Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Kristín Einarsdóttir : Virðulegur forseti. Við hlýddum á stefnuræðu forsrh. hér í gærkvöldi og þrjár þingkonur Kvennalistans gerðu grein fyrir áliti Kvennalistans á henni í meginatriðum á ágætan hátt og þarf ég ekki miklu við það að bæta. Það eru þó nokkur atriði sem ég vildi gera að frekara umtalsefni hér í örstuttu máli. Rauði þráðurinn í ræðu hæstv. forsrh., sem ég vona að sé ekki allt of langt undan þannig að hann megi hlýða á mál mitt. Ég sé ekki til hæstv. forsrh.

Ég skal láta athuga það, ég held hann hafi aðeins skroppið fram, kannski í síma eða eitthvað slíkt.

Mér þykir heldur verra að þurfa að halda áfram að fjalla um ræðu hans að honum fjarstöddum þó hér sé ágætur fulltrúi ríkisstjórnarinnar í líki hæstv. umhvrh. sem, eins og ég hef sagt við hann sjálfan, gegnir einu mikilvægasta hlutverkinu í ríkisstjórninni. Ég mun koma aðeins að því síðar, en það breytir ekki því að ég hefði gjarnan kosið að hæstv. forsrh. væri hér jafnframt ef hann hefur hugsað sér að taka þátt í umræðunni.

Hæstv. forsrh. mun hafa verið í símanum og það er verið að gera honum viðvart.

Ég mun, virðulegur forseti, samt hefja mál mitt og tel ekki ástæðu til þess að bíða mjög lengi. Það sem mér þótti athyglisvert við ræðu hæstv. forsrh. í gærkvöldi var rauði þráðurinn sem þar var og kom kannski skýrast fram þegar hann sagði: ,,Ríkisstjórnin hefur bolmagn til að fella úr gildi margvísleg ólög, skráð og óskráð, sem truflað hafa menn og torveldað í verðmætasköpun og viðskiptum.`` --- Þannig að það virðist vera að hömlulaust markaðskerfi sé rauði þráðurinn í stefnu þessarar ríkisstjórnar og fannst mér það koma mjög skýrt fram í máli hæstv. forsrh. hér í gær. Það á einnig að taka upp einkavæðingu á vissum sviðum, taka hærri gjöld fyrir þjónustu ríkisins og taka greiðslur fyrir hana þar sem það hefur ekki verið gert ef maður skilur rétt það sem þar kom fram. Tenging íslensku krónunnar við evrópska myntkerfið er á óskalista ríkisstjórnarinnar og munum við þá ekki hafa möguleika á því að mæta sveiflum í íslensku efnahagslífi sem eru óhjákvæmilegar þar sem stærsti atvinnuvegur þjóðarinnar byggir á náttúrulegum sveiflum og getum við ekki komist hjá því að það endurspeglist í efnahagskerfinu. Við getum ekki gengið að fiskinum í sjónum vísum sem einhverri fastri stærð. Ég hefði einmitt hér viljað spyrja hæstv. forsrh. nánar út í það hvernig ríkisstjórnin hefur hugsað sér að þetta muni verða gert. Hann sagði að vísu í ræðu sinni að það yrði kannað hvernig því yrði fyrir komið að tengja íslensku krónuna evrópska myntkerfinu en mér þætti fróðlegt að vita á hvern hátt ríkisstjórnin hyggst þá mæta sveiflum í hagkerfinu vegna þess að það hlýtur að vera mjög erfitt að gera það ef við erum með fastbundið við evrópska myntkerfið og dettur manni í hug að enn einu sinni eigi að seilast ofan í vasa launafólks ef ekki verður um neina aðra möguleika að ræða. Ég vildi því gjarnan varpa þeirri spurningu til hæstv. forsrh. hvernig þeir hafa hugsað sér þetta eða hvort þetta er kannski algerlega óhugsað enn. Evrópska efnahagssvæðið er líka mjög ofarlega á lista ríkisstjórnarinnar. Ég held því enn fram, þrátt fyrir mótmæli hæstv. utanrrh., að þarna sé verið að taka stórt skref inn í Evrópubandalagið. Á undanförnum árum hafa ríkisstjórnir og stuðningsmenn þeirra verið iðnir við að setja lög á launafólk. Sett hefur verið bann á kjarasamninga, teknar af með lögum launahækkanir sem launafólk hefur samið um í frjálsum kjarasamningum og svo til að bíta höfuðið af skömminni þá setti síðasta ríkisstjórn lög sem felldu úr gildi samning sem þáv. fjmrh. hafði gert fyrir hennar hönd við háskólamenntaða ríkisstarfsmenn.  En hvað með nýju ríkisstjórnina? Er líklegt að einhver stefnubreyting verði í þessum málum hjá henni? Ekki bendir nú margt til þess, ekki enn sem komið er alla vega. Hæstv. forsrh. sagði í ræðu sinni að ríkisstjórnin vildi ná stöðugleika á vinnumarkaði. Hvaða úrræði hefur svo ríkisstjórnin til að ná þessu jafnvægi? Jú, hækkun vaxta er það fyrsta sem á að taka til bragðs. Ríkisstjórnin spennir upp vextina með ófyrirsjáanlegum afleiðingum fyrir fyrirtækin í landinu, að ég tali nú ekki um heimilin. Áætlað er að heimilin í landinu skuldi um 170 milljarða króna svo hækkun vaxta hefur veruleg áhrif fyrir þau og mörg heimili munu varla geta ráðið við þessa hækkun vaxta. Þeir sem hins vegar hagnast af hækkun vaxta eru fjármagnseigendur sem nú fá verulegar upphæðir í sinn vasa án þess að þurfa að greiða nokkuð af þeim tekjum í sameiginlega sjóði landsmanna. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar, bláa ritlingnum sem við fengum á borðið okkar fyrir nokkrum dögum, frá 30. apríl, segir í sjöunda lið, með leyfi forseta: ,,Samræmd verði skattlagning eigna og eignatekna.`` Þetta er hin opinbera útgáfa. Að vísu var önnur útgáfa birt í Alþýðublaðinu á sínum tíma þar sem tekið var miklu ákveðnar á þessum málum, en þarna er orðið eftir að ,,samræmd verði skattlagning eigna og eignatekna`` --- hvað sem það nú boðar. Væri nú fróðlegt að fá nánari svör við því. Hækkaðir vextir hafa auðvitað þær afleiðingar að verðbólga eykst, kostnaður fyrirtækjanna eykst og þar af leiðandi verður minna svigrúm fyrir fyrirtækin að hækka launin þegar að kjarasamningum kemur. Það er merkilegt að alltaf þegar laun hækka þá er hrópað úlfur, úlfur, verðbólga, verðbólga, en þegar vextir eiga að hækka þá virðist það eiga að vera allt í lagi og ekki hafa nein áhrif. En það er fleira sem ríkisstjórnin virðist ætla að gera til að ná svokölluðum stöðugleika á vinnumarkaði ef marka má fréttir. Í febrúar sl. var samið við BSRB og KÍ um að ef einhver bati yrði á viðskiptakjörum þá mundu launamenn í þessum félögum fá að njóta þess eftir ákveðnum reiknireglum. Nú segir hæstv. fjmrh. að hann sé að sjálfsögðu ekki bundinn þeim samningum sem gerðir voru, eins og hann komst að orði í útvarpsfréttum þann 20. maí sl. Þarna virðist því ríkisstjórninni finnast eðlilegt að standa ekki við það sem fyrri ríkisstjórn hefur samið um við launþega. Þetta þykja mér slæmar fréttir og vona að þetta sé einhver misskilningur af hálfu hæstv. fjmrh. eða að hann hafi mismælt sig í útvarpsfréttum. Þætti mér fróðlegt að vita hvort hæstv. forsrh. er sammála þessari túlkun fjmrh. Að mati atvinnurekenda, studdir mjög dyggilega af ríkisstjórninni, er ekkert svigrúm nú til að hækka launin. Tíminn er ekki kominn. Tíminn er ekki runninn upp, segja þeir. Við verðum að bíða til haustsins. Formaður Vinnuveitendasambandsins sagði eitthvað á þá leið að krónutöluhækkunin sé í raun launalækkun, hvernig sem hann fór nú að því að fá það út. Viðleitnin til tekjujöfnunar virðist því vera minni en engin. Sala ríkisfyrirtækja og einkavæðing er einnig lausn á vanda ríkissjóðs að mati ríkisstjórnarinnar ef marka má stefnuræðu hæstv. forsrh. Ég tel fyllilega koma til greina að selja einhver fyrirtæki ríkisins en það verður að gaumgæfa málið mjög vel. Reynsla manna er mjög misjöfn af því er þessa leið varðar erlendis þar sem hún hefur víða verið reynd. Þarna þarf því að athuga málið mjög vel og það er heldur ekki hægt að heimfæra reynslu annarra þjóða beint upp á Íslendinga. Það hefur t.d. komið verulega niður á þjónustu víða erlendis og alltaf er hætta á því þegar um einkavæðingu er að ræða að ekki sé tekið tillit til heildarhagsmuna þegar verið er að meta hagkvæmni. Í mörgum tilvikum getur verið eðlilegt að ríkið eigi hlut í atvinnufyrirtækjum og sé ég raunar ekkert athugavert við það að ríkið aðstoði við uppbyggingu, setji á stofn ný fyrirtæki, stuðli að þróunarstarfi og byggðaþróun t.d., þannig að það er ýmislegt sem þarf að taka tillit til þegar verið er að tala um einkavæðingu. Einnig getur í sumum tilvikum verið erfitt fyrir einstaklinga að ráða við fjárfestingu og því mjög eðlilegt að ríkið komi þar til aðstoðar. Það verður þess vegna að gæta þess mjög þegar verið er að ræða um einkavæðingu að ekki sé rasað um ráð fram og ekki sé farið út í það að einkavæða bara einkavæðingarinnar vegna, eins og mér hefur reyndar oftast fundist vera talað um. Það verður einnig að hafa í huga í þessu sambandi að fyrirtæki í eigu ríkisins geta verið ákveðinn sveiflujafnari í hagkerfinu og er það sérstaklega mikilvægt fyrir okkar hagkerfi sem er eins sveiflukennt og raun ber vitni. Þannig að þegar um þenslu er að ræða, þá sé hægt að draga úr umsvifum ríkisfyrirtækja og síðan öfugt þegar um samdrátt er að ræða. Ég tel auðvitað að einkavæðing geti aldrei átt við löggæslu og dómstóla og að mínu mati á það heldur ekki við í mennta- og heilbrigðiskerfinu. Þegar ég er að tala um það svona þá er ég ekki að ræða um að það geti ekki verið einkaaðilar sem reka ákveðnar þjónustustofnanir innan heilbrigðisgeirans eins og t.d. sjúkraþjálfarar. Það er nú eðlilegt að þeir haldi áfram. Tannlæknar hafa rekið sínar stofur og læknar. En það má þó ekki vera þannig að hægt sé að senda reikningana til ríkisins fyrir þjónustu sem veitt er algjörlega óháð því hver hún er, sem frægt er nú orðið og þarf ekki að ræða það hér úr þessum ræðustóli. Ég vil benda á að fyrir skömmu kom maður frá Bretlandi sem hélt erindi á ársfundi Vinnuveitendasambands Íslands, þar sem hann ræddi um einkavæðingu. Hann sagði aðspurður að í Bretlandi væri ekki einkavæðing í heilbrigðiskerfi og menntakerfi. Þetta kom eilítið á óvart því þar er vagga einkavæðingarinnar. Þá skýrði maðurinn það út: Jú, við erum með innan við 10% af skólakerfinu einkavætt. Hann taldi að ekki væri hægt að ræða um einkavæðingu og hann flokkaði það heldur ekki undir einkavæðingu þegar einkaaðilum er falinn ákveðinn þáttur t.d. heilbrigðisþjónustunnar fyrir hönd ríkisins. Ég tel því að við eigum alls ekki að fara út í einkavæðingu á þessu sviði og vona ég að það sé heldur ekki ætlun ríkisstjórnarinnar þó að það komi ekki fram í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar né heldur kom það fram í ræðu hæstv. forsrh. hér í gær. Það skiptir líka mjög miklu máli þegar sala ríkisfyrirtækja er metin að ekki verði komið á einkaeinokun í stað einkavæðingar eins og dæmi eru um. Við getum t.d. tekið Bifreiðaskoðun Íslands, sem er eitt frægasta dæmið um þessar mundir, þar sem Bifreiðaskoðun Íslands skoðar bifreiðar og þangað eru allir skyldugir að fara. Við höfum enga möguleika á að velja á milli Bifreiðaskoðunar Íslands og einhvers annars. Síðan er taxtinn settur upp og við verðum að gera svo vel og borga vegna þess að við erum skyldug samkvæmt lögum til þess að fara með bifreiðar okkar til skoðunar. Það tel ég vera eina stærstu hættuna hér í okkar fámenna litla landi að einkavæðingin leiði til einkaeinokunar og þá er verr farið en heima setið. Ég tel að almennt eigi að draga úr miðstýringu í kerfinu, að ríkisvaldið sé ekki stöðugt að skipta sér af einstökum stofnunum og fyrirtækjum, skipa í stöður og hafa pólitísk afskipti af hverju og einu heldur eigi að auka sjálfstæði ríkisstofnana og fyrirtækja ríkisins og ekki síst auka ábyrgð starfsmanna. Það er þess vegna hægt að fara ýmsar leiðir til valddreifingar aðrar en færa fyrirtækin í hendur einstaklinga sem getur skilið eftir kannski enn verra og stærra vandamál ef það fer í hendur mjög fárra aðila. Er þó ekki á það bætandi þegar mjög stór hluti stórra fyrirtækja á Íslandi í einkaeign eru í eigu örfárra aðila. Það getur ekki verið það sem við viljum stefna að og ég vara eindregið við því. Hæstv. forsrh. boðaði einnig í ræðu sinni að það eigi að hækka gjald fyrir þjónustu og taka gjald fyrir þjónustu sem ekki hefur verið gert hingað til. Það kemur í raun ekkert á óvart að það þurfi að hækka gjöld fyrir þjónustu því að þarna er auðvitað um að ræða gamlar stíflur frá fyrri ríkisstjórn sem kom í veg fyrir hækkun því að það mátti ekkert hækka á þjóðarsáttartíma svokölluðum. Það varð að bíða þangað til eftir það. Við kvennalistakonur höfðum margoft bent á að það þurfti auðvitað að gera sér grein fyrir því að þarna væri um frestun að ræða í mörgum tilvikum en ekki það að það væri hægt að fara þær leiðir sem farnar væru. Get ég minnt t.d. á það að í upphafi þessa árs gerði Tryggingastofnun ríkisins samning við sérfræðinga sem var með þeim ósköpum gerður að stærstur hluti af hækkuninni kom fram eftir 1. sept. til þess að það kæmi ekki fram á þessu tímabili sem hefur verið kennt við þjóðarsátt. En allar hækkanir á þjónustu og gjöldum koma mjög illa við fólk og það getur verið mjög erfitt fyrir fólk sem verður að sækja ýmsa opinbera þjónustu að ráða við að greiða mikið fyrir hana. Og gildir þetta auðvitað sérstaklega um þá sem lægstu launin hafa og hafa borið uppi þjóðarsáttina. Til hvers mun svo það allt saman leiða sem ríkisstjórnin boðar? Ég get ekki séð að þetta leiði til jöfnunar lífskjara, svo langt í frá. Það stuðlar alls ekki að byggðajafnvægi. Og það bætir alls ekki stöðu kvenna í þessu þjóðfélagi. Konum í hvaða þjóðskipulagi sem er er sérstaklega annt um samhjálp og félagsleg réttindi og vilja að þau séu í heiðri höfð. Þær bera yfirleitt mesta ábyrgð á hag og velferð fjölskyldunnar og sjá að stærstum hluta um þá sjúku og þá sem minna mega sín. Þær eru sér því meira meðvitaðar um hve mikilvægt það er að standa vörð um velferðarkerfið. Ég óttast um velferðarkerfið í höndum þessarar ríkisstjórnar. Það þýðir ekki alltaf að segja við konur og aðra þá sem standa höllum fæti í þjóðfélaginu: Bíðið þið. Fyrst þurfum við að gera þetta og svo kemur að ykkur á eftir. Þetta hefur verið sagt allt of lengi og við erum ekki tilbúnar til að bíða eftir því. Í síðustu ríkisstjórn skorti mikið á að tekið væri tillit til sjónarmiða kvenna. Hér voru flutt jafnréttisfrumvörp þar sem stöðugt var reynt að sjá til þess að skera niður þau ákvæði sem væru líkleg til þess að auka hlut kvenna. Ég vil minna á og hef ég af því nokkrar áhyggjur að það voru ekki síst þingmenn Sjálfstfl. sem gengu fram í því að skerða og skera burtu þau ákvæði frv. sem voru þó til bóta. Ég vona að þingmenn, bæði í stjórn og stjórnarandstöðu, geri sér grein fyrir því að það verður að gæta þess í allri lagasetningu að sjónarmið kvenna komi þar að. Eitt af því er frv. um jafna stöðu kvenna og karla sem reyndar varð að lögum á síðasta þingi en það þarf að bæta það verulega. Ég geri mér auðvitað grein fyrir því að lagasetning um jafna stöðu kynjanna er engin lausn. Það höfum við margséð. Ég hef nokkrar áhyggjur af því að ekki er vikið einu orði að leikskóla og grunnskóla í ræðu hæstv. forsrh. Ég hafði bundið nokkrar vonir við það að frv. um samfelldan skóladag, sem var samþykkt í lok síðasta þings, og um leikskóla mundi verða hvatning til þessarar ríkisstjórnar um að taka nú þarna myndarlega á málum. Það kemur ekkert fram í ræðu hæstv. forsrh. en ég skora á hann að taka nú myndarlega á þessum málum og láta það verða eitt af forgangsmálum þessarar ríkisstjórnar að leggja áherslu á málefni barna. Það er eitt af forgangsmálunum í þessu þjóðfélagi. Ég vil einnig minna ríkisstjórnina á það að í júní árið 1985 var staðfestur hér á Alþingi sáttmáli um afnám alls misréttis gagnvart konum eða mismununar gagnvart konum held ég að hann hafi nú heitið. Það er margt mjög merkilegt í þeim sáttmála og þar sem ríkisstjórnin er svo hrifin af því að fara vel eftir öllum samningum við erlend ríki og alþjóðasamningum, þá skora ég á hana að dusta rykið af þessum samningi og reyna að miða út frá honum við alla lagasetningu því að hann tekur á mörgum málum í þjóðfélaginu með tilliti til kvenna. Ég vil því beina því til ríkisstjórnarinnar að skoða nú hvað Alþingi og ríkisstjórn staðfestu árið 1985. Í atvinnumálum gildir það sama um þessa ríkisstjórn og þá fyrri að það á að leggja höfuðáherslu á álframleiðslu. Og eins og hæstv. forsrh. sagði orðrétt hér í gær: Eins og verulegur meiri hluti þjóðarinnar vill. Ég er ekki alveg viss um að hæstv. ráðherra hafi lesið eða kynnt sér þá þjóðmálakönnun, sem birtist í Morgunblaðinu nú um helgina, þar sem greinilega kemur fram að aðeins liðlega 30% af þeim sem tóku þátt í þessari skoðanakönnun lögðu áherslu á orkufreka stóriðju. Ég held þess vegna að þarna hafi kannski verið einhver misskilningur á ferð en auðvitað var eðlilegt að hæstv. ráðherra vissi ekki af þessari könnun þar sem hún birtist sunnudaginn 19. maí í Morgnblaðinu, en við fengum ræðu ráðherrans í hendur fyrir þann tíma. Þarna held ég að hefði þurft að leiðrétta því að verulegur meiri hluti þjóðarinnar vill ekki álver. Enda er það eðlilegt. Við kvennalistakonur urðum varar við það í kosningabaráttunni að mjög margir höfðu áhyggjur af þessari stefnu fyrrv. ríkisstjórnar --- sem er sú stefna sem þessi ríkisstjórn tekur upp líka --- og að fólk telur mikla hættu á því að verið sé að selja orkuna á undirverði. Eftir þeim upplýsingum sem við höfum núna, þó að við fáum ekki mikið að vita, virðist sem að við fáum varla það verð fyrir orkuna sem er nauðsynlegt fyrir okkur. Þarna er einnig verið að selja stóran hluta af orkunni til einnar tegundar framleiðslu og það á að miða raforkuverðið við álverð sem þýðir að þarna verður um verulegar sveiflur að ræða í raforkuverði. Síðan á að veita verulegan skattaafslátt. Fyrrv. fjmrh. upplýsti okkur á síðasta þingi um að það kæmi ekkert í ríkiskassann fyrr en eftir níu ár. Ekki veit ég hvort það stendur enn. Og síðan eru auðvitað byggðasjónarmiðin sem ekki hefur neitt tillit verið tekið til. Og það sem verst af öllu er --- og nú sakna ég nærveru hæstv. umhvrh. sem var hér staddur áðan --- að það virðist ekki eiga að krefjast fullkominna mengunarvarna. Ég skal ekki tefja umhvrh. mjög lengi, en það sem mér þykir verst af öllu varðandi það álver sem byggja á á Keilisnesi er að það virtist sem ekki ætti að krefjast fullkominna mengunarvarna í þessari álverksmiðju. Ég átti oft orðastað við fyrrv. umhvrh., sem ekki er lengur hér á þinginu, um þetta mál. Hann var mér mjög ósammála um það að þarna þyrfti að krefjast fullkominna megnunarvarna. Ég taldi, og ég deili þeim skoðunum með mörgum öðrum, að þarna þyrfti að hreinsa t.d. brennisteinsdíoxíð og ég taldi að þarna þyrfti að gera miklar kröfur. Það var mikið deilt hér í þinginu um það samkomulag sem hæstv. iðnrh. hafði undirritað varðandi mengunarvarnarþáttinn í þessu. Ekki veit ég hversu langt þetta er komið núna af hálfu núv. hæstv. umhvrh. en mig langaði til að vita hvernig þessi mál stæðu núna vegna þess að þetta skiptir verulega miklu máli og ég skora á hæstv. umhvrh. að gefa ekkert eftir í þessum efnum. Ég vil endurtaka það sem ég sagði í upphafi að ég tel að umhvrn. sé eitt mikilvægasta ráðuneytið í þessari ríkisstjórn og það sem meira er, það kemur fram í þessari könnun sem ég minntist á áðan, að meiri hluti þjóðarinnar virðist vera á sama máli. Það er mjög ánægjulegt að fá niðurstöðu þessarar könnunar og ég vil leggja áherslu á það í þessu svokallaða álmáli, að þar verði ekkert gefið eftir og það verði frekar lagst á árar af hálfu umhvrn. með þeim sem hafa viljað auka og setja miklu strangari kröfur heldur en heyrst hefur að ætti að gera af hálfu ráðherra í fyrrv. ríkisstjórn. Ég treysti því að hæstv. umhvrh. vilji að Ísland geti staðið undir þeirri auglýsingu sem mikið hefur verið haldið á lofti um að Ísland sé hreint og ómengað land því að það verður ekkert nema auglýsingin ef við ætlum að fara að gefa eitthvað eftir í mengunarvarnamálum. Ég ætla mér ekki við þessa umræðu að ræða um önnur umhverfismál sem eru auðvitað ekkert síður brýn. Ég geymi mér það til síðari tíma. Ég vona því að nýr umhvrh. taki þarna myndarlega á málum. En almennt finnst mér að það sé mikið ráðleysi í þessari ríkisstjórn. Mér hefur ekki gefist tími til að líta á þennan bláa bækling sem við vorum að fá um leið og ég gekk upp í þennan ræðustól, en það verður að gerast síðar á fundinum af hálfu okkar kvennalistakvenna ef við höfum tíma til að líta á þennan bækling áður en umræðunni lýkur. Ráðleysi ríkisstjórnarinnar er svo mikið að það sem þeim finnst einna vænlegast í stöðunni er að gefa alveg eftir alla efnahagsstjórn til yfirþjóðlegra stofnana. Þetta fullyrði ég því að þessi ríkisstjórn er enn ákafari en sú fyrri, sem var nokkuð áköf, að gera samning um Evrópskt efnahagsvæði. Mér sýnist að þessi ríkisstjórn, ef marka má það sem hér hefur verið rætt fyrr í umræðunni, sé jafnvel tilbúin til að taka enn stærra skref í átt til Evrópubandalagsins en fyrri ríkisstjórn var tilbúin til að gera. Í umræðunni á þriðjudaginn var um Evrópska efnahagssvæðið fullyrti ég að Ísland afsalaði sér bæði dómsvaldi og löggjafarvaldi. Hæstv. utanrrh. mótmælti því mjög kröftuglega í ræðu sinni, en ég vil endurtaka það hér að ég tel að hér sé um afsal á löggjafarvaldi að ræða og vil ég fá, með leyfi forseta, örlítið að minnast á það. Það skal ekki verða langt en mér finnst skipta máli að það komi fram hér. Í 23. gr. yfirlýsingar ráðherranna, sem utanrrh. Íslands er aðili að, er tekið fram að löggjöf Evrópska efnahagssvæðisins eigi að vera æðri löggjöf aðildarlandanna. Það þýðir að ef við gerumst aðilar að þessu og tökum yfir um 60% af löggjöf Evrópubandalagsins að því er varðar efnahagsmál, þá mun Alþingi Íslendinga ekki geta sett lög á þessu sviði nema vera þá um leið að segja sig frá þessum samningum. Þó svo að formsins vegna þýði það það að Alþingi geti auðvitað gert það, þá er það í raun að afsala sér algerlega möguleikanum á að setja lög, því að um leið og þeir vilja breyta einhverju í löggjöf um efnahagsmál eða gera einhverjar ráðstafanir á því sviði, þá eru þeir í raun að segja upp samningnum. Ég vil þess vegna meina að þarna sé verið að afsala sér verulegum hluta af löggjafarvaldinu þó að auðvitað væri hægt að segja að formsins vegna hafi Alþingi enn þá möguleika á að setja lög. Ég hef sömu skoðun á þeim dómstól sem þarna er um að ræða ef hann á að vera æðri dómstólum landsins og ekki verður hægt að áfrýja úrskurði hans til Hæstaréttar Íslands. Mín skoðun er sú að þarna sé verið að afsala sér verulegum hluta af yfirráðum yfir efnahag landsins, efnahagsstjórninni. Mér finnst einkennilegt ef ríkisstjórnin er tilbúin til þess að afsala sér efnahagsstjórn að verulegu leyti. Við kvennalistakonur munum að sjálfsögðu vera málefnalegar í stjórnarandstöðu, eins og við höfum reyndar alltaf verið, og taka afstöðu með góðum málum sem þessi ríkisstjórn flytur ef um það er að ræða. En okkar hlutverk er auðvitað fyrst og fremst að gæta hagsmuna kvenna og barna og umhverfisins einnig. Við leggjum líka mjög mikið upp úr því að menningarlegt og efnahagslegt sjálfstæði þjóðarinnar sé í heiðri haft. Þess vegna höfum við lýst andstöðu okkar við því að Ísland gerist aðili að Evrópsku efnahagssvæði eins og meiningin er að gera núna á þeim grunni og á þeim forsendum sem gefnar eru. Við erum ekki á móti því að við gerum samninga og höfum samstarf við aðrar þjóðir, því erum við auðvitað fylgjandi og okkur þykir mjög mikilvægt að það sé gert, en ekki að það sé gert á þeim grunni sem þarna virðist vera lagður.

