Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Út af fyrir sig hef ég ekkert að athuga við frv. þetta, en það sýnist vera ástæða fyrir Alþ. að gera sér gleggri grein en gert hefur verið fyrir hafnarmálum og lendingarbóta. í dag eru til umr. tvö mál varðandi hafnarbætur, og við athugun á stjórnartíðindum síðustu ára sést, að fjöldi þeirra l., sem snerta hafnarmál, er afar mikill. Það væri mjög eðlilegt að setja samfellda löggjöf um þetta efni, eins og t.d. um brúa- og vegamál. Það verður ekki komizt hjá því að gera heildarlöggjöf fyrir landið allt í þessu efni. Með því yrði betur séð fyrir um hlutföll milli einstakra staða, meira samræmi um fjárveitingar til einstakra staða á landinu. Það verður alltaf óglöggt að gefa út sérstakan lagabálk fyrir hvern einstakan stað. Með heildarlöggjöf fyrir landið allt mundi vænlegra fyrir löggjafann að átta sig á þessum málum. Ég vil ekki á nokkurn hátt vera meinsmaður þessa frv., en ég vil beina því til hv. n., hvort ekki væri hægt að snúa þessari löggjöf til samræmis nú eða síðar, gera hafnarl. fyrir landið í heild.



Sjútvn. hefur hreyft þessu máli nú á þessu þingi, en hefur ekki talið það hlutverk sitt að gera breyt. þær, sem um er að ræða. Það var gerð fyrirspurn til hæstv. fyrrv. atvmrh. um þetta efni, og upplýsti hann, að vitamálastjóri hefði l. til undirbúnings. Nú hefur skipazt svo, að vitamálastjóri er orðinn hafnarmálaráðh. Hann er ekki staddur hér, en meðráðh. hans, sem hér er, hæstv. dómsmrh., vildi kannske koma boðum til hans um það, hvað þeim undirbúningi liði. En það ástand, sem nú er í þessu efni, er alveg óviðunandi og verður að lagfæra. Ég er á móti brtt. í 2. gr. Sú breyt. var sett inn í hafnarl. fyrir Siglufjarðarkaupstað, en var felld. Pétur Magnússon átti þá sæti í n. og taldi þetta atriði stríða móti l. Ég geri ráð fyrir, ef ekki hefur breytzt hugarfar þeirra, sem nú eiga sæti í sjútvn., að þeir verði á móti þessari breyt., og verður þá a.m.k. þetta atriði strikað út úr frv.



Herra forseti. Eins og hv. þm. muna, voru samþ. á þessu þ. l. um bæjarstjórn í Ólafsfirði. Með þeim var Ólafsfjörður skilinn frá Eyjafjarðarsýslu, og er þetta frv. bein afleiðing þeirra l. Hér er að mestu leyti um orðabreytingu að ræða, þannig að þar, sem stóð áður: „hreppsnefnd“, kemur nú: bæjarstjórn, o.s.frv. Er þetta sjálfsögð afleiðing af því, sem orðið er, að Ólafsfjörður á að verða kaupstaður. Meginbreytingin er í 2. gr., þar sem fellt er niður ákvæði um að krefjast ábyrgðar Eyjafjarðarsýslu fyrir láni, sem hafnarsjóður Ólafsfjarðar kann að taka til hafnargerðar. Ég verð að skilja þessa hv. deild svo, að þegar l. um bæjarréttindi Ólafsfjarðar voru sett, hafi þessi grein verið fyrir fram samþ. Því var þá lýst yfir af mér, að aðaltilefni þessa var það, að sýslunefnd Eyjafjarðarsýslu hafði neitað um þessa ábyrgð. Ég hygg, að ekki þurfi að fjölyrða um þetta atriði, samþykki sé þegar fengið. Önnur nýmæli eru ekki í frv., og í rauninni eru þetta ekki nýmæli, heldur formsatriði. Ég hef ekki farið út í að hækka tillag það, sem þar um ræðir. Ég vil ekki blanda því inn í þetta mál, enda þótt fjárupphæðin sé ekki nægileg. Ég hafði til fyrirmyndar, þegar Akranes var gert að bæjarfélagi og sett voru ný hafnarl. fyrir þann bæ. Ég er algerlega sammála þeim hv. 6. þm. Reykv. og hv. þm. Barð., sem í umr. áðan um 2. dagskrármálið létu orð falla um nauðsyn þess að setja heildarhafnarlög hér á landi. Það er orðið svo víða, sem ríkið styrkir hafnarmannvirki, að hin mesta nauðsyn ber til, að l., sem að slíkum mannvirkjum lúta, séu samræmd. En það breytir engu um þetta frv. Það á að ganga fram nú, samræmis vegna.



