Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég skal ekki tefja hv. þingheim lengi. Nú um helgina var svohljóðandi auglýsing lesin í útvarpi: „Bændur. Ríkisstjórnin áformar að leggja fram frv. til l. um breytingar á lausaskuldum bænda í föst lán. Þeir sem vilja notfæra sér þá heimild sem lögin kunna að veita, verði frv. samþykkt, sendi umsóknir til veðdeildar Búnaðarbanka Íslands, Laugavegi 120, Rvík, fyrir 15. nóv. Umsókninni fylgi veðbókarvottorð og afrit af síðasta skattframtali þeirra sem ekki hafa þegar sent það til Stéttarsambands bænda. Veðdeild Búnaðarbanka Íslands.“ Nú vil ég taka það fram að ég er alls ekki að efast um að lausafjárstaða bænda sé erfið. Aðrir þjóðfélagshópar hafa fengið eða munu fá hjálp vegna erfiðra kringumstæðna og bændur hljóta að eiga þar sama rétt og aðrir. Ég tek þetta fram til þess að tilgangur minn sé ljós. En erindi mitt er hins vegar að spyrjast fyrir um framkvæmdina. Hérna tilkynnir veðdeild Búnaðarbankans í útvarpi þann ásetning ríkisstj. að leggja fram frv., og jafnvel þótt þessi ásetningur hafi komið fram áður og ýmsir vitað að þetta stæði til, þá kemur mér það svolítið spánskt fyrir sjónir. Mér finnst eiginlega einum of langt gengið að auglýsa eftir umsóknum áður en dregið hefur verið til stafs um sjálft frv. Hérna vakna ýmsar spurningar, ekki síst þar sem nýlega eru afstaðnar umr. um þingræði, stöðu þingsins o.fl. Menn geta spurt hvort þetta sé í raun ekki bráðabirgðalagahegðunin frá í sumar. Nú situr þing að vísu, þannig að ekki er hægt að setja bráðabirgðalög, en í staðinn er hafist handa um fyrstu stig framkvæmdarinnar í þeirri vissu að lögin verði samþykkt þótt alþm. hafi ekki séð þau. Það má líka spyrja hvort þingflokkar stjórnarinnar hafi fjallað um þetta. Það má líka spyrja á grundvelli hvaða upplýsinga þessi lög verði ákveðin. Ég veit að flokkum utan stjórnar hefur alla vega ekki verið sýnt neitt um þessi mál. Kannske verða upplýsingarnar sem berast í umsóknum notaðar til að ganga frá þessu. Ég lofaði að verða stuttorður og ég mun ekki æskja svara við þessum spurningum öllum. Mig langar einungis að fá svar við þessari spurningu: Telur hæstv. landbrh. eðlilegt að auglýst sé eftir umsóknum um lán sem eiga að byggjast á frv. sem ekki hefur verið samið, lagt fram eða rætt á hinu háa Alþingi og í ofanálag eru forsendur þess líklega svo óljósar að niðurstöður úr umsóknunum sjálfum verða notaðar til að skrifa lögin? Það hefur verið brýnt fyrir okkur ungum þm. að virða reglur þingsins um klæðaburð, ávarpsorð og annað sem á sér fornar rætur, og það er mér sönn gleði að verða við þeirri ósk, herra forseti, en um leið óska ég þess, jakkaklæddur og bindi skrýddur, að ríkisstj. og veðdeildir bankanna umgangist Alþingi með það í huga að samkvæmt hefð sem er eldri en Kórónaföt fer Alþingi með löggjafarvaldið.



Herra forseti. Ég get strax svarað þeirri spurningu sem hv. 4. landsk. þm. beindi til mín um það, hvort ég teldi þetta þingræðislega auglýsingu. Ég sé ekkert athugavert við þessa auglýsingu með þeim fyrirvara sem í henni kemur fram um að Alþingi samþykki frv. Ég vil benda á að hv. Alþingi var tilkynnt um að lagabreyting mundi fara fram á lögum um veðdeild Búnaðarbanka Íslands, og kemur það fram í þeirri málaskrá sem fylgdi með í stefnuræðu forsrh. Hv. alþm. hafði því verið tilkynnt um þetta þegar í upphafi þings og nokkru áður en þessi auglýsing var birt. En til skýringar vil ég í örfáum orðum rekja aðdraganda hennar að öðru leyti. Það var á s.l. vetri sem fyrrv. ríkisstj. skipaði nefnd til að athuga fjárhagsstöðu bænda og þörf á skuldbreytingu vegna lausaskulda. Þessi nefnd lauk ekki störfum fyrr en í sept., eða í síðasta mánuði, en við stjórnarmyndun í vor var þetta tekið til umræðu milti flokkanna sem mynduðu ríkisstj. og samkomulag varð hjá þeim um að það skyldi vera eitt þeirra mála sem unnið skyldi áfram að eins og fyrrv. ríkisstj. hafði mótað stefnuna um. Þegar niðurstöður nefndarinnar komu samþykkti ríkisstj. að skipa hóp fulltrúa frá nokkrum rn. til að vinna áfram að undirbúningi þess að hrinda því í framkvæmd. Hún hefur svo setið að störfum síðan. Hún telur að það þurfi betri upplýsingar, sem ekki muni fást nema á þann hátt sem kom fram í þessari auglýsingu, þannig að hægt sé að gera sér fyllilega grein fyrir umfangi þess. Þess vegna samþykkti ríkisstj. fyrir sitt leyti í síðustu viku að þessi auglýsing yrði birt. Ég tel því að þarna hafi á allan hátt verið eðlilega að málum staðið.



Herra forseti. Mér finnst hv. fyrirspyrjandi vera fullviðkvæmur í mátflutningi sínum og fyrir virðingu Alþingis og misskilja raunar hlutverk Alþingis. Það er nú svo, að löngum hefur verið lögð á það áhersla að með frv. fylgi sem nákvæmastar upplýsingar um hversu mikil útgjöld viðkomandi frv. hafi í för með sér eða hversu miklar fjárskuldbindingar. Ég sé ekki að hægt sé að gefa slíkar upplýsingar nema fyrir liggi hversu mikill vandi bænda er í sambandi við lausaskuldirnar. Ég vil jafnframt minna á að til kasta Alþingis hefur komið varðandi Bjargráðasjóð, og ég man aldrei eftir því að það hafi verið gagnrýnt að ríkisstj. hafi á hverjum tíma reynt að gera Alþingi grein fyrir þeim fjárhagsvanda sem Bjargráðasjóður hefur staðið frammi fyrir vegna erfiðleika t.d. í búskap. Ég vil líka taka það fram sérstaklega út af þessu, að fyrir skömmu var mikið rætt um að breyta reglum um lánstíma húsnæðisstjórnarlána og jafnframt var unnið að því að lengja lán húsbyggjenda. Ég minnist þess ekki að það hljóð hafi komið úr horni í sambandi við lausn þess máls að það væri að byrja á öfugum enda að byrja á því að reyna að kanna hversu mikil þörfin væri. Ég vil aðeins að þetta komi fram. Það er þýðingarlaust að leggja fram frv. hér án innihalds. Við afgreiðslu málsins á Alþingi verður að liggja fyrir um hversu miklar fjárhæðir er að tefla. Ég get ekki séð að það sé verra eða rýri á neinn hátt virðingu Alþingis þótt ríkisstj. reyni fyrir fram að auðvelda alþm. nauðsynlega gagnaöflun um efni þess máls sem fyrir liggur hverju sinni.



Herra forseti. Það er orðið mikið álitamál hér á hv. Alþingi hver er orðinn bær til þess að kenna hverjum. Hv. formaður þingflokks Bandalags jafnaðarmanna kveður sér hljóðs utan dagskrár og vekur athygli á að veðdeild Búnaðarbanka Íslands auglýsir í útvarpi um áform ríkisstj. um frv.flutning og óskar eftir því að umsækjendur um ákveðna fjárhagslega fyrirgreiðslu fari nú að láta til sín heyra. Hæstv. landbrh. svarar því til að hann sjái ekkert athugavert við þessa auglýsingu, með nokkrum fyrirvara þó. Hv. þm. Halldór Blöndal kveður fastar að orði og telur þetta á allan máta eðlilegt og notar tækifærið til að lýsa því yfir að aðrir hafi misskilið hlutverk Alþingis. Spurning er: Síðan hvenær hefur Alþingi Íslendinga framselt veðdeild Búnaðarbankans eða öðrum stofnunum úr því kerfi, hvaða lánasjóði sem manni þóknaðist nú að nefna, stéttarsambandi bænda, Framleiðsluráði landbúnaðarins, Sexmannanefnd, sem einhver hefur sagt að væri ellefti ráðherrann í hæstv. ríkisstj., sjálfvirkt umboð til að auglýsa í útvarpi eftir umsóknum samkv. áformum ríkisstj. um að setja lög á Alþingi Íslendinga, sem ekki eru fram komin? Svörin eru algjörlega út í hött. Eitt er að afla upplýsinga, sem þörf er á til að semja löggjöf, en að framselja þessum aðila fjárveitingavald og að þessi aðill skuli taka sér vald til að auglýsa frammi fyrir alþjóð með þessum hætti er auðvitað fyrir neðan allar hellur. Ég verð að segja fyrir mína parta að mér þykir meira en nóg komið, rifjandi upp nýliðna umr. um samskipti framkvæmdavalds og löggjafarvalds, að hæstv. landbrh. sér ekkert athugavert við það þótt hann hafi í allt s.l. sumar tekið sér vald sem forseti löggjafarvaldsins, sem hann hafði ekkert umboð til, notað það vald sem enginn hafði fengið honum til að eiga hlut að því að koma í veg fyrir að löggjafarvaldið fái að koma saman og starfa, tekið sér það vald að gegna starfi forseta og þar af leiðandi sem handhafi forsetavalds sem enginn hafði fatið honum og hann hafði ekkert umboð til frekar en einhver maður hér utan dyra. Þegar umr. um þetta fer fram er því svo að vísu svarað með þögninni, en væntanlega er hugarfarið hið sama og svörin eru í þessu tilfelli: Það er ekkert athugavert við þetta, með vissum ákveðnum fyrirvörum þó. Herra forseti. Mér þykir þetta meira en lítið athugavert. Það er mikill misskilningur að þarna sé bara um formsatriði að ræða. Það er mikill misskilningur. Þó að það sé að vísu rétt að Framsfl., sem raunverulega er handhafi þessa kerfis atts saman og þ. á m. veðdeildar Búnaðarbankans, hafi valdið óbætanlegu tjóni á lífskjörum fólks í þessu landi með þrálátri stjórnarsetu sinni í tólf, þrettán ár, þá er eiginlega meir en nóg komið ef það á að vera föst regla að aldrei skuli svo framsóknarmaður koma fæti milli stafs og hurðar í fyrirgreiðslukerfi þjóðarinnar að það skuli ekki mega opna þar upp á gátt og þar blasi við valdníðsla, pólitísk spilling og óþotandi ólýðræðisleg og gerræðisleg vinnubrögð.



Herra forseti. Aðeins örfá orð. Ég tek undir þá gagnrýni sem hér hefur komið fram á þau vinnubrögð sem um er rætt. En mér finnst ástæða til þess að spyrjast fyrir um hvort það liggi fyrir samþykki allrar ríkisstj. við þessari málsmeðferð og við þessari auglýsingu. Við höfum heyrt að hæstv. landbrh. telur ekkert við hana að athuga, en hvað með hina hæstv. ráðh.? Hvað með okkar ágæta fyrrv. forseta deildarinnar t.d., hæstv. iðnrh.? Ég hef litla trú á öðru en að honum þyki hér ærið misfarið með valdið og að honum þyki að Alþingi hafi sett niður með vinnubrögðum af þessu tagi. Ég vildi því gjarnan fá um það vitneskju og líklega getur hæstv. landbrh. svarað því: Var þessi auglýsing frá veðdeild Búnaðarbankans sett í fjölmiðla með samþykki allrar ríkisstj. eða er það einvörðungu hæstv. landbrh. sem hefur haft hér hönd í bagga?



Herra forseti. Ég hélt það hefði komið skýrt fram hjá mér í fyrri orðum mínum að auglýsingin eins og hún er orðuð hefði verið samþykkt á ríkisstjórnarfundi. Ræðan sem hv. 5. þm. Reykv. flutti var kannske nokkuð utan við það mál sem hér er til umr., en hann vék þar að starfi mínu sem fyrrv. forseta Sþ. Ég vildi nota þetta tækifæri til að ítreka það, sem ég sagði í hv. Ed. við umr. fyrr á þessu þingi, að ég tel að ég hafi ekki brotið nein lög eða reglur með því að gegna því starfi sem stjórnarskráin lagði mér á herðar þegar ég var kosinn forseti Sþ. í upphafi s.l. þings. Það er ákvæði í stjórnarskránni um að sá sem kjörinn er forseti Sþ. skuli vera einn af handhöfum forsetavalds. Undan þeirri skyldu getur hann ekki skotið sér og þeirri skyldu ber honum að gegna þangað til kjörinn hefur verið nýr forseti Sþ. samkv. ákvæðum stjórnarskrárinnar. Ég vil benda á að 1971 var Birgir Finnsson forseti Sþ. og hann gegndi vitanlega starfi sem handhafi forsetavalds allt þar til nýr forseti hafði verið kjörinn þegar Alþingi kom saman á venjulegum tíma 10. okt., enda þótt hann næði ekki kjöri í kosningunum sem þá fóru fram í júnímánuði. Hið sama gerðist 1979, er Oddur Ólafsson var kjörinn forseti sameinaðs þings, en hann var ekki í framboði í alþingiskosningunum 1979. Þá leið að vísu stuttur tími á milli þinga, en ég get ekki séð að lagalega skipti neinu máli hvort það líði ein vika eða fleiri. Þetta er sem sagt sú skylda sem stjórnarskráin leggur þeim á herðar sem er kosinn forseti sameinaðs þings. Þeirri skyldu ber honum að gegna.



Herra forseti. Umboð forseta þings til að gegna því virðulega embætti var nákvæmlega jafnlengi skenkt af kjósendum til hans og umboð annarra þm. Hann var forseti sameinaðs þings svo lengi sem það þing er hafði kjörið hann hafði umboð, en ekki lengur samkvæmt öllum ákvæðum stjórnarskrár. Fordæmi um að þessi ákvæði hafi verið brotin í reynd og jafnvel dæmalaus fordæmi, eins og þau að maður sem gegnt hafði þessu embætti og því næst fallið í kosningum hafi gegnt því áfram, samkvæmt upplýsingum forseta, eru víti til að varast en ekki dæmi til eftirbreytni.



Herra forseti. Vegna þeirrar umr. sem hér fer fram vildi ég að það sjónarmið mitt kæmi fram, að ég tel æskilegt að ekki sé verið að blanda saman málefnum framkvæmdavaldsins og löggjafarvaldsins, það beri að varast eins og kostur er, og það sé út af fyrir sig óæskilegt að vera að gefa í skyn hver verða muni afstaða Alþingis í sambandi við afgreiðslu frv. eða fyrirhugaða lagasetningu. En varðandi þá umr. sem fram hefur farið um þá aðstöðu sem hæstv. landbrh. var í á s.l. sumri sem einn að handhöfum forsetavalds, þá finnst mér að ekki sé saman að jafna þegar ráðh. á í hlut og þegar menn sem verið hafa þm. og eru endurkjörnir gegna þeim skyldum áfram. Á því finnst mér nokkur munur. Almennt séð er æskilegt að ekki þurfi að framlengja störf alþm. að kosningum loknum, en auðvitað getur það verið álitamál hvað fært þykir í þeim efnum. Ég er þeirrar skoðunar og var það á liðnu sumri, að þær aðstæður sem sköpuðust m.a. með því að hæstv. núverandi landbrh. hafði tekið við störfum sem slíkur og hafði verið forseti sameinaðs þings, sú staðreynd ásamt mjög mörgu öðru, væri nægilegt til að kalla þing saman strax á s.l. vori, ekki seinna en eftir að ríkisstj. hafði verið mynduð, og hefði þingið þó gjarnan mátt koma saman áður en það gerðist. - Þetta sjónarmið vildi ég að kæmi fram.



