Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

* Frsm. (Bjarni Bjarnason) : Ég vil byrja á því að minnast með örfáum orðum á frv. í heild, áður en ég vík að brtt. þeim, sem fyrir liggja. Um tekjubálk fjárlfrv. er það að segja, að hæstv. fjmrh. aðvaraði fjvn. þegar í byrjun haustþings um það, að ýmsir tekjuliðir myndu lækka allverulega á næstkomandi ári. Áður en ákvörðun yrði tekin af fjvn. um tekjubálkinn, lét hún, eins og sjálfsagt var, fara fram gaumgæfilega athugun á möguleikum til tekjuöflunar. Ekki var samt unnt að taka fastar ákvarðanir meðan ekki var vitað, hvaða afgreiðslu Alþ. gerði á frv. til l. um tollskrá. Þá verður einnig að gera svo nákvæma áætlun sem auðið er um innflutning vara frá útlöndum og verð á þeim. Það er augljóst mál, að þótt innflutningurinn minnki eitthvað, þá stígur verðið á þeim vörum, sem fluttar verða til landsins, og hefir þetta hvorttveggja áhrif á tolltekjur ríkissjóðs. Enda þótt segja megi, að nú í augnablikinu sé útlitið ekki verra um sölu á íslenzkum framleiðsluvörum erlendis en það var í þingbyrjun, ber hinsvegar á það að líta, að alger óvissa er framundan um viðskiptalíf okkar í heild sinni. Þeir menn úr fjvn., sem kosnir voru til að athuga tekjubálk fjárlfrv., hafa nú athugað að mestu tekjumöguleika ríkissjóðs og skila næstu daga sínu áliti og till., og tekjubálkur fjárlfrv. verður því ákveðinn af fjvn. mjög bráðlega. - Með þessum fáu orðum hefi ég gert grein fyrir ástæðunum fyrir því, að fjvn. lét ekki fylgja frv, til 2. umr. brtt., er snertu tekjurnar. Því miður snerta ýmsar lækkunartill. frá fjvn. 16. gr. fjárlfrv., en það er sú gr., þar sem ákveðin eru framlög til verklegra framkvæmda. Hæstv. ríkisstj. hefir gert allverulegar formsbreyt. á 15. gr. frv. Ég vil ekki segja neitt um það, hvort sú breyt. verður til sparnaðar eða ekki, en hún er fólgin í því, að fjöldi listamanna, vísindamanna og rithöfunda hefir verið tekinn út af þeirri gr., og ekki er ætlazt til þess, að fjvn. taki þá venju upp aftur að láta styrki til þessara manna vera bundna við atkvgr. á Alþ., því að í 39. lið gr. er sagt, að styrkjum til skálda, rithöfunda, vísindamanna og listamanna skuli framvegis verða úthlutað eftir ákvörðun menntamálaráðs. Upphæð styrksins í heild verður ákveðin af Alþ., en úthlutun hans falin menntamálaráði. Fjvn. hefir einnig tekið þetta upp í till. sína viðvíkjandi þeim listamönnum, er notið hafa styrks á 18. gr. fjárl., að menntamálaráð skuli einnig hafa úthlutun þess fjár með höndum. Það hefir verið bent á, að málurum og myndhöggvurum verði gefinn kostur á að láta af hendi við ríkið málverk eða höggmyndir. Greiðsla til þeirra yrði þá eiginlega fyrir þau listaverk, sem ríkið þannig eignast, en ekki styrkur án þess að neitt komi í staðinn, og virtist fjvn. það vera haganlegra fyrirkomulag en að veita beinan styrk. Um annan sparnað og formsbreyt., sem fjvn. kann að gera, vil ég ekkert segja. Vel má vera, að ekki takist að lækka gjaldaliði fjárl.; t. d. hækka vextir, svo sem öllum er kunnugt, bæði vegna gengislækkunar og einnig nokkuð vegna kaupa á Esju. Þessar upphæðir nema alls 380 þús. kr. Þá eru vegna utanríkismála hækkuð útgjöld vegna gengisbreyt. 23 þús. kr.; til viðskiptafulltrúa í New York 75 þús. kr. Þetta eru óviðráðanlegar útgjaldahækkanir að mestu leyti, og nema þær samtals 1 millj. kr. En lækkunartill. þær, sem fjvn. gerði áður en 2. umr. fjárl. færi fram, nema samtals um 1,1 millj. kr., en hækkunarliðir um 600 þús. kr., eða lækkun umfram hækkun hér um bil ½ millj. kr. Ég skal víkja örfáum orðum að brtt. á þskj. 390 og skýra þær nokkuð. Fyrsta brtt. er um það, að útflutningsgjald, 460 þús. kr., standi óhreyft sem tekjul., en það hefir hinsvegar verið 450 þús. kr. á undanförnum árum og hefir gengið til fiskimálasjóðs. Að vísu ber að viðurkenna, að starfsemi þess sjóðs takmarkast við þessa skerðingu, en þrátt fyrir það hefir þessi sjóður samt allgóðar tekjur, og eins og nú stendur, held ég, að telja megi eðlilegt að reyna að spara þetta tillag til fiskimálasjóðs um eins árs bil a. m. k. Vegna þess, að komin er fram brtt. á þskj. 408, vil ég óska þess f. h. fjvn., að hún verði tekin aftur til 3. umr., og sömuleiðis brtt. á þskj. 409. Önnur brtt. er um lækkun á fjárveitingu til einkasima. Væntanlega óskar enginn þm. eftir því að takmarka lagningu símalina, ef um venjulegar kringumstæður er að ræða, en þar sem útlit er fyrir, að takmarka verði stórlega innflutning á efni til nýrra símalína eins og annað, er þessi till. borin fram í skjóli þess. Ég skal, áður en lengra er haldið, viðurkenna það, að mér þykir miður að þurfa að mæla með mörgum af þessum till., þar sem þær margar hverjar takmarka verklegar framkvæmdir umfram það, sem verið hefir á undanförnum árum. Brtt. nr. 3, 4 og 5 eru allar gerðar vegna gengisbreyt. og þar af leiðandi vaxtahækkunar, og ennfremur vegna vaxta af lánum, er tekin vora vegna kaupa á Esju, og geta þm. athugað þetta nánar 5 sambandi við nál. frá fjvn. Þá er till. frá fjvn. um hækkun á borðfé konungs frá 60 þús. upp í 75 þús., og skal ég geta þess, að það hefir ávallt verið venja að greiða þessa upphæð í samræmi við gengið á hverjum tíma, og nú liggur fyrir fjvn. bréf frá lagad. háskólans um að þetta sé skylda. Þá leggur fjvn. til í till. nr. 7, að áætlun um Alþ.kostnað lækki um 40 þús., og í þeirri till. er gengið út frá, að ræðupartur Alþt. verði ekki prentaður á næsta ári, en sá prentunarkostnaður mun venjulega verða um 40 þús. kr., þegar Alþ. stendur um 80 daga. 8. brtt. frá fjvn. er um það, að fella niður framlag vegna fundar í þingmannasambandi Norðurlanda, því að eins og sakir standa nú, þar sem heimurinn er í stríðsástandi, er tæplega hægt að búast við, að þessi fundur verði haldinn, og taldi því fjvn. óhætt, að sá liður félli niður. 9. brtt. frá fjvn. er afleiðing af fjölgun ráðh., og lagt til, að sá liður hækki úr 30 þús. kr., eins og er í fjárl. yfirstandandi árs, upp í 50 þús. kr., og nemur sú hækkun launum tveggja ráðh. Brtt. nr. 10-15 frá fjvn. eru allar vegna gengisbreyt. Þá kemur 16. brtt. frá fjvn., um viðskiptafulltrúa Íslands í Ameríku, og er enginn ágreiningur um það, að sjálfsagt sé, eins og nú hagar til, að hafa þar viðskiptafulltrúa, því að nú þegar er byrjað að beina viðskiptum okkar að miklu leyti til Norður-Ameríku, og bæði útlit fyrir og æskilegt, að þau gætu ekki aðeins haldið áfram, heldur einnig aukizt. Um 17. og 18. brtt. fjvn. er það að segja, að þær eru um smálækkanir til toll- og löggæzlu utan Reykjavíkur, launum og öðrum kostnaði. Þessar lækkunartill. byggjast á því, að útlit er fyrir, að skipakomur til landsins verði allverulega minni á næsta ári en verið hefir undanfarið, og líklegt, að vegna þess megi spara töluverða upphæð á tollgæzlunni. 19. brtt. er um landhelgisgæzlu. Eftir till. fjvn. er helmingi lægri upphæð áætluð til næsta árs en er yfirstandandi ár. Þetta byggist vitanlega á því sama og strandgæzlan, skipin verða að minnka ferðir á komandi ári, einnig veiðiskipin. að öðru leyti vísa ég hv. þm. til nánari athugunar um þetta efni á umsögn fjvn. í nál. um 11. gr. - 20. brtt. er um bálstofu í Rvík. Líkindi eru til, að þetta megi bíða, jafnvel ekki hægt að fá efni til byggingarinnar. 21. till. er um strandferðir ríkissjóðs, og þessar 205 þús. kr., sem þar er getið um, eru annarsvegar halli á rekstri skipanna, og hinsvegar er Esja með 80 þús. kr. og Súðin 25 þús. kr. Um það, hvort nægilega er séð fyrir strandferðum, þá er þannig ætlazt til, að Súðin verði ein ásamt skipum Eimskipafélagsins, og þó að Súðin fari í millilandaferðir sem önnur vöruflutningaskip, þá verði hugsað fyrir því, að Esja fari í strandferðir við og við. 22. brtt. er um lækkun á styrk til Eimskipafélagsins. Þessi lækkun var gerð í fullu samkomulagi milli atvmrh. og stjórnar Eimskipafélags Íslands. 23. brtt. er um lækkun á framlagi til sjómælinga, úr 20 þús. kr. í 10 þús. Þetta er í samræmi við þá athugun, að 10 þús. kr. muni nægja næsta ár. 24. brtt. er um flugmál. Það má vitanlega deila um, hve mikla fjárupphæð á að veita í þessu skyni. Þessi liður á okkar fjárl. er alveg nýr. Starfseminni væri vitanlega þörf á hærri fjárupphæð, bæði til að gera flugvelli og annað slíkt í þágu starfseminnar. Ég skal viðurkenna, að fyrir okkur lá beiðni um hærri upphæð. 25. brtt. er um lækkun á tillagi til verkfærakaupasjóðs úr 60 þús. niður í 25 þús. kr. Ástæðan fyrir þessu er sú, að útlit er fyrir, að takmarka þurfi innflutning á landbúnaðarverkfærum á komandi ári. Að vísu hefir þörfin ekki minnkað, en verkfærin hafa stigið í verði, og ég býst við, að menn veigri sér við að kaupa þau; eiga jafnvel eftir að stiga frá því, sem nú er. Styrkur til félaga, sem ekki eiga inni í verkfærakaupasjóði, verður takmarkaður, en aftur á móti reynt, eftir því sem hægt er, að styrkja þau, sem eiga inni í sjóðnum. Enda munu þau félög standa betur að vígi með verkfæri, sem hafa tekið út innieign sína, og því ekki nema sanngjarnt að láta hin sitja fyrir, sem eiga þar að auki stærri kröfu á hendur sjóðnum. 26. brtt. er um byggingar- og landnámssjóð. Vitanlega má sama segja um þessa till. um lækkun á framlagi til sjóðsins og aðrar lækkanir, að ekki mun verða hægt að flytja erlent efni inn í landið í svo stórum stíl. Annars er sú upphæð, sem ætluð er til byggingar- og landnámssjóðs, nægileg til að mæta því, sem lofað er, og nokkru fram yfir. Ég vildi óska þess, að þetta ástand að því er snertir innflutning á útlendu efni til landsins verði ekki lengi svo, að takmarka þurfi framlög í því skyni að endurreisa sveitabæi, og ekki þurfi heldur lengi að takmarka kaup á nauðsynlegum jarðræktarverkfærum. 27. brtt. er um tilbúinn áburð. Lagt er til, að sá liður falli niður af fjárl. Þessi upphæð var notuð í sambandi við áburðareinkasölu ríkisins og var kostnaður við úthlutun áburðar. Þó er gert ráð fyrir, að styrkveiting í þessu skyni verði til ársloka 1939. 28. till. er um kláðalækningar í sauðfé og sá liður látinn lækka úr 8 þús. niður í 3 þús. kr. Er þetta gert með tilliti til þess, að kláði í sauðfé hefir, eftir því sem skýrslur benda til, farið mjög minnkandi. 29. till. er um landmælingar. Þær eru nú komnar svo langt, að þessi fjárupphæð, 10 þús. kr., sem hér er gert ráð fyrir, hlýtur að nægja til þess að vinna úr þeim gögnum, sem fyrir eru. En vitanlega er ekki hægt að ferðast um landið til að mæla það fyrir þessa fjárhæð. 30. till. er um loðdýrarækt. Þessi 10 þús. kr. fjárveiting, sem þarna er ákveðin og n. leggur til, að veitt verði árið 1940, er lögákveðin. Lögin um loðdýrarækt gera ráð fyrir 10 þús. kr. ári. úr ríkissjóði, en undanfarin ár hefir styrkurinn til þessa starfs verið meiri, en lánadeildin, sem hefir starfað, hættir störfum, svo þessi styrkur ætti að nægja. 31. till. er um lækkun á tillagi til fiskveiðasjóðs úr 60 þús. kr. niður í 30 þús. kr. Með l. um fiskveiðasjóð mun vera ákveðið, að ríkið greiði vissa upphæð. Hinsvegar er ekki tímabundið, hvenær hana skuli greiða, ekki tiltekin árleg upphæð. Sjóðnum er að vísu þörf á öllu sínu tillagi, vegna starfsmanna sinna. Ríkisstj. hafði lagt til, að þessar 60 þús. kr. yrðu felldar niður með öllu, en eftir að fjvn. hafði átt tal við stjórn sjóðsins, féllst hún á að lækka styrkinn aðeins um helming, þar sem stjórnin mótmælti harðlega að fella hann alveg niður. 32. brtt. er um dálitla hækkun til verðlagsnefndar, vegna aukins kostnaðar. 33. till. er um fjárveitingar til nýrra starfsmanna vegna dýrtíðar af völdum stríðsins, svo sem húsaleigunefndar og kauplagsnefndar. Kostnaðurinn við þetta er samtals 95 þús. kr. Þá koma hér síðustu 4 till., 34., 35., 36. og 37. Um þær ætla ég ekkert að segja, aðeins geta þess, að tilfærslan á 18. gr. í till. sjálfum ber það með sér, hvernig þessi breyt. hefir verið gerð. Ég mun taka aftur til 3. umr. till. nr. 1, 25, 26 og 31, með tilliti til þess, að sjá fyrst, hvernig reiðir af brtt., sem fjvn. hefir lagt hér fram við bráðabirgðal. stjórnarinnar. Ég mun svo ekki fara fleiri orðum um þetta að sinni, en vænti þess, að málinu verði vísað til 3. umr. að þessari umr. lokinni.

