Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti vill tilkynna að að lokinni atkvæðagreiðslu um þrjú fyrstu dagskrármálin verða umræður utan dagskrár. Málshefjandi er hv. þm. Kristján L. Möller en hæstv. samgrh. Sturla Böðvarsson verður til andsvara. Umræðan fer fram skv. 1. mgr. 50. gr. þingskapa og stendur í allt að hálftíma.

Herra forseti. Enn á ný sé ég mig knúinn til að færa inn á hið háa Alþingi umræðu utan dagskrár um stöðu og horfur í innanlandsflugi hjá okkur Íslendingum, sérstaklega hvað varðar flug til smærri staða á landsbyggðinni. Ástæðan er augljós. Flugfélögin eru að hætta flugi til ýmissa staða, m.a. vegna þess hve stefnumótun samgrn. og undirbúningur útboðs hefur tekið langan tíma. Olíuverðshækkanir, kauphækkanir og nýsamþykkt gjaldtaka ríkisstjórnarflokkanna með flugmiðaskatti sínum eru ástæður fargjaldahækkana og erfiðleika flugfélaganna á innanlandsmarkaði. Í þessum þrengingum flugfélaganna er að mínu mati alger óhæfa að ríkisstjórnarflokkarnir beiti sér fyrir og samþykki nýjan skatt á flugfarþega í innanlandsflugi sem á að skila ríkissjóði 50--60 millj. kr. á næsta ári. Þessi skattheimta er sótt beint í vasa flugfarþega þar sem flugfélögin eru ekki aflögufær og verða að hækka verð á flugmiðum. Því má með sanni segja að ríkisstjórnarflokkarnir hafa búið til nýjan landsbyggðarskatt með þessum tæplega 60 millj. kr. flugmiðaskatti. Í mínum huga er grundvallaratriði að ríkisvaldið taki ákvörðun um framtíð innanlandsflugsins. Ákvörðunina þarf að taka út frá skýrri stefnu um hvernig á að standa að uppbyggingu á grunni samgöngukerfisins í landinu þannig að íbúum á landsbyggðinni verði sköpuð samkeppnishæf skilyrði til búsetu og atvinnustarfsemi. Markaðsöflin ein eiga ekki að ráða uppbyggingu samgöngukerfis okkar Íslendinga. Nauðsynlegt er að stjórnvöld hafi einhverja sýn, einhverja stefnu um það hvernig þau vilja hafa grunnsamgöngur í landinu. Við eigum að setja okkur markvissa samgönguáætlun fyrir landsbyggðina þar sem horft verður til þess að allir landsmenn án tillits til búsetu hafi sömu möguleika. Góðar og öruggar samgöngur við landsbyggðina eiga að auka og bæta möguleika á samkeppnishæfum atvinnurekstri og búsetu. Ýmis teikn eru á lofti um það að samgöngumál okkar stefni um þessar mundir í þveröfuga átt samanber erfiðleika í innanlandsflugi og sérleyfisferðir með áætlunarbílum. Skipaferðir til fleiri og fleiri staða eru að leggjast af og þjónusta ýmissa stofnana eins og t.d. Íslandspósts er að snarminnka á ýmsum stöðum á landsbyggðinni en þar ræður hagnaðarsjónarmiðið ferðinni. Herra forseti. Í byggðaáætlun Alþingis, sem samþykkt var vorið 1999, er mikið fjallað um samgöngumál og á mörgum stöðum er mikið fjallað um nauðsyn þess að efla almenningssamgöngur. Enn fremur er mikið rætt um að efla ferðaþjónustu á landsbyggðinni. Nýjustu tíðindi í innanlandsflugi eru ekki í takt við þá hugsun sem þar kemur fram eða er það til að efla vöxt vaxandi ferðaþjónustu á Húsavík að flug þangað leggst af? Þess vegna vil ég spyrja hæstv. samgrh.: Hvers vegna er flug til Húsavíkur ekki inni í flugútboðinu? Herra forseti. Mér virðist því miður ýmislegt sem stendur í byggðaáætlun Alþingis meira í takt við friðþægingaryfirlýsingu fyrir nokkra stjórnarþingmenn af landsbyggðinni en markvissa framkvæmdaáætlun eins og byggðaáætlanir annarra landa eru. Vinna samgrn. varðandi innanlandsflugið hófst ekki fyrr en allt var komið í óefni í vor og vinna við gerð útboðsgagna hefur að mínu mati tekið allt of langan tíma, m.a. vegna þess að menn voru að vinna að hugmyndum um mjög takmarkaðan ferðafjölda og flugvélategundir sem þjónuðu þessum stöðum landsbyggðarinnar fyrir um 20 árum. Menn létu sér meira að segja detta í hug áætlunar- og sjúkraflug með níu sæta flugvélum og einum flugmanni. Íbúar landsbyggðarinnar geta einfaldlega ekki sætt sig við að ríkisvaldið gangi á undan í því að láta lögmál markaðarins eyða mikilvægum þáttum þessara samfélaga með þeim afleiðingum að mannlíf og atvinnulíf, þar með talin ört vaxandi ferðaþjónusta, líði fyrir og eigi sér í raun ekki samkeppnishæfa framtíð. Ferjusiglingar, strætisvagnarekstur, m.a. í Reykjavík og almenningssamgöngur milli Reykjavíkur og staða úti á landsbyggðinni, eru allt dæmi um mál þar sem ríkisvaldið hefur fundið rök fyrir aðkomu sinni þó með mismunandi hætti sé. Herra forseti. Að lokum vil ég leggja eftirfarandi spurningar fyrir hæstv. samgrh.: 1. Hvers vegna semur samgrn. ekki við Flugfélag Íslands og Íslandsflug um að halda uppi flugi til Húsavíkur og Siglufjarðar fram til áramóta eins og gert var með flug út frá Akureyri? Hvers vegna sitja þessir staðir ekki við sama borð og aðrir? 2. Á einhver vinna sér stað í samgrn. við að móta heildstæða samgönguáætlun á landsbyggðinni, bæði hvað varðar flug og áætlunarferðir milli staða í tengslum við innanlandsflug? 3. Telur hæstv. ráðherra að það komi til greina í ljósi þeirra afleiðinga sem flugvélaskatturinn hefur haft að hætta við þá skattheimtu?

Herra forseti. Ég fagna að sjálfsögðu hverju tækifæri til að ræða þessi mál á hinu háa Alþingi og skýra stöðu samgöngumálanna og ekki síst hvað varðar innanlandsflugið sem hefur verið í langan tíma í mikilli kreppu. Hv. þm. sem hér talar fyrstur talar eins og hann hafi ekki haft nokkra hugmynd um að vandi væri á höndum hjá þeim sem reka flug á Íslandi. Það er mikið ábyrgðarleysi. Ekki þarf að fara mörgum orðum um þá staðreynd að samgöngumynstur landsins hefur gjörbreyst. Hv. málshefjandi var einn fjölmargra sem fögnuðu ákaft áformum um jarðgöng til Siglufjarðar og einnig er þeim áfanga var náð að komið var bundið slitlag alla leiðina til Siglufjarðar en ég veit að hv. málshefjandi hefur mjög velt fyrir sér samgöngum til þess staðar. En hvað þýðir slík samgöngubót fyrir bæjarfélag á borð við Siglufjörð? Ekki er nóg með að vegurinn batni stórlega heldur hefur vetrarþjónusta Vegagerðarinnar stórbatnað á örfáum árum. Síðustu tvö ár, og það eru dæmi um við hvaða vanda er að etja, voru samtals áætlaðar 623 flugferðir til Siglufjarðar. Þar af var felld niður 231 ferð eða tæplega 40% vegna veðurs. Það gefur augaleið að erfitt er að reka flugsamgöngur við aðstæður sem þessar. Nú er svo komið að ekki er lengur stundað áætlunarflug til Siglufjarðar. Það er mat Íslandsflugs að ekki sé grundvöllur fyrir því flugi og lagði félagið því áherslu á að þjóna Siglufirði með tíðu flugi til Sauðárkróks og bjóða farþegum upp á akstur til Siglufjarðar. Það hefur verið til sérstakrar skoðunar í ráðuneytinu. Viss þversögn er fólgin í þeirri staðreynd að eftir því sem flogið er á færri staði innan lands þeim mun fleiri virðast farþegarnir í innanlandsfluginu verða. En jafnframt verður æ skýrara hvaða leiðir bera sig og hverjar ekki. Ástæðan er einföld. Eftir því sem boðið er upp á tíðari flugferðir til og frá helstu þéttbýlisstöðum og eftir því sem þessir þéttbýlisstaðir eru í betra vegasambandi við nærliggjandi byggðalög eru fleiri sem nýta sér flugið. Tíðni og öryggi í áætlun virðist skipta sköpum. Forsvarsmenn Flugfélags Íslands hafa skýrt frá þeirri áætlun félagsins að áfram verði flogið frá Reykjavík til Ísafjarðar, Akureyrar, Egilsstaða, Hafnar og Vestmannaeyja. Jafnframt tilkynnti félagið að það mundi hætta flugi til jaðarbyggðanna út frá Akureyri. Vegna þessa ákvað ég fyrr á árinu að efna til útboðs nokkurra flugleiða innan lands og horfa þá sérstaklega til þeirra staða þar sem flogið er út frá Akureyri. Áður hafði verið boðið út flug frá Akureyri til Grímseyjar, frá Reykjavík til Gjögurs og milli Ísafjarðar og Vesturbyggðar og allt eru þetta útboð sem ganga út á það að standa að ríkisstyrkjum. Ég taldi ekki vera forsendur fyrir því að styrkja flug til Húsavíkur vegna þess hversu góðar samgöngur eru við Akureyri um landveg og átta flugferðir daglega frá Akureyri til Reykjavíkur. Vegasamgöngur við Húsavík eru mjög góðar og vegalengdin á milli ekki nema rúmir 90 km. Því taldi ég ekki réttlætanlegt að bjóða út flug til Húsavíkur í þessum pakka. Aftur á móti tel ég rétt að hafa Siglufjörð inni í þessu útboði með vali hvort flogið væri frá Akureyri eða frá Sauðárkróki með tilliti til þess að Akureyrarleggurinn og svo hins vegar Sauðárkróksleggurinn eru leggir sem bera sig. Ég tel að það sé til þess fallið að styrkja innanlandsflugið sem heild að skipuleggja flugið á þá staði þar sem vel gengur. Þetta breytir þó engu um að við verðum að horfast í augu við þá staðreynd að gríðarlegar fjárhæðir hafa verið og munu verða lagðar í að bæta samgöngur á landi og bættar samgöngur á landi hljóta að hafa mikil áhrif á samgöngur í lofti og það er staðreynd. Ekki er eðlilegt að krefjast bæði betri vega og ætlast til þess um leið að áfram sé haldið uppi ríkisstyrktu flugi til staða sem geta verið og eru í góðu vegasambandi við áætlunarflugvelli eins og er um Akureyri og Húsavík. Hinn 23. þessa mánaðar verða opnuð tilboð í flugleiðir út frá Akureyri til Þórshafnar, Vopnafjarðar, Egilsstaða, Ísafjarðar og Siglufjarðar. Jafnframt er boðið út sjúkraflug á landinu öllu. Vegna þeirra fyrirspurna sem hv. þm. bar upp vil ég segja að flugleiðsögugjaldið hefur enn sem komið er ekki haft nokkur áhrif á innanlandsflugið. Það er ekki farið að valda útgjöldum hjá flugfélögunum svo nokkru nemi og engin áform eru um að hækka það gjald. Við þurfum að breyta lögum ef hækka ætti gjaldið og engar tillögur eru í þinginu um það.

Herra forseti. Það er ótækt að almenningssamgöngur til einstakra staða á landinu geti lagst af nánast fyrirvaralaust eins og hefur sýnt sig með flugið til Siglufjarðar og Húsavíkur og fyrr í haust með áætlunarflug frá Akureyri til Vestfjarða og Norðaustur- og Austurlands. Það var óheillaspor þegar sérleyfi í flugi voru afnumin og flugfélögin fengu skotleyfi hvert á annað í glórulausri samkeppni sem gat ekki endað með öðru en því að flestir innlendir flugaðilar liggja blóðlausir í valnum og hver flugleiðin af annarri leggst af án þess að aðrar almenningssamgöngur betri leysi þær af hólmi. Betri vegir bæta um en þeir brúa ekki allar fjarlægðir og ekki eiga allir einkabíl. Auðvitað þarf að móta heildarstefnu í almenningssamgöngum milli landshluta og innan héraða þar sem litið er samtímis til áætlunarferða með flugi, með bílum, með ferjum og beita ríkisstuðningi þar sem það reynist nauðsynlegt eins og til annarrar mikilvægrar samfélagsþjónustu. En þetta á allt að gera áður en komið er í óefni, áður en samgöngurnar eru lagðar af. Ég spyr því: Ætlar ríkisstjórnin að láta almenningssamgöngur út um land leggjast af án þess að aðhafast neitt því þetta sem hér var minnst á af hæstv. ráðherra er bara mjög takmörkuð lausn á því sem við blasir? Verður það látið viðgangast að flug leggist af til Húsavíkur? Hvað verður þegar röðin kemur að Höfn í Hornafirði, að Sauðárkróki, að Patreksfirði, að Bíldudal? Herra forseti. Þetta skipulagsleysi og skortur á stefnu í samgöngumálum í landinu er ótækt.

Herra forseti. Skjótt skipast veður í lofti í innanlandsflugi á Íslandi. Skammt er síðan óheft samkeppni hélt innreið sína með verðhruni en það stóð skamman tíma. Kostnaður hefur aukist og er verð á eldsneyti þar drýgst á metunum. Þegar gengisáhrif bætast við nemur þessi kostnaðarauki um allt að 100 millj. kr. hjá Flugfélagi Íslands á einu ári. Launahækkanir hafa einnig áhrif en launakostnaður er allt að 40% kostnaðar í þessari grein. Opinberar álögur hafa einnig hækkað í kjölfar leiðarflugsgjalda sem hefur verið gert að aðalatriði í þessari umræðu. Háar öryggiskröfur eru einnig gerðar og það skal tekið fram að leggja ber áherslu á að halda þeim. Rekstrarhagræðing í flugi með útboðum má ekki undir neinum kringumstæðum vera á kostnað öryggismála. Það er einnig staðreynd að farþegum hefur farið fækkandi vegna bættra samgangna á landi og einnig hefur farþegum fækkað á einstökum flugleiðum vegna aukinnar tíðni og samkeppni við nálæga flugvelli. Þetta hefur sett flug til nokkurra staða á landinu í uppnám, þeir eru hins vegar þannig settir að samgöngur á landi koma ekki undir neinum kringumstæðum algjörlega í stað flugsins. Sú leið hefur verið farin að bjóða út flug með ríkisstyrkjum til nokkurra staða. Önnur leið er vandfundin til þess að tryggja þessar samgöngur. Stuðningur við flugið í formi styrktra útboða eða lækkun á opinberum álögum eru þau tæki sem ríkisvaldið hefur í höndunum til að fást við þessi mál. Það væri að mínu mati rétt skref að skoða heildaráhrif skattlagningar á samgöngukerfið í heild því skórinn kreppir víðar að en í fluginu og má þar nefna áhrif olíuverðshækkana á þungaflutninga. Þar er um stórmál að ræða.

Herra forseti. Frekari skattlagning á flug á næsta ári mun vitanlega flýta þeirri þróun að áætlunarstöðum fækki. Auðvitað er alls ekki æskilegt að ríkið ýti undir það að flug leggist af. Hitt er ljóst að með betri akstursleiðum utan af landi hættir flugið að vera samkeppnisfært. Fjölskyldur taka fremur þann kost að keyra í þrjá klukkutíma. Það var ekki tekin ákvörðun um að leggja af flug frá Stykkishólmi eða frá Blönduósi á sínum tíma. Það lagðist bara af. Það gerðist með batnandi vegakerfi. Það er hætt við því að í framtíðinni verði aðeins flogið til fjögurra til fimm stærstu staða á landinu. Það breytir ekki því að óeðlilegt er að ríkisvaldið ýti undir það að gera flugrekstur innan lands erfiðari en nú er, það er einfaldlega of dýrt fyrir fjölskyldufólk að fljúga ef það á þess kost að fara með einkabíl þegar ferðin tekur innan við þrjá klukkutíma. Þetta held ég að við verðum að horfast í augu við. Bætt samgöngukerfi mun breyta áherslum í samgöngum innan lands og við verðum að taka því. Hins vegar þarf auðvitað aðlögun og ríkisvaldið ætti ekki að flýta þeirri þróun að flug leggist af.

Herra forseti. Það er rétt að taka undir með hæstv. samgrh. að innanlandsflugið hefur lengi verið í kreppu. Þess vegna hefði átt að vera hægt að grípa til aðgerða fyrr en gert var í stað þess að bíða eftir að allt væri komið í óefni. Það hefur komið fram opinberlega að í raun hefur Flugfélag Íslands staðið í samningaviðræðum við stjórnvöld í eitt og hálft ár og þess vegna vanhugsað að grípa svo seint til aðgerða. Athyglisvert var að heyra þá yfirlýsingu hæstv. samgrh. að flugvallarskatturinn hefði engin áhrif haft til að veikja innanlandsflugið. Í ljósi þess að innanlandsflugið hefur lengi verið í kreppu má ljóst vera að auknar álögur gera ekki annað en að veikja það. Herra forseti. Það er býsna athyglisvert að skoða þær aðvaranir sem bárust víða að þegar ákveðið var að leggja á hinn svokallaða flugmiðaskatt. Alþjóðaflugmálastofnunin hefur sent frá yfirlýsingu. Í yfirlýsingu fastaráðs Alþjóðaflugmálastofnunar segir m.a., með leyfi forseta: ,, ... eru aðildarríkin sérstaklega hvött til varkárni í stefnumörkun sinni við álagningu leiðarflugsgjalda og að þau taki tillit til þeirra áhrifa sem slík gjaldtaka hafi á notendur, sérstaklega flugrekendur sem gætu þurft að hækka gjaldskrár með hliðsjón af auknum kostnaði við ný og hærri gjöld.`` En herra forseti, það voru fleiri sem vöruðu við. Í umsögn flugráðs, sem í sitja fimm aðilar, þar af tveir sérstaklega tilnefndir af hæstv. samgrh. og þar að auki tveir fulltrúar stjórnarflokkanna og m.a. framkvæmdastjóri þingflokks Framsfl., segir m.a, með leyfi forseta: ,,Í ljósi þeirrar erfiðu afkomu á innanlandsflugi sem raun ber vitni um, þar sem sífellt fækkar flugrekendum og áfangastöðum er nauðsynlegt að sýna varkárni við ný gjöld og skoða þarf vel hvaða áhrif þau hafa á notendur. Flugráð er því mótfallið því að setja leiðarflugsgjöld á við núverandi aðstæður og án samhengis við aðra gjaldtöku Flugmálastjórnar.`` Herra forseti. Sú staða sem innanlandsflugið og almenningssamgöngur í landinu eru í eru því miður skelfilegur vitnisburður um valdatíð Sjálfstfl. í samgrn. síðastliðin tíu ár.

Herra forseti. Það er athyglisvert að þær miklu framfarir sem orðið hafa í samgöngum á landi hér á Íslandi á undanförnum árum skuli vera flokkaðar undir mistök af hálfu stjórnvalda. Það er alveg nýtt af nálinni. Auðvitað hefur það haft mjög mikil áhrif að vegakerfið hefur stórbatnað á undanförnum árum. Það hefur haft megináhrif á það hvernig flugið hefur þróast. Flug þróaðist hratt á Íslandi vegna þess að samgöngukerfið á landi var svo ófullkomið að ekki var annarra kosta völ. Þegar þessar flugsamgöngur höfðu þróaðast nokkuð lengi var ljóst að þegar vegakerfið mundi batna þá yrðu forsendur fyrir flugsamgöngum veikari. Þó að það sé rétt sem hér hefur komið fram að miklar sviptingar hafi orðið í innanlandsfluginu eftir að flug var gefið frjálst 1997 þá voru þeir veikleikar sem fram komu í flugkerfinu löngu þekktir. Það var löngu vitað að fjölmörgum flugleiðum var haldið uppi, annars vegar með því að flytja tekjur til þeirra frá betri flugleiðum innan lands en einnig með því að flytja tekjur frá millilandaflugi til að halda uppi flugleiðum innan lands. Þegar vegakerfið fer batnandi eins og það hefur gert mjög hratt á undanförnum árum er óhjákvæmilegt að þessi mál verði tekin til endurskoðunar. Einmitt það er verið að gera nú og stjórnvöld hafa brugðist við þessu með eðlilegum hætti. Það liggur fyrir að ákveðnir staðir eru svo einangraðir að það verður og er fullkomlega eðlilegt að taka til athugunar að styrkja þá til flugsamgangna. Í öðrum tilfellum eru flugsamgöngurnar í mikilli samkeppni við landflutninga og ekki gefið að íbúar þeirra staða muni einu sinni vera ánægðir með ríkisstyrk til að halda uppi lágmarksflugsamgöngum. Þeir munu einfaldlega taka þann kost að fara á næsta flugvöll þar sem ferðir eru tíðari, sem er grundvallaratriði í sambandi við flugsamgöngur, og taka þar með ákvörðun um það.

Herra forseti. Áætlunarflug innan lands á að vera hluti af almenningssamgöngum og það er því á ábyrgð stjórnvalda að halda uppi flugi til þeirra staða sem vegna fjarlægðar eða annarra aðstæðna verða að nota flugið til samgangna. Um langt árabil hefur ríkt óvissa og skipulagsleysi í innanlandsfluginu. Ástæðurnar eru margar en erfiðleikar í rekstri á flugi á fámennustu áætlunarleiðum er aðalástæðan. Því hafa þau flugfélög sem áður höfðu sérleyfi gefist upp í samkeppninni og nú má heita að eitt flugfélag sé allsráðandi í innanlandsfluginu. Við þessar aðstæður getur sá sem er einn á markaðnum ráðið því til hvaða staða flogið verður og tilkynnt breytingar með litlum fyrirvara. Af sömu ástæðum hefur verð á flugfargjöldum innan lands hækkað mjög á skömmum tíma. Það er sársaukafullt fyrir okkur sem búum úti á landi að bera saman innanlandsfargjöld við verð á ferðum á milli landa og heimsálfa. Fólk sem býr við þær aðstæður að þurfa að nota flug til að sinna erindum sínum má búa við mikla óvissu um framtíð flugrekstrar frá þeim flugvelli sem það hefur notað fram til þessa. Þetta á ekki bara við um Siglufjörð heldur miklu fleiri staði og má nefna Höfn í Hornafirði og Húsavík í því sambandi. Bætt vegakerfi hefur verið nefnt sem aðalástæða þess að fækkað hefur í innanlandsfluginu en benda má á að á Höfn og á Húsavík hefur farþegum fjölgað ár frá ári og svo getur átt við um fleiri staði þar sem líklegt er að áætlunarflug verði lagt af í nánustu framtíð. Eina raunhæfa lausnin er að líta á flugið sem hluta af almenningssamgöngum landsins og styrkja flug til þeirra staða sem nauðsynlegt er að hafi áætlunarflug. Það þarf að setja áætlunarflug inn í byggðaáætlun og samræma forsendur og stuðning í innanlandsfluginu á fámennari flugleiðum.

Herra forseti. Góðar samgöngur eru forsenda þess að nútímasamfélag geti þróast. Vaxandi hraði í samskiptum manna og viðskiptum kallar eftir betri samgöngum hvort sem þær eru á landi, sjó, í lofti eða með fjarskiptum. Nýja hagkerfið, lykillinn að aukinni framleiðni í atvinnulífi þjóðanna, byggir fyrst og fremst á auknum hraða í samskiptum og betri samgöngum. Samfylkingin leggur megináherslu á bættar samgöngur til að auka jöfnuð fólks og fyrirtækja, landsbyggðar og þéttbýlis, til að tryggja þátttöku allra og vegna öryggissjónarmiða. Við horfum á samgöngur sem grundvallarþátt í vexti og þróun efnahagslífsins og teljum að mikilvægi þeirra aukist sífellt. Það er viðtekið, herra forseti, að almenningssamgöngur á landi og á sjó fái stuðning og í fjarskiptalögum er ákvæði um alþjónustu. Mikilvægi flugsins hefur ekki verið viðurkennt með sama hætti. Ákvæði um rétt almennings til lágmarkssamgangna eru án heildarstefnu, án framtíðarsýnar og draga dám af áhugaleysi Sjálfstfl. sem hefur, eins og hér hefur verið bent á, setið í samgrn. í áratug. Í stað þessa, herra forseti, þarf stefnumörkun þar sem grundvallaratriði okkar í Samfylkingunni um jöfnuð og þátttökurétt eru höfð að leiðarljósi og skilningur á mikilvægi traustra samgangna fyrir þróun og vöxt efnahagslífsins er til staðar. Stjórnvöld hafa aðeins brugðist við en ekki mótað stefnu, þó svo að viðurkennt sé hér af hálfu hæstv. ráðherra að innanlandsflugið sé í mikilli kreppu. Herra forseti. Samfélagið líður fyrir þann seinagang og stefnuleysi sem einkennir aðkomu stjórnvalda að þessu máli eins og þessi umræða og fleiri um innanlandsflugið bera gleggstan vott um.

Herra forseti. Það er með ólíkindum að hlusta hér á stjórnarandstæðinga ræða um að vandi landsbyggðarinnar í samgöngumálum séu Sjálfstfl. að kenna. Ég veit ekki betur en að þingmenn dreifbýlisins hafi tekið undir þá meginstefnu sem fyrrv. samgrh. Halldór Blöndal og hæstv. núv. samgrh. Sturla Böðvarsson hafa haldið við uppbyggingu samgangna, þ.e. að leggja áherslu á þrennt: flugvelli, hafnir og vegi. Um það hafa allir verið sammála. Síðan koma menn hér núna og segja að ekki sé hægt að leggja á hina dreifðu byggð slíkt óöryggi sem felist í því að nota minni flugvélar, allt niður í níu sæta miðað við 40 sæti áður, það sé bara ekki hægt. Í viðræðum við Flugmálastjórn í samgn. fyrir nokkrum dögum var einmitt þetta mál ítarlega rætt og þar komu fullyrðingar um það frá þeim mönnum sem gerst þekkja og hafa vit á að níu sæta flugvélar séu síst óöruggari en þær stærri. Öryggi í flugi er með þeim hætti. Síðan segja menn að Strætisvagnar Reykjavíkur séu styrktir o.s.frv. Ég veit ekki betur en hagræðing hafi átt sér stað hjá Strætisvögnum Reykjavíkur. Þar sem eru litlir fólksflutningar eru notaðir minni vagnar. Það er líka annað sem mikið hefur verið rætt um, þ.e. jarðgangagerð. Nú stendur hún til. Hvar ætla menn að enda? Hvaða kröfur ætlar hin dreifða byggð að gera til samgöngumála? Í bréfi sem þingmenn hafa fengið frá Flugfélagi Íslands segir að vetraráætlun Flugfélags Íslands hafi tekið gildi 1. október og hér með sé sent eintak af henni. Og litlar breytingar hafa orðið hvað varðar flugtíðni til áfangastaða innan lands. Flugfélag Íslands hefur ekkert látið af þjónustu við hina dreifðu byggð. Ég endurtek það sem hér hefur verið sagt og komið margsinnis fram. 

Við þurfum að nota flugvellina.

Herra forseti. Það er alveg hárrétt að töluvert mikið átak hefur verið gert í því að byggja upp flugvelli víða um landið. En það sem verið er að hefja máls á hér er að kannski væri skynsamlegt að nota þessa flugvelli fyrir flugvélar til lendinga en ekki sem æfingavelli fyrir fótbolta eða eitthvað slíkt. 
             Það er líka mikilvægt atriði að það útboð sem er í gangi núna takist vel vegna þess að ljóst er að það hefur veruleg áhrif á hvernig innanlandsflugið mun þróast á næstu missirum. Út úr því þarf að koma að við þurfum á minni flugfélögum að halda í samkeppni við stóra bróður, Flugfélag Íslands, og til þess að þjóna hinum minni stöðum, ekki með níu sæta vélum eins og var fyrir 20 árum, heldur kannski 19 sæta vélum. Ég vek athygli á því að inn í þetta blandast að sjálfsögðu sjúkraflugið. Hins vegar er alveg hárrétt sem hér hefur komið fram að flugmiðaskatturinn svokallaði sem á að gefa ríkissjóði tæpar 60 millj. á næsta ári er íþyngjandi fyrir flugrekendur á Íslandi og þessi flugmiðaskattur leggst miklu þyngra á litlu flugfélögin og litlu flugvélarnar. Hlutfallslega leggst hann miklu þyngra á þær og það er það sem flugfélögin eru að kvarta yfir í dag og það getur einmitt gert það að verkum að ef til vill verða miklu færri aðilar sem bjóða í flugið nú en annars hefði verið. Það er óhæfa sem hér er að gerast að hæstv. ríkisstjórn skuli seilast ofan í vasa þeirra sem nota flug og þurfa að nota flug og ná þangað í 60 millj. í ríkissjóð. Herra forseti. Ég ítreka í lokin spurningu mína til hæstv. samgrh. um það hvort verið sé að vinna að einhverri heildstæðri samgönguáætlun fyrir landsbyggðina, bæði hvað varðar innanlandsflug og áætlunarferðir milli staða í tengslum við innanlandsflug. Að lokum vil ég þakka hæstv. samgrh. fyrir og þeim öðrum þingmönnum sem hafa tekið til máls um þennan mikilvæga þátt.

Herra forseti. Það hefur verið athyglisvert við þessa umræðu að engin gagnrýni kemur fram á það sem verið er að gera í því að styrkja innanlandsflugið um þessar mundir með útboði, með beinum ríkisstyrkjum til tiltekinna leiða þannig að ég lít svo á að samgrn. sé á réttri leið. Hins vegar var verið að ræða hér um atriði sem í sumum tilvikum eru byggð á fölskum forsendum. Hv. málshefjandi leggur málflutning sinn upp út frá því að verið sé að leggja á 60 millj. á ári í flugleiðsöguskatt á flugið. Það er rangt. Kostnaðurinn við flugleiðsöguna er 200 millj. Samkvæmt fjárlagafrv. eru 30 millj. ætlaðar í innheimtan skatt af flugleiðsögugjaldi á næsta ári. 15 millj. fara vegna kostnaðar við veðurathuganir og upplýsingar um veður. Það er því nauðsynlegt að menn gangi út frá réttum forsendum hvað þetta varðar. Engin skýr stefna, segja menn hér. Stefnan er alveg skýr. Ég legg áherslu á að efla flugið til þeirra staða sem standa vel undir sér og styrkja áætlunarflugleiðir út frá þeim stöðum eins og við erum að gera núna í útboðinu. Hvað það varðar hvort unnið sé að stefnumótun, þá er að sjálfsögðu unnið í samgrn. að því að skipuleggja samgöngukerfið í landinu í heild sinni, bæði vegi, flugvelli og annað. Útboð á þessum flugleiðum er fyrsta skrefið í mjög mikilvægum aðgerðum okkar til að styrkja almenningssamgöngukerfið í landinu, ekki til þess að það standi algerlega og falli 

