Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Ágúst Einarsson, 11. þm. Reykn., Egill Jónsson, 3. þm. Austurl., Guðni Ágústsson, 2. þm. Suðurl., Halldór Ásgrímsson utanrrh., Kristinn H. Gunnarsson, 5. þm. Vestf., Kristín Halldórsdóttir, 12. þm. Reykn., Sigríður A. Þórðardóttir, 3. þm. Reykn., Steingrímur J. Sigfússon, 4. þm. Norðurl. e.

Forseti vill vekja athygli þingmanna á því að gerð hefur verið áætlun um fundartíma fastanefndanna á vorþinginu og hefur áætlunin verið lögð í hólf þeirra. Forseti vill einnig vekja athygli þingmanna á því að gert er ráð fyrir að nefndir komi saman til síns fyrsta fundar samkvæmt þeirri fundaáætlun í næstu viku og verður fyrsta verk hverrar nefndar að kjósa sér formann og varaformann. Áður en gengið er til dagskrár vill forseti geta þess að borist hafa tvö bréf frá formanni þingflokks Alþb. og óháðra er varða dagskrármálin. Fyrra bréfið, sem dagsett er 17. maí 1995, er svohljóðandi: ,,Forseti Alþingi, Ólafur G. Einarsson. Með vísan til 3. mgr. 55. gr. laga um þingsköp Alþingis leyfi ég mér að óska eftir því fyrir hönd þingflokks Alþb. að umræðutími við 1. umr. um frv. til laga um breyting á lögum nr. 63/1969, um verslun ríkisins með áfengi, tóbak og lyf, með síðari breytingum, verði tvöfaldur vegna mikilvægis málsins. Svavar Gestsson, formaður þingflokks Alþb.`` Hið síðara bréf, sem einnig er dagsett 17. maí 1995, er svohljóðandi: ,,Með vísan til 3. mgr. 55. gr. laga um þingsköp Alþingis leyfi ég mér að óska eftir því fyrir hönd þingflokks Alþb. að umræðutími 1. umr. um frv. til laga um gjald af áfengi verði tvöfaldur vegna mikilvægis málsins. Svavar Gestsson, formaður þingflokks Alþb.`` Þar sem hér er um rétt þingflokks að ræða, sbr. 3. málslið 3. mgr. 55. gr. þingskapa, verður ræðutími tvöfaldaður. Ráðherra hefur þá allt að einni klukkustund til framsögu og einstakir þingmenn mega við umræðuna tala allt að 40 mínútur í fyrra sinn og 20 mínútur í síðara sinn. Þá hefur borist eftirfarandi bréf frá hæstv. fjmrh.: ,,Með skírskotun til 3. mgr. 63. gr. þingskapalaga óska ég eftir því að umræður um 3. og 4. mál þingsins fari fram í einu ef því verður ekki mótmælt. Virðingarfyllst, Friðrik Sophusson.`` Eru athugasemdir?

Já, en það er óþarfi að flytja þær úr stólnum.

Það er athugasemd frá hv. þm.

Virðulegi forseti. Það er rétt sem hér hefur komið fram að þingflokkar hafa rétt til þess að biðja um það að tvöfaldur tími verði notaður fyrir ræðumenn þegar rædd eru einstök þingmál og verður að sjálfsögðu að fara að því. Ég vil hins vegar taka það fram að í þessum málum var hægur vandi fyrir ráðherra að gera eitt þingmál úr tveimur. Það hefur aukist nokkuð í seinni tíð að lagðir séu fram svokallaðir bandormar og það þykir sjálfsagt mál reyndar þegar mál eru mjög skyld og falla undir sama ráðuneytið að slíkt sé gert. Það var hins vegar ekki gert í þessu tilviki og ég leyfi mér af þeim ástæðum að fara fram á það, og óska eftir samvinnu við þingflokk Alþb. um það efni, að þessi tvö mál megi ræðast sem eitt mál en að sjálfsögðu verði þá ræðutíminn tvöfaldaður þannig að hægt sé að koma til móts við bæði sjónarmiðin. Ef hins vegar ekki er á það fallist þá lít ég svo á strax í upphafi þings að það verði að beina þeim tilmælum til okkar ráðherranna að við sameinum sem mest okkar mál í ein mál þannig að það sé ekki verið að reyna að tefja mál með of löngum ræðum, 

Virðulegi forseti. Það hefur verið venjan hér í þinginu að reyna að taka tillit til eðlilegra og sanngjarnra óska sem fram hafa komið. Hins vegar hefur það líka verið venja hér í þinginu, hæstv. fjmrh., að hafa að engu hótanir. Ef hæstv. fjmrh. hefði flutt ósk sína hér fram með eðlilegum rökum hefði verið sjálfsagt að skoða það. En fyrst hæstv. fjmrh. tengdi við ósk sína hótun um það og rangtúlkun á þann veg að ef ekki yrði farið að þessari ósk hans þá mundi hann líta á það sem tilkynningu um það hér strax í þingbyrjun að þar með ættu ráðherrar að fara að hengja öll sín mál saman í bandorm sem almennt hefur verið talið undantekningaraðferð hér í þinginu. Ég held að það sé ekki farsælt, hæstv. fjmrh., að byrja þessa samvinnu hér í þinginu með hótunum og útúrsnúningum af því tagi sem komu fram hjá hæstv. ráðherra. Ég get alveg sagt það strax við ráðherrann að fyrst að beiðnin var sett fram í þessum stíl og í þessum búningi þá kemur ekki til greina að fallast á hana. Það kemur ekki til greina. Sérstaklega líka í ljósi þess hver ástæðan er fyrir því að umræðan fer fram hér í dag. Ástæðan er sú að hæstv. fjmrh. er að fara til útlanda. Og hver er ástæðan fyrir því að forsrh. á að halda umræðunni áfram eftir helgina þegar hæstv. fjmrh. er í útlöndum? Hún er sú að málið er talið svo mikilvægt að staðgengill fjmrh. á að halda því áfram þó að fjmrh. sjálfur megi ekki vera að því. Ég vil bara spyrja hæstv. fjmrh. fyrst hann er að opna hér umræður um meðferð málsins: Hvað er svona mikilvægt í útlöndum að fjmrh. biður um það gagnvart formönnum þingflokka í þessari viku að það sé haldinn fundur hér í dag, sem ekki var ætlast til að gera, til að þóknast utanferðarplani hæstv. fjmrh.? Ég hélt að það hefði verið nóg fyrir ráðherrann að við féllumst á það hér formenn þingflokka stjórnarandstöðuflokkanna að halda þennan fund í dag svo ráðherrann mætti mæla fyrir þessu áður en hann færi til útlanda. Svo á það eftir að koma í ljós hvort menn fallast á það að halda umræðunni áfram þegar hæstv. ráðherra er fjarverandi. Ég verð að segja alveg eins og er, þó að maður hafi kannski verið tilbúinn til þess hér fyrr, að eftir þessar hótanir og stærilæti áðan í ráðherranum þá efast ég satt að segja um að við munum fallast á það að hæstv. forsrh. muni standa fyrir þessum frv. fyrst hæstv. fjmrh. má ekki vera að því. Það er sagt við okkur hér í þinginu að þessi mál séu svo mikilvæg að þau verði að vera fyrstu mál stjórnarinnar. Þau eru svo mikilvæg í öðru lagi að það verður að halda fund á sérstökum degi þó það hafi ekki verið ætlast til þess. Svo eru þau svo mikilvæg að forsrh. á að vera í forsvari fyrir þeim eftir helgina. Ef þessi mál eru af slíkri þungavigt, hæstv. fjmrh., þá ber hæstv. fjmrh. að vera hér á þinginu. Það er satt að segja alveg nauðsynlegt að segja það við hæstv. ráðherra í upphafi kjörtímabilsins að æðsta skylda ráðherra í ríkisstjórn Íslands er að mæta til að standa fyrir sínum málum á þjóðþinginu. Fundir í útlöndum af hvaða tagi sem þeir eru eru ekki mikilvægari heldur en að standa fyrir sínum eigin frumvörpum á Alþingi Íslendinga.

Virðulegi forseti. Ég vona að þetta verði ekki dæmi um það sem koma skal, þessi ræða hv. þm., því að ég hafði ekki í neinum hótunum í minni ræðu hér áðan heldur bað ég um samvinnu um það hvernig ræða mætti þau mál sem hér eru til umræðu í dag. Ég hafði auðvitað engar athugasemdir við það að gera að það væri tvöfaldur ræðutími í málinu, en þar sem málið er í raun og veru eitt þótt það komi fram í tveimur frv. þá benti ég, að ég hélt, afar auðmjúklega og kurteislega á það að auðvitað væri hægur vandinn að sameina þessi frv. í einu frv. og það hefði enginn getað gert athugasemd við það. Það var hótunin sem hv. þm. var að tala um. Aðalefni ræðu minnar var að biðja um samvinnu við þingflokk Alþb., samvinnu um það að ræða mætti þessi mál ítarlega í tvöföldum ræðutíma en að ræða þau sem eitt því málið er í raun og veru eitt þótt að það sé breyting á tvennum lögum. Þetta var nú efni minnar ræðu. Síðan sá hv. þm. ástæðu til þess að ræða önnur mál. Ég vil taka fram af því tilefni til þess að reyna að svara kurteislega því sem hér hefur komið fram, þó það hafi ekki verið lagt fram í spurnarformi heldur í formi dylgna af ýmsu tagi, að þá er fundur sá sem ég er að fara á, reyndar eru það tveir fundir sem haldnir eru samtímis, annars vegar er það Norðurlandaráðherrafundur fjármálaráðherra og hins vegar er það fundur hjá OECD sem fjallar um ríkisfjármál og um atvinnuleysismál. Við höfum lagt talsvert kapp á það, fjármálaráðherrar á Norðurlöndum, að biðja OECD að vinna að þeim málum en á vegum OECD og þeirra aðila sem koma nálægt vinnu OECD, þar á meðal Alþýðusambands Íslands og Vinnuveitendasambandsins hefur verið talsverð þátttaka í undirbúningi þessa máls eins og fram kom hjá forseta Alþýðusambandsins í útvarpsviðtali fyrir nokkru. Við höfum lagt áherslu á það að fylgjast með og taka þátt í þessari vinnu og það er ástæðan fyrir því að ég verð erlendis enda verður þing ekki nema þrjá daga í næstu viku. Að lokum kemur það mér á óvart, virðulegur forseti, að það sé kvartað undan því að haldinn sé fundur hér í dag, á föstudegi, sem auðvitað er oft gert ekki síst í ljósi þess að það hefur aðeins einn fundur verið haldinn um málefni í þessari viku en það var í gærkvöldi í útvarpsumræðu en enginn fundur var allan daginn. Ég verð, virðulegur forseti að óska enn á ný eftir því hvort það sé hugsanlegt að þingflokkur Alþb. geti fallist á þá málsmeðferð. Ef ekki þá auðvitað ræð ég því ekki, en þessi ósk liggur fyrir og það verður fróðlegt að sjá hvort henni verður hafnað vegna hótana af minni hálfu eftir að ég hef skýrt mitt mál eins og ég hef gert hér. Ég tel það nokkuð langt til seilst, virðulegur forseti, ef menn kalla þetta hótun sem ég hef verið að lýsa hér á mjög málefnalegan hátt.

Virðulegur forseti. Hæstv. fjmrh. vék nú ekki að því hér í sinni seinni ræðu að í upphafi máls síns í dag lýsti hann því yfir að ef ekki yrði fallist á þessa beiðni hans þá liti hann svo á að þar með væri verið að beina þeim tilmælum nánast, þó ég muni nú ekki nákvæmlega orðlagið, til stjórnarinnar að hún taki upp þann sið að setja frv. í bandorm. Það var það sem ég kallaði hótun, hæstv. fjmrh., að ríkisstjórnin færi að taka upp svo óeðlileg vinnubrögð. Áður en ég svara endanlega beiðni hæstv. fjmrh. þá vil ég spyrja hann að því hvort hann geti þá fallist á það á móti að málið verði ekki tekið fyrir í fjarveru hans. Hæstv. fjmrh. lýsti því yfir að hann þyrfti að fara á þessa mikilvægu fundi. Það má vel vera að fjármálaráðherrafundir Norðurlanda séu nú allt í einu orðnir svona merkilegir. Þeir voru nú satt að segja einhverjir ómerkilegustu hreppsnefndarfundir sem ég hef nokkurn tímann setið þegar þeir voru haldnir í minni tíð. Aðalvandamálið var að finna eitthvað til að tala um þá tvo tíma sem fundurinn átti að standa. En það er nú gott að þessir fundir séu orðnir mikilvægir. Um OECD-fundinn skal ég ekkert segja, ég þekki það ekki. En ég vil spyrja hæstv. fjmrh.: Er hann reiðubúinn til að fallast á að málið verði ekki rætt í fjarveru hans? Eða er óskin sem sagt bæði sú að hann fái að tala fyrir málunum báðum í einu og svo eigi umræður að halda áfram á meðan hann er í burtu? Ef það er verið að biðja um hvort tveggja, hæstv. ráðherra, þá vil ég segja að það er fullkomlega óeðlilegt að ráðherra sé að biðja um hvort tveggja í senn, að fá að mæla fyrir málunum í einu og svo eigi þingið að tala um málin þegar hann er í burtu. Ef ráðherrann aftur á móti er tilbúinn til þess að málið sé tekið fyrir þegar hann er hér til andsvara en það sé ekki verið að nota einhvern staðgengil sem veit lítið um málið þá er alveg sjálfsagt að skoða þetta en mér finnst ekki koma til greina að fallast á hvort tveggja. Hins vegar hefði ég talið eðlilegra, hæstv. ráðherra, að umræður af þessu tagi færu fram við forseta þingsins áður en fundur hæfist. Við ræddum þessi mál, ég og forseti þingsins, fyrir þennan fund. Honum var fullkomlega ljós afstaða okkar alþýðubandalagsmanna. Það er fjmrh. sem er að nota ræðustólinn hér og þingfundinn til þess að halda áfram umræðum sem við töldum okkur í þingflokki Alþb. vera búna að ljúka við forseta þingsins áður en fundur hófst. Og af því að þetta er hér í byrjun þings þá vil ég eindregið lýsa þeirri skoðun minni að það eigi að ræða mál af þessu tagi við forseta þingsins áður en fundir hefjast en ráðherra sem ekki vill una því sem verður niðurstaðan á ekki að vera að taka fundartíma hér í ræðuhöld af þessu tagi.

Hæstv. fjmrh. hefur þegar talað tvisvar og óheppilegt að beint sé til hans fyrirspurnum úr ræðustól þegar hann á ekki kost á að koma að nýju í ræðustólinn. Vegna orða hv. 8. þm. Reykn. vill forseti upplýsa að hann ræddi við formann Alþb. í morgun og gerði honum grein fyrir þessari ósk fjmrh. og forseta var kunnugt að það yrðu gerðar athugasemdir. Þær hafa þegar komið fram.

Herra forseti. Ég tel að það sé sjálfsagt að greiða fyrir þingstörfum. Það hefur stjórnarandstaðan einmitt gert hér í dag með því að fallast á þennan fund sem upphaflega var ekki á því plani sem rætt var hér a.m.k. fyrir nokkrum dögum. Það var gert til þess að greiða fyrir flutningi fjmrh. til útlanda og sjálfsagt að hann verði þar en hins vegar er það svo að þetta þing átti upphaflega ekki bara að snúast um það áfengisvandamál sem ríkisstjórnin hefur gagnvart EES heldur var það tilkynnt hér mörgum dögum fyrir þing að þetta vorþing ætti fyrst og fremst að snúast um tvennt, um sjávarútveg og um GATT. Nú er liðin ein þingvika og hæstv. forsrh. hefur í fjölmiðlum lýst því yfir að stefnt sé að því að ljúka þingi á tíu dögum. Það kom fram hér áðan hjá hæstv. fjmrh. að það verði ekki nema þrír þingdagar í næstu viku og enn bólar ekkert á þeim mikilvægu frv. sem ríkisstjórnin hefur boðað um stjórn fiskveiða og um GATT. Ég verð að segja það, virðulegi forseti, að það verður að ganga á báða bóga að stjórn og stjórnarandstaða reyni að greiða fyrir þingstörfum. Stjórnarandstaðan hefur fyrir sitt leyti gert það eins og ég hef rakið hérna en ég sé ekkert bóla á því að hæstv. ríkisstjórn leggi sitt af mörkum til þess að greiða fyrir þingstörfum með því að leggja fram þau frv. sem hún og einstakir þingmenn hennar, eins og þingmenn Vestf., hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson og Einar K. Guðfinnsson, hafa margsinnis boðað að komi hér fram á vorþinginu. Þess vegna vil ég inna hæstv. forseta eftir því: Veit hann til þess að þessi stjórnarfrv. séu á leiðinni? Veit hann til þess að hæstv. ríkisstjórn hyggist reyna að greiða fyrir þingstörfum og standa við að ljúka þingi á skikkanlegum tíma með því að koma fram með þessi frv.? Eða er það svo að við séum hér að byrja vorþing með allt upp í loft þegar á kærleiksheimili ríkisstjórnarinnar? Getur það verið að frv. um GATT og um stjórn fiskveiða séu ekki fram komin af þeirri einföldu ástæðu að það er hvorki sátt millum stjórnarflokkanna né innan stjórnarflokkanna um þetta mál?

