Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Fjhn. þessarar hv. d. hefur haft til meðferðar frv. það, sem flutt er á þskj. 106 um ráðstafanir til stöðugs verðlags og atvinnuöryggis. Eins og fram kemur hefur nefndin ekki orðið sammála um afgreiðslu málsins. Meiri hl. hefur gefið út nál. á þskj. 134, en minni hl. tveir gefið út sitt nál. hvor. Fjhn. beggja þd. héldu sameiginlegan fund, og á þeim fundi mætti forstjóri Efnahagsstofnunarinnar, Bjarni Bragi Jónsson, og gerði þar grein fyrir sjónarmiðum, svaraði spurningum og gaf upplýsingar. Á fundinn bárust bréf frá Alþýðusambandi Íslands og Vinnuveitendasambandi Íslands varðandi mál þetta, og eru þau bréf birt sem fskj. með nál. meiri hl. Þá var einnig tekið til umr. samtímis frv. til l. um verðstöðvun á þskj. 30, þar sem því máli hafði áður verið vísað til n. og afgreiðsla þess máls, sem hér er á dagskrá, hafði að sjálfsögðu áhrif á algreiðslu þess, þegar að því kæmi. Það leikur ekki á tveimur tungum, að mjög hagstæð efnahagsþróun hefur verið í landi voru á s. l. ári og það, sem af er þessu ári. Við höfðum orðið fyrir miklum áföllum á árunum 1967 og 1968 og vorum þá í öldudal, en eins og öllum er kunnugt, þá hefur, sem betur fer, birt í lofti og öll þróun í efnahags- og atvinnumálum okkar verið mun hagstæðari núna síðustu mánuðina og síðasta hálft annað árið. Svo hagstæð efnahagsþróun leiddi m. a. til þess, að atvinnuvegirnir voru taldir geta bætt kjör launþega. Því voru gerðir nýir kjarasamningar, þar sem launþegar fengu að verulegu leyti bætt sín kjör s. l. vor. Við eigum hins vegar við tvo meginþætti að etja í sambandi við efnahagsþróun okkar, þ. e. annars vegar hin óvissu aflabrögð og verðlag á erlendum mörkuðum, svo og hitt, að við sjálfir sinnum og gerum þær ráðstafanir, sem gera þarf í efnahagsmálum til þess að tryggja, að sá bati, sem fengizt hefur, viðhaldist, svo framarlega sem utanaðkomandi aðstæður gera ekki þar truflun á. Það er hins vegar ljóst mál nú, að verði ekki brugðizt við, þá blasir við okkur hættuleg þróun víxlhækkunar kaupgjalds og verðlags, sem allir vita, að leiðir til aukinnar verðbólgu, og það er sá vandi, sem við hefur verið að glíma og verður sjálfsagt við að glíma um nokkurt skeið. Í sambandi við þá hluti verður ekki hægt að komast hjá því til þess að tryggja, að sú verðbólguþróun, sem gæti átt sér stað, ef ekkert yrði að gert, stöðvist, að við reynum að koma málum okkar þannig fyrir, að það raski ekki samkeppnisaðstöðu atvinnuveganna og að þær kjarabætur, sem launþegar hafa fengið, verði gerðar að engu með verðbólgu, sem ella mundi þá verða í vaxandi mæli. Í frv. því, sem ríkisstj. hefur lagt fyrir Alþ., felast till. til þess að sporna við því, að hér verði víxlhækkanir kaupgjalds og verðlags, sem við má búast, ef ekkert verður að gert. Þessum till. hefur hæstv. forsrh. lýst í sinni framsögu, svo að ég sé ekki ástæðu til þess að endurtaka það hér, en vil leggja sérstaka áherzlu á, að þeim byrðum, sem á þarf að leggja, er dreift á landsmenn alla. Hér fær hver aðili sinn skerf og þannig reynt að láta þær aðgerðir koma sem jafnast niður og það verði sem minnst, sem hver verður að láta af sinni köku. Það er skoðun meiri hl. fjhn., að með þessum till. megi takast að tryggja það, að sú þróun, sem ella mundi eiga sér stað, verði ekki, og með verðstöðvun og þeim hliðarráðstöfunum, sem hér eru lagðar til, megi takast að fyrirbyggja þær víxlhækkanir, sem ella mundu verða nú á næstu mánuðum og engum mundu verða til góðs og sem berlega mundu, eins og ég gat um áðan, raska mjög samkeppnisaðstöðu atvinnuveganna og gera þær kjarabætur, sem launþegar hafa fengið á þessu ári, jafnvel að engu. Í bréfi Alþýðusambands Íslands er vikið að því á einum stað, að verði frv.-ákvæðin lögfest, séu samningar úr gildi fallnir. Ég held, að hér sé um að ræða hluti, sem ekki fái staðizt. Ég veit að vísu, að því hefur verið haldið fram hér af hluta af stjórnarandstöðunni. Ég hef hins vegar ekki heyrt þá hv. framsóknarmenn halda því fram, að svo mundi verða. Sé það misskilningur hjá mér og þetta skoðun þeirra hér í hv. þd., þá mundi ég hafa sérstakan áhuga á því, að formaður flokks þeirra, sem í Ed. situr, yrði spurður, hvort það væri skoðun hans, að slík lögfesting, sem hér er gert ráð fyrir, þýddi það, að samningar frá 19. júní milli launþega og atvinnurekenda væru úr gildi fallnir. Sjálfsagt verðum við ekki sammála, ég og hv. þm., í sambandi við þetta atriði, en ég vildi vekja athygli á þessu og benda á, að hér er um að ræða sjónarmið, sem ég held, að fái ekki staðizt. Í sambandi við afgreiðslu máls þessa í n. og vegna þeirra umr., sem hér fóru fram við 1. umr., þótti mér rétt að boða á fundinn til fjhn. þá Þórhall Ásgeirsson ráðuneytisstjóra, formann verðlagsnefndar, og verðgæzlustjóra, Kristján Gíslason, og ræða við þá um verðlagsþróunina, en því var haldið hér fram, að hún hefði verið með þeim hætti dagana og vikurnar fyrir framlagningu þessa frv., að nauðsyn bæri til, að það væri rannsakað. Ekki nóg með það, í till. á þskj. 105 er reynt að gera hæstv. forsrh. tortryggilegan vegna ummæla hans í sjónvarpi og þar í þeirri till. stefnt að því að stefna ráðh. fyrir landsdóm og fá hann dæmdan samkv. l. um ráðherraábyrgð. Mig langar til þess að vekja athygli hv. þdm. á þessari málsmeðferð, sem hér hefur átt sér stað, því að mér sýnist hún með algerum einsdæmum og hvernig verið er með blekkingum og fullyrðingum að reyna að villa um fyrir landsmönnum í sambandi við það mál, sem hér er á döfinni. Það var að kvöldi 13. okt., sem umrætt sjónvarpsviðtal var haft við forsrh. Hálfum öðrum sólarhring seinna þá sjáum við þm., að hér í þingsölum er útbýtt frv. til l. um verðstöðvun. Flm. eru Lúðvík Jósefsson, ásamt þeim þm. Alþb. Til þess að hér sé hægt að útbýta frv. á miðjum degi 15. okt. þarf að hafa nokkuð snör handtök, en augljóslega hafa þeir þm., sem þetta frv. fluttu, verið snöggir aðfaranótt 14. og gripið úr bókaskáp sínum Alþt., hripað upp úr þeim verðstöðvunarfrv., sem lagt var fyrir Alþ. 1966, gripið þar tvær til þrjár gr. og lagt svo frv. inn á skrifstofu Alþ. og því útbýtt hér þann 15. okt., eða hálfum öðrum sólarhring eftir að þessar umr. áttu sér stað. Skyldi nú nokkur maður, sem áttar sig á þessum vinnubrögðum, láta sér detta í hug, að hér væru málefni látin ráða? Nei. Auðsjáanlega er verið að gera hérna einn ákveðinn hlut, og hann er sá, að það á að hagnýta sér umr., sem forsrh. átti í sjónvarpi, setja það á svið, enda stóð ekki á seinni hluta sviðsetningarinnar, því að sama dag og frv. ríkisstj. er lagt hér fram á Alþ., þá er borin fram till. í hv. Nd., þar sem lagt er til að kjósa þingn., sem rannsaki allan aðdraganda verðlagsfrv. og verðlagsþróunina og hvort rök séu til þess, að forsrh. verði kærður fyrir brot á lögum um ráðherraábyrgð. Það er að vísu ekki sami 1. flm., heldur hitt höfuðið notað, þ. e. hv. 6. þm. Reykv., Magnús Kjartansson, en þeir tveir, hann og hv. 4. þm. Austf., hafa verið þau tvö höfuð, sem Alþb. hefur hér í þessari hv. þd. Það er hinn 15. okt., sem frv. þeirra er flutt, að sjálfsögðu til þess að reyna að koma af stað skriðu verðhækkana í landinu, til þess svo síðan að hægt væri að kenna hæstv. forsrh. um það, sem þá hefði gerzt. Mér fannst útilokað annað en að vekja athygli á þessari málsmeðferð og gera mönnum grein fyrir því, hvernig staðið er að málunum af hálfu þessara flm. Ég er sannfærður um það, að þeir hv. framsóknarmenn, sem tóku til máls hér við 1. umr., hafa ekki gert sér grein fyrir því, hvaða skollaleikur hefur hér verið settur á svið. Ég trúi því ekki, að málflutningur þeirra hefði verið með þessum hætti, ef þeir hefðu áttað sig á því, hvað hér var um að vera. Það var þess vegna ekki óeðlilegt, að við í fjhn. fengjum tækifæri til þess að ræða við verðlagsstjórann um þessi mál og sjá, hvort þessum hv. flm. frv. á þskj. 30 hefði með þeim áróðri, sem þeir viðhöfðu í þessu máli hér á þingi og í sínu málgagni, tekizt að fá þá skriðu af stað, sem þeir í upphafi höfðu ætlað sér. Sem betur fer hafði það ekki tekizt, því að á fundi fjhn. var verðlagsstjórinn sérstaklega spurður um þessa hluti, og hann sagði, að við athuganir verðlagsskrifstofunnar síðustu daga hefði ekki orðið vart neinna dæma um óeðlilega verðlagsþróun á þessum tíma. Þetta er prentað í nál. okkar meiri hl. Þar sem aðdragandi þessa frv. hefur m. a. spunnizt inn í þessar umr., þá töldum við eðlilegt og rétt, að þetta kæmi hérna fram, um leið og við vildum vekja athygli á þeim aðferðum, sem hv. flm. Alþb. viðhafa í sambandi við þessi mál. Vel má vera, að við deilum um efnisatriði, verðum ekki sammála um þau, en eitt erum við þó sammála um, að við óskum eftir því, að sú þróun verði í landi voru, að hún verði til hagsældar öllum landsmönnum. En ég segi, að fyrir þeim aðilum, sem standa að slíkum málflutningi, vakir eitthvað allt annað. Það er skoðun mín, eftir að ég hef athugað þetta mál, að ekkert það hafi komið fram, sem valdið geti, því, að hæstv. forsrh. verði stefnt fyrir landsdóm, en þeir flm., sem standa að þessu máli, verða að ganga fyrir þjóðardóm, áður en langt um líður, og ég efast ekkert um, hvernig þau málalok verða. Ég tel ekki ástæðu, herra forseti, til þess að fjölyrða meir um frv. Meiri hl., eins og fram kemur á nál. 134, mælir með því, að frv. verði samþ. óbreytt.



Herra forseti. Hv. frsm. meiri hl. ræddi hér eiginlega öllu meira um annað mál en það, sem hér liggur fyrir, og skal ég ekki blanda mér mikið út í þær umr., en mér finnst þó rétt að láta koma fram, að ég skildi ummæli verðlagsstjórans ekki að öllu leyti eins og hann. Það er að vísu rétt, sem komið er fram hér í nál. meiri hl. og hv. frsm. sagði, að verðlagsstjóri komst þannig að orði, að enn hefðu við athugun þessara mála ekki komið fram neinar óeðlilegar verðhækkanir á umræddu tímabili, en hann tók það jafnframt fram, að þessum rannsóknum væri enn ekki að öllu leyti lokið og ennfremur, sem kannske skiptir mestu máli, að eftirlit verðlagseftirlitsins nær ekki nema til þeirra vara, sem eru undir verðlagseftirliti, það nær ekki til þeirra vara, sem eru óháðar verðlagseftirliti, en mér skilst, að það sé oft nokkurn veginn álíka mikið vörumagn, ef tekið er tillit til þeirra vara, sem ganga inn í vísitöluna og þeirra vara, sem eru undir verðlagseftirliti, þannig að þrátt fyrir þessi ummæli verðlagsstjóra, þá llt ég þannig á, að þetta mál sé hvergi nærri nægilega upplýst enn. Skal ég svo ekki frekar ræða um það. Mér finnst rétt í upphafi að rifja upp í örstuttu máli afstöðu Framsfl. til þessa máls, sem kemur fram í nál. okkar, sem erum í 1. minni hl. fjhn. Það er í fyrsta lagi, að Framsfl. styður verðstöðvunarákvæði frv., enda þótt hann álíti verðstöðvun hreint bráðabirgðaúrræði. Í öðru lagi styður Framsfl. einnig auknar fjölskyldubætur og niðurgreiðslur á vöruverði. Í þriðja lagi er Framsfl. andvígur þeim ákvæðum verðstöðvunarfrv., sem fela í sér breytingar á kjarasamningum verkalýðsfélaga og atvinnurekenda og telur það svo mikilvægt, að þau ákvæði séu felld úr frv., að hann mun greiða atkv. gegn því í heild, ef niðurfelling þeirra fæst ekki fram. Ríkisstj. hefur líka heimild til verðstöðvunar í gildandi l. og hefur þegar notfært sér hana. Í fjórða lagi er Framsfl. einnig andvígur ákvæðum frv. um sérstakan launaskatt, er sé greiddur af atvinnurekendum, þar sem hann telur óeðlilegt, að lagðir séu á nýir skattar, meðan óvíst er um afgreiðslu fjárlaga. Leiði afgreiðsla fjárlaga hins vegar í ljós, að þörf sé nýrra tekna vegna hinna auknu fjölskyldubóta og niðurborgana, er flokkurinn reiðubúinn að eiga þátt í öflun þeirra. Þetta er í stuttu máli sú afstaða til þessa frv., sem felst í nál. okkar og þeim till., sem við berum fram og ég mun víkja að nánar síðar. En mér finnst rétt, áður en ég geri það, að víkja örfáum orðum að tilefni þessa frv. Tilefnið er í stuttu máli það, að það er komið fullkomlega í ljós, að sú efnahagsstefna, viðreisnarstefnan svonefnda, sem verið hefur fylgt á undanförnum árum, er gjaldþrota, hún er komin í strand. Þetta er játað mjög greinilega í nál. meiri hl. fjhn., þar sem segir á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Það er ljóst mál, að verði ekkert aðhafzt nú, blasir við hættuleg þróun víxlhækkana kaupgjalds og verðlags, sem á skömmum tíma mundi raska mjög samkeppnisaðstöðu atvinnuveganna og leiða til óhagstæðra viðskipta þjóðarinnar út á við og stöðva áframhaldandi hagvöxt.“ Í stuttu máli sagt er fullkomið strand efnahagsmálanna framundan, ef ekkert er að gert. Þessi skilningur kom líka fram hjá forystu Sjálfstfl. á s. l. sumri, þegar hún lagði til, að efnt væri til þingkosninga, vegna þess að efnahagsmálin væru komin í strand, og það mundi verða mjög erfitt að koma fram raunhæfum aðgerðum á seinasta þingi fyrir kosningar. Eins og kunnugt er þá strandaði það á hinum stjórnarflokknum, að efnt væri til þingkosninga, en það er hins vegar komið fram, sem Sjálfstfl. réttilega hélt fram á s. l. sumri, að á seinasta þingi fyrir kosningar geta stjórnarflokkarnir ekki komið sér saman um raunhæfar aðgerðir í efnahagsmálum. Þess vegna er gripið til þeirra hreinu bráðabirgðaráðstafana, sem felast í þessu frv. og eiga ekki að gilda nema fram á næsta sumar, vegna þess að öllum er ljóst, að þá verða þær ekki nothæfar lengur og grípa þarf til annarra meiri háttar ráðstafana heldur en þeirra, sem hér liggja fyrir, vegna þess að efnahagslífið er raunverulega strandað, þó reynt sé að fleyta því í nokkra mánuði með þeim bráðabirgðaúrræðum, sem felast í þessu frv. Þjóðin verður þess vegna að gera sér það fullkomlega ljóst, að þótt sé hægt með þessum bráðabirgðaráðum að fleyta atvinnulífinu um stundarsakir, þá eru efnahagsmálin raunverulega komin í strand, og það verður að gera stórfelldar, nýjar og aðrar efnahagsráðstafanir strax að kosningum loknum. Það, sem flokkarnir standa að sjálfsögðu frammi fyrir í næstu kosningum, er það að gera sér grein fyrir því, hverjar þessar ráðstafanir eiga að vera. Að vísu þarf ekki að spyrja neitt um það, hverjar ráðstafanirnar verða, ef núv. stjórnarflokkar halda velli og þeirra samstarf heldur áfram. Þá verður gripið til sömu aðgerðanna og eftir verðstöðvunina 1967. Þá verður það gengisfelling og aðrar slíkar ráðstafanir, sem af henni leiða. Fyrir því er örugg reynsla. Þessi mál eru hins vegar þannig vaxin, að ég ætla ekki að eyða lengri tíma til þess að ræða um þau að sinni, en mér finnst rétt eigi að síður að vekja athygli á því, að þetta frv. er ný sönnun þess, að viðreisnarstefnan er strönduð, það er reynt að fleyta sér áfram með hreinum bráðabirgðaráðstöfunum um stutta stund, en innan tíðar verður óhjákvæmilegt að grípa til annarra víðtækari og raunhæfari ráðstafana en þeirra, sem felast í þessu frv., eins og líka Sjálfstfl. taldi réttilega á s. l. sumri, að það væri nauðsynlegt að láta kosningar fara fram, svo að það væri hægt að gera raunhæfar ráðstafanir á þessum vetri. Kosningarnar urðu ekki, og þess vegna er þessi bráðabirgðaleið valin fram yfir kosningar. Ég segi þetta m. a. vegna þess, að þegar búið er að ganga frá þessu máli hér á Alþ., þá má búast við, að það hefjist sami söngurinn hjá stjórnarflokkunum og fyrir seinustu kosningar, þegar verðstöðvunin var samþ. þá, að nú sé í raun og veru búið að leysa allan vanda, og kjósendur þurfi ekki annað að gera en að kjósa stjórnarflokkana til að tryggja áframhaldandi velmegun, eins og var slagorð Sjálfstfl. í þeim kosningum. Ég ætla þá að víkja að afstöðu okkar minni hl. manna til þess frv., sem hér liggur fyrir, og þeirra brtt., sem við flytjum. 