Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hafa tvö bréf frá atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytinu þar sem óskað er eftir fresti til að veita skrifleg svör við fyrirspurn á þskj. 1137, um fundahöld, frá Brynhildi Pétursdóttur og fyrirspurn á þskj. 1201, um áhrif búvörusamninga 2016, frá Svandísi Svavarsdóttur.

Virðulegur forseti. Ég ætla enn og aftur að ræða um ferðaþjónustuna. Þegar vorið er komið og ferðamannastraumurinn er að þyngjast hef ég miklar áhyggjur af því hvernig staðan er og hvað mér finnst stjórnvöld í raun hafa verið úrræðalaus í þessum málaflokki. Ég ætla ekki að gera lítið úr því að það er gríðarleg áskorun að taka á móti öllum þessum fjölda ferðamanna og við höfum sofið á verðinum í mörg ár. Maður les ítrekað um það í fréttum að ferðamenn virði ekki takmarkanir, lokanir og annað, sem hafa verið settar. Ég velti fyrir mér hvort við þurfum ekki á einhverjum tímapunkti að íhuga alvarlega hvort við ættum að sekta fyrir slíkt athæfi, þegar fólk fer jafnvel og lendir í að festa bíla sína og þar fram eftir götunum vegna þess að það virðir einfaldlega ekki þær merkingar sem settar hafa verið upp. Svo heyrast fréttir af hjólhýsum sem verið er að leigja og þeim hjólhýsum er lagt eiginlega bara úti um hvippinn og hvappinn, í útskotum á vegum og útsýnisstöðum. Þetta er vandamál sem þarf að taka á. Auðvitað á að vera pláss fyrir alla þessa fjölbreytni en við þurfum að vera tilbúin að takast á við þann vanda. Ég hef verulegar áhyggjur af þessu, hef ítrekað talað hér um salernismálin líka eins og ég hafi þau alveg á heilanum. Það skiptir bara máli að sú grunnþjónusta sé til staðar og þegar ég hef rætt þetta við ráðherra fæ ég í rauninni þau svör að þetta séu bara ýkjur, að fjölmiðlar séu að blása upp vandann þannig að ég er farin að spyrja vini mína, leiðsögumenn, þegar ég hitti þá hvort þetta sé ekki raunverulegt vandamál. Ég fæ undantekningarlaust þau svör að svo sé. Það er að mörgu að hyggja og ég vil segja að ég hef áhyggjur af þessu og vil 

Hæstv. forseti. Um liðna helgi afgreiddi þingið frumvarp til laga um meðferð krónueigna sem háðar eru sérstökum takmörkunum, svokallaðar aflandskrónueignir. Ég ætla að nota tækifærið hér í störfunum og lýsa ánægju minni með þetta mál og um leið hrósa þinginu fyrir vel unnin störf og fyrir skilvirkni, samvinnu og samstöðu. Hér vorum við að stíga örugg, varfærin en afar mikilvæg skref í átt að losun hafta. Óhjákvæmileg, mundi einhver segja, og nauðsynleg til þess að treysta grundvöll fyrir frjáls viðskipti milli landa með íslenskar krónur svo að slík frjáls viðskipti geti orðið á þeim forsendum, eins og í fyrri skrefum og aðgerðum við losun hafta, án þess að það ógni fjármálalegum og peningalegum stöðugleika með tilheyrandi neikvæðum afleiðingum fyrir íslenskt atvinnulíf, efnahag og lífskjör almennings. Það er algjört grundvallaratriði eins og í fyrri aðgerðum. Málið kom hér til þingsins afar vel ígrundað og undirbúið eins og reyndin var með þau frumvörp sem sneru að stöðugleikaframlögum og stöðugleikaskatti og þingið tók til umfjöllunar og vinnslu á sínum tíma með svipuðum hætti. Vinna hv. efnahagsnefndar var afar góð og mikil, samstaða í nefndinni um úrvinnslu málsins. Þá naut nefndin umsagna og útskýringa helstu stofnana og ráðgjafa eins og Seðlabankans og ráðuneytisins sem ber að þakka. Virðulegi forseti. Við höfum hingað til fetað þessa leið úr höftum í litlum, öruggum skrefum í átt að ákveðnu marki. Hér var um slíkt samtaka skref að ræða og sannarlega til þess fallið að skapa forsendur fyrir frekari skrefum í átt að losun hafta.

Hæstv. forseti. Nýlega sendi Fjármálaeftirlitið frá sér álit á því að það teldi að verklag Landsbankans við sölu á 31,2% eignarhluta hans í Borgun hefði ekki verið að öllu leyti samræmt eðlilegum og heilbrigðum viðskiptaháttum á fjármálamarkaði, eins og þar stendur, með leyfi forseta. Þetta er út af fyrir sig ágætisyfirlýsing en það sem vakti athygli mína er að hún er gefin út 31. mars þetta ár en salan í Borgun fór fram í nóvember 2014 og mér er ekki kunnugt um að Fjármálaeftirlitið hafi með nokkrum hætti gert athugasemdir við þá sölu fyrr en nú. Ég velti fyrir mér hvaða hógværð það sé sem hrjái Fjármálaeftirlitið vegna þess að það er annað mál líka sem ég hef rekið mig á núna sem ég tel að sé fullkomlega þess virði að Fjármálaeftirlitið fari yfir. Það er svo að í 52. gr. laga nr. 161/2002 stendur að þeir sem stýra fjármálastofnunum skuli „ekki í tengslum við atvinnurekstur hafa hlotið dóm á síðustu tíu árum fyrir refsiverðan verknað samkvæmt almennum hegningarlögum, samkeppnislögum, lögum um hlutafélög“ o.s.frv. Svo vill einmitt til að í einum viðskiptabanka þjóðarinnar situr framkvæmdastjóri en á hans tíma í öðru starfi árið 2008, 2013 og 2014 var lagt á það fyrirtæki stjórnvaldssekt fyrir að brjóta samkeppnislög ítrekað. Stjórnvaldssektir þessar nema á annan milljarð króna. Nú hlýtur maður að spyrja vegna þess að viðskiptabankinn sem um ræðir ku vera í söluferli hvort söluverð bankans geti hugsanlega orðið fyrir tjóni af þessari staðreynd. Maður hlýtur að spyrja hvort Fjármálaeftirlitið ætlar virkilega ekki að láta í sér heyra vegna þessa. 
            

Virðulegi forseti. Ég vil lýsa áhyggjum mínum vegna þeirra mansalsmála sem upp hafa komið hér á landi að undanförnu, í Vík í Mýrdal og svo núna á hóteli hér í borg. Það er greinilegt að Ísland er ekki undanskilið þegar fórnarlömb mansals eru annars vegar og ég skora á almenning að vera vakandi fyrir þessum ógnvaldi sem er ekkert annað en nútímaþrælahald. Mansal er fjölþjóðleg, skipuleg brotastarfsemi sem virðir engin landamæri. Íslensk stjórnvöld taka þátt í alþjóðlegu samstarfi gegn slíkri starfsemi. Það hefur meðal annars verið gert með því að taka upp alþjóðlegar skuldbindingar, annars vegar Palermó-samning Sameinuðu þjóðanna, sem kveður á um aðgerðir gegn mansali, og hins vegar samning Evrópuráðsins um aðgerðir sem tóku gildi árið 2012. Sjálf hef ég farið á vegum nefndar í Norðurlandaráði til Lettlands til að ræða þessi mál við þarlend yfirvöld, en í Eystrasaltslöndunum, hjá frændþjóðum okkar, er mansal landlægt því miður. Athygli vekur að konan sem var haldið nauðugri á hóteli hér í bæ gerði sér alls ekki grein fyrir réttindum sínum fyrr en hún fékk í hendur bækling frá ASÍ um réttindi fólks á vinnumarkaði hér á landi og ákvað í kjölfarið að leita til lögreglu. Þetta sýnir að mínum dómi hvað það er mikilvægt að allir haldi vöku sinni, starfsmenn í fyrirtækjunum og aðrir sem grunar að eitthvað óeðlilegt kunni að vera á ferðinni. Ég endurtek það, virðulegi forseti, að ég skora á borgara þessa lands að vera vakandi fyrir þessari óværu.

Herra forseti. Nú birtast okkur svokallaðar ánægju- og óánægjukannanir meðal fyrirtækja, þ.e. starfsánægjukönnun hjá SFR. Þar er meðal annars verið að fjalla um að embætti sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu sem hafnar í neðsta sæti starfsánægjukönnunarinnar annað árið í röð. Það er vegna þess að álagið þar er ekki boðlegt, hvað varðar húsnæði og annað. Við höfum haft af því fregnir að löng bið sé eftir vegabréfum og ökuskírteinum og öðru slíku; fólk bíður og tekur númer og er jafnvel númer 90 eða 100. Þetta er auðvitað algjörlega óboðlegt, það er vegna þess að það vantar fólk, það vantar líka aðstöðu. Ég hef aðeins verið að spyrjast fyrir og það eru að tínast inn svör frá ráðuneytunum um flutning starfa til sýslumanna sem var lofað hér þegar embættin voru sameinuð. Það hefur verið að berast hægt og rólega, en það kemur í ljós að ráðuneytin eru fæst hver tilbúin til að láta nokkuð af hendi til að styrkja þessi embætti eins og ætlunin var með þessari sameiningu. Síðan birtist það í þessu líka að mannskapurinn er ekki nægur, álagið er gríðarlegt og fólk er bókstaflega að kikna undan því, sem er ekki ásættanlegt. Þetta á við um sýslumennina, þetta á við um lögregluna sem er vanfjármögnuð og undirmönnuð, og lítið gengur að ráðast að þeim vanda svo að vel sé. Hér hefur ríkisstjórnin ekki gert nægilega vel og augljóst að gera þarf betur. Búið var að segja frá því, eftir að embættin voru sameinuð, að það ætti að gera betur, skipta um húsnæði o.s.frv., en ekkert gerist. Þetta er fólkið sem er að starfa fyrir land og þjóð og við eigum að gera miklu betur í þessu samhengi.

Virðulegur forseti. Upp komast svik um síðir. Umboðsmaður Alþingis var á fundi stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar í morgun og upplýsti um að fram kynnu að vera komin gögn sem færðu okkur heim sanninn um það með hvaða hætti staðið var að aðkomu þýsks banka að einkavæðingu íslensku bankanna. Þegar fjárlaganefnd þingsins rannsakaði þetta fyrir um tíu árum síðan voru það þær upplýsingar sem helst skorti til að hægt væri að afhjúpa það svindl og svínarí sem þar var á ferðinni. Það er þess vegna grundvallaratriði og mikilvægasta mál fyrir þingið til að afgreiða nú, ný löggjöf um rannsóknarnefndir og að skipa í kjölfarið rannsóknarnefnd til að fara yfir hvaða hlutverki Hauck & Aufhäuser bankinn þýski gegndi við einkavæðinguna. Það er auðvitað of snemmt að fullyrða um hvaða upplýsingar það eru eða til hvers þær munu leiða okkur. En við höfum mörg haldið því fram að ástæða sé til að ætla að þessi þýski einkabanki hafi ekki verið raunverulegur kaupandi að hlut í Búnaðarbankanum heldur hafi hann verið leppur fyrir íslenska aðila og að þessi erlenda fjárfesting sem svo var kölluð og notuð til að réttlæta að menn gengu að tilboði þessa hóps í bankann hafi ekkert verið erlend fjárfesting heldur íslenskir peningar og jafnvel bara fengnir að láni úr sömu ríkisbönkum og verið var að afhenda þeim aðilum. Það er grundvallaratriði að kostað verði kapps um að upplýsa eins fljótt og verða má allan almenning í landinu um hvernig þessu var háttað og að sá sem fer í þá rannsókn fái alla þá fjármuni og starfsmenn sem hann þarf til að þær 

Hæstv. forseti. Snemmtæk íhlutun skiptir máli bæði fyrir þá sem þurfa á þjónustuna að halda og fyrir þjóðfélagið allt. Snemmtæk íhlutun er það þegar brugðist er við röskun barna snemma á lífsleiðinni, þau þjálfuð og fá þjónustu við hæfi. Rannsóknir hafa sýnt að snemmtæk íhlutun skiptir máli. Þeir sem njóta stuðnings hennar eða þjónustu þeirrar aðgerðar hafa í mörgum tilfellum náð afar góðum árangri, líðanin verður betri og margir hverjir ná að verða virkari í samfélaginu síðar meir eftir að hafa notið þessarar þjónustu. Það skiptir öllu máli að þeir sem hafa einhverja röskun eða greiningu fái aðstoð við hæfi eins fljótt og auðið er. Því er mikilvægt að við förum í það verkefni og skoðum hvaða leiðir eru færar til þess að börn og ungmenni sem grunur leikur á að séu með einhverja röskun, fái þjónustu eins fljótt og auðið er. Þessu máli fylgir jafnframt það mikilvæga hlutverk að fjölskyldan geti stutt við bakið á því barni sem glímir verið einhvers konar röskun eða langvarandi veikindi. Þannig er það í þjóðfélaginu í dag. Vel getur verið að umfang þessa stuðnings sé mikið, en hann er afar mikilvægur og óhætt er að segja að skili sér til baka. Þau sem njóta ríkulegs stuðnings og tryggs baklands í veikindum eða við einhvers konar raskanir ná oft og tíðum betri árangri. Það er mikilvægt að styðja við bakið á þeim sem standa í þessum sporum. Virðulegi forseti. Ég verð því að segja að ég þekki ekkert foreldri sem ekki mundi gefa aleiguna fyrir það að barn þess þurfi ekki að glíma við alvarlegar raskanir eða veikindi.

Hæstv. forseti. Um þessar mundir birtast margar jákvæðar fréttir af lífskjörum þjóðarinnar. Engum dylst að horfur í efnahagslífinu á Íslandi eru bjartar um þessar mundir og gangi spá hagdeildar ASÍ eftir verður samfelldur hagvöxtur hér á landi næstu átta ár. Vöxturinn hvílir á styrkum stoðum í hagkerfinu og við sjáum birtingarmynd þess í því að kaupmáttur launa hefur aukist verulega á síðustu missirum. Laun hafa hækkað mikið um leið og verðbólga hefur haldist lág. Almenningur finnur áhrifin í auknum ráðstöfunartekjum samfara lækkandi skuldum en skuldir heimilanna hafa lækkað mikið á síðustu árum og vanskilum fækkað verulega. Veðsetningarhlutfall heimilanna hefur einnig lækkað mikið. Augljóst er að skuldalækkunaraðgerðir ríkisstjórnarinnar hafa tekist mjög vel og styrkt stöðu heimilanna í landinu eins og að var stefnt. Staða ríkissjóðs hefur stórbatnað vegna vel heppnaðrar áætlunar um losun hafta og stöðugleikaframlög og erlend staða þjóðarbúsins er sú besta í a.m.k. hálfa öld. Það sem af er kjörtímabilinu hefur 40 milljörðum kr. verið varið til heilbrigðismála. Í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar er gert ráð fyrir að framlög til heilbrigðismála verði aukin verulega á næstu árum þannig að þau verði orðin ríflega 30 milljörðum kr. hærri árið 2021. Mikil vinna hefur verið lögð í að skapa nýtt húsnæðiskerfi og jafna stöðu leigjenda og húseigenda en ég geri ráð fyrir að Alþingi samþykki þrjú af fjórum frumvörpum húsnæðismálaráðherra á næstu dögum, þ.e. húsaleigulög, almennar íbúðir og húsnæðisbætur. Frumvarp um húsnæðissamvinnufélög hefur þegar verið samþykkt. Við hljótum að geta verið sammála um að þetta er einstakur árangur á aðeins þremur árum. Hagvöxtur og stöðugleiki kemur öllum til góða. Í ljósi þess tel ég að það hafi verið vanhugsað að samþykkja kosningar nú í haust. Ég tel að hagsmunum Íslands sé best borgið með því að leyfa núverandi ríkisstjórn að klára kjörtímabilið, 

Herra forseti. Mig langar að taka undir pistil sem Björgvin Guðmundsson skrifar um kjör aldraðra. Hann hefur verið baráttumaður fyrir bættum kjörum aldraðra lengi og ég get tekið undir pistla hans að mestu leyti. Hann segir, með leyfi forseta: „Ríkisvaldið skammtar öldruðum og öryrkjum naumlega með annarri hendi og tekur til baka hluta með hinni í skatta þannig að eftir verður hungurlús sem ekki er unnt að lifa af hjá þeim sem aðeins hafa tekjur frá almannatryggingum. Í Noregi er lífeyrir aldraðra skattfrjáls og auðvitað á það að vera eins hér. Einhleypur eldri borgari á Íslandi hefur 207.000 kr. á mánuði eftir skatta frá Tryggingastofnun, en sá sem er í hjónabandi eða sambúð hefur 185.000 kr. eftir skatta á mánuði. Það sér hver maður að ekki er unnt að lifa mannsæmandi lífi af þessum upphæðum. Einhleypingurinn verður að greiða af lífeyrinum 40.000 kr. í skatt og sá sem er í sambúð eða hjónabandi verður að greiða 27.000 kr. Alþingi og ríkisstjórn verður að taka á sig rögg og stórhækka lífeyri þessara hópa.“ Svo segir hann, sem ég er nú ekki alveg sammála: „Það er stutt eftir af þinginu og það á að kjósa í haust. Þetta verður að gerast hratt fyrir kosningar.“ Ég treysti ekki þessum flokkum til að framkvæma þessa stefnu. Þess vegna verður að kjósa strax en ekki eftir ár, eins og hv. þingmaður talaði um hér á undan mér. Það verður að kjósa hratt því að lífskjör í landinu fara hríðversnandi fyrir aldraða, fyrir öryrkja, fyrir unga fólkið. Það er verið að hlífa hátekjufólki í landinu með því að lækka á því skatta meðan verið er að merja skatta út úr gömlu fólki sem fær 207.000 kr. á mánuði, eða 185.000 kr. Hvers lags er þetta? Þetta sýnir forgangsröðun ríkisstjórnarinnar. Hún er ekki í þágu aldraðra og öryrkja sem hafa litlar tekjur eða í þágu ungra Íslendinga.

Virðulegi forseti. Ég kveð mér hér hljóðs í þessum dagskrárlið, störf þingsins, til að vekja athygli á tveimur góðum málum sem bíða eftir að komast á dagskrá. Þannig er málum háttað að 17. desember 2008 skrifuðu sjómenn síðast undir kjarasamning, það eru sjö og hálft ár síðan sjómenn og útvegsmenn skrifuðu undir kjarasamning. Sá samningur rann út í lok 2011 þannig að í fjögur og hálft hafa sjómenn verið samningslausir. Í vetur og reyndar allt síðasta ár hafa sjómenn og útvegsmenn verið að ræða saman og reyna að komast að niðurstöðu. Eftir því sem ég best veit er sá samningur alveg á lokastigi. Það sem kannski helst stendur upp úr hjá þeim er að þeir bíða eftir svari héðan frá Alþingi. Þeir fara fram á að fæðispeningar hjá þeim verði meðhöndlaðir eins og dagpeningar hjá öðrum. Hér er einmitt lítið frumvarp sem lætur ekki mikið yfir sér frá nokkrum þingmönnum þar sem tekið er einmitt á þessum málum, þ.e. frumvarp til laga um breytingu á lögum um tekjuskatt með síðari breytingum, fæðispeningar sjómanna. Þar er lagt til að fæðispeningar sjómanna verði meðhöndlaðir eins og dagpeningar hjá flugmönnum, flugfreyjum og einnig alþingismönnum og fleira fólki sem þarf að ferðast og vinna utan heimilis síns. Ég treysti því og bið góðfúslega um að það mál komi sem fyrst á dagskrá. Hitt málið er um mótun klasastefnu, 

Virðulegi forseti. Það er áhugavert að heyra hér í einstökum þingmönnum Framsóknarflokksins, ekki síst hv. þm. Silju Dögg Gunnarsdóttur sem telur að það hafi verið vanhugsað að boða til kosninga í haust. Ég velti fyrir mér hvort hún hafi komið þeim ábendingum til hæstv. forsætisráðherra að svo sé því að það voru einmitt hann og hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra sem kynntu þessi áform fyrir þjóðinni að eigin frumkvæði á frægum fundi sem haldinn var í stiganum í skála þinghússins í hvirfilbylnum miðjum, sem lauk með því að hæstv. þáverandi forsætisráðherra, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, sagði af sér. Þegar við nálgumst kosningar sem allir eru sammála um að séu á næsta leiti nema nokkrar raddir úti í bæ og einn og einn þingmaður Framsóknarflokksins, er mikilvægt að við yddum okkar pólitísku sýn og skerpum á því hver eru meginverkefnin fram undan. Fram kemur í nýjum þjóðarpúlsi Gallup að meiri hluti íslenskra heimila safnar skuldum eða nær endum saman með naumindum og fátækar fjölskyldur eru margar ef marka má þjóðarpúlsinn. Við vitum líka að samkvæmt nýrri niðurstöðu Unicef eru 6.100 íslensk börn sem líða skort, þar af 1.600 íslensk börn sem líða verulegan skort. Það dugar ekki að standa hér og berja sér á brjóst yfir því að almenningur finni fyrir áhrifum efnahagsbatans þegar enn er svo að fjölmargir öryrkjar búa við sára fátækt sem er samfélaginu til háborinnar skammar. Rétt eins og er um heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna hlýtur það að vera fyrsta markmið og fyrsta verkefni ríks samfélags með sjálfsvirðingu að gera um það áætlun að útrýma fátækt.

Virðulegi forseti. Mig langar að nota tækifærið til þess að ræða stöðu ungs fólks á húsnæðismarkaðnum. Ég hafði beðið um sérstaka umræðu hér í þingsal en hún var tekin út þar sem hún þótti of lík sérstakri umræðu hv. þm. Bjartar Ólafsdóttur. Ég tel þó svo ekki vera. Komið hefur skýrt í ljós að ríkisstjórnin hefur ákveðna séreignarstefnu í huga. Það er gott og vel, en hins vegar gengur það ekki upp að mínu mati þegar maður horfir á heildarmyndina. Ungt fólk, sem við viljum helst að séu námsmenn og mennti sig, og það er gaman að fá hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra hérna inn, getur haft 2,4 millj. kr. í tekjur á ári án þess að lánin skerðist. Þá reiknum við með 930 þús. kr. frítekjumarki. Til þess að hafa efni á því að leggja út fyrir íbúð sem kostar 25 millj. kr. þarf að leggja fram 3,7 millj. kr. Einstaklingur sem getur bara lagt fyrir 10 þús. kr. á mánuði, sem er raunhæft þegar maður er á svo lágum launum eins og stúdentar eru, þá tekur það mann 26 ár að safna sér fyrir útborgun. Eins og hvernig staðan er núna þegar leigumarkaðurinn er kominn upp úr öllu valdi sjáum við hvernig stefnan er, hvernig námslán eru reiknuð út. Þau eru meðal annars miðuð við frítekjumark. Þarf að koma eitthvað sérstakt í staðinn þegar um er að ræða ungt fólk og húsnæði, sér í lagi þar sem námslánin sem reiknuð eru út fyrir húsnæði eru bundin við einingafjölda og við stúdentagarðana eingöngu. Þau endurspegla því ekki ástandið á almenna markaðnum. Ég tel því ríkisstjórnina vera að leggja stein í götu ungs fólks, sérstaklega þegar litið er til þess að ungt fólk hefur ekki fengið neina leiðréttingu á sínum málum. 