Herra forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um stefnu Íslands í alþjóðasamskiptum. Þetta er 4. mál þingsins og á þskj. 4. Flutningsmenn ásamt mér eru aðrir hv. þm. Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs. Tillögugreinin er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að hagsmuna Íslands verði best gætt með því að landið standi utan efnahagsbandalaga og ríkjasambanda en hafi við þau sem besta samvinnu með sérsamningum án aðildar. Þannig verði sjálfstæð og óháð staða landsins nýtt til að treysta samskiptin við ríki og markaði beggja vegna Atlantshafsins og við aðra heimshluta. Vegna EES-samningsins og annarra framtíðarsamskipta við Evrópusambandið verði af Íslands hálfu leitast við að þróa þau í átt til tvíhliða samninga um viðskipti og samvinnu. Alþingi ályktar að kjósa nefnd skipaða fulltrúum allra þingflokka til að vinna með ríkisstjórninni að nánari útfærslu slíkrar stefnumótunar.`` Herra forseti. Hér er um að ræða endurflutning á tillögu sem lögð var fyrir síðasta þing en varð þá ekki útrædd. Tillagan er endurflutt óbreytt, þ.e. tillögugreinin sjálf er óbreytt en greinargerðin hefur verið endurbætt og aukið talsvert við hana, m.a. í ljósi umræðna og upplýsinga sem fram hafa komið frá því að tillagan var lögð fram á síðasta þingi. Má þar t.d. nefna skýrslu hæstv. utanrrh. um stöðu Íslands í Evrópusamstarfi og fleiri pappíra sem fram hafa komið. Einnig hefur verið rætt um ýmsa aðra þætti íslenskrar utanríkisstefnu á þeim tíma sem síðan er liðinn og tekið er mið af því í greinargerðinni. Herra forseti. Tillagan gengur út á það eins og heyra má af tillögugreininni, að móta almenna stefnu til næstu ára um það með hvaða hætti hagsmuna Íslands verði gætt í alþjóðasamskiptum. Meginhugsunin er ekki síst sú að reyna með slíku að eyða þeirri annars óvissu sem uppi er ef ekki liggur sæmilega skýrt fyrir í tilvikum eins og þeim sem lúta að samskiptum við Evrópusambandið, á hvaða grunni þau samskipti munu byggja á komandi árum til einhverra ára a.m.k. þannig að þeir sem í slíkum samskiptum standa og gæta eiga hagsmuna okkar viti a.m.k. að þessu leyti hvar þeir standa til næstu ára litið og hafi eftir því sem kostur er fast land undir fótum. Það er eindregin skoðun okkar flutningsmanna að íslenska utanríkisstefnu eigi að sjálfsögðu að byggja á góðum samskiptum til allra átta en það beri á hinn bóginn að forðast að loka landið af innan hvers konar ríkjabandalaga. Það sé skynsamlegast að Íslendingar haldi óháðri stöðu sinni gagnvart efnahagsbandalögum og ríkjablokkum en leiti þess í stað eftir hagstæðum samningum við slíka aðila, hvort heldur er í Evrópu, Norður-Ameríku, Austur-Asíu og annars staðar þar sem það á við. Þannig getum við best fært okkur legu landsins í nyt og átt farsæl samskipti við marga heimshluta og alla heimshluta án þess að afsala okkur sjálfsákvörðunarrétti og forræði yfir náttúruauðlindunum. Slíkt væri hins vegar óhjákvæmileg afleiðing aðildar að Evrópusambandinu. Herra forseti. Við teljum að Ísland hafi alla burði til þess að farnast áfram vel sem sjálfstæðu og óháðu ríki þótt smátt sé í þjóðbraut milli meginlanda. Af sömu ástæðum yrði landið hins vegar aldrei annað en jaðarsvæði í stórum efnahagsbandalögum á borð við Evrópusambandið þar sem stjórnstöðvar og miðstöðvar liggja langt frá landi okkar. Náttúruauðlindir landsins eru miklar, bæði til lands og sjávar og ef okkur tekst að viðhalda yfirráðum yfir þeim og koma í veg fyrir mengun og ofnýtingu geta lífskjör hér á landi verið eins og þau gerast best í heiminum. Staðreyndin er sú, herra forseti, að mörgum smærri þjóðum hefur tekist vel að nýta sér sérstöðu sína á grundvelli sjálfstæðis eða mikillar sjálfstjórnar. Þær gæta eigin hagsmuna á sjálfstæðum forsendum og gera smæð sína í hópi þjóðanna að styrkleika en ekki veikleika með sjálfstæðri rödd og sjálfstæðum vilja. Ef farið er yfir það þá er það staðreynd sem ekki verður hrakin að mörgum af smáþjóðunum jafnt í Evrópu sem t.d. í Asíu vegnar vel og eru í hópi þeirra sem bjóða upp á hvað best lífskjör í heiminum. Herra forseti. Ef litið er til þróunar alþjóðaviðskipta má segja að hún einkennist af tveimur nokkuð mótsagnakenndum meginþáttum í senn. Það er annars vegar á ferðinni ákveðin tilhneiging til vaxandi blokkamyndunar og hins vegar viðleitni til alþjóðlegrar fríverslunar. Þannig eru nú þrjár meginviðskiptablokkir í heiminum sem oft takast á og býsna harkalega bak við tjöldin. Það er Evrópusambandið, Fríverslunarsamtök Norður-Ameríku eða NAFTA og hópur landa í Suðaustur-Asíu, ASEAN-hópurinn. Samtímis því að þessar blokkir glíma sín í milli og hafa tilhneigingu til að reyna að móta alþjóðaviðskiptaumhverfið með hagsmuni sína sérstaklega að leiðarljósi, eru í gangi viðræður sem miða að því að koma á alþjóðaskipan, alþjóðlegri fríverslun. Stundum setja menn allt af þessu tagi sem er að gerast um þessar mundir og þar með talda einnig tækniþróun eins og veraldarvefinn saman undir eitt samheiti og tala um alþjóðavæðingu. Þar er á köflum um harla ruglingslegan málflutning að ræða þar sem öllu ægir saman, annars vegar tæknilegum málum, hins vegar pólitískum og hugmyndafræðilegum og væri betur að menn aðgreindu það og létu hvern eiga sitt í því sambandi. Margt er vissulega jákvætt í þeirri þróun og má þar tiltaka bætta samskiptamöguleika á grundvelli nýrrar tækni, greiðan aðgang að upplýsingum og annað slíkt. En annað er mjög neikvætt og gætir nú vaxandi umræðu um og vaxandi gagnrýni á ýmsa neikvæða þætti svonefndrar alþjóðavæðingar og er það vel því að þar er svo sannarlega að mörgu að hyggja. Herra forseti. Í greinargerð tillögunnar er allítarlegur kafli um Ísland og Evrópusambandið og rökstuðningur fyrir því sjónarmiði okkar að það sé ekki vænlegur kostur fyrir Íslendinga að stefna á aðild að Evrópusambandinu. Við fögnum því fyrsta lagi, herra forseti, að Danir eða danska þjóðin tók þá myndarlegu afstöðu sem hún gerði í kosningum fyrir skömmu að hafna frekari Evrópusamruna og upptöku evrunnar og mér segir svo hugur að þessi atburður, herra forseti, eigi eftir að hafa býsna mikil áhrif á þróun Evrópuumræðunnar í okkar heimshluta á næstu árum. Við teljum sem sagt, herra forseti, að sú óvissa sem nokkuð hefur gætt í umræðum um þessi mál á undanförnum mánuðum og missirum sé skaðlegt ástand og henni beri að eyða eftir því sem kostur er, ekki með því að sjálfsögðu að málin geti ekki áfram verið til umræðu og skoðunar og að menn með opin augun og eyrun fylgist með því sem er að gerast. Ég hef engan mann á byggðu bóli heyrt andæfa því í sjálfu sér. En það þó að við ætlum okkur á komandi árum að fylgjast með atburðum í kringum okkur á þróun mála þarf ekki og á ekki að vera ávísun á að hér þurfi að ríkja algjör ringulreið, algjör óvissa, algjört stefnuleysi um á hvaða grundvelli við Íslendingar ætlum í þessu mikilvæga tilliti að gæta hagsmuna okkar á komandi árum. Og væri hægt að setja niður sæmilega samstöðu um meginlínurnar í þeim efnum þó ekki væri nema til fimm til átta ára í senn þá væri strax að því mikill fengur fyrir þá fjölmörgu aðila sem eiga í slíkum samskiptum eða eiga að gæta hagsmuna okkar í þessu tilliti. Að sjálfsögðu má þar nefna í fyrsta lagi atvinnulífið og fyrirtæki sem stunda útflutningsviðskipti, innflutning eða útflutning í þessu sambandi, þar má nefna utanríkisþjónustuna og stjórnmálalífið, þar má nefna félagasamtök af ýmsum toga og allan almenning sem nyti að sjálfsögðu góðs af því eftir atvikum að þarna væri um einhverja meginstefnumótun að ræða. Herra forseti. Ef farið er í örstuttu máli yfir meginrökin annars vegar sem færð eru fram með því að aðild að Evrópusambandinu geti verið hagstæð okkur Íslendingum og hins vegar rökin gegn því, eins og þau vissulega og vel að merkja koma okkur tillögumönnum fyrir sjónir, þá er það eftirfarandi: Röksemdir með aðild teljum við aðallega vera tvenns konar. Það eru annars vegar það sem við köllum nauðhyggjurökin, þ.e. að allir aðrir séu að ganga í Evrópusambandið, að Norðmenn kunni að gera það, að EES-samningurinn sé að verða ónýtur og við eigum bara engan annan kost. Þessum röksemdum og skyldum má einu nafni gefa nafnið nauðhyggjuröksemdir. Þær gera ekki ráð fyrir því að við eigum að ganga í Evrópusambandið af því að það sé í sjálfu sér endilega mjög æskilegt eða að við viljum það heldur bara að við séum einhvern veginn meira og minna neydd til þess. Við munum sennilega lenda þarna inn einhvern veginn með góðu eða illu og þá sé bara eins gott að gera það strax. Hin röksemdin, sem vissulega er miklu gildari og eðlilegra að taka til málefnalegrar umfjöllunar, er sú röksemd að Íslendingar eigi að ganga í Evrópusambandið til að hafa þar áhrif, til að vera þar aðilar að ákvarðanatöku og hafa þar áhrif. Það er alveg gilt að fara yfir það hvort ekki séu fólgin nokkur rök fyrir slíku því án aðildar erum við að sjálfsögðu ekki við borðið í innsta hringnum þar sem ákvarðanirnar eru teknar þó að að vísu fari af því mjög tvennum sögum hvernig ákvarðanir eru yfirleitt teknar í þessu nefnda Evrópusambandi. En við þurfum þá um leið að spyrja okkur: Hverjir eru möguleikar Íslendinga á því í stækkandi Evrópusambandi að hafa raunveruleg áhrif og hvaða verði yrðu þau áhrif keypt? Við þurfum líka að svara því: Mundu þau áhrif sem við öðluðumst mögulega á alþjóðavettvangi í gegnum aðild að Evrópusambandinu vega upp þá sjálfstæðu rödd sem við missum í staðinn annars staðar á alþjóðavettvangi? Það er staðreynd sem verður ekki hrakin að við það að gerast aðili að Evrópusambandinu færumst við ef að líkum lætur inn í bakhópinn sem ein af smáþjóðum Evrópusambandsins og hættum að tala sjálfstæðri rödd fyrir okkur sjálf og semja um hagsmuni okkar á alþjóðavettvangi á mjög mörgum öðrum sviðum. Hagsmuna okkar ætti þá samkvæmt því fyrirkomulagi að gæta innan frá í gegnum Evrópusambandið og við getum borið aðstæður okkar að þessu leyti ef svona færi, hvað varðar t.d. hagsmunagæslu á sviði sjávarútvegsmála og hafréttarmála, saman við það sem verið hefur. Meginókostirnir að okkar mati eru þessir, og ég hef tæpast tíma til að nefna nema fyrirsagnirnar, herra forseti: Í fyrsta lagi er mikilvægast afsal sjálfstæðis og fullveldis og glötuð sérstaða sem færi með þessu. Í öðru lagi skertir möguleikar til sjálfstæðrar efnahagsstjórnunar sem er óumdeilt. Í þriðja lagi yrði hagsmunum sjávarútvegsins fórnað og það er í margvíslegu tilliti. Það lýtur bæði að því valdi sem mundi færast héðan til Evrópusambandsins, til Brussel. Það lýtur líka að sjálfstæðri samningagerð og sjálfstæðri hagsmunagæslu, sjálfstæðri rödd varðandi frekari þróun sviða eins og hafréttarmála og annarra slíkra þátta sem hafa verið okkur Íslendingum gífurlega mikilvæg gegnum tíðina á sviði þessa meginatvinnuvegar og nægir þar að benda á útfærslu landhelginnar. Í fjórða lagi er alveg ljóst að aðild að Evrópusambandinu yrði að óbreyttum ástæðum og jafnvel enn frekar eftir að stækkun Evrópusambandsins verður orðin að veruleika áfall fyrir íslenskan landbúnað. Mögulega mundi ein grein hans, þ.e. sauðfjárræktin, sleppa sæmilega frá slíkum breytingum, þ.e. ef mönnum gengi vel að ná í styrki á grundvelli þess. Í fimmta lagi nefnum við hagsmuni ferðaþjónustunnar sem yrði að mörgu leyti teflt í tvísýnu. Má þar nefna afnám tollfrjálsrar verslunar sem kæmi illa við ferðaþjónustuna, rekstur flug- og ferjuhafna o.s.frv. Í sjötta lagi teljum við að margt í uppbyggingu Evrópusambandsins og í þeirri staðreynd að um fjarlægt og miðstýrt Brussel-vald yrði að ræða, sem ætti að taka margar mikilsverðar ákvarðanir fyrir okar hönd, að þar sé ekki í lýðræðislegu tilliti um framför að ræða. Í sjöunda lagi lentum við inn fyrir varhugaverða tollmúra og gætum orðið nauðug viljug aðilar að deilum Evrópusambandsins í viðskiptalegu tilliti og það þyrfti ekki og væri síður en svo okkur til hagsbóta. Í áttunda og síðasta lagi er ljóst að mikill kostnaður yrði því samfara fyrir Íslendinga að gerast aðilar að Evrópusambandinu, í kringum 8 milljarða kr. að líkindum við núverandi aðstæður og líklegt að sá kostnaður mundi vaxa verulega með stækkun Evrópusambandsins. Þegar þetta, herra forseti, er allt saman lagt og einnig hafðir í huga aðrir þættir í alþjóðasamskiptum teljum við að þetta sé ekki ráðlegur kostur sem við eigum að eyða allt of mikilli orku í að hugleiða að óbreyttum aðstæðum. Vegna mikilvægis málsins, herra forseti, leggjum við til að kosin verði sérstök þingnefnd, skipuð fulltrúum allra flokka til þess að vinna að þessu mikilsverða máli með framkvæmdarvaldinu. Við vísum í því sambandi, herra forseti, til þess fordæmis þegar á Alþingi starfaði svonefnd Evrópustefnunefnd Alþingis á árunum 1988--1990 í góðri þverpólitískri samstöðu og teljum vel tímabært að taka þá skipan mála upp á nýjan leik.

Herra forseti. Enda þótt grg. þessarar tillögu fjalli að mestu eða öllu leyti um hugsanlega aðild Íslands að Evrópusambandinu er tillögugreinin miklu víðtækari. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Vegna EES-samningsins og annarra framtíðarsamskipta við Evrópusambandið verði af Íslands hálfu leitast við að þróa þau í átt til tvíhliða samninga um viðskipti og samvinnu.`` Nú erum við Íslendingar ekki bara í þessu sambandi aðilar að EES heldur einnig EFTA. Spurning mín til hv. þm. er einfaldlega þessi: Ef hann og flokkur hans kemst til aðstöðu til að hafa áhrif í ríkisstjórn munu þeir gera þar þá kröfu að Ísland segi upp samningnum um EES og samningnum um EFTA og hefji þess í stað tvíhliða viðræður við önnur aðildarríki þessara tveggja samninga um viðskiptasamstarf? Mun Vinstri hreyfingin -- grænt framboð gera þessa kröfu eða ekki?

Herra forseti. Ég held að tillögugreinin í þessum efnum sem og sá rökstuðningur allur sem fyrir henni er fluttur sé sæmilega skýr. Þar er hvergi minnst á einhliða uppsögn á núgildandi samningum okkar á sviði alþjóðamála eins og aðild okkar að EFTA eða EES-samningnum. Hitt er hins vegar alveg skýrt að við höfum stefnu varðandi það í hvaða átt við viljum sjá slík samskipti þróast. Þá fara menn einfaldlega yfir það hvernig menn ná helst árangri í þeim efnum. Þetta er að sjálfsögðu einnig í samhengi við umræður um það að EES-samningurinn sé að veikjast og hann kunni að gufa upp, stofnanaþáttur hans að hverfa og annað í þeim dúr, á næstu árum eða í fyrirsjáanlegri framtíð. Þá skiptir miklu máli, herra forseti, að menn hafi einhverja hugmynd um það eftir hvaða meginlínum, í hvaða átt menn telja skynsamlegt að þróa þessi samskipti af okkar hálfu. Það mundu menn væntanlega ekki gera með því að byrja á því að segja öllu upp sem fyrir er heldur með því að fara í viðræður við þá aðila sem við erum í samskiptum við og fara yfir það hvernig aðstæður séu og hvernig menn geti séð þessa hluti breytast. Það held ég, herra forseti, að sé sú lína í þessum efnum sem við þurfum að móta okkur hvað framtíðina snertir. Nú kann þetta að gleðj hv. þm. óskaplega og kannski kemur hann og segir að hér standi mikill umskiptingur, hafandi gagnrýnt EES-samninginn mikið á sínum tíma og það gerði ég svo sannarlega og var ekki einn um. En hann er engu að síður staðreynd og hann er engu að síður búinn að vera grundvöllur samskipta við Evrópusambandið um nokkurt árabil. Við höfum nauðug viljug orðið að laga okkur að þeim veruleika og þannig er staðan í dag. Það sem skiptir okkur meira máli, held ég, en að heyja orustur gærdagsins í þessum efnum er að átta okkur á því hvað er fram undan og hvernig við viljum standa málum. Þar höfum við klára stefnu, við viljum ekki stefna á aðild að Evrópusambandinu heldur þróa þessi samskipti í átt til einfaldari tvíhliða samskipta. Það teljum við henta hagsmunum okkar betur.

Herra forseti. Mér létti stórum við að heyra þetta því mér er enn í fersku minni að hér var einu sinni stjórnmálaafl sem krafðist þess að Íslendingar segðu upp bæði herverndarsamningnum og aðildarsamningnum að NATO en þegar þessir aðilar komust í ríkisstjórn létu þeir kyrrt liggja. Það er mjög gott að vita af því að menn í vinstri grænum munu una samningnum um EES og EFTA ef þeir fá aðild að ríkisstjórn þar til fyrir liggur að hægt sé að ná í staðinn tvíhliða samningum við öll þessi ríki, þ.e. munu ekki hnika þeim samningum fyrr en önnur niðurstaða gæti legið fyrir. Nú geta menn auðvitað, herra forseti, getið sér til um hversu auðvelt yrði að ná tvíhliða samningum við aðildarríki EFTA og EES á meðan samningurinn stendur enn þá. En það léttir að sjálfsögðu yfir mér að heyra að vinstri grænir munu una því að þessir samningar standi áfram nema annar betri kostur gefist og er það merkilegt að menn skuli flytja fram jafnákveðna stefnu og í þáltill. felst um stefnubreytingu en jafnframt segja það nánast úr þessum ræðustól að þeir muni una því að stefnunni sé ekki breytt þó svo að þeir hafi áhuga á því.

Herra forseti. Nú kannast ég betur við mitt heimafólk. Þarna var nú hv. þm., 2. þm. Vestf. --- nema hann sé 3. þm. núorðið --- líkari því sem ég hef áður kynnst honum fyrr á árum, mikill meistari í því að skylmast með þessum hætti. Ég vil nú fyrir það fyrsta, svo enginn misskilningur sé uppi í þeim efnum, hryggja hv. þm. með því að ég er enn þeirrar skoðunar að það eigi að segja upp aðild okkar að NATO og herverndarsamningnum og hef alla tíð verið. Ég sé náttúrlega enn síður nú nokkrar ástæður til að púkka upp á það batterí allt saman en áður hefur verið enda er þar um alls ósambærilega hluti að ræða og hitt hvernig viðskiptasamningum og samskiptum okkar við mikilsverð markaðssvæði okkar allt í kringum okkur er háttað. Staðreyndin er sú að EES-samningurinn var framlenging á hlutum sem voru þegar að miklu leyti samningsbundnir. Ég veit að hv. þm. man eftir svonefndri bókun 6 og öðrum hlutum sem voru sá viðskiptalegi grundvöllur sem samskipti okkar við þessa markaði byggðu áður á. Að sjálfsögðu henda menn því ekki bara frá sér án þess að einhver undirbúningur sé fyrir hendi hvað það varðar sem við tekur. Þá teljum við að það skipti einmitt miklu máli að stefnumótun, meginlínur af því tagi sem hér eru stafaðar út, liggi fyrir. Það má vel taka það praktíska dæmi sem menn hafa oft velt upp í umræðunni að Noregur gengi í Evrópusambandið, sem ég vona nú að vísu að verði ekki, þá hafa menn sagt: Ja, þá er EES-samningurinn í uppnámi, þá er augljóst mál að stofnanaþáttur hans er hruninn því ekki munum við Íslendingar nánast einir með Liechtenstein bera uppi allan rekstrarkostnað þessara stofnana. Gott og vel, en er þá ekki einmitt nauðsynlegt að við vitum hvað við viljum gera? Þá er svarið hér: Við viljum við einhverjar slíkar aðstæður þróa þessi samskipti áfram í átt til einfaldari tvíhliða samninga um viðskipti og samvinnu.

Herra forseti. Ég játa það að þegar ég hef rennt yfir þessa tillögu sem ég hef nú kannski ekki haft nægilegan tíma til að gera þá varð ég afskaplega undrandi. Mér vitanlega hefur íslensk utanríkisstefna fram á þennan dag, og ég veit ekki betur en um það hafi verið bærileg sátt, grundvallast á virkri þátttöku í starfsemi ríkjabandalaga. Þegar ég tala um ríkjabandalög þá er ég líka að tala um ríkjabandalög eins og Sameinuðu þjóðirnar. Ég vil þó ekki hártoga þetta á nokkurn hátt, ég skil hv. flm. ekki svo að hann eigi við þær en Sameinuðu þjóðirnar eru hins vegar ríkjabandalag, Norðurlandaráð er ríkjabandalag, ÖSE er ríkjabandalag, NATO er ríkjabandalag.

Ég talaði um ríkjasamband ...

Þetta eru líka ríkjasambönd, Norðurlandaráð er ríkjasamband, Sameinuðu þjóðirnar eru ríkjasamband. Það er náttúrlega nauðsynlegt að tala skýrt um þetta og þetta eru ekkert annað en ríkjasambönd. Hér er gjarnan talað um fullveldi og sjálfstæði en í mínum huga höfum við Íslendingar barist fyrir fullveldi og náð fullveldi til að vera fullgildir þátttakendur í samfélagi þjóðanna og vegna þess að við töldum að þar væru hagsmunir okkar. Til þess vorum við að berjast fyrir fullveldinu. Nú lifum við á tímum mikillar alþjóðavæðingar. Þá kemur spurningin: Viljum við Íslendingar taka þátt í þeirri alþjóðavæðingu með þeim kostum og göllum sem því fylgir? Ég skynja tillögu hv. þingmanna þannig að þeir vilji ekki taka þátt í þessari alþjóðavæðingu, þeir vilji standa utan hennar. Þeir vilja að Ísland standi utan hennar. Það var staðfest hér áðan að hv. þingmenn vilja að við segjum okkur úr Atlantshafsbandalaginu, þeir vilja segja upp herverndarsamningnum. Það kemur hins vegar fram að þeir vilja auka samskipti við Bandaríkin á viðskiptasviðinu. Ég tel því að hér séu að ýmsu leyti miklar mótsagnir. Þegar maður les þetta þá stendur maður frammi fyrir þessari grundvallarspurningu varðandi fullveldi: Hvers virði er fullveldi ef við munum einangrast frá öðrum ríkjum í stað þess að vera stoltir þátttakendur í samstarfi fullvalda ríkja eins og við höfum verið? Er það ekki það sem við viljum? Er það hins vegar ekki alveg ljóst að miðað við alþjóðavæðinguna erum við ekki fær um það sem fullvalda þjóð, ein og óstudd, að leysa þau vandamál sem steðja að fullvalda ríki nú á tímum? Ég held að það sé alveg ljóst að miðað við aðstæður í dag þá getum við ekki leyst ýmis vandamál nema í samstarfi og samvinnu við aðrar þjóðir. En með því erum við ekki að afsala fullveldi okkar. Við erum að styrkja fullveldi okkar. Með því vinnum við að hagsmunum okkar fólks og það gerum við best í samstarfi við aðrar þjóðir. Þetta finnst mér mikið grundvallaratriði. Það verður náttúrlega að spyrja hv. flm. hvort þeir vilji virkilega að sá tilgangur sem virðist birtast í máli þeirra nái fram að ganga og hvort þeir geri sér grein fyrir því hvað það muni þýða fyrir íslenskt þjóðfélag, sem er náttúrlega ekkert annað en að einangra það á alþjóðavettvangi. Ég veit að hv. þingmenn vilja endurspegla skoðanir sem komu fram hjá Alþb. á sínum tíma, hjá gamla Sósíalistaflokknum, en Sósíalistaflokkurinn vildi þó, a.m.k á sínum tíma, efla samskiptin við Sovétríkin. Hann gekk þó það langt. Að vísu eru Sovétríkin ekki lengur til þannig að það þýðir nú ekki að tala um það.

Einstaklega málefnalegt.

Ég tel, af því að hv. þm. talar um málefnin, að margt í þessari tillögu sé langt frá því að vera málefnalegt og held að þegar hv. þm. les skýrslu utanrrh. þá lesi hann hana ekki með réttum gleraugum. Hv. þm. ræðir um margt þar með þeim hætti að mér finnst það ekki algjörlega í lagi. En það er nú ekki tími til að fara hér út í það.  Ég get líka nefnt sem dæmi, af því að það er eitt aðalatriðið í þessari tillögu, að við eigum að fara að fordæmi Svisslendinga, að það liggur alveg ljóst fyrir að Svisslendingar hafa með samningum sínum gengið mun lengra í að selja sig undir vald yfirþjóðlegra stofnana ESB en þekkist í EES-samningnum, til að mynda á sviði samgöngumála, þó hv. flm. segi að þeir hafi ekki gert það. Það liggur líka fyrir varðandi samning Sviss að á sviði dýraheilbrigðisreglna hafa Svisslendingar enn fremur skuldbundið sig til að láta ekki hagstæðari reglur gilda í viðskiptum sínum við önnur ríki en ESB þrátt fyrir að þau njóti ekki fullrar niðurfellingar á dýraheilbrigðiseftirliti á landamærum ESB eins og þekkist í EES-samningnum. Ég tel að ekki sé rétt að vitna til þessara samninga með þeim hætti sem hv. flm. gera. Það er mjög margt erfitt í þessu máli. Við getum ekki eytt óvissunni um það. En það er lágmark að við ræðum þessi mál eins og þau blasa við. Ég tel það skyldu utanrrh. að gera svo og það hef ég gert. En ég sé hins vegar að í grg. kemur fram gagnrýni á að ég skuli hafa leyft mér að vekja athygli á ýmsum vandamálum sem þarna er við að etja. Ég tel að ef ég gerði það ekki væri ég að bregðast skyldum mínum. En hér, segir, með leyfi forseta: ,,Hlýtur málflutningur núverandi utanríkisráðherra, Halldórs Ásgrímssonar, að vekja furðu því að engu er líkara en að hann hafi tekið sér fyrir hendur að sannfæra alla sem málið varðar um bága og versnandi stöðu Íslands innan EES.`` Það liggur náttúrlega alveg ljóst fyrir að staða okkar innan EES er ekki nákvæmlega sú sama og var í upphafi og það er margt sem er að breytast. Er það ekki skylda utanrrh. að vekja athygli á því, eða hvað?

Herra forseti. Fyrst örstutt um orðanotkun. Ef hæstv. ráðherra hefur af einhverjum undarlegum ástæðum skilið orðalag tillögunnar svo að þarna væri t.d. verið að tala um Sameinuðu þjóðirnar, Norðurlandaráð, stofnunina um öryggi og samvinnu í Evrópu, Evrópuráðið eða annað slíkt þá er einfalt að eyða þeim misskilningi. Hér eru notuð orð sem eru þýðingar á orðum yfir fyrirbæri sem ég hélt að væru tiltölulega óumdeildar. Hér er talað um ríkjasambönd með vísan til þess að nafni Evrópubandalagsins var breytt í Evrópusambandið. Af hverju? Af því að þar kom inn hið alþjóðlega viðurkennda hugtak ,,union``. Hér er vitnað til hluta sem hafa ákveðna þjóðréttarlega stöðu og eru viðurkennd fyrirbæri, ,,union`` og ,,federation``. Ég bið þá um hjálp við þýðingar ef hæstv. utanrrh. hefur aðra máltilfinningu í þessum efnum en við. En til þess að það sé alveg á hreinu þá er þessi tillaga ekki um að við segjum okkur úr Sameinuðu þjóðunum. Hún er ekki um að við segjum okkur Norðurlandaráði, hún er ekki um að við segjum okkur úr Evrópuráðinu, ekki um að við hættum þátttöku í starfi stofnunarinnar um öryggi og samvinnu í Evrópu. Þar viljum við einmitt að þátttaka Íslands sé öflug og myndug vegna þess að það er það form á samstarfi ríkja sem við höllumst að. Í þeim skilningi erum við að sjálfsögðu ekki lakari alþjóðasinnar en hverjir aðrir. Við teljum hins vegar ekki þjóna hagsmunum Íslands, vegna sérstöðu landsins, smæðar og af ýmsum ástæðum, að ganga inn í ríkjasamband, væntanlegt stórríki Evrópu sem þarna er að verða til. Að öðru leyti, herra forseti, verð ég að segja að mér finnst það dapurlegt að það gengur æ verr orðið, a.m.k. í mínu tilviki, að eiga málefnaleg skoðanaskipti við utanrrh. Íslands. Hæstv. utanrrh. byrjar flestar ræður á því að æsa sig upp og gera mönnum upp skoðanir, bera á mig og okkur tillögumenn einangrunarhyggju og lesa úr málflutningi okkar og tillögum allt annað en þar stendur, að við séum á móti öllu alþjóðasamstarfi eða annað slíkt. Síðan notar hæstv. ráðherra restina af ræðutímanum í að skammast út í þessi sjónarmið sem hann hefur áður gert mönnum upp. Þetta er ekki grundvöllur uppbyggilegra skoðanaskipta verð ég að segja, herra forseti.

Herra forseti. Hv. þm. finnst ekki við hæfi að tala um þessi mál eins og þau eru, eins og þau blasa við. Ég tel að þessi tillaga sé mjög alvarleg. Ég tel að hún gangi algjörlega gegn núverandi stefnu Íslands í utanríkismálum. Það er mín skoðun. Ég á kannski ekki að taka það alvarlega. Ég á kannski bara að segja að þetta sé gott og sjálfsagt að starfa á grundvelli svona tillögu, eins og hv. flm. er að leggja til. Ég vil vekja athygli á því að flestum smáríkjum í Evrópu hefur vegnað vel annaðhvort sem aðildarríki að Evrópusambandinu, hvort sem okkur líkar nú betur eða verr, eða að EFTA/EES-svæðinu. Að vísu eru til ríki sem eru utan þessa. Ég nefni Andorra. Hv. þm. telur e.t.v. stöðu Andorra vera eftirsóknarverða. Þeir eru nú að reyna að komast inn í Alþjóðaviðskiptastofnunina, WTO, m.a. með okkar aðstoð. Þeir hafa viljað gerast aðilar að OECD. Þeim gengur það illa. Okkar lán er að hafa verið stofnaðilar að mörgum þessum stofnunum og tekið þátt í öllu því alþjóðasamstarfi sem við teljum að hafi samrýmst okkar hagsmunum í gegnum tíðina, það er lán Íslendinga. Við eigum að halda áfram með þá stefnu. Með því er ég á engnan hátt að segja að við eigum að ganga í Evrópusambandið. Við eigum að fara málefnalega yfir kosti þess og galla og við eigum líka að fjalla málefnalega um framtíð EES-samningsins eins og við sjáum hann. Ef við hefðum ekki gert þetta í gegnum tíðina þá værum við Íslendingar ekki þar sem við erum í dag og það er gegn þessu sem mér finnst að þessi tillaga gangi. Hv. þm. verður að þola að honum sé andmælt í því sambandi.

Herra forseti. Hv. þm. þolir nú mjög vel að honum sé andmælt en vissulega skal ég viðurkenna að mér þykir betra að það sé gert á málefnalegum grunni, að það sé uppbyggilegt og hægt að eiga út frá slíku skoðanaskipti. Ég hef satt best að segja miklu meiri áhyggjur af hæstv. utanrrh., að hæstv. utanrrh., herra forseti, eigi stundum dálítið erfitt með að taka þátt í umræðum sem tengjast eitthvað skoðunum sem hæstv. utanrrh. sjálfur hefur eða hlutum sem hann hefur verið að setja fram í þessum efnum. Þá verður hæstv. utanrrh. auðvitað að fá það til baka og þola að framganga hans sé gagnrýnd. Ég gagnrýni það, herra forseti, hversu langt hæstv. utanrrh. hefur gengið í því að grafa undan trúverðugleik núverandi grundvallarsamskipta okkar við Evrópusambandið, hvað sem um hann má segja að öðru leyti. Ég sé engan veginn hvernig það á að þjóna hagsmunum Íslands hvort heldur er í framtíðinni á óbreyttum grunni eða ef til samningaviðræðna við þessa aðila kæmi. Í báðum tilvikum, herra forseti, er staða Íslands að mínu mati einfaldlega veikari ef við útmálum hér heima fyrir hversu erfiða við teljum stöðu okkar vera. Það þýðir ekki að við förum ekki raunsætt yfir það mál og metum það. Ég er að sjálfsögðu meira en tilbúinn í allt starf og allar umræður og alla skoðun á þessum málum sem er á málefnalegum og rökföstum grunni. Ég mundi fagna því ef menn kæmu upp úr skotgröfunum og í stað þess að skipa einhverja 50 manna nefndir, sem mönnum er auðvitað frjálst að gera hver í sínum flokki, reyndu t.d. að ná samstöðu um að fara yfir þessi mál á sameiginlegum grundvelli eins og var gert 1988--1990. Ég vil því að lokum spyrja hæstv. utanrrh.: Sér hæstv. ráðherra einhvern flöt á því að menn slíðri nú sverðin næstu missirin og setji slíkt þverpólitískt starf í gang?

Herra forseti. Hv. þm. biður utanrrh. um að stilla sig og allt í lagi með það. Ég er alveg sallarólegur yfir öllu því sem hann er að segja. En ég verð að segja það við hv. þm. að það er alvarlegur hlutur þegar einn hv. þm., Steingrímur J. Sigfússon, segir á Alþingi að utanrrh. landsins sé að grafa undan samskiptunum við Evrópusambandið. Áttar hv. þm. sig alveg á því hvað hann er að segja? Getur hann fært fyrir því rök að utanrrh. hafi í starfi sínu verið að grafa undan samskiptunum við Evrópusambandið? Ég hef að sjálfsögðu ekki verið að því. Ég hef verið að treysta þau samskipti. Ég og ráðuneyti mitt höfum gert allt sem í okkar valdi stendur til að treysta EES-samninginn og farið inn á ný svið eins og á svið öryggis- og varnarmála, Schengen-samstarfið og margt fleira gæti ég nefnt. Síðan kemur hv. þm. hér upp og segir að utanrrh. sé að grafa undan þessu samstarfi og telur það bara sjálfsagt að setja fram slíka fullyrðingu. Hv. þm. spurðist fyrir um það hvort ég væri til í að fara í þverpólitískt samstarf um þessi mál. Ég veit ekki betur en það sé þverpólitískt samstarf að starfa hér á Alþingi á sviði þessara mála. En að það eigi að koma í staðinn fyrir, eins og hann sagði, starf í mínum flokki. Hv. þm. sagði það, að í staðinn yrði farið í þverpólitískt samstarf. Ég tel að starfið á Alþingi sé að sjálfsögðu þverpólitískt samstarf. En til þess að það geti verið með einhverjum vitrænum hætti þurfa flokkar að búa sig undir það og vinna að málum sínum hver á sínum vettvangi eins og ég sé að hv. þm. hefur verið að gera.

Herra forseti. Allt frá því að Íslendingar tóku utanríkismálin í eigin hendur hefur verið ágreiningur uppi um hvert einasta skref sem stigið hefur verið í átt til viðskiptasamstarfs og annars samstarfs við erlendar þjóðir. Þegar Íslendingar ákváðu að gerast aðilar að Marshall-aðstoðinni og þeirri efnahagssamvinnustofnun sem byggðist á því samkomulagi voru aðilar á Íslandi sem voru á móti því og sögðu að með því væru Íslendingar að framselja sjálfstæði sitt. Þegar við gengum í þær stofnanir sem stofnaðar voru á grundvelli Bretton Woods-samkomulagsins, Alþjóðabankann og Alþjóðagjaldeyrissjóðinn, voru sömu öfl á móti því og sögðu þá líka að Íslendingar væru að selja sjálfstæði sitt. Þegar við gerðumst aðilar að EFTA voru sömu rök uppi af hálfu sömu aðila. Þegar við gerðumst aðilar að EES voru enn sömu viðhorfin uppi. Enn vorum við að selja sjálfstæði okkar. Að maður tali nú ekki um NATO. Við erum því búnir að selja á þessum tíma sjálfstæði okkar sennilega sjö eða átta sinnum. Það sem er hins vegar merkilegt við þessa afstöðu er að þegar að því kom að fylgja henni eftir og þeir aðilar sem þessi viðhorf höfðu haft komust til áhrifa og þegar að því kom að fylgja henni eftir, þá var hrein undantekning að þeir sem settu þessi stefnumið fram stæðu við yfirlýsingar sínar. Nú dettur mér ekki í hug að halda því fram að vinstri grænir eða þeir einstaklingar sem skipa þann flokk í dag hafi verið skoðanabræður þeirra manna sem frá upphafi höfðu þessa afstöðu. Ég ætla ekki að fara að hengja neitt um hálsinn á vinstri grænum nema síður væri. En ég get þó ekki látið hjá líða að minnast á það að eins og hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon sagði áðan þá hefur það verið skoðun hans frá upphafi og er enn að það beri að segja upp varnarsamningnum við Bandaríkin og samningnum um aðild Íslands að NATO. En það fór ekkert mikið fyrir þessum skoðunum hans þegar hann sat í ríkisstjórn og hafði möguleika á því að krefjast þess að þær fengu framgang. Þó að hann hefði þessa skoðun og hafi hana enn þá lét hann yfir sig ganga að sitja í ríkisstjórn sem var allt annarrar skoðunar og framfylgdi allt annarri stefnu.

Voruð þið ekki á móti ...

Og það sem er auðvitað ánægjulegast við það sem hefur komið fram hér í dag er að hv. þm. hefur sagt að þó að hann og flokkur hans hafi þá stefnu sem kemur fram í till. til þál. sem nú er til umræðu þá muni hann láta það yfir sig ganga að stefnunni verði ekkert breytt frá því sem hún er komist hann og flokkur hans til áhrifa í ríkisstjórn nema tryggt sé að sú lausn geti leyst þá lausn af hólmi sem tillögur yrðu gerðar um í þessari till. til þál., þ.e. að fyrir liggi viðskiptasamningar, tvíhliða samningar við hina tvo tugi ríkja sem menn geta rétt ímyndað sér hvort auðveldlega muni ganga að fá framgengt. Herra forseti. Það verður auðvitað að lesa tillöguna eins og hún er þó svo að ef greinargerðin er lesin þá komi hinn raunverulegi tilgangur í ljós. En tillögugreinin fjallar um allt annað en virðist mega skilja bæði af greinargerðinni og málflutningi framsögumanns. Tillögugreinin fjallar um það að Ísland eigi að marka þá efnahagsstefnu, þá stefnu í utanríkismálum að standa utan efnahagsbandalaga og ríkjasambanda. Eins og hæstv. utanrrh. hefur nefnt þá er þetta ansi víð skilgreining. Að standa utan efnahagsbandalaga þýðir ekki bara það að segja nei við aðild að Evrópusambandinu heldur að segja upp þeim samningum sem við erum aðilar að nú þegar varðandi EES-svæðið og EFTA. En hv. þm. hefur tekið fram að ekki beri að skilja tillöguna svo. Af hverju er hún þá orðuð svona? Sama máli gegnir um orðið ríkjasambönd. Orðið ríkjasambönd miðað við málflutning hv. þm. þýðir bara eitt. Það þýðir Evrópusambandið eða NAFTA eða samtök Asíuríkja. Það þýðir ekki ríkjasamband eins og ríkjasamband Norðurlanda, ríkjasambönd innan Sameinuðu þjóðanna o.s.frv. eins og hann tekur sjálfur fram. En af hverju orðar þá hv. þm. og félagar hans tillögugreinina eins og hún er? Ef hún verður samþykkt eins og hún er flutt þá er alveg ljóst að ekki er hægt að túlka það öðruvísi en sem vilja Alþingis til að standa utan allrar þeirrar efnahagssamvinnu sem við Íslendingar tökum þátt í og allra þeirra ríkjasambanda sem við tökum þátt í og tökum upp algera einangrunarstefnu. Virðulegi forseti. Ég segi því, af hverju flytur hv. þm. og félagar hans þá ekki einfaldlega till. til þál. um að Ísland gerist ekki aðili að ESB fyrst það er það eitt sem vakir fyrir honum? Hvers vegna reynir hv. þm. að smygla inn á Alþingi tillögu sem er miklu víðtækari og merkir allt annað en hann meinar samkvæmt þeim orðum sem framsögumaður hefur sjálfur viðhaft um skýringu á tillögu sinni? Það væri forvitnilegt að vita. Auðvitað kemur að því að Alþingi Íslendinga og ekki bara Alþingi Íslendinga heldur einnig íslenska þjóðin verður að taka afstöðu til þess hvort Íslendingar eiga að gerast aðilar að Evrópusambandinu eða ekki. Einhvern tíma rennur sá tími væntanlega upp og ég ítreka að það verður ekki aðeins Alþingi Íslendinga sem þarf að taka afstöðu til þeirrar spurningar heldur íslenska þjóðin. En að Alþingi Íslendinga fari að samþykkja að það beri að marka utanríkisstefnu Íslands á þann hátt að Ísland eigi að standa utan efnahagsbandalaga og ríkjasambanda er auðvitað algjörlega fráleitt. Svona tillögu getur enginn samþykkt þó að hann sé á móti aðild Íslands að ESB vegna þess að samþykkt slíkrar tillögu þýðir gerbreytingu á íslenskri utanríkisstefnu, þýðir algera einangrunarstefnu. Og ef það er ekki það sem hv. flutningsmenn eiga við þá væri sæmst að hv. flutningsmenn drægju tillöguna til baka og umorðuðu hana eins og þeir raunverulega meina, þ.e. þeir óska eftir því miðað við orð flutningsmannsins sjálfs að Íslendingar taki ekki upp einangrunarafstöðu heldur að Alþingi Íslendinga marki þá stefnu að Ísland eigi í framtíðinni að standa utan ESB. Það er bara allt annar handleggur, herra forseti. Auðvitað ber að leggja tillögu fyrir Alþingi eins orðaða og tillögumenn ætlast til að hún sé skilin þannig að það sé ljóst að Alþingi sé ekki að afgreiða allt annað mál en felst í hugmyndum flutningsmanna um afgreiðslu. Það væri því sæmst, herra forseti, að þingflokkur vinstri grænna dragi einfaldlega tillöguna til baka og orðaði hana þannig að alveg ljóst sé hvað vakir fyrir flutningsmönnum. Ef það er ekki það sem hefur komið fram í tillögugreininni sjálfri þá ber að umorða hana og orða hana eins og þeir meina.

