Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Hæstv. forseti. Við 2. umr. í gær spurði hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir mig nokkurra spurninga sem ég fór yfir í nótt og morgun. Hv. þm. spyr hvort tekjustofnanefnd hafi í sínum athugunum skoðað áhrifin af frestun söluhagnaðar hlutabréfa á fjármál sveitarfélaganna. Svarið við þessu er að nefndin skoðaði ekki þau áhrif sérstaklega. Hins vegar hafði nefndin til umfjöllunar skýrslu starfshóps félmrh. frá í ágúst 1999 um fjárhagsleg áhrif ýmissa skattbreytinga á sveitarfélögin, þar með talin áhrifin af hlutabréfaafslættinum svokallaða og upptöku fjármagnstekjuskatts, en ekki var þar fjallað um áhrifin af frestun söluhagnaðar hlutabréfa. Segja má að tekjustofnanefndin hafi ekki verið að skoða sérstaklega áhrif einstakra þátta á fjárhag sveitarfélaganna þó að ýmis gögn hafi verið lögð fram í tengslum við umræðu í nefndinni. Nefndin safnaði gríðarlegum upplýsingum um afkomu sveitarfélaganna síðan 1990 og segja má að hún hafi byggt niðurstöðu sína á því. Þó ber að vísa í bókanir og fyrirvara einstakra nefndarmanna. Í skýrslu nefndarinnar er bent á að halli á rekstri sveitarsjóðanna hafi verið viðvarandi síðan 1990. Hann var tæpir 3 milljarðar árið 1999 og stefnir í rúma 3 milljarða á þessu ári. Segja má að þau fjárhagsleg áhrif sem hv. þm. ræðir um og eru til lækkunar á tekjum sveitarfélaganna séu þar með komin í þær afkomutölur sem tekjustofnanefndin dregur fram. Afkoma sveitarfélaganna hefði væntanlega orðið betri á þeim árum sem áhrifanna gætir ef til umræddra skattalagabreytinga hefði ekki komið. Tillögur nefndarinnar miða að því að tryggja sveitarfélögunum nægjanlega tekjustofna til að standa undir lögboðnum verkefnum. Í því skyni leggur nefndin til hækkun á útsvarsprósentu í áföngum um 0,99 prósentustig sem áætlað er að skili sveitarfélögunum 3,8 milljörðum miðað við fullnýtingu heimilda og til viðbótar sérstakt ríkisframlag í jöfnunarsjóð í tvö ár eða samtals 1,4 milljarðar. Það er von manna að þessi breyting dugi sveitarfélögum almennt séð að teknu tilliti til þeirra breytinga sem átt hafa sér stað á verkefnum og tekjustofnum sveitarfélaganna til þess að bæta afkomu sína til frambúðar. Til viðbótar leggur síðan tekjustofnanefndin til að öll lagafrv. og stjórnvalds\-ákvarðanir sem hafa fjárhagsleg áhrif á sveitarfélögin verði kostnaðarmetin þannig að ávallt liggi fyrir sem skýrust mynd af fjárhagslegum áhrifum slíkra breytingar. Það tekur einnig til breytinga sem kunna að verða gerðar á skattalögum. Félmrh. hefur þegar óskað eftir tilnefningum frá fjmrn. og Sambandi ísl. sveitarfélaga í starfshóp sem koma á með tillögur um framkvæmd og fyrirkomulag slíks kostnaðarmats. Þessum upplýsingum vildi ég koma á framfæri vegna ræðu hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur í gær.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. starfandi félmrh. fyrir að leggja á sig vinnu í alla nótt og morgun til þess að afla upplýsinga til að geta svarað þeirri fyrirspurn sem ég lagði fyrir hann í gær við umræðuna og það er vissulega til fyrirmyndar. Ég get ekki annað skilið, herra forseti, af svörum hæstv. ráðherra en að þetta tiltekna atriði um það hvaða áhrif frestun skattlagningar á söluhagnað hefur á tekjur sveitarfélaga, hafi ekki verið skoðað sérstaklega í nefndinni. Samkvæmt upplýsingum sem ég hef frá ríkisskattstjóra, svari til þingflokks Samfylkingarinnar, dagsett 26. nóvember, má áætla að sveitarfélögin hafi tapað vegna þessarar frestunar 700 millj. á árinu 1998 og 1,5 milljörðum 1999 sem er samtals tæplega 2,2 milljarðar. Að vísu segir skattstjóri að hafa verði í huga um þessa heimild til frestunar, þ.e. hvort hún hefði haft áhrif á á sölu á hlutabréfin ef hún hefði ekki verið til staðar. Engu að síður tel ég nokkuð ljóst að þó að að ekki sé kannski um 2,2 milljarða að ræða, vegna þess að menn hefðu þá ekki leyst þessi bréf út að fullu, sé líklegt að hér sé um nokkur hundruð milljónir að ræða sem standi út af borðinu í samskiptum ríkis og sveitarfélaga sem ekki hafi komið fram í því uppgjöri sem menn hafa orðið ásáttir um að væri 6--7 milljarðar sem hallaði á sveitarfélögin. Því held ég að þessi áhrif af þeirri breytingu sem stjórnvöld stóðu fyrir 1996--1998 hljóti að koma til skoðunar á samráðsvettvangi ríkis og sveitarfélaga þegar það liggur nú fyrir að þetta hafi ekki sérstaklega verið skoðað og að þetta hafi haft þau áhrif sem fram kemur í bréfi ríkisskattstjóra.

