Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Jeg þarf ekki að vera margorður um frumvarp þetta, þótt það sje bæði langt og merkilegt. Nefndin hefir engar brtt. gert við það, en óskar eftir því, að það verði samþ. óbreytt. Frv. þetta er búið að ganga gegnum háttv.Ed., og hafa litlar breytingar verið gerðar á því þar. Hafa þær helst gengið í þá átt að færa frv. til betra máls, en efnisbreytingar litlar. Enda þótt nefndinni fyndist nú, að ganga hefði mátt dálítið lengra með orðabreytingar, þá vildi hún þó ekki gera það og hætta á með því, að frv. nái ekki fram að ganga á þessu þingi. Telur nefndin mikla bót á því að fá þennan bálk inn í sifjalögin í viðbót við það, sem áður var komið, og ræður háttv. deild til að samþykkja hann.

Jakob Möller Jeg á hjer ásamt hv.þm. Dala. (BJ) brtt. við frv., á þskj. 580, þar sem við förum fram á, að hækkaður verði lítið eitt lífeyrir Einars Þorkelssonar fyrverandi skrifstofustjóra. Jeg þarf ekki að tala langt mál um þessa brtt.Hv. deild eru svo kunnugir allir málavextir, að slíkt ætti að vera óþarft. Það er kunnugt, að Einar Þorkelsson er orðinn farlama maður og er allsendis ófær til að vinna fyrir sjer á nokkurn hátt. Hann hefir nú verið starfsmaður landsins nær 20 árum, og unnið hjer við þingið, fyrst sem skrifstofumaður og síðan sem skrifstofustjóri, um mörg ár. Má rekja veikindi hans til áfalls, er hann varð fyrir við starf sitt hjer í þinghúsinu, við að bjarga því frá skemdum. Býst jeg við, að háttv.þdm. sje kunnugt um, hvað það var. Það var nefnilega vetur einn, er vatnsæðar hjer í húsinu sprungu, og hann gekk vel fram í því að bæta úr því, en veiktist við það, og hefir ekki fengið heilsuna aftur. Vænti jeg því, að háttv. deild taki þessu máli vel og geri sómasamlega við þennan mann.

Flm. (Jón Baldvinsson) Sökum þess, að þessi till. snertir sjerstaklega hæstv.forsrh. (SE), þá þykir mjer leitt, að hann skuli ekki vera viðstaddur nú, er till. kemur til umr. Baráttan gegn ofnautn áfengis byrjaði víða á þann hátt, að takmarkaðir voru sölustaðir víns og sveitar- og bæjarstjórnum gefið vald til þess að ráða sölustöðum, hverri hjá sjer. Var þetta ágætt meðal til þess að draga úr áfengissölunni. Var þessu einnig fylgt hjer á landi, og var hjeraðsstjórnum með lögum gefið vald til þess að veita söluleyfi. Fór svo smátt og smátt, að þessi leyfi voru ekki veitt, og þegar aðflutningsbannið kom, voru aðeins sárfá leyfi eftir, svo að áfengissala var mjög óvíða í landinu. þegar bannlögin komu, þá fjellu þessi lög, að ætlun sumra, úr gildi. En sumir halda, að með undanþágunni í fyrra frá bannlögunum hafi þessi lög aftur farið að verka, og ættu því að gilda nú. En hæstv. stjórn hefir nú gengið inn á aðra braut í fyrra, er undanþágan var fengin og selja þurfti vín í landinu. Að vísu eru þær leifar eftir af gamla fyrirkomulaginu, að sumstaðar hafa kjósendur atkvæðisrjett um það, hvort vín skuli selja innan hrepps þeirra eða bæjarfjelags. En í 4 kaupstöðum, Reykjavík, Ísafirði, Akureyri og Seyðisfirði, hafa kjósendur engan slíkan atkvæðisrjett. Hafa þó bæjarstjórnir í kaupstöðunum mótmælt þessu, og sjerstaklega bæjarstjórn Reykjavíkur. Snemma á þessu þingi sendi borgarstjóri til þingsins áskorun bæjarstjórnarinnar um, að ákvæði laganna frá 18. júlí 1922, um atkvæðagreiðslu alþingiskjósenda sem skilyrði fyrir vínveitingaleyfi, nái einnig til þessara 4 kaupstaða. par sem óvíst er, að hv.þdm. hafi kynt sjer þessa áskorun, þá vil jeg með leyfi hæstv. forseta lesa hana upp. Hún hljóðar svo: „Bæjarstjórn Reykjavíkur skorar á Alþingi að hlutast til um, að reglugerð um sölu og veitingar vína frá 18. júlí 1922 verði breytt þannig, að ákvæði 10. greinar um atkvæðagreiðslu alþingiskjósenda sem skilyrði fyrir því, að vínveitingaleyfi sjeu heimiluð, nái til kaupstaðanna Reykjavíkur, Ísafjarðar, Akureyrar og Seyðisfjarðar, eins og til annara kaupstaða landsins“. Bjarstjórnin hefir áður leitað til hæstv. stjórnar með þetta, en hún hefir ekki tekið vel í málið, og fyrir því hefir verið tekið það ráð að snúa sjer til Alþingis og jeg borið fram þessa till. Mjer finst hv. deild geti nú ekki kipt að sjer hendinni með þá stefnu, sem áður gilti hjer á landi. Sú stefna er líka vel skiljanleg, því að vitanlega var hverri bæjar- og sveitarstjórn best kunnugt sjálfri um það böl, sem áfengið olli í hjeraðinu, og vissi best sjálf, hvernig heppilegast var að takmarka það. Þess vegna vil jeg mælast til þess, að kjósendum verði leyft að láta í ljós með atkvæði sínu, hvort vínsöluleyfi sje veitt eða eigi. Enn fremur eru í till. ákvæði um, að lögin verki aftur í tímann að því leyti, að í þeim kaupstöðum, sem vínveitingaleyfi hefir þegar verið veitt, verði einnig látin fara fram atkvæðagreiðsla, nema um aðalútsölustað ríkisins í Reykjavík. Enda þótt jeg sje á móti þeirri sölu í raun og veru, þá álít jeg þó ekki fært að ganga svo langt meðan undanþágan er leyfð. Býst jeg við, að þó að einhver kynni að álíta, að Spánverjar færu að ýfa sig við þetta, þá sje það alveg ástæðulaust. Munu þeir góðu herrar láta sig litlu skifta, hvort selt er einni eða tveim þúsund flöskum fleira eða færra í landinu. Munu þeir aðallega hugsa um, að undanþáguákvæðið sje til, og ættu þeir að geta sætt sig við það. Það getur nú vel verið, að einhver kaupstaður samþykki vínsöluleyfi hjá sjer, en ekki er jeg trúaður á það. Ætti það líka að vera nóg að hafa þennan útsölustað hjer í Reykjavík. Jeg þarf svo ekki að segja meira, uns jeg heyri hvað stjórnin segir. Jeg þykist vita, að verði till. samþykt, muni stjórnin fara eftir henni, þótt jeg sje hins vegar ekki trúaður á það, að hæstv.forsrh. (SE) sje neitt hrifinn af því að láta samþykkja hana.

Forsætisráðherra (SE): Stjórnin hefir enga tilhneigingu til þess að setja upp fleiri veitingastaði. Hún hefir yfirleitt ekki tilhneigingu til annars en þess að fara eftir því, sem í reglugerðinni er ákveðið, og við það mun hún halda sjer. Það, sem gert hefir verið í þessu máli, hefir annaðhvort verið gert beint eftir fyrirskipunum þingsins eða í anda þess, sem þar hefir verið fyrirskipað. Um atkvæðagreiðsluna get jeg sagt það, að jeg er henni mótfallinn af þeim ástæðum, sem jeg hefi margtekið fram; hún er ekki í samræmi við það, sem ákveðið hefir verið. Jeg hlýt því að leggja á móti till.

Flm. (Jón Baldvinsson) Hæstv. forsætisráðherra (SE) er óþarflega hræddur í þessu máli og lítur áreiðanlega skakt á það. Við höfum látið undan aðalkröfum Spánverja, og þá er þeim fullnægt. Hitt kemur þeim ekki við, hvernig við komum þessum málum fyrir hjá okkur innanlands. Það er meira að segja beinlínis gefið undir fótinn með það í lögunum, að þröngt eigi að vera um söluna innanlands, þar sem aðeins er talað um það, að „ekki megi gera að engu“ innflutningsleyfið á vínum. Í þessu liggur, að sterkar takmarkanir megi gera. Það, sem stjórnin hefir gert í þessu efni, er ekki annað en reglugerðarákvæði, sem hún getur breytt aftur, ef hún vill. Spánverjar skifta sjer ekkert af því, hvað margir útsölustaðir eru hjer, og það er því eðlilegast að lofa hverju hjeraði fyrir sig að ráða þessum málum, eins og var áður en bannið kom og jeg tók fram í fyrri ræðu minni. Og þetta er því sanngjarnara, sem margir líta svo á, sem stjórnin hafi farið lengra en hún þurfti, og eru því óánægðir með reglugerðina og framkvæmd hennar.

Forsætisráðherra (SE): Jeg hefi varað hv. deild við að samþykkja þessa till.; meira get jeg ekki. Málið er á hennar valdi.

Magnús Guðmundsson Jeg vil stinga upp á, að málinu verði vísað til stjórnarinnar. Hún getur betur en nokkur annar myndað sjer skoðun um, hversu langt er óhætt að ganga í þessu efni. Hún á að gera samningana við Spánverja og hún fylgist með hverri hreyfingu í þessu máli. það er því fjarstæða fyrir einstaka þing menn að ætla að fara að grípa hjer fram í, og það gæti orðið stórskaðlegt málinu og hættulegt fyrir oss. Hv. 2. þm. Reykv. (JB) trúir sjálfsagt hæstv. forsætisráðherra (SE) til þess að veita ekki meiri vínstraumi yfir landið en minst er þörf á. Og stjórnin á að bera ábyrgð á þessu máli, en einmitt þess vegna er það rangt og hættulegt að ætla að fara að taka þar fram í. Ábyrgð stjórnarinnar hverfur, ef þingið fer að vasast í þessu máli.

Magnús Jónsson Jeg og hv.þm. Borgf. (PO) bárum á öndverðu þingi fram frv. um sölu og veitingu vína, í líkingu við lögin frá 1889, sem fór í svipaða átt að sumu leyti og þessi till. Málinu var vísað til nefndar og hefir sofnað þar. Jeg er nú persónulega á þeirri skoðun, að ekki væru rofnir samningarnir við Spán með þessu. En þegar stjórnarvöldin, sem með þetta fara og eru því kunnugust, leggja áherslu á þetta og telja það viðurhlutamikið, treysti jeg mjer ekki til þess að halda minni skoðun til streitu að óreyndu, en verð að treysta stjórninni til að ráða fram úr þessu eins vel og hægt er. Jeg sje því að sjálfsögðu ekki meiri ástæðu til þess að samþykkja þessa till.hv. 2. þm. Reykv. (JB) heldur en mitt eigið frv., sem jeg hefi ekki rekið svo mikið eftir og annars, ef jeg hefði ekki, fyrir yfirlýsingar stjórnarinnar, verið þeirrar skoðunar, sem jeg hefi nú lýst. Jeg verð því að fylgja till. um það að vísa þessu til stjórnarinnar, í samræmi við yfirlýsingu sjálfrar hennar og í trausti þess, að hún ráði vel fram úr þessu á sína eigin ábyrgð, og án þess að jeg hafi í nokkru breytt skoðun á þessu máli frá því, sem jeg hefi ætíð haft.

Flm. (Jón Baldvinsson) Það hefir verið talað hjer um áfengissölurnar, sem reknar væru með leyfi stjórnarinnar. En við höfum ekki minst á hinar, sem reknar eru án hennar leyfis. Því máli væri þó ástæða til að víkja til stjórnarinnar, að hún vildi hindra þann ósóma. það er t. d. ekkert launungarmál, að lyfjabúðirnar eru opinberir vínsölustaðir. Jeg ætlaði að útvega mjer upplýsingar um það, hversu mikið af víni væri selt til þeirra, en hefi ekki getað fengið þær. Jeg segi það ekki, að hæstv. forsætisráðh. (SE) vilji ekki vel í þessu máli. En jeg skil ekki þessar bendingar hans um hættuna af þessu og held að þær sjeu ástæðulausar, eins og jeg hefi sýnt fram á í fyrri ræðu minni. Afstaða hv. 4. þm. Reykv. (MJ) skildi jeg heldur ekki vel.

Magnús Jónsson Hv. 2. þm. Reykv. (JB) þóttist ekki skilja afstöðu mína. Jeg á við það, að þar sem við höfum fengið loforð fyrir bestu tollkjörum á Spáni, sem er einsdæmi, þá er það aðalatriði fyrir okkur, úr því við neyddumst á annað borð til þess að láta undan, að halda þessum kjörum áfram, og því aðalatriði megum við ekki spilla með því að gera neitt í öðrum atriðum, sem minna eru verð, þótt þau sjeu góð í sjálfu sjer, sem gæti gefið Spánverjum ástæðu til þess að „yfirvega málið“ á ný, sem kallað er, eða reyna að kippa aftur þessu aðalatriði um bestu tollkjörin. En við megum eiga það víst, að Spánverjar muni ekki sjerlega glaðir yfir því að láta okkur hafa þessa sjerstöðu, og því hætt við, að þeir tefli á fremsta hlunn með lögskýringarnar, til þess að losna. Tilefni til þess vil jeg ekki gefa að óþörfu. Hitt get jeg ósköp vel fallist á, að gott væri að gera ráðstafanir til að skerpa að ýmsu leyti lögin, eins og þau eru nú, t. d. banna læknavínið alveg o. fl.

