Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Framsögum. Augúst Flygenring: Eg drap á það við 2. umræðu, að nauðsynlegt væri, að gerðar væru einhverjar breytingar á frumvarpinu, ef komast ætti hjá breytingum á því innan skamms tíma, er það væri orðið að lögum. Eg gat þess líka í því sambandi, að búast mætti við breytingartillögum við það við 3. umræðu. En þegar við nefndarmennirnir fórum að íhuga málið, sáum við, að breytingar á frumvarpinu yrðu að vera svo miklar og margar, að ilt yrði að koma þeim þannig fyrir, að laglega færi á. Okkur þótti því réttast að bæta nýrri grein í frumvarpið, þar sem svo væri kveðið á, að ákvæði um starfrækslu vita og sjómerkja skyldi setja í reglugerð, er stjórnarráðið semdi. Með þessu móti þótti okkur þessu efni komið í tryggilegra og réttara horf, heldur en ef við nefndarmennirnir færum sjálfir að setja eitthvað inn í lögin, er hér að lýtur. Eg tel sjálfsagt, að landsstjórnin mundi semja þessa reglugerð með aðstoð beztu manna, og að hún einkum færi eftir bendingum þess manns, er væntanlega verður falið á hendur eftirlit með vitum og sjómerkjum. Það yrði oflangt upp að telja, hvað yrði einkum ákveðið í þessari væntanlegu reglugerð. Það getur margt komið fyrir, er semja þarf ákvæði um og nokkur vandi verður máske úr að ráða fyrir stjórnina og umsjónarmenn þá, er hún skipar. En það er þá bót í máli, að reglugerðinni má alt af breyta og haga eftir kringumstæðum síns tíma, án þess að lögunum sjálfum sé í nokkru raskað. Sjáum vér því ekki að þessu verði hyggilega fyrirkomið á annan hátt og leyfi eg mér að síðustu að leggja það til, að hv. deild samþykki breytingartillöguna.

Frams.m. Kristinn Daníelsson: Eg hefi engu að bæta við það, sem sagt var um daginn við 2. umræðu. Eg skal því ekki lengja umræðurnar mikið að þessu sinni. Það er komin fram br.till. frá hv. 2. þm. Skagf. (J. Bj.) um, að í stað „22 þjónustuár“ komi: 24 þjónustuár. Eg get lýst yfir því fyrir hönd nefndarinnar, sem hefir borið sig saman um þetta atriði, að hún getur ekki fallist á þessa br.till. né gefið henni atkvæði sitt. Það var áður minst á þetta í nefnd, en hún féll einróma frá því að koma þessu þannig fyrir. Þessi tillaga byggist á því, að meðalþjónustualdur presta sé 36 ár, en hann er ekki svo hár; það getur varla komið til mála að ætla hann svo háan. Skjallegar skýrslur hefir nefndin að vísu ekki haft með höndum um þetta atriði. Hér við bætist, að líkur eru til, að þjónustualdur presta verði ekki svo hár eftirleiðis, sem hann hefir verið hingað til. Prestaköllin stækka og verða því erfiðari - og af því endast prestarnir ver til prestsþjónustunnar. Ýmislegt fleira mætti telja til. Með þessari br.till. - ef hún verður samþykt - er minkað við presta á þeim tíma, er sízt skyldi, á því skeiði, er erfiðleikarnir eru hvað mestir við að stríða í fjárhagsefnum, á þeim tíma, er þeir hafa mestan kostnað við mentun barna sinna. Hér við bætist og, að þetta ákvæði mundi koma mjög hart niður á þeim, er prestvígðir eru á árunum 1886-88-90 - og það verður jafnframt að hafa það fyrir augum. Eg skal svo að sinni ekki fara fleiri orðum um þetta mál, en leyfi mér að mæla með því, að frumv. verði samþykt óbreytt, eins og það var samþykt við 2. umræðu.

