Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur svohljóðandi bréf, dags. 11. febr. 2000: ,,Þar sem ég get ekki sótt þingfundi næstu tvær vikur vegna veikinda leyfi ég mér, með vísun til 2. mgr. 53. gr. þingskapa, að óska þess að 1. varamaður Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs í Norðurl. e., Helga Arnheiður Erlingsdóttir oddviti, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni. Þetta er yður hér með tilkynnt, herra forseti. Árni Steinar Jóhannsson, 6. þm. Norðurl. e.`` Kjörbréf Helgu Arnheiðar Erlingsdóttur hefur verið samþykkt.

Borist hafa svohljóðandi bréf. Hið fyrra hljóðar svo, dags. 9. febr. 2000: ,,Þar sem undirritaður er á förum utan í einkaerindum og getur því ekki sótt þingfundi á næstunni leyfir hann sér, með vísan til 53. gr. þingskapa, að óska þess að varamaður hans taki sæti á meðan eða frá og með 14. þ.m. Þar sem 1. varamaður Frjálslynda flokksins í Reykjavík hefur ekki tök á þingsetu nú sökum embættisanna er þess óskað að 2. varamaður flokksins, Margrét K. Sverrisdóttir, taki sæti. Virðingarfyllst, Sverrir Hermannsson, 18. þm. Reykv.`` Síðara bréfið hljóðar svo: ,,Undirritaður tekur hér með fram að honum er eigi unnt sökum embættisanna að taka sæti varamanns Frjálslynda flokksins á Alþingi á næstunni. Virðingarfyllst, Gunnar Ingi Gunnarsson, 1. varaþm. Frjálslynda flokksins í Reykjavík.`` Að ósk forseta hefur landskjörstjórn komið saman og gefið út kjörbréf handa Margréti K. Sverrisdóttur sem er 2. varamaður á lista Frjálslynda flokksins í Reykv. Jafnframt hélt kjörbréfanefnd fund áður en þingfundur hófst til þess að fjalla um kjörbréfið.

Virðulegi forseti. Kjörbréfanefnd kom saman og rannsakaði kjörbréf Margrétar K. Sverrisdóttur, 2. varaþingmanns Frjálslynda flokksins í Reykv., sem landskjörstjórn gaf út í dag. Ekki voru gerðar athugasemdir við kjörbréfið og mælir nefndin einhuga með því að bréfið verði samþykkt.

Kjörbréfanefnd leggur til að kjörbréfið verði samþykkt. Kjörbréfið er samþykkt án atkvæðagreiðslu ef enginn hreyfir andmælum.

Helga Arnheiður Erlingsdóttir og Margrét K. Sverrisdóttir hafa ekki áður tekið sæti á Alþingi og þeim ber því að undirrita drengskaparheit að stjórnarskránni.

Helga Arnheiður Erlingsdóttir og Margrét K. Sverrisdóttir hafa undirritað drengskaparheit að stjórnarskránni og eru boðnar velkomnar til starfa á Alþingi.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á lögum um fjárreiður ríkisins, sem ég flyt ásamt hv. þm. Bryndísi Hlöðversdóttur, Lúðvíki Bergvinssyni, Ástu R. Jóhannesdóttur, Ögmundi Jónassyni, Sigríði Jóhannesdóttur og Þuríði Backman. Efni frv. er að gera tillögur til breytinga á 18. gr. laganna um fjárreiður ríkisins þess efnis að í ársreikningi ríkisaðila skuli fylgja sundurliðað yfirlit um launagreiðslur, bifreiða-, ferða- og risnukostnað og sundurliðun einstakra þátta samkvæmt því sem greint er frá í 1. gr. þessa frv. En þar er aðallega um að ræða launagreiðslur, bifreiðakostnað, risnukostnað og ferðakostnað. Þetta frv. var flutt á 123. löggjafarþingi en náði þá ekki fram að ganga. Frv. var þá flutt vegna þess að frá 1983 hefur verið í gildi sú regla að birta í ríkisreikningi sundurliðun ferða- og risnukostnaðar fyrir einstakar ríkisstofnanir og ráðuneyti og hafði sú tilhögun einnig verið í ársreikningum ríkisbankanna og Seðlabanka en frá 1986 höfðu bankarnir, bæði Landsbanki og Búnaðarbanki, hætt að birta slíkar upplýsingar að undanskildum Seðlabanka. Því taldi ég ásamt fleiri þingmönnum ástæðu til þess að lögbinda það að slíkar upplýsingar lægju ávallt fyrir hjá opinberum aðilum og m.a. bönkum. En nú ber svo við að í ríkisreikningi fyrir árið 1998 sem lagður var fram á sl. ári er einnig hætt að birta þessar tilteknu upplýsingar í ríkisreikningi en þar hafa þær frá 1983 verið sundurliðaðar eftir efni því sem ég gat um áðan, sundurliðaðar milli ráðuneyta og allra ríkisstofnana. Þessi tilhögun hefur auðveldað þingmönnum mjög eftirlitshlutverk sitt með framkvæmdarvaldinu auk þess sem ljóst er að þetta fyrirkomulag veitti ríkisstofnunum og ráðuneytum aðhald. Þegar ég leitaði eftir skýringum á því á haustdögum hverju það sætti að þessar upplýsingar væru nú felldar út úr reikisreikningi, þá verð ég að segja eins og er að þar var fátt um svör, einungis að verið væri að reyna að fækka sérstökum yfirlitum sem birtast með ríkisreikningi. Ég held að þetta sýni enn eina ferðina að það er allt of oft sem framkvæmdarvaldið er að reyna að torvelda löggjafarþinginu að fá nauðsynlegar upplýsingar til að löggjafarvaldið geti sinnt hlutverki sínu sem er eftirlitsskylda með framkvæmdarvaldinu. Það sýnir vissulega veikleika þingsins gagnvart framkvæmdarvaldinu ef það er látið viðgangast. Þess vegna tel ég í að raun og sanni sé það enn brýnna nú en það var á 123. löggjafarþingi að leggja fram þetta frv. þegar við stöndum frammi fyrir þeirri staðreynd að þessar upplýsingar falli einnig út úr ríkisreikningi að því er varðar öll ráðuneyti og ríkisstofnanir. Ég vil minna á að ég kallaði eftir þessum upplýsingum í ríkisreikningi 1998 nú á haustdögum þar sem þær birtust ekki sundurliðaðar í ríkisreikningi eins og venja var til og þar kom fram töluvert mikil hækkun milli ára eða um 230 millj. sem þessir tveir liðir, ferðakostnaður og risna, hafði hækkað milli áranna 1998 og 1999 og samtals á árinu 1998 fóru 1.900 millj. í risnu og ferðalög hjá hinu opinbera. Því er full ástæða til að eftir því sé gengið af hálfu löggjafarvaldsins að þessar upplýsingar liggi fyrir með skýrum hætti fyrir löggjafarvaldið til að geta sinnt eftirlitshlutverki sínu. Þar sem hæstv. fjmrh. er hér staddur, þá vil ég inna hann eftir skoðun hans á þessu máli. Ég geri mér fulla grein fyrir því að til er önnur leið ef þetta fellur út sem lagaskylda og það er að að biðja hæstv. fjmrh. á hverju einasta ári, í upphafi hvers þings, um að fá slíkar sundurliðaðar upplýsingar fyrir þingið. En ég tel miklu eðlilegra og réttara að þetta sé hefðbundið og að hægt sé að ganga að því í ríkisreikningi fremur en þingið þurfi að vera með eftirrekstur við framkvæmdarvaldið að fá fram þessar eðlilegu upplýsingar. Ég geri lítið með þá skoðun framkvæmdarvaldsins og fjmrn. að verið sé að fækka yfirlitum í ríkisreikningi, hann sé orðinn svo þykkur og mikill að það þurfi að fækka einhverjum yfirlitum. Ég tel að þetta yfirlit sé nauðsynlegt. Eftir upplýsingar sem komu fram um Landsbankann á sínum tíma hef ég það frá fyrstu hendi að verulega hafi dregið úr risnu og ferðakostnaði hjá ríkisstofnunum og ráðuneytum en auðvitað er ómögulegt um það að segja nú þegar þetta er fallið út hvernig það er orðið t.d. á sl. ári. Við erum að tala um verulega háar upphæðir. Við erum að tala um 1.900 millj. á árinu 1998. Ef við skoðum t.d. almennt samanburð sem kemur fram á skattframtölum hve mikið fer árlega í dagpeninga, bæði hjá hinu opinbera og hjá einkaaðilum, þá eru það um 3,5 milljarðar á árinu 1997 svo dæmi sé tekið. Sú fjárhæð hafði aukist um 10% á milli áranna 1997 og 1998 og þeim t.d. fjölgað sem fá dagpeninga bæði í ríkiskerfinu og hjá hinu opinbera um tæplega 1.200 manns milli ára en tæplega 20 þús. einstaklingar fá dagpeninga bæði hjá hinu opinbera og í ríkiskerfinu. Því er ástæða til þess að spyrja ráðherrann hvort hann styðji það frv. sem hér er lagt fram og það verði lagaskylda að þessar upplýsingar birtist árlega og reglulega í ríkisreikningi eða hvort hann sé tilbúinn að beita sér fyrir því að sett verði reglugerð um að þetta birtist árlega með ríkisreikningi. Þegar þetta frv. var lagt fram á 123. löggjafarþingi er upplýst í umsögn Ríkisendurskoðunar frá 3. des. 1998 að það ætti að nægja til að slíkar upplýsingar komi fram að um það verði sett reglugerð af hálfu hæstv. fjmrh. Þannig segir í þeirri umsögn sem við fengum 3. des. 1998 frá Ríkisendurskoðun, með leyfi forseta: ,,Lögin um fjárreiður ríkisins eru byggð upp með þeim hætti að þar er að því er efni og framsetningu ársreikninga varðar aðeins að finna fyrirmæli um þau atriði, sem að lágmarki skulu koma fram í ársreikningi eða sundurliðunum með honum, sbr. athugasemdir við 8. gr. frumvarpsins. Ekkert er því á hinn bóginn til fyrirstöðu að birta þær viðbótarupplýsingar í ársreikningum ríkisaðila eða fylgigögnum hans sem talin er þörf á.`` Síðan segir: ,,Loks er þess að geta að ríkisreikningur fyrir árið 1998 verður fyrsti ársreikningur ríkissjóðs sem gerður er á grundvelli hinna nýju laga.`` --- Þ.e. hinna nýju laga um fjárreiður ríkisins. --- ,,Því mun ekki liggja fyrir fyrr en hann verður formlega lagður fram, þ.e. þegar líða tekur á næsta ár, hvaða upplýsingar og yfirlit muni fylgja honum. Eins og áður segir er ekkert því til fyrirstöðu að birta upplýsingar þær sem hér um ræðir og tæknilega er ekkert sem mælir gegn því. Því er fullsnemmt að fullyrða nokkuð um það hvort yfirlit þessi verði birt í ársreikningum ríkisaðila fyrir árið 1998 með sama hætti og gert var í gildistíð eldri laga um ríkisbókhald o.fl. eða ekki.`` Nú liggur fyrir, herra forseti, að það sem Ríkisendurskoðun nefndi í þessu bréfi að ekkert lægi fyrir um hvort þessar upplýsingar yrðu birtar í ríkisreikningi 1998, að það hefur ekki verið gert. Það er sem sagt fallið frá þeirri hefð sem verið hefur og gilt allar götur frá 1983 að birta þetta og þess að vænta að svo verði í framhaldinu nema á því verði tekið með einhverjum hætti, annaðhvort af hálfu löggjafarþingsins með þeirri leið sem ég legg til eða þá að fjmrh. lýsi því yfir að það verði gert með reglugerð. Af því að ég er rétt að ljúka máli mínu ítreka ég að ég tel ekki ásættanlegt að það þurfi að gerast á hverju einasta ári með því að leggja fram fyrirspurn þar að lútandi að þessar upplýsingar komi fram í þinginu. Ég hef sagt það sem skoðun mína og segi það enn að ég tel að hægt sé að spara í þeim liðum sem ég hef nefnt hér sem eru útgjöld fyrir árið 1998 upp á 1.900 millj. Ég fullyrði að það sé hægt, bæði í ferðakostnaði og varðandi risnuna og ég tel að 15--20% sparnaði væri auðveldlega hægt að ná fram á þessum liðum ef haldið væri á þessu með þeim hætti að t.d. væri ráðuneytunum uppálagt að spara það. Samfylkingin lagði það t.d. til við fjárlagaafgreiðsluna sl. desember að það yrði lagt fyrir ráðuneytin að spara 20% á þessum liðum og ég held að það væri auðvelt. Við þekkjum það að á undanförnum árum höfum við gengið í gegnum byltingu að því er varðar tæknivæðingu og tölvusamskipti og ég tel að þó dregið sé um einhverja tugi eða hundruð milljóna úr ferðakostnaði muni það ekkert draga úr þeim nauðsynlegu erlendu samskiptum sem íslenska þjóðin þarf auðvitað að hafa. Innlendur ferðakostnaður er 495 millj. af 1.600 millj. en 1.200 millj. eru erlendur ferðakostnaður. Ég tel að í þeim lið, sérstaklega erlendum ferðakostnaði, sé hægt að ná fram sparnaði. Því er það spurning mín til hæstv. ráðherra hvað hann vilji gera til að auðvelda þingmönnum að fá fram þessar upplýsingar. Ég tel rétt að halda því til haga, því að ég er að tala um aukinn rétt alþingismanna til upplýsinga, að það var nefnd sem kannaði starfsskilyrði stjórnvalda, eftirlit með starfsemi þeirra og viðurlög við réttarbrotum í stjórnsýslunni. Í skýrslu sem hæstv. forsrh. lagði fram fyrir jólin og við ræðum væntanlega á mánudaginn koma fram tillögur um að þingmenn fái víðtækari rétt til upplýsinga frá framkvæmdarvaldinu en verið hefur. Þetta er liður í því sem ég er hér að leggja til að ekki þurfi að sækja eftir þessum upplýsingum sérstaklega frá framkvæmdarvaldinu heldur verði þetta liður í starfi þingsins að fá þetta fram. Í lokin vil ég spyrja hæstv. ráðherra að því hvort nokkuð standi til að breyta fyrirkomulagi dagpeninga. Margsinnis hefur verið rætt að það kerfi sem við búum við varðandi dagpeninga er ferðahvetjandi og ég veit til þess að t.d. á sumum hinna Norðurlandanna hefur verið farin sú leið að greiða eftir reikningi. Mér finnst fyllsta ástæða til þess að huga að þeirri leið ef farið verður í að skoða hvort ekki sé unnt að spara eitthvað á þessum liðum. Það er ekkert sérkennilegt þó farið sé sérstaklega í þessa liði og skoðað hvort þar sé ekki hægt að spara. Við höfum t.d. heyrt í fréttum síðustu vikur um sparnað upp á hundrað millj. hjá geðsjúkum o.s.frv. Þegar maður heyrir slíkar tölur fer maður auðvitað að velta fyrir sér hvort það sé ekki víða sem megi spara og þessir þættir koma auðvitað upp í því efni. En aðalefnið og megintilgangurinn með þessu frv., herra forseti, er að Alþingi fái reglulega þessar upplýsingar en þurfi ekki á hverju einasta ári að kalla eftir því sérstaklega til hæstv. fjmrh. Ég legg til að að lokinni umræðunni verði málinu vísað til 2. umr. og hv. efh.- og viðskn.

Herra forseti. Þær upplýsingar, sem hér er lagt til að verði á ný birtar með ríkisreikningi, voru á árabilinu 1983--1997 ævinlega birt með ríkisreikningi. Það mun hafa verið hv. þm. sem ber fram þetta frv. sem 1. flm. sem fékk þá lagabreytingu samþykkta, árið 1982 vænti ég. Ég minnist þess ekki að um þær hafi orðið sérstakar umræður með reglulegu millibili en af einhverjum ástæðum ákvað ríkisreikningsnefndin, sem samdi frv. um fjárreiður ríkisins á sínum tíma, sem eru nú gildandi lög nr. 88/1997, um fjárreiður ríkisins, að fella þessi yfirlit brott úr ríkisreikningnum og eflaust einnig ýmis önnur sambærileg eða svipuð yfirlit. Ég þekki það ekki til hlítar og verð að viðurkenna að ég hef ekki kynnt mér nákvæmlega hvernig á þeirri breytingu stendur. Hitt er svo auðvitað annað mál að allar þessar upplýsingar eru tiltækar í ríkisbókhaldinu og þær eru ekkert leyndarmál, allra síst fyrir þingið að kynna sér ef ástæða eða vilji er til þess. Ég get alveg tekið undir það sjónarmið að það eigi að fara yfir þetta mál á nýjan leik, hvort ástæða sé til þess að birta þessar upplýsingar. Hins vegar finnst mér að menn verði dálítið að gæta sín í því hver tilgangurinn er með því. Er tilgangurinn sá að hafa þessar upplýsingar tiltækar til að veita aðhald í útgjöldum ríkisins eða reyna að spara eins og hægt er, veita mönnum eðlilegt aðhald að því er varðar kostnað eða er tilgangurinn bara sá að reyna að gera útgjöld af þessu tagi tortryggileg? Ég vek jafnframt athygli á því að fyrsti liðurinn eru launagreiðslur. Hv. þm. lagði mikla áherslu á það að hugmynd hennar væri sú að reyna að spara, leggja þessar upplýsingar á borðið og reyna að spara. Á það líka við um fyrsta liðinn, um launagreiðslurnar? Föst yfirvinna, heildarlaun, önnur yfirvinna, hlutfall yfirvinnu o.s.frv. Þingmaðurinn verður sjálfur að svara því en ég tek undir það sem markmið og viðleitni að upplýsingar af þessu tagi eigi almennt séð að vera aðgengilegar til að veita mönnum eðlilegt aðhald sem bera ábyrgð á útgjöldum af þessu tagi. Við höfum samþykkt í ríkisstjórninni og sent út í umburðarbréfi til allra forstöðumanna ríkisstofnana sérstakar verklagsreglur um meðferð fjár og hvernig þeim beri að halda sig innan ramma fjárlaga. Við munum að sjálfsögðu fylgja því eftir og auðvitað eru á þessum lista einhver útgjöld sem forstöðumenn geta gjarnan haft mjög gott taumhald og stjórn á. Þó ég sé ekki tilbúinn til þess að lýsa stuðningi mínum við þetta frv. á þessu stigi þá vil ég heldur ekki hafna því eða þeirri hugsun sem kemur fram í frv. að því marki sem hún byggist á því að veita eðlilegt aðhald og reyna að tryggja sem besta nýtingu á opinberu fé. Eins og ég segi eru þetta allt upplýsingar sem liggja fyrir í ríkisbókhaldinu og er hægðarleikur að nálgast ef menn óska þess. Ég hef því svarað þessu efnislega, herra forseti, en síðan vék þingmaðurinn að einu atriði öðru sem er ekki nema óbeint tengt þessu frv. og það er spurningin um dagpeningagreiðslur hins opinbera. Spurt var hvort uppi væru hugmyndir um að breyta þeim. Svarið við því er að ekki eru neinar sérstakar hugmyndir uppi um það á þessari stundu aðrar en þær að reyna að hafa hemil á þeim kostnaði sem fylgir ferðalögum bæði innan lands og utan. Það hafa verið til hugmyndir, eða ábendingar réttara sagt, m.a. frá Ríkisendurskoðun um að það bæri að breyta því kerfi sem er nú við lýði yfir í það að taka upp beinar greiðslur kostnaðar samkvæmt reikningum. Slíkt fyrirkomulag er þekkt víða annars staðar og þekkist bæði hjá opinberum aðilum og einkaaðilum en kallar hins vegar á mjög nákvæmt utanumhald og eftirlit og kostnað sem því fylgir. Það er ekki endilega þar með sagt að því fylgi sparnaður. Það er líka rétt að gæta að því að fyrirkomulag dagpeningagreiðslna á Íslandi er í og með kjarasamningsatriði við opinbera starfsmenn og í ferðakostnaðarnefnd sem ákveður dagpeninga sitja fulltrúar bæði starfsmanna og ríkisins. Það er sem sagt ekki einhliða ákvörðun ríkisins hverjir þessir dagpeningar eru og ég hygg að mörgum hér inni þyki sem svo að þeir geti í einhverjum tilfellum verið nokkuð rúmir eins og sagt er. En auðvitað er ekki hægt að alhæfa um þá hluti í öllum tilvikum og ég hygg að þeir sem sitja í ferðakostnaðarnefndinni á hverjum tíma hafi reynt að vinna störf sín af eins mikilli samviskusemi og kostur er og hafa til að mynda á undanförnum árum nokkuð fikrað sig yfir í það að hafa þessar greiðslur mismunandi eftir löndum. Ég veit til þess að í nálægum löndum eins og Noregi eru mjög mismunandi dagpeningar tilgreindir eftir þeim löndum sem farið er til og langur listi yfir það vegna þess að kostnaður milli landa er auðvitað breytilegur, bæði gistikostnaður og uppihaldskostnaður og eflaust má ýmsu breyta til batnaðar og í sparnaðarátt. En vegna þess hvernig þessum málum er fyrir komið er það ekki ríkið eitt sem getur tekið einhliða ákvarðanir í þessu efni.

Herra forseti. Ég verð að segja að viðbrögð fjmrh. voru þægilega jákvæð og komu mér á óvart. Ég vona þess vegna að þetta frv. muni ná fram að ganga. Ég ætla að bregðast við einu atriði sem hæstv. fjmrh. var að kalla eftir í ræðu sinni og það er að hér er auðvitað um það að ræða að verið er að kalla eftir gagnsæju kerfi hjá hinu opinbera. Það sem er erfitt er þegar ýmsir þóknunarliðir og ýmsar greiðslur eru ógagnsæjar. Bara það getur valdið tortryggni sem ekki á að vera til staðar í umfjöllun hins opinbera. Það sem ég ætlaði að nefna voru launamálin og jafnrétti kynjanna og rifja upp svör við fyrirspurn frá hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur varðandi fastar yfirvinnugreiðslur og bílastyrki hjá ríkisbönkunum. Þau svör leiddu í ljós að þær sporslur, fastar greiðslur til viðbótar launum reyndust í ríkum mæli liggja hjá körlum. Þetta þýddi að ef kona var útibússtjóri eða deildarstjóri var hún ekki endilega með sömu föstu yfirvinnugreiðslur og bílastyrki og karl sem var útibússtjóri eða deildarstjóri. Þetta kom mjög á óvart og var tekið upp í Jafnréttisráði í kjölfar fyrirspurnarinnar og svara við henni. Þess vegna er það líka mikilvægt hjá hinu opinbera að vera með launakjör og greiðslur sem eru gagnsæ og skýr þannig að ljóst sé að ríkið sé með gott fordæmi í þessum málum og að hinar föstu greiðslur sem koma utan við hin hefðbundnu launakjör liggi nokkuð ljóst fyrir og ekki sé mismunað af því tagi sem þarna kom í ljós. Herra forseti. Þetta atriði vildi ég leggja inn í umræðuna sem er í raun miklu stærri en það sem ég kom inn á.

Herra forseti. Hæstv. fjmrh. tók vel undir með frv. sem gengur út á að kjarakerfi hins opinbera skuli vera eins opið og kostur er. Þetta er ekki í fyrsta sinn sem fulltrúar ríkisstjórnarinnar hafa slík fyrirheit og góð orð um það efni. Talsvert var um það rætt þegar lög um réttindi og skyldur ríkisstarfsmanna voru samþykkt fyrir þremur eða fjórum árum, að með þeim lögum yrði stuðlað að því að kerfið yrði allt opið og gagnsætt. Nú bregður hins vegar svo við að undir forsjá þeirrar sömu ríkisstjórnar og hefur uppi þessi góðu orð og fyrirheit er verið að loka kerfinu. Það er að gerast. Þrátt fyrir ný upplýsingalög og greinargerð með þeim lögum sem kveður á um að kerfið skuli vera opið, þá er lokað á upplýsingar. Ef leitað er eftir upplýsingum um umsamin laun starfsmanna hjá ríkisstofnunum, þá er neitað að svara og fjmrn. hefur aldrei gert neina athugasemd við þetta enda þótt samtök launafólks hafi knúið á um að þetta sé opið og væri æskilegt að heyra álit hæstv. fjmrh. á þessu framferði stofnana ríkisins að loka launakerfinu.

Herra forseti. Ég veit ekki alveg hvað þingmaðurinn er að fara með þessu, ég átta mig ekki alveg á þeim fullyrðingum sem fram koma í máli hans. Ég hlýt að vekja athygli á því að í frv. er eingöngu talað um sundurliðun einstakra þátta að því er varðar heildarlaunagreiðslur, þar með talið skipting í fasta yfirvinnu, aðra yfirvinnu og þess háttar. Það er ekki verið að tala um að kjör einstakra manna séu birt á slíku yfirliti.