Fyrirspyrjandi (Jakob Möller) Það mun hlýða, að jeg geri nokkra grein fyrir fyrirspurninni. Því verður víst ekki neitað, að stjórnin hafi haft formlega heimild til þess að taka einkasölu á steinolíu í sínar hendur. Heimildin til þess er í lögum frá 1916. Það hefir þó verið talið vafasamt, hvort þau lög ætti að skoða sem annað en ófriðarráðstöfun. Jeg hygg þó, að á því sje enginn vafi. Lögin voru ekki sett sem ófriðarráðstöfun. Tildrögin voru þau, að ýmsir töldu einkasöluna á olíu æskilega þá, af því að ekki væri hægt að reka verslunina á grundvelli frjálsrar samkepni við H. í. S. Þess vegna var lagaheimildin sett. En síðan hefir margt breyst. Og ef það hefir einnig breyst síðan, að frjáls samkepni sje möguleg í steinolíuversluninni, þá er líka fallinn burtu grundvöllurinn, sem einkasöluheimildin var bygð á, og þá eiga lögin engan rjett á sjer, ekki síst þar sem þingið hefir afdráttarlaust lýst sig andvígt einkasölustefnunni yfirleitt, að því er snertir nauðsynjavörur að minsta kosti. Nú er það kunnugt, að landsverslunin hefir verslað með steinolíu í samkepni við steinolíufjelagið og hefir haft 140 þús. kr. hag af þeirri verslun árið 1921 og um 130 þús. árið 1922. Þegar þessi verslun getur nú haft slíkan hag af olíuversluninni í frjálsri samkepni við steinolíufjelagið, þarf ekki lengur vitnanna við. Með þessu er það sýnt og sannað, að hægt er að reka verslunina á grundvelli frjálsrar samkepni, og þar með líka sannað, að einkasala stjórnarinnar var óþörf og í bága við vilja þingsins. Vil jeg í þessu efni leyfa mjer að vitna í umr. á síðasta þingi, og þá fyrst og fremst ummæli hæstv. atvinnumálaráðherra í sambandi við landsverslunina. Eins og kunnugt er, komu fram tvær þingsályktunartillögur um landsverslunina, en hæstv. atvinnumálaráðherra lýsti því yfir, að hvor þeirra sem yrði samþykt, þá myndi stjórnin láta landsverslun hætta að flytja inn aðrar vörur, nema því aðeins, að útlit yrði fyrir, að einhver vörutegund yrði einokuð, þ á mundi stjórnin láta landsverslunina skerast í leikinn, „eins og með steinolíuna“. Með þessum ummælum gat hæstv. ráðherra ekki átt við það, að þá myndi stjórnin taka í sínar hendur einkasölu á slíkum vörutegundum, eins og á steinolíunni. Fyrst og fremst vjek hann ekki með einu orði að því, að í ráði væri að taka einkasölu á steinolíu, en auk þess hefði vitanlega þurft sjerstaka lagaheimild til þess, hvað aðrar vörutegundir snerti. Í þessum ummælum hæstv. ráðherra lá því bein, eða að minsta kosti óbein yfirlýsing um það, að stjórnin ætlaði sjer ekki að taka einkasölu á steinolíu í sínar hendur. Svo framarlega sem það er sýnt, að landsverslun hafi getað haldið uppi frjálsri samkepni við steinolíufjelagið, þá verð jeg að halda því fram, að þó að stjórnin hafi að vísu haft lagalega heimild til einkasölunnar, þá hafi sú heimild, siðferðilega skoðað, verið fallin niður, vegna breyttra kringumstæðna, með því að þær ástæður, sem lögin voru bygð á, voru ekki lengur fyrir hendi. Jeg tel lítinn vafa á því, að ef málið hefði verið borið undir síðasta þing, þá hefði einkasalan verið feld. En ummæli stjórnarinnar fóru í alt aðra átt, og varð að skoða þau sem fyrirheit um það, að vilji þingsins í þessu efni skyldi í heiðri hafður. Jeg skal svo að lokum taka það fram af nýju, að þetta er alt bygt á því, að frjáls samkepni sje möguleg fyrir ríkisverslunina. En það fullyrði jeg, að reynslan hafi sannað. Ef hún aftur á móti reyndist ekki fær um að keppa við steinolíufjelagið og ókleift að halda uppi frjálsri samkepni í steinolíuversluninni yfirleitt, þá er ekki víst, að jeg liti sömu augum á málið. Býst jeg við, að af illu tvennu kysi jeg heldur, að slík einokun væri í höndum ríkisins en einkafyrirtækis. Hefi jeg svo ekki ástæðu til að segja meira að sinni, en bíð nú með eftirvæntingu eftir svörum hæstv. atvrh.

Atvinnumálaráðherra (KIJ): Þessi fyrirspurn, sem hjer er komin fram, er í 3 liðum: Hvers vegna ríkisstjórnin hafi yfir höfuð tekið einkasölu á steinolíu í sínar hendur, hvernig kaupsamningum hennar sje háttað og svo hvernig hún hafi hugsað sjer að haga flutningnum á olíunni til landsins. Vegna afstöðu minnar til málsins verð jeg með nokkrum orðum að skýra frá í aðdraganda málsins, áður en jeg svara þessum spurningum. Þar er þá fyrst frá að segja, að árin 1911–12 var skipuð milliþinganefnd til þess að athuga fjármál landsins, og hafði jeg þann heiður að vera formaður þeirrar nefndar. Eitt af því, sem nefndin tók til yfirvegunar, var, hvort ekki í myndi ráðlegt, til að afla ríkissjóðnum tekna, að landið tæki einkasölu á ýmsum vörutegundum, einkanlega á steinolíu, kolum og tóbaki. Að því er steinolíuna snertir, sneri nefndin sjer til nokkurra firma í Ameríku, með fyrirspurn um það, hvort þau væru fús á að taka að sjer einkasölu á steinolíu. Kom aldrei neitt svar frá 2 af þessum firmum, en 2 sendu svör, en svo ófullkomin, að ekkert varð á þeim bygt. Nefndin sneri sjer líka til D. D. P. A., sem þá hafði í rauninni einkasölu hjer á landi á olíu, en samningar gátu ekki tekist við það fjelag. Það leit því ekki út fyrir, að árennilegt væri að halda áfram á þessari braut, en þó samdi milliþinganefndin frv. til laga um heimild fyrir ráðherra til að gera samning við eitthvert öflugt erlent firma um einkasölu á steinolíu um tiltekið árabil, alt að 20 árum. Var frv. Þetta svo lagt fyrir þingið 1912, en var felt með rökstuddri dagskrá. En jafnharðan á því sama þingi kom þá fram frv. frá þrem þm. í Nd., þeim Jóni heitnum Ólafssyni, Eggert Pálssyni og Bjarna Jónssyni frá Vogi, þess efnis, að stjórninni skyldi heimilað að kaupa af erlendum firmum eins mikla steinolíu og nægja þætti, og selja svo kaupmönnum hjer og kaupfjelögum. Við þetta frv. kom Björn Kristjánsson fram með þá einkennilegu brtt., að Landsbankanum væri veitt einkasöluheimild á þessari vörutegund, en sú tillaga náði þó ekki fram að ganga, en frv. varð að lögum. En það var ekki einasta, að samþykt væri heimild í þessa átt, heldur kom einnig fram till. til þál. í báðum deildum, um það að skora á stjórnina að undirbúa og leggja fyrir næsta Alþingi frv. til laga um einkasölu, helst landseinkasölu, á steinolíu, og voru þær samþyktar í einu hljóði. Hver var nú ástæðan til þessa ákafa í þinginu að ná allri verslun með steinolíu undir landið? Jú, hún var sú, að steinolíufjelagið danska var þá búið að ná steinolíuversluninni undir sig og þótti ilt viðureignar. Ljet það t. d. viðskiftamenn sína skuldbinda sig til að versla við það eingöngu fyrir lengri tíma, og þá alveg nýlega hafði það hækkað steinolíutunnuna um 5 kr., sem þá þóttu miklir peningar, og mæltist það afarilla fyrir. Jeg skal ekki fara lengra út í að rekja þá sögu, að minsta kosti ekki að svo stöddu, en víst er um það, að allir á því þingi vora sammála um það, að betra væri, að ríkið tæki einkasölu á olíunni en að svo búið stæði lengur, og það jafnvel þingmenn, sem í „principinu“ vora á móti einkasölu. Það fór um mig eins og oft vill verða, að hverjum þykir sinn fugl fagur. Þótti mjer samþykta frv. miklu lakara en frv. nefndarinnar. Eins var um Hannes Hafstein, sem þá var ráðherra í seinna sinnið og hafði átt sæti í milliþinganefndinni. Hann lagðist á móti því, en það var þó samþykt engu að síður. Var því ekki að furða, þótt hann ljeti sjer ekkert óðslega að koma þessum lögum fram. Hann reyndi þó fyrir sjer að ná samböndum gegnum Danmörku, en tókst ekki. Fiskifjelag Íslands var þá nýstofnað, og eðlilega kraftlítið; það bauðst til að taka að sjer einkasöluna. Kvaðst það hafa náð sambandi við ágætt firma Ameríku. En stjórnin treysti því ekki til að taka þetta að sjer. Hannes Hafstein gaf svo skýrslu um aðgerðir sínar í málinu á þinginu 1913, og býst jeg við, að hv.þdm. hafi sjeð þá skýrslu. Var það í það eftirminnilega sinn, sem andstæðingar hans viku allir af fundi meðan hann gaf skýrsluna. Svo kom stríðið, og lá svo málið í þagnargildi næstu árin. En á þinginu 1916–17 komu Benedikt Sveinsson og Jörundur Brynjólfsson fram með frv. til laga um heimild handa landsstjórninni til innflutnings á allri steinolíu til landsins. Var það borið fram í því augnamiði að tryggja landinu næga steinolíu á þeim erfiðu tímum, er þá stóðu yfir. Var frv. vísað til fjárhagsnefndar, og kom hún fram með till. um að skora á stjórnina að rannsaka málið og leggja það svo fyrir næsta þing. Mun þetta einkum hafa stafað af því, að frv. kom svo seint fram á þinginu, að ekki hefði unnist tími til að afgreiða málið að fullu. Var þessi áskorun fjárhagsnefndar samþykt einróma af þinginu. Á þinginu 1917 lagði svo stjórnin frv. fram, samkvæmt „ítrekuðum óskum“ Alþingis, eins og stóð í greinargerðinni. Björn Kristjánsson, sem þá var ráðherra, bar frv. fram og tók það þá skýrt fram, að landið ætti að reka þessa verslun aðeins í stórsölu og ekki ætti að byrja fyr en nægileg trygging væri fyrir, að birgðir fengjust. Hann lagði ríka áherslu á það, að stjórnin stæði í beinu sambandi við olíuframleiðendur, milliliðalaust. Loks tók hann það fram, að þessi lög ættu að standa lengi. Frsm. var 1. þm. Skagf. (MG). Tók hann í sama strenginn, kvað einokun vera fyrir hvort sem er, og lagði sjerstaklega áherslu á, að ekki væri einasta, að olían yrði ódýrari með þessu móti, heldur gæfi þetta ríkissjóðnum talsverðar tekjur. Sagði hann jafnframt á þá leið, að það væri á valdi stjórnarinnar, hve nær hún færði sjer þessa heimild í nyt; best myndi þó, að hún gerði það sem fyrst. Voru flestir eða allir þm. þá á sama máli um þetta. Tilgangurinn með lögunum var því þrenskonar: Að tryggja landinu jafnan nægar birgðir af steinolíu, að fá olíuna ódýrari milliliðalaust, og loks að auka með þessu tekjur ríkissjóðsins að nokkru leyti. Þegar nú allur þessi gangur málsins er athugaður, og þess sjerstaklega gætt, að jeg er frumhöfundur, eða einn þeirra, að einkasölulögum um steinolíu, þá finst mjer mönnum hljóti að vera það sæmilega ljóst, að jeg hafi frá mínu sjónarmiði haft góðar og gildar ástæður til að byrja á framkvæmd laganna, og að mönnum muni skiljast, að mjer hafi ekki verið það mjög óljúft að taka í mínar hendur framkvæmd jafnmikilsverðs máls og með allan þorra þings og þjóðar á bak við mig, er lögin vorn samin. Líklega hefði þessari einkasölu þegar verið komið á árið 1920, ef ekki hefði þá staðið svo á, að um þær mundir var aldraður maður atvinnumálaráðherra, í sem var farinn að bila að heilsu, og mun hann ekki hafa treyst sjer til þess að standa í þeim stórræðum, sem óneitanlega fylgja framkvæmd laganna. Hv. 1. þm. Reykv. (JakM) vildi eigi halda því fram, sem ýmsir þó hafa gert, annaðhvort af flónsku eða þá gegn betri vitund, að hjer hefði aðeins verið um ófriðarráðstöfun að ræða. Það er síður en að svo sje; í umræðunum á þingi í 1917 er hvergi minst á það einu einasta orði, heldur er þar margtekið fram, að landið skuli nú þegar taka að sjer verslunina og halda henni lengi. En hv.þm. (JakM) heldur því hins í vegar fram, að tímarnir sjeu nú svo breyttir, að ástæðan til laganna sje horfin. Þetta get jeg alls ekki fallist á. Jeg er þvert á móti fullviss um það, að ef landsverslunin hætti nú að reka þessa verslun, þá yrði bráðlega að breyta til aftur, sökum einokunar einstakra manna á vörunni. Auðvitað má segja í það, að ekki þurfi samt að vera um einokun að ræða og að landsverslunin eigi að geta kept við steinolíufjelagið um verslunina. En hvað verður þá um tekjurnar í ríkissjóðinn? Og það var þá ein aðalástæðan til laganna. Háttv. fyrirspyrjandi (JakM) vildi í halda því fram, að yfirlýstur vilji þingsins í fyrra væri á móti einkasölunni. Sú yfirlýsing hefir þá að minsta kosti flogið framhjá eyrum mínum. Jeg neita því alveg, að þingið hafi látið nokkum slíkan vilja í ljós; þvert á móti má segja, að það gagnstæða hafi komið fram, sje um j nokkurn vilja þá að ræða. Þá gat hv. fyrirspyrjandi (JakM) um það, að jeg hefði lýst yfir því í fyrra, í að jeg myndi ekki taka upp einokun á neinum vörum nema þær yrðu einokaðar af öðrum, og hefði jeg því gengið þar á bak orða minna. En hv.þm. (JakM) verður að gæta þess, að þá verslaði landið bæði með tóbak og steinolíu, sem yfirlýst var af öllu þinginu, að það vildi að haldið yrði áfram verslun með, og átti jeg því ekki við þær vörutegundir, nje gat átt, heldur aðallega korn og kol, sem fram var kominn yfirlýstur vilji þingsins um, að ekki ætti að láta landið versla áfram með. Má best sjá þetta af till. viðskiftamálanefndarinnar á þinginu í fyrra. Það er og alkunnugt, að landsverslunin óskaði á síðasta sumri eftir leyfi til að fá að flytja inn kolafarm, en jeg neitaði, af því að jeg vissi um vilja þingsins í því efni. Yfirlýsing mín á því ekki við og gat ekki átt við tóbak og steinolíu. Jeg neita því algerlega, að hafa gengið á bak orða minna; þvert á móti. Jeg hefi haldið þau alveg. Annars verð jeg að halda því fram, að í till. bæði meiri hluta og minni hluta samvinnunefndar viðskiftamálanna í fyrra felist ótvíræð bending til stjórnarinnar um að taka einmitt upp einkasöluásteinolíu, og að það sje einmitt til yfirlýstur vilji þingsins í þá átt, en ekki hið gagnstæða. Skal jeg þessu til stuðnings lesa upp nokkur orð úr báðum till. í till. minni hluta nefndarinnar stendur þetta fyrst: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstjórnina að beina starfsemi landsverslunarinnar aðallega í þá átt:“ -, og svo undir c-lið: „Að halda áfram sölu á tóbaki og steinolíu, og sje reikningsskilum fyrir einkasöluvörum haldið út af fyrir sig“ Og í niðurlagi greinargerðarinnar (þskj. 270) stendur: „Einkasölu ríkisins á tóbaki og steinolíu, ef til kemur“ o. s. frv. Hjer er beinlínis gert ráð fyrir, að stjórnin taki að sjer einkasölu á steinolíu, og því er hvergi mótmælt, heldur segir í till. meiri hluta nefndarinnar, í greinargerðinni (þskj. 269), að landsverslunin fari með sölu á tóbaki og steinolíu, eftir því sem þörf gerist og ríkisstjórnin telur æskilegt. Meiri hluti viðskiftamálanefndar leggur það með öðrum orðum alveg í vald stjórnarinnar, hvort og hve nær hún vill taka upp einkasölu á steinolíu. Með þessum tilvitnunum hefi jeg alveg hrakið það, að yfirlýsing mín í fyrra hafi verið, eða einu sinni getað verið, bundin við steinolíu, og að jeg því hafi breytt gegn henni í nokkru. Að svo stöddu mun jeg láta 1. lið fyrirspurnarinnar svarað með þessum orðum. Þá spyr hv. fyrirspyrjandi (JakM) um það, hvernig samningum þeim sje háttað, er stjórnin hafi gert um steinolíukaup til landsins. Jeg get þar gefið hv.þm. þær upplýsingar, að stjórnin hefir gert samning við fjelag nokkurt í London, sem heitir British Petroleums Company, og skuldbundið sig fyrir ákveðinn tíma að kaupa alla sína steinolíu af því. Er tiltekið í samningunum um kaupverðið, flutningskostnað o. fl. En jeg efast um, að heppilegt sje, að jeg skýri hjer ítarlega frá þessum samningi, af þeim ástæðum, að eftir þau 3 ár, sem hann gildir fyrir, verður að sjálfsögðu leitað nýrra tilboða um sölu á steinolíu, og gæti þá verið verra, að menn hefðu hann til samanburðar. Mun jeg því láta þennan samning af hendi við skrifstofustjóra Alþingis, og eiga hv.þm. kost á að sjá hann þar. Fjelagið á að setja tryggingu fyrir uppfyllingu samningsins. Gat þar verið um tvennskonar tryggingu að ræða. Að ákveðin fjárupphæð yrði sett föst til tryggingar annaðhvort í erlendum eða innlendum banka. Jeg kaus heldur, að það yrði sett í banka hjer á landi, og lofaði fjelagið að setja hjer í Landsbankann 5 þúsund sterlingspund, eða þá ella tryggingu frá enskum banka fyrir 20 þús. pundum. Óskaði það heldur eftir, að tryggingin yrði á þann hátt, því þótt það hafi mikið fje til umráða, þá er það ekkert fíkið í að hafa hjer 5 þúsund pund aðgerðalaus. Jeg kaus samt heldur, að tryggingunni yrði svona hagað, en hefi þó loforð um það, að hin tryggingaraðferðin skuli tekin upp, ef þingið kysi það heldur. Eins og jeg gat um áðan, þá gildir þessi samningur fyrir 3 ár, og skal honum sagt upp með eins árs fyrirvara. Að því er snertir flutninginn á steinolíunni, þá skal jeg geta þess, að landsverslunin hafði áður verslað með steinolíu, og var hún þá flutt hingað frá Leith eða Sunderland. En síðan samningur var gerður, þótti haganlegra að fá hana beina leið frá London, og verður flutningsgjaldið minna á þann hátt. Verður það sem næst 7–8 krónur á tunnu, miðað við, hve langan tíma ferðin tæki, og með það fyrir augum, að skipið hefði jafnan sæmilegt flutningsgjald. Vegna þess hefir landsverslunin því sjeð sjer fært að láta flytja steinolíuna á ýmsar hafnir út um land fyrir sama verð og hingað. Auðvitað er það nokkurt spursmál, hvort ekki væri hagkvæmara að taka olíuna frá Ameríku. En sú hefir orðið raunin á, að flutningurinn með stórum „tank“skipum, alt að 8–10 þús. tonna, að viðbættu farmgjaldi frá Englandi hingað, verður ekki hærri en flutningur í tunnuskipunum beint frá Ameríku. En þau skip, sem við höfum, eru of lítil til þeirra ferðalaga, að minsta kosti um nokkurn tíma ársins, og er því óvíst, að þetta myndi reynast nokkuð heppilegra. Jeg skal að endingu taka það fram, að árið 1921 gerði landsverslunin ítarlegar tilraunir til að fá tilboð frá ýmsum steinolíufjelögum í Ameríku, en árangurslaust. Að lokum komst hún þó í samband við þetta ágæta fjelag, og býst jeg ekki við öðru en það reynist vel. Að endingu vil jeg geta þess, að ef þetta svar mitt, einkum um flutning olíunnar, þykir ekki nægilega ítarlegt, þá mun hv.þm. Ak. (MK), sem er nákunnugt um málið, gefa nánari upplýsingar. Sje jeg svo ekki að svo stöddu ástæðu til að fara lengra inn á málið, en er reiðubúinn að bæta við síðar, ef mjer hefir láðst að geta um eitthvað málinu viðvíkjandi, sem þýðingu hefir.

