Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Útvarpsumræðan skiptist í þrjár umferðir og fær hver flokkur 30 mínútur til umráða. Í fyrstu umferð er ræðutími hvers flokks allt að 15 mínútur, en 15 mínútur skiptast á tvær þær síðari. Dregið var um röð flokkanna og verður hún þessi: Alþb., Alþfl., Framsfl., Sjálfstfl. og Kvennalisti. Ræðumenn verða: Fyrir Alþb. í fyrstu umferð Steingrímur J. Sigfússon, 4. þm. Norðurl. e., og Jóhann Ársælsson, 3. þm. Vesturl. Í annarri umferð Hjörleifur Guttormsson, 4. þm. Austurl., en í þriðju umferð Svavar Gestsson, 9. þm. Reykv. Fyrir Alþfl. í fyrstu og þriðju umferð Jón Baldvin Hannibalsson utanrrh., en Rannveig Guðmundsdóttir, 11. þm. Reykn., í annarri umferð. Fyrir Framsfl. Steingrímur Hermannsson, 7. þm. Reykn., í öllum umferðum. Fyrir Sjálfstfl. í fyrstu umferð Davíð Oddsson forsrh. og Árni R. Árnason, 5. þm. Reykn., í annarri umferð Þorsteinn Pálsson sjútvrh., en í þriðju umferð Björn Bjarnason, 3. þm. Reykv. Fyrir Samtök um kvennalista í fyrstu umferð Kristín Einarsdóttir, 15. þm. Reykv., og Jóna Valgerður Kristjánsdóttir, 6. þm. Vestf. Í annarri umferð Ingibjörg Sólrún Gísladóttir, 10. þm. Reykv., og Anna Ólafsdóttir Björnsson, 9. þm. Reykn., en í þriðju umferð Kristín Ástgeirsdóttir, 18. þm. Reykv. Hefst nú umræðan og til máls tekur Steingrímur J. Sigfússon, hv. 4. þm. Norðurl. e., og talar af hálfu Alþb.

Forseti. Góðir áheyrendur. Frv. til laga um staðfestingu samnings um Evrópskt efnahagssvæði kemur nú til 3. og síðustu umræðu hér á Alþingi. Saga þessa máls er orðin löng og sér þó ekki fyrir endann því mikil óvissa ríkir um hvort eða þá hvenær svæðið verði yfirleitt að veruleika. Síst er ofsagt að dæmalaus vandræðagangur og uppákomur af ýmsu tagi hafi verið fylgifiskur þessa máls frá upphafi. Sá þáttur verður ekki rakinn hér, enda efni í heila bók fremur en viðfangsefni til að glíma við í stuttri ræðu, en augljóst er að þessi hrakfallagangur hefur ekki aukið traust manna á málinu frekar en margendurteknar rangfærslur og hrokagikksháttur utanrrh. sem með það fer. Ég mun hér í stuttri ræðu gera grein fyrir meginsjónarmiðum míns flokks, Alþb., til þessa máls og lýsa niðurstöðum flokksins sem mjög víðtæk samstaða er um í stofnunum hans, bæði í framkvæmdastjórn og miðstjórn, og þingflokkur Alþb. stendur heill og óskiptur að. Nauðsynlegt er í upphafi að gera sér grein fyrir því að sú samningsniðurstaða sem hér er á ferðinni er allt önnur en þær áherslur sem af Íslands hálfu var lagt upp með þegar ákveðið var að slást í hóp annarra EFTA-ríkja snemma árs 1989. Á fundi forustumanna EFTA-ríkjanna í Ósló 1989 gerði þáv. forsrh. grein fyrir viðhorfum Íslendinga og setti fram þá fyrirvara sem af Íslands hálfu væru forsenda þess að taka þátt í samningagerðinni. Í þeim áherslum kemur fram að Íslendingar höfðu fyrst og fremst áhuga á að taka þátt í samningum um frjálsa verslun og viðskipti með varning, gera viðskiptasamning. Hins vegar hefðum við fyrirvara á varðandi fjármagnshreyfingar, þjónustu og fólksflutninga og af okkar hálfu kæmi ekki til greina að við gætum nokkurn tíma gefið okkur á vald yfirþjóðlegum stofnunum og framselt íslenskt fullveldi úr landi. Í upphafi könnunarviðræðna voru einnig settir fram fyrirvarar um forræði Íslendinga sjálfra yfir auðlindum lands og sjávar. Þessir fyrirvarar eru nú allir fyrir utan einn, sem varðar fjárfestingar í fiskveiðum og frumvinnslu sjávarafurða, horfnir út úr hinni endanlegu samningsniðurstöðu. Þegar lagt var af stað í samningaviðræðurnar var hugmyndin sú að gerður yrði samningur tveggja jafnrétthárra aðila, svonefnd tveggja stoða lausn, þar sem EFTA-ríkin væru annar samningsaðilinn og Evrópubandalagsríkin hinn. Niðurstaðan er allt önnur. Í reynd byggir samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði á eins konar aukaaðild EFTA-ríkjanna að Evrópubandalaginu, enda er lagastoð samningagerðarinnar af hálfu Evrópubandalagsins sú grein Rómarsáttmálans sem fjallar um aukaaðild ríkja. Það er Evrópubandalagið sem ræður ferðinni. Það er Evrópubandalagið sem setur lögin. Það er Evrópudómstóllinn sem túlkar lögin og gefur fordæmi með dómum sínum. Meðan á samningagerðinni hefur staðið hefur það einnig gerst að öll EFTA-ríkin utan eitt, Ísland, hafa ákveðið að sækja um fulla aðild að Evrópubandalaginu. Þau líta því á samninginn um Evrópskt efnahagssvæði eingöngu sem aðlögunartímabil á leið sinni inn í Evrópubandalagið, eins konar millibilsástand. Og nú síðast hefur ein EFTA-þjóðin, reyndar sú stærsta þeirra, Sviss, ákveðið að hafna samningnum, en þar fékk þjóðin að segja sitt álit. Síðast en ekki síst er það svo samningsniðurstaðan sjálf hvað hagsmuni Íslands áhrærir sem er allt önnur og óhagstæðari en menn bundu vonir við að gæti orðið snemma árs 1989. Meginkrafa okkar um fríverslun með fisk náðist ekki fram, ekki heldur tollfrelsi með fiskafurðir sem almenn regla. Það sem átti í upphafi að verða viðskiptasamningur tveggja jafnrétthárra aðila á jafnréttisgrundvelli hefur nú snúist upp í samning um að EFTA-ríkin, þau sem það vilja, gerist aukaaðilar að nýju stórríki Evrópubandalagsins. Þegar þessar aðstæður lágu í megindráttum fyrir á sl. vori eftir undirskrift samningsins í Portúgal í maí mótaði Alþb. endanlega afstöðu sína til málsins. Þingflokkur og framkvæmdastjórn flokksins unnu greinargerð og tillögur um afstöðu Alþb. sem síðan voru lagðar fyrir miðstjórn og afgreiddar þar með afgerandi stuðningi í júlímánuði sl. Alþb. er trútt þeirri stefnu að hagsmunum Íslendinga sé best borgið með sjálfstæðum viðskiptasamningi við Evrópubandalagið. Þátttaka í stjórnmálasamruna Evrópuríkja inn í miðstýrt stórríki sé hins vegar ekki í okkar þágu. Alþb. hafnar algerlega aukaaðild jafnt sem aðild að Evrópubandalaginu og telur hana ekki þjóna hagsmunum lands og þjóðar. Þó að í samningum um Evrópskt efnahagssvæði geti falist vissir efnahagslegir ávinningar er það eindregin niðurstaða Alþb. að þegar á heildina sé litið sé samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði tilraun sem mistókst og þess vegna óhjákvæmilegt að hafna niðurstöðu EES-samninganna. Í stað fyrirliggjandi niðurstöðu þarf að koma til sjálfstæður tvíhliða samningur Íslands og Evrópubandalagsins um viðskipti og samvinnu. Viðræður um slíkan samning þurfa að hefjast sem fyrst. Í tvíhliða samningi Íslands og Evrópubandalagsins verði byggt á fríverslun með vörur og auknu frjálsræði í samskiptum almennt, en þar verði á hinn bóginn tekið mið af smæð og sérstöðu Íslands varðandi vinnumarkað og búseturétt og afdráttarlaus réttur Íslendinga til að skipa forræði og eignarhaldi á auðlindum til lands og sjávar verði tryggður með sérstökum lögum. Í slíkum samningi á einnig að fjalla um samvinnu Íslands og Evrópubandalagsins á öðrum sviðum, svo sem varðandi rannsóknir, þróun, umhverfismál, menntun og menningu. Með þessum hætti má varðveita fullveldi, sjálfstæði og sérstöðu Íslands. Með þessum hætti lokum við engum dyrum til samvinnu og viðskipta við önnur markaðssvæði en Evrópu. Í slíkri stöðu tökum við ekki áhættu á að lokast innan tollmúra Evrópubandalagsins. Sjálfstæði og óskert fullveldi Íslendinga ásamt með legu landsins og auðlindum skapa okkur mikla möguleika í framtíðinni ef rétt er á málum haldið. Meginsamningskröfur Íslands um að undirgangast ekkert yfirþjóðlegt vald og um að fá fríverslun með fisk voru því miður fyrir borð bornar. Með samningi um samskipti á sviði sjávarútvegsmála á að opna íslensku landhelgina á nýjan leik fyrir togaraflota Evrópubandalagsins og þannig í fyrsta skipti um margra áratuga skeið að stíga skref aftur á bak í réttindabaráttu okkar Íslendinga á sviði landhelgismála. Með samningnum verður hvers kyns forgangur Íslendinga sjálfra gagnvart jarðnæði og réttindum í eigin landi afnuminn og hátt í 400 millj. manna á hinu Evrópska efnahagssvæði veittur hér allur hinn sami réttur og okkur Íslendingum sjálfum. Á hinum viðkvæma og afar smáa íslenska vinnumarkaði mundu allir íbúar Evrópska efnahagssvæðisins hafa sama rétt þrátt fyrir þá staðreynd að í Evrópubandalaginu ganga nú tugir milljóna manna án atvinnu og samkvæmt nýjum spám mun atvinnuleysi halda áfram að aukast þar langt fram á næstu öld. Forseti. Góðir Íslendingar. Samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði og það sem honum fylgir er Íslendingum ekki til framdráttar. Evrópska efnahagssvæðið er engin frambúðarlausn á samskiptum Íslendinga við nágrannaríki í Evrópu. Þvert á móti liggur fyrir að innan fárra ára, jafnvel aðeins tveggja ára, gæti Ísland staðið eitt eftir eins og illa gerður hlutur, en önnur EFTA-ríki væru þá horfin inn í Evrópubandalagið. Þess vegna ber að hafna þessum samningi og leita annarra leiða til að tryggja okkur hagstæð viðskiptakjör og farsælan farveg fyrir samvinnu og viðskipti við aðrar Evrópuþjóðir. Þegar Íslendingar stóðu í baráttu fyrir réttindum sínum til auðlinda hafsins umhverfis landið og voru að færa út landhelgina var það ekki síst gæfa þjóðarinnar að menn stóðu saman í þeirri baráttu. Því miður erum við ekki jafnlánsöm um þessar mundir. Þar ber ríkisstjórnin mikla ábyrgð. Hún hefur ekkert reynt til að skapa samstöðu með þjóðinni í þessu örlagaríka máli. Réttmætum kröfum tugþúsunda Íslendinga og heildarsamtaka launafólks um að þjóðin fái að segja sitt álit hefur verið hafnað. Samskiptin við stjórnarandstöðuna hafa einkennst af harðdrægni og lítilsvirðingu fyrir málfrelsi og lýðræðislegum rétti stjórnarandstöðunnar til að koma sínum sjónarmiðum á framfæri. Enn er tækifæri. Ytri aðstæður hafa gert það að verkum að enn er tækifæri til að hverfa af þessari braut. Ég er sannfærður um að fátt væri betri nýársgjöf íslensku þjóðinni en það að menn sæju nú að sér og legðu í það vinnu á næstu vikum og mánuðum að leita samstöðu um nýja leið til að sjá hagsmunum Íslands borgið í breyttum heimi. Það verða mín síðustu orð. Alþb. er reiðubúið til slíkrar vinnu. --- Ég þakka áheyrnina. Góðar stundir.

Virðulegur forseti. Málflutningur fylgjenda samningsins um hið Evrópska efnahagssvæði hefur einkennst af fögrum lýsingum á þeim möguleikum og tækifærum sem samningurinn gefi fyrir atvinnulífið. Þar hefur mest verið talað um sjávarútveginn og bent á þær tollalækkanir sem tókst að semja um við þessa samninga. Sjálfur EES-samningurinn snýst ekki um fisk. Því var hafnað af hálfu EB að aðalatvinnuvegur Íslendinga yrði metinn gildur til jafns við aðalatvinnuvegi viðsemjendanna sem er iðnaður. EB mun því halda áfram að moka styrkjum í sinn sjávarútveg og til að standa jafnfætis í samkeppninni við þann sjávarútveg þyrfti íslenskur sjávarútvegur að fá yfir 20 milljarða á ári í beinum fjárframlögum. Samningurinn um tollaniðurfellingar, sem er raunverulega utan EES-samningsins, snerist um að EB lækkaði sína tolla af sjávarafurðum gegn því að fá aðgang að fiskimiðum við Noreg og Ísland. Hæstv. utanrrh. fullyrðir að Norðmenn hafi borið hluta af fórnarkostnaði sem annars hafi átt að falla í okkar hlut. Það getur verið að það sé hans skoðun, en ég hef hvergi séð að Norðmenn séu á sömu skoðun. Við komumst ekki fram hjá þeirri staðreynd að við værum að færa verulegar fórnir ef við staðfestum EES-samninginn og sjávarútvegssamninginn sem EB gerir kröfu um að við staðfestum áður en EES-samningurinn taki gildi. Þar telja þeir að þeir fái nokkuð fyrir sinn snúð og það fá þeir sannarlega. Þeir eru að hafa það í gegn að EB-flotinn fái að fara á ný inn í íslenska landhelgi sem við ætluðum aldrei að láta gerast. Þeir fá skuldbindingu okkar um að semja á hverju ári við þá við aðgang að fiskimiðunum hér. Þeir fá samning um skipti á veiðiheimildum, fá karfa hjá okkur en við fáum loðnu frá þeim sem er af stjórnarsinnum talið vera í jafnvægi og þeir verja hér með oddi og egg, en það er í raunveruleikanum þannig að ef íslenskum útgerðarmönnum yrði boðið að kaupa þessar heimildir og nýta þær á sömu forsendum og Grænlendingar hafa, þá mundu þeir ekki treysta sér til þess að borga nema örfáa aura fyrir. Það hefur enginn fengist til þess að reyna að veiða þessa grænlensku loðnu allt frá árinu 1986. Við höfum þess vegna fengið hana ókeypis og værum með þessum samningi að gera þeim stofninn nýtilegan á okkar kostnað. Við erum að gefa þeim 3 þús. tonn af karfa, hleypa þeim inn í landhelgina og lofa því að semja upp á nýtt við þá á hverju ári um aðgang þeirra að landhelginni næstu tíu árin. Forsmekkurinn liggur fyrir í fyrsta samningnum sem ég hef verið hér að lýsa. Það er reisn eða hitt þó heldur yfir þeirri ríkisstjórn og þeim sjútvrh. sem ganga fram hér á hv. Alþingi og segja að sjávarútvegssamningurinn sé í jafnvægi, standi undir sér, sé góður fyrir Íslendinga. Ef þessi fyrsti samningur er góður, hvernig verða þá hinir níu? Sjávarútvegurinn mun líklega njóta einhvers arðs af niðurfellingu tolla sem samið var um til hliðar við EES-samninginn, en á móti kemur að stjórn á útflutningnum mun tapast og verð fyrir afurðir mun lækka af þeim ástæðum. Og það er áhyggjuefni að flest sjávarútvegsfyrirtæki sem segjast vera að undirbúa sig undir EES-markaðinn ætla að fara að flytja út fersk flök. Sams konar fréttir berast frá Noregi. Um iðnaðinn er það að segja að við vitum af eigin reynslu hvaða árangri hann hefur náð á frjálsum markaði. Síðan 1970 höfum við haft aðgang að EFTA-markaðnum. Þar höfum við litlum árangri náð. Við höfum raunar hjakkað í sama farinu allan tímann. Það mun ekki skipta öllu fyrir hina örsmáu iðnaðarhlutdeild Íslendinga hvort markaðurinn er 80 eða 400 millj. manna. Þetta er markaður risafyrirtækja og við eigum einfaldlega engin slík fyrirtæki. Það er ábyrgðarlaus blekkingaleikur að mikla möguleika íslensks iðnaðar fyrir fólki. Það er ekkert sem bendir til þess að hér séu að rísa upp fyrirtæki sem geti keppt þar með árangri. Hitt sjáum við aftur á móti strax að einhver atvinnutækifæri glatast úr okkar framleiðslu og þjónustu fyrir innanlandsmarkað. Það má benda á áburðarframleiðslu sem mun leggjast af, hjólbarðasólun, tengivagnaframleiðslu og bílayfirbyggingar sem fá á sig 15% vörugjald. Það er líka ástæða til að benda mönnum á að atvinnuleysið vex stöðugt á EB-svæðinu og nýjustu tölur gefa þá vísbendingu að þar séu 12--15 millj. manna atvinnulausar. Og ekki nóg með það. Því er spáð að atvinnuleysið muni aukast áfram vegna tilkomu innri markaðarins í þessu fyrirheitna landi og halda áfram að aukast fram yfir aldamót. Sannleikurinn um þessar samningaviðræður í heild er sá að forsvarsmenn EB sömdu ekki um að gera eina einustu breytingu á sínum lögum eða reglugerðum eða stefnu sinni í sjávarútvegs- eða landbúnaðarmálum. Eingöngu var samið um undanþágur til skamms tíma og örfáar varanlegar undanþágur handa EFTA-ríkjunum. Þannig má raunar segja að ekki hafi verið um eiginlegar samningaviðræður að ræða af hálfu EB heldur námskeið handa EFTA-þjóðunum til að kenna þeim hvaða reglur gildi á EES-svæðinu. Tilgangur EFTA-þjóðanna var að tryggja sérhagsmuni sína hvert og eitt og að fá aðgang að mörkuðum EB án þess að láta reyra sig í þær viðjar sem EB-þjóðirnar hafa játast undir. EES-samningurinn er tilraun sem mistókst. Hvert ríkið af öðru hefur viðurkennt það með umsókn að aðild að EB. Ég hef lokið máli mínu, virðulegi forseti.

