Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. það til l., sem borizt hefur hér frá Nd. og er á þskj. 207, þarf ekki ýtarlegrar framsögu við. Það er nánast flutt til samræmingar þeirri kjarabót, sem verkalýðsfélögin náðu fram í síðustu stórfelldu vinnudeilunni, sem hér var háð, í sambandi við lengingu orlofstíma. Er gert ráð fyrir, að sú orlofstímalenging, sem þar náðist, verði einnig færð yfir til opinberra starfsmanna. Frv. fjallar því um breyt. á l. nr. 38/1954, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Í aths. við frv. þetta segir m.a., að í lögum nr. 38 frá 1954 um breytingar á skyldum starfsmanna ríkisins, þegar þau voru sett, var orlof samkvæmt kjarasamningum stéttarfélaga almennt 15 virkir dagar. Var því fylgt sem aðalreglu í l., en á hinn bóginn veitt heimild til lengra orlofs þeim til handa, er alllengi höfðu starfað í þjónustu ríkisins. Á s.l. ári var orlof samkvæmt kjarasamningum lengt í 18 virka daga. Með frv. þessu er lagt til, að almenna reglan um orlof starfsmanna ríkisins verði í samræmi við þetta. Einnig er lagt til, að heimild sú, sem lögin geyma um, að orlof megi vera allt að 18 virkum dögum, ef sérstaklega stendur á, verði allt að 21 virkum degi. Hins vegar hefur ekki verið talin sérstök ástæða til breytinga á orlofi þeirra starfsmanna ríkísins, er verið hafa í þjónustu þess lengur en 15 ár, en þeir hafa nú þegar orlof í 24 daga. Fjhn. hefur yfirfarið frv. þetta og leggur einróma til á þskj. 313, að frv. verði samþ. óbreytt.



Herra forseti. Eins og hv. þd. er kunnugt, er frv. þetta stjórnarfrv. og er komið frá Nd., þar sem það hlaut einróma samþykki. Eins og segir í aths. við frv., ákvað hæstv. ríkisstjórn fyrir áramótin, þegar lögin um útflutningssjóð o.fl. voru undirbúin, að beita sér fyrir lækkun tekjuskatts af lágtekjum á þann hátt, sem frv. gerir ráð fyrir. Var þetta fastmælum bundið milli fulltrúanefndar, sem kosin var á þingi Alþýðusambands Íslands til þess að fjalla nm efnahagsmálin, annars vegar, og ríkisstjórnarinnar hins vegar, og felur frv. í sér fullar efndir á þeim fyrirheitum, sem ríkisstj. gaf n. um þetta atriði sérstaklega. Ég tel ekki ástæðu til að fjölyrða um frv., nema sérstakt tilefni gefist til, enda er það ekki mjög flókið. Í 1. gr. þess er svo á kveðið, að lækka skuli tekjuskatt hjóna, ef tekjur þeirra eru 47500 kr. hreinar árstekjur eða lægri, og annarra gjaldenda að sömu hundraðstölu, ef skattur þeirra er jafnhár eða lægri en áðurgreindra hjóna, ef þau nytu ekki skattalækkunarinnar. Þannig mundu einstaklingar, sem hafa 37500 kr. eða lægri hreinar tekjur, njóta lækkunarinnar og hjón með meiri ómegð en eitt barn, sem hafa í hreinar tekjur áðurgreinda upphæð, að viðbættum persónufrádrætti fyrir þá ómaga sína, sem umfram eru einn, eða þá lægri tekjur. Í 2. gr. eru svo ákvæði, sem takmarka skattalækkunina við innlenda og erlenda einstaklinga og hjón, en undanskilja félög og stofnanir þessari lækkun. Mér telst til, að þessi skattalækkun geti numið allt að rúmlega 440 kr. fyrir hjón eða einstakling, en í heild er áætlað, að lækkunin muni vera 5 millj. kr. að frv. samþykktu, og er gert ráð fyrir þeirri tekjurýrnun ríkissjóðs í fjárl. yfirstandandi árs. Enda þótt ekki sé um víðtækari lækkun á tekjuskatti láglaunafólks að ræða en hér er gert ráð fyrir og ýmsir mundu vilja ganga lengra í þessu efni, er þó tvímælalaust stefnt á rétta leið með því að létta nokkuð skattabyrðar þeirra, sem búa við þurftarlaun eða minna, enda lögð áherzla á þetta mál af hendi fulltrúa þeirra samtaka, sem láglaunafólk hefur sér til varnar og sóknar. Fjhn. d. hefur athugað frv. og er sammála um að leggja til, að það verði samþ.