Herra forseti. Tilefni þess að ég kvaddi mér hljóðs voru þau góðu orð hæstv. fjmrh. að það væri mikilvægt að kjarakerfið væri opið og gagnsætt. Staðreyndin er sú að samkvæmt upplýsingalögum ber að upplýsa um kjör einstakra starfsmanna, um föst umsamin kjör einstakra starfsmanna. Greint er frá því í greinargerð með þeim lögum og framsögumaður með frv., þáv. formaður allshn. að ég hygg, gat um það í framsöguræðu sinni að sá háttur skyldi hafður á. Ég kvaddi mér hljóðs núna vegna þess að hæstv. fjmrh. sagði það sína staðföstu skoðun að kjarakerfið ætti að vera opið og upplýsingar uppi á borði og ég er að benda á að sú er ekki raunin. Ríkisstofnanir neita að gefa svör þegar þess er krafist að upplýsingar séu gefnar um þessi efni.

Herra forseti. Það er óneitanlega dálítið erfitt að tala um þetta svona þegar ekki eru nefnd ákveðin dæmi. Ég veit ekki hvað hv. þm. á nákvæmlega við. Það eina sem ég hef sagt um þetta frv. er það að ég vil ekki hafna innihaldi þess, en ég tók það líka fram að ég væri ekki þar með að lýsa yfir stuðningi mínum við þetta tiltekna frv. Þingmenn hafa túlkað það svo, bæði hv. þm. Ögmundur Jónasson og hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir að ég hafi bara tekið þægilega vel í frv. En ég held að það sé fullkomlega eðlileg afstaða að hafna ekki þessu vegna þess að þarna eru ákveðin sjónarmið að baki sem eiga rétt á sér, en ég vil líka kynna mér betur hverjar ástæðurnar voru fyrir því að þetta var tekið út og síðan skulum við bara að meta þetta mál í rólegheitunum þegar þeir hlutir liggja fyrir.

Herra forseti. Ástæðurnar fyrir því að þetta var tekið út liggja fyrir og þær koma fram í frv. og ég var upplýst um það af fjmrn. Það var af því að verið væri að fækka yfirlitum. Það var ekki nein önnur skýring á því. Fækka yfirlitum sem ættu að fylgja með ríkisreikningi því að þetta er yfirlit sem fylgir með ríkisreikningi. Þetta eru auðvitað engin rök. En ég fagna því sem fram kom í máli hæstv. ráðherra. Ég túlka það svo að hann hafni því a.m.k. ekki fyrir fram að þetta mál nái fram að ganga og vilji kynna sér rökin á bak við það og það er ágætt. Ástæðan fyrir því að þetta mál er flutt er auðvitað alveg skýr. Hér er fyrst og fremst verið að veita framkvæmdarvaldinu aðhald og stuðla að gagnsæju og sýnilegu kerfi og ég held að full þörf sé á því að veita kerfinu aðhald að því er þetta mál varðar þegar fyrir liggur að þessi kostnaðarliður hefur hækkað um 230 millj. milli áranna 1998 og 1999. Það eru bærilega stórar fjárhæðir þegar litið til þess sem verið er að spara, t.d. í heilbrigðiskerfinu og við höfum orðið vitni að. Það liggur því alveg klárt fyrir, herra forseti, að tilgangurinn með þessu er að veita aðhald og að við þingmenn getum séð það og borið það saman við síðasta ár hvort þarna megi ekki spara þegar við erum að leita eftir sparnaðartillögum í viðleitni okkar að styðja ráðherrann í því að spara fyrir ríkiskassann. Tilgangurinn er því alveg ljós en ástæðan fyrir því að þetta var tekið út er eingöngu sú að verið var að fækka yfirlitum sem áttu að fylgja með ríkisreikningi. Þegar hæstv. ráðherra hefur kynnt sér það þá er ég alveg viss um að við fáum stuðning hans í efh.- og viðskn. fyrir því að þetta mál nái fram að ganga. Ef vilji er fyrir því í hv. efh.- og viðskn. að beina því til ráðherrans að þetta verði gert með reglugerð, þá vil ég spyrja hæstv. ráðherra hvort við megum þá ekki vænta stuðnings hans við það. Það er verið að kalla eftir því af hálfu þingsins að þetta yfirlit birtist reglulega. Og það sem ráðherrann nefndi varðandi launagreiðslur þá var tilgangurinn með þeim á sínum tíma, 1983, sá að mismunur var í kjörum karla og kvenna og það var verið að reyna að fá hann sýnilegan og upp á borðið. 

Þegar hv. þingmenn kunna ekki að hætta á réttum tíma, þá er hávaði í forseta eins og vera ber. Og hann getur verið rómsterkur ef á þarf að halda.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breyting á tollalögum, nr. 55/1987, með síðari breytingum. Flutningsmenn auk mín eru hv. þm. Jón Kristjánsson, Margrét Frímannsdóttir, Árni Johnsen, Arnbjörg Sveinsdóttir, Lúðvík Bergvinsson, Drífa Hjartardóttir, Jónas Hallgrímsson, Ólafía Ingólfsdóttir og Einar Már Sigurðarson. Í 1. gr. frv. stendur, með leyfi forseta: ,,Við 1. mgr. 28. gr. laganna, sbr. lög nr. 40/1989, bætast tveir nýir töluliðir, svohljóðandi: 16. Höfn í Hornafirði. 17. Þorlákshöfn.`` Í 2. gr. segir að lög þessi öðlist þegar gildi. Þetta réttlætismál hefur verið flutt tvisvar áður en ekki verið afgreitt. Málin eru í raun þverpólitísk því að flutningsmenn eru úr nær öllum flokkum í Suðurlands- og Austurlandskjördæmum. Það má í raun segja að landshlutar og byggðarlög séu sífellt í samkeppni um samgöngur, atvinnutækifæri og þjónustu og þá atvinnumöguleika sem í boði eru. Það er í raun skylda stjórnvalda að skapa sem jafnastar aðstæður í byggðarlögunum. Hér er því um mikið réttlætismál að ræða. Í bæjarstjórnum Ölfushrepps þar sem Þorlákshöfn er og Hafnar í Hornafirði hafa margoft spunnist umræður og athuganir á því hvort ekki væri mögulegt að fá viðurkenndar aðaltollhafnir á þeim stöðum. Þrátt fyrir viðræður, bréfaskriftir og ýmislegt fleira hefur lítið gengið í málinu og yfirvöld ekki enn séð sér fært að verða við óskum heimamanna. Það er í raun óþolandi staða og verður vart liðið öllu lengur. Þorlákshöfn er eina fiski- og flutningahöfn Suðurlandsundirlendisins en Vestmannaeyjar eru í raun eina aðaltollhöfn á Suðurlandi. Þorlákshöfn var byggð upp með samstilltu átaki samvinnumanna úr Rangárvalla- og Árnessýslu undir forystu Egils Thorarensens og fleiri framsýnna og góðra manna úr þessum héruðum. Vegna frammíkalls frá hv. þm. Kristjáni Pálssyni, þar eð ég veit að hv. þm. verður væntanlega bráðum þingmaður Suðurlandskjördæmis, hvet ég hann til að kynna sér þessa sögu. Sem betur fer voru margir víðsýnir menn,  Í Þorlákshöfn hefur verið byggð glæsileg aðstaða í kringum fiskútflutning, þ.e. kæli- og frystigeymsla. Þetta fyrirtæki nefnist Kuldaboli og var vígt í nóvember sl. Þá hefur einnig verið byggð upp tollvörugeymsla í Þorlákshöfn. Sú tollvörugeymsla er tilbúin. Það er auðvitað mjög brýnt að Þorlákshöfn nái þessum réttindum. Frá Þorlákshöfn eru t.d. beinar reglulegar siglingar til Portúgals. Undanfarin ár hefur mikilvægi Þorlákshafnar aukist sem vöruflutningahafnar. Það á við um stykkjavöru, kornvöru, áburð og svo ekki sé minnst á vikurflutninga sem hafa verið miklir um Þorlákshöfn. Oft hefur komið upp umræða um fjölbreytilegan iðnað á svæðinu og jafnvel stóriðju. Nú síðast voru Þorlákshafnarbúar að velta fyrir sér hörfægingu eða hörþvotti sem er spennandi nýtt atvinnutækifæri. Einnig eru uppi hugmyndir um farþegaflutninga með ferjusiglingum. Því má segja að óhjákvæmilegt sé að gera Þorlákshöfn að aðaltollhöfn þar sem nútímaflutningar krefjast skjótrar og lipurrar afgreiðslu. Það er sjálfsagt réttlætismál fyrir íbúa Þorlákshafnar og Hafnar í Hornafirði. Einnig mundi það auka mikilvægi hafnanna á þessum stöðum sem inn- og útflutningshafna að gera þær að aðaltollhöfnum. Embætti tollvarðar á Selfossi var stofnað árið 1994. Tollafgreiðslur eru á þriðja þúsund á ári auk þess sem tollverðir á Selfossi hafa sinnt tollafgreiðslu í Þorlákshöfn. Tollhöfnin á Selfossi veitir mikilvæga þjónustu fyrir Suðurland og engin ástæða er til þess að raska þeirri stöðu. Málið snýr eingöngu að réttarstöðu Þorlákshafnar og samkeppnisstöðu þessara byggðarlaga, Þorlákshafnar annars vegar og Hafnar í Hornafirði hins vegar. Á Austurlandi er syðsta aðaltollhöfnin Eskifjörður og því óralangur vegur og löng sjóleið frá Eskifirði til Vestmannaeyja. Höfn í Hornafirði er ört vaxandi byggðarlag. Fyrir það byggðarlag, eins og fyrir Þorlákshöfn er mikið réttlætis- og hagsmunamál að öðlast réttindi aðaltollhafnar, enda hafa bæjaryfirvöld óskað eftir breytingu í þessa átt. Íbúafjöldi Hafnar hefur meira en tvöfaldast á undanförnum árum og atvinnufyrirtæki þar hafa eflst að sama skapi. Mjög merkilegar tilraunir hafa verið gerðar við að flytja út lambakjöt til Belgíu á vegum KASK undir stjórn Pálma Guðmundssonar kaupfélagsstjóra og vonandi verður framhald á þeim útflutningi. Í umdæmi sýslumannsins á Höfn hefur tollafgreiðslum fjölgað jafnt og þétt á undanförnum árum en á Höfn er enginn starfandi töllvörður. Tollafgreiðsla fer því fram jafnhliða öðrum störfum á skrifstofu sýslumannsins á sama hátt og gert er á Selfossi. Lögreglan á Höfn sinnir tollun þegar skip og bátar koma frá útlöndum. Á síðasta ári var mikil umræða um neyslu eiturlyfja á Höfn í Hornafirði og hafa bæjaryfirvöld og sýslumaðurinn gert allt sem í þeirra valdi stendur til að uppræta þann ófögnuð. Um báðar þessar hafnir, Höfn í Hornafirði og Þorlákshöfn, gilda þær reglur að óska verður heimildar tollgæslustjóra í Reykjavík fyrir tollun skipa inn í landið og úr því. Þrátt fyrir lipurð embættismanna og tollþjónustunnar er um gamaldags, úrelt kerfi að ræða. Því er nauðsynlegt að breyta því svo fljótt sem auðið er. Þetta mál heyrir undir hæstv. fjmrh. og hefur ekki áður komið til kasta þess öfluga ráðherra sem nú situr. 
             Ég vonast til að hv. þm. Össur Skarphéðinsson sperri eyrun, ég er að tala til hæstv. fjmrh. Þetta mál hefur aldrei komið fyrir hann áður. Ég treysti því að hæstv. fjmrh. kippi þessu mikilvæga máli í liðinn á þessu þingi og sem allra fyrst. Ég veit að hæstv. ráðherra er hlynntur samkeppni á öllum sviðum og ég trúi ekki að hann geti hugsað sér að útiloka staði eins og Þorlákshöfn og Höfn í Hornafirði frá þeirri sjálfsögðu kröfu að þær verði aðaltollhafnir. Ég sagði í upphafi máls míns að það væri skylda stjórnvalda að skapa sem jafnastar aðstæður í byggðarlögum landsins. Hér er um mikið réttlætismál að ræða og ég treysti því að hæstv. fjmrh. taki á því á þessu þingi.

Herra forseti. Ég vil þakka 1. flm. þessa frv. fyrir framsögu hans. Hér er til umræðu frv. til laga um breyting á tollalögum, nr. 55/1987, með síðari breytingum. Lagt er til að við bætist tveir nýir töluliðir, þ.e. að Höfn í Hornafirði og Þorlákshöfn verði tollhafnir. Þetta er mikið réttlætis- og byggðamál. Þetta mál kemur nú fyrir þingið í þriðja skipti en undanfarin ár hafa farið fram miklar viðræður sveitarstjórna Ölfushrepps og bæjarstjórnar Hafnar í Hornafirði um möguleika þessara byggðarlaga á verða viðurkenndar tollhafnir. Það hefur ekki gerst enn og því er þetta frv. lagt fram. Á Suðurlandi er aðeins ein höfn sem nýtur réttinda aðaltollhafnar, en það er Vestmannaeyjahöfn. Mikil samstaða hefur verið á meðal sveitarstjórnarmanna í Suðurlandskjördæmi um að mikilvægi Þorlákshafnar aukist sem almennrar vöruhafnar. Ályktað hefur verið um þessi mál ár eftir ár á aðalfundum SASS og eins og áðan sagði er þar mikil samstaða í þessu máli. Miklir flutningar fara um Þorlákshöfn eins og fram hefur komið og þar hafa verið stofnuð fyrirtæki eins og t.d. Kuldaboli, sem vígt var nú í haust, afar myndarlegt fyrirtæki sem er frysti- og kæligeymsla. Það er mikilvægt fyrir íbúa Þorlákshafnar og raunar fyrir allt Suðurland að mikilvægi Þorlákshafnar sem inn- og útflutningshafnar aukist og má telja þetta mál eina af forsendum þess að það takist. Eins er með Höfn í Hornafirði. Það bæjarfélag hefur vaxið, nánast tvöfaldast síðustu tvo áratugi og umsvif atvinnufyrirtækja þar hafa eflst að sama skapi. Við teljum að ekki eigi á nokkurn hátt að raska þeirri tollafgreiðslu sem er á Selfossi. Þar sem þetta mál er lagt fram í þriðja sinn og allt er þá er þrennt er, er það ósk okkar að þetta mál nái fram að ganga.

Virðulegi forseti. Eins og hér hefur komið fram er þetta í þriðja sinn sem frv. er lagt fyrir hv. Alþingi um breytingu á tollalögum, þannig að höfnin í Þorlákshöfn og höfnin á Höfn í Hornafirði verði gerðar að tollhöfnum. Árið 1994 var stofnað embætti tollvarðar við embætti sýslumanns á Selfossi. Það hefur vissulega skilað töluverðri aukningu í tollafgreiðslu í gegnum Þorlákshöfn en engu að síður telja heimamenn og þeir sem eiga viðskipti og fara um höfnina í Þorlákshöfn að þjónustan yrði mun betri og skilvirkari ef þar væri staðsettur tollvörður. Það kom fram hjá hv. framsögumanni og 1. flm., hv. þm. Ísólfi Gylfa Pálmasyni, að þetta er í fyrsta skipti sem frv. þessa efnis er lagt fyrir núv. hæstv. fjmrh. sem er einstaklega öflugur eins og kom fram hjá hv. þm. Hins vegar má ekki gleyma að embætti tollvarðar á Selfossi var sett á árið 1994 í tíð ráðherrans sem var á undan núv. hæstv. fjmrh. Sú tilhögun hefur skilað okkur verulegum árangri á Suðurlandi varðandi tollafgreiðslur. Rökin fyrir því að þessar hafnir verði viðurkenndar tollhafnir eru mörg. Í fyrsta lagi má benda á þá miklu vöruflutninga sem fara í gegnum þessar hafnir í dag. Þar er bæði um að ræða vikur- og vöruflutninga í Þorlákshöfn og mjög mikla vöruflutninga austur á Höfn. Í öðru lagi væri þetta hluti af þeirri byggðastefnu sem við viljum sjá í framkvæmd, að embættin séu staðsett úti á landi jafnt sem í Reykjavík. Eins og kom fram hjá hv. frsm. verður að leita eftir heimildum til Reykjavíkur og mönnum þykir það stirt í vöfum og óþarfa töf á afgreiðslu. Í þriðja lagi verður þjónustan betri og skilvirkari. Þetta eykur möguleika beggja þessara svæða, þ.e. Höfn í Hornafirði og eins í Þorlákshöfn, á að þar komi ný iðnaðarfyrirtæki og séu staðsett á svæðinu. Í viðræðum við fyrirtæki sem hafa skoðað staðsetningu úti á landi hefur komið í ljós að þau sækjast eftir að fara á staði þar sem tollafgreiðsla er á vöru til útflutnings eða vöru sem þeir fá inn, hráefni til úrvinnslu. Eitt af því sem menn hafa sett fyrir sig varðandi Þorlákshöfn er að þar er ekki um slíka afgreiðslu að ræða. Þar er annars vegar embættið á Selfossi og hins vegar þarf heimildir frá embættinu í Reykjavík. Einnig ber að nefna að áður en Ölfushreppur yfirtók reksturinn á Þorlákshöfn --- áður var Þorlákshöfn landshöfn --- þá var mikið lagt upp úr því að hafnir sem sveitarfélögin yfirtækju yrðu efldar og að ríkisvaldið mundi stuðla að því með einum eða öðrum hætti, eins og mönnum er tamt að segja. Þá þegar hófst umræða um að þegar Þorlákshöfn hætti að vera á vegum ríkisins, svokölluð landshöfn, og færi yfir til sveitarfélagsins þá yrði hún tollhöfn. Þá var talað um það að styrkja mætti höfnina verulega og þá starfsemi sem þar færi fram með því að gera hana að tollhöfn. Hér er þetta frv. lagt fram í þriðja sinn. Það hefur ekki hlotið afgreiðslu áður en ætti nú að vera nægjanlega vel rætt og rökstutt til að höfnin hljóti þessa viðurkenningu og þau störf verði til í Þorlákshöfn. Vissulega er embætti tollvarðar til staðar hjá sýslumannsembættinu á Selfossi. Ég er ekki sammála því sem hér kom fram hjá hv. 1. flm. og framsögumanni. Hann sagði að þessi tilhögun ætti ekki að skerða möguleika þess embættis. Ég tel ekki rétt að hafa embætti tollvarðar á Selfossi og líka í Þorlákshöfn. Ég tel eðlilegt og raunar sjálfgefið að þessi staða sé í Þorlákshöfn en hún á ekki að vera, eins og oft vill verða, hrein viðbót við rekstur ríkisins. Þetta embætti á hvergi betur heima en í Þorlákshöfn. Þó að ég vilji kjördæmi mínu vel og mörg störf þangað inn þá tel ég bara óraunhæft að hafa embætti tollvarðar á báðum þessum stöðum. Virðulegi forseti. Mér er náttúrlega tamara að tala um Þorlákshöfn en Höfn í Hornafirði í þessum efnum. Menn verða bara að líta svo á að rökin sem fram eru færð gildi fyrir báðar hafnirnar. Þingmenn Sunnlendinga hafa lagt áherslu á að efla höfnina í Þorlákshöfn. Á sínum tíma voru starfandi þrjár hafnir á Suðurlandsundirlendinu, á Eyrarbakka, Stokkseyri og í Þorlákshöfn. Þegar brú var sett yfir Ölfusárósa var því heitið af sveitarstjórnarmönnum á þessu svæði að höfnin yrði aðeins ein, það yrði gert í sparnaðarskyni til að ná fram hagræðingu. Þá þótti eðlilegt að aðeins yrði um eina höfn að ræða og ekki yrði farið fram á fjárveitingar til smærri hafna, á Eyrarbakka og Stokkseyri, en höfnin í Þorlákshöfn stækkaði að sama skapi. Nú hefur það ekki gengið eftir að þær fjárveitingar sem áður voru ætlaðar í hafnirnar tvær, Eyrarbakka og Stokkseyri, færu í höfnina í Þorlákshöfn. Engu að síður hefur verið staðið mjög myndarlega að uppbyggingu hennar. Þarna er mikil vöruflutningahöfn. Við þurfum hins vegar að reka á verkð lokahnykkinn með því að skýra sérstöðu hennar með því að gera hana að aðaltollhöfn. Virðulegi forseti. Nú þegar þetta frv. er lagt fram í þriðja sinn gildir vonandi, eins og hv. þm. Drífa Hjartardóttir sagði, að allt sé þegar þrennt er og nú verði frv. samþykkt og gert að lögum.

Herra forseti. Frv. sem hér er til umfjöllunar er nú lagt fyrir þingið í þriðja skipti eins og ágætir ræðumenn hafa nefnt. Þeir telja að þar með sé komið að leiðarlokum og málið hljóti að verða að lögum á þessu þingi. Það væri dálítið merkilegt ef svo væri hér á hinu háa Alþingi að ekki þyrfti annað en leggja frv. fram þrisvar og þá mundu þau ná í gegn. Þá væru líklega mörg frv. komin í gegn sem kannski væru ekki beint í anda þess sem þingið vill í lagasetningu. En eins og hv. síðasti ræðumaður, Margrét Frímannsdóttir, kom hér inn á áðan, og um það er ég henni hjartanlega sammála, er mjög sérstakt að fyrst skyldi ráðinn tollvörður á Selfoss fremur en Þorlákshöfn væri gerð að tollhöfn. Það er mjög sérstakt. Það var árið 1994 og ég minnist þess að hér á þingi var tekist á um það mál. Eftir að það var afgreitt að tollvörður væri staðsettur á Selfossi --- það hefur líklega verið að kröfu Eimskips eða Samskipa --- var vörum ekið beint frá skipshlið til Selfoss og þær tollafgreiddar þar, líklega til að komast fram hjá virðisaukaskatti á flutningi frá Sundahöfn til Selfoss m.a., allt hét þetta þá sjóflutningur frá dyrum til dyra. Ég vildi segja, virðulegi forseti, að það kemur mér dálítið einkennilega fyrir sjónir að flutningsmenn skuli ekki leggja meira upp úr að vinna greinargerðina betur en raun ber vitni. Það kemur t.d. ekki fram hve mörg skip hafi komið til Þorlákshafnar eða Hornafjarðar og þurft á tollafgreiðslu að halda. Aðeins er talað um þrjú þúsund tollafgreiðslur á Selfossi auk þess sem viðkomandi tollþjónn hafi afgreitt skip í Þorlákshöfn. Ég tel að þetta sé grundvallarspurning. Um hvað erum við að fjalla hér? Hversu mikil er þörfin miðað við skipakomur til þessara tveggja hafna? Ég tek undir það með Margréti Frímannsdóttur að eðlilegt er að þingmenn hugleiði fleiri kosti en þá að bæta við. Það er eðlilegt að tollafgreiðslan á Selfossi sé í samstarfi eða starfi sem slík í Þorlákshöfn sé þetta mál jafnbrýnt og flutningsmenn telja. Í grg. segir m.a., með leyfi forseta: ,,Í umdæmi sýslumannsins á Höfn hefur tollafgreiðslum fjölgað jafnt og þétt undanfarin ár.`` Hvað þýðir það? Það segir ekki nokkurn skapaðan hlut. Síðan segir: ,,Þar er enginn starfandi tollvörður. Tollafgreiðsla fer því fram meðfram öðrum störfum á skrifstofu sýslumanns eins og á Selfossi.`` Skil ég rétt að þetta sé svona aukastarf tollvarðar á Selfossi, að hans aðalstarf sé á skrifstofunni en á Hornafirði sé það aukastarf sýslumannsins? Textinn er ekki nógu skýr til að maður átti sig á stöðu mála. Þess vegna er mjög erfitt fyrir þingmenn að taka afstöðu til þessa máls. Síðan segir hér, með leyfi forseta: ,,Þrátt fyrir lipurð embættismanna tollþjónustunnar sem hlut eiga að máli er þetta kerfi þungt í vöfum og tafsamt og vinnubrögðin ekki nútímaleg.`` Mundu þau verða nútímalegri ef staðsettur væri tollþjónn í Þorlákshöfn? Er afgreiðslan einhvern veginn öðruvísi ef tollþjónn er staðsettur í viðkomandi höfn? Síðan segir: ,,Af framanrituðu er ljóst að tímabært er að gerðar verði breytingar til batnaðar án frekari tafa með því að Þorlákshöfn og Höfn í Hornafirði verði gerðar að aðaltollhöfnum.`` Hvaða tafir eru menn að tala um? Er framgangur málsins hér á þingi óeðlilegur og þörf á hraðafgreiðslu þess? ,,Með því móti einu mundu þessi byggðarlög og nágrenni þeirra öðlast rétt og möguleika á tollmeðferð skipa og á innflutningi og útflutningi, enda mun slíkt leiða til einföldunar, aukinnar hagkvæmni, sparnaðar og betra eftirlits í viðkomandi umdæmum.`` Ég get tekið undir það síðasta. Ljóst er að við þurfum að gera verulegt átak í að fylgjast með innflutningi á varningi og sérstaklega ef rétt reynist, eins og hv. 1. flm. þessa máls, Ísólfur Gylfi Pálmason, kom hér inn á, að í gegnum Hornafjarðarhöfn hafi farið óeðlilega mikið magn af eiturlyfjum. Sé svo er vissulega full ástæða til þess að bregðast fljótt og vel við til varnar. Ég bendi hins vegar á það sem fram kemur í greinargerðum, eins og t.d. hér í bréfi Hafnarsjóðs til tollstjórans í Reykjavík, sem dagsett er 17. september 1991. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Eins og yður er kunnugt eru aðaltollhafnir þrjár á Austurlandi: Seyðisfjörður, Eskifjörður og Neskaupstaður, en engin sunnar og vestar fyrr en í Vestmannaeyjum. Forsendur fyrrnefndra laga hafa e.t.v. breyst nokkuð á þeim rúmu tveimur áratugum sem liðnir eru frá gildistöku þeirra ...`` Hér er síðan nefndur íbúafjöldinn og aflaverðmætin. Að lokum segir: ,,Áður en frekari skref verða stigin í þessu máli er óskað eftir áliti embættis yðar um kosti þess og galla að skilgreina Höfn sem aðaltollhöfn.`` Hefur þessu bréfi aldrei verið svarað? Ég beini því til flutningsmanna. Sé svo hefði verið eðlilegt að það hefði fylgt með textanum svo þingmenn gætu gert sér grein fyrir málinu. Hér kemur ekki heldur fram álit hæstv. fjmrh. eða fjmrn. á þessu, allt eykur þetta útgjöld ríkisins, það er alveg ljóst. En ég er ekki á móti málinu sem slíku. Ég geri mér grein fyrir mikilvægi þessara tveggja hafna en ég tel að eðlilegt hefði verið að hér fylgdi með hversu mikið umfangið er svo að betur mætti átta sig á málinu.