Virðulegi forseti. Eftir fjögurra mánaða málþóf gegn þessum EES-samningi er dapurlegt um að litast á stjórnarandstöðubekkjunum. Formaður Alþb. heldur sig fjarri og lætur vígvöllinn eftir þeim manni, Hjörleifi Guttormssyni, sem hann lýsti sem fulltrúa fortíðarinnar í sínum eigin flokki og sagðist mundu hlekkja auðveldlega ef það kynni að takast að mynda ríkisstjórn með Alþfl. og þyrfti þá ekki að hafa áhyggjur af því að EES-málið kæmist fram. Steingrímur Hermannsson, formaður Framsfl., boðar það að hann tali hér einn vegna þess að hann treystir orðið engum og allra síst varaformanni sínum. Fulltrúar Kvennalistans tala allar vegna þess að það er ekki hægt að láta sérfræðing flokksins í EES, hv. þm. Ingibjörgu Sólrúnu Gísladóttur, tala máli skynseminnar í þessu máli. Og skoðanakannanir sýna að þeim mun meira sem þeir tala, þeim mun ráðvilltari og ruglaðri verður almenningur sem er hættur að botna upp eða niður í því hvað þetta fólk er að fara. Þetta er alvörumál. Við skulum spyrja einnar spurningar í upphafi. Hverjar yrðu afleiðingarnar fyrir Íslendinga ef við, einir EFTA-þjóða, höfnuðum Evrópska efnahagssvæðinu en hinar EFTA-þjóðirnar, þar á meðal keppinautar okkar, samþykktu, sem þær hafa reyndar þegar gert? Við erum öll sameiginlega þeirrar skoðunar að það er eitt mál öðru fremur sem veldur okkur áhyggjum. Það er vaxandi atvinnuleysi og erfiðleikar í okkar efnahagslífi. Flestir eru sammála um að ástæðurnar eru þrjár. Aflabrestur sem hefur keðjuverkandi áhrif; lægð í heimshagkerfinu, sem hefur m.a. þýtt frestun á álverssamningum og virkjanaframkvæmdum og þar með frestun á 2.500 hálaunastörfum, sem við ella hefðum gert okkur vonir um. Þriðja ástæðan er skuldabyrði vegna skulda frá fyrri tíð, m.a. frá 20 ára valdatíð Framsfl. Þessi skuldabyrði hvílir svo þungt á okkur að hún er helmingi meiri en allar greiðslur allra einstaklinga til allra sveitarfélaga á landinu. Við þurfum að tvöfalda þá upphæð svo hún samsvari afborgunum og vöxtum af skuldum okkar á ári. Við ráðum ekki við heimshagkerfið og skuldabyrðin er orðinn hlutur. En ef við hugsum til fólksins úti á landi, ef við hugsum til kreppu sjávarútvegsins, þá getum við a.m.k. velt einni spurningu fyrir okkur. Hvað getum við gert til þess að skapa okkur meiri verðmæti úr minni afla? Um það snýst von þessa fólks úti á landi sem starfar við sjó, sem starfar í fiskvinnslunni. Á því byggjast vonir þeirra um atvinnu á komandi mánuðum og missirum. Um hvað er þetta EES? Við lifum á fiski. Lítum á það út frá hagsmunum sjávarútvegsins. 80%, 4 / 5 hlutar af okkar sjávarvöruafla fara á þennan markað. Ef við ætlum að gera meiri verðmæti úr minni afla, þá er okkur lífsnauðsyn að njóta a.m.k. sömu viðskiptakjara og keppinautar, að þurfa ekki að borga hærri tolla vegna þess að það lækkar okkar verð, að fá tækifæri til nýsköpunar, fá tækifæri til þess að skapa hér háþróaðan matvælaiðnað, að komast inn á neytendamarkaðina. Og það eru tugir íslenskra fyrirtækja sem hafa notað sl. ár til þess að búa sig undir þetta og hafa meira að segja orðið fyrir skaða vegna þeirra tafa sem þegar hafa orðið á gildistökunni. Hver er árangurinn fyrir sjávarútveginn af EES? 96% tollfrjáls markaðsaðgangur, er það eitthvað til að forsmá? Lækkun tolla til jafns við keppinautana, er það eitthvað til að forsmá? Ný tækifæri til vöruþróunar, dýrari framleiðslu til þess að færa vinnu sem áður var flutt út úr landinu inn í landið, er það eitthvað til forsmá á tímum atvinnuleysis þegar það er meginkvíðaefni fólks: Höldum við atvinnunni? Að ná þessum árangri, án þess að þurfa að semja um einhliða veiðiheimildir fyrir Evrópubandalagið, án þess að samþykkja fjárfestingarheimildir Evrópubandalagsins í íslenskum sjávarútvegi, er það eitthvað til að forsmá? Það er þess vegna sem 16 samtök atvinnuveganna á Íslandi skora á hið háa Alþingi að hætta þessu þófi, að láta hendur standa fram úr ermum, að afgreiða málið, vegna þess að fólk hér utan dyra hefur annað við sinn tíma að gera. Án samningsins um Evrópska efnahagssvæðið mundi fólkið úti á landi í fiskvinnslunni þurfa að sæta þeim kostum að eftirlitsmenn frá EB kvæðu upp úrskurði um það hvort viðkomandi fiskvinnslustöð fengi heimild til þess að flytja út á þennan markað, sem tekur við fjórum fiskum af fimm, rétt eins og gerðist fyrir nokkrum árum. Þá værum við aldeilis búnir að ofurselja framtíð okkar kommissörum í Brussel. Það er lengi hægt að tíunda kosti EES-samningsins. En við skulum vitna til opinberrar stofnunar eins og Þjóðhagsstofnunar. Hún hefur lagt fram varfærnislega útreikninga um það að EES-samningurinn muni færa okkur á einu ári um það bil 1,5% viðauka við okkar landsframleiðslu, þ.e. upp á um 7 þús. millj. kr.; að það gæti þýtt kaupmáttaraukningu á Íslandi á ári um 3%. Að afkoma sjávarútvegs gæti batnað um u.þ.b. 3,3% sem er nokkurn veginn það sem á vantar til þess að endar nái saman. Ég endurtek að þetta er samkvæmt varlegum útreikningum. Ég gæti að vísu vitnað í Ólaf Ragnar Grímsson, fyrrv. fjmrh., sem var sýnu bjartsýnni þegar hann gaf út skýrslu fyrir hönd fjmrn. fyrir seinustu kosningar. En þetta er sá fórnarkostnaður sem við yrðum að færa ef við höfnuðum þessum samningi. Ég segi fyrir mig: Launþegaforingjar sem berjast gegn þessum samningi, ég segi við þá: Guð fyrirgefi ykkur því þið vitið ekki hvað þið gerið, á sama tíma og atvinnuástand á Íslandi er eins og það er. Sannleikurinn er sá að þetta er ábyrgðarlaus málflutningur og stjórnarandstaðan sem ræðst að ríkisstjórn einkum fyrir það að hún sé aðgerðalaus í efnahagsmálum, en vakir svo dag og nótt vikum og mánuðum saman við að koma í veg fyrir að þetta tækifæri nýtist okkur, ég spyr: Á hvaða leið er slík stjórnarandstaða? Eigum við annan kost? Þeir segja: Ja, við viðurkennum sum að það sé nú efnahagslegur ávinningur í þessu en við viljum bara frekar ná þessu með tvíhliða samningum. Sviss felldi EES-samninginn og hefur fengið þau svör frá Evrópubandalaginu að sá sem fellir þennan samning og viðskiptaþátt hans þar með þarf ekki að eiga von á því að fá einhverja sérstaka meðhöndlun í tvíhliða samningum. Heldur einhver hér því fram að ef við yrðum neydd í tvíhliða samninga næðum við sama samningsárangri eins og í þessum samningi þar sem fórnarkostnaðurinn var m.a. greiddur af Norðmönnum, Svisslendingum og Austurríkismönnum? Hafið þið litið á tvíhliða samning Færeyinga, þið sem gagnrýnið samninginn um skipti á veiðiheimildum okkar? Hafið þið litið á hann? Með á annað hundrað skipa í færeyskri lögsögu og skipti á veiðiheimildum sem nemur um 15% af heildarafla Færeyinga? Hafið þið litið á hvaða kjör Austur-Evrópa hefur fengið í tvíhliða samningum við Evrópubandalagið? Þá segja menn: EFTA er hvort eð er að leysast upp og Ísland getur að lokum orðið eina landið sem eftir er. Já. Og breytist þá ekki samningurinn í það sem þið eruð að óska eftir, í tvíhliða samning um viðskiptaþáttinn? Hætta þá ekki þessar stofnanir sem margir hafa dregið upp þá mynd af að þýði framsal á valdi, EFTA-dómstóll og eftirlitsstofnun? Þær falla niður. Þá er væntanlega létt áhyggjum af ykkur, þótt rangar séu, um framsal á valdi. Þá mundi þessi tvíhliða samningur sem verið er að biðja um verða orðinn hlutur. Sumir segja hins vegar í hinu orðinu: Það er ekki hægt að treysta þessu vegna þess að skoðanakannanir slá því ekki beinlínis föstu að Noregur eða Svíþjóð muni samþykkja inngöngu í Evrópubandalagið. Þriðju röksemdirnar sem menn nota gegn þessu eru þær að sá árangur, sem náðst hefur, sé of dýru verði keyptur. Að við höfum fallist á einhliða veiðiheimildir. Það er rangt. Það er sannanlega fleipur. Við höfum gert samning um skipti á loðnu og karfa. Það er 0,26% af okkar heildarafla. Þeir segja: Fyrirvörunum var sleppt sem Steingrímur lagði upp með. Fyrsti fyrirvarinn var sá að heimila ekki fjárfestingar útlendinga í útgerð og fiskvinnslu. Sá fyrirvari stendur og er varanlegur og það getur enginn neitað því. Þeir segja: Það er búið að framselja orkulindirnar okkar. Það er rangt. Einokun ríkis og sveitarfélaga við nýtingu á orkulindum stendur og það þarf engan fyrirvara um það. Ef við viljum einkavæða orkufyrirtækin, þá eru hér á leiðinni frv. á Alþingi Íslendinga og Alþingi er í lófa lagið með því að samþykkja þau að lýsa þjóðareign á þessum orkulindum. Þá er það vandamál leyst. Þeir segja: Útlendingar munu kaupa upp jarðirnar okkar. Fyrrverandi samstarfsaðili minn, hæstv. fyrrv. forsrh., Steingrímur Hermannsson, fól Steingrími Sigfússyni, þessum sem þarna situr, að skila girðingafrv. um jarðakaupin í tíð fyrri ríkisstjórnar. Hann sveikst um það. Nú hefur hæstv. landbrh. lagt það hér fram. Þá koma menn og segja: Ja, þetta eru bara allt of miklar kvaðir. Það er varla hægt að selja hér jarðir. Þetta var beðið um, þetta fengu menn.  Er verið að leggja íslenskan landbúnað í rúst? Það er rugl. Þessi samningur er ekkert um landbúnaðarmál. Útilokar þetta okkur frá því að byggja upp markaði annars staðar? Alls ekki vegna þess að þetta er ekki tollabandalag. Við erum jafnfrjáls að því að gera viðskiptasamninga við aðrar þjóðir eins og við höfum alltaf verið og erum að því um alla Austur-Evrópu. Við lýsum því yfir að við viljum ná fríverslunarsamningum við Bandaríkin og Kanada. Er kostnaðurinn af þessu að sliga okkur? 200--250 millj. í samanburði við vinningsvon upp á 7 milljarða? Nei. Þessi málflutningur dugar ekki. Hann einfaldlega dugar ekki. Er verið að selja landið? Góðir hlustendur. Hvenær minnist þið þess þegar Ísland hefur stigið virkilegt framfaraspor í samstarfi við aðrar þjóðir að ekki hafi verið gripið til slíkra svikabrigsla? Inngangan í Atlantshafsbandalagið sem enginn deilir um að var rétt.  Það er fjarstæða að þessi samningur sé um framsal á fullveldi. Í honum felst ekkert afsal á löggjafarvaldi. Þessi samningur fer ekki í gegn og verður ekki partur af íslenskum lögum nema Alþingi samþykki. Sama máli gegnir um breytingar á honum. Lausn deilumála. Er verið að framselja vald í hendur erlendum dómstólum eða erlendri stofnun eins og eftirlitsstofnuninni? Ég spyr. Ef við ætlum að eiga viðskipti við aðrar þjóðir og upp koma deilumál, halda menn að Ísland hafi lögsögu eða dómsögu í þeim málum? Ef við ætlum að spila fótbolta við Dani, haldið þið að við förum eftir séríslenskum reglum á íslenska vallarhelmingnum? Haldið þið að við höfum íslenskan dómara til að dæma? Nei. Þessi líking er nákvæmlega rétt. Þegar íslensk fyrirtæki eiga í milliríkjaviðskiptum, sem heyra undir samkeppnisreglur EES, þ.e. á takmörkuðu sviði, þá þurfum við eins og í landsleik í knattspyrnu hlutlausan dómara. Og er það bannað í stjórnarskránni? Nei. Er það afsal á valdi? Nei. Vegna þess að það er á valdi Alþingis að gera slíka samninga. Það er á valdi Alþingis að samþykkja slík lög. Alþingi hefur samþykkt marga slíka lagabálka, þar á meðal allir þeir sem hér eru í stjórnarandstöðu, þ.e. þingmenn Framsóknar og Alþb. í tíð fyrri ríkisstjórnar. Og þegar þessar staðreyndir eru settar fram af sérfræðingum sem kvaddir eru til, þeir sem íslenskt þjóðfélag hefur valið til að gegna þeim störfum að vera prófessorar við Háskóla Íslands í stjórnskipunarrétti og Evrópurétti, þá er sagt: Nei, nei, þessir menn eru allir saman handbendi Jóns Baldvins. Það er ekkert mark takandi á þeim. En ef pöntuð er álitsgerð frá ungum manni, sem reyndar er sérfræðingur í frumbyggjarétti, þá er hann allt í einu orðinn fremsti þjóðréttarfræðingur Íslands fyrr og síðar. Á svona nótum er umræðan, virðulegi forseti. Ég vék að því í upphafi að nú væri svo komið eftir fjögurra mánaða málþóf stjórnarandstöðunnar að formaður Framsfl. treystir orðið engum í sínum flokki nema sjálfum sér, hann talar einn, ,,Ein Volk -- Ein Führer``. Formaður Alþb. er horfinn á braut til þess að þurfa ekki að hrista hér framan í fólk fortíðarhlekki Hjörleifs Guttormssonar á hans úlnliðum. Og Kvennalistinn talar hér í einum kór en tveimur röddum. Það ætlar að koma á daginn að það hafi verið nokkurn veginn rétt sem ég spáði fyrir löngu síðan hvernig þetta mundi fara. En leiknum er ekki lokið. Þjóðin bíður eftir því að Alþingi Íslendinga geri skyldu sína og afgreiði þetta mál. Fólk er kvíðið um atvinnu sína. Það hefur ekki tíma til þess að hlusta á meira málþóf.