Forseti mun ræða við formenn þingflokka um framhald þessarar umræðu og önnur mál sem verða lögð fyrir þetta vorþing, mun ræða um framhald þessarar umræðu ef henni lýkur ekki í dag sem forseta sýnist ekki miklar líkur á.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um breyting á lögum nr. 63/1969, um verslun ríkisins með áfengi, tóbak og lyf, með síðari breytingum. Þetta er eitt þriggja frv. sem fjallar um sama málefni. Tvö eru flutt af fjmrh., eitt af dómsmrh., það frv. hefur verið lagt fram á hinu háa Alþingi og mun verða til 1. umr. á næstu dögum. Óhjákvæmilegt er að ræða 4. mál þingsins ásamt þessu máli enda er um að ræða nákvæmlega sama málið þótt um sé að ræða breytingar á tvennum lögum. Verður það að reiknast sem klaufaskapur þess sem hér stendur að hafa ekki flutt þetta í einu frv. og biðst ég forláts á því. Í almennri greinargerð með þessu frv., sem er mjög stutt og auðskiljanlegt og krefst ekki langrar umræðu af þeirri ástæðu, segir m.a., með leyfi forseta: ,,Með þessu frumvarpi er lagt til að einkaréttur ríkisins til innflutnings á áfengi verði afnuminn. Frumvarpið er í meginatriðum samhljóða frumvarpi sem lagt var fram sem stjórnarfrumvarp á síðasta þingi en tókst ekki að afgreiða fyrir þinglok. Þau rök, sem voru færð fyrir einkarétti ríkisins til innflutnings og heildsölu á áfengi, voru að með þeim hætti mætti afla ríkissjóði tryggra tekna í formi vínandagjalda af vörum þessum, auk þess sem líklegt þótti að slíkt fyrirkomulag tryggði betur en ella hagstæðari innkaup á vörunum til landsins. Einnig var á það bent að með einkaréttinum væri mun auðveldara að annast eftirlit með innflutningi á áfengi þar sem honum mætti aðeins einn aðili sinna með löglegum hætti. Telja verður að framangreind rök eigi ekki lengur við um innflutning og heildsölu áfengis. Afla má ríkissjóði sömu tekna og hann hefur af vínandagjöldum með öðrum hætti en þeim að ríkið hafi einkarétt á innflutningi og dreifingu umræddra vara í heildsölu. Teknanna má einfaldlega afla með innflutningsgjöldum og sambærilegum gjöldum af innlendri framleiðslu, sé um hana að ræða, á sama hátt og tíðkast varðandi innheimtu ýmissa annarra óbeinna skatta. Möguleikar til eftirlits með ólögmætum innflutningi og sölu áfengis verða ekkert síðri við þessa breytingu. Í frumvarpi til laga um gjald af áfengi, sem flutt er samhliða frumvarpi þessu,`` --- en það frv. er að finna á þskj. 4 --- ,,er gerð grein fyrir því, að þessi breyting mun ekki hafa áhrif á tekjur ríkissjóðs af áfengi. Gjald af áfengi breytist úr vínandagjaldi, sem nú er ákveðið af fjármálaráðherra, í áfengisgjald sem verður bundið í lögum og verður innheimt við tollafgreiðslu. Frumvarpið gerir ráð fyrir að felld séu úr gildi öll ákvæði er varða einkarétt ríkisins til innflutnings á áfengi. Jafnframt skilgreinir frumvarpið hverjir hafa heimild til að endurselja það áfengi sem flutt er til landsins. Með vísan til þessa þykir ekki ástæða til að fjölyrða frekar um efni þess, en hins vegar er vísað til frumvarps um gjald af áfengi.`` Það mál er næsta mál hér á dagskrá. Í því frv. er því lýst hvernig gjaldið breytist og þar kemur fram á þskj. 4 að samkvæmt áætlun sem þar er sýnd á bls. 4 í því frv. má búast við að tekjurnar sem ríkissjóður fær verði u.þ.b. þær sömu þegar tekið er tillit til skatta sem fyrirtækin sem annast innflutning þurfa að greiða til viðbótar áfengisgjaldinu. Frekar ætla ég ekki að fara út í að ræða það frv. enda hefur komið fram beiðni um --- eða það hefur ekki verið fallist á það réttara sagt af einum hv. þm. að það frv. verði rætt samhliða þessu. Aðalatriði málsins er að samkvæmt þessum frv. og frv. dómsmrh., sem liggur fyrir þinginu, hverfur einkaréttur til innflutnings. Gjald er sett við innflutning, heildsöluverð myndast en smásalan verður óbreytt. Með þessum hætti má segja að aðgangur framleiðenda að íslenskum markaði sé jafn. Eins og ég hef áður sagt þá dregur ekki úr tekjum ríkissjóðs og sama áfengisstefna gildir eftir sem áður, áfengisstefna sem byggist fyrst og fremst á verðpólitík og takmörkuðu framboði með áfengissmásölu en hún verður ekki stunduð nema af Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins annars vegar og þeim aðilum hins vegar sem aflað hafa sérstaks leyfis, vínveitingaleyfis. Slíkt leyfi fá menn einungis frá sveitarstjórnum og viðkomandi lögregluyfirvöldum. Þessi frv. tvö eru samin af þremur mönnum, þeim Höskuldi Jónssyni, forstjóra ÁTVR, Snorra Olsen, sem nú gegnir stöðu ríkisskattstjóra og Ara Edwald, aðstoðarmanni sjútvrh., en hann var þá við störf sem aðstoðarmaður dómsmrh. Lítils háttar breytingar hafa verið gerðar á frv. frá því að þau voru lögð fram á síðasta þingi en þar er ekki um að ræða neinar efnisbreytingar. Ástæðan fyrir flutningi frv. er sú að það er hagræði að þessum breytingum að áliti ríkisstjórnarinnar. En ástæðan fyrir því að ríkisstjórnin leggur áherslu á að máli fái afgreiðslu á þessu vorþingi er hins vegar sú, sem öllum er ljóst og talsvert hefur verið rætt á opinberum vettvangi, að Eftirlitsstofnun EFTA, ESA, áformar að stefna íslenskum stjórnvöldum fyrir EFTA-dómstólnum. ESA hefur lagt fram rökstudda ályktun þar sem niðurstaðan er sú að stofnunin telur að núverandi skipan sé ólögleg og brjóti í bága við samning sem Íslendingar hafa gert, samninginn um Evrópska efnahagssvæðið. Þegar EES-samningurinn var gerður gáfu fjórar Norðurlandaríkisstjórnir yfirlýsingu þar sem þær áskildu sér rétt til þess að fylgja áfengisstefnu sem byggðist á heilbrigðis- og félagslegum sjónarmiðum. Þrátt fyrir þessa yfirlýsingu, sem fól það í sér að Íslendingar, Norðmenn, Svíar og Finnar teldu allir að ekki væri nauðsynlegt að breyta því fyrirkomulagi sem gildir í þessum löndum við innflutning á áfengi, þá hafa allar ríkisstjórnirnar breytt um stefnu í þessum málum. Íslenska ríkisstjórnin hefur lýst því yfir að hún telji að hún þurfi ekki vegna EES-samningsins að gera þessar breytingar en á sama tíma liggur fyrir það álit dómstólsins, ekki dómsniðurstaða heldur álit dómstólsins, að fyrirkomulagið stangist á við EES-samninginn. Þetta kom fram þegar skotið var til dómstólsins álitaefni frá finnskum aðilum. Nú liggur fyrir að það eru ekki einungis Svíar og Finnar sem hafa gengið í Evrópusambandið sem hafa breytt sínum viðskiptaháttum heldur hefur norska ríkisstjórnin ákveðið að gera það líka þótt Norðmenn hafi ekki gengið í Evrópusambandið. Byggir það að sjálfsögðu á áliti EFTA-dómstólsins sem fengið var vegna finnska málsins. Ég skal taka það fram, virðulegi forseti, að Íslendingar hafa ekki breytt afstöðu sinni frá því sem hún var í upphafi varðandi það hvað Evrópski efnahagssamningurinn þýðir en við verðum hins vegar að játa að það eru miklar líkur á því hver niðurstaðan verður og búast má við því að hún verði með þeim hætti sem ESA hefur ályktað í sinni rökstuddu ályktun eða ,,reasoned opinion``, eins og það heitir á ensku. Þetta mál hefur ítarlega verið rætt á opinberum vettvangi og ástæðulaust að flytja langa ræðu um það en ef dómstóllinn kemst að þeirri niðurstöðu að fyrirkomulagið hér á landi brjóti í bága við samninginn getur myndast skaðabótakrafa hjá þeim aðilum sem telja sig hafa orðið fyrir tjóni af völdum fyrirkomulagsins. En samkvæmt Evrópska efnahagssamningnum, og reyndar reglum sem Evrópusambandið byggir sína viðskiptahætti á, þurfa framleiðendur að eiga jafna möguleika á því að komast inn á markað viðkomandi þjóða. Ég vil taka það fram, virðulegi forseti, að hér er ekki verið að breyta neinu um verðpólitíkina. Verð einstakra vörutegunda getur auðvitað raskast lítillega en það hefur ekki neinar verulegar breytingar í för með sér. Ég vil einnig láta það koma fram að þetta mál er mikilvægt fyrir innlenda framleiðendur, einkum og sér í lagi innlenda bjórframleiðendur sem telja að þessi breyting sem hér sé verið að gera þjóni þeim tilgangi að setja þá jafna innflytjendum en eins og allir vita þá stundar ÁTVR innflutning fyrir hönd umboðsaðila erlendra bjórframleiðenda. Þetta hefur komið mjög skýrt fram af hálfu samtaka iðnaðarins og allir hv. alþm. hafa getað fylgst með þeim umræðum í blöðum og öðrum fjölmiðlum að undanförnu. Ég sé ekki ástæðu til þess að orðlengja frekar um þetta frv. Ég legg til að frv. verði sent til hv. efh.- og viðskn. og til 2. umr. og ég vil segja frá því í lokin að fjmrn. mun að sjálfsögðu senda allar þær upplýsingar sem tiltækar eru um stöðu þessara mála til nefndarinnar. Það var reyndar gert í lok síðasta kjörtímabils en það er sjálfsagt að verða við öllum óskum sem þar fram koma til þess að upplýsa málið en þess ber að geta að 4. mál, sem er á dagskránni, var afgreitt úr efh.- og viðskn. með meirihlutanefndaráliti í fyrravor þannig að málið var þá ítarlega rætt á hinu háa Alþingi, kannað mjög rækilega í nefndinni. Þetta tek ég fram, ekki til þess að segja að sú vinna hafi mikla þýðingu því síðan hafa verið kosningar og nýtt þing kemur saman á nýju kjörtímabili heldur einungis til þess að benda á að málið var mjög rætt og er alþekkt og alkunnugt og þess vegna ætti ekki að þurfa að vera að setja á mjög langa umræðu til þess að komast að lýðræðislegri niðurstöðu í þessu máli.

Virðulegi forseti. Fyrir um það bil fimm mánuðum sagði hæstv. fjmrh. hér á Alþingi, með leyfi hæstv. forseta: ,,Þetta frv. er algjörlega flutt vegna stefnu ríkisstjórnarinnar og það er alveg ljóst hver fyrirvari Íslands var í samningnum um Evrópska efnahagssvæðið. Þetta fer hvorki í bága við fyrirvarann né heldur við samninginn um Evrópskt efnahagssvæði.`` Hæstv. fjmrh. lýsti því yfir eins ótvírætt og fram kemur á þessari tilvitnun sem ég hér las að það frv. sem hann var að mæla fyrir og er endurflutt nú væri algjörlega, svo notuð séu hans orð, flutt vegna stefnu ríkisstjórnarinnar. Það væri ekkert varðandi samninginn um Evrópskt efnahagssvæði sem væri því valdandi að nauðsynlegt væri að gera þessa breytingu. Ég vil þess vegna spyrja hæstv. fjmrh.: Var þessi ótvíræða yfirlýsing, sem hann gaf á Alþingi 8. des. sl., ekki rétt? Hvað hefur breyst frá því að yfirlýsingin var gefin 8. des. á þann veg að nú var það meginuppistaðan í röksemdafærslu hæstv. ráðherra að það væri nauðsynlegt að flytja þetta frv. vegna einhverra álitsgerða frá stofnunum EES-svæðisins? Nú eru það álitsgerðir frá stofnunum EES-svæðisins sem eru helsti hvatinn að því að ráðherrann ekki aðeins flytur frv. heldur telur brýnt að það sé afgreitt á þessu sumarþingi. Þess vegna vil ég spyrja hæstv. ráðherra: Var yfirlýsing hans 8. des. röng eða hvað hefur breyst?

Virðulegi forseti. Ég harma að hv. þm. hafi ekki fylgst með þessu máli né heldur hlustað á ræðu mína hér áðan því 8. des. lá þetta fyrir eins og hv. þm. var að lesa og í raun sagði ég það í minni ræðu áðan að það er álit íslensku ríkisstjórnarinnar að þeir viðskiptahættir sem hér eru stundaðir séu ekki í andstöðu við EES-samninginn. Síðasta yfirlýsing frá íslensku ríkisstjórninni þess efnis kemur fram í bréfi sem skrifað er 4. apríl á þessu ári til EFTA Surveillance Authority og er svar við því bréfi sem ég sagði frá í minni ræðu. Það breytir hins vegar ekki því að seint í desember eða í byrjun janúar, ég man ekki hvort var, en eftir að þessi ræða var flutt, kom fram álit EFTA-dómstólsins vegna máls í Finnlandi sem var skotið til dómstólsins. Niðurstaða í því áliti er alveg ljós og þess vegna má búast við því og það liggur fyrir að svo geti farið að ef þetta mál verði sent dómstólnum geti niðurstaðan orðið eins og Eftirlitsstofnunin segir að hún eigi að verða og til viðbótar þá getur það gerst að dómstóllinn taki ex officio upp hjá sér fleiri þætti málsins og þar má nefna t.d. smásöluna. Þannig að fyrir fimm mánuðum, 8. des., lá ekki fyrir álit dómstólsins, það kom fram seinna. Það hefur hins vegar ekki breytt því að Ísland heldur uppi vörnum gagnvart ESA. Eftir sem áður, og það er kannski það sem skiptir mestu máli vegna þess að fyrirspurnin kom þannig fram, er stefna íslenskra stjórnvalda hins vegar sú, algjörlega burt séð frá þessu, að það sé hagkvæmt fyrir íslenska ríkið að breyta viðskiptaháttunum eins og hér er lagt til, það sé heppilegra að taka gjald af áfengi við innflutning í stað þess að gera það yfir búðarborðið eins og tíðkast hefur á undanförnum árum.

Virðulegi forseti. Það ber að fagna því að hæstv. fjmrh. hefur lýst því yfir hér í annað sinn að það sé ótvírætt skoðun íslensku ríkisstjórnarinnar að það sé ekkert í EES-samningnum sem knýi á um það að þessari skipan mála hér á Íslandi sé breytt. Það er mjög mikilvægt að sú yfirlýsing liggur fyrir. Eðli EES-kerfisins er hins vegar á þann veg að ef ágreiningur er milli ríkisstjórna fullvalda aðildarríkja EES-samningsins og Eftirlitsstofnunarinnar þá kemur til kasta dómstólsins. Dómstóllinn er settur upp til þess að skera úr slíkum málum. Það er fullkomlega óeðlilegt að ríkisstjórn í fullvalda ríki sem lýsir því yfir, nú síðast áðan, að hún telji sig hafa allan rétt í málinu samkvæmt samningnum skuli fyrir fram gefast upp vegna þess, sem hæstv. fjmrh. sagði áðan, að svo gæti farið að dómstóllinn væri ekki sammála íslensku ríkisstjórninni. Hitt var svo ekki síður athyglisvert að hæstv. fjmrh. lýsti því yfir áðan að þessi túlkun á hugsanlegri afstöðu dómstólsins fæli það í sér að dómstóllinn kynni að úrskurða að það yrði líka að breyta smásölunni. Það yrði líka að einkavæða smásöluna á áfenginu þannig að hægt væri að selja áfengi út um allt í matvöruverslunum og hvar sem menn vildu. Eitt hefur þó alveg verið skýrt í öllum yfirlýsingum utanrrn. íslenska og allra íslenskra ráðherra á undanförnum árum, að það væri ótvírætt án nokkurs vafa að það mundi aldrei þurfa að breyta smásölunni á áfengi vegna EES-samningsins. Það er í fyrsta skipti hér áðan sem hæstv. fjmrh. gefur það í skyn að vegna EES-samningsins þurfi hugsanlega að breyta skipan smásölunnar á áfengi á Íslandi. Það gerir þessa umræðu hér auðvitað enn alvarlegri en menn héldu þó í upphafi.

Virðulegi forseti. Ég lýsi furðu minni á þessum málflutningi sem segir mér að hv. þm. hlustar ekki vel á það sem sagt er. Í fyrsta lagi varðandi smásöluna þá er enginn sem segir að áfengi að seljast í öllum búðum. Það eina sem var sagt var að það gæti verið að dómstóllinn tæki það mál upp. Í bréfum frá ESA hefur margoft komið fram að þó að það sé ekki þeirra álit þá hafa þeir bent á að svo kynni að fara að það væri álit dómstólsins. Þessi gögn hafa öll legið fyrir nefndum þingsins á fyrra kjörtímabili og ég veit að fulltrúi þingflokks Alþb. er maður sem stundum talar við hv. þm. og hefði getað sagt honum þetta fyrr. Í fyrsta lagi er frá því að segja að auðvitað heldur Ísland uppi vörnum á þeim grunni sem þeir telja vera réttan. Það er engin ástæða fyrir okkur að segja annað en það sem við höfum sagt frá öndverðu, að við teljum að við séum ekki að brjóta gegn þessum samningi. Í öðru lagi er það okkar mat að það sé alveg óþarfi að láta reyna á þetta fyrir dómstólum þegar á það er litið, sem er aðalatriði málsins, að við teljum að það sé heppilegt að breyta þessari skipan okkar vegna algjörlega burt séð frá því hvað líður niðurstöðu dómstólsins eða niðurstöðu ESA.

Er það líka afstaða Framsfl.?

Það er þetta sem skiptir máli. 

Herra forseti. Ég vil gera athugasemd við ræðu hæstv. fjmrh. Hann gat þess í ræðu sinni að það mál, sem er til umræðu, hefði verið vel rætt á síðasta þingi og var ekki annað að skilja en að ekki þyrfti að eyða miklum tíma í það núna. Það vill svo til að hæstv. fjmrh. mælti fyrir þessu máli 21. febr. 1995 en þingi lauk 25. febr. Þingið hafði því hvorki meira né minna en fjóra daga til að ræða þetta mál. Á síðasta kjörtímabili átti ég sæti í efh.- og viðskn. sem hafði þetta mál til umfjöllunar og ég get alveg fullyrt að þetta mál var á engan hátt útrætt eða búið að vinna það enda hafði nefndin í ýmsu öðru að snúast. Ég vil þess vegna mótmæla því að þau frv., sem snúa að ÁTVR eða gjaldi á áfengi og annað það sem í þessu felst, hafi verið vel eða rækilega unnið af þinginu.

Virðulegi forseti. Ég veit ekki hvað hv. þm. kallar ítarlegar umræður en ég er með útskrift úr bókum Alþingis þar sem í fyrsta lagi er þess getið að málið hafi verið til umræðu 8. des. frá dálki 2465 til dálks 2485. Löng og mikil umræða fer fram 8. des. eins og hv. þm. Ólafur Ragnar gat um hér áðan. Málið er aftur til umræðu 7. febr. og þá fer fram mjög löng umræða sem hefst kl. fjögur að degi til og síðasta ræða er haldinn þegar kl. er að verða hálfsex. Og loks 21. febr. fer fram umræða sem byrjar eftir miðnætti, kl. tuttugu og tvær mínútur yfir eitt og stendur til kl. hálfþrjú. Þetta er umræðan sem fór fram á síðasta þingi. Ég kvíði dálítið fyrir þessu þingi og næstu þingum ef hv. þm. telur þetta ekki vera langa umræðu.

Herra forseti. Það er að sjálfsögðu rétt sem fram kom hjá hæstv. fjmrh. að málið átti nokkurn aðdraganda hér í þinginu en hv. efh.- og viðskn. hafði afar lítinn tíma til að fjalla um málið sem er auðvitað það sem skiptir mestu, þ.e. hvernig málið er kannað í þinginu og um hvað það snýst. Nefndin hafði ákaflega lítinn tíma vegna þess hve málið kom seint til hennar og reyndar var því lítið sinnt í nefndinni vegna þess hve brýnt var að ræða önnur mál.

Virðulegur forseti. Ég vil sérstaklega taka undir það sem hv. þm. sagði. Það sem brýnt er eftir langar umræður í þingi er að fá málið sem allar fyrst til nefndar þannig að nefndin hafi góðan tíma til að kynna sér málið. Ég er því hjartanlega sammála hv. þm. að það liggur á að koma málinu til nefndar þannig að nefndin fái góðan tíma til að vinna að málinu. Ég fagna því að hv. þm. skuli sýna málinu skilning með þessum hætti og veit að hv. þm. mun ásamt mér og fleiri þingmönnum koma málinu fljótt og hratt í gegnum umræðuna til þess að nefndin fái góðan tíma til að kynna sér það og ná fram niðurstöðu í málinu. Ég þakka stuðninginn.

