Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Mér þykir rétt að fylgja brtt. þeim, sem ég hef borið hér fram ásamt hv. 8. þm. Reykv. á þskj. 135, úr hlaði með nokkrum orðum, ekki sízt með tilliti til þess, að íslenzk löggjöf er nú að verða með þeim endemum, að það þyrfti að gefa út sérstakar skýringar eða dulmálslykla, jafnvel fyrir hv. alþm., ef þeir ættu að geta skilið hana til hlítar í fljótu bragði. Mál það, sem hér er til umr., er framlenging á 3. kafla l. nr. 100 frá 1948, um dýrtíðarráðstafanir vegna atvinnuveganna, og er frá hæstv. ríkisstj., um það að framlengja þennan kafla óbreyttan eitt ár enn. En á þskj. 135 höfum við hv. 8. þm. Reykv. borið fram brtt. þess efnis, að niður falli úr þessum kafla nokkrar greinar, sem ákveða, að leggja skuli á söluskatt í smásölu og annarri sölu, þ. á m. á íslenzkan iðnaðarvarning, svo og þjónustu ýmiss konar, og með hverjum hætti þetta skuli lagt á og innheimt. Við höfum lagt til samkv. þessu þskj., að þetta verði fellt niður. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að núverandi framkvæmd lagaákvæða um söluskatt er bæði óvinsæl og ósanngjörn. Þetta stafar m.a. af því, að oft og einatt er söluskatturinn lagður á og innheimtur af sömu vörunni eða þjónustunni oftar en einu sinni. Meira að segja kveður svo rammt að þessu, að þess eru ekki fá dæmi, að söluskatturinn er innheimtur allt að því þrisvar og jafnvel fjórum sinnum af sömu vörunni eða þjónustunni. Af þessu er augljóst, hve lagaákvæðin um söluskattinn eru ranglát, en með frv., sem hér um ræðir, fer ríkisstj. enn þá einu sinni fram á það við hv. Alþ., að það framlengi þessi fráleitu og ranglátu lög. Það er einnig öllum ljóst, sem þessum málum eru kunnugir, að ekki kemur í ríkissjóð nándar nærri allur sá söluskattur, sem innheimtur er í skjóli laganna. Þetta á einkum við um söluskatt, sem lagður er á og innheimtur af smásölu og alls konar þjónustu. Þótt leiðinlegt sé frá að segja, er þjóðhollusta og heiðarleiki sumra þeirra, sem treyst er til þess að innheimta söluskattinn af veittri þjónustu, ekki meiri en það, að í staðinn fyrir að skila binum innheimta skatti í ríkissjóð, stinga þeir honum í eigin vasa. Með þessum lögum um söluskatt hefur hið háa Alþ. einnig beinlínis lagt þá freistingu fyrir ýmsar breyskar og veikar sálir að ganga inn á braut óráðvendninnar og það á þann hátt, er sízt skyldi, þ.e.a.s. með því að gefa þeim tækifæri til að stinga í eigin vasa fé, sem hið opinbera átti, án þess að vottum verði við komið. Er engum manni fært að gera sér grein fyrir, hve marga hið háa Alþ. hefur þannig leitt fyrstu sporin á braut óráðvendninnar fyrir tilstuðlan hæstv. ríkisstj. né hve margir hafa á þennan hátt beinlínis verið gerðir að þjófum, sem annars hefðu sloppið við að verða þeim lesti að bráð. Á árinu 1950 átti ég viðræður við hinn hámenntaða, gáfaða og ágæta mann, fyrrverandi skrifstofustjóra í fjmrn., um þessi mál, og var honum alvara þeirra ljósari en mörgum öðrum, svo sem von var. Sagðist hann hafa fært það í tal við ráðh., að afnema yrði söluskattinn af þeim hluta, sem brtt. þær, sem ég hef hér borið fram ásamt hv. 8. þm. Reykv., fela í sér. Að þessu athuguðu sýnist mér tiletni til að minna hv. þingmenn á það, að þeir eru hér á hv. Alþ. fulltrúar almennings í landinu, en ekki einkafulltrúar eða viljalaus atkvæði hæstv. ríkisstj. Með tilliti til þess má þeim vera ljóst, að þeir geta hvorki né mega samþ. frv. hæstv. ríkisstj. á þskj. 4 óbreytt. Þeir kunna ef til vill að hafa haft þá afsökun, þegar lögin voru upphaflega sett, að þá hafi þeim ekki verið ljósar afleiðingar þeirra, en þegar þessar afleiðingar eru ljós komnar jafnátakanlega og hér hefur verið lýst, hafa hv. þm. enga afsökun lengur og eru brotlegir við meðbræður sina og tilgang og sæmd hins háa Alþ., ef þeir loka augunum fyrir. Einnig eru lög þau, sem hæstv. ríkisstj. fer fram á að Alþ. framlengi, á þann veg, ef framlengd yrðu óbreytt, að hæstv. ríkisstj. kæmist ekki hjá því að verða sjálf brotleg við gildandi lagaákvæði, vegna þess að 29. gr. þessara laga mælir svo fyrir, að af tolltekjum þeim, sem ráðgerðar verða á fjárlögum 1949, skuli 22 millj. kr. renna í dýrtíðarsjóð. Þetta hefur að sjálfsögðu ekki verið framkvæmt árin 1950–53 og yrði ekki á árinu 1954, enda óframkvæmanlegt, en er engu að siður ótvirætt brot á gildandi lögum. Til þess að gefa hv. þm. tækifæri til að bæta fyrir aðgerðir sínar síðustu árin í þessum efnum, höfum við hv. 8. þm. Reykv. borið fram brtt. á þskj. 135. Brtt. þessar eru bornar fram bæði til þess að sneiða verstu annmarkana af frv. og einnig til að koma í veg fyrir, að purkunarlausir menn geti hagnazt á kostnað ríkissjóðs í skjóli laganna eða að veikgeðja manna yrði með þeim freistað um of til óráðvendni. Samkv. brtt. er ætlazt til þess, að 2. og 3. málsl. 1. mgr. 21. gr. laga nr. 100 frá 1948 falli niður, en í þessum málsliðum eru ákvæði um heildsölu og umboðssölu. Þá er ætlazt til þess, að 22. gr. laganna falli öll niður, en í þeirri gr. eru ákvæði um söluskatt af smásölu og annarri sölu, þ. á m. innlendum iðnaðarvörum. Ef brtt. ná fram að ganga, verður söluskatturinn þannig einungis innheimtur af innfluttum vörum. Með þessu móti vinnst í fyrsta lagi það, að það verður ekki margsinnis lagður söluskattur á sömu vöruna, og í öðru lagi ætti með þessu fyrirkomulagi að vera tryggt, að allur söluskatturinn lendi í ríkissjóði. Niðurfelling 24., 26. og 27. gr. laganna leiðir af niðurfellingu 22. gr. þeirra. Þá má benda á það, að forsendur fyrir álagningu söluskattsins eru löngu fallnar niður, með því að upphaflega var söluskatturinn einungis lagður á til að koma í veg fyrir gengisfall og til þess að standa straum af greiðslu uppbóta á útflutningsvörum landsmanna. Loks þykir mér rétt að geta þess, að ég hef spurzt fyrir um það hjá tollstjóranum í Reykjavík og ríkisbókara, hve miklum hluta af heildarsöluskattinum sá hluti næmi, sem hér er lagt til að falli niður. Af þeim athugunum er ljóst, að það er um 1/3 hluti. En í því sambandi þykir mér rétt að endurtaka það, sem ég sagði við 2. umr. um þetta frv., að hv. þm. hafa af því margra ára óbrigðula reynslu, að fjárlagaáætlanir hæstv. fjmrh. eru alltaf vitlausar á sama veg, þ.e. að tekjuáætlanirnar eru of lágar. Með hliðsjón af þeirri staðreynd fullyrði ég, að svo muni enn og því muni raunverulegar tekjur ríkissjóðs árið 1954 verða a.m.k. 427 millj. kr., eins og áætlað er á fjárlögum, þó að brtt. okkar á þskj. 135 verði samþykktar, og geti því hæstv. ríkisstj. framfylgt sinni fjárlagaafgreiðslu algerlega óhindrað þrátt fyrir þá breyt., sem af samþykkt till. hlytist. Herra forseti. Ég ætla svo að fara þess á leit, að nafnakall verði viðhaft, er atkvæði verða greidd um brtt. á þskj. 135. Ég vil, að það sé skráð á þingskjöl, meðan íslenzk tunga er töluð, hverjir af hv. þm. telja sig hafa meiri skyldur að rækja við hæstv. ríkisstj. en kjósendur sína og allan almenning í þessu landi. Ég vil, að þar sé skráð, hverjir það eru, sem telja sig hafa heimild til að óvirða hið háa Alþ. með því að samþ. frv. hæstv. ríkisstj. óbreytt og gera bæði hana og fjölmarga einstaklinga aðra að lögbrotamönnum. Ég vil, að það sé skráð á þskj., hverjir hv. þm. vilja, að Alþingi Íslendinga samþ. lög, sem beinlínis leiða þjóðfélagsborgarana út á braut óráðvendni og freisti þeirra til að gerast þjófar. Til þess að fá þetta skráð í eitt skipti fyrir öll óska ég eftir nafnakalli við atkvgr.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja hér brtt. við frv. þetta, og er þá brtt. að finna á þskj. 143. Efni þessarar brtt. minnar er að undanþiggja frá álagningu söluskatts nokkrar nauðsynjar sjávarútvegsins, sem inn eru fluttar. Eins og segir í till., þá er þar fyrst og fremst um að ræða vélar til fiskiskipa og öll tæki til útbúnaðar fiskiskipa. Einnig er farið fram á það í till., að undanþegnar verði frá söluskatti vélar og tæki til fiskiðjufyrirtækja. Ástæðan til þess, að mér hefur þótt rétt að flytja þessa till., er, að upphaflega var svo látið heita, að þessi skattur væri lagður á til þess að styðja sjávarútveginn, til þess að afla tekna í því augnamiði að greiða nokkra hækkun á fiskafurðum fyrst og fremst. Þegar lögin voru sett, þá voru einnig af þessum ástæðum undanþegnar álagningu söluskatts nokkrar þær vörutegundir, sem skipta sjávarútveginn í rekstri hans allmiklu, þ. á m. voru fiskumbúðir, veiðarfæri, kol og salt og allar tegundir af olíu. É'g ætla, að það séu sams konar rök fyrir því að undanþiggja frá þessum söluskatti þessar nauðsynjar sjávarútvegsins, sem um getur í minni till., en það hefur komið betur og betur í ljós, að innheimta á söluskatti af þessum vörum íþyngir sérstaklega bátaútvegi okkar mjög tilfinnanlega. Svo að ég nefni aðeins eitt dæmi, þá get ég skýrt frá því, að alveg nýlega var mér kunnugt um mann, sem var að flytja inn til landsins nýja vél í fiskibát sinn, aðeins af meðalstærð, og söluskattur af þessari vél nam nákvæmlega 24798,05 kr. Slík skattlagning á vél í venjulegan fiskibát er æði tilfinnanleg, og hliðstæð skattlagning er vitanlega á öðrum vélum og tækjum til fiskiskipa og einnig til fiskiðjufyrirtækja, sem þurfa að flytja þetta inn nú. Þó að svo sé nú komið, að þessi skattur sé ekki lengur notaður nema að sáralitlu leyti til þess að aðstoða sjávarútveginn, þá vita þó allir hv. alþm., að enn verður á beinan eða óbeinan hátt að styðja sjávarútveginn, eða bátaútveginn, allverulega með ákveðnum fríðindum, og þá sýnist það líka óeðlilegt, að ríkissjóður sé á sama tíma að nota þennan bátaútveg, sem hann þarf að styðja á þann hátt, sem við allir þekkjum, sem sérstakan skattstofn. Ég vil því vænta þess, að undanþága þessi, sem hér um ræðir í till. minni frá álagningu söluskattsins, verði samþ., að hv. alþm. fallist á það að aflétta skattinum af þessum tilteknu vörum. Ég get að vísu ekki upplýst á þessu stigi málsins, hvað þetta mundi nema mikilli upphæð á ári hverju fyrir ríkissjóð, en ég ætla þó, að það mundi ekki nema svo miklu, að það ætti að skipta miklu í sambandi við heildartekjur ríkissjóðs, þó hins vegar að það mundi koma þeim aðilum að miklu gagni, sem hér eiga hlut að máli. - Ég vænti svo, að þessi till. nái samþykki nú við þessa afgreiðslu málsins.



