Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Lárus H. Bjarnason Seinna koma sumir dagar og koma þó, varð mér að orði þegar eg fyrir 14 mánuðum heyrði að allri stjórn Landsbankans, ekki að eins framkvæmdarstjóra, heldur jafnvel hinum þingkosnu gæzlustjórum, væri vikið frá fyrirvaralaust. Þrátt fyrir viðleitni hæstv. ráðherra til þess að komast hjá að svara til saka fyrir þessar aðgerðir sínar með því að neita áskorun frá meiri hluta beggja þingdeilda um að kalla saman aukaþing, þrátt fyrir viðleitni hans til þess að tefja fyrir málinu, með því að reyna að fá þinginu frestað, og þrátt fyrir enn frekari viðleitni hans til að losna við núverandi konungkjörna þingmenn á annan hátt, þá er nú loks svo komið, að þetta mál, aðalmálið á þingsályktunartillögunni, sem hér er til umræðu, er komið fyrir rétt sóknarþing, fyrir alþingi Íslendinga. Þó að þingsályktunartillagan taki til fleiri mála, þá er aðalefni hennar þó bankafarganið svokallaða eða bankahneykslið. Og þó að eg sé einn flutningsmaður tillögunnar, þá vænti eg þess, að meiri hluti hinnar háttv. deildar standi að baki hennar. Nú er málið löglega borið upp fyrir alþingi og mun mér því leyfast að lesa kærubréf annars hinna frávikna gæzlustjóra, háttv. þingmanni Borgfirðinga, upp fyrir deildinni. Bréfið barst deildinni fyrir nokkrum dögum, en þá var neitað um að lesa það upp, líklega fyrir misskilning, og vænti eg nú að hæstv. forseti hafi ekki á móti að bréfið verði lesið. Það hljóðar svo: „Það er hinni háttvirtu efri deild alþingis kunnugt, að eg hefi um allmörg undananfarin ár verið gæzlustjóri við Landsbankann samkvæmt kosningu deildarinnar. Fyrst var eg kosinn gæzlustjóri af hinni háttvirtu deild á alþingi 1897 fyrir tímabilið 1898-30/6 1902, í annað sinn á alþingi 1901 fyrir tímabilið 1/7 1902-30/6 1906, í þriðja sinni á alþingi 1905 fyrir tímabilið 1/7 1906-30/6 1910 og í fjórða sinn á alþingi 1909 fyrir tímabilið frá 1/7 1910-30/6 1914. Í þetta síðasta sinn var eg kosinn með öllum (13) atkvæðum efri deildarinnar, og kosningin fór fram eftir að alþingi hafði samþykt lögin nr. 12, 9. júlí 1909 um breytingu á bankastjórnarfyrirkomulaginu, en eftir þessum lögum eru gæzlustjórarnir óafsetjanlegir, og fella þau úr gildi heimild þá, sem í þá átt var í hinum eldri bankalögum frá 18. sept. 1885. Það er nú enn fremur hinni háttvirtu deild kunnugt, að ráðherra vék mér úr gæzlustjórastöðunni og rak mig frá Landsbankanum 22. nóv. 1909 og gaf mér að sök óreglu í stjórn minni á Landsbankanum og skort á eftirliti með honum, en engar ákveðnar sakir voru mér gefnar, og eigi var mér gefinn kostur á að svara fyrir mig eða bera hönd fyrir höfuð mér, enda var mér eigi gefið neitt tækifæri til þess að fá að vita, í hverju vanstjórnin og eftirlitsleysið af minni hálfu væri fólgið. Þegar af þessari ástæðu braut frávikningin bág við allar landsstjórnarreglur, er frá alda öðli hafa verið taldar sjálfsagðar hér á landi, sem sé aðallega þá reglu, að dæma engan að óheyrðu máli. En auk þess var frávikningin ólögleg að því leyti, að hún var frávikning fyrir fult og alt, en eigi um stundarsakir, sjá bankalögin 18. sept. 1885, 20. gr. Nú er bankalögin nr. 12, 9. júlí 1909 gengu í gildi í ársbyrjun 1910, ætlaði eg að taka sæti í stjórn Landsbankans samkvæmt þeim og til þess þar að hafa það eftirlit með bankanum, er efri deild alþingis hafði falið mér með kosningunni, sem áður er umgetið. Studdi eg mál mitt við hið beina og ótvíræða ákvæði í 1. gr. nýnefndra laga, þar sem segir: „Í stjórn Landsbankans eru tveir gæzlustjórar, er kosnir séu sinn af hvorri deild alþingis til 4 ára í senn eftir þeim reglum, er hingað til hafa gilt“. En Landsbankastjórarnir neituðu þá að leyfa mér að taka nokkurn þátt í stjórn bankans og að hafa nokkur afskifti af málefnum hans, og báru fyrir sig úrskurð og skipun ráðherra, og síðan hefir mér stöðuglega verið meinuð öll þátttaka í stjórn bankans. Hins vegar hefir ráðherra sjálfur skipað tvo gæzlustjóra við bankann, en til þess hefir hann að lögum ekkert vald. Til þess nú að halda uppi rétti alþingis (efri deildar) lét eg fógeta setja mig inn í Landsbankann 4. jan. f. á. Fógetaréttarúrskurðurinn veitti mér aðgang að húsum, bókum og skjölum bankans. Úrskurði þessum áfrýjaði landsstjórn og bankastjórn til yfirdómsins, en þar var hann staðfestur með dómi 25. apríl f. á. Til þess að fá enn ítarlegri úrskurð dómstólanna um rétt alþingis og rétt minn höfðaði eg mál fyrir bæjarþingsrétti Reykjavíkur gegn Landsbankanum til greiðslu gæzlustjórakaupsins fyrir janúarmánuð f. á., og var mér dæmt kaupið með dómi bæjarþingsins 7. apríl f. á., og þessi dómur, er Landsbankastjórarnir áfrýjuðu til yfirdóms, var staðfestur þar með dómi 11. júlí f. á. Allir þessir dómsúrskurðir segja beint og ákveðið, að eg sé löglegur gzlustjóri efri deildar alþingis við Landsbankann, þrátt fyrir frávikningu ráðherra. Er eg nú hefi tjáð háttvirtri efri deild alþingis framangreinda málavexti, og jafnframt og eg get þess, að landsstjórnin og bankastjórnin hafa eigi enn viljað viðurkenna mig sem gæzlustjóra við Landsbankann samkvmt kosningu hinnar háttvirtu deildar og áðurnefndum bankalögum frá 1909 og samkvæmt dómsúrskurðum þeim, er fengnir eru um málið, - leyfi eg mér virðingarfylst að snúa mér til hinnar háttvirtu deildar með þá málaleitun: að deildin geri ráðstöfun til þess að landsstjórn og Landsbankastjórn tafarlaust viðurkenni mig sem gæzlustjóra deildarinnar við Landsbankann, svo að eg geti tekið þann þátt í stjórn hans, er mér ber að lögum; að deildin sjái um, að eg fái gæzlustjórakaup mitt óskert greitt af Landsbankanum, og að deildin styðji mig til þess að fá endurgoldinn kostnað þann, er Landsbankamálið alt hefir bakað mér, með því að eg í því hefi leitast við eftir mætti að halda uppi rétti hinnar háttvirtu efri deildar. Reykjavík, 15. febr. 1911. Virðingarfylst. Kristján Jónsson, þm. Borgf. Til Efri deildar alþingis“. Líkt erindi og þetta hefir háttv. 2. konungkj. þingm. sent neðri deild alþingis, sem hefir kosið hann gæzlustjóra Landsbankans af sinni hálfu. Það má nú segja, að það sé að bera í bakkafullan lækinn að fjölyrða um þetta mál. En af því, að málið nú fyrst kemur fyrir rétt sóknarþing, þá vil eg leyfa mér að lýsa aðalatriðum þess. Mánudaginn 22. nóvember 1909 var allri Landsbankastjórninni vikið frá fyrirvaralaust, í miðjum annatíma bankans, án þess að henni væri gefinn nokkur kostur á að bera hönd fyrir höfuð sér, meira að segja án þess hún einu sinni hefði hugmynd um fyrir hverjar sakir hún sætti þessari meðferð. Það var gengið svo ríkt eftir, að framkvæmdarstjóri var rekinn upp úr sæti sínu frá hálfloknu verki, að því er sagt er. Með þessu móti voru upphafsstafirnir í stafrófi réttlætisins, að dæma engan óheyrðan, átakanlega brotnir á bak aftur, jafnvel enn átakanlegar en á Spáni, því að Ferrer var þó fenginn málaflutningsmaður til málamynda og gefinn kostur á að verja sig. Þetta var því undarlegra, sem enginn maður í víðri veröld hafði ákært bankastjórnina fyrir nokkurn skapaðan hlut, og hvorugur endurskoðunarmanna bankans hafði fundið neitt að gerðum hennar, hvorki hinn stjórnkjörni né hinn þingkjörni. Alt um það var þessi stóri dómur eigi að eins kveðinn upp, heldur og fullnægt samstundis fyrirvaralaust. Til þessaar óheyrðu og óheppilegu nýlundu greip hæstv. ráðherra 22. nóv. 1909, og satt að segja öfunda eg hann ekki af því. Maður skyldi nú ætla, að styrkar stoðir hefðu verið undir þessum stóra dómi og ber því að líta á þær ástæður, sem stjórnin hefir fært fram til réttlætingar þessari stjórnarathöfn. Þeirra er fyrst getið í bréfi ráðherra til bankastjóranna, og skal eg nú leyfa mér að lesa upp bréf hans til gæzlustjóra efri deildar. Það er svo hljóðandi: Stjórnarráð Íslands. Reykjavík, 22. nóvbr. 1909. Með heimild laga 18. sept. 1885 um stofnun Landsbanka, 20. gr., er yður, herra háyfirdómari og alþingismaður, vikið frá gæzlustjórastöðu yðar við bankann sökum margvíslegrar, megnrar og óafsakanlegrar óreglu í starfsemi yðar í stjórn bankans og frámunalega lélegs eftirlits með honum. Björn Jónsson. Jón Hermannsson. Til hr. háyfirdómara Kristjáns Jónssonar, R. af Dbr. Reykjavík. Háttv. deildarmenn sjá það á orðunum; „margvísleg, megn, óafsakanleg óregla og frámunalega lélegt eftirlit“, að hér er ekki verið að sundurliða. Hér er ekki um ákveðnar sakir að ræða og því síður um rökstuddar sakir. Öll þessi feitu lýsingarorð líkjast miklu fremur venjulegu blaðafeitmeti en vegnum stjórnarorðum, enda lét hæstv. ráðherra sér ekki nægja að tilkynna þau bankastjórunum sjálfum, heldur kom hann þeim strax á markaðinn, símaði þau, ekki að eins landshornanna á milli heldur einnig til útlanda. Ef háttv. deildarmenn vilja heyra eitthvað af því, sem hæstv. ráðherra auglýsti og símaði um þessar mundir, þá skal eg leyfa mér að lesa upp útdrátt úr tilkynningu, sem hann lét festa upp á götuhornum hér í bænum. Hann taldi ráðstöfunina „nauðsynlega og óumflýjanlega“, sjálfsagt að styðja bankann til að standa í skilum“, og sagði „gerðar þar að lútandi ráðstafanir utanlands og innan“. Með þessu gaf hæstv. ráðherra í skyn, að í rauninni væri bankinn á heljar þröminni, en landsstjórnin ætlaði að reyna að halda honum við. Þetta og því líkt var símað landshornanna milli og til útlanda, til dönsku mömmu. Öll þessi aðferð er líkari leikhúshvell en stjórnathöfn, líkari skrípaleik en „æfintýrinu góða“, sem hirðskáldið spáði að væri að gerast með þjóð vorri, er hv. ráðherra settist undir stýrið. Það var ekki nóg með það, að svona aðferð væri beitt gagnvart bankastjórunum - sem jafnvel sjálft ráðherrablaðið taldi í alla staði heiðarlega menn - heldur skirðist ráðherra ekki við að setja einmitt þá menn í stjórn bankans, sem höfðu verið settir í rannsóknarnefndina til þess að leita að átyllum til að koma gömlu bankastjórninni frá. En óbragð hafa þeir fundið að þessu, því að þeir fengust ekki til að vera gæzlustjórar nema rúman viku tíma. Nokkrir af meðmælendum hæstv. ráðherra töldu þessa stjórnarathöfn vott þess, að hann væri stjórnsamur og röggsamur ráðherra og bjuggust við að eitthvað líkt þessu stæði til um hinn bankann. Enda hafði hæstv. ráðherra gefið í skyn, að hann myndi ekki að eins líta vel eftir og rannsaka Landsb., „hjáleigubankann“, heldur einnig Íslandsbanka, „herragarðsbankann“. Hann svaraði mér því hér í deildinni 1909, þegar eg spurði, hvernig á því stæði, að hann hefði ekki líka látið rannsaka Íslandsbanka, að það væri of snemt að tala um vanrækslu í þessu efni, þar sem ekki væru liðnir nema fáir dagar frá því hann hefði tekið við. En nú eru liðin nærri 2 ár, og hvað hefir verið gert? Eg efast ekki um, að bankanum sé vel stjórnað. En svikin, sem upp komu í útibúinu á Akureyri, sýndu þó, að ekki var alt með feldu þar. Auk þess fer bankinn með ýms réttindi, sem landi og lýð ríður mjög svo mikið á að sé gætt vel. Hann tekur við fé með sparisjóðskjörum, hann hefir seðlaútgáfurétt og rétt til að gefa út bankavaxtabréf. Hér má og minna á það, að til eru þeir menn við bankann, sem fulltrúaráðið hefði átt að skipa, en setið hafa nú að störfum sínum misserum saman, án þess að fulltrúaráðið hafi fengið að leggja orð í belg um skipun þeirra. Eftirlitsskylda ráðherra með bankanum er tvímælalaus sbr. 9. og 17. gr. laga 7. júní 1902 og 22. gr. reglugj. 25. nóv. 1903. En hvað hefir ráðherra gert? Jú, hann myndaðist við að halda aðalfund, en fulltrúafund fékst hann ekki til að halda, svo sem vera bar. Á aðalfundinum las hann upp lofskýrslu um bankann, sem honum var fengin þar til upplesturs. Hann sagði skýrsluna vera frá fulltrúaráðinu, en játaði þó, að svo væri ekki, er það var rekið ofan í hann, að fulltrúaráðið hefði ekki komið nærri henni. Manni dettur í hug að ástæðan til mismunar á framkomu hans gagnvart „Íslandsbanka“ og Landsbankanum okkar, sé runnin af líkri rót og munurinn á framkomu hans yfirleitt á „höfuðbólinu“ og „hjáleigunni“. Auk þess sem hv. ráðherra réðist opinberlega á Landsbankann, hefir hann frá upphafi bankafargansins og fram á þenna dag úr skúmaskoti nafnleysisins sigað „Ísafold“ miskunarlaust á bankann. Ásakanir Ísafoldar hafa áður verið tættar í sundur, bæði af mér á kjósendafundi hér í Rvík í ársbyrjun 1910 og af öðrum. En af því að sök ráðh. er nú í fyrsta skifti reifð á réttu varnarþingi, er rétt að geta þeirra stuttlega. Í fyrsta lagi segir Ísaf., að bankareikningarnir hafi aldrei verið úrskurðaðir öll 5 stjórnarár H. Hafsteins. Þetta er satt, en ekki fullur sannleikur. Það var löngu hætt að úrskurða bankareikningana formlega áður en H. H. kom til sögunnar. Seinasti reikningurinn, sem úrskurðaður var, var fyrir 1900. Með þeim reikningi var hætt að úrskurða reikningana formlega, að því að mér er sagt, af því að bankastjórnin tók upp úr því að leiðrétta gerðir sínar jafnótt og endurskoðunarmennirnir fundu að þeim. Og væri hér um brot að ræða, væri það brot af hendi landstjórnarinnar en ekki af hendi bankastjórnarinnar. Í annan stað fann Ísaf. bankastjórninni það til foráttu, að hún hefði ekki gert sparisjóð bankans upp í 8–9 ár, en það eru rakalaus ósannindi eða meinlegur misskilningur, eins og hver getur sannfært sig um, sem nennir að lesa hina árlegu reikninga bankans og yfirlit í stjórnartíðindunum. Þar er árlega tilfært tekjumegin það sem í sparisjóð er lagt og útgjaldamegin það sem úr honum er tekið. Auk þess var viðskiftareikningur hvers einasta manns, sem í sparisjóð lagði eða úr honum tók, daglega gerður upp. Hver einasta innborgun og útborgun var bókfærð á 5 stöðum og alt daglega borið saman. Í þriðja lagi er borið á bankastjórnina, að skuldheimtur hafi verið mjög misráðnar. Stundum fundið að því, að hún hafi notað of mikið málafærslumenn, og stundum of lítið. Í þessu sjá allir samkvæmnina, bankastjórnin er hér skömmuð, bæði fyrir að nota málfærslumenn og fyrir að nota þá ekki, alveg rakalaust. Þá er fjórða ásökunin, að „oft“ hafi vantað lántökuheimildir fyrir lánum. Sannleikurinn í þeirri ásökun kvað vera sá, að einu sinni, alls einu sinni, hafði vantað vottorð sýslumanns fyrir því, að ekki væri fleiri í stjórn eins félags, er lán fékk, en þeir er beiddust lánsins og fengu það. Hinar fjórar sakirnar gegn bankastjórninni voru, að framkvæmdarstjórinn hefði veitt einn lán, að víxlar hefðu verið keyptir án skriflegrar útgjaldaskipunar, að ýmsar bækur hefðu átt að vera í ólagi, og að varasjóður hefði átt að vera veðsettur. Nú voru fæturnir undir stóra dómi hv. ráðh. orðnir átta, eins og undir Sleipni forðum, og þótti mörgum sá fótaburður fara Ísaf. miður en vel. En auk nefndra 8 ásakana, hvar af rannsóknarnefndin tók upp hinar 4 síðast töldu, hafði Ísaf. dylgjur um, að margt fleira væri bogið í fari bankastjórnarinnar. Hún nefndi framantaldar ásakanir „sýnishorn“, kvaðst ekki nefna aðrar af því, að það væri „ábyrgðarhluti“ fyrir stjórnina að nefna sumar. Taki menn eftir: „ábyrgðarhluti“ fyrir núverandi stjórn! Eg mun víkja nánar að ásökunum þeim er rannsóknarnefndin tók upp. Hér er að eins ástæða til að minna á, að jafnvel Ísaf. þorði ekki upprunalega að bera það á bankastjórnina, að hún hefði valdið bankanum fjártjóni. Því var það, að útlend blöð kölluðu ásakanir ráðh. „formelle Lapperier“. Og það var orð að sönnu. En því óforsvaranlegra var það, að stjórnin og stjórnarblaðið, sem eiga að verja landsins stofnanir, skyldi leggjast svo lágt, að skrifa hverja níðgreinina á fætur annari um jafnmikilsverða landsstofnun og Landsbankinn er. Svo kom rannsóknarnefndarskýrslan svokallaða, dagsett 20. janúar 1910; þá þurfti ekki lengur að spá í eyðurnar um syndir bankastjórnarinnar. Þar hlutu öll kurl að koma til grafar. Skýrslan skelti strax fjóra fætur undan Foldinni, svo nú komst hún aftur á sína venjulegu og þótti sá fótaburður fara henni fult eins vel og Sleipnisfótaburðurinn. Nefndin feldi niður ásakanir Ísaf. 1. um úrskurðarvöntun reikninganna, 2. sparisjóðsuppgerðina, 3. misráðnar skuldheimtur og 4. um vantandi lántökuheimildir. Þar næst segir nefndin eftirfarandi liði í Landsbankanum í góðu lagi eða ekki svo athugaverða að tali taki: 1. Peningasjóð. 2. Verðbréfaeign. 3. Fasteignaveðslánin gömlu. 4. Handveðslán. 5. Sveita og kaupstaðalán. 6. Akkreditivlán. Um þetta má lesa á bls. 4-5 í skýrslunni. Sama er um veðdeildarlánin að segja, bls. 37, og sömuleiðis um sparisjóð og seðlameðferð. Reyndar er einn nefndarmanna, Indriði Einarsson, látinn gjöra athugasemd á bls. 8-10 um heppilegri aðferð við þessar tvær deildir bankans, en hún stendur þar fyrir hans eigin reikning. Nefndin vildi ekki taka ábyrgð á henni. Hér hafa þá verið talin 9 mikilsverð atriði. sem rannsóknarnefndin fann ekkert athugavert við. Og er þá komið að aðfinningum nefndarinnar. Þær eru sumpart formlegar og sumpart efniskendar. Meðal hinna formlegu er fyrst að geta aðfinningarinnar um það, að skriflegar útgjaldaskipanir vanti fyrir ýmsum víxillánum. Sú útásetning er átyllulaus, því að það er hvergi nokkurstaðar vikið að því í lögum bankans eða reglugerð, að gefa skuli skriflega útgjaldaskipun fyrir víxlum og lánum. Hitt er satt, að það hafði viðgengist, og hafði upphaflega verið tekið upp vegna herbergjaskipunar í bankanum. En slíkt mun annars hvergi tíðkast í víðri veröld og ekki er það gert í Íslandsbanka. Í annan stað finnur rannsóknarnefndin að því, að framkvæmdarstjórinn hafi einn keypt víxla og veitt lán. Þetta er satt og jafnframt fullkomlega leyfilegt. Samkvæmt 23. gr. laga 18. sept. 1885 og 1.gr. reglugerðarinnar 8. apríl 1894 átti framkvæmdarstjórinn að annast „dagleg störf“ bankans, en þau eru aðallega að kaupa víxla, veita smálán o. s. frv. Hann var aðalmaðurinn við bankann, enda liggur það skýrt í orðunum „framkvæmdarstjóri“ og „gæzlustjóri“ hver afstaða þeirra sé. Gæzlustjórarnir áttu aðallega að „hafa umsjón með því að lögunum um Landsbankann sé fylgt“. Í því skyni hafði framkvæmdarstjóri fimm sinnum hærri laun en gæzlustjórarnir, hann 5000 kr. á ári, en þeir 1000 kr. Af sömu ástæðum var framkvæmdarstjóranum einum bannað að hafa önnur atvinnustörf á hendi, en gæzlustjórarnir hafa alt af haft önnur aðalstörf með höndum, lengst af verið embættismenn. Auk þess hefir það alt af viðgengist og verið óátalið af öllum, að framkvæmdarstjóri keypti einn víxla og veitti smálán. Rannsóknarnefndin kannast sjálf við það á bls. 11, að gæzlustjórarnir hafi samþykt aðferð þessa og landstjórnin hefir aldrei að henni fundið. Í þriðja lagi fann rannsóknarnefndin það til, að starfsmenn bankans, sérstaklega féhirðir og bókari, hafi „keypt“ um 240 víxla. En hér er heldur ekki farið rétt með, heldur hafði framkvæmdarstjóri með samþykki gæzlustjóranna falið nefndum starfsmönnum að taka við nýjum víxlum til svokallaðrar framlengingar á eldri víxlum, þegar eitthvað væri afborgað og öll sömu nöfn á nýja víxlinum og þeim gamla. Og þessi ástæða, að 2 af starfsmönnum bankans höfðu tekið við nýjum víxlum, er svo á stóð, sem nú var greint, var einkaástæða ráðherra fyrir stóradóminum 22. nóv. 1909. Annað var þá ekki komið til hans frá nefndinni en bréf hennar 16. nóv. 1909, sem finna má á bls. 54 í rannsóknarnefndarskýrslunni. Á „mati“ nefndarinnar gat hann ekki bygt, því að það varð fyrst til töluvert síðar. Á nefndu bréfi og því einu bygði ráðherra þennan makalausa dóm, er gekk og var fullnægt nefndan nóvemberdag. Loks finnur nefndin í 4. lagi að því, að bankastjórnin hafi eigi haldið gerðabók m.m. En sú aðfinning er á sömu bókina lærð og hinar, því að samkv. 8. gr. reglugj. þurfti því að eins að færa ágreining til gerðabókar að einhver krefðist þess, en það hafði aldrei komið fyrir. Er þá komið að efnisaðfinningunum. Nefndin telur víxlaeign bankans oftalda um kr. 6241,85, og ávísunareign kr. 1439.90 hærri en vera bar. Þetta hét á Ísafoldarmáli „mörg, mjög mörg þúsund“. Eftir reikningi bankans var víxileignin að eins oftalin um kr. 2940,51. Víxiloftalningin verður ekki teygð lengra en þetta. Og það hefir fróður maður sagt mér, að sú upphæð sé ekki nema ½ 5000 partur borinn saman við víxlaumsetningu bankans frá upphafi. Annars má geta þess að nokkur líkur hængur var á landsreikningunum um 20 ár. Peningaeign landsjóðs oftalin um rúm 3000 kr. En alþingi setti hvorki rannsóknarnefnd út af því né gerði veður af því að öðru leyti heldur var skekkjan jöfnuð hljóðalaust á þingi 1907. Og þessi litla skekkja í víxileign bankans verður að minsta kosti ekki gefin gæzlustjórunum að sök, hún er að kenna eftirlitsleysi endurskoðenda bankans, sé hún nokkrum að kenna. Þá hreyfir nefndin nokkrum athugasemdum um varasjóð bankans. Nefndin fullyrðir að vísu ekki að varasjóður hafi verið veðsettur, segist að eins „verða að álíta“ að verðbréfin hjá Landmandsbanken hafi verið veðsett. Því síður segir nefndin veðsetningu lögleysu, enda hafði Ísafold strax verið bent á 7. gr. bankalaganna, sem beint leyfir að veðsetja varasjóð með því að heimila bankanum lántöku „gegn tryggingu í sjálfs sín eignum“, enda liggur sama í 31. gr laganna, ákvæðinu um að varasjóður beri tap bankans, megi borga lánardrotnum bankans beint af varasjóði, hlýtur að mega taka lán upp á hann í sama skvni. Varasjóður var um það leyti, sem bankastjórnin fór frá, kr. 636,605,08, en nú vildi svo til, að Landsbankinn átti í verðbréfum meira en þessu nam og alt óveðsett. Bankinn átti hjá Landmandsbanken í Kaupmannahöfn verðbréf fyrir samtals kr. 587.000. Nefndin hélt því reyndar fram, að þessi bréf væru veðsett, en bankastjórarnir hafa gagngjört neitað því, enda hafði bankastjórnin ekki gefið út veðbréf fyrir þeim. Ekki að marka þó að Glückstad, bankastjóri Landmandsbanken, segði þau sett til tryggingar fyrir viðskiftum, eftir að hæstv. ráðherra var búinn að síma út um alt, að Landsbankinn væri á heljarþröminni. En þó að bréf þessi hefðu verið veðsett, þá átti bankinn samt heima fyrir í bankavaxtabréfum kr. 651,800,00, og í stjórnarráðinu átti hann verðbréf að upphæð kr. 703,100,00 til tryggingar fyrir veðdeildunum, og um þau bréfin átti ráðherra að vita. Að vísu voru bréf þessi til tryggingar veðdeildunum, en það band var á þau lagt með lögum nr, 30, 25. sept. 1902 og lögum nr. 27, 20. okt. 1905, og því ekkert að því að finna, frá lagalegu sjónarmiði, enda þó að draga megi í efa, hvort það hafi verið skynsamlegt, að leggja slíka kvöð á bankann eða varasjóð hans. Það nær heldur engri átt að varasjóður hafi verið lánaður út, eða að hann hafi verið „í veltufé bankans“. Það er sýnt, að hann hafi verið til í verðbréfum og af því leiðir að hann getur ekki hafa staðið í útlánum til Péturs eða Páls. En þá kemur þriðja trompið og aðaltrompið, tapið. „Foldin“ hafði ekki þorað að bregða bankastjórninni um að hún hefði skaðað bankann. Hún hafði þvert á móti gefið bankastjórninni nokkurs konar heiðarlegleikavottorð, kallað þá „þjóðkunna ráðvendnismenn“. En það var einmitt veiki punkturinn í áhlaupi Ísaf., að hún hafði annaðhvort ekki þorað eða henni ekki hugkvæmst að kenna bankastjórninni um að hafa farið illa með fé bankans. En rannsóknarnefndin lét sér það víti að varnaði verða, hún segir að bankastjórnin hafi þá þegar glatað kr. 400,000,00. Það stendur á bls. 19-20 í rannsóknarnefndarskýrslunni. Raunar sýnir skýrslan sjálf, að það má ekki taka þetta bókstaflega. Eftir yfirskrift héraðlútandi kafla skýrslunnar var það að eins mat nefndarinnar, að tapið væri svona mikið. En hvernig er nú þetta mat til orðið? Eftir því, sem skýrslan ber með sér, hefir nefndin komist að