*Ásgeir Ásgeirsson: Þar sem ekki liggur neitt hér fyrir við þessa umr. fjárlfrv. þrátt fyrir hinn ákaflega langa tíma, sem fjvn. hefir haft til starfa síns, er ekki hægt að tala um þessar till. almennt. Ég vildi fyrst minna á þær brtt., sem ég flutti á þskj. 408, ásamt hv. þm. Barð. Það er nú svo, að starfsfé fiskimálanefndar af utanaðkomandi ástæðum hefir rýrnað allverulega; a. m. k. eru ekki líkindi til, að n. veiti nokkurt fé til byggingar nýrra skipa. Hinsvegar er útlit fyrir, að bæta þurfi starfsmönnum við hraðfrystihús, því jafnvel á næsta ári er útlit fyrir, að markaður verði vaxandi fyrir hraðfrystan fisk. Við hv. þm. Barð. höfum talið, að það, sem mælir gegn till. fjvn. um niðurskurð á framlagi til fiskimála, sé það, að víða á landinu eru til gömul íshús, sem með tiltölulega litlum kostnaði mætti breyta í hraðfrystihús. Hraðfrysting fiskjar með flökun er sá hlutur, sem hefir mikla þýðingu fyrir sjávarútveginn og líklegur er til að auka hann þegar á næsta ári. Þess vegna má telja nauðsynlegt að veita meira fé í þessu skyni en fjvn. hefir áætlað.



Ég læt ekki hjá líða að segja nokkur orð út af þeim till., sem hér liggja fyrir. Allar þær till., sem hér eru bornar fram af fjvn., eru gerðar í góðri samvinnu í n. og allar afgreiddar með shlj. atkv. Það hefir að vísu ekki verið sársaukalaust og ekki veitzt létt fyrir okkur fulltrúa sveitakjördæmanna að samþ. sumar af þessum brtt., t. d. till. um lækkun á framlagi til byggingar- og landnámssjóðs um 75 þús. kr. og lækkun til verkfærakaupasjóðs um 35 þús. kr. Nefndin lítur svo á, að ástandið sé svo alvarlegt, að hjá slíku verði ekki komizt í þetta sinn. Það er aðeins viðvíkjandi brtt. við 18. gr., á þskj. 409, þar sem meiri hluti fjvn. hefir flutt þá brtt., að taka listamenn og skáld út af frv. og láta þá koma undir menntamálaráð. Eins og getið er um í 15. gr., eru veittar 80 þús. kr. sem heildarupphæð til styrktar skáldum og listamönnum í landinu, og ætlazt til, að menntamálaráð úthluti þessum styrk í framtiðinni. Ég get ekki fellt mig við þessa hugmynd, og til þess liggja ýmsar ástæður. Alþingi hefir alltaf haft þessi völd með höndum, og tel ég þetta skerðingu á rétti og skyldum Alþ. Rökin, sem fram hafa verið færð fyrir því, að þetta sé nauðsynlegt og sjálfsagt, hafa verið þau, að leiðinlegt sé að sjá öll þessi mannanöfn í fjárlögum, og það lítur óneitanlega illa út að sjá langar nafnaraðir í fjárl. En það væri samt mikið eftir, þó að þessi viðbót væri tekin út. Enda má nokkuð losna við það með því að semja sérstaka skrá, sem ætti að fylgja fjárl., yfir alla, sem fengju laun eða styrk fyrir listaverk sín eða bókmenntir. Þá er talað um, hversu óþægilegur fyrir þm. væri þessi sífelldi áróður frá mönnum, sem sæktu um styrk til þingsins. Það er nokkuð til í þessu, en ég fullvissa hv. þm. um það, að þó að þessi styrkur sé tekinn út af frv., losni þeir ekki við áróðurinn fyrir því. Ég er sannfærður um, að það þykist einhver verða útundan hjá menntamálaráði. Ég vantreysti því ekki að gera eftir beztu getu, en bæði hefir það ekki mikið fé með höndum, og margir koma til greina við úthlutun þess, einhverjir settir hjá, sem eru óánægðir. Náttúrlega yrði alltaf einhver óánægja, og aldrei komizt hjá því, að einhverjum fyndist hann vera settur hjá, en Alþingi hefir að mínum dómi farið furðulega vel með þessi mál áður. Þá var talað um það, að þm. væru ekki hæfir til þess að dæma um, hverjir ættu að fá styrkinn. Ég verð að segja það, að þm. verða að taka afstöðu til og greiða atkv. um stærri upphæðir til ýmissa hluta, sem hafa meiri þýðingu fyrir fjárhagsafkomu þjóðarinnar heldur en þessar kr., sem hér eru veittar til skálda og listamanna. Það er talað um þetta sem sparnaðarráðstöfun fyrir ríkissjóð. Það er nú ekki stór upphæð á okkar fjárlögum sem veitt er til skálda og listamanna, aðeins 100 þús. kr., og er það ekki mörg prósent, ef miðað er við þær upphæðir, sem eru á fjárl. Ég er sannfærður um, að þó að þessar 80 þús. kr. væru teknar út af fjárlögum, myndi áróðurinn verða jafnsterkur á þm. eftir nokkur ár eins og nú hefir verið. Þingmenn eiga sína skjólstæðinga og aðdáendur meðal þessara andans manna, sem þeim fyndist vera settir hjá af menntamálaráði og vildu því reyna að koma inn á fjárlög. Þannig mundi áróðurinn verða alveg sá sami eftir sem áður, þó að úthlutunin yrði framkvæmd af menntamálaráði, og af þeim ástæðum enginn sparnaður. Alþ. hefir lengi haft þennan rétt, og ég tel, að það hafi farið vel með hann. Ég legg til, að þingið hafi enn í sinum höndum þennan gamla rétt, hvort sem það skipar til þess sérstaka n. eða ekki. Það hefir komið fram brtt. á þskj. 409, sem ég hefi gerzt meðflm. að og býst við, að hv. aðalflm. lýsi nánar.