Herra forseti. Frv. um olíueinkasölu ríkisins flutti ég í hv. Ed. á þinginu 1946 ásamt hv. 1. þm. N-M. (PZ). Nú er frv. flutt nálega óbreytt af þm. Alþfl. í þessari hv. deild. Þegar málið var flutt í fyrra sinn, stóðu sakir þannig, að olíuverzlun landsmanna var í höndum þriggja olíufélaga, nefnilega h/f Shell, Olíuverzlunar Íslands h/f og Hins íslenzka steinolíuhlutafélags. Auk þess hafði hið erlenda hlutafélag B. P. á Íslandi átt hér nálega allar þær eignir, sem þurfti til verzlunarrekstrar Olíuverzlunar Íslands h/f með olíu. Svona hafði þessum málum verið skipað í öllum aðalatriðum síðan 1927, eða þá um 20 ára skeið. Allan þennan tíma höfðu hlutafélögin Shell og Olíuverzlun Íslands haft langmestan hluta af olíuverzluninni, eða ekki minna en 4/5 hluta hennar. Á árinu 1946 var nýstofnað fyrirtækið Olíuverzlun Íslands h/f, og keypti það mestan hluta af hlutafé Hins íslenzka steinolíuhlutafélags og tók við rekstri þess. Olíudreifingarkerfin voru þá, þegar frv. var flutt í fyrra sinn, tvö, og var sýnt, að Olíufélagið h/f mundi hyggja að byggja upp hið þriðja dreifingarkerfi, en það virtist sannarlega vera óþörf ráðstöfun. Um þessar mundir átti íslenzka ríkið olíustöðina í Hvalfirði, sem var vel til þess fallin að vera heildarbirgðastöð fyrir landið allt. Olíuflutningaskip ágætt fylgdi Hvalfjarðareignunum, og var það einnig í eigu ríkisins. Undir þessum kringumstæðum virtist það vera einsætt, að ríkið ætti að taka í sínar hendur alla olíuflutninga til landsins og taka dreifingarkerfi og aðrar eigur hinna erlendu olíufélaga eignarnámi og byggja upp úr báðum olíudreifingarkerfunum eitt fullkomið kerfi. Með þessu móti hefði þurft tiltölulega lítið fjármagn til nýrrar fjárfestingar og þó komið í hið æskilegasta horf olíuverzlun landsmanna. Vegna þessara aðstæðna var frv. flutt á þinginu 1946. En frv. náði ekki samþykki hins háa Alþ. Þriðja olíudreifingarkerfið var byggt upp, og bæði hin, sem fyrir voru, voru endurbætt með ærnum kostnaði vegna þeirrar samkeppni, sem nú hófst. Af þessu leiddi nýja fjárfestingu fyrir milljónatugi. Tankakerfi voru byggð fyrir öll félögin þrjú, og þrjár benzíndælur voru settar upp í röð á hlaðvarpa ýmissa sveitabæja, jafnvel úti um land, þar sem öll félögin vildu hafa aðstöðu til benzínsölu. En samtímis því, sem þetta gerðist, var átakanlegur barlómur í stjórnarvöldunum vegna gjaldeyrisskorts. Neyðarráðstafanir þótti þurfa verða að gera til þess að draga úr fjárfestingu, þar á meðal varð að neyðast til að banna húsnæðislausu fólki að byggja yfir sig nema með torfengnu náðarsamlegu leyfi stjórnarvalda. Samtímis voru svo tankakerfin byggð og dælustöðvarnar reistar, þrennt á hverjum stað. Síðan hafa engar verulegar breytingar átt sér stað í olíuverzlun okkar Íslendinga. Ríkið losaði sig við olíubirgðastöðina í Hvalfirði. Það á enn þá olíuflutningaskipið Þyril. Og olíuverzlunin er í höndum þriggja aðila, Olíufélagsins h/f, Shell h/f og Olíuverzlunar Íslands h/f. Shell h/f er a. m. k. að hálfu leyti eign erlendra manna og félaga, og árið 1928 þótti leika svo mikill vafi á því, að þetta væri íslenzkt félag, sem hefði hér réttindi til atvinnurekstrar innanlands, en til þess þurftu íslenzkir aðilar að eiga að minnsta kosti helming hlutafjárins, að ríkisstj. sá þá ástæðu til að fyrirskipa rannsókn á því, hvort íslenzkir aðilar ættu meira en helming hlutafjárins í Shell h/f. Það tókst að vísu ekki að sanna fyrir dómstólunum, að sá hluti hlutafjárins, sem gefinn var upp sem íslenzk eign, væri það ekki, og slapp því Shell og hefur sloppið til þessa með að halda uppi atvinnurekstri hér á landi, en hins vegar þykjast menn vita og hafa þótzt vita frá öndverðu, að hér væri um leppmennsku að ræða og að félagið væri ekki að íslenzkum lögum íslenzkt fyrirtæki. En það er og vitað, að Olíufélagið Shell h/f hefur unnið og vinnur í svo nánu sambandi við brezka olíufélagið Shell, að það jafngildir nákvæmlega fullum eignarrétti hins erlenda félags á öllum hlutabréfum Shell h/f á Íslandi. Um hlutafélagið British Petroleum á Íslandi er það að segja, að þar leikur enginn vafi á um eignarrétt hlutafjárins, vegna þess að það félag er skráð hér á landi sem erlent félag og má þess vegna ekki hafa neinn rekstur með höndum hér á landi, enda mun ekki vera talið, að B. P. hafi neinn slíkan rekstur hérlendis. Hins vegar á þetta erlenda félag - sem líka er heimilt lögum samkvæmt - nærri allar þær fasteignir hér á landi, sem Olíuverzlun Íslands h/f þarf á að halda til þess að starfrækja það umboð, sem það félag hefur fyrir brezka Anglo-Iranian olíufélagið, en það félag eða meðlimir þess munu eiga allflest hlutabréfin í B. P. á Íslandi. Olíuverzlun Íslands h/f gæti ekki rekið olíuverzlun sína án þeirra olíugeyma og annarra fasteigna, sem hlutafélagið B. P. á Íslandi á, og þess vegna ræður Anglo-Iranian hlutafélagið í London að sjálfsögðu alveg yfir verzlunarrekstri Olíuverzlunar Íslands h/f, a. m. k. í öllum meginatriðum. Verzlunarrekstur þessara tveggja olíuhlutafélaga, Shell og Olíuverzlunar Íslands, hlýtur því að vera háður því, sem hin erlendu olíufélög, Shell og Anglo-Iranian, mæla fyrir um á hverjum tíma, og þannig má segja, að allverulegur hluti olíuverzlunar á Íslandi sé raunverulega í höndum erlendra aðila. Þegar S. Í. S., nokkur sambandskaupfélög, einstök olíusamlög og fáeinir aðrir aðilar stofnuðu Olíufélagið h/f, líklega á árinu 1946, keypti þetta félag meiri partinn í hlutabréfum hins danska félags Standard Oil, D. D. P. A., sem hér hafði starfað og hét, eins og ég áðan sagði, Hið íslenzka steinolíuhlutafélag. Rekstur þess hvarf inn í rekstur Olíufélagsins h/f. Olíufélagið h/f keypti Hvalfjarðareignirnar og byggði síðan upp mikið og vandað fullkomið olíudreifingarkerfi og hefur síðan sótt mjög á í olíuverzluninni og hefur nú náð undir sig verulegum hluta af olíuverzluninni, nokkuð á kostnað hinna erlendu félaga, Shell og B. P. Þetta olíufélag, Olíufélagið h/f, fékk sennilega við yfirtöku eigna Hins íslenzka steinolíuhlutafélags söluumboð á Íslandi fyrir Standard Oil félagið, en er þó talið vera því óháð á allan hátt. Mér vitanlega hafa ekki staðið deilur um það, að Olíufélagið h/f væri íslenzkt félag og að öllu leyti löglegt, en þrátt fyrir það héldust tengsli þess við Standard Oil, sem talin eru vera í því fólgin, að það hafi söluumboð á Íslandi fyrir framleiðsluvörur þess. En þegar frv. þetta var flutt í fyrra sinn, þá var það svo, að nálega öll olíuverzlun landsmanna var í höndum hinna erlendu fyrirtækja, og það voru ekki liðin nema tvö ár frá því að lýðveldi var stofnað á Íslandi, svo að maður hefði nú haldið, að það væri nægur sjálfstæðisvindur, a. m. k. í sjálfstæðismönnum, til þess að vilja nú ganga af þessum erlendu olíufélögum dauðum og gera olíuverzlunina innlenda, koma þessum þýðingarmikla þætti verzlunarmálanna á hendur íslenzkra aðila og gera það þá eins fyllilega og vera mætti, með því að íslenzka ríkið sjálft tæki þessa verzlun í sínar hendur. En það reyndist svo, að það var allur sjálfstæðisvindur úr Sjálfstfl. hvað þetta snerti, og umboðsmenn B. P. og Shell stóðu upp hver á fætur öðrum, einnig upp úr röðum sjálfstæðismanna á Alþ., og mæltu hinum erlendu olíufélögum bót og vildu í engu hagga við hinni sérstöku aðstöðu þeirra í olíuverzluninni. Síðan 1946 hafa olíuviðskipti landsmanna margfaldazt, og sætir það nálega undrum, hversu olíunotkun þjóðarinnar hefur stóraukizt á stuttu tímabili. Árið 1940 er talið, að það hafi ekki verið nema 23200 tonn, sem Íslendingar keyptu af olíum. Árið eftir var þetta komið upp í 28400 tonn, og 1942 voru þetta 33600 tonn, 1943 31200 tonn, 1944 35900 tonn, 1945 40 þús. tonn, 1946 52 þús. tonn, og núna er talið, að olíuverzlun landsmanna nemi yfir 200 þús. tonnum og fari enn ört vaxandi. Hvaða ástæða er til þess sérstaklega nú að flytja á ný frv. um olíueinkasölu ríkisins? Það eru litlar líkur til þess, að hv. stjórnarflokkar vilji fallast á olíueinkasölu. Þó væri það kannske hugsanlegt, að Framsóknarflokkurinn teldi ekki ástæðu til að hlynna að hinum erlendu olíufélögum hér á landi. Það er ekki vitað, að sá flokkur eða menn í honum eigi þar sterkra hagsmuna að gæta, og má því segja, að það sé ekki alveg útilokað, að einhver hluti stjórnarliðsins teldi ástæðu til að gera þennan þýðingarmikla þátt íslenzkrar verzlunar innlendan. Hins vegar hef ég gefið upp alla von um, að Sjálfstfl. vilji á nokkurn hátt stíga á strá Shell eða B. P. En meginástæðan til þess, að þetta frv. er flutt hér nú, er sú, að íslenzka ríkið hefur á þessu ári orðið að gera samninga um heildarinnkaup á öllum olíuvörum fyrir íslenzku þjóðina, og síðan hefur sú sorglega saga gerzt, að íslenzka ríkið hefur orðið að framselja þessa samninga sína, þessa söluvöru sína, til olíufélaganna þriggja, sem vitanlega taka allan milliliðagróða, sem vitanlega getur ekki bitnað á öðru en atvinnuvegum landsmanna og er þannig fengur, sem hefði verið betur kominn sem gróði ríkissjóðs af slíkri verzlun og síðan verið notaður til almennra framkvæmda í landinu eða látinn renna til sjávarútvegsins og einkasalan, eins og eðlilegast væri, verið rekin sem ágóðalaus þjónusta fyrir atvinnulífið sjálft, sem er það einasta, sem viðhlítandi er og vitanlega verður sífellt að klifa á og stefna að, þangað til veldi þeirra flokka, sem halda verndarhendi yfir hinum erlendu olíufélögum, er brotið á bak aftur, sem auðvitað gerist fyrr eða síðar. Þetta er vitanlega meginástæðan fyrir því, að frv. er flutt nú á Alþ. um nauðsyn á olíueinkasölu ríkisins. Ég hygg, að það muni vefjast fyrir flestum að gera grein fyrir því, að það sé eðlilegt, að ríkið kaupi inn allar olíubirgðir, sem þjóðin þarf á að halda í sambandi við atvinnulífið, og að síðan sé þessi samningur framseldur olíufélögum, sem að nokkru leyti eru þá deildir úr hinum erlendu heimshringum í olíuverzluninni. Hin meginástæðan til þess, að frv. er nú flutt, er sú, að fyrir síðustu alþingiskosningar urðu miklar og heiftúðugar deilur milli núverandi stjórnarflokka út af olíufarmgjöldum. Bróðernið fór í bili út um þúfur, annaðhvort af því, að það þótti henta fyrir kosningarnar, ellegar af því, að bróðurkærleikurinn hafði ekki enzt út kjörtímabilíð, og þá brigzluðu þeir hvor öðrum um stórþjófnaði í sambandi við olíuverzlun og olíumál. Oliufélagið h/f virtist hafa gert hagkvæma samninga um olíufarm til Íslands. Olíuverðið lækkaði þarna. Þá gaus upp kvittur um, að það hefði verið ætlun Olíufélagsins h/f að láta þennan gróða ekki renna til íslenzkra sjómanna. Morgunblaðið flutti þennan boðskap, að þarna hefði Olíufélagið ætlað að stela af sjómönnum. Og niðurstaðan varð svo sú, hvort sem það var áform Olíufélagsins strax eða fyrir áróður Morgunblaðsins, - ég skal ekki segja um það, - að sjómönnum var endurgreiddur sá ágóði, sem skapaðist við hið lága farmgjald á olíunni, og þarna var um stórar upphæðir að ræða. Það var sýnt, að þarna gat verið um hundruð þúsunda að ræða á einum olíufarmi. Það gat því verið að ræða um milljónafúlgur, sem öllu eðli samkvæmt áttu að renna til íslenzkra sjómanna, til íslenzkra atvinnuvega, í sambandi við of há farmgjöld á olíum hjá þessum ágætu þremur olíufélögum. Þetta komst upp, vegna þess að hjúin deildu fyrir kosningarnar, og verður aldrei yfir það klórað aftur. Þetta sýnir í raun og veru, að það er algerlega ómögulegt að fylgjast með því, hvaða okurgróða er skotið til hliðar, jafnvel út úr landinu, í sambandi við olíuverzlunina, meðan hún er á þeim höndum, sem hún er nú. Og það á vitanlega að vera þjóðarkrafa og fyrst og fremst krafa atvinnulífsins, að ríkið taki í sínar hendur olíuverzlunina og annist hana að öllu leyti sem ágóðalausa þjónustu fyrir atvinnulífið. Ef ríkið annaðist kaup á öllum olíuvörum, sem þjóðin þarf á að halda, þá er alveg vitað mál, að olíuflutningur mundi eiga sér stað í geysistórum tankskipum, sennilega mundu aðalolíutegundirnar verða fluttar inn í 16–20 þús. tonna skipum. Það er talið, að farmgjöldin gætu orðið margfaldlega lægri við það, að flutt sé í svo stórum skipum. Að vísu er olían nú flutt inn í nokkuð stórum skipum hjá hinum sérstöku félögum, en þó eru þetta miklu smærri skip, sem Shell og B. P. nota og Olíufélagið einnig, heldur en gert yrði, ef olían yrði flutt inn í einu lagi og innkaupin gerð í heild. Þarna lítur út fyrir, að olían gæti lækkað umfram það, sem meira að segja félögin þrjú hafa efni á að lækka verðið, vegna þess að þau hafa ekki sömu aðstöðu til jafnstórra innkaupa hvert í sínu lagi. Þá er auðsætt, að það dytti engum í hug að dreifa olíunni í gegnum þrjú dreifingarkerfi, sem hafa þrefaldan mannafla í þessari þjónustu sinni á við það, sem þörf er á, og þrefalda fjárfestingu á við það, sem þörf er á, ef dreifingarkerfið væri eitt. Þar er líka um aðstöðumun að ræða, ef einkasala væri í landinu, sem annaðist þessa þjónustu, og aðstaða hennar stórkostlega hagkvæmari en hinna þriggja félaga. Sú fyrirkomulagsbreyting mundi líka geta lækkað olíuverðið í landinu allverulega. Þá er það í þriðja lagi ágóðahluturinn, sem rennur meiri eða minni og áreiðanlega stærri upphæðir en okkur órar fyrir til hvers olíufélags um sig, en ætti auðvitað enginn að vera. Það ætti engan ágóða að taka fyrir slíka þjónustu. Þetta ætti að vera, eins og ég áðan sagði, ágóðalaus þjónusta við atvinnulífið. Að öllu þessu athuguðu er ekki hægt að ímynda sér annað en verð á olíum hér á landi gæti stórkostlega lækkað, ef íslenzka ríkið tæki þennan þátt verzlunarinnar í sínar hendur. Að svo verði gert, er lagt til í þessu frv., sem hér er til umr., og vil ég vona, að Alþ., hvaða interessur sem eru í flokkunum í sambandi við þau fyrirtæki, sem nú annast olíuverzlunina, beri gæfu til þess að samþykkja einkasölu ríkisins á olíu á þessu þingi. Það er sannarlega kominn tími til þess. að það sé gert, og legg ég til, að þessu máli verði vísað til sjútvn. að lokinni umr.



