Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Það er nú orðið nokkuð langt síðan þessi þáltill. var lögð fram hér í Alþ. Hún hefur oft verið á dagskrá, en aldrei tekin til umr. Tilgangurinn með henni er sá að óska eftir, að athugað verði, hvort ekki væri hægt að bæta nokkuð það ástand, sem nú ríkir í vitamálum hér á landi, og byggja fleiri vita með skjótara móti við langa og vogskorna strönd landsins. Mikið hefur þegar verið gert í þessum málum og mikið fé lagt fram til að greiða fyrir samgöngum. En enn vantar mikið á og miklar eyður í vitakerfi landsins. Árlega er varið miklum fjárhæðum til vitabygginga. En vitarnir kosta mikið og langur tími mun liða, unz siglingar eru öruggar. - Ég rakst nú fyrir nokkru á blaðaskrif um þessa uppfinningu. Sjálfur hef ég enga sérþekkingu á þessu sviði, en styðst aðeins við það, sem ég hef lesið um málið. Þessi gerð vita var fundin upp af Þjóðverjum nú á stríðsárunum. Það er talið, að með byggingu slíkra vita megi bæta allverulega úr vöntun vita og fylla upp í vitakerfið tiltölulega ódýrt, eða eins og kostar að byggja 1 vita. Þessu er nánar lýst í greinargerð, og þar geta þeir, sem áhuga hafa á þessu, lesið um þetta. Það, sem vakti fyrir mér, og það, sem ég vildi, að Alþ. beitti sér fyrir, er það, að þeir menn, sem um þessi mál fjalla, athuguðu, hvort ekki væri ástæða til fyrir okkur að hagnýta okkur þessa uppfinningu. Ég hefði því viljað, að einn viti yrði byggður til reynslu. Ég hef ekki þekkingu á, hvort það mundi fullnægja þörf okkar. Um það verður að leita til sérfræðinga, svo sem vitamálastjóra, flugmálastjóra og verkfræðinga landssímans. - Ég vil benda á það, að verði málinu frestað við þessa umr. og sent til n., að hún leiti til sérfræðinga um það, að hve miklu gagni þetta mundi geta orðið. Ýmsar fleiri uppfinningar koma til greina, og ætti einnig að athuga þær. En eftir því sem mér skilst, útheimta þær dýrari tæki, ekki aðeins til að koma upp stöðvunum í landi, heldur einnig í skipum og flugvélum, heldur en þessi Consoltæki, þar sem hægt er að notast við venjuleg útvarpsviðtæki. Og sé öryggið nægilegt, er það mikill kostur, að tækin séu ódýr. - Ég ætla nú ekki að fjölyrða um þetta. Tilgangurinn er aðeins sá, að þetta verði rannsakað, og leiði rannsóknir í ljós, að þeir séu heppilegir, þá verði gerðar ráðstafanir til þess að reisa 1 vita, annaðhvort með sérstöku framlagi úr ríkissjóði eða þá af fé því, sem varið er til vitamála. Ég tel þó hið fyrra heppilegra. En það, sem fyrst og fremst vakir fyrir mér, er, að þetta verði rannsakað.



Herra forseti. Þessari þáltill. fylgir venjuleg greinargerð, og fef ég þar engu við að bæta. Ég vil leggja til, að málinu verði vísað til hv. allshn.

Flm. (Gísli Jónsson) [Frh.] : Þegar ég frestaði ræðu minni hér um daginn, þá minntist ég á, að Framsfl. hefði sent þrjá af sínum sterkustu ræðumönnum til að reyna að hrekja þau rök, sem ég kom með í framsöguræðu minni, svo mikils þótti við þurfa. Ég vil nú fara nokkrum orðum um mótrök þeirra, eða það, sem þeir kalla svo, svo að hv. þm. gefist frekari kostur að dæma á milli gagna og raka þeirra og minna. Ég vil þá fyrst og fremst snúa máli mínu til hæstv. atvmrh., Bjarna Ásgeirssonar. Hann lagði afar mikinn þunga á það í ræðu sinni og færði fram sem meginatriði fyrir því, að ég hefði flutt hér rangt mál, að ég hefði flutt skrifaða ræðu í þetta sinn. En ég fullvissa hann um, að sjálfur tel ég mál þetta svo merkilegt, að ég vildi ekki, að framsöguræða mín í því birtist í þingtíðindunum á nokkurn annan hátt en ég flutti hana, en eins og honum er ljóst, geta ræður skolazt til hjá þingriturunum, en ég vildi ekki, að neitt skolaðist til í ræðu minni. Þá vék hæstv. ráðh. að því, að Jörundur Brynjólfsson hefði þurft að hverfa burt frá Skálholti, til þess að vera hans þar yrði ekki til að hindra framkvæmd skólans þar, sem honum, þ. e. ráðherranum, hefði sérstaklega verið falið sem ráðherra að koma í framkvæmd. Einnig hélt hæstv. ráðh. því fram, að Jörundur Brynjólfsson hefði haft fullan rétt á að kaupa Kaldaðarnes, ef ríkið vildi selja þá jörð. En í fyrsta lagi vildi ríkið ekki selja þessa jörð, og af þeirri ástæðu þegar gat hann ekki fengið jörðina keypta. Í öðru lagi var réttur hans til að kaupa jörðina ekki fyrir hendi samkv. gildandi lögum, þótt ríkið hefði viljað selja. Ég vil benda hæstv. ráðh. á, að ég tel, að ekki hefðu verið vandkvæði á að gera fullvel við Jörund Brynjólfsson, þótt honum hefði ekki verið selt Kaldaðarnes, og ekki hefði hann þurft að vera í vegi fyrir skóla í Skálholti, þótt ekki hefði verið farin þessi óhappaleið, sem farin var. Í fyrsta lagi segir svo í lögum um búnaðarskóla, að reisa megi nýbýli og kennarabústaði á jörðum skólanna, að mestu fyrir ríkisfé, svo að ef Jörundur hefði viljað dveljast áfram sem bóndi í Skálholti, þá hefði t. d. mátt fara þá leið að gera þann ágæta mann að kennara þar við skólann og láta hann njóta alls góðs, bæði honum og ráðherra til sóma. En ég sé ekki, að skólamálið hafi nokkurn tíma verið eins fast sótt og það mál, sem hér er til umræðu. Því til áréttingar bendi ég á, að á undanförnum árum er ríkið búið að veita samtals eina milljón króna til skóla í Skálholti á 20. gr. og samkv. till. fjvn., og er það geymslufé. Hæstv. ráðh. gat krafizt þessa fjár til skólaframkvæmdanna, ef hann hefði brennandi áhuga á því máli, og þau orð, sem hv. 1. þm. Árn. lét hér falla um skólamál þetta, eiga a. m. k. ekki við fjvn. Það eiga þá aðrir að fá þá sneið. Ég vil sérstaklega taka fram, að þetta mál er af minni hálfu engan veginn rekið sem persónulegt mál á Jörund Brynjólfsson, hv. 1. þm. Árn., né persónulega á hæstv. atvmrh., heldur er ég aðeins að deila hér á stjórnarathöfn, sem ber í sér óskaplega rotnun. Það er mergurinn málsins hjá mér, en ekki neitt persónulegt af minni hálfu, engar persónulegar ýfingar. Hæstv. ráðh. sagði einnig, að hann hefði látið uppfylla búsetuskilyrðið á þann hátt, sem unnt var að gera samkvæmt gildandi lögum, og áleit hann þetta allt hafa verið löglegt. Nú vil ég í sambandi við þetta benda á það, sem honum er kunnugt, að áður en nokkuð er gert í þessu máli, þá byggir hann Jörundi Brynjólfssyni, Kaldaðarnes til lífstíðarábúðar, á meðan hann sat enn í lífstíðarábúð í Skálholti, svo að hann hafði á sama tíma lífstíðarábúð á báðum þessum höfuðbólum. Í framsöguræðu minni skýrði ég frá þessu ólöglega athæfi. Mér er kunnugt um, að ýmsir, sem hafa viljað fara á bak við lögin með krókaleiðum, hafa byggt á pappírnum til að uppfylla búsetuskilyrðið, en selt á bak við tjöldin, en það, sem hér gerist í þessu sambandi, er að mínu viti dæmalaust, af því að það er stjórnarathöfn, og eins og allt var þar nú í pottinn búið. Það, sem skilur á milli mín og hæstv. ráðh., er það, að hann vísar til hinna almennu ákvæða laga um sölu þjóðjarða og kirkjujarða og vill ekki viðurkenna annað en að hér sé um venjulegar þjóðjarðir að ræða. En hann veit þó, að um báðar þessar jarðir gilda ákveðin lög. Hann veit, að þær voru ekki keyptar fyrir fé úr jarðakaupasjóði, heldur fyrir fé úr ríkissj. með alveg sérstakri heimild. Og hvert hefur söluandvirði Kaldaðarness runnið? Það skiptir öllu máli í þessu sambandi. Ef Kaldaðarnes heyrir til þeim flokki jarða, sem hann heldur fram, þá rennur söluandvirðið í Ræktunarsjóð samkvæmt 3. gr. laga nr. 66 frá 1947. Ég veit, að hæstv. ráðh. er þetta kunnugt. En hefur andvirðið runnið í þann sjóð? Hafi það ekki verið, er það enn ein sönnunin fyrir mínu máli. Hæstv. ráðh. gat þess, að Kaldaðarnes hefði verið óheppilegur staður sem hæli að dómi landlæknis. Ég mun nú svara því, er ég svara hæstv. heilbr.- og menntmrh., sem ekki er hér viðstaddur, því að um þann þátt vil ég gjarna ræða við hann. Það er ljótasti þátturinn í þessum leik. Svo bætti hæstv. landb.- og atvmrh. því við, að ekki væri hægt að heyja nema fyrir fáum gripum í Kaldaðarnesi og hefði þurft að kaupa hey handa þeim fáu skepnum, er þar voru, og loks sagði hann, að landið væri of blautt til þess að stofna þar nýbýli. En nú vil ég spyrja hæstv. ráðh.: Er þetta það, sem koma skal í Skálholti, að þar verði ómögulegt að heyja og reka búskap? Ef hægt er að reka búskap í Skálholti, er það alveg eins hægt í Kaldaðarnesi, einkum og sér í lagi ef hælið er þar, þar sem vitað er, að auk venjulegs vinnukrafts var hægt að grípa þar til vistmanna til alls konar aukasnúninga, og vistmenn voru ekki svo fáir. Ég lít á þessi ummæli hæstv. ráðh. líkt og loforð til Alþ. eða fyrirheit um, hvernig ríkisbúskapurinn muni ganga í Skálholti, þar sem hann hefur látið setja upp bú í óleyfi. Og í sambandi við það, að landið í Kaldaðarnesi sé of blautt til þess, að hægt sé að búa þar, vil ég benda á, að ríkið hefur lagt fram stórkostlegt fé til þess að ræsa fram lönd ríkisins á Stokkseyri og Eyrarbakka. Í þetta hefur verið eytt stórfé, og vill ráðh. þá segja, að það sé til ónýtis, vegna þess að landið hafi verið blautt? Og ég veit ekki betur en hér liggi krafa eða ósk fyrir Alþ. frá þeim þarna austur í Árnessýslu um fjárframlög til að halda framræslu áfram. Voru meiri vandkvæði á að þurrka upp mýrarnar í Kaldaðarnesi, vegna þess að einhverjir drykkjuvesalingar höfðu verið þar í nokkra mánuði? Eru þetta frambærileg rök? Nei, sannarlega ekki. Hæstv. ráðh. segist hafa gert þetta í samráði ið sýslumanninn í Árnessýslu. Mér þykir einkennilegt, að sýslumaður í embætti skuli leyfa sér að taka til greina að gefa umsögn um þetta mál og hóa sýslunefndinni saman á fund í því skyni. Samkvæmt 35. gr. stjórnarskrárinnar er svo fyrir mælt, að enga fasteign ríkisins megi selja án lagaheimildar. Þetta veit a. m. k. hver lögfróður maður, hver héraðsdómari og