þessu tapi á nokkuð einkennilegan hátt. Hún segir svo frá, að af 1100 mönnum, sem skuldi bankanum 1,900.000 kr., séu 460 menn, sem skuldi 1,380,000 kr. Nefndir 460 menn tilheyra aðallega 2 flokkum, er nefndin lýsir svo, að þeir séu sumpart „menn, sem engar eignir eiga, eða þá að eins eignir, sem veðsettar eru fyrir fullu verðmæti þeirra ..., sem fyrirsjáanlega geta aldrei eignast neitt, er þeir gætu látið af hendi rakna“ og sumpart „menn, sem hafa dálítið undir höndum, en geta ekki staðið í skilum með sínar eigin skuldir og eiga hvergi nærri fyrir þeim og geta enn síður borgað neitt fyrir aðra“. Þegar nú 460 menn, sem eru svona illa staddir, skulda 1,380,000 kr., skyldi maður ætla að tapið yrði því sem næst þessi upphæð. En þó gerir nefndin það ekki nema 400,000 kr. Hvernig stendur á því, að nefndin ætlar þessum fátæku mönnum að geta borgað mismuninn, því nær eina miljón króna? Það kemur hvergi fram í skýrslunni, nefndinni hefir alveg láðst að gera grein fyrir því. - Þetta getur ekki einu sinni heitið mat, það er að eins spá út í loftið, enda er framtíðargeta manna að miklu leyti háð ófyrirsjáanlegum, sjálfráðum og ósjálfráðum atvikum. Meðal annars er mikið komið undir bankastjórninni sjálfri, hve hyggilega hún fer að við innheimtuna. Haldi hún klaufalega á, má auðvitað tapa 400 þúsund krónum. Það vill nú líka svo til, að Landsbankastjórnin nýja hefir sjálf sannað það, að tapið var ekki neitt líkt því, sem rannsóknarnefndin hafði áætlað, því á bankareikningnum fyrir árið 1909, (bls. 19), telur hún tap bankans að eins 15 þúsund kr. En svo kemur það skringilega á þessum reikningum, sem líklega er að kenna viðvaningsskap bankastjóranna. Bankastjórnin skiftir varasjóði, sem auðvitað er allur ætlaður til að bera tap bankans, í tvent, og lætur annan hlutann, 385 þús. kr., standa sér, fyrir „áætluðu tapi á útistandandi skuldum á næstu árum“. Þegar við þessar 385 þús. kr. er bætt þeim 15 þús. kr. eða nákvæmar tiltekið kr. 15,547,35, er bankastjórnin telur tapið, koma sem næst út 400 þús. kr., sem rannsóknarnefndin hafði látið bankann tapa. Að vísu kemur áætlun bankastjórnarinnar ekki nákvæmlega heim við mat nefndarinnar. Til þess að tölurnar stæðu alveg heima, hefði bankastjórnin átt að ætla fyrir tapinu kr. 384,452,65, en af skiljanlegum ástæðum hefir hún heldur kosið að áætla tapið 385 þús. kr. Það verður þannig ekki annað sagt en að bankastjórnin hafi munað eftir að „fága þá eik, er undir skal búa“. En auk þess sem alt eða flest í skýrslu rannsóknarnefndarinnar rekur sig þannig hvað á annað, þá er hún líka af öðrum ástæðum alveg ónýt sem sönnunargagn. Fyrst og fremst af því, að nefndarmennirnir voru illa valdir. Þeir voru alveg óbankafróðir menn, einn þeirra auk þess háður stjórninni, aðstoðarmaður í stjórnarráðinu, annar meðverkamaður sonar ráðherra, og þriðji verzlunarmaður. Enginn þeirra var kunnugur högum viðskiftamanna bankans. Auk þess er skýrslan enganvegin litlaus. Til dæmis skal eg benda á ummæli nefndarinnar á bls. 23. Þar segir svo um bankastjórnina: að það líti svo út sem það hafi verið „þægilegra fyrir hvern og einn að vera viðskiftamaður bankans í vanskilum við hann, en viðskiftamaður hans og standa í skilum“. Þetta eru ekki dómsorð. Á sömu síðu nokkru neðar er talað um að vanskilin hafi verið „verðlaunuð af peningastofnun landsins“. Bankastjórninni er brugðið um að hún hafi verðlaunað vanskil við bankann. - Við alt þetta bætist loks sú óhæfa, að bankastjórninni var ekki gefinn kostur á að svara til þeirra saka, sem á hana voru bornar. Þetta var, er og verður óhæfa af hæstv. ráðherra. Nú hefi eg rakið gang málsins nokkuð. En hverjar urðu svo afleiðingarnar af þessu tiltæki hæstv. ráðherra? Þær komu brátt í ljós, því að rétt á eftir varð hæstv. ráðherra að brjóta odd af oflæti sínu og taka við tveimur útlendum bankamönnum, sem voru sendir hingað frá „dönsku mömmu“ til þess að kynna sér ástand bankans. Í annan stað má geta þess, að þúsundum króna hefir verið eytt úr landsjóði og frá bankanum, bæði til rannsóknarnefndarinnar sjálfrar, og til margs annars kostnaðar, sem af þessu máli hefir leitt síðan. En það skiftir nú ekki mjög miklu máli, enda verður hæstv. ráðherra væntanlega látinn borga það sjálfur. Hitt skiftir miklu meira máli, að hér voru þrír sæmdarmenn svívirtir að ástæðulausu, reknir frá starfi sínu eins og rakkar, eða öllu heldur eins og stórglæpamenn. Þá var og áliti lands og lýðs stórspilt með þessu tiltæki. Sem betur fór, urðu að vísu ekki eins mikil brögð að því eins og búast hefði mátt við, því að það sýndi sig, að menn, bæði útlendir og innlendir, lögðu lítinn trúnað á orð og ummæli ráðherra um stjórn bankans. Ef þeim hefði verið trúað, ef hæstv. ráðherra hefði verið meira metinn, þá hefði álit landsins og Landsbankans verið gjörspilt. Enn hefir dómsvald landsins verið virt að vettugi. Tveimur dómum, sem gengið hafa í þessu máli, ber alveg saman um það, að frávikningin hafi verið fullkomlega ólögmæt, að ráðherra hafi ekki haft vald til að víkja gæzlustjórum bankans frá nema um stundarsakir, þ. e. að eins fyrir tímabilið frá 22. nóv. til loka ársins 1909. Hann hafði í orði kveðnu vald til að víkja framkvæmdarstjóra bankans frá fyrir fult og alt, en ástæðulaus var sú frávikning með öllu, enda hafði ráðherra sagt honum upp til nýárs og sæmileg stjórn hefði látið þá uppsögn duga. Hitt er augljóst mál, að ráðherra gat ekki með nokkru yfirskyni laga hróflað við hinum þingkosnu gæzlustjórum bankans, eftir 1. janúar 1910. Þar eru ótvíræð lög brotin, því að með 8. gr. laga nr. 12, 9. júlí 1909 er numinn úr gildi IV. kafli bankalaganna 18. sept. 1885 og þar með 20. gr. síðarnefndra laga, sem hafði að geyma heimildina til að víkja gæzlustjórunum frá um stundarsakir. Eg skal ekkert segja um innsetninguna sjálfa, engu spá um dóm hæstaréttar um það atriði, hvort fógeti hafi haft vald til að setja gæzlustjóra e. d. inn í stöðu hans í bankanum aftur, En eg er ekki í nokkrum vafa um það, að hæstiréttur muni dæma frávikninguna ógilda eftir 1. janúar 1910, dæma gæzlustjórunum laun sín alt frá þeim tíma. Loks er að geta þess að Landsbankastjórnin hefir verið ólöglega skipuð frá 1. jan. 1910 til þessa dags. Hafi framkvæmdarstjórum bankans nokkurntíma borið á milli á þessu tímabili, svo að leita hafi þurft atkvæðis gæzlustjóra, þá er hver sú gerð ólögmæt, er þeir hafa tekið þátt í. Stjórn Landsbankans hefir verið ólögmæt síðan 1. jan. 1910 og er það enn. Eg hefi nú lýst þessu svokallaða Landsbankafargani stuttlega. En því er ver, að hæstv. ráðherra á ekki einn sök á þessu máli. Hæstv. meiri hluti hér í deildinni á líka sök á því að svona fór. Á síðasta þingi, þegar hæstv. ráðherra var nýbúinn að skipa bankarannsóknarnefndina, bar eg fram tillögu til rökstuddrar dagskrár um það mál hér í deildinni, svo vægt orðaða sem frekast var unt. Tillagan stendur í Alþtíð. 1909 nr. 740 og skal eg, með leyfi hæstv. forseta, lesa hana upp. Hún hljóðar svo: „Deildin telur rétt að landstjórnin líti eftir peningastofnunum landsins, en væntir þess að það sé gert með varúð og tekur í því trausti fyrir næsta mál á dagskrá“. - En af ofmiklu kappi og trausti á hv. ráðh. var þessari tillögu hafnað og í þess stað sþ. önnur tillaga, Alþtíð. 1909 nr. 741, sem hljóðar svo: „Með því að deildin lítur svo á, að hin umræddu afskifti landstjórnarinnar af hag Landsbankans séu bæði lögmæt og sjálfsögð, lýsir hún fullu trausti sínu á ráðherranum, og tekur fyrir næsta mál á dagskrá“. Mínir herrar, það eru fleiri en ungir folar, sem ekki þola að riðið sé undir þá. Jafnvel fyrverandi ungir folar, útslitnir reiðhestar þola það ekki altaf. En nú mun háttv. meiri hluti vilja bæta úr þessu. Mér skilst svo, að hann sé mér sammála um, að það þurfi að rannsaka gerðir landstjórnarinnar í þessu máli. Það sést á þgsk. 42 að jafnvel hv.þm. Akureyrar vill bæta fyrir gerðir sínar og ráðherra í bankamálinu. Raunar er það lagt til að víkja við orðunum í till. minni og fækka þeim málum, sem væntanleg nefnd á að rannsaka. Háttv. flutningsmenn leggja til að í stað orðanna „rannsaka gerðir landstjórnarinnar í Landsbankamálinu“ komi „rannsaka Landsbankamálið“, líklega til þess að ráðherra eigi hægra með að renna pillunni niður. Eg get nú samt ekki fallist á þessar breytingartillögur. Eg lít svo á, að mín till. feli í sér að væntanleg nefnd eigi ekki að eins að rannsaka gerðir landsstjórnarinnar, heldur einnig gerðir Landsbankastjórnarinnar að svo miklu leyti, sem rannsókn á þeim væri nauðsynleg, til að dæma um gerðir landstjórnarinnar. Tillagan er þessvegna að því leyti til óþörf. Breytingin, sem felst í tillögunum á þgskj. 42, er því í rauninni að eins sú, að hv. flutningsmenn vilja binda rannsóknina við bankamálið eitt. Þar þora þeir ekki að skerast úr, enda vona eg að allir séu á einu máli um það, að ráðherra hafi unnið þar óhæfuverk. En, mínir herrar, það eru enn fleiri gerðir hv. ráðherra, sem flokkur hans þarf að hreinsa sig af, enda á hv. ráðherra nú í vændum vantraustsyfirlýsingu frá flokksmönnum sínum. Og ekkert er eðlilegra en að flokkurinn geti ekki unað forustu hans lengur. En það er ekki nóg að koma ráðherra af sér, það liggur ekki nægileg hreinsun í því fyrir flokksmenn hans. Mér skilst að flokknum hljóti að vera áhugamál, að hreinsa sig, ekki að eins af verstu verkum ráðherra, aðgerðum hans í bankamálinu; það verður einnig að upplýsast að flokkurinn sé hreinn af hans næst-verstu verkum. Og það getur að eins komið í ljós með rannsókn. Þess vegna vona eg að hv. meiri hluti fallist á, að láta rannsaka gerðir ráðherra í fleiri málum en bankamálinu, ef mér tekst að lýsa svo sumu af því, sem eg kalla næst-verstu verk hans, að flokksmönnum hans þyki nokkurs um vert að hreinsa sig af allri ábyrgð á þeim. Meðal næst-verstu verka ráðherra tel eg fyrst og fremst: Thore-málið. Í fjárlögunum fyrir árin 1910-11, 13. gr. A. 2, voru veittar „alt að 12 þús. kr. hvort árið, fyrir að flytja póstsendingar með skipum, sem ekki njóta fasts tillags, milli Íslands og útlanda og milli hafna á Íslandi. . .“ Nú er það kunnugt, að ráðherra hefir látið Thore-félagið fá helming af þessari upphæð, og það er augljóst lagabrot. Ráðherra var á síðasta þingi gefin „heimild til að semja um gufuskipaferðir, um alt að 10 ára tímabil, ef mun betri ferðir (sem ráðh. hefir þýtt „en Del hensigtsmæssige Rejser“) fást með því móti, ef kælirúm fást í minst 2 af skipunum, er fara milli landa og ef minst eitt skip fer nokkrar ferðir á ári milli Hamborgar, Leith og Íslands“. - Um not þessarar heimildar fórust háttv.þm. Ísafjarðarkaupstaðar, framsögum. fjárlaganefndar deildarinnar á síðasta þingi sbr. Alþtíð. 1909 B, bls. 198 neðst og 199 efst, orð á þessa leið: „Eg hugsa því að stjórnin muni ekki misbrúka heimild sína. En það kalla eg að misbrúka, ef gömul skip verða notuð til ferðanna, þó ferðirnar verði fleiri. Það þurfa að vera góð skip, sem notuð eru til ferðanna; það kemur alls ekki alt uppá að hafa ferðirnar mjög margar, heldur miklu meira uppá hitt, að hafa, skipin góð, samsvarandi tímans kröfum. Því tel eg vel tilvinnandi að hafa ferðirnar heldur færri, en fleiri ferðir með slíkum skipum sem dallar „Samein. félagsins“ eru, og sömuleiðis mörg af skipum Thore. Einmitt þetta álít eg að sé gott að komi fram og standi í þingtíðindunum, svo að stjórninni gefist kostur á að sjá, að þessi athugasemd hefir komið fram í þessu sambandi“. En hvernig hafa nú efndirnar orðið af hálfu ráðherra? Í samningnum, sem hv. ráðherra gerði við Thore-félagið 7. ágúst 1909, stjórnartíð. 1909 B, 176- 179, hefir hann margbrotið þessi skilyrði, sem þingið hafði sett. Millilandaferðirnar áttu að vera 25, en voru eftir samningnum við Thore, að eins 24. Ekkert farþegarúm var áskilið, en í því efni var lukkan betri en „Forstanden“, eins og Danskurinn segir. Kælirúm var að eins áskilið í einu skipi en átti að vera í tveimur. Svona var samið um millilandaferðirnar, og samningsákvæðin um strandferðirnar voru litlu betri. Tvö af strandferðaskipunum máttu ekki vera að neinu leyti síðri en Hólar og Skálholt. En strandferðaskip Thorefélagsins eru miklu minni en Hólar og Skálholt. Auk þess er 2. farþegarúm í þeim óhæfilegt. - Nú skyldi maður búast við að stjórnin hefði séð um að félagið stæði við það lítið, sem hún lét það lofa sér. En það hefir ekki heldur verið gert. Af millilandaferðunum er það styzt að segja, að þar er fæst haldið. Viðkomustaðir í Færeyjum máttu eftir samningnum t. d. ekki vera fleiri en 20, en eftir áætlun skipanna eru þeir 34. Skipin eru lakari en skip samein. félagsins. En þó tekur útyfir um tilhögun ferðanna, Ísafold lofaði vikuferðum, en efndirnar urðu þann veg, að millilandaferðirnar hafa aldrei verið meiri kássuferðir en nú. Ferðirnar máttu samkv. 13. gr. C. 1 X 3. málsgr. gildandi fjárlaga ekki vera minni eða lakari en Samein. gufuskipafél. bauð samkv. þingskj. 679, Albt. 1909 Á, bls. 1040 o. fl., en þó voru 10 viðkomustaðir þeirra feldir úr tölu þeirra samkv. nýnefndu ákvæði og heil héruð sett hjá. Ferðunum er þannig hagað, að eitt sinn líða 36 dagar á milli ferða til Reykjavíkur, nefnilega frá 16. jan. til 22. febr.; og á leið frá Reykjavík eitt sinn 85 dagar, frá 8. des. til 3. marz. Svona eru nú vikuferðirnar. Þetta er sambandið milli Reykjavíkur og útlanda. Milli Reykjavíkur og Norðurlands og Austurlands eru norðan að að eins 2 ferðir með millilandaskipunum á árinu, í apríl og ágúst með þrem viðkomustöðum, og að eins 2 að austan, milli Austurlands og Reykjavíkur sunnan um land í okt. og nóv. Húnavatnssýsla, Strandasýsla, Norður- og Suðurþingeyjarsýslur og Norðurmúlasýsla mega heita alveg settar hjá. Þá eru strandferðabátarnir. Austri og Vestri eru bæði minni skip en Hólar og Skálholt voru. Farþegarúm á öðru og þriðja farrými miklu verri, og suðurlandsbáturinn Pervie, er allsendis óbrúkanlegt skip; auk þess hafa öll Thoreskipin, nema Sterling, illa fylgt áætlun. Og við þetta fyrirkomulag hefir ráðherrann bundið okkur í 10 ár fyrir 60,000 kr. á ári og bætt ofan á þá fúlgu 6,000 kr. í ofanálag. Þessi kjarakjör hefir sonur ráðherrans útvegað „Thore“ hjá föður sínum, og finst mér að hv. meirihl. ætti ekki að vera það óljúft að þessar ritningar væru rannsakaðar, eigi hann ekki hlut að máli. Þá ætla eg að minnast á viðskiftaráðunautinn. Í fjáraukalögunum frá 1908-1909. 6. gr. er veitt til viðskiftaráðunauta erlendis, („Forretningskonsulenter udenlands“) 10,000 kr. og í 16 gr. gildandi fjárlaga er veitt til viðskiftaráðunauta - Forretningskonsulenter - alt að 12,000 kr. hvort árið. í fjáraukalögunum og fjárlögunum er þannig gert ráð fyrir að þeir séu að minsta kosti tveir og að hvor þeirra hafi þá í hæsta lagi allt að 6000 kr. á ári. En nú hefir landritari gert hæstv. ráðherra þá glennu, að auglýsa í embættismannatali sínu að viðskiftaráðunauturinn hafi 10,000 kr. laun um árið, og auk þess heyri eg sagt. að hann fái ferðakostnað, er eitt árið kvað nema meiru en 1100 kr. Þessi meðferð á fé landsins er gersamlega óforsvaranleg, er tvímælalaust fjárlagabrot. Og hvað hefir viðskiftaráðunauturinn svo afrekað fyrir það fé, framundir 20,000 kr., sem ausið hefir verið í hann frá 1. ágúst 1909. Jú hann hefir útvegað þeim Ásgrími og Þórarni nokkurra ferálna veggpláss á listasýningunni í Kristjaníu, gefið fyrirheit um tryppasölu til Rómaborgar og svo strikað hér um göturnar tímunum saman. Og við hverju var að búast, svo einkennilega sem hæstv. ráðherra tókst valið á manninum, verkið, sem einn vina hans sagði um, að enginn hefði getað unnið nema núverandi ráðherra. Þá vildi eg leyfa mér að víkja fáeinum orðum að fjárveitingunni til síldarmatsmannanna. Á fjáraukalögunum 1908-09, 6. gr., 21. eru veittar 1200 kr. sem laun til tveggja síldarmatsmanna, 600 kr. handa hvorum og auk þess 800 kr. sem utanfararstyrkur til beggja eða samtals 2,000 kr. Menn skyldu nú ætla, að þessu hefði verið skift jafnt milli mannanna, að þeir hvor um sig hefðu fengið helming launaupphæðar og helming af ferðastyrknum. Laun fengu þeir og jöfn, en ferðastyrknum var skift þannig, að Jón Bergsveinsson, síldarmatsmaður á Akureyri, fékk 600 kr. af veittum 800 kr. og að auki 936,25. Hinn varð að láta sér nægja 200 kr. af ferðastyrknum. Hæstv. ráðherra fer nú fram á það í fjáraukalögum þeim, sem lögð hafa verið fyrir þingið, að fá veitta viðbót þá, sem framyfir var greidd, en fróðlegt þætti mér, áður en eg greiði því atkvæði, að fá að heyra hvaða ástæður voru til þess að annar síldarmatsmaðurinn fékk svona miklu meira, því að vafalaust hefir það ekki ráðið, að sá sem meira fékk er systursonur ráðherra. Þá vildi eg minnast fáum orðum á Gullfoss. Í fjáraukalögunum 1908-09 6. gr. eru veittar 300 kr. til þess að leigja Gullfoss til að varna því að hann kæmist í útlendra hendur. Þessi sama fjárupphæð var enn veitt á fjárlögunum 1910-11, 16.gr. 32, og í fjárlagafrumvarpinu 1912-13, 16. gr. 29, sem nú hefir verið lagt fyrir þingið, er enn farið fram á hið sama. En nú heyri eg sagt að hæstv. ráðherra hafi framkvæmt þennan vilja þingsins þannig, að hann hafi selt útlendingi leiguréttinn. Sé þetta satt, hefir ráðh. lítils virt vilja alþingis og um leið brotið lög, er hann sjálfur átti þátt í að setja; annars má í þessu sambandi geta þess, að illa hefir verið farið með fleiri fossa. T. d. er sagt, að einn foss, einn af stærstu fossum landsins, Dettifoss, hafi verið leigður útlendingum fyrir 14 kr. um árið. Sá foss mun vera almenningseign, og væri ilt ef satt væri. Veit ráðherra til þessa? Eg kem þá að seinasta málinu, sem eg ætlaði að gera að umtalsefni í dag, og mikið hefir verið talað um, en það er leigan á silfurbergsnámunum í Helgustaðafjalli. Þær voru áður leigðar Thor E. Tulinius til 5 ára gegn 50% afgjaldi að frádregnum 3% sem flutningskostnaði, geymslukostnaði, vátryggingargjaldi og sölulaunum, en nú hefir hæstv. ráðherra leigt þær Guðmundi Jakobssyni o. fl. til 10 ára, fyrir 55%. Samningurinn er gerður 27. Júní 1910, og í orði kveðnu við Guðmund einan, en í almæli er hér í bæ að einn háttv. ónefndur þingmaður og annar sonur ráðherra hafi staðið að baki Guðm. Jak. og átt jafnan hlut að máli sem hann. En það var ekki nóg með það, að G. J. og fél. væri leigð náman, enda ekki svo mjög út á það að setja, heldur lánaðist leigjendunum að útvega samþykki ráðherra til að þeir seldu útlendu félagi rétt þeirra samkvæmt samningnum fyrir 50,000 kr., án þess að landsjóður fengi 1 eyris landshlut af þessum mikla hval. Þessa gjöf geta menn sér til að hæstv, ráðh. mundi ekki hafa gefið vandalausum mönnum. Og því hafa margir spurt, ou est le fils“ - hvar er sonurinn, eins og Frakkar eru vanir að spyrja: „ou est la femme“ - hvar er konan ? - þegar þeir botna ekki í einhverju. Enda er ekki alveg ástæðulaust að spyrja hér eftir syninum, því að maður veit að G. J. og hinn ónefndí þm. höfðu verið í félagi með ráðherrasyninum um „öll þau réttindi, sem hver einn af oss kann að öðlast með samningun við landstjórnina eða Alþingi til silfurbergsnámareksturs . . .“ Og enn veit maður að ráðherrasonurinn hefir fengið álitlega upphæð hjá opinberu leigjendunum fyrir afskifti hans af þessu svonefnda silfurbergsmáli. Þessi ráðstöfun er mjög varhugaverð og jafnvel óforsvaranleg. Silfurbergið er hlutur, sem hvergi er til nema hér, fullkomið unicum - eintæki - fyrir Ísland. Góður búmaður mundi hafa gert sér mat úr því tækifæri, sem hér lá fyrir. Landsjóður hefði helzt ekki átt að leigja námurnar, heldur reka þær sjálfur og kaupa þær námur, er í annari eign kunna að vera. Menn geta sem sé ekki vel komist af án silfurbergs. Það er haft til sykurgerðar og notað til optiskra verkfæra. En úr því að framsala var leyfð, þá átti vitanlega að taka bróðurpartinn landsjóði til handa af þeirri miklu upphæð, sem leigjendurnir tóku hér á alveg þurru landi. Hv. ráðherra hefði getað gert námu þessa að ótæmandi mjólkurkú fyrir landið. Hann gerði hana líka að mjólkurkú, að mjólkurkú - fyrir 2 samflokksmenn sína og - son sinn. Mér var sagt í gær, að á Þýzkalandi væri nú gefið 500 kr. fyrir pund af silfurbergi og það mætti jafnvel koma verðinu upp í þúsund krónur, með því að passa að láta ekki nema lítið út af því í einu, því að sykurgerðarmenn og sjóntækjasmiðir geta ekki án þess verið. En með framsali leigusanmingsins hefir landið verið svift færi um að njóta óþrjótandi auðsuppsprettu um langan tíma og vona eg að menn játi, að hæstv. ráðherra hafi hér gert verk, sem ekki orkar tvímælis um, að sé óforsvaranlegti í alla staði. Eg hefi talað lengi, enda er eg nú nærri búinn. Eg vona að flestir háttv. meirihlutamenn játi því, að öll mál þessi, eða fleiri eða færri af þeim að minsta kosti, séu þess verð, að þau séu rannsökuð. Hér er ekki verið að fara fram á að háttv. deild kveði upp dóm í málum þessum og því síður að hún láti framkvæma dóminn þegar í stað, að fordæmi hv. ráðherra í bankamálinu. Hér er að eins farið þess á leit, að háttv. deild leyfi að rannsaka hið svokallaða bankamál og aðrar athugaverðar gerðir stjórnarinnar. Nefndin ræður því eftir orðalagi tillögunnar, hvort hún tekur fleiri mál en Landsbankamálið til rannsóknar, og taki hún fleiri mál, þá hver. Þau dæmi, sem eg hefi hér nefnt, varða að vísu við lög, 13. kafla hegningarlaganna eða ráðherraábyrgðarlögin. Silfurbergsmálið mundi t. d. heyra undir 4. gr. ráðherraábyrgðarlaganna, hin svokölluðu konduite brot, eða brot á móti góðri ráðsmensku. En þó að hér muni vera um vítaverð brot að ræða, þá er enganveginn þar með sagt að þau verði öll rannsökuð. Nefndin ræður, hvaða mál hún tekur fyrir auk bankamálsins, og hún á ekkert úrskurðarvald um þau, hún gerir tillögur um þau, en háttv. deild eða sam. þing ræður því, hvað úr tillögum skuli verða. Eg vona því, að háttv. deildarmenn hafi ekkert á móti skipun nefndarinnar og eg er því öruggari um það, þar sem mér er kunnugt, að á fyrsta kjósendafundinum, sem haldinn var hér í Reykjavík og þessi tillaga var fyrst borin upp á, voru staddir 5 meirihluta þingmenn og mælti þá enginn þeirra á móti henni. Einn þeirra situr hér andspænis mér. (Ari Jónsson: Eg var þar ekki)  . Neitar þingmaðurinn því, að hann hafi verið á fundinum? (Ari Jónsson: Eg var farinn þegar tillagan var borin upp)  . Þingmaðurinn var viðstaddur lengi fundarins, það mundi eg. Eg heyrði hann tala, en hinsvegar játa eg, að hann er ekki sá maður, að strax verði vart við autt sæti eftir hann á mannfundum eða annarstaðar. En þar er eg sé, að háttv. sami þingmaður er fremstur flutningsmaður að annari tillögu, sem fram er komin hér í deildinni, vantraustsyfirlýsingu gegn ráðherra, þá býst eg við, að hann fylgi líka minni tillögu. (Ari Jónsson: Eg svara seinna)  . Um breytingartillögur þær, sem fram eru komnar, get eg verið stuttorður. Þær eru eðlilega fram komnar af hlífð við ráðherra, búist við að nefndin renni honum og flokknum betur niður, ef rannsóknin er fyrst og fremst bundin við bankamálið og ekki einskorðuð við gerðir landstjórnarinnar í bankamálinu, altsvo ekki ólíkar pillum í gyltum umbúðum. En auk þess mun nokkuru valda gamall beygur við Ísafold vegna væntanlegra kosninga, en þann ótta ættu hv. meirihl.menn að spara sér, því að Ísaf. hefir ekki sömu áhrif hér eftir og hingað til, enda mun hún tæplega gleyma þeim herrum, þann grikk, sem þeir eru nú að gera húsbónda hennar og herra hér á þingi. Eg býst við að nefndin verði að sjálfsögðu kosin með hlutfallskosningu, enda hefi eg afhent forseta lista í því skyni.