Þingforseti. Hér er til umræðu frv. til laga um breyting á lögum um verslun ríkisins með áfengi, tóbak og lyf, með síðari breytingum. En eins og fram hefur komið í umræðunni tengist þetta frv. öðrum frv. sem senn verða einnig til umræðu þannig að það ber að skoða þetta að vissu leyti sem eina heild. En mig langar í upphafi máls míns að lýsa furðu minni á málflutningi hæstv. fjmrh. hér áðan þegar hann ver nokkrum tíma í að skýra okkur frá því hvaða embættismenn hafi komið að þessum málum. Hvaða embættismenn í starfi hjá ríkinu hafi verið fengnir til að aðstoða við smíði þessa lagafrv. Mergurinn málsins er náttúrlega sá að hér er á ferðinni stórpólitískt mál sem snertir ýmsa þætti í þjóðlífinu. Við erum ekki einungis að fjalla um sölu á vöru, við erum að fjalla um áfengisstefnu, við erum að fjalla um heilbrigðisstefnu og við erum að fjalla um fjármál ríkisins. Það sem um er að ræða er að réttir aðilar gangist við þeirri ábyrgð sem er þeirra. Þetta er pólitískt mál og það eru pólitískir aðilar sem eiga að axla þá ábyrgð, sem þeim ber, en þeir eiga ekki að vísa til manna sem eru fengnir til að aðstoða við frumvarpssmíðina með einum eða öðrum hætti. Hvað er hér um að ræða? Það er um það að ræða að afnema eigi einkarétt ÁTVR á því að flytja inn áfengi til landsins. Í þessum pakka öllum er gert ráð fyrir því að ÁTVR hætti að vera innheimtuaðili fyrir hönd ríkissjóðs, gjöldin eiga hér eftir að afgreiðast í tolli. Það sem skiptir máli er að menn geri sér grein fyrir því að við erum að fara inn í fyrirkomulag þar sem um er að ræða gerbreytta stöðu ÁTVR sem nú á einvörðungu að reka sem áfengisverslun og eftir markaðslögmálum. Eins og segir í athugasemdum við frv. til laga um gjald á áfengi, með leyfi forseta: ,,Eftir þessa breytingu mun ÁTVR verða með álagningu á áfengissölu sem standa á straum af kostnaði fyrirtækisins og skila hæfilegum arði af því og fjárfestingum þess. Ekki er gert ráð fyrir að settar verði reglur um heildsölu- og smásöluálagningu ÁTVR fremur en annarra sem annast sölu áfengis.`` Þarna er með öðrum orðum verið að beina ÁTVR inn í samkeppni sem hefur ekki verið við lýði fram til þessa. Samkeppni við aðra aðila sem annast innflutning á áfengi. ÁTVR hefur haft að leiðarljósi að selja sem minnst áfengi og tóbak með sem mestum hagnaði. Með öðrum orðum hefur markmiðið með starfsemi ÁTVR verið að takmarka sem mest neyslu áfengis og tóbaks í landinu en um leið að skila sem mestum tekjum af sölunni í ríkissjóð. Það má spyrja: Hvað gerist þegar sala á áfengi og tóbaki er komin í hendur einkaaðila? Munu þeir hafa sömu markmið að leiðarljósi? Getur verið að það verði markmið innflytjenda að selja sem minnst? Er ekki líklegt að innflytjendur muni keppa innbyrðis um viðskiptavini sína sem verða hótel og veitingastaðir? Hvaða braut erum við eiginlega að fara inn á? Hvað skyldu þeir sem hafa látið sig áfengisvarnarmál varða segja um þessi efni? Ég ætla ekki í þessari umræðu að lesa upp úr öllum þeim samþykktum sem áfengisvarnaráð hefur látið frá sér fara, samtökin Vímulaus æska eða önnur samtök sem hafa beitt sér af krafti hér á liðnum árum til að sporna gegn áfengisneyslu í landinu og aukningu áfengisneyslu. Ég ætla ekki að lesa upp úr þeim gögnum á þessu stigi, ég mun gera það síðar ef þörf krefur. En niðurstaða þessara aðila er öll á einn veg. Það er varað mjög eindregið við því að við fetum okkur inn á þá braut sem boðuð er með þeim frv. sem hér liggja fyrir. Margoft hefur komið fram í máli fjmrh. að það er langtímastefna að leggja niður Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins. Þetta hyggst ráðherrann gera í áföngum. Fyrsti áfanginn var að selja framleiðsludeild ÁTVR, því er lokið. Framleiðsludeild ÁTVR var seld hæstbjóðanda á 15 millj. kr. Það verð var langt undir raunvirði og er nú reyndar kapítuli út af fyrir sig sem er vert að leiða hugann að því að það hefur allt of lítið verið fjallað um þetta mál. Framleiðslan á áfengi fór fyrst og fremst fram í pásum hjá ÁTVR á lagernum, fór fram með mjög litlum kostnaði, en um mitt ár 1992 seldi fjmrh. framleiðsludeild ÁTVR. Þá þurfti ekki gera neinar lagabreytingar varðandi söluna því að hún var einvörðungu ákvörðun fjmrh. Mér þykir miður hve lítið var fjallað um þessa sölu á sínum tíma því þetta tengist allt saman þeirri stefnu sem hér er verið að fylgja fram og nauðsynlegt er að menn geri sér glögga grein fyrir því hvert samhengi hlutanna er. Almenningur á kröfu á að vita hvort einkavæðingarstefna ríkisstjórnarinnar er til góðs eða ills. Það er fróðlegt að skoða hvaða afleiðingar þessi sala hefur haft fyrir ríkissjóð. Salan á framleiðsludeildinni var boðin út og samið við hæstbjóðanda sem átti reyndar nokkur hæstu boðin og féll hann frá þeim efstu. Samkvæmt kaupsamningi fengust rúmlega 15 millj. kr. án skatts fyrir framleiðsludeildina en áður en kaupsamningur var undirritaður lá fyrir það álit yfirmanns framleiðsludeildarinnar að of lágt verð væri í boði. Það álit var virt að vettugi og greinilegt að framleiðsludeildin skyldi seljast hvað sem það kostaði, jafnvel gefin í burtu. Í útboðsgögnum komu fram tölur úr framleiðslubókhaldi ÁTVR fyrir árið 1990 kom fram að framleiðsludeildin skilaði hagnaði upp á tæpar 6 millj. kr. og að auki rúmlega 12 millj. upp í fastan kostnað hjá fyrirtækinu. Eftir söluna tapar ÁTVR hagnaðinum við framleiðsluna en situr uppi með fastakostnaðinn. Því má segja að beint tekjutap ríkissjóðs vegna sölu á framleiðsludeildinni sé um 17 millj. kr. Söluandvirði búnaðarins hrökk ekki einu sinni fyrir tekjumissi eins árs. Þetta var fyrsti áfanginn í því að leggja niður Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins. Núna er um það rætt að eftir að framleiðsludeildin hefur verið seld eða gefin, alla vega verið færð kaupendum á silfurfati, að til standi að selja iðnaðardeildina hjá ÁTVR. Það á smám saman að tína fjaðrirnar af þessu fyrirtæki og þessari stofnun, iðnaðardeildina þar sem t.d. kökudropar eru framleiddir. Ég vil vekja athygli á því að þar starfa fjórir til fimm fatlaðir einstaklingar sem missa allir vinnuna. Það er nauðsynlegt að menn geri sér grein fyrir því hvað er hér á ferðinni. Það er verið að stíga markviss úthugsuð skref í þá átt að leggja ÁTVR niður. Með þeim breytingum, sem hér var talað um, kom fram í máli hæstv. fjmrh. áðan ef ég skildi það rétt, að ekki yrði um tekjutap að ræða. Ég sá ekki betur í grg. með þessum frv. að talað væri um að ÁTVR yrði af 50 millj. við þær breytingar sem eru boðaðar í því frv. sem hér er til umræðu, verslunin mundi að öllum líkindum missa um 10% af sölunni til hótela. Margir ætla að þetta tekjutap yrði miklu meira. Við þurfum öll að gera okkur grein fyrir að verið er að boða byltingu í íslensku þjóðlífi þegar við erum að tala um breytta heilbrigðisstefnu, breytta áfengisstefnu. Nauðsynlegt er að staldra við og skoða hvort þessar breytingar eru til góðs eða ills, sérstaklega á þeim erfiðu tímum sem við glímum við í dag. Menn spyrja hvers vegna verið er að gera þessa hluti, hvers vegna verið er að framkvæma þessar breytingar. Við höfum fengið hluta af svörunum, það er verið að þjóna hugsjónum, pólitískum markmiðum og e.t.v. er verið að þjóna hagsmunum líka. Það eru miklir hagsmunir í húfi líka. Báða þessa þætti þarf að ræða rækilega. Síðan hefur það komið upp á borð núna að einnig sé verið að verða við skuldbindingum sem við höfum gefið í tengslum við hið Evrópska efnahagssvæði. Í júnímánuði 1992 ritaði ég fyrir hönd BSRB utanrrn. bréf þar sem ég óskaði eftir upplýsingum um það hvaða breytingar þyrfti að framkvæma innan lands varðandi rekstrarform opinberra stofnana til þess að við stæðumst þær skuldbindingar sem við verðum að gangast undir gagnvart EES. Þetta bréf sendi ég í júnímánuði 1992 og fékk svar að bragði. Ég leyfi mér að vitna í það bréf sem barst frá utanrrn. 1. júlí 1992, með leyfi forseta: ,,Samningurinn krefst þess ekki að ríkisfyrirtæki eða stofnanir verði færð yfir í einkarekstur og skerðir á engan hátt möguleika ríkis eða sveitarfélaga til þess að taka þátt í atvinnustarfsemi. Rekstur einkasölu er þó bundinn ákvæðum 16. gr. EES-samningsins en þar er skylt að tryggja að ekki sé gerður greinarmunur milli ríkisborgara aðildarfélaga EB og EFTA-ríkja hvað snertir skilyrði til aðdrátta og markaðssetningar. Einstaklingar í Noregi hafa sýnt áhuga á að keppa við áfengiseinkasölu þar og telja EES-samninginn opna þar nýja möguleika. Vísa þeir til úrskurðar EB-dómstólsins í svonefndu Manghera-máli þar sem talið var að tóbakseinkasala á Ítalíu samrýmdist ekki 37. gr. Rómarsáttmála. Í því máli er hins vegar um að ræða hreina verndarstefnu ítalskra yfirvalda sem vildu standa vörð um ítalska tóbaksrækt. Ekkert mælir gegn starfsemi ÁTVR, sem í raun hefur haft í hendi einkaleyfi á smásölu fremur en við innflutning, sem mismunar ekki á grundvelli þjóðernis. Þess má og geta að í öðrum dómsúrskurði EB-dómstóls hefur komið fram skýr skilningur á því að sérstakar reglur skuli gilda um viðskipti með áfenga drykki. Þetta er mjög afdráttarlaust. Ég spyr: Hvað hefur breyst? Mér finnst nauðsynlegt að þeir sem gefa út yfirlýsingar af þessu tagi, og hér er vitnað til stjórnvalda, skýri okkur greinilega frá því hvað hafi breyst. Menn vitna til Finnlands í þessu sambandi og ábendingar sem fram hafi komið frá stofnunum hins Evrópska efnahagssvæðis en ég vil leyfa mér að halda því fram og staðhæfa að þetta séu ekki sambærileg efni. Eftir því sem ég fæ skilið þessi mál þá er nóg að breyta tveimur lagaákvæðum sem bæði gilda um ÁTVR. Það er nóg að gera smávægilegar breytingar hér á lögum til að við stöndumst fyllilega þær kröfur sem gerðar eru af hálfu EES-samkomulagsins sem við höfum gengist undir. Í fyrsta lagi mætti fella niður framleiðsluréttinn eða aðskilja á skýran hátt söluhlutann og framleiðsluhlutann. Það er reyndar sáralítil framleiðsla eftir að Svarti dauðinn var færður svokölluðum kaupendum á silfurfati á sínum tíma. Þá nægir sem sagt að aðskilja mjög rækilega söluhlutann og framleiðsluhlutann. Þetta eru menn t.d. að gera í Noregi og þar verður eftir sem áður sami forstjóri yfir öllu batteríinu en það eina sem menn gera er að menn aðskilja rækilega söluhlutann og framleiðsluhlutann. Í öðru lagi þyrfti að tryggja að einkaleyfisrétti ÁTVR verði ekki beitt til að mismuna. Reyndar þarf enga lagabreytingu til að svo verði en það mætti, ef mönnum liði betur og teldu sig standa betur að vígi gagnvart EES, ráðast í lagabreytingu sem gæti, með leyfi forseta, hljóðað svo: ,,Komi fram ósk um að tiltekin tegund áfengis eða tóbaks verði flutt til landsins má eigi synja þeim tilmælum nema með vísun til annarra laga en þessara enda hafi sá er tilmælin bar fram tryggt að innflytandi fái andvirði vörunnar greitt.`` Hér væri einvörðungu um að ræða staðfestingu í lögum á því sem þegar er viðhaft hjá ÁTVR. Með öðrum orðum þá eru rök fyrir því að með smávægilegum breytingum væri hægt að taka af allan vafa gagnvart EES-samkomulaginu. Þá kemur að hinum pólitíska þætti og hinni pólitísku ábyrgð í þessu máli. Mér er kunnugt um að starfsmannafélag ÁTVR hefur kynnt sér þessi mál mjög rækilega. Það hefur einnig verið gert á vettvangi BSRB og ég get upplýst hér að fyrir kosningarnar ræddum við við marga stjórnmálamenn sem sátu þá á þingi og sitja enn á þingi og ég sakna þess sárlega að sjá ekki t.d. marga ágæta framsóknarmenn sem gáfu mjög afdráttarlausar yfirlýsingar, bæði í þingsölum og einnig í samtölum við þá aðila sem ég vitnaði til hér áðan. Ég vil t.d. nefna hæstv. viðskrh. sem er ekki hér staddur í dag og kom á fund okkar og gaf mjög afdráttarlausar yfirlýsingar um þessi efni. Að ekki sé vitnað til orða hæstv. félmrh., sem gaf yfirlýsingar úr þessum ræðustól á síðasta þingi, sem gefa ekki tilefni til mikilla túlkana, svo afdráttarlausar voru þær yfirlýsingar um að hann mundi aldrei ljá þessum frv. atkvæði sitt. Ég minni á þær áherslur sem voru á flettiskiltum um allan bæ fyrir kosningar þar sem menn horfðu ábúðarmiklir í stíl Kim Il Sungs í Suður-Kóreu niður í mannþröngina og sögðu að saman ætti að fara traust og trúverðugleiki. Það verður fróðlegt að hlusta á menn tjá sig um þessi efni hér á komandi dögum. Hvað finnst hæstv. heilbrrh. sem er einhvers staðar úti í bæ eða a.m.k. ekki í þingsal þegar þetta mikilvæga mál er til umræðu og snertir mjög heilbrigðisþáttinn í þjóðlífinu?  En eitt er víst að þegar allir þessir þættir eru teknir saman, fullyrðingar sem ég hef sett fram um að það þurfi ekki að gera breytingar og í besta falli afar litlar breytingar ef menn vilja viðhafa til að taka af allan vafa gagnvart EES. Í ljósi þessa, í ljósi yfirlýsinga sem stjórnmálamenn og stjórnmálaflokkar gáfu fyrir kosningar, í ljósi afstöðu sem fram hefur komið af hálfu allra þeirra sem hafa blandað sér í umræður um áfengisvarnir í landinu á liðnum missirum og árum, í ljósi afstöðu þeirra, mjög eindreginnar gegn þessum frv., finnst mér það fullkomið ábyrgðarleysi ef á að þröngva þessu í einhverjum andarteppustíl í gegnum þingið á örfáum dögum. Fullkomið ábyrgðarleysi. Ég þakka hæstv. heilbrrh. fyrir að hafa komið hingað í salinn til þess að hlýða á þessa mikilvægu umræðu sem er hafin og það væri fróðlegt að heyra sjónarmið heilbrrh. Ég er ekki að mælast til þess að heilbrrh. tali fyrir hönd framsóknarmanna sem gáfu yfirlýsingar fyrir kosningar um afstöðu til þessara mála og eindreginnar afstöðu gegn þessum frv. Ég er ekki að mælast til þess, það er eðlilegt að þeir geri það sjálfir þegar þar að kemur. En mig langar til að spyrja hæstv. heilbrrh. um afstöðu heilbrigðisyfirvalda til þeirrar gerbreyttu áfengisstefnu sem verið er að boða með þeim frv. sem hér liggja fyrir Alþingi.

Virðulegi forseti. Það gefst ekki tækifæri til þess að svara öllu því sem kom fram í ræðu hv. þm. en það er þó eitt atriði sem ég vil strax að komi fram og það er vegna sölu á framleiðsludeildinni en það var gefið í skyn í ræðu hv. þm. að hún hafi verið gefin. Á sínum tíma tók Ríkisendurskoðun út sölu fyrirtækja í eigu ríkisins 1991--1994. Þar voru gerðar ýmsar athugasemdir en engin athugasemd við þessa sölu sem endaði í 18--19 millj. kr. Ég held að það sé allra manna mál að þessi sala hafi farið mjög eðlilega fram og verðið verið eðlilegt, en verðtilboðin sem komu í framleiðsluþáttinn voru frá 4,5 millj., sem var lægsta boð, en salan var endanlega á 18,8 millj. Þetta vildi ég að kæmi hér fram. Varðandi sölu iðnaðardeildarinnar þá er hún ekki að frumkvæði fjmrn. eða einkavæðingarnefndar ríkisstjórnarinnar. Það er flóknara fyrirbæri og að því kemur svokallaður Sunnusjóður, sem ég veit að hv. þm. hlýtur að kannast við ef hann hefur kynnt sér málið. Það er ekki að frumkvæði ráðuneytisins að breytingar eigi sér stað á framleiðslu á kökudropum, það er rangt, frumkvæðið kemur frá Áfengisversluninni sjálfri og þeim aðilum sem fjalla um það mál. Ég skal upplýsa hv. nefnd um það mál og kannski síðar í dag, hv. þm., þegar ég er búinn að fá frekari upplýsingar um málið.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Ögmundur Jónsson spyr heilbrrh. um þetta mál. Það er rétt sem fram kemur í máli þingmannsins að þetta kemur heilbr.- og trmrh. verulega við. Áfengislög, nr. 82/1969, hafa nokkra sérstöðu að því leyti að þau heyra beint eða óbeint undir þrjú ráðuneyti: Dómsmrn., fjmrn. og heilbr.- og trmrn. Í áfengislögunum er sérstakur kafli um áfengisvarnir, VII. kafli, sem heyrir undir heilbr.- og trmrn. Þar segir m.a. að umsagnar áfengisvarnaráðs skuli jafnan leita áður en reglugerðir samkvæmt lögum þessum séu settar. Því er mjög eðlilegt að heilbrrh. láti þessi mál til sín taka og mér finnst mjög eðlilegt að heilbr.- og trn. ræði þessi mál þegar þar að kemur. Mér finnst aðalatriðið í þessu máli að aðgengi barna og ungmenna að áfengi aukist ekki með þessari löggjöf.

Þingforseti. Ég vil lýsa sérstakri ánægju með svar heibrrh. Mér finnst felast í því skilningur á alvöru málsins. Mér finnst felast í því að hæstv. heilbrrh. ætlar að láta kanna þessi mál mjög rækilega, ætlar að leita til þeirra aðila sem um þessi mál fjalla í þjóðlífinu og ég vona að það verði unnið ötullega að því núna á næstu vikum og mánuðum þannig að þegar þetta mál verði tekið fyrir í haust að rækilega og vel athuguðu máli þá liggi þessar upplýsingar allar fyrir. Ég vil einnig þakka hæstv. fjmrh. fyrir að ætla að kanna nánar hvaða breytingar sé verið að gera á þessari stofnun, ÁTVR, hvaðan frumkvæði kom um þær breytingar sem ég vék að áðan og ég bíð spenntur eftir að fá þær upplýsingar tilreiddar hér í ræðustól.

