Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja á þskj. 69 frv. til l. um breyt. á l. nr. 72 frá 5. júní 1917, um innkaupa stofnun ríkisins. „1. gr.: 2. gr. laganna hljóði svo: Stjórn innkaupastofnunar ríkisins skipa 5 menn, sem Alþ. kýs hlutbundinni kosningu til fjögurra ára í senn ásamt jafnmörgum til vara. Stjórnin hefur yfirumsjón með starfsemi stofnunarinnar, tekur lokaákvarðanir um öll innkaup og framkvæmdir og ákveður starfshætti. Fjmrh. skipar formann stjórnar til eins kjörtímabils í senn. Forstöðumaður stofnunarinnar skal skipaður af fjmrh. að fenginni till. stjórnar. Að öðru leyti skal starfssvið stofnunarinnar ákveðið með reglugerð, er fjmrh. setur. 2. gr. Lög þessi öðlast þegar gildi.“ Ég vil leyfa mér að lesa þá grg., sem hér er prentuð með, en hún er svo hljóðandi: „Frv. þetta er efnislega shlj. frv. sem flm. lagði fram á síðasta þingi, en varð þá ekki afgreitt. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að starfsemi innkaupastofnunar ríkisins hefur sætt nokkurri opinberri gagnrýni á liðnum árum. Skoðanir hafa verið skiptar um sum þeirra atriða sem gagnrýnd hafa verið, en um önnur hefur ekki þurft að deila. Í sjötta kafla laga um skipan opinberra framkvæmda, nr. 63 frá 1970, eru umsvif innkaupastofnunarinnar aukin verulega frá því sem eldri lög kváðu á um. Þar er henni fengið vald til að taka ákvarðanir um veigamiklar framkvæmdir sem snerta verulega hagsmuni almennings og afkomu þjóðarbúsins í heild. Veltur því á miklu að starfsemi stofnunarinnar og ákvarðanir, er hún tekur, séu í fullu samræmi við vilja þings og þjóðar. Láta mun nærri að velta stofnunarinnar á síðasta ári hafi numið 2.7 milljörðum kr. og eru þá ekki taldir með verksamningar, sem stofnunin hefur annast og ber ábyrgð á, en þar er um mjög verulegar fjárhæðir að ræða. Með frv. þessu er því lagt til að Alþ. kjósi sjálft stjórn stofnunarinnar og tryggi með því að stefnu þess sé fylgt í öllum meiri háttar málum, er stofnunin á ákvörðunarvald í, og þess sé jafnan gætt að starfseminni sé gert að fylgja viðteknum viðskiptavenjum.“ Ég vil bæta við þetta, að Innkaupastofnun Reykjavíkurborgar starfar eftir ákveðnum samþykktum um þá stofnun og hefur sérstaka stjórn, þó svo að Innkaupastofnun Reykjavíkurborgar sé í meiri tengslum við sjálft stjórnkerfið, þar sem allar fundargerðir Innkaupastofnunar Reykjavikurborgar eru sendar að fundum loknum til borgarstjóra, sem síðan leggur þær fyrir borgarráð, og að athuguðum fundargerðum innkaupastofnunarinnar, fyrst af borgarstjóra, síðan af borgarráði, eru þær lagðar fyrir borgarstjórn til umr, og samþykktar, þannig að það hefur verið talsvert miklu meiri hreinsunareldur sem ákvarðanir Innkaupastofnunar Reykjavíkurborgar verða að ganga í gegnum. Í þessum samþykktum um Innkaupastofnun Reykjavíkurborgar, sem ég er með hér hjá mér, er fyrst talað um markmið stofnunarinnar og síðan er farið út í verkefni hennar, í þriðja lagi stjórnskipulag, í fjórða lagi verksvið stjórnar og í fimmta lagi verksvið forstjóra stofnunarinnar, í sjötta lagi er talað um starfshætti og í sjöunda lagi eru almenn ákvæði. Ég held að það þurfi ekki að orðlengja um þetta mál. Ég held að öllum sé ljóst að ekkert slíkt kerfi er til í ríkisgeiranum. Ég veit ekki til að þar sé nein hliðstæð stofnun borgarráði, reikna ekki með að fundargerðir Innkaupastofnunar ríkisins séu lagðar fyrir ríkisstj., sem er hliðstæð borgarráði í borgaruppbyggingunni, né heldur fyrir Alþ., sem er hliðstæða borgarstjórnar í ríkiskerfinu. Ég legg til að þessu frv. verði vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn. þessarar hv. deildar.



Herra forseti. Ég vil lýsa ánægju minni og stuðningi við fram komið frv., þar sem gert er ráð fyrir að sett verði sérstök stjórn yfir innkaupastofnun ríkisins. Ég álít að það geti orðið öllum aðilum til bóta ef þessi tilhögun kæmist í framkvæmd, og hef ég þá sérstaklega í huga í sambandi við þetta mál, að á undanförnum árum hefur meira og meira orðið þess vart, að það hefur verið ákaflega erfitt að fá leyfi til þess að framkvæmdum, sem boðnar eru út á vegum Innkaupastofnunar, megi stjórna úr heimabyggðum. Ég held að sú tilhögun, að framkvæmdum og yfirstjórn þeirra sé stjórnað af stjórnvöldum hér í Reykjavík, geti skapað og hafi skapað ýmis óþægindi, og jafnvel munu vera áþreifanleg dæmi fyrir því, að þessar framkvæmdir hafi beinlínis tafist og orðið verulega dýrari en ef þær hefðu fengið að vera undir yfirstjórn heimamanna. Og þess vegna kvaddi ég mér hljóðs við þessa umr., að ég vil vekja athygli hv. dm, á þessu mikilvæga atriði. Ég vil vænta þess, að ef þetta frv. verður að lögum, þá verði því gefinn gaumur að breyta til og marka þá stefnu, að eftir föngum verði heimamönnum, í sveitarfélögum og á öðrum stöðum, gefnir frekari möguleikar á því að stjórna og sjá um framkvæmdir, þó svo að útboð og annað þess háttar fari fram á vegum Innkaupastofnunarinnar. Á þessu máli hafa að mati þeirra, sem eru þessum málum kunnugir, verið nokkrir agnúar undanfarið. Ég held að það væri öllum til góðs, ef hægt væri að bæta hér um. Að öðru leyti lýsi ég fyllsta stuðningi mínum við fram komið frv.