Herra forseti. Eins og hv. þdm. er kunnugt, höfum við þm. Þjóðvfl. flutt hér í þessari deild frv. um kaup á tveimur olíuflutningaskipum. Í sambandi við það frv. eða í eins konar framhaldi af því höfðum við undirbúið að nokkru frv. um olíueinkasölu ríkisins. Nú er fram komið frv. um olíueinkasölu frá hv. þm. Alþfl. hér í þessari d., og vil ég því lýsa því yfir hér, að við þjóðvarnarmenn erum því frv. fylgjandi, eða a. m. k. þeirri meginstefnu, sem þar er mörkuð. Hins vegar kann að vera, og mér þykir líklegt eftir fljótan yfirlestur, að við munum sjá ástæðu til að bera fram nokkrar brtt. við það frv., sem hér liggur fyrir, og liggja þær þá væntanlega fyrir við 2. umr., en ég vil taka undir þau höfuðrök, sem hv. 1. flm. hefur hér flutt með þessu frv., og lýsa fylgi okkar þjóðvarnarmanna við meginstefnu þess.



Herra forseti. Ég get lýst því yfir fyrir hönd okkar sósíalista, að við erum fyllilega sammála því frv., sem hér hefur verið lagt fram af nokkrum þm. Alþfl., enda er meginefni þessa frv. það sama og fram hefur komið hér á Alþ. áður af hálfu okkar sósíalista. Ég vil minna á það, að á síðasta þingi flutti einn af þm. okkar frv. um sama efni í meginatriðum, frv. til l. um innflutning og sölu ríkisins á olíu og benzíni. Auk þess höfum við margsinnis áður lýst yfir þeirri skoðun okkar, að þetta mál væri orðið mjög aðkallandi og nauðsynlegt og einn af sjálfsögðustu þáttunum í því að létta nokkuð af hinum mikla milliliðagróða, sem nú hvílir eins og mara á sjávarútveginum. En það eru hér nokkur atriði í sambandi við þetta mál, sem ég hefði gjarnan viljað nú einmitt við þessa umr. fá upplýsingar um og þá alveg sérstaklega frá hæstv. viðskmrh., og vildi ég mega óska þess, að forseti gæti gert ráðstafanir til þess, að a. m. k. einhver ráðherranna gæti verið hér við umr. þessa máls og þá væntanlega gefið hér upplýsingar um jafnþýðingarmikið verzlunarmál og hér er til umr. Ég vildi mega gera hlé á máli mínu, í von um það, að ráðherrarnir - 

Ræðumaðurinn sýnir væntanlega þolinmæði. Mér er kunnugt um það, að boðin eru komin til hæstv. viðskmrh., og ég vænti þess, að hann muni koma hér innan stundar.

Nú, hæstv. forseti vill kannske taka fyrir annað mál á dagskrá á meðan, ef biðin þykir of löng, annars tel ég ekki eftir mér að bíða hér.

Ég held, að við höfum allir þolinmæði um stund. - Ég vildi vekja athygli ræðumanns á því, að það er ekki á valdi forseta að sækja ráðherrana og flytja þá hingað til d., en eins og ég hef skýrt áður frá, þá hefur hæstv. ráðh. fengið orðin, og ég vænti, að hann komi, ef hann hefur þá ekki sérstök forföll.

Óskar forseti eftir því, að ég haldi áfram með mál mitt, jafnvel þó að ráðherrarnir mæti hér ekki, en ég vildi sérstaklega beina máli mínu til þeirra?

Forseti leggur það í dóm ræðumanns, hvort hann heldur áfram, án þess að ráðh. sé mættur í d.