*Sigurður E. Hlíðar: Herra forseti! Það er líkt á komið með mér og hv. síðasta ræðumanni. Við höfum báðir skrifað undir nál. með fyrirvara við 18. gr. og 15. gr. Ég vil hér gera grein fyrir þessari afstöðu minni til málanna að því er snertir þessa liði. Hv. 2. þm. Rang. hefir sagt margt það, sem ég vildi segja. Mér finnst rétt, að Alþ. hafi vald til þess að úthluta þessum styrk, eins og undanfarið, og láti ekki þá skyldu hvíla á herðum annara að velja og hafna um styrkveitingu til skálda og listamanna. Sú tilhögun, að láta menntamálaráð hafa með höndum úthlutun þessa styrktarfjár, á víst í og með að vera til þess að stemma stigu fyrir fjáraustri, sem átt hefir sér stað. Ég held ekki, að hér sé verið að stemma stigu fyrir óþarfa fjáraustri. Ég hefi þá afstöðu, að vera mjög frjálslyndur hvað bókmenntir og vísindi snertir, og ég held, að þótt Ísland kunni að leggja hlutfallslega meira af mörkum til vísinda og lista, borið saman við stórþjóðirnar, þá álít ég, að það sé margfaldur gróði fyrir okkur að geta hlúð að því. Ef af þessari breytingu verður, þá held ég, að leiði af því þröngsýni og meiri þröngsýni, ef Alþingi ætlar að afsala sér þessu valdi í hendur örfárra manna. Ég vil ekki kasta af mér þeim óþægindum, sem ég kann að losna við með því að leggja þetta í hendur menntamálaráðs. Ég vil ekki kasta af mér ábyrgðinni og óþægindunum af því, að ég tel það skyldu mína. Ég hefði e. t. v. getað gengizt inn á, að það væri eðlileg bráðabirgðaráðstöfun að ákveða til þessara mála ákveðna upphæð á fjárlagatímabilinu og fela menntmr. úthlutun þess. En af „principiellum“ ástæðum er ég á móti því. Ég þarf ekki frekari grein að gera fyrir andstöðu minni; hún er af þessum ástæðum. Ég vil heldur starfa í þessari „umsetnu borg“ heldur en að varpa af mér ábyrgðinni, sem er samfara þeirri reglu, sem hingað til hefir verið farið eftir.

*Viðskmrh. (Eysteinn Jónsson) : Ég ætla ekki að flytja langa ræðu, en ég ætla að minnast á brtt. í lið nr. 32, um verðlagsn., þar sem n. eru áætlaðar 30 þús. kr. í stað 25 þús. Eftir lauslegri áætlun um kostnaðinn við starf n. á næsta. ári, sem send var til fjvn. - ég man ekki hvaða dag hún var send, það var einhverntíma um síðustu mánaðamót, - þá var ljóst, að við höfum ekki trú á, að hægt muni með nokkru móti að reka hana með 30 þús. kr. tillagi, og vil ég beina því til hv. fjvn., að hún taki þessa brtt. aftur til 3. umr., en athugi áður áætlun þá, sem við höfum sent úr ráðuneytinu. Ég skal geta þess, að eins og ástatt er, þá er verðlagsnefnd ætlað að hafa afskipti af verðlagi á næstum því hverri einustu vörutegund, bæði hér í höfuðstaðnum og úti um land. Ef nokkur mynd á að verða á því, kostar það auðvitað mikið eftirlit. Ég vil benda á, að fram að þessu hafa 6 aðstoðarmenn starfað hjá n., og ekkert útlit er fyrir, að þeim verði fækkað, en margt mælir með því, að ef starfið á að vera í sæmilegu lagi, þá verið mannahaldið að aukast. Þá vil ég segja nokkur orð um till. frá nokkrum hv. þm. á þskj. 409, um þá nýbreytni, sem ég stóð fyrir, að gerð væri, þegar fjárlfrv. var samið, að úr því væru teknir allir styrkir til skálda, rithöfunda og listamanna, en í staðinn væri ein upphæð veitt í 15. gr., sem úthlutað yrði samkvæmt ákvörðun menntamálaráðs. Ég hefi gert grein fyrir því, hvers vegna ég tel það ógerlegt, að Alþingi standi í því að gera upp á milli þeirra mörgu beiðna, sem berast um styrki, enda næsta æskilegt, að þetta hyrfi úr fjárl. Umsækjendur um styrkina voru orðnir svo margir, að hv. þm. urðu fyrir stöðugum áróðri í því sambandi af þeim mönnum, sem vildu koma til greina, og stöfuðu af því miklar tafir í starfstíma þeirra. Þykir mér undarlegt, ef hv. þm. hafa ekki orðið þessa varir. Álít ég miklu einlægara að hafa þessar styrkveitingar ekki á fjárl., heldur fela þær sérstakri stofnun. Ég vil benda á það, að fjárveitingar til einstakra manna í 18. gr. voru orðið veittar af handahófl. Svo var það orðin hefð, að menn, sem einu sinni komust í 18. gr., skyldu eftir það njóta styrks þar meðan þeim. entist aldur til. Nú er greinin orðin full af ungum mönnum, sem að vísu eru margir efnilegir, en allt þetta er orðinn hinn mesti vandi. Því virðist heppilegra að taka upp hina aðferðina. Það kann vel að vera, að mönnum þyki hér í mikið ráðizt, að fela einum 5 mönnum ráð á þessu. Ef mönnum finnast þeir of fáir, þá er nær að finna meðalveg í því, t. d. þegar menntamr. hefir þetta sérstaka hlutverk með höndum, sem vissulega er mikils um vert, hvernig tekst, þá sé bætt einhverjum mönnum við. Ég gæti hugsað mér, að það yrði framkvæmt þannig, að bætt yrði 3 mönnum við í menntamálaráð, sem verði ca. 4 dögum á ári til úthlutunarinnar, eftir að umsóknarfrestur hefði verið auglýstur, - sem sagt að nokkrir menn væru í þessu eina máli teknir til viðbótar, en menntamr. væri eins og fastur kjarni. Ef þetta þættu enn of fáir menn, mætti bæta úr því, en ég vil vara menn við að fara að setja þetta aftur inn í fjárl.; það er áreiðanlega stór léttir fyrir Alþingi að losna við þetta. Það mætti benda á mörg dæmi þess, hve andkannalega hefir tekizt að afgreiða þetta mál. Það mætti að vísu segja, að einnig gætu orðið mislagðar hendur hjá færri mönnum, en ég hefi trú á, að færri mönnum mundi takast þetta betur, og ef menn geta ekki fallizt á þessa till., þá er ég viss um, að finna má einhverja aðra lausn, sem yrði til bóta frá því, að þetta yrði sett aftur í fjárl. - Sé ég svo ekki ástæðu til að segja meira að þessu sinni.