Herra forseti. Við 2. umr. hér um daginn, eða fyrri hluta hennar, skýrði ég frá því, að ég mundi flytja brtt. við frv., og liggur sú brtt. fyrir á þskj. 317. Ég tók þá fram, að ég hefði út af fyrir sig ekkert við það áð athuga, að þeim félögum yrði við bætt, sem stjórnarfrv. fer fram á, en ef það ætti að ná fram að ganga, teldi ég eðlilegt að taka inn fleiri aðila. Í þeirri umsögn, sem meiri hluti íþróttanefndar og fræðslumálastjóri gáfu um svipað mál árið 1954, er gert ráð fyrir því, að ef t.d. verkalýðsfélög yrðu tekin inn sem styrkhæfir aðilar, sjálfstæðir, þá væri eðlilegt, að fylgdu á eftir félög verzlunarfólks, starfsmannafélög ríkis og bæja o.fl., o.fl. Till. mín fer fram á það, að á eftir orðinu „verkalýðsfélög“ komi: starfsmannafélög ríkis og sveitarfélaga, verzlunarmannafélög“. Ég ætla, að þurfi ekki rökstuðnings við, að ef þessi félög vilja byggja félagsheimili, þá sé réttmætt og sanngjarnt, að þau komi einnig til greina sem styrkhæfir aðilar. Aðra brtt. flyt ég á þskj. 316 ásamt hv. þm. V-Sk. Hún fjallar um það, að á eftir 1. gr. komi ný gr.: „Ríkissjóður leggur félagsheimilasjóði 700 þúsund krónur árlega, í fyrsta sinn árið 1958.“ Í upphafi var það svo, að félagsheimilasjóður fékk samkv. lögum 50% af skemmtanaskatti. Þannig mun hafa staðið til ársins 1952, að ég ætla, en þá var þetta fært niður í 35%. Þetta hefur orðið til þess, að sjóðurinn befur haft allmiklu minna fé til umráða en ella, en þörfin hins vegar ákaflega mikil, eins og öllum hv. þdm. er kunnugt, að byggja félagsheimili víðs vegar úti um land. Nú hefur hv. þm. V-Sk. flutt frv. um það hér að hækka hlut félagsheimilasjóðs aftur upp í 50% af skemmtanaskatti. Ég hef aflað mér upplýsinga um, hvað skemmtanaskatturinn hefur verið undanfarin ár, og bæði árin 1954 og 1955 nam hann um það bil 5 millj. kr. Endanlegar tölur fyrir 1956 liggja ekki fyrir. Það lætur nærri, að 15% eða hækkun úr 35 upp í 50% af þessari upphæð, sem skatturinn varð 1954 og 1955, mundu vera um 750 þús. kr., og er það með hliðsjón af því, sem sú tala er sett inn í brtt. Hins vegar þótti okkur sjálfsagt, þar sem búið er að afgreiða fjárl. fyrir yfirstandandi ár, að þetta ákvæði um framlag ríkissjóðs kæmi ekki til framkvæmda fyrr en á árinu 1958, og verður að taka tillit til þess í afgreiðslu fjárlaga fyrir næsta ár. Ég vænti, að allir hv. þdm. séu sammála um nauðsyn þess að efla félagsheimilasjóð, og vænti því, að till. okkar fái góðar undirtektir.