Herra forseti. Ég vil fyrst segja við hv. síðasta ræðumann, að hann neytti færisins og gaf út brbl. fyrir síðustu kosningar, ef ég man rétt, eftir að þing hafði verið sent heim. Ég sé því ekki með hvaða siðferðilega rétti hann talar um það hér, að rétt hafi verið að kalla þing saman eftir kosningar. Þeir Alþb.menn töfðu fyrir því að till. þess efnis næði fram að ganga s.l. vor og meðferð þessa hv. þm. á meðan hann var ráðh. á brbl.- valdinu var með þeim hætti að ég held að hann ætti sem minnst að tala um þau mál, satt að segja. Ég vil einnig taka það fram og spyrja um það, fyrst þeim tveimur hv. þm. sem síðast töluðu er svo heitt í hamsi út af því hverjir skuli vera handhafar forsetavalds, hvers vegna þeir tóku þennan þráð ekki upp á s.l. vori, þegar stjórnarskráin var hér til umr. og lagðar voru fram breytingar á stjórnarskránni. Eðlilegt hefði verið að taka málið upp þá  Ég vil svo að lokum aðeins segja það, út af því fjaðrafoki sem hv. 5. þm. Reykv. hefur hér blásið upp varðandi auglýsingu frá Búnaðarbanka, að Alþfl. beitti sér fyrir því á sínum tíma með Alþb. og Framsfl. að í lög var sett ákvæði þessa efnis - svo nákvæmlega rétt sé haft eftir, með leyfi hæstv. forseta: Þegar frv. er lagt fram skal liggja fyrir kostnaðarmat á till. frv. sem hafa í för með sér kostnaðarauka fyrir ríkissjóð. Skal slíkt mat liggja fyrir áður en ákvarðanir eru teknar, enda sé því skilað til þingnefndar á tilskildum tíma. Hér er að vísu verið að tala um að breyta lausaskuldum í lengri lán, en andinn á bak við þessa lagasetningu er sá, að þingnefndir fái sem fyllstar upplýsingar um hvaðeina sem snertir frv. sem fyrir liggja. Ég hygg að viðleitni Búnaðarbankans og hæstv. landbrh. með auglýsingunni um lausaskuldir bænda sé af þeim toga spunnin að það sé verið að reyna að hraða málinu og auðvelda Alþingi störf. Hins vegar kemur það ekki á óvart þó að Alþfl. leggist með ofurþunga gegn öllu því sem verða má til þess að gera rekstur búa hér á landi ódýrari og auðveldari, leggst með ofurþunga gegn hagsmunum bændastéttarinnar hvenær sem tækifæri gefst til.



Herra forseti. Það er út af því sem hér hefur komið fram varðandi störf forseta Sþ.  Út af innleggi hv. 5. þm. Reykv. í þessari umr., vefengingu á störfum forseta Sþ. frá þeim tíma að Alþingi lýkur störfum og nýjar kosningar hafa farið fram, og hann vék að fordæmum í þeim efnum. Ég vil benda hv. þm. á það, eins og hann sagði, að hér hafa verið fordæmi eða víti til að varast. 1974 var Alþingi rofið hinn 9. maí. Þáv. forseti Sþ. gaf ekki kost á sér aftur. Ég ætla að varpa þeirri spurningu til þm., og veit að hann getur svarað sjálfum sér í sambandi við það: Hver átti fyrir hönd Alþingis að gegna störfum handhafa forsetavalds, ef eitthvað hefði komið fyrir forseta Íslands á tímabitinu frá 10. maí þar til nýr forseti Sþ. var kjörinn?



Herra forseti. Spurt er um umboð þm. og embættismanna þings til að gegna störfum lengur en þingið hefur umboð til, og menn svara, eins og hér hefur heyrst, ævinlega með því að leita fordæma í þeim efnum. Nú vil ég vekja athygli á því, að það hafa verið lagðar fram till., bæði í umfjöllun stjórnarskrárnefndarinnar við breytingar á stjórnarskrá og hér á hv. Alþingi, sem svara þessum spurningum. Í fyrsta lagi höfum við Alþfl.-menn lagt fram till. um að heimildin til útgáfu brbl. verði afnumin. Í öðru lagi höfum við um leið lagt fram till. um að starfstími Alþingis verði endurskoðaður, þannig að Alþingi starfi samfellt og nefndir þingsins starfi samfellt. Það sé hins vegar á valdi meiri hl. þings að ákveða, hvenær þingið geri hlé á störfum sínum. - Þetta svarar bæði fsp. hæstv. viðskrh. sem og athugasemd hv. þm. Halldórs Blöndals. Því næst verð ég að gera eina aðra athugasemd. Hv. þm. Halldór Blöndal vitnaði í Ólafslög, þar sem kveðið er á um að kostnaðarmat skuli fylgja framlögðum frv. á Alþingi, og taldi þetta vera röksemd fyrir því að sjálfsagt væri að veðdeild Búnaðarbanka Íslands eða einhver önnur útlánastofnun úti í bæ auglýsti eftir umsóknum vegna vitaðra áforma um að ríkisstj. ætlaði hugsanlega að leggja fram lög á Alþingi. Þetta er endemis rugl og fyrir neðan virðingu hv. þm.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. landbrh. fyrir ótvíræð svör við þeirri spurningu hvort ríkisstj. öll stæði á bak við þessa ákvörðun og hef enga ástæðu til annars en að trúa hæstv. ráðh. En mér sýnist eftirtektarvert, að til varnar þessu af hálfu hæstv. ríkisstj. er enginn hæstv. ráðh. Sjálfstfl. fram sendur, heldur núv. hv. skrifari, sem oft og tíðum hefur ekki þótt í þeim herbúðum neitt æskilegur málsvari þeirra ákvarðana sem þar hafa verið teknar.  Að því er það varðar sem hv. þm. Halldór Blöndal sagði, þá sýnist mér augljóst, eigi að fara að hans röksemdafærslu, að hver einasti þm. yrði í hvert skipti sem hann hyggst flytja frv. til laga um aukna hlutdeild ríkisins, bankanna, Framkvæmdastofnunar ríkisins eða einhvers álíka fyrirtækis, að auglýsa í Ríkisútvarpinu eftir því hverjir vildu gjarnan eiga hlut að því máli sem væri um að ræða. Auðvitað er slík málsmeðferð hreint rugl og ekki sæmandi þó jafngreindum þm. og hv. þm. Halldór Blöndal ætti að vera.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um heimild til hækkunar á kvóta Íslands hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum. Í frv. þessu er farið fram á heimild til að hækka kvóta Íslands hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum úr 43.5 millj. sérstakra dráttarréttinda (SDR) í 59.6 millj. Jafnframt er Seðlabanka Íslands falið að leggja fram það fé sem nauðsynlegt er til hækkunar kvótans. Síðast þegar hækkun sem þessi var til meðferðar hér á Alþingi var hún samþykkt með lögum nr. 38 frá 26. maí 1979. Samkv. frv. mun kvóti Íslands hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum hækka um 16.1 millj. SDR, úr 43.5 í 59.6. Sérstök dráttarréttindi eru alþjóðlegur gjaldmiðill og ræðst verðgildi hans af verðgildi helstu viðskiptagjaldmiðla heims. Miðað við gengisskráningu hinn 20. sept. s.l. eru sérstök dráttarréttindi verðmeiri en Bandaríkjadalur, þannig að hækkun á kvóta Íslands samsvarar því 16.9 millj. dala eða 390 millj. kr. Er hér um að ræða hlut Íslands í áttina til almennrar hækkunar kvóta í Alþjóðagjaldeyrissjóðnum. Af hækkuninni er fjórðungur greiddur í sérstökum dráttarréttindum, en 3/4 hlutar í íslenskum krónum. Seðlabanki Íslands greiðir þann hluta kvótaaukningar sem greiddur er í SDR og myndar hann sérstaka gjaldeyrisinnstæðu hjá sjóðnum og telst áfram til gjaldeyrisforða Seðlabankans. Þátttaka Íslands í þessari almennu reglubundnu kvótahækkun eykur möguleika Íslands á hagstæðum lántökum hjá sjóðnum um margfalt þá upphæð sem lögð er fram í SDR. Er að mati viðskrn. okkur í hag að Ísland taki þátt í þessari hækkun. Að því er varðar samskipti Íslands við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn vil ég nefna að Ísland var meðal annars aðili að stofnun sjóðsins og hefur ætíð haft gagnleg tengsl við hann. Það var þó ekki fyrr en árið 1960 að Ísland tók lán hjá sjóðnum, 6.8 millj. Bandaríkjadala, í tengslum við efnahagsaðgerðir þær sem gripið var til á því ári. Síðan hefur Ísland þrisvar tekið lán hjá sjóðnum vegna gjaldeyrisjafnaðarerfiðleika, fyrst á árinu 1967– 1968 að upphæð 15 millj. dala, síðan á árunum 1974– 1976 að upphæð 62.2 millj. SDR, eða sem svarar 65.2 millj. dala, og loks árið 1982 jöfnunarlán að fjárhæð 21.5 millj. SDR eða 22.6 millj. dala og jafnframt 9 millj. SDR eða 9.4 millj. dala af gjaldeyrisinnstæðu Seðlabankans hjá stofnuninni. Öll lán sem tekin voru til og með 1976 hafa verið að fullu greidd. Skuldir frá 1982, 30.5 millj. SDR eða 32 millj. Bandaríkjadala, skal endurgreiða á næstu 3–5 árum. Í þessu sambandi má nefna að undanfarin ár hefur aðalstarfsemi sjóðsins verið fólgin í því að greiða úr greiðslujafnaðarerfiðleikum aðildarríkja hans. Ég vil ekki hafa fleiri orð um þetta frv. og leyfi mér, herra forseti, að leggja til að því verði vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn. Ég vildi mega vekja athygli nefndarinnar á því, að hér er um að ræða staðfestingu og þyrfti málinu að vera lokið fyrir lok nóvembermánaðar.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um heimild fyrir ríkisstj. til að auka hlutafé Íslands í Norræna fjárfestingarbankanum. Í frv. þessu er farið fram á heimild fyrir ríkisstj. til að auka hlutafé Íslands í Norræna fjárfestingarbankanum um 4 400 sérstök dráttarréttindi og leggja fram 10% þeirrar fjárhæðar eða 440 þús. SDR, sem samsvarar 13 millj. kr. miðað við gengisskráningu í lok septembermánaðar. Gert er ráð fyrir að greiða þurfi 110 millj. kr. SDR á hverju ári 1984–1986 eða þessar þrjár greiðslur, sem nema samtals um 9.7 millj. kr. Auk þess kemur til greiðslu vegna Íslands úr varasjóði bankans að upphæð 110 millj. SDR. Aukning hlutafjár í Norræna fjárfestingarbankanum er liður í tvöföldun hlutafjár bankans, sem tók til starfa á árinu 1976. Er aukning hlutafjárins talin nauðsynleg til að halda áfram hinni jákvæðu lánastarfsemi bankans, er, hlutverk hans er sem kunnugt er að veita lán og ábyrgðir með það í huga að hrinda í framkvæmd fjárfestingaráformum og efla útflutning í þágu Norðurlandaþjóðanna. Norðurlandaráð og ráðherranefnd Norðurlanda fjölluðu um mál þetta fyrr á þessu ári og á s.l. ári og samþykktu fyrir sitt leyti till. stjórnar bankans um aukningu hlutafjárins. Heimildir bankans til lánveitinga eru 2.5 sinnum hlutafé hans, þannig að við aukningu hlutafjárins fara þær úr 1000 millj. í 2000 millj. SDR, en sú hækkun samsvarar 29.4 milljörðum. Hlutur Íslands í aukningu hlutafjár bankans er 1.1%, en það er hin almenna hlutdeild Íslands í kostnaði við norrænt samstarf. Til ársloka 1982 var hlutur Íslands í fjárfestingarlánum bankans hins vegar talinn 7% eða 42.1 millj. SDR. Auk þess hefur bankinn veitt byggðalán til Íslands, sem nemur 9.6 millj. SDR. Lánin til Íslands nema því samtals 51.7 millj. SDR eða 1525 millj. kr. Þyngst vega fjárfestingarlán til Landsvirkjunar vegna Hrauneyjafossvirkjunar og til Íslenska járnblendifélagsins hf., en af öðrum lánum má nefna fjárfestingarlán til Ísnó hf., sem rekur laxeldisstöð að Lóni í Kelduhverfi, og byggðalán til Iðnþróunarsjóðs. Af því sem ég hef nú sagt má sjá að starf Norræna fjárfestingarbankans er dæmi um norrænt samstarf sem komið hefur að góðu gagni fyrir okkur Íslendinga. Ég leyfi mér, herra forseti, að leggja til að þessu frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn.