Herra forseti. Ég held að ástæða sé til þess nú við 3. umr. þessa máls að undirstrika að niðurstaðan í tillögum svonefndrar tekjustofnanefndar og í þeim frumvörpum sem hér eru til meðferðar í þinginu er mörgum mikil vonbrigði. Nánast án undantekninga hafa sveitarstjórnir sent inn umsagnir um þessi mál sem lýsa vonbrigðum þeirra með að þessi tekjulegu samskipti ríkis og sveitarfélaga séu ekki endurskipulögð með fullnægjandi og varanlegum hætti og þeim komið í góðan farveg. Bæði er að sú úrlausn sem hér er lögð til er alls ónóg. Það liggur fyrir. Eins eru það mörgum mikil vonbrigði að tekjulegur grundvöllur sveitarfélaganna skyldi ekki breikkaður með einhverjum aðgerðum og þeim þá t.d. veitt hlutdeild í fleiri tekjustofnum heldur valin sú ákaflega einfalda leið og frumlega að benda sveitarfélögunum á og reyndar heimila þeim með lögum að hækka útsvar. Að mjög mörgu er að hyggja í því sambandi sem kannski hefur ekki verið nægjanlegur gaumur gefinn í þessari umræðu eða á þeim skamma tíma sem gefist hefur til að skoða málin hér. Ég hygg t.d. að það muni eiga eftir að reynast svo á komandi árum að mjög mismunandi og ólík staða sveitarfélaganna hvað tekjumöguleika snertir, ekki síst vegna mismunandi meðaltekna, eigi eftir að birtast á einn eða annan hátt í mismunandi stöðu þeirra til að halda uppi lögboðinni þjónustu. Í þessum málum, herra forseti, birtast okkur, m.a. í fylgigögnum, herkostnaður þjóðarinnar af hinni miklu byggðaröskun sem hér hefur geisað árum saman. Hann birtist í minnkandi tekjum og auknum rekstrarerfiðleikum sveitarfélaga á landsbyggðinni sem missa frá sér fólk og tekjur. Hann birtist líka í skuldasöfnun sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu sem þrátt fyrir auknar rekstrartekjur verða jafnframt að ráðast í miklar og dýrar fjárfestingar til að byggja upp vegna þeirra sem flytjast inn á þetta svæði. Það leiðir til þess að þrátt fyrir auknar rekstrartekjur og betri rekstrarafkomu versnar fjárhagsleg staða sveitarfélaganna hér einnig. Niðurstaðan er sú, herra forseti, að sveitarfélög um allt land, bæði þau sem missa frá sér fólk og hin sem taka við því, auka skuldir sínar þessi árin. Þetta kemur mjög skýrt fram í gögnum sem tekjustofnanefndin dró saman og birt eru í skýrslu nefndarinnar. Sömuleiðis hefur þetta birst í tölfræðilegum upplýsingum á vegum Sambands ísl. sveitarfélaga svo dæmi séu nefnd. Utan við þessi mál sem hér hafa verið til umfjöllunar, herra forseti, liggja óuppgerð og óútkljáð mál vegna færslu grunnskólans frá ríkinu til sveitarfélaganna. Það er a.m.k. skoðun sveitarstjórnarmanna og kom fram ítrekað í viðtölum við þá á fundum félmn. að af þeirra hálfu er litið svo á að útreikningar og uppgjör á kostnaðarauka sveitarfélaganna umfram það sem til stóð þegar flutningurinn fór fram sé enn óútkljáð mál. Það sé til skoðunar í nefnd, reyndar mjög um það deilt og misvísandi upplýsingar komi fram um hversu mikill sá baggi er, mældur í hundruðum milljóna eða jafnvel milljörðum, sem sveitarfélögin hafa fengið á sínar herðar umfram það sem reiknað var með. Hér eru einnig undanskilin stórfelld mál sem uppi eru í samskiptum ríkis og sveitarfélaga og lúta að húsnæðismálum og húsnæðiskerfinu. Þau komu vart til skoðunar af hálfu félmn. Það er auðvitað ámælisvert, herra