1. gr. frv. fjallar um verðstöðvun. Eins og ég hef þegar lýst, þá erum við þeirri gr. fylgjandi. Við teljum, að fyrst meiri hl. er ekki fyrir hendi á Alþ. til að gera raunhæfar dýrtíðar- eða efnahagsráðstafanir, þá sé þó betra að gera þessa tilraun en að það sé ekki neitt gert. Hins vegar er það skoðun okkar, að hér sé um hreint neyðarúrræði að ræða, sem margir gallar séu á og útilokað sé, að geti staðið til langframa. Varðandi 2. gr. frv., sem fjallar um sérstakan launaskatt, sem atvinnurekendur eigi að greiða næstu mánuði, þá er afstaða okkar sú, eins og ég hef áður rakið, að ekki sé rétt á þessu stigi að samþykkja nýjan skatt, þar sem enn er ekki vitað, hver afgreiðsla fjárl.-frv. verður. Það kemur í ljós í grg. þess frv., sem hér er til umr., að áætla megi tekjubálk fjárl. verulega hærri en gert er í fjárl.-frv., og meðan þeir útreikningar liggja ekki fyrir, þá er að sjálfsögðu óeðlilegt, að gerðar séu ráðstafanir til þess að leggja á nýjan skatt. Hitt er svo annað mál, að ef fjárlagaafgreiðslan leiðir það í ljós, að þörf sé nýrra tekna vegna þessara ráðstafana, vegna aukinna fjölskyldubóta og aukinna niðurborgana, þá erum við að sjálfsögðu til viðræðu um það að eiga þátt í slíkri tekjuöflun. En fyrr en það liggur ljóslega fyrir, þá getum við ekki fallizt á, að lagðir séu á nýir skattar. 3. gr. frv., sem fjallar um auknar fjölskyldubætur, erum við fylgjandi, enda er hún í fullu samræmi við þær till., sem við fluttum um þetta efni á seinasta þingi. Ég kem þá að 4. og 5. gr. frv., sem við leggjum til, að felldar séu niður. Ástæðan er sú, að þessar gr. hafa að okkar dómi ekki aðeins verulega kjaraskerðingu í för með sér fyrir launþega, - það má deila um það, hversu mikil hún sé, og ég skal ekkert fara út í þær deilur, - en frá okkar sjónarmiði er það jafnvel enn þá mikilvægara atriði, að í þessum gr. felst veruleg breyting á gildandi kjarasamningum milli verkalýðsfélaga og atvinnurekenda. Ég held, að þótt menn séu ósammála um það, hvað mikil kjaraskerðing fylgi þessum breytingum, þá hljóti þó allir að vera sammála um það, að þeir breyti að verulegu leyti grundvelli þeirra kjarasamninga, sem nú eru í gildi milli verkalýðsfélaga og launþega og gerðir voru á s. l. sumri. Þessar breytingar eru þrenns konar. Í fyrsta lagi er breytt útreikningi kaupgjaldsvísitölunnar. Þær dýrtíðarbætur, sem launþegar áttu að fá l. des. n. k., ættu að miðast við framfærsluvísitölu, sem reiknuð er út 1. nóv. Ef hækka ætti fjölskyldubætur eða framkvæma niðurgreiðslur, sem eiga að hafa áhrif á kaupgjaldsvísitöluna 1. des. í ár, þá þyrftu þær að vera komnar til framkvæmda fyrir 1. nóv. til þess að geta haft áhrif á vísitöluna þá. En nú er þessu breytt þannig, að þessar niðurgreiðslur þurfa ekki að vera komnar til framkvæmda fyrr en einhvern tíma fyrir 1. des., þannig að með þessum hætti getur ríkisvaldið á hverjum tíma frestað í a. m. k. einn mánuð að framkvæma niðurgreiðsluna á þann hátt, að það hafi áhrif á kaupgreiðslur. Þetta þýðir t. d. það, að niðurgreiðslur, sem koma ekki til framkvæmda fyrr en síðari hluta þessa mánaðar, hefðu ekki haft áhrif á kaupgjaldsvísitöluna samkv. gildandi reglum. Þær hefðu þurft að vera hafnar fyrir 1. nóv. s. l., þegar framfærsluvísitalan var reiknuð út. Hér getur sem sagt munað einum mánuði á grundvelli kaupgjaldsvísitölunnar í sambandi við niðurborganir og aðrar breytingar á verðlagsgrundvellinum. Mér skilst, að með því að beita þessari aðferð þá muni ríkissjóður spara sér í niðurgreiðslum nokkra tugi milljóna í þessum mánuði. Önnur breytingin, sem er gerð á grundvelli kaupgreiðsluvísitölunnar, er sú, að það á að fella niður verðhækkanir á útsöluverði áfengis og tóbaks og hækkun á iðgjöldum almannatrygginga, sem samkv. gildandi samningum og gildandi vísitölugrundvelli eiga að ganga inn í vísitöluna, en eiga nú samkv. frv. að hverfa alveg. Þetta er breyting, sem við núv. aðstæður samsvarar hvorki meira né minna en einu vísitölustigi. Þá er í þriðja lagi, að greiðslu tveggja vísitölustiga skuli a. m. k. frestað í nokkra mánuði, en samkv. venju má nú alveg eins reikna með, að sú frestun verði endanleg. Það má kannske segja, að þessar breytingar, eins og nú standa sakir, hafi ekki neina stórvægilega kjaraskerðingu í för með sér fyrir launþega, en frá mínu sjónarmiði er það ekki höfuðatriðið. Höfuðatriðið er það, að Alþ. blandar sér hér inn í samninga verkalýðsfélaga og atvinnurekenda og gerir verulega röskun á þeim. Og þegar einu sinni er búið að skapa slíkt fordæmi, þá má búast við, að áframhald verði á þessu, eða a. m. k. geta launþegar hæglega gert ráð fyrir því, og alveg eins gætu atvinnurekendur gert ráð fyrir því, að það væru gerðar breytingar á gildandi samningum þeim í óhag. Ég held, að það sé höfuðatriði, að ef kjarasamningar eiga að geta haft tiltrú þeirra aðila, sem að þeim standa, hvort heldur það eru launþegar eða atvinnurekendur, - þá verði þeir að geta treyst því, að þeim verði ekki breytt á Alþ. Og ég er alveg viss um það, að ef það verður framkvæmt, sem lagt er til í þessu frv., þá muni það verða fast ákvæði í öllum kjarasamningum eftirleiðis, að þeir skuli falla úr gildi, ef Alþ. raskar að einhverju leyti þeim grundvelli, sem kjarasamningarnir eru byggðir á. Hér er tvímælalaust farið út á mjög hættulega braut. Hvað sem kjaraskerðingunni líður, þá er hitt ljóst, og um það er ekki hægt að deila, að með þessum ákvæðum er verið að breyta grundvelli kjarasamninga og rjúfa þá tiltrú og traust, sem viðkomandi aðilar þurfa að bera til þeirra. Alþ. hefur líka viðurkennt þetta áður við setningu laga. Þegar gerð var röskun á gildandi samningum á milli sjómanna og útgerðarmanna fyrir nokkrum misserum hér á Alþ., þá man ég ekki betur en það væri sett í lög, að þessi breyting hefði þau áhrif, að gildandi samningar væru niður fallnir og sjómenn hefðu þess vegna rétt til þess að taka samninga upp að nýju. Ég lít þannig á, að það standi alveg eins á hér og í það skipti. Að vísu má segja, að kjaraskerðingin, sem þessi lög höfðu í för með sér fyrir sjómenn, var tiltölulega meiri en sú kjaraskerðing, sem þessi breyting felur í sér, en verknaðurinn var eigi að síður sá sami. Og þess vegna væri það eðlilegt, ef ríkisstj. vildi halda þessum ákvæðum til streitu, að hún beitti sér fyrir því, að það yrðu sett inn í frv. sams konar ákvæði og í lögin um sjómannakjörin um það, að með þeim væru samningar á milli launþega og atvinnurekenda úr gildi fallnir. Ég vil benda á það í þessu sambandi, að við seinustu samningagerð náðist sá ávinningur, sem ég tel til hags fyrir báða aðila, að samið var til lengri tíma en venja hefur verið, eða til eins og hálfs árs, en áður hefur verið samið í mesta lagi til eins árs. Það var að sjálfsögðu gert í fullu trausti þess, að þessum samningum yrði ekki breytt. Ég er alveg viss um það, að ef þessi breyting á samningunum, sem frv. felur í sér, nær fram að ganga, þá verða í framtíðinni ekki gerðir samningar milli vinnuveitenda og launþega til lengri tíma. Það mætti segja mér, að slíkir samningar yrðu ekki gerðir nema til hálfs árs, í stað þess að þeir hafa venjulega verið gerðir til eins árs, og náðist þó fram við seinustu samninga, að þeir yrðu til eins og hálfs árs. Þetta m. a. veldur því, að ég held, að hæstv. ríkisstj. ætti að hugsa sig betur um, áður en hún gerir alvöru úr því að koma þeim ákvæðum fram, sem felast í 4. og 5. gr. frv. Ég vil líta þannig á, að hæstv. ríkisstj. hafi alls ekki gert sér grein fyrir því, hvað hún var að gera, þegar hún setti þessi ákvæði inn í frv. Hún hafi alls ekki gert sér grein fyrir því, að með því að setja þessi ákvæði inn í frv. var verið að breyta þeim kjarasamningum, sem voru gerðir milli launþega og atvinnurekenda á s. l. sumri og stofna þannig til nýrra átaka um þessi mál. Jafnvel þó að verkalýðssamtökin slepptu því að líta á þá kjaraskerðingu, sem í þessum ákvæðum felast, þá eru þau samt þannig vaxin, að þau geta ekki sætt sig við þau nema með þeim hætti að beita einhverjum mótaðgerðum. Þau geta ekki fallizt á það „prinsip“, að Alþ. geti, hvenær sem er, skorizt í leikinn og breytt gildandi samningum, sem aðilar vinnumarkaðarins hafa gert. Það hljóta allir að sjá, að þegar þeir eru einu sinni komnir inn á þá braut, þá hafa kjarasamningar ekki lengur neitt gildi, þá vita atvinnurekendur og launþegar ekki lengur, hvað þeir eru að semja um, því að þessu getur verið breytt, hvenær sem er, kannske innan fárra vikna, á Alþ. Og ég álít, að hér sé um mál að ræða, sem alls ekki snertir launamenn eina, þótt það geri það í þessu tilfelli. Þetta getur alveg eins snert atvinnurekendur. Það getur alveg eins komið ríkisstj., sem breytir samningum þeim í óhag, eins og það er nú ríkisstj., sem breytir samningum launþegum í óhag. Ég held, að ríkisstj. við nánari athugun hljóti að sjá, að þetta er miklu alvarlegra mál en hún hefur gert sér grein fyrir í upphafi, og sennilega hefur hún ekkert hugsað málið frá þessu sjónarmiði í upphafi, því að hér er í raun og veru farið inn á þá braut að raska grundvelli undir öllum samningum í landinu. Ef Alþ. getur leyft sér það að breyta grundvelli kjarasamninga, þá getur það alveg eins leyft sér að breyta grundvelli annarra samninga. Hér er þess vegna ekki um þau 2 eða 3 vísitölustig að ræða, sem felast í þessum gr. Hér er um það að ræða, hversu menn meta samningsréttinn og samningahelgi í þjóðfélaginu. Ég vildi þess vegna vænta þess, að hæstv. ríkisstj. hugsaði þetta mál betur og gerði sér grein fyrir því, að inn á alvarlegar brautir er stefnt. Það getur haft mikla þýðingu fyrir alla samninga í landinu, ef Alþ. leyfir sér, þótt kannske ekki sé um mjög stórfellda breytingu að ræða, að breyta einu sinni grundvelli kjarasamninganna. Að sjálfsögðu væri þetta allt annað, ef í þessu frv. fælust sams konar ákvæði og í sjómannalögunum, sem ég minntist á hér áðan, að samningar væru frjálsir. En ég held, að út frá því sjónarmiði og út frá því fordæmi, sem sett var, einmitt í sambandi við þessi áðurnefndu sjómannalög, þá hljóti menn að líta þannig á, að ef þessar tvær gr., 4. gr. og 5. gr. frv., verði samþ., þá hafi verkalýðssamtökin rétt til þess að gera mótráðstafanir á þann hátt, sem hafa næga þýðingu til að koma í veg fyrir það, að út á þessa braut verði farið framvegis. Það er að sjálfsögðu rétt að virða lög, og með lögum skal land byggja. En það er líka til annar málsháttur, sem er alveg eins réttur: Nauðsyn brýtur lög. Það getur komið þannig fyrir, þegar löggjafinn beitir sérstökum rangindum, er að skapa mjög hættuleg fordæmi, að þá verði stundum að fara aðrar leiðir en þær, sem æskilegar væru. Og ég er þess vegna hræddur um, ef það verður samþ., sem felst í þessum gr., að þá eigum við eftir að standa frammi fyrir því með einhverjum hætti, að verkalýðshreyfingin telji sig tilneydda að brjóta þessi ákvæði niður. Ekki skyldi ég lá henni, þótt hún gerði það. Þótt það sé óhagstætt fyrir launþega að missa í kaupgreiðslu 2 eða 3 vísitölustig, þá er ég miklu hræddari við það fordæmi, sem felst í þessari lagasetningu, ef af henni verður. Ég tel, að það sé svo mikilvægt fyrir verkalýðshreyfinguna að tryggja það, að kjarasamningar séu virtir og haldnir, að það geti enginn láð henni, þótt hún grípi til harðra mótaðgerða, ef þessar gr. yrðu samþ. Það er bezt fyrir okkur að gera okkur grein fyrir því, að siðmenntað þjóðfélag byggist á engu frekar en því, að samningar séu virtir og haldnir. Ef byrjað er á því að rjúfa samninga og breyta grundvelli þeirra, þótt í litlu sé, þá er ekki gott að gera sér grein fyrir því, hvert áframhaldið kann að verða. Það er áreiðanlegt, að þá verður haldið inn á mjög hættulega og varasama braut. Þess vegna tel ég þessi ákvæði frv. sérstaklega hættuleg. Ég álít hættuna, sem stafar af því, að menn virði ekki samninga, miklu alvarlegri en þá skerðingu, sem því kann að fylgja, að launþegar missi 2 eða 3 vísitölustig um nokkurn tíma. Það er af þessum ástæðum, sem við, sem stöndum að áliti 1. minni hl., leggjum það til, að þessar gr. séu felldar niður, og teljum svo mikilvægt, að það fáist gert, að við munum greiða atkv. gegn frv. í heild, ef það verður ekki. Það er líka rétt að benda á það í þessu sambandi, að verðstöðvun getur haldizt, þótt þetta frv. falli, vegna þess, að í gildandi lögum hefur ríkisstj. heimild til verðstöðvunar og hefur þegar hagnýtt sér þau ákvæði. Ef hins vegar þessar gr. verða felldar úr frv. og brtt. okkar teknar til greina, þá munum við að sjálfsögðu veita því fylgi, þótt við, eins og ég sagði áðan, teljum verðstöðvun hreint neyðarúrræði, en þó sé betra að fara inn á þá braut en að gera ekki neitt. Ég vil svo enn að lokum beina þeim orðum til hæstv. ríkisstj., að hún endurskoði afstöðu sína til umræddra gr. í frv. Mér finnst mjög líklegt, eins og ég hef áður sagt, að ríkisstj. hafi alls ekki gert sér grein fyrir því, hve alvarleg árás felst í þeim gr. á samningsréttinn í landinu og hve hættuleg áhrif þær geta haft á vinnufriðinn í landinu. Ég mundi álíta ríkisstj. meiri, ef hún, eftir að hafa athugað þessi mál betur, féllist á það að taka þessi ákvæði út úr frv., enda í sannleika sagt skiptir það engu höfuðmáli fyrir efnahagslífið í landinu eða afkomu ríkissjóðs, hvar þessi 2–3 vísitölustig eru látin liggja. Það er ekki slík upphæð t. d. fyrir ríkissjóð að borga þau, þótt þá þyrfti að afla nýrra skatta, að það sé ekki þess virði, ef þar með verði tryggð áfram virðing fyrir samningsréttinum og haldið óbreyttum þeim kjarasamningi, sem nú gildir milli verkalýðsfélaganna og atvinnurekenda, og þannig tryggður vinnufriður a. m. k. fram á næsta haust.