Herra forseti. Ég hef leyft mér ásamt hv. þm. Guðrúnu Agnarsdóttur, Guðrúnu Helgadóttur, Kristínu S. Kvaran og Kristínu Halldórsdóttur að flytja frv. til laga um endurmat á störfum láglaunahópa. Meginmarkmið þessa frv., eins og fram kemur í 1. gr., er að fá fram hlutlausa rannsókn og endurmat á störfum og kjörum láglaunahópa svo og úttekt á hlut þeirra í tekjuskiptingu og launakjörum í þjóðfélaginu. Áður en ég geri nánari grein fyrir efni þessa frv. langar mig að fara nokkrum orðum um tekjuskiptinguna í þjóðfélaginu. Þróun tekjuskiptingarinnar og sá frumskógur sem öll launa- og kjaramál eru í þjóðfélaginu er orðið alvarlegt umhugsunarefni, ekki aðeins fyrir verkalýðshreyfinguna heldur ekki síður fyrir stjórnvöld. Öll umr. um þessi mál, bæði við gerð kjarasamninga og í aðgerðum stjórnvalda til að bæta sérstaklega hag þeirra verst settu, fer út og suður því að allar forsendur, sem menn byggja ákvarðanatöku sína á, eru næsta marklitlar og handahófskenndar. Menn ganga ráðvilltir um í því völundarhúsi sem þróun kjaramála og tekjuskiptingar hafa leitt þá í þegar verið er að leita raunhæfra aðgerða til að bæta kjör þeirra verst settu, enda virðast útgöngudyrnar fáar þegar kemur að ákvarðanatöku um að bæta hag þeirra verst settu. Og hver er árangurinn? Við sjáum hann fyrir okkur í þjóðfélaginu, í hrikalegri misskiptingu lífskjara og aðstöðu manna í þjóðfélaginu. Við sjáum fyrir okkur að þúsundir heimila í landinu geta ekki framfært sig og eiga ekki fyrir brýnustu nauðþurftum, jafnvel þótt tvær séu fyrirvinnurnar og unnið sé myrkranna á milli. Við sjáum líka fyrir okkur á lífskjörum og lífsstíl margra, að hér getur ekki allt verið með felldu í tekjuskiptingunni í þjóðfélaginu og ekki bara í tekjuskiptingunni, heldur spila hér inn í líka skattamálin og hvernig sumir sleppa alltaf undan að greiða sinn skerf til samfélagslegra þarfa. Skattamálin eru auðvitað kapítuli út af fyrir sig, sem full ástæða væri til að gera nánari skil þó ég fari ekki út í það nú, en við fengum smáumr. utan dagskrár um daginn varðandi skattamálin og hve nauðsynlegt er að taka á skattsvikum í þessu þjóðfélagi. En varðandi tekjuskiptinguna sjálfa, þá er ekkert sem getur réttlætt svo mikinn mun á kjörum manna í þjóðfélaginu sem við sjáum endurspeglast í hinum geysilega mismun sem er á lífskjörum hinna ýmsu þjóðfélagshópa. Það er gjarnan talað um að það sé verðmætasköpunin sem skiptir máli, sem sé grundvöllur þess sem til skiptanna er í þjóðfélaginu. Jú, mikið rétt, en á hverjum hvílir þungi verðmætasköpunarinnar? Ég fullyrði að hann hvílir ekki síður á Iðjufólkinu, á konunum í Framsókn, og Sókn og verkamönnunum í Dagsbrún en atvinnurekendunum sjálfum eða þeim sem er uppi í píramídanum eða fílabeinsturninum í hverri atvinnugrein. Við getum borið saman annars vegar lífskjör verkafólks almennt í þjóðfétaginu og stjórnenda atvinnurekstrar eða yfirmanna í hinum ýmsu starfsgreinum hins vegar. Hvað réttlætir þann mikla mismun sem er á kjörum þessa fólks? Ég fæ ekki séð það. Ég fæ ekki séð hvaða þjóðfélagslegt réttlæti er í því að fólk sem slítur sér út fyrir aldur fram með líkamlegri erfiðisvinnu og vinnuþrælkun við undirstöðuatvinnugreinarnar í þjóðfétaginu skuli samt ekki eiga fyrir nauðþurftum eða mat út mánuðinn meðan aðrir, sem ekki verður séð að leggi meira vinnuframlag til verðmætasköpunar í þjóðfélaginu, lifa við kjör sem svo mikill munur er á sem raun ber vitni. Í raun er hann svo mikill að það er nánast eins og svart og hvítt í samanburði. Við höfum það fyrir okkur víðs vegar í þjóðfélaginu, hve hrikalegur munur er á lífskjörum og fjárhagslegum aðstöðumun manna. Ég get nefnt dæmi af Dagsbrúnarmanninum sem kom að máli við forustumenn Dagsbrúnar og spurði þá hvort þeir gerðu sér ekki grein fyrir því hvað væri að gerast í tekjuskiptingunni í þjóðfélaginu og um leið hvernig þeir ætluðu Dagsbrúnarverkamanni að lifa af þessum 60 kr. á tímann sem þeir semdu um fyrir þá. Hann sagðist vinna myrkranna á milli til að eiga fyrir allra brýnustu framfærslu heimilisins, en það dygði hvergi til, og svo mikill væri vinnuþrældómurinn að allt eðlilegt fjölskyldulíf færi forgörðum. Hann átti enga orku til að sinna börnum og heimili að loknu dagsverki. Hann tók samanburð og sagðist vinna þessa dagana við að koma upp vestur á Seltjarnarnesi nuddpotti sem vantaði við hlið sundlaugar sem fyrir var úti í garði hjá einum af mörgum velmegunarpostulum þessa þjóðfélags. Hann svimaði hreinlega þegar hann kom inn í híbýli þessa manns, þar sem allt var í marmara, krystal og harðviði. Hvernig er tekjuskiptingu þessa þjóðfélags eiginlega háttað? spurði hann. Hvað ætlið þið okkur verkamönnunum eiginlega með þessum sultarlaunum, sem þið semjið um fyrir okkur, sem hvorki duga til þess að við getum klætt né brauðfætt okkar fjölskyldu, þrátt fyrir mikinn vinnuþrældóm við að koma upp nuddpottum í görðum þeirra sem leyft geta sér slíkan munað vegna þess aðstöðumunar og þess fyrirkomulags tekjuskiptingar sem þjóðfélagið hefur búið þeim? Þessi maður var ekki að biðja um nuddpott. Hann var aðeins að biðja um að eiga fyrir framfærslu og nauðþurftum sinnar fjölskyldu. Ég skal taka annað dæmi. Í dagblaði fyrir skömmu lýsti einstæð móðir með tvö börn því, hvernig væri að framfleyta sér af kaupi sem hún hefur, en hún vinnur eitt af þessum hefðbundnu kvennastörfum. Hún lýsir því hvernig hún vann á spítala allan daginn. Hún lýsir því hvernig hún þurfti að neita sér um ýmislegt sem telja verður til nauðþurfta í mat í þjóðfélaginu, svo sem kjöt og grænmeti. Þessi einstæða móðir sagði: Svo segja menn að við verðum að spara. Og hún spyr réttilega: Spara hvað? „Þetta var of mikið fyrir mig“, sagði hún, „taugarnar gáfu sig í vinnunni einn daginn. Það var trúlega heppni að ég vann á spítala því að ég var lögð beint inn og var þar í hálft ár.“ Hún lýsir kjörum sínum með eftirfarandi hætti: „Það sem ég verð að gera til að framfleyta börnunum er að standa í biðröð hjá Félagsmálastofnun og vera ein af þessum lýð sem rænir og ruplar fé af skattborgurunum. Maður getur ekki litið framan í fólk vitandi að maður sé að éta það út á gaddinn. Þessi biðröð er ekki skemmtileg og það eru margir sem brotna þar niður. Það gerði ég líka.“ Og hún heldur áfram og segir: „Þegar hið opinbera er komið með fólk á laun við það að benda konum eins og mér á að við verðum bara að gefa börnin því að við getum þetta ekki, þá er von að mann langi til að gubba þegar maður sér þessa karla sem lifa sældarlífi og segja manni að spara og spara. Ég var oft komin á fremsta hlunn með að fara heim til ókunnugs fólks, sem ég vissi að hafði nóg, og biðja það að selja t.d. einn af bílum sínum svo að ég þyrfti ekki að gefa börnin mín.“ Við skulum taka aðra reynslusögu af einstæðri móður, sem sagði eftirfarandi á ráðstefnu Sambands Alþýðuflokkskvenna um launamálin nýlega: „Erfiðleikarnir hrönnuðust upp meðan ég gekk með seinna barnið. Ég hef góða menntun til skrifstofustarfa og vann hjá einu stærsta útgerðarfélagi hér í borginni. Svo vill til að við vorum þrjú sem unnum þarna og vorum einstæðir foreldrar, tvær konur og einn karlmaður. Ef við stúlkurnar þurftum að vera heima vegna veikinda barna okkar vorum við spurðar hvort við ætluðum að vinna það af okkur eða taka launalaust leyfi. Slíkar spurningar voru aldrei lagðar fyrir karlmanninn undir sömu kringumstæðum. Og þegar ég varð að taka frí til að eignast stúlkuna, þá óskaði skrifstofustjórinn eftir því að ég kæmi ekki aftur. Stúlka með tvö börn væri ekki æskilegur starfskraftur. Því hófst þriggja mánaða leit að atvinnu þegar ég kom af fæðingardeildinni. Niðurstaðan varð alls staðar sú sama. Kona með tvö ungbörn var ekki sá starfskraftur sem þeir leituðu að. Og við bættist einnig að á miðju sumri var mér sagt upp húsnæði og þegar allt um þraut fékk ég inni hjá Félagi einstæðra foreldra í Skerjafirði.“ Þetta eru vissulega ekki fallegar sögur, en þetta eru reynslusögur úr hinu daglega lífi. Þetta er hinn blákaldi veruleiki, sem alltof margir verða að lifa við, enda hefur þunginn á Félagsmálastofnun Reykjavíkur til að mynda vaxið um 20% á þessu ári. Það er talað um að þjóðartekjur okkar hafi vaxið mun meira en flestra annarra OECD-ríkja síðustu 2–3 áratugi og við séum í hópi 10 ríkustu þjóða heims. Bágborin staða margra heimila í landinu endurspeglar alls ekki þá staðreynd. Hún endurspeglar þvert á móti að gæðum og þjóðartekjum þessa lands sé misskipt og að aðstöðumunur sé hrikalegur og sú velmegun, sem gæði þessa lands þó hafa skilað okkur, sé langt frá því að geta endurspeglað sanngjarna eða réttláta tekjuskiptingu í þjóðfélaginu. Ég sagði áðan að hægt væri að líkja frumskógi launakjara og tekjuskiptingar í þjóðfélaginu við völundarhús sem enginn fyndi útgöngudyr á. En af hverju er það? Það er vegna þess að stjórnvöld og verkalýðshreyfingin hafa verið sofandi fyrir þeirri þróun sem átt hefur sér stað. Og hver er sú þróun? Jú, að kauptaxtarnir, sem ávallt er um deilt í öllum kjarasamningum, eru næsta marklausir. Þeir gefa rétta mynd af kjörum láglaunafólksins í þjóðfélaginu, sem lifa þarf af hungurtöxtum sem samið er um við atvinnurekendur. En er skipt þar öllu sem til skiptanna er? Nei, aldeilis ekki. Stórum hluta þess sem til skiptanna er er skipt fram hjá öllum kjarasamningum. Í raun er það svo, að atvinnurekendur ráða einhliða eftir eigin geðþótta verulegum hluta tekjuskiptingarinnar með yfirborgunum, kaupaukum og fríðindum sem að stærstum hluta renna til þeirra betur settu. En við samningaborðið er alltaf sami söngurinn, að það sé ekkert til skiptanna. En er það svo? Er því ekki skipt fram hjá samningum eftir geðþótta atvinnurekenda? Gert er ráð fyrir ákveðnu launaskriði fram hjá kjarasamningum í útreikningum um kaupmátt á næsta ári. Varla gengur það til hinna lægst launuðu. Og á hverju bitnar þessi þróun, sem að mestu hefur verið látin afskiptalaus af stjórnvöldum og verkalýðshreyfingu? Jú, auðvitað láglaunafólki. Ég tel að þessi þróun hljóti að vera orðin æðimikið umhugsunarefni fyrir verkalýðshreyfinguna og launþega almennt. Það er staðreynd, sem ég tel að verkalýðshreyfingin gefi alltof lítinn gaum, að atvinnurekendur komast upp með án teljandi mótþróa að ráða einhliða stærri og stærri hluta af tekjuskiptingunni í þjóðfélaginu. Staðreyndin er raunar sú, að kjarasamningar, sem árlega er um deilt í hverjum kjarasamningum, sýna aðeins hluta tekjuskiptingarinnar í þjóðfélaginu, þ.e. raunverulega kjör þeirra lægst launuðu í þjóðfélaginu. Það er líka staðreynd, sem verkalýðshreyfingin verður að horfast í augu við, að hún er aðeins samningsaðili fyrir láglaunafólkið í þjóðfélaginu. Þeir sem við betri kjörin búa semja í raun um sín kjör sjálfir með duldum greiðslum, yfirborgunum eða á annan hátt. Aðeins sú staðreynd hlýtur að segja okkur að baráttuaðferðir verkalýðshreyfingarinnar eru orðnar fyrir löngu úreltar. Lítum á það, að í einu samkrulli og samfloti setjast fulltrúar bæði hærra launuðu hópanna og þeirra tekjulægstu kannske árlega saman við samningaborðið, þar sem langur tími fer í að ræða um örfá prósentustig. Hin raunverulega tekjuskipting, hvað er raunverulega til skiptanna og hvað sé réttlát tekjuskipting með tilliti til hinna ýmsu eðlisþátta vinnunnar, er sjaldnast til umræðu. Tíminn fer í að semja um einhverja meðaltalsprósentu, sem allir fá og þegar upp er staðið skilar það í raun þeim tekjulægstu minnstu. Síðan eru það atvinnurekendurnir sem ákveða einhliða hvernig stórum hluta af kökunni er skipt til hinna betur launuðu í þjóðfélaginu. Tekjuskiptingin og öll kjarasamningagerð er orðinn einn skrípaleikur og komin í algera sjálfheldu, raunar á blindgötu sem ekki verður fundin leið út úr nema stjórnvöld grípi í taumana. Ég er ekki með þessu að segja að stjórnvöld eigi að fara að skipta kökunni og skipta upp launakjörum í þjóðfélaginu, heldur tel ég að stjórnvöld geti höggvið á þann hnút og þá endaleysu sem kjaramálin eru komin í. Þessi þróun hefur fengið að viðgangast óáreitt, og ég vil leyfa mér að gagnrýna bæði stjórnvöld og verkalýðshreyfinguna fyrir sofandahátt í þessu máli. Afleiðing þessa er auðvitað sú, að aldrei hefur verið hægt að finna neinar vitrænar leiðir, hvorki í aðferðum stjórnvalda né við samningsborðið hjá aðilum vinnumarkaðarins, til að bæta sérstaklega og á raunhæfan hátt kjör þeirra verst settu í þjóðfélaginu. Ég tel að stjórnvöld geti höggvið á þann hnút sem fyrir hendi er með því að fá upp á borðið hina raunverulegu tekjuskiptingu á launakjörum í þjóðfélaginu. Ég geri mér grein fyrir að hér er ekkert einfalt mál á ferðinni, en undan því verður ekki vikist. Slík úttekt gæti síðan verið undirstaða til að einfalda frumskóg launataxta og ýmissa kjaraatriða, en á grundvelli slíkra upplýsinga er frekar hægt að ákvarða hvaða aðferðum sé hægt að beita til að auka laun og tekjur þeirra einstaklinga eða hópa sem verst eru settir og jafna á þann hátt tekjuskiptinguna í þjóðfélaginu. Verkalýðshreyfingin verður að grafast fyrir um hvað liggur til grundvaltar því, að þeir sem hvað mest leggja á sig við vinnu í undirstöðuatvinnugreinum þjóðfélagsins bera minnst úr býtum og hvað liggur til grundvallar taxtauppbyggingunni og öðrum kjaraatriðum og duldum greiðslum og yfirborgunum sem þróað hafa óþolandi launamisrétti í þessu landi. Það er í raun orðið óþolandi hvernig ýmsir hópar hafa komist upp með að ná fram lífs- og launakjörum sem eru í engu samræmi við vinnuframlag þeirra eða eðli vinnunnar. Ég geri mér fulla grein fyrir því, að það er þungur dómur á verkalýðshreyfinguna og stjórnvöld sem ég hef hér sett fram, en það verður að hafa það. Það er ekki lengur hægt að horfa upp á að ekkert sé gert í þessu máli. Það er ekki lengur hægt að horfa upp á hvernig teknar eru handahófskenndar ákvarðanir, sem í raun bitna á þeim lakast settu því að allar forsendur vantar og þekkingu og yfirsýn yfir þann frumskóg sem kjaramálin og launakjörin almennt eru. Á Alþingi hefur verið flutt tillaga um að þessi úttekt fari fram á tekjuskiptingu og launakjörum í þjóðfélaginu. Það vantar ekki og það vantaði ekki heldur að hv. alþm. væru tilbúnir að stuðla að og samþykkja hér á hv. Alþingi að úttekt færi fram á raunverulegri tekjuskiptingu og launakjörum í þjóðfélaginu. En það nægir bara ekki þegar ekkert er gert með slíka ályktun frá Alþingi. Í apríl 1980 var samþykkt till. okkar Alþfl.-manna um að slík úttekt færi fram, en framkvæmdavaldið hefur ekkert gert með þá till. enn þá. Hún liggur sennilega í einhverri skúffu í rn., eins og margar tillögur sem samþykktar eru á hv. Alþingi. Það eru geðþóttaákvarðanir framkvæmdavaldsins sem ráða hvort vilji Alþingis, sem fram kemur í samþykktum tillögum héðan frá Alþingi, komist í framkvæmd eða ekki. Það er einnig umhugsunarefni þegar verið er að ræða stöðu löggjafarvaldsins gagnvart framkvæmdavaldinu og eftirlitshlutverk Alþingis með framkvæmdavaldi. Í því frv. sem hér er til umr. felst að lögbundið verði að þessi úttekt fari fram á tekjuskiptingunni í þjóðfélaginu. Margir verða eflaust til að segja að þar sem gert er ráð fyrir tímabundinni skipan nefndar, sem hafi þetta verkefni með höndum ásamt endurmati á störfum láglaunahópa, þá væri eðlilegra að flytja um það þáltill. En sú leið dugar einfaldlega ekki. Hún hefur verið reynd. Alþingi verður að taka af skarið í þessu efni með því að skylda framkvæmdavaldið með lögum til að svo verði gert. Svo einfalt er málið. Herra forseti. Ég mun nú snúa mér að því að gera grein fyrir efni einstakra greina í frv. Ég hef þegar lýst markmiði þess, sem er að fá fram hlutlausa rannsókn og endurmat á störfum og kjörum láglaunahópa svo og úttekt á hlut þeirra í tekjuskiptingunni. Í því skyni skal félmrh. skipa fimm manna nefnd sérfróðra aðila í vinnumarkaðsmálum, vinnurannsóknum og starfsmati. Eins og fram kemur í 2. gr. frv. er ekki gert ráð fyrir að aðilar vinnumarkaðarins eigi sæti í nefndinni, heldur skuli nefndin kveðja sér til ráðuneytis aðila vinnumarkaðarins eftir því sem þörf er á. Hér er ég sjálfsagt komin að viðkvæmum punkti, sem krefst nokkurrar umfjöllunar. Fyrst er á það að líta, að eitt af meginverkefnum þessarar nefndar er að endurmeta störf láglaunahópanna og að skilgreina hvað er láglaunahópur og hverjir skipa slíka hópa. Í því sambandi er vert að benda á að áratugum saman hefur verið um það deilt hvaða hópar í þjóðfélaginu séu láglaunahópar og lágtekjuhópar. Hefði eining tekist um það milli aðila vinnumarkaðarins lægi sú skilgreining fyrir og þá væri auðveldara að ákveða hvaða aðferðum hægt væri að beita til að hækka laun og tekjur láglaunahópanna í þjóðfétaginu. Með tilliti til þess að það hefur ekki tekist eining um það hjá aðilum vinnumarkaðarins enn og engin niðurstaða er fengin í því máli, þá tel ég ekki miklar vonir til þess að aðilar geti komið sér saman um slíka skilgreiningu. Því er það skoðun flm. að slík rannsókn verði bæði fljótvirkari og síður hlutdræg ef hún er í höndum sérfróðra aðila sem betri aðstöðu hafa til að leggja hlutlægt mat á verkið. Væri slík nefnd skipuð aðilum vinnumarkaðarins er viss hætta á að hver færi að toga í sinn spotta og ekki fengjust hlutlægar niðurstöður úr slíkri rannsókn, ef niðurstaða fengist þá yfirleitt. Á það ber einnig að líta í þessu sambandi, að ekki er á neinn hátt verið að ganga fram hjá aðilum vinnumarkaðarins, því að ætlast er til að þeir séu kallaðir til ráðuneytis um mátið án þess þó að eiga beina aðild að nefndinni. Auk þess má benda á að niðurstaða nefndarinnar er ekki bindandi fyrir aðila vinnumarkaðarins, heldur fremur leiðbeinandi og til þess gerð að auðvelda þeim alla ákvarðanatöku. Í síðustu mgr. 2. gr. er lagt til að nefndin hafi heimild til að láta fara fram sérfræðilegar athuganir og nefndin hafi aðgang að gögnum opinberra stofnana sem nauðsynlegar eru að hennar mati. Vera má að einhver bendi á að eðlilegra sé að verkefni þessarar nefndar, eða a.m.k. hluti af verkefnum þessarar nefndar, skuli vera í höndum þeirra stofnana í þjóðfélaginu sem hafi með að gera kjararannsóknir. Í því sambandi má benda á verkefni sem láglaunanefnd er ætlað samkv. 