Herra forseti. Ég verð að segja að mér finnst þetta stórbrotnar ræður sem hér hafa verið fluttar af hálfu hæstv. utanrrh. og síðan af hv. þm. Sighvati Björgvinssyni. Að fara út í orðhengilshátt og útúrsnúning á tillögunni og taka ekkert mark á því sem augljóslega liggur alveg nægjanlega skýrt fyrir til að sæmilega greindir menn eigi að geta skilið er eiginlega dapurlegt. Hvers vegna velja menn þessa aðferð hér, tveir heiðursmenn, annar úr Framsfl. og hinn úr Samfylkingunni? Er það hugsanlega vegna þess að þeir eigi bágt með að ræða efni málsins sjálfs og tjá sig um hvort þeir vilja áfram byggja á sjálfstæðri fullveldisstöðu Íslands, ganga ekki í Evrópusambandið eða gerast 51. ríkið í Bandaríkjunum? Það er það sem þetta snýst um og það er alveg skýrt af þessum texta. Ég hafna því að orðalag sé á nokkurn hátt þannig að það eigi að þurfa að vera mönnum til trafala. Þetta snýst sem sagt um það að við teljum að Ísland eigi ekki að fórna sjálfstæði sínu inn í efnahagsbandalög sem hafa svo dæmi sé tekið sameiginlegan gjaldmiðil, tolla og skattastefnu eða að við eigum ekki að fórna fullveldi okkar og sjálfstæði með því að ganga inn í samtök sambandsríkja eins og Bandaríkja Norður-Ameríku. Það þarf mikið hugmyndaflug til að lesa út úr tillögunni að orðalag af þessu tagi mundi hrófla við þátttöku okkar í samstarfi fullvalda ríkja í alheimsstofnunum eins og Sameinuðu þjóðunum eða svæðasamstarfi án nokkurs yfirþjóðlegs valds eins og Norðurlandaráð er og hv. þm. ætti að vera manna best kunnugt. Það er algjörlega óhugsandi að lesa út úr þessum texta neitt í þá áttina. Sögulega er það rangt, mjög rangt hjá hv. þm. Sighvati Björgvinssyni að ágreiningur hafi verið um öll skref sem Íslendingar hafa tekið í alþjóðamálum á síðustu áratugum. Það var enginn ágreiningur um aðild að Sameinuðu þjóðunum. Það var enginn ágreiningur um aðild að Norðurlandaráði. Það var enginn ágreiningur um aðild að Evrópuráðinu. 

Herra forseti. Ekki er þetta heldur alveg rétt með farið. Það var nefnilega ágreiningur um aðild Íslands að Sameinuðu þjóðunum. Íslandi bauðst að gerast stofnaðili að Sameinuðu þjóðunum gegn því skilyrði að Ísland lýsti yfir stríði gegn möndulveldunum. Því höfnuðu allir stjórnmálamenn á Íslandi nema fulltrúar eins flokks sem lögðu það til að Íslendingar lýstu yfir stríði á hendur þeim sem höfðu tapað seinni heimsstyrjöldinni. Og fulltrúar hvaða flokks voru það? Ég ætla ekki að rifja það upp hér, en ég býst við að hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon viti vel af þessu og kannist vel við það. Herra forseti. Ef þessi tillaga fjallar bara um það að Ísland eigi ekki að verða 51. fylki Bandaríkjanna eða gerast aðili að Evrópusambandinu, af hverju orðar hv. flm. þá ekki tillöguna þannig? Af hverju orðar hann tillöguna þannig að Ísland eigi að standa utan efnahagsbandalaga og ríkjasambanda en segir jafnframt að það beri ekki að skilja þetta svo að Ísland eigi að segja sig úr EFTA eða segja upp aðildarsamningum sínum um EES? Af hverju orðar hv. þm. hugsun sína eins og hann gerir í tillögugreininni eða ber ekki að skilja tillögugreinina svo að Ísland eigi að segja sig úr EFTA og segja upp EES-samningnum eins og hv. þm. hefur sagt sjálfur að hann telji að ekki eigi að gera? Herra forseti. Ég ítreka það sem ég segi. Það verður að taka tillöguna alvarlega eða ég hélt að taka ætti hana alvarlega. En ég er kominn á þá skoðun núna að það eigi ekki að taka hana alvarlega vegna þess að hv. flm. segir að hann meini ekki það sem hann segir heldur eitthvað allt annað og hann segir líka að það beri ekki að taka mark á því sem hann segir því hann meini það ekki að hann ætli sér að segja upp þeim aðildarsamningum sem hann hefur þó verið á móti. Og hann bætir við og segir að hann muni umbera það, hann muni ekki leggja þessa stefnu fram sem afdráttarlausa kröfu síns flokks í stjórnarmyndunarviðræðum. Með öðrum orðum að hann meini ekki það sem hann segir.

Herra forseti. Ég veit satt best að segja ekki hvað skoðanaskipti við hv. þm. á þessum nótum hafa mikið upp á sig. Að sjálfsögðu má fara yfir það hvort hægt sé að orða hluti af þessu tagi skýrar og betur ef einhver vilji er til að vinna sameiginlega að slíku. Ég les það ekki út úr ræðuhöldum hæstv. utanrrh. hér áðan og þaðan af síður hv. þm. Sighvats Björgvinssonar að þetta snúist bara um að skýra aðeins betur með nákvæmara orðalagi hvert verið er að fara. Ég held að það liggi pólitískt nokkuð skýrt fyrir. Ef hv. þm. hefði nokkurn áhuga á því að taka orðskýringar mínar hér sem 1. flm. þessa máls gildar en væri ekki í endalausum útúrsnúningum og orðhengilshætti, þá held ég að það tæki okkur ekki langa stund að útkljá nákvæmlega hvert er verið að fara þarna. Hafi hv. þm. uppástungur um heppilegra orðalag, þá er ég að sjálfsögðu opinn fyrir þeim, sérstaklega ef þær væru settar fram á þeim nótum að ég skynjaði þar vilja til jákvæðrar og uppbyggilegrar umfjöllunar um málið. Það geri ég hins vegar ekki út frá þessum ræðuhöldum. Ég hefði líka talið mjög gaman og gagnlegt ef, í staðinn fyrir þetta innlegg hér af hálfu Samfylkingarinnar í málið, eitthvað hefði komið fram um afstöðu Samfylkingarinnar í aðalatriðum í þessum efnum. Ef við hefðum fengið hérna inn í umræðuna leiðsögn um það. Telur Samfylkingin að það væri til bóta að reyna að skýra stöðu Íslands, eins og tillagan gengur út á, með vinnu af þessu tagi til næstu ára? Telur Samfylkingin núverandi óvissuaðstæður í þessum efnum góðar? Ef svo er, hvers vegna þá? Er það vegna þess að Samfylkingin geti ekki sagt hug sinn allan t.d. í Evrópumálunum og verði að pakka honum inn í endalausan silkipappír orðalags af því tagi að það verði að skoða þetta og athuga hitt? Við erum að tala um að reyna að vinna okkur frá slíku ástandi með því að móta útlínur fyrir þróun þessara mála næstu árin með því að Ísland haldi sjálfstæðri stöðu sinni, en rækti góð samskipti í allar áttir.

Herra forseti. Það er nú ekki hægt að ætlast til þess af mér eða okkur samfylkingarmönnum að við orðum till. til þál. fyrir vinstri græna. Og skýrum hvað fyrir þeim vakir með tillgr. Flm. tillögunnar verða auðvitað að orða hana sjálfir. Það liggur alveg ljóst fyrir. Hins vegar lít ég svo á að þessi orð hv. 1. flm. hér áðan séu viðurkenning á því að orðalagið, sem liggur fyrir í till. til þál. sem hann mælir fyrir, nái ekki yfir það sem vakir fyrir vinstri grænum að fá afgreitt hér á Alþingi heldur allt annað. Þess vegna ítreka ég þau tilmæli mín að hv. þm. og félagar hans dragi einfaldlega tillöguna til baka og orði hana eins og þeir raunverulega meina. Hv. þm. segir að stefna Samfylkingarinnar liggi ekki skýrt fyrir. Jú, hún liggur fyrir. Við erum ekki á því að Ísland eigi að standa utan efnahagsbandalaga og ríkjasambanda. Við erum á móti því. Við erum á móti því að Ísland einangri sig í heiminum. Það liggur alveg skýrt fyrir. Við viljum ekki taka þá u-beygju í utanríkisafstöðu Íslendinga að einangra okkur í heiminum. Við erum hins vegar fúsir og viljugir til að taka til alvarlegrar umræðu 

Herra forseti. Ég verð að segja eins og er að þessi tillaga er þannig samsett að ef ég væri í skapi til að grínast svolítið hér á hinu háa Alþingi þá hefði ég sagt að Enver Hoxha hefði verið fullsæmdur af tillöguflutningi sem þessum. Það er einfaldlega þannig að grunn...  Hafi einhver þróun sett mark sitt á samskipti ríkja nú sl. hálfa öld, þá er það þróun í átt til nánari samskipta og viðskipta, samhliða gífurlegri aukningu í alls kyns alþjóðlegu samstarfi, bæði á sviði rannsókna, vísinda, menninga og lista, eins og þingheimi er auðvitað fullkunnugt um. Hér á landi er vaxandi umræða um hið svokallaða nýja hagkerfi og þýðingu þess fyrir stöðu okkar í alþjóðasamfélaginu, tækifærin og hætturnar sem í því felast. Því er ekki að neita, herra forseti, að það kemur mér einkennilega fyrir sjónir að tillaga sem þessi skuli flutt eins og sakir standa. Kjarni tillögunnar er, eins og hv. 1. flm. hefur lýst, að Ísland standi utan efnahagsbandalaga og ríkjasambanda en hafi við þau sem besta samvinnu með sérsamningum án aðildar. Hafa hv. flm. þessarar tillögu kannað hvaða líkur eru til að slíkir sérsamningar náist? Ég held það væri fróðlegt innlegg í þessa umræðu. Og áfram segir í tillgr., með leyfi hæstv. forseta: ,,Þannig verði sjálfstæð og óháð staða landsins nýtt til að treysta samskiptin við ríki og markaði beggja vegna Atlantshafsins og við aðra heimshluta.`` Sjálfstæði og óháð staða landsins eru markmið þessarar tillögu og enginn deilir um nauðsyn þess að hér búi sjálfstæð og fullvalda þjóð. En hverjum á hún að vera óháð? Er nokkurt ríki öðru óháð á okkar tímum? Væri þetta gagnlegt markmið í alþjóðlegum samskiptum og í utanríkisstefnu Íslendinga? Nú er það svo, herra forseti, að við stöndum á aldamótaári frammi fyrir því mikilvæga verkefni að skilgreina stöðu okkar í samfélagi þjóðanna upp á nýtt. Endalok kalda stríðsins, aukin efnahagsleg og pólitísk samvinna býður auðvitað upp á byltingarkenndar breytingar á sviðum fjarskipta, viðskipta og samgangna og hafa fært okkur ný tækifæri, um það er engum blöðum um að fletta. Stærð ríkis ræður ekki úrslitum um framlag þess á alþjóðlegum vettvangi. Það held ég að flestum hér sé einnig að fullu ljóst. Fyrr í umræðunni hefur verið bent á að stærð ríkja í Evrópu hefur ekki haft slæm áhrif á stöðu þeirra innan Evrópusambandsins, þ.e. smáríkin hafa, ef eitthvað er, meira vald þar inni. Ég hef alltaf verið þeirrar skoðunar að Íslendingar hafi verið of uppteknir af smæð sinni í samskiptum við önnur ríki og við eigum fullt erindi í mikið og gott alþjóðlegt samstarf á ýmiss konar vettvangi, burt séð frá því hversu fjölmenn þjóðin er. Mér virðist tillöguflutningur af þessu tagi ekki til þess fallinn að gera okkur auðveldara að gera okkur gildandi í samfélagi þjóðanna. Ýmislegt bendir til þess að hann geti gert okkur erfiðara fyrir í þeim samskiptum. Hv. 1. flm. nefndi það hér áðan að hæstv. utanrrh. hefði með málflutningi sínum, ég vona að ég hafi rétt eftir, herra forseti, grafið undan EES-samstarfinu. Mig fýsir að vita hver hv. 1. flm. heldur að viðbrögðin verði hjá ríkisstjórnum hinna EES-landanna verði tillaga sem þessi samþykkt á hinu háa Alþingi. Og hvort þar fýsi alla til flókinna tvíhliða viðræðna við Ísland. Að lokum, herra forseti, sýnist mér að í grundvallaratriðum stangist sú sýn sem fram kemur í þessari tillögu á við sýn Samfylkingarinnar í utanríkismálum, sýn okkar á hver staða okkar er í alþjóðasamfélaginu og hvernig við viljum eiga samskipti við aðrar þjóðir, nær og fjær. Eins og hv. þm. Sighvatur Björgvinsson hefur bent á þá snýst tillagan um stöðu Íslands gagnvart Evrópusambandinu. Ég verð að segja, eins og hv. þm. Sighvatur Björgvinsson, að kannski hefði verið einfaldara að fara í þessa umræðu út frá þeim forsendum.

Herra forseti. Ég verð að segja að það er mikill skaði að hv. þm. Þórunn Sveinbjarnardóttir skuli ekki vera í skapi til að gera að gamni sínu, og sérstaklega að koma með þessa gamansömu samanlíkingu við Enver Hoxha, sem ég gef mér þá að hv. þm. sé vel að sér um úr því hv. þm. þekkir þarna einhverja sameiginlega sögulega þætti. Bæði vegna hv. þm. og okkar hinna þá hefði verið skemmtilegra ef betur hefði legið á henni og hún hefði látið slíka gamansemi eftir sér. Ég hefði haft gaman af því. Frændur okkar Færeyingar eru að berjast fyrir sjálfstæði. Meiri hluti færeysku þjóðarinnar hefur samþykkt það í kosningum, gegnum stuðning við flokka sem hafa það á dagskrá sinni að Færeyingar gerist sjálfstæð þjóð. Það hafa þeir ekki gert til þess að einangra sig, það held ég sé ekki meining nokkurs manns í Færeyjum. Það er heldur ekki skoðun mín sem hef stutt þá mjög í þessari viðleitni að þeir eigi að gera það. Nei, það hafa þeir til þess að geta sjálfstætt gætt hagsmuna sinna á eigin forsendum. Og það er það sem þetta snýst um. Alþjóðasamstarf er í aðalatriðum af tvennum toga. Annars vegar er samstarf fullvalda ríkja í heims- eða svæðisstofnunum þar sem um tiltölulega lítið eða ekkert framsal fullveldisréttar til stofnana eða yfirþjóðlegs valds er að ræða. Af þessum toga er samstarfið á vettvangi Sameinuðu þjóðanna, í Evrópuráðinu og í Norðurlandaráði, sem er kannski skýrasta dæmið. Hið ágæta samstarf Norðurlandanna byggir í engu á yfirþjóðlegu valdi. Það er ekki til staðar í því samstarfi. Hins vegar sjáum við þróun af því tagi sem er í gangi í Evrópusambandsríkjunum eða á Evrópusambandssvæðinu, þar sem menn eru hraðbyri að þróa málin í átt til sambandsríkis. Að sjálfsögðu hverfur þá sjálfstæði og fullveldi þeirra ríkja sem þar eru aðilar þar inn í. Ég held að það mundi ekki þykja nein ótíðindi og í sjálfu sér ekki valda neinum áhyggjum í nágrannalöndunum þó Alþingi Íslendinga afgreiddi tillögu af þessu tagi sem væri undirstrikun á því að við ætluðum að halda sjálfstæði okkar, en rækta góð samskipti við umheiminn.

Herra forseti. Mér er ekki að fullu ljóst hvort hv. þm. bjóst við svari við þessum pistli hans. Auðvitað byggjast samskipti þjóða á alþjóðlegum vettvangi á samskiptum fullvalda og sjálfstæðra þjóða. Þar skiptir engu hvort um samskipti í Evrópu eða annars staðar á jörðinni er að ræða. Samskipti innan Evrópusambandsins byggjast á samskiptum fullvalda og sjálfstæðra þjóða. Ég er sammála hv. flm. um að auðvitað eru Færeyingar að berjast fyrir sjálfstæði sínu til að hafa meiri áhrif á alþjóðasviðinu en sem hluti af Danmörku. Ég hef fullan skilning á því markmiði Færeyinga. En ég sé samt ekki alveg hvernig hv. þm. ætlar að tengja það þessari umræðu. Er hann kannski þeirrar skoðunar að það þýði að Færeyingar vilji ekki ganga í nánara samstarf við önnur Evrópuríki um leið og þeir verða sjálfstæðir?

Herra forseti. Þessi tillaga er um sjálfstæði Íslands. Þessi tillaga er flutt af hópi þingmanna sem eru þeirrar skoðunar að við eigum áfram að byggja á sjálfstæði íslensku þjóðarinnar sem grundvelli okkar þjóðskipulags og samskipta okkar út á við við aðrar þjóðir. Og samlíkingin við Færeyinga er ósköp einföld og skýr. Þeir eru að leita eftir sama fyrirkomulagi fyrir sig, einmitt núna þessa mánuðina og gengur illa að vísu, því miður, vegna ótrúlegrar stífni og þvermóðsku danskra krata fyrst og fremst, flokkssystkina hv. þm. Ég tel hins vegar og gef mér að í því felist ekki af hálfu Færeyinga þó að þeir telji, þessi meiri hluti færeysku þjóðarinnar sem þar er á bak við, að heppilegra sé fyrir þá að gæta sinna hagsmuna og lifa í heiminum sem sjálfstæð þjóð, að það sé vegna þess að þeir vilji einangra sig. Ég er alveg sannfærður um að svo er ekki og veit reyndar vel að svo er ekki því að ég þekki ágætlega þeirra helstu forystumenn í þessu máli og það sama gildir um okkur. Við erum ekki að leggja það til. Það er útúrsnúningur, viljandi að því er virðist, hjá hverjum talsmanni Samfylkingarinnar á fætur öðrum og hæstv. utanrrh. sem ég held að eigi að fara að sækja um aukaaðild að heimssambandi krata því að oft og tíðum birtist hæstv. ráðherra eins og liðsmaður í þeirri sveit, að lesa út úr þessari tillögu einhverja einangrunarhyggju. Það er bara alls ekki það sem hún er um og það kemur skýrt fram í textanum. Tillagan gefur sér hins vegar ákveðnar forsendur fyrir því á hvaða grunni samskipta Íslands verði gætt. Það er alveg hárrétt. Hvers vegna, herra forseti, þyrfti að breyta stjórnarskrá íslenska lýðveldisins ef við gerðumst aðilar að Evrópusambandinu? Hvers vegna reiknuðu Norðmenn með því og hefðu orðið að breyta sinni stjórnarskrá ef þeir hefðu gerst aðilar að Evrópusambandinu? Vegna þess að í gegnum aðildina fer fram verulegt framsal á fullveldisrétti ríkja til stofnana Evrópusambandsins. Við mælum ekki með slíkum hlutum og teljum þar allt of langt gengið og um það er þessi tillaga.

Herra forseti. Mér er að fullu ljóst að flutningsmönnum þessarar tillögu er umhugað um að gæta sjálfstæðis og fullveldis Íslendinga enda held ég að okkur öllum sé umhugað um það. En það breytir því ekki að það er mín skoðun að ef þessi tillaga yrði samþykkt og íslensk stjórnvöld færu í að reyna að ná tvíhliða samningum á grundvelli EES-samningsins þá gætum við einangrast. Það er ekki þar með sagt að það mundi lukkast, herra forseti, og það er mikill ábyrgðarhluti að leggja fram slíka grundvallarstefnubreytingu um utanríkisstefnu þjóðarinnar.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Þórunn Sveinbjarnardóttir klifar á því að stórhættulegt sé að framkalla einangrunarstefnu. En staðreyndin er sú að þessi till. til þál. frá Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði er einmitt tillaga um tilhögun á samstarfi Íslands við aðrar þjóðir og það er meira en mörg önnur stjórnmálaöfl á hinu háa Alþingi hafa treyst sér til að gera. Þess vegna er það tilefni fyrir mig til þess að spyrja hv. þm.: Er bara samstaða um það hjá Samfylkingunni, eins og fram hefur komið hér í umræðunum, að ræða málin og skoða málin? Er samstaða um að leggja fram tillögu sem skýrir klárlega stefnu Samfylkingarinnar í samskiptum okkar og þá sérstaklega við Evrópusambandið? Hvers vegna er þá ekki fyrir löngu komin fram tillaga um að ganga til verka á svipuðum nótum varðandi samstarf við aðrar þjóðir eins og við höfum klárlega lagt fram? Þjóðin á heimtingu á því að menn leggi fram skýra og klára stefnu, skýrar og klárar leiðir sem viðkomandi stjórnmálaöfl vilja fara. Allir geta sagt, bæði framsóknarmenn og samfylkingarmenn, að það eigi að skoða hlutina. En undirliggjandi áhugi er --- það veit öll þjóðin --- allt annar. Undirliggjandi áhugi þeirra sem tala á þann hátt hnígur að því að ganga í Evrópusambandið. Spurningin er því þessi: Er samstaða um það hjá Samfylkingunni að skoða það að leggja fram tillögu á allra næstu dögum eða vikum um að ganga í ESB?

Herra forseti. Þessi svokallaði undirliggjandi áhugi innan Samfylkingarinnar á nánara samstarfi við Evrópu angrar vinstri græna greinilega. En ég get upplýst hv. þm. Árna Steinar Jóhannsson um það að á stofnfundi Samfylkingarinnar í maí sl. var eftirfarandi samþykkt og ég les beint nú upp úr stofnsamþykktinni, með leyfi hæstv. forseta: ,,Næsta skref í þessum málum er að hefja skipulega vinnu við að skilgreina samningsmarkmið Íslendinga í hugsanlegum aðildarviðræðum við Evrópusambandið. Um þau markmið þarf að ríkja meirihlutasamstaða meðal þjóðarinnar. Það er ekki ráðlegt að sækja um aðild nema slík samstaða sé fyrir hendi og nægir þar að minna á dæmi Norðmanna.`` Það gleður mig að geta upplýst hv. þm. um þetta. Þessi vinna er farin af stað innan Samfylkingarinnar og ég er hrædd um að hv. þm. verði bara að bíða þangað til hún er tilbúin.

Virðulegi forseti. Það gleður eflaust flesta að stefna Samfylkingarinnar í samskiptamálum varðandi ESB sé hér um bil að verða til og ég er viss um að það gleður kjósendur Samfylkingarinnar. En ég vil spyrja hv. þm. hvort hún telji ekki að þessi aðferðafræði framsóknarmanna og samfylkingarmanna um skoðun á hlutunum sé vegna þess að hvorki innan Samfylkingarinnar né Framsóknar sé samstaða um að menn feti sig þá leið að hefja vinnu til inngöngu í Evrópusambandið. Það væri gott að fá það skýrt fram hvort hv. þm. Þórunn Sveinbjarnardóttir telji að það eigi að hefja þessa vinnu --- grundvöll að því merkisplaggi sem er á næstu grösum að því er manni skilst --- hvort hún telji að það eigi að hefja þá vinnu sem miði að því að ganga í ESB. Nóg er af gögnunum sem liggja fyrir þannig að menn ættu að geta verið búnir að mynda sér skoðun fyrir alllöngu síðan því að pappírarnir eru í til metravís. Það vafðist ekki fyrir Dönum t.d. varðandi myntmálin að taka afstöðu til þess hvort þeir ættu að segja já eða nei, hvort þeir ættu að fórna dönsku krónunni eða taka upp sameiginlega mynt.

Herra forseti. Mér er nær að halda að innan Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs ríki hræðsla við það að umræðan um Evrópumálin á Íslandi og væntanlega nánara samstarf við Evrópusambandið, sem færi lýðræðislega fram bæði á hinu háa Alþingi og úti í samfélaginu, gæti leitt til niðurstöðu sem vinstri grænum líkaði ekki. 

Herra forseti. Allmargir þingmenn hafa kastað sér út í innblásnar umræður um orðskýringar og þá fyrst og fremst um það hvað tillögugreinin sjálf merki. Ég verð að viðurkenna að sumt af því sem hér hefur verið sagt um hvað felist í tillögugreininni hefur komið mér á óvart. Ég get ekki, þó að ég legði mig fram um það, lesið út úr þessari tillögugrein að lagt sé til að Íslendingar hætti þátttöku í alþjóðlegum samtökum eins og Sameinuðu þjóðunum eða Öryggissamvinnustofnun Evrópu. Það er erfitt að leggja þá merkingu í þetta orðalag. Ég verð að segja eins og er að ég taldi fullvíst að orðalagið efnahagsbandalög og ríkjasambönd væri valið beinlínis til þess að vísa til þeirrar óvissu sem er í dag um það hvernig Evrópusambandið er að þróast. Sumir innan Evrópusambandsins leggja áherslu á að Evrópusambandið þróist í átt til sambands sjálfstæðra ríkja sem fyrst og fremst eiga samvinnu um efnahags- og viðskiptamál en einnig um afmarkaða aðra þætti en afsala sér ekki fullveldi, a.m.k. ekki meira en nú þegar er orðið. Það er t.d. ekki um það samkomulag innan Evrópusambandsins hvort það eigi að þróast í átt til ríkjasambands eða ekki. Þær yfirlýsingar sem við höfum heyrt nú alveg upp á síðkastið eru þess eðlis að vísað er í margar áttir. Framkvæmdastjóri Evrópusambandsins hefur margsinnis gert tilraun til þess að setja á dagskrá mjög nána samvinnu, nánast ríkjasamband eða ,,federation``, en á sama tíma er talið að kosningaúrslitin í Danmörku hafi veikt slíka hugsjón og í raun hafi Evrópusambandið fjarlægst þann draum sem settur var fram af Jacques Delors á sínum tíma og studdur eindregið af Helmut Kohl og François Mitterrand, með öðrum orðum að meiri líkur séu á því nú að Evrópusambandið verði laustengdara en áður var. Ég leit svo á að hér væri orðalagið við þetta miðað og það væri þess vegna í þessu orðalagi fyrst og fremst verið að tala um að Ísland stæði utan ESB. Þann skilning lagði ég í þetta og hef nú satt að segja ekki breytt um skoðun á því miðað við þessar upplýstu umræður sem hafa verið hérna í dag. Á þessum skilningi grundvallast erfiðleikar mínir við að taka undir þessa tillögu vegna þess að ég bendi á það að við erum í mjög nánu samstarfi við Evrópusambandið. Við erum þátttakendur í viðskipta- og markaðssamstarfi Evrópusambandsins og innleiðum hér á hverju ári þær reglur sem verða til í Evrópusambandinu. Við erum ekki meðlimir í Evrópusambandinu en við erum engu að síður með samning sem sumir hafa líkt við aukaaðildarsamning við Evrópusambandið. Mér finnst því að orðalagið sem hér er notað í tillögugreininni veki efasemdir um að skynsamlegt sé fyrir okkur að vera í EES og að nauðsynlegt sé að þróa þau samskipti burt frá EES og í átt til tvíhliða samninga. Ég er sjálfur mjög sáttur við þá þróun sem hefur átt sér stað eftir að við gengum í EES. Ég tel að EES-samningurinn sé góður samningur sem hafi sannað gildi sitt og hef fyrir því t.d. yfirlýsingar frá utanrrn. að EES-samningurinn hafi sannað gildi sitt. Það kemur mjög skýrt fram einnig í skýrslu hæstv. utanrrh. að samningurinn hefur sannað gildi sitt. Það er reyndar ekki hægt að segja á sama tíma að samningurinn hafi sannað gildi sitt og að hann hafi misst gildi sitt. Slíkar yfirlýsingar ganga ekki upp í mínum huga og ég hef lagt áherslu á það bæði í blaðagrein sem ég hef skrifað og einnig í málflutningi að menn fari varlega í yfirlýsingum um þessi mál. EES-samningurinn er í raun og veru það verkfæri sem Íslendingar hafa til að styrkja stöðu sína í samstarfi við ESB. Það er ljóst að hvort sem við kjósum að viðhalda þessum samningi, gera á honum einhverjar breytingar ef hægt er ellegar þá að nálgast Evrópusambandið eða hugsanlega ganga inn í það í framtíðinni þá er þessi samningur það verkfæri sem við höfum. Sú staða sem hann skapar okkur er staða Íslands í slíkum samningaviðræðum hverjar svo sem þær verða. Einnig er ljóst að núverandi ríkisstjórn hefur þá stefnu að viðhalda þeim samningi en ekki að ganga í ESB. Það er ekki á dagskrá hjá þessari ríkisstjórn að ganga í ESB og á meðan svo er er þessi samningur það verkfæri sem við Íslendingar höfum til þess að tryggja stöðu okkar í samstarfinu við ESB-löndin. Það sem hins vegar kemur fram í tillögunni og ég býst við að mjög margir ef ekki allir hér í þessum þingsal ættu að geta verið sammála um er að afar mikilvægt er fyrir okkur Íslendinga að tryggja okkur eins opna stöðu í heimsviðskiptum og mögulegt er en gæta þess jafnframt að aðlögunarhæfni og viðbragðsflýtir íslenska samfélagsins og viðskiptalífsins séu mikil, enda sker það úr um hæfileika nútímasamfélaga til að tryggja þegnum sínum sem best kjör og varanlega velferð. Þess vegna get ég tekið undir það sjónarmið sem kemur fram hér, að vísu með allmiklum annmörkum, að það sé mikils virði fyrir Íslendinga að líta til allra átta og tryggja hagsmuni sína, alþjóðlega viðskiptahagsmuni sína í öllum heiminum. Við getum ekki lokað augunum fyrir því að annars vegar er verið að vinna að því á alþjóðlega vísu að bæta heimsviðskipti og bæta það umhverfi og þær reglur sem gilda um heimsviðskipti, hins vegar er verið að vinna að þessu með takmarkaðri hætti og það er ekki hægt að útiloka að upp komi verulegur ágreiningur og jafnvel vandræðaástand vegna mismunandi viðskiptahagsmuna stórra viðskiptablokka. Í þeim tilfellum eiga Íslendingar hagsmuna að gæta að alþjóðlegar viðskiptareglur séu sem opnastar og frjálsastar þannig að við getum gætt hagsmuna okkar alls staðar í heiminum og notfært okkur þann vilja sem íslenskir viðskiptaaðilar hafa til að stofna til viðskipta sem víðast í heiminum.

Herra forseti. Þó að hv. þm. teldi sig ekki geta tekið að öllu leyti undir tillöguna óbreytta eins og hún er fram sett þá var ólíku saman að jafna málflutningi hans og þeim sem við heyrðum áðan í ræðum hv. þingmanna Samfylkingarinnar og Framsfl. Hér voru færðar fram mjög málefnalegar athugasemdir og málefnaleg umfjöllun um það sem þetta einmitt snýst um. Og það er alveg hárrétt að út frá orðalagi þessarar tillögu er að sjálfsögðu þróun Evrópusambandsins sérstaklega höfð í huga og orðalag valið m.a. með hliðsjón af því sem þar fer fram og þeirri umræðu sem þar er um hvers eðlis í raun og veru fyrirbærið sé og hvert það sé að stefna. Enda þarf ekki mikið hugmyndaflug í sjálfu sér til að komast að þeirri niðurstöðu þegar grg. tillögunnar er skoðuð, þar eru einar fjórar, sex blaðsíður af tíu fyrst og fremst um þessi samskipti okkar við Evrópusambandið. Það er út af fyrir sig þannig að menn greinir á um hvert þetta er að þróast og jafnvel að einhverju leyti um það hvað Evrópusambandið sé í dag og hversu sjálfstæð ríkin séu í raun og veru sem í sambandinu eru. Og síðan koma hugmyndir manna um að gera þetta að formlegu ríkjasambandi eða ,,federation`` og hafa þar ýmsir lagt til hlutanna á síðustu mánuðum og má þar nefna utanrríkisráðherra Þýskalands og fleiri hugsuði sem hafa verið að teikna upp þetta mögulega framtíðarríki meginlands Evrópu. En þó við horfum ekki til annarra hluta en þeirra sem eru staðreyndir líðandi stundar, að þarna eru ríkin velflest búin að koma sér upp sameiginlegri mynt, sameiginlegum seðlabanka, eru að undirbúa sameiginlega varnarstefnu og akkúrat þessa mánuðina er unnið að sameiginlegri stjórnarskrá eða ,,charter``, þá teiknar það allt saman til sambandsríkis eða ríkjasambands og tillagan tekur algjörlega af skarið hvað það varðar að við sjáum það ekki sem hagstæðan kost fyrir okkur að gerast aðilar að því sambandi.

Herra forseti. Þótt andsvar hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar hafi kannski ekki beinlínis gefið tilefni til þess að ég færi hér upp aftur vil ég þó taka fram að meðal þess sem er efnislega nokkuð erfitt að sætta sig við í tillögunni er að sjálfsögðu sú eindregna afstaða sem þar er tekin gegn aðild að Evrópusambandinu. Sjálfur hef ég aldrei útilokað slíka aðild í framtíðinni. Sjálfstfl. hefur heldur ekki gert það þótt afstaða flokksins til aðildar nú um stundir sé mjög skýr. Ég hef að mörgu leyti þá afstöðu að Evrópusambandið sé mjög árangursríkt samband, ekki síst miðað við það hvernig tilgangurinn var en hann var sá að auka öryggismál í Evrópu og ég tel að það hafi tekist. Það fer að sjálfsögðu eftir því hvernig Evrópusambandið þróast hvort það verður ákjósanlegur kostur fyrir Íslendinga að gerast aðilar að því síðar meir. Nú um stundir lít ég svo á að svo sé ekki og að það sé ekkert sem kallar á það í rauninni að við gerum það, en að við eigum að halda því samstarfi áfram sem við eigum við Evrópusambandið, bæði innan EES eins og á öðrum sviðum, það sé gott samstarf og hafi reynst vel og hafi haldið gildi sínu og algjörlega ástæðulaust sé að hrófla nokkuð við því.