*Jónas Jónsson: Eins og hv. frsm. tók fram í ræðu sinni, þá veldur það sérstaka ástand, sem nú er, að sumar af þessum till. eru magrari en vant er. Ég vildi segja það sérstaklega, að við í fjvn. höfum ekki eins og vanalega talað nánar en gert hefir verið við þm. úr einstökum byggðarlögum, ekki til þess að bjóða þeim fjárveitingar, sem við höfum ekkert vald á, heldur til þess að halda þeirri góðu reglu, að eftir því sem hægt er væru fjárl. nokkurnveginn sanngjörn mynd af því, sem landið gæti og þyrfti. Ég býst við, að landsmenn skilji það, að mjög getur brugðið til beggja vona um tekjur á næsta ári. Ég varð mjög hissa, þegar ég sá, að forstöðumaður fjármáladeildarinnar í stjórnarráðinu stóð hér að till., sem var á allt annan veg en ég gat búizt við. Þegar fjvn. kom saman í haust til starfa, var hann svo bölsýnn, að hann lagði alveg sérstaklega fyrir okkur að reyna að framkvæma alveg sérstakan sparnað. Eins og hann leit á málið þá, átti sá sparnaður að verða miklu meiri en okkur hefir tekizt að framkvæma, þó það muni milljónum króna, sem við höfum með súrum sveita getað lagt til, að yrði breytt í frv. og fellt niður. Flest af því eru hlutir, sem væri ákaflega æskilegt, að við gætum haft, t. d. stærsti liðurinn, fjárveiting til fiskimálan., sem auðvitað er ekki beinlínis til n., heldur gengur í það, að koma upp hraðfrystihúsum og styrkja báta. Auðvitað getur enginn verið glaður yfir því, þó við höfum neyðzt til að leggja til, að þetta væri fellt niður. Ef við hefðum haft efni á því, hefðum við þurft að halda áfram að byggja frystihús og báta, því það gefur - eins og þyrfti að vera - fleiri mönnum atvinnu við framleiðsluna. Ég verð að segja skrifstofustjóranum í fjármálaráðuneytinu það, sem er fyrstur á till. sem gengur þvert á það, sem fjmrh. og fjvn. hefir lagt til, að ef hann ætlast til, að till. verði samþ., þá minnkar það traust, sem ég hefi á því, að það sé nokkur alvara bak við það hjá stjórninni að vilja mæta þessum till. Sú léttúð, sem þarna kemur fram, áfellir þann mann, sem fyrstur skrifar undir till. Ég mundi ekki áfella kommúnista fyrir hana, hún er alveg eins og við var að búast frá þeim, eða sérstökum vinum kommúnista, ábyrgðarlausum mönnum, eins og hv. þm. N.-Ísf., en ég verð að segja, að það hvílir ábyrgð á skrifstofustjóranum í fjármálaráðuneytinu, sem segir, að á skatt- og tollatekjum einum saman geti munað 3 millj. á næsta ári. Það er von, að kommúnistarnir brosi, það er varla hægt að gefa þeim betra tilefni en það, að skrifstofustjórinn í fjármálaráðuneytinu færi að gangast inn á þeirra aðferðir. Ég þykist vita, að skrifstofustjórinn muni skýra sína aðstöðu, svo menn missi ekki trúna á það, að fjármrn. standi með Alþingi í því að reyna að taka alvarlega á hlutunum og halda niðri útgjöldunum og sjá um, að ekki sé óvarlega farið með það fé, sem gengur í gegnum þá deild. Ég ætla að gleðja hv. 2. þm. Rang. með því að rifja upp þann vaðal og þær umr., sem hafa orðið um styrki til listamanna, og er ég hæstv. viðskmrh. samdóma um það, að þær umr. og atkvgr. hafa orðið til lítils sóma fyrir þingið. Ég ætla að taka það fyrst, þegar einn Rangæingur, Þorsteinn Erlingsson, var hér búsettur, maður, sem var undir þeim kringumstæðum, að hann þurfti styrk, en hann var líka vissulega búinn að gera sína góðu hluti. Það varð vissulega eitt af stærstu málum þingsins að deila um hann og hvort hann ætti að fá nokkur hundruð krónur eða ekki, og ég geri ráð fyrir, að þeir þm., sem þá sátu þingið, hafi verið svona álíka menn og við. Þessar umr. enduðu með því, að Þorsteinn Erlingsson og Valdimar Briem fengu nokkur hundruð krónur hvor, eftir að búið var að telja upp allt, sem þeim var til skammar, af þeim þm., sem voru á móti hvorum um sig. Ég segi fyrir mig, að ég hefi engan smekk fyrir svona umr. á Alþingi. Ef þessi till. verður samþ., vil ég stinga upp á, að verði sett þingkosin n., eða einn maður frá hverjum flokki, sem að stjórninni stendur, til að skipta þessu fé. Það er aukaatriði, hver skiptir þessu. Ég væri t. d. til með að bera fram brtt. um, að það yrði ríkisstjórnin, sem skipti þessum aurum. Það er enginn ávinningur fyrir mig og mína meðstarfsmenn í menntamr. að fá þetta starf. við munum allir kvíða fyrir að fá það, ef til þess kemur, við höfum ekkert að vinna við það, nema leiðindi. Ég vil hugga þá menn, sem hafa litla tiltrú til menntamr., með því, að það er meir en velkomið af minni hálfu, að þeir fái á einhvern hátt að starfa að þessu sjálfir. Þessar umr., sem tættu Þorstein Erlingsson og Valdimar Briem sundur, og síðar Jón Trausta og Einar Kvaran, eru einhverjar þær allra leiðinlegustu, sem finnast í öllum Alþt. Við, sem stöndum að þessari nýbreytni, höfum sömu aðstöðu og nokkrir þm., sem unnið hafa að því að taka af þinginu þann ruslakistubrag, þegar menn óðu hingað inn eins og þeim gott þótti og fylltu d. til skiptis og settu þannig blæ á þingið, að það líktist helzt sjóbúð. Þeir, sem standa að þessari breytingu, hafa rétt fyrir sér, en þeir, sem standa að till., höfðu enga tilfinningu fyrir því, að þetta væri til skammar, og gengust ekki fyrir því, að umgengnin í þinginu yrði sómasamleg og eins og Alþingi á skilið. Þess vegna er ástæðan fyrir því, að ég styð þessa breyt., að hún er til umbóta, ekki fyrst og fremst fjárhagslega, heldur sérstaklega siðferðislega og andlega, og byggð á því, að það er óþinglegt og ósamboðið þessari samkomu að tæta þessa menn sundur. Ég vil aðeins segja það, að þeir menn, sem geta lagt sig niður við slíkt, mega það auðvitað mín vegna, en ég tek ekki þátt í slíkum umr. En það mun sýna sig, ef þetta á áfram að vera í höndum 50 manna, þá verða alltaf samskonar umr. um þetta, en þetta er einmitt mjög æskilegt, að fram skuli hafa komið till. frá ríkisstj. um að taka þetta út úr deilunum og koma því öðruvísi fyrir. Sú leið stendur opin, að koma því öðruvísi fyrir en að fá það menntamr., en Alþingi ætti ekki að setja lög um, að menntamr. skyldi bæta við sig fleiri mönnum til að vinna þetta verk. Ef svoleiðis ætti að fara að við okkur í menntamr., þá myndum við segja, að við óskuðum heldur eftir að láta það alveg í annara hendur. Ef horfið væri að því ráði, mundi ég stinga upp á, að kosin yrði n. meðal þm. með hlutfallskosningu, t. d. 5 manna n., til að skipta þessu, og mundu þá koma fram rétt hlutföll milli flokka, eins og þau eru nú. Þá væri því náð, sem vakað hefir fyrir hæstv. viðskmrh., að afnema þessar leiðinlegu deilur. Breytingin af þessu hefir strax komið í ljós, það hefir ekki einn einasti maður komið til fjvn., af því að styrkirnir voru ekki í fjárl. og menn hafa búizt við, að fyrirkomulaginu yrði breytt. Ég vil segja það, að það getur orðið svo, að fjvn. sjái ástæðu til að taka alla persónulega styrki út af 18. gr. fjárl. og láta svo nöfnin koma í ríkisreikningnum, en aðeins upphæðina í fjárl., og það er líka af sömu ástæðu, nefnil. að hreinsa til í þinginu. Mér þykir skömm að því að sjá fjárl. öll útötuð í mannanöfnum og að það skuli ekki fyrir löngu vera búið að ráða bót á því. Ég held, að ég geri ekki þeim mönnum rangt til, sem standa að till. hér, að þeim hafi farið eins og Andrési hjá Duus, þegar Þórður á Kleppi mætti honum á götu daginn eftir að Andrés dó, og Andrés vissi ekki, að hann var dauður; ég held, að þessir menn séu ekki búnir að átta sig á því, hvað heyrir til sóma þingsins. Ég býst ekki við, að þeir hafi áttað sig á, hvern blæ það setur á þingvinnuna að bæta svo sem 50 nöfnum á fjárl. og rífast svo um alla þessa menn og halda sama blænum á umr. og verið hefir. Ég skil hinsvegar af framkomu þessara manna, að þá muni langa í tuskið áfram. Þingið hefir oft minnt á greni, sem grenjaskytta liggur á. Það er auðvitað mjög fín íþrótt. T. d. kom hingað maður, sem átti söngmann fyrir son. Hann lá hér á þinginu í 6 vikur, og með þeirri 6 vikna vinnu tókst honum að lemja út styrk handa syni sínum, sem svo hefir aldrei getað sungið og aldrei orðið sér og öðrum nema til leiðinda. Þetta er það, sem þessir hv. þm. eru að biðja um að halda áfram með. Ég vil benda á, að ef þessi till. verður samþ., þá mun hún hafa meiri þýðingu en menn gera sér ljóst í fljótu bragði. Þá yrði aftur kominn á þingið sá blær, sem hefir verið að komast á síðustu árin, og það eru aðallega kommúnistar, sem eiga heiðurinn af honum. Þeir hafa barizt á móti umbótunum í blöðum sínum, og ef þetta væri látið fara eins og þeir vilja, þá mundi líka fara fleira, eftir að búið væri að brjóta niður þessar litlu endurbótatilraunir og fleiri aðrar, þá myndu grenjaskytturnar koma hér aftur. Það er ekki aðalatriðið, hvort 50 eða 100 þús. kr. fara í þetta, - nei, það er aðallega blærinn, sem það setur á þingið. Það getur farið svo, að það verði ennþá minni hluti af sköttum, sem landsmenn geta greitt, en skrifstofustjórinn í fjármálaráðuneytinu gerði ráð fyrir, og það getur haft alvarlegar afleiðingar, ef ekki er reynt að koma með meiri alvöru til móts við till. ríkisstj. en nú er gert. Ef þessi blær á að vera áfram, þá má skrifstofustjórinn og hans skrifstofumenn vera vel á verði um meðferð á fé ríkisins. Þó að tekin væri upp ný lína í byrjun þessa þings, þá gæfi hann nú aðra línu, sem mér væri að vísu kærkomin vegna míns kjördæmis. Þar vantar bæði vegi, síma og hafnarbætur, svo ég mundi, kjördæmisins vegna, hlakka til þess að fá nýja línu, en ég hlakka ekki til þess sem borgari á Íslandi.

*Magnús Gíslason: Ég verð að játa það, að þótt ég sé flm. þessarar till., þá bjóst ég ekki við, að eins mikið yrði talað um hana í dag og raun hefir á orðið. Ég hélt, að hér yrði fyrst og fremst talað um þá stefnu, sem taka ætti í fjármálum eins og nú horfir við. Ég hélt, að þessi litla till., sem aðeins beinist að einum lið fjárlaganna, gæti beðið, en nú er hún orðin aðalumræðuefnið. Það, sem fyrir mér vakti, þegar ég gerðist flm. þessarar till., var það, að mér fannst tekin upp óviðeigandi nýbreytni í fjárlagafrv., þar sem vald Alþ. um það, hverjir skuli hljóta styrki af þeim mönnum, sem að vissu leyti eru taldir spámenn sinnar þjóðar –sem prédika sannleikann í ræðu eða riti, litum, ljóði og tónum - er af því tekið. Mér fannst það ekki mega henda alveg umhugsunarlaust, að Alþ. afsalaði sér þessu valdi í einu vetfangi í hendur annara. Aðalatriðið hélt ég að væri það, hvernig menn ættu að snúast gagnvart því erfiða ástandi, sem nú ríkir, - en allt í einu er mín litla till. orðin að aðalatriði í þessum umr. Ég skal játa, að það er e. t. v. óheppilegt, að umr. um persónustyrki fari fram fyrir opnum dyrum, - umr. um það, hvort menn meti eitt skáldið meira en annað. En þá er spurningin sú, hvort hægt er að finna heppilegri lausn á þessu máli. Ég skal einnig viðurkenna, að ef til væri í landinu einhver stofnun, sem landsfólkið bæri traust til að leysa þetta starf af hendi betur en Alþ. hefir tekizt, þá skyldi ég verða fyrsti maðurinn til að afhenda þetta vald. Ég þekki alla meðlimi menntamálaráðs, og sumir þeirra eru vinir mínir, og ég get ekki neitað því, að ég ber traust til þessara manna, en hitt dylst mér ekki, að landsfólkið veit ekki, að til er í landinu stofnun, sem heitir menntamálaráð, hvað þá að það beri slíkt traust til þess, að það vilji fela því það vald, sem Alþ. á nú að afsala sér. Hvenær sem slík stofnun verður til, sem er hæf og bær til þessa starfs og hefir traust fólksins til þess, þá skal ég fyrstur allra verða með því að afsala þessu valdi Alþ. En menntamálaráð hefir ekki traust til að taka við því. Út af því, sem hv. þm. S.-Þ. sagði um afskipti mín af þeim aðgerðum, sem enn hafa farið fram um breyt. á fjárlfrv., sem fyrir liggur, þá vil ég geta þess, að ég hefi lagt ekki svo lítið verk í það, eftir mínu viti, að gera mér grein fyrir því, hvernig nú horfir við og hvað helzt liggi fyrir. Og eftir þá rannsókn tel ég óhjákvæmilegt, að óbreyttu ástandi, að tekjuliðir fjárlaganna muni í mörgum verulegum atriðum lækka. Hinsvegar er það vitað mál, að margir útgjaldaliðir fjárl. hljóta vegna vaxandi dýrtíðar að hækka gífurlega. Hér er vandkvæði, sem þarf að leysa og fjmrn. hefir gert tilraun til að benda fjvn. á, hvernig ætti að leysa. Ráðuneytið hefir t. d. bent á, hvaða tekjuliðir virtist óhjákvæmilegt að myndu lækka. Og við höfum líka bent á vissa útgjaldaliði, sem hægt væri að lækka, og svo nokkra útgjaldaliði, sem væri erfitt að þurfa að lækka, en nauðsynin krefðist þess e. t. v. eigi að síður. Fjvn. er búin að hafa fjárlfrv. til meðferðar í heilan mánuð, og vel það, og sannast að segja er árangurinn af starfi n. næsta hörmulegur, það sem af er. Ég geng að vissu leyti út frá því, að n. hafi í pokahorninu þangað til við 3. umr. eitthvað merkilegra en enn er komið í ljós, - en það, sem birzt hefir í frv. formi, er langt frá því að vera ánægjulegt, þótt þar séu ýms atriði, sem ég get fylgt og e. t. v. verða til bóta. En margt er þar, sem ekkert kemur þessu máli við. Aðalatriðið, hvernig á að koma þessu tvennu saman, útgjöldum og tekjum, er óleyst ennþá. Ég veit, að hér er við meiri erfiðleika að stríða vegna óvissunnar, sem fyrir dyrum er, en ég hefði samt kosið, að ekki hefði snúizt svo óheppilega, að allar umr. í dag skyldu verða um þessa litlu till. mína, og þar með dreifa athyglinni frá kjarna málsins, hvernig eigi að fara að því að afgr. tekjuhallalaus fjárlög fyrir næsta ár.