forseti, að þau mál skuli öll vera afvelta eins og raun ber vitni. Hæstv. félmrh. hefði gjarnan mátt bæta við fleiri andvökunóttum til að draga saman upplýsingar og reiða fram um það hvernig hæstv. ríkisstjórn hyggst standa að málum í þeim efnum. Þar er að hluta um beinar vanefndir að ræða þar sem ríkisstjórnin hefur ekki sett fé í viðlaga- eða afskriftasjóð sem tengist innlausn íbúða úr félagslega húsnæðiskerfinu. Reyndar eru nýir útreikningar til sem sýna að í þessum samskiptum hafi ríkisvaldið enn einu sinni hlunnfarið sveitarfélögin eða farið með betri hlut frá skiptunum. Ljóst er að vegna vaxtaniðurgreiðslna í Byggingarsjóði verkamanna biðu ríkisvaldsins stórfelldar skuldbindingar á komandi árum, hefði því kerfi ekki verið lokað eins og reyndin var. Framreiknaðar til einhverra ára hefðu skuldbindingar ríkissjóðs í áframhaldandi starfrækslu félagslega húsnæðislánakerfisins verið mældar í mörgum milljörðum króna. Með breytingunni sem gerð var fyrir nokkrum árum af hálfu hæstv. ríkisstjórnar, þegar félagslega húsnæðislánakerfinu var í reynd lokað, leysti ríkisvaldið sig einhliða frá þessum skuldbindingum og kemur til með að njóta þess í formi minni greiðslna í húsnæðismálum á næstu árum svo að nemur stórfelldum fjárhæðum. Eftir situr óleystur vandinn í húsnæðismálunum. Hann er kominn yfir á herðar sveitarfélaganna. Þannig hefur ríkisvaldið komið ár sinni fyrir borð með þessum skiptum. Með lögum um málefni sveitarfélaga eru skýrar skyldur á þeirra herðum. Þeim er gert að sjá fyrir fullnægjandi húsnæði, m.a. og ekki síst til þeirra sem lægri hafa tekjurnar. Mér sýnist niðurstaðan sú, þegar þetta er allt saman skoðað ofan í kjölinn, að ríkisvaldið hafi velt stórfelldum byrðum yfir á sveitarfélögin og skilið þau eftir með þessi verkefni á herðunum án úrræða til þess að bregðast við. Að lokum, herra forseti, vil ég nefna það sem allt of lítill gaumur hefur verið gefinn að í þessari vinnu. Það er hin geysilega ólíka staða sveitarfélaganna, ólík staða hvað varðar fjárhagslega afkomu, tekjumöguleika og rekstrarútgjöld og mjög mismunandi staða sveitarfélaganna til að ráða í framtíðinni við þau verkefni sem þau hafa á sínum herðum eða til stendur að flytja til þeirra. Þegar rætt er um sveitarfélögin í landinu, herra forseti, held ég að það gleymist oft að í raun eiga mörg þeirra fátt sameiginlegt nema það að heita sveitarfélag. Þegar skoðuð er staða höfuðborgarinnar annars vegar, með 110 þús. íbúa eða hvað það nú er og nokkurra stærstu kaupstaðanna þar við hliðina, t.d. Kópavogs, Hafnarfjarðar og þess vegna Akureyrar, sveitarfélaga með tugi þúsunda íbúa og umtalsverða burði til að byggja upp og starfrækja á eigin forsendum öflugt stoðkerfi þeirrar velferðarþjónustu og verkefna sem sveitarfélögin hafa með höndum, og minnumst svo þess að um helmingur sveitarfélaganna í landinu er hins vegar með 300 íbúa eða minna innan sinna vébanda, þá eiga þessar stjórnsýslueiningar ekkert saman nema heitið sveitarfélag. Sveitarfélögin Reykjavík, Bolungarvík eða Bárðdælahreppur eru í raun ekki sambærileg. Fram hjá þessu er mjög oft horft þegar rætt er um tekjur og verkefni sveitarfélaganna. Sú hugsun leitar æ oftar á ræðumann hvort ekki verði að horfast í augu við þetta með einhverjum hætti þannig að það