Herra forseti. Ég þakka þær undirtektir sem þetta mál hefur fengið. Hv. þm. Guðmundur Hallvarðsson gerði hér ákveðnar athugasemdir við skjölin sem fram eru lögð. Vissulega hefðu þau mátt vera nákvæmari. Ég tek hins vegar skýrt fram að það er mjög létt að afla þeirra upplýsinga sem hv. þm. saknaði úr frv., sjálfur er hv. þm. sérfræðingur í þessu máli frá því hann var sjálfur í siglingum áður en hann varð þingmaður. Ég mun kappkosta, þegar mál þetta fer fyrir efh.- og viðskn., að uppfylla þær óskir sem hv. þm. var með. Því mun enn ítarlegri texti fylgja frv. á seinni stigum þannig að ekki þurfi að koma til þessara vangaveltna og athugasemda við þennan texta. Ég mun sjá til þess að enn fyllri upplýsingar fylgi málinu. Enn og aftur vonast ég, eins og hv. þm. sem hér hafa tekið til máls, eftir því að málið fái farsæla lausn á þessu þingi.

Herra forseti. Ég vona að mér sé ekki lagt það til lasts þó ég hafi gert athugasemdir við textann sem fylgdi með þessu frv. um breytingar á tollalögum. Ég tel að eitt af skylduverkefnum okkar alþingismanna sé að koma fram með góð rök fyrir þeim málum sem við flytjum hér. Þeirra sem fylgjast með er að koma með gagnrök og spurningar ef málin eru ekki nógu skýr eins og raunin er í þessu tilfelli. Sú spurning hlýtur að koma upp hjá hv. efh.- og viðskn., sem væntanlega mun fá þetta mál til meðferðar, þ.e. grundvallarspurningin: Hvers vegna og af hverju? Mér finnst það hreinlega vanta í þessa greinargerð. Ég tek það fram enn og aftur að ég geri mér ljóst mikilvægi Þorlákshafnar sem tollhafnar og Hornafjarðar þó að ég geri mér ekki alveg grein fyrir umfanginu. Þær upplýsingar vantar mig. Varðandi sérþekkingu mína á þessum höfnum tveimur þá er kannski heldur of í lagt hjá hv. 1. flm. Ísólfi Gylfa Pálmasyni. Ég er kannski ekki sérfræðingur hvað þessar hafnir varðar en ég veit hvar þær eru á landinu og hef sem sjómaður margsinnis komið til þessara hafna.

Herra forseti. Ég er viss um að hv. þm. hlustaði á framsöguræðu mína þegar ég færði rök fyrir þessu máli. Í framsögu minni fjallaði ég um að viðkomandi byggðarlög og byggðarlög vítt og breitt um landið eru í samkeppni um fjölmarga hluti. Ég sagði einnig að það væri skylda stjórnvalda að skapa sem jafnasta aðstöðu í byggðarlögunum. Einmitt þessi rök lagði ég fram. Eins og við vitum er fólksflótti af landsbyggðinni og við eigum að skapa þar eins góð skilyrði og okkur er framast kostur. Ég sagði einnig að hér væri mikið réttlætismál á ferðinni, að hafa þarna tollhafnir, og ég stend við þau orð mín.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Guðmundur Hallvarðsson talaði um að það væru nú ekki endilega rök í málinu að þetta væri í þriðja sinn sem það væri lagt fram og það væri ekki endilega það sem gilti um afgreiðslu Alþingis á málum, þ.e. hversu oft þau væru flutt. Aðalatriðið er að þetta er í þriðja sinn sem frv. er lagt fram. Í hvert sinn hafa fylgt ítarlegar greinargerðir og ég býst við að allir flutningsmenn sem standa að þessu frv. hafi talið rökin að baki mjög skýr orðin í hugum hv. þm. Árið 1994 var eftir mikla umræðu um þetta mál tekin sú ákvörðun að búa til embætti tollvarða við embætti sýslumanns á Selfossi. Þar er tollhöfn sem afgreiðir á þriðja þúsund mál, auk tollafgreiðslu skipa í Þorlákshöfn. Þetta er verulegur fjöldi afgreiðslna á hverju ári. Ég tel eðlilegt að þær flytjist allar í tollhöfn í Þorlákshöfn. Ég tel að þannig væri eðlilega staðið að málum. Ef um tollhöfn í Þorlákshöfn væri að ræða þá mætti reikna með því að þessar afgreiðslur yrðu enn fleiri en þær eru í dag. Einmitt þess vegna, til að styrkja stöðu þessara hafna, fjölga þar skipakomum og auðvelda allan vöruflutning inn- og útflutning, er þetta mál flutt hér í þriðja sinn.

Herra forseti. Ég lýsti því áðan að ég er enginn spesíalisti um tollhafnir. Hitt er mér alveg ljóst að það ræðst ekki alltaf af skipakomum til hafna hvort þar séu tollhafnir eða ekki, það ræðst fyrst og fremst af þeim farmi sem skipið er með. Þess vegna er það, sem hér hefur oft komið fram, að skip koma til Þorlákshafnar jafnvel þó þar sé engin tollhöfn. Ef skipin þurfa afgreiðslu við þá koma þau þangað. Ég held hins vegar að við séum að blanda saman tveimur óskyldum málum. Það kom greinilega fram í máli tveggja hv. þm. Suðurlands sem töluðu áðan að það væri réttlætismál til að jafna samkeppni milli hafna. Ég hélt að meginmálið væri að stuðla að því að hugsa um Þorlákshöfn og Hornafjörð en ekki að þetta byggðist á þeim grundvallaratriðum sem hér var komið inn á að þetta væri samkeppnismál en ekki að þetta væri þarfamál fyrir Þorlákshöfn og Hornafjörð. Ég vona hins vegar að komi þau rök að virðulegur fjmrh. telji eðlilegt að embætti tollvarðar verði stofnað bæði við Hornafjörð og Þorlákshöfn megi það leiða til þess að birta og ylur komi yfir þessar hafnir og þangað fjölgi mjög skipakomum.

Virðulegi forseti. Ég hélt að hv. þm. væri í andsvari að svara andsvari mínu en ég nefndi hvorki jafnræði né samkeppnishæfni. Sá hluti andsvarsins hefur því átt við einhvern annan hv. þm. en mig. Það er alveg rétt að þetta ræðst ekki af skipakomum enda dettur engum manni í hug þegar verið er að ræða um tollhöfn að hér séu hv. þm. í ræðustól að ræða um þau skip sem koma inn til löndunar. Verið er að tala um þau skip sem koma með farm sem þarfnast þess að tollvörður sé á staðnum, um annars konar skipakomur hefur ekki verið rætt hér. Mér datt ekki í hug að hv. þm. rugluðu því saman að ég væri að tala um skipakomur almennt, einungis þær sem þarfnast þess að tollvörður sé á staðnum. Mér finnst þetta mjög mikilvægt fyrir þessa höfn og fyrir uppbyggingu hennar og til þess að treysta stöðu hennar. Þetta er réttlætismál í ljósi þess að miðað við þá birtu og yl sem þar er og hefur verið undanfarið ár og ekkert er verið að fara fram á meira í þeim efnum en miðað við stöðu hafnarinnar í dag og þá veðráttu sem þar ríkir, þá eru skipakomur með farm sem þarf að tollafgreiða mjög algengar í Þorlákshöfn. En þær yrðu auðvitað fleiri ef þar væri um tollafgreiðslu að ræða og það styrkir líka stöðu þessa byggðarlags gagnvart því að þarna verði staðsettur ýmiss konar iðnaður í framtíðinni.

Herra forseti. Það gætir einhvers misskilnings. Sannleikurinn er nú sá að þegar skip kemur í höfn þar sem tollafgreiðsla fer fram skiptir ekki máli hvort það er fiskiskip sem kemur siglandi frá erlendri höfn eða hvort það er kaupskip. Mér vefst alls ekki tunga um tönn um þetta mál. Ég bið hv. þm. afsökunar á því ef ég hef teygt lopann heldur yfir í andsvar við hv. þm. Ísólf Gylfa Pálmason en það átti auðvitað að snúast fyrst og fremst til síðasta ræðumanns en það var aðeins komið inn á þetta, aðeins gætti þó þess að verið var að tala um samkeppnismál og það skiptir auðvitað máli. En ekki meira um það. Ég er alls ekki andsnúinn málinu en eins og ég sagði áðan minnist ég þess ekki þegar málið var fyrst lagt fram að þá hafi verið ítarlegri greinargerð með málinu en nú er.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. fyrir að hafa tekið þátt í umræðunni og fyrir þær röksemdafærslur sem hafa verið færðar hér fram. Þær voru sumar hverjar mjög tæknilegar og við höfum lært heilmikið, a.m.k. ég sem kem frá stað sem er 30 km frá sænum og hef enga höfn í nágrenninu. Á vissan hátt eru örlitlir útúrsnúningar í þessu máli, en það í raun og veru skaðar það ekki því það er nauðsynlegt að ræða þessi mál. Hv. þm. Margrét Frímannsdóttir talaði um að færa tollhöfnina frá Selfossi yfir til Þorlákshafnar. Ég er ekki alveg sammála því enda kemur það fram í þeim texta sem lagður hefur verið fram að það er ekki ætlun þessa máls. Hv. þm. Margrét Frímannsdóttir er einmitt einn af flm. þessa máls en í raun skiptir það ekki höfuðmáli. Ég er afar þakklátur fyrir umræðuna. Ég er alveg viss um það þó ég sakni þess að hæstv. fjmrh. skyldi ekki hafa tekið þátt í umræðunni þá sé ég að hann hefur fylgst mjög grannt með og margoft kinkað kolli sem er ákveðin vísbending um það að hann taki vel í málið. Að lokum óska ég þess, hæstv. forseti, að málinu verði vísað til efh.- og viðskn. og ég treysti á stuðning hæstv. fjmrh. í þessu máli.

Virðulegi forseti. Það er alveg hárrétt hjá hv. þm. að ég er ein af flm. þessa frv. en hins vegar þá er það svo að ég er ekki sammála þessu eina atriði í greinargerðinni, þ.e. að það verði tollhöfn starfandi á Selfossi og í Þorlákshöfn. Ég tel að það sé málinu frekar til trafala ef það á fara að bæta við stöðu umfram það sem er í dag. Í ljósi þess að gæta þarf sparnaðar líka í ríkisrekstrinum er það skynsamlegt að tollhöfnin sé staðsett á einum stað á Suðurlandsundirlendinu, í Þorlákshöfn, og ekki á Selfossi. Ég held satt að segja að þeir hefðu ekkert að gera, báðir tollverðirnir, eða þrír eða hvað sem þeir yrðu margir.

Herra forseti. Þarna greinir okkur hv. þm. á en vonandi verður það ekki til trafala í málinu. Enn og aftur vonast ég til þess að það verði afgreitt á þessu þingi.

Herra forseti. Í dag gerðist sá merkilegi atburður að hæstv. forsrh. og hæstv. iðnrh. var afhent áskorun frá 40 þús. Íslendingum sem voru að óska eftir því að tiltekin virkjunarframkvæmd væri sett í mat á umhverfisáhrifum samkvæmt lögum frá 1993. Um þetta mál hafa spunnist miklar deilur eins og þingheimi er gerla kunnugt. Stjórnvöld hafa ekki orðið við þessum óskum og hafa vísað til þess að bráðabirgðaákvæði eru í gildi við þessi lög frá 1993 sem undanþiggja þær framkvæmdir mat á umhverfisáhrifum sem fengið höfðu leyfi fyrir gildistöku laganna. Þess vegna er táknrænt að á þessum degi, herra forseti, ræðum við frv. frá nokkrum þingmönnum Samfylkingarinnar þar sem lagt er til að þetta ákv. til brb. í lögunum verði numið á brott. Ég tel, herra forseti, að það sé löngu tímabært, og það er margt sem mælir með því, eins og ég mun rekja í máli mínu. Ég spyr, herra forseti, er hæstv. umhvrh. í húsi? Hér er um að ræða lagafrv. sem felur í sér breytingu sem varðar mikla pólitíska umræðu sem ...

Ef hv. þm. lítur til vinstri þá er hæstv. ráðherra þar.

Herra forseti. Ég hef litið til vinstri og gleði mín er rík yfir því að sjá hæstv. ráðherra í salnum og vænti þess að hún muni hér á eftir veita okkur þá náð að greina frá því hvaða afstöðu hún hefur til þessa máls. Þegar lögin um mat á umhverfisáhrifum voru sett árið 1993 var í reynd verið að svara nýjum kröfum sem fram höfðu komið á sviði umhverfismála. Fram að þeim tíma höfðu ekki verið neinar sérstakar heimildir eða skilyrði í lögum til þess að láta fara fram mat á afleiðingum margvíslegra framkvæmda á hálendinu og annars staðar. Eins og svo margt annað sem telja má til góðra nýmæla í umhverfislöggjöfinni voru þessi lög sett samkvæmt skuldbindingum sem við höfum axlað með því að gerast aðilar að Evrópska efnahagssvæðinu. Tilskipun sem þar var samþykkt, reyndar löngu áður en við urðum aðilar að þeim samningi, skilyrti aðild með því að þær þjóðir, sem voru hlutar af Evrópska efnahagssvæðinu, tækju upp í löggjöf sína ákvæði um mat á umhverfisáhrifum. Eins og menn muna var jafnframt því sem lögin voru samþykkt ákveðið á síðustu stundu að hnýta við lagafrv. tillögu sem kom fram í umhvn. þingsins um að þær framkvæmdir sem hefðu fengið leyfi fyrir tiltekna dagsetningu þyrftu ekki að hlíta þessu mati. Ég ætla ekki, herra forseti, að draga þær deilur sem hafa orðið um gildi þessa ákvæðis inn í umræðuna. Ég tel hins vegar að það sé nauðsynlegt að við lærum af umræðunni. Eitt af því sem kom í ljós, ekki síst fyrir atbeina hv. þm. Sighvats Björgvinssonar, var að það er allmargar heimildir að finna í núgildandi lögum um raforkuver og virkjanir sem heimila mjög miklar framkvæmdir á hálendinu án þess að þeim sé beint í farveg löggilts mats á umhverfisáhrifum. Ástæðan er auðvitað sú að leyfið sem veitt var með viðkomandi lögum var samþykkt af þinginu mörgum árum, jafnvel áratugum áður en viðhorfin breyttust og við svöruðum með því að samþykkja þessi lög um mat á umhverfisáhrifum. Þetta teljum við auðvitað, herra forseti, að sé fráleit staða. Það var reyndar svo að mér þótti merkilegt, og fleiri þingmönnum sem tóku þátt í umræðunni, að verða þess áskynja að þarna var um að ræða a.m.k. átta stórar virkjanir, eða meðalstórar eftir atvikum, sem heimild er fyrir. Ég tók eftir því að þeir sem áttu mestan þátt í umræðunni af hálfu stjórnarliða og stjórnarandstæðinga okkar gerðu sér ekki grein fyrir þessu. Ég vissi t.d. ekki að það liggja fyrir heimildir um allmargar virkjanir í gömlum lögum sem þýðir það í reynd, ef við förum eftir hljóðan bókstafsins, að engin nauðsyn er til þess að beina þeim í farveg umhverfismats. Það tel ég auðvitað ófært, herra forseti. Hvað sem okkur kann að þykja um deiluna um Fljótsdalsvirkjun, sem er nýlega afstaðin í þinginu, þá er alveg ljóst að tímarnir eru breyttir og þrátt fyrir það hvar menn stóðu í þeirri deilu held ég að það gildi jafnt um þá sem eru í liði stjórnarandstöðu og stjórnarliðs. Það er oft þannig að viðhorf til merkra mála sem koma upp með breyttum tíðaranda, fara ekki eftir flokkspólitískum skoðunum, miklu frekar eftir kynslóðum. Það er trú mín að sú kynslóð sem er nú þannig stödd í lífsferli sínum að hún er að axla ábyrgð af stöðugra þjóðfélagi sé upp til hópa þannig stemmd að hún telji að það sé ekki forsvaranlegt að menn ráðist í miklar framkvæmdir sem geta breytt ásýnd landsins og geti haft mikil og varanleg áhrif á lífríkið í landinu án þess að reynt sé að meta það til fulls. Ég held, herra forseti, að við eigum að læra af því sem gerðist með þeim deilum sem spruttu af Fljótsdalsvirkjun. Þar var það auðvitað alveg ljóst, þegar búið var að kafa djúpt í það mál, að menn höfðu ekki fullar reiður á því hvað mundi nákvæmlega gerast ef ráðist yrði í þessa framkvæmd. Nú blasir við, herra forseti, að það eru þrenn eða fern lög í gildi sem heimila stórar virkjanir. Að óbreyttum lögum um mat á umhverfisáhrifum er ekki hægt að draga aðra ályktun en þá að hæstv. ríkisstjórn sé þeirrar skoðunar að allar þessar framkvæmdir séu undanþegnar mati á umhverfisáhrifum. Það er auðvitað ófært. Ég leyfi mér að benda t.d. á, herra forseti, að 1981 samþykkti Alþingi ákaflega yfirgripsmikil og víðfeðm lög um raforkuver sem fólu í sér heimildir til mjög mikilla framkvæmda á hálendinu, á stöðum þar sem við teljum ákaflega mikils um vert að hafa náttúruna sem næst upprunalegu lagi. Ég leyfi mér t.d., herra forseti, að vekja máls á því að umdeilt hálendissvæði, Þjórsárver, myndi að öllum líkindum spillast, ég þori ekki að segja hversu mikið, en ég held að það sé óhjákvæmilegt að komast að þeirri niðurstöðu að ef ráðist yrði í allar þær framkvæmdir sem heimilar eru samkvæmt lögum um raforkuver frá 1981, þá mundi a.m.k. hluti Þjórsárvera spillast. Gengur það að í kjölfar þeirra deilna sem hafa orðið um Eyjabakka og Fljótsdalsvirkjun látum við þessi lög liggja óbreytt? Eigum við ekki að læra af þessu og sammælast um það, herra forseti, að áður en menn ráðast t.d. í það að byggja og stækka þær virkjanir sem heimildir eru fyrir frá árinu 1981, taki menn af allan vafa um að allar stórframkvæmdir þurfi að fara í mat á umhverfisáhrifum hvað sem líður bráðabirgðaákvæði II í lögunum frá 1993? Ég held að allir skynsamir menn hljóti að komast að því að einungis þannig getum við haft í heiðri varúðarregluna sem allir flokkar sem sæti eiga á Alþingi hafa a.m.k. í orði lýst að þeir fylgi, til dæmis hv. þm. stjórnarliðsins, sem töldu að Fljótsdalsvirkjun ætti ekki að fara í mat á umhverfisáhrifum vegna þessa ákvæðis, gerðu það allir með röksemdum sem þeir beittu og vísuðu til sérstakra aðstæðna. En það er ekki hægt að nota þær röksemdir endalaust, herra forseti. Við þurfum þess vegna að taka af allan vafa í þessu máli. Hæstv. ráðherrar ríkisstjórnarinnar hafa andæft óskum um beiðni stjórnarandstöðunnar og reyndar obba þjóðarinnar um að Fljótsdalsvirkjun færi í mat á umhverfisáhrifum með vísan til þessa ákvæðis og sagt sem svo að lög geti ekki verið afturvirk. Nú gæti ég fært mörg rök fyrir því og ýmsir í þessum sal að það umdeilda bráðabirgðaákvæði standist ekki alþjóðlegar skuldbindingar sem við höfum axlað. Ég gæti líka, og þá er ég ekki bara að tala um Evróputilskipanir, bent á að eins og túlkun alþjóðlegra sáttmála á borð við Ríó-yfirlýsinguna sem hafa í raun ekkert þjóðréttarlegt gildi hér á landi né í öðrum löndum, eins og hún er að hníga erlendis, finnst mér margt benda til þess miðað við þróun dóma hér á landi að við munum fylgja í vaxandi mæli fordæmi erlendra dómstóla. Þar eru menn farnir að dæma tilteknar framkvæmdir í mati á umhverfisáhrifum einungis vegna þess að handhafar framkvæmdarvalds í viðkomandi löndum hafa skrifað undir Ríó-yfirlýsinguna þrátt fyrir að hún hafi ekkert þjóðréttarlegt gildi í þessum löndum. Án efa mun þróunin verða sú að við sjáum slík dæmi innan lands. Þá er líklegt að miklar deilur spretti upp. Við eigum ekki að láta mál eins og deiluna um Fljótsdalsvirkjun endurtaka sig. Við eigum ekki að láta slík mál sem hægt er að ná samstöðu um rífa sundur þjóðarsálina með þeim afleiðingum að það mun vafalaust taka mörg ár, jafnvel áratugi, að ná saman þeim sárum aftur. Þess vegna held ég, herra forseti, að nauðsynlegt sé að Alþingi íhugi það ákaflega sterklega að afnema bráðabirgðaákvæði II í lögunum um mat á umhverfisáhrifum frá 1993. Í þeim lögum sem eru í gildi er til að mynda í 1. mgr. 2. gr. laganna frá 1981, um raforkuver, Landsvirkjun veitt heimild til að stækka Hrauneyjarfossvirkjun í allt að 280 megavatta afl en í dag er sú virkjun einungis 210 megavött þannig að þarna munar 70 megavöttum. Auðvitað er alveg ljóst að til þess að ráðast í slíkar framkvæmdir mun það hafa veruleg áhrif á umhverfið þar í grennd. Ég vek eftirtekt á því að sömu lög heimila stækkun Sigölduvirkjunar um 50 megavött. Í 2. gr. sömu laga er veitt heimild til stækkunar á Blönduvirkjun og reyndar Villinganesvirkjun líka. Nú er það svo að heimildin til virkjunar og byggingar Villinganesvirkjunar hefur verið færð frá Landsvirkjun til Rafmagnsveitna ríkisins í félagi við aðila í héraði. Sú breyting hefur það væntanlega í för með sér að Villinganesvirkjun þarf að fara í mat á umhverfisáhrifum. Eigi að síður liggja fyrir heimildir fyrir stórvirkjunum sem geta ekki annað en haft veruleg áhrif á náttúru landsins. Miðað við málflutning, ekki bara stjórnarandstöðunnar, heldur stjórnarliða líka, held ég að hægt sé að fullyrða að það liggi í rauninni fyrir a.m.k. óskráð, kannski ósagt, en samt samþykki í þessum sölum fyrir því að viðhafa önnur vinnubrögð. Ég nefni það líka að það eru heimildir í lögum um stórar jarðvarmavirkjanir, bæði til Hitaveitu Suðurnesja og Hitaveitu Reykjavíkur sem heitir nú reyndar Orkuveita Reykjavíkur. Ég bendi líka á það bara til að sýna hvernig í pottinn er búið að það eru til lög frá árunum 1947 sem teygja sig allar götur fram til 1956 þar sem Alþingi setti í fjórgang heimildir í lög um ný orkuver og nýjar orkuveitur. Þarna er um að ræða ýmsar smávirkjanir sem hafa í tímans rás að öllum líkindum fallið hjá götunni vegna þess að þær hafa ekki verið taldar hagkvæmar með nýrri tækni og hægt að afla orkunnar með öðrum hætti, en eigi að síður eru fyrir í lögum heimildir sem eru meira en 50 ára gamlar. Það kannski sýnir málið í hnotskurn. Fræðilega tel ég að hægt væri að ráðast í sumar þessar virkjanir með 50 ára gömlu heimildum án þess að fara í mat á umhverfisáhrifum ef þetta bráðabirgðaákvæði er virkt. Með nákvæmlega sömu rökum og ýmsir töldu að Fljótsdalsvirkjun ætti ekki að fara í þetta mat er hægt að segja að virkjanir sem eru með 53 ára gamlar heimildir ættu ekki heldur að gera það. Eini munurinn á þessu er að þessar eldri virkjanahugmyndir eru miklu smærri og miklu eldri. En prinsippið hlýtur að vera það sama. Þess vegna tel ég, herra forseti, að þingið ætti að ganga frá málinu í vetur í eitt skipti fyrir öll, loka þessu. Við höfum því lagt til, þessir þingmenn sem flytjum málið á þskj. 230, að bráðabirgðaákvæði II sé afnumið og til að kveða algjörlega skýrt að orði leggjum við til að allar þær virkjanir sem við teljum upp og sem heimild hafa í gildandi lögum og sem miða við túlkun ríkisstjórnarinnar ættu að falla undir bráðabirgðaákvæði II í lögunum frá 1993 verði lögum samkvæmt settar í mat á umhverfisáhrifum. Herra forseti. Hér er um grundallaratriði að ræða, hér er um mál að ræða sem er angi af þeim meiði sem spratt upp og klauf þingheim og þjóðina fyrr í vetur. Þess vegna er ákaflega mikilvægt að heyra hvaða afstöðu ríkisstjórnin hefur til málsins. Nú er það auðvitað svo að hér er um að ræða 1. umr. og ekki beinlínis hægt að gera kröfu til þess að ríkisstjórnin hafi mótað með sér hvernig hún ætlar að taka á málinu. En miðað við það að hæstv. umhvrh. hefur komið að málinu og hefur haft ákaflega sterkar skoðanir og reyndar fleiri en eina held ég það væri afskaplega þarft að hæstv. ráðherra sýndi okkur örlítið inn í sál sína og léti uppi hvort hún teldi ekki að það væri fengur að því fyrir stjórn og stjórnarandstöðu að menn sameinuðust um að ganga frá málinu og loka þannig á að svipaðar deilur og við höfum þurft að ganga í gegnum á þessum vetri rísi upp aftur.