Virðulegi forseti. Í skjóli öflugs sjávarútvegs hefur nýsköpun og tækni fleygt fram í landinu. Við sjáum það um allt land. Afleidd störf í greininni eru mörg og greininni sjálfri hefur fleygt fram og í dag er hún sjálfbær og skilar góðum arði. Sjávarútvegur á Íslandi er drifinn áfram af framsýnu og dugmiklu fólki með metnað og trú á framtíðina. Í dag eru þrjú uppsjávarskip við tilraunaveiðar á Reykjaneshrygg á kostnað útgerðarinnar, vinnslustöðvarinnar og Ísfélagsins í Vestmannaeyjum. Skipin eru Huginn, Heimaey og Ísleifur VE. Vísindamenn meta það svo að ókannaðir fiskstofnar í djúpum hafsins geti verið gríðarleg uppspretta á próteinþörf heimsins. Tölur upp í 10 milljarða tonna hafa heyrst,  Virðulegi forseti. Hér eru rannsóknir sem eiga eftir að taka þrjú til átta ár. Hvernig eigum við sem þjóð að nálgast þetta verkefni? Ef útgerðinni mistekst 

Herra forseti. Fyrir stuttu var lögð fram fjármálaáætlun til fimm ára frá ríkisstjórninni. Það er mjög gott og þarft framtak og vel til þess fundið að leggja svona áætlun fram til lengri tíma. Ég tók eftir því í þeirri fjármálaáætlun að það er verið að bæta um 30 milljörðum í heilbrigðisþjónustuna á landinu, áætlað á þessum árum. En þegar maður skoðar hina ýmsu liði, eins og t.d. sjúkraflutninga, sér maður ekki að með því aukna fjárframlagi eigi að mæta þeim gríðarlega vanda sem er að skapast á Íslandi varðandi sjúkraflutninga og er ég þá að tala sérstaklega um Suðurland. Okkur þingmönnum á Suðurlandi barst áskorun frá Landssambandi slökkviliðs- og sjúkraflutningamanna í byrjun maí þar sem þeir lýstu yfir gríðarlegum áhyggjum af síauknu álagi á sjúkraflutningamenn þar. Ekki þarf að fara í grafgötur með það að á Suðurlandi og í Suðurkjördæmi eru átta til níu vinsælustu ferðamannastaðir landsins sem þýðir fjölgun ferðamanna. Þar fara um 50–60% allra ferðamanna sem koma til landsins utan þess að yfir 50% landsmanna, heimamanna sjálfra, sem ferðast um landið, fara um Suðurland. Það er þannig, því miður, að fjárframlög til þessa málaflokks á Suðurlandi standa engan veginn undir þeirri gríðarlegu aukningu sem hefur orðið. Byggður hefur verið upp mikill mannauður í sjúkraflutningum hjá Heilbrigðisstofnun Suðurlands og ef heldur áfram sem horfir lítur út fyrir að fólk fari að hætta störfum þar, sem er mjög slæmt. Því skora ég á fjárveitingavaldið að bregðast strax við og leggja inn peninga því að eins og allar spár benda til mun ferðamönnum jafnvel fjölga um 500.000 á þessu ári. Það segir sig sjálft, ef skýrsla Samgöngustofu á síðasta ári er skoðuð, að það horfir til mikilla vandræða og þá sérstaklega á Suðurlandi. Af 16 dauðsföllum á síðasta ári voru sex á Suðurlandi og það segir meira en mörg orð.

Forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. menntamálaráðherra fyrir að vilja ræða við mig og þingheim um stöðu og lagasetningu í kringum fjölmiðla hérlendis, en smæð samfélags okkar gerir að verkum að fjölmiðlaumhverfið er viðkvæmt vistkerfi þar sem krosseignatengsl og vináttu- og fjölskyldubönd eru nánast alltaf viðkvæðið. Alþingi setur lög, þar á meðal fjölmiðlalög, og ber skylda til að hafa eftirlit með framkvæmdarvaldinu. Það hefur sýnt sig að lög um fjölmiðlanefnd þarfnast endurskoðunar til að nefndin geti staðið undir því hlutverki sem henni var falið, en sú stofnun heyrir undir hæstv. menntamálaráðherra. Því vil ég kanna hvort hæstv. ráðherra sé ekki sammála mér um nauðsyn þess að endurskoða lög til að renna styrkri stoð undir starfsemi fjölmiðla hérlendis. Mig langar að beina sjónum að valdsviði fjölmiðlanefndar varðandi tvo þætti, annars vegar ritstjórnarlegt sjálfstæði fjölmiðla og hins vegar eignarhald fjölmiðla. Hlutverk fjölmiðlanefndar er að hafa eftirlit með því að farið sé að lögum um fjölmiðla, þar á meðal að tryggja að ritstjórnarlegt sjálfstæði blaðamanna sé virt. Hver man ekki eftir greininni „Litli karlinn“, eftir blaðamanninn Magnús Halldórsson, sem þá var viðskiptafréttastjóri Stöðvar 2 og Vísis, með leyfi forseta: „Það versta er að Jón Ásgeir hefur í nokkur skipti að undanförnu, reynt með ósmekklegum hætti, að því er mér finnst, að setja þrýsting á blaðamenn með því að koma umkvörtunum, vegna sannra og löglegra frétta um hann, félög sem hann tengist og dómsmál er hann tengist persónulega, til stjórnar fyrirtækisins og æðstu stjórnenda. Svo virðist sem Jóni Ásgeiri finnist þetta eðlilegt, þar sem þetta hefur ítrekað gerst, en í ljósi þess að hann er nátengdur eignarhaldi fyrirtækisins, sem eiginkona hans er skráð fyrir sem stærsti eigandi og jafnframt stjórnarformaður, þá ætti hann að hugsa sig tvisvar um áður en þetta er gert.“ Nýlegri dæmi eru þær kvaðir sem settar voru á blaðamenn Morgunblaðsins þar sem reynt er að þröngva stjórnmálaskoðunum upp á fólk af yfirmanni þeirra, manni sem er þekktur fyrir að hafa í valdatíð sinni að kalla fjölmiðlamenn og rithöfunda á teppið ef honum, sem þá var forsætisráðherra, hugnaðist ekki umfjöllunarefni þeirra. Forseti. Afskipti stjórnmálamanna og æðstu valdhafa þjóðarinnar af fjölmiðlum eru því miður orðin ógeðfelld, viðtekin venja, enda höfum við hríðfallið á alþjóðlegum listum um fjölmiðlafrelsi, samanber nýja samantekt blaðamanna án landamæra. Formaður fjárlaganefndar hafði í hótunum sem handhafi fjárveitingavalds til ríkisfjölmiðils að fjárveitingar kynnu að skerðast ef fjölmiðillinn hagaði sér ekki samkvæmt dyttum viðkomandi þingmanns og fyrrverandi forsætisráðherra, hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, hefur reglulega kallað blaðamenn á teppið í Stjórnarráðið. En Sigurjón M. Egilsson skrifaði nýlegar eftirfarandi, með leyfi forseta: „Ráðherrann fyrrverandi hafði greiningardeild í sínu ráðuneyti. […] Sú greiningardeild dundaði sér við að flokka niður það sem ég sagði og skrifaði sem og ýmsir aðrir. Þetta veit ég frá fyrstu hendi. Ég var kallaður á teppið.“ Síðastliðið haust skrifaði Björn Þorláksson blaðamaður athyglisverða grein um fjórða valdið. Þar segir meðal annars, með leyfi forseta: „Fjölmiðlar eiga að veita ráðamönnum aðhald og almenningur veitir fjölmiðlum aðhald. Ráðherra og undirmenn hans mega aldrei ráða því hvort, hvenær eða hvernig fjallað er um æðsta stjórnvald opinberlega, þá væru fjölmiðlar áhrifalausar stofnanir eða öllu heldur framlenging á valdinu. Stundum styggjast peninga- og ráðamenn þegar átök verða milli valdhafa og fjölmiðla. Dæmi eru um að peningaöfl kaupi upp fjórða valdið, kaupi upp fjölmiðil til þess eins að leggja hann niður, í því skyni að ná aukinni stjórn á umræðunni. Annað dæmi er að kaupa upp fjölmiðil, ráða nýja yfirmenn og milda svo eða breyta fyrrum gagnrýninni ritstjórnarstefnu …“ Forseti. Lög um fjölmiðla og stofnanir sem hafa eftirlit með fjölmiðlum eiga að gæta að þessum þáttum. Allir hljóta að vera sammála um það að fjölmiðlar eiga að vera frjálsir og óháðir. Lög og stofnanir þurfa að tryggja að almenningur fái upplýsingar til að geta tekið upplýstar ákvarðanir. Þá þarf að tryggja að fjölmiðlar séu raunverulega óháðir, raunverulegt eignarhald þeirra liggi fyrir, hvaða persónur eru raunverulega á bak við eignarhluti eða lán til reksturs og eignarhalds. Eftir síðustu alþingiskosningar kom út skýrsla frá ÖSE. Í henni er lýst áhyggjum af samþjöppun á eignarhaldi fjölmiðla hér á landi þar sem hún er talin ógna fjölbreytni í efnisframboði. Skorað er á stjórnvöld að íhuga frekari ráðstafanir til að takmarka samþjöppun til að koma í veg fyrir einokun og hagsmunaárekstra og kanna hvort hægt sé að setja reglur sem takmarki áhrif tiltekinna einstaklinga, fyrirtækja eða hópa á einn eða fleiri hluta fjölmiðlamarkaðarins. Þá leggur eftirlitsnefndin til að staða fjölmiðlanefndar verði styrkt með auknum valdheimildum og hlutverk hennar gert skýrara svo hún geti fylgt eftir fjölmiðlalögum. Hyggst hæstv. ráðherra bregðast við tillögum ÖSE og setja alvörutakmörkun á samþjöppun á fjölmiðlamarkaði og gera lagaáskilnað um dreifða eignaraðild?

Virðulegi forseti. Ég vil í upphafi máls míns þakka hv. þingmanni fyrir þessa umræðu sem ljóst má vera að er mikilvæg. Óumdeilt er mikilvægi fjölmiðla í samfélaginu, hvort sem horft er til þess hlutverks þeirra að veita ríkisvaldinu aðhald, eða hinu opinbera valdi aðhald, eða fræðsluhlutverks þeirra, afþreyingarhlutverks o.s.frv. Allt eru þetta mikilvægir þættir í starfsemi fjölmiðla og skipta máli. Hvað varðar endurskoðun á lögum um fjölmiðla er ekki langt síðan hér voru samþykkt lög um fjölmiðla. En þróunin og breytingar á fjölmiðlamarkaði eru svo hraðar, m.a. vegna tæknibreytinga, að það kann að vera rétt athugað hjá hv. þingmanni að skoða þurfi það oftar og reglulegar, oftar en gert hefur verið. Ég vil ekki víkjast undan því og tel alveg ástæða til að taka mark á þeim ábendingum og fleiri sem hafa komið fram um að skoða þurfi einstök ákvæði í núgildandi lögum og jafnvel eftir atvikum ný ákvæði eða nýja efnisþætti sem hafa komið upp í fjölmiðlaumræðunni, þegar kemur upp umræða um stöðu fjölmiðlanna, rekstrarstöðu þeirra o.s.frv., áhrif erlendra efnisveitna á fjölmiðlamarkaði og þess háttar. Allt held ég að þetta hljóti að vera, eins og hv. þingmaður bendir á, til umræðu. Hvað varðar ritstjórnarlegt sjálfstæði og skoðanafrelsi fjölmiðlamanna eru ég og hv. þingmaður sammála um að mjög mikilvægt er að það sé virt. Ég hef reyndar sagt í ræðustól áður að að sjálfsögðu tel ég það hluta af tjáningarfrelsinu að menn geti stofnað fjölmiðil til þess að berjast fyrir skoðunum sínum, persónulegum skoðunum eða einhverjum öðrum. Það er hluti af tjáningarfrelsinu. Þá skiptir öllu máli að eignarhaldið á slíkum fjölmiðlum sé alveg skýrt þannig að almenningur viti úr hvaða átt fjölmiðillinn talar. Hvað varðar annars almennt um fjölmiðlamarkaðinn vil ég segja að rekstrarstaða fjölmiðla er áhyggjuefni. Þó að hv. þingmaður hafi kannski ekki gert það mjög að umtalsefni veit ég að það er undirliggjandi í því sem hv. þingmaður ræddi. Breytingar eru að verða t.d. á auglýsingamarkaði þar sem auglýsingar eru að færast yfir til efnisveitna eins og Google og Facebook, inn á erlenda fjölmiðla, svo dæmi séu tekin. Innkoma efnisveitna eins og Netflix, fyrirsjáanleg innkoma fleiri erlendra aðila sem bjóða upp á afþreyingarefni þrengir að íslenskri fjölmiðlastarfsemi, sérstaklega á ljósvakasviðinu. Ég held að ekki verði undan því komist að ræða það og hef ég kallað eftir þeirri umræðu áður og bendi á að eitt af því sem við hljótum að þurfa að taka afstöðu til hér og verður meira og meira knýjandi er sú staðreynd að Ríkisútvarpið á Íslandi er á auglýsingamarkaði og er þar umsvifamikið. Ég tel að það gangi ekki upp til lengdar að hafa það fyrirkomulag. Við verðum að horfast í augu við þá stöðu og grípa til aðgerða til að breyta því. Það mun kannski taka tíma og gerist ekki á einu missiri eða tveimur, en ég held að við verðum að fara að undirbúa okkur undir slíka aðgerð vegna þess að rekstrarstaða fjölmiðlanna mun fara versnandi. Ég held að ekkert muni breyta því, öll þróun er í þá átt. Þá hljótum við að horfa til fjölmiðlaumhverfis annars staðar á Norðurlöndum og víðar þar sem ríkisrekni fjölmiðillinn er ekki á auglýsingamarkaði. Það hlýtur að vekja athygli hversu stóran hluta af áhorfi á ljósvakamiðlana Ríkisútvarpið tekur, hversu umsvifamikið það er þegar við horfum til þessara þátta. Það þarf að hafa í huga. Virðulegi forseti. Hvað varðar samþjöppun á eignarhaldi man ég vel þegar hér voru fyrir nokkrum árum síðan umræður um fjölmiðlalög sem þá voru lögð fram, sem m.a. sneru að samþjöppuninni, sneru að eignarhaldinu, og þeim miklu deilum sem urðu í íslensku samfélagi vegna þeirrar tillögugerðar. Sitt sýndist hverjum og höfðu ábyggilega flestir eitthvað til síns máls, en þar lágu undir áhyggjur af samþjöppun eignarhalds og áhrif svokallaðra auðmanna, auðhringja á fjölmiðlana. Þær áhyggjur höfðu menn þá. Það er ekkert óeðlilegt að menn hafi áfram áhyggjur af samþjöppun á fjölmiðlamarkaði. Það sem skiptir máli er að fylgjast vel með eignarhaldinu, að það sé gagnsætt, að það sé birt reglulega. Til þess þarf fjölmiðlanefndin að vera í færum með að sinna því eftirlitshlutverki sínu. Það skiptir miklu máli. Það er alveg sjálfsagt mál og sennilega tímabært að skoða stöðu fjölmiðlanefndarinnar. Ég vil benda á að menn hafa rætt hvernig fjölmiðlanefndin starfar núna og hvort 

Forseti. Að vísað sé til fjölmiðla sem fjórða valdsins endurspeglar hversu mikilvægu hlutverki fjölmiðlar gegna í þjóðfélaginu. Af því leiðir að það er nauðsynlegt að búa svo um hnútana að ljóst sé hverjir eiga fjölmiðlana og hverjir stjórna þeim og að ritstjórnarlegt sjálfstæði þeirra sé tryggt. Ég hef heyrt það stundum að það hafi þó verið skárra hér á árum áður þegar stjórnmálaflokkarnir áttu dagblöðin og skrifuðu í þau. Þá hafi fólk vitað hverjir stóðu fyrir þeim skoðunum sem settar voru fram. Ef það er eitthvað til í því, sem ég held að sé nú ekki, þá er það það eina sem er skárra við það system sem var en það sem er núna. En einmitt vegna þess hve stjórnmálamenn njóta lítils trausts verða áhrif fjölmiðlanna meiri. Þess vegna er enn þá mikilvægara að ljóst sé hverjir standa á bakvið þá. Í hinni hörðu stjórnmálaumræðu sem verið hefur hér að undanförnu hefur það að minnsta kosti vakið athygli mína að stjórnmálamenn velja sér við hvaða fjölmiðla þeir hafa samband og við hvaða fjölmiðla þeir tala. Sá grunur læðist að mér að það sé vegna þess að þeir telji sig fá blíðari meðferð þar en annars staðar. Slík hegðun er til sannindamerkis um hve nauðsynlegt það er að hér sé rekinn fjölmiðill sem gætir almannahagsmuna en ekki sérhagsmuna, fjölmiðill sem stjórnmálamenn geta ekki sagt fyrir verkum. Þess vegna er nauðsynlegt að standa vörð um Ríkisútvarpið og berjast með öllum ráðum gegn tilraunum til að gera hlut þess minni en nú er. Það verður gert með því að minnka ekki og takmarka fjárveitingar til Ríkisútvarpsins. Það má aldrei skrúfa niður í því útvarpi, virðulegi forseti.

Herra forseti. Ég þakka þessa umræðu, hún er afar nauðsynleg. Það sýnir okkur meðal annars að áhrif Panama-skjalanna, sem eru óumdeild, koma líka fram á mjög góðum tíma. Sjálfstæðum blaðamönnum tókst það sem rannsóknarskýrslu Alþingis tókst ekki að fullu að leysa, þ.e. að vekja okkur, almenning í landinu, til vitundar um skaðsemi flókinna fyrirtækjasamstæða, sem eru með félög á aflandssvæðum. Í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis kom fram að styrkja yrði stöðu fjölmiðla gagnvart misnotkun eigenda sinna og undir það tók síðasta ríkisstjórn og setti afar mikilvæg lög um eignarhald fjölmiðla. Eitt af því mikilvæga í þeim lögum er að upplýsingar um eignarhald fjölmiðlafyrirtækja eiga ávallt að vera almenningi aðgengilegar. Það er lífsnauðsynlegt í litlu samfélagi eins og okkar að eignarhaldið sé uppi á borðum og komið sé í veg fyrir samþjöppun þess og ekki síður fyrir almenning að geta tekið afstöðu til bæði ritstjórnarstefna og annars efnis miðlanna, t.d. með tilliti til hagsmuna. Utan um þetta allt á fjölmiðlanefnd að halda en við höfum því miður séð að stærstu einkareknu fjölmiðlafyrirtækin virðast ekki virða ákvæði þeirra laga að öllu leyti. Mig langar líka að vekja athygli hér á svæðisbundnum fjölmiðlum. Ég lagði fram þingsályktunartillögu sem miðar að því að styrkja landsbyggðarfjölmiðlana, enda afar mikilvægt að þeir endurspegli fjölbreytileika í íslensku samfélagi, og til að tryggja fjölbreytta fjölmiðlun og ekki síður aðhald á svæðisbundnar stofnanir. Vissulega spilar Ríkisútvarpið þar stórt hlutverk sem er fjölmiðill allra landsmanna. En það skiptir ekki síður máli að tryggja stuðning við svæðisbundna fjölmiðlun af hálfu Ríkisútvarpsins og að styðja með öðrum ráðum við staðbundna héraðsfjölmiðla sem hafa enda í gegnum tíðina verið vettvangur skoðanaskipta. Í rannsókn sagnfræðingsins Hrafnkels Lárussonar um svæðisbundna fjölmiðla á Austurlandi kemur fram mikilvægi lýðræðisumræðunnar og þegar héraðsmiðlarnir fóru að veikjast á síðasta áratug aldarinnar sem leið hafi það strax haft áhrif á staðbundna umræðu um ýmis mál sem snerta líf íbúa hinna smærri byggða. Enginn fjölmiðill hefur þó lagalega ábyrgð og skyldur á borð við Ríkisútvarpið að fjalla um svæðisbundin mál og önnur mál og til að miðla fjölbreytileika íslensks samfélags. Því verður að tryggja rekstrarlegan grundvöll Ríkisútvarpsins með öllum ráðum og ég tel að um það ríki almenn samfélagsleg sátt.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Birgittu Jónsdóttur fyrir að hefja umræðu um fjölmiðlaumhverfið á Íslandi í dag. Fjölmiðlalæsi getur haft úrslitaþýðingu þegar maður myndar sér skoðun og tekur upplýsta afstöðu til mála. Þar af leiðandi er heilbrigt og gegnsætt fjölmiðlaumhverfi grundvöllur lýðræðislegrar umræðu og þjóðskipulags. Innbyrðis tengsl okkar eru hluti af jöfnunni sem við glímum við í stóra samhenginu. Þess vegna er enn mikilvægara en ella að eignarhald fjölmiðla hér sé uppi á borðum. Fjölmiðlalögin frá 2011 voru sannarlega skref í rétta átt og ég tel að punktarnir sem hv. þm. Birgitta Jónsdóttir kom með áðan um ábendingar ÖSE séu skoðunarverðir varðandi samþjöppun á íslenskum fjölmiðlamarkaði. Við verðum að fara vel í saumana á því hvort ástæða sé til að skoða löggjöf til að mæta þessum ábendingum ÖSE. Það er á móti áhyggjuefni sömuleiðis eins og hæstv. menntamálaráðherra benti á hversu lítill auglýsingamarkaðurinn er á Íslandi og hvernig við ætlum að flétta þessu öllu saman. Hv. þm. Willum Þór Þórsson lagði fram afar yfirgripsmikla fyrirspurn til hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra á 144. löggjafarþingi um störf og hlutverk fjölmiðlanefndar og endurskoðun laga um fjölmiðla. Ég hef of skamman tíma til að fara nákvæmlega í fyrirspurnina og svör við henni en ég hvet þá sem áhuga hafa á að kynna sér það vegna þess að þar kemur margt merkilegt fram sem tengist þessu. En í svari við 2. spurningu kemur fram að fjölmiðlanefnd hafi á tímabilinu 2011–2012 kallað eftir upplýsingum um eignarhald og skráningu fjölmiðla í 64 málum af þeim 219 sem hún hafði til umfjöllunar. Önnur mál á borði nefndarinnar voru meðal annars upplýsingar um ársskýrslugerð og leyfisumsóknir. Í svarinu kemur einnig fram að eignarhald allra fjölmiðla sé birt á heimasíðu  Að lokum langar mig að kalla eftir skýrslu fjölmiðlanefndar. 