Svavar Gestsson : Virðulegi forseti. Þessa umræðu um stefnuræðu forsrh. ber að með nokkuð sérkennilegum hætti eins og kunnugt er. Hana ber að með þeim hætti að fyrst komst ríkisstjórnin að þeirri niðurstöðu að hún hefði í raun og veru enga stefnu til að kynna fyrir Alþingi og var það út af fyrir sig skynsamleg niðurstaða miðað við Viðeyjarskjalið hjá hæstv. ríkisstjórn vegna þess að hún hefur í sjálfu sér enga stefnu samkvæmt því að það er allt mjög loðið og stuttaralegt. Stjórnarandstöðunni fannst hins vegar viðkunnanlegt að umræða um stefnuræðu ríkisstjórnarinnar færi fram samkvæmt þingsköpum. Þess vegna var óskað eftir því að hæstv. forsrh. léti svo lítið að semja eins og eina stefnuræðu. Af fullri vinsemd kom hann til móts við þingið og þjóðina með því að búa til stefnuræðu og las hana upp í gærkvöld ásamt tveimur vísum eða vísnabrotum. Stefnan var tekin til umræðu með afbrigðum af því að stefnan var ekki tilbúin samkvæmt þingsköpum og stjórnarandstaðan féllst á það og sýndi þannig strax á fyrstu dögum þingsins samvinnuvilja sinn til þess að þinghald megi fara eðlilega fram samkvæmt þingsköpum og réttum reglum. En þegar upp er staðið og stefna hæstv. ríkisstjórnar er skoðuð í ljósi bókarinnar, ritsins sem var dreift hér og er auðvitað blátt eins og allt sem kemur frá þessari ríkisstjórn, það er allt blátt. Meira að segja þetta kver frá hæstv. fjmrh. er líka blátt og stefnan er blá, það er allt blátt, kratarnir eiga ekkert í þessari stjórn nema fimm stóla eins og kunnugt er. Þegar þetta er allt saman skoðað kemur það á daginn að allt er þetta harla rýrt, satt best að segja og erfitt að átta sig á hlutunum þó í gegnum skíni auðvitað tilteknar pólitískar niðurstöður sem ég mun hér fara nokkrum orðum um í þessari umræðu. Það er kannski vert að vekja athygli á því að hæstv. ráðherrar voru svo smekklegir, eða hitt þó heldur, í umræðunum í gærkvöldi að tala um þessa skýrslu hæstv. fjmrh. og innihald hennar án þess að þingheimi hefði gefist kostur á því að ræða um málin eða skoða skýrsluna á nokkurn hátt. Hefði auðvitað verið langeðlilegast að þessi skjöl hefðu verið tilbúin samhliða þannig að hægt væri að fjalla um þau í einni og sömu umræðunni í gærkvöld. Hins vegar er þessari skýrslu hæstv. fjmrh. dreift svo seint að það er auðvitað óhjákvæmilegt að hafa um hana sérstaka umræðu í þinginu. Ég sé ekki betur en sú umræða hljóti að fara fram úr því sem komið er einhvern tímann í næstu viku, þó það sé ekki nema vegna þess að hæstv. forsrh. mun hugsa sér að bregða sér bæjarleið strax á morgun til þess að hitta aðra ríkjaleiðtoga, eins og það heitir. Það verður auðvitað fróðlegt fyrir þá, aðra ríkjaleiðtoga, að kynnast hinum nýja forsrh. Íslands og þeim mikla trúnaði sem hann nýtur með þjóðinni og í því sveitarfélagi sem hann var ráðinn í vinnu hjá fyrir fjórum árum, upphaflega fyrir átta eða níu árum, en hefur ekki tekist að losa sig við, af því að stjórnsnilld forsrh. er svo mikil að samstarfsmenn hans í borgarstjórnarflokki Reykjavíkur hafa ekki komist að niðurstöðu um það hver eigi að vera eftirmaður hins mikla leiðtoga og er það kannski von að það sé flókið verk að finna mann sem fer í föt annars eins forustumanns í íslenskum stjórnmálum. Og þá er ég ekki að vitna til þeirra margvíslegu verkefna sem hæstv. forsrh. hefur tekið að sér á hinum ýmsu sviðum þjóðlífsins sem var ágætlega rakin í menningarþættinum Spaugstofunni sem birtist þjóðinni fyrir nokkrum kvöldum, eins og kunnugt er. En í framhaldi af hinu bláa kveri númer eitt vakti það auðvitað athygli fjölmiðla hvað þetta var stutt og snaggaralegt. Þeir höfðu ekki séð þessa snjöllu skýringu hæstv. utanrrh. á þessu kveri sem ég mun koma aðeins að á eftir, og niðurstaða fjölmiðlanna varð sú, samkvæmt viðtölum við ráðherrana, að það væru til gögn sem heita bakskjöl. Og nú vil ég spyrja hæstv. forsrh.: Hvar eru bakskjölin? Ég vænti þess að hann sjái sér fært að birta þinginu bakskjölin. Þau mættu gjarnan vera í blárri kápu eins og allt sem kemur frá ríkisstjórninni en ég vildi gjarnan fá að sjá bakskjölin. Það hefur heyrst um svokallað heiðursmannasamkomulag um ýmislegt sem hafi gerst í stofunni hjá landshöfðingjanum úti í Viðey, en það fara litlar fregnir af því hvað er í bakskjölunum. Er kannski minnst þar á fleiri mál en umhvrn. og landbrn. og verkaskipti þeirra? Er kannski komið þar inn á fleiri þætti er varða sjávarútvegsmál t.d., sem við vitum um eða landbúnaðarmál? Hvað er í bakskjölunum, hvað er í hinum óttalegu bakskjölum? Kannski hæstv. iðnrh. geti galdrað eitthvað af þessum bakskjölum út úr tölvunni hjá sér. Kannski eitthvað af þeim sé eldra en frá því í kosningunum síðustu og hafi verið samið kannski í mars eða svo eða febrúar, þegar hæstv. iðnrh. hóf að knýja á um það með ýmsum hætti og stefnu sinni í stjórnmálum og í síðustu ríkisstjórn að leggja drög að því að sú stjórn yrði mynduð sem nú situr. Kannski að hún finnist í tölvu iðnrn. eða viðskrn. þessi stefna, þessi bakskjöl. Ég vil fá að sjá þau og ég skora á hæstv. forsrh. að koma með þau, sýna þau og afhjúpa hinn óttalega leyndardóm bakskjalanna. Það er auðvitað með öllu siðlaust og fráleitt að halda því frá þjóðinni að hún fái ekki að sjá þessi miklu bakskjöl.

Leyniskjöl.

Ég nota rétt orð, hv. 2. þm. Vestf., bakskjöl kölluðu hæstv. ráðherrar þetta og við skulum ekki vera með neinar dylgjur, hv. þm., við skulum bara fá gögnin á borðið.

Bakskjöl geta verið leyniskjöl.

