Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. 2. minni hl. menntmn. (Sólveig Pétursdóttir) : Hæstv. forseti. Það frv. sem hér liggur fyrir er afar mikilvægt og snertir vafalaust flest heimili í landinu. Það er ljóst að grunnskólinn þarf að koma miklu meira til móts við kröfur í nútímaþjóðfélagi. Það er ekki einungis vegna þeirrar staðreyndar að útivinna beggja foreldra hefur aukist mjög mikið, heldur líka hitt, og það er mjög mikilvægt, að kröfur um betri menntun hafa aukist og það er viðurkennd staðreynd að almennt menntunarstig hverrar þjóðar um sig ræður miklu um lífskjör hennar. Þetta er ekki síst mikilvægt þegar litið er til þeirrar þróunar sem nú á sér stað í Evrópu og gera má ráð fyrir því að samkeppni um vel menntað fólk muni aukast mjög mikið í náinni framtíð. Þess vegna hljótum við að gera kröfu um almenna og vandaða menntun öllum til handa. Við sem erum fulltrúar sjálfstæðismanna í menntmn. þessarar hv. deildar erum því fullkomlega sammála því markmiði að skólinn eigi að vera einsetinn og skóladagurinn lengdur og samfelldur ásamt því að nemendum sé gefinn kostur á máltíðum í skólum. Þetta er í fullu samræmi við þau markmið sem sjálfstæðismenn hafa lagt mikla áherslu á undanfarin ár, enda lagt fram margar tillögur í þessa átt. Hins vegar verður engan veginn séð að ákvæði þessa frv. tryggi framgang þessa markmiðs vegna þess m.a. að sveitarfélögin leggjast gegn samþykkt frv. í óbreyttri mynd en þau eiga einmitt að bera kostnaðinn af framkvæmdinni samkvæmt nýrri verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga og eiga þar með að tryggja þessa þjónustu. Ég efast persónulega um það að þessi nýja verkaskipting sé í rauninni svo mikilvæg sem af var látið. Ég tel jafnvel að hún hafi vakið upp fleiri vandamál en menn sáu fyrir. Þannig er alveg ljóst að það eru allt aðrar forsendur gagnvart þjónustu stóru sveitarfélaganna á höfuðborgarsvæðinu heldur en í mörgum smáum sveitarfélögum á landsbyggðinni sem oft og tíðum hafa hreinlega ekki fjárhagslegt bolmagn til framkvæmda. Þessi verkaskipting er engu að síður staðreynd en þá hlýtur að vera brýnt að tryggja það að sveitarstjórnarmenn hafi áhrif á gang mála. Fyrirliggjandi frv. virðist ganga þvert á þetta sjónarmið. Og án samráðs við sveitarstjórnarmenn verður hreinlega ekkert úr framkvæmd þessara ákvæða sem við teljum þó einna mikilvægust í frv. Engin kostnaðaráætlun fylgir þessu frv. en við höfum hins vegar undir höndum tölur um áætlaðan kostnað sem skólaskrifstofa Reykjavíkur tók saman fyrir skólayfirvöld í Reykjavík sl. vor eða fyrir tæpu ári. Þar er einungis áætlaður byggingarkostnaður kennslustofa vegna einsetningar skóla og hámarksfjölda nemenda í 1. -- 3. bekk miðað við grunnskólafrv. Þess ber að geta að samkvæmt upplýsingum frá byggingardeild Reykjavíkurborgar kostar ein skólastofa 8 millj. en þá er innifalinn kostnaður við hluta af sameiginlegu rými, t.d. göngum og salernum. Fjöldi af stofum er fundinn út úr skólahaldsskýrslum menntmrn. og miðað er við 100% einsetningu. Á einum stað er vitnað í skýrslu Jóns Torfa Jónassonar um lengingu skóladags og einsetinn grunnskóla. Í Reykjavík er gert ráð fyrir því að kostnaður við almennar stofur vegna einsetningar sé um það bil 2 milljarðar 361 millj. kr. Þessi upphæð skiptist í þrennt. Með leyfi virðulegs forseta vil ég gera grein fyrir þeim töluliðum. 1. Kostnaður við almennar stofur vegna einsetningar, 208 stofur á 8 millj. = 1 milljarður 664 millj. 2. Kostnaður vegna 46. gr. um hámarksfjölda nemenda í 1. -- 3. bekk, 22 stofur á 8 millj. = 176 millj. 3. Kostnaður við sérgreinastofur vegna einsetningar, (22 stofur, 4 íþróttasalir) 521 millj. Í öðru lagi er fjallað um tölur utan Reykjavíkur og í þremur töluliðum: 1. Kostnaður við almennar stofur vegna einsetningar, 427 stofur, sbr. skýrslu Jóns Torfa Jónassonar, á 8 millj. = 3 milljarðar 416 millj. 2. Kostnaður vegna 46. gr. um hámarksfjölda nemenda í 1. -- 3. bekk, 40 stofur á 8 millj. = 320 millj. 3. Áætlaður kostnaður við sérgreinastofur vegna einsetningar ca. 1 milljarður 200 millj. Þessar þrjár tölur eru þá samtals 4 milljarðar 936 millj. eða samtals þessar tölur fyrir Reykjavík og landsbyggðina 7 milljarðar 297 millj., þ.e. upphæð sem er á áttunda milljarð. Þessar tölur fjalla einungis um einsetningu skóla. Þær taka ekki á fjölmörgum öðrum kostnaðarliðum samkvæmt frumvarpinu gagnvart sveitarfélögum og það liggur ekki ljóst fyrir heldur hver útgjöld ríkisins verða. Þá er með öllu óljóst hver kostnaður verður við skólamáltíðir. Ef t.d. verður gert ráð fyrir mötuneytum í skólum, þá er ljóst að stofnkostnaður fyrir sveitarfélögin verður gífurlegur. Formaður menntmn., hv. þm. Ragnar Arnalds, lýsti því nýlega yfir í sjónvarpsviðtali, ef ég man rétt, að enginn vissi í raun og veru hver kostnaður yrði af þessu frumvarpi. Finnst mönnum þetta hægt? Jafnvel þótt erfitt geti verið að reikna út nákvæman kostnað, þá hlýtur að vera hægt að áætla hann að mestu leyti. Þessi vinnubrögð geta ekki talist viðunandi, ekki síst með tilliti til þess að sýna þarf fyllstu aðgát í útgjöldum hins opinbera. Það er enn fremur skoðun okkar Ragnhildar Helgadóttur að ekki sé gengið nógu langt í þessu frv. eins og vera þyrfti og við erum að því leyti sammála sjónarmiðum Kvennalistans. Það er einnig okkar skoðun að nýtt grunnskólafrv. sé það mikilvægt fyrir þjóðfélagið að það beri að setja á forgangslista stjórnvalda. Ég mun fyrir mitt leyti reyna að stuðla að því ef Sjálfstfl. á aðild að næstu ríkisstjórn og ef ég verð í aðstöðu til þess. En til þess að svo megi verða þarf að vinna þetta frv. upp á nýtt og gera framkvæmdaáætlun í nánu samráði við sveitarfélögin. Þannig verður þessu máli best tryggður framgangur. Hæstv. forseti. Ég mun hér á eftir gera grein fyrir nál. okkar Ragnhildar Helgadóttur. Í því gagnrýnum við vinnubrögð í menntmn. þar sem frv. var afgreitt út úr nefndinni þrátt fyrir það að mikil efnisleg vinna væri eftir að okkar mati. Sem dæmi um þessa fljótaskrift má nefna það að ekki gafst tími til viðræðna við fulltrúa heilbr. - og trmrn. sem þó var boðaður á fund nefndarinnar og hafði mikilvægar athugasemdir fram að færa. Varð hann að grípa til þess ráðs að senda nefndarmönnum ítarlegt bréf, dags. 27. febr. sl., þar sem mikilvægar athugasemdir komu fram um þau ákvæði frv. er snerta heilsugæslu í skólum. Þess má einnig geta að enginn fulltrúi stjórnarflokkanna mætti á þennan fund heldur einungis þrír þingmenn stjórnarandstöðunnar sem gerðu formanninum kleift að halda lögmætan fund. Ég mæli hér fyrir nál. á þskj. 722 frá 2. minni hl. menntmn. um frv. til laga um grunnskóla, með leyfi virðulegs forseta. ,,Frv. var afgreitt til nefndarinnar 4. des. 1990 en var tekið fyrst fyrir til umfjöllunar 11. febr. 1991. Síðan var það rætt stuttlega á tveimur fundum en skyndilega afgreitt úr nefndinni 20. febr. sl., þrátt fyrir bókuð andmæli fulltrúa sjálfstæðismanna. Við hljótum að lýsa furðu okkar á slíkum vinnubrögðum þar sem að okkar mati var eftir mikil efnisleg vinna við frv. því að hér er um mjög yfirgripsmikið mál að ræða og afar mikilvægt á þjóðfélagslega vísu. Með því að málsmeðferð er með þessum hætti gerir ríkisstjórnin greinilega ekki ráð fyrir samráði við ákveðna stjórnmálaflokka. Slíkt hlýtur að renna stoðum undir þann grun að ríkisstjórnin, og þá einkum menntmrh., hafi takmarkaðan áhuga á raunverulegum framgangi þessa máls en markmiðið sé öllu fremur að koma frv. til endanlegrar afgreiðslu fyrir þinglok sem nú eru mjög skammt undan, enda alþingiskosningar á næsta leiti. Sjálfstæði skóla er ein aðalforsenda þess að hinu innra starfi þeirra verði sinnt með þeim hætti sem aðalnámsskrá grunnskóla og krafa samtímans gera ráð fyrir. Með tilliti til þessarar staðreyndar og ekki síður með tilliti til laga nr. 87/1989, um breytta verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga, hefði mátt ætla að við gerð nýs grunnskólafrv. yrði fyrst og fremst tekið mið af þessu og kappkostað að draga sem mest úr miðstýringu í skólakerfinu, færa grunnskólamálefnin enn frekar til sveitarfélaganna og einfalda þannig málsmeðferð og ákvarðanatökur í því augnamiði að styrkja og efla stjórn einstakra skóla. En svo er því miður ekki háttað í fyrirliggjandi grunnskólafrv. Að vísu segir í athugasemdum með frv. að eitt aðaleinkenni þess sé valddreifing en annað kemur í ljós þegar grannt er skoðað. Valddreifingin svokallaða virðist þannig fyrst og fremst vera fólgin í því að færa verkefni frá aðalskrifstofu menntmrn. til fræðsluskrifstofa. Nú vita allir sem vilja vita að hlutverk fræðsluskrifstofa breyttist með lögum nr. 87/1989 og eru þær nú hreinlega útibú frá ráðuneyti. Það getur því naumast talist valddreifing að færa verkefni frá einni skrifstofu ráðuneytisins til annarrar. Á það bera að leggja áherslu að skólastjórnendur og kennarar hafa í flestum tilvikum besta þekkingu á því hvaða leiðir ber að fara í skólastarfi. Meginhlutverk menntmrn. á að vera að leggja stjórnendum og kennurum til upplýsingar en ekki að stjórna störfum þeirra. Ráðuneytið á fyrst og fremst að tengjast heildarstefnumótun og eftirlitshlutverki, enda í samræmi við þá þróun sem átt hefur sér stað á Norðurlöndum. Fyrirliggjandi frv. er ekki í samræmi við þessi sjónarmið. Í frv. er gert ráð fyrir því að vikulegur kennslutími 6 -- 8 ára nemenda sé lengdur úr 22 stundum í 25. Hins vegar er ekki kveðið nákvæmlega á um skiptistundir fyrir þennan aldurshóp í frv. en það er nauðsynlegt til þess að unnt hefði verið að leggja kapp á skapandi starf ef ætlunin væri að lengja daglega skólaveru yngstu barnanna. Þá kemur það mjög á óvart að kennslustundamagnið í heild skuli minnkað fyrir 2. -- 10. bekk samkvæmt frv. miðað við núgildandi lög, þrátt fyrir verulega aukinn kostnað. Í fyrirliggjandi frv. virðist valdsvið skólastjóra skert og ekki er kveðið nægilega skýrt á um áhrif foreldra. Dregið er úr frelsi nemenda og kennara til að velja námsgögn og ákvæði frv. um einkaskóla og skólagjöld eru allt of fortakslaus. Framkvæmd þessa ákvæðis gæti komið alfarið í veg fyrir starfsemi einkaskóla. Grunnskólafrv. fylgir engin kostnaðaráætlun en ætla má að með því séu sveitarfélögunum lagðar verulegar fjárhagsbyrðar á herðar sem nemi jafnvel 7 -- 8 milljörðum kr. Hér hafa verið nefnd nokkur þeirra atriða sem verulega þýðingu hafa og ekki hefur verið tekið tillit til við afgreiðslu frv. Það er enn fremur ljóst að frv. þarf að taka miklu skýrar á öllu samráði við sveitarfélögin því að án samráðs við þau er hæpið að nokkuð verði úr þeim framkvæmdum sem fyrirliggjandi frv. gerir ráð fyrir. Löggjafarvaldið hlýtur að verða að taka mið af því hvort lagasetning, eins og sú sem hér er gert ráð fyrir, hafi í raun áhrif til breyttrar og bættrar réttarstöðu. Undirritaðir nefndarmenn hafa það miklar athugasemdir að gera við frv. að útilokað er að standa að afgreiðslu þess nú. Því er það tillaga okkar að máli þessu sé vísað til ríkisstjórnarinnar sem taki frv. í heild sinni til endurskoðunar.