Mér þykir rétt þegar á þessu stigi málsins að koma fram með nokkrar fyrirspurnir í sambandi við afgr. þessa máls, vegna þess að hv. flm. á ekki sæti í þeirri n., sem þetta mál fer til. Þegar rætt var um það hér að breyta Ólafsfirði í bæjarfélag, þá er það alveg rétt, að það var að nokkru leyti vegna ábyrgðar sýslufélagsins. Þó lýsti hv. flm. yfir þá, að ekki væri farið inn á þessa braut af því, að þetta mál væri svo mjög aðkallandi, því að það þyrfti að gera Ólafsfjörð að bæjarfélagi hvort sem væri af öðrum ástæðum. En það var þá a.m.k. af mér skilið svo, að nægilegt væri að fá breytt hafnarl. fyrir Ólafsfjörð eins og hv. frsm. minntist á. Ég vil því spyrja hv. frsm., hvort hann mundi ekki geta fellt sig við, að í staðinn fyrir, að hér á að samþ. nýja breyt. á hafnarl., þá væri þeim breytt eins og rætt var um á því stigi málsins. Ég skal koma að, hvers vegna ég vil fara inn á það. Ég hef tilkynnt hv. flm., að ef hafnarl. er breytt þannig, að ábyrgð sýslusjóðs fellur niður, sem nú er nauðsynlegt, þá mundi ég bera fram brtt. um, að breytt yrði 10. gr. 2. f., að í staðinn fyrir 1% kæmi 6%, vegna þess að hér er ríkissjóður settur í miklu meiri áhættu, vegna þess að ábyrgðinni er kippt burt, og er þess vegna rétt, að heimilt verði að leggja 6% á andvirði afla, er þar kemur á land. Þetta er venjulegt ákvæði í hafnarl., þar sem ríkissjóður hefur enga ábyrgð nema hreppsfélags eða bæjarfélags, nema í Reykjavík og Hafnarfirði, af því að talið er, að fjárhagur þessara bæja sé svo traustur, að þess þurfi ekki með. Ég mun því bera fram brtt. um, að heimilt sé að taka allt að 6% af andvirði þess afla, er þarna kemur á land. Það mun ekki þurfa að nota þessa heimild, nema kaupstaðurinn sé í fjárþröng, og mun þá koma krafa frá ríkissjóði að nota þessa heimild til fulls, ef þess þarf með. Að ég vil heldur fara þessa leið, stafar af því, að ég lít svo á, að ef farið er að setja nýjan lagabálk, þá sé um leið gefið vilyrði fyrir því, að áframhaldandi sé veitt til þessarar hafnar úr ríkissjóði, en ekki 1/3 eins og venjulega til kaupstaða, og mundi slíkt valda miklum glundroða í hafnarl. almennt, því að það væri algerlega á móti þeirri reglu, sem hefur verið algild um fjárveitingar til hafnargerða. Þetta er sú stefna, sem ég mun fylgja í n., og mun ég þá líkast til leggja til, að frv. verði afgr. með rökst. dagskrá, því að ég veit ekki, hvort hægt er að gera þá breyt. á frv., sem ég hef nú minnzt á.



Ég skil ekki þennan mun, sem hv. þm. Barð. gerir á því að samþ. þetta frv. eins og það liggur fyrir eða gera breyt. á þeim hafnarl., sem nú gilda fyrir Ólafsfjörð. Þetta frv. er að langmestu leyti uppprentun á hafnarl., og það er aðeins vikið við orðum, þar sem það á við vegna þess, að Ólafsfjörður er nú orðinn bær, en er ekki lengur hreppur. Mér er ómögulegt að skilja, að með því að samþ. þetta frv., sem má skoða eingöngu sem lagfæringu, sem leiðir af öðrum l., taki ríkið á sig nokkrar nýjar skuldbindingar fram yfir það, sem núverandi hafnarl. gera. Ég lít að öðru leyti svipað á þetta mál og hv. þm. Barð. Ég álít, að með 1. gr. frv. hafi ríkið gefið fyrirheit um að leggja fram eina millj. kr. til hafnarinnar og að ábyrgjast hálfrar annarrar millj. kr. lán, en ég álít, að í þessu liggi alls ekki meira fyrirheit, en það verður að leggja undir samþ. Alþingis og ríkisstj. á sínum tíma, hvort meira verður veitt eða þetta látið nægja. Hv. þm. segir, að sér hafi komið til hugar til að auka trygginguna fyrir höfnina og draga úr áhættu ríkissjóðs, þegar ábyrgð sýslunnar fellur niður, að hækka heimildina í 10. gr. 2. f. úr 1% í 6 % . Mér er ómögulegt að sjá annað en hv. þm. geti borið fram brtt. um þetta við það frv., sem hér liggur fyrir, eins og við þau hafnarl., sem nú gilda, það er meira að segja þægilegra, ef nokkru munar. Hann minntist á, hvort það hefði ekki verið rétt skilið, að frv. um bæjarréttindi fyrir Ólafsfjörð hefði verið borið fram út af þessu máli, einmitt vegna neitunar, sýslun. Eyjafjarðarsýslu á ábyrgð fyrir höfnina. Ég ætla, að ég hafi tekið skýrt fram, þegar þetta mál var til umr. ekki alls fyrir löngu, að málið hefði verið borið fram vegna neitunar sýslufélagsins á ábyrgðinni, en hins vegar væri þó sjáanlegt, að ekki yrði nema stutt þangað til óskir kæmu fram um bæjarréttindi handa Ólafsfirði vegna þeirrar sérstöðu, sem staðurinn hefur atvinnulega og að ýmsu öðru leyti innan sýslufélags Eyjafjarðarsýslu, jafnvel þótt um ágreining út af ábyrgðinni hefði ekki verið að ræða. Ég get ómögulega séð, að það sé á neinn hátt réttara að fara þá leið að leiðrétta aðeins eitt atriði í núgildandi l., sem leiðir af skilnaði Ólafsfjarðar og Eyjafjarðarsýslu, en leiðrétta ekki l. að öðru leyti, því að eins og ég sagði áðan, þá hefur þetta frv. ekki nema þessa einu efnisbreyt. í för með sér, og allar aðrar breyt. frv. leiðir þar af. Þær eru aðeins orðabreyt., sem þarf að gera vegna þess, að þetta bæjarfélag er stofnað. Mér er því óskiljanlegt, ef hv. þm. Barð. getur ekki alveg eins vel fellt sig við frv., og vitanlega felur þetta frv. enga skuldbindingu í sér aðra en þá, sem nú stendur í hafnarl. Ég vona því, að hv. þm. taki þessa afstöðu sína til endurskoðunar, því að það er óhugsandi, að þessi formsatriði eigi að valda því, hvort málið nær fram að ganga eða ekki.



Ég hef ekki sannfærzt af rökum hv. 1. þm. Eyf. 1. gr. þessa frv. um einnar millj. kr. framlag er samþ. af Alþingi, meðan Ólafsfjörður var sérstakt kauptún og hafði ábyrgð sýslusjóðs fyrir láninu. Ef þetta frv. er samþ. nú, þá er hér verið að samþ. að veita bæjarfélagi eina millj. kr. gegn 3/5 frá hafnarsjóði, og með þessu væri brotin sú regla, sem gildir um framlög til bæjarfélaga almennt. Reglan er hins vegar ekki brotin frá mínu sjónarmiði, ef l. er breytt til samræmis.

Það er það, sem er gert.