Herra forseti. Það er alveg rétt skilið að tillagan byggir á þeirri meginhugsun að aðild að Evrópusambandinu sé ekki heppilegur eða fýsilegur kostur fyrir okkur og kemur fram í rökstuðningi að við sjáum ekki neitt benda til þess að það breytist í fyrirsjáanlegri framtíð. Nú er það að sjálfsögðu svo að slíkt er auðvitað ekki hægt að ákveða í eitt skipti fyrir öll um ókomin ár og alla framtíð. Það getur ekkert eitt Alþingi, jafnvel þó það vilji, með samþykkt bundið hendur komandi kynslóða, komandi meiri hluta á Alþingi Íslendinga einhvern tíma á næstu öld. Þannig er nú einfaldlega okkar stjórnskipun og þar af leiðandi hafa umræður um hvort með slíku sé verið að tala um stefnu til allrar framtíðar og um aldur og ævi ekki mikið upp á sig, ósköp einfaldlega vegna þess að slíkt stenst ekki stjórnskipulega ef út í það er farið að ræða málin á þeim nótum, en það er ekki verið að því hér. Varðandi Evrópusambandið og vegna þess að hv. þm. nefndi að það væri að mörgu leyti árangursríkt þá hef ég oft sagt það sama í umræðum t.d. við kollega úr Evrópusambandslöndum. Ég tel ýmislegt ágætt í þessu samstarfi ríkjanna á meginlandi Evrópu, sérstaklega hvað varðar samskipti almennings og mögulega minnkaðar líkur á spennu og ófriði milli þessara aðila. Það er annað sem er mjög miður og mér fellur ekki allt í þessari hugmyndafræði eða uppbyggingu hvað varðar skort á lýðræðislegri ákvarðanatöku og annað því um líkt. En jafnvel þó svo að við séum þeirrar skoðunar að margt sé ágætt um þetta samstarf að segja fyrir hönd þjóðanna á meginlandi Evrópu er að sjálfsögðu ekki þar með sagt að það sé hagstætt okkur að ganga þar inn. Það getur verið alveg ágætt fyrir þessi lönd sem eiga sameiginleg landamæri og eru meira og minna ein menningarleg heild samskiptalega og viðskiptalega eins og Beneluxlöndin að hafa svona skipan en það er ekki þar með sagt að Ísland eigi erindi þangað inn.

Herra forseti. Ég get að mörgu leyti fallist á þá skoðun hv. síðasta ræðumanns að ástæður landa í Evrópu til þess að ganga í Evrópusambandið geta verið mjög mismunandi. Það fer t.d. ekki á milli mála að Finnar gengu í Evrópusambandið ekki einungis af efnahagslegum ástæðum heldur kannski fyrst og fremst af öryggisástæðum. Og ástæðan fyrir því að baltnesku löndin hafa áhuga á inngöngu í Evrópusambandið er fyrst og fremst öryggismál vegna sárrar reynslu af nábýli við Rússa. Það er einnig ljóst að Rússar hafa sem slíkir ekki amast við aðild að Evrópusambandinu þó að í slíkri aðild felist vissulega ákveðinn öryggisgrunnur. Á sama hátt hljótum við að geta litið til Íslands og áttað okkur á því hvað það er sem veldur því að við erum ekki eins bundnir af þessum öryggishugsunarhætti eins og Eistland, baltnesku löndin og Finnland en það er einmitt það að við höfum tryggt öryggismál okkar með alveg sérstökum og mjög tryggum hætti og það hefur verið liður í utanríkisstefnu okkar mjög lengi. Það má kannski segja sem svo að samningur okkar við Bandaríkjamenn um öryggismál og vera okkar í NATO skapi okkur visst svigrúm í sambandi við utanríkismál og ekki þá síst gagnvart Evrópusambandinu.

Herra forseti. Sú till. til þál. sem hér er til umræðu var einnig flutt á síðasta þingi. Nú er hún endurflutt en með mun ítarlegri grg. en þá var. Það vekur athygli mína hve miklum breytingum umræðan um þessa tillögu hefur tekið og sérstaka athygli vekur hve heitt í hamsi hæstv. utanrrh. er og talsmönnum Samfylkingarinnar þegar Evrópumálin ber á góma. Staðreyndin er vitanlega sú að tillagan verður ekki til í neinu tómarúmi. Við stöndum frammi fyrir spurningu sem margir telja áleitna, hvort sækja beri um aðild að Evrópusambandinu. Til þeirrar spurningar erum við í Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði að taka afstöðu og við gerum það á markvissan hátt með ítarlegum rökstuðningi. Við þessa umræðu hafa menn horft til þess sem er að gerast í Evrópu og hjá Evrópusambandinu. Það er ljóst að af hálfu þeirra afla sem eru sterkust innan sambandsins er stefnt að einu markmiði. Stefnt er að einu ríki, að skapa eitt ríki með einum landamærum, þar vísa ég til Schengen. Stefnt er að einum gjaldmiðli, þar vísa ég til evrunnar. Stefnt er að samræmdri efnahags- og peningapólitík, þar vísa ég til seðlabankans í Frankfurt. Stefnt er að einsleitri efnahagsstefnu, þar vísa ég til ákvarðana og yfirlýsinga, nú síðast frá Romano Prodi sem í tengslum við þjóðaratkvæðagreiðsluna í Danmörku lýsti því yfir að það skorti enn á að efnahagsstefnan í Evrópusambandinu væri nægilega samræmd og sagði hann að það skýrði að hluta til hversu veik evran væri. Ekki er víst að þetta gangi allt eftir. En í þessa átt er stefnt, að þessu markmiði er stefnt af hálfu þeirra sem fara með ráðin í Evrópusambandinu og það deilir enginn um það að á undanförnum árum hefur dregið úr fullveldi aðildarríkja Evrópusambandsins. Ákvarðanir hafa verið teknar í þá átt, á leiðtogafundinum í Helsinki t.d., að rétt sé að draga úr neitunarvaldi aðildarríkja Evrópusambandsins og það deilir enginn um að þróunin hefur verið í þá átt. Hins vegar er það alveg rétt sem fram kom í máli hv. þm. Tómasar Inga Olrich að við getum ekki haft neina vissu fyrir því að þessi markmið gangi upp. Það eru miklar deilur um evruna. Við höfum dæmin, núna síðast frá Danmörku þar sem fellt var í þjóðaratkvæðagreiðslu að taka upp sameiginlegan gjaldmiðil. Deilt er um þetta í Svíþjóð, í Bretlandi og víðar. Og það er einnig rétt sem kom fram í hans máli að með stækkun Evrópusambandsins verða til ýmsar mótsagnir sem erfitt er að sjá á hvern hátt sambandið leysir. Á sama hátt og menn eru að samræma efnahagsstefnuna, peningapólitíkina og setja hana undir einn miðstýrðan banka sem hefði refsivald gagnvart aðildarríkjum sambandsins þá eru menn að færa út kvíarnar og hleypa inn í Evrópusambandið ríkjum sem búa við annan efnahag en þau ríki sem fyrir eru og menn velta því fyrir sér hvort sú stefna sem rekin hefur verið gangi upp. Og það er rétt sem fram kom í máli hv. þm. Tómasar Inga Olrich að menn eru farnir að tala á ólíkum nótum núna síðustu mánuðina. Það er farið að tala um sveigjanlega Evrópu, að hugsanlega verði að hægja á samræmingarferlinu. En það er samt sem áður meginmálið að stefnt er að samræmdri efnahagsstefnu. Frammi fyrir þessu standa íslenskir stjórnmálaflokkar. Hvað vilja þeir gera? Vilja þeir sækja um aðild að Evrópusambandinu eða telja þeir heppilegt að Íslendingar fari aðrar leiðir? Við erum á því máli. Við höfum sagst vilja þróa samskiptin við Evrópusambandsríkin í átt til tvíhliða samninga. Ég er einn af þeim sem hef verið mjög gagnrýninn á EES-samkomulagið. Ég tel það ekki hafa orðið okkur til góðs í þeim mæli sem margir telja. Ég er sammála því að það hafi fært okkur ýmiss konar tollaávinning en hins vegar hefur dregið úr fullveldi okkar. Við innan Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs höfum gagnrýnt mjög margt sem gerast hefur, er að gerast og kemur til með að gerast vegna tilskipana frá Evrópu. Ég vísa þar t.d. í raforkugeirann þar sem okkur er gert, nánast samkvæmt tilskipun, að taka upp breytt fyrirkomulag á því sviði. Við vorum eini stjórnmálaflokkurinn á Alþingi sem hafði uppi andóf þegar samþykkt var þáltill. þar sem Alþingi lagði í grófum dráttum blessun sína yfir þetta. En við höfum jafnframt sagt að við teljum ekki rétt að segja samningnum upp við þessar aðstæður. Við erum í allt annarri stöðu núna, eftir að samningurinn hefur verið gerður, en á sínum tíma þegar Íslendingar gerðu EES-samkomulagið. Við viljum hins vegar reyna að þróa þennan samning í átt til tvíhliða samkomulags við Evrópusambandið. Sjálfstfl. hefur skýra stefnu, við fengum hana staðfesta hér áðan í máli hv. þm. Tómasar Inga Olrich. En Framsfl. og Samfylkingin hafa hins vegar allóljósa stefnu. Ég held að það sé alveg ljóst að ráðandi aðilar innan beggja þessara flokka vilja að Íslendingar sæki um aðild að Evrópusambandinu. En um það er ágreiningur innan Framsfl. og Samfylkingarinnar og þess vegna er þetta sett í þennan búning. Framsfl. hefur kallað til 50 manna nefnd, þverpólitíska nefnd, sem á að reyna að komast að niðurstöðu um stefnu flokksins. Hins vegar er ljóst að formaður flokksins og ýmsir sem standa honum nærri eru mjög eindregið á því að við eigum að sækja um aðild eða þannig ræð ég í þær yfirlýsingar sem hann hefur gefið. Sama er innan Samfylkingarinnar. Mér finnst mikilvægt að menn tali hreint út og tali um þessa hluti á opinn og heiðarlegan hátt. Það er markmiðið með þeirri þáltill. sem Vinstri hreyfingin -- grænt framboð stendur hér að.

Virðulegi forseti. Ég hlýddi með athygli á það þegar hv. þm., sem er einn af fremstu verkalýðsforingjum landsins, sagði að skoðun hans á EES-samningnum hefði ekkert breyst. Ég virði það fullkomlega en bendi honum hins vegar á að þessi skoðun hefur verulega breyst hjá mörgum skoðanabræðrum hans í verkalýðshreyfingunni frá því sem áður var. Ég bendi t.d. sérstaklega á formála fræðslubæklings sem Iðja gaf út fyrir félagsmenn sína um ávinning verkafólks af EES-samningnum og á aðfaraorð sem formaður Iðju, verkalýðsforinginn sá, skrifar um afstöðubreytingu sína í þeim efnum. En ég ætlaði ekki að tala um það heldur hitt að nú hefur komið skýrt fram, ekki síst í orðum hv. síðasta ræðumanns, að það sem tillagan fjallar raunverulega um er ekki einu sinni uppsögn á EES-samningnum, hvað þá heldur á öðru samkomulagi sem við höfum gert um ríkjasamstarf eða samstarf á efnahagssviði, heldur er tillagan eingöngu um að segja nei við aðild Íslands að Evrópusambandinu. Það umræðuefni er vissulega á dagskrá. Ég fagna því að sú umræða skuli færast hingað inn í Alþingi en ég tel hins vegar að við eigum ekki að afgreiða það mál með því að segja fyrst nei en setja síðan nefnd í að skoða málið. Það eru auðvitað ekki skynsamleg vinnubrögð. En þar sem tilgangur tillögunnar er einfaldlega og einungis þessi hvet ég hv. flm. til þess að nota tækifærið og breyta tillögugreininni þannig að hægt sé að fjalla um hana eins og þeir ætlast til að gert sé, þ.e. um efni hennar. Ég vona að þeir grípi það tækifæri, með tilvísun til orða hv. síðasta ræðumanns, og orði tillöguna þannig að ljóst sé hvað fyrir þeim vakir.

Hæstv. forseti. Innan verkalýðshreyfingarinnar eru mjög skiptar skoðanir um Evrópusambandið og þar eru ýmis viðhorf uppi, einnig um EES-samninginn. Ég þekki þó ekki það verkalýðsfélag eða samband sem hefur tekið formlega afstöðu til þessa máls á annan hátt en gert var á sínum tíma þegar samkomulagið um EES-samninginn var gert. Þá var öll verkalýðshreyfingin á Íslandi á einu máli um að fara ætti fram þjóðaratkvæðagreiðsla um EES-samkomulagið. Samkvæmt skoðanakönnunum sem þá voru gerðar var yfirgnæfandi meiri hluti þjóðarinnar á því máli, um 70--80% töldu að fram ætti að fara þjóðaratkvæðagreiðsla um EES-samkomulagið. Hv. þm. Sighvatur Björgvinsson sat hins vegar í ríkisstjórn sem meinaði þjóðinni að ganga til atkvæða um þetta mikla hagsmunamál og það er miður. Þannig gekk hún þvert á vilja og óskir verkalýðshreyfingarinnar sem hafði tekið afstöðu á þennan veg. Hv. þm. Sighvatur Björgvinsson hefur lagt sitthvað af mörkum í þessari umræðu. Aðallega sýnast mér það nú vera vífilengjur og útúrsnúningar og eftir því sem ég hef heyrt á máli annarra sem hafa tjáð sig í málinu virðast allir skilja þessa tillögu okkar nema hv. þm. Sighvatur Björgvinsson. En við skulum heyra hann taka til máls aftur.

Virðulegi forseti. Ég verð að segja eins og er, að það getur vafist fyrir okkur að skilja efni tillögunnar þegar hv. flm. skilja hana ekki einu sinni sjálfir. Þeir hafa orðið tvísaga um hvað þeir eigi við með þessari tillögu í framsöguræðum sínum hér þegar þeir hafa mælt fyrir henni. Ég leyfði mér að benda hv. þm. á að mjög margir verkalýðsforingjar sem voru honum sammála á sínum tíma í andstöðu við EES-samninginn hafa gjörsamlega breytt um skoðun. Ég held að það hljóti að teljast merkilegt þegar fjölmenn verkalýðsfélög gefa út sérstaka bæklinga um þann ávinning sem félagsmenn hafi haft af þessum samningi. Ég held að ef hann ræddi við kollega sína hjá Alþýðusambandinu þá sé talsvert annar tónn í þeim núna en var. Ég held að svo hljóti að vera um marga félagsmenn hans því að þeir eru nú þegar aðilar að samstarfi stéttarfélaga á grunni Evrópusambandsins. Þeir hafa með þeim hætti komið bakdyramegin inn í bein afskipti af málefnum á vegum Evrópusambandsins sem varða launafólk. Þeir eru þar með orðnir þátttakendur í því samstarfi sem á sér stað á vettvangi Evrópusambandsins. En ég ítreka óskir mínar til hv. þm. um að flm. breyti orðalagi tillögu sinnar í þá veru sem hann túlkar hana, þ.e. að tillagan snúist um að Alþingi segi nei við ESB-aðild en skipi eigi að síður nefnd til að skoða málið, þ.e. skjóti fyrst og spyrji svo. Ég skal lýsa því yfir að persónulega er ég mjög fylgjandi því að Alþingi skipi nefnd eins og gert var á sínum tíma til að skoða þróun Evrópumála og hvað muni henta okkur Íslendingum best í því efni. Það er í fullu samræmi við stefnu Samfylkingarinnar sem vill að þessi mál séu rædd og skoðuð þannig að menn geti tekið vitræna afstöðu til þess. En það er ekki vitræn afstaða að segja fyrst nei og kjósa síðan nefnd til að skoða málið. Ef hv. þm. breytir efni tillögu sinnar eins og hann lýsir henni þá er ég tilbúinn til að styðja a.m.k. þennan þátt hennar.

Herra forseti. Ég vil upplýsa hv. þm. Sighvat Björgvinsson um að innan allra verkalýðsfélaga og sambanda eru skiptar skoðanir um Evrópusambandið. Það á án efa við um ASÍ, það á við um BSRB, það á við um BHM, það á við um önnur samtök. Þar er að finna ýmsa sem eflaust vilja að Íslendingar sæki um aðild að Evrópusambandinu og telja að okkar hagsmunum sé best borgið með þeim hætti. Aðrir eru því andvígir. Verkalýðshreyfingin hefur aðeins tekið formlega afstöðu til eins í þessu efni og það var til þjóðaratkvæðagreiðslunnar sem hv. þm. Sighvatur Björgvinsson stóð að að meina íslensku þjóðinni um. Varðandi alþjóðlegt samstarf verkalýðshreyfingarinnar þá get ég einnig upplýst hv. þm. um að það starf er ekki einskorðað við Evrópu. Það fer fram á Norðurlandavettvangi, Evrópuvettvangi og í heiminum öllum. Reyndar er það kannski merkilegast sem er að koma fram núna, að mínum dómi, þ.e. hve fjármagnið er orðið fjölþjóðlegt og engan veginn einskorðað við Evrópu þegar litið er t.d. til einkavæðingarinnar og á hvern hátt fjölþjóðarisarnir eru farnir að teygja arma sína um heim allan. Þess vegna eru það sterk viðhorf innan hinnar alþjóðlegu verkalýðshreyfingar að við eigum að forðast einangrunarhyggju. Við eigum að forðast það að skoða hlutina þröngt, hvort sem er á vettvangi þjóðríkisins eða ríkjasambanda eins og Evrópusambandsins. Við eigum að hugsa vítt, við eigum að hugsa og horfa til heimsins alls.

Hæstv. forseti. Það er alveg rétt að skiptar skoðanir eru um aðild Íslands að Evrópubandalaginu í dag. Ég býst við að það eigi við um flest félög, svo maður tali nú ekki um stéttarfélög eða pólitísk félög í þessu landi, nema þá kannski vinstri græna þar sem ekki er ágreiningur um þetta mál og á þeim forsendum finnst mér ástæða til að ræða þessa tillögu. Það hefur komið í ljós í skoðanakönnunum að þjóðin er afskaplega skipt í afstöðu sinni til þess hvort sækja eigi um aðild að Evrópusambandinu. Þegar umræðurnar um EES fóru fram á sínum tíma var ég hér á Alþingi og tók þátt í stefnumótun Alþýðubandalagsins varðandi málið. Niðurstaðan þá var að vera á móti samningnum. Það fóru samt fram verulegar umræður í Alþýðubandalaginu áður en sú afstaða var tekin. Við kröfðumst þess líka að fram færi þjóðaratkvæðagreiðsla um þetta mál, töldum að þjóðin ætti erindi að því máli, hún ætti að hafa eitthvað um málið að segja. Ég hef ekki breytt um þá skoðun að þjóðin hefði átt að fá að segja sitt álit hvað varðaði þennan samning. Ég tel að hann hafi í raun og veru verið ódýr leið til að fara fram hjá aðildarumsókn að EB með afar mikilvæg málefni sem þar voru innifalin. Í raun var allt valdaafsalið sem talað var um, völdin sem menn óttuðust að þeir mundu afsala sér með aðild að Evrópubandalaginu, innifalið í EES-samningnum varðandi þá þætti sem hann tekur yfir. Þannig tókst mönnum að selja, að mér finnst, afskaplega ódýra lausn sem gerði Íslandi mögulegt að taka þátt í Evrópusamstarfinu án þess að tekin yrði afstaða til þess að ganga í viðkomandi samband. Þannig stendur málið. Ég tel reyndar að þeir sem vildu að þessi samningur yrði samþykktur hafi haft rétt fyrir sér varðandi efnahagsleg áhrif hans. Þau urðu a.m.k. jafnmikil eða meiri en þeir héldu fram. Ég held því líka fram að við höfum haft rétt fyrir okkur sem héldum því fram að valdaafsalið yrði meira en menn vildu vera láta. Það hefur líka komið í ljós. Hér í gegnum Alþingi hafa runnið samþykktir og tilskipanir verið teknar í gildi á Íslandi í þvílíku magni að menn óraði ekki fyrir því þegar málið var afgreitt á hv. Alþingi. Þessi samningur er í gildi. Enginn talar um það hér að hann verði tekinn úr gildi. Það er heldur ekki markmiðið með þessari tillögu. Ég held að í ljósi þessa hljóti menn að horfa á þá umræðu um aðild að Evrópusambandinu sem er fram undan. Ég er ósammála því að menn eigi með einhvers konar tillögu í Alþingi núna að ljúka þeirri umræðu. Hún á erindi til þjóðarinnar alveg eins og umræðan um EES. Ef menn einhvern tímann taka þá ákvörðun á hv. Alþingi að leggja það fyrir þjóðina að ganga í Evrópusambandið þá mun það auðvitað fara fyrir þjóðaratkvæðagreiðslu, um það eru allir sammála að þannig eigi að standa að málum. Ég er hins vegar á þeirri skoðun að nokkuð sé til í því sem hér hefur verið sagt í dag um að Evrópusambandið sé að breytast mjög hratt og við þurfum á umræðunni að halda til að átta okkur á því hvað er fram undan og hvað er að gerast. Evrópusambandið er að breytast úr því sem ég vil kalla stærsta kaupfélag í heimi í ríkjasamsteypu miðað við þær hugmyndir sem eru uppi núna. Það hlýtur auðvitað að kalla á það að menn velti því fyrir sér hvernig það muni líta út innan fárra ára ef menn taka afstöðu til þess að ganga þar inn, hvenær sem það verður gert. Almenningur í landinu hefur greinilega skoðanir á þessu máli, það kemur fram í skoðanakönnunum, menn svara, menn víkja sér ekki undan spurningu þegar þeir eru spurðir um ESB nema tiltölulega fáir. Menn hafa afstöðu, annaðhvort með eða á móti. Ég tel því að full ástæða sé til að umræðan haldi hindrunarlaust áfram, menn taki ekki þá ákvörðun á hv. Alþingi að henni sé allt í einu lokið. Kannski finnst mönnum hún óþægileg, ég veit það ekki. Það út af fyrir sig skiptir ekki öllu máli, hún er að mínu viti nauðsynleg. Það er skýrt í mínum huga að við munum aldrei komast hjá Evrópusamstarfi. Við þurfum vissulega að sinna því í ekki minna mæli en við höfum gert fram að þessu og það er alltaf að vaxa. Til dæmis veit ég ekki betur en að þau samtök sem hv. þm. Ögmundur Jónasson veitir forstöðu séu í beinu formlegu samráði við sams konar samtök á þessu svæði. Og að ýmis mál fari til sameiginlegrar umsagnar sem þar er tekið þátt í að afgreiða. Þannig munum við áfram vera föst í slíkum samskiptum. En það er ekki af hinu vonda. Við hins vegar getum haft ýmsar skoðanir á því og haft mismunandi miklar áhyggjur af því hvernig þetta muni allt saman þróast. En ég er sem sagt ósammála því að heppilegt sé fyrir þessi mál og þessa umræðu að við ljúkum henni með því að taka þá afstöðu í hv. Alþingi að við eigum að standa utan við öll slík bandalög af þessu tagi sem hér eru til umræðu. Þannig yrði þessi umræða í raun og veru bráðkvödd með samþykkt þessarar tillögu. Það tel ég ekki heppilegt. Ég held við eigum að láta okkur hafa það að taka þátt í þeirri umræðu sem er og verður í gangi um Evrópusambandið og þegar tími er kominn, ef hann þá kemur einhvern tímann, verður það lagt fyrir þjóðina hvort gengið verður í þetta samband.

Herra forseti. Ég fagna þeirri tillögu sem hér kemur fram af hálfu þingflokks vinstri grænna. Ekki vegna þess að tillögugreinin sé mjög nákvæmlega orðuð, vafalítið hefur verið vakin athygli á því í umræðunni að svo sé ekki. Og það hefur verið skýrt að hér er ekki um að ræða úrsagnir úr ýmiss konar alþjóðlegu samstarfi, heldur er hér fyrst og fremst um að ræða heildarstefnumótun vinstri grænna á sviði utanríkismála, þá einkum gagnvart Evrópusambandinu. Þegar maður les tillöguna, ekki hvað síst grg., kemur sú afstaða mjög skýrt fram. Það er þess vegna, herra forseti, sem ég fagna tillögunni. Ég fagna því yfirleitt þegar stjórnmálamenn kveða skýrt að orði og enginn þurfi að velkjast í vafa um afstöðu. Þessi tillaga gerir það. Ég held að óhætt sé að lesa út úr henni, kannski ekki alla utanríkismálastefnu þingflokksins, en alla vega afstöðuna gagnvart Evrópusambandinu og færðar ýmsar röksemdir málflutningnum til stuðnings. Ég er hins vegar algerlega ósammála þeirri skýru stefnu sem hér kemur fram og afstaða mín og skoðun er í sjálfu sér nákvæmlega jafn rétthá skoðun félaga minna sem standa að þessari tillögu. Mér finnst tillagan bera vott um einangrunarhugsun, fjandsamlega hugsun gagnvart alþjóðlegu samstarfi. Mér finnst það vera tónninn í henni. Ég veit vel að auðvelt er að segja að svo sé ekki, en þetta er það yfirbragð sem mér finnst tillagan svolítið hafa. Mér finnst vera gert mjög mikið úr þeim neikvæðu þáttum sem tengjast Evrópusamstarfinu og það er vitaskuld fullkomlega lögmæt afstaða að draga fram hinar neikvæðu hliðar til stuðnings þeim málstað sem menn eru að verja. Ég vil benda á nokkur atriði sem ég er ekki sammála, ég reyndar lýsti því yfir að ég væri ósammála öllu, en mér finnst sum atriði orka mikils tvímælis. Ég er t.d. mjög ósammála þeirri afstöðu sem kemur fram í tillögunni og hefur líka komið fram af hálfu hæstv. forsrh., að afstaðan gagnvart Evrópusambandinu eigi að miðast við þessa frægu 8 milljarða sem er ekkert annað en mjög lítill hluti af þeirri stóru ákvörðun og umræðuefnum sem við þurfum að taka. Þetta mál er miklu stærra en svo að slík einföldun eigi rétt á sér. Ég vil sömuleiðis benda á atkvæðagreiðsluna um evruna í Danmörku, að Danir voru nú ekki að ganga úr Evrópusambandinu og það liggur alveg fyrir hver stefnumótun Evrópusambandsins varðandi evruna er þrátt fyrir þessa niðurstöðu í atkvæðagreiðslunni. Og evrudæmið af efnahagslegum ástæðum mun halda áfram jafnvel þótt það hægi nokkuð á því ferli sem þar er. En það er enginn að hverfa til baka innan Evrópusambandsins í þeirri stefnumótun sem menn hafa þar tekið, þ.e. að stækka Evrópusambandið og þá fyrst og fremst til austurs. Hér kemur líka fram neikvæð afstaða gagnvart EES-samningnum. Ég hélt satt best að segja að menn væru hættir að rökstyðja á þann hátt. Sá samningur hefur reynst okkur afskaplega farsæll og ég vil sérstaklega draga fram nafn þess fyrrverandi félaga okkar í þeim efnum, Jóns Baldvins Hannibalssonar, fyrrv. alþm. og utanrrh., sem hafði mest frumkvæði hvað þann samning varðar. Sá samningur hefur á allan hátt reynst vel og meira að segja reynst svo vel að margir þeir sem eru á móti einmitt frekari samvinnu taka hann sem dæmi um nægjanlega stöðu og styrka stoð í samskiptum okkar við Evrópusambandið. Ég vil líka benda á það sem gleymist stundum í umræðunni, og ekki er hægt kannski að fara ítarlega í hér á stuttum tíma, en það er úr hvaða jarðvegi hugmyndafræði Evrópusambandsins er sprottin, þ.e. þegar Monnet og Schuman og fleiri í kjölfar seinni heimsstyrjaldarinnar lögðu upp með þá hugmyndafræði að búa til efnahagslegt samstarf sem mundi aukast smátt og smátt og leiða til bættra stjórnmálalegra samskipta sem mundi auka von um frið í Evrópu. Það er sú hugmyndafræði sem lagt var upp með, feður Evrópusambandsins. Þetta er ekki bara efnahagslegt mál. Ég vil minna þingheim á það, herra forseti, að tímabilið frá seinni heimsstyrjöld til borgarastyrjaldarinnar í Júgóslavíu er lengsti friðartími í 2000 ára sögu Evrópu. Fara þarf aftur til tíma Rómverja til að finna lengri friðartíma í Evrópu. Það var hugmyndafræðin að baki þessu. Svo geta menn deilt um hvort vel hafi tekist eða ekki. Ég tel að tekist hafi mjög vel hjá stríðshrjáðum þjóðum í Evrópu að finna sér samstarfsvettvang. Og þau kjósa að halda áfram starfi sínu einmitt á þessum vettvangi sem sést best á því að nær hvert einasta ríki í Evrópu er annaðhvort aðili að Evrópusambandinu eða er að móta afstöðu til aðildar eða hefur sótt um aðild. Það eru örfá ríki sem eru ekki í þessum hópi. Eitt af þeim ríkjum er Ísland. Annað ríki er Noregur, sem hefur ekki tekið neina afstöðu til breytinga á sínum þætti enn þá þó að því geti komið, en þetta eru sem sagt örfá ríki. Það sem við höfum gert innan Samfylkingarinnar er að við höfum ekki tekið þá afstöðu að við eigum að ganga í Evrópusambandið. Við höfum sagt: Við skulum ræða þessi mál út frá einum hagsmunum, þ.e. okkar eigin hagsmunum. Við höfum sagt: Það er breytt staða að mörgu leyti í Evrópu. Evrópusambandið er líka að breytast úr stórþjóðasambandi eins og það var hér á árum áður í samsteypu fjölmargra smærri ríkja, sem menn líta ekki einungis á sem efnahagslegan ávinning, heldur sem nauðsynlegan stjórnmálalegan ávinning í kjölfar breytinganna sem urðu í Evrópu eftir 1989. Að því leytinu hefur þessi staða gjörbreyst og ég held að sú aðferðafræði sem við leggjum upp með í Samfylkingunni, að ræða þessi mál, m.a. út frá því ef til aðildar kemur, hvað við ættum þá helst að draga fram sem samningsmarkmið, athuga hvort niðurstaða fæst í þeirri umræðu fyrst innan flokks hjá okkur og síðan að vita hvort samstaða næst um þessi markmið í samfélaginu. Ég held að sú aðferð sé skynsamleg. Framsóknarflokkurinn er líka að opna umræðu um þessi mál út frá breyttum forsendum hjá sér. Þessi þáltill. er steinrunnin afstaða. Ýmislegt sem hér kemur fram er beinlínis byggt á röngum upplýsingum eins og hér er sagt um kvótahoppið. Þetta voru reyndar allt réttar upplýsingar sem þar er fjallað um en nýliðnir dómar í þessum efnum hafa markað kvótahoppinu miklu skýrari stöðu og gert það raunverulega óframkvæmanlegt eins og það var stundað á árum árum. Ég vil benda á að sjávarútvegsstefna Evrópusambandsins þarf ekki að vera okkur eins óhagkvæm og menn halda fram einfaldlega vegna þess, eins og hér er reyndar bent á, að við fáum allar veiðiheimildir við Ísland, við fáum að hafa það stjórnkerfi sem við viljum hafa og ef við bindum fastmælum í samningum að farið sé eftir ráðleggingum fiskifræðinga við ákvörðun um heildarkvóta þá er hægt, ef menn vilja, að tryggja hagsmuni okkar á því sviði. Menn eiga því að forðast fyrir fram mótaða afstöðu um þetta en það að tillagan kemur fram og gefur okkur tækifæri til skoðanaskipta um efnið finnst mér vera jákvætt, herra forseti.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir hrósyrði í garð Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs fyrir að hafa skýra stefnu á þessu sviði, þótt við söknum skýrrar stefnu frá ýmsum öðrum flokkum, hjá Framsóknarflokknum og Samfylkingunni einnig. Mig langar að gera eitt atriði að umræðuefni í þessu stutta andsvari. Hv. þm. Ágúst Einarsson telur að Evrópusambandið hafi orðið til þess að styrkja friðinn. Sem betur fer höfum við búið við góðan frið í Evrópu frá lokum heimsstyrjaldarinnar síðari að undanteknu því sem er að gerast á Balkanskaga og hefur verið að gerast þar á síðustu árum. Ég þakka þetta hins vegar ekki Evrópusambandinu heldur öðrum þáttum sem ég get ekki fjölyrt um hér nú. En óttast hann ekki þær mótsagnir sem virðast fylgja því annars vegar að fylgt sé mjög miðstýrðri, einsleitri efnahags- og peningastefnu sem sett er undir vald eins miðstýrðs seðlabanka með refsivald gagnvart þeim sem brjóta frá þessari stefnu? Sér hann ekki mótsögn í þessu annars vegar og hins vegar í hinu að verið er að stækka Evrópusambandið, hleypa þar inn ríkjum sem búa við allt annan efnahag en gerist um vestanverða Evrópu? Það eru margir sem óttast að þarna sé komin af stað þróun sem ekki sé til þess fallin að styrkja friðinn, heldur hugsanlega að skapa spennu, gagnstætt því sem að er stefnt.

Herra forseti. Í fyrsta lagi vil ég ekki meina að stefna Samfylkingarinnar í þessum málum sé eitthvað óskýr. Ég held ég hafi dregið hér upp að þetta er miklu flóknara mál en svo að hægt sé að svara því með já eða nei. Það er heldur ekki skynsamlegt að beita þeirri aðferð. Við höfum lagt upp með það ferli innan okkar flokks til að fá vitræna niðurstöðu í málinu. Menn hafa misjafnar skoðanir og ég held að sú aðferðafræði sé miklu affarasælli en að stilla þessu upp að allt liggi á borðinu og menn geti tekið strax afstöðu. Varðandi spurningu hv. þm. hvort það sé mótsögn í því sem er að gerast innan Evrópusambandins á sviði efnahagsmála og síðan á sviði stjórnmála þá sé ég það ekki vera. Ég held einmitt að efnahagsstefna Evrópusambandsins, samræming á mörgum þáttum, hafi reynst Evrópusambandinu mjög vel. Þetta er ein stærsta viðskiptablokk í heiminum ásamt öðrum og ég held að þróunin í Evrópu hafi einmitt sýnt að það fyrirkomulag sé gott sem verið er að byggja upp og við erum aðilar að því að með EES-samningnum höfum við lögleitt alla viðskiptalöggjöf okkar sem hefur reynst okkur mjög farsæl. Og ég vil benda á að miðstýringin í Evrópu er kannski ekkert svo voðalega mikil. Það er oft talað um báknið í Brussel. En ef við yfirfærum alla starfsmenn í Brussel hjá Evrópusambandinu yfir á íslenskar aðstæður þá væri þetta stofnun upp á 15 manns. Þetta er nú ekki meira þannig að oft er nú gert meira úr þessu en efni standa til. Ég held að samræming í efnahagsmálum sé af hinu góða og hafi leyst úr læðingi samkeppni og möguleika ekki hvað síst fyrir þjóðirnar sem eru nýlega orðnar frjálsar í Austur-Evrópu og sækja um aðild. Ég vil líka benda að Evrópusambandið er alltaf að auka lýðræðið innan sinna vébanda og ein viðamesta umræðan sem þar fer fram er um þjóðþingin, Evrópuþingið og hvernig tryggðir eru hagsmunir, sérstaklega smærri ríkja. Þetta er mjög athyglisverð þróun innan Evrópusambandsins þó að ég sé ekkert að segja að það henti íslenskum aðstæðum. Til þess er umræðan ekki kannski komin enn þá nógu langt. En þessar þjóðir eru sammála um að þetta sé vettvangurinn sem þær vilja starfa innan, líka á grundvelli lýðræðislegra fyrirkomulags.

Herra forseti. Það eru nú mjög skiptar skoðanir innan þjóðfélaganna hvert beri að halda. Við vitum fullvel hvaða álitamálum við stöndum frammi fyrir gagnvart Evrópusambandinu og hugsanlegri aðild að því. Stjórnmálaflokkum ber að taka afstöðu og móta skýra stefnu og koma heiðarlega fram með þá stefnu. Það höfum við gert. Við höfum lagt þá stefnu á borðið. Það vita allir hver þessi álitamál eru. Varðandi hina heildstæðu stefnu sem verið er að móta á vettvangi Evrópusambandsins þá verður þar allt bundið fast. Sett verður þak á heildarskuldastöðuna, á vextina og á verðbólguna verða sett bönd. Það verður ein breyta eftir, þ.e. atvinnustigið. Fátækari ríkjum sem kæmu til með að vilja taka lán t.d. til þess að ráða bót á atvinnuvandanum eða tímabundnum vanda yrði refsað af hinum miðstýrða evrópska seðlabanka með peningarefsingu. Telur þingmaðurinn virkilega þetta til þess fallið að stuðla að friði og draga úr spennu? Nei, þvert á móti. Ég er ekkert að finna þessa röksemd upp hjá sjálfum mér. Þetta er umræða sem fram fer um Evrópu alla og er þess valdandi núna að ýmsir eru farnir að hafa áhyggjur af því að Evrópusamrunastefnan eins og hún hefur verið rekin muni ekki á endanum ganga upp. Menn hafa áhyggjur af þessu. En hv. þm. Ágúst Einarsson hefur ekki minnstu áhyggjur af þessu ef marka má orð hans.

