Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Á þskj. 310 hef ég leyft mér að flytja till. til þál. þess efnis að ríkisstj. verði falið að láta undirbúa frv. til l. um breyt. á l. um tekjuskatt og eignarskatt með það fyrir augum að koma í veg fyrir að arðvænleg fyrirtæki geti skotið sér undan að greiða tekjuskatt með ýmiss konar bókhaldsaðferðum. Stefnt skal að því að ákvæði um svonefnda flýtifyrningu verði afnumin. Það var upphaf þessarar tillögugerðar að í haust fékk ég í hendur skattskrá fyrir Reykjavík 1974. Ég tók mér dálítinn tíma til að fletta upp í kaflanum um félög og fór að reyna að áætla hver veltan hefði verið hjá ýmsum stórfyrirtækjum borgarinnar á s. l. ári. Ég fletti upp á fimm skipafélögum, Fragtskipi hf., Hafskip hf., Jöklum hf., Víkingi hf. og Eimskipafélagi Íslands hf., en þessi fimm skipafélög höfðu um 2920 millj. kr. veltu á s. l. ári. En þegar athugað var hvað þessi skipafélög greiddu mikinn tekjuskatt til ríkisins kom í ljós að þau borguðu ekki eina einustu krónu, sluppu öll við tekjuskatt. Nú kynnu menn að halda að skipafélög hefðu einhverja sérstöðu hvað rekstur snerti. En ef litið er á verslunarfyrirtæki reynist útkoman vera mjög svipuð. Ef litið er á fyrirtækin Garðar Gíslason hf., H. Benediktsson hf., Íslenska verðlistann hf., Silla og Valda sf., Sláturfélag Suðurlands sf., Velti hf., Verslanasambandið hf. og Þórð Sveinsson & Co. hf., en samanlagt munu þessi fyrirtæki hafa velt um 3225 millj. kr., á árinu 1974, þá kemur það nákvæmlega sama í ljós. Öll þessi fyrirtæki borguðu ekki eina einustu kr. í tekjuskatt. Sama reynist vera um fjögur tryggingafélög, sem hafa tæplega 1000 millj. kr. veltu, eða hótelin sem kenna sig við Esju, Borg og Sögu og hafa samanlagða veltu um 350 millj. kr. Ekkert af þessum fyrirtækjum greiðir neinn tekjuskatt. Ég hafði satt að segja heyrt þessa getið á liðnum árum að mörg fyrirtæki slyppu vel frá tekjuskattsálagningu en ég verð að játa að þegar ég fór að athuga þetta mál gaumgæfilega kom niðurstaðan mér mjög á óvart. Ég get upplýst það hér, sem áður hefur komið fram, að skv. þessari lauslegu athugun, sem ég gerði, kom í ljós að félög, sem engan tekjuskatt greiða í Reykjavík á liðnu ári, voru um 240 talsins og þá eru að sjálfsögðu ekki talin með fyrirtæki sem eru rekin í nafni einstaklinga og ekki smáfélög með minna en 1 millj. kr. ársveltu. Mér taldist til lauslega áætlað að ársvelta þessara fyrirtækja væri ekki undir 10 000 millj. kr. Hver er nú skýringin á þessum staðreyndum? Hvernig stóð á á skattárinu 1973? Var það virkilega svona erfitt ár fyrir atvinnureksturinn í landinu að hann hefði ekki efni á að borga neinn tekjuskatt? Nei, staðreyndin er að sjálfsögðu sú, eins og mörgum mun kunnugt, að á þessu ári var mikið góðæri ríkjandi í landinu. Aðeins einn atvinnuvegur í landinu stóð raunverulega illa á því ári og það var útflutningsiðnaðurinn. Aðrar atvinnugreinar stóðu vel. Ég vil leyfa mér að fletta hér upp í grg. hagrannsóknadeildar Framkvæmdastofnunarinnar um þjóðarbúskapinn á árinu 1973. Þar segir á bls. 22, með leyfi forseta: „Lauslegar áætlanir fyrir árið 1973, sem byggðar eru á athugun á heildarverslunarveltu skv. söluskattsframtölum, virðast benda til þess að umsvif í heildverslun gætu aukist um 7–8% að magni og smásala gæti aukist um 6–7% að magni á þessu ári. Einnig virðist vera um magnaukningu að ræða í olíu-, byggingarvöru- og bílaverslun. Niðurstöður athugana sýna að í heildverslun hafi hreinn hagnaður félaga og eigendatekjur í einstaklingsfyrirtækjum sem hlutfall af vergum sölutekjum og tekjuvirði orðið um 3.7% á árinu 1971 og um 3.3% á árinu 1972. Niðurstöður athugana á afkomu smásöluverslunarinnar sýna svipaðar breytingar. Lauslegur framreikningur rekstraryfirlita heildverslunar og smásöluverslunar fyrir árið 1973 bendir til þess að afkoma verslunar í heild á þessu ári verði svipuð og á árinu 1972.“ Staðreyndin er sem sagt sú, t. d. hvað verslunina snertir, að hún kom mjög vel út á þessu ári og svo var um margar aðrar atvinnugreinar í landinu. Ég nefni hér aðeins það sem nefnt var í þessari skýrslu um sjávarútveginn, en á bls. 75 í þessari skýrslu var komist svo að orði: „Á hvaða kvarða sem mælt er virðist hagur sjávarútvegs á árinu 1973 með því besta sem gerst hefur.“ Að sjálfsögðu segir það sig sjálft að góður hagur sjávarútvegsins á árinu 1973 hefur haft víðtæk áhrif í öðrum atvinnugreinum vegna þess að sjávarútvegurinn er undirstaðan, og sé velgengni í þeim atvinnuvegi, þá er venjulega allgóð velta í flestum öðrum atvinnuvegum eins og ég sagði áðan, að undanskildum útflutningsiðnaðinum sem hefur að sjálfsögðu nokkra sérstöðu. Nei, ég held að á því geti ekki verið neinn vafi að flest þessara 240 fyrirtækja, sem ég nefndi áðan, hafa haft dágóðan hagnað á árinn 1974. Við getum að sjálfsögðu verið viss um það að þegar svo mörg stærri fyrirtæki í Reykjavík eru tekjuskattslaus, - ég get látið þess getið að yfir 100 þessara fyrirtækja mæla veltu sína í tugum millj. - þá eru að sjálfsögðu hundruð fyrirtækja um land allt með tekjuskattsgreiðslur sem eru ekki í neinu samræmi við hagnað þeirra. Ef við veltum fyrir okkur hvaða aðferðir kunni að vera fyrir hendi til að komast undan því að greiða tekjuskatt þarf ekki að segja neinum það að ólöglegar aðferðir eru býsna margar til. Hér verður þó alls ekki fjallað um ólöglegu aðferðirnar, heldur einungis um þær löglegu. Áður en vikið er að aðalaðferðunum er rétt að gera grein fyrir örfáum aðferðum sem hafa kannske nokkra sérstöðu. Það má nefna sem dæmi að mörg fyrirtæki hafa í hendi sér að meta vörubirgðir á lágu verði og með þessu geta þau velt á undan sér mjög miklum tekjum, en það er að sjálfsögðu mjög hagkvæmt gagnvart skattayfirvöldum á slíkum verðbólgutímum eins og við lifum nú. Skyld aðferð, sem tryggingafélög nota meira eða minna eftirlitslaust, er heimild þeirra skv. 17. gr. skattalaganna til þess að leggja til hliðar vegna ógreiddra tjóna eða bótagreiðslna. Þannig er vitað að tryggingafélög geta skotið undan miklum tekjum sem oft eru ekki skattlagðar fyrr en löngu síðar. Þær eru að sjálfsögðu skattlagðar fyrr eða síðar, en verði um langan tíma að ræða sem liður frá því að tekjurnar verða til og þar til skatturinn er á lagður, þá er um mikinn hagnað að ræða vegna þess að krónurnar verða verðminni. En við skulum sleppa þessum sérstöku aðferðum sem í raun og veru eiga aðeins við í afmörkuðum tilvikum þótt að vísu eigi þær vafalaust við býsna mörg fyrirtæki og þá sérstaklega sú aðferð að meta vörubirgðir lágt. Aðalaðferðirnar til þess að sleppa undan að greiða tekjuskatt byggjast á heimildum skattalaganna sjálfra og þar ber einkum að nefna fjórar leiðir. Í fyrsta lagi má nefna heimild í 17. gr. skattal. sem fyrirtæki hafa til að leggja í varasjóð 1/4 af hreinum tekjum félaganna áður en tekjuskattur frá árinu áður hefur verið frádreginn. Þessi fjórðungur tekna er sem sagt skattfrjáls með öllu. Í svari hæstv. fjmrh. við fsp. hv. þm. Geirs Gunnarssonar nú fyrir nokkrum dögum kom fram að árið 1974 hefðu félög, - þá er sem sagt átt við bæði hlutafélög og aðrar félagseiningar sem með rekstur hafa að gera, - þessi fyrirtæki höfðu dregið frá hreinum tekjum sínum, áður en skattur var á lagður, 511 millj. kr. á þessu eina ári. Nú er skattgjaldsstofn félaga 53% og má því ætla að ríkissjóður hafi með þessu heimildarákvæði einu látið af hendi 271 millj. kr. til félaga á þessu eina ári eða 781 millj. kr. á fjórum árum, á árabilinu 1971–1974. Í öðru lagi ber að nefna almennar fyrningarreglur. Hámark fyrningar er 15% á ýmsum tegundum lausafjár, þ. á m. vinnuvélum og flutningatækjum, svo sem skipum og vöruflutningabifreiðum, 12.5% á öðru lausafé, en á fasteignum frá 2 og upp í 8% eftir gerð byggingarefnis fasteignanna og tegundum þeirra. Þannig eru lægstar fyrningar á steinsteyptum verslunar- og skrifstofuhúsum, hæstar á verksmiðjum og verkstæðum eða vörugeymslum sem byggðar eru úr lítt varanlegu efni eins og tré eða málmum. Ef við á annað borð viðurkennum þá hugsun sem liggur að baki almennum afskriftareglum, að eigendur eigi að geta lagt til hliðar á hverju ári nokkra upphæð sem ekki sé skattlögð og þannig safnist í sjóð jafnvirði eignarinnar á sama tíma og hún gengur úr sér eða verður ónýt, þá verð ég að játa að mér sýnist að þessar almennu fyrningarreglur séu í grófum dráttum ekki óhæfilegar, þ. e. a. s. 12–15% fyrir eignir, sem ekki hafa áætlaðan endingartíma nema kannske 6–8 ár, en miklu lægri fyrir varanlegri eignir. En þó virðist mér augljóst að hægnastar séu þessar almennu fyrningarreglur varðandi skip, sem má fyrna allt að 90% á fimm árum, að vísu ekki nema 60% skv. almennu reglunni. Skip endast, eins og kunnugt er, að öllu jöfnu í 15–20 ár og eru lengi í háu verði, eru yfirleitt í miklu hærra verði þegar þau eru seld eftir fjögur ár heldur en þegar þau voru keypt og kemur þar að sjálfsögðu fyrst og fremst til verðbólguhækkun. Atvinnurekendur hafa löngum kvartað yfir því. Mér hafa borist tilmæli frá forseta um að gera hlé á ræðu minni vegna þess að Sjálfstfl. óski eftir að halda þingflokksfund. Ég verð að vísu að játa að mér finnast þessi tilmæli nokkuð einkennileg því að þessi tími, sem nú er, er ekki venjulegur þingflokksfundartími og hefði mér fundist að ósekju að sá fundur hefði kannske mátt vera svolítið síðar á þessum degi. En ég hlýt samt að verða við tilmælum forseta og mun því halda áfram ræðu minni þegar færi