Virðulegi forseti. Góðir Íslendingar. Þingflokkur framsóknarmanna fór eindregið fram á það að ég talaði hér einn fyrir hönd flokksins. Ég taldi sjálfsagt að verða við þeirri ósk, enda hef ég átt langstærstan hlut í því að móta afstöðu flokksins til þessa máls, bæði í upphafi þegar við ákváðum að taka þátt í þessum viðræðum og þeim samþykktum sem gerðar hafa verið, bæði á miðstjórnarfundum og flokksþingi. Ég taldi einnig rétt að verða við þessu af þeirri ástæðu að flokkurinn hefur nokkuð verið gagnrýndur fyrir það að þingmenn flokksins hafa sumir setið hjá og aðrir greitt atkvæði á móti við 2. umr. Einkum hafa fjölmiðlar blásið það mjög upp og talið það bera vott um klofning í Framsfl. sem er alrangt og ég mun einnig færa rök að. Ég ætla ekki að nota tíma minn hér til að flytja ræðu eins og hæstv. utanrrh. Jón Baldvin gerði áðan og ég læt fúkyrði hans sem vind um eyru þjóta. Ég verð þó að leiðrétta það að EFTA-ríkin hafa ekki öll samþykkt þennan samning, Sviss felldi hann, og ef ég veit rétt þá hafa aðeins þrjú eða fjögur ríki Evrópubandalagsins samþykkt hann á þessari stundu. Ég lít svo á að til þessarar umræðu sé stofnað til þess að við getum gert ykkur, sem sitjið heima, grein fyrir okkar stefnu í þessum málum en við eigum ekki að standa hér og karpa hver við annan. Mér er að vísu nokkur vandi á höndum því að umferðirnar verða þrjár og ef ég tala í þeim öllum get ég ekki aftur tekið til máls við 3. umr. þessa máls því þingsköp leyfa frsm. aðeins að tala þrisvar. Ég hef því ákveðið að skipta tíma Framsfl. nokkurn veginn í tvennt og tala í fyrstu og þriðju umferð og get því einnig síðar tekið þátt í henni og þá getur vel verið að ég beini einhverjum orðum til t.d. hæstv. utanrrh. Ég var að hugsa um að reyna að svara nokkrum þeim spurningum sem ég hef iðulega verið spurður að. M.a. spurði ungur maður mig að því í gær hvort við framsóknarmenn værum mótfallnir samstarfinu í Evrópu, þ.e. hinu Evrópska efnahagssvæði. Ég svaraði honum að sjálfsögðu að það væri alrangt. Við erum alls ekki mótfallnir því og satt að segja teljum við framsóknarmenn afar nauðsynlegt að Evrópuþjóðirnar styrki sitt samstarf og leysi þannig sín ágreiningsmál en ekki með heimsstyrjöldum. Við teljum hins vegar að slíkt samstarf geti gengið of langt og við teljum að slíkt samstarf megi aldrei leiða til þess að þar myndist herraþjóð og svo þjónar. Ég hef einnig verið að því spurður og reyndar af þessum sama unga manni hvernig þá stæði á því að við framsóknarmenn styddum ekki þátttöku Íslendinga í hinu Evrópska efnahagssvæði. Staðreyndin er sú að við styðjum þátttöku Íslendinga í samstarfi Evrópuþjóðanna og reyndar í samstarfi þjóða um allan heim. En við höfum gert okkur grein fyrir því að slíkt samstarf er aldrei á jafnréttisgrundvelli gert nema smáþjóðin fái samþykkta fjölmarga fyrirvara. Hæstv. utanrrh. hefur hvað eftir annað sagt að þetta væri mjög góður samningur því að í honum ríkti fullkomið jafnræði á milli þjóða. Haldið þið virkilega, góðir áheyrendur, að jafnræði sé á milli þjóða þar sem annar aðilinn er aðeins 260 þús. manns en hinn 300 millj. og þessar 300 millj. eiga að fá sama rétt til afnota af okkar landi eins og við höfum? Kannski skýri ég þetta einna best, a.m.k. fyrir hv. sjálfstæðismönnum, með því að lesa örlítið úr ræðu sem Bjarni Benediktsson, fyrrv. forsrh. og formaður Sjálfstfl., flutti á Þingvöllum 1943 þegar menn voru að heimta sjálfstæði þessarar þjóðar. Þá sagði sá merki maður: ,,Íslendingar eiga að vísu sjálfir land sitt, en þeir eru skyldir til að þola þrjátíu sinnum mannfleiri þjóð, Dönum, öll hin sömu not af landinu og þeir sjálfir hafa. Ætla mætti, að ekki þyrfti að hvetja neinn Íslending til að una slíku frelsi eigi lengur en hann er skyldur til samkvæmt ströngustu lögum.`` Ég tek undir þessi orð og get gert þau að mínum. Og menn verða að gera sér grein fyrir þessu að þó að standi á pappírnum að jafnrétti sé, þá er það ekki nema á pappírnum. Ég hef stundum skýrt það með dæmi. Samkvæmt þessum samningi, þegar ríkisstjórninni hefur tekist að gera bankana okkar að einkabönkum og selur hlutabréfin, þá er fyrirtækjum og einstaklingum í Evrópu jafnfrjálst að kaupa banka hér og okkur að kaupa banka þar. Þetta er jafnræðið. En ég hef stundum spurt: Hvort halda menn að líklegra sé að Landsbanki Íslands kaupi t.d. Deutsche Bank í Þýskalandi eða Deutsche Bank Landsbanka Íslands? Ég held að ég þurfi satt að segja ekki að svara þeirri spurningu. Þýski bankinn gæti gert þetta án þess að depla auga. Og það er þess vegna að þegar við framsóknarmenn samþykktum að ganga til þessa verks, þá fór ég til Óslóar í mars 1989 með mjög ákveðin skilyrði og það er rangt hjá hæstv. utanrrh. að þeim hafi öllum verið fullnægt. Þar setti ég með fullri samþykkt allra í ríkisstjórninni skilyrði sem í fáum orðum voru þessi: Ég sagði: Við Íslendingar verðum ætíð að ráða okkar náttúruauðlindum og það er vitanlega bæði til lands og sjávar. Það er sjávarútvegurinn, það eru orkulindirnar og það er landið okkar sjálft. Og við verðum að hafa möguleika til þess að takmarka fjárflutninga til landsins. Við verðum að hafa möguleika til þess að takmarka flutning fólks til landsins. Og ég sagði, eins og kom fram reyndar áðan hjá einum ræðumanni, að við gætum ekki samþykt yfirþjóðlegar stofnanir því að það brýtur að sjálfsögðu í bág við stjórnarskrána. Nú er fullyrt að þetta hafi allt náðst í samningunum. Það er rangt. Eitt atriði hefur náðst og það er að erlendum aðilum er ekki heimilt að fjárfesta í íslenskum sjávarútvegi. Þó brá mér þegar ég sá að það er tekið fram í þessari yfirlýsingu að þó skuli það ekki hindra að erlend fyrirtæki geti eignast hlut eða fyrirtæki í heild sinni, að sjálfsögðu á Íslandi, sem kunni aftur að eiga íslenskum sjávarútvegi. Þetta er breyting á þeim lögum sem við settum sameiginlega í fyrri ríkisstjórn í lok hennar starfstíma. Þarna er verið að opna dyrnar og hvert getur það leitt? Hæstv. utanrrh. segir: Þetta er tryggt með orkulindirnar. En hefur ekki hæstv. ríkisstjórn boðað það í sinni hvítu bók að hún ætlar að einkavæða orkufyrirtækin og hún ætlar síðan að sjálfsögðu að selja þau. A.m.k. getur hún ekki bannað Reykjavíkurborg eða Akureyrarbæ að selja sinn hlut í Landsvirkjun. Og samkvæmt jafnréttisgrundvelli samningsins er erlendum aðilum eins frjálst og okkur að kaupa orkufyrirtækin í okkar eigin landi. Ég hef ekki enn þá séð frv. sem á að tryggja yfirráðarétt okkar yfir jarðhitanum. Ég hef ekki séð það. Það mun hafa verið lagt fram á sumarmánuðum og dregið til baka. Og hæstv. utanrrh. segir: Þetta er allt í lagi með landakaupin af því að hæstv. landbrh., sem var bent á að er í Egyptalandi, hefur lagt hér fram frv. sem er ekkert annað en ófreskja. Ég minni á að í októbermánuði 1990 lagði aðalsamningamaður ríkisstjórnarinnar eða utanrrh. fram greinargerð um þetta mál og sagði þar að eins og íslensk jarðalög eru, þá á að vera mjög auðvelt að tryggja í raun forgang Íslendinga að landi. Það var hvergi getið um að það þyrfti á sama tíma að verðfella allar íslenskar jarðir. Það er því alrangt að þessum skilyrðum hafi verið náð og þess hafi verið gætt sem ég sagði áðan að við Íslendingar hefðum einhvern forgang og raunar vil ég segja algeran forgang í okkar eigin landi að nýta þær náttúruauðlindir sem við eigum. Ég hef einnig oft verið spurður að því: Hvað hefur þá breyst frá því að þið voruð í ríkisstjórn? Meira að segja hæstv. forsrh. hefur haldið því fram að ekkert hafi breyst. Það er líka rangt. Það hefur afar mikið breyst. Ég þarf út af fyrir sig ekki að nefna það, sem allir vita, að EFTA er í raun hrunið og sá boðskapur sem okkur var sagður þegar við gengum til þessa leiks, að þetta ætti að vera samstarf tveggja jafnrétthárra stoða er ekki lengur til. EFTA-ríkin hafa öll nema við ákveðið að sækja um aðild að EB og ég vil lýsa því yfir hér að ég hefði aldrei tekið í mál að ganga til þessa verks ef ég hefði vitað og við framsóknarmenn að þetta samkomulag ætti aðeins að standa í 2--3 ár. En það er líka fleira sem hefur breyst. Ég hef ekki tíma til að rekja þau fjölmörgu atriði í þessum samningum sem koma mér a.m.k., sem þekkti þennan samning mjög vel, afar mikið á óvart. Ég hef nefnt í langri framsöguræðu minni, sem forsrh. bar sig dálítið undan út af í Morgunblaðinu daginn eftir, ýmis dæmi, t.d. þau að við erum skyldaðir til að nota ákveðna hjólbarða eða nota ákveðin ljós á bílana okkar. Þetta eru vitanlega smáatriði. En þetta eru dæmi um það bákn sem við erum þarna að gangast undir. Ég skildi þetta a.m.k. svo að það væri jafnræði á milli ríkjanna og ýmislegt yrði tekið upp frá EFTA-ríkjunum og annað frá EB-ríkjunum þó að það yrði þó fyrst og fremst það. Það var okkur ljóst. En það er fleira sem hefur breyst. Mætur maður, Einar Oddur Kristjánsson, sagði á fundi hjá Verslunarráði að svona samningur við erlent ríki gæti verið stórkostlega hættulegur ef íslenskur atvinnuvegur væri ekki sterkur þegar hann gengi til þess leiks. Undir þetta vil ég taka. Árin 1989 og 1990 var íslenskur atvinnuvegur á batavegi og það hafa tölur Þjóðhagsstofnunar rækilega sýnt. T.d. árið 1990 er eigið fé í íslenskum sjávarútvegi orðið eitt það besta sem það hefur verið þann áratug og hafði batnað um um það bil 50% og sjávarútvegurinn var kominn úr taprekstri í um það bil núllið. Enn þá meiri var batinn í íslenskum iðnaði. Þar jókst bæði eigið fé og sagði formaður Félags ísl. iðnrekenda við mig á þeim tíma að það ár hefði verið besta árið í afkomu íslensks iðnaðar. Við töldum að þá væri íslenskt atvinnulíf að komast í þá stöðu að það gæti keppt á svona opnum markaði. En hvernig er það nú? Þessi ríkisstjórn hefur ekki lyft hendi til að styðja við bakið á íslensku atvinnulífi og jafnvel ekki þrátt fyrir það sem hún boðar að fram undan sé, opin samkeppni. Það vita það allir að íslenskur sjávarútvegur er rekinn með tapi. Nú segir hæstv. utanrrh.: Þetta tap hverfur þegar við komum í EES. Trúir hann þessu virkilega sjálfur? Trúir hann því virkilega sjálfur að skuldsettur íslenskur sjávarútvegur sem er með rekstur sinn að mörgu leyti þegar í mjög miklum vandræðum geti nýtt sér þau tækifæri sem þarna kunna að vera? Er hann nógu sterkur til þess? Því miður held ég ekki. Og þetta er að mínu mati einhver sú alvarlegasta breyting sem hefur orðið frá því að við gengum til þessa verks. Allar ríkisstjórnir í EB og í EFTA styðja opinberlega eða reyndar mætti heldur segja bæði leynt og ljóst við bakið á sínu atvinnulífi til að styrkja það í sinni samkeppni. Það var rakið fyrir mér fyrir nokkrum dögum af kunnugum manni að Danir t.d. verja óhemju miklu fé til að endurmennta fólk í atvinnulífinu danska þannig að þeir geti keppt á þeim opna markaði sem þeir hafa gengið til. Eitt er það atriði sem ég nefndi áðan og hæstv. utanrrh. heldur fram að hafi verið fullnægt og það er um fólksflutninga til landsins. Í samningnum er ein grein, mig minnir 118. gr., sem segir að heimilt skuli að grípa til ráðstafana ef ákvæði samningsins leiða til röskunar á efnahagsmálum viðkomandi þjóðar. En hvað má þá gera á móti? Þá má Evrópubandalagið beita gagnráðstöfunum og þær deilur sem frá þessu kunna að hefjast verða að fara fyrir gerðardóm. Hve snemma getum við Íslendingar sýnt fram á að flutningar atvinnulausra til Íslands hafi skaðleg, efnahagsleg áhrif? Það getur liðið töluvert langur tími og þetta er alls ekki það ákvæði sem við lögðum áherslu á að fá inn í samninginn þegar við fórum af stað. Við óskuðum eftir því að við hefðum sama ákvæði og við höfum í samningnum við Norðurlöndin. Við gætum stöðvað fólksflutninga án nokkurra skilyrða. Það er því víðs fjarri að þessi samningur sé sá sami og til var ætlaðst í upphafi. Við framsóknarmenn höfum rætt mjög mikið um þennan samning að sjálfsögðu á okkar fundum, enda við verið virkir þátttakendur í allri gerð hans fyrstu tvö árin nánast. Og við ræddum hann á okkar miðstjórnarfundi t.d. 2. maí og gerðum þá mjög ákveðna ályktun um samninginn. Við sögðum: Það er útilokað að styðja þennan samning nema nokkrum skilyrðum sé fullnægt, öllum þeim skilyrðum sem við settum í upphafi, og sömuleiðis að samningurinn standist hina íslensku stjórnarskrá. Á flokksþinginu gerðum við svipaða samþykkt og lögðum áherslu á að það væri útilokað að styðja þennan samning ef hann gengi í bág við stjórnarskrána og þar ætti stjórnarskráin að njóta vafans. Þetta hefur markað okkar stefnu í þessu máli og ég ætla að nota seinni hluta míns tíma til að ræða það nánar og ræða þá einnig um þá framtíð sem við sjáum fyrir okkur og mikilvægi þess að ganga þegar til að ákveða að þessum samningi verði breytt í tvíhliða samning. Ég þakka þeim sem hlýddu.

Virðulegi forseti. Góðir áheyrendur. Senn líður að lokum umræðna um hið Evrópska efnahagssvæði. Það hefur vakið nokkra athygli að Alþingi Íslendinga hefur tekið meiri tíma í slíkar umræður en öll þjóðþing hinna EFTA-ríkjanna til samans og vissulega hefur þessi umræða verið löng en því miður hefur hún iðulega eingöngu verið á lengdina en ekki að sama skapi markviss og efnisrík. Þeir sem vel þekkja til samningsins sem hér hefur verið rætt um hafa stundum ekkert vitað hvaðan á þá hefur staðið veðrið undir þeim fullyrðingum sumum sem fram hafa komið um efni hans. Auðvitað er það svo að samningur sem margar þjóðir koma að verður aldrei klæðskerasniðinn eftir þörfum einnar þjóðar. Það hefur auðvitað heldur ekki verið gert í þessu tilviki. En þær ógnir og skelfingar sem samningurinn á að hafa í för með sér fyrir Íslendinga að mati þeirra andstæðinga hans hér í þinginu sem lengst hafa seilst eru ekki bara fráleitar fjarstæður heldur fremur hugarburður og skáldskapur en raunveruleiki. Því hefur jafnan verið haldið fram að gervöll stjórnskipun landsins mundi riðlast og komast á hverfandi hvel ef af samningnum yrði. Alþingi Íslendinga og dómstólar landsins yrðu sett til hliðar og önnur og óskyld erlend öfl tækju við hlutverkum þeirra. Og því hefur verið haldið á loft að jarðir, fossar og fjöll og fyrirtæki landsmanna mundu færast á erlendar hendur og hingað mundu flykkjast milljónir af atvinnuleysingjum og hirða vinnuna af heimamönnum. Það hafa ekki virst nein takmörk vera fyrir því hversu langt menn vilja ganga í hræðsluáróðri sínum. Og stundum hafa þeir gengið lengst, eins og menn heyrðu rétt áðan úr þessum ræðustól, sem í tæp tvö ár voru í forustu fyrir því að koma þessum samningi á. Ég segi fyrir mig og minn flokk að væri fótur fyrir slíkum dómadags hrakspám kæmi ég ekki nálægt slíkri samningsgerð. En það er einmitt mergurinn málsins að það er ekki fótur fyrir þessu skelfingartali. Og fólkið í landinu spyr og það er von að það spyrji: Hvers vegna í ólsköpunum gerðu forustumenn Framsfl. og Alþb. allt sem þeir máttu í tvö ár til að koma þessum samningi á ef hann er slíkur háskaleikur með fjöregg þjóðarinnar? Það hefur margoft verið sagt að þessir menn skuldi þjóðinni skýringar, en þær hafa ekki komið. Formaður Framsfl. hefur reyndar reynt að klóra hér í bakkann eins og kom fram hér áðan og sagt að samningurinn hafi snarbreyst til hins verra frá því sem hann var þegar hann barðist fyrir því að þessi samningur yrði samþykktur. Hér talar hv. þm. Steingrímur Hermannsson gegn betri vitund. Engar meginefnis- né eðlisbreytingar hafa orðið á þessum samningi frá því að hann var að berjast fyrir því að samningurinn kæmist á. Já, vissulega hefur umræðan verið mikil, en spyrja má hvort hún hafi náð út út þessu húsi og til þjóðarinnar og hverju hún hafi þá skilað. Í upphafi umræðna bentu kannanir til þess að verulegur meiri hluti þjóðarinnar væri málinu andvígur. Við erum öll eðlislega andvíg og jafnvel hrædd við flókna og óþekkta hluti. Þegar slík mál skýrast gerist oftast annað tveggja: menn herðast í andstöðu sinni eða að þekkingin og upplýsingarnar kalla menn til fylgis við það mál sem þannig er kynnt. Það er einmitt það síðara sem hefur gerst núna. Eftir því sem menn fá meiri fróðleik um málið því meir eflist stuðningur við það. Formenn Framsfl. og Alþb. ákváðu eftir síðustu kosningar að hafa pólitík fataskipti. Hætta að styðja samninginn um EES og leggjast nú gegn honum. Þetta gerðu þessir forustumenn ekki vegna þess að samningurinn hefði breyst til hins verra heldur vegna þess að staða þeirra tveggja hafði breyst til hins verra. Þetta er ekki sannfærandi framkoma og hún er ekki rishá. En vegna þessarar sérkennilegu kúvendingar hv. þm. Steingríms Hermannssonar og Ólafs Ragnars Grímssonar vissi þjóðin ekki annað þegar EES-umræðan hófst í þinginu í ágúst í sumar en að samningsgerðin hefði stuðning 34 stjórnarsinna en á móti væru 27 stjórnarandstæðingar og tveir stjórnarsinnar. En í sögulegri atkvæðagreiðslu sl. þriðjudag kom endanlega í ljós að andstæðingum samningsins hafði fækkað um sex frá því að umræður hófust. Þetta voru auðvitað mikil tíðindi og þessi afstöðubreyting var augljóslega ekki tekin út með sældinni. Þannig hefur það vakið athygli að formaður Framsfl., hv. þm. Steingrímur Hermannsson, hefur aldrei verið í þingsalnum þegar framsóknarmennirnir kynntu þá afstöðu sína að þeir vildu ekki leggja steina í götu EES-samningsins. Hann getur því kannski ekki vitað að sú ræða sem hann flutti áðan var ekki í neinu samræmi við þær ræður sem þeir hv. þm. fluttu, mjög málefnalegar ræður. Hann getur þó hugsanlega í seinni umferð flutt ræðu sem er sammála þeim ræðum. Að vísu verður hann þá ósammála sjálfum sér í fyrri ræðunni, en hann getur þá notað ræðu sem hann flutti þegar hann var að berjast fyrir aðild okkar að EES-samningnum á síðasta kjörtímabili og fer létt með það. En þó hv. þm. væri ekki í salnum gættu forustumenn Alþb. sín vel á því að mæta vel við þessi tækifæri og þeir hirtu og spottuðu viðkomandi þingmenn framsóknar og kvennalista rétt eins og þeir hefðu áskilið sér húsbónda- og agavald yfir þeim. En hvað sem þessu líður er ljóst að umræðan hefur þrátt fyrir allt orðið til góðs. Þeim sem styðja samninginn efnislega hefur fjölgað jafnt hjá þingi og þjóð. Þjóðin hefur hafnað þeim ámátlega hræðsluáróðri sem helst virðist byggjast á mikilli minnimáttarkennd fyrir þjóðarinnar hönd, minnimáttarkennd sem þjóðin er ekki haldin. Það eru góð meðmæli með máli að því meiri umræða sem það fær því fleiri fylgjendur fær málið. Það eru bestu meðmæli sem mál getur fengið sem tekist er á um. Mér hefur þótt undarlegt hvað álit manna hér á Alþingi hefur í mörgu verið ólíkt því sem gerist með öðrum þjóðum. Þegar samningurinn um EES var naumlega felldur í Sviss spratt á fætur hver andstæðingur samningsins eftir annan og hélt því fram að nú væri EES úr sögunni, Sviss hefði afgreitt málið fyrir Íslendinga. Slíkar raddir heyrðust ekki annars staðar á Norðurlöndum eða í Austurríki. Þar töldu menn auðvitað að þjóðirnar tækju slíkar ákvarðanir sjálfar og engin þeirra taldi úrslitin í Sviss neina efnisbreytingu hafa í för með sér fyrir þær þjóðir og þá auðvitað ekki heldur fyrir okkur. Virðulegi forseti. Góðir áheyrendur. Megininntak samningsins um hið Evrópska efnahagssvæði er að tryggja að þjóðirnar, þær stóru og þær smáu, fái að eiga viðskipti sín á milli á jafnréttisgrundvelli. Á slíkum grundvelli höfum við Íslendingar einmitt viljað eiga okkar viðskipti. Með samningnum eru okkur tryggð þau viðskiptakjör sem við megum ekki vera án á okkar langmikilvægustu mörkuðum. EES er fyrst og fremst tæki til að tryggja okkur hagstæðustu viðskiptaskilyrði og réttaröryggi á þessum stóru mörkuðum. En það er margt annað sem mikilvægt er. Við skulum ekki gleyma því að í EES-samningnum er rík áhersla lögð á að auka rétt einstaklinga og fyrirtækja en setja skorður við ofríki stjórnvalda gagnvart þessum aðilum. Samningnum er einnig beint gegn hömlum af margvíslegu tagi. Í honum felst því aukið frelsi fyrir einstaklinga og fyrirtæki, meiri hagkvæmni, lægra vöruverð og betri lífskjör. Það er einmitt af þessum ástæðum sem íslenskt atvinnulíf hvetur til samþykktar samningsins. Það er af þessum ástæðum sem íslenskir neytendur hvetja til samþykktar samningsins. Og það væri af þessum ástæðum og mörgum öðrum veigamiklum ástæðum ekki aðeins ástæðulaust að hafna EES-samningnum, það væri glapræði að hafna honum. Þeir menn sem hvetja til þess að svo verði gert hafa ekki í huga hagsmuni þessarar þjóðar, hvorki í bráð né lengd. --- Ég þakka áheyrnina.

Virðulegur forseti. Góðir áheyrendur. Samningurinn um EES er viðamikill og margbrotinn. Hann snertir athafnalíf, allt frá viðskiptum til rannsókna- og þróunarstarfs, umhverfismála, og málefna smáfyrirtækja, svo fátt eitt sé nefnt. Einn helsti kostur hans er að tryggja okkur greiðan aðgang að mörkuðum og vildarkjör í tollum á langmikilvægasta útflutningsmarkaði okkar án þess að ógilda fyrri fríverslunarsamning og án þess að skerða rétt okkar til beinna samninga og viðskipta við ríki utan hans, svo sem Bandaríkin og Japan. Ákvæði samningsins um frelsin fjögur og um virka samkeppni snerta alla atvinnuvegi okkar og flestar starfsgreinar. Misjafnlega þó. Verslun og iðnaður hafa átt í óheftri samkeppni við Vestur-Evrópu allt frá inngöngu okkar í EFTA 1970 og síðar með fríverslunarsamningi okkar við EB. Það er því stórfurðulegt að heyra hér undanfarnar vikur og mánuði fullorðið fólk tala eins og verslun okkar og iðnaður hafi allt til þessa dags búið við algjöra vernd gegn erlendri samkeppni --- en með aðild okkar að EES muni skella á gjörningaveður fjórfrelsisins, gjörningaveður frelsis og samkeppni. Forsvarsmenn iðnaðar hafa ítrekað bent á að samningurinn bætir stöðu hans í samkeppninni með lækkun á kostnaði við hráefni, aðföng og þjónustu, nokkuð sem hans erlendu keppinautar hafa notið lengi. Forsvarsmenn verslunar hafa enn fremur sýnt fram á að með aðlögun að innri markaði EB, og um það snýst samningurinn, muni innflutnings- og útflutningsverslun væntanlega spara um 2,8 milljarða króna á ári og ríkissjóður hálfan til 1 milljarð að auki. Hv. landbn. Alþingis hefur gaumgæfilega kynnt sér áhrif samningsins. Ágreiningslaus niðurstaða hennar var að innlendar landbúnaðarafurðir fái með honum betri möguleika en áður vegna hagfelldari ákvæða hans um jöfnunargjöld, en nú gilda. Sjávarútvegur hefur ævinlega átt í harðri samkeppni, en er verulega frábrugðinn hinum erlendu keppinautum. Þeir eru mjög lítill hluti efnhagsstarfseminnar hver í sínu landi, helst á jaðarbyggðum, strandsvæðum án iðnaðar og njóta mikilla ríkisstyrkja. Hér er sjávarútvegurinn undirstaða atvinnulífs og afkomu heils þjóðarbús, vel búinn og beitir nýjustu tækni, stendur á eigin fótum án styrkja frá ríki eða öðrum atvinnuvegum. Hann er grundvöllur auðsældar þjóðar sem hefur á fáum áratugum brotist frá fátækt til velmegunar. Miðað við útflutning ársins 1990 veitir samningurinn tollalækkanir af sjávarafurðum sem nema um 1,9 milljörðum kr. Bókun 6 heldur fullu gildi sínu þar sem hún gengur lengra og í öðrum greinum fæst lækkun til viðbótar. Mikilvægust er umtalsverð tollalækkun á saltfiski og ferskum unnum fiski sem gjörbreytir samkeppnisstöðu okkar og opnar að auki möguleika á nýrri vinnslu. Ávinningur sjávarútvegs er ávinningur hinna dreifðu byggða um alla sjávarsíðuna. Gagnvart upplýsingum samtaka og forystumanna atvinnuveganna um góð áhrif samningsins á starfskjör þeirra og möguleika verða ótrúverðugar ræður andmælenda hans sem tala eins og við búum í óbreytanlegum heimi, getum einangrað okkur frá kostnaði og áhættum vegna breytinga og framfara í viðskiptum og atvinnuháttum en samt sem áður uppskorið afrakstur þeirra. Í heimi alþjóðlegra viðskipta erum við smáþjóð og ekki aðeins úti á jaðri Evrópu heldur á hjara veraldar. Samt sem áður er hér talað digurbarkalega eins og við getum einfaldlega krafist alls ellegar staðið ein. Það álít ég reginmisskilning á möguleikum okkar og á þeirri staðreynd að breytingar á viðskiptum og atvinnuháttum grannþjóða okkar munu einnig hafa sömu áhrif á lífskjör og afkomu okkar. Aðild að EES fylgja vissulega nokkrar áhættur og mörg álitaefni. En synjun aðildar fylgja miklu meiri hættur fyrir atvinnulíf og afkomu uppvaxandi kynslóða í landinu. Greiður aðgangur og góð tollakjör á erlendum mörkuðum eru okkur algjör lífsnauðsyn. Nær allir flokkar á Alþingi hafa flutt tillögur um aukin samskipti og gerð nýrra viðskiptasamninga við EB sem undirstrika skilning þeirra á þessari nauðsyn. En fyrir liggja yfirlýsingar um að þeim þjóðum sem hafna EES munu ekki bjóðast jafngóð kjör í tvíhliða samningum við EB. Því er það að ef við gerumst ekki aðilar að EES, þá munum við búa við lakari viðskiptakjör en keppinautarnir. Ekki þarf að spyrja um afleiðingar þess á lífskjör, velferð né efnahagslegt sjálfstæði þjóðarinnar eða lífsmöguleika. Því segi ég fyrir mitt leyti og margra annarra að því aðeins búum við þjóð okkar kost á sambærilegum lífskjörum við aðrar og möguleika á að halda hér ungu og framgjörnu fólki að við berum nú gæfu til að taka frá upphafi þátt í því víðtæka samstarfi grannþjóða okkar í Evrópu sem samningurinn leggur grundvöll að. Þess vegna, virðulegur forseti, þess vegna, góðir áheyrendur, greiði ég þessum samningi atkvæði mitt.