Herra forseti. Hér er gott mál á ferðinni og ég lýsi yfir stuðningi við það. Ég starfa í hv. umhvn. Alþingis og kem til með að taka þetta vel til skoðunar þar. En ég vil samt segja hér og það verður aðalmálið í ræðu minni að þetta er örþrifaráð. Hér er verið að grípa til örþrifaráða til þess að koma vitinu fyrir ríkisstjórnina. Auðvitað er það fullkomin ósvinna sem hér hefur verið við lýði að ekki eigi að taka til endurskoðunar áratugagamlar virkjanaheimildir þegar við búum núna við lög um mat á umhverfisáhrifum sem skylda okkur til að setja í lögformlegt mat allar framkvæmdir af því tagi sem hér um ræðir. Þetta er ósvinna, herra forseti, og mál að settur verði einhver punktur á eftir þessari sorgarsögu. Nú ætti það auðvitað að vera svo að hér ættu að vera komin fram lög, þ.e. frv. til nýrra laga um mat á umhverfisáhrifum. Eins og þingheimur veit hef ég oftlega kallað eftir þeim lögum og hef fengið það svar frá hæstv. umhvrh., ég held það hafi verið 20. október sl., að það frv. væri væntanlegt á næstu vikum. Síðan fréttist af því skömmu eftir áramót að það frv. hefði verið lagt fram í ríkisstjórninni til kynningar en enn hefur þetta frv. ekki verið lagt fram á hv. Alþingi. Því má enn auglýsa eftir því frv. sem hefur verið í deiglunni og í burðarliðnum í meira en tvö ár. Samkvæmt drögum að því frv., sem voru til umsagnar ef ég man rétt seint á árinu 1998, er sólarlagsákvæði er lýtur að þessu bráðabirgðaákvæði. Þetta er því eitthvað sem menn hafa haft áhyggjur af og haft hug á að leiðrétta árum saman. Það er ríkisstjórnin sem hefur dregið lappirnar miklu lengur en góðu hófi gegnir í því að setja sólarlagsákvæði og girða fyrir slys af þessu tagi sem hér eru yfirvofandi og slys eins og við erum mögulega að upplifa í Fljótsdalsvirkjun. Mig langar að segja, herra forseti, að það er annað sem er í uppnámi vegna þeirra heimilda sem eru til staðar og eiga að geta farið í framkvæmdir án þess að um mat á umhverfisáhrifum verði að ræða. Það er rammaáætlun ríkisstjórnarinnar um virkjanakosti sem eru í uppnámi. Það mæta fólk, sem hefur valist til að starfa við rammaáætlunina, situr auðvitað með þennan lista sem fylgir því frv. sem hér er til umræðu og það segir --- bíðum hæg, við eigum að raða virkjanakostum landsmanna og við eigum að forgangsraða og meta þá með tilliti til verndargildis, en hvernig getum við gert það þegar búið er að heimila svo og svo mikið af virkjunum og það virðist vera óbilgirni stjórnvalda sem ræður því að þessar framkvæmdir eigi ekki að fara í mat? Hið mæta fólk, sem starfar nú í starfshópum við að reyna að meta virkjanakosti landsins til frambúðar, stendur frammi fyrir því að búið er að veita þessar heimildir, það er fullt af virkjunum með grænt ljós og samt sem áður er búinn til stór hópur sem telur að hann hafi það hlutverk að raða virkjanakostum, en það er að vísu bara pínulítið af virkjanakostum sem eftir er, það er voða margt sem er búið að leyfa, en bara pínulítið sem þeir mega síðan raða. Ég fullyrði því, herra forseti, að rammaáætlun ríkisstjórnarinnar um virkjanakosti er í uppnámi vegna svona heimilda. Það er meira en tímabært að settur sé punktur og sólarlagsákvæði í þessi lög, það hefði átt að vera gert fyrir löngu, og það er auðvitað orðið löngu tímabært að sú ríkisstjórn sem hér situr fari að haga sér eftir varúðarreglunni sem hv. ræðumaður á undan mér nefndi, sem er ein af meginreglum umhverfisréttar og æ fleiri þjóðríki eru að lögfesta. Má ég líka minna á það, herra forseti, að stjórnvöld á Íslandi sæta nú skoðun fyrir Evrópudómstólnum vegna kæru sem þar liggur fyrir vegna Fljótsdalsvirkjunar. Ég trúi því ekki að íslensk stjórnvöld ætli að kalla yfir sig fleiri kærur af slíku tagi. Svo eru mögulega í uppsiglingu frekari átök innan lands út af þeim heimildum sem eru hvað mest til umræðu núna, þ.e. heimildinni til Fljótsdalsvirkjunar. Það er orðið löngu tímabært að ríkisstjórnin móti sannfærandi virkjunarstefnu. Þetta hefur allt verið tilviljanakennt og hipsum haps. Það er mál að linni. Það er mál að þessar heimildir verði allar settar undir þann hatt að þær þurfi að lúta lögum um mat á umhverfisáhrifum.

Herra forseti. Fá frv. sem liggja fyrir hinu háa Alþingi skipta í raun jafnmiklu máli og það sem er til umræðu. Eins og fram hefur komið í máli framsögumanns, hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar, og í máli hv. þingkonu, Kolbrúnar Halldórsdóttur, er í raun mjög brýnt að frv. þetta fái afgreiðslu á hinu háa Alþingi og að komið verði í veg fyrir það að mistök sem voru gerð, og ég vil fullyrða að hafi verið mistök við afgreiðslu þáltill. um framhald framkvæmda við Fljótsdalsvirkjun, geti endurtekið sig. Ég held að í raun hafi mjög fáir ef einhverjir í þessum sal gert sér grein fyrir því að svona margt lægi undir. Að við gætum leitað aftur til heimilda og laga meira en hálfa öld aftur í tímann. Samkvæmt túlkun bráðabirgðaákvæðis við lög nr. 63/1993, um mat á umhverfisáhrifum, þá væru stórkostlegar framkvæmdir sem hafa í för með sér stórkostlegt jarðrask og náttúruspjöll, allar undanþegnar mati á umhverfisáhrifum. Þetta frv. gefur hinu háa Alþingi tækifæri til þess að endurmeta stöðuna, tækifæri til þess að beita faglegum og framsýnum vinnubrögðum við það að meta virkjanaframkvæmdir og við það, eins og hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir benti á, að forgangsraða innan rammaáætlunarinnar sem nú er unnið að því að hvernig á að vinna það verk ef ekki má nýta til þess tæki eins og mat á umhverfisáhrifum framkvæmdanna? Mér er spurn. Eins og fram hefur komið þá voru stjórnvöldum í dag afhentir undirskriftalistar um 40 þúsund Íslendinga sem lýst hafa yfir stuðningi við að framkvæmdir við Fljótsdalsvirkjun fari í umhverfismat þrátt fyrir þá afgreiðslu sem málið fékk á hinu háa Alþingi fyrir jól. Það eru auðvitað engin tíðindi að sú krafa er uppi í samfélaginu. Hins vegar hlýtur það að teljast mjög markvert að sú krafa er alltaf að styrkjast. Við hljótum að spyrja okkur þegar landsmenn standa frammi fyrir þeim lista sem er í frv.: Hvernig bregst þjóðin við þegar hún les um að það megi stækka Hrauneyjafossvirkjun, Sigölduvirkjanir, Búrfellsvirkjun, Blönduvirkjun, virkja á Fljótsdal, stækka á Nesjavöllum o.fl. án þess að nokkuð þurfi að fara í mat á umhverfisáhrifum? Ég er ekki viss um að allir mundu sætta sig við slíkan framgangsmáta. Að lokum þetta, herra forseti. Það er auðvitað fullkomlega óeðlilegt að virkjanaheimildir gildi um aldur og ævi eins og raun ber vitni og það er von mín að svo verði ekki áfram. Það er von mín að meiri hluti Alþingis taki á sig rögg og samþykki þetta frv. þannig að það verði gert að lögum og allur vafi verði tekinn af um mat á umhverfisáhrifum og um bráðabirgðaákvæðið. Það er líka von mín að stjórnarmeirihlutinn sýni það og sanni eins og stjórnarandstaðan hefur sýnt og sannað í störfum þessa þings í vetur að það er ekki hlutverk stjórnmálamanna að efna til illdeilna í samfélaginu. Það er hlutverk okkar að sameina þjóðina um þær framkvæmdir sem við náum saman um að fara í og skref í rétta átt er að samþykkja þetta frv. sem hér liggur fyrir.

Virðulegur forseti. Það er alveg ljóst að ef þetta frv. yrði samþykkt óbreytt, þá þýddi það að Fljótsdalsvirkjun færi í mat á umhverfisáhrifum. En Alþingi er nýbúið að fjalla mjög ítarlega um það mál og þar var því hafnað á lýðræðislegan hátt af meiri hluta í atkvæðagreiðslu og síðan var samþykkt að halda áfram með framkvæmdina með meiri þingmeirihluta en stjórnarflokkarnir hafa á bak við sig þannig að það er nokkrum sinnum búið að fjalla um Fljótsdalsvirkjun á hinu háa Alþingi og með þeirri niðurstöðu að menn vilja halda áfram með framkvæmdina. Þetta frv. er því á skjön við þá niðurstöðu Alþingis sem enn á ný varð ljós núna skömmu fyrir jól. Að sjálfsögðu stendur bráðabirgðaákvæði II í lögunum eins og það er í dag og með þeirri hugsun er það sérstaklega undirstrikað að lögin eigi ekki að vera afturvirk, þ.e. lögin um mat á umhverfisáhrifum. Það er enn frekar hnykkt á því með bráðabirgðaákvæði II. En almenna reglan er að lög eru ekki afturvirk. Í þessu frv. er hins vegar farið fram á að Alþingi breyti bráðabirgðaákvæðinu þannig að allar framkvæmdir sem þar eru taldar upp fari í mat á umhverfisáhrifum þannig að það verði engin undanþága. Ég er sammála þeirri meginhugsun sem fram kemur í greinargerð frv., þ.e. að æskilegt væri að meta umhverfisáhrif framkvæmda á þeim tíma sem framkvæmdin er að fara í gang, þ.e. menn eigi ekki að taka ákvörðun og fara í framkvæmdina löngu seinna, jafnvel áratugum seinna, eins og hér var dregið fram. Ég vil undirstrika í því sambandi að það væri æskilegt að hafa lögin þannig að menn endurspegluðu líðandi stund. Ég er því sammála því meginviðhorfi að eðlilegt sé að það séu einhvers konar sólarlagsákvæði inni í lögum um umhverfismat þannig að þessi leyfi fjari út. Ég tel að það sé eðlilegt að það komi til skoðunar hér þegar við skilum af okkur nýju frv. til laga um umhverfismat sem er núna í vinnslu og sú er hér stendur taldi reyndar að það mundi nást að ná því fram fyrir áramót. En það tókst ekki. Ég lýsi mig því sammála meginhugsun frv. Ég vil ítreka varðandi Fljótsdalsvirkjun, því að einhverjir gætu spurt af hverju þetta eigi ekki við um Fljótsdalsvirkjun, að það á reyndar við þar sem við tókum ákvörðun um það mál núna rétt fyrir jól. Þá fórum mjög ítarlega yfir það þar sem umfangsmiklar rannsóknir voru lagðar til grundvallar þannig að málefni Fljótsdalsvirkjunar voru afgreidd á hinu háa Alþingi í anda þeirrar umhverfisstefnu sem við búum við núna þar sem hv. þingmenn vilja gjarnan halda áfram með þá framkvæmd. Þó þeir viti að svæði uppi á hálendinu fara undir vatn við þá framkvæmd þá mátu þingmenn það svo að önnur atriði vægju það þungt að eðlilegt væri að halda áfram við framkvæmdina, þá á ég við efnahagslega þætti og þætti sem snúa að byggðaþróun. Varðandi það sem hér kom einnig fram hjá hv. þm. Kolbrúnu Halldórsdóttur, að það væri engin virkjunarstefna, þá vísa ég því á bug en vil sérstaklega undirstrika að við erum að fara í gang með víðtæka vinnu, rammaáætlun um nýtingu vatnsafls og jarðvarma sem kölluð er Maður, nýting, náttúra, þar sem meiningin er að reyna að koma þessari stefnu í fastara form með víðtækari skoðun en kannski hingað til hefur tíðkast þar sem menn hafa skipað bæði verkefnastjórn og fjóra faghópa, undirhópa sem eiga að fara í þessa umfangsmiklu vinnu og hún mun taka einhver ár að mínu viti. Ég vona að við klárum hana á kjörtímabilinu en ég er ekki viss um að það takist. Það verður þá í upphafi næsta kjörtímabils sem sú vinna klárast. Þar á sérstaklega að hafa að leiðarljósi m.a. náttúrufarsþætti, þá á að skoða og það á að gefa þeim möguleika sem við höfum á að virkja fallvötn og jarðvarma vægi þannig að menn fari ekki í framkvæmdir sem eru taldar hafa umtalsverð umhverfisáhrif nema þær séu þá það mikilvægar gagnvart efnahagsþróun og byggðaþróun að menn telji að það réttlæti slíkar framkvæmdir. Ég bind miklar vonir við þessa rammaáætlun og tel að hún geti fleytt okkur fram á veginn við að reyna að ná sátt um þessi virkjanamál sem hafa verið mjög til umræðu á þessu missiri í þinginu.

Herra forseti. Mér fannst alveg rosalegt að hlusta á þessa ræðu, sér í lagi niðurlagið. Ég gat ekki skilið hæstv. ráðherra öðruvísi en svo að hún væri að segja að jafnvel á meðan á nokkurra ára vinnu stæði við rammaáætlunina, þá mundu menn ekki ráðast í neinar af þessum virkjunum nema miklar byggðaástæður og efnahagsástæður kölluðu á það. Er virkilega verið að segja það hér af fulltrúa ríkisstjórnarinnar að hún sé bara alveg reiðubúin til þess að leggja í nýtt stríð? Það er t.d. auðvelt að halda því fram með einhverjum rökum að byggðaástæður og efnahagsástæður kalli á það að ráðist verði í miklu frekari virkjanir upp eftir Þjórsá og það mundi þá leiða til þess að Þjórsárver mundu að einhverju leyti skemmast þrátt fyrir það samkomulag sem oft var nú vitnað til frá 1981, milli Náttúruverndarráðs og framkvæmdarvaldsins um Eyjabakkana og Þjórsárver. En látum það vera, herra forseti. Ég get rætt það í seinni ræðum mínum, enda á ég tvær eftir. Ég ætla hins vegar að reyna að dvelja við það sem mér fannst framan af ræðu hæstv. ráðherra vera merkilegast. Mín ræða gekk út á möguleikann á því að ná sátt um virkjunarstefnu milli stjórnar og stjórnarandstöðu, milli þeirra sem harðast vilja ganga fram í virkjunarmálum og hinna sem harðast vilja ganga fram í verndarmálum. Hæstv. ráðherra sagði að hún gæti ekki fallist á það að með samþykkt þessa frv. yrði Fljótsdalsvirkjun látin í mat á umhverfisáhrifum. Hins vegar sagði hún að hún væri sammála meginhugsun frv. Get ég túlkað orð hennar þannig að hún væri reiðubúin til þess að ýta á eftir því að frv. yrði samþykkt að meginhluta til með þeirri undantekningu sem varðar Fljótsdalsvirkjun?

Virðulegi forseti. Ég held að menn gangi kannski of langt í að túlka orð mín þar sem ég get ekki sagt að ég fallist á frv. að undanskilinni Fljótsdalsvirkjun. Hins vegar er það alveg rétt að ég fellst á það meginsjónarmið að menn eigi að meta framkvæmdir á mælikvarða þess hvernig umhverfismálin eru í það og það sinnið þannig að ég styð það að setja einhvers konar sólarlagsákvæði inn í umhverfismatslögin og tel að við eigum að skoða það í endurskoðun laganna um umhverfismat. Varðandi það að hér var spurt hvort ráðherrann ætlaði sér í einhvers konar nýtt stríð, þá er það alls ekki svo. En það er nú bara þannig að við t.d. vorum að taka hér í gegn Fljótsdalsvirkjun enn á ný á þeim þætti sem snýr m.a. að efnahagslegum þáttum og byggðaþróun og það voru mjög sterk rök í málinu. Auðvitað getur Alþingi tekið ákvarðanir hvenær sem er ef meirihlutavilji er fyrir því að fara í framkvæmdir. Ég er hins vegar ekki að segja að það verði en Alþingi hefur að sjálfsögðu fullar heimildir til þess að taka ákvarðanir um allt milli himins og jarðar ef meiri hluti er fyrir því. Þannig er bara þingræðið sem við búum við. Það er ágætt að minna á það hér fyrst hv. þm. Össur Skarphéðinsson taldi að hér væri um grundvallaratriði að ræða sem fram kemur í þessu frv., að sá hinn sami notaði þetta bráðabirgðaákvæði til að smokra undan hluta af Fljótsdalslínu á sínum tíma --- mig minnir að það hafi verið gert 20. apríl 1994 --- til þess að komast undan umhverfismatinu á hluta af línunni.

Herra forseti. Ef ég ætti að ráðleggja hæstv. umhvrh. heilt þá mundi ég ráðleggja henni að hætta sér ekki of mikið út í umræður um Fljótsdalsvirkjun. Allir þekkja hennar þátt í því máli, sinnaskipti hennar, skoðanir hennar áður en hún varð ráðherra og hvernig þær breyttust sama dag og hún varð ráðherra. Það er engum til eftirbreytni og það er engum gert gagn með því að fara að rifja það upp og allra síst hæstv. ráðherra. Hæstv. ráðherra talar um afskipti mín og segir að ég hafi smokrað einhverju undan. Herra forseti. Það var nákvæmlega þessi karl sem hér stendur sem hafði frumkvæði að því að setja allt það sem tengdist Fljótsdalsvirkjun í umhverfismat. Með hverju? Með því, herra forseti, að taka þessa línu sem hæstv. ráðherra nefnir hér og samþykkja og staðfesta þann hluta hennar sem var óumdeildur. En hvað var gert við ...

Það voru deilur um hann?

Þremur árum síðar, þegar Guðmundur Bjarnason klúðraði málinu og framkvæmd málsins, þá komu aðfinnslurnar. Og hvað var gert við afganginn af línunni sem miklar deilur stóðu um? Hann var settur í mat á umhverfisáhrifum þó, eins og mátti skilja af ræðu hæstv. ráðherra, að þess hefði ekki þurft miðað við skilning hennar á þessum lögum. En ég vildi spyrja hæstv. ráðherra hvað hún á nákvæmlega við þegar hún segir að hún sé sammála meginhugsuninni í þessu frv.? Ég er ekki að fara fram á að hæstv. ráðherra lýsi því hér yfir að það eigi að samþykkja þetta frv. óbreytt. Ég kom hér meira að segja og spurði: Ef Fljótsdalsvirkjun er slakað út er þá stjórnarliðið reiðubúið til þess að taka höndum saman við okkur um meginstefnubreytinguna sem í hinu felst? Það er auðvitað okkar viðleitni til samkomulags í þessu máli og þar er náttúrlega ansi langt gengið miðað við deilur vetrarins. Ég er ekki einu sinni að fara fram á að stjórnarliðið lýsi skoðun sinni á þessu núna en það væri gaman að heyra hana. Mér finnst hins vegar að hæstv. ráðherra verði að tala skýrar. Hún segir að hún sé sammála meginhugsuninni. En hún er samt sem áður ekki reiðubúin til þess að styðja frv. Í hvernig formi mundi hún vilja sjá þetta frv., hvernig á að setja meginhugsunina þar fram þannig að hún gæti nákvæmlega stutt það?

Virðulegi forseti. Það er alveg ljóst að snert hefur verið við viðkvæmri taug hjá hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni. Það er alveg kristalstært að hv. þm. Össur Skarphéðinsson í hlutverki umhvrh. á sínum tíma smokraði undan hluta af Fljótsdalslínu frá umhverfismati þar sem það var ákveðið 20. apríl að mig minnir að setja framkvæmdina af stað en ekki annan hluta hennar. Það er eiginlega fráleitt að festa hluta af línunni en ekki annan af því að þetta er ein og sama línan. Það er því alveg dagljóst að hv. þm. Össur Skarphéðinsson notaði sér á sínum tíma bráðabirgðaákvæði til þess að smokra hluta Fljótsdalslínu undan umhverfismati. Það er ekki hægt að komast undan því. Það er líka rangt sem kom fram hjá hv. þm. að skoðanir mínar hafi breyst í þessu máli. Viðtal sem var átt við mig á sínum tíma hefur verið rangtúlkað. Við fórum í gegnum flokksþing þar sem kom fram mjög skýr lína hvað flokkurinn vildi og við fórum í gegnum kosningar þar sem báðir stjórnarflokkarnir vildu halda áfram með málið af óbreyttum þunga. Það er því fullkominn hroki að halda því fram að ég hafi átt að styðja einhverja aðra stefnu en við höfðum í alþingiskosningunum og blekkja þannig kjósendur. Það er alrangt. Varðandi spurningu hv. þm. um hvað hér væri átt við, þ.e. hvað ég ætti við með að samþykkja meginhugsunina í frv., þá er ég sammála þeirri meginhugsun að æskilegast er að mat fari fram nálægt þeim tímapunkti sem framkvæmdir fara í hönd, ég er sammála því. Mér finnst því eðlilegt að það sé einhvers konar sólarlagsákvæði í umhverfismatslögunum þannig að þessi gömlu leyfi fjari út og ég tel eðlilegt að menn skoði það í tengslum við endurskoðun á lögunum um mat á umhverfisáhrifum.

Herra forseti. Hér ræddi hæstv. umhvrh. um þáltill. sem Alþingi samþykkti í lok desember að því er skilja mátti á máli hæstv. ráðherra á lýðræðislegan hátt og því verður ekki á móti mælt. Hitt verður að draga fram í dagsljósið vegna þess að það er dagurinn í dag þar sem 44 þúsund kjósendur lýstu því yfir með undirskrift sinni að þeir væru ósammála þeirri ákvörðun Alþingis sem hér var tekin, að framkvæmdum við Fljótsdalsvirkjun skyldi haldið áfram. Má ég benda hæstv. umhvrh. á að á bak við Framsfl. hér á þingi standa einungis rúmlega 30 þúsund kjósendur? Við erum að tala um 44 þúsund kjósendur sem lýsa yfir eindregnum óskum um það að Fljótsdalsvirkjun fari í mat á umhverfisáhrifum og telji það vera leikreglur lýðræðisins. Sú þáltill. sem hæstv. ráðherra segir að hér hafi farið í gegn fór vissulega í gegn á lýðræðislegan hátt en með valdníðslu hæstv. ríkisstjórnarflokka. Mig langar til að fá að heyra það af munni hæstv. umhvrh. hvort hún telji eðlilegt að fólkið sem starfar að rammaáætluninni sé bundið af þeim leyfum sem eru nú þegar gefin út, leyfum til a.m.k. níu virkjana. Hvernig telur hæstv. umhvrh. að það fólk geti unnið störf sín með þessi óskilgetnu afkvæmi sem standa þarna fyrir utan lög og rétt? Hvernig í ósköpunum er hægt að ætlast til þess að fólk sinni faglegum skyldum með þetta hangandi yfir höfðinu, hvorki meira né minna en níu virkjanir, herra forseti?

Virðulegur forseti. Það er rétt að í morgun komu fram undirskriftalistar en það er deginum ljósara að þrátt fyrir það að 44 þúsund manns krefjist lögformlegs umhverfismats og skoðanakannanir hafi sýnt um 80% stuðning, að mig minnir, við það að fram fari lögformlegt umhverfismat á Fljótsdalsvirkjun, þá er jafnljóst að skoðanakannanir sýndu að sama hlutfall, um 80% fólks, vissi ekki hvað lögformlegt umhverfismat eiginlega er. Það hefur farið fram umhverfismat, það er ekki þetta svokallaða lögformlega umhverifsmat, en það hefur farið fram mat á þessari virkjun. Það hafa komið fram víðtækar upplýsingar --- það eru fleiri sem ætla að taka þátt í umræðunum hérna. Það er gott að þetta lendir ekki á okkur sem stöndum í pontunni. Maður hefði getað haldið kannski að þetta væri hluti af undirskriftasöfnuninni sem kæmi hérna fljúgandi. 

