Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þetta mál er komið frá hv. Nd. í því formi, sem það er lagt fyrir þessa hv. d., og var það samþykkt siðdegis í gær samkv. einróma meðmælum hv. menntmn. Nd. og með shlj. atkv. þeirrar hv. d. Áður en ég geri í örfáum orðum grein fyrir þeim breytingum, sem frv. tók í Ed., vil ég fara fáeinum orðum um nauðsyn málsins. Það er kunnara en frá þurfi að segja og skoðun allra, sem til þekkja, að eitt brýnasta verkefnið, sem leysa þurfi í íslenzkum fræðslumálum, sé að bæta skilyrði æskumanna til þess að öðlast tæknimenntun. Tæknin skiptir nú orðið svo miklu máli í sérhverju iðnaðarþjóðfélagi, að framþróun og framleiðsluaukning er að verulegu leyti undir því komin, að tæknimenntun sé sem bezt. Í nágrannalöndum er talið, að eðlilegt sé, að iðnfræðingar eða tæknifræðingar svonefndir séu um það bil helmingi fleiri en verkfræðimenntaðir menn, og í flestum nágrannalandanna mun það svo, að samtímis því, sem um það bil 2 verkfræðingar koma á hvert þús. íbúa, þá koma 4 tæknifræðingar á hvert þús., þeir eru um það bil helmingi fleiri. Ástandi þessara mála hér er mjög ábótavant. Kemur það m.a. fram í þeirri staðreynd, að verkfræðingar eru hér ekki nema 1.4 á hvert þús. íbúa, sem er undir því meðaltali, sem talið er eðlilegt að gildi í nálægum löndum um tölu verkfræðinga, en hins vegar er tala tæknifræðinga aðeins 0.5 á hvert þús. Hér er ástand þessara mála þannig, að verkfræðingar eru um það bil þrisvar sinnum fleiri hlutfallslega en tæknifræðingar, en í nálægum löndum er talið eðlilegt og nauðsynlegt, að tæknifræðingar séu helmingi fleiri en verkfræðingar. Hér er um að ræða skort á verkfræðimenntuðum mönnum, miðað við það, sem talið er hæfilegt í nálægum löndum. En út yfir tekur þó, ef litið er á tölu tæknifræðinganna. Tala tæknifræðinga er hér hlutfallslega ekki nema 1/8 hluti þess, sem talið er eðlilegt í nálægum löndum. Ég læt þetta nægja til þess að undirstrika nauðsynina á því að stórfjölga hér á landi tæknifræðingum, en það verður ekki gert nema með því móti, að ungir menn, sem leggja vilja út í tæknifræðinám, eigi kost á því að afla sér tæknifræðimenntunar í íslenzkum skólum. Hingað til hafa allir slíkir menn orðið að leita til nágrannalanda, en á Norðurlöndum og í Þýzkalandi eru mjög góðir tækniskólar. Reynslan sýnir hins vegar, að ekki leita nægilega margir menn til tæknifræðináms, meðan það nám verður að stunda utan Íslands. Þetta eru meginrökin fyrir því, að ekki megi lengur dragast að koma hér upp í landinu skilyrðum til þess fyrir ungt fólk að afla sér tæknimenntunar, ekki megi lengur dragast að koma hér á fót íslenzkum tækniskóla. Það hefur og komið í ljós við undirbúning þessa máls og þær umr., sem fram hafa farið þegar um það í hv. Nd., að allir þm., sem látið hafa málið til sín taka þegar, virðast vera einróma um, að hér sé nauðsynjamál á ferðinni, sem brýna nauðsyn beri til að hljóti afgreiðslu nú á þessu þingi. Frv. var lagt þannig fram, að gert var ráð fyrir, að tækniskólinn tæki til starfa haustið 1963, þ.e. á næsta hausti. Enn fremur var gert ráð fyrir, að skólinn, sem nú þegar starfar, vélskólinn í Reykjavík, yrði deild í væntanlegum tækniskóla. Hv. menntmn. Nd. átti ýtarlegar viðræður um þetta mál við samtök tæknifræðinga og samtök vélstjóra, og þær viðræður leiddu til þess, að hv, menntmn. Nd. í samráði við mig gerði þá breyt. á frv., að vélskólinn skyldi halda áfram sem sjálfstæður skóli, en ekki verða deild í væntanlegum