Virðulegi forseti. Mig langar til að nota tækifærið í þessari umræðu til að hrósa íslenskum blaðamönnum og fréttamönnum. Á mörgum miðlum og mjög víða hafa þeir staðið sig ótrúlega vel. Ekki þarf annað en að fara yfir feril núverandi ríkisstjórnar til að átta sig á því hversu víðtæk og mikil áhrif þessara harðskeyttu blaðamanna hafa verið á hana til að átta sig á hversu vel þeir standa sig. Það er til dæmis athyglisvert að ímynda sér hvernig núverandi ríkisstjórn mundi líta út ef ekki væru öflugir fjölmiðlar og blaðamenn og fréttamenn í landinu. Þá væru að minnsta kosti tveir ráðherrar enn á ráðherrabekk. Það er gríðarlega mikilvægt að hrósa blaðamönnum og hvetja þá til að halda áfram á þeirri braut sem þeir hafa verið á, að láta ekki tilraunir stjórnmálamanna til að sveigja umræðuna, til að velja sér viðmælendur, til að velja sér spurningar, hafa áhrif á sig. Það hefur verið gegnumgangandi framferði ráðherra í núverandi ríkisstjórn, þar með talinn hæstv. menntamálaráðherra sem hefur reynt að gera þetta með því að velja sér viðmælendur, velja sér svör, velja sér spurningar sem hann á að svara. Það eru tilraunir sem enda með ósköpum. Þess vegna hafa ráðherrar í ríkisstjórninni orðið fyrir skaða, út af til dæmis samskiptum sínum við fyrirtæki á borð við Orku Energy, hæstv. fjármálaráðherra vegna tengsla sinna við stefnumótasíðu eins og Ashley Madison eða óljós svör um eignarhald í einhverjum félögum. Þess vegna hefur hæstv. fyrrverandi umhverfisráðherra, Sigurður Ingi Jóhannsson, orðið fyrir pólitískum skaða vegna hugmynda sinna um umhverfismál. Hæstv. iðnaðar- og viðskiptaráðherra hefur ekki átt sjö dagana sæla vegna algers frammistöðuleysis síns í málefnum ferðamanna sem hefur verið fjallað um úti um allt. 

Virðulegi forseti. Þessi umræða er gífurlega mikilvæg, ekki síst núna þegar við erum á öldum ljósvakans að fjalla um stóra leka, gagnaleka sem snúa að því að koma upp um það hvernig ríkisstjórnir og auðvaldið hefur starfað undanfarin ár, ef ekki árhundruð. Varðandi Ríkisútvarpið og hvort það eigi að vera á auglýsingamarkaði eða ekki finnst mér í raun skipta meira máli að þannig sé búið um hnútana fyrir Ríkisútvarpið að það geti rekið sjálft sig með sóma. Eins og staðan er í dag er nú ekki fallegt hvernig talað er um Ríkisútvarpið, þegar það virðist vera að tala eitthvað óþægilega til stjórnmálamanna, svona duldar hótanir stundum sem virðast heyrast þaðan. Fyrir utan það náttúrlega að auglýsingar eru ákveðin tegund af upplýsingum. Ríkisútvarpið hefur það að leiðarljósi að koma upplýsingum til allra landsmanna og það má alveg líta þannig á að RÚV eigi líka að vera á auglýsingamarkaði einfaldlega til að koma þeim umræddu upplýsingum sem þar koma fram til allra landsmanna. Annað sem mig langar að minnast á er öryggi blaðamanna. Eins og staðan er núna er pottur brotinn í mörgu þegar kemur að tjáningarfrelsi á Íslandi. Um daginn, fyrir tveimur til þremur vikum, voru um 20 blaðamenn ákærðir fyrir meiðyrði vegna meints nauðgunarmáls. Þetta er mjög algengt á Íslandi. Það þarf að laga þetta. Við stöndum langt að baki sambærilegum þjóðum þegar kemur að því að vernda blaðamenn gagnvart slíku. Réttarstaða blaðamanna í Þýskalandi er til dæmis mun betri. Það er ástæðan fyrir því að margir blaðamenn fara þangað, einfaldlega til að skrifa mjög umdeildar greinar. Það þarf að tryggja stöðu blaðamanna þannig að þeir lendi ekki í því að vera sóttir til saka fyrir eitthvað sem þeir eru að gera vegna vinnu sinnar.

Virðulegur forseti. Það hefur aldrei í sögunni verið auðveldara en nú að útvarpa, jafnvel sjónvarpa og líka prenta þann boðskap sem menn hafa og vilja koma á framfæri. Fjölmiðlun hefur aldrei verið jafn algeng og almenn og hún er í dag og heldur aldrei jafn ódýr. Það er ágætt að menn hafi það í huga þegar menn ræða stöðu fjölmiðlanna. Þeir hafa breyst svo mikið í eðli sínu og eru núna á hvers manns færi. Í því ljósi er ágætt að skoða stöðu allra þeirra einkaaðila sem áhuga hafa á að útvarpa sínum sjónarmiðum eða koma þeim á framfæri með einhverjum öðrum hætti, og skoða stöðu þeirra í þeirri gríðarlegu samkeppni sem þeir standa frammi fyrir gagnvart ríkinu. Gagnvart Ríkisútvarpinu – sjónvarpi sem hefur í meðgjöf frá skattgreiðendum yfir 4 milljarða og auglýsingatekjur að auki. Það er staðan í dag. Það má ekki gleyma því heldur að ríkið rekur yfir fimm fjölmiðla. Það er með fimm fjölmiðla á sínum snærum. Hafi menn raunverulegan áhuga á að ýta undir hvers kyns fjölmiðlun og fjölbreytta fréttaumfjöllun þá er þetta vettvangur þar sem bera þarf niður og jafna stöðu allra þessara áhugasömu aðila á markaðnum. Hér hefur líka verið rætt um dreifða eignaraðild. Ég er reyndar ekki sannfærð um að það skuli vera markmið í sjálfu sér, dreifð eignaraðild að fjölmiðlum, en hún getur verið ágætt tæki og nauðsynleg í mörgu tilliti, ekki síst í ljósi fjármögnunar. En höfum í huga þá hver staða RÚV er. Menn tala aldrei um dreifða eignaraðild á þeim 

Herra forseti. Ég tel að sú stefna sem hið opinbera þarf að hafa gagnvart fjölmiðlun í landinu eigi að leggja mesta áherslu á öflugt almannaútvarp, á gagnsætt eignarhald, á sjálfstæða ritstjórnarstefnu en jafnframt þarf líka að skapa rekstrarumhverfi fyrir fjölmiðlun í landinu sem stuðlar að því að hún verði sem fjölbreyttust. Þetta er það sem skiptir meginmáli varðandi fjölmiðlun á Íslandi í dag. Þróun og tækni hefur leitt til þess að menn sjá hlutina e.t.v. öðrum augum en áður. Ég er til dæmis þeirrar skoðunar að það sé alveg hárrétt, sem hæstv. menntamálaráðherra sagði áðan, að menn ættu í framtíðinni að reyna að leita leiða til að draga Ríkisútvarpið út af auglýsingamarkaði. Ég tel að þetta sé spurning um lýðræði. Ég er þeirrar skoðunar að við þurfum fjölbreytta fjölmiðlun, Ríkisútvarpið hefur sýnt það, sérstaklega í gegnum hrunið og á árunum eftir það, að það stendur undir væntingum en við þurfum meira aðhald gagnvart kerfinu, gagnvart okkur sjálfum en einungis felst í því. Ég er þess vegna þeirrar skoðunar, eins og hér hefur komið fram í umræðunni - þar sem auglýsingamarkaðurinn er kannski að færast af þessu hefðbundna sviði yfir á annars konar nýrri efnisveitur og sífellt verða minni slægjur á þessum hefðbundna markaði - að það komi að því að það verði mjög erfitt fyrir aðra fjölmiðla að starfa á þessum markaði. Þess vegna er ég þeirrar skoðunar að það skipti mjög miklu máli að ríkið og hið opinbera tryggi mjög traustan grunn almannaútvarpsins en samhliða verði stefnt að því að draga það út af auglýsingamarkaði vegna þess að við þurfum líka á hinum fjölmiðlunum að halda, Eyjunni, Kjarnanum, Fréttablaðinu og hvað það allt saman heitir, Stundinni, til þess að halda uppi því aðhaldi sem þetta samfélag þarf á að halda. 
            

Forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir þessa mikilvægu umræðu. Hún fellur mjög vel inn í þá pólitísku og samfélagslegu deiglu sem við erum í núna, þegar við höfum verið að ræða efnahagshrunið og síðan hrun á pólitískum og samfélagslegum trúverðugleika. Hvað varðar þann vanda sem við stöndum frammi fyrir, að því er varðar það viðfangsefni að endurheimta traust og trúverðugleika, þá hlýtur umræðan um fjölmiðla að vera í öndvegi. Umræðan er bæði tímabær og nauðsynleg í því samhengi. Þar er auðvitað fyrst að telja öflugt almannaútvarp sem er Ríkisútvarpið, sem nýtur sjálfstæðis, ritstjórnarlegs sjálfstæðis, og á ekki undir neinum kringumstæðum að þurfa að þola pólitískar ákúrur eða hótanir eins og ítrekað hefur gerst á þessu kjörtímabili. Það sýnir alvarleika hinnar pólitísku stöðu sem við höfum verið að horfast í augu við á þessu kjörtímabili að svo ótrúlega mörgu leyti að með einhverju móti skuli hafa verið litið á það sem eðlilegan part af pólitískri orðræðu og umræðu að fólk í lykilstöðum í samfélaginu - formaður fjárlaganefndar, aðrir sterkir þingmenn með völd og ráðherrar - skuli setja ofan í við ríkisfjölmiðilinn og hóta jafnvel með hýrudrætti. Það er eiginlega alveg með ólíkindum og það er á slíkum tímapunktum sem maður efast um að íslenskt samfélag sé þjóð meðal þjóða, að við  Kjarni málsins er sterkt, öflugt ríkisútvarp og möguleikinn á því að styðja við öfluga og sjálfstæða rannsóknarblaðamenn, hvar sem þá er að finna.

Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir umræðuna sem er brýn á þessum síðustu tímum. Fjölmiðlun breytist mjög ört og nú spretta upp vefmiðlar og ný blöð sem sum hver eru fjármögnuð í útlöndum. Þau virðast í sjálfu sér ekki bæta við flóruna að öðru leyti en því að þjónka við eigendur sína, sem eru misjafnir og margir. Það er við slíkar aðstæður sem brýnt er að eiga sterkan ríkisfjölmiðil sem er vel rekinn, sem tryggir að allar raddir heyrist, sem tryggir að íslenskt mál sé í hávegum haft, sem vantar líka stundum upp á í ríkisfjölmiðlinum. Horfir nú til betri áttar í því efni þessa dagana. En ég verð að segja í tilefni af orðræðunni hér fyrr í dag þar sem fjallað hefur verið um að pólitíkusar hóti ríkisfjölmiðlinum, að ég get látið þess getið að þeim sem hér stendur varð það á á fyrsta þingvetri að hnýta í Ríkisútvarpið. Svo vill til að nú fyrir mánuði síðan var sami maður kallaður í fyrsta sinn í viðtal á Rás 2. Ekki veit ég hvort einhver tengsl eru þarna á milli,  En það sem ég á við núna er að ég held að það sé samt sem áður nauðsyn á því að fjölmiðlanefnd og útvarpsréttarnefnd haldi uppi öflugu starfi, ekki síst til þess að tryggja að þeir ljósvakamiðlar sem 

Herra forseti. Ég eins og aðrir þakka þessa umræðu. Þann 3. maí síðastliðinn var alþjóðadagur fjölmiðlafrelsis og þá kom fram í fjölmiðlum að því miður væri það staðreynd að Ísland er á hraðri niðurleið á lista Transparency International sem metur spillingu í einstökum löndum og að Ísland væri langt á eftir öðrum Norðurlandaþjóðum á lista um frelsi fjölmiðla sem var gefinn út í aðdraganda þess dags. Frjálsir, óháðir og öflugir fjölmiðlar sem standa vörð um almenna hagsmuni almennings eru bráðnauðsynlegir til að tryggja gagnsæi og aðhald gagnvart stjórnvöldum og koma þannig í veg fyrir spillingu. Atburðir síðustu mánaða sýna svo ekki verður um villst hversu mikilvægt það er. Þeir hafa líka dregið athygli almennings að því hversu varasöm tengsl stjórnmála og sérhagsmunahópa og fjármálamanna geta verið með tilliti til spillingar. Vald fjármálamanna sem hafa mjög mikla hagsmuni af skoðanamyndun og ákvörðunum stjórnmálamanna yfir áhrifamiklum fjölmiðlum á Íslandi er mjög mikið áhyggjuefni. Það hefur komið berlega í ljós á undanförnum missirum og allir vita að eitt öflugasta dagblað landsins er í eigu fólks sem hefur auðgast mjög mikið í krafti réttar til að nýta sameiginlega sjávarauðlind þjóðarinnar. Fjölmiðlar í heiminum eiga víða undir högg að sækja og frelsi þeirra er víða skert að mati fréttamanna án landamæra. Þeir segja ástæðu til að hafa áhyggjur af djúpstæðri og alvarlegri skerðingu á frelsi fjölmiðla vegna alræðistilburða stjórnvalda. Það virðist vera rík tilhneiging til þess að herða tök valdhafa á fjölmiðlum í ríkiseigu. Jafnvel í Evrópuríkjum á borð við Pólland. Það er lykilatriði fyrir íslenska hagsmuni, íslenskt samfélag og lýðræði í landinu að hafa sterkan ríkisfjölmiðil sem er hollur almenningi og engum öðrum, óháður sérhagsmunaöflum og varinn fyrir afskiptum pólitíkusa. Vil ég benda á að þar er RÚV lykilatriði. Það er ein mikilvægasta og merkasta upplýsinga- og menningarstofnun landsins og við eigum að reka hana svo sómi sé að og tryggja henni það fjármagn sem þarf til þess að hún geti sinnt sínu lögbundna skilyrði. 

Forseti. Ég þakka fyrir mjög góðar umræður. Ég fagna því að hæstv. menntamálaráðherra hafi hug á að endurskoða lög um fjölmiðla og væntanlega endurskilgreina eða styrkja fjölmiðlanefnd samkvæmt tillögum frá ÖSE. Mig langar aðeins í ljósi umræðunnar að benda á að þótt allir geti sett upp veftímarit krefst það mikillar fagþekkingar að vera góður rannsóknarblaðamaður. Það getur ekki hver sem er verið góður rannsóknarblaðamaður, svo að því sé haldið til haga, og mikilsvert að við styðjum ítarlega og djúpa rannsóknarvinnu á flóknum málum, eins og t.d. á Panama-skjölunum svokölluðu. Mig langar að ítreka að þótt við séum nýlega búin að setja lög þá er þetta kvikur og síbreytilegur veruleiki sem lýtur að fjölmiðlum. Það verða mjög örar breytingar og margir fjölmiðlar í ákveðinni tilvistarkreppu af því að erfiðara er að fá auglýsingar á netmiðlum og mikil þróun í gangi þar. Mig langar að taka undir það sem hefur komið fram. Allir þeir þingmenn sem hafa hlustað á mig tala um stöðu RÚV vita að ég er hollvinur RÚV en ég tel mjög brýnt að festa og tryggja fjármagn, að nefskatturinn renni allur til RÚV, og að við förum í þá vegferð að taka RÚV af auglýsingamarkaði. En til þess að það sé hægt verður það að vera þannig að ekki sé hægt að skerða fjárveitinguna til RÚV undir neinum kringumstæðum, ekki samkvæmt duttlungum þeirra sem fara með fjárveitingavaldið. Það þarf að tryggja sem og rekstrargrundvöll þannig að RÚV geti staðið við skuldbindingar sínar.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmönnum fyrir þessa umræðu. Ég sé þetta svona: Það skiptir máli að það sé öflugt almannaútvarp í landinu. Fyrir því eru veigamikil rök og ég hef margsinnis gert grein fyrir þeim úr þessum ræðustól. En það skiptir um leið máli að sú stofnun hafi skýrt hlutverk, skýrt markmið og starfi samkvæmt því. Um það er fjallað í lögum um Ríkisútvarpið og á því er síðan hnykkt, þeim verkefnum stofnunarinnar, í nýgerðum þjónustusamningi. Um leið og ég segi þetta vil ég ítreka að það sem skiptir máli, og mestu þegar upp er staðið, er fjölmiðlamarkaðurinn í heild, aðgengi okkar að upplýsingum, afþreyingu, skemmtun, fræðslu. Þá tel ég varhugavert að horfa aðeins á stöðu Ríkisútvarpsins einangrað og að horfa verði á allan fjölmiðlamarkaðinn sem heild. Ég tel að hægt sé að hafa bæði öflugt almannaútvarp, ríkissjónvarp, líkt og gert er annars staðar á Norðurlöndunum, og um leið gera það sem gera þarf til að skapa góð rekstrarskilyrði fyrir aðra fjölmiðla. Það getur ekki gengið upp eða orðið niðurstaðan að við sitjum í þeirri stöðu að hafa öflugt ríkisútvarp og síðan mjög veika aðra fjölmiðla, að íslenska fjölmiðlaflóran verði þannig að hún verði með hlutfallslega mjög stórt ríkisútvarp og síðan fáa og jafnvel veika aðra fjölmiðla. Um þetta hefur verið rætt m.a. annars staðar á Norðurlöndunum og sú umræða þarf að fara fram hér. Ég hef áhyggjur af rekstrarstöðu einkarekinna fjölmiðla á fjölmiðlamarkaði. Ég hef áhyggjur af stöðu þeirra. Þess vegna tel ég að nást verði einhvers konar niðurstaða og lausn í því á næstu missirum, og við höfum ekki langan tíma, til þess að Ríkisútvarpið fari af auglýsingamarkaði og auki þar með svigrúm annarra fjölmiðla til að starfa.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti allsherjar- og menntamálanefndar sem er í þessu tilviki um þau tvö mál er forseti greindi frá. Að meginstefnu til ræðum við stóra breytingu á dómskerfi landsins þar sem við tökum upp millidómstig, sem heitir Landsréttur. Þar eftir verða dómstigin þrjú, þ.e. héraðsdómar, Landsréttur og Hæstiréttur. Þessu máli fylgja þær breytingar að veruleg breyting verður á stjórnsýslu dómstólanna á þann veg að sameiginleg stjórnsýsla allra þriggja dómstiga verður færð undir nýja stofnun á vegum dómstólanna, dómstólasýsluna, og stjórnsýsla dómstólanna verður með því efld og sjálfstæði þeirra styrkt. Með frumvarpinu eru lagðar til nýjar málsmeðferðarreglur sem taka mið af nýju millidómstigi og breyttu hlutverki Hæstaréttar. En auðvitað er markmiðið að bæta dómskerfið, vanda betur til verka, tryggja réttlátari málsmeðferð fyrir dómstólum og að æðsti dómstóll landsins, Hæstiréttur, geti betur sinnt því hlutverki sínu að vera fordæmisgefandi dómstóll. Meginreglan um milliliðalausa sönnunarfærslu mun nú verða fylgt á tveimur dómstigum, bæði í einkamálum og sakamálum, en þessi meginregla er grundvallarregla í réttarríki og felur í sér að öll sönnunargögn skuli færa fram meðan á málsmeðferð stendur fyrir þeim dómurum sem dæma málið. Við teljum í nefndinni að með þeirri breytingu sé komið til móts við alþjóðlegar kröfur, en Mannréttindadómstóll Evrópu hefur talið að milliliðalaus sönnunarfærsla á áfrýjunarstigi sé liður í réttlátri málsmeðferð samkvæmt mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar. Landsréttur getur endurskoðað alla þætti sönnunarmats. Það verður hægt að leiða ný vitni fyrir Landsrétt og taka viðbótarskýrslur af vitnum og hins vegar er lagt til að allar skýrslutökur í héraði verði teknar upp í hljóði eða mynd þannig að hægt verði að spila þær í heild eða að hluta við aðalmeðferð fyrir Landsrétti. Miðað við þetta nýja fyrirkomulag mundu öll mál hefjast á fyrsta dómstigi, þ.e. í héraði, en þaðan yrði hægt að áfrýja málum til Landsréttar. Í algjörum undantekningartilfellum yrði hægt að áfrýja dómum héraðsdóms beint til Hæstaréttar. Það voru margar umsagnir sem bárust við þetta mál og ýmsar voru í þá átt að vilja fjölga mjög þeim málum sem hægt væri að fara með beint fyrir Hæstarétt eftir héraðsdóm og aðrar vildu þrengja þessa heimild til muna. Við áréttum í nefndaráliti okkar að heimildin er bundin tiltölulega þröngum skilyrðum. Það þarf að vera þörf á skjótri niðurstöðu í málum og það má ekki vera ágreiningur uppi um mat á sönnunargildi munnlegs framburðar í þeim málum sem eiga að fara flýtileið beint til Hæstaréttar. Það er niðurstaða okkar í nefndinni að breyta ekki þeim tillögum sem birtust í frumvarpinu frá ráðherra að þessu leyti. Í þessum frumvörpum er að finna heildstæð lagaákvæði um sérfróða meðdómsmenn, en það hefur talsvert verið fjallað um og deilt um með hvaða hætti á að skipa þá, hvernig eigi að meta hæfi þeirra og hvernig eigi að kveðja þá til. Þetta er nýmæli í íslenskri löggjöf. Það hafa borist athugasemdir frá GRECO, ríkjahópi Evrópuráðsins um aðgerðir gegn spillingu, við það fyrirkomulag sem hefur tíðkast hér á landi og er hér komið til móts við þau sjónarmið. GRECO gerir fleiri athugasemdir, t.d. varðandi siðareglur, en við bendum á í nefndarálitinu að siðareglur hafa nú þegar verið settar fyrir starfsmenn dómstóla og af hálfu Dómarafélagsins er unnið að því að búa til siðareglur fyrir dómara. Þá er mjög mikilvægt að jafnframt er unnið að því að setja upp skipulag fræðslu fyrir dómara af hálfu dómstólaráðs. Í frumvarpinu er að finna mikilvægt ákvæði um að dómurum beri að leitast við að viðhalda þekkingu sinni og að þeim skuli gefinn kostur á leyfi og stuðningi til símenntunar. Þetta er atriði sem er gríðarlega mikilvægt og mikil réttarbót og mun koma til með að styrkja íslenska dómstóla til muna. Það ber líka að geta þess að í síðasta úrskurði kjararáðs frá árinu 2015 er að finna leiðir til að styrkja enn frekar dómara í að viðhalda þekkingu sinni. Miðað við mat okkar í nefndinni og það sem fram kom hjá innanríkisráðuneytinu teljum við að með þessum breytingum hafi verið komið til móts við þær athugasemdir sem GRECO setti fram í skýrslu sinni er lúta að dómurum. En auðvitað munum við halda áfram að fylgjast með hvaða athugasemdir berast um dómstólana og taka þær til skoðunar þegar þar að kemur. Frumvarpið til laga um dómstóla sem liggur fyrir er viðamikið og fjallar að meginstefnu til um nýjan Landsrétt og breytta skipan Hæstaréttar. Það kemur fram og leiðir af eðli máls að þetta mun hafa í för með sér aukin fjárútlát úr ríkissjóði og við förum nokkuð yfir það í nefndarálitinu, en við teljum mikilvægt að benda á að tryggja þarf nægilega fjármuni til þess að þetta gangi allt saman vel fyrir sig. Í athugasemdum og umfjöllun nefndarinnar var fjallað nokkuð um eftirlit með dómstólum, en í 5.–8. gr. frumvarpsins eru lagðar til grundvallarbreytingar á stjórnsýslu dómstólanna. Þær fela í sér að dómstólaráð verður lagt niður en sérstök stjórnsýslustofnun innan dómskerfisins verður komið á fót sem ber heitið dómstólasýslan. Við ræddum nokkuð þetta heiti og erum ekki komin með neitt betra, en við skulum sjá til hvort þingheimur hafi betri hugmyndir. Það hlutverk sem dómstólasýslan mun hafa er að annast sameiginlega stjórnsýslu dómstólanna allra. Það á að fela í sér styrkari stjórnsýslu dómstólanna og tryggja samræmi í framkvæmd mála sem varða innri starfsemi dómstiganna þriggja. Þetta er sjálfstæð stofnun, en það þýðir að hún lýtur ekki boðvaldi annarra aðila innan dómskerfisins og er þar með óháð löggjafar- og framkvæmdarvaldi. Við teljum í nefndinni að þessar breytingar séu mikið framfaraskref og teljum að málsmeðferð hjá dómstólasýslunni muni byggja á grundvallarreglum stjórnsýslunnar, þar á meðal reglum um hæfi. 9. gr. felur í sér fyrirmæli um nefnd um dómarastörf. Það liggur í hlutarins eðli með hliðsjón af sjálfstæði dómstólanna að innra eftirlit með störfum dómara sé fyrir komið innan dómskerfisins. Gert er ráð fyrir því að stjórnsýslulög gildi um þessa nefnd, en nefndin fjallar m.a. um kvartanir vegna starfa dómara og þau aukastörf sem dómurum er heimilt að gegna og ég kem aðeins betur að síðar. Við fengum á fund nefndarinnar umboðsmann Alþingis og fórum yfir þau álit umboðsmanns þar sem hann hefur fjallað um stjórnsýslu dómstólanna, en þau eru nokkur. Hann hefur bent á í álitum sínum og ársskýrslum að réttaróvissa ríki um opinbert eftirlit með stjórnsýslu dómstólanna. Við í nefndinni erum sammála um að réttarbótar sé þörf um þetta atriði og við kynntum okkur það og það stendur yfir af hálfu forsætisnefndar endurskoðun laga um umboðsmann Alþingis. Það er nefnd að störfum sem hefur það verkefni. Við lýsum því yfir að skoðun okkar í allsherjarnefnd er að rétt sé að breyta lögum um umboðsmann Alþingis á þann veg að eftirlit með nefnd um dómarastörf og stjórnsýsludómstólana verði á hendi umboðsmanns Alþingis, þ.e. að starfssvið hans nái líka til stjórnsýsludómstólanna. Við vonumst til þess þegar frumvarp kemur frá nefndinni um nýja löggjöf eða breytta löggjöf um umboðsmann Alþingis að þessarar skoðunar okkar sjáist merki. Við leggjum til breytingar til bráðabirgða á ákvæði til bráðabirgða II sem felur í sér að framkvæmdastjóri dómstólasýslunnar skuli skipaður fyrr, þ.e. frá 1. október 2017, en það er talið nauðsynlegt til þess að hægt sé að undirbúa þessar viðamiklu breytingar og þetta geti allt saman farið af stað á réttum tíma. Við fjölluðum talsvert um það hvernig dómarar eru skipaðir. Í 11. gr. er fjallað um dómnefndina sem ráðherra skipar til að fjalla um hæfni þeirra sem sækja um embætti hæstaréttardómara, landsréttardómara og héraðsdómara. Þessi nefnd kemur inn í íslenska löggjöf 2011 og það hefur sýnt sig að tilnefningaraðilar hafa ekki talið sig bundna ákvæðum laga um jafna stöðu og jafnan rétt karla og kvenna þegar komið hefur að tilnefningum í nefndina. Við skýrum það hér að það er vilji löggjafans að jafnréttislögin gildi. Við teljum mikilvægt að sá vilji komi skýrt fram og teljum því rétt að lögfesta þegar í stað þetta ákvæði, þannig að það komi fram að vilji löggjafans sé skýr. Við lýsum þeirri skoðun okkar að við teljum æskilegt að Hæstiréttur endurspegli samfélagið betur hvað varðar hlutfall kynjanna en hann gerir núna. Það kom fram í vinnslu nefndarinnar að það er annað frumvarp í smíðum í innanríkisráðuneytinu varðandi skipan í embætti dómara. Á tímabili stóð til að það frumvarp kæmi hér fram og færi til allsherjarnefndar meðan við værum að vinna þessi mál. Það hefur tafist en frumvarpið er til umsagnar á vef innanríkisráðuneytisins. Þar er fjallað um breytingar á reglum um skipun dómara og fjölgun þeirra. Við leggjum áherslu á að þetta frumvarp komi sem fyrst í þinglega meðferð og vegna þess að það er í undirbúningi og í umsögn á vefnum leggjum við ekki til frekari breytingar á þeim ákvæðum í þessum frumvörpum sem varða skipun dómara. Við leggjum til breytingar varðandi hæfisskilyrði þeirra sem sitja í Landsrétti og leggjum til að miðað verði við stöðu dósents til að uppfylla skilyrði til þess að geta tekið sæti sem dómari í Landsrétti. Eitt af þeim atriðum sem mest voru rædd í nefndinni voru aukastörf dómara, en í 45. gr. frumvarpsins er fjallað um þau. Þar er lögð fram sú breyting að meginreglan verði sú að dómara sé óheimilt að taka að sér önnur störf en embættisstörf sín eða eiga hlut í félagi eða atvinnufyrirtæki. Nefnd um dómarastörf geti hins vegar veitt undanþágu frá þessum reglum meti hún það svo að það sé ekki ósamrýmanlegt stöðu dómara eða leiði af sér hættu á að hann geti ekki sinnt embættisstarfi sínu sem skyldi. Athugasemdirnar í texta greinargerðar með frumvarpinu eru ansi stífar. Það kom umsögn frá Dómarafélagi Íslands sem gagnrýndi þetta ákvæðið eða aðallega textann og afstöðuna í greinargerðinni, enda telur Dómarafélagið að ákvæðið feli í sér að dómurum verði óheimilt að sitja í þeim nefndum á vegum ríkisins sem fjalla um málefni dómstóla og þá löggjöf sem um þá gildir. Dómarar voru afskaplega ósáttir við þessa niðurstöðu. Þeir leggja reyndar til að reglur um aukastörf dómara verði óbreyttar frá því sem gildir nú og er í núgildandi löggjöf. Við fjölluðum talsvert um þetta atriði í nefndinni, en við tökum fram að hér er leitast við að skerpa á skilum milli dómsvalds annars vegar og framkvæmdar- og löggjafarvalds hins vegar, við teljum mikilvægt að það sé skýrt, og draga úr líkum á því að dómarar sinni störfum eða inni verk af hendi sem síðar geti beint eða óbeint komið til kasta dómstóla. Við erum því fylgjandi þeirri meginreglu sem sett er fram í frumvarpinu og styðjum hana, þ.e. að dómarar séu ekki almennt í öðrum störfum samhliða dómarastörfum nema í undantekningartilfellum og að nefndin um dómarastörf geti heimilað undantekningar. Það verður alltaf að meta heildstætt hverju sinni af aðstæðum dómarans og eðli þeirra starfa sem um ræðir hvort það verði heimilað. Í flestum tilvikum mundi maður ætla að það sé fullt starf að vera dómari. Þetta mat nefndarinnar girðir ekki fyrir að framkvæmdarvaldið geti notið reynslu og þekkingar dómara, t.d. við undirbúning löggjafar. Það gæti komið til greina að dómari sæti í undantekningartilfellum í úrskurðarnefnd. Við bendum líka á í nefndarálitinu að það er mat okkar að mikilvægt sé að reglur nefndar um dómararstörf sem nú eru í gildi verði endurskoðaðar og farið verði vel yfir hvaða störf það eru nákvæmlega sem ekki samræmast störfum dómara. Við bendum á að hér eru lagðar til verulegar umbætur í íslensku réttarkerfi og leggjum til nokkrar breytingar sem eru lagatæknilegs eðlis, sem ég ætla í sjálfu sér ekki að fara sérstaklega yfir en þær liggja frammi. Við leggjum til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem ég rakti og liggja frammi. Hv. þingmenn Ólína Kjerúlf Þorvarðardóttir, Helgi Hrafn Gunnarsson, Guðmundur Steingrímsson og Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir rita undir þetta nefndarálit með fyrirvara sem lýtur að III. kafla frumvarpsins er fjallar um skipun dómara. Aðrir þingmenn sem undir það rita eru sú sem hér stendur og hv. þingmenn Líneik Anna Sævarsdóttir, Haraldur Einarsson, Jóhanna María Sigurðardóttir og Vilhjálmur Árnason.

