Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti: Þar sem nefndarálitið um þetta mál kom ekki fram fyrr en í gær, og hefir því ekki legið fyrir lögákveðinn tíma, verður að leita afbrigða frá þingsköpunum.

Forseti : Málið liggur þá fyrir til umræðu.

Framsm. (Matthías Ólafsson) : Jeg hefi ekkert frekara um þetta mál að segja en það, sem stendur í nefndarálitinu.



Þegar annað frumvarp um útflutningsgjald af íslenskum afurðum var felt frá nefnd hjer í deildinni, þá vissi jeg til, að margir, sem voru á móti því frumv., voru óánægðir ef ekkert yrði gjört í málinu. En við umræðurnar um það frumvarp, skaut jeg þeirri hugsun fram, að rjettara hefði verið, að útflutnings- gjaldið væri miðað við verðhækkun þá á vörunum, sem orðið hefir fyrir áhrif ófriðarins. Svo, eftir þennan fund, er frumv. var felt á, tók hæstv. ráðherra sig til, og bjó til uppkast að frumvarpi til verðhækkunartolls. Niðurstaðan er sú, að jeg og fleiri samflokksmenn mínir komum okkur saman við hæstv. ráðherra, að bræða upp úr uppkastinu frv., og það birtist hjer. Við, sem gengum í þetta mál, vorum af báðum flokkum framleiðenda, bæði landbúnaðarafurða og sjávarafurða. Við vildum fyrir hönd framleiðenda sýna það, að þeir væru ekki ófúsir á, að láta landssjóði í tje eitthvað af þeim sjerstaka gróða, sem þetta óvenjulega árferði hefir skapað. Og við vildum grípa gæsina meðan hún gefst, því vonandi kemur svona lagaður gróði aldrei framar, og naumast verður skattur lagður á hann síðar, þegar búið er að brúka hann mjög ýmislega. Þetta komum við okkur saman um, en það var ekki eins auðvelt að koma sjer saman um tilhögun gjaldsins. Til þess vantaði ýmsar nauðsynlegar skýrslur, t. d. um vörumagn og vöruverð fyrr og nú o. fl. Fyrst var að koma sjer saman um hið gjaldfrjálsa verð. Þá reis sú spurning upp fyrir okkur, hvort taka skyldi fleiri ára meðalverð á undan stríðinu og leggja það til grundvallar, eða verðlag varanna rjett á undan stríðinu, eða þá lítið eitt hærra, af því að nú hvíldi aukinn framleiðslukostnaður á vörum þeim, sem tolla á. Þá var heldur ekki vandalaust að ákveða, hversu mikið skyldi leggja á hvern flokk, landbúnaðarafurðir annars vegar og sjávarafurðir hins vegar. Samkomulagið um hlutföllin og verðið, varð sem næst því verði, er afurðirnar höfðu komist í á undan ófriðnum, eða ríflega það, til þess að tekið væri tillit til aukins framleiðslukostnaðar. Ekki var þetta þó svo mikið, að tekið sje tillit til alls aukins kostnaðar, heldur lítils háttar. Tilganginum með frumvarpi þessu hefi jeg að nokkru leyti lýst. Það er auðvitað til að auka tekjur landssjóðs. Það, sem vakti fyrir okkur, var tvent. Annað var það, að tilfinnanleg dýrtíð væri í landinu fyrir ýmsa menn, og hitt, athugavert ústand víðsvegar. Þetta getur að vísu ekki orðið leiðrjett af fjárveitingarvaldinu, nema að litlu leyti, en engum vafa er það bundið, að rjett sje, að gjöra eitthvað í þá átt, að landstjórnin og Velferðarnefndin geti haft eitthvert fje handa milli, ef í harðbakkana slær, því að ýmsar ráðatafanir, er stjórn og Velferðarnefndin yrðu þá að gjöra, hlytu að hafa allmikil útgjöld í för með sjer. En hina vegar er það, að aldrei hefir verið eins mikið verðmæti í landinu og nú er. Á þessu sumri hefir afarmikið verið flutt út af íslenskum afurðum, sem hafa verið í gífurlega háu verði, og svo mun og verða í haust og meðan þetta háa verð er á afurðunum. Það væri nú rangt af skattálöguvaldinu, að láta þetta óvenjulega verðmæti ganga sjer alveg úr greipum, þar sem sýnilegur skortur er á fje í landssjóði. Þetta þing verður t. d. að fresta hinu og þessu, svo sem ýmsum vegagjörðum og símalagningum; ýmsar brúargjörðir hafa þvælst fyrir þessu þingi, og ekki komist í fjárlög. En miklu af því, sem í fjárlögin er tekið, er stjórninni heimilað að fresta, ef fjárskortur verður, sem búist er við. En allar þessar frestanir eru lán hjá framtíðinni, enda væri það hrópleg synd, að láta þessar brúargjörðir, símalagningar o. fl. dragast lengur en til næsta þings. Loks má benda á það, að þótt svona mikið verðmæti sje nú í landinu á ýmsan hátt, og mikill gróði, þá eru líka margar skuggahliðarnar, og það er víst þetta, sem oft hefir verið vikið að hjer á þinginu, að nú eru hættulegir tímar, og þess vegna er ekki nema ráðlegt, að búa sig vel út gegn hættu, sem að höndum getur borið venju fremur. Jeg og meðflytjendur mínir viljum því grípa gæsina meðan hún gefst, svo að ekki beri alt undan. »Neyta meðan á nefinu stendur«. Því að það, sem græðist á verðhækkuninni, er ekki alt lagt á kistubotninn. Þessi óvænti gróði gjörir menn stórhuga og eyðslusama. Og ef alt væri látið afskiftalaust nú, yrði ef til vill of seint, að ná skatti af sumu af þessu fje. Við höfum gjört tilraun til þess, að búa til áætlun um, hversu miklar tekjur myndu fást með þessu móti. Það er ekki svo auðvelt að gjöra nákvæma áætlun um þetta nú, því að mikið af vörunum er nú komið út úr landinu og því ekki hægt að leggja útflutningsgjald á þær. En haldi stríðið áfram, og sama verð verði næsta ár, þá er áætlað, miðað við þetta, er jeg nú sagði, að með sæmilegum útflutningi á kjöti, ull, síld og fiski verði tekjurnar um 370 þús. kr.  (Guðm. Eggerz: Hversu mikið af þessu er af landbúnaðarafurðunum?)  . Tæp 120 þús. kr. Það er hlutfallslega meira en af sjávarafurðum, því að ullin fer meira fram úr venjulegu verði en aðrar vörur, og á saltkjöti höfum við meiri verðmun fram yfir venju en á fiski. Og tryggasti skatturinn nú er af kjöti og gærum. Jeg ætla ekki nú að lýsa þessari áætlun nánar; hægra að gjöra það við 2. umræðu. Verðið má ekki falla mikið til þess að tekjurnar verði litlar. Ef fiskur fellur ofan í 100 kr., síld ofan í 25 kr. og saltkjöt ofan í 100 kr. tunnan, ull t. d. um 50 aura hvert kíló og gærur um 25 hvert kíló, þá yrðu tekjurnar litlar, eða innan við 200 þús. kr. Menn verða að gæta þess, að þessi skattur er verðhækkunarskattur og þar af leiðandi fellur hann alveg sjálfkrafa. Ef verðið fellur, þá hefir hann þann ókost, að tekjurnar minka, en hann hefir líka þann kost, að hann er ekki ranglátur. Jeg ætla ekki að fara að svo stöddu lengra út í þessa áætlun, en það var eitt atriði enn, sem jeg vildi minnast á. Við flutningsmenn frumv. höfum ekki viljað ákveða hvernig þessum tekjum skyldi ráðstafað. Við teljum rjett að þær renni beint í landssjóð. Í fám orðum, til að styrkja fjárhaginn. Við bjuggustum við því, að ef ákvæði væri sett í frumv. um það, hvernig verja skyldi tekjunum, þá spilti það eða tefði fyrir málinu og gjörði menn tvíbentari. Þetta er því hreint tollafrumvarp, ekki neitt annað. Það hefir komið fram brtt. á þgskj. 909 frá okkur flutningsm. frumvarpsins. Jeg vil að eins biðja menn að taka það með í reikninginn, að þetta er ekki gjört til annars en að bæta úr vöntun í frv., er það fór til prentunar, og hins vegar, að okkur hafði verið bent á, að það væri ranglátt, að láta tollinn koma niður á mönnum, sem hefðu keypt vöruna áður en frumv. verður að lögum, en væru þó ekki búnir að borga þær nje senda út. Þetta vil jeg biðja menn að athuga, og skoða þetta sem það hefði staðið í frumv. frá upphafi. Það er liðið á þing og menn eru farnir að vona, að þeir fari að sleppa úr þessu. Mál þetta er seint á ferð. Mig hefir það kostað mikinn tíma og mikið erfiði, svo að jeg hefi ekki getað borið málið undir eins marga þingmenn og jeg vildi. Kraftarnir hafa ekki hrokkið. En jeg vona, að svo gott samkomulag verði um þetta frumvarp, að hægt verði að afgreiða það fljótt. Þingtíminn er orðinn naumur, og gott líka að það geti komist sem fyrst í framkvæmd. Jeg bið því háttv. forseta að hraða málinu með afbrigðum frá þingaköpunum, ef þess yrði kostur.



Það hefir orðið tíðrætt um það, á þessu þingi, hvernig ástandið sje í landinu. Það væri að bera í bakkafullan lækinn, að bæta nokkru við það. En eitt af því, sem komið hefir fram við það tal, er rjett, og það er það, að einstakir hlutar þjóðarinnar sjeu illa staddir, þeir sem ekki lifa af föstum og háum launum eða hafa ekki neina framleiðslu. Einkum er það þó verkalýður þessa lands. Það er áreiðanlegt, að í Reykjavík og öðrum kaupstöðum er fjöldi manna, sem ástæða er til að ljetta undir, af því að bæði útlendar og innlendar vörur eru í svo gífurlega háu verði. Það er því fremur ástæða til þessa, þar sem viðurkent er, að aðrir flokkar manna í landinu sjeu flestir mjög vel stæðir. - Full ástæða væri til þess, að gefa þeim frest til borgana í veðdeild. En því miður verður erfitt að finna form fyrir því, því að varla er ráðlegt, að gefin sjeu út sjerstök lög um almennan gjaldfrest; þótt það væri nauðsynlegt, þá myndu ýmsir vera því mótfallnir. Jeg hefi alt af verið því andhverfur, að þingið skelti skolleyrunum við öllum ráðstöfunum viðvíkjandi þessu misæri. Jeg hefi viljað, að stjórn og Velferðarnefnd væri veitt heimild til þess, að sjá þessum mönnum fyrir vörum með hæfilegu verði,og þó ekki með því, að kyrsetja innlendu vöruna, eða leggja óeðlileg og há gjöld á hana. Það er ekki gott að koma því heim og saman, svo að vit sje í. En landstjórnin á að stuðla að því, að til sje nóg af erlendri vöru í landinu, svo að ekki þurfi að teppa útflutning á íslenskum vörum, sem eru nú í háu verði. Landið á að kaupa sjálft vörur, og gjöra samning við kaupmenn, að þeir birgi sig að vörum, þannig, að allir landshlutar hefðu nóg að bíta og brenna, svo að öllu væri borgið, þó að samgöngur stöðvuðust. En það var þó langt frá því, er hjer í þessari háttv. deild var rædd tillaga til þingaályktunar um kaup á erlendum matvörum, að því máli væri vel tekið. Það var út frá því gengið, að skipagöngur hingað til lands gætu ekki tepst. »Djúpir eru Íslands álar«, sagði tröllkonan, og eins hygg jeg að Velferðarnefndinni myndi finnast, ef hún ætti að vaða þá, og bera kornið heim, þegar skipin eru ekki lengur fáanleg. Ef einhverjar innlendar vörutegundir þarf að stöðva, t. d. kjöt og fisk, þá gengi sjálfsagt langur tími í samninga og kaup á vörunni. Það er nú á valdi stjórnarinnar hvor leiðin er farin, hvort heldur a,ð innlenda varan er kyrsett og keypt handa landsbúum eða keyptur er forði útlendrar matvöru. En hvor leiðin sem farin er, þá þarf stjórnin að hafa fje með höndum, er þingið hefir veitt í því skyni. Annað hvort lánsheimild, ef lán er hægt að fá, eða tekjur. Þetta kostar fje, og því þarf að afla landssjóði fjár á einhvern þann hátt, er ekki ríður í bág við almenna skynæmi og rjett. Nú eru hjer fram komnar tvær stefnur, til þess að afla landssjóði fjár með nýjum tekjugreinum önnur stefnan er útflutningstollur. Jeg skal nú geta þess fyrst og fremst, að alment sjeð eru útflutningstollar þeir örgustu tekjustofnar, sem til eru, og ef þeir standa lengi, þá hljóta þeir ætíð að hepta framleiðsluna á einn eða annan hátt. Þetta er líka viðurkent af menningarþjóðunum, og vitlausastir af öllu verða þeir þó í harðæri, því að þeir hitta jafnt ríka og fátæka, og þótt alt af sje ranglátt að leggja gjaldabyrðar á fátæklinga, þá er það þó verst, þegar neyðin kreppir að. Fyrir nokkrum dögum var nú riðið allgeist úr hlaði hjer í deildinni með frv. í þessa átt, sem var svo úr garði gjört, að eftir því átti tollurinn að hækka því meira hlutfallslega., sem varan, er hann hvíldi á, lækkaði í verði. Nú snerust menn örðugir gegn þessu. Einkum voru bændur margir því mjög andvígir, og svo jeg, frá almennu sjónarmiði, af því að jeg taldi það ranglátt og óviturlegt. Eins og menn muna, var það frv. svo felt, og Velferðarnefndin vildi segja af sjer, en var svo beðin í sameinuðu þingi allra náðarsamlegast að taka að sjer starfið aftur. En vitanlega hefði enginn af þeim, sem feldu frv., farið svo harkalega í sakirnar, ef þeir hefðu ekki álitið sjálfa stefnuna, eða grundvöll frv., alveg óhafandi. Þess vegna varð jeg að skilja þá svo, sem þeir væru með öllu mótfallnir þeirri meginreglu, sem frv. þetta bygðist á, sem sje að útvega tekjur með tolli á útfluttum afurðum, og þó, sjerstaklega í hörðu ári. Þess vegna var ekki laust við, að það kæmi mjer kynlega fyrir sjónir, þegar mjer er sýnt frv. á sama grundvelli, frumv., sem þá hafði verið tekin ályktun um af öllum flokkum, nema oss Sjálfstæðismönnum. Það er ekki laust við að vera kynlegt, segi jeg, þegar menn eru alt í einu orðnir fylgjandi sömu stefnunni, sem þeir börðust áður svo hart á móti. Því að stefnan er sú sama í báðum þessum frumvörpum, þótt hið síðara sje hóti sanngjarnara, þar sem hún leggur þó ekki tollinn nema á verðhækkun. Jeg sagði, að stefnan væri hin sama, og það getur engum blandast hugur um, þótt henni sje ekki eins harkalega beitt í þessu frv., sem nú liggur hjer fyrir. Og hver er hún þá? Ef jeg ætti að nefna hana í einu orði, þá yrði það líklega nýyrði, en það mætti gjarnan festast við hana, og það er fátækra flátta. Hjer er verið að flá fátæklingana. Auðvitað er ekki unt að gjöra að svo, að það komi ekki um leið nokkuð niður á hinum efnuðu, en aurarnir eru engu síður fyrir það teknir úr vösum hinna fátæku, og látnir - hvert? Jeg skal koma að því seinna. Það tjáir ekki að stagast á því, að nú fái menn hærra verð en ella, vegna stríðsins, og þakka því það, að vjer tórum, því að ef tekjurnar verða samt ekki nógar, þrátt fyrir háa verðið, hvað á þá að gjöra? Taka af bændum það, sem þeir mistu í fyrra, eða hvað? Er það hjálpræði Alþingis í örðugu árferði, að taka eyrinn af einum fátækum handa öðrum fátækum í besta lagi, eða þá bara beint í landssjóð? Nei, þegar einhver flokkur þjóðarinnar verður verr úti en aðrir, þá á hann ekki að fá hjálpina úr vasa hinna fátæku, heldur þeirra., sem betur eru staddir. Það er eina rjetta leiðin, og það er alveg sama, hvort hinir bágstöddu eru verkamenn í kaupstað eða bændur í sveit, og alveg sama, hvort maður heitir framleiðandi eða ekki, hvort hann er fiskimaður eða iðnaðarmaður, ef þörfin er annars vegar. Það er engu meiri ástæða til að leggja toll á fiskinn sjómannsins en á skóna, sem skósmiðurinn selur, þegar menn vita, að báðir eru illa staddir. Það eru efnamennirnir, sem styrkurinn á að koma frá, og þess vegna hefi jeg líka borið fram frumvarp um tekjuskatt um stundarsakir, til hjálpar í misærinu. Jeg verð nú sá eini af nefndarm., sem verð því fylgjandi, og hefi fyrir löngu sent frá mjer brtt. og nefndarálit, en meiri hlutinn hefir enn ekki gjört neitt að því, þótt hann hefði auðvitað ekki þurft að skrifa meira en svo sem 2–3 línur. Jeg veit nú ekki hvort hjer er á ferðinni þetta vanalega þingbragð, að sitja á málunum, eða eitthvað annað verra, en jeg skora á hæstv. forseta að heimta það, að þessir menn gjöri skyldu sína, og láti uppi álit sitt um mál, sem þeir hafa verið kosnir til að athuga. Og eitt atriði var það í mínu frv., sem einnig ætti að vera í þessu, og það er ákvæði um það, að fje það, sem ætlast er til að landssjóði græðist við það, megi verja í ákveðnu skyni, hjálpa þeim mönnum til að fá vörur, innlendar og útlendar, við þolanlegu verði, sem ekki eru framleiðendur. Hjer í þessu frumv. er ekkert ákvæði um það, hvernig fjenu skuli varið á eftir, eins og hv. framsm. svo viturlega tók fram, og mætti því þess vegna gjöra við það hvað sem vildi, t. d. sökkva því öllu í Miklavatnsmýrina. Það væri dáindis ánægjulegt að kasta þessu fje t. d. í einhvern af þessum ónýtu vegum, sem vagnarnir sitja fastir í strax á næsta ári, eins og t. d. Eyjafjarðarbrautin var, þar sem vagninn hans Magnúsar á Grund sökk upp á mið hjól, svo að ná varð honum upp með járnköllum. Til slíkra ráðstafana má nota þenna skatt, sem kreistur er undan blóðugum nöglum manna. Ætli það væri ekki dálítið viðkunnanlegra, að ákveða, eina og gjört var í mínu frv., að þetta fje skuli ganga til þess, og þess eins, að jafna misæri það, er nú stendur yfir, og það af fjenu, sem ógoldið kann að verða, þegar fram úr því raknar, skuli aldrei verða innheimt. Þetta frv. sem hjer er um að ræða, er ekkert annað en nýr tollur, sem á að lauma á bæði sveitabúskap og sjávarútveg, og það er ekki einu sinni látið svo lítið, að segja, að þetta sjerstaka gjald eigi að vera til þess að hjálpa mönnum til að standast dýrtíðina. Það er auðvitað tilætlunin undir niðri, að þetta verði fastur skatttur, og það er ekki til neins fyrir neina Farisea, að berja sjer á brjóst og segja, að það sje ósatt. Jeg er nú ekki svo »samvinnuþýður« maður, að jeg fáist til að greiða því atkvæði í dag, sem jeg taldi ranglátt og óhæft fyrir 5 dögum, og það ekki frekar fyrir það, þótt því hafi verið breytt dálítið að búnaði til, svo að það sje ofurlítið minna ranglátt nú. Og mjer kemur það á óvart, að allir, sem feldu hitt frv., skulu ekki standa saman í einum hóp að því, að fella þetta líka, og eins hitt, ef landsmenn fá ekki að frjétta nokkurn veginn greinilega ástæður allar, sem að þessu liggja. Jeg ætla ekki að fara að rekja þær hjer, en seinna kann jeg að leyfa mjer það. Það er hvort sem er orðið til hneykslis, alt þetta bags þingsins, þar sem útflutningstollur er fyrst feldur frá 2. umr. með mikilli grimd, en þó verða úrræðin þegar til kemur, engin önnur en - útflutningstollur.



