Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég hefði e. t. v. átt að biðja forseta að fresta áframhaldi umr., því að þau gögn, sem ég ætlaði að vitna í, hef ég nú ekki tiltæk hér í salnum, en ég hætti við það, enda hygg ég að menn séu sammála um að þetta sé þess háttar mál að það þurfi ekki frekar að rökstyðja ágæti þess. Í stuttu máli sagt varð allshn, sammála um að mæla með samþykkt þessarar tillögu.



Herra forseti. Ég leyfi mér að þakka hv. allshn. fyrir það sem hún hefur gert fyrir þetta mál, svo og frsm. hennar, hv. 4. þm. Vesturl. Mér er kunnugt um það, að till. þessi hefur vakið töluvert mikla athygli og hafa margir sent Alþingi áskoranir og tilmæli um að hún yrði samþykkt. Öllum þessum aðilum kann ég hinar bestu þakkir fyrir veittan stuðning við þetta mál, og ég vona og veit að hann verður málefninu til mikillar styrktar í framtíðinni.

Eiður Guðnason; Herra forseti. Það er orðið alllangt umliðið síðan þetta mál bar á góma hér í Sþ. og kann því að virðast að þessar umr. séu nokkuð úr samhengi slitnar, en mönnum hefur verið ótrúlega mikið niðri fyrir við umr. þessa máls. Tveir hv, þm. hafa haldið hér sína ræðuna hvor og talað í hartnær 4 klukkustundir og hefði maður haldið að minna mætti gagn gera. En víst er það eðlilegt að rekstur stórra fyrirtækja eins og Flugleiða og Eimskipafélags Íslands beri á góma hér í þingsölum, svo mikils sem þessi fyrirtæki eru ráðandi um samgöngur okkar við umheiminn. Í þeirri till., sem hér er til umr., eru bornar fram allmargar spurningar, en sé grannt skoðað, og raunar þarf ekki að skoða mjög grannt, verður ljóst við lestur till. að hv. flm. gefur sér yfirleitt jafnframt svörin við þessum spurningum um leið og spurt er og skoðanir hans á því, sem um er spurt, virðast býsna fastmótaðar og skiptir sjálfsagt litlu í raun hver svörin verða. Það breytir sjálfsagt ekki skoðun flm. í einu eða neinu. Raunar sýnist mér þetta þannig upp sett í þessari þáltill., að þetta séu hrein skólabókardæmi um það, hvernig ekki eigi að spyrja spurninga, og er illt til þess að vita að jafnlærður fræðimaður og hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson, sem m. a. hefur það að starfi í Háskóla Íslands að kenna þeim, sem þar nema, að spyrja grannt og spyrja gagnrýnið, skuli ekki komast betur frá jafneinföldum hlut og hér er um að ræða. Fyrir röskum 5 árum, þegar Flugfélag Íslands og Loftleiðir voru sameinuð í Flugleiðir hf., töldu víst flestir að stigið væri heillaspor. Þetta var gert fyrir sterka forgöngu og hvatningu hins opinbera, en ég hygg þó að þegar lítið er til baka muni menn sammála um að að því máli hafi meir verið unnið af kappi en forsjá. Samkeppni þessara tveggja flugfélaga var vissulega komin út í öfgar. Þar var sólundað fjármagni og flugkosti. En alger sameining og þar með sú einokunaraðstaða sem nú hefur skapast hygg ég að í ljósi reynslunnar hafi tæplega verið af því góða í einu og öllu. Það hefði áreiðanlega mátt efna til margháttaðrar samvinnu um ýmsa þætti rekstrarins, þannig að hagræðingar væri gætt, en láta aðra þætti vera aðskilda áfram, einkum sjálfan flugreksturinn, eins og var ætlunin og yfirlýst stefna í upphafi, en einhverra hluta vegna var svo horfið frá því og m. a. var þar beitt atbeina ríkisvaldsins til að koma breytingu í gegn á aðalfundi Flugleiða í fyrra. Ég skal ekki gerast jafnlangorður um þessi mál og ýmsir þeir sem talað hafa á undan mér, en einn þátt þessara mála held ég að sé ástæða til að gera að sérstöku umræðuefni. Það eru tengsl Eimskipafélags Íslands og Flugleiða. Þessi tengsl eiga sér sögulegar forsendur, sem munu vera þær, að þegar Flugfélag Íslands var í miklum fjárkröggum í fyrndinni, þá hljóp Eimskipafélag Íslands undir bagga og lánið var síðan endurgreitt með hlutabréfum, eins og algengt er í skiptum fyrirtækja. Við sameiningu flugfélaganna eignaðist Eimskipafélag Íslands þannig verulegan eignarhlut í Flugleiðum, og nú eru ýmsir stjórnarmenn þessara fyrirtækja hinir sömu. Þetta hlýtur á ýmsan hátt að teljast óeðlilegt, þar sem hér er um samkeppnisaðila að ræða. Vöruflutningar í lofti fara vaxandi og eiga eftir að vaxa verulega enn, og þar er um beina samkeppni milli þessara tveggja aðila að ræða. Þeir, sem sæti eiga í stjórnum þessara fyrirtækja beggja, eiga áreiðanlega erfitt með að þjóna hagsmunum beggja. Þetta samkrull er í alla staði heldur ógeðfellt og væri, held ég, báðum félögunum fyrir bestu að þessi tengsl væru rofin. Þótt auðvitað megi þess finna dæmi erlendis, að flugfélög eigi verulegan hlut í skipafélögum og andhverft, þá má einnig finna dæmi um að þetta sé ekki leyft. T, d. eru í Bandaríkjunum reistar verulegar skorður við því, m. a. í löggjöf, að fyrirtæki í einni samgöngugrein gerist áhrifarík innan annarrar samgöngugreinar, þar sem slíkt er talið stefna samkeppni í hættu. Eins og margoft kemur fram í blaðafregnum skerst bandaríska dómsmrn. gjarnan í leikinn, ef þykir stefna í óefni með þetta. Í þessum umr. hafa verið nefndar ýmsar tölur um fargjöld annars vegar milli Íslands og Norðurlandanna og annarra Evrópulanda og hins vegar milli Íslands og Bandaríkjanna og síðan á flugleið Loftleiða milli Bandaríkjanna og Lúxembúrgar. Það er auðvitað alveg rétt, að á þessum tölum er verulegt misræmi. Það er raunar svo með flugfargjöld yfirleitt, að þar geta menn nánast fundið sér þær tölur sem henta hverju sinni, þar eru engin rök, a. m. k, ekki sem venjulegt fólk skilur, og þar geta menn sem sagt eiginlega fundið öll þau dæmi sem þeir óska eftir að finna. Það er t. d. núna ekki aðeins hugsanlegt, heldur vel mögulegt að kaupa sér farmiða aðra leiðina frá Lundúnum og vestur til Los Angeles fyrir 60 þús. kr., frá Lundúnum til Los Angeles fyrir 86 sterlingspund, og þessi leið er 4800 mílur. En ef ferðamaður ætlar hins vegar frá Kaupmannahöfn til Helsinki kostar það 67 þús. kr. Það er 7 þús. kr. dýrara og er þó 10 sinnum styttri vegalengd. Það er hægt að halda áfram með svona tölur, sem eru ótrúlegar, og í rauninni er þetta slíkur frumskógur að þarna et ekki hægt að finna neinar reglur eða rök, a. m. k. ákaflega erfitt. Það mætti taka dæmi um fargjöld milli Evrópu og Ástralíu, sem eru ákaflega dýr og óeðlilega dýr að margra dómi, en hins vegar fargjöldin milli Evrópu og Bandaríkjanna, sem e. t. v. eru óeðlilega ódýr vegna þess að mörg félög, sem halda uppi flugi til Ástralíu, eru talin nota hagnaðinn af því til að greiða niður Atlantshafsflugið þar sem samkeppnin er harðari og fleiri fljúga. Ég sagði áðan að ég skyldi ekki lengja þessa umr. mjög. En um þessa till. í heild er hægt að vera tiltölulega fáorður. Það er auðvitað ekkert athugavert við það, að þessi fyrirtæki séu skoðuð sérstaklega, verðákvarðanir þeirra og markaðsaðstaða. En sérstaklega ætti að mínum dómi að athuga tengslin milli Eimskipafélags Íslands og Flugleiða, hvort slík tengsl svo stórra og mikilvirkra fyrirtækja sem hér er um að ræða í jafnsmáu þjóðfélagi og við búum í séu eðlileg, hvort þau geti ekki skapað margs konar hættur og erfiðleika. En slík skoðun á auðvitað að fara fram af fullri sanngirni og hleypidómalaust. Menn eiga að skoða þessi mál með opnum huga, en þó með fullri gagnrýni. Till. hér er hins vegar barmafull af alls konar sleggjudómum. Ég held að það hefði kannske leitt til meiri árangurs í þessu máli, sem er raunar ekki séð fyrir hvernig lyktar, ef þar hefði verið farið farið heldur meira með löndum og ekki með slíku offorsi sem þar er gert. Það vakna líka ýmsar aðrar spurningar í þessu sambandi sem mætti kannske spyrja um. Það hefur verið um það spurt og á það bent, hvernig á því standi að Flugleiðir virðast kaupa allar sínar flugvélar af einu og sama fyrirtæki. Um það er ekki spurt hér. Flugleiðir kaupir sömuleiðis viðgerðarþjónustu af þessu sama fyrirtæki og hefur þó verið gagnrýnt harðlega að það skyldi ekki annaðhvort fara fram hér, þar sem aðstaða væri til, eða í Lúxemburg, þar sem Flugleiðir eiga í fyrirtæki sem annast slíkar viðgerðir. Á þessu eru kannske einhverjar skýringar, en þær skýringar hafa aldrei komið fram. Mér skilst að allar sínar þotur frá því að félagið hóf þotuflug hafi Flugleiðir keypt af bandaríska vöruflutningafyrirtækinu Seaboard and Western. Frá sjónarmiði þeirra, sem fylgjast með þessu úr fjarlægð, lítur þetta svolítið undarlega út. Á þessu kunna að vera haldbærar skýringar. Um það skal ég ekki segja. Annað er það sem hefði ekki verið úr vegi að hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson og flm. þessarar till. hefði spurt um. Það er hér rætt um Air Bahama, sem er íslenskt fyrirtæki, eign Flugleiða. Þetta félag hefur verið í fréttum m. a. vegna þess að íslenskir flugmenn hafa óskað eftir störfum þar, flugstjórastörfum m. a., sem bandarískir eftirlaunahermenn gegna nú á sama tíma og íslenskir flugmenn hafa verið atvinnulausir sumir hverjir. Það hefði ekki verið ófróðlegt t. d. að fá svar við því, og eru nú hæg heimatökin hjá hv. þm. Ólafi Ragnari að spyrja flokksbróður sinn, núv. samgrh., að því, hvers vegna íslensk loftferðayfirvöld veita bandarískum fyrrv. herflugmönnum á eftirlaunum, sem eru starfandi flugstjórar hjá Air Bahama, undanþágu til að fljúga fram til 63 ára aldurs á sama tíma og bandarísk loftferðayfirvöld neita einum reyndasta flugstjóra hér á landi um sams kanar undanþágu til 63 ára aldurs til að fljúga breiðþotu Flugleiða, sem eins og stendur er skráð í Bandaríkjunum. Þessi mál heyra undir samgrn. og það hefði verið fróðlegt að fá svör við þessu, hvers vegna bandarískir flugmenn njóta hér meiri réttinda en íslenskir flugmenn fá notið hjá bandarískum yfirvöldum. Ég held að lokum að það væri ekki úr vegi að varpa því fram, hvort ekki væri ástæða til gaumgæfilegrar athugunar á öllum þáttum samgöngumála okkar og þá í samhengi, hvernig þeim verði haganlegast fyrir komið. Ég veit ekki til þess að neins staðar sé unnið kerfisbundið að athugun þeirra mála, hvað þá að sett hafi verið markmið til að vinna að, en nauðsyn hlýtur að bera til að skoða mál þessi í samhengi, en ekki bara einn og einn afmarkaðan þátt í senn.



Herra forseti. Sú till. til þál., sem hér hefur verið til umr. síðan á haustdögum, sýnir glögglega að hv. flm., prófessor Ólafur Ragnar Grímsson, hefur tileinkað sér áróðurstækni jafnhliða stjórnmálafræðum. Þessi tillöguflutningur hans var fyrst og fremst sviðsetning, þar sem hann ætlaði sér aðalhlutverkið, enda greinilega vel undirbúið af hans hálfu. Hlutur fjölmiðla var til reiðu til að hylla aðalleikarann. Það rifjaðist upp fyrir mér, þegar ég hlustaði á tveggja klukkustunda framsöguræðu hans fyrir þessu máli á hv. Alþ. s. l. haust, að ég hafði fyrir nokkrum árum, þegar hv. 3. landsk. þm. var fyrirferðarmikill félagi í Framsfl., heyrt hann halda tilþrifamikla ræðu um,vissa trúða á Alþingi Íslendinga, sem hefðu þá iðju helsta að halda uppi málþófi og ómerkilegum tillöguflutningi á Alþ. í stað þess að snúa sér að alvöruvandamálum þjóðarinnar. Nú er þessi hv. þm. búinn að fá hlutverkið sem hann þráði svo heitt á þeim árum. Við venjulegir þm. eigum sjálfsagt að dást að þessum sérmenntaða stjórnlagafræðingi sem útdeilir á báðar hendur hverju málinu á fætur öðru og heldur hverja stórræðuna á fætur annarri til að bjarga okkar vesæla stjórnskipulagi frá eymd og volæði. Eða er ekki till. á þskj. 14 einmitt ein slík? Hv. 3. landsk. hlýtur að vita manna best þessa dagana hver vandi þjóðarinnar er og hvað okkur er fyrir bestu. Hans mat er ljóslega að koma verði stórfyrirtækjum í eigu Íslendinga, eins og Flugleiðum og Eimskipafélagi Íslands, fyrir kattarnef svo að þjóðfélagið þurfi ekki að vera að burðast með flugflota og myndarlegan skipastól. Með till. væri jafnframt verið að forða þjóðinni frá glæfralegum rekstri og fjárfestingarkapphlaupi. Öryggi þjóðarinnar á sviði samgangna við umheiminn væri í stórhættu í höndum einokunaraðila, sem fyrst og fremst störfuðu á grundvelli þröngra gróðasjónarmiða og teldu sig engar skyldur hafa við land og þjóð. Skoðun mín er sú, að þetta sé svartnættishugsunarháttur og ég er undrandi að slíkt skuli koma frá tiltölulega ungum menntamanni, sem hefur átt þess kost að menntast og þroskast í lýðfrjálsu landi og verið a. m. k. áhorfandi að mesta framfaraskeiði í lífi þessarar þjóðar, átt þess kost að ferðast um heiminn og sjá framfarir og gildi þeirra. Á maður að trúa því, að unga fólkið á Íslandi í dag sjái ekki framfarir, vilji ekki framfarir, vilji ekki að í landi okkar séu athafnamenn til að byggja upp myndarlegan atvinnurekstur sem jafnast á við það besta meðal annarra þjóða? Ég leyfi mér að trúa því að hv. 3. landsk. þm., prófessor Ólafur Ragnar Grímsson, sé bara undantekning að þessu leyti. Þannig er mat mitt á þáltill. hans og þá ekki síður á framsöguræðu í þessu máli. Þurfti það raunar ekki að koma á óvart eftir að hafa heyrt ræðu hv. þm. um Félagsmálaskóla alþýðu. Neikvæður málflutningur getur drepið gott mál, væri það í því máli. Ég tel það eina jákvæða við þessa till., að hún hefur vakið athygli margra á málinu og alþm. hafa þegar kynnt sér starfsemi þessara mikilvægu fyrirtækja landsins á sérstakan hátt og starfsemi fyrirtækjanna verið rædd ítarlega hér á hv. Alþ. og í fjölmiðlum fyrir opnum tjöldum og það er vel. Vil ég taka undir ágætar ræður hv. þm., sérstaklega Friðriks Sophussonar og hv. þm. Vilhjálms Hjálmarssonar, sem voru alveg frábærar. Það er full þörf á að benda sérstaklega á niðurrifsstefnu þessarar till. og hvernig slíkur tillöguflutningur á Alþingi Íslendinga getur beinlínis skaðað íslensk stórfyrirtæki á erlendum mörkuðum. Það er nauðsyn að menn sjái að sér í þessum efnum. Ég hef þá skoðun, að bæði þessi stórfyrirtæki séu einn þýðingarmesti hlekkur, ekki aðeins í samgöngumálum, heldur einnig í viðskiptum og samskiptum Íslands við umheiminn. Þau eru stolt okkar út á við og ein mikilvægasta landkynning, því bæði þessi fyrirtæki eru rekin með myndarskap og hafa fengið viðurkenningu á alþjóðavettvangi sem eftir hefur verið tekið. Uppbygging þessara fyrirtækja hefur vissulega verið stórkostleg miðað við stærð þjóðfélagsins og hefur um leið sannað að við höfum átt og eigum atorkumenn sem hafa þorað að takast á við harða samkeppni á alþjóðamarkaði með glæsilegum árangri. Við þekkjum öll sögu Eimskipafélags Íslands og mikilvægi þess í sjálfstæðisbaráttu þjóðarinnar. Almenn þátttaka landsmanna í uppbyggingu félagsins sannaði best þörfina. Uppbygging þess og starfsemi öll hefur ávallt staðið á traustum grunni. Sama má segja um íslensku flugfélögin. Þar hefur kraftur, bjartsýni og hæfileikar haldist í hendur með þeim árangri að ævintýri er líkast. Tímarnir hafa breyst og eru sífellt að breytast. Tæknin sér fyrir því. Ég er fylgjandi hæfilegri samkeppni. Hins vegar dreg ég í efa, að okkar litla þjóð hafi hag af því að mörg stór og smá fyrirtæki keppi sín á milli um flutninga milli landa, sem oft eru vissar skorður settar af alþjóðasamningum, ekki síst í flugsamgöngum. Þess vegna tel ég að vinstri stjórnin 1971–1974 hafi gert gott verk er hún stuðlaði að sameiningu flugfélaganna Loftleiða og Flugfélags Íslands, sem nú eru Flugleiðir hf. Skoðun mín er sú, að hlut okkar sem þjóðar sé betur borgið með stórum vel reknum fyrirtækjum á þessu sviði, sem kappkosta góða þjónustu og vinna sér traust bæði innanlands og á erlendum markaði. Við eigum að stuðla að eflingu slíkra fyrirtækja. Ég skal engan dóm á það leggja, hvort Flugleiðir hf. og Eimskipafélag Íslands hf. fullnægja öllum kröfum okkar á þessu sviði, en ég ber virðingu fyrir þessari starfsemi og hef þá skoðun að þjóðfélagið megi ekki án hennar vera. Ég endurtek að ég get vel samþykkt að þm. kynni sér starfsemi slíkra fyrirtækja opnum huga, ekki sem rannsóknaraðili, eins og þessi furðulega till. ber með sér, heldur til þess að vera betur færir um að meta gildi slíkra fyrirtækja fyrir þjóðarhag og gera ráðstafanir á hverjum tíma í íslensku efnahagslífi, svo að slík þjóðþrifafyrirtæki, ekki síst í milliríkjasamskiptum, geti starfað og eflst til hags og heilla fyrir þjóðina í heild.