Jósef Björnsson Eg hefi leyft mér að koma fram með þá breytingartillögu, er hér liggur fyrir, til þess að draga úr þeim kostnaði, er frumvarpið bakar landssjóði, ef það verður að lögum. Við 2. umr. var það skýrt tekið fram, að sú upphæð, er kæmi til útborgunar úr landssjóði umfram það, er goldið er eftir eldri lögunum, næmi 3400 kr. á ári. Hér er því um töluverða hækkun að ræða og það er ekki sýnilegt, að hún fari verulega minkandi á næstu árum. Þeir eru ekki margir af núverandi prestum landsins, er geta kallast háaldraðir. Þegar litið er yfir prestatalið í fardögum 1908, sést, að það eru ekki nema 15 prestar svo gamlir, að þeir séu fæddir fyrir 1850. Það má því búast við, að frumvarpið hafi samskonar áhrif á næstu árum, sem það hefir nú í svipinn, svo að téð upphæð 3400 kr. fari ekki fljótlega minkandi. Þó að yngri prestar geti auðvitað dáið, þá eru samt engar sérstakar líkur á, að margir prestar deyi næstu árin. En af því leiðir, að miklu fleiri prestar verða í hærri launaflokkunum. Hvað sem öðru líður er mín afstaða gagnvart frumvarpinu sú, að það sé ekki full ástæða til að breyta lögunum frá 1907. Eg get tekið undir það og gert að mínum orðum, er framsögum. nefndarinnar í þessu máli í neðri deild, Pétur Jónsson, sagði á þingi 1907, er um þá tillögu var að ræða að láta laun presta lækka eftir 10 og 20 ára þjónustu. En þá fórust honum svo orð, að eftir þessari reglu mundi landssjóður borga meira til prestslaunasjóðs, og væri það strax ástæða móti tillögunni. Og sannarlega er það nægileg ástæða til að vera mótfallinn lögum þessum, að þau hækka laun prestanna í heild sinni. Eg segi það ekki, en mér dettur í hug, að úti á meðal þjóðarinnar kynni einhverjum að verða að orði, er hann heyrir sagt frá þessu frumvarpi, að „seint fyllist sálin prestanna“. Yfirleitt er þjóðin mótfallin hækkun á launum embættismanna. Og hún lítur svo á, að launakjör prestanna séu sæmileg. Hv. framsögum. (Kr. Dan.) hélt því fram, að með þessu væri þjónustualdur presta of hátt áætlaður, 36 ár. Þar til er að svara, að hvorugur okkar getur sannað neitt um þetta atriði. Hv. framsögum. (Kr. Dan.) kannaðist sjálfur við, að það vantaði skjallegar skýrslur, er bygt yrði á í þessu efni. Nefndin hefir komist að þeirri niðurstöðu, að þjónustu aldur presta mætti telja frá 30-36 ár, svo að það er þá ekki svo langt frá því, er mín tillaga byggist á. En að því er kemur til þess, er hv. framsögum. fanst líkindi til, að prestar yrðu skammlífari eftirleiðis en þeir hafa verið til þessa, af því að prestaköllin stækkuðu og yrðu því erfiðari, þá vil eg geta þess í sambandi við þessi ummæli, að þótt prestaköllin séu nú stærri en áður, þá hafa önnur skilyrði breyzt til batnaðar. Samgöngur hafa batnað, svo að hægra er umferðar - og það er ekki lítilsvert í þessu efni. Þá er annað atriði, er hér kemur til greina, og það er, að störfum hefir verið létt af prestunum t. d. að því er snertir fræðslu barna og unglinga. Í heild sinni lengist mannsaldurinn hjá okkur, og eg fæ ekki skilið, að prestar séu nokkur undantekning frá þeirri reglu og sé ekki heldur, að prestastéttin hafi að neinu leyti við slæm kjör að búa eins og nú er komið. Eg býst því við, að þjónustualdur presta lengist fremur en styttist. Háttv. framsögum. talaði við 2. umr. málsins mjög um handahóf, er kæmi fram í lögunum 1907. Þetta er öfugt. Sé hér um nokkurt handahóf að ræða, þá mætti með fullum rétti kalla það