Jeg þykist þurfa að gjöra grein fyrir atkvæði mínu í þessu máli. En áður en jeg byrja á því, virðist mjer óhjákvæmilegt að minnast nokkuð sögu dýrtíðarmálanna hjer á þingi í sumar. Eins og kunnugt er, var fyrst skipuð nefnd í þau mál þegar í byrjun þings. Fyrsti árangurinn af starfi hennar mun hafa verið fuglafriðunarfrumvarpið, sem háttv. Ed. tók fyrir kverkarnar á. Þá kom næst fram frumv. til heimildarlaga, líkt fyrra árs heimildarlögum, en frábrugðið að því leyti, eins og frv. kom frá nefndinni, að rífari heimild var til þess að stöðva útflutning á innlendum vörum, en heimild stjórnarinnar til þessara takmarkana var þó breytt í Ed. En á meðan þetta frumv. var á ferðinni kom fram hjer í Nd. þingsályktunartill. um að skora á stjórnina, að tryggja landinu vörubirgðir. Sú tillaga var nú feld, þótt mörgum gengi erfitt að skilja orsakirnar til þessa, en hvað sem því leið, var þó þá farið að hraða framgangi heimildarlaganna, og voru þau samþykt um líkt leyti og hin tillagan var feld. Þá var og kosin ný Velferðarnefnd, og leit svo út, sem meiri hluti þings ætlaði að varpa allri sinni áhyggju upp á hana. Tók nú óðum að fjölga frumvörpunum. Eitt frumv. kom fram og var felt, um útflutningstoll, sem nam víst milj. kr. Annað kom hv. 1. þm. Rvk. (S. B.) með um dýrtíðarhjálp til allra, sem hafa lægri árstekjur en 2 þús. kr. Mundi það hafa hlaupið á 600 þús., kr., og tók hann það aftur, er hann sá forlög hins. Og enn hefir háttv. 5. kgk. (G. B.) flutt frv. um að lækka toll á aðfluttum vörum. Yfirleitt verður ekki sagt, að vantað hafi frumv. um þetta mál, síst nú á síðara hluta þingsins. Jeg skal nú ekki tala mikið um frv., sem felt var hjer á dögunum, en út úr meðferð þess hefir þó orðið nokkur úlfaþytur hjer í bænum. Menn hafa að minsta kosti sjeð það, að blaðahringurinn, sem utan um þingið stendur, hefir tekið allhart á henni. Seinast gat og að líta það, í aðalblaði stjórnarinnar, að það hefði átt að vera felt af »þversummönnum«., eins og það blað svo smekkvíslega kallar Sjálfstæðisflokkinn, sem jeg telst til, og að það hefði sá flokkur gjört til þess, að bregða fæti fyrir stjórn og Velferðarnefnd. Þegar litið er nú á það, hverjir rjeðu niðurlögum þessa miljónafrumvarps, þá munu þeir, sem rólegum augum líta á það mál, sjá það, að ekki eru miklar líkur til þess, að það hafi verið felt til þess, a,ð bregða fæti fyrir stjórnina, því í fyrsta lagi voru ýmsir þeirra, sem feldu það, úr Heimastjórnarflokknum, og þeir, sem þekkja afstöðu þess flokks til stjórnarinnar á þessu þingi, vita, að hann hefir ætíð verið styðjandi hana og stjórnin á alt sitt vesæla líf undir honum. Og í öðru lagi voru margir andmælendur frv. úr Bændaflokknum, og vita menn, að hann er enginn óróaflokkur í pólitík. Hann er miklu fremur viðurkent pólitískt »Idyl« hjer á þinginu, nokkurs konar friðarrjóður, þar sem ýmsar landsmálaskoðanir una saman í einingu andana og bandi friðarins. Að undanförnu veit jeg ekki betur en að sá flokkur hafi látið það afskiftalaust sem flokkur, hver væri ráðherra, og auk þess er það kunnugt, að nokkur hluti hans hefir verið núverandi stjórn fast fylgjandi, og t. d. er formaður flokksins, hæstv. forseti þessarar deildar, talinn einn af stuðningsmönnum hæstv. ráðherra. Af þessu, sem nú er sagt, sjest það, hve fjarstætt það er, að frv. hafi verið felt til þess, að bregða fæti fyrir stjórnina, enda þótt Sjálfstæðisflokkurinn greiddi líka atkv. á móti því, og eins hitt, að kenna Sjálfstæðisflokknum einum um örlög þess, þar sem sannanlegt er, að menn af öllum flokkum áttu þátt í að fella það, enda mátti og þegar í byrjun heyra það hljóð sumstaðar í blöðunum, að það væru bændur, sem væru að brugga þjóðinni hálfgjörð banaráð í þessum efnum, og að einhverjir flokkarígs-»spekúlantara«, og jeg líklega þar á meðal, myndu hengja sig þar aftan i. En jeg get nú tekið það fram af minni hálfu, og jeg hygg einnig fleiri manna, að þegar tekið var svo þvert í þetta mál, þá var það alls ekki af því, að þar lægi nein pólitík á bak við, - það álít jeg nauðsynlegt að komi skýrt fram, - heldur af því, að mönnum ofbauð, að fara nú, í ári eins og þessu, að leggja á landslýðinn toll, sem er nærri jafnmikill og allir aðrir tollar til samans, sem á henni hvíla áður. Og það, að jeg greiddi atkvæði með því, að fella frumvarpið bæði frá 2. umr. og nefnd, kom til af því, að jeg álít það mjög athugaverða stefnu í tollmálunum, að leggja toll á afurðir aðalatvinnuvega vorra, fiskveiðanna og landbúnaðarins. Af þessum ástæðum var það, að jeg fylgdist þarna að málum með bændum og fleirum, sem feldu málið frá nefnd. Jeg vildi sýna, að jeg fjellist ekki á þessa stefnu. Ef mjer hefði að eins þótt tollurinn of hár, þá hefði ekki verið ástæða til, að fella frv. frá nefnd. Í nefndinni hefði einmitt mátt laga það á þann hátt, að gjöra hann t. d. 2/3. lægri, og hefðu menn viljað það, þá hefði það verið ranglátt og óverjandi að fara með frv. eins og gjört var. En ástæðan til þess, að jeg áleit rjett að fella það þegar í stað, er sú, að mjer skilst, að Alþingi eigi sem mest að vinna að því, að skapa hvatir til þess, að gjöra atvinnuvegina sem sterkasta, en það dregur úr slíku, ef menn mega búast við þungum sköttum og tollum á þessa aðalatvinnuvegi. Ef einhver maður hefði nú ætlað sjer að leggja mikið fje í fiskiútveg t. d., og Alþingi tæki þá alt í einu það ráð, að gjöra þann atvinnuveg að tollstofni, ætli manninum dytti þá ekki í hug, að það gæti verið athugavert að leggja út í það fyrirtæki? Ætli slíkt mundi eigi aftra mörgum frá því, að leggja fram krafta sína óskifta til framleiðslunnar? Jeg þykist nú hafa skýrt það nægilega, að ástæðurnar fyrir framkomu minni á dögunum voru ekki þær, að jeg vildi ýta stjórninni eða Velferðarnefndinni frá, þótt það kynni að hafa verið, út af fyrir sig, þarft verk, heldur hitt, að jeg tel með öllu óhæft, að tolla framleiðsluna í landinu. Jeg álít ekki heldur að menn eigi að hafa mál eins og dýrtíðarmálin til slíks, og þegar jeg flutti tillöguna um kornkaupin í sumar, þá tók jeg það skýrt fram, að jeg ætlaðist til þess, að henni yrði haldið utan við alla flokkapólitík, þó önnur yrði reyndin á. Að því er snertir þetta frumvarp, þá er öllum ljóst, að það er bygt á sömu tollstofnum og frumvarp það frá Velferðarnefndinni, sem var á ferðinni hjer í deildinni á dögunum.. Mín afstaða til þessa frumvarps verður því hin sama og til fyrra frumvarpsins. Jeg er á móti því bæði af því, að jeg er »principielt« á móti því, að leggja tolla á þessa stofna, og svo af hinu, að enn þá hefir ekki verið sýnt fram á, að þörf væri á nokkrum nýjum tollum. Háttv, flutningsmenn frumvarpsins afhentu mjer frv. í fyrrakvöld og báðu mig að bera það undir Sjálfstæðisflokkinn, en áður voru þeir búnir að bera frv, undir hina flokkana og tryggja því leið í gegn um þingið. Auk þess sjá allir að tíminn, sem okkur er gefinn til að athuga frv., er svo lítill, að við gátum alls ekki áttað okkur nægilega á því. Frá mínu sjónarmiði er það mjög óhyggilegt að halda heilum flokki utan við slíkt vandamál, sem þessi dýrtíðarráðstöfun er. Jeg fyrir mitt leyti hafði búist við því, að þeir, sem urðu sammála um að fella miljónafrumvarpið, hefðu einnig í sameiningu athugað, hver skyldu örlög þessa frumvarps, en sú hefir þó ekki orðið raunin á. Og mundi þó síst af öllu hafa verið nauðsynjalaust, að allir hefðu haft tækifæri til að íhuga þessi tollmál sem best. Því væri nú hægt að sanna fjárþörf landssjóðs, þá sjá allir, að tekjufrumvarp þetta er mjög óábyggilegt, því hvar eru tollarnir, ef vörurnar falla í verði? Þá er enginn tekjuauki að frumvarpinu. Og hvernig er þá sjeð fyrir fjárþörfinni? Auk þess er þess að gæta, að svo framarlega sem brýn nauðsyn er að fá aukna tolla, þá er nú búið að flytja svo mikið út af fiskinum, að nú mun ekki mikið meira en 20% vera eftir. Það var einn af mestu fiskkaupmönnum þessa bæjar, sem sagði mjer þetta, og jeg hygg að það muni vera nærri lagi. Í gegnum öll þessi dýrtíðarmál og dýrtíðarráðstafanir ganga tveir straumar. Annar er sá, að sjá um að hjer í þessu landi verði nóg til af matvöru, en hinn er að tryggja einstaka menn gegn dýrtíðinni. Ef svo fer, að ekki verða til nægilegar birgðir í landinu af útlendri vöru, þá koma hinar ráðstafanirnar að engu gagni. Þær tillögur, sem komið hafa fram í því skyni að hjálpa einstaklingnum, hafa vægast sagt verið ærið barnalegar. Á jeg þar aðallega við frumv. háttv. 1. þm. Rvk. (S. B.), sem fer í þá átt, að allir, sem hefðu tekjur undir 2000 kr.; skyldi fá dýrtíðaruppbót. Var þessi hjálp áætluð, ef jeg man rjett, frá c. 50 kr. upp í 120 kr. á heimili. En bæði var nú það, að þessi hjálp hefði litið gagnað þeim, sem áttu í verulegri nauð, og svo hitt, að hjer var um útgjöld að ræða, sem námu c. 600 þúsund krónum, og mikið af því fje hefði farið til framleiðanda og annarra, sem alls enga þörf höfðu fyrir hjálp, en standa sig betur en nokkurn tíma áður. Í raun og veru hygg jeg, að önnur betri dýrtíðarráðstöfun verði ekki gjörð en sú, sem jeg drap á þegar tillagan um kornkaupin var til umræðu, að selja fátæklingum, þegar harðnar í ári, matforða við innkaupsverði. En til þess, að þetta geti orðið, má ekki gleyma 1. boðorðinu í þessu máli: að korntryggja landið. Jeg vil að eins taka það fram, að jeg geng að sjálfsögðu út frá því, að kaupmenn og aðrir atvinnurekendur, sem stríðið hefir flutt gull og græna skóga, hækki laun daglaunamanna sinna, því þeir, sem lifa af handavinnu sinni, súpa versta seyðið af stríðinu. Jeg skal svo ekki þreyta háttv. deild á langri ræðu. Að eins vil jeg endurtaka það, að jeg er á móti frumvarpinu, af því að jeg vil enga tolla leggja á framleiðsluna í landinu; og þó því sje haldið fram, að þetta frumvarp sje að eins til bráðabirgða, þá trúi jeg ekki þeirri fullyrðingu, því jeg er sannfærður um það, að þegar atriðið er búið, þá þykir nauðsynlegt að fylla skarðið í landssjóðnum, sem kemur, ef þessi 300 þús. kr. tollur yrði upphafinn. Og þetta skarð verður uppfylt með því að leggja álíka toll og þennan, eða hærri, á framleiðsluna áfram. Reynslan um hækkunina á kaffi- og sykurtollinum bendir í þessa átt. Og reynslan er ólygnust.