Ég býst við því, fyrst hæstv. ráðh. hefur fengið boðin um það, að óskað væri eftir því, að hann yrði hér viðstaddur við þessar umr. eða einhver af hæstv. ráðherrum, en það tekst ekki að fá ráðherrana hér til að hlýða á mál þm., að þá verði ég að láta mínar fyrirspurnir, a. m. k. að nokkru leyti, koma hér fram í von um það, að þeir muni frétta af þeim og ráða það þá við sig síðar, hvort þeir óska eða vilja gefa þær upplýsingar, sem eðlilegt er, að þm. fái, þegar jafnmikið stórmál er rætt og það, sem hér liggur fyrir. - Nú, það mun nú vera upplýst, að hæstv. ráðh. er hér í húsinu. Það, sem ég hefði sérstaklega viljað fá upp1ýsingar um í sambandi við þetta mál, þegar það liggur nú upplýst fyrir, að ríkisstj. er í rauninni orðin kaupandi að mestallri olíu, sem flutt er til landsins, - þegar svo er komið, að það er íslenzka ríkið, sem raunverulega er innflytjandi á olíu, en hér liggur svo aftur fyrir frv. um það, að lögleidd verði olíueinkasala, sem fyrst og fremst á að byggjast á því, að ríkið taki að sér innflutninginn á þessari þýðingarmiklu neyzluvöru, þá vildi ég spyrjast fyrir um það, hvernig fyrirkomulagið er á þessu nú. Með hvaða hætti er þetta framkvæmt nú, þessi innflutningur íslenzka ríkisins á olíu? Hjá því verður sem sagt ekki komizt, að innflutningur ríkisins er þegar hafinn á olíu, og það sýndist nú ekki óeðlilegt að vænta þess, að einmitt viðskmrh. landsins væri hér til staðar og gæfi mönnum upplýsingar um það, þegar slíkt frv. liggur fyrir sem þetta, hvernig innflutningi ríkisins á olíu er háttað, fyrst hann hefur þegar verið tekinn upp. Ég vildi t. d. mega spyrja um það: Er fyrirkomulagið þannig nú, að t. d. olíusamlög útvegsmanna eða aðrir aðilar, sem hafa nú með sölu á olíu að gera í landinu, geti gengið inn í þessi innkaup íslenzka ríkisins á olíu og fengið þetta milliliðalaust í sínar dreifingarstöðvar til þess að geta selt olíuna með sem lægstu verði til þeirra, sem olíuna þurfa að nota? Ég minnist þess, að það var hér fyrir nokkrum árum, ég ætla á stríðsárunum, að þá hafði íslenzka ríkið einnig með höndum að forminu til innflutning á olíu, og þá var það svo, að einstök olíusamlög útvegsmanna úti um land þurftu ekki annað en að snúa sér til ríkisstj. og óska eftir því að fá að kaupa beint án milligöngu olíuhringanna; fengu þeir olíuna þá afgreidda á lægsta fáanlegu verði beint í sínar dreifingarstöðvar, og þeir, sem þetta notfærðu sér, gátu selt olíuna á allmiklu lægra verði en almennt þekktist þá í landinu. Er þessi möguleiki nú fyrir hendi? Geta hin mörgu olíusamlög útvegsmanna, sem nú eru starfandi, og t. d. togarafélög eða aðrir þeir, sem kaupa olíu í allstórum stíl, nú fengið að ganga inn í kaup íslenzku ríkisstj. á olíum milliliðalaust? Eða er þessum ríkiskaupum þann veg háttað, að innflutningssamningurinn hafi verið afhentur hinum gömlu olíuhringum, sem hér starfa, og að olíusamtök útvegsmanna t. d., sem starfandi eru, geti ekki fengið olíuna keypta nema fara í gegnum þessa milliliði? Þetta vildi ég gjarnan fá upplýst, því að þetta er vitanlega mjög veigamikið atriði, þegar svo er komið, að íslenzka ríkið hefur þegar tekið að sér innflutning á olíu. Þá er einnig hitt atriðið, sem ég hygg að margir vildu gjarnan fá upplýst, ekki sízt með tilliti til þeirra miklu umræðna, sem fóru fram um olíuinnflutning til landsins nú í sambandi við síðustu alþingiskosningar, hvernig er háttað flutningsgjöldunum á olíu nú, eftir að olían hefur verið keypt inn í stórum stíl af íslenzka ríkinu. Hvaða flutningsgjaldataxtar eru þar lagðir til grundvallar? Eru það hinir opinberlega skráðu flutningsgjaldataxtar, sem almennt eru auglýstir og hægt er að ganga að víða í ritum um þau mál, þeir vöruflutningataxtar, sem þannig eru gefnir út og algengast hefur verið, að olíuhringarnir hér á landi hafi lagt til grundvallar við verðlagningu á olíu? Eða eru það hinir raunverulegu flutningataxtar, sem greiddir eru, þegar búið er að semja um afslátt af þessum opinberlega auglýstu töxtum? En það er alveg vitað mál, að a. m. k. allir þeir, sem hafa aðstöðu til þess að semja um flutning á allmiklu magni, eiga kost á því að fá verulegan afslátt af hinum skráðu eða opinberu flutningatöxtum, og það væri gaman að vita um það, þegar íslenzka ríkið hefur keypt svona mikið af olíum, eða ársbirgðir í einu, og það frá sama aðila, hvað hefur þá verið gert til þess að koma flutningsgjöldunum eins langt niður og tök eru á. Eða er það eins og áður: Fá gömlu olíuhringarnir með því að yfirtaka innflutninginn strax í upphafi aðstöðu til þess jafnvel að hirða í sinn vasa alla þá lækkun á flutningsgjöldunum, sem mögulegt væri kannske að fá? Það annað, sem ég vildi sérstaklega spyrja um í þessu efni, ætla ég að láta bíða, en mér þætti, vegna þess, hvernig hér hefur til tekizt í sambandi við umr. þessa máls, full ástæða til þess að fara fram á það við hæstv. forseta, að hann sæi sér fært að fresta umr. um málið þar til annaðhvort síðar í dag eða þá til næsta dags í von um, að þá yrði hægt að ræða þetta mál betur en nú er hægt, þar sem ráðh. gætu þá verið viðstaddir.

Forseti (HÁ): Ég vil taka það fram, að ég sé ekki ástæðu til þess að fresta umr. um þetta mál, ég vil benda á, að þetta er 1. umr. Það eru tvær umr. enn um málið í hv. þd., og gefst þá væntanlega tækifæri til að taka upp þráðinn, þar sem frá var horfið, af þeim, sem þess óska.