Herra forseti. Eins og komið hefur fram í dag hefur liðið allnokkur tími síðan mál þetta kom fyrst til umr. og enn lengri tími síðan það var lagt fram. Ýmsar ástæður hafa legið til þess að umr. málsins hefur tekið þá stefnu sem hún hefur gert. Ég hef hins vegar kosið að reka ekkert á eftir því, svo að málið fengi þá umfjöllun sem þm. óskuðu eftir, og þess vegna verið reiðubúinn til þess að láta málið bíða þangað til allir þeir, sem um það vildu tala, hefðu aðstöðu til þess. Ég tel að sá þáttur í íslensku þjóðfélagi, sem við erum hér að fjalla um, tvö af stærstu fyrirtækjunum í samgöngukerfi landsins, og jafnframt þær vinnuaðferðir og sú stefna í störfum þingsins, sem hér er að nokkru leyti lögð til, eigi eftir að setja allmikinn svip á umr. og störf þingsins á næstu árum og jafnvel áratugum, ef Alþingi Íslendinga ætlar sér að hafa forræði yfir stefnumótun þjóðfélagsins á mikilvægustu sviðum þjóðmálanna. Eins og hér hefur komið fram hvað eftir annað hefur þróunin orðið sú, að ýmis stór og öflug fyrirtæki hafa orðið voldugir aðilar í þjóðfélagi okkar og það er nauðsynlegur þáttur í þeirri lýðræðislegu þróun, sem ég og ég veit aðrir hér í þingsölum aðhyllast, að þessi fyrirtæki verði sett undir það lýðræðislega eftirlit og þá gagnrýnu skoðun sem nauðsynleg er. Ég held að hólræður, nánast hátíðarræður, sem mætti prenta næstum því óbreyttar í auglýsingapésum fyrirtækjanna, eins og hv. þm. Alexander Stefánsson flutti áðan, sé ágætt dæmi um hvernig Alþingi Íslendinga í raun og veru afsalar sér, með slíkum hátíðarræðum, þeim lýðræðislegu skyldum sem því ber að rækja. Meðan slíkir menn eru í meiri hluta á Alþ., sem koma hér eingöngu upp til þess að flytja hátíðar- og lofræður um stórfyrirtæki í íslenskum þjóðarbúskap, geta forstjórar, stjórnendur og eigendur þessara fyrirtækja sofið á verðinum. Þá er ekki mikil hætta á að þeir, sem kjörnir hafa verið af þjóðinni til að móta meginstefnu í þjóðmálum, fari að róta við tilveru og lífi þessara risa. Ég ætla ekki að lengja þessar umr. mjög þótt vissulega væri tilefni til þess, þar eð svo einkennilega vill til að dómi sumra, en ekki að mínum dómi, að þeir mánuðir, sem hafa liðið síðan þetta mál kom fyrst fram, hafa dregið fram í dagsljósið nánast hvern atburðinn á fætur öðrum og fjölþættar yfirlýsingar frá starfsmönnum, stjórnendum, öðrum aðstandendum og jafnvel eigendum þessara fyrirtækja, sem eru stórfelld viðbót við það forðabúr röksemda sem ég flutti í upphafi fyrir því að brýn nauðsyn sé að Alþingi Íslendinga taki þessi mál til rækilegrar skoðunar. Og það væri vissulega tilefni til þess að fjalla hér nokkuð ítarlega um hvert stefnir í þessum málum. Að mínum dómi hefur afburðarásin síðustu mánuði sannað enn frekar en ég gat leitt líku; að í framsöguræðu minni fyrir nokkrum mánuðum, að samgöngukerfi þjóðarinnar í flugi er í raun og veru í stórfelldri fjárhagslegri og rekstrarlegri hættu vegna þeirrar samtengingar, sem orðið hefur á því, og þess áhætturekstrar sem Ameríkuflugið hefur í för með sér. Það hefur komið fram í fjölmiðlum og það hefur ekki verið hrakið, en væntanlega kemur það í ljós á næstu vikum eða mánuðum endanlega, að á s. l. ári hafi verið um 1 milljarðs kr. tap á Ameríkuflugi Loftleiða. Ég sé að einn þm. hér í salnum gefur mér bendingu, sem gefur til kynna að hann hafi upplýsingar um að þetta hafi verið 3 milljarða kr. tap. En látum það vera. Á sama tíma hafa líka komið fram upplýsingar um að þessu tapi hafi verið mætt með því að hækka stórfelldlega flugfargjöld á Evrópuleiðum. Það hefur jafnframt komið fram á þessum mánuðum, eins og ég benti á í minni framsöguræðu, að líklegt væri að í þennan leik mundu bætast fjöldamörg önnur erlend stórfyrirtæki, hvort sem okkur líkaði betur eða verr, sem hafa yfir slíkum flugflota að ráða, hafa yfir slíkri samkeppnisaðstöðu að ráða að það sé nánast vonlítið, ef ekki vonlaust, að lítið íslenskt flugfélag geti haldið uppi samkeppnisrekstri af þessu tagi. Það er mjög athyglisverður þáttur í þessari þróun þegar stórt flugfélag eins og Pan American gengur úr IATA-samtökunum til þess að hafa algerlega frjálsar hendur um þessi efni og þegar tilkynningar berast um að ýmis öflug flugfélög í Bandaríkjunum séu nú farin að bjóða flugfargjöld miklu lægri en Loftleiðafargjöldin, en á sambærilegan hátt, þ. e. a. s. með sambærilegum pöntunarskilyrðum og öðru slíku. Ég held þess vegna að það séu orð í tíma töluð, sem ég reyndi að setja fram á sínum tíma og mörgum hafa kannske fundist frekar fjarstæðukennd, en það séu orð í tíma töluð, sem hv. þm. Eiður Guðnason flutti í mjög athyglisverðri ræðu áðan, að stjórnvöld í þessu landi, stjórnvöld sem knúðu á um sameiningu þessara fyrirtækja, þurfi að endurskoða þá stefnu sína. Ég er ekki að segja að sú endurskoðun þurfi að leiða til þess að þarna sé aftur á ný slitið á milli. Ég held að bæði það, sem gerst hefur innan fyrirtækisins sjálfs, og það, sem hefur verið að gerast í ytri rekstrarskilyrðum fyrirtækisins, sýni að það sé höfuðnauðsyn fyrir íslensk stjórnvöld að taka afstöðu til þess hvort skilja eigi á milli annars vegar áhættuflugsins á Bandaríkjamarkaðnum og hins vegar hins innlenda flugkerfis landsmanna og flugsamgangna við helstu nágrannalönd okkar í Evrópu. Við horfumst fyllilega í augu við það, að miðað við breytt skilyrði kunni það að hafa verið röng stefna að stuðla að sameiningu fyrirtækjanna áður fyrr. Ég vil minna á að það voru stjórnvöld landsins sem beittu sér fyrir þessari sameiningu, og það er þess vegna ekkert óeðlilegt við það, þó að hér á Alþ. eða annars staðar á opinberum vettvangi sé knúið á um endurskoðun þeirrar stefnu, þótt hv. þm. Alexander Stefánsson hafi flutt nánast óskoraða og hástemmda traustsyfirlýsingu til þeirra manna sem stjórna þessum fyrirtækjum og vilji afsala landsstjórninni nánast öllu yfirráðavaldi yfir þessum málum. Ýmislegt fleira má benda á, sem komið hefur í ljós á síðustu mánuðum, sem að mínum dómi gerir nauðsynina á því að stjórnvöld í þessu landi, og ég tel Alþ. höfuðstofnun þeirra stjórnvalda, taki þessi mál til rækilegrar skoðunar. Við getum innan tíðar staðið frammi fyrir stórfelldari vanda í samgöngukerfi þjóðarinnar en við höfum staðið frammi fyrir um langa hríð vegna þess að þær meginstoðir, sem byggt hafa þetta samgöngukerfi upp, þau tvö fyrirtæki sem hér eru til umr., ráða einfaldlega ekki við það, eru að missa algerlega tökin á því og það komi í hlut þjóðarinnar að borga brúsann af því sem ég hef kallað ævintýramennsku í þessum efnum. Það má e. t. v. segja sem svo, eins og hv. þm. Eiður Guðnason sagði áðan, að sumar af þessum spurningum séu orðaðar á þann veg að þær höggvi ansi nærri því að gefa sér e. t. v. niðurstöðu slíkra athugana. Það má vel vera. En oft er það nú þannig, að þegar er gengið inn á nýja braut, þegar gengið er inn á svið þar sem hefur verið ríkjandi hin hástemmda uppljómun um að allt sé í stakasta lagi og vel það, eins og kom fram hjá hv. þm. Alexander Stefánssyni, sem bókstaflega ekkert fann athugavert við þessi mál í þjóðfélagi okkar í dag, þá þarf kannske stundum að orða hlutina nokkuð hvasst, nokkuð skarpt, e. t. v. of beitt, til þess að fá menn til að hugsa, til að fá menn til þess að nema staðar og spyrja hvort það kunni nú ekki að vera eitthvað hæft í þessu, hvort þessi mál þurfi e. t. v. ekki að taka til skoðunar. Það er hægt að nefna um það fjölmörg dæmi, og ég vék að því í framsöguræðu minni, hvernig forráðamenn þessara fyrirtækja hafa leikið þann leik í fjölmiðlum og jafnvel gagnvart stjórnvöldum og einstökum alþm. að fegra svo tilveru og rekstur þessara fyrirtækja að þar sé bókstaflega ekkert aðfinnsluvert. Hér kom fyrstur til andmæla við þessa till. hv. þm. Friðrik Sophusson, og auk þess að fjalla um ræðu mína leyfði hann sér, eins og reyndar sumir aðrir þm. hafa gert, að víkja nokkuð að minni persónu, mínum æviferli og ýmsu öðru sem talið var koma málinu mjög mikið við. Nú skal ég ekkert skorast undan því, ef hv. þm. Alexander Stefánsson og Friðrik Sophusson hafa áhuga á því að ræða æviferil minn, að hann sé tekinn til umr. í þingsölum.  Hv. þm. Friðrik Sophusson er fulltrúi fyrir hina nýju kynslóð í þessum efnum og hv. þm. Alexander Stefánsson fyrir þá sem senn eru að liða út. Hér var tekið upp í nokkuð ríkum mæli á s. l. árum nýtt kerfi við framboðsval, prófkjör. Við þekkjum þetta kerfi frá ýmsum löndum. Þar sem það hefur tíðkast er orðið algengt að til þess að halda velli í prófkjörum koma þm. sér upp samböndum við ýmiss konar félagsskap, við ýmiss konar fyrirtæki og aðra þá aðila sem geta, þegar að prófkjörinu kemur, annast fyrir þá atkvæðasmölun sem þörf er á til þess að viðkomandi geti sigrað í prófkjörinu. Þessir hv. þm. taka svo að sér í staðinn að verja málstað þessara hagsmunasamtaka og þessara fyrirtækja í löggjafarstofnuninni. Í Bandaríkjunum, þar sem prófkjarakerfið hefur verið um langt skeið, hefur þetta gengið svo langt, að ákveðnir þm. eru í raun og veru fulltrúar fyrir ákveðin stórfyrirtæki. Ágætur öldungadeildarþm. í Bandaríkjunum var lengst af kallaður því ágæta heiti „Senator from Boeing“, vegna þess að hann var í raun og veru bara fulltrúi fyrir Boeing-flugvélafyrirtækið á löggjafarstofnuninni og hafði sitt trausta fylgi í prófkjörinu frá þeim stuðningi. Það hvarflaði að mér, þegar hv. þm. Friðrik Sophusson var að flytja ræðu sína og blaðafulltrúi Loftleiða sat fullur aðdáunar hér á þingpöllum og ég bar texta ræðunnar saman við þær fréttatilkynningar og þær útskýringar, sem fyrirtækið hefur látið frá sér fara á undanförnum árum, hvort við værum núna að lifa fyrsta sporið í þessari nýju þróun, sem kemur í kjölfar prófkjarabreytingarinnar á íslenskum stjórnmálum. Ég skal ekkert um það segja. Ég skal ekki kveða upp neinn dóm um það. En óneitanlega sló þetta mig illa. Óneitanlega sló það mig, að nú værum við að sjá ýmsar hinar slæmu afleiðingar prófkjarafyrirkomulagsins í stjórnkerfinu. Vonandi er þessi grunur minn rangur. En samt sem áður var ræða hv. þm. Friðriks Sophussonar lítið annað en endursögn á gömlum fullyrðingum, á margtuggðum útskýringum, sem forsvarsmenn þessara fyrirtækja, einkum og sér í lagi Loftleiða, hafa látið frá sér fara. Kannske verður það þróun mála hér á Íslandi í kjölfar þessarar prófkjarabreytingar að inn á þingið koma menn sem eru í reynd fulltrúar fyrirtækja af þessu tagi. Ég skal ekkert um það segja. En með þessari ræðu fannst mér að vissu leyti mörkuð þáttaskil í þingsögunni. Nánast öllum þeim málflutningi og rökstuðningi, sem fram kom í ræðunni, hafði ég vikið að í framsöguræðu minni. Ég tel ekki ástæðu til þess að endurtaka það hér. En ég vil þó aðeins benda hv. þm. Friðrik Sophussyni á það, að það er erfitt að bera saman flugfargjöld innanlands eða á meginlandi Evrópu, þar sem almenningur byggir afnot sín af samgöngukerfinu fyrst og fremst á járnbrautakerfi og öðrum slíkum ódýrum flutningatækjum, og kerfið hér á Íslandi, þar sem flugið er í raun og veru orðið aðalsamgöngutækið innanlands. Það vita allir, sem til þekkja, að innanlandsflugsamgöngur á meginlandi Evrópu og annars staðar, sem Loftleiðir hafa löngum gripið til í sínum samanburði, eru fyrst og fremst stundaðar af athafnamönnum, starfsmönnum fyrirtækja, embættismönnum og öðrum slíkum, sem láta annaðhvort hið opinbera eða fyrirtæki borga flugfargjöldin og þurfa að komast til funda með skömmum tíma og til baka aftur. Allur almenningur í þessum löndum notar járnbrautirnar og aðra þætti í samgöngukerfinu. Þegar verið er að bera saman fargjöld hér innanlands við flugkerfi á meginlandi Evrópu, sem er ekki aðalsamgöngutæki almennings, heldur fyrst og fremst þeirra áhrifa- og efnamannahópa, sem ég gat um áðan, fæst eðlilega ekki út réttur samanburður. Í öðru lagi vil ég benda á það; að þótt það sé alveg rétt, sem fram hefur komið hvað eftir annað, að formlaga séð er í flugsamgöngum milli Íslands og umheimsins ekki um einokunarmarkað að ræða, þá er það hins vegar í reynd, vegna þess að flutningar á Íslendingum geta boðið erlendum flugfélögum svo lítinn markað að þau kæra sig ekki um að stunda þessa leið. Við erum þess vegna hér að fást við einokunarmarkað í reynd, þó að hann sé það ekki að forminu til. Ég hélt satt að segja að það þyrfti ekki að undirstrika þennan mun svo oft sem raun ber vitni af málflutningi hv. þm. Hvað snertir þá ágætu þrjá þm. Framsfl. sem hér hafa talað, Vilhjálm Hjálmarsson, Halldór E. Sigurðsson og nú síðast lofræðumanninn hv. þm. Alexander Stefánsson, er í raun og veru ekki mikið um það að segja efnislega. Mér fannst í raun og veru þrennt gefa tilefni til að koma aths. á framfæri við þessar ræður. Í fyrsta lagi fannst mér skína í gegnum þessar ræður, sérstaklega þær tvær fyrri og e. t. v. að nokkru leyti þá síðustu, sem var flutt áðan, að óttanum, sem þarna kom fram, er kannske fyrst og fremst beint gegn þeirri till. sem hv. þm. Albert Guðmundsson hefur flutt hér á þingi og felur í sér rannsókn á rekstri Sambands ísl, samvinnufélaga. Undirtektir og rökræður þessara ágætu þm. um till. þessa byggðust á þeirri öfugu helmingaskiptareglu, að ef þetta yrði samþ. kæmi Sambandið í kjölfarið. Annað atriðið fannst mér fela það í sér að nokkur munur kæmi fram hjá þeim annars vegar og mér og ýmsum yngri þm. hér hins vegar á því hvert væri verksvið og eðlileg starfsemi Alþingis. Þeir drógu í efa að Alþ. hefði möguleika á að afla sér þeirra upplýsinga sem hér er lagt til að sé gert. Sú fullyrðing, að Alþ. hafi ekki möguleika til að afla sér þessara upplýsinga, felur í raun og veru í sér afgerandi valdaafsal af hálfu þjóðþingsins gagnvart ýmsum embættisstofnunum í landinu eða stórfyrirtækjum af þessu tagi. Ef menn eru þeirrar skoðunar að Alþingi Íslendinga hafi ekki möguleika til að afla sér upplýsinga um þessi efni eru menn um leið að segja að Alþingi Íslendinga geti ekki á sjálfstæðan hátt metið umfangsmikla löggjöf, heldur þurfi í raun og veru í öllu því mati sínu að byggja á öðrum aðilum. Afleiðingin af því er í raun og veru sú að segja: Þingræði í nútímaþjóðfélagi er ekki raunhæfur möguleiki einfaldlega vegna þess að þm. hafa hvorki vit né möguleika til þess að kynna sér efnisgrundvöll þeirrar lagasetningar sem þeim er ætlað að fást við. - Þetta er að mínum dómi röng, úrelt og hættuleg stefna. Þetta er sú stefna sem hefur smátt og smátt gert ýmsum valdastofnunum í þessu þjóðfélagi kleift að taka til sín æ stærri hluta af því valdi sem á í reynd að vera hjá hinum kjörnu fulltrúum. Auðvitað hefur Alþ. möguleika til þess að afla sér þessara upplýsinga, ef menn vilja ráðstafa einhverju fjármagni til þess. Auðvitað geta þm. hagnýtt sér aðstoð sérfróðra manna á líkan hátt og þeir þm., sem gegna trúnaðarstörfum í ríkisstj., geta hagnýtt sér sérfræðikunnáttu þeirra manna sem þar eru. Og ef verksvið þingsins á ekki að vera það í framtíðinni að afla sér á sjálfstæðan hátt upplýsinga um þessi efni, eins og sérstaklega hv. þm. Vilhjálmur Hjálmarsson og Halldór E. Sigurðsson héldu fram, eru menn í raun og veru að segja að verksvið Alþingis, vald Alþingis hlýtur smátt og smátt að minnka á ókomnum árum. Ég held þess vegna að það sé einmitt nauðsynlegt í umr. um þetta mál og nokkur önnur, sem hér liggja fyrir þinginu, að menn geri sér grein fyrir því, að auk þess efnisþáttar, sem í hverju máli er, hvort sem það eru Eimskip og Flugleiðir, í öðru tilfelli Íslenskir aðalverktakar o. s. frv., er í raun og veru verið að takast á um það, hver á að vera þróun löggjafarstofnunarinnar í stjórnkerfi okkar. Það er að vísu rétt, og það er þriðja atriðið, sem ég ætlaði að benda á og vék að vísu nokkuð að því í framsöguræðu minni, en þarf greinilega að gera enn og aftur, að það er dálítið óheppilegt að nefndarstörf af þessu tagi hafi fengið í almennri umr. heitið rannsóknastarfsemi o. s. frv. Ræðumenn mótfallnir þessari breytingu leika sér svo að því og fara létt með það að innleiða næst orðið rannsóknarréttur og rökræða málið síðan á þeim grundvelli. En eins og ég reyndi að gefa til kynna í framsöguræðu minni er þessi þýðing að ýmsu leyti óheppileg. Ég notaði hana hins vegar vegna þess að hún hefur fests í sessi. En hún býður upp á þann misskilning sem ég vék að áðan.. Hér er ekki um rannsóknarrétt að ræða. Hér er um könnunarstarfsemi, hér er um gagnrýna upplýsingaöflun að ræða, en ekki dómsmálaiðju. Þess vegna væri kannske heppilegt að við ýmsir, sem viljum flytja vinnubrögð þingsins meira yfir á þessi svið, reyndum að hugsa eitthvað annað orð yfir þessa iðju, vegna þess að menn komast of ódýrt frá því að leggjast gegn þessum breytingum með því að færa umr. yfir á stig rannsóknarréttarins. Ég vil þess vegna enn og aftur undirstrika, eins og rækilega kemur fram bæði í till. sjálfri og framsöguræðu minni, að hér er fyrst og fremst um nefnd að ræða sem á að kanna þessi mál, sem á að stunda gagnrýna upplýsingastarfsemi, gefa síðan skýrslu um niðurstöður sínar og taka stefnumótunina til skoðunar á þeim grundvelli. Ég vék að því í upphafi ræðu minnar, að atburðarásin frá því að till. þessi kom fram hefur að mörgu leyti styrkt enn frekar nauðsyn á því að stjórnvöld í þessu landi taki á ný afstöðu til þess, hvernig menn vilja skipa rekstrarformum og rekstrarskipulagi í einum mikilvægasta þættinum í þjóðfélagi okkar, samgöngukerfinu fluginu innanlands og milli landa. Enn fremur hefur það komið í ljós, að innan þessa stóra fyrirtækis magnast margvíslegar deilur og tortryggni. Það vekur upp spurningar um það, hvort yfir höfuð sé einhver möguleiki á því að innan slíks fyrirtækis sé hægt að taka eðlilega á þeim stórfelldu, nánast hrikalegu vandamálum sem þarf að takast á við á sviði íslenskra flugsamgangna á allra næstu vikum og mánuðum. Ég vil aðeins nefna nokkur dæmi, sem þm. hafa sjálfsagt lesið eins og ég á undanförnum vikum, til þess að sýna hvernig þessi tónn er, hvernig ástandið virðist vera innan þessara fyrirtækja og hvort líklegt sé að þar séu skilyrði og efnislegur grundvöllur til þess að þær ákvarðanir, sem eru bestar fyrir þjóðarhag, séu teknar. Í yfirlýsingu frá Fétagi ísl. atvinnuflugmanna kemur m. a. fram eftirfarandi lýsing, með leyfi hæstv. forseta, eins og fram kemur í Morgunblaðinu 18. jan. s. l.: „Þá gerðu þeir einnig að umtalsefni eignarhlut ýmissa manna í Loftleiðum og kváðu þeir hann ekki vera til kominn vegna þess að þeir hefðu lagt svo mikið fé af mörkum, heldur fyrst og fremst vegna þess að verðgildi hlutabréfanna hefði hvað eftir annað verið hækkað, síðast um 100%. Félagið hefði verið byggt upp af íslensku þjóðinni og ætti það allt sitt undir íslenskum stjórnvöldum. Það yrði því varla þolað öllu lengur að menn væru að kasta þessu fjöreggi þjóðarinnar, millilandafluginu, á milli sín, því að sú hætta væri þá alltaf fyrir hendi að það brotnaði“. Þetta er lýsing frá einu af áhrifaríkari félögum starfsfólksins í þessu fyrirtæki. Í annarri yfirlýsingu, frá Starfsmannafélagi Flugfélags Íslands, sem birtist í Morgunblaðinu föstudaginn 19. jan., kemur fram, með leyfi hæstv. forseta: „Það er skoðun fundarins að sú óeining, sem hér hefur verið rætt um að framan, stafi að nokkru af því hvernig eignaraðild að félaginu er háttað“ - ég endurtek: „hvernig eignaraðild að félaginu er háttað. Þrátt fyrir að telja megi hluthafa félagsins í nokkrum hundruðum, ráða þar nokkrir stórir hluthafar félaginu að fullu og öllu“. Og í yfirlýsingu frá stjórn Félags Loftleiðaflugmanna, sem birtist í Morgunblaðinu 12. des. s. l., segir, með leyfi hæstv. forseta: „Þetta stríð milli félaganna er ekki að hefjast þessa desemberdaga, það er orðið nokkuð gamalt. Þegar fyrsta Fokker-skrúfuþota kom til Flugfélags Íslands í maí 1965 flutti Örn O. Johnson, þáv. forstjóri Flugfélagsins, fræga ræðu sem dagblöðin skýrðu ítarlega frá. Þá sagði Örn Ó. Johnson: „Það vekur því bæði ugg og gremju, þegar þess verður vart að aðilar, sem vegna algerrar sérstöðu og sérréttinda, sem þeim hafa verið fengin í hendur, m. a. fyrir tilstilli ráðamanna þjóðarinnar í þeirri trú að slíkt leiddi til góðs fyrir þjóðarheildina, og hafa aflað meiri stórgróða á skömmum tíma en dæmi munu um með þjóðinni til þessa, skuli nú hyggjast nota þennan gróða til að knésetja og gleypa þetta félag okkar, Flugfélag Íslands, sem í öllu starfi hefur fyrst og fremst haft hagsmuni þjóðarheildarinnar í huga“. Örn Ó. Johnson var þungorður í garð Loftleiða, því að hann sagði líka: „Þessir stórgróðamenn neyta nú allra ráða til að kaupa upp hlutabréf Flugfélags Íslands“. Hvatti hann sína menn til að standa vörð um félagið. En hvað skyldi svo hafa gerst síðan þessi orð voru mælt? Árið 1973 var ákveðið að sameina flugfélögin, þ. e. að nýr eignaraðili, Flugleiðir hf., tæki við. Þá var einnig ákveðið að sjálfur flugreksturinn skyldi vera aðskilinn sem fyrr af augljósum ástæðum og félögin héldu áfram sínum gömlu nöfnum. Þessi nöfn var búið að auglýsa erlendis og kynna um víða veröld með ærnum tilkostnaði og þótti því ekki fært að láta nöfnin fyrir róða og kasta þannig á glæ gífurlegum fjármunum, sem varið hefði verið til að festa þessi nöfn í hugum fólks hér heima og erlendis. Eftir sameininguna gekk rekstur félaganna óvenjuvel. T. d. hafa deilur við stéttarfélög flugmanna vart áður verið minni en á þessu tímabili. Það var svo við gerð kjarasamninga við Félag Loftleiðaflugmanna vorið 1978, að í ljós kom að nú voru sameiningarmálin að taka algerlega nýja stefnu. Um sama leyti var barist af mikilli hörku við atkvæðasmölun fyrir aðalfund Flugleiða hf. til að knýja fram lagabreytingu þess efnis að Flugleiðir hf. yfirtækju flugrekstur beggja flugfélaganna. Þetta tókst, en með naumindum þó. Þetta tókst með aðstoð Eimskipafélags Íslands, sem nú virðist vera að verða ráðandi aðili innan Flugleiða hf. og, til þess að keyra þessa breytingu í gegn voru líka notuð hlutabréf ríkissjóðs í Flugleiðum og þau atkv. sem þeim fylgja. Mjög hlýtur það að orka tvímælis, að hlutafé og atkv. ríkissjóðs er beitt á þennan veg í þágu annars aðilans. Þessi hlutabréf eru eign þjóðarinnar, líka minni hlutans, og hefði. því verið eðlilegra að þeim atkv., er því fylgja, hefði ekki verið beitt undir þessum kringumstæðum. Síðan þetta gerðist hafa öll samskipti stjórnar Flugleiða hf. og Loftleiðaflugmanna gengið heldur stirðlega, sbr. blaðaskrif um þotukaup nú nýlega, og verður nánar vikið að því máli hér á eftir“. Þetta er tilvitnun í yfirlýsingu stjórnar Félags Loftleiðaflugmanna, sem birt var í desembermánuði s. l. Það væri hægt að rekja hér fjöldann allan annan af opinberum heimildum um það ástand sem nú virðist vera ríkjandi innan þessa fyrirtækis, - ástand sem virðist gefa til kynna að þar eigi sér stað hörð og grimm barátta, barátta um stefnu fyrirtækisins, barátta um eignir fyrirtækisins, barátta um forræðið yfir flugflota landsmanna. Það er alveg rétt, sem kemur fram í einni tilvitnun sem ég rakti hér áðan, að hér er verið að takast á með einhverjum grimmasta hætti auðmagnssamfélagsins, þar sem hlutabréfin og eignirnar virðast ráða öllu, takast á um fjöregg þjóðarinnar. Stjórnvöld hafa áður gripið inn í starfsemi þessara fyrirtækja, þegar þau voru á góðri leið með að brjóta þetta fjöregg. Ég tel að það sé fyllilega tími til þess kominn að Alþingi Íslendinga með upplýsingaöflun af þessu tagi skapi sér aðstöðu til þess að gripa inn í þetta á nýjan leik, þegar við höfum í huga þá þróun, sem hefur verið að gerast í Ameríkufluginu, og þegar við höfum í huga þá þróun, að ýmsir erlendir aðilar, eins og fyrirtæki og yfirvöld í Lúxembúrg, eru nú að gera kröfur um stærri eignaraðild í þeim dótturfyrirtækjum sem þarna hafa verið ráðandi. Ég setti fram í framsöguræðu minni þá skoðun, að sú þróun kynni að verða í þessum málum og menn gætu ekki útilokað hættuna, ef menn vilja vera raunsæir á annað borð, ef menn vilja horfast í augu við þann kalda veruleika sem þarna blasir við, að sú þróun gæti hæglega orðið, að við sætum uppi með Loftleiðir og Flugfélag Íslands, þ. e. a. s. þann innlenda hluta þessarar fjölþjóðasamsteypu, þessa alþjóðlega auðhrings, ef ég má orða það réttilega, í rúst, en erlendu deildirnar, eins og Air Bahama, Cargolux og Hekla Holdings Company stæðu eftir með sinn mikla hlut. Mér sýnist margt benda til að það séu í gangi verulegar tilfærslur á áhersluþunga frá hinni íslensku deild þessa fyrirtækis, ef ég má orða það svo, þessari fyrirtækjasamsteypu, yfir til þess hluta, sem tengdur er Bahamaeyjum og Lúxembúrg. Og það væri kannske ekki úr vegi að hv. Alþ. kynnti sér það, hvers vegna þessi fyrirtækjasamsteypa leggur svona ríka áherslu á tengslin við Lúxembúrg og Bahamaeyjar. Kannske halda menn að það sé bara söguleg tilviljun eða það sé eitthvað til að hrópa hástemmt húrra fyrir, eins og hv. þm. Alexander Stefánsson gerði áðan. Nei, því miður held ég að ástæðurnar séu aðrar, sumar e. t. v. sögulegar, en í nútíðinni eru þær fyrst og fremst þær, að þessi tvö landssvæði, Bahamaeyjar og Lúxembúrg, eru það sem á ensku er kallað „Tax Heaven“, þ. e. a. s. þær eru í hópi þeirra örfáu lítilla landssvæða í heiminum þar sem mikill aragrúi alþjóðlegra auðfyrirtækja kemur sér upp dótturfyrirtækjum og útibúum til þess að geta flutt gróðann frá annarri starfsemi í öðrum löndum inn í þessi lönd og tekið hann út í Bahamaeyjum og í Lúxembúrg, vegna þess að þar eru engir skattar, þar eru engin gjöld, þar þarf ekki að borga neitt af hagnaðinum, þar geta menn haft allt sitt á þurru án þess að leggja eina einustu krónu í nokkurn sameiginlegan sjóð. Það er einmitt þessi þáttur sem hefur verið að einkenna þessa þróun. Með því að hagnýta þær skattareglur, sem þessi smáríki hafa komið sér upp til þess að draga þangað inn alþjóðlegt fjármagn, er verið að draga út úr rekstrarþættinum hér verulegan hluta þess eðlilega fjármagns og þess eðlilega hagnaðar sem á að koma í hlut Íslendinga, hver svo sem á þetta fyrirtæki annars. Ég veit ekki hvort hv. þm. hafa gefið sér tíma eða fundið tilefni til þess að kynna sér það, hver þessi skatta- og rekstrarskilyrði á Bahamaeyjum og í Lúxembúrg eru. Um þetta hafa þó verið gefnar út ýmsar handbækur, sem sýna í hvaða flokki þessi tvö landssvæði eru, hvers konar „kompaní“ það er, sem tvær meginstoðir þessarar íslensku samsteypu virðast leggja æ aukna áherslu á að versla og hafa fyrst og fremst viðskipti við. Það eru ríki eins og Panama, Costa Rica, Hong Kong, Filippseyjar og Singapore, svo að nokkur dæmi séu nefnd. Út af fyrir sig ætla ég ekki að fella nokkurn dóm um það, hvort íbúar og ráðamenn á landssvæðum þessum kjósa að haga stjórn sinni á þann veg að bjóða alþjóðlegum fyrirtækjum þá gífurlegu og einstöku gróðaaðstöðu, sem þarna er í boði, með því algera skattfrelsi gróðans sem þarna er ríkjandi. En það er hins vegar athyglisvert að þau tvö landssvæði, sem þessi stærsta íslenska fyrirtækjasamsteypa kappkostar nú að efla rekstrarhlutdeild sína í, eru einmitt Lúxembúrg og Bahamaeyjar, þar sem þessi skilyrði eru fyrir hendi. Þeir, sem stjórna þessum fyrirtækjum, eru að mínum dómi mjög vel hæfir fjármálamenn, eða „bisnessmenn“, en þeir eru að mínum dómi fyrst og fremst alþjóðlegir fjármálamenn og „bisnessmenn“. Þeir leggja engan þjóðlegan mælikvarða á það, hvar gróðinn er tekinn. Þeir leggja einfalt og beinhart arðsemismat á það, hvar hann er tekinn, og arðsemismatið kallar á það, að æ stærri hluti af rekstrarþunganum í þessari fyrirtækjasamsteypu sé fluttur frá íslensku starfseminni, sem er látin bera margvíslegan kostnað, margvísleg gjöld og annað til þess að geta haft sem mestan hagnað af Áir Bahama, Cargolux og öðrum þeim fyrirtækjum sem njóta þeirra hagstæðu skattareglna, og laga sem eru ríkjandi í þessum tveimur löndum. Ég er ekki alveg viss um að það sé rétt fullyrðing, sem hv. þm. Eiður Guðnason sagði í annars ágætri ræðu, að Air Bahama væri íslenskt fyrirtæki, ég er ekki alveg viss um hvaða merkingu á þá að leggja í það orð, eða hvort Hekla Holdings sé íslenskt fyrirtæki. Ég held þvert á móti að ef við leggjum þann mælikvarða á það, að einhverjar íslenskar valdastofnanir eða ráðaaðilar geti á einhvern hátt haft um þessi fyrirtæki að segja, þá sé svarið við þeirri athugun nei. Það má vel vera að samgrh. Íslands hafi einhverjar leiðir til þess að hafa áhrif á það, hvaða flugmenn fljúga hjá Air Bahama.  Hvað Eimskipafélag Íslands snertir held ég að það sé að verða æ fleiri ljóst, og um það er hægt að nefna fjölmörg dæmi á síðustu vikum og mánuðum, eins og t. d. ræðu hv. þm. Eiðs Guðnasonar, sem ég get alveg tekið undir, að það vekur mjög margar spurningar um hættur eða erfiðleika þess, hve hin nánu tengsl eru orðin milli Eimskipafélagsins og Flugleiða, svo sem m. a. má sjá í ráðningu hins nýja forstjóra Eimskipafélagsins. Það hefur stundum verið sagt að Eimskipafélagið sé óskabarn þjóðarinnar og þar séu 12 þús. hluthafar eða 11 þús. og þeir eru taldir upp á hátíðlegri stundu. En enginn þessara aðila var spurður þegar hinn nýi forstjóri var ráðinn. Nei, hann var tekinn beint úr rekstrardeild Loftleiða og færður yfir í hina deildina í þessari samsteypu, sem nú heitir Eimskipafélag Íslands, og gengur sjálfsagt í gegnum það inn í stjórn Flugleiða eins og sá maður, sem hann er að taka við af, gerði á sínum tíma. Þarna er í raun og veru verið að færa til menn innan sömu fyrirtækjasamsteypunnar, þótt þeir gangi undir mismunandi nöfnum. Þetta spor finnst mér undirstrika enn frekar þau ríku tengsl sem þarna hafa orðið. Ég benti einnig á það í framsöguræðu minni, að það mætti setja fram mjög margar spurningar um þau skipakaup sem Eimskipafélag Íslands hefur stundað á undanförnum árum, bæði um ástæður þeirra og ýmislegt fleira varðandi þau viðskipti, m. a. spurninguna um hagsæld þeirra fyrir íslenska þjóðarbúið. Fyrst þegar þessi gagnrýni mín og sjónarmið komu fram neituðu forráðamenn Eimskipafétags Íslands þessu með stórum orðum. En mér finnst vissulega athyglisvert að í nýjasta fréttabréfi Eimskipafélags Íslands er í upphafi þess afsökunargrein fyrir þessi skipakaup. Það er komið annað hljóð í strokkinn. Nú er greinilega miklum vafa undirorpið hvort rétt mat hafi þarna verið á ferðinni. Nú eru gerðir alls konar fyrirvarar. Nú eru þessi skipakaup sýnd í nýju ljósi. Ég fagna því vissulega að forsvarsmenn Eimskipafélagsins skuli hafa horfið frá því að setja fram þær einföldu og nánast fáránlegu fullyrðingar um ágæti þessara skipakaupa eins og þeir gerðu fyrst þegar þau voru gagnrýnd. Það viðhorf, sem kemur fram í nýjasta fréttabréfi fyrirtækisins, er í raun og veru miklu raunhæfara, miklu eðlilegra til þess að taka þessi mál til umr. á. Herra forseti. Eins og ég sagði í upphafi mætti hafa mörg fleiri orð um þetta mál: Hér er á ferðinni, eins og margir hafa sagt, umr. um einhvern mikilvægasta þáttinn í íslensku þjóðfélagi, bæði efnahagslífi, fétagslífi og menningarlífi. Og hér er líka á ferðinni umr. um ákveðinn þátt í þjóðfélagi okkar sem hefur afgerandi áhrif á það, hvort og á hvern hátt Íslendingar geta verið sjálfstæð þjóð. Hér er líka á ferðinni umr. um það, hvort Alþingi Íslendinga á að takast á raunhæfan hátt á við þann margslungna vanda sem er fólginn í því að eiga að móta stefnuna í því flókna þjóðfélagi embættisstofnana og stórfyrirtækja sem við búum við í dag. Mín afstaða er sú, þótt menn geti gagnrýnt orðalag þessara spurninga á einn eða annan hátt, og aldrei verða þær svo fram bornar að ekki megi gagnrýna þær með einhverjum hætti, að hér sé í raun og veru á ferðinni spurningin um það, hvort fulltrúar þeir, sem kjörnir hafa verið af fólkinu í þessu landi til þess að móta stefnuna í öllum mikilvægustu greinum þjóðmála, ætla sér á eigin spýtur að heyja sér þann efnisforða sem þarf til þess að geta á raunhæfan hátt mótað þessa stefnu eða hvort við ætlum um langa tíð enn að vera algerlega háðir þeim upplýsingum og þeim túlkunum á veruleikanum, sem berast okkur frá forsvarsmönnum stórfyrirtækjanna, frá embættisstofnunum af ýmsu tagi og öðrum þeim sem annast þessa starfsemi. Afstaða mín er sú, að eigi lýðræðið í þessu landi að hafa eitthvert raunverulegt innihald verði Alþ. að breyta um vinnubrögð. Ég fagna því, að í meiri hl. utanrmn. Alþingis hafi nú náðst samstaða um að taka til slíkrar athugunar fyrirtækið Íslenska aðalverktaka. Og ég hlakka til að heyra hólræðu hv. þm. Alexanders Stefánssonar um það fyrirtæki þegar sú till. kemur til umr.