Herra forseti. Hv. frsm. meiri hl. fjhn., sem hér hefur talað fyrir áliti meiri hl. og mælt með samþykkt frv., vék nokkuð sérstaklega að þeim umr., sem hér höfðu farið fram á Alþ. varðandi aðdraganda þessa máls, og m. a. það, hvaða afleiðingar yfirlýsing forsrh. í sjónvarpi 13. okt. kynni að hafa haft varðandi verðlagsþróunina í landinu. Í því sambandi minntist hv. frsm. meiri hl. á ummæli verðlagsstjóra um þetta atriði, sem fram hefði komið á fundi með fjhn. Ég vil nú segja svipað og hv. síðasti ræðumaður, sem einnig á sæti í fjhn. og hlustaði á það, sem þar fór fram, að mér finnst nú, að formaður fjhn., frsm. meiri hl. fjhn., hafi ekki túlkað alls kostar á réttan hátt það, sem verðlagsstjóri sagði um þessi mál, og það kemur þá kannske nokkuð betur fram, hvað hann raunverulega sagði um þessi atriði og hvað raunverulega hefur verið athugað í þessum efnum, þegar nokkuð nánar er sagt frá þessum viðræðum við verðlagsstjóra úr n., en það skal ég gera. Verðlagsstjórinn var um það spurður af mér, hvort fram hefði farið sérstök athugun á verðlagi í landinu, áður en þessi tilkynning forsrh. kom fram, og einnig hvort þar hefði farið fram sérstök athugun á verðlaginu almennt, eftir að frv. kom fram eða eftir 1. nóv. Svar verðlagsstjórans var alveg skýrt og greinilegt: Engin sérstök athugun hefur farið fram af hálfu verðlagsskrifstofunnar varðandi þessi verðlagsmál. Það, sem verðlagsskrifstofan hefur gert, er aðeins það að halda uppi því almenna eftirliti með verðlagi, sem hún hefur alla jafnan gert eða átt að gera, og sú athugun, sem ekki er að fullu lokið enn varðandi þetta tímabil, hefur ekki enn leitt í ljós neinar sérstakar hækkanir á verði, eða óeðlilegar, eins og hv. frsm. fjhn. orðaði það hér. En það hefur svo komið hér fram í þessum umr. öllum, að menn líta sýnilega mjög misjöfnum augum á það, hvað séu eðlilegar verðhækkanir og hvað óeðlilegar. Ég fyrir mitt leyti lít þannig á málið, að allar verðhækkanir, sem urðu, eftir að það var boðað á þennan hátt af forsrh., að til stæði að stöðva verðlagið, hafi verið óeðlilegar. Það hafi átt að koma í veg fyrir þær. Það kom einnig fram í viðtölum við verðlagsstjóra, að eftirlit verðlagsskrifstofunnar nær í rauninni eingöngu til þeirra vörutegunda, sem falla undir verðlagsákvörðun n. En hins vegar vita menn, að hér er um heila vöruflokka að ræða, sem ekki falla undir þetta eftirlit n. Og þegar verðlagsstjóri var um það spurður, hvort skrifstofa hans hefði sæmilegt yfirlit um það, hvernig verðbreytingum væri háttað á þeim vörutegundum, sem falla ekki sérstaklega undir eftirlit n., þá svaraði hann því, að skýrslur verðlagsnefndarinnar um það væru mjög ófullkomnar. Ég tel því, að því fari alls fjarri, að nú liggi fyrir einhverjar sannanir um það, að sú tilkynning, sem hæstv. forsrh. gaf í sjónvarpsviðtali sínu 13. okt. um það, að til stæði að framkvæma verðstöðvun, hafi ekki haft sín áhrif til þess að ýta á eftir ýmsum verðlagshækkunum í landinu. Það á enn eftir að fara fram athugun á því, hver hafa raunverulega orðið áhrif þessarar tilkynningar. Það liggur alveg ljóst fyrir, að á þessu tímabili, frá 13. okt. og til mánaðamóta, hafa orðið ýmsar verðlagshækkanir í landinu. En það liggur hins vegar ekki ljóst fyrir, hversu margar verðhækkanir hafa átt sér stað og hversu miklar. Verð á innlendum iðnvarningi er yfirleitt frjálst, þ. e. a. s. aðilarnir geta ákveðið það sjálfir, eftir því sem þeir telja sér fært, miðað við samkeppnisaðstöðu við innfluttar vörur. Það er einnig upplýst, að margs konar þjónusta er frjáls í verðlagningu. Aðilarnir ráða því sjálfir, hve þeir ákveða þjónustugjöldin há. Það liggur einnig fyrir, að þær vörur, sem eru undir verðlagsákvæðum, eru á mjög misjöfnu verði í verzlunum í landinu, vegna þess að þær eru fluttar inn á misjöfnum tíma, innkaupin eru gerð á misjafnlega hagstæðum grundvelli, og því er verð á sams konar varningi mjög mismunandi. Ég hygg, að það sé dómur þeirra, sem hafa gengið í verzlanir og hafa þurft að kaupa vörur á þessu tímabili, að þeir hafi sannarlega orðið þess varir, að einmitt á þessum tíma áttu sér stað margar og miklar verðhækkanir í verzlunum í landinu. Um aðstöðu verðlagseftirlitsins svo að öðru leyti til þess að geta sagt eitthvað um það, hvernig verðlaginu er háttað, eru svo dæmi eins og það, að verðlagseftirlitið hefur í sinni þjónustu utan Reykjavíkur fjóra til fimm fastráðna starfsmenn samkv. því, sem verðlagsstjóri upplýsti á þessum fundi með fjhn., en tæki stundum nokkra aukamenn til vinnu, eftir því sem aðstæður væru til. Trúir því nú nokkur maður, að eftirlit þessara manna um alla landsbyggðina sé eitthvert öryggi fyrir því, að verðlagsreglum sé fylgt eftir? Það er auðvitað enginn vafi á því, að þegar um er að ræða ráðstöfun eins og verðstöðvun með lögum, þá ber að standa þannig að því máli, að það sé lagt þannig fyrir, að hinir ýmsu aðilar, sem hafa með verðlagsmál að gera, geti ekki notfært sér tilkynningar um málið sér í hag. Það ber að standa þannig að afgreiðslu málsins á Alþ., að verðstöðvunin verði a. m. k. miðuð við þann tíma, sem frv. um málið er lagt fyrir Alþ. En að tilkynna sérstaklega um það, að verðstöðvun sé í aðsigi með meira en hálfs mánaðar fyrirvara, hlýtur eðli málsins samkvæmt að leiða til þess, að þeir, sem hafa aðstöðu til, reyni að nota sér slíka tilkynningu. Þetta álítum við Alþb.-menn, að hafi verið algerlega óforsvaranlegt í vinnubrögðum ríkisstj. í sambandi við þetta mál. Hv. formaður fjhn., talsmaður meiri hl. n., eyddi hér löngu máli í það að lýsa því, hvernig frv. okkar Alþb.-manna um verðstöðvun hefði borið hér að á Alþ., og hann hélt því hér fram, að við hefðum flutt þetta verðstöðvunarfrv. okkar til þess að reyna að koma af stað verðhækkunarskriðu í landinu. Hann virðist álíta það, að það sé tekið mikið tillit til till. frá okkur, og því rjúki allir til að hækka verð, en þó forsrh. segi það sama, að þetta standi til, þá taki nú enginn mark á því, og þá bregðist enginn við til þess að hækka verðlag. Því fer víðs fjarri, að við höfum lagt okkar frv. fram um verðstöðvun, sem hér var útbýtt á Alþ. þann 15. okt. sem afleiðingu af viðtali hæstv. forsrh. í sjónvarpi. Því fer víðs fjarri. Strax í upphafi þings á þessu hausti, þegar hæstv. forsrh. gerði hér nokkra grein fyrir stefnumálum ríkisstj. og þeim vandamálum, sem við var að glíma, þá lýsti ég yfir því fyrir hönd okkar þingflokks, að við teldum, að það, sem nú þyrfti brýnast að gera í verðlagsmálum í landinu, væri að ákveða verðstöðvun hið allra fyrsta. Við höfðum síðan, bæði áður en þing kom saman og eins eftir, margsinnis undirstrikað þessa skoðun okkar í Þjóðviljanum og gert kröfu um það, að þannig yrði tekið á þessum málum, að ekki yrðu leyfðar frekari verðlagshækkanir en þá voru orðnar. Afstaða okkar til þessara mála lá því skýrt og greinilega fyrir öllum. Við þurftum auðvitað eins og aðrir menn nokkurn tíma til þess að ræða flutning á slíku máli, sem verðstöðvunarfrv. er, í okkar þingflokki, og eftir að við höfðum samþ. að flytja málið í þingflokknum og lögðum það fram, þá tók það þá eins og venjulega einnig nokkurn tíma að fá frv. prentað og því útbýtt á Alþ., eins og hv. formaður fjhn. hefur nú sannarlega reynt hér á þessum fundi, að þótt þingskjöl hafi verið lögð fram í því máli, sem hér er til umr., þá er ekki enn búið að prenta þau. Það hefur þurft að vélrita þau á sérstakan hátt, af því að þetta tekur allt saman sinn tíma. Það er vitanlega sagt gegn betri vitund, að það hafi verið tilgangur okkar með okkar verðstöðvunarfrv., þar sem miðað var við það, að verðstöðvun skyldi gilda frá þeim degi, að frv. var lagt fram á Alþ., að koma á óróa í verðlaginu í landinu. Við vorum hreinlega á þeirri skoðun, að verðhækkanirnar væru þegar orðnar allt of miklar og þarna yrði að nema staðar og snúa síðan að því að gera varanlegri ráðstafanir gegn verðbólguvandamálinu. Við þm. Alþb. áfellumst ekki ríkisstj. fyrir það, að koma fram með frv. um verðstöðvun. Og ég áfellist hæstv. forsrh. ekki heldur fyrir það að hafa lýst yfir þeirri skoðun sinni, að rétt væri að grípa til verðstöðvunar, í viðtali sínu við sjónvarpsmenn 13. okt. En ég álít, að það hefði verið siðferðileg skylda ríkisstj. að miða frv. sitt um verðstöðvun við 13. okt., við þann dag, þegar hæstv. forsrh. skýrði frá því, að ætlunin væri að grípa til verðstöðvunar, en ekki, eins og gert er í þessu frv., að miða verðstöðvunina við 1. nóv., en vera þó búinn að tilkynna um þessa aðgerð með 18 daga fyrirvara. Það er að þessum vinnubrögðum, sem við erum að finna. Það fer ekkert á milli mála, að verðhækkanir hafa orðið miklar og margvíslegar á undanförnum mánuðum. Og þær hafa í ýmsum greinum farið langt fram úr því, sem t. d. sú kauphækkun, sem samið var um um miðjan júnímánuð, gaf tilefni til, þótt menn vildu taka fullt tillit til þeirra auknu útgjalda, sem þeir samningar hlutu að leiða af sér. Ég skal nefna hér nokkrar verðlagshækkanir, sem mér er alveg kunnugt um úr skýrslum, en þó veit ég, að þar er um miklu fleiri verðhækkanir að ræða, sem hafa komið, eftir að þessi skýrsla var gefin, sem ég hef hér fyrir framan mig. En þessar verðhækkanir, sem ég nefni, eru allar dæmi um það, að það hafa verið í ýmsum tilfellum leyfðar verðhækkanir langt umfram það, sem hóflegt var. Verð á brauðum og brauðvöru hefur hækkað um 12.5%. Verð á smjörlíki hefur hækkað um 16.l%. Verð á ávöxtum hefur hækkað um 17.l%. Verð á hita og rafmagni almennt hefur hækkað um 11.5%. Almennir rafmagnstaxtar hafa hækkað um 19.1 %, og dettur nokkrum manni í hug, að rafmagnið hafi þurft að hækka svona mikið í verði vegna launahækkunar, sem samið var um á s. l. sumri? Dísilolía til húsakyndingar hækkaði um 11.2% og hefur aftur verið hækkuð síðan, en ég veit ekki nákvæmlega, hve sú hækkun nam miklu. Nú er ráðgert að hækka iðgjöld til almannatrygginganna, sem flestir landsmenn verða að greiða, sem nemur 30%. Almenn verkstæðisvinna í sambandi við viðhald og viðgerðir bifreiða hefur hækkað um 27.4%. Fatahreinsun og fataþvottur um 15.3%. Iðgjöld til Sjúkrasamlags Reykjavíkur hafa hækkað um 19.2%. Allar þessar hækkanir eru þannig, að það fer ekkert á milli mála, að hér hafa verið heimilaðar miklu, miklu meiri hækkanir á verðlagi en ástæða var til, jafnvel þótt fullt tillit hefði verið tekið til þeirrar kauphækkunar, sem samið var um á s. l. sumri. En hitt er svo aftur annað mál, að ég álít, að í langflestum tilfellum þá átti að gera atvinnurekendum það að skyldu að taka á sig aukin útgjöld vegna kauphækkunarinnar, og það átti ekki að leyfa þeim að velta að fullu og öllu af sér þeim aukna kostnaði, sem fylgdi í kjölfar hækkandi kaups. Símagjöld hafa verið hækkuð um 15%. Það er auðvitað enginn vafi á því, að þar er um meiri hækkun að ræða en sem samsvarar hækkuðum útgjöldum þeirrar stofnunar vegna launahækkunarinnar, og auðvitað átti hún beinlínis að taka á sig verulegan hluta af hækkun kaupsins. Hún átti ekki að fá að velta þessu út í verðlagið, og þeir sem staðið hafa að því að heimila þessar hækkanir, verða að gera sér grein fyrir því, að þeir verða að glíma á eftir við þann vanda, sem af þessum hækkunum leiðir. Sá vandi kemur m. a. fram í því, að framfærsluvísitalan hækkar og kaupgjaldsvísitalan hækkar. Launþegar í landinu eiga rétt á því að fá hækkað kaup á móti þessu hækkaða verðlagi. Það er svo að mínum dómi ekki siðaðra manna háttur að fara þannig að, að þegar þeir eru búnir að leyfa þessar verðhækkanir og þegar þeir eru búnir að semja áður um það, að launafólk í landinu skuli fá hækkandi verðlag bætt í hækkandi kaupi, að koma þá á eftir og hlaupa frá gerðum samningum, láta verðhækkanirnar standa, en neita mönnum um launauppbætur á móti. En það er einmitt það, sem hæstv. ríkisstj. er að gera með því frv., sem hér liggur fyrir. Ég vil nefna eina ákveðna verðlagshækkun, sem samþ. var af ríkisstj. sjálfri og sem hafði býsna miklar og víðtækar afleiðingar í för með sér, en það var að heimila að hækka alla verzlunarálagningu í landinu um 12.1%, skömmu eftir að samið var um launahækkunina til verkafólks í sumar. Það fer auðvitað ekkert á milli mála, að þessi hækkun á álagningunni, sem þá var heimiluð, var miklu meiri en sem samsvaraði auknum útgjöldum verzlunarinnar í sambandi við hækkað kaup. Þarna var beinlínis verið að færa milliliðunum í landinu aukinn hagnað frá því, sem áður var, þeir máttu taka meira. Auðvitað hefur þetta síðan sagt til sín í hinu almenna verðlagi. Hér hafa farið fram allmiklar umr. um þetta frv., og hér hafa verið talsvert miklar deilur um ýmis atriði þess. Það hefur m. a. verið deilt um það, hver hafi orðið aðdragandi þessa máls, hvernig hafi verið staðið að málinu, og ég hef þegar vikið að því. Það hefur einnig verið deilt um það hér í þessum umr., hvað ýmis ákvæði frv. þýði í raun og veru eða þegar allt kemur til alls fyrir launafólk. Ég held, að það geti ekki farið á milli mála, að í þessu frv. felst það, að launafólk á að fá á næstunni verðlagsuppbót á sín laun, sem verður reiknuð með þeim bætti, að úr verðlagsuppbótunum verða felld niður 3 vísitölustig miðað við það, sem launafólkið átti að fá. Hér verður raunverulega framkvæmd launalækkun, sem nemur rétt í kringum 3% miðað við gerða samninga. Það er auðvitað engin leið að ætla sér að standa á því til lengdar, eins og talsmenn hæstv. ríkisstj. hafa gert, að ætla að neita því, að afleiðingarnar af því að strika út 2 vísitölustig úr kaupgjaldsvísitölunni, greiða þau ekki á tilteknu tímabili, að þetta þýðir í reynd að minnka kaupgetuna, sem þessu nemur, frá því, sem um hafði verið samið. Og það er vitanlega á sama hátt algerlega þýðingarlaust að neita því, að með ákvæðum í þessu frv. er gert ráð fyrir því að fella út úr vísitölunni, sem nemur 1 vísitölustigi, á þann hátt að taka ekki tillit til tiltekinna verðlagshækkana, sem átti að taka tillit til samkv. vísitölugrundvellinum. Það er líka auðvitað alger blekking að halda því fram, að í staðinn fyrir þá skerðingu, sem fram kemur í sambandi við niðurfellingu þessara 2 vísitölustiga, og við það að taka ekki tillit til verðhækkana, sem nemur 1 vísitölustigi, þá fái launafólk hækkun á fjölskyldubótum og niðurgreiðslan á vöruverði eigi að jafnast á við önnur vísitölustig, sem líka eru felld niður. Launafólk er því í raun og veru látið borga hækkunina á fjölskyldubótunum og látið borga niðurgreiðsluna á vöruverði, af því að það átti samningsbundinn rétt á því að fá kauphækkun á móti þeim verðhækkunum, sem orðnar voru. Ég held líka, að það verði í raun og veru ekki um það deilt lengur, að þetta frv. ríkisstj. breytir þeim vísitölugrundvelli, sem ríkisstj. hafði gert samkomulag um við verkalýðshreyfinguna. Og það verður heldur ekki að mínum dómi deilt um það lengur, að þetta frv., ef að lögum verður, raskar þeim kaupgjaldssamningum, sem gerðir voru á s. l. sumri. Ég held líka, að þær umr., sem hér hafa farið fram, hafi leitt það alveg greinilega í ljós, að sá vandi, sem nú er við að glíma í efnahagsmálum, stafar ekki af of háu kaupi verkafólks í landinu eða þeim kaupgjaldssamningum, sem gerðir voru á s. l. sumri. Vandinn í efnahagsmálunum stafar af því, að stjórnarvöld landsins hafa heimilað allt of miklar almennar verðlagshækkanir í sumar og haust. Það hefur ekki verið staðið gegn verðlagshækkunum, eins og hefði átt að gera. Verðlagið hefur verið látið hækka of mikið, og afleiðingarnar eru svo sá vandi, sem við stöndum nú frammi fyrir. Það er því þessi gamla dýrtíðarstefna ríkisstj., sem vandanum veldur. Ég held, að t. d. hæstv. fjmrh., sem hér er nú staddur í deildinni, þurfi að átta sig á því, betur en mér finnst