Jeg verð að segja það, að mjer finst bekkirnir nokkuð þunnskipaðir hjer, þegar þó slíkt vandamál er fyrir hendi, sem nú er á dagskránni. Það er haft fyrir satt, að nú ætli sumir að kyngja, ekki gömlum, heldur nýjum upptuggum sínum. Jeg ætlaði með nokkrum orðum að láta í ljós skoðun mína á gjörðum Velferðarnefndar, áður en jeg vík að frumv. Eins og menn muna, kom nefnd þessi hjer um daginn með frumvarp, þess efnis, að leggja útflutningstoll á helstu íslenskar afurðir. Var áætlað, að tollur þessi mundi nema 900 þús. kr. Frumvarp þetta fór þannig fyrir þeim háu herrum, að það var felt frá nefnd og annari umræðu. Jeg á ekkert útistandandi við þessa menn, sem í nefndinni sitja. Um daginn greiddi jeg atkvæði á móti frumv., vegna þess, að jeg vil ekki, að 900 þús. kr. tollur eje að óþörfu lagður á aðalatvinnuvegi landsins. Það vakti raunar ekki heldur traust hjá mjer á nefndinni, að hún flutti þetta frumvarp. Um sama leyti kom einnig frumv. frá háttv. 1. þm. Rvk. (S. B.), þar sem hann sýnir, hvernig ætlast sje til að fje þetta verði notað, hvernig þessum 900 þús. eigi að úthluta. Bændur eiga að fá 80 kr., en fjölskyldumenn í kaupstöðum 40 kr. Eru það uppgrip fyrir vel efnaða bændur. Þetta felda frumvarp er nú gengið aftur, og mjer er sagt, að það hafi nú örugt fylgi hjer í deildinni, enda þótt það sje nákvæmlega sama frumv., sem þeir feldu um daginn. Og það má furðanlegt heita, að sömu mennirnir, sem um daginn feldu frumv., skuli nú vera alveg umsnúnir, svo að þeir greiða nú atkvæði með því. Háttv. 1. þm. Rang. (E. P.) var á móti þessu frumv. um daginn, vegna þess, að hann vildi ekki hafa toll á þessum afurðum. Þetta frumv, hefir því ekki aflað sjer fylgis á öðru en því rugli, sem fór fram um þetta mál í sameinuðu þingi hjer á dögunum. Mjer er líka sagt, að frumv. hafi fæðst af þeirri »Comediu«. Þá lögðu 4 nefndarmenn niður störf sín, en gengu þó jafnframt um milli manna, til að beiðast endurkosningar. Og jeg verð að segja, að mjer fanst þessi endurkosning nóg uppreist fyrir nefndina, enda þótt frumv. væri ekki samþykt. Það er nú eiginlega nauðsynlegt að taka það fram, hvernig þetta frumvarp hefir fæðst. Það hefir gengið milli allra flokka, nema þess flokks, sem jeg stend í kosningasambandi við, og þó, held jeg að þeim háu herrum, sem flytja þetta frumv., hefði verið betra að koma til flokks okkar með þessa frumvarpsnefnu sína, svo að eitthvað hefði verið hægt að laga hana. Háttv. 1. þm. G.-K. (B. K.) hefir komið fram með brtt., sem bætir þetta frumvarp mikið. Hann hefir á einum eða tveimur tímum betur sjeð gallana á þessu frumv., heldur en þeir háu herrar, sem lengi hafa gengið með það. Jeg segi þetta að eins til þess, að sýna fram á, að það er ekki rjett, að gjöra slíkt mál og þetta að flokksmáli. Jeg slæ því föstu, að Velferðarnefndin er ekki lengur nefnd, sem hugsar um almenna heill alls landsins, heldur hápólitísk nefnd, sem ekki hugsar um annað en að berja fram flokksmál. Jeg sný mjer svo að frumvarpinu. Við sáum ekki þetta frumv., fyrr en í nótt og morgun, svo að enginn tími hefir verið til að athuga það. Það er hart, að málið skuli vera tekið til umræðu svona alveg undirbúningslaust. Mjer og öðrum þykir óeðlilegt, að leggja á framleiddar vörur í landinu. Hingað til hefir gjald einungis verið lagt á fisk og hvalaafurðir. Jeg er algjörlega á móti þessari stefnu í skattalöggjöfinni. Hefði þó ekkert að athuga við gjaldið á hvalaafurðum, því að þar áttu útlendingar í hlut. Ef þetta frumvarp verður samþykt, þá er enginn vafi á því, að þessir skattar leggjast seint niður; því að þeir menn, sem nú greiða atkv. með því, munu og síðar ljá atkvæði sitt til framhaldandi útflutningsgjalds á kjöti og smjöri. Þeir segja., að þetta frumv. sje nauðsynlegt, vegna þess, hve lítið fje er fyrir hendi í landssjóði; en það er nú einmitt það kynduga við það, að þeir litlu peningar, sem inn mundu koma samkv. þessu frumv., eru ekki ætlaðir til að bjarga landinu, heldur nefndinni. Ef gjald þetta kæmi á allar vörur, sem framleiddar væru hjer á landi, mundi það verða nálægt 370 þús. kr.; og sýnist mjer ekki ráðlegt, að breyta öllum skattafrumvörpum og allri tolllöggjöf þess vegna. En í ár mun þetta gjald ekki verða nema um 60–80000 kr., fyrir þá sök, að mikið af fiski er þegar flutt út og öll ull, nema haustull. Þótt ekki hafi jeg haft mikinn tíma til þess að gagnrýna frumvarpsónefnu þessa, hefi jeg þó í flýti gjört samanburð nokkurn á sjávarútvegi og landbúnaði. Útvegsbóndi,sem heldur úti mótorbáti, verður að greiða aukið útflutningsgjald, um 1 kr. á skippundi. Setjum svo, að báturinn fiski 140 skpd., þá er gjaldið 140 kr., og nú ber þess að geta, að salttonnið kostar yfir 50 kr. og steinolía er afar dýr. Hins vegar greiðir bóndi, sem slátrar 35 dilkum, ekki meira gjald en kr. 3,50. Jeg hefi áætlað, að hann selji 3½ tn. af kjöti. Sjá nú ekki allir, að gjaldið kemur ekki rjettlátlega niður á þessi tvö heimili. Og geta má þess, að slátrið er að öllu leyti gjaldlaust. Þá sagði háttv. flutningsm. (P. J.), að tryggastur væri skatturinn af kjöti. Það mætti líka segja, að sá skattur væri einna minstur, og tryggastur er hann minsta kosti ekki í ár, því að nú er búið að selja mikið af kjöti.  (Jóhann Eyjólfsson: Það er ekkert kjöt komið út enn)  . Það er ekkert kjöt komið út enn, segir háttv. þm. Mýr. (J. E.) en jeg veit, að t. d. Sláturfjelagið er búið að selja það mesta af sínu kjöti, og mjer er kunnugt um, að kaupmenn fyrir austan eru einnig búnir að selja mikið kjöt. Jeg vil endurtaka þetta um ullina, að ástæðan til þess, að hún er í svo háu verði nú, er sú, að eftirspurnin hefir verið svo mikil, af því að það hefir átt að flytja hana til Þýskalands. En nú er ullin orðin bannvara, og mun hún því ekki verða í svo afskaplega lega háu verði að ári. Mjer er kunnugt um, að það hefir verið neitað að taka ull til flutnings, nema trygging fengist fyrir því, að hún yrði ekki flutt úr landi í Danmörku. Þetta frumvarp er ekki til gagns fyrir neinn, því að eins og háttv. flutnm. (P. J.) sagði, er það nauðalítið, sem það gefur landssjóði í aðra hönd. Ef vörurnar lækka í verði að ári, þá fær landssjóður ekki 5 aura. Svo vil jeg tala það fram, að ef svona skatta ætti að leggja á, þá væri miklu hreinlegra, að leggja eina krónu á hvert skipund t. d. Jeg vona, að menn sjái, að þetta frv. er aðallega komið fram hjer í deildinni af pólitískum ástæðum.



Jeg vil ekki blanda mjer inn í þrætuna um það, hvort óhjákvæmileg nauðsyn sje, að gjöra ráðstafanir til að auka tekjur landssjóðs, nú áður en þingi er slitið. Það heyrast miklar fullyrðingar um nauðsyn tekjuauka, og skal jeg ekki neita því, að það geti verið gott. Með það fyrir augum, að það sje virkilega nauðsyn á að auka tekjur landssjóðs, mun jeg ekki setja mig upp á móti þessu frumvarpi, enda þótt jeg sjá ekki fullkomlega ánægður með það. Það liggur nú ekki annað fyrir, en að mynda tekjur á þessum grundvelli, sem jeg verð að telja miður rjettan. Jeg álít fyrst og fremst, að það sje alt af varlega í það farandi, að leggja útflutningsgjald á innlendar vörur, og jeg get ekki betur sjeð en að hjer sjeu ýmsir undanþegnir, sem áreiðanlega eru eins færir um að gjalda skatt eins og þeir, sem gjörðir eru gjaldskyldir. Mjer finst það vera nokkuð hart, að ekki skuli vera hægt að grípa neitt af gróða kaupmannanna, því að það er öllum vitanlegt, að þeir hafa grætt stórfje á verðhækkuninni, sem voru búnir að fá innfluttar vörur áður en verðhækkunin fjell á, en þeir eru algjörlegan undanþegnir þessu gjaldi. Sama er að segja um hæstlaunuðu embættismennina. Þeir taka engan þátt í þessu gjaldi, þótt þeir geti lagt fje fyrir í sparisjóði eða verðmæt verðbrjef, sem ekki er alment hjá bændum, þar af leiðir, að fátækir bændur verða að bera þennan skatt fyrir þá. Jeg skil mæta vel, vegna hvers þessi leið er gripin. Það hefir hvað eftir annað í sumar komið í ljós sú skoðun hjer á þinginu, að gróði framleiðendanna sje svo mikill, að þá muni ekkert um þennan skatt. Jeg hygg nú, ef vel er aðgætt, að þessi gróði sje ekki svo mikill, sem af er látið. Jeg hefi tekið hjer dæmi af bónda einum, sem jeg er vel kunnugur. Hann er enginn ríkismaður, en hefir fremur gott bú og venjulega 12 manna í heimili. Jeg tel hann vera meðalbónda, og tek hann því til dæmis upp á gróða bænda, vegna verðhækkunar á afurðum þeirra. Gróði sá, sem hann hafði af vörum þeim, sem hann gat selt frá búi sínu, nemur vegna verðhækkunarinnar hjer um bil 975 kr. En það, sem hann þarf að kaupa til heimilisins í verslununum, hefir líka hækkað í verði, og nemur sú verðhækkun rúmum 500 kr. Hjer er því ekki um meiri gróða að ræða en hjer um bil 400 kr., þegar gætt er að verðhækkuninni á innlendu og útlendu vörunni. Þessi bóndi varð fyrir tilfinnanlegum skaða í fyrra, af fjárfelli, og fyrirfarandi ár af heyskaparmissi, og þessi gróði vegur því ekki nándar nærri upp á móti þeim skaða. Líkt mun nú vera ástatt um flesta bændur, jafnvel hvar á landinu sem þeir eru, og má af þessu marka, að gróði þeirra er ekki svo mikill, að ástæða sje til að leggja á hann sjerstakan skatt. Jeg ætla nú, þrátt fyrir þetta, að sýna hvað góður Rangæingur jeg er, með því að fylgja þessu máli, og sama býst jeg við að aðrir Rangæingar segi, enda þótt þeir komi auga á þessa agnúa, sem jeg hefi nefnt, og ef til fleiri. Úr því, sem komið er, verður þetta eina úrræðið til að afla landssjóði tekna áður er en við skiljum. Jeg hefði gjarnan óskað, að stimpilgjaldsfrumv. næði líka fram að ganga í þinginu, því að það er ekki ósanngjarnt að mínu áliti, nje órjettlátt, en aflar landasjóði hins vegar talsverðra tekna. Þegar það hefir komið í ljós, að bæði Velferðarnefndin og stjórnin álíta ómögulegt að vinna nokkuð til framgangs í landinu, án þess að tekjurnar verði auknar, þá verður maður því fremur að ganga á móti sjálfum sjer og vera með þessu. Mjer datt í hug eitt smáatriði, sem kemur við einum sjerstökum manni, sem jeg sje að ekki er viðstaddur, og því verð jeg að hætta við að minnast á það. (Bjarni Jónsson í lestrarsalsdyr- unum: Ætli hann sje ekki hjer, sá sjerstaki? Jú, nú þekki jeg málróminn hans og þakka honum fyrir síðast. Þetta, sem jeg vildi minnast á viðvíkjandi honum, er það, að það gæti orðið stór sparnaður fyrir landið, ef Dalamönnum yrði bent á, að senda einhvern annan á þing heldur en hann. Hefði ræða hans í gær verið sú eina á þinginu í sumar, sem ekkert gagn gjörði, væri ekkert um það að segja, en þegar ræðu- hjóm hans er komið á annað hundrað að tölu, og sárfáar til nokkurs gagns, dettur mjer í hug eitt atriði, sem heyrði til sparnaðar, ef því væri fylgt fram. Jeg get haft þetta atriði í tvennu lagi, fyrst og fremst það, sem jeg drap á áðan, að Dalamenn gætu sent einhvern annan á þing en hann, og í öðru lagi það, ef Dalamenn vildu fremur halda áfram að hafa hann á þingi, að honum yrði þá fengið sjerstakt herbergi til að tala við sjálfan sig í á meðan á umr. standa í deildinni. Það mætti enn fremur spara honum till nefndarstörf og leyfa honum ræðuhöld, hvar sem honum þóknast, meðan nefndir inna sín störf af hendi. Við það hyrfu úr sögunni fjöldi ágreiningsnefndarálita, minnihlutaframsaga margföld o. s. frv. Þetta myndi spara landinu fje svo hundruðum skifti, en engum orsaka tap. . Það er ekki vert að þreyta deildina, með því, að vera að þrasa við háttv. þm. Dal. (B. J.). Jeg nenni ekki að eyða heilum klukkutíma til að tala við hann, þótt hann finni ástæðu til að vera að nudda á mjer tímum saman.



