Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ríkisútgáfa námsbóka hefur staðið frá því að í gildi komu lög um það efni, sem sett voru á árinu 1936. Á síðari árum hafa verið vaxandi kvartanir um það, að útgáfan leysti ekki verkefni sitt svo af hendi sem skyldi, og hafa samtök kennara, bæði hin almennu og eins héraðsfundir, borið fram áskoranir til Alþ. og ríkisstj. um að ráða bót hér á. Það, sem mest á bjátar, er það, að útgáfan hefur ekki haft yfir nægu fé að ráða til þess, að hún gæti verið með sæmilegum hætti. Mun láta nærri, að hin síðari ár hafi sá tekjustofn, sem útgáfunni er ætlaður til starfsemi sinnar, ekki hrokkið til nema sem svarar helmingi kostnaðar, eins og hann raunverulega hefur orðið, og er þó þá þess að gæta, að mjög hefur dregið úr starfseminni einmitt vegna þess, að fé hefur ekki verið fyrir hendi, en eins og kunnugt er, er aðaltekjustofninn svokallað námsbókagjald, sem lagt er á þá heimilisfeður, sem eiga skólaskyld börn. En að svo miklu leyti sem þetta gjald hefur ekki hrokkið til, hefur skuld safnazt hjá ríkissjóði, sem raunar má segja að vonlaust sé að óbreyttu að nokkru sinni fáist endurgreidd. Ég hef haft samráð við stjórn þessarar stofnunar og einkanlega núverandi formann, séra Jónas Gíslason í Vík, og hefur hann í samráði við mig og aðra aðila átt mestan hlut að samningu þess frv., sem hér liggur fyrir, frv., sem ég vona að bæti úr þeim ágöllum, sem helzt hafa komið fram á þessari starfrækslu. Er þó þess að geta, að við leggjum hér til, að útgáfan haldi áfram í meginatriðum með svipuðum hætti og verið hefur, en vissulega gat einnig komið til greina að leggja þessa starfsemi niður og fela eða heimila einstaklingum að gefa út kennslubækur, eins og áður tíðkaðist, og er mér sagt, að sá háttur sé t.d. í sumum Norðurlandanna, að þar séu kennslubækurnar gefnar út af einstaklingum eða fyrirtækjum eins og hverjar aðrar bækur, en engu að síður séu þær látnar nemendum í té annaðhvort ókeypis eða við mjög vægu verði, og er þá samið af hálfu fræðslumálastjórnar við útgefendur um kaup af þeim á bókunum, og nást auðvitað eitthvað hagkvæmari kjör, þegar svo mikið er keypt í einu. Við töldum ekki tímabært að taka það upp að hætta við sjálfa útgáfuna, a.m.k. ekki fyrr en sýnt væri, hvort hægt væri að koma fram nauðsynlegum endurbótum. Það kom sérstaklega til álita við samningu þessa frv., hvort útgáfan ætti að taka einungis til barnafræðslunnar eða til alls skyldunáms, þ.e.a.s. einnig til þeirra tveggja ára, sem skyldunám tekur utan barnafræðslu. En bæði er það, að ekki er sá háttur kominn á um nám alls staðar á landinu, og eins hitt, sem meira réð, að greinilegt var, að kostnaður við útfærslu útgáfunnar í svo ríkum mæli mundi hafa í för með sér mjög aukinn kostnað. Töldum við þess vegna, að ekki væri rétt, hvað sem menn vilja gera síðar, að taka á sig þær auknu byrðar og auknu starfsemi, meðan því fer fjarri, að útgáfan hafi getað annazt, svo að sæmilegt sé, þá starfrækslu, sem henni þegar hefur verið fengin. Fyrst væri að koma þeirri starfsemi í viðunandi horf, og þegar það hefði tekizt, væri ástæða til íhugunar um útfærslu, en þangað til væri það verkefni ærið nóg að kippa í betra horf því, sem ábótavant hefur verið fram að þessu. Meginbreytingar á útgáfunni samkv. þessum lögum eru þær, að ætlazt er til, að yfirleitt sé stefnt að því, að a.m.k. tvær bækur séu til í hverri grein. Nú hefur einungis verið hægt að sjá fyrir einni bók. Þetta er ekki heppilegt. Þá er ekkert val fyrir kennara eða skólastjóra í þessum efnum. Það verður hætt við stöðnun, ef engin samkeppni kemst að í þessum efnum. Þess vegna teljum við, að það sé mikilsvert að stuðla að því, að a.m.k. um tvær bækur í hverri grein sé að velja. Ég játa, að þetta mun eiga nokkuð langt í land, sérstaklega þegar á það er litið, að enn eru ekki til viðunandi kennslubækur einu sinni ein í sumum höfuðgreinum. Það er t.d. enginn efi á því, að Íslandssaga sú, sem kennd er, er út af fyrir sig góð bók, en hún nær allt of skammt, þannig að talið er, að að mestu leyti sé óskrifað um allt tímabilið frá 1374. Slík fræðsla er vitanlega með öllu ófullnægjandi, og úr þessu þarf mjög skjótlega að fara að bæta. En það hefur verið sá trafali í umbótum í þessum efnum, að ekki hefur verið hægt að greiða viðunandi ritlaun fyrir bækur, og þess vegna hafa menn verið sýnu tregari en ella til þess að taka það starf að sér. Og það er einmitt ein breytingin, sem við ætlumst til að gerð sé, að svipuð ritlaun verði veitt fyrir störf í þágu þessarar útgáfu og tíðkanleg eru almennt í landinn. Og það er í raun og veru vonlaust að fá skaplegar bækur til frambúðar, nema þessu skilyrði sé hægt að fullnægja. Þá verður einnig að játa, að bækurnar hafa hingað til verið ákaflega fábreyttar að ytri búnaði og sannast sagt svo, að úr hófi hefur keyrt. Að vísu er það rétt, að ekki hentar óhóf í þessum efnum, en vitanlega er það nauðsynlegt fyrir börn, ekki sízt þau yngstu, og verður þeim mun nauðsynlegra eftir því, sem fleira dregur áhugann frá námi, að bækur séu sæmilega úr garði gerðar, séu skreyttar myndum, helzt litmyndum, fyrir þau yngstu, eins og tíðkanlegt er um barnabækur. Slíkt gerir námið miklu fýsilegra fyrir börnin en ella. Hér kemur einnig það til, að það er að mínu viti beint óhollt varðandi uppeldi barna að láta þau umgangast bækur eins og einskisverðan hlut, sem ekki eigi að halda upp á og fara vel með. Flestir fullorðnir menn vita, að fátt veitir þeim meiri ánægju og unað, svo að ekki sé talað um fræðslu, heldur en góð bók. Því miður lifum við á þeim tímum, þegar margt óhollt keppir við góðar bækur, og þess vegna er full ástæða til þess með útbúnaði bókanna að gera þær þannig úr garði, að þær verði strax frá upphafi eftirsóknarverðar. Við könnumst líka við það, að áður fyrr geymdi gamalt fólk jafnvel stafrófskver sín, sem það hafði lært að lesa á, og hafði þá bók í heiðri alla ævi. Með þeim lélega frágangi, sem tíðkazt hefur að undanförnu, hafa fáir haft löngun til þess að halda í þessar bækur, heldur hafa þær gengið manna á milli og veríð af fæstum mikils metnar. Ég tel það því verulegt atriði í þessu sambandi, að bækurnar verði betur úr garði gerðar en verið hefur fram að þessu, þó að því verði nokkur kostnaður samfara. Þá er ætlazt til þess, að sérstakur framkvæmdastjóri verði ráðinn fyrir þessari útgáfu, en hingað til hefur það starf hvílt á framkvæmdastjóra ríkisprentsmiðjunnar Gutenberg. Ég vil taka það skýrt fram, að hann hefur unnið mjög gott starf, enda er hann af öllum viðurkenndur mjög hæfur og óeigingjarn maður. Það er því sízt ætlunin að halla á hann með því að ráðgera nú, að sérstakur maður verði ráðinn til þessa starfa. En hvort tveggja er, að hann er maður nokkuð við aldur - mun vera nærri 65 ára - og er því ekki að búast við því, að hann, Steingrímur Guðmundsson, gegni þessu starfi úr þessu mjög lengi. En aðallega kemur þó hitt til, að með aukinni starfrækslu verður það óvinnandi verk fyrir hvern mann að hafa þetta í hjáverkum. Ef frv. nær að meginefni fram að ganga, er ætlazt til þess, að starfið verði svo mikið, að það nægi einum manni að veita því forstöðu. Og ég vil taka það fram, að Steingrímur Guðmundsson er mjög samþykkur þeirri breytingu og telur, að það sé ekki fært fyrir sig að bæta á sig störfum í þessu sambandi frá því, sem verið hefur. Þá er ein lítil breyting, sem ekki skiptir miklu máli og ætti frekar að vera til sparnaðar, en ég geri ráð fyrir að ráði þar þó litlum úrslitum, og hún er sú, að héðan í frá á hvert barn einungis að fá eitt eintak af hverri bók ókeypis. Hingað til munu menn nokkurn veginn hafa getað gengið í þessar bækur og fengið eintakafjölda - a.m.k. víðast hvar - eftir því, sem þá hefur lyst. Við teljum, að það sé ekki þýðingarlaust uppeldisatriði, að ef barn vill fá fleiri en eina bók, verði að greiða fyrir það sérstaklega, slíkt muni stuðla að því, að betur sé farið með bækurnar, þær séu í heiðri hafðar, heldur en ef þarna er þannig á haldið, að hægt sé að ganga í stabbann, ef svo má segja, og taka þaðan burt takmarkalaust. Þá er ætlazt til þess, að yfirstjórn útgáfunnar sé nokkuð breytt, þannig að námsbókanefnd á að vera skipuð fimm mönnum, og eiga þar að sitja tveir menn tilnefndir af Sambandi íslenzkra barnakennara, einn samkv. till. prestastefnu Íslands, fræðslumálastjóri og einn maður skipaður af menntmrh. án tilnefningar. Það er fjölgað um tvo í nefndinni, bætt við manni frá prestastefnunni og fræðslumálastjóra. Fræðslumálastjóri hefur starfað með nefndinni hingað til, og eðlilegt sýnist vera, að hann eigi beint sæti í henni og hafi þar atkvæðisrétt. Og mér sýnist einnig eðlilegt, að fulltrúi prestanna fengi þarna sæti, svo ríkan þátt sem þeir hafa átt í fræðslumálum hér á landi, og að mínu viti eðlilegt, að þeir eigi þar einnig ríkan þátt í um alla framtíð. Hins vegar hefur því verið breytt, að nú á Samband íslenzkra barnakennara að tilnefna tvo, nefndi aðeins einn áður, en samband framhaldsskólakennara nefndi annan. Meðan ætlazt er til, að starfið sé einungis fyrir barnaskólana, er eðlilegast, að samband barnakennara tilnefni tvo menn. Ef því yrði breytt og þetta látið taka til framhaldsskóla einnig, er eðlilegt, að framhaldsskólakennararnir tilnefni og mann af sinni hálfu. Fyrr sýnist naumast vera ástæða til þess. Loksins er sú meginbreyting gerð varðandi kostnað af þessu, - kostnaðurinn hlýtur að aukast mjög verulega, ég vil taka það ótvírætt fram, þótt ekki sé hægt að gera um það nákvæmar áætlanir, - en þá er ráðgert í 7. gr., að kostnaður af framkvæmd laga þessara greiðist að 1/3 hluta úr ríkissjóði og að 2/3 hlutum með sérstöku námsbókagjaldi, sem lagt skal á hvern þann, sem hefur á framfæri sínu eitt eða fleiri börn við skyldunám samkv. 1. gr. Það er ætlazt til þess, að námsbókagjaldið haldist og verði lagt á sömu aðila og verið hefur, en sú breyting verður, að það á að breytast, hækka eða lækka, eftir því sem raunverulegur kostnaður verði, og er þá ráðgert, að Alþ. ákveði hverju sinni í fjárl. framlag ríkisins og námsbókagjald, hvort tveggja með hliðsjón af kostnaði við útgáfuna á næsta ári á undan og fyrirhuguðum framkvæmdum á fjárhagsárinu. Það hefur sem sagt komið í ljós, að fast gjald dugir ekki. Það hefur ekki fengizt breyting á gjaldinu eins og þörf hefur verið, og afleiðing þess hefur orðið sú, að útgáfan hefur smávisnað upp, þangað til nú er í algert óefni komið. Það sýnist þess vegna ekki annað úrræði betra en að um þetta verði tekin ákvörðun af Alþ. á hverju ári, miðað við fengna reynslu næst á undan og þær framkvæmdir, sem fyrirhugaðar eru, og er þá handhægast, að sú ákvörðun sé tekin í sambandi við setningu fjárlaga. En vegna þess að mér er ljóst, að kostnaður hlýtur að vaxa verulega samkvæmt þessum lögum, ef samþykkt verða, eins og ég vona, þótti mér rétt að létta nokkru af kostnaðinum af aðstandendum, þannig að ríkið borgaði 1/3 af kostnaði. Um þetta má auðvitað deila, hvernig eigi að koma þessu fyrir í einstökum atriðum, en ég vona þó, að menn viðurkenni, að í rann sé þetta frv. til verulegra bóta. Ég skal taka fram, að það er mun styttra en lögin eru í því formi, sem þau nú eru. Ég hygg þó, að það sé ekkert af efnisatriðum, er máli skipta, fellt niður, heldur einungis tekinn burt óþarfa orðafjöldi, sem að litlu gagni kom, þannig að í frv. séu öll þau meginatriði, sem á þurfi að halda. Að svo mæltu vonast ég til þess, að frv. verði að þessari umr. lokinni vísað til 2. umr., og legg til, að það verði fengið hv. menntmn. til meðferðar.



