Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þetta frv., sem hér er til 1. umr., miðar aðallega að tvennu: að vextir skuli færast í það horf, sem þeir voru fyrir vaxtahækkunina 1960 og að hætt sé að draga hluta af sparifjáraukningunni úr umferð með því að leggja hann inn í Seðlabankann. Hér er um mjög þýðingarmiklar ráðstafanir að ræða og þýðingarmikla þætti í þjóðarbúskapnum og efnahagsmálastefnunni og raunar einnig stefnunni í atvinnumálum. Ég vil leyfa mér að skýra viðhorf okkar með fáeinum orðum. Þegar ný stefna var tekin upp í efnahagsmálum 1960, var hún miðuð við það að ná jafnvægi ó þjóðarbúskapnum út á við og inn á við með því að draga úr kaupgetunni, setja henni takmörk með ríkisafskiptum og á þá lund að láta verðlag hækka og kaupgjald hækka minna, en verðlagið, draga þannig inn kaupgetuna, enn fremur, að framkvæmdum yrði stillt í hóf með því að hækka vextina, gera lánsfé dýrara, en það var, draga saman lánastarfsemina með því að leggja hluta af aukningu sparifjárins inn í bankakerfið og láta það ekki vera í umferð, eins og áður var gert samkv. þeirri stefnu, sem áður var fylgt. Enn fremur var þeirri ráðstöfun bætt við að láta Seðlabankann endurkaupa minna af afurðavíxlum frá sjávarútvegi og landbúnaði, en áður tíðkaðist. Þannig var lánastarfsemin dregin mjög saman og hefur verið leitazt við síðan að halda þeirri stefnu og í stað þess, að áður var öll sparifjáraukningin venjulega höfð í umferð í útlánum til almennings og framleiðslunnar, er nú bundna spariféð í Seðlabankanum komið upp í nálega 1.000 millj. kr. Langsamlega mest af því hefur verið dregið raunverulega úr innanlandsumferðinni. En jafnframt hefur samdrátturinn orðið meiri, því að í stað þess, að áður voru endurkeyptir víxlar vegna landbúnaðar og sjávarútvegs, sem samsvaraði 67% af andvirði þeirra vara, sem út á var lánað, hafa þessi útlán nú verið dregin stórlega saman eða niður í 53–55%. Með þessu hefur verið ætlunin að ná jafnvægi í þjóðarbúskapnum. En frá sjónarmiði okkar flm. eru þessar hagstjórnaraðferðir óheppilegar og raunar óðfluga að verða úreltar, a.m.k. að hugsanlegt sé að halda jafnvægi í þjóðarbúskap og fá sæmilega útkomu með ráðstöfunum einvörðungu í peningamálum, eins og reynt hefur verið að gera hér á þá lund, sem ég hef verið að lýsa. Þetta er vegna þess fyrst og fremst, að slíkar ráðstafanir koma niður þar sem sízt skyldi og lama mjög þýðingarmikla þætti í þjóðarbúskapnum. Vil ég fara um þetta örfáum orðum. Samdrátturinn á lánunum kemur niður fyrst og fremst, þegar til lengdar lætur, á framleiðslustarfseminni og unga fólkinu í landinu, sem þarf á lánsfé að halda til þess að koma sér fyrir í atvinnurekstri eða byggja upp sín eigin heimili. Það eru þessir aðilar, unga fólkið, sem er að koma sér fyrir og framleiðslan, sem mest þurfa á lánsfé að halda. Hinir, sem eru búnir að koma sér fyrir, - ég tala nú ekki um, þeir sem hafa mikil peningaráð, ráða yfir miklu fjármagni og auðmagni sjálfir, - þurfa minna á lánsfénu að halda. Þess vegna verður hækkun vaxta og lánasamdráttur fyrst og fremst vatn á myllu þeirra, sem eiga peninga, sem eiga fjármagnið, en kemur harðast niður á framleiðslunni og yngri kynslóðinni. Fyrir framleiðsluna hefur þessi lánapólitík orðið alveg sérstaklega hættuleg og mætti nefna í því sambandi mörg átakanleg dæmi úr landbúnaði og sjávarútvegi, en efst er mér í huga að nefna eitt dæmi, sem hefur komið fyrir augu manna nú alveg nýlega. Vísa ég í því efni til rits, sem heitir „Íslenzkur iðnaður“. Þar er rætt um ástandið nú hjá vélsmiðjunum í landinu. Það eru fyrirtæki, sem hafa mikla framleiðslu og þyrftu að verða mjög vaxandi liður í okkar þjóðarbúskap. Þar er rætt um, að rekstrarfjárskorturinn sé versta vandamálið, bæði fyrir þessi fyrirtæki og ýmsar aðrar greinar iðnaðarins, og vísað í því sambandi á, að þeir eigi við að búa samkeppni erlendis frá, þar sem rekin er allt önnur vaxtapólitík, þar sem vextirnir eru miklu lægri og fyrirtækin eigi kost á miklu ríflegra rekstrarfé. Og síðan segir orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Íslenzkir framleiðendur njóta engrar slíkrar fyrirgreiðslu og það sem verra er, þeim hefur ekki reynzt kleift að fá það rekstrarfé hjá viðskiptabönkunum, sem nauðsynlegt er til hagkvæms rekstrar fyrirtækjanna: Í þessu sama blaði er viðtal við Svein Guðmundsson, forstöðumann öflugs fyrirtækis í þessari grein og hann segir orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Undanfarið höfum við orðið að framleiða með hálfum afköstum, fyrst og fremst vegna lánsfjárskorts og erfiðrar samkeppnisaðstöðu.“ Þetta gerist þegar sú lánapólitík er rekin, sem ég var að lýsa hér áðan. Þá segir þessi framkvæmdastjóri, að gefinn hafi verið ádráttur um að bæta úr þessu og verði reynt að fylgja fast eftir að það komist í framkvæmd og hann segir, að þegar það verður, muni vélaiðnaðurinn aftur geta rétt úr kútnum og haldið áfram að vera sú lyftistöng sjávarútvegsins, sem hann var orðinn. Það er ekki hægt að hugsa sér greinilegri vitnisburð, en þetta um þau áhrif, sem stjórnarstefnan hefur haft í atvinnulífinu. Hann ber það alveg ótvírætt með sér, að hér hefur hallað stórkostlega undan fæti og liggur við stóráföllum og ástandið hefur stórversnað frá því, sem það var orðið, því að framkvæmdastjórinn leggur áherzlu á, að þessi fyrirtæki hafi haft áður mun betri aðstöðu. Þannig eru mýmörg dæmi úr atvinnulífinu, og menn geta svona hér um bil ímyndað sér, hvaða áhrif þessi stefna í lánamálum muni hafa á möguleika fyrirtækjanna