Frú forseti. Góðir áheyrendur. Á undanförnum árum hefur verið að birta til í samskiptum risaveldanna og í afvopnunarmálum. Allt frá stríðslokum hefur heiminum verið skipt upp í tvö svæði sem að meira eða minna leyti hafa verið undir áhrifum risaveldanna tveggja. Nú hafa þau stórmerki gerst að Sovétríkin hafa liðið undir lok og með þeim hrundi miðstýrt og ólýðræðislegt stjórnkerfi. Það er hins vegar kaldhæðnislegt að á sama tíma og það kerfi hrynur til grunna er í uppsiglingu annað og ekki síður miðstýrt kerfi í Vestur-Evrópu. En þar á ég við EB. Verið er að skipta heiminum í viðskiptablokkir sem vilja einangra sig að meira eða minna leyti frá öðrum og fátækari hlutum heimsins. Þetta er óheillavænleg stefna sem Íslendingar eiga að vinna gegn. Aðild að Evrópsku efnahagssvæði mun ekki verða konum til framdráttar heldur fremur hið gagnstæða. Þar sem hámarksgróði og aukinn hagvöxtur er höfuðmarkmiðið lúta jafnréttissjónarmið í lægra haldi og lítið tillit er tekið til barna og þeirra sem eldri eru og veikburða. Afleiðing slíkrar stefnu bitnar frekar á konum en körlum. Sú hagvaxtarstefna sem lögð er til grundvallar í Evrópubandalaginu og þar með á hinu Evrópska efnahagssvæði er stefna sem Kvennalistinn hefur barist gegn. Með aðild að EES og EB værum við að ýta undir mengun og sóun sem er afleiðing hagvaxtarstefnu sem er úrelt og ófullnægjandi þar eð aðallega er tekið mið af skammtímahagsmunum en sniðgengin er ný sýn til umhverfismála. Með myndun Evrópska efnahagssvæðisins eru sjálfstæðar þjóðir ekki að gera viðskiptasamninga sín á milli heldur er verið með sama hætti og innan EB að mynda pólitísk samtök með yfirþjóðlegum stofnunum sem fara eiga með hluta þess valds sem nú er í höndum ríkisstjórna, þjóðþinga og dómstóla. Allt frumkvæði að lagasetningu á gildissviði samningsins yrði í höndum EB en ekki Alþingis. Þetta er ekki síst ógnvekjandi miðað við þá efnahagsstefnu sem Evrópubandalagið grundvallast á og mótuð er af fjármálarisum og fjölþjóðafyrirtækum. Þar er fyrst og fremst miðað við hag stórfyrirtækja og leiðir það til þess að staða smáiðnaðar og þjónustu versnar, sérstaklega í jaðarríkjum. Hvers vegna ætti það að vera eftirsóknarvert að tengjast svæði þar sem stöðug hnignun hefur verið í efnahagslífi að undanförnu, atvinnuleysi hefur farið vaxandi og lífskjör almennings versnað? Íslendingar eiga meira undir utanríkisviðskiptum en flestar aðrar þjóðir. Frjáls vöruviðskipti eru þjóðinni hagkvæm og mikilvægt að geta stundað tollfrjálsa verslun með útflutningsafurðir. Sérstaða Íslands sem fiskveiðiþjóðar veldur því að afar óskynsamlegt er að binda þjóðina einum markaði eða efnahagssvæði sem þrengt gæti svigrúm hennar. Þvert á móti þjónar það hagsmunum okkar að vera óháð út á við og leita sem bestra samskipta með beinum samningum við einstök ríki og markaðsheildir. Þannig styrkjum við stöðu okkar út á við og treystum efnahagslegt sjálfstæði þjóðarinnar. Við höfum góða vöru að bjóða og ef rétt er á málum haldið höfum við sterka samningsstöðu. Aðild að Evrópsku efnahagssvæði þjónar ekki langtímahagsmunum Íslendinga. Við eigum að móta framtíðina utan hins Evrópska efnahagssvæðis og Evrópubandalagsins. Með því móti getum við aðlagað og mótað okkar innanlandslöggjöf með tilliti til okkar eigin hagsmuna og samkvæmt eigin ákvörðunum. Þannig gætu Íslendingar haft nokkur áhrif á þá efnahagsstefnu sem við viljum fylgja hér á landi og hægt er að fara aðrar leiðir en Evrópubandalagið ákvæði. Í stað þess að gerast aðilar að Evrópska efnahagssvæðinu og Evrópubandalaginu í kjölfarið væri eðlilegra að halda áfram samstarfi við EB á sama grunni og hingað til hefur verið gert og leita eftir tvíhliða samningum um hagsmunamál Íslendinga. Jafnframt því eigum við að efla samstarf við lönd utan Evrópubandalagsins og nýta okkur sem best þá stöðu sem við höfum mitt á milli stærstu markaðssvæða heimsins. Mikil áhersla hefur verið lögð á það hve ávinningur sjávarútvegsins sé stór af samningnum. Það er auðvitað mikilsvert að fá lækkun tolla á okkar vörum á markaði Evrópubandalagsins og til hagsbóta fyrir íslenskan sjávarútveg. En svo góð sem niðurfelling tolla er verður einnig að halda því til haga hvaða verði slík tollalækkun er keypt. Aðgangur fiskiskipa EB að fiskimiðum Íslendinga er aðgöngumiðinn að mörkuðum þeirra þrátt fyrir yfirlýsta stefnu Íslendinga að slíkt kæmi aldrei til greina. Evrópskt efnahagssvæði felur í sér að Ísland verður hluti af 380 millj. manna markaði með óheftu flæði fyrir fjármagn, þjónustu og vöru og að fólk hafi sama rétt á svæðinu öllu til atvinnu, til að stofna fyrirtæki, til að kaupa fasteignir, þar með talið land o.fl. Allan tímann sem samningaviðræður stóðu var látið að því liggja að auðvelt væri að koma í veg fyrir að erlendir aðilar gætu fjárfest í landi og öðrum auðlindum. Nú hefur komið í ljós að það er ekki hægt að hindra þetta nema skerða um leið verulega rétt Íslendinga sjálfra. Aðild að Evrópsku efnahagssvæði er eitt stærsta mál sem Íslendingar hafa staðið frammi fyrir frá stofnun lýðveldisins. Það var og er enn sjálfsögð og eðlileg krafa að þjóðin sé spurð álits á því hvort rétt sé að taka þetta afdrifaríka skref. Aðild að EES samrýmist ekki íslensku stjórnarskránni að mati færustu sérfræðinga. Alþingi ætti aldrei að samþykkja lagafrv. sem líklegt er að samrýmist ekki stjórnarskrá lýðveldisins. Í þessu máli megum við ekki hugsa í árum eða láta hugmyndir um hugsanlegan skammtímaávinning ráða niðurstöðu. Í máli sem varðar grundvallaratriði í stöðu þjóðarinnar um langa framtíð má ekki rasa um ráð fram. Það hefur því miður verið gert. En það er ekki um seinan að spyrna við fótum og enn er ekki öll nótt úti. --- Ég þakka áheyrnina. Góðar stundir.

Virðulegi forseti. Góðir áheyrendur. Utanrrh. sagði áðan að Kvennalistinn talaði í kvöld í einum kór en tveimur röddum. Líklega hefur ráðherrann aldrei sungið í kór, en ég get upplýst hann um að kvennakór er aldrei færri en tvær raddir og blandaður kór er jafnvel fjórar. Það er talið að söngurinn verði samfelldari, samstilltari og hljómi betur því fleiri raddir sem í kórnum eru.

En tveir stjórnendur.

En það er nokkuð ljóst eftir þá atkvæðagreiðslu sem fór fram á Alþingi í gær að þetta frv. um Evrópskt efnahagssvæði verður samþykkt. Það mun gerast þrátt fyrir það, sem er staðreynd í málinu, að samningurinn hlýtur að breytast verulega við það að Sviss hefur fellt hann. Raunar stenst það ekki lengur, sem í frv. segir, að þetta sé samningur milli EB og EFTA-ríkja. Það er því alveg furðulegt að íslenskir ráðamenn skuli enn halda því fram að ekkert sé því til fyrirstöðu að samþykkja EES-samninginn óbreyttan. Seinna megi svo samþykkja þingsályktun eða frumvarp þar sem breytingarnar séu tilteknar. Hvað finnst þjóðinni um þau vinnubrögð á Alþingi að samþykkja frv. sem nú þegar er vitað að verður að breyta? Það eru léleg vinnubrögð að mínu áliti. Síðan er það atriði sem hefur verið mikið deilt um, það er hvort samningurinn standist stjórnarskrána og þá sérstaklega 2. gr. hennar. Allir viðurkenna raunar að þarna sé mikill vafi á ferðinni. Deilt er um hve mikill sá vafi er, en allur vafi ætti að túlkast stjórnarskránni í vil og Alþingi ætti ekki að samþykkja lög þar sem slíkur vafi er fyrir hendi. Þá er það einnig viðurkennt að hér sé um eitt stærsta mál að ræða sem við höfum staðið frammi fyrir frá stofnun lýðveldisins og því eðlilegt að þjóðin væri spurð álits, en tillaga um þjóðaratkvæði var felld á Alþingi með naumum meiri hluta eins og kunnugt er. Öll þessi atriði eru nægilega sterk rök fyrir því að fella þetta frv. til laga um Evrópskt efnahagssvæði. Síðan eru það efnisatriði EES-samningsins og þeirra samninga sem honum tengjast. Þar tel ég að stærsta málið sé að EB hefur sett það skilyrði fyrir samþykkt EES-samningsins að gengið sé frá tvíhliða sjávarútvegssamningi um gagnkvæmar veiðiheimildir í lögsögu ríkjanna, eins og það heitir. Hér er verið að hliðra til sannleikanum því í þeim sjávarútvegssamningi sem hér liggur fyrir er alls ekki um gagnkvæmar veiðiheimildir að ræða. Við erum að opna fiskveiðilögsögu okkar fyrir skipum frá EB, t.d. Spánverjum eða Portúgölum. Við fáum ekkert í staðinn, nákvæmlega ekkert. Þau 30.000 tonn af loðnu sem við eigum að fá í staðinn fyrir 3.000 tonn af karfa eru í fyrsta lagi ekki í fiskveiðilögsögu hins aðilans, þ.e. EB-ríkjanna, og í öðru lagi er hér um íslenska loðnustofninn að ræða. Í þriðja lagi er þetta loðna sem við getum fengið að veiða hvort sem er. Loðnan veiðist yfirleitt ekki fyrr en hún er komin inn í okkar lögsögu og þá veiðum við hana ef stofninn er nógu stór til þess. Svo eru stjórnarsinnar að reyna af veikum mætti að telja þjóðinni trú um að nauðsynlegt sé fyrir okkur að gera þennan sjávarútvegssamning til þess að við fáum að veiða þessa loðnu og það sé fjarstæða að tengja samþykkt hans við EES-samninginn. Samt er í meginmáli EES-samningsins, sem hafa mun lagagildi hér á landi, skýr yfirlýsing frá Evrópubandalaginu þess efnis að bandalagið telji að tvíhliða samningur um fiskveiðar milli EB og Íslands sé hluti af heildarniðurstöðu samningaviðræðnanna og grundvallarþáttur í samþykki þess á EES-samningnum. Þá áskilur bandalagið sér rétt til að fresta gerð EES-samningsins uns tilkynnt hefur verið um fullgildingu tvíhliða fiskveiðisamnings. Bandalagið áskilur sér enn fremur rétt til að taka afstöðu gagnvart afleiðingunum sé sá samningur ekki fullgiltur. Í þessari yfirlýsingu EB er ekki nokkur vafi á því að þetta hangir allt á sömu spýtunni. Fram að þessu hafa íslensk stjórnvöld staðið fast á þeirri skoðun að það kæmi ekki til greina að selja aðgang að fiskimiðum fyrir tollalækkanir erlendis. Hér er því brotið í blað því núverandi íslensk stjórnvöld hafa ekki gert athugasemd við þessa yfirlýsingu EB. Þegar farið var af stað í samningaviðræður um Evrópskt efnahagssvæði á sínum tíma var það gert til að fá tollfrjálsan aðgang með sjávarafurðir að mörkuðum Evrópu á móti tollfrjálsum aðgangi iðnaðarvara frá EB. Bandalagið hefur fengið sínu framgengt, en við verðum að láta fiskveiðiheimildir í staðinn fyrir tollalækkanir. Ekki einu sinni niðurfellingu allra tolla. Og það er nokkuð ljóst að sá hagnaður sem þessar tollalækkanir eiga að skila okkur vega ekki upp á móti þeim kostnaði sem við höfum af þessum EES-samningi. Í þessum samningaviðræðum hefur EB alltaf haft sitt fram. Þeir fá aðgang að auðlindum okkar, bæði til lands og sjávar. Þeir fá hindrunarlausan aðgang hjá okkur fyrir iðnaðarvörur sínar. Virðulegi forseti. Góðir áheyrendur. Ég tel svo stóra og mikla galla á þessu lagafrv. og þeim sjávarútvegssamningi sem því tengist að það komi ekki til greina að samþykkja það. --- Ég þakka áheyrnina.

