Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegur forseti. Ég vildi vekja athygli þingheims á því að þegar við göngum hér til dagskrár og dagskrárliðurinn heitir Óundirbúnar fyrirspurnir til ráðherra þá er ekki verra að það séu ráðherrar í salnum. Á góðum degi á Austurvelli eru ágætislíkur á því að maður rekist á ráðherra á förnum vegi því að þeir eru jú tólf í ríkisstjórninni en samkvæmt dagskránni eru það bara tveir sem ætla að sitja hér fyrir svörum í dag. Mér finnst þetta bagalegt vegna þess að þetta er auðvitað partur af upplýsingagjöf til þingsins og til almennings og þegar við erum með tólf ráðherra í ríkisstjórn þá hlýtur að vera hægt að gera kröfur um betri heimtur en að það mæti bara tveir til að svara. Ég bendi sérstaklega á það að nú þegar við sjáum fyrirsagnir á vefmiðlum um að heimsfaraldurinn sé kallaður af helsta sérfræðingi þjóðarinnar „faraldur barnanna“ þá sést ekkert til barnamálaráðherra sem gæti kannski veitt okkur upplýsingar um gang mála. Ég gagnrýni það að ríkisstjórnin og ráðherrar sýni þinginu ekki meiri virðingu en svo að það mæti bara tveir af tólf til að gefa upplýsingar til þingsins um þau mál sem efst eru á baugi í samfélaginu hverju sinni.

Forseti vill geta þess að aðstæður voru með þeim hætti að ekki áttu nema tveir ráðherrar kost á að koma til fundar í dag en gengið var eftir því að fleiri kæmust. Á hinn bóginn voru aðstæður með þeim hætti að ekki var hægt að verða við því.

Virðulegi forseti. Möguleikar þingmanna til að beina óundirbúnum fyrirspurnum til ráðherra er gríðarlega mikilvægur þáttur í aðhaldi þingsins að framkvæmdarvaldinu og upplýsingagjöf stjórnvalda til þingsins, eins og hér hefur verið bent á. Kveðið er á um þetta í lögum um þingsköp Alþingis þar sem segir að að jafnaði skuli ekki vera færri en þrír ráðherrar sem sitja fyrir svörum. Í dag eru einungis tveir mættir. Það vekur sérstaklega athygli vegna þess hversu margir ráðherrar eru orðnir. Þessi ríkisstjórn hefur séð ástæðu til að fjölga ráðherrum en greinilega ekki í þeim tilgangi að auka fyrirsvar þeirra gagnvart þinginu. Ég lýsi því yfir miklum vonbrigðum með að hér í dag skuli einungis mæta tveir ráðherrar og það væri raunar ágætt að fá frekari skýringar á því en bara þá að það hafi ekki náðst. Það er hægt að sýna ýmsum hlutum skilning en þegar af svo mörgum einstaklingum er að taka er erfitt að ímynda sér hvað veldur því að einungis tveir af tólf sjá sér fært að koma og tala við þingið. Þá vil ég óska sérstaklega eftir því að innanríkisráðherra sjái sér fært að koma og tala við okkur hérna, a.m.k. næst, helst í dag.

Forseti vill geta þess að möguleikar þingmanna til að spyrja ráðherra eru auðvitað með ýmsum hætti. Það eru óundirbúnar fyrirspurnir, sem gegna vissulega mikilvægu hlutverki. Sama er með skriflegar fyrirspurnir til munnlegs svars, sem þingmenn eiga kost á að leggja fram, og eins skriflegar fyrirspurnir til skriflegs svars. En að sjálfsögðu verður athugasemdum hv. þingmanna komið á framfæri.

Forseti. Þetta er í raun þriðja heila vikan sem við erum með óundirbúinn fyrirspurnatíma. Það var 7. og 9. desember, 13. og 16. desember en síðan var bara einn fyrirspurnatími í vikunni fyrir jól, 21. desember, og núna 17. og 20. janúar. Vikuna 7. og 9. desember mættu allir ráðherrar, líka 13. og 16. desember, skiptu sér á milli þeirra daga. Þann 21. desember mættu náttúrlega ekki allir, bara um helmingur og sluppu við seinni daginn, út af jólunum. En það eru nákvæmlega sömu ráðherrar og slepptu því að mæta 21. desember sem mæta ekki í þessari viku. Það eru fjármálaráðherra, umhverfisráðherra, innanríkisráðherra og menntamálaráðherra. Þeir hafa verið fjarverandi í tvær fyrirspurnavikur þó að ein hafi verið hálf út af jólunum. Mér finnst það óheppilegt enda hafa þeir mætt þá einna minnst í óundirbúna fyrirspurnatíma og það væri eðlilegt að alla vega þeir sem misstu af síðustu viku hefðu mætt í þessari viku.

Virðulegur forseti. Ég vil taka undir það sem fram hefur komið hérna. Það er svolítið skrýtið að það skuli bara tveir ráðherrar vera mættir, og það tveir með ný heiti; innviðaráðherra og vísinda-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra, ef ég man rétt nafnið á þeim. Og ég spyr: Eru hinir kannski farnir í frí? Það væri ágætt að upplýsa hvers vegna í ósköpunum hingað eru bara tveir komnir. Það eru 12 ráðherrar og ég myndi telja lágmark að 40–50% af þeim myndu skila sér hingað inn í umræðuna. Það hlýtur að vera skýring á þessu og ég spyr bara: Er skýringin sú að hinir séu komnir í frí?

Virðulegur forseti. Ég tek undir þau orð sem hér hafa fallið. Við höfum áður rætt hér um fjarveru fjármálaráðherra þegar verið er að bregðast við með efnahagslegum aðgerðum vegna aðstæðna í þjóðfélaginu. En ég velti því líka fyrir mér hvort umhverfisráðherra ætti ekki að vera í salnum. Við höfum nýverið fengið býsna harðort bréf frá ESA varðandi ákvarðanir forvera hans í starfi og ég hefði viljað standa hér og ræða við umhverfisráðherra. Ég velti því fyrir mér hvort það sé hægt að óska eftir nærveru hans í salnum í dag til að ræða það mál. Aðeins varðandi fundarstjórn forseta þá vil ég minna hæstv. forseta á að hann er forseti alls þingsins. Hann var settur í þá vondu stöðu hér fyrr í vikunni að tala, að mig grunar, sér þvert um hug þegar hann sagðist ekki vita um ferðir hæstv. fjármálaráðherra, sem kom í ljós örskömmu síðar að var ekki á landinu og var með staðgengil. Ég myndi ætla að það væri farsælla að forseti gætti að því að hann er forseti alls þingsins og honum ber að upplýsa um alla þá sem eiga að vera hér, en ekki leyna þingheim upplýsingum um ráðherra eða stjórnarliða. Og svo vil ég að lokum segja að það væri gott að fá nöfn ráðherra og ráðuneyta hér á púltið. Það er ekki góður bragur á því að þingmenn séu í sífellu að reyna að muna hvað ráðuneytin og ráðherrar heita.

Herra forseti. Ég get alveg tekið undir með þeim sem hér hafa talað, en við skulum auðvitað virða það við þá ráðherra sem þó eru mættir. Ég er líka þakklátur hæstv. forseta fyrir að útskýra fyrir okkur með hvaða hætti við getum náð eyrum ráðherrans að öðru jöfnu, en hér kom samt fram áðan að að jafnaði eiga að vera þrír til staðar. Nú var hægt að lesa það úr orðum forseta að hann hafi grennslast fyrir um ástæðurnar fyrir því að það var svona fáliðað. Þá finnst mér A, að hann eigi að upplýsa okkur um ástæðurnar, og B, að hann sem forseti alls þingsins leggist á árar með okkur og tryggi að við höfum þá alla vega aðgang að ráðherrum sem okkur ber.

Vegna orða hv. þingmanns vill forseti geta þess að það er að jafnaði forsætisráðherra og forsætisráðuneytið sem skipuleggur hvaða ráðherrar koma til svara í fyrirspurnatímum. En þegar fyrirsjáanlegt var að það yrði fáliðað var óskað eftir því að reynt yrði að tryggja nærveru fleiri ráðherra, sem tókst ekki. Forseti hefur ekki sjálfur skýringar á því hvernig á því stendur, en eins og forseti gat um áðan verður þeim athugasemdum sem hér hafa komið fram komið á framfæri.

Virðulegi forseti. Það er stutt síðan þingflokkur Viðreisnar sendi forseta þingsins sérstakt bréf til að óska eftir því að hægt væri að eiga samtal við heilbrigðisráðherra, við fjármálaráðherra í hvert skipti sem ríkisstjórnin - og í henni situr líka Sjálfstæðisflokkurinn, svo því sé haldið til haga - framlengir sóttvarnaaðgerðir, að eiga samtal um það hvaða efnahagsaðgerðir eiga að fylgja o.s.frv. Ég býst fastlega við því að við þeirri ósk verði orðið. En sú er ekki reyndin í dag, þannig að þetta er okkar sterkasta verkfæri sem stendur að eiga í þessu samtali. Það er makalaust í ljósi þess að í ríkisstjórninni í dag sitja 12 ráðherrar. Það sitja 12 ráðherrar í þessari ríkisstjórn og gegna ákveðnu hlutverki á þingi og þeir eru tveir mættir. Ætlun okkar hér í dag var að ræða við mennta- og barnamálaráðherra um sóttkví barna, um skólagöngu þeirra og þá staðreynd að ótrúlega mikill fjöldi barna hér á landi er í sóttkví. En við getum ekki átt það samtal vegna þess að hann er ekki mættur.

Virðulegi forseti. Ég vil eins og aðrir þingmenn hafa gert hér þakka forseta fyrir ábendingar um aðrar leiðir sem við höfum til að ná áheyrn ráðherra. Ástæðan fyrir því að ég lít á þennan tíma sem mikilvægan tíma, sérstaklega mikilvægan, fyrir okkur til að eiga samtal við ráðherra er kannski fyrst og fremst sú að það er akkúrat það, það er samtal. En svo hefur dálítið verið um að það taki óeðlilega langan tíma að fá svör þegar fyrirspurnir eru sendar inn með skriflegum hætti. Það tekur langan tíma, það getur tekið margar vikur, jafnvel upp í mánuði, sérstaklega ef krafist er skriflegs svars við fyrirspurn. Þetta er mikilvægt og mér finnst pínulítið eins og verið sé að gera lítið úr því hlutverki ráðherra gagnvart þinginu þegar bent er á þessa ástæðu í þessu samhengi.

Virðulegur forseti. Ég vildi bara aðeins hnykkja á þeirri skoðun minni, vegna orða sem virðulegur forseti lét falla áðan um að það væru líka fleiri leiðir, fleiri fyrirspurnir, skriflegar og annað, að það er auðvitað þannig að þessar mismunandi leiðir sem við höfum hér í þinginu skipta mjög miklu máli. Það er eitt að senda inn skriflega fyrirspurn til að fá upplýsingar innan úr ráðuneytunum en allt annað að eiga hér í beinum pólitískum samskiptum við ráðherra sem þá mæta. Svo verð ég að árétta það að einmitt vegna þess að ráðherrarnir eru tólf þá ætti ekki að vera flókið að sýna þinginu þá virðingu að manna þó a.m.k. lágmarkið, setja þrjá af tólf á hverjum tíma inn í þennan lið, sem skiptir stjórnarandstöðuna gríðarlega miklu máli og er engin ofrausn. Mér finnst að allir, bæði þingmenn og ráðherrar, ættu að hafa það í huga.

Forseti. Það mætti halda að það væri ekkert að gerast hérna í samfélaginu. Hæstv. fjármálaráðherra er bara í fríi þegar verið að koma með neyðaraðgerðir í þágu atvinnulífsins vegna Covid-aðgerða ríkisstjórnarinnar og vegna sóttvarnaaðgerða. Það eru fréttir af því að börn séu innilokuð, alein í herbergi í sóttkví eða einangrun, en ekki fáum við að spyrja barnamálaráðherra út í það út af því að hann hefur ekki fyrir því að mæta í óundirbúnar fyrirspurnir og hefur ekki verið neitt ofboðslega duglegur að mæta í óundirbúnar fyrirspurnir yfir höfuð. Svo eru fregnir af vinnumarkaðnum og einstæðum foreldrum sem eru í vondum málum eftir sóttvarnaaðgerðir og Covid-aðgerðir ríkisstjórnarinnar. Það er ofboðslega mikið að gerast í samfélaginu. Það er enn þá neyðarástand í samfélaginu og ég krefst þess að ráðherrar mæti í óundirbúinn fyrirspurnatíma og sitji fyrir svörum á þessum tímum. Mér finnst óforskammað að hér séu tveir ráðherrar.

Virðulegi forseti. Ég tek undir með þeim sem hafa kvartað yfir því að einungis tveir ráðherrar sjái sér fært að mæta. Það að tíu ráðherrar skuli vera fjarverandi og engar skýringar séu á því hjá forseta er alls ekki viðunandi. Vonandi geta þeir ráðherrar sem hér eru, upplýst okkur hin um hverjar ástæðurnar eru. En mér var líka litið á mætingartöflu hér frammi þar sem sést að einungis 26 þingmenn og/eða ráðherrar eru í húsi og mér er spurn: Er smit svo mikið á Alþingi að næstum því 2/3 þingmanna eru ekki á staðnum? Er þetta orðið eins og í mörgum skólum í dag þar sem fæstir nemendur mæta vegna þess að þeir eru annaðhvort í sóttkví eða einangrun? Er það hér líka eða eru menn einfaldlega einhvers staðar annars staðar?

Hæstv. forseti. Áðan nefndi forseti þær leiðir sem þingmenn hafa aðrar en óundirbúnar fyrirspurnir til að ná áheyrn ráðherra. Ég velti fyrir mér eftir að hafa heyrt útskýringar forseta, hvort við þingmenn þurfum að leggjast á sveif með forseta að ná áheyrn þessara sömu ráðherra, því að fram er komið að þegar í ljós kom að einungis tveir af tólf manna ríkisstjórn, sem er nánast Íslandsmet í ráðherrafjölda, sæju sér fært að mæta, hafi forseti bankað upp á hjá forsætisráðherra og spurt hvort ekki væri hægt að bæta úr þessu og fengið bara nei. Þetta er vanvirðing við forseta, þetta er vanvirðing við Alþingi og þetta er eitthvað sem ég vona að fleiri en bara við í stjórnarandstöðunni stöndum með forseta að vinna bót á.

Forseti. Mér hefur fundist þetta kjörtímabil hefjast með þeim hætti að það sé ástæða til að brýna forseta og ráðherra til dáða. En af því að nefndar voru aðrar leiðir til að hafa samband við ráðherra en það sem við erum að reyna að tala fyrir hér í dag rifjast upp fyrir mér að ég lagði fram skriflega fyrirspurn til hæstv. heilbrigðisráðherra þann 8. desember. Viðfangsefnið var niðurgreiðsla á sálfræðiþjónustu, mjög brýnt mál í heimsfaraldri sem má telja í árum. Hæstv. ráðherra hefur 15 daga til að svara þegar þingmenn leggja fram skriflegar fyrirspurnir. Í einhverjum tilvikum er óskað eftir fresti til að fjölga dögum ef þörf er talin á. Það hefur ekki verið gert og ekkert svar hefur borist. Hér erum við því að sjá aðra birtingarmynd þess að ráðherrar hunsa þingið, það er ekki bara að þeir mæti ekki í þingið, þeir svara ekki skriflegum fyrirspurnum.

Virðulegur forseti. Ég er nú svo heppinn að sá ráðherra sem ég vildi eiga orð við er staddur hérna í dag, en mér þykja þetta skrýtin vinnubrögð. Ég á tvær litlar afastelpur búsettar í Reykjavík sem veiktust af Covid og hafa verið frískar í marga marga daga. En vegna þess að foreldrar þeirra veiktust á eftir þeim þá verða þær að vera í sóttkví, missa af skóla og leikskóla. Loksins í gær var það upplýst að blessuð börnin gátu farið í göngutúr, þannig að það varð þá einhver bót á þessu. En við erum líka á sama tíma úti í samfélögunum, úti í sveitarfélögunum, að berjast við að halda skólastarfi gangandi. Yfirmenn skólanna vinna nótt sem nýtan dag við að skipuleggja skólastarfið í smitrakningu, færandi bekki fram og til baka og það fæst ekki umræða um þetta. Við erum hér í samtali við okkur sjálf daginn út og daginn inn. Ég átta mig ekki á því hvernig er hægt að bjóða fólki upp á svona lagað.

Forseti. Það er ágætt að fá smá samhengi í þessa umræðu en þetta er ákvæði í lögum um þingsköp þar sem stendur að að jafnaði eigi færri en þrír. Þessu var breytt árið 2012 þar sem þetta voru fimm áður. Það var sem sagt þannig að ráðherrum hafði fækkað þegar þetta ákvæði var sett í þingsköp og þá þótti eðlilegt að lækka töluna niður í þrjá og það var sveigjanlegt þannig að það gæti ráðist að nokkru leyti af því hvaða mál væru efst á baugi í þjóðfélagsumræðunni í hvert skipti. Með leyfi forseta er ég að vitna í breytingarákvæðið þegar þessu var breytt. Markmið ákvæðisins er að þingmenn, þó einkum þingmenn stjórnarandstöðu, eigi á hverjum tíma greiðan aðgang að forystumönnum ríkisstjórnarinnar með spurningar og að ráðherrar hafi tækifæri til að svara fyrir gerðir sínar. Flutningsmaður á þessari breytingu var núverandi virðulegur forseti, Birgir Ármannsson. Þá er það spurning núna þegar það eru bæði fleiri ráðherrar og líka fleiri flokkar hvort ekki þurfi að breyta þessari tölu.

Herra forseti. Sú staða að hér í þinginu skuli einungis vera tveir af 12 ráðherrum til svara á þeim tímum sem við lifum nú - og ég þarf ekki að fara yfir það hér í mínúturæðu - er algerlega óásættanleg. Hæstv. forseti verður að standa með þinginu og sjá til þess að þetta gerist ekki aftur. Þetta minnir mig á það andrúmsloft sem var hér fyrir hrun þegar ráðherraræðið var algjört. Við erum að sigla inn í sama anda. Það má ekki gerast. Ráðherrar starfa í umboði þingsins og við höfum skyldum að gegna í eftirlitshlutverki með framkvæmdarvaldinu. Og hvar er hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra? Er hann fluttur til útlanda?

Herra forseti. Ég ákvað nú að hlýða kalli hv. þm. Andrésar Inga Jónssonar og leggjast á sveif með ráðherra. Við erum búin að taka upp breytt vinnulag í þessari Covid-viðureign og við erum farin að funda á fjarfundum og ef það er eina leiðin til að við getum átt orðastað við ráðherra væri ég alveg opinn fyrir þeirri hugmynd að við myndum setja skjá fyrir ofan kollinn á hæstv. forseta og við gætum þá átt orðastað við ráðherrana, hvort sem er úr skíðabrekkum eða af ströndinni.

Herra forseti. Fyrr í þessum mánuði kom út enn ein skýrslan í Bretlandi um hlutdeildarlán sem þar eru veitt og eru fyrirmynd slíkra lána hér á landi. Í skýrslunni kom fram að fyrirkomulagið hefði þrýst upp íbúðaverði í Bretlandi og væri ekki góð nýting á skattfé. Nýta hefði átt fjármunina sem lagðir voru í þau til að byggja upp húsnæði á félagslegum grunni. Beita sér frekar á framboðshliðinni en eftirspurnarhliðinni. Markmið stjórnvalda í húsnæðismálum þarf bæði að vera að veita fólki öruggt húsnæði á viðráðanlegu verði og stuðla að stöðugleika á húsnæðismarkaði. Vandinn við hlutdeildarlán ríkisstjórnarinnar er að verð á íbúðum sem falla undir úrræðið eltir markaðsverð og ef húsnæðisverð rýkur upp, sér í lagi umfram byggingarkostnað, skapast pressa á að hækka líka hámarksverðið sem ríkið setur í hlutdeildarlánin, annars leita verktakar annað. Inngrip stjórnvalda á húsnæðismarkaði virka ekki ef þau kynda undir verðhækkun í stað þess að halda aftur af henni. Íbúðaverð hér fer enn hækkandi og nú er ekki hægt að fá íbúð í hlutdeildarlánakerfinu á höfuðborgarsvæðinu, enda er farið að þrýsta á að hækka viðmiðin. Kostnaðurinn við þau er þó nú þegar um 4 milljarðar kr. á ári. Fyrr í vikunni lagði Samfylkingin fram þingsályktunartillögu um að ríkisstjórnin tvöfaldi framlög til almenna íbúðakerfisins. Slík tvöföldun myndi kosta u.þ.b. 3,5 milljarða kr., eða svipaða upphæð og fer í hlutdeildarlánin núna. Kosturinn við almenna íbúðakerfið er að það stuðlar að framboði, íbúðir eru byggðar af óhagnaðardrifnum félögum, og þrýstir því ekki upp húsnæðisverði og geta einmitt skapað stöðugleika. Finnst hæstv. ráðherra koma til greina að nýta það fé sem nú er sett í hlutdeildarlánakerfið til að tvöfalda uppbyggingu í almenna íbúðakerfinu?

Virðulegi forseti. Ég er glaður að fá að koma hingað upp og svara fyrirspurnum þingmanna. Ég hef lagt það í vana minn að mæta hérna reglulega, vegna umræðunnar á undan um fundarstjórn forseta, og hefur ekki skort á að ég hafi gefið kost á því. En það hefur hins vegar ekki alltaf verið þannig að þingmenn hafi notað tækifærið og spurt hæstv. ráðherra sem hér hefur setið undir óundirbúnum fyrirspurnum lon og don. En ég er mættur og leið svolítið áðan eins og manninum í kirkjukórnum eða fastagestinum í kirkjunni þar sem presturinn skammaði öll sóknarbörnin fyrir að mæta ekki. Ég er mættur og vil glaður svara fyrirspurn hv. þingmanns og get gert það mjög auðveldlega. Það er þannig að hlutdeildarlánin eru að einhverri fyrirmynd frá Bretlandi og hafa þar virkað mjög vel. Við erum búin að vera að setja þau af stað hér. Þau fóru vel af stað. Það er margt sem bendir til þess að ástæðan fyrir því að þau ná ekki útbreiðslu eða nýtast, skulum við segja, á höfuðborgarsvæðinu sé einfaldlega að hér er framboðsskortur á lóðum og byggingum  Þetta er eitt af því sem við verðum að leggjast yfir í nýju innviðaráðuneyti með ný húsnæðismál og skipulagsmál, að reyna að samtvinna þetta, að reyna að fá betri yfirsýn, ná húsnæðisáætlunum sveitarfélaganna yfir á stafrænan grunn, sem þau eru komin á, að reyna að ná mannvirkjaskránni yfir til að fá betri yfirsýn, til að bæði ríki og sveitarfélög geti gripið inn í fyrr og verið með eðlilegra framboð.

Herra forseti. Það er eitt að koma hingað upp og hreykja sér af því að mæta í fyrirspurnirnar, annað er svo að svara þá því sem að mönnum er beint í staðinn fyrir að drepa málum á dreif. Í svari hæstv. ráðherra sjálfs við fyrirspurn hv. þm. Björns Levís Gunnarssonar kemur ágætlega fram að þessar skýringar eru bara úr lausu lofti gripnar. Ráðherra sagði líka að þessi hlutdeildarlán hefðu reynst vel í Bretlandi. Ég var að vitna í nýlega skýrslu sem er ein af fjölmörgum um hlutdeildarlánakerfið þar sem segir bara að þetta virki eiginlega frekar sem niðurgreiðsla til verktaka og fjármögnunaraðila en fyrir þá sem þurfa raunverulega á því að halda. Ég studdi þetta síðasta vor til reynslu en ég vil spyrja hæstv. ráðherra að fenginni reynslu: Eigum við ekki frekar að nýta fjármunina betur? Útvega fleiri íbúðir fyrir það fólk sem þarf á því að halda og skapa um leið til lengri tíma stöðugleika á markaðnum í staðinn fyrir að búa til þetta skammtíma „kvikk fix“, sem Framsóknarflokkurinn virðist alltaf vera svo hrifinn af, sem kyndir undir öllum verðhækkunum?

Virðulegi forseti. Hér kemur kannski hinn raunverulegi vilji Samfylkingarinnar fram, þ.e. ef það virkar ekki einn, tveir og þrír þá tökum við bara ákvörðun og gerum þetta. Það hefur oft alls ekki virkað og þess vegna hafa menn verið að kljást við þennan félagslega íbúðamarkað. Eigum við að rifja upp allar forsendurnar þegar byggt var upp húsnæði hringinn í kringum landið á grundvelli tillagna frá þeim sem seinna varð formaður Samfylkingarinnar? Eigum við að gera það? 

Virðulegur forseti. Þann 16. janúar síðastliðinn voru 27 ár liðin síðan snjóflóðið féll á Súðavík þar sem ættingjar mínir létu lífið. Í hvert skipti sem ég heyri um snjóflóð fæ ég hroll. Fréttir að vestan herma að töluvert snjóflóð hafi fallið á norðanverðum Vestfjörðum í hríðarveðri sem geisaði. Þau stærstu sem fallið hafa féllu í nágrenni Flateyrar og Súðavíkurhlíðar. Einnig féll minna flóð í Skutulsfirði og Bolungarvík. Flateyrarvegur og vegurinn um Súðavík voru lokaðir á meðan á veðrinu stóð. Í Önundarfirði féll þó nokkurt snjóflóð. Tvö snjóflóð féllu á veginn um Súðavík úr farvegi fyrir ofan hlíðina. Síðasta sunnudag féllu sex snjóflóð úr Súðavíkurhlíð. Litlu munaði að stórslys yrði en losa þurfti bíl úr flóði sem flæddi yfir veginn. Sveitarstjóri Súðavíkur sagði það tímaspursmál hvenær einhver færi með flóðinu á haf út yrði ekkert aðhafst. Íbúar á svæðinu hafa kallað eftir því að jarðgöng verði gerð um Súðavíkurhlíð og krefjast svara við því hvers vegna þau jarðgöng eru ekki á samgönguáætlun. Fyrstu jarðgöngin á Íslandi voru einmitt göng sem grafin voru í gegnum Arnardalshamar milli Súðavíkur og Ísafjarðar árið 1948. Er ekki kominn tími til að ljúka þeirri vegagerð sem hófst fyrir rúmum 70 árum? Ég spyr því hæstv. ráðherra: Verða jarðgöng úr Súðavíkurhlíð hluti af næstu samgönguáætlun hans og einnig jarðgöng annars staðar þar sem stórhættulegir vegarkaflar á Íslandi eru og fólk er í lífshættu við að fara í og úr vinnu?

Herra forseti. Ég deili þeirri líðan hv. þingmanns þegar við heyrum talað um snjóflóð, á þeim svæðum þar sem snjóflóð falla, hvort sem er í byggð eða á vegum. Við sáum reyndar á síðasta ári að snjóflóð fóru að falla á fleiri vegi en við höfum áður séð. Mér líður alltaf illa þegar slíkt er og ég skal líka viðurkenna það fyrir hv. þingmanni að sams konar tilfinning hellist yfir mig þegar ég sé tilkynningar eða heyri í þyrlu á erfiðum dögum þar sem mig grunar að alvarleg umferðarslys hafi orðið. Ætli það sé ekki staðreynd að það séu nokkuð margir staðir á Íslandi þar sem geta annars vegar komið snjóflóð eða séu erfiðar aðstæður. Það er líka staðreynd ef við horfum bara á tölfræðina, og er ástæðan fyrir þeirri forgangsröðun sem við höfum tekið um að aðskilja akstursstefnur á vegunum til og frá höfuðborginni, á Vesturlandsvegi, Suðurlandsvegi og Reykjanesbraut, að líkurnar á því að þar farist fólk, ef við horfum svona 10–20 ár aftur í tímann, eru einn til nokkrir á hverju einasta ári. Á tíu árum eru það orðnir tugir manna. Það er ástæðan fyrir þeirri forgangsröðun sem er í núgildandi samgönguáætlun. Við höfum hins vegar sett af stað jarðgangaáætlun sem Vegagerðin hefur verið að vinna að, þar á meðal eru að sjálfsögðu jarðgöng við Súðavík. Það eru fleiri jarðgöng sem þar er verið að horfa á. Þessi vinna verður eðlilega hluti af næstu samgönguáætlun. Í stjórnarsáttmálanum tölum við um að mikilvægt sé að horfa til reynslu annarra þjóða. Þar erum við að tala um Færeyjar fyrst og fremst, þar hefur verið sett á laggirnar jarðgangafélag sem tryggir að það séu a.m.k. ein jarðgöng í gangi í einu, jafnvel fleiri. Ég held að það sé forsenda fyrir því að við munum geta farið í framkvæmdir við nægjanlega mikið af jarðgöngum, þau eru sannarlega umferðaröryggismál, bæði í Súðavík og miklu víðar á landinu en þar.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Hann benti á höfuðborgarsvæðið. Ég tek dæmi: Arnarnesvegur/Breiðholtsbraut. Þar áttu að vera mislæg gatnamót. Nú eru komin mislæg gatnamót með ljósum sem stórauka hættuna á því að þar verði slys og jafnvel banaslys. En á sama tíma og ráðherra kemur hér upp og segir að þetta sé ekki á dagskrá vegna þess að líkurnar séu minni á því að einhver farist í snjóflóðum í Súðavíkurhlíð, þá erum við að byggja upp borgarlínu sem á að kosta, ekki tugi milljarða heldur jafnvel hundruð milljarða. Ég segi: Ef við höfum peninga til að setja í þá vitleysu þá hljótum við að hafa fjármuni til þess að sjá til þess að fólk geti farið í og úr vinnu hvar sem er á landinu án þess að þurfa að leggja sjálft sig í lífshættu.

Virðulegur forseti. Hv. þingmaður hefur eitthvað misskilið svar mitt. Ég sagði í svarinu að mjög víða, þar á meðal í Súðavík, væru aðstæður sem kölluðu á að skoða jarðgöng og að til skoðunar hjá Vegagerðinni væri sérstök jarðgangaáætlun sem ég setti af stað í síðustu samgönguáætlun og þingið samþykkti að yrði unnin. Sú vinna er í gangi. Og að við næstu samgönguáætlun yrði lögð fram samhliða endurbætt, betri, dýpri, metnaðarfyllri jarðgangaáætlun. Ég sagði jafnframt frá því að við værum með hugmyndir um hvernig við gætum fjármagnað slíka vinnu við jarðgangagerð næstu ár og áratugi, þannig að ég skil ekki að hv. þingmaður hafi ekki skilið svar mitt hér á mjög skýran hátt. Þetta er hluti af þeirri vinnu. Ég útskýrði um leið af hverju við værum ekki búin að gera alla hluti, það var vegna þess að það var tekin ákvörðun um forgangsröðun og um að fara fyrst í framkvæmdir þar sem vegirnir eru hættulegastir og taka flest mannslíf og valda alvarlegustu slysunum á hverju einasta ári. En það breytir því ekki að fleiri staðir eru undir á landinu öllu.

Virðulegur forseti. Nýsköpun er fjársjóður og það er vissulega mikilvægt að nýsköpun, rannsóknir og sprotastarfsemi njóti stuðnings frá hinu opinbera. En það er hins vegar ekki sama hvernig það er gert. Við í Pírötum höfum verið sterkir talsmenn þess að efla stuðning við nýsköpun og auka fjármagn í nýsköpunar- og rannsóknasjóði. En nú er svo komið að upphæð á endurgreiðslu rannsóknar- og þróunarkostnaðar frá hinu opinbera er að nálgast tvöfalda þá upphæð sem úthlutað er úr Tækniþróunarsjóði og rannsóknasjóðunum samanlagt, þ.e. tæpir 11 milljarðar í fyrra. Skatturinn hefur gagnrýnt fyrirkomulagið við þessar endurgreiðslur og bent á eftirfarandi, með leyfi forseta: „[B]rögð hafa verið að því að við skattskil hafi almennur rekstrarkostnaður og kostnaður sem telja verður að tilheyri frekar eðlilegum endurbótum á fyrirliggjandi afurð sem viðkomandi fyrirtæki hefur tekjur af verið færður undir kostnað vegna staðfestra nýsköpunarverkefna.“ Skatturinn hefur einnig bent á að það eru engin viðurlög við misnotkun á þessu kerfi, ekkert álag megi leggja á þá sem beita þessum brögðum og áréttaði hann einmitt í umsögn til Alþingis að slík misnotkun leiði vissulega til verulegra útgjalda af hálfu hins opinbera ásamt því að raska samkeppni á markaði. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra: Stendur til að bregðast við þessum ábendingum Skattsins um skort á viðurlögum við misnotkun á þessu kerfi?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir og tek auðvitað undir með henni að það hefur mikið verið að gerast í nýsköpunarumhverfi á Íslandi og mikilvægt að þessi kerfi virki sem allra best. Nýr stjórnarsáttmáli kveður á um að þessar endurgreiðslur vegna rannsókna og þróunar t.d. verði framlengdar en líka að farið verði yfir framkvæmd þeirra og eftirlit sérstaklega. Tímabundin hækkun endurgreiðsluhlutfalls vegna kostnaðar sem fellur til við rannsóknir og þróun verður síðan gerð varanleg. Varðandi eftirlitið og framkvæmd þessarar endurgreiðslu er unnið að því að fá óháðan aðila til að framkvæma áhrifamat á endurgreiðslum vegna rannsókna og þróunar, bæði hvað varðar vöxt og starfsemi nýsköpunarfyrirtækja og einnig hvað varðar samfélagsleg áhrif og samkeppnishæfni Íslands, hvar við getum gert betur í alþjóðlegu samhengi, en einnig um þetta eftirlit sem mikilvægt er að hafa svo þetta gagnist þeim sem raunverulega eru í rannsókna- og þróunarfasa sem skiptir gríðarlega miklu máli að virki vel og hefur sannað sig á örfáum mánuðum. Við erum að sjá að fyrirtæki ákváðu vegna þessara breytinga allra sem urðu á umhverfinu á síðasta kjörtímabili að velja Ísland, að vera á Íslandi, sköpuðu hér störf, uxu gríðarlega mikið. Það er auðvitað afar mikilvægt að það kerfi haldi áfram að nýtast fyrirtækjum. Niðurstöður þessarar greiningar munu auðvitað nýtast í áframhaldandi umbætur, hvort sem það er þá að styrkja eftirlitið og tryggja að þetta nýtist þeim sem eru í rannsóknar- og þróunarverkefnum eða til að styðja regluverkið og gera það enn þá betra í alþjóðlegum samanburði.

Virðulegi forseti. Ég taldi mig hafa hlustað ansi vel á svar hæstv. ráðherra sem ég þakka fyrir. En ég heyrði ekki svar við spurningunni sem var hvort það stæði til að setja viðurlög við misnotkun á þessu kerfi vegna þess að misnotkun á því kostar óhemju mikið fé og skekkir samkeppnisstöðu á markaði. Þannig að ég óska eftir því að fá svar frá hæstv. ráðherra um hvort hugur hennar standi til þess að tryggja að viðurlög verði við misnotkun á þessu ívilnandi kerfi sem ríkið og þessi ríkisstjórn er búin að gefa út að hún ætli að viðhalda og gera varanlegt. Að lokum vil ég segja að nú er það svo að mörg stór fyrirtæki, m.a. stærstu útgerðarfélögin í landinu, eru að fá hundruð milljóna, jafnvel milljarða þegar saman er talið, yfir árið í gegnum þetta kerfi. Og þegar kemur að forgangsröðun velti ég fyrir mér hvort það sé raunverulega svo að stærstu fyrirtækin í landinu sem eru að taka út fleiri milljarða í arð á hverju ári þurfi raunverulega á því að halda að fá hundruð milljóna úr ríkissjóði fyrir nýsköpunarverkefni sem ekki einu sinni er búið að sýna fram á að séu endilega nýsköpunarverkefni.

Virðulegi forseti. Ég mun skýra reglur ef þess þarf, en ég þarf fyrst að fá rými til að skoða hvort viðurlög séu endilega besta lausnin áður en ég slæ því föstu hér. Við þurfum að gæta þess að þetta umhverfi skapi þann hvata og búi til það umhverfi sem nýtist okkur sem best. Það er ekki eingöngu gert með styrkjum eða fjármagni frá hinu opinbera heldur með því að veita skattafslætti eða annað sem virkar hvetjandi á einkageirann, sama hvort um er að ræða stór eða lítil fyrirtæki, til þess að styðja enn frekar við nýsköpun. Hv. þingmaður veit mætavel hvað það getur skilað okkur miklu meiru til baka til samfélagsins, hvort sem það eru stórar grænar lausnir sem þessi stóru fyrirtæki fara í með því að fjárfesta í nýsköpun o.s.frv. eða annað. Ég held að við eigum ekki að setja ákveðna forgangsröðun um hvernig fyrirtæki eigi að geta sótt í þessa sjóði eða endurgreiðslur eða fá skattafslætti 

Herra forseti. Ég vil við þessa umræðu eiga orðastað við hæstv. innviðaráðherra Sigurð Inga Jóhannsson á grundvelli þess að hann er formaður stjórnarflokks í því ríkisstjórnarsamstarfi sem við búum við. Það vakti nokkra athygli undir lok síðasta kjörtímabils þegar meiri hluti umhverfis- og samgöngunefndar setti fram nefndarálit með frávísunartillögu um frumvarp til laga um hálendisþjóðgarð þar sem sagði, með leyfi forseta: „Meiri hlutinn telur að til að ná slíkri sátt“ - varðandi það að innleiða sjónarmið um þjóðgarð á hálendinu - „þurfi að gefa málinu lengri tíma og mikilvægt sé að halda áfram að vinna að því í víðtæku samráði við alla hagaðila. Að þessu virtu leggur meiri hlutinn til að málinu verði vísað til ríkisstjórnarinnar og umhverfis- og auðlindaráðherra verði falið að leggja fram nýtt frumvarp um málið sem verði byggt á þeirri vinnu sem hér hefur verið rakin.“ Það blasti við að þetta þýddi að ef stjórnarflokkarnir héldu áfram óbreyttu samstarfi yrði lagt fram nýtt mál um hálendisþjóðgarð. Síðan lesa menn og konur þessa lands stjórnarsáttmálann af mikilli samviskusemi og þar stendur, undir lið sem hefur yfirskriftina Við ætlum að setja loftslagsmálin í forgang, með leyfi forseta: „Stofnaður verður þjóðgarður á þegar friðlýstum svæðum og jöklum í þjóðlendum á hálendinu með breytingu á lögum um Vatnajökulsþjóðgarð.“ Spurning mín til hæstv. ráðherra er þessi: Þegar sagt er að stofnaður verði þjóðgarður á þegar friðlýstum svæðum þýðir það að öll þegar friðlýst svæði falli þar undir eða bara það að þegar friðlýst svæði komi til greina innan þjóðgarðsins?

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Eins og hann lýsti var það nokkuð ljóst að ef þessir þrír stjórnarflokkar myndu halda áfram samstarfi, sem þeir gerðu, myndi það kalla á að leyst yrði úr þeim ágreiningi sem þar var. Við Framsóknarmenn höfum til að mynda sett fram mjög skýra afstöðu til þeirrar hugmyndar sem hér var á síðasta kjörtímabili, að hún gengi allt of langt. Ég held að við höfum verið með einhverja tíu fyrirvara þar að lútandi, sjö sérstaka og þrjá til viðbótar við það. Þess vegna var alveg ljóst að þegar við settum saman nýja ríkisstjórn, og það var líka vitað að áframhaldandi hugur eins stjórnarflokksins væri á því að ljúka vinnu við einhvers konar þjóðgarð á hálendi Íslands, þá myndum við reyna að finna leiðir til þess í samræmi við samþykkt þingsins en líka í samræmi við stefnu hvers flokks fyrir sig sem við fórum með út í kosningar. Hv. þingmaður lýsir því einmitt í textanum að talað sé um þegar friðlýst svæði og jökla og það er þá í tengslum við jökla. Það er þá fyrst og fremst í tengslum við Hofsjökul. Það eru svæði eins og Guðlaugstungur, það eru svæði eins og Kerlingarfjöll og svæði eins og Þjórsárver, sem eru kannski samfellt svæði í tengslum við Hofsjökul. Það eru svæði við Langjökul sem eru, ef ég man rétt, í Geitlandi og eru þá hin friðlýstu svæði. Það eru þessi þegar friðlýstu svæði. Á þeim liggja nú þegar fyrir ákveðnir skilmálar sem menn hafa undirgengist. Við höfum lagt áherslu á að þeir skilmálar haldi sér enda virðist vera nokkur sátt um þá meðal þeirra sem njóta útivistar og þeirra sem líta á að friðlýsingin sé hluti af frekari vernd hálendisins.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Mér þótti það ekki alveg nógu skýrt og ætla því að spyrja mjög afmarkað. Hér stendur, með leyfi forseta, að stofnaður verði þjóðgarður á þegar friðlýstum svæðum og jöklum í þjóðlendum á hálendinu. Þessi svæði eru ekki tengd saman í textanum. Af því að ég veit að Framsóknarflokkurinn hafði mikinn styrk til að ráða því með hvaða hætti stjórnarsáttmálinn var skrifaður ætla ég að spyrja hæstv. ráðherra í seinni spurningu: Samkvæmt skilningi hæstv. ráðherra kemur þá til greina að þegar friðlýst svæði falli ekki undir hinn nýja þjóðgarð?

Virðulegur forseti. Ef hv. þingmaður er að vísa til allra friðlýstra svæða hingað og þangað um landið þá er ekki verið að tala um það. Ég fór yfir þau friðlýstu svæði sem tengjast jöklum og yfir jöklana sjálfa. Langjökull er til að mynda ekki friðlýstur, Hofsjökull ekki nema að ákveðnu leyti, Mýrdalsjökull er ekki friðlýstur. En ég vil líka leggja áherslu á aðra grein í stjórnarsáttmálanum þar sem lögð er rík áhersla á samtal og samvinnu við heimamenn um þessa útfærslu. Það er alveg rétt að orku- og umhverfisráðherra hefur þetta verkefni með höndum. En forskriftin er ágæt í stjórnarsáttmálanum og um hana er ágæt sátt á milli stjórnarflokkanna. Ég tel að þarna gæti verið hin ágætasta leið til að segja: Hér erum við komin með þjóðgarða í kringum jökla, við erum jú með Vatnajökulsþjóðgarð, okkar stóra þjóðgarð, og værum þá að bæta við þjóðgörðum í kringum Hofsjökul, Langjökul og hugsanlega aðra minni jökla.

Virðulegur forseti. Hæstv. innviðaráðherra sagði í viðtali nýverið að vaxtabótakerfið hefði ekki virkað nógu vel. Ég held að það sé ekki djúpt í árinni tekið. Vaxtabætur hafa lækkað mikið undanfarin ár á meðan fasteignaverð hækkar viðstöðulaust langt umfram laun. Það felur í sér verulega kjaraskerðingu fyrir stóran hluta láglauna- og millitekjufólks. Hæstv. ráðherra sagði að ríkisstjórn legði áherslu á önnur stuðningsúrræði, eins og hlutdeildarlán, fyrstu kaupa lán og lög um almennar íbúðir. Samkvæmt úttekt Eflingar stéttarfélags gagnast þessi úrræði þó einungis litlum, afmörkuðum hópum í samanburði við þann mikla fjölda sem áður fékk vaxtabætur. Þegar mest var, árið 2011, fengu tæp 103.000 vaxtabætur, einungis 15.470 fengu vaxtabætur á árinu 2020, flestir á landsbyggðinni. Frá þeim tíma hafa því um 87.000 manns misst vaxtabætur sínar án þess að nokkuð komi í staðinn. Hærra fasteignamat skerðir, ásamt launatekjum, vaxtabæturnar og hafa því þessi skerðingarmörk engan veginn fylgt verðlagsþróun. Ég spyr því hæstv. innviðaráðherra hvort réttlætanlegt sé að taka fjármuni af fólki sem áður hafi gert sínar áætlanir, byggðar m.a. á því að fá greiddar vaxtabætur, til að greiða fyrir önnur úrræði fyrir aðra hópa. Telur ráðherra rétt að verið sé að bæta rétt hóps sem stendur illa á kostnað annars hóps sem einnig kann að standa illa?

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir áhugaverða fyrirspurn. Fyrr í þessum fyrirspurnatíma var formaður Samfylkingarinnar að tala um að ákveðið úrræði sem er í dag, þessi hlutdeildarlán, væri fyrst og fremst að hans mati og einhverra annarra niðurgreiðsla til verktaka. Vaxtabætur hafa verið gagnrýndar harðlega fyrir að vera fyrst og fremst niðurgreiðsla til bankanna. Talsverð umræða var hér í þinginu fyrir nokkrum árum einmitt um að þetta væri jú fyrst og fremst einhvers konar afsökun, „alibí“, fyrir bankann að vera bara með nægilega háa vexti af því að ríkið borgaði síðan vaxtabætur á móti. Þegar hv. þingmaður segir að menn hafi misst vaxtabætur og ekkert fengið í staðinn þá vil ég minna hv. þingmann á að það er talsverður munur á því vaxtastigi þegar vaxtabæturnar voru hvað hæstar og við dældum hér fjármunum úr ríkissjóði til að lækka þessa háu vaxtabyrði sem bankarnir hirtu eða fjármálastofnanir sem lánuðu til húsnæðiskaupa, og þeirri stöðu sem verið hefur hér á síðustu misserum þar sem vextirnir hafa verið umtalsvert lægri. Það er auðvitað ástæðan fyrir því að dregið hefur úr þörfinni á vaxtabótakerfinu, vegna þess að það er miklu heiðarlegra og hreinlegri markaður þar sem vextirnir eru sanngjarnir og lágir og fólk situr við það borð og það gildir fyrir alla, frekar en að við séum að búa til eitthvert kerfi. Ég vil líka bæta við að hver einasti aðili sem hefur skoðað svona kerfi, hvort sem það er OECD, Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn eða Alþjóðabankinn, hefur skoðað skattkerfið á Íslandi og sagt: Hér er margt ágætt, einfalt kerfi og við skiljum þetta og þetta, en hvað í ósköpunum er þetta vaxtabótakerfi sem kemur eins og skrattinn úr sauðarleggnum inn í þetta kerfi og breytir öllum jöfnuði og breytir jaðarsköttum o.s.frv.? 

Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. En ef þetta væri svona gæti þessi ríkisstjórn bara hætt öllum stuðningsúrræðum ef það eru alltaf einhverjir aðrir sem eru að hirða þetta. En það er hlutverk ríkisstjórnarinnar að forgangsraða almannafé. Þessar bætur, líkt og önnur stuðningsúrræði, eiga að vera til staðar fyrir þá sem þurfa á þeim að halda. Vaxtabæturnar áttu að taka við af félagslega húsnæðiskerfinu þegar það var lagt niður árið 1999 en nú hafa greiddar vaxtabætur rýrnað um 90% frá árinu 2011. Með þessari þróun og tilkomu þeirra úrræða sem ríkisstjórnin segir að hafi komið í staðinn hefur átt sér stað tilfærsla fjármuna frá einum lágtekjuhópi til annars. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra: Hvers vegna á tilfærslan sér ekki stað frá þeim hópum sem hafa mest á milli handanna, stórútgerðum og fyrirtækjum og stóreignafólki, til þeirra sem mest þurfa á að halda? Hvers vegna er forgangsröðun ríkisstjórnarinnar þessi?