* Atvmrh. (Ólafur Thors) : Ég ætla ekki fremur en aðrir að fara að ræða um það við þessa umr., sem þó verður rætt um áður en fjárlög verða endanlega afgr., nefnilega horfur í atvinnu- og fjármálum þjóðarinnar. Það er öllum vitanlegt, að ríkisstj. hafði reynt að gera sér nokkra grein fyrir því, hver hennar skylda væri í fjármálunum vegna hins óvenjulega ástands. Og ég vil lýsa yfir því, að það hefir verið fyrir ríkisstj. ákaflega mikið vandamál, að reyna, undir forystu hæstv. fjmrh., að benda á skynsamlegar leiðir til þess að afgreiðsla fjárlaga gæti farið fram með þeim hætti, að viðunandi mætti teljast. Og út af því, sem hv. síðasti ræðumaður sagði, þá vil ég aðeins segja það, að ég tel það ómaklegt, ef hann hefur ádeilu á fjvn. fyrir hennar aðgerðir í málinu. Hann og ég erum meðal þeirra, sem eiga að vinna að þessum málum, - og höfum gert það eins og við höfum getað.

Alveg rétt

. Þær till., sem ég hefi rætt við fjvn. um sparnaðarviðleitni í því ráðuneyti, sem ég veiti forstöðu, hafa fengið lofsverðar undirtektir. Og ég segi það hiklaust, að afskipti hennar á þeim sviðum, sem ég er kunnugastur, verðskulda ekki ámæli. Fjvn. er lofsverð fyrir það, hvernig hún hefir tekið till. ríkisstj. og reynt að aðstoða hana á allan hátt. Mér þótti rétt að segja þetta út af ummælum hv. síðasta ræðumanns. Að öðru leyti vil ég gera grein fyrir. hvers vegna ég hefi gengið inn á margvíslegan niðurskurð, sem ég annars er á móti. En ég hefi fundið það skyldu mína að reyna fyrir mitt leyti að aðstoða hæstv. fjmrh. í því alveg óvenjulega vandasama verki, sem þarf að vinna undir hans forystu og á hans ábyrgð, að svo miklu leyti sem hún leggst á einn mann, en vitaskuld stendur ríkisstj. öll meðábyrg honum, eins og líka Alþ. gerir. Ég skal svo ekki gera einstakar till., heldur höfuðstefnuna að öðru leyti að umræðuefni. En vil aðeins út af till. 6 hv. þm. í sambandi við 18. gr. fjárl. segja það, að ég er henni mjög mótfallinn. Ég skil þó vel þeirra framkomu í þessu máli, og get mjög vel sett mig inn í þann hugsanagang, að einstaka þm. vilji ekki afsala sér því áhrifavaldi á úthlutun bókmenntastyrkja, sem þeir nú hafa. Ég hinsvegar fyrir mitt leyti er reiðubúinn að afsala mér þessu valdi, ef ég þar með losna við vandann, sem því fylgir, en það tel ég að ég geri, ef sú till., sem hæstv. fyrrv. fjmrh. hafði borið fram, verður samþ. Ég hefi ekki setið á Alþ. til jafns við þá, sem þar hafa átt lengsta setu, en ég hefi setið sextán þing. Ég tel, að eitt af því, sem hafi óprýtt öll fjárlög og hafi öðru fremur truflað vinnubrögð þingmanna, séu persónustyrkirnir, - þessi fyrirsát, sem sífellt er, þegar maður kemur hér inn í anddyri alþingishússins, af mönnum, sem ýmist eru að biðja um styrki fyrir sjálfa sig eða aðra. Ég er þakklátur hverjum þeim, sem vill losa mig við þetta, ef ég tel, að þetta vald sé eins vel komið í þeirra höndum, - og ég veit, að þetta vald er eins vel komið hjá menntamálaráði og Alþ. Það er langtum betur komið hjá menntamálaráði. Það verður meira öryggi fyrir því, að hinir hæfustu verði ekki útundan, - þegar af þeirri ástæðu, að þarna er fámennari hópur, sem á að svara til saka um það, hversu réttlátlega er farið með þetta fé. Ég skal svo aðeins bæta því við, að fyrir utan öll þau óþægindi, sem alþm. hafa af þessum styrkbeiðnum, þá ræður oft hending ein, hverjir sitja sólarmegin og hverjir í skugganum, þegar þessu fé er úthlutað milli fátækra og þurfandi listamanna og manna, sem halda, að þeir séu listamenn. Ég er ekki meira karlmenni en það, að mig hefir oft tekið sárt að þurfa að greiða atkv. á móti þessum mönnum, sem ég veit að hafa soltið. Ég hefi talið, að ég bryti skyldu mína sem þm. með því að greiða atkv. með þessum styrkjum, en oft hefi ég fórnað sannfæringunni eða innrætinu við slíkar atkvgr., og ég hygg, að svo sé um fleiri þm. Það er hrein hending, sem oft og tíðum ræður úrslitum þessara mála, og ég er þess því mjög hvetjandi, að þetta vald verði tekið af Alþ. og fengið menntamálaráði.

*Fjmrh. (Jakob Möller) : Það hefði e. t. v. átt að vera mitt hlutverk að beina umr. inn á þá braut, að þær snerust meira um heildaryfirlit og úrræði til þess að koma jöfnuði á búskap ríkisins, og sjá um, að þær færu ekki í þá átt, sem þær nú hafa beinzt, þ. e. a. s. um eitt tiltölulega veigalítið mál. - En eins og nál. og till. fjvn. í raun og veru bera með sér, þá er á þessu stigi málsins varla tímabært að taka málið frá þeirri hlið. - Eins og hv. frsm. fjvn. vék að, þá hefir fjmrn. látið n. í té bráðabirgðaáætlun um tekjur ríkissjóðs á komandi ári, og eins bendingar um það, á hvaða útgjaldaliðum helzt myndi vera hægt að spara, til þess að mæta þeim halla, sem ráðuneytið taldi óhjákvæmilegt að myndi koma fram. Fjvn. hefir að þessu sinni ekki farið út í það, að áætla tekjurnar eða gagnrýna bráðabirgðaáætlun stj. um þær, og hefir lýst yfir því, að það muni verða geymt til 3. umr. Mér finnst þetta í sjálfu sér mjög skiljanlegt. Þetta er mikið vandamál og ekki að vonum, að það vinnist ákaflega fljótt, og það þarf að styðjast við alla þá reynslu, sem fyrir hendi er, til þess að unnt sé að skapa sér sem áreiðanlegasta skoðun á því, hvernig útkoman muni verða. Hinsvegar hefir n. að miklu leyti tekið til greina bendingar ráðuneytisins, - þótt að vísu muni á einstöku liðum til eða frá, og ekki allar bendingarnar teknar til greina. Að sjálfsögðu er þetta allt til meðferðar, bæði hjá ríkisstj. og n., og það eiga eftir að fara fram samtöl milli þessara aðila um frekari till. Af þeim ástæðum tel ég ekki rétt að vekja hér deilur, sem eru ástæðulausar og alveg áreiðanlega óheppilegar á þessu stigi málsins. Ég get yfirleitt verið hv. fjvn. þakklátur fyrir meðferð hennar á frv. hingað til, og ég vona, að samvinna geti orðið góð um það, sem eftir er, og að niðurstaðan verði sem heppilegust fyrir ríkissjóð á komandi árum. Að svo komnu ætla ég þá að láta þetta nægja um fjárlfrv. í heild, en af því að umr. hafa, eins og ég drap á, beinzt að einstöku atriði, sem komið hefir fram við þessa umr. út af brtt. nokkurra þm., þá get ég ekki stillt mig um að lýsa afstöðu minni til málsins, þótt ég eigi e. t. v. á hættu að sæta fyrir það ákúrum hjá hv. þm., sem hafa aðra skoðun og sem sérstaklega mun vera ráðandi hjá fjvn. Ég mun greiða atkv. með þessari till., sem fram er komin um að færa 15. og 18. gr. fjárlfrv. til sama horfs og áður var. Og þessi skoðun mín byggist á því, sem hv. form. fjvn. sagði áðan, að lífið verður ekki stöðvað, - það heldur óhjákvæmilega áfram. Mér virðist einmitt með því, að ætla ákveðna fjárhæð í þessu skyni, vera gerð tilraun til þess að „stöðva lífið“, - en það er ekki hægt. Það heldur áfram. Við höfum reynslu í þessu efni. Það átti einu sinni að stöðva útgjöld til stúdentastyrkja, og ég ætla, að það hafi einmitt verið menntamálaráð, sem fékk það hlutverk að úthluta ákveðinni fjárhæð til framhaldsnáms stúdenta. Þessi fjárhæð stendur enn, - en það hafa bætzt fleiri samskonar við. Upphæðin fullnægði ekki framhaldi lífsins. Þótt gerð sé tilraun til að stöðva það, þá tekst það ekki. Það tekst e. t. v. á þessu þingi, en á næstu þingum mun sagan endurtaka sig. Það er eins og hvert annað böl, að þurfa að sitja undir svívirðingarræðum um einstaka styrkumsækjendur. En ef hv. þm. gefa ekki stillt sig um að svala sér persónulega á þessum mönnum, þá verða hinir rólyndari að hlusta á það, bera það eins og annað böl og þreyja undir umr. Allt annað mál er það, hvort menn eru yfirleitt sammála um að veita þeim styrk, sem hans hafa notið undanfarið. Um slíkt geta öllum verið mislagðar hendur, engu síður menntamálaráði en Alþ. Þingið á ekki aðeins, heldur getur ekki afsalað sér þessum rétti. Því helzt það ekki uppi að hlaupast frá því hlutverki að dæma um, hverjir eigi að fá styrk og hverjir ekki. Það skeikar auðvitað að sköpuðu um þetta, í sjálfu sér litla atriði fjárlaganna, en það verður engin eilífðarákvörðun tekin um málið á þessu þingi. Það kemur aftur. Ef ætti að stöðva aðgerðir þingsins í þessum efnum, þá myndi ekki duga til þess breyting á þingsköpum, það yrði að breyta stjórnarskránni og banna þm. að bera fram till. um slíkar styrkbeiðnir. Ég veit ekki, hvort menn vilja ráðast í þetta, en það er eina aðferðin til þess að styrkir til einstakra listamanna komist ekki inn í fjárl. á ný. Ég skal ekki þreyta hv. þm. með lengri ræðu að sinni, en ég mun við 3. umr. málsins, þegar gleggra má sjá, hverju fram vindur um afgreiðslu fjárl., reyna að leika mitt hlutverk í sambandi við það.