Herra forseti. Á þskj. 37 flytjum við 4 þm. þessarar hv. d. frv. sem miðar að stjórnarskrárbreytingu, en auk mín eru flm. Stefán Jónsson, Helgi F. Seljan og Geir Gunnarsson. Frv. þetta miðar að því að bæta þremur nýjum mgr, við eignarréttarákvæði 67. gr. stjórnarskrárinnar, sem miðar að því, eins og kunnugt er, að eignarrétti skuli menn halda nema brýna nauðsyn beri til að eign þeirra sé tekin eignarnámi og þurfi þá lög til. Í frv. okkar er í fyrsta lagi gert ráð fyrir því, að við þetta eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar bætíst ákvæði um að eignir, sem enginn hefur sannanlega átt fram að þessu og eru þess eðlis að þær þurfa að nýtast af þjóðarheildinni, séu lýstar sameign þjóðarinnar allrar með stjórnarskrárákvæði. Þau verðmæti, sem hér er um að ræða, eru í fyrsta lagi öll verðmæti í sjó og á sjávarbotni innan íslenskrar efnahagslögsögu, í öðru lagi almenningar, afréttir og önnur óbyggð lönd utan heimalanda og svo í þriðja lagi þrjú sérgreind réttindi, þ.e.a.s. námur í jörðu, orka í rennandi vatni og jarðhiti neðan við 100 m dýpi. Í 2. mgr. er síðan kveðið á um það, að eignarrétti á íslenskum náttúruauðæfum, landi og landgrunni, skuli að öðru leyti skipað með lögum. Hér er átt við það, að löggjafinn þurfi að draga skýr mörk milli einkaeignar og sameignar þjóðarinnar, og þá sérstaklega þess getið, að fyllilega þurfi að gæta hagsmuna þéttbýlisbúa og tryggja þeim rétt til eðlilegrar umgengni og útivistar í landinu og að sjálfsögðu til lands undir húsbyggingar á sanngjörnu verði. Og orðum er komið að þessari hugsun í frv. á þessa leið: „Tryggja ber landsmönnum öllum rétt til eðlilegrar umgengni og útivistar í landinu. Við eignarnám á landi, í þéttbýli sem dreifbýli, skal almennt ekki taka tillit til verðhækkunar, sem stafar af uppbyggingu þéttbýlissvæða í næsta nágrenni, opinberum framkvæmdum eða öðrum ytri aðstæðum, heldur ber að miða mat við verðmæti hliðstæðra eigna, þar sem þess háttar ástæður hafa óveruleg áhrif til verðhækkunar.“ Þessi seinasta setning miðar að sjálfsögðu að því að koma í veg fyrir svonefnd Votmúlamál, og höfum við Alþb: menn nokkuð oft flutt till. þessa efnis hér í þinginu. Till. af þessu tagi náði reyndar fram að ganga hér í hv. Ed. fyrir nokkrum árum, en náði hins vegar ekki fram að ganga í Nd. og hefur ekki síðan átt upp á pallborðið hjá hv. meiri hl. þm. Í 3. mgr. segir síðan, að með þeim takmörkunum, sem upp hafa verið taldar, skuli við það miða að bændur haldi eignarrétti á jörðum sínum, beitirétti í óbyggðum og öðrum þeim hlunnindum í heimalöndum og utan þeirra sem fylgt hafa íslenskum búskaparháttum á liðnum öldum. Hér er sem sagt verið að slá því föstu, að staða bænda skuli ekki skert og þeir skuli halda þeim hlunnindum, sem hafa fylgt bújörðum liðnum öldum. Eftir að þetta frv, kom fram í fyrsta sinn, það var á s.l. vetri, var því haldið fram að hvað bændur varðaði væri hér um að ræða stórkostlegt þjóðnýtingarfrv. En þetta er rangt. Ákvæði um réttindi til náma og um námuvinnslu geta að vísu talist breytingar frá eignarréttaraðstöðunni eins og hún sannanlega er nú, en að öðru leyti er hér fyrst og fremst reynt að festa í stjórnarskrá að það, sem verið hefur sameign þjóðarinnar um aldir, verði það áfram. Hér er því einungis verið að ákveða mörk eignarréttarins, en það er ekki verið að flytja till. um þjóðnýtingu nema þá að mjög óverulegu leyti. Með flutningi þessa frv, viljum við Alþb: menn hér í d. reyna að hnýta betur böndin milli verkalýðsstéttarinnar og bændastéttarinnar og koma í veg fyrir að þessir aðilar hefji óþarfa togstreitu sín í milli um eignarráð á landi og þar með marka almenna stefnu sem bæði þéttbýlisbúar og sveitafólk eiga að geta sætt sig við. Alþfl.-menn hafa löngum í blaði sínu veist að okkur Alþb: mönnum vegna þessarar afstöðu okkar og sagt að við værum að vernda og styðja landeigendaaðalinn. Á hinn bóginn hafa ýmsir í hópi framsóknar- og sjálfstæðismanna reynt að gera afstöðu okkar sem tortryggilegasta og þar með neitað að fallast á að réttur landeigandans ætti að vera takmörkum bundinn á nokkurn hátt. Samkv. kenningum þessara manna á landeigandinn eignarrétt að jörðinni undir fótum sér allt inn að miðpunkti jarðar. Hvers konar auðæfi sem finnast lengst inni jörðinni og engir landeigendur hafa fram að þessu nytjað, eiga að teljast eign þess manns sem gengur um yfirborðið sem landeigandi þess. Stefna okkar Alþb.manna er annars vegar sú, að eignarrétti landeigandans verði sett ákveðin takmörk, ákveðin skynsamleg takmörk. Hins vegar teljum við ekki rétt að skerða yfirráð bænda yfir jörðum sínum að svo miklu leyti sem þær eru notaðar til búskaparnytja, enda teljum við að engir séu betur til þess fallnir en íslenskir bændur að varðveita íslenskt land í höndum Íslendinga sjálfra og afkomenda þeirra og nytja það á skynsamlegan hátt. Við bendum á að ýmis dæmi eru um það úr sögu síðustu áratuga, að hægri sinnað ríkisvald hefur reynst tilbúið að fórna landsréttindum á altari erlendra hagsmunaaðila, þannig að í því er engin örugg trygging fólgin þó að ríkisvaldið gerist umráðamaður allra bújarða í landinu. Það er hyggilegra að 5 þúsund bændur í landinu eigi ræktað land og grasnyt á fjöllum en að örfáir forustumenn ríkisvaldsins geti ráðskast með þann rétt. Einmitt í þessu tilvíki er dreifingu valdsins á hendur margra aðila, í þessu tilviki þúsunda aðila, gæfulegri en samsöfnun valdsins á fárra hendur. Alþb. fylgir ekki einstrengingslegum fræðikenningum, hvorki í þessu efni né öðrum. Það gerir sér einmitt grein fyrir því, að þjóðfélagsþróun á Íslandi verður að þróast í samræmi við íslenskar aðstæður, Hæpinn ávinningur er að því að safna öllum völdum í eina miðstöð ríkisvaldsins, eins og gert hefur verið í ýmsum sósíalískum löndum. Þvert á móti verður að kappkosta að dreifa valdinu og efla lýðræði í landinu, og í þessu tilviki verður það áreiðanlega best gert með því