gefst síðar. - Fundarhlé. Herra forseti. Þegar ég var beðinn að gera hlé á ræðu minni fyrr í dag hafði ég aðeins náð því að gera grein fyrir nokkrum atriðum þessa máls. Ég hafði bent á að fjöldamörg fyrirtæki sluppu við að greiða tekjuskatt á árinu 1974 og var að gera grein fyrir því hvaða ástæður mundu hafa legið til þess að fyrirtækin sluppu svo vel frá skattgreiðslum. Ég nefndi það að ýmsar sérstakar aðferðir væru notaðar til þess að komast hjá að greiða tekjuskatt, en þar nefndi ég sem dæmi að vörubirgðir væru metnar í lágu virði og tekjum, sem í þeim fælust, væri síðan velt áfram, en með því fengist allverulegur verðbólguhagnaður. Einnig nefndi ég þær aðferðir, sem tryggingafélögin nota, en þau hafa heimild til að leggja til hliðar vegna ógreiddra tjóna- eða bótagreiðslna og geta þannig skotið undan miklum tekjum, sem ekki eru skattlagðar fyrr en löngu eftir að þær verða til. Síðan sneri ég mér að 4 meginaðferðum sem notaðar eru til að sleppa undan greiðslu tekjuskatts og nefndi þar fyrst heimildina, sem er í 17. gr. skattal. um heimild til félaga til að leggja í varasjóð 1/4 af beinum tekjum félaga, og benti á að samkv. svari hæstv. fjmrh. við fsp. hv. þm. Geirs Gunnarssonar hefðu félög á árinu 1974 getað dregið frá beinum tekjum sínum alls 511 millj. kr. En með þessum hætti hefði ríkissjóður látið af hendi 271 millj. kr. til félaga á þessu eina ári. Í öðru lagi nefndi ég hinar almennu fyrningarreglur og rakti hverjar þær eru, en þær eru á lausafé 12.5–15% og á fasteignum frá 2–8%. Ég var síðan kominn að því atriði að atvinnurekendur hafa löngum kvartað yfir því að vegna verðbólgunnar væri endurnýjunarverðmæti eignanna langtum hærra þegar framleiðslutækið væri endurnýjað en numið hefði upphaflegu kaupverði og fyrningarverði á notkunartímanum og þar af leiddi að þeir bæru skarðan hlut frá borði. Ég vil hins vegar leyfa mér að halda því fram að þessi umkvörtun atvinnurekenda sé ekki að öllu leyti rökrétt. Flest atvinnufyrirtæki eru keypt fyrir lánsfé, a. m. k. að hálfu leyti og oft að 70–90%. Það er að sjálfsögðu ekki rökrétt að fyrirtæki fái aðstoð úr ríkissjóði til þess að fyrna þann hluta af eignum sínum, sem eru keyptar fyrir lánsfé, enda má að sjálfsögðu ætla að þegar atvinnurekandi kaupir næst atvinnutæki fái hann hlutfallslega ekki minna lánsfé en hann fékk í hið fyrra sinn og hann þurfi því raunverulega aðeins að fyrna eignarhluta sinn í atvinnutækinu, eða þannig fyndist manni að löggjafinn ætti að líta á málið. En svo er ekki. Í þessu efni eru lögin ákaflega hagstæð atvinnurekendum og því að sjálfsögðu ljóst, að þeir hafa ekki yfir neinu að kvarta í þessum efnum. Er ég þá kominn að þriðju stóru skattaívilnunarreglunni í skattal., en það er reglan í 15. gr. skattal., 6. mgr., um svonefndan verðhækkunarstuðul sem svari til hinna almennu verðbreytinga er átt hafa sér stað á skattárinu. Í 15. gr., 6. mgr., segir: „Verði almennar verðbreytingar til hækkunar á eignum þeim, sem taldar eru í 1. og 2. tölul. a-liðar 1. mgr. hér að framan,“ - en það eru sem sagt eignirnar sem fyrnanlegar eru, - „er skattþegni heimilt að fyrna slíkar eignir sérstakri óbeinni fyrningu sem reiknuð skal af krónutölu þeirra fyrninga sem hann notar á árinu með heimild í 1.–3. tölul. C-liðar þessarar gr. Skulu þær ákveðnar eftir verðhækkunarstuðli sem svarar til hinna almennu verðbreytinga sem átt hafa sér stað á skattárinu. Við ákvörðun verðhækkunarstuðuls fyrir húseignir skal hafa til hliðsjónar breytingar á vísitölu byggingarkostnaðar. Verðhækkunarstuðul fyrir fyrnanlegar eignir í atvinnurekstri skal einkum miða við verðbreytingar á þeim eignum sem fluttar eru til landsins.“ Samkv. þessu ákvæði hefur hæstv. fjmrh. ákveðið með auglýsingu nr. 381 1974 að verðhækkunarstuðull fasteigna á árinu 1974 skuli teljast hvorki meira né minna en 60% af fasteignum og af lausafé 70%. Eru þetta víst langsamlega hæstu tölur sem notaðar hafa verið við ákvörðun þessa verðhækkunarstuðuls því að hann mun hafa verið á árinu 1973 aðeins um 10%. En þetta táknar sem sagt að fyrning á lausafé, sem ég hef hér gert grein fyrir að er samkv. dögum að hámarki 15% á ári, hækkar um 70% til viðbótar og fyrning af vinnuvélum, flutningatækjum og skipum er því í reynd á árinu 1974 25.5% og af öðru lausafé rúm 21%. Ég vek á því athygli, að þessi stórfelldu hlunnindi, sem fela í sér afsal ríkissjóðs á hundruðum millj. kr. á ári, koma atvinnurekstrinum til góða til viðbótar varasjóðsheimildinni, almennu fyrningunni og flýtifyrningunni sem ég hef enn ekki vikið að. En það er fjórða verulega skattaívilnunarreglan í þágu atvinnurekstrarins og hún er í skattalögum í D-lið 15. gr. og kveður svo á um að til viðbótar fyrrnefndum fyrningarreglum sé heimilt að fyrna eignir um 30% af heildarfyrningarverði þeirra á 5 árum um 6% á ári. Eins og ég sagði áðan er þetta hin svokallaða flýtifyrning og hún kom inn í löggjöfina árið 1971. Þetta var eitt af seinustu verkum Viðreisnarstjórnarinnar sálugu. Hún var þá ótakmörkuð og gat orðið 30% á einu ári, en sú lagfæring fékkst fram í tíð vinstri stjórnarinnar að flýtifyrningin var bundin að hámarki við 6% á hverju ári. Eins og ég hef þegar tekið fram bætist þessi fyrningarheimild við þær afskriftaheimildir, sem áður eru nefndar, og eins og sjá má af þeim tölum, sem ég hef dregið hér fram, geta fyrningar ýmissa eigna, þ. á m. vinnuvéla, bifreiða, krana, skipa, bæði fiskiskipa og flutningaskipa, numið tæplega 32% á einu einasta ári þegar allar þessar heimildir koma saman. Nú er það svo að eignir má fyrna allt að 90% samtals, þegar allt er talið ár eftir ár. Samkv. þessum heimildum er því hugsanlegt að eign sé fyrnd að fullu samkv. heimildum laga á aðeins þremur árum. Það mundi að sjálfsögðu heyra til undantekninga að eign væri að fullu fyrnd á þremur árum. Til þess þyrfti verðbólguþróunin að vera býsna ör. Hitt er sjálfsagt mjög algengt og næstum að segja regla, að eignir séu fyrndar á nokkru lengri tíma, enda ekki víst að þörf sé á því að nýta fyrningarheimildir til fulls á hverju ári til þess að fyrirtæki geti losnað við skatta. Það mun því vera mjög algengt að lausafé sé að fullu fyrnt á 4–6 árum. Nú kynni einhver að segja sem svo að þegar 4–6 ár eru liðin, þá sé atvinnurekandinn í raun og veru búinn að eyða öllum þessum fyrningarheimildum, fá út á þær tekjuskattslækkanir miklar og nú sé hann í raun og veru búinn að eyða öllum forðanum og verði að sæta því að fá engar afskriftir á eignir sínar á árunum sem þar fylgja í kjölfarið. Hann þurfi því að borga mikla skatta og standi sem sagt algerlega berskjaldaður gagnvart tekjuskattsálagningunni svo fremi að hann hafi ekki verið að bæta raunverulega við sig nýjum eignum. En þeir, sem þetta halda, hafa ekki áttað sig á heildarsamhengi þessa máls. Ef eignin er þess eðlis að auðvelt er að selja hana, þá á atvinnurekandinn enn einn leik á borði. Hann sem sagt selur eignina og kaupir sér aðra eign jafnverðmæta eða dýrari. Hvort sem þessi eign, sem hann kaupir í staðinn, er notuð eða ný, þá heimilast honum að byrja afskriftirnar á nýjan leik af fullum krafti eins og ekkert hafi gerst. Ég hef nýlega gert þá fsp. hjá skattayfirvöldum hvort það sé hugsanlegt að tveir útgerðarmenn, sem báðir hafa eignast fiskiskip fyrir t. d. 150 millj. kr. hvor um sig og báðir hafa afskrifað skip sín á 4–5 árum að 90% og hafa þannig sloppið hugsanlega við að greiða tekjuskatt sem nemur 135 millj. kr. hagnaði hvor um sig, geti raunverulega séð sér leik á borði að hafa skipti á skipum í þeim tilgangi að geta byrjað að afskrifa hvor um sig á nýjan leik. Ég fékk þau svör að þetta væri vel hugsanlegt og í sjálfu sér ekkert því til fyrirstöðu, sbr. E-lið 7. gr. skattal. um skattskyldan ágóða af sölu fyrnanlegs lausafjár sem bindur skattskylduna við 4 ár. Sá, sem þetta ætlar að gera, verður að bíða í 4 ár með að selja skipið og skipta á því við einhvern annan. En eftir 4 ár er hann kannske búinn að fyrna fyrra skipið um 90% og þá getur hann skipt og byrjað svo af fullum krafti á nýju skipi, sem væntanlega er allmiklu dýrara en það fyrra. Eins og ég hef hér nefnt þarf seljandi skipsins ekkert að greiða í skatt af söluhagnaði eftir fjögurra ára eignarhald. En það skal að vísu tekið fram, til þess að öllu sé til skila haldið, að lögum samkv. á hann að greiða skatt af flýtifyrningunni sem er 30% af þessum 90% sem ég nefndi áðan. Hann á að skila til baka þeim skattaívilnunum, sem liggja í því að hann hefur notað flýtifyrninguna til að sleppa við skattgreiðslu. En af því að það má heita öruggt mál eð útgerðarmaðurinn er ekki sérlega hrifinn af því að þurfa að standa skil á þessu fjármagni, þá hefur verið séð fyrir enn einni smugu í skattal. til að koma í veg fyrir að hann þurfi nokkurn tíma að standa skil á skatti af þessum 30%. Ef hann sem sagt kaupir annað skip, sem væntanlega er í verðbólguþjóðfélagi miklu, miklu dýrara en skipið sem hann var að fyrna, þá heimilast honum að láta þær afskriftir, sem hann átti að greiða skattinn af, ganga upp í nýjar fyrningar sem geta numið, eins og hér hefur verið sagt, allt að 31.5% á árinu 1975, þannig að það má heita harla ólíklegt að hann borgi nokkurn tíma nokkurn skatt, ekki heldur af flýtifyrningunni. Þessi furðulegu fyrningarákvæði verða að sjálfsögðu enn fáránlegri í ljósi þess að lánafyrirgreiðsla til skipakaupa er 85–90% og lánin eru veitt til allt að 18 ára. Eftir 4 ár, þegar skip er að fullu fyrnt, hefur