Bakskjöl geta verið leyniskjöl, sagði hv. þm. og forseti veitir þingmanni áminningu af einhverjum ástæðum.  Í annan stað varðandi undirbúninginn að þessari stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar og kverið bláa númer eitt þá kom það fram hjá hæstv. utanrrh. að í rauninni væri þetta efnismikið skjal, gagnort og merkilegt. Hv. formaður þingflokks Alþfl. sagði reyndar í leiðara í Alþýðublaðinu fyrir nokkru að þetta væri hið merkasta skjal og það væri bjarghella. En hv. formaður þingflokks Alþfl. er sem kunnugt er náttúrufræðingur og leggur vafalaust í þetta mikið dýpri merkingu en við hin sem erum ekki fróð á raunvísindasviðinu. Bjarghellan mikla. Hæstv. utanrrh. upplýsti það hins vegar í gærkvöld fyrir þingið og þjóðina að hér væri komið skjal sem jafnaðist á við ræðu Þorgeirs Ljósvetningagoða. Hann mismælti sig að vísu ráðherrann og mun hafa sagt Þorgeirs Hávarssonar, en þeir sem hafa lesið Fóstbræðrasögu þeir muna ekki eftir miklum ræðum hjá Þorgeiri Hávarssyni nema helst þessari sem hann hélt þegar hann hékk á hvönninni eða þegar hann sá vinnumanninn sem lengdi höfuð sitt fram á smalaprikið svo Þorgeir mátti ekki við bindast og hjó af honum höfuðið, en að sjálfsögðu átti hæstv. utanrrh. ekki við ræðumanninn Þorgeir Hávarsson,  En það eru skjölin, bakskjölin, sem ég vil fá. Í stefnuræðu sinni komst hæstv. forsrh. þannig að orði: ,,Ríkisstjórnin hefur hafnað því að hækka skatta á landsmenn en í staðinn ætlar ríkisstjórnin að hækka vexti.`` Hvað er í raun og veru að gerast hér? Vaxtahækkun eins og sú sem verið er að tala um og ákveðin hefur verið af ríkisstjórninni er auðvitað ekkert annað en skattahækkun á húsbyggjendur og atvinnuvegi þessa lands. Ríkisstjórnin hefur ákveðið vaxtahækkun sem er í raun og veru skattahækkun. Ef við skoðum þá hluti með hliðsjón af stærðum liggur það fyrir að peningalegur sparnaður í landinu er talinn vera 360 -- 370 milljarðar króna. 1% vaxtahækkun jafngildir þess vegna skattahækkun upp á 3,6 -- 3,7 milljarða króna. Sú vaxtahækkun sem ákveðin hefur verið þýðir í raun og veru íþyngingu á atvinnuvegi og húsbyggjendur upp á 7 -- 8 milljarða króna. Það eru nýir skattar. Það eru skattar sem eru lagðir á húsbyggjendur og lagðir á atvinnuvegi þessa lands. Ég vil spyrja hæstv. viðskrh. og hæstv. forsrh.: Hvaða kannanir liggja fyrir á því hvaða áhrif þessar sérstöku vaxtahækkanir hafa á hag húsbyggjenda, hafa á hag atvinnuveganna í landinu, og þá sérstaklega sjávarútvegsins, og möguleika þessara greina til þess að greiða kaupbætur í samræmi við þann viðskiptakjarabata sem þjóðin hefur verið að fá á undanförnum missirum? Það er alveg augljóst mál að með þessari vaxtahækkun upp á 7 -- 8 milljarða króna er verið að skerða getu atvinnuveganna til þess að tryggja launamönnum sanngjarnan hlut í viðskiptakjarabata undanfarinna mánaða. Það er verið að taka fjármagnið í landinu með þessum hætti fram yfir kjör fólksins og þar með er þessi stjórn í raun og veru að segja við landsmenn: Þetta er ómenguð hrein hægri stjórn og ekkert annað. Það er augljóst mál líka að þessi skattahækkun ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar er að því leytinu til verri en ýmsar aðrar skattahækkanir að hún leggst tillitslaust á atvinnuvegi og húsbyggjendur, burt séð frá efnahag og tekjum og greiðslugetu viðkomandi. Þessi skattur upp á 7 -- 8 milljarða króna sem ríkisstjórnin hefur ákveðið að leggja þannig á þjóðina er þannig eins og veltuskattur, flatur skattur sem tekur ekkert tillit í raun og veru til fjárhags þeirra sem skattinn eiga að greiða. Þess vegna er það auðvitað beinlínis fráleitt þegar ríkisstjórnin reynir að setja málið þannig upp að hún hafi valið vaxtahækkun en hafnað skattahækkun. Hún kaus þessa sérstöku skattahækkun á þjóðina sem er ekki í þágu ríkissjóðs, heldur í þágu fjármagnseigenda, þeirra sem peningana eiga, hvort sem það er í bönkum eða hjá verðbréfafyrirtækjum. Þannig er þetta hægri stjórn. Og efnahagsstefna hennar og fyrstu ákvarðanir sýna hvergi vott þess að hér sé um að ræða stjórn sem vill jöfnuð í lífskjörum í landinu. Það er ekki snertur af því sem kalla mætti jafnaðarstefnu í þessari stjórn, enda gerði Alþfl. engar kröfur, aðrar en þær eins og kunnugt er, að fá fimm stóla. Punktur. Hæstv. forsrh. komst þannig að orði í ræðu sinni í gærkvöld: ,,Frjálsir vextir og fjármagnsmarkaður er undantekningarlaust sú regla sem gildir hjá öllum þjóðum sem Íslendingar bera sig saman við.`` Með þessu er hæstv. forsrh. að segja að ríkisstjórnin eigi ekki að stjórna. Markaðurinn eigi að stjórna. Hagnaðarvonin á hverjum tíma og hverjum stað eigi að stjórna. Með þessu er ríkisstjórnin í raun og veru að segja: Hér erum við að hverfa að þeirri stefnu sem var ákveðin sumarið 1984 af ríkisstjórn Framsfl. og Sjálfstfl. þegar vextirnir voru gefnir alfrjálsir með þeim afleiðingum að við blöstu og blasa enn gjaldþrot hundruða og þúsunda heimila og fyrirtækja í landinu. Ríkisstjórnin lýsir því með öðrum orðum yfir í ræðu hæstv. forsrh. að hún ætli ekki að stjórna. Markaðurinn, gróðinn á að ráða ferðinni. Það kemur manni auðvitað ekkert á óvart að hæstv. viðskrh. skuli vera sáttur við þessa stefnu vegna þess að í rauninni predikaði hann alltaf þessa stefnu í síðustu ríkisstjórn, iðulega í fullri andstöðu t.d. við þáv. hæstv. forsrh. Þetta eru mjög alvarleg meginatriði sem þrátt fyrir allt koma fram í stefnuræðu hæstv. forsrh. Annars vegar eru lagðir skattar á til þess að styrkja stöðu fjármagnsins og hins vegar verður markaðurinn að öðru leyti látinn ráða sjálfur. En það kostulega sem sýnir í rauninni andstæðurnar í stefnu stjórnarinnar er svo það að um leið og menn segja: Frelsi og markaður fyrir peningana, þá segja menn: Við verðum að binda okkur við erlend bandalög af ýmsu tagi. Og það sem fram kom í þeim efnum í ræðu hæstv. forsrh. og mun koma fram þarna í Viðeyjarkverinu bláa líka, er að athugað verði að tengja íslensku krónuna við evrópska myntkerfið og stuðla þar með að auknum stöðugleika í íslensku efnahagslífi. Ég ætla að leyfa mér, virðulegur forseti, að fara nokkrum orðum um þetta. Hvað er hér verið að tala um? Evrópska myntkerfið. Hvað þýðir það að tengjast evrópska myntkerfinu? Það þýðir það í örstuttu máli að Íslendingar afsala sér til hins evrópska markaðar gengisskráningarvaldinu algerlega. Með öðrum orðum er verið að slá því föstu að ekki hinn íslenski markaður eins og hann er heldur alþjóðlegur markaður skuli í raun og veru ákveða hver gengisskráningin er á hverjum tíma. Og ætli íslenskt efnahags- og atvinnulíf sé með þeim hætti þróað að það sé undir það búið að taka á sig gengisskráningarreglur sem eru hliðstæðar þeim sem gerast í svokölluðum þróuðum iðnríkjum Vestur-Evrópu? Halda menn t.d. að sjávarútvegsfyrirtækin vítt og breitt um landið, í Ólafsvík, á Patreksfirði, á Norðurlandi, Suðurlandi, Vestmannaeyjum, Reykjanesi, þessi fyrirtæki séu undir það búin að Ísland verði þannig aðili að evrópska myntkerfinu? Það er kostulegt að í ræðu þar sem í raun og veru hvergi eru nefnd fjölmörg þýðingarmikil mál, t.d. sérstaklega byggðavandinn í landinu, þar er einn sérstakur stefnumarkandi hlutur nefndur og það er að tengja íslensku krónuna við hið alþjóðlega evrópska myntkerfi. Evrópustefnunefnd hefur verið að störfum á vegum hv. Alþingis um nokkurra ára skeið. Í þeirri nefnd hefur m.a. verið farið yfir spurningarnar um evrópska myntsamstarfið. Þar kemur mjög skýrt fram hvers konar fyrirbæri þetta Evrópska myntbandalag er, en þar kemur fram að einn liðurinn í þessu samstarfi er ákvörðunin um svokallaðan Evrópugjaldmiðil, ECU, sem er í rauninni eingöngu reikningseining og er notuð í fjármálum Evrópubandalagsins og viðskiptum seðlabanka á Evrópubandalagssvæðinu. Annar þátturinn er gengissamflot sem er svipað og gengissamflotið sem gekk undir nafninu Snákurinn fyrir 12, 14, 15 árum síðan, þar sem um það er að ræða að ríkin sem eru aðilar að þessu samstarfi ákveða að gengi megi ekki hreyfast nema um 2,25% til eða frá innan þessa samstarfs. Að gengi viðkomandi ríkja megi aldrei hreyfast meira en um 2,25% til eða frá. Með öðrum orðum, að ríkin hafi ekki sjálfstæði til þess að ákveða breytingu á kostnaðarskráningu sinna atvinnuvega með því að breyta gengi krónunnar til eða frá. Í riti Evrópustefnunefndarinnar er minnt á það að samkvæmt stofnsamþykktum þessa samstarfs er gert ráð fyrir því að ríki geti fengið aukaaðild að þessu peningakerfi. Og það kemur fram í skýrslu nefndarinnar að ef menn ganga til aðildar, ef ríki verða aðilar að þessu samstarfi, þá munu hin einstöku aðildarríki ekki geta notað gengið sem hagstjórnartæki. Þetta er orðrétt upp úr skýrslu Evrópunefndarinnar, segir hér. ,,Ef af þessu verður munu hin einstöku aðildarríki ekki geta notað gengið sem hagstjórnartæki.`` Síðan segir hér að ef ríki ganga inn í þetta bandalag þá missa þau mikilvægt hagstjórnartæki til að bregðast við hærri kostnaði í einu landi umfram önnur. Þannig má segja að við það að ganga inn í þetta bandalag þá séu, orðrétt: ,,þjóðríkin að afsala sér möguleikum á óháðri peningamálastjórn``. Ég spyr: Hefur þetta verið rætt í þingflokki Alþfl.? Hefur þetta verið rætt í þingflokki Sjálfstfl.? Ég spyr formenn þingflokka Alþfl. og Sjálfstfl. hvort það hafi verið rætt í þessum flokkum að þeir fyrir sitt leyti séu samþykkir því að Ísland verði aðili að þessu evrópska myntkerfi, sem jafngildir ákvörðun um það að Íslendingar hafi ekki gengisskráningarvaldið í sínum höndum áfram. Það er auðvitað hrikalegur hlutur ef það hefur gerst að hæstv. forsrh. lýsi þessu yfir án þess að málið hafi verið rætt í þessum þingflokkum. En það er auðvitað mjög alvarlegur hlutur að setja mál af þessu tagi fram í stefnuyfirlýsingu, eins og gert er, án þess að í rauninni hafi farið fram nokkur umræða um það nema í Evrópustefnunefndinni þar sem niðurstaða allra flokkanna, allra þingflokka, er sú að þetta samstarf komi í rauninni ekki til greina af því að ríkin séu með því að afsala sér þessu hagstjórnartæki. Ég held að það sé alveg óhjákvæmilegt að endurtaka það: Hefur þingflokkur Alþfl. samþykkt það, hv. 17. þm. Reykv., að Ísland hefji sérstaka athugun á aðild að evrópska myntsamstarfinu? Hefur þingflokkur Alþfl. samþykkt það, hv. þm.? Ég held að það sé nauðsynlegt að svar komi fram um það út af yfirlýsingu hæstv. forsrh. um það efni hér í gærkvöld sem er ítrekun á því sem kemur fram í hinu bláa kveri, Viðeyjarkveri, sem ég geri ráð fyrir að hafi verið samþykkt í þingflokki Alþfl. En hefur þetta mál verið sérstaklega rætt eða var þessu smyglað inn? Hér eru menn að leika sér með stóra hluti og segja stóra hluti. Hér er verið að segja býsna stóra hluti fyrir sjávarútveginn í Vestmannaeyjum, á Suðurnesjum, Austurlandi, Norðurlandi, Patreksfirði, Ólafsvík eða hvar það nú er. Þetta vildi ég spyrja um, virðulegi forseti, og biðja forsrh. hæstv. um að fara nokkrum orðum um það ásamt viðskrh., hvernig ríkisstjórnin hugsar sér vinnu að þessum málum auk þess sem ég hef vakið hér athygli á öðrum málum eins og t.d. þeim að með vaxtahækkun ríkisstjórnarinnar er verið að hækka skattana um 7 -- 8 milljarða króna. Það kveður við í umræðum um efnahagsmál og vexti núna undanfarna daga að þá hafi ríkisstjórnin tekið við þannig búi að hér hafi allt verið í kaldakoli og m.a. sparnaður mjög þverrandi og þess vegna hafi orðið að hækka vexti. Staðreyndin er auðvitað sú sem allir reyndir stjórnmálamenn vita og hagfræðingar eiga að vita að sparnaður fer ekki eingöngu eftir vaxtastigi á hverjum tíma. Um það höfum við tekið langar umræður fyrr úr þessum ræðustól. Auðvitað er það ekki þannig að sparnaður á undanförnum mánuðum hafi einvörðungu ráðist eftir vaxtastigi. En var það þá þannig að sparnaður í landinu hafi verið að hrynja síðustu mánuði? Hvað segja tölur bankakerfisins, Seðlabankans, um þessi efni? Það kemur t.d. fram sem er mjög athyglisvert að aukning innlána og ný verðbréfaútgáfa í aprílmánuði var 1,3 milljarðar kr. En almenn útlán á sama tíma, hver voru þau? Þau voru 1,1 milljarður kr. Það er því alveg augljóst af þessum tölum að sparnaður í hinu almenna bankakerfi í landinu var að styrkjast í síðasta mánuði. Nýr sparnaður og verðbréfaútgáfa var meiri en útlán þó að við höfum auðvitað margoft séð mánuði þar sem útlánin hafa verið miklu meiri en innlán. Ég fletti að gamni mínu upp hvernig þetta var í apríl 1990 til samanburðar. Hvernig var þessu háttað þá? Þá var nýr sparnaður og verðbréfaútgáfa í landinu 485 millj. kr. en útlán námu á sama tíma 1,8 milljörðum kr. Þannig hafa auðvitað alltaf verið sveiflur í þessum stærðum. En það er algerlega ljóst af þessum tölum, þar sem innlán voru meiri en útlán í aprílmánuði, að það er langt frá því að peningakerfið hafi verið komið á þann vonarvöl sem ríkisstjórnin vill vera láta þegar hún er að réttlæta vaxtahækkanir sínar, það er langt frá því. Án þess að ég ætli að blanda mér frekar í þær umræður núna vil ég endurtaka þær spurningar almennt sem ég bar fram til hæstv. ráðherra um áhrif vaxtahækkananna á afkomu atvinnuvegannna. Hvar liggja fyrir skýrslur um það? Ég vil fá að sjá þær. Ríkisstjórnin hlýtur að hafa skýrslur um það. Hvar liggja fyrir skýrslur um áhrif vaxtahækkananna á húsnæðiskaupendur, íbúðarskuldara í landinu? Hvar liggja fyrir skýrslur um það? Ég skora á hæstv. félmrh. að reiða nú fram þær skýrslur sem hún hefur undir höndum sem eru vafalaust gildar í þessu efni þar sem tekin hefur verið sérstök ákvörðun um að hækka vexti langt aftur í tímann á húsnæðisskuldum fólks. Og það væri kannski fróðlegt líka að fá að vita hjá hæstv. félmrh., og ég spyr hana að því: Hvað verður með húsbréfin? Verða vextir á húsbréfunum hækkaðir? Þannig háttar til með húsbréfin að fjármagnskostnaður við þau er í fyrsta lagi vextir sem ganga inn í vaxtabótakerfið í landinu og ríkið endurgreiðir að nokkru leyti. Í öðru lagi eru það afföll. Það er verið að tala um afföll á bilinu 20 -- 25% um þessar mundir. En afföllin eru með þeim hætti að vaxtabótakerfið greiðir ekki afföll, endurgreiðir ekki þau afföll sem fólk verður að bera. Einstaklingurinn verður að bera afföllin að fullu en vaxtabótakerfið skilar fólki til baka talsverðum hluta af vöxtunum sjálfum eins og m.a. kom hér fram í ræðu hæstv. utanrrh. í gærkvöldi. Ég hef hér, virðulegi forseti, farið yfir nokkur atriði í sambandi við stefnuyfirlýsingu hæstv. ríkisstjórnar og forsrh. Ég tel að þrátt fyrir magra texta þá liggi í grófum dráttum fyrir tilteknar niðurstöður sem ég vil draga saman. Í fyrsta lagi fær fjármagnið innan lands aukið frelsi. En það er verið að ræða um það að afhenda útlendingum gengisskráningarvaldið og þar með eitt mikilvægasta hagstjórnartæki landsmanna. Í öðru lagi tel ég að með þessari vaxtahækkun sem boðuð hefur verið og þeirri stefnu sem lýst hefur verið sé verið að leggja skatta upp á 7 -- 8 milljarða kr. á þá hér í þjóðfélaginu sem síst skyldi. Í þriðja lagi tel ég að með þessari stefnu séu atvinnuvegir í hættu og vandi landsbyggðarinnar sérstaklega sé magnaður upp með þessum ákvörðunum um hærri vexti. Í síðasta lagi tel ég að með þeirri stefnu sem kynnt hefur verið séu menn í raun og veru að ákveða að magna verðbólguna upp á ný og þar með að stefna þjóðarsáttinni, eins og hún var kölluð, í verulega hættu. Ég endurtek síðan, virðulegur forseti, að ég hef borið fram nokkrar spurningar til þriggja hæstv. ráðherra, forsrh., ráðherra viðskiptamála og félagsmála og endurtek líka það sem ég sagði í upphafi að ég vil fá að sjá bakskjölin. Ég vil fá að sjá bakskjölin. Ef hæstv. forsrh. er ekki með bakskjölin þá er hv. 17. þm. Reykv. vafalaust reiðubúinn til þess í anda opinna og lýðræðislegra stjórnarhátta, sem ég veit að hann er mjög öflugur talsmaður fyrir frá fyrri árum okkar þegar við vorum saman í flokki, að birta allt og lofa fólki að sjá allt. Og tregðist hæstv. forsrh. við þá skora ég á hinn nýja þingmann að sýna nú kraft sinn og þor og þrek til þess að ganga fram og sýna bakskjölin ef forsrh. vill það ekki.