Herra forseti. Á næstsíðasta þingi fluttum við tveir þm. Alþfl. till. til þál. um ríkisútgáfu námsbóka. Hún hljóðaði svo, með leyfi hæstv. forseta: „ Alþ. ályktar að skora í ríkisstjórnina að nota heimild í lögum um ríkisútgáfu námsbóka til að gefa út námsbækur fyrir skóla gagnfræðastigsins alls.“ Þessari till. var vísað til hv. allshn. sameinaðs þings. Minni hluti n., fulltrúar Alþfl. og Sósfl., lagði til, að till. yrði samþ. óbreytt, en meiri hluti n., fulltrúar Sjálfstfl. og Framsfl., lagði til, að till. yrði vísað til ríkisstj., í nál„ sem hljóðaði svo, með leyfi hæstv. forseta: „Nefndin hefur ekki orðið á eitt sátt um afgreiðslu málsins. Minni hl. leggur til, að till. verði samþ. En á fjárl. yfirstandandi árs er ekki gert ráð fyrir neinni hækkun á framlagi til ríkisútgáfu námsbóka, sem geri framkvæmd málsins greiða nú á þessu ári. Meiri hlutinn telur rétt, að ríkisstjórnin láti fara fram vinsamlega athugun á málinu, og leggur því til, að till. verði vísað til ríkisstjórnarinnar.“ Með öðrum orðum, fyrir tveimur árum hefur þessari till. verið vísað til ríkisstj. með þeim ummælum meiri hl. allshn., að ríkisstj. láti fara fram vinsamlega athugun á málinu, en minni hl. lagði til. að till. yrði samþ. óbreytt. Það var ósk meiri hl. allshn., að ríkisstj. tæki vinsamlega á því að láta ríkisútgáfu námsbóka taka til gagnfræðastigsins alls. Nú hefur ríkisstj. lagt fram frv. til laga um ríkisútgáfu námsbóka. Það var full ástæða til þess að endurskoða gildandi lög um ríkisútgáfu námsbóka. Stjórn þess fyrirtækis hefur lítið starfað undanfarin ár. Það hefur því miður veríð mjög lítið fé, allt of lítið fé til ráðstöfunar handa henni. Það hefur allt of mikið verið sparað á þessu sviði. Eins og hæstv. menntmrh. gat um í framsöguræðu sinni, hefur vantað ýmsar mjög mikilvægar kennslubækur. Ég vil sérstaklega taka undir það, sem hann sagði um skortinn á fullnægjandi kennslubók í Íslandssögu, sem sannarlega hefur ekki verið vansalaust um langan aldur, eins og ég gat einnig um á sínum tíma, er ég mælti fyrir áðurgreindri till. okkar, að ríkisstofnun, sem hefur þá skyldu að sjá börnum í skyldunámi fyrir kennslubókum, skuli ekki einu sinni sjá þeim fyrir sómasamlegri kennslubók í sögu lands og þjóðar. En Íslandssögukennslubók er ekki eina bókin, sem vantað hefur tilfinnanlega. Sama er að segja um ýmsar aðrar námsbækur, og að því er snertir t.d. landabréf eða landabréfabækur, hefur á því sviði ríkt alger skortur. Eins og hæstv. ráðh. tók fram, hefur frágangur bókanna verið allt of lélegur, verið með þeim hætti, að það hefur siður en svo vakið hjá börnum þá virðingu fyrir bókum, ég vil segja þá ást á bókum, sem eðlilegt er og sjálfsagt að hljótist af fyrstu kynnum þeirra af bókum. Það var því fyllsta ástæða til að hreyfa þessu máli með því að endurskoða gildandi lög og gildandi framkvæmd á þessu sviði. En ný löggjöf á að sjálfsögðu að fylgja tímanum. Ný löggjöf á að sjálfsögðu að taka tillit til þeirra breytinga, sem orðið hafa á skólakerfinu síðan síðustu lög voru sett. Síðan gildandi lög um ríkisútgáfu námsbóka voru sett, hefur verið gerð gagnger breyting á fræðslulögunum og þá fyrst og fremst sú breyting, að skyldunámið hefur verið lengt um eitt ár. Það grundvallarsjónarmið var ríkjandi, þegar gildandi lög um ríkisútgáfu námsbóka voru sett, að ríkisvaldið ætti að sjá öllum börnum á skólaskyldualdri fyrir kennslubókum ókeypis, ríkisvaldið skyldaði börn til ákveðins náms, gerði þeim ókeypis kleift að stunda námið, og það væri jafneðlilegt, að þau fengju bækur sér að kostnaðarlausu, eins og þau fengju kennara og húsnæði sér að kostnaðarlausu. Þetta sjónarmið tel ég heilbrigt og eðlilegt og frá því eigi undir engum kringumstæðum að víkja. Með hinni auknu skólaskyldu um eitt ár var því eðlilegt, að starfssvið ríkisútgáfunnar yrði einnig aukið um a.m.k. eitt ár. Í l. hefur verið heimild til þess að láta starfið ná til gagnfræðastigsins alls, en ríkisvaldið hefur ekki einu sinni séð ástæðu til þess að láta það ná til skyldunámsins alls. Það, sem fyrst og fremst felst í þessu frv., er það, sem segir í 1. gr. þess, að sjá skuli börnum við skyldunám barnafræðslustigsins fyrir ókeypis námsbókum í greinum þeim, sem kenndar eru. Nú er skyldunám barnafræðslustigsins einu ári styttra en það áður var, en í staðinn hefur komið tveggja ára miðskóli. Það virðist vera lágmarkskrafa í sambandi við afgreiðslu þessa máls, að svo verði kveðið á, að ríkisútgáfan starfi á sviði skyldunámsins alls, þ.e. sjái börnum fyrir skólabókum fram til unglingaprófs, þ.e.a.s., að starfssvið hennar sé aukið um eitt ár, en ekki minnkað sem svarar einu ári. Æskilegast tel ég persónulega, og það munu margir fleiri gera, að verksvið ríkisútgáfunnar verði látið taka til alls gagnfræðastigs. Ef mönnum ofbýður sá kostnaður, sem af því mundi hljótast, kæmi til mála til bráðabirgða, að sporið yrði aðeins tekið til unglingaprófs og hitt yrði enn látið bíða um sinn, þó að stefnt yrði að því marki. En þetta virðist mér sjálfsagt, að nú á þessu þingi stigi Alþ. ekki svo ótvírætt spor aftur á bak á þessu sviði sem verða mundi, ef þetta frv. næði samþykki óbreytt. Munum við flm. þáltill., sem ég gat um áðan, flytja brtt. og miða hana við það, að ríkisútgáfan taki til skyldunámsins alls, og teljum raunar, að þegar sé til yfirlýsing þingsins um velviljaða afstöðu til þess sjónarmiðs í afgreiðslu till., sem ég gat um áðan. Það er langt frá því að vera þýðingarlitið fyrir almenning í þessu landi, hvernig þessu máli reiðir af. Ég gerði á sínum tíma á því lauslega athugun, hver sé námsbókakostnaðurinn fyrir unglinga í 1. bekk miðskólans, og hann nálgast 300 kr., hvert barn þarf að kaupa nýjar námsbækur, þegar það kemur úr barnaskóla í miðskóla, fyrir um það bil 300 kr. Þetta eru allveruleg útgjöld, sem án efa mætti lækka mjög verulega með því að fella þetta starf undir ríkisútgáfu námsbóka, því að reynslan hefur þar sýnt, að í höndum hennar hefur útgáfa bókanna verið miklu ódýrari en hún var áður og hún hefði orðið, ef þessi útgáfustarfsemi væri í höndum forleggjara með venjulegum hætti, og er það auðvitað algerlega eðlilegt, þar sem bækurnar eru gefnar út í miklu stærri upplögum en ella mundi eiga sér stað og auðveldara að koma við margs konar samræmingu. Hitt er svo annað mál, að sá gífurlega lági kostnaður, sem hefur orðið á bókum ríkisútgáfu námsbóka, hefur sumpart náðst með því móti að hafa bækurnar ófullkomnar og frágang þeirra lélegan, og með slíku mæli ég auðvitað ekki og tek undir það, sem hæstv. ráðh. sagði um þau efni, að þar þarf að verða mikil breyting á, þó að kostnaðarauki hljótist af. Varðandi ákvæði 2. gr. um skipun námsbókanefndarinnar vildi ég aðeins láta þess getið, þó að einstakar greinar eigi ekki að ræða við 1. umr., að ég tel hæpið að láta prestastefnu Íslands tilnefna einn mann í námsbókanefnd, og þau rök, sem hæstv. ráðh. flutti fyrir því, sannfærðu mig ekki. Prestar höfðu áður fyrr miklu hlutverki að gegna í barnafræðslunni, en nú hafa þeir engu hlutverki að gegna lögum samkvæmt í barnakennslunni. Í þeim efnum hefur verið gerð gagngerð skipulagsbreyting, og nú eru engin tengsl - bókstaflega engin tengsl - milli hinnar almennu barnafræðslu og prestastéttarinnar í landinu. Ég tel því miklu eðlilegra, að þeirri grundvallarreglu verði haldið, sem er í núgildandi l., að framhaldsskólakennarar fái hér að leggja orð í belg og eigi hér sinn fulltrúa. Það eru ekki rök gegn því, að útgáfan starfi ekki á framhaldsskólasviðinu. Framhaldsskólakennararnir hafa einmitt mikla þekkingu á því, hvernig kennslubækur barnastigsins eiga að vera úr garði gerðar, því að þeir taka við börnunum síðar inn í sinn skóla og vita því, hvaða kröfur er eðlilegt að gera til barnanna, þegar þau koma inn í miðskólana og gagnfræðaskólana eða menntaskólana eða sérskólana. Þess vegna tel ég það mjög miður farið, ef allur tillöguréttur allra framhaldsskólakennaranna, sem hafa einmitt sérstaklega góða aðstöðu til þess að gera sér grein fyrir því, hvernig námsefni barnastigsins á að vera, verður algerlega niður felldur. Ákvæði frv. um greiðslu kostnaðar við útgáfuna tel ég til mikilla bóta frá því, sem áður hefur verið. Ég vildi láta þessar athugasemdir koma fram þegar við 1. umr. málsins til þess að undirstrika, að ég tel frv. vera tímabært í fyllsta máta, en jafnframt láta í ljós mikla óánægju með það, að í frv. skuli raunverulega vera stigið spor aftur á bak, en ekki fram á við, eins og ég tel að stíga eigi. Ég vil vænta þess, að till., sem koma munu fram um að láta verksviðið ná til skyldunámsins alls, verði vel tekið af hv. Alþ., eins og ég tel raunar afstöðuna til till. fyrir tveimur árum gefa ákveðið tilefni til að ætla.



