Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Guðný Guðbjörnsdóttir : Virðulegi forseti. Ég vil leyfa mér að mæla fyrir brtt. þeim sem settar eru fram á þskj. 790. Ég vil taka fram að þær fengu jákvæðar undirtektir meðal fleiri fulltrúa í menntmn. þó að ákveðið hafi verið að ég flytti þær ein. Þingflokkur Kvennalistans styður tillögurnar. Fyrst er lagt til að breyting verði gerð á 7. gr. sem fjallar um eiginnöfn. Lagt er til að niðurlag 4. mgr. orðist svo: ,,Sú ákvörðun skal jafnan háð samþykki barnsins sjálfs sé þess kostur.`` Breytingin felst í því að í stað ,,sé barnið orðið 12 ára`` kemur: sé þess kostur. Rökstuðningur minn fyrir þessari breytingu er einfaldlega sá að það getur verið nógu erfitt fyrir barn að vera ættleitt við ákveðnar kringumstæður þó að nafni þess verði ekki breytt líka gegn vilja þess. Slíkt má skoða sem átroðning á sjálfsmynd barns. Mér er kunnugt um að í sifjarétti er oft miðað við að börn séu orðin 12 ára til að vera spurð um lagaleg mál er varða þau sjálf, en ég tel að börn séu fullkomlega fær um að hafa skoðun á svona máli mun fyrr. Síðari tvær brtt. eru við 9. gr. frv. sem á við kenninöfn. Lagt er til að upphaf greinarinnar orðist svo: ,,Hver maður, sem hefur ekki ættarnafn, sbr. 2. mgr., skal kenna sig til föður, móður eða föður og móður þannig að á eftir eiginnafni eða eiginnöfnum komi`` o.s.frv. Þessi tillaga heimilar að börn kenni sig bæði við föður sinn og móður án þess að hrófla við íslenskri nafnahefð. Samkvæmt frv. er heimilt að kenna sig við annað hvort foreldra en ekki bæði. Íslensk kenninafnahefð er mjög sérstök og full ástæða til að halda í hana. Hefðin sýnir þó leifar af föðurréttarsamfélaginu en þetta frv. tekur á því með því að leyfa val á milli þess að kenna sig við föður eða móður. Það er mín skoðun að þetta val sé til bóta, en í reynd muni það ekki breyta miklu nema í þeim tilfellum að börn vilji ekki eða geti ekki kennt sig við föður. Hefðin að kenna sig við föður er það sterk að hætt er við að það yrði túlkað sem óvirðing við föður ef nafn móður yrði valið. Frá kvenfrelsissjónarmiði hefur íslensk kenninafnahefð víða vakið athygli, ekki síst vegna þess að konur geta haldið eigin nafni við giftingu sem getur skipt afar miklu máli þar sem nafn er mikilvægur hluti af sjálfsímynd fólks. En með því að kenna okkur eingöngu við föður ber okkar kerfi sterkari einkenni föðurréttarsamfélags en kerfi nágrannalandanna þar sem víða er heimilt að halda bæði nafni föður og móður. Þetta er jafnréttismál og alls ekki viðeigandi annað að mínu mati en að fólk geti valið sjálft að kenna börn sín við báða foreldra í stað þess að lögin takmarki það val. Þegar er nokkuð um að þetta sé gert og ég á ekki von á að þetta verði mikið notað. Ég vil að lokum geta þess að helstu rökin gegn síðarnefndu brtt. sem fram komu í viðtölum menntmn. við mannanafnasérfræðinga voru þau að tilhneiging væri til að setja fyrra kenninafnið inn án viðtengisins dóttir eða son og það væri síðan notað án þess síðara sem væri þá gjarnan fellt niður. Eftir stæði nafn eins og t.d. Ingibjargar án íslenskrar kenninafnaendingar. Þetta tel ég auðvelt að útiloka með því að skylda það eins og segir í frv. að viðtengin son eða dóttir komi á bæði kenninöfnin. Mér er einnig kunnugt um að tæknilegir örðugleikar gætu komið til vegna þess að nöfn yrðu of löng fyrir sum tölvukerfi, en slík rök finnst mér ekki vega þungt í svo mikilvægu jafnréttismáli. Ég vil að lokum endurtaka að fram komu jákvæðar undirtektir í menntmn. gagnvart þessum tillögum og að þingflokkur Kvennalistans er þeim sammála.

Sólveig Pétursdóttir : Hæstv. forseti. Mér þykir rétt að segja nokkur orð í tilefni af ræðu hv. þm. Geirs H. Haarde í umræðum um þetta mál í gær þar sem hann gerði athugasemdir um það að menntmn. hefði ekki hirt um að sinna ábendingum hans sem komu fram í 1. umr. þessa máls um að skíra mætti börn fleiri nöfnum en tveimur. Ég vil aðeins skýra hv. þm. frá því að ég kom þessum athugasemdum hans á framfæri í menntmn. þessarar deildar en nefndarmönnum þótti ekki ástæða til að kanna það atriði nánar. Ég tel hins vegar rétt að þessi möguleiki sé fyrir hendi og mun því styðja tillögu hans í því efni. Varðandi brtt. frá hv. þm. Guðnýju Guðbjörnsdóttur, 1. tölul. þar sem gert er ráð fyrir að ákvörðun um nafnveitingu skuli háð samþykki barnsins sjálfs sé þess kostur, þá velti ég því fyrir mér hvort rétt sé að lögbinda slíkt ákvæði því að í framkvæmdinni yrði að sjálfsögðu leitað eftir áliti barnsins alveg eins og er gert í öllum slíkum málum sem snerta málefni barna í dómsmrn. Það er hægt að hugsa sér að starfsmenn dómsmrn. mundu láta slíka framkvæmd bíða þannig að barnið yrði ekki skráð nýju nafni hjá Hagstofunni enda þótt foreldrar færu e.t.v. að kalla barnið strax öðru nafni. Að öðru leyti vil ég segja um þær brtt. sem fram koma frá menntmn. að þær eru í fullu samræmi við þær athugasemdir sem ég gerði hér við 1. umr. um þetta mál og þá ekki síst hvað snertir 7. gr. frv., þar sem dómsmrn. var í upprunalegum texta gefin heimild til að leyfa mönnum nafnbreytingu ef þeim væri ami að nafninu. Þetta orð er tekið út úr vegna þess að starfsmenn dómsmrn. töldu að þetta væri allt of víðtækt og yrði erfitt að leggja huglægt mat á umsóknir. Í staðinn hljóðar textinn svo: ,,Dómsmrn. er heimilt að leyfa manni nafnbreytingu, þar með talið að taka annað eiginnafn til viðbótar því sem hann ber, ef telja verður að gildar ástæður mæli með því.`` Að sjálfsögðu er ekki gert ráð fyrir því að þessar nafnbreytingar verði algengar í lífi manna heldur eiga breytingar samkvæmt þessari málsgrein aðeins að vera einu sinni nema sérstaklega standi á. Mér þykir enn fremur rétt að geta þess varðandi 2. mgr. 12. gr. að ég gerði sérstakan fyrirvara um það atriði þar sem segir í brtt.: ,,Heimilt er með leyfi dómsmrn. að feðrað barn sé kennt til stjúpforeldris. Beiðni um breytingu á kenninafni skal undirrituð af kynforeldri, sem fer með forsjá barnsins, og stjúpforeldri. Leita skal samþykkis þess kynforeldris sem ekki fer með forsjá barnsins ef unnt er áður en ákvörðun er tekin um slíkt leyfi.`` Ég tel nauðsynlegt að þetta ákvæði sé hér inni vegna þess að það getur verið nógu erfitt að lenda í skilnaði eða samvistaslitum og missa forsjá barns þó að ekki væri nú leyfð nafnbreyting á því líka án þess að leitað væri eftir áliti þess aðila sem ekki fer með forsjána. Það var einnig allmikið rætt í nefndinni um þessar svokölluðu dagsektir. Reyndar voru tillögur um að þessar dagsektir yrðu 2000 kr. á dag en nefndin taldi rétt að lækka þessa upphæð um helming, þ.e. niður í 1000 kr. Og enn fremur vil ég, virðulegi forseti, benda á nýja grein sem ekki var í frv. þar sem segir í 5. tölul. þessara brtt.: ,,Á eftir 23. gr. komi ný grein er orðist svo: Ríkisstjórninni er heimilt að gera samninga við önnur ríki um mörkin milli íslenskrar og erlendrar mannanafnalöggjafar. Dómsmrh. er enn fremur heimilt að kveða á með reglugerð um mörkin milli íslenskrar löggjafar um mannanöfn og löggjöf annarra Norðurlandaþjóða á því sviði.`` Ég gerði sérstaka fyrirvara um þetta atriði við 1. umr. þessa máls og fagna því að þetta ákvæði er komið hér inn í brtt. En svo að ég víki aftur að brtt. frá hv. þm. Guðnýju Guðbjörnsdóttur þess efnis að hver maður sem hefur ekki ættarnafn, sbr. 2. mgr., skal kenna sig til föður, móður eða föður og móður þannig að á eftir eiginnafni eða eiginnöfnum komi o.s.frv., brtt. við 9. gr. frv., þá tel ég rétt að þessi möguleiki sé fyrir hendi og mun því styðja tillöguna.