Herra forseti. Ég ætla ekki að svara síðustu orðum hæstv. umhvrh. um afgreiðsluna á þáltill. um Fljótsdalsvirkjun. Ekki með öðrum orðum en þeim að það er alveg sjálfsagt mál að þjóðin trúi á þá löggjöf sem sett er í þessu landi og hún þarf ekki að geta skýrt nákvæmlega út fyrir Gallup eða neinu öðru skoðunarkönnunarfyrirtæki hvað felst í einhverjum lagabálki. Allir vita að vestrænar þjóðir eru ágætlega að sér í lögum og í öllum skoðanakönnunum kemur fram að 20% þjóða vita nokkuð vel hvað stendur í lögunum, 80% treysta hins vegar anda laganna. Það gerir íslenska þjóðin líka. En ég sakna þess að hæstv. umhvrh. skuli ekki svara orðum mínum er lúta að rammaáætluninni því að þetta var megininntak spurningar minnar í andsvarinu: Hvað telur hæstv. umhvrh. að það fólk sem starfar að því að gera rammaáætlunina eigi að hafa margar hendur bundnar? Eins og ég nefndi í andsvari mínu er a.m.k. um níu virkjanir að ræða sem búið er að hleypa út fyrir lög og rétt og þar með er ekki mikið eftir fyrir það fólk sem er að starfa að rammaáætluninni að forgangsraða eða meta. Hvert er álit hæstv. ráðherra á að svona skuli vera í pottinn búið og svo kannski í framhaldi af því, hvaða stjórnsýslulega vægi kemur þessi rammaáætlun síðan til með að hafa að hennar mati? Hvernig ætlar hún að beita sér fyrir því að þessi rammaáætlun verði eitthvað annað en orðin tóm? Mér þætti gaman að heyra hæstv. ráðherra svara því líka.

Virðulegur forseti. Við erum að sjálfsögðu að fara út í rammaáætlunina til þess að reyna að ná betri sátt um þessi mál. Að sjálfsögðu erum við að reyna það og það er ekki meiningin að vinna þetta umfangsmikla verk og gera svo ekkert með það. Það er að sjálfsögðu ekki meiningin. Varðandi spurninguna um hvernig þeir sem vinna að rammaáætluninni ættu að gera það með þessi gömlu leyfi liggjandi á borðinu er það svar mitt að ég tel að það eigi ekki að trufla þá vinnu neitt frekar. Ég held að það fólk sem vinnur að rammaáætluninni geti alveg unnið vinnu sína ágætlega óháð því að einhver leyfi liggi þar á bak við. Ég tel að menn skoði þessi mál frá öllum hliðum, sem ég taldi upp í stuttri ræðu minni áðan, og að þessi leyfi eigi ekki að trufla þá vinnu á neinn sérstakan hátt. Varðandi Fljótsdalsvirkjunarumræðuna almennt vil ég ítreka það, hæstv. forseti, að við erum nýbúin að fara ítarlega í gegnum hana. Það er alveg ljóst að sum stjórnmálaöfl munu ekki sætta sig við þá niðurstöðu sem hér fékkst og það verður bara að vera svo. Ég á frekar von á því að menn muni ræða þetta mál áfram þó að við höfum tekið lýðræðislega ákvörðun. Það verður þá að vera svo en satt best að segja var ég að vonast til þess að menn gætu farið að horfa fram á veginn í þessu máli.

Herra forseti. Mikið tek ég heils hugar undir þá frómu ósk hæstv. umhvrh. að menn geti farið að horfa fram á veginn. Ég taldi að það frv. sem við í Samfylkingunni höfum lagt fyrir og hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir frá vinstri grænum tekur undir væri einmitt viðleitni okkar til að hjálpa hæstv. umhvrh. til þess að rífa sig upp úr þessu hjólfari sem hún er búin að spóla í núna í hálft ár og hefur satt að segja ekki gert orðstír hennar mikið gagn. Við vorum að vona að með þessu væri hægt að ná einhvers konar samstöðu milli a.m.k. hins hugsandi hluta stjórnarmeirihlutans og stjórnarandstöðunnar í þessu máli. Ég tek auðvitað eftir því að hv. þm. Sjálfstfl. leggja a.m.k. hlustir við málið og hafa ekki andmælt því enda veit ég að a.m.k. sumum þeirra er málið kært og sumir þeirra hafa flutt miklar ræður um nauðsyn þess að vernda gróðurvinjar á hálendinu og vilja ýmislegt á sig leggja til þess. Herra forseti. Vegna þess að hæstv. ráðherra taldi að það væri rangt að tala um valdníðslu af hálfu stjórnarmeirihlutans í umræðunni fyrr í vetur get ég ekki annað en farið nokkrum orðum um það þó að það sé ekki það efni sem er til umræðu. Það vill svo til að ég var í umhvn. eins og hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir. Við sátum þarna daglangt og náttlangt við umræður um skýrslu Landsvirkjunar og við komumst að því að í einstökum köflum hennar, sér í lagi þeim sem lutu að náttúrufari, stóð ekki steinn yfir steini. Höfundar skýrslunnar urðu uppvísir að því að fara með rangt mál. Það kom líka fram að þeir urðu uppvísir að því að fara ekki að ráðleggingum grasafræðingsins sem fenginn var sem hlutlaus aðili til að meta þær rannsóknir sem gerðar höfðu verið. Hann benti einfaldlega á að þetta hefðu verið forathuganir sem hefðu verið eins konar undanfari alvörurannsókna. Sá ágæti grasafræðingur gat þess líka í bréfi til mín að hann hefði aldrei komist inn á Eyjabakkasvæðið sumarið 1998. Hann hefði hins vegar rannsakað þrjú lónstæði og ýmis önnur svæði en aldrei það tiltekna svæði sem átti að fara undir lónið þannig að hann gat ekkert sjálfur sagt til um hvað var þar að finna af gróðri. Þetta bentum við á, herra forseti, og vildum þess vegna fá frekari tíma til þess að kanna þetta frekar. Menn skelltu eyrum skolla við því og það var valdníðsla. Við vildum líka fá frekari sérfræðinga til ráðslags við nefndina og því var hafnað og það var valdníðsla. Ég vek eftirtekt á því að enginn gestur af þeim lista sem þingmenn Samfylkingarinnar vildu fá fyrir nefndina var kvaddur á fund nefndarinnar. Það var einfaldlega ekki tími til þess. Einungis var rætt við þá sérfræðinga sem stjórnarliðið, sem var að vísu sumt á móti tillögu ríkisstjórnarinnar, hafði kvatt til fundar við nefndina. Ég gæti að sjálfsögðu líka, herra forseti, tekið vinnubrögðin í iðnn. þar sem því var lýst yfir með hástemmdum orðum af hv. formanni iðnn. að borgurum landsins yrði gefinn kostur á því að koma athugasemdum sínum á framfæri við nefndina. Ég skildi það þá í hinni upphaflegu umræðu að fólki yrði gefinn kostur á því að koma til fundar við nefndina eins og við gerðum þegar annað umdeilt mál var í umræðu, þ.e. gagnagrunnurinn. Það var ekki svo. Borgararnir máttu senda athugasemdir sínar á tölvupósti og þær athugasemdir voru ekki einu sinni gerðar að þingskjölum. Með öðrum orðum, þær voru í raun dæmdar dauðar og ómerkar þannig að þetta var líka valdníðsla, herra forseti. Þegar stjórnarandstaðan í svona miklu máli fær fjóra daga til að véla um málið í nefnd og óskar eftir meiru, þá er það valdníðsla. Og þegar stjórnarandstaðan þarf að fara í umræðu með þriggja daga fyrirvara þegar fyrir liggja skjöl upp á 540 blaðsíður, þá er það valdníðsla og ekkert annað. Hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir hefur því fullkomlega rétt fyrir sér þegar hún segir að af hálfu stjórnarmeirihlutans var auðvitað farið með ansi hörðum aðferðum á hendur þinginu. Þetta mál var engum til sóma sem stýrðu för þess í gegnum þingið og mikið held ég að Austfirðingarnir, sem harðast börðust fyrir þessari virkjun, verði ósáttir þegar þeir horfa til baka við þá röngu ákvörðun sem tekin var af Framsfl. þegar hann fór á tauginni í þessu máli og vildi draga þingið og sér í lagi Sjálfstfl. til ábyrgðar í málinu og lét málið fara til þingsins, því að ef það hefði ekki verið þess vegna, þá hefðu menn aldrei komist að því hvað Landsvirkjun hafði unnið sleifarlega sína vinnu. Þá hefðu menn ekki komist að því að staðhæfingar um að enginn lófastór blettur á landinu, eins og það var orðað í fyrri umræðu af hæstv. forsrh., væri jafn vel rannsakaður og Eyjabakkasvæðið átti ekki við rök að styðjast. Ég eins og allir aðrir sem komu að málinu taldi alveg ljóst að Landsvirkjun hefði a.m.k. unnið þá heimavinnu, ég taldi ljóst að Landsvirkjun hefði árum saman eytt hundruðum millj. jafnvel milljörðum í slíkar rannsóknir eins og haldið var fram í grg. með þáltill. hæstv. iðnrh. Í ljós kom að milljarðarnir fóru í allt annað en rannsóknir. Í ljós kom að grundvallarrannsóknir skorti á því svæði sem á að fara undir lónið. Ég ímynda mér, herra forseti, að þegar Norsk Hydro sem reynir að hafa umhverfisverndarstefnu í fyrirrúmi horfir yfir þetta kunni það að valda því að að lokum taki fyrirtækið ákvörðun sem ekki verður mjög hagkvæm Framsfl. og stjórnarliðinu í þessu efni. Ég held því fram, herra forseti, að það hafi einmitt verið þeir skafankar og annmarkar á málinu sem komu í ljós við meðferð þingsins sem gera það að verkum að nú er ekki bara hikst heldur verulegt hik komið á Norsk Hydro. Vera má að hæstv. ráðherrar Framsfl. sem settu málið í þennan farveg hafi það til síns máls að þeir eins og aðrir hafi talið að Landsvirkjun hafi unnið heimavinnuna sína, en allt annað kom í ljós. Herra forseti. Það eru miklu merkilegri hlutir en deilur um það sem liðið er sem hafa komið fram í þessari umræðu. Hvað var það sem hæstv. ráðherrar og sér í lagi hæstv. umhvrh. færði fram sem vörn í málinu þegar deilurnar stóðu sem hæst? Rammaáætlunin. Settur var niður hópur sérfræðinga til að vinna rammaáætlun um virkjun fallvatna og nýtingu hálendisins. Hvað kemur síðan í ljós í þessari umræðu, herra forseti? Í ljós kemur að hér eru a.m.k. níu virkjanir, sumar er hægt að skilgreina sem stórvirkjanir, sem hafa heimild til þess að farið verði af stað með þær og hæstv. ráðherra segir að það sé kannski ekki beinlínis stefnt að því en hún útilokar ekki að af byggðalegum ástæðum eða af efnahagslegum ástæðum kunni menn eigi að síður að ráðast í þær virkjanir. Hvern er verið að draga á asnaeyrunum, herra forseti? Þjóðina, já, en örugglega þá sérfræðinga sem kvaddir hafa verið til þess að starfa að þeirri rammaáætlun vegna þess að hæstv. ráðherra er að segja að rammaáætlunin skipti í rauninni engu máli vegna þess að hér liggja fyrir heimildir til þess að ráðast í átta til níu stórvirkjanir á hálendinu í formi stækkana á núverandi virkjunum eða byggingu nýrra virkjana og það á alls ekki að koma til kasta sérfræðinganna sem eru að vinna rammaáætlunina. Ég hjó líka eftir því, herra forseti, að hæstv. umhvrh. sagði að rammaáætlunin yrði ekki kynnt fyrr en á næsta kjörtímabili. Bíðum nú við, herra forseti. Hvað þýðir það? Getur verið að hér liggi sá fiskur grafinn undir steini að hæstv. umhvrh. sé kunnugt um að það sé vilji ríkisstjórnarinnar að semja um ýmsar viðbótarvirkjanir sem þarf til þess að knýja 480 þús. tonna álver í Reyðarfirði og gengið verði frá þeim samningum áður en rammaáætlunin kemur fram? Mig uggir, herra forseti, að hér sé eitthvað á ferðinni sem ekki þolir dagsins ljós. Fyrst hæstv. ráðherra kemur hingað og lýsir því yfir að hún sé sammála meginhugsuninni í þessu frv. en þorir ekki að lýsa stuðningi við það, þá er alveg ljóst að hæstv. ráðherra vill ekki slá á þær heimildir sem hér liggja fyrir, vill ekki afnema þær vegna þess að bersýnilegt er að ríkisstjórnin ætlar sér að koma fram virkjunum án þess að þær þurfi að sæta mati á umhverfisáhrifum. Ég tek líka eftir því að hæstv. ráðherra talar um það þegar hún segist sammála meginhugsuninni að koma þurfi inn sólarlagsákvæði í þau nýju lög um mat á umhverfisáhrifum sem á að samþykkja hér e.t.v. síðar í vetur en alla vega á næsta ári. Getur verið, herra forseti, að það sólarlagsákvæði sé þess eðlis að það verði tímasett nægilega langt í framtíðinni til þess að hægt sé að nýta einhverjar af þeim sóðalegu heimildum sem enn er að finna í þessum lögum, sumar áratugagamlar? Mér finnst, herra forseti, fyrst hæstv. ráðherra kemur hingað og gefur upp boltann, þá verði hún að tala skýrar. Hún getur ekki sagt a án þess að segja b. Hvað þýðir það þegar hún talar um sólarlagsákvæði? Hæstv. ráðherra er manna best kunnugt um efni þessa frv. og ég held þess vegna að eðlilegt sé og sanngjarnt að krefjast þess af hæstv. ráðherra hvaða tímamörk eru í því sólarlagsákvæði. Og sömuleiðis, hvaða heimildir sem nú eru í fyrirliggjandi lögum falla þá innan þeirra tímamarka. Er það með öðrum orðum svo, herra forseti, að hæstv. ráðherra sé að ýja að því að hæstv. ríkisstjórn hyggist ráðast í frekari stórvirkjanir áður en búið er að afnema virkni hins umdeilda bráðabirgðaákvæðis II í lögunum frá 1992? Það er nauðsynlegt að hæstv. ráðherra tali skýrt hér. Það er líka nauðsynlegt miðað við það vægi sem hæstv. ráðherra hefur lagt á þann hóp sem vinnur að rammaáætluninni um virkjun og nýtingu fallvatna að hún tali skýrt um umboð þeirrar nefndar. Hvað er undir í þeirri vinnu? Eru það til að mynda virkjunarkostir norðaustan Vatnajökuls? Eru undir í þeirri vinnu virkjunarkostir sem heimild er fyrir nú þegar í gildandi lögum? Er hæstv. ráðherra reiðubúinn til þess að koma hingað og lýsa því yfir að henni sé ekki kunnugt um að fyrirhugað sé að ráðast í frekari virkjanir norðaustan Vatnajökuls áður en búið er að afnema þetta bráðabirgðaákvæði og jafnframt að ekki verði ráðist í að nýta þær heimildir sem hérna eru í þessum lögum sem raktar voru svo ítarlega í svari þáv. hæstv. iðnrh. við fyrirspurn hv. þm. Sighvats Björginssonar? Þar kemur einfaldlega fram að það er mýgrútur, sennilega á annan tug heimilda sem liggja fyrir þó að mér sýnist í fljótu bragði að þar sé um að ræða átta framkvæmdir, jafnvel níu sem mætti telja til stórvirkjana. Það er nauðsynlegt, herra forseti, að hæstv. ráðherra tali skýrt í þessum efnum. Hún allra ráðherra helst hefur lagt mikinn þunga á þá lofsverðu og framsýnu vinnu sem er í gangi við rammaáætlunina en af þeim svörum sem hæstv. ráðherra hefur varpað hér eins og sprengju inn í þingsalinn í dag, þá er ekki hægt að draga aðra ályktun en þá að þessi vinna skipti litlu máli varðandi þau áform sem kunna að vera uppi um virkjanir innan ríkisstjórnarinnar. Ég fer fram á það, herra forseti, að hæstv. umhvrh. tali ekki í einhverjum gátum en tali skýrt um þessi mál.

Herra forseti. Ég ætla að taka undir þessa hvatningu hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar að hæstv. umhvrh. komi hér og tali mjög skýrt um hvernig hún ætlar inn í þá framtíð sem hún var að draga upp áðan og sem skýtur skökku við frá málflutningnum fyrir jól. Í framsöguræðu sinni nefndi hv. þm. Samfylkingarinnar, Össur Skarphéðinsson, að það væri táknrænt að við værum að ræða breytingar á lögunum um umhverfismat sama dag og verið væri að færa forustumönnum þings og ríkisstjórnar undirskriftir nærri því 45 þúsund manna. Það er mjög athyglisvert að hlusta á hæstv. umhvrh. þegar hún í aðra röndina kemur til móts við Samfylkinguna í umfjöllun sinni á þeim gömlu heimildum sem liggja fyrir og sem hljóta að hafa komið nærri því öllum þingmönnum á óvart þegar þeir sáu svarið við fyrirspurn Sighvats Björgvinssonar um virkjunarleyfi og umhverfismat og hæstv. ráðherra tekur undir með okkur í því að æskilegt væri að meta umhverfisáhrif á þeim tíma sem framkvæmd er í gangi og hæstv. ráðherra tekur undir með okkur í því að leyfin sem liggi fyrir og geta verið allt að því hálfrar aldar gömul eigi að renna sitt skeið. Það er auðvitað mjög áhugavert og ánægjulegt þegar ráðherra í þeirri ríkisstjórn sem fór með offorsi fyrir jól kemur núna og tekur undir slík sjónarmið. En við hljótum þá að spyrja hvað það þýði? Hvað ætlar ráðherrann að gera? Það er, herra forseti, fróðlegt að brjóta umræðuna um Fljótsdalsvirkjun fyrir jól til mergjar. Það er náttúrlega tvennt ólíkt að fyrir áratug, fyrir daga hugsunarinnar um mat á umhverfisáhrifum við framkvæmdir á víðernum landsins, fyrir áratug þótti það viðeigandi að byggja á átta til níu ára lagaheimild varðandi Fljótsdalsvirkjun. En það kom flestum á óvart að ríkisstjórn Íslands vildi hanga á heimild frá 1982 þegar hún í aldarlok vill fara af stað með svo umdeilda virkjun sem Fljótsdalsvirkjun reynist vera. Það er alveg ljóst að ríkisstjórnin hékk á heimild Landsvirkjunar að virkja í Fljótsdal eins og hundur á roði og ekki bara af engri ástæðu. Við höfum velt fyrir okkur hver ástæðan er. Var ástæðan ósveigjanleiki, ráðríki, valdníðsla eða var ástæðan ótti og vissa um það að ef þessi virkjun færi núna í mat á umhverfisáhrifum, þá yrði það mat óhagstætt þeirri framkvæmd? Við getum ekki svarað þessu í dag en ég er alveg sannfærð um að þetta svar mun liggja fyrir áður en langt um líður. Og það sem er líka merkilegt varðandi það hvernig haldið hefur verið á málum Fljótsdalsvirkjunar er að það er ómögulegt í dag, á þessari stundu, að sjá það fyrir hvernig Fljótsdalsvirkjuninni og þar með álveri við Reyðarfjörð reiðir af. Það er alls ekki ljóst á þessari stundu að ríkisstjórnin komist áfram með áform sín sem komu svo skýrt fram í umræðunum fyrir jól. Ég hafði, herra forseti, frekar gaman af því að hlusta á hæstv. umhvrh. leggja út af rammaáætluninni sem heitir Maður, nýting, náttúra. Ekki veit ég hvort í heiti þessarar rammaáætlunar birtist það sem var svo ljóst í umfjöllun ríkisstjórnarinnar að náttúran kemur síðast. Ég ætla ekki að leggja dóm á það. En yfirskrift þeirrar umræðu sem var fyrir jól var eingöngu nýting, nýting og aftur nýting. Það var ekkert maður, náttúra. Það var nýting, nýting og aftur nýting. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson var að reyna að brýna hæstv. ráðherra til að bregðast við hvernig haldið yrði á málum miðað við ósk Norsk Hydro og umræður sem hafa verið að undanförnu um 480 þús. tonna álver við Reyðarfjörð. Við erum aldrei búin að fá umræðu í þessum sal um meira en 120 þús. tonna álver og virkjun í Fljótsdal og óljósar upplýsingar um hvað skuli koma síðast. Hæstv. ráðherra hélt því fram í ræðu sinni að mjög æskilegt væri að meta umhverfisáhrif á þeim tíma sem framkvæmd væri í gangi. Leyfin ættu að renna sitt skeið og æskilegt væri að meta umhverfisáhrif á þeim tíma sem framkvæmdir væru í gangi. Þetta er hugsun þeirra þjóða sem vinna samkvæmt því sem liggur að baki því að fara með mannvirki í mat á umhverfisáhrifum. Í þessu mati liggur spurningin: Er ósnortið land verðmætara en nýtingin sem þarna á að verða? Og þegar ráðherrar í ríkisstjórn Íslands hver af öðrum leyfa sér að koma hér og birtast í fjölmiðlum og halda því fram að þjóðin, þegar hún er spurð, viti ekki hverju hún sé að svara af því að hún viti ekki nákvæmlega hvernig útfærsla laganna um mat á umhverfisáhrifum sé, þá er það svo yfirgengileg framkoma við fólkið í landinu að ég er eiginlega alveg hissa að menn hafi komist upp með þetta, vegna þess að þetta er ekki spurning um hvort fólk þekki lögin og útfærslu þeirra, heldur um það hvort fólk er að ætlast til þess af okkur að þetta mat fari fram. Þegar hæstv. ráðherra sagðist vera sammála meginhugsuninni í því að mat færi fram þegar framkvæmd á að fara í gang, þá tók hún til orða eitthvað á þessa leið, herra forseti: ,,Líka í Fljótsdalsvirkjun``, enda hefði afgreiðslan í haust verið í anda þessarar hugsunar. Þetta er alrangt og það er mjög mikilvægt að við höldum því til haga í umræðunni. Það er alrangt að afgreiðsla Alþingis hafi verið í anda laga um mat á umhverfisáhrifum vegna þess að ríkisstjórnin fól Alþingi að framkvæma umhverfismatið og það er ekki í anda laganna. Og það sem meira er, ríkisstjórnin gaf Alþingi ekki einu sinni svigrúm til þess að reyna að útfæra þessa skoðun í nokkrum takti við það sem lögin gera kröfu um. Umhvn. fékk innan við tvær vikur til þess að sinna þýðingarmiklum þætti sínum. Það er hins vegar afskaplega ánægjulegt, herra forseti, að hæstv. umhvrh. vill nú viðhafa fagleg vinnubrögð og ráðherrann vill líta til framtíðar. Ég hafði hugsað mér að bera fram spurningu til hæstv. ráðherra sem mér finnst mjög mikilvægt að svar fáist við í þessari umræðu og þess vegna spyr ég forseta hvort ráðherrann sé enn í húsinu eða hvort hún hafi horfið á braut.

Nú háttar þannig til að hæstv. ráðherra þurfti að sinna brýnum viðfangsefnum í húsinu. Hún er væntanleg fljótlega, innan nokkurra mínútna. Forseti getur því boðið hv. þm. upp á það að fresta ræðu sinni og koma með beinar fyrirspurnir til ráðherrans síðar í þessari umræðu.