sýslumaður, og hefði hver slíkur embættismaður sem var átt að vísa þessari beiðni frá og segja viðkomandi ráðh., að hér væri um hreint brot á stjórnarskránni að ræða. Þetta hefði líka hver ábyrgur dómari gert, ef ráðh. hefði útnefnt matsmann undir slíkum kringumstæðum, hann hefði mótmælt því, því að með því er freklega verið að misbjóða honum sem embættismanni. Það mætti segja, að ekki væri sanngjarnt að gera þá kröfu til bænda í sýslunefnd, að þeir væru svo lögfróðir, að þeir vissu, hvað þetta gilti, en þá kröfu verður að gera til sýslumannsins. En þetta minnir mig á það, sem skeði fyrir nokkrum árum, að þetta sýslumannsembætti var veitt mjög ungum, en duglegum og ágætum lögfræðingi. Á þessa embættisveitingu var gerð hörð árás, og þóttu eldri menn hafa verið sniðgengnir, er hefðu haft frekari rétt til embættisins. Og ég vil nú spyrja, eru þetta launin? Er þetta yfirvald svo háð sínum flokksmönnum, að það sé ekki sjálfstætt í störfum sínum? Og ef svo er, er rotnunin þá ekki komin nokkuð langt inn í tréð hér á Alþ.? Og ég skal nefna annað dæmi. Annar ágætur embættismaður, séra Jakob Jónsson, fékk veitingu fyrir embætti hér í Reykjavík eftir að hafa fengið - ég held langfæst atkvæði við kosningu. En það var sama um kosninguna, þáverandi kirkjumrh. notaði sér valdið til að veita honum embættið. Og þetta minnir enn á, að þessi sami prestur gengur hér nýlega í kirkju, prédikar í útvarp og brýtur allar hlutleysisreglur þess og flytur einn hinn mesta ósóma, sem nokkru sinni hefur verið fluttur hér í stól, án þess að hafa til þess nokkurt leyfi. Og svo er stóllinn ekki einu sinni vígður fyrir þennan óþverra. Það hefur verið klagað til biskups yfir þessu - ég vil segja ódæði, en það hefur engan árangur borið, að ég veit. Og presturinn veit, að honum er óhætt, því að yfirmaður útvarpsins er bróðir hans, og kirkjumrh. er bróðir hans. En það er ekki alveg eins víst, að íslenzku þjóðfélagi sé óhætt, þegar þannig er að farið. Hæstv. ráðh. gat þess, að hreppsnefnd Sandvíkurhrepps hefði verið sammála um að mæla með sölu Kaldaðarness. Mér þykir ekki ótrúlegt, að þeir hafi viljað reyna að ýta frá sér þeim vesalingum, sem voru þarna á hælinu. Það sýnir að vísu ekki neinn mannkærleika, þó að það sýni reyndar minni andúð en hæstv. menntmrh. hefur sýnt þessum flokki manna. En þessi meðmæli hreppsnefndarinnar voru ekkert leiðarljós til að ganga eftir á móti fullum ákvæðum laganna. Ráðh. sagði að meiri hl. landbn. hefði verið meðmæltur sölunni. Þetta er ekki rétt. Ráðh. hafði minni hluta nefndanna með sér þann dag, sem málið var tekið til afgreiðslu. En hann hefur síðar upplýst, að hann hafi gengið á milli nm. til þess að hafa áhrif á skoðanir þeirra. En er það sæmandi ráðherra? Er það þinglegt að vera með slíkan áróður á Alþ.? Mér er að vísu ljóst, að bæði þingmenn og aðrir hafa leyfi til að túlka skoðanir sínar við aðra innan vissra takmarka, bæði á þingi og utan þess, en var þessi áróður hæstv. ráðh. sæmilegur og þinglegur? Og ég spyr: Hví fór hæstv. ráðh. ekki eftir bendingum hv. þm. Dal.? Hann benti á, að þessi fyrirhugaða sala væri á móti lögum. Það vita allir, að hv. þm. Dal. er traustur og heiðarlegur maður, og enginn trúir því, að hann hefði farið að ráðleggja þeim ráðh., er hann styður, og styður vel, að gera annað, en hann áleit rétt og löglegt. Hv. þm. Dal. er reyndur dómari, hann hefur átt lengi sæti hér á Alþ. og í landbn. og þekkir þau mál eins vel og hæstv. ráðh. En hæstv. ráðh. hefur till. hans að engu. En hví spurði ráðh. Alþ. ekki um þetta mál á sínum tíma? Alþ. sat þá að störfum. Þorði hann það ekki, treysti hann því ekki, að Alþ. samþ. þetta? Þótti honum vissara að gera þetta á bak við tjöldin? Hann vissi sjálfur, að hann var að fara með rangt mál. Hann vissi, að hann gat ekki fengið samþykki Alþingis fyrir þessum gerningi, og þess vegna fór hann ekki með þetta mál inn í þingið. Ég held nú, að hæstv. ráðh. verði að viðurkenna, að ekki hafi verið farið að eins og lög stóðu til. Ég held, að hann fái ekki nokkurn mann til að trúa öðru. En það er út af fyrir sig að gera yfirsjón, mönnum getur yfirsézt. En það er tvöföld yfirsjón að staðhæfa, þegar menn vita sig hafa gert rangt, að þeir hafi gert rétt. Þá ætla ég aðeins að fara nokkrum orðum um þá staðhæfingu hæstv. ráðh., að Kaldaðarnessalan hafi verið búhnykkur fyrir ríkið, en ekki Jörund Brynjólfsson, er keypti. Ég veit nú ekki, hvernig hann treystir sér til að sanna, að þetta hafi verið búhnykkur fyrir ríkið. Á pappírnum var Kaldaðarnes selt fyrir 419.820 kr., en upp í það kom raunverulega það, sem Jörundur Brynjólfsson fékk fyrir sínar eignir í Skálholti, 173.700 kr. fyrir hús hans þar og eignir, og skal ég koma inn á það síðar. En þess utan koma svo 20 þús. kr. alveg ólöglega, sem koma fyrir það, að bóndinn í Skálholti fór þaðan, var hrakinn þaðan eða fór að eigin ósk, hvað sem menn vilja nú kalla það, því að hvergi er heimild í ábúðarl. né heldur nein þingheimild til þess, og þess utan er greitt 225 þús. kr., sem kaupandanum að Kaldaðarnesi er gefið fyrir að þiggja þessa jörð, og svo er að síðustu 1.120 kr. í peningum. Þetta er greiðslan. Ég vil nú leyfa mér að benda á það, að ég held, að það sé erfitt að fá nokkurn mann til þess að trúa því, að á móti þeim húsum, sem eru í Skálholti, og þeim öðrum eignum, sem fráfarandi bóndi átti þar, megi ekki jafna a. m. k. gamla húsinu í Kaldaðarnesi, og að peningshús, sem eru í Kaldaðarnesi, hafi að einhverju leyti getað, ásamt tveim skálum, girðingum og ýmsu fleira, sem fylgdi jörðinni, jafnazt á við eignirnar í Skálholti, og þó er öll jörðin eftir enn. Eftir upplýsingum, sem ég hef fengið, er ekki tekið með í þetta mat eitt mikið mannvirki, sem er varnargarður, sem ver landið fyrir Ölfusá og mun hafa kostað landið mikið fé. Ég sé ekki annað en þessar byggingar hljóti að vera það verðmætar, að hægt sé að jafna þeim við þau hús, sem eru í Skálholti, en þessi verðmæti hafa ekki verið greidd. Sannleikurinn er sá, að mér sýnist, að sjálft verðið á jörðinni sé týnt. Ég sé því ekki, að það hafi verið ákaflega mikill búhnykkur fyrir ríkið að losa sig við þessa jörð. Ég get upplýst, að þessi jörð mun hafa haft um 2.000 ha. lands, og mun vera búið að láta um 300 ha. til ríkissjóðs áður í sambandi við „Síberíu“. Þar undan er svo skilin hjáleiga, og skilst mér, að þá séu eftir 1.400-1.500 ha. Af öllu þessu landi er ekki nema 65 ha. eyðilagt, eftir því sem þm. upplýsa. Einnig er upplýst, að þegar jörðin var keypt, þá var lögð á það megináherzla, að þetta væri gert vegna þess, hversu hún hefði mikið land og hversu það væri heppilegt til ræktunar. Nú hefur hæstv. ráðh. sagt, að þetta hafi reynzt misskilningur, allt, sem framsóknarmenn sögðu á þeim tíma, hafi verið slúður, sem eigi ekki stoð í veruleikanum, það sé varla hægt að græða þarna nokkurt strá, þetta sé allt ónýtt. Og þegar litið er á það, að í þessu landi er einnig flugvöllur - það segir að vísu í afsalsbréfinu, að afnot af flugvellinum megi ríkið hafa án endurgjalds, en það er ekkert sagt um, að það megi stækka hann, svo að það þarf kannske að kaupa landið til þess - þegar á allt þetta er litið, þá held ég, að það sé alveg rangt hjá hæstv. ráðh., að þessi sala hafi verið mikill búhnykkur. Ég skal viðurkenna, að það eru mjög miklar líkur til þess, að það megi gera þessa jörð þannig, að það megi koma þar upp mörgum býlum. En ég vil spyrja: Eru meiri líkindi til þess, að hv. 1. þm. Árn., á þeim aldri, sem hann er, jafnvel hversu ágætur bóndi sem hann er, hafi afl til þess að gera þetta land að verðmætu landi, þar sem síðar megi hafa mörg býli, frekar en ríkissjóður með því vinnuafli, sem hann hefur yfir að ráða? Það er ekki hægt að telja mér trú um það. Hv. ráðh. minntist á hreinsunina, sem viðtakandi á að gera. Ég hef nú aldrei skilið sambandið þarna á milli, að kaupanda er seld jörðin og hann veit, í hvaða ástandi, og svo er farið að meta sérstaklega þær skemmdir, sem eru landinu, og þær eru metnar á 74 þús. kr., en ofan á það þarf að fara að gefa með landinu 225 þús. kr. til hreinsunar á því. Annaðhvort hefur eigandinn fengið jörðina í því ástandi, sem hún var, eða í því ástandi, sem hún var, áður en stríðið kom, eins og ráðh. ætlaðist til. Það er búið að meta þessar skemmdir á 74 þús. kr. Hvaðan kemur þá þessi hugmynd um að greiða enn 225 þús. kr. með jörðinni fyrir hreinsun? Svo hefur hæstv. ráðh. sagt, að þessu yrði skilað aftur, ef landið yrði ekki hreinsað innan ákveðins tíma. Hv. 1. þm. Árn. má vera vel fjáður, ef hann getur skilað aftur 225 þús. kr. eða látið vinna fyrir þá fjárhæð á tilteknum tíma, og ég veit ekki, hvernig hann fer út úr þeim skatti, ef hann á 5 árum getur lagt vinnu í hreinsun á þessu landi fyrir 225 þús. kr. Þessar krókaleiðir eru allar farnar til þess að geta gefið þessa eign. Hæstv. ráðh. sagði, að hann hefði mörg dæmi um það, að þetta mundi kosta miklu meira fé, og það hefði verið vanmetið af þeim mönnum, sem mátu þetta. Að hverjum er hæstv. ráðh. að sneiða? Er hann að sneiða að þessum sömu matsmönnum, því ég held það hafi verið sömu menn, sem mátu þessa hreinsun? Annars get ég upplýst hæstv. ráðh. um það, að einn af þessum mönnum hefur upplýst hæstv. ráðh. um það, að þessi hreinsun er allt of dýr með tilliti til þeirra verkfæra, sem nú eru notuð, því að öll hreinsun á landinu, þar sem spítalarnir stóðu, skammt fyrir ofan Lágafell í Mosfellssveit, hún kostaði ekki nema 60 þús. kr. Hæstv. ráðh. veit, að þetta er rétt, og veit það svo vel, að hann fékk nærri hjartaslag, þegar hann frétti, hvað sú hreinsun kostaði litla peninga. Hann þarf því ekki að reyna að telja okkur trú um, að hér sé verið með sérstakan ágang