handahóf, að samþ. þetta frv. eins og það nú liggur fyrir. Það er auðsætt hverjum manni, að kostnaðurinn til að launa prestunum hlýtur að verða talsvert miklu meiri á einu árabili en öðru, nái frumv. fram að ganga. Sumir munu nú segja, að þetta geri ekki svo mikið til, hitt þýði meira, að öll þessi gjöld til prestanna séu eðlileg og sanngjörn. Um það skal eg það eitt segja, að eg get ekki talið núgildandi launalög presta ósanngjörn né óeðlileg. Og hitt finst mér sjálfsagt, að menn vilji vita með vissu, hve mikilli upphæð varið sé alls árlega til launa prestastéttinni og að þessi upphæð sé föst og ákveðin, en ekki tilbreytileg frá ári til árs, eins og hér er farið fram á. Þegar framsm. nefndarinnar í prestlaunamálinu í n.d. á þinginu 1907 mælti á móti því, að launahækkunin væri miðuð við þjónustuár og með þriðjungaskiftunum, þá sagði hann, að eftir þeim væri alveg „mathematisk“ vissa fyrir því, hve mikið þeir 

Kristinn Daníelsson Það hefir sjálfsagt ekki mikla þýðingu að lengja frekara umræður um þetta mál, enda býst eg við, að allir hafi þegar ákvarðað sig. Eg skil mjög vel, hvað vakir fyrir hv.þm. Skagfirðinga; hann vill spara fé landsjóðs; þetta vil eg bæði virða og meta; því þörfina til sparnaðar játa eg í hvívetna. Hv. sami þingmaður var heldur ekki samdóma mér og nefndinni um meðal þjónustualdur presta, en það get eg fullvissað hann um, að einróma álit nefndarinnar hneig að því að 36 ára takmarkið mundi vera alt of hátt. En hvað það ákvæði snertir, er eg sagði, að eftirleiðis mundi þjónustu aldur verða skemri, þá átti eg ekki beinlínis við skammlífi; heldur hitt að eg bjóst ekki við, að prestarnir mundu endast til að þjóna eins lengi í erfiðum prestaköllum; hér get eg talað af eigin reynslu, eg finn að eg muni ekki endast sjálfur eins lengi í því erfiða prestakalli, sem eg nú hefi, eins og eg hefði getað í léttu prestakalli, sem eg áður hafði, og eftir því hlýt eg að dæma um aðra presta. Sami háttv.þm. hélt því fram, að auknar vegabætur hefðu í seinni tíð gert prestum léttara fyrir en ella. Því neita eg auðvitað ekki, að þær hafi gert mikla bót, og án þeirra hefðu líka margar brauðasamsteypurnar verið óhugsanlegar; t. d. hefði engri átt náð, að ætla sér að leggja Kálfatjörn undir Garðapestakall, án bættra vega. En annars er nú vegabótum hér á landi víða svo farið, að aðalumbæturnar eru venjulega miklu fremur á milli sýslna; en oft og einatt máske sáralitlar, eða lélegar í hreppunum. - Alveg þveröfugt fanst mér það hjá hv. 2. þm. Skagf., að störfin hafi nú í seinni tíð verið tekin af prestunum. - Við alla framþróun mannfélagsins vaxa störfin og verða umfangsmeiri; prestar hafa enn á hendi öll hin sömu störf um fræðslu barna og unglinga; og þar að auki venjulegar húsvitjanir, ásamt mörgum fleiri störfum, sem á þá er hlaðið. Eg ætla að leiða hjá mér handahófið, sem háttv. 2. þm. Skagf. var að tala um. Það er óviðkomandi máli þessu. - Mér finst þetta alveg sama og ef húsbóndi réði hjú, og hugsaði svo, að hann þyrfti ekki að leggja fram nokkru meiri forlagseyri, við fjölgun hjúanna. Sama gildir auðvitað um landsjóðinn. Eg skal ekki fara lengra út í það, sem háttv. sami þingm. sagði um innheimtuna; eg þekki svo vel til um þá presta, sem komnir eru undir nýju lögin; en það þykist eg vita um þá, sem enn eru undir eldri lögunum, að þar séu ekki öll kurl komin til grafar, þótt svo eigi að heita, að þeir séu lausir við heimtu launa sinna.