Umhverfisráðherra (Eiður Guðnason) : Virðulegur forseti. Hv. 15. þm. Reykv. beindi til mín örfáum orðum varðandi fyrirhugað álver sem rísa mun á Keilisnesi, eftir því sem vonir standa til. Hún lýsti áhyggjum sínum vegna þess að hún sagði að sér sýndist að ekki ætti að krefjast fullkominna mengunarvarna og lagði áherslu á að við ættum í þeim efnum að gera miklar kröfur. Undir það tek ég heils hugar með henni en fullvissa hana jafnframt um að gerðar verða mjög strangar kröfur um fullkomnar mengunarvarnir í þessu iðjuveri og legg áherslu á að ef þetta álver rís á þessum stað verður það búið bestu mengunarvörnum sem í dag eru tíðkanlegar í slíkum fyrirtækjum. Á því leikur enginn vafi. Um það verða gerðar kröfur. Það er unnið að því um þessar mundir að leggja síðustu hönd á starfsleyfi fyrir þetta væntanlega stóriðjuver, um það verður fundað í næstu viku. Það munu gera fulltrúar umhvrn., Hollustuverndar og iðnrn. á fundi sem fram fer í Þýskalandi í næstu viku. Það verður ekkert gefið eftir í þessum efnum. Ég tek líka undir það sem hún sagði: Íslendingar verða að geta staðið við þær fullyrðingar að við búum í hreinu og ómenguðu landi. Undir það skal heils hugar tekið en jafnframt á það bent að það er nú því miður svo að við eigum býsna víða ótiltekið í þeim efnum þó ekki sé um stóriðju talað. Þar eru önnur mál sem bíða úrlausnar og hafa beðið lengi þar sem þarf að taka til hendi og þar sem kostar mikið að taka til hendi og þar sem við verðum að taka til hendi vegna þess að við eigum engan annan kost og eigum að gera fyrr en síðar. Ég ítreka það að gerðar verða strangar kröfur um fullkomnar mengunarvarnir. Hins vegar er auðvitað hægt að haga sínum málflutningi á þann veg að enda þótt hér sé ýtrustu kröfum fullnægt þá er auðvitað alltaf hægt að gera kröfur um meira og meira og það er í rauninni endalaust. En þetta álver mun áreiðanlega verða til fyrirmyndar í mengunarvörnum og jafn vel eða betur búið en það sem best þekkist í dag. Um það fullvissa ég hv. 15. þm. Reykv. í þessu sameiginlega áhugamáli okkar. Aðeins langar mig, virðulegi forseti, að víkja að því sem hv. 9. þm. Reykv. Svavar Gestsson sagði hér áðan. Hann beindi spurningu til formanns þingflokks Alþfl. sem formaðurinn mun áreiðanlega svara í þessum umræðum síðar. En þar sem sá er þetta mælir gegndi formennsku í þingflokknum þar til fyrir skömmu er mér málið ekki óskylt og kýs þess vegna að svara því að því er mig varðar. Hv. þm. Svavar Gestsson, sem hefur nú horfið úr þessum sal, spurði hvort það hefði verið rætt í þingflokki Alþfl. sem segir í stefnuyfirlýsingu nýrrar ríkisstjórnar, með leyfi forseta: ,,með því að kanna vandlega hvernig stuðla megi að auknum stöðugleika í efnahagslífinu með tengingu íslensku krónunnar við evrópska myntkerfið.`` Ég svara hv. þm. Svavari Gestssyni því til að auðvitað hefur þetta verið rætt í þingflokki Alþfl. Við höfum talið rétt að þessi könnun færi fram. Við viljum skoða þessi mál með opnum huga og fordómalaust. Það er ástæða til þess og sú skoðun hefur verið uppi í þingflokki Alþfl. En honum skal jafnframt sagt að þar hefur heldur ekki verið gerð um þetta mál nein sérstök samþykkt. Það er mjög algengt hjá þeim hv. þm. Alþb., þar sem fordómarnir fylla svo mikið rúm, að menn setja sig á móti því að hlutir séu kannaðir. Þekkingarleit og athugun á málavöxtum er þar ekki talið vera af hinu góða. Hv. þm. Svavar Gestsson talaði líka almennt um þennan stjórnarsáttmála og sagði að þar væri ekki snefill af jöfnuði og Alþfl. hefði engar kröfur gert nema að fá tiltekinn fjölda ráðherrastóla. Við höfum heyrt þetta áður frá talsmönnum Alþb., einkanlega frá fyrrv. ráðherrum þess flokks, sem nú er mikið niðri fyrir, þungt í sinni og líður illa. Við höfum heyrt það frá hv. þm. Ólafi Ragnari Grímssyni, fyrrv. fjmrh., og formanni Alþb. að Alþfl. hafi fengið eina jeppabifreið fyrir sinn snúð í þessu stjórnarsamstarfi. Svo sem fram hefur komið í fréttum hefur sú bifreið verið seld, þannig að líklega er ekki mikið eftir að mati þeirra alþýðubandalagsmanna. Ég veit ekki hvort hv. þm. Svavar Gestsson tekur undir þetta mat síns formanns, að Alþfl. hafi borið þennan hlut frá borði við verkaskipti í nýrri ríkisstjórn.

Er búið að selja hann?

Svo segja fréttir mér, hv. þm. Hjörleifur Guttormsson, það var í fréttum í gærkvöldi. Hvort hv. þm. Svavar Gestsson tekur undir það mat og hvort hann metur umhverfismálin svo lítils sem formaður hans flokks gerir. Hann hefur þá væntanlega orðið hissa þegar hann sá niðurstöður skoðanakönnunar Félagsvísindastofnunar Háskólans þar sem 86 -- 87% þeirra sem spurðir voru telja að umhverfisvernd sé það mál sem mestu skipti og eigi að setja í forgang. En það er auðvitað ljóst og það er fróðlegt fyrir unga fólkið, það er fróðlegt fyrir kjósendur, fróðlegt fyrir almenning í landinu, að heyra hvert mat Alþb. leggur á þessi mál. Mig langar líka að lokum, virðulegi forseti, til að nefna það að hv. þm. Svavar Gestsson talaði hér um hagfræði. Hann talaði um sparnað og vaxtastig, áhrif vaxtastigs á sparnað og ýmislegt fleira. Hann hefur lært sína hagfræði og gerði á ungum árum, bæði í Moskvu og Berlín eða var það Greifswald í Austur-Þýskalandi, að ég hygg, og í leshringunum hjá Brynjólfi eins og vikið var að hér í ræðu í gær. Sú hagfræði hefur gefist heldur illa.  Aðaltilgangur minn með því að kveðja mér hljóðs nú við þessa umræðu, virðulegur forseti, var að svara þeim spurningum sem hv. þm. Kristín Einarsdóttir beindi til mín, en ég gat ekki stillt mig um að víkja stuttlega að því sem hv. 9. þm. Reykv. sagði hér. Það var vissulega margt fleira í hans orðum sem mætti gera athugasemd við en þau hljómuðu kunnuglega flest og komu lítt á óvart.

Jóhannes Geir Sigurgeirsson : Virðulegi forseti. Ég ætla í upphafi máls míns að vitna á örfáum stöðum í þá stefnuræðu sem hæstv. forsrh. flutti í gær. Ég sé að vísu að forsrh. er ekki í salnum, en það skiptir kannski ekki öllu máli, í það minnsta fer maður að efast um áhrif hans og völd í þessari ríkisstjórn og sínum flokki eftir atburði síðustu daga. Ég ætla að byrja á því, með leyfi forseta, að vitna hér í bls. 6 í stefnuræðunni. Þar segir: ,,Það er mat ríkisstjórnarinnar að hæfilegar aðhaldsaðgerðir á sviði ríkisfjármála og peningamála muni duga til þess að koma á jafnvægi á ný í þjóðarbúskapnum og gera það mögulegt að varðveita forsendur kjarasáttar og ekki síst stöðugleika í gengi.`` Ég spyr hæstv. ráðherra sem hér eru: Var þetta allur vandinn sem við blasti og skýtur þetta ekki nokkuð skökku við öðru því sem kemur fram í þessari stefnuræðu þar sem viðskilnaði fráfarandi ríkisstjórnar er lýst með þeim hætti að þar hafi ekki staðið steinn yfir steini í efnahags- og peningamálum, ekki síst ríkisfjármálum? Var þetta allur vandinn sem ríkisstjórnin var mynduð um? Hefði ekki áframhaldandi stjórnarseta fyrri stjórnarflokka verið alveg eins líkleg til þess að taka á þessu eina afmarkaða máli, ef þetta var allt það sem þurfti að gera? Það er ekkert nýtt að ríkisfjármálin séu það stærsta verkefni sem íslensk stjórnvöld hafa staðið frammi fyrir. Svo hefur verið um langt árabil og sagan segir okkur að það hefur verið síst betra á þeim tíma þegar Sjálfstfl. hefur farið með forustu þeirra mála. Þá hefur það gerst, og það er hægt að sýna fram á með tölum, að hafðir hafa verið í frammi tilburðir til þess að lækka skatta, og það er góðra gjalda vert, en útgjöld ríkisins hafa aukist meira en í annan tíma þegar svo hefur staðið á. Og það hefur ekkert komið fram og það er ekkert í þessari stefnuræðu sem bendir til þess að öðruvísi verði tekið á ríkisfjármálum undir forustu Sjálfstfl. nú. Það er svo annað mál að stærsti þensluvaldurinn á peningamarkaðinum í dag er ekki ríkisfjármálin, það eru húsnæðismálin og það kemur ekkert fram í þessari stefnuræðu sem bendir til þess að þar verði tekið á málum. Þar hafa menn byggt upp nýtt kerfi, húsbréfakerfið, án þess svo mikið sem skoða það hvort ekki hefði verið vænlegra að sníða agnúana af því kerfi sem sett var á áður og mæta þörfum markaðarins á þann hátt, frekar en eins og gert var að skella húsbréfakerfinu inn áður en búið var að gera nokkrar ráðstafanir gagnvart eldra kerfinu og lenda í þeirri stöðu að vera með þungann af tveimur kerfum inni á lánsfjármarkaðinum í einu. Þetta er málaflokkur sem því miður fékkst ekki tekið á í tíð fyrrv. ríkisstjórnar. Þar var harka þáv. og núv. hæstv. félmrh. slík að við þennan málaflokk var engu tauti komandi. En það skiptir kannski ekki miklu máli að velta fyrir sér hvað fráfarandi ríkisstjórn hefði gert ef hún hefði setið áfram. Nú sé ég að hæstv. forsrh. gengur í salinn og þá ætla ég að koma eilítið að beinum tilvitnunum í hans stefnuræðu frá því í gær. Þar eru mörg gullkorn en þó eitt öðru fremra, þar sem stendur á bls. 10 að ,,hófstilling og skilningur á eigin takmörkun hlýtur að vera aðalsmerki vestrænna stjórnmálamanna.`` Það flaug í gegnum huga minn eftir að ég las þetta að það verður ekki skafið af kímnigáfu hæstv. forsrh. Ég var byrjaður að ræða um aðdraganda þess að núv. ríkisstjórn var mynduð. Ég held að það fari ekkert á milli mála að það var búið að leggja drögin að þessari stjórnarmyndun fyrir kosningar. Þar nægir að vitna til viðbragða forustumanna Alþfl. þegar kosningatölur birtust á kosninganótt. Þeir voru felmtri slegnir og gátu ekki leynt vonbrigðum sínum yfir því að þáverandi stjórnarflokkar voru með meiri hluta til að viðhalda stjórnarsamstarfinu. Það var gripið til örþrifaráða og það sem helst var tínt til var ein ástæða, ekki fjölmargar, eins og hæstv. utanrrh. sagði hér í ræðu sinni í gær að það hafi verið fjölmargar ástæður fyrir því að ekki var hægt að halda áfram þáverandi stjórnarsamstarfi, það var bara nefnd ein ástæða þessa nótt og sú ástæða var sessunautur minn hér í þingsölum á núverandi þingi, hv. þm. Hjörleifur Guttormsson. Á þeirri stundu var ekkert hægt að tína til annað þó svo að ýmislegt hafi verið búið til á seinni tímum. Ég kvíði því hins vegar ekkert að vera í stjórnarandstöðu og ég held að hlutverk stjórnarandstöðuflokkanna í dag, og þá kannski sérstaklega Framsfl. sem stærsta stjórnarandstöðuflokksins, sé veigamikið og ég er viss um að við munum axla þá ábyrgð, reyndar miklu betur en Sjálfstfl. gerði í stjórnarandstöðu á síðasta kjörtímabili. En það er þó hægt að tína eitt atriði til Alþfl. til málsbóta varðandi stofnun núv. ríkisstjórnar. Það eina málefnalega sem hægt er að tína til er það að Alþb. hafi að nokkru brugðist á síðustu mánuðum fráfarandi ríkisstjórnar. Ólafur Ragnar Grímsson, þáv. fjmrh., lét undan sínum samráðherrum til þess að halda friðinn innan flokksins með þeim afleiðingum að ríkisfjármál fóru að nokkru úr böndunum. Þetta var dýrkeyptur friður. Annað er það, og það er sýnu alvarlegra, að á síðustu vikum fyrir kosningar komu veikleikar þeirrar hugmyndafræði sem Alþb. byggir á berlega í ljós. Þegar svo var komið að ráðherrar Alþb. hættu að gera greinarmun á flokki og ríki eins og er alþekkt í hugmyndafræði þeirra landa sem þeir sækja sína til. Þetta kom fram m.a. í litprentuðum auglýsingabæklingum ráðherranna. Þetta kom fram í samningagleði um nýframkvæmdir. Þetta kom fram í vígslugleði framkvæmda á vegum ríkisins og öllu var þessu blandað saman við sterka hagsmuni flokksins í kosningabaráttu. Ég ítreka það að þetta er það eina sem hægt er að tína til málefnalega og Alþfl. getur hengt hatt sinn á. Ég ætla nú að koma að stjórnmálaviðhorfinu almennt. Við erum á leið inn í frjálsara þjóðfélag á sviði atvinnulífs, peningamála og menningarmála. Að þverskallast við þessari staðreynd er álíka eins og hjá strútnum forðum að stinga höfðinu í sandinn. En það skiptir öllu hvernig staðið er að málum. Það er ekki sama hvaða frelsi við köllum eða fáum yfir okkur. Í núv. ríkisstjórn ná saman þau öfl innan Alþfl. og Sjálfstfl. sem styðjast við harðan enskan frjálshyggjuskóla. Það þarf ekki annað en að leiða sjónir að aðstoðarmönnum og helstu hugmyndafræðingum, arkitektum þessarar ríkisstjórnar, sem ég tel vera hæstv. forsrh. Davíð Oddsson og hæstv. iðn.- og viðskrh. Jón Sigurðsson. Það þarf ekki annað en að líta til helstu aðstoðarmanna og hugmyndafræðinga þessara manna til þess að sjá við hvaða stefnu þessi ríkisstjórn mun öðru fremur styðjast. Á hverju byggist þá þessi hugmyndafræði? Hún byggist á því að það séu fjármagnseigendurnir sem eru settir öðru ofar og það sé frelsi þeirra sem verði varið öðru fyrr. Og viti menn, eru það ekki einmitt fyrstu aðgerðir þessrar núv. ríkisstjórnar sem staðfesta þessa kenningu? Hvað fylgir í kjölfar þessarar stefnu? Við þurfum ekki annað en líta til þeirra þjóða sem aðhyllast hana til að sjá að henni fylgja hörð átök á vinnumarkaði og átök í þjóðfélaginu almennt. Það er nefnilega ekki sama hvað við tínum til og hvað við viljum nota úr vestrænu samfélagi. Það er til allt önnur stefna sem byggir á frelsi hugvitsins, byggir á frelsi athafnanna og frumkvæði einstaklinganna. Það frelsi fjármagnsaflanna sem ég var að nefna hér áðan, þar fylgir nefnilega böggull skammrifi. Það frelsi sem veitir peningaöflunum algjöran forgang getur alveg eins heft framtakið í dróma. Við þurfum ekki annað en líta til okkar þjóðfélags. Við þurfum ekki annað en horfa á það sem er að þróast í okkar atvinnulífi þar sem er Eimskipafélags - , Flugleiða - og Sjóvásamsteypan sem í krafti síns fjármagns er að ná þeirri stöðu að geta drepið af sér framtak og frumkvæði einstaklingsins, framtak og frumkvæði þeirra sem dirfast að fara inn á þeirra afmarkaða svið þar sem þeir hafa haslað sér völl, ekki til þess að standa í frjálsri samkeppni heldur til þess að ná einokun. Það er nefnilega hægt að ná einokuninni á fleiri en einn hátt. Ég ætla að koma hér að örfáum málefnum til viðbótar. Ég ætla í fyrstu að víkja að landbúnaðarmálum. Nú sakna ég þess að hæstv. landbrh. er ekki í salnum og ég vil biðja virðulegan forseta að gera ráðstafanir til þess að hann mæti.

