Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Hæstv. fjmrh. sagði í sinni svarræðu til mín og þeirra, sem eru í stjórnarandstöðu, að það væri bezt, fyrst við værum svona óánægðir með hans álögur á þjóðina, að við kæmum með till. um það, hvernig ríkið skyldi afla sér tekna. Ég veit ekki, hvort hæstv. ráðh. hefur gert sér ljóst, hvað felst í þessum orðum, að hann nú biður stjórnarandstöðuna um ráð til þess að stjórna landinu. Ég veit ekki betur en hæstv. ráðherra og ríkisstjórn hans séu búin að gera allt, sem þau geta, til þess að stjórna landinu og draga úr álögum á fólkið og varðveita borgara þess. Og nú gefst hann upp og segir: Nú get ég ekki neitt. Komið nú og hjálpið mér. - Ég veit ekki. hvort hæstv. fjmrh. gerir sér ljóst, hvað hann er að fara með þessu, að hann skuli nú auglýsa svona til stjórnarandstöðunnar um að koma með ráð og bjarga þessu við. Vaninn er nú sá, áður en byrjað er á svona tilmælum, að ráðherrar segi af sér, áður en þeir tilkynna, að allt sé að fara niður á við, og spyrji stjórnarandstöðuna, hvort hún geti ekki bætt eitthvað úr þessu. Mér fyndist nú viðeigandi að ræða fyrst svona mál eftir að ríkisstj. hefði sagt af sér. En ég hef hugmynd um, að ríkisstj. vilji gjarnan sitja, jafnvel þótt hún verði að þiggja ráð frá stjórnarandstöðunni. En þá verður hæstv. ráðh. að athuga, að það nægir ekki, að stjórnarandstaðan komi með tillögur um nýjar sparnaðarráðstafanir fyrir ríkissjóð. Það er meira, sem þarf að gera. Að heimta fé af almenningi er ekki nema önnur hlið málsins, önnur hliðin á því að stjórna landinu. Það, sem fyrst og fremst veltur á, er það, hvernig atvinnulífið er, að búa þannig að landsmönnum, að þeir geti greitt fé í ríkissjóðinn. Það er því ekki til neins að auglýsa eftir nýjum álögum og nýjum sparnaðarráðstöfunum fyrir ríkissjóð, nema búið sé að ræða um það fyrst, hvernig stjórna á atvinnuvegum landsins, því að undir því, hvernig atvinnulífinu er stjórnað, er það að miklu leyti komið, hvernig gengur að fá fé í ríkiskassann. Ef atvinnulífið er blómlegt, þá er alltaf auðvelt að skaffa fé í ríkissjóð, ef ríkisstj. hefur vald yfir atvinnulífinu, og þá getur verið auðvelt um annan sparnað. En það getur farið svo, að ríkisstj. brjóti niður atvinnulífið með stjórn sinni og geri ómögulegt að ná sæmilegum og réttlátum tekjum í ríkissjóð. Og það er þetta, sem hæstv. ríkisstj. er að gera. Það er ekki nóg, eins og hæstv. ráðh. virtist halda, að leggja bara á nýjar álögur og koma með nýjar sparnaðarráðstafanir. Það er skylda hæstvirtrar ríkisstjórnar að stjórna landinu þannig, að í því þróist blómlegt atvinnulíf. Þegar hæstv. ráðh. er að auglýsa eftir, hvaða ráð stjórnarandstaðan mundi hafa, þá verður hann að gera sér ljóst, að hann er að biðja um, að sér sé vísað á aðra stefnu en hann hefur sjálfur. Meginvilla hæstv. ráðh. liggur í því, að hann heldur áfram að láta leggja á landsmenn þyngri skatta í stað þess að auka atvinnulífið í landinu og bæta kjör fólksins. Það er ekki hægt að fara út í þetta án þess að ræða alla stefnu ríkisstj. í atvinnumálum og fjármálum. Ég vil segja hæstv. ráðh. það, að það hefði verið hægt á síðasta ári og væri hægt á næsta ári að nýta þau framleiðslutæki betur, sem við höfum, t.d. togaraflotann, bæta við hraðfrystihúsum, þótt aflinn sé ekki meiri en nú í ár, til þess að framleiða til útflutnings 2–3 millj. kr. virði fram yfir það, sem nú er gert. Ég álít, að hæstv. ríkisstj. með sínu skeytingarleysi og vanrækslu að stjórna atvinnulífinu hafi eyðilagt fyrir landsmönnum verðmæti, svo að hundruðum milljóna skipti, útflutningsverðmæti, sem hægt hefði verið að framleiða. Það er vitað mál, að hægt er að framleiða miklu meiri hraðfrystan fisk með því að láta togarana leggja upp aflann í hraðfrystihúsin. Það væri hægt að skapa hér blómlegt atvinnulíf vegna þeirrar aðstöðu, sem Ísland hefur, og framleiða alveg ótrúlega mikið. Það var hægt að selja allt þetta, á sama tíma sem ríkisstj. fyrirskipaði að selja það út 30% undir því verði, sem hægt var að selja það fyrir. Er það ekki rétt hjá mér, að ríkisstj. bannaði að flytja inn ákveðna vörutegund, nema lagt væri á hana 60%? Fá kaupmenn að kaupa inn vörur sínar? Nei, það er ríkisstj., sem fyrirskipar þetta okur. Ég sé, að hæstv. ráðherra ókyrrist í sæti sinn, þegar ég fer að taka fyrir óstjórn hans á landinu. En ríkisstj. hefur með sínum afskiptum og afskiptaleysi eyðilagt útflutningsverðmæti fyrir hundruð milljóna króna. Ég ætla ekki að fara að ræða um það núna, hvernig ríkisstj. bannaði mönnum að byggja yfir sig og sína, hvernig ríkisstj. hefur bannað mönnum að flytja inn sement og timbur. En ég ætla bara að slá því föstu, að ríkisstj. hefur gert framleiðslu landsmanna miklu minni og þar af leiðandi smám saman komið atvinnulífinu í öngþveiti og komið á atvinnuleysi.

Það er nóg vinna.

Jæja, getur ráðh. vísað á þá staði, þar sem vantar vinnu? Þeir vita þá, hvert þeir eiga að snúa sér. Ef ráðherra getur útvegað þessum mönnum vinnu, skora ég á hann að gera það, en segja af sér ella. Ríkisstj. hefur eyðilagt atvinnulífið. Þar, sem var áður blómlegt, er nú að verða hörmungarástand. Svo framarlega sem hér væri önnur stjórnarstefna, þá mundi verða blómlegt atvinnulíf í landinu, og mundi þá vera hægt að bæta á allmiklu af þeim álögum, sem fólkið nú kiknar undan. Þetta vildi ég segja hæstv. fjmrh. um það, hvernig taka eigi tekjur í ríkissjóð. Það á að gera almenningi mögulegt að reka sína atvinnu. Það á að lofa fólkinu að framleiða í friði, það á að fá að vinna og skapa sér atvinnu. Og fólkið á að fá að vinna í friði fyrir ríkisstj. Viðvíkjandi því, sem hæstv. ráðh. óskaði eftir, hvað ætti að gera til þess að útvega tekjur í ríkissjóðinn og til þess að spara, vil ég minna ráðh. á, að Sósfl. hefur gert tilraun til að koma fram með slíkt. En hvernig hefur farið um allt slíkt? Er það ekki stjórnarliðið, sem hefur fellt samstundis allt slíkt? Það mun ekki vanta viljann til sparnaðar, en þeir, sem hafa meiri hlutann á Alþingi, drepa þetta niður og bæta svo bara við útgjöldin. Það er ekki til neins að benda á þetta, þegar allt slíkt er eyðilagt. Það er hægt að benda á leiðir til sparnaðar, en ráðherra gengur ekki inn á þær leiðir, hann bara bætir við nýjum útgjöldum til þess að eyðileggja meira og stjórna landinu enn þá vitlausar. Hvað gerir ráðherra til þess að auka gróða í landinu? Af álagningunni á bátagjaldeyrinn fóru 700 þús. kr. til bátaútvegsmanna, en 2.4 millj. kr. til annarra einstaklinga. Ríkisstj. hefði t.d. eins getað tekið þessar milljónir í ríkissjóð. Það hefði verið nær en að láta þetta renna í sjóð einstakra manna. En hún vill ekki taka gróðann frá sínum gæðingum. Það er ekki til neins að benda ráðh. á slíkt. Ef hæstv. fjmrh. væri dálítið einarðari, mundi hann segja sem svo: Áður en ég legg til að hæta við álögur á fólkið, þá er rétt að taka ofur lítið af einstaklingum og stofnunum, sem gróðanum safna. - En hæstv. ráðherra sér aldrei neina aura nema aura fátæklinganna. Hér hinum megin við Austurvöll er stofnun, sem græðir 20 millj. kr. á ári, það er Landsbankinn. Ef Landsbankinn væri prívateign, mundi hann ekki verða skattfrjáls. Ef einstaklingur hefði tekjur á borð við Landsbankann, mundi hann greiða háan skatt. Mætti nú ekki taka ofur lítið af þessum gróða í ríkissjóð? Það er von, að það þýði lítið að benda ríkisstj. á það, hvar hún geti fengið tekjur. Allt slíkt er til lítils, því að ríkisstj. er sköpuð til þess að reyta af almenningi allt, sem hægt er af honum að reyta, að því er virðist, þannig að nú er farið að ganga að mönnum og bjóða upp kofana, sem þeir búa í, til þess að ná sköttum í ríkissjóð. Þannig er verið að ræna almenning í landinu. Þegar hæstv. ráðh. er að auglýsa eftir því, hvaða ráð séu til þess að bjarga afkomu ríkissjóðs, þá er hann að auglýsa gjaldþrot ríkisstj. sinnar og stefnu sinnar. Hæstv. ráðh. svaraði mínum spurningum út af bátaútveginum, að ég skyldi bera fram fyrirspurn um það hér á hæstv. Alþingi. Hann sagðist ekki hafa með þetta að gera, og mér skildist, að það væri hæstv. viðskmrh., sem væri þar ábyrgur. Hæstv. ráðherra virðist ekki kæra sig um að verja þennan samstarfsmann sinn. Ég vil segja hæstv. fjmrh. það, að ég hef litla trú á að bera fyrirspurnir undir hæstv. viðskmrh., því að ef honum þykir óþægilegt að svara þeim, neitar hann því. Það hefur sýnt sig, að hann neitar að svara slíkri fyrirspurn. Það er ekki þess vert, að hv. þm. spyrji þjóna sína, ef þeir neita að gefa upplýsingar. Ég bendi hæstv. fjmrh. á, að auglýsingin um bátagjaldeyrinn er gefin út 7. marz s.l. Auglýsingin er gefin út af fjárhagsráði samkv. ósk ríkisstj., og stendur þar í byrjun: „Samkvæmt ósk ríkisstjórnarinnar og með tilvísun til samkomulags, sem hún hefur gert við Landssamband ísl. útvegsmanna hinn 24. febr. s.l., er hér með birt eftirfarandi auglýsing.“ Af þessu er augljóst, að þessi auglýsing, sem fjmrh. treystir sér ekki til að verja að sé lögleg, er gefin út samkv. ósk hans sjálfs. Þess vegna vill hann koma sökinni á hæstv. viðskmrh., þó að hann sé meðsekur, og hann upplýsir, að hann hafi ekki hugmynd um, hvort þessi ráð stjórnarinnar hafi við l. að styðjast eða ekki. Hæstv. fjmrh. kallaði fram í umr. áðan, er ég benti á, að það væri skynsamlegra að létta á álögunum á almenningi, „að það væri léleg forretning“. Það er „léleg forretning“ að létta á álögunum á almenningi, ef það sleppir einhverju af tekjum ríkissjóðs. Það er augsýnilegt, að hæstv. ráðh. lítur á það sem sitt verk og stj. sinnar að reyta inn allt af almenningi eins og slæmur okrari, en slíkt er „léleg forretning“. Ég vil benda hæstv. ráðh. á, að það er ekki í þessum tilgangi, sem ríkissjóður er rekinn, heldur til að hjálpa fólkinu í landinu, og að stofna til mikilla óþarfa útgjalda er „léleg forretning“. Ef þessi hugsun býr á bak við stjórnarstefnu hæstv. ráðh., þá fer ég að skilja, hvers vegna stefnt er að því að reyta allt af almenningi, sem hægt er. Það er litið á það sem slæma forretningu að skila fólkinu aftur peningunum, þegar það á við atvinnuleysi að búa og er að brotna undan álögum, sem skapast undir hans eigin fjármálastjórn. Er slík hugsun gægist upp, fer óstjórn sú, sem hann er sekur um, að verða skiljanleg. En við slíkri stjórnarstefnu er erfitt að gefa holl ráð. Raunverulega er eina ráðið fyrir hann að segja af sér. Þó að hann sjái, að allt er að brotna saman undan hans eigin óstjórn, sér hann ekki ástæðu til að breyta stjórnarstefnu sinni. - Ég býst við, að þetta verði rætt ýtarlegar við næstu umr., og ég fæ tækifæri til að ræða þetta í n. Þá ætla ég að freista þess, hvort ekki sé hægt að koma vitinu fyrir hæstv. ríkisstj., og læt því útrætt um þetta núna.



Herra forseti. Það voru nokkur atriði í ræðu hæstv. ráðh., er hann vék að því, hvað ég hefði sagt hér í umr. í gær. Hæstv. fjmrh. talaði um í ræðu sinni, að ekki þyrfti að undra, þó að hér væri lagður á söluskattur, því að þessi leið væri farin annars staðar, og nefndi hann sem dæmi, að í Noregi væri 10% söluskattur. Þetta er rétt, en það þarf að skýra það nánar. Áður en söluskatturinn í Noregi var hækkaður upp í 10%, var honum varið til niðurgreiðslu á nauðsynjum. En eftir að skatturinn var hækkaður í 10%, er hann notaður til að bera kostnað af sívaxandi hervæðingu. En nú er svo komið, að niðurgreiðslur er litlar á Íslandi og við þurfum ekki að standa straum af hervæðingu. Þess vegna þurfum við ekki að sækja fyrirmyndina til Norðurlandanna, þar sem þau hafa við önnur viðfangsefni að glíma. Hæstv. ráðh. sagði, að ekki væri um annað að ræða en samanburð á ríkisreikningnum 1949 og áætlun 1952. Ég játa, að hæstv. ráðh. tók skýrt fram, að samanburðurinn var gerður á reikningi og áætlun. Hæstv. ráðh. hafði líka annað til samanburðar, þ.e. áætlun 1949 og 1952, hann hefur ekki athugað þetta, en ég ætla, að niðurstaðan verði nokkuð önnur en hæstv. ráðh. fékk. - Hann sagði einnig, að ef hv. þm. vildu bera fram till. um að minnka tekjur ríkissjóðs, yrðu þeir að benda á, hvernig ríkið ætti að standa straum af kostnaði sínum. Ég gat þess, að það væri sannfæring mín, að hægt sé að afgreiða greiðsluhallalaus fjárlög, þó að söluskatturinn verði afnuminn. Við afgreiðslu fjárl. mun gefast tækifæri til að ræða þetta nánar. Ég hygg, að við Alþfl: menn munum bera fram rök fyrir því, að hægt sé að afnema söluskattinn án þess að afgr. fjárl. með greiðsluhalla. Hæstv. ráðh. spurði mig, hvort það væri mín ætlun, að ekki ætti að greiða lausaskuldir, sem safnazt hafa fyrir undanfarið. Ég segi, að það sé óeðlilegt og óréttlátt að skattpína almenning til að greiða á örskömmum tíma skuldir, sem af illri nauðsyn varð að stofna til. Ég álít, að skuldir eigi að greiðast, en það eigi ekki að skattpína almenning til að greiða þær á skömmum tíma. Hæstv. atvmrh. er ekki staddur hér í d. núna, en hann virtist ætla að koma fram stefnubreyt. í þessu máli, - enda virðist hnífurinn ekki ganga á milli þessara ráðh. í stefnu ríkisstj. - Þegar hann varpaði fyrirspurn til mín, þóttist hann hafa matadora á hendi, en ég held, að þeir hafi reynzt lághundar. Hann sagði, að mín ríkisstj. hefði lagt fjárl. fyrir árið 1950 fyrir þingið í nóv. 1949 og þar hafi verið gert ráð fyrir söluskatti, en ekki útflutningsuppbótum til bátaútvegsins. Þetta er rétt, það sem það nær. En það þarf ekki að skoða þau fjárl. lengi til að sjá, að söluskattur er áætlaður 36 millj. og dýrtíðarráðstafanir nærri jafnmiklar. Í beinu framhaldi af l. frá 1948 var lagt til, að söluskatturinn yrði notaður til að greiða niður nauðsynjar og til að styðja bátaútveginn. Það þarf ekki annað en fletta upp í fjárl. frá þeim tíma til að sjá þetta. Rétt eftir kosningarnar 1949 baðst ég lausnar fyrir mig og ráðuneyti mitt, því að þeir flokkar, sem gengu til kosninga, voru með gengislækkun á prjónunum. Ég og minn flokkur vorum andvígir þessu og töldum rétt, að aðrir flokkar kæmu með sin úrlausnarefni. Þáverandi stjórn taldi rétt að binda ekkert fyrir hið nýkjörna Alþingi, þó að hún hafi lagt fram fjárl., sem gerðu ráð fyrir söluskatti og svipaðri upphæð til dýrtíðarráðstafana. Það má segja, að samanburður á fjárl. 1950 og nú sýni sitt hvað, þar sem ráðh. áætlar söluskattinn 77 millj. kr., en dýrtíðarráðstafanir 25 millj. Eftir áætlun eru því 52 millj. af söluskatti, sem fara til beinna útgjalda ríkissjóðs. Tilgangur söluskattsins er því allt annar nú en 1948 og 1949. Það lágu bein og óbein loforð um, að gengislækkunin létti af skattaálögunum. Það er ekki von, að við stjórnarandstæðingar göngum inn á að leggja á þungan söluskatt sem almennan eyðslueyri fyrir ríkissjóð. - Ég sé ekki ástæðu til að taka fleira fram um þetta núna. Það gefst tækifæri til þess síðar að ræða höfuðatriði þessa máls og stjórnarstefnuna.



Herra forseti. Ég ætla aðeins að segja örfá orð út af því, sem hv. 8. landsk. þm. tók fram. Ég bendi á það á ný, að áður en gengislækkunin kom til framkvæmda, var þessum málum svo komið, að þeir tekjustofnar, er þá voru og eru þeir sömu nú, þó örlítið breyttir fram og aftur, hrukku ekki fyrir gjöldum, og þá var ekkert til í útflutningsuppbætur. Það er rétt, að ráðgert hafi verið að greiða niður verðlag, og það var gert, þó að upphæðin hafi verið lægri núna. Útgjöld ríkissjóðs hafa farið hækkandi vegna hækkaðra launa. Megnið af söluskattinum varð að fara til almennrar greiðslu og niðurgreiðslu. Þess vegna gat ekki orðið af útflutningsuppbótum. Út af því, sem hv. 2. þm. Reykv. sagði, vil ég henda á, að það voru mest vafningar og hann fór alveg fram hjá kjarna málsins í ræðu sinni. Hann gerði sér upp spurningu til að svara, sem hann sagði, að ég gæti ekki svarað. Ég spurði aldrei að því, hvernig ætti að afla tekna í ríkissjóð. Ef að þeirra ráði væri horfið, að fella niður söluskattinn, veit ég ekki, hvar þeir ætla að afla tekna í ríkissjóð. Eins og búast mátti við, reyndu þeir nokkuð að svara, þó að ég kalli þetta ekkert svar. Í fjvn. komu þeir með till., sem eingöngu miðuðu að því að lækka tölur í fjárlfrv., án þess að það komi til mála, að útkoman verði betri. Hv. þm. talaði um, að stjórnarstefnan drægi úr atvinnulífinu og þess vegna yrðu tekjur ríkissjóðs minni, en ef stjórnað væri af meiri skynsemi, væri atvinnulífið blómlegra og skattarnir minni. Ég botna hvorki upp né niður í þessu, en bendi á, að vegna núverandi stjórnarstefnu í atvinnu- og framleiðslumálum hefur framleiðslan aukizt stórlega á síðasta missiri. Ef litið er á afkomu ríkisins, þá hrukku sömu tekjustofnar ekki til að standa undir gjöldum ríkisins, sem hrökkva nú til þess, þannig að nokkuð er greitt af lausaskuldum, án þess að nokkrir skattar séu hækkaðir. Ég benti á í framsöguræðu minni með fjárlfrv., að afkoma ríkisins hefði batnað vegna þess, að stefnan er rétt í framleiðslumálum og atvinnumálum. Ég gæti skilið þessa menn, ef hér væri um að ræða að hækka skatta og tolla, en það hefur orðið hlutverk Alþ. undanfarin ár, að undanteknu þinginu í fyrra og vonandi núna. Ég þekki enga þjóð, sem nú lækkar skatta, og þó ætla þessir hv. þm. að rifna út af því, að stj. haldi óbreyttum sköttum. Andstaða þessara manna væri eðlileg, ef stj. ætlaði að halda þessum sköttum óbreyttum til að safna í sjóði. En þegar það má ekki tæpara standa að koma saman fjárl., þá finnst mér óskiljanlegt þetta málavafstur. - Ég ætla svo ekki að hafa þetta lengra.



Herra forseti. Mér þótti hæstv. fjmrh. breyta um spurninguna, sem hann lagði fyrir mig. Ég man ekki betur en hann hafi spurt mig, ef ég vildi afnema söluskattinn, hvar ætti þá að afla tekna í ríkissjóð. Ég held, að spurningin hafi áreiðanlega verið þannig, og held, að ég hafi drepið á þetta. - Ég skil vel, að hæstv. fjmrh. botni hvorki upp né niður í minni ræðu samkv. hans sjónarmiði um atvinnulíf og fjármálalíf. Þó að gjaldþol almennings fari þverrandi, finnst honum sjálfsagt, að hann beri allan þungann eins og áður. Ég treysti mér ekki til að láta hann botna í þessu. - Hæstv. ráðh. gat þess, að framleiðslan hafi aukizt stórlega í tíð núv. ríkisstj. Mér þætti vænt um að fá skýrslu um aukningu t.d. í íbúðabyggingum. Hann sagði, að afkoma landsins væri stórum betri. Ég hef aldrei getað skilið þessa batnandi afkomu. Ég veit ekki, hvar þetta endar með svona rekstri. Það eru kannske skuldir ríkisins út á við, sem hann átti við. Erlendar skuldir eru nú 106 millj. kr. og innlendar 356 millj. kr., eða 100 millj. kr. hærri en í fyrra. Ég veit ekki, hvort þetta er afkoma til að stæra sig af. Ég held, að hún sé með endemum. - Hæstv. fjmrh. sagði, að hér væri ekki verið að fara fram á neinar nýjar álögur. Ég er ekki búinn að sjá fyrir endann á því á þessu þingi enn þá. Venjan hefur verið sú undanfarin ár að láta þær koma fram í þinglok - svona tvo síðustu daga þingsins - oftast rétt fyrir jólin.

Forseti (JG): Samkv. 54. gr. þingskapa fær hver flokkur til umráða þrjá stundarfjórðunga, er skiptast í tvær umferðir, 30 mín. í fyrri umferð og 15 mín. í þeirri síðari. Ef fulltrúi flokks talar lengur en 30 mín. í fyrri umferð, fær flokkur hans þeim mun styttri tíma til umráða í síðari umferð. Hins vegar er ekki heimilt að geyma tíma frá fyrri umferð til síðari umferðar. Röð flokkanna verður þessi: Alþfl., Sjálfstfl., Sameiningarfl. alþýðu - Sósfl. og Framsfl. Þá hefst umræðan, og tekur til máls hv. 3. landsk. þm. Gylfi Þ. Gíslason, sem talar af hálfu Alþfl. og hefur til umráða 30 mín.