Virðulegur forseti. Þetta er að mínu mati sannarlega eitt stærsta mál sem liggur fyrir þessu þingi. Það er ánægjulegt að sjá hversu vel nefndin virðist, miðað við framsögu hv. þingmanns, hafa fjallað um málið og lagt sig í líma við að bæta úr því sem kann að þurfa að bæta úr. Ég hjó eftir, og þetta er alls ekki efnislegt, orðanotkun varðandi hið ágæta dómstólaráð sem ég þekki af reynslu frá fyrri tíð. Ég sé að hér liggur fyrir breytingartillaga um heiti þeirrar stofnunar og get ég í sjálfu sér tekið undir þá breytingartillögu, þ.e. að dómstólasýslan verði dómsýslan. Dómstólasýslan finnst mér alveg afleitt heiti og af því að hv. þingmaður kallaði eftir einhverjum viðbrögðum þingmanna vildi ég koma því á framfæri að mér finnst dómsýslan skömminni skárri, en ég hins vegar velti því fyrir mér af hverju apparatið sem slíkt mætti ekki áfram heita dómstólaráð, sem mér finnst ágætisheiti yfir þá stofnun eða það ráð eins og því er ætlað hlutverk miðað við frumvarpið. Ég vildi spyrja hv. þingmann. Í frumvarpinu er fjallað um hæfi dómara og annað. Hefur í vinnu hv. nefndar eitthvað verið fjallað um hæfi lögmanna til flutnings mála fyrir hinum nýja Landsrétti? Mér sýnist frumvarpið ekki taka neitt á því en ég tel að farið hefði vel á því að fjalla um það og gera það afdráttarlaust að engu sérstöku skilyrði, þ.e. að héraðsdómslögmenn mundu áfram flytja mál fyrir Landsrétti.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka fyrir þetta andsvar sem veitir mér tækifæri til að þakka nefndinni, sem ég gleymdi í ágætri framsögu minni, fyrir mjög gott samstarf og yfirlegu yfir þessi stóru mál og miklu breytingar. Hugmyndin um dómstólaráð, þ.e. að hafa nafnið óbreytt, var svo sem ekki rædd sérstaklega. Við ákváðum að klára ekki alveg umræðuna um það atriði. Það er komin fram breytingartillaga og við ætlum okkur aðeins að hugsa þetta og reyna að kalla fram afstöðu helstu íslenskusérfræðinganna í salnum, sem eru nokkrir, varðandi hvaða heiti sé best. En þetta er óneitanlega ekkert sérstaklega þjált, dómstólasýsla. Varðandi lögmennina var ekki sérstök umræða eða umfjöllun í nefndinni varðandi skilyrði lögmanna til að flytja mál fyrir millidómstiginu. Ég minnist þess ekki að Lögmannafélagið hafi gert athugasemdir við þau ákvæði frumvarpsins sem eiga við þar. Við höfum auðvitað enn þá tíma ef það eru einhverjar athugasemdir við það, en ég geri ráð fyrir því að menn séu sáttir fyrst það komu ekki harðorð mótmæli frá Lögmannafélaginu gagnvart því uppleggi sem hér er, enda var þetta unnið þannig að þess var gætt að hafa samráð, m.a. við Lögmannafélagið. Það skýrir kannski af hverju athugasemdir við málin, sem eru vissulega stór og fela í sér miklar breytingar, berast ekki í stríðum straumum til þingsins, vegna þess að þeir aðilar sem starfa í dómskerfinu og hafa á því skoðun höfðu margir komið sjónarmiðum sínum á framfæri á fyrri stigum. En að sjálfsögðu er alltaf eitthvað sem út af stendur. Það má geta þess 

Virðulegur forseti. Það kann að vera að ég hafi ekki séð það í frumvarpinu en ég skil það þannig að frumvarp til laga um dómstóla taki ekki á rétti manna til flutnings fyrir Landsrétti í þessu tilfelli, það ætti væntanlega að standa óbreytt til flutnings til héraðsdóms. Ég nefni þetta sérstaklega af því að ég hefði talið þetta góðan tímapunkt til að endurskoða jafnvel réttindi til flutnings mála fyrir Hæstarétti eins og þau eru í dag. Það hefur lengi horft til óefnis í þeim málum; fá mál eru til boða fyrir prófmenn til að afla réttinda fyrir Hæstarétti. Það hefur valdið nokkurri verðbólgu í svokölluðum fimm dómara málum fyrir Hæstarétti. Ég sé engin sérstök rök fyrir því að réttindi til flutnings mála fyrir Landsrétti, eins og þetta frumvarp liggur fyrir, eigi að vera önnur en réttindi til flutnings mála fyrir héraðsdómi. Að því sögðu hefði ég einnig talið heppilegt að endurskoða jafnvel réttindi til flutnings fyrir Hæstarétti. Það er kannski eitthvað sem hv. nefnd gæti skoðað ef málið fer aftur til nefndar. En að minnsta kosti er þetta sjónarmið sem ég tel rétt að komi fram. Ég geri mér auðvitað grein fyrir því að samhliða þessu frumvarpi liggja fyrir frumvörp til breytingar á öðrum lögum en ég sé til að mynda ekki þar frumvarp til breytingar á lögum um lögmenn.

Hæstv. forseti. Já, hæfi lögmanna, það væri breyting á lögmannalögum. Það varð niðurstaðan úr þessari vinnu sem fór fram í ráðuneytinu að bíða með að ráðast í breytingar á þeim lögum þar til þessi löggjöf hér væri orðin að veruleika, þannig að það væri alveg ljóst hver grunnurinn væri áður en farið yrði að hrófla við, ef til stendur, reglum sem birtast okkur í lögmannalögunum. Það verður þá, þegar þar að kemur, hluti af bandormi sem þarf þá að fara í gegnum þingið. Vonandi mun það gerast á haustdögum. Það er of snemmt að lofa því að það verði þannig. Við vitum að það eru kosningar fram undan og hlutirnir taka sinn tíma. En grundvöllurinn er sá að þessi löggjöf fari hér í gegn áður en farið er í slíkar breytingar.

Virðulegi forseti. Við ræðum hér mál sem varðar grundvallarbreytingu á dómskerfi okkar og er þar af leiðandi þess eðlis að hér má ekki kasta til höndum. Hér þurfa menn að hugsa og vanda sig við hvert skref sem stigið er. Þess vegna finnst mér, enda þó að einstakir fulltrúar í hv. allsherjar- og menntamálanefnd hafi haft ýmsar skoðanir á málinu, að menn hafi verið sammála um að reyna að leggja málinu gott til eftir föngum, einmitt vegna þess að svona grundvallandi mál er ekki hægt að afgreiða í aðdraganda kosninga, í því andrúmslofti og þeirri spennu sem myndast oft í mikilli nálægð við kosningar. Svona mál þarf að fara höndum um með yfirvegun og utan við spennuþras sem alla jafna tengist hinu pólitíska vafstri. Í meginatriðum er nefndin orðin ásátt um málið enda þótt fram hafi komið ýmsar athugasemdir sem ég tel fullrar athygli verðar. Margar þeirra hafa verið teknar til greina og leitast hefur verið við að ná utan um meginþætti málsins og sætta sjónarmið eftir föngum. Ég tel það af hinu góða. En mig langar samt í ræðu minni hér að drepa á þeim helstu atriðum sem mér finnst ástæða til að halda til haga varðandi þetta mál. Það er tvímælalaust til bóta og mikils um vert að gera þær úrbætur á núverandi dómskerfi að ná megi fram markmiðum á borð við milliliðalausa sönnunarfærslu á áfrýjunarstigi og að Hæstiréttur fái skýrar afmarkað hlutverk sem fordæmisgefandi og æðsti dómstóll í réttarkerfi okkar. Að því leytinu til eru markmið frumvarpanna beggja, sem við ræðum hér saman, þörf. En eins og ég sagði er ástæða til að vanda vel til verksins og ég finn ekki betur en að verið sé að gera það. Í fyrsta lagi finnst mér að það sjónarmið sem kom fram fyrir nefndinni varðandi skipun í embætti dómara sé nokkuð sem þurfi að gefa góðan gaum. Af ýmsum umsagnaraðilum var bent á það ráðherravald sem felst í frumvarpinu, að það bjóði upp á pólitísk afskipti við skipan dómara, sérstaklega vegna þess að frumvarpið gerir ráð fyrir því að ráðherra geti vikið frá tilmælum hæfnisnefndar við val á dómara og geti gert það með því að kalla eftir einföldum meiri hluta hér á Alþingi við þá ákvörðun. Ég legg til breytingartillögu varðandi þetta sem felur þá í sér að það sé aukinn meiri hluti greiddra atkvæða sem ráði úrslitum um þetta. Við vitum að það er mjög einfalt fyrir ráðherra að koma til Alþingis og fá samþykki fyrir gjörðum sínum en ef verið er að víkja frá úrskurði til þess bærrar hæfnisnefndar við val á dómara finnst mér eðlilegt að þá sé þá af svo augljósum sanngirnisástæðum og réttmætum, að það þurfi meiri hluta í þingsal, sem sagt aukinn meiri hluta í þingsal, tvo þriðju hluta greiddra atkvæða, til þess að fallast á slíkt. Þess vegna legg ég fram breytingartillögu þar að lútandi og ekki bara ég heldur við fulltrúar stjórnarandstöðunnar í nefndinni, hv. þingmenn Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Helgi Hrafn Gunnarsson og Guðmundur Steingrímsson. Þá hafa umsagnaraðilar varað við hættu á því að eftirlit og aðhald með dómurum kunni að skorta vegna þess hvernig búið er um skipan og starfshætti dómara. Það hefur til dæmis verið bent á að rík áhrif sitjandi hæstaréttardómara á skipan nýrra dómara geti leitt til akademískrar og faglegrar einsleitni við réttinn. Ég tek undir þær viðvaranir og tel að taka þurfi tillit til þessara ábendinga varðandi dómaraskipan. En ég tek líka undir þær ábendingar sem hafa komið fram á fundi nefndarinnar og í álitum og ársskýrslum umboðsmanns Alþingis sem formaður nefndarinnar gerði að umtalsefni hér og nefndin tók tillit til í sameiginlegu nefndaráliti, að í lög skorti skýr ákvæði um eftirlit með stjórnsýslu dómstólanna. Við leggjum til ákveðnar úrbætur varðandi það, nefndin í heild sinni, og það held ég að sé til bóta. Síðan er ástæða, finnst mér, til að taka mark á ábendingum um fyrirsjáanleg vandamál samhliða skipan 15 nýrra dómara á einu bretti, eins og dómstólafrumvarpið gerir ráð fyrir. Svo mikil nýliðun á skömmum tíma leiðir óhjákvæmilega af sér mikla tilfærslu atgervis í dómarastétt sem hætt er við að geti líka kallað fram gagnrýni á reynsluleysi meðal dómara. Þannig geti orðið einhver skortur á tiltrú vegna þessa. Það hefur jafnvel verið talað um að búast mætti við trúnaðarbresti milli dómstólsins og þjóðarinnar af þessum sökum. Bent var á það fyrir nefndinni að vænlegra gæti verið að dreifa þeirri nýliðun í stétt dómara sem nauðsynleg er vegna frumvarpsins niður á fimm til tíu ára tímabil til að takmarka þau neikvæðu áhrif sem skortur á reynslu meðal dómara kynni að hafa. Það er sjónarmið sem mér finnst full ástæða til að halda til haga. Í þriðja lagi er rétt að benda á að breytingarnar sem frumvörpin mæla fyrir um eru allar mjög kostnaðarsamar. Það hlýtur að vekja upp spurningar um það hvort nauðsynleg fjármögnun hafi verið tryggð. Auðvitað veltir maður því fyrir sér hvort skynsamlegt sé að ráðast í svo dýrar breytingar á dómskerfi sem nú þegar á bágt með að valda þeim verkum sem því eru falin vegna fjárskorts, eins og við fengum afar tilkomumiklar lýsingar á frá sumum umsagnaraðilum í nefndinni. Þess vegna er kannski ástæða til að skoða nánar hugmyndir sem hafa komið fram um ódýrari leiðir að þeim markmiðum sem frumvörpin stefna að. Stefán Már Stefánsson, prófessor við lagadeild Háskóla Íslands, hefur sett fram slíkar hugmyndir í grein sinni sem hann birti í Lögmannablaðinu 2015 og nefnist „Hugmyndir um millidómstig“. Í fjórða lagi má auðvitað draga í efa að með þeirri útfærslu sem þetta frumvarp og þessi frumvörp um dómstóla og millidómstigið fela í sér sé brugðist nógu tryggilega við þeirri gagnrýni sem GRECO, samtök ríkja Evrópuráðsins gegn spillingu, hafa sett fram á íslenskt dómskerfi í matsskýrslu um Ísland sem kom út árið 2013. Í svari innanríkisráðherra við fyrirspurn frá Ástu Guðrúnu Helgadóttur um þetta atriði, á þskj. 743, kemur fram að í frumvarpinu sé að finna sérstakan kafla um sérfróða meðdómsmenn sem komi til móts við athugasemdir GRECO um þá. Í frumvarpinu sé einnig kveðið á um að dómarar skuli leitast við að viðhalda þekkingu sinni í lögum. Þetta er vissulega til bóta. En það kann að vera að gagnrýni GRECO gefi tilefni til umfangsmeiri viðbragða og það hefði kannski mátt, í frumvarpinu til nýrra dómstólalaga, bregðast við fleiri af þeim annmörkum sem bent var á í GRECO-skýrslunni, til að mynda í sambandi við hættuna sem fylgir því að einn og sami dómari geti sinnt svo til öllum dómsmálum á tilteknu svæði á Íslandi um margra ára skeið, um skort á opinberum siðareglum fyrir dómara og um vöntun þess að dómarar hljóti skilvirka þjálfun og kennslu í siðferði, heiðarleika og því að greina og koma í veg fyrir hagsmunaárekstra í starfi. Síðast en ekki síst vil ég nefna að meiri umræða hefði þurft að fara fram um möguleika þess að reka mál á tveimur dómstigum í þriggja dómstiga kerfi, þ.e. um fyrirkomulag þess að mál geti farið nokkurs konar hjáleið milli héraðsdóms og Hæstaréttar án viðkomu í Landsrétti og hugmyndir um að tiltekin mál verði fyrst tekin fyrir í Landsrétti án viðkomu í héraði. En þessar hugmyndir eru að mínu mati þess verðar að þær séu metnar og skoðaðar nánar. Engu að síður tel ég nauðsynlegt að gera þær úrbætur sem hér er verið að leggja til á núverandi dómskerfi þannig að hægt sé að ná fram þeim markmiðum sem ég nefndi í upphafi, eins og milliliðalausri sönnunarfærslu á áfrýjunarstigi og að Hæstiréttur fái skýrar afmarkað hlutverk sem fordæmisgefandi og æðsti dómstóll réttarríkisins. Ég leggst þess vegna ekki gegn frumvarpinu og er með nefndinni á nefndarálitinu sem hv. formaður allsherjar- og menntamálanefndar hefur rakið og tek undir þau sjónarmið sem þar eru reifuð. Ég er sátt við þær breytingartillögur sem liggja fyrir á þskj. 1316, en geri auk þess aðra breytingartillögu á þskj. 1326, annars vegar um það sem ég nefndi áðan, að það þurfi aukinn meiri hluta á Alþingi til að víkja frá tillögum hæfnisnefndar um val á dómara, ef ráðherra ætlar að gera það, og síðan að í stað orðsins „dómstólasýsla“ komi orðið „dómsýsla“ í viðeigandi beygingarfalli. Mér heyrist á viðbrögðum þingmanna hér að sú breyting mælist vel fyrir, enda er það mun þjálla orð og kannski betur lýsandi. Ég vona að málið verði tekið inn milli 2. og 3. umr. og að hægt sé að taka þessar breytingartillögur inn í þeirri von að nefndin geti sameinast um þær allar. Að því sögðu er ég sem sagt sátt við málið að öðru leyti, með þeim fyrirvörum sem hér hafa verið raktir.