Virðulegur forseti. Góðir áheyrendur. Það er langur gangur fyrir hann svanga Manga að bera þang í fangi fram á langa tanga. Eitthvað á þessa leið hljóðar vestfirskur húsgangur sem ég heyrði í æsku og var beitt á okkur nemendur í skóla í sambandi við stafsetningarkennslu. Mér hefur oft komið hann í hug þegar ég hef hlýtt á hæstv. utanrrh. halda hér sínar eldmessur yfir okkur þingmönnum undanfarin fjögur ár um aðalhugðarefni sitt, Evrópskt efnahagssvæði. Það hefur verið ,,langur gangur`` sem ráðherrann hefur lagt í í sambandi við þennan samning og hann hefur ekkert dregið af sér, en hann hefur ekki lagt leið sína út á íslensk annes heldur til útlanda og að því er best er vitað verði bærilega haldinn. Í staðinn fyrir ilmandi þang hefur fyrrverandi skólameistari sáldrað á borð okkar þingmanna blöðum úr reglugerðarfrumskógi Evrópubandalagsins sem safnast hafa upp á skrifstofum okkar nú að undanförnu. Þó var ekki betur að verki staðið en svo að við upphaf 2. umr. þessa máls um miðjan desember fengum við meira en hálfs metra stafla á þykkt í fyrsta sinn úr þessum reglugerðarfrumskógi. Þannig er staðið að málum af hæstv. ráðherra, þannig hefur verið haldið á þessu máli af ríkisstjórninni að við höfum verið að fá málskjölin alveg fram undir þetta og sum eru ekki enn þá komin á íslenskt mál. Og það er von að talað sé um að það hafi verið haldið uppi málþófi í fjóra mánuði, eins og talað er um, þegar sum málskjölin liggja í raun ekki fyrir Alþingi Íslendinga við lokaafgreiðslu þessa máls. Hæstv. forsrh. orðaði það á þá leið að sá samningur sem hér er stefnt að að lögfesta sé ekki klæðskerasaumaður fyrir einstakar þjóðir og einstök ríki. Það var vægt til orða tekið. Hver er kjarninn í þessum samningi? Við erum með honum að lögfesta reglugerðir, lög og reglur Evrópubandalagsins alla götu frá 1957 á einu bretti, að 3 / 4 hlutum, og við á Alþingi Íslendinga eigum þess einan kost að segja já eða nei við þessum bunka. Það kæmi mér ekki á óvart þó að samviskan væri ekki allt of góð hjá sumum þeirra 32 þingmanna sem greiddu atkvæði með þessum samningi við 2. umr. málsins. Kraftar Alþingis og íslenska stjórnkerfisins hafa um árabil farið í það að glíma við þennan frumskóg og reyna að vinna sig fram úr honum, en þetta er þó aðeins forsmekkurinn að því sem koma skal því áfram munu berast inn á borð okkar alþingismanna lög sem ákvörðuð hafa verið af Evrópubandalaginu og það bíða í pípunum um 200 slíkar gerðir sem við eigum von á að fá ef þessi samningur verður samþykktur og það mun halda áfram að berast hingað og verkefni Alþingis verður að segja já eða nei og ef við leyfum okkur að andæfa eigum við von á refsingu í staðinn. Þetta er staðan sem okkur er búin, en það eru ekki aðeins þessar gerðir Evrópubandalagsins heldur samanlagðir dómar Evrópudómstólsins sem okkur er gert að nota við framkvæmd þessa samnings ef hann yrði hér lögtekinn. Þessir dómar eru ekki komnir á íslenskt mál þrátt fyrir að íslensk lög kveði svo á um að það skuli gert. Og hvert er svo baksvið þessa máls? Það er stórveldapólitíkin, það er samkeppni iðnaðarstórveldanna í heiminum sem eru að reyna að þjappa í kringum sig í blokkir einstökum ríkjum og draga þar einnig inn smáþjóðir til að bæta sína samkeppnisstöðu, til að bæta vörum á ofmettaðan markað hins ríka hluta heimsins á kostnað hinna fátæku. Hér er verið að ganga gegn þeim sjónarmiðum, sem flestir viti bornir og hugsandi menn viðurkenna að sé málefni dagsins, að líta á umhverfismálin og þann voða sem samfélagshættir iðnaðarríkjanna eru að leiða mannkynið í --- hinn ríka hluta mannkyns á kostnað hins fátæka. Ætlum við Íslendingar að skipa okkur í þessa sveit? Er það sú framtíð sem við teljum að okkur sæmi? Hvað segir umhvrh. sem sat ráðstefnuna í Ríó? Hann hafði vafalaust eyrun þar opin. Það var ekki slíkur boðskapur sem þar hljómaði hjá langflestum fulltrúum á þeim vettvangi. Nei, góðir Íslendingar, við eigum annarra kosta völ, þvert á móti því sem hæstv. utanrrh. sagði í ræðu sinni áðan. Hann sér ekkert nema Evrópskt efnahagssvæði og síðan inngöngu í Evrópubandalagið. En Ísland á góðra kosta völ, m.a. vegna landfræðilegrar legu sinnar, miðlægt á Norður-Atlantshafi, með ríkustu fiskimið allt í kringum landið og nágrannaþjóðir sem við þurfum að bindast samtökum við til þess að vernda þessar auðlindir, gætum þess að þær verði ekki ofnýttar eða þeim spillt af mengun, en ekki að opna þær fyrir því stórveldi í Evrópu sem hefur þegar spillt fiskimiðum, ekki aðeins á heimaslóð heldur víða um álfur. Það er það sem er m.a. að gerast vegna þessa samnings. Erum við með því að gjalda þakkarskuldina því fólki og þeim forustumönnum sem færðu út íslensku landhelgina á áttunda áratugnum og brutu á bak aftur ofríki þeirra ríkja sem ætluðu að setja viðskiptabann á Íslendinga ef við hreyfðum okkur í landhelgismálum? Nei, við eigum góðra kosta völ ef við kunnum að halda á því, en við nýtum ekki okkar stöðu ef við ætlum að halla okkur að öðrum aðilanum, að öðru stórveldinu austan Atlantshafsins og gætum þess ekki að við þurfum að rækta samskipti sem smáþjóð til allra átta. Það gerum við ekki með því að binda okkur inn í Evrópska efnahagssvæðið og enn síður með því að gerast aðilar að Evrópubandalaginu. Við þurfum að gæta okkar nú, við megum ekki láta skammsýna hagsmuni ráða. Þó að einhverjir sjái einhverja gróðavon, þá má það ekki vera falt fyrir sjálfstæði þessarar þjóðar, fyrir möguleika hennar í langri framtíð. Það eru slík siglingaljós sem við Íslendingar þurfum á að halda en ekki upphrópanir hrokafullra ráðherra sem segja þjóðinni að það komi lausnir á þá vanrækslu sem núverandi ríkisstjórn stendur fyrir í atvinnumálum þessarar þjóðar og á flestum sviðum þjóðlífsins og ætlar nú að fá leyst með því að vísa inn í Evrópskt efnahagssvæði. Þar væri atvinnuna að hafa, fólkið bíður fyrir utan, segir utanrrh. Ja, svei! Í Evrópubandalaginu eru 16 milljónir atvinnuleysingja og 2 milljónir munu bætast í hópinn að mati efnahagskommissarsins Hennings Christophersens á næsta ári einu saman, a.m.k. Þetta er nú sá garður, þetta er nú sú blómabrekka, svo ég noti orð varaformanns Framsfl. sem styður í reynd þennan samning með því að sitja hjá á Alþingi Íslendinga við afgreiðslu hans. Já, það er því miður ekki afl hér á Alþingi til að stöðva þetta mál, það þarf að koma til utan að, hugsanlega að það steyti á skeri. Þau hafa verið mörg á leið þessa samnings eða að sú von og krafa yfirgnæfandi meiri hluta þjóðarinnar rætist að henni gefist kostur á að greiða í almennri atkvæðagreiðslu, þjóðaratkvæðagreiðslu, atkvæði um samninginn og segja þannig álit sitt. Það er því miður fólk á Alþingi Íslendinga sem hefur valdið vonbrigðum með hjásetu sinni í þessu máli, fimm þingmenn Framsfl., og það er til að skýla yfir klofninginn hjá þessum flokki sem formaður Framsfl. velur þann kost að hafa einræðu uppi við þessa umræðu og útiloka að sjónarmiðin heyrist. Ég þakka þeim framsóknarmönnum sem standa í ístaðinu í þessu máli, en ég verð að lýsa yfir hryggð og vonbrigðum með þann hóp sem hefur skipað sér í aðra sveit. Hið sama gildir um þingmann Kvennalistans sem lýsti því í áheyrn alþjóðar ekki alls fyrir löngu hvernig hún hefði lent upp á girðingu, setið þar klofvega um hríð en valt síðan ofan í skurðinn handan við girðinguna, EB megin við girðinguna, á meðan hinn hluti þingflokksins hélt sig hinum megin með heilli há og hélt við sína stefnu. Nei, góðir Íslendingar, það er nauðsyn að við hugsum okkar gang, þetta eru alvarlegir tímar. Það bjarmar fyrir nýrri öld, uppvaxandi kynslóðir Íslendinga, tugþúsundir eiga undir því komið að við tökum réttar ákvarðanir á Alþingi Íslendinga, að við glutrum ekki niður því sjálfstæði og þeim ávinningum til verndar auðlindar landsins sem feður okkar og afar börðust fyrir fyrr á öldinni. Nordal Grieg, norska skáldið, kvað þann 17. maí 1940, þegar hvað dekkst var yfir í málefnum Noregs vegna innrásar framandi herliðs: Sú fullvissa er fædd í oss öllum að frelsið sé líf hvers manns, jafneinfalt og eðlisbundið og andardráttur hans. Fram til sóknar, Íslendingar, fyrir sjálfstæði þessarar þjóðar. Oft var þörf, nú er nauðsyn.

Góðir áheyrendur. Þegar ég lít til baka til upphafs þessa kjörtímabils finnst mér alveg ótrúlegt hve mikil neikvæðni hefur einkennt umfjöllunina um þetta mikilvæga hagsmunamál af hálfu þeirra er þá tóku ákvörðun um að leggjast gegn samningnum. Því má nefnilega ekki gleyma að við hófum undirbúningsstarfið með dyggum stuðningi Alþb. og Framsfl. og það er sorglegt að þetta mál hafi orðið að pólitískum leiksoppi. Það er ljóst að hafi sá möguleiki verið fyrir hendi í upphafi að Ísland gerði sjálfstæðan samning við Evrópubandalagið er sá möguleiki vart lengur fyrir hendi. Það er hins vegar jafnljóst að ef önnur EFTA-ríki, sem gerst hafa aðilar að Evrópska efnahagssvæðinu, ganga síðar í Evrópubandalagið, sem Ísland hyggst ekki gera, þá stöndum við einmitt uppi með slíkan beinan samning með þeim réttindum og skyldum sem samið er um nú. Hvað er svo Evrópska efnahagssvæðið? Enn þykir mörgum erfitt að átta sig á muninum á Evrópubandalaginu annars vegar og fyrirhuguðu Evrópsku efnhagssvæði hins vegar. Ríkin tólf sem mynda Evrópubandalagið komu sínum sameiginlega innri markaði á þann 1. jan. sl. Ísland ásamt Noregi, Svíþjóð, Finnlandi, Austurríki og Liechtenstein eru EFTA-ríkin sem ætla að gera samning um aðgang að þessum markaði og mynda þar með Evrópskt efnahagssvæði sem nær til 380 millj. íbúa. Það er skoðun allra þeirra sem styðja þennan samning, þar á meðal forustumanna atvinnulífsins, að hann sé mjög mikilvægur fyrir okkar atvinnu- og efnahagslíf því nú eftir fimm ára samdrátt þörfnumst við þess meira en nokkru sinni að auka fjölbreytni í okkar atvinnulífi og nýta svo sem kostur er þá möguleika sem í samningnum felast. Erlendir hagfræðingar telja að þjóðartekjur EFTA-ríkjanna, sem við erum hluti af, aukist um allt að 5% án þess að til komi þær fjárhagslegu skuldbindingar sem felast í aðild að Evrópubandalaginu sjálfu. En hvað er þá Evrópska efnahagssvæði ekki? Samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði hefur til dæmis ekki í för með sér sameiginlega landbúnaðarstefnu, ekki sameiginlega sjávarútvegsstefnu, ekki sameiginlega utanríkisstefnu. Hann felur ekki í sér samræmda skattastefnu eða gjaldmiðla og hann er ekki tollabandalag gagnvart öðrum ríkjum. Því höfum við fullt svigrúm til að gera viðskiptasamninga við öll þau lönd er við kjósum í vestri og austri. Það eru margir sem óttast að hingað flykkist fólk í atvinnuleit og taki atvinnu frá Íslendingum á erfiðum tímum. Það öryggisákvæði, sem Ísland fékk sett í samninginn og beita má ef vinnumarkaður hér raskast, skiptir því miklu máli og hlýtur að slá á þann ótta. Það er nefnilega okkar að skilgreina hvað er þjóðfélagsleg röskun og það þarf ekki að fara saman við efnahagslega röskun en getur allt eins byggst á pólitísku mati á því hvað þjóðfélagið geti borið. Útlendingur getur komið hingað til lands og dvalið í allt að þrjá mánuði til að leita sér að vinnu. Fái hann starf á hann rétt á dvalarleyfi. Ef hann fær ekki starf verður hann að fara úr landi. Á þessu tímabili á hann aðeins rétt á aðstoð vinnumiðlunar en t.d. ekki félagslegri aðstoð. Þessi réttindi eru að sjálfsögðu gagnkvæm og margir meta mikils þau réttindi sem Íslendingar munu öðlast á erlendri grund, og ekki síður gagnkvæma viðurkenningu prófskírteina. Þar sem mál stéttarfélaga hefur nokkuð borið á góma hér á Alþingi er rétt að það komi fram að forgangsréttarákvæði meðlima í stéttarfélögum varðandi vinnu á félagssvæðinu eru innanlandsmál og er samningamál aðila vinnumarkaðarins. Sömuleiðis hefur komið fram að svokölluð skylduaðild að stéttarfélögum brýtur ekki í bága við EES-samninginn og bæði þessi mál voru áréttuð í viðræðunum. Það eru þrefalt fleiri Íslendingar við nám eða störf erlendis en útlendingar búsettir hér. Í áratug höfum við verið aðilar að sameiginlegum norrænum vinnumarkaði sem telur 23 millj. manna, en samt ekki verið ásókn í vinnu hér. Það getur enginn sagt það fyrir hvort þessi samningur veldur ásókn hingað. En því má ekki gleyma að auk þess sem ég hef þegar getið er atvinnurekanda heimilt að gera kröfu um íslenskukunnáttu vegna starfs. Eftir 20 ára aðild að Evrópubandalaginu er aðeins 0,5% íbúa Danmerkur ríkisborgarar annarra EB-ríkja. Ég hafna því sjónarmiði Kvennalistans að þessi samningur sé fjandsamlegur konum. Reglur Evrópubandalagsins um jafnréttismál eru um margt afdráttarlausari en okkar jafnréttislög. Ég nefni ákvæði um að hægt sé að lýsa dauð og ómerk ákvæði í kjarasamningum sem brjóta í bága við grundvallarregluna um jöfn laun. Og ég nefni ákvæði um vernd gegn því að vera sagt upp starfi fyrir þann sem höfðar mál á sama grundvelli. Niðurstaðan í þjóðaratkvæðagreiðslunni í Sviss hefur verið dregin fram sem áhrifavaldur á stöðu EES-samningsins. Reyndar er það þekkt að svissneskir kjósendur hafa löngum sýnt mikla íhaldssemi í þjóðaratkvæðagreiðslum. Þannig tók það margra áratuga baráttu og margar kosningar að fá samþykktan kosningarrétt kvenna í Sviss. Kantónurnar, sem nú felldu þennan samning, voru alla tíð á móti því að konur fengju kosningarrétt. Góðir áheyrendur. Við erum hér að ákveða okkar aðild. Ef við höfnum þátttöku í Evrópska efnahagssvæðinu nú fáum við varla sjálfstæðan samning við Evrópubandalagið, hvað þá inngöngu á okkar forsendum. Það er því ekki að undra að stjórnamálaflokkarnir riðlist í neikvæðri afstöðu sinni til samningsins eins og gerðist í atkvæðagreiðslunni í gær. Þingmenn vita líka að ef verstu hrakspár ganga eftir erum við með samning sem segja má upp hvenær sem er með eins árs fyrirvara. Margt fólk sem fylgst hefur með umræðunni hér á Alþingi úr fjarlægð heldur að ef við höfnum þessum samningi verði hér bara óbreytt staða. Svo er ekki. Staða okkar verður gjörbreytt. Samkeppnisstaða okkar versnar þar sem fiskafurðir okkar bera tolla á okkar stærsta útflutningsmarkaði meðan keppinautar okkar, t.d. Norðmenn, njóta þar tollfríðinda með sinn fisk. Samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið er mikilvægur fyrir okkur og hann er góður kostur fyrir Ísland. Fyrir mig er hann það ákjósanlega samstarf við Evrópuþjóðir sem aðild að Evrópubandalaginu er ekki. Þess vegna hef ég unnið að framgangi hans og þess vegna styð ég hann. Ég trúi að ákvörðun um aðild okkar að þessum samningi verði enn eitt gæfuspor í samvinnu okkar við aðrar þjóðir.

Frú forseti. Sá samningur sem hér er til umræðu í kvöld snýst um miklar breytingar í Evrópu, nýja tíma í efnahags- og viðskiptasamvinnu Evrópuþjóðanna. Við þurfum að svara þeirri spurningu, Íslendingar, hvort við ætlum að taka þátt í þessari þróun með einum eða öðrum hætti eða standa utan garðs og það eru miklir hagsmunir sem eru í húfi. Við stöndum djúpum, sögulegum og menningarlegum rótum í Evrópu, en eigi að síður snúast þessir samningar hvað okkur varðar fyrst og fremst um efnahagsleg atriði. Við erum háðir útflutningi, fáar þjóðir eru háðari útflutningi en við Íslendingar. Við flytjum um 3 / 4 hluta af sjávarafurðaframleiðslu okkar inn á markað Evrópubandalagsins og af sjálfu leiðir að þau kjör sem við njótum á þeim markaði hljóta á hverjum tíma að ráða mjög miklu um það hver lífskjör alls almennings í landinu eru á hverjum tíma. Það var þess vegna eðlilegt að við settum fram miklar kröfur í samningunum um Evrópska efnahagssvæðið að því er varðaði íslenskar sjávarafurðir. Við fengum þeim ekki öllum framgengt, til að mynda ekki kröfunni um fríverslun með fisk, en við náðum þeim umtalsverða árangri að tryggja 96% tollfrelsi fyrir íslenskar sjávarafurðir inn á þennan mikilvægasta markað okkar og það er umtalsverður árangur og hann bætir stöðu íslenskra atvinnufyrirtækja, sérstaklega í sjávarútvegi, og hann skapar þeim nýja möguleika til markaðssetningar og vöruþróunar. Ég er ekki að halda því fram að hann muni skila milljörðum króna í einu vetfangi inn í íslenskt þjóðarbú. Að einhverju leyti hljótum við að deila tollalækkunum með neytendum í Evrópu. En hann styrkir stöðu okkar og gefur okkur ný tækifæri. Ef við horfum einungis á með hvaða hætti við styrkjum samkeppnisstöðu okkar liggur þetta mál í augum uppi. Ef Norðmenn ganga inn en við ekki njóta þeir lægri tolla, en við þurfum að greiða hærri tolla sem þýðir að íslensk sjávarútvegsfyrirtæki þurfa að selja afurðir sínar til Evrópu á lægra verði, eða leggja í mikinn herkostnað til þess að ná nýjum mörkuðum annars staðar. Er rétt við þessar aðstæður eins og málum er komið í íslenskum sjávarútvegi að leggja þær byrðar á sjávarútvegsfyrirtækin í landinu, sjávarútvegsplássin, sjómennina og fiskverkafólkið? Ég segi nei. Mér finnst það svar liggja í augum uppi. En þeir sem greiða atkvæði gegn þessum samningi eru reiðubúnir til að leggja þessar nýju byrðar á sjávarútveginn við þær erfiðu aðstæður sem hann býr við í dag. Ég tel það vera rangt. Við eigum að grípa hvert það tækifæri sem gefst til að bæta samkeppnisstöðuna, treysta stöðu útflutningsfyrirtækjanna og bæta þar með afkomu fólksins í landinu. Þeir stjórnarandstæðingar sem greiða atkvæði gegn þessum samningi en viðurkenna að í honum felist efnahagslegur ávinningur spyrja einfaldlega hvort hann sé ekki of dýru verði keyptur af því að við séum að gerast aðilar að miklu stofnanabákni og víðfeðmu laga- og reglugerðarbákni. Vissulega er það svo að þessu fylgja stofnanir og nýir lagabálkar, en þessir lagabálkar eru þó í öllum meginatriðum um þau efni sem ekki standa miklar deilur um hér á landi, þó um sumt sé deilt, eins og löggjöf sem við sjálfir höfum frumkvæði að. Stofnanir eins og eftirlitsstofnunin gera það að verkum að við sem smáþjóð getum frekar treyst þessum samningi vegna þess að hún tryggir að stórþjóðirnar geti ekki neytt aflsmunar til að víkja settum leikreglum til hliðar. Þegar málið er skoðað í þessu ljósi er það mín sannfæring að það sé ekki spurning um að hér sé verið að kaupa efnahagslegan ávinning of dýru verði. Hitt er spurning og það áleitin spurning hvort það yrði ekki of dýru verði keypt í búð reynslunnar að láta þennan ávinning úr greipum okkar ganga. Þá er því haldið fram í umræðunni að við eigum að hrökkva frá þessum samningi af því að nú ætli aðrar EFTA-þjóðir að gerast aðilar að Evrópubandalaginu. Það lá að vísu nokkuð ljóst fyrir þegar þessir samningar hófust fyrir mörgum árum að að öllum líkindum stefndi í þetta. Það er ekkert nýtt. En kjarni þessa máls er sá að þegar þar að kemur breytist þessi samningur í tvíhliða samning, okkar og Evrópubandalagsins, það er ákjósanleg staða og sennilega sú ákjósanlegasta fyrir okkur. En það væri fásinna að hlaupa nú frá þessari samningsniðurstöðu, sleppa þeim efnahagslega ávinningi sem við höfum af samningnum og gefa öðrum þjóðum, eins og Norðmönnum, tækifæri á meðan til þess að hasla sér völl og ýta okkar fyrirtækjum til hliðar á markaðnum. Við höfum ekki efni á að gefa samkeppnisaðilum okkar, eins og Norðmönnum, slíkt forskot. Þess vegna eru þetta ekki gild rök gegn samningnum sem við erum að fjalla um. Samhliða þessum samningi höfum við gert tvíhliða samning við Evrópubandalagið um gagnkvæm skipti á jafngildum veiðiheimildum og erum þar með að ljúka margra ára deilumáli, áratuga deilumáli, við Evrópubandalagið. Það hefur verið látið að því liggja í þessum umræðum af nokkrum þingmönnum, þar á meðal hv. þm. Steingrími Hermannssyni, að við séum með þessum samningi að glutra niður þeim mikla ávinningi sem þjóðin vann í áratuga baráttu fyrir útfærslu landhelginnar. Þessi hv. þm., Steingrímur Hermannsson, fór sem forsrh. Íslands í aprílmánuði árið 1990 á fund formanns framkvæmdastjórnar Evrópubandalagsins til að ræða stöðu EES-samninganna og greindi honum þar frá því að Ísland væri reiðubúið að ljúka tveggja áratuga viðræðum um samskiptasamning og gera samning um skipti á gagnkvæmum veiðiheimildum. Nú kemur þessi hv. þm. nokkrum missirum síðar og dróttar því að öðrum að þeir séu að glutra niður ávinningnum af áratuga baráttu fyrir útfærslu landhelginnar. Þetta er ekki stórmannlegur málflutningur. En málið snýst auðvitað ekki um stórmennsku hv. þm. Steingríms Hermannssonar, það snýst um það að málflutningur af þessu tagi sýnir að það er ekki verið að færa fram gild rök gegn þessum samningi. Þá hafa nokkrir andstæðingar þessa samnings haldið því fram að í raun og veru feli hann ekki í sér skipti á jafngildum veiðiheimildum. En hvernig höfum við komist að þeirri niðurstöðu að veiðiheimildirnar sem við fáum og þeir fá séu jafngildar? Jú, við höfum beitt mælistiku sem hefur verið í gildi allt frá 1986, verðstuðlum sjútvrn. sem gefnir eru út í reglugerð einu sinni á ári á grundvelli laga og byggjast á markaðskönnun á næstliðnu tímabili áður en þetta er gefið út. Það hefur enginn haldið því fram, fram til þessa, að þessir verðstuðlar hafi mismunað Íslendingum, aukið ágóða sumra útgerðarmanna í viðskiptum en hlunnfarið aðra. En hvers vegna skyldum við allt í einu halda þessum rökum fram nú um þá verðstuðla sem notaðir hafa verið frá 1986 þegar við erum að gera samninga við Evrópubandalagið? Það er auðvitað fjarstæða. Og það er einnig á það að líta í þessu sambandi að við höfum nýlega selt á uppboði Hagræðingarsjóðs aflaheimildir þar sem íslenskir útvegsmenn hafa keypt karfa við verði sem er fyllilega sambærilegt við þessa verðmætastuðla. Hér er því ekki um gild rök gegn þessum samningi að ræða. Við höfum auk heldur tryggt fullkomið eftirlit í þessum samningum, þeir eru þess vegna ásættanlegir fyrir okkur. Þessi samningur og samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið í heild sinni munu styrkja íslenskt atvinnulíf, gefa okkur ný tækifæri og við eigum ekki að láta þau úr greipum okkar ganga. Þeir sem greiða atkvæði gegn þessum samningum eru að leggja nýjar byrðar, auknar byrðar á íslenskan sjávarútveg við einhverjar erfiðustu aðstæður sem fyrirtæki í íslenskum sjávarútvegi hafa þurft að glíma við. Það er ekki skynsamleg afstaða, það er ekki afstaða í samræmi við íslenska hagsmuni. Þess vegna eigum við að greiða þessum samningum atkvæði að við erum að skapa ný sóknarfæri.