`` Hæstv. forseti. Ég mun nú gera grein fyrir ýmsum þeim athugasemdum sem við Ragnhildur Helgadóttir höfum fram að færa við fyrirliggjandi frv. en ekki reyndist unnt að koma á framfæri í hv. menntmn. Enn fremur er vitnað í ýmsar umsagnir um frv. eftir því sem við á. Hér er um nokkuð langt mál að ræða, en það er nauðsynlegt að okkar mati þar sem gerð er tillaga um það að þessu frv. verði vísað aftur til ríkisstjórnarinnar. Með tilliti til laga nr. 87/1989, um breytta verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga, laga nr. 8/1986, um sveitarstjórnarmál, og lýðræðishugsjónarinnar og þróunar hennar síðustu missiri er fyrirliggjandi frv. til laga um grunnskóla verulega aðfinnsluvert. Aðfinnsluverðust er sú forræðishyggja gagnvart sveitarfélögunum sem gengur eins og rauður þráður gegnum frv. Raunar má segja að frumvarpstextinn bókstaflega stangist á við ýmis ákvæði áður tilvitnaðra laga og jafnvel að ákvæði frumvarpstextans stangist á innbyrðis. Í því sambandi má benda á ákvæði 1. mgr. 9. gr. frv. þar sem segir að menntmrn. fari með yfirstjórn þeirra málefna sem lög þessi, þ.e. frumvarpstextinn, taki til. Því má ætla að rökrétt sé að álykta að í frv. sé hvergi kveðið á um neitt það sem alfarið er mál sveitarfélaga. Þessu er hins vegar á annan veg farið þegar frumvarpstextinn er skoðaður. Í 3. gr. frv. er kveðið á um að stefnt skuli að heildstæðum og einsetnum grunnskóla þrátt fyrir ákvæði laga nr. 87/1989, þar sem sveitarfélögum er alfarið falinn rekstur grunnskóla. Í 4. gr. frv. er hlutast til um skólaakstur sem er alfarið mál sveitarfélaga. Í 12. og 13. gr. frv. er kveðið á um fræðsluráð sem samstarfsvettvang sveitarfélaga í fræðsluumdæmi og meira að segja tiltekið að fræðslustjóri, sem er starfsmaður menntmrn., skuli vera formaður þess. Að vísu hefur meiri hl. menntmn. komið nokkuð til móts við þessi sjónarmið í brtt. varðandi 12. og 13. gr. Í 2. mgr. 17. gr. er sveitarfélögum með 10 þús. íbúum og fleiri gert skylt að skipta sveitarfélaginu í fleiri en eitt skólahverfi, sem hlýtur að stríða gegn ákvæðum laga nr. 80/1986, um sveitarstjórnir, og sbr. einnig ákvæði 18. gr. frv. um skólanefndir. Mörg fleiri ákvæði frv. má tiltaka þar sem forræðishyggjan endurspeglast. Þótt frv. sé að sumu leyti staðfesting á þeirri þróun sem þegar er orðin í skólamálum og ýmis breytingarákvæði þess því sjálfsögð, geta önnur ákvæði þess, ef að lögum yrðu, beinlínis staðið í vegi fyrir frekari skólaþróun, einkum þau er lúta að þætti sveitarfélaganna og daglegri stjórn grunnskólans. Því ber að hafna fram komnu frv. en hefja þess í stað vinnu við gerð frv. sem hafi það að meginmarkmiði að draga úr miðstýringu í skólakerfinu, einfalda meðferð mála og ákvarðanatöku og marka hverri stjórnsýslueiningu ákveðinn ramma og hlutverk innan skólakerfisins svo að grunnskólinn megi verða sem sjálfstæðastur og þjóna þannig betur en ella nemendum og foreldrum þeirra. Þá yrði þróun skólamála hérlendis í takt við það sem nú er að gerast í hinum vestræna heimi í þessum málaflokki. Í þessu sambandi má vitna til ræðu fyrrv. hv. þm. Birgis Ísl. Gunnarssonar, en hann sagði m.a. í ræðu sinni varðandi þetta frv. í nóvember sl., með leyfi virðulegs forseta: ,,Ég vitnaði í, þegar við töluðum um þetta hér í vor, nýjar breytingar sem hafa verið gerðar í Danmörku, og reyndar skilst mér að svipaðar breytingar hafi verið gerðar í Svíþjóð núna ekki alls fyrir löngu, þar sem ráðuneytinu er ætlað það eitt að hafa eftirlit, gefa út reglugerðir, gefa út viðmiðunarstundaskrár og annað þess háttar, en sveitarfélögin taka síðan alfarið yfir rekstur skólanna. Og ekki nóg með það, heldur taka sveitarfélögin yfir launasamninga við kennarana sem ég held að sé mjög mikilvægt mál einnig.`` Umsagnir um þetta frv. frá sveitarstjórnarmönnum hníga allar í þessa átt. Þannig segir í lok umsagnar frá Sambandi ísl. sveitarfélaga: ,,Stjórnin getur ekki mælt með frv. í óbreyttri mynd þar sem mörg ákvæði þess eru í andstöðu við nýsamþykkt verkaskiptalög sem auka áttu sjálfsforræði sveitarfélaga. Í núverandi mynd dregur frv. úr ákvörðunarvaldi sveitarfélaga og skerðir sjálfsforræði þeirra í skólamálum.`` Hvorki skólamálaráð né fræðsluráð Reykjavíkur geta mælt með samþykkt frv. Þannig segir m.a. í umsögn þeirra: ,,Íslenski grunnskólinn er nú í mörgu steinrunninn og úr takt við það mannlíf er nú er á Íslandi. Víða þarf að taka til hendinni. Hið nýja grunnskólafrv. virðist að mati fræðsluráðs og skólamálaráðs færa sumt til betri vegar frá því sem nú er, t.d. áætlun um lengingu skóladags hjá yngri nemendum. Samt eru margir þættir sem valda áhyggjum því frv. breytir litlu í veigamiklum atriðum, svo sem þeim að skapa skólum svigrúm og aðstæður til þess að þroskast og þróast hver á sína vísu í því umhverfi sem þeir starfa. Til þess að svo megi verða er yfirstjórn og samvinna ríkis og sveitarfélaga á þeim vettvangi ekki vænleg til að skapa þær aðstæður sem þarf til þess að skólastarf geti blómstrað.`` Og í lok umsagnar beggja aðila segir að með vísan til framanritaðs og annarra athugasemda sé ekki hægt að mæla með samþykkt frv. Skólaskrifstofa Reykjavíkur tekur undir þessi sjónarmið og segir í lok umsagnar: ,,Í frv. þessu er sú stefna áberandi að dregið skuli svo sem unnt er úr möguleikum heimamanna til áhrifa á starfsemi grunnskóla framvegis. En að sama skapi eru völd menntmrn. treyst, t.d. með mjög rúmum heimildum til setningar reglugerða um allt er framkvæmd laganna snertir, sbr. 84. gr., svo og til afskipta sem ríkið ekki lengur er aðili að, svo sem bygging, nafngift og búnaður skóla, sbr. 27. gr. og 83. gr. frv. Þá verður að benda á 18. gr. þar sem talin eru verkefni skólanefnda, en þau sýnast heldur mögur orðin. Ekki er mælt með samþykkt frv. þessa óbreytts.`` Fjölmargar athugasemdir voru gerðar af umsagnaraðilum. Kennarasamband Íslands varar við því að mörg sveitarfélög eigi erfitt með að veita þá þjónustu sem uppfyllir fyllstu kröfur um skólastörf í nútímaþjóðfélagi og bendir á þörfina á því að þessum sveitarfélögum verði tryggðar fjárveitingar til skólahalds. Þetta er að sjálfsögðu sjónarmið sem hafa þarf í huga til þess að hægt verði að tryggja grunnskólanemum um land allt góða þjónustu. Um þetta segir m.a. í umsögn skólamálaráðs og fræðsluráðs Reykjavíkur: ,,Dreifing fjármagns frá ríki til grunnskóla fer nú eftir heildarfjölda nemenda í skólahverfi. Með sama hætti gæti verið unnt að skipuleggja beinar greiðslur áfram til sveitarfélaga í hlutfalli við heildarfjölda nemenda. Um leið væri unnt að taka tillit til sérstöðu smærri byggðarlaga og umbuna fyrir aukið samstarf þeirra á milli. Með þessum hætti skapast grundvöllur fyrir aukið fjárhagslegt sjálfstæði skólanna sem er eftirsóknarvert. Einnig er rétt að benda á að samskipti íbúa á hverjum stað eru mun greiðari við sveitarstjórn en ríkisstjórn. Líklegt er að þjónusta og uppbygging skólastarfs í sveitarfélögum verði fremur í samræmi við áherslur íbúanna ef yfirstjórn grunnskólanna væri í þeirra höndum í stað þess að hafa allt undir hatti ríkisins.`` 10. gr. frv., um samstarfsnefnd menntmrn. og Sambands ísl. sveitarfélaga, felur í sér nýmæli og er til bóta frá fyrra frv. en ákvæði hennar eru þó allt of opin, enda segir í umsögn Kennaraháskóla Íslands um þetta, með leyfi virðulegs forseta: ,,Vissar efasemdir eru um hvort sú verkaskipting sem í gildi er milli ríkis og sveitarfélaga varðandi grunnskóla þjóni hagsmunum nemenda. Ljóst er að miklu varðar að gott samstarf takist á milli þessara aðila þar sem skilið hefur verið milli faglegrar og fjármálalegrar ábyrgðar. Því er brýnt að reyna að búa svo um hnútana að samstarfið verði árangursríkt. Vafasamt er að ákvæði 10. gr. frv. tryggi að svo verði.`` Enn fremur er bent á það að valddreifing sú sem frv. eigi að kveða á um sé afar takmörkuð. --- Á þetta atriði benda einmitt margir umsagnaraðilar. Áður en lengra er haldið og rætt um einstakar greinar frv. þykir mér rétt að geta þess að fyrrv. hv. þm. Birgir Ísl. Gunnarsson, sem ég vitnaði til hér áðan, hefur áður komið á framfæri athugasemdum um nýtt grunnskólafrv. á síðasta þingi, nánar tiltekið í apríl á síðasta ári, svo sem sjá má í Alþingistíðindum, þar sem hann hafði margar alvarlegar athugasemdir fram að færa. Ekki verður séð að komið hafi verið til móts við þær athugasemdir nema að afar takmörkuðu leyti, enda þótt fyrirliggjandi frv. hafi að einhverju leyti verið breytt og þá vafalaust að sumu leyti til bóta. Birgir Ísleifur tjáði sig um þetta frv. sem hér er til umræðu í þingræðu þann 27. nóv. sl., þar sem hann rifjaði m.a. upp tillögur sjálfstæðismanna í þessum efnum, en hann segir m.a., með leyfi virðulegs forseta: ,,Ég vil þó áður en ég ræði um það [þ.e. grunnskólafrv.] víkja að því að á vegum Sjálfstfl. hafa verið fluttar hér á Alþingi á þessu kjörtímabili allmargar brtt. við grunnskólalögin. Innan Sjálfstfl. hefur farið fram mjög mikið starf í sambandi við skólamál. Ég minni í því sambandi á samþykktir landsfundar flokksins bæði árið 1987 og 1989. Sem angi af því þá var mjög mikilvægt starf unnið í þessum efnum á vegum sérstakrar nefndar sem Þorsteinn Pálsson, hv. 1. þm. Suðurl., skipaði þegar hann var forsrh. Sú nefnd hét Samstarfsnefnd ráðuneyta um fjölskyldumál og átti að vinna tillögur í samræmi við ítarlegan kafla í málefnasamningi þeirrar ríkisstjórnar um málefni fjölskyldunnar. Formaður þeirrar nefndar var Inga Jóna Þórðardóttir. Nefndin skilaði áfangaskýrslu um skóla- og dagvistarmál. En þegar sú ríkisstjórn sem nú situr tók við völdum var þessi nefnd lögð niður og hefur verið unnið að þessum málum með öðrum hætti síðan. En frá því þessi skýrsla var gefin út hafa þingmenn Sjálfstfl. flutt frumvörp og tillögur um málefni grunnskólans sem eru byggð á þessu nefndaráliti. Helstu atriðin í tillögum sjálfstæðismanna eru eftirfarandi: 1. Skólaskylda sex ára barna, en um hana voru samþykkt sérstök lög hér á Alþingi á sl. vori, í fullu samkomulagi allra flokka, og var frv. um það sérstaklega flutt af menntmn. neðri deildar. 2. Lenging daglegrar skólavistar. 3. Almenn heimild til forskóla fyrir fimm ára börn. 4. Nákvæmari ákvæði um einkaskóla. 5. Aukin samvinna foreldra og skóla. 6. Níu mánaða skóli hjá öllum og samfelldur skóladagur.`` Ég vík þá að einstökum greinum frv. en þær athugasemdir geta þó vart orðið tæmandi því að hér er um mjög yfirgripsmikið mál að ræða. 2. gr. frv. fjallar um hlutverk grunnskólans. Það er spurning hvort hér þurfi ekki að móta skýrari stefnu en greinin felur í sér. Um þessa grein frv. segir í umsögn frá kennslumálanefnd Háskóla Íslands, með leyfi virðulegs forsta: ,,Þótt liðin séu 16 ár síðan grunnskólalög tóku gildi er enn óljóst hvernig fylgja skuli fram ákvæðum þessarar greinar um að stuðla að þroska og menntun hvers nemanda um sig. Æskilegt er að stjónvöld móti um þetta skýrari stefnu og leggi niður fyrir sér hvaða aðstöðu þurfi að skapa skólunum til að sinna þessu markmiði með skipulegri hætti en nú er gert.`` Og ég ítreka: ,,hvaða aðstöðu þurfi að skapa skólunum``. 2. mgr. 3. gr. kveður á um það að stefnt skuli að því að hver grunnskóli sé heildstæður og einsetinn. Hver eru meginrökin fyrir heildstæðum skóla? Engar rannsóknir hafa verið gerðar sem sýna fram á að sú menntun sem nemendur hljóti í heildstæðum skóla sé betri eða meiri. Skólar sem ekki eru heildstæðir hafa gjarnan sérhæft sig í kennslu tiltekinna aldurshópa, svo sem Ísaksskóli, Hagaskóli og Tjarnarskóli. Er það ekki bara gott mál að hafa skólagerðirnar sem fjölbreytilegastar? Varðandi einsetinn skóla þá er það gott markmið í sjálfu sér en spurningin er bara hversu raunhæft það er miðað við fyrirliggjandi frv. Einhverjum gæti fundist það sóun á fjármagni að byggja eina skólastofu fyrir hvern bekk og hafa svo stofurnar eingöngu nýttar 23 -- 35 kennslustundir á viku. Skóladagur hvers nemanda getur verið samfelldur og í fullu samræmi við viðmiðunarstundaskrá þrátt fyrir að skólinn sé tvísetinn. Ef ná á fram þessu markmiði um einsetinn skóla þá þarf að lengja skóladaginn enn meira en gert er ráð fyrir og þá er spurning hvort ekki vanti hreinlega framkvæmdaáætlun við þessa grein eins og Kennarasamband Íslands raunar bendir á. Þetta er mjög mikilvægt og í samræmi við athugasemdir frv. um einsetinn skóla sem segir að nútímaþjóðfélag kalli á slíkt fyrirkomulag bæði til þess að unnt sé að sinna ýmiss konar námi og starfi í skólunum sem ekki gefst ráðrúm til nú og einnig vegna þátttöku beggja foreldra í atvinnulífinu. Þá er líka rétt að skólamáltíðir ættu að skoðast í þessu samhengi. Því að hvernig svo sem þeim verður best fyrir komið þá verður ekki litið fram hjá því sjónarmiði sem fram kemur í athugasemdum með brtt. meiri hl. menntmn. þess efnis að skólar verði að einhverju marki að taka á sig þennan hluta umönnunar barna vegna breyttra aðstæðna á heimilum og í atvinnulífinu. Á bls. 18 í frv. eru ákvæði til bráðabirgða. Þar segir m.a.: ,,Stefnt skal að því að ákvæði 3. gr. um einsetinn skóla komi að fullu til framkvæmda á næstu 10 árum frá gildistöku laganna samkvæmt áætlun sem unnin yrði í samstarfi við Samband íslenskra sveitarfélaga. Jafnframt verði á því árabili jafnt og þétt aukið við kennslutíma grunnskólanemenda að því marki að í lok tímabilsins verði vikulegur stundafjöldi allra nemenda 35 stundir, skóladagur samfelldur og nemendur eigi kost á skólamáltíðum.`` Þetta eru vissulega fögur fyrirheit. En eru sveitarfélögin tilbúin til samstarfs? Varla miðað við það sem fyrr er rakið. Í þessu sambandi er athyglisvert að skoða ummæli fræðslustjórans í Austurlandsumdæmi, en í umsögn hans segir m.a., með leyfi virðulegs forseta: ,,Ég vek sérstaka athygli á ákvæðinu um einsetinn skóla. Hér er vissulega um merkilegt mál að ræða sem hefur verið á dagskrá skólamanna í áratugi og er á stefnuskrá allra stjórnmálaflokka. En ekki er allt sem sýnist. Meginþungi af þeim gífurlega kostnaði sem af þessari framkvæmd leiddi skylli fyrst og fremst á sveitarfélögum. Þau standa ekki undir þeirri byrði án aðstoðar. Því er það óhjákvæmilegt að Alþingi hlaupi hér undir bagga með fastmótaðri áætlun um árlegan fjárstyrk til þeirra sveitarfélaga sem höllustum fæti standa í þessum efnum.