Frú forseti. Ég ætla aðeins að taka þátt í þessari umræðu um dómstóla. Eins og hv. formaður nefndarinnar fór ágætlega yfir hér í upphafi náðist samkomulag um að skila þessu máli með einu nefndaráliti, sem ég tel afar mikilvægt. Þetta er mál sem snertir innviði samfélagsins og það skiptir miklu máli að við sendum þau skilaboð út í samfélagið að um það ríki nokkuð góð sátt. Ég vil eins og formaðurinn þakka fyrir samstarfið í nefndinni um þetta mál. Við gáfum okkur góðan tíma og fengum, held ég, alla þá á fund til okkar sem óskað var eftir. Ég öðlaðist töluvert mikla innsýn í mál dómsýslunnar sem ég hafði ekki áður. Hér hefur aðeins verið farið yfir helstu málin sem nefndin var að takast á við. Við komumst að nokkuð sambærilegri niðurstöðu þegar betur var að gáð og þegar við vorum farin að lesa saman ágreiningsefni voru þau kannski ekki stærri en svo að við náðum saman um þau. Stóra málið í þessu er sönnunarfærsluhlutinn og stofnun þessa nýja dómstigs, að gera það kleift að færa sönnur á mál aftur. Ég held að það sé mikilvæg réttarbót og fannst allir þeir sem komu fyrir nefndina vera á þeirri skoðun. Fólk hefur auðvitað áhyggjur af því að allt of mörg mál fari á öll þrjú dómstigin. En nú er verið að reyna að girða fyrir það með ákveðnum aðgerðum, búa til svokallaða hjáleið fyrir þau mál sem kannski geta farið beint frá fyrsta dómstigi upp á það þriðja og reyna að búa þannig um hnútana að sem flest mál endi á öðru dómstigi. Eins og hér hefur verið komið inn á, og í sjálfu sér ekkert nýtt sem ég get lagt í púkkið, þá hefur þessi eftirlitsþáttur verið gagnrýndur töluvert. Maður heyrir það líka úti í samfélaginu að fólk telur að traustið á dómstólunum sé ekki nægjanlegt og að tryggja verði eftirlit mun betur en gert hefur verið. Eins og umboðsmaður kom svo ágætlega inn á þá hefur kannski ríkt réttaróvissa um opinbera eftirlitið með stjórnsýslu dómstólanna. Hann taldi sig ekki hafa þær heimildir sem til þyrfti til þess að hann gæti sinnt því. Þess vegna er því beint til forsætisnefndar, sem er með lög um umboðsmann til umfjöllunar, að þetta sé haft í huga og spurt hvort nefndin telur ástæðu til að breyta lögum í þá veru sem við í allsherjar- og menntamálanefnd teljum ástæðu til. Eins og hér var rakið gerðum við í minni hlutanum fyrirvara við 12. gr. Hv. þm. Ólína Kjerúlf Þorvarðardóttir fór ágætlega yfir þessa spurningu um traustið; fyrirvari okkar byggist á því að trúverðugleiki og traust ríki um skipan dómara sem gegna mjög mikilvægu hlutverki í lífi margra, að minnsta kosti á einhverjum tímapunkti. Þess vegna er mikilvægt að vandað sé til verka og að samfélagsleg sátt ríki um það hvernig að þessu sé staðið. Ég held því að það sé ágætt að gera þetta með þessum hætti. Varðandi þær athugasemdir sem bárust um málið, m.a. um að héraðsdómur gæti veikst vegna þess að mikið rennsli yrði þaðan og yfir í Landsrétt, þá kom fram að sömu kröfur væru gerðar til dómara í bæði í Hæstarétti og Landsrétti, það var eitt af því sem var gert og við lögðum til breytingu á því, þ.e. að einstaklingur þyrfti ekki að hafa verið prófessor í ákveðinn tíma til að fá skipun í stöðu hæstaréttardómara eða landsréttardómara sökum breyttra tíma og sú breyting er hér til umfjöllunar. En fyrst og fremst var nú kannski gagnrýnin á að héraðsdómstóllinn mundi veikjast og einhverjir voru með þær hugmyndir að þetta yrði gert í áföngum þannig að einhver mannskapur mundi þjálfast upp sem hægt og sígandi færi þá yfir. Svo var það það sem hv. formaður nefndarinnar gerði grein fyrir, hvaða störfum dómarar mega gegna og kjaramál þeirra komu svolítið inn í; auðvitað hafa þau batnað. Þau voru löguð til til þess meðal annars, eða sú var hugmyndin, að þeir þyrftu ekki að vera í öðrum störfum samtímis. Þetta orkar tvímælis. Það getur líka verið afar gott að hafa aðila innan úr kerfinu sem kann á málin og svo getur það verið óþægilegt þegar fara á að túlka þau lög sem maður sat sjálfur við borðið við að semja. Aðrir telja það kost og einhverjir töldu það ókost, en ég held að sú niðurstaða sem hér hefur náðst sé ágæt. Varðandi gæðamálin, þ.e. málsmeðferðina varðandi borgarana, vandamálin gagnvart Hæstarétti; hann hefur sent málin til baka og hefur ekki sjálfur metið þessa sönnunarfærslu. Fram kom að það þyngi allt kerfið, virki ótrúverðugt og þetta sé ein leiðin til þess að reyna að draga úr því. Kannski hafa þau mál sem Hæstiréttur hefur verið með í höndunum verið allt of mörg. Nú er gert ráð fyrir því að þau gætu flest orðið rúmlega 80 eða þar um bil og menn fá þá rýmri tíma til að fara ofan í hvert og eitt mál sem þeir eru með. Varðandi kjaramálin, aðbúnað og aðstöðu og annað slíkt, þá gerði ég athugasemdir við fjármögnunina. Enn hafa ekki komið svör við því frá ráðuneytinu. Ég tel þetta vanfjármagnað eins og þetta er lagt upp í frumvarpinu. Ekki bara í stóra samhenginu heldur líka á rekstrargrunni hvers árs eins og hér er lagt upp með. Ég held að það sé of lítið. Svo verðum við að horfa til þess að dómskerfið er ekki nægjanlega vel fjármagnað í dag. Við sjáum aðstöðuna í héraðsdómi sem er ekki ásættanleg. Þegar við erum að fjalla um að búa hér til dýrt millidómstig, ég held að það neiti því enginn að þetta er dýrt millidómstig, á sama tíma og kerfið er vanfjármagnað er ekkert óeðlilegt að fólk spyrji sig: Er hægt að gera hlutina öðruvísi og betur? Getum við nýtt okkur aðrar leiðir, ódýrari leiðir, sáttameðferð og ýmislegt fleira sem kannski hefur ekki verið skoðað nægjanlega. Vitnað var í grein sem við fengum í hendurnar þar sem nokkrir dómarar setja fram þá skoðun sína að þetta þurfi að kanna betur; Stefán Már Stefánsson kom með það. Þó að hann sé ekki á móti frumvarpinu sem slíku þá nefnir hann þetta. Telur að fyrir hendi séu aðrar ódýrari leiðir. Hann hefur efasemdir um að við höfum 15 nýja og hæfa dómara sem til þarf og fleirum fannst það reyndar líka og höfðu efasemdir um að þetta gæti gengið öðruvísi en að einhver dómstóllinn veiktist og þá var það héraðsdómur. Töluverð umræða var um endurupptökunefnd þessu samhliða og réttarfarsnefnd kom aðeins inn á að hún teldi að breyta þyrfti nefndinni, m.a. þannig að hún væri ígildi dómstóls og vísaði svo til þess líka, eins og varðandi þetta frumvarp, að láta það taka gildi í tveimur atrennum. Talað var um að skipun dómara yrði með þeim hætti sem þingið ákvað 2011 á faglegum grunni. Ég tek undir það. Ég held að það sé afar gott. Það var kannski mæst á miðri leið að einhverju leyti hvað það varðaði. Ég veit ekki hvort gerð hafi verið úttekt á því hvort leiðin hefur ekki skilað tilætluðum árangri, hvort hún hafi ekki gefist vel og hversu margir dómarar hafi verið skipaðir samkvæmt þessari leið sem farin var hér áður o.s.frv. Fólk var heilt yfir nokkuð sátt við að þetta frumvarp næði fram að ganga. Í svona stórum hópi, þegar um svo viðamikið mál er að ræða, eru auðvitað ekki allir sáttir og fólk hefur mismunandi nálgun í þessu samhengi. Ákæruvaldið taldi að það hefði fengið sitt fram, þ.e. að sjónarmið þess hefðu komið vel fram við undirbúning frumvarpsins en hafði samt sem áður áhyggjur af því og minnti á að breytingarnar, varðandi mönnun og umgjörð og allt það þegar sönnunarfærslan - þetta er bæði í hljóð og mynd, þetta tekur gríðarlega langan tíma eða getur gert það, og þau eru að lenda í ákveðnum vandræðum með upptökur í dag. Að þessu þarf að huga þegar þetta verður tekið í framkvæmd. Þar kom líka fram ábending varðandi húsnæði héraðsdóms þar sem fólk er berskjaldað fyrir fjölmiðlum og fólki. Það er eitt af því sem ég hef efasemdir um; við erum að fara hér inn í þetta vanfjármagnaða kerfi sem þarf miklu meira en hér er kannski gert ráð fyrir. Virðulegi forseti. Hér var dregið upp það sem við helst ræddum í þessu frumvarpi. Eins og ég segi. Fyrst og síðast snýst þetta um þá meginreglu að hægt sé að framkvæma þessa sönnunarfærslu í annað sinn og uppleggið að þetta komi sem sjaldnast til allra dómstiga. Ég tek undir það að þetta dómstólaráð verði lagt niður og þessi dómstólasýsla verði dómsýsla. Mér finnst það miklu þjálla enda stend ég að þeirri breytingu sem ég vona að þingið samþykki. Þó að þetta sé í stóra samhenginu ekki aðalmálið, þá er þetta eitt af því sem skiptir máli. Áður en ég lýk máli mínu vil ég nefna, af því að ég hef talað svolítið um kjörin og kostnaðinn og allt það, að hér er auðvitað verið að fjalla töluvert um endurmenntun dómara. Það var eitt af því sem var gagnrýnt að hefði ekki gengið sem skyldi í kerfinu fram til þessa. Sterkar skoðanir voru á því, og það kemur fram á bls. 40 í frumvarpinu, þar sem fjallað er um laun og starfskjör, að áður fyrr gátu dómarar sótt endurmenntunarstyrk í endurmenntunarsjóð dómara og ríkissaksóknara en því hefur verið breytt. Nú á dómari rétt á launuðu námsleyfi til endurmenntunar á fjögurra ára fresti, fyrst þó eftir fjögur ár í starfi og ávinnur sér þriggja vikna leyfi á hverju ári. Mest getur þá uppsafnaður réttur orðið sex mánuðir og hann greiðist ekki út við starfslok heldur verður viðkomandi að nýta sér hann. Bókun kjararáðs varðandi dómara við Hæstarétt var kannski íþyngjandi vegna þess að það var takmarkað við að ekki gætu fleiri en einn dómari verið í leyfi á hverjum tíma. En þetta þýðir í raun í stöðugildum talið að á ári hverju er um það bil einn dómari frá sökum endurmenntunar. Það er í sjálfu sér ágætt að dómarar sæki sér endurmenntun. Það er algjörlega nauðsynlegt og mikilvægt í þessum heimi sem við búum í sem breytist stöðugt. Í blálokin varðandi fjárveitingarnar þá á dómstólasýslan, og það er nýjung í þessu frumvarpi, að leggja mat á og gera tillögur til ráðherra um nauðsynlegar fjárveitingar til stofnana dómskerfisins að fengnum tillögum einstakra dómstóla. Sú stofnun tekur við hlutverki dómstólaráðs og Hæstaréttar að þessu leyti. Ráðherra á svo að koma fyrir fjárlaganefndina og gera grein fyrir því, það hefur ekki verið áður, ef hann víkur frá tillögum stjórnar dómstólasýslunnar og öðrum þeim frávikum sem geta komið fyrir vegna frumvarps til fjárlaga. Í fjárlögum á að sundurliða fjárveitingar til allra dómstólanna, til Hæstaréttar, Landsréttar, héraðsdómstólanna, og svo dómstólasýslunnar. Það á því að vera mjög þægilegt að ramma þetta inn og sjá þetta. En á sama tíma að halda utan um það hvar hætta er á því að frávik geti orðið og hvar ekki. Ég hef, eins og ég sagði áðan, áhyggjur af því að þetta kerfi okkar sé vanfjármagnað og vonast til þess að svar komi frá ráðuneytinu þó svo að málið sé komið hér í 2. umr.

Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að hafa mörg orð um þetta. Ég kem upp til að lýsa því yfir, svona í meginatriðum, að ég er á nefndaráliti, eina nefndarálitinu sem gefið hefur verið út, það er ekki meiri hluti eða minni hluti. En ég er með fyrirvara sem lýtur að umgjörð þess hvernig dómarar eru skipaðir. Ég er sammála breytingartillögu sem hv. þm. Ólína Þorvarðardóttir hefur lagt fram og er á henni, um að ef ráðherra ætlar sjálfur að taka ákvörðun um að skipa dómara í ákveðinni óþökk við fagnefnd þurfi 2/3 alþingismanna til að samþykkja það. Þetta er auðvitað stórt og mikið mál og manni verður aðeins orða vant gagnvart þessu. Þetta varðar dómstólana, mjög mikil og stór grundvallarbreyting á umgjörð dómstólanna. Maður finnur svolítið mikið til þess að vera auðvitað ekki sérfræðingur á þessu sviði. Svo er búið að undirbúa þetta mál í tíu ár og alls konar aðilar hafa komið að því og vandað sig mjög mikið þannig að maður er svolítið feiminn við að gagnrýna það á einhvern skeleggan hátt. Það var eitt og annað sem kom upp í umfjöllun nefndarinnar sem var mjög áhugavert. Stórar spurningar og minni spurningar sem vöknuðu. Er til dæmis hægt að skipa í hvelli 15 dómara á Íslandi? Ég hef ekkert svar við því. Margir lýstu efasemdum um það og töldu að kannski þyrfti að fara hægar í sakirnar. En við í nefndinni ákváðum að gera ekki neinar breytingar á því. Þetta verður að koma í ljós. Ég leyfi mér að vera bjartsýnn. Það komu upp spurningar eins og um réttindi og skyldur dómara, hvort dómarar mættu gegna öðrum störfum en dómarastörfum. Við fengum athugasemdir við þetta frá dómurum en nefndin ákvað að gera ekki breytingar. Ég er sammála því. Þetta er það mikilvægt starf að mér finnst að dómarar eigi bara að sinna því en ekki öðrum störfum. Nú erum við að taka upp þriðja dómstigið en eftir sem áður er vilji til þess og verður möguleiki á því að höfða mál á tveimur dómstigum. Ýmislegt var rætt um það. Hvernig á að fara með þann möguleika? Hvernig fer það fram allt saman? Ég held að varðandi mörg þessi álitaefni verði tíminn að leiða það í ljós og færa okkur einhverja reynslu. Við verðum að vera óhrædd við það í framtíðinni að gera breytingar til bóta þó svo að sannfæringin segi okkur núna að þetta eigi að vera með þessum hætti. Ég styð þetta mál og við í Bjartri framtíð styðjum þetta mál. En undir niðri, við umfjöllun málsins, vöknuðu óneitanlega í huga manns stórar spurningar. Þetta varðar dómskerfið og það er hornsteinn opins lýðræðisríkis. Það er algert grunnatriði í því að tryggja velferðarsamfélag að dómstólar virki vel. Það veldur mér áhyggjum að við umfjöllun nefndarinnar gat maður ekki horft fram hjá því að við gestakomurnar gaus hvað eftir annað upp mikið óþol gagnvart dómstólum. Fólk er ekki ánægt með dómstólana. Að hluta til er það náttúrlega af augljósum ástæðum, að stórum hluta til held ég. Það hefur verið mikið álag á dómstólunum undanfarin ár og mikill málafjöldi. Óheyrilegur málafjöldi t.d. fyrir Hæstarétti. Eitt mál á dag, eins og kom fram í umfjöllun nefndarinnar. Auðvitað hlýtur eitthvað undan að láta og það birtist í því að mjög margir verða óánægðir með þá meðhöndlun. Borgararnir verða óánægðir með þá meðhöndlun sem þeir fá fyrir dómstólum. Óánægðir með dómana. Kannski er aldrei gott í lýðræðisríki og réttarkerfi að deila mikið um úrskurð dómaranna en fólk hefur ýmislegt út á efnisumfjöllunina að setja, samkvæmni í rökstuðningi, það hvort dómarar hafi kynnt sér gögn og þar fram eftir götunum. Fólk hefur stórar grundvallarspurningar varðandi skipan dómara og þar bíð ég, og sjálfsagt fleiri þingmenn, spenntur eftir boðuðu frumvarpi um það mál sérstaklega. En því er haldið fram að dómarar í landinu séu lokuð klíka og erfitt sé að sýna þeim aðhald, erfitt að gagnrýna þá. Þeir hlusti ekki og séu í rauninni orðnir einhvers konar kóngar í þessu ríki. Svoleiðis gagnrýni kemur fram. Við verðum að leggja við hlustir. Þetta er auðvitað alvarlegt. Þá verður maður að horfa líka á það að frumvarpið tekur ekki beint á þeim grundvallaratriðum en það er boðað frumvarp um skipan dómara. Það þarf að fara vandlega í það, m.a. út af þessu óþoli. En þetta frumvarp er líka til bóta hvað það varðar. Þarna eru þrjú dómstig. Það léttir af álagi. Það á að ráða 15 nýja dómara á nýja dómstigið. Það léttir álagi af Hæstarétti og leiðir þar með, vonandi, til betri málsmeðferðar. Það á að styrkja stjórnsýslu dómstólanna. Það verður vonandi líka til að mæta þessari gagnrýni. Þó svo að maður deili því óþoli sem kom upp við umfjöllun nefndarinnar og er held ég í samfélaginu, að mörgu leyti af augljósum ástæðum, þá kemst maður líka að þeirri niðurstöðu að ef vel tekst til og ef fjármögnun er góð og vel verður að framkvæmd laganna staðið, þegar frumvarpið verður að lögum, vonandi, er það til bóta. Það verður vonandi til þess að bæta dómstólana. Svo vakna spurningar eins og um skipan dómara. Það er í fyrsta lagi rík ástæða til að taka undir áralanga beiðni og gagnrýni umboðsmanns Alþingis varðandi það að hann hafi ekki neitt með stjórnsýslu dómstólanna að segja. Vonandi verður því breytt í væntanlegu frumvarpi forsætisnefndar. En það er líka bara þetta atriði: Dómarar eru æviráðnir. Það er ekki hægt að reka þá. Röksemdin fyrir því er að þeir eiga að vera sjálfstæðir í sínum störfum. En það storkar heilbrigðri skynsemi á ákveðinn hátt að annars staðar í samfélaginu er fyrirkomulagið ekki þannig. Tökum sem dæmi umboðsmann Alþingis sem líka á að vera hlutlaus og faglegur og sjálfstæður í störfum sínum; hann er ekki æviráðinn. Það er hægt að reka hann. Hann nýtur þess aðhalds að hann getur misst starfið sitt. Alþingi kýs hann ekki aftur sem umboðsmann ef hann er ekki talinn standa sig á einhvern hátt. Svona höfum við líka breytt heilbrigðiskerfinu. Læknar verða nú aldeilis að vera faglegir og hlutlausir og standa sig í starfi en þeir eru ekki svona ósnertanlegir eins og dómarar. Og auðvitað er ekkert tekið á því í frumvarpinu og engin ástæða til. Hins vegar held ég að þetta þurfi að ræða og velta fyrir sér, m.a. af því að þessi sjónarmið komu mjög sterkt fram fyrir nefndinni að þetta sé orðin einhvers konar lokuð klíka sem er erfitt að gagnrýna, erfitt að sýna aðhald. Menn upplifa það að dómar séu illa skrifaðir, illa rökstuddir, ekki samkvæmni í þeim. Þá verðum við aðeins að velta því fyrir okkur, það væri næsta skref, hvernig dómarar eru skipaðir og hvort þetta sé rétt fyrirkomulag. Svo er líka annað sem var ekkert rætt nema mjög stuttlega við umfjöllun nefndarinnar. Málskostnaður er orðinn óheyrilega hár fyrir borgarana. Við segjum að allir séu jafnir fyrir lögunum. Allir eigi rétt á réttlátri málsmeðferð og dómum og úrskurðum í málum sínum en ég held að kostnaðurinn sé orðin aðkallandi spurning og ég ætla að skilja hana eftir í loftinu í lok ræðu minnar. Þegar við rekjum það hvað það kostar fyrir borgara að fara í mál eða verja sig fyrir rétti er það mjög aðkallandi spurning hvort allir séu jafnir fyrir lögunum. En það er umræða sem við tökum vonandi af meiri dýpt síðar.

Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að lengja umræðuna mikið. Fyrst og síðast ætla ég að þakka formanni nefndarinnar, sem fór hér yfir málið sem framsögumaður, fyrir hennar og þeirra miklu vinnu í þágu þessa máls. Eins og fram kom í máli hv. þingmanns sem talaði á undan mér er þetta risastórt og mjög mikilvægt mál sem mjög margir hafa komið að. Þá er enn frekar er ástæða til að þakka þeim sem að því hafa komið og fagna því að þessi breyting á fyrirkomulagi dómstóla sé loks fram komin. Og það er ástæða til að fagna því líka að um málið virðist ætla að nást ágæt og víðtæk sátt. Það skiptir ótrúlega miklu máli vegna þess að eins og allir hv. þingmenn segja sem talað hafa hér, þá þurfa allar breytingar af þessari stærðargráðu, þessu umfangi og þessu mikilvægi, að vera þess eðlis að hægt sé að treysta því að þær lifi fram yfir kosningar og séu studdar af sem flestum sem taka þátt í störfunum á löggjafarsamkundunni. Ég þakka fyrir það. Ég held að málið sé mjög mikilvægt, ekki aðeins til að setja íslenskt kerfi dómstóla í svipaðan takt og búning og gerist hjá nágrannaþjóðunum, heldur einnig til að tryggja að málsmeðferð og málarekstur á þessum vettvangi verði sem vandaðastur og að við tryggjum sem besta vinnu í kringum þessi gríðarlega mikilvægu verkefni sem varða svo margt og svo marga. Ég held að það gerist með þessu fyrirkomulagi. Ég tek líka undir það sem margir hv. þingmenn hafa nefnt; við þurfum að huga að fyrirkomulagi þessara mála í heild sinni, velta fyrir okkur áleitnum og stórum spurningum. Það er ekki endilega tekið á þeim í frumvarpinu en það breytir engu um það að það kerfi sem við treystum svo mikið á, dómstólarnir, verður að vera þannig að um það ríki sátt. Við höfum öll heyrt, líkt og fram kom í máli hv. þm. Guðmundar Steingrímssonar áðan, um þær áhyggjur sem ýmsir hafa af dómstólum okkar í dag. Þar eru umkvörtunarefni sem auðvitað má að hluta til skýra með miklu álagi, gríðarlegu álagi undanfarin ár, mun meira en eðlilegt getur talist. Við þurfum engu að síður að takast á við margar áleitnar spurningar um innihald og hvernig almenningur upplifir hlutina og eins hvaða reynslusögur við heyrum. Ég sat sem innanríkisráðherra um tíma, ekki það að ég ætla ekki að fara að rekja það úr þessum ræðustól, en ég verð að viðurkenna að mér var nokkuð brugðið við ýmsar af þeim uppgötvunum sem ég áttaði mig á í kringum dómskerfið, ýmsum reynslusögum og ýmsu sem ég taldi þá og tel enn, að betur megi fara. Eitt af því sem mig langaði að nefna í því samhengi heyrir ekki beint undir þetta frumvarp en það heyrir engu að síður undir umræðuna um eftirlit með dómstólum. Það er sú skoðun mín sem ég hef verið sannfærð um og varð sannfærðari um á degi hverjum þegar ég sat í innanríkisráðuneytinu, að það verður að skilja dómsmálin frá öðrum viðfangsefnum stjórnkerfisins. Það er algert grundvallaratriði. Það verður að breyta stjórnskipan okkar þannig að dómsmálin séu í sérstöku ráðuneyti. Það skref sem stigið var hér á sínum tíma, að sameina þau mál undir ráðuneyti sveitarstjórna, samgöngumála og alls kyns annarra mála, var ekki gott skref. Í flestum vestrænum löndum og þeim löndum sem við berum okkur saman við eru dómsmálin talin vera svo ólík öllum öðrum viðfangsefnum. Það er svo mikilvægt að þau séu sem fjærst framkvæmdarvaldinu og löggjafarvaldinu vegna þrískiptingar ríkisvalds að þau eiga og verða að heyra undir sérstakt ráðuneyti. Það þarf ekki að auka kostnað í kerfinu. Það er ekki einu sinni nauðsynlegt að setja sérstakan ráðherra yfir slíkt ráðuneyti. Það getur verið að það geti farið ágætlega að slíkt ráðuneyti heyri undir ráðherra sem situr í öðru ráðuneyti. En það eru ákveðin vinnubrögð, ákveðið vinnulag, ákveðin álitaefni sem eru þannig að dómsmálin og viðfangsefni dómstóla eiga ekki samleið með áætlanagerð og ákvörðunum í kringum t.d. vegamál, samgöngumál, sveitarstjórnarmál og önnur mál, sem eru í eðli sínu ólík. Það á að mínu mati reyndar við um öll mál í stjórnskipulagi okkar. Það er enginn málaflokkur, ekkert ráðuneyti sem hýsir neitt annað en einungis þennan eina málaflokk. Það getur verið lítið ráðuneyti, það getur verið afar sértækt og sérsniðið að þessum viðfangsefnum, en það væri að mínu mati stærsta skrefið í átt til bættrar umgengni um þennan málaflokk og að tryggja að þrískipting ríkisvaldsins sé eins gulltryggð og við viljum hafa hana að taka þessa breytingu inn í stjórnskipan landsins og tryggja að þessi málaflokkur hafi sér til stuðnings sérstakt ráðuneyti sér til eftirlits og umsýslu.

Hæstv. forseti. Ég kem upp til að árétta nokkur atriði. Varðandi fjármögnun millidómstigsins er það að fullu fjármagnað. Það kom fram í umræðunni að spurningum um fjárhagshliðina hefði verið beint til ráðuneytisins sem ekki hefði verið svarað en okkur barst skriflegt svar frá ráðuneytinu, sem var sent áfram á nefndina. Þar kemur þetta skýrt fram. Áætlaður kostnaður liggur fyrir og hvað er gert ráð fyrir að komi af fjármunum í það. Eins förum við aðeins yfir það í nefndaráliti okkar. Varðandi þær breytingartillögur sem liggja frammi eru þær þrjár, tvær frá fulltrúum stjórnarandstöðunnar í nefndinni og ein frá hv. þm. Vilhjálmi Árnasyni sem ekki gat verið við umræðuna í dag. Hún varðar þinghána hjá þeim sem komu frá Hornafirði. Hornfirðingar hafa valið að leita meira suður og við breytingarnar á löggæslu í sýslumannsumdæmunum fóru þau mál yfir á lögreglustjórann á Suðurlandi og sýslumannsembættið á Suðurlandi sinnir þessu svæði. Tillaga hv. þm. Vilhjálms Árnasonar lýtur að því að færa dómþinghána einnig á Suðurland frá Austurlandi. Fyrir liggur önnur breytingartillaga frá hv. þm. Ólínu Kjerúlf Þorvarðardóttur og fleirum. Ég fór aðeins yfir það áðan að það er frumvarp til umsagnar á vef innanríkisráðuneytisins um það hvernig dómarar skuli skipaðir en við förum ekki í neinar breytingar á þeim ákvæðum vegna þess að það frumvarp er væntanlegt, svo að það komi aftur skýrt fram. Að lokum langar mig að þakka þeim ráðherrum sem hafa komið að þessu máli, sem eru fjölmargir. Miðað við greinargerðina með frumvarpinu hefur verið unnið að þessu máli allt frá árinu 1972, ef mig minnir rétt. Sú vinna sem við byggjum á á rætur að rekja í stjórum dráttum til nefndar sem þáverandi ráðherra og núverandi hv. þm., Hanna Birna Kristjánsdóttir, skipaði og Kristín Edwald lögmaður leiddi. Það ber auðvitað að þakka þeim sem hafa lagt grunninn. Það var líka mikilvæg vinna unnin undir stjórn hv. þm. Ögmundar Jónassonar, sem þá var ráðherra, og svo var málið lagt fram í tíð núverandi hæstv. ráðherra Ólafar Nordal. Þessum aðilum ber að þakka sem og nefndinni sjálfri, starfsmönnum innanríkisráðuneytisins og okkar ágæta nefndarritara Kristínu Einarsdóttur.

Hæstv. forseti. Árið 2011 voru sett á Alþingi lög um skipan rannsóknarnefnda, en á grundvelli þeirra laga hefur verið ráðist í tvær umfangsmiklar rannsóknir samkvæmt ákvörðunum Alþingis, annars vegar á Íbúðalánasjóði og hins vegar á sparisjóðunum. Í ljós kom við þá reynslu að lagaramminn sem þessar rannsóknir hafa verið framkvæmdar innan hafi um margt verið óskýr. Það frumvarp sem við fengum í hendur í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd er runnið frá forsætisnefnd þingsins sem stóð einhuga að flutningi þess og var sett fram með það að markmiði að gera lagarammann skýrari, að fjárhagslegur grundvöllur slíkra rannsókna, umfang, ætti að vera betur afmarkað í lögum en gert er samkvæmt núgildandi lögum. Það varð þess valdandi að ályktun sem samþykkt var á Alþingi haustið 2012 hefur ekki komist í framkvæmd vegna þess að beðið hefur verið eftir þessari lagabreytingu. Þess vegna er það fagnaðarefni að þetta frumvarp sé nú komið fram og er það nú vonandi á lokastigum. Á fundum stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar var fjallað um ýmis atriði málsins, meðal annars hvernig væri hægt að vanda betur undirbúning skipunar rannsóknarnefnda. Með frumvarpinu er meðal annars leitast við að skýra betur hlutverk forseta Alþingis og stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar í þessu ferli. Meginviðfangsefni rannsóknarnefndar er að upplýsa mál og um leið að skapa grundvöll fyrir viðbrögð Alþingis eða hlutaðeigandi stjórnvalda. Nefndin ræddi nokkuð um þá gagnrýni sem komið hefur fram um að ályktanir um skipun rannsóknarnefnda hafi ekki allar verið nægilega markvissar og bendir á að vandaður undirbúningur sé grundvallarforsenda þess að vel takist til. Í frumvarpinu er lagt til að kveðið verði á um að áður en tillaga um skipun rannsóknarnefndar er samþykkt skuli leita umsagnar forseta Alþingis sem heimilt verði að leita umsagnar ríkisendurskoðanda og umboðsmanns. Nefndin telur það mjög mikilvægt í ljósi þess að þessar tvær stofnanir þingsins hafa þá þekkingu og reynslu af rannsóknum og úttektum sem nauðsynleg er til að leggja vandaðan grunn að undirbúningi slíkrar tillögu. Nefndin telur mikilvægt að í upphafi verks verði gerð verk- og kostnaðaráætlun sem kynnt verði forseta Alþingis. Fyrir nefndinni komu fram ábendingar frá Jafnréttisstofu um að gæta þyrfti að því við skipun nefnda að hafa hlutfall kynja sem jafnast. Nefndin tekur undir þessi sjónarmið en telur ekki þörf á að taka það sérstaklega fram í ljósi gildissviðs laga um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla. Með öðrum orðum: Það séu í gildi lög sem tryggja eigi þetta óháð því hvað stendur í frumvarpinu. Nefndin ræddi nokkuð um kostnað við rannsóknarnefndir og hvort eftirlit með starfsemi þeirra væri fullnægjandi. Í frumvarpinu er lagt til að formaður rannsóknarnefndar skuli veita forseta Alþingis upplýsingar um rekstur og útgjöld rannsóknarnefndar. Þá eru lagðar til breytingar varðandi undirbúning tillögu um skipun rannsóknarnefndar í 1. gr. frumvarpsins, þ.e. að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd meti sérstaklega tilefni og grundvöll rannsóknar, hvert sé mögulegt umfang hennar og afmörkun sem og hvort önnur úrræði séu tiltæk. Í greininni er einnig lagt til að nefndin leggi mat á fjölda nefndarmanna og hvaða kröfur gera eigi til faglegrar þekkingar þeirra og loks að áætla kostnað við verkið. Einnig er lagt til að leita skuli umsagnar forseta Alþingis sem heimilt verði að leita umsagnar ríkisendurskoðanda og umboðsmanns Alþingis. Nefndin telur mjög mikilvægt að vanda undirbúning og því er til mikilla bóta að kveða skýrt á um verkefni forseta Alþingis og stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar að þessu leyti. Í 11. gr. frumvarpsins er lagt til að kveðið verði á um að formaður rannsóknarnefndar beri ábyrgð á fjárreiðum nefndarinnar og sé í fyrirsvari fyrir nefndina þar til endurskoðun á reikningslegu uppgjöri hefur farið fram. Enn fremur er lagt til að kveðið verði á um að formaður rannsóknarnefndar skuli afhenda forseta Alþingis reikningslegt uppgjör yfir störf rannsóknarnefndar og árita það innan þriggja mánaða. Nefndin telur nauðsynlegt að kveða skýrt á um ábyrgð formanns hvað varðar fjárreiður nefndarinnar og skil á uppgjöri og telur það til þess fallið að veita aðhald við rekstur slíkra nefnda. Nefndin tekur einnig undir mikilvægi þess að kveða skýrt á um skyldu forseta Alþingis til að hafa eftirlit með því að verk- og kostnaðaráætlun standist, en í a-lið 10. gr. frumvarpsins er lagt til að kveðið verði á um að rannsóknarnefnd skuli veita forseta Alþingis upplýsingar um rekstur og útgjöld rannsóknarnefndar. Nefndin telur það til þess fallið að veita nauðsynlegt aðhald við umfang og rekstur slíkra nefnda. Í ákvæði til bráðabirgða í frumvarpinu er lagt til að kveðið verði á um að þegar lögin öðlist gildi skuli stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd fjalla um ályktun Alþingis frá 7. nóvember 2012, um rannsókn á einkavæðingu Fjárfestingarbanka atvinnulífsins hf., Landsbanka Íslands og Búnaðarbanka Íslands hf., í því skyni að tryggja að afmörkun og umfang rannsóknarinnar og undirbúningur verði í samræmi við ákvæði laga þessara. Nefndin telur í ljósi þeirra breytinga sem lagðar eru til í frumvarpinu eðlilegt að kveða á um slíka endurskoðun á ályktun Alþingis. Í 5. mgr. 1. gr. frumvarpsins er lagt til að kveðið verði á um að Alþingi geti hvenær sem er breytt eða afturkallað rannsókn með nýrri ályktun. Nefndin telur óþarft að kveða á um slíkt í lögum þar sem það felst í hlutverki þingsins að geta ályktað um mál að nýju ef svo ber undir og leggur því til að málsgreinin falli brott. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingu, þ.e. 5. mgr. 1. gr. falli brott. Hv. þingmenn Höskuldur Þórhallsson og Willum Þór Þórsson voru fjarverandi við afgreiðslu málsins. Brynhildur Pétursdóttir, áheyrnarfulltrúi í nefndinni, er samþykk álitinu. Undir álitið rita síðan hv. þingmenn Ögmundur Jónasson, Birgir Ármannsson, Birgitta Jónsdóttir, Brynjar Níelsson, Össur Skarphéðinsson, Elsa Lára Arnardóttir og Árni Páll Árnason. Hæstv. forseti. Ég hef stuðst við nefndarálit stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar Alþingis í þessari ræðu, nánast lesið álitsgerð okkar upp orðrétt til að hafa þetta allt með sem skýrustum hætti.

Frú forseti. Hér erum við nú ekki að fjalla um neina dægurflugu. Hér er verið að púkka undir einn af hornsteinum Alþingis. Rannsóknarnefndirnar sem hér eru til umræðu eru mjög mikilvægur og vaxandi þáttur í því sem kalla mætti innbyrðis valdtemprun valdþáttanna í stjórnskipan okkar. Ég mun fara betur yfir frumvarpið í stuttri ræðu á eftir. En það sem mig langar til þess að drepa á er ályktun Alþingis frá 7. nóvember 2012. Hv. þingmaður sneri lítillega fingri að henni í álitinu hér áðan sem hann flutti framsögu fyrir. Þar nefndi hann að beðið hefði verið eftir afgreiðslu þessa frumvarps áður en stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd tæki hana til umfjöllunar. Nú er það svo að tillögur um rannsóknarnefndir koma oft fram þegar hitamál eru uppi og öldur rísa. Þær eldast ekki allar vel. Sú tillaga sem við samþykktum í nóvember 2012 hefur ekki elst vel. Það eru margir þættir í henni sem komið hafa fram, sem ekki er hægt að rannsaka, og suma einfaldlega er búið að skrifa skýrslur um. Eftir sem áður eru þættir í þeirri tillögu sem ég tel að taka þurfi á og Alþingi þarf líka með einhverjum hætti að svara því kalli sem þar kemur fram eða þá nema hana úr gildi. Mig langar til þess að spyrja hv. þingmann af því að hann er formaður stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar: Hvernig hyggst hann í framhaldi af fyrirsjáanlegri samþykkt þessa frumvarps beita sér innan nefndarinnar? Hvað má gera ráð fyrir að nefndin geri til þess að uppfylla 14. gr., sem er ákvæði til bráðabirgða sem fjallar einmitt um að það verði verkefni stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar að leggja til hvernig ályktuninni frá 2012 verður framfylgt?

Hæstv. forseti. Um vinnubrögðin í þessu máli hefur ríkt mjög víðtæk samstaða í þinginu. Menn vildu láta þingsályktunina frá því í nóvember 2012 bíða af nákvæmlega þeim ástæðum sem hv. þingmaður vísaði til. Hún er víðfeðm, það rúmast margt undir regnhlíf hennar og við biðum þess að fá lagaramma sem heimilaði okkur að afmarka viðfangsefnið frekar. Sá lagarammi er að verða til núna. Nú höfum við fengið ábendingar frá umboðsmanni Alþingis um að tiltekinn þáttur, sem vikið er að í samþykktinni frá því í nóvember 2012, þarfnist frekari skoðunar, að líklegt sé að skoðun á þeim þætti muni leiða nýjar upplýsingar fram í dagsljósið. Nú bíður það okkar að fara yfir aðra þætti þessarar ályktunar frá því haustið 2012, að skoða þær rannsóknarskýrslur sem gerðar hafa verið, bæði í rannsóknarnefnd sem vann fyrir Alþingi og síðan rannsóknarnefnd Alþingis sjálfs, og athuga hvort eitthvað standi enn út af, eða hvort rannsókn á einhverjum öðrum þáttum sé líkleg til að leiða nýja þætti fram í dagsljósið. Ef svo er ekki, ef við sannfærumst um að svo sé ekki, látum við staðar numið. Ef við sannfærumst hins vegar um að enn séu þættir og spurningar sem sé ósvarað og líklegt að frekari rannsókn muni leiða svörin fram í dagsljósið, munum við að sjálfsögðu gera tillögur um slíkt til Alþingis. Það er viðfangsefni stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar Alþingis núna að komast að samkomulagi um tillögur til Alþingis sem rúma þá hugsun.

Frú forseti. Það er ágætt að heyra það hjá hv. formanni stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar að ráðist verði í að taka ákvörðun um hvernig fara eigi með þessa tillögu. Frá mínum bæjardyrum séð hefur verið mjög óþægilegur dráttur á því að ákvörðun um það liggi fyrir. Við sem lifðum hrunið og búum við afleiðingar þess sem stjórnmálamenn vitum að oftsinnis koma fram ásakanir um það utan úr samfélaginu að Alþingi eða meiri hluti Alþingis sé að sópa þeirri tillögu undir teppið. Ég get hins vegar fallist á, eins og ég sagði í fyrra andsvari mínu, að sú tillaga var mjög víðfeðm og óskýr og hefði verið erfitt að ráðast í hana, sér í lagi með hliðsjón af reynslunni af þeim tveimur nefndum sem áður hafa starfað, öðruvísi en að afmarka hana eitthvað frekar. En til þess hafa ekki verið heimildir eins og ég hef skilið það. Það er ekki fyrr en með samþykkt þessa frumvarps sem loksins er hægt að fara í það að afmarka tillöguna og skera úr henni það sem ekki er lengur í gildi. Gott og vel. Eftir að hafa sagt það fagna ég því eigi að síður að með samþykkt frumvarpsins sem hér liggur fyrir mun forseti Alþingis fá í hendur tæki til þess að hafa veruleg mótandi áhrif á andlag slíkra tillagna. Það vald forsetans mun þá líklega koma í veg fyrir að í hita leiksins hlaupi menn til og samþykki í of miklum æsingi tillögur sem eru hugsanlega óframkvæmanlegar af því að þær eru svo víðfeðmar. En ég verð að segja það eins og ég sagði áðan að þessi tiltekna tillaga hefur ekki elst vel. Ef maður skoðar hana í dag sýnist mér sem mjög erfitt sé að útfæra 

Hæstv. forseti. Ég held að ef við skoðum aðkomu Alþingis að þessum málum, hruninu, því sem gerðist í aðdraganda þess og eftirmála, þá sé almennur og einlægur vilji fyrir því í þinginu að leiða sannleikann fram í dagsljósið. Við höfum verið að skoða með hvaða hætti það verði gert með sem markvissustum hætti. Það er ánægjuefni að forsætisnefnd skuli hafa skilað inn í þingið frumvarpi sem þverpólitískur einhugur er um í forsætisnefnd, og síðan höfum við fjallað um málin í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd á sömu forsendum. Ég held að enginn leggist gegn því að við leiðum fram í dagsljósið það sem talið er að enn sé ósvarað. Það kunna að vera uppi þau sjónarmið að menn vilji ganga lengra og kanna aðra þætti og þá á síðari stigum í eftirmála hrunsins. Það er þá nokkuð sem við tökum til umræðu síðar. En nú erum við að stíga markvisst skref til þess að hrinda í framkvæmd þingsályktun eða samþykkt þingsins sem hefur vissulega legið lengi á okkar borðum, ég tek undir það með hv. þingmanni, en meira máli skiptir þó að við gerum það á vandaðan og yfirvegaðan hátt og á þann hátt sem líklegur er til að skila okkur þeim árangri sem við getum vænst.

Virðulegur forseti. Ég ætla nú ekki að lengja umræðuna. Ég vildi bara koma hér upp og fagna því að þetta frumvarp sé komið fram og að málið sé komið þetta langt. Við getum væntanlega greitt atkvæði um það fljótlega. Við höfum aðeins brennt okkur á því undanfarin ár að kostnaður við rannsóknarnefndirnar hefur farið verulega fram úr áætlun. Ég veit ekki einu sinni hvort áætlanir hafa í öllum tilfellum legið fyrir í upphafi. En kostnaðurinn við sparisjóðaskýrsluna og skýrsluna um Íbúðalánasjóð er yfir milljarður króna. Það er á okkar ábyrgð að vel sé farið með fé og að þegar farið sé í þau mikilvægu verkefni sem þessar rannsóknir eru sé alveg ljóst að hverri krónu sem eytt er sé vel varið. Þess vegna höfum við hnykkt á því í nefndaráliti okkar. Þar segir orðrétt, með leyfi forseta: Nefndin telur mikilvægt að í upphafi verks verði gerð verk- og kostnaðaráætlun sem kynnt verði forseta Alþingis. Ég ætla að ganga lengra og segja: Að sjálfsögðu á ekki að fara í slíkt verkefni nema fyrir liggi ítarleg verk- og kostnaðaráætlun og tímarammi. Það er algjört grundvallaratriði. Rannsóknarnefndir eru mjög mikilvægar. Þær hafa heimildir til að rannsaka og fara ofan í mál sem aðrir hafa jafnvel ekki. En við þurfum að passa okkur að fara ekki offari og vanda vel til verks þannig að peningarnir nýtist sem best. Ég tek undir það sem sagt var áðan varðandi þingsályktun um einkavæðingu bankanna. Hún var auðvitað samin áður en farið var í rannsókn á sparisjóðunum og Íbúðalánasjóði og er þar af leiðandi allt of víðtæk. Við vitum í dag hvað það kostar að fara í slíka rannsókn ef hún er ekki vel afmörkuð. Margt af því sem snýr að einkavæðingu bankanna liggur þegar fyrir en nýjar upplýsingar líta nú dagsins ljós og ætti að rannsaka það sérstaklega. Það þarf að skoða þetta allt og við verðum að vera viss um þegar við förum í svona rannsóknir að eftir einhverju sé að slægjast. Það er bara það sem ég er að reyna að segja hér, að við förum vel með almannafé. Ég held að þessar breytingar á lögum séu af hinu góða. Mikil og góð samstaða var í nefndinni, það voru góðar umræður um þetta mál, eins og mér finnst nú oftast vera í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Það gengur bara mjög vel og ég er mjög sátt við þetta mál.