Herra forseti. Ég vil byrja á því að heita bæði forseta og þingheimi því að flytja ekki eins ógnarlega langar ræður og fluttar hafa verið í umr. um þetta mál hér á þingi. Þær ræður hafa kannske mótast meira af kennslu í stjórnlagafræðum en beinlínis væri rætt innihald þeirrar þáltill. sem hér er á dagskrá. En ég vil ekki láta hjá líða að taka undir ýmislegt sem fram kemur í þessari till. Ég tek undir það og tel eins og hv. flm., að tengsl Eimskipafétags Íslands og Flugleiða séu á margan hátt mjög óeðlileg. Ég tek undir með honum í þeim efnum að gagnrýna megi að mörgu leyti fjárfestingarstefnu Flugleiða á s. l. árum. Ég tek undir með honum um það, að það megi gæta að og fylgjast betur með fargjaldaáætlunum og fargjaldastefnu þeirri sem mótuð hefur verið af þeim tveimur flugfélögum sem nú heita einu nafni Flugleiðir. Ég vil líka geta þess, að margt í till. er þess eðlis að þar er að mínu mati skotið yfir mark og, eins og hv. flm. hefur sjálfur sagt hér í ræðu, stundum þurfi að taka svolítið stórt upp í sig svo að eftir sé tekið. Mig langar að benda á nokkur atriði sem hljóta að skipta okkur mjög verulegu máli þessa daga og þessar vikur. Mig langar fyrst að víkja að þeirri fjárfestingarstefnu sem Flugleiðir hafa mótað á s. l. árum, þ. e. a. s. að fjárfesta ekki í fluginu eingöngu, heldur í ýmsum tengdum hliðargreinum. Það þarf ekki að minna á fjárfestingar félagsins erlendis í hótelum og flugfélögum, og það þarf ekki heldur að minna á fjárfestingu félagsins í hótelum og flugfélögum hér innanlands. Það verður að segjast eins og er, að hér et á ferðinni einokun á fólksflutningum innanlands og á milli landa. Störf Flugleiða eins og þau eru í dag mundu vera brot á löggjöf Bandaríkjamanna um einokunarhringi. Hins vegar verðum við að hafa í huga að forustumenn Flugleiða hafa væntanlega gert sér grein fyrir því, að loftferðasamningar Íslendinga og Bandaríkjanna voru eins konar stundargrið. Þeir hafa gert sér grein fyrir því, að flugið yfir Norður-Atlantshaf gat ekki haldið áfram endalaust í því formi sem það hófst. Það gat ekki gengið til lengdar að Loftleiðir gætu boðið sín lágu fargjöld m. a. vegna þess að það væri ekki aðili að alþjóðasambandi flugfélaga, IATA, og vegna sérstakra samninga við Bandaríkjastjórn, sem ég held að flesta renni grun í af hvaða rótum eru runnir. Ég er sannfærður um að þessir menn hafa gert sér ljósa grein fyrir því, að til þess að fyrirtækið héldi áfram að blómgast og dafna yrðu þeir að fjárfesta í öðrum fyrirtækjum, sem þeir hafa og gert. Menn geta deilt um þessa stefnu. Að mínu mati er hún og hefur verið að nokkru leyti röng, en að nokkru leyti einnig rétt. Ég vil minna á að t. d. eignarhlutur Flugleiða í Cargolux, sem á þar 1/3 á móti sænska félaginu Salenia og 1/3 á móti Lúxembúrgska flugfélaginu Lux Air, hefur rennt verulegum stoðum undir rekstur Flugleiða, bæði vegna þeirrar sameiginlegu þjónustu, sem hefur átt sér stað í Lúxembúrg, og margháttaðra samskipta og samvinnu.  Ég held að við verðum einnig að hafa hugfast að það, sem er að gerast þessa dagana, er það sem forustumenn Flugleiða óttuðust þegar þeir hófu fargjaldastríðið á Norður-Atlantshafi. Í fyrsta lagi gátu þeir ekki haldið þessu flugi áfram með þeim nánast úrelta flugkosti, sem þeir notuðu, á móti öðrum flugfélögum, sem voru bundin af fargjöldum IATA og urðu að halda sig við þær ákvarðanir, sem teknar voru á alþjóðlegum fundum þess félagsskapar. Það hefur líka komið í ljós að þau undirboð, sem nú eiga sér stað á flugleiðinni yfir Norður-Atlantshaf, eru að knésetja Flugleiðir. Annað mál er og það, að sú hækkun á olíukostnaði, sem orðið hefur, er að gera þessa flugleið nánast gersamlega óvirka, þ. e. a. s. það dettur varla nokkrum manni í hug að halda slíku flugi áfram með þeim stóra krók sem Flugleiðir verða að taka á sig vegna loftferðasamninganna við Bandaríkin, - krók til þess að lenda á Íslandi og hafa hér 2–3 klukkustunda viðdvöl. Þetta gengur ekki. Bæði eykst olíukostnaður stórlega og farþegar nenna ekki að hafa 2–3 klukkustunda viðdvöl hér á landi, þegar þeim bjóðast flugferðir af því tagi sem nú eru í boði. Annað er að gerast sem veldur því að að mínu mati standa Flugleiðir núna á brauðfótum, og ég er þeirrar skoðunar að við horfum til þess á allra næstu missirum að hér verður að stokka upp málin stórkostlega, því að það verður kannske svo, þegar þessi till. kemst í höfn um könnun, að ekki verður um neina einokunaraðstöðu að ræða, heldur baráttu upp á líf og dauða til þess að halda áfram samgöngum á milli Íslands og Bandaríkjanna og Íslands og annarra landa á meginlandi Evrópu. Við skulum líka líta á þá aðstöðu, sem Flugleiðir hafa komið sér upp eða Loftleiðir, ef menn vilja hafa það svo, í Lúxembúrg, og þá samninga, sem þeir hafa gert við Lúxembúrgarmenn. Þessir samningar eru í mikilli hættu. Lúxembúrgarmenn gera tilteknar kröfur til þess að fá aðild að Flugleiðum. Þetta er á hreinu og það þarf enginn að fara í grafgötur með hvaða afleiðingar þetta getur haft. Það hefur einfaldlega þær afleiðingar, að ef verður orðið við kröfum Lúxembúrgarmanna flyst Flugleiðaflugið að mestu leyti eða öllu leyti yfir til Lúxembúrg. Lúxembúrgarmenn hafa orðið fyrir gífurlegum þrýstingi frá nágrannaþjóðum sínum, Belgum, Frökkum, Þjóðverjum og Hollendingum vegna þess að Lúxembúrgarmenn hafa leyft Flugleiðum að starfa í Lúxembúrg. Ég held að í þessu máli öllu þurfum við að gæta að og ræða einmitt framtíð Flugleiða og þetta, sem hv. þm. Eiður Guðnason sagði, að hugleiða mjög vandlega hvort ekki sé orðið tímabært að við förum að kanna endurskipulagningu allra flutninga og farþegaflugs til og frá Íslandi og einnig innanlands. Ég er sem sagt þeirrar skoðunar, að framtíð Flugleiða sé nú í svo stórkostlegri hættu að alveg á næstunni kunni það að gerast að við verðum að láta undan kröfum Lúxembúrgarmanna um það að eignast stóran hlut í Flugleiðum og flytja megnið af starfi Flugleiða til Lúxembúrgar. Hvað stendur þá eftir af því flugi yfir Norður-Atlantshafið sem við höfum notið mikils góðs af á undanförnum áratugum? Það stendur nánast ekkert eftir annað en flutningur á ferðamönnum milli Bandaríkjanna og Íslands, sem gagngert eru að fara á milli þessara landa, en ekki annarra landa. Ég vildi aðeins í sambandi við umr. benda á þessi atriði og taka undir það með hv. flm. till., að þessi mál ber okkur að ræða og líta á nokkuð grannt og athuga og vera viðbúnir einkum og sér í lagi því sem kann að gerast í flugsamgöngumálum Íslands á næstu mánuðum og árum.



Herra forseti. Ég mun ekki bregða vana mínum og halda langa ræðu. Ég tala í stuttan tíma. Ég vil byrja mál mitt á því að taka undir og undirstrika margt af því sem hv. síðasti ræðumaður sagði, Árni Gunnarsson, hv. 11. landsk. þm., og ætlaði raunar að benda á sum þeirra atriða, en hann tók það ómak af mér. Ég er þeirrar skoðunar eins og hann, að íslenskt millilandaflug standi nú á nokkrum tímamótum eða þau séu a. m. k. ekki langt undan. Með breyttum flugvélakosti og öðru slíku verður í æ meira mæli ónauðsynlegt að hafa viðkomu á Keflavíkurflugvelli til þess að fljúga til austurstrandar Bandaríkjanna, og það getur haft ófyrirsjáanlegar afleiðingar fyrir flugreksturinn og fyrir flugvallarstarfsemina hér á landi. Þá hefur það enn fremur komið til, sem einnig var bent á, að stjórnvöld í Lúxembúrg hafa óskað eftir viðræðum við utanrrn. og utanrrh. - þó að hann hefði ekki haft tíma eins og þá stóð á til þess að taka þátt í þeim viðræðum hafa þær farið fram - um að Lúxembúrg eignaðist stærri hlut í Flugleiðum og jafnvel um að Lúxembúrg mundi sækja um lendingarleyfi í Bandaríkjunum og slíta þar með sambandinu sem hefur verið milli Flugleiða og þeirra, ef ekki semdist á hagstæðan hátt af því er þeir teldu. Hér er um geysilegar breytingar að tefla, ef úr verður, sem fyllst ástæða er til fyrir þjóðina alla og þar með ekki síst alþm. að gera sér grein fyrir. Ég er ekki kominn hingað til þess að fella neinn dóm um það fyrir fram, hvernig starfsemi þessara félaga hvorki Eimskips né Flugleiða, hafi verið fyrir komið á umliðnum árum. Ég tel að mig skorti til þess forsendur. Sitthvað veit ég kannske eins og aðrir, en ýmislegt er óljóst í þeim fræðum sem full þörf væri á að kannað yrði. Ég er þess vegna ekki staðinn upp til þess að mótmæla þeirri athugun sem hér er verið að tala um, það er síður en svo. Ég hef heldur ekkert á móti því að starfsemi Sambands ísl. samvinnufélaga verði könnuð, og ég veit ekki til þess að neinn sé það í þeim röðum, a. m. k. hafa þær raddir ekki komið þaðan. Ég er ekki heldur á móti því að starfsemi Íslenskra aðalverktaka á Keflavíkurflugvelli verði könnuð, þó að ég ætti ekki samleið með meiri hl. hv. utanrmn. í því nál. sem hér var lítillega gert að umtalsefni áðan. Ég hef á öðrum vettvangi beitt mér fyrir einmitt nokkurri könnun, þegar ég starfaði í utanrrn., á starfsemi þessa fyrirtækis, sem er umfangsmikil og áreiðanlega full þörf á að fylgst sé með, eins og mörgu sem vaxið er kannske yfir höfuðið á stjórnendum sínum. Það sem gerir það, að ég hef þessa afstöðu til till. um rannsókn á starfsemi Íslenskra aðalverktaka og þeirrar till., sem hér er til umr., er einfaldlega það, að ég tel ekki að Alþ. hafi aðstöðu til þess að framkvæma þá könnun í slíkum mæli sem hér er gert ráð fyrir. Það er vissulega sjónarmið út af fyrir sig, sem ýmsir af hinum yngri þm. eru talsmenn fyrir, að breyta hlutverki þn. og færa það meira yfir í það horf sem tíðkast t. d. í Bandaríkjum Norður-Ameríku, þar sem þn. eru áhrifamikill rannsóknar- og könnunaraðili og geysivaldamiklar. Það er sjónarmið út af fyrir sig. En ef út á þá braut á að fara tel ég að það eigi að gerast með þeirri endurskoðun þingskapalaga, sem fram fer, og það er alveg öruggt mál að engin slík rannsókn, sem nokkru því nafni getur nefnst, getur farið fram án þess að þn. verði sköpuð allt önnur og miklu betri aðstaða en þær búa við í dag bæði hvað snertir húsnæði, starfslið og annað slíkt, sem til þarf til þess að slík störf verði unnin. Ég tel því að ekki sé á rétta braut farið með því að samþykkja í smáskömmtum tiltekin verkefni fyrir nefndir Alþingis, án þess að huga jafnframt að því, hvernig þessi störf eigi að vinna, hvaða möguleika nefndin hafi á því að framkvæma þau, hvaða valdsvið nefndin hafi. Það er að vísu tekið fram í þessari till., að nefndin skuli hafa eins og þar segir, - ég ætla ekki að lesa það, menn þekkja það, - eitt og annað í þeim dúr sem ég tel grundvallarforsendu fyrir því að þessi háttur verði tekinn upp. Þetta er það sem veldur því, að ég felli mig ekki við og mun ekki styðja þessar till. í því formi sem þær nú eru, en ekki hitt, að ég sé mótfallinn þeirri hugsun sem sett er fram, þ. e. a. s. að Alþ. hafi möguleika á því að kanna sjálfstætt eitt og annað í rekstri og fyrirkomulagi ýmissa starfsgreina. Ég tel það fyllilega koma til álita. Í þessu sambandi langar mig enn einu sinni að minnast á umboðsmann Alþingis. Það er orðið gamalt mál hér og var flutt fyrst af Kristjáni Thorlacius, núv. formanni Bandalags starfsmanna ríkis og bæja, þáv. varaþm. fyrir Framsfl., og það var flutt á mörgum þingum og það kom nokkrum sinnum í minn hlut að tala fyrir því, því að hann var þá varamaður, eins og ég segi, og ég var stundum inni og stundum hann þegar þessi mál voru til umr. Það var fyrst og lengi vel talað fyrir daufum eyrum. Og það var fyrst þegar þáv. forsrh., Bjarni heitinn Benediktsson, tók undir þessa till. í öllum aðalatriðum, eftir að hér hafði verið rakin starfsemi danska umboðsmannsins Stefans Hurwitz, sem hefur valdið þáttaskilum í samskiptum almennings við yfirvöld í Danmörku, að skriður komst á þetta mál. Þetta muna þeir sem nokkuð tengi hafa verið á þingi eins og ég. Till. var samþ. um þetta eftir langa mæðu, en það hefur bara ekkert gerst. Og enn liggur fyrir Alþ. annaðhvort frv. eða till. um þetta mál. Nú reynir á hvaða afdrif hún fær. En ég tel þetta ekki síðri leið fyrir Alþ. til þess að afla upplýsinga og vera um leið sá aðili sem óbreyttur borgari þessa lands getur leitað til þegar hann á í höggi við yfirvöld, hverju nafni sem þau nefnast, og þarf að fá úrskurð í sínum málum. Ég vil eindregið beina því til allra þeirra flm., sem staðið hafa að till. um slíkar rannsóknir eða kannanir, - eða hvað menn nú vilja kalla það, ég ætla ekki að gera svo mikinn mun á því, - að þeir hugleiði hvort ekki sé nauðsynlegt að kveða annaðhvort í þingsköpum nánar á um starfsvettvang og skilyrði þn. eða koma á fót embætti umboðsmanns Alþingis sem gæti með starfsliði sínu framkvæmt þessi störf. Það hefur stundum verið haft á móti þeirri hugmynd að setja á stofn embætti umboðsmanns Alþingis að það yrði dýr stofnun. Það má vel vera að hún verði dýr. En ég held að við getum aldrei gert okkur vonir um að komast afskaplega létt frá því að tryggja réttarstöðu borgaranna. M. a. s. sú hugmynd, sem hér er hreyft og annars staðar við svipuð skilyrði, hlýtur að kosta fé, enda er gert ráð fyrir því í till, að fé verði lagt til þessarar rannsóknar. Annað er auðvitað algerlega óhugsandi. Með hvaða hætti því fé er varið er matsatriði, sem ég held að Alþ. ætti að gera sér grein fyrir áður en lengra er haldið í þessum efnum. Þetta er það sem ég vildi segja um þessa till. Það er auðvitað afskaplega margt sem mann gæti langað til að ræða í sambandi við þau félög sem hér hafa verið gerð að umtalsefni og eru nefnd í till. þeirri sem hér er til umr. En þessar umr. eru þegar orðnar langar. Væntanlega kemur till. aftur til umr. og þá er kannske hægt að bæta einhverju við, ef maður hefur löngun til. Ég ætla svo að síðustu að segja það við hv. 3. landsk. þm., að ég vona að ekki komi til þess að sett verði upp sérstök nefnd til þess að rannsaka æviferil hans, ekki af því að ég sé svo óskaplega hræddur við þá útkomu sem kæmi út úr því, ég held að hann sé ágætismaður, vammlaus halur og vítalaus, eins og þar stendur, heldur vegna þess að ef það veldist til þess maður að semja fsp. sem teldi sig þurfa að spyrja harkalega og spyrja skarpt til þess að það yrði tekið eftir honum, gæti nefnilega farið svo og niðurstaðan orðið sú, að fólkið í landinu færi að halda að það væri eitthvað hæft í því sem haldið væri fram.



Herra forseti. Eftirlitsnefndir Alþingis eiga að minni hyggju að vera einar af styrkustu undirstöðum í nútímalegu samfélagi, undirstöðum lýðræðis og þess nauðsynlega aðhalds sem kjörnir fulltrúar eiga að hafa með öðrum þáttum samfélagsins, og þá fyrst og fremst auðvitað bæði í embættismannakerfi og í viðskiptalífi. Ég vil taka undir það með hv. 1. flm. þessa máls, að það er út af fyrir sig rétt að orðið „rannsóknarnefndir“ hefur orðið til nokkurs skaða öllum þessum málflutningi, vegna þess að sú hætta er fyrir hendi að orðið sé notað neikvætt, það þykir fela í sér dómsfellingu fyrir fram, og beinlínis að orðið sé neikvætt og hlutdrægt. Orðin „eftirlitsnefnd“ eða „eftirlitshlutverk“ eru sennilega af þessum ástæðum betur til þess fallin að lýsa því sem við er átt. Þessi till., sem hér er til umr., gengur út á það að setja upp sérstaka rannsóknarnefnd og þá samkv. 39. gr. stjskr.  Ég fyrir mitt leyti mun styðja þessa till. Ég tel að að vísu hafi það skeð að of miklir dómar hafi verið felldir of snemma um þetta mál, og flm, hefur í dag gert grein fyrir af hverju hann hafi talið það vera nauðsynlegt. En það er út af fyrir sig ekki kjarni málsins. Kjarni málsins ætti að vera hinn, enda hygg ég að það vaki fyrir flm., að kanna rækilega og á rökstuddan hátt hvort ekki sé fyrir löngu kominn tími til þess að setja hér sérstaka auðhringalöggjöf - löggjöf sem á almennan hátt kemur í veg fyrir of mikið samansafnað auðmagn og of mikil pólitísk völd sem slíku fylgja. Í annan stað er ósvarað spurningum eins og þeim, hvert sé raunverulegt samspil fyrirtækja, eins og þeirra sem hér um ræðir, og pólitískra ákvarðana, sem teknar hafa verið á undanförnum árum og áratugum. Sér löggjafinn ástæðu til þess að koma þessum málum haganlega fyrir? Sannleikurinn er auðvitað sá, að að því er tekur til afstöðu til suðhringalöggjafar og afstöðu til þess samansafnaða valds, sem verður iðulega í skjóli fjármagns, erum við í þessu landi ákaflega aftarlega á merinni. Af þessum sökum, ekki vegna þess að ég vilji vera að taka, hvorki af eða á, undir dóma sem fallið hafa á þessu stigi málsins, heldur í upplýsingaskyni, tel ég fullkomlega tímabært að till. þessi nái fram að ganga. Hv. flm. fór nokkuð vítt og breitt um og m. a. drap hann á mikið aðalatriði þessa máls, sem sé hvort Alþ. ætli að fara að afsala sér völdum. Hvar liggja valdmörk t. d. þjóðþingsins annars vegar og auðhringa hins vegar? Og vilja menn eins og hv. þm. Alexander Stefánsson líta svo á, að undir engum kringumstæðum komi Alþ. við með hverjum hætti auðurinn hefur safnast saman? Ég er hv. flm. hjartanlega sammála um að það séu hnignandi sjónarmið sem hv. þm. Alexander Stefánsson talaði fyrir. Þessi glæra ræða, sem hv. þm. flutti í dag, hefði getað verið upp úr auglýsingapésa. Slíkt held ég að eigi afskaplega lítið erindi inn á hið háa Alþingi, alla vega tel ég að málflutningurinn sé nokkrum áratugum á eftir tímanum. Á hinu vil ég vekja athygli, vegna þess að hv. 1. flm. þessa máls gerðist sérstakur talsmaður þingræðis, sem ég kunni mjög vel að meta, og í þessu tilfelli gagnvart samansöfnuðum auði og gagnvart embættismannakerfi, að það er svolítil úlfakreppa í þessum málflutningi þegar sömu aðilar eru hins vegar þeirrar skoðunar að ekki megi setja lög um efnahagsmál nema spyrja Guðmund J. Guðmundsson leyfis eða aðra fulltrúa hins lélega lýðræðis sem stundum er í fjöldahreyfingum. Þetta tel ég vera grein af sama meiði. Mér fannst satt að segja vanta þennan þriðja kapítula í að öðru leyti ágæta ræðu hv. 1. flm. þessa máls um það nútímalega vandamál, hvar liggi valdmörk hinna þjóðkjörnu fulltrúa annars vegar og uppsafnaðs valds, auðs eða embætta úti um samfélagið hins vegar. Sjálfur er ég ekki í hinum minnsta vafa um, að slíkt vald á Alþ. að hafa, og hef margreifað þær hugmyndir. Stundum hefur það verið kallaður sérstakur fjandskapur við verkalýðshreyfinguna, sem menn rugla þá saman við launþega almennt, og aðrir kalla till. hv. þm. Ólafs Ragnars Grímssonar sérstakan fjandskap við frjálst framtak í landinu. Hvort tveggja held ég að sé jafnrangt. Hér er aðeins verið að túlka og boða nútímaleg sjónarmið, sem hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson virðist þó ekki skilja enn sem komið er nema að 213 hlutum og er miður farið. Hv. þm. Ólafi Ragnari Grímssyni þótti miður hvernig annar hv. þm., Friðrik Sophusson, hefði leikið persónu hans í þingræðu. Það er auðvitað rétt, að persónulegan skæting af þessu tagi á að forðast. En hv. þm., sem varla skrifar svo blaðagrein að hann noti ekki orðið Aragata sem atviksorð, er ég ekki viss um að sé sá heppilegasti til að fjalla um þessa hluti. Ég er honum samt sammála almennt. En kjarni málsins er sá, að það er fyrir löngu orðið tímabært í fyrsta lagi að skilgreina upp á nýtt valdmörkin milli þjóðþingsins annars vegar og hinna einstöku þátta þjóðlífsins hins vegar. Ég vil að þeim hluta, sem ég hef þegar nefnt, taka undir með flm. þessarar tillögu. Ég held að almennt og efnislega horfi hún til réttrar brautar. En í annan stað er það auðvitað rétt, og ég undirstrika það þunglega, að enga dóma er verið að fella. Það fer ekkert á milli mála að þau fyrirtæki, sem hér hafa verið gerð að umræðuefni, hafa í okkar litla samfélagi fengið á sig margháttuð einkenni þess sem annars staðar mundi vera kallað einokunarviðskipti. Um allt slíkt á Alþ. að hafa hinar fyllstu upplýsingar í því skyni að undirbúa löggjöf, ef þurfa þykir. Þennan grundvallartón tel ég vera réttan í þessari till. og enn fremur alla þá röksemdafærslu hv. flm. um þingræði, sem kom fram í dag, og af þeirri ástæðu finnst mér ekki vera ástæða til að vera að tíunda um hvað er spurt í grg. eða hvernig málflutningurinn að öðru leyti hefur verið. Það er ekki aðalatriði málsins. Aðalatriði málsins er hitt, að hér er verið að leggja til að Alþ. fari út á nýjar brautir - brautir sem Alþ. á að fara út á hvort sem um er að ræða samansafnað fjármagn, of mikil völd embættismanna eða vanþroskað lýðræði, sem iðulega setur heilbrigðri efnahagslöggjöf stólinn fyrir dyrnar.