Jósef Björnsson Það gladdi mig sannarlega er eg heyrði, að hv. framsögum. var mér samdóma um það, að auknar vegabætur hefðu þegar gert prestum miklu léttara fyrir. Eg er honum líka alveg sammála um það, að sameining brauða hefði verið óhugsanleg, nema með auknum og bættum samgöngum. Hv. framsm. vildi þó ekki viðurkenna, að störf presta væru nú að ýmsu leyti mun léttari en verið hefði; taldi þar sínu máli til stuðnings, að fræðsla barna og unglinga hvíldi engu léttara á prestunum, en verið hefði hingað til, og þar að auki væri þeim að mörgu leyti gert örðugra fyrir, eftir að prestaköllin stækkuðu með brauðasamsteypulögunum. En eg vil nú minna hv. framsögum. á það, að, að því er til hinna stækkuðu prestakalla kemur, þá er til erfiðleikauppbót, eigi alllítil, sem skift er niður á milli örðugustu brauðanna. Og eins og eg tók fram í upphafi, þá verður því ekki neitað með rökum, að kjör presta eru nú svo stórvægilega bætt, að vel má við una. Hv. framsögum. hélt fast við það, að prestar hefðu yfirleitt meiri störfum að gegna vegna framþróunar mannfélagsins, en átt hefði sér stað hingað til. Hver mundu þau störf vera? Sennilega störf, sem þeir taka á sig sjálfviljugir, óviðkomandi embættinu. Ekki getur komið til mála, að landssjóður eigi að blæða fyrir það, þó þeir vasist í ýmsu, er þeir gætu vel leitt hjá sér. Að lokum vil eg taka það fram, að hér er auðvitað ekki að ræða um fjölgun presta, heldur að eins að gera jafnmarga presta að dýrari prestum, og því er samlíking frams.m. um þörf á auknu hjúahaldi og af því stafandi aukinn kostnað fyrir bóndann óviðeigandi.

Jóhannes Jóhannesson Þar sem mál þetta fékk svo góðar og einróma undirtektir við 1. umr. þess, leyfum við flutningsmenn þess oss, að vænta þess, að það nái hljóðalaust fram að ganga, að minsta kosti í þessari háttv. deild. Það er frá okkar sjónarmiði ekki ástæða til þess að fjölyrða um það og öllum eldri þingmönnum er málið kunnugt, því það hefir oft legið fyrir þinginu áður. Þrátt fyrir þetta þykir mér hlýða að fara um málið nokkrum orðum, þar sem nýjar kosningar hafa farið fram, síðan það lá síðast á borði þingsins og nýir þingmenn eru margir; gæti eg vel skilið, að þeir hefðu ekki allir lesið í þingtíðindunum það, sem um málið hefir verið rætt á þingi. Um uppruna fóðurskyldu Maríu- og Péturslamba vita menn ekki með vissu. Þó hefi eg einhversstaðar lesið það eftir Jón sál. háyfirdómara Pétursson, að hún muni þannig á komin, að einhverntíma í kaþólskum sið hafi sú venja komist á víða á Íslandi, að á hverju prestssetri hafi nytinni úr einni kú verið varið til þess að gæða sóknarfólkinu á; var kýr sú ýmist eignuð Maríu mey eða Pétri postula. Í notum fyrir þessar góðgerðir fóðruðu sóknarbændur hins vegar lamb fyrir prestinn, er nefndust Maríu- eða Péturslömb. En er stundir liðu fram fór svo, að prestarnir átu kýrnar, en fóðurskyldan hélzt. Fóðurskylda þessi var áður töluvert almenn, en hefir stöðugt lagst niður víðar og víðar, einkum sökum þess, að prestarnir kynokuðu sér við að krefjast þess, að henni væri fullnægt, og nú þekkist hún ekki nema í 5 sóknum á landinu, nefnilega í Sauðanessókn, þar eru 16 Péturslömb, í Svalbarðssókn, þar eru 12 Péturslömb, í Hjaltastaðasókn, þar eru 18 Maríulömb, í Desjarmýrarsókn, þar eru 14 Maríulömb, og loks í Klyppstaðarsókn, þar eru 7 Maríulömb. Þannig eru Maríu- og Péturslamba fóðrin 67 á öllu landinu, og ef maður telur lambsfóðrið 4 kr. virði, nemur skyldan, metin til peninga alls kr. 268.00, en röskum 300 kr., ef lambsfóðrið er metið á 4½ kr. Eins og menn munu hafa tekið eftir, loðir fóðurakylda þessi hvergi við nú nema á Austurlandi; það lítur út