Það hafa verið gerðar ráðstafanir til þess að láta hæstv. landbrh. vita að nærveru hans sé óskað í salnum.

Ég þakka virðulegum forseta fyrir það því að ég veit það að hæstv. landbrh. mun ekki vilja missa af þessum umræðum. Hann hefur í sinni þingmannstíð gengið mjög hart eftir því að ráðherrar séu viðstaddir þegar rætt er um þeirra málaflokka þannig að ég vil ekki hafa það á samviskunni að hann verði ekki hér viðstaddur umræður um hans málefni. Virðulegi forseti. Ég sé að það tefst eitthvað að landbrh. gangi í salinn þannig að ég breyti þá bara uppröðun á mínu efni og bíð með þennan kafla þar til hann er mættur. Ég ætla að koma aðeins núna að fjármálum ríkis og sveitarfélaga. Ég saknaði þess í stefnuræðu ríkisstjórnarinnar að þar var ekkert minnst á frekari skattalagabreytingar. Það getur að vísu vel verið að það felist í þeim óskilgreinda kafla stefnuræðunnar þar sem talað var um að fella niður ólög en það er ekki skilgreint nánar. Ég spyr að því hvort núverandi löggjöf um aðstöðugjöld sé þar meðtalin. Þessi löggjöf er á margan hátt mjög óréttlát. Hún er mjög óréttlát gagnvart atvinnulífinu. Þetta er hreinn veltuskattur sem einn út af fyrir sig getur verið nægjanlega harður og hár til þess að velta um fyrirtækjum sem eru að komast á legg. Þessi skattur er í annan stað óréttlátur vegna þess að hann hefur skapað Reykjavíkurborg algera sérstöðu varðandi tekjuöflun sveitarfélaganna. Það er í raun þessi skattur sem hefur gert hæstv. forsrh. Davíð Oddsson að skattakóngi á Íslandi, sem hefur gert það að verkum að skattar á íbúa eru hærri í Reykjavík en í nokkru öðru sveitarfélagi í landinu. Og ég spyr hæstv. forsrh. hvort hann muni í tíð sinnar ríkisstjórnar vilja beita sér fyrir því að breyta þessari skattlagningu og gera hana hagkvæmari, fyrst og fremst fyrir atvinnureksturinn og í leiðinni að jafna það óþolandi tekjumisrétti sem er á milli sveitarfélaga í landinu. Það skiptir nefnilega engu máli þegar við komum að fjármálum ríkis og sveitarfélaga hvort það er ríkið sem verður að fjármagna framkvæmdir og rekstur með lántöku, innlendri eða erlendri, eða hvort það er eitt einstakt sveitarfélag sem í krafti ranglátrar skattalöggjafar getur bruðlað þannig með peninga eins og Reykjavíkurborg hefur getað gert. Það hefur nákvæmlega sömu áhrif inn í hagkerfi okkar. Og ég spyr að því hvort þetta verði ekki leiðrétt. Ég ætla síðan að koma örfáum orðum að álmálinu. Ég hef verið þeirrar skoðunar að eitt af því sem við hljótum að horfa til til aukinnar hagsældar sé orkusala og við eigum að skoða samninga um álbræðslu eins og annað þar. Ég held hins vegar að núv. ríkisstjórn undir forustu hæstv. iðnrh. sé að mála sig endanlega út í horn í þessu máli. Það sem kláraði hleðsluna í því sé það þegar það er nánast sett inn í stefnuyfirlýsingu þessarar ríkisstjórnar að hún sé mynduð m.a. til þess að klára þessa samninga. Hvað halda menn að þetta þýði fyrir okkar viðsemjendur? Þeir fá þarna upp í hendurnar óskasamningastöðu. Þeir fá upp í hendurnar þá samningastöðu að vita það að þetta er orðið hápólitískt mál. Ríkisstjórn landsins er búin að leggja það undir að ljúka samningum um álbræðslu. Það þarf ekki annað en að kynna sér blaðaskrif um þetta mál á síðustu vikum til að átta sig á að viðsemjendur okkar hafa metið þessa stöðu á þennan hátt og þeir eru komnir með það tangarhald á okkur í þessum samningum að ég sé ekki hvernig við komumst út úr því, enda eru forsvarsmenn ríkisstjórnarinnar, bæði hæstv. iðnrh. og hæstv. forsrh., á harðaflótta í þessu máli með yfirlýsingum um það að þetta sé ekki eini fiskurinn í sjónum og það séu fleiri aðilar sem hægt sé að semja við og fleiri nýtingarmöguleikar. Það má vel vera að svo sé. Hitt er jafnalvarlegt ef þessi málflutningur, sem ég nefndi áðan, hefur skaðað þannig okkar hagsmuni að samningar um þennan þátt, samningar við Íslandsál séu úr sögunni. Ég sé að hæstv. landbrh. er genginn í salinn og ég ætla þá að snúa mér eilítið að landbúnaðarmálum. Ég hlýt að fagna því að í stefnuyfirlýsingu núv. ríkisstjórnar segir að ríkisstjórnin muni framfylgja þeirri stefnu sem bændur og stjórnvöld hafa mótað á síðustu árum. Og ég minni á það hér að þessi stefna er mótuð á þeim tíma þegar Framsfl. fer með landbúnaðarmál. Þessi stefna er mótuð í framhaldi af setningu búvörulaganna 1985. Ég vil benda á það hér líka að bændur og forustumenn þeirra hafa tekið á þessum málaflokki, málaflokkum sinnar atvinnugreinar af meira raunsæi en ég tel að dæmi séu um meðal bændastéttar í okkar nágrannalöndum. Kemur þar fyrst til að íslenskir bændur eru almennt vel upplýstir og meðvitaðir um stöðu sína í íslensku þjóðfélagi. Það er svo annað mál að umræður á sviði þjóðmálanna hafa um of einkennst af þvældum orðaleppum og þar verð ég að segja það að þar hefur Alþfl. gengið fremstur. Nýjasta lausnarorðið í dag er að lækka milliliðakostnaðinn. Ég ætla ekkert að draga úr því að það sé full þörf á því að lækka milliliðakostnað á þessu sviði og lækka með því matvælaverð. Ég hef um árabil verið trúnaðarmaður í vinnslustöðvum bænda og ég veit að þar eru menn tilbúnir til þess að taka á þessum málum. En menn verða þá að skilgreina hvað þeir eiga við. Ég ætla að nefna það hér að í 18 mánuði, frá því í desember 1989, hefur vinnslukostnaður mjólkurvara ekki hækkað um eina einustu krónu. Ég vil biðja menn að bera það saman við þær greinar sem hafa búið við hið algera frelsi, bera þessar hækkanir saman við það sem þar hefur verið að gerast. En hverfum aftur að milliliðunum og hverjir þeir eru. Það er nefnilega margt sérstakt í þessari umræðu. Ef ég tek mjólkurvinnsluna sérstaklega, þá hafa mjólkurframleiðendur, bændur, þeirra er að góðu getið í umræðunni í dag, varanna sem þeir framleiða og þeirra sölukerfis líka, en svo eru einhver óskilgreind fyrirbæri þarna sem menn tala um að séu milliliðir og eru af hinu illa án þess að það sé skilgreint á nokkurn hátt frekar. En hvað felst í þessum milliliðum? Hvað eru þessir milliliðir? Það er fólkið í landinu. Það er fólkið í hinum dreifðu byggðum sem vinnur við það að breyta framleiðslu bændanna í fullunnar neysluvörur fyrir okkur Íslendinga, fullunnar vörur sem fullnægja um 50% af okkar fæðuþörf. Bændur munu vera tilbúnir til þess að taka á þessum málum af fullri hörku. En það er annað sem er miklu viðkvæmara. Það er það að það eru mörg byggðarlög í landinu sem eiga nánast allt sitt undir því að þar verði áfram starfræktar vinnslustöðvar í landbúnaði. Það er kostnaðurinn við 50% af fæðu okkar Íslendinga sem í gegnum milliliðina, í gegnum vinnslukerfið, dreifist um allt land og viðheldur öðru fremur byggð og öflugri byggð þar sem hún enn þá er. Sá eini munur sem ég mundi sjá á því að við hyrfum frá þessari stefnu og hyrfum til óhefts innflutnings landbúnaðarvara væri það að þeir fjármunir sem nú dreifast um byggðirnar á þennan hátt mundu renna í vasa verslunareigenda og milliliða af öðrum toga á höfuðborgarsvæðinu, til milliliða í innflutningsverslun og smásölu. Það er ekkert sem bendir til þess að þessi breyting mundi þýða mikla lækkun á matvælaverði. Ég sagði áðan að við stefndum að frjálsara þjóðfélagi og það finnst kannski einhverjum þessi kafli ræðu minnar skjóta skökku við það. Ég segi nei vegna þess að ef viðskipti með landbúnaðarvörur í heiminum í dag, viðskipti og framleiðsla væru almennt undir frjálsu kerfi, þá mundi ég ekki óttast svo mjög um íslenska bændur og íslenska matvælaframleiðslu. En það er bara ekki svo. Þessi framleiðsla er um allan heim hneppt í fjötra niðurgreiðslna og viðskiptahafta. Og að gera róttækar breytingar á stöðu íslensks landbúnaðar við þessi skilyrði í þá veru að leyfa að vanhugsuðu máli innflutning landbúnaðarvara mundi þýða út frá þessum forsendum sem ég nefndi hér áðan dauðadóm fyrir innlenda matvöruframleiðslu á mjög skömmum tíma. Ég ætla að nefna hér líka nokkrum orðum annan þátt í þessari umræðu. Fyrir nokkrum árum var reiknað út, það var árið 1988, hvað það mundi kosta íslenskt þjóðfélag að viðhalda þessari matvælaframleiðslu. Þar var reiknað út að það kostaði 9 milljarða. Óprúttnir stjórnmálamenn hafa framreiknað þessa tölu beint til dagsins í dag og segja: Þetta eru orðnir 13 -- 14 milljarðar núna, en sleppa m.a. þeirri staðreynd að á þessum tíma hefur verðlag á íslenskri matvöru þróast á allt annan hátt en annað verðlag í landinu. En allt í lagi með það. Þeir sleppa því líka að segja hvernig þessi tala er uppbyggð. Hún er uppbyggð á þann hátt að tæplega helmingur af þessu er reiknuð markaðsvernd sem er þannig fundin að ef við keyptum þessar vörur í dag á spottmörkuðum erlendis, þá gætum við sparað þetta. Þeir sleppa því alveg að segja að ef þær umræður sem nú eru í gangi um ákveðin tollamál, svokallaðar GATT - viðræður, ganga í gegn, þá breytist öll verðmyndun á landbúnaðarvörum í heiminum og þessi reiknaða markaðsvernd yrði eitthvað allt annað en menn eru að tala um í dag. Kannski mundi hún hverfa að fullu. Því miður er það svo að þessi umræða er á þessum nótum. Íslenskir stjórnmálamenn verða að taka sig á og ræða þessi mál út frá þeim forsendum sem liggja fyrir, ekki frösum og orðaleppum sem eru gripin upp að óhugsuðu máli. Ég beini þá þeirri spurningu til núv. landbrh. hvort hann muni ekki tryggja það að á meðan viðskiptahættir eru með þessum hætti með landbúnaðarvörur í heiminum búi íslensk búvöruframleiðsla við hliðstæð skilyrði varðandi innflutningsvernd? Ég ætla auk þess að koma með örfáum orðum að skógrækt á Íslandi og Skógrækt ríkisins. Þar hefur verið heilmikil umræða síðustu vikur. Menn greinir á hvar Skógræktin á heima í stjórnkerfinu. Í mínum huga er það engin spurning að skógræktin á heima undir landbrn. Fyrir því get ég fært einföld rök. Það sem er að gerast í skógræktarmálum á Íslandi í dag staðfestir það að skógrækt verður aldrei byggð upp að neinu marki á Íslandi öðruvísi en sem hluti af búskap bænda. Það verður að gerast heima á jörðunum hjá bændunum, að vísu með stuðningi og eftirliti ríkisvaldsins. Þetta verður að byggjast upp sem atvinnugrein sem mun þegar tímar líða skila okkur arði og sem slík á hún hvergi annars staðar heima en undir landbrn. Og ég spyr landbrh. einnig hvort hann muni ekki beita sér fyrir því að svo verði áfram.

Forseti (Salome Þorkelsdóttir) : Áður en lengra er haldið vill forseti upplýsa um fundahöldin í dag þar sem hefðbundnir þingflokksfundir hefðu átt að hefjast núna kl. 4, en þessum fundi verður haldið áfram til kl. 5 í dag. Ef ekki tekst að ljúka þessari umræðu, þá verður henni væntanlega fram haldið á mánudaginn en á mánudag verður skýrsla um ríkisfjármálin tekin til umræðu. Þetta vildi forseti upplýsa á þessari stundu.