Vill hv. þm. bíða, þar til ég er búinn. Ég geri ráð fyrir, eftir þeim upplýsingum, sem fram hafa komið nú, að ég geri tilraun í n. til, að hún beri fram eðlilegar brtt. við núverandi l. til samræmis við það, sem hefur skeð, en haldi þessu frv. til baka, þar til séð er um afdrif þeirra brtt. Það kann vel að vera, að ég fái ekki fylgi n. um þessa aðferð, en þetta er mín afstaða í málinu, og ég mun einnig beita mér fyrir í n., að heimildin í 10. gr. verði hækkuð úr 1% í 6%. Það er alveg sama fyrir hv. flm., þó að þessi leið verði farin, en þá hefur sjútvn. séð um, að ekki sé skapað fordæmi fyrir að brjóta þá reglu, sem algild hefur verið um framlög ríkisins til hafnarmannvirkja, sem eru í eigu bæjarfélaga.



Ég vil aðeins taka fram, að ég sé engan mun á að afgr. málið á þann hátt, sem hv. þm. Barð. vill, eða að samþ. þetta frv., því að ef þær skuldbindingar, sem ríkið tekur að sér, eru alveg óbreyttar eins og þær eru nú í 1. gr. frv., þá sé ég ekki, að neinn munur sé á, hvort þetta frv. er samþ. eða aðeins gerðar breyt. á núgildandi hafnarl. á viðeigandi stöðum; það er aðeins aukafyrirhöfn. Ef það er meining hv. þm. að fella þetta frv. eða draga það til baka á einhvern hátt og koma með nýtt frv. til breyt. á einstökum gr. hafnarl., þá hefur það þá einu þýðingu, að því er mér virðist, að tefja málið a.m.k. um eina umr. Annars vill svo vel til, að hæstv. fjmrh. er staddur hér í d., og álít ég, að hann sé bær um að segja, hvort í þessu felast nýjar skuldbindingar fyrir ríkið, og vil ég gjarnan gera fyrirspurn til hans um það, hvort hann líti svo á, að í þessu frv., sem er eingöngu uppprentun á þeim skuldbindingum, sem nú eru í l., séu nokkur ný ákvæði önnur en að ábyrgð Eyjafjarðarsýslu hverfi eins og til var ætlazt, þegar þessi staður fékk bæjarréttindi.



[Frh.]: Þegar umræðu var frestað í gær, var þar komið máli mínu, að ég hafði lýst með nokkrum orðum því, sem ég taldi, að helzt mætti verða máli mínu til upplýsingar og til stuðnings þeirri niðurstöðu, sem leitað er í þessu máli með frv. því, sem hér liggur fyrir. Ég hafði sem sé minnzt á fyrirmæli bændaskóal. sjálfra, er ákveða, að bændaskóli skuli standa á Suðurlandi og að þar, sem bændaskólinn er settur, skuli vera miðað við sérstöðu Suðurlands í búnaðarháttum. Ég hafði einnig minnzt á það atriði í hinu sameiginlega áliti n., sem átti að velja staðinn, að hún var öll á einu máli um það, að á skólasetrinu yrði að vera nóg landrými, sem gæfi aðstöðu til tilrauna, og að hægt væri að færa út kvíarnar eftir þörfum, til þess að hinar ýmsu tilraunir, sem á þessum bændaskóla yrði að gera, gætu notið sín þar á sem víðtækastan og fullkomnastan og tilbrigðilegastan hátt. Um þetta var n. öll sammála. Þá var n. einnig öll á einu máli um það, að staðinn bæri að velja með tilliti til þess, að þar væri veðurfar sem líkast því, sem almennt gerist á Suðurlandi, og það er einkennilegt, að þeir skyldu allir verða á einu máli um það, að þar skyldi hvorki vera kaldranalegra né hlýrra en almennt gerist á þessu svæði, og sýnir þetta mjög vel hinn glögga skilning, sem nm. hafa haft á þessu máli. Þá var það einnig sameiginlegt álit n., sem þarf engrar skýringar við, að það væri mjög veigamikið atriði við val á slíkum stað, að þar væri jarðhiti, ekki sízt þar sem um bændaskóla væri að ræða. Var þar ekki eingöngu um það fjárhagsatriði að ræða að geta notað jarðhita í stað kola, heldur einnig með tilliti til þess, að notkun jarðhitagróðurhúsa er í stöðugri þróun í landinu, og er það að verða verulegur atvinnurekstur, þar sem aðstaða er til þess. Sýnist því nauðsynlegt, að bændaskóla sé valinn staður, þar sem aðstaða getur skapazt til að stunda og kenna gróðurhúsarækt, og er það vitað mál, að í Skálholti er þessu skilyrði prýðilega fullnægt. Þá gerir n. ráð fyrir því sem sjálfsögðu atriði, að skólinn sé vel í sveit settur, og er það auðvitað mál, þar sem þeir gera ráð fyrir, að skólinn standi í Árnessýslu eða vestanverðri Rangárvallasýslu, en hitt sé fremur aukaatriði, hvort hann sé nokkru nær eða fjær þessum eða hinum staðnum. Þetta og fleira, sem öll n. var sammála um, tel ég algerlega bindandi fyrir landbúnaðarráðuneytið, sem átti að lokum að setja sinn opinbera stimpil á staðinn. Út fyrir þau takmörk, sem n. óklofin telur, að setja verði, er staðurinn sé valinn, tel ég, að rn. hafi ekki rétt til að fara, því að þá væri komið út á of hálan ís. Í áliti tilraunaráðs ríkisins er varað við því að þrengja of mikið að tilraunabúinu á Sámsstöðum með því að ákveða bændaskólann þar, enda landrýmið lítið. Einnig telur n., að of einhæft sé að hafa skólann á