3. gr. Þegar á þau er litið er ljóst að þau verkefni tengjast hvert öðru og nauðsynlegt að þetta sé allt á hendi þeirrar nefndar, sem hér er lagt til að verði sett á fót, og hún hafi heildaryfirsýn yfir allt verkið vegna þess að þetta tengist allt hvert öðru. Vissulega má benda á stofnanir, sem hafa ýmsar tölfræðilegar upplýsingar með höndum sem tengjast kjararannsóknum, eins og Þjóðhagsstofnun og Hagstofan og ekki síst kjararannsóknanefnd. Ég tel að miðað við verkefni þessarar nefndar sé ekki rétt eða eðlilegt að fela þessi verkefni slíkum stofnunum eða stíla verkefni nefndarinnar úr tengslum hvert við annað. Í því sambandi bendi ég á að meginverkefni þessarar nefndar er að hafa með höndum endurmat eða starfsmat á störfum láglaunahópanna, en slík verkefni hafa þessar stofnanir ekki haft með höndum. Auk þess má benda á að kjararannsóknanefnd er samstarfsvettvangur aðila vinnumarkaðarins og starfsemi hennar ekki bundin í neinum lögum, en það er einmitt til þess ætlast, eins og ég benti á áðan í 2. gr., að aðilar vinnumarkaðarins hafi ekki þetta verkefni með höndum, sem hér er lagt til, af ástæðum sem ég greindi frá áðan. Vissulega getur það verið svo, að hluti af þessum verkefnum gæti verið í höndum t.d. kjararannsóknanefndar, svo sem einhverjir upplýsingaþættir er snerta úttekt á tekjuskiptingu og launakjörum, enda er til þess ættast að láglaunanefnd hafi samráð við þessa aðila, sem með einum eða öðrum hætti fjalla um það verkefni sem fela á nefndinni í frv., þ.e. kjararannsóknanefnd, Þjóðhagsstofnun, Hagstofan, Jafnréttisráð - og félagsvísindadeild Háskólans væri ekki óeðlilegt að nefna í þessu sambandi. Hins vegar er um það að ræða í 2. gr. frv. að nefndin hafi heimild til að láta fara fram sérfræðilegar athuganir og hafi aðgang að gögnum opinberra stofnana, sem nauðsynlegar eru að hennar mati, og þar gæti, eins og ég nefndi áðan, komið til að kjararannsóknanefnd hefði á hendi í samráði við nefndina ákveðna upplýsingaöflun í þessu sambandi, þó verkstjórn og öll samræming á störfum þeim sem í þessu frv. felast sé í höndum láglaunanefndar. Eitt atriði vil ég einnig nefna, sem að kjararannsóknum lýtur. Ég tel að hægt væri að nota miklu meira til upplýsingaöflunar um raunverulega tekjuskiptingu en gert hefur verið, ef vilji væri fyrir hendi, upplýsingar sem hægt væri að fá fram um tekjur einstakra hópa og atvinnustétta í þjóðfélaginu í gegnum skattframtölin. Ég minni á að á tveim undanförnum þingum hef ég lagt fram frv. um breytingu á skattalögum þess efnis, að kjararannsóknanefnd fái aðgang að skattframtölum með sama hætti og Hagstofan og Þjóðhagsstofnun. Einnig var í því frv. lagt til að skattstjóri mundi í samráði við kjararannsóknanefnd ákveða með hvaða hætti sundurliðun launa á launamiðum skyldi skilað inn til skattstjóra, þannig að hægt væri að fá úr þeim ítarlegri upplýsingar um launakjör í þjóðfélaginu en nú er mögulegt. Eins og nú er er einungis hægt að fá í skattframtölum upplýsingar um heildarlaunagreiðslur og vinnuvikur, sem er ófullnægjandi ef nota á þessi skattframtöl til kjararannsókna. Væri um að ræða að vinnutími yrði meira sundurliðaður, svo sem dagvinnutímar, eftir- og næturvinnutímar, þá opnuðust alveg nýir möguleikar á fljótvirkari leið til kjararannsókna en við höfum nú. Ég tel, herra forseti, rétt að benda á þessa leið nú þegar við fjöllum um þetta frv. sem felur í sér að framkvæmdar verði kjararannsóknir og úttekt á tekjuskiptingunni í þjóðfélaginu, og tel að sú leið sem við höfum í upplýsingaöflun um kjaramál gegnum skattframtöl hafi ekki verið nýtt sem skyldi. Ég vil nú snúa mér að 3. gr. þessa frv., en í þeirri grein kemur fram hvaða verkefni láglaunanefndin á að hafa með höndum. Það er í fyrsta lagi að upplýsa hvernig raunveruleg tekjuskipting og launakjör eru innan starfsgreina og milli þeirra. - Ég tel ekki, herra forseti, nauðsynlegt að fara út í það frekar en ég hef hér gert hve nauðsynlegt er að fá fram upplýsingar um raunverulega tekjuskiptingu í þjóðfélaginu og þá um leið hlut láglaunahópanna í tekjuskiptingunni, en það er auðvitað undirstaða þess að hægt sé að meta hvort hlutdeild láglaunahópanna í tekjuskiptingunni í þjóðfélaginu er óeðlilega lág miðað við vinnuframlag, eins og eitt af verkefnum þessarar nefndar er. Í annan stað á nefndin að skilgreina hvað er láglaunahópur og hverjir skipa slíka hópa. Ég geri mér fulla grein fyrir því, að hér er um viðkvæmt og vandasamt verkefni að ræða. Engu að síður tel ég óumflýjanlegt að reynt verði að skilgreina það af sérfróðum aðilum í vinnumarkaðsmálum, vinnurannsóknum og starfsmati, sem færir eru um að leggja hlutlægt mat á verkið, en það hefur ekki verið áður gert svo að ég viti til. Í þriðja lagi er lagt til að gerð verði á því könnun og það metið, hvort láglaunastörf, ekki síst hefðbundin kvennastörf, séu metin óeðlilega lágt til launa miðað við önnur sambærileg störf á vinnumarkaðinum. Samanburður skal annars vegar gerður á störfum faglærðra láglaunahópa og hins vegar ófaglærðra hópa. - Það er staðreynd, sem ég trúi ekki að nokkur mæli gegn, að flestöll hefðbundin kvennastörf eru metin til lægstu launa í þjóðfélaginu. Um það mætti nefna mörg dæmi. Ég get nefnt konurnar á Sóknartöxtunum inni á spítölunum, konurnar í þvottahúsinu, ég gæti nefnt konurnar í ræstingu, konur við barnagæslu, konur sem sinna uppeldismálum, konur á saumastofum og fleiri dæmi mætti taka. Þetta eru allt störf sem metin eru til lægstu launa í þjóðfélaginu. Sama má reyndar segja um konurnar í frystihúsunum, en þær geta bætt sér upp sína taxta með miklum vinnuþrældóm í bónusvinnu. Kona í frystihúsi, sem fengin var til að lýsa störfum og kjörum kvenna í frystihúsi á ráðstefnu sambands Alþýðuflokkskvenna nýlega, sagði eftirfarandi, með leyfi forseta: „Ég er viss um að ég get með góðri samvisku, án þess að vanmeta störf annarra verkakvenna, sagt að það sé leitandi að þeirri stétt launþega sem þarf að hafa eins mikið fyrir launum sínum og konan í frystihúsinu. En hversu lengi endist hún?“ sagði þessi kona. Þrátt fyrir það, eins og fram kemur hjá þessari konu, að hér sé um raunverulega vinnuþrælkun að ræða, þá hafa konur í fiskvinnu viljað viðhalda þessu bónuskerfi, en bónusinn er þeirra leið til að bæta sér upp þann hungurtaxta sem þær hafa í fiskvinnslunni. Það má vafalaust leita ýmissa skýringa á því og menn hafa sjálfsagt á því misjafnar skoðanir, hvers vegna hin hefðbundnu kvennastörf eru svo lágt metin í þjóðfélaginu sem raun ber vitni. En hvaða skýringu sem menn hafa á því, þá er ekkert sem réttlætir að þessi störf skuli metin til lægstu launa í þessu þjóðfélagi. Það mætti auðvitað tilgreina hér mörg dæmi frá vinnumarkaðinum, sem viðkemur þessum hefðbundnu kvennastörfum, sem sýndu í raun fram á óréttlætið í þessum málum. Ég vil t.d., með leyfi forseta, vitna í Ásgarð frá mars 1980, sem er rit opinberra starfsmanna, en þar kemur eftirfarandi fram í grein eftir Helgu Ólafsdóttur bókavörð: „Sé litið í síðustu kjarasamninga Reykjavíkurborgar kemur margt fróðlegt í ljós. Í 5. launaflokki eru til að mynda aðstoðarstúlkur, kennarar við Fossvogsskóla og afgreiðslumenn í birgðastöðvum. Þær fyrrnefndu bera ábyrgð á börnum, en þeir síðarnefndu á sópum, kústum og perum. Í 6. launaflokki eru t.d. sjúkraliðar, sem hafa að baki a.m.k. tveggja ára nám í framhaldsskóla og eins árs sérnám. Í sama flokki og fjölmörgum hærri launaflokkum eru karlastörf þar sem engrar menntunar umfram skyldunám er krafist, nema e.t.v. stuttra námskeiða. Matráðskonur nokkurra minni sjúkrastofnana, sem bera ábyrgð á fæði sjúkra, eru í 9. launaflokki. Í sama flokki er til að mynda aðstoðaráhaldavarsla. Deildarljósmæður, sem bera ábyrgð á lífi ungbarna, eru í 12. launaflokki. Í sama flokki er verkstjórn við meindýraeyðingu. Vandlega skal tekið fram að engir í ofangreindum viðmiðunarhópum karla eru tíndir til af því að ég álíti að þessir menn séu oflaunaðir, heldur er hér nánast um tilviljunarkennt val að ræða. Augljóst er af þessum dæmum, að í starfsmati skýtur töluvert skökku við. Ábyrgð, menntun eða fyrri reynsla eru smánarlega lítils metnir þættir þegar um dæmigerð kvennastörf er að ræða. Dæmigerð karlastörf eru aftur á móti metin til jafns við fyrrgreind störf, enda þótt menntunarkröfur séu litlar eða engar og ábyrgð bundin við dauða hluti. Konur fjölmenna í heilbrigðisstéttirnar oft og tíðum vegna reynslu við t.d. uppeldis- og húsmóðurstörf, e.t.v. vegna meðfæddrar tilhneigingar. Afleiðingin er sú, að þessi störf ásamt störfum að fóstrun og uppeldi barna eru lægst metin allra starfa. Af þessu leiðir að fólk með löngun og hæfileika fælist launanna vegna frá störfum þar sem mannslíf eru í veði og grunnur er lagður að framtíð barnanna okkar. Streymið í þessi störf einskorðast svo til eingöngu við annað kynið, sbr. unglingspiltinn sem hafði gott lag á börnum, en sagði: „Heldurðu að ég ætli að fara að vera á þínu framfæri alla ævi, mamma mín,“ þegar móðirin stakk upp á því að hann legði fyrir sig fósturstörf.“ Og í Ásgarði í okt. 1981 kemur eftirfarandi fram hjá Helgu Ólafsdóttur bókaverði, með leyfi forseta: „Skrifstofumenn og fulltrúar eru starfshópar sem stunda óskilgreind skrifstofustörf. Þegar ráðið er til þessara starfa er frekar krafist almennrar menntunar en sérhæfðrar þekkingar á einhverju sviði. Sannleikurinn er þó sá, að skrifstofumenn þurfa oft og tíðum að búa yfir góðri íslenskukunnáttu og jafnframt kunnáttu í öðrum tungumátum ásamt færni í vélritun og notkun annarra skrifstofuvéla. 65% kvenna í skrifstofustörfum eru skrifstofumenn og allur obbi þeirra er launaður í 10. launaflokk og lægra, en aðeins 13% karla eru skrifstofumenn. Aftur á móti eru aðeins 13% kvenna í störfum fulltrúa, en 39% karla. Þeir eru jafnframt yfirgnæfandi í enn þá æðri skrifstofustörfum, svo sem í stöðum deildarstjóra og skrifstofustjóra. Fulltrúar eru oftast næstu yfirmenn skrifstofumanna og sjálfsagt er töluvert almennt að skrifstofumenn hækki í fulltrúa, sérstaklega ef þeir eru karlar. Ekki þarf þó að vera mikill eðlismunur á þessum tveim störfum. Dæmi eru þess að skrifstofumaður, kona, og fulltrúi, karl, sitji saman á skrifstofu og vinni sömu störf fyrir ójöfn laun. Enginn vafi leikur á því, að hjá því opinbera starfar fjöldi kvenna við vandasöm verk sem þarfnast mikillar færni undir því óskilgreinda og víðfeðma starfsheiti skrifstofumaður og er gróflega haldið niðri í launum.“ Einnig má henda á annað atriði, sem fram kemur í sérkjarasamningum starfsmanna ríkisins, en þar má finna starfsheiti eins og aðstoðarmatráðskona, matráðskona, ráðskona í borðstofu, yfirsaumakona, aðstaðarkona. Spyrja má í því sambandi hvort virkilega sé ek6:i gert ráð fyrir að karlmenn stundi þessi störf eða hvort þeir gegni þeim undir öðrum starfsheitum. Á ráðstefnu þeirri, sem ég vitnaði til áðan, sem Samband Alþýðuflokkskvenna hélt fyrir stuttu, þá gerði Kristinn Karlsson félagsfræðingur því nokkur skil hvers vegna hefðbundin kvennastörf væru metin til lægstu launa í þjóðfélaginu, en hann hefur staðið fyrir könnunum um jafnréttismál. Hann sagði að settar hefðu verið fram kenningar um tvöfaldan vinnumarkað og aðskilinn vinnumarkað. Kristinn sagði að sér vitanlega hefðu ekki farið fram rannsóknir á vinnumarkaðinum hér á landi þar sem aðskilnaður starfa eftir kyni hefði verið athugaður. Hann sagði þó óhætt að fullyrða að skipting starfa í karla- og kvennastörf væri almenn og skýr eins og í öðrum þróuðum iðnríkjum. Sagði hann m.a. að bandaríski hagfræðingurinn Mary Stevenson héldi því fram að í aðskilnaði starfa kynjanna á vinnumarkaðinum sé að leita stærstu skýringa á lágum launum kvenna. Stevenson beitir m.a., til þess að skýra hvernig þessi aðskilnaður starfa fer fram, tilgátu sem fram kom í Englandi á 3. áratug þessarar aldar. samkv. henni er því haldið fram, að aðalástæðan fyrir lágum launum kvenna sé að þeim sé beint í mjög takmarkaðan fjölda starfa og þeim sé í raun meinaður aðgangur að öllum öðrum störfum. Vegna þess að konur séu í samkeppni um þessi fáu störf sem þær eru taldar hæfar til að gegna sé launum þeirra haldið niðri. Mun fjölbreyttara úrval starfa tilheyrir körtum. Þeir eru verndaðir fyrir samkeppni um störf við vinnandi konur. Kristinn Karlsson sagði á ráðstefnunni, að Mary Stevenson segði að krafan um sömu laun fyrir sömu vinnu, þó hún sé mikilvæg, snerti ekki nema lítinn flöt á miklu stærra máli, sem er launamisrétti kynja í milli. Kynjaaðskilnaðurinn á vinnumarkaðinum er raunverulega vandamálið að baki hinum lágu launum kvenna. Það virðist sem hvenær sem hægt sé að einangra konur innan takmarkaðs fjölda starfa og atvinnugreina sé afleiðingin lág laun þeirra. Þessi skoðun Mary Stevenson fær mig til að hugsa um það frv. sem ég lagði fram um breyt. á lögum um jafnrétti kvenna og karla, þar sem ég lagði til að þar sem staðreynd væri að kynbundin starfsskipting væri ríkjandi í mörgum atvinnugreinum væri nauðsynlegt að lögbinda tímabundið að ef konur sæktu um störf þar sem karlmenn hefðu verið svo til einráðir í áður skyldi ráða konuna, ef hún hefði til að bera sömu hæfni. menntun og hæfileika og karlmenn sem sæktu um starfið. Ég þarf varla að rifja upp fyrir hv. þdm. hér og nú fordómana og gagnrýnina sem fylgdi í kjölfar þess að ég lagði fram frv., en það er samt ýmislegt sem bendir til þess að allir þessir fordómar séu á undanhaldi. Nú er á döfinni í ríkisstj. að leggja fram ekki ósvipaðar hugmyndir. Margir virðast því hafa skipt um skoðun og séu orðnir sammála þeirri hugmynd sem ég lagði fram og sjái að þetta sé eina leiðin til að ná fram launajafnrétti kynjanna og til að breyta þeim aðskilnaði sem er milli kynja á vinnumarkaðinum nú. Það er staðreynd að konur hafa of lengi látið bjóða sár að hin hefðbundnu kvennastörf séu metin til fægstu launa í þessu þjóðfélagi. Það er kannske meginskýring þess hvað launin eru lág að karlmenn sækja ekki inn í hin hefðbundnu kvennastörf. Það er ein skýringin á hvers vegna vinnumarkaðurinn er kyngreindur í mörgum störfum. Það er athyglisverð staðreynd, sem ég las líka nýlega, hvaða áhrif það hafði þegar sú þróun átti sér stað í Svíþjóð að karlmenn fóru að sækja meira inn í hin hefðbundnu kvennastörf. Þá breyttust launakjörin fljótlega til batnaðar. Talið var að skýringuna mætti rekja til þess að karlmenn hefðu fljótlega verið valdir inn í stjórnir félaganna og samninganefndir og hefðu þeir ekki látið bjóða sér þau kjör sem konur hefðu haft. Einnig sagði að þessu hefði verið þveröfugt farið í hefðbundnum karlastörfum, sem kvenfólk fór að sækja mikið inn í. Karlmenn hefðu þá í töluverðum mæli hætt störfum og um leið hefðu launakjörin versnað. Það rennir líka stoðum undir að konur séu alls staðar í heiminum notaðar sem ódýrt vinnuafl, þegar talið var á árinu 1980 að konur ynnu 75% allrar vinnu í heiminum, og þar er átt við launaða og ólaunaða vinnu, en þægju aðeins 10% allra launa og ættu aðeins 1% allra eigna. Í c-lið 3. gr. þessa frv. er því sérstaklega lögð áhersla á, þegar láglaunastörfin eru metin, að sérstaklega verði athuguð þessi hefðbundnu kvennastörf, en lagt er til í 3. gr. að til grundvallar starfsmati verði lagðir þættir eins og ábyrgð á jafnt mannlegum sem efnislegum verðmætum, vinnuálag. áhætta (þar með talið vegna atvinnusjúkdóma, menntun, starfsþjálfun, starfsreynsla, hæfni, óþrifnaður erfiði og aðrir þættir sem áhrif hafa á kaup og kjör. Yrði þessum þáttum gefið eðlilegt vægi við flokkaröðun er ég sannfærð um að verðmætamat í störfum mundi breytast og þar með tekjuskiptingin í þjóðfélaginu. Í 3. gr. er einnig lögð áhersla á það í c-lið, að við mat á láglaunastörfum skuli sérstaklega athuga hvort starfsreynsla við heimilisstörf sé eðlilega metin við röðun í launaflokka, þegar um skyld störf á vinnumarkaðinum er að ræða, svo sem ýmis störf er snerta umönnun, uppeldismál, matargerð, þvotta, ræstingu, þjónustu, fatasaum og þess háttar. Það vita allir, sem það vilja vita, að heimilisstörfin eru lítið metin til réttinda í þjóðfélaginu og það er því sem við viljum breyta með ákvæðum þessa frv., að heimilisstörfin fái eðlilega viðurkenningu við skyld störf á vinnumarkaðinum. Hjá hinu opinfrera hafa heimilisstörfin fengið nokkra viðurkenningu og eru a.m.k. ákvæði um það í Sóknarsamningnum að heimilisstörf skuli metin til fjögurra ára starfsreynslu, en erfiðlega og treglega hefur gengið að fá þessi heimilisstörf viðurkennd á hinum almenna vinnumarkaði. Svo ég vitni aftur til ráðstefnu Sambands Alþýðuflokkskvenna, þá var fulltrúi vinnuveitenda spurður að því hvort hann teldi ekki réttlætanlegt að meta húsmæðrastörfin meira á vinnumarkaðinum en gert væri. Ef svör þessa fulltrúa Vinnuveitendasambandsins endurspegla afstöðu vinnuveitenda almennt til heimilisstarfanna þarf engan að undra hvers vegna þau eru ekki metin meira heldur en raun ber vitni á vinnumarkaðinum, því að fulltrúi vinnuveitenda taldi sig þurfa að vita, til þess að geta svarað spurningunni um hvort réttlætanlegt væri að meta heimilisstörfin meira á vinnumarkaðinum, hversu myndarleg húsmóðirin væri. Hann þyrfti að sjá heimilið og hvernig hún hefði skilað því af sér. Og hann bætti við: „Sú kona sem verið hefur heima, vil ég segja í iðjuleysi, ein kona sem er að væflast á heimili, e.t.v. með öldung eða eitthvað slíkt ætli hún geri mikið“, sagði þessi fulltrúi vinnuveitenda og hann taldi að ekki ætti að meta mikils starfsreynslu sem lítið álag fylgdi. Ég veit ekki hvort þessi rödd úr röðum Vinnuveitendasambandsins er dæmigerð fyrir þau sjónarmið sem ríkja í þjóðfélaginu til heimilisstarfa. Ég vona ekki, þó e.t.v. megi ætla að svo sé þegar litið er til þess hve treglega gengur að fá viðurkennd réttindi heimavinnandi í þjóðfélaginu, ekki bara á þessu sviði, að fá það metið við skyld störf úti í þjóðfélaginu, heldur má benda á lífeyrismál heimavinnandi fólks og fleira í því sambandi. En á þetta atriði í frv. leggjum við flm. mikla áherslu og ekki síst að fá fram breytt mat og viðurkenningu í raun á störfum kvenna í þjóðfélaginu. Ef sú rödd, sem heyrðist úr röðum vinnuveitenda á ráðstefnunni um launamál kvenna á Seltjarnarnesi, er bergmál af því að þetta sjónarmið ráði á vinnumarkaðnum er ljóst að atvinnurekendur virðast meta lítið heimilisstörfin og telja það hinn mesta óþarfa að við skyld störf á vinnumarkaðnum séu heimilisstörfin metin við röðun í launaflokka. Þetta hlýtur auðvitað að endurspegla viðhorf þeirra til hinna hefðbundnu kvennastarfa úti í þjóðfélaginu og kannske skýringar þar að leita á því hvers vegna hin svokölluðu kvennastörf eru eins lágt metin og raun ber vitni á vinnumarkaðinum. Á eitt ber líka að líta að því er heimilisstörfum viðkemur. Á ráðstefnunni kom fram hjá Hannesi Sigurðssyni, sem gerði grein fyrir niðurstöðum vinnumarkaðskönnunar Framkvæmdastofnunar fyrir 1981, að skýring á rúmlega 50% hærri launum karla en kvenna á því ári væri að vinnutími karla væri mun lengri en kvenna. Sagði hann að 27% af þessum 50% mismun mætti rekja til lengri vinnutíma karla. Í þessu sambandi er fróðlegt að líta á upplýsingar Kristins Karlssonar félagsfræðings á þessari sömu ráðstefnu hvað vinnutíma karla og kvenna varðar. Þar kemur fram að samanlagður vinnutími á heimili og í atvinnulífi á viku væri að 33.8% karla ynnu 61 klst. eða meira, en 38.3% kvenna ynnu 61 klst. eða meira. Konur hafa því vinninginn í samanlögðum vinnutíma á vinnumarkaði og við heimilisstörfin. Þetta er vissulega nokkuð til umhugsunar þegar launamismunur karla og kvenna er rökstuddur með lengri vinnutíma karla. Í d-lið segir, með leyfi forseta: „Meta á sama hátt hvort hlutdeild láglaunahópa í tekjuskiptingunni í þjóðfélaginu sé óeðlilega lág miðað við vinnuframlag. - Sérstakt tillit skal taka til hinna ýmsu eðlisþátta vinnunnar sem eðlilegt væri að leggja til grundvallar í starfsmati og launakjörum á vinnumarkaðinum. Við þennan samanburð skal taka með yfirborganir og alla aðra kaupauka og kjaraþætti sem áhrif hafa í hverri starfsgrein á dagvinnutekjur annars vegar og heildarlaunatekjur hins vegar. Skal hlutur kvenna í tekjuskiptingunni sérstaklega athugaður. e) Gera sérstakan samanburð á launum og öðrum kjörum sambærilegra láglaunahópa er starfa hjá hinu opinbera annars vegar og á almennum vinnumarkaði Hins vegar.“ Í 4. gr. frv. kemur fram að láglaunanefnd skuli hraða störfum sínum eins og kostur er og skila skýrslu um niðurstöður nefndarinnar til félmrh. innan tveggja ára frá gildistöku laganna. Í 5. gr. er ákvæði um að félmrh. flytji á Alþingi skýrslu um niðurstöður láglaunanefndar og að lokinni umfjöllun Alþingis um niðurstöður nefndarinnar skuli Alþingi taka ákvörðun um hvort nefndin haldi áfram störfum eða verkefni á sviði kjararannsókna verði aukin á annan hátt. Eins og fram kemur í þessari grein yrði hér einungis um tímabundið starf þessarar nefndar að ræða og gert ráð fyrir að að loknu starfi nefndarinnar muni Alþingi taka afstöðu til þess hvort auka beri rannsóknir af hálfu framkvæmdavaldsins á sviði vinnu- og kjararannsókna. Hér er því í raun gerð tilraun með skipulagðar vinnu- og kjararannsóknir af hálfu framkvæmdavaldsins, sem mér er ekki kunnugt um að hafi verið gerðar áður. Benda má á í því sambandi, að eitt af verksviðum félmrn., sem fer með vinnumarkaðsmál, er að hafa á hendi kjararannsóknir samkvæmt reglugerð um stjórnarráð nr. 96/1969. Það er skoðun mín að slíkar vinnu- og kjararannsóknir eigi að vera stöðugt í gangi af hálfu framkvæmdavaldsins og gætu störf þessarar nefndar vísað veginn í því efni í hvaða farveg kjararannsóknarstörfum af hálfu framkvæmdavaldsins skuli skipað í framtíðinni. Ákveði Alþingi að loknum störfum þessarar nefndar að hún skuli ekki halda áfram störfum, t.a.m. með auknum verkefnum á sviði kjararannsókna, er gert ráð fyrir að Alþingi nemi lög þessi úr gildi. Í 6. gr. kemur fram að kostnaður við störf láglaunanefndar skuli greiðast úr ríkissjóði með þeim hætti að ríkissjóður greiði 60% af kostnaðinum, en 40% skuli greidd af aðilum vinnumarkaðarins samkv. nánari ákvörðun félmrn. Telja verður eðlilegt að ætla aðilum vinnumarkaðarins að bera nokkurn kostnað af þessari rannsókn, því að ætla verður að aðilum vinnumarkaðarins sé mikill fengur að aukinni vitneskju og öllum hagnýtum upplýsingum og staðreyndum sem stuðlað geta að sanngjarnri tekjuskiptingu í þjóðfélaginu. Auðvitað er erfitt að áætla hve mikill kostnaður er samfara samþykkt þessa frv., en ég trúi því að hann sé óverulegur í samanburði við mikilvægi starfa þessarar láglaunanefndar og verður að vænta þess að þegar ákvæði þessa frv. eru að fullu komin til framkvæmda geti það að verulegu leyti grisjað þann frumskóg sem kjara- og launamálin eru og greitt að verulegu leyti fyrir því að fá fram sanngjarna tekjuskiptingu í þessu þjóðfélagi, sem bætt geti á raunhæfan hátt kjör hinna verst settu í þjóðfélaginu. Herra forseti. Ég hef lokið máli mínu og óska eftir að þessu frv, verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. félmn.