birtist í löggjöfinni sjálfri og með beinum hætti sé tekið tillit til gjörólíkrar aðstöðu sveitarfélaganna, vegna stærðar þeirra en líka aðstæðna, þéttbýlissveitarfélaga með tugi þúsunda eða jafnvel hundruð þúsunda íbúa og hins vegar fámennra strjálbýlissveitarfélaga sem mega standa undir verkefnum sínum með nokkur hundruð íbúa dreifð á mjög stórt svæði. Það fer ekki mikið fyrir því, herra forseti, að horfst sé í augu við þessa stöðu í löggjöf eða öðrum stjórnvaldsefnum undanfarin ár. Þvert á móti hafa þeir sem séð hafa um flutning verkefna og fleira í þeim dúr verið blindir á þessar aðstæður að öðru leyti en því, sem alltaf er lausnin þegar vandinn minnir á sig, hin ólíka staða sveitarfélaganna, að henda því máli óútkljáðu og einhverjum fjármunum í Jöfnunarsjóð sveitarfélaga. Aftur og aftur er það niðurstaðan að löggjafinn og framkvæmdarvaldið ýtir því frá sér að fást við mismunandi stöðu sveitarfélaganna og hendir þeim pinkli ásamt einhverjum silfurpeningum í Jöfnunarsjóð sveitarfélaga. Þar eiga menn svo að leysa það erfiða vandamál að lesa í sundur ólíkar aðstæður sveitarfélaganna og gera þeim kleift að tryggja þegnum landsins jafnrétti í aðgangi að brýnustu þjónustu með útdeilingu fjármuna. Þetta hefur leitt til þess að á skömmum tíma hefur jöfnunarsjóðurinn vaxið úr því að velta milljörðum, 1--2 milljörðum kr., upp í að nálgast tuginn. Stór hluti þeirra fjármuna fer út á grundvelli reglugerðarábyrgða eða stjórnarsamþykkta nema hvort tveggja sé og þar af leiðandi hefur valdið verið framselt frá fjárveitingavaldinu og löggjafanum til félmrh. og stjórnar sjóðsins, að útdeila þessum miklu fjármunum. Menn geta svo spurt hvernig þetta endar ef áframhald verður á þessari þróun eins og allt teiknar til. Menn hafa ekki fundið önnur ráð að því er virðist, a.m.k. ekki í þeim frv. sem hér eru til umræðu, herra forseti. Að mínu mati og okkar í Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði eru þetta ekki fagleg eða mjög vönduð efnistök. Ég held að ástæða hefði verið til að nema staðar, staldra við og spyrja hvort menn vildu byggja þessa hluti upp á þennan hátt. Í hnotskurn, herra forseti, og á mannamáli mætti segja að jöfnunarhlutverkið eða það jöfnunargildi sem ríkissjóður hafði gagnvart verkefnum ríkisins um allt land, ósköp einfaldlega með því að borga þjónustuna, borga kostnaðinn af því að tryggja mönnum grundvallarþjónustu á sviði fræðslu- og heilbrigðismála, þjónustu við fatlaða o.s.frv., án tillits til búsetu í landinu eftir því sem það var innan ráðanlegra marka, færist nú frá ríkinu, ríkisvaldinu og ríkissjóði, til sveitarfélaganna með millilendingu í Jöfnunarsjóði sveitarfélaga. Þar er hinu stóra jöfnunarhlutverki sameiginlegs sjóðs allra landsmanna fyrir komið. Þá ættu menn m.a. að spyrja: Er það hið stjórnunarlega fyrirkomulag í þessum efnum sem menn vilja sjá til frambúðar? Væri ekki ástæða til að hafa þetta með öðrum hætti, t.d. að löggjafarvaldið, Alþingi, og sveitarfélögin sameinuðust um stjórn þessa mikla jöfnunarsjóðs sem þarna hefur verið að komið upp, sem hefur fyrir löngu breytt um eðli og er orðinn annað og meira en bara jöfnunarsjóður, þ.e. til að jafna mismunandi tekjur sveitarfélaga. Hann er líka orðinn jöfnunarsjóður á hina hliðina, til að mæta mismunandi aðstöðu