til þess að innleiða aukna vélvæðingu og aukna framleiðni og aðrar ráðstafanir, sem þarf til þess að borga nægilega hátt kaup. En nú er ástandið orðið þannig, að ýmis fyrirtæki af þessu tagi telja sig ekki geta borgað hærra kaup en nú er greitt, þótt hér sé eitthvert lægsta kaup í Evrópu. Þó eru mikil uppgrip í þjóðarbúinu hér og því er einhvers staðar meira, en lítil skekkja í þessu öllu saman. Hún er svo m.a. í þessu fólgin, hvernig lánapólitíkin er, sem hefur verið rekin og vaxtapólitíkin, þótt fleira komi þar vitanlega einnig til. Við þessu viljum við flm. frv. alvarlega vara og það er m.a. þetta, sem við höfum í huga, þegar við höfum verið að beita okkur á móti því undanfarin ár, að þessari lánastefnu yrði fylgt og viljað breyta til. Með margvíslegu móti hefur þessi lánastefna og stefna hinna háu vaxta haft stórhættuleg áhrif í þjóðarbúskapnum. Dýrtíðaráhrif háu vaxtanna hafa orðið stórfelld og miklu stórfelldari, en forráðamenn stjórnarflokkanna hafa viljað viðurkenna, því að vextirnir spinna sig alls staðar inn í efnahagskerfið og áhrif þeirra verða keðjuáhrif, margföld í öllum greinum. Það er ekki aðeins, að vextirnir af lánunum komi þar til greina, heldur lagar allur fjármagnskostnaður, húsaleiga, gjöld eftir hvers konar eignir og það, sem reiknað er fyrir alls konar afnot af eignum, - það lagar sig allt eftir þeim vöxtum, sem í landinu gilda, þegar til lengdar lætur. Og þess vegna var það vafalaust m.a., að núv. ríkisstj. lét fylgja það fyrirheit, að hinir háu vextir skyldu ekki standa nema stutta hríð. Það skyldi verða breytt til, undireins og jafnvægi næðist í þjóðarbúskapnum. En henni hefur ekki heppnazt að ná jafnvægi í þjóðarbúskapnum, og háu vextirnir standa enn til stórtjóns fyrir framleiðsluna og hafa haft mjög mikil áhrif á þá dýrtíðarþróun, sem orðið hefur í landinu. Fjármagnskostnaðurinn hefur orðið vaxandi baggi, bæði hjá einstökum heimilum, sem eru að brjótast í því að koma sér fyrir og eins hjá framleiðslufyrirtækjum, eins og þráfaldlega er sýnt fram á með einstökum dæmum og það af mönnum, sem hreint enga tilhneigingu hafa til þess að gera lítið úr núv. hæstv. ríkisstj. eða nokkra tilhneigingu til þess að deila á hana. Þá er sá þáttur í þessari útlánastefnu, sem hefur orðið mjög örlagaríkur og hann er sá, að með því að draga inn í seðlabankakerfið hluta af sparifjáraukningunni, hefur stórfé verið dregið utan af landsbyggðinni, þaðan sem sízt skyldi og minnst fjármagn er fyrir og til frystingar í Seðlabankanum. Í því sambandi ber að minnast á þær fjárhæðir, sem dregnar hafa verið úr innlánsdeildum samvinnufélaganna og frá sparisjóðum víðs vegar um landið og eru þetta allt orðnar mjög háar fjárhæðir og hafa vitanlega lamað fjármálastarfsemi úti um land. Þá kemur spurningin, sem oft hefur verið rædd á hv. Alþingi og hún er þessi: Er sú útlánastefna, sem mótuð er í þessu frv., sem við hér berum fram, verðbólgustefna í lánamálum? Við segjum, að svo sé alls ekki. Okkar stefna er miðuð við, að spariféð sé yfirleitt haft í umferð, eins og áður var og að Seðlabankinn taki a.m.k. ekki minni þátt í rekstrarfjáröfluninni í landinu, en áður var, með því að auka endurkaup sín á afurðavíxlum upp í það, sem áður tíðkaðizt. Við höldum því fram, að þessi stefna sé ekki verðbólgustefna, heldur muni slík útlánastefna þvert á móti ýta stórkostlega undir framleiðsluna í landinu og leysa rekstrarfjárvandamál atvinnuveganna mjög verulega, þannig auka framleiðsluna og verða til þess að stuðla að auknu jafnvægi í þjóðarbúskapnum og minni verðbólgu. Við álítum, að það muni sýna sig í framkvæmdinni, að það borgar sig ævinlega fyrir þjóðfélagið að trúa dugmiklu fólki fyrir sparifénu til ávöxtunar og því lánsfé muni reynast vel varið, sem fer til þess að sjá grundvallaratvinnuvegunum fyrir rekstrarfé. Við teljum, að það sé nauðsynlegt fyrir Íslendinga, sem hafa yfir litlu fjármagni að ráða, að tjalda því sem til er í þessu efni og hafa fjármagnið í umferð, það muni styðja bezt þjóðarbúskapinn og teljum reynsluna ólygnasta í því efni. Ég hef nú talið fram nokkra ókosti við þá lánastefnu, sem fylgt hefur verið og stefnu í vaxtamálunum og skal í framhaldi af því aðeins minnast örfáum orðum á það, sem formælendur þessarar stefnu hafa haldið fram um það, að óhjákvæmilegt væri að fylgja henni til þess að stuðla að jafnvægi í efnahagsmálum. Ég skal fara fáeinum orðum um þetta sjónarmið. Þessum ráðstöfunum var ætlað að skapa jafnvægi milli framboðs og eftirspurnar á peningamarkaðinum. Háu vextirnir áttu að tryggja þetta. En við bendum á, að ófullnægð eftirspurn eftir lánsfé muni aldrei hafa verið meiri en nú. Því fer fjarri, að þessu markmiði hafi verið náð með efnahagsmálastefnunni, sem þessi lánapólitík er sterkur þáttur í. Þessum ráðstöfunum var ætlað að koma í veg fyrir verðbólguþróun, skapa stöðugt verðlag og jafnvægi í efnahagsmálum. Það dylst þó engum, að dýrtíðarflóðið hefur farið sívaxandi undanfarið og dýrtíðarvöxturinn hefur orðið margfalt meiri þann tíma, sem þessi útlánastefna hefur verið framkvæmd, en áður var. Um þetta hefur verið rætt hvað eftir annað á hv. Alþingi og sýnt fram á með óyggjandi rökum. Það breytir engu í þessu, þó að vexti verðbólgunnar sé núna leynt að sumu leyti um stundarsakir með síauknum niðurgreiðslum og mun það fljótlega koma í ljós, að þar hefur engin grundvallarbreyting á orðið. Það var sagt, að þessar ráðstafanir væru alveg óhjákvæmilegar til þess að skapa grundvöll að fullkomnu viðskiptafrelsi. En í staðinn fyrir viðskiptafrelsið hefur þjóðin fengið lánsfjárhöftin, sem ég hef verið að lýsa, með þeim afleiðingum, sem það hefur haft fyrir atvinnufyrirtækin og almenning í landinu og skal ég ekki endurtaka það, sem ég er áður búinn að segja um það. Því fer þess vegna alls fjarri, að nokkurt frelsi hafi orðið árangur þessarar stefnu. Í því sambandi leyfi ég mér að vísa aftur á dæmi úr atvinnulífinu. Í Morgunblaðinu, aðalmálgagni ríkisstj., 20. okt. 1964 er grein, sem heitir: „Á að eyðileggja tréskipasmíði Íslendinga?