Virðulegur forseti. Ég er ekki viss um að ég nái að fylgja hv. þingmanni í hans rökútleiðslu. En ég býst við að við séum nokkuð sammála um það, alla vega að við Framsóknarmenn, og ég vona að Viðreisnarfólk sé það líka, að við notum skattkerfið til tekjujöfnunar, ekki bara að taka einhvern hluta, og þar af leiðandi getum við notað þá fjármuni sem koma inn til ríkisins sem hluti af þeirri tekjujöfnun til að styðja við þá sem þess þurfa, m.a. í húsnæðiskerfinu. Það er margt sem bjátar á þar og við ræddum það aðeins hér fyrr í dag. Við leggjum nú talsvert mikla vinnu í það að átta okkur á því hvernig við getum hjálpað til á þeim vettvangi til að tryggja að við getum komið til móts við þá stóru hópa sem þurfa á því að halda í húsnæðiskerfinu. Ég held að lausnin sé klárlega ekki að endurvekja vaxtabótakerfið. Það er leið sem var notuð á sínum tíma en ég held að hún hafi ekki endilega virkað vel. En við höfum verið að þróa ýmis önnur úrræði sem ég vil gjarnan fá að taka hér upp til samtals við þingið þegar við komum lengra inn í veturinn.

Virðulegur forseti. Ég fór aðeins að grennslast fyrir um fyrirspurn til hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra sem ég lagði fram 3. desember sl. Nú er það svo að ráðherrar hafa 15 daga til að svara fyrirspurnum sem þessum og óska ég eftir að hæstv. forseti, sem ræddi fyrr í dag um að þingmenn hefðu fjölmargar leiðir til að spyrja ráðherra spurninga, aðrar en að mæta í óundirbúnar fyrirspurnir, liðsinni mér við að fá svör við þessum spurningum. Nú er ráðherra ekki bara búinn að tvöfalda þann tíma sem hann hefur til að svara heldur rúmlega það, er líklega kominn um fimm vikur fram yfir tímann sem hann hefur. Ég óska eftir því að forseti reyni, þar sem við erum hér í upphafi þings eftir tveggja mánaða samningaviðræður stjórnarflokkanna, að koma þingstörfunum í fastar skorður, að leyfa ráðherrum ekki að komast upp með hvað sem er, eins og t.d. ítrekaða fjarveru og að svara ekki eðlilegum fyrirspurnum þingmanna, sem eru hér í störfum fyrir almenning í landinu.

Forseti skal kanna þetta mál og ganga eftir svörum.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um styrki til rekstraraðila veitingastaða sem sætt hafa takmörkunum á opnunartíma. Í frumvarpinu er mælt fyrir um nýtt stuðningsúrræði vegna kórónuveirufaraldursins sem ætlað er að koma til móts við vanda rekstraraðila veitingastaða sem hafa orðið fyrir verulegu tekjufalli sökum takmarkana á opnunartíma. Hér er lagt til að rekstraraðilar veitingastaða sem hafa orðið fyrir minnst 20% tekjufalli í almanaksmánuði frá desember 2021 til mars 2022 vegna takmarkana á opnunartíma geti fengið styrk til að mæta rekstrarkostnaði á tímabilinu. Lagt er til að umsækjendur þurfi að uppfylla skilyrði um skattskyldu á Íslandi, lágmarksumsvif, skilvísi á opinberum gjöldum og gögnum til Skattsins og um að vera ekki í gjaldþrotameðferð. Styrkurinn getur numið 90% af rekstrarkostnaði þann almanaksmánuð sem umsókn varðar en ekki hærri fjárhæð en nemur tekjufalli rekstraraðila viðkomandi mánuð. Styrkurinn getur jafnframt ekki orðið hærri en 500.000 kr. fyrir hvert stöðugildi á mánuði á tímabilinu og allt að 2,5 millj. kr. á mánuði ef tekjufall var 20–60%, en allt að 600.000 kr. fyrir hvert stöðugildi og allt að 3 millj. kr. ef tekjufall var meira en 60%. Samanlagðir styrkir til einstakra rekstraraðila vegna tímabilsins alls geta því að hámarki orðið 10–12 milljónir. Ekki er gert ráð fyrir því að rekstraraðili geti fengið styrk samkvæmt frumvarpinu á meðan honum var skylt að loka veitingastað, enda fyrirséð að hann geti sótt um lokunarstyrk vegna slíks tímabils. Líkt og gildir um lokunar-, tekjufalls- og viðspyrnustyrki er lagt til að bæði umsóknar- og ákvörðunarferlið vegna styrkjanna verði rafrænt og að framkvæmdin verði falin Skattinum. Jafnframt er lagt til að ákvarðanir hans sæti kæru til yfirskattanefndar og þá er lagt til að heiti lögaðila sem fá styrk verði birt opinberlega. Úrræðið flokkast sem tilkynningarskyld ríkisaðstoð samkvæmt EES-samningnum en fellur að mati ráðuneytisins undir þann tímabundna ramma um ríkisaðstoð sem er þegar í gildi vegna faraldursins. Eftirlitsstofnun EFTA hefur verið tilkynnt um málið á þeim forsendum. Á þessum grunni er hámark heildarstuðnings til tengdra aðila að meðtöldum styrkjum samkvæmt frumvarpinu, þ.e. ferðagjöf, lokunarstyrkjum fyrir lokunartímabil eftir 17. desember 2020, tekjufallsstyrkjum og viðspyrnustyrkjum, 330 millj. kr. frá upphafi faraldursins. Í fjárlögum fyrir árið 2022 er gert ráð fyrir 1 milljarðs króna framlagi í styrki til þeirra rekstraraðila í veitingaþjónustu sem hafa orðið fyrir mestum áhrifum af sóttvarnaráðstöfunum. Heildaráhrif frumvarpsins á ríkissjóð geta orðið allt að 3 milljörðum kr. Það eru þó alger hámarksáhrif og líklegra er talið að heildaráhrifin verði nær 1,5 milljörðum kr. Við meðferð 210. máls á yfirstandandi löggjafarþingi, sem sneri m.a. að frestun gjalddaga skatta fyrir fyrirtæki í veitingarekstri, var sú breyting gerð á frumvarpinu að láta það einnig ná til gististaða með vínveitingaleyfi. Ég teldi heppilegt að víkka þetta frumvarp út með svipuðum hætti þannig að skilgreining á veitingastöðum verði látin ná til veitingarekstrar á vegum gististaða með vínveitingaleyfi. Að mati ráðuneytisins gætu áhrif slíkrar breytingar á frumvarpinu á ríkissjóð orðið á tímabilinu 1,5–1,8 milljarðar kr. til viðbótar við heildaráhrifin, þá á bilinu 3–4 milljarðar. Ráðuneytið er fúst til að veita aðstoð við slíka breytingu verði þess óskað. Virðulegi forseti. Með þessu frumvarpi höldum við áfram að styðja við mikilvæga atvinnugrein sem orðið hefur fyrir tjóni vegna sóttvarnatakmarkana síðustu vikur. Undanfarið hefur fjármála- og efnahagsráðuneytið átt í góðu samtali við fulltrúa fyrirtækja í veitingarekstri en alls hafa fyrirtæki í greininni fengið um 11 milljarða kr. í beina styrki frá hinu opinbera vegna faraldursins. Markmiðið með þeim úrræðum sem hér er mælt fyrir er eins og áður að draga úr tjóni, tryggja að neikvæð áhrif á atvinnulíf og efnahag vari sem skemmst og skapa aðstæður fyrir öfluga viðspyrnu í kjölfarið. Virðulegur forseti. Að þessu sögðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til efnahags- og viðskiptanefndar og til 2. umr. að lokinni þessari umræðu.

Virðulegi forseti. Það er þetta með að læra af reynslunni og nýta hana betur í síbreytilegum aðstæðum. Í sóttvarnamálum koma ráðherrar ítrekað út af fundum og lýsa því yfir að þau þurfi ekki að bíða m.a. eftir frekari gögnum til að efast um núverandi ráðleggingar sóttvarnayfirvalda þrátt fyrir þessir sömu einstaklingar búi líklega yfir bestu mögulegu upplýsingum meðal þjóðarinnar inni á þessum fundum. Á hinum endanum mæta þau svo í viðtöl upp á síðkastið og hér í pontu og ræða efnahagsaðgerðir og bera fyrir sig að þau séu enn þá að læra þetta allt saman, ausa úr bátnum, geta ekki verið undir þetta búin. Hvar er sjálfstraustið og mat á eigin dómgreind þegar kemur að efnahagsaðgerðum sem þau virðast hafa í sóttvörnum? Við samþykktum fyrir jól eins milljarðs kr. fjárheimild fyrir veitingastaði. Nú þremur vikum síðar er verið að hækka þá fjárheimild upp í allt 

Herra forseti. Við höfum frá upphafi sagt að við ætlum að gera það sem þarf til að lágmarka þann efnahagslega skaða sem atvinnulífið, fyrirtæki og eftir atvikum starfsfólk verður fyrir vegna heimsfaraldursins. Við höfum fylgt því sem okkur langar ekkert sérstaklega að fylgja, sem er veiran sjálf. Nokkrum sinnum höfum við á grundvelli gagna, vísbendinga og stöðu faraldursins gert ráð fyrir því að ákveðinn stuðningur gæti runnið út og að ekki þyrfti að endurvekja hann. Svo þegar gripið er til ráðstafana og það er talið mikilvægt þá þarf ýmist að framlengja gildistíma ákveðinna úrræða, hvort sem það eru lokunarstyrkir, viðspyrnustyrkir, tekjufallsstyrkir eða annað og einmitt þegar fram líða stundir og ný gögn koma til eru jafnvel smíðuð ný úrræði eins og þetta úrræði hér. Það er gert á grunni þeirra gagna og samtala sem við höfum átt þar sem það liggur fyrir að tjón þessa geira er meira og með öðrum hætti en annarra. Þá er gripið sérstaklega til þess. Ofan á það er síðan framhald af almennum aðgerðum með almennum skilyrðum þar sem geirar og fyrirtæki sem uppfylla þau almennu skilyrði geta sótt um. En þegar kemur að veitingarekstri þá erum við að smíða sérstakt úrræði einmitt vegna 

Forseti minnir á takmarkaðan ræðutíma og biður bæði fyrirspyrjendur og ráðherra að hafa það í huga að þegar fjórir óska eftir að veita andsvör þá er ræðutími aðeins ein mínúta í hvert sinn.

Virðulegi forseti. Hér er enginn að gera ráð fyrir að þetta sé auðvelt ástand til að bregðast við, það er einfaldlega verið að kalla eftir því að gerðar séu sviðsmyndagreiningar á viðbrögðum við mögulegum sóttvarnaaðgerðum áður en til þeirra kemur. Mér finnst mjög sérstakt að til að mynda þurfi að bíða í tvo mánuði eftir að komið sé með einhverjar útfærðar tillögur. Það er talað eins og herðing sóttvarnaaðgerða fyrr í mánuðinum hafi verið sú fyrsta sem kom til í veitingahúsageiranum. Nú hafa liðið tvenn mánaðamót og mætti halda að þeir sem stýra landinu geri sér ekki grein fyrir því hvað felst í því að reka lítið fyrirtæki í landinu. Nú sjáum við fram á töluverðar uppsagnir vegna þess að lítil fyrirtæki hafa einfaldlega ekki bolmagn til að mæta þessum ráðstöfunum. Samt kemur ráðherrann hingað upp og minnist ekki einu orði á hvort það eigi til að mynda að grípa aftur til hlutabótaleiðarinnar sem þó var úrræði, eins og kemur fram í greinargerð þessa frumvarps, sem nýttist þessum geira langbest. Ætlum við að fara inn í enn önnur mánaðamót án þess að heyra svör varðandi til að mynda þetta best nýtta úrræði geirans? Hvar er sviðsmyndagreiningin sem stuðst er við?

Herra forseti. Reynslan hefur einfaldlega sýnt okkur að aðgerðirnar hafa þurft að vera sveigjanlegar og við höfum verið sveigjanleg. Við höfum byggt á gögnum og greiningum og við höfum gert það þegar kemur að efnahagsþættinum nokkuð vel. Við vitum líka, og það eru engar nýjar fréttir, að það hefur verið ófyrirsjáanleiki í því hvernig mál þróast, efnahagsstærðir, atvinnuleysi o.s.frv., og sömuleiðis aðgerðir og takmarkanir sem gripið hefur verið til vegna sóttvarnaráðstafana. Og þegar öllu er á botninn hvolft hefur líka komið í ljós að aðgerðir og ákvarðanir ríkisstjórnarinnar hafa verið réttar þegar kemur að efnahagslegum viðbrögðum. Við sjáum það í tölum að atvinnuleysi er ekki að aukast og þess vegna þurfum við einmitt á grundvelli sviðsmyndavinnu, gagna og upplýsingaöflunar að meta stöðuna eins og hún er núna og horfa til þess hvort hlutabótaleið eða almennum viðspyrnustyrkjum verði fram haldið og með hvaða hætti og hvernig mismunandi úrræði gagnast hverjum og 

Forseti. Við erum enn að glíma við, hvað eigum við að segja, það að stjórnvöld virðast ekki kunna stærðfræði. Það er dálítið þannig. Það er allt sett upp í einfaldar súlur, bara svona þrep, 20%, allt þar fyrir neðan 19%, nei, það er ekki með. Svo kemur þarna milli 59% og 60%, það eru 500.000 eða 600.000. Það eru skörp skil þar sem þú verður út undan. Það er ekki gert ráð fyrir í rauninni hlutfallslegum vexti í styrk eftir því sem þú hefur tapað meira með tilliti til tekna og reksturs. Eftir allar þær ábendingar sem hafa komið fram út af öllum þeim viðbrögðum sem stjórnvöld hafa verið með, af hverju erum við enn í þessari þrepaskiptingu sem skilur eftir þó nokkurn hóp, bara út af smá mun, 1% til eða frá?

Herra forseti. Jú, við erum með þrepaskiptingu og tröppugang almennt í þessum úrræðum og höfum reynt að finna rétt jafnvægi í því og stundum hafa þær tröppur, þau þrep, jafnvel tekið einhverjum breytingum áður fyrr. Við erum með tvö þrep til að reyna að grípa mismunandi aðstæður mismunandi fyrirtækja, en það er nú þannig að það væri ógerningur að afgreiða mörg hundruð og jafnvel á einhverjum tímapunkti þúsundir umsókna ef hægt væri að vera með það í hálfum prósentum og þar af leiðandi þá fjöldann allan af útfærslum. Við reynum og okkur hefur gengið ágætlega að finna þetta jafnvægi og erum ekki með eina línu. Auðvitað eru alltaf einhver jaðartilvik en það skiptir máli að þetta sé bæði skilvirkt, framkvæmanlegt, grípi þar sem grípa þarf og að við byggjum á fyrri ákvörðunum og fyrri reynslu.

Forseti. Er ekki einfaldara að vera bara með eitt fall sem lýsir þróuninni í staðinn fyrir að vera með þennan tröppugang sem skilur fólk eftir ef það rétt nær ekki inn eða dettur út fyrir á öðrum hvorum endanum? Bara einfalt fall, línulegt eða lógaritma, eða það fall sem stjórnvöld teldu réttlætanleg í því tilfelli. Svo maður taki kannski aðeins tillit einfaldleikans í þessu þá erum við einmitt að glíma við aðstæður síðan í sumar þegar felldar voru úr gildi allar takmarkanir 25. júní, svo erum við komin í breytingar 25. júlí, 28. ágúst, 15. september, 20. október, 10. nóvember, 13. nóvember, 23. og svo aftur 23. þegar veittar voru aukaundanþágur og 15. janúar. 

Herra forseti. Við fáum í útfærslu á svona tillögum ráðleggingar frá þeim sem sjá um framkvæmd þessara úrræða, hinum svokölluðu sérfræðingum. Við byggjum tillögurnar á ráðleggingum frá þeim um það hvað er gerlegt, hvað er best til þess fallið að ná settu markmiði. Í þessu tilfelli er það í rauninni þannig að þú ert úti ef þú ert undir 20% tekjufalli, því að eitthvert þarf tekjufallið vissulega að vera, en þú dettur ekki út á efri endanum. Þess vegna höfum við reynt að hafa úrræðin eins einföld og kostur er, bæði þannig að það sé auðvelt að sækja þau og auðvelt að skilja þau. Upptalningin á því þegar við erum að grípa til ráðstafana og losa er hundleiðinleg og vonandi styttist í það að við þurfum ekki að vera að ræða hér frekari viðbrögð og stuðning heldur geti fyrirtækin einfaldlega aflað sér tekna og skapað verðmæti á sínum forsendum. Vonandi styttist í það og þá getum við farið að tala um aðra pólitík en þessa hér. En við þurfum einfaldlega að klára verkefnið og við ætlum að gera það almennilega.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra framsöguna. Það er auðvitað áhyggjuefni. Fyrst vil ég segja að í stöðunni eins og hún er verðum við að horfa til þess að styðja við veitingahúsin sem standa í rekstri en á einhverjum tímapunkti verða stjórnvöld að spyrja sig að því hversu lengi sé réttlætanlegt að láta veitingamenn landsins bera hallann af því að það sé mat yfirstjórnar Landspítalans og að því er virðist sóttvarnalæknis að spítalinn ráði ekki við verkefni sem Covid-faraldurinn færir honum. Þetta er ekki sanngjarnt í neinu samhengi. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hver afstaða ráðherrans er til þess að við bara hættum þessari vitleysu. Það er ekki boðlegt að skilja hér 1.000 fyrirtæki í veitingarekstri eftir í þeirri stöðu að vera undirorpin því að vera hálfslegin af eða ekki reglulega. 

Herra forseti. Það er alveg rétt að það þyngir ekki bara bókstaflega reksturinn þegar ekki er hægt að afla tekna, heldur flækir málin þegar þú sérð ekkert fram fyrir þig og óvissan er mikil og ófyrirsjáanleikinn sömuleiðis. Vissulega er það umhugsunarvert að á föstudegi er það viðrað og jafnvel lagt til að loka þurfi öllu og örfáum dögum síðar er talað um að mögulega getum við farið í einhverjar afléttingar. Mig langar að vona það og trúa því að þetta sé endasprettur. Við erum núna með nýgengi upp á meira en 4.500 og erum með 24 inniliggjandi á spítalanum, ef ég er með þá tölu rétta. Vonandi erum við að komast á þann stað að veiran sé orðin það aum og veik að við þurfum ekki að láta hana stýra lífi okkar og við þurfum ekki að grípa til ráðstafana sem gerir fólki ókleift að sækja vinnu eða skapa sér tekjur, upplifa menningu eða gera hvað annað sem það þarf eða kýs til að lifa sínu lífi eins og það vill. En einmitt á lokaspretti viljum við heldur ekki sjá á eftir fyrirtækjum vegna lausafjárvanda í skamman tíma heldur ætlum við að standa við það sem við sögðum. Við ætlum að klára þetta með atvinnulífinu, með starfsfólki og gera það sem hefur virkað best án þess að ganga of langt og reyna að læra af reynslunni og vonandi þá lágmarka þann efnahagslegan skaða sem þó hefur verið sem er gríðarlegur, bæði fyrir fyrirtæki, stór og smá, fyrir ríkissjóð o.s.frv. En það væri mikil synd ef við kláruðum ekki verkefnið á efnahagshliðinni og þess vegna erum við að koma með þessi frumvörp hér og þennan viðbótarstuðning.

Ég held að hæstv. ráðherra misskilji stöðuna. Við þurfum ekki að gera þetta. Við þurfum beinlínis að hætta að gera þetta. Hér er lagt til að þessi lausn verði virk vegna tekjufalls út marsmánuð. Sér hæstv. ráðherra og ríkisstjórnin fyrir sér að við verðum undirorpin viðlíka takmörkunum enn um sinn sem réttlæta það að því sé flaggað út til markaðarins, veitingamarkaðarins, að þetta verði staðan fram yfir páska? Því að ef metinn kostnaður er 1,5 milljarðar, eins og liggur fyrir í frumvarpinu, og það nær utan um fjóra mánuði, þá eru það 375 milljónir á mánuði að jafnaði. 375 milljónir á mánuði til hátt í 1.000 fyrirtækja er innan við hálf milljón á fyrirtæki að jafnaði. Erum við orðin föst í einhverri sýndarmennsku varðandi þetta?

Herra forseti. Svo ég leiðrétti það þá eru 23 inniliggjandi sjúklingar en ekki 24, svo það sé skjalfest. Tímabil úrræðisins er til og með marsmánuði og vonandi verða bara engin fyrirtæki sem uppfylla 20% tekjufallsskilyrði til að nýta það úrræði í mars vegna þess að við verðum komin í einhvern eðlilegri takt og meiri gang í bæði veitingarekstri og annars staðar. En til að vega og meta fyrirsjáanleika og skýr svör fyrir þá aðila sem eru í þessari erfiðu stöðu þá er tímabilið desember og út mars. En það hangir auðvitað á því að fyrirtækin hafi orðið fyrir tekjufalli. Ef mínar vonir standast og staðan verður þannig þá verður marsmánuður og þetta frumvarp vonandi ekki í miklu samhengi heldur verðum við komin á annan stað. Þær aðgerðir sem nú eru eru fram í byrjun febrúar og ekki ætla ég að fara að segja það hér hvað tekur við þar, svo mikið hef ég lært.

Virðulegur forseti. Síðastliðinn mánudag samþykkti þetta þing á einum degi frumvarp til að heimila aðilum í veitingarekstri að fresta gjalddögum opinberra gjalda og þar var eitt af skilyrðunum, með leyfi forseta: „Ef arði er úthlutað eða eigin hlutir keyptir á árinu 2022 eða úttekt eigenda innan ársins 2022 fer umfram reiknað endurgjald þeirra verður ekki fallist á frestun greiðslna samkvæmt þessu ákvæði.“ Þetta skilyrði fannst mér mjög mikilvægt að hafa í frumvarpinu enda áttu ekki að taka við ríkisstuðningi ef þú býrð svo vel að geta greitt þér út arð. Þetta skilyrði er hins vegar hvergi að finna í þessu frumvarpi hæstv. fjármálaráðherra, sem raunar er ekki hér til að svara fyrir það annan daginn í röð. En ég spyr staðgengil hans: Hvers vegna var ákveðið að sleppa þessu mikilvæga skilyrði úr þessu frumvarpi?

Já, það er rétt að skilyrði um arðinn var í því frumvarpi sem nú hefur verið afgreitt en í því snerist málið um vörsluskatta. Hér er um að ræða styrki til fyrirtækja. Í því liggur einfaldlega munurinn. Í frumvarpi sem fjallar um vörsluskatta gilda önnur sjónarmið heldur en þegar um er að ræða almenna styrki að uppfylltum ákveðnum skilyrðum.

Virðulegur forseti. Ég skil ekki alveg í hverju þessi munur felst. Vissulega var þar um vörsluskatta að ræða en það eru einmitt peningar sem við fáum til baka. Hér erum við að tala um peninga sem við fáum ekki til baka úr opinberum sjóðum sem fara til fyrirtækja sem eiga væntanlega við rekstrarvanda að stríða og þeim er leyft að taka út arð í kjölfar þess að fá ríkisaðstoð. Ef ég man rétt þá hefur það verið skilyrði fyrir flestum svona ríkisstyrkjum að ekki megi taka út arð ef þeir eru þegnir. Þetta hefur verið ansi algengt skilyrði þannig að ég skil ekki alveg hver munurinn er, að ef þú færð að fresta gjalddögum og þurfir á endanum að greiða til baka, færð í raun lán frá ríkinu, þá megir þú ekki greiða út arð en ef maður fær styrk frá ríkinu þá má maður það. Af hverju er þessi munur mikilvægur?

Herra forseti. Bæði þessi frumvörp, það sem er nýlega afgreitt og það sem við erum að ræða hér, byggja á fyrri útfærslum. Tekjufallsstyrkir, lokunarstyrkir og viðspyrnustyrkir höfðu heldur ekki þessi skilyrði þannig að þetta er í samræmi við þá aðferðafræði og skilyrði sem hafa þegar farið hér í gegnum þingið og fengið þinglega meðferð. En ég ætla ekki að gera athugasemd við það að þessum sjónarmiðum sé velt upp og megi ræða en hins vegar er það þannig að við erum að bæta skaða vegna aðgerða stjórnvalda sem þau telja nauðsynlegt að leggja til og fara í og þær takmarkanir og þær aðgerðir hamla starfsemi fyrirtækjanna. Það eru þau sjónarmið sem liggja þarna til grundvallar, má vissulega að ræða en við höfum áður farið í gegnum hér.

Forseti. Þetta er áhugavert mál. Við erum nýbúin að glíma við mál þar sem var verið að fresta gjalddögum þessara sömu fyrirtækja. Í framsöguræðu ráðherra var tilkynnt að það ætti að bæta við flokki sem var líka bætt við í frumvarpinu sem var samþykkt á mánudaginn. Við erum því að tala um sama hóp fyrirtækja. Þar var fyrirtækjum gert kleift að fresta gjalddögum vegna slæmrar niðurstöðu. Hérna er verið að gera frumvarp um að borga þeim fyrir það rekstrartap. Ég átta mig ekki alveg á hvernig það passar saman að gera hvort tveggja, væntanlega af því að hitt er af tekjunum sem væru þá engar. En ertu þá hvort eð er að borga einhver gjöld? Það er eitthvert jafnvægi hérna á milli sem ég held að þyrfti að útskýra aðeins betur. Dæmið gengur ekki alveg upp. Það gæti gert það en alla vega er það ekki útskýrt á þann hátt sem er alveg fullnægjandi fyrir mig. Þegar ég fer yfir tilefni og nauðsyn lagasetningarinnar þá er hér farið yfir að veltan hafi dregist saman um 45 milljarða hjá fyrirtækjum í veitingarekstri samanborið við sömu mánuði ársins 2019. Það samsvarar nærri 30% samdrætti. Við erum að glíma við skilyrði þar sem er ákveðinn styrkur fyrir hvert stöðugildi hjá rekstraraðilum sem eru með tekjufall á bilinu 20–60%. Þar af leiðandi ættu þeir flestir að falla þar fyrir innan. Svo eru skilyrði fyrir einhverja sem eru með meira en 60% tekjufall og fá þá 600.000 fyrir hvert stöðugildi. En þeir sem eru með akkúrat 19–20% missa alveg af lestinni. Það er áhugavert út af fyrir sig. Ég skil ekki af hverju þeir fá þá ekki bara hlutfallslega minna. Hér er gerð grein fyrir því að úrræði stjórnvalda vegna faraldursins sem hafa nýst fyrirtækjum hafi verið 11 milljarðar í stuðningi frá hinu opinbera til að standa undir rekstrarkostnaði. Þannig hafa fyrirtækin t.d. fengið tekjufalls- og viðspyrnustyrki fyrir vel yfir 3 milljarða. Hérna er verið að bæta við 1,5 milljörðum. Það er ekki alveg skilgreint hvort þeir sem var bætt við á mánudaginn, þeir sem eru með veitingastaði og t.d. gistiaðstöðu, falli undir það sama, þessa 1,5 milljarða aukalega. Erum við þá að fá 3 milljarða í viðbót miðað við það sem hefur áður verið, 3 milljarða vegna tekjufalls- og viðspyrnustyrkja, ekki til alveg sömu aðila? Sundurliðunin á þessu er 3 milljarðar í tekjufalls- og viðspyrnustyrki, 5,5 milljarðar vegna atvinnuleysisbóta í skertu starfshlutfalli, um 0,6 milljarðar í ráðningarstyrki, ríflega 2 milljarðar í ríkistryggð lán, - kannski telur það jú með - 1 milljarður vegna ferðagjafar stjórnvalda sem var komið inn, lokunarstyrkir fyrir 0,6 milljarða sem fara til 57 kráa og skemmtistaða. Það er áhugavert að sjá töluna þarna. Þegar maður summar þetta upp þá erum við komin í í kringum 12–13 milljarða. Ef ríkistryggðu lánin eru tekin frá erum við í 10–11 milljörðum, sem summast kannski upp í þennan 11 milljarða kr. stuðning. Annars erum við í 12–13 milljörðum sem er ekki 11 milljarða kr. stuðningur. Það er ekki alveg ljóst hvernig allt dæmið gengur upp. Til viðbótar við þetta er síðan Hefjum störf sem er um 1,5 milljarðar sem færu væntanlega til þessara fyrirtækja ef 10% allra ráðninga fara þar í gegn. Þá ertu kominn upp í u.þ.b. 14 milljarða í stuðning við fyrirtæki í veitingarekstri. Gott og vel, það er þörf á þeim stuðningi o.s.frv. en ég er bara draga fram hvað er verið að rökstyðja í þessu frumvarpi. Sagt er að það sé 11 milljarða stuðningur en sundurliðunin dregur síðan fram stuðning upp á um 14 milljarða. Af hverju er þessi munur? Það er eitthvað sem nefndin gæti kannski klórað aðeins í og fengið útskýringar á. Kannski er eðlileg útskýring á þessu en ég sé hana alla vega ekki í greinargerðinni. Svo er hér yfirferð yfir hvaða ákvarðanir stjórnvalda hafi haft áhrif á þennan vettvang, á þessi fyrirtæki, sem geri það að verkum að réttlætanlegt sé fyrir stjórnvöld að koma með einhvers konar mótvægisaðgerðir til að vega upp á móti þeim takmörkunum sem þessi geiri hefur orðið fyrir. Það er dálítið skrautlegt að sjá hvernig þetta lítur út. Þegar maður horfir í baksýnisspegilinn og pælir í því þá er hérna óöryggi, hérna er óvissa o.s.frv. Og hvernig laga stjórnvöld þessa óvissu? Jú, með því að byrja á því að aflétta öllum takmörkunum 25. júní 2021. Ástandið var þannig að það var allt í fína lagi og við afléttum öllu. Það var svona núllpunktur, upp á nýtt. Það varð til þess að allt fór í kaos aftur, kannski ófyrirsjáanlega en alla vega voru viðvörunarraddir til staðar þá. Einungis mánuði seinna var aftur gripið til takmarkana. Þar byrjum við í takmörkunum. Strax réttum mánuði seinna: Breyting. Aftur tæpum mánuði seinna, 15. september: Breyting. Rúmum mánuði seinna, 20. október: Breyting. Tæpum mánuði síðar, 10. nóvember: Breyting. Þremur dögum seinna: Breyting. Mánuði seinna, 23. desember: Breyting. Sama dag: Undanþága, breyting. Tæpum mánuði seinna, 15. janúar: Breyting. Á u.þ.b. mánaðarfresti eru stjórnvöld að flakka fram og til baka með takmarkanir á þessum vettvangi. Það er augljóst að slíkt starfsumhverfi er gríðarlega ófyrirsjáanlegt og stjórnvöld hjálpa ekki til. Í staðinn fyrir að leggja góða grunnlínu sem væri hægt að halda sig innan varðandi starfsemina er að mínu mati verið að flakka allt of mikið á allt of skömmum tíma með breytingar á þessu fyrirkomulagi, sérstaklega ef við tökum tillit til þess að rökin fyrir því að breyta einhverju á þessum vettvangi voru ekkert endilega nægilega mikil. Smitin sem voru að breytast voru ekkert endilega drifin áfram á þessum vettvangi heldur einhverjum öðrum vettvangi, t.d. í skólum, vissulega við mismunandi aðstæður og á mismunandi tíma en þau voru ekki dregin fram sem rök fyrir því að breyta til á vettvangi veitingastaða og skemmtistaða á hverjum tíma. Þar liggur kjarninn í öllum aðgerðum stjórnvalda. Ríkisstjórnin sem ber ábyrgð á stærra samhengi en bara sóttvörnum þarf að bæta við rökstuðning sóttvarnalæknis vegna sinna takmarkana og aukaáhrifa sem þær hafa og, eins og kom fram í andsvari hv. þm. Kristrúnar Flosadóttur, að það liggi fyrir umfangsmat á aðgerðum ríkisstjórnarinnar þegar farið er í þær. Það er allt í lagi að það sé ónákvæmt. Klassískt umkvörtunarefni sem ég fæ er að það sé svo flókið að gera það, að ekki sé hægt að gera það upp á nákvæmlega krónu. Það er aldrei neinn að biðja um það. Það er alltaf verið að biðja um mat enda er matið á þessu frumvarpi þegar allt kemur til alls um 0,5–2 milljarðar. Þetta er ansi stórt bil. Endanleg afkoma ríkisins mun að óbreyttu versna um 0,5–2 milljarða. Það er áður en þessum hópi er bætt við sem var gert á mánudaginn, í síðasta frumvarpi. Afkoman ætti þá að versna um 1–3 milljarða eða eitthvað svoleiðis. Þetta er ekki nákvæmt mat en þetta er mat sem við viljum fá. Við viljum líka fá þetta þegar verið er að leggja til takmarkanir yfir höfuð. Það er ekki verið að biðja um eitthvað mikið nákvæmara en svona u.þ.b. einhvers staðar á þessu bili sem þýðir að við getum að einhverju leyti gert ráð fyrir því hvaða heildaráhrif þær hafa. Það skiptir máli hvort það sé í tugum eða hundruðum milljóna. Það skiptir máli hvort það sé í hundruðum eða þúsundum milljóna. Það er í raun eina viðmiðið sem við erum að spyrja um. Erum við að tala um eitthvað sem er í hundruðum milljóna talið eða erum við að tala um eitthvað sem er t.d. í þúsundum milljóna talið? Vinsamlegast gefið okkur einhvers konar sýn á það hvað við erum að miða við hérna. Það er alveg áhugavert líka, eins og kom fram í andsvari hv. þm. Bergþórs Ólasonar, að miðað hafi verið við til og með mars, þó að ég taki ekki endilega undir ástæðuna fyrir því. Að sjálfsögðu virðist þetta vera einhvers konar svigrúm ef þetta skyldi framlengjast. Ef það skyldi framlengjast þá þyrftum við væntanlega að grípa til framhalds á þessum tekjufallsstyrkjum fyrr en síðar þó að ég voni að sjálfsögðu að svo verði ekki. Það á dálítið við í þessu kostnaðarmati sem er fjallað um í frumvarpinu þar sem er gert ráð fyrir 3 milljörðum en það verði líklega nærri 1,5 milljörðum. Svona mat er gott. Að mestu leyti finnst mér þetta bara vel unnið frumvarp. Spurning hv. þm. Þórhildar Sunnu Ævarsdóttur var t.d. mjög góð ábending. Spurningin um gildistímann var mjög góð. Og svo að ég hrósi sjálfum mér ekki of mikið þá hefur áður verið spurt um þrepaskiptinguna á styrkjunum. Af hverju er sérstök skipting við akkúrat 20%? Þú færð ekkert þegar þú ert með 19% en í rauninni fullan styrk á miðþrepinu þegar þú ert með 20% tekjufall. Það er eitthvað sem nefndin má tvímælalaust skoða. Ég veit ekki hvaða tíma nefndin fær til að vinna þetta. Ég held að það sé aðeins meira en síðast þegar það var smá dagsetningarvandamál. Ég vonast alla vega til þess að þinglega meðferðin verði vandaðri en þá. Að öðru leyti er þetta bara ágætt. Það sést að þó nokkru leyti að það hefur myndast ákveðin þekking á viðbrögðum og þeim tækjum sem gripið er til. Fyrir utan það vantar síðan frá ríkisstjórninni og ég vonast eftir því í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar núna í vor að hún fari að útskýra fyrir okkur hvernig við ætlum að vaxa út úr þessum skuldum sem við erum að stofna til með öllum þessum styrkjum. Það eru vissulega ákveðnir aðilar sem eru að fá styrki, réttlætanlega skal ég alveg segja, en það er líka alveg spurning hverjir ætla að borga. Rökin hafa verið: Við ætlum að vaxa út úr faraldrinum. Það þýðir að ekki á að taka umframálögur frá neinum heldur á ávöxtunin af því afli sem er sett aukalega inn í aðgerðir ríkisstjórnarinnar, inn í hagkerfið, með hvaða úrræðum sem það er nýtt, í rauninni að borga til baka þessi lán. Mér finnst það alveg réttlætanlegt en mér finnst vanta útskýringarnar á því hversu mikill ábatinn er af aðgerðum ríkisstjórnarinnar og hvernig hann er að fara að borga eitthvað. Á hversu löngum tíma er hann að fara að borga upp þessar skuldir? Hvernig er sviðsmyndin til lengri tíma, eftir að faraldrinum er lokið? Við vitum að þó að ríkisstjórnin verði ekki hérna eftir árið 2026 að það er þá sem við byrjum að borga. Og við 

Virðulegi forseti. Þetta er gott frumvarp svo langt sem það nær, en við getum gert það enn betra með ákveðnum breytingum í meðförum þingsins. Í greinargerð frumvarpsins koma fram þær upplýsingar að ef leiðrétt er fyrir árstíðasveiflu hafi nóvembermánuður í raun verið enn verri hjá rekstraraðilum í veitingarekstri en desember. Og eins í menningargreinum. Umræðan um þetta var náttúrlega í hámæli núna í byrjun desember. Þá sagðist hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra ætla að hafa hraðar hendur, grípa til sértækra aðgerða. En svo gerðist bara ekkert í margar vikur. Nú erum við loksins með frumvarp. Það tekur til mjög afmarkaðs hluta atvinnulífsins, aðeins til veitingageirans. Við verðum að gera þá kröfu að hingað inn í þingið komi mjög fljótlega frumvarp sem tekur til menningargeirans og sviðslista. Það er a.m.k. lágmarkskrafa að fólk í þessum greinum og fleirum fái skýr svör um það hvað nákvæmlega stendur til að gera fyrir það núna þegar t.d. er búið að fella úr gildi heimild til að halda fjöldasamkomur þar sem gestir hafa tekið hraðpróf. Það sem er kannski sérstaklega jákvætt við það frumvarp sem við ræðum hérna er að tekjufallsþröskuldurinn sem skilyrðir stuðninginn er talsvert lægri en í viðspyrnustyrkjunum. Úrræðið nær þannig til fleiri aðila. Þannig er ljóst að með þessu úrræði munu mörg fyrirtæki í veitingarekstri í fyrsta sinn í rauninni frá því að faraldurinn hófst fá beinan stuðning úr ríkissjóði vegna heimsfaraldurs og sóttvarnatakmarkana. Í frumvarpinu er grunnhugsunin sú að viðhalda lágmarksstarfsemi og varðveita viðskiptasambönd, koma í veg fyrir að lífvænleg fyrirtæki fari á hliðina með tilheyrandi efnahagslegum skaða. Fram kemur í greinargerðinni að ekki sé talin ástæða til að framlengja almennan stuðning við atvinnugreinar og fyrirtæki, slíkur stuðningur geti hindrað færslu framleiðsluþátta frá fyrirtækjum sem eru í grunninn óarðbær og þannig haldið aftur af framleiðni í hagkerfinu. Gott og vel. Þessi áhersla má þó ekki verða til þess að vel rekin fyrirtæki, sem hafa alla burði til að sækja fram um leið og takmörkunum verður aflétt, falli milli skips og bryggju, t.d. fyrirtæki sem eru kannski ekki í veitingarekstri sjálf en eiga allt sitt undir því að fjöldasamkomur geti farið fram. Hér þurfum við að feta gullinn meðalveg milli hins almenna og hins sértæka, nýta fjármuni vel, ekki t.d. dæla þeim í þá hluta hagkerfisins sem þegar eru þandir, eins og var t.d. gert með framlengingu úrræðisins Allir vinna. En um leið þurfum við að gæta jafnræðis milli atvinnugreina, gæta þess að fyrirtæki og atvinnugreinar séu ekki skildar eftir með óréttlátum hætti. Eitt sem ég hnýt um í frumvarpinu, og vona að við getum hér í meðförum þingsins fundið farsæla lausn á án þess að fara með það mikið í einhverjar pólitískar skotgrafir, er að það er í raun ákveðið ójafnvægi í meðhöndlun þeirra fyrirtækja annars vegar sem voru stofnuð áður en heimsfaraldurinn skall á, og svo hinna, veitingastaðanna sem opnuðu rétt eftir að heimsfaraldur barst til landsins. Fyrri hópur fyrirtækjanna á rétt á styrk ef tekjur í viðkomandi mánuði voru 20% lægri en tekjur í sama almanaksmánuði árið 2019. En hjá seinni hópnum er viðmiðunartíminn hins vegar tímabil þegar harðar sóttvarnaráðstafanir voru alla jafna við lýði og þegar það þurfti að skella í lás og létta á víxl þegar ferðamannafjöldinn dróst alveg stórkostlega saman. Við þekkjum hvernig ástandið var í atvinnulífinu á þessu tímabili þótt auðvitað hefðu komið þarna blómlegar vikur inn á milli. Þetta ójafnvægi sem ég var að lýsa er ekki sanngjarnt og ég held við hljótum öll að geta verið sammála um það. Þetta setur suma veitingastaði í alveg afleita samkeppnisstöðu. Ég vona að við getum bara lagað þetta hérna í meðförum þingsins. Eins og ég hef sagt þá er þetta bara besta mál, þetta frumvarp, svo langt sem það nær. En það sem ég var að lýsa er eitthvað sem við hljótum að geta tekið til skoðunar hérna í þinginu og gert bragarbót á. Staðgengill hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra sagði hér í ræðum í dag að ríkisstjórnin muni standa með atvinnulífinu í gegnum faraldurinn og yfir það sem hún vonar að verði síðasti hjallinn. Í ljósi þessara yfirlýsinga finnst mér eiginlega óboðlegt að ráðherrar svari því ekki bara svolítið skýrt hvort og þá hvenær og í hvaða mynd það standi til að endurvekja hlutabótaleiðinna. Þá gætu rekstraraðilar hagað áætlunum sínum næstu vikur og mánuði í samræmi við það. Þetta frumvarp, eins og ég gaf í skyn hérna fyrr í ræðunni, held ég að hafi komið fram svona u.þ.b. mánuði of seint. Því var útbýtt 18. janúar, fimm vikum eftir þessar yfirlýsingar fjármálaráðherra sem ég vísaði til. En þrátt fyrir þennan drátt virðist frumvarpið ekki hafa verið lagt fram alveg fullbúið vegna þess að núna í dag, tveimur dögum eftir að frumvarpinu var útbýtt á Alþingi, þá er hér staðgengill hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra í rauninni að biðla til þingsins um að gera ákveðnar breytingar á frumvarpinu. Allt vekur þetta spurningar um vinnubrögð ríkisstjórnarinnar. En ég hlakka til vinnunnar sem er fram undan í efnahags- og viðskiptanefnd og vona að málið fái vandaða meðferð hérna. Við þurfum að gera þetta tiltölulega hratt en við þurfum líka að gera þetta vel.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna með þessu frumvarpi sem við ræðum hér, um styrki til rekstraraðila veitingastaða sem sætt hafa takmörkunum á opnunartíma. Líkt og aðrir þingmenn sem hafa tekið þátt í umræðunni hingað til þá vil ég einnig lýsa yfir því að mér líst vel á þetta frumvarp. Ég held að það komi til með að skipta rekstraraðila í veitingageiranum miklu máli að það verði samþykkt hér á Alþingi og ég bind vonir við að það fái vandaða en jafnframt skjóta meðferð í efnahags- og viðskiptanefnd. Ég bind jafnframt líka vonir við það að fljótlega fáum við frumvarp sem taki til menningar og sviðslista, eins og hefur verið boðað, en það er auðvitað annar angi samfélagsins sem hefur þurft að sæta skerðingum á starfsemi vegna kórónuveirufaraldursins og til þess að tempra útbreiðslu smita í samfélaginu. Mér leist vel á það sem hæstv. ráðherra talaði um í framsöguræðu sinni um að bæta við þetta frumvarp, að bæta þeim inn sem reka gistiþjónustu með veitingaleyfi líkt og gert var í meðförum þingsins hér fyrr í þessari viku og tel sjálf að það væri afar brýnt að fá aðstoð frá fjármálaráðuneytinu við útfærslu á slíkri breytingartillögu til þess að hún þjóni þeim markmiðum sem við viljum ná. Mér hefur heyrst á umræðunni hingað til að þetta sé eitthvað sem nefndin muni taka til sín og muni vinna í samstarfi við ráðuneytið. Þá tel ég einnig mikilvægt að nefndin fari vel yfir þau skilyrði sem sett eru í 4. gr. frumvarpsins. Þar er verið að skrifa inn ákveðinn sveigjanleika, vegna skilyrðanna, til að hægt sé að nýta úrræðið og ég held að það sé m.a. byggt á fyrri reynslu af því hvernig úrræði hafa nýst hingað til. Það er gott. Það er gott ef bæði ráðuneyti og Alþingi læra af þeirri vinnu sem þegar hefur farið fram og noti hana í áframhaldandi vinnu sem þarf að gera. Það er ýmislegt í þessum skilyrðum sem ég tel bara fínt að nefndin fari yfir svo og auðvitað aðrar greinar frumvarpsins. En ég ætla ekki að hafa fleiri orð eða lengja þessa umræðu en ég hlakka til að fá málið inn í nefnd og takast á við það því að ég held að það sé í grunninn gott og komi til með að skipta miklu máli fyrir rekstraraðila veitingastaða sem hafa þurft að sæta takmörkunum á opnunartíma.