að hann hafi gert, að þegar hann stendur að því að láta hækka iðgjöld almannatrygginga til þess m. a. að afla þar fjár í tryggingakerfið, eða þegar hann stendur að því að heimila Pósti og síma að hækka sín gjöld, þá koma afleiðingarnar af slíkum verðhækkunum fram í hækkandi vísitölu og í hækkandi kaupgreiðslu í krónum talið í landinu. Og ég tel, að bæði hæstv. fjmrh. og aðrir ráðh. hafi ekki á undanförnum árum gætt að því nægilega vel, að það er nauðsynlegt að standa gegn verðlagshækkunum, því að annars kemur upp slíkur efnahagsvandi, eins og við erum jafnan að glíma hér við á hv. Alþ. Það dugir ekki að segja það með fögrum orðum hér á þingi, að það sé vilji til þess að standa gegn verðhækkunum, en heimila svo þessar verðhækkanir alltaf í hvert skipti, svo að segja, sem á reynir. Frá því að þetta mál var hér til 1. umr., eru nú komin fram ummæli nokkurra þýðingarmikilla stofnana í landinu um frv., og ég tel, að umsagnir, sem nú liggja fyrir, t. d. frá verkalýðshreyfingunni í landinu, um málið, séu þess eðlis, að það sé ómögulegt annað en hæstv. ríkisstj. verði að endurskoða alla afstöðu sína til þessa máls með tilliti til þeirra umsagna. Nú liggur það fyrir, að stjórn Alþýðusambandsins hefur lýst því yfir, að hún telur, að samþykkt frv. jafngildi því, að kippt sé á brott þeim grundvelli, sem samningarnir um kaupgjald frá 19. júní í sumar voru byggðir á. Alþýðusambandsstjórnin hvetur með samþykkt sinni öll sambandsfélög sín, þ. e. a. s. öll verkalýðsfélög í landinu, til þess að tilkynna viðsemjendum sínum, að þau telji, að samningarnir, sem gerðir voru í júní í sumar, séu úr gildi, hvað kjaraákvæðum viðvíkur. Það er því alveg augljóst mál, að það hefur farið þannig strax og reyndi á í þessu máli, eins og við sögðum hér ýmsir við 1. umr. um þetta frv. hér á Alþ., að hér væri verið að stefna að því að rjúfa þá kjarasamninga, sem í gildi hefðu verið, og ég sagði þá, að ég teldi, að með samþykkt þessa frv. leystist miklu minna en líklegt væri, að upp kæmi af nýjum vandamálum, við samþykkt þess. Nú sýnist mér það alveg augljóst, að samþykkt frv. leiðir til þess, að öll stéttarfélög í landinu muni á næstu vikum og mánuðum tilkynna sínum viðsemjendum, að kaupgjaldssamningarnir séu fallnir úr gildi að þeirra dómi eða m. ö. o., komið fram nýtt tímabil samningaleysis, en það þýðir að sjálfsögðu, að verkalýðsfélögin í landinu geta boðað til vinnustöðvunar, hvenær sem þau telja sér henta, með viku fyrirvara. Ég tel það ástand, sem þarna er komið upp, enn þá hættulegra en það, sem yfirleitt skapast, þegar samningar renna út með eðlilegum hætti. Það er ljóst, að verkalýðsfélögin telja, að samningarnir falli úr gildi, en þeirra viðsemjendur, atvinnurekendurnir, ætla að standa á því, að samningarnir séu í gildi. Á meðan það ástand varir, eru ekki miklar líkur til þess, að þessir aðilar setjist að samningaborði og reyni að leysa málin. Þetta stefnir því að mínum dómi út í algert öngþveiti. Þetta stefnir út í vinnustöðvanir, sem torvelt er að sjá, hvernig muni leysast eða hvenær muni leysast. Nú vitum við það allir hér á Alþ., að fyrir dyrum standa allviðamiklir samningar um kjaramál sjómannastéttarinnar í landinu, en kjör sjómanna hafa versnað stórlega að undanförnu í hlutfalli við aðra, þeir hafa verið að dragast aftur úr. Ekki þætti mér ólíklegt, að þetta færi á þann veg, að sá erfiði hnútur, sem upp kann að koma í sambandi við kjaramál sjómanna nú um áramótin, reyrðist enn þá fastar með því að hin almennu verkalýðsfélög og launþegafélög önnur í landinu kæmu inn í þessar deilur og hér yrði eitt allsherjarstopp á vinnumarkaði í kringum áramótin. Ætlar hæstv. ríkisstj. sér þá að standa þannig að þessum málum að lemja höfðinu raunverulega við steininn að mínum dómi og segja: „Samningar eru í gildi, við höfum ekki breytt samningum, þetta er allt í lagi?“ Ætlar hún að standa við bakið á atvinnurekendum og halda einhverju slíku fram, á meðan allt framleiðslulíf þjóðarinnar stöðvast? Ég held, að undir þessum kringumstæðum væri miklu nær, að hæstv. ríkisstj. setti inn í frv. sitt ákvæði um það, eins og hér hefur verið bent á fyrr í þessum umr., að með samþykkt frv. væru allir kjarasamningar niður fallnir, svo að það gæti þá legið alveg skýrt og glöggt fyrir báðum samningsaðilum, að þeir ættu að taka til við sína samningagerð að nýju og reyna að leysa þann vanda, sem upp er kominn. Það má hæstv. ríkisstj. vita í þessum efnum, að það stoðar ekki til þess að leysa slíkan vanda að segja: „Við höfum félagsdóm og hann dæmir bara það, að þessir samningar séu í gildi.“ Það leysir engan vanda. Ef verkalýðshreyfingin í landinu almennt telur, að samningar hafi verið brotnir á þann hátt, að þeir séu úr gildi fallnir, þá verður að taka tillit til þeirrar skoðunar, og þá verður að reyna að finna nýja lausn á málinu, en þrjózkast ekki að ástæðulausu, því að það mun aðeins valda þjóðarbúinu sem heild auknum útgjöldum. Það liggja hér einnig fyrir umsagnir fleiri aðila en stjórnar Alþýðusambands Íslands. Það liggja hér einnig fyrir mótmæli gegn þessu frv. frá Starfsmannafélagi ríkisstofnana. Þeir telja líka, að á sér séu brotnir samningar. Það liggur líka fyrir, að stjórn verkalýðsfélagsins Dagsbrúnar, stærsta verkalýðsfélagsins í landinu, hefur mótmælt þessu frv. harðlega, og það hafa miklu fleiri verkalýðsfélög þegar gert. Það liggur fyrir, að ýmsir kunnir stuðningsmenn ríkisstj., sem hafa á hendi trúnaðarstörf í verkalýðshreyfingunni, hafa opinberlega lýst yfir því, að þeir muni berjast gegn þessari lagasetningu, þeir standi með þeirri yfirlýsingu, sem miðstjórn Alþýðusambandsins hefur gert. Ætlar hæstv. ríkisstj. virkilega ekki að taka tillit til þessara aðvarana, sem hún hefur þegar fengið? Er meiningin að reyna að reka þetta mál í gegnum þingið með atkvæðamagni, eða ætlar hæstv. ríkisstj. að meta að nýju þá stöðu, sem nú er upp komin í þessu máli og breyta að einhverju leyti um afstöðu í málinu? Ég held, að ríkisstj. gerði hyggilegast að fresta nú þessu máli um sinn og endurskoða alla sína afstöðu til málsins. Ég hef leyft mér að flytja tvær brtt. við frv. Þær eru fluttar á þskj. 133. Þær eru um það, að 4. og 5. gr. frv. falli niður. Í þessum gr. er að finna þau ákvæði, sem aðallega valda ágreiningi og sem verkalýðshreyfingin í landinu m. a. mótmælir harðast. Ég tel, að það megi samþykkja þetta frv., ef þessar tvær gr. væru felldar niður. Þá stæði eftir verðstöðvunin, og þá stæðu út af fyrir sig eftir ákvæðin um það að leggja á launaskatt. Þó að það sé mjög sérkennileg till. að leggja á þennan launaskatt og láta hann renna fyrst í ríkissjóð í staðinn fyrir það, að hann átti samkv. samningum að renna til launþega og ríkissjóður noti síðan þennan launaskatt til niðurgreiðslna, og jafnvel þó að það liggi fyrir, að ríkisstj. takist með þessum niðurgreiðslum að skekkja vísitöluna lítið í framkvæmd, þá tel ég út af fyrir sig ekki ástæðu til þess að standa hart gegn því, að þessi launaskattur sé lagður á og í staðinn fyrir hann komi hækkun á fjölskyldubótum og einhver lækkun á vöruverði. Það er skoðun mín, að ríkisstj. hafi haft fulla heimild til þess að greiða niður vöruverð. En auðvitað hefur verið til þess ætlazt, að slík niðurgreiðsla yrði ekki til þess að skekkja þann grundvöll, sem byggt var á. Ég tel fyrir mitt leyti, að það sé vel hægt að samþykkja það atriði ásamt verðstöðvuninni, þó að ég sé engan veginn hrifinn af þessu ákvæði, mér finnst það heldur ankannalegt. Ég tel einnig, að það sé sjálfsagt að hafa í frv. ákvæði um það, að gert sé ráð fyrir því, að vöruverð verði greitt niður. Þar kemur hvort tveggja til, að ríkisstj. getur notað þann tekjuafgang, sem nú mun verða hjá ríkissjóði til niðurgreiðslna, og einnig þær tekjur, sem gert er ráð fyrir að innheimta m. a. með launaskattinum í þessu skyni, en hitt er mér ljóst, að þó að frv. yrði samþ. í þessum búningi, þá leysir það ekki þann meginvanda, sem hér er við að glíma. Þar verður fyrst og fremst um frestun á vandamáli að ræða, og þar á eftir þarf vitanlega að nota frestunartímann til þess að reyna að koma sér saman um ráðstafanir, sem gætu verið haldbetri. En við Alþb.-menn höfum bent þar á nokkur ráð, sem við teljum, að sé auðvelt að grípa til í því skyni að vinna að lækkun á nauðsynjavörum og til þess að hamla gegn verðhækkunum á næstunni. Ég skal svo ekki að sinni ræða frekar um þetta mál. Það eru þegar orðnar hér alllangar umr. um málið, en ég hef gert grein fyrir afstöðu okkar Alþb.-manna til málsins, en vil aðeins endurtaka það að lokum, að ég vænti þess, að með tilliti til nýrra upplýsinga, sem nú eru komnar fram í þessu máli, fallist ríkisstj. á það, að það sé rétt að fresta málinu a. m. k. um skeið og huga betur að því, hvað ráðlegast sé að gera miðað við þær aðstæður, sem nú eru komnar upp.



Herra forseti. Mér var sagt það, - ég hef nú ekki sjónvarp - að hæstv. viðskmrh. hefði verið í sjónvarpinu og þar hefði verið talað um þessa verðstöðvun. Hann hefði verið spurður, hvort fólkið yrði ekki að borga þessar niðurgreiðslur, þessi 6 stig beint eða óbeint, sem um var talað. En hann hefði verið fljótur til svars, nei, nei, nei, það væri ekki. Þann 10. þ. m. las ég í leiðara Morgunblaðsins, sem maður skyldi ætla, að væru mjög merkar ritsmíðar, svofellda klausu viðvíkjandi þessari verðstöðvun og viðvíkjandi þessum tveimur vísitölustigum: „Þar er einungis lagt til, að launþegar fresti því að fá greidd tvö vísitölustig til 1. sept. 1971, en það er framlag þeirra til að hefta verðbólguna. Á móti þessari frestun fá launþegar stórhækkaðar fjölskyldubætur, lægra verð á brýnustu lífsnauðsynjum, svo sem mjólk og öðrum búvörum.“ M. ö. o. er ekki hægt að skilja annað á þessu skrifi en það, að á móti þessari frestun á þessum 2 stigum fái þeir þessi fríðindi. En þessi fríðindi koma á móti 4 öðrum stigum og raunar meira, 5½ stigi, því að eftir því, sem grg. segir, á þetta að þurrka út 7½ vísitölustig. Þau koma ekki á móti þessum 2 stigum, svo að þarna er um algerlega villandi áróður að ræða. Nú er það mannlegt og eðlilegt, að hver reyni að tala máli fyrir sinn flokk o. s. frv., en það er bezt að ganga ekki lengra en satt og rétt er, því að hitt kemur manni venjulega í koll síðar. Einkennilegt er það með þessar blessaðar verðstöðvanir, að það vill þannig til, að þær eru alltaf fyrir kosningar. Ég man það, og stjórnarliðar eru nú oft og mörgum sinnum búnir að ræða það, þegar vinstri stjórnin fór frá. Satt að segja var ég ekkert sérstaklega ánægður með það, en það var vitað, að ekki var þingmeirihluti orðinn fyrir hendi. Þeir voru búnir að semja, sjálfstæðismenn og kratar, og kratar undu ekki hjá Framsókn og Alþb.-mönnunum af því einfaldlega, að þeir voru ekki nógu vei fóðraðir. Hversu dýrir þeir verða á fóðrunum hjá sjálfstæðinu, skal ég engu spá um nú, en ég hygg, að það geti endað með því, að þeir verði þeim fulldýrir. En þetta var ekki fyrir hendi. Hitt er annað mál, að það má deila um það, hvort Hermann Jónasson og Framsfl. átti sem slíkur ekki að leggja fram ákveðnar till., hvað þeir vildu gera, og persónulega hefði ég heldur álitið það, að þeir hefðu átt að gera það og láta þá þingið fella þær. Þá vissi þjóðin, hvað þeir vildu, og það var hægt að kjósa um það. En það var ekki gert, og það þýðir ekki að tala um það. En það er bara einkennilegt með þessar verðstöðvanir, að þær koma alltaf fyrir kosningar. 1959 var sagt, að kratar væru búnir að stöðva verðbólguna. Þegar gerðar voru upp sakirnar fyrir það ár, hefur aldrei orðið lakari útkoma. Erlendar skuldir eða skuldir þjóðarinnar í heild út á við uxu á því eina ári um 1000 millj. kr., og það er miðað við núverandi verðgildi líklega eitthvað 4 milljarðar. Þetta er hægt að sjá í gömlum hagskýrslum. Þá var búið að stöðva verðbólguna með einu pennastriki. 1967 var búið að stöðva verðbólguna. Það voru sett eitthvað hliðstæð lög og þetta, dálítið öðruvísi raunar. Þá var vísitölunni haldið í skefjum með niðurgreiðslum, en sumarið eftir var allt komið í öngþveiti. Þá var vitanlega ekki meira fé fyrir hendi til niðurgreiðslna, og þá þurfti að fella gengið 1967 og svo aftur 1968 enn meira en 1967. Og hvað er gengislækkun? Það er að taka af sparifjáreigendunum, það er að eyðileggja traustið á peningunum í hverju þjóðfélagi. Það er stærsti þjófnaður, sem framkvæmdur er í nokkru þjóðfélagi. Ég hef tekið eftir því í lífinu, þegar unglingar eru að eigast við, eins og oft vill nú til, ef unglingur kankar í kinnina á félaga sínum, þá er hann viss með að hjóla í hann. En ef aflsmunur er mikill og annar er sleginn um koll, þá vanalega hreyfir hann sig ekki. Þetta kemur fram í öllu lífinu. Þetta kemur fram í viðskiptum milli landa, og þetta kemur fram í viðskiptum hér innan þessa salar, þegar þessi stóra gengislækkun er gerð 1968 og það er mesta kjaraskerðing, sem launþegar hafa nokkurn tíma orðið fyrir, og það dróst í 2 ár, að þeir fengju leiðréttingu, en við því steinþögðu þeir. En þegar farið er að fikta við kinnina á þeim eins og nú að næla 2 stigum af þeim, þá ætlar allt vitlaust að verða. Það er búið að tilkynna, að allir samningar séu lausir af Alþýðusambandinu. Ég er ekki að mæla því bót. Það má deila um það, hversu samningafrelsið á að vera mikið, og við getum gert okkur það alveg ljóst, lýðræðisþjóðirnar, að ef við kunnum okkur ekki hóf í kröfugerð, - ég á ekkert frekar við verkamenn en aðra, þeir eru sízt ósanngjarnari en aðrir, við getum alveg eins tekið bændur og embættismenn og yfirleitt allar stéttir, - þá getum við ekki verndað þetta frelsi, sem við búum við. Rússar viðurkenna eigi verkföll. Rússar senda þá í fangabúðir, sem reyna að gera verkföll. Það er ekki leyft. Það eru deilur í veröldinni. Þeir vilja færa út sitt valdsvið, kommúnistarnir, og við viljum vernda okkar þjóðskipulag, og ef við högum okkur ekki skynsamlega, þá getum við ekki verndað frelsið. En við skulum gera okkur það ljóst, hvort fólkið verður raunverulega ekki að borga þetta, hvort það er ekki kjaraskerðing, þessi 7½ stig, sem nú á að fresta. Við skulum reyna að gera okkur það ljóst. Og við skulum líka reyna að gera okkur ljóst í örfáum orðum, - ég skal vera stuttorður -, hverjir það eru, sem raunverulega borga. Í fyrsta lagi koma fjölskyldubæturnar. Það á að hækka þær. Það á að hækka þær með fjórum börnum um 11 048 kr., en alþýða manna á nú tæpast svo mörg börn, en með þremur börnum við skulum segja, að það sé meðaltalið, - eru það 8580 kr. En nú eru sumir, sem ekki eiga börn, en þetta á að koma inn í vísitöluna. Þetta þýðir því kauplækkun, líklega um 8000 kr. hjá öllum þeim, sem ekki eiga börn og fá þess vegna engan barnalífeyri, þetta þýðir það. Ég er ekki að segja, að þetta sé vitleysa, og ég er heldur ekki að segja, að þetta sé ósanngjarnt, því að það á fyrst og fremst að borga þeim, sem eiga börnin, svo hátt kaup, að þeir geti lifað sómasamlegu lifi. En það hefur bara ekki verið gert undanfarin fjögur ár, og það er mál út af fyrir sig. Heimilin hafa getað komizt prýðilega af, hafi konan getað unnið líka úti, en þar sem mikið er af ungum börnum og maðurinn eina fyrirvinnan, þá vægast sagt hefur verið mjög þröngt í búi undanfarin tvö ár, og þar að auki eru slíkir menn beittir ósanngjörnum skattaálögum, því að frádráttur til útsvars með börnum er langsamlega of lítill, en hins vegar hefur konan, ef hún vinnur úti, skattfríðindi, þannig að hún þarf ekki að telja til skatts hluta af launum sínum þannig að afkoma fjölskyldumannanna, þar sem konan hefur ekki getað unnið úti, fjölskyldumanna, sem hafa venjuleg laun, hefur verið of slæm s. l. tvö ár, og þeir menn hefðu sannarlega þörf fyrir kauphækkun. Þess vegna ætla ég ekki að deila út af þessum barnalífeyri, en við skulum gera okkur það ljóst, að þetta þýðir skerðingu á launum vissra manna í þjóðfélaginu. Þetta þýðir 6–8 þús. kr. lækkun hjá öllum, sem ekki fá barnalífeyri. Látum það vera. Þetta er hagsýni, og sannleikurinn er sá, að frv. er ekki illa samið og ekki heldur heimskulega samið, enda gert af mjög hæfum manni. Hins vegar gæti grg. verið stuttorðari, en skýrari. Þetta er það fyrsta. Það á að lækka um 1½ vísitölustig. Þá eru 6 stigin eftir. 