“ Hún er rituð af Hannesi Þorsteinssyni, sem er vel kunnugur þessum málum, og mun enginn væna hann um að rita þessa grein að ófyrirsynju, til þess að sverta ríkisstj. eða þá, sem að henni standa. Það er óhugsandi að bera honum slíkt á brýn. Hann er aðeins að, segja frá því, hvernig þetta verður í framkvæmdinni. Hann byrjar á því að segja, að „hér“, þ.e.a.s. í þeim iðnaði, sem hann er kunnugastur „eins og annars staðar í íslenzku atvinnulífi," - ég vil biðja menn að hlusta eftir þessu, - „er það fyrst og fremst rekstrarfjárskorturinn, sem er versti þröskuldurinn" Það er í hans augum alveg eins og forstjóra Héðins rekstrarfjárskorturinn, sem er versti þröskuldurinn, og svo hvað rekstrarféð er dýrt. Síðan segir Hannes Þorsteinsson frá því, að hann var að glíma við að kaupa efni til skipabygginga, en þá hafi hann rekið sig á hinar ótrúlegustu tálmanir á þeirri leið. Fyrst og fremst var það rekstrarfjárskorturinn. En þá ætlaði hann að reyna að bæta úr því með því að fá lán erlendis til þess að kaupa þetta efni. Er það raunar gott dæmi um það, hvernig þessi lánasamdráttur hér heima fyrir hefur verkað í þá átt, að menn hafa orðið að safna lausaskuldum erlendis, eftir því sem þeir hafa getað, til þess að halda fyrirtækjum sínum gangandi. En þá rak Hannes Þorsteinsson sig á það, að á þeim tíma var ekki heimilt að stofna til langra vörukaupaskulda nema með leyfi bankanna. Síðan segist hann hafa farið á stúfana til þess að reyna að útvega sér leyfi til að bjarga sér á þennan hátt, því að rekstrarfé fékk hann ekki hjá íslenzkum viðskiptabönkum, auðvitað fyrst og fremst vegna þess, að verulegur hluti af sparifjáraukningunni er hreinlega tekinn af viðskiptabönkunum og lagður inn í seðlabankakerfið. Lýsir hann svo því, hvernig hann hafi reynt að fá því framgengt, að hann gæti tekið þetta rekstrarlán erlendis. Og hann segir orðrétt : „En hver urðu svo viðbrögð bankayfirvalda,“ - ég skal taka það fram, að hann hefði náttúrlega alveg eins getað sagt ríkisstj., því að það er ríkisstj., sem setur bönkunum allar reglur í þessu efni, en hann segir nú bankayfirvalda, vegna þess, að það voru bankastjórarnir og bankamennirnir, sem hann átti samtöl við, en öll þessi stefna er ákveðin af stjórnarvöldunum, - hann segir: „En hver urðu svo viðbrögð bankayfirvalda, þegar þessum ósköpum hafði verið hleypt af stokkunum, sem sé að útvega íslenzkum skipasmiðastöðvum lán út á efnivöru, sem í flestum tilfellum nemur þó ekki meira en ca. 6-7% af endanlegu söluverði skips? Formsins vegna varð að veita þessi vörukaupalán á þriggja mánaða víxlum, sem síðar urðu framlengdir með öðrum víxlum, fyrst um þrjá mánuði og síðar um aðra þrjá mánuði. Samtals yrðu þá lánin 9 mánaða, eins og fyrr segir. Nú upphófst“ - og nú vil ég biðja menn að muna, að þetta er lýsing á frelsinu, eins og það er nú í framkvæm, og áreiðanlega ekki sagt af manni, sem vill gera hlut ríkisstj. verri en hann er. „Nú upphófst mikið þref og furðulegar Canossagöngur frá Heródesi til Pílatusar og síðan aftur frá Pílatusi til Heródesar. Sú saga er svo löng og furðuleg og mér liggur við að segja skringileg, að það væri farið út fyrir hinn alvarlega ramma þessarar greinar, ef allt yrði upp talið.“ Þannig gekk þetta í landi frelsisins, sem stjórnin segir að Ísland sé orðið í viðskiptalegu tilliti. „Og hver var svo árangurinn?“ Er áfram orðrétt. „Bankarnir leyfðu alls 6 mánaða greiðslufrest. Punktum og basta. Meira var ekki leyft. En hvers vegna ekki 9 mánaða greiðslufrest, þegar fullbúin skip fengust allan tímann flutt inn með 7 ára gjaldfresti á allt að 70% af kaupverðinu? Þessari spurningu er enn ósvarað," segir greinarhöfundur. Það er sannarlega ekkert frelsi, sem menn búa við, eins og fullnægjandi kemur fram af þeim tveimur dæmum, sem ég hef tekið. Þá var þessari nýju efnahagsmálastefnu ætlað að lækka skuldir landsins út á við. En nú hefur hún verið framkvæmd í nálega 5 ár og þessi 5 ár hafa verið allra mestu uppgripaár af náttúrunnar hendi, sem íslenzka þjóðin hefur nokkru sinni lifað. Skyldu menn nú halda, að það væri búið að lækka hressilega skuldir landsins út á við, því að það var beinlínis sagt, þegar til viðreisnarinnar var stofnað, að menn yrðu að taka á sig nokkra bagga til þess að lækka óbotnandi skuldir landsins út á við, sem orðnar væru vegna skakkrar stjórnarstefnu. En niðurstaðan er sú, að séu innistæður þær, sem landsmenn eiga, og þar með hinn margumtalaði gjaldeyrissjóður, dregnar frá skuldunum, eins og sjálfsagt er að gera, eru skuldir þjóðarinnar út á við nú miklu hærri en þær voru, þegar byrjað var að framkvæma þessa stefnu, mörg hundruð millj. kr. hærri og lausaskuldir hafa vaxið um mörg hundruð millj., þ.e. lán til stutts tíma hafa vaxið um mörg hundruð millj. kr., eins og ekki er óeðlilegt, þegar lánapólitíkinni er hagað þannig, að fyrirtækin verða annað hvort að draga reksturinn stórkostlega saman eða neyðast till að skrapa sér rekstrarlán til stutts tíma erlendis, að svo miklu leyti sem hægt er að fá leyfi til að gera