Virðulegur forseti. Mér þykir þetta alveg afspyrnuvont. Mér þykir alveg ofboðslega vont að við séum hér að fjalla um frumvarp um styrki til rekstraraðila og það er ekki í fyrsta skiptið sem við gerum það. Ég sat í hv. efnahags- og viðskiptanefnd á síðasta kjörtímabili þar sem við fengum mörg sambærileg mál og ég vonaði auðvitað að það yrði í fyrstu og einu skiptin sem sú nefnd væri að fjalla um eitthvað sem við köllum styrki til atvinnulífsins. Og, virðulegur forseti, þegar við tölum um það þá erum við auðvitað að veita ákveðna styrki eða fyrirgreiðslur úr ríkissjóði þegar við erum að kalla eftir ákveðinni hegðun, til að mynda út frá loftslags- eða umhverfismálum og nýsköpunarmálum, vernd íslenskrar tungu, íslenskrar menningar eða einhverju slíku. En það er ekki þannig og á ekki að vera að við séum almennt að styrkja atvinnulífið. Hjól atvinnulífsins eru samfélaginu mikilvæg og uppspretta skatttekna sem við nýtum til að halda uppi nauðsynlegri þjónustu. Þess vegna velti ég fyrir mér: Af hverju erum við að tala um styrki núna? Eru þetta ekki miklu frekar bætur? Við erum að horfa til fyrirtækja sem hafa þurft að sæta verulegum takmörkunum af hálfu hins opinbera vegna heimsfaraldursins. Við þekkjum öll þá sögu og við getum haft mismunandi skoðanir á því hversu langt hefði átt að ganga í slíkum takmörkunum og mörgum finnst of langt gengið og kannski sérstaklega þegar við erum að gera þetta áfram núna og erum að detta inn í, hvað, er þetta ekki þriðja árið sem við erum að detta inn í af þessum Covid-fjanda? Ég velti því líka upp fyrir þá sem sitja í hv. efnahags- og viðskiptanefnd hvort það eigi að nota orðið bætur í stað orðsins styrkur. Og aðeins tengt því sem var rætt hér áðan, ég hygg að það hafi verið hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir sem var að velta fyrir sér einhverjum kröfum um að viðkomandi fyrirtæki mættu ekki greiða út arð og eitthvað slíkt. Það er umræða sem við tókum einmitt svolítið á síðasta kjörtímabili og rataði inn í einhver af þessum viðbragðsfrumvörpum okkar gegn heimsfaraldri. Ég skil alveg þær pælingar. En þegar við erum aftur á móti að tala um bætur vegna einhverra takmarkana sem hafa verið settar á af hinu opinbera þá má líka velta fyrir sér: Af hverju erum við að setja inn einhverjar frekari kröfur og er það ekki einmitt til þess gert að skekkja samkeppnisstöðuna? En ég svo sem ímynda mér líka að þeir sem starfa í þessum geira hafi mjög takmarkað svigrúm ef eitthvað til að greiða út arð á þessum tíma. Þegar við lesum greinargerðina með þessu frumvarpi er rakin þessi ótrúlega saga sem við höfum verið í á síðustu misserum og árum orðið núna, um stöðugar breytingar á sóttvarnareglum. Ég tek undir þau sjónarmið sem voru viðruð hér í ræðum áðan að það er auðvitað algjörlega óásættanlegt fyrir rekstraraðila að sitja stöðugt undir því að það sé verið að breyta reglum. En þarna koma auðvitað til önnur sjónarmið sem við þekkjum sem eru heimsfaraldurinn og að við séum að verja heilsu landsmanna. Ég hygg að við séum að fara í umræður við hæstv. heilbrigðisráðherra hér á eftir og þá koma auðvitað mörg sjónarmið upp og m.a. sjónarmið sem ég hef mjög svo talað fyrir, að þingið þurfi að koma í auknum mæli að umræðu um takmarkanir sem við erum að setja og aðgerðir sem við erum að beita í glímu okkar við vanda í heilbrigðisþjónustu. En að því sögðu þá segi ég bara að mér finnst mjög vont að við séum almennt að tala um einhverja styrki til atvinnulífsins en mér sýnist frumvarpið engu að síður, við þær ankannalegu aðstæður sem við erum í í dag, vera nokkuð gott og byggja á þeirri reynslu sem við höfum verið að safna okkur á síðustu misserum. Mig langar þó að nefna eitt, og ég beini því til nefndarinnar að huga að því, varðandi þá sem sinna veitingaþjónustu en eru kannski ekki með veitingaleyfi eða eru veitingastaðir, ég er í rauninni að vísa í þá sem eru með heimsendan mat, veitingaþjónustu, jafnvel þeir sem eru með sali og mat í veislur, leigja út sali. Við vitum að ekki hefur verið mikið um brúðkaup eða fermingarveislur eða árshátíðir eða eitthvað slíkt. Passa þeir undir þetta? Mér finnst í fljótu bragði eins og svo sé ekki. Ég átta mig ekki á því hvernig það er og hvort það væri hægt að bregðast við því en vil bara hvetja nefndina til að skoða það. En auðvitað er það þannig að einmitt þetta mál sem ég nefni núna er til þess fallið að flækja þetta og það er bara rosalega flókið þegar á að fara að tala um það hvernig á að greiða styrki úr ríkissjóði til atvinnulífsins. Hugur minn er hjá hv. efnahags- og viðskiptanefnd sem þarf núna að leggjast yfir þetta og gera það mjög vel, vanda mjög vel til verka, en jafnframt gera þetta eins hratt og unnt er því að ég veit að þeir sem eru þarna úti og eiga margir hverjir allt sitt undir sinni starfsemi þurfa auðvitað á þessum aðgerðum að halda. Það er auðvitað í ljósi aðstæðna hægt að réttlæta þessar aðgerðir og þær eru alveg gríðarlega mikilvægar þannig að ég óska hv. efnahags- og viðskiptanefnd góðs gengis en hvet hana jafnframt til að skoða hvort það séu einhverjir sem kunni að falla þarna á milli.

Frú forseti. Ég sótti námsstefnu á erlendum vettvangi 2006 þar sem yfirskriftin var „Shape of Things to Come“ eða það sem verða vill meðal þjóða og og byggð var á bók þeirra sem höfðu spáð fyrir um hina mjög svo umfangsmiklu og afdrifaríku byltingu sem tengdist internetinu og innleiðingu þess í líf okkar allra. Og hvert var meginþemað í spurningunni um það sem verða vill? Hver var næsta byltingin sem boðuð var? Það var bylting upplifunargeirans á heimsvísu sem stefndi þá þegar í að verða stærsta búgrein í flestum löndum heims. Upplifunargeirinn inniber auðvitað fjölmargt; ferðaþjónustuna, íþróttirnar, menninguna og allt það sem fólk getur leyft sér, það sem á annað borð hefur eitthvað umfram það að eiga til hnífs og skeiðar. Þetta hefur sannarlega gengið eftir hér á Íslandi þótt hér hafi alltaf verið til einhvers konar ferðaþjónusta, ferða- og veitingamennska. Það varð bylting hér, einhvers konar umpólun, tengd Eyjafjallajökulsgosinu á sínum tíma og allt í einu varð ferðaþjónusta á Íslandi stærsta atvinnugreinin, skilaði heilum 70 milljörðum hreinum í tekjur til hins opinbera árið 2018 og þó að örlítið hafi hoggið í síðan þá út af dulitlu þá er flest sem bendir til þess að hún muni áfram verða sannarlega ein af okkar meginstoðum í atvinnulífinu til langrar framtíðar. Þess vegna er afar mikilvægt að við stöndum vörð um þessa gjöfulu búgrein, stöndum með henni, tryggjum það í lengstu lög að um þá innviði sem byggðir hafa verið upp myndarlega og frekar hratt frá árinu 2011, 2012, 2013, 2014, verði staðinn vörður. Það eru margir í þessu húsi sem muna þá daga þegar veitingastaðir í Reykjavík voru sirka þrír eða fjórir sem hægt var að leyfa sér að fara að borða á kannski einu sinni eða tvisvar á ári. Það hefur orðið bylting í veitingageiranum líka, í Reykjavík sérstaklega, og margir staðir á landinu eru þekktir af afburða góðri veitingamennsku, góðu hráefni, góðri framreiðslu, góðum mat. Þegar prófessor Viðar Már Matthíasson, fyrrum hæstaréttardómari, var fenginn til að gefa álit á þeirri undarlegu fordæmalausu stöðu sem upp kom í kjölfar Covid var hans niðurstaða að hér væri um að ræða force majeure, hér væri óviðráðanlegt ófremdarástand sem bæri að bregðast við, með þeim hætti sem síðan var gert, sem betur fer. Ríkisstjórn Íslands á þeim tíma tók þessa niðurstöðu alvarlega og þennan pól í hæðina og úr urðu þeir viðspyrnustyrkir og þau kerfi öll sem hafa gert þessum hluta atvinnulífsins kleift að standa af sér, svona nokkurn veginn í flestum tilfellum, þessa innrás Covid-veirunnar í líf okkar. Hér er auðvitað verið að gera það sem í músíkinni er kallað að spinna. Það er verið að impróvísera, það er verið að bregðast við nýjum raunveruleika nánast frá degi til dags, viku til viku. Enginn sá fyrir að þetta myndi vara svona lengi eins og raun ber vitni. Það að veita atfylgi á svo viðsjárverðum tímum bæði veitingageiranum, hótel- og gistihúsageiranum og menningargeiranum eins og er í farvatni, er myndarlegt, skynsamlegt. Þarna hefur verið tekið mið af ábendingum þeirra sem best þekkja til og ég tel að vel hafi verið vandað til þessa frumvarps. Embættismenn hafa lagt mikla vinnu í þetta. Pólitíkin hefur lagt mikla vinnu í þetta og fram undan er meðferð efnahags- og viðskiptanefndar ásamt umræðum hér í þinginu. Ég ætla að lýsa eindregnum stuðningi við þetta góða frumvarp og eftir þá málstofumeðferð sem hér hefur átt sér stað í dag og mun að líkindum eiga sér stað í 2. umr. þá spái ég því að þetta verði til heilla og góðs fyrir samfélagið allt.

Virðulegi forseti. Mig langar til að byrja á að tala um það sem eru í mínum huga algerlega sjálfsögð og augljós sannindi, að óvissa er sjálfstæð breyta fyrir aðila í rekstri. Hvað þann þátt varðar að skapa einhverja vissu, skapa umgjörð og einhvern fyrirsjáanleika þá hefur ríkisstjórnin algerlega brugðist þeim fyrirtækjum sem hér um ræðir. Fyrirtækin hafa eins og við þekkjum, og ég ætla ekki að fara að rekja þá sögu hér sérstaklega, aftur og aftur fengið á sig íþyngjandi regluverk af hálfu ríkisstjórnarinnar, vitaskuld í þágu sóttvarna en gjarnan með þeim hætti að aðgerðirnar sem valda breyttu rekstrarumhverfi þessara fyrirtækja eiga að taka gildi á miðnætti næsta dags, miðnætti eftir tilkynningu eða innan örfárra daga. Ríkisstjórnin sjálf tekur sér hins vegar vikur og jafnvel mánuði til að bregðast við og mæta efnahagslegu höggi og tjóni þessara fyrirtækja. Fyrirtækin eru með þessu skilin eftir í þeirri stöðu í rekstri sínum að eiga kannski og mögulega von á bótum eða stuðningi sem þau vita þó ekki hver er og heldur ekki hvenær tekur gildi. Það er nánast vonlaust að halda rekstri gangandi í svoleiðis rekstrarumhverfi. Afkoma fólks og atvinna er í húfi. Sem þingmaður Reykvíkinga ætla ég líka að leyfa mér að lýsa yfir miklum áhyggjum af því hvernig áfangastaðurinn Reykjavík gæti litið út, verði mikið áframhald á þessum vinnubrögðum ríkisstjórnarinnar. Hér verða auðvitað að vera einhver veitingahús og einhverjir skemmtistaðir þegar ferðaþjónustan hrekkur í gang af krafti aftur. Hérna vil ég aftur minna á það að fyrir jólin boðaði hæstv. fjármálaráðherra stuðningsaðgerðir, hvort sem maður vill tala um stuðning eða bætur í því samhengi, í þágu þessara fyrirtækja sem við vitum öll hver eru, þegar sóttvarnaaðgerðir voru enn á ný kynntar með nýju sniði og harðari en áður. Engar slíkar tillögur komu þó fram aðrar en þær að ríkisstjórnin hækkaði áfengisgjald. Hér hefur verið talað um þörf á upplýsingum, þörf á greiningum og þörf á sviðsmyndum en að tveimur árum liðnum þá held ég að það sé sanngjarnt að segja að það sé ekkert nýtt í þessu. Þetta eru sömu sóttvarnaaðgerðirnar aftur og aftur. Sömu aðgerðum og verkfærum er beitt aftur og aftur. Sóttvarnalæknir hefur lýst því margsinnis í viðtölum hverjar þessar aðgerðir eru, hvað það er sem hann telur að best virki og hann hefur verið samkvæmur sjálfum sér í því. Við vitum hvaða efnahagsaðgerðum er þörf á til að bregðast við en þær koma bæði seint og illa fram. Þetta frumvarp sem hér liggur fyrir þinginu er ágætt, svo langt sem það nær. En hér er ekki að finna öll þau úrræði sem þörf er á. Mér finnst það vera orðið allt að því rannsóknarefni af hvaða ástæðum það þykir svona flókið að leggja einfaldlega þær aðgerðir fram sem þörf er á samhliða sóttvarnaaðgerðum. Það gildir sama lögmál hér og um sóttvarnirnar að það eru nokkur verkfæri í kistunni og krafan verður að vera sú að kraftmiklum sóttvarnaaðgerðum, beiti ríkisstjórnin þeim, verða að fylgja efnahagsaðgerðir sem duga til. Fordæmaleysið á sér nú fjöldamörg fordæmi. Reynslan er til staðar og við þekkjum hvaða efnahagsaðgerðum er þörf á. Það ætti ekki að þurfa að gerast trekk í trekk að fyrirtæki, atvinnulífið, launþegar, séu skilin eftir vikum saman í óvissu um það hvers sé að vænta. Efnahagsaðgerðirnar verða að koma fram samhliða því sem ríkisstjórnin og ríkisstjórnarflokkarnir þrír stíga skref í sóttvörnum. Svo einfalt er það. Ég er ekki hingað komin til að ræða inntak sóttvarnaaðgerða heldur einfaldlega þennan veruleika. Þetta tvennt verður að haldast í hendur. Mér hefur fundist magnað að hlusta hér á þingmenn Sjálfstæðisflokksins í þingsal og jafnvel hlusta á ráðherra tala hér eins og rekstrarumhverfi þessara fyrirtækja hafi ekkert með stefnu ríkisstjórnarinnar að gera. Það er stundum eins og ágætir þingmenn og jafnvel ráðherrar Sjálfstæðisflokksins átti sig ekki á því að þeir tilheyra ríkisstjórninni sem tekur þessar ákvarðanir. Það er m.a. af þessari ástæðu sem Viðreisn hefur nú lagt fram ósk um að heilbrigðisráðherra og fjármálaráðherra komi fyrir þingið, hingað inn í þingsal, og gefi skýrslu þegar nýjar sóttvarnaaðgerðir eru kynntar eða þær eru framlengdar með reglugerð heilbrigðisráðherra og að það verði gert samdægurs. Þetta tímabundna ástand er orðið ansi langdregið og í upphafi árs erum við því miður enn stödd í þeim veruleika að það virðist nokkuð í land í viðureigninni við heimsfaraldurinn. Það ríkir enn óvissa um það hvenær má ætla að daglegt líf fólksins í landinu komist aftur í eðlilegt horf. Og það skiptir engu máli hvernig þingmenn eða ráðherrar Sjálfstæðisflokksins tala í fjölmiðlum um afstöðu sína til borgaralegra réttinda þegar þau tala með einum hætti í fjölmiðlum og iðka svo aðra stefnu við ríkisstjórnarborðið. Við óskum eftir því að skýrslugjöfin feli í sér upplýsingar um forsendur að baki ákvörðunum sem teknar eru hverju sinni, um fyrirhugaðan árangur og áhrif á samfélagið að öðru leyti. Þar erum við með það í huga að viðfangsefnið hér í þingsal er að skoða myndina heildstætt. Við erum öll meðvituð um þær miklu áskoranir sem heilbrigðiskerfið glímir við og heilbrigðisstarfsfólk. Ég held að þjóðin og þjóðfélagið allt sé heilbrigðisstarfsfólki mjög þakklátt fyrir þeirra vinnu. Þingmenn eru á hinn bóginn líka meðvitaðir um það hvernig staðan er sums staðar úti í samfélaginu og hræðsluna sem þar ríkir vegna þess að fólk hefur áhyggjur af afkomu sinni. Við óskum þess vegna líka eftir því að ráðherrar upplýsi samtímis um það hvort og hvenær efnahagsaðgerðir verði lagðar til af hálfu ríkisstjórnarinnar til að mæta efnahagslegum og félagslegum afleiðingum sóttvarnaaðgerða hverju sinni. Við sjáum fyrir okkur að með þessu móti fáist fram forsendur og röksemdir stjórnvalda hverju sinni í markvissari umræðu á vettvangi þingsins. Við vitum að stærstu verkefni og áskoranir í heimsfaraldrinum eru enn þá þrjár; að verja líf, heilbrigði og í dag ekki síst einfaldlega að koma í veg fyrir of mikið álag á heilbrigðiskerfið, en um leið og samhliða eru það líka þessar gríðarmiklu efnahagslegu afleiðingar á gangverk atvinnulífsins og síðan þessir stóru félagslegir þættir og líðan þjóðar, hvað það kostar samfélagið til lengri tíma litið að vera með langvarandi atvinnuleysi. Á hinum pólitíska vettvangi hefur kastljósið fyrst og fremst verið á samspili og valdmörkum milli heilbrigðisráðherra og sóttvarnalæknis en stóra pólitíska grundvallarspurningin varðar auðvitað samspil þings og ráðherra. Það er réttur þingsins og það er skylda þingsins að rækja eftirlit með stjórnvöldum. Ég get ekki stillt mig um að nefna þennan þátt þegar við erum hér í dag að ræða um efnahagsaðgerðir í þágu tiltekinna rekstraraðila vegna þess að þetta er svo nátengt, það er þörf á aukinni aðkomu þings að þessu leyti með því að fá fram forsendur, röksemdir, opna og gagnrýna umræðu um hvert á að stefna. Aðeins um inntak aðgerða. Eins og ég nefndi áðan, virðulegi forseti, er afstaða mín sú að þetta frumvarp sé gott svo langt sem það nær. Það er nauðsynlegt. Það er tímabært sannarlega. Það má raunar færa fyrir því rök að það sé of seint fram komið. En fyrsta aðgerð ríkisstjórnarinnar um frestun gjalddaga hjálpar fyrirtækjum í þessum sporum lítið, um það virðist flest veitingafólk vera sammála. Það segir sig auðvitað sjálft. Þótt veiran hopi, þótt reksturinn taki við sér á ný, þá munu rekstraraðilar í besta falli komast á sambærilegan stað og þeir voru áður og það er við bestu aðstæður. Þessir staðir munu ekki verða í þeirri stöðu á næstunni að vinna upp eitthvert tap síðustu mánaða og missera. Frestun gjalddaga er sambærileg því að sópa ruslinu undir teppið og þetta veit ríkisstjórnin og þetta skilja þeir rekstraraðilar sem eru að fá þetta fátæklega úrræði upp í hendurnar. Þess vegna er verið að leggja til núna þessa styrki svokölluðu, sambærilega þeim sem áður voru hér í boði. Ég spyr mig að því hvers vegna ríkisstjórnin lítur ekki til fyrri reynslu og horfir á fleiri úrræði. Tekjufallsútreikningar eru ágætir fyrir suma rekstraraðila, gagnast ekki öllum. Veitingastaðir með stutta rekstrarsögu t.d. standa höllum fæti gagnvart hinum, jafnvel þegar við tökum mið af undantekningum í frumvarpinu. Tekjufallsstyrkir munu ekki einir og sér bæta skaðann sem atvinnulífið og veitingageirinn hefur orðið fyrir og ég held að það sé réttmætt og eðlilegt að við horfumst í augu við það að við erum að tala um skaða. Við vitum af reynslunni að fyrirkomulagið sem hér er lagt upp með getur skapað hvata sem eru óheilbrigðir í rekstrarumhverfi. Ég er þeirrar skoðunar að hlutabótaleiðin hafi verið það úrræði sem gagnaðist einna best í byrjun faraldursins til að styðja bæði við fyrirtækin og atvinnulífið í heild sinni og vitaskuld ekki síst starfsfólk, það er mikilvægt að við séum að tryggja ráðningarsamband, tryggja störf, tryggja afkomu fólks sem í þessum fyrirtækjum og geira starfa. Nú heyri ég það frá fjölmörgum aðilum að fólk óttast að uppsagnir séu fram undan vegna þess að sóttvarnaaðgerðir eru framlengdar á tveggja til þriggja vikna fresti. Það er tímaramminn sem menn í rekstri geta starfað út frá í dag. Það eru engar væntingar um það, sýnist manni, að ríkisstjórnin sé að komast á annan stað þrátt fyrir að hún hafi boðað það í sumar, m.a. varaformaður Sjálfstæðisflokksins, hæstv. utanríkisráðherra, að væntanleg væri stefna ríkisstjórnarinnar og framtíðarsýn um viðbrögð við heimsfaraldri þannig að landsmenn allir og fyrirtæki gætu farið að átta sig á horfum til lengra en tveggja og þriggja vikna. Núna þegar smitin eru með þeim hætti sem þau eru í samfélaginu og viðbrögð stjórnvalda eru eins og þau eru og efnahagsaðgerðir koma fram veiklaðar og of seint þá er sú hætta svo sannarlega fyrir hendi að við séum að horfa fram á uppsagnir í þessum geira. Ég er ánægð með að þetta frumvarp sé fram komið en það eru mér mikil vonbrigði hversu seint það er á ferðinni. Ég skora á ríkisstjórnina að gera betur og komi til þess að sóttvarnaaðgerðir verði framlengdar að nýju á næstu dögum eins og búast má við þá sé hún samhliða tilbúin með svörin um það hvernig eigi að mæta þeirri stöðu fyrir vinnandi fólk og fyrirtækin í landinu.

Hæstv. forseti. Ég flyt hér skýrslu heilbrigðisráðherra um sóttvarnir til upplýsinga um stöðuna vegna heimsfaraldurs Covid-19 í samræmi við ákvæði sóttvarnalaga þar að lútandi um þróun faraldursins. Ég mun setja fram mál mitt í tímalínu frá síðustu skýrslu og taka mið af þróun faraldursins frá þeim tíma samhliða stöðunni í heilbrigðiskerfinu. Þann 9. desember sl. gerði ég grein fyrir þróun faraldursins frá því að þessi bylgja byrjaði í raun, í júlí, en síðasta skýrsla hafði verið flutt í júní. Frá því í desember hefur ýmislegt breyst og eins og við þekkjum hefur nýtt afbrigði, ómíkron-afbrigði, tekið við af delta-afbrigðinu og er mun meira smitandi og hefur í raun gerbreytt viðfanginu og kallað á breytingar á sóttvörnum. Við höfum sem fyrr fylgt í meginatriðum ráðleggingum og tillögum sóttvarnalæknis. Það hefur reynst farsælt og ég legg áherslu á að engin breyting hefur orðið á því, það hefur reynst farsælt í gegnum þennan faraldur til tveggja ára að fylgja okkar færasta fólki og byggja ráðstafanir á vísindum og bestu þekkingu hverju sinni. Frá þeim tímapunkti sem ég flutti hér skýrsluna 9. desember höfðu verið í gildi frá 13. nóvember almennar samkomutakmarkanir sem miðuðu við 50 manns og hafði tekist að tempra fjölda smita þann tíma. En greina mátti breytingar á þessari bylgju um það leyti sem ég flutti hér síðast skýrslu og lagði sóttvarnalæknir til breytingar á almennum takmörkunum úr 50 manns í 20, sem tóku gildi 23. desember. Þær ráðstafanir byggðu á því að fjöldi smita var farinn að aukast verulega og smithæfni hins nýja ómíkron-afbrigðis mun meira. Með mun meiri útbreiðslu smita fjölgaði hratt þeim sem fóru í einangrun og sóttkví, sem eru okkar helstu sóttvarnaúrræði, og það var farið að höggva skörð í ýmiss konar starfsemi og einnig heilbrigðisþjónustuna, ýmiss konar félagslega þjónustu og fleira, þannig að róðurinn var tekinn að þyngjast. Landspítali – háskólasjúkrahús var færður upp á neyðarstig þann 28. desember. Þá voru u.þ.b. 150 starfsmenn frá vegna þess að þeir voru í einangrun. Þarna og á fyrstu dögum janúarmánaðar hélt ráðherranefnd um samræmingu mála eina sjö samráðsfundi um stöðu faraldursins og heilbrigðiskerfisins, sóttvarnir og mannréttindi, sóttvarnaaðgerðir og bólusetningar, velferðarkerfið, efnahagsmál, atvinnulíf og vinnumarkaðsmál. Þrátt fyrir að hafa að tillögum sóttvarnalæknis létt á einangrun um þrjá daga og sóttkví þar sem þríbólusettum er heimilað með gát að sækja vinnu, eru í dag um 10.637 einstaklingar í einangrun og 12.438 skráðir í sóttkví. Þann 5. janúar er staðan dregin saman og kemur fram í minnisblaði sóttvarnalæknis að spítalainnlagnir séu að líkindum 30–50% fátíðari. Þá sé verið að skoða þróunina m.a. í Danmörku. Það megi hins vegar búast við fjölgun innlagna vegna mikillar útbreiðslu smita. Vegna álags á heilbrigðiskerfið og ýmsa starfsemi lagði sóttvarnalæknir til óbreyttar sóttvarnaaðgerðir innan lands en breytingar á sóttkví. Jafnframt lagði hann áherslu á að huga þyrfti að harðari takmörkunum með tilliti til þróunar til að hefta enn frekari útbreiðslu. Ljóst var að næstu dagar, og þá miða ég við 5. janúar, yrðu mjög krítískir um þróunina fyrir alla starfsemi í landinu og ekki síst heilbrigðiskerfið og spítalann, og var farið að reyna verulega á. Allan tímann hefur verið unnið þétt og í nánu samstarfi við spítalann og alla aðila í heilbrigðisþjónustu við að finna viðbótarrými til að auka flæði á spítalanum og tryggja mönnun. Ég vil segja hér, virðulegur forseti, að þetta hefur verið gert með því frábæra fólki starfsfólki sem hefur haldið uppi þjónustunni með því aukaálagi sem þessum faraldri fylgir í tvö ár. Við eigum seint að þreytast á að hrósa fyrir það. Þann 10. janúar kemur sameiginlegt minnisblað frá landlækni og sóttvarnalækni þar sem staðan er aftur metin í ljósi síðustu daga þá í heilbrigðiskerfinu, í sóttvarnaaðgerðum og líklegri þróun hérlendis og þeirra aðgerða sem við þurfum að grípa til. Þetta finnst mér mikilvægt að draga hér fram í tímalínu til að varpa ljósi á mikilvægi þessa þétta samtals sem er á milli stofnana okkar og ríkisstjórnar og svo í samtali við Alþingi hér í dag, virðulegi forseti. Á þessum tímapunkti lagði sóttvarnalæknir áherslu á að þrátt fyrir hertar takmarkanir hefði ekki tekist að gera meira en að hemja smit. Dagleg smit væru á bilinu 1.000–1.200. Þann 13. janúar berst svo minnisblað frá sóttvarnalækni en neyðarstigi almannavarna er lýst yfir þann 11. janúar með tilliti til heilbrigðiskerfisins alls til að samhæfa vinnubrögð. Þá erum við farin að kalla til starfsfólk af öðrum stofnunum og úr sjálfstætt starfandi geiranum til að koma og létta undir. Þarna rekur sóttvarnalæknir þróunina og stöðuna á spítalanum. Þann 12. janúar, á þeim tímapunkti, voru 45 sjúklingar inniliggjandi á Landspítala vegna Covid-19 og þar af sjö á gjörgæsludeild og fjórir í öndunarvél. Á þessum tíma er verið að vinna með spálíkön sem voru með innlagnarhlutföll sem voru blanda af delta-veirunni og ómíkron-veirunni. Við þekkjum það að ýmislegt hefur breyst frá því í upphafi þessarar bylgju með þessu nýja afbrigði og fjölda smita og því meiri óvissa um fyrirsjáanlegan árangur aðgerða. Því lagði sóttvarnalæknir til þrjá valkosti en vísaði í reynslu fyrri aðgerða. Að tillögum sóttvarnalæknis var gripið til þess að fara með almennar fjöldatakmarkanir úr 20 manns í tíu en reglur um skólastarf yrðu áfram óbreyttar og í samræmi við útgefna skólareglugerð. Þessar reglur tóku gildi síðastliðinn laugardag. Í gær, 19. janúar, að tillögu sóttvarnalæknis, gerðum við breytingar á reglum um sóttkví og einangrun. Þeir sem eru metnir af rakningarteymi með óverulega útsetningu fyrir smiti hafa heimild, með því að fara varlega í sjö daga, að losna úr slíkri gát án þess að þurfa að fara í sýnatöku. Þetta byggir á þeirri staðreynd að u.þ.b. 1% af þeim sem sætt hafa sóttkví hafa reynst smituð, og þetta eru aðallega börn, mjög stór hluti er börn og unglingar. Þetta mun létta verulega á sýnatöku barna. Þá er einstaklingum í einangrun veitt rýmri heimildir til útiveru. Allan tímann hefur markvisst verið unnið að því að styrkja Landspítala og getu hans til að mæta miklu álagi. Það hefur tekist með mjög góðri samvinnu og fjölmörgum aðgerðum, tilflutningi og viðbótarvinnuframlagi þannig að það sé tryggt hvern dag að við ráðum við stöðuna og hefur það tekist afar vel. En nú hefur staðan aðeins þyngst á spítölum þar sem eru um 200 manns í einangrun þannig að það vantar á gólfið. Við höfum bætt það upp með því að semja við aðila í sjálfstætt starfandi geira til að koma inn og hlaupa undir bagga með starfsfólki spítalans.  
             Ég held ég hafi farið yfir flest það sem ég ætlaði að segja hér í upphafsskýrslu, forseti, en get bætt við síðar í andsvörum.

Frú forseti. Nú heyrast aðeins bjartsýnni tónar frá sóttvarnayfirvöldum og Landspítala um þróun faraldursins. Þá gefst vonandi tóm til að fara yfir það sem á undan er gengið, safna gögnum og meta hvað gekk vel og hvað illa, undirbúa okkur til að takast á við næsta faraldur eða næstu bylgju sem við vonum samt innilega að við þurfum ekki að glíma við. Ég tel afar mikilvægt að við förum yfir sóttvarnaaðgerðir frá upphafi faraldursins sem allra fyrst á meðan allt er okkur í fersku minni. Ein af ástæðunum fyrir því að grípa þurfti til íþyngjandi sóttvarna er að heilbrigðiskerfið okkar er ekki í stakk búið til að takast á við faraldurinn. Við blasir að mæta þarf kröfum framlínustarfsmanna og langtímaáskorunum sem felast í öldrun þjóðarinnar, manneklu og starfsaðstæðum sem valda álagi í kerfinu. Gífurlegt álag á framlínufólkið okkar hefur nánast verið stöðugt í tæp tvö ár. Því er spáð að næsti faraldur, ef svo má að orði komast, verði kulnun í starfi vegna álagsins. Hvað vill hæstv. ráðherra gera til að koma í veg fyrir slíkan faraldur? Kórónuveirufaraldurinn hefur reynt á okkur heilsufarslega en einnig félagslega og siðferðisspurningar hafa verið áleitnar. Frelsi, réttlæti, samstaða - leiðarljós okkar jafnaðarmanna hefði þurft að vera leiðarljós allra og ekki síst stjórnvalda í þessum krefjandi aðstæðum. Að vera frjáls felur þó ekki í sér að geta gert hvað sem er án tillits til afleiðinganna. Þau sem krefjast þess komast fljótlega að því að slíkt verður helsi. Frelsinu fylgir ábyrgð, að við tökum ábyrgð á lífi okkar. Við berum einnig ábyrgð gagnvart öðru fólki. Frelsi mitt felur því í sér að virða frelsi annarra. Í stríði og náttúruhamförum verður fatlað fólk oft út undan og gleymist í aðgerðum stjórnvalda. Ég spyr því hæstv. ráðherra hvort búið sé að greina og meta hvaða áhrif sóttvarnir og ekki síður aflétting þeirra hafa haft á heilsu fatlaðs fólks og þeirra sem glíma við undirliggjandi sjúkdóma sem hafa hugsanlega þurft að líða fyrir frelsi allra hinna og sæta miklum takmörkunum og einangrun vegna þess að aðrir sætta sig ekki við sóttvarnaaðgerðir. Hafa áhrif sóttvarnaaðgerða á heilsu þessa berskjaldaða hóps og fjölskyldna þeirra verið greind eða stendur til að það verði gert og þá í samvinnu við önnur ráðuneyti? Hefur gögnum verið safnað um stöðu fatlaðs fólks í faraldrinum og áhrif hans á heilsu, stuðning, menntun og atvinnu eins og skylt er að gera samkvæmt samningi Sameinuðu þjóðanna? Voru fötluð börn eða langveik börn í brýnni þörf fyrir bóluefni í forgangi við bólusetningar barna?

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur fyrir innleggið og spurningarnar hér. Það er rétt sem hv. þingmaður kom inn á í upphafi sinnar ræðu, það er bjartara yfir og það höfum við frá okkar færasta vísindafólki sem vinnur nú jöfnum höndum að því að greina gögn og tölfræði. Það er ljóst að innlagnarhlutfallið er að lækka samhliða því sem ómíkron verður stærra í þessu mengi og meðallegutími er ólíkur eftir aldurshópum. Þetta er lagskipt eftir aldurshópum og núna þessa dagana er verið að vinna með þau gögn inn í breytingar á spálíkaninu. Eins og hv. þingmaður nefndi eru bjartari tónar. Út frá þeim gögnum sé ég alveg fyrir mér að við getum tekið skynsamleg skref að tillögu sóttvarnalæknis og að við getum dregið úr almennum sóttvarnaráðstöfunum. En helstu sóttvarnaráðstafanirnar höfðu auðvitað verið einangrun og sóttkví. Það eru sterkustu vopnin í að hemja smit. Ég veit að sóttvarnalæknir er að skoða gögnin núna ásamt fleiri vísindamönnum, bæði þeim sem vinna við Covid-göngudeildina og sinna meðferð á sjúklingum inni á spítalanum. Það sem hefur aðeins breyst í þessu er að af því veiran er svo smitandi þá kom upp smit inni á spítalanum. Það flækir aðeins verkefnið. Ég er algerlega sammála hv. þingmanni í því að við eigum að fara yfir allar þær aðgerðir. Þessi faraldur hefur í mínum huga í raun afhjúpað tvennt; annars vegar mikinn styrk og hversu frábært starfsfólk við eigum í heilbrigðisþjónustu og hversu öflugur á mörgum sviðum Landspítalinn er. Ég held að ef það er eitthvað tvennt sem maður getur séð af gögnum að hafi virkað mjög vel hér í samanburði annars staðar er það útsjónarsemi Covid-göngudeildar í að koma í veg fyrir innlagnir og sterk bólusetningarstaða. Við eigum að læra af þessu. En þetta hefur um leið afhjúpað veikleika: Við erum undirmönnuð í heilbrigðisþjónustu. Það er eitt af stóru áskorununum inn í framtíðina, eins og við hv. þingmaður áttum samtal um hér fyrir tveimur dögum. Það er starfshópur sem hefur allan tímann verið bæði í heilbrigðisráðuneytinu og í félagsmálaráðuneytinu - og í félagsmálaráðuneytinu hefur þetta verið vaktað með áhrif á þessa hópa sem hv. þingmaður kom inn á.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og ég geri ráð fyrir að hv. velferðarnefnd muni fylgja eftir spurningunum um áhrif á fatlað fólk. Ákall um aðkomu þingsins að ákvörðunum um sóttvarnir og afleiðingar þeirra er háværara nú en fyrr í faraldrinum. Getur hæstv. ráðherra ekki tekið undir það með mér að það væri góð blanda, í aðkomu framkvæmdarvalds og þings, að ráðherra færi að ráðleggingum sóttvarnalæknis og um leið yrði tekin umræða á vettvangi þingsins um hvers vegna það sé nauðsynlegt og hvernig löggjafinn og fjárveitingavaldið þurfi að bregðast við með mótvægisaðgerðum? Ef ráðherra færi ekki eftir tillögum sóttvarnalæknis þyrfti hann að gera grein fyrir því í þinginu og færa rök fyrir því hvers vegna hann færi að eigin tillögum eða tillögum einstakra hagsmunaaðila, svo dæmi sé tekið. Okkur hefur í þessari löngu baráttu við veiruna alltaf farnast best þegar við höfum farið að ráðleggingum sóttvarnalæknisins okkar og það hefur sem betur fer oftast verið gert. Við Íslendingar eigum frábæran sóttvarnalækni sem hefur ráðið okkur heilt öfgalaust og af fagmennsku. Hæstv. núverandi heilbrigðisráðherra hefur þó á stuttum starfstíma vikið frá tillögum hans og veitt undanþágur. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra hvort hann telji að það hafi verið mistök hjá heilbrigðisráðherra á síðasta kjörtímabili að fara of oft að ráðum sóttvarnalæknis um sóttvarnir. Telur hæstv. ráðherra að hagsmunir einstakra atvinnugreina hefðu oftar á síðasta kjörtímabili átt að ganga framar ráðum sóttvarnalæknis í þeim anda sem hann sjálfur hefur ákveðið á stuttum starfstíma?

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurningarnar. Ég er sammála hv. þingmanni um að aðkoma þingsins á að vera þétt í þessu samtali. Ég reikna með því að þegar við tökum sóttvarnalögin til endurskoðunar þá ræðum við það sérstaklega. Ég held líka að eftir því sem liðið hefur á faraldurinn hafi umræðan breyst. Viðfangsefnin breytast jöfnum höndum eftir því sem við fáum ný afbrigði eins og í öðrum faröldrum. Vonandi verður það áfram raunin að afbrigðin mildast og valda síður veikindum og þá verður umræðan sterkari um að horfa til annarra þátta. Ég er sammála hv. þingmanni að það hefur reynst okkur afar farsælt, og ég kom inn á það í ræðu minni, að fara að ráðum vísindamanna. Við höfum mjög hæfan sóttvarnalækni sem hefur ákveðnu hlutverki að gegna og kemur með vel undirbyggðar tillögur. Ég held að við verðum að skilja á milli þeirra tillagna sem hann leggur til og svo þeirra undanþága sem eru sérstakar. Þær eru fjölmargar sem koma inn í ráðuneytið og til embættis landlæknis, til almannavarna og sóttvarnalæknis þegar kemur að ýmiss konar starfsemi í landinu. Það þarf að taka tillit til þeirra undanþága jöfnum höndum með tilliti til jafnræðis og meðalhófs þegar verið er að skipta um og breyta yfir í hertari aðgerðir. Hins vegar varðandi tillögurnar var í einu meginatriði kannski ekki farið eftir þeirri beinu tillögu sem kom fram í minnisblaði sóttvarnalæknis, en það var varðandi skólahald 

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir yfirferðina. Þegar við ræddum hér saman síðast var ég í hópi fjölmargra þingmanna sem kallaði eftir meiri og virkari aðkomu löggjafans að ákvörðunum um sóttvarnaaðgerðir. Það er skemmst frá því að segja að síðan þá hafa verið lagðar verulega þungar takmarkanir á fólk og fyrirtæki án nokkurrar aðkomu þingsins. Það er ámælisvert eftir tæplega tveggja ára glímu við þennan vanda. Og talandi um tvö ár þá höfum við í bráðum tvö ár lifað hér eins og eftir tveggja til þriggja ára plani. Það gengur ekki lengur. Við þurfum að horfast í augu við þær vondu fréttir að veiran er komin til að vera, en við megum líka hafa augun opin fyrir þeirri stórgóðu þróun að hún er miklu hættuminni en hún var áður og að með bólusetningu, meðhöndlun og vægari afbrigðum er staðan allt önnur og betri. Það er löngu tímabært að ríkisstjórn og þing taki að sér sína lögboðnu og lýðræðislegu skyldu og taki forystu í því að leiða íslenskt samfélag út úr þessum ógöngum. Hlutverk og forysta sóttvarnalæknis og þríeykisins var ómetanlegt í upphafi faraldurs, en það var alltaf vitað að það yrði ekki einfalt að taka völdin aftur inn á svið stjórnmálanna. Það er hins vegar óhjákvæmilegt og það verður að gerast ekki seinna en núna. Ég vona að hæstv. heilbrigðisráðherra sé sammála því. Í bráðum tvö ár hafa takmarkanir verði lagðar á ýmist til að vernda heilbrigðiskerfið, til að halda niðri smittölum, til að halda niðri innlögnum, til að bregðast við óvissu. Engar viðmiðanir hafa lifað lengur en nokkra daga eða vikur, jafnvel ekki milli ríkisstjórnarfunda í sömu viku. Vegna gjörbreyttrar stöðu faraldursins virðist mikill meiri hluti bólusettra Íslendinga lifa í ótta, ekki við að smitast af Covid heldur við að lenda í sóttkví eða einangrun. Af því að hæstv. heilbrigðisráðherra verður tíðrætt um margumtalað markmið um að standa vörð um líf og heilsu landsmanna má ég til með að minnast aftur á börnin okkar og ungmenni í þessu samhengi. Ég kem betur að því í seinni ræðu. Að lokum minni ég hæstv. heilbrigðisráðherra aftur á að það er samfélagsleg skylda okkar að vernda þá sem eru viðkvæmari og það eru ekki bara þeir hópar sem eru viðkvæmari fyrir Covid-smiti. Það er líka fólk með fíknisjúkdóma sem hefur ekki haft aðgengi að lífsbjargandi meðferð og AA-fundum vegna takmarkana. Það er líka fólk sem glímir við andlega erfiðleika og er enn viðkvæmara fyrir einangrun og það eru líka börnin okkar. Hafa þessir viðkvæmu hópar e.t.v. gleymst á þessum krefjandi tímum?

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Diljá Mist Einarsdóttur fyrir hennar innlegg. Hv. þingmaður kallar eftir meiri og virkari aðkomu þingsins og ég get tekið undir það. Það er æskilegt að þingið hafi aðkomu að þessu samtali eins og málum er háttað í lögum í dag. Við getum tekið betri umræðu um það þegar við endurskoðum lög um sóttvarnir. Ég vil þó benda á að í nefndaviku, eftir að þingið kom aftur saman eftir jólafrí, og í fjárlagaumræðu fyrir jól og milli jóla og nýárs hefur farið fram mjög þétt samtal. Hv. velferðarnefnd hefur beitt sér fyrir aðkomu ráðherra og fjölmargir vísindamenn hafa komið og upplýst nefndina eftir föngum, sem er vel. Nú er þingið farið af stað og hér erum við að ræða skýrslu og það er hluti af þessu samtali sem er svo mikilvægt. Já, blessunarlega er þessi ómíkron-veira hættuminni og í sögulegu samhengi er það það sem gerist í þróun slíkra faraldra. Það er því ýmislegt sem horfir til betri vegar og staðan er sannarlega allt önnur og betri. Það sem okkur hv. þingmann greinir sérstaklega á um, og ég segi það bara hér og nú, er að frelsið bítur svo illa í skottið á sér í þessu samhengi. Hv. þingmaður dregur það fram, sem er rétt, að það sé frumskylda heilbrigðisyfirvalda að verja líf og heilsu landsmanna. En við megum ekki gleyma því að það er á sama tíma frumskylda að sjá til þess að heilbrigðiskerfið okkar ráði við stöðuna, ráði við umönnun þeirra sjúklinga sem þurfa að leggjast inn. Þegar óvissa er um það hvernig afbrigðið þróast og fjöldi smita er jafn mikill og raun ber vitni verðum við að tryggja - einangrun og sóttkví eru lykilatriði í að halda í við útbreiðslu smita. Þegar þeim fjölgar sem eru í einangrun eða sóttkví geta þeir ekki tekið þátt í starfsemi samfélagsins á meðan, á sama tíma og við erum að hemja útbreiðslu smita. Á Landspítalanum hefur til að mynda vantað allt upp í 200 starfsmenn. Við skulum minna okkur á það líka varðandi umönnun Covid-sjúklinga að margir hverjir verða mjög veikir og þurfa á gjörgæslumeðferð að halda og jafnvel öndunarvél. Þá er álagið tvöfalt miðað við aðra umönnun. Það er mikið lagt á heilbrigðisstarfsfólkið okkar og við verðum að huga að jafnvæginu sem er þarna á milli.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir andsvarið. Mér heyrðist hæstv. ráðherra jákvæður gagnvart breytingu á sóttvarnalögum í þá átt að auka aðkomu þingsins að sóttvarnaaðgerðum og ég fagna því. Ég tek undir það og er sammála því að Landspítalinn á auðvitað að vera svo búinn að hann geti sinnt eðlilegu hlutverki sínu, að það verði ekki viðtekin venja hér að samfélagið stilli sig af til að koma til móts við heilbrigðiskerfið. Við höfum haft tvö ár til þess að búa svo um hnútana og ég hvet hæstv. heilbrigðisráðherra til dáða að gefa í í því verkefni. En mig langar til að koma aftur að velferð barna og unglinga. Síðustu daga hafa verið teknar mikilvægar ákvarðanir í þágu barna, m.a. um breytta framkvæmd sýnatöku, og það er jákvætt þótt seint hafi verið. Ég vil hvetja heilbrigðisráðherra til að ganga lengra í hagsmunagæslu fyrir börnin okkar og standa við það sem hann segir um að vernda líf og heilsu þeirra. Nú hafa þúsundir barna verið skikkuð ítrekað í sóttkví og einangrun árum saman. Það er langur tími í lífi barna og ekkert lát hefur orðið á því heldur þvert á móti. Þessa stundina er verið að kippa börnum í hrönnum út úr daglegu lífi og rútínu. Fyrir allt of mörg börn þýðir það einvera og bjargarleysi í skaðlegum aðstæðum heima fyrir. Það er með öllu óeðlilegt að skólastjórnendur vinni nú dag og nótt að smitrakningu barna og taki í raun stjórnvaldsákvarðanir um sóttkví þeirra. Mér er ekki kunnugt um að þessi háttur sé hafður á í neinum af okkar nágrannalöndum og hvergi virðast börn eins einangruð í eins miklum mæli og hér á landi. Nú er brýnt að skólastjórnendur og kennarar geti sinnt menntun barnanna okkar og horfið verði frá því að beita börn ýtrustu takmörkunum. Það er skylda okkar sem samfélags að vernda börnin okkar fyrir því sem ógnar lífi okkar og heilsu. Því beini ég því aftur til hæstv. heilbrigðisráðherra að hann hafi forystu um það að við göngum ekki áfram 

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þetta innlegg og umræðu um börnin okkar og unglingana og ég tek undir hvert orð, við eigum alltaf að huga alveg sérstaklega að þessum hópi. Þegar kemur að bólusetningum er það eins og með allar aðrar bólusetningar að við felum sérfræðingum okkar að sjá um þær og það hefur tekist í sögulegu samhengi afar vel. Þarna erum við með okkar færasta fólk sem tekur ákvarðanir og það gerist ekki nema að undangengnum rannsóknum á lyfjum sem þurfa síðan samþykki Lyfjastofnunar, fyrst í þessu tilviki í Evrópu og svo Lyfjastofnunar hér á landi. Þá þarf sóttvarnalæknir að draga fram mjög skýrt hagsmunamat fyrir ákvörðunum um bólusetningu. Ég hef hér í löngu máli það hagsmunamat sem ég kallaði eftir. Eins er vandasamt þegar farið er með framkvæmd slíkra bólusetninga, kannski sérstaklega umfram aðrar almennar bólusetningar, og ég held að heilsugæslan hafi haldið mjög vel á því máli. Varðandi síðan þær ákvarðanir sem hafa verið teknar varðandi íþróttir og tómstundastarf og skóla er það einmitt með það í huga, út frá þessu lýðheilsulega samhengi, andlegri og félagslegri líðan barna og unglinga, að við höldum þeim sem mest virkum í íþrótta- og tómstundastarfi og í skólahaldi og það hefur tekist hér á landi afar vel svo eftir er tekið. Síðan erum við að vakta þennan hóp eins og aðra hópa jöfnum höndum og landlæknisembættið tekur reglulega saman upplýsingar um líðan barna. Það er bara mjög mikilvægt þegar við tökum síðan ákvarðanir um það, ef við þurfum að grípa til frekari ráðstafana gagnvart þessum tiltekna hópi. 