Herra forseti. Ég hef litlar athugasemdir að gera við ræðu hv. 1. landsk. þm. Hann viðurkenndi, að meginefni frv. væri til bóta, þó að hann væri einstökum atriðum ósamþykkur, og er það ekki nema að vonum, að mönnum sýnist sitt hvað um ýmis efni. En ég vil aðeins ítreka það, sem ég sagði áður, að við athuguðum mjög gaumgæfilega í sambandi við undirbúning frv., hvort rétt væri að taka allt skyldunámið hér undir, og sannfærðumst um, að það væri ekki tímabært að svo stöddu. En sú vinsamlega athugun, sem hv. þm. rifjaði upp að Alþ. hefði ætlazt til að fram færi, hefur vissulega átt sér stað. Það var gífurlegur kostnaður, sem varð þess valdandi, að við töldum ekki fært að taka þetta upp nú þegar og okkur sýndist réttara að íhuga það þá frekar á seinna stigi, hvort menn vildu vikka starfssvið útgáfunnar sem þessu nemur. Hinu vil ég alveg mótmæla, að þetta frv. sé að nokkru leyti spor aftur á bak. Undanfarið hafa ekki verið gefnar út bækur fyrir gagnfræðastigið, og er þó búinn að vera aðskilnaður á því og barnafræðslunni með þeim hætti, sem nú tíðkast, um langt árabil, svo að í því efni verður engin breyting í framkvæmd frá því, sem verið hefur. Frv. miðar hins vegar að því, og það véfengdi hv. 1. landsk. þm. alls ekki, að gera starfsemi útgáfunnar raunhæfa. Sannleikurinn er sá, að eins og komið er, má segja, að starfsemin sé stöðvuð að verulegu leyti, ekki vegna áhugaleysis þeirra, sem forustuna hafa, heldur vegna þess, að þá hefur skort nauðsynlega fjármuni til þess að sinna þessu verulega þýðingarmikla verki. Og það fyrsta til þess að komast áfram er að útvega þeim fé til þess verks, sem þeir hingað til hafa átt að vinna, en skort fé til að annast um. Og það er óneitanlega gert með þessu frv., auk þess sem ýmsar umbótatill. aðrar eru í því. Ef hins vegar Alþ. telur, að ekki sé horfandi í þann mikla kostnað, sem mundi leiða af því að taka gagnfræðastigið hér undir, er ég fyllilega til viðræðna um það atriði. En menn verða þá að gera sér grein fyrir, að starfsemin verður mun umfangsmeiri en ella, að kostnaður verður miklum mun meiri og að hætt er við, að seinna gangi en ella að kippa því í lag, sem nú hefur aflaga farið, og má ekki lengur svo standa. Ég játa það með hv. þm., að það er áhorfsmál, hvort taka eigi tilnefningarrétt í þessa nefnd af félagi framhaldsskólakennara. Ef menn vilja heldur láta þá fá mann, þá er hægurinn hjá, eins og verið hefur, að láta samband barnakennara aðeins fá einn mann, og þá er á engan hallað í því. Barnakennararnir lögðu hins vegar nokkra áherzlu á, að meðan þetta væri einungis um þeirra námsstig, sem starfrækslan tæki til, fengju þeir að tilnefna tvo menn. Hér er um nokkurt áhorfsmál að ræða og eðlilegt, að sitt sýnist hverjum, það skiptir raunar ekki miklu málí. Hitt tel ég vera eitt af meginatriðum frv. og tel því mjög illa farið, ef breytt yrði, ef tilnefningarrétturinn yrði tekinn af prestastefnunni. Það er að vísu rétt, að samkvæmt lögum hafa prestar lítinn íhlutunarrétt um barnafræðslu, en ég tel það einmitt galla, hversu prestarnir hafa verið fjarlægðir frá uppeldismálum og æskulýðnum. Og ég tel það þess vegna til mjög mikilla bóta, ef þeim er fenginn slíkur áhrifaréttur eins og lagt er til hér í frv. Og ég trúi því ekki að óreyndu, að Alþingi Íslendinga felli niður þann rétt, sem prestastefnunni hér er fenginn, og þar með útiloki prestana frá hollum áhrifum í þessum efnum.



Herra forseti. Það er kunnugt, að skólamenn hafa á undanförnum árum alloft gert till. um það, að breytingar yrðu gerðar á námsbókaútgáfunni. Till. þeirra hafa allajafna beinzt fyrst og fremst að því, að ríkisútgáfa námsbóka ætti einnig að ná til framhaldsskólanna og að sú útgáfa, sem hingað til hefur verið bundin við barnaskólana einvörðungu, væri allsendis ófullnægjandi. Ég hygg, að það séu sárafá eða engin dæmi um það, að samtök kennara hafi fjallað um námsbókaútgáfu án þess að gera till. í þessa átt. Það var því mjög eðlilegt, að búizt væri við því, þegar frv. kom fram um breytingu á ríkisútgáfu námsbóka, að gengið yrði til móts við þessa megintillögu frá hálfu kennarasamtakanna í landinu. En það kemur fram í grg. þessa frv., að ástæðan til þess, að ekki hefur þótt vera mögulegt að verða við þessum óskum kennaranna, er sú, að það þykir of kostnaðarsamt, en á hinn bóginn virðist það ekki hafa verið lagt til grundvallar, hversu gífurlega miklum kostnaði væri hægt að létta af aðstandendum barna, sem ganga til framhaldsnáms, með því einmitt að taka upp sameiginlega útgáfu fyrir framhaldsskólana, á svipaðan hátt og gert hefur verið fyrir barnaskólana. En enn þá einkennilegra er það þó, finnst mér, þegar lagt er svo fram frv. eins og þetta, sem gerir ráð fyrir því að auka útgjöldin við útgáfuna stórkostlega frá því, sem verið hefur, en þó er ekki gert ráð fyrir því að bæta við útgáfu fyrir framhaldsstigið. Hæstv. menntmrh. undirstrikaði það hér ýtarlega í ræðu sinni, að kostnaður í sambandi við frv. þetta, ef að lögum yrði, yrði allverulega mikill, og það sýnist mér líka að hljóti að verða. En í hvað á sá kostnaður m.a. að fara? M.a. er gert ráð fyrir því, að verulegur hluti af auknum kostnaði muni renna í að fullnægja þeim ákvæðum, sem nú eru sett í 3. gr. frv., sem er um það, að gefa skuli út yfirleitt tvær bækur, tvær mismunandi kennslubækur í sömu námsgrein, og er alveg augljóst, að þetta hlýtur að auka á útgáfukostnaðinn mjög verulega. Þannig er gengið frá þessu ákvæði í 3. gr. frv., að þar er ekki einu sinni um almenna heimild að ræða fyrir útgáfustjórnina, þannig að hún geti valið um það, hvort hún telur slíkt nauðsynlegt í öllum greinum, heldur er beinlínis sagt í greininni, að gefa skuli út tvær bækur í sömu námsgrein, sé þess yfirleitt nokkur kostur. Ég er alveg fullviss um það, að í ýmsum tilfellum mundu kennarar vera mjög á einn máli um það, að ekki væri ástæða til þess, vegna þess að vel hefði heppnazt með samningu og útgáfu á kennslubók, að efna einnig til útgáfu á annarri bók í sömu kennslugrein, en eins og frv. liggur fyrir, þá tel ég að það sé tvímælalaus skylda á útgáfustjórninni að efna þarna einnig til annarrar útgáfu, ef yfirleitt fæst nokkur maður til þess að leggja fram handrit að nýrri útgáfu. Mér er ekki kunnugt um það, að kennarasamtökin í landinu, sem þessi mál hafa látið sig mestu skipta, hafi lagt sérstaka áherzlu á þessa breytingu, sem hlýtur þó að verða mjög kostnaðarsöm. Vitanlega hefur námsbókaútgáfustjórnin fulla aðstöðu til þess að velja nokkuð úr, hvaða bækur hún kann að gefa út í hverri námsgrein fyrir sig, og þarf því ekki að vera alveg fastbundin við einn aðila í þeim efnum. Ég hefði því talið algerlega nóg í þessum efnum að hafa heimild fyrir útgáfustjórnina að gefa út fleiri en eina bók, þegar henni þætti veruleg ástæða til slíks. Með þessu frv. er einnig gert ráð fyrir því, að nú verði ráðinn fyrir þessa útgáfu sérstakur útgáfustjóri, en fram að þessu hefur þótt fært að fela einum af starfsmönnum ríkisins þessa framkvæmdarstjórn. Mér þykir eiginlega ótrúlegt, að það þurfi að halda þannig á þessum málum á næstunni, ef ekki á að bæta við bókaútgáfu fyrir framhaldsstigið, að þá þurfi hér að verða um að ræða stórkostlega miklu meiri bókaútgáfu og meiri vinnu en verið hefur frá upphafi í þessum efnum, á meðan var verið að ryðja slóðina og hefja alla þá útgáfu, sem þarna hefur farið fram. Ég er því ekki sannfærður um, að það sé neinn nauður, sem rekur til þess, að þarna verði farið að stofna nýtt embætti í þessu skyni. Mér finnst líka, að nokkuð beri á því í sambandi við þetta mál, því miður, eins og mér fannst mega merkja í ræðu hæstv. menntmrh„ að það væru jafnvel uppi raddir um, að það bæri að leggja þessa útgáfu niður. Ég tók eftir því, að hæstv. ráðh. kom þar orðum sínum, að hann sagði, að það hefði orðið niðurstaða, að ekki væri tímabært að leggja niður þessa útgáfu, hvað sem mönnum kynni svo síðar að sýnast um það efni. Það er alveg fullvíst, að það eru ýmsir aðilar, sem hafa haft horn í síðu þessarar bókaútgáfu frá upphafi, hafa það ábyggilega enn og hafa m.a. staðið gegn því, að ríkisútgáfa yrði tekin upp á kennslubókum framhaldsskólanna. En ég hygg, að reynslan hafi tvímælalaust skorið úr um það, að þessi ríkisútgáfa á rétt á sér. Hún er mjög til sparnaðar fyrir aðstandendur barna, og hún yrði það ekki síður fyrir aðstandendur þeirra barna, sem verða að stunda og eiga að stunda nám í framhaldsskólum. Ég álít því, að nú hefði verið eðlilegt að bæta nokkuð við þessa útgáfu, en ekki að stefna að því, sem mér sýnist vera gert fremur í þessu frv., að draga þar jafnvel heldur úr. Ég tel það t.d. alveg tvímælalaust að draga úr, að það skuli nú eiga að neita samtökum framhaldsskólakennara um að hafa fulltrúa í námsbókaútgáfunni, en réttur þeirra til að hafa fulltrúa við þessa útgáfu hafði þó óneitanlega gefið vonir um, að það væri ætlunin að taka upp útgáfu kennslubóka fyrir framhaldsskólana. En með því að ryðja fulltrúa þeirra úr útgáfustjórninni sýnist mér vera mynduð yfirlýsing um, að brenna skuli fyrir slíka útgáfu að fullu og öllu. Ég vil svo taka undir það, sem hér hefur komið fram frá hv. 1. landsk. þm. (GÞG), að ég tel í fyllsta máta óeðlilegt og ég furða mig einnig á því að heyra það frá hæstv. menntmrh., þegar hann sagði, að hann teldi einn megintilgang frv. fólginn í því ákvæði að gefa prestastefnu Íslands rétt til þess að eiga fulltrúa í námsbókaútgáfustjórninni. Ég fyrir mitt leyti sé ekkert samhengi í því, að það þurfi að breyta l. um námsbókaútgáfu til þess að koma þar inn fulltrúa frá prestastefnunni. Ég er andvígur því og tel miklu réttara það form, sem var á áður, að fulltrúar framhaldsskólakennara hafi rétt til þess að stjórna þessari útgáfu. Eitt atriði er það enn, sem ég vildi aðeins minnast á í sambandi við þetta mál á þessu stigi, en það kemur fram í grg. frv., að talið er, að námsbókaútgáfan skuldi ríkissjóði nú um 11/2 millj. kr., vegna þess að ríkissjóður hefur þurft að leggja fram nokkru meira en ætlað hafði verið til útgáfunnar. Ber þá að skilja þetta svo, að þau auknu gjöld, sem nú verða innheimt af aðstandendum barna, og það framlag, sem nú er gert ráð fyrir að eigi að koma frá ríkissjóði til útgáfunnar, eigi m.a. að nota til þess að greiða þessa skuld, sem námsbókaútgáfan er komin í við ríkissjóð? Ég satt að segja hafði álitið, að það, sem ríkissjóður hefur lagt til námsbókaútgáfunnar á undanförnum árum, yrði talið beint framlag, sem ekki yrði krafið inn aftur. Og ég hygg, að menn muni almennt líta á hækkuð persónugjöld þeirra, sem eiga að greiða námsbókagjald, nokkuð öðrum augum, ef þau eiga að ganga til þess að greiða þessa gömlu skuld. Ég vildi gjarnan fá upplýsingar um þetta, en vildi mælast til þess fyrir mitt leyti, að menntmn., sem fær þetta mál til athugunar, athugi það gaumgæfilega, hvort ekki er rétt að verða við óskum kennarasamtakanna í landinu að taka nú elnmitt upp ákvæði um það, að ríkisútgáfa námsbóka nái einnig til framhaldsskólanna eða a.m.k. til alls skyldunámsins.