Herra forseti. Ég veit ekki hvað aðrir þingmenn á mælendaskrá hafa hugsað sér, þ.e. hvort þeir vilja ræða þetta mál að ráðherranum fjarverandi. Spurningar mínar eru tvær og ég ætla að setja þær fram hér og nú. Ef hæstv. ráðherra er í húsinu má gera ráð fyrir því að hún fylgist með umræðunni. Ef ráðherrann fær ekki spurningarnar þá get ég komið þeim til hennar þegar hún kemur í salinn aftur þannig að ráðherranum gefist ráðrúm til að svara spurningum mínum þegar hún tekur til máls. Herra forseti. Mér fyndist mjög áhugavert að vita hvaða breytingar ríkisstjórnin ætlar að gera á lögunum um mat á umhverfisáhrifum. Það hefur komið fram að fljótlega mun stjfrv. koma hingað inn í þingið. Við ræddum það fyrir jól að lögunum væri ábótavant og ég er að vona að þær breytingar sem verða gerðar á lögunum séu breytingar sem við þingmenn getum almennt stutt. Það að slíkt stjfrv. um breytingar á lögunum kemur inn tryggir hins vegar að farið verður að skoða breytingar á lögunum í umhvn. og það þýðir að ekki er hægt að ganga fram hjá því frv. sem hér liggur fyrir frá Samfylkingunni í þeirri yfirferð. Umhvn. og meiri hluti umhvn. verður því að taka afstöðu til þess hvort þær breytingar verða teknar með sem við erum að leggja til samhliða þeim breytingum sem ríkisstjórnin ætlar að leggja til. Spurningar mínar til ráðherrans eru um hvaða meginatriðum eigi að breyta í lögunum um mat á umhverfisáhrifum. En þar sem ráðherrann sagðist vilja líta til framtíðar og viðhafa fagleg vinnubrögð þá er mér eftirfarandi efst í huga: Ljóst er að ef stífluþilið við virkjun á Eyjabökkum verður hækkað áður en ráðist verður í framkvæmdir, þá verður virkjunin öll að fara í mat á umhverfisáhrifum. Við leiddum að því líkur í umræðunni fyrir jól að meiningin væri að sækja sér, eins og ríkisstjórnin gerði, heimild til að halda áfram með þessa virkjun og þegar menn væru komnir í gang með framkvæmdina, þá yrði stífluþilið hækkað þannig að ekki þyrfti að fara í aðra virkjun til að ná þeirri 120 þúsund tonna raforku sem þyrfti á að halda til álversins við Reyðarfjörð. Nú kom það fram í iðnn., á síðasta fundi iðnn. um þetta mál, að Landsvirkjun ætlar að skoða það á sumri komanda hvort það borgi sig fyrir Landsvirkjun að hækka stífluþilið um þrjá metra til að komast hjá því að virkja annars staðar. Þess vegna er spurning mín til ráðherrans þessi: Hvað gerir ráðherrann ef niðurstaða Landsvirkjunar í sumar verður sú að það borgi sig að hækka stífluþilið um þrjá metra? Ráðherrann hefur nefnilega hér í þessari umræðu afdráttarlaust hafnað því að brtt. okkar í frv. því sem hér er til umræðu geti átt við Jökulsá í Fljótsdal. En ef það kemur til að ákveðið verði að hækka stífluþilið um þrjá metra, þá verður ráðherrann að svara hvernig hún ætlar að bregðast við. Þetta er spurning mín í umræðunni og hjá henni getur ráðherrann ekki komist, herra forseti. Ég mun leggja spurninguna skriflega á borð ráðherrans þannig að ljóst sé að við fáum hér að vita hvað ráðherrann gerir ef niðurstaða Landsvirkjunar í sumar verður sú að hækka stífluþilið í virkjuninni í Jökulsá í Fljótsdal um þrjá metra.

Hæstv. forseti. Ég hafði hugsað mér að bera fram spurningu til hæstv. umhvrh. Fer þeim brýnu erindum sem hæstv. ráðherra er að sinna í húsinu að ljúka eða er rétt að bíða með spurningarnar?

Eins og forseti gat um áðan er hæstv. ráðherra hér í húsinu en þurfti að sinna brýnum viðfangsefnum sem hún hafði lofað. Hennar er að vænta á næstu mínútum þannig að ef hv. þm. getur notað þá kafla ræðu sinnar sem hann beinir ekki sérstaklega til ráðherra gæti fundurinn haldið áfram. En ef svo er ekki þá verður að grípa til annarra ráðstafana.

Hæstv. forseti. Að vísu ætlaði ég ekki að hafa ræðu mína langa. Ég er einn af flutningsmönnum þessa frv. og tel að skynsamlegt væri af hálfu Alþingis að samþykkja frv. eins og það liggur fyrir. Ég get hins vegar viðurkennt að ekki er líklegt að meiri hluti Alþingis fallist á að Fljótsdalsvirkjun fari í umhverfismat eftir þá afgreiðslu sem það mál fékk fyrr á þessu þingi í vetur. Þess vegna tel ég að það væri kannski sáttahlutur í málinu, að öðru leyti en hvað varðar Fljótsdalsvirkjun, ef frv. yrði samþykkt frá hendi Alþingis og það væri að mínu viti bæði skynsamlegt og til sátta fallið í umhverfismálum ef það væri gert. Auk þess er ekki endilega víst að þeir hv. þm. sem bera ábyrgð á meiri hlutanum á Alþingi mundu kannski vera ánægðir með það ef eitthvert af þessum málum kæmi upp því að ekki stjórna þeir öllum þáttum hvað varðar þær virkjunarframkvæmdir sem hér hefur verið veitt leyfi til. Svo ég nefni eitt dæmi þá á einungis einn aðili það virkjunarleyfi sem snýr að Borgarfirðinum, þ.e. Andakílsárvirkjun. Það eru Akurnesingar sem eiga hana. Þeir geta tekið ákvörðun um að ráðast í þá virkjun hvenær sem er. Þeir hafa leyfi til þess. Ætlar hv. Alþingi að banna það með lögum að þeir noti þetta leyfi þegar þeir hafa tekið þá ákvörðun að gera það? Mér finnst að það þurfi að bregðast við í þessum málum öllum áður en mál koma upp með einhverjum slíkum hætti. Ég reikna satt að segja ekki með því að Akurnesingar séu svo heillum horfnir að þeir birtist uppi í Borgarfirði með hamar og nagla og byrji að virkja þarna án þess að fram fari umhverfismat áður en til slíks kæmi í miðri Borgarfjarðarsveit. En þetta lýsir kannski svolítið vel því sem menn eru með í höndunum og hafa ekki verið tilbúnir að taka á, þ.e. að leyfi eins og það sem ég er hér að nefna skuli vera fyrir hendi á slíkum stað á landinu sem ég var að nefna. Mér finnst að það væri ömurlegur endir á meðferð þessa máls ef menn treysta sér ekki til þess að afgreiða það á hv. Alþingi í vetur. Það sem fékk mig hins vegar til þess að taka til máls hér, hæstv. forseti, voru fyrst og fremst orð hæstv. ráðherra um rammaáætlunina sem verið er að vinna. Ég tel reyndar að þar séu mikil tíðindi á ferðinni. Ég hafði aldrei látið mér detta í hug að þessi rammaáætlun þyrfti að taka svona óskaplega langan tíma og ég tel að full ástæða sé til þess að um það verði rætt í fullri alvöru hvort ekki þurfi einhvern veginn að ná sáttum um einhvers konar bráðabirgðaástand áður en þessi rammaáætlun verður til, þ.e. ef hún á ekki að verða til fyrr en á næsta kjörtímabili eins og hæstv. ráðherra nefndi áðan, því að  Ég hef þóst skilja það þannig að forráðamenn Norsk Hydro t.d. vildu vita eitthvað um framtíðina, hvort og hvenær hægt verði að taka ákvarðanir um framtíð mjög stórs álvers í Reyðarfirði, 480 þúsund tonn. A.m.k. hafa fjölmargir á Íslandi þá skoðun að áður en ráðist verður í framkvæmdir, meira að segja við þennan fyrsta áfanga, þá vilji forráðamenn þessa fyrirtækis vita eitthvað um hvort nóg rafmagn verði fyrir hendi í miklu stærra álver, þ.e. 480 þúsund tonn. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra vegna þess að það að rammaáætlunin skuli ekki eiga að verða tilbúin fyrr en á næsta kjörtímabili vekur óneitanlega upp þá hugsun að það eigi að taka mjög stórar ákvarðanir í virkjunarmálum áður en rammaáætlunin verður til og þá er ég ekki að tala um þær ákvarðanir sem liggja fyrir og ekki þurfa á umhverfismati að halda heldur aðrar áætlanir. Ég spyr þess vegna hæstv. ráðherra: Telur hún að til greina komi að tekin verði ákvörðun, áður en rammaáætlun verður til, um stórar virkjanir sem hafa ekki verið teknar ákvarðanir um fram að þessu eins og t.d. Kárahnjúkavirkjun? Telur hæstv. ráðherra koma til greina að taka ákvörðun um Kárahnjúkavirkjun áður en rammaáætlun liggur fyrir? Ég spyr hæstv. ráðherra: Hve mikið er að marka rammaáætlun sem ekki mun taka tillit til virkjana af þessari stærð og þeirra virkjana sem leyfi liggja núna til fyrir? Og mér verður á að spyrja líka: Hve mikið er að marka hugmyndir manna um vetnissamfélagið á Íslandi og annað slíkt til þess að fullnægja orkuþörf okkar Íslendinga til framtíðar ef við ætlum ekki að skoða með þessari rammaáætlun hverjir eru bestu virkjunarkostirnir og hvaða virkjunarkosti við ætlum að halda til haga fyrir okkur til þess að nýta orku fyrir okkur sjálf, á fiskiskipaflotann eða til annarra þarfa í íslensku þjóðfélagi? En fyrst og fremst vil ég fá skýrt svar við þessari spurningu, hæstv. forseti: Telur ráðherrann að það komi til greina að taka ákvarðanir um svo stóra virkjunarkosti sem Kárahnjúkavirkjun áður en rammaáætlun liggur fyrir?

Virðulegur forseti. Ég tel rammaáætlun þá sem verið er að hefja vinnslu á núna, Maður, nýting, náttúra, mjög mikilvæga og mjög mikilvægt að fara í þá vinnu til að reyna að ná sáttum. Ég teldi ekki rétt að fara í stærri virkjanir án þess að búið væri að ná sáttum um þá rammaáætlun eða afgreiða hana sem heild eða ná niðurstöðu í henni sem heild. Ég teldi það ekki æskilegt. En ég vil ítreka það sem ég sagði áðan að að sjálfsögðu getur Alþingi tekið þær ákvarðanir sem það vill hverju sinni þannig að ekki er hægt að útiloka hér um aldur og ævi að teknar verði nýjar ákvarðanir. En að mínu mati er ekki meiningin með rammaáætluninni að setja í gang umfangsmikla vinnu og tína svo út einstakar virkjanir áður en við erum búin að klára þá áætlun vegna þess að það væri ekki í anda þess að ná sáttum um þessi virkjanaáform ef við höfum ekki svo til allt undir þegar við erum að ganga í þá vinnu. Ég tel því ekki æskilegt að taka stórar virkjanir út úr. En ég vil setja þann varnagla að að sjálfsögðu geta menn rætt það og Alþingi getur tekið aðrar ákvarðanir en þá yrði að skoða það alveg sérstaklega og það væri ekki í anda þeirrar vinnu sem ég sé fyrir mér gagnvart rammaáætlun ríkisstjórnarinnar um nýtingu vatnsafls og jarðvarma.

Hæstv. forseti. Ég fagna því sem hæstv. ráðherra sagði að hún teldi ekki vera æskilegt að svo stórar ákvarðanir yrðu teknar áður en rammaáætlun lægi fyrir og að rammaáætlunin ætti að vera sáttaleiðin, ég er svo sannarlega sammála því. Hins vegar virtist hæstv. ráðherra ekki vera alveg viss um sig í svörunum því að hún bætti við ýmsum varnöglum hvað það varðaði að komið gæti til þess að einhverjar ákvarðanir yrðu teknar á þessu tímabili. Ég tel því að full ástæða sé til að spyrja hæstv. ráðherra nákvæmlega um það hvort hún telji koma til greina að svo stórar ákvarðanir verði teknar, eins og sú sem ég var að nefna áðan, Kárahnjúkavirkjun, á meðan ekki liggur fyrir sú rammaáætlun sem hér er verið að tala um.

Virðulegur forseti. Ég get lítið annað gert en ítreka fyrra svar mitt við þessari spurningu sem er að ég tel það ekki í anda þeirrar vinnu sem við erum að fara í gang með um rammaáætlunina að taka út einstaka stórvirkjanir en hins vegar verð ég að setja þann varnagla að margt getur gerst á þeim árafjölda sem sú vinna mun standa. Það getur ýmislegt komið upp á sem þarf að taka til skoðunar. Maður getur ekkert útilokað í framtíðinni varðandi það. Ég tel að vinnan verði umfangsmeiri en menn kannski gera sér grein fyrir en lagt var upp með það á sínum tíma að reyna að klára þessa vinnu á yfirstandandi kjörtímabili. Ég hef vissar efasemdir um að það takist og sé alveg eins fyrir mér að það takist ekki fyrr en á næsta kjörtímabili og að sjálfsögðu getur ýmislegt komið upp á á þeim tíma. Það er svo margt sem gerist í umhverfi okkar. Það er því ekki hægt að útiloka með öllu að slíkt gæti komið til skoðunar. Ég ítreka að það væri ekki í anda þeirrar vinnu sem ég sé fyrir mér að fari í gang. Ég tel því að það sé frekar ólíklegt að slík staða komi upp en ég get ekki útilokað það. Mér finnst ekki heiðarlegt af mér að útiloka algerlega að sú staða gæti komið upp og þá verðum við auðvitað að taka á því en ég vil ítreka að það væri ekki í anda þessarar vinnu.

Hæstv. forseti. Ég tel því miður að hæstv. ráðherra hafi verið að innsigla það með seinna andsvari sínu að hún óttist að upp muni koma einhver mál sem muni verða tekin og afgreidd á þessu tímabili. Auðvitað veit hæstv. ráðherra að það mun þurfa að svara Norsk Hydro með það hvert eigi að vera framhaldið vegna álvers á Austurlandi og slíkt fyrirtæki fer ekki af stað ef það veit ekkert um hvað fram undan er í þeim stóru áætlunum sem verið er að gera. Ég tel þess vegna að hæstv. ráðherra sé að ganga svolítið lengra en ég a.m.k. átti von á með því að vísa til þess að þetta mundi vera gegn anda þess að skapa slíka rammaáætlun því að hún veit, að ég tel, að menn muni ekki geta vikið sér undan því að ganga betur frá málum hvað varðar virkjanir fyrir austan til að af þeim fyrsta áfanga verði sem fyrir liggur sem menn ætla sér í austur á landi. Þess vegna verð ég að lýsa yfir því að ég hef orðið fyrir vonbrigðum með að hæstv. ráðherra skuli ekki hafa getað kveðið skýrar að orði og kveðið upp úr með það að hún ætlaði sér að standa við það að þessi rammaáætlun yrði til án þess að stórar ákvarðanir yrðu teknar á því tímabili sem liði þangað til hún tæki gildi.

Hæstv. forseti. Ég kveð mér hljóðs öðru sinni í þessari umræðu vegna þess að ég er að reyna að átta mig á hæstv. umhvrh. og því sem hún hefur haft fram að færa. Ég verð að segja eins og er, herra forseti, að ég trúi því ekki fyrr en ég tek á að hæstv. ríkisstjórn muni slá á framrétta sáttarhönd Samfylkingarinnar í þessum málum, mál sem hefur stuðning frá Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði, því að ég vona að hæstv. umhvrh. geri sér grein fyrir því að hér er verið að færa hæstv. ríkisstjórn á silfurfati mjög einfalda og góða lausn á virkjanavandræðum hæstv. ríkisstjórnar. Hæstv. ráðherra tók þannig til orða að hún væri sammála meginhugsuninni í umræddu frv. Það gladdi mig að heyra það, en því lengur sem hæstv. ráðherra talaði því hryggari varð ég í hjarta mínu því að hæstv. ráðherra virðist treysta því að einhvers konar sólarlagsákvæði sé í nýju frv. til laga um mat á umhverfisáhrifum --- ekki á umhverfisráðherrum þó að kannski ætti að leggja slíkt frv. fram, við verðum að íhuga það mál. En grínlaust, herra forseti, þá hefur verið beðið eftir þessu frv. til nýrra laga um mat á umhverfisáhrifum um allnokkurt skeið, í tæpt ár ef mig misminnir ekki, og öllum er ljóst að sú endurskoðun hefur dregist úr hömlu. Í ljósi reynslu minnar af hæstv. ríkisstjórn leyfi ég mér ekki að treysta því að það frv. muni skila sér hér inn fljótlega og því held ég að hæstv. ráðherra ætti að íhuga það mjög gaumgæfilega að gera fyrirliggjandi frv. að sínu að öllu leyti, herra forseti. Hér hefur einnig verið rætt nokkuð um rammaáætlunina Maður, nýting, náttúra, en komið hefur í ljós að ólíkt því sem margir héldu, m.a. sú sem hér stendur, að þessi áætlun yrði lögð fram á yfirstandandi kjörtímabili, þá upplýsir hæstv. umhvrh. að hún efist um að það takist og kannski verði það ekki fyrr en á næsta kjörtímabili og auk þess sé nokkuð óljóst hvað sé undir í rammaáætluninni, hvort allar fyrirhugaðar virkjanir, hvort heldur þær sem nú þegar hafa fengið leyfi, svokallaða virkjanaheimild, ellegar annað sem er á teikniborðum Landsvirkjunar eða annarra þeirra er munu nýta orku- og jarðvarma á komandi árum og öldum, hvort allt þetta sé undir. Mér þætti gaman að vita, herra forseti, hvort hæstv. ríkisstjórn hafi í hyggju að leggja þessa áætlun fyrir fyrir lok kjörtímabilsins svo að íslenska þjóðin geti hreinlega kosið um það í næstu alþingiskosningum, kosið um rammaáætlunina til langs tíma. Það væri lýðræðisleg og góð aðferð, herra forseti. Og fyrst hæstv. umhvrh. er svartsýn á að það takist að klára þessa vinnu á yfirstandandi kjörtímabili, þá hygg ég að skynsamlegast sé að stöðva allar framkvæmdir, leggja allt undir í rammaáætluninni og leggja það svo í mat kjósenda hvert skuli haldið í þessu máli.

Herra forseti. Það hefur komið fyrir að unnt hefur verið að gera ráðstafanir til þess að stöðva framkvæmdir í virkjunarmálum ef ég man rétt. Ég held að dugað hafi að skipa iðnrh. úr röðum Alþfl. og þá hafi það verið tryggt að engin stórvirkjun fannst og ekki var ráðist í neina álverksmiðju. Er þetta ekki rétt, hv. þm.?

Herra forseti. Ég ætla mér ekki þá dul að reyna að svara fyrir fyrrv. ráðherra Alþfl. hér á hinu háa Alþingi. En ég hygg að hv. þm. sé fullkunnugt um að það er markaðurinn sem ræður í sambandi við framkvæmdir og uppbyggingu álvera eins og svo margt annað sem þessi þjóð er að fást við hvort heldur það eru samgöngur, fjarskipti eða annað. Það getur því náttúrlega vel farið svo að markaðurinn mundi slá af allar hugmyndir um virkjun í Fljótsdal.

Herra forseti. Ég vil þakka fyrir þá umræðu sem hér hefur farið fram um þetta frv. sem ég mælti fyrir í fjarveru hv. þm. Sighvats Björgvinssonar. Eðli þessa frv. sem við ræðum felur í rauninni í sér tilraun til að leita sátta í virkjunarmálum. Samkvæmt frv., ef það yrði gert að lögum, mundi það þýða að allar heimildir til virkjana sem núna er að finna í gildandi lögum yrðu í reynd afnumdar nema þær færu í gegnum mat á umhverfisáhrifum. Það er rétt hjá hæstv. umhvrh. að samkvæmt frv. mundi Fljótsdalsvirkjun, sem hér hefur mikið verið deilt um, þurfa að fara í mat á umhverfisáhrifum. Ég hef hins vegar lýst því yfir fyrir hönd okkar samfylkingarmanna að við erum reiðubúin til þess að slaka því út til að reyna að ná sáttum í þessu máli og gerum okkur alveg grein fyrir því að menn eru búnir að tala það mál til enda hér í þessum sölum og algerlega skýr afstaða liggur fyrir. Ég bendi hins vegar á, herra forseti, að þetta frv. var lagt fram áður en það mál var leitt til lykta. Ég held að nauðsynlegt sé að menn læri af þeim deilum og reyni að forðast aðrar slíkar. En nokkrar gætu verið í uppsiglingu ef marka má svörin sem hér hafa komið frá hæstv. ráðherra. Það liggur t.d. fyrir að í gildandi lögum frá 1981 er heimild til virkjana á hálendinu sem mundi hafa í för með sér að einhver hluti Þjórsárvera kynni að lenda í hættu. Þjórsárver eru eins og flestir vita alþjóðlegt verndarsvæði í krafti Ramsar-samningsins sem Íslendingar urðu aðilar að árið 1977. Þjórsárver voru tilnefnd af Íslands hálfu sem Ramsar-svæði og í þeirri tilnefningu fylgir að Íslendingar verða að gæta þess að raska ekki svæðinu, það fylgir aðild okkar að samningnum. Nú blasir það við, sennilega flestum að óvörum þangað til svar fyrrv. iðnrh., Finns Ingólfssonar, kom fram við fyrirspurn hv. þm. Sighvats Björgvinssonar, að heimild er í lögum fyrir virkjun sem getur laskað þetta viðkvæma svæði. Ég hef þess vegna varpað fram þeirri spurningu til hæstv. umhvrh. hvort hún sé reiðubúin til að lýsa því hér yfir að ekki verði ráðist í neinar virkjunarframkvæmdir sem gætu laskað Þjórsárver nema að undangengnu mati á umhverfisáhrifum. Hæstv. ráðherra hefur enn ekki svarað því en samkvæmt lögunum sem eru í gildi, þá er það kleift. Þegar hæstv. iðn.- og umhvrh. settu á fót sérfræðingahóp til þess að vinna að rammaáætluninni Maður, nýting, náttúra þá held ég að þeir ráðherrar hafi ekkert frekar en þingmenn stjórnarandstöðunnar gert sér grein fyrir því að í gildi voru heimildir til þess að ráðast í sjö til níu stórvirkjanir á hálendinu. Ég kalla stórvirkjanir ýmis stækkunaráform virkjana sem fyrir eru sem heimildir eru fyrir í lögum. Það vekur eftirtekt mína að hæstv. ráðherra hefur hafnað því að svara afdráttarlausum spurningum sem til hans hefur verið varpað. Í tilefni af þessu frv. dró hæstv. ráðherra sjálf inn í umræðuna frv. að nýjum lögum um mat á umhverfisáhrifum sem hún á auðvitað fyrir löngu að vera búin að leggja fram. Hún nefndi að þar væri að finna sólarlagsákvæði. Í því ákvæði fælist að innan tiltekins tíma mundi virkni núgildandi bráðabirgðaákvæðis II við lögin frá 1993 sem undanþiggja tilteknar framkvæmdir mati á umhverfisáhrifum, deyja út. Ég hef spurt hæstv. ráðherra: Hvaða tímamörk eru í þessu sólarlagsákvæði? Það er ekki að ófyrirsynju og ekki ósanngjarnt að ég kasta fram þessari spurningu og óska eftir því að hæstv. ráðherra svari henni. Ástæðan er sú að þessi merka rammaáætlun er í vinnslu og hún er auðvitað hjóm eitt og ekki mikils meira virði en pappírinn sem hún kann einhvern tíma að komast á ef það liggur fyrir að það er hægt að ráðast í margar virkjanir á þeim tíma sem vinnan við áætlunina fer fram án þess að ráðist verði í mat á umhverfisáhrifum og án þess að viðkomandi sérfræðingahópur hafi nokkuð um það að segja. Þess vegna verður hæstv. ráðherra að greina okkur frá því hvaða tillögu hún mun gefa Alþingi um tímamörk þessa sólarlagsákvæðis. Það er eftirtektarvert að hæstv. ráðherra segist vera sammála meginhugsuninni í frv. okkar samfylkingarmanna en hún treystir sér samt sem áður ekki til að lýsa því yfir að hún muni beita sér fyrir þeim sáttum sem í frv. felast, ekki heldur eftir að ég lýsti því hér yfir að við gætum fyrir okkar parta verið reiðubúin til þess að fallast á, í ljósi þess sem hér hefur gerst í vetur, að sá hluti frv. sem beinlínis tengist Fljótsdalsvirkjun yrði numinn brott. Ég tel að eitt af því markverðasta sem hefur komið fram í umræðunni í dag sé sú óvissa sem af hálfu ríkisstjórnarinnar, a.m.k. af hálfu hæstv. umhvrh., ríkir um stöðu rammaáætlunarinnar. Hæstv. ráðherra sagði að hún væri af hálfu ríkisstjórnarinnar tilraun til þess að ná sáttum í þeim viðkvæmu deilum sem enn ríkja meðal þjóðarinnar um virkjanastefnu. En hún treystir sér ekki, þrátt fyrir að hafa fjórum sinnum verið spurð að því af jafnmörgum þingmönnum, að lýsa yfir að það verði ekki ráðist í stórvirkjanir á meðan verið er að vinna þessa rammaáætlun. Jafnframt lýsti hæstv. ráðherra því yfir að sú vinna væri tímafrek og ekki gert ráð fyrir því að henni lyki fyrr en á næsta kjörtímabili og bætti því síðan við að hana uggði að þegar upp væri staðið reyndist vinnan enn tímafrekari en menn höfðu áður talið. Með öðrum orðum, það má draga þá ályktun af þessu að svo kynni að vera að það sé ekki fyrirhugað fyrr en undir lok næsta kjörtímabils að vinnunni verði lokið og við þingmenn sem þá sitjum hér fáum að sjá afraksturinn. Það tel ég auðvitað vera algerlega fráleitt. Það sem skiptir máli er að ráðherrann hrekst undan og neitar að láta uppi skýra afstöðu. Hún segir að það væri að hennar áliti ekki í anda rammaáætlunarinnar ef ráðist yrði í virkjanir, það væri ekki æskilegt. En svo bætti hæstv. ráðherra við að margt gæti gerst á þeim árafjölda sem tekur að vinna áætlunina. Á þeim tíma sagði hún enn fremur að margt gæti komið til skoðunar og klykkti síðan út með því að segja að ekki væri hægt að útiloka að sú staða kæmi upp að ráðist yrði í frekari stórvirkjanir. Hæstv. ráðherra greindi reyndar frá því að til þess gætu legið tvenns konar rök, þ.e. byggðarök og efnahagsrök. Með öðrum orðum, ef það verður kreppa í landinu að mati hæstv. ríkisstjórnar þá virðist sem hæstv. umhvrh. telji verjanlegt að ráðast í frekari stórvirkjanir án þess að þær fari í mat á umhverfisáhrifum. Þetta finnst mér alveg forkastanlegt, herra forseti. Ég vil líka geta þess að ég hef vaxandi efasemdir um gildi þess ferlis sem felst í mati á umhverfisáhrifum eins og það liggur fyrir í núgildandi lögum. Við sjáum hvernig hægt er, með því að nota þá aðferð sem ég hef kallað bútasaum Landsvirkjunar, að verðfella víðfeðm landsvæði með það beinlínis fyrir augum að því er virðist að ná síðar sátt um enn frekari virkjanir. Við sjáum þetta ótrúlega mikilvæga og verðmæta land norðaustan Vatnajökuls þar sem uppi eru áform sem eftir atvikum mættu segja að gerðu ráð fyrir, ef allt næði fram að ganga, svona fimm til sex virkjanakostum. Ég er þeirrar skoðunar að það hafi ekki verið nein tilviljun að menn fóru með þeim hætti í Fljótsdalsvirkjun sem ráðist var. Ef hæstv. ríkisstjórn tekst að reka fleyg í þau ósnortnu og víðfemu víðerni sem er að finna norðaustan Vatnajökuls með því að sökkva Eyjabökkum þá er auðvitað búið að verðfella landið og þá er hægt að byrja á því að tosa næsta bút í gegnum mat á umhverfisáhrifum og það verður miklu auðveldara vegna þess að þá er búið að draga úr gildi landsins vegna þess að það felst ekki síst í heildarmyndinni á svæðinu. Og með þessari aðferð bútasaumsins þá er ég viss um að Landsvirkjun tekst smám saman að ná áformum sínum í gegn illu heilli. Ég tala nú ekki um ef það verður með þeim aðferðum sem hér voru viðhafðar í vetur. Þetta þykir mér ákaflega miður. En að lokum, herra forseti. Við eigum eftir að fá svar við þeim spurningum sem þingmenn Samfylkingarinnar hafa varpað fram til hæstv. ráðherra. Ég hef nú reifað sumar aftur en ég spyr enn eins og hv. þm. Jóhann Ársælsson: Hvaða svar ætlar hæstv. umhvrh. að gefa Norsk Hydro ef fyrirtækið fer fram á tryggingu fyrir því að ráðist verði í þær virkjanir sem þarf til þess að reka 480 þús. tonna álver á Reyðarfirði áður en lokið er vinnu við rammaáætlunina?