Atvinnumálaráðherra (KIJ): Það er jafnan svo, þegar tveir deila, að hvorum þykir sinn málstaður góður. Hv. 1. þm. Reykv. (JakM) felst ekki á mínar ástæður í þessu máli, og hann hefir heldur eigi haggað minni skoðun á því. Það er ekki rjett hjá honum, að aðalástæðan fyrir einkasöluheimildinni væri sú, að verslun með steinolíu væri ókleif. Hitt var einnig til sem ástæða, og skýrt tekin fram af frsm. þá, að þetta væri líka tekjulind fyrir ríkissjóð, og þá er hún það enn. Það er og satt, að það eru fleiri vörur, sem gætu komið til greina, að teknar væru til einkasölu, t. d. kol og salt. Mjer væri nær að ætla, að kol hefðu fengist, meðan stríðið var, og fengjust nú hjer með betri kjörum, ef það hefði orðið úr samningum 1911, eins og milliþinganefndin í fjármálum vildi þá láta gera við alþekt kolafirma á Skotlandi. Jeg get ekki skilið, hvernig hv.þm. (JakM) getur haldið því fram, að ekki hafi verið til „formel“ heimild fyrir stjórnina að gera þetta. Jú, heimildin var bæði „formel“ og efnisleg; stjórnin var siðferðilega skyld til að koma lögunum í framkvæmd. Hefði jeg ekki gert það, er jeg alveg viss um, að einhver þm. hefði orðið til þess að koma fram með beint vantraust á stjórnina fyrir vanræksluna, og þá hefði jeg haft fátt til varnar. Hv. þm. (JakM) talaði um það, að ástæðurnar fyrir heimildinni væru burtu fallnar, en þetta álít jeg alls ekki rjett sjeð. Jeg veit ekki, til hvers lög eru þá sett, ef stjórnin á ekki að fram fylgja þeim og fara eftir því, sem þau mæla fyrir. Og þótt þessi heimild væri eigi notuð strax, hefði það verið illverjandi af núverandi stjórn að taka eigi til lit til þessara heimildarlaga eða draga lengur að koma þeim í framkvæmd, þar sem vitanlegt var, að ástæða var til þess, og þau giltu enn, eins og ætlast var til, er þau voru sett, að þau stæðu lengi. Þá segir þessi sami hv.þm. (JakM), að þingið sje á móti allri einkasölu. Hvar hefir það sýnt sig? Jeg hefi í fyrri ræðu minni sannað hið gagnstæða. En þingið hefir tjáð sig mótfallið einkasölu á fleiri einstökum vörum, svo sem kornvöru og salti. Þó er að mínu áliti full ástæða til, að ríkið tæki að sjer saltverslunina, því nýlega var hjer svo komið austanlands, að alveg var saltlaust orðið, þrátt fyrir þá frjálsu samkepni, sem hefir átt sjer stað í verslun með þessa vöru. Get jeg ekki sjeð annað en þess muni skamt að bíða, að þing og stjórn verði að fara að hlutast til um þessa verslunarvöru, ásamt ýmsum fleiri, ef til vill. Hv. þm. (JakM) telur, að engar raddir hafi komið fram um einkasölu á steinolíu á síðasta þingi nje síðan, og segir mig hafa gengið þegjandi að þessu verki. Þessu neita jeg alveg. Það hafa eigi allfáir þm. komið til mín og hvatt mig til þess að neyta þessara heimildarlaga, og hvað þýða tillögur þingsins frá í fyrra, annað en að veita stjórninni fult sjálfdæmi til þess að haga þessu þann veg, sem hún teldi heppilegast vera? Hví mótmælti hv.þm. (JakM) ekki nefndaráliti minni hluta viðskiftamálanefndar, og jafnvel meiri hl. líka? Þá hefði þingviljinn getað komið greinilega í ljós, og hann hefði verið mín megin. Jeg hefi hvorki þagað yfir neinu nje leynt neinu þessu viðvíkjandi, og jeg er alveg óhræddur við allar afleiðingar af þessum samningi, sem jeg hefi gert. Hv. þm. (JakM) segir, að jeg hafi skelt þessu á áð óvörum rjett fyrir þing, - líklega þá til þess að óvirða væntanlegan vilja þingsins. Jeg get varla vænst þess, að þm. (JakM) telji mig svo grunnhygginn, að jeg hefði haldið það fært að leyna þessu fyrir þinginu, og hefði jeg óttast þingviljann, sem hann virðist ætla, að jeg geri, hefði verið rjettara fyrir mig að koma þessu á miklu fyr, til þess þá, að farið væri að fyrnast yfir þetta ódæði mitt, þegar liði að þingsetningu. Að jeg læt samninginn ganga í gildi rjett fyrir þing, sýnir einmitt alveg ljóslega, að jeg hefi hreina samvisku í þessu máli. Nei, ástæðan var sú, að samningar voru fullgerðir þann 10. ágúst, og til þess að virðast eigi vilja þrengja um of að keppinautunum í þessu, setti jeg 6 mánaða frest, áður einkasalan gengi í gildi. Landsverslunarforstjórinn áleit, að þriggja mánaða frestur hefði nægt, og nú sje jeg eftir því að hafa eigi haft styttri frestinn, úr því einmitt þetta er haft til árása á mig, sem jeg hefi vel gert í þessu máli.

Jón Auðunn Jónsson *) Það er alveg rjett hjá hv. 1. þm. Reykv. (JakM), að það lá í orðum og umræðum á þingi í fyrra, að menn væru alment mótfallnir einkasölu, nema brýn nauðsyn ræki til þess, og við það voru og heimildarlögin miðuð á sínum tíma.  (Atvrh. KIJ: Þessu neita jeg; eða hvar kom þetta fram í umræðum?)  . Hæstv. ráðherra (KIJ) getur ekki neitað sínum eigin orðum þá; það var ekki átt við aðra einokun en þá, sem þegar var komin á. Þá talar hæstv. atvrh. (KJJ) um einokun á kolum og salti. Jeg vænti þó, að hún komist ekki á fyr en frv. um það hefir verið afgreitt frá þinginu. Þá vil jeg koma með þá fyrirspurn til hæstv. stjórnar, við hvað mörg fjelög hafi verið leitað samninga áður en þessi samningur var gerður um steinolíusöluna. Jeg vil ekki ætla, að samningur hafi verið gerður við þetta eina fjelag, án þess að gefa öðrum kost á að koma með tilboð. Jeg vil og sjerstaklega mótmæla því í ræðu hæstv. atvrh. (KIJ), að landið megi ekki missa arðinn af steinolíuversluninni. Það, að stjórnin tekur steinolíuverslunina og gerir hana að ríkiseinokun í þeim tilgangi að afla ríkissjóði tekna af henni á kostnað sjávarútvegsins, tel jeg hreinasta gerræði. Það er enginn efi á því, að þessum atvinnuvegi væri gerð meiri þægindi í því að leyfa frjálsa samkepni í kaupum og sölu á þessari vöru, heldur en að ríkið taki hana til einkasölu í gróðaskyni. Það er aftur á móti alt öðru máli að gegna um ýmsar óþarfavörur, og þar er jeg því meðmæltur, að ríkið megi græða á þeim, en það er ótækt með nauðsynjavörur og má alls ekki eiga sjer stað. Sjávarútvegurinn stendur nú allhöllum fæti, og því er allsendis ófært, að ríkið taki stórgróða af þeim vörum, sem hann þarfnast einna mest. Þess vegna vil jeg mótmæla því sem fastast, að nokkur einokun eigi sjer stað, sem hafi stórgróða á kostnað atvinnuvega landsins. Þá vil jeg taka undir kröfu hv.þm. Barð. (HK), að samningurinn um steinolíusöluna verði lagður fram í fleiri eintökum og í íslenskri þýðingu, sem væntanlega hlýtur að vera til af honum, þar sem það er vitanlegt, að margir þm. skilja illa eða alls ekki enska tungu. *) JAJ hefir ekki yfirlesið ræður sínar í þessu máli.

