Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þetta frv. hefur verið samþ. í hv. Nd. Það hlaut meðmæli hv. fjhn. d. samhljóða og var samþ. með shlj. atkv. í hv. Nd. Efni frv. er það, að heimilt skuli að stofna hlutafélag, sem heiti Samvinnubanki Íslands h/f, og skal Samvinnubankinn koma í stað Samvinnusparisjóðsins, sem um nokkurra ára skeið hefur starfað hér í Reykjavík. Hinn 14. febr. s.l. ritaði stjórn Samvinnusparisjóðsins í Reykjavik ríkisstj. bréf, þar sem þess var farið á leit, að ríkisstj. flytti frv. til laga um, að sparisjóðnum verði breytt í banka. Það er gamalt mál innan samvinnusamtakanna, að gagnlegt væri að koma á fót Samvinnubanka. Þegar árið 1922 var á aðalfundi Sambandsins mikið rætt um stofnun Samvinnubanka og talið nauðsynlegt að koma upp lánastofnun ef starfaði í þágu samvinnuhreyfingarinnar. Á aðalfundum Sambandsins hefur síðan oft verið rætt um þetta mál, enda eru slíkar lánastofnanir starfandi í öðrum löndum, þar sem samvinnuhreyfingin stendur með blóma, svo sem á Norðurlöndum. Til skamms tíma hafa ekki aðrar peningastofnanir starfað á vegum samvinnuhreyfingarinnar en innlánsdeildir kaupfélaganna, en þeirra starfsemi er algerlega bundin við einstök félög. Það var þess vegna, sem hugmyndin um stofnun sparisjóðs í Reykjavík kom fram til þess að starfa í þágu samvinnuhreyfingarinnar. Var sparisjóðurinn stofnaður í júní 1954 og tók til starfa þá um haustið. Voru stofnendur hans 54 ábyrgðarmenn og ábyrgðarfé samtals 27 þús. kr. Þegar í lok fyrsta starfsársins námu innstæður Samvinnusparisjóðsins samtals 9,2 millj. kr. Á þeim hálfum öðrum áratug, sem síðan er liðinn, hefur sparisjóðnum vaxið mjög fiskur um hrygg, og námu innstæður í honum um s.l. áramót 75,2 millj. kr. Af þeirri upphæð voru 54,7 millj. spariinnlán, en veltiinnlán námu 20,5 millj. kr. Innstæðueigendum hefur og fjölgað mjög verulega frá stofnun sparisjóðsins. Þeir voru um s.l. áramót u.þ.b. 5 þús., sem áttu sparisjóðs- og sparisjóðstékkareikninga, en auk þess voru um 120 hlaupareikningar við sjóðinn. Höfuðstóll Samvinnusparisjóðsins nam um s.l. áramót 939 þús. kr. að meðtöldu ábyrgðarfé. Hinn 19. marz s.l. námu heildarinnstæður í sparisjóðnum 78,7 millj. kr. Svo sem fram kemur af þessum tölum, er rekstur sparisjóðsins nú orðinn svo umfangsmikill, að sparisjóðsformið hentar orðið að ýmsu leyti mjög illa slíkum rekstri, og það er þess vegna, sem ráðamenn Samvinnusparisjóðsins hafa óskað þess, að löggjöf yrði sett, er heimili að breyta Samvinnusparisjóðnum í hlutafélag, og hefur ríkisstj. fyrir sitt leyti fallizt á þau rök, sem fyrir því hafa verið færð, og því lagt þetta frv. fyrir hið háa Alþ. Frv. gerir ráð fyrir því, að bankanum verði valið hlutafélagsform, enda það formið, sem einkabönkum hér hefur verið valið. Hlutafé má ekki nema minni upphæð en 10 millj. kr. Gert er ráð fyrir, að ábyrgðarmenn Samvinnusparisjóðsins hafi forgangsrétt til að skrifa sig fyrir hlutum í félaginu og að Samband ísl. samvinnufétaga skuli safna innan sinna vébanda og leggja fram sem hlutafé 10 millj. kr. Ábyrgðarmennirnir eiga að hafa heimild til að skrifa sig fyrir allt að tífaldri upphæð núv. hluta þeirra í heildarábyrgðarfé Samvinnusparisjóðsins. Heimili og varnarþing bankans á að vera í Reykjavík, en stjórn félagsins skal vera heimilt að ákveða, að bankinn hafi útibú. Samvinnubankinn á að koma að öllu leyti í stað Samvinnusparisjóðsins og taka við einstökum sjóðum