Virðulegi forseti. Ég óska að leggja orð inn í þessa umræðu. Það sem við erum að ræða er stórt mál og er afar mikilvægt að taka það til góðrar umræðu hér eins og við höfum áður gert með mál sem snúa að áfengis- og tóbakseinkasölu ríkisins. Það er mikilvægt að reyna að átta sig á hver áhrif þess eru og hvernig bregðast skuli við og ef óumflýjanlegt er að gera þær breytingar sem hér er lagt til hvort þær eiga að vera í þessa veru eða hvort hægt væri að sameinast um aðrar leiðir. Það er alveg ljóst að þegar á að einkavæða, eins og við gjarnan orðum svo, áfengissöluna að einhverju leyti þá koma upp mjög ólík sjónarmið. Það eru ólík sjónarmið á milli flokka en það eru einnig ólík sjónarmið innan flokka og einstaklingar í öllum flokkum geta haft harða afstöðu gagnvart því sem snýr að áfengismálum og haft uppi þau sjónarmið að það hvernig við höfum haldið á málum hingað til sé besta formið þó e.t.v. verði að beygja sig fyrir því að þurfa að gera breytingar. Þetta frv. sem við erum að ræða í dag var endurflutt og var stjfrv. þegar minn flokkur var í ríkisstjórn. Það var fallist á að þetta væri flutt sem stjfrv. en ég vil gjarnan að það komi fram hér að það voru þó skiptar skoðanir um þetta mál innan þingflokksins og það eru einnig skiptar skoðanir um þetta mál innan flokksins. Það er eðlilegt þegar flokkar eru í samsteypustjórnum og ljóst að ýmis stjórnarfrumvörp fara fram þrátt fyrir að ágreiningur sé innan flokkanna um þau. Ég tel að ég muni það rétt, virðulegi forseti, að það hafi verið samþykkt að leggja þetta frv. fram á sl. vetri, sýna það en ekki endilega pressa á um afgreiðslu þess þá. Ég sjálf hef skilið það þannig að þetta frv. væri afgerandi tengt EES-samningi okkar og þess vegna tek ég undir þau undrunarorð sem komu fram fyrr í umræðunni um að hæstv. fjmrh. hafi ekki tengt frv. EES-samningnum við umræðuna í desember og ég vil, með leyfi virðulegs forseta, vísa í orð fjmrh. í þeirri umræðu, en þá sagði hann: ,,Ég vil í fyrsta lagi taka það skýrt fram að ég sagði hvergi í minni ræðu að frv. væri flutt vegna fyrirheita sem hefðu verið gefin í EES-samningnum, það sagði ég hvergi. Þetta frv. er algerlega flutt vegna stefnu ríkisstjórnarinnar og það er alveg ljóst hver fyrirvari Íslands var í samningnum um Evrópska efnahagssvæðið.`` Það kemur einnig fram, virðulegi forseti, síðar í ræðu fjmrh. að það sé hins vegar rétt að ESA, Eftirlitsstofnun EFTA, hafi gert athugasemdir við innflutninginn en að við höfum svarað því til og bent til fyrirvarans sem við gerðum þegar samningurinn var undirritaður. Þá endurtekur ráðherrann að þetta frv. sé auðvitað fyrst og fremst flutt vegna þess að við teljum það skynsamlega ráðabreytni. Það eru þessi orð sem ollu mér nokkurri undrun og ég vil endilega upplýsa það hér að ég er ekki í hópi þeirra sem telja þetta beinlínis skynsamlega ráðabreytni. Það er hins vegar aldrei trúverðugt ef það kemur þannig út fyrir þingmann að hann hafi viðhorf sem eru ólík eftir því hvort hann situr í stjórn eða er í stjórnarandstöðu og ég tel að mínar vangaveltur við þessa umræðu séu fullkomlega óháðar þeirri stöðu. Ég hef áður átt orðastað við fjmrh. varðandi einkasölu Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins og hæstv. ráðherra þekkir það að í þessum málum er ég íhaldssöm og fremur stolt af því. Þannig er að í störfum mínum á Alþingi hef ég látið mig varða heilbrigðisþátt og varnaðarmálefni sem snúa að áfengis- og vímuefnanotkun og ég hef staðið fyrir tillöguflutningi míns þingflokks á nokkrum þingum um varnir gegn vímuefnum og jafnframt flutt frv. um merkingar á áfengisumbúðum, um skaðsemi áfengisneyslu fyrir vanfærar konur og að áfengisneysla og akstur fara ekki saman. Og það er alveg ljóst að sá sem þannig er að fjalla um og lætur sig varða þá þætti sem snúa að verslun okkar með áfengi og tóbak er auðvitað uppteknari af varnaðarþætti og að fara varlega og er fremur hlynntur að vera með einokun í þessum málum en frelsi. Það er engan veginn auðvelt að sættast á aukið frelsi í innflutningi og sölu áfengis og tóbaks og fyrir mér er það form einkavæðingar sem ég á erfiðast með að styðja. Ég tel að það að aflétta ríkiseinokun á þessum þætti sé afar stórt skref, en ég tel jafnframt að almennt varðandi einkavæðingar geti ýmislegt í þeim farvegi verið góð og eðlileg ákvörðun og það fari eftir eðli máls hverju sinni. Þetta ræddum við einmitt í umræðu um frv. fjmrh. um gjald af tóbaksvörum, sem rætt var í þinglok árið 1993, en náði ekki fram að ganga og hefur ekki verið hreyft síðan og ég tel að hafi verið góð ráðabreytni að fallið var frá að knýja það til enda. Þá ræddum við það einmitt að sumt af því sem hefur verið á hendi hins opinbera í gegnum tíðina hafi verið barn síns tíma, þótt eðlilegt að það væri á höndum ríkis eða sveitarfélaga á þeim tíma sem það var sett á laggir og jafnvel nauðsynlegt til að kæmist á, en það hefur yfirleitt tekið langan tíma að aflétta slíku fyrirkomulagi af hendi hins opinbera og verið umdeilt þegar það var gert. Þetta á við um marga hluti sem ég hef sjálf talið að væru betur komnir síðar á frjálsum markaði og þess vegna tel ég það að breyta og létta af hendi hins opinbera ýmsum þáttum geti verið góður hlutur og eigi ævinlega að skoða með opnum huga og líta á það sem lagt er til hverju sinni. En sumir þættir svokallaðra einkavæðingaráforma eru af þeim toga að ég er þeirrar skoðunar að varlega ætti að fara og ég vísa þar til þess sem hægt er að álykta að á einhvern hátt varði almannaheill á þeim tíma. Það kom fram í umræðunni í desember og í framsögu fjmrh. í dag, ef ég man rétt, að ekki væri um að ræða breytingu á áfengisstefnu hins opinbera. Um hana væri full sátt og ekki væri fyrirhugað að breyta henni. Hins vegar er það alveg ljóst að þetta er þannig skref að við verðum að spyrja okkur sjálf hvort óhjákvæmilega verði ekki breyting á áfengisstefnunni þegar það hefur verið stigið, ekki það að við séum að áforma eða ákvarða breytingu á áfengisstefnu heldur að breyting sem við gerum óháð slíkri ákvörðun verði til þess að þegar upp er staðið og skömmu síðar þá hafi orðið breyting á áfengisstefnunni sem við teljum að sé á verri veg. Ég vil líka geta þess að það að frv. var ekki flutt vegna fyrirheita sem hefðu verið gefin í EES-samningnum heldur eingöngu vegna stefnu ríkisstjórnarinnar, þá er það alveg ljóst núna að þrátt fyrir fyrirvarann sem Ísland hafði við þessi mál við gerð EES-samningsins, og reyndar önnur Norðurlönd, þá virðist hann ekki duga núna eftir að ákveðið ferli hefur átt sér stað. Þar er ég að vísa til þess dómsúrskurðar sem felldur var í Lúxemborg vegna Ítalíu og Portúgals og forúrskurðar sem felldur var í kjölfarið vegna Finnlands án þess að ég ætli nánar í þau mál enda ekki sérfræðingur beinlínis í að rekja þessa þætti. Þess vegna árétta ég það, virðulegi forseti, og leyfi mér að halda því fram við hæstv. fjmrh. að frv. þetta hafi í raun og veru tengst EES-samningnum, sem við höfum lagt mjög mikla áherslu á, og það sé okkar vandi nú að okkur sé nauðsynlegt að gera breytingar eftir að forúrskurður hefur verið felldur og krafa hefur verið gerð um breytingar gagnvart Íslandi og Noregi. Ég hef leyft mér, virðulegi forseti, að kalla eftir því í morgun hvernig Norðmenn hafa brugðist við þeirri kröfu sem sett hefur verið fram við Ísland og Noreg og það er alveg ljóst að Noregur, eins og Ísland, telur sig þurfa að gera breytingar á þeim þætti sem snúið hefur að einkasölu ríkisins á áfengi og tóbaki, bæði hvað varðar framleiðslu, innflutning og smásölu eins og kom fram í ræðu hv. 17. þm. Reykv. Mér hefur fundist það fróðlegt á þessari stuttu stundu að glugga í þá tillögu sem norska þingið er að fá til umfjöllunar, það hefur ekki fjallað enn þá um þessa tillögu. Ég held ég fari rétt með að tillagan hafi farið beint frá félagsmála- og heilbrigðisráðuneytinu til félagsmálanefndar norska þingsins og þar er verið að fara yfir hana en það er áformað að ljúka umfjöllun tillögunnar og afgreiða hana áður en þingi lýkur nú fyrri part sumars. Það er alveg ljóst að í Noregi er enn þá meiri andstaða við að afnema einkarétt á innflutningi á áfengi en hjá okkur þó ég leyfi mér að halda því fram að hjá íslensku þjóðinni sé andstaða við það og ótti við hvað geti gerst þegar við höfum gert þessa breytingu. Ég hef reynt að líta dálítið á þessa tillögu og það er alveg ljóst að í henni felst að afnuminn er einkaréttur norsku áfengisverslunarinnar á innflutningi og heildsölu á víni og brennivíni eins og þar er sagt og útfluttningi á brennivíni. Tillagan byggir á því að einkasölu áfengisverslunarinnar norsku til smásölu verði viðhaldið á þann sama hátt og hún er í dag. Enn fremur að önnur starfsemi sem í dag er á hendi norsku áfengisverslunarinnar og sem í megindráttum verður nú samkeppnisfærð verður sett út í eigin hlutafélög. Þannig ætla Norðmenn að leysa þessa kröfu sem uppi er af hálfu ESA að þeir skilja upp starfsemina og sá þáttur sem verður samkeppnisfær verður settur í hlutafélög. Það er mjög fróðlegt að líta á það hvernig Norðmennirnir ætla að leysa þetta mál. Þeir ætla að hafa einkaleyfi til innflutnings og heildsölu, og ætla að breyta þessu einkaleyfi þannig að það verði einhvers konar leyfisveitingar fyrir þá sem vilja viðhafa innflutning og heildsölu. En það er alveg ljóst að sú leyfisveiting á að innihalda og uppfylla þörfina fyrir áframhaldandi strangt eftirlit með þessum hluta af umsetningu eða fyrirkomulagi umsetningar á alkóhóli í Noregi. Það kemur líka fram þegar maður skoðar það fyrirkomulag sem Norðmenn eru með að þeir hafa verið að skipta upp starfseminni og eins og reyndar 17. þm. Reykv. fór yfir hér. Í tillögunni sem þeir hafa lagt fyrir þingið er verið að fjalla um hvernig eigi að deila upp starfseminni, hvaða form eigi að velja á því sem verður samkeppnisfært, hvernig félagaform í smásölunni sem fullkomlega verður á hendi ríkisins og hvernig félagaform fyrir samkeppnishlutann. Þar leggur ráðuneytið til að starfsemin verði fullkomlega í ríkiseigu og að samkeppnishlutinn, sem fari í hlutafélagaform, verði ríkishlutafélag. Ég tel, virðulegi forseti, að það sé afarmikilvægt að um mál eins og þetta náist eins góð samstaða og eins víðtæk samstaða og unnt er þegar gera þarf breytingar. Ég hef skilið það svo í allri umfjöllun stjórnmálamanna eftir að við höfum samþykkt EES-samninginn og eftir að reynsla hefur fengist af því hvers virði hann er fyrir íslenskt athafnalíf að jafnvel þeir sem greiddu atkvæði gegn samningnum á Alþingi geri sér grein fyrir því að ekki muni verða aftur snúið. Menn muni byggja á þessum samningi þar til annað og e.t.v. stærra skref verður tekið í samvinnu við Evrópu og þess vegna sé mjög mikilvægt að gera hlutina sem fylgja í kjölfar þessa samnings eins vel og unnt er. Ég tek eftir því, virðulegi forseti, að í tillögu sem lögð hefur verið fyrir norska þingið segir að þessar breytingar skuli hafa tekið gildi fyrir 1. jan. 1996 á meðan í frv. fjmrh., sem hér er lagt fram, er lagt til að það taki gildi 1. ágúst 1995. 

Virðulegur forseti. Það eru örfá atriði. Í fyrsta lagi hef ég gefið skýringar á ræðu minni 8. des. og það er ekkert athugavert við hana. Hún byggir á stefnu ríkisstjórnarinnar sem mörkuð var 27. júlí. Ég man ekki hvort hv. þm. var þá í ríkisstjórninni eða forveri hans en þá var alveg gengið frá stefnunni og hún var þessi: Við höldum okkar málsvörn gagnvart ESA- og EFTA-dómstólnum en við breytum þessu af því að við teljum það vera skynsamlegt. Þannig var staðan 8. des. og það er ekki fyrr en á síðari stigum málsins sem það kemur í ljós að álit dómstólsins, ekki dómur heldur álit, lá fyrir. Þó við höldum uppi andsvörum og málflutningi okkar sjáum við auðvitað að líkurnar eru litlar á því að okkur takist að ná okkar fram enda hafa þrjár Norðurlandaþjóðir með svipaða áfengisstefnu breytt fyrirkomulagi sínu. Norðmenn hafa þar á meðal gert það og ástæðan fyrir því að þeir eru seinna á ferðinni er að Eftirlitsstofnunin fer síðar af stað gagnvart þeim. En nú liggur stefna þeirra fyrir og af þessu tilefni vil ég segja að ég tel að það sé skynsamlegt að við breytum núna löggjöfinni. Gildistíminn um nokkra mánuði, einn, tvo eða þrjá mánuði, skiptir ekki öllu máli. En ég held að það sé útilokað fyrir mig að fallast á að málið verði ekki samþykkt á sumarþinginu því að ég minni á að við lögðum frv. fram sem stjfrv. á síðasta kjörtímabili í október eða byrjun nóvember en það dugði ekki betur en til að koma því til nefndar. Það var í nefnd í þrjá eða fjóra daga ef ég man rétt í lok tímans. Ég bið hv. þm. um að taka tillit til þess um leið og ég tek auðvitað undir það að það á að sjálfsögðu að kanna þetta mál rækilega og það er allt til, öll gögn í málinu sem hægt er að leggja fram.

Virðulegi forseti. Ég tel að það hafi komið mjög skýrt fram í máli mínu að ég er þess mjög meðvituð að við erum búin að fá þá athugasemd frá ESA að athugasemd hefur verið gerð bæði gagnvart Íslandi og Noregi og að við munum þurfa að taka á þessu máli, það er alveg ljóst, ef við viljum ekki fá á okkur málshöfðun. Ég tel að enginn óski þess ef hann á annað borð ætlar að vera í því samstarfi sem við höfum þegar skipað okkur í. En þrátt fyrir að það hafi verið farið síðar af stað með athugasemdir gagnvart Norðmönnum get ég ekki ímyndað mér að við þurfum að afgreiða mál okkar einhverjum mánuðum fyrr. Ef það er nægilegt að tvær Norðurlandaþjóðir, tvær þær síðustu, séu búnar að skipa málum sínum í réttan farveg fyrir ákveðinn tíma hlýtur það að vera þannig að sé það nægilegt fyrir Noreg að vera búinn að því fyrir 1. jan. 1996 sé það jafnframt nægilegt fyrir Ísland. Ég vek einnig athygli á því að annars staðar á Norðurlöndum var búið að gera þessa breytingu áður vegna þess að þau ákváðu að sækja um inngöngu í Evrópusambandið og þjóðir þeirra samþykktu að ganga í Evrópusambandið og það flýtti ákvörðun þeirra vegna þess að krafan gagnvart þeim löndum þegar þau voru komin með aðildarumsókn og voru á leið inn í sambandið var harðari en gagnvart þeim löndum sem eftir sitja með EES-samninginn.

Virðulegur forseti. Það er misskilningur hjá hv. þm. að aðildarumsókn að Evrópusambandinu hafi haft þýðingu fyrir Svíþjóð og Finnland. Það eru sömu reglur sem eiga að gilda á Evrópska efnahagssvæðinu og innan Evrópusambandsins samkvæmt samningnum um Evrópska efnahagssvæðið. Það skiptir því engu máli hvort þjóð er á samningssvæðinu eða hvort hún er aðili að Evrópusambandinu beint. Þetta hefur komið skýrt fram bæði hjá Svíum og Finnum og þegar þeir gengu inn þá var það ekki vegna inngöngunnar heldur gilti nákvæmlega sama regla fyrir þá sem voru á svæðinu. Þetta þarf að leiðrétta. Í öðru lagi er það nauðsynlegt að álit eða ályktun Alþingis liggi fyrir eins og í Noregi. Þeir eru að klára málið þótt gildistakan sé síðar. En munurinn á okkur og Noregi er sá að málið er lengra komið hjá okkur og það liggur fyrir að fulltrúar ESA segja: Við munum senda þetta til dómstólsins. Ég er sammála hv. þm. að það skiptir miklu máli fyrir Ísland sem er aðili að alþjóðlegum samningum að virða þá samninga og þess vegna tel ég skynsamlegt að afgreiða þetta mál nú á þessu þingi jafnvel þótt gildistíminn þurfi ekki að vera 1. júlí eða 1. ágúst heldur liggi afgreiðslan fyrir. Það er afar brýnt og það brýnasta í málinu. Hitt er svo annað mál að það breytir engu um mína skoðun á málinu að þegar málið var lagt fram í upphafi var það lagt fram sem sjálfstætt mál, mál sem þótti hagkvæmt af ríkisstjórninni, algerlega burt séð frá því hvað ESA vill í málinu og hver var afstaða Evrópska efnahagssvæðisins. En á þeim tíma sem liðinn er síðan á hér um bil heilu ári hefur það smám saman skýrst vegna álits dómstólsins að líkast til verður þetta mál dæmt okkur í óhag jafnvel þótt við höldum uppi þeim vörnum sem við höfum gert allar götur, síðast í bréfi 4. apríl til Eftirlitsstofnunar EFTA.

Virðulegi forseti. Eigi skal deila við dómarann, ég geri mér grein fyrir því. En ég stend þó í þeirri meiningu að sá úrskurður sem dómstóll EFTA í Genf felldi 1994 hafi einmitt verið forúrskurður gagnvart Finnlandi og það hafi haft mikið að segja um afstöðu Finna sem var mjög áfram um að verða aðilar að Evrópusambandinu og þeir hafi ákveðið strax þá að endurskoða þessa hluti. Það skiptir hins vegar ekki öllu máli fyrir okkur en voru hins vegar vangaveltur mínar um vegna hvers þeir fóru fyrr í breytingar en Noregur og Ísland. Ég árétta það sem ég þegar hef sagt að ég held að það væri mjög skynsamlegt að reyna að ná samstöðu í nefnd þingsins um þær breytingar sem gerðar verða vegna þessa máls þar sem það er svo mikilvægt að þjóðin standi saman um hvernig staðið er að þessum málum og vegna þess að það er rótgróið í okkar þjóðarsál að það sé einkasala á áfengi og tóbaki, bæði hvað varðar innflutning og dreifingu og það er ótti í fólki um að þetta sé eitt af fleiri skrefum þar sem á að víkja þessum öllum málum yfir í frelsisátt.