Virðulegi forseti. Góðir áheyrendur. Þegar hæstv. utanrrh. flutti mál sitt áðan fékk ég að reyna að það er ekki alltaf tekið út með sældinni að eiga tilfallandi málefnalega samstöðu með pólitískum villimönnum. Svo smekklaus er málflutningurinn stundum, ekki síst í garð kvenna. Ef það þjónar ekki bara stundarhagsmunum hæstv. utanrrh. að ljá mér rödd skynseminnar ætti hann að hlusta grannt eftir þegar ég frábið mér það, og ég veit að það sama gera aðrar konur hér á þingi, að þurfa að sitja undir því að alið sé á þeim fordómum í garð kvenna að þær séu taglhnýtingar karla en ekki fullmyndugir talsmenn eigin skoðana. En ég hlýt að velta upp fleiri spurningum sem varða konur og ég hlýt að beina máli mínu til hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar og spyrja hann: Hvar voru mæður okkar og ömmur þegar karlarnir frelsuðu þessa þjóð? Hvar er rúm fyrir konur í söguskoðun hv. þm.? Og ég hlýt að spyrja þessa þingmenn tvo, ráðherrann og þingmanninn, og aðra hér sem eru kannski svipaðrar skoðunar sumir hverjir: Á hvaða tímum lifið þið, ágætu samþingmenn? Hvert er mat ykkar á konum og hver er virðing ykkar fyrir konum? Svarið ykkar eigin flokkssystrum. En ekki meira um þetta. Það hefur verið sagt hér að fáar þjóðir eigi jafnmikið undir milliríkjaviðskiptum og góðum alþjóðatengslum og Íslendingar. Því veldur lega landsins, smæð samfélagsins og einhæfni atvinnulífsins. Menntun okkar og menning byggir á öflugum samskiptum við aðrar þjóðir og við erum háðari inn- og útflutningi en flestar aðrar þjóðir. Það þarf því varla að fjölyrða um að góð tengsl og mikill samgangur við önnur ríki hefur ævinlega verið íslensku samfélagi mikil lyftistöng og uppspretta nýsköpunar, ögrunar og framsýni. Á þessari öld hafa orðið miklar breytingar á framleiðsluháttum og viðskiptum í heiminum, svo miklar að nær væri að tala um byltingu. Smáir markaðir hafa runnið saman í stærri heildir, aukin viðskipti eiga sér stað þvert á landamæri og fyrirtæki og fjármagn verður sífellt fjölþjóðlegra. Viðbrögð einstakra ríkja hafa verið þau að gera fjöldann allan af milliríkjasamningum, m.a. til að koma í veg fyrir að einstök ríki eða fjölþjóðafyrirtæki deili og drottni í krafti yfirburðastöðu sinnar. Í slíkum samningum felast gjarnan ný tækifæri, en þeir setja líka fullveldi þjóða æ meiri skorður. Án efa á enn eftir að herða á þessari þróun, enda verða fjölmörg vandamál samtímans ekki að fullu leyst innan vébanda þjóðríkisins. Ber þar auðvitað hæst mál eins og afvopnun, umhverfi, mengun og mannréttindi. Samningarnir um Evrópubandalagið, EFTA og nú síðast um Evrópska efnahagssvæðið eru dæmi um samninga sem fela í sér yfirþjóðlegt vald sem snýr öðru fremur að viðskiptum og efnahagsmálum. Þó að breytingar í atvinnuháttum og viðskiptum hafi verið hraðstígar er eins og pólitískar hugmyndir hafi haltrað á eftir. Ástæðan er ekki síst sú að nær alla þessa öld hefur heiminum verið skipt upp í áhrifasvæði tveggja hugmyndakerfa sem hvort um sig þóttist bjóða upp á lausn á hvers manns vanda. Hugmyndaleg nýsköpun átti ekki auðvelt uppdráttar í þessum pólitísku frosthörkum og heimsmynd Vesturlandabúa stóð í stað. En nú sjást loksins merki um leysingar. Fall Berlínarmúrsins, hrun sovétkerfisins og endalok kalda stríðsins mörkuðu tímamót, bundu enda á þann stöðugleika sem ríkti í Evrópu þó að vondur væri. Þetta skapar ótal möguleika en um leið miklar hættur og erfiðleika sem blasa þegar við okkur. Þessar breytingar munu án efa setja svip sinn á þá samrunaþróun sem nú á sér stað í Evrópu og sem birtist okkur í dag í Evrópubandalaginu og myndun hins Evrópska efnahagssvæðis. Sú þróun verður auðvitað með eða án okkar, en við stöndum engu að síður andspænis þeirri spurningu hvort við viljum og treystum okkur til að standa algjörlega utan við hana. Á næstu árum ræðst hvernig innbyrðis tengslum Evrópuríkja verður háttað og hvert verður innihaldið í samstarfi þeirra. Þegar um þau mál verður samið verður samningaborðið EB og EES. Að mínu mati skiptir það verulegu máli að við Íslendingar sitjum við það borð ef við viljum tryggja stöðu okkar í Evrópu í framtíðinni. Að því leytinu til snýst EES ekki aðeins um viðskipti heldur líka um pólitík, enda verður þetta tvennt aldrei alveg aðskilið. Ýmsir hafa haldið því fram að óvissan sem fylgir EES sé svo mikil að það sé ekki hægt að verja stuðning við samninginn. En hvaða vissa fylgir því að taka ekki þátt í EES? Við lifum einfaldlega á tímum mikilla breytinga og staðan í heiminum er þannig að það gefst engin vissa fyrir neinu. Þó við svo gjarnan vildum getur þjóð eins og Íslendingar ekki hlaupið í neitt skjól undan þeim vindum sem blása í alþjóðaviðskiptum né heldur viðhaft aðrar leikreglur en þar gilda. En meðal hverrar þjóðar búa margar þjóðir við mismunandi kjör og það sem er gott fyrir heildina þarf ekki endilega að vera gott fyrir einstaka hópa hennar og öfugt. Það er eðlilegt að fólk sem hefur lítil völd í samfélaginu, svo sem konur og láglaunafólk, óttist að aðild að Evrópska efnahagssvæðinu nýtist öðru fremur þeim sem völdin hafa, að völd og auður safnist þangað sem hann er fyrir. Þessi hætta er vissulega fyrir hendi, en hún er sígild og stöðvast ekki við landamæri þjóðríkjanna fremur en margt annað. Góðir áheyrendur. Það er sannfæring mín að ef við Íslendingar gerumst aðilar að Evrópsku efnahagssvæði, þá muni hvorki ,,fljúga okkur steiktar krásir í munn sofandi`` né heldur muni þjóðin missa fótanna, áttanna og fullveldisins. Miklu lengra nær sannfæring mín ekki og það verður að vera mitt hlutskipti í þessu máli. Við erum að feta okkur inn á braut sem helstu viðskiptavinir okkar hafa ákveðið að fara. Það er auðvitað full ástæða til að gera það með gát því að enginn getur vitað hvar brautin endar. Það eina sem við vitum er að þarna munu þeir hlutir gerast sem koma til með að hafa áhrif á flest svið íslensks samfélags á komandi árum. Tímans þungi niður verður ekki stöðvaður. Þróuninni verður ekki snúið við. En það er á valdi okkar að hafa áhrif á hvort tveggja.

Virðulegi forseti. Góðir áheyrendur. Áramót eru nýliðin. Við stöndum á krossgötum um þessi áramót. Við getum fylgt straumnum sem liggur til Evrópusamrunans eða valið okkur aðra leið. Það er mikilvægt að muna að við eigum enn val. Leiðin inn í Evrópusamrunann mun mjög líklega leiða okkur inn í Evrópubandalagið. Það er óraunsæi að ætla annað. Við höfum fengið smjörþefinn af því hvað bíður okkar innan EES. Ef við viljum fá tollaívilnanir verðum við að hleypa skipum Evrópubandalagsins inn í lögsögu okkar. Um annað er ekki hægt að semja. Allt tal um að fiskveiðisamningurinn færi okkar gagnkvæmar veiðiheimildir er þvaður. Það gerir hann ekki. Við tökum áhættu sem ég tel óverjandi. Ef við verðum aðilar að EES mun lagasetning í gríðarlega stórum málaflokkum færast úr höndum Íslendinga til fámennisstjórnar í Brussel, dómsvald að nokkrum hluta úr landi og þar munum við kynnast því tilskipana- og stofnanaveldi sem Evrópubandalagið er. Fáir mæla á móti því að þetta bákn er í hæsta máta ólýðræðislegt og áhrif Jóns og Gunnu engin á þær ákvarðanir sem þar eru teknar. Miðstýring og ópersónulegt skrifræði mun ekki tryggja konum aukin áhrif í samfélaginu. Það er þekkt staðreynd að því nær sem fólkið er valdinu, þeim mun líklegra er að konur hafi áhrif. Og hætt er við því að innan EES mundu raunar flestir Íslendingar verða næsta áhrifalausir. Um þetta fékk þjóðin ekki að kjósa. Við hvað eru þeir hræddir sem ekki þorðu að leyfa þjóðinni að kjósa? Og það var rangt hjá hæstv. forsrh. að vilji þingsins og þjóðarinnar væri samur. Andstaða þjóðarinnar er miklu meiri. Innan Evrópubandalagsins yrði ófrelsið þó sýnu meira en innan EES, en alvarlegast er þó það að ef við sogumst inn í það verðum við að taka upp fiskveiðistefnu Evrópubandalagsins og missum þar með forræði okkar fiskimiða endanlega. Þessi leið stendur okkur til boða, en við þurfum ekki að velja hana. Nú er ráðrúm að hugsa sig um. EES-samningurinn er í uppnámi eftir að Svisslendingar höfnuðu honum. Við vitum ekki hvað ný samningsdrög færa okkur. Við vitum heldur ekki hvort okkur verður boðið með í Evrópuklúbbinn ef við berum gæfu til að hafna fiskveiðisamningnum. Það er alls ekki útilokað því að andstaða við hann er mun öflugri en við EES-samninginn sjálfan. En eru þá aðrar leiðir færar? Já, auðvitað. Mér finnst allt of mikil uppgjöf og svartsýni að telja að við eigum ekki annarra kosta völ en að fylgja straumnum. Við eigum að taka okkur tak og ákveða sjálf hvaða framtíð við viljum búa börnum okkar hér á Íslandi. Vaxandi alþjóðasamstarf og alþjóðaviðskipti eru óhjákvæmileg og af hinu góða. Við verðum hins vegar að taka fullt tillit til takmarkaðra auðlinda jarðar, misskiptingar jarðargæða norðurs og suðurs og hafa í huga hvernig samfélag við viljum í framtíðinni. Ætlum við að múra okkur inni með Evrópuþjóðum í miðstýrðum heimi þar sem atvinnuleysingjum fjölgar sífellt og framfarir eru mældar í aukinni neyslu eða ætlum við að freista þess að fá eðlilegan viðskiptasamning við Evrópu, bæði í austri og vestri, án þess að verða hluti af stofnanaveldi? Ég held að sú leið sé varasöm að beina of miklum viðskiptum til Evrópu þótt þar hafi hæsta verðið fengist fyrir fiskafurðir okkar að undanförnu. Við getum orðið of háð kaupendum vöru okkar ef við gerum það. Því miður höfum við vanrækt Bandaríkjamarkað að undanförnu og það getur reynst okkur dýrkeypt ef við höfum glatað samböndum þar. Nú er dollarinn á uppleið en Evrópumyntin ótryggari en fyrr. Hvað ætla menn nú að gera? Jafnframt held ég að við ættum að reyna að þreyja þorrann og góuna í Rússlandsviðskiptum. Annars glötum við mikilvægum færum í framtíðinni. Ýmis fyrirtæki, m.a. í grennd við Moskvu, eru reiðubúin til að semja við okkur um vöruviðskipti nú þegar. Þetta er hið nýja Rússland. Og við eigum að líta í allar áttir. Ég held að við verðum að halda þessum viðskiptum gangandi. Þau gætu reynst okkur hagkvæm, jafnvel strax og áreiðanlega þegar til lengri tíma er litið. Gleymum því ekki að upphaf viðskiptanna við Sovétríkin sálugu má einmitt rekja til þess að vinir okkar í Evrópu, þ.e. Bretar, lokuðu á viðskipti við okkur og þá snerum við okkur til Bandaríkjanna í auknum mæli. Þessi skipti reyndust okkur góð. Nýrra kosta er völ í viðskiptum við Asíu og Suður-Ameríku. Ég nefni þetta sérstaklega vegna þess að mér finnst það uppgjöf og úrræðaleysi að halda að lækkun tolla á fiskafurðum okkar í Evrópu sé það eina sem muni bæta afkomu okkar í framtíðinni. Ferðaþjónustan er framtíðaratvinnugrein ef við leyfum henni að dafna, en hún er í ákveðinni hættu ef við förum í EES. Orkulindirnar eru okkar helstu auðæfi. Ef við veljum EES og einkavæðingu samtíma galopnum við dyrnar að þessum auðlindum okkar. Og þetta er stefna ríkisstjórnarinnar. Víða í Evrópu eru hópar fólks sem deila þessum skoðunum okkar andstæðinga Evrópusamrunans. Þetta fólk vill aukið samstarf innan Evrópu sem utan og það er innan Evrópubandalags sem utan, en samstarf sem byggir á lýðræði og einstaklingsfrelsi en ekki stofnanaveldi og valdi stórfyrirtækja. Glötum ekki sjálfsákvörðunarréttinum í hendur skrifræðisins heldur tökum höndum saman með þessu fólki og fólki úti um allan heim og sköpum nýjan og betri heim, nýja og betri Evrópu í sátt við alla heimshluta, í sátt við vistkerfið þar sem framtak einstaklinga og fullveldi þjóða er virt. --- Góða nótt.

Virðulegi forseti. Góðir tilheyrendur. Það mál sem hér er verið að ræða er stærsta mál lýðveldissögunnar. Aldrei hefur verið fjallað um jafnvíðtækt mál á Alþingi Íslendinga frá því að lýðveldi var stofnað í þessu landi. Aldrei hefur verið fjallað um mál sem snertir eins marga, aldrei hefur verið fjallað mál sem snertir með jafnafgerandi hætti öll svið þjóðlífsins. Aldrei hefur verið fjallað um mál sem með sama hætti mun snerta þjóðlífið um langan tíma, langa ófyrirsjáanlega framtíð ef svo fer fram sem horfir og þessi samningur verður samþykktur. Þetta er alvörumál. Þetta er mál sem snýst um þrjú meginatriði að mínu mati. Í fyrsta lagi að það liggur fyrir að taka eigi upp svokallað fjórfrelsi en án varanlegra fyrirvara. Í öðru lagi að það eigi í rauninni að breyta grundvallarvinnubrögðum á Alþingi Íslendinga, í raun og veru að halda þannig á málum að stjórnarskráin sé í tvísýnu. Það er verið að breyta Alþingi Íslendinga í flæðilínu, sjálfvirka flæðilínu fyrir Evrópubandalagið án þess að við getum neinum vörnum við komið. Og í þriðja lagi gerist það með þessum samningi, ef hann verður lögfestur, að Íslendingar stíga ekki aðeins hálft skref heldur munu þeir kveðja dyra í Evrópubandalaginu og kalla á aðild að því ef við verðum aðilar að hinu Evrópska efnahagssvæði. Aðild að Evrópsku efnahagssvæði er því ekki vörn gagnvart Evrópubandalaginu heldur viðspyrna fyrir þá sem vilja knýja Íslendinga inn í Evrópubandalagið. Þetta höfum við stjórnarandstæðingar verið að reyna að segja. Þetta höfum við verið að reyna að segja í mörgum ræðum hér á Alþingi Íslendinga og hverju mætum við af núv. hæstv. ríkisstjórn? Hroka og yfirlýsingum um málþóf. Lengst gengur í þeim efnum hæstv. utanrrh. Hæstv. forsrh. sagði að vísu áðan að umræðurnar hefðu verið mestar á lengdina en minni á dýptina. Hann vill sjálfsagt hafa mál af þessu tagi og meðferð þeirra með sama hætti og hann vill hafa það í þingflokki Sjálfstfl. þar sem eru enn þá ellefu þingmenn sem hafa ekki stigið í ræðustól til að gera þjóðinni grein fyrir sjónarmiðum sínum þrátt fyrir umræðuna svo lengi sem hún hefur staðið. Hæstv. forsrh. vill sjálfsagt hafa sama fyrirkomulag á þessu máli hér og hann hafði í borgarstjórn Reykjavíkur á sínum tíma. Og svo þegar við ávörpum utanrrh. og ríkisstjórnina með rökum og segjum: Samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði leysir engan vanda fyrir atvinnuleysingjana á Íslandi, hvað segir utanrrh. þá? Þá segir hann: Fjölfætlufræðingar. Þegar við segjum: Það er verið að vega að stjórnarskránni, hvað segir utanrrh. þá? Hann segir: Fylgikonur allaballa. Þegar við segjum: Þessi samningur styrkir ekki stöðu verkalýðshreyfingarinnar heldur veikir hana, hvað gerir utanrrh. þá? Þá hefur hann árás á launþegahreyfinguna í landinu og foringja verkalýðshreyfingarinnar eins og hann gerði með venjulegum húsbóndahroka sínum hér áðan. Og þegar við segjum: Þessi samningur leiðir Ísland inn í Evrópubandalagið ef svo fer fram sem horfir, þá segir hann: Málþóf, málþóf! Og erlendis er hann svo smekklegur að kvarta yfir vinnubrögðum Alþingis Íslendinga, talar um ótrúlegt þol og þrek sem þurfi til að sitja undir umræðum hér þar sem hæfni manna ráðist af því hversu góð eða vond þvagfæri þeir hafa. Þetta eru rök utanrrh. Og í þessum rökum utanrrh. eða rakaleysu er fólginn vandi þessa máls frá upphafi. Það hvernig Jón Baldvin Hannibalsson hefur haldið á þessu máli frá upphafi er ógæfa málsins. Þar er skýringin á þeim veruleika að það hefur ekki verið unnt sem skyldi að ná þjóðinni saman um úrslitamál af þessu tagi. Hann hefur kosið hroka og ofstæki í stað þess að fara yfir málin með yfirveguðum og skynsamlegum hætti. Ég fagna því, virðulegi forseti, þrátt fyrir allt, að utanrrh. skuli einmitt hafa talað svona hér í kvöld um fjölfætlufræðinga og fylgikonur. Það er nákvæmlega táknrænt fyrir allan hans málflutning, hroka og vinnubrögð frá upphafi þessa máls, alveg frá því að lagt var af stað. Við alþýðubandalagsmenn vísum þessum málflutningi á bug. Við höfum þegar í þessum umræðum gert ítarlega grein fyrir okkar sjónarmiðum, bæði varðandi fjórfrelsið, stjórnarskrána, sjávarútveginn, Evrópubandalagið og aðra þætti, og ég ætla ekki að endurtaka það hér. En ég ætla að segja það, virðulegi forseti og góðir tilheyrendur, að reynsla síðustu áratuga sýnir svo að ekki verður um villst hvað það getur verið hættulegt fyrir smáþjóð að njörva sig inn í stórríkjabandalögum. Eftirstöðvar slíkra ákvarðana birtast nú í átökum víðs vegar í heiminum. Okkur væri því hentast, Íslendingum, við þessar aðstæður í ljósi reynslunnar að standa utan ríkjablokkanna því að í sjálfstæðinu er fólgin besta auðlind þjóðarinnar. Í sjálfstæðinu er styrkur okkar til sköpunar auðæfa í þágu okkar og í þágu heimsins alls. Þess vegna eigum við að hafna gömlum afturhaldssjónarmiðum ríkjaflokkanna en styðja í staðinn viðleitni smáríkja til jafnari skiptingar auðæfanna á grundvelli jafnaðarstefnu og sjálfstæðis þjóðanna. Þess vegna eigum við nú, góðir hlustendur, að sameinast um það þar sem kostur er á því að henda samningsdrögunum um EES á ruslahauga sögunnar eins og öðrum fánýtum pappírum. --- Ég þakka þeim sem hlýddu.