Umhverfisráðherra (Júlíus Sólnes) : Virðulegi forseti. Ég hef því miður ekki haft tækifæri til að fylgjast mjög vel með umræðum um þetta frv. um mannanöfn, en tel samt ástæðu til að gera þingheimi í örstuttu máli grein fyrir deilum sem við eigum í við dönsku ríkisstjórnina varðandi nafnavenjur Íslendinga sem eru búsettir í Kaupmannahöfn. Svo er mál með vexti að íslenskir foreldrar sem eignast börn í Kaupmannahöfn og dveljast þar um stundarsakir hafa lent í miklum erfiðleikum við að fá nöfn barna sinna skráð á nafnaskrár í Danmörku samkvæmt íslenskum nafnavenjum og nafnalögum. Dönsk yfirvöld hafa krafist þess að börn íslenskra foreldra fædd í Danmörku verði skráð samkvæmt dönskum nafnalögum, þ.e. þau verði skráð með ættarnafni föður eða sem sagt, föðurheiti föður, ef svo má að orði komast. Við höfum staðið í nokkrum deilum við Dani út af þessu og til bráðabirgða hefur verið fundin lausn á því sem er aldeilis óviðunandi, en hún er sú að íslenskum foreldrum er gert skylt að sækja um undanþágu frá dönsku nafnalögunum. Verða því íslenskir foreldrar sem vilja láta skrá börn sín samkvæmt íslenskum venjum að greiða fyrir það hátt gjald eins og um væri að ræða Dana sem óskaði eftir því að fá breytt nafni því sem hann ber, það er farin sama leið. Ég hef velt því fyrir mér hvort það væri jafnvel ástæða til fyrir Íslendinga að setja til bráðabirgða grein inn í íslensk nafnalög með kröfu um að dönskum foreldrum sem eignast börn á Íslandi verði gert skylt að skrá sín börn samkvæmt íslenskum nafnalögum svo við höfum eitthvað að versla með áður en við náum endanlegu samkomulagi við Dani um þetta mál. Hér er um mjög erfitt, flókið og vandasamt mál að ræða því að það er aldeilis ekki viðunandi að íslenskir ríkisborgarar sem um stundarsakir dveljast í Danmörku séu beittir þeim þvingunum sem Danir hafa viðhaft varðandi íslenskar nafnavenjur. Að öðru leyti lýsi ég þeirri skoðun minni hér í sambandi við breytingar á lögum um íslensk mannanöfn að það ber að fara ákaflega varlega í því að breyta í einu eða neinu gömlum hefðum og venjum sem ríkja um þetta efni. Nú vill svo til að ég er einn þeirra Íslendinga sem bera ættarnafn og stafar það af því að faðir minn var ættleiddur af norskum sjómanni sem hingað hafði flust og bar nafnið Sólnes. Ég man það þegar ég var ungur maður í skóla norður á Akureyri að mér var engin ánægja að því að bera þetta ættarnafn og hefði heldur kosið að vera kenndur við föður minn eins og venja er samkvæmt íslenskum hefðum og reyndar gömlum norrænum hefðum. Þess vegna mundi ég kjósa að sjá að það yrði ekki neitt aðhafst til þess að rýmka rétt Íslendinga til að taka upp ættarnöfn því ef það er gert er hætta á því að á nokkrum áratugum, og jafnvel innan 100 ára tímabils, væru allir Íslendingar komnir með ættarnöfn. Það væri miður vegna þess að þessi einstæða venja sem hér ríkir, þessi gamla, norræna nafnahefð, er óðum að hverfa, hún fyrirfinnst aðeins á Íslandi í allri Evrópu. Það væri mikil sorgarsaga ef Íslendingar létu undan og þessi gamla nafnahefð legðist út af. Þess vegna skora ég á þingheim að fara sér mjög varlega í þessum efnum og breyta í engu lögum á þann hátt að það verði auðveldað fyrir Íslendinga að taka upp ættarnöfn og/eða nota erlend nöfn við að skíra börn sín hér á Íslandi. Ég rifja upp svo hér að lokum afstöðu ágæts kennara míns úr menntaskóla, Brynleifs heitins Tobíassonar, sem var mjög mikill andstæðingur þess að Íslendingar bæru erlend nöfn og ættarnöfn. Nú vill svo til að ég er skírður fornafninu Eðvarð. Ég minnist þess þegar Brynleifur var að taka mig upp í latínu í menntaskóla, þá ávarpaði hann mig ævinlega sem Játvarð Jónsson því að hann viðurkenndi hreinlega ekki að Íslendingar gætu borið erlend nöfn eða ættarnöfn.

Geir H. Haarde : Virðulegi forseti. Ég sá hæstv. menntmrh. á förnum vegi hér rétt áðan. Mér þætti rétt að hann yrði aðeins við vegna þess að hann flutti þetta mál við 1. umr. og þá á þeim grundvelli að hann væri ekki sektartrúar, teldi ekki rétt að beita sektum við því ef mönnum verður á í messunni og seinkar við að gefa börnum nafn. En hv. menntmn. hefur, þvert ofan í skoðanir ráðherrans sem málið flytur, frekar hert á þeim ákvæðum sem gilda um dagsektir í þessu máli og leggur hér til að menn verði sektaðir um 1000 kr. á dag fyrir að fremja þau hrikalegu brot að láta ekki skíra börnin sín innan tiltekins tíma. Ég geri ráð fyrir að ekki þurfi mikið ímyndunarafl til að láta sér detta í hug aðstæður þar sem það getur verið óhjákvæmilegt að seinka skírn eða nafngift af ýmsum ástæðum. Ég sé ekki ástæðu til þess að nefna slíkar aðstæður hér en ég vil bara vekja athygli á því þar eð hæstv. menntmrh. hefur lýst því yfir að hann væri ekki sektartrúar í þessum efnum og reyndar dómsmrh. líka sem á nú að fara með forræði þessa máls, nái þetta frv. í gegn. Það er engu líkara heldur en meiri hl. stjórnarliða í menntmn. fari þvert gegn vilja ráðherranna beggja í þessu máli. Ég tel eðlilegt að lækka þessa upphæð til muna ef þetta ákvæði á að vera óbreytt og mun beita mér fyrir því við 3. umr. málsins ef ekki verða aðrir til þess. Að öðru leyti vil ég segja það, virðulegi forseti, að þó að ég telji feng í því að fá þetta mál afgreitt sem lög frá Alþingi, þá ganga þær brtt. sem ég hef flutt, og að því er mér sýnist einnig þær brtt. sem Kvennalistinn hefur flutt, út á það að auka örlítið það svigrúm í lögunum sem þarf að vera fyrir hendi til einstaklingsbundinna ákvarðana, til ákvarðana einstakra manna. Það má kannski segja að hér sé verið að gefa sérvitringunum í þjóðfélaginu örlítið svigrúm til þess að fara að vild sinni og ég sé ekkert sakleysislegra heldur en lög um mannanöfn til þess að koma til móts við þá aðila í þjóðfélaginu sem eiga auðvitað sinn rétt eins og aðrir. Og miðað við það hve margir sérvitringar sitja á Alþingi ætti þinginu ekki að verða skotaskuld úr því að opna aðeins fyrir möguleika í þessu efni fyrir fólk úti í þjóðfélaginu sem vill fara pínulítið aðrar leiðir en almennt gerist að því er varðar mannanöfn. Ég hef þegar gert grein fyrir mínum brtt. í minni fyrri ræðu og skal ekki endurtaka það. Þær eru meira og minna innbyrðis sjálfstæðar og þar af leiðandi ekki allar fallnar þó að ein þeirra falli, en ég tel að í þessum efnum eigi að vera meira svigrúm en minna og banna heldur minna en meira.

Frsm. menntmn. (Ragnar Arnalds) : Herra forseti. Vegna endurtekinna ummæla nokkurra þingmanna um ákvæði frv. þessa um mannanöfn hvað varðar dagsektir, þá vildi ég mega koma því á framfæri, sem ég heyri að mönnum er ekki alveg fullkomlega ljóst, að dagsektir verða ekki flokkaðar til sekta í venjulegum skilningi. Dagsektir eru ekki refsing. Þær eru þvingunarráð og til að beita slíku þvingunarráði þarf lagaheimild. Það er eftirtektarvert fyrir menn að átta sig á því að ef á mann hefur verið lögð dagsekt t.d. í 60 daga, og skuldar þar af leiðandi 60 þús. kr. vegna þess að hann hefur ekki innt þessa skyldu af hendi. Síðan verður hann loksins við skyldunni og gegnir henni og þá falla dagsektirnar niður, þá eru þær ekki kræfar því að það er alveg ljóst af hæstaréttardómum sem hafa fallið einmitt um þetta efni að ákvæði dóms eða úrskurðar um dagsektir verður ekki fullnægt eftir að skyldunni hefur verið gegnt. Menn verða sem sagt að gera sér fullkomlega grein fyrir því að við erum ekki að tala hér um sektir í venjulegum skilningi heldur þvingunarráð sem er þess eðlis að dagsektin fellur niður þegar skyldunni hefur verið fullnægt. Aftur á móti ef maðurinn þráast svo lengi við að framkvæmdarvaldið er farið að innheimta upphæðina og er búið að ná upphæðinni af viðkomandi einstaklingi, þá er hún glötuð einstaklingnum og verður ekki endurheimt. Mér fannst rétt að menn gerðu sér fullkomlega grein fyrir þessu, að hér er sem sagt ekki um refsiúrræði að ræða heldur þvingunarráð.

Ragnhildur Helgadóttir : Herra forseti. Það er ekki oft sem ég sé tilefni til þess að biðja um orðið til að gera athugasemd við málflutning míns kæra vinar og bróður í andanum, hv. 14. þm. Reykv. En það er augljóst, þótt slæmt sé ákvæðið um dagsektir, ég viðurkenni það, að við létum gott heita eins og það fór frá nefndinni til að ná samkomulagi. En það er misskilningur að við höfum gert frv. enn lakara að þessu leyti. Við betrumbættum það nefnilega um helming. Gert var ráð fyrir 2000 kr. dagsektum. Þetta þótti okkur hin mesta ósvinna og sáum að það mætti ekki dragast í marga daga að koma nafni á barnið eftir þann frest sem stjórnvöld tilskilja og það gæti orðið býsna dýrt ef Stjórnarráðið féllist ekki á röksemdir foreldranna. Að því er varðar þær röksemdir, þá hafa sérvitringarnir nefnilega líka sinn rétt. Það getur vel verið að Stjórnarráðið mundi aldrei fallast á það sem röksemd gegn því að ausa barnið vatni ef t.d. móðir þess teldi að barnið fengi kvef, kæmi vatn á höfuðið. Röksemdir af þessu tagi væru alveg hugsanlegar. Líka vegna fjarvistar einhvers ættingja og sitthvað fleira. 

Ragnar Arnalds : Herra forseti. Ég hef í sjálfu sér fulla samúð með því fólki sem skírt er mjög mörgum nöfnum og kannski má segja að það eigi að vera réttur einstaklingsins að bera mörg nöfn. En okkur í menntmn. Nd. var tjáð að á tölvuöld væru á því ýmsir vankantar, m.a. þeir að opinberar tölvur taka ekki nema ákveðinn fjölda stafa, og það mundi vera mjög mikill kostnaður því samfara að leyfa mönnum að bera nöfn sem væru mjög löng. Ég segi fyrir mig að ég treysti mér ekki til að andmæla slíkum rökum, a.m.k. ekki nema að nánar athuguðu máli. Ég treysti mér því ekki til að greiða þessari tillögu atkvæði og segi nei.

Ragnhildur Helgadóttir : Herra forseti. Víst eru það mikilvæg rök sem stafa af línulengd í tölvuútskriftinni, en hitt er annað mál að mér virðist þá frv. sjálft alveg eins geta hugsanlega haft mikla vankanta í för með sér því að margir heita löngum nöfnum. Samkvæmt frv. má skíra tveimur nöfnum og tvö löng nöfn geta verið með fleiri stöfum en þrjú stutt. Þess vegna þykja mér þessi rök ekki nægilega þung á metunum, greiði atkvæði með brtt. og segi já.

Landbúnaðarráðherra (Steingrímur J. Sigfússon) : Herra forseti. Ef ég hef skilið efni þessarar brtt. rétt, þá rýmkar hún rétt foreldra og barna til þess að bera fleiri nöfn en frv. gerir ráð fyrir. Ég er fullkomlega ómóttækilegur fyrir rökum af því tagi að tölvur eigi að fara að ráðskast með hefðir í nafngift hjá Íslendingum og ansa ekki slíku. Sjálfur heiti ég eftir þremur mönnum, afa mínum og tveimur afabræðrum en svo haganlega tókst til að unnt var að koma tveimur nöfnunum saman í eitt, þar sem voru Aðalsteinn og Arngrímur, í Steingrím og síðan hét afi minn Jóhann. Ég tel að ef menn hefðu ekki verið svona hugkvæmir að koma þessu saman, þá hefði sá réttur verið af mér tekinn að bera nöfn þessara þriggja heiðursmanna. Ég segi því já af því að það felst framför í brtt. en helst hefði ég viljað hafa þetta ótakmarkað.