Herra forseti. Ég tel ástæðu til að segja hér örfá orð. Í fyrsta lagi að ég vil lýsa stuðningi við þetta frv. Hér er um mjög mikilvægt mál að ræða sem er vert að fylgja eftir með raunhæfum aðgerðum. Það er mín skoðun að slík könnun og niðurstöður hennar séu í raun og veru lykilatriði til að hægt sé að mæta vanda þeirra þjóðfélagsþegna sem verst eru settir hverju sinni í þjóðfélaginu. Það má segja að það sé nokkurt undrunarefni eins og við höfum hér sterk samtök á vinnumarkaðnum, bæði atvinnurekenda og launþega og stofnanir á þeirra vegum, að það skuli vera svo í dag að slíkar upplýsingar, eða a.m.k. verulegur hluti af þeim upplýsingum sem hér eru nefndar, skuli ekki vera til staðar. Ég held að það sé alveg ljóst að það skortir mjög á upplýsingar um vinnumarkaðinn hér á landi og að við erum langt á eftir öðrum þjóðum hvað þetta snertir, bæði hvað varðar launakjör og eins þau atvinnutækifæri sem víðs vegar eru á okkar vinnumarkaði. Ég tel mjög brýnt að setja þessi mál í fastara form. Það er raunar eitt af því sem ég varð var við þegar ég kom í félmrn. að þar er fyrir hendi sérstök deild, vinnumáladeild, sem á samkv. reglugerð að hafa með þessi mál að gera, en hún hefur því miður frá því að hún varð til verið lítt skipuð starfsliði. Þar hefur aðeins verið einn starfsmaður sem hefur aðeins getað sinnt mjög einangruðu verkefni. Þessu þarf að breyta. Ég tel að það sé einn liðurinn í þessum málum almennt að svo verði gert og það er þegar byrjað að vinna að því verkefni. Ég vil þó geta þess hér að ríkisstj. fór fram á það við Þjóðhagsstofnun s.l. sumar að láta gera slíka úttekt eða hluta af þeirri úttekt sem hér er til umfjöllunar og að því hefur verið unnið. Það er nýlega kominn fram fyrsti hluti þessarar úttektar, sem er unnin hjá ríkisskattstjóraembættinu. Þetta er fróðleg skýrsla og getur orðið verulega til bóta fyrir það verk sem slík nefnd, sem hér er verið að leggja til, mun vinna að, og ekki síst þar sem framhald verður á því. En það vantar ýmislegt í okkar skattkerfi, eins og réttilega kom fram hjá hv. frsm., sem gerir þessa skilgreiningu nægjanlega ljósa. Ég hef velt því fyrir mér hvernig stendur á því að stofnun eins og kjararannsóknanefnd skuli ekki geta gefið út ákveðnar upplýsingar um vinnumarkaðinn að því er varðar sérstaklega láglaunahópa í þjóðfélaginu. Ég hef leitað eftir því formlega hvers vegna en ekki fengið viðhlítandi svör. Eins og ég sagði áður þá finnst mér ákaflega furðulegt að við skulum þurfa að búa við það, ef okkur vantar upplýsingar sem eru mikilvægar í því skyni að rétta kjör vinnandi fólks eða láglaunafólks í landinu, að þá skuli ekki vera hægt að fá þær á fljótvirkan hátt eða með auðveldum hætti. Þessu þarf að ráða bót á og ég tel sjálfsagðan hlut að allir hljóti að vera sammála um gildi þess. Það hefur ekki svo lítið að segja þegar menn eru sammála um að rétta hlut þeirra lægst launuðu í þjóðfétaginu eða verst settu, að hægt sé að ganga að ákveðnum staðreyndum sem hægt er að miða aðgerðir við. Nú vil ég geta þess hér, fyrst ég er kominn hingað í ræðustól, að fyrrv. ríkisstj. skipaði sérstaka nefnd til að gera könnun á stöðu einstæðra foreldra í landinu. Þessi nefnd hefur unnið mikið starf og ég hef nýverið samið um það við félagsmáladeild Háskóla Íslands að taka að sér hluta af þessari könnun í samráði við nefndina þ.e. að safna ýmsum upplýsingum um stöðu þessa fólks. Síðan mun nefndin skila niðurstöðum, sem áætlað er að geti orðið síðla vetrar. Ég vænti þess að þær upplýsingar sem þar koma fram verði haldgóðar svo að hægt sé að draga af þeim réttar ályktanir þegar um verður að ræða að rétta hlut þessa fólks, sem ég geri ráð fyrir að flestir séu sammála um að hafi mjög slæma stöðu í þjóðfélaginu, svo ekki sé meira sagt. Ég vil svo aðeins endurtaka það að ég tel að hér sé um mjög þarft mál að ræða og að ástæða sé fyrir Alþingi að taka undir með flm. og koma þessu máli á það stig sem ætlast er til með þessu frv.