Viðskiptaráðherra (Jón Sigurðsson) : Virðulegi forseti. Það var rétt athugað hjá hv. 6. þm. Norðurl. e. að þessi ríkisstjórn sem nýlega hefur tekið við störfum var ekki mynduð til þess eins að grípa til þeirra aðhaldsaðgerða sem óhjákvæmilegar reyndust við upphaf hennar starfs. Það er rétt athugað. Hún var mynduð til þess að rjúfa kyrrstöðu og auka verðmætasköpun í atvinnulífinu sem mun skila sér í bættum lífskjörum. Hún var mynduð til þess að koma hér á frjálsara, réttlátara og jafnara þjóðfélagi en við höfum búið við. Hv. 6. þm. Norðurl. e. fór hér nokkrum orðum um almenn stjórnmálaviðhorf. Það var líka vel til fundið þótt nokkurs misskilnings gætti því miður í hans máli. Því auðvitað er það rétt og vel þekkt af þeim sem fylgjast vel með þróun stjórnmála í okkar landi og í veröldinni yfirleitt að markaðslausnir duga einna best til þess að leysa flest efnahagsleg viðfangsefni. Þar sem markaðurinn bregst grípur ríkið inn í. Og það er ranghugmynd að hagkvæmni og jöfnuður þurfi að rekast á. Miklu oftar en ekki fer markaðsfrelsi og jafnrétti einstaklinganna saman en að þetta tvennt stangist á. Þetta eru sannindi sem hafa lengi verið kunn, en vefjast því miður fyrir ýmsum hv. þm. ef marka má þau orð sem fallið hafa í þessum umræðum. Að þessu sögðu er það líka rétt að nefna að meðal mikilvægustu verkefna sem þessi stjórn ætlar sér að vinna að er að gera samninga við erlenda aðila um nýtingu okkar orkulinda til þess að efla hér atvinnulíf, tekjur og lífskjör í framtíðinni. M.a. til þess að halda þessari leið opinni og til þess að við eigum þess kost að efla hér fjölbreytt atvinnulíf á grundvelli hugvits og hátækni, þekkingar fólksins og auðlinda landsins, þá þurfum við traust og örugg sambönd við þau lönd sem við höfum við mestan samgang að hefð og sögu og af hagsmunum okkar, þ.e. Evrópuríkin. Það er ekki síst um þessi stóru verkefni sem þessi stjórn er mynduð. En til þess að hún nái tökum á þessum miklu verkefnum var ekki undan því að víkjast og það dylst reyndar engum að taka þyrfti á því helsta verkefni sem að kallar í stjórn efnahagsmála á Ísland um þessar mundir, sem er að verja forsendur þeirra kjarasamninga sem kenndir hafa verið við þjóðarsátt. Það er verkefnið og stjórnin tekur á því eins og það ber að höndum. Og sem betur fer hefur hulu verðbólgunnar verið svipt burtu og við okkur blasa hin raunverulegu viðfangsefni á sviði efnahagsmálanna jafnt til skamms tíma sem langs tíma. Það var ánægjulegt að heyra það í máli hv. 6. þm. Norðurl. e. að honum var það ljóst og reyndar er það athyglisvert við þessa umræðu að menn deila hér ekki um viðfangsefnið. Öllum ber saman um að þenslumerki hafi mátt greina í þjóðarbúskapnum og ekki síst í ríkisbúskapnum og hv. 6. þm. Norðurl. e. fór um þetta mál mjög athyglisverðum orðum þegar hann nefndi það að fyrrv. hæstv. fjmrh., núv. hv. 8. þm. Reykn., hafi nokkuð förlast á síðustu mánuðum síns starfs. Hann gat sér gott orð í upphafi síns starfs fyrir að vilja taka myndarlega á þeim erfiðu viðfangsefnum sem þá var við að glíma og fyrir það eiga menn að sjálfsögðu hrós sem þeir hafa vel af hendi leyst, en því miður þá fataðist honum flugið og þess vegna fór sem fór. Aukinn halli ríkissjóðs er staðreynd. Þetta viðurkennir fyrrv. hæstv. fjmrh., núv. 8. þm. Reykn., að hafi verið svo. Hann lýsti því sjálfur hér í gær að auðvitað hefði þurft að grípa til aðhaldsaðgerða og reyndar í blaðaviðtölum fyrr að að sjálfsögðu hefði mátt athuga það að hækka vextina á ríkisvíxlunum eitthvað ef á hefði þurft að halda og það hefði reyndar legið fyrir. Ég ætla ekki hér að fara að tala um talnalestir, um hallamælingarnar, þær liggja hér fyrir í þessari skýrslu sem fjmrh. hefur útbýtt í þinginu í dag og munu senn verða ræddar. Það sem blasir við okkur er að útkoman verður mun lakari en að var stefnt með fjárlögum. Það er vaxandi innflutningur. Það er vaxandi viðskiptahalli þrátt fyrir batnandi viðskiptakjör. En það er ekki allt með erfiðleikamerkjum. Sem betur fer hafa forsendur kjarasamninganna um verðlagsþróun staðist til þessa og reyndar heldur betur en það þannig að kaupmátturinn er aðeins yfir þeim mörkum sem að var stefnt með þessum samningum. Það eru reyndar kannski merkilegustu tímamótin í okkar efnahagssögu á síðustu árum og áratugum að þetta hafi tekist. Við þurfum þess vegna að verja þessar forsendur og bregðast við hættumerkjum með aðhaldsaðgerðum á sviði ríkisfjármála og peningamála og það er einmitt það sem hér hefur verið gert og fyrir því máli er gerð grein í skýrslu fjmrh. sem útbýtt er í þinginu í dag. En svo ég víki aftur að almennum stjórnmálaatriðum í mínu máli þá vil ég láta í ljós ánægju mína með það hvað hv. stjórnarandstæðingum, bæði í gær og í dag, hefur orðið tíðrætt um stefnumál Alþfl. og hversu annt þeir láta sér um kosningastefnuskrá hans í þessu stjórnarsamstarfi. Stjórnarandstaðan er því miður ekki hlynnt öllum okkar málum og við því er ekkert að segja. Það liggur í eðli stjórnarandstöðuhlutverksins. En það er hins vegar ljóst af því sem fram hefur komið frá þeim að einmitt þessi kosningastefnuskrá er heillegasta skjal sem saman hefur verið sett um þessar mundir um það hvernig við eigum að búa í haginn fyrir framtíðina. Mig langar að víkja nokkrum orðum að sjávarútvegsmálunum í því samhengi. Því auðvitað er það mjög mikilvægt að við náum því skipulagi í sjávarútveginum sem skilar þjóðinni sem mestum arði af þessari undirstöðugrein --- og því fólki sem við hana vinnur. Þetta er eitt af framtíðarmálunum. Þetta er líka eitt af þeim sviðum í atvinnurekstri og þjóðlífi þar sem markaðurinn veitir ekki einhlíta leiðsögn vegna þess að sótt er í sameiginlega auðlind þar sem óheftur aðgangur mundi spilla henni. Þetta eru grundvallarstaðreyndir og við þeim þarf að bregðast. Hv. 1. þm. Austurl., fyrrv. sjútvrh., Halldór Ásgrímsson sagði hér í umræðunum í gær að það væri nauðsynlegt að útvegurinn byggi við stöðugt stjórnkerfi, stöðugt rekstrarumhverfi. Þetta er auðvitað laukrétt. En það er einmitt af þessum ástæðum sem við þurfum að taka fiskveiðistjórnunina til gagngerrar endurskoðunar. Sannleikurinn er nefnilega sá að fiskveiðistjórnkerfi okkar hefur nú lent í vanda --- með vissum hætti í öngstræti. Ég ætla ekki hér að fjölyrða um það í hverju þessi vandi er fólginn en bendi á að þegar bætt er 2000 smábátum í úthlutunarkerfið, sem kennt er við kvótann, við þau 600 eða 700 skip sem voru þar fyrir koma upp alveg ný vandamál. Ég ætla líka að nefna að eftir því sem þetta kerfi festist í sessi --- og ég tek það fram að ég tel að það hafi verið alveg bráðnauðsynlegt að koma því á í upphafi --- þá koma vaxandi vandamál í sambandi við viðskipti og framsal með kvóta. Sé ekkert gert stefnir að mínu áliti í óstöðugleika í sjávarútveginum vegna ósættis um þetta fyrirkomulag. Það sem skiptir máli í umfjöllun núv. ríkisstjórnar um sjávarútvegsmálin er sú sterka áhersla sem lögð hefur verið á sameignarákvæði 1. gr. fiskveiðistjórnarlaganna. Og mig langar til að minna á að það var einmitt fyrir tilstilli Alþfl. að þetta ákvæði var sett í lögin.  Nú bendi ég á annað kerfi ekki síður mikilvægt fyrir hagi fólksins í landinu sem er húsnæðiskerfið. Mér finnst það reyndar mjög merkilegt hvað Framsfl. kýs að binda sig fast og lengi við þetta gamla húsnæðiskerfi. Það er sérhverjum manni ljóst sem vill líta á þessi mál með lágmarksskynsemi að það kerfi sem kennt hefur verið við árið 1986 var mistök frá upphafi. Framhald þess hefði þýtt óviðunandi mismunun milli þjóðfélagsþegnanna í einhvers konar biðraðakerfi og gjaldþrot húsnæðissjóðanna vegna lágu vaxtanna. Það hefur loksins verið tekið á þessu máli núna og ég hélt að hv. 1. þm. Austurl. hlyti að fagna því, þekkjandi af fyrri reynslu hversu mikla áherslu hann leggur á ábyrga fjármálastjórn. Hann nefndi til stuðnings sínu máli að afföll í húsbréfakerfinu stefndu í fjórðung og jafnvel meir og enginn gæti staðið undir slíkum afföllum. Mér finnst þetta merkileg yfirlýsing af hálfu þessa bókhaldsfróða manns. Í upphafi míns máls benti ég á að hula verðbólgunnar er núna ekki lengur til trafala að meta svona hluti. Nú sjá menn verkefni efnahagsmálanna skýrar en áður. Það hefur nefnilega gerst svipað í húsnæðismálunum með tilkomu húsbréfanna. Þegar meiri hluti fjármögnunar íbúðakaupa er kominn á einn stað þá verða breytingar á kjörum eins og afföllum ljósari en áður. Reyndar er það líka rétt að það er ekkert einhlítt mál á hverjum þessi afföll lenda þegar um fasteignaviðskipti er að ræða. Það fer eftir gangi greiðslnanna, eftir verðinu á eignunum og fleira af því tagi. Og hver man ekki eftir því eða þekkir það ekki úr gamla húsnæðislánakerfinu þegar kaupendur þurftu sífellt að vera að framlengja og endursemja um bankalán, slá víxla til að brúa bilið á milli útborgana lána og biðja sinn kunningja - og fjölskylduhring að ábyrgjast lán? Verðbólguþróunin gat líka haft geysimikil áhrif á kostnað af eftirstöðvum íbúðarverðsins. Þetta kostaði allt sína peninga en allur heildarkostnaðurinn var mönnum dulinn. Nú horfast menn í augu við þetta. Og að mínu áliti er þetta framför en ekki afturför. Nú hefur hulunni verið svipt burt og tengslin milli fjármögnunar íbúðakaupa og lífskjaranna blasa við. Og það er einmitt einn þáttur í því samkomulagi sem náðst hefur í ríkisstjórninni um húsnæðismálin að greiða og tryggja stöðu húsbréfanna á markaðnum betur en verið hefur einmitt til þess að draga úr afföllunum. Þessi orð um húsnæðismálin vildi ég láta koma hér fram af því að þau hafa mikið verið rædd. Ég kem að enn öðru máli, landbúnaðarmálunum. Hv. þm. sá 6. frá Norðurl. e. og ýmsir aðrir hér fyrr í umræðunni hafa gert þau nokkuð að umtalsefni. Mig langar að láta í ljós þá einföldu skoðun að tíminn vinni með okkur í landbúnaðarmálunum. Bæði hérlendis og erlendis eru að gerast hlutir sem auka þrýstinginn á þetta kerfi okkar. Það kom m.a. fram í máli hv. 6. þm. Norðurl. e. Við þurfum að taka nú á þessu máli, eins og greinir í stefnuyfirlýsingu stjórnarinnar, að móta landbúnaðarstefnu sem hafi að leiðarljósi lægra verð til neytenda, bætta samkeppnisstöðu bænda, lægri ríkisútgjöld og gróðurvernd. Þetta felur m.a. í sér breytingu á vinnslu- og dreifingarkerfi landbúnaðarvöru í framhaldi af endurskoðun búvörusamningsins. Þetta er ekki yfirlýsing um kyrrstöðu í landbúnaðarmálum. Þetta er ekki yfirlýsing um status quo. Þetta er yfirlýsing um það að vinna af skynsemi að því að vinna niður kostnaðinn af þessu kerfi, opna kerfið fyrir viðskiptum, gera samkeppnisstöðu þess líkari öðrum atvinnugreinum. Þetta eru mikilvægir hlutir. Og vegna orða hv. 6. þm. Norðurl. e. finnst mér hann tala heldur óvirðulega um orð og orðaleppa sem hann kallaði svo sem greina mætti í málflutningi okkar alþýðuflokksmanna um landbúnaðarmál. Orð eru nefnilega til alls fyrst og ég tel að með þessum orðum sé hreyft við þeim breytingum sem eru ekki síst bændum í hag, en reyndar neytendum og landsmönnum öllum líka. Það þarf að taka á þessu öðruvísi en að segja sem svo: Það kerfi sem framsóknarflokkurinn hefur byggt upp á tuttugu árum, eða hvað það nú er, er það eina sem til greina kemur. Ég vara við því hugarfari. Ég ætla að víkja nokkuð að vaxtamálum. Í gegnum vaxtaræður stjórnarandstæðinga hér í þessum umræðum finnst mér skína ráðstjórnarhugsun. Menn sem þykjast vera nútímalega þenkjandi koma upp um sig hvað eftir annað þegar þessi gamla vanahugsun íslenskra stjórnmálamanna, að stjórna vöxtunum með tilskipunum, kemur fram í orðum þeirra hvað eftir annað. Hv. 9. þm. Reykv. Svavar Gestsson talaði hér um vextina eins og skatt en vöxtunum er alls ekki ætlað það hlutverk sem skatti er ætlað. Vöxtunum er ætlað það hlutverk að hvetja til sparnaðar, draga úr eyðslu, hafa áhrif á ráðstöfun fjármuna til fjárfestingar og annarrar notkunar. Þessar breytingar, sem nýlega hafa verið ákveðnar, eru nú kallaðar svik við þjóðarsátt. Mig langar til að minna á að fyrrv. fjmrh., hv. 8. þm. Reykn., sem nú hefur einna hæst um þessi meintu svik bauð sjálfur spariskírteini á vildarkjörum, 7,05% vextir þýddi það, um mitt sl. ár til stórra kaupenda. Og hann var aftur á ferðinni undir lok ársins þegar hann örvaði söluna á ríkisvíxlunum með tilboðum undir borðið til útvalinna kaupenda. Þá var ekki talað um neina vaxtaskrúfu. Það var heldur ekki gert þegar hann hækkaði vextina á ríkisvíxlunum í upphafi þessa árs upp í 11 -- 12% úr 10%. Þá var ekki rætt um nein svik við þjóðarsáttina. Kannski er þjóðarsáttin bara í gildi suma daga í hugum ykkar alþýðubandalagsmanna. En auðvitað eru þessar vaxtabreytingar engin svik við þjóðarsáttina. Þær eru einfaldlega nauðsynlegar til þess að sporna gegn þeirri þenslu sem nú gætir í þjóðarbúskapnum og kynni að grafa undan þjóðarsáttinni ef ekki yrði tekið á málinu. Vaxtahækkunin hjá ríkissjóði er nauðsynleg til þess að örva sölu á ríkisvíxlunum og spariskírteinunum, en vextir á þeim hafa legið of langt undir því sem gengur og gerist á fjármagnsmarkaði till þess að þetta seljist. Hér er fyrst og fremst um það að ræða að horfast í augu við veruleikann á lánamarkaðnum en ekki upphafið að vaxtaskrúfu, eins og reyndar dæmin frá liðnu ári sýna og sanna að mínu áliti. Mig langar líka til að nefna í þessu sambandi að sú staðreynd að við höfum nú frjálslegri viðskipti með fjármagn og lán milli Íslands og annarra landa gerir það að verkum að þessir vextir geta ekki og eiga ekki, mega ekki, víkja lengi mikið frá því sem gerist í heiminum í kringum okkur. Það er það aðhald sem frelsið veitir, bæði sparendum og lántakendum til hagsbóta. Þetta skilja allir sem vilja skilja það, en án vaxtahækkunar og aukinnar sölu á ríkisvíxlum og spariskírteinum nú yrði ríkissjóður að treysta á lántökur í Seðlabankanum eða erlend lán þegar í stað. Það er ekki leiðin til þess að varðveita stöðugleika í efnahagsmálum. Ýmsir af talsmönnum Kvennalistans hafa haldið því fram að fyrirtækjaumhverfi hér á Íslandi, og reyndar í þeim stefnuyfirlýsingum sem þessi stjórn hefur látið frá sér fara, væri andstætt smáfyrirtækjum. Mig langar til að benda á að það hefur afar margt verið gert að undanförnu einmitt til þess að bæta stöðu hinna smærri fyrirtækja. Ég nefni þar fyrst og fremst breytingar á gjaldeyrisreglum, frjálsari gjaldeyrisviðskipti, bankakerfi með greiðari aðgangi fyrir viðskiptavinina og svo sérstakar stuðningsaðgerðir við smáfyrirtækjarekstur á sl. árum. Það sem áður voru forréttindi fárra í viðskiptum, þeirra sem nutu velvilja valdhafanna, er nú öllum heimilt á eigin ábyrgð. Þetta gildir um gjaldeyrisviðskipti og erlendar lántökur og verður enn almennara í framhaldi þeirra breytinga sem nú eru á áætlun þeirrar ríkisstjórnar sem nýlega hefur tekið við störfum. Umræðan hér um Evrópusamstarfið hefur líka beinst í þennan farveg. Hv. 14. þm. Reykv. Guðrún Helgadóttir hélt því t.d. fram í gær að Evrópubandalagið væri hagsmunabandalag stórfyrirtækjanna og eingöngu hugsað til þess að bæta þeirra hag. Mér finnst það nú satt að segja ófyrirgefanlegt af þingmanni sem vill láta taka sig alvarlega að leyfa sér slíkan málflutning í ræðustóli á þingi. Evrópubandalagið snýst um miklu mikilvægari og fyrir almenning afdrifaríkari hluti. Það eru reyndar settar ýmsar hömlur á rekstur stórfyrirtækjanna í starfsreglum bandalagsins og eins og margoft hefur komið fram eru heildaráhrifin af hinum fyrirhuguðu breytingum og auknu samstarfi bandalagsríkjanna aukinn hagvöxtur sem bætir lífskjör allra þjóðanna. Það er reyndar athyglisvert að í samstarfsáætlunum Evrópubandalagsins og í samstarfsáætlunum þeirra og annarra ríkja er mjög mikið að því hugað að bæta stöðu smárra og miðlungi stórra fyrirtækja. Í því samstarfi hafa Íslendingar tekið þátt og hugsa sér að gera eftir því sem skynsamlegt og hagkvæmt er. Styrkur Evrópusamstarfsins liggur ekki síst í því að það viðurkennir fjölbreytni í atvinnulífi, í menningu, í þjóðlífi Evrópuríkja og lítur á þessa fjölbreytni sem eina helstu auðlind álfunnar. Þessu er ég sammála. En víkjum aftur talinu að vöxtunum og fjármagnsmarkaðnum. Í máli talsmanna stjórnarandstæðinganna, ekki síst hv. 9. þm. Reykv., kom það fram, og reyndar var það í máli hv. 7. þm. Reykn., að vaxtahækkunin væri fjármagnseigendum í hag og það var yfirleitt talað um fjármagnseigendurna eins og einhverja örfáa stórríka menn. Þetta er dæmi um óvandaðan málflutning. Öllum sem vilja vita má vera það ljóst að Íslendingar svo þúsundum skiptir sem betur fer eiga sparifé og þá sakar heldur ekki að nefna almannasjóði eins og lífeyrissjóðina sem eru stærstu fjármagnseigendur á Íslandi. Það er spurning um það hvort þessi skattlagning sem hv. 9. þm. Reykv. var að tala um var ekki einhver misskilningur af hans hálfu, vegna þess að vaxtabreytingin gagnast að langmestu leyti þessum almannasjóðum og þessum almenningi sem á sparifé í bönkunum. Hvað varðar hagsmuni alls þessa fólks, jafnt ungra sem gamalla, er mjög mikilvægt að hér sé rekin ábyrg vaxtapólitík. Reyndar er það svo að 60% af innlánum í bönkum og sparisjóðum koma frá einstaklingunum og hlutur þeirra sem eru komnir yfir sextugt er langstærstur eða um 35% af öllum innlánum. Hv. 9. þm. Reykv. telur sig e.t.v. ekki þurfa að bera hag þessa fólks sérstaklega fyrir brjósti. Svo ég víki enn að málflutningi stjórnarandstæðinga í umræðunum í gær þá kom það fram í máli hv. 1. þm. Norðurl. e. Guðmundar Bjarnasonar að hann teldi Alþfl. hafa komið í veg fyrir og stöðvað hagræðingaráform hans í heilbrigðiskerfinu í fyrrv. ríkisstjórn. Þetta eru staðlausir stafir. Ég vil alls ekki gera lítið úr vilja Guðmundar Bjarnasonar til þess að hagræða í heilbrigðiskerfinu, hann hafði til þess góðan vilja, en staðreyndin er sú að hann kom þeim hugmyndum sínum ekki fram. Það mikilvæga verkefni, eins og glöggt má sjá í þessari skýrslu um ríkisfjármálin, stöðu þeirra, horfur og aðgerðir, er nú í höndum hins nýja heilbrrh. Sighvats Björgvinssonar og hann er ekki öfundsverður af því hlutverki og því hlutskipti að þurfa að taka á þeim óleystu útgjaldavandamálum sem þar er að finna. En á þeim þarf þó að taka. Mig langar, virðulegi forseti, að koma hér að lokum nokkuð að því sem rætt hefur verið um gengistilhögun. Hv. 9. þm. Reykv. vék að því nokkrum orðum að sú stefna ríkisstjórnarinnar sem finna má í hennar stefnuyfirlýsingu og segir, með leyfi forseta: ,,Með því að kanna vandlega hvernig stuðla megi að auknum stöðugleika í efnahagslífinu með tengingu íslensku krónunnar við evrópska myntkerfið.`` Hv. þm. innti eftir því hvort þetta mál hefði verið rætt í þingflokkum stjórnarinnar og fyrrv. þingflokksformaður Alþfl. hefur þegar svarað því að það mál hefði vissulega verið rætt þar í samhengi stefnuyfirlýsingarinnar ef ekki sérstaklega. Hér er fyrst og fremst um könnun að ræða, en ég bendi á að stöðugleiki í gengi er einhver mikilvægasta forsenda þeirrar kjarasáttar sem hv. stjórnarandstæðingar láta sér svo annt um. Við þurfum að finna leiðir til þess að gera stöðugleika í gengi og þann aga sem hann veitir okkar efnahagslega umhverfi, trúverðugan í augum þeirra sem semja um kaup og kjör og í augum þeirra sem þurfa að gera ráðstafanir fram í tímann í sínum viðskiptum við önnur lönd og í sínum fjárráðstöfunum. Ein leið til þess kynni að verða nánari tenging við myntkerfi Evrópuríkjanna. Ég bendi á það að á liðnu ári ákváðu Norðmenn einhliða að tengja gengi norsku krónunnar við ECU, hina evrópsku mynteiningu, með þeim hætti sem þeim hentar sjálfum. Í síðustu viku tóku Svíar sömu ákvörðun. Ég lít svo á að við þurfum að kanna mjög vandlega þær breytingar, þá þróun sem er að verða í okkar efnahagslega umhverfi hvað varðar gengistilhögun. Þetta er bakgrunnur þessa fimmta liðar stefnuyfirlýsingarinnar og auðvitað verður þetta mál undirbúið með þeim hætti að okkar efnahagsstofnanir, stofnanir á þessu sviði, Seðlabanki, Þjóðhagsstofnun, ráðuneytin sem með þessi mál fara, munu í sameiningu kynna sér vandlega hvernig að þessu er staðið, t.d. hjá þessum nágrönnum okkar sem ég hef nefnt. Viðleitnin er jafnan sú að reyna að búa hér svo um hnúta að íslenskt atvinnulíf og íslenskur almenningur geti búið við stöðugleika í efnahagsmálum til þess að leggja grunn að þeirri efnahagslegu framtíð, þeim efnahagslegu framförum, sem þessi ríkisstjórn stefnir að að ná. Hún ætlar sér að rjúfa kyrrstöðuna. Hún ætlar sér að efla hér hagvöxt. Hún ætlar sér að nýta hér íslenskar auðlindir og umhverfi eins og best má verða íslenskum almenningi til hagsbóta. Þetta er bakgrunnurinn. Það er ekki nokkur minnsta ástæða til þess af hv. 9. þm. Reykv. að reyna að gera þetta tortryggilegt, enda fellur slík tilraun um sig sjálfa.