aðaláveitusvæðunum, þótt kornrækt og áveiturækt séu æskilegir þættir í búnaði. Í sama nál. segir líka, að skólajörðin þurfi að hafa ýmsa kosti, svo sem mýrar til þess að ræsa fram, valllendi, áveituland og annað það, sem kemur til greina við búrekstur. Þótt tilraunaráð taki fram, þegar það er búið að vara við því að hafa bændaskólann á Sámsstöðum, að það sé æskilegt, að samgöngur séu svo greiðar, að bændaskólinn geti hagnýtt sér þær framfarir, sem verða í kornræktinni, telur búnaðarfélagsn. það litlu máli skipta, hvar á aðalsvæði Suðurlandsundirlendisins skólinn yrði, því að auðvelt væri að komast á milli. Auk þessa er Skálholt vel í sveit sett, þegar hin fyrirhugaða Hvítárbrú hjá Iðu verður reist. Tilraunaráð telur einnig, að landið á Sámsstöðum sé eigi svo kostum búið, að bændaskólinn eigi að vera þar, og með þessum orðum veit ég, að þeir eiga við, að landið sé of einhæft. Það væri last um þá fögru og ágætu Fljótshlíð að telja hana ekki frjótt og fagurt land, en hún er einhæf; túnbreiða ofan frá hlíðinni niður að Markarfljóti. Hún er þröngbýl, enda játað, að landið, sem ætlað er undir bændaskólann, sé aðeins 40 til 50 ha af ræktunarlandi. Má ætla, að hann þurfi að leggja undir sig jarðir inn með hlíðinni og reka bændur af þeim, ef hann ekki á að standa í sama plógfarinu. Þetta er ekki í samræmi við hugsjónir og þarfir sunnlenzkra bænda, þær eru meiri og víðtækari. Nú leið og beið, og búnaðarfélagsn. klofnaði. Steingrímur Steinþórsson og Jón Sigurðsson, meiri hl. n., tilnefndu Skálholt sem skólasetur, en minni hl. n. tilnefndi Kálfholt. Með áliti tilraunaráðs og meiri hl. búnaðarfélagsn. var fyrrv. landbrh. búinn að fá þá bendingu, sem hefði átt að nægja. Samkv. því átti skólinn að reisast í Skálholti. Nú klofnaði n., eins og ég gat um, og nál., sem eðlilegt er, gengur mest út á samanburð á þessum tveim stöðum, Skálholti í Biskupstungum og Kálfholti í Ásahreppi í Rangárvallasýslu. En þrátt fyrir það kemur í ljós, hvert höfuðból Skálholt er og fjölbreytt skilyrði þar til búrekstrar. Þar eru stórir flákar ræktunarlands, tilbúið áveitusvæði, tún, sem gefur af sér 800 hestburði, hverahiti, móar víðlendir og liggja fast að meginhvernum, Þorlákshver. Ég veit ekki, hvað er glæsileg lýsing á jörð, eins og Skálholti, ef ekki þessi umsögn. Eða heldur nokkur dómbær maður, að þessi meiri hl. hafi verið að toga hlut Skálholts fram af hreppapólitík? Það var afstaða minni hl., sem var blandin slíku. Guðmundur Þorbjarnarson, sá ágæti maður, kom úr allt öðru andrúmslofti, og því fór sem fór. Ef annar maður, óviðkomandi héraðinu, t.d. skólastjórinn á Hvanneyri eða Hólum, hefði verið sem þriðji maður í n. í stað hins kappsfulla og ágæta héraðsbúa, hefði n. ekki klofnað, hún hefði öll tilnefnt Skálholt. Ég er ekki að segja, að sú jörð, sem Guðmundur á Stóra-Hofi benti á til skólaseturs, sé ekki að ýmsu leyti góð, heldur segi ég, að Skálholt sé að mörgu leyti betri jörð, jarðhiti og véltæk engi, slétt tún, allt þetta hægt að nýta í byrjun skólans í Skálholti, í stað þess að þurfa að hefja mikla ræktun, áður en skólinn gæti tekið til starfa. Nei, það var að þessu leyti ekki úr vöndu að ráða fyrir hæstv. fyrrv. ráðherra. Ég tel, að valið hafi verið lagt upp í hendurnar á honum í samræmi við það, sem hér hefur verið sagt. En hvað skeði svo, eftir að n. klofnaði og nál. var búið að liggja lengi í höndum hæstv. fyrrv. landbrh.? Þá fer að kvisast, að kannske ætti ekki að velja um staðina, sem búnaðarfélagsn. hafði bent á, hvorki meiri hl. staðinn né minni hl. staðinn, heldur skuli skólinn reistur austur í Fljótshlíð, á Sámsstöðum. Það kom á daginn, að hæstv. fyrrv. ráðh. hafði ákveðið Sámsstaði ásamt kirkjujörð þar í nágrenninu sem skólastað. Ræktanlegt land er, eins og ég hef áður sagt, 40 til 50 hektarar. Hvað er þetta til slíkrar fjölbreytni í ræktun, sem nauðsynleg er í bændaskóla, sem á að hafa forgöngu í þeim málum? Það væri hægt að bjarga þessu með því að láta greipar sópa um Fljótshlíðina, en þar er þéttbýli mikið og þröngsetnar jarðir, en ég skil ekki, að neitt vit sé í slíkum framkvæmdum. Þegar farið var að ræða þetta mál í landbn. Ed., leituðum við upplýsinga og umsagnar hjá Búnaðarfélagi Íslands, þótt það væri áður búið að svara málinu. Stjórn Búnaðarfél. Íslands svaraði okkur því, að hún leiddi ákvörðun þáverandi landbrh. hjá sér, en vísaði annars til fyrri afstöðu sinnar með Skálholti. Minni hl. n. gerði það að aðalatriði, að skólinn yrði í Rangárvallasýslu. Ég skil þá afstöðu mæta vel, þótt það sé jafnmikil vitleysa fyrir því, að það sé nokkurt höfuðatriði, í hvorri sýslunni skólinn verði. Ég er fæddur í Árnessýslu og hafði Heklu daglega fyrir augum, og þykir mér hún tignarleg, þó að skömmin að tarna sé í Rangárvallasýslu. Nei, þetta er einskis virði, aðalatriðið er, að jörðin sé sem bezt, en ekki það, hvort hún er í Rangárvallasýslu eða í Árnessýslu. Ég vildi bara, að Skálholt væri komið í Rangárvallasýslu, því að Árnesingar eru það viðsýnir menn, að þeim stæði á sama, í hvorri sýslunni skólinn væri. Ég sé hér í áliti minni hl. búnaðarfélagsn. atriði, sem ekki er hægt að ganga fram hjá. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta: „Um stærð skólans eða réttara sagt nemendafjölda má segja, að flest bendi til þess, að hún eigi að vera minni heldur en þeirra bændaskóla, sem fyrir eru. Reynsla þeirra hefur sýnt, að örðugt er með þeim nemendafjölda, sem þar er, að veita nemendum þá verklegu þjálfun, sem þó er sanngjarnt og sjálfsagt að krefjast, að nemendur fái í bændaskóla.“ Þetta eru stór orð, þegar við tökum það til athugunar, að stétt bænda er eiginlega sú eina af hinum fjölmennari stéttum, þar sem ekki hefur verið krafizt faglegrar menntunar til undirbúnings lífsstarfinu, en margir víðsýnir bændur sjá, að fræðslu er þörf. Þeir hafa komið auga á, að þeir þurfa hagnýta fræðslu. Héraðsskólarnir kenna hrafl úr ýmsum greinum, svo sem ensku og dönsku, landafræði o.s.frv., en það er ekki nægileg bændafræðsla. Það þarf húsmæðraskóla handa húsmæðraefnum og bændaskóla handa bændaefnunum, ekki sízt með tilliti til þeirrar nýskipunar, sem koma skal. Þar, sem rúm er fyrir hendi, eiga bændaskólarnir að vera svo rúmgóðir, að hægt sé að hvetja bændaefni til þess að ganga í þá, og ef það yrði almennt, að þau færu í slíka skóla, sjá allir, hver fjarstæða það er, að nemendum eigi að fækka í bændaskólum. Bændur vilja myndarlegan skóla, og með tilliti til þess þarf jörðin að vera stór, til þess að svara til þeirra verkefna, sem hann á að leysa af hendi. Eitt atriði er enn, sem kemur málinu við. Það er varla tilviljun, að Hólar í Hjaltadal urðu bændaskólasetur Norðurlands. Skálholt skipar ekki síðri sess í hugum landsmanna, og bændaskólamálið hefur vakið menn til umhugsunar um endurreisn staðarins. Enda er ólíku saman að jafna, hversu Skálholt er betur til þess fallið að vera bændaskólasetur en Hólar, að þeim stað ólöstuðum. Það er nú komið á annað hundrað ár, síðan biskupsstóllinn var lagður niður í Skálholti, og síðan hefur jörðin ekki verið setin eins og æskilegt væri. Ef nú yrði hafizt handa um að rækta og fegra staðinn, mundi það ekki á nokkurn hátt hindra, að þar gæti risið upp menntaskóli eða önnur menningarstofnun, samhliða bændaskólanum. Það hefur verið fundið frv. þessu til foráttu, að skólastaður sé þegar ákveðinn og þess vegna sé það gjörræði að ganga á slíka ákvörðun. Benda má á, að frv. mitt var komið fram áður en fyrrv. ráðh. ákvað staðinn, og í öðru lagi, að þessi ákvörðun var tekin á þeim valdatakmörkum, sem alltaf eru talin hæpin til slíkra ákvarðana. En sleppum því. Þessi ákvörðun er tekin án tillits til tillagna búnaðarfélagsn., sem ekki tilnefndi aðra staði en Skálholt og Kálfholt. Hefur meiri hl. n. og hinn óháði hl. tilnefnt Skálholt og meiri hl. landbn. Ed. sömuleiðis. Hér er ekki um persónulegan metnað, héraðsmetnað, að ræða. Það er ekki verið að spyrja að því, hvort einum eða öðrum líki þetta, það er verið að vinna fyrir framtíðina. Það á ekki að ráða úrslitum, hvort menn eru gæddir meiri eða minni áróðursgáfu. Skálholt uppfyllir þær kröfur, sem gera verður til skólaseturs, og það er ekki aðeins ég, heldur erum við 4 eða 5, sem leggjum til, að lögfestur verði þessi staður og enginn annar sem aðsetur bændaskóla Suðurlands. Það þarf ekki að taka það fram, að þetta raskar engu, þar eð engar framkvæmdir eru hafnar vegna ákvörðunar fyrrv. landbrh. Stundum er um lagabreytingar að ræða, sem hafa mikla röskun í för með sér. Hér er ekki um slíkt að ræða. Breyt. þessi er aðeins nauðsynlegt formsatriði til þess að koma málinu á réttan kjöl eftir það handahóf, sem ráðið hefur fram að þessu.



