Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Svo sem nál. á þskj. 237 ber með sér, eru aðeins 3 nefndarmanna fjhn., sem undir það rita. Ég skal geta þess hér, sem vafalaust mun koma fram frá þeirra hendi, að efnislega varð ekki ágreiningur um það, að eðlilegt væri að afgreiða ríkisreikninginn, en hins vegar voru tveir hv. nm. ekki alls kostar ásáttir um orðalag á nefndaráliti þessu og hafa því ekki kosið að undirrita það, eins og það liggur hér fyrir. Mun vafalaust koma fram frá þeirra hendi, hvaða orsakir liggja því til grundvallar. Þessi ríkisreikningur er óvenjulega snemma á ferðinni, og það hefur aldrei komið fyrir áður, að ríkisreikningur hafi verið lagður fyrir Alþingi til samþykktar svo skömmu eftir lok þess fjárhagsárs, sem ríkisreikningurinn gildir fyrir. Þetta eru óneitanlega miklar framfarir, vegna þess að sannleikurinn er sá, eins og hv. þm. áreiðanlega eru sammála um, að það hefur verið næsta fánýtt að vera að meðhöndla ríkisreikning, kannske mörgum árum eftir að viðkomandi fjárhagsári er lokið, og það því nánast verið sögulegt plagg, sem litla þýðingu hefur að öðru leyti haft. Það er hins vegar ljóst, að það horfir nokkuð öðruvísi við að fá ríkisreikning fyrir tímabil, sem enn er öllum í fersku minni. Það má því gera ráð fyrir, að menn athugi slíkan reikning af meiri gaumgæfni, og því líkur til einmitt, ef slíkum hætti er á komið, að það verði til aukins aðhalds fyrir ríkisstj., og að þessu leyti ætti það að vera mjög mikið áhugamál Alþingis, að þessari reglu verði haldið. Það kemur hins vegar í ljós í athugasemdum yfirskoðunarmanna þessa ríkisreiknings, sem raunar mátti við búast, að þessi breyting, þessi aukni hraði á samningu ríkisreiknings veldur því, að allmikið er enn eftir af hinni umboðslegu endurskoðun reikninga fyrir þetta ár. Í upplýsingum yfirskoðunarmanna er þess getið, að skv. grg, frá ríkisendurskoðuninni, sem þeir hafi fengið, er þeir undirrituðu reikninginn um miðjan októbermánuð, hafi verið lokið endurskoðun reikninga fyrir árið 1959 frá 15 stofnunum, en hins vegar hafi verið ólokið reikningum 42 stofnana. Það gefur auga leið og gefur því ekki sérstaka ástæðu til aðfinnslu um störf ríkisendurskoðunarinnar, að það hafi verið henni litt mögulegt, eða raunar ógerlegt að ljúka endurskoðun reikninga allra stofnana fyrir árið 1959. Það var svo hér fyrir nokkrum árum, að ríkisendurskoðunin var mjög langt á eftir með sína endurskoðun, og það er því ekkert nýtt, að ríkisreikningar séu lagðir fyrir Alþingi, án þess að hinni umboðslegu endurskoðun sé lokið, þó að það sé að sjálfsögðu svo nú, að þar vantar miklum mun meira á en hefur verið undanfarin ár, af þeirri augljósu ástæðu, hversu reikningurinn er nú snemma lagður fram. Starf endurskoðunarinnar hefur hins vegar á undanförnum árum þokazt mjög í þá átt, að henni sé lokið, þegar ríkisreikningur er lagður fram, og það er að sjálfsögðu nauðsynlegt, ef á að hafa þennan hátt á framvegis, sem víssulega er til fyrirmyndar og eftirbreytni, að reyna að stuðla að því, að endurskoðun reikninga geti að mestu leyti verið lokið. Það er ekki um að sakast, þó að eitthvað sé þar eftir, en því þyrfti þó að vera þannig háttað, að umboðslegu endurskoðuninni væri að mestum hluta lokið. Þetta hefði ekki verið auðið nú nema bæta mjög við starfskrafta endurskoðunarinnar og raunverulega naumast, enda þótt slíkt hefði verið gert, og er því ekki ástæða til þess að finna sérstaklega að því. Á það er hins vegar bent, og