Geir H. Haarde : Herra forseti. Ég vil aðeins gera grein fyrir þessari tillögu. Hún er að vísu náskyld þeirri tillögu sem nýsamþykkt er, en hér er gert ráð fyrir þeim viðbótarmöguleika við hið upphaflega frv. að menn geti skírt börn sín svokölluðum millinöfnum, eins og gert var ráð fyrir í frv. 1971 sem ekki náði fram að ganga, eins og t.d. Berg, Ben, Áss eða því um líkt sem viðgengst hér í þjóðfélaginu. Ég sé ekki ástæðu til þess að banna mönnum slíka sérvisku, ef það má kalla það það. Ég tel þvert á móti að það eigi að leyfa mönnum þetta og segi þess vegna já.

Ólafur Þ. Þórðarson : Herra forseti. Það eru tveir möguleikar til að hafa menn óþekkjanlega í þessu þjóðfélagi. Annars vegar er að gefa þeim ekkert nafn og hins vegar að gefa þeim svo mörg nöfn að enginn viti hvaða nafn þeir beri. Svo fjölskrúðugt gæti þetta nafnakerfi orðið að maður yrði í stökustu vandræðum að átta sig á því hvort það væri hundurinn á bænum eða heimiliskötturinn sem bæri nafnið. Treysti ég mér ekki til að flækja þessi mál meira en orðið er og segi því nei.

Níels Árni Lund : Virðulegi forseti. Sviplítill þætti mér Ólafur Þórðarson ef hann hefði ekki millinafnið Þorn og þess vegna segi ég já.

Geir H. Haarde (um atkvæðagreiðslu) : Virðulegi forseti. Ég vil geta þess að næsta brtt. á þskj. 801 við 8. gr. er bein afleiðing 1. brtt. þannig að forseti átti sig á því að þar er talað um eitt af eiginnöfnum í staðinn fyrir annað af eiginnöfnum. Nú er búið að heimila þrjú. Þess vegna leiðir þessi breyting af hinni fyrstu.

Frsm. landbn. (Alexander Stefánsson) : Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nál. á þskj. 798 um frv. til laga um búfjárhald frá landbn. Nefndin hefur fjallað ítarlega um frv. Til viðræðna við nefndina komu Jón Höskuldsson deildarstjóri, Jón Viðar Jónmundsson ráðunautur, Ólafur R. Dýrmundsson ráðunautur og Sigurður Sigurðsson dýralæknir. Nefndin hafði til hliðsjónar þær umsagnir sem bárust landbn. Ed. um frv. en auk þess bárust umsagnir frá umhvrn. og Félagi dýralækna. Nefndin mælir með samþykkt frv. með þeim breytingum sem gerðar voru í meðförum Ed. en einstakir nefndarmenn áskilja sér rétt til að flytja eða fylgja brtt. Undir þetta nál. skrifa allir nefndarmenn í landbn.

Forsætisráðherra (Steingrímur Hermannsson) : Herra forseti. Eins og öllum hv. þm. er að sjálfsögðu kunnugt hefur jafnvægi í byggð landsins, sem svo var lengi nefnt, mjög raskast þennan síðasta áratug. Fólksflutningar milli byggða hafa verið mjög miklir, þrátt fyrir umtalsverðar opinberar aðgerðir til að sporna þar gegn, þrátt fyrir miklar aðgerðir í samgöngumálum, t.d. í vegamálum, þar sem unnið hefur verið nánast allan þennan áratug eftir langtímaáætlun og breytingar hafa orðið afar miklar á vegakerfi landsins, þrátt fyrir miklar breytingar í fjarskiptum þar sem kominn er nú, samkvæmt lögum sem samþykkt voru hér á hinu háa Alþingi í upphafi áratugarins, sjálfvirkur sími á alla bæi, og þrátt fyrir miklar umbætur í flugsamgöngum, svo að eitthvað sé nefnt. Af þessum ástæðum og vegna þeirrar miklu röskunar sem hefur orðið við hina miklu fólksflutninga, sem náðu hámarki sínu á árinu 1988 þegar hátt í 1600 manns fluttu af landsbyggðinni til þéttbýlisins umfram flutninga til landsbyggðarinnar, þá ákvað ég um áramótin 1989 -- 1990 að skipa nefnd til þess að skoða breyttar áherslur í byggðamálum. Niðurstaðan varð sú að ég skipaði tvær slíkar nefndir, aðra sem í sátu fulltrúar allra þingflokka og hv. alþm. Jón Helgason veitti formennsku. Sú nefnd var beðin að benda á langtíma breytta áherslu í byggðamálum. Aðra nefnd skipaði ég síðan til að skoða starfshætti Byggðastofnunar og var hv. alþm. Stefán Guðmundsson formaður hennar. Báðar þessar nefndir skiluðu áliti nú nýlega og reyndar sameinuðust báðar um tillögur um breytingar á lögum um Byggðastofnun sem hér eru fluttar. Í þessu frv. er gert ráð fyrir þeirri meginbreytingu að Byggðastofnun er gert skylt að gera tillögur um stefnumótandi áætlun í byggðamálum til fjögurra ára í senn og ráðherra er gert skylt að leggja slíka tillögu fyrir Alþingi til afgreiðslu. Hér er sem sagt orðin allt önnur áhersla en verið hefur því að hingað til hefur ráðherra eingöngu verið skylt að gefa skýrslu um starfsemi Byggðastofnunar. Með þessari breytingu er til þess ætlast að mörkuð verði stefna sem opinberum aðilum verður þá skylt að vinna eftir í hinum ýmsu framkvæmdum sem áhrif hafa á byggðajafnvægi í landinu. Í 1. gr. er jafnframt tekið fram að byggðaáætlun skuli endurskoða á tveggja ára fresti. Jafnframt er tekið fram í 2. gr. að stjórn Byggðastofnunar fjalli um umrædda stefnumótun og fylgist með framkvæmd einstakra þátta á þessari áætlun eftir að hún hefur hlotið afgreiðslu hér á hinu háa Alþingi. Segja má að þetta sé meginbreytingin í starfsháttum Byggðastofnunar og felst hún, eins og ég hef sagt, í því að marka þarna ákveðna stefnu. Mikilvægar breytingar koma þó fram einnig í 3. og 4. gr. þar sem gert er ráð fyrir því að flytja töluvert af starfsemi Byggðastofnunar á landsbyggðina þar sem Byggðastofnun er veitt heimild til þess að gerast aðili að atvinnuþróunarfélögum á landsbyggðinni. Er gert ráð fyrir því að í slíkum atvinnuþróunarfélögum starfi ,,sveitarfélög, samtök sveitarfélaga og launþega, atvinnufyrirtæki og aðrir aðilar sem vilja taka þátt og láta sig varða alhliða þróun og nýsköpun í atvinnulífi á viðkomandi svæði``, eins og segir í 3. gr. Í 4. gr. er gert ráð fyrir því að Byggðastofnun veiti atvinnuþróunarfélögum styrki til verkefna á vegum þeirra á sviðum þróunar og nýsköpunar í atvinnulífi á félagssvæðinu. Með þessu móti er gert ráð fyrir að þeir iðnþróunarráðgjafar sem hingað til hafa starfað samkvæmt sérstökum lögum falli inn í þessa starfsemi Byggðastofnunar og flytjist í raun þangað því að gert er ráð fyrir því að í hverju kjördæmi starfi a.m.k. einn atvinnuráðgjafi. Eins og ég gat um áðan skilaði einnig sú nefnd, sem falið var að fjalla um starfshætti Byggðastofnunar, áliti um svipað leyti og ítarlegum tillögum sem ég taldi rétt að láta fylgja með. Eru þær hér með sem fskj. 2 og eru nefndar nýjar leiðir í byggðamálum, tillögur og greinargerð. Eins og kemur fram í viðauka, þá gerði sú nefnd einnig ráð fyrir þeim breytingum á lögum sem ég hef nú lýst þannig að báðar nefndirnar eru sammála um þær breytingar. Auk þess eru í því nefndaráliti, sem hér fylgir með, ítarlegar upplýsingar um þróun byggða nú upp á síðkastið, þróun atvinnutækifæra í landinu og þróun mikilvægra þátta eins og t.d. fiskveiða og landbúnaðar sem áhrif hefur haft á byggðir. Og auk þess gerir sú nefnd tillögu um tíu atriði, ef ég man rétt, sem hún leggur áherslu á að sérstaklega verði höfð í huga í þeirri byggðaáætlun og byggðastarfsemi sem lögð er til með þeim breytingum á lögum um Byggðastofnun sem ég hef lýst. Í þeim tillögum kemur m.a. fram að nefndin leggur áherslu á að meira vald verði fært til héraða og samstarf sveitarfélaga aukið eins og reyndar er gert ráð fyrir í því frv. sem ég mæli hér fyrir. Hún gerir ráð fyrir því að komið verði á fót héraðsmiðstöðvum í öllum kjördæmum á landsbyggðinni. Það er einnig gert ráð fyrir því í frv. því sem ég hef mælt fyrir. Hún gerir ráð fyrir stefnumótandi áætlanagerð með virkri þátttöku heimamanna og eins og ég hef þegar lýst er það meginþátturinn í frv. um breytingar á lögum um Byggðastofnun. Síðan gerir nefndin tillögur um ýmsa stefnumarkandi þætti, m.a. að meiri hluti nýrra starfa í opinberri þjónustu verði til á landsbyggðinni. Vísast þar til þeirrar staðreyndar að það er fyrst og fremst á þjónustusviðinu sem störfum hefur fjölgað. Nefndin mælir með því að sveitarfélög verði sameinuð og þannig stækkuð. Hún mælir með því að atvinnuþróunarfélög verði efld og atvinnuþróunarsjóðir styrktir í kjördæmum landsbyggðarinnar. Ég hef þegar lýst því að frv. gerir ráð fyrir því að efla atvinnuþróunarfélög. Nefndin leggur áherslu á jöfnun raforkuverðs og sameiningu orkufyrirtækja. Jöfnun raforkuverðs hefur verið mjög til umræðu og er áreiðanlega eitt af allra stærstu málum til jafnvægis í byggð landsins og til að jafna framfærslukostnað um landið. Ég hef áður iðulega lýst því að það á vitanlega ekki að vera neitt stórmál að jafna raforkuverð fremur en ýmislegt annað sem jafnað er. Sérstök nefnd á vegum iðnrh. hefur unnið að þessu verkefni og geri ég ráð fyrir því að fram komi fljótlega till. til þál. um mörkun stefnu til jöfnunar á orku til upphitunar sem þáttur og mjög mikilvægur þáttur í jöfnun raforkuverðs. Þá gerir nefndin ráð fyrir því að farþegaflutningar verði endurskoðaðir og samræmdir betur heldur en verið hefur um landsbyggðina. Hygg ég að flestum muni ljóst vera að það er mjög mikilvægt mál. Nefndin leggur áherslu á það að byggðasjónarmiða verði gætt í almennri efnahagsstjórn. Þess ber að sjálfsögðu að gæta þegar stefna í byggðamálum hefur verið mótuð af Byggðastofnun og staðfest á hinu háa Alþingi. Nefndin gerir ráð fyrir því að fjárhagur Byggðastofnunar verði efldur. Ég vil gera grein fyrir því hér að ég geri fastlega ráð fyrir að á ríkisstjórnarfundi í fyrramálið verði ákveðið hvernig sú heimild verður notuð sem er í 6. gr. fjárlaga fyrir ríkissjóð að taka yfir skuldir Byggðastofnunar við Framkvæmdasjóð sem létti greiðslubyrði stofnunarinnar. Ég hef gert ráð fyrir því að teknar verði yfir skuldir sem létta árlega greiðslubyrði um 350 -- 400 millj. kr. sem þýðir þá að framlag til Byggðastofnunar meira en þrefaldast frá því sem það hefur verið undanfarin ár. Ekki veitir af í þeim stórkostlegu verkefnum sem Byggðastofnun hefur orðið að taka á sínar herðar. Ég skal ekki, herra forseti, hafa um þetta lengri framsögu. Þótt freistandi væri að fara ítarlega út í byggðamálin og það mál sem hér liggur fyrir er ekki tíminn til þess nú. Vil ég gera að tillögu minni að að lokinni þessari umr. verði málinu vísað til hv. allshn. Ég vil aðeins geta þess áður en ég fer úr ræðustól að um það var beðið í Ed. að kostnaðarmat hagsýslu fylgdi þessu frv. og ég hef gert ráðstafanir til þess að kostnaðarmat fáist og komi til nefndarinnar strax á morgun.