fyrir, að prestar þar hafi verið eftirgangssamastir um tekjur sínar. Hún hvílir á aðaljörðum, eftir því sem eg veit bezt, án tillits til hvort eigandi er einstakur maður eða jörðin þjóðeign - en ekki á hjáleigum. Fóðurskylda þessi er afar óvinsæl, ekki svo mjög vegna þess, að mönnum finnist hún þung, því bónda á meðaljörð munar ekki verulega um að fóðra eitt lamb, heldur vegna hins, hve óeðlileg og ranglát hún er. Um upprunann vita menn ekki annað en það, sem eg tók áðan fram, en eg skal bæta því við, að háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.), sem er allra manna fróðastur í þeim efnum, hefir tjáð mér, að hann hafi hvergi í fornum bókum eða skjölum fundið neitt um hana. Það hafa því verið gerðar margar tilraunir til þess að fá hana numda úr lögum, en þótt merkilegt megi virðast, hefir það ekki tekist til þessa. Síðast féll málið í þessari háttv. deild á þinginu 1905, en þá var nýrri ástæðu beitt gegn því. Þá stóð til, að skipuð yrði milliþinganefnd í skattamálin, og þótti því ekki hlýða að láta lög um þetta efni ná fram að ganga, áður en hún hefði fjallað um málið, en hún er nú úr sögunni. Einasta ástæðan, sem færð hefir verið og færð verður fram gegn afnámi fóðurskyldu þessarar, er sú, að hún sé kvöð, sem hvíli á jörðum, eins einstakra manna sem opinberra, en ekki persónulegt gjald. Verði hún afnumin, hækki því eign einstakra manna í verði án verðleika frá þeirra hálfu og að landssjóður eða nú prestlaunasjóður bíði skaða að sama skapi. En þessi ástæða er hvorki fyllilega réttmæt né nægileg, þótt réttmæt væri. Eg fæ ekki séð, að sagt verði með réttu, að fóðurskyldan sé kvöð, sem hvíli á hlutaðeigandi jörðum. Það sést á því, að þeir sem lambsfóðrin bera, eiga enga kröfu á hendur eiganda jarðanna og geta ekki snúið sér að honum, þótt ábúandi jarðanna inni eigi skylduna af hendi, og eins hinu, að séu jarðirnar í eyði, eru engin lambsfóður int af hendi. Réttara mun því vera að skoða hana sem persónulega kvöð, sem hvíli á ábúendum vissra jarða, enda eru það ábúendurnir, sem inna hana af hendi, og við byggingu slíkra jarða, er ekkert tillit tekið til fóðurskyldunnar. Þessar jarðir eru bygðar með nákvæmlega sama leigumála og aðrar jarðir og seldar sama verði, þær myndu hvorki hækka í verði né eftirgjald þeirra hækka, þótt skyldunni væri aflétt. Allir kunnugir vita, að þetta er satt og menn þurfa ekki annað en kynna sér skjöl þau, sem lögð eru fram í lestrarsalnum, til að fá sönnun fyrir því, að það eru ábúendurnir en ekki eigendurnir, sem óska afnámsins, enda myndu þeir ekkert á því græða, nema þeir búi sjálfir á jörðunum. Með sóknargjaldalögunum nýju er prestslamba-fóðurakyldan afnumin og mér er kunnugt um það, að margir af þeim, sem fóðra eiga Maríulömb álíta, að einnig sú fóðurskylda sé afnumin, hafa því neitað að fóðra þau og stendur til málareksturs út af því. Mönnum finst gjald þetta svo ósanngjarnt, að þeir vilja ómögulega greiða það, þótt lítið sé, ef undan verður komist, heldur eiga í málavafstri út af því. Eg vona að alþingi þyki nú tími til kominn að fella þessar kátlegu og óeðlilegu fornaldarleifar úr gildi og samþykki lagafrumv. þetta. Upphæð sú, sem prestlaunasjóður missir við það, mega kallast smámunir og það er séð fyrir því, að prestar þeir, sem nú eru eða síðar kunna að koma, líði engan halla. Eg álít, að þetta sé svo óbrotið mál, að ekki sé ástæða til að fjalla um það í nefnd, en skal þó eigi vera á móti nefndarskipun, ef deildinni finst réttara að hún sé sett. Það er fyrir löngu tími til kominn að létta þessum miðaldaleifakvöðum af, og vænti eg að sérstaklega prestarnir hér í deildinni séu mér sammála í því.