Ráðherra (B. J.) Eg held eg verði að byrja á, að taka mér í munn orð hins sprengvirðulega konungkj. þingmanns, sem eg aldrei man á númerið, að öll þessi hans ræða, sé frá upphafi til enda, ekkert annað en meiri háttar leikhúshvellur; átyllulaus stóryrði og blekkingar. Eg ætla mér nú ekki að verða eins víðförull, eins og sá hv. konungkjörni var, er síðast talaði; þar sem hann blandaði saman silfurbergi, gufuskipaferðum, bankarannsókn, fjárlögum og aukafjárlögum og ýmsu því um líku; heldur ætla eg einungis að halda mér við það efni, sem dagskráin lýtur að - svo nefnt bankamál. Virðul. framsögum. var æði digurmæltur um það atriði, að afsetning gæzlustjóranna hefði verið fyrir fult og alt; og taldi það vera hina mestu lögleysu; en eg þykist þess fullviss, að engum muni kunnugra en honum um það, að með tilvitnuninni: lög um stofnun Landsbanka frá 1885, var gefið til kynna, í frávikningar-úrskurðinum, að gæzlustjórunum væri einungis vikið frá, um stundarsakir; og þar með hygg eg hrundið vera öllum öfgunum, ósköpunum og ýkjunum, sem virðul. framsögum. spann út af því, að afsetningin væri og hefði verið allsendis ólögleg. - Þá var það eitt, sem hann fann mér til foráttu, að eg hefði í blaði sonar míns, Ísafold, kallað gömlu bankastjórana, daginn eftir að þeim var vikið frá: valinkunna sæmdarmenn. Í því átti að felast eitthvað meira en lítið svívirðilegt. Mér er ekki skiljanlegt hvað? Eg þekki alla mennina persónulega sjálfur, og veit að þeir eru allir heiðvirðir, ráðvendnis- og sæmdarmenn; engum dettur í hug að halda, að þeir hafi dregið sér einn eyri af fé bankans. - En mennirnir hafa verið ofhlaðnir öðrum störfum, og af því hlýtur aðallega að stafa óreglan og sukkið, sem komið var á í bankanum - af því og sennilega engu öðru. Þá kem eg að öðru atriði í ræðu hans nfl. varasjóð bankans; hann virtist vilja halda því fram, að varasjóðurinn hefði aldrei verið veðsettur Landmandsbankanum; eða þótt svo hefði verið, þá skifti það litlu máli hér, - jú, bankastjórnin gamla þrætti líka fyrir veðsetninguna, þrátt fyrir ómótmælanlegar sannanir, og þessvegna er kannske ekki undravert þótt virðul. framsögum. geri það líka. - Þá vildi hinn virðulegi konungkjörni þingm. (L. H. B.) véfengja það að bankinn tapi 400,000 kr. En ekki tekst honum betur þar en endranær, ástæður engar bara eintómar ágizkanir og loftkastalar og: hégómlegustu vafningar. - Sjálf skýrsla rannsóknarnefndarinnar sannar ótvírætt að tapið er minst 400,000 kr. Og nefndin hefir farið þar eftir þeim nákvæmustu rannsóknum sem hugsanlegt var. Eg er ekki í neinum vafa um það, að það hefði verið öldungis óverjandi af mér sem stjórnanda, að láta bankastjórn, sem vanrækt hafði svo skyldustörf sín sem þessi, sitja lengur í stjórn bankans, - það hefði verið alveg óverjandi. - Auk þess sýnir öll rannsóknarnefndarskýrslan ljóslega, að bæði réttmætt, nauðsynlegt og óumflýjanlegt var að víkja mönnum þessum þegar í stað frá störfum þeirra. Ummælum virðul. konungkjörna þingmanns um að eg sem ráðherra hafi gert hitt og þetta, til þess að spilla áliti bankans, utanlands og innan, vísa eg frá mér, sem gersamlega ósönnum og órökstuddum sleggjudómum. Það er einmitt sannanlegt, að bankanum hefir stórum aukist traust, eftir að rannsóknin var fyrirskipuð; þrátt fyrir það þótt ýmsir þeir menn, er þykjast bera hag hans fyrir brjósti, hafi oftar en einu sinni gert að honum aðsúg, til þess að reyna að veikja traust hans og viðgang. Þessa rengingu á tapinu, eða vissunni um það, bygði hinn afburðavirðulegi kgk. þm. nr. 5 á dálítið skrítinni athugasemd, nefnilega, að mennirnir sem taldir eru öreigar, geti unnið í lotteríinu! Þetta finst mér ærið bíræfið, eg get ekki annað sagt. Mér datt í hug, er eg heyrði þetta, dálítið sem dönsku bankamennirnir sögðu frá hér. Þessir menn, sem aldrei hafði verið beðið um héðan, en voru sendir af aðalviðskiftastofnun Landsbankans, til að rannsaka ástand bankans, þeir komust að nákvæmlega sömu niðurstöðu um hag hans og stjórn gömlu bankastjórnarinnar sem rannsóknarnefndin, og getur þó enginn dróttað að þeim hlutdrægni. Þeir gátu um, að slíkt óstand hefði verið í banka einum í Danmörku, í Fredericia, bankastjórinn hefði lánað út fé bankans gegndarlaust og gegn ónýtum tryggingum. Og er hann var eitt sinn spurður, hvort hann gæti látið sér detta í hug, að maður nokkur, er hann hafði lánað mikla fjárhæð, gæti nokkurntíma endurborgað hana, þá svaraði hann: „Hann gæti unnið í lotteríinu!“ Mér datt þessi saga í hug, og gat þessvegna ekki varist hlátri, þegar hv. 5. kgk. þm. afsakaði lánveitingar hinnar fráförnu bankastjórnar með þessari sömu óvenjulegu viturlegu athugasemd! - Eg get ekki verið að fara út í smáatriði, eins og þá skáldsögu, að framkvæmdarstjóri hafi verið rekinn upp úr sæti sínu, er hann var að undirskrifa útgjaldaskipun fyrir víxli; það er auðvitað skáldað eins og margt annað, sem hér hefir verið sagt. (Kristján Jónsson: Það er ekki skáldsaga; eg sat við hlið hans er þetta gerðist.) En það er ekki smáatriði, er flutningsmaður leyfir sér að þræta fyrir það, að sparisjóður hafi ekki verið gerður upp í 8 eða 9 ár; því að fyrir því er blátt áfram frásögn bankamannanna sjálfra. - Heimildin til að víkja bankastjórninni frá - en það er ráðstöfun sem stjórnin áleit sér skylt að gera vegna þess voða, er bankinn var staddur í - felst í gömlu bankalögunum, því þau voru í gildi, þá er þetta gerðist, þ. 22. nóv. 1909. Hin nýju lög gengu ekki í gildi fyr en 1. jan. 1910, og gátu ekki verkað fram fyrir sig. Óhlutdrægir lagamenn verða að viðurkenna, að hver sú ráðstöfun er lögleg, sem gerð er meðan þar að lútandi lög eru í gildi. - Eg sagði að frávikningin hefði verið „um stundarsakir“, enda var í afsetningarbréfinu vitnað í þá grein í lögunum (frá 1885), er heimilar frávikning um stundarsakir. Þau orð geta átt við viku, mánuð, missiri, ár, og þar fram yfir. Það er því ekkert ólöglegt í því, þó þessi frávikning um stundarsakir standi enn, þó ekki væri í fyrstu ætlast til að hún stæði svo lengi. Ástæðan til þess að afráðið var að víkja bankastjórninni frá um nokkurn tíma var sú, að að öðrum kosti hefði verið ókleift að ljúka rannsókninni, þar sem þeir töfðu hana á alla lund og gerðu nefndarmönnum ókleift að koma fram störfum sínum. Það var eins og flutningsmanni fyndist það ofur eðlilegt, að bankastjórnin kæmi þannig fram við nefndina, þar sem hún hefði verið illa skipuð, mennirnir ýmsum ókostum búnir, öðrum háðir o. s. frv. Þetta er einber hégómi. Mennirnir voru vel valdir, óháðir stjórninni og öðrum. Þessu til sönnunar get eg getið þess, að formaður nefndarinnar síðari, er var þá þegar orðinn konunglegur sýslumaður, og hafði eg þó búist við að hinn hávirðulegi 5. kgk. þm. bæri virðingu fyrir þeirri stöðu, var þegar er hann tók sæti í nefndinni stórsvívirtur og smánaður í aðalmáltóli þessa kgk. þm., og þeim svívirðingum óðar snúið á dönsku og sendar dönskum blöðum svo sem siður er í þeim herbúðum. Þessar aðfarir heimastjórnarblaðanna eru öflugasta sönnunin fyrir því, að þessi maður er mjög heiðvirður maður. En nú munu margir spyrja, hví þessi frávikning „um stundarsakir“ standi enn. (Lárus H. Bjarnason hlær). Þessi nauðavirðulegi kgk. þm. getur rekið upp hlátur þegar hann heyrir ástæðuna, en líklega verður hún honum nokkuð stirður biti í hálsi. Eg hafði hugsað mér að láta gæzlustjórana taka við starfi sínu aftur um áramót, því að þá gætu þeir ekki lengur tafið fyrir rannsókninni á bankanum, enda yrði henni þá að mestu lokið. Mér hefði enda verið þetta miklu ljúfara; mér var ekki í nöp við þessa menn, hafði talið þá góða vini mína. En er útlendu bankastjórarnir fréttu, að stjórnin hefði þetta í hyggju, sögðu þeir berum orðum, að ef það yrði gert, þá hlytu þeir að leggja það til við umbjóðendur sína, stjórn Landmandsbankans, að slitið væri viðskiftasambandi hans við Landsbankann. Eg geri ráð fyrir að ýmsa menn langi til að véfengja þetta, en það vill svo slysalega til fyrir þá, að að þessu eru margir vottar. Hvað lá þá við, ef stjórnin framkvæmdi áform sitt? Viðskiftaslit við Landmandsbankann, sem þá átti alt að 8 hundruð þús.kr. hjá Landsbankanum. Skuldinni hefði verið sagt upp fyrirvaralaust, og Landsbankinn hafði engin ráð með að borga, hefði orðið gjaldþrota. Í þennan voða mátti stjórnin, sem vildi vera samvizkusöm gagnvart bankanum, ekki stofna honum og því stendur frávikningin enn. Hvort þessar tillögur bankamannanna hefðu verið réttmætar, fer eg ekki út í, en hitt er það, að allar líkur eru til þess að stjórn Landmandsbankans hefði farið að ráðum trúnaðarmanna sinna. - Eg get lýst því skýlaust yfir, að hvert það viðvik, sem stjórnin hefir gert í bankamálinu, er löglegt og fullverjandi í alla staði. Ef óhlutdrægir dómarar ættu um að dæma, þá mundi fullu trausti verða lýst á stjórninni fyrir gerðir hennar í þessu máli. (Kristján Jónsson: Það mun koma í ljós nú. Málið verður dæmt hér í deildinni!) Eg marka minna en ekki það sem hinir seku menn sjálfir eða þeirra talsmenn hrópa upp. - Hinn hávirðulegi 5. kgk. þm. vitnaði í það, að eg hefði lýst þessa tvo menn, gömlu gæzlustjórana, valinkunna sæmdarmenn. Á það þá að vera glæpur! En annars er ekkert annað sagt með þessu en að eg, - eg kannast við að orðin séu frá mér komin, - sé alsannfærður um að þessir menn hafi ekki haft af bankanum vísvitandi einn eyri sér í hag. Auðvitað mátti láta þetta ósagt, og hefðu margir gert, en mér fanst hlýða að lýsa þessari sannfæring minni, að misfellurnar á eftirliti þeirra með stjórn bankans hafi eigi verið sprottnar af þeim ásetningi að baka bankanum tjón, heldur af vangæzlu og vanrækslu. Eg get ekki séð, að hreinlegar og drengilegar verði að farið og finst mér sjálfir mennirnir ættu að vera mér þakklátir fyrir þessi orð. Eg hygg nú, að eg hafi skýrt þetta mál nægilega fyrir öllum, sem rétt vilja dæma. Eg tel það alls óþarft, að skipa nefnd í málið, því að það er rannsakað til hlítar, að því leyti sem dómstólar eiga ekki um að dæma, en sú hlið málsins bíður fullnaðarúrslita hæstaréttar, og kvíði eg þeim ekki. - Hv. flutningsmaður rausaði mikið um skipaferðir, Thorefélagið o. s. frv. Finst mér ekki hlýða að svara þeirri langloku nú, það mál kemur til umræðu, þegar fjárlög og fjáraukalög verða rædd. Flutningsmaðnr talaði margt um silfurbergsmálið, og var flest, sem hann sagði, rangfærslur og ósannindi. Hann sagði meðal annars, að eg hefði samið við son minn um sölu á leiguréttinum að námunum eða að hann hefði verið í því félagi, sem leigurétturinn var seldur. Þetta er hégómaþvaður, sem gengið hefir manna í milli og auðvitað var tekið með fögnuði af hv. 5. kgk. þm. og hans félögum, og skal eg ekki fara frekar út í það, en að lýsa það helber ósannindi. Sömuleiðis sagði flutningsmaður, að eg hefði gert það fyrir hann, son minn, að veita samþykki mitt til þess að þetta félag seldi leiguréttinn öðru útlendu félagi. Þetta er líka rangfærsla. Eg gerði ekki annað en það sem eigendur leiguréttarins áttu heimtingu á, sem sé að leyfa þeim að framselja öðrum leiguréttinn gegn því að landsjóður héldi öllum sömu réttindum. Svo að eg víki aftur að hinni upprunalegu sölu, þá skal eg taka það fram, að þá er námurnar voru auglýstar kom að eins eitt nýtt tilboð. Sá sem þangað til hafði haft námuna á leigu bauð lægra en nýja tilboðið, og því var það tekið. Eg get bætt því við, að þegar leigutími fyrri leigjandans var útrunninn, var hæpið að treysta því að nokkur ögn væri eftir af námunum. Það þurfti því að fá útlenda menn með ærnum kostnaði til að rannsaka, hvort meira væri eftir. Það er eðlilegt að ekki vilji nema útlend miljónafélög ráðast í slíkt fyrirtæki; en þau horfa ekki heldur í að leggja upp á von og óvon stórfé í að leita að dýrum málmum. Það er óvíst að landssjóði hefði borist sama tilboðið, sem íslenzka félaginu, ef hann hefði átt í hlut. Prívat-menn standa oft miklu betur að vígi í slíkum efnum.