á kaupandann. Þá sagði hæstv. ráðh. síðast, að öll mín framsöguræða og allur minn málflutningur sé óslitin ásökun á matsmennina, og lagði mikið upp úr því, og það gerði hv. 1. þm. Árn. einnig, hér væri verið að gera beina árás á saklausa menn. Ég vil leyfa mér að mótmæla þessu. Í fyrsta lagi hef ég ekki sagt eitt einasta orð um þessa menn, hvort þeir hafi gert sitt verk vel eða illa. Meira að segja hef ég haldið því fram, að mér hafi ekki þótt óeðlilegt, þó að þeir mætu eignirnar í Skálholti á þann mælikvarða, að þarna ætti að taka aftur við af bónda, en hins vegar sagði ég, að það hefði átt að meta eignirnar í Kaldaðarnesi á sama mælikvarða og með tilliti til þess, að þar átti að taka við sams konar rekstri eins og rekinn var í Skálholti. En matsmennirnir eru bundnir af ráðh., þegar þeir gera matið, og það; sem verra er, hæstv. ráðh. bregzt skyldu sinni að áfrýja þessu mati, ekki einasta til yfirmats; heldur, ef hann var ekki ánægður með það, þá til þingsins. Þar brást hann skyldu sinni, og það er af því, að það var fyrir fram ákveðið, að jörðin skyldi seld - skyldi gefin ákveðnum manni. Þess vegna er farið svona í kringum öll þessi atriði. Ég get sagt hæstv. ráðh. það, að ég tel þetta mjög mikilsvert mál, ekki aðeins vegna þess, hvort ríkissjóður græðir eina milljón eða eina og hálfa milljón, heldur fyrir það, að það er spegilmynd af þeirri rotnun, sem er í stjórnmálalífi Íslendinga og Framsfl. á langmest af. Það er þessi rotnun, sem verður að uppræta, ef við eigum að fá traust þjóðarinnar til þess að geta mætt erfiðleikunum og losnað úr þeim. Það er ekki hægt að ætlast til þess, að þessari stofnun séu falin á hverjum tíma hin vandasömustu mál til úrlausnar, ef það er komið inn hjá fólkinu, að það sé ekki hægt að trúa fulltrúunum fyrir því að vernda betur rétt ríkisins en hér hefur verið gert, og kemur ekkert málinu við, hvort það er gert af 10 kr. atriði eða milljóna atriði. Það er aðferðin, sem hefur verið byggð utan um þetta, sem ég er að fordæma, en ekki hitt, hvort ríkissjóður tapar nokkrum krónum eða ekki. Þess vegna er þetta merkilegt mál, og þess vegna er hlustað eftir því um allt land. Ég skal þá svara nokkrum atriðum því, sem hæstv. menntmrh. færði fram sem rök fyrir sínu máli, og vænti ég þess, að hæstv. landbrh. flytji honum það, þar sem menntmrh. er hér ekki viðstaddur. Hæstv. menntmrh. sagði, að ástandið í Kaldaðarnesi hefði verið þannig, að aðeins hefðu verið eftir fáir vistmenn, 1–4, allir aðrir hefðu verið flúnir. Þeir flúðu af hælinu, eins og hæstv. ráðh. flúði undan ábyrgðinni og umr. hér. En það var ekki sök vistmannanna, að þeir flúðu, það var fyrst og fremst stjórn hælisins, sem átti sök á því, ef ekki var hægt að halda mönnunum. En mig brestur alveg skilning til þess að geta fengið það inn í mitt höfuð, hvernig hugsað er að byggja upp nýtt hæli samkvæmt því frv., sem nú er borið fram af hæstv. menntmrh., með sömu starfsreglum eins og þetta hæli var, sem allir vistmennirnir flúðu frá. Ég hef rætt þetta mál sem einn meðlimur heilbr- og félmn. Ed. á fundi, þar sem voru mættir hæstv. menntmrh., landlæknir og dr. Helgi Tómasson, og þar átti að telja mér trú um, að nauðsynlegt væri að setja hælið nálægt Reykjavík, svo að menn gætu ekki flúið þaðan. Ég lét í ljós, að mér væri óskiljanlegt, að það væri óhægara fyrir vistmenn að flýja frá Úlfarsá, sem komið hefur til mála, heldur en frá Kaldaðarnesi, en þá kom upp sú speki, að það væri til nokkuð, sem héti Engey, og þeir gætu ekki synt í land. Dr. Helgi Tómasson færði fram mörg vísindaleg rök fyrir því, hvernig ætti að reka hælið, en vísindi duga ekki til að sannfæra mig um, að ekki sé hægt að komast úr Engey öðruvísi, en með því að synda. Það er ekki hægt að koma í veg fyrir það, að menn, sem ganga þarna lausir, komist til lands með alls konar fleytum, þeir komast þaðan engu síður en frá Kaldaðarnesi. En það er ágæt uppástunga, sem kom frá hv. 3. landsk., að flytja þetta allt til Grímseyjar, en það fer ekki saman við þau rök, sem hæstv. ráðh. bar hér fram, að hælið væri of langt frá Reykjavík, ef það væri í Kaldaðarnesi. Hæstv. ráðh. sagði, að hann hefði skort alla heimild til að fyrirskipa mönnum vist á hælinu. Ég fór að blaða í frv., sem hann leggur sjálfur fram nú, og svo í gildandi l., og það eru sömu ákvæðin í frv. eins og í l., svo hann hefur ekki meiri heimild til að vista menn á hinu nýja hæli, sem á að kosta 9 millj. kr., heldur en hann hafði til þess að halda þeim í Kaldaðarnesi. Ég verð að segja, að það er hreinn vesaldómur af hæstv. menntmrh. að láta sér detta í hug að bera fram svona rök, að hann skorti heimild til þess að reka hælið, svo að viðunandi sé, og til að fá þangað sjúklinga, sem þar þurfa að vera. Þeirrar heimildar gæti hann aflað sér, ef þingið situr, á einni nóttu, og það var miklu meiri ástæða til að samþ. slík l. en l., sem samþ. voru á einni nóttu um að veita tveim þýzkum fjölskyldum borgararétt. Ég veit, að þm. hefðu ekki séð eftir því að vaka hér eina nótt til að bjarga slíkum vesalingum, ef það vantaði heimild, það hefði líka verið hægt að gera slíkt með brbl. Mig undrar því, að hæstv. ráðh. skuli leyfa sér að bera það fram sem rök, að hann skorti heimild til að flytja sjúklinga á hæli, sem sérstaklega er gert handa slíkum sjúklingum. Sannleikurinn er sá, að stjórn hælisins er ekki ráðin samkv. l. Það er ákveðin í l. frá 1943 sérstök stjórnskipuð n. til að stjórna hælinu, en þeirri n. var vikið til hliðar og í staðinn fyrir þá n. tekinn maður, sem nú er kominn á þá skoðun, að það þurfi að setja einhvern vitfirringastimpil á þessa vesalinga og þess vegna eigi að flytja þetta eins nálægt Kleppi og hægt er, en uppistaðan í hinu nýja frv. er sú, að þetta eigi að vera 40 manna vistheimili fyrir hálfgerða vitfirringa. En ég er ekki alveg á sama máli og hæstv. menntmrh., að það sé heppileg lausn á þessu máli. Hæstv. ráðh. sagði, að rekstrarhalli hælisins hefði verið 100 þús. kr. á tveim árum. Mig óar ekkert, þó að það sé 50 þús. kr. halli á svona hæli á ári, og ég verð að segja það, að þegar ríkið þénar um 40 millj. kr. á vínsölu á ári, þá sé ég ekkert eftir því, þó að það eyði 50 þús. kr. í að borga þessum vesalingum, svo að þessi röksemd er ekki heldur nægilega sterk. Í sambandi við þetta mál vil ég undirstrika, að fyrsta árið var 90 þús. kr. halli á Reykjalundi, en á hverju ári síðan 100 þús. kr. ágóði. Af hverju? Vegna þess að læknirinn, sem skipaður var á því hæli, vildi fórna sér fyrir þessa menn og gerði ekkert annað en að hugsa um að stjórna þessu fyrirtæki og gera allt sem hagkvæmast og fá þessa menn til þess að vinna eftir því, sem þróttur var til. Ég skil ekki, hvers vegna þeir menn, sem ætla að bera ábyrgð á þessu í framtíðinni, vilja loka augunum fyrir því kraftaverki, sem þarna hefur gerzt, og ég er alveg viss um, að það er hægt að nota sömu aðferðina við þessa menn, sem hér um ræðir. Það var smásálarskapur að sjá í það að setja sérstakan lækni við hælið, það kostaði aðeins 30 þús. kr., en það var eitt af mótrökunum hjá hæstv. ráðh., að það hefði verið ofviða að setja þarna lækni, en það var það, sem þurfti að gera, og einnig þurfti að setja duglega stjórn við hælið. Hæstv. ráðh. sagði, eins og hæstv. landbrh., að það væri ríkinu til skammar, hvernig jörðin var, og það var það, sem eiginlega var þyngst á vogarskálinni hjá honum. En er það frambærilegt frá hæstv. menntmrh. að láta það hafa áhrif á sig um að leggja hælið niður, hvernig búskapurinn var. Ég sé ekki, að það komi honum neitt við. Búskapurinn í Kaldaðarnesi gat aldrei verið annað en vitnisburður um ríkisbúskap yfirleitt. Hann gat verð slæmur í eitt ár, en til langframa varð hann auðvitað ekkert annað en spegilmynd af ríkisbúskap á Íslandi yfirleitt. Þess vegna var ekki ástæða til að flytja hælið þaðan, þó að jörðin væri í niðurníðslu. Ég ætla að fara dálítið inn á eigur menntmrn., eins og hæstv. ráðh. orðaði það. Hann sundurliðaði það þannig, að það hefði verið gamla íbúðarhúsið, braggi og nýtt ráðsmannshús. Hann sagði enn fremur, að kostnaðurinn við þetta hefði verið 630 þús. kr., og mest af þessu hefði verið viðgerð á gömlum húsum og menntmrn. hefði verið endurgreitt 400 þús. kr. Sannleikurinn er sá, að ekkert af þessum tölum er rétt. Annars kemur mér það ekkert á óvart, þó að manni, sem alltaf fer rangt með tölur í sínu pólitíska blaði, skeiki eitthvað í tölum hér á Alþ. Skal ég nú færa nokkrar sönnur á mitt mál. Í fyrsta lagi er þessi kostnaður, byggingarkostnaður við hælið í Kaldaðarnesi, samkvæmt landsreikningnum, 1946 kr. 315.888,73 og 1945 kr. 551.551,12. Þetta eru sömu tölur, sem gefnar eru upp í grg. fyrir till., og þessar tölur passa ekki við þær tölur, sem hæstv. ráðh. hefur gefið upp, og þó að hæstv. ráðh. hafi ekki haft tíma til að gá í landsreikninginn, þá hefði hann a. m. k. getað spurt flokksbróður sinn, hv. 1. þm. Árn., sem mun vera kunnugur þessu máli, hvort þetta væri ekki rétt. Sannleikurinn er sá, að byggingarkostnaðurinn í Kaldaðarnesi er um 900 þús. kr. Hvað fær svo menntmrn.? 400 þús. kr., segir hann, en það er ekki rétt. Samkvæmt upplýsingum, sem ég hef fengið frá mjög ábyggilegum manni í stjórnarráðinu, sem veit líklega meira um þetta atriði en ráðh., þá hefur rn. fengið 419.820,00 kr. fyrir Kaldaðarnes, m. ö. o. alla þá upphæð, sem kaupandinn á pappírnum er látinn greiða fyrir eignina. Hvaðan fær svo rn. þessa peninga? Það fær kr. 173.700.00 og kr. 197.300,00 af því fé, sem veitt hafði verið í Skálholtsskóla og er tekið ólöglega til þess að borga þetta með. Hvað kom inn? Hann fékk 225 þús. kr. frá setuliðinu. Ríkið var búið að fá þá peninga áður fyrir að sitja í landinu, áður en það var afhent menntmrn., svo að ekki var hægt að taka þetta fé og greiða það til menntmrn., það var tekið beint úr ríkissjóði. Hvað svo meira? Hann fékk 1.120 kr. frá Jörundi Brynjólfssyni. Hæstv. ráðh. sagði, að allt þetta væri gert með samkomulagi við alla þá aðila, sem hefðu haft með þetta að gera. Það er ekki rétt, því að stjórn ríkisspítalanna er líka nokkuð viðriðin þetta mál, og ég hef hér bréf hennar til hæstv. menntmrh. 