Jón Þorláksson Hæstv. atvrh. (KIJ) kom með fremur litlar upplýsingar í þessu máli. Hann rakti að vísu hina fyrri sögu þessa einokunarmáls, en hana má nú lesa í Alþingistíðindunum, eins og menn vita. En um það, sem hefir gerst áður og síðan þessir sölusamningar voru gerðir, það sagði hann minna um. Þegar verið var að undirbúa þessa steinolíueinkasölu af hálfu stjórnar og landsverslunar, hygg jeg, að þeirri steinolíuverslun, sem þá var hjer fyrir í landinu, hafi alls ekki verið gefinn kostur á að koma með sölutilboð. Sumir hafa ef til vill litið svo á, sem hún hafi ekki sjerstaklega til þess unnið, að til hennar væri leitað, en þó álít jeg, að það megi vel viðurkenna það, að Hið íslenska steinolíufjelag hefir birgt landið vel að olíu á undanförnum árum, þrátt fyrir mikla erfiðleika, fyrst á aðflutningum og síðan á yfirfærslum gjaldeyris. En einkum hefði þó mátt líta á það, að þetta | fjelag er ein grein af einhverju stærsta steinolíuframleiðslufjelagi í Ameríku. Og þótt ekki væri nema vegna þess, að það fjelag hefir fram að þessu birgt landið með steinolíu, þá hefði verið sjálfsögð kurteisisskylda að lofa steinolíu úr lindum þess fjelags að keppa við aðra olíu á markaðinum hjer. Og það er víst, að það hefir vakið eftirtekt í Bandaríkjunum, að fram hjá þessu fjelagi var gengið, og sennilegt, að það hafi átt sinn þátt í því að baka íslenskum atvinnurekstri erfiðleika, og talið er, að hækkun tollsins á íslenskri ull í Bandaríkjunum standi í sambandi við þetta. Jeg vil nú hjer með gefa hæstv. stjórn tilefni til að gefa upplýsingar um þessi atriði, en trúi annars, að afleiðingarnar sjeu þær, sem jeg nú hefi sagt. Lög þau, sem heimila stjórninni þessa í einkasölu, eru sett 1917, og hæstv. atvinnumálaráðherra (KIJ) skírskotaði mjög til þess, hvaða hugsanir menn þá hefðu borið um steinolíueinkasöluna, en fram hjá því hefir verið gengið, að við höfum síðan fengið þungbæra reynslu um það, hversu erfiður verslunarreksturinn er, þegar hann er kominn í hendur hins opinbera. Enda sýna allar till. og umræður um landsverslunina 1921 og 1922, að menn höfðu þá miklu skýrari skoðun á því efni en þeir gátu haft á þingunum 1916 og 1917. Og jeg þori að fullyrða það, að engum okkar, sem standa og stóðum fyrir utan landsverslunarhringinn, gat dottið í hug á síðasta þingi, að komið gæti til mála, að ríkið tæki að sjer steinolíueinkasöluna. Enda skýrði hæstv. atvrh. (KIJ) frá því, að landsverslunin mundi ekki taka að flytja inn almennar vörutegundir, nema svo stæði á, að erfitt væri með útvegun þeirra eða einokun væri komin á þær annarsstaðar, og yrði það þá gert til að halda uppi samkepninni. Þetta viðurkennir líka hæstv. atvrh. (KIJ), en segist hafa í huga sínum undanskilið steinolíuna. En þá verð jeg að segja, að of langt sje gengið í því að þegja og verja vini sína, með því að sitja með þennan yfirborðshug. Frsm. meiri hluta samvinnunefndar gerði steinolíuna að umtalsefni, og bjóst hann við, að því yrði haldið áfram, sem þá var upp tekið, að landsverslunin flytti inn nokkuð af steinolíu til að halda uppi samkepni við steinolíufjelagið. Þá hafði borist út sá orðrómur, að stjórnin væri að gera samning um steinolíukaup fyrir landið við erlent fjelag, og einn þm. (ÓP) gerði þetta sjerstaklega að umræðuefni og spurði stjórnina um þetta atriði og endaði ræðu sína á því, að allur sannleikur um það þyrfti að koma í ljós. En stjórnin neitaði því, að nokkrir slíkir samningar væru á ferðinni. Nú er það þó komið í ljós, að samningamir voru fullgerðir 10. ágúst, og er þar með fullsannað, að byrjað hefir verið á samningunum meðan þing stóð yfir, en það ráð tekið að halda öllu slíku leyndu, með því að annars hefði verið tekið fyrir það. En hafi hæstv. atvrh. (KIJ) verið kunnugt um þessa samninga, er full ástæða til að halda, að það hafi ekki verið af heilum hug mælt, er hann lýsti yfir því, að landsverslunin yrði ekki látin versla með algengar vörur. En jeg er svo góðgjarn, að jeg vil heldur trúa því, að hann hafi ekki vitað, að þetta stóð til. Um efni málsins, eins og hv. fyrirspyrjandi (JakM) hefir rjettilega skýrt frá, er það að segja, að þegar gripið var á þennan veg fyrir kverkar steinolíuverslunarinnar, þá voru engin vandræði lengur um innflutning á steinolíu, því auk þess sem steinolíufjelagið og landsverslunin fluttu inn, þá var þegar hafinn innflutningur af hendi kaupmanna, og þannig voru allar þær ástæður, sem voru hugsanlegar fyrir því, að heppilegt væri, að landið tæki að sjer steinolíuverslunina, fallnar burtu. Svo mjög höfðu tímarnir breyst frá því á stríðsárunum, að nú var ekkert til fyrirstöðu með samkepnina. Þetta volduga Bandaríkjafjelag gat t. d. fyrir stríðið ráðið svo að segja eitt verði steinolíu á heimsmarkaðinum, en nú eru komin upp voldug fjelög annarsstaðar, sem ætla sjer að bjóða hinu birginn. Og þannig voru þær leiðir, sem áður voru lokaðar, nú opnar. Því verður því ekki með nokkru móti haldið fram, að þessi ráðstöfun sje gerð til að afstýra einokun annarsstaðar frá, enda er það vitanlegt, að ástæðumar eru alt aðrar; en hvers vegna þá að þegja yfir þeim? Sönnu ástæðumar eru þær, að forystumenn þess þingflokks, sem stutt hefir hæstv. atvrh. til valda, hafa heimtað þetta af honum, því þetta var þeim pólitiskt mál, og þingið var leynt því, til þess að það gæti ekki gripið fram í þessa ráðstöfun. Jeg skal ekki að svo komnu máli rekja það, hvers vegna flokksmenn ráðherrans hafa heimtað þetta af honum; seinna gefst ef til vill tækifæri til þess. En hitt þori jeg að fullyrða, að svona er þetta mál undir komið. Og þótt hæstv. atvrh. (KIJ) hafi leynt að verja sinn málstað með því að vitna til afstöðu sinnar 1911–12, er hann vildi gera verslun með kol og steinolíu að tekjugrein fyrir landssjóð, þá verður sú ástæða ekki tekin gild hjer, því eins og kunnugt er, er steinolíuversluninni ekki ætlað nú að vera tekjustofn. En þegar minst er á gróðann, sem af þessari verslun hefir orðið, og það fært sem ástæða fyrir því að færa nú út kvíarnar með einkasölu, þá má líka minnast þess, að þeir aðrir, er verslun reka, leggja ekki alllítið af mörkum til almenningsþarfa, bæði til sveitar og ríkis og það þykist jeg vita, að það, sem steinolíufjelagið hefir greitt til þess, er eins há upphæð og gróðinn á pappírnum af steinolíuverslun landsverslunarinnar. Það er altaf hæpinn ágóði fyrir landið að taka gróðann úr höndum gjaldendanna. Nú er það upplýst, að samningurinn sje gerður til þriggja ára. Frá hvaða tíma hann byrjaði, veit jeg ekki, en víst er um það, að ekki er lengra en svo til samningsloka, að af veiti, að menn fari að átta sig á því, hvað við skal taka, er samningurinn fellur úr gildi. Og þótt engu verði nú um þokað hvað þetta tímabil snertir, þá verður strax á næsta þingi að taka afstöðu til þess, út á hvaða braut skuli fara. Það verður nú væntanlega tækifæri til að bera það undir kjósendur í sumar, en engin von er til þess, að þeir geti nægilega áttað sig á þeim málum, ef þeir hafa engin gögn í höndum. En þau hafa enn þá ekki verið lögð fram og harla litlar upplýsingar gefnar því viðvíkjandi í þessum umræðum. Jeg fyrir mitt leyti held, að þegar taka skal ákvörðun um þetta fyrir framtíðina, þá beri að líta á það, að steinolíuverslunin, sem kemur fram sem einkasala, er eftir eðli sínu mjög áhættusöm verslun. Hún tekur á sig fulla skyldu, að ávalt og alstaðar sje næga steinolíu að hafa í landinu, og henni ber mjög víðtæk skylda til að lána hana útgerðarmönnum og öðrum, sem svo stendur á fyrir, að þeir geta ekki greitt hana í bili, miklu brýnni skylda en nokkurri verslun í frjálsri samkepni. Það hlýtur því að koma í ljós, að landsverslunin verður nauðbeygð til að safna mjög miklum útistandandi verslunarskuldum. Því er það, að öllum þeim, sem álíta varfærni í fjármálum ríkisins nauðsynlega, er ljóst, að það er allra hluta vegna óheppilegt að halda einokunarverslun landsins áfram í þeirri mynd, sem hún er stofnuð í. Í þessu sambandi má geta þess, að ríkissjóður mun nú kominn í skuldir, sem nema um 16 milj. kr. Skiftir máske ekki miklu máli, hvað þessum skuldum veldur, en alment munu ástæðurnar vera taldar tvær af þeim, sem skyn bera á slíka hluti, í fyrsta lagi, að tekjurnar hafa ekki hrokkið fyrir árlegum útgjöldum, og í öðru lagi, að fje ríkissjóðs í hefir verið fest í fyrirtækjum, sem ekki hafa getað og munu ekki geta skilað því aftur. Svo er t. d. um skipakaup landsins og fleiri ófriðarráðstafanir. Nú er svo komið, að vextir og afborganir af þessum lánum munu nálægt 2 milj. kr. á ári, eða með öðrum orðum jafnhá upphæð og fjárhagsáætlunin var fyrir stríð. Þetta er svo mikið fje, að engin von er til þess, að landsmenn fái borið svo mikla skatta og skyldur, svo að nokkuð verði afgangs til verklegra framkvæmda í landinu, og sker þannig fyrir allar þær framfaravonir, sem byggjast á fjárstyrk frá hinu opinbera. Nú sýnist svo, sem eina færa leiðin hefði verið sú, að draga sem fyrst saman þau fyrirtæki, sem fjeð stendur fast í, og bjarga þannig sem mestu af fjenu til afborgana og greiðslu á þeim lánum, sem hæstir vextir eru af og óhaganlegast er fyrir komið, og koma þannig hinum árlegu afborgunum úr 2 milj. og eins lágt niður og kostur er á. En með steinolíuversluninni er einmitt stigið spor í öfuga átt. Ekkert er hugsað um það að losa um fjeð, sem fast stendur í landsversluninni og skipunum, þótt hægt hefði verið. Einnig má búast við, að verslunin geti ekki haldið að sjer höndum um útlán, og er þá enn meira fje fest en annars. Það er enginn vafi á því, að hjer hefir verið haldið í gagnstæða átt við þá, sem stefna þurfti til, og má gera ráð fyrir, að eitt af aðalmálum næsta þings verði að kippa þessu í lag og koma steinolíuversluninni aftur á frjálsan grundvöll, svo fjeð, sem í henni hefir verið fest, náist aftur og hægt verði að nota það til afborgana hinum miklu skuldum ríkisins. Jeg undanskil hjer verslun með tóbak og þær aðrar vörutegundir, sem eiga að afla landinu tekna; þar þarf ekki að standa fast meira fje en svo, að ávinningur geti orðið af henni. En alt öðru máli er að gegna með það verslunarbrask, sem jeg hefi nú talað mest um, sem aðeins getur orðið til þess að leggja á landsmenn auknar byrðar og aldrei gefur landinu neinar tekjur fram yfir það, ef verslunin væri í höndum einstakra manna.