Alexander Stefánsson : Herra forseti. Ég vona að fámenni hv. þm. hér í hv. deild boði ekki það að þeir séu búnir að missa áhugann fyrir byggðamálum. Það megi ekki líta svo á. Hér er eitt þýðingarmesta mál í byggðaþróun á Íslandi til umræðu og ég skal ekki tefja umræður hér í þessum tímaþrengslum, en ég vil aðeins lýsa því yfir að ég fagna þessu frv. sem hér er komið fram. Í því eru nokkur nýmæli og meiri samþjöppun á því hvernig væri hugsanlegt að ná árangri í þessum málum með breytingum á Byggðastofnun og eins þeim áhersluatriðum sem þessar nefndir hafa sérstaklega bent á. Þess vegna fagna ég því að það skuli vera komið hér fram og vænti þess að hv. Alþingi geri allt sem hægt er til þess að reyna að gera þetta að lögum áður en þing fer heim þó tími sé naumur. Ég vil aðeins leggja áherslu á það að mér finnst tillögur síðari nefndarinnar, sem skilaði greinargóðri tillögu um skipulag Byggðastofnunar og fyrstu aðgerðir í byggðamálum, mjög mikilvægar og taka á þeim málum sem mest brennur á raunar í þessu skipulagi öllu. Það er náttúrlega alveg ljóst að jöfnun raforkuverðs og sameining orkufyrirtækja er búið að vera viðfangsefni margra ríkisstjórna á undanförnum árum. Það hafa verið settar mjög ákveðnar skoðanir þar fram, bæði af einstökum flokkum og eins af ríkisstjórn. Þetta er mál sem því miður hefur ekki gengið nógu vel fram og ég verð að harma það. Hér er tekið sterkt til orða í fyrstu aðgerðum frá þessari ágætu nefnd og ég tel að menn hljóti að sameinast um það að því verði fylgt eftir. En það sem mestu máli skiptir í nútíðinni er það að fjárhagur Byggðastofnunar verði efldur og Byggðastofnun fái aukið rými til þess að grípa inn í þessi mál og móta þau til betri vegar til styrktar byggðum í landinu. Það er mál númer eitt, tvö og þrjú. Liður í þessu var heimild í 6. gr. fjárlaga til þess a.m.k. að létta af Byggðastofnun þeim skuldbindingum sem hún hefur orðið að taka á sig. Mér finnst það mikilvægt, eins og hæstv. forsrh. nefndi, að á ríkisstjórnarfundi á morgun eða næstu daga verði tekin ákvörðun um hvernig nýta skuli þessa heimild því að það er þó alla vega viljayfirlýsing Alþingis sem fyrir liggur og því hægt að grípa til þeirra aðgerða nú þegar. Að öðru leyti vil ég aðeins endurtaka það sem ég sagði, að þetta er eitt stærsta mál sem við þurfum að fjalla um. Ég vona að fjarvera hv. þm. við umræður um þetta mál tákni ekki að menn hafi ekki fullan áhuga og beiti atkvæði sínu til þess að þetta verði að veruleika, a.m.k. þetta skref sem hér er stigið.