2 stigin á að taka með því að fresta greiðslu á þeim þangað til 1. sept. að ári, en „hvað tekur þá við?“ spurði okkar ágæti forsrh. danska forsrh., og báðir brostu. Ég veit ekki, sennilega á að kjósa í Danmörku í vor, en ætli standi betur á að greiða þessi stig þá? Vitanlega á aldrei að greiða það fram að þeim tíma, það verða gerðar einhverjar aðrar ráðstafanir, en þetta á að gera. Ég verð að segja, að mér finnst varla taka því að vera að brjóta samninga við fólkið fyrir þessi 2 stig, og ég held, að það sé verst fyrir stjórnarliðana sjálfa. Við vitum, að þetta er kosningamál. Við þekkjum þennan skrípaleik, sem alltaf er fyrir kosningar. Það á alltaf að stöðva verðbólguna, og svo er komið til fólksins og sagt: „Við erum búnir að stöðva verðbólguna.“ Svo er kosið og svo er aldrei meiri skriður á verðbólgunni heldur en á eftir. Við þekkjum þetta. Ég talaði við ágætan vin minn í Sjálfstfl., - ég á nú marga kunningja þar, - í gærkvöld, og við vorum að tala um þetta. „Þetta tókst síðast,“ sagði hann. Það má vel vera, að þetta takist enn. En við vitum þetta, og stjórnarliðar vita þetta sjálfir. Við vitum, að þetta er skrípaleikur. Þarna koma 2 stig. Þá eru komin 3½ stig. Og þá eru eftir 4 stigin. Hverjir borga þau? Það á að leggja 2% launaskatt á atvinnurekendur. Það á að gera 245 millj. á 9 mánuðum. Það er nú fyrir 1% launaskattur, sem var samið um, að atvinnurekendur borguðu, og það átti að byggja hús fyrir þann skatt, aðallega hér í Reykjavík. Ég taldi þetta heimskuflan, fyrst að leggja skatt á atvinnurekendurna, svo þegar þeir geta ekki risið undir allri skattbyrðinni, þá að fella gengið og svo að leggja á nýja skatta. Ég hef alltaf verið á móti gengislækkunum, ef hægt væri að komast hjá þeim. Ég réð stjórnarliðum heilræði 1960, þegar ég sagði þeim, að þeir skyldu ekki fara lengra með að fella gengið en eins og krónan stæði, og hún stóð þá í 30–32 kr. dollarinn. Það er sjálfsagt að viðurkenna það, sem rétt er, að það var rangt gengi, 16 kr. dollarinn, þegar þessi ágæta stjórn tók við. En það var nú ekki komið lengra niður en það. Og ég réð þeim frá því að hækka vextina, og sannleikurinn er sá, að vaxtahækkunin er það versta og vitlausasta verk, sem stjórnarliðar hafa nokkurn tíma gert. Í gegnum allt heila kerfið hefur þetta skapað vaxandi útgjöld. Þeir fóru upp í 12%, víxlavextirnir. Föstu lánin voru hækkuð um 2 og 2½%, þegar eftir gengislækkun, og víxlavextirnir eru núna um 10%, en voru ekki nema 7. Í gegnum allt heila kerfið gengur þetta. Hvað ætli þetta hafi íþyngt verzluninni mikið og þeim, sem byggja hús og annað slíkt? Og það er fáránlegt að fara að reikna þetta bara af útgerðarlánum. Þetta verða allir að borga. Þeir verða að fá hærra kaup fyrir það. Og þetta átti sinn þátt í að auka verðbólguskriðuna, meira en nokkuð annað og of mikil gengislækkun. Svo var Seðlabankinn látinn skapa rekstrarfjárskortinn, svo að við bjuggum í gegnum öll góðærin við rekstrarfjárskort og vaxandi verðbólgu. Sem sagt, rekstrarfjárskorturinn og verðbólgan eru að miklu leyti heimatilbúin hjá stjórnarliðinu. Þó að vafalaust mætti nú eitthvað að stjórninni finna milli 1950 og 1960, þá var skriðan ekki nærri eins hröð. Og þeim hefur tekizt að gera okkar ágæta foringja og stjórnmálamann, Eystein Jónsson, að miklum fjármálamanni. Það er þannig, að þegar menn athuga hans fjármálastjórn, þá verður það mjög glæsilegt tímabil, hvað vizku snertir, borið saman við þessa síðustu tíma. Hitt er annað mál, að það hafa verið betri veiðiár og betra árferði á ýmsan hátt þessi s. l. 10 ár. Svo kemur einn liðurinn enn. Þarna eru komin 2%, sem atvinnurekendur eiga að borga. Mér virðist þetta hálfgerður skrípaleikur. Ég álít, að atvinnurekendur geti alveg eins borgað 2% hærra kaup. Þetta er ekkert nema skrípaleikur. Látum þá bara borga 2% hærra kaup, og leggjum engan launaskatt á þá. Ég vil alls ekki vera með þessum síauknu og fjölgandi sköttum á útgerðina, vegna þess að ég hef reynslu fyrir því, að þegar skattur er lagður á einhverja aðila, þá er honum aldrei breytt, þeir sitja með hann. Ég taldi hér upp fyrir tveimur árum 25 skatta á útgerðinni, það er mikið verk að tína þá saman. Ég hygg, að það sé varla nokkur maður í þjóðfélaginu, sem gæti þulið þá upp. Ég dreg það í efa. Og síðan er búið að bæta á 4–5, þeir eru að nálgast 30, - stórum sköttum í viðbót. Ég ætla að tína þetta saman einhvern tíma í vetur og lofa ykkur svo að heyra þuluna. Ég ætla þess vegna ekkert að vera með þessu 1½%, vegna þess að það er engan veginn tryggt, að það verði nokkurn tíma afnumið. Ég er ekki farinn að sjá, að það verði gert. Þó að það sé sagt, að það eigi að falla úr gildi síðasta ágúst að sumri, þá verður vafalaust fundin einhver leið til þess að halda þessum skatti. Og svo þarf vafalaust að fella gengið eftir 1–2 ár vegna þess hvað útvegurinn þarf að borga mikil og margþætt gjöld. Þarna eru 2%. Hvernig á svo að afla hinna teknanna? Hækkun á víni og tóbaki, 143 millj. og það um leið tekið út úr vísitölunni. Ég er ekki að segja, en menn gera þetta, og launþegar gera þetta alveg jafnt og aðrir menn. Það á að taka þennan lið út úr vísitölunni, en þetta nálgast það að vera heilt vísitölustig miðað við aðrar vörur, því að til að halda niðri heilu stigi þarf eitthvað um 180 millj. Þarna er gert ráð fyrir 143 millj., og má vera, að það verði meira. Það er vafalaust varlega áætlað. Þarna er vísitölunni breytt frá því, sem verið hefur, og það er vitanlega kjaraskerðing fyrir launþega. En látum vera með svona smábrellur, tiltölulega saklausar, eins og með vín og tóbak og barnalífeyrinn og þetta sé látið lækka vísitöluna. Ég hygg, að launþegar gerðu ekkert veður út af því. En ég held, að það taki því satt að segja ekki að vera að rífast um þessi 2%. Þá er eftir það, sem ríkissjóður á að greiða, og svo er gert ráð fyrir lækkun á útflutningsuppbótum, 130 millj. En það þarf 135 millj. í 9 mánuði til að það nægi í vísitölustig, 130 millj., takið þið eftir, lækkun á útflutningsuppbótum. Og það er ekki hægt að neita því, að EFTA-aðildin, - það er líklega það mesta gagn, sem hún hefur gert okkur enn - hefur gert það auðveldara að selja kindaketið, þeir fengu tolla lækkaða eða afnumda á hluta af kindaketinu í Svíþjóð og jafnvel í Noregi líka, og mér er sagt, að þetta muni hafa aukið tekjur af kjötsölu um 40 millj. kr., og það létti þá á útflutningsuppbótunum eða bætti hag bænda, annaðhvort var. Í öðru lagi, með því að greiða smjörið niður sennilega eitthvað um 100 kr. í viðbót á kg, þá selst miklu meira af smjörinu, því að við vitum það, að fjöldi af fólki var hætt að borða smjör, vegna þess að það hafði ekki efni á því, en ef smjörið væri flutt út, þá fengist ekki meira fyrir það, uppbæturnar yrðu alveg jafnmiklar og niðurgreiðslunni nemur, þegar þessi viðbót er komin, þannig að ríkissjóður vinnur bæði beint og óbeint við að greiða niður smjörið allt að því, sem þessum útgjöldum nemur. Það eru þá eftir um 126 millj., sem ríkissjóður segist sjálfur verða að taka á sig, og hann mun vinna það að mestu leyti upp með því, að útflutningsuppbæturnar lækka, þannig að ég hygg, að þetta þrengi í raun og veru hér um bil ekkert hag ríkissjóðs. Og þá erum við komnir að því, sem ég sagði áðan, að frv. er engan veginn bjánalega samið fyrir hönd ríkissjóðs. Bein framlög ríkissjóðs, þegar búið er að taka tillit til þess, sem hann græðir óbeint á þessum ráðstöfunum, eins og ég er búinn að benda á, með því að greiða niður smjörið, verða sáralítil. Svo komum við að þriðja aðilanum, og það eru bændurnir. Það kemur fram í grg., að að á ekki að taka tillit til hækkana á fóðurvörum. s. l. ári voru flutt inn 46 þús. tonn af fóðurvörum eða sem svarar 9 tonnum á bónda í landinu, og auk þess hafa verið notaðar innlendar fóðurvörur, talsvert magn af þeim. En tökum bara það erlenda. Það er gert ráð fyrir, að það hækki um 2 þús. kr. tonnið af fóðurvörum. Það þýðir 18 þús. kr. á bónda, sem bændurnir eiga að taka á sig, svo framarlega sem ekkert tillit er tekið til þessarar hækkunar, án þess að fá einhver meðalvegur farinn þarna, því að þetta kemur ekki beint fram í l., þetta kemur fram í grg. En ef þetta verður framkvæmt, - ég hef heyrt, að það sé meira að segja búið að ræða um þetta í Stéttarsambandinu og jafnvel að það sé að einhverju leyti búið að fallast á þetta, ég skal ekki fullyrða neitt um það, ég hef heyrt svo lauslega um það, - þá taka bændurnir þessar byrðar á sig. Ég er ekki að segja, að það sé ekki eðlilegt, að þeir geri það, vegna þess að það er að mörgu leyti hyggilegt að draga úr fóðurvörunotkun, og í öðru lagi má vel vera, að þessi niðurgreiðsla greiði fyrir sölu á þeirra vörum, þannig að þeir að einhverju leyti vinni þetta upp. En þeir taka þetta samt sem áður á sig og þarna hygg ég, að komi það, sem eftir er, að ríkissjóður þurfi að borga, þannig að ríkissjóður taki í raun og veru engar byrðar á sig vegna þessara ráðstafana. En fólkið gerir það. Mér finnst rétt, að þetta komi fram til þess að blekkingar hverfi, að það sé ekki fólkið, sem taki þetta í raun og veru á sig, því að auðvitað tekur það öll útgjöld á sig, beint eða óbeint. Afstaða mín til þessa frv. er þess vegna þessi: Ég vil ekki vera að leggja á þennan launaskatt, það er ekkert nema skrípaleikur. Ég vil ekki ganga inn á þessi gjöld, af því að ég er búinn að margreka mig á það um skatta, sem eru lagðir á aðila, hvort það eru atvinnurekendur eða aðrir, að það má heita ógerlegt að fá þeim aflétt, og það er alveg eins gott fyrir atvinnurekendur að borga þá 2 stigum meira í kaup. Í öðru lagi vil ég ekki greiða atkv. með því að taka þessi 2 stig af launafólkinu, og það er ekki hægt að neita því. Þótt það séu ekki vinnuveitendur, sem breyta þessu, það er löggjafinn, sem gerir það, skal ég ekkert segja um, hvernig það færi í dómi, hvort þetta yrðu talin svik eða ekki. Það er ekki minnzt á það í samningum. En þetta er óbeint að standa ekki við samninga, og það tekur því ekki fyrir þessa smámuni. Við eigum að vera sanngjarnir í samningum, en við eigum að reyna að standa við þá samninga, sem við gerum, svo framarlega sem það er mögulegt. Og stjórnarliðar geta ekki ætlazt til þess, að við greiðum atkv. með því, geta ekki ætlazt til þess. Það er þeirra mál, hvort þeir knýja þetta fram og standa þar með ekki við þá samninga, sem þeir vildu samþykkja á s. l. vori. Það hefur ekkert sérstakt komið fyrir, það er ekkert verðfall á vörum, það er enginn aflabrestur. Það er þeirra mál, og þá hlýtur það að bitna á þeim. Þeir geta ekki búizt við, að við greiðum atkv. með því. Það eru þessir tveir liðir, sem ég get ekki greitt atkv. með. Ég get ekki greitt atkv. með frv. í heild, vegna þessara tveggja liða sérstaklega. Nú vil ég taka það fram, að ég er með verðstöðvun, ég tel hana nauðsyn. Ég hef verið á móti þessum gengislækkunum, og ég skrifaði grein í Vísi, áður en gengið var fellt 1968, og þar spáði ég því, að skriðan kæmi öll á eftir þeim, og eftir visst tímabil mundu launþegar líklega ná sinni kauphækkun. Þá stæðum við aðeins gagnvart því, að krónan væri orðin helmingi minni en hún var. Nú þarf t. d. helmingi fleiri krónur til þess að kaupa skip en var. Þetta eykur rekstrarfjárskort og erfiðleika, og svo er búið að eyðileggja traustið á krónunni, og ef karlmennska hefði verið til, þá þurfti enga gengislækkun að gera 1968, en það varð að lækka ríkisútgjöldin, og það var þá alveg eins gott að fara hreinlega til launþeganna, segja þeim sannleikann og lækka kaupið með lögum, það er betra en að lækka það með prettum, eins og gert er, þegar gengi er fellt. En núv. ríkisstj. er orðin svo vön gengislækkunum, að þetta er eins og höfrungahlaup fyrir henni, það er bara stokkið. Svo koma þeir niður á fæturna. Þetta er orðið eins og íþrótt. Æfingin er orðin svo mikil og allt er tilbúið, og allt á að vera í góðu lagi. En svo eftir dálítinn tíma er allt komið í sama öngþveitið. Ég talaði við einhvern mesta íhaldsmanninn í Austur-Húnavatnssýslu, þegar kaupsamningarnir voru gerðir í vor, einhvern mesta sparsemdarmanninn, einhvern mesta peningamanninn. Hann sagði: „Það er ekki til neins annað en eyða peningunum. Það endurtekur sig bara sama sagan.“ Þetta þýðir, að traustið á peningunum er horfið. Ég er með verðstöðvun, ef hún er framkvæmd skynsamlega, og það er hálfaumingjalegt í góðæri, eins og nú er, að vera í vandræðum að leysa hlutina. Það hlýtur að vera eitthvað að. Það vantar kjarkinn til að gera það, sem þarf að gera. En spurningin er: Ef við stöðvum án þess að taka þessi 2 vísitölustig, sem á að snuða launþegana um, hvað eigum við þá að gera? Ég vil hreinlega, að ríkissjóður borgi þessi 2 stig. Og ef eigi er nægilegt fé fyrir hendi í ríkissjóði til að gera það, þá á bara að lækka fjárl., þá á að lækka útgjöldin. Það þarf bara karlmennsku til þess. Það er hver stofnun full af launamönnum, og sumar stofnanirnar má leggja niður, og öðrum má fækka í. Það má reka þjóðarbúskapinn af meiri hagsýni en gert er. Vitanlega er þetta dálítið erfitt fyrir kosningar. Þó að þið létuð það þá dragast fram yfir kosningarnar og þrifuð þá almennilega til í flórnum, en fengjuð lán hjá Seðlabankanum á meðan. Ríkið á hann. Það eru alltaf nógir peningar, þegar stjórnin þarf á þeim að halda. En það á að reka ríkisbúskapinn af meiri hagsýni. Ég held, að þjóðfélagið mundi varla riða mikið til, þó að prófessorunum væri fækkað, sem hæstv. menntmrh. er búinn að fjölga ótrúlega eða allt þetta skólakerfisbákn. Ég las það einhvers staðar, að það ætti að fara að gera þær kröfur til Kennaraskólans, að stúdentspróf væri skilyrði fyrir inngöngu. Í sannleika sagt eru stúdentar ekkert betri barnakennarar en venjulegir menn. Við höfum haft í minni sveit barnakennara, sem hefur aldrei á kennaraskóla farið, bezti barnakennari, sem við höfum haft. Með þessum reglum og réttindum, sem þessar stéttir hafa, þá er hann rekinn úr starfi. Þannig er það í okkar þjóðfélagi. Það er ekki nóg að sitja í skólum í 10–20 ár og verða svo orðinn svo uppgefinn og latur að nenna ekkert að kenna, eins og er um marga kennara við skólana, nenna ekkert að kenna og nemendurnir læra litið hjá þeim. Það er ekki hægt að neita því, að ríkisstj. var þessum samningum samþykk s. l. vor, sem gerðir voru við launafólkið. Það á að standa við gerða samninga. Vilji stjórnin stöðva þetta verðlag í landinu, sem nauðsynlegt er, þá eiga þeir að greiða þessi 2 stig úr ríkissjóði í bili, og búa betur og skynsamlegar. Það var launaskerðing 1968, og það áttu allir að spara, en ríkissjóður mátti ekkert spara. Það mátti ekki þrífa til í neinu húsi. Ég er enn það töluglöggur, þó að ég sé farinn að eldast og ekki eins fljótur að reikna og ég var, en það væri velkomið, að ég ynni kauplaust í 1 eða 2 mánuði fyrir hæstv. ríkisstj., og ég skyldi finna ótal liði, sem hún gæti lækkað fjárl. á, og ég skyldi gera þetta fyrir ekki neitt, ef hún bara þyrði að framkvæma það á eftir. En ég get ekki verið að leggja fram brtt. hér um lækkanir, sem ég veit fyrirfram að verða felldar. Það eru nógar leiðir til. Góðir búmenn geta alltaf búið, en búskussar geta aldrei lifað.