eigandinn sjálfur aðeins greitt 30–34% af andvirði skipsins, en þá selur hann mjög oft skipið og afgangurinn af verði skipsins er raunverulega í eigu opinberra sjóða, en hann hefur sjálfur fengið að njóta þess hagnaðar sem fólginn er í afskriftum af þeim hluta skipsverðsins einnig. Við þennan þátt málsins er alkunn staðreynd í þjóðfélagi okkar að skip eru seld eftir 4–5 ár, og má heita frekar regla að svo sé, og þarf því enginn að vera neitt undrandi á því af hverju það stafar. Ef við gerum tilraun til þess að meta þann heildarhagnað, sem fyrirtæki hafa árlega af fyrningarreglum, þá verðum við að líta á opinberar tölur um brúttóhagnað fyrirtækja áður en greiddur er skattur og áður en afskriftir eru reiknaðar. Samkv. upplýsingum hagrannsóknadeildar þeirrar stofnunar, sem nú mun heita Þjóðhagsstofnun, var brúttóhagnaður allra fyrirtækja í landinu á árinu 1973 um 5100 millj. kr. Þar af var hagnaður í iðnaði, að undanskildum sements-, áburðar- og áliðnaði, 1506 millj. í fiskiðnaði 2117, í smásöluverslun 567, í heildsöluverslun 571 og í sjávarútvegi eða útgerð 361. Samtals gera þetta 5 122 millj. kr. Ef skattar væru greiddir af hagnaðinum, eins og hann kemur fyrir þá hefðu tekjuskattar átt að vera á árinu 1974 2 700 millj. kr. En samkv. upplýsingum sömu stofnunar er talið að tekjuskattar félaga hafi numið rúmum 700 millj. kr. á árinu 1974, sem sagt munurinn er hvorki meira né minna en 2 000 millj. kr. Að sjálfsögðu er munurinn fólginn í þeim fyrningar- og ívilnunarreglum, sem ég hef hér rakið, og mönnum til fróðleiks er rétt að skýra hér frá því hvernig hlutföllin eru í grófum dráttum. Eins og ég hef áður tekið fram námu varasjóðsheimildirnar á árinu 1973 511 millj. kr., en afskriftir 2 550 millj. Þó að manni finnist að vísu að skatturinn ætti að gefa eilítið meira, því að mismunurinn á brúttóhagnaði, afskriftum og varasjóðsheimildum er rúmlega 2004 millj., skatturinn ætti þá að vera liðlega 1000 millj., þá virðist vera að samkv. áætlunum um innheimtan skatt nemi hann ekki nema liðlega 700 millj. kr. og kann ég ekki að gera grein fyrir því í hverju þessi munur kann að vera fólginn. En mér dettur í hug í fljótu bragði að hann liggi í því að skatturinn er að sjálfsögðu ekki lagður á skatta fyrra árs og má vera að þeir séu í þessari tölu. En það er eitthvað sem veldur þessum 300 millj. kr. mun. Upp úr stendur að ef lagður væri 53% tekjuskattur á brúttóhagnað fyrirtækja í landinu, þá ætti sá skattur að nema 2 700 millj. fyrir skattárið 1973, en hann nam aðeins rúmum 700 millj. kr. Ég held að menn þurfi ekkert að efast um það að fyrirtæki á íslandi bera óeðlilega lítinn hluta af skattabyrðinni. Ég vil í því sambandi aðeins benda á það að ef teknir eru þrír stærstu gjaldpóstarnir, sem lagðir eru á hinn almenna skattgreiðanda í landinu, þá eru það að sjálfsögðu tekjuskatturinn með tæpa 6 milljarða á árinu 1975, tollar með rúma 12 milljarða og söluskattur með tæpa 18 milljarða eða samtals 36 milljarðar kr. En tekjuskattur á félög í landinu nemur aðeins 1 milljarði á árinu 1975 samkv. áætlun fjárl. og sjá allir að munurinn er þarna orðinn gífurlegur, enda mun staðreyndin vera sú að hlutfall gjalda atvinnurekstrarins af heildartekjum ríkissjóðs hefur farið mjög minnkandi á síðari árum. Eins og ég sagði er tekjuskattur félaga á árinu 1975 áætlaður 1 milljarður í fjárl., en ég vil leyfa mér að fullyrða að ef engar ráðstafanir verða nú gerðar til að breyta þeim fyrningarreglum og afskriftarheimildum, sem fyrir eru í lögum þá muni heimtur ríkisins af tekjuskatti félaga verða langtum minni en áætlað er í fjárl. Að vísu er það svo að kannske verður enginn til frásagnar um það hvað tekjuskattur félaga raunverulega er á árinu 1975 frekar en endranær, því að svo einkennilega vill til að í ríkisreikningi er þessi tala ekki sundurliðuð, þ. e. a. s, tekjuskatturinn almennt, og því ekki hægt að átta sig á því hvað er tekjuskattur félaga og hvað er tekjuskattur einstaklinga. Ég hef því ekki getað fengið um það upplýsingar hver var raunveruleg tekjuskattsgreiðsla félaga á árinu 1974, heldur hef orðið að styðjast eingöngu við áætlunartölur. Ég lít svo á að brýn þörf sé á því að fram fari sérstök rannsókn á bókhaldi, birgðasöfnun og eignaaukningu fyrirtækja á Íslandi í dag. Þess vegna er það annar þátturinn í þeirri till. til þál., sem ég hef leyft mér að flytja, að fram fari sérstök rannsókn á bókhaldi, birgðasöfnun og eignaaukningu þeirra hundraða fyrirtækja sem höfðu meira en 5 millj. kr. í ársveltu á árinu 1973, eins og segir í till., en fengu þó engan tekjuskatt samkv. skattskrá ársins 1974. Ég er sannfærður um að margt muni koma í ljós við þessa rannsókn, sem mönnum var ekki áður ljóst, og ég lit svo á að nauðsynlegt sé að gera slíka rannsókn til þess að átta sig á því hvernig fyrningarreglum verður hagað í framtíðinni. En eins og ég hef áður tekið fram, þá er það skýrt tekið fram í till. að flýtifyrningin verði þegar í stað afnumin og er þá rannsóknin fyrst og fremst auðvitað við það miðuð að fyrningarreglurnar verði að öðru leyti teknar til athugunar og þeim skipað á nýjan veg þegar þeirri rannsókn er lokið. Ég er sannfærður um að rannsókn af þessu tagi mundi leiða margt athyglisvert í ljós, fleira en það hvernig fyrirtæki hafa hagnast á afskriftareglum. Eitt af því, sem vinnst við slíka rannsókn, er það að fá mætti hugmynd um þann mikla verðbólgugróða sem íslensk fyrirtæki taka til sín í skjóli verðbólgunnar. Óþarfi ætti að vera að gera hér grein fyrir því hvers eðlis sá gróði er sem kenna má við verðbólgu. Verðbólgugróði verður til þegar eign, sem keypt er með lánafyrirgreiðslum, hækkar hlutfallslega miklu örar í verði en áhvílandi lán, þegar höfð er hliðsjón af vaxtagreiðslum og hugsanlegu vísitöluálagi eða gengishækkun lána. Verðbólgugróðinn er sem sagt ævinlega tengdur lánum eða skuldum í beinu eða óbeinu formi. Alltaf öðru hverju verð ég var við það að til eru þeir sem ekki skilja í hverju verðbólgugróði er fólginn. Þeir ímynda sér að þegar rætt er um verðbólgugróða sé einfaldlega átt við almennar verðhækkanir á eignum af völdum verðbólgunnar. Þannig var t. d. langur pistill í Morgunblaðinu fyrir nokkrum dögum sem einmitt fjallaði um þessa till., en hinn ágæti höfundur greinarinnar virtist hreinlega ekki skilja hvað átt væri við með hugtakinu verðbólgugróði, virtist sem sagt ímynda sér að menn ættu bara við það að eignir hækka af völdum verðbólgu. En það segir sig sjálft að sá, sem á skuldlausa eign, hagnast ekkert á því einu að eign hækki í verði, ef verðhækkunin er fólgin í því einu að peningarnir hafa rýrnað í gildi. Því aðeins að skuldir hvíli á eigninni er að sjálfsögðu um verðbólgugróða að ræða. Samkv. lauslegri áætlun, sem ég hef reynt að gera um lán, óverðtryggð og án gengistryggingar, úr bönkum og lánasjóðum, virðist mér að þau hafi numið milli 20 og 22 milljörðum kr. á árinu 1974, milli 20 og 22 þús. millj. kr. á árinu 1974. Því miður hef ég ekki nákvæmar upplýsingar um heildarupphæð útistandandi lána úr bönkum eða öðrum innlánsstofnunum eða úr fjárfestingarlánasjóðum eða lífeyrissjóðum. En af fyrirliggjandi opinberum upplýsingum virðist mega ætla að upphæðin sé einhvers staðar milli 80 og 90 þús. millj. kr. Á árinu 1974 hækkaði verðlag á fasteignum og lausafé um 50–70%. Það ætti því ekki neinn að þurfa að fara í grafgötur um það að verðbólgugróði á þessu eina ári, á árinu 1974, hefur verið gífurlegur. Í þessu sambandi er ekki úr vegi að rifja upp orð sem Bjarni heitinn Benediktsson, fyrrv. forsrh., lét falla á Alþ. í umr. um verðstöðvunarfrv. sem þá var á ferðinni, en þessar umr. fóru fram 12. des. 1966. Hann sagði, með leyfi forseta: „Það væri auðvitað alveg fásinna ef ég ætlaði að segja að aldrei kæmi til mála að fella gengi á Íslandi. Hitt segi ég, og við það skal ég standa, að ég skal aldrei verða með gengislækkun framar nema því aðeins að ráðstafanir verði gerðar til þess að þeir, sem ætla sér að knýja fram gengislækkun til þess að græða á henni sjálfir, fái að borga sinn brúsa fyllilega.“ Bjarni heitinn Benediktsson var sem sagt ekki í neinum vafa um að til væri nokkuð sem héti verðbólgugróði og þeir væru margir sem högnuðust með óeðlilegum hætti á verðbólgunni. En ég vil aðeins bæta því við, að ef nokkurn tíma hefur í Íslandssögunni verið tímabært að lagður sé verðbólguskattur á þá, sem hafa grætt á verðbólgunni, þannig að þeir fái að borga brúsann, eins og Bjarni heitinn Benediktsson komst svo ágætlega að orði, þá er það nú. Af þessari ástæðu er lagt til í þessari till., sem ég hef hér lagt fram, að á grundvelli þeirrar rannsóknar, sem fram fari, verði undirbúin löggjöf um almennan skatt á verðbólgugróða fyrirtækja. Ég vil að lokum segja það eitt, að með afnámi flýtifyrningar, með endurskoðun fyrningarreglnanna og sérstaklega með afnámi verðhækkunarstuðulsins, sem ég hef hér gert að umræðuefni, og þar að auki með því að skattleggja nokkurn hluta af þeim mikla verðbólgugróða, sem nú myndast á ári hverju, oftast með tilstyrk ríkisbanka og opinberra fjárfestingarlánasjóða, mætti alveg vafalaust draga verulega úr skattaálögum á alþýðu manna. Vil ég í því sambandi segja, að ég tel að sérstaklega komi til álita að fella niður söluskatt á ýmsum nauðsynjavörum og draga þannig úr verðbólgu, eins og við Alþb.-menn höfum gert till. um hér á hv. Alþ. Herra forseti. Að lokinni þessari umr. legg ég til, að þessari till. verði vísað til hv. fjvn.