Herra forseti. Mér þykir vera heldur þögn hjá olíuflokkunum hér á Alþ. Það var dálítið meira uppi á þeim gállinn fyrir kosningarnar í sambandi við olíumálin, og fæ ég nú ekki séð, hvernig það verður þolað af hálfu Alþ. hér hvað eftir annað, að stjórnarflokkarnir hagi sér þannig á þingi, að þeirra ráðh. sýni sig ekki og gegni ekki venjulegum þingmannsstörfum, hvað þá heldur ráðherrastörfum. Þetta er að verða þinginu til algerrar skammar, hvernig ráðh. haga sér, og það liggur raunverulega fyrir, að hæstv. forseti verði að gera svo vel að fara að gefa ráðherrunum áminningu um, hvernig þeir rækja sín störf, vegna þess að þetta getur ekki gengið dag eftir dag, að ráðh. sýni sig ekki, svari ekki fyrirspurnum þm. og það ekki meira að segja viðvíkjandi málum, sem þeir hafa sjálfir talað um manna mest rétt fyrir kosningar. Ég verð að benda á, að þetta framferði er beinlínis til þess að gera Alþ. vansa, og ég álít, að hæstv. forseti þurfi sem fulltrúi Alþ. gagnvart þjóðinni að halda uppi virðingu Alþ. gagnvart ráðherrunum og sjá um, að þeir séu ekki Alþ. þannig til skammar eins og þeir eru með því, hvernig þeir stunda sín þingmannsstörf. Það er ekki um neitt smáræði að ræða, þar sem olíuflutningurinn er til landsins. Þetta er sjötti parturinn af öllum innflutningi Íslands; sjötti parturinn af öllum þeim gjaldeyri, sem Ísland notar, er fyrir olíu, og við vitum allir, hvernig þetta hefur verið undanfarið. Undanfarið hefur þetta verið þannig, að útlendir hringar hafa keypt upp Framsfl. og Sjálfstfl. Útlendir olíuhringar eiga Framsfl. og Sjálfstfl., og útgerð útlendu olíuhringanna á Íslandi á Sjálfstfl. og Framsfl. er ábatasamasta útgerðin, sem rekin er. Það er þess vegna ekkert undarlegt, þó að hæstv. ráðh. kæri sig ekki um að standa hér sérstaklega frammi fyrir þm. og eiga að verja sitt mál. Það er allri þjóðinni vitanlegt, hvernig alræmdasti olíuhringur veraldarinnar, Standard Oil, hefur tökin á Framsfl. og hvernig ensku olíuhringarnir hafa tökin á íhaldinu. Þess vegna er það út af fyrir sig ákaflega ánægjulegt, að í eitt skipti skuli tökum hinna útlendu olíuhringa hafa verið hnekkt á Íslandi, sem sé með því, að kaup hafa verið gerð annars staðar en hjá þeim. En hvað er það svo, sem verið er að gera hérna sem stendur? Jú, við vitum, að sem stendur kaupum við mestalla olíu til landsins fyrir fisk, og það er aðstaða, sem við höfum ekki haft hingað til á Íslandi. Ég man ekki betur en að það hafi meira að segja verið svo, að það hafi verið heimtaðir dollarar í greiðslu, þegar keypt var frá Englendingum, frá ensku hringunum. Ég held þess vegna, að það sé út af fyrir sig ákaflega ánægjulegt. En við sjáum bara, hvað er að gerast: Olíuhringarnir eru samt sem áður að koma sér svo að segja inn um bakdyrnar, eftir að ríkisstj. hefur farið inn á það að kaupa olíu frá Sovétríkjunum fyrir fisk. Lepplingarnir hérna heima eiga að halda sínum tökum, halda eignarréttinum á tönkunum, halda aðstöðunni með dreifinguna, halda einokuninni á olíuflutningunum og geta þannig haldið áfram sínum gróða, þangað til útlendu olíuhringarnir treysti sér til þess að knýja ríkisstj. til þess að hætta við sams konar kaup og þau, sem nú hafa verið gerð. Það er opinbert leyndarmál, að það var mögulegt fyrir Danmörku að fá samninga um innflutning á olíu, líklega allri olíu, sem Danmörk kaupir, frá Sovétríkjunum fyrir danskar landbúnaðarafurðir og aðrar afurðir, sem Danir láta í té. Stóru olíuhringarnir hindruðu þennan innflutning. Það var aðeins eitt einasta félag, eftir því sem mér var kunnugt, a. m. k. seinast, sem tók að sér að flytja inn nokkuð af olíu; útlendu olíuhringarnir notuðu sitt vald yfir olíugeymunum til þess að hindra, að flutt væri inn olía frá Sovétríkjunum þangað. Olíuhringarnir hafa ekki í þetta skipti treyst sér til þess að setja þannig hnefann í borðið hérna heima, að knýja fram slíka neitun á þessum viðskiptum. Hins vegar hafa þeir knúið það fram, eftir því sem vitað verður, - en því getur nú máske hæstv. viðskmrh. svarað, þegar hann nú er kominn hér í þingsalinn, - að hringarnir þrír hér heima hafa einokun á flutningnum og dreifingunni, og meðan sú einokun helzt, meðan ríkisstj. verður að skipta þannig á milli þeirra þessum innflutningi, þá veit maður, að hvenær sem þægilegri aðstaða yrði fyrir olíuhringana, þá mundu þeir færa sig upp á skaftið og nota sinn eignarrétt yfir olíugeymunum til þess að hindra, að eins hagkvæm viðskipti yrðu gerð og þau, sem núna hafa verið gerð. Við skulum alveg gera okkur ljóst, að pólitískt séð eru þessi viðskipti, sem ríkisstj. hefur gert við Sovétríkin um olíuinnflutninginn, ákaflega þýðingarmikil fyrir Ísland. Þau þýða raunverulega, að í sinni baráttu við einræði olíuhringanna hefur Ísland fengið sér þarna bandamann, sem hægt er að beita gegn ofurvaldi olíuhringanna, svo framarlega sem ríkisstj. hefur fullan hug á því. Ég held þess vegna, að það sé ákaflega þýðingarmikið að knýja hér fram aðstöðu hæstv. ríkisstj. til þessara hluta. Við vitum alveg hreint, hvernig muni fara, þegar þessi 1. umr. er búin, ef hæstv. ríkisstj. er ekki knúin til þess að láta í ljós sínar skoðanir. Þá verður þetta mál svæft í n., eins og öll önnur beztu mál á þinginu, og kemur aldrei aftur í dagsins ljós, og hæstv. ríkisstj. kemur sér hjá því að gefa nokkrar upplýsingar um, hvernig þessum málum sé hagað nú sem stendur. Við getum svo sem hins vegar rennt grun í það, hvaða fingur eru í spilinu á bak við tjöldin. Viðvíkjandi innflutningnum til landsins núna á olíu, býst ég við, að flugvélabenzínið sé undanþegið eins og nú standa sakir, og hvernig er um flugvélabenzínið? Hver er sá aðili, sem flytur inn flugvélabenzínið til Íslands? Er það Standard Oil? Hver er sá aðili, sem sér um söluna á flugvélabenzíninu á Íslandi? Er það að mestu leyti Olíufélagið h/f? Sér það meira að segja um söluna á Keflavíkurflugvelli? Fær þetta félag e. t. v. greiðslu í dollurum fyrir svo og svo mikið af þeirri olíu, sem það selur? Fær þetta félag e. t. v. að hagnýta þessa dollara, án þess að haft sé verulega mikið eftirlit með því, hvernig það gerir það? Þetta væru upplýsingar, sem ekkert væri undarlegt að kæmu hér fram um, hvernig þessu er háttað nú sem stendur. Og hvernig stendur á því, svo framarlega sem við höfum getað fengið keypt flugvélabenzín, að það skuli ekki vera þarna með í, eða höfum við e. t. v. ekki getað fengið það keypt? Þetta eru allt saman spurningar, sem er ákaflega eðlilegt, að bornar séu fram. Það hefur verið farið með samninginn við Sovétríkin eins og mannsmorð af hálfu hæstv. ríkisstj. Það hefur lítið verið sagt frá því, hvernig þessir söluskilmálar eru. Við þm. vitum ekki fyrir víst einu sinni, hvort t. d. það er ríkisstj., sem hefur keypt olíuna, og hvort hún síðan hefur úthlutað henni til olíufélaganna, eða hvort ríkisstj. hefur beinlínis látið þessi félög kaupa þessa olíu, þannig að það séu beinir samningar á milli rússnesku olíufélaganna og íslenzku, þessara þriggja íslenzku innflytjenda. Hitt vitum við aftur á móti, að ríkisstj. hefur áreiðanlega haft það í sínum höndum að setja hvaða skilyrði sem hún vildi í sambandi við kaupin og söluna á olíunni, vegna þess að við vitum, að ríkisstj. hefur gegnumgengizt alla þessa sölu. Nú, þetta er náttúrlega ekki neitt smáræði. Það er ekki neitt smáræði, hvort ríkisstj. álítur sig hafa vald til þess að ráðstafa í sambandi við almenna viðskiptasamninga eins og þessa samninga við Sovétríkin, á hvern hátt viðkomandi vara sé seld á Íslandi. Við skulum segja: Ef ríkisstj. álítur sig hafa vald til þess að úthluta þessum þremur olíufélögum, þá hlýtur hún líka að hafa vald til þess að úthluta einu þeirra. Ef hún hefur álitið sig hafa vald til þess að úthluta þessum þremur, þá hlýtur hún líka að hafa álitið sig hafa vald til þess að bjóða fleiri aðilum á Íslandi að vera þarna með í, olíusamlögum útvegsmanna og öðrum slíkum, eða ef bifreiðarstjórar t. d. settu upp sitt sérstaka innflutningskerfi, að bjóða þeim að vera þarna með. Hvað hefur ríkisstj. gert í þessu? Hefur hæstv. ríkisstj. boðið þessum aðilum svona kosti, eða hafa bara verið gerðir samningar á milli Framsóknar og Sjálfstfl. um, að þeirra félög skuli sitja þarna að? Það er ekki aðeins um olíuna, sem þetta gildir. Hvernig er með sementið? Ríkið gat náttúrlega flutt inn sementið til landsins. Hér á Íslandi eru stórir aðilar, sem sjá um byggingar á almannavegum, eins og öll þau samtök, sem eru í sambandi við byggingu verkamannabústaðanna og eiga að vera í sambandi við byggingu samvinnubústaðanna, og þessi samtök hafa meira að segja eftir lögum sérréttindi fram yfir venjulega borgara um að sitja fyrir innflutningi samkvæmt gömlum lögum. Það heyrist ekkert um, að ríkisstj. hafi boðið upp á neitt slíkt í sambandi við innflutninginn á sementinu, en hitt vita menn, að það er skipt niður á milli ákveðinna fyrirtækja Sjálfstfl. og ákveðinna fyrirtækja Framsfl., eða, svo að ég sé ekki að gefa það í skyn, að flokkarnir eigi þessi fyrirtæki, þá milli fyrirtækja, sem eru mjög sterk og voldug í þessum flokkum. Það er ekki tilkynntur nokkur skapaður hlutur um þetta. Það er sem sé farið að á nákvæmlega sama hátt eins og danskir einvaldskonungar gerðu, á meðan þeir gáfu ákveðnum félögum í Kaupmannahöfn einkarétt á verzluninni við Ísland, og við vitum, hvaða félögum danskir einvaldskonungar gáfu slík einkaréttindi á verzluninni við Ísland. Þeir gáfu þeim auðborgurum slík einkaréttindi, sem höfðu stutt þá sérstaklega í því að brjótast til valda, - stutt þá sérstaklega í því að koma auðvaldinu á. Það var úthlutað sem eins konar fríðindum til beztu bakhjarla dönsku einvaldskonunganna úr borgarastéttinni einokuninni á ákveðnum höfnum á Íslandi, Það er nákvæmlega sama kerfið, sem núverandi hæstv. ríkisstj. er að taka upp. Hún gerir stærstu viðskiptasamninga, sem gerðir hafa verið, loksins knúin til þess. Eftir að hafa tafið fyrir því og skemmt fyrir því í mörg ár, að slíkir samningar væru gerðir, þá er hún loksins knúin til þess að gera þá, og það er ríkið sjálft, sem gerir þá, en ríkið það þýðir: fésýslumenn Framsóknar og Sjálfstfl.; þeir úthluta til sinna fyrirtækja einokuninni á þessum innflutningi. Og það er þarna um að ræða innflutning fyrir upp undir 200 millj. kr. á mörgum þýðingarmestu vörum, sem til Íslands eru fluttar. Það er nú ekkert undarlegt, þó að þm. vilji fá eitthvað að vita um það, sem er að gerast hér í þessum efnum. Það er ekkert undarlegt, þó að þm. komi þess vegna fram hérna með kröfur um, að hæstv. ráðh. séu hér viðstaddir og svari þeim spurningum, sem fram koma. Það er ekki svo lítið þarna í húfi, og menn ættu nú að mega nokkurn veginn búast við því, að flokkar, sem aldrei taka til máls, þá sjaldan sem þeir tala hér á Alþ., án þess að hafa lýðræðið á vörunum, hugsuðu ekki alveg eins og danskir einvaldskonungar út frá mottóinu: „Vér einir vitum“ - eða réttara sagt: „Vér einir megum vita“ - þannig að það eigi að vera einkaleyndardómur ríkisstj. og þeirra fésýslufyrirtækja, sem reka Sjálfstfl. og Framsfl., að vita, hvernig ríkið skiptir innflutningnum, sem fram fer til Íslands. - Ég held þess vegna, að það sé ekkert undarlegt, þó að þm. krefjist þess, að upplýsingar séu gefnar um þessi mál í þinginu, og mótmæli því, að það sé látið viðgangast, að ráðherrarnir geti hér fund eftir fund neitað að svara. Hitt er alveg rétt hjá hæstv. forseta, að hann getur ekki flutt ráðherrana í böndum hérna inn í þingsal, og það hefur ekki heldur komið fram nein sérstök ósk um að flytja þá í böndum inn í þingsal. Hitt aftur á móti er hægt að gera, þegar ráðh. fara að viðhafa þetta hvað eftir annað, í fyrsta lagi að hringja, - að hringja þannig, að ráðherrarnir haldi, að allt þeirra handjárnaða lið þurfi nú að fara að mæta við atkvgr. til þess að koma stjfrv. í gegn, því að það er vitanlegt, að aldrei kæmist neitt stjfrv. í gegn hér í hv. d., svo framarlega sem þeir menn, sem taka hér þátt í umr., hugsa málin og tala um þau, væru hér einir viðstaddir, því að stjórnarliðið leggur það yfirleitt í sinn vana að hvorki hugsa né tala um neitt af þeim málum, sem hérna liggja fyrir, heldur greiða bara atkv., þegar hringt er á það, í hugsunarleysi með ríkisstj. um hvað sem er, svo framarlega sem það er ekki rjúpan eða hrafninn, sem til umræðu er, þá fá hv. stjórnarflokkaþm. að tala. En ég held í öðru lagi, að það væri mjög rétt fyrir hæstv. forseta að athuga það, ef hæstv. ráðherrar ætla að halda viðteknum hætti, að fresta þeim málum, sem stjórnarandstaðan fer fram á að frestað sé, fresta umr. um þau og taka þau fyrir hvað eftir annað hér, þangað til ráðherrarnir fást til að svara. Með því, hvernig nú stefnir hér á Alþ., er verið að gera Alþ. að hreinni skrípamynd af lýðræði og þingræði. Það er farið að útkljá öll mál utan þingveggjanna af örfáum mönnum í stjórnarflokkunum. Síðan eru þær ákvarðanir, sem þannig eru teknar, hamraðar í gegn í þingflokkum stj., og af því að ég veit, að það eru til margir ágætir menn í þingflokkunum, sem styðja stj., þá veit ég ósköp vel, að þeir mótmæla oft á sínum þingflokksfundum, þó að þeir skoði það hins vegar sína skyldu að þegja á þingfundum. Þegar svo er búið að píska þetta í gegn á þingflokksfundum stj., þá er komið hér á Alþ., þm. stjórnarflokkanna sagt að þegja og reynt að kúska málin fram, ráðherrarnir passa sig að taka ekki til máls, og þannig er hvert málið hér á þinginu ýmist afgreitt til n. til að svæfa það eða málin algerlega þöguð í hel. Svo er ástandið orðið þannig, að það er bara hægt að ræna fyrirtæki, sem kosta eitt til tvö hundruð millj. kr., af ríkinu, án þess að ráðherrarnir fáist til að segja orð um það, og leggja álögur á þjóðina, án þess að nokkur lög séu til fyrir því, og taka af henni þannig um 100–200 millj. kr. Ofan á þetta allt saman er svo farið að ráðstafa öllum innflutningnum til landsins eins og það væru danskir einvaldskonungar að úthluta til einokunarfyrirtækja, til nýrra hörmangarafélaga. Þetta er ástand, sem ekki getur gengið, og ég vil fagna því, að Alþfl. hefur flutt þetta frv. hér um olíueinkasöluna, og ég vil vonast til þess, að það sé hægt að knýja fram hér við þessa 1. umr. þannig umræður um það, að stjórnarflokkunum haldist ekki uppi að þegja um málið.