Stefán Stefánsson Eg verð að líta svo á, að afnám fóðurskyldu Maríu- og Péturslamba, án þess nokkurt gjald komi fyrir, sé all athugavert. Ekki af því, að upphæð sú, sem hér er um að ræða nemi nokkru verulegu fyrir landssjóð, - það mun eftir undanfarandi verðlagsskrá, ekki vera meira en 3 hundruð krónur rúmar, sem um er að ræða, ef maður reiknar lambsfóðrið á 4,50-5,00 kr., - heldur virðist mér rétt, að vilji þingið afnema þessa litlu skyldukvöð, sem aðeins nemur rúmum 4 krónum á hverjum stað, og þannig gefa einstökum mönnum, þá mæli nokkur sanngirni með því, að létta einnig öðru, mjög tilfinnanlegu gjaldi af einstökum bændum eða bændaeignum, sem er prestsmatan. Eg veit dæmi þess að prestsmötugjaldið er orðið svo tilfinnanlegt, að ekki er viðunandi. Þar stendur svo á, að á jarðeignina féllu skriður fyrir nokkrum árum, svo eigandinn varð að færa niður eftirgjaldið um þriðjung, en prestsmötuna verður að greiða jafnháa eftir sem áður. Um þetta hefir hann kvartað til prófasts hvað eftir annað, og biskupi um það skrifað, en á því hefir engin leiðrétting fengist. Mér virðist að fóðurskyldan og prestsmatan séu svo skyld hvort öðru, að sé annað eftirgefið þá eigi hitt að vera það líka, en að landssjóður greiði þessar kvaðir endurgjaldslaust, álít eg ekki rétt. Breytingin, sem eg vil leggja til að gerð sé, er sú, að heimild sé gefin til þess, að kaupa þessar kvaðir af jörðunum. Eg skal svo ekki fjölyrða um málið frekar, en leyfi mér að stinga upp á, að kosin sé 5 manna nefnd til þess að athuga frumv., að lokinni umræðunni.

Pétur Jónsson Eg legg til, að málið sé sett í nefnd eða vísað til einhverrar nefndar, sem þegar hefir verið kosin, t. d. nefndarinnar í málinu um sölu kirkjujarða. Eg tek undir með háttv. 2. þm. Eyf. (St. St.) um að mál þetta sé athugavert. Það er ekki rétt að leggja áherzluna á það, hve ránglátlega eða hvernig kvöðin sé til orðin, hún er orðin réttmæt nú gegnum hefð, þótt hún ef til vill í fyrstu ekki hafi verið réttmæt. Og nú er kvöðin eign kirkjunnar og hennar réttmæt eign. Landssjóður á sjálfsagt margar eignir, sem upphaflegar heimildir eru ókunnar fyrir, og sjálfsagt eru margar af þeim illa til komnar. Sama má víst segja um eignir einstakra manna. Upphaflegur eignarréttur á þeim er illa til kominn oft og tíðum og engu betur. Gömul saga er til um, að Grund í Eyjafirði hafi eitt sinn í harðæri verið seld fyrir eitt kindarlæri. Þannig eru margar eignarheimildir til orðnar fyrir kúgun og kvöl, og verður þeim eigi riftað nú, þegar þær eru svo gamlar, að rifting á þeim myndi koma niður á þeim, sem vel eru að eignunum komnir, og borgað hafa þær fullu verði. En þessar kvaðir eru mjög óþægilegar og óheppilegar báðum málsaðilum og valda óánægju og stundum ósamlyndi. Þegar því það opinbera á kvöðina ætti hún að seljast með mjög vægum kjörum. Það kostar líka töluvert að þrefa um þetta á mannfundum og alþingi. Þessar kvaðir, sem hér er um að ræða eru óheppilegar en ekki óréttmætar, og eg vil óska þess, að þessum kvöðum verði létt af með sem vægustum kjörum.