Virðulegur forseti. Varðandi tryggingar til Norsk Hydro, þá er alveg ljóst að ekki er hægt að gefa neinar tryggingar fyrr en menn hafa farið í gegnum umhverfismat á virkjuninni. Það er alveg deginum ljósara og hefur margoft komið fram. Varðandi þá spurningu sem hér hefur verið beint til mín um sólarlagsákvæði, þá tel ég ekki rétt að við ræðum það á þessari stundu þar sem ekki er búið að leggja málið fyrir þingið. Það mun verða lagt fram hér og fara til vinnslu í hv. umhvn. þar sem ýmsir þeir sem hér hafa spurt eiga sæti. Menn geta þá rætt hvernig eðlilegast er að skipa þeim málum. Málið mun að sjálfsögðu koma til umfjöllunar hingað og til hv. umhvn.

Herra forseti. Nú er komið að lokum þessa dags. Umræðunni er að ljúka og það liggur fyrir að hæstv. ráðherra hefur ekki svarað ýmsum spurningum sem hv. þm. stjórnarandstöðunnar hafa varpað fram. Ég vek sérstaka eftirtekt á spurningum hv. þm. Rannveigar Guðmundsdóttur. Ég varpaði fram tveimur spurningum til hæstv. ráðherra. Önnur var þessi: Hvaða tímamörk er að finna í sólarlags\-ákvæðinu í komandi frv. til laga um mat á umhverfisáhrifum og hæstv. ráðherra hefur upplýst okkur um að er partur af lögunum? Hæstv. ráðherra vill ekki svara því. Við höfum spurt: Getur verið að þau tímamörk verði þannig að þær átta til níu stórvirkjanir sem heimildir eru fyrir í gildandi lögum rúmist innan tímamarkanna? Er það í reynd þannig, herra forseti, að hæstv. ríkisstjórn með vitund hæstv. umhvrh. áformi að ráðast í einhverjar af þessum virkjunum sem heimildir eru til um í krafti gamalla og stundum áratuga gamalla laga án þess að láta þær fara í gegnum mat á umhverfisáhrifum? Ég óttast, herra forseti, að sú sé staðreyndin og að feluleikur hæstv. ráðherra í málinu helgist af því. Í annan stað spurði ég, herra forseti: Hvaða tryggingu getur hæstv. ráðherra gefið fyrir því að ekki verði veitt jákvætt svar við óskum Norsk Hydro um frekari orkuöflun á svæðinu norðaustan Vatnajökuls ef þær óskir koma fram áður en sérfræðinganefndin sem vinnur að rammaáætluninni lýkur störfum? Hæstv. ráðherra segir: ,,Það eru engar tryggingar.`` Hvað er hæstv. ráðherra að segja með þessu? Hún er að segja að í besta falli sé búið að taka allt hið víðfeðma landsvæði, sem eru stærstu ósnortnu víðernin í Evrópu norðaustan Vatnajökuls, undan þessari vinnu. Hún er að segja, herra forseti, í reynd að starf sérfræðinganefndarinnar að rammaáætluninni skipti ekki máli í hennar augum.

Virðulegi forseti. Það er alls ekki hægt að túlka orð mín svo að vinna við rammaáætlunina skipti ekki máli, alls ekki. Ég held að sú vinna skipti mjög miklu máli. Varðandi ítrekaðar spurningar um hvernig bráðabirgðaákvæðið eða sólarlagsákvæðið svokallaða muni verða, þá tel ég eðlilegt að menn bíði þangað til frv. kemur fram í þinginu frá stjórnarflokkunum. Ég tel ekki eðlilegt að við ræðum það frv. í einstökum atriðum. Þó að ég hafi nú reyndar dregið það fram að mér þætti æskilegt að slíkt ákvæði væri í því frv. þá tel ég eðlilegt að menn bíði þangað til frv. er komið fram til þess að ræða um ártöl og tímafresti í því og taki góða umræðu þegar málið kemur heildstætt fyrir þingið.

Herra forseti. Þetta var skondin ræða. Hver var það sem dró hið komandi frv. um mat á umhverfisáhrifum inn í þessa umræðu? Það var ekki sá sem hér stendur. Það var hæstv. ráðherra sem gat þess í umræðunni að í því frv. væri sólarlagsákvæði. Ég hafði ekki grænan grun um að slíkt ákvæði væri í farvatninu. Það var hún sem færði þetta hérna inn og það er ákaflega mikilvægt í ljósi þeirrar umræðu sem hér hefur farið fram um störf sérfræðinganefndarinnar sem vinnur að rammaáætluninni að við vitum þessi tímamörk. Ef ekki, þá þurfum við í besta falli að vita hvenær þetta frv. kemur inn í þingið. Herra forseti. Í annan stað kann vel að vera rétt hjá hæstv. ráðherra að vinna sérfræðinganefndarinnar skipti miklu máli. Hún skiptir klárlega máli í viðleitni hæstv. ráðherra og flokks hennar til þess að blekkja þjóðina í þeim efnum að það sé verið að reyna að ná einhverri sátt. Ég taldi að um alvarlega sáttaviðleitni væri að ræða með þessari vinnu. En það kemur bara í ljós að hæstv. ráðherra er ekki reiðubúin til þess að lýsa því yfir að ekki verði gefin frekari vilyrði fyrir virkjunum norðaustan Vatnajökuls meðan á starfstíma nefndarinnar stendur. Það kemur líka í ljós að hæstv. ráðherra er ekki reiðubúin til að segja hér að menn muni ekki ráðast í stórvirkjanir á hálendinu sem heimildir eru fyrir í úreltum lögum. Þetta þykja mér ákaflega nöturlegar lyktir þessarar umræðu. Það kemur í ljós að ef hæstv. ráðherra talar fyrir munn ríkisstjórnarinnar þá hefur ríkisstjórnin ekkert lært af þessari deilu og er ekki reiðubúin til þess að taka í þá sáttarhönd sem stjórnarandstaðan réttir henni í þessu máli til þess að skapa heildstæða stefnu um virkjanir næstu ára.

Herra forseti. Ég tek undir það að hér hefur átt sér stað mjög góð umræða um grundvallaratriði og ég ætla ekki að lengja þá umræðu. Mörgu hefur verið gerð skil af því sem við í Samfylkingunni höfum staðið fyrir og litlu er að bæta við það sem fram kom í síðustu ræðu hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar sem var talsmaður okkar í þessari umræðu. Virðulegi forseti. Hins vegar fer ríkisstjórn fram eins og við urðum vitni að fyrir jól. Umhvrh. hverrar ríkisstjórnar hefur sérstöðu. Hlutverk umhvrh. í ríkisstjórn er að gæta annarra hagsmuna en ríkisstjórnarinnar almennt. Það er veganesti umhvrh. í ríkisstjórn að náttúran njóti vafans. Hæstv. umhvrh. Siv Friðleifsdóttir birti okkur framtíðarsýn sína í umræðunni áðan. Hún sagði jafnframt að Alþingi væri búið að afgreiða stuðning sinn við virkjunina í Fljótsdal. Það er stuðningur við virkjunina sem heimild var fyrir frá 1982. Fram hjá því verður ekki komist. Landsvirkjun ætlar að skoða það í sumar hvort ástæða sé til að hækka stífluþilið við virkjunina í Fljótsdal. Það dugir að hækka stífluþilið um þrjá metra því þá þarf ekki að virkja annars staðar til að fá orku fyrir 120 þús. tonna álver. Því spyr ég ráðherrann, af því að ekki er heimild fyrir virkjun með þetta hærra stífluþili, það liggur líka fyrir: Hvað gerir ráðherrann ef niðurstaðan verður sú að það borgi sig að hækka stífluþilið? Hvað gerir ráðherrann með þá framtíðarsýn og þau faglegu vinnubrögð sem okkur voru kynnt hér í umræðunni? Ég krefst þess, virðulegi forseti, að ráðherrann svari þessari spurningu.

Herra forseti. Í þessari umræðu eru ákveðnir hlutir sem verður að halda til haga, t.d. það að tilskipun Evrópusambandsins sem á við um okkur varðandi endurskoðunina á lögum um mat á umhverfisáhrifum er þess eðlis að hún lýtur að öllum undanþáguheimildum vegna framkvæmda og hún kveður svo á að undanþáguheimildir skuli ekki veittar og það er það sem við eigum að fara að lögfesta og samkvæmt tilskipuninni hefðum við átt að vera búin að lögfesta fyrir miðjan mars 1999. Með ýtrasta vilja og ýtrustu tilslökunum hefðum við átt að vera búin að lögfesta tilskipunina fyrir ágústlok 1999. Það verður að halda því til haga í umræðunni, herra forseti, að ríkisstjórn Íslands er enn að draga lappirnar í þessu sjálfsagða máli. Enn er legið á frv. sem er þó búið að leggja fram í hæstv. ríkisstjórn en hv. Alþingi fær ekki að líta augum og við fáum ekki einu sinni togað upp úr hæstv. umhvrh. hvað býr að baki þessu frv., ekki svona sjálfsagaðan hlut eins og þetta mál sem hér lýtur að hvaða sólarlagsákvæði er verið að tala um. Hvenær ætlar íslenska ríkisstjórnin að fara að sinna þeim tilskipunum sem Evrópusambandið leggur henni á herðar og hvenær fáum við að heyra þær tímasetningar sem eru inni í umræðunni hjá hæstv. ríkisstjórn? Enn meira, herra forseti, sem þarf að halda til haga í umræðunni eru tímasetningar er lúta að rammaáætluninni. Hæstv. umhvrh. hefur sagt það í umræðunni að jafnvel sé möguleiki á því að rammaáætlunin líti ekki dagsins ljós fyrr en í upphafi næsta kjörtímabils. Mig langar til að upplýsa það hér að verkefnisstjóri áætlunarinnar, Sveinbjörn Björnsson, hefur sagt það í ræðum að hann líti svo á að verkefnisstjórnin geti skilað af sér verkefni sínu að hausti 2002 þannig að hér er misræmi á milli þess sem verkefnisstjórinn segir og þess sem hæstv. umhvrh. segir. Við höfum sagt það hvað eftir annað að þessi ramma\-áætlun sé nauðsynlegur liður í því að losna úr þeirri sjálfheldu og þeim deilum sem við eigum í í þessum virkjanamálum og við teljum þessa rammaáætlun vera til þess fallna að við getum fundið þá kosti sem einhverri sátt er hægt að ná um að virkja og fundið þá kosti sem við viljum vernda. Það er það sem er hlutverk rammaáætlunarinnar og rammaáætlunin, þegar þannig er á hana litið, þá má segja að hún sé eitt allsherjarskipulagsplagg sem kortleggur landið með tilliti til þess hvar er ásættanlegt að virkja og hvar viljum við vernda. Ég segi skipulagsplagg. Ég hef líka vikið að því í ræðum mínum, herra forseti, að ég telji þessa rammaáætlun eiga að vera á forræði hæstv. umhvrh. og ég teldi hana miklu betur komna hjá hæstv. umhvrh. en hjá hæstv. iðnrh. Ég hef gagnrýnt að hann skuli hafa forræði þessarar rammaáætlunar. Úr því að ég, herra forseti, nefni hæstv. iðnrh., þá hefði verið afskaplega gaman og trúlega gagnlegt fyrir hæstv. iðnrh. sem er að taka við nýju starfi að vera viðstödd þá umræðu sem hefur farið fram í dag um þessi mál því eins og ég segi er rammaáætlunin á forræði hæstv. iðnrh. Ég nefni rammaáætlunina skipulagsplagg, risastórt frummat á landsvísu, mætti kannski segja, því að hún tekur til bæði hálendis og láglendis og hún tekur til framtíðarsýnar. Hún tekur til kosta sem á að meta hagrænt og út frá lýðræðislegu samfélagslegu sjónarmiði þannig að hún hefur til að bera, eins og hún er upp lögð, ákaflega ríka þætti og gefur okkur vonandi þekkingu á náttúru landsins sem gæti nýst okkur í framtíðinni og þetta er verk sem ég hef talað um að ætti að gefa það mikið svigrúm að við ættum hreinlega að setja framkvæmdabann á allar frammkvæmdir á miðhálendi Íslands meðan verið er að vinna að rammaáætluninni. Svo mikilvæg er hún að mínu mati, herra forseti. Ég hef líka sagt það og ég vil að það komi fram við umræðuna að sú staðreynd að Fljótsdalsvirkjun skuli ekki heyra undir rammaáætlunina gerir það að verkum að hún rýrir og veikir til mikilla muna þau áform sem höfð eru uppi og hún gefur manni, herra forseti, tilefni til að hugsa að kannski eigi þessi rammaáætlun ekki að verða neitt annað en orðin tóm. Í sannleika sagt, herra forseti, óttast ég að rammaáætluninni sé ætlað að vera eins konar friðþæging fyrir okkur, þessa óþekku stjórnarandstöðu sem jagast í þessum málum sýknt og heilagt, úr því að hægt var að undanskilja Fljótsdalsvirkjun henni og ég tek undir orð hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar að þar með er verið að verðfella landið. Það er verið að gengisfella landið norðan Vatnajökuls með því að hleypa Fljótsdalsvirkjun undan rammaáætluninni og hleypa Fljótsdalsvirkjun í framkvæmdir áður en aðrir vikjanakostir í landinu eru metnir. Ég auglýsi enn, herra forseti, eftir svari frá hæstv. umhvrh. um stjórnsýslulegt gildi rammaáætlunarinnar. Við höfum enn ekki fengið að heyra í þessum sal eitt orð um það frá hæstv. ríkisstjórn hvaða hugmyndir hún hafi um stjórnsýslulegt gildi rammaáætlunarinnar. Á t.d. að lögfesta hana sem skipulagsmál? Er það í farvatninu? Er það hugmyndin hjá hæstv. ríkisstjórn? Ég vil segja, herra forseti, ef hún á einungis að vera leiðbeinandi plagg án skuldbindinga, er betur heima setið en af stað farið. Ég sagði í fyrri ræðu minni að ég óskaði eftir að fá að heyra eitthvað frá hæstv. umhvrh. um það stjórnsýslulega gildi sem hún sæi að rammaáætlunin gæti haft og ég auglýsi enn eftir því vegna þess að hæstv. ráðherra hefur ekki svarað. Ég bendi á að Norðmenn eru með rammaáætlun sem hefur verið nefnd til sögunnar oftar en einu sinni. Sú rammaáætlun hefur ekkert stjórnsýslulegt gildi og það er svo komið að ríkisstjórnin í Noregi er jafnvel að hætta við framkvæmdir sem rammaáætlunin í Noregi leyfir af því að rammaáætlunin í Noregi er bara leiðbeinandi plagg. Ég lýsi eftir því að fá að heyra frá ríkisstjórninni hversu öflugt plagg rammaáætlunin okkar á að vera. Á hún bara að vera leiðbeinandi eða á hún að fá eitthvert lagagildi? Ég held, herra forseti, að óhætt sé að gera örlitla athugasemd við orð hv. þm. Rannveigar Guðmundsdóttur hér áðan þar sem hún talar um Fljótsdalsvirkjunina og stífluna þar yfir. Ég vil halda því fram að hv. þm. tali af fullmiklu lítillæti um þá virkjun og þá stíflu þegar hún talar um virkjanaþil sem eigi mögulega að hækka um 3 metra því hér er um að ræða stíflu sem er um það bil 4 km að lengd og sennilega 25 metra há þar sem hún er hæst þannig að það er kannski fulllítillát að tala um þil. Hins vegar er alveg rétt sem hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir bendir á að það hefur verið nefnt í umræðunni að möguleikinn sé að hækka þessa stíflu til að ná út úr virkjuninni meira afli og enn hafa stjórnarþingmennirnir ekki svarað, ekki andað einu orði um það hversu vænlegur kostur þeim þykir það vera og hvort það sé satt að þessi þriggja metra hækkun sé ekki rædd vegna þess að þá þurfi öll virkjunin að fara í umhverfismat. Við þurfum að fá að heyra svör við þessum spurningum frá stjórnarliðinu, herra forseti. Herra forseti. Ég læt máli mínu lokið með því að lýsa yfir stuðningi við málið sem á eftir að fara í umræðu í nefndum. Ég segi það einungis að það er synd að hér skuli ekki fleiri stjórnarþingmenn tala í umræðunni, þingmenn sem hafa látið til sín taka í því málefni sem hér er til umræðu.

Virðulegi forseti. Þetta hefur verið mjög góð og löng umræða um það frv. sem er til umfjöllunar. Ég tel mér ekki skylt að svara í smáatriðum ýmsu er varðar þætti sem eru ekki til umfjöllunar eins og um rammaáætlunina. Þó hún tengist þessu frv. að vissu leyti mjög sterkt er ég ekki í stakk búin til þess að svara. Menn verða að virða það við umhvrh. að hann er ekki tilbúinn til að svara í smáatriðum ýmsu er varðar rammaáætlunina á þessari stundu þar sem ég var ekki undirbúin fyrir það. Eigi að síður ætla ég að reyna að svara ýmsu og hef reynt að gera það eftir bestu getu. Varðandi þá spurningu sem kom fram, bæði hjá hv. þm. Rannveigu Guðmundsdóttur og Kolbrúnu Halldórsdóttur um þá könnun sem ég heyrði að Landsvirkjun ætlaði að gera í sumar á stífluþilinu, hvort æskilegt væri að hækka það eins og mér skildist á þeim upplýsingum sem komu fram áðan um 3 metra, þá er spurt eitthvað á þessa leið, virðulegi forseti: Hvað gerir umhvrh. ef niðurstaða Landsvirkjunar verður að hækka stífluþilið þar sem ekki er heimild fyrir því án umhverfismats? Mér finnst að það segi sig eiginlega sjálft að ef það er engin heimild fyrir slíku án umhverfismats, þá gilda að sjálfsögðu lögin, þá þyrfti að fara í umhverfismat á slíku. En það má vera að spurningin sé mun flóknari en ég átta mig á hér á þessari stundu. Ef svo er þá þyrfti ég að skoða það betur hvernig hægt væri að svara henni. En eins og spurningin er sett fram í umræðunum liggur hún svona fyrir. Hvað gerir ráðherrann ef niðurstaða Landsvirkjunar verður að hækka stífluþilið þar sem ekki er heimild fyrir því án umhverfismats?

Herra forseti. Ég er ánægð með að ráðherra komi og ræði þessa stöðu við okkur með hækkunina á stífluþilinu í Fljótsdalsvirkjun og ég vænti þess af ráðherranum að hún mundi tjá sig um þetta mál. En ég vil að það sé alveg ljóst hvað við erum að tala um. Ef Landsvirkjun hefði fyrir fram, áður en við tókum málið til umræðu á þingi, hækkað stífluþilið um 3 metra, þá er búið að breyta hönnuninni á Fljótsdalsvirkjun og það fellur ekki lengur undir lögin sem Alþingi var að staðfesta fyrir jól. Það er óumdeilt af hálfu allra sem um það hafa fjallað að ef stífluþilið er hækkað fyrir fram þegar ákvörðun er tekin er gömul samþykkt fyrir bí. Þess vegna er spurningin ekki bara um að hækka um 3 metra og það er ekki verið að spyrja um það hvort eigi að fara með 3 metra hækkun á stífluþili í umhverfismat heldur sú breyting sem Landsvirkjun kemst hugsanlega að og hefur margoft komið fram í umræðunni en var endanlega kveðið upp úr með á síðasta fundi iðnn. áður en málið var tekið út úr nefnd þar sem Landsvirkjun tjáði sig um að þeir mundu skoða kosti þess í sumar, þá er í raun og veru búið að breyta framkvæmdinni sem Alþingi var að afgreiða í desember. Um leið og niðurstaðan væri sú að fara ekki í viðbótarvirkjun í Kröflu eða í Bjarnarflagi heldur hækka stífluþilið, veita inn í það frá Sauðaveitunum, þannig að það kemur miklu meira vatnsmagn inn, þá dugir þessi virkjun en þá er búið að breyta virkjuninni í grundvallaratriðum og þess vegna er spurningin sú: Hvað gerir ráðherrann ef það verður niðurstaðan?

Virðulegur forseti. Ef málið er með þeim hætti sem hér var reifað af fyrra ræðumanni, þá get ég ekki skilið það öðruvísi en það sé frjálst val Landsvirkjunar hvort þeir vilji fara í þessa þriggja metra hækkun á stíflunni og að þeim forsendum gefnum, eins og það var lagt upp í máli hv. þm. Rannveigar Guðmundsdóttur, þá þyrfti að fara með alla framkvæmdina í umhverfismat. Það yrði því val Landsvirkjunar að setja það í umhverfismat sem þá fylgdi í kjölfarið, ef hún kemst að þeirri niðurstöðu. En mér er ekki kunnugt um að búið sé að taka neina ákvörðun um þetta. En ef málið er svona vaxið þá sé ég ekki annað en það sé bara hreinlega val Landsvirkjunar hvað hún telur eðlilegast að gera í málinu, það lendi þá í lögunum um umhverfismat ef þeir hjá Landsvirkjun hækka stífluna um þrjá metra eins og ég skildi málflutninginn áðan eða þeir kjósa að gera það ekki.