Herra forseti. Það stappar nú nærri, að það taki því varla að tala um stórmál, ef þm. ekki sjá ástæðu til þess að koma í þd., en hæstv. forseti hefur nú veitt mér orðið, og er líklega rétt að halda máli sínu áfram samt sem áður. Hv. 3. þm. Norðurl. v., sem hér talaði síðast, lét orð að því liggja, að þetta frv., sem hér er til umr., væri ekki illa samið, það væri nokkuð gott, vel samið, en grg. þó fulltorskilin og langdregin, en frv. ágætt. Þó verð ég að játa það, til þess að rangfæra ekki hans orð, að hann var ekki samþykkur öllu efni frv., t. d. ekki því, að 3 vísitölustig væru með þessu frv. augljóslega tekin af launþegum, af verkafólki, sem hann játaði, að væri alls ekki ósanngjarnast í kröfum þeirra, sem kröfur gera í þjóðfélagi okkar. En samt fannst honum sem þetta frv. væri eiginlega frekar kákl heldur en nokkur verulegur snoppungur í garð verkalýðssamtakanna. Um það atriði er ég honum ekki sammála og heldur ekki hitt, hversu listilega þetta frv. sé samið. Það verður að teljast mikið ógæfuspor, þegar hæstv. ríkisstj. færist það í fang að semja frv. og leggja fram frv. á Alþ. um málefni eins og verðstöðvun í þjóðfélaginu, sem þjóðin öll viðurkennir, að hafi verið þörf á að setja löggjöf um, fyrir ekki aðeins dögum eða vikum, heldur mánuðum síðan, og það hefði verið skylda hæstv. ríkisstj. að gera það fyrir löngu síðan, að þá skuli svo til takast, að frv. veldur ógæfu, kallar á þjóðfélagsháska, sem er líklega öllu alvarlegri en meinsemdin, sem þetta frv. á að lækna. Ég held, að frv. sé líka misheppnað að því leyti, að það læknar ekki þá meinsemd, sem því er ætlað að lækna, og hef sagt það áður. En það er ég alveg viss um, að með ákvæðunum, þar sem raskað er grundvelli samninga verkalýðshreyfingarinnar við atvinnurekendur s. l. vor, þá er stigið mikið ógæfuspor, svo mikið ógæfuspor, að ég held, að þetta frv. sé líklegra, svo listilega sem það kann að vera samið, til þess að valda ógæfu heldur en gæfu.  Þetta er sennilega afleiðing af því, að hæstv. ríkisstj. hefur ekki gert sér það ljóst, hversu alvarlegum augum verkalýðshreyfingin mundi líta á það, ef gengið væri á hinn helga samningsrétt. En það mátti þó hæstv. ríkisstj. vita, að á það væri litið alvarlegum augum. Það virðist svo sem hæstv. ráðh. hafi, og alveg sérstaklega hæstv. viðskmrh., ímyndað sér, að það yrði litið bara þarna á peningalegu hliðina, krónutöluna, sem seilzt væri eftir ofan í vasa launþeganna. En það er alveg áreiðanlegt, að þó að þarna sé um eitthvað á sjötta hundrað millj. kr. að ræða, vafalaust á 9 mánuðum, - á þeim tíma, sem frv. er ætlað að vera í gildi sem lög og það er nokkurt fé, - þá er það þó algert aukaatriði í augum verkalýðshreyfingarinnar. Aðalatriðið er það, að með þessari árás á samningsréttinn er búið að skapa fordæmi, sem kannske yrði beitt síðar á margfalt alvarlegri hátt, að því er snertir fjárupphæðir. Það er verið að gera það að engu að ganga frá samningum. Menn vita ekkert eftir þetta, ef þetta verður gert að l., hvort þeir samningar eru pappírsins virði, sem þeir eru ritaðir á. Í síðustu samningagerð var lögð höfuðáherzla á það af hendi verkalýðssamtakanna, að tryggja verðlagsbætur á kaup, og til þess að ná samkomulagi um þetta, var gengið inn á tilslakanir um það að taka vissa hluti þar út úr til þess að draga úr gagnverkunum. Og það var gert meira. Það var teygt sig langt til þess að semja um lengri tíma en verkalýðshreyfingin hafði áður gert í fullu trausti þess, að þessir samningar gætu í því góða árferði, sem ríkti, haldið gildi sínu. Og það óraði engan fyrir því, að á ekki hálfnuðu samningstímabili yrði það ríkisvaldið, sem gripi inn í og rifti samningunum. Af þessum ástæðum, sem ég nú hef greint, er þetta mjög alvarlegt mál, einkum sem fordæmi í framtíðinni. Menn tala um það og velta því fyrir sér, hvort þessi verknaður ríkisvaldsins kunni að standast, t. d. fyrir félagsdómi. Hvað sem um það er að segja, þá er það víst, að tveir aðilar, sem gera á milli sín samning og undirrita hann, teljast tvímælalaust lausir af þeirri samningagjörð, ef stafkrók, þótt ekki sé nema stafkrók, er breytt í samningnum, eftir að hann hefur verið undirritaður. Við getum tekið sem dæmi sölusamning um húseign, sem tilgreindi ákveðna fjárupphæð sem gjald fyrir húseignina, og slíkur samningur væri staðfestur af báðum aðilum. Væri tölunni breytt, kemur ekki til mála annað en báðir samningsaðilar teldu sig lausa af samningsgerðinni, hvort sem það væri mikil eða lítil breyting á hinni umsömdu tölu. Þetta er stórt atriði, og þetta er fordæmt sem glæpsamlegt athæfi af einstaklingunum, af borgurunum í lýðræðisþjóðfélagi. Það má vel vera, að löggjafinn geti í skjóli þess, að hann er æðsta vald þjóðfélagsins, löggjafarvaldið, gert það, sem talið er glæpsamlegt af einstaklingnum. Þó að það sé hægt að setja slík lög, þá er alveg víst, að lögfylgjum af þeim verknaði verður ríkisvaldið og löggjafinn sjálfur að taka, og þar mundi engin staðfesting dómstóls duga. Það fer jafnan svo, að ef löggjöf styðst ekki við siðferðilegan grundvöll, þá er slík löggjöf brotin niður, hún verður ekki framkvæmd og hún verður brotin niður fyrr eða síðar, því að löggjöf, sem ekki styðst við móralskan grundvöll, eru ólög. Ég spyr: Getur hæstv. ríkisstj. ekki fundið neinar leiðir til þess að ráða við verðbólguvandann á annan hátt en kalla yfir sig þann voða, að allir samningar í landinu verði lausir og barátta í algleymingi hefjist um launamálin öll í landinu? Ég trúi því ekki, að hæstv. ríkisstj. sjái ekki, hversu alvarlegt þetta er og hversu þessi 3 vísitölustig, sem við teljum samningana alveg sérstaklega brotna á okkur með að taka í burtu, sjá ekki, að þetta borgar sig ekki. Þetta er óskynsamlegt, auk þess sem það felur ekkert réttlæti í sér. Hæstv. viðskmrh. komst í þeirri stemningarræðu, sem hann hélt hér við 1. umr., að þeirri niðurstöðu, að það væri síður en svo kjaraskerðing í þessu frv., það væru bara kjarabætur. Hann sagði, að hann væri svo lukkulegur yfir því að eiga hlut að flutningi þess, því að þetta væri svo réttlátt og sanngjarnt. Já, það hefur verið sagt: „Illt er þeirra ranglæti, en enn verra er þeirra réttlæti.“ Sanngirnin er svo ekki betri, ef þetta er réttlæti þeirra og sanngirni í garð launastéttanna og verkalýðssamtakanna. Ég heiti á hæstv. ríkisstj. að hugleiða betur, áður en hún knýr þetta frv. gegnum Alþ., hvort hún er ekki að leiða ógæfu yfir þjóðina með því að knýja þessi ákvæði fram, sem verkalýðshreyfingin metur sem samningsrof, og hvort hún getur ekki fundið neinar leiðir til þess, að tilgangi frv. geti verið náð án þessa. Ég trúi því ekki, að það sé ekki fært. Ég trúi því ekki, að þessi 3 vísitölustig valdi örlögum um það og sé einasta færa leiðin til þess að hemja verðbólgu og dýrtíð í landinu. En það að gera þetta, er allt of dýru verði keypt. Hæstv. ríkisstj. fékk aðvörun um þetta, löngu áður en frv. var lagt fram. Það var 11. okt. í haust, sem þær viðræður fóru, eftir því sem ég bezt veit, fram í kyrrð og ró og með röksemdum á báðar hliðar, og var í upphafi þeirrar ályktunar, sem Alþýðusambandið sendi þá frá sér, varað við því mjög eindregið að beita lögþvingunum í sambandi við lausn þessara mála. Þar með hefði hæstv. ríkisstj. mátt skilja það, að í þessu fólst ekki hótun, heldur aðvörun, alvarleg aðvörun. En það var farið fram á yfirlýsingu um það, að í aðgerðunum væntanlegu yrði ekki beitt lögþvingunum og samningar verkalýðshreyfingarinnar ekki skertir. En þá vaknaði strax uggur í röðum verkalýðshreyfingarinnar, því að hæstv. ríkisstj. fékkst ekki til að gefa yfirlýsingu um það í viðræðunum, að út á þessar brautir yrði ekki farið. Það hefði farið betur, að hún hefði séð sér fært að gefa slíka yfirlýsingu og reyna þannig að laða öfl þjóðfélagsins saman um lausn þeirra vandamála, sem við er hér að glíma og sem verkalýðshreyfingin mundi vilja ekki síður en önnur öfl þjóðfélagsins, þjóðholl öfl, eiga hlut að að leysa farsællega. Það er fjarri því, að launþegasamtökin í landinu, og þá á ég ekki aðeins við verkalýðssamtökin, fallist á þá skoðun hæstv. viðskmrh., að hér sé um kjarabætur að ræða eða réttláta og sanngjarna lausn. Það drífa nú að samþykktir launþegasamtaka, sem eru mjög efnislega samhljóða þeim niðurstöðum, sem miðstjórn Alþýðusambands Íslands hefur komizt að. T. d. hefur Bandalag starfsmanna ríkis og bæja þann 12. þ. m., þ. e. í dag, gert ályktun um málið og lýsir algerri andstöðu við þetta frv. Það telur, að í því felist aðeins skammtímaráðstafanir, en þær auki á misrétti í þjóðfélaginu og viðhaldi jafnvægisleysi efnahagslífsins. Þar er sagt, að aðeins með samræmdum heildaraðgerðum sé nokkur von til þess að ráða niðurlögum verðbólgunnar, en hún sé þjóðarböl. Það fer ekkert á milli mála, að Bandalag starfsmanna ríkis og bæja telur jafnvel, að rofin séu grið á þeim samtökum og réttur þeirra skertur. Önnur launþegasamtök, Starfsmannafélag ríkisstofnana, eru ekki myrk í máli í ályktun sinni, og þar er alveg, eins og að því er Alþýðusamband Íslands varðar, staðhæft, að brotnir séu á þeim samningar og loforð svikin, sem ríkisvaldið hafi gefið þeim samtökum. Þetta bréf er stutt og er því heillegast að lesa það frá upphafi til enda, með leyfi hæstv. forseta: „Stjórn Starfsmannafélags ríkisstofnana mótmælir harðlega því ákvæði í frv. til laga um ráðstafanir til stöðugs verðlags og atvinnuöryggis, sem nú liggur fyrir Alþ., þar sem gert er ráð fyrir röskun á útreikningi vísitölu framfærslukostnaðar. Stjórnin bendir á, að samkv. samningi kjararáðs og fjmrh. frá 22. júní skuldbatt ráðh. sig fyrir hönd ríkissjóðs til þess að breyta launum í hlutfalli við hækkanir á vísitölu framfærslukostnaðar, eins og hún var þá reiknuð. Með þessu ákvæði frv. gengst ríkisstj. fyrir því, að veigamiklar breytingar verði gerðar á umræddum samningi. Stjórn Starfsmannafélags ríkisstofnana telur því, að verði ofangreint ákvæði umrædds frv. að lögum, hafi ríkisstj. þar með brotið fyrrnefndan samning um laun ríkisstarfsmanna.“ Síðan málið var hér til 1. umr., hefur miðstjórn Alþýðusambandsins einnig komið saman til fundar og rætt þetta frv. efnislega og tekið afstöðu til þess í allýtarlegri ályktun, sem þegar í stað var send hæstv. forsrh. og strax á eftir send fjhn. d. Þar er í einum 3–4 atriðum mótmælt efnisþáttum þessa frv. Það er í fyrsta lagi mótmælt þeim atriðum í frv., sem hagga vísitölugrundvelli og skerða grundvöllinn um 1–2 vísitölustig, þ. e. a. s. 3 vísitölustig, og færa tímamörkin fyrir því, að launafólkið fái verðlagsbætur, á mun óhagstæðari tíma en samningar kveða á um. Þetta er það fyrsta. Í öðru lagi telur miðstjórnin, að grundvelli samninganna frá 19. júní s. l. sé í brott kippt, og eigi þeir því að falla úr gildi, þ. e. a. s. öll kaupgjaldsákvæði þeirra, ef frv.-ákvæðin verða lögfest. Sem afleiðingu af þessu hvetur miðstjórnin öll sambandsfélög til að tilkynna viðsemjendum sínum, að þau muni krefjast nýrra kjarasamninga, þar sem þessir verði að teljast lausir, ef skerðingarákvæði frv. koma til framkvæmda. Þá er það í fjórða lagi álit miðstjórnarinnar, að það sé unnt eftir þeim leiðum, sem bent er á í samþykkt miðstjórnar frá 11. okt., að stöðva verðbólguþróunina, án þess að grípa þurfi til lögþvingunar eða breytinga á gerðum og gildum kjarasamningum verkalýðsfélaganna. Þeim leiðum, sem þar var bent á, hefur áður verið lýst hér, og skal ég ekki tímans vegna endurtaka það, en þar var á ýtarlegan hátt fjallað um, hvaða aðferðum verkalýðshreyfingin teldi, að bæri að beita til þess að hamla gegn dýrtíðarþróuninni án þess að beita lögþvingunum eða skerða samninga verkalýðsfélaganna í launamálum. Í niðurlagi ályktunarinnar er því slegið föstu, að frjáls samningsréttur verkalýðshreyfingarinnar sé þverbrotinn með framangreindum ákvæðum, ef frv. verður að lögum, og sé tvísýnt um framtíð samningsréttarins, ef slík aðför tekst í þetta sinn, á þann hátt, að ógilding lögmætra samninga nái fram að ganga. Afleiðingarnar af því, ef þetta gerist, telur miðstjórnin vera, að það verði ekki hægt að semja nema til fárra mánaða, til örskamms tíma, sem áreiðanlega er óhagkvæmt, bæði atvinnurekendum og verkafólki, ef annað er mögulegt, og síðast sömdu menn til 1½ árs í trausti þess, að hægt væri þá að fá samninga virta og gildi þeirra varðveitt og óskert það tímabil. Ég held, að í þessari ályktun miðstjórnarinnar felist engar öfgar, aðeins er bent á það, hversu alvarlega verkalýðshreyfingin lítur á þá árás, sem í frv. felst, á samningsréttinn fyrst og fremst, ekki aðeins nú, heldur einnig að því er framtíðina varðar. Það er áreiðanlega eitt af því versta, sem gerzt getur í okkar þjóðfélagi nú, ef ný kaupgjaldsbaráttuskriða fer af stað, og þó er ekkert líklegra en það verði afleiðingin. Við skulum líta að öðru leyti á, hvernig sakirnar standa. Á það var minnzt hér áðan, að það væru allar líkur til þess, að sjómenn eigi í kjarabaráttu, nú þegar líður á haustið, og sú barátta getur verið hörð og leiðir varla til annars en hækkaðs fiskverðs og breyttra hlutaskipta á ný eitthvað í líkingu við það, sem gilti, áður en grípið var inn í hlutaskiptasamninga sjómanna með löggjöf, löggjöf sem er þess eðlis, að sjómannastéttin fæst ekki til þess að una henni og er ráðin í því, að því er mér skilst, að hefja baráttu gegn og fá sinn fyrri rétt til baka. En annað kemur og til, sem mun gera það líklegt, að ef samningar verkafólksins verða lausir núna, t. d. 10. þessa mánaðar eða í byrjun næsta mánaðar, rétt í þann mund, sem það verður opinbert, að ríkisstj. stendur að samningum við embættismannakerfið í landinu, sem gefur ekki embættismönnunum minni kjarabætur í viðbót við það, sem embættismannastéttirnar hafa fengið síðan í vor, heldur en kannske 25–30% í launahækkun. Þegar það kemur til með að blasa við og samningar verða taldir lausir af verkalýðshreyfingunni, þá er enginn vafi á því, að þar verður þung launaskriða farin af stað, svo þung, að ég býst við, að hæstv. ríkisstj. fái að kenna illilega á því. En það er hún, sem hefur opnað flóðgáttirnar og hleypt þessu af stað, ef þetta verður. Það er því ekki nema maklegt, að hún hitti sjálfa sig fyrir. En það getur kostað þjóðina mikið. Ég held, að hæstv. ríkisstj. eigi að gefa sér nú tóm a. m. k. fram á helgina til þess að athuga það, hvort hún geti ekki fallizt á að nema í burtu það, sem ólgunni veldur hjá launþegasamtökunum, úr þessu frv., án þess að það missi af þeim tilgangi, sem hæstv. ríkisstj. ætlar frv. að ná. Annað er óskynsamlegt, að þvinga þetta frv. fram gegn öllum þeim mótmælum, sem fram eru komin, og þeim aðvörunum, sem ríkisstj. hafa borizt bæði fyrr og nú. Það er óskynsamlegt og háskalegt, og hæstv. ríkisstj. mundi ekki minnka í áliti þjóðarinnar fyrir það, þó hún sæi að sér núna, meðan Alþ. er með málið til meðferðar. Ég held, að þegar líkt stóð á eins og nú, og ríkisstj. Ólafs heitins Thors hafði staðið að stórfelldum launahækkunum hjá embættismannakerfinu, en á sama tíma átti að lögbinda, fjötra fast laun hinna lægst launuðu í verkalýðssamtökunum, þá var slík ólga og alda að rísa gegn þeirri lagasetningu, að ógæfan blasti við. Og það er síður en svo, að Ólafur heitinn Thors hafi minnkað við það, þegar hann gekk í það mál við síðustu umr. í seinni deild að kippa frv. til baka og leita samkomulags um lausn. En hann hafði stjórnhyggindi og sveigjanleik til þess að gera þetta og væri betur, að stjórnarherrarnir vitnuðu til síns gamla látna foringja, sem svo farsællega leysti mál á örlagastundu.