Hæstv. forseti. Ég átti þátt í því á sínum tíma að vinna að frumvarpinu sem síðar varð að lögum um rannsóknarnefndir Alþingis árið 2011. Ég held að við öll sem komum að því nefndarstarfi höfum gert okkur grein fyrir því að það þyrfti í ljósi reynslu að gera breytingar á þeim lögum, menn voru að mörgu leyti að prófa sig áfram með löggjöf á nýju sviði. Ég held að við höfum öll horfst í augu við það að þegar nokkur reynsla væri komin á framkvæmd laganna gæti verið tilefni til endurskoðunar. Það frumvarp sem forseti þingsins og forsætisnefnd hafa lagt fram tekur á held ég öllum þeim atriðum sem upp hafa komið í störfum rannsóknarnefnda á undanförnum árum. Það er mat mitt eins og annarra þingmanna í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd að frumvarpið sé vel til þess fallið að lagfæra þá annmarka sem finna má á núgildandi löggjöf. Eins og aðrir hafa rakið er kannski mikilvægast í þessu sambandi að tryggt sé með málsmeðferð í þinginu áður en að tillögur eru samþykktar að efni tillagna til þingsályktana sem gera ráð fyrir stofnun rannsóknarnefnda sé afmarkað vel fyrir fram. Lagt sé raunverulegt mat á hvert umfang rannsókna eigi að vera og að menn viti nokkurn veginn, sjái nokkurn veginn fyrir sér hvernig vinnan eigi að ganga. Eins og áður hefur komið fram í umræðum um þetta mál þá verður að horfast í augu við það, í tilviki þeirra tveggja rannsóknarnefnda sem starfað hafa á grundvelli laganna frá 2011, annars vegar um Íbúðalánasjóð og hins vegar um sparisjóðina, að af hálfu þingsins var ekki gengið nægilega vel frá þeim málum fyrir fram þannig að við getum orðað það þannig að starfið varð ekki eins markvisst og það hefði getað verið. Umfang skýrsluvinnunnar varð meira, kostnaður miklu meiri en nokkur gerði sér grein fyrir og ýmis vandamál af því tagi sem upp komu á leiðinni. Þetta vildi ég almennt segja um frumvarpið sem ég styð að sjálfsögðu. Það verður seint með lagafyrirmælum hægt að koma í veg fyrir að menn misstígi sig eitthvað í framkvæmdinni. En á hinn bóginn tel ég að forsætisnefnd og þeir sem að frumvarpinu standa hafi gert það sem hægt er og raunhæft til þess að stýra þessu starfi í farsælli farveg. Þær efnisbreytingar sem felast í frumvarpinu krefjast ekki sérstakrar umræðu af minni hálfu í dag. En ég ætla þó örlítið að víkja að eins og aðrir ræðumenn að meðferð þingsályktunartillögu um rannsókn á einkavæðingu bankanna frá 2012 sem, eins og hér hefur komið fram, hefur verið hjá forseta í nokkurn tíma. Við í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd höfum litið svo á að rétt væri að bíða eftir því að þetta frumvarp næði fram að ganga áður en lengra yrði haldið í þeim efnum. Eins og kemur fram í ákvæði til bráðabirgða í frumvarpinu er gert ráð fyrir því að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd komi að vinnu sem tengist meðferð þeirrar þingsályktunartillögu og meti hvaða þætti þurfi að skoða. Það má segja að atburðir síðustu sólarhringa, ábending frá umboðsmanni Alþingis og umræður sem hafa átt sér stað í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd gefi tilefni til að taka næsta skref sem yrði væntanlega það að sett yrði sérstök rannsókn til þess að fara yfir aðkomu þýska bankans Hauck & Aufhäuser að sölu Búnaðarbankans. Umboðsmaður Alþingis gerir tillögu um að þarna verði um að ræða stutta og afar markvissa rannsókn sem beinist að tilteknum, mjög afmörkuðum þáttum málsins sem ekki hafa fengist svör við í fyrri athugunum og rannsóknum á þeirri atburðarás sem þarna átti sér stað. Ég get tekið undir það að æskilegt er að málin fari í þann farveg. Það er síðan verkefni fyrri stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar að ræða hvernig að öðru leyti verði farið með tillöguna frá 2012 um heildarendurskoðun eða heildarrannsókn á einkavæðingu bankanna við upphaf eða í upphafi aldarinnar. Ég held að allir sem að þessu hafa komið geri sér grein fyrir því að rannsóknarnefndir eru og geta verið mjög mikilvægt tæki og það er mikilvægur þáttur í eftirlitshlutverki þingsins að geta sett á fót slíkar nefndir. Þetta er hins vegar líka viðkvæmt form og það verður að gæta þess að misnota það ekki, ofnota það ekki. Það verður líka að gæta þess að rannsóknarnefndir sem slíkar fari ekki inn á svið sem önnur stjórnvöld, eftirlitsstjórnvöld eða réttarkerfið hafa með höndum. Þetta er mikilvægt tæki en gæta verður þess að hvorki ofnota það né misnota. Ég vona líka að í þeim tilvikum þar sem við stöndum frammi fyrir spurningu um hvort við eigum að fara í rannsóknir af þessu tagi þá missi menn sig ekki í lýðskrumi eins og stundum hefur gerst heldur taki hlutverk og stöðu þessara rannsóknarnefnda alvarlega. Það má segja að á einhverjum tímapunktum geta stjórnmálamenn freistast til að slá pólitískar keilur með því að setja upp rannsóknarnefndir eða leggja fram tillögur um rannsóknarnefndir um hitt og þetta. En ég held að það sé mikilvægt að bæði við sem nú sitjum á þingi og þeir sem síðar koma taki þetta mjög alvarlega vegna þess að ef rannsóknarnefndir fara að verða vopn í hinni daglegu pólitísku baráttu missa þær þá stöðu og þann trúverðugleika sem nauðsynlegt er að þær hafi. Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að hafa þessi orð lengri, en ég fagna eins og aðrir þeirri samstöðu sem hefur verið um afgreiðslu málsins í þinginu.

Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. forseta Einari K. Guðfinnssyni og hans góða starfsfólki fyrir þá góðu vinnu sem fólgin er í undirbúningi þessa frumvarps. Sú vinna hefur síðan verið tekin af hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd og brotin vel til mergjar. Má heita að það hafi verið einróma álit að hér hafi verið ákaflega vel að verki staðið. Ég tel að það sé mikilvægt að við gerum okkur grein fyrir því að hér er um að ræða mál sem, eins og ég sagði í fyrra andsvari, er ekki dægurfluga heldur einn af hornsteinunum sem Alþingi hvílir á. Eitt af sterkustu og mikilvægustu hlutverkum Alþingis er aðhaldshlutverkið. Því ber að veita framkvæmdarvaldinu eins sterkt aðhald og hægt er. Á því hefur verið misbrestur. Við vitum að í gegnum tíðina hefur þróunin, að minnsta kosti á meðan ég hef verið hér, heldur hnigið á þá leið að framkvæmdarvaldið hafi seilst til aukinna ítaka innan löggjafans. Því hefur góðu heilli verið snúið til baka á síðustu árum. Þetta frumvarp um rannsóknarnefndir er gríðarlega mikilvægt tæki fyrir þingið til þess að sinna þeirri aðhaldsskyldu. Frumvarpið felur í reynd í sér verulegar breytingar á lögum sem sett voru árið 2011. Þau voru barn síns tíma. Við settum þau lög til þess að svara ákveðnum þörfum en það verður að segjast alveg eins og er að þau lög hafa ekkert elst sérstaklega vel. Komið hafa í ljós ýmsir skavankar á þeim sem verið er að bæta úr hér. En mér finnst vera mikilvægt að menn geri sér grein fyrir að það frumvarp sem hæstv. forseti leggur hér fram er partur af keðju breytinga sem menn hafa staðið fyrir á síðustu fjórum til fimm árum, allar götur frá því undir miðbik síðustu ríkisstjórnar og fram á þennan dag, þar sem verið er að koma í gegn löggjöf sem miðar að því að styrkja hið mikilvæga eftirlitshlutverk Alþingis. Mér telst svo til að síðan árið 2011 höfum við í reynd gert sex mikilvægar breytingar sem púkka undir þetta hlutverk. Í fyrsta lagi var með breytingum á þingsköpum Alþingis, sem komu til framkvæmda síðla árs 2011, einni af fastanefndum Alþingis, stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, í reynd falið eftirlitshlutverk Alþingis að meginstofni til. Á þeim tíma voru ekki allir fullsáttir við það, en reynslan hefur sýnt að það var mjög jákvætt. Undir farsælli stjórn hv. þm. Ögmundar Jónassonar hefur stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd sinnt þróun þessa nýja hlutverks mjög vel. Það hefur verið sérstaklega eftirtektarvert að þar hafa menn farið spart með þær heimildir sem nefndin hefur. Þegar ég skoða feril þeirra nefndar get ég ekki sagt annað en að þar hafi menn unnið til lykta öll mál, sum mjög flókin og vandasöm, með málefnalegum hætti. Það hefur vitaskuld verið ánægjuefni að fylgjast með því að menn á báðum vængjum stjórnmálanna hafa þar gert sér far um að reyna að ná niðurstöðu sem byggist ekki á pólitískum keiluslætti hversdagsins heldur á málefnalegri og hlutlægri umfjöllun. Það skiptir miklu máli að þingið hafi náð þeim þroska, ég tala nú ekki um að við skulum hafa nefnd eins og stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, sem getur með þannig hugarfari sinnt þessum verkum afar vel. Eins og hv. þm. Birgir Ármannsson drap á áðan eru ýmis tæki sem Alþingi hefur, en stundum reiða menn of hátt til höggs. Menn verða að nota þessi tæki af mikilli yfirvegun og grunda það vel. Í öðru lagi er enn fremur kveðið á um aukinn rétt þingnefnda til upplýsinga, sem skiptir að minnsta kosti mig sem þingmann mjög miklu máli. Í þriðja lagi er kveðið sérstaklega á um rétt minni hlutans innan þingnefnda til að óska gagna og upplýsinga. Oft er það þannig að misklíð hefur risið í þessum sölum vegna þess að minni hlutinn telur að gengið sé á rétt sinn. Stjórnvitur meiri hluti leggur sig í líma til þess að reyna að gera stjórnarandstöðunni hverju sinni kleift að fá allar þær upplýsingar sem hún vill, því að einungis með því að draga öll gögn upp á borðið og sýna aldrei viðleitni til að fela geta menn að lokum náð sátt um staðreyndir. En oft er það krafan um upplýsingar sem framkvæmdarvaldið hefur ekki orðið við sem leitt hefur til óþarfa kífs og ágreinings í þessum sölum. Jafnframt var í fjórða lagi kveðið enn fastar á um upplýsingaskyldu ráðherra. Við þekkjum það nú sem höfum verið lengi hér á dögum hversu ertandi það getur verið, sérstaklega fyrir lundarfar viðkvæmra þingmanna, að spyrja spurninga og fá ítrekað ekki svör. Ég gæti nefnt dæmi sem rís hátt í samtímanum, sem einstakir dagfarsprúðir þingmenn stjórnarandstöðunnar, eins og hæstv. 1. varaforseti Kristján L. Möller, eru ákaflega ósáttir við að hafa ekki fengið upplýsingar um með nægilega skýrum hætti. Ég ætla ekki að fara frekar út í það. En það er mjög mikilvægt að í gadda sé slegin sú skylda sem ráðherrar hafa til þess að veita upplýsingar gagnvart þingmönnum. Í síðasta lagi voru sett hin merkilegu lög um rannsóknarnefndirnar árið 2011. Það eru þau lög sem við erum nú að þróa áfram og breyta með ákaflega góðum hætti í því frumvarpi sem hæstv. forseti hefur lagt hér fram og mælt fyrir. Ég tel að það sé mikilvægt að menn geri sér grein fyrir því að hér er að verki samfelld þróun. Undir forustu hæstv. forseta Einars K. Guðfinnssonar hafa menn í einlægni verið að reyna að styrkja þau tæki sem þingið hefur og um leið að búa svo um hnútana að ekki rísi óþarfaágreiningur sem hægt væri að ræða til þrautar og skilja eftir í fortíðinni án þess að hann leiði til langvinnra deilna. Breytingarnar sem hér er um að ræða eru allar til hins betra og þær byggja á reynslu. Eins og hv. þm. Birgir Ármannsson sagði í stórgóðri ræðu áðan þá hættir mönnum til að reiða hátt til höggs í hita leiksins. Þá hættir mönnum til þess að fara fram með tillögur um rannsóknir sem hafa hugsanlega ákaflega veikt andlag. Ég get nú trútt um talað. Ég minnist þess, eins og ég veit að hæstv. forseti man líka eftir, að árið 1994 var samþykkt hér tillaga um nefnd sem átti að rannsaka sérstaklega jafn sakleysisleg ummæli og féllu á ráðherraskrifstofu einn góðan veðurdag í síma þar sem tilteknum embættismanni var óskað gleðilegra jóla. Það varð tilefni margra daga umræðna og þáverandi ráðherraræfill, sem stendur hér sem 4. þingmaður Reykjavíkur norður, vissi ekki hvaðan á sig stóð veðrið. Menn verða sem sagt að gæta þess hvernig þeir nýta þessi tæki. En þá ber á hitt að líta að mannssálin er breysk. Og af því að hv. þm. Birgir Ármannsson sagði að mönnum hætti til að leggja hér fram tillögur um rannsóknir á málum einfaldlega til þess að lyfta þeim upp og hugsanlega til að gera pólitíska andstæðinga sína tortryggilega, þurfum við líka að byggja inn í umbúnaðinn um þessar rannsóknarnefndir varnir við því. Það er gert í þessu frumvarpi. Mér finnst það vera mjög jákvætt við frumvarpið að forseta Alþingis er falið að tempra líkurnar á því að rannsóknartækinu og heimildunum sem í því felast verði beitt til þess að slá einhverjar billegar keilur í skæklatogi hversdagsins. Í frumvarpinu er sem sagt gert ráð fyrir að það þurfi skriflega umsögn forseta Alþingis um það hvernig verkefnið er mótað í þeirri tillögu sem lögð er fram áður en hún er afgreidd endanlega. Honum er sömuleiðis veitt heimild til þess að kalla sér til ráðgjafar þær stofnanir sem eðlilega á alltaf að kalla til ráðgjafar þegar Alþingi tekur ákvarðanir af þessu tagi, þ.e. umboðsmann Alþingis og eftir atvikum ríkisendurskoðanda. Þegar maður skoðar hvernig Alþingi hefur á síðustu tveimur áratugum byggt upp tæki sín til þess að sinna stjórnarskrárbundinni skyldu sinni til þess að veita framkvæmdarvaldinu aðhald verður ekki annað sagt en að tekist hafi vel til. Ég minnist þess þegar menn samþykktu hér fyrir einum 20 árum frumvörp um að stofna embætti umboðsmanns Alþingis að menn voru ekki á eitt sáttir. Ég man vel eftir því sem partur af því liði sem fór með framkvæmdarvaldið, að það vildi fyrir fram stýfa vængi þess embættis með því að veita framkvæmdarvaldinu miklu meiri ráðstöfunarrétt á ákvörðunum sem tengdust skoðunum og rannsókn umboðsmanns. En okkur tókst þá og hefur tekist síðan að halda því embætti mjög sjálfstæðu. Að sama skapi má segja að Ríkisendurskoðun hafi þróast með ákaflega jákvæðum hætti. Þessar tvær stofnanir og síðan hin þriðja sem finna má innan Alþingis, sem er lagasvið Alþingis, eru í reynd safn tækja sem Alþingi getur beitt bæði til þess að veita framkvæmdarvaldinu aðhald, en sömuleiðis til að tempra sjálft sig. Það er líka mikilvægt. Ég sagði það hreinskilnislega hér áðan að þegar maður lítur til baka og skoðar tillöguna sem hér var samþykkt í október 2012 um úttekt á einkavæðingum bankanna, sem var mikið hitamál á þeim tíma, þá verð ég að fallast á það, þó að ég hafi stutt hana eins og mjög margir á þeim tíma, að sú tillaga hefur ekki elst vel. Hún er í reynd gott dæmi um hversu jákvætt það hefði verið að hafa atbeina forseta Alþingis með þeim stuðningi sem hann hefur af umboðsmanni Alþingis, eftir atvikum ríkisendurskoðanda, og síðan auðvitað sínum góðu lagatröllum innan lagasviðsins, til þess að afmarka hana betur. Þegar maður skoðar hana í dag liggja stórir partar af henni nú þegar fyrir, eins og við vitum, og lágu fyrir þegar tillagan var samþykkt. Sömuleiðis er þar að finna efnisþætti sem eru þess eðlis að ef menn ættu að reyna að kafa til botns í því sem þar er óskað gætu menn setið við það til eilífðarnóns. Það er mjög mikilvægt að menn hafi það í huga. Af því öllu saman getum við lært. Sömuleiðis getum við lært af þeim tveimur skýrslum sem rannsóknarnefndir hafa skilað frá sér til þessa. Ég held að það sé nokkuð útbreidd skoðun að þær hafi ekki endilega verið tímans eða peninganna virði. Ég segi fyrir sjálfan mig að úttektin á Íbúðalánasjóði var einskis virði fyrir mig og skilaði engu sem mér fannst tosa okkur eitthvað fram á við. Niðurstaðan er þessi: Það er líklegt að ef ekki er teiknaður upp rammi sem gerir sameiginlegri visku þingsins kleift að takmarka erindið sem felst í slíkum tillögum, að menn eyði ekki bara miklum tíma heldur gríðarlega miklum fjármunum til þess að komast að niðurstöðum sem ekki eru þess virði sem í þær er eytt. Ég tel að með þessu frumvarpi sé búið að a.m.k. lágmarka líkurnar á slíku. Auðvitað er það þannig, svo ég hrósi nú hæstv. forseta Einari K. Guðfinnssyni, að veldur hver á heldur. Það er ekki sama hver er forseti þings. Þeim forseta sem nú gegnir þeirri stöðu treysti ég til allra hluta og til að taka hlutlæga og málefnalega afstöðu í hverju máli. En á mínum 25 ára ferli í þessum sölum eru dæmi um menn sem voru mjög virkir í hinu pólitíska skaki og maður vissi aldrei hvernig mundu bregðast við. Það breytir ekki hinu að hér erum við að gera mjög einbeitta tilraun til þess að færa þetta á form sem dregur úr líkum á að þessu rannsóknartæki verði misbeitt Það er mikilvægt að menn hugi að því. Að því sögðu lýsi ég náttúrlega einlægum stuðningi mínum við þetta mál. Það er eitt örlítið atriði, reyndar tvö, sem ég velti fyrir mér. Mig langar til að spyrja hv. formann nefndarinnar. Í 5. gr. er gert ráð fyrir því að ef nefndin kemst að niðurstöðu um að einhver tiltekinn aðili hafi gerst brotlegur getur hún eftir atvikum komið því til ríkissaksóknara. Nefndin á jafnframt að setja tilkynningu um slíkt inn í skýrsluna sem hún birtir. Það er opinber skýrsla. Gott og vel fram að þessu. En það kemur sérstaklega fram í greininni að sá sem slíkum áburði sætir á ekki kost á því að koma fyrir nefndina og tjá afstöðu sína eða eftir atvikum koma fram andmælum sínum. Ég er þeirrar skoðunar að það sé alveg á jaðri þess sem þingið getur leyft sér og vildi þess vegna a.m.k. í fullri vinsemd beina því til hv. formanns nefndarinnar hvort þetta sé ekki eitthvað sem menn ættu aðeins að velta fyrir sér. Ég á ekki sæti í nefndinni nema sem varamaður en hef setið þar síðustu daga við að fara yfir þetta mál. Ég varð þess áskynja að þar vilja menn vinna verk sín afar vel, en þessi umbúnaður hér rifjar upp, a.m.k. í mínu minni, heldur andstyggilegar minningar, m.a. um svipaða málsmeðferð þegar menn voru hér fyrir einni nefnd þingsins settir á þann stað sem að lokum leiddi þá fyrir Landsdóm án þess að þeir ættu nokkru sinni möguleika á því að koma sjálfir fyrir nefnd þess þings sem þeir sátu þó sjálfir á, til þess að koma málstað sínum og vörnum á framfæri með sínum orðum. Nefndin þarf að skoða þennan þátt betur. Í öðru lagi hnaut ég aðeins um næstsíðustu málsgreinina í 1. gr. laganna þar sem mér sýnist á orðalaginu að tillaga um skipun rannsóknarnefndar hafi aðra stöðu en aðrar tillögur sem fram koma í þinginu. Þegar tillögur koma hér til afgreiðslu og umfjöllunar í þinginu fara þær í gegnum 1. umr. og er vísað til nefndar. Það fer síðan eftir formanni nefndarinnar, meiri hluta í nefndinni, hvort göngu tillögunnar lýkur þar eða hvort hún er send áfram til þingsins. Það gerist aldrei nema samþykkja eigi tillöguna. Orðalag þessarar málsgreinar er hins vegar með þeim hætti að ég get ekki skilið það öðruvísi en svo að komi fram tillaga um skipun rannsóknarnefndar beri að vísa henni, ef hún kemur frá einstökum óbreyttum þingmanni en ekki nefndinni sjálfri, til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar sem gefur þinginu álit sitt um hana að fenginni umsögn forseta Alþingis. Síðan segir, með leyfi forseta: „… áður en greidd eru atkvæði um tillöguna við síðari umræðu.“ Mér sýnist á því orðalagi að það sé fortakslaust að tillögur um rannsóknarnefnd hafi því aðra stöðu en aðrar tillögur að því marki að hvort sem þingið mun greiða þeim atbeina sína eða ekki, ber að leggja þær til lokaumræðu fyrir þingið. Þingið stendur þá andspænis því að samþykkja tillöguna eða hafna henni. Það er niðurstaða sem getur hugsanlega verið takmark þess sem leggur slíka tillögu fram og ekki endilega af göfugum hvötum. Frú forseti. Þetta vildi ég spyrja hv. þingmann og formann stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar um hvort sé réttur skilningur, því að ég er bókstafstrúarmaður og bókstafurinn hljóðar svona og þá hljóta menn að fara eftir honum. Er það ekki rétt skilið hjá mér, hv. formaður stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar?