Virðulegi forseti. Það er ljóst af efni þeirra frumvarpa sem við fjöllum um og þeirri umræðu sem hér hefur farið fram að það eru margar hliðar á þessu máli sem skoða þarf vandlega og ljóst að sá tími sem þingið virðist hafa er afar knappur til þess að fjalla um svo stórt mál. Ég vil taka undir það sem fram kom hjá hv. síðasta ræðumanni að það er afar mikilvægt að það verði skoðað hvort við getum ekki haft það svigrúm sem Norðmenn hafa þannig að okkur gefist tækifæri og lengri tími til þess að fjalla um allar hliðar á þessu máli. Ég nefni líka, sem ég fagna mjög, að hæstv. heilbr.- og trmrh. hefur raunverulega tekið undir það með okkur sem hér höfum talað að þetta mál þurfi mjög rækilegrar skoðunar við og hæstv. ráðherra leggur raunverulega sjálf til að heilbr.- og trn. fjalli sérstaklega um kannski stærsta atriðið í þessu máli, hvort þessi frumvörp geti haft þau áhrif að við séum að breyta um áfengisstefnu. Ég vil taka undir það og leggja það eindregið til að heilbr.- og trn. fjalli einnig um þetta mál. Það er alveg ljóst að við virðumst vera að ræða um eitt af forgangsmálum ríkisstjórnarinnar um að gefa innflutning á áfengi frjálsan, eins og það heitir, og ég skil satt að segja ekki það ofurkapp sem hæstv. fjmrh. hefur lagt á þetta mál. Það hefur verið rætt um það hér hvort við séum að ræða um raunverulega stefnu ríkisstjórnarinnar um það að gefa innflutning á áfengi frjálsan eða hvort við séum að ræða þessi mál núna vegna athugasemda og kröfu Eftirlitsstofnunar EFTA. Það er alveg ljóst af því sem fram kom í máli hæstv. fjmrh. í desember sl. að við erum hér að ræða stefnu fyrri ríkisstjórnar og þá væntanlega þessarar í áfengismálum vegna þess að hæstv. ráðherra sagði þá, með leyfi forseta: ,,Þetta frv. er algerlega flutt vegna stefnu ríkisstjórnarinnar og það er alveg ljóst hver fyrirvari Íslands var í samningum um Evrópska efnahagssvæðið. Þetta fer hvorki í bága við fyrirvarana né heldur við samninginn um Evrópska efnahagssvæðið. Það er hins vegar rétt að ESA, Eftirlitsstofnun EFTA, hefur gert athugasemdir um innflutninginn en við höfum svarað því til og bent til fyrirvarans sem við gerðum þegar samningurinn var undirritaður. Þetta frv. er auðvitað fyrst og fremst flutt vegna þess að við teljum það skynsamlega ráðabreytni.`` Við getum líka velt fyrir okkur annarri hlið á þessu máli. Af hverju er komið svo að Eftirlitsstofnun EFTA er að gera þessa athugasemd? Það kemur fram í samantekt sem er gerð af fjmrn., að mér skilst 23. febr. 1995, og ég vitna til hennar orðrétt, með leyfi forseta: ,,Fljótlega eftir að ESA tók til starfa hóf stofnunin að skoða starfsemi áfengiseinkasala á Norðurlöndum. Tilefnið var m.a. kæra frá Verslunarráði Íslands, dags. 30. des. 1993, en ráðið taldi m.a. að hér á landi væri jafnræðis ekki gætt meðal framleiðenda áfengis og einkasalan sem slík hefði ekkert með félagsleg og heilsufarsleg markmið að gera.`` Ástæðan sem sagt til þess, virðulegi forseti, að ESA fer að skoða þetta mál er kæra frá Verslunarráði Íslands. Og hver skyldi vera framkvæmdastjóri Verslunarráðs Íslands sem flytur þessa kæru fyrir hönd ráðsins? Jú, hv. þm. Vilhjálmur Egilsson. Ég held að það sé alveg nauðsynlegt að vekja athygli á þessu vegna þess að mér skilst að hv. þm. Vilhjálmur Egilsson muni verða kosinn formaður þeirrar nefndar sem síðan á að fjalla um þetta mál í þinginu sem væntanlega á að hraða í gegnum þingið ef ég skil orð fjmrh. rétt. Þá vaknar spurning, virðulegur forseti, um hæfi hv. þm. Vilhjálms Egilssonar til þess að taka á þessu máli þegar hann hefur frumkvæði að því fyrir hönd Verslunarráðsins að kæra til ESA sem er tilefni þess að við erum að ræða þetta mál hér í dag. Ég tel að hér sé um alvarlega hagsmunaárekstra að ræða og raunverulegt vanhæfi að hv. þm. skuli eiga að leiða þá nefnd og stýra henni sem á að keyra þetta mál í gegn. Við gerum miklar kröfur samkvæmt stjórnsýslulögum um hæfi aðila utan þingsins. Hvað gildir innan þingsins, hæstv. forseti? Ég held að það sé nauðsynlegt að áður en þessu máli verður vísað til nefndar, áður en þessari umræðu lýkur, að forseti skeri úr um það hvort hv. þm. Vilhjálmur Egilsson, sem hefur átt frumkvæði að því fyrir hönd Verslunarráðsins að kæra þetta til ESA, sé hæfur til þess að stýra þeirri nefnd sem á að fjalla um þetta mál. Ég held að það sé mikilvægt að áður en þingheimur greiðir atkvæði um að vísa þessu máli til þessarar nefndar liggi fyrir úrskurður forseta í þessu máli. Auðvitað væri einnig mjög brýnt, virðulegi forseti, að fá úr því skorið, af því að við erum hér að fjalla um stjórnarfrumvörp, hvort hér sé um stjórnarfrumvörp að ræða. Það hefur ítrekað komið hér fram, m.a. hjá hv. 17. þm. Reykv. Ögmundi Jónassyni, að hæstv. félmrh. hafi marglýst því yfir að hann mundi aldrei greiða atkvæði slíku frv. Ég hef alltaf skilið það svo, og hef ég nú verið ráðherra, að það væri skylda ráðherra að greiða atkvæði með stjfrv. Annað væri sama og að víkja úr ríkisstjórn. Auðvitað þarf því þingheimur líka að fá vitneskju um það hvort allir ráðherrar ríkisstjórnarinnar styðji málið en mér fannst ég heyra á máli heilbrrh. að hann hefði ákveðnar efasemdir í þessu máli og vildi a.m.k láta heilbr.- og trn. skoða þetta mál áður en afstaða ráðherrans lægi fyrir þannig að við þurfum að vita það hvort þetta mál hafi meiri hluta á þingi áður en málið fer mikið lengra.  Ég held nefnilega að það sé rétt sem hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir rakti mjög áðan að ef grannt er skoðað, alveg sama hvað hæstv. fjmrh. segir, þá mun þetta frv. hafa þær afleiðingar að við erum að breyta um áfengisstefnu. Hér er því ekki um eitthvert einfalt frv. að ræða þar sem við erum að gefa innflutning á áfengi frjálsan, afnema einkarétt áfengissölunnar að því er varðar innflutning, heldur erum við að breyta um áfengisstefnu. Og það er einmitt þetta atriðið sem við þurfum að skoða mjög nákvæmlega. Eins og fyrirkomulagið er núna þá hefur ÁTVR haft mjög náið samráð bæði við lögreglu og skattyfirvöld. Til hvers? Til þess að hafa með því eftirlit og t.d. að fylgjast með því að ekki sé smygl eða brugg á boðstólum. Og hvað skeður við þessa breytingu? Áfengi sem selt er í veitingahúsum er merkt sérstaklega og það er hægt að merkja áfengi hverju húsi fyrir sig og því hægt að fylgjast með því hvort um er að ræða smygl eða ekki. Og ég spyr: Á að hætta öllu þessu eftirliti? Verður öllu þessu eftirliti hætt með þeirri breytingu sem við erum að ræða hér? Og hver fylgist með því að umboðsmenn selji eingöngu til veitingahúsa en ekki til almennra neytenda? Hvar verður eftirlitsþátturinn í þessu máli sem er mjög mikilvægur? Og hverjir græða á þessu öllu saman? Ég var að ræða áðan, virðulegur forseti, um það sem ég álít vanhæfi væntanlegs formanns efh.- og viðskn. Og maður spyr líka: Var það tilviljun, hæstv. forseti, að þegar fjmrh. skipaði nefnd til þess að skoða rekstrarform ÁTVR þá sátu í þeirri nefnd formaður stjórnar tollvörugeymslunnar, Júlíus Hafberg Ólafsson, og stór hluthafi og umboðsmaður margra áfengistegunda, Ingi Björn Albertsson. Maður spyr hvort hér hafi ekki verið um hagsmunaárekstra að ræða. Við gerum á Alþingi ríkar kröfur til þess, m.a. með stjórnsýslulögunum sem við höfum sett, að ekki sé um hagsmunaárekstra að ræða úti í þjóðfélaginu. Síðan er það fjmrh. sem skipar með þessum hætti menn í nefnd til þess að fjalla um breytt rekstrarform sem vissulega hafa hagsmuna að gæta af þeirri breytingu sem hér á sér stað. Maður getur líka spurt sig af því að hæstv. ráðherra heldur því fram að ríkið muni í engu tapa á þessari breytingu og allir vita að ríkið hefur verulegar tekjur af áfengissölu og það er kannski liður í áfengisstefnunni líka að halda áfengisverði háu. Ráðherrann telur að þetta feli ekki í sér neinar breytingar á tekjum ríkissjóðs. Það má auðvitað skoða málið í þessu ljósi. Ég held að það sé alls ekkert í hendi að ríkið muni hafa af þessu sömu tekjur vegna þess að hvernig verður fyrirkomulagið eftir þessa breytingu? Eins og ég skil málið þá gerir fjmrh. ráð fyrir að innheimta öll opinber gjöld í tolli áður en innflytjendur fá vöruna afhenta í sína vörslu. Ef viðkomandi innflutningsfyrirtæki nýta sér pappírslaus viðskipti við tollayfirvöld fá þau samkvæmt núgildandi lögum allt að 45 daga gjaldfrest á opinberum gjöldum. Þetta þýðir að hver einkaaðili sem flytur inn áfengi eða tóbak getur haft hundruð millj. kr. af opinberu fé í sinni vörslu um lengri eða skemmri tíma allt árið um kring. Fyrir utan áhættuna af því að hafa svo mikið fé í vörslu einkafyrirtækja, þá tapast miklir vextir af þessu fé, en vaxtatekjur ÁTVR voru á árinu 1992 um 40 millj. kr. og þær tekjur renna ásamt öðrum tekjum ÁTVR beint í ríkissjóð og maður spyr: Hvers vegna á að færa 9 milljarða frá ríkisfyrirtæki til einkaaðila til þess eins að þeir skili ekki öllu þessu fé í ríkissjóð vegna þess að þetta er vissulega áhætta nema fjmrh. breyti lögum og innflytjendur á áfengi fái engan gjaldfrest á opinberum gjöldum. Það þýðir aftur á móti að innflytjendur verða að hafa mjög hraða umsetningu á sínum vörum. Það er því auðvitað margt að skoða í þessu máli og ég ítreka það, virðulegi forseti, að ég tel að það sé ekki endilega í hendi að ríkissjóður standi uppi með sömu tekjur eftir þessa breytingu. En ég ítreka samt aftur að alvarlegasta hliðin á þessu máli er breytt áfengisstefna og hana óska ég eftir að heilbr.- og trn. og heilbrrn. reyndar einnig segi álit sitt á. Maður spyr hvort ákafi sjálfstæðismanna í því að einkavæða þetta með þessum hætti sé ekki hluti af einkavinavæðingunni. Það verður fróðlegt að sjá hverjir standa uppi með gróðann eftir að þessi breyting hefur átt sér stað. Fróðlegt verður að fylgjast með því. Hv. 17. þm. Reykv., Ögmundur Jónasson, kom inn á ýmsa þætti, m.a. iðnaðardeildina og áform um sölu á henni. Ég tek undir og deili með þingmanninum áhyggjum af því að þarna eru eins og hv. þm. bendir á sex manns við störf, þar af fimm fatlaðir einstaklingar sem þarna mundu missa sína vinnu. Ég held að við ættum einmitt að skoða reynsluna af því að selja framleiðsludeildina áður en verður farið út í slíkt. En hv. þm. nefndi einnig að það væri nægjanlegt að gera ákveðna breytingu á lögum um ÁTVR sem tryggja að einkaleyfi verði ekki beitt sem banni. Hv. þm. fór nákvæmlega ofan í þetta mál, nákvæmlega ofan í þá breytingu sem hann taldi nægjanlegt að gera til þess að uppfylla þær kröfur sem Eftirlitsstofnun EFTA hefur sett fram. Ég tel, virðulegi forseti, að þessi ábending sé mjög góð hjá hv. þm. og að þingið og sú nefnd sem fær þetta til umfjöllunar hljóti að láta skoða það mjög gaumgæfilega hvort að þetta nægi til þess að við uppfyllum þær kröfur sem Eftirlitsstofnunin hefur sett fram. Við hljótum að kalla þar til færustu sérfræðinga okkar á þessu sviði til þess að gefa þinginu álit sitt um það hvort þessi breyting nægi sem hv. þm. benti á. Það er þetta sem við þurfum að fá fram. Við þurfum að fá fram afstöðu heilbr.- og trn., við þurfum líka að fá fram hvort við höfum ekki sama svigrúm og Norðmenn eins og hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir benti á vegna þess að við þurfum á þessum tíma að halda til þess að fara ofan í allar hliðar á þessu máli. Það verður ekki aftur snúið ef við förum í þessar breytingar vanhugsaðar án þess að skoða afleiðingarnar. Það er líka spurning sem við hljótum að skoða mjög vandlega, virðulegi forseti, þegar við lítum á forsöguna í þessu máli hvað Eftirlitsstofnunin getur í raun og sanni staðið á þessari athugasemd sinni. Ef við lítum aðeins á forsöguna, virðulegi forseti, sem ég ætla að gera í lok máls míns þá kemur fram í greinargerð við 16. gr. EES-samningsins að í samningaviðræðum um EES hafi Norðurlönd innan EFTA, sem öll hafa með hendi ríkiseinkasölu á áfengi, ekki talið að skuldbindingar samningsins gefi ástæðu til að breyta fyrirkomulagi áfengissölu svo fremi sem einkasölurnar ábyrgist að þær mismuni ekki áfengistegundum eftir uppruna þeirra. Bent hefur verið á að í raun sé um að ræða fyrirkomulag smásölu og því innanríkismál fremur en mál sem snertir alþjóðaviðskipti. Síðan kemur það sem ég vil vekja athygli á: ,,Í greinargerð segir að framkvæmdastjórn EB hafi í samningaviðræðunum ekki dregið þessa túlkun í efa.`` Auðvitað þarf að skoða hvaða stöðu þeir hafa til þess nú að breyta túlkun á þessu máli. Ísland hefur ekki viðurkennt það. Virðulegi forseti. Ég vitna aftur í samantekt fjmrn. 23. febr. 1995 en þar kemur fram afstaða Norðurlanda. Þar segir svo, með leyfi forseta: ,,Á fundi í sameiginlegu EES-nefndinni í febrúar sl. var fjallað um einkasölumálið. Lögð voru fram bréf Finnlands og Svíþjóðar til ESB sem rituð voru í tengslum við aðildarviðræður þessara landa. Þar lýsa þessi ríki sig sammála því viðhorfi ESB að afnema þurfi einkasölu á öðrum stigum en smásölu við aðild þeirra að ESB þar sem annað sé andstætt Rómarsáttmálanum. Á fundi nefndarinnar lýsti fulltrúi íslenskra stjórnvalda, Hannes Hafstein sendiherra, því yfir að yfirlýsinga Svía og Finna sem gefnar væru í tengslum við aðildarviðræður þessara landa hefðu engin áhrif á afstöðu íslenskra stjórnvalda.`` Ég tel ekkert sjálfgefið miðað við þessa forsögu sem ég hef lýst að við mundum tapa þessu máli jafnvel þó það gengi svo langt að fara fyrir dómstólana. Við skulum því fara varlega í þessu máli, við skulum gefa okkur þann tíma sem við þurfum til þess að fjalla um þetta mál sem getur orðið svo afdrifaríkt eins og ég hef hér lýst. Ég ætla að láta þetta nægja við 1. umr. nema tilefni gefist til en ítreka aftur, virðulegi forseti, að ég óska eftir því að áður en þessari umræðu lýkur úrskurði forseti um það hvort hv. þm. og væntanlegur formaður nefndarinnar sem fær þetta mál til umfjöllunar, Vilhjálmur Egilsson, sé hæfur til þess að stýra meðferð þessa máls í nefndinni með þeim rökum sem ég setti fram. Ég ítreka einnig að ég tel mjög brýnt að nefndin sem fær þetta til meðferðar leiti álits færustu sérfræðinga á því hvort sú tillaga sem hv. 17. þm. Reykv., Ögmundur Jónasson, setti hér fram að verði sú lagabreyting gerð þá uppfylli hún þær kröfur sem Eftirlitsstofnunin hefur sett fram.

Virðulegi forseti. Óskað var eftir því af hálfu þingflokks Alþb. að hæstv. heilbrrh. og hæstv. starfandi utanrrh. yrðu viðstaddir þessa umræðu ásamt hæstv. fjmrh. að sjálfsögðu og þessir tveir hæstv. ráðherrar Framsfl. hafa verið hér fyrr í dag. Ég óska eftir því við virðulegan forseta að leitað verði eftir því að þeir komi hér til umræðunnar vegna þess að ég hyggst bera fram ákveðnar fyrirspurnir til þessara tveggja hæstv. ráðherra í upphafi máls míns.

Það er verið að athuga hvort hæstv. landbrh. og hæstv. heilbrrh. eru í húsinu.

Ég þakka fyrir það, virðulegi forseti, en venja hefur verið sú að forseti hefur það á skjá hjá sér hvort þeir eru í húsinu þannig að það ætti kannski að liggja fyrir. Ég vænti þess að þeir komi til umræðunnar vegna þess að það var forsenda þess að hún gæti farið fram að þessir tveir ráðherrar svöruðu ákveðnum spurningum.

Hæstv. ráðherrar eru í húsinu og eru væntanlegir.