hans, að meðtalinni inneign í tryggingasjóði sparisjóða og innstæðu í Seðlabankanum. í frv. er gert ráð fyrir því, að nægilegt sé, að meiri hl. ábyrgðarmanna Sparisjóðsins samþ. eignayfirfærsluna. Samþykktir og reglugerð skulu háðar staðfestingu viðskmrh. Því aðeins má greiða arð af hlutafé, að innborgað hlutafé ásamt varasjóði nemi samtals 5% af samanlögðu innlánsfé í bankanum, bæði í hlaupareikningum og sparisjóði. Er því marki hefur verið náð, er hins vegar gert ráð fyrir því, að ekki megi greiða hærri arð en sem nemur almennum innlánsvöxtum af sparifé, unz innborgað hlutafé ásamt varasjóði nemur 10% af innlánsfénu. Þessi ákvæði eru sett til aukinnar tryggingar fyrir innstæðueigendur. Bankanum er ætlað að hafa með höndum öll venjuleg bankastörf, eftir því sem nú tíðkast eða síðar kann að vera talið eðlilegt. Gert er ráð fyrir því, að bankinn eigi a.m.k. sem svarar 15% af innlánsfé með sparisjóðskjörum í tryggum og suðseljanlegum verðbréfum, svo sem ríkisskuldabréfum, bankavaxtabréfum Landsbanka Íslands eða öðrum jafntryggum bréfum. Er þetta í samræmi við það, sem tíðkast að öðru leyti í íslenzkri bankalöggjöf. Þessa upphæð skal hækka upp í 20%, ef viðskmrh. að fengnum till. stjórnar bankans telur þess þörf. Frv. er í öllum meginatriðum samið með hliðsjón af gildandi lögum um Verzlunarbanka Íslands, sem eðlilegt þótti að hafa sem fyrirmynd að löggjöf um einkabanka sem þennan. Að svo mæltu leyfi ég mér, herra forseti, að óska, að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. fjhn.



Herra forseti. Sem samvinnumanni finnst mér satt að segja dálítið óviðfelldið, að Samvinnubanki Íslands skuli eiga að vera hlutafélag. Ég vildi þess vegna leyfa mér að spyrja hæstv. bankamálaráðh., sem hér hafði framsögu í þessu máli, hvort það hafi ekki komið fram neinar óskir af hálfu forráðamanna Samvinnusparisjóðsins um það, að reynt yrði að hafa bankann í samvinnufélagsformi. Nú skilst mér, að þetta hlutafélagsform sé valið eftir óskum forráðamannanna. En ég vildi sérstaklega óska eftir að fá vitneskju um, hvort það hefðu ekki áður komið fram óskir um að hafa þetta samvinnufélag og hvort hefði farið fram athugun á því, hvort það væri mögulegt, og þá hvort sú athugun hafi leitt í ljós, að samvinnuformið hentaði ekki við bankastarfsemi.



Herra forseti. Í sambandi við þetta frv., sem nú er hér til 1. umr. og hv. Nd. samþykkti shlj. í dag, vil ég láta þessi atriði koma fram: Svo sem hv. þm. er kunnugt, eru barnaskólar og gagnfræðaskólar byggðir og reknir sameiginlega af ríki og sveitarfélögum. Þegar fræðslulögin voru sett árið 1946, núgildandi fræðslulög, var þó gert ráð fyrir, að svonefndir héraðsskólar, sem þá störfuðu, skyldu reknir af sýslufélögum með nokkrum fjárstyrk frá ríkinu. Voru sýslufélögin þannig gerð aðilar að byggingu og rekstri þessarar ákveðnu skólategundar. Það munu ekki hafa verið höfð nægileg samráð við sýslufélögin, þegar þessi ákvörðun var tekin árið 1946, heldur leið ekki á löngu, þangað til þau lýstu því yfir, að þeim væri um megn, a.m.k. sumum þeirra, að standa undir rekstri þessara skóla og óskuðu þess, að ríkið tæki við þeim. Á undanförnum árum hafa frv. verið flutt, fyrst um að auka hlutdeild ríkisins í stofnkostnaði og rekstrarkostnaði skólanna og jafnvel um, að ríkið tæki rekstur þeirra algerlega í sínar hendur. Árið 1958 var gerð veruleg breyting á gildandi lögum um greiðslu skólakostnaðar og hlutdeild ríkisins í