Lárus H. Bjarnason Eg leiði alveg hest minn frá því að kenna hæstv. ráðherra að þekkja á mér númerið, sem hann kallar svo, enda gerist hann nú gamall og ilt að kenna gömlum manni að læra. En eitt er víst, og það er það, að númerinu á honum í ráðherraembættinu mun þjóðin seint gleyma. Og skal eg svo snúa mér að efnisatriðunum. Hæstv. ráðherra vill nú halda því fram, að afsetning gæzlustjóranna 22. nóv. 1909 hafi átt að vera um stundarsakir. En hér rekst ráðherra óheppilega á sjálfan sig, því að samkv. landsyfirréttardómi frá 25. apríl 1910 í máli, sem ráðherra og bankastjórarnir, Björn Kristjánsson og Björn Sigurðsson fyrir hönd Landsbankans, áttu í við annan gæzlustjórann, hv.þm. Borgf., er það haft eftir ráðherra, að gæzlustjóranum „hafi verið vikið frá gæzlustjórastarfinu til fullnaðar með stjórnarráðstöfuninni 22. nóv. f. á.“ Og líkt er tekið til orða í öðrum landsyfirréttardómi frá 11. júlí 1910. Ráðherra er þannig orðin tvísaga og kemur það nú reyndar ekkert flatt upp á mig, því í öðru máli, hinu svonefnda lygaskeytamáli, lætur hv. ráðh. son sinn segja í sóknarskjali 27. jan. 1910: „Umbjóðandi minn hefir aldrei fyrirskipað stjórnarskrifstofunni í Khöfn að senda út hina tilfærðu frétt (o. fregnina um „stórfögnuðinn ráðherra til handa“ við mótmælaförina til ráðherra 26. nóv. 1909) eða neitt henni líkt, og aldrei tjáð greindri skrifstofu neitt þessu líkt.“ En hvað segir hann svo í sóknarskjali 12. maí 1910? Þá segir hann: Umbjóðandi minn hefir símað til stjórnarráðsskrifstofunnar í Kaupmannahöfn, að honum hafi verið sýndur mikill fagnaður umræddan dag“. Þetta stendur, svo samstætt sem það er eða hitt þó heldur, í staðfestum útdrætti úr sóknarskjölunum, sem eg held á. Fyrst snýr hann upp á sig, og svo snýr hann ofan af sér aftur. Eg leyfi mér að minna hæstv. ráðherra á að gæta þess betur framvegis, hve áríðandi það er að muna, hvað menn hafa lagt til málanna áður. 
             Hæstv. ráðherra ætti að kunna að þiggja holl ráð, hvaðan sem koma. Hv. ráðh. lét sér nægja að endurtaka hvað eftir annað, að hinir sundurliðuðu, rökstuddu ákærupóstar mínir í bankamálinu væru ósannir og s. frv., en leitaðist ekki við að færa orðum sínum neinn stað. Og það er vandalítið og fremur við hæfi barna en fullorðinna manna. Þannig endurtók hv. ráðh., að óleyfilegt væri að veðsetja varasjóð, enda þó að eg hafi endur fyrir löngu bent honum á 7. gr. í bankalögunum frá 18. sept. 1885, sem beint heimilar þetta. Hann getur fengið lögin hjá mér, ef hann vill. Hv. ráðherra sagði að rannsóknarnefndin hefði sagt sér hitt og þetta fleira en komið var fram í dagsins ljós 22. nóv. og á því hefir ráðh. svo náttúrlega bygt; hann hefir þann stóra ókost, að trúa öllu, sem í hann er látið, hversu ótrúlegt sem er, eins og þegar drengurinn taldi honum trú um að Andersen hefði hlaupið í handlegginn á sér og skrifað bók. Ráðh. gaf bókina út. Eins trúði hann því, þegar honum var sagt að dauður læknir hefði skorið krabbamein úr manni og fleygt því í ofninn. Slík trúgirni er háskalegur galli á manni í ábyrgðarstöðu. Hv. ráðherra hafði það eftir erlendu bankastjórunum að Landmandsbanken mundi segja upp sambandinu við Landsbankann, ef gæzlustjórunum yrði hleypt að enda þóttist hann hafa hætt við það fyrir þá sök. Getur verið að þeir hafi sagt það, sem hann hefir eftir þeim. En hitt gæti líka verið, að það líktist eitthvað söguburði Ísafoldar um „uppljóstranina“ á skeytunum frá bankamönnunum, sem eg get sannað, að ráðherra sjálfur smíðaði En þó að dönsku bankamennirnir hefðu sagt það sem ráðherra hefir eftir þeim, þá skiftir það ekki máli. Það hefði ekki verið annað en spá þeirra. Ráðherra hefði átt að spyrja stjórn Landmandsbanken um það, hvað satt væri í þessu? Hann hefði átt að geta það þessa fjóra mánuði eða hvað það nú var, sem hann sat hjá dönsku mömmu. Þetta sem hann hefir eftir dönsku bankastjórunum er því ekki annað en nokkurskonar Gróuleitissögur. Hæstv. ráðh. kannaðist við ummæli þau sem eg vitnaði til í Ísafoldargreininni um gæzlustjórana, að þeir væru valinkunnir sómamenn, og er þá ekkert líklegra en að hann eigi greinina eins og hún leggur sig, enda segir sagan, að hann eigi fleiri greinar í því blaði en nafn hans stendur undir. Hæstv. ráðherra var að spá því, að hann hefði traust deildarinnar og ætlast þá líklega til að tillögu minni verði snúið upp í traustsyfirlýsingu, en ætlist hann til þess, held eg að honum væri bezt að bera þá slíka tillögu upp sjálfur. Þá mintist hv. ráðh. á silfurbergið og sagði að Guðm. Jak. hefði átt heimtingu á því að fá samþykki til framsalsins, en þar var ráðh. aptur óheppinn, því að í 12. gr. stendur að „leigjandi megi ekki framselja rétt sinn eftir samningi þessum öðruvísi en með samþykki landstjórnarinnar“. Þetta stendur þar með hendi ráðh. og samningurinn er undirskrifaður með hans eigin hendi. En það er sagt, að sonur ráðherrans hafi verið í félaginu um að taka silfurbergsnámurnar á leigu og að sonurinn hafi samið við föðurinn og því hafi leigjendurnir fengið framsalið afgjaldslaust. Annars kom hæstv. ráðherra ekki fram með neinar varnir, hvorki í Thoremálinu, um viðskiftaráðunautinn, né heldur um síldarmatsmanninn. Ekkert annað en bláberar neitanir og slettur. Áður en eg sezt niður, leyfi eg mér að spyrja hv. ráðh. hvort satt sé sem sagt er, að búið sé að selja silfurberg upp úr Helgustaðanámunni fyrir rúmar kr. 100,000, en að landsjóður hafi ekki fengið nema tæpar kr. 20,000. Landsjóður átti þó samkvæmt samningum að fá 55% að frádregnum 3% fyrir flutningskostnaði, geymslukostnaði, vátryggingu og s. frv.