slíkt. Þá var þessum ráðstöfunum ætlað að afnema uppbætur í öllum myndum. En uppbætur og niðurgreiðslur eru nú orðnar stórfelldar og fara hraðvaxandi, eins og nógsamlega er kunnugt. Það er því sýnilegt, að þessar aðferðir hafa alls ekki náð þeim tilgangi, sem upphaflega var álítið að þær ættu að ná, en á hinn bóginn hafa stafað af þeim mikil vandkvæði og þær hafa orðið mjög til tjóns á mörgum sviðum. Það er þess vegna mál til komið að okkar dómi að snúa hér við og breyta um stefnu í lána- og vaxtamálum. Ég skal bæta því við, að þessar ráðstafanir áttu að koma sparifjáreigendum mjög til góða og sú efnahagsmálastefna, sem hin mikla vaxtahækkun var liður í. En á þessum árum hefur rýrnun sparifjár, orðið meiri en nokkru sinni áður á jafnstuttum tíma og sú rýrnun á sparifénu hefur gert miklu meira, en éta upp þann stundarhagnað, sem sparifjáreigendur virtust hafa af hækkun vaxtanna. Það sýnir sig einnig af þessu, sem hér hefur verið dregið fram, að sú pólitík að ætla sér að stjórna landinu með peningapólitískum ráðstöfunum af þessu tagi einum saman er alveg óframkvæmanleg hér, eins og dæmin sýna, m.a. vegna fjármagnsfátæktar Íslendinga. Það kemur sem sé í ljós ofan á allt annað, að bæði almenningur og sjálf ríkisstj., freistast til þess að taka þeim mun meira af lánum erlendis sem harðara er gengið fram í því að draga lánastarfsemina saman heima fyrir. Og niðurstaðan verður þess vegna sú, sem ég hef veríð að lýsa. Við, sem stöndum að þessu frv., höldum því fram, að það sé eðlilegt og skynsamlegt að hafa sparifé þjóðarinnar í umferð í lánum, tjalda því, sem til er í þeim efnum, reyna að komast út úr þeim vanda, sem þjóðarbúið er í, með því að nota fjármagnið haganlega til að auka rekstrarfé atvinnuveganna og greiða fyrir þeim, sem þurfa að koma sér fyrir og af þessu muni verða framleiðni- og framleiðsluaukning, sem muni hjálpa stórkostlega til að leysa þann hnút, sem orðinn er í kjaramálunum. Þetta er í örfáum orðum það, sem fyrir okkur vakir og ég er alveg sannfærður um, að rás atburðanna hlýtur að þvinga þessa stefnu fram. Það hlýtur að verða að hætta þeirri stefnu, sem fylgt hefur verið í þessum efnum. En spurningin er bara: hversu lengi ætla menn að stimpast á móti? Ég þykist vita, að það verður komið hér á eftir í þessum umr. eða öðrum umr. og sagt: Það á að auka útlán til iðnaðarins og sennilega verður sagt, að eitthvað af því fé, sem dregið er inn í Seðlabankann, eigi einmitt að nota í því skyni. Það var líka sagt í fyrra, þegar ráðstafanir voru gerðar til þess að taka meira fé af viðskiptabönkunum, en áður hafði verið gert. Mér er þó ekki kunnugt um, að neitt hafi enn verið framkvæmt í þá átt að greiða fyrir iðnaðinum í því tilliti. En e.t.v. er samt svolítið lát á stjórnarvöldunum í þessu efni eins og fleirum og má það teljast gott, ef svo væri. Þótt slíkt sé vitanlega ekki fullnægjandi, að látið sé undan að einhverju litlu leyti, en meginstefnunni haldið, er það árangur af baráttunni, ef lát er á þessu. En hér dugir ekki minna að dómi okkar flm. en að breyta alveg um stefnu, eins og stungið er upp á í frv. Við höfum lagt fram hliðstætt frv. þessu á undanförnum þingum, en stjórnarflokkarnir lagzt á móti og hef ég nú rætt í leiðinni ýmislegt af þeim ástæðum, sem færðar hafa verið fram fyrir því, að ekki hefur verið á það fallizt. En nú á milli þinga í sumar hefur gerzt mjög merkur atburður, sem snertir þetta mál. Ríkisstj. hefur sem sé látið undan síga í vaxtamálunum á þann hátt, að heitið hefur verið að lækka vexti á íbúðalánum um 4% eða um helming, í 4% úr 8%. Er sanngjarnt að minnast þess í þessu sambandi, að framsóknarmenn sýndu fram á það með óyggjandi rökum á síðasta Alþingi, að kjaramálin voru þá orðin óleysanleg með öllu að óbreyttum þeim húsnæðiskostnaði, sem orðinn var, m.a. vegna óhagstæðra lána til íbúðabygginga. Ekki vildi ríkisstj. hæstv. á þetta hlusta þá og var þá kallað lýðskrum og yfirboð að berjast fyrir vaxtalækkun. En þegar kom fram á vorið eða fram á sumarið, kom það fram, sem framsóknarmenn höfðu bent á, að það var ómögulegt að koma á nokkrum kjarasamningum að óbreyttri stefnu í vaxtamálum. Og þegar ríkisstj. stóð frammi fyrir þessu, stóð frammi fyrir verkalýðsfélögunum og stóð frammí fyrir þessum óleysanlega vanda, reyndist allt í einu framkvæmanlegt að lækka vextina, sem áður var talið fjarstæða og algert brot á stjórnarstefnunni og mundi tefla jafnvægi efnahagsmála landsins í hættu. Og þá var hægt að lækka þá um hvorki meira né minna en helming, úr 8% í 4%. Nú er alveg óhjákvæmlegt að lækka einnig vexti af öðrum stofnlánum, eins og við flm. leggjum til í þessu frv. og er það þáttur í baráttu okkar fyrir almennri vaxtalækkun. Ég nefndi dæmi úr iðnaðinum til þess að sýna, hvernig hin nýja vaxtapólitík ríkisstj., verkar fyrir þann atvinnuveg. Ég tek dæmi úr landbúnaðinum. Ég tek árgjald af 200 þús. kr. ræktunarsjóðsláni og 100 þús. kr. byggingarsjóðsláni. Vextir af þessum tveimur lánum voru áður rétt um 10.200 kr., en hafa nú hækkað um hvorki meira né minna en 5.500 kr. Þar að auki er svo launaskatturinn á bændurna til lánasjóðanna. Það er þá ekki um neinn smáræðisskatt að ræða á sveitaheimilin, sem fylgir hinni nýju lána og vaxtapólitík ríkisstj. Ég nefni þetta dæmi til að sýna, hversu nauðsynlegt það er að halda áfram baráttunni fyrir lækkuðum stofnlánavöxtum í landbúnaðinum og öðrum greinum, til samræmis við það, sem nú þegar hefur náðst fram varðandi íbúðalánin. Ég legg til, að frv. verði vísað til hv. fjhn, að afloknum umræðum.