Er þingmaðurinn sammála því?

Aðstaða þeirra er mjög misjöfn. Einsetinn skóli er í reynd í mörgum minni skólum með daglegum akstri. Svo er einnig í heimavistarskólum. Hér mun þéttbýli, þorp, kauptún og kaupstaðir, þurfa á mestri aðstoð að halda.`` Um 4. gr. frv. er það spurning hvort aðild fræðslustjóra að ákvörðun sé eðlileg þar sem hér er um að ræða skipulagsmál varðandi rekstur skóla sem kostaður er alfarið af sveitarstjórn. Í 6. gr. er fjallað um skólasókn en þar virðist dregið nokkuð úr valdi skólastjóra. 9. gr. fjallar um grunnskólaráð sem á að vera samstarfsvettvangur menntmrn. og annarra aðila er starfa að málefnum grunnskólans. Það er með öllu óljóst hvernig þetta ráð á að geta sinnt öllum þessum verkefnum og spurningin er hvort hér sé stefnt að einhvers konar stofnun eða bákni. Um 10. gr. hefur áður verið rætt, eins um 12. og 13. gr., en ákvæði þeirra voru mjög gagnrýnd m.a. af sveitarstjórnarmönnum, ekki síst það atriði að fræðslustjóri skuli vera formaður fræðsluráðs. Í 17. gr. er skylda að fjölmennari sveitarfélögum sé skipt í skólahverfi. Um þetta segir m.a. í umsögn frá Sambandi ísl. sveitarfélaga, með leyfi virðulegs forseta: ,,Ákvæði um skiptingu sveitarfélaga í skólahverfi á að sjálfsögðu að vera heimildarákvæði og í valdi sveitarstjórna. Ákvæðið á við fjögur sveitarfélög. Vafasamt er gildi þess að skipa tvær skólanefndir í Kópavogi, Hafnarfirði og á Akureyri. Í Reykjavík hlýtur fjöldi skólahverfa og íbúafjöldi í þeim að vera ákveðinn af borgaryfirvöldum.`` Í 18. gr. frv. er fjallað um starfs- og valdsvið skólanefnda. Í athugasemdum frv. með þessu ákvæði segir orðrétt: ,,Í frv. eru dregnar þær meginlínur að skólanefndir sjái fyrst og fremst um mál sem lúta að húsnæði og búnaði grunnskóla en innra starf skólanna, nám og kennsla sé einkum á valdsviði fræðsluskrifstofa.`` Þetta fyrirkomulag þykir vægast sagt mjög aðfinnsluvert þar sem réttara þykir að kjörnir fulltrúar íbúa sveitarfélaga eigi meiri aðild að stjórnun á rekstri skólanna en hér er gert ráð fyrir. Á þetta er bent í því nefndaráliti sem hér er til umræðu, þ.e. um verkefni fræðsluskrifstofa. Þetta er engin valddreifing, eins og frv. þó boðar. Þessi miðstýring frá ráðuneytinu kemur einnig fram t.d. í 16. gr. og 36. gr. frv. Í 20. gr. er fjallað um skólastjóra og staðfest ábyrgð í starfi sem er gott mál. Þess vegna vekur það furðu að í öðrum ákvæðum er dregið úr þessari ábyrgð, t.d. í 38. gr. þar sem skólastjóra er uppálagt að hafa sérstakt samráð við kennara um val á umsjónarkennurum. Enda þótt rétt sé að skólastjórnendur starfi í náinni samvinnu við aðra starfsmenn skólans, þá er brýnt að tryggja faglega og jafnvel fjárhagslega ábyrgð þeirra. Í 1. mgr. 21. gr. er gert ráð fyrir því að kennarar miðli fræðslu til foreldra. Er það mjög mikilvægt og gott að efla tengsl skóla og heimila, en til þess þarf þó að skapa svigrúm og áætla tíma til þess. Í 25. gr. er hert nokkuð á skilgreiningum á skólahúsnæði miðað við það sem verið hefur. Þetta þarf að athuga í samráði við sveitarfélögin þó vissulega sé brýnt að tryggja góða starfsaðstöðu nemenda. Í 4. mgr. 26. gr. er nokkuð sérkennilegt ákvæði þar sem menntmrn. þarf að samþykkja nafn á skóla. Í 30. gr. er m.a. gert ráð fyrir umsögn kennararáðs við ráðningu skólastjóra. Hér gæti verið um nokkra takmörkun að ræða því væntanlega yrði mælt með starfsmanni innan skólans ef hann býður sig fram til starfans fremur en utanaðkomandi aðila. Í 31. gr. er talað um aðstoðarskólastjóra, en mörgum þykir nú liprara orðið ,,yfirkennari``. Varðandi ákvæði 33. gr. væri þá ekki markvissara að skólastjóri réði alla starfsmenn að skólanum? Það er heldur ekki í anda valddreifingar að fræðslustjóri eigi að staðfesta ráðningar starfsmanna. Í 34. gr. er kveðið á um námsráðgjafa og er það gott mál. En er það framkvæmanlegt þar sem ekki er gert ráð fyrir kennslustundum fyrir þetta starf? Eins og bent er á í þessu nefndaráliti hefur kennslustundum fækkað í þessu frv. frá því sem nú er. Í 36. gr. er fræðslustjóra falið að auglýsa stöður skólastjórnenda, kennara og annarra starfsmanna. Það væri í anda valddreifingar til skólanna sjálfra ef skólastjórar sæju um þetta atriði. Í 45. gr. er kveðið á um vikulegan kennslutíma í grunnskóla, en á það er bent í nál. að í raun er um fækkun að ræða á kennslustundum hjá 2. -- 10. bekk. Þetta sést glöggt þegar litið er á töflu á bls. 32 í frv. í athugasemdum við 45. gr. Það er mjög gott að kennslutími yngstu barnanna sé aukinn og kemur vissulega til móts við kröfu í þjóðfélaginu. En fækkunin í heild vekur furðu og felur í sér afturför. Í dag eru flestir með 35 vikustundir, plús kennslu á bókasafni fyrir 11 ára og eldri, samtals 36 stundir. En samkvæmt frv. verða stundirnar aðeins 35. Það er spurning hvort ekki ætti að lögbinda 36 -- 37 stundir til þess að von væri um raunverulega lengingu skóladags. Það hlýtur að samræmast betur markmiðinu um einsetinn skóla. Frv. sjálfstæðismanna sem flutt var á þingunum 1988 og 1989 komu nokkuð til móts við þessi sjónarmið og er gert ráð fyrir því að í neðri bekkjum grunnskólans verði a.m.k. 6 klukkustundir á dag í stað 5 kennslustunda eins og fyrirliggjandi frv. gerir ráð fyrir. Þannig er vikulegur kennslutími 6 -- 9 ára barna áætlaður 1200 mínútur í tillögum sjálfstæðismanna miðað við aðeins 1000 mínútur í þessu frv. hér. Að auki gerðu sjálfstæðismenn tillögu um skólaathvörf og segir um það í athugasemdum, með leyfi virðulegs forseta: ,,Meðan þessu markmiði [þ.e. 6 klukkustundum á dag] hefur ekki verið náð er nauðsynlegt að koma upp skólaathvörfum þar sem börn geti dvalist í öryggi undir umsjón kennara eða annarra sem hafa uppeldisfræðilega menntun. Þótt náð hafi verið því markmiði sem þessi grein gerir ráð fyrir varðandi lengingu skóladags kann engu að síður að vera þörf fyrir skólaathvörf þannig að börn geti dvalist í skóla í allt að 8 klukkustundir. Þess vegna er í þessari grein gert ráð fyrir því að slík skólaathvörf verði við hvern grunnskóla þar sem þörf er á.`` Verulegar athugasemdir hafa verið gerðar við 50. gr. frv. Hver eru þau námsgögn sem ríkinu er skylt að útvega nemendum? Eru kennslubækur í valgreinum örugglega þar á meðal? Það er enn á valdi Námsgagnastofnunar að taka ákvörðun um það hvaða námsgögn standi nemendum til boða. Vafasamt er að ein stofnun geti haft nægilegt framboð á námsefni. Þess er getið í nál. því sem hér liggur fyrir að þetta ákvæði skerði valfrelsi nemenda og kennara. Um þetta atriði segja bæði fræðsluráð og skólamálaráð Reykjavíkur að með tilliti til þess að hver skóli móti sína eigin skólanámsskrá leggi þetta ákvæði stein í götu skólanna til að ná því marki og að það geti ekki verið á valdi einnar stofnunar að hafa nægilega fjölbreytni í framboði á námsefni. Einnig segir orðrétt: ,,Þar að auki kemur fram tvískinnungur um námsgögnin þar sem orðið ,,skyldunám`` er ekki skilgreint. Frv. viðurkennir valgreinar ekki sem órjúfanlegan hluta viðmiðunarstundaskrár. Í þessu sambandi mætti hugsa sér að skólarnir fengju ákveðið fjármagn til kennslugagnakaupa, en það væri ekki bundið við svonefndar úthlutunarbækur Námsgagnastofnunar heldur fengi skólinn og skólastjórnin fjármagn þetta til ráðstöfunar og gæti því keypt námsgögn af hvaða útgefanda sem er.`` Samkvæmt 3. mgr. 52. gr. á nemandi að ljúka öllu námi í grunnskóla með tilskildum árangri ef hann lýkur náminu á skemmri tíma en tíu árum. Eru það aðeins þeir nemendur sem eru á undan í námi sem þurfa að sýna tilskilinn árangur? Nú eru ekki gerðar kröfur um lágmarkseinkunnir varðandi framhaldsskóla og leiða má rök að því að þetta hafi haft slæm áhrif. Ég veit um dæmi þess að skólastjórar hafi vísað til þróunar í Evrópu og aukinnar menntunarkrafna og samkeppni því samfara er þeir brýna þörfina fyrir nemendum sínum um góðan árangur út úr efsta bekk grunnskóla þar sem þeir hafa lítið annað að styðjast við. Þetta hlýtur að vera mönnum umhugsunarefni enda þótt slíkar athugasemdir eigi í sjálfu sér fullt erindi til nemenda í dag. Samkvæmt 55. gr. má nemandi ekki stunda vinnu með námi. Þetta ákvæði gæti hugsanlega spillt fyrir þeim nemendum sem verða að stunda vinnu. Í 65. gr. er sagt að nemandi fái skírteini er votti að hann hafi lokið námi samkvæmt lögum. Athyglisvert er að hér eru engar kröfur gerðar um árangur. Samkvæmt lögum og reglugerðum er ekkert ,,fall`` til lengur. Í 72. gr. er talað um einkaskóla og er það sérstaklega rætt í því nefndaráliti sem hér er til umræðu. Það er rétt að minna á það að einkaskólar eru í samkeppni, bæði innbyrðis og við ríkisskólana, og það er frjálst val hvers og eins að kaupa þjónustu þeirra eða ekki. Ef þessi grein yrði að lögum þýddi það að menntmrn. gæti hafnað þátttöku í rekstri einkaskóla, en jafnframt ákveðið skólagjöld í þeim sama skóla. Þannig gæti ráðherra sem væri andvígur þessu rekstrarformi gert slíkan skóla óstarfhæfan án þess að svipta hann rekstrarleyfi. Hæstv. forseti. Þetta er mjög mikilvægt mál sem hér er til umræðu og er því nauðsynlegt að vanda vel til verks. Það er skoðun okkar nefndarmanna sem stöndum að þessu minnihlutaáliti að hér hafi ekki verið vandað nægilega vel til verka. Þetta frv. þarf að skoða að nýju ef unnt á að vera að nálgast helstu markmið þess sem við sjálfstæðismenn leggjum ríka áherslu á, eins og áður hefur verið getið. Við minnum enn fremur á það að alla kostnaðaráætlun vantar, en gera má ráð fyrir því að kostnaður verði mjög mikill samfara þessu frv. Það er einnig ljóst að nú er skammt til þingloka þar sem alþingiskosningar eru á næsta leiti og bíður verkefni þetta því næstu ríkisstjórnar. Með tilliti til þessa og framangreindra athugasemda er hér lagt til að frv. verði vísað til ríkisstjórnarinnar.

Guðný Guðbjörnsdóttir : Virðulegi forseti. Í nefndaráliti 1. minni hl. menntmn., Sigrúnar Helgadóttur, sem liggur frammi á þskj. 712, er bent á að í þessu frv. um grunnskóla og brtt. meiri hl. menntmn. Nd. komi fram tillögur um breytingar á grunnskólanum sem kvennalistakonur hafa lagt áherslu á árum saman. Hér er átt við breytingar eins og að daglegur skólatími verði lengdur, að skóli verði einsetinn, að nemendur fái mat í skólum og að stórum sveitarfélögum verði skipt í skólahverfi. Þá er bent á að hvaða leyti þetta frv. er ekki eins metnaðarfullt og það frv. sem Guðrún Agnarsdóttir og Danfríður Skarphéðinsdóttir lögðu fram á 110. og 111. löggjafarþingi varðandi þætti eins og fækkun nemenda í bekkjardeildum og það hve langan tíma það á að taka að koma á einsetnum skóla og lengdum skólatíma. Í frv. kvennalistakvenna var stefnt að einsetnum skóla á þremur árum, en í þessu frv. á tíu árum. Frv. Kvennalistans gerði auk þess ráð fyrir að nemendur gætu dvalist í umsjón fólks með uppeldisfræðilega menntun í skólanum utan kennslustunda, þ.e. frá 8 -- 9 á morgnana, í hádegi og kl. 15 -- 17 síðdegis. Engin slík ákvæði eru í fyrirliggjandi frv. Ekki heldur í ákvæðum til bráðabirgða, þó að lengingin eigi að taka tíu ár. Það tekur því að mjög litlu leyti tillit til þess misræmis sem er á milli skólatíma barna og vinnutíma foreldra þeirra. Það er verulega umhugsunarvert að gert er ráð fyrir tíu árum til að ná lokamarkinu sem nefnt er í ákvæðum til bráðabirgða, að kominn verði einsetinn skóli og 35 kennslustundir á viku fyrir öll skólaskyld börn. Lenging skólatímans fyrir yngstu börnin á næstu þremur árum samkvæmt ákvæðum 45. gr. á þó eingöngu að fara uppi í 25 kennslustundir og samkvæmt brtt. meiri hl. menntmn. eiga skólamáltíðir að vera komnar á á þremur árum í stað tíu. Auk þess að ætla of langan tíma til að ná settu markmiði tryggir þetta frv. ekki nauðsynlegar forsendur þess að ofangreindu markmiði verði náð. Þar á ég annars vegar við nauðsynlegar breytingar á vinnutíma og launakjörum kennara, sem eru alveg undir samningsvilja kennara og ríkisins komnar, hins vegar er átt við að þetta frv. tryggir ekki að uppbygging skólahúsnæðis á vegum sveitarfélaga verði nægilega hröð þrátt fyrir ákvæði 10. gr. Þarna reynir á framkvæmdarvilja sveitarfélaga, sbr. lögin um verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga, nr. 87/1989. Í frv. eru ýmis ákvæði í átt til valddreifingar. Auk þess að færa vald frá menntmrn. til fræðsluskrifstofa má nefna stofnun grunnskólaráðs í 9. gr. og að fjölmennum sveitarfélögum sé skipt í skólahverfi, sbr. 17. gr. Bæði síðarnefndu atriðin styrkja stöðu foreldra gagnvart skólanum, sem ég fagna mjög, en líklega þarf þó að ganga lengra en hér er gert til að tryggja að foreldrar geti haft þau áhrif á starf grunnskólans sem þeim ber samkvæmt gildandi uppeldisskipan. Þetta frv. gerir ráð fyrir að ríkið sjái nemendum í skyldunámi fyrir ókeypis námsgögnum skv. 50. gr. Um leið og ég fagna þessu út frá jafnréttissjónarmiðum verður að vara við þeirri stöðnunarhættu sem þetta hefur í för með sér ef Námsgagnastofnun fær ekki það fé sem þarf til að hafa úrval vandaðra kennslugagna ávallt á boðstólum. Ef ætlunin er að svelta Námsgagnastofnun með sama hætti og undanfarin ár tel ég nauðsynlegt að skylda sveitarfélögin til að grípa þarna inn í eða að ríkið veiti fé beint til einstakra skóla í þessum tilgangi frekar en að núverandi ástand viðgangist, að foreldrar þurfi að kaupa kennslugögn við hæfi. Grunnskólalögin frá árinu 1974 hafa um margt reynst vel og byggðust á mikilli framsýni. Markmiðsgrein þeirra er tekin upp óbreytt í þessu frv. en útfærsla hennar í 47. og 48. gr. er nokkuð breytt í samræmi við þær breytingar sem orðið hafa á samfélaginu og skólakerfinu. Áður en ég kem að þeim vil ég ítreka að góð löggjöf er eitt og útfærsla hennar í reynd er annað. Lög duga skammt ef hugarfarið er ekki í samræmi við þau. Sem dæmi um þetta má annars vegar nefna lögin um jafnrétti kvenna og karla, sem hér hafa verið til umræðu undanfarna daga, og hins vegar þá staðreynd að þó að konum hafi verið veittur aðgangur að öllum menntastofnunum landsins árið 1911 voru þær hlutfallslega fáar í framhaldsskólum og háskólum allt fram undir miðja öldina. Það þýðir lítið að lögfesta eitthvað sem ekki er mögulegt að útfæra í reynd vegna aðstæðna eða ráðandi hugarfars. Sú breyting að gera skólakerfið minna miðstýrt virkar mjög lýðræðisleg en um leið getur það aukið mismunun á milli sveitarfélaga eða byggðarlaga, kynja og stétta. Mjög mikið af raunverulegum áhrifum skólans á sér stað í gegnum hina svokölluðu duldu námsskrá, nefnilega því sem stendur á milli línanna í kennslubókunum eða óbeinu skilaboðunum sem nemendur fá í skólanum. Við getum ekki tryggt með lögum að allir skólar hafi menntaða úrvalskennara eða að námsefni og fyrirmyndir séu uppörvandi fyrir bæði kynin og að athygli kennara byggist á því að allir nemendur séu jafngildir einstaklingar. Stundum hvarflar þó að manni að þörf sé á annarri hliðarlöggjöf til að tryggja að lögin hafi tilætluð áhrif. Oft hafa breytingar sem í fyrstu eru taldar í lýðræðisátt og til bóta reynst hafa óvænt hliðaráhrif ákveðnum hópum í óhag. Lykillinn að sem bestu samræmi þarna á milli varðandi þetta frv. er metnaðarfull kennarastétt og aðstæður sem í reynd eru í samræmi við gildandi lög, sem því miður skortir oft á. Í 47. gr. frv. vil ég sérstaklega fagna því ákvæði að skólinn eigi að búa bæði kynin jafnt undir virka þátttöku í samfélaginu, fjölskyldulífi og atvinnulífi. Þar með verður vonandi bundinn endir á þann tvískinnung sem hefur ríkt í skólastefnu hér sem víðar alla þessa öld, að undirbúningur undir fjölskyldulíf hefur verið afar takmarkaður þó að í reynd hafi fjölskyldan og heimilið verið aðalstarfsvettvangur kvenna þar til á síðustu þrem áratugum eða svo. Sögulegar athuganir benda til að þegar kvennaskólar síðustu aldar voru almennt lagðir niður í löndunum í kringum okkur við það að lögbundin alþýðufræðsla komst á hafi þótt sjálfsagt að stúlkur lærðu allt það sem drengir áttu að læra en ekki öfugt og smám saman hafi því námsefni sem tengdist barnauppeldi og heimilisrekstri orðið undir. Kvenfrelsiskonan Betty Friedan benti eftirminnilega á misræmið á milli þeirrar menntunar sem vestræn menntakerfi hafa boðið stúlkum upp á og veruleika heimavinnandi kvenna í bók sinni The Feminine Mystique árið 1963 og kallaði það nafnlausa vandamálið. Í því frv. sem hér er til umræðu er ákveðið lagt til að bæði kynin séu undirbúin undir sömu hlutverk, þ.e. virka þátttöku í samfélaginu, í atvinnulífi og fjölskyldulífi. Þó þetta sé í samræmi við gildandi jafnréttislög, aðalnámsskrá grunnskóla og skýrslu starfshóps um jafna stöðu kynja í skólum sem menntmrn. gaf út í desember 1990, þá yrði þetta í fyrsta sinn sem skólalöggjöf tekur skýrt á þessu hér á landi þó að fræðimenn hafi í gegnum aldirnar skilgreint æskilega menntun kynjanna eftir því hvaða hlutverki þau áttu að gegna í þjóðfélaginu. Ég vil einnig fagna því í 47. gr. að skólinn leggi áherslu á margvíslegar leiðir við öflun þekkingar með notkun tæknimiðla, upplýsingatækni, safna- og heimildavinnu. Upplýsingaþjóðfélagið kallar svo sannarlega á góða færni nemenda til að vinna með upplýsingar. Þennan grunn þarf að leggja það snemma að hann nýtist í framhaldsnámi og í störfum á vinnumarkaði. Ef litið er svo aftur á 48. gr. í ljósi ofannefndra tveggja atriða verður ekki séð hvernig tryggt er að þessum markmiðum verði náð, en vissulega má leggja áherslur af þessum toga innan margra námsgreina. Í 47. gr. er einnig lögð áhersla á að starfshættir séu þannig að komið sé í veg fyrir mismunun vegna uppruna, kyns, búsetu, stéttar, trúarbragða eða fötlunar sem er eðlilegt í lýðræðisþjóðfélagi sem byggir á jafngildi allra þegna. Það er mitt álit að ein af meginástæðum þess að skólar virðast hafa mismununaráhrif á einstaklinga og hópa sé sú skoðun sem mér vitanlega kom fyrst fram í Ríkinu eftir Plató 400 árum fyrir Krist að jafnt þýddi sama og eins í þessum efnum. Mikilvægt er að allir átti sig á að þetta þarf ekki að þýða að allir eigi að fá eins eða sams konar menntun. Til að koma í veg fyrir mismunun vegna ofannefndra þátta þarf að taka mið af þeim mun sem er á milli ofannefndra hópa varðandi leiðir þó að lokamarkið sem að er stefnt sé hið sama eða svipað. Fuglinn og fiskurinn geta báðir komist í mark þó með mismunandi hætti sé. Allir verða að fá möguleika til að nota þær leiðir sem þeim henta. Þetta er reyndar ítrekað í lok 47. gr., þ.e. að taka á mið af mismunandi persónugerð, þroska, getu og áhugasviðum nemenda. Virðulegur forseti. Þetta frv. markar ákveðin spor í rétta átt og því get ég stutt framgang þess en mjög margt annað þarf að gera í íslenskum skólamálum og í þjóðfélaginu almennt til að áhrif þess verði þau sem að er stefnt í 2. gr. þess.