Herra forseti. Ég þarf ekki mikið að lengja þessar umr., sem nú hafa farið fram. Ég vil aðeins segja það, að margur hefði getað sparað sér stóryrðin hér í ræðustólnum og ekki minnkað af. Það eru nokkuð stór orð að tala um glæpsamlegt athæfi ríkisstj. í þessu sambandi, og þetta hefði hv. 9. þm. Reykv. vel getað sparað sér. Ræða hv. 9. þm. Reykv. var hótun á hótun ofan. Þeir ráða því náttúrlega sjálfir, hvaða hátterni þeir temja sér og skal ég ekki víkja frekar að því. Ég vil hins vegar segja það, að hann talar um það, að lögfylgjum verði ríkisstj. að taka. Lögfylgjum er ríkisstj. reiðubúin að taka af sínum gerðum, bæði í þessu máli og öllum öðrum, en um leið og hv. þm. segir, að lögfylgjum verði ríkisvaldið að taka, þá segir hann: „Staðfesting dómstóla gagnar hér ekki neitt.“ Ég hef heyrt talað um lögfylgjur í einhverri annarri merkingu og skilið þær í einhverri annarri merkingu en hv. þm. Það er rétt, að það var talað í viðræðunefnd ríkisstj. við aðila vinnumarkaðarins, og þá út af fyrir sig fulltrúa launþeganna, um ályktun miðstjórnar Alþýðusambandsins frá 11. okt., þar sem farið var fram á yfirlýsingu um, að engum lögþvingunum yrði beitt. Við ræddum þetta efnislega þá og ég sagði: „Hvað eru lögþvinganir? - Hvað eru lögþvinganir? Ef lög eru sett af Alþ., sem óneitanlega bæta hag launþega miðað við þá samningsaðstöðu, sem þeir hala sjálfir skapað sér fyrir nokkru, - og sleppum alveg, hvaða rök kynnu að liggja til þess, en það þyrfti þó að setja lög til þess, - tvímælalaust og með skilningi allra þannig að bæta hag þeirra, - er þetta þá lögþvingun?“ Ég sagði við fulltrúana, að ég skildi ekki slíkt, að það væri lögþvingun, og við gátum því ekki af ýmsum ástæðum gefið þá yfirlýsingu fyrirfram, sem óskað var eftir, og skiptir ekki máli að rekja það frekar. Hannibal Valdimarsson, hv. 9. þm. Reykv., minnti á kjarabaráttu sjómanna, sem framundan er. Ég vil aðeins af þessu gefna tilefni segja það, að ég tel, að sjómenn mundu standa ótvírætt betur að vígi í sinni kjarabaráttu, sem framundan er, einmitt að þeim ráðstöfunum lögfestum, sem hér er um að ræða, tvímælalaust. Það er alveg óyggjandi, að það styrkir og bætir aðstöðu útvegsins eins og annarra atvinnugreina, þær ráðstafanir, sem hér eru gerðar og munu leiða til atvinnuöryggis í landinu. Það er mergurinn málsins. Vegna þess að hv. 9. þm. Reykv. var með í höndunum hér bréf Bandalags starfsmanna ríkis og bæja og rýndi í það og vitnaði í sitthvað úr því, en fann ekki það, sem hann var að leita að, þá ætlaði ég að lesa bréfið upp í heild, því að hann sagði, að það kæmi fram í þessu bréfi, að þessir aðilar teldu rofin grið á sér. Það var það, sem hann vildi, að stæði í þessu bréfi, en það er bara ekki í bréfinu. Með leyfi hæstv. forseta ætla ég að lesa þetta bréf, en það hljóðar svo: „Á fundi stjórnar B. S. R. B. í gær var rætt um frv. til laga um ráðstafanir til stöðugs verðlags og atvinnuöryggis, og að loknum umr. var samþ. eftirfarandi till.: Vegna frv. ríkisstj. um ráðstafanir til stöðugs verðlags og atvinnuöryggis ályktar stjórn B. S. R. B.: Almenningur er löngu þreyttur á síendurteknum bráðabirgðaráðstöfunum í dýrtíðarmálum. Stjórn B. S. R. B. skorar því á Alþ. að grípa nú til nýrra úrræða til þess að stöðva verðbólguþróunina. Stjórnin telur þær aðgerðir, sem frv. gerir ráð fyrir, alls ófullnægjandi til þess að leysa sjálfan vandann, að stöðva verðbólguna. Aðgerðirnar eru með sama marki brenndar og allar dýrtíðarráðstafanir frá lokum síðari heimsstyrjaldar, þær eru bráðabirgðaúrræði. Þær eru algerlega á kostnað launþega, en árangurslausar sem frambúðarlausn. Stjórn B. S. R. B. gerir það að till. sinni, að allar peningalegar tilfærslur, skuldir og innistæður, laun og vextir, verði tengdar réttri vísitölu, en gengið gefið að mestu leyti frjálst. Takmarkaðar skammtímaráðstafanir auka aðeins á misréttið í þjóðfélaginu og viðhalda jafnvægisleysi efnahagslífsins. Aðeins með samræmdum heildaraðgerðum er von til að ráða niðurlögum verðbólgunnar, en hún er þjóðarböl. Í stað endurtekinna bráðabirgðaráðstafana verða að koma aðgerðir, sem koma á jafnvægi, jafnvel þótt þær skaði stundarhagsmuni einhverra.“ Þannig lýkur þessu bréfi. Það, sem felst í þessu bréfi, er það, að B. S. R. B. vill, að nú þegar sé gripið til einhverra úrræða, varanlegra úrræða, en ekki bráðabirgðaúrræða eða skammtímaráðstafana, eins og þeir segja. Augljóst mál er, að það mundi taka sinn tíma. Hitt er svo annað mál, og það hafa ýmsir vikið að því, að það væri eðlilegt, að sá verðstöðvunartími, sem þetta frv. gerir ráð fyrir, eða 9 mánuðir, verði notaður bæði af stjórn og stjórnarandstöðu, aðilum vinnumarkaðarins og öðrum, sem hér eiga hlut að máli, til þess að finna varanlegri úrræði eða viðnám eða aðgerðir, þegar þessum tímabundnu ráðstöfunum lýkur. Stjórn B. S. R. B. gerir það að sinni till., eins og stendur í bréfinu, að allar peningalegar tilfærslur, skuldir og innstæður, laun og vextir, verði tengdar réttri vísitölu og gengið gefið að mestu leyti frjálst. Það er ábending um allveigamiklar aðgerðir, og það er auðvitað sjálfsagt að reyna að gera sér grein fyrir, hvað í þessu felst og hvað meint er með þessu og hvort hér kunni að vera fólgið eitthvert lausnarorð til varanlegra ráðstafana. Mér þykir ekki nema vænt um að fá ábendingar eins og þessar frá B. S. R. B., en ég sé ekki og finn hvergi, að þeir segi í þessu bréfi, að það hafi verið rofin nein gríð á þeim, sem samsvari því, að það hafi verið skertur einhver samningsréttur þeirra, sem hér hefur aðallega verið talað um. Þá kem ég að því, sem aðallega hefur verið rætt um og nær eingöngu var í ræðu hv. 9. þm. Reykv., að það væri í sjálfu sér ekki frv. efnislega, verðstöðvun eða hvernig hún væri, eða peningalegar ráðstafanir í sambandi við þetta, sem skipti máli, það væri allt saman aukaatriði, nema bara að hinn helgi samningsréttur væri skertur. Það væri kippt grundvellinum undan samningunum í vor með þessum ráðstöfunum. Þetta skil ég ekki, og ég hef þess vegna sagt hér áður, að ég telji mótmæli, sem á þessum forsendum eru reist, bæði af hálfu Alþýðusambandsstjórnarinnar og Dagsbrúnar, sem þá lágu fyrir, á misskilningi byggð. Ég tel ekki, að grundvellinum sé kippt undan samningunum, og ég tel ekki, að í þessum ráðstöfunum felist neinar árásir á launþega, láglaunamenn eða aðra. Skoðun mín er sú, að grundvöllurinn undir samningunum í vor hafi verið sá að tryggja kaupmátt launanna. Megináherzlan var lögð á, eins og hv. 9. þm. Reykv. sagði, að tryggja verðlagsbætur á kaup, en hvað er að tryggja verðlagsbætur á kaup, nema það að kaupmátturinn haldist, að kaupmáttur launanna skerðist ekki? Það var grundvöllur þessara launasamninga. Því hefur hv. 9. þm. Reykv. sjálfur lýst hér yfir, og það hefur komið fram í ræðum hv. 4. þm. Austf. og reyndar fleiri, að þetta sé meginkjarni málsins. Hv. 4. þm. Austf. sagði einmitt, að þegar 6 vísitölustigin, sem við höfum rætt hér um, sem ég ætla ekki að gera nú að neinu deiluefni, hurfu burt með brbl. 1956, þá hafi það verið aðalatriðið og ráðið afstöðu launafólksins, hvernig málið kæmi út kaupmáttarlega, og þarna erum við alveg á sama máli. Það er kjarni málsins, hvernig málið kemur kaupmáttarlega út. Við höfum lagt fram gögn í viðræðum við fulltrúa launþeganna, sem að beztu manna yfirsýn, - það hefur í raun og veru hvorki verið gagnrýnt né vefengt, að rétt væri, - hníga að því, að kaupmáttargildið minnki ekki, haldist með þeim ráðstöfunum, sem nú eru, miðað við það, sem ella hefði verið. Það var gert ráð fyrir, eins og hv. 4. þm. Austf. sagði, að kaupmáttaraukningin væri, eins og hann nefndi það, 14–17% og við teljum líka, að kaupmáttaraukningin með þessum ráðstöfunum verði 14–17%, eftir því hvort miðað er við maí eða júní, sem ég hef áður sagt, að menn geti kannske deilt um, frá hvaða tíma bæri að telja og sem ekki skiptir máli í þessu sambandi, en það munar atvinnuvegina anzi miklu, hvort þeir eiga að borga kauphækkun, sem er almennt talin núna 26.5%, eða eftir þeim útreikningum, sem fyrir lágu, mundi sennilega vera nálægt 40% og þó ekki með auknum kaupmætti á næsta sumri. M. ö. o. gefur næstum því 40% hækkun í kaupi að krónutali launþeganum ekki meiri kaupmátt en 26.5% gerir með þessum ráðstöfunum. En það lítur hins vegar allt öðru vísi út fyrir atvinnurekstrinum, sem á að borga í öðru tilfellinu 26.5% hækkun launa frá því, sem var í maí í vor, eða upp undir 40% og það er að þessu, sem þessar ráðstafanir stefna, að atvinnuörygginu, því að hitt rekur í strand. Útflutningsatvinnuvegirnir þola ekki þessa miklu kauphækkun, hvorki í sjávarútvegi eða iðnaði, sem er að færa sig þar upp á skaftið. Það er þess vegna ekki aðeins það, að kaupmáttargildið verður jafnmikið hjá launamönnum eftir þessar ráðstafanir, heldur kemur til viðbótar, sem launþeginn hafði ekki með samningunum í vor, atvinnuöryggið, sem hann fær með þessum ráðstöfunum. Það getur hann reiknað sér til tekna, og sumir launþegar, veit ég a. m. k., telja það ekki minna virði en krónutöluna í kaupinu, þegar verið er að semja um hana eða prósentuhækkunina. Auðvitað þykir mér sárt, að slíkar samþykktir hafa verið gerðar, eins og vitnað hefur verið til hér og mér hafa borizt frá Alþýðusambandinu og öðrum starfsmannasamtökum, en ég get ekki sagt við þau annað en það, sem ég hef nú verið að túlka, að ég tel þessar ályktanir byggðar á misskilningi, og ég er að vona, að þessir aðilar, sem hér eiga hlut að máli, og allur almenningur í landinu átti sig á því, að þessar ályktanir eru ekki á réttum forsendum reistar. Komi til þess, að menn vilji rjúfa samninga og telji sér það heimilt vegna þessara aðgerða, þá vísa ég á bug ásökunum um það, að ríkisstj. eigi þar sök. Þar verða menn að horfa í eigið brjóst, þeir sem að því standa.



Herra forseti. Það eru sjálfsagt einhverjar töfraformúlur í þessu frv., sem hvorki hefur tekizt að skýra með texta frv. sjálfs né hinni óralöngu grg., sem því fylgir, en inntak þessarar töfraformúlu á, eftir því sem hæstv. forsrh. segir, að vera það, að tryggður er aukinn kaupmáttur með því að halda 26% hækkun launa í krónutölu móts við það, sem hefði orðið, ef launin hefðu hækkað um 40%. Þá hefði kaupmátturinn orðið minni, segir hæstv. forsrh., og það hlýtur að gerast við eitthvað af efnisatriðum frv. Hvernig gerist þetta? Er ekki hægt að fá það útskýrt, hvernig það gerist við efni þessa frv. að tryggja kaupmáttinn með 26% krónulegri launahækkun, peningalegri launahækkun, móts við 40% launahækkun. sem ella hefði orðið? Það er máttugur launaskatturinn og niðurgreiðslurnar, ef það skilar svona auknum kaupmætti. Þetta er það, sem við höfum ekki getað lesið út úr frv., og við höfum lesið frv. ofan í kjölinn, stjórn hvers verkalýðsfélags út af fyrir sig, stjórn Alþýðusambandsins út af fyrir sig, skipuð mönnum bæði úr stjórnarliði og stjórnarandstöðuliði og allir orðið sammála um, að þeim bæri að vega og meta innihald frv. öfgalaust lið fyrir lið. Og ég veit ekki annað heldur en það komi fram í okkar ályktunum, að við erum ekkert að afflytja efni frv. Við segjum nákvæmlega lið fyrir lið, hver við teljum efnisatriði frv. vera og lýsum afstöðu okkar til þeirra hvers og eins. Og þótt hæstv. ríkisstj. fáist ekki til þess að skilja það, þá er þetta einróma afstaða launþegasamtaka, innan Alþýðusambandsins og utan þess, eftir því sem vitnisburðir nú berast um. Og enginn þarna getur skilið þennan fagnaðarboðskap, sem hæstv. forsrh. og hæstv. viðskmrh. boða, anzi borubrattir, að þetta séu kjarabætur, en ekki skerðing kjara. Ég er afar hræddur um það, að það sé dálítið af misskilningi hjá þeim sjálfum. Það er ekki auðvelt að koma fram með gyllingar í sambandi við þetta, ekki heldur með því að segja: „Svo kemur öryggi atvinnulífsins í viðbót, og það vilja a. m. k. einhverjir meta.“ Slíkt metur verkalýðsstéttin mikils, ef hún hefur einhverja tryggingu fyrir því, að það væri annað en gyllingar. Aukið atvinnuöryggi er okkur sannarlega mikils virði. En ég sé ekkert í þessu frv., sem tryggi atvinnuöryggi, þótt það heiti svo, það er í fyrirsögninni. Ég lofaði að vera stuttorður, og það skal ég efna. Hæstv. ráðh. taldi, að ástæðan til þess, að ég las ekki allt bréf B. S. R. B., hafi verið sú, að ég fann þar ekki það, sem ég leitaði að, einhverja fordæmingu á frv. Nei, mér þótti bréfið nokkuð langt til þess að lesa það allt og vitnaði í nokkur atriði í niðurlagi þess, það, sem ég taldi vera meginefnið. En það, sem kom í ljós við lestur hæstv. forsrh. á bréfinu, eru andmæli gegn frv. Þar segir, að í frv. séu bráðabirgðaúrræði nær algerlega á kostnað launþega, nær algerlega á kostnað launþega. Það er alveg nákvæmlega hið sama og ég hef komizt að niðurstöðu um. Ég sagði, að eini ljósi díllinn á frv. væru fjölskyldubæturnar. Þessi samtök segja, að ákvæði frv. séu nær algerlega á kostnað launþega. Skilur hæstv. forsrh. þessa setningu sem kjarabætur, viðurkenningu á, að það séu kjarabætur? Nei, hann getur ekki gert það, hann getur ekki gert það. Flest öll ákvæði þessa frv. eru á kostnað launþega, segir B. S. R. B., það eru engar langtímaráðstafanir í þessu. Þetta er allt saman sama krukkið og við höfum þekkt áður, segir í næstu málsgrein, eykur aðeins á misréttið í þjóðfélaginu. Er þetta ekki nógu harður dómur um frv.? „Þetta frv. eykur á misréttið í þjóðfélaginu,“ segir þarna orðrétt, „og verður ekki til þess að afstýra verðbólgunni, sem er þjóðarböl.“ Ég held, að þetta falli nokkurn veginn í þráð við þær umr., sem hér hafa orðið, og það er ekki til neins fyrir hæstv. forsrh. að koma með þetta sem innlegg með sínum málstað eða málstað viðskmrh. Þetta er gagnstætt þeirra málstað.