Herra forseti. Ég get ekki látið hjá líða að gera nokkrar aths. við ræðu hv. flm. þessa frv. og formanns Framsfl. Ég mun þó engan veginn gera tilraun til þess að gera þessar umr. að einhvers konar allsherjarumr. um stefnu ríkisstj. í efnahagsmálum annars vegar og stefnu Framsfl. á því sviði hins vegar. En nokkur atriði í ræðu hv. þm. finnst mér óhjákvæmilegt að leiðrétta, þar sem þar var um verulegar missagnir eða misskilning að ræða. Í þessu frv., sem allir hv. þm. Framsfl. í þessari hv. d. flytja, er lagt til, að útlánsvextir og þá væntanlega einnig innlánsvextir séu nú þegar lækkaðir niður í það, sem þeir voru fyrir 1960 eða voru á árinu 1959 og hefur sams konar frv. áður verið flutt í þessari hv. d. Í þessu sambandi er nauðsynlegt að gera í stuttu máli grein fyrir því, hver var megintilgangur breytingarinnar í vaxtamálum, sem gerð var 1960, um leið og núv. stjórnarflokkar tóku við völdum. Ég held, að engir, sem þekkja íslenzk efnahagsvandamál eins og þau hafa verið undanfarna áratugi, geri sér ekki skýra grein fyrir því, að einn höfuðvandinn, sem var á höndum í íslenzkum efnahagsmálum á áratugnum 1950–1960, var fólginn í því, að mjög áberandi misræmi var á milli framboðs og eftirspurnar á lánsfé, þ.e.a.s. sparifjármyndun í landinu var miklum mun minni, en eftirspurn eftir lánsfé nam. Ég undirstrika, að mér vitanlega er enginn ágreiningur um þessa megin staðreynd í þessu sambandi og hv. Framsfl. og þ. á m. formanni hans, sem var fjmrh. allan þennan áratug, var áreiðanlega ljóst, meðan hann var fjmrh., að eitt meginatriði í íslenzkum efnahagsvanda á þessum árum var einmitt fólgið í þessu mjög áberandi misræmi milli framboðsins á sparifé og eftirspurnarinnar eftir lánsfé. En allir, sem lágmarksskilning hafa á þessum efnum, gera sér auðvitað ljóst, að ef ekki er til lengdar, þegar yfir lengri tíma er litið, sómasamlegt samræmi á milli sparifjármyndunar annars vegar og bankaútlána hins vegar, verður það með einum eða öðrum hætti orsök til verðbólguþróunar, sem síðar þrýstir verðlagi og kaupgjaldi upp á við með óeðlilegum hætti, þannig að gengi gjaldeyrisins hlýtur að verða stefnt í voða og þannig hafi þetta verið á þessum áratug, sem ég áður gat um. Eitt af því, sem ríkisstj. taldi því nauðsynlegt að gera, þegar hún tók við völdum 1960, var að gera alvarlegt átak til þess að auka samræmið milli sparifjármyndunarinnar og bankaútlánanna. Og hún komst að þeirri niðurstöðu, að tiltækilegt ráð í því efni væri einmitt hækkun vaxta, en tilraun í þá átt að auka samræmi milli sparifjármyndunar og bankaútlána með vaxtahækkun hafði ekki verið gerð hér á Íslandi í áíratugi. Það var sem sagt nýmæli, sem ríkisstj. greip til árið 1960, þegar hún beitti sér fyrir vaxtahækkuninni, sem þá var framkvæmd. Og nú má spyrja, hver árangur hafi orðið af þessu nýmæli, af vaxtahækkunarpólitíkinni og ef menn vilja leita svars við þeirri spurningu, þá liggur auðvitað beinast fyrir að athuga, hvort samræmi á milli sparifjármyndunar og bankaútlána hafi aukizt eða minnkað á því tímabili, sem liðið er siðan 1960. Og um það liggja fyrir óyggjandi tölur í opinberum hagskýrslum. Sparifé í bönkum og sparisjóðum var í ársbyrjun 1960 1.829 millj. kr. Á miðju þessu ári eða 1. júlí s.l., nam spariféð 4.509 millj. kr. Það hefur m.ö.o. aukizt síðan í ársbyrjun 1960 um hvorki meira né minna en 2.680 millj. kr. og hefur aldrei í sögu íslenzkra efnahagsmála orðið jafnmikil aukning á sparifé og á þessu tímabili. Nú má auðvitað endalaust um það deila, hver sé skýringin á þessari miklu aukningu sparifjárins síðan 1960 og enginn getur auðvitað sannað, að það eigi eingöngu rót sína að rekja til vaxtahækkunarinnar á árinu 1960. En það hygg ég þó, að allir sanngjarnir og skynsamir menn hljóti við athugun að verða sammála um, að vaxtahækkunin hlýtur að hafa átt mjög verulegan þátt í þessari aukningu sparifjárins. Hún hefur raunverulega verið meginorsök þessarar sparifjáraukningar. En hvað hefur orðið um þessa sparifjáraukningu? Hv. þm. talaði þannig í ræðu sinni áðan, eins og hér væri nú meiri skortur á lánsfé, en nokkru sinni áður og að spariféð hafi verið tekið úr umferð, bankarnir eða öllu heldur ríkisstj. beinlínis héldi sparifénu fyrir framkvæmdamönnum, atvinnurekendum. húsbyggjendum eða þeim öðrum, sem á lánsfé þurfa að halda. En hver er sannleikurinn um þetta efni? Heildarútlán banka og sparisjóða voru 1. jan. 1960 3.899 millj. kr. Þau voru í ársbyrjun 1960 3.899 millj. kr. Á miðju þessu ári eða 1. júlí s.l., námu heildarútlán banka og sparisjóða 6.324 millj. kr. Þau hafa m.ö.o. aukizt um hvorki meira né minna en 2.425 millj. kr. Heildarútlán banka og sparisjóða hafa aukizt um 2.425 millj. kr. síðan í ársbyrjun 1960. Ef menn bera þessa einföldu og ótvíræðu tölu saman við fullyrðingar hv. þm. í ræðu sinni hér áðan um það, að sparifénu sé haldið úr umferð og hér ríki gífurlegur lánsfjárskortur, þá verður mjög erfitt að koma þessu tvennu heim og saman. Heildarútlán banka og sparisjóða hafa aukizt um upp undir 2.500 millj. kr. eða upp undir sömu fjárhæð og sparifé landsmanna hefur aukizt síðan í ársbyrjun 1960, um hvorki meira né minna en hálft þriðja þús. millj. Um stefnu ríkisvalds og seðlabanka í vaxtamálum er það að segja, að markmið vaxtapólitíkur hlýtur að sjálfsögðu að vera að stuðla að sem mestu jafnvægi milli framboðs og eftirspurnar á lánsfé, þ.e.a.s. mestu jafnvægi milli sparifjármyndunar og bankaútlána, til þess að komast eins og mögulegt er hjá beinni skömmtun lánsfjár. Þessar tölur, sem ég nefndi áðan um aukningu sparifjármyndunar síðan 1960 og aukningu heildarútlána banka og sparisjóða, sýna, að það hefur verið svo að segja jafnvægi milli aukningar sparifjárins og aukningar heildarútlánanna. Og ég leyfi mér að fullyrða, að sú skömmtun, sem nú er á lánsfé, því miður og hlýtur að vera, meðan ekki tekst að auka spari– fjármyndunina enn meir, en tekizt hefur þó með þeirri vaxtahæð, sem nú er viðhöfð, er síður tilfinnanleg nú, en hún var yfirleitt á áratugnum 1950–1960. Menn muna vel, hversu alvarleg skömmtunin á lánsfénu var þá, fyrst og fremst vegna þess, að sparifjármyndunin var allsendis ónóg, en þá var sá kostur tekinn að mæta eftirspurninni eftir lánsfé með því að auka bankaútlán umfram sparifjármyndunina, sem hlaut auðvitað að hafa verðbólguáhrif innanlands og rýra gjaldeyrisstöðuna út á við mjög verulega. Auðvitað er algert ósamræmi í þeim tveimur staðhæfingum hv. formanns Framsfl., að ófullnægð eftirspurn eftir lánsfé hafi aldrei verið meiri en nú, að segja þetta í öðru orðinu, en leggja síðan í hinu orðinu til, að vextir séu stórlækkaðir, því að ráðið til þess að bæta úr því, ef um mjög mikla og ófullnægða eftirspurn eftir lánsfé er að ræða, getur auðvitað ekki verið að lækka vexti, því að það hlýtur að verða til þess að auka eftirspurnina eftir lánsfé. Ef hann raunverulega trúir því, að það sé um mjög alvarlega ófullnægða eftirspurn eftir lánsfé að ræða og það sé mjög verulegur vandi í íslenzkum efnahagsmálum nú, getur hv. þm. varla meint í alvöru, að rétta ráðið við því sé að lækka innlánsvexti og draga þannig úr sparifjármynduninni og lækka útlánsvexti og auka þar með eftirspurnina eftir lánsfénu.