Herra forseti. Efni þess frv., sem hér liggur fyrir, er gamalt mál hér á hinu háa Alþingi, eins og áður hefur raunar verið að vikið í umr. um málið. Meginefni frv. er að ákveða, að þeir tveir aðilar, sem ágreiningur hefur verið um fram að þessu, hvort félagsheimilalögin tækju til, skyldu nú tvímælalaust eiga rétt á hliðstæðum styrk úr félagsheimilasjóði og önnur félagasamtök, sem nefnd eru í 1. gr. Þessir tveir nýju aðilar eru verkalýðsfélög og búnaðarfélög. Þetta mál er gamalt mál hér á hinu háa Alþingi. Það hefur verið flutt þrisvar sinnum áður af hv. 4. þm. Reykv. Málið hefur einnig verið rætt allmikið í þeim félögum, sem um er að ræða, og þó sérstaklega verkalýðsfélögunum, og ýmis þeirra hafa þegar hafið undirbúning að framkvæmdum að byggingu félagsheimila, ýmist ein eða í félagi við aðra, og hafa, meðan á þeim undirbúningi hefur staðið, ætið vænzt þess mjög fastlega, að Alþingi gerði aðild þeirra að félagsheimilasjóði alveg tvímælalausa. Það var með hliðsjón af þessu, sem þetta frv. var flutt sem stjórnarfrv. nú fyrir skömmu. Nú hefur hv. 6. þm. Reykv. flutt viðbótartill. við frv. um það, að einnig skuli bæta við starfsmannafélögum ríkis og sveitarfélaga og verzlunarmannafélögum. Ég vil ekki draga í efa, að æskilegt væri fyrir þessi félög að fá einnig hliðstæðan aðgang að félagsheimilasjóði og önnur þau félög, sem nú eiga rétt á hlunnindum þaðan. En þó er sá munur á verkalýðsfélögum og búnaðarfélögum annars vegar og þessum starfsmannafélögum og verzlunarmannafélögum hins vegar, að mér er ekki kunnugt um, að það hafi verið sérstakt baráttumál eða áhugamál þessara félaga að fá aðild að félagsheimilasjóðnum. a.m.k. hefur enginn aðili frá starfsmannafélögum ríkis og sveitarfélaga eða verzlunarmannafélögum beint um það ósk til menntmrn. eða skorað á það að hlutast til um, að þeim yrði veitt aðild að félagsheimilasjóðnum, og ber þó auðvitað ekki að skilja orð mín svo, að það megi taka sem áhugaleysi þeirra um þetta efni. Að því er varðar Bandalag starfsmanna ríkis og bæja mun þetta mál fyrst hafa komið til orða á síðasta allsherjarþingi bandalagsins og þá verið stofnaður byggingarsjóður þess bandalags og í hann ráðstafað 40 þús. kr. Fjárframlögum verzlunarmannafélaga í þessu sambandi er ég ekki kunnugur, þar sem engar upplýsingar liggja fyrir um það mál í ráðuneytinu. Með tilliti til þess, að Bandalag starfsmanna ríkis og bæja, sem þó er að sjálfsögðu alls góðs maklegt í þessum efnum, er tiltölulega nýbúið að fá áhuga á þessu máli og hefur enn yfir litlu fé að ráða í þessu skyni, þá tel ég, að það komi að engri sök í þetta skiptið, þó að þessari till. verði vikið frá og málið látið fram ganga í upphaflegri mynd, því að ég óttast, að það muni verða málinu til trafala við endanlega afgreiðslu þingsins, ef nýjum aðilum verður bætt við sem rétthöfum, ef svo mætti segja, auk verkalýðsfélaganna og búnaðarfélaganna. Skýringin á því er ofur einföld. Eins og ég gerði grein fyrir, þegar ég lagði málið fyrir við 1. umr. í þessari hv. d., býr félagsheimilasjóður nú við mjög þröngan kost, og brýna nauðsyn ber til þess að efla sjóðinn. Það var ein höfuðröksemdin hjá hv. þm. V-Sk. gegn þessu frv., að það væri óeðlileg stefna að bæta nýjum aðilum við sem rétthöfum til fjárframlaganna, því að það mundi skerða hlut hinna, sem fyrir væru. Með tilliti til þessara raka, sem fram komu einmitt frá hv. þm. V-Sk., einum af þm. Sjálfstfl. í d., hefði maður ekki átt að geta vænzt till. frá öðrum hv. þm. Sjálfstfl., sem gengi enn engra á þeirri braut. Hafi það verið rétt hjá hv. þm. V-Sk., að það væri óhagstætt fyrir þá aðila, sem eru fyrir aðilar að félagsheimilasjóðnum, að verkalýðsfélögum og búnaðarfélögum verði bætt við, þá er auðvitað enn óhagstæðara fyrir þá, að starfsmannafélögum ríkis og bæja og verzlunarmannafélögum sé líka bætt við. Ég andmælti því að vísu við 1. umr. málsins, að það þyrfti að skerða nokkuð hag sjóðsins sjálfs, þó að sú breyting verði gerð, sem farið er fram á í þessu frv. Það á náttúrlega líka við, að þótt brtt. hv. 6. þm. Reykv. verði samþ., rýrir það ekki hag sjóðsins sjálfs. Hitt er rétt, að þeim aðilum fjölgar, sem æskja fjárins, og ef öllum yrði gerð einhver úrlausn, kæmi auðvitað minna í hlut hvers um sig. Það er þó ekki að mínu viti aðalatriði málsins, heldur hitt, að ég tel vera eðlilegast að afgreiða málið í upphaflegri mynd, þar sem það í þeirri mynd er þegar orðið gamalt baráttumál þeirra félagasamtaka, sem hér eiga hlut að máli, verkalýðsfélaganna og búnaðarfélaganna. hlálið er hins vegar alveg nýlega komið á dagskrá hjá hinum félögunum, a.m.k. starfsmannafélögum ríkis og sveitarfélaga, - um hin vil ég segja minna, þar þekki ég mínna, - og ég tel eðlilegt, að þessi félagasamtök sjálf undirbúi aðild að félagsheimilasjóði betur en nú þegar hefur átt sér stað og treysti fjárhag sinn í þessu sambandi betur en þau hafa þegar gert. Þegar það liggur ótvírætt fyrir, að þessi félög hafa mikinn áhuga á því að gerast aðilar að félagsheimilasjóði, hafa lagt fram um það skýlausar óskir og rökstutt þær og þegar þau hafa búið þannig um fjárhag sinn, að telja má líklegt, að þau ætli raunverulega að ráðast í byggingu félagsheimilis eða félagsheimila, svo sem nú á sér stað um ýmis verkalýðsfélögin, tel ég sjálfsagt að taka á óskum þeirra í þessu sambandi með fyllstu velvild. Á þessu stigi hygg ég, að málinu í heild yrði mestur greiði gerður með því að afgreiða það í upphaflegri mynd, og æski þess við hv. d., að brtt. á þskj. 317 verði ekki samþ. Varðandi hina brtt., á þskj. 316, um aukið framlag til félagsheimilasjóðs og að framlagið verði greitt úr ríkissjóði, eins og þar er gert ráð fyrir, 750 þús. kr., í fyrsta sinn árið 1958, vildi ég segja þetta: Ríkisstj. hefur á döfinni ráðagerðir um að bæta hag félagsheimilasjóðsins. Þær ráðagerðir eru við það miðaðar, að tekjur af skemmtanaskatti geti aukizt nokkuð frá því, sem verið hefur, og að skiptingu skemmtanaskattsins verði nokkuð breytt frá því, sem verið hefur, þannig að hlutdeild félagsheimilasjóðsins verði aukin. Þetta er sú stefna, sem ríkisstjórnin mun fylgja í þessu máli. Eins og hv. þm. án efa er ljóst, hefur aldrei verið ráð fyrir því gert, að ríkissjóður legði beinlínis fram á fjárl. fé til félagsheimilasjóðs, og mjög fáar till. hafa verið uppi um það á Alþingi á undanförnum árum. Það hefur alltaf verið gert ráð fyrir því, að félagsheimilasjóður hefði sínar tekjur af skemmtanaskatti, en ekki beint úr ríkissjóði, og ég tel, að þeirri stefnu eigi að fylgja áfram. Það þyrfti a.m.k. miklu rækilegri undirbúnings og umræðna við, ef nú ætti allt í einu að breyta svo rækilega um stefnu í þessu máli sem hér er lagt til, að taka upp beinar fjárveitingar úr ríkissjóði til félagsheimilasjóðsins. Þess vegna legg ég einnig til, að þessari till. verði vikið frá. Í því felst ekki það, og það vil ég segja að síðustu, að félagsheimilasjóður þyrfti í sjálfu sér ekki á þeirri upphæð að halda, sem hér er um að ræða, en ég tel æskilegt að bæta úr fjárþörf hans á annan hátt, eftir þeim leiðum, sem hingað til hafa verið farnar til þess að tryggja honum tekjur, og fyrir því mun ríkisstj. beita sér.