Herra forseti. Ég hef engar áhyggjur af þróuninni innan Evrópusambandsins eða þróuninni í Evrópu vegna þess að hún er að gerast eftir vilja þjóðanna sjálfra, meirihlutavilja þjóðanna. Auðvitað eru skiptar skoðanir hjá þessum þjóðum alveg eins og hjá okkur. En það hefur alls staðar verið borið upp í þjóðaratkvæðagreiðslu ef menn ætla að gerast aðilar að Evrópusambandinu. Styrk efnahagsstjórn og góð hagstjórn eins og rekin er innan Evrópusambandsins, hvort sem það er af seðlabanka Evrópusambandsins eða öðrum, er alltaf til hins góða og bætir lífskjör. Mér finnst koma fram í máli hv. þm. og í þáltill. afskaplega ósveigjanleg afstaða, fjandsamleg afstaða gagnvart grönnum okkar í Evrópu og því skipulagsformi sem þeir hafa fundið sér. Það er einungis einn stjórnmálamaður á Íslandi sem ég finn samsvörun við í þessum málflutningi og það er hæstv. forsrh. Það er eini maðurinn, herra forseti, sem ég hef fundið að talar á sömu nótum og hv. þm. og sá þingflokkur sem hefur lagt fram þessa tillögu. Tillagan er skýr og þess vegna fagna ég henni. En að mínu mati er hér ekki komin stefna til farsældar fyrir Íslendinga. Hverjir eru vinir þessa málflutnings? Ég held að það sé alveg ljóst ef maður skoðar ummæli hæstv. forsrh. hin síðustu missiri.

Herra forseti. Ég vil leyfa mér að byrja á því að bjóða hv. þm. Ágúst Einarsson velkominn til starfa á Alþingi á nýjan leik. Það er gaman að hafa hann hér með okkur aftur þó tímabundið sé. Vegna orða hv. þm. Jóhanns Ársælssonar er það auðvitað fjarri öllum sanni, og kemur hið gagnstæða reyndar fram í greinargerð rækilega útskýrt, að með tillögu af þessu tagi og ákvarðanatöku eða stefnumótun Alþingis til einhvers tiltekins tíma væri verið að ljúka umræðu um Evrópumál. Þaðan af síður er nú verið að leggja það til að við hættum að fylgjast með þróun mála með skilningarvitin opin. Ekkert slíkt er falið í því að taka á málum eins og hér er verið að leggja til. Tillagan er hins vegar um að reyna eftir því sem aðstæður bjóða upp á að móta eins skýra stefnu um grundvöll samskipta Íslands að þessu leyti og kostur er til einhverra ára litið. Ég held að menn verði aðeins að velta þessu fyrir sér ef menn halda áfram inn á það spor sem mér finnst málflutningur sérstaklega talsmanna Samfylkingarinnar leiða, að vegna þess að svo mikil óvissa sé uppi í þessum efnum og vegna þess að það þurfi að ræða þetta og skoða og athuga þá sé ekki hægt að hafa neina stefnu, að við eigum bara að segja við þjóðina: ,,Þið verðið bara að bíða. Við vitum ekkert hvort við eigum að fara inn í Evrópusambandið eða ekki og það verða bara allir að bíða á meðan við erum að skoða þetta.`` Samfylkingin ætlar að koma sér upp stefnu og það var gefið hér í skyn að hún kynni að líta dagsins ljós einhvern tíma á næstunni. Er þetta virkilega farsæl staða í málinu? Eru menn að halda því fram? Eru ekki rök fyrir því sjónarmiði sem tillagan gengur út á, að eftir því sem kostur er sé til bóta fyrir Íslendinga að hafa siglingaljósin klár í þessum efnum til þeirra framtíðar sem fyrirsjáanleg er? Ég held að hvort sem við lítum á stöðu fyrirtækja sem eru að skoða sín mál, fjárfestingar eða framleiðslu, útflutningsáætlanir eða innflutningsplön, lítum á stöðu félagasamstaka, stofnana sem eru í ýmsum samskiptum og einstaklinga, þá sé voðalega erfitt að halda því fram að það sé æskilegt ríkjandi ástand um eitthvert árabil að menn viti ekkert í hvorn fótinn þeir eigi að stíga. Ég held ekki. Ég held að það væri miklu betra ef t.d. á Íslandi gæti skapast ,,samstaða`` af því tagi sem gerðist í Noregi eftir að Norðmenn felldu í annað sinn tilraunir til að koma þeim inn í Evrópusambandið 1992. Hvað sögðu Norðmenn þá? Þá sögðu norskir stjórnmálamenn og það gekk nokkurn veginn yfir línuna og hefur haldið í grófum dráttum, a.m.k. fram undir þetta: ,,Þar með er þetta mál afgreitt a.m.k. næstu tíu árin.`` Það var mjög algengt að menn tímasettu það við það kjörtímabil sem nú stendur yfir í Noregi, að í öllu falli yrði það ekki fyrr en að afloknum þingkosningum á árinu 2002 sem þetta mál kæmist á dagskrá á nýjan leik og menn lögðu umræðuna nokkuð til hliðar. Af hverju gerðu menn þetta í Noregi? Jú, ég held að það hafi verið vegna þess að allir voru sammála um að ekki væri gott að rífa þjóðina sundur og hafa grenjandi óvissu um það hvað hennar biði í svona afdrifaríku samskiptamáli missirum og árum saman. Mér finnst málflutningur af því tagi sem við höfum verið að heyra sérstaklega frá Samfylkingunni sem réttlætingu þess að hafa ekki skoðun á málinu, að hafa ekki tekið afstöðu, vera a.m.k. óheppilegur í þessu tilliti. Nú getur að sjálfsögðu staðið þannig á hjá stjórnmálaflokki að menn hafi ósköp einfaldlega ekki lent málinu hjá sér og þá ber auðvitað að virða það. Það er þá bara þannig. En þá eiga menn líka bara að segja það og biðja menn velvirðingar á því að þeir hafi ekki stefnu í málinu sem stendur, séu að vinna í því að koma sér henni upp og á meðan verði menn bara að bíða. Ég hlýt þá að skora á menn að reyna að ganga frá þessu sem fyrst vegna þess að það er, eins og reyndar kom hér fram hjá hv. síðasta ræðumanni, afar gott að línurnar séu eins skýrar og kostur er fyrir alla aðila og ég tala nú ekki um fyrir stjórnmálamennina og flokkana sjálfa því að það hlýtur að vera erfitt að eiga í endalausum innantökum í máli af þessu tagi. Tillagan gengur vissulega út á það, það er rétt, eins og málin liggja fyrir nú, að það sé svo skýrt í öllum aðalatriðum hvað fólgið er í aðild að Evrópusambandinu að mönnum eigi að vera vorkunnarlaust að taka afstöðu til þess hvort þeir telji það hagstæðan kost eða ekki fyrir Ísland eins og málin standa. Með því er að sjálfsögðu ekki, og ég vísa til þess sem ég sagði áður um það efni, verið að segja að það þurfi að haldast óbreytt um aldur og ævi enda er ekkert hægt að ganga frá hlutum af þessu tagi um aldur og ævi. Stjórnskipulega er það auðvitað ekki þannig að við getum fyrir hönd meiri hluta Alþingis á komandi kjörtímabilum bundið hendur hans á einhvern hátt. Slíkar samþykktir eru marklausar. Það sem við hins vegar getum sagt er: Þetta er sú stefna sem nú er fyrir hendi og þangað til henni er breytt þá gildir hún og við sjáum eftir atvikum ekki fyrir okkur að líkur séu á breyttum forsendum í þeim efnum í fyrirsjáanlegri framtíð o.s.frv. Enda vísar þessi tillaga, samanber orðalagið, til næstu framtíðar í samskiptum okkar að þessu leyti við eftir atvikum Evrópusambandið eða þá aðra slíka aðila. Og það er hárrétt sem hér kom fram í máli hv. formanns utanrmn. að auðvitað tekur orðalag þarna nokkurt mið af því hvernig þróun er í málum á vettvangi þess, hins margnefnda Evrópusambands. Það kom svo sem ekki á óvart að hv. þm. Ágúst Einarsson reyndi að lesa einangrunarhyggju út úr þessari tillögu eins og fleiri skoðanasystkini hans hafa gert. En hitt þótti mér óþarfa orðbragð að tala um að í þessu fælist og okkar málflutningi, tillöguflutningi, fjandskapur í garð granna okkar og eins að spyrða okkur síðan saman við sams konar fjandskap sem hv. þm. telur sig hafa lesið út úr málflutningi hæstv. forsrh. Ég frábið mér slíkt. Ég tel mig ekki andstæðing eða fjandmann frændþjóða á Norðurlöndum eða vinaþjóða okkar í Evrópu frekar en í Norður-Ameríku þó að ég sé ekki t.d. stuðningsmaður þess að þeir hafi hér her í landinu. Ég á marga mjög góða vini meðal Bandaríkjamanna og mótmæli því ósköp einfaldlega að hlutir séu settir svona fram. Ég er hins vegar ekki sammála hv. þm. um það hvernig best sé að búa um milliríkjasamskipti okkar við þessar þjóðir. Getum við ekki haft heiðarlegan ágreining um það mál? Það hélt ég. Ég get líka alveg haldið því fram og fært fyrir því þó nokkur rök að hinir eiginlegu alþjóðasinnar í dag séu þeir sem hafni því að loka Ísland af innan hagsmunabandalags og klúbbs eins og Evrópusambandið er en vilji hafa samskiptin opin í allar áttir við allar þjóðir, ekki loka okkur af þarna og að hin eiginlega einangrunarstefna dagsins í dag sé sú sem birtist í ákveðnum tilhneigingum til blokkamyndunar í heiminum og á sér ekki síst samnefnara í þróuninni innan Evrópusambandsins. Ég held að það væri t.d. hollt fyrir hv. þm. að kynna sér, hafi hann ekki kynnt sér það, hvernig litið er á Evrópusambandið og út af fyrir sig einnig klúbb Norður-Ameríkuríkja og margra Asíuríkja í þriðja heiminum. Þar er það ekkert launungarmál manna á meðal, útbreidd og mjög ríkjandi skoðun, að þessar blokkir séu að þétta raðirnar til þess að gæta sinna gömlu hagsmuna. Ég hef á alþjóðavettvangi oft heyrt talsmenn ríkja frá þriðja heiminum ganga svo langt að þeir hafa fullyrt úr ræðustól á vettvangi Sameinuðu þjóðanna, á ráðstefnum í Genf og í Haag og víðar að þetta væri ósköp einfaldlega úthugsuð aðferð gömlu nýlenduríkjanna í Evrópu til að slá skjaldborg um sína hagsmuni. Ekki síst var nú þessi umræða uppi á vettvangi Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar þegar þar var verið að ræða drög að Úrúgvæ-samningnum og stofnun Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar. Þá gætti mikillar tortryggni af hálfu margra þróunarríkja einmitt í garð m.a. þess sem Evrópusambandsríkin voru að gera með sínum sameiginlegu tollmúrum og í samningagerð sinni gagnvart þriðju ríkjum. Og við skulum ekki gleyma því þó að við Íslendingar séum Evrópuríki og viljum vera það áfram að heimurinn er meira en Evrópa. Heimurinn er ekki bara 300, 500 eða 2.000--3.000 kílómetra radíusinn út frá Brussel. Um hugmyndafræðina sem margir hugsuðir settu fram í lok seinna stríðs um aðferðir til að tryggja frið í Evrópu má margt segja. Ég held að það sé alveg rétt. Ég hef margoft sagt það að ég telji að fyrir meginlandsþjóðirnar, sem eiga sameiginleg landamæri og eru meira og minna ein sameiginleg viðskiptaleg og menningarleg heild, eru meira að segja einn sameiginlegur vinnumarkaður, fyrir Benelux-löndin og nágranna þeirra Frakka og Þjóðverja, hafi margt af þessu að ýmsu leyti verið mjög eðlilegt skref og það er fínt fyrir þá. En það er heldur ekki tilviljun að fyrirvarar ríkja eða beinlínis ákvörðun um að vera ekki með í samstarfinu á þessum grunni gerast því algengari sem fjær dregur Brussel. Það er ekki tilviljun að Bretar og Írar, Danir og síðan Norðmenn og Íslendingar eru í mismunandi stigum þær þjóðir sem hafa þrátt fyrir allt fjarlægt sig mest eða haft mesta fyrirvara á þessari þróun. Það er ósköp skiljanlegt út frá landfræðilegum og sögulegum aðstæðum sem eru fólgnar í þessu máli. Það er líka ósköp einfaldlega vegna þess að hagsmunir þessara ríkja fara ekki endilega að öllu leyti saman. Við erum í verulegri sérstöðu, Íslendingar, sem eyþjóð úti í miðju Atlantshafinu, með mjög sérhæft efnahagslíf og sérstakar aðstæður að mjög mörgu leyti. Af þeim ástæðum er það svo fullkomlega eðlilegt að niðurstaðan geti orðið önnur í okkar tilviki heldur en hún er t.d. hjá Lúxemborg, eða þess vegna Dönum að hluta til. Danska þjóðin, sem í reynd hefur aftur og aftur tekið völdin af ráðamönnum sínum í atkvæðagreiðslum, er að þróa samskipti sín við Evrópusambandið inn á sérstakt hliðarspor í gegnum Amsterdam-undanþágurnar og nú síðast með því að fella evruna eru Danir í reynd að gerast aðilar að tilteknum þáttum Evrópusamstarfsins en standa utan við annað. Sama gildir um Breta og reyndar fleiri þjóðir, t.d. Svía sem ekki eru aðilar að Schengen og evrusamstarfinu og fleiru slíku. Getur þá ekki niðurstaðan orðið sú af þessu að þessi samskipti Evrópuríkjanna verði með ýmsum hætti og á ýmsum stigum? Ég hef spurt ráðamenn og talsmenn margra Evrópusambandsríkja að því, t.d. í heimsóknum á vegum þingnefnda til Brussel og Berlínar og víðar: Gæti það ekki verið ágætt fyrir Evrópusambandið sem dæmi um góð tengsl grannríkja sem eru svona á jaðri Evrópu eins og Ísland auðvitað er --- og er það meira að segja jarðfræðilega líka því að við erum að hálfu leyti í Ameríku og hálfu leyti í Evrópu --- að til væru mismunandi og sveigjanleg samskiptaform sem við gætum verið ágætis dæmi um gagnvart Evrópusambandinu að þróa? Ég er þeirrar skoðunar að svo sé og það finnst mörgum Evrópumönnum líka. Þjóðverjar t.d., sem mjög gjarnan hafa verið nefndir sem sérstakir haukar í horni Íslendinga, og vissulega rétt að mörgu leyti, þeir hafa oft reynst okkur betri en engir í samskiptum í þessum efnum, þeir hafa mjög margir sagt í mín eyru að þeir hafi fullan skilning á því að kannski þurfi Ísland að ganga frá þessum samskiptum sínum á grundvelli sérstaks fyrirkomulags vegna stöðu sinnar, legu og annarra slíkra hluta. Og þá eigum við auðvitað að vera ófeimin við að vinna að slíku. Við teljum, herra forseti, að það væri til mikilla bóta að taka þessi mál á dagskrá með þessum hætti, ekki til að hætta síðan að ræða þau, ekki til að hætta að fylgjast með þróun mála heldur til þess að reyna að skýra stöðuna eins og kostur er til næstu ára litið. Ég bendi þeim mönnum, sem eru að reyna að saka okkur um að vilja ekki umræður um þessi mál, á það hverjir það eru sem hér flytja tillögu um þetta mál, einir flokka. Hverjir eru það? Það er Vinstri hreyfingin -- grænt framboð. Og á meðan svo stendur held ég að menn ættu að fara varlega út í þá sálma að bera það upp á okkur að við séum feimin við umræður um þessi mál eða niðurstöðu af slíkum umræðum hver sem hún kann að verða. Við erum hvar sem er og hvenær sem er tilbúin til skoðanaskipta um þetta og erum held ég bara í ljósi aðstæðna óvenjuvel á vegi stödd til þess að hella okkur í þá hluti. Að lokum, herra forseti, á síðustu sekúndunum sem ég hef hér eftir til ráðstöfunar vil ég vegna þeirra orðaskipta sem við hæstv. utanrrh. áttum hér fyrr, þar sem hæstv. utanrrh. taldi að ég hefði tekið stórt upp í mig með því að segja að með málflutningi sínum væri hæstv. utanrrh. að mínu mati að grafa undan grundvelli þeirra samskipta sem nú væri byggt á við Evrópusambandið, þá skal ég útskýra það nánar. Það er rétt að þetta eru stór orð en ég hef rök fyrir mínu máli. 

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. fyrir að útskýra þessi stóru orð. Þetta eru stór orð og ég tel að þau séu röng. Ef það er að grafa undan samskiptum okkar við Evrópu að lýsa staðreyndum máls eins og ég hef verið að gera og jafnframt að sækja á um bót í þeim efnum eins og utanríkisþjónustan og sendiráðið í Brussel er að gera hvern einasta dag, ef það er að grafa undan samningum, þá skil ég bara ekki íslensku.  Eiga menn ekki að lýsa ástandi eins og það er? Er með því verið að grafa undan framtíðinni? Ég tel að þetta sé algjör firra. Halda menn að Evrópusambandið og aðilar þar viti ekki nokkurn veginn hvernig þetta er? Heldur hv. þm. að utanrrh. Íslands þurfi að lýsa því fyrir Evrópusambandinu? Heldur hv. þm. að utanrrh. Íslands þurfi að útskýra það fyrir öðrum aðildarríkjum EFTA svo dæmi séu tekin? Það vill svo til að önnur aðildarríki EFTA hafa nákvæmlega sama mat á þessari stöðu og sá sem hér stendur. Það veit ég af samræðum við þá. Er ekki best að ræða þessa hluti eins og þeir eru en ekki eins og við vildum hafa þá? Eða er hv. þm. að halda því fram að við eigum bara að ræða þá eins og við vildum hafa þá en gleyma því hvernig þeir eru? Ætli geti ekki verið að það sé besta leiðin til þess að tryggja betur stöðu Íslands að tala um þessa hluti eins og þeir eru? Það er að minnsa kosti mitt mat.

Herra forseti. Þetta snýst ekki um það að utanrrh. íslensku þjóðarinnar haldi fram einhverri óraunsærri eða rangri mynd af ástandi mála, stöðu mála. Þetta snýst ekki um það. En vandinn er í hnotskurn sá að hæstv. utanrrh., og út af fyrir sig utanríkisráðherra hverrar þjóðar við sambærilegar aðstæður, er í mjög vandasamri og viðkvæmri stöðu því fyrir utan það að vera stjórnmálamaður og formaður flokks, sem maður hefur fullan skilning á að felur í sér ákveðna stöðu og ákveðnar skyldur og kallar á þörfina fyrir umræður innan flokksins o.s.frv., en fyrir utan þetta er utanrrh. líka utanrrh., hagsmunagæslumaður og samskiptaaðili okkar út á við varðandi þessi mál. Ég á erfitt með að koma auga á það með hvaða hætti það getur bætt okkar stöðu að einmitt sá stjórnmálamaður sem jafnframt er í þessu hlutskipti utanrrh. gangi jafnlangt í því opinberlega að útlista þá erfiðleika sem hann sér uppi í þessum samskiptum og varðandi framhald á þeim grundvelli sem þau nú hvíla á og hæstv. utanrrh. Halldór Ásgrímsson hefur gert. Ég kem ekki auga á að það geti í sjálfu sér verið okkur sérstaklega til framdráttar í þessum framtíðarsamskiptum hvort sem þau byggja áfram um lengri eða skemmri tíma á svipuðum grunni og þau gera í dag, ef til samningaviðræðna um breytingar kemur. Ég hef fylgst allvel sömuleiðis með umræðunni um þetta t.d. í Noregi og ég tel að Norðmenn og talsmenn þeirra í þessu sambandi hafi reynt að vera varkárari en hæstv. utanrrh. Íslands hefur verið. Og meira að segja Danir í þeirri erfiðu klemmu sem talsmenn aðildar að evrunni voru þar, þeir reyndu að gæta hófs í sínum málflutningi í ljósi þess að niðurstaðan gæti orðið sú að Danir felldu og þá yrðu þeir auðvitað að lifa við þá niðurstöðu og gera það besta úr henni.

Herra forseti. Ég tel það vera frumskyldu mína að segja frá því hvernig við upplifðum rekstur þessa samnings frá degi til dags. Ég tel að mér sé það skylt gagnvart íslensku þjóðinni. Þar að auki er það alveg ljóst að þau vandamál sem er við að stríða og við munum eiga við að stríða á næstu árum, og ég trúi að það verði í meira mæli, eru ekki eingöngu vandamál okkar. Þau eru jafnframt vandamál Evrópusambandsins. Við erum með samning við Evrópusambandið sem er EES-samningurinn og Evrópusambandið hefur ákveðnar skyldur gagnvart okkur og öðrum þjóðum ef skilyrði breytast. Það er t.d. alveg ljóst að ef Norðmenn ganga í Evrópusambandið en ekki Íslendingar þá verður mikil breyting á þeim stofnunum sem við erum að reka. Evrópusambandið kynni þá að bjóða okkur Íslendingum upp á það, eins og að hefur verið látið liggja, að í stað þess að við værum að reka sjálfstæða eftirlitsstofnun þá gæti framkvæmdastjórnin tekið það að sér, við skulum taka það sem dæmi. Evrópusambandið kynni líka að bjóða upp á það að í stað þess að EFTA-dómstóllinn starfaði áfram þá kynnu þeir að geta boðið upp á það að Evrópudómstóllinn tæki við okkar málum. Er það fullnægjandi? Nei. Það er ekki fullnægjandi. Það samrýmist ekki okkar hagsmunum. Til þess að leiða þetta allt saman fram verða menn að tala um þessa hluti eins og þeir eru en ekki eins og við vildum hafa þá. Það þjónar okkar framtíðarhagsmunum að tala um þetta þannig en ekki eins og við vildum hafa þetta. Ég mótmæli því harðlega hér úr þessum stól, ræðustól á Alþingi, að ég hafi á nokkurn hátt grafið undan þessum samskiptum. Ég get fært rök fyrir því að mér og mínu ráðuneyti hafi á ýmsan hátt tekist að styrkja þessi samskipti. Og ég bið hv. þm. að nefna eitt einasta dæmi þar sem við höfum með framgöngu okkar veikt stöðu okkar gagnvart Evrópusambandinu.

Herra forseti. Ég er að sjálfsögðu ekki að saka hæstv. utanrrh. um það að draga af sér við það að reyna að gæta hagsmuna Íslands út á við og gagnvart Evrópusambandinu af öllu afli eins og hann metur best að gera það. En ég leyfi mér samt að hafa skoðun á því hvernig heppilegast sé að málflutningur okkar sé í tilvikum af þessu tagi. Ég geri það. Og hæstv. utanrrh. verður bara ósköp einfaldlega að sitja undir því að það er réttur minn að hafa skoðun á því hvernig skynsamlegast væri að tala fyrir okkar hagsmunum í þessum efnum. Það er þeim mun skiljanlegra vegna þess að hér er auðvitað um matskennda hluti að ræða. Og hver skyldi nú t.d. hafa verið að fjalla um einmitt sama mál gjörólíkt því sem utanrrh. hefur gert aftur og aftur á opinberum vettvangi að undanförnu? Í stefnuræðu hæstv. forsrh. fyrir nokkrum dögum kom eftirfarandi fram, með leyfi forseta: ,,Í apríl sl. lagði utanrrh. fram á Alþingi skýrslu um stöðu Íslands í Evrópusamstarfi. Í skýrslunni er umfangsmikil lýsing á EES-samningnum og rekstri hans. Til samanburðar er annars vegar hugað að þeim kosti hvar Íslendingar stæðu án EES-samningsins, hins vegar hvaða afleiðingar aðild Íslands að Evrópusambandinu gæti haft.`` Svo kemur, herra forseti, í skýrslu utanrrh. auðvitað: ,,Fram kemur að EES-samningurinn virki eins og honum var ætlað og afraksturinn hafi reynst góður og rekstur samningsins gengið vel.`` Punktur. Forsrh. velur að setja hlutina fram með þessum hætti. Utanrrh. hefur hins vegar valið að fjalla verulega ólíkt um þetta, aftur og aftur á opinberum vettvangi, í ræðu og riti, innan lands og utan. Það er þetta sem ég á við, herra forseti. Ég tel að sá heildarmálflutningur sem hefur sáð ýmsum efasemdum, bæði á innlendum vettvangi og erlendum um að staða Íslands í þessu efni sé nógu góð og framtíðin nógu álitleg --- ég tel að menn verði að gæta hófs í slíku annars skaði þeir íslenska hagsmuni og grafi undan þeim grundvelli sem þessi samskipti nú standa á.

Herra forseti. Umræðurnar eru löngu hættar að snúast um þáltill. eins og hún er flutt. Þær snúast nú um miklu þrengra og afmarkaðra efni, sem sé um ESB og hugsanlega aðild Íslands að ESB. Hví í ósköpunum fluttu þá vinstri grænir mál sitt um það en ekki um eitthvað allt annað og víðtækara? Eftir því sem mér skilst þá er stefna vinstri grænna þessi: Við viljum opnar og frjálsar umræður um Evrópumálin en útiloka fyrir fram að sú umræða geti leitt til að Ísland gerist aðili að ESB. Við í Samfylkingunni erum þeim sammála um opnar umræður um Evrópumálin vegna þess að við teljum þær tímabærar. Við erum þeirrar skoðunar að þjóðin eigi að taka afstöðu og þjóðin geri það ekki nema með upplýsti umræðu. En við viljum ekki útiloka fyrir fram að sú niðurstaða geti leitt til aðildar Íslands að Evrópusambandinu þyki það skynsamlegt. En ég spyr hv. þm. Steingrím J. Sigfússon: Hvers vegna vill hann útiloka það fyrir fram að Ísland gerist aðili að ESB ef það verður niðurstaða þjóðarinnar að lokinni skynsamlegri umræðu? Af hverju flytur hann hér tillögu um að fyrir fram verði mörkuð sú afstaða að hvað svo sem kynni að gerast í þeim umræðum sem hann vill að fari fram þá sé búið að loka þeim dyrum sem gætu leitt til aðildar Íslands að ESB?

Herra forseti. Það er rétt hjá hv. þm. að þessi tillaga snýst eðli málsins samkvæmt að verulegu leyti um fyrirkomulag eða tilhögum samskipta okkar við Evrópusambandið. Af sjálfu leiðir. Þau samskipti eru hins vegar hluti af hinu alþjóðlega samhengi og þess vegna er tillagan sett fram eins og raun ber vitni. Hún villir hins vegar ekki á sér heimildir. Í grg. tillögunnar er rökstuðningur sem tengist samskiptum við Evrópusambandið uppistaðan, eða frá miðri bls. 2 og aftur á miðja bls. 9 í 10 blaðsíðna þskj. Þannig þarf ekki sérstaklega frjótt hugmyndaflug til að sjá að auðvitað eru samskiptin við Evrópusambandið mjög veigamikill þáttur þess sem við köllum þarna alþjóðasamskipti, en að sjálfsögðu í samhengi við stærra mál. Ég held, herra forseti, að það hafi kristallast ákaflega vel í þessari umræðu, og að því leyti hefur hún verið þörf, að í grófum dráttum er uppi tvenns konar ástand í umræðum um þessi mál á Íslandi í dag. Annars vegar eru flokkar sem hafa stefnu og skoðun á því hvort við eigum að ganga í Evrópusambandið eða ekki og hins vegar flokkar sem hafa það ekki. Samfylkingin á greinilega í mjög miklum vanda, ósköp einfaldlega vegna þess að hana vantar stefnu í þessu afdrifaríka máli. Hún getur ekki gengið frá því í sínum röðum hvort hún mæli við núverandi aðstæður með aðild að Evrópusambandinu eða ekki. Þar skilur á milli. Við höfum mótaða stefnu í því máli, alveg skýra, og göngum út frá henni. Ég held við þurfum í sjálfu sér ekkert að flækja málin, það liggur algjörlega fyrir og hefur kristallast í þessari umræðu, að þessi er vandi Samfylkingarinnar í hnotskurn og við getum alveg eins haft samúð með þeim sem þannig er ástatt um.

Virðulegi forseti. Hvað sem líður afstöðu einstakra manna, þá er það nú einu sinni svo að vinstri grænir eru eini flokkurinn á Íslandi sem vill loka fyrir fram þeim möguleika að Ísland gangi í ESB. Hv. formaður utanrrmn. sem talaði hér áðan lýsti sinni skoðun svo að hann væri ekki andvígur því að slíkt gæti gerst. Hann teldi það hins vegar ekki tímabært nú. En vinstri grænir vilja loka þessum dyrum og harðlæsa áður en umræðan hefst svo þjóðin geti ekki tekið þessa ákvörðun ef hún telur það skynsamlegt. Okkar stefna er þessi: Þessa ákvörðun á þjóðin að taka í þjóðaratkvæðagreiðslu. Það á að taka þessa ákvörðun að lokinni ítarlegi umfjöllun þar sem ýmsir aðilar sem hafa hagsmuna að gæta, m.a. hagsmunasamtök eins og verkalýðshreyfing og samtök atvinnurekenda, fá tækifæri til að segja sínar skoðanir. Við eigum síðan að taka þá afstöðu sem skynsamlegust er að lokinni slíkri umræðu. Þannig viljum við halda á málinu. Það er okkar stefna. Það er hins vegar engin stefna að útiloka fyrir fram ákveðnar lausnir áður en umræður hefjast. Það er ekki stefna, það er þröngsýni og einangrunarhyggja. Það er ekki afstaða heldur fordómar.

Herra forseti. Það er kostulegt að heyra reyndan stjórnmálamann sem m.a. hefur setið hér á Alþingi í tvo áratugi, halda því fram að hér sé lagt til að ganga um aldur og ævi og í eitt skipti fyrir öll frá tilhögun samskipta okkar við Evrópusambandið og það áður en umræður um það mál hefjist. Ég held að Samfylkingin megi í vandræðum sínum ekki ganga svo langt, þó Samfylkingin hafi ekki komið sér upp stefnu, að reyna að telja þjóðinni trú um að við séum á einhverjum algjörum byrjunarreit og menn hafi aldrei rætt Evrópumál á Íslandi áður. Það vill svo til að ég er með í höndunum bók, herra forseti. Hún kom út 1990 og er afrakstur tveggja ára starfs þegar verið var að skoða þessi mál eins og þau voru þá. Árin 1992--1994 geysaði hér linnulaus umræða sem tengdist atburðum sem þá voru uppi.  Umræðan um Evrópumálin hefur geysað linnulaust í 12--15 ár á Íslandi og það er algjörlega út úr kú hjá talsmönnum Samfylkingarinnar að koma hér og segja að hún sé ekki hafin af því að svo stendur á að Samfylkingin á í vandræðum í málinu. Það verður Samfylkingin að leysa með einhverjum öðrum hætti en þeim að reyna að telja þjóðinni trú um að menn hafi aldrei rætt þetta áður og engar forsendur séu til að hafa skoðun eða stefnu í málinu. Forsendurnar liggja fyrir í öllum aðalatriðum og þær forsendur styrktust sl. vor þegar skýrsla hæstv. utanrrh. kom út og hlaut hér almennt lof sem tiltölulega gott grunngagn í umræðum um þessi mál. Ég bið menn því um að fara ekki offari í málflutningi af þessu tagi eins og mér fannst hv. þm. Sighvatur Björgvinsson gera hér áðan út úr augljósum vandræðum sínum.

Herra forseti. Ég kem hér upp til að mótmæla þeim fullyrðingum hv. þm. að afstaða okkar þingmanna í Samfylkingunni sé skoðanaleysi og við séum raunverulega að segja fólki að það verði að bíða þangað til umræðu sé lokið innan okkar flokks. Þetta er ekki rétt. Við höfum kosið að beita þeirri aðferð að fara yfir samningsmarkmiðin út frá breyttum aðstæðum í Evrópu. Ég gerði það að umtalsefni áðan. Upp er komin önnur staða í Evrópu hin síðari ár en var þegar Evrópuumræðan hófst fyrir nokkrum áratugum síðan. Við erum ekki skoðanalaus í þessu en viljum hins vegar gjarnan, því þetta er mikilvægt mál, reyna að fá samstöðu með fólki um þetta. Þegar Jacques Delore opnaði fyrir nánari samskipti milli EFTA og Evrópusambandsins sem endaði með EES-samningnum, fóru öll EFTA-ríkin í viðræður nema við og Norðmenn felldu reyndar samninginn eins og við þekkjum. Þá voru aðrar forsendur og þess vegna er mikilvægt fyrir okkur Íslendinga, þegar við förum í stefnubreytingu gagnvart Evrópusambandinu, að sú umræða verði opin í öllum stjórnmálaflokkum. Við myndum okkur ekki afstöðuna fyrir fram og reynum að hafa sem allra mesta samstöðu um hana. Við þekkjum hatrammar deilur í tengslum við utanríkismál síðustu áratugi og þeim deilum mun haldið áfram vegna þess að það verður alltaf minni hluti og meiri hluti í þessum efnum. En ég held að aðferðafræðin sem við leggjum upp með hér sé farsæl. Þetta tekur einhver missiri. Það sem mér finnst hins vegar vera athyglisverðast í þessari umræðu --- hin pólitíska niðurstaða --- er hve mikill samhljómur er milli vinstri grænna og formanns Sjálfstfl. í þessu utanríkismáli sem hér hefur verið rætt hvað mest um, þ.e. afstaðan gagnvart Evrópusambandinu. Það finnst mér vera, herra forseti, hin pólitíska niðurstaða í þessari umræðu, það er sá samhljómur sem hér kemur fram.

Herra forseti. Hæstv. forsrh. hefur ekki verið staddur hér í húsi í dag og hefur ekki tekið þátt í þessari umræðu þannig að það er nokkuð sérkennilegt að komast að þeirri niðurstöðu að sérstakur samhljómur sé með málflutningi hans og okkar að þessu leyti.  Ég held að hvernig sem menn reyna að færa það í þann búning að það sé óskaplega málefnaleg og ábyrg afstaða að komast að þeirri niðurstöðu að ekki sé hægt að hafa skoðun á málinu þá verði því seint gefið annað nafn en að það sé harla vandræðalegt í stórmáli af þessu tagi. Það er einnig óheppilegt að búa við það ástand lengi, hvort heldur sem er fyrir einstaka stjórnmálamenn í sínu hjarta, stjórnmálahreyfingar eða þjóð. Það er mikið betra að hafa einhverja línu í málinu eins og sagt er, svona eftir því sem nokkur kostur er. Það er vissulega rétt að það er alltaf eitthvað að gerast í þessum efnum eins og víðar á alþjóðavettvangi og í heiminum öllum. Það er alveg dásamlegt að heyra menn stilla málum upp eins og mannkynssagan sé samsett af kyrrstöðutímabilum en síðan gerist allt í einu einhver ósköp. Það er alltaf eitthvað að gerast. Það hefur alltaf verið eitthvað að gerast í Evrópumálum svo lengi sem ég man eftir mér og fór að fylgjast með þjóðmálum. Ég sit í Evrópunefnd Norðurlandaráðs og fylgist ágætlega með þessu, m.a. í gegnum það starf. Það er vissulega ýmislegt að gerast sem er fróðlegt og áhugavert að fylgjast með en það skapar mér engin vandræði. Sú atburðarás skapar hamlar mér ekki í að hafa skoðun á þessu máli og hafa stefnu í málinu. Ég held hún eigi ekki að þurfa að gera það. Annaðhvort geta menn bara ekki málið upp við sig eins í tilviki Samfylkingarinnar eða hitt, sem væri náttúrlega miklu verra, að menn langar eitthvað en þora ekki að segja það og breiða yfir það með því að segja: Við verðum að skoða þetta, athuga og kanna þetta, þetta er svo flókið og það er svo mikið að breytast o.s.frv. Það hefur mann auðvitað grunað stundum, því miður, að þeir sem í hjarta sínu eru komnir á þá skoðun að við ættum að ganga í Evrópusambandið treysti sér ekki til þess að segja það og breiði yfir það með málflutningi af þessu tagi.