Herra forseti. Ég mæli fyrir þáltill. um notkun íslenskra veðurhugtaka hjá Veðurstofu Íslands. Meðflutningsmenn mínir eru hv. þm. Guðjón Guðmundsson, Guðmundur Hallvarðsson, Sturla D. Þorsteinsson, Einar K. Guðfinnsson, Arnbjörg Sveinsdóttir og Halldór Blöndal. Þáltill. hljóðar svo: ,,Alþingi ályktar að beina því til umhverfisráðherra að fela Veðurstofu Íslands að nota íslensku hugtökin logn, hægur vindur, andvari, kul, gola, stinningsgola, kaldi, stinningskaldi, allhvass vindur, hvassviðri, stormur, rok, ofsaveður og fárviðri eins og við á í veðurlýsingum og veðurspám í ljósvaka- og prentmiðlum samhliða metrum á sekúndu þegar lýst er veðurhæð.`` Herra forseti. Íslenskt mál hefur að fornu og nýju verið hornsteinn íslenskrar menningar og sá aflvaki sem knúði áfram baráttu okkar fyrir sjálfstæði. Með íslenskunni höfum við haldið sérstöðu okkar meðal þjóða og skilið þjóðararfinn sem Íslendingasögurnar eru. Mörgum þótti að vísu íslenskan orðin æðidönskuskotin um síðustu aldamót eftir aldalanga ráðsmennsku Dana með íslensk málefni. Það var hins vegar íslenska sveitamenningin og aldamótakynslóðin sem bjargaði tungunni. Það finnst reyndar mörgum nóg um hversu mikil áhersla er lögð á að íslenska erlend orð eins og tækniheiti og aðlaga málinu. Það hefur þó ekki veitt af, enda ljóst að okkar litla málsamfélag yrði fljótt að hverfa ef undanlátssemi ríkti að þessu leyti. Þess vegna er það krafa að þeir sem sækja um íslenskan ríkisborgararétt læri íslensku. Með því móti geta nýbúar tileinkað sér íslenska menningu og komið er í veg fyrir einangrun þess fólks. Fordómar og misskilningur eru því minni hér á milli nýbúa og annarra en víðast hvar annars staðar þar sem innflytjendur eiga í hlut. Með þetta í huga hef ég og meðflutningsmenn mínir lagt fram þá till. til þál. sem hér er til umræðu. Við teljum breytingar á veðurmáli hjá Veðurstofu Íslands skaðlegar fyrir íslenska tungu og málvitund. Veðurstofa Íslands gegnir mikilvægu hlutverki í mótun og meðferð íslenskrar tungu hjá almenningi og hafa verið þar miklir málvöndunarmenn og aðdáendur íslenskrar tungu. Þó er þar eins og annars staðar tilhneiging til að beygja sig skilyrðislaust fyrir því sem kemur að utan. Þannig upplifi ég þá ákvörðun Veðurstofunnar sem þróast hefur að nota ekki lengur hin gömlu íslensku veðurheiti, logn, hægur andvari, kul, gola, stinningsgola, kaldi, stinningskaldi, allhvass vindur, hvassviðri, stormur, rok, ofsaveður og fárviðri sem fylgt hafa íslensku máli frá öndverðu. Herra forseti. Rök Veðurstofunnar eru þau að þessi hugtök séu ekki nægjanlega nákvæm til að þjóna nútímalýsingu á veðri og veðurspám og þetta falli ekki inn í alþjóðaskilgreiningar um lýsingu á veðurhæð. Ég get að vísu alveg fallist á að nákvæmara er að tala um 10 metra á sekúndu heldur en kalda. Veðurspár eru þó ekki þannig að talað sé um eina tölu heldur er talað um 10--13 metra á sekúndu o.s.frv. Þó svo nákvæmni tölustafa sé meiri er ekki endilega nauðsynlegt að fella út notkun þeirra gömlu og góðu íslensku orða sem við höfum notað frá alda öðli í daglegu máli. Ég sé ekkert því til fyrirstöðu að samhliða orðunum logn, hægur vindur, andvari o.s.frv. megi nota mælinguna metra á sekúndu. Það má segja í veðurspám í sjónvarpi og útvarpi t.d. kaldi, 10 metrar á sekúndu, eða það sem við á. Með því höldum við íslensku orðunum og nýtum okkur nákvæmari mælingu. Það skerpir einnig skilning manna á þessum gömlu orðum sem oft eru á reiki hjá almenningi hin síðari ár eftir að veður varð minna afgerandi þáttur í daglegu lífi fólks. Erlendis verður maður ekki svo mikið var við notkun þessara nýju orða að við þurfum að verða kaþólskari en páfinn að þessu leyti. Herra forseti. Ég er hræddur um að ef við gefum eftir í þessu máli verði ekki langt þangað til ekki teljist nægilega nákvæmt að tala um norðan, norðaustan, austan, suðaustan, sunnan, suðvestan, vestan og norðvestan áttir. Auðvitað er miklu nákvæmara að tala um gráðurnar frá 0 og upp í 360. Þá getur veðurlýsingin verið þannig: 45°, 10 metrar á sekúndu, í stað norðaustan kaldi. Auðvitað er veðurspá fyrir flugvélar og skip með öðrum hætti en í sjónvarpi og útvarpi til almennings. Þessir aðilar fá einnig sínar spár í gegnum fax og gervitungl frá erlendum stöðvum. Þess vegna er það ekki hluti af þessu máli sem hér er til umræðu. Við erum því ekki að tala um þessa aðila heldur almenning á Íslandi. Veðurspáin íslenska mun ekki viðhaldast ef allar lýsingar verða gefnar upp í tölustöfum. Áhrif sjónvarps og útvarps að þessu leyti eru svo mikil að þessi hluti málsins mun hverfa úr daglegu máli fólks smám saman. Við það mun okkar fagra mál tapa miklum hluta af sjarma sínum og við um leið tapa hluta af sjálfstæðinu. Það má orða það þannig að veðurorðin fjúki út í veður og vind. Auðvitað er notkun veðurhugtaka einnig oft misjöfn eftir landsvæðum eins og komið hefur fram í bókum. Til dæmis segir Páll Bergþórsson veðurfræðingur í bók sinni Loftin blá að orðið ,,hríð`` hafi misjafna merkingu. Víðast merkir orðið hríð snjókoma en t.d. í Borgarfirði syðri getur það einnig þýtt skúr og þá kallað hríðarskúr þó hiti sé 10 stig. Veðurfræði, herra forseti, nefnist ,,meteorology`` á erlendu máli. Veðurfræðin hefur þróast með mannkyninu, enda allar okkar athafnir háðar veðrum og vindum. Úr þessu hefur að sjálfsögðu dregið mikið í daglegu máli en í bókmenntum og kveðskap er óhemjumikil tenging í veður. Það á að sjálfsögðu ekki síst við á Íslandi þar sem stormar eru stríðir. Það fer mjög eftir landsvæðum hve veður eru misjöfn eins og alþjóð veit. Það kemur fram t.d. í bók Jóns Eyþórssonar veðurfræðings þar sem tekið er saman hversu margir stormdagar eru á nokkrum stöðum á landinu yfir árið að meðaltali árin 1931--1940. Þar kemur í ljós að stormdagar voru 52 í Vestmannaeyjum á ári að meðaltali, í Reykjavík voru þeir 9, á Suðureyri við Súgandafjörð voru þeir 20, í Grímsey 14, í Papey 24 en í Teighorni í Berufirði rétt aðeins 7. Það er því augljóst að Vestmanneyingar þurfa sex sinnum oftar að hafa storminn í fangið en Reykvíkingar. Við getum líka sagt á nútímamáli, herra forseti, að Vestmanneyingar þurfi sex sinnum oftar að hafa 20 metra á sekúndu í fangið en Reykvíkingar. Herra forseti. Ef við lítum á íslenskan kveðskap og kjarnyrt og meitluð orð í honum eins og í kvæðinu Stjána bláa í bókinni Illgresi eftir Örn Arnarson finnum við sjarmann í málinu. Mig langar að koma með nokkur dæmi þar um, með leyfi forseta, en ein vísan hljóðar svo: Norðanfjúkið, frosti remmt, fáum hefir betur skemmt, sýldi hárið, salti stemmt, sævi þvegið, stormi kembt. Þannig hljóðar ein af þessum mögnuðu vísum um Stjána bláa. Hvernig þessi orð verða skilin í samhengi ef málið breytist í grundvallaratriðum skal ég ósagt látið, en það getur hver fyrir sig velt því fyrir sér. Það er einnig, herra forseti, gaman að lesa bækur um veður eins og eftir þann mikla málsnilling Þórð Tómasson frá Vallnatúnum undir Eyjafjöllum í bókinni Um veðurfræði Eyfellings. Þar lýsir hann hvernig fólk las í atferli dýra um veðrabrigði. Það vissi á storm og illviðri ef hross höfðu mikil hlaup í haga. Sagði fólk þá að rok væri í rassinn á þeim. Einnig að vetrarbrautin hvikaði undir storm og ef tunglið var stafnahvasst sagði veðurreynd manna undir Eyjafjöllum að veður yrði hvasst. Hann segir frá einni vísu sem er ansi skemmtileg og hljóðar svo: Veltast í honum veðrin stinn, veiga mælti skorðan, kominn er þefur í koppinn minn, kemur hann senn á norðan. Þetta eru allt dæmi um hvernig notkun á veðrinu kemur inn í söguna og ljóðin í gegnum tíðina og auðgar málið stórkostlega. Margt hefur að sjálfsögðu breyst í málinu eins og þegar talað er um déið. Það kemur vel fram í vísu að vestan sem hljóðar svo: Nordan hardan gerdi gard, geysihardur vard hann. Borgarfjardar ennis ard ofan í skardið bard' hann. Herra forseti. Við flutningsmenn frv. vonumst til þess að þetta mál verði tekið til efnislegrar umræðu í hv. umhvn. og tekin efnisleg afstaða til þess. Í okkar huga er þetta alvörumál. Við erum ekki að beina spjótum okkar gegn nútímaveðurspám eða aðferðum sem nauðsynlegar eru til þess að ná nákvæmni. Við erum fyrst og fremst að hugsa um málið okkar, um íslenskuna sem okkur er kær og ef við eigum einhvers staðar að geta tekið það mál til umræðu er það í hv. Alþingi.

Herra forseti. Það er auðvitað í síðustu lög sem þess er freistað að flytja þá þáltill. sem hér liggur fyrir. Hún fjallar í stuttu máli um það að við Íslendingar hugum að móðurmáli okkar og að Veðurstofan og fjölmiðlar noti það tungutak sem þjóðinni er tamast þegar embættismönnum eða fjölmiðlum er falið að koma til skila hvernig horfur séu í veðráttu, við hverju megi búast. Það er athyglisvert að lesa í Dagblaðinu í dag með hvaða hætti Magnús Jónsson veðurstofustjóri skýrir það hvernig á því skuli standa að fór fram hjá Veðurstofunni að óveður vofði yfir okkur Íslendingum. Hann segir þar, með leyfi hæstv. forseta: ,,Í tilvikinu á föstudaginn gerist það um klukkan tvö að skip lætur vita af því að kominn sé vindur upp á 30 metra á sekúndu og þetta var víðsfjarri öllum tölvuspám þar sem gert hafði verið ráð fyrir suðvestanátt með vindhraða upp á 10--15 metra á sekúndu.`` Svo mörg eru þau orð. Nú vill svo til að almanakið hefur gefið út skrá um þá ráðgátu hvað þetta þýði, 30 metrar á sekúndu, 10--15 metrar á sekúndu. Það er nú einu sinni svo, herra forseti, að við Íslendingar erum vanir að miða hraðann við klukkustund, vitum nokkurn veginn hvað það þýðir ef bíll ekur t.d. á 50 kílómetra hraða. Hitt er öllu torveldara að átta sig á þessu sekúndutali. Er þá helst að maður reyni að rifja upp hversu fljótir Haukur Clausen eða Örn Clausen voru að hlaupa 100 og 200 metrana í gamla daga, kannski er það svo langt síðan að maður áttar sig ekki almennilega á þessu en í hvert sinn sem ég heyri þetta nýja metramál þá fer ég að velta fyrir mér stundum mínum á íþróttavellinum á Melunum þegar ég var lítið barn og var að velta fyrir mér hver yrði fljótastur hringinn. Síðan flettir maður upp, jú, 30 metrar á sekúndu er ofsaveður. 10--15 metrar á sekúndu er kaldi, stinningskaldi eða allhvass vindur. Þá skyndilega áttar maður sig á því að það vakir ekki fyrir veðurstofustjóra í þessu viðtali og ekki endranær þegar talað er um 10--15 metra á sekúndu að vera gleggri en áður, gefa nákvæmari upplýsingar en áður eins og þó hefur verið látið í veðri vaka, bæði í einkasamtölum og eins í opinberum viðtölum. Staðreyndin er auðvitað líka sú að þetta nýja mælingarmál er ekki tekið upp vegna þess að sérfræðingarnir hafi það á tilfinningunni að þeir séu að koma til móts við fólk almennt heldur er þetta hugarleti þeirra sjálfra vegna þess að þeir eru önnum kafnir við tölvuborðið bíðandi eftir nýjum spám hafa ekki dug í sér til þess að snúa því á íslenska tungu sem út úr þessum tölvum kemur. Nú varð ég fyrir vonbrigðum fyrr á þessu þingi þegar þessi mál bar á góma með það hversu litlar undirtektir það fékk þegar hv. þm. Kristján Pálsson vakti máls á því hvort ekki væri rétt að hverfa til hins fyrra horfs, taka upp gömlu nöfnin. Hann rifjaði þau upp hér áðan. Þá var svona látið í veðri vaka að ungt fólk í dag vissi ekki lengur hvað kul væri. Ég þekki ekki það unga fólk sem ekki veit hvað kul er. Ég hef reynt fyrir mér, spurt krakka. Jú, þeir hafa heyrt það nefnt en fáir hafa sagt mér að vísu að það sé tveir metrar á sekúndu. Herra forseti. Ég hygg að það hljóti líka að valda nokkurri undrun hið mikla tómlæti sem fjölmiðlar, ég tala nú ekki um Ríkisútvarpið, sýnir í þessu máli. Nú er Ríkisútvarpinu ætlað lögum samkvæmt að standa vörð um íslenska tungu. Þar er sérstakur málskrafsráðunautur ef ég veit rétt  Sú mikla nákvæmni sem Veðurstofan vill viðhafa í sínum spám getur aldrei orðið meiri en sú glöggskyggni sem tölvur og veðurfræðingar hafa á framtíðina og skiptir þá ekki máli út frá því sjónarmiði hvort talað er í tölum eða orðum. En á hinn bóginn liggur fyrir og það vita allir sem komnir eru til ára sinna að við skiljum betur hugtök sem lýst er með orðum, vindi sem lýst er með orðum en í tölum. Það gefur auga leið. Það er ekki flókið vegna þess að við skynjum veðrið með öðrum hætti en við horfum á mæli eða mælistokk. Ég hlýt að láta í ljós þá skoðun, herra forseti, að sú nefnd sem fær þetta mál til meðferðar sýni þinginu og íslenskri tungu þá virðingu að afgreiða málið á þessu þingi þannig að alþingismenn geti greitt atkvæði um það hvaða skoðun þeir hafi á þessu sérstaka máli. Það kemur hvort sem er ekki svo oft fyrir að við höfum tækifæri til þess að lýsa hug okkar til tungunnar með áþreifanlegum hætti. Á þessu sviði sem alls staðar annars staðar eigum við sem í þennan sal erum kjörnir að huga að uppruna okkar, huga að tungunni, að þeim arfi sem okkur hefur verið falið að varðveita til næstu kynslóðar. Það yrðu ömurleg eftirmæli eftir okkur ef við létum það sem vind um eyrun þjóta þegar sú aðför er gerð að íslenskri tungu að í einu vetfangi eigi að drepa niður og kæfa þessi gömlu fallegu orð sem hafa orðið til í harðri lífsbaráttu okkar í veðri og vindum, á sjónum og upp til fjalla. Logn, andvari, kul, gola, stinningsgola, kaldi, stinningskaldi, allhvass vindur, hvassviðri, stormur, rok, ofsaveður, fárviðri. Núll metri á sekúndu, einn metri á sekúndu, tveir metrar á sekúndu, fjórir metrar á sekúndu o.s.frv. Það þarf ekki að hafa fleiri orð um þetta, herra forseti.

Herra forseti. Prýðilega var þessi ræða flutt og vel gest mér að þeirri hugsun sem að baki liggur. Ást hv. þm. á íslenskri tungu er okkur öllum ljós sem njótum þess stundum að hlýða á hann í þessum sölum. Ég get fallist á það með hv. þm. að þessi orð yfir hin ýmsu heiti vinds við Ísland eru ákaflega falleg. Það væri missir að þeim úr málinu. En mér finnst nú samt sem hv. þm. seilist um hurð til lokunar þegar hann leitar skýringa í leti veðurfræðinga. Ég hygg að ekki sé hægt að segja að þessar breytingar sem Veðurstofan hefur beitt sér fyrir stafi af leti þeirra sérfræðinga sem sitja þar fyrir framan tölvur og af því einvörðungu að þeir nenna ekki að snúa á íslenskt mál það sem birtist á skjánum. Öðruvísi var þó ekki hægt að skilja þá skýringu sem hv. þm. gaf. Ég held að miklu fremur megi leita skýringanna í því að veðurfræðingarnir sem hafa beitt sér fyrir þessu líta svo á að þetta sé nákvæmara. En jafnframt held ég líka að að baki liggi það viðhorf þeirra, hvort sem það er rétt eða rangt, að ekki skilji allir nákvæmlega hvað felst í þessum orðum. Ég geri það mætavel. En ég dreg í efa að ég hefði þann góða skilning sem ég tel að ég hafi á þessum heitum nema af því að ég er gamall sjómaður. Ég var í ein fimm eða sex sumur á sjó víðs vegar við landið og þar beittu menn þessum hugtökum. Ég er hins vegar ekki viss um að jafnvel jafnaldrar mínir sem komnir eru eins og ég hátt á fimmtugsaldur geti allir skýrt mjög nákvæmlega hvað í þeim felst. Ég held því að það sé miklu frekar viðleitni veðurfræðinganna að gera spár sínar aðgengilegri og skiljanlegri fólki sem liggi þarna að baki fremur en leti þeirra. Ég ætla ekki að fara að deila við þessa hv. þm. sem fluttu þetta mál. Það er allra athygli vert. En ég mótmæli því fyrir hönd náttúrufræðinga að það sé leti sem liggur því að baki að þeir hafi beitt sér fyrir þessum breytingum.

Herra forseti. Ég er svolítið undrandi yfir því ef hv. þm. telur að það sé flóknara fyrir menn að gera mun á logni, kulda og roki heldur en núll metrum á sekúndu, níu metrum á sekúndu og 26 metrum á sekúndu. Ég held að þetta sé satt að segja útúrsnúningur. Menn vita kannski ekki nákvæmlega hvað er hvað. En menn skilja hver með sínum hætti hvað er rok, hvað er stormur, hvað er kaldi og hvað er logn og geta síðan hagað sér í samræmi við það sem er mikilvægt fyrir þá sem eiga ferð fyrir höndum eða vinna undir berum himni.

Herra forseti. Ef hv. þm. fer í gegnum söguna getur hann ekki fundin neinn hóp manna, enga stétt, sem hefur elskað málið jafnheitt og náttúrufræðingar. Veðurfræðingar eru náttúrufræðingar. Í þeirra hópi er hægt að benda á afburða íslenskumenn eins og til að mynda Jón Eyþórsson svo ég nefni einn. Ég gæti sjálfur talið upp fjölda náttúrufræðinga sem hafa lagt ríkulega af mörkun til þróunar málsins. Má ég nefna einn, herra forseti, Jónas Hallgrímsson sem skráði líka veðurlýsingar. Herra forseti. Ég kem ekki hingað til þess að mótmæla þessari tillögu sem hér liggur fyrir. Ég sagði meira að segja að hún væri allrar athygli verð og ég mun gera mitt besta til þess að hún fái mjög vandaða umfjöllun í umhvn. Þar af leiðandi er ekki hægt að kalla mál mitt útúrsnúning. Ég var ekkert að reyna að snúa út úr fyrir hv. þingmanni. Ég hef gert það stundum áður og tekist bærilega og það væri ákaflega auðvelt mál að snúa út úr fyrir þessari tillögu. Ég geri það ekki. Hún er merkileg. Ég kom einungis hér upp til þess að segja að mér finnst að hv. þm. eigi ekki að grípa til þeirra raka máli sínu til stuðnings að halda því fram að veðurfræðingar séu letingjar og af því stafi þessi breyting sem þeir hafi haft frumkvæði að.

Herra forseti. Rétt er það að margir náttúrufræðingar hafa verið góðir íslenskumenn og hygg ég að fáir hafi lagt meira til íslenskrar tungu, kannski enginn maður, en Jónas Hallgrímsson nema ef vera skyldi Snorri Sturluson. Það breytir ekki því að sú ákvörðun núna að leggja niður gömlu heitin er ekki í anda þeirra manna sem hv. þm. vitnaði til, Jónasar Hallgrímssonar eða Jóns Eyþórssonar. Ekki get ég á það fallist og það er satt að segja hálfskrýtin afsökun og heyrist ekki í fyrsta skipti nú í þessum þingsal að þetta sé réttlætanlegt út frá því að náttúrufræðingar fyrr á tímum hafi talað gott mál. Það er ekki hægt að hlaupa í það skjólið.

Herra forseti. Ég held að þegar menn velta þessu máli fyrir sér þá sé mjög auðvelt að taka undir það sem hv. þm. Halldór Blöndal sagði um það tómlæti sem þingheimur hefur sýnt máli af þessu tagi. Ég vil fagna því að hv. þm. Össur Skarphéðinsson hefur verið hér og tekið þátt í umræðunni. Hér í þessum sal hafa setið sumir mestu íslenskumenn þjóðarinnar, mestu hagyrðingar þjóðarinnar hafa verið á hv. Alþingi og í rauninni lagt mikið á sig til þess að viðhalda íslenskri tungu. Þess vegna er það í rauninni sorglegt ef það á að verða niðurstaða í þinginu núna þegar íslenskt mál ber á góma að þá sé áhuginn fokinn út í veður og vind og fari allur í að ræða um málefni sem er löngu löngu búið að afgreiða. Ég er ekki að segja að þau séu ekki merkileg. En eigi að síður mega menn ekki gleyma uppruna sínum og því mikla starfi og þeim mikilvæga arfi sem við hljótum að þurfa að halda upp á. Ég rifjaði áðan upp margar vísur sem sýna hversu kjarnyrt okkar mál er með veðurfræðinni eða veðurmálinu inni í því. Við megum ekki fyrir nokkurn mun glutra þessu niður. Ég fagna því sem hv. þm. Össur Skarphéðinsson sagði áðan að hann mundi aðstoða við það að koma þessu máli hratt og vel í gegnum umhvn. Við sitjum þar báðir og ég bíð eftir því að við getum hafið þá vinnu strax.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. fyrir að geta þess að honum þykir vænt um að ég skuli hafa setið hér eftir til þess að hlýða á mál hans. Mér finnst þáltill. af þessu tagi vera merkileg og mér finnst að hún eigi fullan rétt á sér en verð þess auðvitað var að sumir aðrir þingmenn eru annarrar skoðunar. Ég held að að baki henni felist virðing og hlýja gagnvart tungunni. Menn skynja að þarna kunni að vera að tapast ákveðin orð sem hafa unnið sér sess frá alda öðli í málfari landsmanna. Hvað sameinar landsmenn? Hvað er það sem sameinar þegna lítillar þjóðar? Það hefur verið þrennt. Það hefur auðvitað verið tungan. Það hefur verið hinn sögulegi arfur og landið og náttúran. Nú rek ég augun í það að ýmsir sérfræðingar, t.d. við Háskóla Íslands, eru að velta því upp í tímaritum að þetta sé að breytast, við séum að tapa tengslum við hinn sögulega arf í æ ríkari mæli og eftir standi sameign okkar í náttúrunni og síðan tungunni. Ég virði það þegar þingmenn flytja mál af þessu tagi. En eigi að síður leyfir það mönnum ekki að koma fram með hvaða rök sem er. Það er ekki málstaðnum til framdráttar að halda því fram að þessi breyting stafi af leti og hálfgerðri hyskni opinberra starfsmanna. Ég held að allt annað hljóti að liggja því til grundvallar, herra forseti. Ég rifjaði það einungis upp sem ég hafði heyrt á öldum ljósvakans að skýringar, einhverra veðurfræðinga a.m.k., á þessum skiptum og ég rakti þær hér áðan. Menn vilja gera það sem út gengur frá Veðurstofunni skýrara og þeir telja að þessi orð hafi ekki sama skilning meðal þjóðarinnar og áður. Það er auðvitað slæmt ef svo er. Það kann vel að vera að þessir ágætu menn hafi rangt fyrir sér en það leyfir ekki að ganga að þeim og segja að þeir séu letingjar.

Herra forseti. Ég hef ekki haldið því fram að veðurfræðingar væru letingjar og ætla ekkert að gera það. Aftur á móti finnst mér þær skýringar fyrir þessum breytingum sem þeir hafa borið á borð ekki þess eðlis að þær réttlæti þær. Mig hefur undrað, eins og margan annan sem hefur áhuga á máli eins og þessu að frá þessu hálfgerðu Mekka íslenskrar tungu og frá því fjölskrúðuga liði sem hefur reynt að finna ný orð, að þeir skyldu láta sér detta það fyrstir í hug að fara að breyta svona grundvallaratriðum, málvenjum þjóðarinnar. Að því leyti til eru margir undrandi. Að margir þingmenn séu í rauninni sammála því að þetta fari svona fram finnst mér lýsa dálitlu um það hvað fólk er tilbúið til að breyta breytinganna vegna í dag. Það er nokkur tilhneiging að vera alltaf með því sem á að heita nýtt. Ég er hræddur um að margir þingmenn séu að falla í þá gryfjuna vegna þess að þetta er nýtt, þetta er nútímalegt. Kannski finnst unga fólkinu eitthvað meira spennandi að tala um metra en storm eða kalda og þá sé þetta bara gott mál að breyta þessu. Ég held að við eigum að reyna að hafa dálítið vit fyrir þessum kollegum okkar og þjóðinni og sýna þeim fram á hvað þetta getur verið skaðlegt þegar til lengri tíma er litið. Ég fagna að sjálfsögðu öllum þeim sem vilja leggja þessu lið og sérstaklega mönnum eins og hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni og meðflutningsmönnum mínum sem allir eru mjög virtir menn.