Herra forseti. Það var aðeins út af ræðu hæstv. menntmrh. Hann segir, að það sé gamalt baráttumál bæði verkalýðsfélaga og búnaðarfélaga að fá hér aðild. Ég minnist þess ekki, að frv. hafi legið fyrir Alþingi um, að búnaðarfélögin fengju aðild að þessum sjóði. Mér er ekki kunnugt um, að það hafi verið lagt fyrir Alþingi fyrr, og ég vil spyrja hæstv. ráðh.: Hafa komið erindi frá búnaðarþingi eða Búnaðarfélagi Íslands til ríkisstj. um þetta efni? Ég hef ekki heyrt þessa getið fyrr. Hitt er annað mál, að frv. um, að verkalýðsfélögin fengju aðild, er gamalt mál og hefur verið flutt inn í Alþingi áður. Það, að þessu hafi ekki verið hreyft fyrr á Alþingi eða ekki óskir komið frá starfsmannafélögum ríkis og bæja eða verzlunarfélögum um að fá aðild, eru harla lítilvægar röksemdir. Ég ætla, að þegar lögin voru sett, hafi ekki legið fyrir áskoranir eða beiðnir frá þeim félögum öllum, sem þar eru upp talin, um að vera aðilar. Önnur röksemd hæstv. ráðh. gegn þessari brtt. var sú, að bandalag opinberra starfsmanna ætti ekki nema 40 þús. kr. í byggingarsjóði. Kannske á að skilja þessi orð þannig, að til þess að réttmætt sé, að félag sé aðili að því að fá styrk úr félagsheimilasjóði, þurfi hann að hafa gilda og digra sjóði, en þeir, sem fátækir eru og félitlir, megi alls ekki koma til greina. Ég mundi nú halda, að þetta væri þveröfugt, að þeir, sem hafa nú litlu úr að spila, ættu öllu fremur að verða styrks aðnjótandi. En sleppum því. Ég held, að það hafi ekki komið fram nokkur efnisleg rök hjá hæstv. ráðh. gegn þessu, annað en það, að hann vill, að frv. verði samþykkt eins og ríkisstj. gekk frá því, og þar má engu til hnika. Efnislega held ég, að allir hljóti að vera sammála um, að það er fullkomin sanngirni og réttmæti, að þessi félög, sem ég hef nefnt, starfsmannafélög ríkis og sveitarfélaga og verzlunarmannafélög, verði tekin hér með. Varðandi hina till., um fjáröflun til félagsheimilasjóðs, varð ég fyrir miklum vonbrigðum með ræðu og upplýsingar hæstv. ráðh. Þegar frv. hv. þm. V-Sk. um, að félagsheimilasjóður fengi 50% af skemmtanaskattinum, var til umr„ skildist manni á hæstv. ráðh., að von væri á ákveðnum till. frá ríkisstj. alveg á næstunni. Nú orðaði hann það þannig: Ríkisstj. hefur á döfinni ráðagerðir um það að auka tekjur félagsheimilasjóðs, - og búið. Ég verð að segja, að þetta finnst mér svo loðið, að það er varla hægt að festa hendur á því. Ég hefði að sjálfsögðu veríð fús til þess að draga aftur þessa till. um fjáröflun til félagsheimilasjóðs, ef hefði komið fram eitthvað ákveðið frá ríkisstj., en fyrir svona loðnar yfirlýsingar er náttúrlega gersamlega ógerningur að taka till. aftur. Hæstv. ráðh. færði fram þau rök gegn till. um, að ríkissjóður leggi fram 750 þús. kr., að það hafi ekki verið gert áður, og hann heldur því fram, að það verði að fara sömu leiðir og hingað til hafa verið farnar. Það má ekkert nýtt koma til greina. Ég verð að segja að mér blöskrar þessi íhaldssemi að geta ekki hugsað sér neinar nýjar leiðir í fjáröflun til félagsheimilasjóðs, og ég ætla, að ríkissjóður styrki það margvíslegar framkvæmdir, að það sé engin goðgá að tala um það, að ríkissjóður veiti einnig styrk til félagsheimila. Ég ætla að nefna dæmi. Ríkissjóður ver alltaf á hverju ári nokkru fé t.d. til íþróttahúsa, til íþróttaleikvanga, þ.e.a.s. veitir fé í íþróttasjóð, og eins og hann veitir styrki til margvíslegra framkvæmda, hvers vegna mætti hann þá ekki styrkja félagsheimilin?



Herra forseti. Hv. 6. þm. Reykv. sagði, að ekki hefðu áður verið uppi till. hér á Alþingi um það, að búnaðarfélög fengju aðild að félagsheimilasjóði. Það er rétt, að frv. um það munu ekki hafa verið flutt fyrr. Hitt er annað, að fyrir liggja tilmæli frá búnaðarmálastjóra um, að búnaðarfélögum verði veittur aðildarréttur í þessu efni. Hins vegar liggja, að því er ég bezt veit, ekki fyrir neinar óskír af hálfu bandalags opinberra starfsmanna eða einstakra verzlunarfélaga um aðild að þessum sjóði. Hv. þm. sagði, að sér væri ekki nægileg yfirlýsing mín varðandi fyrirætlanir ríkisstj. um að bæta hag félagsheimilasjóðs. Þó hygg ég mig hafa sagt efnislega séð, þó að orðalag kunni að hafa verið eitthvað annað. nákvæmlega það sama nú og ég hef sagt áður hér í þessari hv. deild, að áður en þessu þingi lýkur, mun ríkisstj. leggja fram till. um nýja löggjöf um skemmtanaskatt, sem í mun felast það, að tekjur félagsheimilasjóðs munu aukast. Þetta hef ég sagt áður, og þetta endurtek ég. Þinginu mun ekki ljúka, án þess að Alþingi fái til meðferðar till., sem munu þýða auknar tekjur félagsheimilasjóðs frá því, sem verið hefur, og þetta er auðvitað mergurinn málsins. Hitt endurtek ég svo, sem ég sagði áðan, að það er mjög stórt spor að stíga, það er breyting á meginreglu, ef nú á við 3. umr. þessa máls, sem ekki hefur snert fjárhagshliðina, að taka upp alveg nýja stefnu að því er snertir fjárveitingar til félagsheimilasjóðsins.