að viðhalda dreifðum eignarrétti á bújörðum. Ég er sannfærður um að bændur munu skoða og hugleiða till. okkar Alþb: manna á hleypidómalausan hátt og hyggja að því, hvort þær eru ekki einmitt hinn rétti grundvöllur sem bændur sjálfir eiga að byggja rétt sinn á. Ósanngjarnar kröfur um eignarréttarheimildir landeigenda, sem hvorki eiga sér stoð í íslenskum réttarvenjum né í lögum að áliti fróðustu manna og samrýmast enn síður siðferðisvitund og heilbrigðri skynsemi nútímamanna, eru að sjálfsögðu einkum til þess fallnar að grafa undan bændum og veikja þann stuðning sem bændur geta vænst að fá frá venjulegu launafólki og öðru eignalitlu fólki í þéttbýli. Við skulum taka sem dæmi orkuver, sem reist er á afrétti, og athuga, hver réttur bóndans raunverulega er og á að vera. Bændur eiga rétt til skaðabóta, ef orkuver er reist sem veldur náttúruspjöllum, og þeir geta að sjálfsögðu beitt fyrir sig þeirri lagagrein, að vötn skuli falla eins og þau forðum hafa fallið. En það, sem hér er reynt að slá föstu, er að þeir geta ekki selt sjálfa orkuna í hinu rennandi vatni, því að þeir eiga hana ekki. Annað hliðstætt dæmi er virkjun háhitasvæðis. Eina skerðingin, sem fólgin er í þessu frv., er sú að möguleikar manna til að selja það, sem þeir raunverulega hafa aldrei átt, eru ljóslega teknir af fyrir fullt og allt. Þriðja dæmið er um þann mann sem á land í grennd við vaxandi þéttbýlisstað og selur landið á tíföldu venjulegu gangverði slíkra landa. Hann er bersýnilega einnig að selja eitthvað sem bann sjálfur hefur aldrei eignast. Það er annarra verk sem valda því.að jörð hans hefur hækkað svo mjög í verði. Í þessum þremur dæmum gildir það nákvæmlega sama. Það á að koma í veg fyrir að menn græði á þörfum annarra og hljóti óréttmætan hagnað án þess að hafa sjálfir látið nokkra vinnu af mörkum eða aukið eignina þeim verðmætum sem réttilega hækka hana í verði. Það er einmitt þetta sem kallað er og kallað hefur verið brask. Við skulum skoða nánar þetta margnotaða orð, brask, því að merking þess hefur óneitanlega stundum aflagast við of mikla notkun. Ég tel að það sé ekki brask þegar kaupmaður kaupir vöru og selur hana aftur með hóflegri álagningu. En hitt er brask, ef menn fá hagnað af viðskiptum án þess að hafa nokkuð, til þess unnið sjálfir, hvorki með hugviti sínu né vinnu, að það réttlæti þann hagnað sem í hlut þeirra fellur. Það er sem sagt brask ef maður kaupir jörð, sem hann veit, að á eftir að hækka gífurlega í verði að fáum árum liðnum, og selur hana aftur með miklum hagnaði. Hagnaður hans er sem sagt ekki laun fyrir að skipuleggja viðskipti, eins og hagnaður kaupmannsins er undir flestum kringumstæðum. Hagnaðurinn er einfaldlega árangur af braski. Ég tel að slíkri hagnaðarvon hljóti bændur almennt að afneita. Þeir eiga samstöðu með verkalýð bæjanna: launamönnum, iðnaðarmönnum og sjómönnum. Þar breytir engu hvort um er að ræða trillukarl eða þann sem hlýtur aflahlut frá útgerð sem hann á ekkert í. Bændur eiga samstöðu með launafólki og einyrkjum, en ekki með stórkapítalistum og fjármálajöfrum. Og auðvitað eiga þeir ekki að greiða skatt til samtaka atvinnurekenda, en það er önnur saga. En þess vegna er á þetta minnt hér, að besta tryggingin að áliti okkar flm, fyrir því, að bændur varðveiti réttindi sín, er einmitt sú, að þeir lími sig ekki upp að auðvaldsöflum þjóðfélagsins og geri við þau bandalag og láti þau hvetja sig til óraunhæfrar kröfugerðar, heldur miklu frekar hitt, að þeir leiti eftir samstöðu við verkalýðshreyfinguna og launþegasamtökin. Ég ætla svo að fara að lokum nokkrum orðum um þau réttindi sem frv. okkar fjallar um. Forseti Íslands, Kristján Eldjárn, talaði eitt sinn í embættisræðu um lífbeltin tvö: annars vegar lífbeltið umhverfis landið, hins vegar græna láglendisbeltið, sem liggur með ströndum fram. Þetta var góð samlíking, en ég vildi mega hagnýta mér þessa hugsun með því að tala um sameignarsvæðin tvö. Þar er annars vegar um að ræða hið fyrra lífbelti sem forsetinn nefndi, lífbelti sjávarins sem liggur umhverfis landið, hins vegar afréttina, almenninga og önnur óbyggð lönd utan heimalanda. Á milli þessara tveggja sameignarsvæða liggur hins vegar séreignarsvæðið, séreignabeltið, grænt láglendisbelti ræktaðs lands með ströndum fram. Till. okkar fjallar alveg sérstaklega um þessi tvö sameignarsvæði. Í fyrsta lagi svæðið umverfis landið. Þó að það sé ekki sérstaklega brýnt mál í dag er enginn vafi á því, að verðmæti í sjó og á sjávarbotni gætu orðið bitbein einstakra manna síðar meir ef séreignarstefnan yrði frekar ofan á íslenskri löggjöf og ekki yrði tekinn allur vafi af með ótvíræðu stjórnarskrárákvæði. Hitt sameignarbeltið, afréttir og almenningar og óbyggð lönd, er hins vegar þegar orðið mikið bitbein manna, en þó er á það minnt í grg. þessa frv., að það hefur verið almennt álit íslenskra lögfræðinga að einstakir menn ættu ekki beinan eignarrétt á landi í óbyggðum. Ég hirði ekki um að rekja þau lagalegu rök sem fram hafa verið borin þessari fullyrðingu til stuðnings, enda gerði ég það allítarlega í framsöguræðu minni fyrir einu ári fyrir þessu máli, en bendi á dóm Hæstaréttar frá árinu 1955 sem fjallaði um eignarhald á landi á Landmannaafrétti, en stutt frásögn af þessum hæstaréttardómi er í grg. Einnig má benda á dóm Hæstaréttar frá árinu 1969, bls. 510, sem fjallar um deilur Skagfirðinga og Eyfirðinga um eignarrétt á Nýjabæjarafrétti. Og í þriðja lagi má benda á þau sjónarmið sem fram komu hjá höfundum frv. til námulaga, sem samþ. var á Alþ. árið 1973, en í grg. þess frv., sem samið var af þrem mjög lagafróðum mönnum, sagði einmitt að almenningar, afréttir og öræfi séu ekki í einkaeign, nema sannað sé að tiltekið land, sem nú er afréttur, hafi áður verið í einkaeign. Eins og menn vita er hins vegar öndverðum skoðunum haldið fram ótt og títt af hægrisinnuðum öflum í landinu og reynt að telja fólki trú um að staðreyndir