skólakostnaði þessara skóla, héraðsskóla, aukin verulega, fyrst og fremst í því formi, að þessir skólar fengju að halda heimatekjum sínum, sem gengu þá til að létta á hluta sýslufélaganna. En sú breyting hefur ekki reynzt nóg að dómi sýslufélaganna, og þau hafa haldið mjög fast við þær óskir sínar, að hluti ríkisins yrði enn aukinn verulega, og helzt, að ríkið tæki þessa skóla algerlega að sér og ræki þá eingöngu á sinn kostnað, svo sem nú á sér stað með Eiðaskóla. Á undanförnum þingum hafa frv. verið flutt um þetta efni. Málið hefur verið vandlega athugað í menntmrn. og af ríkisstj. Ýmsum mönnum sýnist vera varhugavert, að ríkið taki að sér að greiða allan stofnkostnað og allan rekstrarkostnað einnar tegundar af gagnfræðaskólum, því að hér er um gagnfræðaskóla að ræða. Þó hefur gaumgæfileg athugun á málinu leitt í ljós, að telja verður sýslufélögunum eða meiri hluta þeirra beinlínis um megn að standa að þessum skólarekstri, og varð það nú fyrir skömmu niðurstaða í ríkisstj., að hún fyrir sitt leyti vildi styðja það, að ríkið tæki að sér stofnkostnað og rekstrarkostnað þeirra héraðsskóla, sem nú starfa og eru sjö talsins. Hins vegar á sú almenna regla skólakostnaðarlaganna um skiptingu stofnkostnaðar og rekstrarkostnaðar milli ríkisins og sveitarfélaga að gilda áfram um þá skóla, sem reistir kunna að verða hér eftir. Það, sem í frv. felst, eins og hv. Nd. afgreiddi það, er því, að ríkið tekur að sér rekstur þeirra sjö héraðsskóla, sem nú starfa, en gert er ráð fyrir því, að óbreyttar reglur gildi um greiðslu stofnkostnaðar og rekstrarkostnaðar hjá slíkum skólum, sem stofnaðir kunna að verða hér eftir. Þetta vildi ég láta koma skýrt fram hér í hv. Ed., þegar hún tekur málið til 1. umr.



Herra forseti. N, hefur rætt frv., en ekki orðið sammála um afgreiðslu þess. Meiri hl. n. leggur til, að málinu sé vísað til hæstv. ríkisstj. Um einstök atriði frv. er það helzt að segja, sem ég vil leyfa mér að lesa hér, með leyfi hæstv. forseta, upp úr bréfi, sem n. hefur borizt frá endurskoðunarnefnd almannatryggingalaga um þetta mál: „Breytingar þær, sem í frv. felast, eru þríþættar, þ.e. í fyrsta lagi breytt ákvæði um bætur lífeyristrygginga til 50-75% öryrkja, í öðru lagi ný ákvæði um vísitöluuppbætur og í þriðja lagi ákvæði um afnám verðlagssvæðaskiptingar. Um þessi atriði vill n. taka fram eftirfarandi: Það er rétt, sem fram kemur í grg, fyrir frv., að í lögum um almannatryggingar er gerður munur orðið á örorku, hvað bætur snertir, eftir því, hvort vinnuslys eða sjúkdómur hefur valdið henni. Í frv. er hins vegar gert ráð fyrir, að þessi munur haldist að nokkru leyti. Að þessu leyti má skipta öryrkjum í þrjá flokka, þ.e.:a) Örorka yfir 75%, þessir öryrkjar fá fullan lífeyri, hvort sem um almenna örorku eða slysaörorku er að ræða. b) Örorka 50-75%. Heimilt er að greiða örorkustyrk, ef um almenna örorku er að ræða, en greiða skal skertan lífeyri, 50-100%, ef um slysaörorku er að ræða. e) Örorka 15-49%, engar bætur, ef um almenna örorku er að ræða, en skertur lífeyrir, 15-49%, greiddur í einu lagi, ef um slysaörorku er að ræða. Að nokkru leyti stafar framangreindur munur vafalaust af eðlismun á tryggingunum. Þótt höfuðmarkmiðið sé að sjálfsögðu að gera öryrkjann hæfan til síns fyrra starfs eða annars starfs við hans hæfi, er það sjónarmið ríkjandi hér, þegar um vinnuslys er að ræða, að hinum slasaða beri að fá bætur fyrir læknisfræðilegt örorkutap án