ég veit, að nefndin er öll sammála um, að það sé mjög æskilegt að leggja á það áherzlu í framtíðinni, að hinni umboðslegu endurskoðun verði hraðað svo, að henni geti að mestu verið lokið, þegar ríkisreikningur er fram lagður. Ég sé ekki ástæðu til þess að orðlengja frekar um ríkisreikninginn. Engum athugasemda endurskoðenda nú, að undanskilinni þessari, sem ég vék að, varðandi það, að hinni umboðslegu endurskoðun væri ekki lokið, hefur verið vísað til Alþingis til aðgerða. Að vísu er um aðra athugasemd þannig ástatt, en gefur ekki sérstaklega tilefni til aðgerða í þessu efni. Mér sýnist, að Alþingi geti ekki annað varðandi þessa athugasemd gert en beina því til ríkisstj., að það verði reynt að haga þessum vinnubrögðum svo, að hin umboðslega endurskoðun sé við það miðuð, hvað nú er gert ráð fyrir að hraða afgreiðslu ríkisreiknings. Hins vegar er naumast annað hægt en hafa þó þann fyrirvara varðandi samþykkt reikningsins nú, sem meiri hluti nefndarinnar leggur til að verði samþ., eins og hann liggur fyrir, en þó með þeim fyrirvara, að það kunni að verða einhverjar breytingar á einstökum liðum að hinni umboðslegu endurskoðun lokinni. En slíkar breytingar ættu naumast að vera þess eðlis eða það veigamiklar, að þær geti haft nokkra þýðingu varðandi heildarniðurstöðu reikningsins.



Herra forseti. Ég hafði haldið, allt þangað til menn voru að fara úr húsinu í gær, efrideildarmenn, að fjhn. hefði ekki klofnað í þessu má]i. Nm. voru sammála um, að æskilegt væri, að ríkisreikningur lægi sem fyrst fyrir, eftir að fjárhagsári lýkur, en hins vegar virtist þeim líka koma saman um það, að því er þennan reikning snertir, þá væri helzt til hratt farið til þess, að talizt gæti viðkunnanlegt fyrir Alþingi að taka við honum og samþ. hann. Frsm. hafði verið kosinn hv. 6. þm. Norðurl. e., sem var að gera hér grein fyrir meirihl: nefndarálitinu áðan, en þegar ég sá álit það, sem hann hafði samið, þá virtist mér ekki koma nægilega skýrt fram í því, eins greinilega og ástæða væri til, að nefndin teldi, að reikningurinn væri ekki það vel undirbúinn, að svo mætti endurtakast, og þess vegna skrifaði ég ekki undir nál., þegar komið var með það til mín. Hins vegar bjóst ég við því eftir venju, að leitað mundi samkomulags um orðalagsbreytingar, svo að allir gætu skrifað undir. En meiri hl. skeytti því ekki og gaf sig fram, eins og nefndin hefði klofnað í meiri hl. og minni hl. Sama niðurstaða varð hjá hv. 5. þm. Norðurl. e., þegar hann sá nál., og skoðuðum við það þó sinn í hvoru lagi. Ég vissi sem sagt ekki um þetta, að ekki yrði leitað samkomulags um orðalag, fyrr en seinast í gær, og þess vegna er það, að nú liggur ekki minnihl. nefndarálit fyrir. Að vísu var það samið og afhent til prentunar í morgun, en skjalavörðurinn var að tilkynna mér það áðan, að fyrir einhver mistök í prentsmiðjunni væri það enn óprentað. Hv. frsm. meiri hl. minntist á það réttilega áðan, að yfirskoðunarmenn hefðu í einni sinni athugasemd skýrt frá því, að hin umboðslega endurskoðun væri langt á eftir. Þetta er í 42. aths. yfirendurskoðunarmanna frá 14. okt. í haust, og ég vil nú - með leyfi hæstv. forseta - lesa upp þessa 42. aths., hún er á þessa leið: „Yfirskoðunarmönnum barst ósk um það frá fjmrh., að hraðað yrði yfirskoðun ríkisreikningsins fyrir árið 1959, eftir því sem unnt væri. Við þessum tilmælum vildu yfirskoðunarmenn verða, eftir því sem þeim væri mögulegt. Við yfirskoðun reikningsins kom í ljós, að umboðslega