Pálmi Jónsson : Herra forseti. Sú var tíðin að ég ræddi það málefni sem hér er á dagskrá núna býsna ítarlega. Það var á þeim árum sem fóru í hönd þegar núverandi grunnskólalög voru sett 1974. Ég hef ekki hugsað mér að fara út í jafnítarlega umræðu um það frumvarp sem hér liggur fyrir eins og ég gerði þá hvað eftir annað í meðferð þess máls sem þá var til afgreiðslu á Alþingi. Ég vil hins vegar lýsa því að löggjöf um það nám sem fram fer í grunnskóla er meðal hinna mikilvægari sem lúta að menntakerfi íslensku þjóðarinnar. Í þessu sambandi þykir mér ástæða til að vekja á því athygli að hv. þm. Sólveig Pétursdóttir hefur flutt hér sérlega vandaða ræðu og ég get lýst fullum stuðningi við þau sjónarmið sem fram komu í hennar máli í meginatriðum. Ég tel til að mynda að ekki sé hægt að sætta sig við það að hæstv. ríkisstjórn, í þessu tilliti hæstv. menntmrh., leggur fram hér frv. um jafnviðamikið efni og raun er á án þess að því fylgi kostnaðaráætlun, enda er þar um að ræða brot á íslenskum lögum, lögum sem kennd eru við þann mæta mann, fyrrv. forsrh. Ólaf heitinn Jóhannesson og hafa því gengið undir nafninu Ólafslög. Ég tel það líka forkastanlegt að hv. formaður menntmn. þessarar hv. deildar skuli hafa látið sér um munn fara, ef rétt er, að það sé ekki hægt að segja til um það hver kostnaðurinn verður af samþykkt þessa máls og enginn viti hver kostnaður af frv. verði. 

Ég gerði það í ræðu minni.

Hafi hv. þm. Ragnar Arnalds gert grein fyrir því, þá fer hér eitthvað á milli mála og er sjálfsagt að hafa það er sannara reynist. En hér var gerð grein fyrir því af hv. þm. Sólveigu Pétursdóttur að samkvæmt áliti sérfróðra manna væri kostnaður af einsetningu skóla og samfelldum skóladegi, svo sem þetta frv. gerir ráð fyrir, nálægt því 7,3 milljarðar kr. Þetta er býsna há tala eða nærfellt eins og helmingur útgjalda ríkisins af öllum kostnaði við menntmrn. og undirstofnanir þess í fjárlögum þessa árs. Þessu er vissulega ætlað að koma fram í áföngum, eða allt að tíu árum, en eigi að síður er hér um gífurlegan kostnað að ræða sem er nauðsynlegt að komi fram þegar í upphafi, enda lagaskylt þegar frv. er lagt fram sem hæstv. menntmrh. hefur, eins og áður sagði, vanrækt. Ég lýsi stuðningi við þau markmið sem í þessu frv. felast. En það er engin ástæða til þess að það sé mögulegt fyrir stjórnvöld að leggja fram frv. sem eiga að þjóna slíkum markmiðum án þess að gera grein fyrir því hvað það kostar. Og það hlýtur að verða krafa við þau frv. sem hæstv. ríkisstjórn leggur fram að gerð sé grein fyrir því hvað þau kosta og hvaða skuldbindingar þau leggja á herðar ýmist ríkisins eða sveitarfélaga. Í þessu frv., eins og lýst hefur verið, er aukin forræðishyggja ríkisins gagnvart sveitarfélögum. Það er dregið úr valdsviði heimamanna, þ.e. yfirleitt sveitarfélaganna, rétt í sama mund sem búið er að breyta verkaskiptingu milli ríkis og sveitarfélaga með öðrum lögum á þann hátt að færa kostnað, bæði við mannvirkjagerð og rekstur, í stórauknum mæli yfir á herðar sveitarfélaganna. Það getur auðvitað ekki gengið að fram komi slíkt misræmi í lagasetningu enda er það svo, eins og kom fram í máli hv. þm. Sólveigar Pétursdóttur, að Samband ísl. sveitarfélaga treystir sér ekki til þess að mæla með samþykkt frv. Og nú hlýt ég að spyrja hv. þm. stjórnarliðsins: Treysta þeir sér til þess að samþykkja frv. um grunnskóla sem sveitarfélögin í landinu sjá sér ekki fært að mæla með? Getur það borið sig að hæstv. ríkisstjórn ætli sér að knýja hér fram samþykkt á frv. sem sveitarfélögin geta ekki lýst fylgi við? Rétt er að vekja athygli á í þessu sambandi að sá starfshópur sem hefur samið þetta frv. á vegum hæstv. ríkisstjórnar og hæstv. menntmrn. er myndaður af starfsmönnum menntmrn. Sveitarfélögin, sem eiga mikið í húfi hvernig á þessum málum er tekið og bera bróðurpartinn af þeim kostnaði sem rekstur grunnskóla og bygging á mannvirkjum felur í sér, eiga engan fulltrúa í þeim starfshópi. Það er að vísu greint frá því að rætt hafi verið við fulltrúa frá Sambandi ísl. sveitarfélaga og ýmsum öðrum aðilum, en það er auðvitað afar sérkennilegt að setja saman starfshóp til þess að semja frv. um slíkt efni með þeim hætti að gersamlega sé gengið fram hjá sveitarfélögunum sem síðan eiga að bera uppi meginhluta kostnaðarins. Og ég hlýt að endurtaka þá spurningu mína: Treysta hv. þm. stjórnarliðsins sér til þess að samþykkja slíkt mál án þess að fulltrúar sveitarfélaganna í landinu treysti sér til þess að mæla með því að það verði samþykkt? Ég held að þá sé farið að fara mjög aftan að siðum ef á þann veg á að ganga fram með lagasetningu hér á hinu háa Alþingi. Ég ætla ekki, eins og ég sagði í upphafi, að ræða mikið einstök efnisatriði þessa máls. Ég hef auðvitað ekkert skipt um skoðun varðandi til að mynda skólaskyldu. Í þessu frv., sem raunar er áður fram komið, er skólaskylda aukin upp í tíu ár eða frá 6 ára til 16 ára aldurs. Ég tel að það hafi verið ástæða til og fullkomlega eðlilegt að færa skólaskyldu niður í 6 ára aldur en ég tel að það hefði verið eðlilegra að stytta skólaskylduna í hinn endann. Ég skal ekki flytja mörg rök fyrir þeirri skoðun minni. Ég hef gert það áður, en með þessum hætti eru ungmenni í skóla í 10 -- 11 ár að lagaboði ríkisins, en ekki að eigin frumkvæði. Það hefur áhrif á svo löngum tíma á mótunarskeiði ungmenna að þau séu ekki í skóla að eigin frumkvæði, sínu eigin eða foreldra sinna, heldur að lagaboði. Það hefði áhrif á það hvernig þau bregðast við í skólastarfinu, í námi og í ýmsum þáttum sinnar hegðunar eins og glögglega hefur komið fram í umsögnum fjölmargra skólamanna um þetta efni og ég held að þau áhrif séu ekki til góðs. Ég held að það sé hverju ungmenni til góðs þegar það vex að viti og þroska að geta tekið ákvörðun um það sjálft að fara í skóla og sækja nám að eigin frumkvæði um leið og hinu opinbera er skylt að halda uppi skólastarfi fyrir þessi ungmenni. Það er þess vegna mín skoðun að það hefði verið til bóta að stytta skólaskylduna ofan frá en halda þar fræðsluskyldu. Ég ætla ekkert að gera ágreining um það efni, enda styð ég það meginsjónarmið sem fram kemur í nál. frá fulltrúum Sjálfstfl. í hv. menntmn. og hér hefur verið lýst, að þessu máli verði vísað til ríkisstjórnarinnar vegna þess að undirbúningur þess er greinilega með þeim hætti að það er ekki frambærilegt að það sé afgreitt, enda þótt það feli í sér að stefnt er að því að ná góðum markmiðum á býsna löngum tíma. En það getur ekki verið frambærilegt að knýja í gegn lagasetningu sem svo mjög varðar hagsmuni sveitarfélaganna undir þeim kringumstæðum að sveitarfélögin treysta sér ekki til að mæla með málinu.

Árni Gunnarsson : Virðulegi forseti. Ég hef ritað undir nál. hv. menntmn. með fyrirvara og ég vil nú með örfáum orðum gera grein fyrir þessum fyrirvara mínum við frv. Ég vil taka það strax fram að ég tel að í þessu frv. sé margt mjög til fyrirmyndar. Þar séu á ferðinni breytingar sem eru mjög nauðsynlegar og hefðu átt í raun að koma fram miklu fyrr en raun ber vitni. Ég vil nefna sérstaklega samfelldan skóladag sem er orðin brýn nauðsyn. Ég vil nefna skólamáltíðir og fækkun í bekkjardeildum. Allt eru þetta hin merkustu og ágætustu mál og þurfa að ná fram að ganga og ég er þeirrar skoðunar að þetta frv. þurfi að verða að lögum áður en þinghaldi lýkur hér. Ég er hins vegar ekki sáttur við það að ekki skuli hafa verið gerð gleggri grein fyrir kostnaðinum sem fyrirsjáanlega mun fylgja þessum lögum. Ég óskaði eftir því á fundi í hv. menntmn. að reynt yrði að afla gleggri talna um kostnað einkum og sér í lagi sveitarfélaganna við það að þetta frv. verði að lögum. Þær kostnaðartölur sem nefndin hefur fengið eru frá Fjárlaga - og hagsýslustofnun og eru eingöngu kostnaðartölur ríkisins. Þar er gert ráð fyrir því að kostnaðarauki ríkissjóðs vegna laganna verði á bilinu 208 -- 213 millj. kr. sem dreifist eða skiptist á fimm ár. Þetta er sundurliðað nokkuð og kemur m.a. fram að kostnaður vegna lengingar skóladags yngstu nemenda, þ.e. 1. -- 3. bekkjar, samtals 5 vikustundir, verði 36 millj. kr. á ári. Kostnaður við að lækka hámarksfjölda í yngstu bekkjardeildum í 22 nemi 42 millj. kr. á ári og námsráðgjöf í grunnskólum 75 -- 80 millj. kr. Þá er gert ráð fyrir því að önnur atriði eins og kennsluafsláttur, níu mánaða starfstími og fleira sé um 55 millj. kr. Eða eins og ég sagði áðan á bilinu 208 -- 213 millj. kr. Hins vegar hefur ekkert komið fram skjalfest í nefndinni um það hver verður kostnaðarauki sveitarfélaganna vegna stofnkostnaðar, vegna þess að það er fyrirsjáanlegt að sveitarfélögin þurfa að færa út kvíarnar í skólabyggingum vegna þessara laga. Og ég hefði kosið að það lægi ljósar fyrir eitthvað um það hver verður kostnaður sveitarfélaganna. Ég hefði t.d. talið mjög eðlilegt að þeirri beiðni væri beint til Sambands ísl. sveitarfélaga að það léti reikna út kostnaðarauka sveitarfélaganna. Það hefði verið tiltölulega einfalt mál og ég hygg að Samband ísl. sveitarfélaga hefði tekið þeirri beiðni nokkuð vel. Á fund hv. menntmn. komu tveir fulltrúar frá Reykjavíkurborg. Annar þeirra fullyrti að kostnaðarauki Reykjavíkurborgar vegna grunnskólalaganna yrði 3 milljarðar kr. Á landsvísu yrði kostnaðarauki allra sveitarfélaganna sem hlut eiga að máli um 8 milljarðar kr. Nú var mér ekki ljóst hvort þarna var á ferðinni lauslegur útreikningur starfsmanna Reykjavíkurborgar á frv. eða hvort þessar tölur eiga við veruleg rök að styðjast. Engu að síður, ef þessar tölur eru réttar, þó ekki væri nema að hluta til, þá er það alveg ljóst að kostnaðarauki sveitarfélaganna, sem ég hygg að sveitarfélögin hafi kannski enn þá ekki gert sér neina grein fyrir, verði umtalsverður. Ég hef oft sagt að það er allt of algengt hér á hinu háa Alþingi að hér er hleypt í gegnum þingið stórum lagabálkum, feiknalega kostnaðarsömum fyrir ríkissjóð, án þess að kannað sé rækilega hver kostnaðarauki, bæði ríkissjóðs og sveitarfélaganna í landinu, verður. Þetta nær auðvitað ekki nokkurri átt. Við getum ekki endalaust gefið út óútfylltar ávísanir hér á hinu háa Alþingi, en það höfum við gert á undanförnum árum í æ ríkari mæli þrátt fyrir það að lög kveði á um annað. Það er í raun þetta atriði sem ég geri mjög alvarlegar athugasemdir við, að það skuli ekki fylgja þessu frv. nákvæmari kostnaðaráætlun. Vera kann að það geti reynst erfitt að reikna út kostnað sveitarfélaganna með nákvæmum hætti. Það getur vel verið því aðstaða þeirra er mjög misjöfn til þess að framfylgja þessum lögum, m.a. vegna þess að skólahúsnæði er misjafnt, aðstaða er misjöfn til íþróttakennslu o.s.frv. Í franska þinginu er það regla að ef stjórnvöld leggja fram kostnaðarsöm frv. og ef þingmenn leggja fram kostnaðarsöm frv., þá verða bæði stjórnvöld og almennir þingmenn að leggja fram á móti tekjuöflunarfrv. Þetta er býsna góð regla og ég er ekki frá því að . . .

Á ég að flytja eitt skattafrv.?