Herra forseti. Hæstv. forsrh. gat þess áðan og endurtók það, sem bæði hann og viðskmrh. hafa áður sagt, að það verði ekki skertur kaupmáttur launanna með þessum ráðstöfunum. Mér finnst þetta mjög merkileg tíðindi og ekkert hégómamál, ef þetta er svona í raun og veru, þó að þurrkuð verði út 3 vísitölustig kaupgjaldsvísitölunnar, bótalaust fyrir launþega, þá verði samt ekki skertur kaupmáttur launanna. Og ef svo er, þá þykir mér merkilegt, að hæstv. ríkisstj. í allri þessari verðbólgu á undanförnum 10 árum skuli aldrei hafa gripið til þessa „þjóðráðs“ fyrr. En ég vil spyrja hæstv. ráðh. og ætla ekki að lengja þessar umr. að öðru leyti: Verður þá sami kaupmáttur launanna 1. des. eins og hann var 1. sept.? Hér gagnar ekkert að miða við maí, því að þá var ekki búið að semja um kaup. Ég skal endurtaka spurninguna: Verður sami kaupmáttur launanna 1. des. eins og 1. sept.?



Herra forseti. Það er öllum kunnugt, að verkalýðshreyfingin hefur út af fyrir sig ekki keppt að því að fá svo og svo margar krónur í tímakaup, mánaðarkaup eða annað kaup fyrir sitt félagsfólk, ef þau verðmæti, sem við fengjum fyrir þetta kaup, verða ekki að sama skapi meiri. Kaupmátturinn er að sjálfsögðu höfuðatriðið. Það er aldeilis rétt, sem hæstv. forsrh. hér tók fram áðan. Um þetta getum við sjálfsagt verið sammála. En það er í rauninni aldeilis þýðingarlaust fyrir menn að vera að ræða saman, þegar annar segir, að með þessu frv. fylgi óbein kjarabót, en hinn segir, að það sé kjaraskerðing. Ég held, að það sé augljóst, að hér verður hvor að hafa sitt. Það þýða held ég ekki öllu meiri rökræður um málið. Sú spurning, sem borin var fram af hv. síðasta ræðumanni, er ákaflega eðlileg og fróðlegt verður að fá svar við henni, sannarlega fróðlegt. Hæstv. forsrh. segir, að allar mótmælaályktanir gegn þessu frv. séu byggðar á misskilningi á efni frv. Ég held, að það sé engan veginn rétt, jafnvel þótt hæstv. ráðh. hafi þessa skoðun, að þeir menn, sem fjallað hafa um þetta frv. og staðið að mótmælasamþykktum, lesi frv. svona rangt. Þau efnisatriði, sem við höfum mótmælt, eru tekin upp svo til orðrétt úr frv., og það eru þau, sem við erum að mótmæla. Þar er málið ekki afflutt, ekki nokkurn hlut, og á grundvelli afstöðu til þessara efnisatriða eru mótmælin mörkuð. Og það liggur fyrir nú, að æðsta stjórn verkalýðssamtakanna á Íslandi hefur markað stefnu sína í þessum efnum og telur, að með samþykkt þessa frv. séu úr gildi forsendur þeirra samninga, sem síðast voru gerðir, og að verkalýðsfélögin séu ekki bundin af kaupgjaldsákvæðum þeirra. Menn geta velt vöngum yfir því, hvort þetta sé löglega hægt eða ekki. Menn geta hlaupið í hin og þessi skjól. En ef þetta verður almenn skoðun verkalýðshreyfingarinnar í landinu, þá duga slík skjól ekki neitt, ekki nokkurn skapaðan hlut. Hér verður aldrei neitt að lögum í þessu landi, sem brýtur algerlega í bága við siðferðisvitund almennings í landinu. Það er það, sem úr sker. Það er aldeilis rétt hjá hæstv. forsrh., að kaupmáttur launanna þarf ekki að verða meiri, þótt kaupið hækki frá 26.5 og upp í 40%, vegna þess að alveg eins í framhaldinu og hingað til er það verðlagið, sem er orsökin, það er verðlagið sjálft, sem er orsökin. Ef verðlagið verður látið fara þetta gönuskeið áfram, þá fáum við ekkert meira fyrir kaupið, sem við fáum í hendur, fáum ekki meira vörumagn. Út af fyrir sig eru allir sammála um það, að þessa óheillaþróun þurfi að stöðva. Um það höfum við Alþb.-menn a. m. k. flutt till. En spurningin er, hvernig eigi að gera það. Og um það erum við a. m. k. ekki sammála núna, og ef haldið verður áfram á þeirri braut, sem mörkuð er með þessu frv., þá þurfa menn ekki að halda, að málinu sé lokið. Ekki ætla ég að fara að nefna hér neinar dagsetningar, en það er áreiðanlega ekkert betra að vera í þeirri óvissu um öll samningamál í landinu varðandi kaupgjaldsatriðin, sem hlýtur að skapast, ef þetta frv. verður samþ. óbreytt, eins og það liggur nú fyrir, heldur en hitt. Ég verð nú að taka undir orð hv. þm. hér í dag. Þessi 2 stig eru í raun og veru svo lítill hlutur til þess að koma slíkum ófriði af stað, en þetta er miklu meira, kannske prinsippmál, það er ekki neinum ósköpum, sem munar í fjármunum. En ef verkalýðshreyfingin lætur á þennan hátt troða ávallt á rétti sínum, þá geta menn ósköp vel séð, hvar það endar og það ætlar hún ekki að gera. Þess vegna er það ekki hollt ástand fyrir efnahagslífið í landinu eða þróun efnahagsmálanna yfirleitt, að annar aðilinn á vinnumarkaðinum sitji um tækifæri, fullur hefndarhugar, að ná fram hefndum, það er ekki hollt ástand.



Herra forseti. Það er nú sérstaklega út af orðum hv. síðasta ræðumanns, að ég kveð mér hljóðs við þessa umr., kannske sérstaklega vegna þess, að mín er sérstök ánægjan, að siðferðisvitund hans hefur vaxið svo á 14 árum, sem kemur í ljós í orðum hans, þegar hann og reyndar fleiri hv. þm. telja, að með þessari löggjöf sé verið að ráðast þannig gagnvart verkalýðshreyfingunni, að ekki aðeins hafi aldrei slíkt áður verið gert, heldur sé það slíkt víti, að til varnaðar megi verða, og herör skuli upp skorin samkvæmt ósk þeirra, sem að þessum samþykktum hafa staðið, sem birtar hafa verið. Það hefur nokkuð verið minnzt á árið 1956. Þessi hv. síðasti ræðumaður hefur m. a. gefið ákaflega glögga og rétta skýringu á því, sem þar fór fram, en hann auðvitað gleymdi því, sem auðvitað er grundvallaratriði, var grundvallaratriði þá og er nú, og það er, að samningsrétturinn er hjá hverju einu stéttarfélagi í þessu landi. Árið 1956 hafði skapazt pólitísk samstaða innan svokallaðs Alþb., meðal allra forystumanna verkalýðsins hér á landi. Það var kallað til þeirra, en ekki til stéttarfélaganna sjálfra eða almennra funda, sem hafa með samningsréttinn að gera, til þess að samþykkja það, sem vinstri stjórnin lét gera í sambandi við frestun vísitölunnar og loforð um greiðslu síðar, sem reyndar var svikið. Og ég get vel skilið þá menn, sem studdu þá stjórn á sínum tíma, að þeir óttist það, að núv. ríkisstj. muni ekki standa við greiðslu þeirra 2 vísitölustiga, sem nú er talað um að fresta fram á næsta ár, að þau muni ekki verða greidd þá, vegna þess að þeir hafa fordæmi fyrir sér í þeim svikum, sem þá urðu í sambandi við vísitölustigin frá 1956. Ég held, að það sé rétt, sem kom fram hjá síðasta ræðumanni og reyndar hefur verið margundirstrikað af hæstv. forsrh., að auðvitað er það kaupmátturinn, sem er aðalatriðið. Það er ekki nokkur vafi á því. Ef ríkisstj. og sérfræðingar hennar og um leið stuðningsflokkar ríkisstj. hér á Alþ. telja, að þetta sé rétta leiðin, þá auðvitað fylgja þeir þessu frv. eftir. Ég hefði hins vegar persónulega kosið, að það hefði tekizt samkomulag um það við þessi sterku og voldugu samtök, að mátt hefði fá einhverja lausn á þessu viðkvæma og vandasama máli, sem við á margan hátt höfum góð tækifæri til þess að ná í dag. En það var ekki ríkisstj., sem rauf þær viðræður nú fyrir skömmu, heldur voru það aðrir aðilar. Það er eitt atriði, sem mér hefur ekki þótt koma nægilega fram í þessum umr., og það er tímabilið, sem fram undan er. Ég heyri ekki betur en að hæstv. ráðh. séu búnir að lýsa yfir því, að þeir muni, hvað þeir geta, - reyna að tryggja þennan kaupmátt til launþeganna hér í landi þetta tímabil. Ég fæ ekki betur séð en ef verðhækkanir verða þá, t. d. á neyzluvörum á erlendum markaði, að ríkisstj. og stuðningsflokkar hennar, meðan þeir fara með völdin í landinu, verði að gera svo vel og gera einhverjar ráðstafanir til þess að halda kaupmættinum þrátt fyrir verðhækkanir, a. m. k. eins og hægt er, halda þeim þannig í skefjum, að kaupmátturinn haldist. Þetta vil ég segja, að komi þarna þó töluvert á móti. Ég skal hins vegar viðurkenna það fúslega, eins og hér hefur verið bent á, að það eru bæði einstaklingar og þeir, sem eru með börn eldri en 16 ára og kannske í skóla, sem fara kannske ekki út úr þessu dæmi á sama hátt og vísitölufjölskyldan með börnum. Hitt tel ég alveg sjálfsagt þá, að þingheimur allur skoði það dæmi við endurskoðun skattalöggjafarinnar, sem fram undan er, og það er vel hægt að gera það þá. En út af síðustu ræðu hv. 9. þm. Reykv. og reyndar ræðu hv. þm., Lúðvíks Jósefssonar, líka, þá datt mér í hug saga, sem ég heyrði, þegar ég var unglingur, og það var, á meðan hús nokkurt, sem Uppsalir nefndist, stóð hér úti á horni Aðalstrætis og Túngötu. Gamall hafnarverkamaður, sem átti heima á Grímsstaðaholti, hafði fengið sér reiðhjól til þess að flýta fyrir sér, þegar hann fór til vinnu. Hann var einu sinni að fara til vinnu að morgni og kom niður Suðurgötuna. Þá var sælgætisverzlun í kjallara Uppsala. Hann náði ekki beygjunni fyrir Herkastalann og lenti inn um gluggann í sælgætisverzluninni. Þegar hann var að bjástra í brjóstsykurkassanum, þá heyrðist uml frá honum, og hann sagði: „Ekki er ég vel góður enn.“ Ég held, að þessir tveir hv. þm. gætu tekið þetta hvort tveggja í sinn munn og munað sinn fífil fegri, þegar þeir voru ráðh. í vinstristjórninni, þegar hv. 9. þm. Reykv. margendurtekur í ræðum sínum hér, að hér sé aðeins verið að taka af láglaunafólki í sambandi við vísitölustigin. Hann er kannske búinn að gleyma því, að það er ekki aðeins láglaunafólk hér á landi, sem fær kaup sitt greitt með vísitöluálagi, heldur og hátekjumenn. Það er auðvitað hans reikningsdæmi að reikna út, af hvorum sé meira tekið í krónutölu, láglaunamanninum eða hátekjumanninum. Og það mætti þá kannske líka minna hv. þm. Austf., Lúðvík Jósefsson, á það, þegar hann var að berjast gegn verðbólgunni, þegar bæði yfirmenn á farskipum stóðu í verkfalli 1957 og Dagsbrún 1958, þá gaf hann heimild til þess á bak við, að viðsemjendur þessara stéttarfélaga fengju að hækka sína vöru og þjónustu.



Herra forseti. Það er í raun og veru engu, sem ég þarf, svo að nemur, við að bæta, en aðeins er það til áréttingar í sambandi við það, sem við nú höfum verið að fjalla um, um kaupmáttinn. Ég hef haldið því fram, að með ráðstöfunum þeim, sem hér eru gerðar, muni kaupmátturinn haldast hinn sami og ella hefði verið og jafnmikill með 26.5% hærra kaupi eins og jafnvel 40% hærra kaupi næsta ár, og þessa töfraformúlu, eins og hv. 9. þm. Reykv. sagði, skilur hann ekki. Hv. 2. landsk. þm. skýrði nú töfraformúluna, að það gagnar lítið að fá kaupið hækkað, ef vöruverðið hækkar. Í sambandi við þetta segir að vísu hv. 2. landsk. þm., að verðið sé auðvitað hægt að stöðva. Ég veit það. Það verður hans svar. En spurningin er nú, hvort það er rétt metið, og ég spyr: Hvernig á smákaupmaðurinn hér í verzlun sinni í Reykjavík að reka áfram verzlun sína, sem ekki hefur verið of vel haldin, ef hann fær ekki að hækka vöru sína vegna hækkaðs kaupgjalds vegna hækkaðrar kaupgreiðslu, sem hann á að inna af hendi, og hvernig á iðnrekandinn, smár og stór, að halda áfram atvinnurekstri sínum í þessu landi, ef hann fær ekki að taka inn í verðhækkanir, sem leiða bæði af kauphækkunum og hráefnisvöruhækkunum. Og ég held, að það sé ekki rangt hjá mér, að þeim, sem sömdu um kjörin í vor og sömdu um verðlagsuppbætur, hafi verið það ljóst þá og engin hula hafi verið yfir því, að með þessu hlutu að skapast meiri eða minni víxlhækkanir milli kaupgjalds og verðlags. Þegar hv. 9. þm. Reykv. segist ekkert sjá um atvinnuöryggi í frv., þá eru það einmitt þær ráðstafanir, sem stefna að atvinnuöryggi, sem miða að því að halda kaupgjaldinu og verðlaginu niðri, þ. e. stöðugu verðlagi og jafnvægi. Það er það, sem atvinnuöryggi grundvallast á. Varðandi fsp. hv. 1. þm. Vestf., hvort kaupmátturinn verði sami 1. des. og 1. sept., þá hef ég ekki um það neina útreikninga hérna, en það er heldur ekki hægt að gera þá fyrr en fyrir liggur það verðlag, sem verður 1. des. nákvæmlega, en þær skýrslur og grg., sem við höfum gefið, hafa verið miðaðar við mismunandi tímabil á verðstöðvunartímanum eftir tiltekinni þróun, eins og við höfum gert þeim aðilum, sem við vorum að semja við, grein fyrir, ef þróunin væri með svipuðum hætti, eins og verið hefur, og jafnvel þó að reynt yrði að hafa einhvern hemil á verðlaginu. En þetta auðvitað kemur í ljós, og það kemur fyrst og fremst í ljós og er hægt að reikna þetta dæmi, þegar það liggur fyrir, hvert verðlagið er þann 1. des. nákvæmlega miðað við það, sem það var 1. sept., ef hann vill fá samanburð á ákveðnum tilteknum dögum. Ég hef hérna í fórum mínum samanburð á lengri tímabilum, sem mundu ekki svara hans spurningu beint, af því að hann spurði bara um mismun á tveimur dögum á árinu, 1. sept. eða 1. des.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. forsrh. fyrir svarið. Ég vænti þess, að hv. þm. hafi tekið eftir, hvernig það hljóðaði. Hann segist ekki vita þetta. Samt veit hæstv. ríkisstj., hvernig verðlagið á að verða 1. des. Þeir vita um kaupið, það á að verða það sama og 1. sept., en þeir vita ekki kaupmáttinn. M. ö. o. liggur þetta þá fyrir. Það er ekkert svar við því, hvort kaupmátturinn verður sá sami 1. des. og 1. sept.