Jóhannes Jóhannesson Eg tók það fram áðan, að þessar kvaðir hvíldu alls ekki á jörðunum sjálfum eða eigendum þeirra, heldur ábúendum. Þær eru persónulegar kvaðir á þeim, og þess vegna láta eigendur jarða sig ekkert um þær varða, nema þeir séu þá ábúendur þeirra um leið. Það mundi því ekki verða mikið notað, þótt mönnum yrði gert unt að losna við þessa kvöð, Ef áætla má lambsfóðrið á 4½ kr., fer alt þetta gjald ekki fram úr 300 kr., og litlar líkur eru til þess, að lambsfóður stigi í verði til muna fyrst um sinn. Um prestsmötuna er alt öðru máli að gegna, en um lambsfóðrin. Hún er allþungur skattur og hún hvílir einmitt á jörðunum, því að allar leigur af staðarkúgildunum ganga til prestanna. Eigendur jarðanna geta því ekki leigt þær, nema fyrir mun lægra afgjald en ella. Og séu þeir sjálfir ábúendur, þá verður sama uppi á teningnum, þeir verða þá að borga sjálfir. Háttv. þm. Snæf. (S. G.) gerði þá fyrirspurn til mín, hvort eg áliti að prestar austanlands mundu vera ágjarnari en þeir gerast annarstaðar. Eg gat þess í fyrri ræðu minni, að kvaðir þessar mundu hafa fallið niður annarstaðar vegna þess, að prestar hafi skirrst við það sjálfir að ganga eftir slíku. Og þar sem þær nú eru hvergi til nema á þessum fáu stöðum eystra, þá getur varla verið um annað að ræða, en að eitthvað fastar hafi verið gengið eftir þeim í fyrndinni þar en annarstaðar. En hins vegar er svo langt síðan, að þetta tekur ekki til þeirra presta, er nú lifa, svo að þótt hinn háttv.þm. hafi verið þar klerkur fyrir 15-20 árum, þarf hann ekki að taka það til sín. Vænti eg svo þess, að þetta mál verði sett í nefnd og gangi svo sinn gang gegnum þingið og verði afgreitt sem lög. Það er mál til komið.

Pétur Jónsson Eg hafði einmitt gleymt því atriðinu, sem háttv. 2. þm.N.-Múl. (Jóh. Jóh.) mintist á, þar sem hann hélt því fram, að þetta væri ekki kvöð á jörðunum sjálfum, heldur ábúendum. Eg er þar á gagnstæðri skoðun, enda líta hagfræðingar nútímans svo á, að það hafi eiginlega enga þýðingu, nema rétt í bili, hvorum af tveimur, eiganda eða ábúanda, sé gert að skyldu að inna slíka kvöð af hendi. Ábúandi tekur við þessari kvöð með jörðinni, og því fylgir hún henni, en sé kvöðinni létt af, þá má þegar leigja jörðina dýrar en áður. Annars skil eg það vel, að menn vilji létta af þessum gömlu gjöldum, bæði þessum lömbum, prestsmötu o. fl. En það á ekki að gera það endurgjaldslaust, þ. e. gefa þessar eignir að fullu einstökum mönnum. Að vísu var létt af gjöldum með sóknargjaldalögunum, sem hvílt hafa á jörðunum langa hríð, svo sem tíundum til prests og kirkju. En það voru mjög lág gjöld og önnur sett í staðinn, sem koma mjög niður á sömu mönnum, þótt þau sé persónuleg gjöld, svo það jafnar sig.