Flm. (Jón Sæmundur Sigurjónsson) : Virðulegi forseti. Ég flyt hér frv. til laga um breytingu á lögum nr. 76/1970, um lax- og silungsveiði. Tilefni flutnings þessa frumvarps er það að í lögunum um lax- og silungsveiði frá 1970 var landbrh. heimilað að setja reglur um silungsveiði í sjó. Þessa heimild nýtti ráðherra sér þó ekki fyrr en 2. ágúst 1989, en þá voru settar reglur sem veiðiréttareigendur við sjó töldu mjög óhagstæðar sínum hagsmunum. Var reglunum harðlega mótmælt og mótmælalistar með nöfnum 347 manna, sem flestir eru búsettir á Norðurlandi vestra og eystra en einnig á Vesturlandi og eiga veiðirétt í sjó, afhentir landbrh. Þessar reglur voru að margra áliti nokkuð fljótfærnislega gerðar og sum ákvæði þeirra óskýr. Það ásamt mótmælum landeigenda við sjóinn mun hafa orðið til þess að ráðherra sá sér ekki annað fært en að nema reglurnar úr gildi 4. maí 1990. Á undan var gengið að sá sem hér stendur flutti fsp. til landbrh. vegna netaveiði göngusilungs í sjó og var þar spurt hvort ætlunin hefði verið með setningu þessara reglna, um netaveiði göngusilungs í sjó, að koma í veg fyrir slíkan veiðiskap, enda voru reglurnar þess eðlis að slíkt hefði mátt ætla. Einnig var spurt hvort búast mætti við að nýjar reglur yrðu settar og þá auðvitað í samráði við eigendur og ábúendur sjávarjarða. Landbrh. tók mjög vel í þessa málaleitan og lofaði því að setja nýjar reglur um netaveiði göngusilungs og mundi hann þá hafa samráð við eigendur og ábúendur sjávarjarða. Í niðurlagsorðum mínum við svari landbrh. sagði ég að sýnt hefði verið fram á að reglurnar sem settar voru í sumar hefðu þrengt verulega gildandi lög. Mér dettur ekki í hug að fara að elta ólar við þessar gömlu reglur sérstaklega í ljósi þess að hæstv. ráðherra lýsti því yfir að fyrirhugað sé að nýjar reglur verði settar og þá í samráði við ábúendur og eigendur sjávarjarða og alla þá sem máli skipta. Ég fagnaði þessari yfirlýsingu ráðherra og þakkaði hæstv. landbrh. fyrir greinargóð svör að þessu leyti. Veiðieigendur við sjó höfðu brugðist ókvæða við, eins og ég sagði áðan, með því að afhenda landbrh. lista 347 manna. Í viðtali við Ólaf bónda Þórhallsson frá Ánastöðum í Morgunblaðinu miðvikudaginn 29. nóvember 1989 segir Ólafur, með leyfi hæstv. forseta: ,, . . . að landeigendur hafi mjög lengi haft rétt til veiða 60 faðma (115 metra) út frá stórstraumsfjöruborði og hafi reglan verið lögfest með konungstilskipun árið 1849. ,,Þessi réttur var fyrst skertur árið 1933, þegar lög um lax- og silungsveiði voru sett. Þá var bannað að veiða lax í sjó,`` sagði Ólafur. ,,Næsta skerðing var 1970, þegar bannað var að hafa silunganet í sjó nema hálfa vikuna. Bændur fengu engar bætur fyrir þennan réttindamissi og nú í sumar kastaði tólfunum, þegar landbrh. setti reglugerð, sem kveður á um að aðeins megi nota silunganet sem eru með 0,3 millimetra þykku garni. Þetta garn er svo ónýtt að það dettur engum manni í hug að setja slík net í sjó. Þau flækjast og rifna mjög auðveldlega.`` Ólafur kvaðst telja að reglugerð þessi hefði verið sett þar sem ýmsir hefðu haldið því fram að bændur veiddu lax í silunganetin. ,,Hugmyndir um svona takmarkanir silungaveiði hafa alltaf komið upp þegar laxveiði í ám hefur brugðist,`` sagði hann. ,,Þess vegna eiga bændur nú að nota net sem halda tæpast smærri silungum. Menn virðast ekki treysta sér til að afnema lögin, heldur fara krókaleiðir til að klípa smám saman af réttindum landeigenda.`` Ólafur sagði að annað ákvæði reglugerðarinnar hefði vakið mikla óánægju. Þar væri kveðið á um að net megi ekki vera meira en 50 metra langt, miðað við efsta flóðmál. Því væri enn klipið af réttindum landeigenda og í þokkabót væri ekki einu sinni miðað við fastan punkt. Loks hefði verið tekið fyrir veiðar á færi og stöng. Landbrh. brást tiltölulega vel við og breytti þessum reglum en því miður voru breytingarnar flestar í skötulíki og ekki þess eðlis að til friðar horfði. Samráðið, sem lofað var að ætti að hafa við landeigendur, sjávarbændur og alla þá sem málið skipti, eins og kom fram í fyrirspurnartímanum, var ekki meira en svo að það var hringt í einn bóndann í svo sem 10 mínútur og reglurnar voru lesnar upp fyrir hann og honum sagt að þetta væru hinar nýju reglur. Þetta var allt samráðið. Það verður að segja þá sögu eins og hún er að þessar nýju reglur horfðu ekki til þess að friða þá sem málið skipti þannig að það var verr af stað farið mátti segja með setningu þessara reglna, eins og kom fram á fundi Sóknar, félags veiðiréttareigenda við sjó og stöðuvötn í Vestur-Húnavatnssýslu, sem haldinn var á Hvammstanga 7. ágúst 1990. En þar voru hinar nýju reglur sem voru settar 4. maí 1990 til umfjöllunar. Þá segir fundurinn: ,,Við skorum á landbrh. og alþingismenn að þeir sjái til þess að reglur nr. 205, um silungsveiði í sjó, verði felldar úr gildi þar sem nú þegar hefur komið í ljós að reglur þessar eru gagnslausar. Þær hafa einungis valdið úlfúð og illindum milli manna. Þá gerir fundurinn þá eindregnu kröfu til sömu aðila að veiðiréttareigendur við sjávarsíðuna fái að hafa hönd í bagga og koma sínum sjónarmiðum á framfæri verði breytingar gerðar á veiðilögunum eða ný reglugerð samin um það efni. Einnig lýsir fundurinn furðu sinni á því siðleysi sem í því felst að veiðiverðir við Miðfjarðará hafi heimild til veiðivörslu við strendur Miðfjarðar og Vatnsness, þar sem þeim er stjórnað af ráðamönnum í veiðifélaginu um ána og þiggja laun sín, a.m.k. að hluta, frá sama félagi.`` Við sama tækifæri var samþykkt önnur áskorun á þessum fundi þar sem segir, með leyfi forseta: ,,Fundurinn mótmælir harðlega upptöku silunganeta, sem tekin voru úr sjó við Miðfjörð nóttina milli 25. og 26. júlí sl., af veiðiverði Miðfjarðarár og lögreglunni í Húnavatnssýslu. Telja eigendur netanna að þau hafi flest uppfyllt þær kröfur sem reglugerð nr. 205, svo slæm sem hún er, frá 4. maí 1990, gerir til slíkra neta. Fundurinn gerir þá kröfu til lögreglunnar og veiðivarðar að eigendum netanna verði gerð skýr grein fyrir því sem þessir aðilar telja að ábótavant hafi verið við netin og útbúnað þeirra. Að öðrum kosti verði netin afhent réttum eigendum og þeir beðnir afsökunar á þessu frumhlaupi fyrrnefndra aðila. Einnig hlýtur það að bera vott um brenglað siðferðismat þegar veiðivörður hefur sér til aðstoðar við netaupptöku landeigendur við Miðfjarðará og jafnvel stjórnarmenn í hagsmunafélagi veiðiréttareigenda við ána.`` Það er skemmst frá því að segja að þessum netum hefur ekki enn verið skilað og ekkert samband haft við eigendur netanna hvorki á einn né annan hátt. Eins og málum var komið eftir þessa atburði alla við hinar nýju reglur, sem greinilega dugðu ekki nokkurn skapaðan hlut, var ekki um annað að ræða en að leggja til atlögu og biðja um það að lögunum sjálfum yrði breytt. Eins og sést á frv. sem hér hefur verið lagt fram þá er megintilgangur frv. sá að draga saman flestar þær greinar í lagabálknum sem varða veiði á göngusilungi í sjó og þær settar allar í einn kafla laganna. Hinar nýju greinar sem koma í þann kafla eru flestallar kunnuglegar, enda eru þær flestallar úr lögunum sjálfum nema hvað þær koma héðan og þaðan. Stór hluti frv. varðar því það að fella á brott þær greinar sem eru á víð og dreif um frv. Allt frá fyrstu öldum byggðar á Íslandi hafa það verið lög hér á landi að landeigendur við sjó eigi einkarétt til veiða fyrir sínu landi. Í lögum frá þjóðveldistímanum segir að almenningur megi aðeins veiða fyrir utan netlög. ,,En það eru netlög yst er 20 möskva djúp selanót nær til botns á fjöru og komi þá flár upp,`` segir í hinum gömlu lögum. Þetta er óbreytt í Jónsbókarlögum og var þetta lagaákvæði Jónsbókar í gildi allt fram um miðja 19. öld. Það mun svo hafa verið með tilskipun konungs um veiði á Íslandi frá 20. júní 1849 að stærð netlaga var ákveðin tiltekin fjarlægð út frá stórstraumsfjöruborði, án tillits til aðdýpis, 60 faðmar, sbr. 3. gr. tilskipunarinnar. Þessu lagaákvæði, um að hverri jörð fylgi réttur til veiða 60 faðma út frá stórstraumsfjöruborði, hefur löggjafinn ekki enn þá séð sér fært að breyta. Hins vegar hafa á seinni árum verið hafðir í frammi ýmsir tilburðir til þess að skerða þennan veiðirétt landeigenda í netlögunum. Þær aðgerðir hafa oft verið réttlættar með því að hagsmunir almennings krefðust þess að svo væri gjört. Þessar skerðingar hefjast fyrst árið 1933. Þá ganga í gildi lög sem banna laxveiði í sjó. Þó fengu nokkrir bændur, er þessar veiðar höfðu stundað, að halda þeim áfram en aðrir fengu einhverjar bætur fyrir að hætta þessum veiðiskap. Þar sem laxveiði hafði ekki verið talin til tekna misstu landeigendur laxveiðiréttinn um alla framtíð. Er þetta upphaf þess sjónarmiðs margra þeirra er ráðið hafa veiðimálum að veiðiréttur falli niður ef veiði er ekki stunduð á jörðinni. Varla getur það staðist að réttindi sem fylgt hafa jörð um margar aldir falli niður þó þau hafi ekki verið notuð um tíma. Flestum bændum er það mikið áhugamál að réttindi jarða þeirra séu í engu skert og á það ekki síst við um hlunnindi sem fylgt hafa jörðunum frá ómunatíð. Lögunum um bann við laxveiði í sjó var á sínum tíma ekki svo mjög mótmælt þar sem fáir stunduðu þá veiði. Suma mun þó hafa grunað að þetta væri aðeins upphaf frekari skerðingar. Það kom líka á daginn því árið 1970 var bannað með lögum að veiða silung í sjó hálfa vikuna, þ.e. frá föstudagskvöldi til þriðjudagsmorguns. Þeir sem stóðu að þessari lagasetningu og þar með skerðingu veiðiréttar sögðu þetta gert til þess að hindra ofveiði silungsstofnsins og einnig til að minnka líkur á ólöglegri laxveiði í sjó. Landeigendur við sjóinn álíta á hinn bóginn þetta helgarbann gróflega eignaupptöku og að það geti varla staðist vegna ákvæðis 67. gr. stjórnarskrárinnar um friðhelgi eignarréttar. Ég hef nú gert stuttlega grein fyrir því hvernig réttindi til veiða í netlögum í sjó hafa smátt og smátt verið skert síðustu áratugina og þó mest silungsveiðin með lagabreytingunni 1970 og reglunum sem settar voru 4. maí 1990. Hver skyldi nú vera ástæðan fyrir því að löggjafinn hefur lagt svo mikið kapp á að rýra möguleika til silungsveiði í sjó og því skyldi skrefið ekki hafa verið stigið til fulls og öll silungsveiði þar bönnuð? Fyrst er þess að geta að löngum hafa þeir, sem átt hafa veiðirétt í ánum, verið hræddir um að strandbúar veiddu fisk sem annars mundi ganga í árnar. Áreigendur hafa einkum á síðari árum haft vel skipulögð samtök og mikið fjármagn er þeim hefur hlotnast með sölu á veiðileyfum sem stöðugt hafa hækkað í verði. Þeir hafa því haft góða aðstöðu til að hafa áhrif á löggjafann sér til hagsbóta. Á hinn bóginn hafa þeir sem veiðirétt eiga með ströndum landsins verið sundraðir og forustulitlir og skort fé til að hamla gegn ásælni áreigenda. Þá hafa stofnanir á vegum ríkisins, svo sem Veiðimálastofnun, látið sig litlu varða hagsmuni strandbúa en stutt þeim mun betur við bakið á áreigendum. Það sem nú hefur verið nefnt ásamt ýmsu fleiru sem ekki verður hér tíundað hefur orðið til þess að strandbúar hafa misst stóran hluta þess veiðiréttar sem þeir áður höfðu. Það er ekki ólíklegt að búið væri að afnema veiðiréttinn í netlögunum ef valdamenn hefðu ekki vegna ákvæða stjórnarskrárinnar um friðhelgi eignarréttar veigrað sér við að afnema þessi aldagömlu réttindi að fullu. Frá sjónarmiði margra veiðiréttareigenda við sjóinn er nú mælirinn fullur og ekki um annað að ræða en að reyna með einhverjum ráðum að endurheimta töpuð réttindi. Það er reynt að nokkru leyti með flutningi þessa frv. Það þarf því engan að undra þótt fólkinu við sjóinn verði fyrst hugsað til fulltrúa sinna á Alþingi og vænti þess að þeir rétti þess hag svo mjög sem hefur verið að því vegið. Þeir eiga líka samkvæmt áliti flestra að rétta hlut þeirra sem verða fyrir skakkaföllum í samkeppninni um lífsgæðin. Svo er nú komið mjög víða við strendur landsins að silungurinn er það eina sem hægt er að veiða í netlögunum. Hrognkelsin eru mjög víða hætt að ganga upp að ströndinni þar sem áður var góð veiði. Selveiði er tilgangslaust að stunda vegna aðgerða ofstækissamtaka úti í löndum sem gert hafa selskinnin verðlaus. Eins og öllum er kunnugt um hafa miklir erfiðleikar gengið yfir íslenskan landbúnað síðari árin, aðallega vegna sölutregðu og verðfalls á afurðum hans erlendis. Vegna þess hefur orðið að skerða mikið framleiðslurétt bænda. Reynt hefur verið að koma á fót nýjum búgreinum svo sem loðdýrarækt og fiskeldi og voru nokkrar vonir bundnar við að sú starfsemi gæti að einhverju leyti komið í stað hinna hefðbundnu greina. Skemmst er frá því að segja að þessi starfsemi hefur algjörlega brugðist vonum manna þrátt fyrir mikinn fjáraustur til þeirra af almannafé. Það er því miður allt með endemum og mikil raunasaga. Betur hefur þó tekist til með þjónustu við ferðamenn og aukna nýtingu hlunninda. Þetta hvort tveggja lofar góðu, þó enn sé í smáum stíl. Það er von okkar með flutningi þessa frv., ef að lögum verður, að það geti orðið þessum tveim síðarnefndu greinum til nokkurs framdráttar. Má í því sambandi benda á þann möguleika að bændur við sjóinn kæmu sér upp sumarhúsum sem þeir síðan leigðu ferðamönnum og fylgdi veiði í netlögunum, t.d. í eitt net. Með hliðsjón af þessum möguleika er í frv. lagt til að veiðitími í netlögunum verði lengdur frá því sem nú er. Þar með væri hægt að ná nokkrum jöfnuði á aðstöðu bænda við sjávarsíðuna við þá yfirburða aðstöðu sem bændur við ár og vötn njóta í sambandi við ferðamennsku til sveita. Það vekur nokkra undrun hve mikið ofurkapp sumir forráðamenn veiðifélaga við árnar leggja á það að gera hlut fólksins við sjóinn sem verstan. Þessir menn ættu þó að geta unað glaðir við sitt. Ekki er hlutur þeirra svo lítill ef marka má þær tölur sem gefnar eru upp um verð laxa upp úr ám. Sagt er að greiðsla fyrir hvern veiddan lax sé oft ekki undir 10.000 kr. Þessir menn hafa heldur ekki þurft að greiða virðisaukaskatt af seldum veiðileyfum og búmark þeirra bænda sem hafa miklar tekjur af laxveiðihlunnindum hefur þess vegna heldur ekki verið skert. Það er heldur ekki farið fram á það að búmark bænda sem njóta hlunninda verði skert. Það biður ekki nokkur maður um það. Hér er einungis verið að tryggja réttindi sjávarbænda, ekki verið að taka frá neinum öðrum. Þess vegna hefur fólkið við sjávarsíðuna ekki skilning á þeim ofstopa sem það mætir frá kollegum þess upp við árnar. Það hefur tíðkast nokkuð á síðustu árum að veiðifélög við ár ráði til sín veiðieftirlitsmenn og fái landbrn. til að gefa út fyrir þá starfsleyfi sem ná langt út fyrir vatnasvæði ánna. Ekki verður annað séð en þessi starfsleyfi séu háð því skilyrði að viðkomandi veiðifélag greiði kaup eftirlitsmanna að fullu. Þannig segir í bréfi frá landbrn. til veiðivarðar sem ráðinn var að Miðfjarðará á sl. sumri, með leyfi hæstv. forseta: ,,Með vísan til 89. og 90. gr. laga nr. 76/1970, um lax- og silungsveiði, og að fengnum meðmælum veiðimálastjóra skipar ráðuneytið yður eftirlitsmann með veiði á laxi og silungi á vatnasvæði Miðfjarðarár og við sjávarströnd Miðfjarðar og í sjó við Vatnsnes í Vestur-Húnavatnssýslu um veiðitímann 1990 enda sjái Veiðifélag Miðfirðinga um greiðslu launa og annars kostnaðar er kann að leiða af eftirlitinu.`` Það kemur sem sagt alveg greinilega fram í þessu bréfi að einungis öðrum aðilanum að veiði við þetta landsvæði er gert að greiða laun og annan kostnað af störfum þessa manns. Þá má leiða að því líkur að bændum við sjávarsíðuna finnist á sig hallað, þeim finnist að verið sé að siga á sig launuðum eftirlitsmönnum einungis annars aðilans. Það samrýmist illa réttlætiskennd vonandi flestra Íslendinga að fjársterkir aðilar geti þannig í skjóli valda og fjármagns keypt sér vikapilta til þess að annast það sem þeir sjálfir kalla löggæslu. Ekki þarf að útskýra frekar til hvers konar ástands það mundi leiða ef slík starfsemi fengi að þróast eftirlitslítið í framtíðinni, svo ekki sé talað um það ef slík tilhögun mundi gerð að almennri reglu í þjóðfélaginu. Þegar Alþingi setur lög um friðun dýra, fugla eða fiska, taka þau lög til alls landsins. Aðstæður eru mismunandi. Sums staðar er ekki hægt að leggja net fyrir silung í sjó ef eitthvað er að veðri, t.d. má ekkert kula svo net komi ekki upp eða fyllist mori eins og á Vatnsnesinu. Annað á við ár eða vötn sem liggja innan lands. Friðunarreglur eru fyrst og fremst settar til þess að viðhalda viðkomandi tegund og því beinlínis settar eigendum hlunninda eða notendum veiðiréttar til gagns. Þetta sjónarmið er yfirleitt viðurkennt. Lífsferill sjávarsilungs er nú einu sinni þannig að hann hrygnir í ám og gengur svo til sjávar í fæðuleit og til vaxtar. Það er mjög óeðlilegt að einungis þeim aðilum sem búa við hrygningarstöðvar skuli leyft að veiða viðkomandi fisktegund. En heyrst hefur að áreigendur hafi farið fram á að bönnuð skuli öll veiði silungs í sjó. Það er yfirleitt þannig að þar sem fiskurinn gengur í fæðuleit, þar er hann veiddur en ekki þar sem hann gengur til hrygningar. Þó er leitað hér miðlunarlausnar sem báðir geta verið ánægðir með, þ.e. að ákveðnar reglur gildi um veiði í sjó og ákveðnar reglur gildi um veiði í ám og vötnum. Þess vegna er það til hags báðum aðilum að viðhald stofnsins sé tryggt, en það verður aðeins tryggt með friðunaraðgerðum. Það má segja að veðurguðirnir séu bestu friðunaraðilarnir með veiði í sjó. Þessar friðunaraðgerðir ganga auðvitað misjafnlega langt, en séu þær fyrst og fremst gerðar með það markmið í huga að tryggja hæfilega nýtingu veiði eða hlunninda eru þær ekki andsnúnar eignarréttarákvæðum stjórnarskrárinnar, heldur beinlínis þeim til framdráttar. Virðulegi forseti. Það er skilmerkilega gerð grein fyrir athugasemdum við einstakar greinar í frv. sjálfu og mun ég ekki fara sérstaklega ofan í einstaka liði þess eins og það liggur fyrir. Ég vil einungis leggja til að að lokinni þessari umræðu verði málinu vísað til hv. landbn. og til 2. umr.