Meðan beðið er eftir hæstv. ráðherrum vil ég í upphafi þakka hæstv. fjmrh. fyrir að hafa við umræðuna greint bæði frá ákveðnum efnisþáttum í málinu og eins látið okkur fá utan við ræðustólinn ákveðin gögn sem hann var með í fórum sínum. Það er mjög mikilvægt að við höfum undir höndum alla þá þætti í þessu máli sem nauðsynlegir eru. Það mál sem er til umræðu er í grófum dráttum þríþætt. Í fyrsta lagi snertir það skipan áfengissölu á Íslandi. Í öðru lagi snertir það samskipti Íslands við stofnanir EES-svæðisins, sérstaklega í ljósi þeirra yfirlýsinga sem gefnar voru af íslenskum stjórnvöldum á sínum tíma. Í þriðja lagi er málið heilbrigðismál vegna þess að bæði í íslenskri löggjöf og eins í yfirlýsingum Alþingis er skipan áfengismála talin ríkur þáttur í heilbrigðismálastefnu íslensku þjóðarinnar. Þegar sú afdrifaríka breyting á skipan áfengismála er gerð að hugsanlega margir tugir ef ekki nokkur hundruð aðila geta farið að flytja beint inn áfengi og selja það síðan beint án nokkurra milliliða til yfir 300 veitingastaða sem starfandi eru hér á landi án þess að það áfengi sé sérmerkt þá er auðvitað alveg ljóst að það er verið að gera mjög afdrifaríka breytingu á skipan áfengismála á Íslandi. Það er verið að fjölga með svo afgerandi hætti að stórtíðindi hljóta að teljast hjá aðilum sem milliliðalaust geta verslað með áfengi. Jafnframt er verið að leggja niður það eftirlitskerfi sem hingað til hefur verið talið nauðsynlegur þáttur í framkvæmd áfengissölunnar á Íslandi, eftirlitskerfi sem hefur byggst á því að allar þær flöskur sem farið hafa til veitingahúsa á Íslandi hafa verið sérmerktar svo hægt væri að framkvæma eftirlit með því hvort brugg, smygl eða aðrar slíkar uppsprettulindir áfengis utan við sölukerfið væru inni á veitingahúsum. Þess vegna hefur legið fyrir, bæði í yfirlýsingum stjórnvalda, í löggjöf og í stefnuyfirlýsingum Alþingis að sú skipan sem við Íslendingar höfum haft á áfengismálum um langa tíð er ríkur þáttur í heilbrigðisstefnu okkar. Þess vegna er auðvitað alveg óhjákvæmilegt að hæstv. heilbrrh. geri grein fyrir því hér við umræðuna hvort heilbrrn. hefur fallist á þær breytingar á skipan áfengissölunnar á Íslandi sem lögð er til með þessu frv. og hvaða afleiðingar heilbrrn. telur að þær breytingar kunni að hafa fyrir framkvæmd heilbrigðisstefnunnar. Ég veit að ég þarf ekki að minna hæstv. heilbrrh. á það að áfengi er vímuefni. Áfengi er eina vímuefnið sem er löglegt að kaupa og selja á Íslandi en þjóðin hefur talið nauðsynlegt til að koma í veg fyrir alvarlegar afleiðingar af neyslu þessa vímuefnis að setja því skýrar skorður. --- Ég heyri að hæstv. heilbrrh. kallar fram í til hæstv. fjmrh. að sama gildi um kardimommudropa. Ég vona að það frammíkall lýsi ekki alvöruleysi hæstv. heilbrrh. gagnvart þessu máli. Hæstv. heilbrrh. ætti að kynna sér umsagnir áfengisvarnaráðs. Hæstv. heilbrrh. ætti að kynna sér umsagnir Vímulausrar æsku. Hæstv. heilbrrh. ætti að kynna sér tölur um unglinga sem í vaxandi mæli eru orðin áfengisneyslunni að bráð. Hæstv. heilbrrh. ætti að kynna sér tölur um alvarleg slys, um sjúkdóma, um eyðileggingu á fjölskyldulífi sem eru samfara neyslu á áfengi. Ég vona þess vegna að frammíkall hæstv. heilbrrh. um kardimommudropana lýsi ekki hugarástandi hæstv. heilbrrh. gagnvart því máli sem hér er á ferðinni. Hæstv. heilbrrh. verður að gera sér grein fyrir því að sú breyting á löggjöfinni sem felst í þessu frv. er að hver og einn Íslendingur sem er orðinn fullráða getur nú farið að flytja inn áfengi beint --- hefur hæstv. heilbrrh. gert sér grein fyrir því að samkvæmt þessu frv. getur hver og einn Íslendingur farið að flytja inn áfengi og selja það til veitingahúsa? Það eru engin takmörk sett í þessu frv. á þann fjölda einstaklinga sem geta farið að hefja viðskipti með áfengi. Og það sem meira er, þessir innflutningsaðilar sem geta orðið 50, geta orðið 200, geta orðið 500, geta orðið fleiri, þeir eiga sjálfir að hafa rétt til þess að varðveita þetta áfengi og geyma það. Þeir hafa líka rétt samkvæmt frv. að keppa um sölu á þessu áfengi til þeirra hundrað veitingahúsa sem eru í landinu. Það er alveg ljóst að miðað við það eftirlitskerfi sem hingað til hefur verið starfandi í landinu verður ekki nokkur leið að fylgjast með viðskiptum með áfengi samkvæmt þessum breytingum. Ég vil þess vegna spyrja hæstv. heilbrrh.: Hafa verið gerðar einhverjar ráðstafanir til þess að gjörbreyta eftirlitskerfinu í landinu miðað við þær breytingar sem felast í þessu frv. þó ekki væri nema vegna þess eins að með þessum breytingum verður öllum sérmerkingum á áfengi til veitingahúsa hætt? Ég vil líka spyrja hæstv. heilbrrh. hvort heilbrrh. hafi áður en hún samþykkti framlagningu þessa frv. átt viðræður við áfengisvarnaráð og samtök á sviði áfengisvarna um frv. Eða er það virkilega þannig að heilbrrh. sem situr við ríkisstjórnarborðið hafi samþykkt að þetta frv. væri lagt fram sem stjfrv. án þess að taka það til meðferðar í heilbrrn.? Ég óska þess vegna eftir því að hæstv. heilbrrh. svari því: Hvaða umfjöllun fékk þetta frv. í heilbrrn. áður en það var lagt hér fram af núv. hæstv. ríkisstjórn? Ég veit að ég þarf ekki að minna hæstv. heilbrrh. á þau varnaðarorð sem hv. þáv. þm. Jón Helgason, þingmaður Framsfl., ráðherra Framsfl. og einn af helstu forustumönnum Framsfl. um áratuga skeið flutti hér í þessum þingsal fyrir fáeinum mánuðum síðan. Og þó ekki væri annað en það þá ætti hæstv. heilbrrh. að hafa séð ærna ástæðu til þess að kynna sér þessa þætti málsins áður en ráðherrann samþykkti við ríkisstjórnarborðið að málið yrði lagt fram. Ég vil líka spyrja hæstv. félmrh., Pál Pétursson, sem lýsti því yfir á Alþingi í tengslum við umræður um gjald af tóbaksvörum 15. apríl 1993 að hann væri andvígur því að gerð væri breyting á skipan áfengisverslunarinnar. Þáv. þm. Páll Pétursson, núv. hæstv. félmrh., lýsti því yfir 15. apríl 1993 eins og segir hér, með leyfi hæstv. forseta: ,,Hæstv. fjmrh. var enn fremur með hótanir um að ganga lengra og ráðast næst á áfengisverslunina. Ég er líka andvígur því.`` Hvenær skipti hæstv. félmrh. um skoðun? Var það áður en hann tók sæti í núv. ríkisstjórn eða á eftir? Hvaða rök færir hæstv. félmrh. nú fram fyrir því að styðja þetta frv. vegna þess að ég vænti þess að hæstv. ráðherra hafi samþykkt það sem stjfrv.? Þegar þetta mál var til umfjöllunar á síðasta þingi þá gafst ekki mjög mikill tími til þess, vegna anna þingsins og væntanlegra kosninga og annarra frv. sem hér átti að afgreiða, að ræða mjög ítarlega heilbrigðisþáttinn í frv. Ég vil hins vegar segja það alveg skýrt að að mínum dómi vegur heilbrigðisþátturinn í frv. þyngra heldur en umræðan um einkavæðinguna til eða frá. Í sjálfu sér er hægt að ræða það hvort ríkið á að vera eigandi sölufyrirtækis á áfengi eða ekki eða hvort það sé hlutafélag í eigu einstaklinga. Það er sérmál. Hitt er svo allt annað mál að til viðbótar við að breyta eignarformi á sölunni sem slíkri er verið að gera þá skipulagsbreytingu á sölunni að leyfa hverjum og einum með frjálsum hætti að gerast innflytjandi á áfengi og keppa hver við annan um að selja áfengi eftirlitslaust --- og ég legg áherslu á það orð --- eftirlitslaust til yfir 300 veitingastaða í landinu eða jafnvel 400--500 veitingastaða ef þeim fjölgar hér á næstu árum. Við vitum það t.d. vegna þess að það liggur nú fyrir að sú fjölgun veitingastaða sem varð með því að bjór var leyfður hér á Íslandi hefur aukið mjög drykkju ungmenna. Það liggur fyrir. Menn geta haft ýmsar skoðanir á því hvort bjórsala sé æskileg eða óæskileg en það er ekki hægt að hafa skoðanir á því fram og aftur hvort breytingarnar á skipulaginu hafi minnkað eða aukið drykkju ungmenna því það liggur fyrir að þær hafa stóraukið drykkju ungmenna, einkum og sér í lagi ungra kvenna. Við hlustuðum fyrir fáeinum dögum á forráðamann meðferðastofnunar lýsa því í útvarpi hvernig vaxandi áfengisdrykkja og vímuefnanotkun ungra stúlkna og kvenna á Íslandi sé að verða stóraukið vandamál. Þess vegna er bara ekki hægt með einhverju pennastriki hér á Alþingi að hverfa frá áratuga skipulagi á áfengissölu án þess að taka ítarlega til umfjöllunar heilbrigðismálaþáttinn. Þegar íslensk stjórnvöld lýstu fyrirvara sínum í EES-málinu þá var hann byggður á heilbrigðismálastefnunni. Ekki á einkavæðingu eða ekki einkavæðingu. Fyrirvarinn var byggður á heilbrigðismálastefnunni. Framkvæmdin á þeirri stefnu er á verksviði hæstv. núv. heilbrrh. Það er einnig leitt að hæstv. landbrh. skuli nú hafa horfið úr salnum vegna þess að ég ætlaði að rifja það upp að þegar hann var heilbrrh., sá þingmaður Framsfl. sem síðast fór með embætti heilbrrh., þá lagði hann fram á Alþingi ítarlega stefnumótun í heilbrigðismálum. Sú stefnumótun í heilbrigðismálum sem þáv. hæstv. heilbrrh., Guðmundur Bjarnason, lagði fram var stolt Framsfl. í þessum málaflokki árin á eftir. Ég vil spyrja hæstv. núv. landbrh., fyrrv. hæstv. heilbrrh.: Hvernig samræmist sú breyting sem hér er verið að leggja til á sölukerfi áfengismála þeirri heilbrigðisstefnu sem þáv. heilbrrh., Guðmundur Bjarnason, lagði fram og mig minnir að hafi jafnvel verið samþykkt á Alþingi?  Það er þess vegna nauðsynlegt að þessir hæstv. ráðherrar Framsfl. geri ítarlega grein fyrir því, sérstaklega núv. hæstv. heilbrrh., hvernig hægt er að réttlæta þær tillögur sem hér eru gerðar í frv., annars vegar við gildandi lög um heilbrigðismál, gildandi lög um áfengisvarnir, og þá heilbrigðisstefnu sem samþykkt var á Alþingi á sínum tíma að frumkvæði ráðherra Framsfl. Eða er það kannski þannig að með því að ganga í þessa ríkisstjórn hafi Framsfl. líka horfið frá stefnumótun sinni í heilbrigðismálum? Ég vil líka spyrja af hálfu okkar sem stóðum hér með hv. þm. Framsfl. Jóni Helgasyni fyrir fáeinum mánuðum síðan: Hefur Framsfl. líka horfið frá þeim rökum sem hv. þm. Jón Helgason flutti hér fyrir hönd Framsfl. fyrir fáeinum mánuðum síðan? Staðreyndin var nefnilega sú að hv. þm. Jón Helgason var í fararbroddi baráttunnar gegn þessu frumvarpi í þingsalnum. Hann var í fararbroddi baráttunnar. Það var enginn þingmaður sem flutti jafnítarleg rök gegn þessum frumvörpum eins og þáv. hv. þm. Jón Helgason. Nú segir hæstv. fjmrh. hér fyrr í dag að ástæðan fyrir því að þetta frv. sé flutt sé sú skoðun ríkisstjórnarinnar að það sé heppilegra að breyta þessu okkar vegna, svo vitnað sé í hæstv. fjmrh. orðrétt. Ég vil spyrja hæstv. landbrh., varaformann Framsfl.: Er þetta líka skoðun Framsfl., að það sé heppilegra að breyta þessu okkar vegna eins og hæstv. fjmrh. sagði að væru meginrökin fyrir frv.? Hvenær varv það skoðun Framsfl.? Það var ekki skoðun Framsfl. í desember, ekki í janúar, ekki í febrúar. Hvenær varð það skoðun Framsfl. að það sem hér væri verið að leggja til væri heppilegra okkar vegna? Það gengur auðvitað ekki hjá einstaklingum sem hafa gegnt jafnábyrgðarmiklum störfum á sviði heilbrigðismála og notið til þess stuðnings okkar hinna. Það var t.d. ekkert sjálfgefið hér að tillagan um stefnumótun í heilbrigðismálum væri afgreidd hér á þarnæstsíðasta kjörtímabili. Það var m.a. fyrir stuðning okkar margra hér sem það var gert. Að það sé ekki útskýrt hér í þingsalnum hvernig Framsfl. með allan sinn feril í heilbrigðismálum, með alla þá löggjöf sem nú er fyrir hendi og með ábyrgðina á heilbrrn. kemur þessu heim og saman. Ég endurtek það hér að ég vænti þess að hæstv. heilbrrh. hafi kynnt sér umsagnir áfengisvarnaráðs, Vímulausrar æsku og annarra samtaka. Ég vil líka spyrja bæði hæstv. fjmrh. og hæstv. heilbrrh., þegar skipulagið er orðið þannig að hver og einn einstaklingur sem flytur inn áfengi getur farið í tollvörugeymsluna og tekið þar út vörur og flutt þær í veitingahúsin án þess að vörurnar séu sérmerktar, hvernig ætla menn að framkvæma eftirlit með því að þar sé ekki verið að opna greiða leið fyrir smygl og brugg? Það hefur verið aðaltækið sem lögreglan hefur getað notað til eftirlits að allar flöskurnar sem veitingahúsin hafa fengið hafa verið sérmerktar. Nú á að leggja það kerfi allt saman niður. Við höfum fengið vitneskju um það hér því miður á undanförnum mánuðum að það er stórfellt brugg stundað hér á höfuðborgarsvæðinu, stórfellt brugg, í svo ríkum mæli að það eru nánast óhugnanleg tíðindi sem hafa verið flutt á undanförnum missirum af því magni sem framleiðendur á bruggi hafa verið að senda frá sér. Hverjir eru aðalkaupendurnir? Það eru unglingar, það er ungt fólk, og hugsanlega veitingahúsin sem blanda þessu saman við ýmsa aðra drykki sem þar eru seldir. Samkvæmt því frv. sem ríkisstjórnin er að krefjast hér afgreiðslu á með hraði á Alþingi á nánast að útiloka allt skipulagsbundið eftirlit með þessu. Við vitum líka að hér er stundað stórkostlegt smygl á framleiddu áfengi frá öðrum löndum, sterku víni, vodka og gini og öðrum slíkum tegundum. Eitt megintæki til þess að hindra að smyglararnir gætu komið smyglinu á markað veitingahúsanna hafa verið hinar sérmerktu flöskur frá Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins. Nú á að afnema það allt saman. Þannig að um leið er verið að opna greiðan aðgang fyrir smyglarana að koma sterkum drykkjum, eins og vodka, gini og öðrum slíkum, beint inn á markað veitingahúsanna hér á landi. Það eru ekki aðeins veitingahús hér á höfuðborgarsvæðinu, þetta eru veitingahús út um allt land. Þannig að það er verið að opna á það að þessar vörur, smyglaðar eða bruggaðar, séu teknar inn á veitingahúsin víða um land þar sem lögregla er mjög fámenn, þar sem hefðbundið eftirlit hefur ekki verið mjög sterkt. Síðan er ekkert í þessu frv. sem kemur í veg fyrir innbyrðis viðskipti veitingahúsanna, ég legg áherslu á það, innbyrðis viðskipti veitingahúsanna með áfengið, eftir að veitingahúsin eru búin að fá það í sínar hendur. Þannig að þar bætist við enn einn möguleikinn fyrir hina fjölþættu keðju veitingahúsa á Íslandi sem nú þegar telur nokkur hundruð veitingahús til þess að þróa þetta sölukerfi. Það er þess vegna ekki bara einn, ekki bara tveir og ekki bara þrír, þeir eru fjölmargir kranarnir sem eru opnaðir með þessu frv. og hefur ekkert með EES-samninginn að gera. Hefur ekkert með EES-samninginn að gera heldur er eingöngu tilraun til þess að smygla þeim í gegn með afsökun gagnvart EES-samningnum grundvallarbreytingu í áfengismálum Íslendinga. Enn einn kraninn í þessu frv. er svo sá að auk þess að geta flutt inn áfengi til sölu á veitingahúsum getur hver og einn flutt inn áfengi til einkanota, til einkanota. Hvað eru einkanot á áfengi? Er það að drekka áfengið einn? Er það bara þannig sem menn mega flytja inn áfengi samkvæmt þessu frv.? Eða eru einkanot samkvæmt frv. skilgreind á þann veg að menn geti boðið heim gestum? Ég gæti t.d. boðið heim hæstv. félmrh. þegar hann verður orðinn leiður á að hlusta á fyrri yfirlýsingar hér í þingsalnum og hresst hann aðeins við og boðið honum upp á kaffi og koníak heima hjá mér á Barðaströndinni?

Takk fyrir.

Þetta var nú ekki boð, þetta er hugsanlegt að gæti gerst. Er mér þá heimilt að hafa sjálfur flutt inn þetta koníak samkvæmt frv.? Eru það þá einkanot mín samkvæmt því að bjóða það gestum? Hvar eru mörkin? Dætur mínar útskrifast úr menntaskólanum í vor. Það getur vel verið að við bjóðum heim vinum þeirra og kunningjum, ættmennum og öðrum, jafnvel núverandi bæjarfulltrúa á Seltjarnarnesi og núverandi þingmanni, kannski 50--60 eða 100 manns. Er þá heimilt samkvæmt þessu frv. að flytja inn kampavínið sjálfur? Eða eru það ekki einkanot að bjóða gestum samkvæmt frv.? Hvað er eiginlega verið að gera samkvæmt þessu frv.? Vita hæstv. ráðherrar það? Vita þingmenn Framsfl. það? Vita þingmenn Sjálfstfl. það? Kunna þeir svör við þessum spurningum hvað einkanot eru samkvæmt þessu frv.? Hvað með félög af ýmsu tagi sem rekin eru í tengslum við einstaklinga og halda ýmiss konar samkomur eins og menn þekkja að er staðreyndin á höfuðborgarsvæðinu a.m.k.? Hér er fjöldi félagsheimila og starfsmannasala sem einstaklingar geta tekið á leigu fyrir afmæli sín, fyrir jólafagnaði, fyrir þorrablót o.s.frv. Það eru einkasamkvæmi. Það eru ekki veitingahús. Samkvæmt frv. eins og það er lesið þá á það að vera heimilt fyrir viðkomandi einstaklinga að flytja sjálfir inn áfengið nema einkanot samkvæmt frv. sé bara þegar menn sannanlega drekka áfengið einir. Ef það er ekki skilgreiningin samkvæmt frv. að menn drekki áfengið einir þá er verið að opna á það að þúsundir Íslendinga í stað þess að fara í Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins og kaupa áfengið í smásölu, í stað þess að fara á veitingahús geti til einkanota heima hjá sér í einkasamkvæmum í margvíslegum sölum höfuðborgarsvæðisins og annarra landshluta flutt áfengið inn beint sjálfir. Menn hljóta þess vegna að sjá bara með því að skoða málið að í þessu frv. í svokölluðu skjóli EES-samningsins er verið að opna slíkar gáttir til breytinga á áfengisneyslu, kaupum og sölu, hér á landi, að það er grundvallarbreyting á skipan áfengismála á Íslandi og við skulum ræða þetta frv. á þeim grundvelli. Við skulum svo auðvitað líka ræða það út frá rekstrarformi og ýmsu öðru slíku. En gagnvart afstöðu minni til vímuefnamála, til margvíslegra vandamála í þjóðfélaginu, afstöðu minni til fjölskylduharmleikja, unglingavandamála, persónulegra harmsaga vegna neyslu á áfengi, vegna þess að við í auknum mæli þurfum að glíma við það sem stóraukið vandamál, sérstaklega hjá ungu fólki í þjóðfélaginu, skulum við ræða málið á þessum grundvelli. Það væri fullkomið ábyrgðarleysi af hálfu Alþingis Íslendinga að ætla sér ekki að ræða málið á þessum grundvelli. Að ætla að binda fyrir öll skilningarvit hvað heilbrigðismálaþáttinn snertir og segja bara: EES og við skulum bara keyra þetta í gegn. Því það er alveg ljóst að eins og frv. liggur fyrir eru allar þær breytingar sem ég hef hér verið að lýsa löglegar og heimilaðar. Ég vona þess vegna að hæstv. heilbrrh. geri ítarlega grein fyrir afstöðu sinni hér í umræðunum. Því hæstv. heilbrrh., ekki fjmrh., er samkvæmt lögunum um Stjórnarráð Íslands, ábyrgur fyrir öllum þessum þáttum málsins sem ég hef hér verið að lýsa. Innan Stjórnarráðsins hefur ávallt orðið að ríkja ákveðinn skilningur milli annars vegar fjmrn., sem hefur haft ábyrgð á því að selja og afla tekna vegna neyslu áfengis, og svo hins vegar heilbrrn. sem hefur borið ábyrgð á að koma í veg fyrir þær því miður alvarlegu afleiðingar sem áfengisneysla getur haft í för með sér. Ég hugsa að við höfum öll í kosningabaráttunni orðið vör við það að í þjóðfélaginu eru vaxandi áhyggjur af ofbeldi, af unglingavandamálum, af fjölskylduharmleikjum sem stafa af áfengisneyslu, vímuefnaneyslu, vaxandi ofbeldisbeitingu og öðru slíku. Ég segi það a.m.k. fyrir mig að auk ýmissa þátta efnahagsmála var þessi málaflokkur sá sem oftast bar á góma í samræðum við fólk í aðdraganda kosninganna. Mér er kunnugt um það að t.d. hér á höfuðborgarsvæðinu, í Reykjavík og Reykjaneskjördæmi, hafa skoðanakannanir sýnt að áhyggjur fólks vegna vímuefna, ofbeldis og unglingavandamála eru jafnvel meiri heldur en áhyggjur fólks vegna húsnæðismála eða atvinnuleysis. Við þurfum ekki annað en fara til nágrannalanda okkar, að ég nefni nú ekki Bandaríkin, til þess að sjá það hvernig slík vandamál geta á örfáum árum orðið þannig að þau verða illviðráðanleg. Ég held þess vegna að þingið þurfi rækilega að skoða það hér í meðferð þessa máls hvort ekki er hægt að uppfylla hugsanlegar kröfur vegna EES-samningsins með allt öðrum hætti en gert er í þessu frv. án þess að opna þær flóðgáttir fyrir aukna áfengisneyslu í landinu, sérstaklega áfengisneyslu ungs fólks sem gert er í frv. Ég vil síðan einnig spyrja hæstv. starfandi utanrrh. hvaða afstöðu utanrrn. sem ráðuneyti hefur gagnvart þeim fullyrðingum, sem fram hafa verið fluttar af hæstv. fjmrh. og fjmrn., að óhjákvæmilegt sé að gera þessar breytingar vegna husanlegs úrskurðar EES-dómstólsins. Það liggur fyrir eins og fram hefur komið hér fyrr í dag að utanrrn. lýsti því formlega yfir í bréfum og greinargerðum og á fundum, m.a. í bréfi til BSRB, dags. 1. júlí 1992, að það væri ekkert í EES-samningnum sem hefði í för með sér að það þyrfti að gera breytingar á sölukerfi áfengismála á Íslandi. Samkvæmt yfirlýsingum hæstv. fjmrh. hér í dag liggur fyrir, séu þær yfirlýsingar hæstv. fjmrh. réttar, að utanrrh. hefur haft rangt fyrir sér. Í þessu efni er ég ekki að tala um fyrrv. hæstv. utanrrh., Jón Baldvin Hannibalsson. Og þó að menn hafi kannski pólitíska tilhneigingu til að hengja þessa bjöllu um rangt mat utanrrn. um hálsinn á honum þá er það allt of ódýr aðferð vegna þess að þetta bréf sem dags. er 1. júlí 1992 er undirritað af Gunnari Snorra Gunnarssyni, sem var fremsti sérfræðingur utanrrn. í EES-málum og er núna sendiherra Íslands hjá EFTA. Sá maður sem í samskiptum við þingið var helsti handhafi útskýringa á eðli og innihaldi EES-samningsins. Það er þess vegna óhjákvæmilegt, hæstv. landbrh., starfandi utanrrh., að áður en þetta mál fer til nefndar þá sé farið yfir það hér í ræðustól á Alþingi við 1. umr. hvort utanrrn. sem stofnun er sammála þeirri skoðun sem hæstv. fjmrh. hefur lýst hér í þessum umræðum, að kynntar séu hér í ræðustól þær greinargerðir og þau bréf af hálfu utanrrn. þar sem slíkt mat kemur fram og að utanrrn. útskýri rækilega hvers vegna það hafði rangt fyrir sér. Nema utanrrn. sé ekki sammála fjmrn. Ég ætla ekki að fara að flytja þetta mál á grundvelli persónu núv. hæstv. fjmrh., eða persónu fyrrv. utanrrh. Málið er ekki þess eðlis. Það byggist á faglegri afstöðu utanrrn. sem stjórnvalds. Og vegna mikilvægis EES-samningsins og mikilvægis þeirra breytinga sem felast í því að með samningnum opnum við á vald Eftirlitsstofnunarinnar og dómstólsins til að vera Alþingi æðra --- ég bið menn að hafa það í huga --- vera Alþingi æðra í ákveðnum málum, þá er það auðvitað ekkert léttvægt mál þegar það kemur hér fyrir á fyrstu missirum EES-samningsins að utanrrn. reynist hafa rangt fyrir sér í einu af þeim atriðum sem einna helst voru til umræðu varðandi EES-samninginn. Það vekur upp þær spurningar hvort það séu einhver fleiri atriði þar sem utanrrn. hefur reynst hafa rangt fyrir sér og það vekur líka upp spurningar um það hvaða fagleg athugun og umfjöllun hefur farið fram í utanrrn. um þessi mistök utanrrn. að skýra Alþingi, almenningi og samtökum einstaklinga í landinu rangt frá. Nema það sé þannig að utanrrn. sé ósammála fjmrn. varðandi þetta atriði. Þess vegna er það líka þannig að hæstv. starfandi utanrrh. eða utanrrh. hér þegar umræðan heldur áfram verða að fara ítarlega yfir það með þinginu hér strax við 1. umr. hver sé afstaða utanrrn. til þessa mikilvæga atriðis. Þetta er fyrsta atriðið sem við stöndum frammi fyrir, Íslendingar, að verði vísað til EFTA-dómstólsins ef Alþingi samþykkir ekki frumvörp, og hugsanlega dæmt Íslendingum í óhag, fyrsta tilvikið. Og ef það kemur í ljós að í því fyrsta tilviki hafi utanrrn. haft rangt fyrir sér, þá eru það auðvitað mjög merkileg tíðindi. Og utanrrn. sem fagleg stofnun í meðferð alþjóðasáttmála getur ekki starfað þannig eins og bara ekkert hafi gerst. Það eru stór tíðindi þegar það gerist að í fyrsta sinn sem reynir á það hvort utanrrn. á Íslandi hafi rétt fyrir sér í fullyrðingu gagnvart Alþingi og þjóðinni eða hvort EES-stofnanirnar geta ónýtt það álit utanrrn. og það krefst ítarlegra reikningsskila af hálfu utanrrn. sem ábyrgðaraðila á milliríkjasamningum. Virðulegi forseti. Ég ætla að sinni ekki að hafa þetta mál mitt lengra, en ég vona að þessar fjölmörgu spurningar sem ég hef hér borið fram nægi til þess að menn átti sig á því að þetta mál er á engan hátt svo einfalt að það sé hægt að afgreiða það hér sem tiltölulega minni háttar spurningu um rekstrarform á ákveðnum þætti í áfengissölu sem hingað til hefur verið hjá ÁTVR. Þetta mál felur í sér aðra þætti sem eru ekki síður mikilvægir fyrir íslenska þjóð og fyrir réttarstöðu þjóðríkisins Íslands gagnvart þeim alþjóðastofnunum sem við höfum skuldbundið okkur til að starfa með en að velta því fyrir sér hvort ríkið eða einkaaðilar hafi með höndum einhvern tiltekinn rekstur. Ég vona því að þeir ráðherrar sem bera ábyrgð á þeim þáttum málsins sem ég hef hér gert að umfjöllun muni gera þinginu rækilega grein fyrir þeim þáttum sem ég hef hér rakið. Mér þykir hins vegar leitt að geta ekki verið hér í þingsalnum næsta klukkutímann eða svo vegna þess að ég þarf að fara við jarðarför sem hefst kl. hálftvö og vona að menn skilji það og get þess vegna ekki hlýtt á þau andsvör sem hér verða sjálfsagt borin fram. Ég mun þá svara þeim í umræðum en ég verð því miður að geta mætt til þeirrar útfarar áður en hún hefst.