málsins séu á annan veg. Ég tel því fulla þörf á því að Alþ. taki af skarið um þetta efni í eitt skipti fyrir öll. Að öðru leyti fjölyrði ég ekki um þetta feiknarlega mikilvæga mál, sem á sér margar hliðar, vegna þess að ég fjallaði mjög ítarlega um það fyrir einu ári. Í frv, er getið um þrenn sérgreind réttindi sem eru óháð því hvort þau liggja á séreignarsvæðinu eða sameignarsvæðunum tveimur, en þessi réttindi eru í fyrsta lagi námur í jörðu, í öðru lagi orkan í rennandi vatni og í þriðja lagi jarðhitinn í jörðu niðri. Um þessi réttindi og gildandi lagaviðhorf í þeim efnum er fjallað einnig í grg. og er óþarft að fara mörgum orðum um það hér frekar. Um námur í jörðu hefur sú stefna verið í gildi, að landeigandinn telst eigandi námunnar. Við flm, teljum eðlilegast að þessu verði breytt á þann veg að þjóðin í heild tileinki sér þessi verðmæti. Kannske má segja að frv. víki hvað mest efnislega frá gildandi rétti hvað þetta atriði snertir. Um eignarrétt í orku í rennandi vatni hefur verið rökrætt á Íslandi í áratugi, liðlega hálfa öld, og sú saga var einnig rifjuð upp í framsöguræðu hér á Alþ. þegar ég mælti fyrir þessu frv. fyrir einu ári og skal það ekki endurtekið. En margur ágætur og fróður maður hefur fært að því rök að orka rennandi vatns ætti að teljast almenningseign, enda þótt úr þessu hafi aldrei verið skorið með lagasetningu á Alþ. Við flm. teljum að tími sé til kominn að þessu verði nú slegið föstu með ákvæði í stjórnarskrá. Um eignarrétt á jarðhita djúpt í jörðu hefur svo mjög verið rætt hér á Alþ. við umr. um háhitasvæðin að alveg ástæðulaust er að fara að endurtaka þau sjónartnið sem þar hafa verið flutt fram þeirri skoðun til stuðnings að hiti djúpt í jörðu eigi að teljast almenningseign. Rétt er þó að benda á að frv. okkar fjórmenninga gengur heldur lengra en frv. sem margoft hefur verið flutt í Nd. Alþ. um háhitasvæðin svonefndu. Ég geri ráð fyrir að háhitasvæðin teljist ótvírætt ríkiseign, vegna þess að við viljum að allur hiti í jörðu undir 100 m dýpi, hvort sem hann er af háhitasvæði eða lághitasvæði, verði talinn almenningseign. Það teljum við eðlilegustu stefnuna og allt annað í fullkomnu ósamræmi við heilbrigða skynsemi, enda þótt við höfum að sjálfsögðu verið því innilega samþykkir að frv. um háhitasvæðin næði fram að ganga, þar sem þar var um eins konar málamiðlunartilraun að ræða sem gekk ekki alveg jafnlangt og okkar frv. gerir. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að orðlengja frekar um þetta frv. Ég vil þó segja það að lokum, að það er einkenni okkar þjóðlífs að við búum hér lítil þjóð í stóru andi, og afleiðing þess er sú, að eignarréttarákvæði eru hér óskýrari en víða annars staðar. Land á Íslandi er sennilega ódýrara en nokkurs staðar annars staðar í Evrópu, en hversu lengi það verður skal ósagt látið. En meðan svo stendur á, meðan ríkjandi aðstæður haldast er einmitt mjög gott tækifæri, ómissandi tækifæri til þess að kveða skýrt á um það í stjórnarskrá hvað sé raunveruleg eign einstaklinga og hvað sé og hafi alla tíð verið sameign þjóðarinnar. Við höfum verið furðu sinnulausir, við Íslendingar, að ákvarða fasta og skýra stefnu í eignarréttarmálum. En þróunin bendir til þess, að þetta afskiptaleysi okkar geti boðið hættunni heim. Hættan er einfaldlega fólgin í því, að einstaklingar fari nú að sölsa undir sig eignir sem enginn einstaklingur hefur fram að þessu átt. Við verðum því að tryggja hagsmuni þjóðarheildarinnar, og það er einmitt þess vegna sem þetta frv. er flutt. Ég vil leyfa mér, herra forseti, að leggja til að að lokinni þessari umr. verði frv, vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Ég ætla ekki að ræða efnislega það langa mál sem frummælandi og I. flm. lét fylgja þessu frv. til stjórnarskipunarlaga, en aðeins gera nokkrar athugasemdir til að það fylgi sem veganesti til allshn. með þeim orðum sem ég hlustaði á og féllu hér frá 1. flm. En vil þó biðja um skýringar á einu. Hann talaði um að bændur ættu ekki að láta líma sig utan í atvinnurekendur eða auðvaldsöflin, en halda sér að verkalýðshreyfingunni - ég held að ég hafi heyrt rétt - samvinnuhreyfingunni.  Þetta sýnir strax þann anda sem fylgir frumvarpsgerðinni. En mér er ekki alveg ljóst hvort auðvaldsöfl eru meira hjá atvinnurekendum eða þeim auðhringum sem hv. flm. óskaði eftir að bændur límdu sig aftan í. Ég veit ekki betur en að auðvald það, sem safnast hefur saman, hafi safnast í sjóðum verkalýðshreyfingarinnar og samvinnuhreyfingarinnar, skulum við segja, því að ekki minna en helmingur af öllum viðskiptum fer í gegnum samvinnuhreyfinguna, á eiginlega hvaða stigi þjóðlífsins sem er. Ég vil mótmæla því að hér séu annars vegar vond öfl og hins vegar góð öfl. Þarna eru, skulum við segja, auðvaldsöfl, en þau eru ekkert mismunandi góð. Ég held að bændur ættu að lesa á milli línanna þegar þetta er sagt. Ég álít að það sé rétt að menn átti sig á því, sem sagt var í framhaldi af þessu, að hér er lögð til ákveðin skerðing á eignarrétti einstaklinga. Það er margt í þessu frv. sem ég get fallist á, en það er líka margt sem ég get ekki fallist á í fljótu bragði og mun gera athugasemdir við á seinna stigi. Ég mun gera tilraun til þess að menn átti sig á því, að landeigendur missi engan rétt, sem þeir hafa haft til hlunninda, hvort sem þeir heita bændur eða tilheyra þéttbýliskjörnum, þó þeir hafi einhver hlunnindi haft utan við sinn búsetustað. Ég ætla mér ekki að fara að tala hér um að þeir sem búa t.d. í höfuðborginni og hafa haft rétt og hlunnindi utan höfuðborgarinnar, missi hann frekar en að bændur og utanbæjarmenn missi þau hlunnindi sem þeir kunna að hafa í Reykjavík. Það vitum við að er gagnkvæmt á báða bóga. Ég vil sem sagt að það veganesti fylgi frá mér inn í allshn., að menn haldi vöku sinni gegn lævíslegum till. til breytinga á stjórnarskránni í átt til sósíalisma eða kommúnisma, sem ég er andstæður.



Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. fyrir að hafa eytt fáum orðum að þessu frv., því að það er þó alltaf betra að heyra sjónarmið manna frekar en að þögnin ein ríki, það er betra að veifa röngu tré en öngu, eins og segir í máltækinu, þó að ég fái að vísu ekki séð að athugasemdir hans risti mjög djúpt. Ég vil þó leyfa mér að vekja sérstaklega athygli á þeim ummælum hans, að auðvaldið á Íslandi sé einna helst að finna í verkalýðshreyfingunni og samvinnuhreyfingunni. Þetta finnst mér mjög athyglisverð yfirlýsing sem rétt er að staldra við og vekja athygli á. Hann mun þá hafa átt við hina digru sjóði þessara aðila. Ég vil hins vegar fullvissa hann um það, að það frv., sem hér er flutt, er býsna langt frá því að vera frv. um framkvæmd sósíalisma á Íslandi, eins og hann gaf hér í skyn. Og ég vil þá fyrst og fremst minna á að meginefni frv. er ekki að skerða rétt sem einstaklingar eiga í dag, heldur að setja eignarrétti einstaklinga eðlilegar og skynsamlegar skorður, eðlileg takmörk. Þessi reginmunur verður að vera mönnum ljós, að hér er ekki um að ræða skerðingu eignarréttar nema þá að mjög óverulegu leyti. Eins og ég vakti athygli á áðan, þá gæti það fyrst og fremst átt við um það ákvæði frv. sem snertir námur og námuréttindi, en ekki að öðru leyti, því að frv. er að öðru leyti fyrst og fremst um eðlileg takmörk eignarréttar. Ég get ekki fallist á að með þessu frv. sé réttur borgarbúa í einu eða neinu skertur, eins og þm. vék þó að. Ég kannast ekki við að þeir eigi nein þau hlunnindi almennt sem um er getið í þessu frv. Þó að það kunni að vera að einhverjir borgarbúar telji sig eiga jarðhita nokkra km eða kannske tugi km niðri í jörðinni, undir yfirborði lands sem þeir eiga, þá er þetta sjónarmið þeirra byggt á misskilningi og frv. okkar miðar einmitt að því að eyða misskilningi af þessu tagi.



Herra forseti. Ég ætla aðeins að segja örfá orð í tilefni af þeim frv. tveim sem hér eru á dagskrá, en ég hef ekki því miður vegna annarra starfa ekki tíma til að taka þátt í meðferð d. að þessu sinni á því frv. sem væntanlega verður rætt hér á eftir. Mér finnst fyrir mitt leyti, ef ég skil þessi tvö frv. rétt, á þeim vera ákaflega mikill munur og munur sem ég vil leyfa mér að vekja athygli á, þar sem það frv., sem hér er til umr. nú, gerir ekki, eftir því sem ég skil það, ráð fyrir að skerða þann eignarrétt sem fyrir hendi er á landsins gögnum og gæðum, nema þá að einhverju óverulegu leyti og þá helst þann eignarrétt sem umdeilanlegur er og umdeildur. Það segir hér að eignarrétti skuli að öðru leyti skipað með lögum. M.ö.o. er ekki í þessu frv. till. um að taka eignarnámi allar lóðir og lendur, eins og er gert í frv. þeirra hv. Alþfl: manna sem hér liggur frammi á þskj. 65. Og er ég því algjörlega á móti. Ég fagna því að Alþb. og formaður þess skuli viðurkenna að það sé röng stefna að ríkisvaldið eigi allt land. Og ég vona að hv. Alþfl. sé ekki svo róttækur og svo sósíalíseraður að hann geti ekki hugsað sér að viðurkenna þetta nú a.m.k. þegar viðurkenningin liggur fyrir frá Alþb., sem hingað til hefur þó a.m.k. víða, eins og hv. formaður þess gat um, beitt sér einmitt sérstaklega fyrir því að allt land skyldi vera ríkiseign. En ég fagna því, að nú er það komið a.m.k. í ljós í þeirra augum, að slíkt fyrirkomulag sé óheppilegt, og að því er ekki stefnt í því frv. til stjórnarskipunarlaga sem hér er til umr. Auðvitað er alltaf ágreiningur hugsanlegur og fyrir hendi raunar um eignaraðild að landsins gögnum og gæðum, og það er út af fyrir sig eðlilegt. Ég held þó, að við Íslendingar, sem landið byggjum í dag, séum ákaflega vel settir að þessu leyti eins og er. Við búum í stóru landi, fámenn þjóð. Það ætti að gefa okkur hverjum um sig aukna möguleika til þess að njóta þeirra auðæfa, sem landið hefur að bjóða og fram að færa. Og ég sé ekki annað en það sé mjög auðvelt fyrir okkur að koma málum þannig fyrir, að við getum öll notið eðlilegrar útivistar og annarra lífsins gæða sem landið hefur að bjóða. Ég minnist þess, þegar hér var verið að setja lög um náttúruvernd, að þá hélt ég um þetta dálítinn ræðustúf sem ég ætla mér ekki að endurtaka, en vísa til ef einhver nennti að hugsa aftur í tímann og skoða það sem áður hefur verið sagt. En erindi mitt hingað að þessu sinni var fyrst og fremst að vekja athygli á þeim mikla mun sem er á þessum tveimur frumvörpum, og af þessum tveimur leiðum felli ég mig miklu betur við þá sem hér er til umr. Þar með vil ég auðvitað ekki fyrir fram lýsa því yfir að lítt athuguðu máli að ég sé samþykkur öllum ákvæðum frv. Það verður að koma í ljós við nánari athugun.