Virðulegi forseti. Við ræðum hér sóttvarnaaðgerðir vegna Covid-19 og ólíkt höfumst við að hér á norðurslóðum miðað við þá sem eru sunnar. Í dag er staðan á Nýja-Sjálandi sú að þar eru 85 smit og á vikutímabili, 7 daga tímabili, er meðaltalið 64. En hér erum við með 1.500 smit. Við erum rúmlega tíu sinnum færri en Nýsjálendingar en samt virðumst við margfalt verr stödd í því að taka á þessum vanda. Það á að hringja alls konar viðvörunarbjöllum, að við skulum vera í þeirri stöðu sem við erum í í dag. En vandamálið er að við erum búin að berjast við þessa veiru í tvö ár og við virðumst alltaf vera nokkurn veginn í sömu sporum, nema það að veiran er að breytast og eins og hefur komið fram er ómíkron-veiran ekki eins skæð. En ég verð bara að segja eins og er að hún er jú kannski minna skæð fyrir suma en hún getur verið mjög skaðleg fyrir marga. Ég heyrði hæstv. heilbrigðisráðherra segja áðan að taka verði tillit til lífs og heilsu landans en eigum við þá ekki að taka tillit til lífs og heilsu allra? Megum við leyfa okkur endalaust að horfa bara á Covid-19? Ég hef gífurlegar áhyggjur af því fólki sem er á biðlistum eftir alls konar aðgerðum. Þar eru börn en hjá þeim hefur biðlistavandinn stóraukist og það fjölgar dag frá degi. Við erum með fólk sem er að bíða eftir að fá aðstoð hjá geðlæknum og við vitum að það vantar mörg stöðugildi á Landspítalanum. Þau þyrftu að vera 31 en eru ekki nema 22. Ég spyr hæstv. heilbrigðisráðherra: Hvert er hans plan til að sjá til þess í eitt skipti fyrir öll að þeir sem þurfa hjálp vegna Covid og eru í þeirri aðstöðu að geta ekki fengið geðheilbrigðisþjónustu, geta ekki fengið þjónustu sem þeir eiga rétt á og eru á biðlistum - hvaða sýn hefur hann fyrir þetta fólk og hvenær telur hann að þetta fólk fái sína þjónustu?

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni fyrir sitt innlegg. Hann dró fram mælikvarða sem snýr að smittölum og fékk það einhvern veginn út frá smittölunum að við værum að standa okkur eitthvað síður í viðureigninni við þennan faraldur. Ég held að það væri beinlínis hættulegt að gefa það til kynna vegna þess að miðað við fjölmarga mælikvarða þá hefur okkur farnast afar vel í gegnum þennan vandasama tíma. Það er ekki síst að þakka heilbrigðisstarfsfólki, sem hefur tekist á við þetta með okkur, og vísindamönnum. Ef við berum okkur til að mynda saman við Norðurlöndin, þegar kemur að dauðsföllum, þá hefur okkur tekist best upp að sinna okkar sjúklingum og koma í veg fyrir þá vá. Á fjölmargan hátt hefur okkur tekist mjög vel. Þetta er búið að vera erfitt verkefni alveg frá því að þetta byrjaði og það hefur breyst mjög mikið. Þegar kemur að þessari ómíkron-bylgju þá erum við að horfa á mjög sambærilega þróun í öðrum löndum. Maður þarf alltaf að taka tillit til þess á hvaða stað við erum í bylgjunni í samanburði við aðrar þjóðir og taka tillit til þess og skoða síðan hvað það felur í sér í álagi á heilbrigðiskerfið þannig að við tryggjum að heilbrigðiskerfið geti annast þetta verkefni. Þessi róður þyngdist mjög í upphafi faraldurs en vel hefur tekist til hingað til. Samvinnan hefur verið góð, vil ég meina, milli aðila í heilbrigðisþjónustu á landinu, í heilbrigðisstofnunum á landsbyggðinni, og sjálfstætt starfandi geirans sem hefur sýnt feikilega samfélagslega ábyrgð og við höfum samið við um umönnun. Það gefur augaleið að í slíku álagsprófi gefur önnur þjónusta eftir. Varðandi geðheilbrigðismálin sérstaklega þá höfum við þegar hafið vinnu sem má kannski segja að hafi grundvallast á þeirri stefnumótun sem hófst hér á tímabilinu 2005–2016, með vinnu sem fór fram í þinginu og svo geðheilbrigðisþingi, sem forveri minn stóð að, sem dró fram mjög gagnlegar upplýsingar. 

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra svarið. Ég get ekki verið annað en sammála honum í því að við þurfum að spýta í lófana í geðheilbrigðismálum. En ég segi fyrir mitt leyti um markmið sóttvarnalæknis, hann horfir á 500 smit, og þá segi ég að við værum í gjörólíkri stöðu ef við værum á svipuðum stað og Nýja-Sjáland. En látum það liggja milli hluta. Það er annað sem ég hef gífurlegar áhyggjur af og það eru eftirköst Covid. Það er stór hópur fólks sem fer illa út úr þessari veiru og þarf aðstoð, þarf að fara í sjúkraþjálfun, þarf að komast á Reykjalund, þarf að komast í endurhæfingu. En á sama tíma er ótrúlega stór hópur sem hefur ekki efni á að fara til sjúkraþjálfara af því að það er svo dýrt. Síðan er annað í þessu, það virðist vera að Sjúkratryggingar Íslands séu í stríði við flest allt í heilbrigðiskerfinu og sérstaklega virðast þeir ekki vilja semja við sjúkraþjálfara. Þeir sömdu loksins við talmeinafræðinga, en núna eru þeir komnir í stríð við SÁÁ í miðjum Covid-faraldri, stofnun sem er að bregðast við vegna Covid og er að reyna að sinna þeim sjúklingum sínum. En þá kemur þessi stofnun, Sjúkratryggingar, og fer að ráðast á SÁÁ fyrir að bregðast við. Á sama tíma erum við hér í þinginu að koma með frumvörp til að hjálpa einkareknum fyrirtækjum úti í bæ sem verða fyrir tjóni út af lokunum og öðru. Ég spyr hæstv. ráðherra: Hefur hann kynnt sér hvað er í gangi á milli Sjúkratrygginga og SÁÁ? Finnst honum eðlilegt að fara þessa leið, að kæra SÁÁ til saksóknara fyrir það að reyna að sinna þessari nauðsynlegu þjónustu, 

Forseti minnir hv. þingmenn á að virða tímamörk.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni. Þetta er mikilvægt eins og öll önnur þjónusta, fíknimeðferð, sem við veitum í heilbrigðisþjónustu, þannig að ég byrji þar sem hv. þingmaður endaði. Hann dregur fram ágreining á milli samningsaðila, Sjúkratrygginga Íslands og SÁÁ, sem eru með samning um að veita þessa tilteknu þjónustu sem er mjög mikilvægur hluti af því að takast á við fíkn og þennan sjúkdóm. Við höfum litið þannig á, og það hefur verið þannig um langa hríð, að SÁÁ, Vogur og stofnanir þeirra hafi veitt mjög mikilvæga meðferð þegar kemur að þessum sjúkdómi. En það hefur komið upp ágreiningur á milli samningsaðila. Það er þannig búið um í lögum um sjúkratryggingar að þegar slíkur ágreiningur kemur upp skuli samningsaðilar leysa úr þeim ágreiningi. Alþingi hefur lagt áherslu á að það sæti ekki endurskoðun ráðherra og ráðherra má hreinlega ekki stíga inn í slík mál. Í ljósi þess hversu mikilvæg þessi meðferð er og á hvaða grunni hún byggir í áratugi, hversu mikilvægur hluti hún er af heilbrigðisþjónustu, bind ég hins vegar miklar vonir við að aðilum takist að leysa úr þessum ágreiningi og draga fram þær upplýsingar sem leysa þessa stöðu. Ég legg áherslu á það.

Virðulegi forseti. Í upphafi heimsfaraldurs var tekin sú skynsamlega ákvörðun að fylgja sérfræðingum í sóttvarnaaðgerðum. Það hefur reynst okkur vel til þessa að byggja á ráðleggingum sóttvarnalæknis, bestu alþjóðlegu þekkingu um faraldurinn hverju sinni og tölfræðiupplýsingum sem safnað er innan lands. Ég tel það áfram vænlegast til árangurs. Þá vil ég fagna því að við skulum aftur hafa komið á reglulegri umræðu um sóttvarnaráðstafanir hér í þingsal og vil hvetja til þess að fleiri ráðherrar flytji okkur skýrslur eða taki umræður um aðgerðir í heimsfaraldrinum. Það er mikilvægt að rýna til gagns á hverjum tíma. Þegar við rýnum til gagns er mikilvægt að horfa samt alltaf á meginmarkmiðið sem hefur verið, er og verður að verja líf og heilsu landsmanna og tryggja starfhæft heilbrigðiskerfi. Því hafa aðgerðirnar þessi tvö undangengin ár verið tiltölulega einfaldar, að takmarka samskipti og gæta að smitvörnum. Sóttvarnir og viðbragðið hefur verið samvinnuverkefni þar sem við höfum öll lagst á eitt við að fletja út álagskúrfurnar. Útfærslan hverju sinni hefur svo farið eftir stöðu faraldursins og þar er samanburður við önnur lönd mikilvægur þó að aðgerðir þurfi alltaf að ráðast af upplýsingum um stöðu bylgjunnar hér innan lands, fjölda smitaðra og veikra og þar með talið áhrif á fólk sem starfar í heilbrigðiskerfinu. Mér finnst líka enn og aftur tilefni til að rifja upp og halda því til haga að í tvö ár höfum við upplifað þá tíma sem ekkert okkar bjóst við, þrátt fyrir að hafa þá vitneskju úr lífvísindunum að við gætum alltaf átt von á heimsfaraldri. En við höfum líka upplifað þessa einstöku tíma og samvinnu alþjóðasamfélagsins, alþjóðavísindasamfélagsins og stjórnmálanna um allan heim, þar sem sett var skýrt markmið um að einhenda sér í þróun bóluefna og fara í samninga og samvinnu um rannsóknir og þróun. Nú erum við orðin mjög vel bólusett þjóð. Hlutfall bólusettra hér á landi er líklega með því hæsta sem þekkist í heiminum, bæði vegna góðs aðgengis að bóluefni og almennrar þátttöku í bólusetningum. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra hvaða þýðingu það hefur fyrir okkur í þeim ákvörðunum sem við munum þurfa að taka næstu daga. Hins vegar hef ég áhyggjur af þeim þjóðum og heimshlutum sem ekki hafa sama aðgengi að bóluefni. Ég spyr því hvort hæstv. ráðherra geti upplýst mig um alþjóðlega samvinnu um bólusetningar.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni Líneik Önnu Sævarsdóttur fyrir innlegg hennar hér. Hún fór mjög vel yfir hvernig viðbrögð okkar hafa verið og hversu mikilvægt það hefur verið að byggja á traustum stoðum embætta okkar eins og við höfum hagað því í umgjörð okkar, landlækni, sóttvarnalækni, almannavarna, og byggja þannig á traustum stoðum vísindamanna í samvinnu við þá sem hafa verið að byggja upp frá byrjun Covid-göngudeild Landspítalans og svo í samvinnu við heilbrigðiskerfið allt, eftir því sem smit koma upp o.s.frv. Þetta hefur verið afbragðs samvinna. Ég skal alveg viðurkenna að ég er ekki búinn að vera lengi í þessu embætti sem heilbrigðisráðherra en ég vil koma því á framfæri að auðvitað vissum við að þetta væri mikilvægt og birtingarmyndin hefur verið mjög traust. En samvinnan og samtalið sem er daglega og við ráðuneytið og framlag heilbrigðisstarfsfólks og hugarfarið er í raun og veru aðdáunarvert. Hv. þingmaður kemur inn á sterka stöðu bólusetninga. Það hefur skipt sköpum hér fyrir okkur, það hefur sýnt sig. Og tímasetningarnar skipta líka máli í þessu. Það er einkum tvennt sem blasir við þegar maður rýnir í samanburð við aðrar þjóðir og annað er sterk bólusetningarstaða. Blessunarlega hefur okkur þar af leiðandi tekist að missa þetta ekki út í aðgreiningu á grundvelli bólusetningar þegar við erum að meta þetta allt út frá stjórnarskrá. Það er mjög mikilvægt. Síðan er það Covid-göngudeildin á Landspítalanum. Það er mjög áberandi með allan þann fjölda sem fær þjónustu göngudeildar og kemur daglega og fær lyfjagjöf og svona snemmmeðferðir og fólki forðað frá því að leggjast inn að það hefur alveg skipt sköpum í því að spítalinn hafi ráðið við stöðuna með tæpa mönnun, segjum þetta bara eins og það er. Það er auðvitað engu öðru að þakka en hugviti og útsjónarsemi þeirra sem standa að því á spítalanum og í því samtali sem á sér stað á milli vísindafólksins okkar, sem er augljóslega í fremstu röð í heiminum.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra svarið og þó að ég bæri ekki upp þá spurningu tók ráðherrann áfram umræðuna sem ég var með í fyrri ræðu um þessa einstöku samvinnu innan heilbrigðiskerfisins sem við höfum upplifað og erum akkúrat þessa dagana að sjá ótrúlegan sveigjanleika og útsjónarsemi. Við ræddum hér fyrr í vikunni um áskoranirnar sem þar hafa birst, hugsanlega veikleika og hvernig mætti bregðast við þeim. En mig langar að koma inn á og hvetja til þess að það verði líka reynt að greina styrkleikana sem hafa birst. Ég vil því spyrja ráðherra hvort hann hafi komið auga á hvað það sé helst sem við gætum byggt ofan á af þeim styrkleikum sem hér birtast, einmitt til þess að vinna gegn veikleikunum sem óhjákvæmilega fylgja jafn litlu heilbrigðiskerfi og við rekum hér innan lands. Mig langar líka að koma inn á aðra áskorun sem mér finnst heilbrigðisstarfsfólki almennt hafa tekist vel að mæta, þ.e. þegar það þarf að fara fram sýnataka um allt land og koma PCR-sýnum samdægurs til greiningar til höfuðborgarinnar. Þetta hefur verið mjög mikilvægt og hefur almennt gengið greiðlega fyrir sig en það eru áskoranir í þeim samgöngumöguleikum sem við búum við. Nýlega birtust fréttir um að á næstunni gæti reynst erfitt að koma sýnum á Austurlandi samdægurs til greiningar. Ég vona svo sannarlega að þar rætist úr. Mig langar að koma aftur að spurningunni sem ég var í rauninni komin að í fyrri ræðunni, þ.e. áhyggjur mínar af þeim þjóðum og heimshlutum sem ekki hafa sama aðgengi að bóluefni og við 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni seinna andsvar. Í fyrra andsvari kom hv. þingmaður inn á alþjóðasamvinnu og að tryggja það að koma bóluefni til heimsbyggðarinnar, sérstaklega þeirra landa sem hafa ekki átt eins greitt aðgengi að bóluefni eða getað keypt það í þeim mæli sem kannski vestrænar þjóðir hafa gert. Við höfum tekið þátt í Evrópusamstarfi að því leyti að koma lyfjum til þessara staða og við munum halda því áfram þannig að umframskammtar komist þangað og nýtist. Ég held að það væri áhugavert að taka saman heildstæðara yfirlit fyrir hv. velferðarnefnd um þá samvinnu og hvernig hún horfir til framtíðar. Hv. þingmaður kom hér inn á þann styrkleika sem birtist okkur um leið og veikleikar eru afhjúpaðir enda hefur heilbrigðiskerfið sýnt alveg ótrúlegan styrk. Fólk hefur verið að vinna þar undir miklu álagi í langan tíma og við höfum þegar hafið samtalið við forstöðumenn heilbrigðisstofnana um allt land um það hvernig við tökum á þessu, því að þegar þessu lýkur og það léttir á álaginu þá koma oft upp eftirköst sem snúa að kulnun og spennufalli, og einnig að leggja drög að samræmdum aðgerðum um allt land fyrir heilbrigðisstarfsfólk. En ég vil leggja áherslu á þessa samfélagslegu ábyrgð, sem birtist núna í samvinnu og umönnun, að ráða við stöðuna, það er það samspil sem við þurfum að sjá fram veginn. 

Forseti biður ræðumenn að virða tímamörk.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka ráðherra fyrir skýrsluna. Tvennt er mér efst í huga í umræðunni í dag. Það er annars vegar hinn margumtalaði skortur á langtímaáætlunum og framtíðarsýn af hálfu ríkisstjórnarinnar í þessum málum og hins vegar afleiðingar bæði heimsfaraldursins og þeirra aðgerða sem gripið hefur verið til, en ákallið eftir þeirri umræðu verður sífellt háværara eins og við höfum heyrt hér í dag. Það má ekki gleyma því að af samfélagslegum takmörkunum hlýst gríðarlegur kostnaður. Það á ekki bara við um rekstrartekjur fyrirtækja og atvinnumissi einstaklinga heldur einnig félagslega tengslamyndun heillar kynslóðar. Menntaskólanemar sem hófu nám sama ár og Covid-19 greindist fyrst fara brátt að útskrifast. Ráðist hefur verið í ýmsar aðgerðir til að aðstoða fyrirtæki og aðra aðila við að glíma við fjárhagslegar afleiðingar sóttvarnaaðgerða en afleiðingarnar eru ekki bara fjárhagslegar. Það vantar allan fókus og alla umræðu um það hvernig stjórnvöld ætla að taka á afleiðingum aðgerðanna fyrir fólkið sjálft og aðstoða þá hópa sem hafa orðið verst úti vegna þessara aðgerða. Ein alvarleg ófjárhagsleg afleiðing heimsfaraldursins er nokkuð sem stjórnvöld hafa verið algerlega sofandi gagnvart. Alþekkt er að neyðarástand og hvers lags ógn við afkomu fólks getur leitt til sundrungar í samfélaginu. Þetta eru ekki bara fyrirséðar afleiðingar heldur eru þær þegar farnar að koma í ljós hér á landi sem annars staðar. Leitað er að blórabögglum vegna þess sem er að gerast og þeirra er gjarnan leitað á meðal minnihlutahópa á borð við innflytjendur og aðra sem erfiðara eiga með að bera hönd fyrir höfuð sér. Ég hef lagt það til áður og ætla að ítreka þá tillögu mína hér að ríkisstjórnin ráðist í markvissa herferð gegn slíkri sundrungu í samfélaginu. Samhliða slíkri herferð er nauðsynlegt að styrkja og styðja við stofnanir og aðra aðila sem hafa það hlutverk að gæta einnar mikilvægustu stoðar okkar samfélags, mannréttinda borgaranna. Þá verður einnig að líta til þess að hér virðist vera ráðist fyrst í afléttingar fyrir þau sem hafa hlotið fulla bólusetningu með örvunarskammti. Það má minna á að í slíkum ákvörðunum felst ákveðin mismunun. Það kann að vera að grundvöllur mismununarinnar sé málefnalegur en það verður engu að síður að spyrja þeirrar spurningar hvort slík mismunun sé í samræmi við þá vernd borgararéttinda sem almenningur á að njóta og hvort til þess hafi yfir höfuð verið litið við ákvarðanatökuna. Því spyr ég ráðherra: Við ákvarðanatöku um aðgerðir í þágu sóttvarna er haft samráð við lögfræðinga, sérfróða í mannréttindum, til að tryggja að sú aðferð sem valin er, bæði í aðgerðum til að sporna við heimsfaraldrinum og afléttingu þeirra, brjóti ekki gegn jafnræðisreglu og öðrum grundvallarmannréttindum fólks beint eða óbeint?

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Arndísi Önnu Kristínardóttur Gunnarsdóttur mjög góðar spurningar og vangaveltur sem kannski hefur reynt meira á eftir því sem liðið hefur á faraldurinn. Ég held að það sé eðlilegt. Þegar mikil vá birtist okkur mjög snögglega og óvissan er algjör þá þekkjum við það mannlega í okkur að við köllum eftir leiðsögn og við erum öll til í að taka í kaðalinn, af því að óvissan er mjög mikil. Þá snýst þetta fyrst og síðast um að átta sig á stöðunni og við förum öll mun auðveldar í sömu átt. Í mínum huga hlýtur samstaða að þýða að þegar búið er að taka ákvörðun um eitthvað þá sameinumst við öll um að láta þá ákvörðun ganga upp. Það þýðir ekki að við höfum ekki misjafnar skoðanir eftir því sem upplýsingarnar og þekkingin verður meiri. Það er raunverulega það sem gerist þegar líður á faraldurinn og við förum að skilja betur, þekkja betur og læra betur inn á þær takmarkanir sem hefta okkur í daglegum athöfnum. Þær eru stjórnarskrárbundnar og mikilvægt að meta allar ákvarðanir út frá því. Það má segja að við höfum á þessum tíma, eftir því sem við höfum náð betur utan um þetta verkefni, meiri þekking hefur komið fram og afbrigðið farið að mildast þegar á hefur liðið, farið úr algjörri vörn yfir í leið temprunar. Hv. þingmaður spyr út í þessa málefnalegu mismunun, hvort ákvarðanir séu metnar út frá því. Ég segi já. Ég ætla að taka eitt dæmi. Við höfum blessunarlega góða bólusetningarstöðu og það hefur því ekki þróast í það að við höfum verið að taka ákvarðanir byggðar á bólusetningum eða aðgreiningu á grundvelli bólusetningar. Sóttvarnalæknir leggur til, til þess að mæta starfsemi sem er að skerðast víða, að létta á sóttkví á grundvelli vísindagagna sem segja að örvunarbólusetning, og það er staðfest með rannsóknum bæði frá Bretlandi og Danmörku, geri það að verkum að við smitumst síður og smitum síður. Á þeim grundvelli sóttvarna er þessi ákvörðun tekin. Og: Já, þetta var metið út frá þessari aðgreiningu á grundvelli bólusetningar og í stjórnarskrá er þetta af öðrum þáttum og það stenst jafnræðislög.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir svarið. Það virðist vera mál manna núna að þessu fari senn að ljúka. Þótt því hafi ranglega verið haldið fram áður í gegnum þetta ferli ætla ég ekki að taka að mér hlutverk þess sem dregur úr þeirri von fólks, a.m.k. ekki akkúrat hér og nú. Þótt margt hafi tekist vel til í aðgerðum stjórnvalda hefur mér, líkt og ég nefndi áðan, þótt verulega skorta á það að ríkisstjórnin móti sér langtímasýn og geri áætlanir fram í tímann til þess að kljást við þær áskoranir sem við er að etja í þessum heimsfaraldri. Ég óttast að það sama muni gerast þegar hið versta er yfirstaðið og þá varðandi þau úrræði sem þarf að grípa til til þess að kljást við afleiðingar þess sem á undan er gengið. Á ég þá vitanlega við hvort tveggja, heimsfaraldurinn sjálfan og viðbrögð stjórnvalda við honum. Neyðarástand á borð við heimsfaraldur er áfall. Það er áfall fyrir þjóðina, það er áfall fyrir einstaklinga. Það er oft ekki fyrr en storminum léttir sem afleiðingar áfalla koma almennilega í ljós. Það er á ábyrgð stjórnvalda að sjá fyrir þær afleiðingar sem eru bæði mögulegar og líklegar og sem er jafnvel farið að bera á en að mínu mati hefur því lítill eða enginn gaumur verið gefinn enn þá. Því ætla ég að beina annarri spurningu til hæstv. ráðherra: Til hvaða ráðstafana ætlar ráðherra að grípa til að bregðast við afleiðingum þeirra áfalla sem heimsfaraldur og aðgerðir vegna hans hafa fyrir almenning í landinu? Þá á ég við sálfræðilegan stuðning og önnur slík úrræði. Stendur til að gera einhverja áætlun fram í tímann hvað þetta varðar í stað þess að vera sífellt að slökkva elda?

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni hér mjög góðar spurningar. Varðandi langtímasýn og það að vera með einhver plön þá er það oft þannig þegar við erum í viðbragðsástandi að við erum stöðugt með þá tilfinningu að við séum að slökkva elda, en svo getum við farið að byggja upp. Og það skal alveg viðurkennt að eftir því sem faraldurinn hefur tekið breytingum eftir því hvernig veiran hefur þróast þá höfum við verið meira og minna í þeirri stöðu. Við höfum hins vegar haldið hér gangandi - ef ég tek bara ríkisfjármálin sem dæmi þá er það meðvituð ákvörðun að halda ríkisfjármálunum gangandi í gegnum þennan faraldur. Síðan er það ljóst að faraldurinn kemur ójafnt niður á atvinnugreinum. Ef við tökum efnahagshrunið og svona, þegar koma kreppur af einhvers konar völdum eða hamfarir, í þessu tilviki er um að ræða heimsfaraldur, þá kemur það ójafnt niður á atvinnugreinum. Það er bara birtingarmyndin. Við þurfum að búa við samfélagslegar takmarkanir til að hemja útbreiðslu smita og þá er augljóst að atvinnugreinar sem tengjast ferðaþjónustu, veitingarekstri, samkomuhaldi, viðburðum, og menningu verða verst úti. Við höfum reynt eftir föngum að bregðast við því með efnahagslegum mótvægisaðgerðum. Og svo þegar við sjáum að við erum að komast út úr þessu - það er sannarlega von og birta í tölunum í því sem snýr að innlagnartíðni og meðallegutíma, að við, heilbrigðiskerfið, náum að ráða við þetta hér, og við sjáum það hjá öðrum þjóðum sem eru tveimur, þremur vikum á undan okkur í þessari bylgju að þar eru að fara í gang afléttingar - þá á ég von á að atvinnugreinarnar nái sér á strik. Svo erum við byrjuð að leggja drög í ráðuneytinu mínu, heilbrigðisráðuneytinu, að lýðheilsuáætlun og geðheilbrigðisstefnu og ákveðinni vinnu með heilbrigðisstofnunum til að taka utan um heilbrigðisstarfsfólkið okkar.

Virðulegi forseti. Ég vil bera fram þrjár spurningar til hæstv. heilbrigðisráðherra. Sú fyrsta: Ég vil spyrja ráðherrann hvort eða hvað hann hyggist gera til að mæta þeim mikla aðstöðumun sem landsmenn búa við eftir búsetu varðandi sýnatökur vegna mögulegs Covid-smits. Á fáum heilsugæslustöðvum eða héruðum er til að mynda boðið upp á hraðpróf, hvað þá PCR-próf, um helgar, t.d. á stórum þéttbýlisstöðum eins og Sauðárkróki og Blönduósi sem verða að sækja til Akureyrar. Fleiri mætti nefna sem eiga enn torsóttari og lengri leið að fara. Til að fækka smitum og komast fyrir þau er mikilvægt að þau séu greind sem fyrst. Nú þegar rýmka á reglur frekar og stytta tímann sem fólk heldur sig til hlés er þetta enn mikilvægara. Önnur spurning: Fyrir fólk sem er að glíma við krabbamein skipta vikur og jafnvel dagar máli fyrir farsælan bata. Þar á ekki síður við að fá sem fyrst greiningu til að komast í viðeigandi meðferð. Hvernig metur ráðherra stöðuna gagnvart krabbameinssjúklingum sem hafa þurft að sæta frestun aðgerða vegna þess hve Landspítali og starfsfólk hans er undirlagt af því að takast á við afleiðingar Covid-smita? Eru á borðinu aðgerðir til að tryggja betur stöðu krabbameinsveikra, ekki síst ef faraldurinn færist enn í aukana eða dregst frekar á langinn, ég tala nú ekki um ef þeim sem tala hér fyrir mestu tilslökunum í sóttvarnaaðgerðum yrði að ósk sinni? Þriðja spurning: Á meðal framlínufólks okkar í faraldrinum er starfsfólk grunn- og leikskóla sem hefur unnið lengi við afar erfiðar aðstæður en ekki alltaf fengið þá viðurkenningu sem það á skilið fyrir störf sín. Hyggst heilbrigðisráðherra ganga enn frekar í það ásamt mennta- og barnamálaráðherra að eiga frekara og beinna samtal við fulltrúa þessa fólks um aðstæður þess, áskoranir og úrlausnarefni, og sömuleiðis við íþróttahreyfinguna?

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Bjarna Jónssyni fyrir spurningarnar. Fyrsta spurningin sneri að þeim aðstöðumun sem er á landsbyggðinni gagnvart sýnatökum og það er rétt sem hv. þingmaður dregur hér fram að það getur verið langt á milli og það þarf að huga að því og bregðast við, skulum við segja. Það hefur líka reynt á mönnun á heilbrigðisstofnunum víðs vegar um landið þegar kemur að sýnatökum og heilsugæsluhluta þessara stofnana. Þær hafa brugðið á það ráð til að bregðast við þessu að semja við einkaaðila um að sinna sýnatökum með þeim og geta þá fært sig á milli staða til að bregðast við þegar slík staða kemur upp. Ég held að það hafi tekist bara nokkuð vel, alla vega í okkar síðasta samtali, en það hefur reynt á þennan þátt, það er rétt sem hv. þingmaður segir. Varðandi krabbameinsmeðferðir, greiningu og frestun aðgerða þá get ég ekki fullyrt um þá stöðu, ég myndi bara þurfa að kanna hver staðan er raunverulega á því. Samkvæmt minni bestu vitund hefur spítalanum tekist allvel að halda í horfinu en þetta er auðvitað mikið álag og það er ýmislegt sem lætur undan. En til að vera með einhverjar fullyrðingar þess efnis þá þyrfti ég að kanna stöðuna á þessum tiltekna þætti áður en ég fer að segja of mikið um það. Síðan um þetta virka samtal og álagið á skólana. Það er rétt sem hv. þingmaður kemur inn á, það hefur verið aukaálag núna í þessari miklu útbreiðslu smita á ýmiss konar starfsemi, ekki síst á skólana og auðvitað í gegnum allan faraldurinn, álag á kennara og leikskólana ekki síst sem hafa haft opið allan tímann. Ég hvatti til þess og veit að það hefur verið virkt samtal allan tímann og núna daglegt á milli skólamálaráðherra og skólayfirvalda. Það er margt í gegnum þennan faraldur sem hefur verið mjög jákvætt þegar kemur að því að halda uppi virku samtali og vinna þetta lausnamiðað og það hefur reynt mjög á skólana í þeim efnum.

Forseti. Hæstv. heilbrigðisráðherra. Ég þakka svörin og vona að ráðherra fylgi enn frekar eftir því sem út af stóð. Við höfum verið farsæl hingað til í aðgerðum stjórnvalda; í sóttvarnaaðgerðum, bólusetningum og öðrum ráðstöfunum sem þau hafa gripið til, svo lágmarka megi áhrif Covid-faraldursins á líf og heilsu fólks, en einnig við að lágmarka efnahagsleg og samfélagsleg áhrif faraldursins. Þar stóð forveri núverandi heilbrigðisráðherra, Svandís Svavarsdóttir, sig afar vel svo eftir var tekið þar sem líf og heilsa fólks var ávallt sett í fyrsta sæti. Það er mikilvægt að núverandi heilbrigðisráðherra feti áfram þá varfærnu slóð sem hann hefur að mörgu leyti gert og gott að heyra að hann leggi áherslu á að áfram verði fylgt ráðum sóttvarnalæknis. Samstaða þjóðarinnar hefur einnig skipt sköpum í því hvernig til hefur tekist. Við getum ekki boðið upp á það að viðkvæmasti hluti þjóðarinnar þurfi að loka sig af frá samfélaginu svo aðrir geti notið fulls frelsis til æðis og athafna, óháð lífshættu sem slíkt getur sett aðra í. Það eru ekki mannréttindi.

Hæstv. forseti. Það voru kannski í seinni umferð ráð til þess sem hér stendur og ég skal gjarnan ganga betur á eftir þeim upplýsingum sem út af stóðu og snúa m.a. að stöðu aðgerða, krabbameinsmeðferða. Síðan kom hv. þingmaður inn á forvera minn í starfi, hæstv. ráðherra Svandísi Svavarsdóttur, og ég get ekki tekið öðruvísi undir en að vera sammála hv. þingmanni. Ég hef tamið mér að taka áfram þá leiðsögn sem forveri minn í starfi setti. Ég legg áherslu á að það er mjög mikilvægt að við höldum áfram, ekki síst þegar líður á faraldurinn og önnur sjónarmið eru uppi og þrá um að fara að komast út úr þessu og umræðan fer að verða sterkari um afléttingar og þess háttar, að aðrir þættir skipti máli, að taka leiðsögn og leiðbeiningum okkar virtasta vísindafólks og sóttvarnalæknis og taka mið af hans tillögu.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir að flytja þinginu þessa skýrslu. Ég verð hins vegar að segja að skilaboðin sem koma frá ríkisstjórninni og ríkisstjórnarflokkunum um framhaldið eru óskýr, þversagnakennd og eiginlega ekki boðleg. Þar er ekki bara við heilbrigðisráðherra að sakast. Í nýlegri fréttaúttekt á Stöð 2 kom fram að mikill meiri hluti þingmanna Sjálfstæðisflokks efast um réttmæti harðra sóttvarnatakmarkana og þær eru svo sannarlega harðar í dag. Alls 12 af 17 þingmönnum flokksins styðja í raun ekki ríkisstjórnina í þessum málum og þar af eru þrír ráðherrar. Þetta er alveg magnað. Tólf stjórnarþingmenn, þar af þrír ráðherrar, eru ekki sammála þeim hörðu takmörkunum sem þeirra eigin ríkisstjórn setur á landsmenn. Varaþingmaður flokksins í Suðvesturkjördæmi leiðir skrúðgönguna og krefst afsagnar sóttvarnalæknis á milli þess sem hann reynir að koma í veg fyrir að börn verði bólusett. Við heyrum þessa þingmenn ítrekað tala gegn ákvörðunum eigin ríkisstjórnar. Þeir tala og tala en gera ekki neitt. Þessir 12 þingmenn, og þar af þrír ráðherrar, hafa raunverulega völd í þessu máli en þeir kjósa að beita því valdi ekki, hvorki við ríkisstjórnarborðið né sem þingflokkur. Þeir tala fallega og af innlifun um frelsi og mannréttindi og benda ítrekað á allsvakalegar afleiðingar af hörðum sóttvarnaráðstöfunum, félagslegar og andlegar afleiðingar, og tugmilljarða útgjöld ríkissjóðs. En það er ekki nóg að vera svalur á Twitter; að standa bara með frelsinu í orði en ekki í athöfnum er hræsni. Í stað þess að standa raunverulega með frelsinu var það hlutskipti Sjálfstæðisþingmanna í gær að sitja undir skömmum frá formanni fjárlaganefndar hér í þinginu, en þingmaður VG, hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, sakaði þá um upphrópanir og að byggja afstöðu sína á hugmyndafræði en ekki gögnum. Ég hef samúð með þessum mörgu þingmönnum Sjálfstæðisflokksins og er sammála þeim efnislega um mjög margt þegar kemur að faraldrinum. Það er orðið tímabært að endurhugsa nálgun okkar á sóttvarnir í ljósi vægara afbrigðis og bólusetninga, líkt og hv. þm. Diljá Mist Einarsdóttir sagði réttilega hér áðan. En ég get ekki skilið langlundargeðið í næstum tvö ár þar sem þetta er flokkur með völd. Ég myndi gjarnan vilja fá svör við því frá hæstv. heilbrigðisráðherra hvers vegna hann og forsætisráðherra tala um að sátt sé um þessar hörðu aðgerðir innan ríkisstjórnarinnar og ríkisstjórnarflokkanna þegar það er algerlega augljóst að svo er ekki. Og hvað finnst ráðherranum um að samráðherrar hans og þingmenn stærsta stjórnarflokksins bakki ekki upp þessar hörðu takmarkanir í ljósi þess að formenn ríkisstjórnarflokkanna og sóttvarnayfirvöld hafa ítrekað sagt að aðgerðirnar virki ekki nema um þær sé samstaða í samfélaginu? Það er nefnilega algerlega augljóst að sama hvort menn tala fyrir frelsi eða takmörkunum, hvort menn nálgast þetta út frá hugsjónum, mannréttindum, lýðheilsu, fjárhag ríkissjóðs eða þessu öllu saman, þá næst enginn árangur þegar þeir sem eiga að ráða för vilja stýra fleyinu í ólíkar áttir. Skaðar það ekki sóttvarnamarkmið ríkisstjórnarinnar, hæstv. heilbrigðisráðherra, að einstaka ráðherrar tali einbeitt, oft og opinberlega um og gegn eigin ákvörðunum?

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni Sigmari Guðmundssyni fyrir þessa umræðu hér og því sem hann varpar fram um skilaboðin. Skilaboð þurfa að vera skýr. Það snýr að jafnvæginu sem ég hef komið inn á áður í þessari umræðu, þetta vandasama jafnvægi á milli frelsis og takmarkana. Af hverju erum við að þessu öllu saman? Það sem mér finnst vinir mínir í ríkisstjórn gleyma þegar kemur að frelsinu er að horfa til þessa jafnvægis, sem er eðlilegt eftir því sem fram hefur undið í þessum faraldri og tölfræði farin að vekja okkur vonir um að við getum farið að létta takmörkunum í skrefum. En þá megum við ekki gleyma af hverju við erum að þessu öllu. Gefum okkur að við myndum aflétta öllu. Hvað myndi gerast? Þá myndi útbreiðsla smita verða meiri en við myndum ráða við í heilbrigðiskerfinu. Það liggur alveg fyrir þannig að það er bara ekki í boði. Horfum á okkar helstu sóttvarnaráðstafanir og þau tæki sem hafa virkað best hér og víða annars staðar, sem eru einangrun og sóttkví, til að hemja útbreiðslu. Ef þú gefur of mikið frelsi, ert ekki með almennar takmarkanir, þá fyllast þessi úrræði, eins og raunin hefur verið í þetta mikilli útbreiðslu, þetta eru 20.000 manns. Það kemur niður á allri starfsemi, þannig að þetta er alltaf jafnvægi. Þegar kemur að því að spyrja beint hvort að þetta sé ekki - ég skrifaði ekki hjá mér hvernig spurningin var orðuð beint en það er þessi sátt sem er mikilvæg. Við ræðum okkur til samstöðu í ríkisstjórn. Þegar koma síðan misvísandi skilaboð í framhaldinu. Auðvitað má fólk hafa ólíkar skoðanir, skárra væri það nú, en ég held að það sé aldrei gott og að það rugli umræðuna, það grefur undan þeim aðgerðum sem verið er að fara í vegna þess að samstaðan er mikilvæg. Ég segi það aldrei nógu oft að þegar búið er að ræða sig niður á niðurstöðu og taka ákvörðun þá er svo mikilvægt að því fylgi trú á að þetta sé það sem þurfi að gera, byggt á tillögum okkar helstu vísindamanna og sóttvarnalæknis, að við sameinumst um 

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra kærlega fyrir svarið. Mér fannst þetta áhugavert. Mér fannst áhugavert að heyra hann lýsa því að einstaka ráðherrar ríkisstjórnarinnar séu í raun og veru að grafa undan markmiðum þessarar sömu ríkisstjórnar. Það er eiginlega ekki hægt að skilja orð hans öðruvísi og maður þarf svo sem ekkert að fara í neinar túlkanir á því, hann sagði þetta nánast bara beinlínis og fullum fetum. Það sem ég er kannski að reyna að koma að í þessu er að ef ríkisstjórnin hefur á annað borð þá stefnu að hér eigi að vera harðar sóttvarnatakmarkanir, ég hef ákveðnar efasemdir og reyndar fara þær vaxandi með degi hverjum hversu umfangsmiklar þær eiga að vera í ljósi breyttrar stöðu, nýs afbrigðis og bólusetningar og annað, en ef menn eru búnir að tala sig niður á þessa niðurstöðu þá eru þeir að sjálfsögðu frjálsir skoðanna sinna. En það fylgir því alveg feikilega mikil ábyrgð að vera ráðherra í ríkisstjórn. Það fylgir því alveg feikilega mikil ábyrgð að vera hluti af hópi sem ber ábyrgð á því að þjóðin sé þó a.m.k. í einhverjum takti og í einhverri sátt við þau markmið og þær aðgerðir sem settar eru til að ná einhverjum árangri gegn þessari veiru. Mér finnst algjörlega með ólíkindum að það geti verið svona stór hluti ríkisstjórnarinnar, einn fjórði, og svona stór hluti ríkisstjórnarflokkanna sem talar beinlínis gegn þessum markmiðum. Ég myndi líka gjarnan vilja fá að vita, af því að við töluðum aðeins um aðkomu þingsins og við í Viðreisn höfum talað mikið um aðkomu þingsins og lagt til alls konar hluti í þeim efnum, hversu langt hæstv. heilbrigðisráðherra myndi vilja ganga í þeim efnum. Við myndum vilja að heilbrigðisráðherra, og eftir atvikum aðrir ráðherrar, mæti hér í þingið og rökstyðji þær ákvarðanir sem eru teknar þá fyrr um daginn á ríkisstjórnarfundi eða a.m.k. eins fljótt og auðið er og að samdægurs fylgi efnahagspakki. Af því að það er ekki bara þannig að við þekkjum það sem best gengur 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni þetta innlegg og þessa umræðu um það hvernig samstaðan virkar best. Ég held að það sé ekkert óeðlilegt við það að fólk hafi ólíkar skoðanir en við svona aðstæður þegar fjölmargir aðrir þættir fara kannski virka þyngri í umræðunni heldur en það að verjast veirunni, þegar við erum komin með mildari afbrigði og það eru vísbendingar um að það sé hægt að fara að aflétta, þá skiptir öllu máli tímasetningin á því og um hvað aðgerðirnar snúast. Ekkert okkar er sérfræðingur á því sviði né er fullvissa fyrir því heldur erum við hér að taka mið af tillögum sóttvarnalæknis. Það er ekkert óeðlilegt við að fólk hafi misjafnar skoðanir á því hversu hratt þetta megi gerast. Við erum bara í þeirri stöðu núna, og það er sú áhersla sem ég hef í þessu, hvað varðar heilbrigðiskerfið að við erum með Landspítala á neyðarstigi vegna þess að 200 manns eru í einangrun - og þar kemur að þessu jafnvægi á milli takmarkana og frelsis - og þá þurfum við að manna það. Það höfum við gert með fjölmörgum aðgerðum sem ég fór yfir áðan. Hversu hratt okkur tekst síðan að aflétta takmörkunum er síðan spurning en öll myndum við helst vilja fara bara til fyrra horfs og okkar venjulega daglega lífs og skárra væri það nú ef fólk hefði ekki skoðanir á þessu. En við megum bara ekki gleyma því að við þurfum að koma okkur í gegnum þetta þannig að heilbrigðiskerfið ráði við stöðuna dag frá degi. Það er megináherslan hér. Varðandi aðkomu þingsins þá hef ég komið inn á það fyrr í dag að ég tel sem mesta aðkomu þingsins æskilega. Þetta er hins vegar alltaf spurning um það á hvaða stað við erum í þessari viðureign, hversu hratt ákvarðanir þurfa að ganga og hvaða fyrirkomulag er á því hvernig við berum ákvarðanir undir þingið.

Frú forseti. Ég vil þakka fyrir þessa umræðu sem hér á sér stað. Hæstv. ráðherra. Þegar einstaklingur velur að gefa eftir frelsi fyrir aukið öryggi þá er hætta á að hann tapi hvoru tveggja. Við erum nú, tæpum tveimur árum eftir að Covid-19 lét fyrst á sér kræla, á þeim stað að við verðum að stíga til baka, hætta að nálgast mál eins og gert var þegar minni þekking var á veirunni, hætta að takmarka borgaraleg réttindi landsmanna, hætta að stórskaða rekstrarforsendur fyrirtækja. Þetta segir ég nú þegar fleiri liggja á spítala með Covid en vegna Covid. Þegar fyrsta ómíkron-afbrigði Covid-19 greindist hér á landi 1. desember sl. voru þegar komnar fram upplýsingar þess efnis að afbrigðið væri veikara en þau sem á undan komu. Síðan eru liðnar sjö vikur og heimurinn allur hefur áttað sig á því að afbrigðið leiðir af sér mun minni veikindi og þjóðir því farnar að stíga til baka hvað sóttvarnaþvinganir varðar. Stjórnvöld á Íslandi eru samt enn að velta því fyrir sér hvort þetta geti verið raunin, nú síðast á mánudaginn þegar sóttvarnalæknir sagðist ekki geta sagt til um hversu alvarlegt ómíkron-afbrigðið væri. Tregi stjórnvalda til að gefa eftir það ægivald sem þau tóku sér fyrir hartnær tveimur árum er mikill en við erum komin á þann stað að nú er mál að linni. Í þessu samhengi vil ég fá að leggja nokkrar spurningar fyrir hæstv. ráðherra, hef þær tvær í fyrri umferð og bæti við í þeirri seinni. Í fyrsta lagi vil ég spyrja hæstv. ráðherra hvort hugsanlegt sé að fjöldi fólks hafi verið sendur í einangrun að ósekju. Með skimun ferðamanna á landamærum var komist að því að stór hluti þeirra sem greindust smitaðir voru ekki með virkt smit. Virtust tölur sem voru aðgengilegar á upplýsingasíðu stjórnvalda, en eru þar reyndar ekki lengur, benda til að þetta ætti við um fjórðung þeirra sem greindust á landamærunum. Við skimanir innan lands hefur ekki verið gerður greinarmunur á virkum og óvirkum smitum heldur hafa allir verið settir undir sama hatt og allir sem greindir eru smitaðir settur í einangrun. Hví hefur þessari vísindalegu nálgun ekki verið beitt innan lands heldur bara á landamærunum? Sé hlutfallið það sama innan lands og á landamærunum þá má áætla að í dag séu á fjórða þúsund manns í einangrun án þess að vera með virkt smit. Ofan á allt annað er það auðvitað fullkomlega galið sé það raunin. Hæstv. ráðherra: Getur verið að á fjórða þúsund manns séu í einangrun án þess að vera með virkt smit? Í öðru lagi vil ég spyrja hæstv. ráðherra út í fyrirkomulagið um smitgát. Í gær var tilkynnt um að reglum um smitgát hefði verið breytt þannig að krafa um sýnatöku er felld niður en í staðinn var tímabil smitgátar lengt úr fimm dögum í sjö. Í frétt á vef Stjórnarráðsins segir að í minnisblaði sóttvarnalæknis til ráðherra hafi komið fram að af tæpum 16.500 einstaklingum sem sættu smitgát á fyrstu 16 dögum þessa árs greindust aðeins um 1% með Covid-smit í kjölfar prófs. Stór hluti þess hóps var börn á skólaaldri. 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Bergþóri Ólasyni mjög gott innlegg. Við erum sannarlega á þeim stað hér tveimur árum síðar með nýjar upplýsingar sem við liggjum í raun og veru yfir núna daglega og við erum að safna gögnum. Til að mynda hefur það komið fram að verið er að meta meðallegutíma sem skiptir miklu máli vegna þess að á þessum tímapunkti er enginn að setja á takmarkanir. Öll myndum við vilja aflétta. Við skulum alveg bara hafa það á tæru. Við göngum út frá því. Við viljum fá samfélagið okkar í fyrri takt. Það er þess vegna sem við og okkar helstu vísindamenn erum nú að horfa til þess hvernig þetta er lagskipt eftir aldri og hvernig meðallegutími er að virka. Ég þekki þessa umræðu á spítalanum um hvort fólk væri að smitast inni. Auðvitað þurfa tölurnar að vera skýrar en eftir sem áður, ef þú ert smitaðir af þessum sjúkdómi inni á spítalanum þá þarftu sérstaka umönnun. Það er bara tvöfalt álag á starfsmenn. Þannig er það. Helsta ástæðan fyrir því að við getum ekki tekið þessi skref mjög hratt núna í afléttingum, t.d. að aflétta öllum samkomutakmörkunum eða eitthvað því um líkt og segja bara: Þeir sem veikjast, þeir þurfa bara að leggjast inn og við tökum bara á móti þeim, er sú staða sem er uppi að við erum með hátt í 200 starfsmenn á spítalanum sem eru í einangrun og geta ekki sinnt starfinu. Þeir sem eru í sóttkví geta verið í vinnusóttkví og það er búið að létta aðeins á því og það er reyndar búið að létta á einangruninni. En þetta er staðan. Þetta höfum við náð að manna með fjölbreyttum lausnum eins og ég hef margoft farið yfir. Um leið og við náum tökum á þessari stöðu og náum fólki til baka og getum aflétt neyðarstigi á spítalanum og aflétt þar á undan neyðarstigi almannavarna þá getum við samhliða, eins og hv. þingmaður dró hér fram, dregið úr þessu, byggt á raungögnum um þetta 1% sem hv. þingmaður kom hér inn á. Þá getum við slakað á skimunum sem hafa verið mjög þungar, sérstaklega fyrir börn og unglinga vegna þess að fyrir börnin hefur það tekið fimm sinnum lengri tíma. Ég hef trú á því að þær tölur sem eru að birtast okkur muni gera okkur kleift í skynsamlegum skrefum að aflétta og ná jafnvægi og ná tökum á stöðunni. 