Herra forseti. Í því frv. sem hér liggur fyrir er komið inn á mjög stórt mál og viðkvæmt. Þess vegna er ekki alveg sama hvernig þetta mál er kynnt á Alþingi né fyrir þjóðinni. Ég verð því miður að segja það, að ég var ekki nægilega ánægður með það hvernig hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir lagði þetta mál fyrir hv. Alþingi. En áður en ég vík máli mínu að því vil ég fara örfáum orðum um það sem hæstv. félmrh. sagði hér áðan. Hann sagði að það væri undrunarefni að aðilar vinnumarkaðarins skuli ekki hafa upplýsingar um þetta efni, þ.e. um stöðu láglaunafólks í landinu. Ég held að þessi ummæli ráðh. séu á miklum misskilningi byggð eða hann hafi ekki fengið réttar upplýsingar þar sem hann leitaði þeirra, fyrir utan það að hér er um augljóst mál að ræða. Það skiptir ekki meginmáli eða ræður úrslitum um stöðu þessa fólks hvort meiri eða minni upplýsingar liggja fyrir á pappírum eða í skýrslum, vegna þess að þeir sem þekkja þessi mál til hlítar og hafa fjallað um þau í áratugi, þar á ég við aðila vinnumarkaðarins, annars vegar verkalýðsfélögin og hins vegar vinnuveitendur, vita hvar láglaunafólkið er að finna í landinu. Það eru ekki upplýsingarnar sem vantar endilega, þótt ég út af fyrir sig geti mælt með því að þetta endurmat eigi sér stað sem frv. gerir ráð fyrir. Það eru ekki upplýsingarnar sem vantar. Það sem vantar er að það sé réttur skilningur í íslensku þjóðfélagi á stöðu láglaunafólks og einnig stöðu þeirra manna sem þurfa að semja um kaup og kjör þessa fólks. Það eru ekki aðeins foringjar eða forustumenn verkalýðshreyfingar eða vinnuveitenda sem fjalla um þessi mál heldur ríkið sjálft. Það þarf því ekki að fara langt til að komast að raun um það hvar láglaunafólkið er. Og það fer ekki eftir kyngreiningu hvort maður er láglaunamaður eða ekki. Ég vildi leyfa mér að orða þetta eitthvað á þessa leið: Leiðin frá þessu fólki til hæstv. Alþingis er of löng. Það mætti e. t. v. mæla þessa leið í árum. Og þegar ég tala um það að mæla þessa leið í árum þá mæli ég hana - ja, ég vil segja miðað við kosningar. Þetta mál, umhyggjan fyrir láglaunafólki, er ofarlega á baugi yfirleitt alltaf hjá stjórnmálamönnum fyrir hverjar kosningar. Hér erum við því kannske að fjalla um mál sem stjórnmálamenn vilja taka þátt í að leysa fjórða hvert ár. Ég er þeirrar skoðunar að það séu litlar líkur fyrir því að stöðu og afkomu láglaunafólks á Íslandi verði bjargað úr sölum Alþingis. Nægir að benda á það að hér í hæstv. sölum Alþingis hafa kjör þessa fólks verið skert í gegnum árin og áratugi, og nægir núna t.d. að geta þess að afnám samningsréttar hjálpar ekki til að skapa mönnum stöðu til að bæta afkomu launafólks. Það sem mér finnst skipta máli þegar verið er að ræða um stöðu þessa fólks er að reyna að gera sér grein fyrir hvers vegna fjöldi láglaunafólks er svona mikill, ekki aðeins á samningssviði verkalýðshreyfingarinnar og vinnuveitenda, þ.e. aðila vinnumarkaðarins, heldur einnig hjá ríkinu. Og þar kemur margt fleira til greina en hv. þm. kom inn á í ræðu sinni. Ég vil, áður en ég fjalla um þau atriði, víkja örlítið að því sem hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir sagði í sambandi við verkalýðshreyfinguna. Mér finnst það þungur dómur, eins og hún sagði sjálf, yfir íslenskri verkalýðshreyfingu með hvaða hætti hún kynnti þetta frv. og ómaklegur. Hv. þm. sagði m.a. að verkalýðshreyfingin hefði ekki látið sig þessi mál varða, þ.e. verkalýðshreyfingin hefði látið hagsmuni og afkomu láglaunafólks afskiptalaus. Hv. þm. talaði um að baráttuaðferðir verkalýðshreyfingarinnar í sambandi við þetta mál væru úreltar. Hv. þm, talaði um sofandahátt og ekki vitrænar leiðir. Ég veit nú ekki hvað vitrænar leiðir eru hjá hv. þm., það kemur örugglega næst.