Herra forseti. Hér er hreyft allumfangsmiklu máli sem ég mun ekki gera tilraun til að gera full skil. en mun þó aðeins vilja koma inn á. Það má segja að saga skattamála á Íslandi sé að mestu leyti hálfgerð sorgarsaga. Breytingar á skattalögum hafa aðallega orðið á þann veg á undanförnum árum að þær hafa gerst með stuttum fyrirvara, í flestum tilfellum stuttu áður en álagning á að fara fram, og það í mörgum tilfellum vegna þess að beinir samningar við aðila vinnumarkaðarins hafa komið þar til. Það er í sjálfu sér ekki von til þess, þegar þannig er staðið að málum, að vel takist til. 1970 kom fram hér á Alþ. frv. til l. um breyt. á l. um tekjuskatt og eignarskatt, sem náði aldrei fram að ganga, og við ríkisstjórnarskiptin á árinu 1971 urðu allmiklar breytingar þar á, en þó í reynd mjög litlar. Þar komu inn í lögin ýmis ákvæði sem menn hefðu mátt huga betur að, og ég undrast það mjög hvernig á því stóð að það frv. fór svo gagnrýnislaust í gegnum Alþ. sem raun ber vitni. Hv. flm. þessarar till. hefur komið inn á ýmsa hluti sem hann hefur nefnt aðferðir til þess að skjóta tekjum undan skatti. Ég er honum alveg sammála um að það eru ýmsar reglur í skattalögum sem eru algerlega fráleitar. En ég tel að hann komi ekki að kjarna málsins. Kjarni málsins er ekki sá að afnema fyrningar, og ég undrast dálítið þann skilning, sem mér hefur fundist koma hér fram í umr. á Alþ., að fyrningar séu algerlega óþarfar. Skilgreining á fyrningum er ekkert annað en það að þar er um kostnað að ræða. Þar er um það að ræða að dreifa fjárfestingarkostnaði yfir ákveðinn tíma. Sá fjárfestingarkostnaður leggst á mörg ár og kemur fram í úreldingu og sliti á viðkom!andi eign, þannig að þetta mál verður ekki leyst með því að afnema fyrningar. Hins vegar má í mörgum tilfellum draga úr þeim fyrningum sem nú eru leyfðar. Kjarni málsins er meðferð á söluhagnaði. Samkv. núgildandi skattal. er heimilt að fyrna eignir. Lausafé verður skattfrjálst að 4 árum liðnum, en fastafjármunir, húseignir, verða skattfrjálsar að 6 árum liðnum án tillits til söluverðs. Það er afskaplega erfitt að koma því við að láta menn greiða skatt af þeim hagnaði sem þá myndast nema menn kaupi þá ekkert í staðinn. Við getum hugsað okkur að þeir aðilar, sem hafa nú keypt togara til landsins, fyrni sín skip, sem hafa jafnvel kostað 200 millj., niður í 20 millj. og hagnist á þeim, sem sagt söluhagnaður verði - við skulum segja 100 millj. kr. Ef þessir sömu menn kaupa annað skip í staðinn, þá er ekki um það að ræða að hægt sé að ná af þeim skatti af 100 millj., eða um 40–50 millj. kr. Hins vegar á þessi söluhagnaður að skerða þann fyrningarstofn, sem myndast á kaupum nýja tækisins. Ég er þeirrar skoðunar að það megi ýmislegt laga í sambandi við fyrningarnar. En aðalmálið er að breyta meðferð söluhagnaðar. Ef menn fjárfesta áfram í atvinnutækjum og atvinnulífi þjóðarinnar þá hafa þeir ekki aflögu til þess að greiða þar af skatt. Hins vegar ef þessir menn hætta að fjárfesta í atvinnulífi þjóðarinnar, þá eru þeir ekkert of góðir til þess að greiða af því skatt. En það er í sjálfu sér einfalt að segja sem svo að það verði að greiða af þessu skatt, en í flestum tilfellum er það það sama og segja að það verði ekki keypt nýtt atvinnutæki í staðinn nema þá að komi til veruleg lánafyrirgreiðsla á móti. Þetta er meginkjarni málsins, að breyta meðferð söluhagnaðar. Þá eru nefndar hér ýmsar aðferðir til þess að komast hjá skattgreiðslu og í fyrsta lagi nefnt ákvæðið um varasjóð. Við verðum einnig að gera okkur grein fyrir því að félög greiða heldur hærri tekjuskatt en einstaklingar, eða 53.5%, en einstaklingar 50%. Varasjóðsheimildin er í sjálfu sér ekkert annað en lækkun á tekjuskatti félaga. Raunskattur félaga verður með því móti um 40%. Hins vegar eru ýmis góð ákvæði varðandi varasjóðinn, t. d. það ákvæði, að ef varasjóðurinn er á einhvern hátt skertur, t. d. notaður til að lána hluthöfum, þá verður hann skattskyldur með 20% álagi. Þetta gerir það að verkum að fé er bundið meira í fyrirtækjum en ella hefði orðið, þannig að ég er ekki sammála því að það beri að leggja varasjóðinn niður. Hins vegar hef ég talið að það mætti breyta honum, t, d. í fjárfestingarlánasjóð, sem ég ætla ekki að rekja frekar hér. En varasjóðsákvæðin hafa stuðlað að því - það er enginn vafi á því - að fé hefur verið bundið meira í atvinnulífinu í staðinn fyrir að taka það út úr fyrirtækjunum í t. d. einkaeyðslu. Ákvæðin um svokallaða verðstuðulsfyrningu voru tekin í lög 1971, og nú hefur komið í ljós að þessi verðstuðulsfyrning verður 70% á lausafé, en var 10% árið áður. Ég er því alveg sammála að þessi fyrning er óraunhæf og allt of há. Ég vil hins vegar leiðrétta það, að það er ekki fjmrh., sem ákveður þessa fyrningu. Þessi fyrning er ákveðin í lögum og stuðullinn er reiknaður út af ríkisskattstjóra í samræmi við þau ákvæði sem eru í lögum. Það varð gífurleg verðbólga á síðasta ári og nú kemur í ljós að verðstuðulsfyrningin verður í takt við hana. Ég vil aðeins koma að því að lokum, sem hér var nefnt, að það væri rétt að skattleggja verðbólgugróða. Við komum þarna að mjög miklu vandamáli. Það er alveg ljóst að menn hagnast á því í verðbólgu að skulda. Það eru til ýmsar leiðir til þess að ná þessum hagnaði, ef menn vilja orða það svo. Það má vísitölubinda lánin m. a. eða þá það má skattleggja hækkunina. Það er alveg ljóst, að það má segja að ungt fólk, sem fer út í íbúðabyggingar og leggur í miklar skuldir hagnist á því að skulda háar upphæðir, alveg á sama hátt og fyrirtækin hagnast á því að skulda háar upphæðir. Hins vegar verður slíkur verðbólguhagnaður ekki skattlagður, svo að gagni komi, nema við sölu eða upplausn þessa hagnaðar. Og ég vil að menn gái að því, áður en farið er að leggja á slíkan verðbólguskatt, að það er ekki hægt að reikna með því að hægt sé að greiða slíkan skatt nema eignin sé leyst upp. Ég vil að lokum segja það, að ég vil biðja hv. alþm. að athuga það í umr. um afskriftir og fyrningar að hér er oft og tíðum um kostnað að ræða. Hv. flm. talaði um að það bæri að reikna skatta af brúttóhagnaði. Mér leyfist að spyrja: Hvað er þessi brúttóhagnaður? Er það hagnaður fyrir allar afskriftir? Og telur hann að það sé réttlátt að leggja skatta á fyrirtæki þannig að það séu engar afskriftir, engar fyrningar reiknaðar? Það er alveg rétt að það er ýmislegt sem má lagfæra og betrumbæta, en við megum líka gæta þess að ganga ekki of langt. Aðalatriðið í þessu máli, - ég vil endurtaka það - er að það ber að breyta ákvæðunum um meðferð söluhagnaðar.

Flm. (Ragnar Arnalds) : Herra forseti. Ég vil þakka 5. þm. Austf., Halldóri Ásgrímssyni, fyrir að hann tók að nokkru leyti undir nauðsyn þess að þessi mál yrðu tekin til endurskoðunar, enda þótt mér fyndist undirtektir hans ekki eins jákvæðar og æskilegt hefði verið. Hann kom að því oftar en einu sinni í sinni stuttu ræðu að fyrningar væru óhjákvæmilegar og ég hefði lagt hér til að fyrningar yrðu með öllu afnumdar, en það væri mjög óskynsamlegt. Þetta er ekki alveg rétt túlkun á minni ræðu. Ég sagði það einmitt, þegar ég fjallaði um almennu fyrningarreglurnar, að mér virtist að þær væru í grófum dráttum eðlilegar og sanngjarnar, ef á annað borð fyrningarreglur væru viðhafðar, því að þær miðuðust í grófum dráttum við endingartíma hinna fyrnanlegu eigna. En lét þess þó getið að bersýnilegt væri að fyrningarreglur varðandi skip væru úr hófi fram. Ég vil alls ekki halda því fram að fyrningar skuli með öllu afnumdar, en tel að þær verði að vera í hófi og þær verði að vera í einhverju raunverulegu samræmi við endingartíma viðkomandi eigna. En þegar svo er komið að eign, sem kannske getur enst í 10–15 ár, er fyrnanleg á 3–4 árum, þá erum við að sjálfsögðu komnir út í tóma endileysu. Og ég vek á því athygli að í till., sem hv. þm. Lúðvík Jósepsson hefur sent frá sér í tengslum við það efnahagsmálafrv., sem hér er til umr. í þinginu, en þær till. eru að sjálfsögðu gerðar í samráði við þingflokk Alþb., einungis gert ráð fyrir því að flýtifyrningin sé afnumin og verðhækkunarstuðullinn, en það þýðir að sjálfsögðu að hinum almennu fyrningum verði haldið áfram. En það að ég nefndi annars vegar töluna og svo hins vegar þá tölu sem út fæst þegar allar fyrningarreglurnar eru notaðar og bar þetta tvennt saman, - ástæðan til þess að ég notaði þessar tvær tölur var að sjálfsögðu sú að aðrar tölur voru ekki tiltækar. Það liggur sem sagt ekkert fyrir um það hvernig skattar kæmu út ef einungis hefði verið um hinar almennu fyrningarreglur að ræða. En sennilega má ætla að viðbótarfyrningarreglurnar vegi í heild töluvert þyngra en almennu fyrningarreglurnar, án þess að ég fari nánar út í að rökstyðja það. Hv. þm. tók svo til orða oftar en einu sinni að kjarni málsins væri skattskylda söluhagnaðar og átti þar við það ákvæði skattalaga sem fjallar um það að skattskylda söluhagnaðar fellur að nokkru leyti niður eftir 2 ár og að öllu leyti niður eftir 4 ár. Þetta er laukrétt. En það vill bara svo ósköp einfaldlega til að þetta eru tvær hliðar á sama málinu og ég ræddi að sjálfsögðu þessa hliðina einnig. Þetta eru bara tvær hliðar, sem ekki verða aðgreindar. Þetta verður að sjálfsögðu að skoða í samhengi því að annað hefur áhrif á hitt. En þá er bara spurningin þessi: Er lausnin ósköp einfaldlega fólgin í því að breyta þessu ákvæði um skattskyldu söluhagnaðar án þess að hreyfa nokkuð við fyrningarreglunum? Ef það var hugsun hv. þm., þá er ég honum mjög ósammála. Ég held að kjarni málsins sé sá að það þurfi að breyta hvoru tveggja og það sem mest á bjátar í sambandi við skattalöggjöfina og fyrningarreglur hennar sé að árleg fyrning er ekki í neinu samræmi við endingartíma viðkomandi hluta. Því þarf að breyta. Hv. þm. nefndi það að ef maður hefði notið afskriftarreglna um nokkurra ára skeið og seldi síðan, en keypti annað í staðinn, þá væri að sjálfsögðu ekki um neinn hagnað að ræða, sem hægt væri að taka, og það er nokkuð til í þessu. Ef viðkomandi er búinn að njóta skattfrelsisins, sem fólgið er í fyrningarreglunum, og sá hagnaður er kominn á sinn stað og venjulega búið að fjárfesta hann, þá er afskaplega ólíklegt að þegar síðan komur að því að maðurinn selur viðkomandi eign, þá sé hann í nokkru standi til að fara að standa skil á öllum mismuninum sem kemur upp þegar salan fer fram. Það er alveg rétt að það munu menn ekki eiga auðvelt með. En ég held að lausnin sé einmitt þess vegna sú, að það verður að gæta að því hvernig þetta kemur út á hverju einstöku ári. Ríkissjóður verður að sjálfsögðu að gæta þess að fyrningarreglur séu ekki svo hagfelldar að um verði að ræða stórkostlegan hagnað af beitingu þeirra á hverju einstöku ári, því að hætt er við að síðar meir, kannske löngu síðar, verði aldrei mögulegt fyrir ríkissjóð að ná skatti af þessum tekjum. Að lokum minntist hv. þm. á till, mína um álagningu verðbólguskatts. Það er að sjálfsögðu miklu flóknara mál sem þarfnast nánari skoðunar. Þess vegna hef ég ekki talið ástæðu til þess að leggja fram í minni till. nákvæma lýsingu á því hvernig skatturinn verði á lagður. Ég tel að sjálfsagt sé að þessi rannsókn fari fram, sem í till. greinir, og á grundvelli hennar verði síðan mótaðar þær álagningarreglur varðandi verðbólguskattinn sem álitlegastar þykja. En ég er ekki sammála því sjónarmiði, sem fram kom hjá hv. þm., að útilokað sé að hugsa til skattlagningar af því tagi nema eignin sé raunverulega leyst upp. Ég held að þetta atriði sé dálítið keimlíkt og með fyrningarreglurnar, að ef einungis er hugsað til þess að skattleggja verðbólgugróðann, þegar eignin er seld, sem oft kann að vera mörgum, mörgum árum eftir að þessi verðbólgugróði varð til, þá muni ákaflega lítið koma til skila af skattlagningu á þess háttar verðbólgugróða. Ég er sannfærður um að till. af þessu tagi hefði ekki mikið gildi í framkvæmd öðruvísi en um yrði að ræða árlegan skatt. Þá gæti ég helst hugsað mér að um yrði að ræða skatt sem miðaður væri við þá verðhækkun sem orðið hefði á viðkomandi eign þegar tekið er tillit til þess hve mikil lán, sem tekin hafa verið til öflunar þessarar eignar, hvíla enn á viðkomandi eign, verðbólguskatturinn sé sem sagt fyrst og fremst miðaður við lánin sem á eigninni hvíla, en ef þeir, sem fengju slíkan skatt að gjalda, stæðu þá skil á honum á ári hverju.



Herra forseti. Ég vildi aðeins árétta það, að það er rétt skilið hjá hv. þm. að ég er mótfallinn því að þær hugmyndir, sem eru á bak við flýtifyrninguna, verði afnumdar. Við skulum aðeins líta á þessar fyrningar, annars vegar almenna fyrningu og hins vegar flýtifyrninguna. Almenn fyrning gerir það að verkum að ef eign er seld innan fjögurra eða sex ára þá skapar hún enga skattskyldu, þ. e. a. s. jafnvel þó að fyrningin hafi ekki verið raunhæf, þá skapar hún enga skattskyldu. Hins vegar er það svo með flýtifyrninguna, að flýtifyrningin er aðeins frestun á skattgreiðslu. Ef eignin er seld, þá skapar þessi sama flýtifyrning í öllum tilfellum skattskyldu, en aðeins ef önnur eign er keypt í staðinn er heimilt að fyrna þá eign um sömu upphæð, þannig að flýtifyrningin er í öllum tilfellum frestun á skattskyldu.

Hún gengur upp í síðari fyrningu hugsanlega.

Aftur á móti er svo ekki um almennu fyrninguna. Almenna fyrningin á að vera fyrning sem miðast við verðmætarýrnun og slit viðkomandi eignar. Hins vegar er það svo að þegar ákveðin eign er keypt, þá er greiðslubyrðin ávallt langmest fyrstu árin. Til þess að létta þessi kaup, hvort sem það eru fyrirtæki í rekstri samvinnufélaga eða hlutafélaga, þá er þessi flýtifyrning tekin upp og þá finnst mér vera aðalmálið að flýtifyrningin og aðrar fyrningar eigi sem sagt alltaf einhvern tíma að koma til skattgreiðslu ef eignin er leyst upp. Ég verð að játa það að ég skil ekki alveg hv. þm., þegar hann talar um verðbólgugróða og skatt á verðbólgugróða. En eins og ég skil hans mál, þá er hann að tala um vísitölubindingu á lánum fyrst og fremst, þ. e. a. s. að skatturinn verði greiddur með tilliti til skuldanna. Það hlýtur að vera miklu einfaldara, ef hann vill fara þá leið, að vísitölutryggja lán, ef ég skil orð hans rétt, þá er það það, sem hann er að ræða um, en ekki skatt á verðbólgugróða.