(L. H. B.: Ou est la femme). Þó að ég ætti á morgun að taka mann til einhvers starfa, mundi eg ekki hika við að velja til þess ættingja minn, ef eg vissi hann betur tilkjörinn en aðra, er völ væri á. Öðru ætla eg ekki að svara þessum lúalegu brígzlum. Ekki veit eg, hvort sagan um 50,000 kr. söluna á silfurberginu er sönn eða ekki, eg hefi ekki heyrt hana fyr en nú; geng að því vísu, að hún sé af sama toga spunnin og annað, sem fram hefir verið flutt í dag, að hún sé skáldsaga. Eg segi ekki, að hann hafi sjálfur búið hana til, ef til vill aðrir - látið hana í hann - sem kallað er. Það er ekki nema eðlilegur hlutur, að þeir menn, sem hafa bein í hendi, geti unnið námurnar af meira krafti en aðrir. Eg veit ekki betur en að þegar byrjað var að vinna í fyrra, hafi það verið alment álitið, að náman væri tæmd. Ef hepni var með, gat auðvitað verið, að meiri málmur fyndist, en það talið vonlítið, nema þá ef til vill með stórmiklum tilkostnaði.

Kristján Jónsson Eg býst við að engan furði, þó eg taki til máls, svo skylt sem málið er mér. Fyrst skal eg gera stutta athugasemd um afstöðu mína við atkvæðagreiðslu þá er fram mun fara um, tillögurnar. Eins og háttv. deildarmenn mun reka minni til, skrifaði eg deildinni bréf, er eg óskaði að hæstv. forseti læsi upp fyrir deildarmönnum. Hann varð ekki við þessari beiðni minni. En nú hefir framsögumaður þessa máls lesið bréf mitt upp. Eins og háttv. deildarmenn hafa heyrt, þá er það að eins tilkynning um það, hvers vegna eg hefi ekki getað gegnt því starfi við Landsbankann, sem háttv. deild hefir falið mér. Eg hafði búist við að meiri hl. mundi taka þetta mál fyrir þegar í byrjun þingsins. Mér gat ekki hugsast, að hann léti sér lynda að þeim manni, er meiri hl. hefir sjálfur kosið gæzlustjóra, væri meinað að hafa það eftirlit með stjórn Landsbankans, sem honum, var falið með kosningunni. Það er vitanlegt, að deildin hefir ekki í langan tíma haft neinn fulltrúa í stjórn Landsbankans. Eg bjóst því við því, að meiri hl. mundi undir eins á fyrstu fundum taka málið fyrir, og átti eg tal við tvo þingmenn úr meiri hl. og höfðu þeir þá góð orð um að gera það. En þar eð ekki hafa enn orðið neinar framkvæmdir af meiri hl. hálfu, þá kemur minni hl. með þessa till., sem hér liggur fyrir. Þá verður spurningin fyrir mér, hvað eg eigi að gera, og hefi eg afráðið að greiða atkvæði með henni, þó eg hefði fremur viljað og þótt betur fara að slík tillaga um rannsókn á gerðum stjórnarinnar í Landsbankamálinu hefði komið frá meirihlutanum, mínum flokksbræðrum. En eg vona og tel vístr að þessi till. verði til að koma því fram í þessu máli, sem eg óska, verði til að koma lagi á það. Af þessu leiðir, að eg verð að beiðast skriflegrar atkvæðagreiðslu af forseta. (Lárus H. Bjarnason: Það eru þegar afhentir tveir listar)  . Mér virtist eg verða að skýra þegar frá þessu. Þetta er deildarinnar eigið mál. Hér lá sú spurning fyrir, hvort réttur deildarinnar hefði eigi verið fyrir borð borinn, og virðingu hennar misboðið. Mér voru það vonbrigði að meiri hl. tók ekki málið fyrir þegar á fyrsta fundi. Eg hafði búist fastlega við því. - Að því er snertir þá breyttill., sem fram er komin, þá verð eg að lýsa því yfir, að eg get ómögulega verið henni samþykkur. Hún er mér gersamlega ófullnægjandi. Skal eg svo snúa mér að tillögunni sjálfri. Hver þessi önnur fleiri mál eru, sem flutningsmenn höfðu fyrir augum, er þeir sömdu tillöguna, vissi eg ekki fyr en eg heyrði ræðu háttv. aðalflutningsmanns; á þau ætla eg mér ekki að minnast. Eg læt þau liggja milli hluta, en ætla að eins að tala um Landsbankamálið. Eg býst við að geta talað nokkuð á annan veg um það mál en gert hefir verið. Eg ætla að segja frá einstöku dráttum úr sögu þessa máls, eins og þeir hafa grafið sig inn í minni mitt. Eg veit, að eg muni ekki hafa nein áhrif á atkvæðagreiðsluna, en orð mín gætu ef til vill haft nokkur áhrif á það, hvernig hin væntanlega nefnd lítur á málið. Eg fyrir mitt leyti óskaði aldrei eftir neinni rannsóknarnefnd, en úr því nefndin líklega verður kosin, gætu orð mín ef til vill leiðbeint henni í nokkrum atriðum. Það er þá fyrst frá því að segja, að hæstv. ráðherra kallaði mig á einmæli við sig að morgni dags þ. 26. apríl 1909 eftir flokksfund hér í þinghúsinu, og skýrði hann mér þá frá því, að hann ætlaði að skipa nefnd til að rannsaka hag Landsbankans. Eg spurði hann, hvort hann hefði hugsað málið vel, og áliti brýna þörf á þessu, og kvaðst hann þá vera alráðinn í að gera það. Eg spurði, hvort hann vildi ekki fresta nefndarskipuninni fram yfir þinglok. Eg hræddist að þessi ráðstöfun kynni að baka honum, sem enn var mjög ungur í ráðherrasessi, óþægindi á þinginu. Í grandvaraleysi mínu hugsaði eg þar meira um hann en mig, enda gat mér ekki dottið í hug, að hann sæti á svikráðum við mig. Hann svaraði, að hann gæti ekki frestað málinu, það væri þegar afráðið. Eg lét í ljós við hann, að mér þætti furðulegt að hann skyldi ekki hafa ráðfært sig við mig um þetta, og það því fremur sem eg hafði margoft talað við hann um hag bankans, ef til vill oftar og meira en sumum hafði líkað vel. Þegar eg svo kom ofan í banka sama dag, sá eg á borðinu bréf frá ráðherra. Það var dálítið einkennilegt, að það var alt öðruvísi samið en stjórnarráðsbréf gerast. Það var nefnilega ekki skrifað í stjórnarráðinu. Í þessu bréfi sá eg svo nöfnin á nefndarmönnunum. Um þá skal eg ekki fara neinum niðrandi orðum; einn þeirra var jafnvel aldavinur minn. En svo mikið verð eg þó að láta í ljós, að eg hafði ekki það álit á þeim, að þeir mundu geta leyst sæmilega af hendi það starf, sem þeim var falið. Næsta dag mintist eg á það við hv. ráðherra, að mér væri það vonbrigði, að þessir menn hefðu verið skipaðir í nefndina. Eg spurði hann, því hann hefði ekki valið menn, sem hægt væri að bera fult traust til, sem hefðu það álit að þeim fylgdi „autoritas“. Eg nefndi t. d. landritara og nokkra fleiri menn. Okkur varð sundurorða út úr þessu, sitt leizt hvorum og síðan féll talið niður. Sama dag varð eg var við nokkra ókyrð í Landsbankanum. Hún var lítil í byrjun, en ágerðist er á daginn leið, og næsta dag sá eg að hætta var á ferðum. Viðskiftamenn bankans litu út fyrir að vera búnir að missa traust sitt á bankanum. Þá var það að eg fékk því til leiðar komið á flokksfundi, að flokkurinn neyddi ráðherra til að gefa út yfirlýsinguna, sem lesin var upp í Nd. og fest upp á götuhornum og síðan símuð út um land. Þetta, hvernig eg fékk flokkinn til að kúga ráðherra til að gefa þessa yfirlýsingu og svo auk þess afskifti mín af öðru máli, hefir ráðherra aldrei fyrirgefið mér, og hefir það líklega ráðið því, hvernig hann fór að við mig. Þessi yfirlýsing kom að miklu gagni, en samt sem áður var hræðslan um bankann orðin svo mikil, að c. 80 þús. kr. voru teknar út úr bankanum fram yfir það vanalega. Ráðherra hefir borið það á bankastjórnina, að hún hafi átt þátt í því að svo mikið var tekið út. Þetta eru ósannindi. Eg fyrir mitt leyti var svo mikið í bankanum þessa daga, sem mér var mögulegt. Eg gekk þar um og talaði við menn í þeim tilgangi að fá þá til að hætta við að taka fé sitt úr bankanum, og gerðu margir það fyrir mín orð. Meðal annars hitti eg þar tvo menn, sem áttu hvor um sig yfir 2 þús. kr. í sparisjóði. Eg bað þá að bíða að eins nokkra daga, þangað til í næstu viku, og taka þá fé sitt út, ef þeir álitu það þá í hættu. Þeir biðu, og eftir vikutíma var hræðslan að miklu leyti fallin niður, svo að þeir létu fé sitt standa í bankanum. Það eru því hrein ósannindi, að við bankastjórnin höfum reynt að æsa menn til að taka fé sitt úr bankanum; við gerðum þvert á móti alt, sem í okkar valdi stóð, til að koma í veg fyrir hræðsluaðsúg að honum. En samt sem áður misti bankinn þá upphæð, sem eg nefndi áðan. - Um starf nefndarinnar get eg verið fáorður alt til síðari hluta septembermánaðar. Hún starfaði daglega í bankanum frá því í maímán., og fór alt vel, og var samkomulag hið bezta milli hennar og bankastjórnarinnar. Enda var þá áður umgetinn vinur minn formaður hennar. Er komið var fram yfir miðjan sept.mán. er mér fullkunnugt um, að hann áleit störfum nefndarinnar vera lokið, og lét hann þá á sér skiljast, að hann hefði ekki fundið neitt verulega athugavert í ástandi bankans, - þó að Ísafold auðvitað neitaði því síðar, að hann hefði látið nokkuð slíkt í ljós. Í júní átti eg tal við ráðherra áður en hann fór til Hafnar. Hann talaði þá um það, hvort ekki væri ætlast til að gerðabók væri haldin í bankanum. Eg sagði, að við álitum hvorki þörf á því né skyldu til þess. Sömuleiðis skýrði eg honum frá annmörkunum á því að halda slíka gerðabók. En jafnframt benti eg á aðra aðferð, sem mætti viðhafa til frekari tryggingar við lánveitingar, sem sé að leggja fyrir féhirði bankans að borga ekki út neina fjárhæð nema fylgdi útgjaldaskipun undirskrifuð af framkvæmdarstjóra ásamt öðrum gæzlustjóranna. En þetta var aldrei gert. Síðan átti eg ekki tal við ráðherra um neitt mál, þangað til um lok sept.mánaðar, og var alt kyrt allan þann tíma. En þá var ný nefnd skipuð til að framkvæma rannsóknina. Eg skal ekkert um þá nefndarmenn segja nema það, að eg álít þá gersamlega óhæfa til þessa starfs, þeir höfðu enga andlega burði til að leysa það vel af hendi. Þá fór alt og að ganga stirðlegar. Gerðabókarþrefið hófst nú á ný. Við bankastjórnin vildum reyna að jafna alt sem bezt. Þann 7. okt. byrjuðum við að halda gerðabók og gerðum það þangað til okkur var vikið frá. En við unnum lítið með því að láta það undan, því að þá hófst strax stríð um það, hvernig ætti að halda bókina. Við löguðum okkur sömuleiðis eftir ráðherra í því. Eg ætla hér að segja frá dálitlu atviki, sem bar við þ. 15. okt. Þann dag kom til mín mikilsmetinn maður og vinur ráðherra. Hann varpar mæðilega öndinni og segir að þetta bankaþóf ætli að taka ljótan enda, því að ráðherra muni ætla að setja alla bankastjórnina af, líka gæzlustjórana. Eg svaraði að eins, að eg tryði því ekki. Nafn mannsins get eg nefnt fyrir væntanlegri rannsóknarnefnd. Eg skýri frá þessu atviki til að sýna það, að þá, þ. 15 okt., hefir það auðsjáanlega verið afráðið að víkja okkur frá. Það vantaði ekki annað en tilefnið. En þá var nefndin ekkert farin að rannsaka hag bankans; það er mér fullkunnugt, enda kom skýrslan ekki út fyr en í janúar. Mér var það þá þegar ljóst, að tilgangurinn með þrefi nefndarinnar var eingöngu að finna nógu sterka átyllu til að koma okkur gæzlustjórunum frá. En nú hverf eg aftur að sögu málsins frá 15. okt. Gerðabókarþrefið hélt stöðugt áfram, og geta menn lesið nokkuð um það í athugasemdum vorum við skýrslu nefndarinnar. Mánudag 15. nóvember barst bankastjórninni bréf frá ráðherra, þar sem hann skipar okkur afdráttarlaust að halda gerðabók í því formi og á þann hátt, sem hann hafði áður lagt fyrir okkur, en við færst undan að gera. Við gæzlustjórarnir spurðum framkvæmdarstjórann, hvort hann treystist til að halda bókina á þenna hátt. Hann svaraði, að hann sæi ekki ástæðu til þess og vildi ekki gera það, meðal annars af því hann ætti nú ekki nema 6 vikur eftir af sínum starfstíma við bankann. Hér var úr vöndu að ráða. Þá datt mér gott ráð í hug. Eg stakk upp á því við hinn gæzlustjórann, að við skyldum fara til ráðherra og tala persónulega við hann um málið. Við gerðum það. Við töluðum ítarlega við hann, og fór samtalið vel og liðlega án nokkurs stirðleika. Var þetta síðasta samtal mitt við ráðherra. Við tjáðum honum að framkvæmdarstjóri vildi ekki halda gerðabókina, og við gætum ekki gert það tveir einir. Auk þess ætti um nýárið að semja nýja reglugerð (sem annars er ósamin enn) og mætti þá gera ákvörðun í reglugerðinni um gerðabókina. Þetta félst ráðherra á og svaraði: „ Jæja, það verður að vera svo til nýjárs“. Þetta voru hans óbreytt orð. Eg man að eg sagði við séra Eirík Briem, þegar við gengum út: „Það fór betur að við töluðum við ráðherra“. Eg hélt sem sé, að nú væri alt þrefið búið. Enda var gerðabókin nú úr sögunni. Er nú fátt eftir, sem vert er að geta um, nema ef vera skyldi að þ. 17. nóv. sat eg vinaboð hjá ráðherra, - 5 dögum áður en afsetningarbréfið, sem allir munu kannast við, barst í hendur mínar. Eg fékk það skömmu eftir hádegi mánudag þ. 22. nóv. Reyndar hafði eg daginn áður heyrt að þetta væri í aðsigi, því einn nákominn maður ráðherra sagði kunningja sínum, er þeir sátu saman ásamt öðrum, við öl á laugardagskvöldið næst á undan. Þessi kunningi sagði kunningja sínum, og barst það þannig til mín. Reyndi eg þá á sunnudaginn að hafa tal af mönnum nákomnum málinu. Einn faldi sig þangað til alt var afstaðið, og annar, sem eg náði í, vildi ekki láta neitt uppi. Þannig er þá saga málsins, mjög stytt. Eg þóttist þurfa að segja hana, því margt af þessu er mönnum ekki kunnugt áður. Úr því að eg á annað borð stóð upp, verð eg að minnast nokkurum orðum á lögmæti afsetningarinnar. Eg er öldungis viss um, að aldrei hefir fyr í sögu þessa lands verið beitt þvílíkri aðferð, sem hér um ræðir - að reka burtu trúnaðarmenn þingsins frá starfi sínu, án þess að þeim sé gerr nokkurr kostur á að bera hönd fyrir höfuð sér. - Það er engin ástæða, að segja: þú ert klaufi, trassi, heimskingi, eða því um líkt. Þegar af þessu að engin ákveðin sök er gefin, er afsetningin ólögleg - fullkomlega ólögleg. Eg vil leyfa mér að leggja áherzlu á það fyrir hinni háttv. deild, að okkur voru engar ástæður gerðar kunnar, og áttum engan kost á að kynnast þeim, fyr en skýrsla Rannsóknarnefndarinnar kom út - og ekki var heldur svo, að okkur væri send hún, heldur urðum við að kaupa hana hjá bóksala, eftir að henni hafði þó verið dreift út um land með póstum. Um bréf rannsóknarnefndarinnar frá 16. nóv., um víxlakaup starfsmannanna, sem hefir verið aðalátyllan fyrir afsetningunni, er það að segja - að eg er hárviss um, að hefðum við fengið að sjá það, þá hefði ekkert orðið úr afsetningunni. - Við hefðum getað undir eins sýnt fram á það með rökum, að þær ástæður, sem bréfið greinir, voru gripnar úr lausu lofti. Annars nægir að vísa til „Aths. og Andsv.“ vorra um þetta atriði. - Það kom mér mjög á óvart, er eg heyrði hæstv. ráðherra halda því fram hér í hinni háttvirtu deild, að frávikningin hefði að eins verið um stundarsakir; þá skoðun hefir víst hæstv. ráðh. ekki fyr látið í ljósi. Frávikningin var fyrir fult og alt - og af þeirri ástæðu ólögleg í alla staði. Eg fór upp í stjórnarráð, þegar eftir afsetninguna og segi við ráðherra: „þú getur ekki meint, að afsetningin sé fyrir fult og alt. Þú getur eigi sett okkur frá nema um stundarsakir, og alls eigi eftir nýárið“. Því svarar ráðherra þannig: „Jú það skaltu sannarlega fá að sjá sjálfur“. - Og nú hefi eg beðið í fjórtán mánuði, eftir því, að geta rætt mál þetta á hinum rétta stað, hér í háttvirtri efri deild, er fól mér gæzlustjórastarfann á hendur - og ekkert sagt eða ritað um mál þetta, annað en bréfið, sem við bankastjórarnir létum birta daginn eftir að afsetningin fór fram, svo og bréf það, er eg einn ritaði ráðherra samdægurs afsetningunni, og birt var í blöðunum. Eg get ekki látið vera að minnast á auglýsinguna um frávikninguna, sem hæstv. ráðh. lét festa upp hér í höfuðstaðnum og síma út um land alt. - Með því særði hann freklega og svívirti okkur, gæzlustjórana - mig í æðsta dómarasessi landsins og hinn, elzta prestaskólakennara vorn. Danskur, mikilsháttar borgari hér í bænum sagði við mig, sama daginn og afsetningin fór fram, að hann hefði orðið öldungis forviða, er hann hefði séð þessi orð, „disse skrækkelige Ord“ sagði hann. Og svo mun ýmsum fleiri hafa farið. - Orðin voru ljót - hvaðan sem þau hefðu komið, en ekki sízt frá manni í ráðherrastöðu, og það var ekki nóg með það, að þau væru útbreidd á allan hugsanlegan hátt hér á landi; heldur voru þau símuð suður til Danmerkur, annað hvort af hæstv. ráðh. sjálfum, eða þá af einum virktavini hans hér í bænum. Danskt blað, sem nefnist „Politiken“, gerði það að umræðuefni út af þessu máli, hvort justitiarus Íslands gæti haldið áfram að vera dómari, eftir að vera afsettur á þann hátt, sem gert var, frá bankastjórastarfinu. Svo sterkar tilraunir gerði hæstv. ráðh. til þess, að draga dómara landsins ofan í skarnið, utanlands og innan. Eg hugði þá, að háttvirtir samflokksmenn mínir mundu þegar taka í strenginn og ekki láta þannig svívirða mig að ástæðulausu, og traðka jafnframt rétti alþingis. Eg verð að játa, að þar varð eg að vísu fyrir vonbrigðum. - En vel getur legið þannig í því, að einstakir þingmenn hafi ekki verið fyllilega búnir að átta sig á gangi málsins. Hæstvirtur ráðherra virðist ekki hafa tekið það til greina, að bankalögin frá 9. júlí 1909 gera gæzlustjórana með öllu óafsetjanlega. - Eg fór sem fulltrúi háttv. efri deildar alþingis niður í Landsbanka, þegar eftir nýárið, til þess að gegna þar gæzlustjórastarfi mínu, en embættismenn bankans, bankastjórarnir, vildu ekki viðurkenna mig sem réttan, löglegan gæzlustjóra, og skutu sér í því efni undir úrskurð landstjórnarinnar. Því var það, að eg fór til fógeta og krafðist þess að verða settur inn í bankann með fógetagerð. Fógeti úrskurðaði, að eg skyldi settur inn í bankann þannig, að eg hefði aðgang að bókum bankans og skjölum. Fógetaúrskurði þessum hefir síðan verið áfrýjað til yfirdóms, þar er hann var staðfestur og síðar til hæstaréttar. Með fógetagerðinni þóttist eg gera mitt til þess, að framkvæma vilja háttv. efri deildar; fyrir hana hefi eg átt kost á að hafa eftirlit með bankanum. Annað mál mitt út af aðgerðum ráðherra var launamálið svokallaða, og var það aðalmálið, en í því krafðist eg dóms yfir bankanum fyrir gæzlustjóralaununum, og vann eg það gersamlega fyrir báðum réttum hér á landi. Launamálinu hefir enn ekki verið áfrýjað til hæstaréttar, og nú í þingbyrjun hefi eg fengið vissu fyrir því, að svo er ekki. En uppkveðnum dómum hefir ekki verið hlýtt; þeir hafa verið einskisvirtir. Alt þetta, sem eg hér segi, er skjalfest og ómótmælanlegt. Það hafa verið brotin lög á alþingi; og sjálfur verndari laganna, hæstv. ráðh., gengur fram fyrir fylkingar. Og síðan hefir hann rofið lögmæta dóma. Það má því með fullum rétti kalla núverandi landstjórn lögbrotastjórn og dómrofastjórn; svo lagaða stjórn höfum við haft síðasta 2ja árabil. Hún hefir brotið lög á alþingi, og rofið dóma, er uppkveðnir hafa verið mér í vil. Hún hefir engan lagastaf, enga lagaheimild haft til að skipa hvað ofan í annað aðra gæzlustjóra við Landsbankann en hina þingkjörnu. Það er þriðja lagabrotið. Lagabrotin eru þrjú. Fyrsta, afsetningin 22. nóvbr. 1909. Annað, bréfið 3. janúar, er hann tilkynnir okkur, að okkur sé bannað að komast að bankanum. Þriðja, skipun gæzlustjóra við Landsbankann. - Þetta alt til samans vænti eg að háttv. alþingi taki til vandlegrar íhugunar, því að alt þetta kemur niður á hv. efri deild, er brot gegn þessari deild. - Alt hjal hæstv. ráðh. og fylgismanna hans um tap það hið mikla, er bankinn hafi átt að bíða, og okkur gæzlustjórunum er um kent, er einber hégómi, fullkomlega ósannaður tilbúningur. Skýrsla rannsóknarnefndarinnar telur tapið 400,000 krónur, en þessu er slegið fram gersamlega út í bláinn. Tapið var ekki orðið meira en 15,000 krónur við árslok 1909; og þótt svo líti út, sem verið sé að teygja tölurnar sem næst upphæð rannsóknarnefndarinnar á síðasta reikningi bankans, þá virðist það frekar vera gert hæstv. ráðh. og nefndinni til hugnunar, en að fyrir því sé nokkur reikningsleg heimild. Og enn sem komið er get eg með ánægju lýst yfir því, að tap bankans er nauða lítið, eigi einu sinni náð 30 þús. krónum bæði árin 1909 og 1910. - Lítið er það, sem betur fer, upp í allar þessar 400,000 krónur.- Sama er að segja um varasjóðinn, hann er enn nákvæmlega það sem hann átti að vera, um 706,000 krónur. Hann er ekki tapaður og engu tapað af honum. En það vil eg leyfa mér að taka fram í þessu sambandi, að á því tapi, sem bankinn hér eftir kann að bíða, berum við enga ábyrgð, fráviknu gæzlustjórarnir. Annars ber eg það traust til hinnar háttvirtu deildar, að hún geri réttilega upp á milli mín og hæstv. ráðh. í máli þessu. Eg get ekki látið hjá líða að minnast enn á orð hæstv. ráðh., þar sem hann heldur því fast fram, að afsetningin sé hvorki né hafi verið fyrir fult og alt. Aldrei hefi eg fyr heyrt nokkurn mann halda fram jafnröngu máli, þrátt fyrir óhrekjanlegar skjalfestar sannanir. Og þess vegna finst mér ekki neitt sérlega óeðlilegt, þótt einhverjum kynni að fljúga í hug, að ekki mundi alt með feldu um sálarástand hæstvirts ráðh. í seinni tíð. Enn vil eg taka það fram út af orðum ráðherra, að bankastjórnin hafði aldrei veðsett varasjóð bankans, og í vörzlum bankans var svo mikið af góðum, tryggum bréfum, sem nægði fyrir varasjóði. Tryggvi Gunnarsson hefir í höndum kvittun viðtakenda fyrir þeim. Alt þetta veðsetningarhjal er botnleysa, og rangt frá rótum. Bankastjórnin hafði að vísu fult vald til veðsetningar, en Landmandsbankinn hafði ekki beðið um veð og því var honum eðlilega ekki veð sett. Hið margumtalaða fjögur hundruð þúsund króna tap er tóm getgáta, og sett alveg út í bláinn. Eg gæti ímyndað mér að bankinn gæti tapað fjórum hundruðum þúsunda króna á 10 til 20 árum, ef bankastjórnin væri ekki gætin og bruðlunarsöm með fé bankans. Að því er sparisjóðinn snertir, er það fullkunnugt, að það er ósatt mál að hann hafi ekki verið gerður upp. Hann hefir einmitt verið gerður upp á hverjum degi, á hverjum mánuði og við hver árslok. Það er vitanlegt, að það sem Ísafold segir um þetta mál er algerlega út í loftið sagt. Einn rannsóknarm. sagði ráðherra eða Ísaf. að sparisj. hefði ekki verið gerður upp svo, að heim hefði komið. Þetta mun ráðherra og Ísafold hafa misskilið svo, sem engin uppgjörð hafi átt sér stað, og þannig var þetta látið fara út í almenning. Sparisjóðurinn hefir verið gerður upp á tvennan hátt og við þá uppgerð munaði um 47 krónur og nokkra aura, en bankastjórnin áleit ekki tilvinnandi að leita að svo lítillí skekkju. Svo hefir ráðherra, ef til vill óviljandi, hlaupið með þetta í Ísafold. Það er ekki til neins að reyna að halda þessu fram hér í deildinni. Þetta er misskilningur úr ráðherra. Annars er þetta mál fyrir löngu úr sögunni. Eg neita því gersamlega að bankastjórnin hafi að nokkru leyti tafið fyrir rannsóknarnefndinni. Gamla bankastjórnin var henni einmitt innanhandar og starfsmenn bankans hjálpuðu henni í hvívetna. Þetta er því tómur fyrirsláttur og uppspuni. - Ráðherra segir, að spurningin um lögmæti afsetningarinnar sé fyrir dómstólunum Hún er fyrst og fremst fyrir þessari háttv. deild. Deildin verður að segja, hver sé löglegur gæzlustjóri hennar. - Hæstvirtur ráðherra sagði, og þóttist þar hafa tromp á hendi, að bankamennirnir dönsku hefðu lagt það til, að afsetningin héldist. Það er næsta ótrúlegt að þeir hafi farið að blanda sér í þetta sérmál, mál, sem vissulega er sérmál okkar og stjórnarinnar. Við mig sögðu bankastjórarnir dönsku, að þeir skiftu sér alls eigi af stjórnarráðstöfunum (pólitík), og lögðu áherzlu á það. Þetta hlýtur því að vera rangt hjá ráðherra. Bankastjórarnir dönsku fóru 29. des. 1909, ef eg man rétt, eða að minsta kosti nokkru fyrir nýár. Á gamlársdag veit eg með vissu, að ráðherra ætlaði þá að setja gæzlustjórana inn aftur í bankann. - En þá hefir illur andi komið í spilið, sem réð því að bréfið var skrifað 3. jan. Ráðherra getur ekki borið fyrir sig bankastjórana dönsku. Eg átti einmitt tal við þá skömmu áður en þeir fóru og þeir sögðu mér, að um þá spurningu mundu hvorki þeir sjálfir eða Landmandsbankinn láta neitt uppi. Eg krefst því skriflegra sannana ráðherra hér fyrir því, sem hann hefir sagt í þessu efni, en lýsi þetta annars tilhæfulaus ósannindi. Annars gat Landmandsbankinn haft þessa skoðun þá, og breytt henni síðan, Eða að minsta kosti er engin ástæða til að ætla, að Landmandsbankinn hafi nú þessa skoðun. Og var ekki ástæða fyrir ráðherra í sinni fimm mánaða útivist að grenslast eftir þessu hjá Landmandsbankanum. Honum var sem sé innan handar að fá vissu um það atriði hjá nefndum banka. Eg mun svo ekki þreyta deildina meira um þetta mál. Það kemur nú vonandi bráðlega undir rannsókn og bíð eg eftir úrskurði deildarinnar um það, hvort eg er „hinn seki maður,“ eins og ráðherra hefir leyft sér að kalla mig.