Herra forseti. Ég hélt að skoðanir hæstv. forsrh. Davíðs Oddssonar væru ljósar í Evrópumálum. Ég er hissa á því ef hv. þm. er ekki kunnugt um skoðanir hans í þeim efnum en þær eru alveg samhljóma því sem hv. þm. hefur hér haldið fram. Ég vil benda á að það er enginn vandræðagangur hjá okkur í Samfylkingunni. Það voru allir sammála á landsfundi okkar um að viðhafa þau vinnubrögð sem ég lýsti. Við erum ekki að tala um vangaveltur með eða á móti. Við erum m.a. að fjalla um nýtt hugtak í stjórnmálaumræðunni á Íslandi sem er samningsmarkmið ef til aðildarviðræðna kemur. Það er alveg ný afstaða sem hefur verið mótuð innan Samfylkingarinnar. Okkar vinnubrögð, herra forseti, eru þannig enginn vandræðagangur enda er full samstaða um það innan Samfylkingarinnar að fara þessa leið. Með þessu mun sterkur vilji skapast meðal landsmanna og samstaða um samningsmarkmiðin, um hvað við viljum, því þetta er ekki spurning um já eða nei. Það er barnaleg afstaða sem hér kemur fram hjá hv. þm. og það er þröngsýn afstaða, herra forseti, sem hefur komið fram af hálfu vinstri grænna í þessari umræðu og sömuleiðis hjá skoðanabróður þeirra, hæstv. forsrh. Þetta er þröngsýni sem endurspeglast í fyrir fram gefinni niðurstöðu. Þannig viljum við í Samfylkingunni ekki vinna.

Herra forseti. Gallinn við röksemdafærslu af því tagi sem hv. þm. Ágúst Einarsson og skoðanasystkini hans hafa hér stuðst við er að þetta er næsti bær við það að segja að menn eigi helst ekki að hafa miklar skoðanir á málum vegna þess að það þurfi auðvitað að ræða þau og skoða og sé ekki málefnalegt eða uppbyggilegt að fjalla um þau með jái eða neii. Vandinn er sá að einhvern veginn verða menn að komast að niðurstöðu í svona málum og stjórnmálin verða harla grautarleg viðfangs ef þetta væri reyndin í öllum málum og allir flokkar væru á sama vegi staddir í þessum efnum. Hvernig ættu menn þá að átta sig? Hver væri leiðsögn þjóðarinnar? Til hvers eru stjórnmálamenn og stjórnmálaflokkar? Af hverju erum við að bjóða okkur fram? Það er væntanlega vegna þess að við höfum einhverja stefnu, einhverja sannfæringu og skoðun og við erum að tala fyrir henni. Við erum að reyna að fá fólk til liðs við okkur um það. Það erum við að reyna að gera hér, a.m.k. að okkar leyti, að fólkið viti algjörlega hvar það hefur okkur í þessu máli en sé ekki háð einhverri niðurstöðu í framtíðinni um afdrifarík stórmál af þessu tagi. Menn verða að vita hvort heil stjórnmálafylking lendir hægra eða vinstra megin hryggjar, með eða á móti aðild að Evrópusambandinu. Það er ábyggilega ekki mjög þægileg staða að verja, sem þessir menn hafa verið að gera hér, að færa fram af miklum krafti rök fyrir því að ómálefnalegt sé, eins og hér kom fram í síðasta andsvari, að hafa skoðun á Evrópumálum. Í öllum meginatriðum liggur það fyrir sem liggja þarf fyrir um hvað felist í aðild Íslands að Evrópusambandinu. Það er líka algjörlega ljóst að menn sækja ekki um aðild að Evrópusambandinu upp á grín. Menn geta ekki bara sótt um svona til að prófa hvað þeim bjóðist. Menn verða áður að gera upp við sig hvort þeir ætla að reyna að semja um aðild sína að sambandinu og leggja það fyrir dóm sinnar þjóðar. Það hefur reynst niðurstaðan hjá Norðmönnum og öðrum slíkum. Ég tel að þessi málflutningur sé allur á mjög þunnum ís sem gengur út á að reyna að sannfæra okkur um það að séu ekki efnislegar forsendur til að hafa skoðun á Evrópumálum á Íslandi um þessar mundir.

Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu. Hv. þm. segir að menn þurfi að vera búnir að ganga úr skugga um það áður en þeir leggja fram einhverja tillögu að sú leið sem lögð er fram sé fær. Gott og vel. Þá hef ég spurningu fyrir hann sem ég verð að leggja fram með þessum hætti því ég átti ekki kost á því að fá meiri tíma til andsvara. Í tillögunni leggur hann til að í staðinn fyrir það efnahagssamstarf sem við höfum átt og byggist á ríkjasamstarfi og bandalögum eins og EFTA og EES verði tekin upp það sem hann kallar tvíhliða lausn, þ.e. tvíhliða samningar milli viðkomandi aðildarríkja. Og nú spyr ég hv. þm.: Hefur hann kannað það eða hefur hann skoðun á því hversu auðvelt það sé að fá EFTA-ríkin og Evrópusambandsríkin og þau ríki sem EFTA hefur gert viðskiptasamninga við fyrir hönd aðildarríkjanna, nú síðast Kanada, til þess að hverfa frá þeim niðurstöðum og afgreiða í staðinn í gegnum jafnmörg þjóðþing, sennilega langt á þriðja tug þjóðþinga, tvíhliða samninga við Ísland um viðskipti og samstarf í mennta- og menningarmálum? Hefur hv. þm. einhverja skoðun á því hvort líklegt sé að sú lausn nái fram að ganga? Eða hefur hann einhverja skoðun á því hversu langan tíma það muni taka að ganga úr skugga um það hvort slík lausn sé fáanleg? Hann getur t.d. stuðst við reynslu Svisslendinga af því hvað það tók þá langan tíma að ná tvíhliða samningi við Evrópusambandið sem er miklu verri en sá samningur sem EFTA-ríkin gerðu. Hann er miklu verri, miklu takmarkaðri ef maður skoðar hagsmuni Svisslendinga og miklu víðtækari ef menn skoða yfirráðahagsmuni ESB. Eða hefur hv. þm. kannski sömu lausn á þessu máli og sá maður sem eitt sinn var formaður í stjórnmálaflokki hans og situr ekki lengur á þingi? Hann lagði þessa sömu lausn til með stuðningi hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar þegar EES-samningurinn var til meðferðar. Þá lagði sá formaður fram fyrir okkur þingmenn tillögur sínar um það hvernig tvíhliða samningurinn við ESB-ríkin skyldi hljóða, þannig að hann var með það alveg á tæru hvernig þeir ættu að vera. En það var bara eitt sem vantaði á það allt saman og það var hann hafði ekkert sýnt væntanlegum viðsemjendum okkar svo mikið sem eina setningu í þessum samningum. Hann hafði bara gert þá við eldhúsborðið heima hjá sér og gefið sér að það yrði harla lítið mál að fá öll ESB-ríkin til þess að afgreiða samninginn sem hann hefði búið til á kokkhúsborðinu heima hjá sér í gegnum þjóðþing þessara landa. Er þetta hinn vandaði undirbúningur sem hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon og flokkssystkini hans hafa haft á þessum málatilbúnaði sínum, þ.e. sú athugun sem fram hefur farið á því og það mat sem fram hefur farið á því að taka upp tvíhliða samninga við þessi ríki langt á þriðja tug sem við höfum gert samninga við í gegnum fjölþjóðlegt samstarf á vegum EFTA og ESB og EES? Það verður þá ekki lítið að gera fyrir hæstv. utanrrh. og allt íslenska utanrrn. ef það þarf að fara þá leiðina. Þá er ég hræddur um að ekki dugi það starfslið sem þar er fyrir hendi og jafnvel þó það yrði tvöfaldað eða þrefaldað. Hv. þm. Ágúst Einarsson sagði áðan að menn séu að feta nýja leið í Samfylkingunni. Það er rétt. Við viljum skilgreina samningsmarkmiðið. Við viljum að íslenska þjóðin geri upp við sig hverju hún vilji ná fram í samningum við Evrópusambandið og þegar það er búið þá hefjist alvörusamningaviðræður. Við viljum ekki fara í viðræður bara upp á plat. Við viljum ekki fara í viðræður bara til að sjá. Við viljum að íslenska þjóðin geri fyrst upp við sig hvað það er sem hún vill fá fram áður en samningaviðræður hefjast og að samningaviðræður hefjist ekki fyrr en íslenska þjóðin er búin að gera þetta upp við sig. En ekki einu sinni það eru vinstri grænir reiðubúnir að hlusta á. Þeir vilja fyrirframafstöðu um að þessi leið sé lokuð hvað svo sem líður vilja þjóðarinnar, hvað svo sem líður afstöðu hagsmunasamtaka þar á meðal aðila eins og verkalýðshreyfingarinnar og hvað svo sem líður skynsemi þeirra manna sem um eiga að fjalla. Þeir vilja gæta þess vel og vandlega að þessari hurð sé lokað og henni aflæst áður en lengra er haldið. Með öðrum orðum treysta þeir því ekki að skynsamleg umræða kunni að geta leitt til þessarar niðurstöðu og þá niðurstöðu vilja þeir ekki fá undir neinum kringumstæðum. Þeir vilja ganga út frá því áður en t.d. sú vinna hefst að móta samningsmarkmið Íslendinga að þessari leið sé lokað. Þó að þjóðin vildi þá má hún ekki fá að ganga þessa götu. Það er forræðishyggja. Það er ekki afstaða heldur er það forræðishyggja og það er einangrunarstefna. En ég ítreka spurningu mína, virðulegi forseti, til hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar: Hvaða könnun hefur hann gert á því hvort líklegt sé að við getum fengið afgreidda á þjóðþingum u.þ.b., já, langt á þriðja tug ríkja sambærilega samninga í tvíhliða samskiptum og við höfum nú við ríkin innan ESB og eins og við höfum nú við þau ríki sem EFTA hefur gert samninga um fyrir okkar hönd um samskipti og viðskipti milli EFTA-ríkjanna og þeirra? Og hvaða líkur telur hann á því að á þriðja tug þjóðþinga séu reiðubúin að afgreiða slíka samninga við okkur Íslendinga? Það er hreinn barnaskapur að halda slíku fram, barnaskapur sem lýsti sér í því þegar formaður í þeim flokki sem hann tilheyrði þá lagði fram á Íslandi uppkast að tvíhliða samningi við öll ESB-ríkin sem hann hafði skrifað við eldhúsborðið heima hjá sér og lagði fram fyrir þjóðina sem valkost en ekki nokkur annar maður hafði séð nema e.t.v. félagar hans í þingflokknum sem hann þá sat í og ég efast meira að segja um að þeir hafi fengið að breyta svo miklu sem stafkrók í þeim uppköstum.

Herra forseti. Það koma alltaf nýjar og nýjar víddir inn í þessa umræðu í hvert skipti sem hv. þm. Sighvatur Björgvinsson kemur í pontu. Nú spyr hv. þm. hvort við höfum rætt við alla mögulega hugsanlega samningsaðila Íslands fyrir fram áður en við voguðumst að leggja fram þessa tillögu hér um almenna stefnumótun í samskiptum Íslands við önnur ríki. Svarið er nei. Það er best að það sé alveg á hreinu að þingmenn eða erindrekar Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs fóru ekki um lönd og álfur og áttu samningaviðræur við 20--30 ríki um það hvort við gætum alveg örugglega gengið frá svona samningum ef það skyldi nú einhvern tíma inni í framtíðinni verða uppi á borðinu. Ég spyr hv. þm. á móti: Er hann vanur því að undirbúningur þingmála sé með þeim hætti hér yfirleitt að vinnan sé öll unnin fyrir fram sem mælt er fyrir um í tillögu að fara út í? Ég vek athygli þingmanna í allri vinsemd á orðalagi tillögunnar hvað varðar þennan tiltekna þátt. Þar segir eftirfarandi, með leyfi forseta: ,,Vegna EES-samningsins og annarra framtíðarsamskipta við Evrópusambandið verði af Íslands hálfu leitast við að þróa þau í átt til tvíhliða samninga um viðskipti og samvinnu.`` Þarna er með öðrum orðum ákveðin leiðsögn, ákveðin almenn stefnumótun sem vísar til framtíðar og vísar til ákveðins ferlis, ef og þegar og við þær aðstæður sem uppi kynnu að verða þegar til breytinga kæmi í þessum efnum. Hér fyrr í umræðunni var vitnað til hluta eins og þeirra ef t.d. Norðmenn gengju í Evrópusambandið og stofnanaþáttur EES-samningsins væri þá í uppnámi. Þá fæli stefnumótun af þessu tagi í sér almenna leiðsögn um það hvernig við mundum þá vilja reyna að þróa þessi samskipti. Það er það sem þarna stendur. Einn gallinn við að eiga rökræður og skoðanaskipti við hv. þm. Sighvat Björgvinsson er að hann er stundum ekki alveg nógu nákvæmur í orðalagi, einnig þegar hann hefur eftir mönnum.

Herra forseti. Ég heyri að hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon hefur þá ekki lagt í þá vinnu sem fyrrum flokksformaður hans lagði í þegar hann kynnti fyrir okkur þignmönnum uppkast sitt að samningum, tvíhliða viðskiptasamningum við öll þau ríki sem þá tilheyrðu ESB. En ég ætla að spyrja hv. þm. að því hvort hann sé búinn að gleyma því hvað það tók langan tíma að fá samþykkt á þjóðþingum ESB-landanna þann samning sem gerður var við EFTA-ríkin um EES á sínum tíma og hversu litlu munaði að samningsgerðin þá, fullnusta þess samnings, félli á tíma vegna þess að ESB-ríkin voru ekkert óskaplega áhugasöm um að hraða sér um það. Til viðbótar bætist síðan við að EFTA hefur gert viðskiptasamninga við mörg þeirra ríkja sem nú eru að ganga inn í ESB og verða þá sjálfkrafa aðilar að EES-svæðinu og þyrfti þá að taka upp samningaviðræður við þau líka til þess að framkvæma þá tvíhliða samningastefnu sem vinstri grænir eru að mæla fyrir um. Finnst nú hv. þm. líklegt að þessi stefnumótun, ef ætti að taka hana í alvöru, muni skila einhverjum árangri? Það tel ég nú ekki vera, virðulegi forseti, enda held ég að þessi stefnumörkun sé flutt svona meira og minna í bríaríi til þess að geta sagt frá því að menn hefðu þessa stefnu, því að það hefur komið fram í máli hv. þm. og fleiri að þeir ætlast ekki til þess að sú krafa sé til þeirra gerð að við hana verði staðið ef þeir lenda einhvern tíma í ríkisstjórn. Þeir ætlast ekki til þess. Þeir eru reiðubúnir að sætta sig við óbreytt ástand.

Herra forseti. Ef ég ætti að gefa málflutningi hv. þm. Sighvats Björgvinssonar einkunnir hér í dag fyrir tvennt, þá fengi hann fyrir útúrsnúninga 9,5 og fyrir orðhengilshátt 9,8. Síðan verð ég að segja alveg eins og er að því miður gerir hv. þm. sig sekan um það í ræðustólnum að opinbera mikla vanþekkingu á þessum málum. Það hryggir mig að þurfa að segja það en allt þetta bull um vandkvæðin vegna tvíhliða samninga sem þyrfti að endursemja um við öll ríki sem EFTA hefur samið um er á misskilningi byggt því að þeir samningar eru tvíhliða í grunninn og eru fullgiltir milli viðkomandi ríkja þannig að það yrði óbreytt ástand hvað það varðar. Ég tel einnig að það sé í grundvallaratriðum misskilningur að halda því fram að einfaldir samningar um viðskipti eða samvinnu sem við gerðum við Evrópusambandið, ekki við einstök ríki þess, þyrftu þinglega meðferð í þjóðþingum aðildarríkjanna. Mér er ekki kunnugt um að margir slíkir samningar, t.d. við Grænlendinga og Færeyinga, þurfi slíka þinglega meðferð. Það er Evrópusambandið sem gerir þá og þeir gilda vegna þess að þetta eru einfaldir viðskiptakjarasamningar og taka ekki til þeirra lagalegu þátta sem kalla á sjálfstæða þinglega fullgildingu í hverju og einstöku landi fyrir sig. Þannig hef ég a.m.k. skilið það og bið um að vera leiðréttur ef það er misskilningur. Við höfum átt í alls konar samskiptum á tvíhliða grunni við Evrópusambandið án þess að það þyrfti þinglega meðferð. Við vorum aðilar að ákveðnum rannsóknaráætlunum þess áður en EES-samningurinn kom til sögunnar og það þurfti ekki neitt flókið ferli af þessu tagi. Ég held því að hv. þm. sé nú alveg úti í mýri hvað varðar þetta síðasta sem hann hefur lagt hér inn til umræðunnar, þ.e. að tillagan væri alveg ómarkviss vegna þess að við hefðum ekki fyrir fram samið um allt sem einhvern tímann í framtíðinni kynni að vera fólgið í stefnumótun af því tagi sem hún felur í sér. Það er bara málflutningur sem nær engri átt, herra forseti.

Herra forseti. Ef ég ætti að gefa hv. þm. einkunn fyrir málflutning hans hér þá mundi ég biðjast undan því því ég treysti mér ekki til þess að gerast prófdómari í sambandi við einkunnagjöf fyrir þingflokk sem flytur tillögu um eitt en mælir fyrir henni um allt annað. Ég treysti mér því ekki til að gefa einkunn fyrir slíkar tilraunir. Hins vegar verð ég að segja það eins og er að nú hætti ég algjörlega að skilja vegna þess að hv. þm. virðist gera ráð fyrir því að núverandi samningar milli EFTA og ESB verði framlengdir með tvíhliða samningum milli Íslands og viðkomandi aðildarríkja. Og þá skil ég hann nú ekki lengur vegna þess að samningur EFTA og ESB um EES-svæðið gerir að sjálfsögðu ráð fyrir miklu meiri samskiptum heldur en eingöngu á sviði viðskiptamála. Og ég spyr: Gengur þá hv. þm. út frá því að við gerum t.d. tvíhliða samning við Spán um að tilteknir þættir í lagasetningu sem settir yrðu á spænska þinginu öðluðust lagaígildi á Íslandi, þ.e. ætlar hann að framlengja EES-samninginn í því formi sem hann er núna við aðildarríki Evrópusambandsins í framtíðinni eða er maðurinn að tala um að efna til nýrra samninga á tvíhliða grundvelli eingöngu um viðskiptasamstarf? Þá er auðvitað ljóst að þær viðræður takast alveg frá grunni, upp á nýtt, og þyrftu margra ára aðlögun. Ég skil því ekki nákvæmlega hvað fyrir hv. þm. vakir því ég trúi því varla að hann sé að segja okkur að hann geri ráð fyrir því að EES-samningurinn verði framlengdur óbreyttur í tvíhliða samningum Íslands við önnur ríki, 

Herra forseti. Er ég bað um orðið aftur í gerði ég það vegna þess að mér finnst að fram hafi komið ákveðinn kjarni í þessari umræðu sem ekki síst kom núna fram í máli hv. þm. Sighvats Björgvinssonar að því er varðar tvíhliða samninga. Aðalspurningin sem við Íslendingar stöndum frammi fyrir nú á næstu árum og áratugum er spurningin um það hvort við viljum taka þátt í heimsvæðingunni, alþjóðavæðingunni með öllum þeim kostum og göllum sem henni fylgja. Ég er þeirrar skoðunar, og ég býst við því að flestir Íslendingar séu þeirrar skoðunar, að við eigum að gera það, að mestar líkur séu á því að með þátttöku í alþjóðavæðingunni muni Íslendingum vegna best í framtíðinni. Þetta á við um viðskipti. Þetta á við um menntun. Þetta á við um þekkingu. Þetta á við um baráttuna gegn mengun, baráttuna gegn glæpum og fyrir friði í heiminum. Almennt hafa menn komist að þeirri niðurstöðu að þessi vandamál verði ekki leyst nema á vettvangi alþjóðamála. Og þá vaknar þessi stóra spurning: Hver er aðgangur Íslendinga að þessum málum? Hver er aðgangur Íslendinga að alþjóðavæðingunni, að heimsvæðingunni? Aðgangur Íslendinga er fyrst í gegnum þær alþjóðastofnanir sem við höfum starfað innan, hvort sem það er innan EFTA, innan NATO, innan Sameinuðu þjóðanna, innan ÖSE, innan Evrópuráðsins eða innan Norðurlandaráðs. Ég er þeirrar skoðunar að það sé algjört grundvallaratriði ef við eigum að geta tekið þátt í þessu samstarfi að við höfum sterka stöðu á vettvangi Norðurlandanna og jafnframt á vettvangi Evrópusamstarfsins. Ástæðan fyrir því að mér finnst oft að málflutningur vinstri grænna beri vott um einangrunarhyggju er kannski fyrst og fremst sú að þær forsendur sem þeir gefa sér í sínum lausnum standast ekki að mínu mati. Ég tel að það standist ekki að við getum náð viðunandi tvíhliða samningum. Sannleikurinn er sá að t.d. EES-samningurinn hefur gefið okkur aðgang inn í tvíhliða samninga sem við hefðum annars ekki náð. Og samstarfið á sviði EFTA hefur gefið okkur möguleika á tvíhliða samningum sem við annars hefðum ekki náð. Hafa menn t.d. trú á því að annars hefðu átt sér stað svo flóknar og erfiðar samningaviðræður milli Íslands og Kanada á sviði viðskiptamála og nú fara fram á vettvangi EFTA, að vísu undir forustu okkar um þessar mundir? Hafa menn trú á því að við hefðum getað komið viðræðum af stað við Mexíkó eins og nú eiga sér stað? Ég ætla ekki að útiloka það. En ég held að það sé alveg ljóst að Ísland eitt og sér sem tiltölulega lítill markaður hefur ekki það aðdráttarafl sem EFTA hefur þrátt fyrir allt því efnahagslíf EFTA-þjóðanna er svona sambærilegt við það sem er í Kanada. Og eins og allir vita er Kanada eitt af þessum sjö ríkjum sem mestu ráða nú á fjármálamarkaði í heiminum, eða hafa ráðið því auðvitað hefur Evrópusambandið komið þar inn sem nýtt afl. Þetta finnst mér vera mikill kjarni og aðalatriði, hvernig menn vilja skilgreina. Ég tel að þetta tvíhliða tal við Evrópusambandið sé því miður ekki leið sem gengur upp. Það er mitt mat. Ég tel að tvær leiðir geti gengið upp, þ.e. annars vegar einhvers konar framlenging á EES-samningnum, styrking á honum, með ákveðnum breytingum. Gallinn er sá að hann þarf þá að ganga fyrir öll þjóðþingin sem er viðamikið mál. Hin leiðin er aðild að Evrópusambandinu. Það eru þessar aðstæður sem ég tel að kalli á það að við ræðum aðildarkostinn. Ekki endilega vegna þess að við viljum það heldur vegna þess að við verðum að gera það og þá verðum við að horfast í augu við ákveðnar staðreyndir og tala um hlutina eins og þeir eru og upplýsa þjóðina um það hvernig ástandið er. Aðild okkar að alþjóðavæðingunni liggur því fyrst og fremst í gegnum Norðurlandasamstarfið og í gegnum Evrópusamstarfið. Við verðum vör við að Norðurlöndin beina athygli sinni og kröftum í vaxandi mæli að Evrópusamstarfinu, í minna mæli að Norðurlandasamvinnunni, a.m.k. á sviði Norðurlandasamvinnunnar eru það Evrópumálin og sameiginlegir hagsmunir Norðurlandanna í Evrópu sem mestur tíminn fer í. Þetta er m.a. staðfest í ágætri skýrslu sem nú er komin út og fjallar um framtíð Norðurlandasamstarfsins. Þessi skýrsla er samin undir forustu Jóns Sigurðssonar og þetta starf fór af stað í formennskutíð okkar í Norðurlandasamstarfinu og var tillaga okkar um það hvernig aldamótanna skyldi minnst á vettvangi Norðurlandanna. Herra forseti. Ég ætla ekki að deila lengur um það við hv. þm. Steingrím J. Sigfússon hvort ég hef staðið rétt eða rangt að máli. Ég tel mig hafa gert það og ég tel að ég hafi útskýrt það hér. Ég vil aðeins segja að lokum þegar talað er um áhrif okkar Íslendinga, að áhrif okkar Íslendinga geti engin verið t.d. í sjávarútvegsmálum. Evrópusambandsþjóðirnar veiða rúmlega 6 millj. tonna. Við veiðum rúmlega 2 millj. tonna. Við erum því stórveldi í sjávarútvegsmálum í Evrópu. Það liggur alveg fyrir. Lúxemborg er stórveldi á fjármálamarkaði. Við getum haft áhrif og höfum áhrif þar sem við störfum. Það má alveg eins segja: Hefur einn einstaklingur sem gengur í flokk vinstri grænna nokkur áhrif? Hefur einn einstaklingur sem gengur í Framsfl. nokkur áhrif? Þetta er sú skoðun sem við heyrum oft, að fólk eigi ekkert að vera að ganga í stjórnmálaflokka því einstaklingarnir geti sáralítil áhrif haft þar. Þetta er í grundvallaratriðum rangt og það vitum sem hér erum inni. Á sama hátt er það í grundvallaratriðum rangt að Íslendingar geti ekki haft áhrif sem jafningi meðal stærri þjóða. Það höfum við haft og það getum við haft hvort sem það er Atlantshafsbandalagið, Evrópusambandið, Evrópuráðið eða önnur þau samtök sem við teljum rétt að við séum meðlimir í.

Fyrst ætla ég að svara þessu með það hvort einstaklingur hafi meiri áhrif með því að ganga í vinstri græna heldur en í Sjálfstfl. Þá er svarið væntanlega já því við erum eitthvað færri enn þá. En það stendur til bóta. Hlutfallslega ættu menn því að hafa meiri vigt hver og einn á meðan svo er. Ef kjarni þeirrar umræðu sem hér er um alþjóðasamskipti Íslands kristallast í spurningunni um það hvort við eigum að verða aðilar að svokallaðri alþjóðavæðingu eða heimsvæðingu eða ekki --- og væri nú gaman að hafa tíma til að ræða allt sem er tínt saman undir þá breiðu fyrirsögn --- þá er svar mitt já. Að sjálfsögðu hljótum við Íslendingar að verða aðilar að þeirri þróun sem í gangi er í heiminum. Við ætlum að vera í samfélagi þjóðanna. Spurningin er hins vegar um það hvernig við gerumst það, á hvaða forsendum við reynum að ganga þar fram vegna þess að hér er ekki um að ræða bara eitthvert já eða nei, eitthvert ultimatum sem við þurfum að taka við sem náttúrulögmáli utan frá og getum enga skoðun haft á. Við eigum einmitt að reyna að meta allar breytingar af þessu tagi, hvaða fyrirsagnir sem menn setja á þær, samrunaþróun Evrópu, alþjóðavæðingu, heimsvæðingu, á sjálfstæðum forsendum og láta ekkert hræða okkur frá því þó við séum ekki fleiri en við erum og búum þar sem við búum. Það er ekki heldur þar með sagt að við þurfum að taka við slíku án þess að leyfa okkur að hafa skoðun á innihaldinu. Ég tel að við eigum að efla þátttöku okkar í heims- og svæðisstofnunum sem eru lýðræðislega uppbyggðar og hafa í sér fólgnar eins lítið afsal á fullveldi og sjálfstæði og kostur er. Við teljum að aðild að Evrópusambandinu sé ekki rétt form á slíkri alþjóðaþátttöku Íslands, það eigi frekar að byggja á Sameinuðu þjóðunum, Evrópuráðinu, Norðurlandaráði, Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu og Alþjóðaviðskiptastofnuninni, með öllum þeim fyrirvörum sem ég þó hef í framgöngu þeirrar stofnunar 

Herra forseti. Mér finnst það afskaplega mikilvæg niðurstaða hjá hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni að hann vilji taka þátt í alþjóðavæðingunni, taka þátt í heimsvæðingunni. Þá erum við sammála um það. En við verðum að meta það raunhæft hvernig Ísland getur tryggt sér þar sess sem tiltölulega lítil þjóð. Ég er þeirrar skoðunar að þetta tvíhliðatal og þessir tvíhliða samningar sem hann er að tala um geri það ekki. Ég er í grundvallaratriðum sammála því sem hv. þm. Sighvatur Björgvinsson sagði, að það sé ekki raunhæf leið. Það byggi ég m.a. á reynslu minni í þessum málum á undanförnum árum að ég sé það ekki sem leið. Hv. þm. veit það áreiðanlega að þegar þjóðir Mið- og Austur-Evrópu ganga í Evrópusambandið þá renna úr gildi tvíhliða samningar okkar við þessar þjóðir. Þá eru þeir ekki lengur í gildi. Og við verðum í reynd að yfirtaka þá samningsniðurstöðu sem Evrópusambandið kemst að við þessar þjóðir, sem mér finnst nú ekki lýðræðislegt. Við munum standa frammi fyrir því á Alþingi að samþykkja hana. Við getum að vísu hafnað henni. En við verðum ekki í góðri stöðu til að hafna henni. Þetta er m.a. ein af þeim staðreyndum sem ég hef verið að draga fram í umræðunni. Er það rangt að segja þetta? Þetta er hins vegar rétt. Erum við að veikja okkur stöðu? Þetta er okkar staða. Þetta veit Evrópusambandið og Evrópusambandið veit líka að við eigum mjög erfitt með að hafna slíkri niðurstöðu. Þetta eru staðreyndir sem við stöndum frammi fyrir og ég tel þetta tvíhliða tal, hvort sem það er nú eða fyrr, standist ekki þær kröfur og þau skilyrði sem við Íslendingar eigum að hafa metnað til að gera í þátttöku okkar í alþjóðasamfélaginu.

Herra forseti. Að sjálfsögðu snýst þetta um það að við metum það og reynum að komast að niðurstöðu um það með hvaða hætti sé tryggilegast að gæta hagsmuna okkar. Það er það sem við erum að ræða hér um. Ég tel að það sé á engan hátt sýnt fram á það að sú meginstefnumótun sem þessi tillaga felur í sér sé ekki raunhæf, og þó að þarna séu nefndir möguleikar á þróun í átt til tvíhliða samninga um ákveðna hluti þá sé það eitthvað sem sé nánast eins og búið að vera. Ég er mjög undrandi ef menn eru hér virkilega að tala þannig að það sé ekki að verða neinn kostur í alþjóðasamskiptum að gera sjálfstæða samninga um sín mál. Alveg sérstaklega vegna þess að samtímis þeirri blokkamyndun sem menn eru hér mjög uppteknir af og virðast öðrum þræði vera að beygja sig undir sem óumflýjanleg forlög eru tilraunir í gangi til þess að koma á alheimsskipan mála sem gerir auðvitað þá blokkamyndun og þá svæðisbundnu samninga sem undir hana verða að falla, því að ég geri ráð fyrir því að Evrópusambandsríkin og stækkað Evrópusamband ætli eftir sem áður að vera aðilar að Alþjóðaviðskiptastofnuninni, stofnunum Sameinuðu þjóðanna og öðru slíku alþjóða- og alheimssamstarfi sem er í vaxandi mæli að setja hinar almennu leikreglur heimsins. Ég geng ekki undir þá lokuðu heimsmynd sem mér finnst menn draga upp, mér liggur við að segja nauðhyggju, að við gætum staðið frammi fyrir því eða stöndum nánast frammi fyrir því á komandi árum að það verði bara uppi þessir kostir: að einangrast eða ganga í Evrópusambandið. Ég held að það sé ekki þannig. Ég held þvert á móti, og spái því, að eftir svona tíu ár, ef allt fer að óskum og Íslandi verður ekki fyrir þann tíma troðið inn í Evrópusambandið, þá muni umræður um slíkt þykja mjög undarlegar vegna þess að þá muni staða þeirra ríkja sem hafa varðveitt sjálfstæði sitt þykja bærileg.

Herra forseti. Þetta er ekki spurningin um einhverja nauðhyggju. Þetta er spurningin um það að meta okkar stöðu rétt og fara í hlutina samkvæmt því. Það er það sem við stöndum frammi fyrir. Ég vil minna hv. þm. á það að við erum hluti af innri markaði Evrópusambandsins, við höfum yfirtekið allt það regluverk sem þar er og höfum skyldur til þess að taka yfir hluta af því og það regluverk í framtíðinni. Hvernig er hægt að reka það áfram með tvíhliða hætti? Það er einfaldlega ekki hægt nema við viljum alveg afsala okkur þar áhrifum og afsala okkur hlutum til yfirþjóðlegs valds. Telur hv. þm. það raunhæfan kost að við segjum okkur frá þessum innra markaði? Telur hann að íslenskur sjávarútvegur þoli það? Telur hann að íslenskt atvinnulíf þoli það? Telur hann t.d. að verkalýðshreyfingin, sem hefur talið að það hafi verið til bóta að vera hluti af þessum innra markaði, vilji það? Ég tel það vera algjörlega óraunhæfan kost og ég er einfaldlega að segja: Í guðanna bænum, málið er alveg nógu flókið og nógu erfitt þó við séum ekki að gæla við svona hugmyndir sem að mínu mati standast ekki og við munum aldrei geta komið í framkvæmd ef við höfum þessa hagsmuni í huga. Það er þess vegna sem við þurfum að fara raunhæft yfir þessi mál. Það má vel vera að mat mitt sé rangt og hv. þm. haldi því fram að ég sé ekki að vinna rétt þar frekar en í öðrum málum. En sagan mun væntanlega dæma það. Kannski verðum við ekki þeir aðilar sem taka lokaákvarðanir um það en ræður okkar verða lesnar eftir tíu, tuttugu ár og þá mun sá dómur verða felldur en ekki fyrr.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að leiðrétta hæstv. utanrrh. um afstöðu verkalýðshreyfingarinnar. Innan verkalýðshreyfingarinnar eru skiptar skoðanir um afstöðuna til Evrópusambandsins og einnig til EES-samningsins og hins innri markaðar. Það kom mér hins vegar mjög á óvart að hvaða marki hæstv. utanrrh. leggur alþjóðastofnanir og alþjóðleg samtök að jöfnu, Sameinuðu þjóðirnar og NATO, Norðurlandaráð og Evrópusambandið. Að mínum dómi byggir þetta ekki aðeins á miklum misskilningi heldur einnig harla íhaldssamri heimssýn. Vinstri hreyfingin -- grænt framboð hefur beitt sér fyrir og er fylgjandi alþjóðahyggju og fjölþjóðlegu samstarfi, hvort sem litið er til umhverfismála, til friðarmála, til mannréttinda, og í viðskiptum þótt þar sé að því að hyggja að viljum ekki opna allar gáttir fyrir fjölþjóðlegu fjármagni í okkar litla hagkerfi. Við viljum standa þannig að málum að staðinn sé vörður um fullveldi landsins. Við teljum Evrópusambandið vera ávísun á einangrunarhyggju auk þess sem það skerðir fullveldi þjóðarinnar. Staðreyndin er sú að ásetningurinn innan Evrópusambandsins að keyra Evrópusamrunann markvisst áfram er býsna sterkur, að mynda stórt evrópskt ríki með einum sameiginlegum landamærum, með sameiginlegri efnahags- og peningapólitík, sá ásetningur er býsna sterkur. Menn gera því skóna og velta því fyrir sér hvort Noregur kunni að gerast aðili að Evrópusambandinu innan tíðar því að menn vita sem er að það verður reynt aftur. Norðmenn eru tvívegis búnir að fella það í þjóðaratkvæðagreiðslu að gerast aðilar að Evrópusambandinu en menn vita að það verður reynt aftur og aftur á sama hátt og reynt var aftur í Danmörku með Maastricht-samkomulagið þar til það var samþykkt, að vísu breytt, dönsk stjórnvöld náðu því fram. Og menn gera því skóna að Danir eigi eftir að taka upp evruna. Menn vita sem er að það verður reynt aftur og aftur og aftur. Stjórnmálamenn sem eru fylgjandi Evrópusamrunanum í Evrópu hafa reynt að laga sig að þessu. Þeir vita um andstöðuna, hina sterku andstöðu í þjóðfélögunum gegn þessum samruna og hafa reynt að haga málflutningi sínum í samræmi við þetta. Hann er oft mjög þokukenndur og oft er hann villandi og óheiðarlegur. Þannig varð ég vitni að viðtali t.d. við danska forsætisráðherrann, Poul Nyrup Rasmussen, þegar hann var spurður um tengslin á milli evrunnar og Evrópusamrunans og hann kvað þessi tengsl afskaplega lítil, þetta væru lítil tengsl. Auðvitað sjá það allir að þetta er mjög óheiðarlegt svar. Þetta er ekki bara þokukenndur málflutningur, þetta er óheiðarlegt svar. Og það er gegn þessu sem danska þjóðin reis, gegn málflutningi af þessu tagi, þessum óheiðarlega málflutningi, þokukennda og óheiðarlega málflutningi. Og enda þótt nær allir stjórnmálaflokkar í Danmörku væru fylgjandi því að Danir segðu já við evrunni, ekki vinstri sinnar og ekki þeir sem standa langt til hægri, þeir voru þessu andvígir, en mikill meiri hluti pólitískra stofnana var þessu fylgjandi. Stofnanir á vinnumarkaði voru þessu eindregið fylgjandi. Nær allir fjölmiðlar voru þessu fylgjandi. En þjóðin sagði nei. Það er sannfæring mín að þjóðin hafi ekki einvörðungu verið að andæfa evrunni. Hún var að andæfa þokukenndum, óheiðarlegum vinnubrögðum og óheiðarlegum málflutningi þeirra sem segja endalaust að það þurfi að skoða málin, það þurfi að setja nefnd í málið. Hún var að andæfa málflutningi þeirra sem ekki þora að koma hreint til dyranna með afstöðu sína. Skyldi þessi málflutningur eiga sér einhverja samsvörun á Íslandi? Skyldi það vera að þessi málflutningur eigi einhverja samsvörun hér á landi? Já, hann á það hjá tveimur stjórnmálaflokkum og sá málflutningur hefur birst okkur hér í dag, úr munni hæstv. utanrrh. fyrir hönd Framsfl. og af hálfu ýmissa þeirra sem talað hafa fyrir hönd Samfylkingarinnar. Þeir ætla endalaust að vera að skoða málið. Þetta er þokukenndur og óljós málflutningur. Það væri fróðlegt að vita hvernig eigi að haga þjóðaratkvæðagreiðslunni sem hv. þm. Sighvatur Björgvinsson talaði fyrir vegna þess að það allir eru sammála því að ef til þess kæmi að Ísland sækti um aðild að Evrópusambandinu þá færi að sjálfsögðu fram um það þjóðaratkvæðagreiðsla, það greinir engan á um þetta. En á að fara fram þjóðaratkvæðagreiðsla um það hvort við eigum að ræða hin margrómuðu samningsmarkmið eða hvort það eigi að sækja um aðild? Erum við þá að tala um tvær þjóðaratkvæðagreiðslur? Um hvað erum við að tala? Á ekki að gera þá kröfu til stjórnmálamanna og stjórnmálaflokka að þeir komi hreint til dyranna og segi hver raunveruleg stefna þeirra er? Ef þeir vilja sækja um aðild að Evrópusambandinu þá segi þeir það hreint út og bjóði síðan stefnu sína fram í kosningum. Þetta er lágmarkskrafa sem hægt er að gera og á að gera til stjórnmálamanna og stjórnmálaflokka.