endurskoðunin átti mjög mikið eftir að endurskoða og ef yfirskoðunarmenn hefðu átt að bíða eftir því, að því verki væri lokið, hefði reikningurinn ekki getað verið afgreiddur frá þeim fyrr en löngu síðar. Fyrir þessar sakir hurfu yfirskoðunarmenn að því ráði að afgreiða reikninginn frá sér, svo fljótt sem þeim var mögulegt. Skv. grg. frá ríkisendurskoðuninni, dags. 12. okt. s.l., hafði hún lokið endurskoðun reikninga fyrir árið 1959 frá 15 aðilum, en hins vegar voru aths. við þá óafgreiddar. Endurskoðun var ólokið á reikningum 42 aðila.“ Þannig stendur þá á, að af 57 aðilum, sem endurskoðunin átti að fara fram hjá, var búið að endurskoða hjá 15, þó ekki að leggja fram aths. yfir þá endurskoðun eða skýrslu um þá endurskoðun, en eftir var að ljúka endurskoðun hjá 42 aðilum. Sem sagt: það var búið að endurskoða hjá 15/57 af aðilunum. Ég lít svo á fyrir mitt leyti, að þó að það sé vafalaust rétt, að það getur varla verið hægt að bíða eftir því, að öll endurskoðendakurl séu komin til grafar, þegar ríkisreikningur er lagður fyrir Alþingi, þá þurfi þarna að setja einhver lágmarkstakmörk. Það hljóta að vera takmörk fyrir því, hvað sæmilegt er að bjóða Alþingi upp á til staðfestingar lítt endurskoðaða reikninga. Það er sjálfsagt rétt, sem hv. frsm. meiri hl. sagði, að það hefur aldrei komið fyrir áður, að reikningur lægi svona fljótt fyrir, svona skammt væri liðið frá fjárhagsárinu, þegar reikningurinn fyrir það er lagður fyrir. En vafalaust er hitt rétt líka, að það hefur aldrei komið fyrir áður og enginn hefur fært sönnur á það, að svo skammt væri komið endurskoðuninni, sem augljóst er að stendur á bak við þennan reikning. Ég tel fyrir mitt leyti, að það þurfi að koma skýrt fram frá þeirri n., sem fjallar um þennan reikning, að þó að hún láti við svo búið standa og leggi til, að reikningurinn sé samþ., þrátt fyrir það, hvernig í pottinn er búið, þá megi það ekki verða regla framvegis að hraða svo útgáfu reikningsins, að slíkt sé til staðar, að ekki sé búið að endurskoða að meira leyti en þessu. Ég hygg, að það megi fullyrða, að það muni ekki tíðkast hjá neinu stóru fyrirtæki, að reikningur sé staðfestur, ef endurskoðun á svona langt í land. Það er ákaflega gott að fá reikninginn sem fyrst til athugunar á Alþingi, eða áður en hann er orðinn aðeins sögulegt plagg, eins og hv. frsm. meiri hl. sagði að stundum hefði verið með reikningana og má nokkuð til sanns vegar færa, þó að djúpt sé í ár tekið að vísu. En þó að þetta sé gott, að fá reikninginn fljótt, þá er það bæði óviðkunnanlegt og alveg ástæðulaust að leggja svo hráan reikning fyrir Alþingi sem þennan. En ég kalla, að hann sé hrár, þegar töluleg endurskoðun hefur aðeins lokið endurskoðun á 15/57 hlutum. Í minnihlutaályktun okkar tökum við fram, að við leggjum til, að reikningurinn verði samþ., en með fyrirvara þó. Við tökum fram, að við teljum, að sá fyrirvari verði að felast í samþykktinni, að það megi ekki endurtaka sig, að svona skammt sé komið endurskoðun reikningsins. Að því er snertir þann fyrirvara, sem ég sé að meiri hl, hefur hér, fyrirvara um það, að tölur kunni að breytast eitthvað að lokinni endurskoðun, þá má segja, að í hvert skipti, sem reikningur er samþykktur, jafnvel hvort sem tekið er fram eða ekki, þá felist eftir venju slíkur fyrirvari í samþykktinni. En að þessu sinni tel ég, að auk þess eigi þar að vera skýrt, að Alþingi setji á reglu um það, að reikningur skuli betur unninn að endurskoðun en þessi er.