Viljið þið þá ekki hækka vextina enn þá?

Nei, það er allt annað mál. Auðvitað eru því takmörk sett, hversu skynsamlegt getur talizt að hafa vexti háa. Það þarf auðvitað ekki nánari skýringar. En vextir eiga að vera svo háir, eins og ég sagði áðan, þeir eiga að hafa hæð, sem gerir það eins kleift og mögulegt er að hafa skömmtun lánsfjár litla. Ég tel, að þegar 1960 hafi verið fundin sú vaxtahæð, sem er atvinnuvegunum ekki ofviða, en er sparifjáreigendum samt sem áður mikil hvatning til þess að auka sparnað sinn. Eins og háttað er í íslenzkum efnahagsmálum, hefur engum dottið í hug, hvorki mér né vitanlega nokkrum öðrum, að hægt sé að koma á jafnvægi á milli myndunar sparifjár og bankaútlána með vaxtapólitíkinni einni saman. Og það er auðvitað alger útúrsnúningur út úr ummælum mínum um þetta efni og þeirri stefnu, sem ríkisstj. og Seðlabanki hafa fylgt, að leggja þann skilning í orð okkar eða stefnu okkar, að við teljum, að ætti að koma á algeru jafnvægi milli framboðs og eftirspurnar eftir lánsfé með vaxtahæðinni einni saman. Það hef ég aldrei sagt í þeim miklu umr., sem ég hef þó tekið þátt í, um þessi mál og það hef ég engan stuðningsmann núv. ríkisstj. heyrt segja, svo að það eru algerlega rangtúlkaðar okkar skoðanir, ef þeim er gefin sú merking. Það, sem gera þarf í þessum málum nú, er ekki, eins og ástandið er, að lækka vexti að óbreyttri tilhögun lána, heldur að athuga möguleika á því að vísitölutryggja útlán til langs tíma og athuga þá vaxtalækkun í því sambandi, þ.e.a.s., vaxtalækkun á vísitölubundnum lánum. Það er þetta, sem ríkisstj. hefur verið að athuga undanfarið og er enn að athuga og hefur þegar tekið ákvörðun um að því er snertir húsnæðismálalánin, sem vextir hafa verið lækkaðir á um helming, samtímis því sem þau lán hafa verið vísitölutryggð. Ríkisstj. telur það vera hina skynsamlegustu stefnu í þessum málum að athuga mjög gaumgæfilega, hvort ekki er hægt að útvikka einmitt þetta kerfi, þessa tilhögun á útlánum, að gera lán til langs tíma háð verðlagsbreytingum og þá um leið að lækka vexti á slíkum lánum, m.ö.o.: þeir, sem þá áhættu taka á sig að þurfa að endurgreiða sín lán, sem þeir fá til lengri tíma, með jafnverðmiklum krónum, þeir fá þá áhættu bætta og með fullkomnum rétti með því móti, að þeir njóta þá lægri vaxta. Ríkisstj. hefur þegar sýnt það í sínum aðgerðum varðandi húsnæðismálalánin, að hún telur þessa stefnu vera skynsamlega og hún mun athuga, hvort ekki er hægt að færa hana út til fleiri sviða. Hv. þm. gerði mikið úr því, að vextirnir, eins og þeir eru nú, séu mikill baggi á framleiðsluatvinnuvegunum og þá væntanlega ekki sízt útflutningsatvinnuvegunum. Ef það er athugað, hversu mikið sjávarútvegurinn mundi spara við það, að þetta frv. yrði samþ., þ.e. að vextir yrðu lækkaðir niður í það, sem þeir voru 1959, kemur í ljós, að sjávarútvegurinn mundi spara í vaxtagjöldum 40 millj. kr., meira að segja rétt innan við 40 millj. kr., en það er um 1% af heildarkostnaði sjávarútvegsins. Af þessum einföldu tölum sést, hvílík reginfjarstæða það er, að munurinn á þeirri vaxtahæð, sem nú er og þeirri vaxtahæð, sem mundi vera, þótt þetta frv. yrði samþ., hafi einhverja úrslitaþýðingu fyrir afkomu sjávarútvegsins. 40 millj. kr. fram eða til baka hafa engin úrslitaáhrif fyrir afkomu sjávarútvegsins. Hins vegar mundi vaxtalækkun auðvitað bitna á öllum þeim, sem eiga spariféð og ef athuguð er heildarupphæð sparifjárins í bönkum og sparisjóðum nú og reiknað út, hversu mikið vaxtatekjur sparifjáreigenda af heildarsparifénu mundu nema, kemur í ljós, að á einu ári mundu sparifjáreigendur í heild missa um 110 millj. kr. vaxtatekjur. Þetta frv. þýðir því í raun og veru að svipta sparifjáreigendur 110 millj. kr. vaxtatekjum á heilu ári, en sjávarútvegurinn mundi ekki spara við þessa vaxtalækkun nema 40 millj. kr. eða því sem næst 1% af sínum heildarframleiðslukostnaði. Þetta tekur af öll tvímæli um, hversu fjarri það er, að þessi vaxtamál hafi þá þýðingu, sem þau eru mjög oft talin hafa í áróðri hv. stjórnarandstæðinga og þá sérstaklega áróðri hv. Framsfl. Þá vil ég að síðustu fara örfáum orðum um þá staðhæfingu hv. þm. í ræðu sinni áðan, að hin svokallaða innstæðubinding í Seðlabankanum hafi verið skaðleg, en eitt atriði frv. er, að lagt er til, að slíkri innstæðubindingu sé hætt. Ég vil í því sambandi aðeins undirstrika, að tilgangur innstæðubindingarinnar í Seðlabankanum var og er að gera Seðlabankanum kleift að halda áfram útlánum sínum til sjávarútvegs og landbúnaðar samfara því, sem honum er þá gert kleift og hefur verið gert kleift að mynda gjaldeyrisvarasjóð. En þrátt fyrir það, að Seðlabankinn hefur á undanförnum árum getað myndað gjaldeyrisvarasjóð, sem nú 1. okt. nemur hvorki meira né minna en 1.548 millj. kr., - það er síðasta talan, sem til er um gjaldeyrisvarasjóðinn, hann nemur 1.548 millj. kr., - samtímis því, sem Seðlabankinn hefur getað byggt upp þennan gjaldeyrisvarasjóð, hefur hann getað haldið áfram stofnútlánum sínum til sjávarútvegs og landbúnaðar og meira að segja aukið þau heldur. Endurkeyptir víxlar af sjávarútvegi og landbúnaði námu í ársbyrjun 1960 857 millj. kr., en 1. okt., þ.e. 1. þ. m., námu þessi lán Seðlabankans til sjávarútvegs og landbúnaðar 913 millj. kr. Þau voru m.