Guðni Ágústsson : Hæstv. forseti. Mér virðist það frv. sem hér er til umræðu bera merki fljótræðis og að hv. flm. hafi ekki leitað sér þeirra upplýsinga sem skapa víðsýni og þekkingu á viðkvæmum málaflokki. Frv. er allt einhliða og á köflum mjög þversagnarkennt, enda segir 2. flm., hv. þm. Ragnar Arnalds, á bls. 4 í frv., með leyfi forseta, að hann leggi ,,áherslu á að réttarstaða þeirra, sem eiga land að sjó, þurfi að vera skýrari en hefur þó fyrirvara um viss atriði í frv. og greinargerð þess enda gafst skammur tími til að samræma sjónarmið áður en frv. var lagt fram.`` Hv. þm. þykir ástæða til þess að bera af sér blak hvað greinargerðina varðar einnig. Mig langar til að fara yfir þetta frv. nokkrum orðum. Mér sýnist ljóst að ef það yrði að lögum hefði það einkum þrennt í för með sér. Í fyrsta lagi mundi raskast það samræmi sem ríkt hefur í allt að því 60 ár milli ákvæða um silungsveiði í sjó annars vegar og í fersku vatni hins vegar. Í öðru lagi yrði réttur til netaveiða á silungi í sjó verulega rýmkaður en aftur á móti dregið úr heimildum til stangarveiði. Í þriðja lagi mundu möguleikar til eftirlits með netaveiði í sjó skerðast verulega og eftirlitsmönnum gert nær því ómögulegt að sinna starfi sínu. Ef ég skoða einstaka liði frv. þá er það svo að allt frá því að lax- og silungsveiðilögin gengu í gildi árið 1933 hefur sú meginregla gilt að bannað er að veiða lax í sjó og að um silungsveiðar þar skuli gilda sömu ákvæði og um veiði í fersku vatni eftir því sem unnt er. Þetta fyrirkomulag hefur gefið góða raun og ég fullyrði að bannið við sjávarveiði á laxi er meginforsenda þess hve ástand laxastofna hér er betra en í nágrannalöndum okkar. Hvað göngusilunginn varðar er nú vitað að gönguhegðun hans er frábrugðin laxagöngum. Silungur er veiðanlegur mun lengri hluta ársins en lax og lagnir nærri árósum yrðu honum mjög skæðar. Eins telja fiskifræðingar nú að einstakir silungsstofnar séu yfirleitt smáir og lítið þurfi út af að bera til þess að setja þá í verulega hættu. Á mörgum stöðum hérlendis er sami silungsstofninn nýttur bæði í fersku vatni og söltu. Þar má til nefna Eyjafjörð, Skagafjörð, Húnavatnssýslur, Borgarfjörð og fleiri svæði. Víðast hvar hefur ríkt þokkalegur friður um þessar veiðar sem hefur byggst á því að veiðireglur hafa eftir föngum verið þær sömu fyrir veiði í söltu og fersku vatni, svo sem ákvæði um friðunartíma og veiðarfæri. Þá hafa menn og jafnað saman frátöfum á veiði af völdum sjávargangs annars vegar og flóðum og áreki í vatnsföllum hins vegar. Tillögur um að auka einhliða rétt til veiða í sjó sýnast vísvitandi tilraun til að spilla samkomulagi sjávarveiðibænda og þeirra er við árnar búa, sem ég teldi slæman kost. Auk þess setur aukið veiðálag silungsstofna í hættu. Frv. leggur til að rýmkaðar séu á ýmsan hátt heimildir til netaveiði á silungi í sjó. Eftirtaldar breytingar yrðu: 1. Vikufriðunartími styttist um einn sólarhring, úr 84 klukkustundum í 60 klukkustundir á viku. 2. Hámarkslengd neta í hverri lögn er aukin úr 50 metrum í 115 metra. 3. Hámarksstærð möskva í neti er aukin úr 45 mm í 50 mm milli hnúta. 4. Efnisþykkt girnis í neti er aukin úr 0,4 mm í 0,5 mm. Friðunarsvæði við árósa eru minnkuð úr 1000 -- 2000 m niður í 500 m og bundin því skilyrði að fiskur gangi í það vatn. Eins geta eigendur vatnsfalls fellt þessi friðunarákvæði úr gildi með einfaldri meirihlutasamþykkt samkvæmt frv. Þá eru ákvæði um bil milli neta einnig rýmkuð nokkuð. Hvað fyrstu tvo liðina varðar er veiðitími á viku aukinn um 28% en leyfilegt flatarmál neta um 130%. Þarna eru veiðimöguleikar í sjó auknir svo mjög að óviðunandi er. Slíkt mundi skapa hættu fyrir silungsstofninn hvort heldur sem á málið er litið frá því jafnstöðusjónarmiði sem ríkt hefur hingað til á milli veiða í sjó og í fersku vatni eða sé málið skoðað út frá veiðiþoli fiskstofnanna. Hvað liði c og d í frv. áhrærir má rökstyðja að net með grófara girni þoli betur sjógang. En eins má líta svo á að þannig net yrðu veiðnari á stærri og sterkari fisk en þau efnisminni. Hvað varðar stækkun á möskva er bersýnilegt að aukin stærð hentar til veiði á stærri fiski. Þarna er bæði efnisþykkt og möskvastærð komin upp í þá flokka sem annars eru notaðir til veiða á laxi, komin upp í þá stærð sem notuð eru til veiða á laxi, þar sem slíkt er heimilt. Nú er vitað að lax veiðist sums staðar í silunganet í sjó, t.d. fyrir vestanverðu Norðurlandi. Ekki kemur mönnum saman um í hve miklum mæli það gerist enda liggja heimildir um slíkt ekki á lausu. Hitt er ljóst að fyrir þá sem laxveiði eiga í nærliggjandi ám liggur beint við að álykta að megintilgangur framanskráðra brtt. sé sá að auðvelda og auka ólöglega veiði á laxi í sjó, jafnframt því að torvelda eftirlit með slíkri veiði. Það er erfitt að útskýra þá ásókn sem oft hefur ríkt um stækkun möskvans á annan hátt. Mín skoðun er sú að til veiða á göngusilungi í sjó henti best mun minni möskvar en 50 mm. Þarna er þó erfitt að fullyrða neitt þar sem sjávarveiðibændur hafa hingað til ekki talið sér henta að fylgja lagafyrirmælum um að halda skuli skýrslur um veiði og senda til Veiðimálastofnunar. Heimildir skortir því um meðalstærð veiddra fiska. Frv. gerir ráð fyrir algjöru banni á stangarveiði á silungi í sjó. Glöggt má sjá á greinargerð með frv. að orðalagið ,,að skilja veiðirétt við landareign`` er þar notað um að selja hlunnindi þessi á leigu. Þetta orðalag er enn óbreytt í gildandi lögum. Einmitt þessi nýtingaraðferð er nú í vexti m.a. í tengslum við vaxandi ferðaþjónustu bænda og gefur góða raun. Sætir því furðu að flm. vilji banna slíkt. Hvað varðar e-liðinn verður að geta þess að friðunarsvæðum þessum er ætlað að vernda fiskstofninn fyrir ofveiði. Eins og áður er að vikið gengur silungur oftar milli sjávar og fersks vatns en lax. Einnig heldur hann sig alfarið nálægt ströndum og helst nálægt sínu heimavatni. Því eru lagnir í grennd við árósana honum mjög skæðar. Einnig er vitað að fiskur safnast oft að ósum vatnsfalla, þó svo hann gangi ekki upp í vatnið. Því eykur það hættu á ofveiði að leyfa net nálægt slíkum ósum. Eins má álykta að eigendur fisklausra vatnsfalla sem fiskur safnast að muni gjarnan fella öll friðunarákvæði úr gildi og heimila lagnir allt að ósum ef þeir mættu. Þá eykst enn ofveiðiáhættan. Þá ber og þess að geta að lagnir með netum af þeirri gerð sem að framan er lýst geta hæglega veitt lax og því frekar sem þau eru nær ósum heimaáa. Hvað veiðieftirlit varðar er frv. allt hið furðulegasta að mínu mati. Í f-lið 6. gr. er þess fyrst getið að löggæslumenn ríkisins skuli hafa eftirlit með silungsveiði í sjó. Hingað til hefur það verið almennur skilningur að þessi löggæsla væri sjálfkrafa innan þeirra verksviðs svo sem önnur löggæsla. Því liggur beinast við að skilja framangreint ákvæði svo að þeim einum skuli slík löggæsla heimil. Ýmis atriði í greinargerð flm. benda einnig til þessa. Núverandi fyrirkomulag þessara mála er á þann veg að ráðherra skipar eftirlitsmann með veiði þar sem þurfa þykir. Um tölu þeirra og skipan skal leita umsagnar veiðimálastjóra. Kaup þeirra greiðist að hálfu úr ríkissjóði en að hálfu úr sýslusjóði eða sýslusjóðum. Enn fremur má ráðherra skipa eftirlitsmenn með veiði þar sem sérstaklega stendur á, enda æski eigendur og/eða notendur veiði þess og greiði kostnaðinn. Greinilegt er af ákvæðum laganna að eftirlitsmönnum þessum er ætlað að fylgjast með allri veiði í umdæmum sínum, jafnt við sjávarstrendur sem í ám og vötnum. Helst virðast þó flm. ætla að banna þessum aðilum eftirlit með sjávarveiði. Í þess stað skal ráðherra heimilt að skipa sérstaka eftirlitsmenn með sjávarveiði en hafa skal hann um það samráð við notendur veiði á svæðinu. Þar sýnist því ætlunin að það sé algjörlega undir þeim komið sem líta skal eftir hvort eftirlitsmaður sé skipaður eða ekki. Það verður að teljast nokkuð óvenjulegt. Þá er það fram tekið í frv. að eftirlitsmenn skuli hafa frjálsa för með sjó á svæðinu eftir því sem þörf krefur. Í gildandi lögum stendur að eftirlitsmenn skuli hafa frjálsa för um veiðivatn og meðfram því eftir því sem þörf krefur. Ekki er lagt til í frv. að þessu ákvæði sé breytt, 4. tölul. 89. gr. Þarna verða lögin því í mótsögn við sjálf sig ef flm. ná fram vilja sínum. Síðan koma ákvæði um að veiðieftirlitsmenn skuli gæta þess að valda ekki ónæði í æðarvarpi né selalögnum. Þar skal þeim einnig óheimilt að nota þyrlur, aðrar lágfleygar flugvélar sem og vélbáta. Flutningsmenn skýra ekki nánar hvernig skilgreina skuli æðarvörp né selalagnir. Í reynd yrði ógerlegt að fullyrða að æðarvarp væri ekki á einhverjum ákveðnum stað ef landeigandi staðhæfði slíkt. Því væri eftirlitsmönnum í raun óheimilt að nota vélbáta við eftirlit ef landeigendur kysu að mótmæla því. Þótt sums staðar á landinu liggi vegir nálægt sjó er það þó víða sem slíku er ekki til að dreifa. Þar yrðu því eftirlitsmenn að ferðast fótgangandi og ef þeir kæmu t.d. að neti sem þeir hefðu grun um að lax væri ánetjaður í þá væri þeim ógerlegt að staðreyna það án báts nema landeigandi væri svo vingjarnlegur að taka þá með í vitjun. Um líkindi á slíku verða menn að mynda sér skoðun sjálfir. Varðandi lágflug til eftirlits er þess að geta að almennar flugreglur heimila flug niður í allt að 500 fet yfir strjálbýli en 1000 fet yfir þéttbýli. Ekki er ljóst hvort flm. ætla að flytja annað frv. til breytinga á þessum ákvæðum eða hvort þeir ætla lax - og silungsveiðilögunum að skapa þarna nýja réttarreglu. Þetta er spurning sem vaknar við lestur frv. Að öllu þessu athuguðu fullyrði ég að ef frv. þetta verður að lögum er eftirlit með sjávarveiðum í net torveldað svo að nánast má ógerlegt kalla. Ef ég aðeins hleyp yfir nokkrar greinar frv. þá er í 3. tölul. 6. gr. a. skýrt kveðið á um að eigi megi skilja veiðirétt að nokkru eða öllu leyti við landareign. Þetta þýðir að eigendur veiðiréttar mega hvorki leigja né framselja veiðirétt sinn á nokkurn hátt. 2. tölul. verður að skilja þannig að þetta bann taki þó ekki til veiðiréttar fyrir landi þéttbýlis því þar er íbúum þess þéttbýlis heimiluð veiði í netlögum þess ef viðkomandi veiðifélag eða sveitarstjórn leyfir. Auðséð er því að flm. er ljóst bann það sem 3. tölul. kveður á um. Að öðrum kosti mundi ekki þurfa að kveða á um heimild sveitarstjórnar til framsals veiðiréttar, hvorki til eigin íbúa né annarra. Þrátt fyrir þetta gera flm. greinilega ráð fyrir framsali veiðiréttar, sjá 6. gr., tölul. 4 í staflið e. Þarna er alger þversögn innan frv. sýnist mér. Um 7. gr., 6. tölul. Grein þessi virðist algerlega óþörf og illskiljanlegt hví hún er sett þarna inn. Hún segir aðeins það að ef eftirlitsmaður hafi húsleitarheimild skuli honum húsleit heimil. Slíkt er nægjanlega tryggt í almennum réttarfarsreglum nú þegar. Í g-lið 6. gr. er þó haldið eftir rétti eftirlitsmanns til að krefja handhafa fisks, sem eftirlitsmann grunar að sé ólöglega veiddur, um greinargerð um hvar fenginn sé. Því getur grein þessi enn komið að nokkru gagni þó veikt hafi verið í frv. Í greinargerðinni, sem ég minntist hér á í upphafi, er ýmsar rangfærslur og hæpnar fullyrðingar að finna. T.d. er fullyrt að á seinni árum hafi verið hafðir í frammi ýmsir tilburðir til að skerða sérstaklega veiðirétt landeigenda í netlögum jarða sinna. Síðan laxveiðilögin gengu í gildi 1933 hafa engar þær takmarkanir verið settar sem fremur taki til sjávarveiði en ferskvatnsveiði. Það er fyrst með framlögn þessa frv. sem örlar á slíku þar sem leiga til stangveiði í sjó er bönnuð. Reglugerð nr. 205 um netaveiði göngusilungs í sjó, sem flm. fordæma harðlega og telja stefnt gegn sjávarveiðibændum, gerir ekki annað en ákveða skýrar en áður að þær reglur sem lengi hafa gilt um netaveiði í fersku vatni taki einnig til netaveiði í sjó. Henni var einnig ætlað að draga úr hættu á að lax veiddist í blóra við silung í net þessi en vissa er fyrir slíku eins og ég hef hér minnst á áður. Einnig fullyrða flm. að margir þeir sem ráðið hafa veiðimálum hafi það sjónarmið að veiðiréttur falli niður ef veiði er ekki stunduð. Engin dæmi eru þó nefnd um þetta. Ég hef fylgst dálítið með veiðimálum og aldrei orðið var við þau sjónarmið sem þarna er fullyrt um. Flm. fara rangt með að vikufriðun varðandi netaveiði í sjó hafi verið sett á árið 1970. Hún hefur verið í fullu gildi síðan 1933 og vel virt varandi netaveiðar í ám landsins. Hæstv. forseti. Ég hef rætt þetta frv. og liði þess og hér er í lokin ein fullyrðing. Hv. flm. sagði að virðisaukaskattur væri ekki greiddur af seldum veiðileyfum sem er rétt. Ég minnist þess þegar þetta var til umræðu í þinginu þá féll þetta undir tekjur af eign svipað og tekjur af húsaleigu, sem ekki er greiddur virðisaukaskattur af. Sama var með veiðileyfin. En þetta voru skýr rök sem nefndir þingsins og þingið var upplýst um á þeim tíma þannig að þá féllu menn frá því. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um þetta mál. Það kemur til umræðu og umfjöllunar í landbn. eins og hv. þm. bað um. Þar munum við frekar ræða þetta og ég vænti þess að málið fái þinglega meðferð og þá afgreiðslu sem því hæfir hér í þinginu.