Herra forseti. Háttv. áheyrendur. Í eldhúsdagsumræðunum, sem fram fóru hér á hinu háa Alþ. í febrúar síðastliðnum, lét ég þau orð falla, að núv. ríkisstj. væri fyrsta hreina íhaldsstjórnin, sem setið hefði að völdum á Íslandi í aldarfjórðung. Það, sem gerzt hefur síðan, hefur ekki aðeins staðfest, að þetta var rétt, heldur leitt í ljós, að þessi ríkisstj. er mesta afturhaldsstjórn. sem fengið hefur völd á Íslandi síðan þar var fyrst myndað íslenzkt ráðuneyti. Bezti mælikvarðinn á ríkisstj. er það, hvað hún gerir til þess að létta almenningi lífsbaráttuna. Sú stjórn, sem horfir á það aðgerðalaus, að hagur almennings þrengist í sífellu, en telur það sjálfsagt, að milljón eftir milljón renni í vasa milliliða og fjáraflamanna, sú stjórn er ekki stjórn fólksins í landinu. Það er auðvitað vond stjórn, sem segist ætla að gera rangt og gerir það. Sú stjórn er þó verri, sem segist ætla að gera rétt, en gerir rangt. En verst allra er þó sú, sem segist hafa verið að gera rétt, þegar hún hefur verið að gera rangt, en þannig er sú ríkisstjórn, sem nú situr að völdum á Íslandi. Hún virðist ekki eiga neina hugsjón, hún hefur ekki barizt fyrir neinu stóru framfaramáli, er hafi getað heillað hugi manna, hún hefur ekki efnt til neinna umbóta í félagsmálum eða menningarmálum. Þær stórframkvæmdir, sem unnið er að í landinu, voru afráðnar áður en hún kom til valda og eru kostaðar af erlendu fé. Það er ekkert gert til þess að bæta lífskjör þjóðarinnar og jafna þau. Öll spor, sem þessi ríkisstj. hefur skilið eftir sig, eru spor aftur á bak. Hæstv. ríkisstj. taldi það í upphafi höfuðmarkmið sitt að koma jafnvægi á þjóðarbúskapinn með gengisbreytingu og afnámi verzlunarhafta. Afleiðingarnar áttu að verða: 1) Aukin framleiðsla og aukin atvinna. 2) Bættir verzlunarhættir. 3) Lækkaðir skattar. Ekki hafa úrræði nokkurrar íslenzkrar stj. brugðizt jafnhrapallega og þessi. Hafa allir haft atvinnu? Eigum við ekki að leita upplýsinga á Siglufirði og í öðrum kaupstöðum og kauptúnum kringum allt land? Veit ekki hvert mannsbarn, að hér hefði verið stórkostlegt atvinnuleysi í haust, ef erlent herlið hefði ekki þurft að láta byggja hús á Keflavíkurflugvelli? Bjargaði gengislækkunin bátaútveginum? Þá hefði varla þurft að taka upp bátagjaldeyrisskipulagið, sem var í raun og veru ný gengislækkun, og það meira að segja í hinu skaðlegasta formi, enda höfðu ráðunautar ríkisstj. í efnahagsmálum varað alvarlega við slíkum ráðstöfunum, þegar þeir mæltu með gengislækkuninni. Er verzlunin orðin frjáls? 40–50% innflutningsins eru enn háð leyfisveitingum, og bátaútvegsmenn munu í ár hafa einkarétt til innflutnings um það bil 15% innflutningsins. Og allir vita, hve fjarri því fer, að útflutningsverzlunin sé frjáls. Ríkisstj. hefur ekki komið á frjálsri verzlun, en hún hefur leyft frjálsa álagningu. Hafa skattar lækkað? Nei allir þeir skattar, sem lagðir voru á til þess að reyna að koma í veg fyrir gengislækkun og forða almenningi frá því dýrtíðarflóði, sem í kjölfar hennar hlyti að sigla, hafa verið framlengdir, þrátt fyrir gengislækkunina. Á íslenzkum almenningi hefur aldrei hvílt meiri þungi beinna og óbeinna skatta en einmitt nú. Hefur hið margumtalaða jafnvægi náðst? Á fyrstu átta mánuðum þessa árs var verzlunarjöfnuðurinn óhagstæður um 179 millj. kr. Hinum mikla innflutningi, sem nú fyllir búðirnar, er haldið uppi með erlendu gjafafé. Síðan ríkisstj. settist að völdum og til síðustu ágústloka hefur innflutningur til landsins numið 1060 millj. kr., en á sama tíma hefur vöruinnflutningur fyrir gjafafé numið 270 millj. kr., eða meiru en fjórðungi innflutningsins. Málsvarar ríkisstj. hafa látið sér sæma að þakka aukið vöruframboð undanfarið hinni „frjálsu verzlun“ ríkisstj., þótt staðreyndirnar séu þær, að fjórðungur alls innflutningsins sé fenginn að gjöf. Sú stjórn hefur ekki af miklu að státa, sem vill láta þakka sér, að eitthvað sé til í búðum undir þessum kringumstæðum. Um hið erlenda gjafafé er sannleikurinn annars sá, að mönnum með heilbrigðan þjóðarmetnað er fyrir löngu farið að þykja nóg um. Eitt er að gerast aðilar að þjóðasamtökum til viðreisnar í atvinnumálum og njóta aðstoðar í því sambandi og annað að þiggja árum saman erlendar matgjafir og láta svo kalla matinn árangur af frjálsri verzlun í þokkabót! Og hvernig hefur ríkisstj. gengið í baráttunni við dýrtíðina? Vísitala framfærslukostnaðar hefur hækkað um 50% síðan hún tók við völdum. Það er stærra stökk en vísitalan hefur nokkurn tíma tekið áður á jafnskömmum tíma. Gamla vísitalan væri nú komin upp í 612 stig, en kaupgjaldið hefur hækkað miklu minna. Síðan í ársbyrjun 1947 hefur framfærslukostnaður hækkað um 94%, en kaup verkamanna ekki nema um 53%. Í desember 1949 var verkamaður 10 mínútur að vinna fyrir einu kílógrammi af hveiti. Nú er hann 19 mínútur að því. Þá var hann 14 mínútur að vinna fyrir einu rúgbrauði, en nú 20 mínútur. Þá var hann eina klukkustund að vinna fyrir einu kílógrammi af kaffi. en nú þrjár klukkustundir og 15 mínútur. Hann var fimm stundir og fimm mínútur að vinna fyrir einni erlendri skyrtu í desember 1949, en nú er hann 9 stundir og 21 mínútu að því. Og þannig mætti lengi telja. Þannig hefur stefna ríkisstj. brugðizt á bókstaflega öllum sviðum. Málsvarar hennar játa þetta oft í aðra röndina, en segja þá um leið, að orsökin sé sú, að verðlag erlendis hafi hækkað svo mjög. Það sé sök erlendra verðhækkana, að svo margt hafi farið hér öðruvísi en vonað var. Samanburður á verðlagshækkunum hér og í nágrannalöndum sýnir að vísu, að þetta er rangt. Í Bretlandi hefur framfærslukostnaður hækkað um 11% á valdatímabili ríkisstj., í Danmörku um 16%, en hér um 50%. Það er algerlega ástæðulaust að vera að deila um það, hvernig standi á hinni 50 stiga hækkun vísitölunnar. Það er vandalaust að sundurliða hækkunina, þótt ríkisstj. hafi ekki haft sérstakan áhuga á því. En sú sundurliðun er þannig: 13 stig eru bein áhrif gengislækkunarinnar á erlendar vörur í vísitölunni, önnur 13 eru afleiðing af erlendri verðhækkun, en 24 stig eru innlend hækkun, auðvitað fyrst og fremst óbein afleiðing gengislækkunarinnar og stefnu ríkisstj. í viðskiptamálum. Um helmingur vísitöluhækkunarinnar er þannig innlend hækkun. Einungis liðlega fjórðungur hennar stafar beinlínis af erlendri verðhækkun, sem ekki var hægt að sjá fyrir, þegar gengið var lækkað. - Þetta ætti því að geta verið útrætt mál. Á engu sviði hefur stefna ríkisstj. þó brugðizt jafnhrapallega og í verðlagsmálunum. Á grundvelli lagabreytingar, sem ríkisstj. knúði fram á síðasta þingi, var nær allt verðlagseftirlit afnumið. Nú er árangur þessarar stefnu kominn í ljós. Hann er með þeim hætti, að Alþfl. telur bráðnauðsynlegt að lögleiða aftur skyldu fjárhagsráðs til þess að setja verðlagsákvæði og halda síðan uppi traustu verðlagseftirliti, og er það lagt til í frv. því, sem hér er til umr. Fyrir nokkrum vikum lauk verðgæzlustjóri mjög ýtarlegri athugun á þeirri breyt., sem orðið hefur á álagningu og verðlagi fjölmargra vöruflokka við afnám verðlagsákvæðanna. Verðgæzlunefnd fékk skýrslu þessa í hendur og sá þegar, að hér var hneykslismál á ferðinni. Hæstv. viðskmrh., Björn Ólafsson, gerði ítrekaðar tilraunir til þess að tefja það, að nokkuð yrði um skýrsluna birt, en formaður n., Jón Sigurðsson, taldi sér það skylt vegna umbjóðenda sinna að skýra opinberlega frá niðurstöðum þessarar hlutlausu rannsóknar og gerði það. Tveim dögum síðar hélt hæstv. viðskmrh. útvarpsræðu um málið og brigzlaði Jóni Sigurðssyni þar um að hafa framið trúnaðarbrot með birtingu skýrslunnar. Jóni var meinað að bera þessar sakir af sér í útvarpinu, en það var að sjálfsögðu fjarstæða, að hann hefði brotið nokkurn trúnað. Hann var ekki og er ekki starfsmaður ráðh. í verðgæzlunefnd, heldur fulltrúi stærstu neytendasamtaka landsins, Alþýðusambandsins. Hann var að rækja trúnað sinn við þau samtök og neytendur í landinu með því að birta skýrsluna. En það er vissulega athyglisvert, að hefði ekki notið við árvekni og kjarks formanns verðgæzlun, er alls ekki víst, að umrædd skýrsla hefði yfirleitt verið birt almenningi í heild. Þessi skýrsla er svo þrautrædd, að ég ætla ekki að ræða hana í einstökum atriðum. En á grundvelli hennar og ýmissa annarra upplýsinga, sem ég hef aflað mér, hef ég gert nokkrar athuganir, sem ég ætla að leyfa mér að skýra frá, en niðurstöður þeirra eru í aðalatriðum þær, að álagning hafi við afnám verðlagsákvæða hækkað svo gífurlega, að óverjandi sé að taka ekki á ný upp verðlagseftirlit, svo sem lagt er til í frv. því, sem hér er til umræðu. Rétt er þó að taka fram, að ekki hafa allir þeir, sem við verzlun fást, hækkað álagningu sína jafnmikið. Samvinnufélög virðast hafa hækkað hana minna en kaupmenn, en á sumum sviðum og sums staðar þó jafnmikið. Þá er og mjög mikill munur á því, hvernig smásalar annars vegar og heildsalar hins vegar hafa brugðizt við heimildinni til frjálsrar álagningar, og hafa smásalar sýnt þar svo miklu meiri hófsemi, að geta verður þess sérstaklega. Meðalálagningarhækkun á vefnaðarvöru í smásölu hefur samkvæmt hinni kunnu skýrslu verðgæzlustjóra numið um 47%, og þar af eru 14% bein afleiðing af álagningarhækkun í heildsölu. En meðalálagningarhækkun heildsala hefur numið hvorki meira né minna en 180%. Sú stétt hefur m. ö. o. notað álagningarfrelsið til þess að nærfellt þrefalda brúttótekjur sínar, þ. e. álagninguna. En nú skal ég ræða málið í einstökum atriðum. - Ég sný mér fyrst að bátagjaldeyrinum. Útflytjendur bátaafurða hafa sem kunnugt er einkarétt til innflutnings ýmissa vörutegunda, sem aðrir mega ekki flytja inn, fyrst og fremst ávaxta, mjög margs konar vefnaðarvöru, bifreiðavarahluta, rafmagnsheimilistækja, snyrtivarnings og ýmiss konar byggingarvöru. Innflutningsleyfin selja þeir yfirleitt innflytjendum fyrir gjald, sem þeir mega leggja á vöruna. Hinn 15. þessa mánaðar var innkaupsverð þeirrar bátagjaldeyrisvöru, sem búið var að flytja til landsins, 24 millj. kr. Ef gert er ráð fyrir því, að bátagjaldeyrisvörur þær, sem verðgæzlustjóri athugaði í rannsókn sinni, séu rétt mynd af bátagjaldeyrisverzluninni í heild, þá hefur söluverð þessarar bátagjaldeyrisvöru verið 101 milljón. Vara, sem kostar erlendis 24 millj., er m. ö. o. seld neytendum hér fyrir 101 millj. Af mismuninum hafa bátaútvegsmenn fengið 10 ½ millj. Álagning heildsala og smásala hefur verið frjáls, og hefur hún numið 35 millj. En athyglisverðast í þessu sambandi er þó að athuga, hversu miklu hærri álagningin hefur raunverulega verið en hún hefði orðið, ef verðlagsákvæði hefðu verið í gildi áfram. Ef skýrsla verðgæzlustjóra er lögð til grundvallar, hefur álagningarhækkunin numið 19 millj. Milliliðir hefðu átt að fá 16 millj. fyrir að dreifa þessari voru samkvæmt verðlagsákvæðum, og virðist það sæmilegt, en þeir taka 35 millj., eða 19 millj. kr. meira. Þessar tölur eru ekki aðeins athyglisverðar fyrir neytendur. Þær eru það hreint ekki síður fyrir útvegsmenn. Samtímis því, sem þeir leggja 10½ milljón á þennan gjaldeyri, sem þeim hafa verið fengin umráð yfir til þess að komast úr kröggum, hækka milliliðir álagningu sína á þær vörur, sem keyptar eru fyrir hann, um 19 millj. Meðalálagning á bátagjaldeyrisvörur hefur hækkað um 128% og útsöluverð þeirra hefur hækkað um 23% af þessum sökum. Þessar tölur eru ótrúlegar, en þær eru réttar samt. Enn þá furðulegri verður niðurstaðan, þegar athugaðar eru einstakar vörutegundir. Til 1. okt. höfðu verið fluttir inn ýmiss konar ávextir fyrir rúmar 6 millj. af bátagjaldeyri. Söluverð þessara ávaxta hefur numið 29 millj., ef byggt er á athugun verðgæzlustjóra. Álagning útvegsmannanna hefur numið 3,6 millj. kr., en álagningarhækkun milliliðanna 7,2 millj., eða nákvæmlega helmingi hærri upphæð. Viðbótarálagningin á þá vefnaðarvöru og þann fatnað, sem fluttur hefur verið inn fyrir bátagjaldeyri, nemur 2,7 millj. kr., o. s. frv. Ég fullyrði, að annað eins og þetta hefði ekki getað gerzt í nokkru nálægu landi. Þetta eru ekki siðaðir viðskiptahættir, heldur bein fjárplógsstarfsemi. Mig minnir, að einhverjir hafi lofað að berjast gegn fjárplógsstarfsemi. Hvar er það fólk niður komið? Bátagjaldeyrisskipulaginu var ætlað að vera styrkur til bátaútvegsins. En það hefur fyrst og fremst reynzt styrkur til heildsalanna. Atvinnureksturinn er fjarri því að vera styrkjalaus enn. Og nú eru það heildsalarnir, sem eru orðnir aðalstyrkþegarnir! Er það í raun og veru fyrirætlun ríkisstj. að láta þennan ósóma halda áfram, eftir að henni er orðið kunnugt um það, sem gerzt hefur? Það er ekki búið að flytja inn vörur fyrir nálægt allan þann bátagjaldeyri, sem útvegsmenn eru búnir að selja. Eiga íslenzkir neytendur að trúa því, að í landinu sé ríkisstj., sem lætur það eins og vind um eyrun þjóta, þótt henni sé sýnt fram á, að milliliðir hafi hækkað þóknun sína fyrir að dreifa vörum, sem kosta 24 millj. kr. í innkaupi, um 19 millj. kr.? Ýmsir virðast hafa talið, að álagningarhækkunin hafi eingöngu orðið á bátagjaldeyrisvörum. Á öðrum vörum, sem verðlagseftirlit hefur verið afnumið á, hafi álagning ekki hækkað mikið. Þetta er þó hinn herfilegasti misskilningur. Verðgæzlustjóri athugaði sérstaklega vefnaðarvöru, sem er ekki flutt inn fyrir bátagjaldeyri, rúmlega 40 vörusendingar. Ef unnið er úr þessum skýrslum, kemur í ljós, að heildarálagningin hefur verið 75% hærri en meðan verðlagsákvæði voru í gildi. Þessi álagningarhækkun hefur hækkað söluverð vefnaðarvörunnar um 18%. Innflutningur vefnaðarvöru á þeim þrem mánuðum, sem liðnir eru síðan verðlagsákvæðin voru afnumin, hefur numið um 30 millj. kr. Álagningarhækkunin á þessar vörur nemur 10 til 11 millj. Það svarar til þess, að milliliðir í vefnaðarvöruverzlun hækki gjaldið fyrir þjónustu sína í sambandi við ársinnflutning á vefnaðarvöru um hvorki meira né minna en rúmar 40 millj. Lausleg athugun á vísitölunni leiðir í ljós, að álagningarhækkunin hefur valdið 4–5 stiga hækkun á vísitölunni. Hinn óvinsæli söluskattur svarar til 5–6 stiga í vísitölunni. Álagningarhækkunin og söluskatturinn valda þannig um 10 stiga hækkun á vísitölunni, eða tveim þriðju hlutum af þeirri hækkun hennar, sem orðið hefur vegna verðhækkunar erlendis og málsvarar ríkisstj. eru alltaf að klifa á, að sé undirrót alls þess, sem aflaga hefur farið. Þessar staðreyndir eru vissulega þungur dómur um stefnu ríkisstj. Engin íslenzk ríkisstj. hefur kallað annan eins dóm yfir stefnu sína á mikilvægu sviði. Hæstv. viðskmrh., Björn Ólafsson, lét svo um mælt í útvarpsræðu um viðskiptamálin, að skýrsla verðgæzlustjóra sýndi að vísu nokkur dæmi um óhóflega álagningu, en yfirleitt hefði álagningin þó verið hófleg síðan verðlagsákvæðin voru afnumin, enda hefði álagningin verið of lág. Ég skal hiklaust játa, að álagningin var fyrir gengislækkunina orðin óeðlilega lág á ýmsum vörum, einkum í smásölu, sérstaklega þegar haft er í huga, hve mjög hafði verið dregið úr neyzluvöruinnflutningi. Það var ranglátt og óeðlilegt, þegar ákveðið var samtímis gengislækkuninni, að ekkert mætti leggja á þá verðhækkun, sem af henni hlytist. Nokkur hækkun á álagningunni var réttmæt, þótt þess verði einnig að gæta, að sala jókst mjög vegna aukins innflutnings. Fjárhagsráð leyfði og tvívegis almenna hækkun á álagningu. En ríkisstj. lét ekki þar við sitja. Hún afnam flest verðlagsákvæði. Nú er dómur reynslunnar um þessa ráðstöfun fallinn. Meðalálagning á bátagjaldeyrisvörur hefur hækkað um 128%, meðalálagning á vefnaðarvörur um 75%. Þetta kallar hæstv. viðskmrh. hóflegt. Aðrir hæstv. ráðh. ríkisstj. virðast vera á sömu skoðun. Ég þarf ekki að minna þá launamenn, sem mál mitt heyra, á það, hvílíka baráttu það hefur oft kostað þá að fá kaup sitt hækkað um 10%. Ég þarf ekki að minna sjómenn á verkfallið, sem þeir þurftu að heyja fyrir skömmu til þess að fá nokkra lagfæringu á launum sínum og starfskjörum. Ég þarf ekki að minna bændur á, að þeim er ekki í sjálfsvald sett, á hvað þeir selja afurðir sínar. Það er hins vegar stefna ríkisstj., að ein stétt, kaupsýslustéttin, skuli hafa sjálfdæmi um það, hvað hún tekur fyrir þjónustu sína. Og þegar hún notar þessa heimild til þess að tvöfalda og jafnvel þrefalda þóknun sína, þá segir hæstv. viðskmrh., að það sé hóflegt. Það er alrangt, að skýrsla verðgæzlustjóra leiði fyrst og fremst í ljós, að nokkrir menn hafi misnotað aðstöðu sína og okrað. Þar er að vísu að finna dæmi um herfilegt okur, og ríkisstj. ber skylda til að stöðva slíkt þegar í stað. En allar tölur, sem ég hef nefnt, eru heildartölur og meðaltalstölur. Þær sýna, að eins og ástandið er hér á landi nú, er ekki hægt að vera án verðlagseftirlits. Það er í sjálfu sér ekki hægt að áfellast kaupmenn og kaupfélög, þótt þau hækki álagningu sína, þegar ríkisvaldið segir þeim beinlínis, að þeir megi hafa hana eins háa og þeim sýnist, og hvetur þá til að selja vörurnar á því verði, sem markaður þoli. Það er ríkisstj. öllu fremur en kaupsýslustéttin, sem ber höfuðábyrgð á því hneyksli, sem hér hefur átt sér stað. Andstæðingar Alþfl. halda því fram, að það sé stefna hans að koma hér aftur á sem mestum höftum og sem mestri skriffinnsku. Þeir menn, sem þannig tala, geta varla hafa lesið frv. það, sem hér er til umr. Það fjallar um það eitt, að aftur skuli sett hámarksverð á álagningu. Það er furðulegur hugtakaruglingur, þegar blandað er saman innflutningshöftum og jafnvel skömmtun annars vegar og verðlagseftirliti hins vegar. Þegar talað er um frjálsa verzlun í nágrannalöndunum, er fyrst og fremst átt við það að innflutningur og útflutningur sé ekki háður opinberum leyfisveitingum. Hér er hvorki frjáls innflutningur né útflutningur. Bátagjaldeyrisskipulagið er meira að segja svo fjarskylt frjálsri verzlun, að það er á mörkum þess að vera samrýmanlegt reglum alþjóðagjaldeyrissjóðsins. En hér er aftur á móti frjáls álagning. Þetta er þveröfug stefna við það, sem tíðkast í nágrannalöndunum, hvort sem þar sitja vinstrisinnaðar eða hægri stjórnir að völdum. Í öllum þessum löndum hefur verið að því stefnt síðan stríði lauk, og þó einkum eftir að Marshallsamstarfið kom til sögunnar, að afnema höft á innflutningi og útflutningi. Alþýðuflokkar nágrannalandanna hafa stutt þessa stefnu, og íslenzki Alþfl. vill einnig styðja hana. Við gagnrýnum ekki afnám innflutningshaftanna, ef hægt er að sýna fram á, að þau leiði ekki til erlendrar skuldasöfnunar eða tefji nauðsynlega fjárfestingu. En við gagnrýnum það, að ekkert eftirlit sé með söluverði hinnar innfluttu vöru. Ýmsar erlendar ríkisstj., sem hafa gengið lengra í því en ríkisstj. hér að afnema hömlur á innflutningi, hafa ekki látið sér koma til hugar að afnema um leið allt eftirlit með verðlagi, og á það við um bæði Norðurlönd og Bretland. Jafnvel í Bandaríkjunum er verðlagseftirlit, og Truman talaði nýlega í ræðu um nauðsyn þess að auka það. Allir, sem fylgjast með því. sem gerist í heiminum, vita, hvernig stendur á þessu. Verðhækkanirnar, sem siglt hafa í kjölfar Kóreustríðsins og annarra atvika, hafa kallað á verðlagseftirlit. Ábyrgar ríkisstj. í öðrum löndum, hvort sem þær eru vinstri-sinnaðar eða hægri-sinnaðar, horfa ekki á það aðgerðalausar, að verðlag hækki. En hér á Íslandi situr ríkisstj., sem lætur eins og hún viti ekkert, hvað er að gerast í heiminum í kringum hana, talar eins og afnám innflutningshafta hljóti að vera hið sama og afnám verðlagseftirlits og afnemur svo verðlagseftirlitið, en ekki innflutningshöftin. Íslendingar hafa aldrei fyrr haft aðra eins ríkisstj. yfir sér. Og í engu nágrannalandanna er önnur eins stjórn. Það þarf að fara austur í Asíu eða suður í Afríku til þess að finna einhverjar hliðstæður. Andstæðingar Alþfl. bera honum á brýn, að hann vilji koma hér aftur á höftum. Þetta er alrangt, en þessi málflutningur er athyglisverður. Höftin voru óvinsæl, og nú eru málsvarar Sjálfstfl. og Framsfl. sítalandi um gífurlega ánauð, ógurlega spillingu og stórfelldan svartan markað, sem siglt hafi í kjölfar þeirra. En halda þessir menn, að almenningur viti ekki, hverjir hafa stjórnað höftunum s. l. 10 ár? Í nær öllum þeim n., sem höftunum hafa stjórnað, hafa sjálfstæðismenn og framsóknarmenn átt fjóra fulltrúa af fimm. Margt af því, sem nú er sagt um fortíðina, er blekking ein til þess að verja ófremdarástandið, sem nú er. En það er rétt, að mörg og stór mistök hafa átt sér stað, mistök, sem þeir, er fóru með meirihlutavaldið í þessum n., bera auðvitað ábyrgð á. Ég skal nefna eitt dæmi. Á áratugnum 1938–47 var innflutningur sokka úr ull og silki tæpar 66 smálestir á ári að meðaltali. Á árunum 1948–50 var innflutningurinn hins vegar rúmar 26 smálestir á ári. Á báðum tímabilunum voru innflutningshöft. Á áratugnum, sem ég nefndi fyrst, var eftirspurninni fullnægt þrátt fyrir höftin, og enginn talaði þá um svartan markað á sokkum. En á árunum 1948–50 er innflutningur þessarar nauðsynjavöru skorinn niður um hvorki meira né minna en 60%. Þarf nokkur að undrast svartan markað, þegar þannig er haldið á málum? Það er engu líkara en að verið sé að skipuleggja svartan markað, þegar þannig er farið að. Hverjir réðu þessu? Í innflutningsnefndunum voru 4 af 5 sjálfstæðis- og framsóknarmenn. - Og hvað gerðu þessir heiðursflokkar, þegar þeir voru orðnir einir um ríkisstj.? Gerðu þeir ráðstafanir til að afnema svarta markaðinn? Ónei, þeir löggiltu hann með bátagjaldeyrisskipulaginu. Ég hef nú sýnt fram á, að stefna þessarar ríkisstj. - og þá sérstaklega stefna hennar í viðskiptamálum - hefur verið almenningi beinlínis fjandsamleg. Neytendur hafa að nauðsynjalausu verið látnir greiða stórhækkað vöruverð, þótt dýrtíð sé svo mikil, að almenningur eigi fullt í fangi með að láta kaup sitt hrökkva fyrir nauðsynjum, en milliliðir hafa aukið tekjur sinar um tugi milljóna. Mig langar til þess að spyrja þá launamenn, sem mál mitt heyra og greiddu Sjálfstfl eða Framsfl. atkv. við síðustu kosningar, hvort þeir hafi gert það í því skyni, að þannig yrði komið fram við þá. Mig langar til að spyrja sjómenn, hvort þeim finnist ekki dálítill munur á því, hvernig ríkisstj. tekur í tilmæli þeirra um hækkað kaup og tilmæli innflytjenda um hækkaða álagningu. Mig langar til þess að spyrja útvegsmenn, að hverjum þeim finnist hafa verið betur búið, þeim eða heildsölunum, í sambandi við bátagjaldeyrinn. Mig langar til að spyrja iðnaðarmenn, hvort þeir telji slíka stjórnarstefnu sér til hagsbóta. Og mig langar til þess að spyrja bændur, sem langflestir styðja annaðhvort Sjálfstfl. eða Framsfl., hvort þeir hafi í raun og veru ætlazt til þess, að það yrði aðalstefnumál þeirrar ríkisstj., sem þeir lyftu til valda, að leyfa milliliðum að hækka álagningu eins mikið og markaðurinn leyfði, meðan afurðaverð þeirra er lögbundið. Sjálfstfl. hefur eina afsökun fyrir því að fylgja þessari stefnu, en aðeins eina. Hún er sú, að innan hans eru þeir tiltölulega fáu menn, sem hagnast á henni, og þeir hagnast líka vel. Þeir geta verið flokki sínum þakklátir. Framsfl. hefur hins vegar enga afsökun fyrir því að styðja þessa stefnu. Hann hefur reynt að afsaka sig með því að segja, að þótt álagning sé frjáls, muni kaupfélögin tryggja hóflegt vöruverð. Þannig mátti e. t. v. tala áður en reynsla fékkst. En þannig er ekki hægt að tala nú. Kaupfélögin hafa ekki getað tryggt sanngjarnt vöruverð. Þrátt fyrir starfsemi kaupfélaganna hefur álagning og milliliðakostnaður vaxið stórkostlega og íþyngt almenningi mjög. Það þýðir ekki heldur að segja, að kaupfélögin muni fá aðstöðu til samkeppni, ef engin höft verði á innflutningi. Innflutningsgetan takmarkast auðvitað af því innlenda fjármagni, sem innflytjandinn hefur til umráða. Lánsfjárkreppan leysir innflutningshöftin af hólmi. Sannleikurinn um „frílistann“ er sá, að bækistöðvar þeirra, sem takmarka innflutninginn, hafa verið fluttar úr gjaldeyrisdeild fjárhagsráðs í bankana, ofan af Skólavörðustíg niður í Austurstræti. Einn gáfaðasti og málsnjallasti maður, sem setið hefur á þingi fyrir Sjálfstfl., sagði einu sinni í umr. um frv. eitt, að það, sem sér líkaði verst við það, væri, að með því ætti að taka ágóða af atvinnu fárra manna til þarfa fjöldans. Þetta er og hefur alltaf verið kjarninn í stefnu Sjálfstfl. Ágóðinn af atvinnu fárra manna hefur alltaf átt að ganga fyrir þörfum fjöldans. Og þetta er kjarninn í stefnu núverandi ríkisstj. Fáir menn stórgræða á atvinnu sinni. Fjöldinn tapar. Og Sjálfstfl. er harðánægður með stjórnarstefnuna. Það er ekkert undarlegt. En þeir eru ekki fáir, sem finnst það undarlegt, að leiðtogar Framsfl. skuli vera ánægðir með þessa stjórnarstefnu og virðast einnig vera komnir á þá skoðun, að ágóði fárra manna sé mikilvægari en þarfir fjöldans. Þarf ég að minna hlustendur á kosningaloforð Framsfl. um baráttu gegn „fjárplógsstarfsemi“ og „verzlunarólagi“? Hefur reynslan nokkurn tíma afhjúpað kosningaglamur jafnrækilega? Hvað hugsa óbreyttir framsóknarmenn eiginlega um leiðtoga sína? Skyldu þeir ekki - og almenningur í landinu yfirleitt - telja sjálfsagt, að þetta frv. Alþfl. verði samþ. ? Að svo mæltu leyfi ég mér, herra forseti, að óska þess, að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. fjhn.