Sigurður Hjörleifsson Eg á ásamt tveimur samdeildarmönnum breytingartillögu á þingskjali 47. Hennar hefir áður verið minst lítillega, en eg vil þó með fáeinum orðum mæla með henni. Það hefir verið sagt, um þessa tillögu, að ekki væri til neins að bera hana fram, þar sem málið væri þegar afgert. Það hefir ennfremur verið sagt að það færi ekki vel á því að ritstjóri Norðurlands væri flutningsmaður hennar; en hinsvegar engin rök verið færð fyrir þeim ummælum, enda tel eg þau markleysu. Það sem þessi tillaga fer aðallega fram á er að breyta tillögunni svo, að ekki verði ber hlutdrægni deildarinnar í þessu máli. Þetta er gert vegna velsæmis deildarinnar. Það lítur ekki vel út að orðalagið á þingsályktunartillögunni sýni, að deildin hafi fyrirfram ákveðinn tilgang með þessari nefndarskipun, sem bendi til harðræðis og hlutdrægni. Hér eru þeir menn við riðnir, sem þetta mál snertir svo mjög, að úrskurður þeirra verður að skoðast næsta hlutdrægur, enda mundu þeir vera taldir óhæfir dómarar um það í hverju öðru siðuðu landi. Hér í deildinni eru báðir gæzlustjórarnir og bróðir annars þeirra, og ætla þessir menn að ráða úrslitum málsins. Ákærendur eru hér dómendur, og dómendur ákærendur. Þeir sem ákærðir hafa verið eru líka dómendur. Sjálfur háyfirdómari landsins ætlar sér að vera háyfirdómari hér í sínu eigin máli. Það virðist öllu betur við eigandi, að ekki sé öllum auðsætt, að hér sé að ræða um ákveðna skoðun og stefnu í málinu, áður en þingið hefir rannsakað það. Það er annars óþarft að tala um þetta langt mál og er að öllu leyti sæmilegra að talað sé sem minst um málið, áður en rannsókn fer fram. Hefði verið heppilegra að málið hefði komið annarstaðar fyr fram, en þar sem báðir gæzlustjórarnir hafa atkvæði.

Lárus H. Bjarnason Eg get ekki láð hv. þingm. Ak. að hann mælir með tillögu sinni, en vona hinsvegar að deildin verði henni ekki fylgjandi. Eg hefi aldrei sagt að forlög þessa máls væru þegar ákveðin. En eg kom í dag að máli við þingm. Akureyrar og sagði við hann á þá leið, að við skyldum reyna að komast hjá rifrildi um tillöguna, það hefði svo hvort sem er ekkert upp á sig, og fanst mér hann taka vel í það. Hér getur ekki legið við velsæmi deildarinnar þó að hún samþykki tillögu mína. Tillagan fer að eins fram á að gerðir landstjórnarinnar verði rannsakaðar, engan veginn fram á það að ráðherra verði þegar dæmdur; það væri miklu fremur brot á velsæmi að neita um rannsókn á máli, sem flestir munu víta. Og það getur ekki komið til mála að seta gæzlustjóranna hér í deildinni geti komið að nokkrum baga, sízt á þessu stigi málsins og jafnvel aldrei. Þeir eru aðeins 2 og þó 3. maðurinn væri talinn með ekki heldur; hér eru 13 atkvæðisbærir menn. Það tjáir heldur ekki að mælast undan rannsókn og úrskurði málsins hér í deildinni. Deildirnar kjósa sinn gæzlustjórann hvor, og því verður hvor deild um sig að skera úr því, hvort hennar gæzlustjóri eigi að halda sæti sínu eða ekki. Neðri deild getur ekki úrskurðað um gæzlustjóra efri deildar.

Ari Jónsson Það eru þarfir menn, þeir sem bera á völlinn, sagði einn helzti Heimastjórnarmaðurinn nýlega, er við áttum tal saman um Lárus Bjarnason. 5. konungkjörinn hefir borið ósleitilega á völlinn fyrir Heimastjórnarmenn, bæði utan þings og innan. Hann er duglegur en í meira lagi vanhygginn. Þar er ekki fyrirhyggja eða forsjálni. Síðustu árin hefir hann með dugnaði miklum ausið svo miklum auri á ýmsa mikilhæfa mótstöðumenn sína, að jafnvel Heimastjórnarmenn hafa hrist höfuðið yfir svo óhyggilegri bardagaaðferð; mætustu menn í hans flokki fyrirlíta þá aðferð hans. Þessa aðferð sína hefir hann sýnt í Reykjavíkinni og ef til vill í Lögréttumóunum líka. Svona aðferð beitir hann einnig hér. Hann hefir borið með sér mestan aurinn inn í þessa deild, slíkan óþverra hefir enginn flutt hér inn, sem þessi fimti præmíu-gripur - eða præmíu-garpur ætlaði eg nú að segja. Það er enginn hygginn stjórnmálamaður, sem beitir sér þann veg gegn sínum mótstöðumönnum eins og Lárus Bjarnason hefir gert, 5. kgk. þingm. Enda hefir hann nú aldrei þótt bera vitið í böggum, eins og menn kannast við að komist hafi verið að orði um hann. Í þessu máli, sem nú er á dagskrá, hefir hann hallað svo réttu máli, sem höfuð hans hefir haft vit til. Hann hefir forðast að koma að aðalatriðinu, af því að þar hefir hann átt örðugast með að rangfæra, en hann hefir haldið sér mest við þau aukaatriði, er mest tvímæli eru um, en minsta þýðingu hafa fyrir aðalkjarna málsins. Hann hefir borið saman skýrslu rannsóknarnefndarinnar og skýrslu gæzlustjóranna og haldið því með mestu alvöru fram, að þeir, gæzlustjórarnir, væru hreinir sem mjöll. En allir sjá, nema hinn litblindi „fimti,“ að eitthvað er nú mislitt. Eg vil leyfa mér að minnast á fáein atriði við samanburð skýrslnanna, og er þá fyrst fyrir sparisjóður Landsbankans. Það er mikilsverð stofnun. Um ellefu þúsundir manna, eða um áttundi hver maður í landinu, áttu inni fé þar, sem þeir höfðu sparað, þegar þetta bankamál byrjaði. Við áramótin 1908-09 var það talsvert á þriðju miljón í þessum sjóði. Þessum sparisjóði hefir fylgt sérstakur varasjóður, (ekki varasjóður Landsbankans). Varasjóður þessi var við sameininguna 26 til 27 þúsundir. Í hitt eð fyrra var hann kominn niður í níu þúsundir. Með öðrum orðum, hann hafði minkað um 17 þúsundir. Hvernig hann hefir minkað, vita menn ekki gjörla. Bankastjórnin hafði álitið sér heimilt að gefa úr þessum varasjóði, eftir því sem rannsóknarnefndarskýrslan ber með sér. Hvort mundi það álítast hyggilegt að láta varasjóð minka svo, þar sem hann á að tryggja sparisjóðinn tapi. Það er sannarlega ekki vel á haldið, ef hann hefir runnið svo saman sem skýrslan ber með sér. Þá kem eg að öðru atriði. Bankastjórnin á að ákveða um tryggingar þær, sem settar eru fyrir lánum í fyrstu, og svo er og þegar lánin koma til framlengingar. En það er jafn-nauðsynlegt að athuga tryggingarnar er um framlengingu er að ræða. Þessu ákvæði um tryggingar hefir ekki verið fylgt. Bankastjórnin hefir ekki ætíð verið þar í ráðum, heldur oft og tíðum framkvmdarstjóri einn, og hefir þetta haft það í för með sér, að sum skjöl voru í ólagi. Víxlarnir hafa oftast verið veittir af framkvæmdarstjóra einum, og segja gæzlustjórar að ókleift hafi verið fyrir sig að vera við. Orsökin til þessa er óhyggilegt fyrirkomulag. Gæzlustjórarnir voru einn klukkutíma á dag í bankanum, og það sama klukkutímann báðir; var því framkvæmdarstjóri 2- 3 tíma einn í bankanum og veitti þá lánin einn. Nú er sú regla á, að safna öllum skjölum, sem koma sama daginn og bera þau undir annanhvorn eða helzt báða gæzlustjórana. Slíka aðferð hefði fyrverandi bankastjórn einnig átt að hafa. Ef gömlu bankastjórarnir hefðu alt af athugað skjölin (og það hefðu þeir getað með þeirri aðferð, er nú var bent á), þá hefði hagur bankans verið betri. Þegar þeir fara frá, liggja sjötíu þúsundir króna í protesteruðum víxlum, sem ekki hafði fengist greiðsla á. Þeir sem á þessum víxlum standa, eru sumpart gjaldþrota menn, sumpart sveitarlimir og óreiðumenn, eftir því sem skýrslan ber með sér. Skýrsla rannsóknarnefndarinnar ber það með sér, að tap bankans sé metið um 400 þúsundir króna. Það er ekki til neins að halda því fram að þetta sé einber lygi. Það liggur fyrir að nokkuru játning gæzlustjóranna sjálfra, og í Lögréttu skýrir framkvæmdarstjórinn frá því, að tapið hafi verið 10 þúsundir króna við áramót 1907, en er bankastjórninni var vikið frá, hafi jafnvel mátt gera ráð fyrir 100 þús. og þar sem framkvæmdarstjóri gerir ráð fyrir þessu tapi, þá er ástæða til að líta svo á, að það geti verið dálítið meira. Það er ekki til neins að segja, að hér sé ekkert tap, nema þá að bera það fram, að það sé lygi, sem framkvæmdarstjórinn segir. Þá er varasjóður bankans. Hann er nauðsynlegur til þess að tryggja bæði útlenda og innlenda kreditora, og hann þarf einnig nauðsynlega að vera handtækur hvenær sem er, ef óhöpp bera að höndum. Enda er það ákveðið, að hann eigi að vera í konunglegum ríkisskuldabréfum eða öðrum bréfum, sem fljótt sé hægt að selja. Margskonar nauðsyn getur borið að höndum, svo að strax þurfi að nota varasjóðinn. Útlendir kreditorar geta skyndilega sagt upp viðskiftum. Innlendir kreditorar tekið út úr bankanum fé sitt. Og verði reglulegt „run“ á bankann, þá þarf varasjóður sannarlega að vera til taks. Og til þessa var nú stofnað af Heimastjórnarmönnum, þegar bankastjórninni var vikið frá. Eg skal geta þess, að margir þeirra manna, sem fremst hafa staðið í fylkingunni gegn stjórninni í þessu máli, stóðu einnig fremstir í fylkingu þeirra, sem ruku til með ótal sparisjóðsbækur, bæði sínar eigin og annara, og tóku út úr bankanum alt það fé, sem þeir sjálfir áttu þar inni eða höfðu umráð yfir fyrir aðra. En eg skal líka geta þess, að margir tóku aftur á móti peninga sína út úr Íslandsbanka og fluttu þá yfir í Landsbankann, einn maður t. d. 30 þúsund krónur, og sýnir það, að þessir menn hafa ekki verið búnir að tapa trausti á Landsbankanum. En það voru ekki Heimastjórnarmenn, heldur Sjálfstæðismenn. Til þess að forðast þá hættu, sem stafað getur af ýmiskonar áhlaupum á bankann, er nauðsynlegt að varasjóður sé í lagi í handbæru fé, svo að gripið verði til hans, ef slíkt ber að höndum. En ef borin er saman skýrsla rannsóknarnefndarinnar og andsvör bankastjórnarinnar, er það auðséð, að varasjóður bankans var ekki til í þannig löguðu handbæru fé, þegar bankastjórninni var vikið frá. Því að þar getur ekki komið til greina að telja varasjóð veðdeildanna, eða tryggingarfé þeirra. Ekki heldur er hægt að telja þar til verðbréf þau er lágu hjá Landmandsbankanum, hvort sem þau hafa verið veðsett honum, eða sett til tryggingar, því að ef Landsbankinn hefði komist í fjárþröng og legið á að grípa til þeirra, þá hefði Landmandsbankinn vafalaust ekki slept, heldur haldið þeim til tryggingar skuld Landsbankans við hann, þar til henni væri að fullu lokið. Þá skal eg minnast á víxlakaup starfsmanna bankans. Vafalaust getur stundum staðið svo á, að það sé nauðsynlegt að bankastjórnin feli framkvæmdarstjóra einum að framkvæma störf, sem bankastjórnin annars á öll að taka þátt í, þótt slíkt eigi nú ekki að eiga sér stað nema sérstaklega standi á. En það er alls engin heimild til þess að fela öðrum starfsmönnum bankans að framkvæma slík störf 25. okt. 1909 voru nú í Landsbankanum 250 víxlar, sem ekki fylgdi nein útgjaldaskipun með, og gat því eins vel verið að fleiri eða færri af þeim væru keyptir eða framlengdir af starfsmönnum bankans eins og af bankastjórninni. Það er ekki hægt að segja um það með neinni vissu, en þetta gat vel verið. Það eitt er víst, að á tímabilinu frá 31. júlí til 14. ágúst 1909, þegar Eiríkur Briem var settur framkvæmdarstjóri bankans í fjarveru framkvæmdarstjóra Tryggva Gunnarssonar, þá vissi hinn setti framkvæmdarstjóri ekki til þess að fleiri en 2 eða 3 víxlar hefðu verið keyptir eða framlengdir í bankanum án útgjaldaskipunar. En einmitt á þessu tímabili höfðu verið keyptir eða framlengdir 39 víxlar í bankanum án útgjaldaskipunar, svo að einhverja hafa starfsmenn bankans hlotið að kaupa án vitundar bankastjórnarinnar. Það sjá allir, hver hætta getur af þessu stafað, að starfsmenn bankans ráði útlánum eða víxilkaupum. Og eg skal enn taka það fram, að hættan getur verið eins mikil, þó að ekki sé að ræða um nýja víxla, heldur framlengingu á eldri víxlum. Því að tryggingin getur verið orðin miklu lélegri þegar framlengja á víxilinn, heldur en hún var í upphafi, jafnvel þó að alveg sömu nöfn séu á víxlinum. Eg skal aðeins geta þess stuttlega, að eftir því sem skýrsla rannsóknarnefndarinnar ber með sér, hefir bankinn beðið meira tap en þessar 400 þúsund kr., sem áætlað er að tapist af útistandandi skuldum. Bankinn hafði auk þess beðið tap við það, að glatast höfðu nokkrir af víxlum bankans og eitthvað af ávísunum. Annars býst eg við, að hin nýja bankastjórn geti gefið betri skýrslu um það á sínum tíma, hve miklu tap bankans muni nema, og því skal eg ekki lengja umræðurnar að þessu sinni, með því að fara lengra út í það atriði. En það er að eins eitt atriði viðvíkjandi þessu bankamáli, sem eg skal enn leyfa mér að minnast á. Fyrir utan það sem sýnist hafa verið athugavert við stjórn bankans, þegar bornar eru saman skýrslur rannsóknarnefndarinnar og bankastjórnarinnar, er enn eitt stórvægilegt atriði í þessu máli, sem styður það, að það hefði verið ófært aflandsstjórninni að setja gæzlustjórana inn í sæti sín í stjórn bankans aftur 1. jan. 1910. Eg á við þessi ummæli dönsku bankamannanna, sem hæstv. ráðherra hafði eftir þeim áðan. Eg efast ekki um, að hæstv. ráðherra hefir þar farið með rétt, því að einn maður hefir sagt mér, að hann hafi verið sjöundi vottur að því að þessir menn hafi sagt ráðherra, skömmu áður en þeir fóru héðan, að ef gæzlustjórarnir yrðu látnir taka sæti sín aftur í bankastjórninni, þá yrðu þeir að ráða Landmandsbankanum til þess að hætta viðskiftum við Landsbankann. Eins og þá stóðu viðskifti þessara banka, hygg eg að enginn sé í vafa um það, að það var stór ástæða fyrir stjórnina að taka tillit til þessara ummæla dönsku bankamannanna í bráðina og hætta við að setja gæzlustjórana inn í sæti sín aftur, þó að hún hafi ætlað sér það annars, eins og hæstv. ráðherra gat um. Þá skal eg víkja frá þessu máli að öðru, sem háttv. 5. konungk. þingm. talaði um silfurbergsnámunum í Helgustaðafjalli eða samningum stjórnarinnar um þær. Eg er þessu máli nokkuð kunnugur, og eg held að það sé enginn vafi á því, að þar hafi hæstv. ráðherra hagað sér skynsamlega og náð eins góðum samningum og mögulegt var. Og eg get bætt því við, að eg stend ekki einn uppi með þá skoðun, eg hygg að aðrir, sem kunnugir eru þessu máli, muni bera hið sama, t. d. landritari og sá af skrifstofustjórunum í stjórnarráðinu, sem hafði með málið að gera. Þeir hafa báðir látið í ljósi þá skoðun, að samningar þeir, er ráðherra eða stjórnarráðið gerði í þessu máli, hafi verið mjög tryggilegir fyrir stjórnina og réttinda hennar gætt, að minsta kosti betur en áður var. Eldri samningurinn um þessar námur, milli landstjórnarinnar og Túliníusar, var svo lítifjörlegur, réttur landsjóðs svo illa trygður, að það má heita dæmalaust að þáverandi landstjórn skyldi gera slíkan samning. Nýi samningurinn, sem hæstv. ráðherra hefir gert, er aftur á móti margfalt betri og tryggilegri fyrir landsjóð. Eg skal að eins nefna tvær ástæður til þess, að það var sjálfsagt fyrir stjórnina að taka tilboði hins nýja leigjanda. Í fyrsta lagi var boðin hærri leiga, því að eftir nýja samningnum á landsjóður að fá í leigu 55% af ágóðanum, í staðinn fyrir 50% áður, og auðvitað var að öðru jöfnu sjálfsagt að taka hærra tilboðinu. En auk þess lá önnur ástæða til þess að það var tryggilegra að taka þessu tilboði. Það stóð nfl. svo á, að sá sem tilboðið gerði, hinn nýi leigjandi að námunum, átti aðra silfurbergsnámu sömu tegundar hér á landi, og ef sú náma hefði verið í annarra höndum en náman í Helgustaðafjalli, er hætt við að samkepni hefði orðið, verðið á silfurbergi þar af leiðandi lækkað og hagnaðurinn hefði orðið miklu minni fyrir landsjóð. - Um framsöluna á leiguréttinum er það að segja, að það er hreint og beint heimskulegt að halda því fram, að stjórnin hafi getað gert annað en hún gerði, t. d. að hún hefði átt að krefjast einhvers hluta af söluupphæðinni, þegar hinn nýi leigjandi seldi leigurétt sinn. Hann seldi auðvitað ekki annað en rétt sinn samkvæmt leigusamningnum við stjórnina; það var aðeins um framsal að ræða, og það var ómögulegt að meina honum það. Auk þess hefði verið alveg þýðingarlaust að hafa á móti því af þeirri ástæðu, að það hefði verið ofurauðvelt að fara í kringum það, þó að stjórnin hefði bannað framsalið. Þessir útlendingar, sem í hlut áttu, hefðu getað keypt námuréttinn alt að einu. Vér vitum, að leppmenska er altíð hér á landi, og það hefði verið auðvelt fyrir þá að beita þess konar brögðum, ef þeir hefðu þurft þess með. - Enn skal eg geta þess, að það er nýju leyfishöfunum að þakka og samningum þeirra við útlendinga, að silfurbergið er nú komið í hátt verð, miklu hærra verð en áður, og þar af leiðandi von um meiri hagnað fyrir landsjóð.