Herra forseti. - Hv. frsm. meiri hl. n. hefur haldið hér geysilanga ræðu. Þetta mál stendur honum allnærri og er honum mikið áhugamál. Er því skiljanlegt, hvílíkt kapp hann leggur á það. Það er öðruvísi ástatt með mig. Mér er þetta ekkert sérstakt kappsmál, og þarf ég því ekki að flytja um það langa ræðu. Ég segi í nál., að það sé fullkomið álitamál, hvað sé bezt eða heppilegast í þessu máli. Mér skilst, að um það sé deilt, hvort skólinn skuli settur að Skálholti eða að Sámsstöðum eða í nágrenni þeirra. Viðvíkjandi Skálholti hefur verið bent á, hve þar er viðáttumikið og fjölbreytt land, en aðallega hefur það hingað til verið notað til sauðfjárbeitar og hrossagöngu og dálítið til mjólkurframleiðslu. Jarðhitinn í Skálholti gæti verið skólanum gagnlegur, en þó mun hann vera um 3 km frá staðnum. Ef skólinn á að hafa full not þessa hita, verður að reisa hann ekki alllangt í burtu. Mun láta nærri, að hann verði þá 2 km frá hinum gamla Skálholtsstað. Þegar á það er litið, að ein aðalástæðan fyrir því, að skólinn skuli hafður í Skálholti, er sú, að sagt er, að á þann hátt verði uppfyllt krafan um að endurreisa Skálholtsstað, þá virðist auðsætt, að það verði ekki gert með því að setja skólann svo langt frá, svo að það atriði getur varla haft úrslitaáhrif á þetta mál. - Þá er það fram fært, að í Skálholti séu skilyrði til áveitu. Ég geri ráð fyrir, að þetta sé rétt. Áherzla er lögð á það, að kennsla við bændaskólann eigi að miðast við búnaðarhætti á Suðurlandsundirlendinu. En það, sem fyrst og fremst er einkennandi fyrir búskap á Suðurlandsundirlendinu, eru hinar tvær stóráveitur í Árnes- og Rangárvallasýslum, og ég get ekki séð, að Skálholt hafi skilyrði til að standa í sambandi við þessar áveitur. Það, sem enn fremur er sérkennandi fyrir búskap á þessu svæði, er fullkomin grasrækt til mjólkurframleiðslu, svo og garðrækt og kornrækt. Garðrækt mætti sennilega hafa í sambandi við jarðhita, svo að í því tilliti er Skálholt heppilegur staður. Fyrir hinar greinarnar mun Skálholt og sæmilega fallið, en þó ekkert fremur en aðrir staðir. - Í Skálholti mun mega hafa um eitt þúsund sauðfjár og hundrað hesta. En það er ekki framtíðarbúskapurinn á Suðurlandsundirlendinu. Ég hef litið svo á, að Skálholt sé góður staður, en þó ekkert sjálfkjörinn fyrir búnaðarskóla, og því betri upplýsingar sem ég hef fengið, því betur hef ég sannfærzt um þetta. Háttv. flm. bar fyrir sig skoðun tveggja merkra manna, búnaðarmálastjóra og Jóns á Reynistað, og þótt ég hafi ekki nokkra vantrú á þessum mönnum, þá held ég, að þeir séu ekki óskeikulir. Þeir miða við búskap eins og hann hefur verið, en ég miða við búskapinn eins og hann mun verða. Ástæða hefði verið til að svara ýmsu fleiru úr ræðu háttv. frsm. meiri hlutans, en ég mun ekki gera það að svo stöddu, þar eð ég vil fyrst heyra álit hæstv. landbrh. á þessu máli. Þá er eitt atriði, sem ég vildi minnast á, áður en ég lýk máli mínu. Háttv. síðasti ræðumaður sagði, að fyrrverandi landbrh. hefði ákveðið skólanum stað út í hött. Þetta er ekki rétt. Ég vil því til sönnunar benda á umsögn Guðmundar á Stóra-Hofi, sem hér liggur fyrir. Ég skil ummæli hans þannig, að um skeið hafi verið rætt um Sámsstaði sem æskilegt skólasetur. Enn fremur mun það á tímabili ekki hafa verið ætlun Sunnlendinga að láta þingið ákveða, hvar skólinn ætti að standa. Háttv. frsm. telur, að ráðherra hafi verið bundinn af till. Búnaðarfélagsins. Ég álít, að ráðherra hafi ekki verið bundinn af þeim, enda þótt gott væri að hafa þær til að styðjast við. Ég hygg, að Alþ. geri réttast í því að ákveða skólanum ekki stað. Inn í þetta mál hefur slæðzt hreppapólitík, og ber ræða háttv. frsm. þess ljósan vott. Hann hefur lesið hér upp kafla og lagt út af þeim. Slíkt er gott til fróðleiks, en skoðun verður hver að skapa sér hér um. Hana hefur hæstv. frsm., og hana hef ég líka. Mér virðist hv. síðasti ræðumaður vilja nota sér það, að ekki væru eins virðuleg nöfn í Fljótshlíðinni. Ég ætla þó, að við eigum ekki fegurri lýsingar annars staðar frá en úr Fljótshlíðinni, eftir Jónas Hallgrímsson, og nú mun það vera hugmyndin að gefa þeirri lýsingu raunhæfara form. Á það hefur verið minnzt hér, að í Fljótshlíðinni væri ekki unnt að gefa eðlilega hugmynd um ræktun, vegna þess að þar væri svo frjótt. Ef þetta ætti að vera tilraunastöð, gæti slík mótbára komið til greina, en ekki í sambandi við búnaðarskóla. Mér er sagt, að nýlega hafi þessir menn fallizt á till. fyrrverandi atvmrh. um að hafa skólann í Fljótshlíðinni. Minn dómur er þá sá, að ég tel það fullkomlega óvíst, að Skálholt sé heppilegasti staðurinn fyrir slíkan skóla. Þar með er ekki sagt, að þeir staðir aðrir, sem bent hefur verið á, séu hinir beztu. Þess vegna held ég, að Alþ. ætti ekki að taka neina ákvörðun hér um. Ýmislegt mun mæla með því, að Rangárvallasýsla fái þessa stofnun, því að hún hefur til þessa verið heldur afskipt í skólamálum. Ég vil svo ekki orðlengja þetta fremur, en stend við mína till. um að vísa málinu frá með dagskrá. Ég vil gefa hv. frsm. þá skýringu, að þegar þetta frv. var flutt, þá gat þetta orðið til að hjálpa ráðherra til að taka sína ákvörðun, og þegar sú ákvörðun hefur verið tekin, þá hefur frv. náð tilgangi sínum.