Forseti (JG): Þá hefur fulltrúi Alþfl., Gylfi Þ. Gíslason, lokið máli sínu. - Næst tekur til máls fulltrúi Sjálfstfl., hæstv. viðskmrh., Björn Ólafsson, og hefur til umráða 30 mín.



Frummælanda Alþfl. þótti hlýða að bera það fram hér við þessa umr., að ég hefði gert ítrekaða tilraun til að hindra, að upplýsingar verðgæzlustjóra um álagningu kæmu fram í dagsljósið. Ég geri ráð fyrir, að þessi lítilmannlega og ósanna fullyrðing hans sé komin frá framkvæmdastjóra Alþýðusambandsins, sem hljóp með skýrsluna í Alþýðublaðið, til þess að blað hans gæti birt fréttina á undan öðrum blöðum og notað hana til pólitískra árása. Ef honum var annt um að birta skýrsluna, hvers vegna lét hann þá ekki öll blöðin hafa hana? Skýrslan var ekki send honum, heldur n., sem hann er formaður fyrir. Hann fékk ekki leyfi n., enda hefði hún ekki getað gefið slíkt leyfi, þar sem plöggin voru send henni sem trúnaðarmál á ábyrgð verðgæzlustjóra. Jón Sigurðsson hefur reynt að afsaka trúnaðarbrot sitt með því, að honum hafi ekki verið afhent plöggin sem trúnaðarmál. En samkvæmt lögum má verðlagseftirlitið ekki afhenda neinum óviðkomandi upplýsingar, sem það fær í starfi sínu. Það hlaut því að liggja í hlutarins eðli, að verðgæzlustjóri gat ekki látið n. í té upplýsingarnar nema sem trúnaðarmál. Háttvirtur ræðumaður talaði um það sem niðurlægingu fyrir Íslendinga að taka við fé frá Marshallhjálpinni. Hv. þm. virðist hafa gleymt því, að flestar vestrænar þjóðir hafa tekið við slíku fé kinnroðalaust. Hér er þetta fé notað til að koma á stofn stórvirkum atvinnutækjum til að búa í haginn fyrir framtíðina. Hv. þm. talaði mikið um, hversu ómöguleg ríkisstj. væri og að hliðstæðu hennar væri ekki að finna nema í Asíu og Afríku. Þeim sárnar í Alþfl. um þessar mundir að hafa engan mann í ráðherrastól. Hann ásakaði einnig ríkisstj. fyrir atvinnuleysið, sem þó hefur ekki borið neitt á undanfarið, og sérstaklega kenndi hann ríkisstj. atvinnuleysið á Siglufirði, sem sprottið hefur af aflabresti á síldarvertíðum undanfarin ár. Flest er nú orðið ríkisstj. að kenna. Síðan 1931 hafa verið hér verzlunarhöft. Í mörg ár hefur verið hér verðlagseftirlit og skömmtun á vörum. Fyrst á þessu ári, tveimur áratugum eftir að höftin hófust, hefur verið gerð einbeitt tilraun til að losa þjóðina úr þessum viðjum og koma hér á frjálsri verzlun. Kostum frjálsrar verzlunar fyrir þjóðfélagið í heild ætla ég ekki að lýsa hér. En þeir, sem séð hafa ástandið í einræðislöndunum, þar sem fullkomin ríkiseinokun er á allri verzlun, og bera það saman við lönd, þar sem viðskiptin eru að mestu frjáls, þeir vita hver himinhrópandi munur er á kjörum fólksins. Á þessum tveimur áratugum, sem höftin hafa staðið hér, hefur verið leitazt við að láta haftakerfið ná tilgangi sínum með sífelldum breytingum í framkvæmdinni. Á þessu tímabili hafa margar nafnabreytingar orðið á þeim stofnunum, sem séð hafa um framkvæmdina. Þessar breytingar hafa bætt úr í svip, en svo hefur jafnan sótt í sama horfið. Takmarkið var jafnan fjarlægt, en óánægja fólksins fylgdi þessum ráðstöfunum eins og skuggi. Kerfið átti að tryggja það, að ekki væri meira flutt inn en hægt var að greiða. Á því hefur orðið mikill misbrestur fyrr og síðar. Það átti að sjá um sanngjarna skiptingu innflutningsins milli þeirra, sem verzluðu í landinu. Þetta hefur tekizt svo, að aldrei hefur linnt gagnrýninni í tvo áratugi og hatrammar pólitískar deilur hafa spunnizt af þessu. - Kerfið átti að tryggja almenningi hæfilega skömmtun og síðast en ekki sízt rétt verð. Hvorugt þetta hefur tekizt. Skömmtunin reyndist að ýmsu leyti skrípaleikur, er ákvað fólkinu skammt, sem það fékk ekki. Verðlagseftirlitið var vanmegnugt að sinna hlutverki sínu á þann hátt, sem upphaflega var til ætlazt. Ýmis óheilbrigð starfsemi þreifst í skjóli þess, eins og vill verða, þegar menn mega ekkert gera nema samkvæmt opinberum fyrirmælum. Reynslan hefur og hvarvetna verið sú í heiminum, að engar opinberar ráðstafanir geta tryggt rétt verð, ef þurrð er á vörum. Þá myndast svartur markaður, og við þann markað hefur engin þjóð getað ráðið, sem býr við vöruskort. Í tíð þeirrar stj., sem Alþfl. veitti forstöðu, þreifst svartur markaður betur en nokkru sinni fyrr eða síðar. Vörurnar hurfu unnvörpum úr umferð og voru seldar með leynd fyrir margfalt verð. Ekkert verðlagseftirlit náði yfir þessi viðskipti. Fatnaðarefnin hurfu úr búðunum, og húsmæðurnar gátu ekki keypt algengustu efni til sauma, svo að þær gætu sparað sér að kaupa vinnuna. En efnin komu fram síðar í tilbúnum fatnaði, sem seldur var á háu verði og farið hafði um margar hendur. Margar vörur voru ófáanlegar nema á svörtum markaði fyrir afar hátt verð, og það verð kom ekki fram í vísitölunni. Þannig var nú umhorfs í verðlagsmálunum, þegar núverandi ríkisstj. tók við völdum af stjórn Alþfl. Hið fyrsta, sem stjórnin þurfti að gera til þess að bægja frá þessu ófremdarástandi, var að undirbúa jarðveginn fyrir frjálsa verzlun og bæta úr þeirri vöruþurrð, sem fóðraði svarta markaðinn. Þetta var gert. Byrjað var á því að afnema skömmtunina, þrátt fyrir hrakspár Alþfl. Um leið og þessar hömlur voru niður felldar, hætti fólkið að hamstra og biðraðirnar hurfu eins og mjöll á vordegi. Alþýðublaðið hafði spáð því, að nú mundu hinir ríku kaupa allt, sem eftir væri í búðunum. Það brást. Þetta var ekki af því, að meiri vörur væru í búðunum, heldur af því, að menn tóku nú ekki lengur sinn skammt, ef þeir þurftu ekki á honum að halda. Menn voru nú frjálsir og höguðu sér eftir því. Stjórnin gerði sérstakar ráðstafanir til að auka innflutning á neyzluvörum almennings. Jafnframt gerði hún fyrstu tilraunina að gefa innflutningsverzlunina frjálsa. Fyrsti frílistinn var gefinn út 4. ágúst 1950. Hinn 7. apríl 1951 var gefinn út frílisti, sem gaf frjálsan innflutning á nærri helmingi þess vörumagns, sem venjulega er flutt til landsins. Skoðanir Alþfl. voru í fullri andstöðu við þessar ráðstafanir. Hann heimtar, að verzlunarhöftin verði sett á aftur. Og ekki eru nema þrjár vikur síðan frsm. flokksins í kvöld, Gylfi Þ. Gíslason, lýsti yfir því ásamt fleirum á fulltrúaráðsfundi flokksins, skv. frásögn Alþýðublaðsins, að til væri aðeins ein rétt leið í verzlunarmálunum, og hún væri landsverzlun. - Ég spyr: Er þessum mönnum ekki nokkur vorkunn? Og er nokkur furða, þótt hugsjónir þeirra fylli ekki lýðinn með eldlegum áhuga? Um leið og verzlunin var gefin frjáls að verulegu leyti, streymdu neyzluvörurnar inn í landið. Svarti markaðurinn minnkaði og visnaði eins og jurt, sem fær hvorki ljós né næringu. Þessi vágestur, sem alla stjórnartíð Alþfl. hvíldi eins og svartur skuggi yfir viðskiptunum, hvarf um leið og fólkið fékk meira frjálsræði í verzluninni. Húsmæðurnar þurftu ekki lengur að sæta óhagstæðum kaupum á tilbúnum flíkum. Nú gátu þær keypt efnin og saumað á sig og börnin sín fyrir lítið brot af því, sem tilbúnu flíkurnar kostuðu áður. Á allt þetta hefur Alþfl. horft með ólund og reynt að gera það tortryggilegt á allan hátt. En fólkið sjálft er ekki í vafa um, hvað hér hefur verið að gerast, því að það verður þess vart á degi hverjum. Um leið og vöruhungrið hvarf og markaðurinn fór að fyllast af ýmiss konar neyzluvörum almennings, lá næst fyrir að leitast við að mynda frjálst verðlag, sem gæti tryggt almenningi heilbrigt verð í frjálsri samkeppni. Til þess þurfti að koma verzluninni á þann grundvöll, að afkoma hvers innflytjanda og hvers kaupmanns væri undir því komin, að þeir gætu gert hin hagkvæmustu innkaup og tryggt sér hið lægsta verð. Í tíð hafta og hámarksverðs hefur ástandið verið þannig, að því hærra verði sem vörurnar hafa verið keyptar, því meiri hagnaður var að selja þær. Ástandið nam bókstaflega á brott alla hvöt til að kaupa vörurnar á lægsta verði. Hámarksverðið tryggði það, að hagnaðurinn var mestur af dýrustu vörunum, og vöruskorturinn sá fyrir því, að vörurnar seldust, hversu dýrar sem þær voru. - Er nú ekki nokkuð gefandi fyrir það að komast úr slíku öfugstreymi og gefa mönnum í staðinn hvötina og þörfina til að kaupa vörurnar við lægsta verði? Verðlagið var að verulegu leyti gefið frjálst fyrir þremur mánuðum til þess að leitast við að binda endi á það ástand, sem ég nú hef lýst, og koma á frjálsri samkeppni í vöruverði í landinu. Náist það að koma á óhindraðri, frjálsri samkeppni, er enga ráðstöfun aðra hægt að gera, sem betur tryggir hagsmuni neytendanna í sambandi við vöruverðið í landinu. Eins og sakir standa, og að því er snertir allar helztu neyzluvörur almennings, er enginn lengur verndaður með höftum, hámarksverði og vöruþurrð, eins og í stjórnartíð Alþfl., og þeir, sem nú bjóða of dýrar vörur, geta ekki selt þær. Þetta sannar reynslan nú daglega. En ástæðan til þess, að Alþfl. heimtar nú að ræða þetta mál frammi fyrir allri þjóðinni í útvarpinu, er sú, að hann heldur, að hann geti sannað, að þessi tilraun hafi mistekizt vegna misnotkunar, sem komið hefur í ljós á hinu frjálsa verðlagi á byrjunarstiginu. Ég gerði þessa misnotkun að umræðuefni í útvarpsræðu, er ég flutti 28. sept. En vegna þess, að margir af þeim, sem nú hlusta á þessar umræður, munu ekki hafa heyrt þá ræðu, verð ég málinu til skýringar að endurtaka nokkuð af því, sem ég sagði þá. Það varð mitt hlutverk 1943 að fá sett lög um verðlagseftirlit, sem strangari voru en áður hafði tíðkazt og náðu til allra vara og þjónustu. Eins og ég var sannfærður um á stríðsárinu 1943, að strangt verðlagseftirlit gæti gert gagn, eins og þá stóðu sakir, eins er ég sannfærður um, að verðlagseftirlitið gerir nú ekki gagn, eftir þá reynslu, sem á því hefur fengizt. Þegar verðlagið var gefið frjálst (enn þá voru þó margir vöruflokkar háðir verðlagsákvæðum), var flestum ljóst, sem nokkuð þekktu til verzlunar, að álagningin hafði með ákvæðunum verið lækkuð svo mjög, að kaupmenn og kaupfélög gátu ekki risið undir dreifingarkostnaðinum með óbreyttri álagningu. Óhætt er að fullyrða, að álagning hafi verið orðin miklu lægri hér en í nokkru nálægu landi. Það var því búizt við, að álagning mundi þurfa eitthvað að hækka. Hitt er svo annað mál, þótt álagningin þyrfti einhverrar leiðréttingar við, að út frá því var að sjálfsögðu gengið, að álagning yrði eðlileg og hófleg, þótt hún væri frjáls. Ég skal þessu til frekari skýringar koma með lítinn samanburð á hámarksálagningu hér og í Danmörku á nokkrum vörutegundum. Verðlagsákvæði hér hafa yfirleitt miðazt við hámarksálagningu, en í Danmörku er á mörgum vörum ákveðið hámarksverð og samanburður því ekki mögulegur á þeim. Heimiluð heildsöluálagning hér á bómullarefni, kvenkjóla úr bómull, barnaföt úr ull og skyrtur var 6½ %. Í Danmörku er heimiluð heildsöluálagning á þessar vörur 15–20%, misjafnt eftir vörutegundum. Smásöluálagning í Danmörku á kvenkjóla og barnaföt, sem keypt er beint frá útlöndum, er 48%. Hér var heimiluð raunveruleg álagning á sömu vörur 28%. Í Danmörku er leyfð heildsöluálagning á leir- og glervörur 35–40%, en hér 17%. Í smásölu má leggja í Danmörku á þessa vöru 70–80%, en hér 32–42%. Þessi fáu dæmi ættu að nægja til að sýna, að varla er hægt að búast við því, að hægt sé að reka verzlun hér í fámennu landi með helmingi minni verzlunarálagningu í ýmsum greinum en í Danmörku. Og þegar verzlunin hefur verið skorin svo inn í kviku með álagninguna eins og hér hefur verið gert, er varla við öðru að búast en að álagningin hækki eitthvað. Þegar slíkar ráðstafanir sem þessar eru felldar úr gildi, eftir að hafa staðið í mörg ár, er naumast hægt að búast við öðru en að einhver truflun komist á verðlagið fyrst í stað og að einhverjir séu til í fjölmennri stétt, sem nota sér frjálsræðið á óverðugan hátt. Sú hefur líka reynslan orðið hér. En það er engin sönnun þess, að ráðstafanirnar séu rangar og muni ekki ná tilgangi sínum. Frjálst verðlag hefur ekki staðið hér nema þrjá mánuði og þessi reynslutími er svo stuttur að það er bæði óvarlegt og óskynsamlegt að kveða upp dóm yfir því að svo stöddu, eins og Alþfl. vill nú gera með frv., sem hann hefur lagt fram í þinginu og nú er til umræðu. Verðlagið þarf nokkra mánuði enn til að ná jafnvægi og almenningur þarf enn tíma til að átta sig á því, að verðlagseftirlitið er nú að miklu leyti í höndum hans. Eins og nú standa sakir, er hlutverk verðlagseftirlitsins aðallega það að kynna sér verðlagið og athuga, hvort álagningin er óhófleg. Undanfarið hefur lausleg athugun verið gerð á nokkrum vöruflokkum. Árangurinn er sá, sem búast mátti við, að álagningin hefur hækkað nokkuð og talsvert misjafnlega. Því miður hefur misnotkun á frjálsræðinu átt sér stað, en það væri rangt og ósanngjarnt að segja, að verzlunarstéttin yfirleitt eigi sök á því. Dæmin um óhóflega álagningu eru tiltölulega fá, en þau sýna að innan stéttarinnar eru menn, sem eru henni til lítils sóma og koma fram eins og vargar í véum gagnvart stétt sinni og einu viðkvæmasta áhugamáli hennar. Vegna þess að frsm. Alþfl. hér í kvöld hefur dregið fram þau dæmin, sem ljótust eru, og lítið hirt um að geta þess, sem hóflegt er, kemst ég ekki hjá að gera grein fyrir því, hvernig málið horfir við, ef það er athugað öfgalaust. Samkvæmt skýrslum, sem fyrir lágu í september, má segja, að álagningin á matvörur megi teljast hófleg. Á vefnaðarvörur er hún einnig yfirleitt hófleg, en nokkuð misjöfn. Hjá mörgum er hún mjög hófleg, bæði í heildsölu og smásölu, en hjá öðrum er hún hærri en hún ætti að vera og hjá nokkrum fáum fer hún fram úr hófi. Misnotkunin á hinu frjálsa verðlagi kemur mest fram í sambandi við B-listavörurnar, sem keyptar eru fyrir hinn svokallaða bátagjaldeyri. Augljóst er, að nokkrir innflytjendur hafa lagt óhæfilega á sumar vörusendingar og notað sér tækifærið að koma með sjaldséðar vörur meðan markaðurinn var tómur. Þótt þessir menn verði ekki sóttir að lögum, dylst engum, að heiðarlegri verzlunarstétt er enginn höfuðburður að því að hafa þá innan vébanda sinna. Dæmin um óhóflega álagningu eru þó fá í samanburði við þau, sem hófleg eru, og það verður til lítils gagns fyrir Alþfl. að reyna að fá dæmdar eftir þeim ráðstafanir ríkisstj. í þessum málum. Til viðbótar þeim skýrslum, sem lágu fyrir í september, hafa nú komið skýrslur um smásöluverð á matvörum utan Reykjavíkur, á Suðvesturlandi, Norðurlandi og Austurlandi, teknar úr nokkrum helztu bæjum og þorpum. Ég verð að segja það, að þessi skýrsla sýnir lofsverða hófsemi í álagningunni bæði hjá kaupmönnum og kaupfélögum. Að vísu eru hér nokkrar undantekningar, og helzt ber á því á Austfjörðum, að um óþarflega háa álagningu er að ræða sums staðar. Gagnrýni þeirri, sem komið hefur fram undanfarið vegna of mikillar álagningar, hefur aðeins verið beint gegn einstaklingsverzluninni. Hefur því jafnframt verið haldið fram, að kaupfélögin eigi samkvæmt hlutarins eðli að gæta hagsmuna neytandans og tryggja heilbrigt verð. Við athugun á þessum skýrslum hefur mér því þótt eðlilegt að bera saman verð og álagningu hjá kaupfélögum og kaupmönnum á hverjum stað. Þó að hér sé um nokkuð þreytandi upptalningu að ræða, kemst ég ekki hjá að gera stutta grein fyrir nokkrum liðum, sem sýna, hvernig ástandið er. Ég ætla að byrja á bæ einum við Faxaflóa. Níu verzlanir, sem selja hveiti, selja vöruna án nokkurrar hækkunar á álagningu. Kaupfélag og 3 kaupmenn selja hveitið 7–10 aurum lægra hvert kg nú en þeim var heimilt áður skv. hámarksálagningunni. Á sama stað er strásykur seldur af kaupfélagi á kr. 5,25, eða 10 aurum hærra en hámarksákvæði. Kaupmaður selur á 5.20 og er 10 aurum undir hámarki. Annar selur á 5.60 og er nákvæmlega í hámarki. Þetta sýnir að sjálfsögðu mismunandi innkaup, en það sýnir líka, að þessir menn hafa ekki hækkað álagningu sína. Á sama stað selur kaupfélag rúgmjöl 10 aura á kíló og kaupmaður 25 aura undir ákvæðum. Í stórum bæ á Norðurlandi selur kaupfélag hveiti án nokkurrar hækkunar á álagningu og á sama stað tveir kaupmenn, sem leggja nú 2–3% minna á þessa vöru en hámarksálagning heimilaði. - Strásykur hefur verið athugaður hjá 9 verzlunum, og selja 4 verzlanir á 5 kr. kíló, þar af eru 2 kaupfélög. Hækkun álagningar hjá þeim er 3%, en álagning hjá 2 kaupmönnum, sem selja sama verði, lækkar um 3%. Þetta sýnir mismunandi innkaup. Hjá hinum er verðið 5.10, og álagningin lækkar þó lítils háttar. Einn selur á 5.25 og hækkar álagninguna um 2.6%. Matbaunir voru athugaðar á sama stað. Hjá kaupfélaginu nam lækkun álagningarinnar 2.8%. Hjá 3 kaupmönnum nam lækkunin 2–4%. Hjá einum kaupmanni var hækkunin 7.6%. Á Norðaustur- og Austurlandi virðist álagningin vera meiri og talsvert mismunandi. Athugað hefur verið hveitiverð hjá 5 verzlunum. Af þeim eru 3 kaupfélög. Verðið hjá þeim er kr. 4.00, 4.10 og 4,22 hvert kíló og hækkun álagningar 5–10%. Hjá tveimur kaupmönnum er verðið kr. 4.00 og hækkunin 2–3%. Strásykurverð hefur verið athugað hjá fimm verzlunum. Hjá kaupfélagi er verðið kr. 5.70 og hækkun álagningar 14½%. Hjá einum kaupmanni er verðið kr. 4.75 og lækkun álagningar 2%, en hjá þremur er verðið kr. 5.00 til 5,40 og hækkun álagningarinnar 4–8%. Rúgmjölsverð hefur verið athugað hjá einu kaupfélagi og einum kaupmanni. Báðar verzlanir seldu á kr. 3.40. Hækkun álagningar kaupfélagsins var 7.8%, en kaupmannsins 2.9%. Á óbrenndu kaffi var hækkun álagningar hjá 4 kaupfélögum 4–13% og hjá einum kaupmanni 10.3%. Dæmin, sem ég hef nú getið um frá kauptúnum við Faxaflóa og á Norðurlandi, sýna einmitt það, sem verið er að keppa að með afnámi verðlagsákvæðanna, að með heilbrigðri samkeppni og heiðarlegum verzlunarháttum getur álagningin jafnvel lækkað niður fyrir það, sem verðlagsákvæðin heimiluðu. Kemur nokkrum til hugar, að þetta hefði gerzt, ef hámarksálagning hefði verið í gildi? Með tilliti til þess, að haldið hefur verið fram, að samtök um vöruverð væru meðal kaupmanna, hefur í Reykjavík verið athugað 15. þ. m. smásöluverð á nokkrum helztu matvörutegundum hjá um 50 verzlunum. Vöruverðið í verzlunum er yfirleitt talsvert mismunandi, sem sýnir, að ekki eru samtök um verðið. Ég ætla hér að minnast á nokkrar vörutegundir og bera verðið saman hjá kaupfélaginu og kaupmönnum. Rúgmjöl. Kaupfélagið kr. 3.05 kíló. 32 kaupmannaverzlanir selja á lægra verði, eða 2,90–3.00. Fimm verzlanir selja á 3.10–3.50. - Hveiti er hjá kaupfélaginu kr. 3.00, hjá kaupmönnum yfirleitt 3.30. - Rís. Hjá kaupfélaginu 4.95 kg, hjá 15 kaupmannaverzlunum 4.75, hjá fjórum 5.00 og hjá fimm 5.10. Ýmsar búðirnar seldu ekki þessa vöru. - Sago. Kaupfélagið 6,20, kaupmenn frá 6.40 til 7.45. - Haframjöl. Kaupfélagið 4.20. Allar kaupmannaverzlanir lægri, frá 3.65 upp í 4.00. - Baunir. Kaupfélagið 3.35, kaupmenn frá 3.45 upp í 3.90. - Melis. Kaupfélagið 5.35, kaupmenn frá 5.20 upp i 5.80. Verður ekki af þessu séð, að um samtök sé að ræða til að halda uppi vöruverðinu. Kemur nú fram í þessum umr., eins og oft vill verða, þegar mál eru notuð til pólitísks áróðurs, að þá er básúnað það, sem miður fer, og öll tækni notuð til að gera hólinn að fjalli. Alþfl. á um þessar mundir fárra kosta völ, enda grípur hann nú hvert hálmstrá til þess að bera sig uppi. Þegar upplýsingarnar komu um misnotkun verðlagsins, eygði hann ekki hálmstrá, sem hann hefur gripið til undanfarið, heldur tré, sem hann gæti ef til vill flotið á og náð landi, áður en allt væri um seinan. Slíkt moldviðri stóryrða, hótana, rangfærslu og blekkinga, sem blað flokksins hefur þyrlað upp um þetta mál, er nærri einsdæmi og hefur yfirgengið allar fyrri tilraunir flokksins til að láta almenning vita, að hann væri til. Jafnframt gleymir ekki blað þeirra við hvert tækifæri að minna almenning á það, hvílíkur „gangster“ viðskmrh. landsins sé, sem ekki hugsi um neitt annað en að ríða net spillingarinnar, þrengja kosti alþýðunnar, hjálpa blóðsugum þjóðfélagsins og láta að sér kveða sem bölvaldur almennings. Mikið virðist nú við liggja fyrir þennan flokk og þá menn, sem að honum standa, að láta nú ekki þann pólitíska bita falla úr munni sér, sem þeir hafa tuggið undanfarnar vikur. En vel gæti farið fyrir þeim eins og hrafninum með ostbitann í nefinu. Hann freistaðist til að syngja of hátt, og um leið féll osturinn úr nefi hans. Alþfl. stritast við að telja mönnum trú um, að hann einn og engir aðrir fordæmi óhóflega álagningu. Menn brosa nú yfirleitt að slíkum einfeldningshætti. Ég veit engan, sem mælir bót óhóflegri álagningu. Ríkisstj. lýsti yfir því, þegar verðlagið var gefið frjálst, að hún mundi ekki þola það til lengdar, að það verði misnotað. Hún hefur ekki þokað frá þeirri ákvörðun sinni og mun gera sínar ráðstafanir, þegar henni þykir tími til kominn og hún telur þess þörf. Ráðleggingar eða forusta Alþfl. í verzlunarmálum hefur sjaldan verið til heilla, og svo mun enn reynast. Hann heimtar nú skömmtun. Hann heimtar verðlagseftirlit, og hann heimtar innflutningshöft. Ég spyr nú: Langar nokkurn til að hverfa aftur til þess tímabils, er Alþfl. hafði forustuna, þess tímabils, er höftin voru í algleymingi og allir voru þústaðir af skriffinnsku og nefndavaldi? Þess tímabils, er vörurnar voru skammtaðar, en fengust ekki vegna vöruhallæris. Þess tímabils, er hámarksverð var á öllum hlutum, en menn neyddust til þess að kaupa margar nauðsynjavörur á svörtum markaði fyrir tvöfalt verð. Það er ekki þetta tímabil, eða leiðsaga Alþfl., sem þjóðin þarfnast. Hún þarfnast frjálsra viðskipta, frjálsrar samkeppni og frjálsrar hugsunar og framtaks. Mistök og misnotkun í byrjun er hægt að leiðrétta, en sé athafnalíf fólksins hneppt i fjötra af þröngsýnum stefnum, getur slíkt ófrelsi haldizt frá einni kynslóð til annarrar.