tækniskóla, og fallið er frá því að binda í lögum, að tækniskólinn skuli taka til starfa á næsta hausti, en í stað þess er formi lagasetningarinnar breytt í heimildarlög, heimild til handa stjórnarvöldum til að stofna tækniskóla, þegar nauðsynlegum undirbúningi er lokið, en gert jafnframt ráð fyrir því, að þegar eftir þinglok, ef frv. verður að lögum, verði sett nefnd til að semja reglugerðir fyrir skólann og hefja undirbúning að honum. Reynslan mundi þá leiða í ljós, hvort sumarið er nægilega langur tími til að ljúka undirbúningi undir stofnun skólans. Ef svo reynist, mun skólinn taka til starfa á næsta hausti. Ef hins vegar sumarið reynist ekki nægur undirbúningstími, mun verða starfrækt aftur næsta vetur undirbúningsdeild, eins og starfað hefur á s.l. vetri, og skólinn ekki taka til starfa fyrr en hitt haustið. Engum dettur í hug, að það mundi þurfa að taka lengri tíma en það að ljúka undirbúningi undir, að skólinn geti tekið til starfa. Það voru einkum sjónarmið tæknifræðinganna, að undirbúningur að stofnun skólans yrði að vera mjög vandaður, og þeir áskuðu eftir því að fá að eiga hlut að þeim undirbúningi. Menntmn. Nd. og ríkisstj. féllust á að taka tillit til þessara sjónarmiða, að ákveða ekki að stofna skólann á næsta hausti, nema því aðeins að málið hefði hlotið forsvaranlegan og nægilegan undirbúning. Ég vil því leggja áherzlu á, að sú breyting, sem hv. Nd. samhljóða gerði á frv., er í raun og veru ekki efnisbreyting á málinu, nema að því er það snertir, að vélskólinn eigi ekki að vera deild í væntanlegum tækniskóla, heldur starfa áfram sem sjálfstæður skóli.. Að öðru leyti er ekki um efnisbreytingu að ræða, heldur það eitt, að sú skoðun kom fram af hálfu tæknifræðinganna, að e.t.v. dygði sumarið ekki sem undirbúningstími að stofnun skólans, og þótti því rétt að breyta málinu í það horf, að skólinn skyldi ekki taka til starfa fyrr en öruggt væri, að málið hefði hlotið nægilegan undirbúning. Ég vil sem sagt endurtaka, að ef sumarið reynist nægilegur tími til þess að koma skólanum á laggirnar, mun það verða gert á grundvelli frv., eins og það var afgr. í Ed. Hins vegar er ég tæknifræðingunum alveg sammála um, að hér er um svo stórt og viðurhlutamikið mál að ræða, að betra væri að bíða eitt ár en flaustra undirbúningnum af. Þetta eru höfuðrökin fyrir þeirri formbreytingu, sem málið tók í hv. Nd. Önnur breyt. var einnig gerð á málinu í hv. Nd. að lokum með shlj. atkv., og það var að heimila að starfrækja bæði undirbúningsdeild og einstakar bekkjardeildir, einnig á Akureyri. Upphaflega var gert ráð fyrir, að tækniskólinn starfaði einungis í Reykjavík, en af hálfu forvígismanna Akureyrarkaupstaðar komu fram óskir um það og kom fram mikill áhugi á því að koma á fót fyrst vísi að tækniskóla og síðar fullkomnum tækniskóla á Akureyri. Menntmn. Nd. hafði samráð við ríkisstj, og var á einu máli um að leggja til, að í frv. yrði tekin heimild til þess, að bæði undirbúningsdeild og einstakar bekkjardeildir mætti starfrækja á Akureyri, ef aðstaða þætti til, og var frv. einnig breytt með shlj. atkv. í þessa átt. Herra forseti. Með hliðsjón af því, að algert samkomulag varð um þetta mál í hv. Nd. og það afgr. þar með shlj. atkv., vil ég leyfa mér að vænta þess, að málið hljóti einnig jafnvíðtækan stuðning hér í þessari hv. d., og leyfi mér að mælast til, að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. menntmn., og vænta þess, að málið fái eins skjóta afgreiðslu í d. og frekast þykir fært.