Herra forseti. Mér fannst það afskaplega undarlegt þegar hv. þm. Ögmundur Jónasson sakaði menn um óheiðarleika. Ég er þeirrar skoðunar að við Íslendingar verðum að taka þátt í alþjóðasamstarfi. Við verðum að taka þátt í heimsvæðingunni. Hv. þm. segir að hann sé líka þeirrar skoðunar. Ég er þeirrar skoðunar að leið okkar liggi í gegnum Norðurlönd og Evrópu. Ég er þeirrar skoðunar að hún liggi ekki í gegnum tvíhliða samstarf. Ég er þeirrar skoðunar. Ég tel það ekki raunhæfa leið. Ég tel það hins vegar ekkert óheiðarlegt að halda því fram, ekkert óheiðarlegt ef menn trúa því. Ég tel bara einfaldlega að menn séu á rangri leið alveg eins og ég taldi að þeir sem t.d. vildu ekki að við gengjum inn í NATO væru á rangri leið. Það er ekkert óheiðarlegt við það. Hins vegar stöndum við frammi fyrir tveimur kostum í þessu. Það er að reyna að styrkja EES-samninginn og það samstarf með þeim hætti sem við teljum að sé fullnægjandi fyrir Ísland eða þá að ganga inn í Evrópusambandið. Ég og minn flokkur höfum ekki tekið afstöðu til þess. Er það óheiðarlegt að taka þessar spurningar og kryfja þær til mergjar á þessum grundvelli? Er það óheiðarlegt að ræða um framtíð Íslands og möguleika okkar á þessum grundvelli? Nei, ég tel að það sé heiðarlegt og ég tel að það sé nauðsynlegt. Ég tel það rangt af vinstri grænum að útiloka báða þessa kosti eins og mér finnst þeir gera og einblína á einhverja tvíhliða lausn sem ég veit að þeir eiga eftir að finna út að er engin lausn og verður aldrei fundin. Það getur vel verið að það sé heiðarlegt að vaða bara áfram í villu. En í guðanna bænum, hv. þm., ekki saka okkur um einhvern óheiðarleika.

Herra forseti. Hæstv. utanrrh. segist því fylgjandi að efla samstarf okkar við Evrópuríkin og tvennt komi þar til greina. Annars vegar að styrkja EES-samninginn eða --- nú þori ég ekki að hafa eftir hinn kostinn ---  Þess vegna spyr ég hæstv. utanrrh. beint út: Telur hann við þessar aðstæður rétt og eðlilegt að Íslendingar undirbúi umsókn um aðild að Evrópusambandinu?

Herra forseti. Svarið er nei. Ég tel að það sé ekki tímabært. Það liggur alveg ljóst fyrir að stefna þessarar ríkisstjórnar er að gera það ekki. Ég tel hins vegar nauðsynlegt að við áttum okkur á því hvað er að gerast þarna og hvar hagsmunir Íslendinga liggja. Mér er ljóst að báðir þessir kostir hafa sína miklu galla og jafnframt sína miklu kosti. Við stöndum frammi fyrir afskaplega erfiðu vali sem við þurfum að ræða meðal þjóðarinnar og ræða heiðarlega okkar á milli. Ég get ekki sagt eins og menn vildu kannski oft segja: Af tvennu illu vel ég hvorugt. Við verðum að lokum að taka erfiða ákvörðun sem þarf að undirbúa vel, það þarf að undirbúa hana vel í stjórnmálaflokkunum og ég tel að við séum ekki búin að því. Við erum a.m.k. ekki búin að því í mínum flokki. Við þurfum lengri tíma til þess og fyrr en við erum tilbúin með niðurstöðu okkar munum við að sjálfsögðu ekki skýra frá henni. Ég tel að hv. þm. eigi enga heimtingu á því að ég skýri frá niðurstöðu sem ekki er orðin. Og ég tel það fullkomlega eðlilegt að við tökum okkar tíma í það. Ég hef líka sagt að við höfum tíma. Það er ekkert neyðar\-ástand hér í landinu sem kallar á að við tökum þessa ákvörðun á morgun en við þurfum að undirbúa hana vel og við þurfum að vita hvað við erum að gera. Ég fagna þeim samtökum sem fjalla um þetta eins og þau hafa gert, hvort sem það er verkalýðshreyfingin eða aðrir. Ég tel að við verðum að gera það í stjórnmálaflokkunum. Ég tel að við verðum að gera það í Framsfl. Reyndar er ég þeirrar skoðunar að vinstri grænir þurfi að gera það líka þó þeir telji kannski ekki þörf á því, ég veit það ekki.

Herra forseti. Ég get upplýst hæstv. utanrrh. um að um fá mál hefur verið rætt eins ítarlega í flokki okkar og alþjóðlegt samstarf og þar á meðal Evrópusamstarfið. Mér finnst það svo sem sjónarmið út af fyrir sig og ekki hægt að agnúast út í það þótt okkur sé greint frá því að Framsfl. sé ekki búinn að gera upp við sig hvað hann vilji í þessum efnum, enda er það náttúrlega vitað að það er ágreiningur innan flokksins, það hefur komið fram hjá ýmsum talsmönnum hans. Það er rétt hjá hæstv. utanrrh. að við stöndum frammi fyrir erfiðu vali en við þurfum að taka afstöðu í því vali.

Á réttum forsendum.

Á réttum forsendum, það er alveg rétt. Og þótt hæstv. ráðherra segi það við mig nú að ég eigi ekki heimtingu á því að vita hvaða afstöðu Framsfl. tekur eiga kjósendur það. Kjósendur eiga heimtingu á því gagnvart stjórnmálamönnum og flokkum að vita á hvaða forsendum er boðið fram. Ég spyr þess vegna hæstv. utanrrh., hvort sem hann svarar því nú eða síðar: Teldi hann boðlegt að Framsfl. eða þess vegna nokkur stjórnmálaflokkur í landinu gengi til kosninga með Evrópumálin og alþjóðamálin eins óljós og þau eru hjá Framsfl. nú um stundir?

Herra forseti. Ég vil mótmæla því þegar því er haldið fram hér á hinu háa Alþingi úr þessum ræðustól að málflutningur okkar samfylkingarmanna í þessari umræðu sé óheiðarlegur. Það er ekki svo. Menn geta verið ósammála skoðunum okkar og ég hef dregið það sérstaklega fram að ég virði sjónarmið vinstri grænna með þessari tillögu og andstöðu þeirra við Evrópusambandið en ég held því ekki fram að málflutningur þeirra sé óheiðarlegur. Við vitum það og höfum haldið því fram að þáltill. sjálf er grautarleg. Tvíhliða samningar sem þar er rætt um eru varla framkvæmanlegir. Þeir halda því fram að innan Evrópusambandsins séu vondir menn sem stefni að því að hneppa alla í fjötra. Ég segi ekki að þetta sé óheiðarlegur málflutningur, ég segi að þetta sé yfirborðskenndur málflutningur. Ég bendi á að innan Evrópu eru öll skrefin stigin í sátt við þjóðirnar með meiri hluta eða minni hluta. Það er lýðræðisleg niðurstaða, líka í Danmörku, að hægja aðeins á ferlinu og þar réð fólkið. Maður á ekki að tala eins og það sé eitthvert afl sem knýi menn til verka sem þeir eru í hjarta sínu á móti. Þannig eru ekki vinnubrögðin, ekki hér á Íslandi í lýðræðisríki. Vinnubrögðin eru heldur ekki þannig í Evrópu og hjá nágrannaríkjunum. Það er ekkert þokukennt í málflutningi okkar. Við höfum lagt til þá aðferð að finna fyrst samningsmarkmiðin. Svo ég svari þeirri spurningu sem hv. þm. varpaði fram, um hvort við værum að tala um tvöfalda þjóðaratkvæðagreiðslu, þ.e. þjóðaratkvæðagreiðslu um hvort fara eigi í viðræður og niðurstaðan yrði síðan borin undir atkvæði, þá er það ekki svo. Við ætlum að ná samstöðu um samningsmarkmiðin en verði samningur gerður við Evrópusambandið, þá verði hann vitaskuld borinn undir atkvæði þjóðarinnar.

Herra forseti. Það eru mjög sterk öfl að verki í Evrópu sem knýja Evrópusamrunann áfram. Það er staðreynd. Það er líka staðreynd að það er búist við því að fram fari að nýju þjóðaratkvæðagreiðsla í Noregi um aðild að Evrópusambandinu. Það er búist við því að fram fari atkvæðagreiðsla um evruna að nýju í Danmörku á sama hátt og atkvæðagreiðsla fór tvisvar fram um Maastricht-samkomulagið. Menn halda áfram þar til þeir hafa náð markmiðum sínum fram. Þetta er bara staðreynd. Það er líka staðreynd að fylgismenn þessa samruna, einkum í röðum evrópsku krataflokkanna, beita sama málflutningi, óljósum og þokukenndum málflutningi. Mér finnst óheiðarlegt að koma fram með þessum hætti. Mér finnst að kjósendur eigi heimtingu á því að stjórnmálamenn og stjórnmálaflokkar tali hreint út og segi hver stefna þeirra er í þessum efnum. Á það lagði ég áherslu í mínum málflutningi.

Herra forseti. Það sem hefur verið ánægjulegast í þróuninni innan Evrópu er einmitt að fólkið fær að ráða í atkvæðagreiðslum. Ákvarðanir eru ekki teknar bak við luktar dyr í þessum efnum. Málin eru borin upp með lýðræðislegum hætti. Hv. þm. gagnrýnir okkur og heldur áfram að tala um óheiðarleika. Ég hefði ekki trúað því að hann mundi ítreka það, þó maður sé á annarri skoðun en hann, að maður sé óheiðarlegur í málflutningi. Hann getur kveinkað sér undan rökunum og talað um ósanngirni og verið ósammála, en hann á ekki að taka sér þessi orð í munn. Í mínum huga þá er stefna vinstri grænna mjög ljós, hún er skýr. Þeir eru á móti þessu. Stefna þeirra í mjög mörgum málum einkennist af einu orði, það er nei. Það er nei. Það er afturhald. Það er sama hvar ég ber niður þegar ég skoða málflutning þingflokksins, hann einkennist fyrst og fremst af afturhaldi og andstöðu gegn breytingum. Flokknum og þingflokknum er mín vegna velkomið að tala fyrir þessum skoðunum og ég virði skoðanirnar þó ég sé á móti þeim. Ég tala ekki um að þær séu óheiðarlegar, herra forseti.

Herra forseti. Vinstri hreyfingin -- grænt framboð talar fyrir breytingum í íslensku efnahagskerfi á alþjóðavettvangi, róttækum breytingum. Ég frábið mér þannig þessa einkunnagjöf hv. þm. sem kallar okkur einangrunarsinna og slengir á okkur alls kyns hugtökum. En hann hrósar okkur þó fyrir eitt, að tala skýrt, að segja hver afstaða okkar er í þessu máli. Ég spyr um það eitt: Hver er afstaða hv. þm. Ágústs Einarssonar og hans flokks til þessa máls? Við vitum hvernig hann vill standa tæknilega að málinu, hvernig á að fara að því að taka ákvörðun, hvort um það eigi að vera þjóðaratkvæðagreiðsla, ein eða tvær. Við vitum þetta, en hver er afstaða Samfylkingarinnar til þessa máls? Það gengur ekki, hv. þm. Ágúst Einarsson, að vera opinn í báða enda.

Herra forseti. Ég er reyndar ekki viss um að það hefði komið mjög að sök þó að hv. þm. Þórunn Sveinbjarnardóttir hefði í þessu tilviki farið í ræðustólinn í minn stað. Ég geri mér góðar vonir um að við séum býsna sammála í því máli sem nú kemur hér á dagskrá. Til marks um það má nefna að meðal flm. er hv. þm. Össur Skarphéðinsson, formaður Samfylkingarinnar. Hér er, herra forseti, mælt fyrir till. til þál. um endurskoðun viðskiptabanns á Írak. Þar eru flm. ásamt mér hv. þm. Guðjón A. Kristjánsson, hv. þm. Össur Skarphéðinsson, eins og áður sagði, og hv. þm. Ögmundur Jónasson. Það eru sem sagt fulltrúar úr þremur þingflokkum stjórnarandstöðunnar hér á Alþingi sem sameinast um stuðning við þessa tillögu. Tillögugreinin er ákaflega einföld og er óbreytt eins og hún hefur verið frá því að tillagan var fyrst flutt á Alþingi og hefur hún þó verið flutt fimm sinnum áður. Hún er endurflutt hér og flutt í sjötta sinn og svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að beita sér fyrir því á alþjóðavettvangi að viðskiptabannið á Írak verði tafarlaust tekið til endurskoðunar. Einnig verði mótuð sú stefna að viðskiptahindrunum verði aldrei beitt við þær aðstæður að almenningur, ekki síst börn, líði beinan skort af þeim sökum.`` Tillagan felur sem sagt ekki í sér, herra forseti, einhliða aðgerðir af Íslands hálfu í þeim skilningi að við höfnum ákvörðunum Sameinuðu þjóðanna eða öðru slíku, heldur stefnumótun um að við beitum okkur fyrir því að þetta ástand verði tafarlaust tekið til endurskoðunar. Það er eiginlega, herra forseti, dapurlegt að þurfa að segja frá því að þessi tillaga hefur aldrei náð því að verða útrædd hér á þingi og reyndar aldrei verið afgreidd frá nefnd, hv. utanrmn. Það gerðist þvert á móti á 125. löggjafarþingi, þ.e. í fyrra, þegar tillagan var flutt í fimmta sinn eftir ítarlegar umræðu í nefndinni, eftir að umsagnir höfðu legið fyrir, bæði frá þeim vetri og fyrri tíð, að þá hafnaði meiri hluti utanrmn. því að hún kæmi til afgreiðslu á Alþingi. Vilji Alþingis sjálfs, vilji þingmanna hér í þingsalnum hefur því aldrei fengið að koma í ljós í þessu máli. Ég held, herra forseti, að slík vinnubrögð séu nokkurt umhugsunarefni, að það skuli geta gengið þannig til að spurningin um afstöðu í tiltölulega skýru máli, með eða á móti, skuli ekki fá að koma fram á Alþingi Íslendinga árum saman og að menn skuli ekki sýna þingræðinu og lýðræðinu þá virðingu að leyfa slíkum málum að koma til atkvæðagreiðslu. Herra forseti. Ég sem nokkuð reyndur þingmaður verð sjálfsagt að telja það og hugsa með árunum æ meir um það hvort við verðum ekki að endurskoða vinnubrögð okkar í þessum efnum hér á þingi og tryggja það einhvern veginn að mál sem hafa fengið fullnægjandi umfjöllun og skoðun fái að ganga til afgreiðslu og atkvæðagreiðslu. Sé ekki meirihlutastuðningur við þau séu þau felld eða þeim vísað frá en fái samþykki ella. Það er hart við það að búa að þetta ömurlega viðskiptabann á Írak með sínum hörmulegu afleiðingum hefur nú staðið í meira en áratug og þetta er sjötta tilraunin hér á Alþingi Íslendinga til að kalla fram afstöðu til þess með þó þeim vægilega eða mildilega hætti að allt og sumt sem ákveðið sé sé að Íslendingar taki upp þá afstöðu á alþjóðavettvangi að þeir vilji beita sér fyrir endurskoðun á framkvæmd þessa viðskiptabanns. Herra forseti. Nokkur orð um afleiðingar viðskiptabannsins á Írak sem staðið hefur eins og áður sagði í rúman áratug. Staðan er þannig í dag eftir þessi tíu ár að meira en ein og hálf milljón Íraka hefur nú látið lífið vegna skorts á nauðsynjum sem rekja má til bannsins. Þetta mannfall er orðið með því mesta sem þekkt er meðal nokkurrar þjóðar utan styrjaldartíma og þarf í rauninni að fara aftur til seinni heimsstyrjaldarinnar til að finna nokkrar hliðstæður við þetta ástand. Margvíslegar skýrslur og úttektir á ástandinu hafa birst á síðustu missirum og stöðugt fleiri mannréttindasamtök hafa hvatt til þess að refsiaðgerðirnar verði teknar til endurskoðunar. Í skýrslu Kofi Annans, aðalframkvæmdastjóra Sameinuðu þjóðanna, til 51. fundar allsherjarþings samtakanna kom m.a. fram að um 4 milljónir Íraka, að stórum hluta börn undir fimm ára aldri, væru hrjáðar af vannæringu. Um fjórði partur þessarar fjölmennu þjóðar er sem sagt hungraður og líður skort af þeim sökum. Samkvæmt upplýsingum sem fram komu í Morgunblaðsgrein eftir framkvæmdastjóra Rauða kross Íslands 19. mars 1998 var þá áætlað, og varla hefur ástandið skánað, að um 80% þjóðarinnar hefðu litlar sem engar tekjur. Um 60--70% eru með beinum hætti án atvinnu og án tekna. Menn hafa að einhverju leyti dregið fram lífið og komist af undanfarin ár með því að ganga á eignir sínar og nú er svo komið að meðal alls almennings í Írak er allt farið sem hægt er að koma í verð með nokkru móti. Heimili eru tóm og öll afsetjanleg verðmæti eru farin í það eitt að reyna að draga fram lífið ár eftir ár við þessar ömurlegu aðstæður. Við þetta bætist auðvitað að læknisþjónusta og starfsemi sjúkrahúsa er í lágmarki og heilsufari þjóðarinnar hrakar að sama skapi. Þessi þjóð sem einu sinni státaði af mesta langlífi og því að vera hvað þróuðust og búa við einna bestar aðstæður hvað varðaði menntun og heilsugæslu í öllum Miðausturlöndum er nú nánast komin aftur á steinaldarstig. Hinn 21. júní sl. birtist skýrsla um lögfræðileg álitamál varðandi efnahagslegar refsiaðgerðir. Þar var ekki á ferðinni einhver áróður tillögumanna eða annarra slíkra aðila sem stundum hafa verið sakaðir um að færa ekki rök fyrir alvarlegum ásökunum um ólögmæti eða hæpið réttlæti í lagalegum skilningi þessara aðgerða. Það voru einfaldlega Sameinuðu þjóðirnar sjálfar, mannréttindanefnd Sameinuðu þjóðanna, United Nations Commission on Human Rights, sem komst að þeirri niðurstöðu í þeirri skýrslu sinni að refsiaðgerðirnar, viðskiptabannið á Írak samræmdust hvorki mannréttindayfirlýsingunni sjálfri, barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna né Genfar-sáttmálanum frá 1949 og viðaukum við hann frá 1977. Með öðrum orðum að þessar refsiaðgerðir eins og þær kæmu niður brytu alla helstu mannréttindasáttmála og samþykktir alþjóðasamfélagsins. Það var einfaldlega niðurstaða þessara aðila. Í skýrslunni er rakið hvaða skilyrði stjórnmálalegar aðgerðir af þessu tagi þurfi að uppfylla til að geta samrýmst þessum sáttmálum og það er fyrir það fyrsta að refsingin bitni á réttum aðilum og að refsingin hindri ekki dreifingu lífsnauðsynja og kippi ekki tilverugrundvelli undan fólki, svipti það ekki frummannréttindum og að aðgerðirnar nái eða séu líklegar til að ná yfirlýstum markmiðum sínum. Refsiaðgerðirnar á Írak uppfylla ekkert af þessum skilyrðum. Það á að heita svo að þeim sé beint gegn einræðisstjórn Saddam Husseins en á þeirri harðstjórn er ekkert fararsnið nú eftir tíu ára aðgerðir. Viðskiptaþvingununum var einnig ætlað að knýja Íraksstjórn til að gefa upplýsingar um framleiðslu gereyðingarvopna. Ekki hefur það heldur tekist mjög gæfulega. Og á þessu sviði sem og öllum öðrum hafa aðgerðirnar ekki skilað tilætluðum árangri en haft í för með sér skelfilegar hörmungar sem bitna á aðilum sem refsingarnar eiga ekki að beinast gegn. Það er fyrst og fremst almenningur í Írak sem líður fyrir refsiaðgerðirnar eins og sést á því alvarlega ástandi sem þar ríkir og þær tölur sem ég fór með sýna fram á. Það samkomulag sem í gildi hefur verið um takmarkaða olíusölu til kaupa á matvælum og lyfjum breytir því miður afar litlu um hörmulegar aðstæður alls almennings. Vegna þess að í fyrsta lagi er um takmarkað magn að ræða sem skilar takmörkuðum tekjum, stór hluti þeirra tekna eru eða a.m.k. voru framan af teknar beint í stríðsskaðabætur, þær ganga því ekki til írösku þjóðarinnar og síðast en ekki síst er ástandið í landinu þannig að hluti þeirra verðmæta og þess varnings sem kemur inn í landið undir þessum formerkjum er stolið undan og gengur ekki til þess mannúðarstarfs sem þeim er ætlað að ganga til. Menn geta að öllu þessu samanlögðu auðvitað sagt, já, en þetta er Saddam Hussein að kenna. Gott og vel en það breytir engu um að útkoman er þessi, ástandið er svona og börnin deyja. Það verður að segjast eins og er, herra forseti, að maður spyr, hvernig er ástand mála hjá alþjóðasamfélaginu, ef maður má nota það orð, og Sameinuðu þjóðunum þá auðvitað ekki síst sem og okkur öllum sem berum hina sameiginlegu, kollektífu ábyrgð á því sem þarna gerist, þegar það gerist að allir helstu yfirmenn sem fyrir hönd Sameinuðu þjóðanna hafa starfað í Írak hafa sagt af sér embætti í mótsmælaskyni við það sem þarna gerist? Það gerði einn reyndasti og virtasti háttsetti embættismaður Sameinuðu þjóðanna, Hans von Sponeck. Fyrst var það reyndar Denis Halliday sem var ábyrgur fyrir hjálparstarfi Sameinuðu þjóðanna í Írak og framkvæmd áætlunarinnar ,,Olíu fyrir mat`` og allt sem því viðkom. Hann sagði af sér embætti eftir nærri 30 ára þjónustu á vettvangi Sameinuðu þjóðanna og hefur síðan farið um lönd og álfur í þrotlausri baráttu fyrir því að þessu banni verði aflétt. Í kjölfarið tók þar til starfa Hans nokkur von Sponeck og hann fór sömu leið þegar hann hafði kynnst af eigin raun eftir nokkur missiri ástandi mála í Írak. Yfirmaður matvæladreifingar Sameinuðu þjóðanna í landinu, Jutta Burghart, sagði sömuleiðis af sér embætti og fleiri háttsettir embættismenn hafa séð sig knúna til að segja af sér í mótmælaskyni við það ástand sem þarna er eða hafa neitað að bera ábyrgð á framkvæmd viðskiptabannsins lengur. Það þarf að sjálfsögðu ekki, herra forseti, að deila hér um það að harðstjórinn Saddam Hussein og einræðisstjórn hans ber sína ábyrgð á þeim hörmungum, þeim skelfilegu hörmungum sem dunið hafa yfir írösku þjóðina á undanförnum árum og ekki bara á þessu ástandi meðan viðskiptabannið varir heldur þeim styrjöldum sem hann kallaði yfir land sitt árin þar á undan. Það er hins vegar þrátt fyrir það nákvæmlega jafnóverjandi að dæma 22 milljón manna þjóð til hungursneyðar, örbirgðar svo árum ef ekki áratugum skiptir. Við getum ekki sætt okkur við slíkt ástand til frambúðar. Við verðum að hafa manndóm til þess að endurskoða afstöðu okkar, hver sem hún hefur verið, til þessa ástands og þessa viðskiptabanns og ná þar fram einhverjum breytingum. Það er engu að tapa í þeim efnum vegna þess að ástandið getur ekki orðið verra, eða hvað? Er hægt að hugsa sér það ömurlegra en það sem þarna hefur verið að gerast á undanförnum árum? Með þessari tillögu, að lokum, herra forseti, er að sjálfsögðu ekki verið að taka almenna afstöðu gegn viðskiptalegum aðgerðum eða stjórnmálalegum aðgerðum, enda hafa slíkar aðgerðir við tilteknar aðstæður og framkvæmdar með tilteknum hætti skilað árangri og oftast er þar vitnað til fordæmisins um þann árangur sem án efa viðskiptalegar þvingunaraðgerðir og stjórnmálaleg einangrun áttu í því að kollvarpa aðskilnaðarstefnunni í Suður-Afríku. Sömuleiðis segi ég það hiklaust að oft eru uppi þær aðstæður að það er að sjálfsögðu rétt að alþjóðasamfélagið grípi til takmarkandi aðgerða eins og vopnasölubanns eða stjórnmálalegrar einangrunar eða þess að frysta innstæður ráðamanna í erlendum bönkum og annað slíkt. En algjör einangrun sem dæmir heila þjóð til hungursneyðar er allt annar hlutur og ekki sambærilegur við það þó að stjórnmálalegar aðgerðir af einhverju tagi séu í gangi. Herra forseti. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að tillögunni verði vísað til síðari umræðu og hv. utanrmn. Og nú vil ég fá að trúa því þangað til annað kemur í ljós að Alþingi fái að taka afstöðu til þessa máls og greiða um það atkvæði áður en það lýkur störfum á þessu þingi.

Herra forseti. Við höfum oft á hv. Alþingi rætt þessi mál sem hefur að sjálfsögðu verið nauðsynlegt og mikilvægt að farið sé yfir svo mikilvægt mál sem þetta. En afstaða okkar Íslendinga til málsins á alþjóðavettvangi hefur verið skýr. Við gerum þá kröfu að íröksk stjórnvöld virði það friðarsamkomulag sem gert var við lok Flóabardaga og þau hlíti þeim ályktunum öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna. Það liggur alveg ljóst að öryggisráðið eitt hefur heimild til að grípa til viðeigandi ráðstafana til verndar friði og öryggi í heiminum samkvæmt VII. kafla sáttmála Sameinuðu þjóðanna. Þessar aðgerðir alþjóðasamfélagsins eru því í fyllsta samræmi við þjóðarrétt. Menn geta deilt um það hvenær og hvernig Sameinuðu þjóðirnar geta gripið inn í. Þær geta gripið inn í með þessum hætti og þær geta líka gripið inn í með beinni hernaðaríhlutun, það er að sjálfsögðu leið sem menn hika nú við að fara sem betur fer. Auðvitað ber okkur sem öðrum að hafa áhyggjur af ástandinu í Írak og ljóst er að viðskiptabann hefur neikvæð áhrif á lífskjör almennra borgara. Það er að sjálfsögðu þess vegna sem Sameinuðu þjóðirnar hafa kappkostað að draga sem mest úr neikvæðum áhrifum viðskiptabannsins fyrir hinn almenna borgara og ekki síst börn. Sameinuðu þjóðirnar hafa ávallt haft margvíslega mannúðaraðstoð að leiðarljósi í aðgerðum sínum gegn írökskum stjórnvöldum. Innflutningur á lyfjum, matvælum og námsgögnum til Íraks hefur því ekki sætt neinum takmörkunum af hálfu Sameinuðu þjóðanna, það liggur ljóst fyrir. Viðskiptabann Sameinuðu þjóðanna kemur á engan hátt í veg fyrir mannúðaraðstoð við Írak. Hins vegar hafa íröksk stjórnvöld hafnað ýmissi mannúðaraðstoð á síðustu tveimur árum auk þess sem þau hafa hindrað starf flestra mannúðarsamtaka í landinu. Á grundvelli ályktunar öryggisráðsins frá því í desember sl., nr. 1284, voru heimildir Íraka til sölu á olíu auknar um helming eða allt að 1,2 milljarða dollara árlega. Í ályktuninni er vikið að framkvæmd mannúðaraðstoðarinnar og lagðar fram tillögur um hvernig megi bæta hana. Áætluninni ,,olía fyrir mat`` var komið á laggirnar af hálfu Sameinuðu þjóðanna til að létta á neikvæðum þáttum viðskiptabannsins. Tekjur Íraks af olíusölu hafa aukist verulega og með ályktuninni hefur Írökum verið gert kleift að nota hinar auknu tekjur til að endurnýja og endurbæta olíuiðnaðinn í landinu, sem ekki hafði verið gert síðan viðskiptabannið var sett á. Útflutningur Íraks á olíu í dag nálgast nú sama magn og flutt var út fyrir innrás Íraka í Kúveit. Þá fluttu Írakar út 2,6 milljónir tunna af olíu á dag en nú er magnið um 2,2 milljónir tunna. Íröksk stjórnvöld áætla að auka það magn í 2,7 milljónir tunna á dag og allir vita hvaða verð er á olíu í dag. Auk þess er talið að Írakar smygli allt að 2,8 milljónum tunna af olíu út úr landinu í hverjum mánuði. Kjarni málsins er að íröksk stjórnvöld hafa allar þær bjargir til að bæta mannúðarástandið í landinu sem nauðsynlegar eru. Ég held að það sé útilokað að setja þessa ábyrgð á Sameinuðu þjóðirnar. Hún liggur fyrst og fremst hjá stjórnvöldum í Írak og engum öðrum. Það er náttúrlega ljóst að Saddam Hussein hefur lýst almenningi í sínu eigin landi stríð á hendur. Við þekkjum það afar vel að hann svífst einskis í kúgun sinni á eigin þjóð. Fram að þessu hefur það ekki verið forgangsverkefni, því miður, þessarar ógnarstjórnar að bæta hag hins óbreytta borgara í landinu. Mér er mjög til efs að það breytist þó að viðskiptabanninu verði aflétt, mér er það mjög til efs. Maður sem er fær um slíka ógnarstjórn sem Saddam Hussein hefur verið uppvís að skeytir ekki um hag hins almenna borgara. Fyrir nokkrum dögum var annar einræðisherra þvingaður, bæði af alþjóðasamfélaginu og fólkinu á götunni, til að víkja frá. Sem betur fer sigraði lýðræðið í Júgóslavíu og þar tókst að bæta hag borgaranna. Auðvitað var viðskiptabannið í Júgóslavíu farið að bitna á hinum almenna borgara. En það er mjög hætt við því að ekkert slíkt sé mögulegt í Írak nema alþjóðasamfélagið sýni staðfestu. Ef Sameinuðu þjóðirnar gefa eftir í andstöðu sinni við þessa harðstjórn sem virðir ekki ályktanir öryggisráðsins, virðir ekki samþykktir Sameinuðu þjóðanna, myrðir sína eigin þegna og skarar eld að eigin köku eftir bestu getu. Olía fyrir mat, þ.e. sú áætlun Sameinuðu þjóðanna sem ég minntist á, er ein stærsta mannúðaraðstoð samtakanna. Stjórnvöld í Írak eru ábyrg fyrir því að mannúðaraðstoðin hefur ekki náð tilætluðum árangri. Ég tel að við þurfum fyrst og fremst að einblína á þá staðreynd. Segja má að ákveðið munstur hafi þróast þar sem Saddam Hussein reynir með reglulegu millibili á þanþol alþjóðasamfélagsins í þeim tilgangi að kanna hvort samstaða þess stendur. Það er afskaplega erfitt að sjá þarna jákvæðar breytingar svo lengi sem þessi harðstjórn verður við völd. Hins vegar þurfa þessi mál ávallt að vera til endurskoðunar og við Íslendingar tökum þátt í þeim umræðum, ekki síst með öðrum Norðurlandaþjóðum. Það er ljóst að viðskiptabannið hefur ekki gengið upp að öllu leyti en við megum ekki láta Saddam Hussein stjórna afstöðu Sameinuðu þjóðanna í þessu máli í framtíðinni því að þetta verkfæri verður að vera fyrir hendi. Það hefur sýnt sig að með þolinmæði og ákveðni er hægt að ná árangri af hálfu alþjóðasamfélagsins.

Herra forseti. Ég kem hér upp til að taka undir með flm. þessa ágæta máls sem hér er flutt í sjötta sinn á hinu háa Alþingi. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson, formaður Samfylkingarinnar, er meðflm. á þessari tillögu. Það er auðvitað alveg ljóst, herra forseti, að það er löngu tímabært að vilji Alþingis í þessu máli komi í ljós, eins og hv. 1. flm. hafði orð á í framsögu sinni. Ég verð að segja, hæstv. forseti, að mig grunar að margir alþingismenn séu ósammála afstöðu hæstv. utanrrh. Það væri því nokkur fengur í að þetta mál yrði afgreitt þannig að við fengjum loksins að ganga til atkvæða um það. Á það skal einnig bent að hér er einungis farið fram á að íslensk stjórnvöld beiti sér fyrir því á alþjóðavettvangi að Sameinuðu þjóðirnar taki bannið til endurskoðunar. Þess vegna held ég að það sé mjög brýnt að utanrmn. hv. afgreiði þetta mál fljótt og vel og við fáum það hér til seinni umræðu og að hið háa Alþingi fái loks tækifæri til þess að ganga til atkvæða um tillöguna. Það er svo sem litlu við það að bæta sem kom fram í framsögu hv. 1. flm. um þær aðstæður sem óbreyttir borgarar í Írak hafa mátt búa við vegna viðskiptabannsins og ekki síður ógnarstjórnar Saddams Husseins. Vert er að hafa það í huga þegar menn koma hér upp og ræða um að enn sé Saddam við völd að það voru vesturveldin sem studdu Saddam Hussein hvað dyggilegast alveg fram til 2. ágúst 1990 er hann réðst inn í Kúveit. Hann var studdur með ráðum og dáð, með vopnum og peningum og var vinur Vesturlandanna í Miðausturlöndum. Þannig var hlaðið undir hann og pótintáta hans að það hefur náttúrlega verið hægara sagt en gert fyrir írakska þjóð að vinna gegn þeim. Menn verða að muna að það ríkir ekki lýðræði í Írak. Þar er fullkomin ógnarstjórn og það eina sem íröksk alþýða hefur mátt einbeita sér að undanfarinn áratug er að halda í sér lífinu við erfiðar aðstæður. Ég hygg að flestum hér sé ljóst að hungrað fólk byltir ekki einræðisherrum sisona enda hygg ég að þeir sem hafi kynnt sér ástandið í Írak til hlítar geri sér ljóst að ástandið þar er hreint út sagt skelfilegt og hefur verið mjög lengi. Hæstv. utanrrh. sagði afstöðu Íslands lengi hafa verið skýra, íslenskra stjórnvalda. Írakar þurfi bara að virða friðarsamkomulagið og hlíta samþykktum öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna. Ég er þeirrar skoðunar að það sé fullreynt og löngu ljóst að viðskiptabannið er í þessu tilfelli algjörlega gagnslaust verkfæri. Vera má að einhverjum finnist, t.d. utanríkisráðherra Bandaríkjanna, Madeleine Albright, að þennan fórnarkostnað megi bara borga, að það sé bara allt í lagi að 1,5 milljónir manna hafi látist, beint eða óbeint vegna þessa viðskiptabanns. Það er auðvitað fullkomlega óviðunandi að sitja undir slíkum málflutningi. Ég tel því mjög brýnt að við náum samstöðu um það hér í þessum sal að afgreiða þetta mál fljótt og vel þannig að hv. þingmenn fái loks í sjöttu tilraun tækifæri til að greiða því atkvæði sitt, með eða á móti, hvort taka beri viðskiptabannið á Írak til endurskoðunar, þ.e. hvort íslensk stjórnvöld eigi að beita sér fyrir því.