Herra forseti. Ég vil fyrst vekja athygli á því, að það er hálfóviðkunnanlegt á Alþ. því sem nú er við störf og hefur því miður ekki komið miklu í verk það sem liðið er af þingtímanum, og er hann senn allur úti, hversu mikið er um fjarvistir þm. á þingfundum. Nú á miðjum degi eru aðeins örfáir þm. mættir, nærri því sem telja má aðeins á fingrum annarrar handar. Ég held að sé mjög óæskilegt að ekki sé betur að málum staðið en hér um ræðir, og þá vek ég athygli á því enn, þegar svo er um þetta þing, að það hefur afgreitt óvanalega fá mál frá sér. En það er kannske ekki við neinn sérstakan að sakast. Ég vildi aðeins vekja athygli á þessu, hæstv. forseti. Á þskj. 84 flytjum við þm. Alþfl. till. til þál. um virðisaukaskatt í stað söluskatts og um afnám tekjuskatts af almennum launatekjum. Þetta mál er 76. mál þessa þings, 100. löggjafarþingsins, og till. var lögð fram alllöngu fyrir jólin. Henni var þá fyrir jól frestað og hún tekin út af dagskrá hvað eftir annað. Í vetur hvarf till. af prentaðri dagskrá í um það bil heils mánaðar skeið, og það er loksins nú sem þetta mál kemur á dagskrá, 76. mál Alþingis, og er ekki vonum fyrr ef málið á að fá einhverja afgreiðslu á þessu þingi. Ástæðan mun vera sú fyrir því, að málið var um langa hríð ekki á dagskrá Alþ., að ýmsir þm., sem fjarverandi voru á þessu tímabili, m. a. meðan Norðurlandaráðsfundur stóð yfir, höfðu óskað eftir því að málið yrði tekið út af dagskrá þangað til þeir gætu verið viðstaddir til þess að taka til máls um till. Og ég kemst ekki hjá því að vekja enn og aftur athygli á því, að þegar málið kemur loksins til umr., eftir að hæstv. forsetar Sþ. hafa að beiðni þessara þm. tekið málið hvað eftir annað af dagskrá og ekki haft það á prentaðri dagskrá þingfunda, þá eru þessir sömu þm. ekki viðstaddir. Ég vil því beina þeim eindregnu tilmælum til hæstv. forseta um mál eins og þetta, sem lögð eru fram sem þingflokkamál, að hæstv. forseti fari ekki ýkjalangt út á þá braut sem hann hefur farið, að taka slík mál af prentaðri dagskrá æ ofan í æ samkv, beiðnum einhverra ótiltekinna þm., sem ekki sjá síðan sóma sinn í því, þegar málið loks kemst á dagskrá eftir langar tafir, að vera viðstaddir til þess að taka þátt í umr. Till. þessi á þskj. 84 hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta endurskoða gildandi skattalög með kerfisbreytingu fyrir augum, sem afnæmi úrelta og óréttláta skattstofna, einfaldaði skattkerfið og tryggði bætt framtöl, betri skattaskil og raunhæfara skattaeftirlit. Till. um breytingar verði m. a. miðaðar við þessi grundvallaratriði: 1. Að í ársbyrjun 1980 leysi virðisaukaskattur söluskatt af hólmi, og skal upphæð hans við það miðuð að tekjur af honum verði jafnmiklar og af núgildandi söluskatti og tekjuskatti að frádregnum þeim tekjuskatti sem áfram yrði greiddur af atvinnurekstri og hæstum tekjum samkv. síðari ákvæðum þáltill. þessarar. Sem undanfari þeirrar breytingar fari fram allsherjarendurskoðun á útgjaldakerfi ríkisins í því skyni að minnka tekjuþörf ríkissjóðs og auka stjórnunarsvigrúm við fjárlagagerð með því m. a. að draga úr sjálfvirkni útgjalda. 2. Að frá sama tíma verði felldur niður tekjuskattur af launatekjum nema þeim, sem ná hærri fjárhæðum en nemur tvöföldum meðaltekjum verkamanna, sjómanna og iðnaðarmanna á síðasta ári eftir að þær hafa verið leiðréttar samkv. kaupgjaldsvísitölu. Við ákvörðun á skattskyldum tekjum einstaklings af eigin atvinnurekstri skulu laun hans áætluð eins og telja má eðlilegt miðað við vinnuframlag hans í þágu fyrirtækis síns, svo og stöðu hans, og vera hliðstæð tekjum fyrir samskonar störf í atvinnurekstri eins og ráð er fyrir gert í lögum, en sérstöku eftirliti verði auk þess beitt til að koma í veg fyrir að fólk sé tekið á launaskrá án þess að það starfi í þágu fyrirtækisins, enda liggi þung viðurlög við slíku. 3. Hvort hjóna um sig verði sjálfstæður skattgreiðandi án tillits til þess, hvort vinna fer fram utan eða innan heimilis að hluta eða einvörðungu. Vinni annar aðilinn einungis á heimili skal hann eiga rétt til ráðstöfunar á hluta af tekjum hins og greiða útsvar af þeirri fjárhæð, en þó aldrei til hærri hluta en svarar til helmings af tekjum heimilisins. Ef það hjóna, sem annast heimilisstörf, sýnir fram á að það hafi ekki fengið til ráðstöfunar þann hluta teknanna sem hún eða hann er talinn eiga rétt á, ber þeim, sem tekna heimilisins aflaði, að greiða allt útsvar af þeim. 4. Af atvinnurekstri, hvort sem hann er stundaður af einstaklingum, sameignarfélögum, hlutafélögum eða opinberum aðilum, skal greiddur stighækkandi tekjuskattur. 5. Reglur um afskriftir eigna skulu annars vegar við það miðaðar, að afskriftirnar svari til eðlilegrar verðmætisrýrnunar miðað við verðmæti eignar þegar afskrift fer fram og hins vegar að jafnan sé miðað við mat á upphaflegum endingartíma eignarinnar, þ. e. að kaupandi eignar afskrifi hana með sama hætti og seljanda hennar hefði borið að gera, þannig að sama eign verði aldrei afskrifuð oftar en einu sinni. 6. Reglur um heimild til þess að draga vexti af skuldum frá tekjum skulu við það miðaðar, að um hafi verið að ræða nauðsynlega lánsfjáröflun í þágu atvinnurekstrarins. 7. Hagnaður af sölu eigna verði skattlagður að svo miklu leyti sem hann á ekki rót sína að rekja til rýrnunar á verðgildi peninga. 8. Hert verði eftirlit með framtölum og skattsvikum og skattsvik meðhöndluð með sama hætti og önnur fjársvikamál. 9. Jafnframt fari fram endurskoðun á lögum um tekjustofna sveitarfélaga með það fyrir augum að auka frjálsræði þeirra til þess að ákveða á hvern hátt þau afli sér tekna sinna. Þó skulu þau ekki fá heimild til þess að innheimta söluskatt né virðisaukaskatt. Í sambandi við þessa endurskoðun verði m. a. sérstaklega athugað, hvort rétt sé að sameina í einn skatt tekjuskatt til ríkisins og tekjuútsvar til sveitarfélaga þannig að hinn nýi skattur yrði lágur, en stighækkandi brúttóskattur, sem staðgreiddur yrði og skipt yrði í ákveðnu hlutfalli milli ríkis og sveitarfélaga. Þar með félli tekjuskattur einstaklinga í núverandi mynd alfarið niður og sömuleiðis tekjuútsvar í núverandi mynd.“ Herra forseti. Þar sem mál þetta hefur fengið svo langa bið hér á Alþ., þá hefur mönnum væntanlega gefist tími til grandgæfilegrar skoðunar. Í öðru lagi, þar sem hér er um að ræða mál sem þm. Alþfl. hafa áður flutt á Alþ. og fengið þar góða meðferð þó svo málið hafi ekki fengið samþykki, þá tel ég ekki ástæðu nú til þess að fara mjög mörgum orðum um efni þessarar till. og ætla því að stytta mjög mál mitt frá því sem ella hefði verið, ef till. þessi hefði komið til umr. á eðlilegum tíma, eins og ég mundi telja að hefði þurft að gera. Á undanförnum árum hefur komið æ skýrar í ljós, að það skattkerfi, sem íslenska þjóðin býr við, er svo ranglátt að ekki verður við unað. Á grundvelli þessara skattalaga þrífst mesta þjóðfélagsmisrétti sem nú er um að ræða á Íslandi. Það er í því fólgið að meginþungi beinna skatta hvílir á herðum launafólks; en hins vegar greiða þeir, sem einhvern atvinnurekstur stunda, sáralítinn skatt af tekjum sínum. Á síðustu árum hefur það ranglæti, sem í þessu felst, verið svo augljóst og farið svo vaxandi að það er orðið eitt af brýnustu hagsmunamálum launþega að hér verði úr bætt. Tvær síðustu ríkisstj. hafi gert talsverðar breytingar á skattalögum, en þær breytingar hafa ekki hnigið að því að gera þá kerfisbreytingu á skattheimtu ríkisins sem nauðsynleg er til að koma í veg fyrir að meginþungi beinna skatta hvíli á herðum launafólksins. Það markmið næst ekki nema með því að hverfa alveg frá innheimtu tekjuskatts í ríkissjóð af launatekjum öðrum en hæstu tekjum. Ég vil aðeins nefna það í þessu sambandi, hæstv. forseti, að að sjálfsögðu hafa með árunum stöðugt aukist skattar til ríkisins, skattbyrði þegnanna í hlutfalli af vergri þjóðarframleiðslu. Á árunum 1950–1954 voru skattar til ríkisins sem hlutfall af vergri þjóðarframleiðslu að meðaltali 17.8%. Á árunum 1955–1959, síðari helmingi sjötta áratugsins, hafði þetta hlutfall hækkað upp í 18.7%. Árið 1978, síðasta heila árið, nam þetta hlutfall 28.8% og hafði sem sé hækkað á tímabilinu frá 1955–1959 til ársins 1978 úr 18.7% í 28%, eins og ég nefndi áðan, og hækkanirnar á sköttum til ríkisins af vergri þjóðarframleiðslu, aukning skattbyrðar hefur frá árinu 1978 til ársins 1979 hækkað um hvorki meira né minna en tvö prósentustig, úr 28% í um það bil 30%. Á sama tíma hafa skattar til sveitarfélaga sem hlutfall af sköttum ríkisins ekki vaxið að sama skapi, raunar minnkað, þannig að frá meðaltali áranna 1955–1959 eru skattar til sveitarfélaga sem hlutfall af sköttum ríkisins 31%, en á árinu 1977 voru þeir komnir niður í 26.1%. Þessi samanburður sýnir það, að á sama tíma og ríkissjóður hefur tekið til sín skatta í sívaxandi mæli, m. a. með alls konar nýjum skattstofnum, hefur tekjuþörf sveitarfélaganna ekki verið sinnt að sama skapi, enda er nú svo komið að mörg sveitarfélög í landinu eiga í örðugleikum. Ef við berum skattbyrði á Ístandi saman við ýmis nálæg lönd, þá er það að vísu satt og rétt, að skattbyrði hér á Íslandi er nokkru lægri en víða í nágrannalöndum okkar, en þó hvergi nærri þannig að Ísland sé mjög neðarlega á blaði. Ég er hér með töflu yfir skatttekjur hins opinbera sem hlutfall af vergri þjóðarframleiðslu á árinu 1976 í ýmsum löndum. Hæsta skattbyrðin, hæsta skatthlutfall í þessum samanburði er í Svíþjóð, en þar nema skatttekjur hins opinbera 51% af vergri þjóðarframleiðslu ársins 1976. Í öðru sæti er Noregur með 48%, í þriðja sæti Holland með 46%, í fjórða sæti Lúxembúrg með 46% og í fimmta sæti Danmörk með 44%. Á þessu ári, árið 1976, var skattbyrðin á Íslandi, sameiginleg skattbyrði, bæði beinir og óbeinir skattar, 35% af vergri þjóðarframleiðslu, og er Ísland í 12. sæti í þessum samanburði. Lönd með lægri skattbyrði á árinu 1976 eru t. d. Írland, Ítalía, Kanada, Sviss, Bandaríkin og Ástralía. Allt eru þetta þjóðir sem hafa mikla og góða afkomu og veita þegnum sínum margvíslega þjónustu, m. a. mun meiri þjónustu en íslenska ríkisvaldið veitir sínum þegnum. Það er því alls ekki rétt að halda því fram í fyrsta lagi, að Íslendingar séu með tiltölulega litla skattbyrði miðað við aðrar þjóðir, né heldur að halda því fram í öðru lagi, að þær þjóðir, sem eru með lægri skattbyrði en þekkist á Íslandi, veiti þegnunum minni félagslega þjónustu og minni tekjutilfærslu í formi almannatrygginga. Lægst af þeim löndum, sem ég hef í þessum samanburði, eru Spánn og Japan, en bæði þessi lönd höfðu á árinu 1976 skattbyrði sem nam 22% skatttekna af vergri þjóðarframleiðslu. Í þessum samanburði, sem nær til 22 landa, er Ísland um það bil í miðið. Það er að sjálfsögðu ekki skrýtið þó svo skatttekjur hins opinbera í hlutfalli af þjóðarframleiðslu hafi farið mjög vaxandi á undanförnum árum og þá skattbyrði þegnanna að sama skapi. Ein ástæðan er að sjálfsögðu sú, að mjög hefur verið aukin hvers konar félagsleg þjónusta og ýmsir þættir félagslegrar þjónustu, svo sem heilsugæsla, hafa orðið mjög dýrir með árunum og miklu dýrari en nemur aukinni og bættri þjónustu. Þó er ekki að leita skýringanna á þessari miklu auknu skattbyrði í þessum þáttum. Til dæmis að nefna lækkar samneyslan frá árinu 1978 til ársins 1979 í hlutfalli af ríkisútgjöldum á sama tíma og skattbyrði hækkar. Þetta kemur mönnum kannske á óvart. En árið 1978 námu samneysluútgjöld ríkisins 42.7% af heildarútgjöldum, en á yfirstandandi ári, árinu 1979, er samneyslan aðeins 38.8%, þannig að þrátt fyrir að útgjöld hafi hækkað á milli áranna og skattbyrði aukist hefur dregið úr samneyslu. Sama máli gegnir um almannatryggingar. Útgjöld til almannatrygginga í hlutfalli af ríkisútgjöldum hafa líka lækkað á milli þessara tveggja ára. Á árinu 1978 námu útgjöld til almannatrygginga 23.9% af ríkisútgjöldunum, en á árinu 1979 23.2 þannig að svarið við aukinni skattbyrði milli þessara ára liggur ekki í því, að útgjöld til almannatrygginga hafi verið aukin. Hins vegar er það talsvert í augu stingandi, að launakostnaður ríkisins og almenn rekstrarútgjöld ríkissjóðs og ríkisstofnana fara vaxandi á milli áranna 1978 og 1979, og í öðru lagi er það mjög áberandi, að útgjöld til niðurgreiðslna á vöruverði vaxa mjög mikið á milli þessara ára eða úr 4.8% árið 1978 í 9.16% á árinu 1979, og er þá átt við hlutfall af ríkisútgjöldum. Hin aukna skattbyrði á milli áranna stafar því í fyrsta lagi af auknum rekstrarkostnaði og launakostnaði ríkisins og í öðru lagi af aukningu á niðurgreiðslum  Þá er það einnig mjög athyglisvert, hversu mikið hefur þrátt fyrir þetta dregið úr beinni skattheimtu á Íslandi á undanförnum árum. Beinir skattar hafa sífellt lækkað sem hluti ríkisteknanna á sama tíma og óbeinir skattar hafa vaxið. Við höfum m. a. tekið upp ýmsa nýja skattstofna, sem áður voru óþekktir, svo sem tímabundið vörugjald, sem lagt var á í sinni tíð og átti að standa skamma hríð, en er nú, eins og kunnugt er, á ýmsum vörum komið upp í 30%, sem gerir það að verkum, eftir því sem ég best veit, að bifreiðavarahlutir t. d. hafa hækkað á einu ári um 150% sem afleiðing af hækkun vörugjalds. Og það er ein ástæðan fyrir því, - það er raunar útúrdúr, - að tryggingafélögin telja sig nú geta rökstutt hækkunarkröfur um u. þ. b. 76%. En þessir óbeinu skattar allir saman, sem lagðir voru á til viðbótar við þá óbeinu skatta sem við þekktum fyrir nokkrum árum, áttu allir að vera til skamms tíma, áttu allir að vera neyðarúrræði, bráðabirgðaúrræði. En sú neyð hefur reynst haldast allmiklu lengur en menn reiknuðu með í upphafi, og allir þessir skattar eða flestir þeirra eru nú orðnir varanlegir. En það, sem ég ætlaði raunar að segja, var að þrátt fyrir þá aukningu á skattbyrði, sem orðið hefur á Íslandi á undanförnum árum, hefur mikilvægi beinna skatta í tekjuöflun ríkissjóðs sífellt farið minnkandi. T. d. voru beinir skattar árið 1974 27.7% af heildartekjum ríkisins, þar af tekjuskattur 23.3% af heildarríkistekjunum, en árið 1979, á yfirstandandi ári, nema beinir skattar 22.4% og tekjuskattur um það bil 17%. Hefur þó tekjuskatturinn í hlutfalli af ríkistekjum hækkað mjög verulega frá árinu í fyrra, eða heildarhluti beinna skatta í ríkistekjum úr 18.1% í 22.4 og tekjuskattur úr 13.7% af ríkistekjum í 17%. Þetta er næstum því einsdæmi í sögu skattheimtu s. l. áratuga, því að yfirleitt hefur skattbyrði beinna skatta og hluti beinna skatta í ríkistekjunum farið stöðugt minnkandi þangað til á árinu í ár, þegar skattheimta í formi beinna skatta hefur verið mjög aukin. Auðvitað er ljóst hver er ástæðan fyrir því. Ástæðan er þær tímabundnu aðgerðir sem gripið var til í septembermánuði og aftur nú við afgreiðslu fjárl., þar sem tekna var aflað með beinum sköttum t. d. til þess að greiða niður vöruverð til almennings. Hvers vegna var tekna frekar aflað með beinni skattheimtu heldur en óbeinni til þessara þarfa? Það var ekki vegna þess að það væri talin réttlátari skattheimta, heldur er sú einfalda skýring að beinir skattar eru ekki í vísitölu og aukning á beinni skattheimtu mælist því ekki til hækkunar á vísitölu, en þær vörur, sem niður voru greiddar, voru í vísitölu og auknar niðurgreiðslur færðu vísitöluna neðar þannig að þarna var um að ræða skammhlaup í kerfinu, ef svo má segja. Með því að hækka beina skatta var hægt að auka tekjur ríkissjóðs og rýra að sama skapi ráðstöfunartekjur heimilanna án þess að það hefði nein áhrif á vísitöluna sem ýmsir binda trúss sitt við, og þá gafst ráðrúm til þess að greiða niður vörur sem í vísitölunni voru, þannig að það virtist vera um að ræða mjög verulegar kjarabætur, sem e. t. v. hafa verið hjá einhverjum þó að það hafi ekki komið við þjóðina í heild. Ég er hérna með fyrir framan mig töflur um skattbyrði beinna skatta á hverju ári frá árinu 1964 til ársins 1979, og það er mjög athyglisvert að það er aðeins tvisvar á þessu tímabili sem byrði beinna skatta tekur mjög verulegt stökk upp á við. Það er á árunum 1971–1972 þegar skattbyrði beinna skatta hoppaði úr 17% af tekjum fyrra árs upp í 20.2%, sem þýðir það að á árunum 1971–1972 eru tekjuskattar á landslýð stórhækkaðir, og síðan aftur á árunum 1978–1979 þegar byrði beinna skatta hrekkur úr 15.7% upp í tæplega 20%. Þá kemur aftur óvænt sveifla í þessa skattbyrði hinna beinu skatta sem stingur mjög í stúf við þá þróun sem yfirleitt hefur verið á þessu tímabili, sem hefur verið þannig að skattbyrði beinna skatta hefur að mestu staðíð í stað, en þó heldur farið lækkandi, nema á þessum tveimur árum þegar verður stefnubreyting, fyrst árið 1971, þegar skattbyrði beinna skatta vex mjög verulega, og síðan aftur árin 1978–1979, þegar skattbyrði beinna skatta vex hvorki meira né minna en úr 15.7% af tekjum gjaldárs, upp í tæplega 20%. Þetta segir auðvitað sína sögu og ég ætla ekki að fara að rekja neitt frekar hver hún er, en treysti þm. til að geta sjálfir dregið nokkurn lærdóm af þeim tölum sem ég hef farið með. Þingflokkur Alþfl. hefur allar götur síðan 1973 flutt tillögur um grundvallarbreytingu á skattkerfi ríkisins og flokksþing Alþfl. hefur markað flokknum þá stefnu. Snemma á árinu 1976–1977 flutti þingflokkurinn ítarlega till. um þessi efni. Í þeirri till., sem nú er flutt, er fram flutt sama stefna og Alþfl. hefur haft, en gert ráð fyrir að afnámi tekjuskatts af venjulegum launatekjum verði hrundið í framkvæmd samtímis því að söluskatti verði breytt í virðisaukaskatt og að það skuli eiga sér stað 1. jan. 1980. Það hefur verið yfirlýst stefna stjórnvalda á undanförnum árum, hverrar ríkisstj. á fætur annarri, að stefna að því að breyta söluskatti í virðisaukaskatt, eins og gert hefur verið í flestum nálægum löndum. Virðisaukaskattur er réttlátara innheimtuform en söluskattur sem innheimtur er þegar varan fer á lokastigi frá söluaðila til neytanda, og virðisaukaskatturinn innheimtist auk þess miklu betur, m. a. vegna þess að hann er mun lægri prósenta og safnast upp eftir því sem verðmæti vörunnar vex, eins og nafnið á skattinum bendir til. Mikill undirbúningur hefur þegar farið fram að breytingu söluskatts í virðisaukaskatt og er ástæðulaust að framkvæmdin dragist öllu lengur, því að lengi hefur mál þetta verið á ákvörðunarstigi og hvað undirbúning snertir þarf hann ekki öllu frekari að vera. Hér er aðeins um málefni að ræða sem er komið á ákvörðunarstig og er hægt að hrinda í framkvæmd ef pólitískur vilji er fyrir því á Alþ. og í ríkisstj. Eins og ég benti á, hafa tekjur ríkissjóðs af tekjuskattinum á undanförnum árum ekki numið nema um 10% af heildartekjum ríkisins. Innheimta þessa tíunda hluta ríkisteknanna hefur hins vegar verið ákaflega kostnaðarsöm og veldur launafólki geysilegri fyrirhöfn auk ranglætisins sem siglt hefur í kjölfar þessarar skattheimtu. En ríkissjóður þarf að sjálfsögðu að fá bættar þær tekjur sem hann missir við þá kerfisbreytingu sem till. gerir ráð fyrir. Þetta getur orðið á eftirfarandi hátt: Í fyrsta lagi að útgjaldakerfi ríkisins verði endurskoðað í því skyni að koma á auknum sparnaði, en það er þegar nauðsynlegt af öðrum ástæðum. Í því sambandi vek ég t. d. athygli á þáltill. sem lögð hefur verið fram mjög nýverið frá einum af þm. Sjálfstfl. um núllgrunnsáætlanagerð, sem ýmsir hafa tekið upp með góðum árangri og ég tel rétt að athugað verði hvort ekki beri að taka upp varðandi útgjöld ríkisins. Í öðru lagi mundi kostnaður ríkisins af innheimtu tekjuskatts stórlækka. Í þriðja lagi hefði ríkissjóður áfram tekjur af tekjuskatti af atvinnurekstri og af hæstu tekjum einstaklinga. Í fjórða lagi mundu breyttar reglur um afskriftir, vaxtafrádrátt og söluhagnað auka tekjur ríkissjóðs. Í fimmta lagi mundu verkefni skattstofanna vegna afnáms tekjuskatts af venjulegum launatekjum minnka verulega þannig að þær gætu í auknum mæli snúið sér að bættu eftirliti með framtölum þeirra sem greiða virðisaukaskatt, tekjuskatt og eignarskatt. Í því sambandi er vert að minnast á að flestallt starfslið skattstofanna er ekki sérmenntað fólk á bókhaldssviði. Meginhlutinn af þessu starfsliði hefur þeim störfum að gegna að skoða tekjuskattsframtöl almenns launafólks svo og að eltast við 5 eða 10 þús. kr. mistök í framtölum og leita uppi slík afglöp, ef afglöp mega kallast. Oft er það frekar gleymska en vilji til þess að skjóta undan skatti. Þetta er meginþátturinn í starfsemi skattstofanna og eru mörg dæmi um að skattstofuembættismenn og starfsmenn skattstofa hafi lítið annað við að fást en þessi verkefni. Til skamms tíma var það þannig hjá skattyfirvöldum, að aðeins örfáir menn, 1, 2 eða 3, höfðu nægilega menntun og kunnáttu til þess að snúa sér að eftirliti með t. d. söluskattsheimtu, en starf þeirra leiddi þó í ljós að þar var pottur mjög víða brotinn. Með tæplega mánaðarvinnu eins af þessum mönnum fyrir u. þ. b. tveimur árum kom t. d. í ljós hjá tilteknum fyrirtækjum hér í Reykjavík, að mjög verulega skorti á söluskattsskil frá þeim, svo nam um fimm tugum millj. hjá hverju fyrirtæki, en þau voru, að mig minnir, 4 eða 5. Þetta er gott dæmi um hvar potturinn er brotinn í skattheimtu okkar. Skattsvikin, ef skattsvik má kalla í þessu sambandi, eru ekki fyrst og fremst hjá launafólki sem gleymir eða vanrækir að telja fram 5, 10 eða 15 þús. kr. á skattframtali sínu, heldur er það grunur minn, sem hefur verið staðfestur með dæmum, að miklu meiri brögð séu að því að söluskatti sé haldið undan, að þar sé svindlið, ef svindl má kallast. Þess vegna skýtur það nokkuð skökku við, að meginhlutinn af starfsliði skattstofa skuli snúa sér að því verkefni að leita uppi í tekjuskattsframtölum einstaklinga hvort ekki hafi gleymst 5 eða 10 þús. kr. hér eða þar, þegar allir vita og viðurkenna að svindlið í skattamálum okkar stafar ekki af slíku, heldur er hætt við að það séu margfaldar þær upphæðir sem með þessum hlutum má finna út, sem finna mætti t. d. í söluskattsskilum fyrirtækja og einstaklinga. Mestu máli skiptir þó í sambandi við það að bæta ríkissjóði það tekjutap, sem hann yrði fyrir ef tekjuskattur á öðrum tekjum en hæstu tekjum verði felldur niður, að öruggt er talið að virðisaukaskatturinn innheimtist miklu betur en söluskattur. Í Noregi er t. d. gengið út frá því sem reglu að innheimta söluskatts sem á er lagður með sama hætti og gert er hér á landi. Enn skortir þó nokkuð á að virðisaukaskattur í Noregi innheimtist að fullu. Norsk skattayfirvöld ganga sem sé út frá því að fenginni reynslu, að jafnhár virðisaukaskattur skili sér 10% betur til ríkisins en söluskattur, einfaldlega vegna þess að innheimta virðisaukaskatts skili betri árangri en innheimta söluskatts. Tekjur af söluskatti á Íslandi í fyrra voru 34 milljarðar kr. Hækkun þeirra tekna um 10–15% nemur 3.5–5 milljörðum kr. Brúttótekjur af tekjuskatti í fyrra námu 10 milljörðum rösklega, en þar af gengu 4 milljarðar til barnabóta og til afsláttar af útsvari svo að nettótekjur af tekjuskatti námu aðeins 6.5 milljörðum kr. Hins vegar greiddi ríkissjóður til einstaklinga vegna barnabóta og til sveitarfélaga vegna útsvara rúman milljarð kr. Með því að taka virðisaukaskatt upp í stað söluskatts og gera ráð fyrir að hann innheimtist betur eftir breytinguna, eins og reynsla Norðmanna hefur leitt í ljós, auk þess sem gera ætti átak til að bæta innheimtuna, ætti virðisaukaskatturinn ekki að þurfa að hækka sem neinu næmi umfram það sem söluskattur er nú, þegar jafnframt er haft í huga, að af atvinnurekstri og hæstu tekjum yrði áfram greiddur tekjuskattur auk þess sem kostnaður ríkisins af tekjuskattsinnheimtu mundi stórlækka, en breyttar reglur um afskriftir, vaxtafrádrátt og söluhagnað mundu skila ríkissjóði auknum tekjum. Það er því alveg ljóst, að með þessari kerfisbreytingu á söluskattinum, að taka hann upp í formi virðisaukaskatts í stað söluskatts, skapast svigrúm sem nemur hér um bil sömu upphæð og álagður tekjuskattur einstaklinga nemur undir eðlilegum kringumstæðum, þannig að með þessari kerfisbreytingu einni saman er því sem næst hægt að ná í tekjuauka þeirri fjárhæð er nægir til þess að hægt sé að fella niður tekjuskattinn á lægri tekjum. Um þá skattkerfisbreytingu, sem þessi tillaga fjallar um, og fjárhagshlið hennar er almennt þetta að segja. Álagning beinna skatta er að mörgu leyti ranglát, auk þess sem hún er afar dýr í framkvæmd. En eins og ég lýsti áðan starfar mestallt starfslið skattstofa að því að fylgjast með álagningu beinna skatta og framkvæmd innheimtu. Álagningarkerfið er auk þess orðið óeðlilega flókið og veitir skilyrði til margháttaðra undanbragða undan réttlátri skattgreiðslu, bæði löglegra og ólöglegra. Hlutfall tekjuskatts af tekjum launþega er t. d. nú orðið það hátt að almennir launþegar eru farnir að greiða mjög verulegan hluta tekna sinna í beinan skatt. Samtímis verða þeir vitni að því, að fyrirtæki, sem hafa gífurleg umsvif, greiða litla eða enga tekjuskatta og útsvör vegna rekstrar séns. Þessi óhóflega skattheimta tekjuskatts er í mörgum tilvikum orðin og verður í æ fleiri tilvikum fjötur á framtakssemi einstaklinga og vinnuvilja og getur því orðið hemill á heilbrigðan og eðlilegan vöxt þjóðartekna. T. d. þekki ég mjög mörg dæmi þess úr mínu kjördæmi, þar sem atvinna er mikil og tekjur geta oft verið miklar vegna mikillar atvinnu, að fólk er farið vegna skattbyrðarinnar, sérstaklega eftir síðustu skattahækkanir, að neita því að bjarga verðmætum frá skemmdum vegna þess að meginhlutinn af því fé, sem það fær í sinn hlut fyrir langan og erfiðan vinnudag, gengur til ríkisins í formi tekjuskatts. Auðvitað segir það sig sjálft, að þegar svo er komið að skattheimta er beinlínis orðin fjötur á vinnuvilja, þá er nokkuð langt gengið, þó að ég skuli verða síðastur manna til að halda því fram að það sé æskilegt út af fyrir sig að vinna sé eins mikil og vinnudagur eins langur og hann er víða á Vestfjörðum og á ýmsum öðrum stöðum á landinu. Það á hins vegar ekki beinlínis að beita skattheimtu til þess að draga úr slíku, vegna þess að afleiðingarnar verða þær að annaðhvort skemmast þau verðmæti, sem reynt er að bjarga með slíkri vinnu, eða það verður að flytja að vinnuafl til þess, eins og mjög harðlega hefur verið gagnrýnt, m. a. úr ræðustól hér á Alþingi. Gallar mjög víðtæks og flókins tekjuskattskerfis með mjög háum skattstigum er ekki einungis orðið vandamál á Íslandi, heldur einnig í nálægum löndum þar sem um er að ræða víðtæka og vaxandi gagnrýni á slíka skattheimtu. Þegar vitað er að um eða yfir helmingur viðbótartekna venjulegs launþega fer til greiðslu skatta af tekjum getur ekki hjá því farið, að það hafi lamandi áhrif á framtakssemi og vinnuvilja, svo ekki sé talað um þýðingu þess við hvers konar kjarasamninga. Þegar stighækkandi tekjuskattur var upphaflega lögfestur hér og annars staðar var hann eitt helsta tækið sem fyrir hendi var til þess að jafna tekjur manna og aðstöðu í þjóðfélaginu. Síðan hafa fjölmargir aðrir möguleikar komið til skjalanna til að ná tekjujöfnunarmarkmiðinu. Margir af þessum tekjujöfnunarmöguleikum eru miklu mikilvægari og mikilvirkari en tekjuskatturinn hefur nokkurn tíma verið eða getur nokkurn tíma orðið. Ber þar t. d. að nefna almannatryggingakerfið, en einnig ókeypis og ódýra þjónustu af hálfu hins opinbera á fjölmörgum sviðum, svo sem á sviði heilbrigðis- og skólamála. Jafnframt má nefna margs konar niðurgreiðslu á neysluvörum almennings og nú á síðari árum tryggingu lágmarkstekna og neikvæðan tekjuskatt. Er óhætt að fullyrða að álagning stighækkandi tekjuskatts hafi minni áhrif til tekjujöfnunar hér á landi en almannatryggingakerfið, ókeypis menntunarskilyrði og niðurgreiðslur, enda er vitað að það er ekki nema lítill hluti þjóðarinnar tiltölulega sem greiðir réttlátan hluta af raunverulegum tekjum sínum með tekjuskatti til ríkisins. Allt of stór hluti þjóðfélagsþegnanna ber úr býtum tekjur sem sá hluti þjóðfélagsþegnanna þarf engin gjöld að greiða af til ríkisins, og eru fjölmörg dæmi um þetta úr öllum byggðum, úr öllum sveitarfélögum þessa lands. Tekjuskattskerfið er því orðið lamandi afl í þjóðfélaginu. Auk þess er það ranglátt, þar eð reynslan hefur sýnt, eins og ég sagði áðan, að fjölmargir aðilar koma sér undan að greiða þá skatta sem þeim ber skv, skattakerfinu, bæði með því að hagnýta heimildir laganna til frádráttar með vafasömum hætti og með beinum undandrætti tekna. Auk þess er tekjuskattsálagningin orðin svo flókin að það er ekki gerlegt fyrir venjulegan launamann sem þó gæti e. t. v. talið fram sjálfur, að gera sér grein fyrir því, þegar hann hefur lokið að ganga frá framtali sínu, hvaða gjöld muni verða lögð á hann, hve hár tekjuskattur muni verða lagður á hann. Það ej að sjálfsögðu mjög óæskilegt og raunar óþarft að hafa skattlagningu svo flókna að hún sé illskiljanleg venjulegu fólki þannig að það sé ekki nema fyrir sérfræðimenntaða menn að komast að niðurstöðu um hvaða skattur verði á lagður skv. framtölum venjulegs launafólks. Þegar óbeinn skattur, eins og virðisaukaskatturinn er, er greiddur, ræður skattgreiðandinn miklu meira um það sjálfur, hve mikið hann greiðir, með því að ákveða hvað og hversu mikið hann kaupir umfram nauðþurftir. Virðisaukaskattur hvetur því til sparnaðar í miklu ríkara mæli en stighækkandi tekjuskattur gerir, vegna þess m, a. að almennt er gert ráð fyrir að virðisaukaskattur skili sér mun betur í ríkissjóð en söluskattur, enda hefur reynslan staðfest það erlendis. Auk þess sem innheimta hans er miklu einfaldari og ódýrari en tekjuskatts bendir allt til þess, að hægt sé að afnema tekjuskatt af almennum launatekjum án nokkurrar teljandi hækkunar á þeim óbeina skatti sem innheimtur hefur verið sem söluskattur, en hér er lagt til að innheimtur verði sem virðisaukaskattur frá ársbyrjun 1980. Eins og fram hefur komið hefur þingflokkur Alþfl. í framhaldi af stefnumörkun flokksins í skattamálum flutt á Alþ. undanfarin 7 ár till. um skattalagabreytingar eins og þær sem þáltill. þessi gerir ráð fyrir. Till. þessar hafa ekki fengist samþ., en engu að síður hafa þær haft mjög mikil áhrif á umr. um stefnu í skattamálum. Við síðustu endurskoðun skattalaga var t. d. nokkurt tillit tekið til sumra þátta í stefnu Alþfl., en þó aðeins að nokkru leyti. Miklu meiri áhrif hafa till. Alþfl. hins vegar haft á alla skattamálaumræðu á almennum vettvangi, og stöðugt fleiri menn úr öllum flokkum og utan flokka hafa snúið til liðs við sjónarmið Alþfl. í skattamálum. Eins og fram kemur í samstarfsyfirlýsingu núv. ríkisstj. er gert ráð fyrir að hún verði endurskoðuð þegar á árinu 1979. Eitt af meginatriðum í þeirri endurskoðun þarf að áliti Alþfl. að vera gagnger uppskurður á skattakerfinu með þá skattkerfisbreytingu að leiðarljósi, sem ráð er fyrir gert í þáltill. þessari. Sérstök n. stjórnarflokkanna vinnur nú auk þess að endurskoðun skattalaga og hefur þegar skilað af sér fyrstu till. sem miðuðust við bráðabirgða- og tímabundnar úrlausnir á þeim efnahagsvanda, sem við er að etja, fremur en þá gagngeru uppstokkun á skattakerfinu sem við Alþfl.-menn óskum að stefnt verði að. Við teljum rétt og eðlilegt að Alþ. láti nú í ljós vilja sinn um það, í hvaða átt sú endurskoðun á skattamálum eigi að beinast sem fram fer á vegum stjórnarflokkanna um þessar mundir. Till. sú, sem hér er flutt, efni hennar, hefur margoft komið til umr. hér á Alþ. og fengið gagngera skoðun. Ég tel því, þrátt fyrir að margvíslegar tafir hafi orðið á leið till. þessarar, að unnt eigi að vera, að afgreiða hana á þessu þingi, annaðhvort jákvætt eða þá neikvætt, ef Alþ. treystir sér ekki til eða telur ekki rétt að ganga á þá braut sem Alþfl. hefur bent á í sambandi við skattamál. Herra forseti. Ég hef þetta ekki lengra að sinni, en geri að till. minni að að lokinni umr. verði till. vísað til hv. allshn.