Þetta er nú 2. umr.

Ég bið afsökunar á því, ég á ekki sæti í deildinni hér, svo að ég áttaði mig ekki á því, - við 2. umr. - Efni frv. er ekki um fjárhagshliðina, heldur um aðildina, og ég tel óeðlilegt, eins og málið hefur borið að, að flétta inn í það till., sem markar alveg nýja braut að því er varðar fjáröflun til sjóðsins. Hv. þm. þótti þetta vera nokkur íhaldssemi af minni hálfu og varð fyrir vonbrigðum af því, að ég skyldi andmæla því, að nýjar leiðir væru farnar til þess að afla félagsheimilasjóði tekna. Mér fannst það aðeins vanta hjá honum, að hann segði, að nýjar og frumlegar leiðir væru farnar til að afla félagsheimilasjóði tekna. Ég veit ekki, hvort það getur kallazt ný leið við að afla sjóði tekna að leggja til, að ríkissjóður borgi í sjóðinn. Þetta er gamalt ráð og ofur einfalt og a.m.k. ekki frumlegt. Það hefði verið ný leið, það hefði verið frumleg ráðstöfun, ef hv. þm. hefði borið fram till. og bent á einhvern nýjan tekjustofn fyrir félagsheimilasjóðinn, einhvern tekjustofn, sem væri ónotaður, ef nýta mætti f þessu skyni. Það hefði verið ný leið. Þar hefði getað verið á ferðinni frumleg hugmynd, sem sjálfsagt hefði verið að taka til mjög velviljaðrar athugunar. En þetta, að bera fram till. um að bæta félagsheimilasjóðinn einfaldlega á þann hátt að láta ríkissjóð borga í hann 750 þús. kr., getur hvorki talizt nýtt né frumlegt. Að síðustu vil ég svo endurtaka það varðandi till. á þskj. 317, að ég tel starfsmannafélög ríkis og sveitarfélaga og verzlunarmannafélögin vera aðila, sem sjálfsagt sé að taka til athugunar að fái aðild að félagsheimilasjóði, einkum ef tækist að bæta fjárhag hans nokkuð myndarlega. Ég tel, að þessi félög séu algerlega hliðstæð ýmsum þeim félögum, sem nú er gert ráð fyrir að geti verið aðilar að sjóðnum, og þess vegna í alla staði eðlilegt, að þau verði það, þegar það má[ hefur verið rækilega undirbúið og fyrir liggja alveg ótvíræðar óskir af hálfu þessara félaga nm að gerast aðilar að sjóðnum.



Herra forseti. Ég veitti því athygli, að þegar hæstv. ráðh. mælti gegn till. hv. 6. þm. Reykv. á þskj. 317, þá fann hann það að því máli, að það væri ekki undirbúið. Hins vegar væru hin málin, sem í frv. felast, verkalýðsfélögin og búnaðarfélögin, gamalt baráttumál, sagði hæstv. ráðh. Ég hefði gjarnan viljað spyrja hann: Hvenær hafa búnaðarfélög og hvaða búnaðarfélög hafa sótt um að fá sérstaka aðild að félagsheimilasjóði? Eins og ég hef getið um margsinnis, veit ég ekki betur en öll búnaðarfélög úti um land séu með öðrum félagasamtökum um félagsheimilin þar. Ég veit ekki betur. En svo veitti ég því eftirtekt, að þegar hæstv. ráðh. var að svara 6. þm. Reykv., voru það aðeins tilmæli frá búnaðarmálastjóra, sem nú liggja fyrir, að búnaðarfélögin yrðu tekin inn. Það liggur nær að halda, að þessi tilmæli frá búnaðarmálastjóra væru komin samkvæmt pöntun, til að breiða yfir verkalýðsfélögin. Það liggur nærri að líta þannig á, því að það getur ekki verið gamalt baráttumál, þó að það séu núna komin einhver tilmæli frá búnaðarmálastjóra um það, að þau fengju aðild að sjóðnum. Mig undrar það, ef hæstv. ráðh. hefur áhuga fyrir því að bæta hag félagsheimilasjóðs, hvers vegna í ósköpunum hann dregur það að koma fram með frv., sem hann er búinn að marglofa. Hví þarf endilega að hrinda þessu frv. fyrst fram, en hitt komi kannske ekki fyrr en í þinglokin, þannig að það dagi uppi, - mér kæmi það ekkert á óvart? Ég skil ekki þetta. Hví má þetta mál ekki bíða og sjá, hvernig fjárhagsafkoman leysist? Ég skal síður en svo hafa á móti því að bæta þessum félagasamtökum við, bæði verkalýðsfélögunum og starfsmannafélögum ríkisins og sveitarfélögum og verzlunarmannafélögum, ef sjóðnum er séð fyrir nægilegu fé. Ég sé ekki, að það hafi neina þýðingu að vera að þessum - ég vil segja skrípaleik, ef ekki kemur nein úrbót hvað fé snertir. Ég skil það ekki. Og þótt það kunni að vera nauðsyn, að þessi félagasamtök í kaupstöðunum - fjölmennu og sterku félagasamtök - fái aðgang að sjóðnum, þá vil ég fullyrða, að nauðsynin er margfalt brýnni í sveitum landsins. Félagasamtökin þar eru ekki eins sterk og þessi fjölmennu félög í kaupstöðum og hafa ekki sömu aðstöðu, en þeim ríður á að koma upp félagsheimilum hjá sér. Víða í sveitum er ekki nokkurt hús til þess að halda samkomu í og því síður að taka á móti góðum leikkröftum eða öðrum listamönnum. Þetta er það, sem háir sveitunum mest. Þess vegna er þörfin þar brýnust, og mér finnst, að það eigi sannarlega að ganga fyrir fyrst og fremst að koma upp félagsheimilum í sveitunum.