Flm. (Ragnar Arnalds) : Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. Það er alveg rétt til getið hjá hv. þm. að þessi mál eru að sjálfsögðu nátengd, það er náið samhengi á milli annars vegar vísitölubindingar lána og svo hins vegar þess að verðbólguskattur sé á lagður sem sé miðaður við skuldir og lán. En á þessu er samt sem áður talsverður munur. Ég er sannfærður um að hv. þm. gerir sér grein fyrir því að þó að um yrði að ræða vísitölubindingu fjárskuldbindinga í miklu ríkari mæli en nú er, þá yrði samt mjög erfitt ef ekki ógerlegt, að taka upp slíka vísitölubindingu á skammtímalánum og yfirleitt á bankalánum vegna framkvæmdarörðugleika. Ég býst því við að þó að menn tali nú um eitt og annað í þessu sambandi, þá muni enginn ímynda sér að hægt verði að vísitölutryggja lán alveg 100%. Ætli það verði ekki býsna langt frá að vera 100%? Ætli það séu nema svona 20–30% af lánum sem í framkvæmd er raunverulega mögulegt að vísitölutryggja? En svo er aftur annað mál með vísitölutrygginguna. Það er mál sem við höfum rætt í öðru samhengi og ég sé ekki ástæðu til þess að fara að taka hana til meðferðar hér. En ég er persónulega í grundvallaratriðum ósammála því að lán verði almennt vísitölutryggð að fullu. Ég tel að frá efnahagslegu sjónarmiði væri það óðs manns æði, fyrst og fremst vegna þess að þá yrði um að ræða svo háa raunvexti á lánum að það gæti ekki haft annað í för með sér en miklu gífurlegri óðaverðbólgu en við höfum nokkru sinni áður kynnst. Hitt er annað mál að vísitölutrygging getur átt rétt á sér annaðhvort með vöxtum, sem eru nærri núllinu, eða vísitölutrygging að hluta, t. d. að 1/3 hluta eða að hálfu leyti, sem er að sjálfsögðu allt annað mál því að þá er bara um það að ræða að verið er að hafa gjald af lánsfé í einhverju samræmi við verðbólguna í þjóðfélaginu. Það á að sjálfsögðu fyllsta rétt á sér. En það er hins vegar rétt að það er náskylt því máli sem hér er verið að tala um, þ. e. a. s. verðbólguskatti. Ég tel hins vegar að þeir, sem tapa á verðbólgunni, séu býsna margir, en þó er þar fyrst og fremst um að ræða opinbera lánasjóði og opinbert bankakerfi. Það eru fyrst og fremst þessir aðilar sem eru að tapa, fyrir utan sparifjáreigendur. Ég tel að verðbólguskattur eigi því fyllsta rétt á sér til þess að reyna að vinna upp það tap, sem þarna er um að ræða, með skatti á þá sem mest græða á verðbólgunni. Að lokum vil ég aðeins segja - vegna þess að hv. þm. vildi ekki við það kannast sem ég sagði hér áðan - að menn gætu raunverulega losnað við flýtifyrninguna, að heimildin, sem er til þess, er í 15. gr. skattalaga, nánar tiltekið í lokamgr. Þar segir: „Á sama ári er heimilt að fyrna þessar eignir með sérstakri fyrningu, er nemi sömu fjárhæð og talin var til tekna vegna þessa, þó eigi meira en nemur ófyrndum eftirstöðvum heildarfyrningarverðs eignanna.“ Þetta er að vísu það flókið að miklu lengra mál þyrfti til að gera grein fyrir því, en ég læt nægja að vísa í þetta lagaákvæði sem raunverulega felur það í sér að þegar maður selur eign, sem hefur verið fyrnd með t. d. 30% flýtifyrningu og kaupir aðra eign í staðinn, þá kemur ekki flýtifyrningin til skatts vegna þess að hann getur látið hana ganga upp í nýjar fyrningar.

Flm. (Guðmundur H. Garðarsson) Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. um breyt, á tímasetningu fjárlagaárs. Ályktunin felur í sér að ríkisstj. athugi hvort ekki sé unnt að breyta hinu almenna uppgjöri ríkisreikninga, opinberra fyrirtækja, ríkisbanka og stofnana, þannig að reikningsárið hefjist 1. júlí ár hvert í stað 1. jan. og ljúki 30. júní í stað 31. des., fjárlög miðist við sama tíma. Ástæðurnar fyrir því, að þessi þáltill. er flutt, eru margþættar. En meginástæðan er sú að fjárlög og umsvif hins opinbera eru orðin svo mikil og hafa svo víðtæk áhrif á flestöll svið þjóðlífsins að óhjákvæmilegt er að staldrað sé við og athugað gaumgæfilega hvort opinberi geirinn, ríki, sveitarfélög, opinber fyrirtæki og stofnanir, tefli ekki framtíðarþróun atvinnulífsins, sem allt þetta bákn hvílir á, í hættu og þar með verði grundvellinum kippt undan ríkjandi þjóðskipulagi. Augljóst er að það getur ekki verið vilji Alþ. að haga þannig störfum sínum í þágu þjóðarheildarinnar að niðurstöður þess starfs og ákvörðunartöku, sem á sér stað á þingi, valdi landsmönnum tjóni. En því miður getur sú þróun átt sér stað, sé ekki full aðgát höfð, að meiri hluti Alþingis vanmeti svo raunverulega stöðu og getu þeirra gjaldstofna sem opinbera kerfið byggir á að afturkippur verði í atvinnustarfsemi þjóðarinnar með þar af leiðandi samdrætti í þjóðarframleiðslunni og almennri rýrnun lífskjara alls almennings. Ýmislegt bendir til þess að ef á Íslandi á að þróast blómlegt atvinnulíf frjálsra manna í framtíðinni verði að endurskoða afstöðu löggjafar- og framkvæmdavaldsins varðandi umsvif og stærð hins opinbera með tilliti til greiðsluþols og getu fyrirtækja hins frjálsa atvinnulífs og hinna almennu skattborgara. Ef of langt er gengið í því að auka stöðugt hlutdeild hins opinbera, ríkis og sveitarfélaga, í þjóðartekjunum, eins og átt hefur sér stað á síðustu árum, getur svo farið að raunverulega megi segja, að meginhluti þjóðarteknanna hafi verið þjóðnýttur í bókstaflegri merkingu þess orðs. Í því felst að svo hafi verið gengið á tekjur einstaklinga og fyrirtækja vegna opinberra álaga og opinberrar tilfærslu að nettóráðstöfunartekjur dugi rétt fyrir brýnustu nauðsynjum frá degi til dags. Þar með væri svigrúm þessara aðila til sjálfstæðrar ákvörðunartöku um neyslu og framkvæmdir frá þeim tekið og þeir orðnir háðir ríkiskerfinu í öllum meiri háttar athöfnum. Hér áður fyrr var það draumur sósíalista að stefna að þjóðnýtingu framleiðslutækjanna. Í flestum lýðræðisríkjum hefur þeim ekkert orðið ágengt í þessum efnum. Í seinni tíð hafa hugmyndafræðingar róttækra vinstri manna tekið upp ný vinnubrögð og boðað að heppilegri leið að settu þjóðnýtingartakmarki sé fólgin í því að þjóðnýta sem mest af tekjum manna og stýra þannig eftirspurninni eftir hinum ýmsu gæðum og ákveða þar með ofan frá forgangsröð lífsgæðanna. Eftir því sem hlutdeild hins opinbera í þjóðartekjunum eða þjóðarframleiðslunni eykst vex sú hætta að þessi áform takist og að frjálsum markaðsbúskap verði komið fyrir kattarnef, en á því kerfi byggist aflgjafi frelsis og framfara í lýðfrjálsum löndum. Svíar, sem hafa gengið hvað lengst vestrænna ríkja í uppbyggingu svokallaðs velferðarþjóðfélags, eru farnir að óttast þessa þróun þar í landi. Í Svíþjóð fór árið 1971 um 51% þjóðartekna eða þjóðarframleiðslu í og um opinbera geira. Skiptist það þannig að opinber neysla eða útgjöld og opinberar framkvæmdir voru um 30% miðað við þjóðarframleiðslu, tekjutilfærsla um 18% og opinber sparnaður 2–5%. Þrátt fyrir það að svíar hafa búið við efnahagslegt öryggi og jafnan og árvissan hagvöxt í áratugi og þrátt fyrir það að þjóðarauður svía er mikill hafa ráðamenn þar í landi, sem vilja viðhalda frelsi og lýðræði, miklar áhyggjur af hinni miklu hlutdeild hins opinbera í ráðstöfun og skiptingu þjóðarteknanna. Óttast er, að svigrúm skattborgaranna, fyrirtækja og neytenda, til frjálsrar ráðstöfunar tekna sé að verða of þröngt. Verði lengra gengið í þessum efnum í þessu auðuga þjóðfélagi er hætta á að valfrelsið viki, að valfrelsið verði frá fólkinu tekið, athafnahvötin brotin á bak aftur og þjóðin þar með hneppt í fjötra ofskipulags og ófrelsis á öllum sviðum. Fleiri þjóðir í Vestur-Evrópu standa frammi fyrir sömu hættu. Veldur það frjálshuga og lýðræðissinnuðum mönnum áhyggjum vegna þeirrar frelsisskerðingar og lífskjararýrnunar sem óhjákvæmilega fylgir í kjölfar ríkissósíalisma. Þótt framangreind kerfisbreyting til hins verra ætti sér ekki stað í jafnríkum mæli og átt hefur sér t. d. stað í Svíþjóð verkar stöðugt aukin hlutdeild og afskipti hins opinbera lamandi á alla atvinnustarfsemi auk þess sem hún hefur mjög verðbólguhvetjandi áhrif í för með sér, jafnvel þótt nokkurt atvinnuleysi sé, svo sem þróun í Bretlandi síðustu árin sannar. Takmörk eru fyrir því hversu nærri skattborgurunum er hægt að ganga með opinberum álögum, skattlagningu og þess háttar, hversu þarflegar sem hinar opinberu framkvæmdir eða útgjöld kunna að vera. Opinberar álögur, er fara fram úr ákveðnu hámarki, rýra lífskjörin stórlega. Erfitt er að segja til um hversu stór hinn opinberi geiri megi vera án þess að hið þunga álag fari að skaða þjóðarheildina. Fer það að sjálfsögðu eftir þjóðfélagsaðstæðum, þjóðarauði, þjóðartekjum o. s. frv. En vert er að taka tillit til þess að þegar komið er í 50% eins og í Svíþjóð fara hættumerkin að koma í ljós. Í vestrænum ríkjum, sem byggja á frjálsum markaðsbúskap, er víða álitið að hlutdeild hins opinbera í þjóðarframleiðslunni megi ekki fara fram úr 25–30% ef vel á að vera, algert hámark sé um 1/3 þjóðarframleiðslunnar. Í Bretlandi er opinberi geirinn farinn að nálgast 50%. Sjást afleiðingar þessa þegar í efnahags- og atvinnulífi þessarar þjóðar sem hefur hnignað mikið á síðustu áratugum. Augljóst er að þegar hið opinbera er farið að ráðstafa eða stýra 40–50% af þjóðartekjunum, þá eru þessir aðilar orðnir afgerandi í allri þróun fjár- og peningamála. Það, hvernig haldið er á þessum málum, ræður þróun