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið, en það hefði verið ágætt hefði hann svarað spurningunum, því að hæstv. ráðherra talaði í þrjár mínútur um allt annað en hann var spurður um. Ég ætla því að leyfa mér að ítreka spurningarnar og minna ráðherrann á að svara; hvort það geti verið að á fjórða þúsund manns séu í einangrun án þess að vera með virkt smit. Hvers vegna hefur þetta verið hanterað hvort með sínum hættinum á landamærum og innan lands? Og bara af því að hæstv. ráðherra kom inn á að 200 starfsmenn spítalans væru í einangrun, ef þessi hlutföll eru sambærileg meðal starfsmanna spítalans og voru á landamærunum væru 50 sem væri hægt að sleppa innan dagsins úr þeirri einangrun sem viðkomandi er í. Síðan kom hæstv. ráðherra ekkert inn á það sem ég spurði um varðandi smitgátarfyrirkomulagið, hvort það sé ekki íþyngjandi þannig að það sé óþarft og að ráðherrann hafi gleymt að gæta þar meðalhófs. Þessu til viðbótar vil ég fá að bæta við spurningu er snýr að því að ráðherra hefur orðið tíðrætt um að hann beri þá frumskyldu að verja líf og heilsu. Hvernig metur ráðherrann heildaráhrif aðgerða sinna með tilliti til þeirra sem verða fyrir afleiddum áhrifum af aðgerðum stjórnvalda? Eru áhrif á líf og andlega heilsu landsmanna tekin inn í myndina? Hvernig er það gert og hvar eru þau gögn aðgengileg? Eru áhrif á líf og heilsu þeirra sem verða fyrir því að mikilvægum lífsbætandi aðgerðum er frestað metin inn í myndina? Hvernig er það gert og hvar liggja þau gögn? Eru andleg áhrif á börn og unglinga vegna takmarkana tekin inn í myndina? Hvernig er það gert og hvar liggja þau gögn? Það skiptir máli, sérstaklega í ljósi þeirrar umræðu sem verið hefur hér í óundirbúinni fyrirspurn er snýr að rannsóknarskyldu ráðherra, að það liggi fyrir hvernig þessar ákvarðanir eru teknar, hvernig þær eru rökstuddar og að þingheimur geti skoðað og gagnrýnt þau plögg sem liggja þar að baki.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni þessar spurningar. Fyrst vil ég almennt segja um rannsóknarskylduna - já, við metum þetta í okkar ráðuneyti, þegar við fáum tillögur sóttvarnalæknis, út frá jafnræði og meðalhófi, á hvaða grunni tillögurnar byggja og hvaða árangri þær eiga að ná. Það er gert jöfnum höndum eftir því sem ákvarðanir eru teknar. Varðandi þá tölfræði sem hv. þingmaður kemur inn á, að fjórðungur sé ekki með virkt smit, þá er hv. þingmaður væntanlega að vísa í að prófin séu ekki öruggari en það.  Varðandi léttingu á sóttkví, breytingu á reglugerð um sóttkví og einangrun, þá voru þær ákvarðanir einmitt teknar með tilliti til meðalhófs og til að létta sérstaklega á sýnatökum barna og unglinga, það var gert. Varðandi tiltekna hópa og andleg áhrif, gagnvart börnum og unglingum, þá er haldið sérstaklega utan um það af hálfu landlæknis og síðan eru hópar í félagsmálaráðuneytinu og heilbrigðisráðuneytinu sem hafa vaktað stöðuna allan tímann. Það er mjög mikilvægt að við nýtum þau gögn áfram til að fara í skynsamlegar ráðstafanir byggðar á niðurstöðum úr þeirri vöktun. Auðvitað höfum við líka í gegnum allan tímann brugðist við með fjáraukalagafrumvörpum þar sem við höfum jöfnum höndum reynt að bregðast við stöðunni eins og hún hefur verið uppi hverju sinni.

Hæstv. forseti. Ég vil bara þakka fyrir þessa umræðu hérna og þær fjölmörgu spurningar, vangaveltur og sjónarmið sem hafa komið fram. Mér finnst umræðan hafa verið á þeim nótum að straumhvörf séu að verða í baráttu okkar í þessum faraldri, í þessu tveggja ára stríði okkar, í þeirri orrustu sem við höfum verið að heyja - sérstaklega í því stríði sem hefur staðið frá því í júlí ef við hugsum þetta í bylgjunum sem hafa gengið yfir og stökkbreytingu afbrigða. Ef við horfum til annarra þjóða og þeirra gagna sem er verið að vinna með þessa dagana um styttri meðallegutíma og lægri innlagnarhlutföll og áhrif þeirra sóttvarnaaðgerða sem við höfum beitt hingað til í þessari gjörbreyttu mynd í viðureigninni við ómíkron-afbrigðið, sem er mildara gagnvart veikindum, þá er orðið enn snúnara að takast á við þetta með hefðbundnum aðferðum. Mér finnst það hafa verið dregið mjög vel fram í dag. Staðan er þessi: Sú frumskylda að verja líf og heilsu hefur ekki farið frá okkur, sú frumskylda að tryggja heilbrigðiskerfið okkar sem hefur unnið undir miklu álagi í langan tíma, í þessi tvö ár. Í ljósi mikillar útbreiðslu smita hefur Landspítalinn verið færður upp á neyðarstig og til að samhæfa aðgerðir og vinnubrögð allra í heilbrigðisþjónustu erum við á neyðarstigi almannavarna. Meðan svo er þá verðum við öll, samfélagið, að hlaupa með og vinna með heilbrigðiskerfinu okkar og tryggja að þeir sem veikjast og þurfa á innlögn og umönnun að halda fái þjónustu og að við höldum annarri þjónustu sem mest óskertri. Þetta á við um fjölmarga aðra starfsemi og það hefur reynt verulega á. Það kom m.a. fram á fjölmörgum samráðsfundum sem við héldum hér, ráðherranefndarfundum með fjölmörgum aðilum úr samfélaginu og vísindafólki okkar, að þessi hefðbundnu úrræði og það að tempra og leyfa samfélaginu að ganga eins og hægt er, að finna þetta jafnvægi - að það væru að verða breytingar á því og til þess erum við að horfa núna. Þegar ég tala um aðrar þjóðir og samanburð við aðrar þjóðir þá erum við ekki á sama stað í bylgjunni og það þarf að meta líka. Við sjáum til að mynda í Bretlandi að þar er búið að aflétta nánast öllum takmörkunum og hefðbundnum úrræðum. Við sjáum það í Danmörku og Noregi, sem hafa verið með viðlíka takmarkanir og við, að þar er verið að stíga frekari skref til afléttingar. Þannig að: Já, ég sé það, virðulegi forseti, hér núna að ef allt þróast með þessum hætti þá verðum í færum til að létta á en það verður að gera skynsamlega, í skrefum, og það verður að taka mið af stöðunni í heilbrigðiskerfinu. Við verðum að byrja á því að ná spítalanum niður af neyðarstigi almannavarna og svo getum við farið að horfa til bjartari tíma.

Frú forseti. Við erum hér að ræða frumvarp til laga um styrki til rekstraraðila veitingastaða sem hafa sætt takmörkunum á opnunartíma undanfarin tvö ár. Ég held að það sé algerlega ljóst að staðan í þessari atvinnugrein heilt yfir hefur verið bæði erfið og íþyngjandi. Þetta eru aðilar og staðir sem hafa þurft að sæta miklum takmörkunum, ýmist þurft að loka fyrr eða verið gert að loka algerlega ásamt því að fjöldatakmarkanir hafa verið þar eins og annars staðar. En að þessu sögðu, af því að við erum að ræða þetta mál hér í dag, þá var brugðist við og segja má að við höfum stigið ákveðin skref hér á mánudaginn og erum að halda áfram og þetta er innlegg okkar í það verkefni að bregðast við þeirri stöðu sem blasir við þessum fyrirtækjum. Ég held samt sem áður að ekki nokkur maður, atvinnurekandi eða annar, geri þá kröfu að það tap sem hefur orðið á síðustu tveimur árum fáist að fullu greitt til baka. Þetta tiltekna mál er mjög mikilvægt. Það sýnir að mínu viti að við séum að bregðast við og ætlum að koma til móts við þessi fyrirtæki og þessa atvinnugrein af krafti. En að því sögðu vil ég jafnframt segja það, og ég hef heyrt það í umræðum sem voru hér fyrr í dag og ég held að félagar mínir í efnahags- og viðskiptanefnd og aðrir sem hér hafa talað séu sammála því, að nefndin mun taka þetta til meðferðar hjá sér og rýna þetta vel. Þarna eru a.m.k. tvö atriði sem ég myndi vilja að yrðu skoðuð og ígrunduð vel. Ég ætla að fara yfir þau hér á eftir. En ég vil kannski áður en ég geri það segja að mér hefur fundist, í umræðum almennt þegar talað er um þessi fyrirtæki og þessa atvinnugrein, að hún sé einhvern veginn flokkuð neðar eða sett á lægri stall en aðrar atvinnugreinar. Ég veit ekki hvort það er vegna eðlis þessara fyrirtækja eða þeirrar þjónustu sem þau veita. Ég vil segja að á bak við þessi fyrirtæki eins og önnur eru fjölskyldur og einstaklingar sem hafa unnið mikið, lagt allt undir í sinn rekstur, í sitt fyrirtæki, til þess að halda því gangandi. Það er af þeirri ástæðu sem ég vil leggja til að ákveðin atriði í þessu máli séu tekin til skoðunar. Fyrst vil ég nefna, af þessu tveimur atriðum, að við fjölluðum á mánudaginn um frestun á staðgreiðslu opinberra gjalda sem er, má segja, eitt af fyrstu skrefunum til að bregðast við þeirri stöðu sem við stöndum frammi fyrir. En í skilyrðum fyrir úrræði í þessu tiltekna frumvarpi er sagt í 4. gr. að rekstraraðili þurfi að uppfylla öll skilyrðin, sem eru fimm, en í 4. tölulið er það orðað með þeim hætti að rekstraraðili sé ekki í vanskilum með opinber gjöld, skatta eða skattsektir. Eðlilega geri ég engar athugasemdir við það en ég held að það sé rétt að fá túlkun á þessu atriði, hvort þeir aðilar eða þau fyrirtæki sem nýta sér þetta frestunarmál og eru, má segja, að ýta á undan sér gjalddögum, teljist í vanskilum með opinber gjöld eða ekki. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við tökum þetta til umræðu í efnahags- og viðskiptanefnd og skoðum þetta vel og fáum mjög skýr svör hvað þetta varðar vegna þess að ég tel að fjölmörg fyrirtæki muni nýta sér frestun á staðgreiðslu opinberra gjalda og þá myndu þeir sömu aðilar falla á því skilyrði í frumvarpinu. Ég held að það sé ekki hugmyndin og sé ekki ætlunin, ef svo má segja. Hitt atriðið kemur svolítið að því sem ég nefndi hér áðan varðandi það að hluti þessara fyrirtækja eru litlar krár eða öldurhús eða hvað það nú er kallað, ekki stórir veitingastaðir. Ég ætla að leyfa mér að segja að fjölmargir úr þessum hópi hafa haft samband við mig og þetta eru, að ég tel, fyrirtækin eða aðilarnir sem eru búnir að skera alla fitu hjá sér, eru komnir inn að beini. Það er búið að hliðra til með starfsfólk og annað og þetta eru fjölskyldurnar sem standa vaktina sjálfar og ástæðan er einföld. Þetta eru staðirnir sem hafa þurft að sæta miklum takmörkunum, hafa þurft að stytta opnunartíma og hafa hreinlega ekki haft burði til þess að vera með starfsfólk í vinnu. Og þá komum við að 5. gr., sem er fjárhæðin. Ég verð bara að leyfa mér að segja, virðulegur forseti, að ég hef ákveðnar áhyggjur af þeim lið og það er annað mál sem ég mun óska eftir að nefndin skoði vel, þ.e. að greidd sé ákveðin upphæð fyrir hvert stöðugildi hjá rekstraraðila. Ég hef áður velt því upp í þessari pontu hvort ekki sé rétt að miða við eitthvað annað, ætla ég að leyfa mér að segja. Ég hef nefnt hér fastan rekstrarkostnað eins og leigu, hita og rafmagn o.s.frv. Það er að mínu viti önnur leið sem mætti skoða í þessu sambandi. Hvort það er hins vegar rétta leiðin, því get ég ekki svarað hér og nú. En ég tel að það sé algerlega þess virði að taka það til skoðunar og mögulega einhverja aðra leið sem kann að vera þarna úti. Ég held líka að við getum kannski litið til þeirra aðgerða sem nágrannaþjóðir okkar hafa beitt vegna þess að þetta er ekkert einsdæmi. Það erum ekki bara við, hér á okkar góða Íslandi, sem erum að bregðast við með þessum hætti gagnvart þessum fyrirtækjum. Að þessu sögðu, virðulegur forseti, þá held ég að ég sé búinn að fara yfir þau atriði sem ég vildi tiltaka í þessari ræðu minni. Ég legg áherslu á það aftur að það er mjög mikilvægt að efnahags- og viðskiptanefnd taki málið, leggist vel yfir það og vandi mjög vel til verka vegna þess að málið er mjög brýnt.

Virðulegi forseti. Við ræðum hér frumvarp sem er liður í því að takast á við heimsfaraldur. Ég tek glaður þátt í þessari umræðu þar sem ég hef tækifæri til þess hér á hinu háa Alþingi. Það er einmitt svona sem hlutirnir ganga fyrir sig. Við eigum að fá þessa umræðu hér. Ég ætla því að nýta mér umræðuna til að koma á framfæri nokkrum sjónarmiðum sem ég hef og hafa komið til mín, og sem þeir sem eru að takast á við afleiðingar faraldursins í rekstri sínum og störfum hafa komið á framfæri. Ég tel vera mikilvægt að við á Alþingi höfum þessi sjónarmið í huga, að hv. efnahags- og viðskiptanefnd hafi þau í huga þegar hún fjallar um málið og að hæstv. ríkisstjórn hafi þau í huga þegar hún ákveður frekari frumvörp sem ég vænti að séu á leiðinni og séu í undirbúningi. Þetta frumvarp snýst í grunninn um styrki til rekstraraðila veitingastaða sem hafa sætt takmörkunum á opnunartíma. Útgangspunkturinn í efnahagsaðgerðum vegna atvinnulífsins í gegnum þennan faraldur hefur kannski verið að þeir sem hafa sætt takmörkunum af hálfu hins opinbera fái það einhvern veginn bætt. Ég hef heyrt hér í dag að það hefur verið umræða um hvort það eigi að heita bætur eða styrkir. En hvað um það. Ég vil byrja á því að taka undir orð hæstv. utanríkisráðherra, sem flutti þetta mál fyrir hönd fjármála- og efnahagsráðherra, um að mikilvægt sé að víkka gildissvið þessa frumvarps út fyrir veitinga- og gististaði í flokki IV, ekki bara í flokki III heldur flokki IV. Svo er mikilvægt að huga að frekari úrræðum fyrir lítil og meðalstór ferðaþjónustufyrirtæki víða um land. Áður en ég fer nánar út í það af hverju þessi atriði eru mikilvæg þá vil ég koma svolítið inn á það af hverju við erum með þessar stuðningsaðgerðir og fyrir hverja þær eru. Það er nú þannig að ef við viljum vaxa til velferðar verður að vera öflugt atvinnulíf hér og fólkið í landinu þarf að hafa atvinnu. Þannig verða verðmætin til. Við erum í stórum samkeppnisheimi í ferðaþjónustunni og þessum þjónustugreinum um að fá fólk í heimsókn til okkar og skapa þannig verðmæti úr veittri þjónustu. Nú þegar liðið hafa tvö ár í heimsfaraldri með mjög ströngum sóttvarnatakmörkunum hefur það vissulega haft gríðarlega mikil áhrif á rekstur fyrirtækja. Það hefur leitt til þess að starfsfólk þessara fyrirtækja hefur t.d. ekki fengið neina yfirvinnu eða aukavinnu sem það hafði kannski treyst á vegna útgjalda við rekstur á heimili sínu. Ég vil benda á að starfsfólk í þjónustugeiranum er alla jafna ekki mikið hálaunafólk og á því kannski ekki mikinn sparnað, þannig að hver króna sem kemur inn til heimilisins skiptir máli og mun meira máli en hjá okkur sem vinnum hjá hinu opinbera á ágætislaunum og höfum fengið þau algjörlega án vandræða. Allt sem hefur áhrif á rekstur þjónustufyrirtækjanna, sérstaklega í ferðaþjónustu, hefur gríðarlega mikil áhrif á tugþúsundir einstaklinga sem starfa hjá þessum fyrirtækjum, sem reka heimili, eru að koma undir sig fótunum. Margt af þessu fólki er að stofna til heimilis og annað slíkt. Það skiptir því mjög miklu máli fyrir okkur sem samfélag að tryggja að þessi fyrirtæki nái að starfa sem mest án raskana til þess að það verði áfram sem minnstar raskanir inni á heimilum fólksins. Þetta er gríðarlega mikilvægt. Þau fyrirtæki sem hafa vissa markaðslega stöðu og þekkingu verða líka að vera til staðar þegar ferðamönnunum verður gert kleift að koma hingað. Þegar þeir sýna áhuga á að koma hingað þurfum við að hafa einhverja þjónustu til þess að veita þeim. Það þarf að vera eitthvað sem þeir þekkja og einhverjir sem þekkja markaðinn til að taka á móti þeim og veita þeim þjónustu sem þeim líkar vel við og þeir skila áfram. Það er gríðarlega mikilvægt. Það fólk sem lent hefur í því að fara á hlutabótaleið, jafnvel að fara á atvinnuleysisbætur um tíma, vera á lágum launum yfir tveggja ára tímabil, má örugglega flest hvert alls ekki við því að vera sagt aftur upp núna, að fá enn eina uppsögnina. Það lærðum við eftir fjármálahrunið. ASÍ upplýsti það líka á opnum fundi efnahags- og viðskiptanefndar á dögunum að þau teikn væru aftur á lofti að þeir sem lentu eftir svona áfall; tekjufall, atvinnumissi og annað slíkt, á atvinnuleysisskrá þyrftu gríðarlega mikinn stuðning, virknistuðning, til að komast af atvinnuleysisskrá og út í atvinnulífið. Þó að fólk hafi fullan vilja til þess að fara aftur út í atvinnulífið hefur það bara ekki orku til þess. Það er hluti af áhrifum þessa faraldurs og við megum ekki ýta undir það. Því er gríðarlega mikilvægt að við hjálpum litlum og meðalstórum þjónustufyrirtækjum um allt land í ferðaþjónustunni, hvort sem það eru veitingastaðir, gistiheimili eða afþreyingarfyrirtæki, að hafa þetta starfsfólk í vinnu fram á vorið þegar við væntum þess að hér komi blómlegri tímar í ferðaþjónustunni og ferðamennirnir fari að koma til okkar aftur. Þá verðum við að hafa öflugt og gott starfsfólk. Við höfum hjálpað þessum fyrirtækjum að lifa til dagsins í dag og ef við hjálpum þeim með einhvers konar viðspyrnustyrkjum og ráðningarstyrkjum á lokametrunum í baráttunni til að þau þurfi ekki að segja upp starfsfólki sínu eða, eins og hv. þm. Ágúst Bjarni Garðarsson kom inn á í ræðunni hér á undan, að veittir séu styrkir út á hvert stöðugildi, eða hvaða leið sem við förum, þá erum við að fjárfesta svo ekki þurfi að segja upp fólki, svo við höfum það til staðar. Fyrirtækin geta þá í samningum við starfsfólkið þjálfað það, undirbúið skyndihjálparnámskeið, gæðanámskeið og annað slíkt, farið í markaðssetningu og undirbúið ferðaþjónustuna til að taka á móti gestum. Það er gríðarlega mikilvægt að koma í veg fyrir að fólk fari ekki inn á félagslegt kerfi eins og atvinnuleysisbætur eða annað slíkt sem verður svo erfitt fyrir það að komast út úr. Það er gríðarlega mikilvægt og því styð ég þetta frumvarp. Ég styð orð hæstv. ráðherra um að útvíkka þurfi þetta fyrir flokk IV, veitinga- og gistihús, af því að það er raunveruleikinn fyrir utan höfuðborgina. Hér í höfuðborginni erum við kannski meira að horfa á stóru veitingastaðina sem eru reknir sem slíkir. Á landsbyggðinni eru þetta miklu frekar gistiheimili sem eru svo með veitingastað. Þetta eru svo mismunandi aðstæður og ólíku saman að jafna. Það þarf að horfa til þess. Svo erum við líka með lítil og meðalstór afþreyingarfyrirtæki sem við þurfum að horfa til. Ég vænti þess að frumvarp sé í smíðum hjá stjórnvöldum og að þau komi með það til þingsins. Ég bið hv. efnahags- og viðskiptanefnd að hafa þessi sjónarmið öll fyrir framan sig í vinnunni fram undan. Ég held að þetta skipti gríðarlega miklu máli. Við viljum trúa því að við séum á lokametrunum í þessum faraldri. Tekjurnar byrja að koma inn í vor og að fullu um mitt sumar. Þá mun verða mun meira að gera. Við þurfum á fyrirtækjunum að halda fram að því og við þurfum að hjálpa þeim að vera til staðar. Þetta er sameiginlegt verkefni og það skal enginn segja að þessi stuðningur sé bara til eigenda fyrirtækjanna, síður en svo. Frekar vil ég þakka eigendum fyrirtækjanna fyrir að vera enn þá til staðar, fyrir að hafa staðið í fæturna og hafa tekið þátt í þessu verkefni með okkur. Stuðningur stjórnvalda hefur skipt sköpum, trúi ég, og hefur orðið til þess að samfélagið í heild hefur ekki orðið fyrir meiri áhrifum en raun ber vitni. Að lokum vil ég koma inn á það að mesti stuðningurinn er náttúrlega að við ræðum sóttvarnaaðgerðirnar og hvernig við getum aflétt þeim og komið fyrirtækjunum í sem eðlilegastan rekstur og samfélaginu í sem eðlilegast horf. Það er kannski hægt að hafa tilmæli um persónulegar sóttvarnir og um að fyrirtækin tryggi visst öryggi, sem ég hef trú á að þau geri. Þau vita hvernig starfsemin er best varin og hvernig öryggi starfsfólksins og gestanna er tryggt. Ef fyrirtæki hugar ekki að öryggi gesta sinna og starfsfólks mun rekstur þess fyrirtækis ekki ganga lengi. Við eigum því alveg að þora að sleppa ábyrgðinni yfir til þeirra og haga sóttvarnaaðgerðum þannig að þær hafi sem minnst áhrif á rekstur fyrirtækjanna og sem minnst áhrif á daglegt líf fólks sem er oftar en ekki á lágum launum. Við höfum heyrt það frá BSRB og ASÍ að þetta eru mikið til innflytjendur, ungt fólk og einstæðir foreldrar sem lenda hvað verst í þessu. Þetta eru tugþúsundir manna og við þurfum og munum eiga eftir að þurfa að takast á við þessar áskoranir sem þessar raskanir hafa haft, mjög lengi eftir að faraldrinum lýkur. Því vildi ég koma hér og benda á þetta heildarsamhengi og segja hvað það skiptir miklu máli að við festum okkur ekki í litlum tæknilegum atriðum eða einhverjum krónum til eða frá. Við þurfum að standa með litlum og meðalstórum þjónustufyrirtækjum á þessum lokametrum þannig að þau verði til staðar fyrir okkur sem samfélag í vor þegar eðlilegt líf hefst á ný.

Virðulegur forseti. Ég kem hingað upp til að lýsa ánægju minni með að þetta frumvarp skuli vera komið fram. Það var á hæstv. utanríkisráðherra að heyra í vikunni að vænta mætti tillagna til stuðnings veitingageiranum sem líður mikið fyrir skerðingar á opnunartíma. Það eru þó ekki bara skerðingar á opnunartíma og lokanir sem hafa mikil áhrif heldur einnig hræðsla fólks við sækja þá staði sem þó eru opnir vegna hræðslu við að smitast. Því eru aðgerðir brýnar og nauðsynlegar. Ég kem af svæði sem hefur farið verulega illa út úr kórónuveirufaraldrinum, svæði sem hefur þurft að upplifa mikið atvinnuleysi og sér ekki fyrir endann á því þótt talsvert hafi dregið úr því. T.d. má rekja 40% af efnahagsumsvifum svæðisins til flugstöðvarinnar og afleiddra starfa tengdra henni. Það gefur því augaleið að samdrátturinn á því sviði kemur sér afar illa, bæði fyrir fyrirtæki og fjölskyldur. Allar aðgerðir sem geta ýtt undir og stutt við atvinnurekstur eru því fagnaðarefni. Hins vegar þykir mér kúnstugt að mikið af því sem verið er að gera núna er gert í miklum flýti og án nokkurs aðdraganda. Fjárlög gerðu ráð fyrir að allt yrði í himnalagi. Túristarnir myndu bara streyma til landsins og ekki þyrfti að gera ráð fyrir vinnumarkaðsúrræðum eða stuðningsúrræðum af neinu tagi. En vegna þess að veiran er viðsjárverður andstæðingur hefur annað komið í ljós. Einhverra hluta vegna hafði ég gert ráð fyrir að einhverjar sviðsmyndir yrðu teiknaðar upp þar sem gert væri ráð fyrir ýmiss konar útkomum eða niðurstöðum. Hvað ef? Hvað ef spá um fjölda ferðamanna rætist ekki? 100.000 ferðamenn sem koma ekki minnka tekjur um 26 milljarða. Við sjáum tölfræðilega vinnu hjá Landspítalanum og sóttvarnayfirvöldum og spár fyrir bjartsýnar og svartsýnar útkomur. Engin slík sviðsmyndagreining virðist vera á borði ríkisstjórnarinnar, a.m.k. kemur slík greining ekki fram í nýsamþykktum fjárlögum. Slík vinna hefði auðveldað okkur vinnuna. Þess í stað erum við sífellt að samþykkja eitthvað í einhverju óðagoti sem býður upp á að mistök verði gerð og að einhverjir falli milli skips og bryggju. Það má m.a. nefna að við frumvarpið var strax flutt breytingartillaga um að flokkur IV yrði með í þessu á sama hátt. Þá hafði ekki verið gert ráð fyrir flokki IV í því frumvarpi sem við vorum að vinna með í byrjun vikunnar um frestun á gjalddögum. Það er greinilega verið að vinna þetta með miklu hraði. Það verður efnahags- og viðskiptanefndar að rýna þau skilyrði sem sett eru í frumvarpinu og veita umsagnaraðilum tækifæri til að lýsa sinni skoðun á því. Ég vil einnig nota þetta tækifæri og lýsa áhyggjum mínum af sviðslistafólki sem virðist ekki eiga í nein hús að venda. Margt af því starfar sem einyrkjar úti á markaði og þarf að harka frá degi til dags með ótryggar tekjur. Þegar lokað hefur verið fyrir allt tónleikahald, leiklistarsýningar og aðrar uppákomur stendur þessi hópur utan garðs, er tekjulaus og sér enga lausn á sínum málum. Það er því bráðnauðsynlegt að staða hans sé skoðuð og komið til móts við hann með einhverjum hætti. Virðulegur forseti. Þetta frumvarp gengur nú til efnahags- og viðskiptanefndar að aflokinni 1. umr. og þörf á því að þar fái það nauðsynlega og efnislega úttekt og verði til hagsbóta fyrir þá hópa sem mest þurfa á því að halda.

Frú forseti. Sú umræða sem hefur átt sér stað hér í dag, ég hygg að ég hafi náð að fylgjast með henni að stærstu leyti, um þetta frumvarp um styrki til rekstraraðila veitingastaða sem hafa sætt takmörkunum á opnunartíma, hefur verið mjög gagnleg. Ég ætla ekki að nota orðið ánægjuleg en hún hefur verið málefnaleg. Fram hafa komið, bæði frá stjórnarþingmönnum og þingmönnum stjórnarandstöðunnar, ágætar ábendingar og ég hygg að efnahags- og viðskiptanefnd muni fara yfir þær. Mér finnst þetta minna á það þegar við vorum að kljást við að smíða stuðningsúrræði á fyrstu mánuðum þessa ömurlega faraldurs og hvernig okkur tókst hér á þingi sameiginlega, stjórn og stjórnarandstöðu, að vinna saman að úrræðum. Auðvitað greindi okkur á um einstakar útfærslur o.s.frv., en allir voru með réttan fókus að því leyti að menn vildu grípa til aðgerða eins fljótt og hægt væri. Það verður að segjast eins og er að þegar farið er yfir það sem gert hefur verið þá getum við verið þokkalega sátt þegar kemur að efnahagslegum stuðningsaðgerðum, hvort heldur er við heimili eða fyrirtæki. Það er a.m.k. mat sérfræðinga Efnahags- og framfarastofnunar OECD sem gáfu íslenskum stjórnvöldum, og þar með talið auðvitað þingmönnum sem unnu að þessum stuðningsaðgerðum, þá einkunn að brugðist hefði verið djarflega við efnahagslegum afleiðingum kórónuveirunnar en um leið sveigjanleika beitt í aðgerðum. Þegar við fjöllum um frumvarp af þessu tagi, um stuðning ríkissjóðs við einstakar atvinnugreinar, í þessu tilfelli veitingarekstur, er vert að hafa í huga að ekkert samfélag, og það skiptir engu máli hversu öflugt efnahagslífið er í grunninn, fær staðist til lengri tíma ef komið er í veg fyrir efnahagslega starfsemi borgaranna, ef komið er í veg fyrir að verðmætin séu sköpuð. En við höfum tekið þá ákvörðun, í baráttu við það sem var í upphafi hættuleg veira, að draga úr verðmætasköpun og lama hluta viðskiptalífsins. Við höfum talið það réttlætanlegt, a.m.k. fram til þessa þó að orðin séu sterk rök fyrir því að sú réttlæting sé ekki í gildi núna, að í varnarbaráttu sé aðalatriðið að verja líf og heilsu þjóðar og síðan að taka hraustlega til hendinni að glíma við þau efnahagslegu áföll sem því fylgja. Þessi barátta er auðvitað ekki án kostnaðar en því miður er hluti kostnaðarins dulinn og verður illa metinn og aldrei til fjár. Hann hefur komið fram en mun líklegast einnig koma fram á næstu árum. Við eigum erfitt með að átta okkur á því hvaða áhrif veirufaraldurinn og þær sóttvarnaaðgerðir eða takmarkanir sem settar hafa verið á hafa t.d. á geðheilbrigði þjóðarinnar. Ég hygg að í þessum þingsal muni þurfa að ræða þau mál sérstaklega og einstakir þingmenn hafa vakið athygli á því. Og einhvern kostnað eigum við líka eftir að sjá vegna takmarkana þegar um almenna lýðheilsu er að ræða. Við sem samfélag höfum ákveðið að leggja þyngri byrðar - þá er ég að tala um efnahagslegar byrðar, ég er ekki að tala um heilsu heldur efnahagslegar byrðar - á ákveðna hópa samfélagsins. Síðustu vikur eru það fyrst og fremst eigendur og starfsmenn öldurhúsa og veitingastaða sem hafa þurft að sætta sig við að hreinlega loka starfsemi og/eða sæta svo miklum takmörkunum að það er eiginlega ekki hægt að ætlast til þess að menn haldi áfram rekstri að óbreyttu. Hér áður, ef við förum lengra aftur í tímann, voru það auðvitað fleiri aðilar sem þurftu að axla þessar byrðar fyrir okkur, allt frá rakarastofum og hárgreiðslustofum til líkamsræktarstöðva o.s.frv. og þá er auðvitað ónefndur sá skaði sem ýmsir aðrir hafa orðið fyrir vegna almenns samdráttar í eftirspurn eftir þjónustu þeirra. Ekki hafa listamenn heldur farið varhluta af skertu atvinnufrelsi. Það er því eðlilegt og sanngjarnt að við sameiginlega, í gegnum sameiginlegan sjóð okkar, ríkissjóð, komum til móts við þessa aðila, að við með einum eða öðrum hætti reynum eftir bestu getu að bæta a.m.k. það fjárhagslega tap sem við höfum gert þeim að sæta með takmörkunum á starfsemi þeirra. En slíkar stuðningsaðgerðir, eins og við erum að ræða um hér, eru ekki bara til að dreifa byrðunum aðeins meira á okkur öll, að við tökum þátt í þessu verkefni og látum ekki fámennan hóp, starfsmenn og eigendur ákveðinna fyrirtækja bera byrðarnar, heldur að við komum þeim til aðstoðar. Það er ekki síður mikilvægt að hafa það í huga þegar við ræðum þetta frumvarp og þegar við ræðum aðrar stuðningsaðgerðir sem við þurfum að taka afstöðu til hér á næstu dögum og hugsanlega vikum, ég vona að það verði ekki mánuðir, að við erum með slíkum aðgerðum að verja framleiðslugetu samfélagsins. Við erum að tryggja innviðina. Við erum að tryggja hugvitið, þekkinguna og framtaksþróttinn sem einkennir íslenskt samfélag. Við vitum að öflugt viðskiptahagkerfi er auðvitað forsenda þess að okkur takist að byggja upp öflugt samfélag og góð lífskjör og er forsenda þess að við getum rekið hér velferðarkerfi sem við getum verið stolt af. Ég vildi segja þetta, frú forseti, í þessari umræðu. Ég get farið í einstaka liði í þessu frumvarpi. Ég tek undir þá gagnrýni sem kom fram fyrr í dag að þrepin hér eru fullbrött, höggið sem menn verða fyrir særir ákveðna réttlætiskennd. Fyrirmyndirnar eru auðvitað til staðar í þeim aðgerðum sem við höfum þegar samþykkt og hafa að mestu skilað gríðarlega góðum árangri en ég get upplýst að það kom til umræðu í efnahags- og viðskiptanefnd hvort menn ættu, í stað þess að vera með svona þrep í tekjufalli, í þessu tilfelli 20% og 60%, að beita einfaldri línulegri nálgun, þ.e. að styrkurinn sem menn hefðu rétt á yrði í hlutfalli við tekjurnar en það kæmu ekki svona högg. Mér til mikillar ánægju voru það m.a. þingmenn Samfylkingarinnar sem bentu á þetta, t.d. Jóhann Páll Jóhannsson, og ég tek undir þá gagnrýni vegna þess að það er akkúrat gagnrýni sem ég hef sett fram, m.a. á þrepaskipt tekjuskattskerfi einstaklinga. Ef þessi röksemd, og ég tek undir hana, á rétt á sér - þ.e. gagnrýnin á að þrepaskiptingin sé óeðlileg hér og það sé betra að vera með línulegt fall eins og félagi minn, hv. fyrrverandi þingmaður, Smári McCarthy, benti á og ég tók undir í sjálfu sér en við gátum ekki breytt því - þá gildir það sama um útfærslu þegar kemur að tekjuskattskerfi einstaklinga. En ég ætla nú ekki að fara út í það. Frú forseti. Ég vona að það takist að vinna þetta frumvarp hratt og vel í efnahags- og viðskiptanefnd og ég heyrði það á þeim nefndarmönnum, bæði frá minni og meiri hluta, sem hér hafa tekið til máls að það verði mjög góð samstaða í nefndinni þó að menn geti greint á um einstaka útfærslur o.s.frv. Menn vita það, eins og hefur gerst áður á undanförnum mánuðum í þessari baráttu, að menn hafa borið gæfu til þess að taka höndum saman og jafnvel sætt sig við að ná ekki öllu sínu fram.

Frú forseti. Ég ætla ekki að bresta á með langri ræðu. Ég vil taka undir það sem hefur komið fram hér öðru hverju í dag, að svo virðist sem ríkisstjórnin sé að gleyma mikilvægum hópi fólks. Um er að ræða listafólk, sviðslistafólk, allan sviðslistageirann sem hefur orðið fyrir ofboðslegu tekjufalli á síðustu tveimur árum og ekki bara sviðslistafólk heldur líka allan þann afleidda geira sem starfar með sviðslistafólki. Þá er ég að tala um allan tæknigeirann. Ég hafði af því fregnir í desembermánuði að við fyrstu þrengingu, við fyrstu takmarkanir sem urðu í desember, varð einn og sami aðilinn, sem leigir út græjur og annast það og annast hljómflutning og að hlutirnir nái að berast, af 20 milljóna bókun á einni helgi. Þetta eru svakaleg tekjuföll og mér brá svolítið að sjá á þeim ríkisstjórnarfundi þegar komið var út og þetta tilkynnt að í rauninni værum við enn þá á þeim stað að hugsa eingöngu um að auka við starfslaunasjóðina. Það er auðvitað góðra gjalda vert af því að það eru líka einstaklingar þarna í hagkerfinu sem geta leitað þangað. En félögin sem reka t.d. leikhús, sem hýsa leiksýningar, óhagnaðardrifin félög, Leikhópurinn Lotta, Tjarnarbíó, leikfélög hringinn í kringum landið - jafnvel Leikfélag Reykjavíkur er félagsskapur og af því að þetta er óhagnaðardrifinn félagsskapur þá ná þau ekki inn í það styrkjafyrirkomulag sem við höfum búið til. Ákveðið var að fara í sérstakan stuðning við Leikfélag Reykjavíkur sem slíkt en aðrir hópar hafa lent algjörlega á milli þessi tvö ár. Ég hef heyrt bæði hjá þeim og í veitingageiranum að það sem gæti komið til aðstoðar þar, fyrir utan það sem er verið að gera hérna, og ætti að smíða eitthvað sambærilegt og er núna verið að gera fyrir veitingastaðina, sé að endurvekja hlutastarfaleiðina. Hvers vegna? Jú, af því að það var það úrræði sem nýttist langsamlega best á þessum síðustu tveimur árum. Það var það úrræði sem var sótt mest í, nýttist best og var ekki með svona ofboðslega flóknum og erfiðum skilyrðum. Það var virkilega verið að vinna í því að láta það ganga upp og þurfti auðvitað að slípa það til. Listafólk lenti margt hvert í vandræðum í samskiptum við Vinnumálastofnun. En ég hef heyrt að í veitingageiranum myndi þetta koma í veg fyrir t.d. miklar uppsagnir strax um næstu mánaðamót. Ég vil tala fyrir þessari leið almennt fyrir báða þessa hópa, bæði sjálfstæðu hópana, sviðslistafólkið, og fyrir veitingageirann, að við endurvekjum hlutabótaleiðina. En varðandi sviðslistafólkið og afleiddar greinar þá þurfum við að gefa þeim tækifæri líka, veita þangað styrki til þess að þau hverfi ekki þegar okkar eðlilega líf kemur aftur, ef svo má segja. Ég held að við viljum ekki standa uppi eftir þessa tveggja ára baráttu með snauðara samfélag þar sem listir og menning hafa orðið algjörlega undir. Ég vænti þess að við getum í þessari vinnu reynt að auka við gildissviðið, mögulega þannig að það taki til fleiri hópa, eða koma með einhvers konar breytingartillögur þannig að við séum ekki bara að beina þeim inn í eitthvert umsóknarferli inn í starfslaunasjóðina eins og menntamálaráðherra talaði um. Að öðru leyti styð ég að sjálfsögðu tilgang frumvarpsins sem við erum að fjalla um í dag en geld eins og áður sagði varhuga við að við höfum þetta of þröngt og flókið og útilokum aðra hópa sem eru að verða fyrir verulegu falli. Að lokum vil ég segja að ég kallaði eftir alvöruaðgerðum varðandi geðheilsu þjóðarinnar og hef verið óþreytandi þessi tvö ár að benda á að raunverulegar aðgerðir, líkar þeim sem við erum að horfa á hér, hafa í rauninni ekki komið fram enn þá. Hér eru nefnd einhver geðheilsuteymi og svona en ég velti fyrir mér hvar stóru fundirnir séu þar sem þríeykið kemur og ræðir um andlega líðan þjóðarinnar. Við erum strax byrjuð að fá niðurstöður rannsókna varðandi andlega heilsu ungs fólks sem hrakar mjög, andlega heilsu vinnandi fólks, sérstaklega á lágum launum, sem hefur hrakað mjög o.s.frv. Að lokum, við þessa umræðu, varðandi styrki til rekstraraðila veitingastaða sem hafa sætt takmörkun á opnunartíma, minni ég bara á þetta: Við getum ekki og megum ekki skilja þennan þátt eftir.

Frú forseti. Mig langaði bara í lokin að þakka fyrir þá umræðu sem hér hefur verið í dag, sem hefur verið gagnleg. Ég vildi nefna sérstaklega þá viðbótarinnspýtingu sem menningar- og viðskiptaráðherra kynnti í síðustu viku þar sem eru, að mig minnir, til viðbótar 380 millj. kr. inn í ýmiss konar sjóði handa menningargeiranum. En það er vissulega rétt þegar kemur að óbeinum áhrifum, þ.e. fyrirtækjunum sem halda viðburðina, tækjafyrirtækin o.s.frv., að þau falla ekki beint undir þetta. Þau ættu þó með óbeinum hætti líka að njóta góðs af því, þ.e. þegar hægt er að halda fleiri viðburði, sem við getum síðan ekki alltaf gert vegna takmarkana. En við höfum sömuleiðis tilkynnt um framhald lokanunarstyrkja og um þau áform að halda áfram með viðspyrnustyrki, ekki þá sem við erum að ræða hér heldur almennt. Þessi fyrirtæki ættu að falla undir þá ef þau uppfylla skilyrðin, sem ég geri ráð fyrir að mörg þeirra geri. Mig langar síðan að taka undir það sem hv. þm. Helga Vala Helgadóttir kom fram með og fleiri hafa komið inn á í dag, það sem snýr að geðheilsu þjóðar og umræðu um þann þátt málsins, sem er nefnilega líka að vernda heilsu og líf landsmanna allra. Það eru oft töluvert óáþreifanlegri þættir. Það er erfiðara að festa fingur á því með beinum hætti. Það er erfiðara að telja þá og mæla en Covid-smit, veikindi o.s.frv. Við vitum líka að það kemur seinna fram. Ég vildi bara hafa nefnt það hér þótt það snúi ekki beint að þessu frumvarpi. En allt snýst þetta nú einhvern veginn um Covid, sama hvað hér er rætt um. Ég myndi fagna því mjög að það væri meira svigrúm í umræðu um þann þátt málsins vegna þess að hann skiptir okkur öll ofboðslega miklu máli og hefur þegar áhrif og mun hafa áhrif og þarf að vera hægt að ræða út frá ýmsum sjónarmiðum. Ég vil að öðru leyti þakka fyrir umræðuna hér í dag og óska nefndinni góðs gengis með þinglega meðferð.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka staðgengli hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra fyrir þessa yfirferð. Hæstv. ráðherra sagði að haldið yrði áfram með viðspyrnustyrkina. Ég vil fá að spyrja, af því að þetta eru nýjar upplýsingar fyrir mér, hvenær þetta var ákveðið, hve lengi þeir verði áfram í gildi og til hvaða fyrirtækja þeir muni þá taka. Er þetta eitthvað sem hefur verið ákveðið nýlega á ríkisstjórnarfundi? Og hvenær kemur þá þingmál um þetta hingað inn í þingið? Mér þætti fróðlegt að heyra svör við því.

Frú forseti. Það liggur ekki fyrir frumvarp um það úrræði. Ég talaði áðan um þau áform. Þetta er eitt af því sem rætt var örlítið í samhengi við frumvarpið á föstudaginn var og svo núna og er eitt af því sem hagræni hópur Stjórnarráðsins er að skoða. Hvernig það frumvarp myndi líta út nákvæmlega og fyrir hvaða tímabil eða hver skilyrðin yrðu liggur ekki fyrir í dag. Sú vinna er í gangi og má gera ráð fyrir að það skýrist á allra næstu dögum. Það hefur ekki verið tekin ákvörðun um það heldur er það einn þeirra þátta sem skoðaðir eru þegar kemur að stuðningi vegna þeirra ráðstafana sem nú eru, þ.e. sóttvarnaráðstafana og efnahagslegra viðbragða vegna þeirra. Bæði frumvarpið síðan á föstudag, sem nú er orðið að lögum, og það sem við fjöllum um hér, eru sértæk og snúa að ákveðnum geirum. Við sögðum það á föstudaginn var og sú vinna hefur verið í gangi þessa viku, samtal við þá geira og skoðun og greining á þeirri stöðu sem mögulega yrði þá almennara úrræði en ekki bundið við veitingageirann til að mynda, eins og við höfum verið að fjalla um hér.

Frú forseti. Ég þakka fyrir þessi svör. Eins og ég kom inn á í ræðu í dag er einmitt mikilvægt að feta ákveðinn gullinn meðalveg milli hins almenna og hins sértæka. Við viljum ekki að úrræði séu of almenn og að verið sé að nýta fjármuni illa inn í geira sem ekki þurfa á þeim að halda. En við viljum heldur ekki sníða aðgerðirnar þannig að þær séu svo sértækar að fyrirtæki sem virkilega þurfa á stuðningi að halda og eru lífvænleg, eða væru það undir ögn venjulegri kringumstæðum, falli einhvern veginn milli skips og bryggju í stuðningsaðgerðum stjórnvalda. Ég fagna því að það séu uppi hugmyndir um að framlengja viðspyrnustyrkina í einhverri mynd. Þetta eru auðvitað furðulegir tímar sem við lifum á, en ég kalla eftir eins miklum fyrirsjáanleika og unnt er að veita rekstraraðilum þarna úti og þá frekar skýrum áætlunum um það hvað stendur nákvæmlega til að gera. Mér finnst ankannalegt að hæstv. fjármálaráðherra sé ekki á meðal okkar í dag núna þegar þessar stóru og mikilvægu aðgerðir, sem skipta mjög miklu máli fyrir mjög marga í samfélaginu, eru til umræðu hér á löggjafarsamkundunni og í undirbúningi í ráðuneyti hans. En ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin.