Þeir hafa nú komið hjer fram á völlinn, kapparnir þrír, til að segja okkur, þeim mönnum, sem styðja vilja frumvarp þetta, til syndanna. Það var sameiginlegt hjá þeim öllum, að þeir vildu halda því fram, að það hefði komið fram hjá okkur stefnubreyting.  (Bjarni Jónsson: Tók þm. það til sín?)  . Jeg vil gjöra grein fyrir afstöðu minni til þessa máls; um aðra veit jeg ekki, en býst þó við, að það sje nokkuð lík afstaða margra annarra. Háttv. þm. Da.l. (B. J.) fór fyrir fylkingunni, eins og tíðkanlegt er um hina ólmustu kappa, að þeir fara jafnan fyrstir fram á völlinn. Hann lagði fyrstur út í, að vanda um við okkur, og byrjaði á því, að skýra það frá sínu sjónarmiði, að þetta væri sama frumv. sem það, er við feldum hjer á dögunum. Jeg lít svo á, að þetta sje alt annað frumv. Jeg lít svo á, að með þessu frumv, sje verið að reyna að bæta úr tekjuhalla landssjóðs, gjöra fje hans meira., svo að hann geti gjört tvent í einu, bæði unnið á tekjuhalla fjárlaganna og eina haft eitthvert fje til að grípa til í vandræðum. En frumv., sem kom fram um daginn, það var eins og þegar menn koma saman í hreppsnefnd til að jafna niður útsvörum, að eins til að skifta þeim niður aftur. Svo var það um daginn um þessi tvö frumvörp, sem bæði fjölluðu þá sameiginlega um þennan dýrtíðarskatt og dýrtíðarráðstafanir. Með þeim var ekki verið að hugsa um að bæta úr tekjuhalla landssjóð:, eða safna fje í hann, heldur að raka saman fje í óbilgjörnu augnamiði og moka því svo jafnharðan út á götuna. Í mínum augum var þetta frumv., sem til atkvæða kom, svo afskræmilegt, að það átti ekki betra skilið en að farið væri með það eins og gjört var Jeg er ekki á nokkurn hátt andvígur því, að eitthvað sje gjört til þess að auka tekjur landssjóðs. Síðan jeg fór að hugsa um þjóðmál, hefi jeg einmitt alt af haft augun opin fyr:r því, að ekkert sje þarfara, heldur en að reyna að finna einhverjar leiðir til þess. Háttv. þm. Dal. (B. J.) sagði, að enginn tollur og engar tekjur, sem landssjóði fjellu í skaut, væru verri en útflutningsgjald, og að ekkert gjald væri til, sem reitti fátæklingana eins inn að skyrtunni eins og það. Hann fór mörgum fögrum orðum um það, hvað ljótt væri að fara illa með fátæklingana, og er jeg honum fullkomlega sammála um það. Hann varð næstum guðrækilegur, þegar hann var að tala um þetta. Ekki veit jeg hvort hann viknaði, en hann fór ákaflega fallegum orðum um það.  (Bjarni Jónsson: Jeg var ekki svona mælskur)  . En nú er mjer spurn : Hvaða tekjustofn er það, sem að gagni getur komið og nær jafnt til alls almennings, sem ekki kemur að sínu leyti eina við hinn fátæka og hinn ríka? Við vitum t. d. að kaffi- og sykurtollur kemur engu síður niður á fátækum en ríkum. Það er meira undir því komið, hve maðurinn á mörg börn, hversu háan sykurtoll hann verður að greiða, heldur en því, hvort hann er fátækur eða ríkur. Eins er um þann skatt; sem lagður er á gripina okkar, hvort sem það eru nú hestar, kýr eða kindur, að hann kemur engu síður niður á þeim fátæka en þeim ríka. Jeg lít svo á, að ef til vill sje enginn gjaldstofn eins heppilegur og sanngjarn eins og einmitt útflutningsgjaldið. Jeg tók það fram í upphafi, að jeg vildi lýsa afstöðu minni til þessa máls, og skal jeg nú leitast við að rökstyðja þessa skoðun mína. Það, sem gjörir . það að verkum, að þessi gjaldstofn er í mínum augum skynsamlegri og rjettmætari heldur en aðrir tollar, er það, að þessi tollur kemur niður á manninn eftir auðmagni hans. Það verður fullkomlega eins rjett, og rjettara, að leggja útflutningsgjald á afurðir landbúnaðarins, t. d. lifandi pening, heldur en að leggja skatt á búfjenað manna í landinu, og skal jeg sjerstaklega taka t. d. hestana. Hesturinn er ekki annað en verkfæri, rjett eins og skóflan og pállinn. En alt öðru máli er að gegna um þá hestana, sem fluttir eru út. Tel jeg ekki nema rjettmætt og sjálfsagt, að leggja á þá útflutningsgjald, því sá hluti hestanna, sem hafður er fyrir útflutningsvöru, getur gefið mikinn arð, og því haft talsvert skattþol, en aftur á móti eru þeir hestar, sem hafðir eru til heimavinnu arðlausir, eins og hver önnur verkfæri; það er bara undir ábýlinu komið, hvort mikið þarf af slíkum verkfærum, svo sem hvort það er langt á engjar og erfitt til aðdrátta. Jeg sje ekki, að öllu rjettlátari mælikvarði fáist til þess, að gjaldið komi sanngjarnlegar niður en einmitt með útflutningstolli. Og þótt það sje óeðlilegt, að leggja skatt á framleiðslu í landinu, þá verður þetta gjald samt í mjög mörgum tilfellum rjettlátara en aðflutningsgjald. Jeg skal taka ósköp einfalt dæmi, til þess að sanna þetta. Hugsum okkur tvo menn, er halda úti sínu skipinu hvor. Þeir hafa haft alveg jafnmikinn kostnað til útgjörðarinnar báðir, og miðað við aðflutningsgjald hafa þeir þurft að greiða jafnháan skatt af öllu, sem til útgjörðarinnar hefir þurft. En hugsum okkur nú, að annar maðurinn stórgræði á sínu skipi, en fyrir hinn verði útgjörðin hreinasta drep. Er það þá sanngjarnt, að þessir menn greiði jafnháan skatt? Jeg segi nei. Skatturinn á vitanlega að vera hærri á þeim manninum, sem meira græðir. Það er sannarlegt rjettlætisspursmál, að skatturinn komi sem mest niður á menn eftir efnum og ástæðum, eftir getu og gjaldþoli. Háttv. þm. Dal. (B. J.) var að gjöra gys að þessu frv. og spyrja, hvort ætti að hafa þetta fje til vega og brúargjörða og þvílíks. Jú, það er einmitt í þessu skyni, sem jeg óska að landssjóði geti aflast tekjur, og það til muna, og jeg vil svo nota þær til þess, að koma upp mannvirkjum og nauðsynjafyrirtækjum, en ekki kasta þeim í svanginn á gráðugum eyðsluseggjum, hverjir svo sem það eru, eða skifta því niður eins og sveitarútsvari á milli þurfamanna. Háttv. þm. V.-Sk. (S. E.) var: ákaflega viðkvæmur, þótt hann viknaði ekki, eina og háttv. þm. Dal. (B. J.), og talaði um að þetta væri pólitískt flokksmál. Fyrir mjer hefir það ekki vakað þannig; jeg lít bara á, hvaða meðferð málið á skilið, og jeg veit heldur eigi til, að það sje pólitískt flokksmál fyrir öðrum; hann veit auðvitað best, hvernig hann lítur á það sjálfur í því tilliti. Hann kvað það hættulega braut, að leggja skatt á þessa aðalatvinnuvegi okkar. Því hefi jeg ekki öðru að svara en jeg hefi svarað háttv. þm. Dal. (B. J.). Sami háttv. þm. (S. E.) sagði, að þetta mundi draga úr framleiðslu í landinu. Því fer fjarri, að mjer detti í hug að svo verði, enda væri það undarlegt, að svona lágt gjald hefði áhrif á það, hvort menn fjölguðu eða fækkuðu fjenaði sínum. Jeg skal nefna herfilega háan skatt, 50 aura af kindinni, og er jeg samt viss um, að allir mundu fjölga ám sínum fyrir það, eins .og þeir gætu. Maður verður líka að treysta á það, að löggjafarvaldið verði ekki svo grunnhyggið, að leggja svo háan skatt á., að það dragi úr hugum manna, til þess að efla lífsatvinnu sína. Maður verður að treysta löggjafarvaldinu til að skilja aðstöðu sína í því tilliti. Annað mál er það, að leggja það gjald á, sem hægt væri að þola, en landssjóði samt öfluðust góðar tekjur á, einkum þegar gjaldinu er svo hagað, að það legst á eftir auðmagni einstaklinga. Háttv. þm. (S. E.) var hræddur um að svo færi, að skattur þessi yrði fastur skattur í framtíðinni, og tók til dæmis kaffi- og sykurtollshækkunina, sem að eins átti að vera til tveggja ára. En þennan skatt varð að framlengja, vegna þess, að tekjur vantaði til nauðsynlegra útgjalda, - álítur, að þennan skatti eigi þannig að svíkja inn á gjaldendur, sem þeir verði svo nauðugir undir að búa. Annara kemur mjer þetta undarlega fyrir, þegar jeg lít til þeirra, háttv. þm. Dal. (B. J.) og háttv. þm. V.-Sk. (S. E.), sem hafa staðið fremst allra í flokki þeirra manna, er vilja veita mikið fje úr landssjóði. Auðvitað sýnir þetta, hve miklir hugsjóna- og framkvæmdamenn þeir eru, en þeir hljóta að sjá, að það tjáir ekki fyrir þá, ef þeir vilja koma fram þessum hugsjónum, að þrykkja niður útgjöldunum og fara illum orðum um þá menn, sem vilja afla landssjóði frekari tekna. Jeg kannast við, að jeg er að nokkru leyti fjelagsbróðir þeirra, að því leyti, að mig langar til, að sem mest sje unnið nytsamlegt í landinu, og jeg fylgi þeim oft að málum og drýgi þar með syndir mínar; en nú þrýtur mig að verða þeim samferða. Það er víst af því, að jeg er ekki eins mikill hugsjóna- og ráðdeildarmaður og þeir, að jeg sje ekki ráð til að gjöra mikið og margt af engu. Jeg sje ekkert ráð til þess, að koma þessum verkum í framkvæmd, annað en að auka tekjur landssjóðs. Jeg hefi oft sjálfur verið talsvert stórhuga sem einstaklingur, en mjer hefir aldrei dulist það, að jeg hefi orðið að leggja á mig talsverða bagga, til þess að framkvæma áhugamál mín. Sama gildir um þjóðina sem heild, að hún verður að leggja á sig þunga bagga til að koma áfram áhuga- og nauðsynjamálum sínum. Þá kem jeg að þriðja kappanum, háttv. 2. þm. S.-Múl. (G. E.). Flest af því, er hann sagði, er svo, að ekki þarf að taka það til bæna; ýmist var það upptugga eftir flokksbræður hans, eða svo, að ekki þarf að svara því. Hann var að tala um einhverja stefnubreytingu, en það er þegar sýnt fram á það, að um slíkt er ekki að tala. Hann tók undir með háttv. þm. V.-Sk. (S. E.), að menn væru hjer að leika »komedíu«. En það eru svo margir, sem feldu frumvarpið um daginn, og flestir eru þeir nú með þessu frumvarpi, Svo það fara þá að gjörast nokkuð margir leikarar á þinginu; en annara sá jeg hvorki þá, nje sje enn, neinn leikarasvip á andliti nokkurra þessara manna. Mjer virðist þvert á móti, að þeir fylgi þessu frumvarpi með alvöru og staðfestu, án nokkurs loddaraskapar. Hann sagði, að frumvarp þetta skapaði misrjetti milli landbænda og sjávarútvegsmanna. Mjer er kunnugt um það, að það var reynt, að hafa gjaldið eina rjettlátt og hægt var, en vitanlega verður aldrei hjá því komist, að ein stjettin borgi meira en önnur, af því að hún framleiðir meira, eða er ríkari. Það er enginn ójöfnuður. Að vísu er það rjett, að mikið af ullinni er þegar flutt út úr landinu, svo það kemur sveitamanninum til góða. En um fiskinn er alveg sama máli að gegna, og lög, eins og þessi, er aldrei hægt að gjöra svo úr garði, að ekki falli eitthvað undan. Hve mjúklega þau koma í svipinn niður á einstaka menn, er undir ýmsum atvikum komið, hve nær þau ganga í gildi og fl.

Eggert Pálsson : Jeg vænti þess, að þetta mál fái greiðan byr í gegn um þingið, enda er því ekki varpað inn undirbúningalaust. Frá því sjónarmiði er ekkert að frv. að finna. Það gefur að skilja, að þetta getur verið viðkvæmt máli; tollmál eru það alt af. Þess vegna er það vel farið, að málið hefir verið »settlað« áður en frumvarpið sjálft var borið fram. Það var einmitt ókosturinn á frv. þeim, sem áður hafa komið fram í þessu efni, að þau komu mönnum á óvart og undirbúningslaust, og með fram þess vegna, hygg jeg, að forlög þeirra hafi orðið þau, sem þau urðu. Sakir þessa undirbúnings, sem hjer hefir verið hafður, má vænta þess, að mál þetta gangi nú greiðlega, þótt talsverðar umræður hafi orðið um það. Andmælendur frv., háttv, þm. Dal. (B. J.), háttv. þm. V.-Sk. (S. E.) og hv. 2. þm. S.-Múl. (G. E ), hafa komið fram hver á eftir öðrum með sín andmæli, og látið mjög á sjer bera, eins og vænta má, þar sem hver þykist öðrum meiri. Háttv. 2. þm. S: Múl. (G. E.) var í þessu sambandi að hrósa mjer fyrir staðfestu. Jeg kann honum þakkir fyrir það, enda þykist jeg eiga það hrós skilið. En hafi hann haldið, að andlegt ættarmót hafi verið með okkur um einstrengingsskap og þverhausshátt, þá hefir honum skjátlast. Allir andmælendur frumvarpsins hafa haldið því fram að þeir menn, er feldu frumvarpið um daginn, hlytu að vera á móti þessu frv. líka. En þetta er rangt til getið. Að jeg var á móti hinu frv., en er með þessu, stafar af því tvennu, að hjer er um annan grundvöll og annað takmark að ræða fyrir þessu frumvarpi, heldur en var fyrir hinu. Það er altaf mikið undir grundvellinum komið. Það vita allir. »Varðar mest til allra orða að undirstaðan rjett sje fundin«. Þar sem háttv. þm. V.-Sk. (S. E.) sagði, að hinu frv. hefði mátt vísa til nefndar, til þess að bæta það, þá skal jeg geta þess, að frv. var ekki hægt að bæta, nema nefndin kæmi með alveg nýtt og óskylt frumvarp, bygt á alt öðrum grundvelli. Eftir því frv. átti skatturinn að leggjast á vörurnar, án tillits til vöruverðsins. En eftir þessu frv. hvílir enginn tollur á vörunum, ef verðið nær ekki ákveðnu hámarki. Það hlýtur hverjum manni að skiljast, og andmælendum frv. líka, að hjer er um alt annan grundvöll að ræða. Það er enn fremur mikill mismunur á tilgangi þessa frumvarps og hins frv. Tilgangur hins frv. var auðsær á dilkinum, sem því fylgdi. Tekjurnar átti að brytja niður jafnóðum og þær kæmu inn, svo að landssjóður hefði orðið jafn tómur eftir sem áður. En hjer er tilgangurinn sá, að þegar vjer lúkum nú þingstörfum í þetta sinn, þá sjeum vjer oss þess meðvitandi, að eitthvað verði til í landssjóði. Allir vita, að fjárlögin hljóta að fara út úr þinginu með talsverðum tekjuhalla, og ef ekki er gjört ráð fyrir auknum tekjum, þá eru horfurnar ekki glæsilegar. Það hefir verið skipuð Velferðarnefnd, til þess að bæta úr ástandinu eftir föngum, og það hefir verið gripið til þess ráðs, að heimila stjórninni einnar milj. króna lántöku. Þetta er auðvitað gott og blessað, en það geta komið fyrir þau tilfelli, að ómögulegt verði að fá lán. Við getum hugsað okkur að Norðurlönd lendi í ófriðnum, og hvert á þá að snúa sjer í þeim efnum, að fá peningalán? Þá sje jeg fyrir mitt leyti engar útgöngudyr, því ekki munu þjóðir þær, er í ófriði eiga, hafa fje afgangs til að lána öðrum. Haldist dýrtíðin, þá gefur þetta frumv. landssjóði álitlegar tekjur. Þær yrðu auðvitað fyrst notaðar til þess að bæta upp tekjuhallann, en yrði afgangur, þá gjörði það stjórninni og Velferðarnefndinni auðveldara að ráða fram úr vandræðunum. Færi aftur á móti svo, eins og andstæðingarnir gjöra ráð fyrir, að frumv. gæfi engar tekjur, þá er þar með sagt, að dýrtíðin minki og vörurnar falli niður í »normal«-verð. Andstæðingar frumv. eru því að eins að reyna, að þyrla upp ryki.  (Sigurður Eggerz: Prestleg illgirni)  . Og mig furðar ekki á því, þegar jeg lít á, hvernig framkoma þeirra hefir verið hingað til. Þeir eru að reyna að kitla eigingjarnar hvatir lægst hugsandi manna með þessum mótmælum sínum. En þeim verður ekki kápan úr því klæðinu; það get jeg fullvissað þá um. Það eru færri, sem eru svo lágt hugsandi, að þeir tími ekki að borga lágt gjald í landssjóð, þegar hann þarf þess við og þeir fá hátt verð fyrir vöru sína. Þjóðin verður þessum mönnum því alls ekki þakklát fyrir framkomu þeirra. Það er líka kostur við þetta frv., að það er ekki tilætlunin að nota fje þetta strax. Stjórnin og Velferðarnefndin hafa það í vösunum, þangað til vandræði ber að höndum. Þau eru ekki komin enn, og þess vegna væri rangt að brytja fjeð niður nú þegar. Andmælingar frumv. óttast, að þetta fje gangi til einhverra nauðsynja fyrirtækja - Miklavatnsáveitunnar, eða einhverra vegagjörða. - Það er þeim skiljanlega þyrnir í auga. Þó það væri brytjað niður í óþarfa bitlinga, mundi þeim verða minna um, að minsta kosti sumum þeirra. Það er rjett, að við, háttv. þm. Dal. (B. J.) og jeg, höfum flutt saman frv. um stimpilgjald, sem gefa mun af sjer í tekjur handa landssjóði að minsta kosti 25 þús. kr. um árið; en þótt þessi tekjuauki sje betri en ekki, þá dylst samt engum, að þessar tekjur munu hrökkva skamt, einkum ef vandræði verða. Jeg skal ekki orðlengja frekar um þetta mál, en það liggur í hlutarins eðli, að úr því að, eins og jeg hefi tekið fram, þetta frv. hvílir á öðrum grundvelli og tilgangurinn er annar en var í frv. því, um útflutningsgjald, sem felt var hjer á dögunum, þá get jeg vel staðið mig við að greiða því atkvæði, og gleðst jeg af því, og veit, að allir samviskusamir Íslendingar munu gleðjast af því, að geta á einhvern hátt reist við hinn fallanda fjárhag landssjóðs, og það með tiltölulega jafn auðveldum og sanngjörnum hætti og hjer er lagt til að verði gjört.