tillits til vinnutaps og að atvinnurekstrinum beri að standa undir útgjöldum slíkra bóta. Í sumum nágrannalöndum okkar, einkum í Noregi, hafa viðhorf manna í þessu efni breytzt mjög. Í slysatryggingum er örorkustigið að mestu leyti ákvarðað eftir töflum, sem þó koma misjafnlega heim við raunverulegt orkutap. Telja verður fráleitt að miða almennan örorkulífeyri einhliða við læknisfræðilegt orkutap, vegna þess að margir hafa ef til vill há laun, þó að heilsufari þeirra sé þannig háttað, að þeir yrðu metnir öryrkjar, jafnvel á háu stigi, ef örorkan væri aðeins metin með hliðsjón af líkamsástandi þeirra. Þar eð skerðingarákvæði hafa nú verið numin úr lögum, ættu þeir rétt á örorkulífeyri í hlutfalli við matið, þrátt fyrir miklar launatekjur. Það er álit n., að endurskoða þurfi ákvæðin um örorkulífeyri og örorkustyrk, enda verði þá einkum tekið til athugunar: 1) Auknar ráðstafanir til endurhæfingar, en þær mundu geta haft í för með sér fækkun örorkulífeyrisþega. 2) Örorkulífeyrir verði greiddur varanlegum öryrkjum með sama eða svipuðum hætti og nú á sér stað. 3) Bætur til þeirra, sem hafa verulega skertar vinnutekjur eða verulegan kostnað vegna fötlunar, komi ef til vill í stað núgildandi örorkustyrks. 4) Bætur, ef til vill framhaldsdagpeningar, til þeirra, sem ekki teljast varanlegir öryrkjar, en eru óvinnufærir lengur en dagpeningatíma sjúkrasamlaga. Í 71. gr. almannatryggingal. er kveðið svo á, að á allar bótagreiðslur skuli greiða verðlagsuppbætur samkvæmt vísitölu eftir sömu reglum og greitt er á laun til opinberra starfsmanna, sem lægst laun hafa samkvæmt launalögum. Með lögum nr. 4/1960, um efnahagsmál, var tenging kaups við vísitölu framfærslukostnaðar hins vegar numin úr gildi í því skyni að koma í veg fyrir öra verðbólguþróun af völdum víxlhækkana kaupgjalds og verðlags. Nefndin telur, að gild rök yrðu að hniga að því, ef annan hátt ætti í þessu efni að hafa um bætur almannatrygginga en laun. Að sjálfsögðu má bæta skert lífskjör bótaþega með öðrum hætti en vísitöluákvæðum, enda hefur á undanförnum árum oft verið erfitt að greina á milli verðlagsbóta og raunverulegra kjarabóta: Um þriðja atriðið, afnám verðlagssvæðaskiptingarinnar, þá er það að segja, að sá liður hefur í för með sér mjög verulegan útgjaldaauka, útgjaldaauka, sem mundi nema samtals fyrir tryggingarnar 32 millj, kr., sem mundu skiptast þannig, að ríkissjóður þyrfti að greiða 111/2 millj., hinir tryggðu 10.2 millj, og sveitarsjóðir 5.8 millj., en atvinnurekendur 4.5 millj. Með hliðsjón af þessu áliti og því m.a., sem hér er vísað til í nál, meiri hl., að afnám verðlagssvæðaskiptingarinnar, sem nefndin í sjálfu sér er hlynnt, mundi hafa í för með sér veruleg útgjöld fyrir sveitarsjóði, sem nú munu hafa áætlað sín gjöld fyrir það ár, sem nú er að liða, og einnig fyrir ríkissjóð, en fjárlög hafa þegar verið afgreidd, þá teljum við, sem myndum meiri hl. n., rétt að fresta þessari breytingu og væntum þess, að það verði tekið til athugunar, um leið og lögin eru endurskoðuð í heild, en það má vænta þess, að þeirri endurskoðun verði lokið fyrir næsta þing. Viðvíkjandi vísitölubreytingunni, sem lögð er til í 2. gr., þá virðist ekki liggja á því heldur, vegna þess að hækkun hefur þegar verið framkvæmd með lögum frá þessu þingi, sem nú stendur, 13,8% frá 1. júlí 1961 og 4% frá 1. júní 1962. N. leggur því, eins og ég sagði í upphafi, til, að þessu máli sé vísað til hæstv. ríkisstj.