ö.o. 1. þ. m. 56 millj. kr. hærri en þau voru í ársbyrjun 1960 og þetta hefur tekizt, ekki aðeins að halda þessum útlánum Seðlabankans, heldur jafnframt auka þau samtímis því, sem Seðlabankinn hefur myndað 1.548 millj. kr. gjaldeyrisvarasjóð. Þetta hefði auðvitað ekki tekizt nema með því móti, að Seðlabankinn hefði fengið nokkra hlutdeild í sparifjármyndun landsmanna, eins og tilgangur hinnar svonefndu innstæðubindingar raunverulega var. Svo var það að síðustu sú staðhæfing hv. þm. í ræðu hans áðan, að erlend lán þjóðarinnar væru nú miklu hærri, en þau hefðu nokkurn tíma áður verið og hærri, en þau voru í ársbyrjun 1960, þegar núv. ríkisstj. tók við völdum. Það er rétt, að heildarskuldir þjóðarinnar erlendis eru nú meiri en þær voru þá. En upphæð heildarskulda þjóðarinnar gagnvart öðrum löndum er ekki það, sem mestu máli skiptir, þegar um það er dæmt, hvort land sé óeðlilega skuldugt erlendis eða ekki. Enginn hefur mér vitanlega nokkurn tíma haldið því fram, að heildarupphæð erlendra skulda út af fyrir sig sé mælikvarði á það, hvort fjárhagur þjóðar sé heilbrigður eða óheilbrigður. Það, sem máli skiptir varðandi erlendar skuldir þjóðar er, með hvaða kjörum þær eru fengnar og með hvaða gjaldfresti hin erlendu lán eru fengin. Það, sem var alvarlegt í ársbyrjun 1960 var, að skuldir þjóðarinnar þá voru bæði með erfiðum kjörum og þó fyrst og fremst, að lán hafa verið tekin til mjög stutts tíma. Það, sem var alvarlegast við ástand þjóðarinnar gagnvart útlöndum í ársbyrjun 1960 var, að mjög verulegur hluti af erlendum skuldbindingum þjóðarinnar var til aðeins nokkurra ára, þannig að samanlögð tala vaxta og afborgana af þessum lánum var orðin alveg óeðlilegur hluti af gjaldeyristekjum þjóðarinnar, var fyrirsjáanlegt að færi upp í um 11% af heildargjaldeyristekjum þjóðarinnar og þegar þannig er ástatt, að þjóð þarf að nota meira en 1/10 hluta af sínum heildargjaldeyristekjum til þess eins að borga vexti og afborganir af erlendum skuldum, þá er voðinn vís og það var þessi voði, sem við gerðum okkur ljóst að var fyrir hendi í ársbyrjun 1960. Þessu hefur tekizt að gerbreyta. Samsetning þeirra erlendu skulda, sem Íslendingar eru nú í gagnvart öðrum þjóðum, er orðin gerólík því, sem var í ársbyrjun 1960 og mjög verulegur hluti, miklu, miklu stærri hluti, en þá er nú til mjög langs tíma og þess vegna er það engan veginn merki um óheilbrigt fjármálaástand, þó að erlendar skuldir þjóðarinnar séu nú hærri, en þær voru í ársbyrjun 1960. Það, sem máli skiptir, er, að kjörin eru betri, en þau voru þá og gjaldfresturinn er mun lengri en þá var og þess vegna er það tvímælalaust rétt staðhæfing, að einnig á þessu sviði hafi efnahagsstefnu núv. ríkisstj. tekizt að láta gott af sér leiða.



Herra forseti. Það eru fáein orð út af því, sem hæstv. ráðh. sagði. Hæstv. ráðh. sagði, að það hefði verið nauðsynlegt að hækka vextina, þeir hefðu verið hækkaðir til að koma á samræmi milli framboðs og eftirspurnar á lánsfé. Þeir hefðu verið hækkaðir fyrst og fremst í þessu skyni. Við skulum segja, að þetta sé rétt, að þeir hafi verið hækkaðir í þessu skyni. En þá segi ég, að þetta hafi algerlega mistekizt. Ég fullyrði, að ósamræmi milli framboðs og eftirspurnar á lánsfé hefur sjaldan og sennilega aldrei verið meira í íslenzkum þjóðarbúskap, en einmitt nú, eftir að búið er að framkvæma pólitík hinna háu vaxta í nokkur ár. Ég veit, að hæstv. ráðh. er ljóst, að því fer alls fjarri, að um nokkurt samræmi sé að ræða á milli framboðs og eftirspurnar á lánsfé á Íslandi. Er nægilegt að vísa í þau tvö dæmi, sem ég tók: Annars vegar ástandið hjá vélaiðnaðinum, sem Sveinn Guðmundsson framkvæmdastjóri hjá Héðni lýsti með sterkum orðum. Hins vegar dæmið frá öðrum framkvæmdastjóra, sem hafði nákvæmlega sömu sögu að segja. Ástandið hjá almenningi er þó sennilega enn þá verra, en hjá þeim fyrirtækjum, sem þessir aðilar eru kunnugastir. Það hefur sem sé sjaldan eða aldrei verið harðsnúnari skömmtun á lánsfé en einmitt nú, því að það eru bókstaflega einu ráðstafanirnar, sem hæstv. ríkisstj. reynir að gera til að hamla gegn verðbólgu og þenslu í landinu, að draga saman lánveitingarnar og svo það, sem gert er til að koma á almennri kjaraskerðingu. Þannig er það tvíþætt. Hæstv. ráðh. segir, að sparifjáraukning hafi orðið mikil í landinu og sagði, að spariféð hefði aukizt um 2.680 millj. kr. En það er bara sá galli á, að það eru þessar smáu viðreisnarkrónur, sem hæstv. ráðh. talar um. Sparifjáraukningin hefur orðið furðulega lítil á þessu tímabili, þegar tekið er tillit til verðgildis sparifjárins, sem hefur hrunið að verðgildi ár frá ári. Og mætti sjá þetta með því að bera saman frá ári til árs og miða þá líka við dýrtíðaraukninguna í landinu. En því miður hef ég ekki þær tölur hér við höndina. En það mundi sýna sig, ef dæmið væri tekið á þennan hátt, sem er hinn eini rétti háttur, að sparifjáraukningin er lítil miðað við það góðæri, sem verið hefur í landinu og allar almennar kringumstæður. Þarna kemur vitanlega til kjaraskerðingin, sem ríkisstj. hefur pínt fram og svo