Forseti (JG): Þá hefur hæstv. viðskmrh. Björn Ólafsson, lokið máli sínu. - Næst tekur til máls hv. 2. þm. Reykv., Einar Olgeirsson, sem talar af hálfu Sameiningarfl. alþýðu - Sósfl. og hefur 30 mínútur til umráða.



Það mun eiga að vera tilgangurinn með þessu frv. að hjálpa alþýðu í baráttu hennar við dýrtíðina, - skapa henni betri aðstöðu í baráttunni við þá, sem dýrtíðinni valda. Það er þess vegna eðlilegt, að slíkar ráðstafanir sem þessar, er hér er lagt til að gerðar séu gegn dýrtíðinni, séu athugaðar nokkuð í ljósi reynslunnar og jafnframt sé litið á, hvort aðrar ráðstafanir væru ekki líka nauðsynlegar gegn dýrtíðinni og hver sé reynsla þjóðarinnar í þeirri baráttu síðasta áratuginn, því að af þeirri reynslu verður þjóðin að læra, ef hún ætlar nú að grípa til ráðstafana, sem eiga að duga henni að nokkru í viðureigninni við þann vágest. Það er hægt að berjast gegn því dýrtíðarböli, sem þjáir almenning, á tvennan hátt: Í fyrsta lagi með því að reyna að draga úr dýrtíðinni sjálfri eða hindra eftir mætti vöxt hennar. Í öðru lagi með því að auka eftir mætti viðnámsþol alþýðu gegn dýrtíðinni, þannig að atvinna og launakjör alþýðu séu það góð, að vöxtur dýrtíðar þjái hana ekki, jafnvel að lífskjör hennar batni þrátt fyrir vaxandi dýrtíð. Ef litið er yfir dýrtíðina síðustu 10 ár og aðstöðu íslenzkra heimila til þess að þola hana, má glöggt aðskilja tvö tímabil á þessum áratug með ólíkri þróun: Fyrra tímabilið nær frá 1941 til ársloka 1947. Þetta tímabil einkennist af markvissri og árangursríkri sókn íslenzkrar alþýðu til að bægja afleiðingum dýrtíðarinnar frá sér, hindra það, að dýrtíðin verði alþýðuheimilunum óbærilegt böl. Alþýðan bægði dýrtíðinni frá sér á þessum árum með því að knýja fram meiri hækkun á launum sínum en dýrtíðinni nam og bæta þannig lífskjör sín stórum, þrátt fyrir vaxandi dýrtíð. Sósfl. hafði á þessu tímabili forustuna í Alþýðusambandi Íslands og ásamt einingarsinnum meiri hluta í stjórn þess. Enn fremur tók Sósfl. sem kunnugt er þátt í ríkisstj. landsins mikinn hluta þessa tímabils. Eitt höfuðatriðið, sem verkalýðssamtökin undir forustu Sósfl. knúðu fram á þessu tímabili, strax með verkföllum 1942, var, að kaupgjaldið skyldi greitt með fullri vísitöluuppbót mánaðarlega. Með því ákvæði var skapað það aðhald fyrir hvaða ríkisstj. sem var að hún yrði að berjast eftir mætti gegn dýrtíðinni, ella ætti hún launahækkun frá verkalýðnum vísa. Ríkisstjórn landsins hafði hitann í haldinu, hún gat ekki leyft sér að láta dýrtíðina vaxa bara á kostnað verkalýðsins. Slíkt var þá útilokað. Þannig gekk í 6 ár. Vísitalan var í desember 1941 175 stig. Hún var í desember 1947 orðin 330 stig. Vísitalan hafði hækkað um 155 stig á 6 árum. Á sama tíma hafði kaupmáttur launanna ekki aðeins stigið í sama hlutfalli og vísitalan og dýrtíðin, heldur meira. Samkvæmt þeim útreikningum, sem Jónas Haralz og Ólafur prófessor Björnsson framkvæmdu 1948 fyrir hönd Alþýðusambands Íslands og Bandalags starfsmanna ríkis og bæja, óx kaupmáttur tímakaups Dagsbrúnarmanna miðað við dýrtíðina á sama tíma úr 97 í desember 1941 upp í 156 í desember 1947, eða með öðrum orðum: Kaupmáttur tímakaupsins hafði aukizt um 60% á þessum sex árum fram yfir það, sem dýrtíðin hafði vaxið. Þannig höfðu íslenzk heimili fyrir harða og sigursæla baráttu verkalýðssamtakanna undir forustu sósíalista og einingarmanna í Alþýðusambandsstjórn hrundið af sér vágesti dýrtíðarinnar, bætt lífskjör stórum, bæði í krafti hækkaðra launa og aukinnar atvinnu. Í desember 1947 verða straumhvörf. Þessu tímabili, sem ég hef lýst, lýkur. Hinir þrír samábyrgu flokkar, íhald, Framsókn og Alþfl., höfðu tekið við völdum í febrúar 1947. Fyrsta stjórn Alþfl. hafði verið mynduð. Framsókn var nú komin í stjórn í stað Sósfl., Framsókn, sem í sex ár hafði gengið með verðbólguna á heilanum og dýrtíðina á vörunum. Og nú skyldi ráðið niðurlögum dýrtíðardraugsins. Það var heitstrenging og stefnuskrá stjórnarinnar. Þessi fyrsta stjórn Alþfl. hafði þá um vorið hækkað alla tolla og aukið þannig dýrtíðina. Hún hafði brennimerkt það sem glæp, ef alþýðan reyndi að velta þeirri auknu dýrtíð af sér með launahækkunum. En alþýðan gerði það samt með verkföllunum sumarið 1947. Í desember 1947 var svo af hendi þessara samábyrgu dýrtíðarflokka undir forustu Alþfl. gripið til ríkisvaldsins til að kúga alþýðuheimilin með löggjafarvaldi til að þola dýrtíðina, án þess að mega velta henni af sér. Það var með lögum bannað að greiða hærri vísitölu á kaupgjald en 300. Allir dýrtíðarflokkarnir, íhald, Framsókn og Alþfl., samþ. það. Sósfl. greiddi einn atkvæði á móti. Þar með var afnumið það aðhald að ríkisstjórn. að hún gæti ekki hækkað dýrtíðina bara á kostnað verkalýðsins. Síðan eru liðin tæp 4 ár. Þessi 4 ár hafa þessir þrír flokkar mestmegnis verið samábyrgir um þær ráðstafanir, sem valdið hafa vexti dýrtíðarinnar, - alltaf samábyrgir um orsakirnar, en Alþfl. stundum fengið að skammast út í afleiðingarnar af orsökum, sem hann var meðábyrgur um, svo sem t. d. þegar gengislækkunin var sett á samkvæmt Marshallsamningnum, 2. gr., sem Alþfl. var með, en þóttist svo vera móti afleiðingum samningsins, gengislækkuninni. Stefna valdhafanna á þessum fjórum árum gagnvart dýrtíðinni og alþýðuheimilunum hefur verið tvenns konar: Í fyrsta lagi að síauka dýrtíðina, - venjulega með kjörorð um baráttu gegn dýrtíðinni á vörunum. - Og í öðru lagi að síminnka burðarþol almennings til að geta borið dýrtíðina, og hefur ekki hvað sízt verið legið á því lúalagi að draga úr kaupgjaldinu eftir að ríkisstj. 1947 fékk frjálsar hendur um aukna dýrtíð án þess að þurfa að óttast sjálfkrafa uppbætur á dýrtíðina til verkalýðs og annarra launþega. Og hver er nú árangurinn af 4 ára starfi hinna samábyrgu í anda dýrtíðarinnar og bandi Marshalls? Sú dýrtíðarvísitala, sem var 330 stig í desember 1947, er nú, eftir tæp 4 ár, orðin 574 stig, eða hefur hækkað um 244 st. (Ef reiknað væri með húsaleiguvísitölunni til viðbótar, kæmu út þau 612 stig, sem hv. 3. landsk., Gylfi Þ. Gíslason, minntist á í ræðu sinni.) Á 6 árum, frá 1941 til 1947, hafði hún hækkað um 155 stig, og þá ætlaði Framsókn af göflum að ganga yfir, hve skelfilega hún hækkaði, en nú hefur hún á 4 árum hækkað um 244 stig, og þá þegir Framsókn. En hvað líður burðarþoli og viðnámsþrótti alþýðuheimilanna á þessum fjórum árum? Við munum, að lífskjör alþýðu höfðu á árunum 6, 1941-'47, batnað stórum, kaupmáttur dagkaupsins einn vaxið um 50% og atvinna stóraukizt, svo að atvinnuleysi var ekki til. Hvernig er ástandið á því sviði eftir fjögurra ára stjórn hinna þriggja samábyrgu? Kaupmáttur tímakaups Dagsbrúnarverkamanns hefur ekki verið reiknaður út með sama hætti og þeir Ólafur Björnsson og Jónas Haralz gerðu 1948, en ef við miðum hann við það, sem hinir samábyrgu miða allt við, dollarinn, þá lítur dæmið svona út: Í des. 1947 var tímakaup Dagsbrúnarmanns kr. 9.13, eða 1.40 dollarar. 1. maí 1951, áður en verkalýðssamtökin undirforustu Dagsbrúnar og annarra dugandi verkalýðsfélaga Rvíkur lögðu út í víðtækasta verkfall, sem háð hefur verið á Íslandi, var tímakaup Dagsbrúnarmanns kr. 11.37, eða 0.69 dollarar. Það hafði lækkað um helming. Með fjögurra ára kúgunarráðstöfunum ríkisstj. hafði helming kaupmáttar verið rænt af tímakaupi hvers verkamanns. Þannig hafði verið dregið úr viðnámsþoli alþýðuheimilanna gegn dýrtíðinni, þannig hafði dýrtíðarbölið verið tvöfaldað á íslenzkum heimilum á þessu Marshalltímabili. - Og ekki nóg með það. Þar að auki hafði atvinnuleysinu verið hleypt á þjóðina, beinlínis verið skapað og skipulagt um allt land með ráðstöfunum ríkisstjórnar og fjárhagsráðs, þannig að dýrtíðin verður nú margfalt tilfinnanlegri, þegar fjöldinn af fyrirvinnum heimilanna hefur ekki vinnu nema samtals 2/3 hluta ársins allt niður í 3–4 mánuði. Og til þess að reyna eftir mætti að hindra aðgerðir verkalýðs og launþega til að velta af sér dýrtíðinni, hafa svo hinir þrír samábyrgu gert samsæri sín á milli um að ná Alþýðusambandinu á sitt vald og lama það í baráttunni, eins og reynslan sýnir. Þetta er þá ávöxturinn af 4 ára samstarfi hinna samábyrgu. Alþýða Íslands stynur undir verstu dýrtíð, sem hún hefur nokkru sinni þekkt, - hefur orðið að þola ægilega kauplækkun og býr nú við sívaxandi atvinnuleysi, sem, ef áfram er haldið núverandi stjórnarstefnu, leiðir til hörmungarástands í vetur. Og nú kemur Alþfl. og segist skuli bjarga okkur undan ógnum dýrtíðarinnar. Það sé bara að láta fjárhagsráð íhaldsins, Framsóknar og Alþfl. ákveða verðlagið í landinu. Það er lóðið. Það er þetta ráð, sem hefur ákveðið verðlagið síðustu 4 ár, sem verðlagið hefur hækkað örast og mest. Það eru, eins og kunnugt er, fyrst og fremst innfluttu vörurnar, sem þarna er um að ræða. Við skulum athuga, hvernig verðmyndunin nú fer fram á þeim, hvað hægt væri að hafa áhrif á í þeim efnum og hver reynslan er af fjárhagsráði og ríkisstj. íhalds og Framsóknar um slík afskipti. Við skulum þá fyrst athuga sjálf innkaupin nú, eftir að íhald og Framsókn eru búin að sýna höfuðstefnu sína um hækkun á verði út. lendu vörunnar með gengisfellingu íslenzku krónunnar. Hvernig væri helzt von til ódýrra innkaupa, miðað við núverandi valdaaðstöðu í Landinu og þar með útilokun allrar þjóðnýtingar á innflutningsverzluninni? Ætli væri ekki helzt nokkurs árangurs að vænta af raunverulegri samkeppni um verðlagið, ef kaupfélög og smákaupmenn hefðu það fé milli handa, að þessir aðilar gætu keypt af hinum ýmsu heildsölum og SÍS án þess að vera þeim háðir eða skuldbundnir og látið þessa aðila, sem umboðin hafa og samböndin erlendis, keppa vægðarlaust sín á milli um að bjóða sem bezt. Til þess að svo væri, þyrftu bankarnir að veita lánsfé beint til kaupfélaga og kaupmanna, sem þá mundu og keppa sín á milli um verð og gæði. En hver er stefna ríkisstj. í þessum málum um að gera fólkinu sem hægast um innkaup vörunnar, svo að hún geti orðið sem ódýrust í útsölu? Stefna ríkisstj. og fjárhagsráðs hennar, þ. e, stefna íhaldsins og Framsóknar í þessum málum, kemur mjög greinilega fram í tvennu: annars vegar lánsfjárbanninu, hins vegar bátaútvegsgjaldeyrinum. Við skulum athuga lánsfjárbannið fyrst. Um tilveru þessa banns við að lána fé þarf ekki að fjölyrða. Allir, háir sem lágir, fátækir sem ríkir, verða nú fyrir barðinu á því. Því fer svo fjarri, að ríkisstj. reyni að stuðla að því, að kaupfélög og kaupmenn fái fé til þess að geta knúið fram sem hagstæðust innkaup, að ríkisstj. þvert á móti bannar bönkunum að lána þessum smáu, - og ekki aðeins þessum smáu, heldur megninu af þeim stóru líka, - þeim, sem ekki eru í náðinni í innsta hringnum. Það er rétt fyrir alla þá aðila, sem nú verða að þola lánsfjárneitanir í bönkunum eða lána bönkunum 25, 50% og upp í 100% af andvirði vöru upp í ábyrgð til þess að fá að kaupa hana inn, að athuga, hver hefur sett á allt þetta bann og þessar lánsfjárhindranir, sem eru að drepa verzlun og viðskipti og allt atvinnulíf. Það upplýstist hér í Nd., í umr. um þá till., sem ég hef lagt fram um að rannsaka afskipti dr. Benjamíns Eiríkssonar af lánveitingum bankanna, að fyrirmælin um lánsfjártregðuna. sem nú þjakar viðskiptin og sligar atvinnulífið, eru frá ríkisstj., frá ráðherra Sjálfstfl., Birni Ólafssyni, banka- og viðskiptamálaráðherra. Þetta skauzt víst óvart upp úr ráðh. í áfergju hans að verja Benjamín Eiríksson, og síðan hefur hann helzt ekki viljað koma inn í d. til að ræða málið. Það er rétt fyrir atvinnurekendur og kaupmenn, bændur og aðrar starfsstéttir, menn, sem nú er smám saman verið að koma í rekstrarþrot eða greiðsluþrot, að muna það, að lánsfjárkreppan er samkvæmt þessu ekki Landsbankanum að kenna, því síður Útvegsbankanum eða Búnaðarbankanum, heldur beinlínis ráðherrum Sjálfstfl. og þá fyrst og fremst Birni Ólafssyni. Það eru járngreipar ráðherranna í Sjálfstfl., sem læsa bönkunum. Það er ráðstöfun þeirra stærstu í Sjálfstfl. til þess að drepa þá smáu og þá ef þeim stóru, sem ekki eru í náðinni hjá coca-cola-klíkunni. Og það er rétt fyrir alla alþýðu að athuga um leið, hver er að verða afleiðingin af þessari lánsfjárkreppu, sem forkólfur íhaldsins, Björn Ólafsson, hefur leitt yfir atvinnurekendur almennt, jafnt iðnrekendur, kaupmenn sem alla aðra, bændur og búalið, iðnaðarmenn og verkamenn. Nú þegar er búið að segja upp fjölda af föstu starfsfólki frá nýári, þótt það hafi unnið árum saman. Lokun fjölda iðn- og verzlunarfyrirtækja stendur fyrir dyrum. Almennt atvinnuleysi er þegar komið á víða um land, og nú á það að skella yfir Reykjavík eftir nýár. Með stöðvun fjölda fyrirtækja, með efnahagslegu hruni fjölda smáatvinnurekenda og ýmissa stærri atvinnurekenda, með eyðileggingu á efnahag millistétta og verkamanna ætlar hin pólitíska fjárglæfraklíka íhaldsins, coca-cola-valdsins, að ná yfirráðum fjölda smáfyrirtækja, húsa og annarra eigna í sínar hendur fyrir smánarverð, en skapa um leið almennt atvinnuleysi sem hinn æskilegasta grundvöll að nýrri árás á kaupgjaldið. Það þarf ekki að eyða frekari orðum að því, sem hér var um rætt. Ríkisstj. mun ekki aðstoða við að kaupa ódýrt inn, sízt hjálpa þeim smáu til að fá ódýrt lánsfé, en hún mun fyrirskipa að gera öll innkaup sem erfiðust og dýrust. Á einu sviði fær hún hvað bezt að sýna þá stefnu sína, í meðferðinni á bátaútvegsgjaldeyrinum. Strax og þingi lauk s. l. vetur gaf fjárhagsráð ríkisstj. út reglugerð, sem átti víst að sannfæra fólk um blessun þeirrar frjálsu verzlunar, sem ríkisstj. hefur velþóknun á. Þar var ákveðið, að tilteknar vörur, svo nefndar bátaútvegsgjaldeyrisvörur, mætti enginn flytja inn nema greiða 25–50% gjald í sérstakan sjóð eða hafa fengið leyfi hjá sérstakri nefnd með því að greiða jafnvel enn þá meira. Það er þessi ráðstöfun um einokun þessara vara, sem gerði mestallt það okur mögulegt, sem rætt hefur verið um. Ríkisstj. þóttist með þessari ráðstöfun vera að hjálpa bátaútveginum, en svo var bara alls ekki. Höfuðgróðinn á þessari einokunarráðstöfun ríkisstj. rann til vissra máttarstólpa íhaldsins, sem fengu aðstöðuna til að arðræna með því bæði smákaupmenn og almenning. Rannsókn, sem farið hefur fram á verðmyndun nokkurra af þeim vörum, sem tilheyra þessum flokki bátaútvegsgjaldeyrisins, sýnir eftirfarandi: Innkaupsverð 1.958.000 kr. Bátaútvegsgjaldeyrisálagning 738.000 kr. Verzlunarálagning 2.413.000 kr. Tollar, fragt, söluskattur 2.391.000 kr. 7.500.000 kr. Með öðrum orðum: Af vörum, sem kosta í útsölu 7½ millj. kr., fær sjálfur bátaútvegurinn í álagningu aðeins 738 þús., en verzlunarálagning er 2.4 millj., og svo er eftir Eysteins hlutur. söluskattur, tollar etc., 2.4 millj. Kaupgjald sjómannanna, er afla gjaldeyrisins, sem útlenda varan er keypt fyrir, er undir 1 millj. kr., en varan kostar í útsölu 7½ millj. Undrar nú nokkurn, þó að kaupgetan hjá almenningi hrökkvi skammt og öll verzlun sé að dragast saman og stöðvast? En stefna ríkisstj. og fjárhagsráðs hennar er augljós: vægðarlaus verðhækkun og okur á almenningi undir yfirskini hjálpar við bátaútveginn. Og þó er ekki öll sagan sögð með þessu. Ríkisstj. og fjárhagsráð hennar gengur svo langt í þessari einokunar- og okurstarfsemi sinni gagnvart almenningi, að hún skirrist ekki við að brjóta lög. Reglugerð sú, sem fjárhagsráð gaf út 8. marz s. l. um bátaútvegsgjaldeyrinn, eftir ósk ríkisstj., styðst ekki við nein lög og er sjálf brot á lagaákvæðunum um fjárhagsráð, þar sem ákveðið er, hvernig gjaldeyrisleyfi skuli útgefin og við hvað útgáfa þeirra miðist. Þessi reglugerð fjárhagsráðs og ríkisstj. er lögbrot og ég skora hér með á hæstv. viðskmrh. að tilgreina, hvaða lagagrein það sé, sem heimili ríkisstj. að veita slíka álagningu á einstakar vörur einstökum mönnum til handa, sem fólust í reglugerð hennar frá 8. marz. - Hér er ekki til umr., hvort bátaútvegsgjaldeyririnn sé nauðsynlegur, sanngjarn eða réttlátur, um það ætla ég ekki að ræða, en aðeins um hitt: er hann löglegur? Eða eru ríkisstj. og fjárhagsráð búin að láta taka gjöld af almenningi, sem nema milljónatugum, og búin að gefa gæðingum sínum í verzlunarstétt aðstöðu til að græða milljónatugi, allt með lögbrotum? Ég vona, að hæstv. viðskmrh. láti ekki á sér standa að svara nú frammi fyrir almenningi. Hann var aðvaraður um þetta lögbrot s. l. vetur, áður en hann framdi það, og skeytti því engu. Hann hefur verið spurður nú á þingi, en hliðrað sér hjá að svara því. Því verður ekki á móti mælt, að það er þessi reglugerð um bátaútvegsgjaldeyrinn, sem gefið hefur okrurunum tækifærið og valdið til að okra á fólkinu, á smákaupmönnunum og almenningi. Þess hefur verið krafizt, að nöfn hinna seku væru birt, - nöfn þeirra, sem valda þessu okri á almenningi, gera sér gull úr neyð fólksins. Það er rétt að verða við þeirri kröfu. Og þá ber að nefna fyrst nafn þess manns, sem brotið hefur lögin til þess að gera það mögulegt að okra á fólkinu, - þess manns, sem traðkað hefur lög og vald Alþ. undir fótum og þrátt fyrir allar aðvaranir um lögleysi athafna hans hleypt okrurunum inn um lögbrotahliðið, sem hann bjó til handa þeim. Og „nú kem ég að því gullna nafni“ - það er hæstv. viðskmrh., Björn Ólafsson. Ég efast ekkert um, að hann hafi framið lögbrotin í góðum tilgangi. Ég efast ekkert um, að drjúgur hluti af okurgróðanum, sem náð er af almenningi með lögbrotum ráðherrans, fari beina leið í kosningasjóð Sjálfstfl. og verði varið til þess við næstu kosningar að fá þá, sem nú hafa verið féflettir, til þess að kjósa okraraflokkinn aftur. Ég efast ekki heldur um, að hæstv. ráðh. hefur haft góða og dýra ráðunauta við að sjóða saman þennan lögbrotalista sinn. Flaug ekki Benjamín tvisvar vestur í vetur til að fá leyfi til að setja hann saman? Hvað kostar Benjamín á ári? Eru það ekki 60 þús. kr., sem goldnar eru á ári fyrir þennan sérfræðing í lögbrotum og afglöpum? Tvisvar sinnum þrjátíu þúsund - þetta er að hækka í verði. Og hæstv. ríkisstj. er öll samsek viðskmrh. um þetta lögbrot. Það er hún sem heild, sem hefur óskað eftir því, að þessi lögbrot væru framin. Og það er hún, sem hefur samtímis bannað neytendasamtökum landsins og smákaupmönnum að kaupa vöruna, sem okrað var á, beint og frjálst inn í landið. Það er þess vegna hlægilegt, já, beinlínis viðurstyggileg hræsni, þegar Björn Ólafsson er að áminna okrarana með uppgerðarvandlætingu, eins og á Varðarfundi í gær. Það er rétt eins og maður, sem brotið hefur upp hliðið fyrir úlfum inn á kindarétt, sé að áminna úlfana á eftir. Svona er þá myndin af því, hvernig ríkisstj. og fjárhagsráð hennar fer að aðstoða fólkið við að fá vörurnar sem ódýrastar. Á ég að halda áfram að lýsa því, hvernig ríkissjóðurinn svo tekur við með sínar álögur, söluskatta, tolla o. s. frv.? Þess þarf ekki, það finnur hvert mannsbarn í landinu, hvernig verið er að sliga þjóðina undir ofurþunga þeirrar byrði, sem ríkisstj. hefur lagt henni á herðar. Og jafnhliða gerir svo þessi ríkisstj. allt, sem í hennar valdi stendur, til þess að draga úr burðarþoli almennings, - lækkar launin eftir mætti, minnkar atvinnuna svo gífurlega, að til hörmunga horfir um allt land, og bannar fólkinu samtímis í krafti einokunarfjötra sinna á atvinnulífinu að reyna að bjarga sér sjálft. Og þá kemur svo spurningin, sem óhjákvæmilega kemur upp í sambandi við þetta frv. Er þessari ríkisstj. og fjárhagsráði hennar treystandi til að hafa með höndum verðlagningu vörunnar í landinu? Ég segi nei. Mér liggur við að segja: Látið þið þessa ríkisstj. og hennar fjárhagsráð ekki koma nærri nokkrum sköpuðum hlut, sem hægt er að bjarga frá krumlum hennar. - Látið þið hana ekki koma nærri atvinnulífinu, hún stöðvar það! Látið þið hana ekki snerta við útflutningnum, hún bannar hann eða dregur hann saman eins og hún þorir! Látið þið hana ekki koma nærri innflutningnum, hún skipuleggur okrið á honum! Varið ykkur, ef hún segist ætla að fara að ráða við dýrtíðina - hún margfaldar hana! Lofið þið fólkinu að vera í friði fyrir þessari ríkisstj. og öllum hennar ráðum, gefið þið fólkinu frelsi til þess að mega í friði fyrir ríkisstj. framleiða, flytja út og flytja inn, byggja hús og skapa atvinnutæki, - lofið því í friði fyrir ríkisstj. og öllum hennar boðum og bönnum að bjarga sér sjálft. - Og þar með ætla ég síður en svo að neita því, heldur þvert á móti að undirstrika, að ríkisstj. gæti með afskiptum sínum af kjörum fólksins hjálpað því stórkostlega í lífsbaráttunni. En til þess þarf ríkisstj., sem vill vinna fyrir fólkið, en ekki gegn því, eins og þessi ríkisstj. hefur gert á öllum sviðum. En að skapa slíka ríkisstj., sem vinnur fyrir fólkið, - það getur enginn nema fólkið sjálft, ef það í kosningunum gætir þess að láta ekki blekkjast til þess að kjósa fjendur sína, sem með fagurgala lýsa stríði á hendur fjárplógsstarfsemi, til þess að fá vald til að fórna fólkinu fyrir fjárplógsstarfsemina á eftir, - og ef fólkið gætir samtaka sinna, þessara vopna þess í lífsbaráttunni, og lætur þau ekki falla í ræningjahendur, sem nota þau gegn því, er mest á ríður. En ríkisstj. fólksins sjálfs væri vissulega eitt sterkasta vopn alþýðunnar gegn dýrtíðinni, rétt eins og núverandi afturhaldsstjórn þrengstu auðvaldsklíkunnar í Reykjavík er skæðasta vopnið til að vega að lífskjörum fólksins með. Ég álít þess vegna, meðan völdum núverandi dýrtíðarstjórnar og dýrtíðarflokka ekki er hnekkt, að neytendasamtök fólksins og heilbrigð samkeppni kaupfélaga og smákaupmanna er báðir væru algerlega lausir við núverandi einokun ríkis og banka á útflutningi og innflutningi, mundi vera skásta fyrirkomulagið, sem völ væri á, til að hafa hömlur á verðlagi neytendum í hag. Þó ber því ekki að neita, að á nokkrum sviðum mundi slíkt verðlagseftirlit fólksins sjálfs ná skammt. Það er á sviði þeirra vara, sem einokunarhringar auðvaldsins hafa sölsað undir sig. Þar þyrfti að beita valdi hins opinbera, til þess að firra almenning ósvífnu arðráni. En mundi þá verðlagsákvörðun fjárhagsráðs ríkisstj. vera trygging fyrir fólkið gegn því, að slíkir auðhringar féflettu það? Því fer fjarri. Reynslan sýnir hið þveröfuga. Eða hvað finnst almenningi um, hve vel ríkisstj. og fjárhagsráð hafi verndað almenning gegn olíuhringunum t. d.? Ég þarf ekki nema að nefna olíumál, svo að almenningur skilji. Hæstv. ríkisstj. og fjárhagsráð hennar eru eins konar sameign eða erfðafesta verstu auðhringanna og okraranna í landinu, þar sem þeir eru að reyna að samræma hagsmuni sína og aðferðina við að féfletta fólkið. Að treysta slíkri ríkisstj. Sjálfstfl. að varðveita neytendur er eins og að treysta úlfinum að gæta lambsins. En hitt er svo annað mál, að það væri hægt að skapa sérstakt vald til þess að vinna að þessum miklu hagsmunamálum almennings. Það væri hægt að láta samtök húsmæðra, verkamanna, sjómanna og ýmissa annarra, sem hagsmuna eiga að gæta, útnefna sérstaka verðlagsnefnd, t. d. svipað og verðgæzlunefndin var samsett, en bara miklu valdameiri og þá fyrst og fremst með valdi til verðlagningar. Ef slík samtök fólksins sjálfs fengju slíkt verðlagsvald í hendur, mætti vænta nokkurs árangurs í baráttunni við dýrtíð og okur, enda hefur ríkisstj. alltaf haft ímugust á slíkri nefnd og ætíð drepið þær till., sem fluttar hafa verið um að koma slíku valdi í hendur fólksins sjálfs. En ef slíkar till. næðu fram að ganga, þá væri vissara fyrir almenning að athuga, að fulltrúar hinna samábyrgu um dýrtíðina næðu ekki tangarhaldi á slíkri nefnd og eyðilegðu starf hennar og baráttu eins og komið hefur fyrir. Ég mun nú, þegar þetta frv. kemur til fjhn., freista þess að fá fram á því þær breyt., er tryggðu, að það gæti orðið fólkinu að verulegu gagni í baráttu þess við dýrtíð og okur ríkisstj. og skjólstæðinga hennar.