Jeg stend upp til þess að leiðrjetta misskilning, sem allmjög bólar hjer á. Hjer er alt af verið að tala um útflutningstoll, og það, að verið sje að fjefletta fátæklingana. Þetta er ekki rjett. Hjer er að ræða um gróðatoll, toll af hagnaði, sem menn hafa ekkert haft fyrir að fá, heldur hendingin hefir veitt þeim, öðrum til örðugleika. Hjer er um alveg sams konar tilfelli að ræða, sem það, ef maður nokkur fyndi sjóð í jörðu, og af honum væri tekið eitthvað til almennra þarfa. Þó er mjög hátt verð sett á vöruna, áður en ætlast er til, að greitt verði gjald af henni. Jeg býst við, að jeg þurfi oft að standa frammi fyrir þeirri stjett, sem mjer stendur næst, og um það er jeg sannfærður, að fyrir öllum sanngjörnum mönnum í þeirri sjett mun jeg geta varið það, að landið fái að njóta ofurlítils af þeim höppum, sem þeir verða fyrir. Jeg ætla nú að skýra fyrir mönnum með dæmi, hvernig þessi tollur kemur niður. Háseti á fiskiskipi dregur um árið, og er þó ekki meira en meðal afli, 5000 af góðum fiski, þar af 2000 um vetrarvertíðina, en 3000 um sumartímann. Af þessum afla fær hann helminginn sjálfur í hlut, og er það um 20 skipund, eða með 115 kr. verði á skipundi 2300 kr. Kostnaður, salt, verkun o. fl. nemur. 230 kr., svo að eftir verða 2070 kr. hreinar tekjur. Mismunurinn á normalverðinu, sem til er tekið í frv., og söluverði með áður um getnu 115 kr. verði á skipundi, er 460 kr. Af þeirri upphæð, 460 kr., á hann svo að greiða 3% í landssjóð, eða alls kr. 13,80. Þetta er nú alt og sumt. En lítum nú á tekjur sama manns með því verði, sem er normalverð í frv., og reyndar svo óvenjulega hátt sett, að þess eru varla dæmi, að fiskur hafi komist í svo hátt verð. Þetta normalverð er 92 kr. skippundið. Tekjur hans mundu þá verða 1610 kr. eða 436 kr. minna, þrátt fyrir það, að hann hefir greitt þetta útflutningsgjald, kr. 13,80. Það er þess vegna áreiðanlegt; að fiskimaðurinn stendur miklu betur að vígi í þessu ári en ella, og getur því vel staðið sig við að láta landasjóð hafa ofurlítinn skerf af gróða þeim, sem hann hefir ekkert gjört til þess að afla, frekar nú en endranær. Menn sjá því, að hjer er algjörlega ranglega talað um, að verið sje að leggja fjeflettingarskatt á þjóðina. Enda eru svo fáránlegar kenningar andmælanda frv., að þær eru hver á móti annarri, þar sem þeir segja í öðru orðinu, að frv. fjefletti landsmenn, en í hinu, að ekkert gagn sje í frv. fyrir landasjóðinn. Þetta er hvað á móti öðru. Þetta er ekki að fara ráðvandlega með málið. Til þess mætti þó ætlast, að menn færu hugsunarrjett með orð sín: Það eitt er rjett ályktun, að ef tollurinn er landssjóði lítils virði, þá kemur hann eðlilega ljett niður á mönnum. Háttv. andmælendur hafa verið að vefa um það, að útlenda varan væri dýr, En einmitt þess vegna eru vorar innlendu vörur í svo háu verði. Það er enginn efi á því, að þegar öll höf opnast, skipaleiga lækkar og menn geta óhindraðir flutt vörur landa á milli, þá lækka afurðirnar í verði á heimsmarkaðinum, og þá þurfum vjer ekki lengur þenna toll, þessa hjálp í viðlögum. Gagnvart háttv. 2. þm. S.-Múl. (G. E.) skal jeg geta þess, að hlutir vestra á smábáta hafa numið um 300 kr. frá miðjum maí til júlíbyrjunar, og jeg býst ekki við, að minna hafi aflast á Austurlandi. Jeg sá það í blöðunum nýlega, að bændur í Flatey á Skjálfanda yrðu nú að gjalda kaupamönnum 50 kr. um vikuna, vegna þess, hve ákafir þeir voru til sjósóknar fyrra hluta sumars. Þetta, að draga sláttinn svo lengi, mundu þeir ekki hafa gjört, ef það hefði ekki borgað sig. Því verður ekki neitað, að þetta ár er yfirleitt eitt hið mesta veltiár til sjávar og sveita, og er mjer fyrir mitt leyti ómögulegt að ætla framleiðendunum þann kindarhátt að sjá ofsjónum yfir 3% af gróða sínum eða höppum.



Jeg tel rjett að geta þess, að frv. þetta er ekki sömu tegundar, sem frv. það, er »Bjargráða«eða »Velferðar«-nefndin svo nefnda leyfði sjer að bera upp hjer í deildinni, og sem jeg taldist þá einn flutningsmannanna að, þó að jeg væri því andvígur. En ástæðan til þess, að jeg - þótt andvígur frumvarpinu væri - gjörðist þá einu flutningsmanna þess, var - eins og jeg hefi þegar áður skýrt frá hjer í deildinni - bæði sú, að sjást átti, að frumvarpið væri borið fram að vilja »Velferðarnefndarinnar«, og hin, að nefnt útflutningsgjaldsfrumvarp lá fyrir fullsamið, enda gjörði jeg þá og ráð fyrir, að bæta mætti það þá og í nefnd, sem þyrfti, eða þó nota það, sem tilefnið, er kæmi hreyfingu á málið, þ. e. um tekjuaukningu landssjóðnum til handa, á þinginu. Á hinn bóginn lýsti jeg því og þegar yfir hjer í deildinni, er nefnt útflutningsgjaldsfrumvarp var rætt, að jeg teldi rjettara, að miða útflutningsgjald, ef á yrði lagt, við verð vörunnar, en við þunga hennar, með því að útflutningsgjald, er eigi miðaði neitt við verðið, yrði ósanngjarnt, og ranglátt, ef varan fjelli í verði, þótt sanngjarnt mætti álítast, er við óeðlilega hátt, og al-óvanalegt, verð á vörunni væri miðað. Háttv. þm. V.-Sk. (S. E.) ljet í ljós, að hann óttaðist, að gjald það, er nú um ræðir, yrði fast gjald, úr því að það væri einu sinni á komið, en hjer getur ekki orðið um áframhaldandi fast útflutningsgjald að ræða, með því að frv. er sjálffallið úr gildi, - hættir að gefa landssjóðnum tekjur, jafnskjótt, er varan fellur á verði, og jafnvel áður en hún kemst niður í það verð, sem alment hefir þó verið talið óvanalega hátt, þar sem hún nær þá og eigi upp fyrir það, sem einatt er gjaldfrjálst, þ. e, eftir frumvarpinu. Að því er útflutningagjaldið af sjávarafurðunum snertir, eins og gjört er ráð fyrir því í frumv., vil jeg og benda á, að mjer finst upphæðin, sem gjaldfrjáls á að vera, töluvert of há, er jeg miða við það, sem alment hefir þó verið talið óvanalega hátt verð, og væri því ef til vill ástæða til þess, að færa gjaldfrjálsu upphæðina niður um 10–15%. Gjaldfrjálsa upphæðin, eftir frv., er nú kr. 92,80 á mál fiski, en kr. 83,20 á smáfiski, hvert skipund. En að undanförnu hefir það þó verið talið alveg óvanalega hátt verð á málfiski, ef hann hefir staðið í 80–85 kr. skipundið, og á smáfiski, ef verðið hefir verið 60–65 kr. skipundið. En þó að jeg líti nú svona á málið, hefi jeg þó ekki flutt brtt. um lækkun á gjaldfrjálsu upphæðinni, enda hafa að frumvarps smíðinni unnið þeir menn, sem gott vit hafa á málinu, þ. e. hv. þm. Ak. (M. K.) og háttv. þm. V.-Ísf. (M. Ó.), enda ber þess nú og að gæta, að kol, olía, o. fl., sem til útgjörðar þarf, er nú í hærra verði, en venjulegt er, og öflun sjávar-vörunnar því töluvert dýrari en verið hefir á undanförnum árum, og á það mun þá og hafa verið litið, sem og rjett var, er gjaldfrjálsa upphæðin var til tekin. En þó að þessu sje nú þannig farið, vona jeg, að háttv. flutningsmenn taki þetta atriði þd til athugunar, því að það er óviðkunnanlegt, ef svo væri á litið, sem hærra gjald væri af landsafurðum en sjávarafurðum, - eða sjávarafurðunum talið hlíft, á samanburði við afurðir landbúnaðarins. - Leitt væri og, ef svo færi - og væri, með þó nokkrum rökum kent því, hve mikið var gjaldfrjálst, hvað sjávarútveginn snertir - »leitt, ef svo færi«, að ekkert hvíldi að lokum á sjávar-afurðunum, nema vana-útflutningsgjaldið en ný-tollurinn þó áfram á land-afurðunum. Þá sje jeg og, að háttv. flutningsm. hafa slept sumu, sem nefnt er í lögunum frá 4. nóv. 1881, eins og niðursoðnu fiskmeti, sundmaga, hrognum og laxi, og stafar það þá líklega af því, að þeir hafa litið svo á, sem hjer væri um svo lítið að ræða, að ekki munaði um toll af þessu. Út af ummælum háttv. 2. þm. S.-M. (G. E.) mótmæli jeg því gagngjört, hvað mig snertir; að það sjeu pólitískar ástæður, sem til grundvallar liggi, að því er útflutningsgjaldið, sem hjer um ræðir, snertir, enda er mjer vel kunnugt um það, að þegar frv. var rætt í »Bjargráða«- eða »Velferðara-nefndinni, sunnudaginn 5. sept. þ. á., var það eingöngu það, að sjá landssjóði fyrir tekjum, sem til grundvallar lá. Að öðru leyti endurtek jeg og, að það var alveg rjett hjá háttv. 2. þm. Rang. (E. P.), eins og jeg einnig vjek að í ræðu minni um daginn, að sem stendur, eru engin vandræði eða neyð í landinu, en þetta getur, á hinn bóginn, að borið á hverri stundu, og ríður þá á því, að vjer sjeum ekki varbúnir, og því tel jeg það mjög vel farið, er bændastjettin á þinginu hefir nú og orðið til þess, að fylgja því fram, að landssjóður fái tekjur á þann hátt, sem til er ætlast í frumvarpinu. Óska jeg því að lokum, að frv. gangi greiðlega og friðsamlega gegnum þingið, þótt nú sje nokkur hávaði hjer í deildinni um sum atriðin.