Það væri mjög gott. Úr því að hæstv. menntmrh. gerir þessa athugasemd þá er það nú svo að ég held að stór hópur hv. þm. geri sér ekki grein fyrir því að með því að samþykkja lög, kannski svipuð þessum sem við erum nú að fjalla um, eru hv. þm. auðvitað að hækka skatta. Þess vegna er það býsna kyndugt þegar heilir stjórnmálaflokkar lýsa því yfir, venjulega rétt fyrir kosningar, að þeir muni lækka skatta mjög verulega án þess að þeir segi fólkinu í landinu hvaða þjónustu þeir ætli að draga úr. Þetta er mjög einkennandi t.d. gagnvart heilbrigðiskerfinu þar sem stjórnvöld hafa svikist um það að ákvarða hvert skuli vera þjónustustig heilbrigðiskerfisins. En það á að reyna að gera allt fyrir alla, stundum fyrir peninga sem ekki eru til. Ég hygg að það væri öllum hv. þm. til góðs að fá uppgefnar nákvæmari tölur um það hvað þetta frv., þegar það verður að lögum, kostar sveitarfélögin. Við erum búin að fá tölurnar frá ríkinu, hvað það kostar ríkissjóð að gera út á þessi nýju lög, en ég ítreka það engu að síður að ég tel að í þessu frv. séu svo margir mikilsverðir þættir að okkur beri að reyna að afgreiða þessi lög áður en þing fer heim. Það er beðið eftir þessum lögum og það þarf að reyna að knýja á um að þau nái fram að ganga. Engu að síður, og ég endurtek það, vil ég að við gerum okkur grein fyrir því hvaða álögur við erum að leggja á sveitarfélögin og þá að við gerum sveitarfélögunum grein fyrir því hvernig við ætlum að gera þeim kleift að mæta þessum álögum, því að óbreyttu, séu þær tölur sem fulltrúar Reykjavíkurborgar komu fram með réttar, er það býsna mikil útgjaldaaukning sveitarfélaganna ef rétt er að hún verði um 8 milljarðar kr. vegna tilkomu þessara laga. Virðulegi forseti. Um þetta mál ætla ég ekki að hafa fleiri orð en ég óska sem sagt eindregið eftir því að það verði reynt áður en gengið verður frá þessu máli hér á Alþingi að afla upplýsinga um kostnaðinn sem af þessu frv., ef að lögum verður, hlýst fyrir sveitarfélögin.

Pálmi Jónsson : Herra forseti. Vegna frammíkalla við ræðu mína hér áðan frá hv. 4. þm. Norðurl. v. um að gerð hafi verið grein fyrir kostnaðarauka við þetta frv. í nefnd og í framsögu vil ég vekja athygli á því að hv. þm. Árni Gunnarsson hefur staðfest hér í sinni ræðu að frá þessum kostnaði hafi ekki verið greint og að hann liggi í rauninni alls ekki fyrir, einungis sá þáttur sem lýtur að ríkinu, sem er eftir því mati sem gert hefur verið tiltölulega lítilvægur, 205 -- 213 millj. kr. En annar kostnaður geti verið allt að 8 milljarðar kr. Hv. þm. Sólveig Pétursdóttir nefndi 7,3 milljarða og ég tek undir það með hv. þm. Árna Gunnarssyni, hæstv. forseta þessarar deildar, að það er auðvitað nauðsynlegt að fram komi skýr svör við því hver þessi kostnaður er. Það er líka skylt samkvæmt lögum. Hv. þm. Árni Gunnarsson sagði að það væri regla í franska þinginu að hverju sinni sem ráðherra eða einstakir þingmenn flyttu frv. sem kostuðu aukin útgjöld ríkisins væri um leið krafist þess að fram væri lagt frv. á móti til þess að afla tekna. Þetta er gott og gilt þar, en í íslenskum lögum er það skylda að hæstv. ráðherrar geri grein fyrir því þegar frv. er lagt fram hvaða kostnað það hefur í för með sér. En sá hæstv. ráðherra sem flytur þetta frv. og ýmsir aðrir hæstv. ráðherrar vanrækja að fara að þessari lagaskyldu.

Fyrir ríkið, hv. þm.

Það þarf einnig að gera grein fyrir því þegar verið er að leggja stórkostleg útgjöld á sveitarfélögin hvað það kostar.

Það er ekki verið að leggja útgjöld á sveitarfélögin. Þau ráða því sjálf hvað þau bæta miklu við. Það er frelsi sveitarfélaganna.

Ef það er þannig, hæstv. ráðherra, og ég geri nú ráð fyrir því að hæstv. ráðherra geti fengið orðið hér á eftir en þurfi ekki að flytja ræður úti í sal, ef hæstv. ráðherra kemur hér á eftir getur hann auðvitað sagt það sem honum sýnist. Hins vegar er með þessu frv. verið að leggja fjárhagslegar kvaðir á sveitarfélögin sem hér hefur verið metið, eða sagt frá af tveimur hv. nefndarmönnum í menntmn. þessarar deildar að séu 7 -- 8 milljarðar kr. Og svo grípur hæstv. menntmrh. fram í utan úr sal og segir að þetta kosti sveitarfélögin ekki neitt, það sé bara á þeirra valdi hvort þau gera þetta eða ekki. Það er þá lítill tilgangur með þessu frv. ef það á ekki að koma því í framkvæmd. Ef hæstv. ráðherra hugsar sem svo að þetta eigi bara að vera kosningaplagg, það eigi að leggja þetta fram og koma fram þeim ágætu markmiðum sem í þessu frv. er rétt fyrir kosningar án þess að séð verði fyrir því á nokkurn hátt að það komi peningar til þess að það geti komist til framkvæmda. Þetta er alveg nákvæmlega það sama --- hæstv. forseti, ef hægt væri að þagga niður í þessum hæstv. ráðherra sem situr þarna úti í sal --- þetta er alveg nákvæmlega það sama eins og hæstv. forseti þessarar deildar sagði hér í sinni ræðu og ég skrifaði eftir honum. Það á að gera allt fyrir alla rétt fyrir kosningar, fyrir peninga sem ekki eru til. Og láta skeika að sköpuðu hvort þessara peninga verður aflað eða ekki, eða það kemur á herðar annarra að sjá um að afla peninganna. Þetta eru ær og kýr þessarar hæstv. ríkisstjórnar. Svo kemur þessi hæstv. ráðherra væntanlega hér í ræðustólinn á eftir og segir að þetta kosti ekki neitt. Það sé bara á valdi annarra hvort það kosti eitthvað eða þá hversu mikið. Mitt aðalerindi var hér að vekja á því athygli að hv. þm. Árni Gunnarsson, hæstv. forseti þessarar deildar, hefur staðfest það sem var verið að reyna að bera til baka hér utan úr sal áðan, að það verk liggur eftir að afla upplýsinga um það hvaða kostnað þetta frv. hefur í för með sér ef samþykkt verður, hvaða kostnaður leggst á herðar sveitarfélaganna við það að koma þessu fram. Og ég ítreka að það er ekki frambærilegt af hálfu hæstv. ríkisstjórnar eða af hálfu hæstv. Alþingis að afgreiða slíkt stórmál sem hefur í för með sér jafnmikil útgjöld fyrir sveitarfélögin og raun ber vitni í trássi við vilja sveitarfélaganna sem ekki hafa treyst sér til að mæla með framgangi þessa máls.

Menntamálaráðherra (Svavar Gestsson) : Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þær umræður sem fram hafa farið um þetta frv. hér á Alþingi í þessari virðulegu deild. Sömuleiðis vil ég þakka nefndarmönnum öllum fyrir gott starf að málinu, bæði þingmönnum stjórnar og stjórnarandstöðu. Ég tel að þetta mál sé unnið með þeim hætti að um það eigi að geta tekist mjög gott samkomulag. Hér hafi menn á milli þinganna 1989 -- 1990 og 1990 -- 1991 unnið að því að reyna að færa sjónarmið saman, eins og fyrrv. hv. þm. og hæstv. menntmrh. Birgir Ísl. Gunnarsson lagði mikla áherslu á í ræðu sinni við 1. umr. málsins. Í ræðu sinni við þá umræðu sagði hv. þm. og fyrrv. hæstv. menntmrh. Birgir Ísl. Gunnarsson m.a. að frv. hefði tekið verulegum breytingum til bóta. Hann sagði m.a., með leyfi forseta: ,,Ég sé, eftir að hafa farið yfir frv. núna, að það hefur tekið verulegum breytingum og ég vil segja til bóta. Ég sé að það hefur verið tekið tillit til mjög margra þeirra athugasemda sem ég og reyndar ýmsir aðrir hafa gert við frv. og ég tel að hæstv. ráðherra hafi gengið mjög til móts við þau sjónarmið sem hafa verið reifuð á hv. Alþingi og fagna því.`` Enn fremur sagði hv. þm. Birgir Ísl. Gunnarsson, fyrrv. hæstv. menntmrh., í ræðu sinni við 1. umr.: ,,Í 10. gr. er fjallað um samstarfsnefnd menntmrn. og Sambands ísl. sveitarfélaga um framkvæmd laga þessara. Það er nýmæli, eins og hæstv. ráðherra gat um í sinni ræðu hér áðan, og ég tel það mjög til bóta og auðvitað viðurkenningu á því að þetta er sameiginlegt verkefni ríkis og sveitarfélaga að reka grunnskólakerfið og því nauðsynlegt að samskipti þar á milli séu eins greið og mögulegt er og að aðilar viti hvor af öðrum.`` Ég rifja þetta hér upp, virðulegi forseti, vegna þess að mér finnst eins og þetta hafi farið fram hjá hv. fulltrúum Sjálfstfl. í menntmn. Nd., að sá maður sem hélt á menntamálum fyrir Sjálfstfl. frá 1987, sem ráðherra og síðan sem þingmaður og einn aðaltalsmaður Sjálfstfl. í menntmn. Nd., var þeirrar skoðunar að í rauninni væri komið mjög gott samkomulag um þetta mál og hann lýsti því yfir að hér hefði verið komið til móts við þau sjónarmið sem uppi hafa verið af hans hálfu m.a. í þessum efnum. Þess vegna verð ég að segja það alveg eins og er, virðulegi forseti, þessar ræður sem hér hafa verið haldnar, þó ég þakki þær að sjálfsögðu, af hv. þm. Sjálfstfl. eru með þeim hætti að þær koma mér mjög á óvart. Þær koma mér mjög mikið á óvart. Það er eitthvert samhengisleysi eða sambandsleysi á milli þingmanna Sjálfstfl. þegar um er að ræða mál eins og það sem hér er á ferðinni, þegar það getur gerst að aðaltalsmaður þeirra í málinu í 1. umr. segir: ,,Hér hefur verið komið mjög til móts við mín sjónarmið og ég fagna því.`` En hinir eru í raun og veru þeirrar skoðunar að hér sé um að ræða mál sem sé mjög gagnrýni vert á flesta lund. Ég vil taka undir ýmislegt af því sem fram kom í ræðu hv. þm. Sólveigar Pétursdóttur og ég tók eftir því að hún hafði reynt að fara mjög vandlega yfir málið og setja sig inn í það í einstökum atriðum. Ég tók að vísu eftir því að það voru fjarska áberandi mótsagnir í sumu sem fram kom hjá henni en ég ætla ekki að fara að skattyrðast við hana um það. Ég tel að það sé mjög mikilvægt að þingmenn vandi sig við málatilbúnað sinn og það fannst mér að hv. þm. hafi gert hér áðan þó ég sé að sjálfsögðu ekki sammála henni um alla hluti. Varðandi það sem hins vegar hefur aðallega borið hér á góma núna síðustu mínúturnar af hæstv. forseta þessarar deildar og af hv. þm. Pálma Jónssyni, sem nú er hlaupinn á dyr af einhverjum ástæðum, sem þó lagði fyrir mig mjög veigamiklar spurningar og var uppi með fullyrðingar sem eru með þeim hætti að það er algjörlega útilokað annað fyrir mig en að svara þeim. Það var borið hér fram af hv. þm. sem stóð í þessum stóli fyrir augnabliki að með því að leggja málið fram með þeim hætti sem ég gerði væri ég í raun og veru að brjóta lög. Ég gagnrýni þá hæstv. forseta fyrir það að hleypa mér inn í deildina með lögbrotafrumvarp. En auðvitað er það ekki þannig að menn séu að brjóta neinar reglur, auðvitað er fylgt hér í einu og öllu þeim reglum sem hafa ber uppi í þessum málum. Það sem ég vil vísa til í þessu efni, virðulegi forseti, er ítarleg framsöguræða mín sem ég hélt fyrir þessu máli 27. nóv. sl. og birtist í þingtíðindum, þar vísa ég til dálka 1351, 1352 og 1353. Þar kemur nákvæmlega sundurliðuð kostnaðaráætlun eins og hún leggst á ríkið, alveg krónu fyrir krónu og hvorki hv. þm. Birgir Ísl. Gunnarsson né hv. þm. Þórhildur Þorleifsdóttir, sem þá talaði fyrir Kvennalistann, höfðu neitt við það að athuga. Auk þess er gerð grein fyrir því hvað heildarframkvæmd frv. muni kosta. Þar kemur m.a. fram að heildarframkvæmd frv. muni kosta, hvað? 1,8% í raunaukningu til skólanna á ári meðan verið er að framkvæma þetta frv. 1,8% á ári. Það er raunbreyting og í rauninni þýðir ekkert fyrir okkur öðruvísi en að tala um hlutina svona af því að annars eru menn kannski að tala um mismunandi þungar krónur. En hvað segir þetta okkur þá miðað við framlög til skóla á undanförnum áratug? Er þetta einhver ofboðsleg sligandi aukning fyrir sveitarfélögin í landinu eða fyrir ríkið? Svarið er nei. Í raun og veru --- og það er rosalegt að einmitt núna þegar maður er að svara þingmönnum Sjálfstfl. skuli þeir flykkjast úr salnum og ætla svo væntanlega að koma hérna næstu og næstnæstu ræðumenn og biðja um það að ég svari þeim. --- Þarna kemur hv. þm. Sólveig Pétursdóttir og gleður mig hjartanlega að hún skuli vera hér stödd og boðin velkomin í salinn, ef ég má með leyfi forseta. Og kom líka hv. þm. Ragnhildur Helgadóttir þannig að nú fer heldur að vænkast hagurinn.

Ég heyri í hæstv. ráðherra, hvar sem er.

Já og heyrir auk þess um allt hús, hvar sem hún er má hún nema rödd hans. Hver er veruleikinn í sambandi við kostnaðaraukann á undanförnum árum? Hann er sá að á tíu árum jukust raunframlög til skólamála á Íslandi um 43%. Það er meira en 1,8% á ári. Framlög til grunnskólans á síðustu tíu árum, 1980 -- 1989, hækkuðu í rauntölum um 2,8% á ári eða 28% á öllum tímanum. Framlög til framhaldsskóla hækkuðu á þessum tíma um 36% eða um 3,6% á ári. Framlög til háskólastigsins hækkuðu um 65% á þessum tíma, eða um 6,5% á ári. Ég gæti nefnt fleiri þætti, eins og t.d. framlög til leikskóla þar sem um mikið meiri hækkun hefur orðið að ræða á þessum tíma. Þetta vildi ég segja til að rökstyðja að þær áherslur sem eru í frv. eru í rauninni hóflegar. Það er rétt sem Kvennalistinn segir að í rauninni eru að mörgu leyti gerðar þarna of litlar en ekki of miklar kröfur til þeirra sem hafa með rekstur skóla að gera. Ég tel hins vegar að miðað við aðstæður hafi ríkisstjórninni tekist með frv. að sigla meðalveginn á milli þeirra sjónarmiða sem annars vegar koma fram hjá Sjálfstfl. og hins vegar hjá Kvennalistanum, svo að ég nefni dæmi. En hvað eru sveitarfélögin núna að leggja í byggingar skóla? Það er verið að tala hér um að 7 milljarðar kr. á tíu árum sé ofboðslegur hlutur. Hvað ætli þau leggi mikið í skóla á ári núna? Hvað ætli Reykjavíkurborg leggi mikið í skóla á ári? Vita þingmenn Sjálfstfl. það? Reykjavíkurborg leggur á þessu eina ári í skóla 609 millj. kr. Reykjavíkurborg ein samkvæmt því 6 milljarða kr. á tíu árum, Reykjavík ein.

Til viðbótar.