Herra forseti. Ég hafði raunar ekki ætlað mér að taka þátt í 1. umr. um lagafrv. nú, en tel mig ekki geta hjá því komist vegna ræðu hv. síðasta ræðumanns, utanrrh. Formaður Alþb. hefur náttúrlega ekki lýsa yfir þeirri skoðun, hvorki sinni né flokksins, að það hljóti úrtakslaust og ævinlega að vera rangt að ríkið eigi allt land. Við aðstæðurnar eins og þær eru nú er engin þörf á slíku - og það sem meira er: það væri rangt við aðstæðurnar eins og þær eru nú. En það eru meira en hugsanlegar þær aðstæður, að við hlytum að álykta að rétt væri að landið yrði allt þjóðareign. En að áliti okkar Alþb. manna er það síður en svo forgangsverkefni núna að setja lög um að landið sé allt eign þjóðarinnar, að þjóðnýta landið. Það er álit okkar að eins og ástandið er í dag væri slíkt til hins verra, beinlínis vegna þess að það er skoðun okkar, að vernd landsins, gæsla þess og nýting þess væri verr komin undir hatti eins ráðh. eða ráðuneytisstjóra suður í Reykjavík heldur en nú, þar sem varsla þess er þó í höndum 4000–5000 bænda. Bújarðirnar okkar eru mun nær því að vera í almannaeigu nú með einkaeignarrétti bændanna, eins og er í dag, heldur en yrði ef landið yrði allt þjóðnýtt og sett á vald eins embættismanns eða fárra suður í Reykjavík. Uppi eru ýmis vandamál í íslenskum landbúnaði, ýmis vandamál á höndum bænda, sem stafa af einkaeignarréttinum, af einkaeignarrétti bændastéttarinnar. Vel er það kunnugt að góðar bújarðir hafa lent í braski vegna ýmissa hlunninda, þ. á m. veiðihlunninda og hækkað svo óhóflega í verði, að ógerlegt er fyrir bændasyni að eignast þær eða komast yfir þær til búskapar af þeim sökum. Þetta er ekki nýtt vandamál, þ.e.a.s. vandamál jarðabrasksins er ekki nýtt. Á síðustu árunum fyrir seinni heimsstyrjöldina ræddu bændur þetta vandamál mjög einarðlega sín í milli, til hvaða ráða skyldi gripið til þess að stemma stigu við jarðabraskinu, til þess að tryggja að jarðir gætu áfram verið í ábúð. Og ég hef vakið athygli á því fyrr hér í þessari hv. d. og því hefur ekki verið andmælt, að þá höfðu forustumenn bænda þegar unnið talsvert að samningu lagafrv. sem miðaði að því að landið yrði allt, til sjávar og sveita, hver ferþumlungur lands yrði eign ríkisins, en bændur héldu áfram fornum rétti sínum til nytja á landinu, til búskapar með - ef svo má segja - járnbentri erfðafestu og töpuðu einskis í nema réttinum til þess að selja landið. Af því varð að vísu ekki að frv. þessarar tegundar yrði lagt fram á Alþ. og ollu því ýmsar aðstæður á þeim tíma. Af hálfu Alþb. er það ljóst, að ríkiseign á öllu landinu kemur mjög svo til greina þegar aðstæður krefjast slíks. En eins og nú er í pottinn búið hjá okkur yrði þjóðnýting lands býsna aftarlega á verkefnaskrá. Við Alþb.-menn teljum aðrar eignir miklu girnilegri til þjóðnýtingar til þess að fremja með hag almennings á þessu landi.



Herra forseti. Það efni, sem þetta frv. til stjórnarskipunarlaga fjallar um, er mjög yfirgripsmikið þar sem það nær frá ystu mörkum efnahagslögsögu til óbyggða og hæstu fjalla, og ég ætla ekki að fara langt út í að ræða það. Það er aðeins eitt atriði sem ég vildi vekja athygli á, en það er að með þessu frv. á að slá því föstu að afréttir skuli teljast sameign þjóðarinnar, en það hefur verið skilningur margra að þeir eigi að teljast til þeirra sveitarfélaga sem þá hafa nytjað frá örófi alda. Afréttirnir eru ekki eign einstaklinga, þeir eru sameign sveitarfélaganna, eða það hafa sveitarfélögin talið. Það hefur komið hér fram í ræðum flm., að Alþb. telur að bújarðir séu ekki betur komnar undir stjórn eins eða fárra embættismanna í Reykjavík heldur en bænda. Og þá finnst mér að vakni sú spurning: Af hverju er þessi sameign, afréttirnir, betur komin í höndum þessara manna heldur en fólksins sem býr á þessum landssvæðum? Ég á dálítið erfitt með að koma því heim og saman. Af hverju eiga ekki sveitarfélögin að hafa á afréttunum sama eignarrétt og bændur hafa á bújörðum sínum, hvort sem það verða þar einhvern tíma settar einhverjar takmarkanir, eins og stefnt er að með þessu frv., það skal ég ekkert fullyrða um. En sveitarfélögin bera ábyrgð á þessum afréttum að vissu leyti a.m.k. Á þeim hvílir sú skylda að smala þá, og það hafa þau gert, vegna þess að þau hafa talið að þeim bæri skylda til að gera það vegna þess að þau ættu þetta land. Ef ætti að fara að taka eignarréttinn algerlega af sveitarfélögunum og ríkið taka hann, þá finnst mér að það hljóti að vakna a.m.k. sú spurning, hvort það fylgi þá ekki einhverjar skyldur líka. Þá held ég að það gæti nú orðið þungur baggi fyrir þjóðfélagið eða ríkið. En ég hef ekki orðið var við að það, að sveitarfélög hafi talið sig eiga afréttina, hafi hindrað umferðarrétt um þá. Ég veit ekki betur en þeir hafi verið öllum landsmönnum opnir til umferðar og að njóta þess, sem náttúran hefur þar að bjóða, með því að skoða landið.



Herra forseti. Ég vil láta það koma fram við þessa 1. umr., að ég er í öllum meginatriðum sammála því sem kom fram hjá hæstv. utanrrh. áðan og er í öllum meginatriðum sammála þeirri stefnu sem þetta frv. markar. Ég hef ekki haft tíma til þess að taka afstöðu til einstakra atriða, en stefnan sýnist mér hins vegar vera sú, að það eigi að taka af eins og unnt er vafa um eign á ýmsum landssvæðum sem um hefur verið deilt og um eign á orku og náttúruauðlindum, bæði í sjávarbotni og á landi. Þetta held ég að sé ákaflega mikilvægt. Þær deilur, sem um þetta hafa staðið, hafa áreiðanlega ekki verið til góðs og ég fæ ekki séð raunar neinum til framdráttar, jafnvel ekki þeim sem hafa harðast sótt eftir því að hafa þennan eignarrétt. Ég tek undir það með síðasta hv. ræðumanni, að ég hef fyrirvara um einstök atriði, eins og t.d. setninguna um afrétti og önnur óbyggð lönd utan heimalanda. Það finnst mér að þurfi að athuga nokkru nánar. Ég get tekið undir það með honum, að í mörgum tilfellum hygg ég að afrétt sé vel komin í höndum þeirra, sem afréttinn nýta. Hins vegar eru oft átök og deilur um einstök hlunnindi á slíkum afréttum sem ekki er hægt að feila að öllu leyti undir aldagamla nýtingu þeirrar beitar fyrst og fremst sem þar er um að ræða, t.d. veiði í vötnum og almenn útivist. Ég tel ákaflega mikilvægt að allur fjöldi íbúa þessa lands verði hér þátttakandi og eignaraðili að landinu sjálfu. Það má alls ekki, eins og dálítið hefur borið á, útiloka þann mikla fjölda frá mikilvægri eignaraðild að landinu sem er hverjum manni, að ég hygg, nauðsynleg og eðlileg. En ég skil þetta frv. svo, að hér sé á það lögð áhersla að ganga ekki á þann afnotarétt af landinu sem bændur hafa haft til þessa. Þetta tel ég frumatriði og e.t.v. það mikilvægasta í þessu máli öllu. Ég ætla ekki að hafa um þetta fleiri orð. Ég vildi aðeins, eins og ég sagði, láta koma fram, að ég fagna þessu frv, sem ég tel mikilvægt, og vil óska þeim Alþb.-mönnum til hamingju með að því er mér finnst töluverða stefnubreytingu frá því sem mér hefur heyrst áður. Mér finnst þetta vera miklu meira niðri á jörðinni heldur en ég hef séð áður úr þeim herbúðum og æskilegt að taka þetta mál hér til umr. Ég vil hins vegar segja það, - hv. 12. þm. Reykv. er nú ekki hér staddur, - en ég vil þó láta það koma fram, að ég á ákaflega erfitt með að skilja skilgreiningu hans á auðhringum sem kom fram áðan. Ef verkalýðsfélög eða sjóðir þeirra og sjóðir samvinnufélaga eru auðhringir, þá er það ólíkt þeirri skilgreiningu sem ég hef áður kynnst á þessu atriði. Þarna er um fjármagn að ræða sem einstaklingar, sem hafa valist þar til forustu á lýðræðislegan hátt, geta ekki ráðskað með að vild. Þeir eru bundnir í þessum félögum við ákveðin félagsleg málefni, sem þar er um að ræða, og það skilst mér vera töluvert annað en sú almenna skilgreining á auðhringum.  Ekki fleiri orð um þetta. Ég vil sem sagt lýsa í meginatriðum ánægju minni með þá stefnu sem þetta frv. bendir til.