Herra forseti. Það er til þess að svara fsp. frá hv. síðasta ræðumanni. Vil ég taka það alveg skýrt fram, að mér hefur ekki komið til hugar, að greiða ætti þessa skuld ríkisins af þeim gjöldum, sem nú á að leggja á. Ég sé, að hv. þm. muni vera meiri fjárheimtumaður en ég, og er ekki nema gott um það að segja, að einhverjir séu ákafari í fjárheimtunni en ég er, en mér hafði ekki enzt hugmyndaflug til þessarar skýringar. Hitt var eðlilegt, að það kæmi fram, að þetta hefur verið talin skuld og er auðvitað stofnuninni nú mjög fjötur um fót. Um það, að uppi séu ráðagerðir um að leggja þessa starfsemi niður, þá hygg ég, að þetta frv. sé öruggt vitni þess, að ég hef ekki gerzt talsmaður slíkra ráðagerða. Hinu er ekki að leyna, að þær hafa verið uppi. Ég hygg, að ég hafi lesið það t.d. í tillögum frá eyfirzkum kennurum, að þeir benda á, að fáist ekki leiðrétting frá því, sem verið hefur, þá sé betra að leggja starfsemina niður, og þessu er ég sammála. En sú hugmynd er samt hvorki frá mér komin né frá nokkrum illviljamönnum þessarar starfsemi, heldur kennurunum sjálfum, sem hafa fundið, að starfrækslan eins og hún hefur verið er allsendis ófullnægjandi. - Öðrum atriðum, sem rædd voru, hygg ég að ég hafi svarað áður, og er ástæðulaust að rifja það upp.



Herra forseti. Með lögum frá síðasta Alþingi, nr. 30 frá 11. maí 1955, var svo ákveðið, að Kópavogshreppur skyldi verða Kópavogskaupstaður, með þeim breytingum, sem af því leiðir varðandi réttarstöðu þessara deilda þjóðfélagsins, og samkvæmt þeim lögum skyldi fara fram kosning í bæjarstjórn Kópavogskaupstaðar á þessu ári. Nú kom í ljós, að sú kjörskrá, sem kjósa skyldi eftir, var orðin mjög á eftir tímanum, þannig að það átti að kjósa samkv. kjörskrá, sem gerð var í febrúar 1954 og þá eftir manntali frá 1953, en hins vegar var þá búið að gera kjörskrá í febrúar þetta ár, sem nú er að líða. Var náttúrlega einsætt, og allir hlutu að vera sammála um það, hvað sem öðru leið um þetta mál að öðru leyti, að sjálfsagt væri að kjósa eftir hinni nýju kjörskrá. En þar sem hér var um aukakosningu að ræða, urðu nú þessar sveiflur á því. Það var út af þessu, að talið var rétt og sjálfsagt að gefa út brbl. um, að kjörskrá til kosninga í bæjarstjórn Kópavogskaupstaðar, sem fram fóru 2. okt. s.l., skyldi vera sú, sem samin var í febr. s.l. Þetta frv. til laga um, að kjörskrá sú, sem samin var í febr. 1955, skuli gilda við bæjarstjórnarkosningar í Kópavogskaupstað 2. okt. sama ár, er til þess að leita eftir staðfestingu Alþingis á þeim bráðabirgðalögum. Annað sé ég ekki ástæðu til að taka fram um þetta mál að svo stöddu. Ég geri það að till. minni, að að lokinni þessari umr. verði þessu frv. vísað til hv. allshn., ef forseti sér ekki ástæðu til að leggja annað til.



Herra forseti. Ég ætla fyrst að leyfa mér að fara nokkrum orðum um lögfræðilega hlið þessa máls, um það að gefa út bráðabirgðalög nú á milli þinga um breytingu raunverulega á kjörskrárlögunum, og athuga nokkuð, hvað sú aðferð, sem hér hefur verið höfð í frammi, þýðir og það fordæmi, sem þannig er gefið. Það er tekið fram í stjórnarskránni, að það eigi ekki að setja bráðabirgðalög, nema brýna nauðsyn beri til. Lögin um Kópavogskaupstað voru samþ. hér á Alþingi 2. maí. Við umr. um það frv. komu fram af hálfu þeirra, sem það fluttu og fyrir því börðust, allar upplýsingar um það, sem þeir álitu galla viðvíkjandi því, eftir hvers konar kjörskrá skyldi kosið í Kópavogi. M.ö.o., fyrir 2. maí, er lög um kaupstað í Kópavogi voru samþ., lágu fyrir hér á Alþingi allar þær upplýsingar, sem færðar eru fram t grg. fyrir brbl., þannig að ef þessar röksemdir áttu að vera nægilega gildar frá sjónarmiði hæstv. ríkisstj. til þess að setja brbl., þá bar ríkisstj., þar sem hún víssi þetta, meðan Alþingi enn þá sat, að koma fram með lagafrv. hér á Alþingi um að breyta þessari kjörskrá, sem þarna var um að ræða. Svo framarlega sem nokkuð af þeim rökstuðningi, sem fram kemur í fskj. hér og grg., sem félmrh. hefur sent forseta Íslands, fær staðizt, þá lágu öll þau svokölluð rök fyrir, þegar lögin voru afgr. hér á Alþingi, þannig að þeir, sem sáu seinna meir ástæðu til að fara að setja brbl. út af þessu, höfðu nægan tíma og næga vitneskju fyrir fram til þess að koma með lagafrv. hér á Alþingi um þetta. Það var engin brýn nauðsyn fyrir þessa menn, fyrir þessa hæstv. ráðherra að bíða þangað til Alþingi væri farið heim og láta þá setja brbl. Að þeir gerðu slíkt, hlaut einfaldlega að stafa af því, að þeir treystu sér ekki til þess að leggja fyrir síðasta Alþingi frv. um slíka breytingu á kjörskrárl. sem felst í þeim brbl., sem hér á nú að staðfesta. M.ö.o.: Hæstv. ráðherrar voru hræddir við Alþingi. Þeir höfðu fengið slíka útreið í umr. um stofnun kaupstaðar í Kópavogi, að þeir kærðu sig ekki um að fara að fá eitthvað svipað hér á Alþingi um till. um að fara að breyta kjörskránni í Kópavogshreppi. Þess vegna hafa þeir ekki þann hátt á, eins og þeim hefði borið, að koma fram með frv. hér á Alþingi og láta Alþingi segja um, hvort það vildi breyta þessum l. um kjörskrá, hvort það vildi fara inn á það vafasama fordæmi að gera breytingar á kosningal. raunverulega. Af því að ríkisstj. hefur ekki búizt við að fá samþ. á Alþingi frv. um breytingar á þessum kosningal., þá hefur hún ekki þorað að leggja málið fyrir Alþingi á sínum tíma, heldur kosið að láta Alþingi fara heim, segja síðan við forsetann, að það beri brýna nauðsyn til þess að setja brbl., vitandi, að þau brbl. koma til með að gilda, meðan á að drýgja verknaðinn, hvort sem Alþingi á eftir samþ. þau brbl. eða ekki. Þá er búið að framkvæma verknaðinn, og l. eru í gildi á meðan. Þetta er aðferð, sem er algerlega óþolandi, og þetta er hlutur, sem Alþingi á að mótmæla. Þarna kemur ekkert nýtt til frá því 2. maí og þangað til þessi lög eru sett. Allar forsendurnar, sem félmrh. tjáir forseta Íslands, voru honum kunnar og voru ræddar fyrir Alþingi, meira að segja þaulræddar frá sjónarmiði þeirra manna, sem töldu þetta nægar forsendur fyrir nýjum lögum. Þess vegna hefur hér verið farið algerlega ranglega að. Það bar enga brýna nauðsyn til þess að setja þessi lög. Ef átti að setja l. í þessu efni, þá var hægt að láta Alþingi segja þar til um. Hér er beinlínis verið að fara í feluleik. Hér er verið að framkvæma og koma á brbl., sem ríkisstj. þorir ekki að leggja fyrir Alþingi. Svo skulum við koma að rökunum sjálfum. Þetta var það, sem ég vildi segja, svo framarlega sem þessi rök að einhverju leyti stæðust. Rökin eru þau, eins og hæstv. félmrh. tilgreindi, að það hafi á árinu 1954 fjölgað um hart nær 20% atkvæðisbærum íbúum í Kópavogshreppi. Það eru rökin. Frá 1952 til 1953 fjölgaði um 40% í Kópavogshreppi. Það var kosið 1954. Þá þótti engin ástæða til þess að fara að setja nein lög eða breyta neinum lögum. Þó að færi fram tvöfalt meiri fjölgun á íbúum á öðrum tíma og bæjarstjórnar- eða hreppsnefndarkosningar væru fram undan og færu fram þar nokkru á eftir, þá var engin ástæða til þess að setja lög. M.ö.o. er alveg rangt, að vegna þessarar 20% fjölgunar hafi verið einhver sérstök ástæða til þess að setja lög. Það hafði farið fram miklu meiri fjölgun á atkvæðisbærum mönnum áður í þessum hreppi, án þess að þótt hafi ástæða til slíks. Það var stórkostlegasta fjölgunin, sem þá hafði farið fram þar. Og ég vil geta þess viðvíkjandi Reykjavík, að hér hefur svipuð kjósendaaukning gerzt, án þess að mönnum hafi fundizt nokkur ástæða til þess að gefa út brbl. þess vegna. M.ö.o.: Þessi röksemd fær alls ekki staðizt, og þessi röksemd er þar að auki beinlínis hættuleg. Það er sem sé alveg ákveðin hugsun, sem liggur á bak við ákvæði kosningalaganna um, hvar menn skuli hafa rétt í sambandi við það að greiða atkvæði. Það er sú hugsun, að ekki sé hægt með ýmsu undarlegu móti að raska skyndilega tölu kjósenda í ákveðnum kjördæmum, á meðan eitt land hefur það fyrirkomulag, að það skuli vera kosið í ákveðnum, afmörkuðum kjördæmum, en ekki t.d. í öllu landinu sem einu kjördæmi. Þessi rök, sem hér eru færð fram, fá þess vegna alls ekki staðizt, og það er ekkert undarlegt, að hæstv. ríkisstj. skuli hafa viljað fara í felur með slíkan rökstuðning og ekki þorað að leggja hann fyrir Alþingi á þeim tíma, er hún hafði enn þá tækifæri til og eins og henni hefði borið, ef hún ætlaði að setja svona lög. Hér er þess vegna um allt annað að ræða. Hér er um það að ræða, að ríkisstj. hefur álitið, að af sérstökum ástæðum hefði hún von til þess að búast við því, að atkvæðafjölgun hennar flokka færi sérstaklega vaxandi í þessum hreppi. Við skulum taka sem dæmi: Ef einn ákveðinn flokkur hefði um ákveðinn tíma haft aðstöðu til þess að úthluta t.d. í þáverandi Kópavogshreppi lóðum og sýnt sig í því að framkvæma slíka úthlutun með þeim hætti að láta helzt aðeins þá, sem væru fylgjandi viðkomandi flokki, fá lóðir, eða þá menn eina hafa tækifæri til þess að flytjast í bæinn, sem fengju lóðir, þá hefði e.t.v. sá flokkur, sem slíkt lóða- og lénsvald hafði, ástæðu til þess að ætla, að honum mundi máske aukast alveg sérstaklega fylgi í sambandi við slíka lóðaúthlutun, í sambandi við slíkt lénsvald. Það var því af pólitískum ástæðum, að hæstv. ráðherar sáu ástæðu til þess að fara að setja brbl. um breytingu raunverulega á kosningalögunum, sem annars hefur ekki verið gert hjá okkur, vegna þess að þeir bjuggust við ákveðnum pólitískum hagnaði af því. Það er um að ræða misnotkun á heimildinni um setningu brbl. í pólitísku ávinningsskyni af hálfu ríkisstj., og þessi heimild er notuð skömmu eftir að Alþ. hefur verið sent heim, þó að ráðherrarnir hafi vitað allar þær röksemdir, sem þeir fluttu fram fyrir brýnni nauðsyn til brbl., meðan þing enn sat, og notað þær röksemdir í umr. á Alþ. Hér er um stórhættulegt fordæmi að ræða að reyna að setja brbl. og hafa áhrif á kosningalög, kjörskrársamningu og kjörskrárgildi í pólitísku skyni. Eftir að fyrst var búið með öllum þeim gífurlega gauragangi, sem í sambandi við það var, að ætla að breyta Kópavogshreppi í kaupstað á móti vilja hreppsnefndar og meiri hluta íbúanna, átti nú með brbl. svo að segja á bak við Alþ. að hafa slík áhrif á kosningu þar með þeim ráðum og öðrum ljótari, að þeir pólitísku valdhafar t landinu fengju fram vilja sinn gagnvart kjósendum viðkomandi kjördæmis. Síðan eru svo þessi brbl. látin hafa áhrif einnig viku áður en Alþ. kemur saman. Kosningar eru fyrirskipaðar í Kópavogskaupstað einni viku áður en Alþ. á að koma saman. Það mátti ómögulega gefa Alþ. rétt og möguleika til þess að dæma um, hvort svona brbl. væru rétt og nauðsynleg, leggja svona brbl. fyrir Alþ., áður en kosningarnar færu fram í viðkomandi kaupstað. Það á ekki að gefa Alþ. tækifæri til þess að segja um slíkt. Nei, þvert á móti, sú ríkisstj., sem ákveður kosningarnar og gefur út brbl., ákveður kosningarnar einni viku áður en Alþ. á að koma saman. M.