Flutn.m. (Jón Jónsson 1. þm.N.-Múl.): Eg heyri það á háttv.þm. S.-Þing. (P. J.), að hann vill láta menn kaupa af sér þessar kvaðir. En það er rétt hjá háttv. 2. þm.N.-Múl. (Jóh. Jóh.), að þær hvíla á ábúendum, en ekki eigendum jarða. Þarf því ekki að búast við, að eigendur jarðanna leggi neitt í sölur til að losna við þessa kvöð, þar sem þeir byggja jarðirnar alveg án tillits til þessarar kvaðar, landsskuldin sú sama, hvort sem þessi fóðurskylda er eða ekki. Eg tek þetta fram af því, að ef það er tekið til greina, þá sjá menn, hve eðlilegt það er, að þetta sé úr gildi numið og kostnaðurinn lagður á landssjóð. Fyrir austan hefir það komið fyrir, að óvild hefir risið út af þessu milli prests og safnaðar, en það er ranglátt að kenna prestunum um þetta, það er venjunni að kenna. Þess vegna eiga ekki heldur prestarnir að bíða tjón við breytinguna, og er þá eðlilegast og einfaldast, að landssjóður borgi þeim. Þingið hefir annars ekki verið vant að sýta í því um líkt, þótt stærra væri, svo sem launahækkun presta og uppbót á prestaköllum. Það er nú oftast vant að gera mest veður út af smámununum. Þess er og að gæta hér, að þessi kvöð þykir öllum óeðlileg og óviðfeldin, ekki sízt vegna nafnsins.

Benedikt Sveinsson Þetta mál var lítið rætt við 1. umr. þess. Heimildin til að selja þjóðjarðir hefir verið misbrúkuð síðustu árin, og álít eg þess vegna, að ástæða sé til þess að athuga málið nákvæmlega í nefnd, áður en deildin sendir það frá sér. Eg vil þess vegna leyfa mér að leggja til, að kosin sé 3 manna nefnd.

Sigurður Gunnarsson Eg vil leyfa mér að stinga upp á 5 manna nefnd.

Jón Jónsson 1. þm.N.-M.: Eg lít svo á, að þetta mál sé mjög svo athugavert. Eg hygg að það sé alveg röng aðferð, að einstakir þm. séu hvað eftir annað að flytja þess háttar frumvörp á þingi, án þess að því (þinginu), komi um leið nákvæmar skýrslur og athuganir um það, hvernig ástatt er. Það ætti að vera regla, að læknaskipun landsins væri athuguð nákvæmlega á vissu árabili, og taka þá upp ný umdæmi, þar sem brýnust þörf er á, eftir þeim óskum og upplýsingum, er fyrir liggja. Þetta verður ekki annað en hreppapólitík, því að aðrir koma á eftir, og svo altaf koll af kolli, og verður erfitt að sinna því öllu saman.

Jón Ólafsson Herra forseti! Í hitt eð fyrra lágu hér fyrir háttv. deild nokkrar beiðslur um ný læknahéruð, og þau sum fullkomlega nauðsynleg. Nokkrar voru veittar, en þessum þrem var frestað - eg vil ekki segja synjað, því að flestir bjuggust við að þeim yrði sint þegar á næsta þingi, og sumir hétu því, þeir er þá greiddu atkvæði á móti þeim. Eg skal geta þess um Norðfjarðarhéraðið, að það hefir nú sýnt sig síðan, hver þörf er á því, því að í vetur sem leið lá við sjálft, að læknir og tveir menn aðrir yrðu úti þar. Rötuðu þeir í hina mestu hrakninga, þótt þeir kæmust af um síðir, læknirinn fyrst en hinir síðar. Eg vil nú vona, að nefnd verði skipuð í þetta mál, og þangað vísað öllum slíkum tilmælum, svo að hún geti metið rökin fyrir hverju um sig á sínum tíma.