Forseti (JG): Hv. 2. þm. Reykv., Einar Olgeirsson, hefur nú lokið máli sínu, og tekur nú til máls hv. þm. V-Húnv., Skúli Guðmundsson, og talar af hálfu Framsfl. og hefur 30 mín. til umráða.



Herra forseti. Frv., sem hér er til umræðu, er flutt af þremur þm. Alþfl. Tveir af flm. voru ráðh. á árunum 1947–49, annar þeirra, hv. 8. landsk. þm., Stefán Jóh. Stefánsson, forsrh. í þáv. ríkisstj., en hinn, hv. þm. Hafnf., Emil Jónsson, viðskmrh. Þegar þessir fyrrv. ráðh. bera nú fram till. á þingi varðandi viðskiptamálin og telja sig mikla siðabótamenn í þeim efnum, þá er ekki óeðlilegt, að menn líti lítið eitt til baka og rifji upp fyrir sér, hvernig ástandið var í verzlunarmálunum fyrir 2–3 árum, þegar þessir menn skipuðu forsæti og sæti viðskmrh. í ríkisstj. Á þeim tíma mátti engar vörur flytja til landsins nema að fengnu innflutnings- og gjaldeyrisleyfi. Leyfum þessum var úthlutað af stjórnskipuðu fimm manna ráði, fjárhagsráði, og undirdeild þess, sem kölluð var viðskiptanefnd. Við skiptingu leyfanna milli innflytjenda var að verulegu leyti farið eftir því, hvað mikið þeir höfðu hver um sig keypt af vörum frá útiöndum fyrr á tímum, en minna litið til þess, hvað almenningi hentaði bezt. Með þessu fyrirkomulagi, sem nefnt hefur verið „kvótakerfið“ og haldið var uppi með samstarfi Sjálfstfl. og Alþfl. í fjárhagsráði og ríkisstj., var verzlunin raunverulega afhent þeim fyrirtækjum, sem höfðu „kvótana“. Hjá þeim varð fólk að kaupa vörurnar, eins fyrir því, þótt mögulegt hefði verið að fá þær með betri kjörum hjá öðrum, sem höfðu lítinn eða engan innflutningsskammt hjá yfirvöldunum. Og verzlunarsamtök almennings, kaupfélögin, voru stórkostlega afskipt við úthlutun innflutningsleyfa á þessu tímabili, svo að samvinnumenn voru tilneyddir að kaupa mikið af vörum hjá öðrum fyrirtækjum. Þá var skömmtun á ýmsum nauðsynjavörum, en þó aðeins að nafninu til. Miklum fjármunum var eytt í það fyrirtæki, skömmtunarskrifstofuna, húsnæði þeirrar stofnunar rúmgott, húsgögn vönduð og mikill sægur af starfsfólki við skömmtunarstarfið. Seðlar voru prentaðir, vandlega taldir og skipt milli landsmanna; svo áttu víst verzlanir að skila innkomnum miðum til skömmtunarskrifstofunnar, og þá voru þeir taldir aftur, og auðvitað voru svo skrifaðar miklar og margbrotnar skýrslur um allt ævintýrið. En það var einn galli á öllu þessu - og hann ekki lítill. Mikið af þeim seðlum, sem þessi ríkisstofnun gaf út og áttu að vera ávísanir á nauðsynlegar vörur, voru falskar ávísanir. Vörurnar komu ekki á markaðinn nema þá á bakdyramarkað og svartan markað. Að vísu mun eitthvað af fólki, sem var aðgangsharðast og hafði beztan tíma til að leita uppi varninginn, eða var í sérstökum kunningsskap við forstöðumenn og starfsmenn verzlana, hafa fengið þann vöruskammt, sem því bar, en allur fjöldinn fékk ekki nema að einhverju leyti, og sumir að mjög litlu leyti, vörur út á sína seðla. Og annað veifið tóku yfirvöldin sig til og ógiltu með einni auglýsingu alla ónotaða seðla í fórum manna. Á þessu tímabili, 1947–49, var líka opinbert verðlagseftirlit. Yfirvöldin gáfu út tilskipanir um hámarksálagningu og hámarksverð á vörum, og margir menn voru á ríkislaunum við verðlagseftirlit. En þrátt fyrir allt þetta umstang og kostnað, sem því var samfara, var rekin hér mikil okurstarfsemi og margar vörur, sem ekki sáust í verzlunarbúðum, seldar á svörtum markaði fyrir geipiverð. Þessi okurverzlun var rekin rétt framan við nefin á öllum ríkislaunuðum verðgæzlumönnum, skömmtunarmönnum og sjálfum hershöfðingjanum yfir öllu því liði, viðskmrh. Alþfl. Og svo voru margir kaupsýslumenn, sem rökuðu að sér gróða eftir ýmsum „löglegum“ krókaleiðum. Ein helzta aðferðin var sú, að þeir, sem fluttu inn vefnaðarvörur, seldu þær til annarra fyrirtækja, sem þeir áttu sjálfir að miklu eða öllu leyti. - Þar voru saumaðar flíkur úr efnunum, sem voru svo aftur seldar til verzlana, sem sami aðili átti, og loks, eftir að vörurnar höfðu gengið á milli nógu margra fyrirtækja, sem hvert um sig tók sinn ágóða, var almenningi gefinn kostur á að kaupa varninginn, oft illa gerðan og óhentugan fatnað fyrir ránverð. Með þessum verzlunarháttum var fólki gert mjög örðugt, og oft ómögulegt, að fá vefnaðarvörur til að vinna úr á heimilunum, þó að þar væri aðstaða til að sauma fatnað handa heimilisfólkinu og spara með því mikil útgjöld. Þetta var orðið mikið vandamál og áhyggjuefni húsmæðra um land allt, og það átti rætur sínar að rekja til þeirrar óstjórnar, sem var á verzlunarmálunum. Kaupfélögin reyndu að bæta úr þessu vandræðaástandi með því að taka upp skömmtun á vefnaðarvörum hvert hjá sér og skipta þeim þannig milli félagsmannanna, því að enginn gat tekið Skömmtunarskrifstofu ríkisins og hennar vefnaðarvörupappíra alvarlega. Þetta var lofsverð viðleitni, en vegna þess að hlutur félaganna var svo mjög fyrir borð borinn við úthlutun innflutningsleyfa fyrir þessum vörum, gátu félagsmennirnir ekki fengið á þennan hátt nema hluta af því vörumagni, sem þeim bar og þeir hefðu fengið, ef sanngirni hefði ráðið við úthlutun leyfanna. Það var mikil og almenn gremja í hugum manna um land allt yfir ófremdarástandinu í viðskiptamálunum fyrir 2–3 árum - og það ekki að ástæðulausu. Tilraunir voru gerðar til að koma þessum málum í betra horf, en þær báru lítinn árangur. Árið 1947 gerðu fulltrúar Framsfl. í fjárhagsráði till. um það, að skömmtunarseðlarnir væru látnir gilda sem innflutningsheimild fyrir þeim vörum, sem átti að skammta. Með þessu var hægt að tryggja það tvennt, að menn gætu fengið vörur út á seðlana og að þeir gætu keypt þessar vörur hjá þeim verzlunum, sem þeir töldu sér hagkvæmast að skipta við. Sjálfstæðismönnum var strax ákaflega illa við þessa till. Þeir munu hafa óttazt, að ef till. yrði samþ. og framkvæmd, svo að fólk fengi á þann hátt aukið frelsi í viðskiptamálum, mundi það verða til þess að auka viðskipti kaupfélaganna. Og Alþýðuflokksráðh. komu þeim til hjálpar í því máli, eins og oftar. Þá var málið tekið upp á Alþ., og þar var deilt um það á þrem þingum. Sagan endurtók sig í öll skiptin. Alþýðuflokksmenn hjálpuðu sjálfstæðismönnum til að hindra framgang málsins. Þess skal þó getið, að 1. flm. þessa frv., hv. 3. landsk., Gylfi Þ. Gíslason, var í fyrstu stuðningsmaður þess, að viðskiptafrelsi almennings yrði aukið með þessum hætti, og sömuleiðis annar þm. Alþfl., hv. 6. landsk., Hannibal Valdimarsson, sem á sæti í Ed. En síðast þegar málið var hér á þinginu, snerist hv. 3. landsk., Gylfi Þ. Gíslason, frá sinni fyrri stefnu og gekk til liðs við Sjálfstfl. með þeim flokksbræðrum sínum, sem nú flytja þetta frv. með honum, - hvað sem þeim snúningi hans kann að hafa valdið. Fleiri tilraunir voru gerðar á þessum árum til leiðréttingar á framkvæmd viðskiptamálanna. Má í því sambandi minna á kaupstaðaráðstefnuna, sem svo var nefnd, hér í Reykjavík í febrúarmánuði 1948. Þar mættu fulltrúar frá kaupstöðum og kauptúnum á Vestur-, Norður- og Austurlandi. Til þeirrar ráðstefnu var stofnað vegna þess hörmungarástands í verzlunarmálunum, sem skapazt hafði í þessum landshlutum. Aðalkrafa ráðstefnunnar var sú, að skömmtunarvörum og öðrum venjulegum verzlunarvörum væri skipt niður á landsfjórðunga í hlutfalli við íbúatölu og þarfir hvers fjórðungssvæðis. Þeir fengu engin viðunandi svör hjá viðskiptan. eða fjárhagsráði, og þess vegna fengu þeir nokkra þm. til að flytja málið .á Alþ. Átta alþm. úr öllum þingflokkunum fluttu till. á Alþ. um skiptingu innflutnings- og gjaldeyrisleyfa milli landshluta, þar sem teknar voru upp kröfur ráðstefnunnar. Till. var samþ. á Alþ., en samþykktir kaupstaðaráðstefnunnar og ályktun Alþ. um málið var einskis virt af viðskmrh. Alþfl., og engin breyting varð í viðskiptamálunum. Ófrelsið, ranglætið og okrið eins og áður. Nú getur verið, að þeir, sem stjórnuðu viðskiptamálunum á fyrr nefndu tímabili, reyni að kenna gjaldeyrisskorti um ófremdarástandið í þeim málum. Að vísu var það svo, að gjaldeyrisöflun landsmanna á þeim árum var of lítil til þess, að hægt væri að fullnægja eftirspurninni eftir útlendum gjaldeyri og útlendum vörum. En forráðamenn viðskiptamálanna á þeim tíma geta ekki varið sig og sitt framferði með því, að halli hafi verið á utanríkisviðskiptunum. Þrátt fyrir takmörkun á innflutningi var hægt, ef vilji var fyrir hendi, að haga vöruskömmtuninni þannig, að fólk gæti fengið vörur út á skömmtunarmiðana. Það var hægt, ef vilji var til þess, að veita fólki frelsi til að velja milli verzlana og kaupa vörurnar þar, sem það óskaði helzt. og það var hægt, ef viljann ekki vantaði, að skipta innflutningnum milli landshluta í hlutfalli við fólksfjölda og þarfir landsmanna, þó að ekki væri hægt að fullnægja allri þörfinni. En það vantaði viljann til þess að haga framkvæmdinni í samræmi við almannahag, hitt var metið meira, að þjóna þeim prangaralýð, sem hagnaðist á óstjórninni. Ég hef lýst hér nokkuð þeim verzlunarháttum, sem landsmenn áttu við að búa fyrir 2–3 árum, þegar tveir af flm. frv., sem hér liggur fyrir, voru og hétu forsrh. og viðskmrh. á Íslandi. En hvaða breytingar eru nú á orðnar í þessum efnum? Í stað þess, að áður þurfti innflutnings- og gjaldeyrisleyfi fyrir öllum innfluttum vörum, er nú frjáls innflutningur á meira en helmingi af þeim verzlunarvörum, sem keyptar eru til landsins. Þannig er um kornvörur, kaffi og sykur, nauðsynlegustu vefnaðarvörur og margar aðrar vörur, sem almenningur þarf að nota, svo og flestar helztu rekstrarvörur til atvinnuveganna. Þessar vörur getur hver sem er flutt til landsins, án afskipta yfirvaldanna. Menn geta því fengið þessar frjálsu vörur hjá þeim verzlunum, sem þeir telja sér hagkvæmast að skipta við. Þeir, sem vilja hafa viðskipti sín hjá kaupfélögunum, af því að þeir telja sér hagkvæmast að hafa vörukaup og vörusölu þannig hjá sínum eigin fyrirtækjum, geta nú fengið þessar vörur þar. Og hinir, sem kjósa að skipta við kaupmannaverzlanir, geta keypt vörurnar þar. Þetta frjálsræði í viðskiptum þurfa menn að hafa. Þeir, sem vilja hafa viðskipti sín hjá kaupmönnum, eiga að hafa frelsi til þess að verzla við þá. Hinir, sem vilja vera þátttakendur í kaupfélögum og hafa viðskipti sín þar, eiga líka að hafa frelsi til þess, óáreittir af yfirvöldunum og öllum öðrum. Það er ekki eingöngu fjárhagslegt hagsmunamál fyrir menn að njóta slíks frelsis, það er einnig og ekki síður mannréttindamál. Það eru mikil viðbrigði fyrir menn að njóta nú þessa frelsis í viðskiptalífinu við kaup á mörgum helztu nauðsynjavörunum, sem þeir þurfa að nota, í staðinn fyrir vistina í því svartholl ófrelsis og verzlunaránauðar, sem menn urðu að þola fyrir skömmu síðan. Fólkið víðs vegar úti um land getur fengið helztu nauðsynjar sínar hjá verzlunum heima í héruðunum, en þarf ekki að leita að þeim í öðrum landshlutum eins og áður. Biðraðirnar við búðirnar í Reykjavík eru úr sögunni. Svartamarkaðsprangararnir hafa orðið fyrir atvinnutjóni. Skömmtunarskrifstofan er orðin svipur hjá sjón, þó að enn séu einhverjir að sýsla við að skammta smjör og smjörlíki. Og hæstv. fjmrh. sagði frá því í framsöguræðu um fjárlfrv. á dögunum, að starfsmönnum þess opinbera við eftirlit með viðskiptum og vörudreifingu hefði verið fækkað um 40. Það munar um minna en launagreiðslur handa þeim hóp, - sem nú sparast. Fyrr á þessu ári var afnumið ríkiseftirlit með verðlagi á frjálsu vörunum, þ. e. þeim vörum, sem þá voru komnar á frílista og öllum var leyfilegt að flytja til landsins. Verðlagseftirlit var ekki heldur á svo nefndum bátagjaldeyrisvörum, en þær vörur eru tiltölulega lítill hluti af heildarvöruflutningi til landsins. Það hefur komið í ljós, að sumir kaupsýslumenn hafa misnotað á mjög ósæmilegan hátt það frjálsræði, sem þeim var veitt með afnámi verðlagsákvæðanna. Einkum hafa þeir okrað á bátagjaldeyrisvörunum, svo nefndu. Í grg. með frv., sem hér liggur fyrir, er skýrt frá mikilli álagningu á ávaxtasultu, niðursoðna ávexti, þvottavélar, rakvélablöð, döðlur. silkiblúndur o. fl. Það mun hafa verið þannig með bátagjaldeyrinn, að einstakir heildsalar hafa orðið fyrstir til að ná í eitthvað af honum og flytja inn vörur, sem heimilt er að kaupa fyrir þann gjaldeyri. Hins vegar munu aðrir, sem selja útflutningsvörur frá bátaútveginum, þar á meðal samvinnufélögin, ekki hafa fengið þær afurðir til sölu fyrr en lengra var liðið á árið. Hefur því dregizt nokkuð, að þau fyrirtæki hefðu bátagjaldeyri til ráðstöfunar og keyptu inn vörur fyrir hann. En um þessar mundir eða mjög fljótlega munu þeir aðilar flytja inn bátagjaldeyrisvörur, og geta menn þá náð í slíkar vörur án þess að kaupa þær með okurálagningu. Það mátti vitanlega alltaf búast við því, að einstakir menn reyndu nú eins og áður að féfletta viðskiptamenn sína, því að það hafa alltaf verið til kaupsýslumenn á öllum öldum, sem hafa stundað þá iðju. Svo var um hörmangara á þeirra tíð, þegar þeir höfðu Íslandsverzlunina á leigu. Þetta gerðu dönsku selstöðukaupmennirnir síðar. Þeir reistu hallir í Kaupmannahöfn fyrir gróða af Íslandsverzlun, og eftir þeirra daga hér hefur jafnan verið eitthvað af innlendum kaupsýslumönnum, sem hafa fetað dyggilega í fótspor gömlu okurkarlanna, hvenær sem færi gafst. Ég hef áður lýst því nokkuð hér, hvernig þeir komu sér fyrir með fjárplógsstarfsemi sína fyrir 2–3 árum þrátt fyrir allt verðlagseftirlit, sem þá var. Og á þessu ári hafa slíkir karlar okrað á útlendri sultu, ávöxtum og ýmsum fleiri vörum, einkum þeim, sem hafa verið keyptar fyrir bátagjaldeyri. Það er því eðlilegt, að rætt sé um það, hvað nú sé