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni fyrir prýðilega og ítarlega ræðu enda tilefni til þess. Ég er sammála honum um hlutverk stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, hve mikilvægt það er og að okkur takist að þróa það starf farsællega inn í framtíðina. Ég tel að við séum að stíga ýmis jákvæð skref og eitt af þeim er tvímælalaust það frumvarp sem við erum nú senn að afgreiða frá okkur. Það voru nokkur efnisatriði sem hv. þingmaður nefndi. Í fyrsta lagi í 1. gr. frumvarpsins þar sem vísað er til málsmeðferðar tillagna sem berast stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd og með hvaða hætti hún skuli fjalla um málin. Hv. þingmaður spyr hvort skilja eigi greinina á þann veg að það beri að vísa öllum málum sem fyrir nefndina koma til atkvæðagreiðslu og afgreiðslu í þingsal. Það er rétt að þannig má skilja þessi orð en þau eru að sönnu skilyrt vegna þess að ákveðnar forsendur þurfa að vera til staðar til að svo sé gert. Síðan er það hitt, pólitískt mat okkar og skynsemis- og sanngirnisrök sem hníga að því hvort ekki sé eðlilegt að þau mál sem koma til kasta þingsins og fara til þingnefnda séu almennt afgreidd í atkvæðagreiðslu í þingsal. Það er almenn stefnumörkun sem ég held að margir séu tvímælalaust hlynntir. Hins vegar kunna að vera á því undantekningar, t.d. ef nefnd metur það svo að kanna þurfi mál frekar, kalla þurfi eftir frekari upplýsingum um efnisþætti máls, að það sé ella vanreifað; þá hlýtur viðkomandi nefnd að líta á það sem skyldu sína að kalla eftir slíkum upplýsingum. Ég er sammála þeirri meginhugsun sem snertir samþykktir þingsins um rannsóknir sem koma til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar eða þegar slíkum málum er vísað til nefndar, þá eigi að stefna að því að það sé afgreitt í þingsal. Síðan vísar hv. þingmaður í 5. gr. laga frumvarpsins þar sem vikið er að því að vakni grunur við rannsókn rannsóknarnefndar um að refsivert athæfi hafi átt sér stað sem tilkynnt er til ríkissaksóknara, og þá er einnig vísað til brota eða grunsemda um brot framið af opinberum starfsmönnum, skuli málum vísað áfram og þingmaður spyr hvort nefndinni sé þá ekki skylt að veita viðkomandi einstaklingi möguleika á að tjá sig, hvort henni sé ekki skylt að tryggja viðkomandi einstaklingi andmælarétt. Nú er það svo að sé máli skotið til réttarkerfisins er gætt að því að viðkomandi einstaklingur fái notið slíks andmælaréttar við meðferð málsins þar. En ég vek athygli á að þótt nefndinni sé ekki skylt að gera þetta er ekkert sem kemur í veg fyrir að slík heimild sé veitt við rannsókn mála. Þetta var reyndar eitt af því sem fundið var að í rannsóknarskýrslu um Íbúðalánasjóð sérstaklega, sem hv. þingmaður gagnrýndi og ég get að mörgu leyti tekið undir þá gagnrýni. Þar voru menn bornir ýmsum þungum sökum og þó að þar væri ekki talið að um refsivert athæfi hefði verið að ræða, voru menn bornir þungum sökum sem þeir fengu síðan ekki tækifæri til að skýra. Almennt finnst mér það eigi að vera reglan, hin almenna vinnuregla, að menn fái að skýra sitt mál ef grunur leikur á að þeir hafi gert eitthvað rangt í sínu starfi. Að öðru leyti þakka ég fyrir þessa umfjöllun um frumvarpið og vona að það eigi eftir að verða að lögum innan fárra daga, helst í þessari viku.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni nokkuð skýr svör. Ég skil þá þau fyrirmæli sem koma fram í næstsíðustu málsgrein 1. gr. á þann veg að alla jafna sé gert ráð fyrir að tillaga um rannsóknarnefnd komi að lokum hingað inn aftur til lokaatkvæðagreiðslu. Þó geti komið upp sú staða að ef stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd finnst tillagan vanreifuð liggi hún eins og títt er um aðrar þingsályktunartillögur sem menn sjá ekki sérstaka ástæðu, á tæknilegum forsendum, til að vinna áfram. Um hitt segi ég bara að ég ætla ekki að japla á þessu skinni frekar. Ég neita því samt sem áður ekki að þrátt fyrir skýringar hv. þingmanns er mér svolítið erfitt að fallast á málsbúnað sem er svona, með leyfi forseta: „Ekki er skylt að gefa viðkomandi kost á að tjá sig sérstaklega um þá ákvörðun rannsóknarnefndar að senda mál til ríkissaksóknara eða tilkynna það forstöðumanni eða ráðuneyti, sbr. 2. mgr. Upplýsingar um slíkar tilkynningar skulu birtar í skýrslu rannsóknarnefndar.“ Ef nefndin sér ástæðu til að tala við yfirmann stofnunar þá getur það hugsanlega leitt til mjög vægra viðurlaga eins og áminninga. Það er yfirleitt innbyrðis mál forustu stofnunarinnar og starfsmannsins og er ekki birt á torgum. Í öðru lagi er sá möguleiki uppi að jafnvel þó að nefnd sendi mál til ríkissaksóknara komist hann að því að málið réttlæti ekki frekari rannsókn. Eftir sem áður er þá búið að fletja nafn viðkomandi út á síðum skýrslunnar og það verður alltaf fréttaefni, í þessu tilviki hugsanlega að ósekju.

Hæstv. forseti. Ég vil taka það mjög skýrt fram að ég er í megindráttum alveg sammála því sem fram kom í málflutningi hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar, bæði varðandi túlkun á 1. gr. frumvarpsins, um að alla jafna skuli stefnt að því að mál sem koma fyrir stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd og eru ættuð úr þessum sal, skuli afgreiðast hér, en það skal engu að síður gerast að uppfylltum tilteknum skilyrðum og fram hjá þeim getum við ekki horft. Varðandi hinn þáttinn vil ég þakka hv. þingmanni fyrir að taka þetta mál upp. Mér finnst sjálfum þetta eiginlega vera tvíþætt: Annars vegar erum við að tala um refsivert athæfi sem er skotið til réttarkerfisins; hins vegar erum við að tala um brot eða hugsanlegt brot á starfsskyldum opinbers starfsmanns. Þá finnst mér alveg tvímælalaust, og ég hefði viljað herða á því í lögunum í reynd eftir að hv. þingmaður er búinn að benda á þetta, að viðkomandi hljóti að hafa andmælarétt. Reyndar er það að finna í lögum um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna að þeir eiga rétt á því þar að hafa í frammi andmæli ef þeir eru taldir hafa gerst brotlegir í starfi. Mér finnst hv. þm. Össur Skarphéðinsson því hafa bent á mjög mikilvægt atriði sem mér finnst nauðsynlegt að skoða nánar en þetta er afdráttarlaust mín afstaða í þessu máli.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti hv. utanríkismálanefndar um tillögu til þingsályktunar um staðfestingu ákvörðunar sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 293/?2015 um breytingu á XXII. viðauka við EES-samninginn sem felur í sér félagarétt. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Bryndísi Kjartansdóttur frá utanríkisráðuneytinu og Hörpu Theodórsdóttur frá atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytinu. Með tillögunni er, eins og hefur komið fram áður í þessum sal, leitað heimildar Alþingis til að staðfesta ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar um breytingu á viðauka er lýtur að félagarétti við EES-samninginn frá 2. maí 1992 og fella inn í samninginn tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins um árleg reikningsskil, samstæðureikningsskil og tilheyrandi skýrslur tiltekinna tegunda fyrirtækja, um breytingu á tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins og niðurfellingu tilskipana ráðsins. Upplesturinn er flókinn en þetta kemur betur fram í nefndarálitinu. Umrædd tilskipun fjallar í stuttu máli um ársreikninga félaga af tiltekinni gerð og er ætlað að draga úr umsýslukostnaði lítilla og meðalstórra fyrirtækja, bæta viðskiptaumhverfi fyrirtækja og auka gæði og samanburðarhæfni þeirra upplýsinga sem birtar eru. Með tilskipuninni eru gerðar breytingar á stærðarmörkum fyrirtækja. Þetta var til sérstakrar umfjöllunar í nefndinni vegna þess hversu stórt hlutfall íslenskra fyrirtækja heyrir einmitt undir örfyrirtæki. Í tilskipuninni eru lítil, meðalstór og stór fyrirtæki skilgreind og þar eru ríkari kröfur gerðar til ársreikningsskila hjá stærri fyrirtækjum en þeim smærri. Í tilskipuninni er að finna sérstakan valkvæðan kafla um svokölluð örfyrirtæki eða örfélög. Ákveði aðildarríki að innleiða þann kafla gerir það þeim kleift að bæta enn frekar viðskiptaumhverfi allra minnstu fyrirtækjanna. Á fundi hv. utanríkismálanefndar var þetta talsvert mikið rætt og kom fram að um 98% fyrirtækja á Íslandi teljist til lítilla fyrirtækja eða örfyrirtækja. Meiri hluti þeirra er meira að segja skilgreindur sem örfyrirtæki og falla um 80% fyrirtækja hér á landi undir þá skilgreiningu sem er auðvitað afar sérstakt og örugglega einstakt í því umhverfi sem þessi löggjöf nær til. Innleiðing þessarar tilskipunar kallar því á breytingar á lögum nr. 3/2006, um ársreikninga, og rétt er að það komi fram að hæstv. iðnaðar- og viðskiptaráðherra hefur þegar lagt fram frumvarp þess efnis. Í því er að finna ákvæði um örfélög og þar með er stefnt að því sem ég hef áður kynnt að lögfesta hið valkvæða ákvæði tilskipunarinnar um að sérstakar reglur skuli gilda um svo lítil fyrirtæki. Frumvarpið er nú til umfjöllunar í efnahags- og viðskiptanefnd. Hv. utanríkismálanefnd hefur, eins og ég áður sagði, fjallað nokkuð ítarlega um málið á fundum sínum og leggur til að það verði samþykkt óbreytt. Hv. þm. Vilhjálmur Bjarnason var fjarverandi við afgreiðslu málsins. Hv. þingmenn Össur Skarphéðinsson og Óttarr Proppé voru einnig fjarverandi en rita undir álit þetta samkvæmt heimild í 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fyrir fastanefndir Alþingis. Undir álitið rita, auk þeirrar sem hér stendur, Karl Garðarsson, Frosti Sigurjónsson, Elín Hirst, Óttarr Proppé, Silja Dögg Gunnarsdóttir, Steinunn Þóra Árnadóttir og Össur Skarphéðinsson, allir hv. þingmenn utanríkismálanefndar utan Vilhjálms Bjarnasonar sem var fjarstaddur.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti hv. utanríkismálanefndar um tillögu til þingsályktunar um staðfestingu ákvörðunar sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 252/2015, um breytingu á II. viðauka við EES-samninginn sem fjallar um tæknilegar reglugerðir, staðla, prófanir og vottun. Nefndin hefur fjallað um málið á fundum sínum og fengið til umræðu um málið Bryndísi Kjartansdóttur frá utanríkisráðuneytinu og Eggert Ólafsson frá atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytinu. Eins og fram kemur í tillögunni er með henni leitað heimildar Alþingis til að staðfesta ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar um breytingu á II. viðauka sem fjallar um framleiðslu á spírum. Um þetta hefur áður verið fjallað hér en nú hefur málið tekið ákveðnum breytingum sem ég ætla að gera grein fyrir í örstuttu máli.  Með reglugerðinni eru settar kröfur um að spíruframleiðendur þurfi starfsleyfi áður en þeir hefja starfsemi og til að öðlast slíkt starfsleyfi þurfi þeir að uppfylla ákveðnar kröfur sem tilteknar eru í reglugerðinni. Kröfurnar varða einna helst hönnun og skipulag starfsstöðva sem þarf að vera þannig að koma megi við vörnum gegn mengun milli vinnslustiga eða meðan vinnsla stendur yfir. Gerð er krafa um að auðvelt sé að þrífa starfsstöðvar og allan búnað og að fullnægjandi aðstaða sé til þrifa og sótthreinsunar og um áhöld, geymslur o.s.frv. Áður en starfsleyfi er veitt skal fara fram úttekt á starfsstöðvum og gengið úr skugga um að kröfur séu uppfylltar. Eins og ég sagði hefur málið verið til nokkurrar umfjöllunar áður í nefndinni en einnig kom fram að kostnaður vegna umræddra leyfisúttekta fellur á framleiðendur, en fyrir nefndinni kom fram í máli þeirra sem fóru yfir málið með okkur frá ráðuneytunum að ekki væri um háan kostnað að ræða og að unnið yrði í samræmi við fyrri tilmæli hennar um að útgáfa starfsleyfa yrði ekki óþarflega íþyngjandi fyrir framleiðendur. Tilmælunum var beint til utanríkisráðuneytisins eftir umfjöllun nefndarinnar um upptöku reglugerðarinnar um þinglega meðferð EES-mála, samanber 2. gr. þeirra reglna. Reglugerðin er til komin vegna þess að upp komu nokkur kólígerlasmit í Evrópu í maí 2011. Smitið var rakið til spíra og þess vegna var ákveðið að fara í ákveðna umgjörð vegna þeirra reglna sem gilda um slíka starfsemi. Reglugerðin er því sett til að tryggja matvælaöryggi og til verndar heilbrigði almennings. Gera þarf breytingu á lögum nr. 93/1995, um matvæli, til að innleiða reglugerðina þar sem ekki er kveðið á um það í gildandi lögum að starfsleyfi þurfi fyrir framleiðslustöð spíra. Í athugasemdum með tillögunni kemur fram að gert sé ráð fyrir að sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra leggi fram frumvarp til breytinga á framangreindum lögum á yfirstandandi þingi. Nefndin leggur til að málið verði samþykkt óbreytt. Hv. þingmaður Vilhjálmur Bjarnason var fjarverandi við afgreiðslu málsins. Hv. þingmenn Össur Skarphéðinsson og Óttarr Proppé voru einnig fjarverandi en rita undir álit þetta samkvæmt heimild í 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fyrir fastanefndir Alþingis. Undir álitið rita, ásamt þeirri sem hér stendur, hv. þingmenn Karl Garðarsson, Frosti Sigurjónsson, Elín Hirst, Óttarr Proppé, Silja Dögg Gunnarsdóttir, Steinunn Þóra Árnadóttir og Össur Skarphéðinsson.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti hv. utanríkismálanefndar um tillögu til þingsályktunar um staðfestingu ákvörðunar sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 230/?2015 um breytingu á XX. viðauka við EES-samninginn er fjallar um umhverfismál. Hv. utanríkismálanefnd hefur fjallað um málið á fundum sínum og fengið á sinn fund til umræðu um málið Bryndísi Kjartansdóttur frá utanríkisráðuneytinu og Kjartan Ingvarsson frá umhverfis- og auðlindaráðuneytinu. Með tillögunni er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar um breytingu á viðauka um umhverfismál, auk þess sem þarna er að finna viðauka við reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins nr. 1013/2006, um tilflutning úrgangs. Umræddri reglugerð, nr. 660/2014, er ætlað að bæta framfylgni og eftirlit með flutningi úrgangs og koma í veg fyrir ólöglegan flutning á úrgangi milli ríkja. Ekki er um að ræða ríkari kröfur eða kostnaðarauka fyrir þá sem starfa við að flytja úrgang milli ríkja. Þetta kom fram í umræðu í nefndinni, en reglur er varða eftirlit eru gerðar skýrari og auknar kröfur gerðar til eftirlitsaðila. Meðal annars eru í reglugerðinni nú gerðar kröfur um virkt eftirlit, eftirlitsferðir og skoðanir sem ekki er að finna í fyrri reglugerð og gildandi lögum. Reglugerðin kveður einnig á um að koma skuli á laggirnar eftirlitsáætlun sem byggist á áhættumati og að það mat skuli byggt á greiningum lögregluyfirvalda og tollyfirvalda ef þær liggja fyrir. Eftirlitsáætlun skal beinast að fyrirtækjum, söfnunaraðilum og flutningsaðilum og skal innihalda markmið og forgangsatriði, eftirlitssvæði, upplýsingar um áætlað eftirlit, verkaskiptingu stofnana og samvinnu, upplýsingar um þjálfun eftirlitsaðila og upplýsingar um mannaforráð og fjármögnun eftirlits. Áætlunina skal endurskoða á þriggja ára fresti í ljósi reynslu en árlega skal skila skýrslu um eftirlitið til Eftirlitsstofnunar EFTA. Innleiðing reglugerðanna hér á landi kallar á breytingar á lögum nr. 55/2003, um meðhöndlun úrgangs. Í athugasemdum með tillögunni kemur fram að gert sé ráð fyrir því að umhverfis- og auðlindaráðherra leggi fram frumvarp til breytinga á framangreindum lögum á yfirstandandi þingi. Nefndin bendir á að samkvæmt reglugerðinni eiga nýjar eftirlitsáætlanir að taka gildi í síðasta lagi 1. janúar 2017 og því ætti að hraða frumvarpsvinnu eins og kostur er. Nefndin leggur til að málið verði samþykkt. Líkt og í fyrri málunum sem ég hef lesið hér upp var hv. þm. Vilhjálmur Bjarnason fjarverandi við afgreiðslu málsins. Hv. þingmenn Össur Skarphéðinsson og Óttarr Proppé voru einnig fjarverandi en rita undir álit þetta samkvæmt heimild í 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fyrir fastanefndir Alþingis. Undir nefndarálit hv. utanríkismálanefndar ritar sú sem hér stendur og hv. þingmenn Karl Garðarsson, Frosti Sigurjónsson, Elín Hirst, Óttarr Proppé, Silja Dögg Gunnarsdóttir, Steinunn Þóra Árnadóttir og Össur Skarphéðinsson.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti hv. utanríkismálanefndar um tillögu til þingsályktunar um staðfestingu ákvörðunar sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 229/2015 um breytingu á XX. viðauka við EES-samninginn sem fjallar um umhverfismál. Nefndin hefur fjallað um þetta mál og fengið á sinn fund Bryndísi Kjartansdóttur frá utanríkisráðuneytinu og Kjartan Ingvarsson frá umhverfis- og auðlindaráðuneytinu. Með tillögu þessari er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar um breytingu á umræddum viðauka er fjallar um umhverfismál og til að fella inn í samninginn tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2010/75/ESB frá 24. nóvember 2010 sem fjallar um losun í iðnaði. Það eru samþættar mengunarvarnir og eftirlit með mengun, auk tengdra gerða. Til nánari útskýringar sameinar þessi tilskipun sjö eldri gerðir um samþættar mengunarvarnir og gengur lengra en eldri tilskipanir. Hún byggist á heildstæðri nálgun um að tekið sé tillit til umhverfisins í heild sinni, þ.e. mengunar í lofti, vatni og jarðvegi. Það er ekki aðskilið heldur ákveðið í sameiningu og samræmi. Helstu nýmæli sem tilskipunin felur í sér eru ákvarðanir um bestu fáanlegu eða aðgengilegu tækni, skilgreint BAT, og gildi þeirra með tilkomu svokallaðra BAT-niðurstaðna sem tilgreina hvaða skilyrði skulu gilda um starfsemi í starfsleyfum. Það sem þetta felur í sér er að lengra sé gengið í tilteknum mengunarvörnum en áður var og þar er einnig að finna strangari viðurlög við brotum er tengjast starfsleyfum. Auk tilskipunarinnar voru með ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 229/2015 teknar upp 12 ákvarðanir framkvæmdastjórnar ESB sem allar eiga stoð í tilskipuninni og útfæra efni hennar nánar. Ákvarðanirnar eru endurútgáfur og uppfærslur á eldri gerðum og er ætlað að auka skýrleika reglnanna. Virðulegur forseti. Áætlað er að kostnaður við innleiðingu tilskipunarinnar sem við ræðum hér og tengdra gerða verði óverulegur og talið að hann rúmist innan núverandi fjárheimilda Umhverfisstofnunar. Auknar kröfur geta þó leitt til kostnaðar fyrir fyrirtæki við endurskoðun og uppfærslu starfsleyfa. Nefndin bendir þó á að í áliti umhverfis- og samgöngunefndar um upptöku tilskipunarinnar, samanber 2. gr. reglna Alþingis um þinglega meðferð EES-mála, kemur fram að í mörgum starfsleyfum fyrir mengandi starfsemi hér á landi eru strangari skilyrði en tilgreind eru í gildandi tilskipun. Þessi umræða leiddi af sér þá niðurstöðu að það væri ekki mat nefndarinnar að þetta fæli í sér verulegan kostnað eða verulega breytingu aðra en þá sem þegar er til staðar. Innleiðing gerðanna kallar hins vegar á breytingar á lögum nr. 7/1998, um hollustuhætti og mengunarvarnir. Í athugasemdum við tillöguna kemur fram að gert sé ráð fyrir því að umhverfis- og auðlindaráðherra leggi fram frumvarp til breytinga lögunum á yfirstandandi þingi. Nefndin leggur því til að málið verði samþykkt. Hv. þm Vilhjálmur Bjarnason var fjarverandi við afgreiðslu málsins. Hv. þingmenn Össur Skarphéðinsson og Óttarr Proppé voru einnig fjarverandi en rita undir álit þetta samkvæmt heimild í 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fyrir fastanefndir Alþingis. Undir nefndarálitið ritar því sú sem hér stendur, auk hv. þingmanna Karls Garðarssonar, Frosta Sigurjónssonar, Elínar Hirst, Óttars Proppés, Silju Daggar Gunnarsdóttur, Steinunnar Þóru Árnadóttur og Össurar Skarphéðinssonar.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti hv. utanríkismálanefndar um tillögu til þingsályktunar um staðfestingu ákvörðunar sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 197/2015 um breytingu á I. viðauka við EES-samninginn er fjallar um heilbrigði dýra og plantna. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Bryndísi Kjartansdóttur frá utanríkisráðuneytinu og Eggert Ólafsson frá atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytinu. Með tillögu þessari er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 197/2015 um breytingu á I. viðauka við EES-samninginn er fjallar um heilbrigði dýra og plantna og til að fella inn í samninginn reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins nr. 1069/2009 frá október 2009 um heilbrigðisreglur að því er varðar aukaafurðir úr dýrum og afleiddar afurðir sem ekki eru ætlaðar til manneldis og um niðurfellingu á reglugerð frá Evrópusambandinu nr. 1774/2002, auk sex skyldra reglugerða. Með reglugerð 1069/2009 eru settar reglur um við hvaða aðstæður skuli farga aukaafurðum úr dýrum til að fyrirbyggja útbreiðslu áhættu fyrir heilbrigði manna og dýra. Reglugerðin kemur í stað eldri reglugerðar um sama efni frá árinu 2002 og er ætlað að gera reglur skýrari, eyða óvissu sem verið hefur um gildissvið reglugerðarinnar til að tryggja öryggi matvælakeðju, einfalda leyfisveitingar, minnka byrðar á hagsmunaaðila og skilgreina endapunkt framleiðsluferils en sú skilgreining er mikilvæg og á hana þykir hafa skort til að skýrt sé hvort vörur falli undir gildissvið reglugerðarinnar. Í áliti atvinnuveganefndar um upptöku gerðanna í EES-samninginn, samanber 2. gr. reglna Alþingis um þinglega meðferð EES-mála, var lögð áhersla á náið samráð við sláturleyfishafa og aðra hagsmunaaðila í málinu og því beint til hlutaðeigandi ráðuneyta að reynt yrði að finna lausnir til að reglurnar hefðu ekki í för með sér óþarfakostnað, tafir eða annað óhagræði fyrir innlenda framleiðendur. Eftir yfirferð þeirrar nefndar kom fram í athugasemdum við tillöguna að reglugerðirnar voru sendar til hagsmunaaðila til umsagnar og að atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytið hafi fundað með hagsmunaaðilum um förgun áhættuvefja og lausnir í þeim efnum. Þar kemur jafnframt fram að fyrri reglugerðir um sama efni frá árinu 2002 hafi verið í gildi hér á landi síðan 2010 og hafi falið í sér talsverðan kostnað við framkvæmd og eftirlit en að ekki sé gert ráð fyrir viðbótarkostnaði við upptöku þeirra gerða sem þessi ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nær til. Innleiðing reglugerðanna hér á landi kallar hins vegar á breytingar á lögum nr. 25/1993, um dýrasjúkdóma og varnir gegn þeim, lögum nr. 96/1997, um slátrun og sláturafurðir, og lögum nr. 22/1994, um eftirlit með fóðri, áburði og sáðvöru. Í athugasemdum við tillöguna segir að gert sé ráð fyrir því að hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra leggi fram frumvarp til breytinga á framangreindum lögum á yfirstandandi þingi. Nefndin leggur því til að málið verði samþykkt óbreytt. Hv. þm. Vilhjálmur Bjarnason var fjarverandi við afgreiðslu málsins. Hv. þingmenn Össur Skarphéðinsson og Óttarr Proppé voru einnig fjarverandi en rita undir álit þetta samkvæmt heimild í 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fyrir fastanefndir Alþingis. Undir álitið rita fulltrúar í hv. utanríkismálanefnd, þ.e. sú sem hér stendur og hv. þingmenn Karl Garðarsson, Frosti Sigurjónsson, Elín Hirst, Óttarr Proppé, Silja Dögg Gunnarsdóttir, Steinunn Þóra Árnadóttir og Össur Skarphéðinsson.