* Frsm. (Bjarni Bjarnason) : Ég get ekki látið hjá líða að svara með örfáum orðum því, sem fram hefir komið í þessum umr. Hv. 11. landsk. hóf sína ræðu á því að kvarta um, að ræður manna skyldu ekki hafa beinzt að afgreiðslu fjárlfrv., bjargráðum þjóðarinnar og öðru slíku fremur en einni smátill. á þskj. 409. Nú var opin leið fyrir þennan hv. þm. að koma með veigamikil atriði varðandi afgreiðslu fjárlfrv., benda á leiðir til að bæta vinnubrögð og framkvæma frekari sparnað en fjvn. hefir en gert till. um, - en mestur hluti hans ræðutíma fór einnig í að ræða þessa sömu smátill., sem hann vítti aðra svo mjög fyrir að minnast á. Ég ætla ekki að fara að kvarta yfir því hér, hvorki fyrir mína hönd eða meðnm. minna, þótt okkur sé haldið á fundum allan daginn, frá því á morgnana og þangað til um miðnætti, en ef fjvn. verðskuldar frá þm. samskonar ummæli og þessi hv. þm., sem jafnframt er skrifstofustjóri í fjmrn., lét sér um munn fara, að þegar n. legði fram árangur starfa sinna eftir mánaðar setu, þá væri hann næsta hörmulegur, þá vildi ég leggja til, að ég og meðnm. mínir fengjum frí og aðrir þm. tækju við af okkur. Ég tel, að þessi ummæli hv. þm. hafi verið órökstudd og í fyllsta máta óverðskulduð. Hann hefir sennilega ekki veitt því athygli, að þegar ég gerði grein fyrir störfum n., og það allskilmerkilega að mér fannst, þá gat ég þess, hvers vegna n. hefði ekki lagt fram brtt. sínar við tekjubálkinn.

Ég var ekki inni.

Ég hygg, að það hefði kannske verið betur ómælt, sem hv. þm. sagði, og honum hefði verið sæmra að víkja sér eitthvað að því, sem hann var að tala um að hefði þurft að gera, að koma með till. um sparnað á fjárl. Ég ætla ekki að tína upp þau rök, sem hv. þm. hafa komið hér með til að sýna, að fjvn. væri ekki fær um að koma með till. til sparnaðar. En ég vildi þá biðja þá hv. þm., sem þannig hafa talað, að koma með till. til sparnaðar, sem ekki koma í bága við framleiðsluna í landinu og samþ. verða af Alþ. Nefndin leggur hér til rúmlega einnar millj. kr. sparnað, en þetta er að hálfu leyti tekið aftur án þess að n. fái við nokkuð ráðið, sem stafar af gengisbreyt. síðastl. vor, og er það því rúmlega hálf millj. kr., sem þannig fer í vaxtagreiðslu og kostnað við utanríkismál. Um þetta hefi ég ekki fleiri orð, en hv. 11. landsk. hefir látið þau orð falla, að það verður hnippt í hann um að koma með brtt. til sparnaðar fyrir 3. umr. Og nú sjáum við, hvað setur. Hv. þm. hefir að vísu bent á ýmsa liði í fjárl., en hann veit vel, að ekki er hægt að framkvæma verulegan sparnað á þeim liðum. Og ég hygg, að hann hafi bent á þá meira til málamynda en að hann tryði því, að hægt væri að skera þá niður. Svo ætla ég aðeins að víkja örfáum orðum að þeirri brtt., sem hér liggur fyrir á þskj. 409, og mér fannst koma fram einkennilegar skoðanir þar hjá hv. þm. Ég hygg, að menn geti verið duglegir og ágætir þm., þótt þeir séu hvorki neinir sérstakir bókmenntamenn eða listamenn, og ennfremur að kjósendurnir velji þá ekki með tilliti til sérstakrar þekkingar á því sviði, heldur fyrst og fremst frá mörgum öðrum sjónarmiðum. En það hefir verið kosin n. eða ráð, sem kallast menntamálaráð, alveg sérstaklega með tilliti til þess, að þeir menn hafi vit á listum og bókmenntum. Og mér finnst svo barnalegt að byggja þessi mótmæli gegn þessari formbreytingu á því, að þeir menn, sem nú starfa í menntamálaráði, séu ekki færir um að gegna sínu starfi og ekki treystandi til að úthluta óhlutdrægt. Ég segi þetta beinlínis af því, að það hafa fallið orð í mín eyru á þann veg. En við getum bætt úr því á þessu þingi, kannske mjög bráðlega, með því að kjósa nýja menn í menntamálaráð, og sú kosning myndi þá sýna vilja þeirra flokka, sem nú ráða á Alþ. Og auðvitað yrðu þeir menn þá kosnir í það menntamálaráð einnig með tilliti til þekkingar í bókmenntum og listum, og þá liggur það augljóst fyrir, að sá styrkur, sem úthlutað er úr ríkissjóði, sé í höndum slíkra manna. - Ég ætla svo ekki að fara að rifja upp það, sem fram hefir farið hér áður á Alþ., ég vil vera alveg laus við það. Hv. þm. S.-Þ. gaf skýringu á því, hvers vegna hann vildi ekki taka þátt í þeim skrípaleik hér á þingi. Mér þótti undarlegt að heyra það af vörum hæstv. fjmrh., að með þessari formbreytingu væri verið að taka fyrir kverkarnar á lífinu, eins og hann orðaði það. Ég fæ ekki séð, að það liggi nein rök í þeim orðum. Því hvers vegna getur slík n. eða ráð, sem þannig er kosið, ekki verið eins fært um að hafa slíka úthlutun með höndum eins og því er falin úthlutun stúdentastyrksins? Hv. þm. vita, að fyrst var sú úthlutun í höndum margra manna, en síðan var féð veitt í heild og falið menntamálaráði til úthlutunar. Ég hygg, að það verði alltaf skiptar skoðanir manna um það, hverjir séu þeir verðugu að fá slíka styrki, en ég er hissa, að nokkur hv. þm. skuli halda því fram, að það sé ekki einmitt fullkomið form að velja sérhæfa menn til þessa starfs, heldur en þm., sem ekki, a. m. k. ýmsir þeirra, hafa sérþekkingu í þessum efnum, enda þótt þeir leysi sitt hlutverk vel af hendi sem fulltrúar fyrir sína kjósendur.



Það eru hér tveir liðir, sem mig langar til að fá frekari upplýsingar um en ég fékk hjá hv. frsm. í þessum umr. Það er þá fyrst og fremst 7. liður. Það er gamall kunningi hér á Alþ., sem er um það að fresta að prenta þingtíðindin. Það hefir verið dálítið rætt um það áður, en það hefir ekki hingað til verið samþ. Ég skal engan dóm leggja á það, hvort það sé rétt að hætta að prenta þau eða ekki, en hitt vildi ég benda á og spyrja um, hvort þessi liður hlíti ekki sömu l. og 25. liður og 26. og 31. liður, en þeir eru allir teknir aftur vegna þess, að það er ekki hægt að hafa þá, nema breyta ákvæðum l. um þau efni. Þennan lið er ekki heldur hægt að samþ. nema með því að breyta l. um þingsköp. Mér skilst, að eigi því eins að taka hann aftur við þessa umr., og vona ég, að það verði gert. Hitt er 21. liður. Þar er ætlazt til að spara töluvert mikið við strandferðir ríkissjóðs. Mér skilst af grg., sem þessu fylgir, að Eimskipafélagið hafi boðizt til að halda uppi sömu siglingum við landið og verið hefir. Mér skilst, að líkur séu fyrir því, að meðan stríðið stendur muni meginið af vörum til landsins koma hingað til Reykjavíkur, og við það muni hvorttveggja verða, Eimskip sigli ekki strandferðir eins og verið hefir og Ríkisskip fái sérstaklega mikið að gera í strandferðunum. Því dreg ég mjög í efa, að hér verði sparað, og óska frekari greinargerðar fyrir því, hvernig það megi verða.

*Bjarni Ásgeirsson: Mér þykir leitt að vera einn þeirra manna, sem hrella hv. fjvn. með því að gera aths. við störf hennar, því ég veit, að hennar verk er erfitt og vandasamt, og við verðum að stilla kröfum okkar í hóf gagnvart henni eins og sakir standa. Þó eru það tveir liðir till., sem ég kemst ekki hjá að ræða lítils háttar. Það er fyrst till. um að fella niður styrkinn til flutnings á tilbúnum áburði. Ég skal að vísu viðurkenna þau rök, sem komu fram hjá frsm. fjvn., að l., sem heimila þetta, segi svo fyrir, að það ákvæði gildi ekki nema til ársins 1937. Þetta eru rök, sem ég verð að beygja mig fyrir, að þegar heimildin nái ekki lengur til, falli þessi liður niður. En þetta kemur ákaflega illa niður nú, þar sem auðvitað er, að eitt hið erfiðasta, sem hlýtur að koma fram við landbúnaðinn á næsta ári, er verðið á tilbúnum áburði, sérstaklega þegar þess er gætt, að kartöfluræktin í landinu, sem lögð hefir verið mikil áherzla á, stendur að nokkru leyti eða fellur með tilbúnum áburði, því falli styrkurinn niður, verður áburðurinn mjög dýr eða jafnvel ókaupandi. Ég skal í þessu sambandi geta þess, að í fyrra átti áburðareinkasalan um fimmtíu þús. kr. í varasjóði, sem hún hafði dregið saman undanfarið. En vegna gengisbreytingarinnar á síðastl. vori hallaðist þannig á í verzluninni, að þessi varasjóður var allur upp etinn, og safnaðist fyrir fimmtíu þús. kr. skuld hjá áburðareinkasölunni. Og ef flutningsstyrkurinn fellur svo alveg niður, þá bætist það fyrst og fremst á áburðarkaupin, og svo skuld sú, sem áfallin er. - Þetta er athyglisvert mál, og ég vildi skjóta því til hv. n., þótt ég geti ekki borið fram neina brtt. um þetta atriði. Þá er hitt atriðið. Í fjárl. eru veittar 20 þús. kr. til loðdýralánadeildarinnar, en n. leggur til, að það verði aðeins 10 þús. kr., með þeim rökstuðningi frsm., að nú væri fallið niður starf deildarinnar. Ég hygg, að það sé ekki rétt, að hún sé fallin niður, en það hafa orðið umr. um að fella hana niður. Formaður landbn. hefir skrifað landbrh. bréf um þetta, sem hann sendi til Búnaðarfélagsins, þar sem hann lagði á móti þessu með töluvert þungum rökum, að þetta yrði fellt niður. Auk þess vildi ég benda á, að það er ákvæði í 18. gr. l. nr. 38 frá 1937, að veittar skuli 10 þús. kr. til loðdýralánadeildarinnar árlega á næstu fimm árum. Þetta er skilyrðislaust í l., og mér skilst, að ekki sé hægt að láta þennan lið niður falla nema sett sé í l. með bráðabirgðaákvæðum, að hann sé felldur niður. Ég vildi benda frsm. á það, að það mundi vera svipað með þennan lið og aðra liði, sem n. hefir hugsað sér að taka aftur til 3. umr. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um þetta að sinni, en ef brtt. kemur um það að breyta þessu ákvæði l., verð ég á móti því, og ég hefi mörg rök að bera fram um það, að ekki sé rétt að fella loðdýralánadeildina niður.