Herra forseti. Ég taldi það í alla staði eðlilegt, að hv. 11. landsk. (LJós), sem hér talaði næstsíðast, legði áherzlu á það, að hann fengi hæstv. viðskmrh. hér inn í þingsalinn. Hann hafði veigamiklar spurningar að leggja fyrir hæstv. ráðh., og þessi hv. þm. hefur þann sess í atvinnulífinu og því umboði þar að gegna, að hann átti fyllsta rétt á því sem slíkur, auk þess sem hann átti heimtingu á því sem alþm., að hér yrði upplýst af hæstv ráðh. það, sem hann vildi fá að vita í sambandi við þetta mál. Það er ekki aðeins svo, að stjórnarandstaðan hér á þingi hafi orðið hvað eftir annað á þessu þingi að krefjast þess, að ráðh. kæmu, til þess að hægt væri að ræða mál við þá, en jafnan án árangurs, heldur hefur það líka komið fyrir, að þingmenn úr hv. stjórnarflokkum hafa orðið að koma hér og standa hér í ræðustólnum langa stund án þess að fá fullnægt kröfunni um það, að viðkomandi ráðherra kæmi inn í þingsalinn, og hafa orðið að hverfa frá þessari sjálfsögðu kröfu sinni án þess að fá henni framgengt. Þegar svona er komið, þá er komið í algert óefni, og ég undrast það mjög, ef hæstv. ráðh. sjá ekki skömm sína í þessu. Þeir geta ekki verið þekktir fyrir það gagnvart hv. Alþingi að haga sér svona, og það er ástæða til þess, að íslenzkir alþm. láti ekki bjóða sér þetta miklu lengur og gangi úr þingsalnum, ef þessu heldur áfram; það er það eina, sem dugir. Við getum staðið hér í ræðustólnum kortér án þess að fá ráðherrana inn, og það getur vel verið, að við grípum til þess að standa hér það sem eftir er dags, en það eru litlar líkur til þess, að það hrífi. En þá kemur bara til þess, að við göngum úr þingsalnum. Hæstv. viðskmrh. var hér staddur, - ég skal láta það komast inn í þingtíðindin, - hann var hér staddur í hliðarherbergi þingsins, þegar forseti sendi boð eftir honum að koma hér inn. Þá smokkaði hann sér út úr hliðarherberginu og settist niður á Kringlu að spjalla þar við mann. Ég gekk út úr d., meðan hv. 11. landsk. stóð í ræðustólnum áðan, til þess að aðgæta, hvort hæstv. ráðh. sæist innan landhelgi þingsalarins, og sá, hvar hann var sitjandi að rabba hér við mann niðri á Kringlu. Hann átti að gegna sínum ráðherraskyldum að ræða hér við alþm., og það varð að ganga fyrir öllu snakki við óvíðkomandi menn. Nú er hæstv. ráðh. farinn aftur út úr d. Hann kom hér, eftir að hv. 11. landsk. hafði gefizt upp við að halda til streitu sínum réttmætu kröfum. Nú stend ég hér, nú krefst ég þess sama af hæstv. forseta, að hann sendi eftir hæstv. viðskmrh., og ég bið hér og mun bíða hér þangað til hann kemur, a. m. k. þangað til þingfundartími er búinn klukkan fjögur, ef hann er ekki kominn þá. Og ég óska nú, að nú sé enn sent eftir hæstv. ráðherra.

Ég vil spyrja hv. ræðumann, hvort ...

Ég hef spurningar að leggja fyrir hæstv. ráðh.

Lætur hv. þm. sér ekki nægja, af því að þetta er nú 1. umr., að þær spurningar verði fluttar til hæstv. ráðherra?

- Þarna kemur nú hæstv. ráðh. inn í salinn og hefur nú lokið öðrum æðri embættisstörfum en að vera á þingi til viðræðu við þingmenn, og skulum við nú sjá, hvort tekst ekki að koma þeim í ráðherrastólinn sinn oftar, ef við verðum samferða um það í stjórnarandstöðunni að heimta ráðherrana í sína ráðherrastóla, - það er væntanlega ekki óþægilegur sess, - þegar þeir þurfa að vera hér til viðræðu við þingmenn í þýðingarmiklum málum. Hér hafa komið fram fyrirspurnir í sambandi við frv. um olíueinkasölu ríkisins, frv., sem fjallar um mjög þýðingarmikinn þátt íslenzkra viðskiptamála, og þess vegna er óskað, að hæstv. viðskmrh. sé hér til andsvara og upplýsingar fyrir þm. í þessu máli. - Hér hefur m. a. verið spurt um það af hv. 11. landsk., hvort íslenzka ríkið, sem er kaupandi að nálega öllum þeim olíum, sem ætlað er að Íslendingar muni þurfa að nota á árinu 1953 og líklega 1954, sé ekki einnig innflytjandi að þessum olíum. Það er haldið, að svo muni vera, en þó vita menn ekki vissu sína í því. - Ráðh. hefur einnig verið beðinn að upplýsa, hvort samlög sjómanna og útvegsmanna geti átt þess kost að ganga milliliðalaust inn í þá samninga, sem hæstv. ríkisstj. hefur gert um olíukaup, og fá olíuna án milliliðakostnaðar, eða hvort þessir samningar hafi verið framseldir olíufélögunum og olíufélögunum einum og að olíufélögin hafi þannig ein aðstöðu til þess að leggja á þessa vöru, áður en sjómenn og útgerðarmenn koma til með að nota hana. Það hefur verið bent á það, að samlög sjómanna og útvegsmanna hafi áður fyrir milligöngu ríkisvalds fengið aðstöðu til þess að fá olíur án milliliðaálagningar og hafi á þeim tíma getað selt olíuna til sjómanna á miklu lægra verði. Er þessa kostur nú? hefur verið spurt. Geta samlögin fengið þessa aðstöðu núna? - Enn fremur leikur þingheimi hugur á að vita, hvernig er háttað flutningsgjaldatöxtum á olíu nú. Hv. 11 landsk. (LJós) spurði um það, hvort farmgjaldataxtar á olíu væru nú í samræmi við hina opinberu auglýstu taxta, sem menn sjá í opinberum skýrslum og tímaritum um viðskiptamál, eða eru þessir taxtar nú lægri vegna þess óvenjulega mikla magns, sem hér hefur verið keypt inn af olíu? Það er alveg óhugsandi, að hæstv. viðskmrh. geti ekki leyst úr þessum spurningum, og það mun enginn fella þann dóm, að það sé ósanngjarnt, að þm. á Alþ. fái sem gleggsta og áreiðanlegasta vitneskju um þetta. Þetta eru allt saman þýðingarmikil viðskiptaatriði og snerta hagsmuni atvinnulífsins í landinu. Það hefur flogið fyrir, að íslenzka ríkisstj. hafi hleypt olíuhringunum að strax, og olíuhringarnir séu beinir samningsaðilar við Rússa. Getur það verið satt? Hæstv. viðskmrh. er beðinn að upplýsa það, hvort íslenzka ríkisstj. sé ekki aðili gagnvart Rússum og hvort íslenzka ríkisstj. hafi þannig framselt sinn samning aftur til olíufélaganna. Þetta viljum við enn fremur fá að vita um. Og nú viljum við vænta þess, að hæstv. ráðh. gefi okkur svör, og svo má búast við því, að einhverjar framhaldsumr. verði í sambandi við þetta þýðingarmikla mál, án þess að ég ætli nokkuð að ganga af ráðh. dauðum eða tefja hann mjög frá hinum þýðingarmiklu störfum hans utan þingsalarins. Þökk fyrir.



Herra forseti. Ég hafði nú ekki búizt við því, að þessar umr. um olíueinkasölu snerust upp í það að verða spurningatími, en við nánari athugun finnst mér það ósköp eðlilegt, þar sem um þetta mál er að ræða, að hv. flm. (HV) hafi reynt að koma málinu inn á þessa braut, vegna þess að hann var búinn að segja allt, sem vildi segja um olíueinkasölu og ágæti hennar. Ég fyrir mitt leyti er fús á að svara fsp. þm., en þegar um fsp. er að ræða, þá eiga þær að koma í því formi, sem þingsköp mæla fyrir, og hv. þm., sem hafa verið hér í dag með fsp. til mín, geta komið með þær í því formi, sem þingsköp mæla fyrir. Þó að ég skryppi hér fram í símann áðan, þá held ég, að hv. 3. landsk. (HV) geti fyrirgefið mér það; hann gerir það oft sjálfur. Það mun einnig teljast eðlilegt, þótt mér og öðrum ráðh. hafi leiðzt að hlusta á það, sem þessi hv. þm. hefur sagt. En ég skal gera það fyrir þennan hv. þm. að hlusta á hvert orð, sem hann segir í sambandi við olíueinkasöluna, og einnig þessar fsp., sem hann leggur hér fram, en ég mun ekki svara þeim, fyrr en þær koma fram í réttu formi.



Herra forseti. Ég vildi láta uppi undrun mína yfir því, sem hér kom fram í ræðu hæstv. viðskmrh. (IngJ) í sambandi við þær fsp., sem ég hafði gert hér áður og hv. 3. landsk. (HV) hafði nú flutt ráðh. hér mjög skilmerkilega. Hæstv. ráðh. tilkynnir það hér nú, að hann muni ekki svara þessum fsp. undir umræðum um þetta mál, heldur verði þessar fsp. að koma fram - eins og hann segir - í því formi, sem þingsköp mæla fyrir um. Ég ætla, að hann eigi þar við, að það skuli flytja skriflegar fsp., en þá fær fyrirspyrjandi einar fimm mínútur til umráða í ræðutíma, en hæstv. ráðh. getur hins vegar fengið að tala í því máli jafnlengi og hann kýs. Ég vil fyrir mitt leyti algerlega mótmæla því, að það sé réttmætt, þegar veigamikil mál liggja hér fyrir Alþ., eins og t. d. það mál, sem hér er um að ræða, mál um það, hvort taka á í lög, að íslenzka ríkið taki að sér einkasölu á olíu, að þá megi ekki ræða undir umr. þess máls einstaka mikilvæga þætti málsins sjálfs eins og það kann að vera í framkvæmd nú. Ef þannig ætti að fara að, að slíta einstaka þætti út úr, þá væri í rauninni búið að loka fyrir manni eðlilegum umr. um það mál, sem á dagskrá er. Það gefur alveg auga leið, að þegar umr. eru á Alþ. um það atriði, hvort lögleiða á einkasölu á olíu, en það hins vegar liggur fyrir, að íslenzka ríkið hefur nú um sinn tekið að sér innflutning á olíum í stórum stíl, eða að meginefni þess máls, sem liggur fyrir í frumvarpsformi, hefur nú um stundarsakir verið framkvæmt, þá er alveg ómögulegt, að hægt sé að skorast undan því að gefa upplýsingar um það, hvernig þessari framkvæmd er háttað. Ég býst meira að segja við, að afstaða einstakra þm. til þessa frv. eins og það liggur fyrir geti beinlínis farið nokkuð eftir því, hvaða upplýsingar verða gefnar hér á Alþ. undir umr. málsins um þá framkvæmd á olíuinnflutningi ríkisins, sem nú fer fram. En ef það hins vegar er efst í huga hæstv. ráðh. að vilja komast hjá öllum eðlilegum umr. um það mál, sem hér liggur fyrir, vilja helzt ekki ræða það, þá er hægur vandi að segja við þm.: Við ræðum ekki málið, en flytjið þið fyrirspurnir, þar getið þið fengið einar fimm mínútur, þá er hægt að losna við ykkur og allar umr. um þetta mál á fimm mínútum. - Þetta er alveg ósæmilegt, og ég ætlast ekki til þess, að hæstv. viðskmrh., ef hann lítur á þetta mál í fullri alvöru, geti haldið sér við þessa yfirlýsingu. Ég er líka alveg viss um það, að þær fsp., sem ég flutti hér, voru á engan hátt þannig, að hæstv. viðskmrh. þyrfti að fara til sinna undirmanna í rn. og láta þá finna út þau svör. Ég er alveg sannfærður um það, að hann veit svo vei um gang þessara mála sjálfur, að hann geti gefið þær upplýsingar, sem eru fullnægjandi, við mínum spurningum, það atriði t. d., hvort hin fjölmörgu olíusamlög útvegsmanna, sem nú eru starfandi víða í verstöðvum landsins, hafa nú heimild til þess eða geta fengið að kaupa olíuna beint frá hálfu íslenzka ríkisins í sambandi við þennan innflutning, eða hvort þau eru nauðbeygð til þess að fara með innkaup sín á olíu í gegnum olíuhringana, sem munu hafa staðið í einhverjum samningum við ríkisstj. um þennan innflutning. Þetta ætti að vera auðvelt mál fyrir hæstv. ráðh. að svara hér án nokkurra vafninga eða án þess að óska eftir að fá einhvern undirbúningstíma undir það að svara þessu. Nákvæmlega sama er svo um hitt atriðið, sem ég varpaði hér fram fyrirspurn um, sem er um flutningsgjaldataxtana. Það er ómögulegt annað en hæstv. ráðh. geti gefið svör við því, hvort með fragttaxta af þessum mikla olíuinnflutningi hefur verið farið eftir þessum auglýstu, opinberu töxtum, eða hvort gerðir hafa verið þar samningar sérstaklega um og hvort fengizt hefur allveruleg lækkun þar á. Ég vil svo aðeins endurtaka það frá minni hálfu, að ég vil eindregið mælast til þess, að hæstv. viðskmrh. veiti hér einmitt við umr. um þetta mál þessar upplýsingar, en fari ekki þá óvenjulegu leið, þegar verið er að ræða hér efnisatriði máls á Alþ., að vísa til þess, að menn verði að flytja þar sérstakar fsp. og það undir þeim dagskrárlið, þegar menn geta ekki rætt málið nema að sáralitlu leyti við ráðherrann. Ég vildi mælast til þess, að hæstv. ráðh. endurskoði þetta, þegar hann athugar betur, hvernig þetta mál raunverulega liggur fyrir, og gefi hér eðlilegar upplýsingar í þessu máli.