Frú forseti. Ég held að við séum í raun sammála um að vilja klára þetta verkefni þannig að við gerum það sem gera þarf, einmitt til þess að horfa ekki á eftir fyrirtækjum og störfum, á eftir starfsfólki. Þetta er vonandi á lokametrunum eftir allt sem á undan er gengið. Það er í raun það sem þessi vinna gengur út á, að vera viss um að við séum að styðja þá sem sannarlega þurfa á stuðningi að halda, það er vinnan sem er í gangi núna. Ég reyni að skilja það að fólk sakni fjármálaráðherra mjög mikið í þessari umræðu, en þótt málin séu stór og flókin þá leyfi ég mér að halda því fram að sú sem hér stendur ráði líka fullkomlega vel við að kynna þau og leysa, mæla fyrir þeim og svara fyrir þau, sem er jú hugmyndin með staðgengli. Að lokum þakka ég aftur fyrir þessa umræðu og við munum koma með mál og kynna þau um leið og þau fæðast. Það styttist mjög í að við getum svarað þessum spurningum og aukið fyrirsjáanleika gagnvart fyrirtækjum almennt þannig að þau geti mátað sig við það, sérstaklega þau fyrirtæki sem sannarlega þurfa á stuðningi að halda þessa lokametrana.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir þingsályktunartillögu um uppbyggingu geðdeilda en að tillögunni stendur þingflokkur Samfylkingar. Tillagan orðast svo: „Alþingi ályktar að fela heilbrigðisráðherra að hefja vinnu við að tryggja bætta aðstöðu fyrir geðsvið Landspítala og geðdeild Sjúkrahússins á Akureyri. Skipaður verði starfshópur fagfólks og hagsmunaaðila, þ.m.t. notenda og aðstandenda þeirra, sem annist frumathugun, þarfagreiningu og húsrýmisáætlun vegna verksins, beri saman ólíka kosti og leggi fram tillögur að staðsetningu og stærð. Tryggt verði að nýr húsakostur mæti kröfum nútímans um mannúðlega, framsækna og fjölbreytta geðheilbrigðisþjónustu, þ.m.t. lyfjalausa geðdeild. Starfshópurinn leggi greinargerð sína og tillögur fyrir ráðherra eigi síðar en 1. júlí 2022.“ Þessari þingsályktunartillögu svipar til þeirrar sem lögð var fram á síðasta löggjafarþingi en hefur þó verið útvíkkuð eftir ábendingar og snertir nú einnig starfsemi geðdeildar Sjúkrahússins á Akureyri. Með tillögunni er lagt til að ráðist verði í markvissan undirbúning að uppbyggingu húsnæðis fyrir geðheilbrigðisþjónustu Landspítala og Sjúkrahússins á Akureyri, en húsakostur beggja sviða er með öllu ófullnægjandi. Brýnt er að samhliða uppbyggingu nýs Landspítala við Hringbraut verði geðsviði spítalans fundinn fullnægjandi húsakostur sem tekur mið af þörfum fólks sem glímir við geðrænar áskoranir sem og að geðdeild Sjúkrahússins á Akureyri, sem er eina sérhæfða geðdeildin utan höfuðborgarsvæðisins, verði einnig búinn fullnægjandi og nútímalegri húsakostur. Starfsemi geðsviðs Landspítala fer einkum fram í gömlu byggingunni við Hringbraut sem og á Kleppi, eldgömlu byggingunni við Elliðaárvog. Húsnæðið við Hringbraut er byggt á áttunda áratugnum eftir byggingarreglugerðum þess tíma en starfsemin á Kleppsspítala hófst árið 1907. Landssamtökin Geðhjálp hafa ítrekað bent á að húsnæðið við Hringbraut sé um margt óhentugt fyrir starfsemina, þannig sé til að mynda ekki gert ráð fyrir útisvæðum fyrir þá sem eru í vistun á lokuðum deildum og í gæslu vegna veikinda sinna. Húsnæði Klepps er jafnframt úr sér gengið og hugmyndafræðin að baki aðstöðunni gamaldags og á skjön við nútímakröfur um mannúðlega meðferð sjúklinga sem glíma við geðrænar áskoranir. Í úttekt landlæknis á geðsviði Landspítala frá 2013 kemur fram að ástandi húsnæðis sé víða ábótavant og það standist ekki nútímakröfur. Húsbúnaður sé úr sér genginn, skortur sé á viðtalsherbergjum og óæskilegt fyrir þennan viðkvæma sjúklingahóp hve mörg legurýmanna séu í tvíbýli. Þá telji starfsmenn niðurlægjandi fyrir sig og sjúklingana að vinna og dvelja í niðurníddu umhverfi. Landlæknir kemst að þeirri niðurstöðu í úttektinni að gera þurfi nauðsynlegar úrbætur á húsnæði og húsbúnaði geðsviðs sem fyrst. Ég ítreka að um er að ræða úttekt landlæknis á geðsviðinu frá árinu 2013 eða fyrir átta, níu árum síðan. Síðan þetta var sagt hefur lítið breyst í þessum efnum og sat húsakostur geðsviða eftir í þeirri húsnæðisuppbyggingu sem nú stendur yfir á Landspítala og er það miður. Nefnd Evrópuráðsins um varnir gegn pyndingum hefur sett tiltekin viðmið um hvað þurfi að hafa í huga þegar veitt er meðferð á lokuðum geðdeildum. Þar er lögð áhersla á að öruggt en jafnframt hlýlegt umhverfi sé einn nauðsynlegra þátta til að mæta grunnþörfum við umönnun sjúklinga. Umhverfi sem er bjart, rúmgott og hreinlegt hefur almennt jákvæð áhrif á líðan og hegðun sjúklinga. Þetta er ekki aðeins mikilvægt fyrir sjúklingana heldur einnig fyrir starfsfólk. Að sama skapi er mikilvægt að einstaklingar sem dveljast á lokuðum deildum geðheilbrigðisstofnana hafi tök á að njóta útiveru með einhverjum hætti, a.m.k. í eina klukkustund á dag ef ástand þeirra leyfir. Hafa verður í huga að þegar einstaklingar hafa verið sviptir frelsi sínu fyrir tilstilli hins opinbera og hafa ekki sjálfir tök eða forræði á að taka ákvarðanir um þessi atriði er varða nærumhverfi þeirra og grunnþarfir, er mikilvægt að tryggt sé að þessi atriði séu til staðar, að tryggt sé að þeir sem eru frelsissviptir komist hluta úr degi út undir bert loft. Getur hið gagnstæða beinlínis haft verulega neikvæð áhrif á heilsu einstaklinga. Hvað varðar húsnæði geðdeildar Sjúkrahússins á Akureyri þá er rétt að vísa til úttektar embættis landlæknis frá því í desember 2012, fyrir tíu árum, þar sem m.a. segir að aðstaðan á legudeild geðdeildar sé óviðunandi og óforsvaranleg til lengri tíma litið. Í ársskýrslu sjúkrahússins fyrir árið 2020 segir að legudeild geðdeildar sé enn í því húsnæði sem tekið var í notkun 1986 og að þrátt fyrir vissar endurbætur sem gerðar hafi verið á húsnæðinu hin síðari ár standist húsnæði legudeildar ekki nútímakröfur. Ljóst má því vera að aðgerða er þörf. Frú forseti. Við erum eftirbátar nágranna okkar á Norðurlöndum. Víða á Norðurlöndum hafa verið stigin mikilvæg skref á undanförnum árum í átt að mannúðlegra og heilnæmara umhverfi fyrir sjúklinga sem glíma við geðrænar áskoranir. Í því samhengi má nefna geðsjúkrahúsið í Vejle í Danmörku sem var opnað árið 2017 í nýrri byggingu þar sem öll innanhússhönnun tekur mið af viðurkenndum áhrifum umhverfis og húsakosts á geðheilsu. Einnig er vert að skoða þá uppbyggingu sem nú á sér stað við Bispebjerg-spítalann í Kaupmannahöfn og réttargeðdeildina á Sct. Hans í Hróarskeldu. Löngu er orðið tímabært að stigin verði sams konar skref á Íslandi og starfsemi geðsviðs Landspítala og geðdeildar Sjúkrahússins á Akureyri fundinn húsakostur þar sem er bjart, vítt til veggja og hátt til lofts og í umhverfi sem býður upp á útiveru og hreyfingu. Við vitum jú öll hvað útivera, súrefni og hreyfing skiptir gríðarlega miklu máli fyrir andlega heilsu okkar, þá ekki síst fyrir þennan sjúklingahóp sem þarna er frelsissviptur. Því er lagt til að heilbrigðisráðherra skipi starfshóp fagfólks og hagsmunaaðila, þar með taldir notendur og aðstandendur þeirra, sem vinni frumathugun, þarfagreiningu og húsrýmisáætlun vegna verksins og skili af sér greinargerð um mitt ár 2022.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur og meðflutningsmönnum fyrir þessa tillögu sem ég styð heils hugar. Fyrir örfáum misserum samþykkti þing Evrópuráðsins ályktun um að binda endi á nauðung í meðferð geðheilbrigðismála í Evrópu. Byggði ályktunin á skýrslu sem unnin var fyrir þingið um stöðu þessara mála í Evrópu og nauðsynlegar úrbætur. Í skýrslunni kom m.a. fram að beiting nauðungar og annarra þvingunarúrræða í geðheilbrigðismálum fari vaxandi í Evrópu og breytingar á löggjöf sem ætlað hefur verið að draga úr slíkri nauðung hafi ekki haft tilskilin áhrif í framkvæmd. Orsökin er rakin til viðhorfa og menningar sem reiðir sig á stjórnun og meðferð einstaklinga sem eru hugsanlega taldir hættulegir sjálfum sér eða öðrum. Vísan til hættu á ofbeldi af hálfu þessara einstaklinga virðist vera ríkjandi réttlæting fyrir valdbeitingu í geðheilbrigðismálum og það þrátt fyrir að rannsóknir hafi hvorki leitt í ljós sérstök tengsl á milli geðraskana og ofbeldis né sýnt fram á gagnsemi valdbeitingar til að koma í veg fyrir að fólk valdi sjálfu sér eða öðrum skaða. Þvert á móti hafa félagslegar rannsóknir leitt í ljós að beiting þvingunar við meðferð geðraskana hafi verulegar neikvæðar afleiðingar fyrir þá einstaklinga sem beittir eru slíku valdi. Ýmiss konar meðferðir gegn vilja viðkomandi, svo sem þvinguð lyfjagjöf, eru nefndar sem sérstaklega skaðlegar andlegri velferð einstaklingsins. Þá eru ónefndar siðferðislegar spurningar í tengslum við hugsanlegar og varanlegar líkamlegar afleiðingar slíkra meðferða. Þá hafi beiting nauðungar fælandi áhrif á fólk sem forðist jafnvel að leita sér aðstoðar af ótta við að verða beitt slíkri nauðung. Þennan vítahring þarf að rjúfa. Ályktaði þingið í kjölfarið að geðheilbrigðiskerfi í Evrópu þurfi að endurhugsa, m.a. út frá alþjóðlegum skuldbindingum aðildarríkjanna, svo sem samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks, og í samræmi við siðfræði lækninga og virðingu fyrir mannréttindum og sjálfsákvörðunarrétti fólks. Í skýrslunni er farið yfir ýmsar leiðir sem hægt er að fara til þess að koma alfarið í veg fyrir að beita þurfi nauðung gagnvart fólki með geðraskanir. Er í kjölfarið skorað á aðildarríki að stefna að heilbrigðiskerfi algerlega lausu við nauðung og þvinganir. Á meðal þeirra skrefa sem lagt er til að ríkið taki í þessa átt er að þróa framtíðarsýn um róttæka fækkun tilfella þar sem nauðung er beitt í samstarfi allra hlutaðeigandi og þá sérstaklega einstaklinga með geðraskanir og þjónustuveitendur. Lagt er til að ríkin þrói áhrifaríka og aðgengilega stuðningsþjónustu fyrir einstaklinga í andlegum erfiðleikum, þar á meðal örugg og stuðningsrík úrræði fyrir fólk til að ræða hugsanir um sjálfsskaða og sjálfsvíg. Þróa þarf og fjármagna rannsóknir á úrræðum án þvingunar, setja það fjármagn í forvarnir og snemmtæka greiningu geðraskana og snemmtæk úrræði án þvingunar, sér í lagi fyrir börn og ungt fólk, án fordóma. Berjast þarf gegn staðalímyndum um fólk með geðraskanir og narratívu um ofbeldi og fólk með geðraskanir með vitundarvakningu, með þátttöku allra sem hafa aðkomu að slíkum málum, þar með talið þjónustuveitendum, fjölmiðlum, löggæslu og almenningi til viðbótar við fólkið sjálft sem upplifað hefur geðraskanir. Endurskoða þarf námskrá á öllum námsstigum með það fyrir augum að tryggja að þær séu í samræmi við samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Berjast þarf gegn útilokun og útskúfun fólks með geðraskanir með því að tryggja því aðgang að viðeigandi félagslegri þjónustu, húsnæði og atvinnu. Að lokum er lagt til að veita aðstandendum fólks með geðraskanir bæði félagslegan og fjárhagslegan stuðning til að koma til móts við álag og áskoranir sem fylgja úrræðaleysi fyrir fólk með geðraskanir. Allt eru þetta skref sem þarf að stíga í þá átt að hætta alfarið að neyða fólk til að þiggja meðferð eða loka það inni vegna geðraskana. Ég styð þá þingsályktunartillögu sem hér er rædd en ég hvet stjórnvöld til þess að líta til framtíðar við alla vinnu við uppbyggingu geðdeilda og tryggja að ný og endurbætt úrræði séu í samræmi við þær alþjóðlegu skuldbindingar sem við höfum undirgengist, einkum samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks og nútímaleg viðhorf til geðraskana og fólks með geðraskanir.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna sem var býsna góð. Mig langaði aðeins að koma inn á þetta með þvingaða lyfjagjöf. Það er í raun ótrúlegt að þeir sem glíma við geðrænar áskoranir á Íslandi eigi enga möguleika á að komast einhvers staðar undir læknishendur á deildum, þ.e. í innlögn á lyfjalausum deildum, árið 2022. Vissulega geta lyf hjálpað í einhverjum tilfellum og ég ætla ekki að segja að svo sé ekki. En margir hafa greint frá því að lyfin hafi í raun hægt á bataferlinu, að þau hafi unnið gegn markmiðunum vegna þess að sú sjálfsbjargarviðleitni að reyna að komast í gegnum sjúkdóminn, í gegnum einkennin sem eiga sér stað, tímabundið mögulega og án þess að fá utanaðkomandi lyf, sé lömuð meðan á mikilli lyfjagjöf stendur. Hvergi á Íslandi er hægt að fá þessa þjónustu undir vökulu auga heilbrigðisstarfsfólks eins og þekkist annars staðar á Norðurlöndum og víða um heim, víða um Evrópu. Þar er hægt að óska eftir þjónustu heilbrigðisstarfsfólks, af því að þú vilt jú að þess sé gætt að þú fáir umönnun og slíkt, án þess að þú gangist undir það að vera mögulega neyddur til að taka inn lyf sem þú vilt ekki taka. Við höfum heyrt fjölmargar frásagnir af mjög erfiðri upplifun fólks sem hefur beinlínis fengið vanvirðandi meðferð í slíkum aðstæðum. Ég held að við verðum að leggja höfuðáherslu á að koma á laggirnar a.m.k. einni slíkri deild á Íslandi.

Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir að benda einmitt á þetta. Ég rak sérstaklega augun í þetta í tillögunni og það gladdi mig mjög þar sem það er mjög stórt skref og mikilvægt í þá átt að bjóða fólki upp á aðstoð á eigin forsendum. Ég held að það sé lykilatriði í allri þessari þróun að hugsa þessa hluti út frá forsendum einstaklingsins sem glímir við geðraskanir og þá er í beinni mótsögn að beita nokkurs konar þvingun eða nauðung. Þó að mér finnist það segja sig sjálft þá sýna rannsóknir það líka að slík beiting nauðungar og þvingunar hefur öfug áhrif, hefur slæm áhrif á bata fólks fremur en góð. Það kemur kannski svolítið á óvart að þróunin hafi ekki verið hraðari í geðheilbrigðismálum af því að það er orðið ansi langt síðan við áttuðum okkur á því að það að beita einhvern þvingun eða nauðung er ekki besta leiðin til að ná til hans. Það er bara mannlegt eðli. Þetta eru, held ég, úrræði sem er beitt af hugmyndaleysi og úrræðaleysi og jafnvel skorti á hugmyndum um það hvaða öðrum leiðum er hægt að beita. Svipað hefur gerst í þróun almennra mannlegra samskipta og t.d. barnauppeldis þar sem á árum áður þótti eðlilegt að beita þvingunum og nauðung vegna þess að okkur datt ekkert annað í hug. En nú höfum við áttað okkur á því að það er ekki vænlegt til að styðja fólk í því að ná fullum tökum á hæfileikum sínum og verða það besta sem það getur orðið.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir seinna andsvar. Þar leyndist þetta lykilatriði, að við séum í þessari uppbyggingu á forsendum notandans en ekki kerfisins. Þess vegna leggjum við svo mikla áherslu á það í þessari þingsályktunartillögu að í starfshópnum, sem við vonumst til að heilbrigðisráðherra kalli saman - þó að tímaramminn riðlist eitthvað er aðalatriðið að við hefjum verkið - séu sérfræðingar en það er alveg jafn mikilvægt að í þeirri vinnu séu fulltrúar þeirra sem nota þjónustuna og fulltrúar aðstandenda þeirra. Það er fólkið sem þekkir hvernig við getum þjónað hagsmunum þeirra sem þurfa að dvelja um lengri eða skemmri tíma á lokuðum deildum. Geðheilbrigðismálin í heild sinni eru í miklum ólestri á Íslandi. Aðstæður þeirra sem starfa í geiranum eru ekki góðar og þess vegna verður líka lítil fjölgun, bæði í hópi geðlækna og geðhjúkrunarfræðinga, sem leiðir svo aftur til þess að loka þarf rýmum, biðlistar lengjast og þess háttar. Ég óttast að rekja megi þá ákvörðun að skilja geðsviðin út undan, við þessa ofboðslega miklu og dýru uppbyggingu á Landspítala við Hringbraut, til undirliggjandi fordóma í kerfinu. Það virðist sem geðheilbrigðismálin séu olnbogabarn og mæti alltaf afgangi. Það er ekkert samræmi milli þess fjármagns sem fer í geðheilbrigðismál og hlutdeildar slíkra einstaklinga í sjúklingahópnum. Ég held að við þurfum að fara að horfa allt öðrum augum á þessa stöðu, þennan hluta heilbrigðis til framtíðar.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur fyrir samtalið. Það vekur einmitt furðu hvað það þykir sjálfsagt enn þann dag í dag að tala um að alltaf þurfi að vera einhver nauðung í glímu fólks við geðraskanir, að ekki sé hægt að koma alveg í veg fyrir slíkt. Þegar fólk talar þannig þá finnst mér það svolítið missa sjónar á því að ástæðan fyrir því að við beitum nauðung er ekki sú að það sé góð lausn og ekki sú að slíkt leysi nokkurn vanda eða tryggi bata eða árangur í einu eða neinu heldur grípum við til þeirra úrræða vegna þess að við vitum ekki hvað við eigum að gera, vegna þess að við höfum ekki aðra lausn. En nú er það orðið þannig á árinu 2022, sem betur fer, að við höfum heilmikið af tækjum. Við höfum heilmiklar rannsóknir, við höfum lausnirnar. Við vitum hvernig á að gera hlutina öðruvísi. Það að við skulum ekki gera það er kannski skortur á hugarfarsbreytingu. Það er oft erfitt að ná hugarfarsbreytingu inn í þá hægvirku vél sem samfélagið er að mörgu leyti. Í þessu samhengi má t.d. nefna skort á vilja ríkisstjórnarinnar til að fjármagna eigin áætlanir um að bjóða fólki upp á sálfræðiþjónustu sem ætla má að komi í veg fyrir frekari vandamál á síðari stigum. Flestar þeirra lausna sem eru í boði sem valmöguleiki á móti því að fara í þvinganir snúast um að grípa einstaklinga miklu fyrr, löngu áður en kemur að því að örvæntingin er orðin svo mikil og úrræðaleysið að grípa „þurfi“ til slíkra úrræða. Við getum alveg fundið aðrar leiðir.

Frú forseti. Húsbúnaður úr sér genginn, mygla í veggjum, snjóar inn á sjúklinga og starfsfólk, fólk þarf að deila herbergi með ókunnugum, allt að sex saman sem deila sturtu og salerni. Svona lýsa tveir geðlæknar, Halldóra Jónsdóttir og Lára Björgvinsdóttir, ástandinu á geðdeildum Landspítala í grein sem birtist í Fréttablaðinu í fyrra. Við skulum bara gefa þeim orðið, með leyfi forseta: „Einnig að það er ekki lengur pláss fyrir alla þá starfsemi sem geðþjónustan rúmar. Engin áætlun er til um endurnýjun á húsakosti geðþjónustu Landspítala. Húsakosturinn eins og hann leggur sig hefur ekki fengið viðeigandi viðhald í gegnum tíðina og því fylgir ýmiss konar vandi, til dæmis snjóar inn á sjúklinga og starfsfólk í vetrarveðrum og mygla hefur greinst í sumum húsanna, nokkuð sem seint telst heilsubætandi. Þjónusta við sjúklinga hefur liðið fyrir þetta ástand. Aðstaðan í húsunum stenst engan veginn nútímakröfur. Deildirnar eru þröngar og hafa fá önnur viðverurými en herbergi sjúklinga.“ Og Halldóra og Lára halda áfram: „Á hverju ári leggjast að meðaltali 1.200 einstaklingar inn á geðdeildir Landspítala og sumir hverjir oftar en einu sinni. Flestir þurfa þeir að deila herbergi með ókunnugu fólki. Það finnst mörgum skiljanlega erfitt og treysta sér jafnvel ekki til þess. Deila þarf sturtu og salerni með fleira fólki (oft 4--6) með tilheyrandi smithættu en sjúkrahússýkingar eru alvarlegt vandamál á öllum spítalanum, líka á geðdeildum. Í geðdeildarhúsinu við Hringbraut er aðeins eitt sjúklingaherbergi með sér baðherbergi. Á aðeins einni deild í húsinu fá allir inniliggjandi einbýli, en þar deila tveir salerni og sturtu. Á endurhæfingargeðdeildum á Kleppi þar sem fólk dvelur að jafnaði lengur eru vissulega fleiri einbýli en þar deila allir inniliggjandi sjúklingar baðherbergi með öðrum. Aðstaða til afþreyingar er af skornum skammti, helst sjónvarp, hugsanlega handavinna eða spil. Aðstaða til útiveru er enn bágbornari og í sumum tilfellum er ekki hægt að hleypa fólki út svo dögum skiptir þar sem ekki eru örugg svæði til útiveru. Hefur geðdeildin fengið ákúrur vegna þess frá pyntinganefnd Evrópuráðsins, sem telur þetta réttilega brot á mannréttindum. Við fullyrðum bæði út frá reynslu og rannsóknum að þrengri geðdeildir þar sem ekki er beint aðgengi að garði/útisvæði auka líkur á spennu, óróleika og ofbeldisatvikum og um leið því að sjúklingar séu í kjölfarið beittir þvingunum.“ - Þvingunum, eins og hv. þingmenn Helga Vala Helgadóttir og Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir töluðu um hér áðan, sem eru afleiðingin af þeim ömurlegu skilyrðum sem sjúklingum og starfsfólki eru búin. Og svo ég haldi áfram: „Þá má benda á að geðdeildin við Hringbraut er umkringd bílastæðum og umferðarþungum götum. Það má í raun segja að húsnæði geðdeildar við Hringbraut standi á bílastæði sjúkrahússins.“ Frú forseti. Þarf einhver að velkjast í vafa um það eftir þennan lestur, eftir þessar lýsingar geðlæknanna tveggja, að úrbóta er þörf hvað varðar húsnæðismál geðheilbrigðisþjónustu á Íslandi? Efast einhver um það? Það getur ekki verið. Geðheilbrigðisþjónustan hefur einfaldlega mætt afgangi hjá síðustu ríkisstjórnum. Geðlæknum hefur fækkað á þeim vettvangi þar sem veikustu sjúklingunum er sinnt, biðtími eftir þjónustu hefur lengst og lengst og lengst undanfarin ár og þannig er það bara. Samkvæmt upplýsingum sem ég aflaði frá barna- og unglingageðdeild Landspítala við fjárlagaumræðuna í desember voru 133 börn á biðlista hjá BUGL, 133 börn, og mörg þeirra búin að bíða mánuðum saman eftir greiningu, þjónustu og aðstoð. Meðalbiðtími hjá átröskunarteymi Landspítalans er 45 vikur samkvæmt upplýsingum sem bárust Alþingi frá heilbrigðisráðuneytinu í fyrra. 45 vikna meðalbiðtími hjá fólki sem þjáist af átröskun. Hvernig getur það talist boðleg staða í samfélagi sem við viljum kalla velferðarsamfélag? Við í Samfylkingunni höfum árum saman kallað eftir afgerandi aðgerðum í geðheilbrigðismálum. Við köllum líka eftir skýrri sýn til framtíðar, ekki bara einstaka átaksverkefnum af og til. Sú þingsályktunartillaga sem við erum að ræða hér í dag er liður í því. Hún snýst um að fela heilbrigðisráðherra að hefja vinnu við að tryggja bætta aðstöðu, bæði fyrir geðsvið Landspítala og geðdeild Sjúkrahússins á Akureyri, að skipaður verði starfshópur fagfólks og hagsmunaaðila, þar með talið notenda og aðstandenda þeirra, sem annist frumathugun, þarfagreiningu og húsrýmisáætlun vegna verksins, beri saman ólíka kosti og leggi fram tillögur að staðsetningu og stærð. Þingmálið var lagt fram á síðasta þingi fyrir u.þ.b. ári, ef ég man rétt, og snýst um að byggt verði upp sómasamlegt húsnæði fyrir þessa bráðnauðsynlegu grunnþjónustu. Markmiðið er að skapa heilnæmt og gott umhverfi fyrir fólk sem glímir við geðrænan vanda, umhverfi sem samræmist nútímakröfum um mannúðlega þjónustu. Þingsályktunartillagan hefur fengið mjög jákvæðar undirtektir, t.d. frá Læknafélagi Íslands. Í umsögn þess segir, með leyfi forseta: „LÍ styður þessa tillögu og bendir í því sambandi á umsögn Landspítala frá 11. mars sl. þar sem fram kemur að það húsnæði sem geðdeildir Landspítala hafa nú til umráða er barn síns tíma. Mikilvægt er að vandað verði til þessarar vinnu og því augljóst að sá tímarammi, sem starfshópnum, sem lagt er til að skipaður verði, er gefinn í tillögunni er óraunhæfur.“ - Læknafélag Íslands kallaði eftir lengri tíma og við því var brugðist. Landspítalinn sendi líka inn umsögn og þar segir, með leyfi forseta: „Húsnæði nútímageðþjónustu er í rúmgóðu, björtu og fallegu umhverfi sem skapar vellíðan fyrir notendur, aðstandendur og starfsfólk. Húsnæði þarf að vera öruggt og þannig útbúið að hægt sé að sinna sóttvörnum með viðunandi hætti (m.a. sér baðherbergi og loftræsting). Öll sjúkrarými þurfa að vera einbýli með sér baðherbergi og sturtu. Allar legudeildir þurfa að vera á jarðhæð með beinu aðgengi út í garð eða útivistarsvæði. Góð aðstaða þarf að vera til að taka á móti aðstandendum, til að sinna virkni og heilsusamlegum lífsstíl.“ Þá fögnuðu landssamtökin Geðhjálp tillögu okkar og skiluðu vandaðri og nokkuð ítarlegri umsögn um málið. Þar er t.d. bent á að geðdeildir Landspítalans eru staðsettar í byggingu sem notendur, aðstandendur og starfsfólk hafa gagnrýnt allt frá því hún var tekin í gagnið árið 1979. Í umsögninni segir, með leyfi forseta: „Notendur voru ekki hafðir með í ráðum á neinum stigum framkvæmdarinnar. Útivistaraðstaða er nær engin og hönnun innanhúss óhentug, köld og fráhrindandi. Það voru mikil vonbrigði að geðdeildirnar voru ekki teknar með við uppbyggingu nýs Landspítala.“ - Undir það get ég tekið. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra í bili. Einhverra hluta vegna var þetta mikilvæga mál ekki samþykkt á síðasta þingi. Ég vona innilega að þingheimur geti nú sameinast um þetta. Samþykkt þessarar þingsályktunartillögu yrði eitt mikilvægt skref af þeim mörgu stóru skrefum sem verður að stíga strax í átt að sómasamlegri geðheilbrigðisþjónustu á Íslandi.

Virðulegur forseti. Mig langar að byrja á því að þakka hv. þingmönnum fyrir framlagningu þessarar þingsályktunartillögu sem ég tel mjög brýna og fjalla um mjög brýnt og aðkallandi verkefni, þ.e. að bæta aðstöðu fyrir þá sem glíma við geðsjúkdóma og stuðla að bættu geðheilbrigði. Ég tók einnig til máls þegar þetta mál var á dagskrá á síðasta þingi, held ég örugglega, og benti á það sem ég myndi persónulega vilja að væri skoðað, þ.e. ef starfshópur væri settur á laggirnar til að fara yfir þessi mál, er þetta atriði varðandi geðsvið Landspítalans. Mér finnst mjög góð viðbót að tala líka um geðsvið Sjúkrahússins á Akureyri, en ég er þá kannski að vísa í það að við höfum tekið ákvörðun um að Landspítalinn sé við Hringbraut með sínum mannvirkjum þar og það er vissulega rétt, sem bent hefur á, að í þeim nýbyggingum og allri þeirri uppbyggingu er ekki gert ráð fyrir nýjum meðferðarkjarna. Ég get tekið undir það, sem hér kemur fram, að húsnæði geðsviðsins við Hringbraut er orðið mjög úr sér gengið og margt sem hægt væri að bæta til muna og það sama á eflaust við um Kleppsspítala þó að ég hafi ekki komið þar býsna lengi. Ég hef oft nefnt að ég var alin upp á Kleppi og bjó þar fyrstu æviár mín í einstaklega fallegu umhverfi. Þá var Kleppsspítali næstum því uppi í sveit þó að hann sé í miðri byggð núna. Það er kannski það sem ég hef aðeins verið að velta fyrir mér varðandi þessa staðsetningu og kann að vera að sérfræðingar hafi mismunandi sýn á það, en ég tel umhverfið alltaf skipta ofboðslega miklu máli. Ég hef mikla trú á því að nálægð við náttúruna, útsýni, það að komast út undir bert loft og vera úti í náttúrunni, geti haft mikil og góð áhrif á okkur sem mannverur, hvort sem við erum að glíma við veikindi eða ekki, og jafnvel sérstaklega fyrir þau sem glíma við veikindi á sviði geðheilbrigðis. Ég velti því upp hér síðast og ég vil bara koma því aftur að, ef nefndin fer að fjalla um þetta, hvort ekki væri allt eins eðlilegt að velta því fyrir sér, þegar við erum að tala um uppbyggingu nýs geðspítala, að staðsetningin þyrfti ekki að vera við Hringbraut. Staðsetningin gæti verið einhvers staðar allt annars staðar. Í mínum huga sé ég fallega náttúru og meira rými til þess að þróa áhugaverða þjónustu þar sem náttúran er nýtt í þjónustunni. Þarna kemur líka að ákveðnu sjónarmiði sem ég hef varðandi Landspítalann sem er auðvitað hjartað í heilbrigðiskerfi okkar. Mér finnst þó líka mikilvægt að fleiri stofnanir eða fyrirtæki - og ég er ekkert endilega að tala um einhver fyrirtæki sem eru rekin í ágóðaskyni - komi að heilbrigðismálum. Ég velti fyrir mér hvort það þurfi endilega að vera Landspítalinn eða hvort það geti hreinlega verið geðheilbrigðisspítali Íslands og væri þá sérstök stofnun sem gæti jafnvel hýst helstu fagþekkingu, rannsóknir og þróun á sviði geðheilbrigðismála og þannig miðlað þekkingu áfram inn í aðra anga heilbrigðiskerfisins eins og til að mynda heilsugæslunnar. Ég er þá kannski bara að opna á það við velferðarnefnd, sem fær þetta til umfjöllunar, hvort víkka eigi tillöguna eitthvað út frá því að tala um Landspítalann og, eins og fólki hættir þá til, að tala um Hringbraut. Markmiðið er auðvitað núna að Landspítalinn verði nánast allur þar. Ég fagna þessari tillögu. Ég held að það sé mjög brýnt að bæta húsakostinn en það er ekki síður brýnt að huga að geðheilbrigðismálum í stóra samhenginu og því miður óttast ég mjög að sú svakalega vegferð sem við höfum verið í sem samfélag, og ekki bara íslenskt samfélag heldur heimurinn allur, á tímum heimsfaraldurs geri það að verkum að geðheilbrigðismál þurfi að setja enn meira á oddinn. Ég held að þessi mikla einangrun og þær miklu hömlur sem settar hafa verið á daglegt líf einstaklinga, sem felst í því að fólki er í raun gert að vera eitt með sjálfu sér eða í litlum hópum, hafi almennt vond áhrif á geðheilbrigði. Ég tel því mjög brýnt að vera vakandi yfir þessum málaflokki, líðan fólks, á næstu árum og misserum og styðja vel við þá sem best til þekkja um það hvernig við getum meðhöndlað og barist fyrir bættri lýðheilsu og bættri geðheilsu og geðheilbrigði.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir ræðuna. Ég tek heils hugar undir að umhverfi skiptir mjög miklu máli þarna, sérstaklega þegar við erum að tala um útiveru, að geta komist í nærandi umhverfi og þess háttar, að það sem mæti manni séu ekki tóm háhýsi, bílastæði og umferðarþungi. En ég hef kynnt mér þetta aðeins og átt orðastað við fjölmarga sem starfa innan þessa geira og við gerðum það líka í hv. velferðarnefnd þegar ég sat þar á síðasta kjörtímabili. Það er tveir skólar í þessu og mér finnst mikilvægt að hlustað verði á þá báða og skoðað hvað hægt er að gera. Einhverjir telja mikilvægt að geðdeildir séu í betra umhverfi, það sé meiri möguleiki á því að vera í námunda við náttúruna og tek ég heils hugar undir það. Aðrir, sérstaklega heilbrigðisstarfsmenn en einnig aðrir sérfræðingar, hafa hins vegar talað fyrir því að það sé mikilvægt að þjónusta vegna hugar og líkama sé í tengslum og tala um að það geti minnkað fordómana í kerfinu ef þetta er í rauninni ein heild og að annar sjúklingahópurinn sé ekkert öðruvísi en hinn. Við séum að fást við þetta allt saman heildrænt. Ég get alveg verið sammála hvoru tveggja en það er samt sem áður þannig að ef maður liggur inni út af miklum stoðkerfisaðgerðum þá er þörf manns fyrir að komast út að ganga kannski minni en þess sem er að glíma við geðrænar áskoranir. Það er ekki alveg víst að sömu þarfir séu fyrir báða hópa. Ég ætla að koma að hinum tveimur atriðunum í seinna andsvari.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Mér er það ljóst að það eru þessir tveir skólar þó að ég hafi kannski ekki kynnt mér það sérstaklega, en ég hef heyrt það og ég hef ákveðinn skilning á því. Þegar við byggðum upp Reykjalund á sínum tíma, berklaspítala lengst upp í sveit, litu sumir á það þannig að verið væri að útskúfa fólki og koma því einhvers staðar fyrir þar sem enginn sæi. Á seinni tímum er Reykjalundur okkar endurhæfingarspítali og einn af bestu endurhæfingarspítölum á Norðurlöndum, ef ekki bara í Evrópu, einmitt líka vegna staðsetningarinnar, af því að umhverfið er hluti af allri meðferð. Það kann vel að vera að við þurfum að horfa aðeins víðtækar á málið og ég hef mikinn skilning á því með til að mynda bráðaþjónustuna, eins og bráðageðdeildina, það er eðlilegt að hún sé einhvers staðar miðsvæðis og í tengslum við aðra þjónustu og eflaust líka hagkvæmara að hafa hana með annarri bráðaþjónustu. Það er nú samt sem áður svo að bráðaþjónustan á geðdeildinni er opin á skrifstofutíma. Ef eitthvað kemur upp á þá ferðu inn á einhverja aðra bráðadeild og yfirleitt er þér bara sagt að bíða þangað til að það er opnað á skrifstofutíma og hægt að taka á móti þér, sem er náttúrlega algerlega galið. Ég skil það svo sem út frá læknisfræðilegum forsendum, það er auðveldara að meðhöndla handleggsbrot, það er brot og það er vitað hvað á að gera, en þegar eitthvað brotnar í huga okkar og á geðsviðinu er erfiðara að finna út úr því hvað það er og hvernig við getum brugðist við. En það er okkar verkefni að leita leiða. Ég hef skilning á þessu og vil bara benda á það í þessari vinnu, ef starfshópur tekur til starfa, að hann sé svolítið opinn fyrir því að horfa á báðar leiðirnar og hvar þessu er best fyrir komið, að við séum ekki búin að ákveða það fyrir fram að það sé best að byggja enn aðra byggingu við Hringbraut til að hýsa þessa starfsemi.

Frú forseti. Þetta er einmitt það sem ég ætlaði að ræða í seinna andsvari, að uppbygging nýs geðspítala þurfi ekki að vera við Hringbraut og um það er ég algerlega sammála hv. þingmanni. Ég tel ekki að geðsvið Landspítala þurfi að vera þar heldur tel ég að það geti verið í rauninni hvar sem er. Þó að við séum núna í þessari uppbyggingu á Hringbraut þá held ég að það liggi alveg fyrir að við þurfum að finna önnur úrræði fyrir ýmislegt annað. Það getur jafnvel verið að húsnæði geðsviðs Landspítala við Hringbraut nýtist ágætlega undir einhverja aðra starfsemi sem ekki kallar á möguleika á að komast út, læstar deildir eða þess háttar. Það getur vel verið að þetta séu bara kjöraðstæður til þess að byggja betur upp en byggja geðsvið Landspítala upp í betra umhverfi eins og við vorum að ræða. Þess vegna er þetta auðvitað þingsályktunartillaga þar sem lagt er til að skipa starfshóp. Ég er sammála hv. þingmanni varðandi staðsetningu Reykjalundar, sem er náttúrlega í dásamlegu umhverfi og við erum með það víða annars staðar. Ég væri alveg til í að standa hér í allan dag og talar um heilbrigðismálin og nýtingu mannauðs og nýtingu húsakosts í heilbrigðiskerfinu víða um land, kragasjúkrahúsin og húsnæði víðar. Ég held að við viljum öll gera betur en það er alla vega alveg ljóst að þessar tvær staðsetningar á Kleppi og Hringbraut, eru bara óboðlegar sem og ástandið fyrir norðan. Að lokum gefst mér aftur tækifæri til að tala um geðheilbrigðismálin og geðheilbrigðisþjónustu. Alveg sama hvað stjórnarliðar og ráðherrar ríkisstjórnarinnar tala mikið um að geðheilbrigðisþjónusta sé í forgangi þá sé ég engar beinar aðgerðir í þágu geðheilbrigðis í þessum Covid-aðgerðum öllum, þær eru engar. 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið og get tekið undir það að við gætum örugglega verið hér í allan dag og rætt um heilbrigðismál. En af því að hv. þingmaður kom inn á Kragasjúkrahúsin þá er líka áhugavert að velta fyrir sér í kjölfar þessa heimsfaraldurs að nú hefur verið mikið lagt upp úr því að hafa einn spítala hérna á höfuðborgarsvæðinu, Landspítala. Hann átti að vera við Hringbraut, loka Borgarspítalanum, búið að sameina þetta og mjög mikið atriði að koma öllu saman á sama reit í sömu byggingu. Svo þegar upp kemur eitt stykki heimsfaraldur þá má kannski velta fyrir sér: Bíddu, er kannski gott að vera á fleiri en einum stað þegar upp koma smit? Það má alveg velta því fyrir sér. Þó að ég viti af öllum skýrslunum varðandi Landspítalann, og örugglega er það mikilvægt og einhver hagkvæmni í því fólgin, ekki síst þjónustulega séð, að hafa þá sem koma að mismunandi sjúkdómum á sama stað hvað varðar þekkingarlega yfirfærslu og allt þetta, þá hef ég talað fyrir því í fjölda ára og hef alltaf séð einhverja rómantík í því að hafa líka minni einingar annars staðar sem sinna afmörkuðum þáttum. Það er hægt að nefna Reykjalund, sem mjög gott dæmi um það, það er endurhæfingarspítali í Mosfellsbæ. Og kannski væri frábært að hafa einn fallega staðsettan geðspítala einhvers staðar í náttúrunni, í Hafnarfirði. Það er svona vangavelta sem ég er með. Varðandi geðheilbrigðismálin þá tek ég undir með hv. þingmanni og segi: Ég skal vera með þér í liði. Við ætlum að berjast fyrir því að það sé bætt geðheilbrigðisþjónusta hér á landi. Ég hef verið með fyrirspurnir, reyndar til fyrrverandi heilbrigðisráðherra, þar sem er um að ræða mál á tímum heimsfaraldurs og ég veit að landlæknir hefur fylgt þessu eftir ágætlega í sínum könnunum. Fyrstu niðurstöður, ef ég man rétt, komu á óvart, við óttuðumst að þetta hefði meiri áhrif á sálarlíf fólks, það gerði það ekki í upphafi. Alveg eins og með kreppuna, það er eitthvað sem dregur aðeins úr öllu álaginu og stundum er gott að fara aðeins inn á við 

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir að taka þátt í þessari umræðu með okkur og það var margt athyglisvert sem hann hafði fram að færa hér. Þegar þessi sama tillaga var borin upp hér í fyrra voru þetta kannski svolítið helstu viðbrögðin; að það þyrfti að styrkja geðheilbrigðisþjónustu utan Landspítala, það þyrfti þá kannski einhverjar sjálfstæðar stofnanir eða jafnvel fyrirtæki til að sinna því. Og þótt hér hafi birst mjög málefnaleg sjónarmið og ég geti verið sammála því að huga þurfi sérstaklega að staðsetningu annars staðar en á Hringbraut þá finnst mér þetta svolítið vera stemningin aftur. Það er einhvern veginn strax farið að tala um geðheilbrigðisþjónustu utan við Landspítala. Nú er auðvitað heilmikið um einkarekstur í heilbrigðiskerfinu okkar og margt er þar gert ofboðslega vel. Svo er skoðanamunur milli flokka um það hversu mikið eigi að auka hann o.s.frv. Mig langar kannski að varpa því fram hvort við getum ekki, óháð afstöðu okkar til sjálfstætt starfandi aðila í heilbrigðisþjónustu, sammælst um að bæta þurfi húsakost geðdeildanna, bæði á Landspítalanum og á Sjúkrahúsinu á Akureyri.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég skynja kannski einhvers konar pirring yfir því að verið sé að benda í aðrar áttir. Það er ekki gert til að drepa málinu á dreif, alls ekki. Það er einfaldlega gert vegna þess að ég hef á þessu skoðun. Ég tel málið vera brýnt en ég vil kannski líka skoða það frá aðeins öðru sjónarhorni en hv. þingmenn leggja til hér. Mér fannst því mikilvægt að taka þátt í umræðunni. Ég hef nefnt Reykjalund og hann er mér mjög kær en mér dettur líka í hug Vogur sem SÁÁ rekur og er afvötnunarspítali. Sá spítali er hluti af geðheilbrigðiskerfinu og hann hefur líka sérstaka staðsetningu og er fyrir utan Landspítalann. Hv. þingmaður kom einmitt inn á sjálfseignarstofnanir eða fyrirtæki og við höfum auðvitað marga aðila sem koma að alls konar mikilvægri þjónustu, annars vegar beint á sviði heilbrigðismála en líka oft félagslega tengt. Ég get nefnt Hlaðgerðarkot og Krýsuvík. Ef við erum t.d. að tala um fíknimeðferðir hef ég sjálf fylgt aðstandanda í gegnum það og fengið sýnishorn af mismunandi þjónustu og get hrósað geðsviði Landspítalans og fíknideildinni þar fyrir góða þjónustu. Það er því mín skoðun að það þurfi fjölbreytt úrræði í þessum málum. Hv. þingmaður spyr: Getum við ekki öll verið sammála um að bæta þurfi húsakost geðsviðs Landspítala? Ég segi: Ég veit það ekki. En ef þú spyrð mig: Er ekki mikilvægt að bæta húsakost þar sem við sinnum geðheilbrigðismálum og meðhöndlum þá sem glíma við geðsjúkdóma? Þá segi ég: Já, allan daginn. Kannski er ástæða til að benda á það að öll þjónustan þarf ekki endilega að vera undir Landspítala. Með því er ég ekki að segja 

Frú forseti. Ég ætla að nota tækifærið hér til að lýsa afdráttarlaust þeirri skoðun að mér finnst að Landspítalinn eigi að vera mjög sterkt batterí þar sem bæði er gætt að líkamlegri og andlegri heilsu, líkamlegu og andlegu heilbrigði. Mér finnst skipta ofboðslega miklu máli að styrkja þann þátt. Hér er talað um heilbrigðisþjónustu utan þessa kerfis. Ekki eru liðin nema þrjú ár síðan samþykkt voru hér á þingi lög um að fella almenna sálfræðiþjónustu undir sjúkratryggingakerfið. Þetta er t.d. ein leið til að styðja við einkaaðila sem eru að sinna geðheilbrigðisþjónustu en samt sjáum við ekki nema - hvað var þetta á endanum? 250 millj. kr. í fjárlögum settar inn í það kerfi til að fylgja lögunum eftir. Þar af þurfti að kría út 150 milljónir í þinglokasamningum. Þetta er eitt. Annað er náttúrlega það fjársvelti sem SÁÁ og Vogur hafa staðið frammi fyrir eins og bent var á í fjárlagaumræðunni. Við höfum ótal tækifæri og sóknarfæri til að styðja betur við heilbrigðisþjónustu utan Landspítala sem ég vildi óska að stjórnarliðar nýttu með skynsamlegri hætti.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur andsvarið. Það kom ekki beint fram spurning. Við hv. þingmaður erum ekki í sama stjórnmálaflokki og það skín í gegn hérna. Það er líka bara gott og til þess er þessi salur og þessi ræðustóll. Mér finnst ekki endilega mikilvægt að þessi þjónusta sé inni á stofnun sem heitir Landspítali en mér finnst mikilvægt að við eigum góðan geðheilbrigðisspítala og velti bara upp þeim möguleika að hann þurfi kannski ekki að vera Landspítali. Þá má velta fyrir sér: Bíddu, af hverju finnst mér það? Ég verð að viðurkenna það, hafandi verið í fimm ár á þingi og nýsest í fjárlaganefnd, að mér þykir gegnsæi fjármuna sem fara inn á Landspítalann mjög ábótavant. Ég á ofboðslega erfitt með að sjá nákvæmlega hvað er verið að gera fyrir hvaða pening og hvað hlutirnir kosta. Það er ein af ástæðunum fyrir því. Það er líka ástæða að mér finnst umræða um heilbrigðismál kristallast of mikið um Landspítalann. Og ég ítreka enn og aftur: Ég held að það sé mjög mikilvægt að við höfum öflugan og góðan Landspítala. Það sem ég er að tala um núna snýr eingöngu að stjórnskipulagi, hefur ekkert með það frábæra fólk að gera sem starfar innan spítalans því að hann væri auðvitað ekki neitt nema með því ágæta fólki sem þar er. Hv. þingmaður kom inn á þingsályktun um endurgreiðslu vegna sálfræðiþjónustu sem er nú mál sem ég var meðflutningsmaður á og studdi og finnst brýnt að við komum í gagnið hið allra fyrsta. Ég átta mig á því að við þurfum að búa til eitthvert regluverk í kringum það. En vegna þess að hv. þingmaður nefnir það þá er þetta lýðheilsumál, sem ég hef mikið rætt um. Ég held að með bættu aðgengi að sálfræðiþjónustu myndum við spara í þriðja stigs þjónustunni sem er spítalaþjónustan, hvort sem það er geðdeildin eða aðrir þættir þjónustunnar. 