Jeg vona, að jafnvel sá ágæti 1. þm. Rang. (E. J.) fyrirgefi mjer, þótt jeg svari einstaka orðum, sem hann mæltu til mín mjer til heiðurs, öðrum til ánægju og sjálfum þeim til sæmdar, fyrir þá miklu mælsku og þekking, sem þar lýsti sjer. En áður jeg þakka þessum mönnum fyrir mig, þá ætla jeg mjer að gjöra þá fyrirspurn til háttv. flutningsmanna, hvort þeim þyki ekki rjett, að gefa út orðabók með frv., fyrst þeir geta ekki lengur látið sjer nægja þeirra eigna tungu, til þess að semja frumv. á; það er hætt við, að ella skilji ekki allir þetta cif og fob í frv. Það var leitt, að flutningsmennirnir settu ekki cob og fob, svo að rím væri í. Þá sný jeg mjer að háttv. þm. V.- Ísf. (M. O.). Hann sagði, að vjer, andmælendur þessa frv., vildum sporna við því, að landið fengi tekjur, til þess að bjarga mönnum úr vandræðum. Það er undarlegt að heyra þessi orð frá háttv. þingmanni, þar sem hann veit þó, að jeg hefi borið fram frumv., sem veitir landssjóði sömu tekjur, en miklu rjettlátlegar niður jafnað.. Þetta er að fara óráðvandlega með orðum sínum, og ýti jeg af mjer þessum áburði hans, og munu fleiri gjöra sama. Hann og aðrir leggja mikla áherslu á það, að þessi verðgróði landsmanna sje þeim að þakkarlausu. Satt er það, að ekki hafa þeir komið stríðinu af stað. En það eru fleiri, sem græða sjer að þakkarlausu, t. d. er það sjómönnum gróði, að góðar sjeu gæftir; líka er þeim það að þakkarlausu, er þeir fiska vel, því að ekki hafa þeir teymt fiskinn inn á miðin. Yfirleitt eru flest höpp að þakkarlausu þeim; sem fyrir verða. Sami háttv. þingmaður (M. Ó.) sagði, að hjer væri ekki um toll að ræða. Hann gleymir því, að í frumv. er fyrirsögnin um »verðhækkunartoll«. Hann gleymir því enn fremur, að útgjörðar kostnaður hefir hækkað, og frá landbúnaðinum gleymir hann að draga óhöppin, í fyrra. Þá sný jeg mjer að þeim, sem af mestum móði talaði, háttv. 2, þm. Rang. (E. P.). Hann taldi frumv. vel undirbúið. Það er rjett, að svo vel er það undirbúið, að hann og aðrir hafa spyrt sig saman um það, að berja það fram, og látið þó suma þingmenn ekkert um það vita, hvað til stæði. En alt skal þetta rakið á öðrum stað með athuga- semdum um frumvarpið, sem ekki er betur undirbúið en svo, að maður, sem betra skyn ber á þessi mál en flutningsmenn, hefir skrifað þeim brjef um málið, og átalið flaustrið, og sýnt fram á misfellurnar. Það er og orða sannast, að óhæft er að knýja málið svo fram með þingsafglöpum, - jeg bið forláts, afbrigðum vildi jeg sagt hafa - það er til þess eins, að menn sjá ekki, hver vansmíði eru á frv. Háttv. 2. þm. Rangv. (E. P.) talaði margt því til sönnunar, að grundvöllurinn væri ekki sá sami sem í því frv., sem drepið var um daginn. Hann vildi með þessu tali sínu sanna stefnufestu sína. Það er ekki til neina fyrir hann, að berja höfðinu við steininn, eins og hann gjörir. Stefnumunurinn er enginn í þessu frumv. frá því, sem var í frumv. um daginn. Grundvöllurinn er alveg sá sami. Það er og verður óhrakið, að tilgangurinn með þessu frumv. er alveg sá sami, sem með frumv. um daginn, að undanskildu því, að þá var komið með frumv, til þess að ráða fram úr vandræðum, sem leiddi af misæri, en nú er það ekki meiningin, heldur það eitt, að fylla landssjóðinn. Það er ekki meiri halli nú á fjárlögunum en oft hefir verið áður, og hafa þó tekjurnar venjulega hrokkið fyrir útgjöldunum. Tekjuáætlunin er ekki óvarlegri en oft hefir verið áður, svo að öll ástæða er til að ætla, að tekjurnar hrökkvi enn fyrir útgjöldunum. Mjer finst það vera ærið djarft af mönnum, sem sífelt eru að stagast á því, að hallæri sje í landinu, að fara nú að leggja nýja skatta á þjóðina, til þess að jafna þenna tekjuhalla, sem hvergi er til, nema í þeirra eigin hugskoti. Jeg tel það víst, að háttv. 2. þm. Rang. (E. P.) hafi talað eins og hann gjörði til þess að reyna að »slá sjer upp«. Jeg get trúað honum fyrir því, að honum tókst það mjög ófimlega., enda ekki von að neinn slái sjer upp á því, að vera með því, sem ilt er. Jeg veit hins vegar að við sláum okkur upp á að vera á móti því, sem rangt er, eins og þetta frumv. Þó skal jeg taka það fram, að jeg er ekki á móti þessu máli til þess að slá mjer upp, heldur af því, að jeg álít þessa aðferð ranga, til þess að efla landssjóði tekna, sem enga nauðsyn ber til að fá inn, því að eins og jeg hefi sagt eru allar líkur til, að tekjurnar hrökkvi fyrir útgjöldunum. Háttv. þingmaður sagðist trúa því, að þjóðin fylgdi þeim að málum, sem vildu fá komið þessu frumv, fram. Hann má fyrir mjer trúa hverju sem hann vill, en jeg trúi því ekki, að þjóðin þakki vel fyrir að demba á hana sköttum, þegar ekki er þörf á því. Og það á sama tíma, sem verið er að tala um, að hallæri sje í landinu. Þá kem jeg að ræðu háttv. þm. Mýr. (J. E.). Hann fóðraði sína stefnubreytingu á sama hátt og háttv. þm., sem jeg talaði um síðast (E. P.). Hann sagði að þessi skattur væri lagður á til þess að varna misæri í landinu o. s. frv. Þetta gamla stagl, sem allir þekkja. Hann veit vel að þetta er ekki satt; hann veit það vel, að þetta frumv. er ekki komið fram til þess, að gjörðar verði nokkrar varnir til þess að fyrirbyggja það, að hallæri geti orðið í landinu, heldur einungis af þeirri ástæðu, að menn vilja afla landssjóði tekna. Hann byggir því skoðanaskifti sín á ósannindum einum. Þessi sami háttv. þm. (J. E.) sagði það í ræðu sinni, að útflutningstollur væri rjettlátastur af öllum sköttum, því hann kæmi svo jafnt niður á alla. Það sjá allir, án þess að jeg leiði rök að því, hvaða vitleysa þetta er, og skal jeg ekki eyða orðum að því frekar. Jeg býst við að háttv. þm. Mýr. hafi ekki hugsað út i, hvað hann var að segja. Sami háttv. þingmaður talaði um, að verra væri að leggja skatt á hross en á menn. En hvað segir hann um að leggja skatta bæði á menn og hross? Annars kom þessi kafli ræðu hana ekkert málinu við. Þá kem jeg næst að þessum ódauðlega ræðusnillingi, háttv. 1. þm. Rang. (E. J.). Jeg skal játa það, þótt spaugilegt sje, að fyrri hluti ræðu hans var langbestur af öllu því marga og mikla, sem sagt hefir verið um þetta mál hjer í deildinni. Hann játaði það hreinskilnislega, að hann hefði breytt um stefnu frá því um daginn, en fóðraði það með því, að hann vildi sýna, að hann væri enginn grútur, sem ekki tímdi að leggja fje af mörkum, en hvort kjósendur hans þakka honum fyrir að fara þannig með þeirra fje, læt og ósagt. Það má geta þess, að það er ekki að furða, þótt ræða hans sje best allra, því að hann er áreiðanlega sá þingmaður, sem hlustað er á með mestri ánægju hjer á Alþingi, enda hafa kjósendur hans sýnt, að þeir kunna að meta hæfileika hans, því að þeir hafa jafnvel sett hann ofar en hinn, sem talaði áðan af mestri andagift. Það var eitt, sem var gott í ræðu þessa háttv. þingmanna, og það var það, hve glöggur reikningur var gjörður þar yfir verðhækkunina. Hann sýndi fram á, að ef hagur eins bónda væri talinn að vera 900 kr. og svo væri lagður á þessar krónur verðlækkunarskattur, þá væri það ekki rjett, því að það, sem hann þyrfti í búið, væri að minsta kosti 500 kr. dýrara en það var áður. Auk þess sýndi hann fram á, að 400 kr. sem eftir eru, gjöra ekki meira en hrökkva fyrir því, sem skaðinn nam í fyrra, og því ætti að draga það frá, en þá er komið að því, sem jeg hefi haldið fram að leggja eigi á tekjur manna. Það er auðvitað, að margir eru svo fátækir, að ekki er hægt að leggja neitt á þá, en því meira eiga hinir ríkari að bera af gjöldunum. Það er alveg ómótmælanlegt, að tekjuskattur er sá rjettasti skattur, sem, hægt er að leggja á þjóðina. Þar er ekki lagt á framleiðsluna, heldur á hreinan gróða manna. Jeg skal nú ekki tala meira um þetta blessað frumv. að sinni, en enda ræðu mína á því, að þakka háttv. 1. þm. Rang. (E. J.) fyrir skemtilegasta hlutan af ræðu hana. Jeg get vel fyrirgefið honum, þótt hann saumaði talsvert að mínum spjörum, því að jeg hafði vel unnið til þess, svo vel sem jeg gekk frá honum við eina umr, fjárlaganna hjer í deildinni. Hann fann að því við mig, hvað jeg talaði mikið. Það mái vel vera satt, að jeg tali mikið og skifti mjer af mörgu, en jeg er víst ekki orðinn nógu mentaður til þess, að kunna þá list, að menn sitji hjer á bekkjunum með plástur á munninum og greiði leynilega atkvæði. Jeg ætla að biðja háttv. þingm. þess, að gjöra ekki alvöru úr því, sem hann hótaði, að skora á Dalamenn, að kjósa mig ekki oftar á þing. Það gæti orðið mjer hættulegt.

Flutnm.(Pjetur Jónsson): Jeg skal lofa því, að vera stuttorður. Jeg skal geta þess, að við, sem berum fram þetta frumv., höfum ekki haft mikinn tíma til að skrafa saman um það. Við höfum orðið að nota mestan tímann til að hugsa málið, en sem minstan til að masa um það. Háttv. þm. V.-Sk. (S. E.) hefir hjer í dag haldið langan fyrirlestur um flokkaskiftinguna í þinginu. Jeg get ekki sjeð, hvað það kemur þessu máli við. Þetta mál hefir ekki verið, og verður ekki gjört að flokksmáli; .það get jeg fullviss að háttv. þingm, um. Það hefir auðvitað, eins og önnur stórmál, verið rætt í mínum flokki, en það hefir ekki verið gjört að flokksmáli fyrir því. Háttv. þm. Dal. (B. J.) og háttv. þm. V.-Sk. (S. E.) voru báðir mjög vondir út af því, að farið hefði verið með þetta mál á bak við Sjálfstæðisflokkinn. Jeg hefi afsakað það áður, að jeg gat ekki borið mig saman við líkt því eins marga þingmenn og jeg vildi og ætlaði. Jeg var að hugsa um það, hvort jeg ætti ekki að sýna háttv. þm. V.-Sk. (S. E.) frumv., áður en það kæmi til umræðu í deildinni, en hann varð fyrri til að láta í ljós við mig í samtali þær skoðanir, að jeg gat ekki búist við því af honum, að hann vildi eiga nokkurn þátt í undirbúningi málsins, og hafði engan tíma til að eiga við aðra um málið en þá, sem vildu vinna að framgangi þess. Aftur á móti getur háttv. þm. Dal. (B. J.) ekki kvartað undan neinu, því að við vorum saman í nefnd, sem hafði þessi tekjuhækkunarmál til meðferðar, og þar lagði jeg þetta frumv. fram, en hann leit ekki við því. Svona er rjett skýrt frá málinu, og læt jeg svo hjer við sitja. Það hefir nú viljað svo til, að það hefir verið tekið ómakið að mestu af mjer með að svara því, sem sagt hefir verið móti þessu frv., og vil jeg sjerstaklega þakka háttv. þm. N.-Ísf. (Sk. Th.) fyrir ræðu hans um þetta mál. Hvað það snertir, að þetta frumv. sje fátækraflátta, eins og háttv. þingm. Dal. komst að orði, þá hefir háttv. þm. V.- Ísf. (M. Ó.) tekið af mjer ómakið að svara þeirri vitleysu. Jeg skal að eins geta þess, að okkur hefir talist svo til, að skattur þessi muni ekki nema meira en 17 aurum af hverri kind að meðaltali. Jeg er handviss um, að ekkert gjald til opinberra þarfa kemur eins þægilega niður og þetta gjald, af því að það hvílir ekki á hinum venjulegu tekjum manna, heldur á alveg óvenjulegum gróða. Jeg held, að jeg hafi svo ekki fleira að segja um málið, en vona, að það fái að ganga áfram.



Mjer hafa dottið í hug í kvöld, þegar jeg hefi verið að hlýða á umræðurnar hjer, sjerstaklega ræður háttv. 2. þm. Rang. (E. P.), háttv. þm. V.-Ísf. (M. Ó.) og háttv. þm. Mýr. (J. E.) vissir hlutir, sem kallaðir voru »tabu«, eða helgir, hjá villimönnunum. Ef einhver kom nálægt þeim, þá, urðu villimennirnir tryltir. Ef komið er nálægt þessu tollafrumvarpi hjer, þá sýnist mjer það hafa lík áhrif á suma háttv. deildarmenn. Tollálagan á framleiðsluna er orðin »tabu« hjá vorum mönnum. Jeg get skírskotað til deildarinnar, hvort jeg hafi við haft nokkurt óþinglegt orð við nokkurn þingmann hjer í háttv, deild. Sú synd, sem jeg á að hafa drýgt, er þetta, að jeg held því fram í málinu, sem jeg tel vera rjettast, og aðdróttunin, sem kom hjer fram hjá einum háttv. þingm., um að vjer, sem á móti frumvarpinu værum, værum að því í því skyni, að vjer vildum slá oss upp á því, er dálítið spaugileg, þar sem það er kunnugt, að búið er að mynda hjer órjúfanlegan hring í kringum frumvarpið. Og þeir, sem þekkja meiri hluta aðdráttaraflið hjer í þinginu, vita, að jafnvel rökin eru ómáttug til að rjúfa slíkan hring. Háttv. flutningsm. þessa máls (P. J.) talaði á þá leið, að jeg hefði haldið því fram, að það hefði verið gjört að flokksmáli, miljónafrv. svo kallaða, sem var felt hjer í deildinni á dögunum. Þetta er alveg gagnstætt því, sem jeg hjelt fram. Þeir, sem feldu frv., voru bæði stuðningsmenn og andstæðingar stjórnarinnar, því frumvarpið var svo frámunalega óviturlegt, að jafnvel stuðningsmönnum stjórnarinnar blöskraði það. Ástæðan til þess, að jeg greiddi atkvæði á móti nefnd og 2. umræðu, var sú, að jeg vildi ekki á nokkurn hátt leggja tolla á þá gjaldstofna, sem um var að ræða. Þetta tók jeg svo skýrt fram hjer í deildinni í dag, að jeg ætlaðist til, að það yrði ekki misskilið. Það er vitanlegt, að þó frumvarpið væri óþolandi eins og það var, þá hefði mátt laga það í nefnd, svo framarlega sem menn hefðu viðurkent þörf á auknum tollum, og getað fallist á þessa tollstofna. Háttv. þm. Mýr. (J. E.) sagði áðan, að hann vildi einmitt hafa toll á þessum vörum. Þegar jeg heyrði þessi orð háttv. þingmanns, stórfurðaði mig á því, að hann skyldi greiða atkvæði með því að fella miljónafrv. frá nefnd. Háttv. flutnm. (P. J.) gat þess, að hann hefði ekki viljað vera að argast við Sjálfstæðisflokkinn, af því að hann hefði haft svo mikið að gjöra. Þótt hann hafi haft mikið að gjöra, þá hafði hann tíma til að leggja málið fyrir hina flokkana í þinginu. Ef nokkuð væri, sem benti á pólitík í þessu máli, þá er það einmitt þetta, að einum flokki er haldið fyrir utan. Jeg verð að segja það aftur, að þegar þingsályktunartillagan um kornkaupin var feld hjer í deildinni, þá var sett pólitík í málið. Flestar þjóðir halda þess háttar málum fyrir utan flokkapólitíkina, og það ættum við sannarlega að gjöra líka. Jeg held að háttv. þm. Dal. (B. J.) hafi hrakið flest það, sem háttv. andstæðingar okkar hafa borið fram, og vil jeg því ekki þreyta deildina með því að taka það alt upp aftur. Jeg get látið mjer nægja að vísa til þess,, sem jeg sagði í ræðu minni í dag. Annars verð jeg að segja, að mig furðaði a því, hve háttv. 2. þm. Rangv. (J. P.) talaði undarlega æst í þessu máli. Jeg veit ekki, hver orð mín hafa gefið honum ástæðu til að verða svona reiður, nema ef vera skyldi það, sem jeg gat ekki komist hjá að minnast á, að hjá þessum mönnum, sem feldu miljónafrumv. um daginn, hefði orðið stefnubreyting. Jeg er ekki að ámæla þeim fyrir það. Það kemur svo oft fyrir í lífinu, að menn skifta um skoðanir. Það getur svo sem verið, að þeir hafi komist að annari niðurstöðu við frekari umhugsun. En annars vil jeg benda háttv. 2. þingm. Rang. (E. P.) á það, að það er æskilegt, að þingmenn gæti stillingar í ræðum sínum. Og jeg vænti þess, að hann, sem samkvæmt stöðu sinni á að vera fyrirmynd í allri prúðmensku, og temja sjer guðrækilegt hjartalag, temji nú svo ástríður sínar, að hann kasti sjer ekki jafnhranalega út í umræðurnar, eins og hann gjörði áðan. Mjer fellur það þungt, eftir að jeg hefi kynst háttv. þingm., að sjá reiðina umhverfa honum svo ókristilega. Háttv. þingm. (E. P.) var að tala um hinn fallanda fjárhag landsins. Þetta leyfir háttv. þingm. sjer, sem hefir verið í fjárlaganefnd, og því haft góð tæki á að kynna sjer fjárhaginn, að segja. Þetta stingur í stúf við það, sem hæstv. ráðherra hefir látið um mælt, að fjárhagur landsinss sje yfirleitt í góðu lagi. Það er annars einkennilegt, að tala um fallanda fjárhag nú, þegar það er vitanlegt, að landið græðir stórfje. Því að svo framarlega sem það er rjett, að þeir græði, sem stunda sjávarútveg og landbúnað, þá er það um leið gróði fyrir landið í heild sinni og landssjóðinn. Því hvað ber þetta land uppi, ef ekki sjávarútvegurinn og landbúnaðurinn. Og þess vegna er það svo hrapalegt, að menn skuli ekki skilja, að þeir eiga að greiða veg þessara atvinnuvega, en ekki draga úr þeim með óþörfum tollum. Það sýnir best, hvað mikill glundroði er kominn í þetta mál, að engum lifandi manni hefir dottið í hug að spyrja stjórnina, hvað mikið fje hún þurfi, og mjer vitanlega hefir stjórnin ekki heldur lýst yfir neinu um það. Það ætti þó að vera það fyrsta, sem um væri spurt, hvað mikið fje vantaði til að bjarga landinu sómasamlega, ef til vandræða horfði. Nú er verið að tala um, að hjer eigi að gjöra eitthvað annað við tollinn, sem kemur eftir þessu frumv., heldur en tollinn eftir hinu frumv. Það stendur ekkert um það hjer, og jeg gjöri ráð fyrir, að það liggi nokkuð líkt til grundvallar fyrir báðum frv. Yfirleitt er það furðulegt, hvað hinn mikli meiri hluti fer geist af stað í vörnum sínum fyrir frumv. Þeir hafa vonda samvisku, og því hafa þeir svo hátt, vilja hafa svo hátt, að þeir heyri ekki neitt til samviskutetursins. En þeir verða að tala enn þá hærra, ef þeir halda, að þeir geti talið þjóðinni trú um að það sje heppilegt fyrir hana að tolla aðalatvinuuvegi sína. En hver veit hvað þeim tekst? Jeg mun nú ekki við þessa umræðu tala frekar um þetta mál, en jeg er staðráðinn í að greiða atkvæði á móti því. Ef hæstv. ráðherra getur sannfært mig um, að brýn nauðsyn sje á., að afla aukinna tekna fyrir landasjóðinn, þá myndi jeg vilja greiða atkvæði með einhverjum öðrum tollalögum, sem bygðust á öðrum grundvelli en þetta frumvarp.