3. nóv. 1947, þegar þessi verk fóru fram. Og ég vil taka það fram, að á þeim tíma sat Alþingi á rökstólum. Ég vil leyfa mér, með samþykki hæstv. forseta, að lesa hér upp úr þessu bréfi. Í því segir svo: „Ég leyfi mér fyrir hönd heilbrmrn. að taka fram eftirfarandi varðandi mat á eignum heilsuhælis fyrir drykkjumenn í Kaldaðarnesi. Þann 23. ágúst s. l. hafði heilbrmrn. skrifað landbrn. m. a. á þessa leið: (Takið eftir, að það er heilbrmrn., sem skrifar landbrn.) „Ráðuneytið áskilur, að landbrn. sjái svo um, að greiðsla komi til þessa ráðuneytis fyrir eignir hælisins, þær sem jörðinni fylgja. Þar sem upplýst er, að meta eigi eignir ríkisins í Kaldaðarnesi til sölu í því skyni, að þar verði rekinn búskapur, má gera ráð fyrir, að matið verði miðað við slík afnot. Aftur á móti hlýtur krafa heilbrmrn. að vera sú, að allur kostnaður, sem það ráðuneyti hefur lagt í stofnkostnað hælis í Kaldaðarnesi, verði endurgreiddur, og sé auk þess tekið tillit til verðhækkunar, sem orðið hefur á efni og vinnu síðan framkvæmdir voru gerðar. Samkvæmt lögum ber ríkinu skylda til að reka drykkjumannahæll. Eins og nú er komið um verðlag á efni og vinnu, er fullvíst, að slíku hæli verður ekki komið á fót fyrir minna fé, en lagt hefur verið í Kaldaðarneshælið. Auk þess hlýtur flutningur hælisins að hafa mikinn kostnað í för með sér. Með tilvísun til ofanritaðs tel ég, að uppgjör milli heilbrm.- og landbrn. geti á engan hátt komið þessu mati við.“ Stjórn ríkisspítalanna gerir hér kröfu um að fá endurgreiddar 900 þús. kr. auk þess kostnaðar, sem kann að verða af flutningi hælisins á annan stað, og auk þess þann mismun, sem orðið hefur á efni og allri vinnu, frá því að hælið var byggt. Mismunurinn er 600 þús. kr. En hver á að bera þennan kostnað? Á landbrn. að bera þennan kostnað, t. d. með því að greiða hann úr ræktunarsjóði, eða á ráðh. að bera hann sjálfur, eða á ríkissjóður að borga brúsann? Það er augljóst, að menntmrn. hefur ekki fengið það fé, sem það átti að fá, það fé, sem því bar. Og auk þess hefur ekkert fengizt fyrir sjálfa jörðina. Ég býst við, að ríkissjóður verði að greiða stórar fjárhæðir og margar, þar til þessum málum verður komið í það horf, sem þau voru komin, þegar hælið starfaði í Kaldaðarnesi, er hæstv. menntmrh. tók við hælinu. Lögin frá 1943 um drykkjumannahæli eru svo skýrt orðuð, að þar segir, að ríkið eigi að reka hæli fyrir drykkjusjúka menn og þar eigi hælið að vera. Það er því algerlega út í hött og er rangt, að jörðin hafi verið lánuð fyrir þá starfsemi ríkisins. Það varð samkomulag, að ríkið afhenti jörðina undir þetta. Þess vegna var hér svo til stofnað, að landbrn. gat ekki farið eins að með jörðina og það hefur gert. Ég sé ekki ástæðu til að ræða mikið við hv. 1. þm. Árn. Það var flest í ræðu hans, sem ég hef flutt svar við í ræðu minni til hæstv. landbrh. Svör mín til ráðh. geta því gilt til hans. Ég tek enn fram að lokum, að ég hef ekki hreyft þessu máli af neinum persónulegum áróðri á framsóknarmenn. Hér er um að ræða veilu í meðferð á fé ríkisins. Slíkt mál sem þetta er ekki hægt að láta afskiptalaust. Meginástæðan fyrir því, að þessu máli hefur verið hreyft, er, að hér hefur illa verið farið með ríkisfé. Ég vænti þess, hvernig svo sem þetta mál fer, þá muni þau blaðaskrif og umr. þær, sem fram hafa hér farið á Alþ. um það, marka nýja stefnu á Íslandi í meðferð opinberra eigna og opinbers fjár. Ef ekki, þá á þjóðin að taka í taumana og neita að senda slíka menn á þing. Þjóðin á að gera sömu kröfur til þm. sinna eins og t. d. Bretar gera til sinna þm. Þar mundi ráðh. verða að segja af sér fyrir minni sakir en hér hafa verið ræddar. Ég er ekki að bera fram slíkar kröfur, en hv. þm. ættu að gera annað en standa upp og státa, þegar jafnalvarlegt mál er rætt og þetta mál er. Ég geri ráð fyrir, að þjóðin sé enn svo mild, að hún fyrirgefi, en það er ekki hægt að bjóða Alþ. né þjóðinni upp á annað eins og hér hefur gerzt við söluna á Kaldaðarnesi.



Herra forseti. Einn þáttur þessa máls er þátturinn um drykkjumannahæli í Kaldaðarnesi. Ég ætla, að sá þáttur sé mér kunnugri, en flestum öðrum þm., sem sæti eiga hér á Alþ. nú, og vil ég leyfa mér að fara nokkrum orðum um þá hlið málsins nú, þó að ég hafi nú áður haft tækifæri til þess í þessum umr. En nú ber á svo mikilli vanþekkingu á þeim málum, að mér finnst ástæða vera til að gera þessari hlið málsins nokkur skil. Það er nú nokkuð langt um liðið síðan nokkrir menn vildu hefja aðgerðir til þess, að komið yrði upp drykkjumannahæli. Þegar eftir 1930 var hafizt handa í málinu, en Alþingi drap þær till. Er ég kom á Alþingi árið 1942, var flutt frv. til l. um drykkjumannahæli, en það var drepið. Þá var það sýnilegt, að ef úr slíku ætti að verða, þá yrði að koma því til vegar, að einhver aðili hefðist handa með hæli og sýndi fjárveitingavaldinu, að alvara væri á ferðum. Stórstúka Íslands færðist því í fang að stofna til rekstrar hælis fyrir drykkjusjúka menn, en í smáum stíl. Að þessu unnu mest þrír menn, þeir Friðrik Ásmundsson Brekkan, Kristinn Stefánsson stórtemplar, og ég var sá þriðji. Við hófum þessa starfsemi á litlu býli við Stokkseyri, sem heitir Kumbaravogur. Við fengum hr. Alfreð Gíslason lækni til þess að veita hælinu forstöðu. Sjálfir höfðum við veg og vanda af rekstrinum að því leyti, sem það heyrði ekki undir forstöðumanninn þar eystra, Jón Sigtryggsson fyrrv. fangavörð, en það var fyrir tilstuðlan landlæknis og sakadómarans í Reykjavík, að sá maður fékkst. Alfreð Gíslason sá um forstöðuna séð frá hinni læknislegu hlið. Ég vil geta þess, að í upphafi var okkur það ljóst, að til þess að vænta mætti góðs árangurs af starfinu, þurfti að skapa þeim mönnum, sem þarna dveldust í lengri eða skemmri tíma, góða og skynsamlega aðstöðu til að vinna. Kumbaravogur er lítið kot, en við reyndum að láta vistmenn vinna, t. d. við heyskap, garðrækt, og aðra heilsusamlega líkamlega vinnu. Sú stefna var mörkuð að leitast við að skírskota til manndóms þessara manna og reyna að vekja starfsþrá þeirra til nytsamra verka. Á sumartímanum fengu vistmenn eigin kartöflugarð, og máttu þeir rækta í garðlöndum sínum eins og þá lysti og eiga uppskeruna. Með þessu vorum við að skírskota til manndómsins, en það var síður en svo lítill vandi að halda þessum mönnum að verki. Það verður að gera sér fulla grein fyrir því, að þessir menn voru sjúkir, og þetta kom mjög alvarlega fram. Það er ekki hægt að neita því, að þeir voru fáir mennirnir, sem fengu nokkra verulega bót á sjúkleika sínum. En þessi árangur er síður en svo nokkurt sérstakt íslenzkt fyrirbæri. Ofdrykkjan er einn þeirra sjúkdóma, sem nútíma vísindi hafa ekki fundið neitt ráð við. Á hælum fyrir ofdrykkjumenn ná ekki nema 3–4% sjúklinganna fullum bata. Hinn hlutann þarf að hafa á hæli árum saman og í einstaka tilfellum ævilangt. Af þessu, sem ég hef drepið á, er hægt að draga, hvert hugur okkar þremenninganna stefndi. En á fyrsta árinu, sem hæli þetta starfaði, var frv. flutt á Alþ. um drykkjumannahæli, og samkv. því átti hið opinbera að starfrækja drykkjumannahæli. Er svo var komið, fórum við í hælisnefndinni að athuga um stað fyrir nýjan samastað fyrir hælið, því að við urðum að flytja í burtu af jörðinni með starfsemina. Við, sem sæti áttum í stjórn hælisins, óskuðum þess helzt, að byggt yrði eða útvegað húsnæði á jarðhitasvæði, svo að hægt yrði að reka stórbúskap og smáiðju í sambandi við hælið. Fjölbreytni í starfi gefur sterkastar vonir um, að kraftar þessara drykkjusjúku manna nýtist. Heilbrigðir menn yrðu að bera allan veg og þunga við vinnuna, en vinnuframlag þeirra sjúku yrði þá eins konar uppbótarvinnuafl. Nú skal ég ekki reka frekar þá sýn, hvernig við hugsuðum okkur starfið við heita vatnið eða hvernig leitin gekk að landi, sem þeim kostum væri búið. En nú víkur sögu til Kaldaðarness. Ég skal ekki fullyrða, hver átti frumkvæðið, að bent var á Kaldaðarnes sem ákjósanlegan stað undir hæli fyrir drykkjusjúka. Nú stend ég ekki eins vel að vígi að segja frá, þ. e. frá árabilinu 1945–47, því að skjöl þau og gögn, sem varða málið á þessum tíma, eyðilögðust í húsbruna hér í Reykjavík. En ég held mér sé óhætt að fullyrða, að Vilmundur Jónsson landlæknir hafi fyrstur bent fjvn. á þennan stað. Í fyrstu ferð okkar þangað austur voru með þeir Vilmundur landlæknir, sakadómarinn í Reykjavík, Alfreð Gíslason læknir og ég. Er við lítum á eignina, urðu allir á eitt sáttir, að hér væri fundinn framtíðarstaður fyrir hælið. Við höfðum einnig bent á, að heppilegt væri að koma byggingarframkvæmdum svo fyrir, að vistmenn gætu unnið að því sjálfir að byggja yfir sig. Fyrst var gert ráð fyrir, að vistmenn og starfslið hælisins dveldust í herskálum, sem þarna voru, en síðan yrði strax hafizt handa um byggingarframkvæmdir. Fyrsta verkið skyldi vera að byggja upp, hreinsa síðan jörðina, sem var orðin illa útlítandi eftir að herliðið dvaldist þar, og síðan skyldi nytja gæði jarðarinnar. Þá var Finnur Jónsson heilbrmrh. Lýsti hann stuðningi sínum við málið. Þá var og leitað umsagnar Guðmundar Gestssonar ráðsmanns ríkisspítalanna. Hann lagði til, að þetta mál yrði fellt inn í annan búrekstur ríkisspítalanna, og enn var leitað álits jarðræktarráðunauts Búnaðarfélags Íslands.