helzt til ráða til þess að forða almenningi frá áframhaldandi féflettingu slíkra manna. Þegar um þetta er hugsað og talað, þá held ég, að menn hafi gott af því að litast um á spjöldum sögunnar og kynnast því, með hvaða aðferðum fyrri tíma menn hér á landi reyndu að verjast fégráðugum kaupmöngurum. Á tímum gömlu einokunarverzlunarinnar var ekki hægt um vik, þá voru landsmenn neyddir til að skipta við þau félög, sem höfðu verzlunina á leigu, hvernig sem þau hegðuðu sér. En eftir að verzlunarfrelsið var fengið um miðbik síðustu aldar, breyttist viðhorfið. Þá komu menn auga á þann möguleika að komast fram hjá okrurunum og taka verzlunina í eigin hendur. Vitrir menn og framsýnir beittu sér þá fyrir stofnun verzlunarfélaga með almennri þátttöku til þess að koma í veg fyrir, að einstakir menn söfnuðu auði og ístru með óhóflegri álagningu á verzlunarvörur. Verzlunarsamtök þessi voru að vísu nokkuð laus í sniðum í fyrstu, en þau komust í fast form á síðustu áratugum 19. aldarinnar, þegar kaupfélögin risu á legg í mörgum byggðarlögum landsins. Það voru bændurnir, sem stofnuðu til þessara verzlunarsamtaka. Aðstaða þeirra til slíkra framkvæmda var margfalt erfiðari en þeirra manna, sem nú eru uppi. Þá var engin reynsla fengin af þess konar almennum verzlunarfélögum, og forgöngumennirnir höfðu enga menntun í viðskiptafræðum. Þetta var löngu áður en Verzlunarskólinn og Samvinnuskólinn voru stofnaðir. Þá var ekki til háskóli hér á landi, með hagfræði- og viðskiptadeild, eins og nú er, þar sem margir ungir menn fá árlega uppfræðslu í vísindum viðskiptalífsins undir handleiðslu prófessora og doktora í þeim greinum. En þó að upphafsmenn samvinnuhreyfingarinnar hér á landi skorti þessa uppfræðslu, þá höfðu þeir annað, sem ekki var minna um vert og dugði þeim í stríðinu við yfirgangssama kaupsýslumenn. Þeir höfðu mikið af heilbrigðri skynsemi, metnaði, manndómi og dugnaði til þess að ganga á hólm við erfiðleikana og sigrast á þeim. Þeir tóku ekki þann kostinn að bera fram kröfur við löggjafarþingið eða ráðherra Íslandsmála suður í Kaupmannahöfn og heimta nýja embættismenn til þess að líta eftir verðlaginu hjá dönsku kaupmönnunum. Nei, þeim þótti viturlegra að nota sér verzlunarfrelsið, sem þjóðin hafði fengið, til þess að stofna sjálfir verzlanir margir saman í félagi, sem þeir nefndu kaupfélög. Með þessu gerðu þeir það, sem kaupmönnunum kom verst af öllu, þeir hættu að verzla við þá. Starfsemi kaupfélaganna fór vaxandi með ári hverju, svo að Íslendingar eru nú meðal fremstu samvinnuþjóða í heiminum, og á síðustu áratugum hefur sá mannfjöldi, sem tekur þátt í samvinnufélagsskapnum í sveitum og kaupstöðum landsins, hagnazt um milljónatugi á því að hafa viðskipti í sínum eigin búðum. En til hverra ráða er nú gripið á því herrans ári 1951 gegn okurkörlum nútímans? Þm. Alþfl. heimta ríkisákvarðanir um verðlag á öllum vörum og ríkiseftirlit með verðlaginu. Það er þeirra úrræði. Þeir trúa svo mjög á embættismenn og opinbera forsjón í flestum efnum. Ef til vill þekkja þeir Alþfl-menn líka eitthvað af mönnum, sem væru fáanlegir til að vinna hjá því opinbera við verðgæzlustörf. En það eru vissulega til önnur úrræði í viðskiptamálunum, margfalt hagkvæmari fyrir almenning, en að varpa öllum nútímans áhyggjum upp á ríkisvaldið og embættismenn þess. Eins og ég hef áður minnzt á, hefur nú verið losað svo um viðskiptahöftin, að mikið af þeim útlendu vörum, sem menn almennt þurfa að nota, getur nú hver sem er keypt til landsins án leyfis yfirvaldanna. Og það liggur í augum uppi, að engin skynsamleg ástæða er til að krefjast þess að ríkið haldi uppi eftirliti með verði á vörum, sem öllum er frjálst að flytja til landsins. Eða í hverra þágu væri slíkt eftirlit? Ekki þurfa kaupfélagsmenn á því að halda. Þeir eru eigendur félaganna, og þeir setja þeim sjálfir starfsreglur, að því leyti sem þær eru ekki ákveðnar í landslögum. Sé álagning á vöruverðið hjá kaupfélagi einhvern tíma meiri en óhjákvæmilegt er til að borga kostnað við rekstur þess og lögákveðin framlög í varasjóð, þá fá kaupfélagsmennirnir afganginn endurgreiddan um hver áramót. Samvinnumenn um land allt fagna því, að nú hefur verið losað svo um viðskiptahöftin, að þeir geta fengið hjá kaupfélögunum mikið af þeim vörum, sem þeir þurfa að nota, en félögunum var neitað um af yfirvöldunum á tímum haftanna. Og þeir óska þess, að sem fyrst verði hægt að leysa þau viðskiptabönd, sem enn eru eftir, svo að samvinnufélögin geti útvegað félagsmönnum sínum allar þær vörur, sem þeir þurfa að nota og hafa aðstöðu til að kaupa. En kaupfélagsmenn þurfa ekki á neinu eftirliti að halda með verðlagi í sínum eigin félögum, enda óska þeir ekki eftir því, en kjósa að vera lausir við slík afskipti óviðkomandi aðila. Vil ég í þessu sambandi skýra frá ályktun um viðskipta- og verðlagsmálin, sem samþykkt var á aðalfundi S. Í. S. í júnímánuði 1950. Á þeim fundi var lögð fram till. um verðlagsmál, en flm. hennar voru Sigfús Sigurhjartarson, formaður KRON, og kaupfélagsstjórarnir Ísleifur Högnason, Hjörtur Hjartar og Egill Thorarensen. Till. þeirra var svo hljóðandi (með leyfi hæstv. forseta): „Aðalfundur S. Í. S., haldinn í Reykjavík 20.–22. júní 1950, lýsir því yfir, að hann telur, að verðlagseftirlitinu hafi ætíð verið og sé bezt borgið í höndum kaupfélaganna. Hann telur því, að afskipti ríkisvaldsins af þessum málum hafi ekki náð tilgangi sínum, og skorar á ríkisstj. að fella niður opinbert verðlagseftirlit með smásöluverzlun.“ Allmiklar umræður urðu um málið á fundinum, og undir þeim kom fram önnur till., svo hljóðandi: „Fundurinn felur stjórn S. Í. S. að taka til rækilegrar athugunar hið allra fyrsta, hvort eigi muni framkvæmanlegt og heppilegast, að þegar á þessu ári verði aflétt þeim hömlum, sem nú eru á viðskiptafrelsi landsmanna, og komist sambandsstjórnin að þeirri niðurstöðu, að svo sé, felur fundurinn stjórninni að gera kröfur til Alþingis og ríkisstjórnarinnar um afnám viðskiptahaftanna og opinberra afskipta af verðlagsmálunum.“ Flm. fyrri till. féllust á að taka sína till. til baka, þar sem þeir voru samþykkir síðari till., og var hún samþ. á fundinum með samhljóða atkv. Alþfl: menn á fundinum höfðu enga sérstöðu í máli þessu. Í þessari ályktun var skýrt mörkuð afstaða S. Í. S. og kaupfélaganna í þessum málum. Eins og þar kemur fram, leit aðalfundurinn svo á, að viðskiptahöftin ætti að nema burt, strax þegar mögulegt væri, og um leið opinber afskipti af verðlagsmálunum. Þess má geta, að bæði S. Í. S. og einstök kaupfélög hafa oft á undanförnum árum haft lægri álagningu á ýmsum vörum en ákveðin var af yfirvöldunum sem hámarksálagning. Þannig hefur S. Í. S. t. d. ekki notað nema að nokkru leyti heimildina til álagningar á kornvöru, kaffi og sykur, svo að miklu munar, og nú, eftir að verðlagseftirlit er afnumið á þessum vörum, er álagning S. Í. S. á þær aðeins 3%. Þessi litla álagning Sambandsins kemur kaupfélögunum og öllum félagsmönnum þeirra til hagnaðar í lægra vöruverði en annars mundi vera. Samvinnumenn hafa enga þörf fyrir verðlagseftirlit, ef þeir geta fengið þær vörur, sem þeir kaupa, hjá sinum eigin fyrirtækjum, kaupfélögunum. Ef einhverjir kaupfélagsmenn óskuðu eftir ríkiseftirliti með álagningu á þær vörur, sem þeir fá hjá sínu eigin kaupfélagi, eða m. ö. o. kaupa í sinum eigin búðum, þá væri það alveg hliðstætt því, að einhver kaupmaður óskaði eftir ríkiseftirliti með verði á vörum, sem hann sjálfur tæki úr sinni eigin verzlun til nota á sínu eigin heimili. Slíkt væri vitanlega hlægileg vitleysa, og ríkið hefur annað þarfara með fé sitt að gera en að eyða því í launagreiðslur til starfsmanna við þess konar eftirlit. En er þá þörf á verðlagseftirliti vegna þeirra manna, sem verzla við kaupmennina? Þegar um er að ræða vörur, sem öllum er frjálst að flytja til landsins og verzla með, þá er heldur engin ástæða til þess fyrir ríkisvaldið að kosta eftirlit með verðlagi á þeim vörum vegna þeirra manna, sem af frjálsum vilja kaupa þær hjá kaupmönnunum. Þeir geta sjálfir kynnt sér vöruverð og vörugæði hjá kaupmannaverzlunum, gert kaupin þar, sem þau eru bezt, eða þá að þeir beina viðskiptum sínum til þeirra kaupmanna, sem þeir þekkja og treysta til að sýna sanngirni í viðskiptum. Hér ber því að sama brunni. Það er engin skynsamleg ástæða til að krefjast ríkiseftirlits með verðlagi á þeim vörum, sem frjálst er að flytja til landsins, hvorki vegna kaupfélaganna né hinna, sem skipta við kaupmannaverzlanir. Öðru máli gegnir vitanlega um þær vörur, sem takmarkaður er innflutningur á. Þar er ástæða til að beita verðlagseftirliti. a. m. k. ef úthlutun innflutningsleyfa fyrir vörunum er þannig hagað, að ekki sé tryggt, að notendur þeirra geti ráðið því, hjá hvaða fyrirtækjum þeir kaupa vörurnar. Hér eru líka í gildi verðlagsákvæði og haldið uppi verðlagseftirliti á þess konar vörum, svo sem t. d. byggingarefni, vélum, stærri verkfærum o. fl. En æskilegast væri vitanlega, að sem fyrst mætti takast að létta innflutningshömlum einnig af þeim vörum, svo að verðlagseftirlitið yrði þar óþarft. Það úrræði, sem Alþfl. bendir á í þessu frv., er opinberar verðlagsákvarðanir og verðlagseftirlit á öllum vörum, líka þeim, sem öllum er nú leyfilegt að flytja til landsins. Þegar þetta er borið saman við þær djarfmannlegu og róttæku athafnir, sem stofnendur kaupfélaganna réðust í fyrir 3 aldarfjórðungum í viðureigninni við prangara þeirra tíma, þá sést bezt, hvað lítill glæsibragur er á þessu viðbragði Alþfl. Ef einhverjir okra á okkur í viðskiptum, þá er lítill manndómur í því að vola framan í ríkisvaldið og biðja það um nýja embættismenn til að gæta okkar fyrir okurkörlunum, en halda svo áfram að skipta við þá eftir sem áður, þó að enginn nauður reki okkur til þess. Reynslan hefur margsýnt, að okurkarlarnir eru leiknir í að komast fram hjá verðgæzlumönnum þess opinbera, hvað margir og hvað víða sem þeir eru. Meira verðlagseftirlit er allt of mild refsing handa pröngurunum. Þeir verðskulda aðra meiri. Í staðinn fyrir þetta ætti fólk að vera vel samtaka um að hætta öllum viðskiptum við þá og segja við þá einum rómi: Nú skuluð þið, karlarnir, setjast að snæðingi og borða alla ykkar sultu sjálfir, það sem þið eigið óselt af henni og allt það, sem þið kunnið að eignast af þeirri vöru hér eftir. Við höfum ekki lyst á þeirri vöru, ef þið hafið komið nálægt henni, og við ætlum ekki heldur að kaupa neinar aðrar vörur hjá ykkur hér eftir. - Og það er ekki nóg að segja þetta, heldur þarf að fylgja því eftir í verki. Ef til vill hafa þeir heildsalar, sem fyrstir fluttu inn bátagjaldeyrisvörur og settu á þær óhæfilega hátt verð, flekað einhverjar smásöluverzlanir utan Rvíkur til að kaupa eitthvað af þeim. En okur þeirra mun þó fyrst og fremst hafa bitnað á Reykvíkingum. Ber þar margt til. Þangað komu þessar vörur fyrst, og innflytjendurnir hafa því byrjað á að fylla markaðinn þar. Fólkið var orðið vant því á haftatímunum að flýta sér að ná í nýjar vörur, strax þegar þær komu á markaðinn, af ótta við, að þær gengju fljótt til þurrðar, og gættu þess því ekki að afla sér upplýsinga hjá heiðarlegum fyrirtækjum um það, hvað væri skaplegt verð á vörunum, áður en það gerði kaupin. Enn kemur það hér til, að Reykvíkingar eru á eftir íbúum flestra annarra landshluta í því að nota sér úrræði samvinnustefnunnar í verzlunarmálum. En sá árekstur, sem þeir hafa hér orðið fyrir, mætti vel verða til þess að kenna þeim að gæta sín betur hér eftir og kaupa ekki framboðinn varning umhugsunarlaust á næsta götuhorni. Fyrsti flm. þessa frv. er hv. 3. landsk. þm., Gylfi Þ. Gíslason, prófessor í viðskiptafræðum við Háskóla Íslands. Vissulega væri það hæfilegra verkefni fyrir mann með hans menntun og hæfileika að beita sér fyrir úrræðum í verzlunarmálunum, sem gætu haft raunhæfari þýðingu fyrir samborgara hans hér í höfuðstaðnum en það verðlagsfrv., sem hann og flokksbræður hans bera hér fram. Hann ætti að beita sér fyrir því, að fólk notaði sér það viðskiptafrelsi, sem nú hefur fengizt, á þann hátt að auka samvinnuverzlun í bænum og tryggja sér með því hagkvæmari viðskiptakjör en allur þorri bæjarbúa býr nú við. Sé hann í nokkrum vafa um það, hvert gagn mætti gera með slíkum félagssamtökum um viðskiptamálin, þá ætti hann að leita upplýsinga hjá einhverjum flokksbræðrum sínum, sem hafa reynslu í þeim efnum. Það eru til Alþýðuflokksmenn, sem hafa verið góðir liðsmenn í samvinnufélögunum og sumir þar í hópi forustumanna. Hv. 3. landsk. hefði vafalaust gott af því að bæta dálitlu við námsferil sinn og afla sér fræðslu hjá þessum mönnum, sem eru lærðir í skóla reynslunnar. Þeir gætu fært honum heim sanninn um gagnsemi kaupfélagsskaparins, og hann gæti fengið hjá þeim góðar ráðleggingar um það, hvernig ætti að vinna að þeim málum, svo að sem mestu og almennustu gagni kæmi. Og ef hv. 3. landsk. beitti áhrifum sínum með góðum árangri til þess að hvetja menn til félagslegra úrræða í viðskiptamálunum, þá væri það miklu gagnlegra almenningi, en um leið meira hrís á okurkarlana en verðlagsfrv. Alþýðuflokksþm. þriggja.

Forseti (JG): Þá hefur hv. þm. V-Húnv., Skúli Guðmundsson, lokið máli sínu. Þar með er lokið fyrri umferð þessarar útvarpsumr., og hafa fulltrúar flokkanna talað sem hér segir: Fulltrúi Alþfl. í 31 mínútu, fulltrúi Sjálfstfl. í 28 mínútur, fulltrúi Sameiningarfl. alþýðu - Sósfl. í 30 mínútur og fulltrúi Framsfl. í 28 mínútur. Nú hefst síðari umferð, og tekur fyrstur til máls hv. þm. Hafnf., Emil Jónsson, af hálfu Alþfl. og hefur 14 mínútur til umráða.