Þetta er ekki til viðbótar, virðulegi forseti. Þetta er alger misskilningur vegna þess að hér er um að ræða framlög til skólabygginga. Og öll þessi framlög til skólabygginga fara til að bæta við skólum, til að fjölga skólum m.a. Á þessu tíu ára tímabili er því hægt að ná markmiðum einsetins skóla með minna fjármagni í heild á ári en gert er núna af Reykjavíkurborg. Ég verð að segja það alveg eins og er, ég hef ekki lagt það í vana minn að vera hér neinn sérstakur talsmaður Davíðs Oddssonar, en ég er svo undrandi á því að meðframbjóðendur hans í Reykjavík skuli ekki átta sig á því að það eru þrátt fyrir allt 610 millj. kr. sem Reykjavík leggur í byggingu skóla á þessu ári. Og það er ekki verið að tala um neinar viðbótarskuldbindingar á sveitarfélögin skv. frv. Það er eingöngu gert ráð fyrir því að sveitarfélögin taki þátt í þessari stefnumótun til lengri tíma, til tíu ára eða svo. Tökum fjögur stærstu sveitarfélögin í landinu. Reykjavík 609 millj. kr., Kópavogur 79 millj. kr., Hafnarfjörður 40 millj. kr., Akureyri 20 millj. kr. Samtals þessi fjögur sveitarfélög 748 millj. kr. í ár. Og á sl. ári lagði Jöfnunarsjóður sveitarfélaga til uppbyggingar í þetta verkefni 177 millj. kr. Á síðasta ári voru því heildarframlög sveitarfélaganna til uppbyggingar í skólum landsins, grunnskólum eingöngu, sennilega í kringum 900 -- 1000 millj. kr. Á þessu ári eru framlög sveitarfélaganna til byggingar grunnskóla á annað þúsund millj. kr., þar af Reykjavíkur einnar 609 millj. kr. Þegar menn eru að segja: hér er verið að bæta við kostnaði á sveitarfélögin upp á 7 -- 8 milljarða kr., þá eru menn að segja að sveitarfélögin hljóti, ef það er of mikið fyrir þau, að draga saman seglin frá því sem nú er. Ég hef það traust á sveitarfélögunum í landinu að þau muni ekki gera það. Það er því útilokað að ætla sér að kasta ryki í augu þjóðarinnar út af þessu máli, út á þátt af þessu tagi með því að margfalda stofnkostnað á ári hverju með 10 og segja: Kostnaðurinn er 8 milljarðar kr. Það er ekki hægt að segja hlutina þannig upp nema menn séu að reyna að vinna á móti málinu og ég trúi því ekki að hv. þm. Sjálfstfl. séu að því eftir þann stuðning sem málið fékk frá fyrrv. hv. þm. Birgi Ísl. Gunnarssyni, fyrrv. hæstv. menntmrh. Það er augljóst mál að hér hefur verið gerð grein fyrir kostnaði við þetta í einstökum atriðum. Og það er ljóst að í rauninni er hér gert ráð fyrir, og liggur við að mér þyki heldur lakara að þurfa að segja það, minni kostnaði, raunkostnaðaraukningu, á ári en hefur verið síðustu tíu árin. Nú er ég búinn, virðulegi forseti, að rekja tölur og fara nákvæmlega yfir talnalegar forsendur þessa máls eins og ég gerði við 1. umr. málsins. Ég gerði ítarlega grein fyrir því hver væri kostnaður ríkisins og ég gerði ítarlega grein fyrir því hver væri heildarkostnaðaraukningin skv. þessu frv. eða 1,8% á ári í raun á framkvæmdatímanum. En á síðustu tíu árum er raunaukning til skólakerfisins á Íslandi ekki 1,8% á ári heldur 4,3% á ári eða 43% á tímanum. Og ég vil segja við hv. þm. Pálma Jónsson: Frv. sem slíkt . . .  Ég ætla svo að endurtaka, virðulegi forseti, tölur sem ég nefndi hér áðan, sérstaklega af því að hv. 2. þm. Norðurl. v. er kominn í salinn. Það eru þessar tölur: Hv. þm. sagði að kostnaðurinn við að koma á einsetnum skóla á tíu árum væri 7,4 milljarðar kr. Hvað ætli sveitarfélögin leggi á ári í skólabyggingar? Það er ekki verið að tala um viðbót við það sem þau gera núna í raun og veru. Það er ekki verið að lögskylda þau til viðbótar. Þau geta bætt við en þau gætu líka dregið úr út af fyrir sig. Hvað leggja sveitarfélögin mikið á ári, núna á þessu ári 1991, í byggingar grunnskóla? Á annan milljarð. Reykjavík ein 609 millj., eða 6 milljarða á tíu árum. Reykjavík, Akureyri, Hafnarfjörður og Kópavogur 748 millj. kr. á þessu ári. Og á síðasta ári lagði Jöfnunarsjóður sveitarfélaga minnstu sveitarfélögunum til 175 millj. kr., ef ég man rétt. Í rauninni er hér verið að tala um að ná þessu markmiði með svipaðri framkvæmdagetu fjármagns og um er að ræða strax í dag. Þess vegna er það alveg rétt sem fulltrúar Kvennalistans hafa m.a. gagnrýnt ríkisstjórnina fyrir að hér sé ekki gengið lengra. Og í rauninni er ekki verið að reyna á þanþol og framkvæmdagetu sveitarfélaganna að þessu leytinu til. Stóri vandinn fyrir sveitarfélögin að þessu leytinu til er á þéttbýlissvæðinu sem er afleiðing byggðaflóttans, sem hefur haft það í för með sér að sveitarfélög, t.d. Reykjavík eða Kópavogur eða Mosfellsbær, Hafnarfjörður, Garðabær, eiga í raun og veru mjög erfitt með að svara þeim mikla vanda sem hlýst af því að fólk flýr utan af landi í stórum stíl, m.a. af svæðum þar sem skólar hafa verið byggðir upp en standa núna jafnvel hálftómir. Ég get nefnt í því sambandi t.d. Stóru - Tjarnarskóla, nýtt og glæsilegt húsnæði. Ég gæti nefnt af því að ég þekki þar nokkuð vel til ýmsa skóla á Vesturlandi, þar sem veruleiki dreifbýlisins er sá að fólkið er að fara. Það er að fækka í skólunum og það fólk sem fer utan af landi kemur hingað inn á yfirfull skólasvæði. Í Reykjavík erum við með þann veruleika t.d. að einn skóli er með um 1300 nemendur. Það er auðvitað afar alvarlegur hlutur. Þá kem ég að því lokaatriði sem ég vil hér nefna, virðulegi forseti, að sinni. Það er það að ég bið þingmenn að muna eftir einu. Þetta frv. snýst ekki fyrst og fremst um sveitarfélög eða ríki. Þetta er mannréttindaskrá barna á aldrinum 6 -- 15 ára um lágmarksþjónustu þjóðfélagsins við þetta fólk. Og það er misskilningur, sem hér kom t.d. fram hjá hv. þm. Sólveigu Pétursdóttur, að það sé verið að stytta tímann sem skylt er að veita í skólum. Það er misskilningur. Vegna þess að í gildandi lögum stendur að það eigi að hafa sem næst 35 -- 37 tíma á viku í efstu bekkjunum. En í þessu frv. er gert ráð fyrir því að lágmark séu 35 tímar. Ég tel það betra fyrirkomulag en er í dag vegna þess að þar með er ekki hægt með einfaldri útgáfu á viðmiðunarstundaskrá að skera niður skólatímann. Til þess að skera niður skólatímann þyrfti með öðrum orðum lagabreytingu en ekki að menn geri það, eins og hefur oft gerst á undanförnum árum, að skera niður skólatímann með breytingum á viðmiðunarstundaskrám. Ég vænti þess, virðulegi forseti, að með þessum orðum hafi ég svarað nokkrum af þeim spurningum sem fram hafa komið og aðallega snerust um fjármál þessa máls. Ég hef nú ítarlega gert grein fyrir og þar með í raun og veru endurtekið það sem ég sagði við 1. umr. málsins.

Hulda Jensdóttir : Virðulegi forseti. Í forföllum frsm. nefndarinnar mun ég gera grein fyrir áliti meiri hl. nefndarinnar um frv. Álitið hljóðar svo: ,,Nefndin hefur fjallað um frv. og fengið umsagnir um það frá biskupi Íslands, Félagi háskólamenntaðra hjúkrunarfræðinga, Hvítasunnukirkjunni Fíladelfíu, Krossinum, Kvenfélagasambandi Íslands, Kvenréttindafélagi Íslands, landlækni, Lífsvon, Ljósmæðrafélagi Íslands, Hjúkrunarfélagi Íslands, læknadeild Háskóla Íslands, Prestafélagi Íslands og Stéttarfélagi ísl. félagsráðgjafa. Í umsögnum um frv. koma fram allmargar athugasemdir og eru skoðanir mjög skiptar um hvort samþykkja eigi frv. eða ekki. Eins eru skoðanir skiptar um hve miklar breytingar eigi að gera á frv. áður en það er samþykkt. Ljóst er að nefndin þarf að gera mjög nákvæma úttekt á lögum nr. 25/1975 ef á að afgreiða þetta frv. á yfirstandandi þingi, hvort sem mælt yrði með samþykkt þess eður ei. Með hliðsjón af því hversu skammur tími er til þinglausna og í trausti þess að heilbr. - og trmrh. láti fara fram endurskoðun laga nr. 25/1975 leggur meiri hl. nefndarinnar til að málinu verði vísað til ríkisstjórnar. Geir H. Haarde var fjarverandi við afgreiðslu málsins.`` Undir nál. rita Jón Sæmundur Sigurjónsson, Ragnhildur Helgadóttir, Hulda Jensdóttir og Guðmundur G. Þórarinsson.

Frsm. minni hl. heilbr.- og trn. (Anna Ólafsdóttir Björnsson) : Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir nál. á þskj. 741 frá minni hl. heilbr. - og trn. um frv. til laga um breytingu á lögum nr. 25 22. maí 1975, um ráðgjöf og fræðslu varðandi kynlíf og barneignir og um fóstureyðingar og ófrjósemisaðgerðir. Auk mín skipar hv. þm. Geir Gunnarsson minni hl. hv. nefndar. Nál. er svo, með leyfi forseta: ,, Á fundum nefndarinnar hefur verið fjallað mjög lauslega um frv. Nefndinni gafst ekki tími til að fara yfir þær umsagnir sem bárust nema á einum fundi og dugði það hvergi nærri til. Minni hl. telur að ekkert hafi komið fram í störfum nefndarinnar sem mæli með því að frv. verði vísað til ríkisstjórnarinnar með tilmælum um endurskoðun á lögum um ráðgjöf og fræðslu varðandi kynlíf og barneignir og um fóstureyðingar og ófrjósemisaðgerðir. Um efni frv. eru mjög skiptar skoðanir og ekki þarf nema lauslega athugun á umsögnum þeim sem bárust til að sjá að þessar andstæðu skoðanir koma þar skýrt fram. Því telur minni hl. að ekki sé hægt að afgreiða þetta mál á annan hátt en að taka til þess afstöðu: annaðhvort að samþykkja frv. óbreytt eða að halda núgildandi lögum í því horfi sem þau nú eru í og fella þar með frv. Minni hl. telur að konum sé fyllilega treystandi til að axla þá miklu ábyrgð sem þeim er falin samkvæmt núgildandi lögum en bendir jafnframt á brýna nauðsyn þess að ákvæðum núgildandi laga verið framfylgt hvað varðar ráðgjöf og fræðslu. Minni hl. er þeirrar skoðunar að ekki eigi að breyta núgildandi lögum í þá átt sem lagt er til í frv. og mælir því með því að frv. verði fellt.`` Undir þetta ritar auk mín Geir Gunnarsson. Þannig hljóðar nál., hæstv. forseti. En mig langar til að bæta nokkrum orðum við af þessu tilefni. Ég tel það meginatriði, sem fram kemur í álitinu, að konum sé fyllilega treystandi til að axla þá ábyrgð sem þeim er lögð á herðar skv. núgildandi lögum og því ekki tilefni til að endurskoða lögin efnislega eins og þau eru í núverandi mynd. Hins vegar er það hrein hneisa að samfélagið skuli ekki bjóða öll börn velkomin í þennan heim og búa þannig að mæðrum og börnum, og þá ekki síst ungum einstæðum mæðrum og jafnvel ungu fólki í sambúð, að stundum blasi ekki annað við en basl og hörð barátta ef barn er í vændum. Um þetta atriði held ég að allir geti verið sammála. En staðreyndin er sú að þessi atriði eru í megnasta ólestri. Laun eru skammarlega lág, fæðingarorlof allt of stutt, leikskólar allt of fáir og stuðningur við foreldra alls ekki fullnægjandi. Ef fólk meinar eitthvað með því að öll börn eigi að vera velkomin í þennan heim, þá verður að gæta að þessum atriðum. Á meðan þessi mál verða ekki leyst verða fóstureyðingar af félagslegum ástæðum tæplega stöðvaðar. Ég vil benda á orð Jóns Þ. Hallgrímssonar yfirlæknis, Helgu Hannesdóttur geðlæknis og Guðrúnar Ögmundsdóttur félagsráðgjafa í umsögnum um þetta frv. frá kvennadeild Landspítala Íslands. En í umsögninni er sagt, með leyfi forseta: ,,Reynsla af núverandi löggjöf hefur sýnt að þau félagslegu vandamál sem eru forsendur fóstureyðingar eru oft mjög einstaklingsbundin og persónuleg. Þau verða oft ekki leyst nema með víðtækum hjálparaðgerðum og góðum stuðningi við konuna. Erfitt getur verið að setja sig í annarra spor í þessum efnum og hljóta því þeir sem um slík vandamál fjalla að taka tillit til mats einstaklingsins á eigin aðstæðum og vandamálum.`` Og síðar í sömu umsögn segir: ,,Reynsla erlendis frá hefur sýnt að þar sem félagslegar aðstæður eru ekki viðurkenndar eru fóstureyðingar stundum framkvæmdar á ólöglegan hátt og við ófullnægjandi aðstæður. Þessar aðstæður geta stefnt lífi og heilsu konunnar í voða. Með tilkomu núgildandi laga hefur þetta vandamál ekki verið til staðar á Íslandi að okkar dómi. Samkvæmt núgildandi lögum skal aðgerðin gerð á sjúkrahúsi og skal sérfræðingur í kvensjúkdómum samþykkja umsóknina fyrir hönd sjúkrahússins. Það er niðurstaða okkar að niðurfelling heimildar til fóstureyðingar vegna félagslegra forsendna sé á engan hátt raunhæf miðað við þær þjóðfélagsaðstæður sem við búum við í dag. Með þrengingu laganna yrði konum mismunað eftir fjárhag því að eins og alkunnugt er geta konur farið utan í fóstureyðingu, jafnvel til staða þar sem aðgerðir eru gerðar á konum sem eru enn lengra gengnar með en heimild er fyrir í löggjöfinni sem nú er í gildi á Íslandi. Slíkt mundi skapa félagslegt ójafnvægi og óréttlæti fyrir þá hópa kvenna sem hafa versta félagslega stöðu.`` Annað atriði sem mér finnst óhjákvæmilegt að gera að umtalsefni hér er hve illa fræðslu - og ráðgjafarhluta laganna frá 1975 hefur verið sinnt. Það er algerlega óviðunandi. Á þessi atriði hefur oft verið bent í þingsölum en veitir greinilega ekki af að ítreka enn einu sinni. Ég vil taka undir orð landlæknis í umsögn hans um þetta frv. er hann segir, með leyfi forseta: ,,Á Íslandi eru engar sérstakar göngudeildir sem annast fræðslu og ráðgjöf um getnaðarvarnir að undanskilinni einni kynfræðsludeild sem starfrækt hefur verið í Reykjavík síðustu 15 árin. Hafa skjólstæðingar þeirrar deildar einkum verið ungt fólk. Einstaklingar verða því að leita til heimilislækna eða kvenlækna með fræðslu og ráðgjöf um getnaðarvarnir. Forvarnarstarf af ýmsu tagi skipar æ mikilvægari sess innan heilbrigðisþjónustunnar. Fræðsla og ráðgjöf um getnaðarvarnir þjónar m.a. þeim tilgangi að koma í veg fyrir kynsjúkdóma og ótímabærar þunganir. Þótt tíðni fóstureyðinga hafi heldur farið lækkandi á allra síðustu árum sýna tölur þó að notkun getnaðarvarna er enn mjög ábótavant og þar með fræðslu og ráðgjöf þar að lútandi.`` Ég er ekki í nokkrum vafa um það að betri fræðsla og ráðgjöf mundi fækka ótímabærum þungunum. Mál er til komið að framfylgja ákvæðum laganna frá 1975 að því er þetta varðar. Ég ítreka, ekki er þörf á að breyta efni laganna frá 1975. Það er fráleitt annað en að treysta konum til að taka jafnmikilvæga ákvörðun í lífi sínu og þau lög heimila. En við verðum að veita þeim fræðslu, ráðgjöf og síðast en ekki síst stuðning þegar út í lífsbaráttuna er komið til þess að geta staðið undir því nafni að teljast bjóða börn velkomin í þetta samfélag.