hagvaxtar, verðbólgu, launa- og kjaramálum o. s. frv. í viðkomandi þjóðfélagi. Eftir því sem þjóðarbúskapurinn er minni og einfaldari í sniðum og tekjumöguleikar eru takmarkaðri er of mikil hlutdeild ríkisgeirans í þjóðartekjunum hættulegri frá sjónarmiði þeirra sem aðhyllast frjálsan markaðsbúskap. Fyrir þá, sem aðhyllast sósíalisma, þar sem almætti ópersónulegrar ríkisforsjár skipar fyrirrúmið, er það æskileg þróun að stöðugt sé tekinn meiri og meiri hluti tekna einstaklinga og fyrirtækja í þágu hins opinbera. Niðurstaða slíkrar þróunar getur ekki verið nema á einn veg. Fólkið, almenningur, á ekki annars kost en að snúa sér til ríkisins, opinberra aðila, með flest sín mál. Í stuttu máli sagt, ríkið, valdamenn og kerfið ákveða stöðu manna og örlög svo sem tíðkast í einræðisríkjum. Sá eða þeir, sem ekki hlýða eða lúta kerfinu, eru settir til hliðar með ýmsum hætti. Það, hvort þessi þróun á sér stað í skjóli vopnavalds eða vegna hægfara þróunar svo sem að framan hefur verið lýst, skiptir í sjálfu sér ekki aðalmáli, heldur hitt, að það skuli vera hugsanlegur möguleiki að hún geti átt sér stað án þess að alþýða manna fái rönd við reist. Það ber að forða íslensku þjóðinni frá þessari hættu. Það má ekki hlekkja þessa sjálfstæðu og frelsisunnandi þjóð í kerfi hægfara ríkissósíalisma. Þess vegna er orðið tímabært að hv. alþm. staldri ögn við og spyrji sjálfa sig hvar þeir og íslenska þjóðin séu nú á vegi stödd í þessum efnum. Hversu stór hluti þjóðarframleiðslunnar fer til hins opinbera? Hvernig hafa fjárlög þróast samanborið við þjóðarframleiðslu? Hafa umsvif hins opinbera aukist of mikið á síðustu árum? Getur þjóðin risið undir þeim miklu skuldbindingum sem hið opinbera leggur henni á herðar? Eru þessar skuldbindingar í samræmi við eðlilegar þarfir fólksins og geta atvinnuvegirnir staðið undir þeim? Hafa fjárlög þróast ár frá ári á grundvelli skemmri tíma sjónarmiða eða á grundvelli lengri tíma stefnumörkunar? Ræður Alþ. eða hv. alþm. raunverulega þróun þessara mála? Hver er hlutur hins svo kallaða kerfis, áhrif embættismanna, hagsmunahópa o. s. frv. í þessum efnum? Þannig mætti lengi spyrja. Vafalaust er erfitt að gefa viðhlítandi svör við öllum þessum spurningum og ótal fleiri tengdum þessu efni. En einföld staðreynd virðist blasa við öllum. Þegar erfiðleikar steðja að í þjóðarbúskap íslendinga virðist algerlega skorta sveigjanleika í fjármálaaðgerðum hins opinbera. Útilokað virðist að færa ríkisútgjöld og ríkisframkvæmdir til samræmis við minnkandi þjóðarframleiðslu. Á sama tíma sem áætlað er að þjóðarframleiðslan dragist saman og einkaneyslan minnki um 9–10% milli áranna 1974 og 1975 er áætlað að samneyslan aukist um 2–3%. Opinberi geirinn stækkar jafnt og þétt, bæði beint og óbeint, og þá ýmist fyrir aðgerðir Alþ. og ríkisstj. eða vegna aðgerðarleysis þessara aðila um hag þeirra sem eru utan kerfisins, þ. e. a. s. þess hluta þjóðarinnar, sem enn er í meiri hluta, er starfar úti í hinu frjálsa atvinnulífi við margvísleg og þjóðnýt störf. Margt er hægt að telja er undirstrikar þessa neikvæðu og óæskilegu þróun sem hv. Alþ. hlýtur að verða að taka afstöðu til með öðrum og þjóðfélagslega æskilegri hætti en gert hefur verið undanfarin ár. Alþ. er skylt að taka upp ný og virkari vinnubrögð gagnvart ofvexti ríkisgeirans til þess að tryggja og vernda hagsmuni alls almennings í landinu. Aðilar atvinnulífsins eiga ekki og mega ekki verða hornrekur þjóðarinnar sem stöðugt er gengið á, en hinir, þ. e. a. s. þeir sem eru á vegum hins opinbera, hvort sem er í starfi eða við nám, einhvers konar yfirstétt sem tekur sitt á þurru og lætur lönd og leið hvernig það er að búa við erfiði og áhættu íslenskra atvinnuhátta, hvort sem er til sjós eða lands. Ég er ekki þar með að segja að sá kjarni opinberra embættismanna, sem þjóðinni hlýtur að vera nauðsynlegur, þessi kjarni eða þetta fólk búi við of góð kjör eða skili ekki sínum störfum vel. Það, sem nauðsynlegt er að fjalla um og taka til meðferðar, er m. a.: 1. Stærð ríkisgeirans sem greinilega er orðinn of stór. 2. Sveigjanleiki í fjármálastefnu hins opinbera, en þar virðist skorta eðlilegan sveigjanleika. En slíkt fær ekki staðist til frambúðar við verðbólguaðstæður og óvissu í efnahags- og atvinnumálum. 3. Hvert er raunverulegt vald Alþingis yfir mótun og gerð fjárlaga. Það virðist á skorta að það sé sem skyldi. Neikvæð þróun í þessum málum, sem felur í sér minnkandi völd og dvínandi áhrif Alþ. í stefnumótun og ákvarðanatöku í peningamálum og fjármálum þjóðarinnar, getur orðið þingræðinu hættuleg. Takist ekki að minnka hlutdeild opinbera geirans í þjóðartekjunum, m. a. með raunhæfri stefnumörkun í fjárl. og samdrætti í ríkisgeiranum, mun það hafa þjóðhagslega óæskileg og skaðleg áhrif þegar til lengdar lætur. Er þessi ótti ekki ástæðulaus? Hví skyldi vera meiri hætta í þessum efnum nú en oft áður? Er hlutdeild hins opinbera, ríkis og sveitarfélaga, í þjóðarframleiðslunni óæskilega mikil? Við íslendingar erum enn frekar skammt á veg komnir í söfnun og úrvinnslu tölfræðilegra upplýsinga um þjóðarbúið í heild. Stafar það fyrst og fremst af því, að söfnun frumupplýsinga hefur oft á tíðum verið ábótavant af ýmsum ástæðum. Á síðustu áratugum hefur þó orðið á þessu breyting til hins betra, og rétt er og skylt að geta þess að Hagstofa Íslands hefur í áraraðir safnað saman miklum og góðum upplýsingum um landshagi almennt auk nokkurra sérstofnana sjávarútvegs og landbúnaðar. En hvað sem því líður hefur lengi vantað á að unnt væri að setja upp ábyggilega þjóðhagsreikninga er sýndu árlega þjóðarframleiðslu og þjóðartekjur með tilheyrandi sundurliðun. Á síðustu árum hefur nokkur bót orðið á þessu vegna starfsemi Efnahagsstofnunarinnar á sínum tíma og nú síðast vegna starfa Þjóðhagsstofnunar og Seðlabanka Íslands. Mikið skortir þó enn á í opinberri skýrslugerð varðandi undirliði helstu þátta í yfirlitum þessara stofnana um þjóðarframleiðsluna, því að ekki er að vita hversu traustar þær upplýsingar eru sem stuðst er við við samningu umræddra skýrslna. En við annað er ekki að styðjast þegar reynt er að gera sér grein fyrir stærð og hlutdeild hins opinbera á grundvelli fjárl., ríkistekna og útgjalda sveitarfélaga samanborið við verga þjóðarframleiðslu. Það hefur að því er virðist verið almenn regla á Alþ. í áraraðir við gerð fjárlaga að ganga fyrst frá og ákveða í samráði við embættismenn og opinberar stofnanir ríkisframkvæmdir og upphæð ríkisútgjalda, án þess tillits til breytinga á þjóðartekjum, hvort tekjur hafi raunverulega minnkað eða aukist. Eðlilegra virðist vera að ákveða fyrst hæð fjárlaga og opinberra framkvæmda og setja þeim ákveðið þak og ákveða síðan skiptingu innan fjárlaga eða þess ramma sem settur er á hverjum tíma á grundvelli raunverulegra þjóðartekna og þjóðarframleiðslu. Þessi háttur hefur greinilega ekki verið á hafður, enda ekki gert ráð fyrir því í afgreiðslu fjárl., sem hefur árlega tekið rúmlega tvo mánuði og fjárlög yfirleitt verið samþ. 10–15 dögum áður en þau eiga að koma til framkvæmda. Slíkt er algert einsdæmi í lýðræðisríkjum, að því er ég best veit, og stenst ekki miðað við þýðingu fjárl. fyrir þjóðarbúið, bæði með tilliti til þess mikla valds sem hið opinbera hefur á Íslandi, og einnig með tilliti til áhrifa fjárl. á alla atvinnustarfsemi í landinu. Að mínu mati ber þróun fjárl. síðustu árin öll einkenni þess að réttir valdhafar í þessum efnum, þjóðkjörnir alþm., hafi ekki fjallað um þau sem skyldi. Þar af leiðir að þeir hafa oft á tíðum ekki getað staðið við loforð sín í veigamiklum málum sem fjármálastefna ríkisins getur ráðið um, auk þess sem stefnufestu með lengri tíma sjónarmið í huga hefur skort. Afleiðingar þessa eru m. a. þær að íslendingar eru komnir með umsvifamikinn ríkisgeira sem mun að mínu mati sliga þjóðarbúskapinn ef efnahagsástand og viðskiptakjör batna ekki á næstu árum. Þótt margt af því, sem ríkið gerir með þjónustu sinni og tekjutilfærslu, sé nauðsynlegt og æskilegt má ekki ganga svo langt í álögum á aðila atvinnulífsins að þeir sligist undir byrðunum, athafnahvötin hverfi og fólkið flýi frá framleiðsluatvinnuvegunum. Fari svo hrynur öll spilaborgin og um leið verða pólitískir spilagosar afhjúpaðir, þ. e. a. s. þeir sem hafa hrópað hæst um aukna samneyslu án þess að vilja gera sér og öðrum grein fyrir að greiðsluþoli fámennrar þjóðar eru ákveðin takmörk sett í þessum efnum. Ef litið er á hækkun fjárl. annars vegar og aukningu þjóðarframleiðslunnar hins vegar síðustu árin kemur í ljós að fjárlög hafa hækkað hlutfallslega mun meira en þjóðartekjur og þjóðarframleiðsla. Er greinilegt að fjárl. hafa hækkað óeðlilega, og að því er virðist óskipulega, miðað við þróun annarra þátta þjóðarbúsins. Sem dæmi má nefna að tímabilið 1970–1975 hækkuðu fjárlög árlega sem hér segir: Árið 1970 18.3%, árið 1971 37.4%, árið 1972 46.5%, árið 1973 30%, árið 1974 33.9% og árið 1975 61.9%. Á þessum árum var uppgangur í atvinnulífi þjóðarinnar. Framleiðsla var mikil til lands og sjávar, viðskiptajöfnuður mjög hagstæður og atvinnustarfsemi mikil. Hefði því átt að afgreiða fjárlög með samdráttaráhrif í huga til þess að vinna gegn verðbólguhvetjandi áhrifum, hins mikla góðæris úti í atvinnulífinu. Illu heilli fyrir íslensku þjóðina var