Herra forseti. Háttv. hlustendur. Hæstv. viðskmrh. hóf mál sitt á þeirri mjög óheppilegu fullyrðingu, að atvinnuleysi væri nú ekki til á Íslandi. Er alveg furðulegt, að hann skuli leyfa sér að taka sér í munn þau orð, þegar vitað er, að nálega í hverjum einasta kaupstað og sjávarþorpi þessa lands ganga menn nú svo tugum og hundruðum skiptir atvinnulausir. Þótti mér það ekki spá góðu um heiðarlega málsmeðferð af hálfu hæstv. ráðh. að byrja svona. - Hann sagði einnig, þessi hæstv. ráðh., að Alþfl. heimtaði nú innflutningshöft og skömmtun, þrátt fyrir það, að því var yfirlýst af frummælanda hér í kvöld, að Alþfl. óskaði eftir hvorugu þessu. Hv. 2. þm. Reykv., Einar Olgeirsson, vildi kenna Alþfl. um stjórnarstefnuna til þessa dags, þó að vitað sé og því marglýst yfir, að Alþfl. er stj. í grundvallaratriðum ósammála. Þetta kom mér að vísu ekki á óvart, þetta er venjuleg málsmeðferð kommúnista, og ég skal ekki heldur hér, frekar en ég er vanur, elta ólar við að svara öfgum, firrum og öfugmælum þeirra félaga; en ég get þó ekki stillt mig um að benda á eitt atriði í ræðu Einars Olgeirssonar í viðbót. Það var eftirtakanlegt, að í hans löngu ræðu kom það hvergi skýrt fram, hvort hann er með eða móti máli því, sem hér liggur fyrir, um lagasetningu til að binda endi á okrið. Það skyldi þó aldrei vera vegna þess, að kommúnistar hafa nú upp á síðkastið sjálfir stofnað allmörg heildsölufyrirtæki til að einoka viðskiptin við löndin austan járntjalds og að Einar Olgeirsson eigi þar hagsmuna að gæta? Hv. þm. V-Húnv., Skúli Guðmundsson, gerði það að einu höfuðefni sinnar ræðu, að Alþfl. hefði staðið illa í ístaðinu fyrir samvinnufélögin, meðan hann var í stjórn með Framsfl. Þetta er illa og ómaklega mælt, því að hann reyndi, eftir því sem hann frekast gat, að auka hlut þeirra í hinum takmarkaða innflutningi. Innflutningur samvinnufélaganna á ýmsum vörum gerði meira en tvöfaldast á þessu tímabili, og í mörgum öðrum vöruflokkum stóð Alþfl. einnig að hlutfallslegri innflutningsaukningu samvinnufélaganna, þó að vitanlega væri ekki hægt með hinum takmarkaða innflutningi að fullnægja öllum þörfum. Hins vegar vildi Alþfl. aldrei ganga inn á að gera skömmtunarseðlana að innflutningsleyfum, eins og nokkrir forustumenn Framsfl. á þingi vildu, en um það atriði er líka vitað, að forsvarsmenn S. Í. S., sumir að minnsta kosti, vildu það ekki heldur. Mér finnst einkum þrjú atriði athyglisverð í sambandi við verðlagsmálin: 1) Hin óhóflega hækkun álagningar á einstökum vörutegundum. 2) Hin almenna hækkun á flestöllum vörum. 3) Andúð, eða réttara sagt, bein andstaða stjórnarflokkanna beggja gegn því, að sett verði með lögum ákvæði um hámarksálagningu eins og áður var. Ég skal fara nokkrum orðum um hvert þessara atriða. Í skýrslu verðgæzlustjóra kemur greinilega fram, að álagningin á einstaka vöruflokka hefur hjá nokkrum heildsölum verið svo gífurleg, að það er ekki hægt að kalla hana annað en beint okur. Þegar álagningin tvöfaldast, þrefaldast, tífaldast og jafnvel þrettánfaldast, þá er ekki hægt að hafa um hana annað orð. Með skýrslu þeirri, sem hæstv. viðskmrh. las nú upp, vildi hann raunar reyna að bera af sér hina geysiþungu ádeilu, sem fólst í fyrstu skýrslu verðgæzlustjóra um málið. En þetta tekst ekki. Það hefur ekkert komið fram, sem hnekkir því, að sú skýrsla sé rétt. Og þó að nú hafi ekki tekizt að finna sömu háu álagninguna og þá, sannar það ekki neitt. Hin margnefnda okurálagning hefur átt sér stað, og hún getur átt sér stað aftur hvenær sem er, þegar það frelsi í verzlunarmálum hefur verið innleitt fyrst af öllu að nema á brott allar hömlur á álagningu. Það verða ávallt til menn, sem nota sér það, þegar færi gefst. Hér eiga að vísu ekki allir óskilið mál. En það er þekkt fyrirbæri alls staðar, að þegar framboð á vöru er ekki nægilega mikið til að fullnægja eftirspurn, er ávallt tilhneiging hjá þeim, sem selja, til að hækka verðið. Þó að verzlun okkar hafi nú að nafni til verið gefin frjáls að nokkru leyti, þá er það því miður fullvíst, að ekki verður um sinn hægt að flytja inn nægilegt magn af öllum vörum til að fullnægja allri eftirspurn. Ber þar margt til, en ég skal aðeins nefna eitt atriði. Á meðan stærstu þjóðir veraldar vígbúast eins og nú, er ekki framleitt nægilega mikið af ýmsum vörum, sem almenningur þarf að nota og vill kaupa. Þetta hafa mestu fríverzlunarþjóðir heimsins skilið, t. d. bæði Bretar og Bandaríkjamenn. Þó að frjáls verzlun sé mjög í heiðri höfð t. d. í Bandaríkjunum, eru þar í gildi mjög ströng ákvæði um hámarksverð á ýmsum hlutum, sem talin er hætta á að annars mundi verða lagt óhóflega mikið á. Frjáls verzlun er nefnilega eitt, og ráðstafanir gegn okri er allt annað, þó að hér sé reynt eftir megni að rugla þessu tvennu saman. Það hlýtur því að vera alger lágmarkskrafa neytenda, að stjórnarvöldin tryggi þá gegn okri á þessum vörum. Annað atriði, mjög athyglisvert, sem ég minntist á í upphafi, er það, að svo virðist af skýrslu verðgæzlustjóra, að samtök hafi átt sér stað um almenna verðhækkun á æðimörgum nauðsynjavörum. Nú má vitaskuld alltaf um það deila, hvort álagningin hafi verið nægileg eða ekki, og líka um hitt, hversu mikið hafi átt að hækka hana, ef hækkunar hefur verið þörf. En samtök um sömu álagningu hjá öllum, sem verzla með ákveðna vöru, hefur í sér fólgna mjög greinilega hættu fyrir neytendur. Það hefur jafnvel verið á orði haft, og kemur enda fram í skýrslunni, að KRON hafi verið með í þessum samtökum. Þessu hefur nú að vísu verið mótmælt, en grunsamlegt er það, þegar sama varan er alls staðar seld með sömu álagningu, þó að erfitt kunni að reynast að sanna, að samtök hafi átt sér stað. Með þess háttar aðgerðum verður lítið úr þeirri tryggingu, sem neytendur eiga að hafa fyrir hæfilegri álagningu gegnum hina frjálsu samkeppni. Gegn slíku dugir ekki neitt nema lögbundin verðlagsákvæði. Þá kem ég að þriðja atriðinu: hinu einkennilega fyrirbrigði, að báðir stjórnarflokkarnir, Sjálfstfl. og Framsókn, skuli ekkert í þessu máli vilja gera, nema hvað Tíminn hefur imprað á því lítils háttar, að nöfn hinna seku þyrfti að birta, en ekki einu sinni það hefur fengizt gert. Afstaða Sjálfstfl. til málsins kemur út af fyrir sig ekki á óvart. Í þeim flokki eru heildsalarnir flestir og aðrir þeir, sem ný verðlagsákvæði mundu valda minni gróða og meira aðhaldi. Þaðan er því tæpast hjálpar né aðstoðar að vænta í þessu máli. Þess arna mættu þó neytendur vera minnugir, að þegar í odda skerst milli þeirra og heildsalanna, þá ljær Sjálfstfl. ekki máls á því að stöðva okrið, ekki einu sinni að skýra frá því, hverjir misnota trúnaðinn, svo að öll verzlunarstéttin liggur undir ámæli, og margir vafalaust að ósekju. Hitt vekur svo meiri furðu, að Framsfl., sem hingað til hefur látið svo sem honum væri annt um hag neytendanna, fæst ekki heldur til að taka í sig kjark og krefjast aðgerða. Hann lætur sér nægja að skrifa svo að segja daglega í Tímann um okrið og fordæma það í orði, en hreyfir hvorki hönd né fót á þingi til að fá því aflétt. Og hann gerir raunar meira. Einn mjög skrifandi blaðamaður Tímans, sem hefur að sérgrein að skrifa um brask og okur í alls konar myndum, skrifaði nú fyrir skömmu um verzlunarokrið og fordæmdi það réttilega. En hann kom í leiðinni líka inn á húsnæðisokrið, sömuleiðis réttilega, gleymandi þó því, að það var Framsfl. eða framsóknarmenn, sem námu í burtu síðustu og raunar einu fyrirstöðuna fyrir þeirri starfsemi með afnámi húsaleigulaganna nú fyrir skömmu. Það er sitt hvað orð og athafnir. Ég hef verið að leita að því í huganum, hvaða ástæður kynnu að liggja til þess, að Framsfl. fæst ekki til að tryggja neytendur fyrir of háu vöruverði með því að lögleiða hámarksálagningu, og ég hef fundið tvær hugsanlegar skýringar. Hin fyrri er sú, að mér er kunnugt um, að ýmis kaupfélög töldu álagninguna of lága eins og hún var, á meðan hún var bundin, og að af þeirra hálfu voru gerðar ítrekaðar tilraunir til að fá hana hækkaða. Það eru þess vegna fullar líkur fyrir því, að samvinnufélögin orki á framsóknarforustuna í þessu máli ekki ósvipað og heildsalarnir á Sjálfstfl. og að hann vilji af þessum sökum gefa kaupfélögunum frjálsar hendur. Önnur ástæða, sem ég hef getað hugsað mér fyrir þessari afstöðu Framsfl., er svo sú, að þetta sé bein afleiðing af stjórnarstefnunni. Hinum frjálsa innflutningi á vörum, sem mikið er talað um, sé ekki hægt að halda, nema vörurnar séu svo dýrar, að almenningur geti ekki keypt þær, og þess vegna sé stjórnarliðinu ósárt um, þó að vöruverðið hækki. Af sömu ástæðum er rekstrarfé kaupmanna líka mjög takmarkað, til að þrengja innflutningsmöguleika. Hátt vöruverð dregur úr innkaupamöguleikum almennings, og takmörkun á rekstrarfé færir verzlunina úr höndum hinna smáu og févana og yfir á hendur þeirra stóru og fésterku. Með þessu móti og með stórfelldum fjárframlögum frá efnahagssamvinnustofnuninni o. fl. hefur tekizt að halda innflutningnum frjálsum að nokkrum hluta, að koma upp vörubirgðum í búðum af einstaka vörutegundum, sem ekki voru hér til áður, meira og minna þörfum. Afleiðingarnar af þessari pólitík ríkisstj. hafa ekki heldur látið á sér standa. Vísitala framfærslukostnaðar hefur hækkað um 50% á réttu 1½ ári. Til samanburðar má geta þess, að vísitalan hækkaði á rúmum 5 árum, frá október 1944 til ársloka 1949, um rétt rúm 25%. Með öðrum orðum: á 1½ ári hefur núv. ríkisstj. tekizt að hækka vísitöluna helmingi meira en hún hækkaði samtals næstu 5 ár á undan. Dýrtíðin hefur því vaxið með rúmlega sexföldum hraða í tíð núv. stjórnar, miðað við meðaltal næstu 5 ára á undan. Áhrif þessarar hækkunar vöruverðsins hafa vitanlega orðið þau, að kaupgjald hefur hækkað, þó að ekki hafi það hækkað jafnmikið; framleiðslukostnaður hvers konar hefur vaxið, atvinna dregizt saman og atvinnuleysi, sem um langan tíma hefur verið hverfandi lítið hér á landi, hefur skotið upp kollinum á ný og er nú víða að verða lítt viðráðanlegt vandamál sveitar- og bæjarfélaga. Og ríkisstj. hreyfir ekki hönd né fót, ekki einu sinni til að fyrirbyggja okur á neyzluvörum, segir allt í lagi, því að frjáls verzlun og verðmyndun sé nú að komast á hér, og þá sé allt harla gott. Ef þetta þykir lítil skýring eða afsökun í veikasta lagi af hálfu ríkisstj., er svo alltaf hægt að halda því fram, að ástandið sé að minnsta kosti betra en það var, þegar biðraðir og svartur markaður hafi verið einkennandi fyrir verzlunarástandið í tíð fyrrv. stjórnar, og Alþfl. svo eignaður heiðurinn af því ástandi. Um þetta er það að segja, að þegar tillit er tekið til hinnar geysilegu fjárfestingar, sem átti sér stað þau ár, þegar um og yfir þriðjungur þjóðarteknanna fór til fjárfestingar, þá er það sannarlega ekki að undra, þó að neyzluvöruinnflutningurinn yrði í knappara lagi. Og þó má segja, að ekki væri skortur á neyzluvörum, svo að verulegu næmi nema á tveimur vöruflokkum, vefnaðarvöru og skófatnaði, að nokkru leyti. Og þessu hefði verið hægt að þoka nokkuð til betri vegar, ef nægur vilji hefði verið fyrir hendi hjá samstarfsflokkunum í fjárhagsráði, og ríkisstj. Alþfl. vildi auka nokkuð innflutninginn á þessum vöruflokkum, en fékk því ekki ráðið, fyrir framsóknarmönnum sérstaklega. Stjórnarstefnan var þá fyrst og fremst sú að tryggja atvinnu handa öllum og halda verðlagi niðri með ströngum verðlagsákvæðum. Þessu hefur nú verið snúið við, með því að láta verðlagið afskiptalaust og með þeim árangri, að atvinnuleysið hefur haldið innreið sína. Mér er kunnugt um útgerðarfyrirtæki, sem eiga nú örðugra uppdráttar en þau áttu fyrir gengislækkun. Tilkostnaður hefur vaxið meira en sem nemur gengishagnaðinum. Og hvað er þá unnið? Mér hefur líka verið sagt, að nú hafi togaraeigendur leitað til ríkisstj. og í fyrsta sinn farið fram á sams konar gjaldeyrisfríðindi og vélbátunum voru veitt á þessu ári. Allt stefnir því með ört vaxandi hraða í sömu átt. Hin frjálsa verðmyndun, eins og það er svo fallega orðað, dregur með vaxandi hörku úr kaupgetu og afkomu almennings, en hún virðist líka vera að sliga útflutningsatvinnuvegina með vaxandi þunga. Það frv., sem hér er flutt, er tilraun til þess að gera þá fyrstu og sjálfsögðustu ráðstöfun gegn vaxandi dýrtíð, sem hægt er að gera. Það á að verja neytendur fyrir okri á vörum, sem mikil eftirspurn er eftir, og koma í veg fyrir samtök um álagningu til að halda uppi verði. Hvern getur þetta skaðað, og hví má ekki samþykkja frv.? Hvaða ástæður liggja til þess, að ekki má lögfesta þetta? Vilja ekki fulltrúar stjórnarflokkanna, sem eftir eiga að tala, svara því? Ég vil að lokum aðeins segja þetta: Hæstv. viðskmrh. sagði, að Alþfl. mundi vera sár yfir því að fá ekki að vera í núv. ríkisstj., eins og hann orðaði það. En það skal ég segja ráðherranum, að þetta sárnar Alþfl. ekki. Það veit sá, sem allt veit, að í svona stjórn mundi Alþfl. aldrei taka þátt.

Forseti (JG): Hv. þm. Hafnf., Emil Jónsson, hefur lokið máli sínu. - Næstur tekur til máls hv. 2. þm. Rang., Ingólfur Jónsson, og talar af hálfu Sjálfstfl.



Herra forseti. Gylfi Þ. Gíslason, hv. 3. landsk., sagði hér áðan, að Alþfl. vildi frjálsa verzlun. Þetta er hin mesta fjarstæða, eins og ummæli formanns Alþfl. bera með sér í Alþýðublaðinu 25. f. m., en þar segir hann orðrétt: „Alþýðuflokkurinn krefst skipulagsbundins innflutnings“. Þetta sannar, að Alþfl. er enn þá flokkur hafta og skriffinnsku. Þegar núv. ríkisstj. var mynduð, hafði þjóðin búið við verzlunarhöft í nær tvo áratugi. Oft var mikill vöruskortur á þessum tímum og skömmtun á flestum nauðsynjum. Í skjóli haftanna og vöruskortsins þróaðist margs konar spilling, bakdyrasala, svartur markaður og brask. Er alkunnugt, að sú starfsemi náði hámarki á valdatíma Alþfl., enda verðlagseftirlit og hvers konar höft víðtækust á þeim tíma: Braskið og svarti markaðurinn, sem þreifst í skjóli vöruskortsins og haftanna, hafði siðspillandi og lamandi áhrif á heilbrigða atvinnuháttu. Dýrtíðin var raunverulega meiri en viðurkennt var, þar sem fólk neyddist oft til að kaupa vörur á hærra verði en viðurkennt var opinberlega. Verðlagseftirlitið réð ekki við þessa þróun. Þegar núv. ríkisstj. var mynduð, lagði Sjálfstfl. áherzlu á, að vöruskortinum, höftunum, braskinu og svarta markaðinum væri útrýmt. Eina leiðin til þess var að fylgja stefnu Sjálfstfl., sem mörkuð var fyrir kosningarnar 1949 og minnihlutastjórn Sjálfstfl. undirbjó í ársbyrjun 1950, en það var að leysa verzlunina úr viðjum og gera hana frjálsa. Gera varð ráðstafanir til þess að seðja vöruhungrið og safna birgðum, þannig að nægilegt vörumagn væri fyrirliggjandi í verzlununum. Á þann hátt var fólkinu gefið tækifæri til þess að velja á milli góðrar vöru og lélegrar, á milli dýrra vara og ódýrra. Með þessu móti skapast sú samkeppni í verði og vörugæðum, sem tryggir neytandann. Með því móti er unnt að vinna gegn dýrtíð og okri. Þegar nægilegt vörumagn er til í landinu, velur neytandinn það bezta og ódýrasta. Kaupsýslumaðurinn fær á sig það aðhald, sem hann kemst ekki hjá að taka tillit til. Fyrstu mánuðina eftir að verzlunin var gefin frjáls, meðan enn var vöruþurrð, misnotuðu nokkrir innflytjendur þann trúnað og frelsi, sem þeim var veitt. Það er slæmt, að nokkrir skyldu falla fyrir freistingunni og spilla á þann hátt áliti verzlunarstéttarinnar. Þessir menn munu fá makleg málagjöld fyrir framferði sitt. Ekki er ólíklegt, að smásalinn, kaupmaðurinn og kaupfélagsstjórinn hafi hugmynd um, hverjir þessir menn eru. Smásalinn mun vera á verði fyrir slíkri starfsemi og gera samanburð á verði varanna, er hann kaupir vörur fyrir verzlun sína. Sá innflytjandi, sem ekki býður hagstætt verð, mun einangrast og tapa öllum viðskiptum. Er það vissulega makleg refsing. Neytandinn nær ekki til innflytjandans nema að nokkru leyti, því að smásalinn, hvort sem um kaupmannsverzlun eða kaupfélag er að ræða, er ekki innflytjandi nema að nokkru leyti. En neytandinn nær til smásalanna og getur gert samanburð á vöruverðinu í verzlununum og látið þann sitja fyrir viðskiptunum, sem selur ódýrastar og beztar vörurnar. Duglegur kaupsýslumaður vill láta fyrirtæki sitt þéna peninga, en til þess þarf hann að hafa fólkið með sér, hann vill hafa stóran hóp ánægðra viðskiptavina. Hann veit, að hann getur það ekki nema að vanda sig í vörugæðum og vöruverði, eftir að samkeppni hefur skapazt og almenningur hefur úr nægilegu vörumagni að velja. Þegar vöruval er komið í stað vöruskorts, er valdið komið í hendur neytandans um það, hvaða verzlun getur þrifizt. Það vald er áhrifaríkast og gerir verðlagsnefndir og launað verðlagseftirlit óþarft. Okrararnir munu því ekki þrífast. Þótt ekki sé nema stuttur tími síðan skorið var á höftin, er þegar kominn í ljós nokkur árangur af auknu frelsi. Algert atvinnuleysi er nú hjá þeim, sem stunduðu svartan markað í stjórnartíð Stefáns Jóhanns. Biðraðirnar eru horfnar. Skömmtunin hefur verið afnumin að mestu, og vöruskortinum hefur verið útrýmt. Húsmóðirin getur nú gengið í búðina og keypt efni í föt á börnin. Ef hún getur saumað sjálf úr þessu efni, sparar hún heimilinu stórar fjárhæðir, miðað við það, sem áður var, þegar allt varð að kaupa tilbúið í búðinni. En þótt verzlunin hafi verið bætt og kostir frjálsrar verzlunar muni koma betur í ljós, þegar frá líður og neytandinn hefur á áhrifameiri hátt lært að notfæra sér það vald, sem vöruval og frjáls verzlun veitir, þá er það staðreynd, eins og nú er háttað, að vöruverðið er hátt og dýrtíðin áhyggjuefni allra hugsandi manna. Stjórnarandstæðingar gefa það í skyn, að dýrtíðin sé að mestu leyti heimatilbúin vara, - að hið háa vöruverð sé vegna þess, að strangt verðlagseftirlit er ekki lengur á öllum vörum. Það ætti að vera tilgangslaust að reyna að blekkja alþjóð með slíkum staðleysum. Dýrtíðin er ekki einkamál okkar Íslendinga. Dýrtíðin er vandamál í hinum lýðfrjálsa heimi, þar sem samningsfrelsi ríkir á milli stéttanna og verkalýð og alþýðu manna eru ekki skömmtuð kjörin eins og er í einræðisríkjunum. En af hverju kemur dýrtíð? Hún kemur af því, að þjóðirnar nota óeðlilega mikinn vinnukraft og hráefni vegna vígbúnaðar og styrjaldar. Hún kemur einnig af því, að fólk um heim allan, í hvaða stétt þjóðfélagsins sem er, gerir hærri og meiri kröfur til lífsins en það áður gerði. Það gera flestir kröfur til þess að fá hækkuð laun og meiri tekjur, og afleiðingin, þegar látið er undan kröfunum, verður einfaldlega hærra vöruverð og lækkað peningagildi. Það er ekkert undarlegt, þótt Íslendingar, sem svo mikil viðskipti hafa við aðrar þjóðir, fljóti með í þeim leik. Sannleikurinn er sá, að dýrtíðin á Íslandi hefur ekki aukizt öllu meira en hjá ýmsum lýðræðisþjóðum heimsins. Því til sönnunar er hér skýrsla um hækkun dýrtíðar frá því í desember 1950 til júlí 1951. Úr skýrslu, er sýnir aukningu framfærslukostnaðar í ýmsum löndum á tímabilinu desember 1950 til júlí 1951. Austurríki ................ 11 stig Belgía .................... 10 stig Danmörk ................ 6 stig Frakkland ................ 12 stig Þýzkaland ................ 11 stig Ísland .................... 14 stig Ítalía .................... 8 stig Holland .................. 9 stig Noregur .................. 13 stig Svíþjóð .................. 13 stig Bretland ................ 8 stig Bandaríkin .............. 4 stig Kanada .................. 10 stig. Á þessari skýrslu sést, að dýrtíðin á þessu tímabili hefur ekki vaxið öllu meira á Íslandi en víða annars staðar í lýðræðislöndum. Það hefur oft heyrzt úr herbúðum Alþýðuflokksmanna og sósíalista, að dýrtíðin á Íslandi ætti að miklu leyti rót sína að rekja til þess, hvað bændur settu hátt verð á vörur sínar. En samkvæmt skýrslu, sem fyrir liggur um það, hver var kaupmáttur launanna í des. 1947 til kaupa á innlendum framleiðsluvörum, og einnig 1. okt. 1951, þá verður samanburðurinn eins og hér segir (taflan sýnir, hversu margar mínútur verkamaðurinn þurfi að vinna fyrir ákveðnu magni vara): Des. 1947 1. okt. 1951 mínútur mínútur 1. Kindakjöt 1 kíló ... ... 75 70 2. Nýr þorskur 1 kíló . . . . 7.2 7.7 3. Nýmjólk 1 lítri ...... 12.7 13.6 4. Smjör 1 kíló ... .. ..... 207.5 178 5. Smjörlíki 1 kíló ...... 29.5 26.2 6. Kartöflur 1 kíló ...... 82 9.8 7. Rúgbrauð stk. ........ 17.1 19.6 8. Kaffibætir 1 kíló .... 47.4 50 9. Franskbrauð stk. .... 10.9 12.6 10. Hangikjöt 1 kíló . .... . 112 100.5 Mínútur: 527.5 488.0 Meðaltal 53 mín. 1947 49 mín. 1951 Þetta eru hinar nauðsynlegustu matvörur almennings, sem að öllu eða verulegu leyti eru framleiddar í landinu. Af þessum samanburði er augljóst, að bændur hafa tæplega hækkað framleiðslu sína í samræmi við kaupgjaldshækkunina. Má segja, að sá þegnskapur væri virðingarverður, ef hann væri að einhverju metinn og aðrir vildu taka sér slíkt til fyrirmyndar. En ég verð að segja, að bændur hafa ekki efni á slíku og þurfa eins og nú er komið málum, á sínu að halda til þess að geta haldið atvinnurekstrinum í réttu horfi. Sú hækkun, sem orðið hefur erlendis á innfluttum vörum, hefur þrengt kjör fólks og veldur mestu um, hvað dýrtíðin er tilfinnanleg. En um slíkt tjáir ekki að sakast við íslenzk stjórnarvöld, þar sem ekki er unnt að hafa nein áhrif á verð varanna í upprunalandinu, en eins og áður er sagt, mun frjáls samkeppni og vöruval vera áhrifaríkasta tækið til þess að tryggja það, að almenningur fái vöruna á eins hagstæðu verði og unnt er. Smáþjóð hlýtur alltaf að eiga í harðri baráttu fyrir tilveru sinni, fyrir efnalegu og andlegu sjálfstæði. Hún þarf að nota alla þá möguleika, sem fyrir hendi eru, til þess að skapa fólkinu eins góð lífsskilyrði og mögulegt er. Íslendingar eiga ýmis góð atvinnutæki, sem munu geta tryggt efnalega velmegun þjóðarinnar, ef þeim er skapaður hagkvæmur rekstrargrundvöllur. Að því verður að keppa að tryggja grundvöllinn undir atvinnulífinu, draga úr rekstrarkostnaðinum og auka framleiðsluna. Það getur ekki gengið til lengdar, að atvinnuvegirnir séu reknir með tapi og þess krafizt, að ríkissjóður greiði hallann. Eðlilegt er, að erfiðleikar steðji að íslenzkum atvinnuvegum um þessar mundir vegna stöðugt vaxandi dýrtíðar. En því nauðsynlegra er, að gagnkvæmur skilningur skapist milli atvinnurekenda og atvinnuþiggjenda, þannig að grundvöllur fyrir heilbrigðum rekstri verði fenginn. Iðnaðurinn er ein yngsta atvinnugrein Íslendinga og hefur sýnt lofsverða viðleitni til þess að skapa verðmæti fyrir þjóðarheildina. Verksmiðjur hafa verið stofnsettar undanfarin ár og framleiðsla þeirra oft staðizt samkeppni við erlendar iðnaðarvörur. Iðnaðurinn sparar gjaldeyri og skapar atvinnu í landinu. Hann á um þessar mundir, eins og flestar atvinnugreinar, við erfiðleika að stríða vegna fjárskorts, sem leiðir af sívaxandi dýrtíð. Eðlilegt er, að iðnaðurinn fái sína eigin lánastofnun, iðnaðarbanka. Byrjunarstofnfé hans gæti verið 3 millj. kr., sem ríkisstj. hefur lofað að láta iðnaðinum í té. Eigi iðnaðurinn að njóta sin, þarf innflutningur á nauðsynlegum hráefnum til hans að vera frjálsari en enn er orðið. Söluskatturinn kemur þungt niður á iðnaðinum, og væri æskilegt að afnema þann hluta skattsins, sem iðnaðinn snertir, sem og allan söluskatt í smásölu og létta þannig skattbyrðum af almenningi. Það, sem hefur gert Íslendingum erfiðast í efnahagsbaráttunni og atvinnumálunum, er það, hve fábreytt framleiðsla þjóðarinnar hefur verið. Það er því nauðsynlegt, að atvinnugreinar þjóðarinnar og öll framleiðsla geti orðið fjölhæfari en verið hefur. Vonir standa til, að þetta geti fljótlega breytzt til batnaðar. Áburðarverksmiðjan er ekki langt undan. Þegar hún er fullgerð og framleiðir með fullum afköstum áburð, mun þjóðin flytja út áburð fyrir tugi millj. kr. og á þann hátt fá mikinn og óvæntan gjaldeyri. Vonandi dregst ekki lengi, að framkvæmdir geti byrjað á sementsverksmiðju. Þótt ekki sé gert ráð fyrir, að sement verði til útflutnings, mun framleiðsla sements í landinu spara erlendan gjaldeyri í stórum stíl og gera lífsafkomu þjóðarinnar öruggari. Það er ekki ólíklegt, að áburðar- og sementsverksmiðjan muni spara þjóðinni eða afla árlega gjaldeyris, sem nemi 50–60 millj. kr. Árið 1949, sem var gott aflaár, öfluðu 10 togarar erlends gjaldeyris fyrir 23 millj. kr. Sýnir þetta, að iðnaðarfyrirtæki þau, sem hér hafa verið nefnd, eru mjög þýðingarmikil í þjóðarbúskapnum og gefa nýjar vonir. En afkoma öll og framleiðsla atvinnuveganna veltur á því, að atvinnutækin verði rekin hallalaust. Það verður að temja sér þann hugsunarhátt, sem haldið hefur þjóðinni uppi gegnum þrengingar liðinna alda, að hver þegn þjóðfélagsins geri meiri kröfur til sjálfs sín en annarra. Mun þjóðinni þá takast að sigrast á aðsteðjandi erfiðleikum.