Herra forseti. Ég kemst ekki hjá að vekja athygli á því, að ræða hv. þm. V-Sk. verður ekki skilin öðruvísi en þannig, að hann sé á móti málinu í heild algerlega. Þegar málið var til 1. umr. og það átti aðeins að ná til verkalýðsfélaga og búnaðarfélaga, andmælti hann málinu einnig. Nú, þegar hv. 6. þm. Reykv. hefur flutt till. um að bæta tveimur félagasamtökum við enn, sækir hann mjög í sig veðrið og þá væntanlega fyrst og fremst gagnvart flokksbróður sinum og segir, að hér sé verið að leika skrípaleik. Hann segir, að við hv. 6. þm. Reykv. séum hér að leika skrípaleik með því að ætlast til þess, að nokkrar breytingar verði gerðar á félagsheimilalögunum. Þessu vildi ég fyrir hönd okkar beggja hv. 6. þm. Reykv., sem báðir erum Reykjavíkurþingmenn, andmæla mjög eindregið. Hér er ekki um neinn skrípaleik að ræða. Hér er um það að ræða, hvort bæta eigi við nýjum aðildarfélögum, og ég segi það, að þó að þeim öllum yrði bætt við, mundi það að engu leyti skerða hag sjóðsins. Spurningin er um það eitt, hvort eigi að bæta tveimur tilteknum félagasamtökum eða fjórum tilteknum félagasamtökum við. Rök mín fyrir því að láta við það sitja í þetta skipti að bæta aðeins tveimur við eru einfaldlega þau, að það er gamalt áhugamál þeirra. Fyrir því hefur áður verið barizt, sérstaklega að því er snertir verkalýðsfélögin, og það liggja fyrir óskir um það frá forustuaðilum búnaðarsamtakanna, að búnaðarfélögin verði líka aðilar að málinu. Mér vitanlega liggja hins vegar ekki fyrir óskir um það frá hinum aðilunum, sem hv. 6. þm. Reykv. hefur tekið upp á sína arma, svo að ég tel það ekki knýjandi nauðsyn að gera nú þegar ráðstafanir í þá átt. En ég er reiðubúinn til að ljá því máli lið á síðara stigi málsins, þegar það hefur verið betur undirbúið.



Herra forseti. Hæstv. ráðh. var rétt nýlega búinn að ljúka því að mæla gegn till. á þskj. 316, að félagsheimilunum sé séð fyrir fé til viðbótar því, sem er nú, en það tel ég skrípaleik að vera að fjölga félagasamtökum, sem eiga rétt til sjóðsins, en neita sjóðnum um aukið fé.



Herra forseti. Út af þeirri till., sem flutt er nú um 750 þús. kr. framlag til félagsheimilasjóðs, vil ég segja það, að ég er alveg sammála hv. þm. V-Sk. um, að það verður að auka fé sjóðsins. Ég hef sagt þetta áður og vil undirstrika það nú. En mér kemur það dálítið kynlega fyrir sjónir, þar sem hann, sem hefur þennan mikla áhuga á þessu, á sjálfur sæti í fjvn., að þaðan skyldi ekkert koma um þetta.

Nú, kom ekkert?

Þessar 750 þús.?

Ein milljón

. Nú, er þetta ekki viðbót.  En þó að ég greiði atkv. gegn þessu, þá er það af því, að ég treysti þeirri yfirlýsingu hæstv. menntmrh., að hér verði séð fyrir auknu fé handa sjóðnum, og þess vegna og á þeirri einu forsendu greiði ég atkv. gegn þessari till., en ekki af því, að ég sé á móti auknu fé til félagsheimilasjóðs.