*Jónas Jónsson: Það er held ég nokkuð afsakanlegt, þótt sú brtt., sem hv. 11. landsk. kallar litla brtt., taki dálítinn tíma við umr., af því að þetta er eins og prufumál hér á þingi. Og eins og hæstv. fjmrh. hefir lýst ástandinu, er það æskilegt fyrir þing og stj., úr því að þing er nú haldið á þessum tíma, að það sé tekin lokaákvörðun um það, hvað menn treysti sér til að áætla tekjurnar; og mun næsta vika ganga í þá vinnu í samráði við ríkisstj., og sýna þá þm., hver blærinn er á þeirri áætlun, og það kemur greinilega fram við lokaafgreiðslu fjárl. Ég álít, að sá þáttur í ræðu hv. 11. landsk., sem laut að því að sýna fram á, að það hefði verið heldur slælega unnið í fjvn., sé óþarfur, því að ég er ekki viss um, hve réttlátur sá dómur er. Ég skal annars ekkert fara út í það. En ef hv. þm. hefir þessa sannfæringu, þá vildi ég sízt mæla móti því, ef hann vildi koma fram með rök í því máli. Ég tel rétt að segja frá því hér, að þegar við komum saman fjvnm. eftir sumarfríið, sem tekið var sérstaklega með tilliti til þess, að geta betur áttað sig á fjármálunum, - þegar við þá byrjuðum að vinna, höfðum við engan staf frá þessum starfsmanni stjórnarráðsins okkur til leiðbeiningar nema það, að það mætti búast við, að tekjur af tollum og sköttum yrðu á þriðju millj. lægri heldur en áætlað hefði verið. Ég ætla að segja það strax, að ég er ekki eins bölsýnn á þetta eins og hv. 11. landsk., en þetta var sú leiðarstjarna, sem við fengum frá þessum manni. Við skrifuðum þá fjmrn. á þá leið, að ef ætti að byrja á svo stórfelldum niðurskurði eins og gert væri ráð fyrir, þá álitum við tilgangslaust að byrja á því, ef stj. stæði ekki á bak við og gæfi aðalstefnuna og sýndi viðleitni í þessu máli. Þetta bréf sendum við síðustu dagana í okt. Svo leið, ef ég man rétt, fram til 17. nóv., þangað til við höfðum fengið þetta svar frá þessum starfsmanni stjórnarráðsins, sem hafði að þessu unnið, þannig að ég verð að játa, að við vonuðumst til þess, að hann kæmi betur til móts við okkur í þessu efni, en verkið hefir reynzt honum erfitt, og þá vildi ég biðja hann að reikna okkur frá syndareikningnum tímann til 17. nóv., þegar við loksins fengum svar hans. Mér fannst það óheppilegt í ræðu hv. 11. landsk., þegar hann sagðist vera hissa á því, að umr. um þessa litlu till., sem hann er flm. að, skyldu verða svo miklar. En það er þessi litla till., sem liggur fyrir frá þessum starfsmanni fjmrn., sem er þm. líka, sem er önnur bendingin til þingsins í viðbót við það bréf, þar sem hann segir, að búast megi við á þriðju millj. kr. halla á fjárl. Þegar þessi hv. þm. ber þetta saman, þá þarf hann ekki að vera hissa á þessum umr., sem fram hafa farið um hans till. Hv. þm. sagði, að þessi breyt., sem hann erfir frá fyrrv. fjmrh., væri stór nýbreytni. En í sjálfu sér gerði hann ekki ráð fyrir þeim erfiða möguleika, að dregið yrði stórkostlega úr verzluninni við útlönd. Þá verð ég að segja það, að hann sem þm. og við þm. og hæstv. ríkisstj. verðum áreiðanlega að taka upp ýmiskonar nýbreytni, ef vantar á þriðju millj. kr., miðað við það, sem verið hefir, á tekjur ríkissjóðs, sem fæst með tollum og sköttum, og það miklu meiri nýbreytni heldur en lækkunin, sem er á þessum eina lið, sem er að vísu nokkur, en ekki neitt í samræmi við þessa skoðun hv. þm. um tekjuhrun ríkissjóðs. Ég álít það þess vegna ekkert einkennilegt, þótt nokkur tími hafi gengið í að svara hv. þm. út af till. hans og ræðu. Þá álit ég nauðsynlegt að athuga, hve mikið við eigum að leggja upp úr réttinum til þess að vera refirnir, sem grenjaskytturnar hér í hliðarherbergjum Alþingis sitja um. Ég legg ekki mikið upp úr þessum rétti, eða að verða fyrir þeim heiðri. Það er kannske af því, að ég hefi fengið töluvert af honum eins og aðrir þm. Ef einhver af þessum sexmenningum, sem flytja till., kæmi fyrir 3. umr. með till. um þá breyt., að í staðinn fyrir menntamálaráð kæmi fimm manna n., sem kosin væri af þingi, en ekki væri skipuð þm., þá vildi ég það af eigingjörnum ástæðum, því þá gæti ég komizt hjá því að skipta mér af þessu vandasama starfi og þar af leiðandi losnað við grenjaskytturnar. Þá væri líka komið til móts við þá þm., sem halda, að það sé tiltakanlega óheppilegt, að menntamálaráð úthluti þessum styrkjum. Og það er enginn ávinningur fyrir menntamálaráð að fá þennan óvinsæla vanda. En af því að ég álít, að við getum ekki leitt alveg hjá okkur að tala ofurlítið um andlega hluti, þá ætla ég að víkja að ræðu hv. 11. landsk. Ekki um fjármálaskoðanir, ekki um stefnu stj. og samvinnu fjvn., því þar er ég honum sammála. En hann hélt því fram sem staðreynd, að mistök hefðu þar átt sér stað fyrir þinginu, þegar teknir voru út úr fjárl. vissir liðir, eins og sá liður, að fela vegamálastjóra að úthluta nokkrum styrk til gamalla verkstjóra - og ég veit, að ég ætla að róa í hann um einn slíkan styrk til eins gamals verkstjóra, sem ég þekki. Ég býst við, að fleiri þm. geri hið sama. - Ég hygg, að fræðslumálastjóri. hver sem hann er, hafi einnig með höndum nokkra fjárhæð til þess að veita til gamalla kennara. Þessi fjárhæð er að vísu ekki stór, en þingið fól þessum mönnum þessa úthlutun vegna þess, að margir verkstjórar og kennarar voru komnir í grenjaskyttuaðstöðuna. Ég man ekki eftir, að síðan hafi nokkur þessara manna fengið slíkan styrk beint frá Alþ., heldur hafi þeim verið vísað til vegamálastjóra og fræðslumálastjóra. Þá er það viðkomandi stúdentastyrknum. Ég held, að ef hv. 11. landsk. ber saman fjárl. eins og þau voru og eins og þau eru nú, þegar stúdentarnir voru í grenjaskyttuaðstöðunni, þá muni hann sjá, að munurinn er mikill. Það hafa að vísu ein eða tvær grenjaskyttur komizt inn á fjárl., en það er alveg hverfandi miðað við það, sem var áður. En menntamálaráð hefir verið í hinum mestu vandræðum, því að fjárstyrkurinn til stúdenta var svo lítill, að hv. 1. þm. Skagf., sem þekkir vel ástæður stúdenta, hefir haft mikla löngun til að fá hærri fjárveitingu til þeirra heldur en fengizt hefir, af því að hann finnur sárt til þess, hve lítið er hægt að gera í þessu efni. En aðalatriðið hefir náðst, eins og hver maður sér með samanburði fjárl. Þá ætla ég að leyfa mér að halda áfram í andstöðu, ef það er skoðun hæstv. fjmrh., að lífið stöðvist á þennan hátt. Það verður ekki stöðvað. Nú er f. d. búið að veita styrkinn til skálda og listamanna. Þá má segja, að á næsta ári falli niður styrkurinn til Einars Kvarans - ég tek þetta sem dæmi -, en hvaða n., sem með þessi máli færi, myndi setja inn í staðinn Gunnar Gunnarsson með einn slíkan styrk, þannig að það kemur maður í manns stað. Þá vil ég benda á annað, sem er sorglegt og óheppilegt við grenjaskyttuaðferðina. Ég ætla ekki að segja neitt um það, hver sé mesti listamaðurinn hér á landi, en Jóhannes Kjarval er með þeim mestu listamönnum, sem uppi eru og nokkurn tíma hafa verið á Íslandi. Og hvernig hefir verið forsjón þessara 49 manna, sem á þingi hafa setið, gagnvart þessum listamanni? Þannig, að þessi maður, sem stendur svona ákaflega framarlega í okkar listamennsku, hefir ekki fengið einn eyri veittan í fjárl. Einu sinni gerðum við það í menntamálaráði með samvizkunnar mótmælum að veita honum 500 kr. Við skömmuðumst okkar fyrir að bjóða honum samskonar viðarkenningu og við réttum að algerðum byrjendum. En svona er lífið, að þessi maður, sem áreiðanlega verður falinn meðal allra fremstu, einkennilegustu og merkilegustu manna, sem Ísland hefir átt, er eins og nú er ekki auðmaður. Það er mála sannast, að stundum hefir rafmagnið verið tekið af honum, af því að hann hefir ekki haft efni á að borga það. En við fjörutíu og níu höfum ekki munað eftir þessum manni, - og enginn af þeim sexmenningunum hefir munað eftir honum. Jafnvel það illa kynnta menntamálaráð hefir reynt af lítilli getu að borga vissa hluti, sem komu þessum manni vel, eins og húsaleigu, sem aðrir, sem höfðu miklu betur vit á þessu en við, hafa gleymt. Ég legg hér Kjarval fram fyrir þessa samkomu sem sönnunargagn fyrir því, að þessir hlutir munu ekki standast dóm sögunnar ákaflega vel. Í grg. fyrir þessum stuttu till. okkar höfum við tekið eitt fram, þessi mjög svo leiðinlega og þunglamalega n., sem ekki á upp á pallborðið hjá hv. þm., þar sem hún stendur að niðurskurði einum enn sem komið er, að það er ekki óeðlilegt, að við tökum þessa leið, að láta einhverja n. veifa styrkinn til listamanna, og. þá fylgi því sú heimild, að taka listaverk upp í styrkinn. Þessir menn mundu fegnir vilja taka þennan kost. Þeir hafa fjölda af listaverkum. T. d. hefir Ásmundur Sveinsson sérstaka kunnáttu í að skreyta hús og hefir skreytt stórt hús í bænum, Austurbæjarskólann, með myndum og auk þess prýtt rafstöð Reykjavíkur við Sogsfossa. Þessi maður fær nú dálitla upphæð, áreiðanlega ekki of mikla til þess að halda honum við í sínu steinhúsi. Honum er mesta gleði að gera þó að ekki sé nema 3–4 andlitsmyndir af merkum mönnum okkar samtíðar, og vildi það heldur en að honum væri réttur styrkur fyrir ekkert. Ég vil segja hæstv. fjmrh. og hans ágætu skoðunarbræðrum, að ég vil leyfa mér að leggja fram þessa uppástungu, hvað snertir framsýni og ráðdeild á móti því, sem þeir geta lagt fram, sérstaklega viðkomandi allri umhyggju fyrir, hvernig við söfnum okkar listaverkum. Þessu fyrirkomulagi má eins koma við, þó að sú leið verði farin, að kosin sé 5 manna n. af Alþingi eingöngu í því skyni að fjalla um þessi mál, en ég vil láta það vera arf frá okkar menntamálaráði að muna eftir Kjarval. Hann má fá styrk, þó að hann hafi gleymzt hingað til.