Herra forseti. Ég var alveg undrandi á því, að hæstv. viðskmrh. skyldi neita að svara þessum fjórum eða fimm afmörkuðu spurningum, sem hér voru fyrir hann lagðar, spurningum, sem á engan hátt fóru út fyrir ramma þess máls, sem hér var til umr., heldur voru veigamikil atriði viðvíkjandi kjarna þess máls, sem d. var að ræða. Þessar spurningar voru þess eðlis, að það var alveg óhugsandi, að hæstv. viðskmrh. væri ekki við því búinn hvenær sem væri að svara þeim. Hann mætti vera meira en lítið úti á þekju í sínu embætti, sem enginn skyldi ætla honum, þar sem maðurinn er vel að sér í viðskiptamálum, ef hann væri ekki fær um að svara þessum spurningum. hvort sem væri á nóttu eða degi. En hér var það nú á réttum þingtíma, sem spurningarnar bar að, og ég tel það alveg óafsakanlegt og óverjandi að skjóta sér undir það, að þessar spurningar verði að bera fram í fyrirspurnum samkv. 31. gr. þingskapa, að mér skilst, en þar er fyrst og fremst um að ræða fsp., þegar skýrslu er krafizt af ráðh. um sérstök mál, venjulegast önnur en þingmál, í Sþ. Nú erum við á fundi í Nd. og vorum að ræða hér mál, sem við vildum fá frekar upplýst af hæstv. ráðh. - Enn fremur segir í þingsköpunum, með leyfi hæstv. forseta: „Rétt er alþm. einnig að nota sér heimild 54. gr. stjórnarskrárinnar um að beiðast skýrslu ráðh. í þingdeildum.“ Það er annað en hin almennu ákvæði þingskapanna um fsp. í Sþ. Við vorum hér aðeins að óska þess, að hæstv. ráðh. tæki þátt í umr. í þýðingarmiklu máli og upplýsti viss atriði í samningagerð, sem ríkið hefur annazt og hlaut að vera honum og raunar hverjum einasta ráðh. í ríkisstj. kunnugt. Ef þm. hefðu verið að fara einhverjar krókaleiðir að ráðh. til þess að knýja af honum svör óviðkomandi umræðuefninu, þá hefði ég ekkert orðið hissa á því, þó að hann hefði haft þetta undanskot. En undanbrögð af hendi ráðh. áttu hér engin við, af því að við vorum að fara fram á sanngjarnar upplýsingar af hans hendi viðvíkjandi umræðuefninu í deildinni. Svo kemur hæstv. ráðh. í viðbót við sitt undanskot með það, að hann hafi oft og þeir ráðherrar lagt það á sig að vera hér viðstaddir umr., án þess að græða mikið á þeim. Hvað kemur það málinu við? Eru þeir hér, hæstv. ráðherrar, eða halda þeir það, að þeir séu hér og eigi að vera hér til þess að vera í einhverjum fræðslutíma hjá okkur þm.? Vitanlega fræðast þeir af því oft og tíðum, þó að þeir þykist ekki gera það. En þeim veitir sannarlega ekkert af fræðslu, ef þeir vita ekki nokkurn skapaðan hlut um þau mál, sem þeir eiga að upplýsa, og það lítur helzt út fyrir, með þögninni og þessu undanskoti, að þeir viti ekkert um þessi mál. Þá veitir þeim sannarlega ekki af fræðslu um þau. Þeir eiga ekki heldur að vera hér sér til eintómrar skemmtunar og það má vel vera, að umr. um olíumál séu þessum hæstv. viðskmrh. ekkert ánægjuefni eða skemmtiatriði. En það gerir heldur ekkert til. Það er hans skylda samt sem ráðh. að þola hér súrt og sætt í ráðherrastólnum, að hlusta á leiðinlegar ræður eins og skemmtilegar og fræðandi ræður og þær, sem eru ekki fræðandi, alveg jafnt. Þetta fylgir nú ráðherradómnum, og undan því getur hann ekki skorazt. Ráðh. átti hér góðan kost, ef hann hafði ekki full tök á að svara þeim spurningum, sem hér höfðu verið lagðar fyrir hann, að óska frests til þess að afla sér upplýsinga um fullnægjandi svör. Það hefði sýnt vilja hans og viðleitni til þess að verða við ráðherraskyldu sinni, en svar hans, eins og það var, var viðleitni til að komast undan sinni ráðherraskyldu gagnvart þingmönnum. Ef hann hefði beðið frests um svör, þá var hægurinn hjá fyrir forseta að fresta umr. málsins, en það er þannig haldið á þingræðinu hér. að þótt mál sé til 1. umr. og til þess hafi verið vitnað af hæstv. forseta, þá er ekki trygging fyrir því, að málið komi til 2. eða 3. umr. Það eru þess dæmi, að stjórnarflokkar leggist á mál og hindri framgang þeirra, þannig að þm. eiga ekki kost að ræða þau oftar en við 1. umr. Þess vegna er ástæða til í svona þýðingarmiklu máli að fá svörin, ganga fast eftir svörum strax við 1. umr. Við eigum það ekki alveg tryggt, að þessu máli verði hleypt úr nefnd. Ég vil því minna hæstv. ráðh. á það, að það er út í hött að vitna til þingskapa um fsp. í Sþ., þegar mál er til umr. í Nd. Það er ákvæði í þingsköpum um það, að þm. eigi rétt á að heimta upplýsingar undir umræðum mála, og það er það, sem hér hefur gerzt. Ég er sannfærður um það, að hæstv. ráðh. getur svarað þessum spurningum. Spurningarnar eru þess eðlis, að honum er skylt að svara þeim. Þær eru til upplýsinga á veigamiklum atriðum í þýðingarmiklu máli, en ef svo ólíklega skyldi ske, að hann væri ekki viðbúinn og vildi afla sér gagna um einhver atriði spurninganna, þá væri það það eina rétta af hans hendi að óska frests, til þess að hann gæti upplýst málið til fulls við framhald umræðunnar, og óska þá jafnframt eftir, að umr. væri frestað. En ef hæstv. ráðh. óskaði eftir fresti til að svara, þá get ég líka óskað eftir því, að umr. verði frestað þangað til svör hans lægju fyrir, og ég óska, að það verði gert. Ef hæstv. ráðh. skorast enn undan því að svara nú, en gæti fallizt á að svara að fengnum fresti, þá óska ég sem sé eftir því, að umr. verði frestað. Svör vil ég fá áður en umr. lýkur.



Herra forseti. Ég er satt að segja alveg forviða á því, hversu mikillar tregðu gætir af hálfu hv. stjórnarflokka að ræða olíumálin hér á hv. Alþingi. Sannleikurinn er nefnilega sá, að þeir hafa ekki alltaf verið jafntregir og nú til þess að ræða olíumálin. Þau bar allmjög á góma í síðustu kosningabaráttu og með svo sérkennilegum hætti að fyllsta ástæða er til þess að rifja það upp og sjá, hvort ekki er hægt að endurvekja. í brjóstum einhverra hv. þdm., sem eru stuðningsmenn hæstv. ríkisstj., eitthvað af þeirri hneykslun, sem þeir voru fullir af varðandi olíumál í hinum harða kosningabardaga, sem háður var á síðasta sumri. Í því sambandi vildi ég leyfa mér að rifja upp fyrir hv. þm. örfá atriði úr kosningabardaganum í þeirri von, að það hrófli svolítið við samvizkunni, þ. e. a. s., að hún hafi ekki sofnað algerlega að unnum nokkrum sigri í kosningabaráttunni, þeim sigri, að fyrrverandi stjórn skyldi hafa verið endurreist með stuðningi sömu flokka og áður. Það muna allir hv. þdm., að áður en kosningabardaginn hófst, vissu menn eiginlega ekki annað en að stjórnarheimilið væri sannkallað kærleiksheimili. Það hafði varla heyrzt um nokkurn kryt, nema þá helzt um veitingu vínveitingaleyfa og svo lítils háttar deilur milli frambjóðenda stjórnarflokkanna í Vestmannaeyjum um það, hvor þeirra hafi gerzt brotlegri við landslög undanfarin ár. Í sambandi við þetta lýsti flokksþing framsóknarmanna að vísu yfir vantrausti á dómsmrh. landsins og taldi honum á engan hátt trúandi fyrir réttaröryggi í landinu, en þetta allt saman tóku menn ekki svo sérstaklega hátíðlega. En þá var það, sem stórskotahríðin byrjaði fyrir alvöru. Morgunblaðið hóf nefnilega kosningabaráttuna hér í Reykjavík á því að skýra frá því, að Sambandið hafi verið í þann veginn að hafa 700 þús. kr. af sjómönnum og útvegsmönnum í sambandi við vöruflutninga til landsins. Tíminn þagði ekki við þessu. Hann svaraði um hæl, að Morgunblaðinu færist alls ekki að tala um þetta, því að Eimskipafélagið hefði nýlega grætt 125 þús. kr. á einum einasta áburðarfarmi. Þá færði Morgunblaðið sig enn upp á skaftið og minnti þjóðina á, - og nú byrja olíumálin að koma til sögunnar, - að Olíufélagið hafi verið dæmt fyrir að taka 1.6 millj. kr. í ólöglegan hagnað af olíuviðskiptum. Og um þetta skrifaði Morgunblaðið dag eftir dag. Við þetta espaðist Tíminn auðvitað enn. Hann sagði, að Eimskip hefði grætt 720 þús. kr. á fimm á!burðarförmum og Shell og B. P. - þarna koma olíumálin aftur - hefðu grætt rúmlega eina milljón á olíuflutningum til landsins á fyrstu þremur mánuðum ársins, sem nú er að líða. Þetta stóð í málgagni þáverandi forsrh. og öðru aðalstuðningsblaði núverandi ríkisstj. Á tiltölulega skömmum tíma voru aðalmálgögn ríkisstj., Morgunblaðið og Tíminn, búin að koma upp um alls konar okur á almenningi og þá fyrst og fremst olíuokur, sem nam rúmum 4 millj. kr., og var olíuokrið rúmlega helmingur af þessari upphæð. En þetta var nú bara byrjunin. Morgunblaðið minnti á, að sektin, sem Olíufélagið hafði verið dæmt til þess að borga, hafi numið 140 þús. kr. og það sé ein allra hæsta sekt, sem nokkurt fyrirtæki hafi verið dæmt til þess að borga. Og þá fékk nú Tíminn málið fyrir alvöru, því að hann skýrði frá því, að ólöglegur hagnaður einkaverzlana af verðlagsbrotum síðan 1938 hafi numið hvorki meira né minna en 1.8 millj. kr. og svo hafi Eimskipafélagið grætt hvorki meira né minna en 51.5 millj. á leiguskipunum, sem ríkisstj. útvegaði því á stríðsárunum, og af þessum gróða hafi svo Eimskip nýlega gefið Kveldúlfi 3–4 millj. kr. Þar með voru stjórnarblöðin búin að skýra frá því, að okurgróði ýmissa milliliða, m. a. olíufélaga, á almenningi hefði undanfarið numið 58 millj. kr. Nú hallaði alvarlega á Morgunblaðið, en ekki vildi það gefast upp. Og til hvers greip það þá? Þá uppgötvaði það nýtt olíuhneyksli og skýrði frá því í stórum fyrirsögnum. Nú komst það sem sagt upp, - nú er Morgunblaðið heimildin, - að Sambandið hefði nælt sér í 200 þús. kr. milliliðagróða í Ameríku í sambandi við ein ekki mjög stór viðskipti. Þá tók Tíminn á honum stóra sínum og sagði, að miðað við gróða kaupfélaganna hefðu kaupmenn í landinu á undanförnum tíu árum grætt hvorki meira né minna en 120 millj. kr. Það er stærsta talan, sem nefnd var í þessum okurbrigzlum, sem fóru á milli stjórnarblaðanna fyrir kosningarnar.