ö.o.: Alþingi er sniðgengið á tvennan hátt: Fyrst er vanrækt, svo að maður noti milt orð, að leggja fyrir Alþ. lög um, hvernig sú kjörskrá skuli vera, sem skuli gilda við viðkomandi kosningar, eða lög um breytingar á kosningalögunum, og síðan er ákveðið að láta brbl. koma til framkvæmda viku áður en Alþ. komi saman og hafi möguleika til þess að segja eitthvað um, hvort Alþ. kæri sig um, að svona sé farið að með kosningalög. Á þennan hátt er á allan hátt verið að reyna að brjóta á móti anda stjórnarskrárinnar í þessum efnum og sniðganga Alþingi. Það er verið að reyna að setja Alþingi frammi fyrir fullgerðum staðreyndum. Það er vitanlegt, að brbl., þegar þau eru sett, eru lög og hafa lagagildi, og það, sem gert er með þeim brbl., stendur; sú kosning, sem hefur farið fram í Kópavogi, er fullgild, þó að Alþingi felli þessi brbl. Þetta mikla trúnaðarvald, sem lagt er í hendur ríkisstjórna, að mega gefa út brbl., þýðir m.ö.o., að Alþingi segir við ríkisstj.: Þú hefur heimild til þess að gefa út lög, sem ég yfirleitt get ekki á neinn hátt raskað á eftir. Meðan bráðabirgðalögin gilda, þangað til Alþingi fellir þau, eru þau í gildi og það, sem gert er samkvæmt þeim. Þetta mikla trúnaðartraust, sem eftir stjórnarskránni er sýnt ríkisstjórnum, mega þær þess vegna ekki misnota. Með slíkri misnotkun er farið inn á afskaplega hættulega braut, og ég álít, að einmitt vegna þessa lagafrumvarps, sem hérna liggur fyrir, beri Alþingi að taka þetta mál alveg sérstaklega alvarlegum tökum. Ég vil benda á, að það er hægt fyrir ríkisstjórn að nota sér það vald að breyta kosningalögunum með bráðabirgðalögum á mjög hættulegan hátt. Ég vil vekja athygli hv. þm. á því, að eins og hægt er að breyta reglum, m.a. um kjörskrárgildi, í sambandi við bæjarstjórnarkosningar, þá er það líka hægt í sambandi við þingkosningar, og ég vil benda hv. þm. stjórnarflokkanna á það, að þó að í augnablikinu sitji samsteypustjórn Sjálfstfl. og Framsfl., þá gildir sá sami réttur, ef rétt skyldi kalla, eins og hann hefur verið notaður í þessu tilfelli, til að gefa út brbl. fyrir hverja þá ríkisstjórn, sem situr, eins þótt það væri t.d. minnihlutastjórn og þó að það væri t.d. einlit flokksstjórn, við skulum segja Sjálfstfl., og ég vil biðja hv. þm. að athuga alvarlega, hvað gæti gerzt í sambandi við setningu slíkra brbl. í sambandi við alþingiskosningar. Ég talaði áður um, að einn ákveðinn flokkur hefði reynt að hafa ýmis áhrif á sannfæringu manna eða a.m.k. á atkvæðagreiðslu manna með alls konar loforðum um lóðir, og jafnvel hafa máske líka þeir góðu stjórnarflokkar báðir reynt að hafa áhrif á menn í sambandi við lán til íbúðarhúsa og annað slíkt. En ég vil benda á, að jafnvel þótt Framsfl. kunni stundum að hafa sérstöðu í ákveðnum hreppi eða kaupstað viðvíkjandi lóðum, gæti máske líka svo farið, að Sjálfstfl hefði einhverja ekki ólíka afstöðu t.d. um lán og lánveitingar og slík loforð í sambandi við alþingiskosningar, eða manni hefur stundum heyrzt því bregða fyrir, að það væri nokkuð mikið um það í einstökum kjördæmum, að það væri lofað ýmsum fyrirgreiðslum, svo framarlega sem menn vildu kjósa vissa flokka. Og nú skal ég taka dæmi um, hvernig mætti nota þá aðferð, sem hæstv. ríkisstj. hefur notað hér. Við skulum segja, að hér sæti minnihlutastjórn Sjálfstfl. að völdum, - og það hafa verið tvísvar sinnum á undanförnum 15 árum minnihlutastjórnir Sjálfstfl. hér að völdum, - og við skulum segja, að það ætti að fara fram aukakosning, t.d. í Vestur-Ísafjarðarsýslu, og við skulum segja, að Sjálfstfl. þætti eitthvað gott að geta unnið þá sýslu. Við skulum t.d. segja, að hann vantaði bara þetta eina kjördæmi til að fá meiri hluta á Alþingi, við skulum segja, að hann fyndi upp á því að flytja 20 fjölskyldur héðan úr Reykjavík og setja þær niður á Flateyri, og við skulum segja, að svo væru gefin út brbl. af ríkisstj. um, að vegna sérstaklega mikillar mannfjölgunar í viðkomandi kjördæmi væri alveg óhjákvæmilegt, að það yrði jafnvel að semja nýja kjörskrá, til þess að þeir góðu borgarar, sem bætzt hefðu við í þessu ágæta kjördæmi, gætu fengið einhvern rétt til þess að nota sín atkvæði; það væru sett brbl., og við skulum segja, af því að það er nú stundum þannig í kjördæmunum hérna og er reiknað drjúgt út undir kosningar, að það muni ekki meiru en 20 fjölskyldum, það verða kannske 50–60 atkvæði, og Sjálfstfl. og ríkisstj. ynni kjördæmið á þessu og fengi jafnvel meiri hluta á Alþingi, sem náttúrlega með mestu ánægju mundi samþykkja þessi brbl. á eftir, en þyrfti ekki einu sinni á því að halda, hann væri hvort sem er með setningu brbl. búinn að tryggja sér viðkomandi kjördæmi. Ég vil benda hæstv. félmrh. á, að ef á að fara svona að, eins og gert hefur verið viðvíkjandi Kópavogskaupstað, þá er verið að gefa fordæmi, sem aðrir geta notað á eftir; ef svona óskammfeilið á að reyna að beita pólitísku ofurkappi í sambandi við kosningar eins og gert hefur verið í sambandi við þær kosningar, sem fram hafa farið og fram voru knúðar í Kópavogskaupstað. Ég vil taka fram, að það er svo sem ekki aðeins í sambandi við aukakosningar, sem hægt væri að nota svona. Það er hægt að kukla svona við kjörskrá og kosningalög með brbl. líka fyrir almennar þingkosningar. Ég vil vekja eftirtekt hv. þingmanna á því, að það hefur verið reiknað út, t.d. fyrir síðustu kosningar og alveg sérstaklega af hálfu Sjálfstfl., að hann þyrfti ekki að fá nema eitthvað um 400 atkvæðum meira í ákveðnum kjördæmum á landinu, tiltölulega fáum kjördæmum, til þess að Sjálfstfl. fengi hreinan meiri hluta á Alþingi. Ef það sæti t.d. ríkisstj. Sjálfstfl. að völdum eftir kosningar eða jafnvel þótt það ættu ekki að fara fram kosningar, heldur fyndi upp á því að rjúfa þing, skyldi það nú vera sérstaklega mikið verk fyrir hana að láta flytja eina 400 menn á rétta staði á réttum tíma, þannig að aðrir væru þá máske ekki viðbúnir að svara á svipaðan hátt, miða kjörskrá við daginn eftir að þessi nýja viðbót hefði komið í viðkomandi kjördæmi og ákveða þannig, hverjir skuli fá að greiða atkvæði í viðkomandi kjördæmi? Það er stundum gott, að menn séu ofur lítið íhaldssamir, og það, sem liggur á bak við hugmyndina um kosningarnar og kosningalögin og ákveðin umdæmi, sem okkur virðist oft dálítið gamaldags, er sú hugsun, að það sé ekki hægt að hringla í þessum efnum, að menn verði að vera búsettir nokkru löngu áður á viðkomandi stað, en hins vegar er mönnum tryggt í staðinn, þó að þeir séu fluttir eitthvað burt eða slíkt, að menn geti fengið að nota sinn kosningarrétt á sínum gamla stað. Þegar farið er þess vegna að breyta til í þessum efnum, þá er farið inn á mjög hættulega braut, inn á svo hættulega braut, að óvandaðar ríkisstjórnir gætu jafnvel með því að halda áfram á þeirri braut, sem hér er farið inn á, skapað sér ef til vill meiri hluta á Alþingi með svona aðförum, og ég vil alvarlega segja það við hv. þm. og ekki sízt hv. þingmenn Framsfl., að þeir eiga ekki að veita sitt samþykki slíku fordæmi sem hér er gefið. Það muna allir hv. alþm. eftir, með hvílíku ofurkappi það var sótt hér á Alþingi að knýja fram lögin um að gera Kópavogshrepp að sérstökum kaupstað. Það hefur síðan verið viðurkennt, líka af ýmsum framsóknarmönnum, að þarna hafi verið ekki aðeins rangt að farið, heldur líka illa að farið. Þetta var viðurkennt, eftir að Kópavogsbúar höfðu sjálfir mótmælt öllum aðförum ríkisstj. og stjórnarflokkanna hér á Alþingi í þessum efnum, veitt hæstv. ríkisstj. slíka ráðningu, að lengi mun í minnum höfð í íslenzkri stjórnmálasögu. Með kosningunum í Kópavogskaupstað lýsti meiri hluti kjósendanna í Kópavogskaupstað vantrausti á hæstv. félmrh. og hæstv. forsrh., vantrausti á afskipti ríkisstj. af þessum málum og lýsti að sama skapi trausti sínu á þeim manni, sem var áður oddviti í Kópavogshreppi og nú er bæjarstjóri í Kópavogskaupstað, Finnboga R. Valdimarssyni, hv. 6. landsk. þm. Kjósendur í Kópavogskaupstað gerðu þetta svo eftirminnilegt, að sá sigur, sem þeirra samtök undir forustu Finnboga R. Valdimarssonar unnu við kosningar í Kópavogi í sumar, er einhver með eftirtektarverðustu stjórnmálasigrum í íslenzkri sögu. Sá sigur er unninn á móti ríkisvaldinu, þó að menn séu rétt undir handarjaðrinum í því. Hann er unninn, þó að beitt sé tilraunum til þess að hafa áhrif á sannfæringu manna með hvers konar loforðum og slíku sem hugsanlegt var. Þessi sigur var bókstaflega uppreisn lýðræðisaflanna í Kópavogskaupstað á móti því lénsvaldi og því ofbeldi, sem stjórnarflokkarnir gerðu sig seka um að beita í sambandi við allt þetta mál. Það hefði þótt í flestum þingræðislöndum ástæða, bæði fyrir hæstv. forsrh. og félmrh., til að segja af sér eftir alla þeirra framkomu í sambandi við þetta mál hér á þingi og framkomu þeirra gagnvart þessum litla hrepp og kaupstað, og ég álít, að sú nefnd, sem fær þetta mál til meðferðar, hvort sem það verður nú allshn. eða félmn., ætti að athuga það alvarlega, hvort hún á ekki að samþykkja vítur á hæstv. ríkisstj. fyrir að haga sér þannig eins og gert hefur verið í þessum málum. Alþingi á hins vegar þarna nokkra sök sjálft. Meiri hluti þingmanna hefur farið inn á þá leið að láta undan fyrir óbilgirni og ofurkappi tveggja ráðherra og samþykkja lög, sem ég veit að þorrinn af þeim þingmönnum, sem samþykktu þau, hefur gert undir samvizkunnar mótmælum. Ég álít, að Alþingi eigi að bæta fyrir þá ósvinnu, sem það hafði í frammi með afgreiðslunni á lögunum um kaupstað í Kópavogi á síðasta þingi. Nú hefur bæjarstjórn Kópavogskaupstaðar komið saman, og á sínum fyrsta fundi hefur hún farið fram á það við Alþingi og ríkisstj., að gert væri fyrir Kópavogskaupstað það, sem gert hefur verið fyrir flesta kaupstaði og talið sjálfsagt. Bæjarstjórn Kópavogs hefur á sínum fyrsta fundi samþykkt eftirfarandi till. frá sínum bæjarstjóra, Finnboga R. Valdimarssyni, sem ég, með leyfi forseta, vil leyfa mér að lesa: „Bæjarstjórn Kópavogs samþykkir að æskja þess af ríkisstj., að ríkissjóður selji Kópavogskaupstað öll erfðaleigulönd og byggingarlóðir úr landi jarðanna Digraness og Kópavogs og fari afhending landsins fram eins fljótt og við verður komið. Skorar bæjarstjórnin á félmrh. að leggja hið fyrsta fyrir Alþingi það, sem nú situr, frv. til laga, er heimill umrædda sölu og ákveði, að lönd þessi skuli metin til verðs sem óbyggð væru, með tilliti til þess, að núverandi verðmæti þeirra umfram óbyggð lönd er árangur af elju íbúanna sjálfra. Bæjarstjórn heitir á þingmann kjördæmisins og uppbótarþingmenn þess að veita máli þessu fyllsta stuðning á Alþingi.