Flm. (Jón Sæmundur Sigurjónsson) : Virðulegi forseti. Ég þakka hv. 5. þm. Suðurl. fyrir þann áhuga sem hann hefur sýnt þessu máli og þá ágætu yfirferð sem hann hafði um frv. þar sem hann fór í gegnum það lið fyrir lið. Það er alveg greinilegt af málflutningi hv. þm. að við getum ekki verið sammála um það sem hér er á ferðinni. Það kom fram hjá hv. þm. ýmisleg gagnrýni og staðhæfingar sem ég get ekki fellt mig við að svo stöddu og sem mér finnst ganga svo fram að halli allverulega á bændur við sjávarsíðuna sem auðvitað eiga að fá að nota sín hlunnindi sem þeir hafa átt frá alda öðli þó að þrengt hafi verið nokkuð að þeim á síðari áratugum. Núna upp á það allra síðasta held ég að með þó nokkurri sanngirni megi segja að það þarf að koma þessum málum í fastara horf en verið hefur. Það sannar einna helst sá ófriður sem ríkt hefur um þessi mál. Það að vísa þessu frv. á bug er það sama og að lýsa því yfir að ófriður skuli standa áfram. Það verður að ná sáttum í þessu máli og það verður ekki gert nema að fastar reglur verði bundnar niður í lögum sem varða þessi mál. Þess vegna er það ekki rétt hjá hv. 5. þm. Suðurl. þegar hann telur upp þrjá punkta þar sem segir í fyrsta atriðinu að verði þetta frv. að lögum komi það til með að raska því jafnvægi sem ríkt hafi. Ég get ekki séð, a.m.k. ekki þegar ég lít til Miðfjarðar og Vatnsness, að menn ættu ekki að hafa verulegan áhuga á því að því jafnvægi sem þar ríkir verði raskað. Það ríkir nefnilega ekkert jafnvægi. Þar sést bersýnilega að það verður að taka á málum á gagngeran hátt til þess að jafnvægi ríki, til þess að friður geti ríkt með bændum við sjávarsíðu og upp með ám. Það er sagt að netaveiði sé rýmkuð en stangaveiði bönnuð með frv. Það er alveg rétt. Stangaveiði er ekki fyrst bönnuð með þessu frv., stangaveiði var bönnuð með reglum landbrh. sem settar voru 1989. Þetta er auðvitað lítið atriði og það er sérstaklega tekið fram í frv. að bannið sé einungis sett vegna lítilfjörleika. Það mun ábyggilega ekki vera neinum sjávarbónda þyrnir í augum þó svo landbn. tæki þetta mál til sérstakrar athugunar varðandi stangaveiði og leyfði hana aftur, þvert á reglur landbrh. En það bann sem hér er ýjað að er einungis sett fram vegna lítilfjörleika. Þriðji punkturinn sem hv. 5. þm. Suðurl. minntist á var sá að að hans áliti yrði eftirlit slælegra og eftirlitsmönnum gert erfitt fyrir. Þessu er ég ekki alls kostar sammála. Í einum fjórum greinum frv. er sérstaklega tekið fram um hvernig eftirliti skuli varið. Það er öllum í hag og sérstaklega bændum við sjávarsíðuna að eftirlit verði sérstaklega strangt, að því verði framfylgt eftir þeim reglum sem hér er lagt til að verði viðhafðar og eftirlitið verði með þeim hætti að þeir sem á að hafa eftirlit með viðurkenni það eftirlit, að þegar um tvo hagsmunaaðila er að ræða, eins og sjávarbændur og árbændur, að eftirlitið komi ekki einungis frá annarri hliðinni. Ég las upp áðan skipunarbréf frá landbrn. til handa eftirlitsmanni á þessu svæði. Þar kemur greinilega í ljós og ég vitna í það enn og aftur, með leyfi forseta: ,, . . . enda sjái Veiðifélag Miðfirðinga um greiðslu launa og annars kostnaðar er kann að leiða af eftirlitinu.`` Eftirlitsmenn eru sem sagt ráðnir til höfuðs öðrum aðilanum. Ef friður á að ríkja í landinu verða menn að vera sáttir við það eftirlit sem viðhaft er, eftirlit sem verður haft að reglum að sjálfsögðu, en eftirlit sem er hlutlaust í það minnsta. Og þess vegna er það lagt til að löggæslumenn ríkisins skuli hafa eftirlit með þeirri veiði, eftirlitsmenn sem þekkja sitt svæði og sem menn eru sáttir við. Hv. 5. þm. Suðurl. sagði réttilega að sömu reglur hefðu gilt fyrir veiði í sjó og vötnum og frá 1933 hafi veiðibann á laxi gilt og veiðireglur á silungi hertar. Þetta er alveg rétt. Þegar við gerum mismun á veiði í sjó og í vötnum er það auðvitað af því að aðstæður eru mjög mismunandi. Það eru veðurguðirnir sem hafa miklu meiri áhrif á veiði í sjó en í vötnum og þess vegna er lagt er til að friðunartími fari aftur í það horf sem hann var fyrir 1970, að netalagnir verði í sama horfi og þær voru fyrir 1970, að möskvar verði stækkaðir í samræmi við þær aðstæður sem veitt er í og girni gert sterkara þannig að það veiðist stærri silungur, en einmitt ungsilungurinn fái að lifa. Það er hann sem við verðum að vernda þannig að þetta er í ætt við þá fiskverndarstefnu sem annars gildir. Hv. 5. þm. Suðurl. talaði um að skilgreina þyrfti nánar æðarvörp og selalátur. Eftirlitsmenn sem þarna verða á ferðinni þurfa auðvitað að þekkja sitt svæði. Þeir þurfa að vita hvar æðarvörp og selalátur eru þannig að það á ekki að vera til vandræða. Varðandi vegamál. Auðvitað eru vegir ekki alltaf meðfram sjó og auðvitað eru vegir ekki alltaf meðfram ám en eftirlitsmenn koma þó sínu fram þannig að það á ekki að vera til vandræða. Hvað varðar lágflug og annað slíkt þá höfum við slæm dæmi um það að gengið hafi verið að Miðfirðingum með þyrlum og með lágflugi með venjulegum flugvélum langt undir 500 fetum þannig að æðarvarp truflaðist og eyðilagðist það sumar og mikil röskun varð í selalátrum. Bændur við sjávarsíðuna eru alveg sáttir við það að almennar reglur um lágflug verði haldnar og það er áréttað hér. Það er talað um að þversögn sé í þeirri grein frv. sem segir að eigi megi skilja veiðirétt við landareign. Þetta er bara nákvæm tilvitnun í lögin sjálf. Hér er einungis verið að færa lagagreinar til. Það er engu nýju bætt inn í. Og framsal í þeim skilningi að leiga eigi sér stað getur auðvitað farið fram en það skilja allir að þegar sagt er að eigi megi skilja veiðirétt við landareign, að veiðiréttur sé ekki eign einhvers óskylds aðila annars en þess sem á jörðina sjálfur. Hvað varðar þá staðhæfingu hv. þm. að 6. liður 7. gr. sé óþarfur vegna þess að húsleitarheimildin þar sé eins og almenn lög gera ráð fyrir, þá ætti þingmaðurinn að þekkja hvernig þessum málum er háttað í dag. Þar er þessu einmitt snúið við, alveg öfugt við almennu regluna, þ.e. sönnunarskyldunni er komið á þann sem hefur lax eða silung undir höndum og honum gert að sanna hvar hann hafi fengið viðkomandi veiðidýr. Að lokum, virðulegi forseti, ég ætla ekki að lengja þetta um of. Þetta hefur verið ágæt umræða þó að við höfum einungis tveir félagarnir átt hér smávegis orðastað. Þá vil ég að lokum aðeins minnast á virðisaukaskatt af lax - og silungsveiðileyfum. Ég flutti frv. um það á sínum tíma. Mér finnst alveg sjálfsagt mál að þeir sem veiða lax og silung og önnur dýr sér til skemmtunar borgi af því sinn toll til samneyslunnar. Mér finnst það miklu frekar jafnvel að þeir aðilar greiði sinn skatt til samneyslunnar en húsmæður sem þurfa að kaupa bleyjur á ungbörnin sín eða þurfa að kaupa nauðsynjavörur til heimilisins sem auðvitað eru ekki undanþegnar virðisaukaskatti. Sú staðhæfing að hér sé um fasteign að ræða og leigu af fasteignum og virðisaukaskattur af leigu af fasteignum sé alla jafna ekki greiddur, þá vil ég benda á að það er mjög hæpið að skilgreina ár sem fasteignir. Það er svona líkt og fljótandi steypa sem sett er í mót, hún telst til lausafjár og greiddur er af henni virðisaukaskattur. Ég held að öll rök mæli með því að þeir sem kaupa veiðileyfi til að stunda laxveiði og silungsveiði sér til ánægju greiði af henni virðisaukaskatt.