Hvers?

Það var Pálmi Einarsson. Árið 1945 var svo hafizt handa, og vistmenn voru fluttir austur að Kaldaðarnesi. Þar unnu þeir til að byrja með við að rífa í sundur bragga, losa þá í sundur og hirða það, sem nýtilegt var úr þeim. Það byggingarefni, sem reyndist unnt að nota, var svo hagnýtt. Við byggingarframkvæmdirnar var Björn Rögnvaldsson byggingarmeistari trúnaðarmaður. Hann lagði til, að skinnað væri upp á gamla húsið, en fjvn. taldi slíkt óhyggilegt, en vildi reisa af grunni. En sérfróðir menn héldu sig fast við það, að velja skyldi hina leiðina. Frá þeim tíma, er þessu vatt fram með málið, eru aðeins tvö skjöl fyrir hendi, en þau hafa verið í mínum vörzlum. Fyrra bréfið er frá því í janúarmánuði 1946 og var skrifað í samráði við þáverandi heilbrmrh., Finn Jónsson. Það var til Búnaðarfélags Íslands. Þar er sagt frá því, að það standi til að koma upp búrekstri á jörðinni, og er leitað til Búnaðarfélagsins um álit í því efni. Með leyfi hæstv. forseta vil ég lesa þetta bréf hér upp. Þar segir svo: „Eins og Búnaðarfélagi Íslands er kunnugt, var drykkjumannahælið flutt að Kaldaðarnesi á s. l. sumri. Var gert við gamla íbúðarhúsið á jörðinni, og eru þar nú góð húsakynni fyrir 16–18 vistmenn, auk starfsfólks. Aðkoma að Kaldaðarnesi var verri, en lýst verður með orðum, enda var þar mikil hernaðarbækistöð um skeið. Túnið er eyðilagt, svo og mikið svæði af árbökkunum, sem var gæðaland og notað sem tún. Gert er ráð fyrir því, að hælið reki búskap á jörðinni. Verður væntanlega byrjað á næsta vori í smáum stíl, en þó þannig, að búið framleiði helzt nægar búsafurðir fyrir hið fjölmenna heimili. Heimilisstjórnin telur sjálfsagt að hafa með í ráðum kunnáttumenn á sviði landbúnaðar nú, þegar að því kemur að hefja skal búskap í Kaldaðarnesi. Hefur viðkomandi ráðherra, Finnur Jónsson, falið mér að snúa mér til Búnaðarfélags Íslands með tilmæli um, að það sendi mann austur þangað, og leggi hann ráð á, hvernig taka skuli því verkefni, sem þar er fram undan, hvað gera skuli fyrst og hvernig, t. d. hvort rækta skuli tún að nýju eða koma gamla túninu aftur í rækt. Í Kaldaðarnesi þarf smátt og smátt að rísa upp mikill og fyrirmyndarbúskapur, og varðar miklu að rétt og skynsamlega sé af stað farið. Með skírskotun til framanritaðs leyfi ég mér hér með og í nafni heilbrmrh. að óska þess, að Búnaðarfélag Íslands geri ráðstafanir til þess að senda við tækifæri kunnáttumann í landbúnaði austur að Kaldaðarnesi í áðurnefndum tilgangi. Jafnframt óska ég þess, að Búnaðarfélagið láti mig vita, hvenær af förinni getur orðið.“ Samkvæmt þessu er Búnaðarfélagið beðið að láta í té búfræðilega aðstoð í sambandi við fyrirhugaðan búskap. Síðan var ætlunin að fá dugandi mann til að veita búinu forstöðu, en hann réði svo til sín heilbrigða menn til þess að vinna verk þau, sem til falla við búskap, en vinnuafl þeirra sjúku manna, sem á hælinu dveldust á hverjum tíma, yrði hagnýtt til aðstoðar, eftir því, sem unnt reyndist. Þetta bréf er skrifað 21. jan. 1946 og sýnir glöggt, hvað vakað hefur fyrir stjórn hælisins, landlækni og ráðsmanni ríkisspítalanna. Um þetta leyti varð það að ráði, að stjórn ríkisspítalanna tæki við rekstrinum, þó að stjórnarnefndin hefði staðið fyrir þessu máli til þessa. Starf nefndarinnar hafði alla tíð verið ólaunað, og var svo þangað til hún hætti afskiptum af málinu. Nú leit n. svo á, að málið væri komið í örugga höfn, nú væri tryggður búrekstur í sambandi við hælið. Hinn 6. maí 1946 skrifar hælisstjórnin heilbrmrh. eftirfarandi, með leyfi hæstv. forseta: „Eins og yður, hæstvirti ráðherra, er kunnugt, hefur stjórn Kaldaðarneshælisins litið svo á, að eðlilegt og hagkvæmt væri, að allur rekstur hælisins, þar með talinn búrekstur, yrði fengnir í hendur stjórnarnefnd ríkisspítalanna. Starf hælisstjórnarinnar yrði þá fólgið í því að ráða lækni og forstöðumann stofnunarinnar með samþykki ráðherra og stjórnarnefndar ríkisspítalanna, að hafa umsjón með öllu því, er varðar vistmenn, og gæta þess, að kappkostað sé, að vistin beri þeim tilætlaðan árangur. Enn fremur bæri hælisstjórninni að greiða fyrir vistmönnum eftir föngum að vist lokinni og fylgjast með, hversu þeim vegnar. Leyfir hælisstjórnin sér hér með að óska þess, að ráðherrann fallist á að fela stjórnarnefnd ríkisspítalanna að taka við rekstri hælisins nú þegar. Það skal tekið fram, að tillaga þessi er gerð í samráði við og samkvæmt óskum landlæknis og dr. Helga Tómassonar yfirlæknis.“ Á þetta var fallizt, og eins og þessi skrif benda til, var þessa óskað í samráði við landlækni og dr. Helga Tómasson yfirlækni. En áður en ég fer lengra, vil ég geta þess, að nokkurrar gagnrýni varð vart á stjórn hælisins, þar eð það hafði komið í ljós, að vistmenn vildu hlaupast í burtu úr vistinni og heimtuðu að fá greitt kaup að öðrum kosti. Það er sú saga, sem er alveg rétt. En nú er svo kveðið á í íslenzkum l., að það sé heimilt að flytja menn aftur til dvalarstaðar síns til hælisins með lögregluvaldi. Samt sem áður hefur því verið blandað í þetta, að ekki mætti flytja mennina með valdi á hælið aftur. En þessi ákvæði í l. eru nýmæli, aðeins ársgömul, og eru sett inn í l. í samráði við mig og fleiri þm. Það er og rétt, að vistmenn voru með kröfur um að fá kaup greitt fyrir vinnu sína á hælinu. Þeir vildu fá taxtakaup, en þegar slíkt ber að, verður að reyna að skírskota til sjálfsbjargarviðleitni þeirra og gefa þeim tækifæri til að sýna, að þeir séu færir til og geti unnið eins og menn að störfum þeim, sem þeim kunna að vera falin. Ég hygg, að það sé rétt, að þeim hafi ekki fundizt sér vera gert nógu hátt undir höfði. Þeir lögðu niður vinnu og fóru fram á betri kjör, en þeir urðu að hverfa aftur til vinnu við sömu kjör og áður. Það kom í ljós af reynslunni, að nauðsynlegt var, að hælið stæði í sambandi við sjúkrahús í Rvík. Í fyrsta lagi af því, að það kom í ljós, að þegar leitað hafði verið um hælisvist fyrir menn, þá var heilsu þeirra svo háttað, að nauðsynlegt var að leggja þá á sjúkrahús, áður en þeir vistuðust á hælinu. Hitt kom einnig alloft fyrir, þegar menn voru komnir á hælið, að nauðsynlegt var að kippa þeim þaðan um stundarsakir og senda þá á sjúkrahús. Loks var það, að þeir menn, sem komu inn á hælið, voru margir hverjir sökum ofneyzlu áfengis meira eða minna geðbilaðir. Þessi reynsla leiddi til þess, að upp var tekið samstarf við sjúkrahúsið að Kleppi. Ég vil í þessu sambandi mótmæla þeim niðrunarorðum, sem tveir hv. þm. létu falla um þetta samband við sjúkrahúsið Klepp. Ég veit ekki til þess, að menn hafi nokkurn tíma með nokkrum rétti getað talað um það með vanvirðu, þó að þeir sýkist af sjúkdómi, þegar þeir eiga enga sök á honum, og það er ekki hægt heldur í þessu sambandi, þó að sjúkdómurinn komi fram á geðsmunum. Það er orðið landlægt að líta á geðveiki með vanvirðu, og er lítill sómi að því. Ættu þm. að reyna að eyða þessum misskilningi og stuðla heldur að réttu mati stofnunarinnar og skipa henni á sama bekk og öðrum sjúkrahúsum. En, sem sagt, eftir margar og miklar umr. komumst við að þeirri niðurstöðu, að rætt skyldi við dr. Helga Tómasson um að taka við læknisstörfum fyrir hælið og taka að sér þá menn, sem þyrftu á sérstakri læknismeðferð að halda. Þetta var svo gert, og það var að allra ráði, að dr. Helgi tók við starfinu á hælinu snemma á árinu, eða í ársbyrjun 1946. Það fyrsta, sem gerðist, eftir að dr. Helgi tekur við hælinu, er svo það, að hann ber fram ósk um það, að stjórnarnefndin hætti alveg að skipta sér af vistmönnum hælisins. Hún átti aðeins að ráða starfsliði hælisins. Hennar starfssviði var í raun og veru lokið. Ég viðurkenni það fúslega, að mér þótti þetta nokkuð hart aðgöngu og var á móti því persónulega, því að þó að starfið sé umfangsmikið og snúningasamt, en ólaunað peningalega, þá ber það þó sín laun með sjálfu sér. En þegar kom fram ósk um það frá ráðh., þá var þó á það fallizt að láta niður falla afskipti nefndarinnar af sjúklingum, svo að dr. Helgi gæti sýnt það, hvernig hann ætlaði að halda á málunum. En fyrsta verk dr. Helga, þegar hann kom að hælinu fullskipuðu, eða með 17 mönnum, var að segja við þá: „Ef þið eruð með einhverja óþægð, og ef þið strjúkið héðan, þá getið þið verið vissir um, að þið verðið ekki sóttir aftur.