Ég vil mælast til þess, að hv. ræðumaður haldi sig sem næst því máli, sem er til umræðu.

Ég er að skýra hv. þm. frá þætti olíumálanna í þeim umræðum, sem fóru fram fyrir síðustu kosningar milli stjórnarflokkanna sjálfra. Það virðist nefnilega ekki ástæðulaust að minna á það, því að þeir virðast hafa gleymt þessu. Þeir virðast hafa gleymt, hvað þeir báru hvor öðrum á brýn í sambandi við olíuviðskiptin fyrir síðustu kosningar fyrir einum þremur til fjórum mánuðum, og þetta heyrir sannarlega til rökstuðnings fyrir því, að olíueinkasölu sé komið á og að olíuverzlunin sé þjóðnýtt, því að hvað eru rök fyrir því að taka olíuverzlunina í opinberar hendur, ef ekki það, að sjálf stjórnarblöðin hafa skýrt frá margra milljóna króna okri á olíuviðskiptunum? Ég get vel skilið, að hæstv. forseti ókyrrist svolítið undir þessum ummælum, því að hann er sterkur aðili í þeim félagsskap, sem einmitt málgagn núv. forsrh. bar hvað verstum brigzlum í sambandi við olíuviðskiptin, svo að ég get fyrirgefið honum ókyrrð hans. Ef maður tók þessar upplýsingar saman, sem Morgunblaðið og Tíminn höfðu skýrt frá í sambandi við milliliðaokur, þá komst talan upp í 182 millj. kr. Með öðrum orðum: Kosningabardaginn á milli Morgunblaðsins og Tímans leiddi til upplýsinga um 182 millj. kr. milliliðaokur á almenningi, og voru olíumilliliðirnir einn stærsti aðilinn að þessu okri. Nú hefði maður búizt við því, að þetta væri ekki allt saman gleymt og grafið, að menn myndu eitthvað af þessu, þó að kosningar væru um garð gengnar. En nú ber svo undarlega við, þegar kosningar eru um garð gengnar og ný ríkisstj. hefur verið mynduð, að allt þetta virðist gleymt og grafið. Það hlýtur að vekja mestu furðu manns. En mig langar að fá að vita, og það er eðlilegt, að þannig sé spurt: Var allt þetta, sem sagt var fyrir kosningar í Morgunblaðinu og Tímanum, markleysa? Eða var það allt saman rétt? Ef það var allt saman markleysa, hví leiðrétta þessir hv. stjórnarflokkar ekki þessi ummæli sin? Og ef það er allt saman rétt, finnst þeim þá eðlilegt að láta ekkert til sín heyra, þegar hér er flutt frv. um jafnmikilvægt mál og hér er um að ræða? Það er alveg sama, hvort þetta hafi allt saman verið kosningaáróður og kosningaósannindi eða það hafi allt saman verið rétt. Hafi þetta verið kosningaáróður og kosningaósannindi, þá skulda þessi blöð og þessir hv. flokkar almenningi í landinu leiðréttingar á því. En sé það allt saman rétt, sem þeir sögðu, þá dugir ekki að þegja, þegar slíkt mál eins og þetta er hér til umr. Ég vildi að síðustu endurtaka það, að meðan Morgunblaðið og Tíminn hafa ekki tekið neitt aftur af því, sem þau skýrðu almenningi frá um olíuokur fyrir kosningarnar, þá hljóta sterkustu rökin fyrir olíueinkasölu nú einmitt að vera sótt í þessi blöð. Ein sterkustu rökin eru einmitt þessar upplýsingar, sem ég nefndi áðan og ekki hafa verið teknar aftur og ekki leiðréttar, um að í olíuverzluninni eigi sér stað ægilegt okur, líklega svívirðilegra okur en á nokkru öðru sviði íslenzkrar verzlunar, en það stendur eflaust í sambandi við það, að þessi verzlun er ekki íslenzk nema að litlu leyti. Eitt er það, að íslenzkir milliliðir okri á almenningi og íslenzkum atvinnuvegum, en enn þá hróplegra er þó auðvitað, er erlendir milliliðir okra á íslenzkum almenningi og íslenzkum atvinnuvegum.



Herra forseti. Ég tel mjög óeðlilegt og alveg óvenjulegt að verða ekki við ósk 1. flm. að frv. um að fresta umræðu þess og hefði eindregið óskað eftir því, að það hefði verið gert, þar sem umræðurnar hafa verið þannig, að þær kalla á meiri upplýsingar í málinu. Og vegna þess að ég er óánægður með það, hvernig orðið var við þessari beiðni, þá mun ég ekki greiða atkvæði á þessu stigi um málið.



Herra forseti. Með skírskotun til fyrirvara hv. 11. landsk. (LJós) greiði ég ekki atkvæði.



Þar sem forseti hefur lýst því yfir, að hann geti ekki orðið við beiðni um frestun á umræðunni, sem ég hefði þó talið réttmætt, þá segi ég já.



Herra forseti. Þar sem þm. hafa reynslu af því, að ráðherrar þeirra flokka, sem nú sitja, og það sérstaklega síðasti viðskmrh., hafa neitað að svara fsp., sem fram hafa verið bornar á venjulegan hátt, og þar sem hins vegar 54. gr. stjskr. mælir svo fyrir, að hverjum þm. sé heimilt að bera fram sérhvert almennt mál í þeirri þd., sem hann á sæti í, og beiðast um það skýrslu ráðherra, - og þá er náttúrlega gengið út frá því, að hún sé gefin, - en ráðh. hefur neitað að gefa slíka skýrslu nú og ætlar sér að koma þessu máli til 2. umr. og n. til þess að komast hjá því að verða við sínum þinglegu skyldum, þá álít ég, að hæstv. forseti hefði átt að verða við þeirri kröfu að fresta þessari umræðu, og þess vegna greiði ég ekki atkv. við þessa atkvæðagreiðslu.



Herra forseti. Ég er alveg sammála þeim, sem hér hafa fundið að því, að hæstv. forseti hefur ekki séð sér fært að fresta umr. En þar sem hann nú hefur tekið þá ákvörðun, að atkvgr. skuli fara fram um málið og því yrði stefnt í voða, ef menn sætu almennt hjá við þá atkvgr., þá sé ég, þó að ég sé óánægður með þessa meðferð málsins, ekki annað fært, til að þoka málinu þó áfram, en að segja já.



Herra forseti. Ég hafði óskað þess undir umræðu, að umr. yrði frestað, svo framarlega sem hæstv, ráðh. fengist ekki til að gefa hér svör, og það hefur hann ekki fengizt til að gera. Mín ósk stóð því óhögguð. Ég gekk út frá því, að það yrði orðið af hæstv. forseta við þeirri sjálfsögðu ósk flm. Ég harma því mjög, að þessu var synjað, og veit engin rök til þess. Ég vil þó umfram allt koma málinu til nefndar og ég lít á tregðu þm. til þess að greiða atkv., áður en forseti ákvað, að fram skyldi fara nafnakall, sem tjáningu þeirra um það, að þeir hefðu óskað fremur, að frestun hefði fengizt. Ég fagna hins vegar nafnakallinu, af því að það var full ástæða til þess af mér og öðrum hv. þdm., að þeir óskuðu nafnakalls, þótt ekki væri til annars en að það væri fest í þingskjölum, að enginn hæstv. ráðh. hefur fengizt þrátt fyrir ítrekaða viðleitni, sem nógsamlega kemur fram af umr., til þess að fá þá hér til vistar í d. nema viðskmrh., sem ekki átti með góðu móti annars kost en að koma hér til umræðunnar, en það kemur einmitt í ljós nú við nafnakallið, og er ástæða til þess að minna þm. á það, að þeir geta beitt því oftar en þeir gera að óska eftir nafnakalli til að skjalfesta fjarveru hæstv. ráðherra. En um nafnakallið og afstöðu mína segi ég að síðustu það, að til þess að koma málinu þó til n., en þar mun verða freistað að koma því úr n. til umræðu aftur, þá segi ég þó já.



Herra forseti. Það, sem er spaugilegast við þetta mál, er það, að hv. flm. frv. eru í vafa um það, hvort þeir eigi nú að vísa frv. til 2. umr. Um það, að ég hafi ekki viljað svara fyrirspurnum hér í dag, vil ég taka fram það, sem ég sagði áðan, að ég er að sjálfsögðu reiðubúinn til þess að gera það undir þeim kringumstæðum, sem þingsköp mæla fyrir. En fyrirspurnir hafa verið hér í dag, ekki aðeins frá hv. 1. flm., heldur frá mörgum, sem hér hafa tekið til máls. Þær hafa verið mjög margar, og það er ekki eðlilegt, að ég gefi skýrslu í þessu máli í dag. Ég mun að sjálfsögðu gera það, þegar fyrirspurnirnar koma fram á réttan hátt. Um það, sem hv. þm. sagði hér áðan, að það væri ekki sanngjarnt, þar sem þm. hefðu ekki nema fimm mínútna ræðutíma í spurningatíma, vil ég segja, að þessir hv. þm. hafa sagt í dag allt um þetta mál, og vilji þeir við það bæta, hafa þeir tækifæri til þess. - Ég segi já við því, að þetta mál fari til 2. umr.



Ég tel, að óeðlilegt sé að ljúka 1. umr. málsins á þessu stigi, þar sem mikilsverðar upplýsingar vantar enn, og harma það þess vegna, að málinu skyldi ekki vera frestað. En vegna þess, að ég er fylgjandi því, að málið nái fram að ganga, þá vil ég ekki eiga hlut að því, að það verði fellt frá því að komast til 2. umr., og segi þess vegna já.

Forseti (HÁ): Ég vil geta þess, að ég tel ásökun 1. flm., hv. 3. landsk. (HV), ósanngjarna, fyrst og fremst af þeirri ástæðu, að hann hafði að vísu í ræðu, einni af þremur, talað um það, að réttast mundi vera að fresta málinu, og það var í sambandi við þá umkvörtun, sem kom fram hjá ræðumanni, að ekki væri ráðherra til staðar. Þegar umr. var lokið, hafði ráðh. hlýtt á mál manna og tekið þátt í umr. Voru þá eftir tæpar 30 mínútur af umræðutíma, og hafði hv. 1. flm. talað þrisvar. En þegar forseti tilkynnti, að ekki hefðu fleiri kvatt sér hljóðs og umr. væri lokið, kom engin beiðni fram um að fresta umræðum. Það var ekki fyrr en var verið að ganga til atkv., að hv. þm. lét til sín heyra, og þar af leiðandi tel ég ekki þessa ásökun sanngjarna eða þau mótmæli, sem hafa verið framleidd í sambandi við atkvæðagreiðsluna.