Guðni Ágústsson : Hæstv. forseti. Ég skal ekki lengja þessa umræðu. Ég hef farið yfir frv. lið fyrir lið. Ég tek undir það með flm. að alltaf er það mikilvægt að menn nái sáttum og að deilum ljúki. Það held ég að sé afskaplega mikilvægt hvar sem er. Hins vegar er það stundum spurning hvort menn eigi að breyta lögum, hvort það er lögunum að kenna að deilurnar eru eða hvort það er ákveðin stífni og vilji manna til að fara ekki að lögunum. Nú vék hv. flm. að reglugerð um netaveiði á göngusilungi í sjó frá því í maí 1990. Sú reglugerð var sett að mér skilst til að tryggja sem best að sá búnaður sem notaður er við veiðar sé með þeim hætti að eingöngu sé um silungsveiði að ræða í netlögnum er liggja að sjó. Þess vegna veltir maður því kannski fyrir sér hvort sá þrýstingur sem varð vegna setningar þessarar reglugerðar og endurspeglast kannski í þessu frv. stafi af því að netaveiðimenn hafi ekki unað því að reynt væri að útiloka að lax væri veiddur í blóra við silungsveiðirétt. Auðvitað veltir maður þessu fyrir sér hvort menn séu svona ósáttir við reglugerðina af þeim sökum. Hv. flm. kom hér aðeins inn á virðisaukaskattinn og fór að vitna í húsmæður. Ég held að það sé ákaflega mikilvægt í lögum og reglum samfélagsins að þar ríki ein regla og menn sitji við sama borð. Við munum hvað við gerðum gagnvart húsmóðurinni þegar matarskatturinn var tekinn upp, þegar við framsóknarmenn komum að því máli. Sjálfstfl. og Alþfl. höfðu samið um að það yrði algert skilyrði fyrir myndun ríkisstjórnar að tekinn yrði upp matarskattur. Þá gerðum við kröfu um það að virðisaukaskattur af mikilvægustu matvælum heimilanna yrði endurgreiddur í niðurgreiðsluformi. Það varð niðurstaðan. Ég vil taka þetta hér fram. En menn mega ekki gleyma því með virðisaukaskatt af veiðileyfum að sjálfsagt er flm. að tala um veiðifélögin. Veiðifélög starfa víða af myndarskap og hafa byggt upp arðgefandi starfsemi sem dreifir tekjum til margra. Þau eru rekin fyrir opnum tjöldum og menn greiða að fullu opinber gjöld af þeim tekjum sem þannig aflast. Það liggur líka fyrir. Það er kannski annað að segja um þá sem silungsveiði hafa stundað í sjó. Þeir gera ekki grein fyrir veiði sinni og tekjum af þeim veiðiskap. Um það efni liggja ekki fyrir opinberar upplýsingar. Það er skammt síðan umræðan um virðisaukaskatt á veiðileyfi var í gangi á Alþingi. Niðurstaðan varð sú eins og ég gat um hér áðan að ekki yrði lagður virðisaukaskattur frekar en söluskattur á veiðileyfin. Við megum ekki gleyma því að söluskatturinn var af sömu ástæðum ekki áður á veiðileyfunum. Ég ætla ekki að þreyta hæstv. forseta með frekari ræðuhöldum um þetta mál en við ræðum það frekar í landbn.