fjármálastefna hins opinbera mjög verðbólguaukandi samtímis því sem hið opinbera stórjók hlutdeild sína í þjóðarkökunni, eins og best sést á því að frá árunum 1970–1974 hækkaði hlutdeild ríkistekna miðað við verga þjóðarframleiðslu úr 20.4% árið 1970 í 25.7% árið 1974. Kæmi mér ekki á óvart þó að þessi hlutdeild væri komin í eða yfir 30% í ár. Ef hlutdeild sveitarfélaga er bætt við er ekki ósennilegt, að hlutdeild þessara tveggja aðila, ríkis og sveitarfélaga, í þjóðarframleiðslunni sé komin í 33–35% árið 1974 og hærri verður hún væntanlega árið 1975. Ef lífeyrisgreiðslur til annarra en þeirra, sem eru í opinbera geiranum, eru teknar með er ekki óvarlegt að áætla að yfir 40% af þjóðarframleiðslunni hafi farið í hinn svo kallaða „socialsector“ eða félagsgeira árið 1974. Er það mjög hátt hlutfall fyrir smáþjóð sem býr við tiltölulega óstöðuga atvinnuvegi og er mjög háð utanríkisviðskiptum og þeim sveiflum sem slíkum viðskiptum fylgja. Nýverið sagði einn merkasti hagfræðingur þjóðarinnar á fundi sem ég var staddur á, að sér reiknaðist til að 35–40% af þjóðartekjunum færu til ríkis og sveitarfélaga. Fer það saman við það sem ég sagði hér áðan. Þessi hagfræðingur var þó ekki með lífeyrisgreiðslur einkaaðila í þeim tölum, en með þeim yrði félagsgeirinn eða ríkisgeirinn um það bil 40–45%, sem er gífurlega hátt og nálgast það hlutfall sem talið er hættulegt í Svíþjóð, Bretlandi og Danmörku. Vert er að vekja athygli á að jafnvel þessar tiltölulega auðugu þjóðir stynja undan þessu þunga ríkis- og tilfærslukerfi. Hvað má þá segja um þjóð í harðbýlu landi sem á allt sitt undir 20–30 þús. manna framleiðslustétt í sjávarútvegi, fiskiðnaði, landbúnaði, iðnaði og verslun? Á viðreisnarárunum svokölluðu, tímabilinu 1960–1971, var hlutdeild hins opinbera í þjóðartekjunum um 30% og fannst mörgum nóg um. Þetta tímabil einkenndist af nokkuð jöfnum árlegum hagvexti með ákveðnum og alvarlegum afturkipp, tímabilið 1967–1969, sem þjóðin komst yfir vegna öruggrar forustu þáv. ríkisstj. Því miður verður að segja eins og er að með þeirri stefnumörkun í fjármálum hins opinbera sem ákveðin var síðla árs 1970, hófst sú þróun, sem stöðugt hefur haldið áfram síðan, að ríkiskerfið hrifsar sífellt stærri hluta af þjóðarframleiðslunni til sinna þarfa eða vegna tilfærslu gegnum ríkiskerfið innan þjóðarbúsins. Mest verður þó stökkið milli áranna 1971 og 1972, en þá eru ríkistekjurnar 25.6% miðað við þjóðarframleiðslu. Oft gerir almenningur sér ekki grein fyrir því hvernig að honum er þrengt. Þróun hins opinbera á Íslandi er skýrt dæmi um það hvernig unnt er að þrengja smátt og smátt að einkaneyslu í skjóli oft á tíðum góðra mála, eins og t. d. trygginga- og heilbrigðismála, skólamála o. s. frv. En fólk áttar sig oft ekki á að jafnframt eru lagðar á álögur vegna annarra ríkisútgjalda og framkvæmda sem betur væri að aðrir önnuðust. Annað dæmi um óæskilega þenslu ríkisins má nefna aukningu starfsmanna hjá opinbera geiranum. Frá 1963 til 1972 fjölgaði opinberum starfsmönnum um 75%. Á sama tíma jókst vinnuafl framleiðsluatvinnuveganna um 30%. Sú aukning varð einkum í iðnaði og verslun. Landbúnaður og fiskiðnaður stóðu í stað í þessu atriði. Þá má nefna að á síðari árum hefur þjóðarframleiðslan aukist um rúm 5% að meðaltali á ári, þ. e. a. s. fram til ársins 1974. Á sama tímabili hafa fjárlög ríkisins aukist 4–5 sinnum meira á hverju ári. Misræmið milli aukningar framleiðslunnar og ríkisútgjalda er ein af ástæðum hinnar miklu verðbólgu á Íslandi í dag. Fleiri dæmi mætti nefna en þetta skal látið nægja að svo stöddu þótt full ástæða hefði verið til að fjalla hér nokkuð um áhrif þeirrar stefnu sem rekin hefur verið í peningamálum þjóðarinnar, sérstaklega í gegnum opinbera sjóði, ríkisbanka o. s. frv. Mun væntanlega gefast tækifæri til þess síðar. Í ljósi þeirrar þróunar, sem hér hefur verið lýst, stöðugum vexti ríkisgeirans á kostnað atvinnuveganna og alls almennings, er óumflýjanlegt þegar til lengdar lætur að hv. Alþ. taki upp ný og betri vinnubrögð við gerð fjárl. ef tryggja á og viðhalda þingræði og lýðræði í landinu. Hv. Alþ. verður að nálgast þetta veigamikla tæki í efnahagsmálum, sem fjárl. eru, með öðrum hætti en gert hefur verið á undangengnum árum. Meðal þess, er ég álít að helst þurfi að færa til betri vegar í þessum málum til þess að styrkja trú fólksins í landinu á valdið og þýðingu Alþ., er: 1. Alþingi þarf að verða virkara í mótun og gerð fjárl. en verið hefur. 2. Með tilliti til þess þarf undirbúningur og ákvörðun um fjárlög að taka lengri tíma. 3. Setja þarf fjárlögum ákveðið þak með tilliti til lengri og skemmri tíma markmiða í efnahagsmálum er grundvallast á spám um afkomu atvinnuveganna. 4. Stefnumótun í gerð fjárl. þarf að gera ráð fyrir meiri sveigjanleika í framkvæmd þeirra en nú er. 5. Fjalla þarf af meiri nákvæmni um einstaka liði fjárl. 6. Endurskoða verður oftar lög sem fela í sér bindandi skuldbindingar af hálfu ríkisins hvað útgjöld áhrærir og þurfa slík lög raunverulega að vera í stöðugri endurskoðun. 7. Til greina kæmi að hafa opnar umr. um einstaka þætti fjárl. þar sem forsvarsmenn hins opinbera gerðu þingnefndum og almenningi grein fyrir störfum viðkomandi stofnana og öðru er lýtur að framkvæmd fjárl. og þróun þeirra. Eigi skal farið frekar út í einstök atriði sem bent hefur verið á sem leiðir til úrbóta við gerð fjárl., þannig að Alþ. hafi meira vald yfir þróun þessara mála og tryggi betur en nú er að fjárl., ríkisútgjöld og opinberar framkvæmdir verði ekki myllusteinn á hálsi þjóðarinnar. Athygli skal vakin á því að í flestum lýðræðisríkjum eiga árleg fjárlög sér lengri aðdraganda og eru lengur í meðförum hjá viðkomandi þjóðþingum en hér tíðkast. Sem dæmi má nefna að í Frakklandi er byrjað að vinna að undirbúningi fjárl. í jan. ári áður en fjárl. eiga að koma til framkvæmda. Áætlunardeild fjmrn. franska undirbýr þá fyrsta uppkast að útgjaldaáætlun fyrir n. k. ár, þ. e. a. s. fjárlagaár, og einnig útbýr þessi deild spár fyrir næstu 2 ár þar á eftir, þannig að hér er raunverulega verið að fjalla um þriggja ára tímabil, Í febrúar eru einstök rn. beðin um að skila sundurgreindum beiðnum um fjárþarfir viðkomandi rn. Eftir nákvæma meðferð, þar sem forsrh. hefur mikið vald til að samræma óskir viðkomandi aðila við þá möguleika, sem stefnan í skattamálum gefur, er uppkast að fjárl. ásamt fyrrnefndum tveggja ára spám lagðar fyrir ríkisstj. og franska þjóðaþingið, fyrst fyrir ríkisstj. um miðjan sept. Síðan er fjárlagafrv. lagt fyrir franska þingið fyrsta þriðjudag í okt. og afgreitt sem lög rétt fyrir jól ár hvert. Kostirnir við franska fyrirkomulagið við gerð og mótun fjárl. eru: 1. Undirbúningur hefst heilu ári áður en fjárl. eiga að koma til framkvæmda. 2. Unnið er að fjárlagagerðinni allt árið. 3. Meðfylgjandi áætlanir um fjárlög næstu tveggja ára eftir þau fjárlög sem verið er að ákveða eða fjalla um eru einnig til meðferðar og gefur það aðilum vinnumarkaðarins og skattborgurum vísbendingu um við hverju sé að búast af hálfu ríkisvaldsins með tilliti til skattálagningar og ríkisútgjalda nokkur ár fram í tímann. Hlýtur það að skapa mikið aðhald. 1 Þýskalandi kynnir ríkisstj. fjárhagsáætlanir sínar fyrir næsta fjárlagaár venjulegast um mitt sumar í júlí. Uppkast að fjárl. er síðan lagt fyrir sambandsþingið í sept. og þá fer fram 1. umr. Síðan er það til meðferðar í fjvn. sambandsþingsins í nokkra mánuði. 2. og 3. umr. fóru t. d. fram á þessu ári 19. og 21. mars s. l. En samkv. lögum vestur-þýska sambandsþingsins skulu þessar umr. fara fram með þriggja daga millibili. Í þessum ríkjum eru fjárlög sveigjanlegri en við eigum að venjast. Í þáltill. þeirri, er hér liggur fyrir, er gerð till. um að fjárlagaárinu verði breytt þannig að reikningsárið hefjist 1. júlí ár hvert og gildi til sama tíma að ári. Segja má að það skipti ekki höfuðmáli hvort reikningsárið hefjist 1. júlí ár hvert eða t. d. 1. apríl. Aðalatriðið er að afgreiðsla fjárl. íslenska ríkisins sé tekin úr þeirri spennitreyju sem afgreiðsla þeirra nú er í frá því um miðjan okt. og fram í miðjan des. ár hvert, jafnframt því sem hv. alþm. gefist betri tími til að fjalla um einstaka liði fjárl., m. a. með tilliti til nauðsynlegra lagabreytinga á gildandi útgjöldum, sem hafa mikil áhrif á niðurstöður fjárl. í núv. mynd. Síðast, en ekki síst hlýtur breytt tímasetning eins og hér um ræðir að gefa löggjafanum betra svigrúm til að hafa fjárl. með tilliti til afkomu þeirra atvinnugreina sem ráða úrslitum um endanleg lífskjör þjóðarinnar á hverjum tíma, sem eru sjávarútvegur og fiskiðnaður. Þarf ekki að hafa mörg orð um það að útkoma vetrarvertíðar á hverju ári ræður miklu um afkomu þjóðarinnar og greiðslugetu fólksins vegna sameiginlegra þarfa í gegnum hið opinbera. Hæstv. forseti. Ég hef leyft mér að vekja máls á þessum þýðingarmikla þætti í störfum Alþ. sem fjárl. eru. Fjárlög hafa þróast með mjög hefðbundnum hætti á Alþ. með árunum. Breyttar þjóðfélagsaðstæður og ný lífsviðhorf kalla á nýjar vinnuaðferðir á mörgum sviðum. Vænti ég þess að þessi þáltill. geti eitthvað hreyft við breytingum í þessum efnum til betri vegar og þar með aukið á virðingu Alþ. í augum þjóðarinnar. Hæstv. forseti. Ég legg til að þessari þáltill. verði vísað til allshn.