Herra forseti. Núgildandi lög um skemmtanaskatt eru frá árinu 1927, en nokkur breyting var á þeim gerð á árinu 1957. Með því frv., sem hér liggur fyrir, er lagt til, að þær breyt. verði gerðar á núgildandi lögum um skemmtanaskatt annars vegar að undanþiggja skemmtanaskatti ýmsar tegundir af samkomum, sem þó eru skattskyldar, og hins vegar að taka upp nýja skattheimtu í þessum efnum. Aðalbreytingar frá gildandi lagaákvæðum, sem þetta frv. hefur að geyma, eru þær í fyrsta lagi, að hvers konar klassískir tónleikar skulu vera undanþegnir skemmtanaskatti, í öðru lagi skulu allar leiksýningar án undantekningar vera undanþegnar skattinum, í þriðja lagi sýningar á íslenzkum kvikmyndum og í fjórða lagi dansskemmtanir félaga og annarra aðila, ef vin er ekki haft þar um hönd, en samkv. núgildandi l. hefur þurft að greiða skemmtanaskatt af hvers konar skemmtunum, ef einhver dans hefur farið þar fram. Þó nær undanþágan samkv. frv. ekki til stærstu danskemmdihúsanna, sem halda að staðaldri dansskemmtanir í eigin nafni. Þá er í fimmta lagi það, að lagt er til, að tekinn sé sérstakur skemmtanaskattur af gestum vínveitingahúsa, en eins og nú er er enginn sérstakur skattur af þeim tekinn, sem sækja þessi vínveitingahús, ef ekki hefur verið seldur aðgangur að staðaldri. Lagt er til, að þessi skattur nemi 8 kr. á hvern þann, sem fær aðgang að húsinu eftir þann tíma að kveldi, sem ákveðinn verður nánar í reglugerð, og auk þess skuli innheimtar 2 kr. til viðbátar, sem renni í menningarsjóð, 10% álag á skemmtanaskatt samkv. l. frá 1927 er innifalið í gjaldinu, af hverjum þeim, sem sækir vínveitingastaðina eftir þann tíma, sem lög mæla fyrir að skuli ákveða. Þá er ráðh. heimilt samkv. frv. að láta haldast að einhverju eða öllu leyti þær undanþágur frá skemmtanaskatti, sem þær skemmtanir hafa notið, sem haldnar eru til ágóða fyrir góðgerðar-, líknar- og björgunarstarfsemi, sjúkrasjóði og fleiri aðila, svo sem nánar er upp talið í frv. Loks hefur ráðh. heimild til að undanþiggja skemmtanaskatti dansstaði, sem unglingar frá 16–21 árs aldurs eiga einir aðgang að, enda sé aðgangseyri stillt í hóf og öðrum skilyrðum fullnægt, sem ráðh. kveður nánar á um. Þá er ráðh. heimilt að undanþiggja skemmtanaskatti dansskemmtanir, þar sem fram fara minni háttar skemmtiatriði, enda sé ekki haft vín um hönd á þeim skemmtunum og þær ekki haldnar í danshúsum, sem eru yfir ákveðna stærð. Enn fremur eru skilyrði um það, hve oft í hverjum mánuði til jafnaðar slíkur dansstaður skuli hafa opnar dansskemmtanir, til þess að það verði talið danshús í þessu sambandi. Það liggur í augum uppi, að það er mikill hagur fyrir ýmsa aðila að slíkum undanþágum frá skemmtanaskatti, ef lögfestar verða. Má þar nefna t.d. þá, sem að leiklistarstarfsemi standa víðs vegar um landið. Það ætti að geta orðið til mikils framdráttar fyrir alla leiklist í landinu, ef sýningar eru undanþegnar greiðslu skemmtanaskatts, og sama má segja um tónlistarstarfsemi, ef allir klassískir tónleikar eru undanþegnir skatti. Hins vegar nær undanþágan ekki til danshljómsveitar- eða dægurlagaskemmtana, þar sem fer fram djass- og dægurlagasöngur og tónlist. Frv. hefur, eins og ég hef þegar greint, einnig að geyma undanþágur frá skemmtanaskatti fyrir sýningar á íslenzkum kvikmyndum, og má sama um kvikmyndaiðnaðinn segja og leiklistar- og tónlistarstarfsemi, að slik undanþága ætti að geta orðið honum til mikils framdráttar. Auk þessarar starfsemi er, eins