“ Það ræður af líkum, hvernig þessu var tekið af vistmönnum. Þeir fóru allir burt með tölu. En til þess að þjóna réttlætinu, þá verð ég að segja það um dr. Helga, að með þessu var hann að framfylgja yfirlýstri stefnu, sem hann áleit þá einu réttu. Hann vildi ekki taka nema fáa menn, helzt ekki meira en 8 menn, sem hann mundi geta læknað alveg. Hann var kominn á þá skoðun, að þetta ætti að vera lækningahæli, en ekki visthæli fyrir menn, sem hafa lent illa út úr því í baráttunni við vínguðinn árum saman eða jafnvel ævilangt. Hann vildi helzt fá alla, 6 eða 8, inn sama daginn og láta þá fara þaðan sama daginn og færði fyrir því rök, að ef alltaf væri verið að skipta um menn, þá mundi það valda miklum óróa og þeir, sem síðar kæmu, mundu spilla fyrir lækningu hjá hinum, sem fyrir eru, með því að segja þeim sögur frá lífinu í Hafnarstrætinu, sem þeir könnuðust vel við og mundi vekja með þeim óróa. En nú veit ég, að það þýðir ekki að segja við drykkjumann, að hann skuli koma aftur eftir 2–3 daga eða 3 mánuði, - það verður að grípa tækifærið, þegar það gefst. En nú var þessari stefnu fylgt. Þegar við sífellt reyndum að koma mönnum þangað austur, þá var af dr. Helga Tómassyni sagt nei. Niðurstaðan af þessu varð svo sú, að vistmönnum fór fækkandi og voru stundum ekki nema 3–4–5 og stundum tómt. Þetta er nú saga málsins, og öðruvísi er ekki rétt frá sagt. Í þessu máli höfðu landlæknir, ráðh. og ráðsmaður ríkisspítalanna reynt að koma þessu aftur á réttan kjöl, en það var dr. Helgi einn, sem tók nýja stefnu, sem leiddi til þess, að hælið tæmdist. Hver er þá villan? Villan er sú að ætla að fara að breyta hælinu í Kaldaðarnesi eingöngu í lækningahæli. Það hafði verið lagður grundvöllur að visthæli, og það er ekki rétt, sem látið hefur verið í ljós, að það væri illa í sveit komið þarna austur frá, því að hælið er þvert á móti mjög ákjósanlega í sveit sett þar, eins og engum getur dulizt, sem átt hefur leið um hlaðið, verkefni eru þar ótæmandi, tækifæri til að reka þar stóran búskap. Það varð að stækka visthælið, því að þar var ekki pláss fyrir nema 17 vistmenn, en það er allt of lág tala. Það varð að stækka það, þannig að það gæti tekið við, ekki 30, heldur tvöfalt eða þrefalt fleiri, og frá mínu sjónarmiði er það einsætt mál, að það hefði verið hægt að byggja þetta upp með kröftum heilbrigðra manna og aðstoð vistmanna. Öll þau rök, sem landlæknir bar fram um, að rétt hafi verið að starfrækja Kaldaðarnes, standa óhögguð enn. Það var aðeins eitt, sem ég saknaði, og það var jarðhitinn. Nú er mér það óskiljanlegt, hvernig hæstv. menntmrh. getur sagt það, að hælið hafi verið lagt niður í samráði við alla nefndarmennina. Það var ekki gert í samráði við neinn okkar þriggja. Hver okkar þriggja, hver okkar sem var, hefði sagt, að halda bæri áfram að starfrækja það og stækka fyrir fórnarlömb áfengisverzlunar ríkisins. Ég er sannfærður um, að hann hefði fengið sama svar, hvern okkar sem hann hefði spurt. Ég vildi ekki láta leggja hælið niður. Sama svar hefði hann fengið hjá Alfreð Gíslasyni, og ég skil það varla, að landlæknir hafi skipt um skoðun. En ég skil það vel, að dr. Helgi Tómasson hafi sagt, að þetta væri ekki staður til þess að hafa hönd í bagga með 8 drykkjumönnum, hann hafi þurft að vera nær. En ég verð að segja það, þegar minnzt er á það, að núverandi hæstv. heilbrmrh. hafi einlægan áhuga að vinna fyrir þessa drykkjusjúku menn, að það er harmsaga, að hann skuli hafa framkvæmt þetta hneyksli. Það er óumflýjanlegt, að næstu ár er nauðsynlegt að byggja sams konar hæli og var í Kaldaðarnesi, en það verður ekki gert nema með enn þá meiri tilkostnaði. Þegar talað er um, að staðurinn sé of fjarri Reykjavík, þá vil ég benda á, að það er alls ekki rétt, enda var það, að þegar stjórnin var að svipast um eftir stað fyrir hælið, þá var ekki leitað um minna en alla Árnessýslu, Rangárvallasýslu og Borgarfjörð, sömuleiðis Ólafsdal, og nú síðast var um það rætt í alvöru að koma upp hæli í Bjarnarhöfn á Snæfellsnesi. Allir eru þessir staðir fjarlægari en Kaldaðarnes. Engey er fáránlegur staður, því að það er öldungis rétt, sem hv. þm. Barð. sagði, að sundin eru engin vörn gegn stroki. Það er engin vörn nema lögin, sem heimila að senda þá aftur til baka, sem strokið hafa, en samt eru það alltaf einhverjir, sem strjúka. Það er sama, hvort við mæðum þetta mál lengur eða skemur. Það er herfilegt glapræði, að þetta hæli skuli vera látið úr hendi heilbrigðisstj., einmitt þetta, sem þurfti að stækka og endurbæta á allan hátt. Vissulega mun allt það fé, sem lagt hefur verið til hælisins, enn í fullu gildi, þó að það sé ekki sama virði bóndanum, en jörðin og mannvirkin eru þó vissulega í fullu gildi fyrir bóndann í Kaldaðarnesi. Hv. 1. þm. Árn. talaði með lítilsvirðingu um þetta hæli. Hvaða hæli er það? Það var gamla húsið sýslumannsins, sem byggt var 1892. Það er alveg rétt, en í þessu gamla húsi sýslumannsins var pláss fyrir 17 vistmenn, það var pláss fyrir 2 setustofur, pláss fyrir bókasafn, pláss fyrir lækningastofu og tvö herbergi fyrir ráðsmann, enda var líka dýrt að koma því í stand. Svo voru herskálar. Það var horfið að því ráði að setja upp eldhús í herskála, og það var borðstofa í herskála. Þá var stefnt að því að setja upp svolítinn iðnað í öðrum herskála, og loks var svo nýtt steinhús fyrir forstöðumann hælisins. Þetta eru ekki nein lifandis ósköp, það er alveg satt, en þetta var grunnurinn, sem byggja átti á. Svo tekur hv. þm. það fram, að ráðh. hafi að ráði sérfræðinga ekki talið fært að reka hælið áfram. Ráðunauturinn er þá dr. Helgi Tómasson einn, varla landlæknir, því að honum hefur þá snúizt hugur. Dr. Helgi var að hugsa um að reka lítið hæli, en ekki visthæli, sem einmitt var vissulega það, sem við þurftum að koma upp, hæli fyrir þá menn, sem áfengisverzlun ríkisins hafði gert að aumingjum. Ég held, að það sé ekki þörf að rekja þetta mál lengur. Það hafa gerzt þau undur, að ríkisstofnun, sem var ætlað að bæta úr brýnni þörf drykkjusjúkra manna, er afhent bónda næstum sem gjöf. Það er sagt, að heilbrigðisstj. hafi fengið 400 þús. kr. fyrir, - væntanlega eru þessir peningar til í sjóði, - en hins vegar er það upplýst, að hún hefur lagt fram 900 þús. kr. til hælisins. Annars er ýmislegt í þessu máli, sem ekki er vel upplýst. Hælið átti nokkrar eignir, og væri gott að fá upplýsingar um það, hvar þær eru niður komnar. Það var eitt, sem mér var persónulega mjög annt um, það var bókasafn, sem, þó að það væri ekki nema upp á nokkur þúsund krónur, var þó alltaf vísir að öðru meira. Það var gömul kona hér í bænum, sem hafði gefið fyrsta vísinn að þessu, og svo höfðu ýmsir einstaklingar lagt nokkuð af mörkum. Það var búið að kaupa þessar bækur fyrir nokkur þúsund krónur og búið að gefa hælinu þessar bækur. Mér er sérstaklega sárt um þessar bækur og vildi fá upplýsingar um það, hvar þær eru niður komnar. Hælið átti einnig nokkra innanstokksmuni. Það er rétt að geta þess, hvernig þeir eru til orðnir. Þegar templarar stofnuðu hælið í Kumbaravogi, þá var stofnaður sjóður til þess að kaupa fyrir innbú, og fyrir þennan sjóð var þetta innbú keypt. Mér er ekki kunnugt um, hvar þessir munir eru. Ég hef ekki séð matsgerðirnar, en þarna austur frá var búið að raflýsa með dieselstöð, vafalaust hefur þetta verið metið til verðs. En niðurstaðan af þessari sorgarsögu er sú, að það vantar hæli, en þetta hefur kostað ríkið margfalt meira fé, að eiga nú eftir að byggja upp að nýju. En meðan þetta gerist, þá ganga þessir 17 menn, þessar hryggðarmyndir, um Hafnarstræti, þangað til þeim er kastað til gistingar í kjallara lögreglustöðvarinnar, sem er Íslendingum hin mesta smán, mesta smán og ósómi. Ég held, að ráðh. og þingmenn hefðu gott af því að ganga fram hjá kjallaranum einhvern tíma þegar verið er að hleypa út og finna andrúmsloftið þar og sjá þá meðferð, sem þessi olnbogabörn verða að sæta. En svo er eina hælið, sem til var, gefið. En sagan endurtekur sig, og þegar þessir menn eru sloppnir út, reika þeir um og kúra þess á milli í afkimum, þangað til þeir eru settir aftur í hinn vansæmandi kjallara, og svo aftur sami hringgangurinn. Ríkisvaldið gerir ekki neitt nema að rífa það niður, sem reist hefur verið. - Jú, eitt hefur það gert, það verð ég að viðurkenna: Hæstv. heilbrmrh. hefur lagt frv. fyrir þingið, sem á að leysa þetta vandamál, en hins vegar er það til vansæmdar, að ríkið skuli hafa svipt þessa menn því hæli, sem þeir höfðu í Kaldaðarnesi.



Herra forseti. Þar sem nafn mitt hefur nokkrum sinnum verið nefnt í umræðum þessum vegna þeirra afskipta, sem ég hafði átt af þessum málum sem heilbrmrh., hafði ég kvatt mér hljóðs til þess að rekja sögu hælisins nokkuð, en nú hefur hv. 6. þm. Reykv. tekið af mér ómakið, og hef ég því litlu við að bæta. Það er öllum kunnugt, að Stórstúkan hafði reist hælið að Kumbaravogi, en síðan var ákveðið með lögum, að ríkið skyldi taka við rekstri hælisins, hvort heldur það var áfram í Kumbaravogi eða ekki, en ef það yrði flutt, þá átti ríkið að greiða kostnað, sem af flutningunum leiddi. Ég fór snemma að skoða þetta hæli, ásamt sakadómara og landlækni. Þeim 14 vistmönnum, sem á hælinu voru, virtist líða vel. Þrifnaður og snyrtimennska var þar í bezta lagi og öll umgengni hin bezta og miklu betri en maður hefði getað hugsað sér. Hins vegar virtust mér vera þarna heldur lítil verkefni til úrlausnar fyrir vistmenn, jafnvel þó að ríkisstj. legði sig mjög fram til þess að finna eitthvað. Enn fremur stóð svo á, að þáverandi ráðsmaður, sem var ekki Jón Sigtryggsson, heldur annar, var að flytja til Keflavíkur, og var eftirsjá að honum, vegna þess að hann hafði komið sér mjög vel við vistmenn hælisins, og ekki víst, hver kæmi í staðinn. Og þá var ætlun þingstúku Reykjavíkur, sem átti hælið, að leigja það, en hún setti upp 30 þús. kr. í leigu á ári, sem þótti dýrt. Þá var litazt um eftir stað fyrir hælið, og þá þar, sem væru meiri möguleikar fyrir hendi til þess, að vistmenn gætu haft atvinnu. Mér er ekki kunnugt um allar þær ferðir, sem farnar voru til þess að leita að stað í þessu skyni. En ég man eftir ég held, tveimur ferðum, sem ég fór austur yfir fjall ásamt þeim mönnum, sem hv. 6. þm. Reykv. nefndi áðan, og varð fullt samkomulag um það milli þeirra aðila, sem áttu að athuga þetta, að Kaldaðarnes væri tilvalinn staður í þessu efni. Nú man ég eftir því um afstöðu landlæknis, að hann hafði oft minnzt á, að hann teldi, að þetta hæli mætti gjarna vera það nærri Reykjavík, að hægt væri að gefa þeim mönnum, sem á því dveldu, tækifæri til að sýna sinn styrkleika við og við, hvort þeir væru búnir að öðlast þrótt til að standa í gegn drykkjuskapnum. En landlæknir var þess samt sem áður fýsandi, að hælið væri í Kaldaðarnesi, þó að hann teldi jafnvel betra, ef staður væri til nær Reykjavík, að hafa hælið þar. Ég man eftir, að í a. m. k. annarri þessari ferð var sakadómari og stjórn drykkjumannahælisins í Kumbaravogi, og að ég hygg Helgi Tómasson geðveikralæknir á Kleppi.

Það er rétt.