Félagsmálaráðherra (Jóhanna Sigurðardóttir) : Virðulegi forseti. Hv. þm. Svavar Gestsson beindi til mín hér spurningum um áhrif af hækkunum vaxta í húsnæðislánakerfinu og hækkun vaxta af húsbréfum, spurði hvort það væri á döfinni og er mér auðvitað ljúft að svara þessum spurningum. Auðvitað væri vissulega tilefni til þess að taka hér nokkuð langa umræðu um húsnæðismál í tilefni af þeim ummælum sem hafa fallið um húsbréfakerfið frá fyrrv. forsrh. og fyrrv. fjmrh. þar sem þeir kenna raunverulega húsbréfakerfinu um allan þann vanda sem við er að glíma á lánamarkaðnum og í ríkisfjármálunum. Tímans vegna skal ég aðeins að hluta til koma inn á það og geyma mér þar til í síðari umræðum um þessi mál að ræða það mál ítarlega. Ég held að það sé nokkuð ljóst að flestir hafa vitað það að vaxtahækkun í húsnæðislánakerfinu væri óhjákvæmileg og það hefur reyndar verið svo að frá því að ég settist í stól félmrh. fyrir fjórum árum síðan hefur verið mikill þrýstingur á það að hækka vextina í almenna húsnæðislánakerfinu. Ég hef staðið gegn því vegna þess að ég taldi nauðsynlegt að áður en til slíkra vaxtahækkana yrði gripið þá yrði komið á kerfi sem hlífði láglaunafólki og fólki með meðaltekjur við þeim vaxtahækkunum. Hv. þm. Svavar Gestsson veit það að til eru skýrslur frá fyrri ríkisstjórn sem sérfræðingar ríkisstjórnarinnar létu gera, m.a. aðstoðarmaður fyrrv. forsrh. og fyrrv. fjmrh. sem vann úttekt á stöðu byggingarsjóðanna og gerði tillögur um það hvernig koma ætti jafnvægi á þessa sjóði. Tillögur þessara sérfræðinga, sem til eru í tveimur eða þremur skýrslum, voru þær að það væri nauðsynlegt að grípa til vaxtahækkana á lánum allt frá 1. júlí 1984 sem yrðu að vera 5% eða 5,5% ef lánakerfinu frá 1986 yrði haldið áfram. Tillögur liggja einnig fyrir núna frá Seðlabankanum um að vaxtahækkun á almenna húsnæðislánakerfinu frá 1. júlí 1984 hefði þurft að vera upp í 5,5 -- 6%. Hér er því mjög vægilega farið í sakirnar með vaxtahækkun upp í 4,9%. Ef maður spyr um áhrif þess fyrir lántakendur þá er ljóst að hún verður nokkuð mismunandi. Hér er um að ræða lántakendur frá 1984 sem eru sennilega 20.000. Ef við skoðum lántakendur sem taka lán á árabilinu 1984 til 1986, þá erum við þar að tala um 8000 manns. Meðallánin hjá þessu fólki eru um 1 millj. kr. þannig að aukning á greiðslubyrði á einu ári er þar sennilega um 11.000 kr. Til þess er líka að taka að sá hluti í þessum hópi sem er með lágar eða meðaltekjur, þar erum við að tala um brúttóheimilistekjur sennilega 150 -- 170 þús. kr., fær þessa vaxtahækkun að fullu greidda til baka. Síðan getum við tekið hópinn frá 1986 og fram til dagsins í dag. Þar erum við að tala sennilega um 12.000 manns. Þar eru meðallánin um 2 millj. kr. Þeir sem eru með 3,5% vexti, þ.e. sá hópur frá 1986 til 1989, hann er sennilega með lán um 2 millj. að meðaltali og vaxtahækkun hjá þessum hópi yrði um 22.000 kr. Síðan erum við að tala um þriðja hópinn sem býr nú við vaxtakjör upp á 4,5%. Vextir hjá þessum hópi hækka um 0,4% og þar erum við sennilega að tala um 10.000 kr. Ég vil undirstrika það aftur sem ég sagði að fólk með lágar og meðaltekjur fær þessar vaxtabætur endurgreiddar. Síðan er til þess að taka að það sem þessi vaxtahækkun mun skila á heilu ári er um 600 millj. kr. og sennilega eru það um 200 til 300 millj. af þessari upphæð sem fara út aftur í formi vaxtabóta til fólks með lágar og meðaltekjur. Mig langar aðeins að koma inn á húsnæðismálin í nokkrum orðum, einkanlega út af orðum fyrrv. fjmrh. ekki síst, beini nú orðum mínum til hans þó það væri ástæða til þess að gera það líka til fyrrv. forsrh. Hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson kennir húsbréfakerfinu raunverulega um allan vandann. Ég hygg, hv. þm., þegar grannt er skoðað, að það sé nú ekkert sem hefur lagt meira í það að aðstoða fyrrv. fjmrh. í að ná niður hallanum á ríkissjóði en húsbréfakerfið. Ég minni hv. þm. á það að ríkisframlögin í byggingarsjóðina eru sennilega um þremur milljörðum minni á tímum hans sem fjmrh. á árunum 1989 og 1990 en var á árunum 1987 til ársins 1988. Þessi upphæð hefur farið í það að aðstoða hv. þm. við það þegar hann var fjmrh. að ná niður hallanum á ríkissjóði. Ég hefði líka vitanlega getað farið þá leið þegar verið er að tala um háa ávöxtunarkröfu á húsbréfunum að gera það sama og hv. þm., þegar hann var fjmrh., gerði mánuðina janúar, febrúar, mars að fjármagna ríkissjóð í gegnum Seðlabankann, með yfirdrætti í Seðlabanka. Þar var um að ræða kannski 8 -- 9 milljarða. 1 -- 1,5 milljarðar af því var vegna þeirra vandamála sem við er að glíma í 1986 - kerfinu. Ég hefði auðvitað getað haldið niðri ávöxtunarkröfunni af húsbréfunum með því að fara með eins og 5 milljarða þangað og biðja Jóhannes Nordal að kaupa þetta til þess að geta haldið niðri ávöxtunarkröfunni á húsbréfunum. Auðvitað fer maður ekki þá leið vegna þess að það er bara blekking, hv. þm. Mér fannst það nokkuð skondið í fréttatilkynningu sem hv. þm., fyrrv. fjmrh., gaf út í aprílmánuði þar sem hann kenndi húsbréfakerfinu um allt sem við var að glíma á lánamarkaðinum. Þar segir hann að það sem helst sé ástæðan fyrir mikilli aukningu á innlendri lántöku sé að húsbréfin hafi aukist á árinum 1990 og 1991 úr 5 milljörðum í 10 milljarða. Það er auðvitað ósköp eðlilegt að það var að gerast. Húsbréfakerfið var að taka við og á móti þessu lækkuðu bein lán í Byggingarsjóði ríkisins úr 8,9 milljörðum í 4,9 milljarða, eða um nálægt sömu upphæð. Þetta nefndi fyrrv. fjmrh. auðvitað ekki þegar hann var í sínum kosningaæfingum í aprílmánuði. Hv. þm. nefndi það að þetta væri helsta aukningin en þegar við skoðum hreinar innlendar lántökur opinberra aðila á árunum 1990 til 1991 er aukningin á A-hluta ríkissjóðs á árinu 1990 úr 5,1 milljarði í 9,1 milljarð sem hlutfall af landsframleiðslu, þá erum við þar að tala um 2,5%. En ef við tölum um húsnæðissjóðina þá hækka hreinar lántökur til húsnæðissjóðanna úr 14,2 í 17,5 milljarða kr. Þegar við skoðum hvað þetta þýðir þá er mesta aukningin á lántökum ríkissjóðs, A-hluta, en þær aukast um 4 milljarða eða sem svarar 1% af landsframleiðslu. Aukning hreinnar lántöku húsnæðissjóðanna er 3,3 milljarðar eða um 0,5% af landsframleiðslu. Þessa lét auðvitað fyrrv. fjmrh. í engu getið þegar hann var að senda út sinn kosningaáróður í aprílmánuði. Það er auðvitað ljóst að þegar hv. þm. og fyrrv. fjmrh. kaus að fjármagna ríkissjóð í gegnum Seðlabankann til þess að komast hjá vaxtahækkunum á spariskírteinum, þá var hann ekki bara að gera það með því að taka mikinn yfirdrátt í Seðlabankanum, heldur var hann að komast hjá hækkun á vöxtunum. Og hverjir voru hinir raunverulegu vextir á spariskírteinunum? Hverjir voru þessir vextir af spariskírteinunum til ýmissa kaupenda? Ég hygg að þeir hafi verið svona að meðaltali 6,8 til 7%. Ég hygg því að við séum í rauninni ekki að tala um hækkun á spariskírteinum nema úr kannski um 7% í 7,9%. Þannig eru nú þessar blekkingar sem fyrrv. fjmrh. hefur viðhaft í þessum málum. Þegar verið er að tala um og gefa í skyn með einföldum hætti að það sé mikil aukning á fjármagni í húsnæðiskerfið eða húsnæðismálin, þá er það hrein blekking. Staðreyndin er sú, sem ég tel víst að fyrrv. fjmrh. viti þó hann láti það ekki uppi þegar hann er í umræðum opinberlega um þessi mál, að við erum að breyta farveginum á fjármögnun til húsnæðismála.

Friðrik er alveg sammála mér.

Þá skilur hann bara ekki málið heldur. Við getum bara sett dæmið mjög einfalt upp fyrir hv. þm. Ef við værum ekki með neitt húsbréfakerfi, sem er nú mesti skaðvaldurinn að mati fyrrv. fjmrh. í þessu öllu saman, þá væru um 55% af fjármagni lífeyrissjóðanna bundin inn í húsnæðismálakerfið. Þar værum við að tala um 15 milljarða. Síðan værum við með fjármögnun til húsnæðismála gegnum bankakerfið, gegnum lífeyrissjóðina, gegnum handhafabréf. Þetta er áætlað að sé í kringum 6 -- 7 milljarðar af því fólk þurfti í meira mæli að leita þangað af því að lánin voru lægri í 1986 - kerfinu en í húsbréfakerfinu. Þar erum við að tala um lán í það heila í húsnæðismálin upp á 21 -- 22 milljarða. Hvað erum við að tala um í dag? Við erum að tala um 20 milljarða kr. Þar af 10 -- 12 milljarða í húsbréfakerfið og restin fer í að fjármagna lánakerfið frá 1986 og félagslega íbúðakerfið. Allar áætlanir sem sérfræðingur fjmrh., minn sérfræðingur og sérfræðingur fyrrv. forsrh. hafa sett fram um útgáfu á húsbréfum hafa staðist. Þeir áætluðu það að útgáfan yrði 12 milljarðar á ári þegar húsbréfakerfið tæki við og það hefur staðist. Nú vil ég spyrja hv. þm. og hefði óskað eftir því að fyrrv. forsrh. svaraði einnig þeirri spurningu: Þið hafið sett það fram að húsbréfakerfið væri vandamálið og forsrh. sagði hér í umræðum í gær að það þyrfti að draga úr framboði til húsbréfakerfisins. Nú spyr ég: Hvaða leiðir viljið þið fara í því? Á að hætta greiðsluerfiðleikalánum sem eru sennilega 1 -- 1,5 milljarðar á þessu ári. Er það leiðin? Á að lækka lánahlutfallið úr 65% niður í 50%? Er það leiðin? Á að stytta lánstímann úr 25 árum í 15 ár og auka þar með greiðslubyrðina? Hvaða leiðir eru það sem þið eruð að tala um í þessu sambandi? Það er auðvitað nauðsynlegt að slíkt komi fram og ég óska eftir því að fyrrv. fjmrh. geri hér skýrt og rækilega grein fyrir því hvernig hann vill draga úr þessum skaðvaldi, sem hann orðar svo, húsbréfakerfinu. Það sem er auðvitað leiðin í þessum málum er það að koma okkur sem fyrst út úr 1986-lánakerfinu og þar hefur fyrrv. fjmrh. stutt mig dyggilega og ég vona að hann fari ekki að breyta þar um. Raunhækkun til húsnæðismála verður fyrst með lánakerfinu frá 1986. Hver varð hún á milli áranna 1986 og 1987? Raunaukningin varð um 41,5%. Og á árunum 1986 -- 1990 eykst lánaþörfin til byggingarsjóðanna úr 7,9 milljörðum í 12,9 milljarða þannig að ég frábið mér það að verið sé að setja húsbréfakerfið upp sem einhvern skaðvald í þessu efni. Menn verða að skoða dæmið í heild, líta á fjármögnunina, hvernig hún hefur verið almennt til húsnæðismála, en ekki að taka húsbréfakerfið úr samhengi við aðra þætti fjármögnunar í húsnæðismálum.

Eru allir sammála þessu í ríkisstjórninni?

Ja, ég vona að það verði, a.m.k. með tímanum. Þá er það ávöxtunarkrafa húsbréfa. Af hverju það? Það stafar af mikilli lánsfjárþörf ríkissjóðs, kannski ekki síst þar. Það er vegna þess að við erum að fjármagna tvö lánakerfi og við erum að koma okkur út úr 1986 - lánakerfinu. Það er vegna þess að við erum líka að fjármagna tímabundin greiðsluerfiðleikalán. Það er vegna þess að markaðskynning á húsbréfum hefur ekki verið sem skyldi, það skal ég viðurkenna. En ég skal líka segja þér það, fyrrv. fjmrh., að ef ég hefði haft alla þessa peninga sem þú hefur haft á undanförnum tveim árum til þess að kynna þín spariskírteini, ef ég hefði haft þá til þess að kynna húsbréfin og markaðssetja þau með því fjármagni sem fyrrv. fjmrh. hafði til þess að kynna spariskírteini, þá hygg ég að staðan væri ekki slík. En það er verið að skoða leiðir til þess að bæta markaðskynninguna á húsbréfunum. Síðan hefur innri fjármögnunin ekki verið alveg eins og ætlast var til. Ég hygg að hún sé um 20% en reiknað var með að hún væri 30%. Ég hygg að það stafi af þeirri villandi umræðu sem hefur verið í fjölmiðlum, neikvæðu umfjöllun um húsbréfakerfið. Það er eins og það hafi ekki verið til afföll í húsnæðismálum síðan húsbréfakerfið kom til og þar hafa fjölmiðlar lagt sitt af mörkum um það að sverta húsbréfakerfið.  raun ber vitni. Það hlýtur að vera til hagsbóta fyrir þá að ávaxta sitt fjármagn og það hlýtur að vera til hagsbóta fyrir þeirra sjóðfélaga sem standa í íbúðarkaupum. Það er áhyggjuefni að lífeyrissjóðirnir eru auðvitað mjög sterkir á lánamarkaðinum. Það er sennilega um 36% af sparnaðinum sem þeir hafa til ráðstöfunar sem er sama og allt fjármagn bankakerfisins. Og þeir geta --- ég er ekki að segja að þeir hafi gert það, en þeir geta ef þeir svo kjósa haft samráð um sín markaðsviðskipti á lánamarkaðinum og það er auðvitað óheilbrigt að það sé með þeim hætti. Ég hygg að það þurfi að koma til alvarlegrar skoðunar hvort ekki sé ástæða til þess að setja hluta af húsbréfunum til reynslu yfir á erlendan verðbréfamarkað.