Lárus H. Bjarnason Eg skal ekki fara neitt út í það, sem þm. Strandamanna kallaði málsatriði, eða ræðu hans yfirleitt, því að það sem hann leggur til málanna er aldrei annað en slæm uppsuða af því sem aðrir hafa sagt. Annars er honum líkt varið og tómu tunnunum, tómu „uxahöfði“. Sé slegið á það, þá gefur það mikið hljóð, en annað en hljóð er það ekki. Ekki er eg háttv. þingmanni heldur reiður fyrir nafnið, sem hann auðsjáanlega vildi velja mér, en hafði ekki vit á að finna. Hann ætlaði auðheyrt að jafna mér til „þarfanauts“, og vita allir að það eru gagnsgripir. En ekki get eg svarað honum upp í sama lit. Við þarfa skepnu, eða þarfanaut get eg ekki kent hann. Honum verður að nægja að vera slétt og rétt naut, þó að honum sé svo tamt að breiða sig út yfir vitbrest annara. Út í „vörn“ hans út af framkomu ráðh. í silfurbergsmálinu skal eg ekki fara fremur en út í aðrar varnartilraunir hans. Get þess að eins, að hann er þar tæpast óvilhallur dómari, þó að vit hefði meira, því að sagan segir, að hann hafi tekið við fleiri þúsundum króna fyrir einhver afskifti af því máli. Annars var nógu einkennilegt að heyra þingm. vera að burðast við að verja ráðherra, því að eg man ekki betur en eg sæi nafn hans sem flutningsmanns að vantraustsyfirlýsingunni til ráðherra hér í deildinni. Hann er líklega farinn að iðrast synda sinna og lætur þá vonandi strika sig út af þeim lista, enda furðaði eg mig á, að sjá nafn hans þar, svo fylgispakur sem hann hefir verið ráðherra og svo „gott skinn“ sem hann er sagður. „Zoon politicon“, politíska skepnu hefi eg aldrei talið hann, en eg hélt hann „zoon humanum“, mannskepnu, þangað til eg sá að hann beittist fyrir vantraustsyfirlýsing til ráðherra, þess mannsins, sem dregið hefir hann upp úr sorpinu. Nú sé eg hann er bara „zoon“, bara - skepna.

Steingr. Jónsson: Hæstv. ráðherra líkti þessu máli við leikhúshvell, eða að minsta kosti skildi eg hann svo, að þau ummæli ættu einnig að ná til sjálfs málsins, þingsályktunartillögunnar, sem hér er til umræðu. Um ræðu hv. 5. kgk. þm. skal eg láta þá deila, hann og hæstv. ráðherra. En eg get ekki fallist á, að þessi tillaga, um að skipa nefnd til að rannsaka aðgerðir stjórnarinnar í bankamálinu og fleiri málum, sé leikhúshvellur. 
             . Það getur vel verið að hæstv. ráðherra hafi ekki meint þetta með orðum sínum; þá hefi eg misskilið hann. Þetta mál er mjög þýðingarmikið fyrir pólitískt og móralskt líf þjóðarinnar. Það er enginn vafi á því, að ýmsar athafnir stjórnarinnar hafa vakið mjög mikla æsing og óróa í hugum manna út um alt land. Eg veit til þess, að þær hafa vakið óhug hjá fjölda manna, alveg án tillits til flokkaskiftingar. Það getur vel verið, að mótstöðumenn stjórnarinnar, minni hlutinn, hafi gert mestan hvellinn, en æsingin og óhugurinn var áreiðanlega ekki minni hjá mörgum meirihlutamönnum, sem áður höfðu verið fylgjandi hæstv. ráðherra. Og þetta ástand hefir stöðugt orðið verra og verra, vegna hinnar skaðlegu bardagaaðferðar, sem beitt hefir verið, sérstaklega í málgögnum stjórnarinnar. Það er komið vel á veg með að spilla móral þessarar þjóðar, sérstaklega hinum opinbera móral. Eg tala nú ekki um álit landsins út á við; því það er farið. - Það ríður á að stöðva þetta, sem er að gerast, sem allra fyrst, það verður að hreinsa til, eins og hægt er, og rannsaka málin. Eg skal ekki leggja neinn dóm á það, hjá hverjum sökin er, en áreiðanlega þarf að gera óhlutdræga rannsókn; það þurfa að koma fram betri og skýrari gögn en hingað til hafa komið fram, til þess að þjóðin geti dæmt um það, hver er sá seki. Það er fyrst og fremst bankamálið, sem hér er um að ræða, og rannsaka þarf. Alt það mál hefir verið stór-háskalegt frá byrjun. Skipun rannsóknarnefndarinnar var stór-háskaleg. Það var deilt um það, hve nauðsynleg hún væri, en það var áreiðanlega hættulegt fyrir lánstraust og hag bankans, að skipa slíka rannsóknarnefnd, eins og á stóð í aprílmánuði 1909, enda viðurkendi jafnvel hæstv. ráðherra það þá, en hann taldi rannsóknina nauðsynlega. Ef bankinn hefði ekki verið eins vel stæður og hann var, hefði sú stjórnarathöfn auðveldlega getað komið honum á kaldan klaka. Næsta stigið í þessu máli er afsetning bankastjórnarinnar. Jafnvel þó maður gerði ráð fyrir, að hún hefði verið réttmæt, þá var sú stjórnarframkvæmd áreiðanlega háskaleg, eins og hún kom fram. Það var háskalegt að þurfa að reka frá fyrirvaralaust alla stjórn aðalpeningastofnunar landsins, og það með jafn hörðum orðum og viðhöfð voru í frávikningarskjalinu. Eg ímynda mér, að það hefði þótt áræðinn maður í Danmörku, sem hefði þorað að fara eins að, t. d. við Nationalbankann þar. Eg er viss um, að danskur stjórnmálamaður hefði talið slíkt alveg óhugsandi. Og svo er annað. Orðalagið í frávikningarbréfinu var þannig, að menn hlutu blátt áfram að furða sig á því, að mennirnir voru látnir ganga lausir. Menn hlutu að búast við því, eftir orðfærinu að dæma, að bankastjórarnir yrðu settir í varðhald, og hafin sakamálsrannsókn gegn þeim. En það varð ekki. Ráðherra lýsti þvert á móti yfir, að bankastjórarnir væru í alla staði vandaðir og heiðarlegir menn, enginn grunaði þá um annað. Allar þessar aðfarir hlutu að vera stórhættulegar út á við fyrir virðingu bankans og lánstraust, og fyrir lánstraust landsins yfirleitt. Slík stjórnarathöfn hlýtur að hafa haft skaðleg áhrif á fjármálalega virðingu landsins erlendis. Enda hygg eg, að það hafi komið fram, og það svo greinilega, að flestir smákaupmenn á landinu munu hafa orðið varir við það. Og svo er hneisan, sem Landsbankinn og landið hefir orðið fyrir út af þessu. Að hugsa sér annað eins og það, að Landsbanki Íslands skyldi verða að láta sér lynda, að útlendur banki sendi þjóna sína til að rannsaka hag hans, útlendur banki, sem átti lítilfjörlega fjárhæð hjá Landsbankanum. Auk þess var þessi smávægilega skuld vel trygð, eftir því sem hæstv. ráðherra segir sjálfur, því að hann hefir haldið því fram, að Landmandsbankinn hafi haft verðbréf frá Landsbankanum að handveði fyrir miklum hluta skuldarinnar. Þar að auki hafði hann aðra handhæga tryggingu í höndum, þar sem voru bankaobligationirnar - upp á 500,000 kr. - sem hann hafði til sölu fyrir Landsbankann. Þrátt fyrir alt þetta sér Landmandsbankinn sig knúðan til að láta tvo þjóna sína rannsaka hag Landsbankans. Það hefir margur Íslendingur fundið til slíkrar hneisu. Svo er enn eitt athugavert við þessa frávikningu. Bankastjórarnir fráviknu voru ekki að eins bankastjórar, tveir af þeim voru auk þess gamlir, velmetnir embættismenn. Þessir menn eru dregnir niður í saurinn. Maður, sem hefði getað verið orðinn forseti í hæstarétti þessa lands, er dreginn niður í saurinn. Eg skal ekkert tala um þessa menn sem privatmenn, það gerir lítið til þó að sonur Jóns á Gautlöndum og sonur Eggerts Briem ættu í hlut; hitt er verra, að dómstjóri landsins og elzti kennarinn við prestaskólann voru dregnir þannig niður í sorpið. - Það hafa áreiðanlega engar sannanir komið fram, sem gætu réttlætt nokkuð í áttina til slíks. Þess vegna þarf að rannsaka þetta mál. En eg skal leyfa mér að benda á, að það eru fleiri gerðir stjórnarinnar, þótt þær séu ekki eins þýðingarmiklar, er vakið hafa megnan óhug hjá þjóðinni. Eg skal sérstaklega nefna eitt mál, sem háttv. 5. kk. þm. hefir nefnt og það er Thorefélagssamningurinn. Hann hefir vakið óánægju meðal manna í báðum flokkum. Það hefir sannarlega ekki verið farið vel með það mál. Þessi samningur var gerður til 10 ára og er það út af fyrir sig athugavert. Þessi óánægja út af samningnum er því ekki undarleg, ekki sízt ef menn athuga vel áætlunina fyrir árið 1910, því að sjaldan hafa strandferðir verið óhagstæðari, aðminsta kosti fyrir Norður- og Austurlandi, en það ár. Hæstv. ráðherra tók það nú fram, og hann sagði það berum orðum hér í þingdeildinni í apríl 1909, að Heimastjórnarmenn hefðu gert aðsúg að bankanum. Eg mótmælti því þá og eg mótmæli því enn, að Heimastjórnarmenn hafi reynt að spilla fyrir bankanum. Þeir hafa þvert á móti reynt að girða fyrir illar afleiðingar, er leiða kynnu af hátterni landsstjórnarinnar. Það hryggir mig að hæstv. ráðherra hefir tekið þessi ummæli upp aftur, sem eg álít með öllu óviðeigandi. Hæstv. ráðherra hefir skýrt frá ástæðunum fyrir afsetningu bankastjórnarinnar og skal eg ekki orðlengja um það, né heldur um hitt atriðið, er mikið hefir verið deilt um, hvort bankastjórunum hafi verið vikið frá fyrir fult og alt eða um stundarsakir. En eg vildi leyfa mér að spyrja um eitt atriði út af ummælum hæstv. ráðherra: Er það svo, að erlendir bankaþjónar hafi skipað eða sagt fyrir, hvað gera skyldi í þessu máli? Þessu er fylsta ástæða til að mótmæla og eg tel þetta atriði eitt nægilegt til þess, að rannsóknarnefnd sé skipuð. Það er hart, ef erlendir bankaþjónar geta skipað landsstjórn Íslands að gera það sem þeim gott þykir. Skuldin við Landmandsbankann var bæði lítil og vel trygð. Það er líka óskiljanlegt, hví ekki mátti bæta úr þessu síðar. Háttv. þingm. Ak. (S. H.) mælti með breyttill. sinni og hélt því fram, að tillaga sú, er nú er rætt um, væri að eðli sínu hlutdræg. En eg held, að hinum háttv. þingmanni hafi farið hér, sem oft vill verða, að hann hafi séð flísina í auga bróður síns, en sést yfir bjálkann í sínu eigin auga, séð smáögnina, en ekki komið auga á hina stærri. Hér er um mikið að tefla. Húsbóndaréttur hinnar háttv. þingdeildar er „krenktur“, er bankastjórninni er vikið frá fyrir fult og alt. Það er misskilningur hjá háttv. þingm. Ak. (S. H.), að deildin geri sig hér að dómara. Hún annast að eins um rannsókn á málinu. Hún ætlar ekki að dæma um það í einstökum atriðum, en hinu sker hún úr, hver eigi að vera gæzlustjóri Landsbankans. Eg fjölyrði svo ekki meira um þetta; mér fanst eg gæti ekki komist hjá að gera grein fyrir atkvæði mínu.