Atvinnumálaráðherra (KIJ): Hv. þm. Ísaf. (JAJ) spurði, hvað margra fjelaga hefði verið leitað til. Jeg get nú gefið upplýsingar um, að þau voru þrjú, auk þess, sem endanlegu samningarnir tókust við, og eitt þeirra að minsta kosti, The Texas Oil Co., mjög stórt og voldugt fjelag. Hverjar ástæður voru fyrir því, að landsverslunin sneri sjer ekki til danska steinolíufjelagsins, er mjer ekki kunnugt um, en jeg hafði enga ástæðu til að átelja það eða óska eftir samningum við það fjelag. Til þess hafði jeg of mikla reynslu af því. Eins og jeg hefi getið um, sneri milliþinganefndin frá 1911 sjer til fjelagsins í samningaumleitunum um sölu á steinolíu. Fjelagið sendi hingað upp tvo menn til að semja. En fyrsta tilboðið var svo algerlega óaðgengilegt, að við allir nefndarmenn höfnuðum því í einu hljóði, án þess að taka okkur tíma til að athuga það nánar sameiginlega. Síðar fengum við tvisvar eða þrisvar aðgengilegri tilboð, en þau voru jafnan tekin aftur daginn eftir. Gæti jeg sagt margt frá þeim samningaumleitunum, en sleppi því. Það var auðsjeð, að alt var leikur. Jeg hafði því enga löngun til að fá sama leikinn upp aftur, einkum ef sami maðurinn yrði sendur hingað til samningsumleitana, sem þá var fyrir af þeim tveimur. Og hafi hann verið óþýður fyrir rúmum 10 árum, er engin ástæða til að ætla, að hann hafi batnað með aldrinum. Hv. þm. Ísaf. (JAJ) vildi fullyrða, að einkasalan á steinolíu væri rekin á kostnað sjávarútvegsins. Jeg hygg þetta öfugt við það, sem rjett er. Með einkasölunni eru útgerðinni ávalt trygðar nægar birgðir af góðri steinolíu með sanngjörnu verðlagi, gagnstætt því, sem oft hefir verið. Jeg er sannfærður um, að þessi muni raunin á verða jafnan eftirleiðis. Að vísu eru samningarnir nýlega gengnir í gildi og ekki farnir að sýna sig ennþá, en á næsta þingi mun reynslan hafa skorið úr. Komi það þá í ljós, að samningarnir sjeu óhagstæðir, er það á minni ábyrgð, og hygg jeg, að þingið muni þá hafa fulla einurð til að ganga á milli bols og höfuðs á mjer. Þá sagði sami hv.þm., að olían mundi verða dýrari en ella. Það er alls ekki rjett. Milliliðakostnaðurinn hverfur með þessu fyrirkomulagi, og er það ágóði ríkissjóðs. En þeim hv.þm., sem bera hag steinolíufjelagsins svo mjög fyrir brjósti, þykir sennilega rjettara, að sá gróði lendi í vasa þess, en ekki ríkissjóðs. Hv. 3. þm. Reykv. (JÞ) sagði, að jeg hefði gefið litlar upplýsingar um það, sem gerst hefði í málinu síðan 1917.  Þá gat sami hv.þm. þess, að þetta hefði vakið eftirtekt í Bandaríkjunum. Kynnu menn þar því illa, að gengið hefði verið fram hjá þeim, og væri það trú margra manna, að þetta hefði valdið miklu um hina gífurlegu hækkun á ullartollinum. En í því er engin hæfa. Í þessu hefi jeg fyrir mjer orð sendiherra Dana í Washington. Í brjefi, rituðu í febrúar, getur hann þess, að hann hafi orðið var við, að stjórn Bandaríkjanna þyki leitt, að fjelögum þar hafi ekki verið gefinn kostur á að koma með tilboð um sölu á steinolíu. En hann segir, að ef til vill mætti svara þeirri ákæru á þá leið, að þar sem Bandaríkin hefðu nýlega lagt háan toll á innflutta ull, mætti ef til vill skoða þetta sem „repressalia“ af hendi íslensku stjórnarinnar. Danski sendiherrann þar, einhver helsti diplomat Dana, veit sýnilega ekki, og þá heldur ekki stjórn Bandaríkjanna, hve nær samningurinn um einkasöluna er gerður, en telur hann yngri en samþykt ullartollsins, sem rjett mun vera. Hann er ekki heldur kunnugri málinu en svo, að hann ætlar, að samningurinn sje gerður til 5 ára. Að þetta hafi ekki vakið neinn sjerstaklegan óhug í Bandaríkjunum, má einnig sanna á annan hátt. Sendiherra Bandaríkjanna í Kaupmannahöfn, dr. Prince, hefir borið sig upp undan því við dönsku stjórnina, að amerískum fjelögum hafi ekki verið gefinn kostur á að gera tilboð um steinolíusöluna. Það var þó leitað til þriggja fjelaga í Bandaríkjunum, þó að honum sje það ekki kunnugt. Mun þetta sennilega stafa af því, að forstjóri danska steinolíufjelagsins hefir kvartað um það við hann. Sendiherrann átti tal við utanríkisráðherra Dana, og hefir ráðherrann ritað stjórninni hjer í tilefni af því. Getur hann þess, að sendiherrann hafi komið á sinn fund og mælst til þess, að amerískum fjelögum væri gefinn kostur á að taka þátt í samkepninni, þegar samningurinn við breska fjelagið er fallinn úr gildi. Lýkur hann brjefi sínu á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Jeg skal tilföje, at Gesandtens Henvendelse ikke havde Karakter af en Klage, men kun en Henstilling af nævnte Indhold“. Það er því engin ástæða til að vera hræddur við Bandaríkin út af þessu máli, og alt hjal um samband þessa máls við hækkun ullartollsins er blátt áfram tóm vitleysa. Hv. 3. þm. Reykv. (JÞ) tók það sjerstaklega fram, að á síðasta þingi hefði engum komið til hugar, að einkasölu á steinolíu yrði skelt á. Lagði hann mikið upp úr ummælum mínum á síðasta þingi í þessu efni. En jeg veit ekki til, að jeg hafi þá dulið neitt vísvitandi. Jeg gat ekki átt við aðrar vörur en kom og því um líkt; gat hvorki átt við tóbak nje steinolíu, sem lög heimila einkasölu á. Þetta hygg jeg, að jeg hafi tekið fram, þó að það hafi fallið úr ræðunni og jeg gleymt að bæta því aftur inn í. Jeg get ekki álitið, að aðrir menn hafi leyfi til að skilja ummæli mín öðruvísi en jeg skil þau og hefi jafnan skilið. Þetta er jeg annars búinn að margtaka fram, og ætti ekki að þurfa að gera það enn einu sinni. Það er annars undarlegt, að hv.þm. (JÞ) skyldi alveg ganga fram hjá nefndarálitunum, sem jeg hefi svo skýrlega sýnt fram á, að væru mjer eindregið í vil, úr því hann fór að minnast á þetta. Þar er ótvírætt gert ráð fyrir einkasölu á steinolíu.  Hv. þm. hjelt því fram, að samningar um einkasöluna mundu hafa verið byrjaðir áður en þingi sleit í fyrra. Ekki var mjer kunnugt um það. En hitt vissu allir, að þá lágu fyrir uppdrættir að olíugeymum, og gerði jeg ráð fyrir, að þeir væru frá fjelagi því, sem landsverslun hafði skift við, og það munu allir hafa vitað, hv.þm. eigi síður en aðrir, því líklega gera slíkir uppdrættir sig ekki sjálfir. En að sjerstakir samningar væru á döfinni, vissi jeg ekki. Enn gat hv.þm. þess, að þetta væri pólitískt mál, og hefði Framsóknarflokkurinn krafist, að einkasalan kæmist á. Það er engum blöðum um það að fletta, að Framsóknarflokkurinn, sem í eru 15 þingmenn, hefir ríkiseinkasölu á vissum vörutegundum á stefnuskrá sinni. En hvernig víkur því þá við, að hv. 1. þm. Reykv. (JakM) segir, að einungis 2 þingmenn sjeu fylgjandi einkasölu? Mjer þykir talsverð mótsögn vera í þessu. Hv. 3. þm. Reykv. (JÞ) spurði, hve nær samningurinn hefði gengið í gildi. Hann gekk í gildi 10. febrúar þ. á. og gildir til ársloka 1925. Hv. þm. spurði, hvað þá ætti að gera. Það er að vísu nægur tími að ræða um það á næsta þingi, en mjer er engin launung á því, hvað jeg hefi hugsað mjer að gera ætti. Samningnum má segja upp með eins árs fyrirvara, og tel jeg sjálfsagt, að það verði gert 31. desember 1924. Forstjóri danska steinolíufjelagsins spurði mig, hvort ekki mætti telja fullvíst, að svo yrði gert. Sagði jeg honum, að jeg gæti ekki lofað neinu um það, væri það komið undir þeirri stjórn, er þá færi með völd, en jeg teldi sjálfsagt, að þetta yrði gert, og að þá yrði leitað tilboða á ný alment, og fengi fjelag hans þá að taka þátt í þeirri samkepni. Þetta álit mitt hefi jeg ritað á brjef frá honum til stjórnarinnar. Jeg er sannfærður um, að þegar að því kemur, munum vjer komast að enn betri samningum en nú, þó að jeg telji þennan samning góðan, því að þá verðum vjer búnir að fá dýrmæta reynslu. Sami hv.þm. gat þess, að stjórnin hefði nú tekið á sig mikla ábyrgð; væri hún nú skyld til þess að sjá um, að altaf væru til nægar birgðir af góðri steinolíu. Auðvitað hefir stjórnin tekið þessa skyldu á sig, og býst hún við að vera fullkomlega fær um að inna hana af hendi. Jeg er ekkert hræddur við að taka þá ábyrgð á mig fyrir mitt leyti. Og ef samningurinn reynist að einhverju leyti óhagstæður, er mjer um að kenna, og jeg telst ekki undan þeirri ábyrgð, því jeg taldi skyldu mína að framkvæma þessi lög. Er mjer nær að ætla, að eitthvað hljóð hefði heyrst úr horni, hefði jeg ekki gert það; þó varla frá þessum hv.þm. Þá vjek hv. 3. þm. Reykv. (JÞ) nokkrum almennum orðum að landsverslun og skipakaupum ríkisins. Jeg er ekki við því búinn að rökræða það mál alment, enda býst jeg við, að hv.þm. Ak. (MK) sje fær um að svara þar fyrir, ef nokkru þarf að svara. En jeg skal geta þess, að hvort sem ríkið tók einkasölu á steinolíu eða ekki, var full nauðsyn á að eiga skipið Villemoes áfram til steinolíuflutninga. Um Borg er það að segja, að meiri hluti þingmanna mun ekki vilja selja hana. Það kom til tals í hv.Ed. í fyrra, og á þessu þingi lá fyrir einni nefnd í þessari hv. deild tilboð um kaup á skipinu fyrir 200000 danskar kr. Í fyrra vildi hv.Ed. ekki sinna þessu, og nú hefir komið til mín brjef frá nefnd þeirri, er jeg gat um, er skýrir frá, að meiri hluti nefndarinnar sje mótfallinn sölunni. Það er því fullt eins mikið vilja þingmanna að kenna sem stjórninni, að skipið hefir ekki verið selt.

Magnús Kristjánsson Jeg skal taka það fram strax, að jeg stend ekki upp í því skyni að bera blak af hæstv. atvrh. (KIJ). Mjer virðist engin þörf á því. Það hefir komið fram, sem raunar var öllum vitanlegt áður, að hann er maður til að fást við þó meiri garpar væru en þeir hv.þm., sem borið hafa vopn á hann enn sem komið er á þessum fundi. Það er ekki laust við, að hv. 1. þm. Reykv. (JakM) og hv.þm. Ísaf. (JAJ) ljetu sjer um munn fara nokkrar fjarstæður, sem ástæða væri til að minnast á, ef tími væri til. En jeg skal leiða það hjá mjer í þetta sinn, þangað til þeir gefa frekara tilefni til svara. Það var sjerstaklega hv. 3. þm. Reykv. (JÞ), er gerðist alldigurmæltur, sem reyndar er venja hans. Raunar hugði jeg, að mál það, sem hann var altaf að breiða sig út yfir, hefði verið nokkurn veginn útrætt á undanförnum þingum, og sje jeg ekki ástæðu til að leiða það inn aftur, enda mun jeg ekki fara langt inn á þá braut. Aðalatriðið í ræðu hv.þm., ef nokkurt mark er annars á henni takandi, var dylgjur um eitthvað leynimakk landsverslunar á undanförnum árum, er síðasta þing hafi verið leynt. Þessu mótmæli jeg afdráttarlaust. Það var fullkomlega gerð grein fyrir því á síðasta þingi, að samið hefði verið um kaup á olíu. Samningurinn var gerður í október 1921 og gilti til 1 árs, og var að öllu leyti eins og venjulegir verslunarsamningar. Þessu var aldrei leynt, og það var vitanlegt, að þetta hafði verið gert með ráði og samþykki þess ráðherra, er þá fór með þessi mál. Það er næsta kynlegt að taka þetta nú upp á þann hátt, að reyna að gera þá menn tortryggilega, er fyrir málinu stóðu. Það eru tilhæfulaus ósannindi, að um nokkurt leynimakk hafi verið að ræða, og sje jeg ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um það. Annað atriði, er hv.þm. vildi gera mjög mikið úr, er áhættan, sem væri því samfara, að ríkið tæki að sjer verslunina með þessa vörutegund. Jafnframt lagði hann mikla áherslu á, að þessi samningur væri gerður fyrir eindregið atfylgi eins flokks, eða nokkurra manna úr honum. Jeg skal ekki fara langt út í þetta, en hverjir svo sem hafa að því stutt, eiga þeir frekar skilið þökk en vanþökk. En jeg vil leyfa mjer að spyrja hv.þm. að því, að hverra undirlagi hann er jafnan á verði og rís öndverður gegn öllum framkvæmdum, þegar ræða er um þjóðnytja fyrirtæki, sem ætlast er til, að ríkið reki. Um það þarf ekki að fara í neinar grafgötur. Það eru kjósendur í þessum bæ, eða einn hluti þeirra, efnamennirnir, er hv.þm. telur sjer skylt að bera fyrir brjósti. Hann telur sjer skylt að gæta hagsmuna þeirra einna, jeg vil ekki segja án tillits til alls annars, en þó framar öðru. Ef það er rjett, sem hv.þm. hjelt fram, að Framsóknarflokkurinn hafi átt hlut að máli um steinolíueinkasöluna, þá er það jafnvíst, að þeir menn, sem jeg nefndi, standa að baki hv.þm. Honum er þetta ef til vill ekki láandi, en eins og jeg hefi áður lýst yfir, álít jeg, að hann tali oft þvert um geð á þingi. Jeg álít hann meiri vitmann en svo, að hann geti af eigin sannfæringu haldið fram jafneinhliða og óheilbrigðum málstað sem hann lætur sjer oft og tíðum sæma. Jeg skal geta þess strax, að mjer er nokkuð torskilið sumt af því, sem hjer kemur fram, og þá einkum þessi mikla umhyggja fyrir því fjelagi, sem hefir haft þessa verslun á hendi að mestu leyti um langt árabil. Það er eins og komið sje við hjartað í hv. 3. þm. Reykv. (JÞ) og ýmsum öðrum, þegar minst er á þetta fjelag. Mætti ef til vill skilja þessa menn svo, sem fjelagið hefði verið rænt einhverjum rjetti, sem það væri fullkomlega rjettborið til. Þetta skil jeg ekki. Jeg lít svo á, að hversu blessunarríkt sem menn telja það vera að hafa þessa forsjón til að annast hagsmuni þjóðarinnar í þessu efni, sje reynslan af því ekki svo ákjósanleg, að menn þurfi að harma það mjög, þótt nokkur breyting sje orðin á þessu. Meðan fjelag þetta var eitt að verki, komst þessi nauðsynjavara í svo geypilega hátt verð, að því varð ekki undir risið. Til þess að tala gætilega og fara ekki með annað en sýnt verður og sannað, skal jeg geta þess, að steinolíuverð var hjer í Reykjavík um tíma 150 kr. tunnan. Hjeðan varð svo að flytja hana út um land með ærnum kostnaði, 10–12 kr. á hvert fat. Jeg tel þetta ekki svo aðgengileg kjör, að menn þurfi beinlínis að sakna þeirra. En með þessu verði hefir þetta fjelag haft gífurlegan hagnað, og það á þeim neyðartímum, er þjóðin mátti síst við því. Það er þetta, sem hv. 3. þm. Reykv. (JÞ), og ýmsir fleiri, harmar nú svo mjög, að breyting skuli á orðin. Það er ekki að efa, að nokkur lagfæring var áður fengin á þessu, einmitt fyrir aðgerðir ríkisstjórnarinnar, er hún ljet málið til sín taka. Verðið lækkaði og almenningi var gert kleift að afla sjer olíu, svo að ekki þyrfti að leggja niður atvinnuvegina vegna þessa vandræðaástands. Hvernig hefðu smærri útgerðarmenn átt að fara að, þegar bönkunum var algerlega lokað fyrir þeim? Jeg hygg, að margir þessara manna hefðu átt afarerfitt með að halda áfram atvinnurekstri sínum, hefðu þeir ekki átt athvarf hjá landsverslun um þessa nauðsynjavöru, sem þeir gátu ekki fengið annars, nema með hinum mestu afarkostum. Þeir hefðu þá orðið að sæta afarháu verði, og auk þess þrælbinda sig að versla ekki við aðra um langan tíma. Var því óumflýjanlegt, að eitthvað yrði gert af hálfu hins opinbera til að leysa þetta helsi. Það var dálítið skrítilegt að heyra hv. 3. þm. Reykv. (JÞ) ráðgera, hvernig hann ætli að haga sjer á næsta þingi til þess að geta forðað þjóðinni frá þeim skaðræðismönnum, er leitt hafa hana í þá ógæfu að bægja þessu margumtalaða fjelagi frá steinolíuversluninni, svo hún fái ekki notið stöðugrar handleiðslu þess. En jeg held, að hvorki hann eða jeg viti, hvort það kemur til okkar kasta að ráða fram úr þessu eða öðrum málum hjer á þingi framvegis. En ef jeg væri kjósandi hans, þá mundi framkoma hans í þessu máli verða til þess, að jeg gæti ekki ljeð honum mitt atkvæði. Jeg álít, að erfitt verði að finna afturhaldið jafnátakanlega íklætt holdi og blóði sem hjá þessum hv.þm. Hjer er af hálfu þessa þm. ótvíræð viðleitni fram komin til þess að ófrægja þá, sem eru að reyna að bjarga þjóðinni frá því, að erlent fjelag fái hjer yfirráðin, og það fjelag virðist ætíð hafa gert það að markmiði sínu að græða sem mest á viðskiftunum, án tillits til almenningsheilla. Þá voru hugleiðingar þessa sama hv.þm. (JÞ) um það, að nú væri nauðsynlegt að draga inn það fje, er notað hefir verið til að reka með verslun ríkisins, til þess að borga með því skuldir ríkissjóðs. Sjerstaklega varð honum skrafgjarnt um þær skuldir, er stafa frá skipakaupunum. En flestir munu hafa verið sammála um, að þær ráðstafanir væru nauðsynlegar, er þær voru gerðar, enda sum skipin borgað sig að fullu. Landsverslunin hefir nú int af hendi mest það fje, sem hún hafði fengið fyrir aðstoð ríkisins, og er hægt að greiða það, sem eftir stendur, hvenær sem vera skal. Alt, sem þessi hv.þm. (JÞ) sagði um það efni, var því á litlum rökum bygt. Mun honum sjálfum hafa verið það ljóst, en hann mun hafa haldið, að eitthvað af fjarstæðum hans gæti loðað við þá, er lítið hafa kynt sjer þetta, og má vel vera, að það reynist svo. Mun jeg svo láta útrætt um þetta að sinni; vil aðeins benda á það, að við höfum nú orð hv. 3. þm. Reykv. (JÞ) fyrir því, að hann muni gera alt, sem honum er mögulegt, til þess að brjóta á bak aftur þessa sjálfsbjargarviðleitni þjóðarinnar. Mun þá sagan síðar dæma um það, hve þarfur maður hann hefir verið fósturjörðu sinni.