Hulda Jensdóttir : Virðulegi forseti. Ég vil leyfa mér að láta í ljós þakklæti til heilbr. - og trn. fyrir drengileg störf í þágu lífsins með því að taka fóstureyðingarmálið úr nefnd og koma því til umræðu á hinu háa Alþingi. Hver svo sem skoðun okkar er á þessu viðamikla og vandmeðfarna máli er það ljóst að umræða um það er mjög mikilvæg. Hún er nauðsyn til þess að fyrirbyggja að það falli í skuggann, fyrnist eða kaffærist, stundum í orðagjálfri. Því hvernig sem afstaða okkar er, bæði við ígrundun þess eða afskiptaleysi, fer það ekki milli mála að hvernig við meðhöndlum lífið í mikilleik þess eða smæð skiptir sköpum. Við erum að tala um líf, líf um og yfir 700 Íslendinga ár hvert. Sumir líta á það sem frelsi að fá að ráðskast með þetta líf, aðrir líta á það sem fjötra og mistök og telja að allt beri að gera til að fyrirbyggja að slysið eigi sér stað og taka þá allt með inn í myndina, barnsvísinn, fóstrið, barnið, konuna, manninn og samfélagið allt. Ef íslensk þjóð ætlar að halda reisn sinni, tungu sinni og arfleifð þarf hún að standa vörð um allt líf, líf í móðurlífi og líf utan þess. Um það geta varla verið skiptar skoðanir --- nema þá í stjórnmálum þar sem raunveruleikanum er stundum stungið undir stól til þess að ná einstaklings eða flokkspólitískum árangri þar sem atkvæði skipta höfuðmáli. Eins og venja er þegar taka skal ákvarðanir á hinu háa Alþingi eru kvaddir til kunnáttumenn eða leitað álits faghópa. Svo hefur og verið gert í þessu máli eins og þegar hefur komið fram. Sitt sýnist hverjum eins og gengur. Sumir styðja frv. heils hugar, aðrir taka ekki afstöðu, enn aðrir mótmæla því. Þetta eru auðvitað viðbrögð sem mátti búast við og teljast án vafa eðlileg. Landlæknisembættið og Læknafélag Íslands taka faglega á málinu og fyrir það er ég þakklát, mjög þakklát. Margt kemur fram sem er til bóta ef eftir væri farið. Sumar athugasemdir sem gerðar eru skipta þó í raun engu máli, þ.e. orðalag og orðalagsbreytingar ásamt skoðanamismun á því hver á að standa fyrir þeim fyrirbyggjandi aðgerðum sem ég legg afar mikla áherslu á. Að ég tilnefni landlæknisembættið sem leiðandi aðila er einfaldlega vegna þess að í fylgiritum með lögunum frá 1975 er það embætti kallað til ábyrgðar. Hvaðan gott kemur skiptir að sjálfsögðu alls ekki máli fyrir mig, heldur hitt að fyrirbyggjandi aðgerðir verði að raunveruleika. Í þessu sambandi er ástæða til að beina sjónum manna að þeim möguleika að áhugafélög um málið, skipuð fagfólki e.t.v. í samvinnu við kirkjuna, til viðbótar því sem áður er nefnt, tel ég að gæti gefist mjög vel. Eins og áður sagði ber ég virðingu fyrir og er þakklát fyrir fagleg og málefnaleg vinnubrögð þeirra fyrirtækja eða þeirra einstaklinga sem ég nefndi hér að framan en tel mér þó skylt að gera athugasemdir við nokkur atriði. Þar er athugasemd m.a. gerð við hugtakið líf, mannlegt líf, og sagt að sú skilgreining sé mjög umdeild og í annan stað gerð athugasemd við setningu um að líf sem kviknað hefur í móðurlífi sé friðheilagt því það standist ekki vísindalega skilgreiningu. Og við hljótum að spyrja: Hvað eru vísindi? Við berum virðingu fyrir vísindum að sjálfsögðu. Vísindi í dag hafa þó oftar en ella sannað sig sem ekki vísindi á morgun og hitt, sem er alkunna, að það sem fyrir sumum eru augljósar staðreyndir getur tekið vísindamenn ár og áratugi að sanna að séu vísindi til þess að staðreyndirnar verði viðurkenndar og um leið er þá kastað á glæ dýrmætum tíma meðan beðið er. Dæmin sem sanna þetta eru fjölmörg. Hvenær líf byrjar bögglast enn fyrir mörgum vísindamanninum af einhverjum ástæðum. En það eru sannarlega fjölmargir viðurkenndir vísindamenn í dag sem velkjast ekkert í vafa um hvenær líf byrjar. Og ég hlýt að spyrja: Hvers vegna má ekki taka mark á þeim? Nóbelsverðlaunahafar í erfðafræði og prófessorar í fósturfræði, viðurkenndir kennimenn og fræðimenn. Að þessu slepptu langar mig gjarnan til að við spyrjum okkur sjálf, okkar eigin dómgreind smástund og heyra hverju hún svarar. Hvað er fóstur í móðurlífi? Er það mannlíf? Eða er það eitthvað annað? Hvað annað getur það verið? Hvað er mannleg vera? Ólík öllum öðrum lífverum sem saman stendur af 46 litningum. Er það eitthvað annað en mannleg vera? Hvað er að vera á lífi? Er það ekki að vaxa, að endurnýja sellur sínar? Hvað gerist hjá því lífi sem tekur sér bólfestu í móðurlífi? Það vex, það endurnýjast. Ef upphaf manns er ekki við frjóvgun, hvar er þá upphaf mannlífs? Hver er munurinn á fóstri í móðurlífi, barni í móðurlífi, nýfæddu barni, fimm ára barni, 15 ára unglingnum og öldungnum níræða? Manneskjan ólík öllum öðrum lífverum. Samsett af erfðaeiginleikum, engu öðru lík er á lífi, vex, endurnýjast, eldist og hverfur til moldar við enda lífsgöngunnar. Er þá ekki eðlilegt að spurt sé: Hvers virði er í raun mannlegt líf? Fagfólk með sjálfa mig í þeim hópi í yfir 40 ár veit mjög vel að hjarta þess lífs sem hér er til umræðu og farið er að slá þriggja vikna er hjarta manns, ekki neinnar annarrar dýrategundar. Myndir sanna óumdeilanlega að 12 vikna gamalt fóstur er fullkomin manneskja í allri gerð og útliti nema það að hún er smágerð. Það er enginn annar munur þar á og þeir sem hafa unnið við fóstureyðingar, eins og ég hef sjálf gert um skeið á starfsferli mínum, hafa að sjálfsögðu séð þessar litlu mannverur í raun með eigin augum, ekki aðeins á mynd. Þarf annarra vitna við? Hvað eru þá vísindi, hvar er vísindaleg skilgreining? Er það eitthvað sem er raunveruleikanum meira og því sem augu og eyra sjá og heyra? Meginákvæði í íslensku stjórnarskránni um mannréttindi eru að stofni til allt frá lokum 18. aldar. Á þeim tíma datt engum í hug að setja þyrfti sérstök lög til verndar ófæddum börnum, svo sjálfsagt þótti það að lífsréttur þeirra væri tryggður. Í dag krefjumst við lagabókstafs til þess að geta ráðist inn í helgustu vé mannlegs lífs, móðurlífið. Þar sem áður var öruggasti og besti griðastaður mannlegs lífs er nú hættulegasti staðurinn. Þar gerast slysin hroðalegust og flest. Jafnvel hér á Íslandi fara þær slysatölur marghundraðfalt fram úr öllum öðrum slysatölum. Úrræði til verndar mannlegu lífi er að finna í almennum hegningarlögum þar sem lögð er refsing við þeirri háttsemi að verða öðrum að bana. Tortíming á mannlegu lífi af ásetningi varðar þyngri refsingu en önnur afbrot og afhafnaleysi, að gera ekkert til bjargar, getur einnig verið refsivert. Í almennum hegningarlögum stendur skýrum stöfum að fósturástand sé byrjað þá þegar er frjóvgun á sér stað. Í ýmsum löndum er barni áskilinn eða geymdur réttur ef fósturástand er byrjað. Fóstrið hefur skilorðsbundinn erfðarétt. Fóstri, þ.e. barni í móðurlífi, er geymdur réttur til bóta fyrir missi á framfæri þannig að barnið nýtur réttar frá getnaði. Hvers konar rugl er það réttarkerfi sem í einu orðinu afneitar barninu í móðurlífi og fellst á að með lögum sé hægt að tortíma því en í annan stað er því tryggður erfðaréttur, réttur til bóta allt frá getnaði? Hverjar eru og verða afleiðingar fóstureyðinga? Hluti svarsins liggur í augum uppi. Þótt þarna sé um mjög flókið ferli að ræða, fyrst hið augljósa að mannsvísinum er fyrirmunað að vaxa, dafna og verða að manneskju. Og hitt einnig svo augljóst, þau langtímaáhrif sem þær geta haft og hafa á aðra þolendur verknaðarins, móður, föður, börn, fjölskylduna og samfélagið allt. Fóstureyðingar auka sjálfkrafa virðingarleysi gagnvart lífinu. Það fer ekki á milli mála og er vert að nefna í þessu samhengi t.d. Japan, þar sem u.þ.b. annað hvert barn í móðurlífi fær ekki að lifa, þar er ofbeldi gagnvart börnum í slíkum mæli og eykst stöðugt, að stjórnvöld standa ráðalaus, ráða ekki við neitt, alls ekki við neitt. Hið sama er að gerast í Kína þar sem jafnvel upp undir 80 -- 90% barna í móðurlífi sjá aldrei dagsins ljós samkvæmt tilskipunum stjórnvalda og hrottalegum hegningaraðgerðum þar að lútandi. Í Bandaríkjum Norður-Ameríku eru þekktir læknar og vísindamenn og í þeirra hópi Nóbelsverðlaunahafar sem telja að öll börn eigi að gangast undir ákveðið ,,test`` eða rannsókn við fæðingu. Ef þær rannsóknir gefa ekki nægilega jákvæða útkomu eigi viðkomandi börn að deyja. Menn tala um þrjá til fimm daga eða jafnvel upp í heilan mánuð. Þannig gæti ég tínt fram fjölda dæma, en læt þetta nægja, að því viðbættu að virðingarleysi gagnvart börnum í móðurlífi hlýtur að leiða til virðingarleysis gagnvart lifandi fæddum börnum og svo ótal mörgu öðru í daglegri lífsframvindu. Við á Íslandi erum heppin í fámenni okkar og smæð og þeirri viðleitni stjórnvalda og almennings að búa vel að mæðrum og börnum en sannarlega þurfum við að halda vöku okkar svo að ekki fari illa, einnig hjá okkur. Næst hlýtur spurningin að vakna: Hefur sú staðreynd að um og yfir 700 Íslendingar fá ekki að sjá dagsins ljós hvert einasta ár, áhrif á afkomu okkar og eðlilega fólksaukningu? Árið 1950 töldu Evrópubandalagsríkin 8,8% af íbúum jarðar. Árið 2000 er reiknað með að talan verði komin niður í 4,5% og árið 2030 í 2,3%. Í Bandaríkjum Norður-Ameríku fækkaði skólabörnum á áratugnum 1970 -- 1980 um 6,5 milljónir og 9000 skólum var lokað. Árið 1982 var fæðingartíðnin komin niður í 1,68. Alþekkt eru vandamálin t.d. hjá Þjóðverjum og nágrönnum okkar Svíum. Öll ráð eru reynd til þess að uppörva fólk til barneigna vegna þess hættuástands sem fólksfækkun þessara landa og margra annarra dregur í kjölfar sitt. Til þess að viðhalda stofni þarf lágmarksendurnýjunarmörk sem talin eru vera á bilinu 2,1 til 2,3 lifandi fædd börn á konur á barneignaraldri til þess að halda óbreyttum íbúafjölda. Staðreyndin er sú að Norðurlöndin öll ásamt Vestur-Evrópu að Írlandi fráskildu eru samkvæmt þessu útfjarandi þjóðir. Árið 1970 var talan hjá okkur 2,8 sem var glæsileg og um leið nauðsynleg til þess að við getum haldið utan um arfleifð okkar, menningu og hvert annað. Árið 1985 er talan komin niður í 1,9 og á því ári er spáð að innan örfárra ára yrðum við komin í töluna 1,7 sem eru auðvitað alvarleg hættumörk samkvæmt því sem áður segir. Nú hefur fæðingum fjölgað aðeins sem við að sjálfsögðu fögnum af margvíslegum ástæðum. Því miður tókst mér ekki að fá upplýsingar um hvar við stöndum nákvæmlega tölulega séð á þessari stundu. Fóstureyðingar hafa langtímaáhrif í margvíslegri mynd. Fram hjá þeirri staðreynd getum við ekki skotið okkur og verðum að viðurkenna að það er hryggileg staðreynd meiri en það að nokkur orð nái yfir til þess að lýsa því að samfélag líðandi stundar skuli ekki sjá aðra lausn en þá að hindra og eyða mannlegu lífi vegna tímabundinna erfiðleika. Mig langar svo í áframhaldi að fjalla um fleiri faghópa, þ.e. þeir aðrir faghópar í andstöðu við frv. mitt sem hafa sent inn til nefndar umsögn um frv. það til laga sem ég hef lagt fyrir hið háa Alþingi Íslendinga, eru konur. Þar kveður við allt annan tón en það sem ég hef áður vitnað í. Öll fagmennskan er fokin út í veður og vind, þó eilítið mismunandi eftir því hvaða kvennahópur á í hlut. Á frv. er ráðist með mikilli fyrirlitningu og fúkyrðum svo sem að allt í þessu frv. stangist á við raunveruleikann og alla almenna heilbrigða skynsemi. Það var svo sem ekki lítið sagt og svo stend ég hér og hef alltaf haldið að ég hefði talsverðan slatta af almennri heilbrigðri skynsemi og jafnvel fengið orð fyrir það. Í einni umfjölluninni, sem að auki er óundirskrifuð, sem mér finnst nú afskaplega undarleg vinnubrögð, segir orðrétt: ``Slíkt er fjarstæðukennt og ekki í samræmi við þjóðfélagsþróun síðustu 60 ára.`` --- Og nú leyfi ég mér að spyrja og í raun svara: Hvað er það sem ekki samræmist ,,þjóðfélagsþróun síðustu 60 ára``? Sú skoðun mín að allt eigi að gera til þess að hjálpa konum sem telja sig hafa erfiðar félagslegar ástæður svo þær þurfi ekki að ganga undir aðgerðina fóstureyðing, og í annan stað, að kona sem á í andlegum og/eða líkamlegum erfiðleikum fái fóstureyðingu á þeim forsendum. Ég legg hvergi til í frv. mínu að banna eigi fóstureyðingar, það er hrein fjarstæða og vísvitandi rangtúlkun. Það sem ég legg áherslu á er að íslenskar konur eigi kröfu til þess í því allsnægtasamfélagi sem við búum í, að þeim sé hjálpað þegar þær eiga í erfiðleikum vegna þungunar. Að hvorki þær sjálfar þurfi að stíga sporið til fóstureyðingar né að aðrir geti þvingað þær vegna þess hvernig lögin eru. Varla getur það talist þjóðfélagsþróun til að hrópa húrra fyrir að konur séu þvingaðar með lögum í fóstureyðingar á tímum slíkrar velsældar sem aldrei hefur önnur eins þekkst á Íslandi. Í sama plaggi, plagginu sem gleymdist að skrifa undir, er talað um vanmat, og þá að sjálfsögðu mitt vanmat, og fyrirlitningu á dómgreind og tilfinningu kvenna. Afskaplega stórt sagt en tæplega staðið við. Ekkert er fjær mér en fyrirlitning á konum eða dómgreind þeirra. Höfundur þessarar fullyrðingar gleymir að ástæðan fyrir baráttu minni konum og börnum til handa í þessu sambandi og í þessu máli sem svo mörgum öðrum og í tengslum við þetta stafar af tuga ára starfi á þessum vettvangi og þekkingu minni á málinu. Því getur varla nokkur neitað að einhverja þekkingu hlýt ég að hafa eftir 40 ára reynslu í þessu starfi. Staðreyndin er sú að fóstureyðingalöggjöf er verk karla víðast úr heiminum, og ég bið konur að taka eftir því. Fóstureyðingarlöggjafir víðast hvar í heiminum, ef ekki alls staðar, eru verk karla, nema kannski á Íslandi. Og má ég benda á í leiðinni að gerð var könnun á Íslandi 1974 sem sýndi að 26% konur sögðu já í sambandi við það frv. sem þá lá frammi, en 34% karlar sögðu já, 61% kvenna sagði nei, 50% karla nei. Svo út af fyrir sig var það gott. Árið 1984 var niðurstaðan ósköp svipuð í þeirri könnun sem þá var gerð. Nú er það svo að leiðir manna að settu og réttu marki eru margar. Verðum við ekki að ganga út frá því sem vísu að öll séum við að gera okkar besta, skjólstæðingum okkar til góðs? Órökstuddar fjarstæður eiga því ekki heima í umfjöllun um svo alvarlegt mál sem hér er til umræðu. Góður málstaður þarf ekki að slá um sig með svo lágkúrulegum vopnum. Ég þekki mörg tilfelli þar sem konur erum þvingaðar í fóstureyðingu vegna þess hvað leiðin er opin og leyfi mér aðeins að nefna lítið dæmi, það er reyndar sigurdæmi þó: Kona hringir til mín, hún hefur búið með manni í tvö og hálft ár. Þegar hún segir honum glöð og hamingjusöm að þau eigi von á barni --- hvernig bregst hann við? ,,Ef þú ferð ekki í fóstureyðingu er ég farinn.