Í einni förinni var einnig með Pétur Magnússon fjmrh. Og það var sameiginlegt álit allra þessara manna, að Kaldaðarnes væri tilvalinn staður fyrir slíkt hæli, með tilliti til þess, að Kaldaðarnes væri ekki beinlínis í þjóðbraut, en lægi þó ekki mjög langt frá Reykjavík, og með tilliti til þeirra miklu verkefna, sem þarna virtust vera fyrir hendi, þar sem hægt væri að benda vistmönnum á, að þeir hefðu tækifæri til þess að byggja upp eitthvert fegursta höfuðból á Íslandi, og það menn, sem annars væru álitnir ófærir til alls. Slíkt mundi e. t. v. geta sett í þá einhvern metnað. - Samkomulag varð þá um það við fjmrh., Pétur Magnússon, sem þá var einnig landbrh., að afhenda heilbrigðisstjórninni Kaldaðarnes til þess að reka þarna drykkjumannahæli og enn fremur, að hælið fengi þá greiðslu, sem um semdist, að kæmi frá setuliðinu sem skaðabætur fyrir þær skemmdir, sem orðið hefðu á jörðinni, sem, að mig minnir, voru þá ekki ákveðnar, en seinna voru ákveðnar 305 þús. kr. - Nú sé ég, að til bygginga og annarra framkvæmda þarna hefur verið varið á níunda hundrað þús. kr. eða rúml. 800 þús. kr. Og mér skilst, að eftir þeim samningum, sem á sínum tíma fóru fram milli heilbrigðisstjórnarinnar og fjmrn., þá hefði heilbrigðisstjórnin átt að fá þetta fé að öllu leyti. Það er tæplega hægt að borga þetta fé tvisvar, bæði borga það til heilbrigðisstjórnarinnar fyrir framkvæmdir á jörðinni og enn fremur borga það til væntanlegs nýs eiganda. Hv. þm. Barð. komst svo að orði, að stjórnarnefnd hælisins hefði verið ýtt til hliðar og stjórnin á hælinu afhent stjórnarnefnd ríkisspítalanna. Hv. 6. þm. Reykv. upplýsti, hvernig í þessari stjórnarbreyt. lá. Hún var gerð í fullu samræmi við fyrrv. stjórn hælisins. Og a. m. k. var mín ætlun sú, að stjórnarnefnd ríkisspítalanna undir forustu Guðmundar Gestssonar, sem er alkunnur dugnaðarmaður, hefði með höndum rekstur jarðarinnar, en aftur á móti léti hún stjórnskipaðri nefnd eftir að greiða fyrir sjúklingum, þegar þeir kæmu út af hælinu. Nú mun þetta hafa breytzt þannig í framkvæmd, eins og hv. 6. þm. Reykv. hefur skýrt frá. Nú kom það mjög fljótt í ljós, sem haldið hafði verið fram af ýmsum, að nokkru strangari heimildir þyrftu að vera í lögum til þess að halda mönnum til hælisvistar heldur en þá giltu. Og út af því hafði mér sem dómsmrh. verið afhent uppástunga um endurskoðun á lögum um lögræði. Eftir að hafa athugað þá till. varð það að ráði, að ég fól þeim færasta lögfræðingi, sem talið er, að við eigum hér í þessu efni, dr. juris Þórði Eyjólfssyni, að endurskoða lög um lögræði. Frv., sem hann samdi um þetta, var svo lagt fyrir Alþingi og afgreitt á þinginu 1947. Lögin eru nr. 95 frá 5. júní 1947. Eftir samþykkt þeirra laga var talið af færustu lögfræðingum, að nægar heimildir væru þá komnar inn, bæði í lög um drykkjumannahæli og lög um lögræði, til þess að geta haldið mönnum til hælisvistar á drykkjumannahæli, án þess að frekari úrbóta þyrfti við um löggjöfina. Ég vil svo aðeins segja það út af þessu máli að öðru leyti, að þegar ráðizt var í það að taka gamla sýslumannshúsið og gera það upp að nýju, þá var það eftir ráði þeirra, sem venja er til, að kvaddir séu til ráða í þeim efnum. Og það var á það sérstaklega bent, að þó að húsið væri mjög illa farið, þá væru allir innviðir þess alveg ófúnir. Nú má það vel vera, að einhver óheppni hafi orðið í því efni að breyta til um lækni við hælið og að halda ekki hælinu beinlínis í því horfi, sem það var í, að vera hreint vistmannahæli. Og eins og hv. 6. þm. Reykv. tók fram, var árangurinn þarna til lækninga mjög lítill. Hins vegar vita menn, að litlar líkur eru fyrir lækningu í þessum efnum, sérstaklega ef menn eru langt leiddir. Og eins var það auðséð, að á því hæli, sem var í Kumbaravogi, leið mönnunum, sem voru þar, mjög vel. Um sumarið, þegar mennirnir voru fluttir að Kaldaðarnesi, var ekki búið að koma húsinu í Kaldaðarnesi í lag. Það voru fengnir smiðir til þess úr Reykjavík og enn fremur ætlazt til þess, að vistmenn, sem til þess væru færir, hjálpuðu til þess. Vistmönnum var ætlað að búa í bröggum um sumarið, sem hefði tekizt vel, ef ekki hefði viljað svo til, að sumarið var sérstakt óþurrkasumar, og vistmönnunum hefur sérstaklega þess vegna brugðið við að koma úr góðri íbúð til Kaldaðarness. Þetta mun talsvert hafa spillt fyrir stjórn hælisins þetta sumar. Enn fremur höfðum við enga menn hér á landi, sem vanir væru því að reka slíkt hæli. Og ef svo kynni að vera, að þarna hefðu ekki valizt þegar í stað forstjórar, sem höfðu lag á að reka hælið, þá þurfti að skipta um og fá menn, sem gætu haft lag á að láta vistmönnunum líða vel og fá þá til að vinna og reyna að komast aftur til manns. Ég held, að þessu hefði átt að halda áfram með hælið, því að sú reynsla, sem fengin var af hælinu í Kumbaravogi, sýndi, að unnt var að halda þessu hæli í því lagi, að mönnum gæti liðið þar sæmilega. Mér finnst þess vegna, að það hafi verið mjög misráðið að leggja hælið niður, a. m. k. áður en búð var að byggja annað hæli upp, og það sé ákaflega stórt spor aftur á bak fyrir Alþ. og ríkisstjórn, sem vissulega hefur allverulegar skyldur við þessa menn, sem þarna áttu að dvelja og höfðu möguleika til að dvelja. Um hitt atriðið, fjármálahlið þessa máls, vil ég ekkert segja að svo stöddu. Þetta mál fer efalaust til n. og verður athugað þar. Það er vitanlegt, að þarna var búið að koma upp tveimur mjög sæmilega góðum húsum, öðru fyrir vistmenn og hinu fyrir ráðsmann. Enn fremur var þar mjög sæmilegt fjós. En önnur hús voru ekki þarna á jörðinni. Enn fremur var vitað, að Kaldaðarnes var í ákaflega mikilli niðurníðslu eftir hersetuna, og það er ákaflega mikið verk að rýma burt þeim bröggum, sem þarna eru á Kaldaðarnesjörðinni. En það var ætlazt til þess, að væntanlegir vistmenn gerðu þetta, svona eftir því sem þeirra kraftar og vinnuþrek entist til, og ekki hefði það þá neinn kostnað þurft að hafa í för með sér fyrir ríkissjóð. Ég get svo látið útrætt um þetta frá minni hálfu. Ég tel, að það hefði verið vel ráðið að láta það fara saman, annars vegar að láta hátt á annan tug manna, sem ekki hafa neins staðar annars staðar hæli, vera þarna, og hins vegar gefa þessum mönnum kost á því að byggja upp eitthvert virðulegasta höfuðból Suðurlands, en tel, að það hafi verið misráðið að gera þá breyt., sem gerð hefur verið í þessu efni.



Herra forseti. Umr. um þetta mál hafa farið á víð og dreif, enda er búið að verja nokkru á þriðja dag í þessar umr. Ég ætla ekki að draga drykkjumannahælið í Kaldaðarnesi inn í þessar umr. og heldur ekki byggingu væntanlegs búnaðarskóla í Skálholti. Mér sýnist á því, hvernig þáltill., sem er til umr., er orðuð, að þá liggi þær greinir ekki fyrir til umr. hér með neinum eðlilegum hætti, þó að þær hafi lengstum við þessar umr. verið meginuppistaða máls manna hér. Mér virðist þessi þáltill. vera borin fram sem ádeila og sem umvöndun vegna meints stórkostlegs hneykslismáls, sem átt hafi sér stað í sambandi við sölu ríkisjarðarinnar Kaldaðarness. Og ég held því, að það sé rétt að ræða í raun og veru eingöngu það efni till. Ég hef hlustað með mestu gaumgæfni á þessar umr., sem fram hafa farið hér um þáltill., og sérstaklega lagði ég við hlustirnar, þegar hv. þm. Barð., frsm. og flm. þessarar þáltill., flutti sinn langa og ýtarlega fyrirlestur, sem hann las hér í sameinuðu þingi. Á aflíðandi vetri í fyrravetur heyrði ég fyrst um þetta mál, rétt áður en þingi sleit þá. Og þá heyrði ég ekki fyrirlestur, heldur, að það var byrjað á að hvísla í gluggakistum og hornum alþingishússins og á göngum þess, að efni til á þessa leið: Hefur þú heyrt hneykslið, að landbrh. hefur gefið vildarflokksbróður sínum eina stærstu og dýrustu jörð á landinu, eða sama sem gefið, látið hana fyrir ellefu hundruð kr.? - Ég skal játa, að mér datt þá ekki í hug, að þetta ætti eftir að verða á næsta þingi eitt stórmálið, sem tæki 3–4 daga af dýrmætum tíma þingsins. En nú hefur þetta þó komið á daginn, að þetta er, miðað við umr. um það, eitt af stóru málunum á þinginu 1948–49. Það hefði mátt ætla, eftir byrjuninni á málflutningnum, að þetta mál væri ekki hreint. Og ég skal játa, að ég hélt, að það væri einhver fótur fyrir þessu. Annað eins hefur heyrzt og þekkzt á Íslandi, að einn ráðherra hafi ívilnað flokksbróður sínum meira eða minna, og hefur ekki verið talið, að slík brjóstgæði gagnvart flokksbróður væru hneykslí. En sjálfsagt er það það í eðli sínu, þegar það á sér stað. Ég stóð í þeirri meiningu, þegar þessar umr. hófust, að meira eða minna óhreint væri við þetta mál og þetta væri e. t. v. hneykslismál. Og einmitt þess vegna lagði ég við hlustir, þegar hv. flm. þáltill. flutti sína vandlega skrifuðu ræðu fyrir þinginu. En þó að hann flytti sitt mál af miklum krafti og sannfæringarhita, fór nú svo, að einmitt þegar ég hafði hlustað á fyrirlestur hans um málið, var ég sannfærður um, að þetta væri mest gervihneykslismál og sennilegast alls ekkert hneykslismál. Svona var verkunin af fyrirlestri hv. þm. Barð. á mig. Og ég gæti vel trúað því, að þannig hafi ræða hans verkað á fleiri. A. m. k. hefur hv. 2. þm. Árn. talað hér í málinu, eftir að þessi mikli fyrirlestur var fluttur, og þá talað mjög af sannfæringu gegn frsm. og flm. þessarar þáltill. Skal ég þó ekki fullyrða um, hvort hann hefur snúizt í málinu við að heyra fyrirlesturinn, eins og ég, eða hann af kunnugleika sínum á málinu hefur haft þá sannfæringu áður, að hér sé ekki um hneykslismál að ræða. Eins og hv. þm. Barð. lagði málið fyrir, virðist mér það vera tvíþætt, þ. e. a. s. ásakanir, sem stefnt sé að tveimur mönnum. Í fyrsta lagi er till. af hans hendi ádeila á hæstv. landbrh., Bjarna Ásgeirsson, og í öðru lagi hörð ádeila á kaupanda