Vegna ummæla hv. 4. þm. Vestf. í upphafi máls hans um það að miklar tafir hafi orðið á því að þessi þáltill. hafi verið tekin til umr., þá skal ég viðurkenna að svo er, eins og um fleiri mál í Sþ. á þessum vetri, og biðst velvirðingar á því að svo miklu leyti sem þar er við mig að sakast. Og það má segja að það sé að því leyti til, að ég hef e. t. v. tekið of mikið tillit til óska ýmissa hv. þm., bæði í sambandi við þessa þáltill. og aðrar, að taka mál ekki fyrir þegar viðkomandi þm. hafa verið fjarverandi. Annars er það óneitanlega mikið áhyggjuefni hversu fjarvistir eru miklar þegar um það er að ræða að mæla fyrir þáltill. í Sþ. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða um það nú við það fámenni sem hér er, en mun gera það fljótlega þegar væntanlega verður hægt að ná til fleiri hv, alþm. Þó vil ég aðeins geta þess í þessu sambandi, að ég lét kanna það nú klukkan rúmlega fimm, að af flm. 22 þingmála, sem eru á dagskrá þessa þingfundar, virtist svo sem 15 flm. væru ekki í þinghúsinu, en þá voru hér aðeins 16 hv. alþm. Ég verð að segja það, að mér þykir þetta mjög miður farið, og óneitanlega er það umhugsunar- og áhyggjuefni, að þetta er þriðji fundur Sþ. í röð þar sem svo virðist sem ekki verði hægt að nota tímann fram að kvöldmat til þess að taka fyrir þáltill. sem sumar hafa beðið lengi vegna fjarvista hv. flm. Hér þarf að breyta um. Ég ætla ekki að fjölyrða um þetta atriði nú, en mun gera það þegar fleiri hv. alþm. hlýða á mál mitt.



Herra forseti. Hér er til umr. þáltill. um skattamál, og enda þótt það sé rétt, eins og hv. frsm. sagði, að það h afi orðið miklar umr. um þau, og hann hafi flutt hér langt mál, þá ætla ég ekki að vera fjölorður um það, en vil aðeins koma fram hér með örfá atriði í sambandi við þau. Það hefur oft verið talað um þörf á endurskoðun skattalaga. Þær eru hins vegar orðnar alltíðar breytingarnar á skattalögunum, þannig að ég held að það sé ekki beinlínis hægt að kvarta undan því, að þeim sé sjaldan breytt. Á s. l. ári voru samþ. ný skattalög sem fólu í sér mjög miklar breytingar frá þeim lögum, sem gilt hafa, og þessi lög eiga að taka gildi nú um næstu áramót,- eða tóku gildi, réttara sagt, um s. l. áramót, en á síðan að leggja á skv. þeim á næsta ári. Við endurskoðun þessara skattalaga, eins og sjálfsagt allar endurskoðanir, hefur verið reynt að hafa í huga a. m. k. tvennt og sjálfsagt fleira: Annað er að reyna að gera þau einföld ef hægt væri, - menn tala mjög um að einfalda skattalög svo auðvelt sé að skilja þau, - og hins vegar að gera þau réttlát. En þegar farið er að skoða þetta tvennt vill það gjarnan rekast á, því að um leið og farið er að reyna að uppfylla réttlætið fara reglurnar að verða heldur flóknar. Eins og ég sagði voru í þessum lögum, margvísleg nýmæli og breytingar og einmitt sumar af þeim sem fjallað er um í þessari þáltill. Þar er t. d. tekið upp að hvort hjóna um sig verður sjálfstæður framteljandi, eins og gert er ráð fyrir í 3. tölul. þessarar þáltill. Einnig er reglum um afskriftir mjög mikið breytt, meira breytt en menn hafa að líkindum gert sér margir hverjir grein fyrir, þannig að það á eftir að hafa mjög róttækar afleiðingar. Þessi lög voru samþ. hér á Alþ. - ég held nærri samhljóða eða alveg, þannig að það var mjög mikil samstaða um afgreiðslu þeirra. Hins vegar þarf, áður en farið er að leggja á eftir þeim, að gera nokkrar breytingar á þeim og viðbætur. Sérstaklega er það að í fyrra, þegar frv. var lagt fram, var samhliða lagt fram frv. um staðgreiðslukerfi skatta sem ekki var afgreitt og hefur ekki verið lagt fram á þessu þingi, og þá þarf vitanlega að gera ráð fyrir einhverri annarri innheimtuaðferð skv. hinum nýjum lögum. Enn fremur held ég að það þurfi að reyna að einfalda þessar afskriftareglur, sem ég var að tala um, til þess að gera þær auðskiljanlegri. Ég skal svo ekki fjölyrða frekar um það. Í þessari þáltill. er einnig talað um að taka upp virðisaukaskatt. Á sama hátt og nýju skattalögin eru mikil breyting, þá held ég að það yrði enn þá meiri breyting frá því formi sem nú er með söluskatti. Greiðendur virðisaukaskatts yrðu miklu fleiri en greiðendur söluskatts. Þess vegna finnst mér ákaflega hæpið að það sé einfaldara. Ég tek sem dæmi, að ef það væri ekki sérstaklega undanþegið, þá yrðu allir bændur greiðendur virðisaukaskatts, þannig að það er auðséð að þarna yrði um gífurlega fjölgun að ræða. Það er, eitt af grundvallaratriðum í sambandi við virðisaukaskatt, að engar undanþágur leyfist þar. Þá yrði að snúa frá þeirri braut sem hefur verið farið inn á nokkuð í vaxandi mæli síðustu árin, að undanþiggja helstu nauðsynjavörur söluskatti. Þá mundi virðisaukaskattur verða að leggjast á allar vörur. Þarna er, held ég, um mjög vandasamt mál að ræða sem þarf að skoða rækilega áður en út í það er lagt, til þess að menn geri sér vel grein fyrir hvernig það muni reynast í framkvæmd. Ég skal svo ekki að sinni tefja umr. um þétta frekar hér.



Herra forseti. Á þskj. 329 hef ég ásamt Vilhjálmi Hjálmarssyni leyft mér að flytja till. til þál. um könnun á þætti landbúnaðarframleiðslu í atvinnulífi þjóðarinnar. Með till. er lagt til að Alþ. skori á ríkisstj. að láta kanna hvað stór hluti þjóðarinnar hefur atvinnu af framleiðslu og vinnslu landbúnaðarafurða og þjónustu í sambandi við hana, enn fremur hvaða áhrif hugsanlegur samdráttur í búvöruframleiðslu hefði á atvinnulífið og þá sérstaklega á þá miklu möguleika til vaxandi ullar- og skinnaiðnaðar sem komið hafa í ljós á síðustu árum. Það er ljóst að hér er um margþætt og umfangsmikið verkefni að ræða. Þörfin á að slík úttekt fari fram hefur oft komið til umr. á undanförnum árum hjá Stéttarsambandi bænda og víðar, t. d. hjá Fjórðungssambandi Norðurlands. En þeir aðilar hafa ekki haft aðstöðu til að vinna að þessu verki. Reynt hefur þó verið að gera lauslegar áætlanir um hvað margir aðrir en bændur hafa atvinnu sem byggist á einhvern hátt á búvöruframleiðslu. Sums staðar er þetta augljóst, t. d. í héruðum þar sem allir hafa atvinnu sína beint eða óbeint af henni. Annars staðar er þetta miklu flóknara mál. Þó ætti að vera hægt að gera sér nokkra gein fyrir þessu eftir þeim gögnum sem fyrir hendi eru hjá Hagstofu Íslands, Þjóðhagsstofnun og fleiri opinberum aðilum. Í till. er því lögð áhersla á að þessi gögn verði notuð til að gera fyrstu áætlun um þetta, enda þótt síðan verði haldið áfram að afla ítarlegri gagna. Ástæðan fyrir því, að svo mikil áhersla er lögð á að fá sem fyrst fram áætlun um það, er það ástand, sem nú ríkir í markaðsmálum landbúnaðarins, og sú þörf sem talin er á að draga úr landbúnaðarframleiðslunni. Það munu að vísu fáir draga í efa að við ríkjandi markaðsaðstæður er enginn grundvöllur fyrir ört vaxandi mjólkurframleiðslu síðustu ára, enda möguleiki á að draga nokkuð úr henni með fækkun arðminnstu gripanna og lækkun á framleiðslukostnaði hvers bús, með minni fóðursbætisnotkun og annarri hagræðingu sem til greina kemur, þannig að það hafi sem minnsta launalækkun í för með sér fyrir bóndann, enda nægði t. d. að mjólkurframleiðslan kæmist í svipað horf og hún var fyrir þremur árum. Samt sem áður þarf að athuga vel hversu víðtæk áhrif slíkur samdráttur, þó ekki væri meiri en þetta, hefði í för með sér. Viðhorfið er nokkuð annað í sauðfjárrækt, þar sem óhagkvæm þróun á erlendum mörkuðum síðustu árin á stærstan þátt í erfiðleikunum nú og samdráttur að því marki að kjötframleiðslan miðist aðeins við innanlandsmarkað hefði gífurlega röskun í för með sér og virðist alls ekki koma til greina. Til þess að gera sér sem besta grein fyrir þessu teljum við flm. þessarar þáltill. nauðsynlegt að gera glöggt yfirlit um áhrif landbúnaðarins á atvinnulífið í hverju héraði og landinu í heild, að kortleggja það, ef svo má að orði kveða, þannig að hægt sé með öruggri vissu að segja fyrir um það, hversu víðtækar afleiðingar það hefur ef framleiðslan minnkar eða bændum fækkar. Það er sannfæring okkar, að þá muni koma í ljós að það er raunverulega nokkuð stór hluti þjóðarinnar sem nýtur þess fjármagns sem nú er talað um að renni til landbúnaðarins. Þá væri hægt að gera beinan samanburð á þessu fjármagni og þeim kostnaði sem það hefði í för með sér að flytja fólk til, byggja yfir það og útvega því nýja atvinnu, ef það yrði að hverfa frá fyrri störfum. Hér hefur aðeins verið minnst á fjárhagslega hlið þessa máls. En flestir viðurkenna að landbúnaður hefur meira gildi fyrir þjóðina en aðeins að framleiða kjöt og mjólk, hann er slíkt lífakkeri að með hruni hans stefndi þjóðin út í beinan voða. Það þarf því að líta á þetta mál frá öllum hliðum þegar verið er að fella dóma, enda þótt í þessari till. sé aðeins fjallað um þá fjárhagslegu. Það er sannfæring okkar flm., að hún ein nægi til að rökstyðja fjárveitingarnar til landbúnaðarins. Með þeim orðum vil ég ekki draga úr skyldu bænda að haga framleiðslu sinni í samræmi við markaðsaðstæður eins og frekast er kostur. Sú skylda hvílir vitanlega á þeim og styður kröfur þeirra um skilning og velvilja frá þjóðarheildinni. Ég vil svo leggja til að þessari umr. verði frestað og málinu vísað til atvmn.



Herra forseti. Ég flyt hér ásamt hv. þm. Páli Péturssyni, Jóni Helgasyni, Vilhjálmi Hjálmarssyni og Ingvari Gíslasyni till. til þál. um endurskoðun laga um atmannatryggingar og undirbúning löggjafar um verðtryggðan lífeyrissjóð fyrir alla landsmenn. Tillgr. hljóðar þannig: „ Alþ. ályktar að skora á ríkisstj. að við heildarendurskoðun á lögum um almannatryggingar, nr. 67/1971, sem gerð verði með það markmið í huga fyrst og fremst, að tryggingalöggjöfin verndi og styðji þá þjóðfélagsþegna, sem þurfa á samfélagsaðstoð að halda hverju sinni. Verði m. a. sérstaklega tekið tillit til eftirfarandi atriða: a) Auk lífeyristrygginga, er taki til ellilífeyris, örorkulífeyris, makabóta, barnalífeyris, ekkjubóta og ekkjulífeyris, slysatrygginga, sjúkratrygginga og annarra bóta, verði í löggjöfina sett skýr ákvæði um að almannatryggingar annist fyrirgreiðslur til lamaðra og fatlaðra, hreyfihamlaðra, blindra og heyrnarskertra, málhaltra, þroskaheftra, ofnæmissjúklinga og annarra þeirra er eiga við erfiða sjúkdóma að stríða, útvegi og greiði nauðsynleg hjálpartæki og áhöld fyrir þetta fólk, greiddur verði að fullu kostnaður vegna sjúkrameðferðar, þar með talinn allur kostnaður vegna læknismeðferðar hjá erlendum sérfræðingum og sjúkrastofnunum. b) Almannatryggingar greiði afnotagjöld af síma, útvarpi og sjónvarpi fyrir þá þjóðfélagsþegna, sem engar tekjur hafa aðrar en lífeyrisbætur tryggingakerfisins. c) Fæðingarorlof greiðist af almannatryggingum til allra fæðandi kvenna í landinu, hvort sem þær eru útivinnandi eða við heimilisstörf. d) Sett verði löggjöf um verðtryggðan lífeyrissjóð fyrir alla landsmenn.“ Frá því að heildarlöggjöf um almannatryggingar var lögfest 1971 hafa verið gerðar margvíslegar breyt, á lögunum á hverju ári frá gildistöku. Allar þessar breyt. hafa miðað að því að bæta tryggingakerfið í vissum þáttum, en heildarendurskoðun, ekki síst miðað við breyttar þjóðfélagsaðstæður og ný vandamál, hefur ekki farið fram. Þess vegna teljum við flm. þessarar þáltill., að ekki megi draga lengur að hefja þessa endurskoðun, og viljum um leið benda á mörg vandamál þjóðfélagsþegnanna sem eiga heima í almannatryggingum. Við teljum að tryggingalöggjöfin eigi að vera þannig gerð, að hún veiti ekki aðeins fullkomið öryggi fólks á vissu aldurskeiði, heldur ekki síður vernd og afgerandi stuðning við alla þjóðfélagsþegna sem þurfa á samfélagsaðstoð að halda hverju sinni. Við Íslendingar erum taldir stolt þjóð, viljum telja okkur til gildis að lífskjör okkar sem þjóðar séu með því besta sem gerist, svo og þjóðartekjur miðað við íbúa. Vissulega viljum við stefna að því markmiði, að við og niðjar okkar getum búið við afkomuöryggi sem frjáls og fullvalda þjóð. Kapphlaupið um lífsgæðin er sjálfsagt óskráð lögmál í hinum frjálsa heimi. En vill ekki oft gleymast, að ekki hafa allir þjóðfélagsþegnar jafnan rétt eða möguleika til að fylgjast með eða njóta lífsgæðanna? Það gleymist býsna oft, að ótalinn fjöldi meðbræðra og systra hefur af ýmsum ástæðum orðið fyrir áföllum sem skert hafa orku þeirra og getu til þátttöku í daglega lífinu og þannig útilokað frá eðlilegum samskiptum í þjóðfélaginu á mörgum sviðum. Þetta á að sjálfsögðu við hvar sem er í heiminum. Við Íslendingar erum fámenn þjóð, þar sem segja má að allir þekki alla, og erum efnalega vel settir. Það ætti því að vera metnaður okkar og auðvelt fyrir okkur að sjá til þess, að þeir meðbræður og systur, sem hafa orðið fyrir áföllum í lífinu, fái eins góða meðhöndlun og samfélagslega hjálp og frekast er hægt að veita í nútímaþjóðfélagi. Það á virkt almannatryggingakerfi að gera. Við höfum fyrirferðarmikið tryggingakerfi og heilbrigðisþjónustu sem nemur yfir 40% af ársútgjöldum ríkis og sveitarfélaga. En því miður vantar stórlega á að þetta mikilvæga kerfi nái yfir það svið að aðstoða nægjanlega hinn mikla fjölda landsmanna sem eru öryrkjar, hreyfihamlaðir, blindir, heyrnarskertir, málhaltir, þroskaheftir, ellihrumir eða þjást af ýmsum alvarlegum sjúkdómum. Við rekumst daglega á þetta vandamál. Á þessu verður að ráða bót. Þess vegna má ekki draga lengur að endurskoða lög um almannatryggingar og aðlaga þau því hlutverki að vernda og styðja alla þá er verða fyrir áföllum og þurfa á samfélagshjálp að halda og þess sé gætt að sú aðstoð og hjálp komi að fullum notum og veiti öryggi til handa þessu fólki. Við leggjum mikla áherslu á það atriði, að almannatryggingar taki til allra þarfa þessa fólks svo það þurfi ekki að leita annað, t. d. sjái almannatryggingar um innkaup á öllum hjálpartækjum og áhöldum fyrir hreyfihamlaða og öryrkja, kennslubókum og tækjum fyrir blinda og málhalta. Sömuleiðis verði tryggilega fyrir því séð í lögum, að öll sjúkrameðferð og endurþjálfun sé greidd að fullu, þar með talið þegar nm er að ræða sjúklinga sem sendir eru á sjúkrahús til erlendra sérfræðinga, þar með talinn allur ferðakostnaður. Ég sagði áðan að núverandi virkni almannatrygginga væri of þung og seinvirk í mörgum tilfellum. Það vantar manneskjulega þáttinn í kerfið. Tökum dæmi: Eiginmaður fellur frá af slysförum, drukknar, ferst með skipi sem hverfur, leit ber ekki árangur. Ekkjan, e. t. v. með börn í ómegð, fær ekki greiddar bætur strax. Það kemur ekki til mála. Fyrst verður að sanna, jafnvel með málþófi og bíða eftir opinberum úrskurði, að maðurinn sé raunverulega dáinn. Tíminn, sem í þetta fer, getur tekið marga mánuði. Á meðan fær ekkjan engar bætur, sem oft veldur sársauka og efnahagslegum áhyggjum ofan á ástvinamissi. Almannatryggingakerfi okkar má ekki vera svona seinvirkt. Þessu þarf að breyta. Það væri hægt að tilgreina í löngu máli óteljandi dæmi um hversu mjög skortir á að almannatryggingakerfi okkar fullnægi þörfum hins mikla fjölda landsmanna sem hafa orðið fyrir áföllum eða hafa skerta möguleika í einu eða öðru formi. Mitt mat er það, að tryggingakerfi okkar sé ranglega uppbyggt að því leyti til, að þeir, sem raunverulega þurfa á samfélagslegri aðstoð að halda, fái allt of lítið, en aðrir, sem eru efnalega vel settir, í mörgum tilfellum of mikið. Eru nokkur skynsamleg rök fyrir því, að ekki sé til fjármagn til að láta t. d. blindu fólki í té nauðsynleg hjálpartæki, lestæki, kennslubækur, segulbönd o. fl. til að létta því lífsbaráttuna - eða heyrnarskertum og málhöltum. Við höfum horft of lengi fram hjá þessum vandamálum. Ef okkar þjóðfélag hefði verið með sívakandi augu og skilning á samhjálp þyrfti ekki sífellt að vera að tala um skort á fjármagni í þessum málum. Það er skylda í lýðfrjálsu landi að tryggja almenn mannréttindi, að allir þegnar þjóðfélagsins eigi möguleika að almennum lífsgæðum. Það er þegar upplýst að hægt er með nútímaþekkingu að gera þær úrbætur að meiri hluti fólks, sem er öryrkjar, hreyfihamlað, blint, heyrnarskert, málhalt, þroskaheft, getur fengið þá meðferð í velferðarþjóðfélagi að það fái tækifæri til að lifa eðlilegu lífi og taka í vaxandi mæli þátt í störfum fyrir þjóðfélagið. Almannatryggingakerfi okkar á að stuðla að þessu hlutverki. Til þess verður það að breytast og verða manneskjulegra. Fatlaður maður. sem misst hefur t. d. fót eða hönd, á ekki að þurfa að koma biðjandi um endurnýjun gervilims, sanna mál sitt með nýjum vottorðum og útfyllingum ótal eyðublaða og spurningalista. Kerfið á að vita allt um manninn, á að vera þannig uppbyggt að fylgst sé með slíkum aðilum og að fyrra bragði sé fylgst með högum hans og haft frumkvæði að því að uppfylla þarfir hans, bæði hvað varðar endurnýjun gervilima og hjálpartækja og eins um efnahagslegt öryggi, t. d. hjálpa til að koma viðkomandi í nauðsynlega þjálfun og vera ráðgefandi um vinnuútvegun. Sem sagt þetta mannlega samband má ekki gleymast. Málefni þroskaheftra hafa verið talsvert til umræðu að undanförnu og er það vel. Stofnuð hafa verið landssamtök sem vinna að málefnum þroskaheftra, en þroskaheftur er nefndur hver sá sem af þekktum eða óþekktum ástæðum er þannig ástatt um, að hann geti ekki af eigin rammleik náð eðlilegum þroska, andlegum eða líkamlegum, til almennrar þátttöku í samfélaginu. Engin sérstök lög eru til er tryggja þroskaheftum sömu réttindi og öðrum þjóðfélagsþegnum, þannig að þeim standi til boða bestu möguleikar til þjálfunar og náms, eins og þeir eru á hverjum tíma, eftir hæfileikum hvers og eins, og að þannig sé að þeim búið að þeir falli sem eðlilegast að þjóðfélaginu. Á þessu verður að ráða bót. Þótt margt sé vel gert fyrir þetta fólk í dag vantar samræmingu og stefnu í málin. Þarna eiga almannatryggingar að koma verulega inn í dæmið ásamt opnum skilningi fjárveitingavalds. Hér þarf til að koma löggjöf sem m. a. skipuleggur málin að því er varðar heilbrigðislöggjöfina. Mér er kunnugt um að fullsamið frv. til l. um að aðstoð við þroskahefta hefur legið á borðum félmrn. síðan í des. s. l. Vil ég nota þetta tækifæri til að skora á hæstv. félmrh. að leggja þetta frv. fyrir Alþ. sem nú situr. Málefnið þolir ekki bið öllu lengur. Eitt af nauðsynlegustu tækjum og um leið öryggismálum fyrir gamalt fólk, öryrkja og hreyfihamlaða eru sími, útvarp og sjónvarp. Við leggjum eindregið til að almannatryggingar greiði afnotagjald af þessum tækjum fyrir það fólk sem engar tekjur hefur nema lífeyrisbætur trygginganna. Þetta á hvergi heima nema í almannatryggingum. Það er alrangt að láta þetta vera mál landssíma, útvarps og sjónvarps. Almannatryggingar eiga að greiða beint til þessara stofnana þessi gjöld fyrir þetta fólk án afskipta hluteigandi. Almannatryggingar eiga að úrskurða hvaða fólk nýtur þessa. Við flm. leggjum til að almannatryggingar greiði fæðingarorlof til allra fæðandi kvenna í landinu, hvort sem um er að ræða útivinnandi konur eða við heimilisstörf. Eins og öllum er ljóst er mjög mismunandi hvernig að þessu er staðið í okkar þjóðfélagi í dag. Hluti vinnandi kvenna fær fæðingarorlof gegnum stéttarfélög sem greitt er af Atvinnuleysistryggingasjóði, en mikill meiri hluti kvenna fær ekkert fæðingarorlof, enda þótt þær vinni við framleiðslustörf, eins og bændakonur í sveitum landsins svo og heimavinnandi konur. Okkur flm. finnst tími til kominn að tekið verði raunhæft á þessu máli og að allar fæðandi konur í landinu fái sama rétt. Þessar greiðslur eiga að okkar mati að koma frá almannatryggingum, en ekki úr Atvinnuleysistryggingasjóði. Sá sjóður er myndaður til að koma í veg fyrir atvinnuleysi og greiða atvinnuleysisbætur ef um atvinnuleysi er að ræða, en fyrst og fremst til að stuðla að atvinnuöryggi. Um fæðingarorlof þarf því að setja sérstök og skýr ákvæði í tryggingalöggjöfina. Krafa um verðtryggðan lífeyrissjóð fyrir alla landsmenn hefur orðið almennari með hverju ári. Löngu er ljóst að fjöldi lífeyrissjóða í landinu hafa ekki möguleika á að tryggja meðlimum sínum öruggan lífeyri og fjöldi landsmanna hefur engin lífeyrissjóðsréttindi. Við flm. teljum eðlilegt að endurskoðun almannatryggingakerfisins spanni yfir þetta verkefni og stuðli að setningu löggjafar um verðtryggðan lífeyrissjóð fyrir alla landsmenn. Við flm. viljum vænta þess, að endurskoðun almannatryggingakerfisins í heild verði tekin föstum tökum og þau atriði, sem við bendum sérstaklega á, verði tekin til meðferðar. Við leggjum áherslu á að tryggingalöggjöfin er fyrir fólkið, sem á að njóta hennar, og þess sé ávallt gætt að auðvelda samskiptin og gera þau manneskjulegri. Það er von okkar að endurskoðuð lög um almannatryggingar, sem m. a. feli í sér þær breytingar, sem hér hefur verið bent á, komi til meðferðar á Alþ. sem allra fyrst. Ég vil að lokinni þessari umr., herra forseti, gera það að till. minni að málinn verði vísað til allshn.



Herra forseti. Af því að ég hef alltaf lítið svo á að það væri heldur hvimleiður siður að tala við sjálfan sig, þá er nú eiginlega brýn nauðsyn að sá hópur, sem hér er inni, láti í sér heyra. Ég vil taka það fram strax í upphafi, að ég get tekið undir hvert einasta orð sem hv. frsm. flutti hér. Hins vegar vil ég, og það er eingöngu erindi mitt hingað í ræðustól, benda á það, að þessi till. kemur, eins og kerlingin sagði, eins og þjófur úr heiðskíru lofti, m. a. vegna þess að í stjórnarsáttmálanum er sérstakt ákvæði um endurskoðun almannatryggingakerfisins. Ég hefði þess vegna talið eðlilegra að hv. flm. hefðu reifað þessar hugmyndir, sem fram koma í þáltill., við hæstv. félmrh. og bent honum á hvað þeir teldu að mætti gera til úrbóta. Ég teldi langeðlilegast að þessi till. færi beint til ríkisstj., þannig að hún gæti þá notfært sér þau atriði sem ekki hafa þegar verið athuguð í þeirri endurskoðun sem er hafin á almannatryggingakerfinu.



Herra forseti. Ég vil þakka síðasta hv. ræðumanni fyrir undirtektir hér. Ég vil aðeins undirstrika að það var einmitt vitað og er ekkert leyndarmál, að búið var að skipa sérstaka n. eða tilnefna sérstaka þingmannanefnd til að hefja endurskoðun almannatryggangalaga, og ég vona að sú endurskoðun sé hafin. Ekki síst þess vegna var nauðsynlegt að koma að þeim ábendingum sem eru í þessari þáltill. Mér finnst vera miklu eðlilegra að það komi fram á Alþ. skýrar og greinilegar umr. um það sem menn hafa áhuga á að komi inn í þessa löggjöf, því ef það liggur ekki fyrir þannig eins og hér er fram sett er hætt við að fari í sama farið og hefur verið á undanförnum árum. Löggjöfin hefur verið tekin til endurskoðunar, gerðar á henni ýmsar breytingar, en heildarendurskoðun hefur ekki náð því marki sem að hefur verið stefnt og reynslan hefur sýnt og sannað að hefði verið þörf á að gera. Þess vegna held ég að einmitt slík till. sem hér liggur fyrir sé nauðsyn. Hér er bent á marga þætti tryggingalöggjafarinnar sem ekki hafa náð fram að ganga, en ættu vissulega heima í samræmdri löggjöf. Þar af leiðandi vil ég endurtaka það, að ég vonast til að einmitt þessi þáltill. verði gott vegarnesti í þá vinnu sem þegar er hafin og ég vona að árangur af sjái dagsins ljós á því þingi sem nú situr.