Herra forseti. Ég er meðflm. að þessari till. til þál. um endurskoðun viðskiptabanns á Írak og tel að viðskiptabanninu ætti að aflétta sem allra fyrst. Í alþjóðasamskiptum ber þjóðum skylda til að leita friðsamlegra leiða við lausn deilumála. Hefur þá verið gripið til þeirra aðgerða að hefta viðskipti við ákveðin lönd eða jafnvel viðskiptabanns. Slíkar aðgerðir geta reynst áhrifaríkar en að sjálfsögðu eiga slíkar aðgerðir alltaf að samræmast mannúðarsjónarmiðum. Í kjölfar viðskiptabannsins sem gilt hefur varðandi Írak í áratug hefur efnahag íröksku þjóðarinnar hrakað svo mjög að þjóðin býr við sult og seyru. Heilbrigðisþjónustan er í molum og heilsufari þjóðarinnar hrakar að sama skapi. Eins og fram kom í máli hv. flm. Steingríms J. Sigfússonar hafa meira en 1,5 milljónir manna látist í kjölfar bannsins, meiri hlutinn börn. Þetta eru skelfilegar mannfórnir og við eigum að láta okkur málið varða. Við eigum að láta að okkur kveða í samfélagi þjóðanna þegar við vitum að mannréttindi eru fótumtroðin og saklaust fólk og börn þjást eins og um er að ræða í þessu tilviki. Hörmulegar afleiðingar viðskiptabannsins á Írak og sú staðreynd að Saddam Hussein er þar enn við völd sýna að viðskiptabannið þjónar ekki tilgangi sínum og er einungis til hins verra fyrir alla aðila. Það eykur á þjáningar saklausra borgara í hrjáðu landi því það eru borgarar sem eru fórnarlömb aðgerðanna en ekki harðstjórarnir sem viðskiptabanninu er ætlað að knésetja. Samkvæmt orðum hæstv. utanrrh. notar Saddam Hussein viðskiptabannið sem skálkaskjól til þess að halda þjóð sinni í heljargreipum sults og sjúkdóma. Með þessum orðum finnst mér að hæstv. utanrrh. hafi í raun fært rök fyrir því að banninu skuli aflétt svo fljótt sem auðið er þannig að svelti fólksins verði ekki lengur skrifað á ákvæði viðskiptabannsins.

Herra forseti. Það styttist nú óðum í tíu ára afmæli viðskiptabannsins á Írak en bannið var sett á landið með þeim formerkjum að koma ætti einræðisherranum Saddam Hussein frá völdum. Hann situr enn sem fastast á valdastóli, reisir styttur og hallir sjálfum sér til dýrðar og gerir vel við herinn í landinu. En það eru aðrir sem líða fyrir þessar refsiaðgerðir sem ekki eiga sinn líka í sögu viðskiptaþvingana. Nú þegar hafa tæplega 1,5 milljónir manna látið lífið í Írak vegna skorts á mat, lyfjum og læknishjálp, þar af er þriðjungurinn börn. Menn hafa deilt um þessar tölur en það deilir enginn um að mörg hundruð þúsund manns hafi látið lífið af völdum þessara aðgerða. Það hafa verið settar fram tölur á bilinu 0,5--1,5 milljónir. Því er haldið fram af hálfu þeirra sem rannsakað hafa þessi mál á vegum Sameinuðu þjóðanna að 10 milljónir Íraka, tæplega helmingur þjóðarinnar, þjáist af vannæringu og að þriðja hvert barn í landinu sé vannært og undir eðlilegri líkamsþyngd. En Írakar glíma ekki aðeins við skort, einangrun og alræðisstjórn í krafti hervalds. Frá lokum Flóabardaga hafa flugvélar sigurvegaranna farið um 280 þúsund ferðir inn yfir Írak og eru loftárásir orðnar hluti af hversdagslegu lífi margra Íraka sem kvarta undan því að sprengjum sé varpað á borgaraleg skotmörk en sigurvegararnir segja Íraka geta sjálfum sér um kennt, þeir setji upp loftvarnarbyssur innan um íbúðarhverfi. Í grein sem birtist í bandaríska stórblaðinu Herald Tribune helgina 17.--18. júní er talað um þetta gleymda stríð, stríð sem sé heiminum gleymt, og þar kemur fram og vitnað er í heimildir frá Pentagon að farið sé í sprengjuárásarferð á þriggja daga fresti að meðaltali. Vitnað er í heimildir frá Pentagon. Eins og fram hefur komið í máli hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar hafa helstu aðilar sem hafa borið ábyrgð á hjálparstarfi á vegum Sameinuðu þjóðanna í Írak sagt af sér, Denis Halliday, Hans von Sponeck, Jutta Burghart og í nýlegri skýrslu sem samin var að frumkvæði mannréttindanefndar Sameinuðu þjóðanna kemur fram að viðskipta- og samskiptabannið á Írak gangi m.a. í berhögg við mannréttindayfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna, barnasáttmálann og Genfarsáttmálann frá 1949 og viðaukana frá 1977. Hæstv. utanrrh. sagði áðan, ef ég heyrði það rétt, að olía fyrir mat væri samkvæmt sinni vitneskju eitt mesta mannúðarprógramm sem hrint hefði verið fram á vegum Sameinuðu þjóðanna. Skildi ég það rétt?  Af því fór þriðjungurinn í stríðsskaðabætur til Kúveit og enn var tekið af þessari upphæð til að fjármagna starfsemi Sameinuðu þjóðanna í Írak. Eftir stóðu 1,8 milljarðar dollara til þess að kaupa mat og lyf. Nú hefur verið gerð úttekt á afleiðingum þessa þau ár sem liðin eru síðan þessu vatt fram. Þótt breyting hafi verið gerð á þessu prógrammi núna, eins og hæstv. utanrrh. vitnaði til, er viðskiptabannið enn við lýði. Og í þessari skýrslu mannréttindanefndar Sameinuðu þjóðanna er gerð úttekt á þessum afleiðingum. Nú ætla ég að leyfa mér að beina spurningu til hæstv. utanrrh.: Hefur hann kynnt sér þessa skýrslu? Hefur hann lesið þessa skýrslu? Ég trúi því ekki að hann hafi gert það vegna þess að miðað við þær yfirlýsingar sem hann gaf hér áðan getur ekki verið að hann hafi kynnt sér efni þessarar skýrslu mannréttindanefndar Sameinuðu þjóðanna og síðan látið fara frá sér þau ummæli sem raun ber vitni nú áðan. Í skýrslunni er staðhæft að hér sé yfirgripsmesta viðskiptabann sem um getur og þar segir að það hafi orðið þess valdandi að ekki hafi verið unnt að endurreisa allt stoðkerfi samfélagsins. En alvarlegast er, segir þar, það neyðarástand sem hefur skapast í heilbrigðiskerfinu og síðan er farið yfir það mjög rækilega. Þar segir að 30% sjúkrarúma séu ekki nýtt vegna þess að peningar eru ekki fyrir hendi og þetta er rakið til viðskiptabannsins. Þar segir að 75% af öllum tækjakosti á sjúkrahúsunum sé óvirkur, ónothæfur, að ekki hafi verið hægt að endurnýja hann. Þar segir að 25%, fjórðungurinn, af öllum heilsugæslustöðvum í landinu sé lokaður, að ekki hafi verið hægt að koma þeim í gang aftur. Þar segir að til að endurreisa raforkukerfið eitt þyrfti sjö milljarða dollara. Síðan leyfir hæstv. utanrrh. sér að koma hér fram og tala um mesta mannúðarstarf sem sögur fara af á vettvangi Sameinuðu þjóðanna, og kennt er við mat fyrir olíu. Ég hef ekki tíma til að vitna hér nánar í það sem stendur í þessari skýrslu, en hér er t.d. vitnað í ummæli frá Denis Halliday sem var yfirmaður mannúðarstarfs á vegum Sameinuðu þjóðanna í Írak. Hann segir og það er staðhæft í skýrslu mannréttindanefndar Sameinuðu þjóðanna: ,,Við erum að eyðileggja heilt samfélag.`` Kofi Annan, framkvæmdastjóri Sameinuðu þjóðanna, hefur tekið undir þetta líka. Síðan kemur hæstv. utanrrh. Íslands og leyfir sér að tala á þann hátt sem hann gerir 

Herra forseti. Ég hef lesið margt um Írak og ég vil byrja á að nefna það sem hv. þm. sagði í sambandi við olíu fyrir mat. Þetta voru upphaflega um 4 milljarðar á fyrsta ári. En áætlað er að það verði 20,4 milljarðar á þessu ári sem er náttúrlega gífurleg breyting að því er varðar vörur til mannúðarmála. En það verður að gerast þannig að Írakar --- eða Saddam réttara sagt því að það er ekkert hægt að tala um Íraka. Það er Saddam sem stjórnar þarna öllu með sínu ægivaldi og er aðalvandkvæðið. Það er hins vegar staðreynd að í Norður-Írak þar sem Sameinuðu þjóðirnar fara með þessar mannúðaráætlanir, hefur dregið úr barnadauða um helming frá því sem hann var fyrir Flóabardaga. Hins vegar hefur barnadauði meira en tvöfaldast í suðurhluta Íraks og í Mið-Írak þar sem ríkisstjórn Íraks fer með þessi mál. Sameinuð þjóðirnar hafa hvatt mjög til þess að þarna færi inn nægilega mikið af hjálpargögnum og læknislyfjum, en það er því miður staðreynd að stjórnin hefur kosið að hlaða þessu upp í vöruhúsum og geyma þessi gögn í stað þess að koma þeim á framfæri til almennings í landinu. Auðvitað er Saddam Hussein að notfæra sér þetta, notfæra sér ákveðna samúð í alþjóðasamfélaginu sér í hag, því miður. Það hljóta allir að sjá að þetta er ótíndur glæpamaður sem svífst einskis.

Herra forseti. Að ástandið hafi batnað í Norður-Írak, ég þekki það ekki. Hitt þekki ég af lestri skýrslna frá Sameinuðu þjóðunum og mannréttindanefnd Sameinuðu þjóðanna að neyðarástand blasir við í landinu og hefur verið um árabil og hefur leitt til þess að á bilinu hálf milljón til hálf önnur milljón manna hefur látið lífið af völdum þessara refsiaðgerða. Í skýrslunni segja skýrsluhöfundar að menn deili um hve margir hafi fallið. En þeir segja: Við skulum ekki gleyma okkur í þeim deilum því staðreyndin er sú að af völdum viðskiptabannsins hefur orðið mikill mannfellir og það er alvarlegt mál. Við erum að eyðileggja heilt samfélag, segja þeir, án þess að harðstjóranum Saddam Hussein sé velt af valdastóli. Það eru allir sammála um að andæfa stjórn hans og enginn er að leggja blessun sína yfir stjórnarhætti hans. En við erum að taka undir með mannréttindasamtökum og þeim aðilum sem starfa á vegum Sameinuðu þjóðanna og nú síðast framkvæmdastjóra Sameinuðu þjóðanna sem hefur lýst yfir þungum áhyggjum af afleiðingum þessa viðskiptabanns. Hæstv. utanrrh. sagði í umræðunni um Evrópumálin fyrr í dag að Íslendingar ættu að beita sér innan þeirra samtaka sem þeir störfuðu í, hvort sem það væri Evrópusambandið eða önnur samtök, og var með samlíkingu reyndar við Framsfl. líka í því efni. En látum það vera. Ég er sammála honum um að við eigum að beita okkur. Er ríkisstjórnin reiðubúin að beita sér á þá lund sem lagt er til í skýrslu mannréttindanefndar Sameinuðu þjóðanna?

Herra forseti. Mér er ekki kunnugt um að framkvæmdastjóri Sameinuðu þjóðanna Kofi Annan hafi lagt til að aflétta viðskiptabanninu á Írak, enda erum við að tala hér um viðskiptabann Sameinuðu þjóðanna. Auðvitað hefur Kofi Annan lýst yfir miklum áhyggjum af ástandinu í Írak og alþjóðasamfélagið hefur haft miklar áhyggjur af ástandinu í Írak. Hins vegar hefur sú leið verið farin að ganga fram í nafni mannúðar í stað þess að aflétta viðskiptabanninu algjörlega, halda áfram þeirri einangrun sem Saddam Hussein er í á alþjóðavettvangi vegna þess að menn hafa talið að það gæti leitt til árangurs. En mér finnst hv. þm., þegar hann ræðir þessi mál, gera þetta fyrst og fremst að vandamáli Sameinuðu þjóðanna. Það er að vísu það sem t.d. Saddam Hussein vill gera. Þetta er ekki fyrst og fremst vandamál Sameinuðu þjóðanna. Og mér finnst hv. þm. tala eins og málið væri bara leyst við það að viðskiptabanninu væri aflétt og hann vilji horfa fram hjá vandamálinu sem liggur í Saddam Hussein. Mér finnst hann tala þannig um málið. Ég tel að sú ógnarstjórn sem þarna er sé aðalatriði málsins og hvernig við getum komið þessari ógnarstjórn frá. Því miður hefur það ekki tekist og við þurfum að sjálfsögðu að endurskoða okkar aðgerðir í því sambandi og Íslendingar taka þátt í því. Og við fylgjumst mjög vel með þessu máli. En ég hef ekki þá sannfæringu fyrir því sem mér finnst koma fram í máli hv. þm. að þetta verði fyrst og fremst leyst með því að aflétta viðskiptabanninu og að hörmungum þessa fólks sem hann er að lýsa muni þar með verða aflétt.

Herra forseti. Ég spurði hæstv. utanrrh. hvort hann hefði lesið skýrslu mannréttindanefndar Sameinuðu þjóðanna. Nú hef ég sannfærst um að hann hefur ekki gert það. Hann segir að sér sé ekki kunnugt um að aðalritari Sameinuðu þjóðanna hafi gagnrýnt og lýst yfir áhyggjum  ,,From within the United Nations, the Secretary-General himself has been at the forefront of the criticism, levelling serious charges against the sanctions regime in his report to the Security Council of 10 March 2000 (S/2000/208) and stating two weeks later that ,,the Council should seek every opportunity to alleviate the suffering of the population, who after all are not the intended targets of sanctions``.``

Má ég minna hv. þm. á að þegar hann vitnar í texta þarf leyfi forseta til þess.

Ég biðst afsökunar á því. Ég hefði betur gert það. En hér kemur mjög skýrt fram að aðalritari Sameinuðu þjóðanna hafi lýst þungum áhyggjum yfir þeim afleiðingum sem þetta viðskiptabann hefur haft. Við skulum gá að því að aðalritari Sameinuðu þjóðanna er í mjög erfiðri stöðu gagnvart öryggisráðinu, hann er það. Hann er í mjög erfiðri stöðu gagnvart öryggisráðinu. En engu að síður hefur hann verið að setja fram þungar áhyggjur af þessu tagi. Ég lýsi enn eftir því að Íslendingar og íslenska ríkisstjórnin sýni burði til þess, hafi burði til þess að taka undir með mannréttindanefnd Sameinuðu þjóðanna.

Virðulegi forseti. Mér finnst miður ef utanrrh. er að hverfa úr salnum vegna þess að ég ætla að leggja fyrir hann örstutta spurningu. Mér þætti vænt um ef hann á möguleika á því að staldra við, ræða mín verður ekki löng. Ég tek undir þau orð utanrrh. að aðalmálið sé ógnarstjórn þar sem einræðisherrar stjórna ferðinni. En umræðan, hvorki um þetta mál né aðrar ógnarstjórnir, er alls ekki svart-hvít og mér finnst við detta örlítið niður í það að reyna að snúa slíkri umræðu í svart-hvíta umræðu. Ég vil taka sérstaklega fram að Þórunn Sveinbjarnardóttir, sem var talsmaður Samfylkingarinnar í umræðunni, gerði það afskaplega vel og dró fram aðalatriði sem snúa að afstöðu Samfylkingarinnar í þessu máli. Hún benti líka á að Saddam Hussein var vinur vesturveldanna alveg þar til kom að innrásinni í Kúveit. Það er kannski kjarni máls sem við ættum að ræða hér og það er þessi vinátta eða stuðningur vesturveldanna við einræðisríki. Ég get minnt á Íran og ég get minnt á Víetnam þar sem stuðningur að vestan við gjörspillta stjórnendur var upphafið að ógnaröld annars vegar hörmulegra stríðsátaka í Víetnam og hins vegar einræði og kúgun í Íran og að milljónir, þúsundir og milljónir dollara runnu inn í þessi ríki sem stuðningur við gjörspillta einræðisherra og varð til þess að þegar upp var risið þá náðu þeir aðilar undirtökum sem orsökuðu gífurlega erfiðleika í þessum þjóðfélögum. Þess vegna stöndum við frammi fyrir því að þó að öryggisráðið hafi heimildir til að grípa til aðgerða og að réttur þeirra sé ótvíræður eins og kom fram í máli utanrrh. til að setja á eða taka þátt í viðskiptabanni stöndum við frammi fyrir því að tíu ára ferli hefur ekki skilað okkur þangað sem því var ætlað. Erfitt er að standa frammi fyrir því hve þjóðir heims eru fullkomlega ráðþrota gagnvart einræðisherrum. Við hljótum að spyrja okkur að því hvort við höfum lært eitthvað af Júgóslavíu. Einræðisherrum tekst nefnilega að beina óvildinni heima fyrir að þeim sem virðast orsakavaldar að erfiðleikunum sem blasa við fólkinu. Nú í síðustu viku þegar breytingarnar verða í Júgóslavíu og rætt er við fólkið í landinu þá segir fólkið: Við verðum núna að vinna úr því sem okkur fannst erfiðast af því að óvild fólks í Júgóslavíu beindist m.a. að NATO --- við verðum að vinna úr þessari óvild sem við sitjum uppi með og reyna að snúa henni upp í að við núna vinnum með þessu fólki fyrir vestan og gerum okkur grein fyrir því að það var Milosevic sem var aðalorsakavaldurinn. Þannig er það líka í öðrum ríkjum að fólkið sem býr við hrömungar heima fyrir í Írak horfir ekki á Saddam Hussein og segir: Hann er orsakavaldurinn. Nei, óvildin beinist að vesturveldunum sem búa til þessa erfiðu stöðu heima fyrir. Þetta finnst mér vera kjarninn í umræðunni. Þetta finnst mér vera það sem við þurfum að horfa á og við blasir. Í þessari greinargerð og sem hefur verið gert að aðalmálinu er vísað í skýrslu Kofi Annans annars vegar og um skýrslu um lögfræðileg álitamál varðandi efnhagslegar refsiaðgerðir sem unnin var á vegum mannréttindanefndar Sameinuðu þjóðanna. Það finnst mér vera þungamálið, herra utanrrh., og snýr að þeirri spurningu sem ég ætla að bera fram.

Má ég minna hv. þm. á að ávarpa forseta en ekki hæstv. ráðherra.

Herra forseti, það er hárrétt, herra forseti, að ég mun beina því til forseta að fá að bera fram spurningu til utanrrh. vegna skýrslu mannréttindanefndar Sameinuðu þjóðanna. Við erum aðilar að Sameinuðu þjóðunum. Við í þessum sal höfum innleitt varnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Við erum aðilar að Genfarsáttmálanum og við virðum mannréttindayfirlýsinguna. Þá hljótum við að spyrja okkur hvernig við eigum að bregðast við þegar mannréttindanefnd Sameinuðu þjóðanna kveður upp úr um að refsiaðgerðirnar samræmist ekki þeim yfirlýsingum sem við höfum í raun og veru gert að okkar. Mér finnst þetta segja allt sem þarf og ég spyr þess vegna: Er engin umræða á vettvangi Sameinuðu þjóðanna þar sem Ísland getur komið inn í umræðuna? Ef meiri hlutinn á Alþingi Íslendinga fellst á að þessi tillaga komi til atkvæða og það reynist vera meirihlutaniðurstaða á hv. Alþingi að við viljum að ríkisstjórn okkar beiti sér fyrir því á alþjóðavettvangi að viðskiptabannið verði tekið til endurskoðunar, er einhver vettvangur hjá Sameinuðu þjóðunum þar sem Ísland getur beitt sér þannig að það sé hægt að finna aðrar leiðir? Eða er það bara þannig að annaðhvort fljótum við með eða ekki? Þetta er spurning mín, herra forseti: Finnst einhver vettvangur innan samstarfs okkar við Sameinuðu þjóðirnar sem við getum tekið þetta mál upp á? Það er fullkomlega óviðunandi að við stöndum að þessu máli eins og það hefur þróast.

Herra forseti. Það liggur alveg ljóst fyrir að Ísland hefur alla möguleika til að koma sjónarmiðum sínum skýrt á framfæri í þessu máli sem öðrum. Við erum að sjálfsögðu ekki aðilar sem stendur að öryggisráði Sameinuðu þjóðanna sem er sú stofnun Sameinuðu þjóðanna sem getur tekið þá endanlegu ákvörðun að aflétta þessu viðskiptabanni. Stöðug umræða fer fram um þessi mál og sú aukning sem hefur orðið í heimildum til handa Írak að flytja út meira af olíu til að kaupa fyrir matvæli, meðul og lyf, er sprottin af þeirri umræðu. Sú umræða mun halda áfram. Þessi umræða á sér líka stað á vettvangi utanrrh. Norðurlandanna og hún á sér að sjálfsögðu stað á vettvangi utanrrh. Evrópusambandsins og víða um heim. Hún á sér stað í tvíhliða viðræðum milli sendinefnda og ráðherra þannig að það liggur allt saman fyrir. Hins vegar er um að ræða stefnu Sameinuðu þjóðanna og við erum aðilar að þessum samtökum. Við þurfum að framfylgja ákvörðunum Sameinuðu þjóðanna með sama hætti og löndin í kringum Írak þurfa að framfylgja henni og er þeim afskaplega erfitt. Ég var t.d. fyrir stuttu í Tyrklandi sem ég veit að hv. þm. hefur jafnframt heimsótt og það er þeirri þjóð mjög erfitt hvernig viðskiptin við Íraka hafa fallið niður og samskiptin við Írak. Þeir skiptu um sendiherra, en skömmu eftir að sá sendiherra kom aftur til Írak var hann líflátinn. Það er ótrúlegt hvað þessari ógnarstjórn dettur í hug fyrir utan að hafa verið staðin að því að selja allmikinn hluta þeirra matvæla úr landi sem hafa verið flutt inn til þess að hjálpa fólki.

Herra forseti. Það er alveg ljóst að enginn ágreiningur er um hvers konar ógnarstjórn Saddam Hussein stendur fyrir. Umræðan snýst um það hvernig vesturveldin hafa brugðist við eftir tíu ára reynslu af viðskiptabanninu. Það er fullkomlega fáránlegt að skýrsla sé lögð fram á vegum mannréttindanefndar Sameinuðu þjóðanna þar sem fram kemur að viðskiptabannið samrýmist ekki þeim sáttmálum sem þessar sömu Sameinuðu þjóðir hafa kveðið upp úr með og samið og skapað. Við verðum að komast einhvern veginn út úr því að vera bara aðilar að viðskiptabanni. Það líða tíu ár og það koma skýrslur sem í raun og veru kveða upp úr með að þetta viðskiptabann er meira eða minna gagnslaust. Þá hljótum við að reyna með þeim sem við störfum með að finna aðrar leiðir. Ég veit að við erum ekki aðilar að öryggisráðinu en ég hlýt að spyrja utanrrh.: Hvernig er umræða utanrrh. Norðurlandanna og utanrrh. Evrópu? Er fullkomin eining í þessum tveimur hópum um að standa að viðskiptabanninu og reyna ekki að hafa einhver áhrif á að grípa til annarra úrræða?

Herra forseti. Í þessu máli eins og öllum öðrum málum, erfiðum málum, eru ýmis sjónarmið uppi. Ég held að afar erfitt sé að fullyrða að ein ákveðin niðurstaða sé rétt í því sambandi. Menn fara reglulega yfir það. Eitt af því sem ég hef orðið áskynja í viðræðum mínum við ýmsa um þessi mál er sú skoðun sem ég tel að sé áreiðanlega rétt að menn óttist að sú kynslóð sem er að alast upp í Írak í dag muni þekkja lítið annað en hatur á vesturveldin og þær þjóðir sem hafa staðið að viðskiptabanninu. Það er að sjálfsögðu mjög alvarlegt vegna þess að auðvitað eru upplýsingar takmarkaðar til þessa fólks eins og gengur og gerist í slíkum ríkjum. Saddam Hussein liggur náttúrlega ekkert á þeirri skoðun sinni og allt hyski hans að það sem fólkið býr við sé ekki honum að kenna heldur einhverjum vondum aðilum erlendis frá. Þetta notar hann í þeim tilgangi að reyna að brjótast út úr alþjóðlegri einangrun. Ég tel að ekki eigi að hjálpa Saddam Hussein að brjótast út úr alþjóðlegri einangrun. Hins vegar þurfum við að hafa þetta mál til stöðugrar athugunar og endurskoðunar og það hefur verið gert. En að svo komnu máli hafa menn ekki talið rétt að aflétta viðskiptabanni algjörlega og fella niður þá alþjóðlegu einangrun sem hefur verið sett á Saddam Hussein sem flestir telja að sé forsenda þess að koma honum frá. En ég skal taka undir það að það hefur tekið allt of langan tíma.

Herra forseti. Utanrrh. setur fingurinn á nákvæmlega það sem hlýtur að blasa við og bendir á það sem umræða er uppi um að kynslóðin sem er að alast upp í Írak hlýtur að hata vestræn ríki. Það er óhjákvæmilegt. Mér hafa fundist svör utanrrh. ágæt og mér finnst að hann komi inn á þá umræðu, sem hlýtur að fara fram á Norðurlöndunum og í Evrópu, að ólík sjónarmið eru uppi. Mér finnst mjög mikilvægt að Ísland sem rödd mannréttinda reyni að beina sjónum samstarfsaðila að því hvort eigi að grípa til annarra aðgerða en þeirra sem hafa ekki dugað. Þess vegna finnst mér mjög mikilvægt að hér hefur komið fram að menn gera kröfu um að þessi tillaga komi til atkvæðagreiðslu á Alþingi og verði niðurstaðan sú að meiri hluti sé fyrir því að Ísland beiti sér fyrir því á alþjóðavettvangi að grípa til annars konar aðgerða eða leita nýrra leiða eigum við að fara þessa leið. Ég hvet því til að þessi tillaga fái að koma til atkvæða eftir öll þessi ár, að við reynum að vera boðberar einhverra nýrra leiða. Við erum öll sammála um Saddam Hussein en þessi leið hefur ekki dugað til annars en skapa gífurlegar hörmungar í landinu og skapa hatur á vesturveldunum heima fyrir.

Herra forseti. Aðeins nokkur orð í lok umræðunnar sem ég vil þakka fyrir. Í fyrsta lagi var þarft að rifja upp hvernig bakgrunnur Persaflóastríðsins var og hvernig Saddam Hussein var stríðalinn af hálfu þeirra sem síðar réðust á hann í Flóabardaga og mættu þar sínum eigin vopnum sem þeir höfðu mokað til hans og selt fyrir olíufé á árunum þar á undan og sem aldrei fyrr, auðvitað, á árunum sem Írakar háðu styrjöld við Íran. Enda segja sögur að Írakar hafi talið sig hafa tryggingar fyrir því að þeir gætu farið sínu fram þarna eins og þeir höfðu gert með blessun og stuðningi Vesturlanda og þá einkum og sér í lagi Bandaríkjamanna og Breta árin þar á undan og það hafi komið þeim mjög á óvart hvernig bandarískir ráðamenn sneru allt í einu við blaðinu þvert á fyrri orð og yfirlýsingar sem háttsettir menn írakskra stjórnvalda töldu sig hafa fyrir því að þeir gætu í friði og án íhlutunar útkljáð deilumál sín við Kúveita. Það er alveg örugglega hárrétt, því miður, að jafnvel þó að viðskiptabanninu í heild sinni yrði aflétt eins og það leggur sig á morgun yrði vandi íröksku þjóðarinnar ærinn um ókomin ár. Það þarf mikið til að koma þar á aftur samfélagi sem við getum kallað í viðunandi ástandi, einfaldlega fyrir það fyrsta að landið var sprengt aftur á steinaldarastig þannig að nánast allir innviðir samfélagsins voru eyðilagðir, öll veitukerfi, vatnsveita, skolpveita, rafveita, samgöngukerfi og aðrir slíkir hlutir. Þetta gerðist í lokin á löngu þrengingarskeiði þar sem landið hafði háð grimmúðugar styrjaldir við nágranna sína og hundruð þúsunda höfðu fallið í bardögum. Ofan á allt saman bættist það stjórnarfar sem fyrir var í landinu og deilur við minnihlutahópa eins og Kúrda í norðri og Síta í suðri. Þess þá heldur að halda áfram viðskiptabanninu þar sem öllum má ljóst vera að með hverju árinu sem líður tapast dýrmætur tími til að reyna að hefja það uppbyggingarstarf sem þarf að eiga sér stað ef hörmungar eiga ekki að halda þarna áfram ómældar um ókomin ár. Það er alveg ljóst að Saddam Hussein er einn allra mesti óhappamaður sem farið hefur með forræði þjóðar á seinni árum og þarf ekkert að deila um það, enda snýst deilan ekki um það. Þessi staðreynd leysir hins vegar ekki alþjóðasamfélagið undan þeirri ábyrgð sem það ber á þessu ástandi, mundi ekki gera það jafnvel þó að ekki hefðu komið til neinar ákvarðanir þess. En nú háttar einfaldlega þannig til að ástandið er bein afleiðing af ákvörðunum sem Sameinuðu þjóðirnar eða öryggisráð þeirra hefur tekið. En jafnvel þó svo væri ekki mundu menn hvar sem er annars staðar við aðstæður af þessu tagi væntanlega vera uppteknir af því að hugleiða: Hvernig getum við komið til hjálpar? Hugsum okkur að þessar hörmungar fólks í Írak væru ekki af völdum þeirra hluta sem þær eru heldur af völdum náttúruhamfara og þarna væru að falla hálfar og heilar milljónir manna af einhverjum slíkum ástæðum. Mundu menn ekki umsvifalaust reyna að koma og grípa til aðgerða, grípa til hjálparstarfs? Jú. En geta menn þá horft upp á sama ástand og sambærilegar mannfórnir bara af því að orsakirnar eru einhverjar aðrar eða menn telja sér trú um að þær séu það, þær séu Saddam Hussein að kenna en ekki jarðskjálftum eða flóðum, fellibyljum eða drepsóttum? Ég fæ ekki skilið að hægt sé að nálgast málið, hvorki frá lagalegum né þaðan af síður siðferðislegum sjónarhóli séð, á þeim forsendum sem í raun og veru er gert. Ég er alveg sannfærður um að þegar frá líður og öll kurl verða komin til grafar í þessu máli mun framganga alþjóðasamfélagsins, svo við notum enn einu sinni þá tuggu, þykja einhver allra ljótasti bletturinn á atburðum af þessu tagi sem sögur fara af. Ég er sannfærður um það. Þetta mun verða sár fleinn í holdi samfélags þjóðanna um langa framtíð. Ég er orðinn þeirrar skoðunar eftir að hafa skoðað viðskiptabönn og viðskiptalegar þvingunaraðgerðir af þessu tagi talsvert, að það sé ekki og sé sennilega nánast hvergi rétta leiðin sem þarna var gripið til. Algjör viðskiptabönn og algjör einangrun þjóðar, sem er auðvitað háð viðskiptum við nágranna sína um margs konar nauðsynjar, getur aldrei annað en bitnað fyrst og fremst á almenningi, jafnvel þó að stjórnarfarið væri ekki jafnhörmulegt og raun ber vitni. Þær aðgerðir sem þarna á að reyna að grípa til, ég held að flestir og æ fleiri séu nú að verða sammála um það, þurfa að beinast fyrst og fremst að þeim sem þær eiga að hitta og það hefur líka sýnt sig að vera miklu árangursríkara. Það sem hefur virkilega komið við harðstjóra eru í fyrsta lagi vopnasölubönn vegna þess að yfirleitt halda þeir völdum á grundvelli vígbúnaðar. Í öðru lagi stjórnmálaleg einangrun, hlutir eins og ferðabönn, að þessir menn séu fangar í eigin löndum, sem hefur reynst skipta máli. Í þriðja lagi að frysta innstæður, gera upptækar innstæður slíkra manna erlendis. Það hefur reynst mjög árangursríkt. Enginn vafi er á því að það hefur átt þátt í að kollvarpa gjörspilltum stjórnmálamönnum svo ekki sé nú sagt glæpamönnum, t.d. sums staðar í Suðaustur-Asíu og jafnvel í Mið-Asíu, jafnvel í Evrópu.  Síðast en ekki síst er nýr hlutur kominn til sögunnar sem maður bindur vonir við að hafi þarna áhrif. Það er alþjóðlegur stríðsglæpadómstóll, fastadómstóll sem sækir slíka menn til saka ef með nokkrum hætti verður náð til þeirra. Það á að sjálfsögðu að gilda um Saddam Hussein eins og aðra, að hann á að verða eftirlýstur maður í samfélagi þjóðanna og sóttur til saka þegar til hans næst, en reyna ekki að halda árangurslausum aðgerðum áfram sem fyrst og fremst framlengja ólýsanlegar hörmungar íröksku þjóðarinnar. Ég vil aðeins gera eina athugsemd að lokum við það sem hæstv. utanrrh. sagði um öryggisráð Sameinuðu þjóðanna og stöðuna þar. Ég held að ég sé ekki að ljóstra upp neinu leyndarmáli þó ég segi það sem maður rekst á alls staðar í umfjöllun t.d. erlendra fjölmiðla um þessi mál, að mjög skiptar skoðanir eru um ástandið. Það er fyrst og fremst þrjóska Bandaríkjanna sem veldur því að þetta ástand hefur ekki fengist tekið til endurskoðunar. Það er þannig. Bandaríkjamenn, með stuðningi Breta aðallega, eins og stundum áður, koma í veg fyrir að öryggisráð Sameinuðu þjóðanna endurskoði fyrri ákvarðanir sínar í þessu máli. Svo einfalt er það mál. Einn allra ötulasti og harðasti talsmaður þess að halda þessu ástandi áfram var reyndar gistivinur Íslendinga hérna fyrir nokkrum dögum, frú Madeleine Albright og engin önnur, og var hlýlega heilsað af ýmsum eins og kunnugt er. Frakkar, Kínverjar og margir aðrir innan öryggisráðsins, sem og vel flestar aðrar þjóðir í Sameinuðu þjóðunum, vilja í raun endurskoða þetta ástand og ég leyfi mér að fullyrða að flestir hafi samviskubit yfir því hversu lengi hefur dregist að taka það til endurskoðunar. En ég bind vonir við það samt sem áður að nú fari þessu ástandi að linna, einfaldlega vegna þess að ég held að menn hljóti einhvern tímann að komast að þeirri niðurstöðu að svona geti þetta ekki gengið lengur. Búið er að keyra þetta svona í áratug og útkoman er eins og raun ber vitni. Ég trúi því ekki að menn verði svo forhertir að ætla að halda þessu áfram um ókomin ár að óbreyttu ástandi. Fróðlegt væri að spyrja þá sem fyrir slíku standa hversu lengi þeir væru þá tilbúnir að keyra þetta áfram við óbreyttar aðstæður og hversu miklar mannfórnirnar mættu þá verða. Eitt hefur þó alla vega breyst og það er að umfjöllun vestrænna fjölmiðla, og þá er ég ekki að tala um íslenska fjölmiðla heldur aðra vestræna fjölmiðla sem í byrjun voru tiltölulega gagnrýnislausir og tóku þegjandi við þeirri mötun sem að þeim var rétt, hefur gjörbreyst. Það þarf ekki lengi að dvelja erlendis eða fylgjast með erlendum sjónvarpsstöðvum og lesa erlend blöð til þess að sjá að þar er orðin veruleg breyting á. Margir af öflugustu fjölmiðlum Vesturlanda hafa nú algjörlega snúið við blaðinu og ráðast af mikilli hörku á þá sem enn standa fyrir því að þessu viðskiptabanni sé viðhaldið. Má þar síðast nefna að í hópinn bættist breska ríkissjónvarpið með mjög mögnuðum þætti þar sem varnaraðilar viðskiptabannsins voru teknir á beinið. Herra forseti. Ég endurtek þakkir mínar fyrir umæðuna og lýsi enn þeirri von minni að málið fái afgreiðslu hér á þingi.