“ Þetta var samþykkt einróma af bæjarstjórn Kópavogskaupstaðar, og þessi réttarbót, sem þarna er farið fram á, er réttarbót, sem flestir kaupstaðir á landinu hafa óskað eftir og fengið og hafa talið mikils virði fyrir sig. Ég veit ekki sízt, hvað Akureyrarkaupstaður hefur lagt upp úr því, að hann fékk snemma aðstöðu til þess að kaupa allmikið af þeim lóðum og löndum, sem kaupstaðurinn byggist á. Alþingi ætti að láta það verða eitt af sínum fyrstu verkum til þess m.a. að bæta fyrir, hvernig það fór að í vor, að verða við þessum tilmælum, og það væri fróðlegt að heyra nú frá hæstv. félmrh., hvort hann hefur hugsað sér að leggja slíkt frv. fyrir Alþingi eins og þarna er farið fram á. Slíka umhyggju sem hæstv. félmrh. og hæstv. forsrh., sem er þm. Gullbringu- og Kjósarsýslu, sýndu fyrir því að gera Kópavog að kaupstað, þá mætti ætla, að þeir vildu fylgja þeirri umhyggju eftir með því að láta þennan kaupstað nú fá þær lóðir og lendur, sem hann þarna biður um og eru í eigu ríkisins. Viðvíkjandi þeirri lögfræðilegu hlið þessa máls, sem að Alþingi snýr, álít ég, að þessu frv. beri Alþingi að taka á þann hátt, það föstum tökum, að komandi ríkisstjórnir viti, að svona megi þær ekki haga sér aftur. Svo skulum við athuga ofur lítið pólitísku hliðina á þessu máli. Það var vitanlegt, að það var hlaupið af stað með þetta mál um að ákveða að gera Kópavog að sérstökum kaupstað á síðasta þingi. Nokkrir útsendarar Sjálfstfl. og Framsfl. - aðallega hægri klíkunnar í þeim flokki - töldu, að með því að geta beitt nægilega vel því valdi, sem ríkisstj. var að leggja í hendur vissra manna með húsnæðismálalöggjöfinni og hún hafði fyrir með lóðaúthlutuninni, mundu þeir geta steypt þeirri stjórn, sem samtök alþýðumanna hafa haft í Kópavogshreppi undanfarið. Þessir útsendarar Sjálfstfl. og hægri Framsóknar töldu þess vegna sínum forustumönnum hér í Reykjavík trú um, að það þyrfti ekki annað en að knýja fram einu sinni enn kosningar í Kópavogi, til þess að það væri hægt að steypa þeim ægilega manni, Finnboga R. Valdimarssyni, af stóli og koma einhverjum útsendara Framsóknar eða Sjálfstfl. þar í staðinn, og til þess að fá nú einar kosningar enn í Kópavogshreppi væri ekki annað ráð en að gera hann að kaupstað. Þetta voru upptökin að því, að farið var af stað með þetta mál. Þegar þessir útsendarar Sjálfstfl. og hægri Framsóknar höfðu talið sínum forustumönnum hér trú um, að þetta væri hægt, þá bitu þessir forustumenn á agnið, hæstv. forsrh. og hæstv. félmrh., og köstuðu hér inn í þingið frv., sem var þannig útbúið og á slíkum forsendum, að það stóðst enga gagnrýni. Þegar þetta frv. var hér fram komið, þá var þessu fylgt á eftir með slíku offorsi, að slíkt hefur sjaldan þekkzt hér í þingsögunni. Það, sem þá var komið til greina, var metnaður þeirra valdsmanna, sem þarna áttu í hlut, og sérstaklega sótti hæstv. forsrh. það mjög skarpt og barðist harðvítuglega fyrir þessu, og mér þykir það mjög leitt, að hann skuli ekki vera hér viðstaddur nú, en hann mun vera sjúkur, til þess að hægt sé nú að taka upp við hann ofur lítið umræðurnar frá siðasta þingi, því að hann þyrfti þess sannarlega með. Hins vegar veit ég ekki, hvort hann verður viðstaddur umræður um þetta mál hér, því að ég er ekki alveg viss í, að ríkisstj. ætli að setja þetta mál í gegnum þingið. Ég er hálfhræddur um, að hún láti þetta sofna í nefnd. En ég vil hins vegar, ef þetta mál skyldi ekki koma fyrir aftur, minna á það, að fyrir okkur voru þá lagðar hér undirskriftir, sem safnað hafði verið af kosningasmölum stjórnarflokkanna, og það var sagt við okkur þingmenn: Hvað viljið þið eiginlega vera að ræða um þetta mál og halda því fram, að Kópavogsbúar óski ekki eftir þessu? Hér höfum við undirskriftir þeirra fyrir því. - Við vissum, hvernig undirskriftirnar voru fengnar, það var vaðið um í Kópavogshreppi. Mönnum var lofað öllu mögulegu eða hótað ýmsu, ef þeir skrifuðu ekki undir, og sumar undirskriftir voru meira að segja falsaðar, og mikið af undirskriftunum var frá mönnum, sem höfðu ekki atkvæðisrétt. Þegar þessar undirskriftir svo komu hér, sagði hæstv. forsrh. þessi orð: Ég held, að það sé beztur úrskurður um raunverulegan vilja fólksins að lofa því að greiða atkvæði opinberlega, og það er það búið að gera. Þetta voru orð hæstv. forsrh. þá, þegar við héldum því fram, að það ætti að leyfa Kópavogsbúum að greiða atkvæði leynilega um þetta mál, hvort þeir vildu kaupstað í Kópavogi eða ekki. Forsrh. hélt því fram, að þeir væru búnir að greiða atkv. með undirskriftum, og gaf þá yfirlýsingu, að það væri yfirleitt bezt, að menn greiddu atkv. opinberlega, en ekki leynilega. Siðan fór fram leynileg atkvgr. í Kópavogi, og þá var reynt af hálfu stjórnarfl. að hindra menn í að taka þátt í þeirri leynilegu atkvgr. Það var reynt að hræða menn frá því. Það var reynt á allan hátt að hafa áhrif á menn í þá átt, að þeir tækju ekki þátt í þessari leynilegu atkvgr. Með þessu offorsi var farið að. Fyrst var þessum undirskriftum safnað, síðan var reynt að hindra menn í að taka þátt í að greiða atkv. leynilega, og svo á eftir voru gefin út brbl. um kjörskrá, og til þess að firra sig þeirri hættu, að Alþingi kynni að breyta þeim brbl., eru kosningar ákveðnar viku áður en Alþingi kemur saman. Þetta er pólitíska offorsið í sambandi við kosningarnar, sem fram voru knúðar í Kópavogi. Og hvað kemur svo út úr þessu öllu saman? Út úr þessu öllu saman kemur það, að fólkið, sem átti að berja niður í Kópavogi, að samtök almennings í Kópavogi, sem stóðu bak við og höfðu fyrir sinn forustumann Finnboga Rút Valdimarsson, koma sterkari út úr löglegum, leynilegum kosningum en þau hafa verið nokkru sinni fyrr. Það verður seint fullmetið, hvað það þýddi, að Kópavogsbúar svöruðu svo drengilega sem þeir gerðu því tilræði, sem þeim var sýnt. Það var haft í frammi af hálfu stjórnarvaldanna tilræði við almennar, leynilegar kosningar. Það var haft í frammi tilræði við lýðréttindi fólksins. Og þetta tilræði var gert af hálfu þeirra, sem alltaf eru með orðið lýðræði á vörunum. Það var reynt að kúga menn til þess að framfylgja ekki sannfæringu sinni. Það var reynt að kaupa menn til þess, að þeir kysu ekki eins og hugur þeirra bauð þeim. Það var beitt yfirleitt þeim tilræðum, sem stjórnarblaðið Tíminn stundum kennir við Suður-Ameríku, til þess að reyna að steypa þeirri stjórn, sem var í Kópavogshreppi. Og ekkert af þessu dugði. Þegar fólkið í Kópavogi fékk með leynilegri atkvæðagreiðslu að tjá sinn vilja, þá fylkti það sér þannig á móti stjórnarflokkunum, þannig á móti því ríkisvaldi, sem ætlaði að beita það hörðu, að það gaf því slíka ráðningu, að eftirminnileg verður. Ég held, að stjórnarflokkarnir megi láta sér kosningaúrslitin í Kópavogi að kenningu verða, að það dugir ekki gagnvart íslenzkum kjósendum að ætla að beita þeim aðferðum, sem þar voru hafðar í frammi. Allt lóðabraskið, öll loforðin um íbúðalánin, allar þær beinu og óbeinu mútur, sem reynt var að hafa, öll sú kúgunarherferð, sem farin var, öllu hefur þessu verið hrundið. Kópavogsbúar hafa hrundið allri þessari árás. Og þeir hafa vottað sínum oddvita í þeirri baráttu, sem nú er orðinn þeirra bæjarstjóri, slíkt traust, að það er langt síðan annað eins hefur verið veitt, ekki sízt við þær aðstæður, sem þarna var búið, í kosningum hér á Íslandi. Og heiður sé þeim fyrir það, meiri hlutanum í Kópavogskaupstað. Þeir hafa sýnt, hvernig á að verja lýðréttindi fólks gegn ofsókn einræðissinnaðra stjórnarvalda. Þeir hafa sýnt, hvernig á að verja lýðréttindi og lýðræði á móti þeim ólögum og þar á meðal þeim brbl. og öllum þeim ofsóknum, sem í frammi voru hafðar. Þeir hafa sýnt, hvernig á að verja manngildið á móti þeim tilraunum til sannfæringarsölu, sem þar var beitt. En ég vil spyrja: Hefur sú ríkisstj., sem beitt hefur þeim aðferðum, sem beitt hefur verið við íbúana í Kópavogi, ekki setið nógu lengi? Hefur ekki ríkisstjórn, sem gert hefur sig seka um svona aðfarir, einbeitt sér svona á eitt lítið kjördæmi í landinu, ekki fengið slíka ráðningu af kjósendum, að hún ætti að sjá sóma sinn í því að segja af sér? Ég held, að þetta Kópavogsmál verði lengi í minnum haft. Við töluðum hér í fyrra, þegar allar undirskriftirnar komu hér fyrir Alþingi, um undirskriftir, sem fram höfðu farið einu sinni fyrrum í Kópavogi, og töldum margar þeirra, sem hér lágu fyrir okkur í vor, lítt betur fengnar en þær, sem gerðar voru þá. Undirskriftunum, sem hæstv. ríkisstj. stóð fyrir, þeim einræðisaðferðum, sem beitt var og átti að brjóta Kópavogsbúa á bak aftur með, hefur nú verið svarað með þeim lýðræðislegu aðferðum fólksins í Kópavogi, með því, að meiri hluti íbúanna í Kópavogi hefur lýst sig fylgjandi einmitt þeim manninum, þeirri stefnunni, þeim samtökunum, sem ríkisstj. ætlaði að hnekkja. Kosningin í Kópavogi hefur þegar orðið fyrirmynd fyrir fólkið um allt land um, hvernig eigi að svara, þegar ein ríkisstj. ætlar að fara að beita fólk ofurkappi og ofbeldi. Nú er það Alþingis að sýna, að það kunni að standa vörð um sinn rétt í þessum efnum, um þann rétt, að engin ríkisstj. geti leyft sér að vera að káka við kosningalögin, grundvöllinn að stjórnarskipuninni, með þeim aðferðum, sem hér er gert. Ég álit þess vegna, að við afgreiðslu þessa máls á Alþ. eigi að taka þannig á því, að slíkt hneyksli eins og gerzt hefur í þessum efnum verði ekki gert aftur.