Herra forseti. Ég vil þakka þeim hv. þm., sem hér hafa talað úr hópi framsóknarmanna fyrir jákvæðar undirtektir þeirra við þetta mál. Það var ekki annað að skilja á þeim en þeir væru samþykkir þeirri meginstefnu sem kæmi fram í frv., þótt þeir hefðu fyrirvara um einstök atriði. Afstaða Alþfl: manna liggur nokkuð ljós fyrir enda þótt þeir hafi ekki tekið til máls við þessa umr., og mér þykir því flest benda til þess að raunverulega sé traustur þingmeirihl. á Alþ. fyrir hendi til þess að ákveða skipan þessara mála til frambúðar. Verður þá að láta skeika að sköpuðu hvenær aðstæður verða fyrir hendi svo að sá meiri hl. verði að veruleika. Í sambandi við orð hv. þm. Jóns Helgasonar, 4. þm. Suðurl., áðan vil ég leyfa mér að benda honum og öðrum á að sjónarmið hans þurfa ekki að stangast á við efni þessa frv. Hann orðaði það svo, að afréttirnir væru sameign sveitarfélaganna og eðlilegt væri, að þeir, sem byggju næst þessum löndum, hefðu þann afnotarétt af þessum svæðum sem þeir þyrftu. Ég vil leggja á það áherslu, að till. gengur alls ekki út frá því að svipta bændur hugsanlegum afnotarétti, beitirétti eða veiðirétti 



Herra forseti. Ég hafði ekki hugsað mér að taka til máls um þetta frv. við þessa umr„ en umræður hafa nú eigi að síður hneigst í þá átt að ég kann því ekki að láta ekki heyrast frá mér hljóð um þetta efni sem ég læt mig nokkru skipta. En ég verð því miður að hryggja hv. 1. flm. þess, hv. 5. þm. Norðurl. v„ með því, að ég mun ekki vera í þeim trausta þingmeirihl. sem hann hyggur að hann eigi með þessu frv. Hv. þm. taldi í sinni síðustu ræðu að formlegur eignarréttur afréttarlandanna væri miklu betur kominn í höndum þjóðarinnar allrar heldur en skipan haldist með þeim hætti sem verið hefur að undanförnu og sveitarstjórnarmenn og bændur hafa yfirleitt viljað leggja áherslu á. Ég er þeirrar skoðunar, að menn stjórni málum best þar sem þeir eru á vettvangi og erfiðara sé fyrir þá, sem eiga heima fjarri þeim slóðum sem ráðstafa skal, að stjórna þeim svo að af viti sé. En ég viðurkenni að það er mikill bagi, að lögfræðingar hafa tekið upp þrætu um hver væri hin eðlilega staða og löglega staða varðandi eignarrétt afréttanna. Og mig furðar á því, sem stendur í grg. með frv„ sem ég efa ekki að er rétt tekið upp úr forsendum dóms Hæstaréttar, þar sem sagt er um mál Landmannaafréttar og Holtamannaafréttar: „Hæstiréttur komst einróma að gagnstæðri niðurstöðu við undirrétt og taldi að ekki hefðu verið leiddar sönnur að því, að Landmanna- og Holtamannahreppur hefðu öðlast eignarrétt að afréttinum, hvorki fyrir nám, löggerninga, hefð né með öðrum bætti.“ Ég skal ekki segja að þeir hafi öðlast eignarrétt á af réttinum fyrir hefð. En á það vil ég benda, að það munu vera 60–70 ár síðan sveitarstjórnir þessar, sem töldu sig eiga umráð yfir þessum afréttum, afhentu með kaupgerningi eða sölusamningi landssvæði á þessum afréttarlöndum, og það var ekki vefengt af stjórnvöldum ríkisins. Alveg sami háttur var á hafður um sölu á afréttarlandi Gnúpverjahrepps í Árnessýslu, og var ekki einungis að það væri látið óátalið af umboðsmönnum ríkisvaldsins, heldur var einn af hæstaréttardómurunum fenginn til þess að skrifa á kaupsamninginn að hann teldi hann vera með eðlilegum hætti. Mig furðar á því, ef það er rétt, að Hæstiréttur segir hér að um hefð gæti ekki verið að ræða í þessu efni. Ég tel ekki ástæðu til þess að svo komnu máli að halda um þetta langa ræðu, en ég get ekki lýst yfir ánægju minni með frv„ það sé gott og muni leiða til farsældar fyrir alþjóð. Ég veit ekki betur en öllum almenningi séu opin afréttarlöndin til umferðar eftir því sem hann óskar og mundi með þessum hætti engan frekari rétt öðlast.

Það eru verðmæti í jörðu.

Já, það er einmitt það sem hv. þm. Steingrímur Hermannsson, 2. þm. Vestf., sagði áðan að nú væri frv. komið niður á jörðina, en það er náttúrlega komið niður í hana og það veit ég ekki hvort er nokkuð til bóta. Ég ætla ekki að lýsa ánægju minni yfir því, að frv. er fram komið, að öðru leyti en því, að það getur verið gott að taka upp öðru hverju umr. og rökræður um þessi mál. En ég hafði haldið að það væri ekki langt síðan þær fóru síðast fram og væri óhætt að bíða með það í bili. En ég er tilbúinn ef áfram verður haldið.