Forseti. Bann við vörslu og meðferð ávana- og fíkniefna má fyrst rekja til þriðja áratugar 20. aldar þegar sett voru hér á landi lög um tilbúning og verslun með ópíum o.fl. Lögin byggðust á Haag-samþykktinni frá 1912 sem Ísland gerðist aðili að árið 1921. Gildissvið laganna var frekar þröngt fyrst um sinn og var það ekki fyrr en á sjöunda og áttunda áratug aldarinnar sem öll fíkniefni voru felld undir löggjöfina og varsla og meðferð þeirra gerð refsiverð. Síðan hefur neysla fíkniefna aukist jafnt og þétt. Neikvæðar afleiðingar neyslunnar hafa komið skýrar fram og vandamálum tengdum neyslunni fjölgað. Allt bendir til þess að refsistefnan sé misheppnuð tilraun til að taka á fíknivandanum. Í skásta falli virkar hún ekki og í versta falli er hún beinlínis skaðleg. Á þeirri rúmlega hálfu öld sem þessi tilraun hefur staðið yfir hafa samt engar grundvallarbreytingar verið gerðar á því hvernig tekið er á notendum vímuefna. Það sem hefur þó verið að gerast smám saman á undanförnum árum er að horfið hefur verið frá þyngri refsingum fyrir vörslu neysluskammta. Þá hefur í auknum mæli verið lögð áhersla á skaðaminnkun í aðgerðum yfirvalda til að sporna gegn neikvæðum afleiðingum neyslu þó að refsingum sé enn útdeilt í miklum mæli, því miður. Rætt hefur verið um afglæpavæðingu vímuefna hér á landi um árabil. Á vettvangi Alþingis má rekja upphaf þeirrar umræðu til þingsályktunartillögu á 143. löggjafarþingi um mótun stefnu til að draga úr skaðlegum afleiðingum og hliðarverkunum neyslu ávana- og fíkniefna til aðstoðar og verndar neytendum efnanna og félagslegum réttindum þeirra, aðstandendum þeirra og samfélaginu í heild. Undanfarin ár hefur samfélagið sammælst um mikilvægi þess að aðstoða fólk með fíknivanda, frekar en að refsa því, og veita því sjálfsagða heilbrigðisþjónustu. Má sjá skýr merki um þá nálgun í nýlegri laga- og reglugerðarsetningu, t.d. með því að smávægileg brot á lögum um ávana- og fíkniefni komi ekki fram á sakavottorði, með setningu nýrra umferðarlaga sem kveða á um að aðeins mæling ávana- og fíkniefna í blóði geti verið grundvöllur sviptingar ökuleyfis og með setningu laga um neyslurými. Sama þróun hefur átt sér stað víða um heim á undanförnum árum og áratugum þar sem dregið hefur verið úr refsingum eða þeim hætt gagnvart notendum vímuefna og athygli heldur verið beint að því að veita þeim sem eiga við fíknivanda að stríða viðeigandi heilbrigðisþjónustu. Þrátt fyrir þær framfarir sem orðið hafa í málaflokknum á undanförnum árum verður ekki litið fram hjá því að enn eru í gildi refsiákvæði fyrir vörslu og meðferð fíkniefna til eigin neyslu, jafnvel þótt magn efna sé mjög lítið. Því mega neytendur eða notendur vímuefna vænta þess að vera beittir sektum eða öðrum refsingum. En það sem kann að vega þyngra er skylda lögreglu til að stöðva og koma í veg fyrir þessi brot. Eins og fram kom í umsögn lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu um frumvarp um neyslurými á 149. löggjafarþingi hefur lögreglan ekkert mat um það hvort hún láti yfir höfuð til sín taka þegar hún hefur afskipti af einstaklingi sem hefur á sér fíkniefni. Á meðan til staðar eru refsingar gegn notendum vímuefna hefur lögreglan áfram skyldu til að koma í veg fyrir vörslu og meðferð neysluskammta, leggja hald á efni sem hún finnur og beita nauðsynlegum rannsóknarúrræðum til að upplýsa um möguleg brot. Á meðan einstaklingar sem hafa undir höndum neysluskammta vímuefna mega vænta þess að för þeirra verði stöðvuð, að á þeim verði gerð líkamsleit, að efni verði haldlögð og þeir sektaðir þegar þeir leita til yfirvalda eða þegar lögreglan verður á vegi þeirra er ekki hægt að viðhalda áhrifaríkri skaðaminnkunarstefnu. Það fer einfaldlega ekki saman, virðulegur forseti. Það hefur sýnt sig í öllum þeim ríkjum sem hafa stigið skrefið til afglæpavæðingar til fulls að það er fyrst með afglæpavæðingu neyslu vímuefna sem raunverulegur árangur næst í því að draga úr skaðlegum áhrifum vímuefnaneyslu. Staðreyndin er sú að dauðsföllum hefur fjölgað á Íslandi langt umfram það sem gerist í nágrannaríkjum okkar. Ef við skoðum dánarorsakir benda þær til þess að tölurnar yfir dauðsföll vegna ofskömmtunar eða neyslu vímuefna séu allt að tvöfalt eða þrefalt hærri hér á landi en gerist í Evrópu. Forseti. Samkvæmt núgildandi lögum er varsla og meðferð ávana- og fíkniefna óheimil og refsiverð á íslensku forráðasvæði. Þá er tiltekin meðferð annarra efna sem oft eru nefnd lyfseðilsskyld lyf einnig refsiverð. Jafnvel þótt um mjög litla skammta sé að ræða er varsla þeirra refsiverð að fullu samkvæmt þessum greinum. Brot á lögunum varða sektum eða fangelsi allt að sex árum. Með frumvarpi þessu er lagt til að sú háttsemi sem skilgreind er refsiverð samkvæmt 2. og 3. gr. laga um ávana- og fíkniefni sé þrengd með þeim hætti að orðið varsla sé fellt út hvað varðar skilgreininguna á hinum refsiverða verknaði. Það er þó með því skilyrði að magn efna sé ekki umfram það sem talist getur til eigin notkunar þannig að varsla efna verði enn refsiverð þegar augljóst er að þau eru ætluð til sölu eða dreifingar. Þá verði innflutningur, útflutningur, sala, skipti, afhending, framleiðsla og tilbúningur efna áfram refsiverður. Þannig er öruggt að áfram verður hægt að sakfella fyrir það sem kann að teljast alvarlegra brot á lögum um ávana- og fíkniefni en refsingum ekki beitt gegn notendum vímuefna vegna vörslu efna sem ætluð eru til eigin neyslu. Hvað varðar magn þeirra efna sem einstaklingur má hafa í fórum sínum er ráðherra gert að setja reglugerð þar sem kveðið verði á um hvaða magn ávana- og fíkniefna sem getið er í 2. og 3. gr. geti talist til eigin nota. Við mat á því hvaða magn teljist til eigin nota skuli miða við tíu daga neysluskammt. Við höfum rætt nokkuð um skilgreiningu neysluskammta en sú tilhögun sem hér er lögð til var fyrst lögð fram í nefndaráliti minni hluta velferðarnefndar á 150. löggjafarþingi. Ráðherra fær samkvæmt henni heimild til að skilgreina nánar í reglugerð hvaða magn hvers efnis skuli teljast neysluskammtur og telst það magn efnisins þá refsilaust. Það er í samræmi við það sem nágrannalönd okkar hafa gert þar sem nokkur lönd hafa þegar afglæpavætt vörslu neysluskammta. Eftirlitsstofnun Evrópu með lyfjum og lyfjafíkn er sjálfstæð stofnun á vegum Evrópusambandsins og hlutverk hennar er að veita stefnumótendum, sérfræðingum og rannsakendum vímuefnamála áreiðanlegar, ítarlegar og víðtækar upplýsingar um vímuefnamál. Stofnunin hefur þegar tekið saman lagalega stöðu neytenda þegar kemur að refsinæmi neyslu og vörslu neysluskammta um alla Evrópu. Samkvæmt stofnuninni hafa nokkur lönd Evrópusambandsins þegar skilgreint neysluskammta eða miðað refsinæmi við ákveðið lítið magn efna sem gæti þá talist vera til eigin neyslu. Þau eru Portúgal, Spánn, Ítalía, Slóvenía, Króatía, Búlgaría, Tékkland og Lettland. Sum landanna hafa skilgreint stutta lista af algengustu vímuefnunum en önnur ítarlegan lista sem nær til allra þeirra efna sem skilgreind eru sem ólögleg í alþjóðasamningum um ávana- og fíkniefni. Það liggur ljóst fyrir að þegar hafa mörg ríki farið í þá vinnu að skilgreina neysluskammta með einum eða öðrum hætti. Í ljósi þess er eðlilegt að sækja þekkingu til Evrópuríkja sem hafa áratugalanga reynslu af afglæpavæðingu vímuefna. Þá er nú þegar til viðmið hjá lögreglu um hvaða magn efna teljist alvarlegt, ef svo má að orði komast, en mögulegt væri að líta til þeirra brota sem lögreglustjóri hefur heimild til að ljúka með lögreglustjórasekt eða líta til þeirra smávægilegu brota sem ekki fara lengur á sakaskrá og miða skilgreiningu neysluskammta við það magn efna. Vímuefnabrot fara nú orðið ekki á sakaskrá þegar sekt er ákveðin lægri en 100.000 kr. Hvernig sem það er gert eru margar leiðir til að skilgreina neysluskammta, svo mikið er víst. Þetta er enda sama aðferðafræði og lá til grundvallar í frumvarpi heilbrigðisráðherra sem hlaut ekki afgreiðslu á 151. þingi þar sem kveðið var á um að ráðherra skyldi setja reglugerð um magn efna til eigin nota. Í 3. gr. frumvarpsins sem við erum að fjalla um núna er svo að finna ákvæði sem varðar heimild til upptöku efna í vörslu einstaklinga. Þar er tilgreint að heimild lögreglu til upptöku efna nái ekki til þeirra efna sem eru í vörslu einstaklinga yfir 18 ára aldri þegar magn efna er innan þess sem talist getur til eigin nota. Þannig verður tryggt að efni til eigin neyslu verði ekki haldlögð jafnvel þó að þeirra kunni að hafa verið aflað með ólögmætum hætti. Lögreglan hafi í þeim tilvikum hvorki heimild né skyldu til að gera slík efni upptæk. Það hefur reyndar sýnt sig að upptaka efna getur haft afar neikvæð áhrif á neytandann sem neyðist þá til að útvega sér meiri efni, sem leiðir oft til frekari afbrota eða ofbeldis. Þó er lagt til að lögreglan hafi áfram heimild til upptöku efna einstaklinga undir 18 ára aldri, enda eðlilegt að lögregla kunni að hafa verndarhlutverk gagnvart börnum sem ekki eru sjálfráða. Henni ber einnig að tryggja velferð barnsins í samræmi við barnaverndarlög en þegar kemur að fullorðnum einstaklingi getur lögreglan ekki haft sama verndarhlutverk enda getur enginn annar en einstaklingurinn sjálfur borið ábyrgð á því hvaða efna hann neytir eða neytir ekki. Með 4. gr. frumvarpsins er svo nýju bráðabirgðaákvæði bætt við lög um ávana- og fíkniefni sem felur heilbrigðisráðherra að skipa starfshóp til að hafa eftirlit með áhrifum og ávinningi af afglæpavæðingu vörslu neysluskammta vímuefna. Það er nauðsynlegt til að fylgja eftir lagabreytingum og tryggja að áhrif af innleiðingu þeirra verði í samræmi við væntingar og að þeir fjármunir sem sparast nýtist til að efla forvarnastarf ásamt heilbrigðis- og félagsþjónustu til að aðstoða fólk með fíknivanda að ná bata. Hvað varðar gildistöku laganna er hún ákveðin með það í huga að veita ráðherra svigrúm til að bregðast við lagasetningu og setja þá reglugerð sem kveðið er á um í c-lið 1. gr. Þess vegna er lagt til að lögin taki gildi 1. júní 2022. Forseti. Mig langar að fjalla aðeins um af hverju afglæpavæðing skiptir svona miklu máli. Það skiptir ótrúlega miklu máli að við sem löggjafi getum viðurkennt það þegar stefna sem hefur verið í framkvæmd í marga áratugi virkar ekki. Við erum að tala um áratugareynslu af þessari refsistefnu og við verðum að geta viðurkennt og horfst í augu við það þegar sú stefna virkar ekki, þegar sú stefna hefur ekki skilað tilætluðum árangri og þegar sú stefna er skaðleg. Við verðum að geta horfst í augu við að nálgun okkar á fíknivanda hefur ekki gengið. Við þurfum að geta horft á gögnin og vísindin og við þurfum að geta tekið nýja ákvörðun um að móta nýja stefnu og við þurfum að vera óhrædd við að gera það. Við getum ekki haldið áfram í sama fari og neitað að horfast í augu við að leiðangurinn mistókst, kannski af því við erum hrædd við skilaboðin sem það sendir unga fólkinu okkar. En hver eru skilaboðin sem við sendum unga fólkinu okkar í dag? Ef þú fiktar með vímuefni ertu glæpamaður sem lögreglunni ber samkvæmt lögum að refsa. Ef eitthvað fer úrskeiðis getur þú ekki fullkomlega treyst heilbrigðisstarfsfólki og enn síður treyst lögreglu til að aðstoða þig. Fólk leitar sér því síður aðstoðar þegar virkilega er þörf á. Þetta hafa rannsóknir í nágrannalöndum okkar að sýnt að er staðreynd, að ungt fólk sækir sér yfir höfuð ekki aðstoð í erfiðum tilfellum. Þegar það er í ofbeldisaðstæðum eða öðrum hættulegum aðstæðum sækir fólk sér ekki aðstoð vegna þess að það lítur ekki á lögregluna sem vin sinn. Fyrir utan það, forseti, að ungt fólk er ekki vitlaust. Það er ekkert mál að afla sér upplýsinga í nútímaheimi. Ungt fólk veit örugglega miklu meira um vímuefni en við flest hér inni. Þess vegna skiptir máli að forvarnastarf sé byggt á réttum upplýsingum en ekki kreddum og hræðsluáróðri. Ef við ljúgum að unga fólkinu okkar er ekki hægt að taka okkur trúanleg. Það er bara svo einfalt. Hér eru nokkrar staðreyndir: 80–90% allra sem nota vímuefni lenda ekki í vandræðum með notkun. 80–90% af þeim sem lenda í vandræðum með notkun munu samt hætta neyslu eða misnotkun á eigin spýtur án utanaðkomandi inngrips, oftast í kringum þrítugsaldurinn. Þetta vitum við. Þeir sem lenda í vandræðum með vímuefnaneyslu eru því brot af broti. Þetta fólk, þessi hópur, þessi litli viðkvæmi hópur, er fólkið sem okkur ber að grípa og hlúa að og við aðstoðum það ekki með fordómum og jaðarsetningu eins og eru til staðar í núverandi kerfi. Enn frekar eru fordómar og jaðarsetningar frekar til þess fallnar að setja hina í hættu, þ.e. þá sem eru ekki í hættu á að misnota vímuefni. Þegar við jaðarsetjum og aukum á tengslarof þessa unga fólks erum við að auka hættuna á því að það muni eiga við vandamál að stríða seinna. Beitum bara smá rökhugsun. Hugsum þetta rökrétt. Fólk sem hefur upplifað áföll í æsku eða í gegnum lífið, fólk sem lifir í viðvarandi sorgarástandi, upplifir tengslarof, vangetu til að tengjast ástvinum, samfélaginu og sjálfu sér og leiðist út í vímuefnanotkun sem verður að vímuefnavanda eða fíknivanda - hvernig komum við fram við þetta fólk? Refsingin sem við beitum í formi sekta, haldlagningar efna eða bara niðurlægingin sem felst í því að komið sé fram við fólk eins og glæpamenn og annars flokks þegna er ekki að fara að aðstoða veikt fólk eða fæla fólk frá vímuefnanotkun. Við vitum það. Gögnin sýna það. Ef við beitum rökhugsuninni segir hún okkur það. Refsingin eykur á jaðarsetningu og eykur þar af leiðandi á tengslarofið, tengslarof sem er oftar en ekki rót fíknivandans. Við þurfum ekki einu sinni að beita rökhugsun því að við getum blessunarlega stutt okkur við rannsóknir og þær eru fjölmargar, forseti. Ef við sem samfélag viljum aðstoða jaðarsett fólk þurfum við að byggja brýr og heila tengslarofið, ekki auka það. Það skiptir máli að við tökum þessa umræðu og ég er búin að taka hana nokkrum sinnum hér á þingi. Ég hef líka hitt fólk, bæði aðstandendur fíkla og fólk sem hefur átt við fíknivanda að stríða sjálft, sem er ofboðslega efins um að það sé rétt að afglæpavæða vörslu neysluskammta vímuefna og er ofboðslega hrætt við skilaboðin sem við sendum þá til samfélagsins og hvaða áhrif það muni hafa. Mér finnst það bara eðlileg hræðsla, eðlilegir fyrirvarar, af því að það tengist þessari tilfinningu, þessari hræðslu. En við sem löggjafi getum ekki byggt lög og löggjöf á tilfinningu okkar. Við verðum að gera það út frá gögnum. Við verðum að horfa á vísindin. Við verðum að horfa á hvað önnur lönd hafa gert og hver árangurinn þar er og hvað virkar. Þannig byggjum við löggjöf. Rannsóknir um allan heim benda til þess að refsilöggjöf gegn vímuefnum hafi afar lítil áhrif á neyslu. Umtalsverðar sannanir liggja fyrir því að það sé í raun engin tenging á milli þess hversu ströng refsilöggjöfin er í hverju landi og hver tíðni vímuefnaneyslu er. Áhrifaþættirnir sem skipta raunverulega máli eru menningarlegir, félagslegir og efnahagslegir. Það hefur með öðrum orðum algjörlega mistekist að beita refsivörslukerfinu til að hemja vímuefnaneyslu. Það virkar ekki. Á Íslandi hafa um 75 milljarðar farið í fíknistríðið síðan 1968. Hátt í 30.000 einstaklingar hafa verið handteknir síðan bannið var sett árið 1968. Ef við hefðum sleppt stríðinu við fíkniefni og þess í stað varið hálfum öðrum milljarði árlega í geð- og menntaþjónustu við börn sem standa höllum fæti, hvort ætli hefði skilað betri árangri og hamingjusamara fólki? Ég legg til að þeir þingmenn sem taka þátt í þessari umræðu og eru mótfallnir því að víkja frá refsistefnu gagnvart notendum vímuefna komi hingað upp og færi rök fyrir gagnsemi refsistefnunnar og réttmæti áratuga ofsókna gegn ungu fólki og sjúku. Því að ef þingmenn vilja halda áfram á núverandi braut ættum við öll að fara fram á að sjá sannanir þess að núverandi stefna skili tilætluðum árangri. Annað er bara bull.

Frú forseti. Mig langar að byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir öfluga og góða ræðu. Mig langaði að koma hérna upp til að taka undir margt af því sem hv. þingmaður segir hér. Þetta mál er auðvitað ekki nýtt af nálinni og eins og hún rakti hér í sögulegu samhengi hefur þetta þróast og umræðan verið löng og oft sár og erfið. Hún hefur verið mér erfið, ekki það að ég styðji við refsistefnu, alls ekki, heldur er það bara óttinn; óttinn við aukið aðgengi, óttinn fyrir mig sem móður fjögurra barna hvort öll skref sem við stígum í þessa átt séu rétt, að við séum örugglega að gera rétt. Ég er þess eiginlega fullviss að þannig er um flesta sem setja spurningarmerki við afglæpavæðingu. Við erum auðvitað ekki að tala um afglæpavæðingu hér. Við erum að tala um að varsla neysluskammta verði refsilaus. Það er gríðarlega mikilvægt atriði þegar við erum að horfa á refsingar, þegar við erum að horfa á sektir að þetta bitnar auðvitað fyrst og fremst á mjög viðkvæmum hópi en allra síst þeim sem mesta ábyrgð bera, svo sem þeim sem flytja inn fíkniefni eða standa á bak við stóru myndina. Ég er ekki alveg búin að gera upp hug minn því að mér finnst ég þurfa að kynna mér málið betur. En mig langaði þó að koma hér upp og segja að ég er þakklát fyrir alla umræðu sem fram fer og ég ætla að lesa um þetta og rýna til gagns svo ég geti tekið upplýsta og vonandi rétta ákvörðun.

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og heiðarleikann og tilfinningarnar. Ég tek algerlega undir með henni, ég held að þetta sé hárrétt, að fólk er hrætt, og það er það sem þetta snýst um. En þess vegna er svo mikilvægt að við getum litið til annarra þjóða. Horfum bara til Sviss, þar var heróín afglæpavætt. Þetta er mjög íhaldssamt ríki og það varð allt vitlaust við tilhugsunina um að gera þetta. Það varð allt brjálað. En það sem gerðist var að það er enginn í dag sem myndi vilja snúa til baka vegna þess að smitsjúkdómar fóru niður, vændi hvarf af götunum, vímuefnavandinn minnkaði, dauðsföll af völdum ofskömmtunar hurfu alveg. Og fimm árum eftir þetta vildi ekki einu sinni íhaldssamasti flokkurinn hverfa aftur til fyrra horfs. Í Portúgal var allt afglæpavætt og peningurinn settur í heilbrigðisþjónustu í staðinn. Vímuefnaneysla þar er minni en að meðaltali í Evrópu, vímuefnaneysla minnkaði í aldurshópnum 15–24 ára, HIV, berkla- og lifrarbólga B og C, smit og dauðsföll af völdum vímuefna hríðféllu. Þar er enginn að fara að snúa til baka. Þau ríki sem hafa farið þá leið að hætta að refsa neytendum vímuefna, að hætta að refsa fólki með vímuefnavanda fara ekki til baka. Ástæðan fyrir því er sú að þau sjá að þetta virkar. En aftur, út af því að hv. þm. Jódís Skúladóttir talar um, hræðsluna og óttann og að hana langi til þess að lesa sér til um málið, þá mæli ég eindregið með bók eftir Johann Hari sem heitir á íslensku Að hundelta ópið, eða á ensku Chasing the screem. Þar er rakin saga stríðsins við fíkniefni og ja, ég myndi segja að allir sem hafa einhvern áhuga á að fræðast ættu að lesa þá bók.

Virðulegi forseti. Hv. þingmenn og kollegar og kæra þjóð sem horfir á okkur í beinni útsendingu. Ég heiti Tómas, kallaður Tommi. Í gær sagði ég ykkur að ég væri eldri borgari. Ég er enn þá eldri borgari og ég er að auki óvirkur alkóhólisti í bata. Ég er búinn að vera óvirkur alkóhólisti síðan í júní 1980. Ég hef kynnt mér þessi mál vel. Ég er búinn að vera innviklaður í þetta umhverfi árum saman og mér finnst að ég þekki þetta eins og lófann á mér. Ég er engan veginn sannfærður um að það að afglæpavæða vörslu fíkniefna sé einhver lausn á vandamálinu. Í kringum mig er mikið af ungu fólki og ég hef ekki enn þá hitt einn einasta sem neytir ekki fíkniefna, og þá aðallega sem reykir ekki gras, vegna þess að það sé ólöglegt. Ef þau gera það ekki er það bara af því að þau langar ekki til þess. Það lítur enginn þannig á að það að reykja gras sé ólöglegt. Ég fór á ráðstefnu á meðferðarstöðinni Edgehill sem er í bænum Newport í Rhode Island-fylki í mars 1985. Það stóð til að ég færi að vinna fyrir SÁÁ og ég fór á þessa ráðstefnu til að kynna mér allt það nýjasta á þeim tíma í fíkniefnum. Mér er í fersku minni einn af þeim sem héldu fyrirlestra, mjög virtur maður, John Wallace sem var á þeim tíma talinn einn af þeim betri eins og Þórarinn Tyrfingsson á sínum tíma hér. Hann sagði: Ef ég hefði hér á borðinu tíu sterkustu og verstu fíkniefni sem við þekkjum í dag, þar með talið heróín, quaalude, amfetamín, metamfetamín og kókaín og það tíunda væri áfengi og ef ég ætti að taka eitt þeirra af því að það væri hættulegt þá myndi ég taka áfengi. Áfengi er langhættulegasta fíkniefnið. Læknarnir á Vogi segja að það fólk sem er langverst farið sé fólkið sem er bara í áfengi. Varðandi afglæpavæðingu fíkniefna og fíkniefnaskammta, hvað er tíu daga skammtur? Það getur verið hvað sem er. Ef ég ætlaði að fara af stað í dag og skemmta mér með því að taka kókaín þá myndi ég ásamt vinum mínum tveimur eða þremur geta látið 1 gramm duga og við gætum verið „high“ og skemmt okkur allt kvöldið. Eftir tvö ár í stöðugri neyslu myndi ég fara létt með að taka 5 grömm á einum sólarhring þannig að tíu daga neysluskammtur er þá 50 grömm af kókaíni. Kókaín kostar 18.500 kr. grammið og þeir segja mér, af því að ég er nú svolítið innviklaður í fólk sem hefur verið í neyslu og hef kynnt mér þetta ágætlega, að ef þeir eru heppnir og fá sterkt kókaín sem þeir borga fyrir kannski 12.000–14.000 kr. til að selja á 18.500 kr. en ef það er nógu sterkt þá geta þeir skorið niður í tvennt þannig að þeir eru að selja skammt sem átti að kosta 18.500 á 37.000. Við erum að tala um það að maður sem er glöggur í viðskiptum og vill græða pening og getur komist upp með það að vera 5 eða 10 grömm á sér er bara að græða, bara enga stund að selja þetta á góðu kvöldi. Ef hann klárar neysluskammtinn þá fer hann bara til innflytjanda og fær meira og heldur áfram að selja. Þetta mun þannig að mínu mati auka neyslu á fíkniefnum. Hafið þið séð þættina Dopesick? Það byrjaði með Oxycontin-neyslu, 10 mg, og svo dugðu þau ekki og þá voru komin 20 mg, svo 40 mg, svo 80 mg, og þetta er alveg eins og með t.d. kókaín. Vinir mínir sem eru lausir úr neyslunni segja mér að þeir hafi farið upp í 10 grömm á sólarhring þegar verst lét. Ég sé því ekki að þessi hugmyndafræði um að afglæpavæða sé hugsuð til enda. Af tvennu illu myndi ég frekar vilja lögleiða þetta bara gjörsamlega og láta bara stjórna því hvernig þetta er flutt inn. Af því að í dag, ef þetta verður afglæpavætt, getur hver sem er verið með á sér og þeir sem græða mest á því eru innflytjendurnir. Það var einhver kona tekin núna fyrir einhverjum dögum eða vikum síðan með 4 kíló sem er bara slikk. Götuvirði þess eru 60–70 milljónir. Það er verið að flytja þetta inn alveg hægri vinstri úti um allt og ég sé ekki annað en að þetta muni aukast til muna ef þetta verður afglæpavætt. Eina leiðin til að stemma stigu við neyslunni eru forvarnir og síðan hjálp eftir að viðkomandi hefur misst tökin á sinni neyslu sem er mjög algengt. Þið vitið að það eru nokkur hundruð manns á biðlista eftir að komast inn á Vog og nokkur hundruð manns á biðlista á hinum stöðunum, bæði Krýsuvík og Hlaðgerðarkoti, þannig að vandinn er til staðar. En það er ekki lausnin að afglæpavæða vegna þess að það gerir þetta svo auðvelt að vera með á sér og selja og hvetja til neyslu. Sumir sem eru að selja selja bara nóg til að eiga fyrir sjálfan sig frítt. En svo eru aðrir sem sjá pening í þessu og þeir eru bara að selja til að græða og eru ekkert í neyslu sjálfir. Maður sem selur 5 grömm á dag getur verið að græða kannski 50.000–70.000 kr., jafnvel meira, og ef hann gerir þetta nokkra daga í viku er hann kannski kominn með 200.000 kall á viku, bara beint í vasann, allt svartir peningar. Það er svo auðvelt að hvetja einhvern til að prufa ef það er ekki lengur ólöglegt. Þú getur alveg prufað, segir maður við næsta mann. Ókei, þetta er ekki ólöglegt, prufaðu, svo prufar hann og þetta er eins og með Oxycontin, þú prufar þetta og það er svo gott. Þú hefur fengið „blod på tanden“ segja þeir og þetta er það sama. Þú tekur einn skammt og þér líður svo vel að þú ræður ekki við þig. Þannig er neysla fíkniefna, því miður. Þú ræður ekki við sjálfan þig þegar þú ert byrjaður á annað borð. Ég hvet ykkur til að hugsa þetta betur. Það er ekki tímabært að afglæpavæða þetta. Eins og ég segi vil ég frekar lögleiða þessi efni og við myndum ná utan um innflutninginn. Ég veit að í Colorado græða þeir tugi milljóna í skattgreiðslur af því að þeir eru búnir að lögleiða maríjúana. Við getum haft þetta að stórri tekjulind fyrir ríki og þjóð ef það á að gera þetta eins aðgengilegt og þetta verður með því að afglæpavæða það.

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og það er augljóslega mikil reynsla að baki og tími sem hefur farið að íhuga og hugsa þessi mál. En ég verð að koma upp og leiðrétta mikið af staðreyndavillum í máli hv. þingmanns þótt ég átti mig á því að þetta sé vel hugsað, enda er þetta þannig umræða að í flestum tilvikum þegar fólk ræðir þessi mál þá er alltaf góður hugur að baki. Það er ekki þannig að fólk ráði ekki við sig eftir að það er búið að prófa einhver vímuefni. Það er bara alls ekkert þannig. Eins og ég rakti áðan í ræðu minni, og ég endurtek það bara af því að mér finnst það vera mikilvægt, þá lenda 80–90% allra sem nota vímuefni ekki í vandræðum með notkun. Og 80–90% af þeim sem lenda í vandræðum með notkun hætta neyslu sjálfir, oftast fyrir þrítugt eða í kringum þrítugsaldurinn, gera það upp á eigin spýtur og án utanaðkomandi inngrips. Ef það væri virkilega þannig að maður réði bara ekki við sig eftir að maður prófar t.d. ópíóíða, þá værum við að tala um að allt fólk sem fer á spítala í einhvers konar aðgerð og þarf að taka ópíóíða sé bara fíklar og það er ekki rétt. Það eru það fæstir. Vandinn sem fólk sem á við fíknivanda að stríða stendur frammi fyrir er félagslegur að mjög miklu leyti og það er það sem við erum að koma í veg fyrir hérna. Ég skynja að aðaláhyggjur hv. þingmanns snúa að því hvort þetta muni auka sölu og því langar mig að spyrja hann: 

Ég vil minna ræðumenn á að virða ræðutíma.

Virðulegi forseti. Hv. þingmenn. Spurningin var: Heldur núverandi löggjöf aftur af neyslunni? Nei, hún heldur ekki aftur af neyslunni því að, eins og ég sagði áðan í upphafi máls míns, ég þekki engan sem reykir ekki gras af því að það er ólöglegt, fólk reykir ekki gras kannski bara af því að það langar ekki til þess. Vissulega er það þannig að það eru ekki allir sem drekka brennivín sem verða alkóhólistar og það eru ekki allir sem myndu fá sér í nefið sem yrðu fíklar. En þetta mun samt sem áður gera aðgengi að eiturlyfjum meira, ef þau verða afglæpavædd, af því að þá er svo auðvelt að bjóða þau til sölu. Varðandi heróínneyslu þá var einn vinur minn lengi í heróíni og hann sagði mér um daginn að það væru miklu betri þessi lyfseðilsskyldu lyf sem fást í apótekunum í dag, gæfu miklu betri vímu en nokkurn tímann heróín. Heróín, sem maður hélt á sínum tíma að væri toppurinn á tilverunni. En svo er ekki. Við erum að díla við svo rosalega stórt vandamál sem er einhvern veginn ekki hugsað til enda með því að hlaupa til og afglæpavæða. Ég skil það vel að það eru margir sem fara af stað og eru í neyslu, ég er ekkert að leggja dóm á það vegna þess að ég var sjálfur í neyslu, mitt vímuefni var áfengi, því miður. Ég segi því miður, ég meina, mig langaði í kókaín en ég sá það bara aldrei. Ég hætti vegna þess að ég var búinn að missa tökin á þessu og þurfti að leita mér hjálpar, sem ég gerði og þannig er það. - Tíminn er búinn.

Forseti. Ég þakka andsvarið. Eins og ég segi þá skil ég alveg þessar áhyggjur. Nú las ég í ræðu minni upp lista af þjóðum sem þegar hafa afglæpavætt vímuefni og hafa margra ára reynslu af því. Þar hefur neysla ekki aukist og aðgengi að vímuefnum hefur ekki aukist. Það sem skiptir mestu máli - ég vil meina að það skipti miklu meira máli en það að neysla aukist - er hversu margir eiga við vanda að stríða vegna neyslunnar. Sú tala hefur fallið þegar afglæpavætt er. Það eru færri sem eiga við vandamál að stríða. Núverandi stefna hefur mistekist að því leyti að það virðist vera óheft aðgengi að vímuefnum í samfélaginu og þetta er sama vandamál og er úti um allan heim. Núverandi refsistefna hefur ekki náð því markmiði að stoppa neyslu vímuefna. Það er selt þótt það sé ólöglegt. Það er flutt inn, það er framleitt, fólk kaupir það og notar það. Þá skil ég ekki alveg þessar áhyggjur, ef við hættum að refsa notendum og viljum frekar reyna að aðstoða þá sem eiga við vanda að stríða, hvernig það ætti að auka söluna miðað við núverandi umhverfi sem heftir hana ekki á neinn hátt. Hv. þingmaður hefur áhyggjur af þessum tíu daga skammti. Það er eitthvað sem hægt er að ræða í velferðarnefnd og laga til. Við erum að tala um það að við eigum að læra af þeim ríkjum og þeim löndum í kringum okkur sem hafa reynt þetta. Það er fullt af ríkjum sem hafa skilgreint neysluskammta á hátt sem virkar. Þá hljótum við að geta lært af því og innleitt það þegar við setjum þessa stefnu hér og þessa reglugerð. Ég efast ekki um að heilbrigðisráðherra muni nýta sér þá þekkingu við gerð reglusetningar. 

Virðulegi forseti. Hv. þingmenn. Mín lokaorð eru þessi: Ég sagði áðan að ég þekkti engan og hefði aldrei orðið var við það að nokkur maður reykti ekki gras af því að það væri ólöglegt. En það er fullt af fólki sem neytir ekki kókaíns af því að það er ólöglegt. Um leið og það hættir að vera ólöglegt þá er svo miklu auðveldara og aðgengilegra að byrja að prufa. Ég segi ekki að allir ánetjist því, engan veginn. En stór hópur af fólki mun ánetjast því alveg óumdeilanlega eftir því sem fleiri prufa.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þm. Halldóru Mogensen fyrir þessa góðu framsögu og þakka henni fyrir að eiga frumkvæði að því að leggja fram þetta góða mál. Ég er stoltur af því að vera með á því. Fyrir mér snýst þetta allt saman um ósköp einfalt grundvallaratriði sem er bara það að við eigum að taka á vanda fíkniefnaneytenda í heilbrigðiskerfinu, ekki í dómskerfinu, ekki réttarkerfinu, ekki í löggæslukerfinu, heldur gera það í heilbrigðiskerfinu. Að því leytinu til er ofboðslega viðeigandi að tala um þetta mál núna í beinu framhaldi af umræðu um geðheilbrigðisþjónustu á Íslandi. Það sem hv. þingmaður gerir með þessu frumvarpi, og við meðflutningsfólk hennar, er að taka ómakið af heilbrigðisráðherra og ég trúi ekki öðru en að hann muni styðja við framgang þessa máls eða leggja fram sambærilegt frumvarp einhvern tímann á kjörtímabilinu. Og hér komum við að því sem skiptir kannski máli í þessari umræðu sem er það að þetta frumvarp er í öllum meginatriðum nákvæmlega eins og frumvarp sem fyrrverandi hæstv. heilbrigðisráðherra, Svandís Svavarsdóttir, lagði fram síðasta vor. Það frumvarp fór í gegnum 1. umr., það var rætt sex sinnum á fundum velferðarnefndar, það bárust hátt í 30 umsagnir, flestar nokkuð jákvæðar, en einhverra hluta vegna þótti við hæfi að svæfa málið og afgreiða það ekki fyrir þinglok. Á því hafa aldrei komið fram neinar haldbærar skýringar. Það mál átti sér svo ákveðinn aðdraganda. Það er nú þannig að hv. þm. Halldóra Mogensen og fleiri, t.d. Sigríður Ingibjörg Ingadóttir, fyrrverandi þingkona Samfylkingarinnar, og margir góðir þingmenn, hafa í mörg ár lagt fram mál af þessum toga og barist fyrir afglæpavæðingu neysluskammta. Núverandi stjórnarflokkar felldu slíkt mál frá Pírötum og fleirum, ef ég man rétt, árið 2020 en brugðist svo einmitt við og réttlættu kannski einmitt þann gjörning sinni á þann veg að það kæmi frumvarp frá heilbrigðisráðherra um þetta. En núna erum við búin að taka ómakið af ríkisstjórninni. Þetta frumvarp liggur fyrir. Þetta er gott mál og mikilvægt að það fái hér bæði skjótan og vandaðan framgang í þinginu. Ef allt er með felldu þá hljóta a.m.k. þessir stjórnmálaflokkar á Alþingi sem eru í framsæknari og frjálslyndari kantinum að styðja þetta mál. Ég trúi ekki öðru en að málið fái hér framgang og mér finnst að það eigi að gerast sem allra fyrst, einmitt vegna þeirra sjónarmiða sem lúta að fíkniefnaneytendum sem hv. þingmaður fór svo vel yfir áðan. Þannig að ég ætla ekkert að hafa þetta lengra í dag. Kannski leyfi ég mér rétt að lokum að óska sérstaklega eftir því að þeir þingmenn á stjórnarheimilinu sem þetta hlýtur að hafa strandað á á síðasta kjörtímabili komi hér fram og útskýri hvað það er sem þetta strandar eiginlega á. Hvað er svona heillandi við þessa refsistefnu sem við búum við í dag? Hvað er svona hættulegt við þetta fyrirkomulag sem kveðið er á um í frumvarpinu og í frumvarpi hæstv. heilbrigðisráðherra núna síðasta vor? Af hverju er ekki bara hægt að samþykkja þetta og stíga þetta mikilvæga framfaraskref sem allra fyrst? Lengra er það ekki, held ég, í dag.

Frú forseti. Ég vil þakka málshefjanda og flutningsmanni fyrir ræðuna sem flutt var hér áðan og öðrum sem hér hafa talað. Ég er mjög hlynntur því að taka upp nýja nálgun þegar kemur að þessum málum öllum og að við þurfum að gera miklu meira af því sem samfélag að horfa á þetta allt saman sem heilbrigðisvanda frekar en vanda refsivörslukerfisins, lögreglu og eftir atvikum dómstóla. Mér finnst einhvern veginn að núverandi stefna verði meira til þess að okkur finnist við vera að gera gagn frekar en að við séum að gera gagn. Það er voðalega þægilegt að banna vonda hluti en því miður, og einkum og sér í lagi í þessu tilfelli, er það oft mjög ódýr og vanhugsuð lausn á ákaflega flóknum og erfiðum heilbrigðisvanda. Þetta er nefnilega þannig, eins og hefur komið fram í ágætum ræðum, bæði hjá hv. þm. Halldóru Mogensen og líka hjá hv. þm. Tómasi Tómassyni, að fíklar og alkóhólistar eru veikt fólk, þetta er oft og tíðum alveg óskaplega veikt fólk. Alkóhólismi er sjúkdómur, það er geðsjúkdómur, hann er skilgreindur sem geðsjúkdómur, bæði hér á Íslandi og hjá Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni. Þá hljótum við að taka á afleiðingum þess geðsjúkdóms út frá þeim forsendum en ekki einhverjum öðrum. Heilbrigðisvandi er þetta í grunninn og þannig þurfum við að nálgast það. Ég er meðflutningsmaður á þessu máli og fagna því að það sé komið fram og styð öll meginmarkmið þess. Reyndar ætla ég að leyfa mér, þrátt fyrir að vera meðflutningsmaður, að gera ákveðnar athugasemdir við nokkrar útfærslur í frumvarpinu og vonast til þess að geta þá haft áhrif á það við vinnslu málsins. Það snýr þá kannski einkum að því magni sem getur fallið undir skilgreiningu frumvarpsins eins og komið var inn á hér áðan. Þar segir, með leyfi forseta: „Ráðherra skal setja reglugerð þar sem kveðið er á um hvaða magn ávana- og fíkniefna sem getið er í 2. og 3. gr. getur talist til eigin nota. Við mat á því hvaða magn teljist til eigin nota skal miða við 10 daga neysluskammt.“ Þarna getum við auðvitað haft alls konar skoðanir á því hvað er neysluskammtur og hversu stórir þeir skammtar eiga að vera í lögunum og allt það. Ég hef tekið eftir því í þessari umræðu að margir hræðast að finna út úr þeim vanda að geta skilgreint þetta og nota það jafnvel sem afsökun fyrir því að styðja ekki málið, það sé svo óskaplega erfitt að finna út úr því hvað eigi að standa í lögunum hvað þetta varðar. Það er ekkert flókið. Við þurfum bara að ákveða hvað það er og vinna síðan út frá því. Tíu daga neysluskammtur getur verið allt of mikið magn að mínu mati, til að mynda hjá mjög veikum fíklum sem eru búnir að vera í dagneyslu á fíkniefnum lengi. Þeir eru að nota óskaplega mikið magn og ég veit ekki alveg hvort heppilegt sé að miða við það. Þá eru menn í raun og veru komnir upp í það magn sem sölumenn svona efna eru oft með. Þetta er ein af þeim útfærslum sem mér finnst að við þurfum að takast á um við meðferð málsins. En það breytir ekki því að markmiðið sjálft með frumvarpinu, meginefni þess og ekki síst bara hugsunin og tilfinningin í því, er eitthvað sem ég tek heils hugar undir. Einmitt af því að við erum að ræða þetta á þessum forsendum langar mig líka að nefna að við höfum verið svolítið föst í því sem samfélag að bregðast við fíkniefnavandanum og vanda alkóhólista og fíkla með boðum og bönnum. Hins vegar erum við minna í því að efla fræðslu og styrkja bæði fyrirbyggjandi úrræði, sem er vel hægt að gera og við eigum að gera miklu meira af í þessu samfélagi, og svo líka meðferðarúrræðin sjálf. Þegar við fjöllum um þetta mál og þegar við erum að breyta ákveðnum hlutum í grunngerð þess hvernig við sjáum þetta allt saman fyrir okkur verðum við líka að hugsa um meðferðarpartinn og forvarnir og annað slíkt. Ég tek undir þá hugsun sem kom fram hér áðan að veikindi sem sjást hjá fíklum eru þess eðlis að enginn veikur fíkill er í einhverjum siðlegum samræðum við sjálfan sig um siðferðislegt gildi þess að nota þessi efni. Menn nota þau af því að þeir eru veikir. Þetta er fíkn og það er fíknin sem dregur menn áfram en ekki hvort þetta sé leyfilegt eða bannað. Það er náttúrlega ofsalega stór hugsanaskekkja í því þegar við erum að fjalla um þessi mál og hugsa um þau. Það er bara þannig að fælingarmáttur laga og fangelsa hefur ekkert óskaplega mikil áhrif á þá sem eru undir þegar við tökumst á við þennan vanda. Fælingarmáttur, boð og bönn gætu mögulega haft áhrif á aðra hópa, ég ætla ekkert að útiloka það, en það er allt of mikið gert úr þeim þætti. Það er bara þannig að veikur fíkill gerir hvað sem er fyrir næsta skammt af því hann er veikur, ekki af því að hann er vondur og ekki af því að hann er eitthvað svo siðferðislega brenglaður að hann átti sig ekki á muninum á því sem er bannað og því sem er leyfilegt. Það er mjög mikilvægt atriði í þessu öllu. Fólk sem er tekið með lítilræði af efnum á frekar að fá hjálp frá yfirvöldum en dóm eða afskipti lögreglu. Svo ég barni það frekar sem ég kom aðeins inn á áðan finnst mér vel koma til greina að ein hliðarafurð svona þingmáls geti verið að þeir sem lenda í klóm lögreglu með það sem við erum búin að skilgreina sem eðlilega neysluskammta fái frekar einhvers konar beiðni eða ávísun á viðtal við vímuefnaráðgjafa en að hringsóla einhvers staðar um í réttarvörslukerfinu. Það er t.d. eitt sem gæti verið ákaflega gott og gagnlegt. Auðvitað eru þeir sem eru teknir með lítilræði af svona efnum og eru að nota þau, annaðhvort í fikti eða vegna þess að þeir eru fíklar, ekkert endilega móttækilegir fyrir hjálp. En það væri þá skárra að reyna það frekar en að rukka þetta fólk um pening, sekta það, eða jafnvel eftir atvikum að viðurlögin verði þyngri ef menn eru kannski að rjúfa skilorð eða eitthvað þess háttar. Síðan getum við spurt spurningar sem komið var inn á áðan og það er: Af hverju lögleiðum við ekki bara fíkniefni alfarið? Af hverju erum við bara að hugsa um þessa neysluskammta? Af hverju lögleiðum við ekki bara fíkniefni? Væri það ekki bara lausn? Ég er alveg þeirrar skoðunar að það sé umræða sem við þurfum að taka lengra og velta fyrir okkur sem samfélag. En ég hef fylgst mjög vel með þessum málum og þekki þau mjög vel frá mörgum hliðum og við sem samfélag erum komin allt of stutt í umræðunni. Sú umræða er svo rosalega vanþroskuð enn þá að þetta frumvarp yrði þó a.m.k. fyrsta atriðið í slíkri langtímavegferð Það gæti verið byrjun. Hitt gæti síðan komið síðar. Af hverju segi ég þetta? Það er vegna þess að þegar við erum að tala um hvort lögleiða eigi fíkniefni höfum við aldrei tekist á við alls konar spurningar sem fylgja því. Slík breyting myndi kalla á meiri háttar strúktúrbreytingu í samfélaginu og mér finnst eins og fólk hafi ekki alveg áttað sig á því. Við þurfum þá að fara að spyrja okkur spurninga. Hver er það sem á að selja efni? Hvaðan eigum við að kaupa efni? Hver má framleiða efni? Á ríkið að framleiða amfetamín? Mega einkaaðilar kaupa amfetamín einhvers staðar frá og framleiða síðan önnur efni úr því? Mega framtakssamir einstaklingar sækja um einhvers konar leyfi og reisa verksmiðju einhvers staðar við Esjumela og byrja að framleiða fíkniefni? Þetta eru allt saman spurningar sem við erum ekkert að spyrja okkur eða reyna að svara þegar við tölum um stærri spurninguna, hvort við eigum að fara alla leið og lögleiða efnin. Það eru allar þessar siðferðislegu spurningar sem við höfum ekkert verið að takast á um í samfélaginu. Þetta ristir allt svo grunnt, finnst manni, að við erum ekki komin á þann stað að geta farið að leggja slík frumvörp fram á Alþingi. Að minnsta kosti gæti ég ekki stutt þau mál en þetta gæti hins vegar verið ágætisupphaf að því að ganga lengra síðar. Það er alla vega mikill skaði sem fylgir óbreyttu ástandi. Ég tek undir það sem hv. þm. Jóhann Páll Jóhannsson nefndi hér. Það er full ástæða til þess að þeir sem hafa allt á hornum sér varðandi það að við bregðumst við fíknivanda af meiri manngæsku og mannúð frekar en með hörðum refsingum útskýri hvað það er sem er svona gott við núverandi ástand. Af hverju er það gott að fangelsin okkar séu hálffull af fólki sem hefur atvinnu af því að flytja inn fíkniefni og gróðavonin dregur það áfram, einfaldlega vegna þess að gróðavonin er mikil þegar hlutirnir eru bannaðir og einhvern veginn ofan í einhverju neðanjarðarhagkerfi og menn geta haft alveg óskaplegar fjárhæðir upp úr því að vera í einhverjum slíkum vafasömum bisness? Af hverju er það gott fyrir okkur að láta svona ótrúlegar fjárhæðir í lögregluna, í dómstólana, í öll kerfin okkar til að taka á vanda sem við gætum leyst með miklu mildilegri hætti? Og það er kannski svolítið málið. Við útrýmum ekki þeim vanda sem blasir við samfélaginu út af fíkniefnamálum með frumvarpinu sem við ræðum hér en það er partur af ágætishugtaki sem mikið er notað sem er hugtakið skaðaminnkun. Þetta myndi minnka skaða samfélagsins til mikilla muna, ekki síst ef við tækjum nú það skref að ef einhverjir eru teknir með neysluskammta af lögreglu, jafnvel út af ótengdum málum, fái þeir einhvers konar tilvísun í aðstoð frekar en að fara í hina áttina. Ég fagna því að þetta mál er komið fram og ég vona að þingheimur taki góða umræðu um það og að málið fái síðan verðskuldaða athygli í þeirri nefnd sem tekur það fyrir að lokinni 1. umr.