Það er búið að ræða þetta mál nokkuð mikið, og kann ske óþarflega mikið, eins og oft vill brenna við hjer í háttv. deild.  Það hafa orðið töluverðar orðahnippingar hjer í deildinni út af þessu frumvarpi. Háttv. þm. Dal. (B. J.) byrjaði á því að segja, að það væri verið að smeygja tolli inn á þjóðina. Það er rjett að því leyti, að við höfum ekki haft tækifæri til að ræða um það við þjóðina, hvort hún vilji láta leggja útflutningsgjald á, eða ekki. En í sjálfu sjer er þessi skattur bygður á svo rjettum forsendum, ef nokkurn toll á að leggja á annað borð, að engin ástæða er til að ætla að landslýðurinn risi upp á móti honum. Enn fremur sagði hann, að úr því að sömu mennirnir, sem hefðu drepið frumvarpið um daginn, væru nú með þessu frumv., þá hefði þeim snúist hugur. Jeg er honum ekki sammála um það. Hjer er um tvent ólíkt að ræða, því að það hefir algjörlega verið skift um grundvöll. Annars skil jeg ekki fjármálapólitík háttv. þm. Dal. (B. J.). Hann er með nálega öllum útgjaldaliðum, en vill ekki auka tekjurnar, nema með frv. sínu um dýrtíðarskatt af tekjum, sem er óframkvæmanlegt, í það minsta á stuttum tíma. Þá sagði háttv. þm. V.-Sk. (S. E.), að það væri hlægilegt fyrir okkur, sem hefðum drepið frumv. um daginn, að fara nú að samþykkja þetta frumv. Það er ekki ástæða fyrir hann að vera að reyna að gjöra okkur hlægilega fyrir þetta, enda mun það ekki takast, því að við álítum annan grundvöllinn óhafandi, en hinn vel viðunandi, til þess að reyna að stuðla að því, að fjárlögin verði ekki afgreidd með afskaplega miklum tekjuhalla. Eins og tekið hefir verið tekið fram, er þetta vegur til hjálpar, ef stjórnin hefði ekki fje til að byggja, á framkvæmdir sínar, svo sem vörukaup og afföll á þeim, vegna geymslu, því að lítið getur stjórn og Velferðarnefnd gjört með tómum tekjuhalla, þótt háttv. þm. V.-Sk. (S. E.) geti ef til vill látið sjer það nægja, af því hann er ná ekki í ráðherrasæti. Háttv. 2. þm. S.-Múl. (G. E.) leit svo á. að við hefðum verið að biðja fyrirgefningar á framferði okkar; fyrir að fella frumv. um útflutningsgjald. Þessu mótmæli jeg algjörlega. Við höfum að eins lýst yfir því, að við hefðum ekki vantraust á Velferðarnefndinni, og við hefðum ekki felt frumv. til þess að móðga hana. Eins sagði sami háttv. þingmaður, að Velferðarnefndin hefði gengið milli þingm., til þess að afla sjer fylgis. Þetta get jeg ekki kannast við. Að minsta kosti hefi jeg ekki orðið var við það. Það getur verið, að einhver hafi knjekropið hv. þm. og beðið hann um fylgi, þótt mjer þyki það í rauninni næsta ótrúlegt, eftir því sem jeg þekki mennina, sem hlut eiga að máli. Enn fremur sagði hann, að Velferðarnefndin væri orðin hápólitísk. Það get jeg ekki sjeð að sje rjett. En hitt er skiljanlegt, eina og kom fram á þinginu í fyrra, að sá stjórn, er þá sat að völdum og hafði Velferðarnefnd sjer til aðstoðar, milli þinga, var ekki ánægð með að hafa meiri hluta hennar á móti sjer, að þannig sje það einnig með núverandi stjórn. Og jeg man svo langt, að Sjálfstæðisflokkurinn setti þá á oddinn, að meiri hluti nefndarinnar væri þá með stjórninni. Þess vegna finst mjer það ekki sitja vel á stjórnarandstæðingum nú að brizla um það, þó að núverandi stjórn liti líkt á þetta. Þá var það, að sami háttv. þingmaður sagði, að bændur kæmu undarlega fram, með því að ljá þessu frumvarpi fylgi sitt, því með því væri komið inn á þá braut, að leggja á áframhaldandi útflutningstoll. Jeg geng ekki út frá því, að þessi tollur verði áframhaldandi, heldur einungis til bráðabirgða. Enda hverfur hann af sjálfu sjer, ef vörurnar lækka í verði, t. d. vegna þess, að stríðið hættir. En jeg býst hins vegar við því, að á næsta þingi verði tolla- og skattalöggjöfin tekin til rækilegrar og róttækrar yfirvegunar. Þessi tollur, sem hjer ræðir um, er því að eins til þess, að bæta úr brýnni nauðsyn í svip. Þá sagði sami hv. þingm. (G .E.), að frumvarpið væri hlægilegt, af því að þær tekjur, er það ætti að veita landssjóði, væru sama sem engar. En eftir upplýsingum háttv. flutningsmanns (P. J.) má ætla, að tekjurnar verði um 370 þús. kr. á ári, sem auðvitað yrði mikið minni þetta yfirstandandi ár, af því að nú þegar eru allmiklar vörur fluttar úr landi, sem því ekki er hægt að leggja toll á. En á næsta ári færu tekjurnar, er frumv. veitir, eftir því ástandi öllu, er þá verður, - geta horfið, ef vörurnar falla ofan í tiltekið verð, en yrðu talsverðar, ef gott verð helst áfram. Það er því ekki hægt að segja annað, en að nokkurt gagn muni verða að þessum tolli, og að hann komi ekki hart niður. Jeg skal svo ekki segja fleira um þetta.

Fyrirspyrjandi (Jón Jónsson) Jeg þakka hæstv. ráðherra fyrir hans greiðu svör og útskýringar. Mjer kom þetta svar bankastjórnarinnar ekki á óvart, því að það hefir löngum verið viðkvæðið hjá henni, að slík stofnun væri ekki framkvæmanleg, og gjöri jeg helst ráð fyrir sama svarinu til eilífðar. Mjer finst, að sparisjóðsfje sje einnig veltufje, og það er stórfje, komið á fimtu miljón króna, og hefir farið stórstígandi síðastliðin ár. Jeg hugsa, að nú sje einmitt tækifæri til þess, að stofna útibúið, og þótt það yrði ekki stórt í byrjun, þá yrði það þó spor í framfaraáttina og gagn fyrir alla Austfirði. Það eru margs konar innlegg, sem koma í bankann, svo hann fær veltufje. Annars held jeg, að það ráði nokkru, hve smáum augum bankastjórnin lítur á Austfirði. Það er vitaskuld dálítill kostnaður, að koma upp útibúi, en jeg trúi því ekki, að bankastjórinn horfi í þann kostnað. Því þó að það kostaði töluvert í bráðina, mundi það margborgar sig síðarmeir. Jeg vil leyfa mjer að geta þess, að jeg hefi hjer lítils háttar samanburðarsýnishorn á búpeningi landsins frá árinu 1912. Búfjenaður 1912: Nautgr. Hross. Sauðfje. Suðurland: 10,794 17,433 182,911 Vestufland: 5,772 9,366 122,849 Norðurland: 6,613 14,773 165,857 Austurland: 3,106 4,265 128,584 Á hvern framteljanda: Nautgr. Hross Sauðfje. Suðurland: 3,33 5,33 56,00 Vesturland: 2,00 3,30 43,22 Norðurland: 2,00 4,50 50,46 Austurland: 1,61 2,22 47,00 Á þessu sjest, að nautgripir og hross eru tiltölulega fæst á Austurlandi. Á Vesturlandi koma 43 kindur á hvern framteljanda, en 47 á Austurlandi. Sauðfjeð er því langflest á Austurlandi að tiltölu, en jeg gjöri samt ráð fyrir, að ástandið sje líkt á öllu landinu yfirleitt. Vitanlega er mestur arður af sauðfjenu, en naut sjerstaklega gefa þó einnig mikinn arð af sjer, og auðvitað standa stórgripir alt af í sínu verði. Vildi að eins geta þessa, til að drepa á það, að það er ekki rjett, að berja því við, að Austfirðingum sje ekki trúandi fyrir fje. Þó að eitt kaupfjelag hafi farið um koll, þá sannar það, út af fyrir sig, ekkert um ástæður manna yfirleitt þar eystra. Annars vildi jeg mælast til þess, að háttv. 1. þm. G.-K. (B. K.) ljeti í ljós sína skoðun á málinu. Jeg býst við að bankastjórnin sjái einhvern veg nú. Jeg vil geta þess, að mjer finst landsstjórnin hafa gjört minna en skyldi. Hún átti að ýta undir bankastjórnina, en það hefir hún alls ekki gjört, að eins beiðst umsagnar hennar, og svo málið þar með úr sögunni.

Björn Kristjánsson Jeg ætla að tala nokkur orð, af því að fyrirspyrj. (J. J.) mæltist til þess, enda þótt að jeg hafi litlu að bæta við það, sem þegar er fram komið í málinu. Bankastjórnin hefir skýrt landsstjórninni frá hag bankans, og jafnframt tekið það fram, að hún teldi það óráð fyrir bankann, að stofnað yrði útibú að svo komnu máli, nema veltufje bankans yrði aukið; því þegar stofna á banka, verður að vera eitthvað annað fyrir hendi en tómt lánsfje, sem taka má út hve nær sem eigandi vill. Eins og brjef Landsbankans til landsstjórnarinnar sýnir, er veltufje bankans nú 750 þúsundir í seðlum og auk þess 2 miljónir í lánsfje, sem bankinn verður þó að greiða 4½% vexti af. En nú standa 1 miljón krónur fastar hjá útibúunum og 750 þúsundir í verðbrjefum og 20 % af sparisjóðsinnlögum verður að standa í verðbjefum. Alt hið sama veltufjeð er þá hjá útibúunum, og það sjer hver maður, að lítil meining er í því, að skilja aðalbankann eftir veltufjárlausan. Bankinn getur þess vegna ekki lagt þriðja útibúinu til veltufje, nema því að eins, að hann fái viðbótarrekstursfje, sem þá væri óafturkræft. Ef að t. d. landssjóður legði fram 300 þúsund krónur, mundi bankinn geta lagt til það, sem á vantaði. En að kippa burtu fje hjeðan, í eins mikla viðskiftaþörf og er á Akureyri og Ísafirði, þá er bankinn ekki megnugur þess. Annars hefir bankinn ekki nema hlaupandi fje, sem kemur annan daginn og fer hinn. Því fer fjarri, að jeg óttist að Austfirðingar reynist verri viðskiftamenn en aðrir landsmenn. En þess ber að gæta, að til þess stofna útibú þarf alt að ½ milj. kr. Þau borga sig ekki, nema þau hafi í minsta lagi ½ milj. króna veltufje. Svar okkar er skrifað í febrúarmánuði og miðað við ástandið eins og það var þá. Það er yfirleitt ilt og erfitt að stofna útibú meðan styrjöldin stendur yfir, og veitir ekki af að fara sem varlegast að öllu. Útibúin borga sig ekki, þó að þau virðist bera sig á pappírnum, en það er af því, að bankinn reiknar þeim ekki fulla rentu fyrir veltufjeð. Og bankinn má ekki verða fyrir miklum halla, ef hann á að njóta trausts í útlöndum, og ef lánstraust bankans minkar, þá er það þjóðartap. Jeg held fast við það, sem stendur í brjefi bankastjórnarinnar til stjórnarráðsins, að bankastjórnina vantar ekki viljann, heldur fje.

Ráðherra: Jeg vildi gjöra stutta athugasemd út af einu atriði í ræðu hv. fyrirspyrj. (J.J.). Hann sagði, að stjórnin hefði gjört minna í þessu máli en hennar var skylda. Jeg veit ekki, hvað hann hefir ætlast til, að stjórnin gjörði í þessu máli. En áður en því er slegið föstu, að stjórnin hafi gjört minna en henni bar að gjöra, held jeg að það sje rjett að athuga, hvað hún gat gjört, lögum samkvæmt. 9. grein laga 18. sept. 1885, um stofnun Landsbanka, hljóðar svo: »Bankinn skal, með samþykki landshöfðingja, svo fljótt sem auðið er, setja á stofn aukabanka eða framkvæmdarstofur fyrir utan Reykjavík, einkum á Akureyri, Ísafirði og Seyðisfirði«. En í lögum nr. 28, 22. okt. 1912, er í staðinn fyrir orðið »Seyðisfirði« sett: á Austfjörðum. Eftir lögunum er það bankastjórnin, sem hlýtur að taka ákvörðun um það, hvort útibú skuli sett á stofn, en sú ákvörðun getur ekki gilt, nema með samþykki stjórnarinnar. Stjórnin ein getur ekki tekið ákvörðun um það. Hjer þarf atbeina tveggja aðilja. Landsstjórnin getur ekki sett á stofn útibú, nema bankastjórnin telji fært, að gjöra það. Annað mál er það, að ef bankastjórnin telur fært, að gjöra það, þá getur það verið skylda - ráðsmenskuskylda - stjórnarinnar, að hjálpa bankanum til að setja á stofn útibú. Um afskifti mín af þessu máli er það skemst að segja, að jeg hefi engan tíma haft til þess, að snúast í því. Jeg fór utan skömu eftir að jeg tók við ráðherraembættinu, og þegar jeg kom heim var komið fram að þingi, og eins og allir vita kallar svo margt að um þingtímann, að enginn tími hefir verið til að koma slíkum ráðstöfunum sem þessum í framkvæmd. Jeg verð því að telja, að stjórnin hafi gjört alt, sem henni bar í þessu máli. Jeg veit ekki hvaða skoðun fyrirrennari minn hefir í þessu máli, eða hvort hann hefir verið samdóma bankastjórninni. Hafi hann verið henni samdóma, þá er auðskilið, að hann hefir ekkert frekara gjört í þessu máli. En hafi hann ekki verið henni samdóma, þá gat hann reynt að telja um fyrir henni og og standa í brjefaskiftum við hana. En hvað hann hefir gjört veit jeg ekki.

Sigurður Eggerz Jeg skal leyfa mjer að taka það fram, að jeg tel óskir Austfirðinga um útibú þar mjög eðlilegar og mjer virðist rjett, að taka þær til greina eins fljótt og auðið er. En hitt þótti mjer eðlilegt, að í byrjun stríðsins færi Landsbankinn hægt í þetta mál, þar sem óvissan var þá svo mikil um hvaða áhrif stríðið mundi hafa á öll viðskifti vor, enda munum vjer allir sammála um, að ýmsar ráðstafanir, sem sjálfsagðar má telja á friðartímum, verða að tefjast, þegar óvissan, sem stríðið skapar, stendur nálega í hverju horni. Jeg er algjörlega sammála hæstv. ráðherra um það, að hæpið sje, að stjórnin geti skipað Landsbankanum, að stofna útibú, en þegar sú er orðin niðurstaðan, þá er það sýnilegt, að stjórnin gat ekki gjört annað en það, sem hún gjörði, að rita bankanum um málið samkvæmt þingsályktunartillögunni. Jeg læt þess getið, að sams konar beiðni kom frá mönnum austanfjalls, um að stofna útibú á Eyrarbakka eða Stokkseyri. Jeg bar það mál undir bankastjórnina, en hún vildi ekki heldur verða við þeirri beiðni. Jeg er þakklátur hæstv. ráðh. fyrir það svar, sem hann hefir gefið, og jeg get ekki kannast við, að jeg hafi vanrækt neitt í þessu máli, og vona að háttvirt deild verði mjer sammála um það, og háttv. fyrirspyrjandi (J. J.) hlýtur að verða mjer sammála um þetta, er hann hugsar málið í næði.