Herra forseti. Ég vildi aðeins leiðrétta það sem kom fram áðan í máli eins hv. ræðumanns, að hér væri um nýja stefnu af hálfu okkar Alþb: manna að ræða. Það fer fjarri því. Þessi stefna, sem er túlkuð í þessu frv„ hefur komið mjög skýrt fram í umr. af okkar hálfu einmitt í sambandi við till. þeirra Alþfl.- manna, sem áður var í því formi flutt í Sþ., um hvernig þessum málum skyldi skipað. Þar þótti okkur um sumt of langt gengið og vorum þá einmitt með þá stefnu sem meginatriði, sem kemur fram í þessu frv. okkar. Það var gripið fram í áðan af hv. þm. Jóni Ármanni, að við nálguðumst þá Alþfl: menn hægt og bítandi í þessu máli. En sannleikurinn er sá, að Alþfl. hefur í þessu máli tekið allmiklu raunsærri afstöðu en hann gerði í byrjun, því að í fyrstu till. flokksins voru miklu fortakslausari ákvæði en nú eru í því frv. sem hér er flutt. Þannig hefur tillögugerð þeirra eða frv.gerð færst niður á jörðina eins og var áðan talað um varðandi okkar stefnu. Ég held að menn geri sér ekki nægilega grein fyrir því, að ekki er um eins geysilegan mun að ræða á frv. og hér hefur verið vikið að. Við tökum það fram, að bændur haldi eignarrétti á jörðum sínum, beitirétti í óbyggðum og öðrum þeim hlunnindum í heimalöndum og utan þeirra sem fylgt hafa íslenskum búskaparháttum á liðnum öldum. Við göngum út frá þessu sem meginreglu. En í frv. þeirra Alþfl: manna segir: „Þrátt fyrir 1. gr. þessara laga skal bændum frjálst, ef og meðan þeir svo kjósa, að eiga jarðir til eigin búrekstrar. Bújörðum skulu fylgja þau hlunnindi, sem þeim hafa fylgt, ef einhver eru, og bændur hafa nýtt til bútekna, svo sem dúntekja, eggjataka, selver og reki, þó ekki veiðiréttur í ám eða vötnum“ - þó ekki veiðiréttur í ám né vötnum og þarna skilur sem sagt fyrst og fremst á milli. Ég skal viðurkenna að það er okkar skoðun að þarna sé að viðkvæmu máli komið, og við vitum mætavel að um sumt stefnir hér í óefni varðandi veiðiréttinn og það hvernig þessi hlunnindi eru seld á leigu. En við göngum hins vegar út frá því sem meginreglu, að þau hlunnindi, sem hafa fylgt jörðunum frá fyrstu tíð, haldist áfram og þar er þessi veiðiréttur tvímælalaust meðtalinn. Þess vegna höfum við ekki á þessu stigi gert ráð fyrir því að taka þennan rétt með í þá upptalningu sem er í 1. mgr. Ég vildi aðeins víkja að þessu, vegna þess að áðan var um það talað að á þessum tveimur frv. væri einhver reginmunur. Þarna er í raun og veru sá helsti munur sem ég vék að áðan. Hitt er í raun aðeins blæbrigðamunur, og ég held að það sé lítill vandi fyrir okkur Alþb.- menn og Alþfl.- menn að komast að fullu samkomulagi í þessum efnum.



Herra forseti. Hv. frsm„ 5. þm. Norðurl. v„ spurðist fyrir um það, hvaða rök ég hefði fyrir því að halda fram þeirri skoðun sem ég gerði hér áðan. Ég vil aðeins í örfáum orðum nefna a.m.k. eitt atriði. Ég held að lögfræðingar vilji skipta eignarrétti á afréttum í tvennt. Annars vegar eru það svokallaðir almenningar sem lengi hafa fylgt sveitarfélögum og þau hafa talið sína eign. Hins vegar eru svo afréttir sem hafa verið í einkaeign einstakra jarða, en hafa verið seldir á síðustu öld eða það nálægum tíma að til eru pappírar yfir það, og þá seldir annaðhvort sveitarfélögum eða upprekstrarfélögum. Þar sem slík sala hefur farið fram, þá held ég að það hafi ekki verið véfengt að um ótvíræða eign sé að ræða. Enn Fremur veit ég að sum sveitarfélög, sum hafa átt afrétti frá því að sögur urðu til. hafa keypt jarðir og lagt við þá. Ég get ekki skilið hvaða rök eru fyrir því að vera að skipta þannig afréttum í tvennt eftir því hvort eru til skrifleg gögn yfir þetta eða ekki, þar sem afnota- og umráðarétturinn hefur í framkvæmd verið nákvæmlega sá sami og þetta hefur verið eins í hugum manna sem þarna hafa átt hlut að máli. Þeir hafa talið þetta vera eign sveitarfélagsins hvort tveggja. En við vitum að þar sem ekki hefur farið fram sala í margar aldir eða kannske frá ómunatíð, þá eru ekki til skrifleg gögn yfir það.



Herra forseti. Ég má til með að leiðrétta augljósan misskilning sem fram kemur í máli hv. 4. þm. Suðurl., Jóns Helgasonar. Hann hélt því fram, að þar sem svo stæði á að afréttarlönd hefðu verið seld, þar sem sala hefði farið fram, eins og hann komst að orði, þar væri ekki vefengt að um ótvíræða eign viðkomandi aðila væri að ræða, þ.e.a.s. kaupandans eða þeirra sem leiddu rétt sinn frá honum. Þetta er mikill misskilningur, því að í þeim tilvikum þar sem Hæstaréttur hefur fjallað um eignarrétt að afréttum, þá hefur einmitt verið um það að ræða að menn hafa vísað til þess að þeir hafi keypt viðkomandi afrétti af ákveðnum aðilum. T.d. var það þannig, að Skagfirðingar bentu á að þeir hefðu keypt afrétt Nýjabæjarlands af ákveðnum bújörðum í Eyjafirði, og þannig var reynt að rekja málið nokkur hundruð ár aftur í tímann. En aðalgallinn var bara sá, að Hæstiréttur féllst ekki á það raunverulega að þeir, sem seldu, hafi nokkurn tíma haft rétt yfir því sem þeir voru að selja, og það er þar sem hnífurinn stendur í kúnni.  Við Alþb.-menn teljum einmitt að það sé óhjákvæmilegt vegna þeirrar miklu óvissu, sem í þessum efnum er, að slá því föstu að afréttir almennt, það sem menn geta verið sammála um að geti talist til afrétta, sé sameign. Hins vegar geta Skagfirðingar haft afnotarétt af því afréttarlandi sem þeir töldu sig kaupa. Það er allt annað mál. Hæstiréttur viðurkennir í dómum sínum að það kunni að vera full ástæða til fyrir þá að krefjast þess.