Herra forseti. Mig minnir, að Örn Arnarson hafi í sinni ágætu drápu um Odd sterka haft einn kafla, þar sem hann lagði Oddi á tungu ræðu, sem hann kallaði dómadagsræðu, og ég held, að þessi ræða hv. 2. þm. Reykv., sem nú hefur staðið í klukkutíma, ef ekki meir, eigi frá hans hálfu að vera dómadagsræða, dómadagsræða yfir Alþingi, hótunarræða um það, að þingmenn verði að taka ákveðna afstöðu í máli, því að annars séu þeir landráðamenn, - hann leyfði sér jafnvel að vitna í gömlu undirskriftirnar í Kópavogi þessu til áréttingar og annað slíkt. En það var nú einhvern veginn svo, þó að Oddur sterki væri ágætur karl og margt gott um hann, að þá voru orð hans ekki mjög sannfærandi, og þannig mun nú áreiðanlega fara um orð hv. 2. þm. Reykv., sem hann hér hafði í þessari klukkutímaræðu sinni eða nokkru meir, að þau munu ekki orka neins, og ef þau orka nokkurs, þá orka þau á móti því, sem hann vill, því að það ætti þessum hv. þm. að vera ljóst, að því meira sem hann talar hér á Alþ., því minni áhrif hefur hann. Þetta eru orðin svo algild sannindi, að ekki þarf um það að ræða. En hins vegar tel ég rétt að nefna hér aðeins einstök atriði, en ég mun hafa það mjög stutt. Og af því að hv. 7. landsk. þm. (FRV) er hér inni í hv. deild, vildi ég aðeins geta þess um leið, af því að ég efast um, að hann nenni að hlusta lengi á þetta. að ég mun ekki neitt koma inn á þau atriði, sem máli skipta milli félmrn. og hans sem oddvita Kópavogshrepps, fyrr en málið kemur upp í Ed. Ég tel það ekki rétt á neinn hátt að gera það, en þar mun ég að sjálfsögðu leggja þau gögn fram í málinu, sem ég hef, ef hann telur ástæðu til að fara að hefja þá deilur um það. Þetta taldi ég rétt að taka hér fram nú strax, og er þá um leið svarað einu atriði í ræðu hv. 2. þm. Reykv., þar sem hann taldi hér um bil víst, að þetta mál mundi aldrei komast út úr Alþingi. Hv. 2. þm. Reykv. má vera viss um, að þetta mál gengur sína leið gegnum Alþ. eins og önnur mál, sem fyrir það verður að leggja samkv. stjórnarskrá ríkisins, og það verður ekki stöðvað. Þetta taldi ég einnig rétt að taka fram í sambandi við þetta. En það, sem kom mér til þess að nefna þetta dómadagsræðu hjá hv. 2. þm. Reykv. og líkja henni að nokkru leyti við ræðu í Odds rímu sterka, er það, að þegar slíkur mælskumaður eins og hv. 2. þm. Reykv. eyðir sínum mælskufossi í allt að því fimm kortér yfir það, sem hér er um að ræða í þessu frv., þá eiginlega undrast ég, - maður á kannske að öfundast yfir þeim þrótti, sem í því er fólginn að blása þessu öllu út, - hvað miklu moldviðri, hvað mikilli vitleysu er hægt að ausa út í sambandi við eins einfalt mál og þetta. Hv. þm. reyndi mjög að lýsa því með fjálglegum orðum og það frá ýmsum hliðum og mjög oft í sinni ræðu, hve mikill lýðræðissinni hann væri, að það væri alveg sjálfsagt, að fólkið réði, og var með ávítur á ríkisstj. fyrir aðfarir hennar gagnvart Kópavogshreppi. Nú skal ég taka það fram, að ríkisstj. hefur ekkert gert í þessu máli sem slík. Ég sem félmrh. hef gert hluti í málinu vegna áskorana frá miklum hluta af íbúum hreppsins, bæði hreppsnefndar og sömuleiðis íbúa. Og það eru í raun og veru aðeins hlutir, sem ég hef talið mér skylt að gera vegna ýmissa atriða í sambandi við þetta, sem ég ætla ekki að koma hér inn á, eins og ég lýsti yfir áðan. Að öðru leyti hefur mér ekki dottið í hug að hafa nokkur áhrif á þessi mál á einn eða annan hátt, og allar dylgjur hv. 2. þm. Reykv. um einhverja lóðaúthlutun, um einhver sérstök fríðindi eða kaup á atkvæðum, eru algerlega út í loftið. En þær sýna hins vegar hugarfar þeirra manna, sem eru kommúnistar að innræti og geta aldrei hugsað sér, að hægt sé að starfa að opinberum málum öðruvísi en með einhverjum kaupum og sölum. Að kaupa og selja sálir fólksins, það er það, sem þeir telja, að sé það eina, sem gildi hefur, og því, þegar þeir skríða út úr egginu og láta eigin sannfæringu koma hreina fram, þá verður hún alltaf á þennan hátt. Ég þekki ekki þetta. Ég þekki ekki þetta innræti. Og ég kannast ekki við nokkurn skapaðan hlut í þessu sambandi á þennan hátt. Það, sem virtist fara mest í taugarnar á hv. 2. þm. Reykv. og er enda eina atriði þessa frv. og því í raun og veru eðlilegt. að aðallega sé um það rætt í sambandi við það frv., sem hér liggur fyrir, er það, að það skyldi eiga að kjósa í Kópavogshreppi eftir nýjustu kjörskránni. Hvað vill hv. 2. þm. Reykv. gera? Hann vill kjósa eftir hér um bil þriggja ára manntali. Það telur hann vera rétt lýðræðislegt form. Það telur hann vera það, sem eigi að gera í þessu efni. Hví má það ekki eins vera fimm ára, hví má það ekki eins vera 10 ára kjörskrá, sem kosið er eftir - eða 15? Þó að allir væru hér um bil dauðir, þá mætti láta dauða kjósa. Það er sjálfsagt það, sem kommúnistarnir gera í sínu sæluríki; það efast ég ekki um. En það er einmitt þetta, sem hv. 2. þm. Reykv. er hér að prédika. Ég verð að segja, að ég er það mikill lýðræðissinni, að þegar ég á að dæma um það, hvort eigi að kjósa eftir kjörskrá, sem samin er í febrúar 1955, og kosningin fer fram núna um mánaðamótin september og október, eða eftir kjörskrá, sem samin er ári áður og er þá eftir manntali frá árinu enn áður, þá er ég ekki í neinum vafa. Ég er oft í vafa um mál, hvernig ég á að snúast við þeim, mjög oft, og þarf að hugsa lengi um, hvað mér finnst vera rétt í málinu, en í þessu máli var ég ekki í vafa, því að að mínum dómi er þetta svo sjálfsagt. Og þeir menn, sem ekki skilja þetta og ekki hafa þetta inni á sér, að svona eigi að fara að málum,skilja ekki andalýðræðisins, og það gerir auðvitað hv. 2. þm. Reykv. alls ekki. Annars gæti hann ekki haldið aðra eins froðuræðu og hann gerði hér um það, hve mikið tilræði við hið demókratíska skipulag það væri, sem hér hefði verið gert. Það var ekki hróflað nokkrum stafkrók í kjörskránni - ekki einum. Það er ekkert gert, annað en það, að sú kjörskrá, sem samin er af oddvita hreppsins og hreppsnefndinni síðast, tæki gildi. Og ef þetta á ekki að vera það rétta lýðræði, þá kann ég ekki að skilja það. Og ég mundi hvenær sem eins stæði á, meðan ég væri félmrh., gefa út svipuð brbl. Hv. 2. þm. Reykv. gekk auðvitað alveg fram hjá því, að þetta er sérstakt tilfelli, sem hér er um að ræða. Það er sérstakt tilfelli, að þannig aukakosning fari fram á þann hátt, sem hér varð í þetta skipti. Og það er alveg gefið, að þegar samin voru lögin um kjörskrá til sveitarstjórnarkosninga, þá var raunverulega ekki gert ráð fyrir þessu. Þarna kemur of mikil glufa í, ef svo mætti segja, sem erfitt er að brúa yfir. Og það er ekkert annað, sem gerðist. Þegar svo hv. 2. þm. Reykv. er að blása sig út yfir því, að ég hafi ekki þorað að láta þetta koma fram í frv. í fyrra, þá er þetta svo mikil fjarstæða, að ég get ekki lýst því. En hitt get ég tekið fram og skal lýsa hér yfir á Alþ. fyrir öllum alþm., að mér þótti það mjög leitt að hafa ekki tekið eftir þessu, eða mínir menn, sem stóðu að samningu frv., svo að hægt væri þá að setja inn í frv. ákvæði um, hvaða kjörskrá skyldi gilda. Og ég segi það eins og er, að ég get mjög vel beðið Alþ. afsökunar á því. Það er mín sök sem félmrh. Það átti að koma inn í frv. og hefði verið gert, ef ég hefði þá verið búinn að átta mig á því, hvernig þessi mál stóðu. Og það hlýtur eins reyndur maður í þingsögunni og hv. 2. þm. Reykv. að vita, að það hefði verið ólíkt hægara fyrir mig sem félmrh. að láta þetta ákvæði inn í frv. í fyrra og fá það þá afgreitt um leið, en ekki að þurfa að taka það upp sem brbl. nú. En eins og ég tók fram áðan: ég er það mikill lýðræðissinni, að ef ég á að úrskurða um það eða gera tillögur um, hvort eigi að kjósa eftir eins árs, tveggja ára eða þriggja ára kjörskrá, sem allar eru í raun og veru löglegar, þá er ég ekki í neinum vafa um, hvað ég á að gera. Þetta er allt það, sem máli skiptir um það frv., sem hér liggur fyrir. Við getum vel leitt saman hesta okkar og það verður sennilega gert meir í Ed., af því að ég ætla, eins og ég tók fram áðan, alls ekki að taka hér upp neina þætti þessa máls, sem snerta oddvita hreppsins, sem er þm. í Ed., en að sjálfsögðu kemur þetta frv. þangað einhvern tíma á leið þingsins í vetur. Þetta var nú í raun og veru meginatriði þess, sem ég vildi taka hér fram út af ræðu hv. 2. þm. Reykv., því að ég sé, að okkur ber hér stórkostlega í milli. Þó hygg ég, að hefði hann verið í sæti mínu og haft þá ábyrgð, sem því fylgir að vera framkvæmdarstjóri ríkisins í einhverjum málum, þá hefði hann fallizt á þá skoðun, sem ég féllst á, að sjálfsagt væri að láta nýjustu löglegu kjörskrá gilda til kosninga og annað væri í raun og veru ekki sæmilegt. En ég skal samsinna hv. þm. í því, að það var vel hægt að setja þetta inn í lögin í vor, og það er ekkert annað en mistök, sem alltaf geta komið fyrir og ég tel mig alls ekki of góðan að viðurkenna gagnvart þessu máli. En þá tel ég líka, að ég eigi nokkurn rétt á því, að því sé trúað, sem ég segi um það, að hér sé aðeins um mistök að ræða frá minni hálfu, en síður en svo og langt frá því, að ég væri hræddur við að leggja til í því frv., að sú kjörskrá, sem samin var í febrúar 1955, yrði látin gilda við kosningarnar, þegar þær færu fram. Hv. 2. þm. Reykv. gerði mikið úr þeim sigri, sem oddviti Kópavogshrepps hefði unnið í þessari styrjöld þarna í Kópavogi, eins og hann orðaði það, - ja, ég held móti ríkisstjórninni og öllum öflum, er hana styðja hér í þessu landi. Ja, ég er ekkert að mótmæla því. Það gengur nú svo upp og ofan í þessu þjóðfélagi, að alltaf sigra einhverjir og aðrir tapa í bili, og við skulum láta það alveg liggja á milli hluta. En ég held nú einmitt, að úrslitin í þessum kosningum sýni mjög greinilega, að það hafi ekki verið hafður neinn pólitískur áróður af hendi ríkisstj. í þessu máli. Ég segi fyrir mig, að ég held, að ég hafi ekki komið í Kópavogshrepp allan þennan tíma nema á veginum milli Hafnarfjarðar og Reykjavíkur í mjög snöggri ferð, og hef ekki a.m.k. sjálfur reynt að hafa nokkur áhrif á þetta mál. Hvað gerzt hefur innan hreppsnefndar Kópavogshrepps og þeirra manna, sem þar sitja og eru skipaðir af ýmsum pólitískum flokkum, er vitanlega allt annað mál. Og það væri þó hart, ef það ættu, eins og mér virtist á hv. 2. þm. Reykv., að liggja einhverjar vítur við því og jafnvel að Alþ. vísaði frá jafnsjálfsögðu bráðabirgðafrumvarpi og hér er um að ræða vegna þessara atburða, sem þarna hefðu gerzt. Þetta er ein af þeim firrum, sem stundum grípa þennan greinda þm. og fara með hann svo út í öfgar, að það er alveg ótrúlegt að hugsa til þess, en sýnir þó hins vegar, að hann stendur ekki á sterkum lýðræðisgrundvelli, hann hugsar eftir einhverjum öðrum línum, sem ég og flestir aðrir, sem