Kaldaðarness, Jörund Brynjólfsson, hv. 1. þm. Árn. - Nú vil ég athuga, hvort þetta er ekki á rökum reist, að þessi hæstv. ráðh. standi þarna berskjaldaður fyrir og liggi af tilefni undir þeim þungu ásökunum, sem hv. þm. Barð. hefur nú fram flutt í tveimur löngum ræðum. Ég hef því dregið upp fyrir mér mynd af því, sem hæstv. ráðh. hefur aðhafzt í málinu, og ég sé ekki, að það sé annað en þetta: Ráðh. snýr sér til sýslumanns Árnesinga, þegar málið ber að, og biður hann að dómkveðja menn til þess að meta eignir Jörundar í Skálholti og hins vegar eignir ríkisins í Kaldaðarnesi, með það fyrir augum, að þarna fari makaskipti fram. Síðan er það sýslumaður Árnesinga, sem dómkveður menn til þessarar matsgerðar. Og þessir matsmenn starfa. Jörundur virðist vera genginn undir það möglunarlaust að hlíta matsgerð þessara dómkvöddu manna að því er snertir hans eignir og jafnframt undir það að hlíta þeirra úrskurði um verðmæti þeirra eigna, sem hann var í þann veginn að kaupa. - Ég held, að í þeim löngu ræðum, sem fram hafa farið um málið, hafi ekki komið fram, að annað hafi gerzt en einmitt þetta. Ef flytja á svo rökstuðning fyrir því, að í þessum sölum eða makaskiptum hafi gerzt eitthvað ljótt, eitthvert hneyksli, eitthvað svívirðilegt, eitthvað, sem sé tilvalið dæmi um þá rotnun, sem eigi sér stað í íslenzkri pólitík eða hafi gerzt, þá verður að ráðast á þá eiðsvörnu matsmenn, sem yfirvöld viðkomandi sýslu dómkvöddu. Mér virðist, að þegar komið er að þessum punkti, sem einn hefði getað gefið orðum hv. þm. Barð. kraft, þá hafi hann, hv. þm. Barð., hörfað aftur. Því hann sagði í kvöld, að það væri fjarri sér að víkja neinum grunsemdum að þeim ágætu mönnum. Mér virðist hann ekki vilja vefengja heiðarleik þessara manna. En ef hv. þm. Barð. vill vera ákærandi þessa máls, svo að gagn sé að og tillit verði tekið til þess, þá verður hann að ákæra þessa menn. - Nú er niðurstaða þessara matsmanna, sem ekki hafa orðið fyrir árás, þannig, að þeir hafa metið til verðs eignir Jörundar í Skálholti á 173 þús. kr. Og eftir anda málflutnings og ræðum hv. þm. Barð., sem hann hefur flutt hér, þá er álit hans, að þetta mat hafi verið Jörundi Brynjólfssyni stórkostlega í vil, þar hafi verðið fyrir eignirnar verið ákveðið miklu hærra en eigur Jörundar, sem í Skálholti voru, hafi gefið tilefni til. Nú hef ég að vísu ekki komið í Skálholt. En mér þykir það furðu gegna, ef Jörundur, eftir 20–30 ára búskap á staðnum, hefur ekki átt verðmæti, sem svaraði meiru en einnar lítillar íbúðar, a. m. k. eftir Reykjavíkurverði. 173 þús. kr. eru peningar, sem varla hrökkva til þess að kaupa fyrir meðalibúð í Reykjavík. Mér virðist ekki þurfa að búa nein 20–30 ár til þess að byggja upp hús, svo sem gripahús, hlöðu og haughús og enn fremur bæjarhús, svo að allt þetta geti verið 173 þús. kr. virði. Mér finnst því út frá þessari tölu það ekki liggja fyrir, að vegna hennar sé ástæða til að drótta neinni sviksemi að matsmönnunum. - Þá er hin hliðin, hvort eignir ríkisins hafi verið metnar svívirðilega lágt. Og mér virðist þar vera niðurstaðan, að Kaldaðarnes með verðmætum, sem því fylgja, hafi verið virt á 419.820,00 kr., þ. e. brúttó 494 þús. og frá dregnar kr. 7.4180,00 vegna skemmda á jörðinni, sem voru landspjöll. Og þannig varð verðið alls um 419 þús. kr. Ég hef komið að Kaldaðarnesi, og ég sá þennan mikla búgarð sundurflakandi eftir herliðið, sem hafði verið þar. Þar gat að sjá marga tugi af bröggum og braggarústum og tóftarbrotum. Stingandi strá sá ég hvergi, en malarburð mikinn yfir engjarnar. Þar er og flugvöllur mikill, sem ekki er endurbót á bújörð. - Ég held, að Jörundur Brynjólfsson verði langt kominn með að eyða þessum 225 þúsundum, sem mjög hefur verið hér um rætt, ef hann ætlaði að koma jörðinni í lag eftir þau hervirki, sem hafa verið á henni unnin, og að hann græði ekki milljónina, sem hann er sagður græða á þessum kaupum, á þeim pósti. En einmitt þessar 225 þús. kr. hafa honum verið ætlaðar til þess að hreinsa burtu menjar eftir hersetuna af Kaldaðarnesi og gera þennan stað að búgarði. Og þegar það væri búið, þá er Kaldaðarnes reiknað á 419 þús. kr. Þegar svo þessar 225 þús. kr. ásamt andvirði fyrrv. eigna Jörundar í Skálholti og 20 þús. kr. uppbót vegna burtflutnings frá Skálholti - þegar þetta er dregið frá 419 þús. kr., þá kemur út þessi 1.100 kr. mismunur, sem byrjað var með róginn um, að Jörundi hefði verið gefin jörðin fyrir. Þetta er sú niðurstaða, sem ég hef komizt að, eftir að hafa hlustað á hið langa mál hv. þm. Barð. Ég fékk ónotalegan grun um, að hér hefði verið farið á stað með mál, sem væri í raun og veru óvildarmál og pólitískt rógsmál. Það kann að vera satt, sem hv. þm. S-Þ. sagði, að almenningur stæði í þeirri meiningu, að hér væri um svívirðilegt hneykslismál að ræða, og má því vera, að það verði óvinsælt af almenningi, að þm. taki þá afstöðu að mæla eins og ég hef gert. En ég vildi ekki á móti betri vitund taka í þann streng, að hér væri um svívirðilegt hneykslismál að ræða, en vildi láta það koma fram, að þeir, sem byrjuðu að hvísla um málið fyrir ári síðan, vonuðu, að þetta mundi endast til þess að naga mannorðið af hv. 1. þm. Árn. og hæstv. atvmrh., en ég held, að hv. þm. Barð. hafi gert út af við þær vonir, sem þeir menn höfðu. Ég held, að þetta mál muni ekki endast til þess að ganga af þessum alþm. okkar dauðum. Ég er sannfærður um, að sá tilgangur, sem byrjaði með hvíslingunum, hefur ekki tekizt, sem betur fer. Þeir menn, sem spila sig siðameistara á Alþ. og tala um hneykslismál í íslenzkri pólitík, ættu að velja sér betra verkefni og stærra og beita sér fyrir því t. d., að því svikakerfi verði ekki lengur haldið hér uppi, sem nú viðgengst á ýmsum sviðum, t. d. hjá verzluninni, þar sem menn með svikum einum og okurálagningu geta velt margföldum gróða. Sá verktaki í þessu landi, sem getur látið verk í höndum sínum verða sem dýrast, með lélegum verkstjórum, aðeins ef hann getur látið verkið velta á sem mestum upphæðum, fær hann sínar prósentur margfaldar og græðir sem mest. Það er svona ástand í íslenzku þjóðlífi, sem þessir siðameistarar ættu að rífa niður heldur, en að hætta mannorði sínu til þess að naga æruna af öðrum á Alþingi. Mér virðist þessi till. hafa verið hugsuð sem leiðrétting á fjármálalegu hneyksli, sem hafi verið framið af tveimur trúnaðarmönnum ríkisins, ráðh. og þm. Ég finn ekkert hneykslanlegt í þessu. Ég held því, að till. sé óþörf, og held, að hv. flm. ætti að taka hana aftur á þessu stigi málsins eða þá að henni verði vísað frá.



Ég skil forseta þannig, að honum þyki tilbreytni að koma með gott, nýtt mál, þar sem hitt hefur verið allrætt, en með þessum málum er nokkur skyldleiki. Vegna sýnilegra mistaka, sem orðið hafa hjá ríkisstj. með kaup á verksmiðju, sem heitir Silfurtún, hef ég leyft mér að bera fram till. um, að stj. reyni að láta kaupin ganga til baka. Ég vil þá fyrst skýra nokkuð frá aðdraganda þessa máls, en mun þó gera það betur síðar, því að nú er komið fram á nótt og fáir við, og mun ég því láta þetta nægja að þessu sinni. Til þess að menn fái hugmynd um, hvað hér er um að ræða, vil ég taka fram, að ríkið hefur keypt þetta verkstæði, þar sem vinna 14 menn, til þess að smíða glugga og hurðir fyrir ríkið. Selt er þarna með sama verði og tíðkast hjá öðrum hliðstæðum stofnunum, ekki ódýrar, og er ríkið líklega búið að leggja 1½ millj. í þetta fyrirtæki og engar líkur til, að landið geti nokkurn tíma rekið verkstæðið þannig, að vextir fáist eða afborganir af þessari upphæð. Kjarni málsins hagfræðilega er því sá, að ríkið hefur lagt til hliðar 1½ millj., sem það vinnur ekkert á. Það fær þar smíðaða nokkra hluti, og ber allt það með sér, að þetta er ekki byggt á neinum heilbrigðum grundvelli. Ofan á þetta bætist svo það, að þetta verkstæði, sem smíðar aðallega fyrir Rvík, verður að borga bílkostnað fyrir smiðina, sem flestir eiga heima í Rvík og verða að ferðast bæði að morgni og kvöldi hálftíma í bíl, sem talinn er með vinnustundum. Er þá auðséð, að Silfurtún getur ekki verið samkeppnisfært við önnur smíðaverkstæði, sem hafa skaplegan stofnkostnað, og næsta ólíklegt, að af þessu geti orðið það gagn, sem óskað hefur verið eftir. Þegar svo þar við bætist, að þetta verkstæði er óhóflega dýrt fyrir landið, þá vantar skýringu á því, hvernig í ósköpunum ríkisstj. hefur getað dottið í hug að fara að kaupa þetta. - Ég mun ekki taka nema stærstu drættina í þetta skipti, því að á þessum tíma sólarhringsins eru flestir þm. sofandi, og vil ég því aðeins stikla á stóru atriðunum, og þau stóru atriði eru þetta, að ríkisstj. kaupir fyrir nokkru öll smíðatól og tæki verkstæðisins fyrir 250 þús. kr., en leigir aftur á móti sjálft húsið, sem var lélegt hús, og þetta verkstæði leigir hún á 130 þús. kr. á ári í 5 ár. Þarna vinna þó ekki nema um 10 smiðir, en það svarar því að vera eitt þúsund krónur á mánuði fyrir hvern smið, sem er náttúrlega þungur baggi. - Þegar svo kemur fram á árið, er orðinn mikill halli á verkstæðinu þá þegar, og þá kaupir ríkisstj. húsið, en ekki grunninn, sem er undarlegt, og kaupir það þannig, að hún bætir við kaupverðið hálfu leiguverðinu, eða 65 þús. kr., sem mun stafa af því, að seljandinn, Eyjólfur Jóhannsson, hefur ekki viljað selja, þegar til kom, og mun stj. þá hafa lítið svo á, að ganga yrði að kaupunum, því að annars er ósennilegt, að stj. hefði farið að borga hálfa leiguupphæðina í viðbót. Þetta eru þeir megindrættir í málinu, sem ég tel rétt að leggja fram að þessu sinni. Ef til þess kemur, að Alþingi telur þetta ekki þess vert að safna fleiri áheyrendum en hér eru, þá reynir á það síðar. En þar sem ekki mun vera ætlazt til að halda þessum umr. áfram, sé ég ekki ástæðu til að hafa þessar umr. lengri.