Jón Baldvinsson Mig hefir oft furðað á þeim mönnum, sem þykjast bera hag sjávarútvegsins fyrir brjósti, en nota þó sjerhvert tækifæri til þess að mæla á móti því, að ríkið hafi einkasölu á steinolíu. Get jeg ekki skilið, hvað ríkinu gæti gengið til að selja þessa vöru hærra en hæfilegt er eða lakari heldur en einstakir menn eða fjelög mundu gera. Mun sú skoðun hingað til hafa verið ríkjandi, bæði hjá þingi og þjóð, að sjálfsagt væri, að ríkið ræki þessa verslun. Hefir saga málsins hjer á þingi sýnt það, að það hefir verið eindregin ósk þingsins, að ríkið ræki verslunina á þessari vörutegund, hvernig svo sem þingmenn eða stjórnir hafa annars litið á ríkisrekstur alment. En þetta sýnir, hve sjálfsagður og rjettmætur ríkisrekstur er og að með honum einum verði bætt viðskiftaástandið. Hefir og öll saga steinolíufjelags þess, sem starfað hefir hjer á landi undanfarið, sýnt það, að það hefir ekki verið umhyggjan fyrir landsmönnum eða sjávarútveginum, sem fyrir því hefir vakað, heldur það eitt að græða sem mest. Er þetta líka auðskilið og eðlilegt, skoðað frá fjelagsins sjónarmiði. Má í því efni benda á dæmi. Fyrir nokkrum árum reyndi Fiskifjelagið, er fram úr hófi keyrði hjá steinolíufjelaginu, að fá farm af olíu hingað og hefja samkepni við steinolíufjelagið; en sú tilraun mishepnaðist. Steinolíufjelagið lækkaði olíuna svo mikið, að Fiskifjelagið stóðst ekki samkepnina og tap varð af tilrauninni. Halda menn nú, að það hafi verið af umhyggju fyrir útveginum, að steinolíufjelagið lækkaði verðið þá? Nei. Það var aðeins til þess að reyna að koma í veg fyrir, að tilraunir sem þessi, er Fiskifjelagið gerði, yrðu endurteknar. Og svo setti fjelagið auðvitað upp verðið, þegar Fiskifjelagsolían var úr sögunni, og vann þá upp margsinnis það, sem sett hafði verið niður áður. Það eru slík dæmi, sem komið hafa mönnum á þá skoðun, að nauðsynlegt hafi verið, að ríkið tæki að sjer einkaverslun á þessari vörutegund. En auðvitað er það, að þessi verslun ríkisins kemst ekki hjá aðfinningum frá þeim mönnum, er þykjast trúa á „samkepnina“ svokölluðu. Hv. fyrirspyrjandi (JakM) og hv.þm. Ísaf. (JAJ) fundu henni það aðallega til foráttu, að gróðinn væri of mikill. En nokkur vandi er hjer á ferðum. Ef landsverslunin græðir, er það kallað okur, en ef hún tapar, er það talið sýnishorn þess, hve ríkisrekstur beri sig illa. En þess er að gæta, að þótt landsverslunin hafi þennan hag af versluninni, þá verður samt steinolían altaf fyrir neðan verð steinolíufjelagsins. Er og enn fremur aðgætandi, að þessi beini gróði af landsversluninni á steinolíu er lítill, saman borið við þann óbeina gróða, sem landsmenn hafa af þessari einkasölu, svo mjög sem landsverslunin hefir lækkað verðið. Og hvað mundi steinolíuverðið vera nú, ef engin landsverslun hefði verið? Jeg átti bágt með að skilja, hvers vegna þessi fyrirspurn kom fram. Raunar er því slegið fram, að ástæður sjeu aðrar nú en þegar heimildarlögin voru sett. Það er að vísu rjett, að verslunin er greiðari nú en hún var á stríðstímunum, en hún er ekki greiðari nú en hún var fyrir stríðið, og höfðu þó þá komið fram eindregnar óskir um, að ríkið tæki að sjer þessa verslun. Hv. fyrirspyrjandi (JakM) vildi telja, að heimildarlögin væru burtu fallin sökum þess, að ástæður fyrir þeim væru burtu fallnar. En þetta er ekki rjett, eins og jeg þegar hefi sýnt. Ástæðurnar liggja fyrir enn og munu liggja fyrir á meðan steinolía annars er notuð. Þá sagði hv. fyrirspyrjandi, að sumir hv.þm. hefðu haft það í huga á síðasta þingi að bera fram þáltill. um það að láta lögin koma til framkvæmda, en ekki þorað það, því að það hefði áreiðanlega verið felt. En hvernig stóð þá á því, að þessir menn, sem á móti voru, ef þeir eru svo sterkir sem hv. fyrirspyrjandi vill vera láta, komu því ekki til leiðar, að heimildarlögin væru afnumin? Jeg hygg, að þeir hafi ekki þorað að reyna þetta, því að þeir hafi vitað, að þessi viðleitni mundi ekki hepnast. En annars þarf ekki að undra, þótt óánægjuraddir komi fram. Kaupmannastjettinni finst hjer gengið á sinn hag og rjett til að fara með verslunina, en sjerstaklega er það þó auðvitað steinolíufjelagið sjálft, sem er mótfallið einkasölunni. En jeg held, að breytni þessa fjelags hafi ekki verið svo, að ástæða hafi verið til fyrir hv.þm. að bera hag þess fyrir brjósti, og síst held jeg, að ástæða hafi verið til að færa þessu fjelagi þakkarávarp fyrir það, hversu vel fjelagið hefði birgt landið upp af steinolíu á stríðsárunum, eins og hv. 3. þm. Reykv. (JÞ) gerði. Hefir hv.þm. Ak. (MK) og hæstv. atvrh. (KIJ) lýst maklega velgerðum þessa fjelags og hvers vegna ekki var samið við fjelagið. Vil jeg svo láta lokið máli mínu, aðeins geta þess, að jeg skil ekki, hvernig nokkur þm. getur verið á móti þessari gömlu og sjálfsögðu kröfu þjóðarinnar um bætur á versluninni með þessa vörutegund, án þess þó að geta bent á eitt einasta atriði, sem geti orðið til óhagræðis. Bendir einmitt alt til þess, að að þessu verði hinn mesti hagnaður. Vildi jeg taka enn dýpra í árinni og láta ríkið reka alla verslun, en jeg hygg, að það þýði ekki að koma fram með till. um það nú, því að það mun tæpast verða samþykt á þessu þingi. Jeg hafði ætlað mjer að finna að því, að stjórnin ætlaði innflutningsfrestinn svona langan (6 mánuði), en úr því hæstv. atvrh. (KIJ) hefir lýst því yfir, að hann sjái eftir því, skal jeg láta það mál niður falla. Jeg held því fram, að landið hafi alls ekki tapað á steinolíuversluninni. Landsverslunin hefði að mínu áliti átt að halda áfram óbreytt eins og hún var 1920–21. Þingið breytti ekki rjett í þessu máli í fyrra, en þessu verður nú skotið til þjóðarinnar á þessu ári, þar sem eru kosningamar í haust, og þætti mjer undarlegt, ef það yrði þá uppi að leggja niðursteinolíueinkasöluna eða enn meir yrði dregið úr landsversluninni. Jeg að minsta kosti ætla fyrst að trúa því gagnstæða.

Hákon Kristófersson*): Jeg get ekki tekið undið það með hv. 2. þm. Reykv. (JB), að þessu máli hafi verið hreyft að ófyrirsynju, því það hefði að mínu áliti átt að vera komið fram fyrir löngu. Jeg vil ekki halda því fram, að margt hafi verið ranglega gert í því, en hitt veit jeg, að allmikil óánægja á sjer stað út af þessu máli, sjerstaklega úti um land. Jeg er ekki ókunnugur þessu máli, og hefi því ekki búist við, að stjórnin tæki að sjer sölu á steinolíu öðruvísi en í einokunarformi, enda þótt jeg trúi vel aðalforstjóra landsverslunarinnar, hvað sem öðrum líður. Steinolíuverslunin var áður í höndum fjelags, sem við höfum enga ástæðu til að telja okkur í þakklætisskuld við, eins og hv.þm. Ak. (MK) hefir þegar sýnt fram á, og það mjög rjettilega. En þrátt fyrir það, að steinolían yrði tekin til ríkiseinkasölu, held jeg því fram, að það hafi ekki verið ætlast til, að þetta yrði veruleg tekjugrein handa ríkissjóði, og mótmæli jeg þeim skilningi hæstv. atvrh. (KIJ) á þingviljanum. Hitt er alt annað mál, þó að þessi verslun væri látin bera sig og græddi hóflega, t. d. sem svaraði 2 kr. af hverri tunnu. Jeg ætla ekki að fara að mótmæla tóbakseinokuninni sjerstaklega, en það verð jeg þó að segja, að hún er á komin samkvæmt þingvilja, sem alveg stendur á takmörkunum til þess að vera til. Tóbakseinokunin komst sem sje í gegn aðeins með eins atkvæðis mun. Hæstv. atvrh. (KIJ) hugði það mundi best henta almenningi, að ríkið tæki líka einkasölu á salti og kolum. Jeg skil þetta svo, sem hann hneigist að því að taka meginið af versluninni í landinu í hendur ríkisins. Jeg er þessu algerlega andstæður, og frá mínum bæjardyrum sjeð, leiðist mjer, að hann skuli halda því fram, að þetta færi betur úr höndum landsstjórnarinnar en þeirra, sem hingað til hafa haft þá verslun á hendi. Það er heldur ekki hægt að byggja á því, þótt einstöku landshlutar hafi orðið vörulausir; þetta gæti alveg eins komið fyrir hjá ríkiseinokunarverslun. Jeg held að það sje rjett athugað hjá hæstv. atvrh. (KIJ), að til þess hafi verið ætlast af þinginu, að stjórnin tæki að sjer steinolíuverslunina, ef henni fyndist þess full þörf, og sje jeg því ekki, að hann sje vítaverður fyrir, þótt hann hafi gert þetta. Samt sje jeg ekki, að ástæða hafi verið til þess að gefa ekki steinolíufjelaginu hjer kost á að koma fram með tilboð, enda hefði þá ekki verið hægt að bregða stjórninni um að hafa gengið fram hjá því. Það hafa gengið ýmsar skrök- og hviksögur víðs vegar um þetta mál, og var því orðin nauðsyn á að fá það rætt hjer á þinginu. þess vegna skil jeg ekki, hvers vegna hv. 2. þm. Reykv. (JB) getur verið óánægður yfir því, að tækifæri hefir gefist til þess að stökkva þessum hviksögum. Jeg verð og að segja það, að hæstv. atvrh. (KIJ) bar skylda til þess að kynna þingmönnum, hvernig sakir stæðu í þessu máli, en jeg væni hann alls ekki þess, að hann hafi viljað leyna neinu. Það er og, að samningur þessi kemur æðiseint fram, þó að hann liggi nú í frumriti í skrifstofu Alþingis, og það á enskri tungu, sem fæstir þm. skilja. Hefði verið rjettara að láta þýða hann, svo allir megi sjá og skilja, og jeg vænti þess, að hæstv. atvrh. (KIJ) telji þetta ekki árás á sig, þó jeg segi þetta.  (Atvrh. KIJ: Alls ekki)  . Þó að jeg hafi nú sagt alt þetta, er það ekki þann veg að skilja, að jeg sje að áfellast stjórnina fyrir að taka steinolíuverslunina í sínar hendur; það stóð öðruvísi á með steinolíuna en tóbakið. Jeg var á móti þeirri einkasölu. En nú er stjórnin í þessu steinolíumáli meðfram að sporna við yfirgangi erlends fjelags, sem hefir sýnt sig að ójöfnuði við oss. Stjórnin gerir landsmenn ánægðasta með því að hafa olíuna ekki dýrari en það, að verslunin liðlega beri sig, en geri þetta ekki að tekjugrein fyrir ríkissjóð. Þó að ríkið græði sem svarar 2 kr. á tunnu, tel jeg ekki skaða neitt. Það er alls ekki rjett hjá hv. 2. þm. Reykv. (JB), að þjóðin hafi krafist ríkiseinokunar á steinolíu. Það var heldur hitt, að sporna við því, að verðið væri óhæfilega hátt á þessari vöru. Jeg get vel búist við því, að samningar við steinolíufjelagið hjer hefðu reynst erfiðir; þeir hafa víst oft verið það. En þó tel jeg rjettara, að því hefði verið gert fært að halda áfram verslun hjer, en halda aðeins í hemilinn á því, svo því tækist ekki að okra á landsmönnum, eins og að undanförnu.