Forseti (JG): Þá hefur hv. 2. þm. Rang., Ingólfur Jónsson, lokið máli sínu. - Næstur tekur til máls hv. 2. þm. Reykv., Einar Olgeirsson. og talar af hálfu Sósfl.



Herra forseti. Heiðruðu hlustendur. Hv. 2. þm.-Rang. las hér upp tölur áðan um vöxt dýrtíðarinnar. En af hverju tók hv. þm. bara tölur frá desember 1950? Var hann að reyna að forðast að minnast á heimsmetið? Ég held, að það sé óþarfi fyrir hv. þm. að vera svona feiminn, öll þjóðin veit, að núv. ríkisstj. á heimsmet í dýrtíð 1950 og það hefur verið auglýst út um allan heim með skýrslu Sameinuðu þjóðanna. Hv. þm. talaði um sementsverksmiðju og var að gefa fólkinu góðar vonir um það fyrirtæki, en hann gleymdi að geta þess, að þegar Eysteinn var að biðja um peninga í verksmiðjuna í Ameríku, þá var honum sagt með fínum orðum að snáfa heim og sýna sig ekki aftur í 2 ár, og hver veit, hvað þá verður? Eitt helzta flotholt núverandi stjórnarflokka er að halda því fram, að núverandi ófremdarástand sé betra en ástandið hjá fyrrv. stj. Alþfl. Munið þið ekki biðraðirnar, munið þið ekki svarta markaðinn og klíkuskapinn í úthlutun innflutningsleyfa, skömmtunarfarganið o. s. frv.? Þetta er lágt lotið af núverandi stjórnarflokkum. Voru þetta ekki allt verk þeirra sjálfra líka? En nú þykir þeim gott að benda á þetta til að draga huga manna frá óstjórn þeirra nú. Hæstv. viðskmrh. talaði ekki aftur, eins og ég hafði búizt við. En ég lofaði því að lesa upp þá gr. í l. um fjárhagsráð, sem ég álít að hann hafi þverbrotið með bátagjaldeyrisleyfunum, en fjárhagsráð lætur nú gefa út gjaldeyrisleyfi, og þessi leyfi eru seld að tilhlutun fjárhagsráðs með 25–60% álagi. Fjárhagsráð hefur hins vegar eftir fjárhagsráðsl. heimild til 2% álagningar á gjaldeyrisleyfi. Fjárhagsráð lætur þess vegna taka 25–60% í leyfisleysi. En gr., sem fjallar um það, hvernig fjárhagsráð skuli úthluta leyfum, hljóðar svo (það er í 12. gr.): „Sé úthlutun leyfanna við það miðuð. að verzlunarkostnaður og gjaldeyriseyðsla verði sem minnst. Reynt verði, eftir því sem frekast er unnt, að láta þá sitja fyrir innflutningsleyfum, sem bezt og hagkvæmust innkaup gera og sýna fram á, að þeir selji vörur sínar ódýrast í landinu. Skal þetta gilda jafnt um kaupmannaverzlanir og samvinnuverzlanir og miðað við það, að neytendur geti haft viðskipti sín þar, sem þeir telja sér hagkvæmast að verzla.“ Svo hljóðar þessi lagabókstafur, og hvert einasta atriði hans hefur verið þverbrotið af hæstv. ríkisstj. En hér er einstakt tækifæri fyrir ríkisstj. til að lýsa yfir á Alþ., við hvað í l. bátagjaldeyririnn styðst. Það er ekki nóg að auglýsa í Lögbirtingablaðinu skilorðsbundinn frílista, sem í rauninni er ekkert annað en skilyrðislaus einokunarlisti. Ég verð að segja það, að hæstv. fjmrh. er einhver sá kaldasti - svo að maður noti orð úr Reykjavíkurmálinu - maður, sem ég hef þekkt í því að staðhæfa staðleysur. Hann sagði t. d. hér í d. í dag, að það væri nóg vinna á Íslandi. Ég beini því hér með til allra þeirra, sem nú þjást undir atvinnuleysinu, að snúa sér til þessa hæstv. ráðh. og láta hann standa við orð sín. Undrar nú nokkurn, þó að maður eins og þessi hæstv. ráðh., sem staðhæfir annað eins og það, að ekkert atvinnuleysi sé til á Íslandi, hafi brjóstheilindi til að staðhæfa, að lögleysur séu löglegar og einokun sé frjáls verzlun? En sagan um meðferð ríkisstj. á bátaútvegsgjaldeyrinum var ekki nema hálfsögð hjá mér áðan. Eftir var sú hliðin, sem að útflutningnum snýr. Með hinu löglausa okri á bátaútvegsgjaldeyrinum er ríkisstj. að verðlauna það að selja freðfiskinn sem ódýrast úr landinu. Ríkisstj. beinlínis lætur selja freðfiskinn til Englands fyrir 30% undir framleiðslukostnaði og hindrar eftir mætti, að hann sé seldur á fullu framleiðsluverði og yfir það til annarra landa á meginlandinu. En ríkisstj. virðist ekkert hafa við það að athuga, að hennar ensku viðskiptavinir selji síðan okkar freðfisk á verði, sem samsvarar framleiðsluverði, til meginlandsins. Og þannig er hinn enski einokunarhringur, sem kaupir allan freðfiskinn til Englands, gerður að millilið til að græða á sölu íslenzka freðfisksins til Mið-Evrópu. En íslenzkir neytendur eru síðan látnir borga 60% aukaálagningu og okurgróða ofan á hana á vissum vörutegundum til þess að bæta bátaútvegsmönnum upp tjónið á viðskiptunum við brezka einokunarhringinn. En þjóðfélagið í heild tapar milljónum króna í erlendum gjaldeyri við þessar ráðstafanir ríkisstj. í þágu erlends einokunarhrings. Svona eru ráðstafanir ríkisstj., hvert sem litið er. Hv. þm. Hafnf. kvartaði undan ádeilu minni á Alþfl. Alþfl. á vissulega bágt í því lýðskrumi, sem hann nú beitir. Alþfl. er samábyrgur um Marshallsamninginn og það alræði harðsvíraðs peningavalds, sem þar með hefur verið leitt yfir Íslendinga og kemur m. a. fram í bæði gengislækkuninni og bátaútvegsgjaldeyrinum, sem hvort tveggja er framkvæmt með sérstökum samningum við voldugar peningastofnanir í Ameríku. Alþfl. sleppir engu tækifæri til að lýsa samábyrgð sinni á Marshallfjötrunum. En hann vill fá að hamast í sárindin, sem þjóðin hlýtur af þeim fjötrum, og hann afneitar af öllu hjarta aðeins einu: samstarfi verkalýðsins og allrar alþýðu gegn íhaldi og Framsókn til að velta dýrtíðinni af sér. Er mögulegt að taka baráttu slíks flokks gegn íhaldi og Framsókn alvarlega, þegar hann samtímis lýsir því yfir, að með engum öðrum flokkum en íhaldi og Framsókn vilji hann vinna gegn dýrtíð, gegn kaupráni, gegn atvinnuleysi? Alþfl. verður að fyrirgefa, þó að við sósíalistar heimtum það af honum, að hann sýni sinn baráttuvilja gegn íhaldi og Framsókn ekki aðeins í orði, heldur líka í verki. Honum má vera það ljóst, að það er því óhjákvæmilegra, að alþýðan standi saman, þegar að völdum situr sú ófyrirleitnasta lögbrota- og fjárglæfraklíka, sem nokkurn tíma hefur arðrænt þessa þjóð, og eru þá einokunarherrar á borð við hörmangarana ekki undanskildir. Hins vegar er nú - þakkað veri því, að atvinnulíf vort er nú fjölskrúðugra og tækni afkastameiri - af meiru að taka hjá almenningi, svo að þessi einokunarklíka hefur enn ekki komið þjóðinni niður á hungurstigið, nema í nokkrum þorpum á landinu, þar sem við liggur, að fólk svelti, þó að hæstv. viðskmrh. þykist ekkert um það vita. Eigi að stöðva þessa óheillavænlegu þróun, veitir ekki af, að allir, sem eru henni andvígir, taki höndum saman þrátt fyrir misjafnar skoðanir á misjöfnum málum. Hv. þm. V-Húnv. talaði um samvinnuverzlunina og ráðleggur Íslendingum að einbeita sér á hana, eins og þeir forfeður vorir gömlu, er hófu samvinnuhreyfinguna. En má ég minna Skúla á, að eitt af því, sem samvinnumenn þá byrjuðu á, var að flytja út sauði sína og kaupa í staðinn vörur frá Englandi? Hvernig er frelsið til að selja og kaupa þannig nú? Það er bannað að flytja út, nema með leyfi stjórnarvalda í Reykjavík. Það er bannað að flytja inn, nema með leyfi stjórnar- og bankavalda í Reykjavík. Það er alger einokun nokkurra fjármáladrottna og skriffinna í Reykjavík á útflutningi og innflutningi. Þessa einokun verður að brjóta, ef þróun samvinnuhreyfingarinnar á að vera möguleg. Og hvers vegna heldur ríkisstj. Framsóknar áfram þessari einokun og hindrar þannig frjálsa þróun samvinnuhreyfingarinnar? Það væri sannarlega fróðlegt fyrir landsfólkið að heyra, hvers vegna ríkisstjórn Framsóknar viðheldur þessari einokun á innflutningi og útflutningi. Ég spyr hv. þm. V-Húnv. að því einu sinni enn og skora á hann að svara. Í baráttu alþýðunnar við dýrtíðina getur þetta frv. aldrei orðið nema lítill liður, þó að vel tækist til með framkvæmd þess. En það horfir vissulega ekki vænlega að koma fram nokkrum endurbótum á þessu máli né nokkrum öðrum góðum málum á Alþ. yfirleitt. Samsæri íhalds og Framsóknar gegn fólkinu í landinu er það sterkt á Alþ., að öll góð mál eru drepin og hinum slæmu síðan komið fram með brbl. milli þinga. Og það vil ég segja við ykkur í alvöru, hv. hlustendur, að það dugir lítið að bölva ríkisstj. eins og henni nú er bölvað á hverju götuhorni í Reykjavík og fara svo og kjósa íhald og Framsókn við næstu kosningar. Slíkt væri að kjósa þann vönd, sem maður er hýddur með. Höfuðbarátta alþýðunnar á næstunni hlýtur að verða fyrir bættum kaupkjörum, og sú pólitíska barátta alþýðunnar mun miða að því að koma frá ríkisstj. kaupkúgunarinnar, atvinnuleysisins og dýrtíðarinnar og fá í staðinn stj., er létti henni lífsbaráttuna eftir föngum. - Góða nótt.

Forseti (JG): Hv. 2. þm. Reykv., Einar Olgeirsson, hefur nú lokið máli sínu og talað í 15 mín., og tekur nú til máls hv. þm. V-Húnv., Skúli Guðmundsson, af hálfu Framsfl. og hefur 15 mín. til umráða.



Herra forseti. Hv. 2. þm. Reykv. var að vitna í, að bændur hefðu stofnað kaupfélag og flutt út sauði sína. Hann spurði, hvernig væri nú með frelsi til slíks, og sagði, að það þyrfti leyfi fyrir öllu. Útflutningurinn er vissulega ekki svo frjáls sem vera skyldi, og þyrfti að létta af honum hömlum. En hvernig er með sauðaútflutninginn nú? Það er búið að selja farm af dilkakjöti til útlanda núna fyrir hagstætt verð, og í fyrra var selt dilkakjöt til Ameríku fyrir gott verð. Hvað sagði hv. 2. þm. Reykv. og hans flokksmenn um þetta? Ég man ekki betur en að blað hans fordæmdi þennan útflutning. Ég efast því um, að bændur gætu haft þann hátt á að flytja út sauði sína, ef hv. 2. þm. Reykv. og sósíalistar hefðu meiri völd en þeir hafa nú. Í fyrri ræðu sinni var hv. 2. þm. Reykv. (EOl) að dylgja um olíumálið, sem hann og flokksbræður hans nefna svo. Dylgjur þeirra eru um Olíufélagið h/f, en mál þetta er í rannsókn, sem hefur nú þegar dregizt óeðlilega lengi, og það er því miður ekki eina dæmið um seinagang í rannsóknum mála hjá yfirvöldunum. En hv. þm. ætti að spara svigurmæli sín um þetta fyrirtæki og málefni þess, þar til úrskurður um þau er kominn. Um þetta fyrirtæki, Olíufélagið h/f, er annars það að segja, að eigendur þess eru S. Í. S. og kaupfélög þess, olíusamlög útvegsmanna og togaraútgerðarfyrirtæki. Óhætt er að fullyrða, að með samtökum þessara aðila um olíuverzlunina hafa þeir gert þá verzlun langtum hagkvæmari öllum þeim fjölda manna, sem við þá skipta, heldur en hún áður var. Bátaútvegsmenn og sjómenn, sem meðal annarra hafa hagnazt á starfsemi Olíufélagsins, finna vel, hvaða þýðingu það hefur haft, hvað sem hv. 2. þm. Reykv. og flokksbræður hans segja. Hv. 2. þm. Reykv. var að hafa eitthvað eftir hæstv. fjmrh. Ég vil vekja athygli á því, að hæstv. fjmrh. hefur ekki tekið þátt í þessum umr. Sennilega hefur hv. þm. orðið mismæli. Hann mun hafa ætlað að beina ummælum sinum til hæstv. viðskmrh. Sami hv. þm. (EOl) segir, að kaupfélögin geti ekki komið að tilætluðum notum vegna lánsfjárkreppu, sem hann talaði mikið um. Ég held, að t. d. hér í Reykjavík þurfi lánsfjárskortur ekki að standa starfsemi kaupfélags fyrir þrifum. Hér eru staðgreiðsluviðskipti, og hér þarf minna veltufé til verzlunar en annars staðar, því að hér þarf ekki að hafa eins mikið fé fast í vörubirgðum. Ég sá auglýsingu frá KRON í sumar, þar sem óskað var eftir fé í innlánsdeild félagsins, og mér er sagt, að þetta hafi borið góðan árangur þrátt fyrir andróður gegn því á vissum stöðum. Flokksbróðir hv. 2. þm. Reykv., Sigfús Sigurhjartarson, fyrrv. alþm., form. Kaupfélags Reykjavíkur og nágrennis, virðist bjartsýnni á möguleika kaupfélagsins til aukinna viðskipta með auknu verzlunarfrelsi. Fyrr á þessu ári birtist viðtal við hann í Þjóðviljanum um málefni KRO N. Mun það hafa verið um það leyti sem aðalfundur félagsins var haldinn. Þar segir Sigfús m. a., að hann sé þess „fullviss, að með frjálsum innflutningi og frjálsri álagningu mundu kaupfélögin vinna verk sitt fyrir meðlimi sína og þjóðarheildina enn betur en á tímum innflutningshaftanna og verðlagseftirlits. Frá mínu sjónarmiði er það því fagnaðarefni,“ segir Sigfús, „að nú virðist vera stefnt í þá átt, og mun það sýna sig, að kaupfélögin munu þá sækja á í samkeppninni við kaupmenn og tryggja sig betur fjárhagslega.“ Ég gerði að umtalsefni hér í kvöld m. a. það, hvað illa hefði verið búið að samvinnufélögunum við úthlutun innflutningsleyfa áður en losað var um höftin. Út af þessu sagði Emil Jónsson, hv. þm. Hafnf., að aukinn hefði verið hlutur kaupfélaganna í innflutningnum á stjórnarárum Alþfl. Ekki er nú ferill Alþfl. svo góður í viðskiptamálunum, að hann megi við því, að því, sem hann kann að hafa betur gert, sé skotið undan. Rétt er það, að Alþfl.-ráðh. gengu inn á að hækka lítið eitt innflutningsskammt kaupfélaganna í sumum vöruflokkum, en sú aukning var ekki nema lítið brot af því, sem kaupfélögin áttu rétt á, samanborið við fjölgun félagsmanna hjá þeim á þessum árum. - Hv. þm. Hafnf., Emil Jónsson, sagði, að kaupfélögin hefðu viljað fá hækkun verzlunarálagningar. Rétt mun það vera, að kaupfélagsstjórar stærstu félaganna hafi borið fram kvartanir um of lága álagningu vegna hækkandi verzlunarkostnaðar. En aðalkrafa samvinnumanna var afnám verðlagseftirlits, sbr. ályktun sambandsfundar, sem ég hef áður skýrt frá hér í umr. En þrátt fyrir lága álagningu síðustu árin endurgreiddu kaupfélögin innan S. Í. S. beint til félagsmannanna og í stofnsjóði, sem eru séreign félagsmanna, samtals á 4. millj. króna á árunum 1949 og 1950. Á þeim árum lögðu kaupfélögin auk þess í sameignarsjóði, sem eins og kunnugt er verða um alla framtíð í héruðunum til hagnaðar fyrir það fólk, sem þar er og starfar, samtals yfir 6 millj. króna. Hvers vegna má ekki hafa verðlagseftirlit? spyr hv. þm. Hafnf. Ég hef áður sýnt fram á, að önnur úrræði í þessum málum séu margfalt hagkvæmari fyrir almenning en að varpa öllum sinum áhyggjum upp á fjárhagsráð og ríkisstjórn. Og er ekki kostnaðurinn við ríkisreksturinn nógu mikill, þó að ekki sé hafður á launum fjöldi manna við störf, sem hægt er fyrir það opinbera að komast hjá að taka að sér? Það er mikið talað nú eins og áður um dýrtíðina í landinu og orsakir hennar. Margir vilja kenna gengislækkuninni um það, að vöruverð er nú miklu hærra en það áður var. Vitanlega hækkaði verð á aðfluttum vörum í íslenzkum peningum við gengislækkunina. Það var öllum ljóst fyrir fram. Verð á útfluttum íslenzkum framleiðsluvörum hækkaði líka að sama skapi. En meginorsök þeirrar vöruhækkunar, sem orðið hefur, er þó ekki gengislækkunin, heldur þær verðhækkanir, sem orðið hafa á heimsmarkaðinum og íslenzk stjórnarvöld og aðrir íslenzkir aðilar hafa á engan hátt getað við ráðið. Fram hjá þessari staðreynd ganga þeir margir, sem ræða um þessi mál. Sumir gera þeir það í blekkingaskyni og skrifa á reikning gengislækkunarinnar miklar verðhækkanir, sem eiga alls ekki þar heima. Ýmsar frásagnir um hækkun álagningar á vöruverð hafa verið þannig, að ekki verður séð annað en verið sé að blekkja menn og koma inn hjá þeim röngum hugmyndum um þessi efni. Til dæmis um þetta má nefna frásögn í Alþýðublaðinu 3. okt. s. l. Þar segir um S. Í. S., að álagning þess á haframjöl hafi hækkað um 18.5%, álagning á strausykur um 28%, álagning á kaffi um 9.4% og álagning á hrísgrjón um 25.5%. - Vafalaust hafa einhverjir, sem þetta lásu, fengið þá hugmynd, að álagning á þessar vörur hjá sambandinu hlyti að vera nokkuð mikil, fyrst þessi hækkun hefði orðið á henni. En þess var ekki getið í Alþýðublaðinu, hver heildarálagning á þessar vörur raunverulega er hjá sambandinu, en hún er nú aðeins 3% á kornvörur, fóðurvörur, kaffi og sykur, - aðeins 3 af hundraði, eins og ég hef áður skýrt frá í þessum umr. Hv. 3. landsk. þm. (GÞG) talaði m. a. um það, að skattar til ríkisins hefðu verið framlengdir þrátt fyrir gengislækkunina. Hv. þm. sleppti að geta þess, að á ríkisstjórnarárum Alþfl. 1947–49 safnaði ríkissjóður skuldum, sem námu mörgum tugum millj. ár hvert. Þessar skuldir varð að borga, og m. a. vegna þeirra hefur ekki verið hægt að lækka skatta. Sami hv. þm. endaði ræðu sína með því að minnast á kosningaloforð framsóknarmanna um baráttu gegn fjárplógsstarfsemi. Þeir hafa oftar talað um þetta, Alþfl.-menn. Mér hefur jafnan virzt þeir verða nokkuð úrillir, andstæðingar Framsfl., þegar þeir rifja upp minningar frá síðustu kosningum og úrslitum þeirra, ekki sízt frá kosningabaráttunni í Reykjavík. Framsfl. vann ný þingsæti í kosningunum, m. a. í Reykjavík. Fyrir kosningarnar fullyrtu allir hinir flokkarnir, að Framsfl. gæti ekki fengið þm. í höfuðstaðnum. Áður höfðu þingsæti Reykvíkinga skipzt á milli hinna flokkanna þriggja, og þeir töldu sjálfsagt, að þannig yrði þetta líka í framtíðinni. En margir kjósendur í Reykjavík voru á öðru máli, og Framsfl. fékk kosinn þm. í höfuðstaðnum, - konu, sem er vel menntuð og góðum hæfileikum búin. Spádómar hinna flokkanna reyndust falskir, og það gramdist þeim mjög, eins og skiljanlegt var. Útkoman í kosningunum mun þó hafa farið einna verst með foringja Alþfl., því að þeir voru svo miður sín á eftir, að þeir ákváðu að neita með öllu að fórna forustuhæfileikum sínum við ríkisstjórnarstörf fyrst um sinn um óákveðinn tíma. Það er rétt, að frambjóðendur Framsfl. lýstu yfir í kosningunum, að þeir vildu vinna gegn fjárplógsstarfsemi. Framsfl. hefur alla tíð miðað störf sín og stefnu, t. d. í viðskiptamálum, fyrst og fremst við það að bæta hag fjöldans og vinna gegn fjárplógsstarfsemi einstakra manna. Fyrir síðustu kosningar var meira talað um ófremdarástandið í verzlunarmálunum en flest annað, ekki aðeins í Reykjavík, heldur einnig annars staðar á landinu. Þetta var ofur eðlilegt, því að ástandið í verzlunarmálunum var þá þannig, mest fyrir óstjórn þeirra, sem málunum réðu, að þjóðin gat með engu móti við unað. En hvernig er þá ástandið í viðskiptamálunum nú, og hvaða breytingar hafa þar á orðið síðan haustið 1949, þegar rætt var um þau mál og fleira í kosningunum? Ríkið er hætt að gefa út falskar ávísanir í formi skömmtunarseðla, sem engar vörur fást út á. Sú mikla mylla hefur verið jöfnuð við jörðu. Og eins og bent hefur verið á í þessum umr. af mér og öðrum, eru biðraðirnar við búðardyrnar nú úr sögunni. Bakdyraverzlunin sömuleiðis. Fólk getur fengið flestar nauðsynjavörur án þess að kaupa þær á svörtum markaði. Verzlanir fólksins, samvinnufélögin, hafa fengið verulegt athafnafrelsi í stað ánauðar. Og nú geta heimilin fengið nauðsynlegustu vörur, svo sem vefnaðarvörur og efni í fatnað til að vinna úr, í stað þess að þurfa áður að kaupa rándýrar tilbúnar flíkur. Húsmæðurnar finna bezt, hvað þetta þýðir. Allar þessar breytingar eru almenningi í hag, og með þessum ráðstöfunum og ýmsum fleiri hefur vissulega verið unnið gegn fjárplógsstarfseminni í þjóðfélaginu - og það mun Framsfl. enn gera. En þegar rætt er um þessi mál, er ástæða til að vekja athygli á því, að þjóðin getur því aðeins vænzt þess að njóta áfram þessa frjálsræðis í viðskiptum, sem nú er fengið, og að hægt verði að leysa höftin af fleiri vörutegundum, að gjaldeyristekjur landsmanna nægi til að fullnægja eftirspurninni eftir útlendum vörum. Þess vegna þarf að auka framleiðsluna, eftir því sem mögulegt er, því að með því eina móti er hægt að tryggja auknar gjaldeyristekjur og um leið vaxandi velmegun. Fleira þarf vitanlega að gera, svo sem það að gæta þess. að ríkisbúskapurinn sé hallalaus, því að öðrum kosti má búast við því, að aftur skapist það jafnvægisleysi í fjármála- og viðskiptalífinu, sem verði þrándur í götu frjálsra viðskipta, svo að aftur verði óhjákvæmilegt að grípa til viðskiptahafta, skömmtunar og verðlagseftirlits Framsfl. mun eftir því sem í hans valdi stendur, vinna gegn því, að það ástand skapist í viðskiptamálunum, að aftur þurfi að grípa til slíkra neyðarráðstafana.

Forseti (JG): Þá hefur hv. þm. V-Húnv., Skúli Guðmundsson, lokið máli sínu og talað í 15 mín., og er útvarpsumr. þessum þar með lokið.



Herra forseti. Aðeins örfá orð, áður en ég held áfram ræðu minni. Ég óska, að hæstv. viðskmrh. sé hér viðstaddur, vegna þess að ég er að svara hans ræðu.

Forseti (JG): Viðskmrh. er hér einhvers staðar í húsinu, og getur þá annar ræðumaður tekið til máls, þar til hann kemur.



Herra forseti. Þar sem ég þarf að minnast á atriði í sambandi við ræðu hæstv. viðskmrh. og ég æski þess, að hann sé viðstaddur, mun ég bíða þangað til hann kemur.



Ef hæstv. viðskmrh. getur ekki verið viðstaddur, þá er bezt að fresta umræðum.