Herra forseti. Hæstv. menntmrh. sagði hér áðan, þegar hann gerði að umræðuefni till. þá, sem hv. 6. þm. Reykv. og hv. þm. V-Sk. flytja um aukið fjárframlag ríkissjóðs til félagsheimilasjóðs, að þetta væri mjög ófrumleg leið til tekjuöflunar fyrir sjóðinn; hitt hefði verið frumlegt, að benda á nýjar leiðir, nýjan tekjustofn til handa sjóðnum. Ég get ekki varizt því að minna á það í þessu sambandi, að fyrir örstuttum tíma benti ég hæstv. menntmrh. einmitt á leið til þess að auka tekjur félagsheimilasjóðs. Það gerði ég í sambandi við umr. í Sþ. um mál, sem snerti þjóðleikhúsið og úrræði til að afla því aukinna tekna til þess að gera starfsemi þess fjölbreyttari. Ég benti á það, að mikill hluti kvikmyndahúsrekstrar í landinu greiddi nú ekki skemmtanaskatt. Með því að láta öll kvikmyndahús landsins sitja við sama borð gagnvart skemmtanaskatti, væri hægt að auka tekjur félagsheimilasjóðs um miklu hærri upphæð, það mætti tvöfalda þá upphæð a.m.k., sem gert er ráð fyrir í þeirri brtt., sem hér liggur fyrir frá hv. 6. þm. Reykv. og hv. þm. V-Sk. Ég minnist þess ekki, að hæstv. menntmrh. tæki þessari ábendingu minni fegins hendi. Hann viðurkenndi að vísu, að það væru vissir gallar á því, að nokkur hluti kvikmyndahúsrekstrarins í landinu væri ekki skattskyldur til félagsheimilasjóðs, en hann lagði meiri áherzlu á að benda á þá agnúa, sem á því væru að skattleggja þennan hluta kvikmyndahúsrekstrarins, heldur en að koma til móts við mig og sameinast mér í baráttu fyrir því að skattleggja allan kvikmyndahúsrekstur og afla þar með stóraukinna tekna í félagsheimilasjóð. Ég verð að segja það, að ég er dálítið tortrygginn gagnvart yfirlýsingu hæstv. ráðh., sem hann gefur nú um það, að áður en þessu þingi ljúki, skuli frv. um skemmtanaskatt, er þýði auknar tekjur í félagsheimilasjóð, verða lagt fram, þegar ég hef það í huga, að hann hefur í fyrsta lagi snúizt gegn þeirri till., sem hér liggur fyrir um beint framlag úr ríkissjóði, og þegar stjórnarliðið hefur einnig snúizt gegn tillögum frá sjálfstæðismönnum í fjvn. í þeim efnum og þegar hæstv. ráðh. hefur tekið með tómlæti ábendingu minni um, að það fyrsta, sem þyrfti að gera til þess að efla félagsheimilasjóð, væri að skattleggja allan kvikmyndahúsrekstur í landinu á sama hátt til sjóðsins. Það má hver lá mér sem vill, þó að ég sé nokkuð tortrygginn gagnvart þessari yfirlýsingu hæstv. ráðh., enda þótt ég voni i lengstu lög. að úr þessu verði, að hæstv. ráðh. leggi fram á þessu þingi frv., sem tryggi auknar tekjur í félagsheimilasjóð, því að þrátt fyrir allt efast ég ekkert um, að hann vill vel í þessu máli. Ég veit, að hann skilur það, að félagsheimilasjóður þarf á auknum tekjum að halda - og ég tek algerlega undir það, sem hv. þm. V-Sk. sagði hér áðan, fyrst og fremst til þess að bæta aðstöðu félagslífsins í dreifbýlinu. Það er vissulega nauðsynlegt að styrkja ýmis samtök þéttbýlisins til að koma sér upp samkomuhúsum og félagsheimilum, en nauðsynin er ekki eins knýjandi og brýn neins staðar og einmitt í sveitunum og dreifbýlinu. Við, sem höfðum á sínum tíma forgöngu um stofnun félagsheimilasjóðs, höfðum fyrst og fremst í huga dreifbýlið, sveitirnar og hin smærri kauptún og sjávarþorp víðs vegar um land. Reynslan sannar, að það er þar, sem erfiðleikarnir eru fyrst á því að koma þessum félagstækjum upp. Í kaupstöðunum yfirleitt, hinum stærri kaupstöðum og þá fyrst og fremst hér í Rvík, hafa yfirleitt risið sæmileg samkomuhús undir forustu margvíslegra félagasamtaka, sem þar hafa starfað. Þéttbýlið hefur betri skilyrði til þess að skapa félagslífi góða aðstöðu heldur en strjálbýlið. Í sambandi við það frv., sem hér liggur fyrir, vildi ég aðeins segja það, sem ég sagði i hv. Nd. fyrir einu eða tveimur árum, þegar flutt var frv. um að bæta verkalýðsfélögunum inn í lögin, að að sjálfsögðu er ég ekki á móti því, að verkalýðsfélög fái aðstoð til þess að bæta aðstöðu sína í sínu þýðingarmikla starfi; og það væri ákaflega æskilegt, að þau gætu orðið aðilar að félagsheimilasjóði, sjálfstæðir aðilar. En ég vil bara benda á það, sem einnig hefur komið hér fram áður, að ég held í vel flestum byggðarlögum landsins, þar sem reist hafa verið félagsheimili, hafa verkalýðsfélögin og sums staðar meira að segja búnaðarfélögin líka verið aðilar að þessum stofnunum. Það þarf þess vegna í raun og veru enga lagabreytingu til þess, að þau geti verið aðilar ásamt öðrum að þessum byggingum og að þessum stofnunum. Hins vegar þarf náttúrlega lagabreytingu til þess, að þessi félagasamtök geti ein fengið styrki úr félagsheimilasjóði, og það er það, sem raunverulega er að gerast hér með þessu frv., sem hæstv. ríkisstj. hefur nú lagt hér fyrir. Það er verið að leggja til, að verkalýðsfélög og búnaðarfélög geti ein sjálfstætt fengið styrki úr félagsheimilasjóði til byggingar félagsheimila, vegna þess að á undanförnum árum, allt frá því að félagsheimilasjóður var stofnaður, hafa þessi samtök getað verið aðilar með öðrum félagasamtökum að því að byggja félagsheimili. Ég get ekki varizt því, að mér virðist, að þetta frv. sé hálfgert yfirborðsfrumvarp einmitt vegna þess, sem ég nú hef sagt. Ég vil hins vegar ekki snúast gegn frv. Ég tel bara, að það beri öfugt að. Fyrst átti hæstv. ríkisstj. að tryggja auknar tekjur til félagsheimilanna. Þegar hún af myndarskap hafði gert það,tryggt verulega auknar tekjur til byggingar félagsheimila í landinu, var ef til vill ekki óeðlilegt að hún kæmi og fjölgaði þeim aðilum, sem sjálfstætt gætu ráðizt í byggingu þessara stofnana. En hún hefur alveg öfugan hátt á. Fyrst fjölgar hún aðilunum, síðan gefur hún loðin loforð, sem við þó skulum vona, að verði efnd, um það, að tekjur sjóðsins skuli auknar. Ég álít, að kjarni þessa máls og það, sem langsamlega sé þýðingarmest, sé ekki að fjölga aðilunum í bili, vegna þess að þessir aðilar, sem hér eru nefndir, hafa með öðrum getað staðið að byggingu félagsheimila, heldur hitt, að auka tekjur sjóðsins. Ég mundi fylgja frv., ef brtt. hv. 6. þm. Reykv. og hv. þm. V-Sk. um aukið fé yrði samþykkt, ella ekki. Við sjálfstæðismenn erum hér fyrst og fremst að tala málstað strjálbýlisins, standa vörð um félagsheimilasjóð og raunverulega framkvæmdamöguleika hans, raunverulega möguleika hans til þess að bæta aðstöðu þess fólks, sem mest þarf á aðstoð að halda til sköpunar sæmilegra skilyrða til eflingar heilbrigðs félagslífs í landinu.