Jón Auðunn Jónsson Jeg get verið stuttorður að þessu sinni. Hæstv. atvrh. (KIJ) hefir misheyrt, ef hann heldur, að jeg hafi haldið því fram, að steinolían væri óhæfilega dýr; það sagði jeg ekki, en jeg sagði, að álagningin væri of mikil, og við það stend jeg. Jeg fæ ekki sjeð, að ástæða sje til, að ríkið leggi háan skatt á þær vörur, sem nauðsynlegastar eru sjávarútveginum, og enn síður tel jeg það viðeigandi, ef það á að verða, eins og hæstv. atvrh. (KIJ) heldur fram, aðallega tekjugrein fyrir ríkissjóð. Hann segir „ef samningarnir reynist vel“. Jeg býst við, að þeir reynist eins og til þeirra hefir verið stofnað, nema það sje þetta, að það megi ná enn meiri tekjum af þessu í ríkissjóð. Lögin heimila nú aðeins 4 kr. af tunnu. Það hefir mjer vitanlega engum dottið í hug, að ekki væri hægt að fá olíu til landsins í frjálsri verslun. Stjórnin hlaut og að vita það, sem allir vissu, að kaupmenn gátu pantað olíu, og jeg veit t. d., að hráolíu hefir verið hægt að fá langtum ódýrari en hjá landsversluninni, ríkiseinkasölunni.

Hve nær og hvaðan?

. Jeg get sýnt hv.þm. Ak. (MK) skilríki fyrir því síðar, ef hann vill. Það, að jeg vilji helst hafa steinolíufjelagið hjer fyrir millilið, nær ekki neinni átt, og jeg hefi heldur aldrei leitast við að afla því fjelagi hlunninda. Hitt er annað mál, að þegar gera skal samninga, er það eðlilegast, að víða sje leitað tilboða, ef svo á að semja við þá, sem lægst verð bjóða á sömu vörutegund. Þetta fjelag var nú hjer og hafði verslað hjer, og því hefði það vel mátt koma til greina og átt að eiga kost á að koma með tilboð. Betri samningar næst, segir hæstv. atvrh. (KIJ). Jeg vil nú óska, að ef haldið verður áfram á þessari braut, þá verði samningar allir birtir sem allra fyrst. Jeg vona því, að þýðing þessa samnings verði og bráðlega til sýnis hjer á skrifstofunni, því eins og jeg tók fram í fyrri ræðu minni í dag, er þess þörf, er margir þm. skilja ekki ensku.

Fyrirspyrjandi (Jakob Möller) Jeg hefi ekki, að jeg held, hagað orðum mínum þannig, að jeg þyrfti að fá margar hnútur fyrir að vilja hlaða undir steinolíufjelagið hjer, og jeg veit til þess, að það hefir átt betri málsvara annarsstaðar en þar sem jeg er. Jeg hefi verið fylgjandi ríkiseinkasölu á steinolíu, ef ekki væri hægt að versla með hana í frjálsri samkeppni, og sú afstaða mín stafaði einmitt af því, hvernig steinolíufjelagið notaði sjer afstöðu sína hjer á landi fyrr meir, er það var að neyða menn til að binda viðskifti sín við það eitt. Nú er þetta breytt þannig, að frjáls verslun er vel kleif, og því er afstaða mín til þessa máls breytt samkvæmt því, og stendur það, eins og augljóst er, ekki að neinu leyti í sambandi við hagsmuni steinolíufjelagsins. Mjer var kunnugt um það nokkru fyrir þingbyrjun í fyrra, að í ráði var að bera fram á því þingi tillögu um, að ríkið tæki að sjer einkasölu á steinolíu, en að það var ekki gert, staðhæfi jeg að hafi verið af því einu, að þeir, sem vildu fá þetta fram, sáu sjer ekki fært að koma því í gegn á því þingi. En þetta, að færa sjer í nyt afstöðu stjórnarinnar til þessa máls og koma þessu þannig fram í trássi við þingið, aðeins nokkrum dögum áður en það átti að koma saman, tel jeg vera algerlega ótilhlýðilegt, bæði af þeim fáu mönnum, er knúðu það fram, og af stjórninni, að ljá þeim eyra. Hæstv. atvrh. (KIJ) hefir skýrt frá því í dag, að til sín hafi komið þingmenn og aðrir og hvatt sig til þessa. Hve margir þeir þingmenn hafi verið, ljet hann ósagt, en hvort sem þeir hafa verið fleiri eða færri, þá skiftir það engu. Hann átti að spyrja þingið, en ekki einstaka þingmenn. Hann kveðst ekki hafa gert það af ótta við þingið, að skella einkasölunni á fáum dögum fyrir þing. Ef hann hefði óttast þingið, mundi hann ekki hafa gert það. Nei, hann hefir óttast meira þessa einstöku þingmenn, og líklega hefir hann þóst sjá boðana á bæði borð, og því tekið það ráðið, er honum sýndist vænna, að trássast við vilja þingsins, en hlýðnast þeim einstöku. Hæstv. atvrh. (KIJ) furðar sig á því, að jeg skuli halda því fram, að aðeins 2 þingmenn sjeu fylgjandi einkasölu, þar sem þetta sje þó flokksmál Framsóknarflokksins. Jeg staðhæfi, að það sjeu aðeins 2 þingmenn eða svo á þingi fylgjandi einkasölustefnunni, en Framsóknarflokkurinn mótfallinn henni. Stefnuskrá flokksins hefir verið birt opinberlega í blaði hans, og þar er þetta skýrt tekið fram. Það mun að vísu og tekið þar fram, að flokkurinn sje fylgjandi einkasölu á steinolíu, en jeg hygg, að það sje aðallega fyrir þá sök, að flokknum sje ekki orðin ljós sú breyting, sem á er orðin, eða þá e. t. v. fyrir ráðríki þeirra fáu manna í flokknum, sem fylgjandi eru einkasölustefnunni yfirleitt. Hv. samþm. minn, 2. þm. Reykv. (JB), syngur ríkisverslun mikið lof; það er og eðlilegt; afstaða hans til þessa máls er alkunn. Jeg hefi orðið rækilega var við það, að þeir, sem halda fram ríkiseinkasölu, álíta, að ríkið ætti ekki að þurfa að sprengja vöruverðið upp, og í sjálfu sjer væri þetta eigi ólíklegt. En ef nú hv. samþm. minn (JB) vill athuga reikninga landsverslunarinnar, mun hann sjá, að hagnaðurinn af steinolíuversluninni hefir orðið um 130–140 þús. kr. undanfarin tvö ár, og hvað er það annað en að „sprengja upp“ verðið? það má þá svara því til, að þessi gróði lendi allur hjá ríkissjóði. En undanfarið hefir steinolíufjelaginu verið gefið tækifæri til að græða annað eins og líklega meira. Hvers vegna þarf nú að sprengja svona upp verðið á steinolíunni og hví setti landsverslunin það ekki niður í staðinn? Jeg get ekki svarað því, og jeg geri ráð fyrir, að hann geti það ekki heldur. En hvers er að vænta af einkasölu, þegar þannig er farið að í frjálsri samkeppni? Því er svarað, að kosturinn sje sá, að með einkasölu fari þó allur arðurinn í ríkissjóð. En þetta dæmi af steinolíuversluninni sýnir, að einstaklingar leggi líka of mikið á í frjálsri samkeppni. En með einkasölu er einstökum atvinnurekendum gert ókleift að afla sjer vörunnar sjálfir á erlendum markaði, þar sem þeir gætu fengið hana ódýrari. Á þann hátt geta þeir og neytt kaupmenn til að setja niður verðið. Þetta er kostur hinnar frjálsu samkeppni, auk þess sem hún tryggir mönnum betri vörur. Hv. samþm. minn (JB) hefir áður viðurkent þessa yfirburði frjálsrar samkeppni, og hann ætti að halda sjer við það framvegis. Þá spurði hann enn fremur, hvers vegna okkur hefði þá ekki dottið í hug að nema úr gildi heimildarlögin frá 1917. En jeg vil benda hv.þm. (JB) á það, að óráðlegt gat verið að fella heimildina niður, þó hún væri ekki notuð, meðan ekki var full reynsla fengin á því, hvernig landsversluninni tækist að keppa við steinolíufjelagið. En meðan samkeppnin gat átt sjer stað og ekki sýndi sig, að nein hætta stafaði af ofríki steinolíufjelagsins, þá var engin ástæða til að nota heimildina, enda var engin ástæða til að halda, að það yrði gert eftir þeim yfirlýsingum, sem stjórnin hafði gefið. Jeg hefi svo í raun og veru ekki meira að segja um þetta, en vildi þó að lokum minnast á þá athugasemd hv.þm. Barð. (HK), að stjórnin hefði tekið til þessa bragðs til hagræðis landinu og til að sporna við óhæflegum yfirgangi. Þetta er algerlega út í bláinn sagt, enda hefir ekki einu sinni hæstv. stjórn látið sjer til hugar koma að afsaka framkomu sína með því, að nokkur yfirvofandi hætta hefði verið búin af steinolíufjelaginu. Og hvað það hafi verið til mikils hagræðis fyrir landið, þá er því að svara, að um það getur orðið deilt. Og jeg býst við, að þeim mönnum, sem standa með reikninga í höndunum, er sýna, að þeir gátu fengið olíu frá útlöndum í smákaupum, tunnu og tunnu jafnvel, lægra verði en landsverslunin hefir gefið þeim kost á, þá þyki þeim hagræðið af þessari ráðstöfun harla lítið.

Jón Þorláksson Jeg er hæstv. atvrh. (KIJ) þakklátur fyrir þær upplýsingar, sem hann gaf um afstöðu stjórnarinnar til þessa máls. Hann staðfesti það, sem jeg hafði áður haldið fram, að hæstv. stjórn hefir farist svo klaufalega í þessu máli, að hún hefir með því stygt voldugasta stórveldi heimsins, og mætti þó halda, að nokkum veginn takmarkalausan klaufaskap af okkur smælingjunum þyrfti til þess, að stjórn Bandaríkjanna í Ameríku tæki eftir því. Hann skýrði frá því, að hann hefði ekki haft afskifti af því, hvaðan leitað var sölutilboða um steinolíu, en gat þess þó jafnframt, að hann mundi ekki hafa leitað til danska steinolíufjelagsins, þótt hann hefði ráðið. En hver hafði orð á því? Það fjelag er ekki steinolíuframleiðslufjelag, en hitt hefði ekki verið nema sjálfsögð skylda, að aðalframleiðslufjelaginu, Standard Oil Company, hefði gefist kostur á samningum. Og ástæðan, sem hann kom með gegn því að semja við danska fjelagið, var líka út af fyrir sig harla ljettvæg, eða með öðrum orðum alveg óframbærileg. því þótt það fjelag hefði sent mann til samninga fyrir 10–12 árum á fund nefndar, sem auk þess hafði enga heimild til að semja um kaup á steinolíu, og þótt hann hefði þá stygst eitthvað við sendimanninn, þá var fyrir þá sök eina alls ekki rjett að ganga fram hjá því. En auðvitað var það Bandaríkjafjelagið, sem fyrst og fremst bar að leita til. Það er almenn kurteisi milli þjóða, sem krefst þess, að fjelagi, sem áður hefir birgt landið upp, gefist kostur á að bjóða vöru sína, og því var það eigi nema rjettmætt, að stjórn Bandaríkjanna tæki upp þykkjuna fyrir það fjelag, sem hjer átti hlut að máli. Enda staðfestist líka tilgáta mín um sambandið milli þessa og ullartollsins. Að minsta kosti setur sendiherrann í Washington það í samband hvað við annað. Raunar bera ummæli hans þess vott, að honum hefir ekki verið ljóst, hve nær samningamir voru gerðir við enska fjelagið, en víst er um það, að ekkert heyrðist um hækkun ullartollsins fyr en eftir 10. ágúst 1922, og það segir sig sjálft, að úr því að tollurinn kom á eftir steinolíusamningnum, þá er samband þessara hluta þannig, að tollhækkunin er hefnd fyrir samninginn, en hitt er ekki til neins að bera fram, að útilokunin á Standard Oil sje hefnd fyrir ullartollinn, sem seinna kom. Hæstv. atvrh. (KIJ) skírskotaði til nál. meiri hlutans frá síðasta þingi. Það tjáir samt ekki. Það er fullkomlega ljóst, að meiri hlutinn vildi ekki fara út í einkasölu á steinolíu, og sjest það af því, sem hann sjálfur las upp, og orð frsm. benda á alt annað en að slík hafi verið ætlunin þá. Hitt var álitið rjettmætt, að landsverslunin hjeldi uppi samkepni við steinolíufjelagið, og við það var auðvitað ekkert að athuga. En nú hefir það upplýst, að um hitt hefir verið rætt innan Framsóknarflokksins, en svo vendilega hefir verið um það þagað, að það barst ekki út. Viðvíkjandi framtíðinni gat hæstv. atvrh. (KIJ) þess, að hann væri fús til þess að segja upp samningnum frá 31. des. 1924, og upplýsti það, að danska fjelaginu hefði verið gefið einhverskonar loforð eða vilyrði fyrir því, að svo yrði gert. Þegar verið er að tala um það hjer í deildinni, að við sjeum að ganga fram fyrir hönd steinolíufjelagsins í þessu máli, þá verð jeg að segja, að lítil rök eru færð fyrir því. En hæstv. ráðherra (KIJ) hefir þótt rjettara að eiga meiri mök við danska fjelagið um þetta en sjálft Alþingi. Við, sem sitjum hjer á þingi, höfum að minsta kosti ekkert fengið að vita, sem jafnist á við þessa skriflegu „uppáteikningu“ hjá danska fjelaginu. En annars er best að svara ummælum þeirra hv.þm. Ak. (MK) og hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ), að við værum að reka erindi steinolíufjelagsins. Ef til vill gætu þeir gert sjer von um, að einhver yrði til að leggja trúnað á þetta, ef það væri ekki öllum kunnugt fyrir fram, að við viljum yfirleitt hafa frjálsa verslun og erum algerlega mótfallnir einkasölu á öllum nauðsynjavörum. Annars hefir mjer borist sá orðrómur, að íslenska steinolíufjelagið sje ekki svo mjög óánægt með kosti sína og kjör, eins og málum er komið. Og jeg geri ráð fyrir, að alla ánægju þar megi mæla í krónum og aurum, og fyrst fjelagið er ánægt með sinn hlut, þá er það af því, að svo mikið fellur í skaut þess af krónum og aurum, og þarf engum getum að leiða að því, að þeir, sem borga, eru þeir, sem nota landsverslunar-steinolíuna. Hæstv. atvrh. (KIJ) talaði um, að sjer hefði verið borið á brýn leynimakk og leynisamningar, en enginn, svo jeg viti, hafði orð á slíku. En það, að hann fór að bera það af sjer, gæti sýnt, að hann hefði eitthvað misjafnt á samviskunni í því efni. Og vel kann það að vera, að eitthvað talsvert sje af leynisamningum kringum þetta mál, og ekki er víst, hvaðan ánægja Hins íslenska steinolíufjelags er sprottin. Jeg hafði ekki ætlað mjer að lengja hjer umræðurnar um skör fram frá því, sem orðið var, og fer því ekki langt út í ræðu hv.þm. Ak. (MK). Bæði hann og hæstv. atvrh. (KIJ) mintust á sölu landssjóðsskipanna. Gaf jeg þeim samt ekkert tilefni til þess. Má líka segja, að það sje neyðarúrræði að fara að selja þau nú, þótt það á hinn bóginn væri ef til vill heppilegra heldur en halda þeim úti með stöðugu tapi. Vil jeg að sinni engan dóm á það leggja, hvað rjettast væri að gera í því efni. því, sem hv.þm. Ak. (MK) vjek að mjer persónulega, verð jeg að svara fám orðum. Hann sagði, að jeg talaði mjer oft þvert um geð. Þessi ummæli hans sýna það eitt, hversu oft þeim hv.þm. (MK) skjátlast í því, hvað sje rjett mál. Því það á jeg forsjóninni að þakka, að ástæður mínar leyfa mjer að segja með fullri einurð í hverju máli það, sem jeg meina, án tillits til þess, hverjir í hlut eiga, og þetta nota jeg mjer ávalt hjer í þinginu, ekki síður en annarsstaðar. Hann sagði einnig, að jeg hefði verið að ráðgera það, hvernig jeg ætlaði að haga mjer á næsta þingi. Ekki var það nú rjett. En um hitt talaði jeg, hvernig jeg ætlaði að haga mjer við næsta kosningaundirbúning. Það er áreiðanlega rjett, sem hv.þm. Ak. (MK) sagði um sjálfan sig, að hann veit ekkert um það, hvort hann verður á næsta þingi eða ekki. En þetta á ekki við mig, því að jeg veit alveg fyrir víst, hvort jeg verð á næsta þingi eða ekki. En jeg kæri mig ekkert um að segja honum það hjer. Loks sagði hv.þm. Ak. (MK), að landsverslunin væri með þessu steinolíubraski að bjarga landsmönnum úr höndum erlendra fjárplógsmanna. Jeg hefi kanske ekki næga trú á landsmönnum, en því trúi jeg þó, að þeir geti betur bjargað sjer sjálfir heldur en hr. Magnús Kristjánsson, forstjóri landsverslunarinnar og fiskimatsmaður á Akureyri, og hr. Hjeðinn Valdimarsson, skrifstofustjóri sömu verslunar og formaður verkamannafjelagsins Dagsbrúnar, geta gert. Svo að þessu leyti held jeg, að hv. þingmaðurinn hafi gert of mikið úr sjer og of lítið úr þjóðinni.