Herra forseti., Ég treysti mér ekki til að fylgja till. hv. 2. þm. Árn. á þskj. 329 og mun því greiða atkvæði með dagskrártill. Hv. frsm. minni hluta n. hefur tekið fram flest þau atriði, er máli skipta, og get ég því að miklu leyti vísað til ræðu hans. Með fáum orðum vil ég þó gera grein fyrir viðhorfi mínu til málsins og skal þá fyrst minnast á þau atriði, er ég tel litlu máli skipta. Nokkur sanngirni virðist mæla með því, að Rangárvallasýsla fái þennan skóla, þar sem enginn skóli er fyrir í sýslunni. Það er þó algert aukaatriði í mínum augum. Hitt atriðið er um rækt við forna minningu Skálholts. Ég er því fullkomlega samþykkur, að það eigi að vera okkur metnaðarmál að gera nokkuð fyrir Skálholtsstað, en ég tel vafasamt, að þeim kröfum yrði fullnægt með setningu þessa skóla, með því að upplýst hefur verið, að skólann verði að reisa allfjarri hinum gamla bæ. Virðist mér ljóst, að á þann hátt sé ekki fengin lausn þessa atriðis. Þá vil ég benda á formshlíð þessa máls, þar sem Alþ. hefur ákveðið, að landbrh. skuli ákveða skólastaðinn. Þegar þessi ákvæði eru sett í lögin, er það gert með það fyrir augum, að meiri trygging sé fyrir því, að skólasetrið sé ákveðið með sem mestu hlutleysi, ef aðrir aðilar en Alþ. ákveða það, og ég get ekki betur séð en að þau sjónarmið séu óbreytt enn í dag. Hitt er óviðkunnanlegt, að setja svona ákvæði inn í lög og hlaupa síðan til og ákveða með nýjum lögum, að skólasetrið skuli vera annað en tiltekið hefur verið. Það má e.t.v. segja, að þetta skipti ekki miklu máli, en er leiðinleg aðferð. Það hefur verið gerður mikill samanburður á hinum tveimur stöðum, Skálholti og Sámsstöðum, í þeim tilgangi að komast að niðurstöðu um, hvor jörðin muni heppilegri til skólaseturs. Ég skal fúslega játa, að það er eðlilegt, að skoðanamunur sé um þetta og það er ekki hægt að neita því, að það er margt, sem mælir frekar með Skálholti en með hinum staðnum. Ég legg ekki svo mikið upp úr því, að Skálholt er miklu stærri jörð og að sumu leyti e.t.v. betri, en ég þori þó ekki að leggja dóm á það, því að ég er því ekki vel kunnugur, þótt ég hafi komið á báða staðina, því að svo framarlega sem þessi tilraun lánast, er ekki svo mikil hætta á, að ekki fáist til umráða það land, sem skólanum er nauðsynlegt. Það má e.t.v. segja, að það sé að sumu leyti eins gott að fara ekki mjög stórt á stað, heldur láta hina eðlilegu þróun ráða, hvaða landrými slík stofnun fær til umráða. Hitt skiptir meira máli, að Skálholti fylgir hverahiti, sem er mjög mikill kostur fyrir skólasetur, hvar sem skólinn er, því að upphitun þurfa þeir allir, og víst er um það, að hverahiti á skólasetri fylgja margir kostir, eins og raunar alls staðar. Að því leyti verður því að játa, að Skálholt er betur sett. - Þá eru áveitumöguleikar miklir í Skálholti, og verð ég að játa, að það er einnig nokkur kostur, ekki sízt fyrir skóla hér á Suðurlandi, þar sem áveitan hefur jafnmikla þýðingu. Hins vegar eru aðrir kostir, sem ég tel Sámsstaði hafa fram yfir Skálholt. Vil ég þar fyrst telja legu jarðarinnar. Það er ekki hægt að neita því, að Sámsstaðir liggja að öllu leyti betur en Skálholt, því að samgöngur eru enn þá allslæmar við Skálholt. Það er raunar rétt, sem haldið hefur verið fram, að þegar brú er komin yfir Hvítá hjá Iðu, batna þær samgöngur mikið. En ég veit ekki, hvort nokkur hér inni getur fullyrt, að sú brú komi á næstunni, þótt vitanlega sé mikil þörf fyrir hana. En það er ekki þýðingarlítið atriði, að menn eigi sem beztan kost á að komast að skólasetrinu. Frjósemi og ræktunarmöguleikar ætla ég, að séu sízt verri á Sámsstöðum en í Skálholti, þó að þar sé einnig viðáttumikið land og gott. En það, sem mestu máli skiptir, að mínu viti, er það, að á Sámsstöðum er tilraunastöð Klemenzar Kristjánssonar, og ætla ég, að það eitt út af fyrir sig að hafa þá tilraunastöð og hafa fyrir augum sér þann lærdóm, sem þar má fá daglega, sé meira en lítils virði fyrir skólasetrið og að nemendur geti mikið af því lært að vera í námunda við mann eins og Klemenz. En þótt þetta sé veigamikið atriði í mínum augum, er þó ótalið það, sem ég tel einna þýðingarmest í þessum efnum, og það er það, að ég álít, að það séu möguleikar til þess að fara á stað hægt og rólega á Sámsstöðum, án þess að leggja mjög mikla peninga í skólann, hvort heldur er í byggingar eða jarðræktarframkvæmdir. Það sé hægt að gera það hægt og rólega og það komi þó að fullum notum fyrir nemendurna. Á Sámsstöðum er í sambandi við tilraunastöð Búnaðarfélagsins búið að koma upp allmiklum byggingum, og má fullyrða, að Klemenz mundi taka að sér verklega kennslu þar, sem mundi gera það að verkum, að miklar fjárhæðir spöruðust. Mundi þetta spara miklu meiri byggingar en í Skálholti. Í Skálholti mundi þurfa að byggja mjög mikið strax, auk þess sem ýmsar aðrar framkvæmdir yrði að taka þar miklu geistara en á hinum staðnum. Ég held því, að þeir, sem hafa mikinn áhuga fyrir biskupsstólnum á Suðurlandi, eigi að hugsa sig tvisvar um, áður en þeir hvetja til breyt. á þeim ákvörðunum, sem teknar hafa verið um þetta nú. Ef breytt verður til aftur, er ég mjög hræddur um, að svo geti farið, að dráttur verði á því að hraða þessu frv. Vænti ég því, að hv. flm. þessa frv. taki það til rækilegrar athugunar, áður en hann knýr þetta mál í gegnum þingið. Ég þykist vita, að það skipti ekki miklu máli, a.m.k. í þessari hv. d., hvernig atkv. mitt fellur. En ég þykist þó til neyddur að benda á þessi atriði.