Það eru hinar leiðirnar.

Það eru hinar leiðirnar, já. Við skulum þá láta það standa. En að tala um það að íslensk verkalýðshreyfing hafi verið afskiptalaus um stöðu láglaunafólks á Íslandi finnst mér svo furðuleg ummæli, að ég gat ekki setið á mér að standa upp. Ég mótmæli því fyrir hönd íslenskrar verkalýðshreyfingar að sú forusta sem þetta fólk hefur kosið yfir sig á liðnum áratugum hafi ekki dugað í baráttunni fyrir íslenskan verkalýð. En það eru mörg önnur atriði sem hafa ber í huga, sem hafa haft mikil áhrif á það að þróa upp þessa láglaunahópa, sem ég skal víkja núna að. Áður en ég geri það vil ég þó aðeins árétta það að mikið hefur áunnist fyrir íslenskan verkalýð fyrir tilstuðlan þeirra sem mynda verkalýðshreyfinguna, fyrir tilstuðlan þeirra sem semja fyrir verkalýðshreyfinguna og einnig fyrir tilstuðlan þeirra sem hafa haft forustuna í íslensku atvinnulífi. Ég minni á það og dreg fram hvað gerst hefur á síðustu áratugum. Í fyrsta lagi vil ég geta þess og undirstrika, sem ekki er rætt oft hér í sölum Alþingis, að í íslenskum fiskiðnaði er komið algjörlega nýtt launakerfi. Það er komið nýtt launakerfi sem hefur gjörbreytt tekjumöguleikum fólks í fiskiðnaði. Þetta á við bæði um hraðfrystiiðnaðinn og vinnslu saltfisks. Ég vek einnig athygli á því að með tilkomu nýju skuttogaranna stórbatnaði hlutur íslenskra sjómanna þannig að þegar vel aflast og vel gengur má flokka íslenska sjómenn undir hátekjufólk. Þá vil ég í þriðja lagi vekja athygli á því að í ýmsum nýjum starfsgreinum, sem hefur fjölgað mjög á síðustu árum, eru komin ný launakerfi sem gefa fólki möguleika til mjög góðra tekna. 

VR-veröld.

Ja, hún gekk nú úr stjórn félagsins og helgaði sig stjórnmálastörfum. En svo vil ég einnig koma með nokkur önnur atriði sem skipta máli í þessu sambandi, því mér finnst það ósæmilegt að ráðist skuli á verkalýðshreyfinguna með þeim hætti sem gert var hérna áðan.

Þú getur það.

Ég geri það af því þú hafðir ekki rænu á að standa upp. Verkalýðshreyfingin hefur t.d. gert samninga um stórbættar tryggingar. Árið 1970 varð bylting í lífeyrismálum íslenskrar verkalýðshreyfingar með þeim samningum sem þá voru gerðir á hinum frjálsa vinnumarkaði. Þá hafa verið samþykkt lög á Alþingi sem m.a. fela í sér stórbætta aðstöðu í sambandi við fæðingarorlof, auk samninga um aðrar tryggingar. Þá hefur orlof verið lengt stórlega á síðasta áratug, vinnutími styttur og sérhæfðir hópar, þ.e. nýir þjóðfélagshópar, ný þre5un, sem hefur komið inn í. fengið stórbætta aðstöðu og mjög góð kjör. Ég nefni sem dæmi flugfólk, sem hv. þm. þekkja vel til, lækna, hundruð manna sem eru farin að vinna við tölvur o.s.frv. En þá skulum við líta á hina hliðina, það sem hefur raunverulega verið að gerast þessu samfara. Það er tvíþætt. Í fyrsta lagi hefur skipting þjóðartekna á Íslandi gjörbreyst á liðnum áratug. Dreifingin er orðin meiri. Það hefur átt sér stað áður óþekkt þjóðfélagsþróun, nýir tekjuhópar hafa komið til skjalanna, nýir árgangar sem krefjast síns hlutar af íslenskum þjóðartekjum. Þetta eru, ég vil segja fyrir mann á mínum aldri, börnin okkar. Þetta er fólkið sem hefur verið að koma inn á vinnumarkaðinn á síðustu tveim áratugum með nýjar og öðruvísi þarfir en fyrri kynslóðir. Aukning þjóðartekna á Íslandi hefur ekki verið jafnhröð og hinar auknu þarfir, þrátt fyrir aukna menntun og aukna tækni. Þá má einnig bæta því við að vegna þeirra launatengdra atriða sem ég taldi upp áðan, orlof, tryggingar, styttri vinnutíma o.fl., hefur skipting launakostnaðar í þjóðfélaginu breyst. Og það hefur komið mjög hart niður á þeim sem eru með lægstu launin. Hlutfallið milli útborgaðra launa og launatengdra gjalda hefur gjörbreyst þannig að útborguð laun hafa hlutfallslega lækkað en launatengd gjöld hafa hækkað. Þetta hefur haft mjög skaðleg áhrif gagnvart láglaunafólki, sérstaklega í mikilli verðbólguþróun.

Mig langar að spyrja hv. ræðumann hvort hann geti lokið máli sínu á mjög stuttum tíma - eða hvort hann kysi heldur að halda áfram á framhaldsfundinum kl. 6?

Nei, ég skal ljúka máli mínu. Mér finnst að þegar verið er að ræða um svona viðkvæm mál þá sé mjög þýðingarmikið að talsmenn þess, því þetta er gott mál sem vert er að kanna, geri það með jákvæðum hætti þannig að þeir eignist bandamenn en ekki andstæðinga og alla vega að málflutningurinn valdi ekki misskilningi. Mér finnst það einnig þýðingarmikið, þegar verið er að ræða um þessi atriði. að menn geri sér grein fyrir því að hér eru margþættar ástæður að verki. Að mínu mati hefur þessi neikvæða þróun gagnvart láglaunafólki fyrst og fremst orðið vegna mikillar sérhæfingar og auk þess, ef við lítum til stöðu konunnar, þá hafa þær því miður orðið undir í samkeppninni við karlmanninn í þessari þróun sem hefur átt sér stað á Íslandi á undanförnum árum. Því verður auðvitað að breyta. Ástæður þess að konur eru komnar í meiri hluta í láglaunahópunum eru svo margþættar að það má ekki einblína á eitt eða tvö atriði. Það má ekki gera konur að einhverjum fórnardýrum út af fyrir sig. Við eigum að reyna að breyta þessu. Það sem við eigum að gera er að bæta stöðu konunnar, bæta samkeppnisaðstöðu hennar til þess að taka þátt í hinni nýju þróun sem á sér stað, færa konur upp úr láglaunahópunum inn í sérhæfðu hópana, gefa þeim aukna og betri möguleika. En ekki einblína á stöðuna eins og hún er í dag heldur horfa til framtíðarinnar. Og þar finnst mér að Alþingi geti komið til skjalanna m.a. með því að skapa konum betri skilyrði til aukinnar menntunar, sérstaklega á sérsviðum. Það þarf að auðvelda þeim konum sem þess óska að fara út á vinnumarkaðinn, með öllum tiltækum ráðum, þannig að þær verði þátttakendur í hinni nýju atvinnuþróun en sitji ekki eftir. Að lokum vil ég segja það, að það er eitt atriði sem tengist þessu mjög, sem ég held að eigi eftir að vera konunum mjög í hag. Það er sú fjarskipta- og tölvuþróun sem á sér stað í heiminum núna. Þessi þróun mun hafa það í för með sér að störfin færast aftur frá stóru vinnustöðunum til smærri eininga. Þar kemur inn í ný staða og betri möguleikar konunnar sem og annarra á heimilinu. Fjarskipta- og örtölvutæknin er það stórt mál í sniðum að það verður að bíða betri tíma til ítarlegrar umræðu.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til l. um breyt. á lögum nr. 51 frá 1982, um lagmetisiðnað og Þróunarsjóð lagmetisiðnaðarins. Frv. þetta felur í sér að l. kafli umræddra laga verði framlengdur um tvö ár, þ.e. í stað orðanna „31. des. 1983“ komi „31. des. 1985“. Stjórn Sölustofnunar lagmetis hefur óskað eftir því að framangreind lög verði framlengd og telur áríðandi að nú þegar verði framlengd núverandi starfsréttindi stofnunarinnar, sem felst í lögum þessum, en eins og fram kemur falla þau úr gildi um næstu áramót. Sölustofnunin telur sérstaklega mikilvægt að halda áfram einkarétti til að annast sölu á niðursoðnum og niðurlögðum sjávarafurðum til landa þar sem ríkisstofnun, ríkið sjálft eða aðill fyrir þess hönd er aðalkaupandinn. Rök fyrir einkarétti eru m.a. þau að í löndum Austur-Evrópu er einn kaupandi og því ekki um neina samkeppni kaupanda megin að ræða. Þessi einkakaupandi væri því í aðstöðu til þess að fara milli setjenda á Íslandi og freista þess að fá verðið lækkað ef ekki væru ákvæði sem kæmu í veg fyrir slíkt háttalag. Einhliða samkeppni seljenda megin verður að teljast seljendum í óhag. Rétt er að bregðast við þessu með einkarétti seljenda megin og jafna þar með samningsaðstöðu seljenda og kaupanda, er álit stjórnar Sölustofnunar lagmetis. Iðnrrn. hefur farið yfir málið og telur rétt, eins og nú standa sakir, að framlengja einkarétt Sölustofnunarinnar eins og fram kemur í frv. Ríkisstj. hefur fallist á þau sjónarmið sem fram eru borin með þessu frv. Ég vænti þess að það verði lögfest á þessu þingi fyrir áramót, enda um mjög einfalt mál að ræða í raun. Samstaða hefur náðst um að framlenging þessi yrði til tveggja ára að þessu sinni, en rétt er að taka fram að stjórn Sölustofnunar óskaði eftir framlengingu til fimm ára. Ég vil taka það fram að ég mun beita mér fyrir rækilegri endurskoðun á þessum lögum á gildistímanum ef hið háa Alþingi felst á þetta lagafrv. Herra forseti. Ég legg til að að lokinni þessari umr. verði frv. vísað til 2. umr. og iðnn.