og við vítum, mikið af áhugamannafélögum, sem starfa að ýmsum líknar- og menningarmálum og gengur oft erfiðlega að afla fjár til sinnar starfsemi og grípa mjög mikið til þeirrar fjáröflunaraðferðar að halda skemmtanir af ýmsu tagi, og ættu undanþágur þær, sem í frv. felast, að geta orðið þeim allmikil fjárhagsleg stoð. Eins og kunnugt er, rennur skemmtanaskatturinn að hálfu til Þjóðleikhússins og að hálfu til félagsheimilasjóðs. Það er samkv. grg. þeirri, sem frv. fylgir, nokkuð erfitt að áætla með nokkurri vissu, hvað undanþágurnar mundu nema miklu í lækkuðum tekjum af skemmtanaskattinum, og það er ekki heldur hægt að fullyrða með vissu, hvað hinn nýi skattur á gesti vínveitingastaðanna mundi gefa af sér. Í grg. með frv. er lauslega áætlað, að sá skattur muni skila 4–5 millj. kr. á ári, og það er líklegt, að hann muni gera meira en hrökkva fyrir þeirri lækkun, sem af nýjum undanþágum mundi leiða. Þá er einnig að því vikið, að hin nýja skattheimta muni þrátt fyrir það, þó að á móti komi nýjar undanþágur, gefa menningarsjóði auknar tekjur frá því, sem nú er. Menntmn. hefur athugað frv., og mælir hún einróma með því, að það verði samþykkt óbreytt. Einn nm., hv. 5. þm. Reykn., var fjarstaddur, þegar málið var afgr. úr nefndinni.



Herra forseti. Ég tel, að það frv., sem hér er til umr., stefni tvímælalaust í rétta átt og að því sé mikil bót. Með því eru þeim aðilum, sem njóta skemmtanaskattsins, tryggðar verulega auknar tekjur. T.d. mun félagsheimilasjóður væntanlega fá 11/2–2 millj. kr. í tekjuauka af þessum lögum á ári. Er sjóðnum að sjálfsögðu mjög mikill styrkur að þeim tekjuauka. En svo mikil og aðkallandi er þörfin í þessum efnum, að ég tel brýna nauðsyn vera til frekari aðgerða, eins fljótt og unnt er, til eflingar sjóðnum. Síðan árið 1948 hefur hluti skemmtanaskatts runnið í félagsheimilasjóð, sem stofnaður var það ár til stuðnings við byggingu félagsheimila og samkomuhúsa um land allt. Fram til ársloka 1962 nam skemmtanaskattur samtals 74 millj. kr., þar af til félagsheimilasjóðs um 32 millj. kr. Tekjur sjóðsins af skemmtanaskatti árið 1962 hafs verið áætlaðar um 3.6 millj. kr. Frá því að félagsheimilasjóður tók til starfa, hefur hann veitt styrki til mikils fjölda samkomuhúsa og félagsheimila um land allt. Ég hef ekki nákvæmlega tölu félagsheimilanna, en ég hygg, að þau muni orðin nær 100 talsins, sem nú er ýmist lokíð við að byggja eða eru í byggingu og styrks hafa notið. En mikið brestur á, að félagsheimilasjóður geti staðið undir lögbundnum greiðslum á þeim 40% stofnkostnaðar, sem honum hefur borið að greiða af byggingarkostnaði félagsheimilanna. Nemur nú áætluð krafa 77 félagsheimila til sjóðsins um 49.9 millj. kr. Þessar gífurlegu skuldir sjóðsins við félagsheimilin valda þeim aðilum, sem að þeim standa, að sjálfsögðu miklum erfiðleikum. Stendur getuleysi sjóðsins jafnframt eðlilegu og heilbrigðu félagslífi fólksins í mörgum byggðarlögum ákaflega fyrir þrifum. Til þess ber því að mínu áliti brýna nauðsyn, að félagsheimilasjóði verði séð fyrir nýjum tekjustofnum, sem geri honum fært að gegna hlutverki sínu með eðlilegum hætti. Félagsheimilin hafa stuðlað að stórbættum skilyrðum í félags- og menningarlífi fólksins um land allt. Þau hafa að sjálfsögðu orðið fyrir barði þeirrar óreglu og upplausnar, sem leiðir af varandi drykkjuskap, eins og önnur samkomuhús í landinu í þéttbýli sem strjálbýli. En það afsannar ekki nytsemi þeirra og þýðingu fyrir