svipað hugsa, geta ekki skilið í þessu sambandi. Og ég verð að segja það, að ég veit ekki, af hvaða orsökum ekki gátu allir sameinazt um, að það væri kosið eftir nýju kjörskránni, heldur ætti að kjósa eftir kjörskrá, þar sem fjöldi fólks er á kjörskrá, sem farið er eitthvað út í buskann, búsett annars staðar o.s.frv., en þeir fá ekki að kjósa, sem fluttir eru inn á síðasta ári, en eiga vitanlega nákvæmlega rétt til þess að gera það. Þetta er mér svo fjarstætt, að ég eiginlega skil ekki, hvernig geta orðið deilur um þetta atriði. Það gátu orðið deilur um frv. í fyrra. Það voru deilur um það, og það má gjarnan taka þær upp hér nú í sambandi við þetta frv., þó að mér finnist vera mjög litlar ástæður til að tala um frv. sjálft. Hér er um það eitt að ræða að koma þessum málum þannig fyrir, að raunverulegir íbúar, búsettir í Kópavogshreppi, hafi aðstöðu til þess að greiða atkv. Og hverjir eiga aðrir að gera það? Hví eiga menn, sem eru fluttir fyrir tveimur árum, ekki að fá að greiða atkv.? Og hvers vegna skyldu menn, sem nú s.l. ár hafa með stórri fyrirhöfn komið sér upp húsi í Kópavogshreppi, en ekki eru búnir að fá þar viðurkennt heimilisfang eftir eldri kjörskrá, ekki eiga að greiða atkv. við kosningar eins og þessar, þar sem þeir eru búnir að stofnsetja sitt framtíðarheimili í þessu sambandi? Ég spyr. En það er þetta og ekkert annað, sem hér er um að ræða í sambandi við frv. eins og það liggur fyrir. Hv. 2. þm. Reykv. var með ýmsar bollaleggingar um að flytja 20–30 atkv., eða hann hefur nú sennilega átt við menn, býst ég við, en ekki atkvæðaseðla, vestur á Flateyri, til þess að þeir gætu ráðið úrslitum í næstu kosningum í Vestur-Ísafjarðarsýslu. Einnig talaði hann um að flytja í viss kjördæmi svo sem 400 menn, sem gætu algerlega ráðið úrslitum um það, hverjir fengju meiri hluta í þeim kjördæmum. Ég vil nú bara leyfa mér að spyrja hv. þm.: Hvað felst á bak við svona þvætting? Er það raunverulega hans meining, að ef einhverjir menn flytjast t.d. vestur í Vestur-Ísafjarðarsýslu eða einhverjar sýslur úti á landi, við skulum segja hér úr Reykjavík eða einhvers staðar annars staðar, að þeir fái ekki atkvæðisrétt eftir þeim reglum, sem nú gilda? En það getur í raun og veru ekki verið neitt annað, sem hv. þm. á við en það. Við höfum ekki séð enn á Íslandi bundið þannig, að menn megi ekki flytja frjálst milli héraða og setja sig niður þar, sem þeim sýnist, en mér virtist, að í þessum orðum hv. þm. lægi eitthvað um það, að þannig skyldi það ekki vera, ef hann kæmist til meiri valda hér í landi, heldur skyldi þá séð um, að slíkt væri ekki hægt, að svona gætu menn ekki flutt sig milli staða eftir því, sem þeir af atvinnuástæðum eða öðru vildu vera láta. Ég gat a.m.k. ekki fundið neitt annað, sem lá til grundvallar fyrir - ja, ég veit ekki, hvað ég á að segja - þessari froðukenningu hans, sem var ekki nægilega rökstudd. Hv. 2. þm. Reykv. gerði mjög mikla kröfu til þess, að ég sem félmrh. og hæstv. forsrh. yrðum að segja af okkur út af þessu máli. Að sjálfsögðu ætla ég ekki að fara að ræða um það hér, það er þingsins, eins og í hverju öðru máli. að skera úr um það. En séu stærstu afglöp, - ég get vel nefnt það, því að ég játa, að þessi ríkisstj. eins og aðrar geri afglöp, - en séu stærstu afglöp núverandi ríkisstjórnar að setja þessi brbl. um, að kjörskráin frá febr. 1955 skyldi gilda nú við nýafstaðnar kosningar í Kópavogshreppi, þá er ekki um auðugan garð að gresja um ásakanir á þá ríkisstjórn, sem nú situr. Þá vil ég segja það, að ég er ósköp rólegur og tek örlögum mínum og ríkisstj. allrar með mestu rósemi, en þetta virtist, eftir því sem hv. þm. sagði, vera eitthvert allra versta og ég held versta áfallið, sem komið hefði af hálfu ríkisstj. um þetta atriði. Hv. 2. þm. Reykv. lagði mikið út af því, að það væri með þessu verið að brjóta á móti anda stjórnarskrárinnar. Þetta held ég einhver mestu öfugmæli, sem hægt er að segja. Stjórnarskráin er eins og önnur mannanna verk, að það getur oft verið erfitt að fylgja því alveg út í æsar, og eitt af því er einmitt ákvæði í kosningalögunum, eins og þarna er um að ræða. En ég leyfi mér þá að segja, að það er einmitt að fylgja anda stjórnarskrárinnar að fara að eins og ríkisstj. gerði í þessu máli; það er einmitt í anda stjórnarskrárinnar, að þeir menn, sem raunverulega búa í Kópavogshreppi, en ekki einhvers staðar annars staðar, fái að greiða atkvæði og taka ákvörðun um sína afstöðu þar, og ég skal hvar sem er fylgja þessu eftir. Þetta vildi ég leyfa mér sérstaklega að undirskrifa. En ég hygg, að menn, sem aðhyllast einræðisskipulag og kommúnisma, skilji ekki hluti eins og þessa. Og ég tel, að það sé miklu betra og réttara fyrir okkur, sem erum í ríkisstj., einmitt að taka áhættu af því að leggja mál eins og þessi, sem ég segi fyrir mig, að ég er sannfærður um að er rétt, svo rétt sem nokkurt mál getur verið, fyrir Alþingi og taka svo. afleiðingunum af því, hvernig Alþingi kann að líta á það. Ég sé ekki ástæðu til að fara lengra inn á þetta. Ég vil aðeins að lokum, af því að hv. þm. talaði svo oft um það, hve mikil hætta væri að hringla með kjörskrá og kosningalög, taka það fram, að ég er honum algerlega sammála um það og tel, að þetta séu einir sterkustu hyrningarsteinar undir lýðræði og okkar þjóðfélagi. En ég tel, að hér sé ekki um neitt hringl að ræða, þar sem hér var algerlega um sérstaka aðstöðu að tala, og það er síður en svo, að hringlað sé með kjörskrána; það hefur engum dottið í hug og enginn borið fram, að það hafi verið hreyft við henni, hún er alveg eins og gengið var frá henni af stjórnendum Kópavogshrepps. Það eina er, að það er kosið eftir nýjustu kjörskrá, en ekki gamalli kjörskrá. Það er það eina, sem þurfti að breyta með þessum brbl. Ég var búinn að taka það fram áður, og það er - ég vil nú segja óhæfileg illkvittni hjá hv. 2. þm. Reykv. að bera það fram, að þetta frv. muni aldrei fara út úr þinginu, að það muni vera ætlun ríkisstj., að það dagi uppi. Hvað sem að öðru leyti má segja um ríkisstjórn þá, sem nú situr, þá mun hún aldrei fara í felur við Alþingi um mál. Hún mun láta þau koma þar fram, segja sína skoðun á þeim, og hún mun svo taka afleiðingunum, eins og þær verða í hvert skipti. Þetta þori ég alveg að fullyrða, og það dettur engum manni í ríkisstjórn Íslands í hug að gera annað en þetta, hvað sem að öðru leyti má um hana segja.



Hér hafa nú farið fram allmiklar umræður um þetta frv. og um verðlagsmálin nokkuð almennt. Það hefur sérstaklega vakið athygli mína, að hæstv. ríkisstj. leiðir þessar umræður um verðlagsmálin algerlega hjá sér. Við þessar umræður hefur ekki verið viðskmrh„ ekki fjmrh., sem þó allajafna talar býsna mikið um verðlagsmálin í landinu, og ekki dómsmrh., sem nýlega hefur verið að halda fyrirlestur i einu fjölmennu félagi hér í bænum um áhrif milliliðanna í dýrtíðarmálunum. Það er ómögulegt annað en að vekja athygli á því, að þegar verðlagsmálin eru rædd hér á Alþingi og ráðstafanir í þá átt, hvernig megi koma í veg fyrir hækkandi verðlag, aukna dýrtíð, skuli ríkisstj. haga sér þannig, að hún vill ekki vera viðstödd slíkar umræður á Alþingi. En það er þetta, sem liggur nú fyrir sem staðreynd í sambandi við þetta mál. Hins er svo að minnast, að í sífellu talar hæstv. ríkisstj. um verðlagsmálin, um dýrtíðarmálin sem aðalvandamálin, sem hún eigi við að stríða í þjóðfélaginu. En það hefur líka komið í ljós, að þegar ríkisstj. talar um dýrtíðarmál, um verðlagsmál, virðist hún einvörðungu eiga við kaupgjald vinnandi fólks. Öll hæstv. ríkisstj. tekur eftir því, að þegar verkafólk hækkar kaup sitt að nokkru, muni það vera stórhættulegt fyrir verðlagsmálin í landinu, fyrir afkomu atvinnuveganna og fyrir afkomu þjóðarbúsins. Og hún tekur þá greinilega þátt í deilum á milli verkamanna og atvinnurekenda í sambandi við breytingu á launakjörum. En hinn þátturinn, sem er orsökin að því, að verkamenn krefjast launabreytinga, hækkandi verðlag á lífsnauðsynjum og þjónustu í landinu, það er mál, sem ríkisstj. virðist ekki telja sér koma við og hún vill leiða hjá sér í lengstu lög. Þær staðreyndir, að síðan síðasta verkfall gekk yfir, hafa stórfelldar verðlagsbreytingar verið ákveðnar í landinu, stórfelldar verðhækkanir tilkynntar af ýmsum aðilum, sem ráða miklu um verðlagsmálin, hefur ríkisstj. látið eins og vind um eyrun þjóta, þetta væri henni óviðkomandi mál. Hún hefur ekki, svo að vitað sé, á neinn hátt reynt að reisa rönd við því, að þessar verðhækkanir næðu fram að ganga. Og þegar frv. kemur nú hér fram á Alþ. um að taka þó upp það skipulag, sem hér var í gildi á tímabili um verðlageftirlit og verðlagsdóm, þá sinnir hún ekki slíkum málum, - þetta er henni með öllu óviðkomandi. Það er ómögulegt annað en að hv. alþm. veiti þessu athygli, og það getur ekki heldur farið fram hjá vinnandi fólki í landinu, hver er tilgangurinn í raun og veru hjá þeim, sem þannig vilja fara með ákvörðun verðlagsmála, að láta verðlagningu milliliða og annarra slíkra aðila alveg eftirlitslausa, en hins vegar standa í sífelldu stríði við vinnandi fólk um kaupgjald þess. Í þessum umræðum hefur nokkuð verið minnzt á það, og þá einkum af hv. 3. þm. Reykv., sem hér hefur helzt haldið uppi umræðum frá hálfu ríkisstjórnarinnar, að ekki væri þörf á því að hafa sérstakt verðlagseftirlit vegna þess, að nægilegt vöruframboð ætti að tryggja sanngjarnt verðlag á hverjum tíma, eða sem sagt að hin frjálsa verðmyndun ætti að sjá fyrir þessu. Þessi mál hafa nú verið rædd hér nokkuð, og mér þykir alveg einsýnt, að niðurstaða af þeim umræðum hefur glögglega leitt í ljós, að hér á landi eru nú ekki kringumstæður til þess að leyfa frjálsa verðmyndun, enda er það líka ljóst, að séraðstæður hér á Íslandi eru þess eðlis, að í mjög mörgum tilfellum verður mjög erfitt, að frjáls verðmyndun geti yfirleitt nokkurn tíma átt sér stað hér, og er þar fyrst og fremst um að ræða fámenni þjóðarinnar. Einstök dæmi mætti nefna um þetta, sem sanna miklu meira en viðkomandi dæmi sjálft táknar. Jafnvel þó að innflutningur á sumum vörutegundum sé næsta frjáls, þá er það svo, að verzlunarmálunum er þannig háttað hér, að eitt fyrirtæki eða tvö hafa nær alla sölu á viðkomandi vöruflokki, og þetta á sér eðlilega stað vegna fámennisins, sem hér er um að ræða. En þegar aðeins einn aðili eða tveir ráða yfir öllum innflutningi og hafa einir með alla sölu á viðkomandi vörutegund að gera, þá er líka alveg augljóst mál, að ekki getur verið um neina frjálsa verðmyndun að ræða. Þessi eini aðili ræður einn verðlaginu, eða þá, ef um tvo aðila er að ræða, eins og í ýmsum tilfellum er, þá koma þeir sér hreinlega saman um þann ágóða, sem þeir eiga að skammta sér.