þeirra til að veita þjónustu við ólíkar aðstæður í landinu. Mér er mjög til efs, herra forseti, að þetta sé að öllu leyti heilavænleg sigling sem menn hafa þarna lagt í. Ég ætla, herra forseti, ekki að lengja þessar umræður --- það er samkomulag um að ljúka þeim í dag --- og læt þetta nægja. Ég vísa til þeirrar gagnrýni sem þegar hefur komið fram á vinnubrögð ríkisstjórnarinnar og allt umhverfi þessa máls, ekki síst á að enn standi til að þyngja skattbyrðina á tekjulægstu hópum landsins í tengslum við þessa breytingu. Með hækkun á sameiginlegri álagningarprósentu tekjuskatts og útsvars án þess að hliðarráðstafanir séu gerðar gagnvart persónufrádrætti munu 2--3 þús. nýir skattgreiðendur koma til sögunnar, með tekjur á bilinu 60--70 þús. kr. á mánuði. Það eru breiðu bökin sem ríkisstjórnin hefur hugsað sér að leggja pínulitla pinkla á núna rétt fyrir jólin. Það byrjar að telja frá áramótum og verður ekki annað sagt en að góðar séu gjafir þínar, eins og það hefði einhvern tíma verið orðað þegar í hlut á blessuð ríkisstjórnin og jólagjafir hennar. Þetta gagnrýnum við mjög harðlega þó að það sé að vísu til meðferðar í öðrum frv. sem koma síðar til umræðu væntanlega í jólamánuðinum. Þá verður auðvitað tekist á um það. Óhjákvæmilega mun afstaða manna ráðast af áhrifum þessa pakka í heild sinni. Það veldur því m.a. að þrátt fyrir eindreginn vilja okkar til að bæta fjárhagsafkomu sveitarfélaganna kjósum við að sitja hjá við afgreiðslu þessa máls, vegna þess samhengis sem það er í og vegna þeirra vinnubragða sem ástunduð hafa verið.

Herra forseti. Ég vildi aðeins í tilefni af ummælum um flutning grunnskólans til sveitarfélaganna og uppgjörsmála þar láta þess getið að á föstudaginn lá fyrir skýrsla endurskoðunarfyrirtækis um þennan málaflokk. Forsendur þess fyrirtækis voru umsamdar á milli fulltrúa Sambands ísl. sveitarfélaga, fjmrn. og menntmrn. Fyrirtækið kemst að þeirri niðurstöðu, eins og ég hef alltaf sagt, að við það samkomulag sem var gert á sínum tíma um flutning grunnskólans til sveitarfélaganna hafi verið staðið að fullu og öllu. Einnig er niðurstaða fyrirtækisins sú að þegar á heildina er litið sé umframkostnaður sveitarfélaganna um 300 millj. kr. Hann verður einkum til á árunum 1998 og 1999 og má rekja hann til samninga sveitarfélaganna við grunnskólakennara um laun þeirra. Það er ekki hægt með neinum rökum að halda því fram eins og hv. þm. gerði, að þarna standi út af óleyst mál eða að ágreiningur sé um þessi mál þegar litið er til þessarar niðurstöðu. Það hefur verið staðfest af formanni Sambands ísl. sveitarfélaga. Hann gerði ekki ágreining um niðurstöðu þessa fyrirtækis. Síðan hafa talsmenn sveitarfélaganna vakið máls á öðrum þáttum sem lágu einnig fyrir þegar samið var um flutning grunnskólans til sveitarfélaganna og telja að líta eigi til þeirra sérstaklega þegar fjárhagsbyrðar sveitarfélaganna vegna grunnskólans eru skoðaðar. Ég tel það hins vegar mjög vafasaman málflutning, miðað við hvernig að málum var staðið við samningsgerðina á sínum tíma, og færa þurfi fyrir því mun sterkari rök að lagðir hafi verið nýir pinklar á sveitarfélögin með flutningi grunnskólans eftir að grunnskólinn kom í þeirra hendur. Þetta vildi ég láta koma fram og hvet hv. þm. til að kynna sér umrædda skýrslu.