Herra forseti. Hér er á ferðinni till. til þál. um umbætur í málefnum barna. Þessi till. er flutt í tilefni af barnaári sem mjög hefur verið um rætt. Ég tel ekki ástæðu til að flytja langa framsögu fyrir þessu máli, það skýrir sig að verulegu leyti sjálft, og vil ég því, með leyfi forseta, fá að lesa aðfaraorð og grg., þannig að skýrt komi fram hvað hér er á ferðinni. Í till. segir: „Alþingi ályktar að fara þess á leit við ríkisstj., að hún skipi samstarfsnefnd stjórnmálaflokka og félagasamtaka, er fjalli sérstaklega um málefni barna í tilefni af ári barnsins 1979. Samstarfsnefnd þessi geri till. um nýja lagasetningu og umbætur í málefnum barna og liggi þær fyrir 101. löggjafarþingi haustið 1979. Í grg. með till. til þál. þessarar er bent á allmarga málaflokka, sem nefndin gæti hugað að.“ Ár barnsins er á þessu ári, 1979. Til þess er ætlast, að á því ári verði börnum og málefnum þeirra sérstakur gaumur gefinn, enda ekki vanþörf á. Á þessu ári hafa átt sér stað talsverðar umr. um barnið og samfélag þess. Þetta er ekki síður mikilvægt á Íslandi en í öðrum löndum. Það er ekki fátækt né hungur er steðjar að íslenskum börnum. Það er miklu frekar umhyggjuleysi, sem stafar af hinni gífurlegu vinnu, er foreldrar og umráðamenn barna leggja af mörkum. Fyrir þetta líða börn stórlega, og má segja, að nokkurt málmhljóð hafi mátt heyra í umr. um lausn á uppeldismálum barna undanfarin ár. Nútímaþjóðfélagið virðist í „framfara“ vilja sínum hafa gleymt hinum mannlega þætti í uppbyggingu þjóðfélagsins. Það hefur verið andsnúið börnum að vissu leyti. Má t. d. benda á þá öfugþróun, að í flestum tilvikum eiga fjölskyldur og foreldrar barna í mestum fjárhagsörðugleikum þegar börnin eru yngst og þurfa á mestri umhyggju að halda. Þetta á við um þá, er stofna heimili, standa í íbúðarbyggingum eða íbúðarkaupum. Á því tímabili er mest vinna lögð af mörkum og minnstur tími gefst til að sinna barnauppeldi. Þjóðfélagið hefur ekki reynt að létta byrði þessa samfélagshóps, og er vert að gefa þessum þætti gaum á ári barnsins. Þeir málaflokkar, sem flm. þessarar till. leggja mesta áherslu á, eru í samræmi við niðurstöður Sambands Alþýðuflokkskvenna, sem hefur fjallað mikið og ítarlega um málefni barna. Samband Alþýðuflokkskvenna hefur gefið út sérstaka stefnuskrá um barnið í þjóðfélagi jafnaðarstefnunnar og er einu stjórnmálasamtökin sem það hafa gert. Verður nú getið þeirra mála, sem flm. óska að samstarfsnefndin hugi að. Auðvitað kemur margt annað til greina, en nauðsynlegt er að afmarka starfssvið nefndarinnar eftir mætti. 1. Sett verði löggjöf um allt að 10 daga leyfi á ári á fullum launum fyrir hvort foreldri, sem er frá störfum vegna veikinda barna. 2. Sett verði lög, þar sem framleiðsla, innflutningur og sala á „stríðsleikföngum“ verði bönnuð, einnig að hert verði allt eftirlit með kvikmyndum, útvarps- og sjónvarpsdagskrám, sem ætlaðar eru börnum. 3. Komið verði á fót embætti barnaumboðsmanns með eftirfarandi starfssvið m. a.: Fræðstu fyrir almenning um réttarstöðu barna, - eflingu áhugamála og réttindamála barna, - úrskurðarvald í ágreiningsmálum um börn, - eflingu réttaröryggis barna á heimilum og uppeldisstofnunum, - til að koma á framfæri og fylgja eftir hagsmuna- og áhugamálum barna við skipulagningu á sviði umhverfismála og íbúðahverfa, - eflingu samvinnu, jafnréttis og gagnkvæmrar virðingar milli barna og annarra aldursflokka, án tillits til kynferðis og annarra sér ástæðna, - sem verði opinber áfrýjunaraðili, þegar grunur leikur á, að barn hefði verið órétti beitt. 4. Tryggt verði, að allar konur njóti fæðingarorlofs, og sett verði löggjöf þar um. 5. Stefnt verði að launalausu leyfi vegna fæðingar barna í allt að eitt ár fyrir hvort foreldri sem er, án réttindaskerðingar, einnig að gefa foreldrum ungra barna kost á styttri eða breytilegum vinnutíma. 6. Að endurskoðuð verði tollaálagning á ungbarnafæðu, barnavögnum og á öðrum nauðsynjavörum fyrir börn. 7. Sett verði löggjöf um foreldrafræðslu og fjölskylduráðgjöf, er felur í sér fræðslu fyrir foreldra í formi kynlífsfræðslu, hjónabandsráðlegginga, heimilisfræðslu, barnasálfræði og fræðslu um barnaumönnun og barnauppeldi. 8. Að komið verði á fót fjölskylduráðgjöf um allt land í umsjá hins opinbera. 9. Að börnum, sem eru foreldralaus eða vanrækt, verði samfélagið að sjá fyrir nægum fjölda aðlaðandi lítilla heimila með traustu starfsfólki af báðum kynjum. 10. Að stofnsett verði fósturheimili undir eftirliti sérhæfðs starfsliðs fullorðinna, sem sé nægilega vel launað fyrir vandasamt starf. 11. Ríkið taki að nýju þátt í rekstri dagvistarstofnana. 12. Þroskaheft börn fái aukna heilsugæslu á vegum heilsugæslustöðva. Staða þeirra í skóla- og dagvistarmálum verði endurskoðuð í samræmi við félagasamtökin Þroskahjálp. 13. Að um allt land verði starfandi kunnáttufólk og sérfræðingar, sem geti aðstoðað þau börn, sem eiga við einstök vandkvæði að etja. 14. Að tekin verði upp í efri bekkjum grunnskóla almenn fræðsla um réttindi og skyldur hvers einstaklings í íslensku þjóðfélagi. 15. Að gerð verði úttekt á almennri réttarstöðu barna í þjóðfélaginu með það fyrir augum að fá nákvæmt yfirlit yfir hana. Síðar verði komið á samræmdari og sjálfri sér samkvæmari löggjöf um börn. 16. Áð endurskoðuð verði núgildandi lög um vernd barna og ungmenna (nr. 53 1966). Það er einlæg von flm., að mál þetta fái skjótan framgang og innan þessarar samstarfsnefndar megi samræma þær hugmyndir, sem fram kunna að koma um réttindamál barna. Það hefur verið orðað svo, að fátt sé nútímabörnum nauðsynlegra en að fá foreldra sína aftur. Þessi setning segir meira en langar greinargerðir. Framfarir eru til lítils ef þær verða á kostnað þeirrar undirstöðu, sem hvert þjóðfélag byggir á, þ. e. nýjum kynslóðum.“ Herra forseti. Hér hefur verið rakin grg. sem fylgir till. til þál. um umbætur í málefnum barna. Það er sagt og hefur verið sagt að undanförnu, að svo mjög hafi málefnum barna verið gefinn gaumur í tilefni af barnaári að þar fari út úr að flóa. Þessi till. gerir einkum og sér í lagi ráð fyrir því, að málefnum barna verði sinnt á þann hátt að ekki sé hver að ota sínum tota, ef ég mætti orða það þannig, þ. e. a. s. hver sé í sínu horni að vinna að þessum málefnum, heldur verði reynt að sameina það starf og þá vinnu sem nú fer fram í þjóðfélaginu, í sambandi við málefni barna. Þetta er geysiviðamikið mál og mjög mikilvægt að fjallað verði um það af þekkingu og skilningi. Við flm. þessarar þáltill. um umbætur í málefnum barna teldum það mjög til sóma þessari stofnun, ef hægt væri að koma á fót slíkri nefnd eða samstarfshópi, eins og menn eru nú gjarnan farnir að kalla nefndir, er gæti á skipulegan hátt fjallað um þessi mál, sem nú virðast að mörgu leyti nokkuð laus í böndunum þar sem svo margir aðilar eru að fjalla um þau víða í stofnunum og félögum hér á landi. Ég tel mig ekki þurfa að fara fleiri orðum um þessa till., herra forseti, en legg hana fram og vænti þess, eins og segir í grg. með henni, að hún geti fengið skjótan framgang, þannig að hún geti þó a. m. k. orðið framlag til þess sem af okkur er ætlast á ári barnsins 1979.



Herra forseti. Í þeirri þáltill., sem hér liggur fyrir og allir þm. Alþfl. standa að, felst að tekið verði á og gert átak á mörgum mikilvægum sviðum er varða hag og aðbúnað barna. Sú samstarfsnefnd, sem fengi þetta verkefni og í ættu sæti aðilar löggjafarvaldsins og ýmissa félagssamtaka, sem láta sig varða hag og aðbúnað barna, gæti, ef vel væri að staðið, markað mjög tímabæra stefnu sem varðar ýmis réttlætis- og mannréttindamál barna. Þau atriði, sem drepið er á í grg., spanna yfir mörg mikilvæg svið og gætu stuðlað að aukinni velferð og umönnun barna. Í örri þróun þjóðfélagsins, sem fylgt hefur aukið lífsgæðakapphlaup, hafa börnin oft gleymst, gleymst að taka tillit til þarfa þeirra, aukin lífsgæði og velmegun oft fengist á kostnað þess öryggis sem þeim er nauðsynlegt í uppvexti og því skapað öryggisleysi margra barna. Slík þróun er mjög hættuleg og getur orðið einstaklingnum og þjóðfélaginu dýrari þegar fram í sækir en þó að einhverju þurfi að kosta til hvað varðar ýmsa þætti sem stuðlað gætu að aukinni velferð og öryggi þeirra í æsku. Auðvitað er þarna um að kenna mörgum samverkandi þáttum. Sennilega vegur þar þyngst hið mikla vinnuálag sem er á mörgum fjölskyldum og þá kannske einkum foreldrum ungra barna sem eiga oft og tíðum í miklum fjárhagserfiðleikum fyrstu árin, meðan verið er að koma þaki yfir höfuðið, og einmitt á þeim tíma þegar börnin þurfa hvað mest á foreldrum sínum að halda. Samfara örri verðbólgu verður því með ári hverju erfiðara að framfleyta hverri fjölskyldu á dagvinnutekjum þess foreldris, sem úti vinnur, og vinnuálagið eykst stöðugt og rekur oft og tíðum báða foreldrana út á vinnumarkaðinn, burt frá uppeldi barnanna, burt frá því að geta sinnt þroska þeirra eins og börnin eiga kröfu til. Kannske ekki aðeins yfir daginn, heldur iðulega líka kvöldin og helgarnar sjá börnin ekki annað eða bæði foreldranna sökum vinnuálags. Og verst bitnar þetta á börnum láglaunafólks, fólksins sem mest þarf á sig að leggja til að framfleyta fjölskyldunni. En þjóðfélagið hefur ekki fylgt eftir þróuninni með því að skapa öllum þeim börnum, sem þurfa á því að halda, viðunandi aðstöðu og öryggi, þegar verðbólgan og þjóðfélagsþróunin ýtir foreldrunum meira og meira út á vinnumarkaðinn. Það er óþarfi að hafa um þessa þáltill. langt mál, svo mjög liggur í augum uppi hve brýn nauðsyn er á umbótum á mörgum sviðum til þess að tryggja hag og aðbúnað barna sem stuðlar að auknu öryggi og nauðsynlegri umhyggju sem þau þurfa á að halda. Ýmis þau ákvæði, sem nauðsynlegt væri að nefnd sú tæki til athugunar, sem þáltill. gerir ráð fyrir, og nefnd eru í grg. till., þurfa ekki að hafa mikinn kostnað í för með sér, þó að ég geri mér fyllilega grein fyrir að ýmsar till. kosti nokkurt fjármagn. En í forgangsröð þeirra verkefna, sem framkvæmd kunna að verða til að vernda hag barna, verða að vera framkvæmdir sem geta stuðlað að því að draga úr því öryggisleysi sem mörg börn hafa þurft að búa við samfara örri þjóðfélagsþróun sem fylgt hefur lífsgæðakapphlaup, oft á kostnað þeirra sem síst skyldi, barnanna. Í grg. er einmitt bent á mörg atriði sem hafa geysilega þýðingu varðandi það atriði og hag barna og aðbúnað almennt og mætti, ef vilji og áhugi væri fyrir hendi, hrinda í framkvæmd án mikils tilkostnaðar. Því vona ég að þessi þáltill. fái greiða afgreiðslu hér á hv. Alþingi.



Herra forseti. Ég skal ekki hafa mörg orð um þessa till. þó að hún gefi vissulega tilefni til margháttaðra umr., svo margir liðir eru taldir upp hér sem sú nefnd eða samstarfshópur eigi um að fjalla sem gert er ráð fyrir að komið verði á fót. Það er vissulega þakkarvert þegar stjórnmálasamtök taka þannig á málum að þau einskorða sig við afmarkað verkefni og reyna að vinna þar eins vel og mér sýnist þarna hafa verið gert. Ég verð því að þakka það framtak sem Samband Alþýðuflokkskvenna hefur þarna gefið þingflokki sínum sem veganesti, sem hlýtur að teljast mjög til fyrirmyndar. Ég veit að hjá því rn., sem fer með málefni varðandi barnaárið, er verið að vinna að ýmsu því sem komið gæti helst til greina að setja á oddinn á ári barnsins: Það er þegar að verki samstarfshópur um það, hvað þar skuli helst gera, sem ég hygg að nokkuð margir eigi aðild að. Það hefur þegar verið haldin ein ráðstefna, mjög fjölmenn, kannske of fjölmenn, varðandi það hvað gera ætti, en síðan aftur þrengri hópur myndaður til að vinna sérstaklega að þeim málaflokkum sem menn vildu leggja áherslu á. Till. þessi, ef samþ. yrði með þeim atriðum sem hún telur upp, ætti því að ganga til þess hóps á vegum menntmrn. sem er hér sérstaklega að að vinna. Ég dreg auðvitað enga dul á það, að þó að þarna sé um markverð atriði að ræða út af fyrir sig hvert og eitt eru þarna nokkur atriði sem hafa í mínum huga forgang og ætti sérstaklega að taka upp. E. t. v. ætti að draga það út úr sem mestu skiptir í þessu máli, grisja örlítið, vegna þess að ég hygg að sumir liðirnir, ef grannt er skoðað, séu miklu þýðingarmeiri en aðrir, eins og eðlilegt er þegar um svona mikla og langa upptalningu er að ræða. Þar er ég ekki að gera lítið úr þeim liðum, sem minna skipta og eru eins og hv. síðasti ræðumaður benti á, kannske þess eðlis að þeir kosta tiltölulega lítið nema viljann til að framkvæma þá. Ég bendi alveg sérstaklega á þau viðamiklu verkefni sem reiknað er með í 3. lið í grg. að svokallaður barnaumboðsmaður fengi. Þar er um geysilega víðtækt starfssvið að ræða og e. t. v. væri í því tilfelli sjálfsagt að setja um það ákveðna löggjöf. Ég geri mér hins vegar ekki alveg ljóst hvernig á að framkvæma þetta, því að mér sýnist að það sé geysilega viðamikið verkefni sem þessi umboðsmaður fengi sérstaklega til meðferðar. Þar er upptalning á nokkrum atriðum, m. a. einhverjum viðkvæmustu og vandasömustu atriðum sem snerta t. d. foreldravaldið og áhugamál og réttindi barna í heild. Í 5. liðnum er svo líka komið að máli sem ég tel mjög stórt, - hefur reyndar verið flutt á Alþ. sérstaklega. Ég geri mér von um varðandi fæðingarorlofið í heild, að það hljóti að koma inn í þá endurskoðun almannatryggingalaganna sem nú stendur yfir, þó að búast megi við að það yrði í öðru formi og ekki eins stórtæku og þarna er ráð fyrir gert. Ég tek líka alveg sérstaklega undir 11. liðinn, um að ríkið taki að nýju þátt í rekstri dagvistarstofnana. Það mál er einnig komið hér inn sem beint þingmál. Ekki síður legg ég áherslu á 12, og 13. lið, sem eru nátengdir. Þar er um einstaklinga að ræða sem við öll vitum að hafa verið um of vanræktir á undanförnum áratugum. En vaxandi skilningur á málefnum þeirra hefur valdið því að nú er farið að setja mál þessi á oddinn meira en gert hefur verið. Ég hafði gert mér svo sannarlega von um að sá samstarfshópur, sem vann að málefnum þroskaheftra á vegum þriggja rn. ásamt með fulltrúa frá samtökunum Þroskahjálp, birti okkur álit sitt í frv. formi áður en þessu þingi lyki. Á því væri vissulega full þörf. Ég veit hins vegar ekki um stöðu þess máls í dag, en trúi vart öðru en þegar svo víðtæk samstaða hefur náðst um almenna heildarlöggjöf varðandi hið þroskahefta fólk hljóti það mál að sjá dagsins ljós fyrr en síðar. Þar er auðvitað komið inn á þau atriði sem 12. liðurinn og reyndar 13. liðurinn að hluta tekur til. Það, sem e. t. v. skiptir mestu, er að í áliti þessu eða frv.-drögum er komið inn á þau nútímavinnubrögð, sem verður að fara að viðhafa í málefnum þroskaheftra, sneitt fram hjá um margt úreltri hælastefnu eins og mögulegt er. Ég dreg enga dul á það og hef aldrei gert að sú stefna er löngu úrelt, þó að við höldum okkur enn við hana í allt of ríkum mæli, og jafnvel síðasti samstarfshópur, sem skilaði áliti á vegum sömu rn. í fyrra, hélt sig enn við hana að mjög miklu leyti. Ég legg svo áherslu á 14. liðinn í þessari till., þó að ég viti að í efri bekkjum grunnskóla á að fara fram ákveðin fræðsla um þjóðfélagsleg efni, réttindi og skyldur einstaklingsins í þjóðfélaginu. Það er nú þegar gert. En ég dreg ekkert úr því, að þar megi betur gera. Það er staðreynd, að í skólakerfi okkar hefur þessi þáttur orðið um of út undan og menn heldur viðkvæmir fyrir honum. Það er varla viðeigandi hér og nú að benda á það, að þetta fer ansi mikið á skakk við nýframkomið frv. í Ed., þar sem manni sýnist í raun og veru að það eigi að takmarka þessa fræðslu sem allra mest. Vegna fjarveru flm. þess frv. er ekki viðeigandi að fara miklu nánar út í það atriði, en ef það frv. um breytingu á grunnskólalögunum kæmi til framkvæmda óbreytt eins og það er nú mundi það hreinlega loka fyrir þann þátt sem er vikið að í sambandi við sem eðlilegasta fræðslu í þessum efnum, sem hlýtur að koma meira og minna inn á þau svið sem frv. það fjallar um. Ég sem sagt vildi nota þetta tækifæri til þess að taka undir meginmálið í þessari till. til þál. og þakka um leið það framtak, sem þarna er sýnt, og þar mættu fleiri huga að. En. ég tel eðlilegast og sjálfsagðast að sá hópur, sem vinnur að þessu máli á vegum menntmrn., fái þetta sem verkefni, kannske að hluta til sem viðbótarverkefni. En e. t. v. er þessi hópur þegar farinn að huga að veigamiklum þáttum þess án þess að ég viti það.



Herra forseti. Ellefu hv. þm. Alþfl. hafa flutt hér till. til þál., og mér sýnist að nú muni vera lýðum ljóst að þar séu á ferðinni barnavinirnir mestu. Það er góðra gjalda vert að vera góður við blessuð börnin, og því stend ég upp að ég vil taka undir suma liði þessarar tillögu. Ráðh. Alþfl. eru að sjálfsögðu ekki á þáltill. þessari, enda ekki venja, en ráðh. hefðu getað upplýst að málefni barna munu vera til meðferðar í ríkisstj. Ég hygg að ég muni það rétt, að í málaskrá ríkisstj. sé áformað að flytja frv. til barnalaga. Það hefur að vísu komið áður á borð þm. Ef ég man rétt hefur það verið flutt þrisvar sinnum og aldrei hlotið afgreiðslu. Nú hlýtur það að koma fram í fjórða sinn og eiga þá greiða leið í gegnum þingið eftir allan þennan undirbúning. En það er engan veginn einföld löggjöf, sem felst í þessu frv. til barnalaga, og hreint ekki ástæða til að kasta að því verki höndunum, því að eins og glögglega hefur komið fram í máli þeirra, sem hafa talað á undan mér, er hér um hin mikilsverðustu mál að ræða. Þessi þáltill. felur í sér stefnuskrá Alþýðuflokkskvenna, eins og síðasti ræðumaður komst að orði. Það er þakkarvert að þær skuli setja þessa stefnuskrá saman, og það er augsýnilegt að fleiri en tilteknir hv. þm. Sjálfstfl. láta velferð fjölskyldunnar til sín taka. Hvað varðar hugmyndina um barnaumboðsmann, þá sé ég það í hendi mér að hann muni gegna vandasömu starfi - ekki lítið vandasömu starfi. Ef maður lítur á þau verkefni sem honum yrðu falin með þessu máli, ef að lögum yrði þessi barnaumboðsmannsgrein, yrði það starfssvið víðfeðmt og ekki vandalaust að meðhöndla, svo sem eins og úrskurðarvald í ágreiningsmálum um börn o. fl., o. fl. Ég held að kannske væri fullt eins gott að setja nefnd í málið. Hvað varðar kynlífsfræðsluna, sem hér er blandað inn í, þá er slíkt verkefni heilbrrh. Hæstv. fyrrv. heilbrrh. vann mikið starf á því sviði, og ég treysti því að núv. hæstv. heilbrrh. láti það mál einnig til sín taka. Í þessari þáltill. eru margar góðar hugmyndir sem ég er hrifinn af, og sumar þeirra eiga áreiðanlega eftir að verða einhvern tíma að veruleika. En þetta kostar peninga. Það er áreiðanlega hægt að koma fyrir í þessu þó nokkrum milljörðum, ef framkvæma ætti allt á árinu næst á eftir barnaárinu. En sumir liðir till. eru það mikilvægir, að ég held að ástæða væri til að taka þá út úr og grisja, eins og hér hefur verið að komist að orði, því að sumt af þessu kostar ekki ýkjamikla peninga og gæti orðið mjög til bóta að koma í verk.



Herra forseti. Ég vil taka undir þessa till. Hér er hreyft máli sem okkur ber skylda að taka til rækilegrar skoðunar á þessu ári, ári barnsins, og þó fyrr hefði verið. Það er raunar athyglisvert. að það skuli þurfa að koma frá alþjóðastofnunum ábending um að ræða svo viðamikil mál og nauðsynjamál í nútímaþjóðfélagi sem raunar er tilefnið. Umr. um málefni barna þurfa að mínu mati að vera víðtækar og taka þarf mið af ýmsum undirstöðugreinum í uppeldismálum: fjölskyldumálum, skólakerfi og ýmsum félagslegum þáttum. Einnig kemur þar til greina, sem hér hefur aðeins lauslega verið minnst á, almannatryggingakerfi okkar, sem að mínu mati og margra fleiri er að mörgu leyti mjög ófullkomið og þarf að taka til endurskoðunar frá grunni, eins og áður hefur verið minnst á. Um þessar mundir og á næstunni fara fram miklar umr. um málefni barna í eiginlega öllum sveitarstjórnum landsins samkv. sérstökum fyrirmælum, - umr. sem munu fara fram í samvinnu og samráði við skólana á hverjum stað. Ég er í engum vafa um að einmitt sá þáttur mun verða til þess að þessi mál fái rækilegri úttekt á hverjum stað og mun leiða til góðs fyrir þann nauðsynlega þátt að sinna málefnum barnanna okkar. Ég er því í engum vafa um að þetta málefni fær nú þá umfjöllun hjá ýmsum aðilum að það verður til mikils góðs. Í sambandi við þá till., sem hér liggur fyrir, get ég ekki stillt mig um að lýsa því, að ég er algerlega andvígur 11. lið upptalningar þeirrar sem hér er gerð, þ. e. a. s. að ríkið taki að nýju þátt í rekstri dagvistarstofnana. Ég gæti talað um það langt mál. Ég tel að slíkt væri spor aftur á bak. Þetta er hlutverk sveitar- og bæjarfélaga, sem þau hafa tekið að sér af fúsum vilja að fyrir fram gerðum mörgum athugunum á vegum sveitarfélaga, og ég vil ekki blanda því aftur inn í samkrull við ríkisrekstur - alls ekki. Það er atriði sem ég vil leggja sérstaka áherslu á í þessu sambandi. Ég vil taka undir með hv. 3. þm. Austurl. um nauðsyn þess að heildarlöggjöf um málefni þroskaheftra nái fram að ganga - eða sjái dagsins ljós, mætti frekar orða það. Þetta er þýðingarmikið mál sem vissulega væri þörf á að ræða þegar rætt er um málefni barnsins sérstaklega, því að þetta er eitt af þeim málum sem hafa verið algerlega utangarðs í þjóðfélagi okkar til þessa og þörf er á að linni. Mér er kunnugt um að samið hefur verið frv. til l. um aðstoð við þroskahefta sem mun hafa legið á borði hæstv. félmrh. frá því um áramót. Hér er um að ræða frv. eða lagasmíð sem hefur verið unnin í samráði við áhugafólk á þessu sviði og samtök þeirra sem fjalla um þessi mál. Þetta frv. að l. er það viðamikið og yfirgripsmikið og svo nauðsynlegt að fara að sinna þessu máli á skipulegan hátt að ég vil einmitt nota tækifærið til þess að undirstrika sérstaka þörf á því að það verði farið að leggja frv. þetta fyrir Alþ. mjög fljótlega. Þá tengist sá nauðsynlegi þáttur umr. og ákvarðanatöku í sambandi við málefni barna, sem ég vil undirstrika að ég er innilega sammála flm. um að þurfi að fá framgang á þessu ári á myndarlegan hátt.



Herra forseti. Ég vil þakka þær undirtektir sem þessi þáltill. hefur fengið hjá þeim hv. þm. sem hér hafa talað. Jafnvel hv. þm. Páll Pétursson sá sér fært að taka undir þessa till., þó að hún væri frá 11 Alþfl.-mönnum, og eru það nokkur tímamót í ræðuhöldum hv. þm. á þingi í vetur. Engu að síður vil ég þakka þessar undirtektir sem ég tel mjög ánægjulegar. Er kannske tímanna tákn að karlmenn skuli fjalla um þessi mál sem fram undir síðasta áratug voru talin nokkurs konar einkamál kvenna, þ. e. a. s. málefni barna. Ég held nefnilega að þessi karlasamkoma, sem við eigum aðild að, hafi - með fullri virðingu fyrir þeim fáu fulltrúum kvenna, sem hér eiga sæti, er þetta fyrst og fremst karlasamkoma - látið þessi mál nánast lönd og leið á undanförnum árum og ekki skipt sér af þeim að nokkru leyti, nema þá í sambandi við umr. um lagasetningu um málefni barna. Það er hárrétt hjá hv. þm. Helga Seljan, að það er þegar samstarfshópur, sem á að fjalla um ýmis málefni barna, byrjaður að starfa á vegum menntmrn. Þessi till. er hins vegar búin að liggja á þingi frá því löngu fyrir áramót, og ég vænti þess fastlega að mál þessi og till., sem fram koma hér, geti einmitt farið til þessa hóps og væri það vel. Hér eru vissulega settar fram ítrustu hugmyndir í þeim málaflokki, sem um er fjallað, og dettur varla nokkrum manni í hug að nema brot af þessu nái fram að ganga á næstunni, en engu að síður eru þarna á ferðinni mál, sem hafa fengið mjög ítarlega meðferð á undanförnum tveimur árum hjá Sambandi Alþýðuflokkskvenna, og mál, sem ég vona að sem flestir geti gert að sínum málum. Ég vil ekki hafa um þetta fleiri orð. Í till. eru margar nýjungar. Það er ekkert undarlegt, eins og oft gerist þegar bryddað er upp á nýjungum, að mönnum verði gjarnt að brosa þegar þeir heyra ýmsar hugmyndir um hvernig halda skuli á málum. En engu að síður er hér á ferðinni málaflokkur sem við höfum almennt látið allt of afskiptalítinn að undanförnu. Er fyllsta ástæða til þess að við förum að huga betur og meir að þessum málum, eins og hv. þm., sem hér hafa tekið til máls, hafa bent réttilega á.



Herra forseti. Það er misskilningur, að ég hafi tekið jafnvel undir alla þætti þessarar till., en ég er alltaf reiðubúinn að styðja mál sem Alþfl.-menn flytja, bara ef mér þykja þau skynsamleg. Í sumum þeirra, sem ég hef ekki verið tilbúinn að styðja, hafa verið settar fram, svo að ég noti orðalag hv. síðasta ræðumanns, ítrustu hugmyndir, sem engum dettur í hug að nái fram að ganga.