`` Og maðurinn fór. Hver var maðurinn? Við búum í litlu samfélagi og því ætla ég ekki að nefna nafn hans, en segi ykkur eigi að síður að hann er sonur einnar alríkustu fjölskyldu þessa lands. En þetta var samt félagsleg ástæða. Einstæð móðir með barn. Opin leið til fóstureyðingar. Og má ég aðeins nefna eina sögu í viðbót, annars eðlis af fjölda slíkum sem ég gæti sagt ykkur klukkutímum saman. Ungt par í sambúð, bæði búin með skóla, barn verður til, of snemmt finnst þeim. Ekkert mál að fá fóstureyðingu. Félagslegar ástæður. Fimm ár eru liðin, hún er 25 ára, hann er 27 ára gamall. Fullorðið fólk og var það reyndar líka fyrir fimm árum, að sjálfsögðu. Allt frá þeirri stundu er barnið hvarf úr móðurlífi fyrir fimm árum hafa þessi hjón átt þá ósk heitasta að eignast barn. Í dag eru líkurnar mjög litlar að þau geti eignast barn. Auðvitað eru þetta mistök vegna þess að á Íslandi eru í framkvæmd frjálsar fóstureyðingar. Því er ekki hægt að neita. Það er aðeins sá munurinn að viðkomandi þarf að skrifa undir blað að hann óski eftir fóstureyðingu, það er það eina sem þarf. Í annarri umsögn er talað um að hverfa aftur til fortíðar, þá er ég að tala um þær umsagnir sem bárust inn gegn frv. Talað um að hverfa aftur til fortíðar í læknisfræðilegum skilningi og að við Íslendingar séum að skilja okkur frá öllum siðmenntuðum þjóðum. --- Takið vel eftir þessu, góðir hv. þm., skilja okkur frá öllum siðmenntuðum þjóðum ef sú stefna yrði tekin upp að ekki væri sjálfsagður hlutur að börn í móðurlífi, sem teldust gölluð yrðu látin deyja eða öllu heldur líf þeirra stytt þegar í móðurkviði svo þau fengju engan möguleika til lífs. Það er nú svo að einum finnst gott og sjálfsagt það sem öðrum finnst hroðalegt. Ég er sannarlega í þeim hópi sem finnst það hroðalegt að við skulum taka okkur slíkt vald. Ég fer ekki dult með þá skoðun mína að ég tel að barn sem er e.t.v. eitthvað gallað eigi nákvæmlega sama rétt og við, nákvæmlega sama rétt, enda alls staðar í kringum okkur fólk, bæði hér heima og erlendis, sem er afburðafólk og fólk sem skarar fram úr þrátt fyrir meðfædda fötlun. Það er þörf fyrir það fólk og það er rúm, það er pláss fyrir það fólk. Hver erum við að nýta okkur krafta og heilsu sem okkur hlotnaðist til þess að hindra aðra í því að fá að nýta þá krafta sem þeim hlotnuðust þótt minni séu að okkar mati? Og hvert erum við komin á þroskabrautinni sem vogum okkur að tala um það sem siðmenntun og framför í læknisfræði að hindra líf í því að ganga sitt skeið til enda? Markmið læknisfræðinnar er að viðhalda lífi, hlúa að, lækna, breyta vanlíðan í vellíðan svo sem kostur er. Læknisfræði er að verja líf frá getnaði til grafar, læknisfræði er ekki að taka líf. Okkar allra er að hjálpa þeim foreldrum sem í þeim erfiðleikum standa að ala upp fötluð börn. Kerfið er of þungt og skilningsvana, því þarf að breyta og hugsunarhætti okkar sem er fjandsamlegur börnum í velmegunarbröltinu öllu. Enginn óskar neinum þess að eignast fatlað barn, en ef það gerist þá á félagslega samfélagshjálpin að sýna sína bestu hlið. Margt gott hefur áunnist en betur má ef duga skal. Í annarri grg. er orðrétt sagt að ,,það sé að fótum troða grundvallarmannréttindi að fólk fái ekki að gera sína eigin fjölskylduáætlun.`` Þarna er allt samhengi sundurtætt. Að sjálfsögðu undirstrika ég sem flm. nefnds frv. sem hef, eins og áður hefur komið fram, mestan hluta ævi minnar unnið einmitt á einn eða annan veg í tengslum og beinlínis í þessum málum, nauðsyn fjölskylduáætlunar. Þarna er hreint hugsanabrengl eða kannski vísvitandi, ég veit það ekki, eitthvað sem hefur ekkert með málið sjálft að gera. Í annan stað er í þessu samhengi talað um konu sem hefur verið nauðgað og sagt orðrétt að ,,því sé algjörlega hafnað að kona sem hefur verið nauðgað geti ekki tekið ákvörðun um það sjálf hvort hún fái fóstureyðingu eða ekki.`` Þarna er aftur fjarstæða á ferð. Staðhæfing, sem svo margt annað, hreint út í hött. Í frv. mínu tek ég þennan skelfilega þátt alveg sérstaklega fyrir. Þessar konur eiga alla mína samúð og hafa alltaf átt. Ég tel það svo alvarlegt mál að engin spurning sé um hvernig það mál verður að leysa svo slíku þvaðri hlýt ég auðvitað að vísa til föðurhúsa. Hins ber að geta, fyrst komið er inn á þetta hroðalega mál, að allt frá árinu 1938, þegar heimild til fóstureyðinga af þessum sökum kom inn í íslensk lög, og allt fram til ársins 1975 liggur ekki frammi ein einasta beiðni um fóstureyðingu af þessum ástæðum. Guði sé lof. Og svo virðist vera allt fram til ársins 1983. Ég hef reyndar aðeins upplýsingar fram að þeim tíma, ekki síðari upplýsingar. Hins vegar er víða litið svo á að þessi staða geti tæpast komið upp. T.d. var þannig litið á málið í Nýja Sjálandi árið 1977 þegar endurskoðuð var löggjöf um fóstureyðingar þar. Í tölum um fóstureyðingar í Bandaríkjunum 1968 kemur fram að talin er vera hugsanleg ein fjölgun á móti 300 nauðgunum. Enn aðrar rannsóknir benda til að um eina nauðgunarþungun sé að ræða á 100 þús. þunganir. Eins hryllileg lífsreynsla eins og nauðgun er í sjálfu sér bendir margt til þess að sjálft líkamskerfið verji sig gegn frjóvgun. Samnefnari þess sem ég hef nú tínt til úr umsögnum þriggja stéttarfélaga kvenna er sú staðreynd að lögð er megináhersla á ekki faglegt mat heldur að ég í frv. mínu leggi fram hugmyndir sem samræmist ekki þróun fóstureyðingarlöggjafar í nágrannalöndum, sé afturför á þróun læknavísinda og að allt frv. stangist á við raunveruleikann og alla almenna skynsemi, svo ég vitni nú aftur orðrétt í þessa setningu. Spurningin snýst að sjálfsögðu ekki um það hvort einhverjir aðrir gera alvarlegar skyssur og mistök og að nauðsynlegt sé að taka það til fyrirmyndar né getur það talist afturför í þróun læknavísinda að leggja áherslu á að læknavísindin hindri ekki framgang lífs. Vísindi sem í dýpt sinni byggja á þeim grunni að bjarga lífi. Og þær fjarstæðukenndu fullyrðingar að óskir um að börn í móðurlífi njóti þeirra mannréttinda að fá að lifa stangist á við raunveruleikann og almenna heilbrigða skynsemi dæma sig að sjálfsögðu úr leik. Því er augljóst að í slíkum fullyrðingum er enga almenna skynsemi að finna, svo ég vitni aftur í orð úr áður nefndu óundirskrifuðu plaggi. Hins vegar er auðvitað sárt til þess að vita að enn skuli vera til konur sem telja sig vera að berjast fyrir kvenréttindum með því að krefjast frjálsra fóstureyðinga. Þetta er hrikaleg blekking því frjálsar fóstureyðingar eru fjötrar á konur, hreinlega hlekkir á konur. Þegar ég því leyfi mér að fara þess á leit að hv. Alþingi Íslendinga endurskoði lögin um fóstureyðingar frá árinu 1975 þá er ég ekki aðeins að reyna að bjarga lífi 700 Íslendinga ár hvert, eða fremur til að lækka þá tölu mikillega, heldur einnig að bjarga jafnmörgum konum frá þeim vandamálum sem fylgja í kjölfarið fyrir allflestar þeirra. Ég er sannarlega ekki að setja stein í götu í frelsisbaráttu kvenna, síður en svo og að sjálfsögðu alls ekki og það vita allar konur, heldur hið gagnstæða. Þótt því miður virðist vera að sumar konur skilji það ekki. En ég trúi því að sá tími muni koma innan tíðar að þær skilji. Ég er ekki óvön því í gegnum mitt starf að sumt af því sem ég er að tala um og hef gild rök fyrir hafi ekki verið skilið í fyrstunni. En ég stend hér og hef upplifað það, sem kannski ekki svo margir aðrir hafa upplifað, að fólk hefur skilið og viðurkennt. Og ég vona að það komi líka að því með þetta þó það verði kannski ekki fyrr en eftir minn dag þótt ég voni að sjálfsögðu að það verði miklu fyrr. Hins vegar viðurkenni ég það mjög fúslega að mér er fyrirmunað að sætta mig við að konur geti beitt sér vísvitandi fyrir því að hindra framvindu lífs í móðurlífi nema mikla nauðsyn beri til. Slík afstaða er hættuleg þeim fjölmörgu ungu konum sem fyrr og síðar eiga eftir að spyrja sig spurningarinnar: Á ég að notfæra mér frjálsræði fóstureyðingarlöggjafarinnar? Virðulegi forseti. Í frv. mínu til laga er ítarlega fjallað um hvernig heppilegt sé að standa að fræðslu um þetta veigamikla mál þar sem allir hugsanlegir möguleikar eru teknir með. Einnig fjalla ég um aðstoð við foreldra, fjalla um ýmsa valkosti og fleira og fleira, að ógleymdu því að fóstureyðing sé að sjálfsögðu heimil ef heilsu konunnar andlega eða líkamlega sé hætta búin. Það er sannarlega ekki verið að loka á fóstureyðingar, alls ekki. Það er verið að höfða til raunveruleikans og að fóstureyðing sé neyðarúrræði og eigi ekki að framkvæmast nema sem slík. Að fóstureyðingar á Íslandi hafi ekki náð þeim hæðum tölulega séð sem sums staðar annars staðar er ekki íslenskri fóstureyðingarlöggjöf að þakka nema þá að því leyti að löggjöfin miðar við ákveðinn vikufjölda. Samkvæmt mínum skilningi á upplýsingum landlæknisembættisins hefur afar fáum konum verið synjað um fóstureyðingu. Þær synjanir sem liggja fyrir hafa orðið til vegna þess að viðkomandi kona er gengin of langt með sitt barn. Skýringanna á því að fóstureyðingartölur á Íslandi ná ekki hærri hæðum en raun ber vitni, þótt nóg sé, er án nokkurs vafa að finna í gömlum gildum og þjóðfélagsgjörð okkar og viðhorfum. Það er ekki ýkja langt síðan að formæður okkar eignuðust átta, tíu, tólf börn og jafnvel enn fleiri. Þrátt fyrir fátækt og örbirgð sem margt nútímafólk skilur alls ekki kom fáum konum til hugar að finna leið til þess að útrýma þessu lífi. Konur tókust á við vandann með ótrúlegri reisn og miklum sóma þrátt fyrir bágar ástæður og mikla fátækt oft á tíðum. Það skýtur því skökku við á tímum upplýsingamiðlunar, þekkingar og getnaðarvarna í margvíslegum stærðum, gerðum og tegundum auk eðlilegra hluta sem gerast í líkamskerfi konunnar sjálfrar að þá rjúki upp hópur fólks til handa og fóta og krefjist þess að það þurfi ekki að bera ábyrgð gerða sinna heldur sé sjálfsögð skylda lögvaldsins að heimila með lögum að það hafi löglegan rétt til að hlaupast frá sjálfsögðum skyldum sínum og fái löglegt leyfi til þar með, eins og áður segir, að seilast inn í helgustu vé mannlegs lífs til að fjarlægja afleiðingar gerða sinna með valdbeitingu lögvalds. Sú gerð sem hér um ræðir er ekki aðeins að fjarlægja vísi að manneskju heldur í flestum tilfellum er gerðin sýnileg manneskja þegar aðgerðin fer fram. Til réttlætingar slíkri lögleysu hefur síðustu ár verið gripið til varnaðarorða eins og þeirra að þetta sé líkami konunnar, að hún ein ráði yfir sínum eigin líkama og þetta sé hungraður heimur sem við lifum í og ekki við bætandi fleiri börnum. Nú er þessum fjarstæðum komið fyrir í annars konar orðatiltækjum svo sem: að konum hafi verið treyst til þess frá náttúrunnar hendi að ganga með börn og verða mæður og þeim sé því treystandi til þess að ákveða hvenær þær vilja eignast börn. Það gleymist að hér er verið að tala um þungun sem þegar er komin á veg. Sannarlega er ég sammála því að konum hefur verið falið þetta stórkostlega og mesta hlutverk allra hutverka að ganga með og ala börn en ég hef hvergi séð að þær hafi fengið nein sérstök réttindi fremur en aðrir til þess að ákveða hverjir eiga að lifa og hverjir eiga að deyja. Það er sannarlega rétt, eins og ég undirstrika, að konur ráða yfir sínum eigin líkama og gera það í flestum tilfellum í þeim hluta heims sem við búum í guði sé lof. En það er því miður ekki hægt að segja um allar konur. Það er einnig rétt að víða er hungur og örbirgð, já hroðaleg, en það kemur þessu máli ekkert við hér heima á Íslandi þar sem við búum í allsnægtum, auk þess sem hungrið í heiminum er pólitískt verk manna sem sjá ekki fram fyrir nef sitt í framapoti blindunnar. Hver einasta manneskja á þessari jarðarkúlu getur haft nóg í sig og á. Um það eru óyggjandi tölur og sannanir sem ekki er tími til að fara út í nánar hér. Þessu til viðbótar er ástæða til að benda á að ef kona, af einhverjum ástæðum, telur sig ekki geta eða vilja ala sitt barn og framfleyta því er fjöldi útréttra elskandi handa einnig hér á Íslandi sem eru tilbúnar til að umvefja þetta varnarlausa líf þessum elskandi höndum og sjá því farborða svo sem kostur er. Gæti það hugsast að það væri skortur á kærleik en ekki vöntun á nauðsynjum sem ætti sök á fóstureyðingarslysunum fremur en nokkuð annað? Er það ekki frumboðorðið, sem líf byggist á, að við elskum hvert annað? Og ég spyr: er elska í slíkum lögum sem eru varin á Íslandi og víða annars staðar? Virðulegi forseti. Ég tók mér það leyfi að fjalla um efnið að þessu sinni út frá áðurnefndum forsendum. Þegar ég fylgdi frv. mínu úr hlaði í upphafi þings sl. haust tók ég fyrir ákveðna þætti þess og reyndi eftir bestu getu að útskýra forsendur þess til viðbótar því sem sjálft frv. gerir. Ég dró ekki dul á þá staðreynd að konur sem hugleiða fóstureyðingu, konur sem fara í fóstureyðingu, njóta alls ekki þeirrar stuðningsþjónustu sem þeim er nauðsyn á slíkri örlagastund. Ég dró heldur ekki dul á það að fjöldi kvenna fer í fóstureyðingu á röngum forsendum, einmitt vegna skorts á stuðningi. Stuðninginn vantar á erfiðri örlagastund. Þessu vil ég breyta með hjálp hins háa Alþingis. Ég tel mjög brýna nauðsyn til að öllum, ungum sem öldnum, sé gerð grein fyrir því hvað lífið er í raun. Það er ekki eitthvað sem má leika sér með heldur að skylda hvers og eins sé að fara um það höndum ábyrgðar þar sem virðing fyrir því helgasta sem lífið gefur sé í fyrirrúmi. Ef þessa er gætt og það dregið fram í uppeldishlutverkum heimila og skóla, eins og ég hef áður sagt, er það og verður getnaðarvörnin hin allra besta til viðbótar þeirri sjálfsögðu fræðslu sem frv., sem hér er til umræðu, leggur megináherslu á að verði að veruleika í skólakerfi landsins. Virðulegi forseti. Eins og ég nefndi í upphafi máls míns er ég þakklát meiri hl. heilbr.- og trn. að málið komst úr nefnd þannig að það fengi virðulega umfjöllun á hinu háa Alþingi. Mörg eru þau mál sem um er fjallað hér sem eru mjög virðingarverð og nauðsyn, bráð nauðsyn. Og ég tel og dreg ekki af að þetta sé eitt af stóru málunum. Hins vegar vil ég ekki láta hjá líða við þetta tækifæri að láta í ljós hryggð yfir þeirri staðreynd að hafa ekki fengið tækifæri né tíma til að kanna hug og afstöðu hv. þm. í efri og neðri deild Alþingis. Það mál sem hér um ræðir er ekki dægur- eða geðþóttamál. Þetta er mál sem fjallar um mörg hundruð Íslendinga ár hvert. Á meðan við almennt eyðum dýrmætum tíma, stundum í dægurþras, bæði úti í samfélaginu og því miður e.t.v. eðlilega einnig hér á hinu háa Alþingi, vinnst ekki tími til að sinna þessu máli á þann veg sem ég hefði helst kosið. Málinu verður nú vísað til hæstv. ríkisstjórnar. Ég uni því sem áfanga á brautinni til sigurs ófæddum börnum og mæðrum þeirra til handa. Ég treysti því að hæstv. ríkisstjórn hins íslenska lýðveldis skipi nefnd til að endurskoða og fara óvilhalt yfir þau atriði sem skipta sköpum. Að hún beri gæfu til að fara um þetta mál höndum og huga visku og innsæis. Að lokum leyfi ég mér að minna á fleyg orð eins mesta stjórnmálamanns allra tíma: Umhyggja fyrir mannlegu lífi gagnstætt eyðingu þess er æðsta markmið góðrar ríkisstjórnar.