Herra forseti. Ég hef reynt að fylgjast með þessum skýrslum. Þær eru margar og útkomur þeirra með ólíkindum mismunandi. Ég veit ekki hvort það eru forsendur til að trúa því og treysta hundrað prósent að nákvæmlega þessi skýrsla sýni alfarið rétta niðurstöðu en ekkert sé að marka hinar sem hafa sýnt þarna miklu stærra útslag. Ég vísaði ósköp einfaldlega til álits og mats fjölmargra sveitarstjórnarmanna sem m.a. komu fyrir félmn. Þeir telja sig sjá í ársreikningum sínum, svart á hvítu og benda á hlutfallstölur m.a. í því sambandi, að útgjöld þeirra hafi stóraukist vegna grunnskólans, umfram það sem til stóð og þeir reiknuðu með. Ég býst við að þeim komi þessar niðurstöður mjög á óvart, að þarna sé ekki um hærri fjármuni að ræða en hæstv. menntmrh. trúir á. Það er þó útslag í þessa átt, einhver hundruð millj. kr. Ég bendi í fyrsta lagi á að þetta er ekki bara spurning um að standa við samninga. Það er ekki endilega verið að tala um að hér hafi verið brotnir eða sviknir samningar. Komi hins vegar í ljós að um stórkostlegt vanmat hafi verið að ræða í hinum reikningslega grundvelli er það auðvitað staðreynd sem verður að taka tillit til. Þá þýðir ekki að skjóta sér á bak við að af því að menn séu ekki berir að sök og hafi ekki brotið samninga þá séu þeir með allt sitt á þurru og þurfi ekki að leggja neitt af mörkum. Í öðru lagi eru nýjar kvaðir að koma til sögunnar á sveitarfélögin vegna grunnskólans sem þarf að taka tillit til. Í þriðja lagi er meira fram undan þannig að málið er ekki eins einfalt og hæstv. menntmrh. vill vera láta, að þetta sé úr sögunni með þessari skýrslu. Mér er a.m.k. vel kunnugt um að sveitarstjórnarmenn um allt land, hvað sem talsmönnum þeirra sem eiga fyrri verk sín að verja í þessu sambandi kann að finnast, líta ekki svo á að þetta mál sé úr sögunni. Þeir trúa því að í gangi sé starf til að skoða þetta ofan í kjölinn og binda vonir við leiðréttingar í framhaldi af því.

Herra forseti. Sá munur er á þessari skýrslu og öðrum upplýsingum sem fyrir liggja að þessi skýrsla er til komin á grundvelli starfs sem unnið hefur verið í nefnd með fulltrúum allra aðila málsins. Þeir komu sér saman um þær forsendur sem bæri að taka tillit til þegar endurskoðunarfyrirtækið færi yfir málið. Það er sá mikli munur sem er á þessum upplýsingum og öðrum sem menn hafa rætt. Þarna komu aðilar sér saman um forsendurnar og á þeim forsendum lagði fyrirtækið mat á stöðuna. Þess vegna er þessi skýrsla í sérflokki þegar litið er á þær upplýsingar sem hafa borist og þær tölur sem menn hafa nefnt. Varðandi það að kostnaður grunnskólans hafi aukist þá, eins og ég sagði, tel ég að það ekki hafa verið nægilega rökstutt. Menn hafa m.a. talið að þar hafi komið til úrskurðir menntmrn. varðandi kennsludaga. Þar hefur ekki verið í neinu vikið frá því sem segir í grunnskólalögunum en þau voru lögð til grundvallar þegar samkomulagið var gert. Sömu sögu er að segja þegar menn tala um valfrelsi í 9. og 10. bekk og nýjar námskrár sem gera ráð fyrir nýtingu þess tíma. Þau ákvæði er einnig að finna í grunnskólalögunum sem lágu til grundvallar þegar samkomulag við sveitarfélögin var gert. Þess vegna segi ég: Ég tel að það þurfi að rökstyðja það nánar en með vísan til þessara tveggja þátta, sem eru meginþættir í málflutningi sveitarfélaganna. Þeir þættir áttu ekki að koma þeim á óvart.