Herra forseti. Virðulegt sameinað Alþingi íslendinga. Hér skal gerð grein fyrir till. til þál., 219. mál, nr. 413. Till. er þess efnis að vissar greinar grunnskólalaga verði framkvæmdar með ákveðnum hætti. Í grg. með till. er skilgreint í aðalatriðum hvernig sú tilhögun er hugsuð sem þar er stungið upp á. Þess vegna mun ég nú láta nægja að fara nokkrum orðum um málið almennt. Með grunnskólafrv. tel ég að hafi verið kveðinn upp einhver þyngsti refsidómur sem nokkru sinni hefur verið kveðinn upp hér á landi, einkum vegna þess hvað hann snertir margt fólk og hvað hann gildir fyrir langt tímaskeið úr ævi þess. Stóridómur hinn forni, sem svo var nefndur og var lög þótt hann væri nefndur dómur, tók gildi seint á 16. öld og var illræmdur mjög. Hann var dæmi um gerræði valdhafa gegn varnarlausum almenningi á sama hátt og Stóridómur hinn nýi. Stóridómur hinn nýi, en svo nefni ég grunnskólalögin, dæmir hvorki meira né minna en alla æsku landsins til að sitja kyrra á skólabekkjum í 9 mánuði í 9 ár eða blómann úr æsku sinni. Skólastjórar og kennarar reyna að vísu að milda dóminn eftir því sem þeir sjá sér fært og hafa aðstöðu til með föndri, leikfimi og með vinnu í kennslustundum o. s. frv. En líklega um 70/100 af þessum umrædda tíma fara í að sitja á skólabekkjum og hlusta og horfa á kennarann eða skrifa það sem hann segir. Og nú vil ég biðja ykkur, vel virta alþm., að reyna að setja ykkur í spor þessa æskufólks. Þetta ætti að vera auðvelt einmitt fyrir ykkur. Hugsið ykkur að þið yrðuð að sitja kyrrir í sætum ykkar undir öllum ræðum hér í þinginu. Þetta ættuð þið auðvitað að gera, en þið gerið það ekki. Þið laumist út þegar ræðuhöld hefjast. Hér er algengast að sjá næstum auða bekki meðan ræðuhöld fara fram. Má þykja gott ef svo sem 10–15 þm. sitja kyrrir og hlusta. Þó eru þingfundir yfirleitt tæplega jafnlangir og hálfur skóladagur og þingtíminn er næstum aldrei 9 mánuðir á ári, og svo eruð þið búnir, hv. alþm., að stytta vikuna þannig að þið mætið næstum aldrei á föstudögum. Ég varð satt að segja hissa, þegar ég uppgötvaði að það var búið að fella niður föstudaginn. En áfram með samanburðinn við Stóradóm. Ykkur er að vísu vorkunn þótt þið sitjið ekki kyrrir því að flestar ræður hér eru heldur bragðdaufar og leiðinlegar. En margar þeirra eru meira og minna skynsamlegar, sbr. þá ræðu sem flutt var hér síðast, og þess vegna margar þess virði að hlustað sé á þær af þeim mönnum sem eiga að taka ákvarðanir um málið. Já ykkur finnst víst ræður hér leiðinlegar eða svo er að sjá af stærð áheyrendahópsins sem oftast er hér. En þó skal ég fullvissa ykkur um að það er fullt af kennurum sem eru miklu leiðinlegri en þið. Og enn eitt, ýmsir þeirra, sem hér sitja, búa einmitt yfir nokkrum leikarahæfileikum bæði kómískum og dramatískum, og ekki trútt um að þeir hæfileikar hafi einmitt greitt götu ýmissa að sætum hér, jafnvel engu síður en raunverulegur málefnaáhugi eða hæfileikar til yfirsýnar um efnahagsmál og þjóðmál almennt. Ég held, að þið séuð því yfirleitt frekar skemmtilegri en kennarar ganga og gerast. En vesalings börnin og unglingarnir verða að hlusta á sama mann oft klukkustund eftir klukkustund, dag eftir dag, viku eftir viku, jafnvel ár eftir ár. Hér er þó alltaf verið að skipta um persónur á sviðinu. Hvernig þætti ykkur ef þið yrðuð að sitja kauplaust, skulum við segja, sitja kyrrir í sætum ykkar, í 5 klst. á dag 5 eða 6 daga í viku 9 mánuði í 9 ár og hafa lengst af sama mann í pontu og eiga þá eftir að sitja 8 eða 9 mánuði í 5 ár til viðbótar ef þið ætluðuð að komast í stúdentspróf og eiga þá eftir mörg ár í einhverjum framhaldsskóla, líka þá meira og minna sitjandi við skólapúlt? Það þarf sterka menn til að vera ekki orðnir að aumingjum eftir slíka meðferð, enda útkoman ekki góð. E. t. v. er ástandið í ýmsum þjóðmálum hér á landi eins og það er meðfram af því, að hér í þessari gömlu virðulegu stofnun er orðið of margt af langskólabandingjum, hverra hæfni til framtaks, dómgreindar og hugljómunar hefur beðið hnekki við langvarandi innilokun í skólastofum. Þó hefur enginn þeirra manna, sem hér sitja nú, orðið að þola þá meðferð sem þið nú hafið dæmt æsku landsins til að þola að þessu leyti. Ég læt þess getið hér án þess að tefja með útskýringum að ég tel að af hinni löngu skólasetu séu 3 af 6 meginþáttum manngildisins settir í mikla hættu með langskólasetunni og vísa ég til þess sem ég hef um það ritað og hverjum manni er aðgengilegt, sem vill verja stund til að kynna sér það. Með þeirri till., sem hér er flutt, er í rauninni ekki farið fram á mikið. Það er farið fram á það að skólasetan verði stytt til reynslu fyrir nemendur í nokkrum skólahverfum þar sem hentugt væri að koma því við. Stytt úr 9 mánuðum í 51/2 eða 6 mánuði eftir atvikum, en ungmennunum lofað að starfa með fullorðna fólkinu helming ársins. Það er verið að fara fram á örlitla mildun Stóradóms til reynslu. Og nú vísa ég í þær lagagreinar, sem tillögugerðin styðst við. Í 3. mgr. 2. gr. grunnskólalaganna stendur, með leyfi forseta: „Grunnskólinn skal veita nemendum tækifæri til að afla sér þekkingar og leikni og temja sér vinnubrögð og stuðla að stöðugri viðleitni til menntunar og þroska. Skólastarfið skal því leggja grundvöll að sjálfstæðri hugsun nemenda og þjálfa hæfni þeirra til samstarfs við aðra.“ Sem sagt, það á ekki alltaf að teyma eins og gert er inni í skólanum. Með tillöguflutningnum vakir alveg sérstaklega fyrir, að þeir þættir námsins, sem hér um getur, verði ræktir í vinnunáminu utan skólans á hverri árshelft sem nemandinn er ekki innan veggja skólans. Í V. kafla laganna, 41. gr., stendur: „Æski skólanefnd, að hluti námsskyldu barna í 1.–6. bekk sé fullnægt með sumarskóla, getur fræðsluráð, að fenginni umsögn fræðslustjóra, heimilað að allt að fjórðungur kennslunnar fari fram með þeim hætti.“ Í 42. gr. segir: „Í samræmi við markmið grunnskóla skal að því stefnt að nám í öllum bekkjum skólans tengist sem best raunhæfum athugunum og þroskandi störfum utan skólaveggjanna.“ Sbr. enn fremur 65. gr. l., sem áréttar þetta enn betur ef menn gefa sér tóm til að líta á hana. Þessar tilvitnanir sýna að það er síður en svo að verið sé að brjóta grunnskólalögin þótt farið verði inn á þá braut að framkvæma þau samkv. tvenndarskólaskipulaginu. Ég vil nota þetta tækifæri til að þakka alþm. fyrir að hafa opnað þessar smugur í grunnskólal., opnað möguleika til að milda Stóradóm, já í rauninni að opna leið til að fella hann að verulegu leyti niður því að ekki er hér verið að amast við skólahaldi, það er nauðsynlegt. Það er verið að amast við of löngu skólahaldi, mannskemmandi skólahaldi. En rétt tel ég að vekja athygli á að þær gr. l., sem ég hef hér tilnefnt, sýna að í grunnskólal. berjast í rauninni tvær stefnur. Önnur er sú sem ríkt hefur um mikinn hluta Vesturlanda nú um langt árabil og er fólgin í því að halda nemendum sem lengst innan skóla. Sú stefna hefur nú í reynd gengið sér til húðar, sbr. þær fréttir sem berast alls staðar frá úr heiminum, einmitt þegar verið er að innleiða hana hér með meginefni grunnskólal. En hin nýrri stefna, sem hefur fylgi meðal þeirra sem hafa gert sér grein fyrir hættum langskólasetunnar, hefur einnig sett mark sitt á grunnskólal. og þökk sé ykkur fyrir það, vel virtir alþm. Nú vill svo til að þótt góðæri ríki í landi hér, þá er nokkurt tómahljóð í ríkiskassa og talað um niðurskurð áður gerðra fjárl. Ég hef reynt að fara yfir fjárl. og leita að liðum sem mætti lækka án þess að tjón hlytist af. Ég hef að vísu fundið nokkra, en sýnist að verkefnið - niðurskurðurinn - sé ekki vandalaust. En nú get ég þó bent á leiðir þar sem ekki aðeins má spara, heldur mætti spara til mikilla hagsbóta. Með því að taka upp tvenndarskólafyrirkomulag mætti auðveldlega fresta byggingu skólahúsa hér og hvar um landið því að á langflestum stöðum er nægilegt húsrými til fyrir nemendurna ef aðeins helmingur hópsins er innan veggja skólans í senn eins og tvenndarskólafyrirkomulagið gerir ráð fyrir. En skólabyggingarnar mundu nýtast allt árið. Og ekki er minnsti vafi á nægum verkefnum fyrir þá nemendur sem yrðu utan veggja skólans hverju sinni, sbr. þá reynslu að 70–80% fá nú sumarvinnu með núverandi fyrirkomulagi, þó að öllum sé dengt út í atvinnulífið samtímis. Við þetta vil ég svo bæta eftirfarandi: Sama fyrirkomulag, þ. e. tvenndarskólaskipan, mætti og ætti að taka upp í mörgum öðrum skólum - og er reyndar gert í sumum skólum, t. d. stúdentaskólum og ýmsum sérskólum og jafnvel í ýmsum deildum háskólans. Kæmi þá til greina önnur spörun, ekki minni en sú fyrrnefnda. Með því að breyta námsönnum háskólans nokkuð gætu nemendur verið aðeins 6 mánuði hver í háskólanum árlega, en tekið þátt í daglegum framleiðslustörfum þjóðar sinnar hálft árið, en byggingar háskólans, kennaralið og annað starfslið mundi nýtast allt árið því að frí þeirra mætti skipuleggja með nýjum hætti. Mætti þá fella niður að mestu leyti hið hvimleiða námslánafargan sem komið er út í hreint óefni og spillingu. Lán til fólks erlendis yrðu að vísu að haldast og að litlu leyti einnig hér heima þetta ár a. m. k. því að ekki er hægt að snögghætta þess háttar fóðrun. En hálfan milljarð mætti auðveldlega spara til mikilla hagsbóta fyrir nemendur og hollustu fyrir þjóðina í heild. Að síðustu skal leitast við að vekja athygli á einni hættu sem nú vofir yfir skólakerfinu og þjóðinni. Og það er alveg á sínum stað að vekja athygli á þeirri hættu í tengslum við tillögugerð um tvenndarskólann því að einn af mörgum kostum við tvenndarskólann er sá að hann dregur úr þeirri hættu sem ég nú ætla að greina frá að vofir yfir. Vegna þess að augljóst er og komið er í ljós að 9 sinnum 9 mánaða skólabekkjasetan er óþolandi fyrir alla, þá er nú komin af stað talsvert öflug hreyfing fyrir því að reyna að draga úr þjáningum nemenda við langskólasetuna með því að reyna að fara með atvinnulífið inn í skólana. Þetta hefur alveg gegndarlausan kostnað í för með sér og verður sjaldnast annað en gervimennskukák. Hættan er sú að reynt verði að fara með einhvers konar gerviiðnað, gervilandbúnað, jafnvel gerviútgerð inn í skólastofurnar. Ómögulegt er að sjá fyrir hvað þetta gervikapphlaup getur gengið langt. En það mun reyna mjög á gjaldþol ríkissjóðs, ef farið verður út í það. Ég skal fullvissa ykkur um það. Þetta á allt að gera undir því yfirskini eða skulum við segja í þeim tilgangi að auka verklegt nám í skólunum. Aukið verklegt nám er að vísu góðra gjalda vert, en vel að merkja því aðeins að verkefnin séu þess eðlis að þau henti til kennslu innan veggja skóla. Því aðeins má fara með það inn í skólann, annars er það kák og spilling. Svo er um sum verkefni. En það er ákaflega takmarkað hvað hægt er og skynsamlegt að gera í þessu efni. Hin stefnan er tvenndarskólastefnan að fara með nemendur út í atvinnulífið í stað þess að gera oftast vonlausa tilraun til að fara með atvinnulífið inn í skólana. Nú er á döfinni hér á Alþ. svonefnt fóstureyðingafrv. Ég verð að játa að ég hef mikla tilhneigingu til að standa með þeim sem minnstur er máttar í þeirri deilu sem nú stendur hér yfir um þetta mál, en það er stúfur litli eða litla budda í móðurkviði. Mér er hjarta næst að standa helst með þeim sem er minnstur máttar eins og mörgum íslendingum er tamt, því að það er eitt af einkennum okkar göfugu þjóðar. Sannleikurinn er hins vegar sá að hinar efnaðri og úrræðameiri konur ráða nú á tímum oftast sjálfar framvindu mála í þessu efni. Það eru þá þær úrræðaminni og fátækari sem valdið kynni að verða tekið af. Er öruggt, spyr ég, að þjóðfélagið búi svo að þeim verr settu að réttlátt sé að láta þær sæta einhverri nauðung í þessu efni? Ég spyr í þessu efni, en fullyrði ekkert. En þess vegna blanda ég umr. um þetta mál inn í skólamálaumr. að mér hrýs hugur, að því er snertir þessi böru jafnt og önnur við þeim örlögum sem þeim eru búin með því að tjóðra þau við skólapúlt blómann úr ævi þeirra, gera þau að fóðri fyrir hina viðbjóðslegu langskólasetumaskínu, en leyfa þeim ekki að taka þátt í hinn skemmtilega, fjölbreytilega lífi á eðlilegan hátt í starfi með samtíðarfólki sínu á mismunandi aldri. Þess vegna höfða ég til mannúðar ykkar, góðir alþm., og bið ykkur að opna leið til mildunar Stóradóms, til reynslu til að byrja með. Ég sem gamall skólamaður, sem hef hugleitt skólanám meira og minna í 40 ár, er þess fullviss að aðeins ef brautin er rudd með þeim tilraunum sem gert er ráð fyrir í þeirri till. sem hér um ræðir, þá muni það greiða leiðir til betra og hollara lífs fyrir æ stærri og stærri hluta íslensks æskufólks. Svo legg ég til að málinu verði vísað til allshn.

Forseti (Ásgeir Bjarnason) : Út af því, sem hv. 10. þm. Reykv., Kristján Friðriksson sagði í sambandi við störf Alþ. og alþm., vil ég taka það fram, af því að ég geri ráð fyrir að hann sé ekki nógu kunnugur störfum þm. eftir þann stutta tíma sem hann hefur setið hér á Alþ., að alþm. þurfa víðar að starfa heldur en í þingsölunum og verða fleira að gera en að halda ræður. Og það er alls ekki rétt með farið að starfstími alþm. sé stuttur því að þm. eru alltaf starfandi, hvort heldur þeir eru í Alþ. sjálfu eða í kjördæmum sínum, enda ber þeim að gera slíkt. Og þótt venja sé að halda ekki þingfundi á föstudögum, þá veitir alþm. ekkert af þeim dögum til að sinna ýmsum málefnum í bænum, á opinberum skrifstofum og bönkum, sem þeir hafa ekki tíma til aðra daga vikunnar. Þetta vildi ég upplýsa hv. þm. um um leið og hann er að kveðja Alþ. Ég geri ráð fyrir því að hann fengi aðra mynd af störfum Alþ. og alþm. ef hans gifta yrði fólgin í því að vera hér lengur í sölum Alþ.