Fyrirspyrjandi (Jón Jónsson) Þau orð mín, að stjórnin hefði eigi gjört þær ráðstafanir, sem henni bar, áttu ekki við núverandi ráðherra. Það var ekki við því að búast, að hann hefði gjört neitt, nýkominn til valda, auk þess sem hann hefir haft í mörgu öðru að snúast. Jeg beindi orðum mínum aðallega til fyrrv. ráðherra (S. E.), sem var við völd, þegar þingsályktunartillagan var samþykt. Hún hljóðaði svo: Neðri deild Alþingis ályktar, að skora á landsstjórnina, að hlutast til um, að samkvæmt fyrirmælum laga um stofnun Landsbanka 18. 1885 og laga um breyting á nefndum lögum nr. 28, 22. okt. 1912, verði ekki lengur dregið að koma á fót útibúi frá Landsbankanum á Austurlandi. Hjer er skorað á stjórnina, að hlutast til um það, að stofnað verði útibú á Austurlandi, og má skoða þessa áskorun þannig, að þingið hafi ætlast til, að stjórnin sýndi rögg af sjer og hvetti bankastjórnina til að koma því á laggirnar. Jeg get ekki skrifað undir það með háttv. 1, þm. G.-K. (B. K.), að bankinn geti ekki sett útibúið á stofn. Það er rangt hjá honum, að sparisjóðsfje sje ekki veltufje. Jeg er hjer ekki að tala um það fje, sem stendur á hlaupareikningi í bankanum. Það er valt að treysta á það. Það getur verið tekið út hve nær sem er. En reynsla er fengin fyrir því, að sparisjóðsfje er ekki tekið út svo, að það minki og aukist á víxl, heldur vex það alt af og er nú svo mikið, að jeg get ekki skilið, að bankinn hefði ekki getað stofnað útibúið. Sparisjóðsfje hefir vaxið um ½ miljón á 6 mánuðum, síðan um nýár, og það fje nægir fyllilega, að skoðun bankastjórnarinnar, til að stofna útibú. Jeg hygg, að útibúið gæti orðið að gagni þótt veltufje þess væri ekki nema 300 þús. krónur. Ef hagur bankans batnaði síðar, er alt af hægt að bæta við, ef þörfin krefur. Mjer virðist mótstaða bankastjórnarinnar gegn því, að stofna útibúið, vera nokkuð út í hött. Það er hægt að sýna með tölum, að bankinn hefir hundruð þúsunda, sem hann gæti notað til stofnunar útibúsins. Auk seðlanna, lánsfjárins, innskotsfjár landssjóðs, sparisjóðsinnlaga og innlaga gegn viðtökuskírteinum eru og ávaxtaðir ýmsir sjóðir í bankanum, svo að fje hrúgast nú að honum ár frá ári. Jeg get vel skilið, að það sje þægilegra, að hafa alt fjeð hjer, en bankastjórnin verður að sýna öðrum landshlutum sæmilega sanngirni og greiða fyrir verslun þeirra og viðskiftum. Út af þessu máli ætla jeg að bera fram svolátandi rökstudda dagskrá: Með skírskotun til ályktunar Alþingis 1914, um stofnun útibús á Austurlandi, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá, og æski þess, að deildin samþykki hana. Hún er alveg í samræmi við þingsályktunartillöguna í fyrra, en engin ástæða til að ætla, að menn hafi skift um skoðun síðan.

Sigurður Eggerz Jeg ætla ekki að lengja umræðurnar eða endurtaka það, sem sagt hefir verið. En um dagskrána er það að segja, að hún fer fram á hið sama og stendur í lögunum, að útibúið skuli stofnað svo fljótt, sem auðið er. Jeg sje því ekki hvað háttv. 2. þm.N.-Múl. (J. J.) meinar með henni. Hún er, að jeg hygg, þýðingarlaus, en vitanlega í alla staði meinlaus, og því í raun og veru skaðlaust að samþykkja hana.

Bjarni Jónsson Jeg vil að eins benda á, að það er ekki þýðingarlaust, að samþykkja dagskrá, þótt í henni felist ekki annað en það, sem í lögunum stendur. Því oftar sem Alþingi árjettar vilja sinn við stjórnina, því meiri von er um, að honum verði framgengt.

Fyrirspyrjandi (Jón Jónsson) Jeg get ekki fallist á, að dagskráin sje ástæðulaus. Hún er brýning til stjórnarinnar um það, að gjöra eitthvað í málinu. Reynslan hefir orðið sú, að hvorug stjórnin hefir gjört neitt í því, annað en það, að fá skriflegt svar frá bankastjórninni. 

Ráðherra: Mig skiftir þessi dagskrá ekki miklu máli, en jeg sje ekki betur en að samkvæmt 31. grein þingskapanna geti hún ekki komið til atkvæða svona löguð. Þegar fyrirspurn til ráðherra er rædd, má eigi gjöra neina ályktun. Jeg veit að þetta hefir verið gjört, t. d. 1913, en jeg tel það ekki vera samkvæmt þingsköpunum, og vil þá benda háttv. forseta á það.

Forseti: Með því að nú er liðinn sá tími, er þingið var framlengt um, og enn er ýmsum störfum þess ólokið, leyfi jeg mjer að fara þess á leit við hæstv. ráðherra, að hann samkvæmt umboði frá Hans hátign konunginum vilji leyfa, að þingið verði fyrst um sinn framlengt til mánudags 13. sept.

Ráðherra: Samkvæmt umboði frá Hans hátign konunginum leyfi jeg mjer hjer með að framlengja þingið fyrst um sinn fram á næstkomanda mánudag 13. sept.

Fyrirspyrjandi (Jón Jónsson) Eins og kunnugt er, var á síðasta þingi samþykt þingsályktunartillaga, þar sem skorað er á landsstjórnina, að láta ekki lengur dragast að stofna útibú frá Landsbandsbankanum á Austurlandi. Þessi tillaga var ekki fram flutt að ástæðulausu, því að Austurland hefir nú beðið eftir þessari stofnun í 30 ár, eða frá því að Landsbankinn var stofnaður 1885. Í lögum um stofnun Landsbankans 1885 stendur sem sje: »Bankinn skal, með samþykki landshöfðingja, svo fljótt sem auðið er, setja á stofn aukabanka eða framkvæmdarstofur fyrir utan Reykjavík, einkum á Akureyri, Ísafirði og Seyðsfirði«. Nú hefir Landsbankinn fyrir alllöngu stofnað útibú á Akureyri og Ísafirði, en bið hefir orðið á stofnun þess á Austurlandi. Þessu una menn ekki þar eystra, sem eðlilegt er, og skírskota til lagaákvæðisins, sem fyrirskipar stofnun útibúsins. Svörin hafa verið þau venjulega, þegar á þetta hefir verið minst við bankastjórnina, að ekki væri nægilegt fje fyrir hendi. Það kann að vera, að nokkuð hafi verið til í þessu, en þó er jeg hræddur um, að bankastjórnin hafi frá öndverðu ekki treyst sjer til að setja upp þetta útibú, af hvaða ástæðum, veit jeg ekki, en líklega mun það hafa stafað af þeim misskilningi, að hún þyrði ekki að leggja fje í hendur manna eystra, en þó veit jeg það ekki greinilega. Nú til þess að vekja athygli manna manna á því, að það er alls ekki rjett, að Landsbankinn geti ekki reist útibú á Austurlandi, þá hefi jeg farið í gegnum efnahagsreikning bankans, og safnað þaðan skýrslum til sönnunar fyrir því, að það eru firrur hjá bankastjórninni, að telja ókleift að setja upp nefnt útibú. Það er alls ekki svo, að vjer Ausfirðingar heimtum neitt stórfje; aðalatriðið er það, að eitthvert fje verði lagt til útbúsins, sem svo má auka, ef þörf eða ástæður mæla með; auk þess mundi og skjótt safnast sparisjóðsfje og mundi það auka veltufjeð. Skýrsla sú, sem jeg hefi samandregið, nær frá 1908 fram á þenna dag, og er á þessa leið: 1908 Innlög í sparisjóð 1.659.902.39 Innlög gegn viðtökuskírteini 373.200.39 2.033.102.78 Útborgað sparisjóðsfje 1.608.247.14 Útb. innlög gegn viðtökuskírteini 131.021.91 1.739.269.05 í sparisjóði 31. desbr. 2.207.718.61 gegn viðtökuskírteini 537.051.33 2.744.769.94 1909 Innlög í sparisjóð 1.696.713.19 Innlög gegn viðtökuskírteinum 388.435.41 2.085.148.60 Útborgað sparisjóðsfje 1.853.216.21 Útborgað af fje með innlánskjörum 81.051.05 1.934.267.26 í sparisjóði 31. desbr. 2.051.215.59 gegn viðtökuskírteinum 582.427.99 2.633.643.58 1910 Innlög í sparisjóð 1.656,651.82 Innlög gegn viðtökuskírteinum 88.284.62 1.744.935.44 Útborgað sparisjóðsfje 1.464.951.13 Útborgað fje með innlánskjörum 266.187.44 1.731.138.57 í sparisjóði 31. desbr. 2.242.916.28 gegn viðtökuskírteinum 405.081.87 2.647.998.15 1911 Innlög í sparisjóð 1.793.718.19 Innlög gegn viðtökuskírreinum 46.846.26 1.840.564.45 Útborgað sparisjóðsfje 1.503.177.32 Útborgað fje með innlánskjörum 199.557.06 1.702.734.38 í sparisjóði 31. desbr. 2.533.457.15 gegn viðtökuskírteinum 252.371.07 2.785.828.22 1912 Innlög í sparisjóð 2.013.390.99 Innlög gegn viðtökuskírteinum 56.263.69 2.069.654.68 Útborgað sparisjóðsfje 1.981.493.52 Útborgað fje með innlánskjörum 42.972.85 2.024.466.37 í sparisjóði 31. desbr. 2.565.354.62 gegn viðtökuskírteinum 265.661.91 2.831.016.53 1913 Innlög í sparisjóð 2.502.407.23 Innlög gegn viðtökuskírteinum 157.171.53 2.659.678.76 Útborgað sparisjóðsfje 2.041.248.22 Útborgað fje með innlánskjörum 83.744.24 2.124.992.46 Í sparisjóði 31. desbr. ° 3.026.513.63 gegn viðtökuskírteinum 350.728.69 3.377.242.32 1914 Í sparisjóði 31. desbr. 3.213.801.71 Innstæða gegn viðtökuskírteinum 568.634.59 3.782.436.30 1915 31. mars: Í sparisjóði og gegn viðtökuskírteinum 4.082.941.38 30. júní: Í sparisjóði og gegn viðtökuskírteinum 4.285.750.76 Nú vil jeg líta á það, hversu mikið veltufje sparisjóðsins með innlögum gegn viðtökuskírteinum hefir aukist nú síðustu árin. Árið kr. 1908 var veltufjeð 31. des. 2,774,769.94 1909 - - - 111 þús. lægra 1910 - - - 14 - hærra 1911 - - - 138 - - 1912 - - - 46 - - 1913 - - - 546 - - 1914 - - - 405 - - 1915 - - 31. mars 300 - - - - 30. júní 203 - - Mjer hefir heyrst á Landsbankastjóranum, að innlögin hefðu hækkað mjög mikið nú síðustu mánuðina, svo að jeg hugsa, að þau hafi nú hækkað frá síðustu áramótum kringum 800 þúsund. Bankastjórinn hefir látið þess getið, að aldrei hafi verið eins mikið fje í vörslum bankans og á þessu ári. Hann lítur svo á, sem ástæður bankans sjeu svo góðar nú, að hann gæti hlaupið undir bagga með Íslandsbanka, ef honum lægi á. Ef þess vegna nægilegt veltufje er fyrir hendi, þá er sjálfsagt, að fylgja lögunum og stofna útibú á Austurlandi. Jeg vil geta þess, að reynslan sýnir, að meira fje er lagt inn heldur en tekið er út. Þess vegna er engin hætta að stofna útibú, þótt með tómu sparisjóðsfje sje. Árið 1913 var samþykt, að landssjóður legði bankanum til 100 þús. kr. á ári í 20 ár, eða alls 2 miljónir króna, og nú hefir þegar verið borgað inn í bankann 200 þús. kr., 100 þús. kr. á ári. Þetta fje ætti nú að greiða fyrir viðskiftunum. Mjer hefir ekki verið kunnugt um, að neitt hafi verið gjört í þessu máli, og er því þessi fyrirspurn eðlileg afleiðing af þingsályktunartillögunni.

Ráðherra: Jeg býst ekki við, að eyða löngum tíma til að svara fyrirspurn háttv. 2. þm.N.-Múl. (J. J.). Hann flutti í fyrra þingsályktunartillögu um það, að stofnað yrði útibú frá Landsbankanum á Austfjörðum. Var stjórninni heimilað 1912, að setja útibú þetta hvar sem væri á Austfjörðum, en samkvæmt bankalögunum 18. sept. 1885, átti það að vera á Seyðisfirði. Í tilefni af þessari þingsályktunartillögu skrifaði svo landsstjórnin stjórn Landsbankans, til að leita álits hennar, áður en frekar yrði gjört í málinu. Þetta er það, sem landsstjórnin hefir gjört í þessu máli, og hún gat ekkert annað gjört. Með leyfi hæstv. forseta ætla jeg að lesa upp svar bankastjórnarinnar við þess brjefi stjórnarráðsins. Landsbanki Íslands. Reykjavík, 20. febr. 1915. Vjer höfum meðtekið bjef hins háa stjórnarráðs, dags. 26. jan. þ. á., svo og þingsályktanir beggja þingdeilda, þar sem skorað er á landsstjórnina, að hlutast til um, að stofnsett verði útibú frá Landsbankanum á Austurlandi, og æskir hið háa stjórnarráð umsagnar vorrar og tillagna um málið. Vjer leyfum oss því að láta það álit vort í ljós, að vjer teljum það hið mesta óráð, að Landsbankinn stofni fyrst um sinn fleiri útibú en þau tvö, er hann hefir, þar sem hann hefir svo nauðalítið veltufjármagn. Eins og kunnugt er, er veltufje bankans nú: 1. Landssjóðsseðlarnir kr. 750,000 2. Framlag landssjóðs - 100,000 Samtals kr. 650,000 Auk þess hefir hann lánsfje kr. 1,900,000.00, sem hann að vísu á ekki sjálfur að endurgreiða, en hann verður þó að svara 4½% vöxtum af láninu, meðan það stendur eða nokkur hluti þess. Alt annað veltufje er lánsfje, er taka má fyrirvaralítið eða fyrirvaralaust. Á hinn bóginn hefir hann orðið að leggja útibúunum til hið allra nauðsynlegasta veltufje, og nam það hinn 31. des. árin 1910–1913, sem hjer segir: Á Akureyri Á Ísafirði 1910 : 550,625.00 587,801.00 1911: 402,604.00 611,125.00 1912: 427,959.00 439,491.00 1913: 371,275.00 452,151.00 Þegar það er athugað, að útibúin hafa jafnan minst fje með höndum um nýár, en talsvert meira á öðrum árstímum, þrátt fyrir það, að bankinn heldur í við þau, svo sem framast þykir gjörlegt, sjest, að þau komast ekki af með minna en fulla ½ miljón hvert. Upphæðin, er bæði útibúin þurfa á að halda, til að fullnægja viðskiftaþörfinni, fer því langt fram úr hinu eiginlega veltafje bankans. Auk þessa eru aðrar kvaðir á bankanum, sem lama starfsþrek hans, svo sem það, að hann verður að láta standa stórtje í verðbrjefum, sem sett eru að veði fyrir veðdeildinni. Sú upphæð nemur nú 750,000 kr., eða sem svarar nálega öllum varasjóðinum. Enn fremur er bankanum lögð á herðar sú kvöð, sem virðist fremur ástæðulítil, að hafa 20% af sparisjóðsinnstæðunni liggjandi í verðbrjefum, og nemur þetta nú um 660,000 kr. Vjer vonum því, að háttvirt stjórnarráð, er það athugar hag bankans, sjái, að eigi sjeu tiltök, að láta hann setja þriðja útibúið á stofn, nema bankanum bætist viðbótarveltufje til þess, er ekki mætti vera endurkræft. Fylgiskjölin endursendast hjer með. Virðingarfylst Landsbanki Íslands. Björn Sigurðsson. Björn Kristjánsson. Til Stjórnarráðs Íslands. Eins og jeg sagði áðan, þá hefir landsstjórnin ekki gjört annað í málinu, og hún gat ekki heldur vel gjört neitt annað. Bankastjórnin telur það hið mesta óráð, að stofna útibúið, meðan bankinn hefir ekki meira óafturkræft veltufje. Bankinn hefir, eins og tekið er fram í brjefi hans, 750,000 kr. í seðlum, og auk þess það fje, sem landsstjórnin tók að láni handa honum, og skoðast má sem rekstursfje, úr því að landssjóður leggur honum til 100,000 kr. á ári í 20 ár, samkvæmt lögum nr. 50 1913, nema hvað bankinn greiðir vextina. Bankinn hefir því 23/4 miljón króna sem veltufje. En nú lítur bankastjórnin svo á, að það sje oflítið, til þess að hægt sje að setja þriðja útibúið á stofn. Áður en það sje framkvæmanlegt, þurfi að auka veltufje bankans. Háttv. 1. þm. G.-K. (B. K.) mun gefa nánari upplýsingar, ef þörf krefur. Jeg býst ekki við, að háttv. 2. þm.N.-Múl. (J. J.) muni þykja mitt svar uppörfandi, en jeg hefi ekki meira um þetta mál að segja.