Jón Baldvin Hannibalsson (frh.): Herra forseti. Þess er varla að vænta að ég eða áheyrendur muni hvar var komið ræðu minni fyrir tæpri viku.  Það er fljótsagt hver afstaða okkar jafnaðarmanna er til staðfestingar á þessum umræddu brbl. Þar eru tvö aðalatriði. Í fyrsta lagi er spurningin: Vilja menn afnema með lögum vísitölukerfi launa, eins og hér er gert ráð fyrir, það vísitölukerfi sem við höfum búið við í rúma fjóra áratugi? Það er annað meginatriðið. Og svar okkar Alþfl.- manna er mjög skýrt og einfalt. Að fenginni reynslu erum við því fylgjandi að það verði afnumið og persónulega gæti ég bætt við: Og þótt fyrr hefði verið. Hin spurningin er þessi: Geta menn jafnframt fallist á það, um leið og sjálfvirkt vísitölukerfi launa er afnumið, að samningsréttur aðila vinnúmarkaðarins fari þá á sama veg og verði afnuminn með lögum? Svar okkar við þeirri spurningu er jafnskýrt og afdráttarlaust nei og sér í lagi við þessar kringumstæður. Hversu oft hafa menn ekki heyrt sagt: Ef vísitölukerfi launa verður afnumið mun það þýða að aðilar vinnumarkaðarins semji til skemmri tíma, það verði samið oftar en ella. Einmitt þess vegna er algerlega fráleitt, um leið og aukin pólitísk samstaða næst um að falla frá sjálfvirku vísitölukerfi launa, að beita lagasetningarvaldi til að svipta aðila vinnumarkaðarins samningsrétti. Tilefni þess að þetta þarf að ræðast svolítið betur er í fyrsta lagi aths. hv. 1. þm. Suðurl., Þorsteins Pálssonar, sem í jómfrúrræðu sinni hér á Alþingi fann að gagnrýni stjórnarandstöðunnar á þetta frv. til laga um launamál, einkum og sér í lagi út frá samningsréttarbanninu. Hv. þm. spurði sem svo: Er það krafa stjórnarandstöðunnar að Alþingi hlutist frekar til um málefni vinnumarkaðarins? Er það raunverulega krafa stjórnarandstöðunnar að Alþingi eða löggjafarvaldið líti jafnvel á það sem sitt hlutverk að breyta launahlutföllum á vinnumarkaðinum? Svar okkar er mjög einfalt. Við erum þeirrar skoðunar, að það sé atgert neyðarúrræði að löggjafinn blandi sér í málefni aðila vinnumarkaðarins. Hlutverk þeirra á að vera undir öllum venjulegum kringumstæðum að ná samningum um kaup og kjör, ekki aðeins um launataxta heldur líka launabil, og ég hef takmarkaða trú á því að Alþingi bæti þar um betur undir öllum venjulegum kringumstæðum. Það er algerlega út í hött að gagnrýni stjórnarandstöðunnar á afnám samningsréttarins feli í sér kröfu um íhlutun ríkisvaldsins í staðinn, þvert á móti. Við segjum sem svo: Afnám vísitölukerfisins var réttlætanlegt. Rök stjórnarsinna fyrir því að fylgja því eftir með afnámi samningsréttar voru að þeir óttuðust að hitt mundi ekki skila árangri í tæka tíð í hjöðnun verðbólgu. Um þessi rök þarf ekki að fara mörgum orðum, því að nú er það komið á daginn að einhliða afnám vísitölukerfis launa hefur þegar skilað mjög umtalsverðum árangri í lækkun framfærsluvísitölu, lækkun verðbólgu minni verðbólguhraða. Það lá fyrir strax þegar þessi brbl. voru sett að samningar opinberra starfsmanna og almennir kjarasamningar yrðu lausir nú í haust. Hafi menn óttast að menn settust að samningaborði áður en árangur væri kominn í ljós er alveg augljóst að sá ótti reyndist ástæðulaus. Þessi meginröksemd fyrir því að beita lagasetningarvaldi til að fresta kjarasamningum er þess vegna fallin um sjálfa sig. Þess vegna er ástæða til að ræða það hér á hv. Alþingi og beina því til hæstv. ríkisstj., hvort ekki sé kominn tími til að hún endurskoði afstöðu sína í þessu máli. Ég rifja upp að hæstv. forsrh. hefur breytt orðalagi sínu í þessum efnum nokkuð. Hann hefur sagt sem svo, að ef sýnilegt sé að svipaður eða sambærilegur árangur náist að því er varðar hjöðnun verðbólgu á þessu ári til loka þessa árs, þrátt fyrir að fallið verði frá afnámi samningsréttar, þá sé ekkert því til fyrirstöðu að svo verði gert. Ef ég tók rétt eftir viðhafði hæstv. utanrrh. eitthvað svipuð ummæli. Nú er frá því skýrt að á samráðsfundi hæstv. forsrh. við aðila vinnumarkaðarins, þar sem forustumenn launþegasamtakanna reyndar gengu út af fundi, hafi talsmenn vinnuveitenda tekið eindregið undir þau sjónarmið launþegaforustunnar að ekki væri ástæða til að svipta þá samningsréttinum. M.ö.o.: Ég veit ekki betur en það sé rétt, og ég verð þá leiðréttur hér á eftir, að talsmenn vinnuveitenda hafi sjálfir tekið undir óskir og kröfur forustumanna verkalýðshreyfingarinnar um að samningsrétturinn verði fenginn aðilum vinnumarkaðarins á ný. Af því tilefni vil ég eindregið beina þeim spurningum til hæstv. ráðh., hvort þetta er rétt - og miðað við þeirra eigin ummæli um að þeir séu reiðubúnir að endurskoða afstöðu sína, ef ekkert bendir til þess að sú endurskoðun eyðileggi þann árangur sem þeir vænta um hjöðnun verðbólgu á þessu ári, eru þeir þá ekki reiðubúnir að falla frá umdeildasta atriði þeirra laga sem hér eru til staðfestingar á hv. Alþingi? Því er yfirleitt slegið föstu, að jafnvel þótt samningaviðræður hæfust innan fárra daga væru sáralitlar líkur á því að þeir samningar yrðu leiddir til niðurstöðu á skemmri tíma en vikum og mánuðum. M.ö.o.: meginröksemdin fyrir því að svipta aðila vinnumarkaðarins samningsrétti er nú fallin um koll, hún stenst ekki lengur. Um það eru menn sammála. Í öðru lagi er ljóst, að jafnvel þótt samningaumleitanir hæfust nú þegar tæki sjálf samningagerðin slíkan tíma að engar líkur eru á því að niðurstöður kjarasamninga hefðu nein úrslitaáhrif á þróun verðbólgu, hver svo sem niðurstaðan yrði, það sem eftir lifir árs. Ég fæ því ekkí betur séð en öll rök mæli með því að það ákvæði umræddra laga sem kveður á um bann við samningsrétti sé með öllu óþarft. Ég leyfi mér úr þessum ræðustól að skora á hæstv. ráðh. að fylgja nú eftir orðum sínum, taka tillit til einróma tilmæla aðila vinnumarkaðarins, ekki aðeins forustumanna verkalýðshreyfingarinnar heldur ýmissa fulltrúa vinnuveitenda einnig, og endurskoða þetta ákvæði og gera það heyrum kunnugt áður en lengra líður á þessar umræður. Að því er varðar umræður um vísitölukerfi launa og afnám þess er margt hægt að segja. Rétt er að rifja upp að þau mál komu talsvert til umr. á seinasta þingi án þess þó að verða leidd til lykta. Gagnrýni manna á þetta vísitölukerfi beinist að mörgu. Ég segi fyrir mína parta að ég hef verið eindreginn andstæðingur þess um nokkurra ára skeið og minnist þess t.d., að fyrir kosningar 1979 heimsótti ég marga vinnustaði hér í Reykjavíkurborg og dró ekki dul á þá skoðun mína að ég teldi að launþegum væri engin kaupmáttarvörn í því vísitölukerfi eins og það var. Ég minnist þess, að í umr. á þessum vinnustöðum kom berlega í ljós að allur þorri launþega hér á þéttbýlissvæðunum hafði löngu gert sér grein fyrir því að í þessu kerfi var enginn kaupmáttarvernd fólgin. Meginástæðan er sú, að þetta vísitölukerfi var byggt á fyrir fram gefnum forsendum um framfærslukostnað í staðinn fyrir að mun skynsamlegra væri að tengja slíkt vísitölukerfi fremur þjóðhagsvísitölu eða viðskiptakjaravísitölu, tengja hana m.ö.o. vexti þjóðarframleiðslu eða þjóðartekna á mann, þannig að um leið og ytri skilyrði þjóðarbúskapar bötnuðu fengju launþegar sjálfkrafa í sinn hlut hærri raunlaun vegna þess að forsendur væru fyrir því, en ef þjóðarbúið yrði fyrir áföllum bitnaði það jafnt á launum sem öðrum þáttum þjóðarframleiðslunnar. Þetta var að mínu mati sú viðmiðun sem verkalýðshreyfingin hefði átt að berjast fyrir sjálf ef hún á annað borð vildi leggja traust sitt og hald á sjálfvirkt vísitölukerfi að því er varðaði kaupmátt, sem hins vegar er fullkomlega álitamál. Hin fjarstæðukenndu dæmi um áhrif framfærslukostnaðar viðmiðunar vísitölu eru mörg. Úr því sem komið er er slíkt ekki meginatriði þessa máls. Við getum aðeins nefnt sem dæmi að opinberum þjónustufyrirtækjum hér í Reykjavík var árum og áratugum saman haldið niðri að því er varðaði verðlagningu á sinni þjónustu vegna vísitölukerfis. Vísitölukerfið virkaði nefnilega þannig, að ef strætisvagnaþjónusta í Reykjavík hækkaði hækkaði kaupgjald um land allt. Vísitölukerfið virkaði þannig, að ef þjónustufyrirtæki í Reykjavík, eins og Hitaveita Reykjavíkur, hefðu hækkað sín þjónustugjöld til að standa undir eigin rekstri og sínum eigin fjárfestingum - gott og gegnt fyrirtæki á gömlum og grónum merg sem það var - hefði það leitt til kauphækkunar um land allt. Vísitölukerfið virkaði þannig, að um leið og þjóðarbúið varð fyrir verulegum áföllum svo að nefnt sé dæmi um olíuverðsprengingar 1973 og 1979, um leið og reikningur þjóðarbúsins í heild og fyrirtækja, ekki síst fyrirtækja í sjávarútvegi og útflutningsgreinum, vegna olíu hækkaði - þá leiddi það til kauphækkana um land allt. M.ö.o.: þeim mun minni sem geta þj6ðarbúsins og einstakra fyrirtækja varð til þess að greiða hærri laun, þeim mun hærri laun skyldu þau greiða. Það er þetta sem menn eiga við þegar sagt er að þetta vísitölukerfi tryggi á engan máta hagsmuni launþega, það tryggi ekki kaupmátt launþega, það tryggi ekki rekstrargrundvöll fyrirtækja, það tryggi raunverulega ekki neitt nema hringekju verðbólgunnar að sínum hluta, það tryggi sívaxandi útgjöld án tillits til þess hver var þróun raunstærða þjóðarbúsins. Og því fór fjarri að það tryggði kaupmátt launa, hvorki kauptaxta né raunverulegra ráðstöfunartekna, sbr. þá staðreynd að kaupmáttur kauptaxta hefur farið minnkandi á Íslandi allt frá árinu 1978. Gallarnir á þessu vísitölukerfi voru margir fleiri. Ég ætla aðeins að nefna það, að ríkisstj. sem vildi hækka óbeina skatta til að draga úr eftirspurn og kaupmætti gat ekki gert það vegna þess að óbeinir skattar voru inni í vísitölukerfinu. Það þýddi að um leið og óbeinir skattar voru hækkaðir, annaðhvort til að draga úr eftirspurn eða til að auka samneyslu eða félagslega þjónustu þegnanna, sem raunverulega er kaupmáttaraukandi á sinn máta, fór kaupgjald í landinu hækkandi. M.ö.o.: þarna rak hvað sig á annars horn. Aðgerð til að draga úr kaupmætti einkaneyslu, draga úr eftirspurn, hafði þveröfug áhrif. Sama er að segja um þá hugmynd að beinir skattar voru ekki inni í vísitölukerfinu. Þannig var vísitölukerfið farið að ráða skattakerfinu. Það leiddi til þess að ríkisvaldið sóttist eftir því að hafa áhrif á kaupgjald, vísitölu og verðbólgu með niðurgreiðslu og eru fræg að endemum ýmis dæmi þeirra vísitölufalsana. Enn eitt dæmi um skaðleg áhrif þessa vísitölukerfis eru áhrif þess á orkubúskap þjóðarinnar. Hæstv. iðnrh. vitnaði til þess í frægum sjónvarpsþætti um daginn, að á liðnum áratug hefði það gerst að verðlagning á þjónustu orkufyrirtækjanna hefði ekki nándar nærri því fylgt byggingarvísitölu, henni hefði verið haldið í skefjum. Afleiðingarnar voru þær, að ekki einasta ný fjárfesting í orkubúskapnum heldur rekstur orkufyrirtækjanna var fjármagnað með erlendum lánum. Allt var þetta réttlætt með því að ekki væri gerlegt að verðleggja þessa þjónustu réttilega vegna áhrifa á vísitölukerfið, það mundi hækka kaup, framleiðslukostnað og verðbólgu. Þessi dæmi eiga að nægja til að sýna fram á hversu fáránlegt og vitlaust í alla staði þetta vísitölukerfi var. Og það er reyndar undrunarefni, eftir alla þá umræðu sem átt hefur sér stað um þessi mál, eftir allar þær atlögur sem gerðar hafa verið af hálfu ýmissa ríkisstjórna til að koma þessu kerfi fyrir kattarnef eða breyta því, að ekkert skuli hafa gengið. Það er því miður, hygg ég, verkalýðshreyfingunni til lítils sóma að hafa hvað eftir annað tekið þátt í tilraunum og umræðum, t.d. í sérstökum nefndum um þetta mál, þar sem tilgangurinn var að fá þessu kerfi breytt, fá helstu agnúana af því sniðna, fá það stokkað upp í grundvallaratriðum eða jafnvel afnumið, að fulltrúar launþegasamtakanna skyldu ekki sjálfir taka frumkvæði að því í tæka tíð í staðinn fyrir að þvælast fyrir, kveða ekki upp úr um afstöðu sína, fá málunum slegið á frest með þeim afleiðingum, sem óhjákvæmilegar voru, að loksins kom að því að kerfinu varð ekki lengur uppi haldið og það var afnumið með einu pennastriki. Ef marka má yfirlýsingar einstakra talsmanna stjórnmálaflokka er nú svo komið að allflestir viðurkenna að rétt sé og skynsamlegt að afnema þetta vísitölukerfi. Ég vitnaði til þess, að við Alþfl.-menn sögðum fyrir seinustu kosningar að vísitölukerfið hefði gengið sér til húðar, það bæri að afnema. Stjórnarflokkarnir, Sjálfstfl. og Framsfl., eru báðir þeirrar skoðunar að þetta kerfi beri að afnema, sbr. þetta frv. Ég minni á að hv. 7. þm. Reykv. Guðmundur J. Guðmundsson sagði í umr. um stefnuræðu forsrh. að krafa verkalýðshreyfingarinnar væri um samningsrétt, og undir það tökum við, en hún væri engan veginn endilega um að fá aftur gamla vitlausa vísitölukerfið. Því má bæta við að aðstoðarmaður hv. 7. þm. Reykv., þ.e. aðstoðarmaður hans í stéttarfélaginu Dagsbrún, fyrrum aðstoðarmaður fjmrh. og einn af fáum mönnum í Alþb. sem sett hefur fram á undanförnum árum skynsamlegar skoðanir á efnahagsmálum, kvað upp úr um það strax á s.l. ári að vísitölukerfið hefði gengið sér til húðar. Hér á ég við Þröst Ólafsson fyrrum aðstoðarmann fjmrh., nú aðstoðarmann formanns Dagsbrúnar. Hann kvað upp úr um það strax á s.l. vetri að þetta kerfi hefði gengið sér til húðar, vísitölukerfi launa tryggði ekkert annað en viðgang verðbólgunnar, sagði hann. Hann kvað upp úr um það, að þetta kerfi væri verkalýðshreyfingunni, launþegum í landinu, ekki lengur í hag. Ég hlýt því að komast að þeirri niðurstöðu að þeir séu orðnir ákaflega fáir sem mæla bót þessu gamla vísitölukerfi. Ég fæ ekki betur séð en að loksins sé svo komið, að allur þorri manna, jafnt meðal launþega, atvinnurekenda og forsvarsmanna stjórnmálaflokka, sé kominn að þeirri niðurstöðu að þetta gamla vísitölukerfi beri ekki að endurreisa. sjálfur er ég þeirrar skoðunar og hef verið lengi, að þetta væri fráleitt kerfi. Ég bæti því að vísu gjarnan við, að það er ekki nóg og ekki einhlítt að afnema þennan þátt sjálfvirkninnar í okkar þjóðarbúskap. Það hefði átt að ganga lengra og afnema líka sjálfvirk tengsl milli meðaltalslauna launþega annars vegar og hins vegar búvöruverðlags. Það ætti líka um leið að afnema sjálfvirk tengsl milli landbúnaðarframleiðslu og niðurgreiðslna eða styrkja af almannafé til að greiða niður framleiðslukostnað við offramleiðslu landbúnaðarvara. Reyndar er þetta allt saman ein heild, þessi sjálfvirku tengsl sem finna má í ríkisbúskapnum. Það hefði auðvitað verið rétt, um leið og hæstv. ríkisstj. réðst til atlögu gegn sjálfvirku vísitölukerfi verðlags og launa, að stíga skrefið til fulls. Ef hún hefði gert það stæði hún betur að vígi gagnvart gagnrýni okkar stjórnarandstæðinga þegar við segjum: Þessar aðgerðir bitna um of einhliða á launþegum. Hér er raunverulega verið að framvísa reikningum vegna óstjórnar s.l. áratugar - framvísa þeim reikningum til launþega. En það eru ákveðnir þættir í þjóðarbúskap okkar sem eru undanskildir. Það eru ákveðnir forréttindahópar sem ekki eru látnir borga sinn hlut af óhjákvæmilegum herkostnaði í stríðinu við verðbólguna eða af þeim gjaldföllnu reikningum sem fyrrv. ríkisstj. eru nú að framvísa. En látum það útrætt. Meginkjarni málsins er sá, að ég fæ ekki séð að úr þessu verði þær kröfur hafðar uppi að hið gamla vísitölukerfi launa verði endurreist. Ég held að segja megi að það sé hér með grafið og huslað í eitt skipti fyrir öll og ég harma það lítt. Ágreiningsefnið er því ekki um vísitölukerfið. Nú má vel vera að málsvarar verkalýðshreyfingarinnar eigi síðar meir eftir að setja fram kröfur um nýtt vísitölukerfi. Það eru uppi ýmsar hugmyndir um að hægt sé að taka upp aðrar aðferðir við að tryggja kaupmátt launa - aðrar aðferðir en nákvæmlega það vísitölukerfi sem við bjuggum við. Einfaldasta dæmið um það er ósköp einfaldlega ákvæði í samningum um það, að ef verðbólgan verður meiri en spáð er á samningstímabilinu séu samningar lausir og megi taka þá til endurskoðunar. Þessa hluti þýðir ekki að ræða fyrir fram. Við skulum sjá hvaða kröfur þar eru fram settar. Sjálfur hef ég afar litla trú á slíkum kerfum. Ég bendi á reynstu annarra þjóða í því efni. Sér í lagi er athyglisverður sá árangur sem Vestur-Þjóðverjar hafa náð og reyndar þýski heimurinn, Vestur-Þjóðverjar, Austurríkismenn og Svisslendingar. Vestur-Þjóðverjar hafa tekið þann kost, minnugir reynslunnar frá Weimar og hruns þess lýðveldis á sinni tíð, að binda það í stjórnarskrá að vísitölukerfi af þessu tagi samrýmist ekki stjórnarskránni. Reynsla þeirra af því er góð. Þeim hefur óneitanlega gengið betur að bæta lífskjör þýskra þegna jafnt og þétt, auka kaupmátt, auka framleiðni o.s.frv. en okkur þrátt fyrir ákvæði að forminu til um verndun kaupmáttar með vísitölukerfi. Ég held við ættum að læra lexíuna í eitt skipti fyrir öll og forðast slík kerfi. Við skulum aðeins rifja upp að af þeim rúmlega 40 árum sem við höfum búið við sjálfvirkt vísitölukerfi var þetta kerfi óskert einungis í tæplega þrjú ár á öllum þessum árafjölda, frá 1940 til 1982. Allan tímann voru ríkisstjórnir að basla við sjálfvirkar verðbólguafleiðingar af þessu kerfi. Ætti sú reynsla að nægja okkur, a.m.k. næstu árin ef ekki áratugina, til þess að læra rétta lexíu. M.ö.o.: vísitölukerfið var gagnslaust, það var skaðlegt. Það má kannske orða það í einni setningu á þann veg, að ef hagstjórn er skynsamleg í einu landi, þannig að sómasamlegt jafnvægi ríki, er vísitölukerfi af þessu tagi með öllu óþarft. Ef hagstjórn er vitlaus og galin, og þjóðarbúskapurinn rekinn frámunalega illa, jafnvægisleysið er mikið, óðaverðbólga er mikil, þá gerir vísitölukerfið ekkert gagn, þá gerir það aðeins illt verra. En þá er það spurningin um samningsréttinn. Það er mjög einfalt mál, að meðan verið er að ná niður hrikalegri verðbólgu, eins og við höfum búið við allt of lengi, og það er gert með því að afnema sjálfvirkt vísitölukerfi, þá skyldi maður ætla að launþegar brygðust við á þann veg að þeir mundu reyna að ná samningum til skemmri tíma en ella hefði verið. Einmitt þess vegna er það fráleitt að ætla með lögum að svipta aðila vinnumarkaðarins samningsrétti mánuðum saman, meir en hálft ár, á sama tíma og vísitölukerfið er numið úr gildi. Ég hef áður sagt: Röksemdirnar fyrir þessari aðgerð eru fallnar um koll, þær standast ekki lengur. Bæði hæstv. forsrh. og hæstv. utanrrh. hafa viðurkennt að þeir gætu fallist á að endurskoða þetta ákvæði. Ég held að það sé þarflaust að ræða það miklu frekar fyrr en það kemur á daginn hver alvara fylgir þeim orðum. Auðvitað væri æskilegt að þessi ummæli væru endurtekin hér og það kæmi skýrt og skilmerkilega fram við þinglega afgreiðslu málsins að ekkert er því til fyrirstöðu af hálfu stjórnarflokkanna eða hæstv. ríkisstj. að skila aftur samningsréttinum, enda engin rök fyrir því að beita lagaþvingunum lengur. Það gerir aðeins illt verra. Það er aðeins einn þáttur í því að efna að óþörfu til tortryggni, úlfúðar og stéttaátaka. Auðvitað er það meginatriðið út frá sjónarmiði einnar ríkisstjórnar að þau markmið sem ríkisstj. hefur sett sér náist. Og allir aðilar hafa lýst því yfir að úr því sem komið er sé sýnt að þau markmið náist á þessu ári, án þess að nauðsynlegt sé að lögbinda samningsrétt. Þess vegna væri það auðvitað stórpólitísk aðgerð og hefði verulegt gildi ef þessum orðum yrði fylgt eftir með því að í meðferð þingsins nú væri samningsréttinum skilað til aðila vinnumarkaðarins. Herra forseti. Annað tilefni þess að ég kvaddi mér hljóðs var það, að fyrr við umr. kom enn einu sinni fram að hæstv. forsrh. vill enn ekki viðurkenna að fyrir löngu sé svo komið í okkar þjóðarbúskap að það sé orðið eitt af erfiðari efnahagsvandamálum þjóðarinnar að fiskveiðifloti okkar er of stór, að á undanförnum árum hefur verið fjárfest allt of mikið í nýjum veiðiskipum og að afleiðingar þess eru nú að flestra manna mati eitt erfiðasta efnahagsvandamál þjóðarinnar og reyndar hrikalegt viðfangs. Það þýðir ekki að deila um það, enda er það ekki meginatriði málsins, hver beri hér stærsta sök. Það liggur nokkurn veginn ljóst fyrir. Hæstv. forsrh. veifaði hér gömlu dagblaði og tíundaði hvað hver sjávarútvegsráðherra í seinustu ríkisstjórnum hafði veitt margar heimildir fyrir innflutningi á mörgum nýjum skipum. Það liggur allt saman ljóst fyrir. Það liggur ljóst fyrir að um það leyti sem hann tók við sem sjútvrh. í fyrrv. ríkisstj. höfðu verið veittar heimildir, af hálfu allra sjútvrh. þessara ríkisstjórna fyrir innflutningi og smíðum 90 togara. Það liggur alveg ljóst fyrir að í sjútvrh.-tíð Kjartans Jóhannssonar, en þá voru veittar heimildir fyrir sex nýjum togurum, var að lokum tekin sú ákvörðun að stöðva þennan innflutning. Ástæðurnar fyrir þessu voru augljósar. Framan af var þetta mjög eðlileg, arðvænleg og gagnleg fjárfesting, í rökréttu samhengi við stækkun okkar á landhelginni. En eftir 1975–1976 var hins vegar fyrstu viðvörunarbjöllum hringt um að afkastageta fiskistofna væri ekki slík sem menn höfðu ætlað og árið 1978–1979 voru flestir dómbærir menn á einu máli um að flotinn væri orðinn þá þegar nægilega stór, ef ekki of stór, og úr því mætti ekki bæta við hann. Um þetta þarf ekkert að della og ætti ekki að þurfa að hafa um mörg orð, ef ekki vildi svo til að hæstv. forsrh. endurtæki það enn að hann er ósammála þessari skoðun. Í ræðu minni, sem ég varð að gera hlé á seinast vitnaði ég til ummæla hans í þjóðhagsáætlun, þar sem hann svarar því sjálfur í tvígang að þessi skoðun er rétt. Ég vitnaði til þess, herra forseti, að í þjóðhagsáætlun fyrir árið 1984 er staðfest í tvígang að flotinn er orðinn of stór og afkastageta flotans of mikil, hún er „meiri en samsvarar aflabrögðum nú“, eins og hér segir. Og enn fremur er því slegið föstu að stækkun fiskiskipastólsins hafi „átt sinn þátt í því að minni afli kemur á hvert skip en ella“. Ég skil því ekki nákvæmlega af hverju hæstv. forsrh. er enn við það heygarðshornið að vilja ekki viðurkenna staðreyndir í þessu efni, þrátt fyrir að hann geri það hér skriflega í þjóðhagsáætlun. Og þrátt fyrir að allir aðilar í núv. ríkisstj., sbr. t.d. forustugrein Morgunblaðsins nú nýverið, viðurkenna þetta og þrátt fyrir að samstarfsaðilar hans í fyrrv. ríkisstj. voru farnir að viðurkenna þetta. Um þetta var orðið hreinlega ekki deilt. Þess vegna sé ég ekki hvaða tilgangi það þjónar að halda því enn til streitu að hér sé ekki um vandamál að ræða. En hann vill ekki kannast við það, sem fyrrv. sjútvrh., að hann beri á þessu verulega ábyrgð. Það er tvennt sem þarf að ræða hér í samhengi: Það er ekki einasta stærð flotans, heldur líka sú fiskveiðistefna sem rekin var. Þegar menn líta til baka þá eru þeir sammála um að frá og með árinu 1980 hefði átt að framfylgja stranglega innflutningsbanni á nýjum skipum, gæta þess stranglega að flotinn væri ekki stækkaður og jafnframt taka mark á ráðgjöf fiskifræðinga þegar þeir settu sín hámarksákvæði að því er varðaði veiðar. Það er ástæða til að minna á að árið 1980 voru niðurstöður Hafrannsóknastofnunar um leyfilegt aflahámark á þorski 300 þús. tonn. Þegar upp var staðið var veiðimagn á þorski á þessu ári hins vegar 428 þús. tonn eða rúmlega þriðjungi meira en aflahámarkið sem fiskifræðingar mæltu með. Þess er að geta að fiskifræðingar lögðu eindregið til á þessu ári að beitt yrði margvíslegum ráðstöfunum til að halda aflamagninu innan æskilegra marka, t.d. með því að vetrarvertíð yrði stöðvuð fyrr en ella, ef aflamagnið færi langt umfram það sem æskilegt var talið. Og enn fremur að skrapdagafjöldi yrði aukinn varðandi veiðar togaraflotans, ef sýnt yrði frá og með vori að aflinn væri langt umfram æskileg mörk. Fiskveiðistefnan var í því fólgin, að þessum óskum var ekki sinnt. Þess vegna gerðist hvort tveggja í senn: Haldið var áfram ár eftir ár að stækka veiðiflotann umfram það sem æskilegt var og skynsamlegt, og um leið að fiskveiðistefnan, sem mótuð var. tók mið einungis af skammtímahagsmunum, en tók ekki mark á vísindalegri ráðgjöf með þeim afleiðingum að þetta hefur heldur betur komið okkur í koll. Nú viðurkenna allir aðrir en hæstv. forsrh. að við sitjum uppi með sjávarútveginn, okkar undirstöðuatvinnugrein, í lamasessi. Hann er að sligast undan þeim byrðum sem á hann voru lagðar á þessum árum. Það er upplýst að sjávarútvegurinn er kominn í skuld við hið opinbera sjóðakerfi eitt saman upp á 5 milljarða kr., og þessar tölur hækka reyndar frá viku til viku eftir því sem nýjar upplýsingar bætast við. Það er upplýst að allar greinar útgerðarinnar eru reknar með dúndrandi tapi. Allar eru þessar tölur hins vegar byggðar á meðaltölum. Það kemur hins vegar á daginn, þegar reynt er að skyggnast á bak við meðaltölin, að það er ekki hvað síst sá hluti útgerðarinnar sem fjárfest var í á þessum seinustu þremur árum sem verst er ástatt um, eftir að ljóst var að enginn rekstrargrundvöllur var fyrir nýjum skipum, eftir að ljóst var að ný skip, ég tala nú ekki um skip smíðuð hér innanlands, höfðu engar forsendur til að geta staðið undir rekstri sínum, eftir að ljóst var að hver sá útgerðaraðili sem raunverulega var að leggja út í þessa fjárfestingu var vitandi vits að segja sem svo: Það er enginn rekstrargrundvöllur fyrir þessu, ég á út af fyrir sig enga fjármuni til að leggja í þetta. Það lá alveg ljóst fyrir að þennan hluta flotans var frá upphafi verið að gera út á skattgreiðendur eða ríkissjóð. Hverjar eru afleiðingarnar? Afleiðingarnar eru þær, að sjávarútvegurinn sem slíkur rís ekki lengur undir þessum byrðum. Það er ástæða til að spyrja: Ef stigið hefði verið á bremsurnar eins og skyldan hefði boðið árið 1980, ef stigið hefði verið á bremsurnar þá, ef þá hefðu verið stöðvaðar frekari viðbætur við flotann, ef framfylgt hefði verið skynsamlegri fiskveiðistefnu frá og með þessum tíma, hversu miklu betur staddur væri ekki sjávarútvegurinn nú? Þetta er ekki bara spurning um pólitíska ábyrgð aftur í tímann, vegna þess að við stöndum hér frammi fyrir einni lykilspurningu um efnahagsprógramm þessarar ríkisstj.: Verður einhver árangur til frambúðar af því einu saman að afnema vísitölukerfi launa? Verður einhver árangur af því til frambúðar að snúa sér til launþega og segja: Þið verðið að hafa biðlund, þið verðið að sætta ykkur við að vísitölukerfið er afnumið, þið verðið að sætta ykkur við skerðingu á umsömdum vísitölubótum. Verður nokkur árangur af þessu, þegar menn standa frammi fyrir því hins vegar að undirstöðuatvinnuvegur þjóðarinnar er svo skuldugur upp fyrir haus að tölurnar úreldast frá einni viku til annarrar, að stór hluti af þessum flota er gjörgæslufyrirtæki. Ráðh. segja nú fullum fetum: Þessar skuldir verða aldrei greiddar. Hæstv. fjmrh. varpar fram þeirri hugmynd að þessar skuldir verði hreinlega að afskrifa, að almenningur í landinu verði að taka þessar skuldir á sig því að aðrir séu ekki borgunarmenn fyrir þeim. Að vísu verður að játast að frásagnir blaða af þessum hugmyndum hæstv. fjmrh. eru næsta ónákvæmar. Hann hefur ekki haft fyrir því að gera nákvæma grein fyrir því enn hvað hann á við. Hvaða skuldir á almenningur að greiða? Hvaða skuldir á að gefa eftir? Engu að síður stendur hæstv. ríkisstj. frammi fyrir vali: Annars vegar að framvísa þessum skuldum til viðbótar öllum hinum, sem hún þegar hefur framvísað til launþega í landinu, mörgum milljörðum króna til viðbótar allri þeirri kjaraskerðingu sem þegar hefur yfir launþega dunið, eða leysa vandamál sjávarútvegsins enn einu sinni með hefðbundinni aðferð, þ.e. með því að fella gengið og standa þá frammi fyrir þeirri staðreynd að allt hennar prógramm, allt prógramm hæstv. ríkisstj., öll yfirlýst markmið um hjöðnun verðbólgu og aukinn stöðugleiki í efnahagslífi, ljúki út um gluggann. Það er kaldhæðni örlaganna að hæstv. forsrh., sem í kosningabaráttu sinni árið 1979 fór hamförum gegn stefnu núv. ríkisstj., sem hann kallaði leiftursókn og fór mörgum orðum um að væri fyrir fram vonlaust mál og mundi ekki leiða til annars en styrjaldarátaka á vinnumarkaði, fjöldaatvinnuleysis og væri gagnslaus aðgerð gegn verðbólgu, situr nú í forsvari fyrir ríkisstj. sem framfylgir þeirri stefnu sem hann hefur fordæmt hvað harðast og stendur nú frammi fyrir því að spurningin um árangur ríkisstj., spurningin um hvort yfirlýst markmið hennar geti orðið að veruleika, sú spurning er fyrst og fremst komin undir því hvað menn ætla að gera í sjávarútveginum. Hvernig ætla menn að leysa vandamál sjávarútvegsins eftir að svo er komið að hann er að hruni kominn? Hvernig ætlar hæstv. forsrh. að taka á þeim vandamálum sem hann tók við úr hendi hæstv. fyrrv. sjútvrh.? Hæstv. ráðh. fara yfirleitt mörgum orðum um það, þegar þeir reyna að sannfæra sjálfa sig og aðra um að þeir séu á réttri leið, hversu slæm afkoman var. Já, já, um það er enginn ágreiningur við okkur Alþfl.- menn. Við vitum að afkoman var mjög slæm. Það er jafnvel eitthvað til í því að hún hafi verið mun verri en við gerðum okkur grein fyrir fyrir kosningar og upplýst var fyrir kosningar. Hún var vissulega slæm að því er varðaði erlenda skuldasöfnun, hún var vissulega slæm að því er varðaði viðskiptahalla, hún var vissulega slæm að því er varðaði ríkisfjármál, hún var vissulega slæm að því er varðaði húsnæðismál. Hún var vissulega slæm líka að því er varðaði orkumál. Hún var slæm yfir alla línuna. Þó er mér til efs að hún hafi verið jafnhrikaleg í nokkrum einstökum málaflokki og í málefnum sjávarútvegsins. Spurningunni hvort þessari ríkisstj. tekst að ná nokkrum árangri í viðureign við verðbólguna verður ekki svarað fyrr en upplýst verður hvernig ríkisstj. hyggst taka á málefnum sjávarútvegsins. Við því hafa engin svör fengist. Hæstv. fjmrh. hefur gefið út sína pennastrikslausn. Aðrir ráðh. hafa haft hana að háði og spotti. Engu að síður er því haldið fram að ríkisstj. muni hvergi falla frá þeirri stefnu sinni að hanga á föstu gengi. En um leið og það er sagt vakna spurningarnar um hvað þá á að gera að öðru leyti til þess að tryggja rekstrargrundvöll útgerðarinnar. Því er yfir lýst af framkvæmdastjóra LÍÚ að flotinn muni stöðvast að sjálfu sér. Það er alveg augljóst mál að skuldakóngarnir, sem nutu hvað mest náðarinnar í tíð hæstv. fyrrv. sjútvrh., eru engir borgunarmenn fyrir sínum skuldum. Það er frumatriði áður en lengra verður haldið með þessa umr., hún snýst ekki orðið um annað, að hæstv. ráðh. upplýsi hvað vakir fyrir þeim að gera til að leysa þessi mál. Ef þeir hafna gengisfellingu verða þeir um leið að svara því af alvöru hvað þeir ætla að gera í staðinn. Það þýðir ekki fyrir einn ráðh., hæstv. fjmrh., að koma með einfaldar hugmyndir sem menn ekki átta sig á, fá ekki skýringar á. Það liggur alveg ljóst fyrir að þessum spurningum verður að svara. Ég læt það verða mín niðurlagsorð að þessar deilur um stjórnunaraðferðir og fjárfestingu í sjávarútvegi hafa staðið lengi. Það var formaður míns flokks sem kvað upp úr um það, þann skamma tíma sem hann var sjútvrh., að flotinn væri orðinn of stór og stöðvaði frekari stækkun flotans á þeim tíma. Hæstv. forsrh. hefur allan tímann hafnað þeirri skoðun og gerir enn. Við höfum síðan lagt fram ýmsar till. til lausnar þessum vanda. Alþfl. hefur lagt fram till. um að nýjar stjórnunaraðferðir í sjávarútvegi verði kannaðar hleypidómalaust, og þá eigum við við veiðileyfastjórnun í sjávarútvegi, þar sem að grundvallaratriðið er að reynt sé að ná einhverju samræmi milli afkastagetu flotans og afkastagetu fiskistofna og reynt að haga því svo til að bestu og hagkvæmustu útgerðirnar, hagkvæmustu útgerðarstaðirnir, verði til þess að nýta fiskimiðin og þannig verði dregið úr tilhneigingu til offjárfestingar í útgerðinni. Þessar hugmyndir eru auðvitað mjög athyglisverðar, en þær hafa ekki hlotið stuðning. Kannske fer að verða mjög tímabært að taka afstöðu til þeirra. Við höfum einnig flutt hér á þingi þáltill. þar sem skorað er á ríkisstj. að taka upp samninga við önnur ríki um að finna hluta af þessum allt of stóra flota ný verkefni. Þær hugmyndir fengu litlar undirtektir og voru mörgum aðhlátursefni. Engu að síður er svo komið, að nú lesum við blaðafréttir um að íslenskum skipum sé boðið að veiða við Bandaríkjastrendur, sbr. forsíðufrétt í Dagblaðinu 26. október s.l. Hugmynd eins og þessa ber að taka alvarlega. Það átti auðvitað að nota tímann til þess að vinna að því að koma henni í framkvæmd. Þetta eru hugmyndir sem ber að skoða. En því miður er það svo, að meðan helsti forustumaður ríkisstj. fæst ekki einu sinni til að viðurkenna að hér sé um að ræða höfuðvandamál, ekki aðeins vandamál sem heyri fortíðinni til, heldur lykilvandamál sem sker úr um líf eða dauða þessarar ríkisstj., sker úr um hvort þessi ríkisstj. nær takmarki sínu eða ekki, þá er varla við miklu að búast. Herra forseti. Ég hef lokið máli mínu.