Virðulegur forseti. Ég hef ekki tækifæri til þess að tala við hv. þm. á mánudaginn. Ég held að ræða hans hafi byggst á afar miklum misskilningi í flestum greinum og sérstaklega varðandi það að verið sé að gerbreyta heilbrigðismálum og áfengispólitíkinni. Við verðum að gera mun á því að á merkingum á flöskur sem eru merktar ÁTVR annars vegar og hins vegar sérmerkingum til veitingahúsa sem alveg er hægt að halda áfram sem eru límdir miðar og merktir SVG, ef ég man rétt. Og ég hygg þó að ég muni það ekki í svipinn að sérpöntunarkerfið byggist ekki á merktum flöskum þannig að þetta er rangt, það er allt rangt sem hv. þm. sagði um það að það væri verið að riðla til hér eftirlitinu. Það er bara allt rangt. Þeir sem þurfa síðan að dreifa áfengi í heildsölu hafa til þess heildsöluleyfi. Það sem skiptir auðvitað öllu máli er að menn greiða í tolli þetta áfengi, þ.e. áfengisgjaldið, nánast fullt verð, langsamlega hæstu upphæðina sem kemur fram, bæði í heildsölu og smásölu. Í dag er það svo, og meira að segja þegar hv. þm. var ráðherra, þá veitti hann gjaldfrest vínveitingahúsum sem keyptu út úr ríkinu, gjaldfrest í hálfan mánuð eða svo, þannig að allt sem hv. þm. er að segja er tóm vitleysa. Það er sagt til þess að gera þetta mál tortryggilegt því að það er ekkert verið að gera hér sem breytir hugsanlegu eftirliti. Það sem verið er að segja er að það er óeðlilegt eftir að einkaleyfið er tekið af ÁTVR að skylda aðra að merkja flöskurnar ÁTVR. Um það snýst þetta mál. Og til einkanota veit hv. þm. hvað er --- eða ég veit náttúrlega ekki hvað hann veitir mikið áfengi, ég efast um að hann hafi það mikið um hönd, drekkur a.m.k. ekki sjálfur --- til einkanota þýðir að það er fyrir sjálfan sig og gesti. En það sem skiptir öllu máli er þetta: Greiðslan, gjaldið, á að greiðast strax í tolli og það er auðvitað verðpólitíkin sem er aðalatriðið í íslenskri áfengispólitík.

Virðulegi forseti. Það kom skýrt fram hjá hæstv. fjmrh. eins og hann sagði hér í lokaorðum sínum að verðpólitíkin væri aðalatriðið í íslenskri áfengislöggjöf. Það er kannski skoðun hæstv. fjmrh. En það eru margir aðrir sem eru þeirrar skoðunar að áfengisneyslan í landinu og salan séu líka hluti af heilbrigðiskerfinu og það er sá þáttur sem ég gerði hér að umræðuefni. Varðandi merkingarnar, þá er mér það alveg fyllilega ljóst að það á ekki að merkja vöruna ÁTVR, en ég hef hvergi séð þann texta í þessu frv. sem knýr á um að einstaklingarnir eða fyrirtækin sem flytja inn áfengið og selja veitingahúsunum eigi að merkja það með einhverjum skýrum og augljósum hætti. Ég sé engin slík ákvæði í þessu frv. Það er svo jafnframt upplýst hér að til einkanota merkir fyrir sjálfan sig og gesti og þar með er verið að opna fyrir það að þau hundruð ef ekki þúsundir af einkasamkvæmum sem eru haldin hér í fjölmörgum samkomusölum um allt land, sérstaklega hér á höfuðborgarsvæðinu, verði líka vettvangur fyrir áfengissölu þar sem áfengið er flutt beint inn milliliðalaust. Samkvæmt þeirri skilgreiningu sem hæstv. fjmrh. var að lýsa hér, þá verður opnað á það að í einkasamkvæmum úti í bæ sé neytt áfengis sem flutt er inn milliliðalaust, án Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins. Ég þakka hæstv. fjmrh. fyrir að hafa staðfest það hér í sínu andsvari að hér er einmitt verið að gera grundvallarbreytingar á skipan áfengismála í landinu.

Herra forseti. Það er auðvitað erfitt að svara mönnum sem skilja ekki það sem sagt er við þá. En ég ætla að segja það til viðbótar því sem ég hef sagt að það eru auðvitað reglugerðarákvæði um það hvernig fara á með innflutninginn í gegnum tollinn, til viðbótar því sem ég sagði áðan og ég er feginn því að hv. þm. skilur um hvað málið snýst. Ég vil líka segja það að verðpólitíkin er hluti af heilbrigðispólitíkinni. Verðpólitíkin og takmörkun á því að geta selt vínið í smásölu sem verður áfram eins. Í þriðja lagi um einkanot. Ég skil vel að hv. þm. átti sig kannski ekki vel á þessu því að ég efast um að hann hafi nokkurn tíma verið með einkanot á þessum drykkjum. En það er þannig, hv. þm., að í dag getur hver sem er farið hér í ríkið og tekið út kassa af áfengi og haldið veislu heima hjá sér þannig að hv. þm. þarf ekkert að sleppa stúdentsveislunni þó að þetta verði ekki samþykkt og ef hann vill endilega kaupa inn sitt vín sjálfur, sitt kampavín eins og hann sagði sjálfur, frá Frakklandi, þá getur hann það í dag í gegnum sérpöntunarkerfið. Og ef hann hins vegar samþykkir þetta og ef hann þarf síðar að halda veislu, þá getur hann flutt þetta inn sjálfur, en hann verður að greiða í tolli þannig að munurinn er auðvitað sáralítill. Ég held að hv. þm. sem kemur hér upp og talar eins og heimurinn sé að farast verði að átta sig á því út á hvað þessar breytingar ganga og vona ég nú að hv. þm. skilji heldur betur þá breytingu sem hér er verið að leggja til. Að öðru leyti þakka ég hv. þm. efnislegar ræður um bindindismál.

Virðulegur forseti. Það frv. sem hér er rætt og annað frv. sem hér er á dagskrá er fyrir margra hluta sakir mjög athyglisvert mál. Það tengist með augljósum hætti samningi sem tók gildi hérlendis í ársbyrjun 1994, samningnum um Evrópskt efnahagssvæði þó að hér séu uppi tilburðir hjá hæstv. fjmrh. og ríkisstjórn væntanlega að vísa til þess að flutningur þessara mála sé óháður ákvæðum þess samnings og þeirrar álitsgerðar sem fram hafa komið. Viðleitni í þá átt af hálfu fyrrv. ríkisstjórnar og núv. ríkisstjórnar er auðvitað slíkur kattarþvottur og fjarstæða að það dettur engum í hug að telja að þar fylgi hugur máli svo augljóst sem þetta er. Hér er það að gerast sem gerst hefur í ýmsum þeim ríkjum sem gerðust aðilar að hinu Evrópska efnahagssvæði og sóttu um aðild að Evrópusambandinu og eru sum orðin aðilar að því, að þau grípa fram fyrir þróunina, þau vilja vera á undan hinni formlegu afgreiðslu og ganga frá aðlögun og breytingum fyrir fram til þess að það líti ekki svo út að þau séu að hlýða skipunum og afleiðingum af þeim samningum sem þau ætla sér síðan að gerast aðilar að. Þetta er búið að ganga eins og rauður þráður í gegnum frumvarpsgerð og lagasmíð og ákvarðanir meiri hluta á þjóðþingum að frumkvæði ríkisstjórna á hinum Norðurlöndunum sem ýmist eru orðin aðilar að Evrópusambandinu eða eru aðilar að hinu Evrópska efnahagssvæði eins og á við um Noreg og Ísland. Nú er það hins vegar eðlilegt af hálfu stjórnvalda að reyna að draga þarna strik á milli og greina á milli eins og hæstv. fjmrh. hefur haft tilburði til að gera vegna hinnar formlegu stöðu málsins, vegna þess að í aðdraganda að gjörð og samþykkt samningsins um Evrópskt efnahagssvæði og við undirbúning hans, þá héldu ríkisstjórnir þeirra landa og meiri hluti af þjóðþingum sem þær studdu því fram að með aðildinni að Evrópsku efnahagssvæði mundu þær komast hjá því að breyta reglum um áfengiseinkasölu og meðferð áfengismála vegna samningsins. Þetta var blekkingaleikur sem var viðhafður til þess að gera samninginn aðgengilegri og koma honum í gegn, en heiðarlegt var það ekki. Og það byggði ekki á því að mínu mati að viðkomandi stjórnvöld gerðu sér ekki grein fyrir því hvert væri eðli Rómarsamningsins í þessum efnum og hvernig hann yrði túlkaður þegar þar að kæmi. Nei, því miður. Þetta voru vísvitandi blekkingar sem þarna voru viðhafðar af íslenskri ríkisstjórn sem og öðrum ríkisstjórnum á Norðurlöndum sem stóðu að sérstakri yfirlýsingu um þetta efni að þau ætluðu sér á grundvelli heilbrigðismála og heilbrigðisviðhorfa að halda í stefnu sína varðandi einkasölu á áfengi. Það var reynt að halda andliti að þessu leyti, einnig hér á Alþingi Íslendinga. Ég hef hér fyrir framan mig svar frá núv. og fyrrv. hæstv. dómsmrh., Þorsteini Pálssyni, við spurningum frá mér sem ég bar fram og fékk svarað í þinginu 30. apríl 1992 um áhrif EES-samningsins á innflutning og sölu áfengis. Um þessa fyrirspurn fór fram ein umræða og ég sé málsins vegna ástæðu til þess að rifja upp nokkra þætti úr skoðanaskiptum okkar hæstv. ráðherra um þetta efni, en hann byggði álit sitt á álitsgerðum sem hann hafði fengið frá viðskiptaskrifstofu utanrrn. og frá fjmrn. Tilvitnun, með leyfi forseta. Spurt var: ,,Hvaða áhrif mun EES-samningur hafa að mati ríkisstjórnarinnar á núverandi lög og reglur um innflutning, sölu og dreifingu áfengis hér á landi?`` Um þetta segir af minni hálfu þar þegar fyrirspurnin var fram borin: ,,Í 16. gr. EES-samnings er að finna ákvæði sem varðar ríkiseinkasölufyrirtæki. Greinin er svofelld:`` Síðan er tilvitnun sem og rakin bókun 8 þar sem fjallað er um ríkiseinkasölur og hvað um það er sagt í bókuninni sem fylgdi samningnum. Ég segi um þetta efni í umræðunni: ,,Mikil umræða hefur farið fram í Noregi um þetta mál þar sem áfengisstefna er meira á dagskrá en hér á landi í hinni almennu umræðu. Þar liggja fyrir ýmis sjónarmið sem varða þetta mál, m.a. tilvitnanir í dóma sem fallið hafa og hljóta að snerta málið.`` Ég ætla ekki að fara út í þau efni en það er nauðsynlegt fyrir íslensk stjórnvöld að setja sig inn í það hvernig dómar hafa fallið innan Evrópubandalagsins að því er snertir ríkiseinkasölur en þar er það 37. gr. Rómarsamningsins sjálfs sem varðar þetta efni sérstaklega og dómar sem þar hafa verið kveðnir upp, m.a. varðandi tóbakseinkasölu á Ítalíu, og leiddi til afnáms á hömlum eða einkasölu erlendis á grundvelli þess dóms sem kveðinn var upp 1974, að mig minnir. Síðan kemur svar hæstv. ráðherra Þorsteins Pálssonar, sem ég ætla að fara yfir, með leyfi forseta: ,,Norðurlöndin innan EFTA hafa öll áfengiseinkasölur. Þau hafa ekki litið svo á að í samningnum um Evrópska efnahagssvæðið felist skuldbindingar um að fella þessar einkasölur niður. Framkvæmdastjórn Evrópubandalagsins hefur ekki andmælt þeim túlkunum samkvæmt þeim upplýsingum sem dómsmrn. hefur fengið frá viðskiptaskrifstofu utanrrn. að því gefnu að einstökum vörutegundum sé ekki mismunað eftir því frá hvaða landi þær koma. Samkvæmt upplýsingum sem dómsmrn. hefur frá fjmrn. þá lítur það ekki svo á að samningarnir um Evrópska efnahagssvæðið feli í sér neinar kvaðir um það að breyta því einkasölufyrirkomulagi sem nú er við lýði. Samkvæmt þeim upplýsingum bendir ekkert til þess að þessir samningar feli í sér neinar skuldbindingar af því tagi gagnvart íslenskum stjórnvöldum. Við erum frjálsir að því að halda núverandi kerfi áfram að því tilskildu að ekki verði um að ræða mismunun milli vörutegunda.`` Síðan segir: ,,Hitt er svo annað mál að mín skoðun er sú að þetta einkasölufyrirkomulag orki um margt tvímælis, ekki síst að því er varðar innflutninginn. En samningarnir um Evrópska efnahagssvæðið knýja ekki á um breytingar á því. Það yrði þá algerlega sjálfstæð ákvörðun Alþingis og stjórnvalda ef til þess kæmi.`` Í umræðunni sem fylgdi, og ég ætla ekki að fara í frekari tilvitnanir í þessa fyrirspurn sem er að finna í þskj. frá 30. apríl 1992, leiði ég líkum að því hver verði niðurstaða dómstóla að því er þetta varðar. Þá skoðun mína byggði ég á þeim tíma á því sem auðvelt er að sjá út úr dómasafni Evrópusambandsins sem utanrrn. hafði þó fyrir að birta smávegis útdrátt úr á sínum tíma samkvæmt sérstakri ósk og kröfu að fá svolítið yfirlit, ekki þýðingu því að það eru margir hillumetrar, um slíka dóma. Það liggur því fyrir á íslensku þó að auðvitað hefði þátt að þýða alla dómana í heild sinni á íslensku þannig að þeir væru Alþingi aðgengilegir vegna þess að ef nokkuð er grundvöllur fyrir utan Rómarsamninginn sjálfan, þá eru það dómar Evrópudómstólsins svokallaða sem er laga- og réttargrundvöllur Evrópusambandsins. Þar sjá menn það ganga í gegn sem rauðan þráð í dómum þessa æðsta valds í Evrópusambandinu, sem er jafnframt áhrifaaðili hér á landi eftir að við erum orðnir aðilar að Evrópsku efnahagssvæði, það meginsjónarmið, að túlka óhindrað vöruflæði, einn af fjórum þáttum sem kallaðir eru fjórfrelsi, mjög rúmt og allt sem brjóti í bága við fullt frelsi í vöruflæði standist ekki reglur Rómarsamningsins, standist ekki reglur Evrópusambandsins. Og heilbrigðissjónarmiði, guð minn góður, slíkur hégómi fellur eins og lauf á haustdegi fyrir sjónarmiðum og kröfunni um að hið frjálsa vöruflæði skuli hafa algeran forgang fram yfir önnur sjónarmið. Þetta eigum við að hafa í huga, ekki bara varðandi þetta mál heldur alls staðar þar sem spurningin er um þetta, t.d. um viðhorf til þátta eins og umhverfisverndar, spurningarinnar um umhverfisvernd og náttúruauðlindir og aðgengi að náttúruauðlindum og meðferð þeirra. Í öllum þessum tilvikum, hvarvetna þar sem er hægt að hafa uppi túlkunina um að eitthvað sé vara, þá dæmir Evrópudómstóllinn frjálsu vöruflæði í hag. Það er þetta sem hefur verið að gerast einnig í sambandi við sjávarútvegsmál og dóma sem fallið hafa að því leyti. Það ættu Íslendingar að hafa í huga og ekki síst þeir sem eru að láta sig dreyma um að við eigum að ganga inn í Evrópusambandið. Þar er það eðli vara sem hefur forgang eins og í sambandi við dóma sem fallið hafa varðandi svonefnt kvótahopp, þ.e. viðskipti með sjávarafla, og spurningin um erlend skip sem eru skráð í einhverju landi Evrópusambandsins. Ég ætla ekki, virðulegi forseti, að fara nánar út í þá þætti. Það er af nógu að taka hér sem er nærtækara í sambandi við þetta mál. En ég minni á þessi grundvallaratriði. Ég verð að segja það við hæstv. fjmrh. að slæmt er hans hlutskipti og annarra þeirra sem hafa haft uppi við Alþingi Íslendinga þær blekkingar sem finna má í yfirlýsingum af þeirra hálfu en nú blasir við í þeim úrskurðum sem liggja fyrir, þeim bréfum sem liggja fyrir frá Eftirlitsstofnun EFTA og forúrskurði EFTA-dómstólsins í þessu máli og sem eru þess valdandi að ríkisstjórnin veit um það, að réttarstaðan er engin þessu máli, en svo þykist ríkisstjórnin vera á Alþingi Íslendinga að bera fram sjálfstæðan vilja í þessu efni. Það vill nú svo til, virðulegur forseti, að Alþingi Íslendinga hefur ekki leyfi til þess lengur að hafa sjálfstæðan vilja á öllu samningssviði Evrópusambandsins. Þar erum við orðnir háðir þessum samningi. Þar erum við orðnir háðir og settir undir réttartúlkun Evrópusambandsins, ekki bara EFTA-dómstólsins, heldur Evrópudómstólsins skv. 6. gr. samningsins um Evrópskt efnahagssvæði þar sem við eigum að taka mið af túlkunum hans og dómsúrskurðum í hvað eina. Nýir alþingismenn á Alþingi Íslendinga sem eru að koma inn í þessa stofnun í fyrsta sinn, okkur langar til að kalla hana virðulega og gerum það oft og tíðum, því hún ætti að vera það, koma á Alþingi Íslendinga við þær aðstæður að það hefur afsalað sér að formi til og innihaldi a.m.k. helmingi, og að mínu mati mun meira en helmingi, af valdsviði sínu með samþykktum sem gerðar voru af 33 alþingismönnum 1993 sem skrifuðu upp á samninginn um Evrópskt efnahagssvæði. Það er hinn beiski veruleiki, það er það sem á eftir að mæta fyrrverandi og enn verandi alþingismönnum og nýjum alþingismönnum sem hér starfa þegar þeir fá inn í þingnefndirnar frumvörpin frá stjórnvöldum sem eru flutt til þess að breyta íslenskri löggjöf --- ekki samkvæmt mati þessarar stofnunar heldur vegna þess að 17 manna framkvæmdastjórn Evrópusambandsins með aðsetur í Brussel, sem er löggjafarvald sambandsins í raun með ráðherraráðinu og eini aðilinn í þessari stofnun, Evrópusambandinu, sem hefur leyfi til þess að bera fram lagafrumvörp, 17 manna kommissaraveldi í Brussel. Engir aðrir hafa heimild til þess að flytja lagafrumvörp. Það er ekki kjörin stofnun, það er skipuð stofnun kommissara, embættismanna, í þessu verðandi stórríki í Evrópu sem við lútum og við erum að beygja okkur undir einnig í þessu stóra máli sem hér er verið að ræða því að það varðar miklu. Það er aðeins dæmi um þær aðstæður sem við höfum búið okkur með meirihlutasamþykkt á Alþingi í sambandi við mótun löggjafar í landinu en jafnframt snertir það stóra þætti sem varða heilbrigðismál fyrir okkur, ekki bara varðandi áfengi heldur allt sem því tengist, einnig harðari vímuefni en áfengi, fíkniefni sem við köllum, en neysla þeirra tengist að sjálfsögðu áfengisneyslu með þeim hætti sem ekki þarf að fjölyrða mikið um. Og það sem verra er, reglurnar um og möguleikarnir á því að hafa eftirlit með innflutningi og dreifingu fíkniefna geta þurft að taka breytingum í náinni framtíð fyrr en seinna af sömu ástæðum og við erum að breyta ákvæðum að því er varðar einkasölu á áfengi. Við erum að vísu ekki komin í Evrópusambandið alla leið og það var sagt hér í gærkvöldi af varaformanni Framsfl. að það væri ekki á dagskrá og ég ætla að vona að Framsfl. standi við þá yfirlýsingu að aðild að Evrópusambandinu verði ekki á dagskrá á Alþingi Íslendinga og af hálfu ríkisstjórnar á þessu kjörtímabili. En nágrannar okkar á Norðurlöndum, tvö lönd þar, eru nýorðnir aðilar að Evrópusambandinu og þau eru að breyta sínum ákvæðum varðandi tollgæslu sem annað til þess að uppfylla kvaðirnar og þar er það með beinum hætti spurningin um möguleikana á eftirliti með innflutningi fíkniefna, með smygli á fíkniefnum sem brennur á þeim. Og það skyldi nú ekki vera, virðulegur forseti, að þau efni væru nær okkur en okkur býr í grun almennt séð og ég vil aðeins nefna hér sem eitt atriði inn í þessa umræðu. Menn kannast við það, virðulegi forseti, að sjö ríki innan Evrópusambandsins, og senn níu, eru orðin aðilar að svonefndu Schengen-samkomulagi um það að afnema landamæri. Og önnur til viðbótar, eins og Danmörk, hafa gerst bráðabirgðaaðilar eða áheyrnaraðilar að því samkomulagi og telja sig tilknúin í rauninni fyrr en seinna að verða þar meðlimir en hafa gefið um það yfirlýsingu að þau ætla að draga það við sig á meðan látið er á það reyna að öll Norðurlönd geti varðveitt það sem kallað er vegabréfafrelsi milli Norðurlanda. Þetta mál var til umræðu á þingi Norðurlandaráðs í Reykjavík um mánaðamótin febrúar/mars. Forsætisráðherrar Norðurlanda gáfu þar yfirlýsingu um það að þeir ætluðu sér að tryggja að þessu vegabréfafrelsi yrði viðhaldið ásamt því sem aðilar að Evrópusambandinu, Danmörk og þá væntalega Finnland og Svíþjóð, gengju inn í þetta Schengen-samkomulag, og afnæmu landamæri sín í reynd, bæði vegabréfaeftirlit og tollgæslu í því formi sem hún er núna. Nú er það svo að leiðin að þessu marki er ekkert einföld og ekki enn þá séð fyrir endann á því hvernig þetta eigi að geta gerst. Ríkisstjórn Noregs --- virðulegur forseti, mér sýnist hæstv. fjmrh. vera fjarri. Ég vildi biðja um nærveru hans áður en ég held lengra með þetta.