Virðulegi forseti. Við skulum fara að ráðum hv. þm. Svavars Gestssonar og ræða af yfirvegun þá gagnrýni sem fram hefur komið á þennan samning í þessum umræðum hér í kvöld. Leyfist mér að byrja á hv. þm. Steingrími Hermannssyni. Hann sagði að það væri rangt að þeim fyrirvörum sem lagt var upp með hefði verið haldið til haga. Staðreyndirnar tala sínu máli, hv. þm. Fyrirvari nr. 1 var: Engar einhliða veiðiheimildir. Það stendur. Fyrirvari nr. 2 var: Engan fjárfestingarrétt í íslenskri útgerð til þess að nýta íslenska lögsögu. Sá fyrirvari stendur. Fyrirvari nr. 3: Ótvírætt forræði Íslendinga yfir okkar eigin fiskveiðilögsögu. Sá fyrirvari stendur. Fyrirvari 4: Orkulindirnar. Sú staðreynd að núverandi fyrirkomulag, einkarekstur opinberra aðila á orkulindunum, brýtur ekki í bága við samninginn þýðir það að sá fyrirvari stendur. Að reistar verði skorður við ótakmörkuðum innflutningi fólks. Öryggisákvæði samningsins tryggir það. Hv. þm. Fyrirvararnir sem lagt var upp með standa allir. Hv. þm. sagði: Samningarnir hafa breyst svo mikið frá því að við vorum saman í stjórn. Hvað hefur breyst, hv. þm.? Það sem hefur breyst er að kaflinn um lausn deilumála er breyttur að okkar eigin frumkvæði. Áður var sameiginlegur dómstóll sem gat vakið mönnum efasemdir um framsal á dómsvaldi. Núna er sjálfstæður EFTA-dómstóll sem tekur af öll tvímæli um að svo er ekki. Það er það sem hefur breyst, hv. þm. Hv. þm. sagði: Íslenskt atvinnulíf er veikt. Inngangan í EFTA t.d. dugði ekki iðnaðinum. Hv. þm. er formaður í flokki sem var í 20 ár við völd á Íslandi frá 1970 og átti þess vegna að efna þau fyrirheit sem voru gefin. Hver voru þau? Þau voru m.a. að afnema aðstöðugjald á íslenskan iðnað. Við gerðum það nú. Þau voru m.a. að koma á virðisaukaskatti í staðinn fyrir söluskatt. Við höfum komið honum á og breytt honum nú. Skattar á fyrirtæki skyldu lækkaðir til samræmis við það sem gerist hjá samkeppnisaðilum. Það hefur nú verið gert. Ég skil það vel þegar ég heyri málflutning þeirra fóstbræðra, hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar og Svavars Gestssonar, hvers vegna þeir minna svo á lærifeður sína, Einar Olgeirsson og Brynjólf Bjarnason. Meira að segja klökkvinn í röddinni þegar þeir fara með landráðabrigslin og slá sig til riddara sem sjálfstæðishetjurnar góðu minnir mig á þegar þeir fóru krossfarirnar gegn Atlantshafsbandalaginu, vafalaust sömu brigslyrðin. Og allir vita að þetta voru ómagaorð, dauð og ómerk.

Ég var nú bara þriggja ára þá.

Þegar við gengum í EFTA? Hv. þm. getur ekki borið við bernsku sinni. Ég skil líka af hverju þeir hv. þm. í allaballaríinu vilja nú fela formann sinn. Hann gaf nefnilega út heila bók í fjármálaráðherratíð sinni þar sem hann sagði: ,,Heildaráhrifin af aðildinni að EES verða afar jákvæð. Þessi áhrif gætu mælst á bilinu milli 4--6 milljarðar kr. eða sem svarar 1--1,5% af landsframleiðslu.`` Munar um það, hv. þm., á ári hverju? Formaður Alþb. vildi nefnilega telja mönnum trú um það í fyrri ríkisstjórn að það væri komin ný forusta í Alþb. sem gæti dregið þetta fortíðarlið inn í 20. öldina, ef ekki inn í 21. öldina. En nú er hann falinn og þeir sem tala máli flokksins eru fóstbræðurnir tveir, lærisveinar Einars og Brynjólfs. Það var ömurlegur leiðangur inn í fortíðina, verð ég að segja. Hvað eru hv. þm. að segja? Þeir segja: Sviss felldi samninginn. Þar af leiðandi er EES dautt. Hvers vegna fara þeir þá hamförum dag og nótt til þess að drepa það sem dautt er? Það væri þokkalegur læknir sem væri búinn að kveða upp dauðadóm jafnoft, spurning hvort ekki ætti að svipta hann læknisréttindunum. Þeir segja: EFTA verður ekki til í framtíðinni. Öll EFTA-ríkin verða komin inn í EB. Þetta er þess vegna ekki varanleg lausn. Er þetta ekki það sem hv. þm. eru að biðja um? Að þetta breytist í tvíhliða samning, að stofnanirnar falli niður og að öllum áhyggjum af því að um sé að ræða framsal á dómsvaldi verði af létt? Á sama tíma eru þeir að segja: Það er alls ekki víst að öll ríkin komist inn í EB. Sjáið þið skoðanakannanirnar. Hver getur treyst því að Norðmönnum takist það eða Svíum eða Finnum? Þá eru þeir að segja að þetta sé varanleg lausn og vissulega er hún varanleg fyrir okkur vegna þess að hún leysir okkar vanda í samskiptum við það markaðssvæði sem tekur við 4 / 5 hlutum af okkar útflutningsvörum. Og ef við fylgjum því eftir með fríverslunarsamningi við Bandaríkin og Kanada, þá má heita að það geti verið varanleg lausn. Þeir segja: Þið náðuð ekki fríverslun með fisk. Heyr á endemi. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon, sem í tíð fyrri ríkisstjórnar varaði sérstaklega við því að full fríverslun væri vafasöm. Hvað er fríverslun með fisk? Það er ekki bara 100% markaðsaðgangur. Það eru líka samræmdar samkeppnisreglur. Það hefði t.d. þýtt að við hefðum ekki getað beitt magntakmörkunum í útflutningi. Markaðsráðandi sölusamtök hefðu ekki verið leyfð og þróunarsjóður í sjávarútvegi til þess t.d. að létta af honum skuldabyrði hefði vafalaust ekki samrýmst slíkum reglum. Þeir segja: Það náðist ekki 100% markaðsaðgangur. Nei, nei. Bara 96%. Nemandi sem gengur upp til prófs en fær 96%, hvað er það kallað? Fyrsta ágætiseinkunn. Það hafa ekki margir náð því. Þeir segja: Þetta er fyrsta skrefið inn í Evrópubandalagið. Leyfist mér að vitna, virðulegi forseti, í einn af liðsmönnum Halldórs Ásgrímssonar. Hann nýtur þeirrar virðingar að hafa þá ábyrgðartilfinningu frammi fyrir sinni þjóð að segja ekki við hana og þora ekki að segja við hana: Fellum þennan samning. Það er nefnilega maður sem hefur svolítið inngrip inn í atvinnumál þjóðarinnar og þeir eru fimm eða sex í Framsókn sem fylgja honum að málum. Einn þeirra er hv. þm. Jóhannes Geir Sigurgeirsson. Hann sagði þegar hann gerði grein fyrir hjásetu sinni, virðulegi forseti: ,,Það er skoðun mín að það að fella samninginn á Alþingi á þessu stigi geti skaðað hagsmuni okkar í þeim viðræðum sem fram undan eru auk þess sem það mundi gefa þeim öflum sem vilja sækja um aðild að EB byr undir báða vængi.`` Þetta er framtíðarforingi Framsfl. sem hér talar.  hann þarf ekki að óttast það að utanrrh. og ríkisstjórnin sé ekki fullfær um það að bera ábyrgð á þessum samningi. Við skulum ekki varpa þeirri ábyrgð á hann. Við tökum það þó til marks um raunsæi að þeir sitja hjá. Það er að vísu ekki ekki stórmannlegt en það er skárra en það fullkomna ábyrgðarleysi að ætla að fella samninginn. Enginn þeirra sem greiðir atkvæði gegn þessum samningi rís undir því að réttlæta það frammi fyrir þjóðinni, sem kvíðir atvinnuleysi í framtíðinni, ef þeim hefði orðið að þeirri ósk sinni. Virðulegi forseti. Ég á þá ósk minni þjóð til handa að hún sitji ekki hnípin með vanmetakenndina í andlitinu þegar hún á stórkostlegt tækifæri til þess að tryggja hagsmuni sína til frambúðar. Ég hef þann metnað fyrir hönd minnar þjóðar að hér búi fullvalda þjóð með framtíðarsýn og kjark til þess að mæta framtíðinni sem jafnrétthár aðili í samfélagi þjóðanna.

Virðulegi forseti. Góðir Íslendingar. Ég sagði í lok minnar ræðu áðan að ég ætlaði að nota þennan tíma til að fjalla um samþykktir Framsfl. í þessu máli, afstöðu einstakra þingmanna, og um þann tvíhliða samning sem við viljum að lögð verði áhersla á að ná. Ég kemst þó ekki hjá því að fara örfáum orðum um það sem kom fram hjá hæstv. ráðherrum. Ég get ómögulega gefið hæstv. utanrrh. 9,6 í einkunn. Er nokkur hér inni eða nokkur sem hefur á þetta horft sem gæti gert það? Ég held hins vegar að það sé til lítils að vera að þrátta við hæstv. ráðherra um það hvort fyrirvörunum hafi verið náð. Ég mótmæli því sem hann sagði áðan og ég tók eftir því að hann nefndi t.d. ekki einu orði að nú á að leyfa erlendum fyrirtækjum að eiga hlut í íslenskum fyrirtækjum sem aftur mega eiga hlut í íslenskri útgerð, en við vorum sammála um það, hæstv. utanrrh., að það kæmi ekki til greina á sinni tíð. Og hæstv. ráðherra minntist ekkert á það, sem ég hef þó hvað eftir annað spurt um, hvort ríkisstjórnin væri tilbúin að draga til baka yfirlýsinguna í hvítu bókinni þar sem segir að það eigi að einkavæða orkufyrirtækin. Það var rétt hjá hæstv. ráðherra, við komumst að þeirri niðurstöðu að með því að halda einkarétti ríkisins til virkjana mætti halda yfirráðum yfir orkulindum þjóðarinnar, en nú á að einkavæða þau og ég rakti það líka áðan. Þetta var ekkert nefnt og svona gæti ég fleira rakið og kem kannski að því eitthvað í minni ræðu. Ég verð einnig aðeins að koma inn á það sem hæstv. sjútvrh., Þorsteinn Pálsson, sagði áðan um fund þann sem ég og utanrrh. áttum í Brussel 18. apríl 1990. Við fórum þangað til að kynna sérstöðu okkar Íslendinga, gera framkvæmdastjórinni, og þá alveg sérstaklega Delors, grein fyrir því að þessi smáþjóð yrði að njóta vissra réttinda, e.t.v. umfram aðrar, eða hafa vissa fyrirvara. Þar var lögð áhersla á það að tekinn yrði upp þráðurinn við þennan tvíhliða samning og það er rétt að ég sagði: Þið eruð velkomnir til Íslands til að ræða samninginn. En veit hæstv. ráðherra hvers vegna þeir komu aldrei til Íslands? Nei, hann veit það kannski ekki, en ég skal þá upplýsa það. Það er vegna þess að við tókum skýrt fram að í gagnkvæmum veiðiheimildum gætum við eingöngu samið um vannýtta fiskstofna og það vildu þeir ekki ræða við okkur því eini vannýtti fiskstofninn sem þá var þekktur var kolmunninn. Ég ætla alls ekki að fara að ræða fiskveiðisamninginn hér því ég tel að það eigi ekki að blanda þessum tveimur samningum saman og mér þykir leitt að það skuli gert svo ítarlega af hæstv. ráðherrum. Hann hefur verið mjög ítarlega ræddur, alveg sérstaklega af hv. þm. Halldóri Ásgrímssyni, og m.a. hefur mat það sem hann hefur látið koma fram á jafngildi þessara veiðiheimilda verið svo ítarlega stutt af talsmanni LÍÚ, þeim sem fer með þessi mál, að það verður varla hrakið. Ég sé ekki ástæðu til að svara miklu af því sem hæstv. forsrh. sagði, en hann spurði að vísu hvers vegna við hefðum stutt þátttöku í EES. Ég hélt ég hefði skýrt það. Ég get ekki endurtekið það, en ég skal þó segja það, sem ég sagði áðan líka að vísu, að við framsóknarmenn teljum alveg nauðsynlegt fyrir þessa þjóð að einangrast ekki og taka þátt í viðskiptasamningum, ekki reyndar bara í Evrópu þó þeir séu hvað mikilvægastir á þessari stundu heldur um allan heim. Við viljum jafnframt taka þátt í víðtækara samstarfi þjóðanna og þess vegna gengum við til þessa samstarfs með þeim miklu fyrirvörum sem áttu að tryggja það að smáþjóð væri fært að taka þátt í svona samstarfi. Ég sagði áðan að við höfum með okkar miðstjórnarfundum og flokksþingi rætt mjög ítarlega þennan samning að sjálfsögðu og gert um hann ítarlegar samþykktir. Á miðstjórnarfundi sem haldinn var 2. maí samþykkti miðstjórn Framsfl. að flokkurinn gæti ekki stutt --- ég legg áherslu á stutt --- þennan samning, nema ákveðnum skilyrðum væri uppfyllt, öllum þeim sem sett voru fram í Ósló og jafnframt því að hann bryti ekki stjórnarskrána. Sömuleiðis lagði miðstjórnin áherslu á að þegar yrði mörkuð sú stefna að ganga til tvíhliða samninga eða breyta þessum samningi í tvíhliða samning strax og fært væri. Á flokksþingi framsóknarmanna sem haldið var í lok nóvember var þetta ítrekað og aftur sagt svo ekki varð um villst að flokksþingið gæti ekki stutt þennan samning nema tryggt væri að hann bryti ekki í bága við stjórnarskrána og þar ætti stjórnarskráin að njóta vafans og jafnframt fullnægt þeim skilyrðum sem ég hef áður nefnt og m.a. að gengið yrði til tvíhliða samninga. Ég legg áherslu á þetta og mótmæli því að þó að sumir þingmenn flokksins hafi ákveðið að sitja hjá við afgreiðsluna er það ekki stuðningur við þennan samning, að sjálfsögðu ekki. Það eru ýmis atriði í þessum samningi vitanlega sem við framsóknarmenn teljum allgóð og gætum stutt ef annað gengi upp og alveg sérstaklega, eins og ég mun rekja hér á eftir, þá höfum við rætt mjög ítarlega um það hvert framhaldið geti orðið ef þessi samningur, sem allt virðist benda til, verði samþykktur og þetta Evrópska efnahagssvæði verður myndað og veltur síðan eða dettur um sjálft sig innan tveggja eða þriggja ára. Og það kemur fram í þeirri tillögu sem við þingmenn, Halldór Ásgrímsson og ég, flytjum á þinginu um að móta þá stefnu hér á Alþingi að þegar verði undirbúið að ganga til viðræðna við Evrópubandalagið um að breyta viðskiptaþætti þessa samnings í tvíhliða samning. Það er dálítið undarlegt að heyra það hjá hæstv. forsrh. að ég hefði ekki hlustað á ræður þingmanna Framsfl., ég hef varla séð hann hér í salnum, en ég þekki þær allar mjög vel og mér er vel kunnugt um það og það kom mjög vel fram í skýringum sem þingmenn gáfu við sína afstöðu að þeir telja ýmsir að það kunni að vera erfitt að ná tvíhliða samningi ef þessi samningur er felldur. Ég skal fúslega viðurkenna að ég hef líka áhyggjur af því. Þess vegna hefði ég talið vera afar mikilvægt að þegar yrði samþykkt hér að breyta þessum samningi í tvíhliða samning. Ég vil hins vegar segja að ég tel ekki þann mikla ávinning sem hér hefur verið rakinn eins mikinn og menn hafa sagt. Ég hef aldrei heyrt þessa tölu, 7 milljarða, fyrr en núna hjá hæstv. utanrrh. Ég hef miklu frekar heyrt eitthvað á bilinu 1,5--2 milljarðar, og reyndar er athyglisvert sem segir í fréttabréfi frá SÍF, sem sú stofnun sendi sínum meðlimum sl. haust, að menn skuli varast að telja tollalækkunina til tekna því reynslan sé sú að tollalækkun komi oftar í hlut neytandans. En eins og ég sagði áðan hafa stofnanir flokksins lagt mikla áherslu á það að samningurinn yrði að standast stjórnarskrána og ég hef talið mér skylt og við sem höfum setið í utanrmn., við hv. þm. Páll Pétursson, að leggja mikla áherslu á að skoða þessi mál. Ég vil fagna því líka hvernig það mál hefur verið tekið í nefndinni. Það hefur verið tekið mjög skipulega fyrir, bæði af fyrrv. formanni nefndarinnar, Eyjólfi Konráð, og líka núv. formanni nefndarinnar. Hér hefur verið nefnt að álit lögfræðinga liggja fyrir. Álit fjórmenninga sem hæstv. utanrrh. skipaði liggur fyrir og sömuleiðis álit prófessors Björns Þ. Guðmundssonar og dr. Guðmundar Alfreðssonar. Mér þykir það leitt að hlusta á hæstv. utanrrh. falla í þann forarpytt sem hann gerði áðan þegar hann lýsti þeim ágæta manni. Ég vil vekja athygli á því að Lögmannafélag Íslands fékk dr. Guðmund Alfreðsson sérstaklega hingað til lands til að ræða á opnum fundi sínum um nákvæmlega þetta mál. Það er alrangt sem hér hefur verið fullyrt af hæstv. ráðherra að það sé ekki um neitt framsal á valdi að ræða. Meira að segja fjórmenningarnir sem hæstv. utanrrh. skipaði segja: Það er um að ræða framsal á valdi en það er svo takmarkað að það brýtur ekki í bága við stjórnarskrána. Þeir segja með öðrum orðum að 2. gr. stjórnarskrárinnar, sem skiptir valdinu á milli löggjafarvaldsins, dómsvaldsins og framkvæmdarvaldsins, banni ekki að framselja eitthvað takmarkað vald úr landi. Í örfáum orðum, af því ég hef ekki tíma til að fara ítarlega út í þetta mál, það hef ég gert áður í framsögu, segja hins vegar dr. Guðmundur Alfreðsson og prófessor Björn Þ. Guðmundsson: Stjórnarskráin heimilar hvergi framsal á valdi og því er það ekki leyfilegt. Þeir rekja þetta mjög nákvæmlega og það er enginn vafi á því, hvað sem hæstv. utanrrh. segir, að það er framsal á valdi til eftirlitsstofnunarinnar og dómstólsins, það er ekki hægt að áfrýja þeim úrskurðum til íslenskra dómstóla. Dómstóll EFTA verður hæstiréttur í þessum málum. Á því er ekki nokkur minnsti vafi. Ég vek athygli á því, af því að menn eru að tala um Mannréttindadómstólinn, að Mannréttindadómstóllinn bindur ekki Íslendinga af því að Mannréttindasáttmálinn hefur ekki verið gerður að landslögum. Það er hægt fyrir einstaklinga hér í landi að hafna því að fara eftir honum. Menn gera það að sjálfsögðu ekki sóma síns vegna, vona ég. En þarna er á reginmunur og ég hef ekki tíma til að nefna fjölmörg önnur atriði sem dr. Guðmundur Alfreðsson rekur. Ég vil þó aðeins geta þess að hann færir að mínu mati mjög gild rök fyrir því að löggjafarvaldið sé einnig fært úr landi. Þau frv. sem við yfirleitt fjöllum um hér eru undirbúin af ríkisstjórninni eða einhverjum þingmönnum. Þau frv. sem hingað koma síðar frá EES eru ekki undirbúin af neinum þeim aðilum sem eiga sæti á löggjafarþinginu eða sem við eða meiri hluti þingsins hefur treyst til þess að fara með framkvæmdarvaldið. Þau koma frá stofnun úti í Brussel sem við höfum engan aðgang að í raun þó að sagt sé að við getum verið þar sem einhvers konar áheyrnarfulltrúar. Okkur er eingöngu heimilað að segja annaðhvort já eða nei, við getum engu breytt, og ef við segjum nei eigum við á hættu að fá eins konar --- hvað eigum við að segja --- mót- eða hegningaraðgerðir. Eftir að hafa skoðað þau mál mjög ítarlega held ég að í mjög mörgum tilfellum sé afar erfitt að segja nei. Ég vil lýsa því hér yfir að það er ekki nokkur minnsti vafi á því, það hefur komið greinilega fram hjá öllum þingmönnum Framsfl., að þingmenn telja að þessi samningur standist ekki stjórnarskrána. Þingmenn Framsfl. stóðu allir að baki því frv. sem við tveir þingmenn fluttum ásamt þingmönnum annarra stjórnarandstöðuflokka um að breyta stjórnarskránni. Og af því að stundum hefur verið sagt, sem er rétt, að kannski væri einna skást að hafa einhvern dómstól fyrir lítil ríki, og ég get tekið undir að það getur verið betra, þá kom slíkt aldrei til greina nema að breyta stjórnarskránni. Það varð að breyta stjórnarskránni til að heimila jafnvel takmarkaðan flutning á valdi til erlendra stofnana. Það er einhver allra besta sönnunin í þessu tilfelli að t.d. Norðmenn fjalla ítarlega um þetta í greinargerð með sínu frv. og komast að þeirri skýlausu niðurstöðu að þetta framsal á valdi verði að heimila með auknum meiri hluta á norska þinginu. Það gerðu líka Finnar, það gerðu líka Austurríkismenn. Mér finnst afar einkennilegt þegar íslenskir ráðamenn berja höfðinu við steininn og segja: Þetta er ekkert framsal á valdi. Og ég verð að viðurkenna að hjá mér er þetta svo afgerandi atriði í þessu máli að ég treysti mér jafnvel ekki til að sitja hjá við samninginn. Ég treysti mér ekki til annars en að greiða atkvæði á móti honum. Ég vil líka láta það koma fram að þegar þetta var rætt í þingflokki framsóknarmanna og menn skiptust þar á skoðunum um þessa hluti eins og ég hef gert hér mjög opinskátt var það að minni tillögu að það væri afskiptalaust af þingflokknum hvort menn sætu hjá eða greiddu atkvæði á móti því að að sitja hjá er alls ekki stuðningur við samninginn, að sitja hjá undirstrikar að vissir þættir þessa samnings geta, ef rétt er á málum haldið, verið gagnlegir fyrir okkur Íslendinga í framtíðinni. Ég hygg að tíma mínum sé að verða lokið og ég hef ekki getað komið inn á efnishliðar þessa samnings, aðeins getað sagt að það eru vissir hlutir sem eru gagnlegir, en það fer allt eftir því hvernig á málunum er haldið og þess vegna höfum við framsóknarmenn, tveir, lagt fram tillögu um að hefja þegar viðræður um að breyta viðskiptahlið þessa samnings í tvíhliða samning. Það er mjög nauðsynlegt að Alþingi taki þetta fyrir strax og það kemur saman á ný. Það er ekki nóg að segja að þessi samningur breytist ,,átómatískt`` í tvíhliða samning, hann gerir það ekki. Þegar við erum orðin ein smáþjóð eftir í þessu bandalagi verðum við vitanlega að fá breytt líka ýmsum þeim atriðum sem núna eru í viðskiptahlið samningsins sem henta stórþjóðunum en ekki okkur. Ég vil taka undir það sem hér hefur verið sagt um framtíð íslensku þjóðarinnar og mikilvægi þessa samnings. Ég get tekið undir það, sem hæstv. utanrrh. hefur sagt, að þetta er eflaust mikilvægasti samningur sem við höfum gert. Þess vegna á mjög til hans að vanda og þess vegna þarf mjög til framkvæmdarinnar að vanda ef hann á ekki að verða að stórslysi.