Herra forseti. Á þskj. 246 hef ég ásamt hv. þm. Kjartani Ólafssyni leyft mér að flytja svo hljóðandi till. til þál: „Alþingi ályktar að beina því til ríkisstj., að í þeirri endurskipulagningu á starfsemi og rekstri Skipaútgerðar ríkisins, sem fyrirhuguð er, verði að því stefnt að fyrirtækinu verði skipt í tvær deildir: Austurlands- og Vestfjarðadeild með aðsetri á Reyðarfirði og Ísafirði. Skal um þetta atriði tekið mið af till. stofnananefndar frá árinu 1975 og frv. hér að lútandi lagt fram þegar á næsta þingi.“ Það má segja að hér sé um einn þátt að ræða í stóru máli - máli sem þarf vissulega að halda vakandi. Það er orðið nokkuð langt um liðið síðan birt var álit svokallaðrar stofnananefndar, ítarlegt álit um möguleika á flutningi ríkisstofnana út á landsbyggðina, skiptingu á vissum stofnunum í ákveðnar deildir eða útibú frá ákveðnum stofnunum. Í sambandi við það álit hefur verið nokkuð unnið, sérstaklega við þá endurskoðun sem síðasta hæstv. ríkisstj. lét fara fram á því, af tveimur hv. þm. þá. En sannleikurinn er sá, að þetta álit hefur um of gleymst. Þetta álit var, hvað sem menn vilja um það segja að öðru leyti, vel unnið að því leyti til að álits var víða leitað og samráð haft við hina einstöku aðila eins og kostur var og reynt að koma fram með rök bæði með og móti hinum einstöku liðum sem urðu svo niðurstaðan í áliti nefndarinnar. Ég verð að segja að mér þætti allhart ef sú mikla vinna færi til einskis með öllu, og mér dettur það raunar ekki í hug. Ég hef spurt um það áður, hvað í þessu eigi að gera. Mér hefur virst sem um of væri um áhugaleysi æðstu stjórnvalda að ræða að taka á þessu máli í heild eins og t. d. nágrannar okkar hafa gert með góðum árangri. Hér er auðvitað um að ræða fyrst og fremst spurninguna um dreifingu á valdi og dreifingu á þjónustu, sem er um leið einn veigamesti þátturinn til byggðajafnvægis hér á landi. Ég tel að frumskilyrði þess, að hér sé rétt að staðið, sé að tekið sé skipulega á þessu verkefni. Einstök rn. hafa tekið góð spor í þessu efni. Ég minni t. d. á útibúin frá Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins og Hafrannsóknastofnun sem ákveðin voru í tíð hæstv. fyrrv. sjútvrh. Lúðvíks Jósepssonar. Einnig nefni ég ýmsar stofnanir, sem hafa gert verulegt átak í þessu efni og Vegagerð ríkisins er kannske gleggst dæmi um, þó að okkur sumum hverjum þyki að þeir mættu færa meira vald út í þessar stofnanir en nú þegar er þar komið og séu enn með of mikið miðstýringarvald í Reykjavík. En mér er ljóst að þó að þarna sé vel að unnið í einstaka tilfellum þarf að verða um heildstætt átak að ræða. Ekki skal ég vera talsmaður þess að rasað sé að neinu um ráð fram, og álitið sjálft er ekki þann veg upp byggt, þó að ákveðin tímasetning hafi verið sett á hugsanlegan flutning stofnana og hugsanlega útibúa- og deildaskiptingu. Ég held nefnilega að þrátt fyrir allt hafi verið viss varfærni ríkjandi í sambandi við þetta álit, þótt að ákveðnu marki væri þar stefnt, alveg sérstaklega ef litið er til þess hvað nágrannar okkar, t. d. bæði Norðmenn og Svíar, hafa gert róttækar breytingar í þessu efni með tilfærslu valds og þjónustustofnana út á landsbyggðina hjá sér, sem hefur í raun ráðið miklu um aukið byggðajafnvægi í þessum þjóðlöndum. Við vitum auðvitað ósköp vel, að það er tregða í öllu stjórnkerfinu til breytinga í þessa átt. Embættismennirnir vilja ekki mikla röskun. Þeir eru hræddir við að fara héðan burt, af þessu hitaveitusvæði, kannske eitthvað út á köldu svæðin, og þeir vita jafnvel að aðstaðan er langbest hér, sbr. ágætan forstöðumann ríkisstofnunar sem við var rætt um stað einn úti á landi sem við vorum með till. um að kæmi ákveðið útibú á. Staðurinn er Ólafsvík. Hann sagði: „Hvernig í ósköpunum á að vera hægt að bjóða mönnum, sem eru með börn á menntaskólaaldri, að fara vestur í Ólafsvík?“ Hann sagði þetta í fullri alvöru, en láðist auðvitað að hugsa um þá menn sem búa í Ólafsvík og búa í hinum mörgu Ólafsvíkum landsbyggðarinnar og eiga börn á þessum aldri og eiga að sækja hina ýmsu þjónustu allt um of hingað á suðvesturhornið. Ég veit að það má ekki ganga með öllu yfir vilja þessara manna eða skoðanir þeirra í þessu efni. En það er líka hart ef þær skoðanir eiga að vera ráðandi, eins og mér fannst um sumt vera í áliti þeirra tvímenninga í fyrra sem kom upp þetta mál, hv. þm. Ellerts Schram og hv. þm. Ingvars Gíslasonar. Mér þótti þeir um of í því efni taka tillit til þess sem embættismenn hinna einstöku stofnana höfðu um málið að segja, sem voru í viðtölum við okkur nm. á sínum tíma og auðvitað andvígir hvers konar breytingum og máttu helst ekki heyra neina röskun nefnda, nema þá einhver tiltölulega meinlaus útibú, sem réðu helst engu, eða deildir, sem hefðu ekki allt of mikið verkefni. Hér verða að koma til skipulegar, markvissar aðgerðir stjórnvalda, og auðvitað verða þær að vera byggðar á raunsæju mati. Á eitt legg ég þarna höfuðáherslu, eins og ég hef gert frá því að þetta álit kom fram. Ég held að það verði ekkert marktækt í þessu gert fyrr en hinu svokallaða flutningsráði ríkisstofnana eða einhverri slíkri stofnun verður komið á. Ég gerði mér sannarlega vonir um að frv. þar að lútandi sæi dagsins ljós á þessu þingi frá hæstv. enn verandi ríkisstj., en það fer nú kannske að verða vonlítið um að það gerist. Ég mun því ásamt með öðrum flytja málið í einhverju formi á þingi næstu daga, ef engin hreyfing verður sjáanleg. Reynsla nágranna okkar er slík, eins og margoft hefur verið bent á, að það væri óeðlilegt við okkar aðstæður og við okkar miklu byggðaröskun, sem hefur orðið á undanförnum áratugum, ef við gerðum ekki eitthvert skipulegt átak í þessu efni. Þess ber líka að gæta, að í kjölfar þeirrar atvinnuuppbyggingar, sem óneitanlega hefur orðið víða úti á landsbyggðinni, hljóta að þurfa koma til ákveðin átök einmitt á sviði félagslegrar þjónustu og jöfnunar á lífskjörum að öðru leyti. Um þessa till. vil ég aðeins segja það sem segir í grg., að á síðasta þingi var einmitt samþ. till. um almennan stuðning við alhliða uppbyggingu og eflingu Skipaútgerðar ríkisins, að nokkru eftir þeim hugmyndum sem framkvæmdastjóri hennar er uppi með og áætlanir hafa verið um, sem byggjast fyrst og fremst á endurnýjun skipakosts útgerðarinnar og gerbreyttum afgreiðsluháttum. Ef af framkvæmd þessara áætlana, sem þarna eru í gangi og Alþ. hefur lýst stuðningi við, ætti þjónustan við íbúa landsbyggðarinnar að verða betri og í kjölfar þeirrar bættu þjónustu kæmi líka betri og öruggari vörudreifing og afleiðing því minni flutningskostnaður og lægra vöruverð, sem við gerum okkur grein fyrir að þurfi líka að koma til með öðrum hætti en hjá þessu eina fyrirtæki. Í þessari endurskipulagningu viljum við sem sagt að þessi kostur sé skoðaður. Flutningur þessarar starfsemi jafnt sem miðstöðva fyrir hana að því er tekur til heimahafnar skipanna tveggja, eins og gert er ráð fyrir í áliti stofnananefndar, er mjög veigamikið atriði fyrir viðkomandi staði. Hér er um aðalhafnir þessara tveggja landshluta að ræða, - þeirra landshluta sem við erfiðasta og dýrasta flutninga búa og um leið við hæst vöruverð, svo sem könnun, sem framkvæmd var, trúi ég það hafi verið, af byggðanefnd, leiddi mjög glögglega í ljós. Aðsetur hinna tveggja deilda á þeim stöðum gæti tvímælalaust haft jákvæð áhrif einnig á rekstur Skipaútgerðar ríkisins til hagsbóta fyrir landsbyggð alla. Við teljum líka að það sé margvíslegt hagræði að þessari skipan, að aukinni hlutdeild þeirra aðila í rekstrinum sem þjónustunnar eiga að njóta, til viðbótar við þá búsetuþýðingu sem þessi skipan hlýtur að hafa í för með sér. Ég geri mér alveg ljósa þá annmarka sem eru á flutningi stofnana út á land, deilda- og útibúaskiptingu. En þýðing slíkra útibúa, slíkra deilda og slíks stofnanaflutnings er svo ótvíræð að ekki þarf að víkja nánar að því. Fordæmi granna okkar á Norðurlöndum er, eins og ég sagði áðan, gleggst þar til vitnisburðar. Ég hef tekið þetta mál út úr, ekki af því að ég telji það alveg sérstaklega í brennidepli varðandi þau mörgu mál eða mörgu atriði sem stofnananefnd lagði til á sínum tíma, heldur kannske vegna þess að málefni þessa fyrirtækis, Skipaútgerðar ríkisins, eru nú í mikilli athugun. Því tel ég rétt að hreyfa því sem segir í áliti stofnananefndar, og ég vil leyfa mér að lesa það upp og láta vera mín lokaorð. En í álitinu segir, með leyfi forseta: „Skipaútgerð ríkisins skiptist í strandferðadeild, landhelgisgæsludeild og hafrannsókna- og fiskirannsóknadeild: tvær síðarnefndu deildirnar annast skipakost viðkomandi stofnana og tengjast því fyrst og fremst starfsemi þeirra. Nefndin fjallar þess vegna hér fyrst og fremst um strandferðadeild sem aðallega fæst við vöruflutninga til og frá landsbyggðinni, einkum Vestfjörðum og Austfjörðum. Starfsemi Skipaútgerðar ríkisins hefur dregist mjög saman á síðari árum og þjónar stofnunin nú aðallega þessum tveimur landshlutum. Þar eð þessi tegund starfseminnar er einkum hagsmunamál tveggja landshluta, leggur nefndin til að strandferðadeild verði skipt í tvo hluta, Vestfjarðadeild og Austfjarðadeild, sem fái aðsetur á Ísafjarðarsvæði og Austfjarðasvæði. Deildirnar fái hvor fyrir sig ákveðin skip til umráða sem annist flutninga innan þessara landshluta og við aðra landshluta, einkum Reykjavík og Akureyri. Deildum verði veitt verulegt sjálfstæði við rekstur skipanna. Í Reykjavík verði áfram afgreiðsla og vörugeymsluhús. Nefndin telur eðlilegt að sú starfsemi, sem einkum á að þjóna ákveðnum landshlutum, hafi aðsetur í þeim. Nefndin leggur jafnframt til að aðrir þættir í starfsemi stofnunarinnar hafi óbreyttan aðsetursstað. Gera má ráð fyrir að við skiptingu strandferðadeildar muni auk áhafna skipanna 5–10 menn fylgja hvorri deild, Vestfjarðadeild og Austfjarðadeild. Nefndin telur að slíkur flutningur muni færa stjórn flutninganna nær hagsmunum viðkomandi landshluta og þannig hafa fjölþætt áhrif á viðfang margvíslegrar starfsemi á þessum svæðum. Kostnaður við slíkar breytingar væri einkum fólginn í útvegun skrifstofuhúsnæðis. Á móti kæmi minni þörf stofnunarinnar fyrir slíkt húsnæði á höfuðborgarsvæðinu.“ Í lokin er svo bent á þá staðreynd, að einn þeirra nm., er að þessu áliti standa, er einmitt núverandi forstöðumaður byggðadeildar Framkvæmdastofnunar ríkisins, Bjarni Einarsson, en flm. telja mjög eðlilegt að fela byggðadeildinni að vinna að þessu verkefni ásamt auðvitað viðkomandi rn. og stofnuninni sjálfri. Ég vil svo, herra forseti, leyfa mér að óska þess, að umr. verði frestað og málinu vísað til hv. allshn.