Ráðherra (B. J.) Eg geri ráð fyrir, að engum þeim, er hlýtt hafa á þessar umræður, muni dyljast, hvað hér sé um að tefla: Annars vegar er hagur almennings, en hins vegar hagsmunir örfárra einstaklinga. Það er ekki í fyrsta sinn í sögu heimsins, að þessi leikur er háður. Það er sífelt Hjaðningavíg á milli þeirra. Stjórn þessa lands telur það almennings hags vegna alveg nauðsynlegt að skifta um bankastjórn um stundar sakir. Gæzlustjórarnir þóttu ekki lengur hafandi til þeirrar stöðu, er þeir áttu að gegna, og var því vikið úr henni. Þeir mistu þessa aura, er þeir höfðu fyrir þessi hjáverk sín, en höfðu nóg fé úr landssjóði fyrir önnur störf. Þetta er nú alt og sumt. Af þessu smáræði stafar alt þetta uppþot. Það er talið sjálfsagt, að hagur almennings á að þoka fyrir hagsmunum þeirra. Og í þetta mál á nú að eyða hálfum þingtímanum. En það er mergurinn málsins og annað ekki, hvort hagur einstakra manna á að vera í fyrirrúmi fyrir gagnsmunum almennings. Í þessu máli er beitt hverskonar ráðum, sem hvorki eru fögur, réttlátleg né sæmileg. Þingmenn hafa komið fram sem svæsnir „prokuratorar“. Því er haldið fram, að stjórnin hafi hagað sér þannig í bankamálinu, til þess að stofna bankanum í hættu, en þetta eru þau tilhæfulausustu ósannindi. Hér er gersamlega snúið við sannleikanum, sem óhæfra „prókuratora“ er siður. (L. H. B.: Eg bendi háttv. forseta á, að hæstv. ráðherra segir „óhæfra prókuratora“.) Hver hefir orðið? 
             . Bankarannsóknin var eingöngu gerð í því skyni að styrkja traust bankans, til hennar stofnað af því, að orð fór af óreglu í bankanum. Bankarannsóknin hlaut að styrkja hag bankans. Ef óánægjan með stjórn bankans reyndist við rannsóknina að vera óréttmæt, hlaut bankanum að verða hagur að henni, er sannleikurinn væri leiddur í ljós. Ef hagur bankans reyndist í ólagi, var hægt að laga hann. Háttvirti síðasti ræðumaður (4. kk. þm.) er bróðir annars hins frávikna gæzlustjóra. Ef svona lagaðir dómarar eiga að dæma í málinu, þá bið eg guð að hjálpa réttlætinu í þessu landi. Hann vílar ekki fyrir sér að segja það fullum fetum, að farið hafi verið eftir skipun útlendra bankaþjóna um frávikning bankastjóranna. Háttv. þm. Strandas. (A. J.) hefir tekið fram, hvað satt er í þessu. Háttv. þm. hlýtur að vita, að hann fer hér með rangt mál. Fyrst og fremst er ekki rétt að kalla bankamennina bankaþjóna. Þeir báru ekki við að skipa né leggja til, en þeir að eins bentu á, að það gæti stafað hætta af því, ef fráviknu bankastjórarnir væru látnir halda áfram störfum sínum, því að af því gæti leitt það, að Landmandsbankinn segði upp láni því, er hann átti hjá Landsbankanum. Svo er þessu snúið þannig við, sem landsstjórnin hefði farið eftir skipun þeirra. Er hægt að koma ófeilnar fram sem „prókurator“ en þetta? Út af því að rætt er um, að gæzlustjórunum er vikið frá embættum, sem þeir höfðu gegnt slælega, þá kemur háttv. 4. kgk. þm. (Stgr. J.) með þá frétt, að annar þeirra hefði nú getað verið orðinn dómari í hæstarétti. Eg skal af hlífð ekki fara langt út í það, en leyfi mér að spyrja háttv. 4. kgk. þm., hvort honum séu með öllu ókunn viðskifti hæstaréttar og og bróður hans á síðari árum. - Það, sem fundið hefir verið að Thore-samningnum, er tilhæfulaus uppspuni, bláber vitleysa, og ranghermi. Mönnum hefir orðið tíðrætt um, hvílíkum stórháska landinu og Landsbankanum hafi verið stofnað í með ráðstöfunum landsstjórnarinnar. En þeir gá ekki að, hvaða hætta hefði getað stafað af því, ef hún hefði látið alt ógert. Það er kátlegur útúrsnúningur hjá háttv. 4. kgk. þm. að eg hefði kallað tilöguna leikhúshvell. Eg álít hana meinlausa, en óþarfa. Annars álít eg þetta mál dómstólamál. En ef þingdeildinni þykir vissara að skipa þessa nefnd, þá er það guðvelkomið fyrir mér. Eg er ekki hræddur við dóminn. En eg get ekki hugsað mér bróður annars gæzlustjórans óhlutdrægan dómara í þessu máli. Eg beiðist ekki traustsyfirlýsingar, dettur það ekki í hug. (Júlíus Havsteen: Skárra væri það nú.) Vitsmunalegt frá þeim manni, eins og von var til. Það er óþarft að fara fleirum orðum um hina ofsafengnu framkomu manna í þessu máli. Eg bið háttv.þm. Borgf. (Kr. J.) afsökunar á því, að eg sinti ekki ræðu hans og hlýddi ekki á hana. Hún var, að eg ætla, lítið annað en endurtekning á svörum bankastjórnarinnar gegn rannsóknarnefndinni. Eg get þess, að mér kemur ekki á óvart ofsóknir háttv. kgk. þm. nr. 5 - nú man eg númerið - (Lárus H.Bjarnason: Batnandi manni er bezt að lifa.) Það er kunnugt, að þessi maður hefir mörg ár þjáðst af illkynjuðum sjúkdómi (L. H. Bjarnason: Napóleonssjúkdómi) Þetta hefir komið fram á margvíslegan hátt og haft þau áhrif, að álit á honum er nú gersamlega þrotið. Eg átti áðan tal við merkan mann úr bæjarstjórninni, er sagði mér, að hann gerði þar ekkert annað en ógagn, spilti fyrir hverju máli. Þar væri engu því máli sigurvon, er hann fylgdi sem aðalmaður. Honum er þrotið alt fylgi. Taki menn eftir framkomu hans hér í dag. Hann hefir öðru hvoru verið að reka hér upp hlátur, en engan fengið til að hlæja með sér. (L. H. Bjarnason: hlær.) Enginn hlær nema hann. Þetta er sprottið af sorglegum sjúkdómi, sem heitir ofdramb, og hann lýsir sér með margvíslegum hætti. Hann hefir gengið með hann líklega svo tugum ára skiftir. Flokksmenn hans, vinir og venzlalið þola þrásinnis önn fyrir hann. Það er eins og mönnum sé ekki vel ljóst, að hér er um meðaumkunaratriði að ræða og annað ekki. Eg geri ráð fyrir, að nefnd verði skipuð til að rannsaka þetta mál, og geymi mér því frekari andsvör gegn öllum þeim rangfærslum, blekkingum, ósannindum og villandi skýrslum er fram hafa komið í því.

Lárus H. Bjarnason Umræður eru nú orðnar svo langar, að þar við er engu bætandi. Eg stend að eins upp til að lýsa undrun minni á því, hvernig háttv. forseti fer með okkur, mig og hæstv. ráðherra, og snýr þó sama eyranu, hægra eyranu að okkur báðum. Eg hafði alt af búist við því, að hann mundi taka vægilega á hæstv. ráðherra, en ekki svo áferðarilla, að hann liði ráðherra alt, en mér ekkert.

Forseti: Eg tek mér orðið til að vísa frá mér aðdróttun þeirri, er lá í orðum hv. 5. kgkj. Eg vil bera það undir alla deildarmenn, hvort eg hafi ekki einmitt sýnt háttv. 5. kgk. hið ýtrasta umburðarlyndi alt til þessa, þar sem eg hefi látið hlutlaust, þótt hann í ræðum sínum hafi farið út yfir þingskapa-mörkin. - Nú eru æsingatímar, - æsinga kennir í deildinni; eg hefi mætt henni með hógværð í þeirri von, að hún við það sefaðist af sjálfri sér. Þessvegna hefi eg ekki verið eins strangur og skyldi um hörð og óþingmannleg orð, er fallið hafa og sem vita hefði átt. Þó þykir mér rétt að taka það fram, að hér eiga ekki allir óskilið mál. Eg óska og vona að háttv. þingmenn deildarinnar forðist framvegis öll óþingmannleg orð og gæti stillingar.

Lárus H. Bjarnason Háttv. forseti heldur sinni skoðun og eg minni. Hann kvað vera góður maður og bætir sig því vonandi. En hæstv. ráðherra bið eg vorkunnar. Hann er sjúkur maður og hefir lengi verið það. Það er eina vörnin, sem hægt er að færa fyrir hann. Eg hefi aldrei álitið að honum væri sjálfrátt og enn síður á þingi nú 1911, en á þingi 1909, enda heyrði eg nýlega einn flokksmann hans segja: „Hann er ekki með öllum mjalla, karlhrófið“. Annars stóð eg að eins upp til að minna háttv. forseta aftur á að gæta sín, ekki mín vegna, heldur sjálfs hans vegna og sóma forsetadómsins. Og skeri nú atkvæði úr.

Forseti: Eg kemst ekki hjá að vísa frá mér áminningu háttv. 5. kgkj. sem óþarfri. -

Steingr. Jónsson: Eg vil leyfa mér að leiðrétta misskilning hæstv. ráðherra á ræðu minni. Hann sagði að eg hefði sagt, að afsetning gæzlustjóranna við Landsbankann hefði farið fram eftir skipun dönsku bankamannanna og furðaði sig á því, að eg kallaði þá bankaþjóna. Eg kallaði þá bankaþjóna, af því þeir voru ekki í stjórn Landmandsbankans. - En þetta sagði eg ekki, heldur kastaði eg fram þeirri spurningu, hvort það hefði verið samkvæmt skipun bankaþjónanna. Þá var það annað atriði í ræðu hæstv. ráðherra. Hann sagði, að eg hefði bara bent á háskann, sem stafaði af því að setja gæzlustjórana af, en ekki minst neitt á það, hvílíkan háska það hefði getað orsakað, ef stjórnin hefði látið það vera. En þetta gerði eg einmitt, eg sagði, að afsetningin hefði verið háskaleg, hvort sem hún hefði verið óhjákvæmileg, eða ekki. Þetta var það, sem mér fanst hæstv. ráðherra misskilja í ræðu minni. Annars stóð eg upp áðan til þess að gera grein fyrir atkvæði mínu í þessu máli, og vona að eg hafi sýnt, að eg bygði það á almennum, en ekki einstaklingslegum ástæðum.

Forseti: Eg leyfi mér að stinga uppá einni umræðu, og ef enginn hefir neitt á móti því, leyfi eg mér að skoða það sem samþykt.

Flutningsmaður (Jón Þorkelsson) Það er nokkuð svipað með þetta mál og málið næsta hér á undan, um prentsmiðjur. Aðalatriðið í frv. þessu er það, að það gerir þá nauðsynlegu breytingu á gildandi lögum, að hætt skuli að lögskipa að auglýsa íslenzk dánarbú og dómsmál í dönskum blöðum. Hingað til hefir það verið skylda að auglýsa slík bú í ákveðnu dönsku blaði, fyrrum Berlingatíðindum og nú í »Statstidende«. En þörf er ósýn á að halda þessu auglýsingaverki áfram. Danir álíta ekki þörf á að auglýsa dómsmál sín né dánarbú í íslenzkum blöðum og hví skyldum við þá þurfa að auglýsa þau í dönskum blöðum? Þetta hefir varla annað en kostnaðinn í för með sér og virðist því mál til komið að hætta því. Samfara þessu hlýtur og að vera breyting á núgildandi ákvæðum um stefnufrest. Eg legg til að máli þessu verði vísað til nefndar þeirrar, er hefir prentsmiðjumálið til meðferðar.

Framsm. (Sigurður Sigurðsson); Eg skal reyna að vera eins stuttorður og mér er hægt. Eins og kunnugt er, þá er alllangt síðan, að tillagan um breytingar á skilyrðum og reglum um styrkveitingu til búnaðarfélaga lá hér fyrir deildinni til 1. umr. Var þá þessu máli vísað til landbúnaðarnefndarinnar. Búnaðarþingið stóð yfir um þessar mundir og hafði það einnig málið til meðferðar og gerði ýmsar breytingar við tillöguna. Tók hv.þm. S.-Þing. (P. J.) að sér að flytja þessar breytingar inn á þingið, og hefir þeim verið útbýtt meðal deildarmanna. Nefndin hefir aðhylst þær flestar og tekið upp í sínar brtill. En brtill. nefndarinnar eru á þgskj. 126. Breytingar nefndarinnar eru nokkuð margar, en af því nokkuð er umliðið, síðan þeim var útbýtt, þá munu þingmenn hafa áttað sig á þeim, og mun þess vegna ekki þörf á að fara langt út í hin einstöku atriði í brtill. En þar sem um verulegar efnisbreytingar er að ræða, þá vil eg leyfa mér að fara nokkrum orðum um þær. Eg gat þess upphaflega, að tillaga mín á þgskj. 28 breytti öllu máli í búnaðarstyrksreglunum í metramál. Nefndin hefir nú við nánari athugun gert nokkrar breytingar við tillögu mína. Á þgskj. 28 er gert ráð fyrir, að 10 menn séu í félagi hverju að minsta kosti, og að hver þeirra hafi unnið minst 12 dagsverk. Nefndin hefir fært félagatöluna niður í 8, og að hver þeirra hafi unnið 10 dagsverk. Þetta eru efnisbreytingar og vona eg að hin háttv. deild fallist á þær. Breytingartillaga þm. Sfjk. (B. Þ.) á þgskj. 65 leggur til, að tala félagsmanna sé færð niður í 5. Nefndin leggur til, að sú tillaga sé feld. Það sem vakti fyrir nefndinni, er hún færði töluna úr 10 niður í 8, var, að hún vildi með því gera þeim hreppum, sem hafa færri en 10 búendur, mögulegt að vera í félagi fyrir sig. Þá er 4. brtill. um útnefning skoðunarmanna. Nú eru þeir útnefndir af sýslunefnd, en hér er farið fram á, að þeir verði framvegis útnefndir af sýslunefnd (eða bæjarstjórn) eftir tillögum búnaðarsambandanna. Eg hefi lagt til, að þeir verði ekki fleiri en 2 í hverri sýslu, en háttv. meiri hl. nefndarinnar vill hafa þá fleiri. En eg verð að halda því fram, að það sé óheppilegra, því að hættara er þá við ósamræmi í skoðunargerðinni, ef þeir eru fleiri en 2. Þá er brtill. frá hv.þm. S.-Þing. (P. J.), sem gengur í þá átt, að eftir árið 1915 megi skoðunarmaður eigi taka upp í skýrsluna túnasléttur, túnaútgræðslu né sáðreit á þeim sveitabæjum, þar sem ekki er til salerni og áburðarhús«. Nefndinni þótti hér helzt til langt gengið, og varð það ofan á, að hún vildi að eins láta skilyrðið ná til salerna, en ekki til áburðarhúsa. Brtill. 6. og 7. gera ráð fyrir, að túnútgræðsla falli burt og verði gerð að sérstökum lið. Túnútgræðslu kallar maður það, þegar teknar eru sléttar grundir, sem lítið þarf að gera við, og þær gerðar að túni með áburði og friðun. Flestar aðrar brtill. eru að eins orðabreytingar, eða þá að þær standa í sambandi við það, sem eg hefi þegar minst á. Eg hefi lagt það til um túnasléttur, að 50 fermetrar (= 14 faðm.) séu lagðir í dagsverkið, í stað þess að nú eru lagðir 12 faðmar í það. Þetta hygg eg vera sanngjarnt, þegar tekið er tillit til aukinnar notkunar plógs og herfis. Aftur á móti legg eg til, að 75 fermetrar séu lagðir í dagsverkið í kálgörðum. Að öðru leyti er lagt svipað í dagsverkið og nú gerist, að því er girðingar snertir o. fl., ef til vill þó víðast dálítið lægra. Þegar núgildandi reglur og skilyrði voru samþykt 1901 var mjög lítið um áburðarhús, svo að alla reynslu vantaði, hvað þau snerti. Þar hefir verið ofhátt lagt í dagsverkið; eg hefi því lagt til, að það væri lækkað, en nefndin vill lækka það meir. Loks vil eg minna á, að inn í þessar reglur hafa verið teknir tún- og engjavegir. Engjavegir eru mjög þýðingarmikil jarðabót og skilyrði fyrir því, að hægt sé að aka heim heyi; það veit eg nú vera gert að eins á tveim stöðum, Hvanneyri og Þorvaldseyri. En sjálfsagt mætti víðar koma þessu við, ef gerðir væru engjavegir, og þá er einnig rétt, að hvetja til þess, að þeim sé komið á, með því að taka þá upp í reglurnar, svo þeir verði aðnjótandi styrks eins og jarðabætur. Eg hefi þá minst á helztu brtill., er hafa í för með sér efnisbreytingar, en farið fljótt yfir sögu. Sé eg svo ekki ástæðu til að segja fleira um þetta mál að þessu sinni.

Flutnm. (Magnús Blöndahl) Eg álít óþarft að tala mikið fyrir tillögu þessari eða breytingartillögu þeirri, er fram er komin í máli þessu. Eg vildi að eins benda á það atriði, hvort heppilegra mundi vera, að vísa máli þessu til peningamálanefndarinnar, eða að kjósa sérstaka nefnd til þess að íhuga það. Eg fyrir mitt leyti álít réttara, að máli þessu sé vísað til peningamálanefndarinnar, af þeirri ástæðu, að þessi tvö mál, landsbankamálið og peninganefndarmálið eru svo skyld. Þykir mér því heppilegast að sama nefndin íhugi bæði málin.

Flutningsm. (Jón Þorkelsson) Eg þarf í raun og veru ekki að fara neinum orðum um tillögu þessa, því að eg veit að engum muni blandast hugur um það, að sjálfsagt sé að taka til íhugunar dómaskipan og réttarfar landsins. Það er orðið svo langt á eftir tímanum, að ekki veitir af að fara að gera ráðstafanir til þess að þrífa til í því. Mál þetta mælir svo mikið með sér sjálft, að eg álít óþarfa að fjölyrða um það.

Flutningsm. (Jón Þorkelsson); Frumv. þetta hefir að eins eitt verulegt nýmæli og er því að mestu leyti samsafn af gildandi lögum um þetta efni, sem nú eru öll komin á víð og dreif, en hafa nú verið sett hér í eina heild. Nýmæli þetta er það, að þjóðbókasafnið í Reykjavík skuli fá 5 eintök af hverri bók, er prentuð er hér á landi. Hingað til hefir háskólabókasafnið í Kaupmannahöfn fengið 1 eintak, konunglega bókasafnið sama staðar 2 eintök og þjóðbókasafn vort 2 eintök. Þetta þykir kenna misréttis, er komst á um 1820. Prentsmiðjur vorar hafa verið skattgildar um 90 ár undir útlend bókasöfn, þjóðbókasafn vort ekki fengið neitt í staðinn. Mér finst, að mál sé að afnema þetta misrétti, og sé eg ekkert á móti því að skylda prentsmiðjur til að láta þjóðbókasafninu í tje þau 5 eintök af hverri bók, er hingað til hafa farið 3 af til útlendu safnanna. Slíkt mætti verða til þess að þjóðbókasafnið gæti skiftst á bókum við útlend bókasöfn og fengið á þann hátt ýmsar nauðsynlegar merkisbækur. Nýmæli þetta er aðalmergur frv. þessa og álít eg mál þetta svo þýðingarmikið, að vert sé að athuga það vel, Frv. þetta nemur að því er til Íslands tekur úr gildi tilskipun frá 19. jan. 1821, og jafnframt eru, samkv. 6. gr. frv., öll yngri og eldri lagaákvæði úr gildi numin, er koma í bága við þetta frv. Vil eg leyfa mér að stinga upp á, að 3 manna nefnd sé kosin til að athuga málið.