Forseti mun gera hæstv. fjmrh. viðvart.

Virðulegur forseti. Það er heldur leitt við að búa ef ekki einn einasti ráðherra getur verið í þingsal og ekki einu sinni sá sem ber þetta mál fram.

Forseti hefur gert hæstv. fjmrh. viðvart og hæstv. landb.- og umhvrh. er í hliðarsal.

Já, fjmrh. er kominn. Hæstv. ráðherra, ég var að víkja að Schengen-samstarfinu og þeirri hugmynd og yfirlýsingu sem hefur verið borin fram af íslensku ríkisstjórninni og norsku ríkisstjórninni, að ég best veit, að þessi lönd lýsi sig reiðubúin til þess að taka við ytri landamæravörslu fyrir Evrópusambandið. Þetta er talinn, að ég best veit, einn helsti lykillinn að því að hægt sé að varðveita hið norræna vegabréfafrelsi. Nú veit ég ekki í einstökum atriðum hvernig að slíku máli yrði staðið að því er varðar eftirlit, bæði með fólki og varningi. En mig grunar þó að það mundi leiða af sér ef þetta yrði niðurstaðan og Evrópusambandið féllist á þetta, sem engan veginn liggur þó fyrir, þeir eiga alveg eftir að segja sitt orð í því og það er þeirra ákvörðun hvort Noregi og Íslandi yrði falin slík landamæravarsla fyrir hönd tollabandalagsins Evrópusambands, það er jú tollabandalag. Eftir slíkan gjörning væri sjálfsagt álitið af ýmsum eðlilegast að tollameðferðin yrði með svipuðum hætti. Mér þætti ósennilegt að Evrópusambandið fallist á slíka skipan mála í sambandi við vegabréfaskoðun og frjálst flæði fólks, svo notað sé tæknilegt orðalag, nema við meðhöndlum viðkomandi alveg eins og gerist þegar farið er á milli landa sem eru orðnir aðilar að Schengen-samstarfi, þ.e. að landamæraeftirlit sé nánast úr sögunni. Hér er sýnist mér á ferðinni verulega stórt mál sem tengist þessu máli og tengist því sem ég var að segja í sambandi við fíkniefnin og möguleikana á að hafa einnig eftirlit með fíkniefnum og dreifingu þeirra sem er auðvitað enn meira áhyggjuefni en nokkurn tímann áhrifin á okkar áfengisstefnu og þær breytingar sem verða á henni vegna lögfestingar frv. af þessu tagi. Mér þætti vænt um að hæstv. fjmrh. tjáði sig um þetta efni við umræðuna og greindi okkur frá því hvar þetta mál sé statt og hvernig áhrif þetta mundi hafa ef við yrðum landamæragæsluaðilar fyrir Evrópusambandið, verktakar að því leyti, og ytri landamæri Evrópusambandsins lægju í rauninni um landamæri Íslands. Skal ég þá ekki fara miklu lengra með þann þáttinn. Ég vil þá aðeins nefna það til að hafa komið því að í umræðunni, virðulegi forseti, að við erum að tala um innflutning og heildsölu á áfengi en ekki smásöluna. Ég vil að sú skoðun komi fram af minni hálfu að mér þykir langt frá því einsýnt og hitt raunar líklegra að þegar að því kemur, sem áreiðanlega mun draga að fyrr en seinna, að spurningin um smásöludreifingu verði að dómsmáli innan Evrópusambandsins eða á vettvangi EFTA-dómstólsins séu líkur á því að þá geti svo farið að einnig sú hindrun falli að heimilt sé að ríkið hafi með höndum smásöludreifingu á áfengi. Niðurstaðan verði sem sagt sú að það verði óheimilt að halda uppi slíkri smásöludreifingu á áfengi á vegum einkaðila. Og það skyldi nú ekki vera að þetta eigi eftir að koma á okkur fyrr en seinna. Hér er hið sama, áhyggjur mínar að þessu leyti eru vegna þess sem ég hef áður greint frá, vegna í rauninni hinnar altæku túlkunar af hálfu dómskerfis Evrópusambandsins á því að vörurnar skuli hafa frjálst flæði. Þar megi ekki hafa uppi hindranir. Við heyrðum það úr munni hæstv. ráðherra áðan að hann var farinn að ýja að því að þetta mál gæti komið til kasta dómstóla og orðið viðfangsefni áður en langt um líður. Við skulum hafa þetta einnig í huga þegar við förum yfir málið. Það er ekkert einfalt að verjast innan þessa kerfis miðað við þær leikreglur sem okkur eru skapaðar með samningnum um Evrópskt efnahagssvæði. Það er ekkert auðvelt mál. Eins og menn vita, ef við þrjóskumst við og viljum hafa uppi sjálfstæða stefnu í þessum efnum, halda okkar einkasölu á áfengi og koma þar ákveðnum vörnum við með lögum þá geta gagnaðilar sem telja sig verða fyrir tjóni að slíkri skipan mála gert kröfu til þess og gera til þess kröfu og raunar þurfa stofnanir Evrópusambandsins að grípa að eigin frumkvæði til gagnaðgerða með því að fella heilu sviðin niður úr samningnum og um það geta menn lesið í einstökum greinum hans, hvort það var grein 111 eða eitthvað á þeim slóðum þar sem fjallað er um gagnaðgerðir og réttinn til gagnaðgerða ef aðilar eru taldir uppfylla skilyrði samningsins. Auðvitað verða menn að horfa á það mál eins og það er. Ég þarf ekki að rifja það upp að mitt viðhorf til þessa máls var það og er óbreytt enn að við höfum með því að gerast aðilar að Evrópsku efnahagssvæði gengið í gildru sem aldrei skyldi verið hafa og það kann að koma að því að það renni upp fyrir íslenskum stjórnvöldum að við værum betur komin utan þessa samnings og þeirra leikreglna sem hann kveður á um. En mér er alveg ljóst að það mun talsvert þurfa að ganga á áður en slíkt gerist. Við hæstv. ráðherra vil ég segja að ég tel það þó mennilegra að bíða eftir því að dómur falli í þessu máli heldur en að ætla að gefast upp fyrir fram eins og hann er að leggja til við Alþingi Íslendinga og meta þá málið í ljósi þess að dæmt hafi verið í því. Það ætti að vera hægurinn hjá að þessi dómstóll hafi einhverja umsýslu, ærin eru launin sem dómararnir fá, þeir eru vel haldnir og allt það kerfi sem þarna er búið til í tengslum við það. Varðandi spurninguna um það hvort sú skipan mála sem hér er lagt til að verði tekin upp leiði af sér verri stöðu að því er varðar áfengismeðferð og áfengisstefnu af hálfu Íslendinga þá veit ég að uppi eru mismunandi sjónarmið að því leyti. Ég hef t.d. tekið eftir því að sá öflugi fjölmiðill Morgunblaðið hefur haldið uppi alveg ákveðnum viðhorfum og skrifað leiðara eftir leiðara um það að breyta eigi til og metur það svo að hér sé um útúrboruhátt að ræða og Íslendingar eigi að semja sig að siðum annarra sem hafa allt aðra skipan á þessum málum. Þar er því haldið fram, án þess að ég fari að vitna hér í eina þrjá leiðara sem ég hef fyrir framan mig úr Morgunblaðinu frá síðasta ári eða svo, að áhrifin á áfengisstefnu okkar Íslendinga munu ekki verða neikvæð og það sé einnig af þeim sökum tímabært að gera þessar breytingar. Ég held að málið liggi ekki svona. Ég held að við þurfum a.m.k. að fara mjög vandlega yfir þessi efni áður en við staðhæfum slíkt og tökum undir slík sjónarmið. Ég er ánægður að heyra það við umræðuna af hálfu hæstv. heilbrrh. og ég met það svo að það hljóti að verða niðurstaðan, ég hafði raunar ætlað mér að stinga upp á því en nú er það fram komið af hálfu hæstv. heilbrrh., að óska eftir því að málið fái einnig umfjöllun í hv. heilbr.- og trn. þingsins. Það ætti að vera auðvelt að gera slíkt og eru afar skýr rök fyrir því að það verði gert. Ég held það væri rétt fyrir okkur í því sambandi að fara yfir það hversu neysla hér á landi á áfengi er verulega öðruvísi en gerist í ýmsum löndum, þar á meðal í löndum sem nær eru miðju Evrópu en Ísland. Þessi sérstaða er tilkomin hjá okkur m.a. vegna opinberrar stefnu í áfengismálum. Hún kemur fram í Svíþjóð einnig og víðar á Norðurlöndum sem eru með langtum minni neyslu áfengis á heildina litið en gerist í löndum Mið-Evrópu þar sem löggjöf og stefna yfirvalda að þessu leyti er langtum frjálslegri, svo notað sé það orð, langtum rýmri en gerst hefur á Norðurlöndum. Ég tel að það sé ekki að ástæðulausu að Norðurlönd hafa reynt að halda í þetta og ég held að það væri mjög úr takti við tímann að breyta frá því sem verið hefur og kasta fyrir róða því sem hefur tekist að verja í þessum efnum og fara ekki sem sagt að opna þar fyrir flóðgáttir, e.t.v. að nauðsynjalausu, sem getur leitt til verulegs skaða á heilsufar þjóðarinnar og margt sem því tengist bæði andlega og líkamlega. Virðulegur forseti. Ég hef hér fyrir framan mig yfirlit yfir neyslu á hreinum vínanda á Norðurlöndum á tímabilinu frá 1970 til 1972 og það er mjög athyglisvert að fara yfir það efni. Ég held að það ætti að vera eitt af verkefnum ekki síst hv. heilbrn. að fara yfir það efni þar sem það kemur fram eins og menn sjá hér á þessu línuriti, þeir sem hafa góða sjón, að Danmörk er með langsamlega mesta neyslu allan þennan tíma, alveg á toppi, og sker sig líka úr að því er varðar löggjöf í sambandi við áfengismál og er þar með svipað fyrirkomulag og Þýskaland og fleiri ríki nær miðju álfunnar. Finnland kemur í næsta sæti og síðan Svíþjóð og síðan er það Ísland og Noregur sem eru með minnsta heildarneyslu á þessu tímabili öllu, langsamlega minnsta neyslu. En ekki aðeins þessi staðreynd þarf að vera til athugunar og umhugsunar hjá okkur áður en menn fara að opna hér gáttirnar meira. Menn þurfa einnig að líta á samsetninguna en það er mjög athyglisvert hvernig samsetningin er á neyslunni. Hún er brotin upp í súluritum sem ég hef hér, virðulegur forseti, sem er neyslan í Skandinavíu á árinu 1992. Þar kemur í ljós að Íslendingar eru með mesta notkun, og þetta er miðað við íbúa og 100% alkóhólmagn, er með mesta notkun sterkra drykkja en hins vegar mun minna af öðru, þ.e. bæði af bjór og léttum vínum. Slík atriði þurfa menn að skoða vel áður en þeir kasta sér út í breytingar á því sem tiltölulega vel hefur reynst. Virðulegur forseti. Það er margt fleira sem þörf væri á að draga fram í sambandi við þessa umræðu. Ég held að menn þurfi við skoðun málsins að fara vel yfir það sem opinberir trúnaðaraðilar í samfélaginu hafa sent frá sér í þessum málum. Ég hef hér fyrir framan mig samantekt frá áfengisvarnaráði frá desember 1994 nokkur atriði sem ástæða væri til að lesa hér upp en tíminn leyfir það ekki í þessari ræðu minni. Þar eru nokkur minnisatriði frá desember 1994 um einkavæðingu áfengissölu. Flest ber það að sama brunni að mati áfengisvarnaráðs að sú breyting sem hér er verið að leggja til mundi hafa slæmar afleiðingar að þeirra mati. Þeir benda einnig á það í öðru minnisblaði frá desember 1994 að þetta frv. gengur gegn markmiðum í öðrum frv. að því er varðar áfengismál eins og frv. til laga um áfengisvarnir og aðrar vímuefnavarnir, sem hv. þm. Sighvatur Björgvinsson lagði sem heilbrrh.- og trmrh. fyrir Alþingi á 115. löggjafarþingi og frv. til laga um breytingu á áfengislögum, með síðari breytingum, sem fyrrv. félmrh., hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir, flutti ásamt fleiri þingmönnum Alþfl., og till. til þál. um áætlun um að draga úr áfengisneyslu sem þingmenn úr öllum flokkum lögðu fram á síðasta þingi og var Jón Helgason 1. flm. málsins. Þannig er nóg af aðvörunum frá aðilum sem láta sér annt um þessa hlið málsins og hafa komið því á framfæri bæði í formi þingmála hér á Alþingi og þess utan oft á tíðum í umræðum. Virðulegur forseti. Ég hef komið hér að fáeinum atriðum af mörgum sem þörf er á að draga fram í þessari umræðu. Ég hef rétt til þess að koma aftur samkvæmt þingsköpum og e.t.v. er ástæða til þess við þessa 1. umr. að koma fleiri atriðum að. Ég þakka fyrir þolinmæði forseta.

Virðulegi forseti. Það var nú ekki vegna hótunar ræðumanns um að koma aftur í ræðustólinn sem ég tek til máls heldur eru það tvö atriði í hans máli sem mig langar til að gera hér örstutt að umræðuefni. Annars vegar er það Schengen-samstarfið. Ég vil einungis segja frá því að það samstarf er á vegum dómsmálaráðherranna annars vegar og að málinu koma utanríkisráðherrar þannig að ég verð að vísa til þeirra um frekari upplýsingar. En ég sé ekki á þessari stundu að það sé nauðsynlegt að leggja niður t.d. tollskoðun og tollafgreiðslu ferðamanna frá Evrópulöndum til Íslands því að samstarfið byggir fyrst og fremst á sams konar fyrirgreiðslu eða afgreiðslu vegna fólks sem kemur utan frá því þetta er ytri landamæravarsla. En í sjálfu sér á meðan við erum ekki aðilar að Evrópusambandinu getum við haldið uppi tollskoðun á varningi til að mynda frá Evrópuríkjunum til Íslands, þar á meðal Norðurlöndunum, eins og við gerum þó að menn séu ekki passaskyldir þessa leið. Þannig að án þess að ég geti nokkuð fullyrt um það þá held ég að það séu möguleikar á að halda úti eftirliti frá þessum löndum til Íslands. Aðalatriðið er að ef við verðum aðilar að Schengen-samstarfinu þá sé það að fara eins með ferðamenn og varning sem koma frá löndum utan EES-svæðisins. Síðan var það varðandi blekkingar og vísvitandi blekkingar. Án þess að ég geti svarað því endanlega þá held ég að það sé alveg ljóst, virðulegur forseti, að fulltrúar fjögurra Norðurlandaþjóða eða ríkisstjórna hafa varla verið að skrifa þessa bókun sem vísvitandi blekkingu. Mér finnst dálítið langt til seilst þegar menn halda þessu fram þótt á daginn hafi komið að líklega er hægt að dæma okkur fyrir það að fara ekki eftir því sem segir í samningum og sáttmála Evrópubandalagsins.

Virðulegur forseti. Þetta fyrra atriði varðandi Schengen-samstarfið. Það er alveg nauðsynlegt að það verði farið yfir stöðuna við skoðun þessa máls hérna vegna þess að þetta er ekki eins einfalt og mér fannst hæstv. fjmrh. vilja túlka málið, að þetta varði fyrst og fremst ferðafrelsi utan að inn á EES-svæðið ef við tækjum að okkur landamæravörslu fyrir Evrópusambandið. Ég held að framkvæmdastjórn þess muni gera mjög ákveðið þá kröfu að það gildi að það væru ekki landamæri á milli, að það yrði hliðstæð meðhöndlun um þá sem kæmu til Íslands. Menn skulu hafa það í huga af því að talað var um að þetta væri ekki bara vegabréfaskoðun heldur væri líka hægt að hafa tollskoðun uppi. Nú kann það að vera að það verði niðurstaðan, ég vil ekkert fullyrða um það, en innan Schengen-landanna hefur framkvæmdastjórnin nýlega kveðið upp úr um að það sé bannað að gera stikkprufur á farangri. Því skulu menn taka eftir. Menn héldu þetta og því hefur verið haldið fram á Norðurlöndunum af stjórnvöldum, kannski í góðri trú eins og hæstv. fjmrh. ætlaði einnig varðandi aðra þætti, að það verði teknar stikkprufur. Þessu eru þeir búnir að halda fram við fólk, m.a. í aðdraganda þjóðaratkvæðagreiðslna. Nú er einnig búið að taka það út af borðinu með úrskurði framkvæmdastjórnarinnar, hinnar máttugu í Brussel. Varðandi svo hitt atriðið sem hæstv. ráðherra kom að varðandi það að ekki hafi verið um vísvitandi blekkingar að ræða. Við fáum hvorugur sannað okkar mál en nógu margir voru þeir sem vöruðu við og einn af þeim stendur hér sem dró þær ályktanir augljóslega af dómum sem fallið hafa hver yrði túlkunin. 

Virðulegur forseti. Fyrst út af því atriði sem hv. þm. nefndi frá Noregi og vitnaði til Kjell Magne Bondeviks, formanns Kristilega flokksins, þá á það ekki við hér á landi vegna þess að það var ljóst að EES-samningurinn átti meirihlutafylgi að fagna annars vegar og hins vegar var það frv. sem hér er til umræðu frv. sem meiri hluti þingsins studdi á síðasta þingi alveg burt séð frá aðildinni að EES. Þannig að í báðum tilvikum var um meiri hluta að ræða án þess að málin tengdust nokkuð skapaðan hlut. Það er því ekki hægt að halda því fram hér að þetta atriði hafi valdið straumhvörfum um stuðning við EES-svæðið eins og hugsanlegt er að gerst hafi í Noregi. Út af Schengen-samstarfinu get ég ekki sagt neitt meira heldur en hér hefur komið fram, ég þekki það ekki nægilega vel. Hitt veit ég hins vegar að það kann að vera að ef við að fullu þurfum að gerast þátttakendur að samstarfinu eins og það liggur fyrir milli núverandi Schengen-þjóða, í samstarfi þeirra, þá gætum við líka þurft að sætta okkur við það sem ég hugsa að margir ferðamenn hafi ekki hugsað út í og það er að hætta að flytja tollfrjálsan varning, þar á meðal tóbak og áfengi á milli landanna. En Evrópubandalagið hefur einmitt haft það á stefnu sinni að því sé hætt af þeim sökum að landamæravarsla er látin niður falla.

Virðulegur forseti. Ég held að þetta síðasta varðandi flutning á áfengi milli landa sé ekki komið alveg í þessa höfn en þó kann það að verða að það fylgi með. En þetta er nú þegar býsna rúmt. Veit hæstv. fjmrh. hvað Svíar mega nú taka af áfengi inn í landið í krafti aðildar að Evrópusambandinu? Þeir geta tekið lítra af sterku, fimm léttar og tvo kassa af bjór. Þetta hefur rýmkað alveg stórkostlega þessi réttur til að taka með sér áfengi inn í Svíþjóð og auðvitað sjá allir að það mun væntanlega leiða til meiri notkunar, það er a.m.k. ályktun flestra að það leiði til þess. Og svo kann að vera hins vegar að þetta breytist ef Svíar verða aðilar að Schengen, það má vel vera. Um það hvort þetta hafi riðið baggamuninn varðandi stuðning við EES hér á landi. Ég hélt því ekki fram. Ég býst við að það sé rétt ályktun. En af því að hæstv. fjmrh. nefndi þjóðirnar fjórar sem hefðu staðið að þessu þá þurfti kannski ekki nema eina til að vera sannfærð til að geta talið þingmönnum trú um það svona fyrir fram að hægt væri að viðhalda áfengiseinkasölu hjá sér, að það hefði verið nóg til að draga hinar með inn í spilið. Allir þekkja nú dómínó-kenninguna sem hefur verið býsna áhrifamikil í sambandi við þessa vél alla.

Mælendaskrá er ekki tæmd í 1. dagskrármáli en samkomulag hefur orðið um að ljúka þessum fundi nú.

Hve margir eru á mælendaskrá?

Það er einn hv. þm. á mælendaskrá.