*Ísleifur Högnason: Hér eru ýmsir liðir, sem ég vil hreyfa, sérstaklega einn, sem ég vil leyfa mér að spyrja hv. frsm. um. Það er landhelgisgæzlan. Undanfarna daga hafa komið áskoranir frá Vestmannaeyjum um, að hún yrði ekki minnkuð frá því, sem nú er. Hér er gert ráð fyrir. að þessi liður verði aðeins 400 þús. kr. Því var jafnframt lýst yfir af hv. frsm., að þessi liður hefði orðið 800 þús. kr. á árinu, sem er að líða. Ég vil fá grg. fyrir því, á hvern hátt hv. fjvn. hugsar sér,. að þessum 400 þús. kr. verði varið. Annars verð ég að segja um þessi fjárl., þar sem þegar er orðin 25–30% gengislækkun, að ef tilsvarandi útgjaldaliðir eru ekki allir hækkaðir sem þessu nemur, þá er enginn vafi, að fjárl. verða mjög fjarri því, sem útkoman mun sýna. Ef tollskráin verður samþ. í því formi, sem hún hefir nú, þá verða óbeinir skattar miklu hærri en gert er ráð fyrir í fjárlfrv. Nú hafa komið erindi til þingsins, sem sýna, að ýmsar tollvörur hafa hækkað um allt að 75%. Ég veit ekki, hvort þetta er meðaltal, en ef á að ganga frá fjárl. eins og útlit er fyrir að gert verði, þá er enginn vafi, að þau komast ekkert nálægt því að sýna mynd af reikningunum, þegar þeir liggja fyrir. Ég vil taka þetta fram strax, vegna þess að það hlýtur að vera, að n. hafi komið auga á þetta, og það er víst, að ef útgjaldaliðum fjárl. verður ekki stórkostlega breytt, þá verða fjárl. mjög fjarri lagi. Ég sé, að 25. liðurinn er tekinn aftur til 3. umr. Er þar lagt til að minnka stórlega framlag til verkfærakaupasjóðs, eða úr 60000 niður í 25000 kr. Það er ekkert vit í að lækka þennan lið. Ég álít, að þyrfti að hækka hann, en ekki lækka. Ef nokkur alvara er á bak við allt það, sem sagt er um, að jarðrækt beri að auka að miklum mun, þá er ómögulegt, að það geti samrýmzt því að lækka styrkinn til verkfærakaupa og afnema styrkinn til áburðarkaupa. Í raun og veru á að hækka þessa styrki að miklum mun, ef fyrirsjáanlegt er, að innflutningur minnki mikið eða stöðvist með öllu. Nú er ekki útlit fyrir það, og þá er enginn vafi, að tolltekjur ríkissjóðs aukast geysimikið. Ég ætla að láta þessar aths. nægja. Ég vona, að hv. frsm. svari því, hvernig hann hefir hugsað sér, að þessum 400 þús. kr. til landhelgisgæzlu verði varið, og hvort eigi að byggja á því, að erlend fiskiskip stundi litið veiðar við strendur landsins á næsta ári, þó að eitthvað hafi dregið úr því nú í haust.

*Fjmrh. (Jakob Möller) : Það tekur því varla að lengja mikið umr. um þetta. Ég vil samt vekja athygli á, að það var misskilningur, sem gerði vart við sig bæði hjá hv. frsm. og eins hv. formanni fjvn. viðvíkjandi því, að nú væri um það deilt í sambandi við þessa till. á þskj. 409, hvort útgjöld fjárl. ættu að vera hærri eða lægri. Það er ekki það, sem um er að ræða. Að vísu er lagt til, að allir þeir menn, sem eru á þessum lið 18. gr., verði þar áfram, en eftir því sem ég skil þessa till., þá er það aðeins grundvallarreglan, sem till. er stíluð til. Grundvallarreglan er sú, að ef menn vilja spara á þessum lið, þá ákveði þingið það, og ef þessi till. er samþ., þá er hægt að koma fram slíkum sparnaði við 3. umr. Það er því misskilningur hjá hv. frsm. og formanni fjvn., að með þessari till. sé verið að leggja stein í götu þess, að hægt sé að koma sparnaði við á fjárl. Það er einnig misskilningur, sem kom sérstakstaklega fram hjá hv. formanni, að ég hafi haldið fram, að þessi nýbreytni við fjárl. mundi stöðva lífið. Það er þveröfugt. Ég sagði, að hún mundi ekki stöðva lífið, hún megnaði það ekki. Lífið mundi halda áfram, eins og hv. formaður sagði í fyrri ræðu sinni, og þingið mundi ekki losna við að taka afstöðu til slíkra styrkveitinga. Hv. frsm. sagði, að þetta hefði tekizt mjög vel með stúdentastyrkinn, en ég tók það dæmi einmitt sem sönnun þess, að ekki hefði tekizt að stöðva lífið þarna. Það er rétt, sem hv. frsm. sagði, að listi fjárl. yfir stúdenta, sem njóta styrks, liti öðruvísi út eftir að fyrirkomulaginu var breytt og styrknum úthlutað utan við fjárl., en við losnum samt sem áður ekki við þetta. Viðvíkjandi því, sem hv. form. sagði um fyrirkomulag viðvíkjandi gömlum verkstjórum, þá geri ég ráð fyrir, að það geti eins haldið áfram. Ég hefi a. m. k. séð einn verkstjóra í fjárl., sem ekki hefir getað komizt að hjá vegamálastjóra, og eins getur orðið með fleiri. En aðalatriðið er þetta, að það, sem um er deilt í þessu sambandi, er ekki eyðsla eða sparnaður, heldur grundvallarreglan um, hvernig eigi að haga þessari fjárveitingu.

Frsm. (Bjarni Bjarnason) : Ég vil fyrst svara hæstv. fjmrh. - Ég hefi ekki látið eitt orð falla um, hvað ég áliti um sparnað gagnvart 15. og 18. gr. En ég hefi lagt allmikið upp úr hinu og tel það aðalatriði málsins, að valin sé n. til að úthluta fé til listamanna, sem hefði vit á að dæma um það. Ég tel engan vafa á, að velja mætti þjóðarinnar hæfustu menn til þess að hafa það á hendi. Viðvíkjandi því, að menn mundu koma eftir sem áður inn í fjárl., get ég bent á, að að því leyti sem snertir verkstjóra og kennara, þá hefir Alþingi fallizt á að mæla með einstökum mönnum, en þá hafa nöfnin verið send til hlutaðeigandi forstjóra og fjárhæðin aukin um þá upphæð, sem honum hefir verið ætluð. Hitt hefir engum dottið í hug, að slíkar fjárhæðir gætu ekki breytzt ár frá ári, en þá er þeim, sem úthlutunina eiga að annast, tilkynnt, hvaða maður eigi að bætast við og hvað mikið honum sé ætlað. Hv. 1. þm. N.-M. vil ég svara því, að fjvn. hefir loforð, vitanlega munnlegt, frá forstjóra Eimskipafélags Íslands og einnig frá hæstv. atvmrh. um, að strandferðum skuli hagað, að svo miklu leyti sem frekast er auðið, af hendi Eimskipafélagsins, í samræmi við þörfina. Ennfremur er vitað, að nýja Esja er miklu færari til að annast strandferðir en sú gamla var. Þá má og bæta því við, að gengið er út frá, eins og ég gat um í framsöguræðu minni, að Súðin taki þátt í strandferðum eftir því, sem hægt er og þörf krefur. Hitt er rétt, að það getur rekizt á, ef taka þarf til strandferða skip, sem á að annast millilandasiglingar. Fyrirkomulagið verður þá þannig, að Esja verður höfð í strandferðunum og svo skip Eimskipafélagsins og Súðin, eftir því sem við verður komið. Ég get svo ekki gert hv. þm. nánari grein fyrir, hvort Eimskipafélagið heldur þetta loforð eða hæstv. atvmrh. stendur við það eftir því sem hann getur. Ég hefi hér engar skjallegar sannanir fyrir því; það þótti ekki sanngjarnt að heimta þær, enda ekki verið gert, en ég tel vist, að þessir aðilar standi við loforð sín, eftir því sem frekast er unnt. Þá vil ég að lokum svara hv. 4. landsk. og endurtaka það, sem ég hefi sagt áður, að í okkar grg. er tekið fram, hvernig ætlazt er til, að landhelgisgæzlan verði, sem sé að Ægir og Óðinn annist björgunarstarf og gæzlu að vetrarlagi og annað skipið verði við Suðurland, sérstaklega við Vestmannaeyjar. Og þó að ekki séu ætlaðar nema 400000 kr. til þessarar starfsemi eftir till. n., þá kemur þó þar til viðbótar eitthvað af sektarfé í landhelgisjóð eins og vant er, þó að það sé óviss upphæð. að halda uppi ferðum þetta ár, eins og hingað til, og með tilliti til þess, að einnig hefir komið fram, að ef sérstök vandræði verða með póstflutninga, verði Súðin einnig tekin í póstflutninga, þá segi ég já.