félags- og menningarlíf í sveit og við sjó. Þvert á móti hygg ég, að óhætt sé að fullyrða, að bætt húsakynni til samkomuhalds og félagsstarfsemi hafi átt ríkan þátt í því að skapa aukinn menningarbrag og halda aftur af siðleysi og uppvöðslu óaldarlýðs, sem alls staðar reynir að valda spjöllum og vandræðum. Þar að auki hafa félagsheimilin veitt almenningi úti um land tækifæri til þess að njóta beztu listamanna þjóðarinnar, bæði á sviði leiklistar og hljómlistar. Ég tel því, að óhjákvæmilegt sé, að látin verði fram fara frekari athugun á því, hvernig félagsheimilasjóði verði tryggðir nýir tekjustofnar, þannig að hann verði fær um að gegna hinu mikilvæga hlutverki sínu í þágu félags- og menningarlífs í landinu. Má hugsa sér til þess ýmsar leiðir, t.d. að allur kvikmyndahúsarekstur í landinu verði látinn greiða skemmtanaskatt, en eins og kunnugt er gilda nú viðtækar undanþágur frá greiðslu skattsins gagnvart kvikmyndahúsarekstrinum. Enn fremur kemur til greina að auka hluta félagsheimilasjóðs af skattinum og jafnvel hækka hann verulega. Árlegt framlag ríkissjóðs á fjárlögum tel ég einnig koma til greina. Fleiri nýjar leiðir til eflingar félagsheimilasjóði tel ég að mjög geti komið til athugunar. Það er skoðun mín, að heilbrigt félagslíf fólksins sé svo þýðingarmikið atriði, ekki sízt fyrir æskuna, sem margvíslegir miður hollir straumar leika nú um, að eigi megi láta undan fallast að gera þær ráðstafanir, sem hér voru nefndar. Æskan er fjöregg þjóðarinnar. Hún verður að alast upp við sem þroskavænlegust skilyrði á heimilum sínum, í skólum og við félags- og skemmtanalíf. Fólkið í strjálbýlinu, sveitum og sjávarþorpum og kaupstöðum úti um land, hefur lengstum búið við erfið og ófullkomin skilyrði til félagslífs. Félagsheimilin, sem þegar eru risin, hafa stórbætt þau, en mikið og aðkallandi verk er óunnið á þessu sviði. Ég vildi leyfa mér að láta þessar ábendingar koma fram við 2. umr. þess frv., sem hér liggur fyrir og ég tel að stefni í rétta átt. Ég vil jafnframt beina því til hæstv. menntmrh. að taka til athugunar þau atriði, sem ég nefndi hér og ég tel að athuga beri í sambandi við áframhaldandi viðleitni til þess að efla félagsheimilasjáð og þá merkilegu og þjóðnýtu starfsemi, sem hann stendur undir.



Herra forseti. Ég vil aðeins láta það koma fram í tilefni af ræðu hv. 10. landsk. þm. (SB), að ég lít ekki á samþykkt þessa frv. sem endanlega eða frambúðarafgreiðslu á fjárþörf félagsheimilasjóðs og raunar ekki Þjóðleikhússins heldur, sem er hinn aðilinn, sem skemmtanaskattsins nýtur. Ég er alveg sammála því, sem kom fram í ræðu hv. þm., að til þess beri hina brýnustu nauðsyn að efla fjárhag félagsheimilasjóðs og það meira að segja mjög verulega, því að hann gegnir, eins og hv. þm. tók fram, alveg sérstöku menningarhlutverki, bæði í bæ og byggð. En reynslan hefur sýnt, að þær tekjur, sem honum hefur verið séð fyrir, eru ekki nægilegar til þess, að sjóðurinn hafi getað gegnt hinu mikilvæga hlutverki sínu eins vel og æskilegt hefði verið. Þetta frv., sem hér er flutt. er að vísu mikil bót frá því, sem verið hefur, bæði að því er snertir félagsheimilasjóð og Þjóðleikhúsið, en ég vil að gefnu þessu tilefni taka fram, að ég tel málinu ekki lokið með þessu, og ég mun stuðla að því, að málinu verði haldið vakandi, og alveg í samræmi við þá skoðun, sem fram kom hjá hv. þm., að haldið verði áfram leit að frekari leiðum til þess að bæta hag félagsheimilasjóðsins og efla hann.