Herra forseti. Ég ætla ekki að gera lítið úr þeirri staðreynd að forsendur þessarar skýrslu eru aðrar en sumra annarra reikninga sem þarna hafa verið gerðir. Það skiptir vissulega máli að um forsendur þessara útreikninga eða þessarar könnunar var samkomulag. Ég geri ekkert lítið úr því. Eftir stendur hins vegar að við höfum mýmörg dæmin fyrir okkur um hversu erfitt er að meta og reikna svona hluti. Ég nefni sem dæmi þar um mismunandi niðurstöður sem mjög virtir og sumpart opinberir aðilar hafa komist að þegar þeir hafa tekið sér fyrir hendur t.d. að skoða útkomu reynslusveitarfélaganna. Við þingmenn höfum á borðum okkar mjög nýleg dæmi um sláandi ólíkar niðurstöður sem menn hafa þar komist að, annars vegar óháðir aðilar sem fengnir voru til verksins og hins vegar aðilar eins og Ríkisendurskoðun. Mönnum tekst þannig að komast að alveg ótrúlega ólíkum niðurstöðum um svona hluti. Það sem liggur fyrir er að allar þessar skýrslur, líka þessi, sýna útslag í þá átt, mismunandi mikið að vísu, að kostnaður sveitarfélaganna hafi aukist. Í öðru lagi er ljóst, herra forseti, og það hverfur ekki, jafnvel þó að einhver úttekt á stöðu augnabliksins sýndi tiltekna hluti, að sveitarfélögin tóku við mjög miklum væntingum í þessum efnum. Þær hafa reynst þeim mjög dýrar. Það að benda á að stór hluti þessa kostnaðarauka sé vegna launahækkana til grunnskólakennara sannar bara að sveitarfélögin tóku í arf miklar væntingar um kjarabætur starfsfólks í skólum þegar þau tóku við skólunum. Það voru beinlínis rökin hjá mörgum fyrir því að styðja breytinguna, beggja megin frá, að í gegnum hana mundu kennarar fá kjarabætur, skólastarfið eflast o.s.frv. Fram undan er ný lota í samningum við grunnskólakennara. Það eru uppi miklar væntingar um launabætur á nýjan leik af skiljanlegum ástæðum. Það er því meira eftir í þessum poka, herra forseti.

Herra forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu, enda búið að semja um að henni ljúki á vissum tíma. En vegna þess að ég var fjarstaddur vegna annarra starfa við umræðuna í gær vildi ég koma tveimur til þremur atriðum að til skýringar varðandi það sem rætt hefur verið um starf tekjustofnanefndar. Tekjustofnanefndin tók tvær skýrslur til meðferðar um fjárhagsleg samskipti ríkis og sveitarfélaga. Þar var skýrsla unnin á vegum Sambands ísl. sveitarfélaga og skýrsla unnin af starfshópi ráðuneyta og Sambands ísl. sveitarfélaga. Þær voru lagðar til grundvallar um þessi samskipti. Reynt var að leggja mat á hvaða áhrif lagabreytingar hefðu haft á tekjur sveitarfélaga og nefndar tölur í kringum 2 milljarða, þ.e. sveitarfélögunum í óhag. Það var ekki deilt um 1.300 millj. í þessu sambandi. Um afgang þess sem út af stóð á milli ríkis og sveitarfélaga var ekki fullt samkomulag. Hins vegar er erfitt að komast að endanlegri niðurstöðu í þessu upp á krónur og aura. Áhrifin af þessu eru bæði plús og mínus. Það er nýbúið að samþykkja lög sem fela í sér hagsbætur fyrir sveitarfélögin, löggjöfina um fæðingarorlof. Þetta gengur þannig í báðar áttir. Nefndin einbeitti sér að því að greina hallarekstur sveitarfélaga, greina afkomu þeirra á síðasta áratug og komst að þeirri niðurstöðu að útlitið um afkomu þeirra á yfirstandandi ári væri í kringum 3 milljarða kr. Ég vildi að þetta kæmi fram um verkefni nefndarinnar. Varðandi Jöfnunarsjóð sveitarfélaga og samskipti sveitarfélaga í framtíðinni þá reyndum við að skila tillögum okkar þannig að setja þessi samskipti í ákveðnari farveg, meta áhrif löggjafar frá Alþingi á fjárhag sveitarfélaga, láta fylgja fjárhagslegt mat og koma samskiptum ríkis og sveitarfélaga í fast form miðað við hverja fjárlagagerð. Tillögur um þetta fylgdu niðurstöðum nefndarinnar. Einnig er þörf á að endurskoða þær reglur sem gilda um úthlutun úr jöfnunarsjóði. Það er rétt að hann er orðinn mjög stór sjóður og þar þarf að endurskoða ýmislegt. Ég ætla ekki að fara í efnislega umræðu um þetta frekar að sinni. Það væri vissulega hægt en ég vildi koma þessum hlutum að til skýringar.

Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að hafa hér langt mál. Ég veit að það var búið að semja um að ganga frá þessu máli núna. Það eru aðeins örfáir atriði sem mig langar til að árétta. Það sem hér liggur fyrir er sú lending sem varð að samkomulagi milli sveitarfélaga og ríkisins. Ákveðna þætti á eftir að leysa. Það á t.d. eftir að skoða niðurgreiðslu af vöxtum vegna leiguíbúða sem er stórt mál milli ríkis og sveitarfélaga. Það er eitt af því sem skoða verður. Vegna biðlista eftir leiguíbúðum er afar brýnt að það fjárhagslega dæmi verði gert upp. Það eru því heilmörg verkefni sem liggja fyrir í þessu samráði. Mér fannst sveitarstjórnir óska þess að ríkið lækkaði tekjuskattinn meira á móti í stað þess að rétta fram tékka sem enginn þyrði að innleysa vegna pólitísks ástands í sveitarfélaginu, ef svo mætti að orði komast. Í áliti okkar, 1. minni hluta félmn., er áréttað að samráð milli ríkis og sveitarfélaga verði gert enn virkara þannig að það sem þó hefur verið gert geti orðið vísir að framhaldi í þeim efnum. Einnig vil ég minnast á hugmyndir sveitarfélaganna um hvernig aðkoman gæti orðið t.d. með óbeinum sköttum. Það þarf einnig að skoða. Það sem stendur upp úr er kannski að þetta virka samráð haldi áfram og tekið verði á hlutunum jafnóðum þannig að ekki kastist í kekki milli þessara aðila. Við vitum að kostnaður við grunnskólann eykst stöðugt. Til stendur að flytja málefni fatlaðra til sveitarfélaganna. Það gæti orðið stærra mál. Mér finnst því afar mikilvægt að samráðið verði aukið enn frekar eins og sveitarfélögin hafa óskað. En eins og kom fram í 2. umr. munu þingmenn Samfylkingarinnar sitja hjá við atkvæðagreiðsluna.

Hæstv. forseti. Ég vil við lok þessarar umræðu þakka fyrir þá vinnu sem fram fór í félmn. og umræður í Alþingi sem voru allviðamiklar í gærkvöldi og í gærdag. Nú er að ljúka áfanga í fjárhagslegum samskiptum ríkis og sveitarfélaga en hins vegar er ljóst að hér er um viðvarandi verkefni að ræða. Ég vísa því á bug að um sleifarlag hafi verið að ræða í tekjustofnanefndinni. Ég tel það ekki eiga við rök að styðjast. Farið var í mikla vinnu við að skoða tekjustofna í öðrum löndum, m.a. úti í Evrópu. Tekjustofnanefndin komst að þeirri niðurstöðu að þrátt fyrir allt værum við á Íslandi með hvað skásta kerfið í tekjustofnum sveitarfélaga. Tekjustofnanefndin komst að þeirri niðurstöðu sem birtist í þeim tillögum sem við erum að afgreiða í Alþingi í dag að hækka ætti útsvar, að ríkisvaldið mundi leggja 1,1 milljarð til að leiðrétta fasteignagjöld á landsbyggðinni, að framlög í Jöfnunarsjóð sveitarfélaga mundu, umfram það sem er í lögum, verða 1,4 milljarðar, að kostnaðarmeta skyldi öll lagafrv. og hafa aukið samráð á milli þessara stjórnsýslustiga. Það sem eftir á að skoða er fækkun á undanþágum varðandi fasteignagjöldin. Það á að ræða frekar breytt verkaskipti á milli ríkis og sveitarfélaga og skoða jafnframt þjónustugjöld sveitarfélaga en þar er um nokkuð viðamikla vinnu að ræða. Þetta voru niðurstöður nefndarinnar. Ég tel að þær tillögur sem við erum að afgreiða í dag séu mjög stór áfangi í því að lagfæra fjárhag sveitarfélaganna. Þar má kannski alltaf gera betur en þetta er stór áfangi.

Herra forseti. Ég gerði grein fyrir afstöðu Samfylkingarinnar við atkvæðagreiðslu við 2. umr. málsins. Með tilvísun til þeirrar afstöðu sem ég kynnti þá, sem fram kemur í nefndaráliti Samfylkingarinnar, mun hún sitja hjá við atkvæðagreiðslu við 3. umr. þessa máls.

Herra forseti. Ég tel að frv. sem hér er komin til lokaafgreiðslu muni styrkja stöðu sveitarfélaga og styrkja þau til að gegna sínu mikilvæga hlutverki. Þessi breyting á tekjustofnalöggjöfinni mun eyða þeim halla sveitarfélaga sem hefur verið viðvarandi síðasta áratuginn. Hún mun bæta mjög stöðu landsbyggðarsveitarfélaga og felur í sér stórkostlega skattalækkun fyrir landsbyggðina. Ég segi já.