Frú forseti. Góðir áheyrendur. Aðild okkar að Evrópska efnahagssvæðinu er eðlilegt framhald þátttökunnar í fríverslunarsamtökum Evrópu, EFTA, árið 1970 og fríverslunarsamningsins við Evrópubandalagið frá 1972. Fjórir af fimm stjórnmálaflokkunum, eða allir flokkar sem átt hafa sæti í ríkisstjórn frá því að samningagerðin um EES hófst árið 1989, hafa lagt sinn skerf af mörkum til þess árangurs sem náðist fyrir Íslands hönd. Atkvæðagreiðslan um samninginn hér á Alþingi í gær sýndi einnig að í öllum flokkum, nema Alþb. sem stjórnast enn af gamla ráðherrasósíalismanum, eru þingmenn sem vilja veita aðildinni að EES brautargengi. Sú staðreynd að Steingrímur Hermannsson, formaður Framsfl., flytur tvær ræður í kvöld segir meira um ágreininginn innan flokks hans en báðar ræðurnar og ég vek athygli á því að þá greinir á, formanninn og varaformanninn, t.d. um það núna hvort kolmunni sé skiptimynt í samningum við Evrópubandalagið þegar rætt er um gagnkvæmar veiðiheimildir eða ekki. Varaformaðurinn telur að kolmunninn sé sameiginlegur stofn sem við þurfum að semja um við Evrópubandalagið til skiptingar, en formaðurinn virðist telja kolmunnann stofn sem unnt sé að semja við Evrópubandalagið um þegar rætt er um gagnkvæmar veiðiheimildir. Þannig greinir þá ekki aðeins á varðandi aðildina að EES heldur einnig um það hvað felst í samningum við Evrópubandalagið um gagnkvæmar veiðiheimildir. Hvarvetna í þjóðfélaginu hafa einstaklingar og fyrirtæki verið að búa sig með eftirvæntingu undir þátttöku Íslands í Evrópska efnahagssvæðinu. Einmitt þess vegna hefur Alþingi legið undir ámæli fyrir að geta ekki fyrr tekið af skarið. Á Alþingi hefur málið verið grandskoðað, í utanrmn. á tæplega 90 fundum, frá 1989. Og eftir ítarlega skoðun á stjórnarskrárþætti málsins varð það eindregin niðurstaða meiri hluta nefndarinnar að aðild að Evrópska efnahagssvæðinu bryti ekki í bága við stjórnarskrána. Frá 17. ágúst sl. hafa umræður um það frv. sem hér er komið á lokastig staðið í um 80 klukkustundir og sérstaklega hefur verið rætt um tillögu um þjóðaratkvæðagreiðslu og henni hafnað og tveimur tillögum um breytingu á stjórnarskránni var vísað til ríkisstjórnarinnar. Mér segir svo hugur að þegar fram líða stundir verði ekki litið til hinna miklu umræðna á Alþingi um þetta mál í leit að ávirðingum vegna brota gegn hagsmunum þjóðarinnar eða gegn íslensku stjórnarskránni. Menn munu lesa þingtíðindin til að reyna að átta sig á því hvers vegna í ósköpunum einstakir þingmenn lögðu jafnmikið á sig og raun ber vitni um til að hindra framgang málsins. Athyglin mun ekki síst beinast að þeim sem höfðu forustu í ríkisstjórn 1988--1991 og sömdu um meginefni samningsins en snerust síðan gegn aðildinni að EES eftir að kjósendur höfðu ýtt þeim úr ráðherraembættum. Þar verður hlutur formanna Framsfl. og Alþb. talinn furðulegastur. Á það skal minnt að andstæðingar Evrópska efnahagssvæðisins hér á Alþingi og annars staðar hafa ekki boðið neinn annan kost. Þeir hafa ekki bent á neina aðra trúverðuga leið til að tryggja framhald á sem bestum aðgangi að helsta markaðssvæði okkar án þess að útiloka okkur frá öðrum. Allir þingmenn ættu þó að vera sammála um nauðsyn þess að þessi aðgangur sé greiður. Enginn efast um hve mikið við Íslendingar eigum undir frjálsum alþjóðaviðskiptum. Um þau viðskipti snýst aðildin að EES en hvorki gjörbyltingu á íslensku þjóðfélagi, stjórnarskrárbrot, fullveldisafsal né takmarkalausan aðgang útlendinga að landinu. Að bera þátttökuna í Evrópska efnahagssvæðinu saman við stöðu Íslands samkvæmt sambandslögunum við Dani frá 1918, eins og hv. þm. Steingrímur Hermannsson gerði í fyrri ræðu sinni, er út í hött. Eftir að Svisslendingar sögðu nei í þjóðaratkvæðagreiðslu 6. des. vöknuðu þeir í tómarúmi. Talsmenn hinna neikvæðu viðhorfa höfðu ekki neitt annað að bjóða en hina neikvæðu afstöðu. Ekkert þjóðfélag þroskast á slíkum forsendum, enda er líklegt að Svisslendingar taki fljótlega ákvörðun um að tengjast Evrópska efnahagssvæðinu. Fráleitustu rökin gegn aðild Íslands að Evrópska efnahagssvæðinu eða gegn því að Alþingi taki tafarlaust ákvörðun í málinu finnast mér þau að nei-sigurinn í Sviss eigi að fipa okkur eða tefja. Þá fyrst værum við að afsala valdi til annarra. Aðildin að EES nýtist okkur ekki að fullu nema við færum okkur allt það í nyt sem hún býður. Athygli vekur hve víðtæk samstaða hefur skapast hér á Alþingi um ýmsar lagabætur er fylgja EES-aðildinni. Samstaðan er víðtækari en stuðningur þingmanna við aðildina sjálfa. Hvers vegna? Svarið er einfalt: Vegna þess að þátttakan í Evrópska efnahagssvæðinu kallar á ný vinnubrögð, meiri aga og virðingu fyrir almennum reglum. Geðþóttaákvarðanir stjórnvalda verða að víkja fyrir almennum skilyrðum sem öllum eru sett. Á svæðinu eiga stórir og smáir að sitja við sama borð. Komið er á fót sameiginlegum stofnunum til að tryggja það. Það hljómar því eins og argasta öfugmæli að heyra íslenska þingmenn hallmæla þessum stofnunum eða telja þátttöku í þeim brjóta í bága við íslenska stjórnskipun. Frú forseti. Aðild Íslands að Evrópska efnhagssvæðinu hefur svo yfirgnæfandi kosti í för með sér að það er fráleitt að hafna henni, ekki síst þegar andstæðingarnir hafa ekki neinn annan kost að bjóða. Í upphafi árs ganga menn sókndjarfari á vit nýrra tækifæra en ella. Þess vegna fer vel á því að Alþingi Íslendinga samþykki í upphafi ársins 1993 að samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið skuli lögfestur og íslenska þjóðin hefji þannig bjartsýn og full eftirvæntingar nýjan áfanga á vegferð sinni með nágrönnum og vinum í Evrópu. --- Ég þakka áheyrnina.

Virðulegi forseti. Góðir áheyrendur. Þegar sagnfræðingar framtíðarinnar taka að kynna sér íslenskar stjórnmálaumræður á síðustu áratugum 20. aldar munu þeir eflaust komast að þeirri niðurstöðu að þær hafi snúist um efnahagsmál og aftur efnahagsmál þar sem tölur, útreikningar, línurit og súlur fylla blaðsíðu eftir blaðsíðu meðal þeirra heimilda sem við skiljum eftir okkur. Menn gætu haldið að við hefðum lifað í heimi þar sem allt væri útreiknanlegt og mælanlegt, jafnt lífshamingjan sem kaupmáttur, verðbólga og vextir. En stjórnmál snúast ekki eingöngu um efnahagsmál og útreikninga. Efnahagsleg rök eru ekki einu rökin sem okkur ber að skoða, hvort sem við erum að fást við fjárlög íslenska ríkisins eða mat á samningi eins og þeim sem hér er til umræðu í kvöld. Þegar allt kemur til alls snúast stjórnmál um fólk, um líf og lífskjör, og ekki síst um hugmyndir, hugmyndir um það hvers konar lífi við viljum lifa í þessu landi og hvers konar framtíð við viljum skapa komandi kynslóðum. Samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði fjallar ekki eingöngu um tollalækkanir fyrir íslenskan fisk, fjórfrelsið og hugsanlega möguleika íslenskra fyrirtækja eins og halda mætti af málflutningi sumra hér í kvöld. Hann felur einnig í sér ákveðna hugmyndafræði, markmið, framtíðarsýn og stefnumörkun, kosti og galla sem við verðum að taka afstöðu til. Hann felur í sér ákveðna aðlögun að skipulagi sem að hluta til er rótgróið, að hluta til í mótun. Verði samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði að veruleika verður kúrsinn tekinn í átt til miðstýringarinnar miklu í Brussel þar sem tilskipanir og reglugerðir um allt milli himins og jarðar streyma frá embættismannaveldinu sem situr svo óralangt frá því fólki sem á að fara eftir settum reglum. Við verðum að lögfesta þær tilskipanir sem snerta svið samningsins og laga okkur að því kerfi sem samningurinn leiðir af sér. Það er vissulega skiljanlegt að ríki Evrópu sem öldum saman háðu grimmileg stríð hvert við annað skuli nú hafa valið braut samvinnu og viðskiptafrelsis, en að mínum dómi eru þessi sömu ríki á villigötum hvað varðar skipulag og framtíðarsýn. Miðstýring, karlveldi, hagvaxtardýrkun og skortur á lýðræði er það sem blasir við öllum þeim sem kynna sér Evrópubandalagið og skipulag þess. Það kom mjög greinilega fram á nýliðnu ári að djúp gjá er á milli hugmynda ráðandi stjórnmálamanna um framtíð Evrópu og allt að helmings kjósenda sem höfnuðu fyrirhuguðum samruna þar sem kosið var. En ekki er nú lýðræðisvitundin dýpri meðal ráðamanna en það að allt hefur verið gert til að finna leiðir til að hunsa þann danska meiri hluta sem hafnaði Maastricht-samkomulaginu í lýðræðislegum kosningum. Samrunaþróunin sem stefnt er að í Evrópu er ekki óhjákvæmileg. Hún er einfaldlega stefna sem mörkuð hefur verið af stjórnmálamönnum. Evrópska efnahagssvæðið er hluti af þeirri stefnu og ég hafna því að það sé eini kosturinn sem Íslendingar eigi um að velja. Heimurinn er stór og möguleikarnir miklir. Sagan kennir okkur að stórveldi, efnahags- og tollabandalög hafa komið og farið í tímans rás. EB verður ekki eilíft og það er þegar ljóst að Evrópska efnahagssvæðið er millispil í tónverki sem enginn veit hvernig endar og getur vart þjónað framtíðarhagsmunum Íslendinga. Því eiga Íslendingar að leita annarra leiða, tvíhliða viðræðna við EB og nýrra markaða. Við þurfum vissulega að tryggja viðskiptahagsmuni okkar og það getum við gert án þess að loka okkur inni á bak við múra hins Evrópska efnahagssvæðis þar sem atvinnuleysið er yfirþyrmandi og hagræðing, einsleitni, hagsmunir stórfyrirtækja og blind markaðshyggja ráða för. Virðulegi forseti. Það neitar því enginn að samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði felur í sér bæði kosti og galla fyrir íslenska þjóð. Að vandlega athuguðu máli hef ég komist að þeirri niðurstöðu að gallarnir vegi þyngra en kostirnir og því mun ég greiða atkvæði gegn samningnum. Ástæðurnar eru margar. Hér er um slíkt stórmál að ræða að það hefði átt að leggja í dóm þjóðarinnar, en því var hafnað af meiri hlutanum á Alþingi. Vafi leikur á því að samningurinn standist íslensku stjórnarskrána. Ég get sem alþingismaður ekki sætt mig við þá stöðu sem samningurinn markar Alþingi Íslendinga er okkur verður gert að segja já eða nei þegar tilskipanir EB koma til kasta þingsins en fáum litlu sem engu ráðið um innihald þeirra laga sem okkur er ætlað að setja. Að mínum dómi er þar um að ræða ótvírætt framsal á löggjafarvaldi. Samningurinn um EES felur einnig í sér valdaafsal á þeim sviðum sem hann nær til sem þýðir að við getum ekki lengur mótað okkar eigin stefnu í stórum málaflokkum. Með samningnum um EES verður okkur gert með einum eða öðrum hætti að aðlagast þeirri samfélagsþróun sem mun eiga sér stað á Evrópska efnahagssvæðinu og ég spyr: Hvað þýðir það fyrir íslenska kvennabaráttu? Hvað þýðir það fyrir félagsleg réttindi karla og kvenna? Hvað þýðir það fyrir kjarabaráttu framtíðarinnar? Verður því ekki borið við að hér sé ekki hægt að bjóða betur en úti í Evrópu vegna samkeppnishæfni íslenskra fyrirtækja og vegna einsleitninnar sem er eitt af aðalmarkmiðum samningsins um EES. Evrópska efnahagssvæðið felur í sér áframhald þeirrar hagvaxtar- og iðnaðardýrkunar sem sl. 200 ár hefur valdið jörðinni miklum skaða og gengur þvert á hugmyndir Sameinuðu þjóðanna um sjálfbæra þróun. Það er ljóst að stefnubreyting verður að eiga sér stað. Evrópska efnahagssvæðinu er ætlað að vera mótvægi við Bandaríkin og Japan í baráttunni um heimsviðskiptin en felur um leið í sér ákveðna einangrunarstefnu þar sem varnarmúrar eru hlaðnir í kringum svæðið og öðrum haldið tryggilega utan við. Ég endurtek að það kerfi sem við verðum að aðlagast er ólýðræðislegt reglugerðarveldi af þeirri gerð sem ég vil ekki sjá Ísland sem hluta af. Þá er því við að bæta að enginn veit hvað það kostar okkur að stíga það skref sem hér er lofað og prísað af stjórnarflokkunum í þeim karlrembu-, trúboða- og mannkynsfrelsarastíl sem við höfum heyrt hér í kvöld. Það er talað eins og um sjálft himnaríki sé að ræða, en utan við í myrkri og kulda bíður sá vondi sjálfur verði samningnum hafnað. Því er mjög haldið á loft að samningurinn um EES bjóði íslenskum fyrirtækjum upp á nýja möguleika og vonandi verður það raunin ef samningurinn verður að veruleika. En ég spyr: Hvernig eru þau búin undir aukna samkeppni og nýja markaðssókn? Samkvæmt upplýsingum Þjóðhagsstofnunar er samdráttur í öllum útflutningsgreinum og við vitum að fjöldi fyrirtækja er rekinn með halla. Ég efast því stórlega um þann mikla efnahagslega ávinning sem spáð er og hin miklu sóknarfæri sem sögð eru fram undan, m.a. í samkeppni við stórlega ríkisstyrktan sjávarútveg Norðmanna. Virðulegi forseti, ég er alveg að ljúka máli mínu. Ég tel að við Íslendingar getum skapað okkur góða framtíð utan EES og að allt það mikla alþjóðasamstarf sem við tökum nú þegar þátt í tryggi okkur nauðsynlega menningarstrauma, vísindasamvinnu og möguleika til að þróa okkar samfélag í þá átt sem við viljum. Við Íslendingar erum smáþjóð, en við getum verið málsvarar friðar, mannréttinda, náttúruverndar og smæðarinnar. Styrkur okkar felst í því að vera lítil menningarþjóð með merka sögu og gamalt flókið tungumál sem á hafa verið ritaðar bókmenntir sem ekki eiga sinn líka í veröldinni. Við erum þjóð sem á mikil auðæfi í hafi og landi og höfum með mikilli vinnu skapað hér góð lífskjör þótt á ýmsu hafi gengið. Það sem skiptir okkur mestu er að við ráðum sjálf okkar för og við glötum ekki þeim möguleikum sem við höfum til að skapa hér gott samfélag réttlætis, jöfnuðar og kvenfrelsis. Ég tel að samningurinn um EES verði til trafala á þeirri braut sem ég vil sjá íslenskt samfélag feta. Hann boðar þjóðfélagsþróun sem ég tel óskynsamlega og því hafna ég þessum samningi. --- Góða nótt.