Herra forseti. Eins og komið hefur fram, hefur sá háttur lengi verið hafður á hér um ríkisreikning, að hann hefur ekki verið lagður til samþykktar á Alþingi fyrr en 2 eða jafnvel 3 eða 4 árum eftir reikningsárið. Þessi vinnubrögð eru náttúrlega óhafandi, og ég ætla, að það mundi ekki þykja gott hjá neinu fyrirtæki í landinu, ef það hefði ekki reikninga sína tilbúna á næsta ári eða jafnvel sem skemmstum tíma eftir lok reikningsárs. Að þessu leyti mun ríkið hafa haft algera sérstöðu hér um langan aldur, og ætti þó ríkið fremur að vera til fyrirmyndar öðrum en hið gagnstæða. Nú hefur verið gerð sú breyting á, að á þessu ári hafa verið lagðir fram þrír ríkisreikningar til samþykktar: Ríkisreikningurinn 1957 og ríkisreikningurinn 1958, og er nú búið að afgreiða þá báða, sá þriðji er ríkisreikningurinn fyrir 1959, og liggur hér fyrir frv. um samþykkt á honum. Til þess að fá umbætur á þessu ófremdarástandi, sem hér hefur ríkt, þurfti í fyrsta lagi að gera ráðstafanir til þess að loka reikningum og sjóðum á vegum ríkisins sem fyrst eftir síðustu áramót, og það var gert nú í fyrra lagi. Í öðru lagi þurfti að láta ljúka reikningagerð sem fyrst eftir áramót, og var öllum reikningum lokið og þeir fullgerðir þó nokkuð fyrr en tíðkazt hefur. Prentun reikningsins tók einnig skemmri tíma og var töluvert mikið fyrr á ferð nú en áður. Og í fjórða lagi urðu yfirskoðunarmenn ríkisreikninga, þeir sem kosnir eru af Alþ. samkv. stjórnarskránni, við óskum um það að hraða sinni yfirskoðun eða endurskoðun. Allt þetta hefur orðið töluvert fyrr en áður. En loks er það atriði, sem hér hefur verið gert að umtalsefni, og það er hin svokallaða umboðslega endurskoðun eða tölulega endurskoðun, sem fer fram í endurskoðunardeild fjmrn. Það er að sjálfsögðu skiljanlegt, að þar sem reikningar hafa yfirleitt verið svo seint á ferð sem raun ber vitni, þá eru ekki möguleikar á því að kippa endurskoðun reikninganna hjá endurskoðunardeildinni í fullkomið lag á svipstundu, þannig að endurskoðunin, í stað þess að endurskoða einn ríkisreikning á ári, þarf að endurskoða 2 eða 3 á einu og sama ári. Slíkt var náttúrlega ekki mögulegt nema með því að fjölga stórIega starfsliði. Það var því sýnt, að áður en yfirskoðun færi fram og áður en málið yrði lagt fyrir Alþingi, þá voru ekki möguleikar á því, að hinni umboðslegu endurskoðun yrði að fullu lokið, nema sem sagt með verulega auknum kostnaði. Hér var því um tvennt að velja: annars vegar að fresta afgreiðslu ríkisreikningsins og vera í sama farinu og áður hefur verið, að Alþ. fengi ekki reikninginn fyrr en nokkrum árum seinna, eða leggja ríkisreikninginn til samþykktar nú strax fyrir Alþingi, þó að hinni umboðslegu endurskoðun væri ekki lokið. Nú er rétt að taka það fram, eins og kom fram í ræðu hv. frsm. meiri hl. fjhn., að það hefur iðulega komið fyrir, að ríkisreikningur hafi verið lagður fram og afgreiddur endanlega á Alþ., án þess að hinni umboðslegu endurskoðun væri lokið á öllum