Forseti. Mig langar til að þakka hv. þingmanni fyrir þessa góðu ræðu og áhugaverðu punkta. Ég skal svo sannarlega taka þetta með sem veganesti inn í vinnuna í velferðarnefnd. Ég heyri það sem hv. þingmaður segir varðandi tíu daga neysluskammta. Það er eitthvað sem ég er viss um að hægt verði að finna lausn á á hátt sem virkar til að ná því markmiði að tryggja að við séum ekki að refsa fólki sem sannarlega er með efni einungis til eigin nota. Það komu fram aðrar athugasemdir. Mig langaði líka að taka undir með þeirri hugsun hvort við þyrftum ekki bara að lögleiða. Ég er alveg sammála því. Í raun og veru finnst mér betra að hugsa um það sem það er og það er regluvæðing. Nú er bara þessi algjöri skortur á reglum, þessi frumskógur og svarti markaður. Það að lögleiða þýðir bara að við erum að skapa regluverk í kringum þetta og mér finnst það alveg samtal sem við þurfum að taka. Það er alveg rétt hjá hv. þingmanni að við erum bara ekki komin nægilega langt í þeirri umræðu. Það sem kannski skiptir mestu máli er skaðaminnkun akkúrat núna. Við erum að sjá að dauðsföllum af völdum ofskömmtunar hefur fjölgað á Íslandi og samkvæmt SÁÁ er ópíatavandi í landinu að aukast. Þetta eru hlutir sem við getum tekið á og komið í veg fyrir með því að fara þá leið sem aðrar þjóðir hafa farið sem er að afglæpavæða vörslu neysluskammta vímuefna, þ.e. að hætta að refsa notendum vímuefna. Það hefur sýnt sig í þeim löndum sem það hafa prufað að það dregur úr dauðsföllum vegna ofskömmtunar og minnkar þannig fíkniefnavandann, minnkar vanda fólks sem notar vímuefni og það hlýtur að vera markmið okkar allra. Það hlýtur bara að vera. Það var engin spurning í þessu, ég er bara taka undir með hv. þingmanni.

Virðulegur forseti. Ég tek undir að það er gott þegar tekið er undir það sem maður er að segja og tek það þá bara alla leið og fagna því mjög að hv. þm. Halldóra Mogensen sé tilbúin til að skoða vel og vandlega svona fínni blæbrigði málsins, að við séum sammála um grunnhugsunina þannig að við getum tekið einhverja umræðu um það hvers konar skilgreiningar eigi að nota í frumvarpinu og að það verði þá sem sagt regluverkið. Þetta er svolítið mikið, óttast ég, eins og þetta er þarna og ég fagna því að menn séu tilbúnir til að mæta því þá með einhverjum hætti. Ég myndi mjög gjarnan vilja árétta það sem ég hef áður sagt að alkóhólistar og fíklar er veikt fólk og veikt fólk á skilið að við komum fram við það af virðingu á meðan það er ekki að gera neitt annað en skaða sjálft sig. Auðvitað gegnir öðru máli ef menn eru undir einhvers konar áhrifum og eru farnir að gera alvarlegri hluti, fremja glæpi og eitthvað slíkt. Það er bara önnur umræða. Ef menn eru með neyslu að skaða sig sjálfa og eru ekki með mikið efni og eru alveg augljóslega ekki að selja einhver efni eða eitthvað slíkt, þá tökum við á því fólki sem veiku fólki með mildi og mannúð en ekki með hörku og refsingum.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni og framsögumanni málsins kærlega fyrir seigluna í þessu máli og fyrir sína einörðu baráttu fyrir mannúð og kærleika til handa þeim sem glíma við fíkniefnavanda. Mín skoðun er sú að sá sem er í neyslu fíkniefna eigi við ákveðinn vanda að etja hvað það varðar. Nú kunna að vera skiptar skoðanir um það. Ég ætla ekki að fara djúpt í saumana á þessu máli. Við höfum rætt þetta nokkrum sinnum hér í þingsal en það eru nokkur álitaefni sem mig langar til að koma inn á. Í fyrsta lagi snýst þetta um mannúð, algjörlega frá A til Ö. Þetta snýst um kærleika og þetta snýst um að koma fram við fíkla og spyrja: Hvað kom fyrir þig, í staðinn fyrir að spyrja hvað er að þér? Þar vitna ég í Gabor Maté sem er magnaður sálfræðingur sem hefur líka gert kvikmynd sem heitir, með leyfi forseta: The Wisdom of Trauma og ég hvet alla til að horfa á þá mögnuðu mynd. Hann hefur t.d. farið inn í fangelsi í Bandaríkjunum, ferðast úti um allt þar og spyr svona spurninga: Hvar byrjaði þetta? Ég held, og þess vegna er svo gott að við séum í þessari umræðu beint á eftir umræðunni um uppbyggingu nýrra geðdeilda, að þetta byrji allt á einhverju áfalli. Ég held að fólk sem býr við mjög gott atlæti, er ekki að upplifa áföll í sínu lífi að nokkru leyti, auðvitað getur maður verið í einhverjum aðstæðum, en mig grunar að þeim mun þéttara aðhald og þess háttar sem þú færð sem býður ekki upp á einhvers konar áföll í æsku, þeim mun minni líkur eru á að þú leiðist út í harða neyslu fíkniefna. Hér erum við auðvitað fyrst og fremst að horfa á þessa mannúð og þennan ótta sem fíklar glíma við og ég kynntist því, bæði í störfum mínum sem lögmaður og heyrði það þegar við vorum að fjalla um þetta í hv. velferðarnefnd á síðasta og þar síðasta þingi, að hjá virkum fíklum býr óttinn við að kalla á hjálp þegar eitthvað gerist og hafa leiðst af því dauðsföll. Fíklar þora ekki að hringja á sjúkrabíl vegna þess að þegar vitað er að um er að ræða samkvæmi er regla að lögreglan kemur fyrst til að tryggja vettvanginn áður en sjúkraflutningamennirnir koma inn og þá óttast fólk refsingu. Þetta bara liggur algjörlega ljóst fyrir. Þar verður óttinn, mögulega ertu á skilorði, mögulegt ertu á reynslulausn og mögulega óttastu bara lögregluna vegna fyrri samskipta. Það sem kom líka í ljós í vinnu okkar í hv. velferðarnefnd var að stöku lögreglumenn, sem voru ýmist mótfallnir málinu eða ekki, eru engu að síður að beita afglæpavæðingu og brjóta með því lög. Það er svo sérstakt. Þegar við fengum frásagnir af því að á leiðinni með skjólstæðing í meðferð eða inn á geðdeild, skjólstæðing sem var í mikilli neyslu, var mögulega í vandræðum vegna neyslu sinnar, heimilaði lögreglumaðurinn skjólstæðingnum að losa sig við fíkniefnin á gólfinu í bílnum. Þetta gerði lögreglumaðurinn af mannúð en var algjörlega á móti þeirri mannúð sem við erum einmitt að tala fyrir hér. Þegar lögreglumanninum var bent á að hann væri að brjóta lög með þessu og það mætti í rauninni sækja hann til saka fyrir þetta þá varð hann ögn hvumsa og eiginlega orðlaus af því að hann skildi mjög vel mannúðina, að vera ekki að taka fárveikan einstakling og skella honum inn í fangaklefa fyrir að vera með fíkniefni á sér. En hann mátti í rauninni ekki gera neitt annað af því að það er ólöglegt. En það eru ekki allir eins og þessi sem býr yfir mikilli mannúð. Ég var sem lögmaður kölluð um hádegisbil um helgi upp á lögreglustöð til að leysa út umbjóðenda og fara með umbjóðanda í skýrslutöku sem hafði verið að reykja eina jónu fyrir aftan Stjórnarráðið. Það var hans glæpur. Maður hugsaði í ljósi alls og í ljósi t.d. þeirrar umræðu sem við erum með í dag varðandi metoo, varðandi kynferðisbrotamál sem bíða í þrjú ár á borði lögreglunnar og fjölda annarra mála hvort tíma lögreglunnar sé mögulega betur varið en að vera að eltast við einstaklinga í bænum sem reykja jónu eða eitthvað álíka og tíma bara lögmanna og peningum skattborgaranna. Auðvitað eru öfgarnar í sitt hvora áttina en grundvallaratriðið í þessu máli er þessi mannúð, að við séum ekki að refsa fárveiku fólki, að við reynum frekar að taka utan um það, búum til umhverfi þar sem þau treysta heilbrigðiskerfinu, treysta félagslega kerfinu, velferðarkerfinu, treysta lögreglu, af því það er ekki síst mikilvægt að þau treysti lögreglu og að þau treysti sér til að leita til lögreglu þegar á þau er ráðist eða eitthvað bjátar á í þeirra lífi, og treysta samfélaginu fyrir sínum veikleikum. Það er það sem við þurfum að byggja upp á Íslandi í dag.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir þingsályktunartillögu í kvöld um hraðari málsmeðferð og bætta réttarstöðu þolenda heimilisofbeldis við hjúskaparslit. Það geri ég fyrir hönd hv. þingmanns og 1. flutningsmanns þessa máls, Hönnu Katrínar Friðriksson. Þessi tillaga er nú lögð fram í annað sinn. Hv. þingmaður mælti með frumvarpi nýlega þessu tengdu sem snýr að breytingum á hjúskaparlögum en markmiðið með tillögunni er að hefja vinnu við nauðsynlegar lagabreytingar, breytingar á reglugerðum sem og verklagsreglum sem nauðsynlegar eru til að bæta stöðu þolenda heimilisofbeldis í því ferli að skilja og enn fremur að leggja grunninn að því að nægt fé sé lagt til málaflokksins. Þessi tvö mál hanga því saman og styðja hvort við annað, ef svo má segja, þ.e. frumvarpið og þessi þingsályktunartillaga sem hér er verið að mæla fyrir. Verði þessi þingsályktunartillaga samþykkt, sem ég bind vonir við að verði, mun Alþingi fela ráðherra dómsmála og félags- og vinnumarkaðsráðherra að taka til endurskoðunar hjúskaparlög ásamt reglugerð um stjórnsýslumeðferð hjúskaparmála og reglugerð um skilyrði gjafsóknar og starfshætti gjafsóknarnefndar svokallaðrar. Þá verður líka tekin til endurskoðunar reglugerð um stjórnsýslumeðferð mála samkvæmt barnalögum og reglur ráðherra um ráðgjöf og sáttameðferð sem settar voru á til bráðabirgða árið 2013. Markmið endurskoðunar og breytinganna sem hér eru lagðar til er að stuðla að hraðari málsmeðferð við hjónaskilnaði, ekki síst til að bæta stöðu þolenda heimilisofbeldis. Lagt er til að kannaðar verði ólíkar útfærslur sem fela í sér að lögskilnaður verði veittur án þess að fjárskipti eða samkomulag um forsjá barna liggi endanlega fyrir og jafnframt að fólki sé auðveldað að gera þessi skipti, þ.e. fjárskipti og þetta samkomulag um forsjá, án aðkomu dómstóla. Markmiðið og hugmyndafræðin að baki er að betur verði hlúð að hagsmunum þolenda ofbeldis í nánum samböndum þegar brotaþolar eru að leita skilnaðar frá maka sínum og um leið geranda. Jafnframt yrðu ákvæði reglugerðar um skilyrði gjafsóknar rýmkuð og rýmkuð strax þannig að meðferð skilnaðarmála, fjárskipta og forsjármála verði þolendum heimilisofbeldis ekki jafn íþyngjandi og hún er í dag. Ég held að allir þeir sem hafa innsýn í þann málaflokk og brotaflokk sem ofbeldi í nánum samböndum er, sem við töluðum áður um sem heimilisofbeldi, viti að þetta tímabil á meðan verið er að leita eftir skilnaði og bíða eftir skilnaði er þolandanum og börnunum sem gjarnan fylgja mjög erfiður. Það er því sjálfstætt markmið að þetta ferli taki einfaldlega skemmri tíma en nú er. Við undirbúning tillögu þessarar og frumvarpsins sem fylgir kom fram að gjafsóknarreglur gagnast því miður ekki nema litlum hluta þolenda ofbeldis í nánum samböndum vegna þess að það er miðað við tekjumörk um það hverjir eiga rétt á gjafsókn og þar hefur gerst, eins og svo oft vill verða í þeim tilvikum þar sem verið er að leggja til tekjumörk í úrræðum um stuðning, að tekjumörkin verða einfaldlega svo lág að þau ná ekki fram markmiði sínu. Þetta hefur þýðingu, ekki síst í ljósi þess að 60% allra kvenna sem lenda í ofbeldissamböndum og búa við ofbeldi inni á heimilum eru samkvæmt rannsóknum í þeirri stöðu um stundarsakir og hverfa af vinnumarkaði, einfaldlega vegna álagsins sem þeirri stöðu fylgir. Því til viðbótar kveða núgildandi gjafsóknarreglur á um það að gjafsókn skuli að jafnaði ekki veita ef ágreiningsefni er á milli nákominna. Þannig að sú meginregla er vitaskuld til þess fallin að hafa áhrif í aðstæðum þegar um er að ræða hjón sem eru að skilja vegna ofbeldis eða að hluta til vegna þess. Við vitum það, virðulegi forseti, að ofbeldi innan veggja heimilis er ein algengasta tegund ofbeldisbrota sem framin eru á Íslandi. Við þekkjum öll sorglegar sögur og átakanlegar af þessum veruleika þar sem það eru oftast nær konur í þessari stöðu og þá fastar í erfiðum aðstæðum og jafnvel í klóm makans. Það má ekki vera þannig að þegar þolandi tekur þá erfiðu ákvörðun að yfirgefa maka sinn að lögin séu til viðbótar álagspunktur. Þessi tillaga leggur sem sagt jafnframt til að gerð verði greining á því hver sé mannafla- og fjárþörf sýslumannsembætta til að tryggja í senn vandaða og skilvirka málsmeðferð skilnaðarmála og þeirra mála sem þeim tengjast. Fyrir liggur að fjöldi mála sem sýslumannsembættin þurfa að sinna í þessum málaflokki er mikill og hefur aukist þannig að það hefur reynst sýslumannsembættunum, eins og öðrum stofnunum sem fara með viðkvæm mál, erfitt að afgreiða mál innan þeirra tímamarka sem eðlileg verða að teljast og innan þeirra tímamarka sem við eigum sem samfélag að gera kröfu um. Þetta á ekki síst við þegar við erum að ræða um hjónaskilnað sem á sér rætur í ofbeldi og deilur eru vegna ofbeldisins og um fjármuni og forsjá barna. Það er mat flutningsmanna að rök standi til þess að auknir fjármunir og mannafli sé nauðsynleg forsenda þess að ná fram betri málshraða og skilvirkara kerfi. Þess vegna er lögð áhersla á það að nauðsynlegt sé að leggja í greiningarvinnu um það hvað þarf mikið til að koma til þess að við getum náð ásættanlegum árangri hvað þetta varðar. Lagt er til að þessar nauðsynlegu umbætur verði að veruleika og hrint í framkvæmd eins fljótt og auðið er og að frumvarp með breytingum á lögum verði lagt fram, ekki seinna en 1. október 2022 ásamt þeirri greinargerð sem ég vék að rétt áðan um þörfina á fjármagni og mannafla. Virðulegi forseti. Ég óska eftir því að þessi þingsályktunartillaga, sem á að mínu viti brýnt erindi, ekki síst með það í huga hver umræðan er í dag um ofbeldi og hvernig kerfið okkar, réttarkerfið en líka aðrar stofnanir samfélagsins og samfélagið í heild sinni, geti gert betur að þessu leyti, verði send til umfjöllunar í allsherjar- og menntamálanefnd og það er einlæg ósk mín að þetta mál nái framgangi.

Virðulegur forseti. Ég flyt hér í þriðja skiptið, og vonandi það síðasta, þetta frumvarp mitt sem lýtur að því að gefa dreifingu ösku frjálsa. Þetta er í mínum huga ekki mjög flókin lagabreyting. Hún gengur út á það að í stað þess að ríkisvaldið, yfirvaldið, hafi sterkar og miklar skoðanir og reglur í kringum það hvar og hvernig má dreifa ösku látinna manna þá sé það einfaldlega vilji hins látna sem fái að ráða. Þannig er ég hér að gera grein fyrir breytingu á 7. gr. þessara laga, að vilji einstaklingsins sjálfs fái þarna öllu ráðið. Virðulegur forseti. Ég verð að geta þess að í þau skipti sem ég hef lagt þetta mál hér fram þá hef ég fengið ógrynnin öll af skilaboðum, tölvupóstum og símtölum. Mér þykir ofboðslega vænt um það og ef einhver af þeim sem hefur verið að senda mér þessar athugasemdir skyldi vera að fylgjast með núna þá þakka ég kærlega fyrir það. Margar af þessum sögum hafa verið býsna persónulegar og fjalla í raun um það þegar fólk er að glíma við sorgina og vill allt fyrir sinn látna ástvin gera. Hvað er mikilvægara fyrir okkur öll en að verða við ósk þeirra sem næst okkur standa eftir að þeir kveðja þetta líf? En margir segja manni sögur af því að þeir hafi ekki geta orðið við þessum óskum vegna þeirra reglna sem í gildi eru. Í dag er það þannig við erum enn í því umhverfi þar sem við gerum ráð fyrir því að fólk sé grafið með hefðbundnum hætti. En jú, það er opnað á þetta með brennsluna og það eru sífellt fleiri sem velja þann kost. Ef viðkomandi óskar þess að vera brenndur þá er líka gert ráð fyrir því að askan sé jarðsett í hefðbundnum kirkjugarði í þar til gerðu duftkeri. Ef viðkomandi óskar þess nú að það verði ekki gert, sem er augljóslega vilji yfirvaldsins með þessum lögum, þá er hægt að sækja um leyfi og skal það sótt til sýslumanns. En það er niðurnjörvað í lögin hvar hægt er að veita þetta leyfi. Ég sé bara enga ástæðu til þess að við höfum svona stórar og miklar skoðanir á því hvernig farið er með þessar jarðnesku leifar. Þetta frumvarp hefur fengið töluverða umræðu. Eins og áður segir hef ég fengið mikið af skilaboðum og fjölmiðlar hafa líka sýnt þessu mikinn áhuga. Málið hefur aldrei komist út úr nefnd eftir 1. umr., en eins og ég sagði áðan þá vona ég að þetta sé í síðasta skipti sem ég flyt þetta mál og ég vona svo innilega að okkur lánist að afgreiða það. Helstu rökin sem ég hef heyrt gegn þessu máli, gegn því að leyfa einstaklingnum að ráða því sjálfur og treysta aðstandendum til að virða ósk hins látna, eru þær að þetta myndi rugla okkar fallega fyrirkomulagi sem felst í kirkjugörðum og þeim mikilvægu minningarreitum sem kirkjugarðar eru. Ég ætla bara að taka það fram hér að mér þykir sjálfri kirkjugarðar og menningarleg hefð sem snýr að kirkjugörðum, m.a. í kringum jólahátíðina þar sem það tíðkast mjög að aðstandendur fari og kveiki á kertum og minnist látinna ástvina, ofboðslega falleg og mikilvæg. Ég held að þetta frumvarp myndi með engum hætti hafa áhrif á það að kirkjugarðar séu fallegir staðir, þeir eiga að vera góðir og fallegir staðir í þéttbýli þar sem fólk getur komið saman og minnst látinna ættingja. En ef hinn látni óskaði þess nú frekar að öskunni yrði dreift í skógarlundi undir Úlfarsfelli, svo ég taki nú bara eitthvert dæmi, og aðstandendur myndu gjarnan vilja fá að setja minningarskjöld á fallegt tré þar og geta komið saman þar og minnst ættingja, þá skil ég ekki af hverju við ættum að banna slíkt. En í dag er algjörlega harðbannað að merkja þann stað þar sem ösku er dreift. Ég skil auðvitað að það er ekki hægt að koma með ösku og dreifa inn í garðinn hjá einhverjum öðrum út af því að viðkomandi bjó þar einu sinni, og það er auðvitað tekið á því, ráðherra hefur reglugerðarheimild fyrir því að skrifa slíkt inn. Í ljósi þeirrar stöðu að fleiri og fleiri velja að vera brenndir þá höfum við byggt upp sérstaka duftgarða. Umræðan í nútímasamfélagi um kirkjugarða er kannski farin að snúast svolítið um umhverfismál, að þeir séu plássfrekir í þéttbýlisumhverfi þar sem mikið er talað um þéttingu byggðar. Þá eru duftgarðarnir öðruvísi hvað það varðar. Þeir taka minna rými, og ég ætla að ítreka enn og aftur að ég hef ekkert á móti hvorki hinum hefðbundnu kirkjugörðum né duftgörðum, það er bara sjálfsagt að þeir verði áfram. Það eina er að hinn látni fái að hafa einhverja skoðun á þessu og aðstandendur geti brugðist við óskum hins látna. En talandi um þéttingu byggðar þá sér maður það víða í borgum eða bæjum erlendis að kirkjugarðar spila þar ákveðið hlutverk. Þar erum við oft að tala um kirkjugarða þar sem hvíla látnir einstaklingar einhver árhundruð aftur í tímann. Þar er raunverulega um þéttingu byggðar að ræða og þá velti ég fyrir mér hvort það sé ekki þétting byggðar sem ætti að vera vel við haldið. Þá er ég að meina að alveg eins og það má svo sem grafa duftker í gröf í dag, það er eitthvert hámark, ég man ekki hvort það eru fimm eða sex sem mætti fara þar ofan á, þá er ekkert því til fyrirstöðu í mínum huga að það sé bara fjölskyldugrafreitur. Hann þarf ekki að taka mikið pláss og það mætti fara með töluvert magn af þessum kerjum, hvort sem það væri jarðsetja þau eða dreifa ösku, það væri þá svona minningarstaður fjölskyldunnar. Þannig að í umræðunni um þéttingu byggðar þá held ég að þétting byggðar í kirkjugörðum gæti verið mjög skynsamleg. Í fjölmiðlaumræðu hefur ýmsu verið kastað fram og ég hef verið dregin í alls konar viðtöl og rætt þetta og fólki dettur ýmislegt í hug: Hvað með dreifingu ösku, t.d. á fótboltavelli, hjá uppáhaldsfótboltafélaginu? Við getum auðvitað farið um víðan völl í þessu. En fyrst og fremst snýst þetta um að vilji hins látna fái að ráða innan þess ramma að það sé annars vegar skynsamlegt og gert af virðingu. Ég hef fengið ábendingar um að fólki finnist þetta orðið einhvers konar grínefni þegar við tölum um hitt og þetta. En allar þær sögur sem ég hef fengið eru svo ofboðslega átakanlegar og fallegar og persónulegar að það er í rauninni með ólíkindum að árið 2022 stöndum við hérna og erum enn í þeirri stöðu að lög sem eru orðin mjög gömul og byggja á ofboðslega gamalli hefð séu enn þá föst í því að það sé ekki hægt að láta vilja einstaklingsins ráða. Ég ætla ekki að lengja umræðuna frekar. Með þessum lögum er ég að leggja til að við opnum þessa löggjöf alveg, að ósk hins látna fái að ráða. En ég vil þó nefna það, og beini því þá til þeirra sem munu fjalla um þetta mál í nefndinni, að það er auðvitað hægt að taka þetta í einhverjum skrefum ef fólki finnst þetta allt of stórt og mikið skref. Í greinargerðinni eru upplýsingar um hvernig þessum málum er háttað í nágrannalöndum okkar, upplýsingaþjónusta Alþingis aðstoðaði mig við að fá upplýsingar um það. Mitt mat er að á Norðurlöndunum sé frjálsræði meira en er hjá okkur í dag þó að í kringum það séu skýrar reglur. Virðulegur forseti. Ég vona heitt og innilega að þetta mál fái framgang því að það er ekkert mál sem ég hef látið til mín taka hér á þingi sem ég hef fengið jafn miklar athugasemdir og spurningar um, og fyrst og fremst bara hvatningu um mikilvægi þess að þetta mál nái fram að ganga.

Virðulegi forseti. Ég endurflyt tillögu til þingsályktunar um upplýsingamiðlun um heimilisofbeldi. Tillagan var áður flutt á 150. og 151. löggjafarþingi en hlaut ekki afgreiðslu þá. Það er breið pólitísk samstaða um málið og við getum öll verið sammála um mikilvægi þess að við grípum styrkum höndum utan um þennan viðkvæma hóp og brjótum upp ákveðinn vítahring sem myndast hefur í þessum málum. Við höfum verið að stíga stór og stöndug skref í áttina að því að bæta verkferla hjá lögreglu og þá hefur einnig verið gripið til mikilvægra réttarúrbóta fyrir þolendur heimilisofbeldis. Þó er göngunni ekki lokið og við eigum fleiri skref eftir. Baráttan er ekki búin og við erum að sjá allt of háar tölur um tíðni heimilisofbeldis. Síðustu þrjá mánuði ársins 2021 voru útköllin 129 í Reykjavík einni. Á sama tíma árið áður voru þau 136. Árið 2021 voru samtals 590 útköll hjá lögreglu vegna heimilisofbeldis í Reykjavík. Af því voru 45,5% útkalla í desember 2021 vegna heimilisofbeldis af hendi maka. Í svari dómsmálaráðherra við fyrirspurn frá Ásgerði K. Gylfadóttur um heimilisofbeldismál á 149. löggjafarþingi kemur fram að mikill munur er á fjölda heimilisofbeldismála sem skráð voru í málaskrá ákæruvaldsins á tímabilinu 1. janúar 2015 til 3. janúar 2019 eftir landshlutum. Þá kom fram að nýjar verklagsreglur ríkislögreglustjóra um meðferð og skráningu heimilisofbeldismála hafi reynst vel, samstarf við fagaðila hafi aukist og þolendum sé tryggð betri þjónusta. Þolendur heimilisofbeldis veigra sér oft við því að tilkynna lögreglu um ofbeldið enda gerandinn oft einstaklingur sem er nákominn þolanda. Í smærri sveitarfélögum þar sem íbúar þekkja flestir hver annan getur það ekki síður verið þungbært að tilkynna um heimilisofbeldi. Því er mikilvægt að þau stjórnvöld sem starfa náið með íbúunum hafi víðtækar heimildir til þess að eiga frumkvæði að því að grípa inn í og eiga samstarf við önnur stjórnvöld um viðbrögð við slíkum brotum. Þótt verklagsreglur ríkislögreglustjóra hafi tryggt samstarf lögreglu við önnur stjórnvöld þarf samstarfið einnig að verða formfast í hina áttina, þ.e. með tilkynningum félagsmálayfirvalda, heilbrigðisyfirvalda og menntastofnana til lögreglu og með samstarfi þeirra á milli að frumkvæði annarra yfirvalda. En til þess að slík upplýsingagjöf geti átt sér stað með skilvirkum hætti, með hagsmuni brotaþola að leiðarljósi, þarf skýrari forvirkar lagaheimildir til upplýsingamiðlunar. Allt samráð milli stofnana samfélagsins þarf að eiga sér stað með þátttöku og samþykki brotaþola. Þegar ástæða er til að ætla að barn hafi orðið vitni að heimilisofbeldi eða orðið þolandi þess þarf þó að tryggja að skilyrði um þátttöku og samþykki brotaþola komi ekki í veg fyrir inngrip stjórnvalda sem sé andstætt hagsmunum barnsins. Kanna þarf hvort rýmka þurfi og skilgreina betur tilkynningarskyldu stjórnvalda, sem hafa afskipti af málum barna, til barnaverndaryfirvalda. Hagsmunir barns skulu alltaf vera í fyrirrúmi. Þetta höfum við ítrekað staðfest, m.a. með samþykkt og innleiðingu barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Ofbeldi á heimili barns varðar það alltaf, hvort sem barnið verður fyrir því eða verður vitni að því. Foreldrar og forráðamenn barns eru helstu fyrirmynd þess og það lærir af þeim bæði meðvitað og ómeðvitað. Þessu fylgir mikil ábyrgð. Ofbeldi, hótanir og ógnandi hegðun eru ekki réttar leiðir til að takast á við reiði, erfiði eða mótlæti. Börn læra af foreldrum og forráðamönnum hvernig bregðast eigi við áreiti. Heimilisofbeldi getur haft alvarleg sálræn áhrif á barn til frambúðar og það er sárt að vita af því að börn lifi við slíkar aðstæður, Við eigum ekki að hætta vinnu okkar gegn heimilisofbeldi. Það er í þágu allra hlutaðeigandi. Markmiðið með þingsályktunartillögu þessari er að núverandi kerfi verði endurskoðað með það fyrir augum að einfalda barnaverndayfirvöldum, félagsmálayfirvöldum, heilbrigðisyfirvöldum og menntamálayfirvöldum að miðla upplýsingum sín á milli og til lögreglu. Ég bind miklar vonir við að við getum klárað þetta mál á þessu vorþingi og sett það í viðunandi farveg. Við verðum að skapa forsendur í okkar samfélagi fyrir því að fjölskyldur og börn geti búið við öruggar aðstæður án ofbeldis. Þau eiga að njóta þeirra grundvallarréttinda að búa við öryggi án ofbeldis og ógnar á þeim stað sem á að vera friðhelgur griðastaður. Við eigum öll þann grundvallarrétt skilinn.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og get tekið undir hvert einasta orð og þakka ekki síður hv. þingmanni og þeim þingmönnum sem flytja þessa þingsályktunartillögu. Hér er auðvitað um ofboðslega brýnt og mikilvægt mál að ræða. Mig langaði bara að forvitnast hjá hv. þingmanni um reynsluna af þeim verkefnum sem farið hefur verið í, hvort hv. þingmaður hafi eitthvað skoðað það. Ég. sé að þetta mál hefur verið lagt fram áður og ég velti fyrir mér vinnunni sem í gangi hefur verið varðandi barnaverndarmálin sérstaklega annars vegar og svo hins vegar það sem ég man eftir hafandi setið í bæjarstjórnum í einhvern tíma þegar við vorum að auka samstarf milli lögreglu og félagsmálaþjónustu eða barnaverndarinnar þannig að það væri tryggt að fulltrúi barnaverndar væri alltaf viðstaddur þegar lögreglan kæmi að í slíkum málum. Upplýsingar sem ég fékk af reynslu þess verkefnis var að það hefði verið alveg gríðarlega mikilvægt, það jók kærurnar í þessum málum, mig minnir að lögreglan hafi talað um að þegar glugginn væri opinn, þegar fólk væri tilbúið að tjá sig því svo breytast hlutirnir oft hratt og bara með mjög skömmum fyrirvara og þá telja þeir sem hafa þolað ofbeldið þetta er bara allt í lagi og mun ekki gerast aftur. Allar þær upplýsingar sem ég fékk frá lögreglunni á sínum tíma og barnaverndaryfirvöldum um þetta verkefni voru að það hefði reynst mjög vel. En nú verð ég að viðurkenna að ég þekki ekki hvort sams konar verkefni hafa verið í gangi víða á landinu. Í þessu tilfelli var það í Mosfellsbæ og ég veit að það var hér á höfuðborgarsvæðinu. Ég veit að hv. þingmaður kemur úr Suðurkjördæmi og þekkir kannski til á Selfossi og í nágrannabyggðum, hvort sú reynsla sé til staðar víðar en á höfuðborgarsvæðinu.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og jafnframt spurninguna. Hún er mikilvæg og það eru víða virkilega góðir verkferlar og gott utanumhald um þessi mál og utan um samskipti lögreglu við félagsmálayfirvöld og barnavernd. Þingsályktunartillagan snýst um að festa þetta í sessi alls staðar þannig að þetta sé alls staðar, ekki bara eftir því hversu gott samstarf er á milli félagsmálayfirvalda og lögreglu í viðkomandi umdæmi. Að við séum með kjarnann utan um þetta, að þetta séu reglurnar og að þetta sé lagaheimildin, að hún sé skýr og engum vafa undirorpið hvernig við eigum að bregðast við slíkum aðstæðum.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta svar og tek undir mikilvægi þess þegar maður hefur heyrt af áhugaverðum og góðum verkefnum sem hafa skilað góðum árangri. Þá er einmitt spurningin: Erum við að dreifa þessari þekkingu víðar þannig að við séum að taka upp þessi kerfi? Ég skil hv. þingmann þannig að þessi vinna eigi að ganga akkúrat út á það. En í umræðu um þessi mál hef ég oft orðið vitni að því að þeir sem vinna með börnum, kannski sérstaklega í leikskólum, grunnskólum og jafnvel í íþrótta- og tómstundastarfi og eru auðvitað lögum samkvæmt, fyrir utan auðvitað samfélagsleg ábyrgð, ábyrgir fyrir því að tilkynna um slíkt brot, þessum aðilum líður svo oft þannig að það virki ekkert, hafi engin áhrif af því að það gerist ekkert. Ég veit, þekkjandi svolítið til í kerfinu, að það snýst auðvitað um persónuvernd og þegar tilkynningar hafa borist er það ekki þannig að sá sem tilkynnir fái einhverjar upplýsingar um framvindu mála. Ég hef samt oft velt fyrir mér hvort það sé einhver leið samt sem áður til að fullvissa fólk um að málið sé í farvegi og í góðum höndum. Kannski á það sérstaklega við vegna þess að ég hef svo oft tekið þetta samtal við kennara sem hafa verið í þessari stöðu og stundum hefur komið upp ákveðin vantrú á kerfið af því fólk heldur að það sé ekkert að gerast. Ég beini því þess vegna inn í þessa vinnu hvort það sé ekki líka svolítið hluti af þessu. Það er svo mikilvægt að við trúum og treystum á kerfið þó að það sé þannig að það þurfi eðli málanna samkvæmt að vera lokað og ekki hægt að upplýsa um hvað er að gerast. En það þarf einhvern veginn að breiða út þá trú og traust almennings á því að þrátt fyrir það þá sé verið að vinna í málinu.

Virðulegi forseti. Jú, svo sannarlega þurfum við að auka traust og tiltrú allra hlutaðeigandi á kerfinu og þetta er ótrúlega mikilvægur punktur inn í þessa umræðu. Mér finnst mikilvægt að við tökum hana og hv. þingmaður er formaður allsherjar- og menntamálanefndar og ég bind miklar vonir við að málið fái góða og ítarlega meðferð akkúrat líka með þennan punkt að leiðarljósi við meðferð nefndarinnar á málinu.

Frú forseti. Hér er lagt fram í 16. sinn, ég endurtek, í 16. sinn, frumvarp til laga um friðlýsingu Íslands fyrir kjarnorkuvopnum og banni við umferð kjarnorkuknúinna farartækja. Mikilvægt er að Ísland hafi frumkvæði að afvopnun og friðlýsingu fyrir kjarnorkuvopnum innan lögsögu sinnar til himins og hafs og bindi þar með í lög yfirlýstan vilja íslenskra stjórnvalda um að Ísland eigi engan þátt í þróun, geymslu eða flutningi kjarnorkuvopna og stuðli þannig að friðvænlegri heimi. Hernaður og vígvæðing er í sífelldri þróun um heim allan. Víða auka þjóðir heims við kjarnorkubyrðar sínar frekar en að eyða þeim. Þetta á við í viðkvæmum heimshlutum sem og í Vesturheimi. Kjarnorkuveldin Bandaríkin og Rússland eiga hvort um sig meira af kjarnorkuvopnum en heimsbyggðin til samans í trússi við alþjóðlegar skuldbindingar um að dreifa ekki kjarnavopnum og almenna afvopnun þeirra, samanber NPT-samninginn. Þó hefur þróun friðarmála heldur verið á jákvæðari nótum undanfarna áratugi. Flest ríki heims viðurkenna hættuna sem stafar af gereyðingarvopnum og hafna hinni öldnu kenningu um gagnkvæmt ógnarjafnvægi. Sagan segir okkur þó að hernaðarbrölt getur þróast á ógnarhraða og með skelfilegum afleiðingum. Það er áhugavert að fara þarf norður fyrir miðbaug til að finna land sem ekki hefur skrifað undir samning um friðlýsingu fyrir kjarnorkuvopnum. Alls eru fimm fjölþjóðlegir sáttmálar um bann við kjarnorku. Suðurhvel okkar ágætu jarðar er meira og minna friðlýst og enn er unnið að friðlýsingum, nú síðustu ár að friðlýsingu Mið-Austurlanda fyrir kjarnorkuvopnum. Ekki hefur tekist að friðlýsa Norðurlönd fyrir kjarnavopnum sem verður að teljast undarlegt í ljósi þeirrar stöðu og áferðar sem Norðurlöndin hafa í alþjóðasamfélaginu. Það er því mikið unnið með friðlýsingu og frumkvæði Íslands að afvopnun og friðlýsingu fyrir kjarnorkuvopnum, bæði fyrir land og þjóð en ekki síst fyrir norðurslóðir, hvert kjarnorkuveldin horfa hýru auga með tilliti til flutninga um norðurskautið. Fjöldi stórborga og sveitarfélaga um allan heim eru friðlýst fyrir umferð kjarnavopna. Íslensk sveitarfélög hafa flest öll sent frá sér yfirlýsingu þess efnis að friða verði landið frá kjarnorkuvopnum og umferð þeirra. Einungis eru það Reykjanesbær, Skútustaðahreppur og Grímsnes- og Grafningshreppur sem hafa ekki friðlýst fyrir kjarnorkuvopnum. Ekkert er því til fyrirstöðu að vilji yfirgnæfandi meiri hluta sveitarfélaganna um friðlýsingu verði lögfestur fyrir landið allt. Sú gagnrýni hefur komið fram í umræðum um friðlýsingu Íslands gegn kjarnavopnum að frumvarpið gangi gegn hafréttarsáttmála Sameinuðu þjóðanna. Því er vert að taka fram að alþjóðlegar skuldbindingar Íslands sem snúa að hafrétti tryggja skipum í neyð aðstoð innan lögsögu Íslands. Þetta er áréttað í 10. gr. frumvarpsins en greinin fjallar um undanþágur vegna alþjóðlegs réttar og heimild til að liðsinna skipum í neyð. Á Íslandi er herlaus þjóð sem hefur byggt utanríkisstefnu sína á friði og mannúð. Þar höfum við í VG staðið í stafni. Ég tel að þetta mál sem mælt er fyrir í 16. sinn, eins og fram hefur komið, væri einkar farsælt fyrir friðarmál á norðurslóðum, fyrir Ísland og fyrir frið í heiminum.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Jódísi Skúladóttur fyrir flutningsræðuna með þessu mikilvæga frumvarpi, sem ég er raunar einn af meðflutningsmönnunum á, um friðlýsingu Íslands fyrir kjarnorkuvopnum og banni við umferð kjarnorkuknúinna farartækja. Ég er mjög stolt af því að vera í hópi ansi fríðs flokks þingmanna sem hafa í gegnum árin staðið fyrir því að leggja þetta góða og mikilvæga mál fram. Líkt og fram kom í máli hv. þingmanns áðan er það núna lagt fram í 16. sinn. Það er raunar alveg ótrúlegt að við skulum enn þurfa að standa hér og mæla fyrir þessu frumvarpi því að þegar þjóðaröryggisstefna fyrir Ísland var samþykkt í þessum sal mótatkvæðalaust var í þeirri þingsályktunartillögu tekið fram í einni greininni að Ísland og íslensk landhelgi sé friðlýst fyrir kjarnorkuvopnum að teknu tilliti til alþjóðlegra skuldbindinga í því augnamiði að stuðla að afvopnun og friði af Íslands hálfu. Í rauninni ætti þetta mál því að vera fullfrágengið og löngu komið fram frá ríkisstjórn sem partur af þjóðaröryggisstefnunni. En úr því að svo er ekki þá segi ég bara: Ekkert mál, við mælum hér fyrir þessu frumvarpi og nú er aldeilis lag að samþykkja það. Kjarnorkumál og kjarnorkuafvopnun eru meðal stóru málanna sem við ættum að setja miklu meiri fókus á vegna þess að kjarnorkuógnin er svo gríðarleg. Það þarf ekki nema eina sprengju til þess að leggja líf á jörðinni í rúst, eins og við þekkjum. Það þarf í rauninni ekki annað en ein mistök. Við höfum flest heyrt af þeirri skelfingu sem það leiddi af sér að kjarnorkusprengjum var varpað á Hírósíma og Nagasaki. Á hverju ári kemur stór hópur fólks saman hér í Reykjavík við Tjörnina til að minnast fórnarlambanna, en talið er að 200.000 manns hafi látist í einu vetfangi þegar þessum sprengjum var varpað. Það sem hefur gerst síðan þá er að sprengjurnar hafa orðið öflugri, þeim hefur fjölgað og eyðingarmátturinn er því mörgum sinnum meiri, bæði í sprengjum talið og mætti hverrar sprengju fyrir sig. Því miður hefur kjarnorkuveldum fjölgað, þó svo að þeim hafi sem betur fer ekki fjölgað á alveg síðustu árum. Núverandi kjarnorkuveldi, og meðal þeirra verður að sjálfsögðu að nefna mörg af okkar helstu samstarfsríkjum, til að mynda í NATO, hafa verið að endurnýja kjarnorkuvopnabúr sín og eyða í það ótrúlegum upphæðum. Það er líka mikilvægt að minna á það að hernaðarbandalagið NATO, sem við erum því miður aðilar að, áskilur sér rétt til beitingar kjarnorkuvopna að fyrra bragði. Þannig er nú sú samkunda. Þetta dreg ég fram hérna vegna þess að því miður er enn þá hjá of mörgum ríkjum sú sýn að kjarnorkuvopn séu í lagi, að það sé í lagi að þau séu partur af vopnabúri þjóða. Þess vegna er mikilvægt að við sem áttum okkur á ógninni, sem áttum okkur á mikilvæginu í því að kjarnorkuvopnum verði aldrei beitt, notum öll tiltæk ráð til þess að lýsa andstöðu okkar við vopnin. Að friðlýsa landið sitt og lögsögu þess fyrir umferð kjarnorkuvopna er partur af því. Þó svo að margt mjög neikvætt hafi verið að gerast í kjarnorkuvopnamálum á undanförnum árum þá hafa líka gerst góðir hlutir. Þar má kannski helst nefna það að kjarnorkuvopn hafa verið bönnuð á vettvangi Sameinuðu þjóðanna og raunar hefur sú sem hér stendur lagt fram tillögu um að fela ríkisstjórninni að Ísland undirriti og fullgildi samning um að banna kjarnorkuvopn. Þessi samningur var samþykktur á ráðstefnu Sameinuðu þjóðanna í New York 7. júlí 2017 og tók gildi 22. janúar 2001, sem sýnir aftur hvað það er í rauninni skrýtið að hér þurfi að mæla fyrir því að friðlýsa Ísland fyrir kjarnorkuvopnum. Það er kominn samningur á vegum Sameinuðu þjóðanna sem bannar kjarnorkuvopn. Síðast þegar ég fletti því upp, það var raunar fyrir jól, þá höfðu 86 ríki heims undirritað samninginn og 56 ríki gengið alla leið og lögfest hann, og mig grunar og ég vona að fleiri ríki hafi bæst í hópinn síðan þá. Það er áhugavert að það eru einungis ríki sem sjálf hafa ekki yfir kjarnorkuvopnum að ráða sem hafa undirritað samninginn, en það er samt ekki ástæða til að örvænta því að það er nákvæmlega með þannig þrýstingi sem önnur gereyðingarvopn hafa verið bönnuð. Það er með því að ríki sem ekki hafa haft yfir til að mynda efnavopnum að ráða hafa gert samninga um að banna slík vopn. Það líður að því að haldinn verði fundur meðal þeirra ríkja sem hafa ákveðið að gerast aðilar að samningnum um að banna kjarnorkuvopn. Því miður verður Ísland ekki meðal fundarmanna þar en okkur býðst að taka þátt þó svo að við séum ekki aðilar að samningnum. Ég veit að ríki á borð við Svíþjóð ætla að taka þátt og einnig NATO-ríkið Þýskaland. Sem betur fer er smám saman að verða vitundarvakning um það að kjarnorkuvopn eiga hvergi að þrífast og að þau fela í sér gríðarlega sóun. Við getum bara nefnt það nú á tímum heimsfaraldurs hversu gott það væri ef við hefðum þá fjármuni til ráðstöfunar til eflingar á heilbrigðiskerfum, til framleiðslu og dreifingar á bóluefni meðal allra þjóða í heimi til að glíma við og takast á við félagslegar afleiðingar og fátækt sem af faraldrinum stafa. Ef við hefðum þessa peninga, þótt ekki væri nema hluta af þeim peningum sem fer í að þróa og viðhalda kjarnorkuvopnum, þá væri heimsbyggðin ansi mikið betur sett. Það sama gildir ef þessir peningar væru settir í umhverfismálin. Ég held hreinlega að ef við myndum bara skipta því jafnt og helmingur af fjármagninu færi í að berjast gegn loftslagsvá og hitt færi í heilbrigðis- og félagsmál, þá værum við með allt annars konar heim. Ég ætla að vera bjartsýn. Baráttufólk og hugsjónafólk fyrir bættum heimi verður að vera bjartsýnt þannig að ég ætla að vera bjartsýn á að ríkjunum fjölgi sem gerast aðilar að samningi um að banna kjarnorkuvopn og að Ísland verði þar á meðal og að við samþykkjum þetta frumvarp sem við erum að ræða hér, um friðlýsingu Íslands fyrir kjarnorkuvopnum og banni við umferð kjarnorkuknúinna farartækja, og þrengjum þannig að þeim þjóðum sem hafa yfir slíkum vopnum að ráða svo þau standi við löngu gerða sáttmála um útrýmingu á kjarnorkuvopnum. Að því sögðu vona ég að málið fái góða en skjóta meðferð í hv. utanríkismálanefnd, því að líkt og ég sagði áður þá er svona friðlýsing hluti af samþykktri þjóðaröryggisstefnu. Nú þarf því bara að klára það mál að lögfesta friðlýsinguna og halda síðan áfram á þeirri vegferð að úthýsa kjarnorkuvopnum, ekki bara á Íslandi heldur um allan heim.