Fyrirspurn til menntamálaráðherra frá Matthíasi Bjarnasyni á þskj. 452 er svo hljóðandi: „1. Hvaða erlendir aðilar hafa veitt Íslendingum styrki til náms á s. 1, fimm árum? 2. Hverjir hafa hlotið þessa styrki hvert ár fyrir sig og hve háa upphæð? 3. Hvaða reglur eru og hafa verið við úthlutun þessara styrkja þegar menntamálaráðuneytið; starfsmenn þess eða nefndir starfandi á vegum ráðuneytisins eða f tengslum við það voru umsagnaraðilar eða réðu hver hlaut styrk? 4. Hefur orðið ágreiningur milli fulltrúa menntamálaráðuneytisins og annarra umsagnaraðila eða þeirra sem styrki hafa veitt, um það, hvaða aðilar ættu að fá styrki? Ef svo er, hver var sá ágreiningur og í hvaða tilfellum var um ágreining að ræða?“ Svar: 1.–2. Á hverju ári berast jafnan nokkur boð frá erlendum stjórnvöldum um styrki handa íslenskum námsmönnum til náms í viðkomandi löndum. Er oftast um að ræða styrki til háskólanáms, boðna fram til eins skólaárs í senn og miðaða við að nægja fyrir brýnustu nauðsynjum. Oftast er aðeins einn styrkur í boði frá hverju landi, en stundum þó tveir eða jafnvel fleiri. Við Bandaríkin er sérstakur samningur um greiðslu kostnaðar af ýmsum menningarsamskiptum, hinn svonefndi Fulbright-samningur. Samkvæmt honum eru m. a. veittir árlega nokkrir kandídatastyrkir til náms í Bandaríkjunum og ferðastyrkir til námsmanna, sem hafa útvegað sér námsvist og dvalarstyrk eftir öðrum leiðum. Menntastofnun Bandaríkjanna á Íslandi úthlutar styrkjum þessum. Þá hefur Íslensk-ameríska félagið milligöngu um veitingu nokkurra styrkja árlega til náms í Bandaríkjunum, einkum til stúdenta, er ekki hafa lokið háskólaprófi. Yfirlit um styrkveitingar fyrir skólaárin 1974/75, 1975/76, 1976/77, 1977/78 og 1978/79 fylgir hér með. Taka ber skýrt fram, að yfirlitið tekur einungis til styrkja sem menntamálaráðuneytið hefur með einhverjum hætti haft milligöngu um. Hér er því engan veginn um að ræða tæmandi skrá um alla styrki sem erlendir aðilar hafa veitt íslenskum námsmönnum á umræddu tímabili, sbr, t. d. það sem áður segir um styrkveitingar til náms í Bandaríkjunum, Í ýmsum tilvikum hafa einstakar menntastofnanir og sjóðir veitt Íslendingum námsstyrki án þess að menntamálaráðuneytið hafi komið þar við sögu eða fengið tilkynningu um það. Svo sem fram kemur á yfirlitinu er ekki ævinlega unnt að tilgreina fjárhæð styrks, þar sem hún hefur ekki verið tilgreind í styrkboði. Oftast mun þá unnt að gera ráð fyrir, að styrk sé a, m. k, ætlað að hrökkva fyrir húsnæðis- og fæðiskostnaði. 3. Þegar menntamálaráðuneytinu berst tilkynning um styrkboð til handa íslenskum námsmönnum auglýsir ráðuneytið jafnan eftir umsóknum í Lögbirtingablaði og dagblöðum, auk þess sem fréttatilkynning um styrkboðið er send Ríkisútvarpinu. Stundum er gert ráð fyrir, að allar umsóknir séu sendar beint til styrkveitingaraðila, en miklu algengara er þó að ætlast sé til þess að ráðuneytið geri tillögu um ráðstöfun styrksins. Um tilnefning styrkþega úr hópi umsækjenda þegar svo háttar eru engar formlegar, almennar reglur. Oftast eru af hálfu styrkveitenda sett ákveðin skilyrði, mismunandi víðtæk, sem umsækjendur þurfa að fullnægja til að koma til greina til styrkveitingar. Ef fleiri umsækjendur fullnægja styrkskilmálum en styrkir eru í boði er við ákvörðun um tilnefningu höfð hliðsjón af ýmsum atriðum sem máli þykja skipta. Fyrst og fremst kemur þá til álita námsárangurs eins og hann verður ráðinn af umsóknargögnum, en einnig t. d. hvar umsækjendur eru staddir á námsferli. Ef fjöldi hæfra umsækjenda leyfir eru venjulega tilnefndir varamenn til styrkveitingar, auk þess eða þeirra sem aðallega er mælt með. Endanleg ákvörðun um styrkveitingu er síðan í höndum þess aðila sem að styrkboði stendur. Algengast er að tilnefning styrkþega, þegar um hana er að ræða, sé ákveðin af ráðuneytinu samkvæmt framansögðu, án þess að formlegir umsagnaraðilar séu til kvaddir. f einstökum tilvikum er þó af hálfu styrkveitanda gert ráð fyrir að um tillögur varðandi styrkþega sé haft samráð við sendiráð viðkomandi ríkis. Þetta á einkum við um styrki til náms í Bretlandi, Frakklandi og Sambandslýðveldinu Þýskalandi. 4. Þegar um er að ræða samráð við fulltrúa sendiráðs styrkveitingarríkis um tilnefning styrkþega fer það fram á viðræðufundum eftir að báðir aðilar hafa kynnt sér umsóknargögn. Hefur jafnan náðst full samstaða um tillögur varðandi styrkþega. Eins og áður segir er endanleg ákvörðun um ráðstöfun styrks á hendi þess aðila sem styrkinn býður fram. Langalgengast er að farið sé að þeim tillögum sem menntamálaráðuneytið gerir (að höfðu samráði við viðkomandi sendiráð þegar það á við). Í fáeinum tilvikum hefur þó verið brugðið frá þeim með þeim hætti, að styrkur hefur verið veittur varamanni í stað umsækjanda sem gerð hafði verið tillaga um sem styrkþega. Þetta hefur á umræddu tímabili t. d. gerst tvívegis að því er varðar einn af þremur styrkjum til háskólanáms í Sambandslýðveldinu Þýskalandi. Í annað skiptið var styrkur veittur námsmanni í sálarfræði, sem verið hafði fyrstur á varamannalista, í stað umsækjanda á sviði tónlistar. Í hitt skiptið var umsækjandi í efnafræði (varamaður) tekinn fram yfir námsmann í þýsku. Yfirlit um erlenda námsstyrki, sem íslenskum námsmönnum voru veittir fyrir skólaárið 1974–75 og menntamálaráðuneytið hafði einhver afskipti af: Dvalarland Nafn styrkþega Aðalnámsgrein Styrkfjárhæð Aths. Bretland Ásmundur Jakobsson framhaldsnám í eðlis- fjárhæð ókunn fræði og efnafræði Guðný Eiríksdóttir framhaldsnám í lífefna fræði „ Jón Baldur Sigurðsson framhaldsnám í sjávar- „ vistfræði Danmörk Hólmfríður Gísladóttir nám við Kennaraháskóla d. kr. 1 653 á mán. Danmerkur Gísli Gunnarsson hagsaga „ 4 mán. styrkur Valdís Jónsdóttir nám v. Kennaraháskóla „ „ Danmerkur Árni Ragnarsson arkitektúr „ Víðir Hafberg Kristinsson nám v. Kennaraháskóla „ Danmerkur Sverrir Ólafsson mjólkurfræði d. kr. 7 000 Vilhjálmur H. Gíslason nám v. Slagteriskolen í „ Hróarskóla Ingólfur Þór Baldvinsson „ d. kr. 3 500 Níels Hjaltason „ „ Ásbjörn Þorvarðsson nám v. Byggeteknisk „ Höjskole í Khöfn. Vignir Albertsson „ „ Finnland Trausti Júlíusson framhaldsnám í finnskri 900 finnsk mörk á mán. tungu Gísli Jón Kristinsson arkitektúr 750 finnsk mörk á mán. Elsa Margrét Þórsdóttir hönnun leikbúninga 350 finnsk mörk á mán. Karl Tryggvason arkitektúr og læknisfræði „ Kristín Jónsdóttir arkitektúr 375 finnsk mörk á mán. Óli Hilmar Jónsson „ „ Frakkland Jakob Bergþórsson Smári sálfræði fjárhæð ókunn Þór Rögnvaldsson heimspeki og rökfræði „ Karl Gunnarsson þörungafræði „ Börkur Vífill Bergmann arkitektúr „ Nína Gautadóttir listvefnaður „ Kristín Guðrún Lárus- franska „ dóttir Tryggvi Sigurðsson barnasálfræði „ Þuríður Jóna Jóhanns- félagsfræði „ dóttir Atli Gunnar Guð- sálarfræði „ mundsson Helga Sveinsdóttir franskar bókmenntir „ Írland Margrét Gunnarsdóttir enska og bókmenntir £ 500 Ítalía Brynjar Viborg ítalska og ítalskar bók- menntir 110 000 lírur á mán. 3 mán. styrkur Dvalarland Nafn styrkþega Aðalnámsgrein Styrkfjárhæð Aths. Guðbergur Bergsson listasaga ,, „ Jóhanna S. Bogadóttir myndlist „ „ Pétur Björnsson ítalska, listasaga, bók- „ óstaðfest menntir Grímhildur Bragadóttir ítalska og listasaga „ 2 mán. styrkur Guðrún S. Friðbjörns- söngur og ítalska „ ,, dóttir Noregur Einar Þór Lárusson frystiiðnaður jafnv. d. kr. 7 000 Gunnar Þór Benjamínsson sjónglerjafr. „ Halldór Halldórsson matvælatæknifræði „ Magnús Jónsson framhaldsnám v. Norsk „ hotelfagskole Halldór Kristinsson nám v. Tinius Olsens jafnv. d. kr. 3 500 tekniske skole. Arnar J. Magnússon stærðfræði „ Rúmenía Einar Örn Guðjohnsen rúmenska 1 600 Lei á mán. Guðmundur Hreiðarsson hagfræði „ Sovétríkin Sigríður Ingunn Ásdísardóttir rússneska fjárhæð ókunn Svíþjóð Jóhann Pálsson grasafræði s. kr. 1 050 á mán. Ástrún Kristjánsdóttir nám v. Konstfackskolen í jafnv. d. kr. 7 000 Stokkh. Hallgerður Arnórsdóttir auglýsingaljósmyndun „ Jóhannes Jóhannesson tæknifræði „ Kári H. Þórsson nám v. Statens Scenskola ,, í Stokkhólmi Sviss Björn Oddsson jarðfræði 750 s. fr. á mán Sigrún H. Árnadóttir þýska 900 s. fr. á mán. Sam- Selma Guðmundsdóttir píanóleikur ca. 570 mörk á mán. bandslýð- Guðmundur Viðar þýska veldið Karlsson Þýskaland Bjarni Ingi Gíslason efnafræði „ (háskólinn í Bolli Héðinsson jarðvísindi. ca. 500 mörk á mán. Münster - í stað Kölnar- háskóla. ) Ákerrén-ferðastyrkinn 1974, 1 000 sænskar krónur, hlaut Sigrún Jónsdóttir til náms í kennsluhjúkrun í Noregi. Yfirlit um erlenda námsstyrki sem íslenskum námsmönnum voru veittir fyrir skólaárið 1975–76 og menntamálaráðuneytið hafði einhver afskipti af: Dvalarland Nafn styrkþega Aðalnámsgrein Styrkfjárhæð Aths. Bretland Ágúst Guðmundsson kvikmyndaframleiðsla og greidd skólagjöld stjórn. f. 1975–1976. Kristján Árnason málvísindi fjárhæð ókunn Ævar Petersen fuglafræði „ Danmörk Ásgeir Sigurðsson sálfræði um 1 905 d. kr. á mán- 8 mán. Guðmundur Sigurmons- nám v. kennaraháskóla „ ,, son Kbh. Þórólfur Friðgeirsson „ „ „ Friðgeir Björnsson lögfræði „ 4 mán. st. Garðar Valdimarsson „ „ „ Árni Árnason innanhúss- og húsgagna- d. kr. 10 000 arkitektúr Jón Guðmundsson byggingafr. „ Ingólfur Thór Baldvins- matvælafræði d. kr. 5 000 son Níels Viðar Hjaltason matvælafræði „ Lúðvík Hermannsson mjólkurfræði ,, Ólafur Örn Kristjánsson mjólkurfræði „ Finnland Sveinn Eldon heimspeki 900 finnsk mörk á mán. Elsa Margrét Þórsdóttir fatahönnun 750 finnsk mörk á mán. a. m. k. sept.-des. og sennil. allt skóla- árið Gísli Jón Kristjánsson arkitektúr ,, „ Kristín Jónsdóttir „ „ „ Óli Hilmar Jónsson „ ,, „ Frakkland Helgi Þórsson stærðfræði fjárhæð ókunn Guðrún Magnúsdóttir eðlisfræði „ Ólöf Þórhildur Ólafs- franskar bókmenntir og „ dóttir málvísindi Ragnheiður Guttorms- innanhússarkitektúr „ dóttir Þormar Sigríður G. Hauksdóttir landafræði „ Vera Ósk Valgarðsdóttir franskar bókmenntir „ Holland Ólafur Óskar Lárusson myndlist á mán. 850 flórínur Írland Margrét Jónsdóttir írsk tunga og bókmenntir 600 sterlingspund Ítalía Jónatan Þórmundsson ítalska og ítalskar bók- 110 000 lírur á mán. 3 mán. st. menntir Rebekka Magnúsdóttir ítalska „ 3 mán. st. Júlíana Guðrún Gott- listasaga „ 2 mán. st. skálksdóttir Sigurður Pétursson ítalska „ 2 mán. st. Þuríður Magnúsdóttir ítalska „ 6 mán. st. Dvalarland Nafn styrkþega Aðalnámsgrein Styrkfjárhæð Aths. Kína Ragnar Baldursson kínverska og heimspeki 100 yen Tryggvi Harðarson kínverska og bókmenntir „ Noregur Helgi Þorláksson saga 1 100–1 300 n. kr. á jan.–júní '76 mán. Úlfar Bragason bókmenntafr. 1 350 n. kr. á mán. Kristín Benediktsdóttir nám í menntaskóla ókunn nægi fyrir fæði og húsn. og e-m vasap. María Baldvinsdóttir nám í lýðháskóla „ „ Ástþór Ragnarsson iðnhönnun jafv. d. kr. 7 000 Daníel Thorarensen alm. matv. fr. „ Emil Bjarni Karlsson matvælatæknifr. „ Gunnar Karlsson hótelstjórn og rekstur jafnvirði d. kr. 3 500 Kristrún Sigurðardóttir klinisk pedagogik „ Magnús Jónsson hótelstjórn „ Margrét Sigurðardóttir kjólasaumur „ Jóhann Guðnason þýska 570 DM á mán. Sam- Arthúr Björgvin Bollason heimspeki og þýska „ bandslýð- Baldvin Hreinn sálfræði, heimspeki veldið Steindórsson Þýskaland Sigurborg Jónsdóttir þýska sem nemur dvalarkostn. og kennslugj. auk 600 DM ferðastyrks til að sækja 2 mán. þýsku- námskeið Goethe- Institut Jóhanna Hálfdánsdóttir þýska „ Sigurður Gunnarsson þýska „ Jón Rúnar Gunnarsson rannsóknir á samanburð- 1000 DM á mán. 3 mán. st. arhljóð- og málmyndun- arfræði. dr. Sigmundur Guð- lífefnafræðirannsóknir „ 2 mán. st. bjarnason dr. Sigurjón Norberg efnafræðilegar rannsóknir „ 2 mán. st. Sovétríkin Jane Marie Pind rússnesk tunga, bók- fjárhæð ókunn menntir og saga Áslaug Agnarsdóttir rússnesk tunga og bók- „ menntir Sviss Kristrún Þórðardóttir húsagerðarlist 750 svissn. fr. á mán. Svíþjóð Eiríkur Tómasson lögfræði stjórnarfarsréttur 1 320 s. kr. á mán. 8 mán. st. Magnús Pétursson hagfræði 1 320 s. kr. á mán. 9 mán. st. Erlendur Jónsson heimspeki „ „ Margrét Hermannsdóttir fornleifafræði „ 4 1/2 mán, st. Katrín Friðjónsdóttir félagsfræði „ „ Haukur S. Tómasson landafræði „ „ Erlendur Lárusson stærðfræði „ „ Brynleifur Jónsson fatagerð 6 000 s. kr. Dvalarland Nafn styrkþega Aðalnámsgrein Styrkfjárhæð Aths. Svíþjóð Hilmar Einarsson viðgerðir á bókbandi 6 000 s. kr. Sigríður Bjarnadóttir kvenfatasaumur „ Páll Reynisson ljósmyndun „ Ásrún Kristjánsdóttir listvefnaður „ Þýska al- Guðrún Snjólaug Matt- þýska ókunn alþýðulýð- híasdóttir veldið Jón Guðmundsson hagfræði „ Ákerrén-ferðastyrkinn 1975, jafnvirði 1 000 sænskra króna, hlaut Harpa Karlsdóttir til náms í talkennslu í Noregi. Styrki til hjúkrunarnáms erlendis hlutu Erna Holse og Anna Sigríður Indriðadóttir, að fjárhæð kr. 200 000 hvor. Yfirlit um erlenda námsstyrki, sem íslenskum námsmönnum voru veittir fyrir skólaárið 1976–77 og menntamálaráðuneytið hafði einhver afskipti af: Dvalarland Nafn styrkþega Aðalnámsgrein Styrkfjárhæð Aths. Bretland Axel Jóhannsson líffræði við Univ. of fjárhæð ókunn Cambridge Danmörk Ari Ólafsson eðlisfræði við Árósarhá- d. kr. 2 030 á mán. skóla Jón Ingimarsson verkfræði við Tæknihá- „ skóla Danmerkur Bergþóra St. Kristjáns- nám við Institut for nor- „ dóttir disk filologi, Kaup- mannahafnarháskóla Óttar Einarsson danska og danskar bók- „ menntir við Kennarahá- skóla Danmerkur Albert J. Sigurðsson málaraiðn við Odense d. kr. 10 000 tekniske skole Einar H. Esrason frh.-nám í gullsmíði „ við Guldsmedehöjskolen í Valby Vilhjálmur H. Gíslason matvælatækni við Slag- „ teriskolen í Hróarskeldu Finnland Guðrún Magnúsdóttir finnska við Helsingfors- 1 000 finnsk mörk á háskóla mán. Trausti Júlíusson finnska við Helsingfors- 1 000 (frh.-styrkur) háskóla Elsa Margrét Þórsdóttir hönnun leikbúninga við 1 000 finnsk mörk á Konstindustriella hög- mán. skolan, Helsingfors Málfríður Kristjánsdóttir arkitektúr við háskólann í „ Oulu Kristín Jónsdóttir „ 500 finnsk mörk á m án. Óli Hilmar Jónsson „ „ Frakkland Kristín Jóhannesdóttir kvikmyndafræði fjárhæð ókunn Einar Símonarson raflagnafræði við háskóla „ í París Dvalarland Nafn styrkþega Aðalnámsgrein Styrkfjárhæð Aths. Frakkland Jón I. Magnússon stærðfræði fjárhæð ókunn Jóhanna Hálfdánsdóttir franskar bókmenntir " óstaðfest Hilmar Jón Hauksson sjávarlíffræði við háskóla „ „ í París Holland Snorri Sigfús Birgisson tónsmíðar 950 flórínur á mán. Ítalía Inga Dóra Björnsdóttir fornleifafræði 135 þús. lírur á mán. 6 mán. styrkur Anna Guðmundsdóttir ítalska „ 2 mán. styrkur Árni Sigurjónsson ítalska og bókmenntir „ „ Geirlaug Þorvaldsdóttir ítalska og leiklist „ „ Hrafnhildur Schram listasaga og ítalska „ „ Tómas R. Einarsson ítalska „ „ Japan Þorsteinn Jónsson kvikmyndagerð 111 þús. yen á mán. Kína Ásta S. Kristjánsdóttir kínverska og heimspeki 100–120 yen á mán. Hjörleifur Sveinbjörnsson kínverska, saga og „ heimspeki Noregur Árni Ragnarsson vélaverkfræði n. kr. 1 450 á mán. Sigríður Traustadóttir nám við Statens lærer- um n. kr. 8 000 skole í forming, Ósló Daníel Thorarensen matvælatækni um nr. kr. 4 000 Sovétríkin Elísa Björg Þor- rússneska, saga og lista- fjárhæð ókunn steinsdóttir saga Ragnhildur Rós rússneska og rússneskar „ Indriðadóttir bókmenntir Sviss Sigurður R. Guðjónsson nám við háskólann í 950 svissn. frankar á Zürich mán. Svíþjóð Björn Marteinsson arkitektúr s. kr. 1 400 á mán. Margrét Hallsdóttir jarðfræði a. m. k. s. kr. 1 400 á mán. Rúnar I. Sigfússon nám við Institutionen för „ medicinsk teknik við hásk. í Linköping Gerður Steinþórsdóttir bókmenntafræði a. m. k. s. kr. 1 400 á 4–5 mán. styrkur mán. Pétur Pétursson þjóðfélagsfræði „ „ Sigurður Hjartarson saga „ „ Þorsteinn Helgason hagsaga „ „ Brynleifur Jónsson fatagerð við Lärarhögs- s. kr. 6 000 kolan í Gautaborg Konstantin H. Hauksson nám við Konditorfack- „ skolan í Uppsölum Þórhallur Jóhannesson prentun „ Sveinn Auðunn Blöndal nám við Grafiska instit- „ utet í Stokkhólmi Emilía Björg Björnsdóttir auglýsingaljósmyndun s. kr. 3 000 Sam- Jóhanna Bogadóttir nám við grafíkdeild „ bandslýð Konsthögskolan í Stokk- veldið hólmi Þýskaland Kristjana Þorsteinsdóttir tannlækningar a. m, k. DM 650 á mán. Dvalarland Nafn styrkþega Aðalnámsgrein Styrkfjárhæð Aths. Sam- Margrét Gunnarsdóttir þýskar bókmenntir og a. m. k. DM 650 á mán. bandslýð- málfræði veldið Þýskaland Þórlaug Haraldsdóttir arkitektúr ,, Ákerrén-ferðastyrkinn fyrir árið 1976, s. kr. 1 632, hlaut Jóhanna Halla Þórðardóttir til náms í talkennslu við Statens Spesiallærerskole í Noregi. Yfirlit um erlenda námsstyrki, sem íslenskum námsmönnum voru veittir fyrir skólaárið 1977-78 og menntamálaráðuneytið hafði einhver afskipti af: Dvalarland Nafn styrkþega Aðalnámsgrein Styrkfjárhæð Aths. Bretland Eiríkur Örn Arnarson sálarfræði við háskóla í fjárhæð ókunn Manchester Danmörk Hermann Guðjónsson byggingaverkfræði við um d. kr. 2 059 á mán. Tækniháskóla Danmerkur Benedikt Jóhannsson sálarfræði við Árósahá- ,, skóla Auður Hauksdóttir danska við Kennarahá- „ skóla Danmerkur Hörður Ó. Helgason danska og enska við „ Kennaraháskóla Dan- merkur Guðjón Ól. Kristbergsson fatahönnun við Dansk d. kr. 10 000 Konfektions- og trikot- ageskole Stefán B. Stefánsson gull- og silfursmíði við „ Guldsmedehöjsk. í Valby María L. Ragnarsdóttir fatahönnun við Mar- d. kr. 5 000 grethe-Skolen í Khöfn Sigrún Baldursdóttir innanhússarkitektúr við „ Fredriksbergs tekn. skole Ingólfur Þór Baldvinsson matvælatæknifræði, „ Slagtenskolen, Hróar- skeldu Níels Viðar Hjaltason „ „ Finnland Þorgerður Árnadóttir veirufræði við hásk. í 1 000 finnsk mörk á Ábo mán. Elsa M. Þórsdóttir nám við Konstindustriell- „ ahögsk., Helsingfors Kristín Jónsdóttir arkitektúr við háskóla í „ Oulu Óli Hilmar Jónsson „ ,, Frakkland Bjarnþór G. Kolbeinsson stærðfræði fjárhæð ókunn Eiríkur Brynjólfsson stærðfræði við háskóla í „ París Franz Á. Siemsen stærðfræði „ Guðmundur E. Níelsson vélaverkfræði „ Petrína Rós Karlsdóttir franska og fr. bókmenntir „ Univ. de Prov. Dvalarland Nafn styrkþega Aðalnámsgrein Styrkfjárhæð Aths. Frakkland Þorgeir Rúnar Kjartans- franska og fr. bókmenntir fjárhæð ókunn son við háskóla í París Ítalía Steinar V. Árnason ítalska við háskóla í Perugia 200 þús. lírur á mán. 3 mán. styrkur Noregur Hafsteinn G. Guðfinns- sjávarplöntufræði, í Ósló n. kr. 1 800 á má. 4 1/2 mán. son Ragnheiður H. Þórarins- þjóðháttafræði Óslóar- „ „ dóttir háskóla Ágúst Úlfar Sigurðsson frh.-nám við Sörlandets 8 000 n. kr. Ingeniörhöjskole Hafdís Grímsdóttir gleraugnafræði „ Vilborg Þorsteinsdóttir loftskeytafræði Arendal „ Navigasjons- og radio- skóla Valgeir St. Kárason rafmagnstæknifræði við 4 000 n. kr. Telemark Ingeniörshöj- skole Þorkell Jóh. Jónsson „ „ Dóra S. Júlíusson félagsráðgjöf Diakon- n. kr. 4 800 á vormisseri 1978 hjemmets sosialskole, Ósló Inga Einarsdóttir fóstrunám við Barne- „ „ vernsakademiet, Ósló Jóhanna Halla Þórðar- talkennsla við Statens „ „ dóttir spesiallærerskole, Hosle Ástþór Ragnarsson iðnhönnun við Statens n. kr. 2 400 „ hándverks- og kunst- industriskole, Ósló Jóhanna Þórunn Ingi- nám við Statens lærer- „ „ marsdóttir skole í forming, Ósló Sovétríkin Jörundur Hilmarsson litháíska og haltnesk fjárhæð ókunn fræði við háskóla í Vilnius Sviss Magnús Ólafsson frh.-nám í arkitektúr, ca. 950 svissn. frankar á Tækniháskóla í Zürich mán. Svíþjóð Inga Jóna Jónsdóttir viðskiptafræði v. hásk. í s. kr. 1 555 á mán. Lundi Margrét Hermannsdóttir fornleifafræði v. háskóla s. kr. 1 600 á mán. Lundi a. m. k. Hermann Þórisson frh.-nám í stærðfræði við „ „ háskóla Gautaborg Ingimar Þ. Gunnarsson húsgagna- og innrétt- n. kr. 8 100 óstaðfest ingahönnun v. Statens handverk- og kunstin- dustriskole í Óslo Ólafur Kvaran listfræði við háskóla í Lundi s. kr. 1 600 á mán a. m. k. Sigurður Þorgrímsson frh.-nám í læknisfræði, a. m. k. s. kr. 1 600 á 4 mán. styrkur Östra sjukhuset, Gauta- mán. borg Guðmundur Örn Gunn- frh.-nám í hagfræði, „ „ arsson Uppsalaháskóla Dvalarland Nafn styrkþega Aðalnámsgrein Styrkfjárhæð Aths. Svíþjóð Hreinn Haraldsson frh.-nám í jarðfræði, a. m. k. s, kr. 1 600 á „ Uppsalaháskóla mán. Ása Ólafsdóttir frh.-nám við Konstindu- s. kr. 6 000 striskolan í Gautaborg Guðrún E. Guðmunds- fatagerð við Konfekti- „ dóttir onsskolan í Gautaborg Pétur Ágústsson frh.-nám í prentiðn „ Þorbjörn Brynjólfsson verknámskennsla við „ Kennarahásk. í Möndal Sam- Gestur Ólafsson stærðfræði hásk. í a. m. k. DM 650 á bandslýð- Götingen mán. veldið Þýskaland Rebekka Magnúsdóttir þýsk málvísindi v. há- skóla í München Sigurborg Jónsdóttir þýska við háskóla í TQ- „ bingen Åkerrén-ferðastyrkinn fyrir árið 1977, s. kr. 1 670, hlaut Hrönn Þórisdóttir til náms í félagsráðgjöf við Sosialskolen í Þrándheimi. Yfirlit um erlenda námsstyrki, sem íslenskum námsmönnum voru veittir fyrir skólaárið 1978–79 og menntamálaráðuneytið hafði einhver afskipti af: Dvalarland Nafn styrkþega Aðalnámsgrein Styrkfjárhæð Aths. Bretland Áslaug Helgadóttir „Agriculture“ við háskóla líkl. 194 £ á mán. f. 17. 17. 1953 í Reading Kjartan Magnússon „Mathemadcal Control „ f. 20. 3. 1952 Theory“ við háskólann í Warwick Jón G. Ottósson vistfræði við Exeter Un- „ 27.11.1950 iversity Danmörk Knútur Árnason eðlisfræði við Niels Bohr 2 131 d, kr, á mán. 8 mán. 27. 3. 1952 Insdtut Páll Jónsson eðlisfræði og stærðfræði „ f. 7. 8. 1954 við H. C. ðrsted Institut- et Helga Guðmundsdóttir danska við Institutet for „ f. 9. 2. 1953 nordisk Filologi Þorvaldur Kristinsson danskar nútímabókm. og „ f. 19. 6. 1950 alm. bókmenntasaga við Kaupmanna- hafnarháskóla. Júlía Petra Andersen nám við Skolen for 10 000 d, kr. f. 24. 6. 1959 Boligindretning Frede- riksberg Tekniske Skole Guðbrandur Magnússon framhaldsnám við Den 5 000 d, kr. f. 17. 9. 1955 Grafiske Höjskole. Kaupmannahöfn Guðmundur Hermanns- úrsmíði við Teknisk „ son Skole Ringsted, Utmag- f.8.11.1957 ersk. Dvalarland Nafn styrkþega Aðalnámsgrein Styrkfjárhæð Aths. Danmörk Helgi K. Pálsson nám við Skolen for Bol- 5 000 d. kr. f. 19. 12. 1950 igindretning, Kaup- mannahöfn Páll Kárason matvælatæknifræði við „ f. 21. 1. 1953 Slagteriskolen í Roskilde Finnland Ásdís Þórarinsdóttir finnska við Helsingfors- 1 000 finnsk mörk á 9 mán. f.6.10.1957 háskóla mán. Guðmundur Ketill Guð- innanhússhönnun 1 200 f. mörk á mán. „ finnsson f. 15. 12. 1947 Þorgerður Árnadóttir veirufræði 800 f. mörk á mán. 4 mán. 1 200 f. mörk á mán. 5 mán. Sveinn Eldon heimspeki við Helsing- 800 f. mörk á mán. 4 mán. f. 19. 3. 1950 forsháskóla 1 200 f. mörk á mán. 5 mán. Elsa Margét Þórsdóttir leikmyndateiknun 800 f. mörk á mán. 4 mán. Frakkland Helgi Þórsson stærðfræði fjárhæð ókunn f. 23. 4. 1951 Sighvatur S. Árnason dýralífsfræði „ f. 30. 12. 1952 Gunnar Ág. Harðarson heimspeki og bókmenntir „ f. 15. 9. 1954 Þorsteinn Hauksson tónsmíðar „ f. 4. 8. 1949 Halldór Stefánsson mannfræði „ f. 18. 8. 1950 Jóhanna Ingólfsdóttir iðjuþjálfun „ f. 12. 1. 1956 Holland Helgi Þ. Friðjónsson myndlist 950 flórínur á mán. 9 mán. f. 7. 3. 1953 Ítalía Júlíana G. Gottskálks- dóttir listasaga 240 000 lírur á mán. í 6 mán. '79 f. 26. 7. 1947 Nína Gautadóttir listvefnaður sama fjárh. á mán. í 5 f. 28. 6. 1946 mán. '79 Halldór Þorsteinsson ítalska sama fjárh. á mán í 3 f. 18. 5. 1921 mán '79 Japan Maríanna Alexanders- fiskifræði 133 þús. yen á mán. l1/2 ár dóttir f. 3. 9. 1949 Kína Edda Kristjánsdóttir kínverska 100 RMB á mán. f. 17. 2. 1952 Noregur Steinar Þór Guðlaugsson jarðeðlisfræði við 2 300 n. kr. á mán. 9 mán. f. 10. 2. 1951 Oslóarháskóla Arnþrúður Jónsdóttir. Specialpædagogik við 9 600 n. kr. f. 6. 12. 1955 Statens speciallærerskole, Osló Frímann Helgason rafeindatæknifræði við „ f. 7. 7. 1947 Oslo ingeniörhögskole Haukur Sölvason kennslufræði og vélfræði „ f. 20. 10. 1940 við Norges lantbruks- högskole Dvalarland Nafn styrkþega Aðalnámsgrein Styrkfjárhæð Aths. Noregur Hörður Harðarson innanhússarkitektúr Stat- 9 600 n. kr. f. 29. 11. 1949 ens Håndverks og Kunst industrieskole Osló Kristján Elis Jónasson framhaldsnám í mat- „ f. 27. 5. 1955 reiðslu við Norsk hotelf- agskole Margrét Sigurðardóttir fatahönnun við Trond- „ f. 19. 8. 1953 heim yrkesskole Guðjón Magnússon rafeindatæknifræði við 9 600 n. kr. f. 25. 4. 1956 Agder Ingeniör- og di- striktshögskole Hafdís Grímsdóttir gleraugnagerð við 4 800 n. kr. f. 13. 8. 1956 Kongsberg yrkesskole Sigvaldi Ásgeirsson skógrækt við Norges 4 800 n. kr. f.10.3.1950 Landbrukshögskole Dóra S. Júlíusson félagsráðgjöf við Diakon- 4 600 n. kr. f. 14. 5. 1945 hjemmets Socialskole, Osló Sovétríkin Brynja Dís Valsdóttir rússneska og saga við fjárhæð ókunn f.7.12. 1955 Moskvuskóla Sviss Þór Þorvaldsson rafmagnsverkfræði við 800 eða 950 sv. frankar f. 14. 10. 1953 ETH Zürich á mán. (eftir því hvort hann telst stúdent eða post-graduate) Svíþjóð Jón Björgvin Hauksson efnaverkfræði við Há- 1 725 s. kr. á mán. skólaárið f. 12. 9. 1956 skóla í Lundi Halldór Torfason kvartärgeologi við Upp- sama fjárhæð 8 mán. f. 10. 6. 1951 sala universitet Steindór Guðmundsson „Byggnadsakustik“ við ,, „ f. 17. 6. 1952 Lunds tekniska högskola Sigrún Sveinsdóttir öldrunarfræði við Lunds „ 4 mán. f.20.9.1950 universitet Svava Guðmundsdóttir skólasálfiræði við Göte- „ f. 15. 1. 1946 borgs universitet Árni Bergur Sigur- frh.-nám í guðfræði við ,, „ björnsson Lunds universitet f. 24. 1. 1941 Helgi Bjarnason framhaldsnám við Nord. 1 725 s. kr. á mán. 4 mán. f. 8. 12. 1947 institut för samhällsplan- ering, Stokkhólmi Erika Petersen Sigur- iðjuþjálfun við Munk- 7 000 s. kr. hannsdóttir sjöskolan Jönköping f. 9. 6. 1936 Sveinn Finnbogason gervilimasmíði við Or- 7 000 s. kr. f.9.12.1952 topedingenjörskolan, Jönköping Júlíus Þórarinn Steinars- feldskurður við Hola- 3 500 s. kr. son vedskolan, Trands f. 1. 12. 1958 Sigrún Guðmundsdóttir pelsasaumur við Hola- 3 500 s. kr. f. 15. 1. 1959 vedskolan, Tranás Dvalarland Nafn styrkþega Aðalnámsgrein Styrkfjárhæð Aths. Svíþjóð Magnús Ólafsson framh.-nám við industri- 3 300 s. kr. f. 20. 3. 1931 och hantverkslärartinjen, Göteborgs Universitet, Mölndal Páll Melsted skrúðgarðatækni við 3 300 s. kr. f. 16. 12. 1934 Sveriges lantbruks- univetsitet Þráinn Sigurðsson byggingatæknifræði við 3 300 s. kr. f. 31. 8. 1952 Stockholms Tekniska In- stitut Guðbjartur Sigurðsson framhaldsnám í prentiðn 3 300 s. kr. 7. 7. 12. 1949 við Grafiska Institutet Stockholm Sam- Kolbeinn Árnason jarðeðlisfræði við Há- 630 DM á mán. 10 mán. bandslýð- f. 24. 7. 1930 skólann í München veldið Þýskaland Sigríður Jónsdóttir efnafræði við Háskólann í „ ,, f.20.11.1934 Hamborg Helgi Þorleifsson stærðfræði og eðlisfræði ,, ,, f. 22. 9. 1936 við Háskóla í Göttingen Akerrén-ferðastyrkinn fyrir árið 1978, s, kr. 2 160, hlaut Einar Guðm. Torhson f. 20. 12. 1948, við framhaldsnám í veirufræði í Uppsalaháskóla. Umsækjendur voru 27, og hlutu 14 þeirra styrki sem hér segir: 1. Hjalti Fransson, B. Sc. Hon., 100 þúsund krónur, til að vinna að doktorsverkefni í jarðfræði við Grant Institute of Geology, Edinborgarháskóla. 2. Sigurður V. Hallsson, verkfræðingur. 100 þúsund krónur, til rannsókna á þangi í Noregi, Skotlandi og Kanada til samanburðar við niðurstöður rannsókna frá Breiðafirði. 3. Stefán Vilhjálmsson, B. Sc. Hon., 100 þúsund krónur. til rannsókna í matvælafræði við University of Nottingham, School of Agriculture, Bretlandi. 4. Ævar Petersen, B. Sc. Hon., 100 þúsund krónur, til að vinna að doktorsverkefni í dýrafræði við háskólann í Oxford, Bretlandi. 5. Atli Dagbjartsson, læknir, 73 þúsund krónur, til framhaldsnáms í barnalækningum við Children's Hospital, National Medical Center, Washington, Bandaríkjunum. 6. Björn Árdal, læknir, 73 þúsund krónur, til framhaldsnáms í barnalækningum við Montreal Children's Hospital, Montreal, Kanada. 7. Eiríkur Örn Arnarson, B. Sc. Hon., 73 þúsund krónur, til framhaldsnáms í sálfræði við háskólann í Liverpool, Bretlandi. 8. Oddur Borgar Björnsson, verkfræðingur, 73 þúsund krónur, til framhaldsnáms í vélaverkfræði, straumfræði- og varmaflutningi með tilliti til nýtingar jarðvarma til orkuframleiðslu, við Heriot-Watt University, Edinborg, Skotlandi. 9. Þórdís Kristmundsdóttir, M. Sc., 73 þúsund krónur, til að vinna að doktorsverkefni í lyfjafræði við háskólann í Manchester, Bretlandi. 10. Jón Viðar Arnórsson, tannlæknir, 75 þúsund krónur, til framhaldsnáms í munnskurðlækningum við Lundúnaháskóla, Bretlandi. 11. Bragi Líndal Ólafsson, búfjárfræðingur, 30 þúsund krónur, til framhaldsnáms í fóðurfræði og lífeðlisfræði jórturdýra við Cornell University, Ithaca, Bandaríkjunum. 12. Víkingur H. Arnórsson, læknir, 30 þúsund krónur, til að sækja námskeið í barnalækningum við Harvard Medical School, Boston, Bandaríkjunum. 13. Þorsteinn Tómasson, B. Sc. Hon., 50 þúsund krónur, til framhaldsnáms í jurtakynbótum við Landbrukshögskolan, Ultuna, Uppsölum, Svíþjóð. 14. Sigfús J. Johnsen, eðlisfræðingur, 33 þúsund krónur, til að vinna að doktorsritgerð um rannsóknir, sem hann hefur gert á eðlisfræði jökla og jökulíss við Geofysisk Isotop Laboratorium, Kaupmannahafnarháskóla, og kynna sér nýjustu rannsóknir Raunvísindastofnunar Háskólans á íslenskum jöklum. Umsækjendur voru 20, og hlutu 9 þeirra styrki sem hér segir: 1. Agnar Ingólfsson, prófessor, 250 þúsund krónur, til að stunda nám og rannsóknir í sjávarvistfræði, einkum vistfræði fjöru og grunnsævis, við Biological Laboratory of the British Marine Biological Association, Plymouth, Englandi. 2. Gísli Már Gíslason, B. S., 150 þúsund krónur, til að ljúka doktorsprófi í vatnalíffræði við háskólann í Newcastle-upon-Tyne. 3. Guðni Þorsteinsson, læknir, 150 þúsund krónur, til að ljúka Mastergráðu í endurhæfingu og orkulækningum við Mayo Postgraduate School of Medicine, Rochester, Minn., Bandaríkjunum. 4. Gunnar Hrafn Ágústsson, verkfræðingur, 250 þúsund krónur, til að stunda nám í hafnarrekstri (Port and Shipping Administration) við University og Wales, Cardiff, Bretlandi. 5. Ólafur Sigmar Andrésson, B. S., 55 þúsund krónur, til að taka þátt í námskeiði um líffræði við háskólann í Tromsö, Noregi. 6. Sigurjón Arnlaugsson, tannlæknir, 150 þúsund krónur, til að halda áfram framhaldsnámi í tannholdssjúkdómum við University of Alabama, Bandaríkjunum. 7. Svend-Aage Malmberg, haffræðingur, 150 þúsund krónur, til að heimsækja og kynna sér hafrannsóknarstofnanir í Bandaríkjunum og Kanada um eins til tveggja mánaða skeið, í sambandi við rannsóknir á hafeðlisfræði hafsins fyrir norðan Íslands, við haffræðideild háskólans í Seattle Wash., Bandaríkjunum. 8. Viðar Hjartarson, læknir, 150 þúsund krónur, til að ljúka framhaldsnámi í svæfingum og deyfingum við University of Wisconsin Hospitals, Bandaríkjunum. 9. Grímur Þór Valdimarsson, B. S., 250 þúsund krónur til að ljúka doktorsverkefni í gerlafræði við Department of Applied Microbiology, University of Strathclyde, Glasgow, Skotlandi. 1. Axel Björnsson, eðlisfræðingur, 500 þúsund krónur, til jarðeðlisfræðirannsókna, einkum á nýjum aðferðum í rafleiðnimælingum, við jarðfræðistofnun Árósaháskóla og háskólana í Braunschweig og Göttingen í Þýskalandi. 2. Hörður Kristjánsson, B. S., 250 þúsund krónur, til framhaldsnáms og rannsókna í lífefnafræði við University of Maryland í Bandaríkjunum. 3. Jóhann Þorsteinsson, lífefnafræðingur, 500 þúsund krónur, til að kynnast nýjum aðferðum við rannsóknir á nýtingu aukaafurða í fisk- og sláturiðnaði við háskólana í Tromsö í Noregi. 4. Kristján R. Jessen, M. Sc., 250 þúsund krónur, til rannsókna á sviði taugalíffræði til undirbúnings doktorsprófi við University College í London. 5. Sigurður B. Þorsteinsson, læknir. 200 þúsund krónur, til að ljúka rannsóknum á öndunarvegasýkingum á sjúkrahúsum, við Baylor College of Medicine í Houston í Bandaríkjunum. 6. Örn Helgason, dósent, 500 þúsund krónur, til námsog rannsóknadvalar við Verkfræðiháskóla Danmerkur í Kaupmannahöfn til að kynna sér jarðeðlisfræðilegar mælingar með sérstakri geislamælitækni. 1. Dóra S. Bjarnason, M. A., 300 þúsund krónur, til að vinna að doktorsritgerð við Keele University í Bretlandi um félagslegar breytingar á Íslandi eftir heimsstyrjöldina síðari. 2. Jón Bragi Bjarnason, B. Sc., 500 þúsund krónur, til að ljúka rannsóknum til doktorsprófs í lífefnafræðilegri greiningu blæðingarþátta við Colorado State University í Bandaríkjunum. 3. Logi Jónsson, cand. real., 500 þúsund krónur, til að halda áfram rannsóknum á lífeðlisfræði fiska við Florida State University í Bandaríkjunum. 4. Sigfús Jónsson, M. A., 500 þúsund krónur, til að ljúka doktorsritgerð um áhrif sjávarútvegs á byggðaþróun á Íslandi við University of Newcastle upon Tyne í Bretlandi. 5. Sigurður V. Hallsson, efnaverkfræðingur, 400 þúsund krónur, til þörungarannsókna við háskólann í Halifax, Nova Scotia í Kanada. 6. Sveinn Þorgrímsson, M. Sc., 500 þúsund krónur, til framhaldsnáms í hagnýrti bergtækni og jarðgangagerð við University of Arizona í Bandaríkjunum. 1. Árni Ragnarsson, B. Sc., 600 þúsund krónur, til að ljúka námi til doktorsprófs í vélaverkfræði, aðalgrein varmafræði, við Tækniháskóla Noregs í Þrándheimi. 2. Björn Erlendsson, deildartæknifræðingur, 300 þúsund krónur, til rannsóknar- og námsdvalar í straumfræði við Tækniháskóla Noregs í Þrándheimi. 3. Björn Ævar Steinarsson, B. S., 600 þúsund krónur, til að ljúka doktorsverkefni í fiskifræði við Christian-Albrechts-Universitiil í Kiel. 4. Guðmundur Einarsson, M. Sc., 600 þúsund krónur, til náms til doktorsprófs í lífeðlisfræði fiska við Háskólann í Montreal. 5. Gunnar Steinn Jónsson, B. S., 600 þúsund krónur, til úrvinnslu gagna vegna rannsókna á lífríki Þingvallavatns, sem unnin er við Kaupmannahafnarháskóla. 6. Jón Bragi Bjarnason, Ph. D., 400 þúsund krónur, til rannsókna á meltingarhvötum, einkum trypsíni úr þorski, við lífefnafræðideild ríkisháskólans í Colorado, Bandaríkjunum. 7. Karl Gunnarsson, B. S., 300 þúsund krónur, til að ljúka doktorsprófi í jarðeðlisfræði við University of Durham. 8. Ketill Ingólfsson, 300 þúsund krónur, til rannsókna í stærðfræði við Háskólann í Zürich. 9. Ragnar Sigurðsson, læknir, 600 þúsund krónur, til rannsókna í augnlækningum við University of British Columbia. 10. Sigfús Þór Elíasson, tannlæknir, 300 þúsund krónur, til að kynna sér skrásetningu og úrvinnslu gagna við faraldsfræðirannsóknir tannsjúkdóma samkvæmt kerfi Alþjóðaheilbrigðisstofnunarinnar. 11. Þorsteinn Loftsson, lyfjafræðingur, 600 þúsund krónur, til doktorsnáms í lyfjaefnafræði við University of Kansas.



Herra forseti. Ég mun hafa skammar signingar yfir þessari till., svo sjálfsögð er hún, enda degi tekið mjög að halla, þótt færð haldist að vísu enn sæmileg, en hún er um rannsókn á innsiglingarleiðinni í Höfn í Hornafirði. Á haustdögum bar það við, að við borð lá að hinir minnstu landróðrabátar hættu að geta tekið þá höfn. Ástæðan var breyting á innsiglingunni og við það hefur bæst að landris virðist hafa orðið mikið um þessar slóðir. Menn sáu afleiðingarnar, flutningaskip strönduðu og lágu á strandstað um langa hríð áður en þeim var borgið, og eins og ég segi, allt leit þetta þann veg út að horfði til stórvandræða. Það þarf ekki að rekja það, hver lífhöfn Höfn í Hornafirði er. Þar er afkastamesta og nýtískulegasta frystihús landsins, sem tekur á móti einhverjum mestum afla allra frystihúsa. Þar eru afkastamestu tvær síldarsöltunarstöðvarnar, sem þjóna miklu fleiri bátum en eru frá Höfn í Hornafirði. Þar er allafkastamikil loðnubræðsla og fiskmjölsverksmiðja. Og það má benda á að þetta er ört vaxandi staður, sem á lífsafkomu sína undir útræði, og Höfn í Hornafirði enn fremur lífhöfn á langri hafnleysu. Það var ráðin bót á mestu vandræðunum með því að dýpkunarskip var fengið til þess að dýpka bæði í innsiglingunni og í innri höfninni. Breytingarnar eru geysilega miklar. Eins og menn þekkja er innsiglingin til Hafnar um Hornafjarðarós, sem er ós Hornafjarðarfljótanna, og menn hafa reynslu af því að stórbreytingar hafa þarna orðið frá ári til árs. Það þarf að rannsaka - og á það legg ég höfuðáherslu - möguleika á að ráða bót á þessu vandamáli til frambúðar. Ég legg svo til, herra forseti, að þessari umr. verði frestað og till. vísað til allshn.



Herra forseti. Ég tek undir það með hv. þm. Sverri Hermannssyni, að brýna nauðsyn ber til þess að gera rannsókn og úttekt á innsiglingunni til Hornafjarðar. Það var rétt fyrir jólin, þegar eitt af skipum Eimskipafélags Íslands strandaði í innsiglingunni í Hornafirði, að þessi mál komust í brennidepil. Fjölmiðlar fylgdust náið með því, hvernig málum var háttað og hvernig mál þróuðust, og umr. hófust um hvað til úrbóta kynni að verða. Ég ætla ekki að deila um það núna, heldur e. t. v. seinna við tækifæri, hvernig við fyrsta vanda var brugðist. Til þess að bjarga, ef við getum orðað það svo, loðnuvertíðinni og vetrarvertíðinni var fengið skip til þess að hefja dýpkunarframkvæmdir í vetur, og látið var í skína að þetta dýpkunarskip ætti að ráða fram úr vandanum til frambúðar. Það hefði verið betur ef till. á borð við þá, sem hv. þm. Sverrir Hermannsson kemur fram með núna, hefði verið samþykkt áður en út í það ævintýri var farið, vegna þess að eftir því sem mér skilst hefur árangurinn af þessum dýpkunartilraunum verið harla lítill. Eyða verður líklega sama fjármagni og kannske langtum meira til þess að hefja dýpkunarframkvæmdir aftur og til þess að gera höfnina til frambúðar þannig að um innsiglinguna geti siglt skip af flestum þeim stærðum sem byggðarlagið gerir kröfur til. Það er einnig furðulegt, þegar þessi mál eru skoðuð, að ekki var leitað til Vita- og hafnamálastofnunarinnar varðandi þau tæki sem sú stofnun býr yfir, þegar um dýpkun á þessari höfn var að ræða, eða a. m. k. var sú leið ekki athuguð, en eftir því sem næst verður komist var hlaupið til þess að ráða til verksins dýpkunartæki í einkaeign á meðan Vita- og hafnamálastofnunin býr yfir fljótvirkum ágætistækjum, sem vinna þessi verk og hafa unnið víða um land. Samt skal það tekið fram, að þannig stóð á að eitt af tækjum stofnunarinnar, Hákur, hafði þá nokkru áður lent í óhappi þannig að hann var ekki strax fær til verksins, en þetta leiddi kannske til þess að horft var til þess að hann þyrfti að endurbæta, og vona ég að til þess verks verði gengið nú alveg á næstunni: Eigi að síður held ég að þessi till., sem hv. þm. Sverrir Hermannsson kom fram með, sé tímabær og hefði mátt koma fram fyrr. Ég styð það heils hugar, að hún nái fram að ganga, og síðast en ekki síst hitt, að það verði nú staðið að málum þarna í ósnum til frambúðar þannig að til heilla megi horfa í stað þess að hlaupið sé til einhverra tilraunaframkvæmda sem lítinn eða engan árangur koma til með að bera.



Herra forseti. Ég get ekki stillt mig um að taka til máls í sambandi við þetta mál út af ræðu hv. þm. Gunnlaugs Stefánssonar og leiðrétta smámisskilning sem er ekki rétt að standi í þskj. Hornfirðingar sneru sér með vandamál sitt til Vita- og hafnamálastofnunarinnar, og þær úrbætur, sem voru gerðar með því að leigja dýpkunarskip, voru gerðar í fullu samráði við þá stofnun. Það var ekkert tæki til hjá Hafnamálastofnuninni til þess að vinna þetta verk né heldur var það, sem gert var, til einskis. Stórkostlegar úrbætur gerði þetta skip á þessum stað og sú dýpkun, sem þarna var gerð, kemur einnig að gagni í sambandi við skipulag hafnarinnar, því að hvert einasta sandkorn, sem tekið var úr Hornafjarðarós, er nú komið í uppfyllingu í Hornafirði. Það er því alls ekki rétt að segja sem svo, að þarna hafi verið að gerast eitthvert ævintýri sem ekki var rétt undirbúið. Hins vegar þarf að. sjálfsögðu að endurbæta þarna og gera meira átak síðar. En alla vega hefur það, sem var gert, komið að fullum notum fyrir Hornfirðinga og það voru engin mistök þarna á ferðinni. Ég taldi mér skylt að leiðrétta þetta, vegna þess að mér er málið kunnugt.