einstökum reikningum ríkissjóðs. Þetta hefur iðulega komið fyrir. En hins vegar vegna þess, að reikningurinn er fyrr á ferð nú en venjulega, þá er meira ólokið af hinni umboðslegu endurskoðun en áður. Hins vegar lít ég svo á, að það sé engin nauðsyn, og það hefur ekki verið litið þannig á, að það væri nein nauðsyn að bíða með afgreiðslu ríkisreiknings, þangað til þessari endurskoðun væri að fullu lokið, því að venjan hefur verið sú, að ef eitthvað hefur komið fram, sem rétt þótti að breyta eða hefur þurft að breyta við hina umboðslegu endurskoðun, ef slíkt kom fram, eftir að reikningur var afgreiddur á Alþingi, þá er það leiðrétt í reikningi næsta árs og kemur ekki á nokkurn hátt að sök, enda eru þess ýmis dæmi, bæði hjá því opinbera og einstökum fyrirtækjum, að ef eitthvað kemur í ljós, sem þarf að leiðrétta í reikningum fyrri ára, þá er það leiðrétt í næsta ársreikningi. Þrátt fyrir þennan annmarka þótti sem sagt ekki ástæða til þess að bíða með framlagningu ríkisreikningsins. Ég ræddi þetta við ríkisendurskoðandann, sem taldi enga ástæðu til þess að fresta afgreiðslunni, þrátt fyrir það að umboðslegu endurskoðuninni væri ekki lengra komið en þetta. Í sambandi við þetta mál er svo rétt að geta þess, að við höfum rætt nokkuð um breytingar á endurskoðuninni og starfsháttum hennar. Nú er það svo, að endurskoðunardeildin byrjar ekki endurskoðun hjá ríkinu eða ríkisstofnunum fyrr en eftir lok reikningsárs og eftir að reikningur frá þeirri starfsgrein liggur fyrir. Ég lít svo á, að það væru heppilegri vinnubrögð og meira aðhald, ef hægt væri að láta endurskoðun fara fram nokkuð jafnóðum og tekjur og gjöld verða til. Til þess að svo megi verða, þarf þó nokkra breytingu á starfsháttum endurskoðunardeildar, og er það mál nú í athugun. En ef sú breyting yrði gerð, að endurskoðunardeildin færi ekki þá fyrst að hefja endurskoðun, þegar loks reikningi hefur verið lokað og reikningurinn liggur fyrir, heldur strax á reikningsárinu jafnóðum, þá ætti hinni umboðslegu endurskoðun að sjálfsögðu að verða lokið, áður en yfirskoðunarmenn hefja sína athugun. Það, sem veit sérstaklega að Alþingi í þessu efni, eru að sjálfsögðu störf og till. og ábendingar þeirra þriggja yfirskoðunarmanna, sem kosnir eru af Alþingi sem trúnaðarmenn þess. Þeir luku sinni yfirskoðun í fyrra lagi, eins og farið var fram á, og eru þeirra athugasemdir og síðan tillögur ráðuneytisins birtar með reikningnum. Það er að sjálfsögðu rétt, að æskilegast væri, að hinni umboðslegu endurskoðun væri að fullu lokið, áður en Alþingi afgreiddi frá sér reikninginn. En ég tel samt sem áður, að hitt sé meira um vert, að Alþingi fái reikninginn til afgreiðslu með aths. yfirskoðunarmanna strax á næsta ári eftir reikningslok. En um leið og ég segi, að ég tel það meira máli skipta, vil ég undirstrika hitt, að það er í athugun, hvernig megi hraða hinni umboðslegu endurskoðun og helzt breyta starfsháttum hennar þannig, að hún gæti orðið meira jafnóðum en verið hefur.