Herra forseti. Ég skal reyna að vera stuttorður og leiða ekki umr. að öðru en því, sem orð hv. þm. hafa gefið tilefni til. Hv. frsm. minni hl. sagði, að ekki væri hægt að tala um endurreisn Skálholtsstaðar, ef skólinn væri byggður í nánd við staðinn, af því að hann ætti ekki heima í Skálholti. Út frá hvernum eru mjög hentugir móar til ræktunar, svo að víða hefur verið ráðizt í framkvæmdir, þar sem verri eru aðstæður en þar. Og að því er snertir sjónarmið þeirra, sem vilja halda fast við helgi Skálholtsstaðar, að ekki megi hafa þar um hönd annað en það, sem geti talizt samboðið þeim tíma, þegar biskupsstóllinn var þar, áliti ég það frekar kost en galla, að skólinn væri ekki byggður á sjálfu helgisetrinu heima. Og þar sem landrými er jafnmikið og gott út frá hvernum og raun ber vitni og ræktunarskilyrði ágæt, áliti ég það sízt galla, þó að þessi aðferð væri viðhöfð. Hv. þm. minntist á, að bændaskólann yrði að miða við séraðstöðu Suðurlands í búnaðarháttum, og minntist réttilega á margt þar að lútandi. Hann minntist réttilega á kornrækt, skógrækt og svo gróðurhúsarækt. Þetta er allt rétt hjá honum. En þegar við leggjum þessi atriði saman, verðum við að komast að raun um, hvaða niðurstaða fullnægir sem flestum þessum atriðum. Þegar það er gert með alvöru, verð ég ekkert hræddur um hlut Skálholtsstaðar í þeim samanburði. Það hefur komið hér fram, þegar talað er um ræktun á minna svæði, að óþarft sé að hafa til þess landflæmi eins og Skálholts. Mér finnst þetta vera kórvilla, því að þegar bændaefnin eru að læra jarðrækt, verða þau að hafa undanfæri og fjölbreytni til þess að geta notið sín. Og þar sem stærstu framkvæmdir nú eru miðaðar við stórrækt, sem unnið er að með nýtízku vélum, þarf skólinn að hafa undanfæri til þess að geta notið sín. Að vinna með einföldum verkfærum á stóru landsvæði er vitanlega fjarri öllu lagi. Einmitt þetta, að jarðræktin er að færast í nýtt og stórfelldara horf, gerir tilbreytnina og stærðina nauðsynlega. Það hefur verið tekið fram af margnefndri n., að í framtíðinni verði í sambandi við ræktunarbúskapinn komið upp smábýlum, e.t.v. fyrir kennarana líka. Slík smábýli útheimta líka landrými, og kæmi sér þá ekki vel, að skólinn réði yfir víðum lendum eins og Skálholts? Ég segi vissulega. Ég hefði gaman að heyra, með hvaða rökum þessu verður mótmælt. Allir játa, að hverahitinn sé mikils virði. Þá segir hv. 1. þm. N.-M., að ekki muni allir Árnesingar vera einhuga um að hafa Skálholt fyrir skólasetur, hafi það komið fram hjá Kaupfélagi Árnesinga. Þetta er mikið rétt. En það er engin sönnun fyrir því, að það sé ekki almennur vilji Árnesinga að hafa skólasetur í Skálholti, þó að kaupfélagið hafi slegið þessu fram af áhuga fyrir að tryggja það, að skólanum yrði útvegaður hentugur staður, en þetta hefur orðið til þess að beina hugum margra að Sámsstöðum. Hv. 1. þm. N.-M. sagði, að hann áliti það óviðeigandi að deila um skólastaðinn, heldur ætti að láta gilda þær ákvarðanir, sem gerðar hafa verið með lagabálki, að láta Alþ. gera það sjálft. En af hverju var þá verið að flækja Búnaðarfélaginu þar inn í? Það var gert vegna þess, að Búnaðarfélaginu var bezt treyst til að bera skyn á þetta. Það var ekki ætlazt til, að það gerði till. út í bláinn, heldur að það gerði um þetta réttmætar till., sem svo væri farið eftir. - Hv. þm. minntist á héraðapólitík í sambandi við nefnd þá, sem Búnaðarfélagið skipaði. Þetta er rétt. Eins og kunnugt er, klofnaði nefndin í tvennt, sökum sérstöðu Sunnlendingsins. Það er ekki sagt Sunnlendingnum til lasts, en hann var háður héraðapólitík. Það var gallinn. Hæstv. fjmrh. lýsti því yfir, að hann mundi greiða atkv. móti þessari till. Hann gerði það mjög hófsamlega og með sínum rökum. Hann færir fram sem höfuðrök fyrir því, að skólinn verði reistur á Sámsstöðum, að þar sé nú búið að koma upp svo miklum byggingum, að óþarft sé að fara sér óðslega og nægi nú að auka þær smátt og smátt. Þetta eru orð, sem fara ævinlega vel af vörum fjármálaráðherra Íslands. En ég verð að segja það, að þegar um byggingar og annað slíkt er að ræða, er ekki alls staðar horft í eyrinn. Og ef gera á það að atkvæðisatriði, þá er bezt að fara að spara fleiri byggingar og leggja niður fyrir sér, hvað ráðast á í og hvað ekki, því að ef sunnlenzk bændaefni verðskulda ekki að fá sæmilega byggingu yfir sig, veit ég ekki, hverjir eiga það skilið. Það er líka í samræmi við búnaðarfélagsnefndina, að sem minnstri byggingu sé fyrir að fara á staðnum, því að þá mætti athuga, hvernig hentugast yrði hagað byggingarháttum á staðnum. Þá var það annað atriði, sem hæstv. fjmrh. taldi Sámsstöðum mjög til framdráttar. Það var staða Klemenzar Kristjánssonar. Mér finnst þetta ómerkilegt atriði, ekki af því að ég geri lítið úr Klemenzi. Allir vita, að þetta er duglegur maður. En þegar miðað er við hann sem kennara, og það er ekki sagt til lasts um hann, efast ég um, að hann hafi næga þekkingu. Ég vil vekja athygli hæstv. fjmrh. á einu í sambandi við þetta atriði. Ég veit af kornræktarstöð, sem er haldið uppi af prívatmanni. Það er í Birtingaholti, og ég efa, að þar sé verr á haldið hinni vísindalegu meðferð málsins, ef svo má segja. Þetta er ekki sagt til þess að draga úr hinum miklu hæfileikum Klemenzar Kristjánssonar, en að gera þetta að svona stóru atriði, er óþarft. Ég læt við þetta sitja, enda þýðir ekki annað. Treysti ég svo því, að hv. d. sjái sér fært að samþ. þetta frv.



Herra forseti. Ég get látið nægja að vísa til grg. Frv. er flutt til að færa til nútímahorfs þær reglur, sem gilda um brunamál í Reykjavík, frá 1875, þegar stjórn bæjarmála var öðruvísi fyrir komið en nú. Engar nýjungar eru í frv. Það er aðeins til samræmingar og til að greiða fyrir, að gerðar verði nauðsynlegar breytingar á brunareglugerð kaupstaðarins.