Jón Auðunn Jónsson Þar sem hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) var að bera það á mig, að jeg gengi hjer erindi erlends olíufjelags, þá eru slíkt vísvitandi ósannindi og blekkingar. Og þó að þessi hv.þm. hafi stundum fengið orð fyrir að ganga erindi erlends fjelags, má hann ekki ætla öðrum það sama. Viðvíkjandi olíuverðinu, sem rætt hefir verið hjer og sagt, að jeg vildi, að gróðinn færi í vasa erlendra milliliða, skal jeg geta þess eins, að jeg vil, að útgerðarmenn fái gróðann sjálfir, á þann einfalda og sanngjarna hátt, að þeir fái olíuna við sannvirði. Því það get jeg sannað, sem jeg sagði, að hægt hefði verið að fá olíu, einkum hráolíu, jafnvel í smærri kaupum, alt að 35–50% ódýrara en landsverslunin seldi.

Atvinnumálaráðherra (KIJ): Jeg býst ekki við því, að málið hafi grætt mikið á þeim umr., sem fram hafa farið hjer síðan kl. 5. Því öll atriðin pro og contra var búið að taka fram áður. Jeg skal því ekki lengja umr., en aðeins víkja stuttlega að nokkrum atriðum. Hv. þm. Barð. (HK) var að tala um það, að sjer þætti það miður, að jeg skyldi hallast að einkaverslun ríkisins. Hann mætti þó vita, að þetta er ekki nýtilkomið. Fyrir 10 árum samdi jeg mörg frv. í þessa átt, ásamt 4 mætum mönnum, og á einn af þeim enn sæti á þingi, tveir voru kaupmenn og einn nú kominn undir græna torfu. Jeg var þó ekki og er ekki á þeirri skoðun, að landið eigi að taka að sjer alla verslun, þótt sú tillaga hafi líka komið fram, og það frá einhverjum gáfaðasta bónda, sem setið hefir á þingi. Jeg hefi tilgreint í þessu efni kol og salt, og jeg skal játa það, að mjer flaug það í hug um daginn, þegar Austfirðir voru alveg saltlausir í hlaðafla, að landið þyrfti að taka saltsöluna að sjer líka. Það hefir verið talað um það, að jeg hefði átt að tilkynna þingmönnum þennan samning. Má vera, en jeg bjóst altaf við því, meðal annars af blaðaumræðum um málið, að það kæmi fyrir á þinginu, og þá mundi hægt að upplýsa alt, enda hefi jeg nú í meira en mánuð verið reiðubúinn að svara þessari fyrirspurn og vænst þess daglega, að hún kæmi á dagskrá; svo það er ekki mjer að kenna, að það hefir dregist. Samningurinn verður nú lagður fram í skrifstofunni, svo þingmenn geti sjeð hann. Jeg skal geta þess í því sambandi, að jeg hefi orðið þess var, að þýðingin er ekki vel nákvæm á 2–3 stöðum, og mun jeg láta leiðrjetta það. Hv. þm. Ísaf. (JAJ) þótti hagnaðurinn af olíunni of mikill og meiri en sanngjarnt væri fiskiveiðanna vegna. Ákvæði laganna um „hæfilega“ álagningu eru nokkuð teygjanleg, og þetta getur altaf verið álitamál, þó að mjer finnist eðlilegt, að nokkur hagnaður sje, enda lagði frsm. málsins á þingi 1917 mikla áherslu einmitt á þetta atriði. Hv. 1. þm. Reykv. (JakM) þarf jeg ekki miklu að svara. Hann sagði, að menn úr stuðningsflokki mínum, Framsóknarflokknum, hefðu ætlað sjer að koma einkaverslun fram á síðasta þingi, en ekki treyst sjer til þess, þegar til kom. Um þetta er mjer alveg ókunnugt, en þetta er harla ótrúlegt, þar sem full heimild var til. Hann tók það enn fremur fram, að í þessu máli hefði mjer staðið voði frá báðum hliðum, frá Framsóknarflokknum, ef jeg hefði ekki tekið einkaverslun, og hins vegar frá þinginu, en jeg hefði heldur kosið að beygja mig undir flokksagann en þingviljann. Hann verður að halda um þetta hvað hann vill; jeg vil aðeins taka það fram, að mjer er ókunnugt um aðstöðu flokksins gegn mjer, hefði verslunin ekki verið tekin, en hins vegar hafði jeg fulla ástæðu til að ætla, að þingið mundi finna að þessu, eða einstakir þingmenn, en jeg var ekkert hræddur við það, eins og jeg vona, að umræðurnar sýni. Hv. 3. þm. Reykv. (JÞ) talaði um það, að svo óheppilega hefði tekist til, að stjórn Bandaríkjanna hefði orðið áskynja um þetta mál. Jeg sje nú ekki, að þetta sje neinn galdur, þótt hún fengi vitneskju um þetta. Fjelagið hjer símar auðvitað strax danska fjelaginu um samninginn. Það símar Standard Oil og Standard Oil hefir víst nóg ráð til þess að koma þessu á framfæri við stjórnina, svo þetta er alt ofureðlilegt. En það er hreinn misskilningur, að ullartollurinn standi í nokkru sambandi við þetta mál. Sú staðhæfing er alveg á borð við það, sem haldið hefir verið fram, ástæðulaust, um samband kjöttollsins norska og Spánarsamninganna íslensku. Í því máli er það nú upplýst, að Ísland er þar hvergi nefnt í umræðunum á þingi. Og um ullartollinn er það að segja, að hann komst á um áramótin 1921–22, eða um 8 mánuðum áður en enski samningurinn var gerður. Og á brjefi frá danska sendiherranum í Washington má sjá, að hann veit ekkert um samninginn fyr en löngu eftir að ullartollshækkunin er komin á. Þá hefir þess enn fremur verið getið hjer - jeg veit ekki, hvort það er í aðfinsluskyni -, að jeg hafi talað um þetta mál við forstjóra D. D. P. A. í Kaupmannahöfn. Jeg þarf ekki að segja annað um það en þetta, að forstjórinn beiddist þess að mega tala við mig, og leyfði jeg honum það og taldi það sjálfsagða kurteisi; eða ætlast hv. 3. þm. Reykv. (JÞ) til, að jeg sýndi honum ókurteisi? Það hefir líka verið sagt, að steinolíufjelagið hjer væri algerlega ánægt með málið, eins og því væri nú komið. Það er alveg ágætt; en hví er þá altaf verið að bera það fyrir brjósti? Mjer hefir nú samt sem áður heyrst annað á framkvæmdarstjóra fjelagsins hjer. Get jeg svo lokið máli mínu um fyrirspurnina með þeirri athugasemd, að minst hefir verið um hana sjálfa rætt, því þessar umræður sanna, að það er fremur landsverslunin en landsstjórnin, sem ýmsir þm. hafa viljað ná sjer niðri á.

Magnús Kristjánsson Jeg verð að neita mjer um þá ánægju að svara andmælendum mínum á þann hátt, sem mjer er skapi næst, og mun því vera mjög varkár og hógvær í orðum. Hv. þm. Ísaf. (JAJ) er víst tvívegis búinn að taka fram sömu fjarstæðuna um óhæfilegan gróða landsverslunarinnar á olíunni og möguleikana á betri viðskiftum annarsstaðar. Honum er þó fullkunnugt, að gróðinn er ca. 6 kr. á tunnu, og getur það varla talist of mikið, eins og nú er ástatt og þegar óvíst er um, hvernig innheimtan gengur. Annars víkur þessum ákúrum út af gróða landsverslunarinnar dálítið undarlega við hjá þeim mönnum, sem aldrei amast við því, þó að einkafyrirtæki taki 3–4 sinnum meiri gróða. Um það, að betri kaup hafi verið hægt að fá annarsstaðar, þarf jeg ekki að tala, eða það, hverskonar tegundir þar hafi þá verið um að ræða, því olíurnar eiga ekki saman nema nafnið, eins og þessum hv.þm. (JAJ) ætti að vera kunnugt. Þessi ódýra olíutegund, sem hann gat um, er alls ekki sambærileg við þær tegundir, sem landsverslun hefir haft til sölu. Þá kem jeg að hv. 3. þm. Reykv. (JÞ). Hann talaði um það, að við mættum ekki styggja stórveldin Já, mikill er þessi ótti orðinn, ef við megum nú ekkert gera, nema spyrja öll heimsins stórveldi um leyfi. Þá er niðurlæging okkar orðin fullkomin, og þetta megum við aldrei samþykkja, hvorki í orði nje verki. Sami hv.þm. (JÞ) talaði einnig um það, að alveg hefði verið gengið fram hjá olíufjelaginu hjer í þessu máli. Þetta er þó ekki alveg rjett. Jeg veit, að í maí síðastl. var fjelaginu kunnugt um það, hvað til stóð, og samningurinn var ekki gerður fyr en í ágúst, svo að fjelagið gat gert tilboð, ef það hefði viljað, en engin skylda bar til þess að knjekrjúpa því til þess að það vildi sýna það lítillæti að gera boð í þessi viðskifti. Annars skal jeg ekki mikið víkja að þessum hv.þm. (JÞ), því hann er nú dauður, enda býst jeg ekki við, að hann verði betri viðskiftis dauður en lifandi. Það virðist í fljótu bragði nokkuð erfitt að finna samræmi í orðum hv. 3. þm. Reykv. (JÞ). Fyrst harmar hann mjög og átelur, að Hinu ísl. steinolíufjelagi hafi ekki verið gefinn kostur á þessum viðskiftum, en skömmu síðar lætur hann í ljós ánægju sína yfir þessu, því nú sje fjelagið orðið ánægt með sitt hlutskifti, hvað þetta snertir. Hins vegar get jeg giskað á, af hverju fjelagið sje orðið svo ánægt með hlutskifti sitt. Það er líklega af því, að það er nýorðið fullsatt af gróðanum, og þeir menn, sem veitt hafa því forstöðu. Þeir kæra sig nú ekki um meiri peninga, en eru líklega farnir að hugsa eitthvað fyrir sálu sinni. Sjeu þeir nú orðnir ánægðir, þá er þetta einna líklegasta skýringin. Þá var hv.þm. (JÞ) með einhverjar dylgjur um það, að jeg væri að reyna að friða mína samvisku. Jeg hefi ekki þjáðst mikið af þesskonar óþægindum um dagana, sem menn kalla samviskubit. Hvort það er af því, að jeg hefi gleymt samviskunni á hillunni heima, eins og sagt var forðum, skal jeg láta ósagt. En hafi átt að liggja í þessum orðum hv.þm. (JÞ) aðdróttanir um það, að jeg væri hjer að berjast fyrir persónulegum hagsmunum mínum, þá getur þar ekki verið um annað en vísvitandi róg að ræða. Að endingu skal jeg svo geta þess, að hv.þm. (JÞ) kvaðst hafa litla trú á því, að af mjer eða minni stjórnmálastefnu myndi mikið gott leiða fyrir þetta land. Þessu svara jeg ekki öðru en því, að jeg ber að vissu leyti nokkurt traust til þessa hv.þm., því hann hefir margsýnt það, að hann er fær um að gæta sinna eigin hagsmuna, hvað sem öðru líður. En hitt er ekki þar með sagt, að hann hafi reynst öðrum eins þarfur. Að minsta kosti hefi jeg þá trú, að þessi landsfrægi áætlanameistari og Flóaáveituforstjóri verði landinu aldrei til eins mikilla þrifa og hann hefir orðið sjálfum sjer.

Jón Þorláksson Með því að hv.þm. Ak. (MK) hefir tekið orð mín svo, að þau hafi átt að vera aðdróttun um það, að afstaða hans í þessu máli lyti persónulegum hagsmunum hans, þá vil jeg taka það fram, að mjer dettur ekki í hug að drótta neinu slíku að honum. Um leið vil jeg svo skjóta því fram, að fróður maður hefir nýlega fullyrt við mig, að ullartollurinn í Bandaríkjunum hafi gengið í gildi 1. janúar 1923.