Sjálfsagður hlutur.

Ég ætla tímans vegna, virðulegi forseti, ekki að eyða meiri tíma í húsnæðismál. Ég gæti tekið langan tíma í þau en geymi mér það þangað til umræða verður um þetta mál sem mér skilst að verði nk. mánudag um skýrslu fjmrh., en þætti vænt um ef fyrrv. fjmrh. svaraði minni spurningu, hvort sem það verður núna eða á mánudaginn, hvernig hann vilji draga úr framboði húsbréfa sem hann hefur talið að væru kannski mesti skaðvaldurinn í efnahagslífinu og í ríkisfjármálunum, sem er auðvitað bull eins og ýmislegt sem hefur komið frá hv. þm. um þetta mál.

Forsætisráðherra (Davíð Oddsson) : Virðulegi forseti. Það hafa nú komið fram fjölmörg atriði sem væri ástæða til þess að ræða sérstaklega hér í framhaldi af þeim umræðum sem urðu í gærkvöldi, hinum formbundnu umræðum. Reyndar hóf hv. 9. þm. Reykv. ræðu um að það hefði orðið að halda ríkisstjórninni og forsrh. sérstaklega að því að flytja stefnuræðu með þeim hætti sem gert var. Ég vil ekki kannast við það að í sjálfu sér hafi nokkuð verið amast við því að verða við óskum um það þó ég sé reyndar þeirrar skoðunar að ákvæðin í þingskapalögum um stefnuræðu forsrh. séu bersýnilega ætluð almennu, venjulegu þingi, þegar þingið er að hefja sinn feril að hausti og lögð eru drög að verkáætlun þess þingvetrar sem fram undan er. Þetta þing sem við höldum núna er sérstakt þing, aukaþing um tiltekið verkefni og það er ljóst að fyrirmæli í þingskapalögunum um tveggja vikna hámarksfrest á framlagningu stefnuræðu gagnvart þessu þingi er nánast bundið við lok þingtímans, því að þinginu var ekki ætlað að standa nema rétt um tvær vikur. En engu að síður var sjálfsagt að verða við því að flytja ræðu af því tagi þó auðvitað megi segja að sú ræða markaðist töluvert af þessu. Þetta var ekki hefðbundin stefnuræða þar sem vikið var að þáttum frá hinum einstöku ráðuneytum og hvað þar yrði helst á dagskránni. Þess vegna er eðlilegt að ýmsir ræðumenn, hv. þm. stjórnarandstöðunnar, hafi fundið að því að það vantaði atriði um þennan þáttinn og hinn, umhverfismál, skólamál, leikskólamál. Fjöldinn allur af slíkum þáttum hefur auðvitað verið nefndur, en það helgast af þessu sem ég er að nefna. Það var auðvitað annars konar aðdragandi að stefnuræðu núna en gerist á venjulegum haustþingum. Fyrst ég er að fjalla um orð hv. 9. þm. Reykv. fyrir utan þennan þátt, þá lagði hann mjög mikla áherslu á sérstaka þætti sem tengdust kannski ekki beint stefnuræðunni. Honum var mikið í mun að fjalla um litinn á þeim bæklingum sem fram koma og fram hafa komið að undanförnu, þetta væri allt saman blátt, sagði hv. þm. og ég fann ekki betur en hann legði í það mikla merkingu. Það er engin merking sérstök í því. Við leggjum ekki jafnmikið og hv. þm. og reyndar Alþb. upp úr litasamsetningu af þessu tagi. Ég minnist þess sérstaklega, ég hygg að það hafi verið mánuði fyrir kosningarnar eða svo, þegar hv. 8. þm. Reykn., formaður Alþb., lét draga að hún sérstakan nýjan fána fyrir flokkinn, mánuði fyrir kosningar til þess að reyna að láta fenna yfir fortíðina þennan mánuðinn sem menn höfðu til þess að gera upp hug sinn til flokkanna. Það má auðvitað lesa upp heilmiklar merkingar úr þeim litum sem þar voru. Það var rauður punktur, punkturinn aftan við sósíalismann, síðan var græn sletta til að minna á veru formannsins í Möðruvallahreyfingunni og Framsfl. og síðan var allur helsti flöturinn hvítmálaður til merkis um uppgjöf Alþb. og sósíalismans í veröldinni.

Bláa bókin er blá, er það ekki?

Bláa bókin er blá og falleg og fögur, en þetta er sem sagt merkingin sem hægt er að leggja í litasamsetningu af þessu tagi eins og kom fram hjá formanni Alþb. mánuði fyrir kosningar. Jafnframt gerði hv. þm. mjög ákveðnar kröfur um að fá þau bakskjöl sem rætt hefur verið um að forustumenn flokkanna hefðu vitnað til í tengslum við stjórnarmyndunarviðræður þeirra. Það er alveg rétt. Það var nefnt alveg sérstaklega að flokkarnir hefðu af sinni hálfu látið fara fram margvíslega vinnu á þessum tiltölulega fáu dögum sem menn höfðu. Það var nefnt að þau skjöl öll og sú vinna sem þar lægi til grundvallar yrði auðvitað notuð þegar verkáætlun stjórnarinnar, sem samkvæmt stefnuyfirlýsingunni á að leggja fram á haustþingi, verður unnin. Fyrir utan öll hin almennu plögg sem trúnaðarmenn flokkanna unnu á þessum tíma voru jafnframt lögð fram plögg sem ég hygg að hafi verið birt og dreift af hálfu annarra aðila, bæði fjmrn., Ríkisendurskoðunar og fleiri slíkra aðila. Ég býst við því og ég hef reyndar það fyrir satt að þegar stjórnarsáttmálar hafi verið mjög langir eins og þeir stundum hafa verið, afskaplega langir, þá liggi bak við þá sáttmála óheyrilegur fjöldi bakplagga, heil fjöll af bakplöggum sem engum manni hefur dottið í hug að óska eftir að fá lögð fram. Í tengslum við þessa þætti, bakskjölin og slíka hluti, og í tengslum við umræðuna í gær sem sjónvarpað var var því haldið blákalt fram af sumum ræðumönnum að þessi stjórnarmyndunartími hefði verið raunar aðeins yfirskin því að stjórnarmyndun hefði átt sér stað fyrr. Og ég sá reyndar í blaði í dag að hv. 4. þm. Austurl. endurprentar lítið brot úr langri ræðu þar sem hann þykist hafa séð það allt saman fyrir að slíkar viðræður hefðu þegar átt sér stað og allt væri þannig í pottinn búið að það væri bara formsatriði, ef ég skildi ræðu hans og grein rétt, að mynda þessa stjórn. Ég sá einnig í blöðum fyrir kosningarnar greinar um að annars vegar ætti Sjálfstfl. og forustumenn hans í viðræðum um stjórnarmyndun við Alþfl. og hins vegar voru sögur um það að forustumenn Sjálfstfl. hefðu átt þess háttar samtöl við forustumenn Alþb. Báðar þessar lýsingar eru jafnrangar og ég held að menn þurfi ekki að hafa neinar getgátur uppi í þessum efnum hvað þetta snertir. Hv. 15. þm. Reykv. kom hér inn á það hvað í því fælist þegar talað er um að tengja eða kanna tengingu krónunnar við evrópska myntkerfið. Hæstv. viðskrh. hefur gert mjög ítarlega og góða grein fyrir þeim þætti. Í því felst auðvitað fyrst og fremst að menn vilja skapa og tryggja atvinnulífinu traustan grundvöll, trausta viðmiðun sem það getur byggt á. Og vegna þess að hv. 9. þm. Reykv. talaði mikið um þennan þátt og í rauninni sviptingu á sjálfsforræði í hagstjórn sem í þessu gæti falist, ekki síst fyrir atvinnulífið, þá hygg ég að einmitt atvinnulífið vilji gjarnan að til sé þess háttar viðmiðun, ekki viðmiðun sem tryggi í raun blýfast gengi heldur stöðugt gengi, gengi sem er í samræmi og samhengi við þann raunveruleika sem menn búa við, þann raunveruleika sem er í viðskiptalöndunum í nágrenni við okkur þar sem okkar tengsl eru mikilvægust. Hv. 15. þm. Reykv. spurði jafnframt um hvað orð um samræmingu eigna og eignatekna þýddu í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar. Í þessu felst í rauninni það sem þar segir, að menn vilji taka skattlagningu eignatekna til athugunar. Það hefur verið mjög í umræðunni að óeðlilegt væri að þess háttar tekjur lytu ekki lögmálum skattlagningar. En um leið er sagt að þegar slíkt er skoðað eigi menn að gæta þess að ekki komi upp tvísköttun. Þess vegna vija menn á sama tíma og í samhengi skoða skattlagningu annars vegar eigna og hins vegar eignatekna. Ég held að þetta sé ósköp ljóst og ósköp skýrt, eins og reyndar flest í þessari stuttu stefnuyfirlýsingu. Hv. 15. þm. Reykv. talaði jafnframt töluvert um einkavæðingu. Ég get ekki annað en verið ánægður með það að mér finnst að hugtök að þessu leyti til séu töluvert að breytast. Þingmaðurinn talaði töluvert um að hún vildi forðast miðstýringu. Þetta er að verða allra manna mál að miðstýring er eitthvað sem mönnum finnst fjandsamlegt heilbrigðu atvinnulífi og þróun þess og þessi ágæti hv. þm. tók undir það. Að vísu hafði þingmaðurinn áhyggjur af vissum þáttum einkavæðingar og einkum þá þar sem um væri að ræða starfsemi sem hefði einokunargildi eða einokunarþátturinn væri ríkur. Ríkisstjórnin deilir þessum áhyggjum með þingmanninum og vill varðandi einkavæðingu fara afskaplega varlega þar sem þannig er í pottinn búið að um starfsemi sem hefur einokunarblæ á sér eða einokunarréttindi beint er að ræða. Þar kemur einkavæðing síst fyrr en ella og þarf a.m.k. vandlegrar íhugunar við áður en í slíkt er ráðist. En varðandi hitt sem þingmaðurinn nefndi að í vissum þáttum eins og félags - og menntamálum ætti einkavæðing ekki við, þá er ég ekki sammála. Þingmaðurinn nefndi sérstaklega dómstóla og lögreglu, þar ætti slíkt ekki við, og auðvitað virðist það liggja í augum uppi. Þó vek ég athygli á því að einkafyrirtæki hafa tekið að sér vissa þætti sem lögregla sá alfarið um áður eins og til að mynda gæslu á mannvirkjum með eftirlitsmönnum. Þetta er nýr þáttur sem almenn löggæsla sá áður um og einkarekstur hefur sýnt að slíkir aðilar geta ágætlega sinnt. Hv. þm. taldi, og það þótti mér athyglisvert, að ríkisstjórnin og ég í ræðu minni í gær hefði mistúlkað það að verulegur meiri hluti þjóðarinnar styddi álver á Keilisnesi eða byggingu þess ef samningar tækjust. Þetta kom mér á óvart vegna þess að það er svo stutt síðan hv. 10. þm. Reykv. lýsti því yfir að Kvennalistinn mundi fyrir sitt leyti ekki láta það mál vefjast fyrir sér vegna þess að kosningarnar sýndu að verulegur meiri hluti þjóðarinnar styddi það að álver kæmi á Keilisnesi. Ég hygg að þarna sé eitthvað málum blandað ef hv. þm. telur að við séum að ofætla í þessum efnum. Kvennalistinn hafði sjálfur á mikilvægum fundi, á ögurstundu ákvarðað að þetta væri svona. Og ég hygg þess vegna að við getum verið mjög öruggir um það að a.m.k. hér í þinginu séu flestir þeirrar skoðunar að verulegur meiri hluti þjóðarinnar vilji álver á Keilisnesi. Ég verð að segja það eins og er að mér sýnist á öllum þessum umræðum að það hafi sannast að þau orð, þær fullyrðingar sem hafðar voru uppi á stjórnarmyndunartímabilinu, að auðvelt væri að endurvekja fyrrv. ríkisstjórn, það væri í rauninni fátt sem þar bæri á milli, hafa bersýnilega alls ekki staðist. Jafnframt hafa menn talað um að liðsstyrkur Kvennalistans mundi styrkja þá stjórn og málefnasamstöðu þar. Umræður þær sem hér hafa átt sér stað sanna að það er heldur ekki rétt hvað mjög mikilvæg mál snertir. Það hefði bersýnilega verið bullandi ágreiningur í slíku stjórnarliði ef til slíks fjögurra flokka stjórnarmynsturs hefði verið stofnað. Ég hygg að sú ríkisstjórn hefði varla hangið með mikið meira hald heldur en Þorgeir á hvönninni forðum ef hún hefði verið sett á laggirnar. Hv. 8. þm. Reykv. fjallaði heilmikið um vaxtahækkanir, að vísu alls ekki í samhengi hlutanna. Hv. þm. fjallaði í rauninni alls ekki um það hvers vegna vaxtahækkanir hafa verið óhjákvæmilegar. 

Þú ert að rugla mér saman við Geir Haarde.

Það er enn þá lakara. Það var auðvitað hv. 9. þm. Reykv. sem var með þennan ruglanda. Hv. þm. Geir Haarde hefði aldrei verið með slíkan ruglanda, hann er svo vel að sér í þessum fræðum að hann hefði aldrei farið að rugla saman, eins og hv. 9. þm. Reykv. gerði, skattahækkunum og vaxtahækkunum því að slíkt er svo fráleitt að gera eins og hæstv. viðskrh. benti á og fór ítarlega og vel yfir. En það er nauðsynlegt og þýðingarmikið að allir þingmenn geri sér grein fyrir því að þessi vaxtahækkun er í raun atriði um form. Allar forsendurnar lágu fyrir. Þannig hafði verið á málum haldið, eins og reyndar hv. 6. þm. Norðurl. e. vakti athygli á, af hálfu hv. 8. þm. Reykn. að við þessum hlutum varð að bregðast og vaxtahækkun var óhjákvæmilegur hluti af þeim viðbrögðum. Ég vil fullyrða að hæstv. fyrrv. fjmrh. hefði brugðist við með mjög svipuðum hætti þó hann forðaðist það fram yfir kosningar. Ég er ekki í vafa um að sú hefði orðið niðurstaðan. Hv. 6. þm. Norðurl. e. spurði hvort rætt hefði verið sérstaklega á stjórnarmyndunarfundum um aðstöðugjöld og hvernig yrði með slík gjöld farið. Jú, það er alveg rétt, þeir þættir komu til umræðu í stjórnarmyndunarviðræðum eins og fjölmargir aðrir þættir. Og það er enginn vafi á því að þetta verður einn af þeim þáttum sem ræddir verða á milli flokkanna í þeirra stjórnarstamstarfi. Ég legg hins vegar áherslu á það fyrir mitt leyti að aðstöðugjöld eru í sjálfu sér ekki neinn heilagur hlutur. Það er alveg rétt sem bent hefur verið á að aðstöðugjöld sem aðferð til þess að rukka inn skatt geta verið ósanngjörn vegna þess að aðferðin tekur ekkert mið af því hvernig hag fyrirtækjanna er komið. En ég tel að vilji menn hverfa frá slíku fyrirkomulagi, þá sé algerlega nauðsynlegt að hafa samt hvata fyrir sveitarfélögin til þess að ýta undir atvinnulíf í sínu byggðarlagi. Þau hafi af því beinan ávinning að greiða götu þess að til atvinnufyrirtækja sé stofnað í sínu byggðarlagi, mjög ríkan hvata til þess og aðstöðugjöldin hafa vissulega verið slíkur hvati. Hann er rangur sá samanburður sem hv. þm. gerði á skatttekjum Reykjavíkur, þeim skatti sem Reykjavík leggur á sína þegna og önnur sveitarfélög. Það er alveg rétt á hinn bóginn að skatttekjur borgarinnar jukust vegna þess að menn bjuggu einmitt í haginn. Menn notfærðu sér þennan hvata m.a. Það er hollt fyrir atvinnulífið og það er hollt fyrir sveitarfélögin að hafa hvata af þessu tagi. En engin slík gjöld eru heilög vé sem menn geta ekki rætt stjórnarflokkanna á milli. En ég legg þó áherslu á það að ég tel, og sú skoðun mín er óbreytt, að það sé ekki í verkahring sveitarfélaganna að jafna stöðu þeirra á milli. Það er verkefni ríkisvaldsins í viðskiptum sínum við sveitarfélögin. Ég hygg að ég fái nú tækifæri aftur, fyrst umræðan mun halda áfram á mánudaginn, til að fjalla nánar um ýmsa þætti sem hér hafa komið fram og í þeim ræðum sem ég veit að á eftir að flytja hér. En ég hygg að forseti hafi rætt um að slíta umræðum um þetta leyti.