Herra forseti. Ég tel fulla ástæðu til þess að gera grein fyrir atkvæði mínu í þessu máli. Ég hef rekið mig á það á undanförnum árum og ekki sízt á s.l. ári, að félagsheimilasjóður hefur verið févana til þess að geta veitt þann stuðning við byggingu félagsheimila í dreifbýlinn, sem honum er ætlað að gera og er nauðsynlegt að hann geri. Á s.l. ári gat hann ekki borgað eyri, hvað þá meira, til fátækra byggðarlaga, sem eru að reisa sér félagsheimili. Þetta er staðreynd. Hitt er og staðreynd, að með því að fjölga þeim aðilum, sem geta út af fyrir sig byggt félagsheimili, staðið ein að því, og gefa þeim kröfur á félagsheimilasjóðinn, er verið að íþyngja sjóðnum og fjarlægja það, að hann geti lagt lið þeim, sem minni máttar eru, og þeim, sem sérstaklega hefur verið hugsað fyrir, þegar lögin voru sett, eins og hv. þm. N-Ísf. gerði grein fyrir. Það er víst mál, að í strjálbýlinu, sveitunum og smærri kaupstöðum, hvað þá kauptúnum standa öll félagssamtök að byggingu félagsheimila, og þau þurfa þess ekki með, að lögin séu breikkuð i þessu efni, eins og till. eru nú gerðar um. Hins vegar er það, að stærstu kaupstaðirnir og þá sérstaklega Reykjavík fá aukinn kröfurétt á sjóðinn, með því að verkalýðsfélög og verzlunarmannafélög og starfsmannafélög ríkisins og sveitar- og bæjarfélaga verði löggiltir aðilar. Það er áreiðanlegt, að verkalýðsfélög, starfsmannafélög sveitarfélaga og verzlunarmannafélög munu jafnvel hvergi gefa síg fram öðruvísi en í félagi við önnur félagssamtök nema í Rvík. Afstaða mín er því sú, að ég geri það með semingi og af stjórnarhollustu að fylgja því frv., sem hér liggur fyrir. En ég teldi það fjarstæðu af mér að fylgja þeirri till., sem borin er fram af hv. 6. þm. Reykv. um ríkis-, bæjarog sveitarfélagastarfsmannasamtökin og verzlunarmannasamtökin. Svo langt vil ég ekki ganga í því að gefa félagasamtökum þéttbýlisins, sem yfirleitt hafa betri úrræði en dreifbýlisfólkið, rétt til þess að eiga kröfu á sjóðinn. Ég er algerlega sammála hv. þm. V-Sk. um nauðsynina á að auka tekjur sjóðsins. Sú nauðsyn er mikil, þó að ekki væri breikkað verksvið hans. Hún er mjög mikil. En ég tel ekki heppilegt að auka tekjur hans á þann hátt að ætla ríkissjóði að leggja honum tillag. Ég tel miklu heppilegra að gera það á annan hátt og láta yfirleitt, eins og ætlazt er til með núverandi tekjuöflun sjóðsins, skemmtanalífið í landinu bera uppi félagslega i heild þessa þörf, og ég treysti því, sem hæstv. menntmrh. hefur hér yfir lýst hvað eftir annað, að áður en þessu þingi lýkur komi fram till., sem tryggi það, að sjóðurinn fái auknar tekjur og það ekki minna auknar en nemur því, sem till. þeirra hv. 6. þm. Reykv. (GTh) og þm. V-Sk. (JK) gerir ráð fyrir. Með þessum orðum þykist ég hafa gert grein fyrir atkvæði mínu.



Ég er samþykkur því, að starfsmannafélög ríkis og sveitarfélaga verði aðilar í þessu efni, en tel óþarft, að verzlunarmannafélög séu talin þarna með, enda munu þau flest vera í verkalýðsfélögunum, og því sé ég mér ekki fært að greiða atkvæði og sit hjá.



Ég tel í sjálfu sér þessa till. alveg óþarfa. Í frv. sjálfu er gert ráð fyrir því, að hvers konar félagasamtök til almenningsheilla geti verið með í félagsheimili og þá einnig þær félagsheildir, sem till. fjallar um, eins og önnur félög. Hef ég áður lýst skoðun minni á því, að það nái ekki nokkurri átt annað en að félögin sameini sig um félagsheimili, þau félög, sem fyrir eru í hverju byggðarlagi, en ekki sé verið að byggja félagsheimill fyrir hvert einstakt félag. Ég segi nei. 1. gr. samþ. með 10 shlj. atkv. Brtt. 316 felld með 8:6 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: FÞ, GTh, JJós, JK, SB, SÓÓ. nei: AG, BjörnJ, GeirG, FS, EggÞ, KK, SE, BSt. PZ greiddi ekki atkv. 2 þm. (BjörgJ, HermJ) fjarstaddir. 1. þm. gerði svo hljóðandi grein fyrir atkv.:



Herra forseti. Þar sem því er margyfirlýst, að ríkisstjórnin hafi í undirbúningi löggjöf, sem muni auka tekjur félagsheimilasjóðs, og þar sem ég treysti því, að þessi viðleitni ríkisstj. muni ekki bera minni árangur til þess að auka tekjur sjóðsins heldur en gert er ráð fyrir í þessari brtt. og samþykkt hennar kynni því að spilla fyrir því, að hann fengi nægilegt fé til umráða, þá segi ég nei. 2. gr. samþ. með 10 shlj. atkv. Fyrirsögn samþ. án atkvgr. Frv. vísað til 3. umr. með 10 shlj. atkv.