verðbólgan, sem dregur auðvitað stórkostlega úr sparifjármynduninni. Pólitík ríkisstj. hefur alveg misheppnazt að þessu leyti. Eiginlega vildi hæstv. ráðh. helzt ekki viðurkenna, að það hefðu verið gerðar neinar ráðstafanir til að draga úr lánsfjármagninu eða peningamagninu í umferð. Mér skildist það helzt á honum núna, að hann vildi a.m.k. sem allra minnst, úr því gera. Og rökin voru þau, að bankaútlán í landinu í heild hefðu hækkað um 2.500 millj. kr. Og ef ég man tölurnar rétt, þá voru þau á fimmta þúsund millj. áður og á sjöunda þúsund millj. nú, minnir mig vera. Þannig mun láta nærri, að bankaútlánin hafi aukizt um 50–60% En í því er fólginn stórkostlegur samdráttur, þegar þess er gætt, að allt verðlag í landinu hefur hækkað miklu meira en 60%. Það er því engin furða, þó að strekki einhvers staðar í hjá framleiðslufyrirtækjunum, þegar þessar tölur eru skoðaðar, einmitt þessar tölur, sem hæstv. ráðh. flutti hér fram og áttu að sýna það, að útlánastarfsemi í landinu væri ekki miklu minni en áður, skilst manni. En með því að reyna að sýna fram á það er ráðh. í raun og veru farinn að afneita þeirra eigin stefnu, því að hún hefur óumdeilanlega verið byggð á því að takmarka, hversu mikið lánsfé væri í umferð. Þeir hafa talið það vera nauðsynlegt. Það þarf ekki að vera í neinum feluleik með þetta, því að þessar þús. millj., sem dregnar hafa verið inn í Seðlabankann, hafa að sáralitlu leyti farið þaðan aftur út í innanlandsumferðina. Það kann að vera, að þær hafi að einhverju örlitlu leyti farið út, en að sáralitlu leyti. Það er beinn nettó–samdráttur lána frá því, sem var áður og við viljum hafa. Enn fremur er þess að gæta, að endurkaup hafa verið dregin saman, eins og ég hef margsinnis bent á. Það er þess vegna engin tilviljun, hvernig ástandið er í lánamálunum. En því miður hafa jafnvel ekki þessar fórnir, sem menn hafa verið látnir færa, orðið til þess að ná jafnvægi í efnahagsmálunum. Þá sagði hæstv. ráðh., að það væri fásinna að lækka vextina, á meðan ekki væri fullnægt eftirspurn eftir lánsfé. En ég bara spyr: Lækkuðu þeir vextina á íbúðalánunum vegna þess, að þeir teldu, að það væri allt í einu búið að fullnægja eftirspurn eftir lánsfé? Var það þess vegna, sem þeir lækkuðu vextina á íbúðalánunum? Nei, auðvitað ekki. Ég held, að það hafi verið vegna þess, að þeir ráku sig á þá köldu staðreynd, að þessi vaxtapólitík þeirra var óframkvæmanleg og þeir eigi eftir að reka sig á það víðar. Og eins og einhver þm. skaut hér inn í áðan, ef þessi röksemdafærsla ráðh. stæðist, þá ættum við að eiga nú von á gífurlegri vaxtahækkun til að draga eitthvað úr því stórkostlega ósamræmi; sem er á milli framboðs og eftirspurnar á lánsfé. Nei, sannleikurinn er sá og það er bezt fyrir hæstv. ráðh. að játa, að við getum ekki hér á Íslandi látið frjálsa eftirspurn og frjálst framboð á lánsfé ráða vöxtunum. Við höfum aldrei getað það. Og sú pólitík að vera að reyna slíkt ber dauðann í sér og er hættuleg fyrir íslenzkan þjóðarbúskap. Enda hafa allir flokkar ætíð verið sammála um þetta, þangað til þessi nýja stefna var tekin upp, sem við höfum verið að ræða. Við skulum því spara okkur allar hátíðlegar umr. um framboð og eftirspurn á lánsfé í þessu sambandi og snúa okkur að raunveruleikanum, en hann er sá, hvernig þetta snýr að okkar þjóðarbúskap í einstökum greinum. Síðan kom ráðh. að því, sem hann hefur reyndar stundum komið að áður, að sýna fram á, hvað vaxtamálið væri í raun og veru lítið mál, það væri bara smámál. Þó að það væri breytt vöxtunum úr því, sem þeir eru núna og niður í það, sem þeir voru áður, væri það í raun og veru smámál. Hann hafði tölur á reiðum höndum, eins og oft endranær. Það væru 40 millj., sem það sparaði sjávarútveginum. Á þessu sæjum við, að hér væri ekki um þýðingarmikinn lið að ræða. Ég hélt nú sannast að segja, að eftir þær umr., sem orðið hafa um þessi mál á undanförnum missirum, mundi ég ekki heyra rök af þessu tagi framar. Ég hélt, að hæstv. ráðh. væri orðið það ljóst af biturri reynslu, hvaða liður vextirnir eru í þjóðarbúskapnum. Eða hvað var það, sem þeir ráku sig á í kjarasamningunum í vor? Hvers vegna neyddust þeir til að lækka vextina á íbúðalánunum úr 8%, þvert ofan í sína stefnu og niður í 4%? Hvers vegna? Það var vegna þess, að ef átti að halda áfram með 8% vexti á íbúðalánum, var orðið óhjákvæmilegt, að það kæmi inn í kaupgjaldið í landinu. Og ef átti að halda þeirri vaxtapólitík áfram, sem þeir voru búnir að fylgja í mörg ár og eru enn að tala hér fyrir, þá rak það atvinnulífið gersamlega í strand, því að hvernig hefði atvinnureksturinn átt að borga það kaup, sem vinnandi maður þyrfti að hafa til þess að geta staðið undir - við skulum bara segja 600–700 þús. kr. íbúð með 8% vöxtum þeirra? Hvað heldur hæstv. ráðh., að sá maður þyrfti að hafa í kaup, sem undir því þarf að standa? Mundi hann ekki vilja reikna það dæmi og segja okkur svo, að það sé þýðingarlitið fyrir íslenzkan sjávarútveg og íslenzkan atvinnurekstur og íslenzkan þjóðarbúskap, hvaða vextir gildi á Íslandi? Ég álít, að það muni þurfa að fara langt til þess að heyra rök eins og þetta úr ráðherrastóli. Í öðrum löndum er mönnum þetta svo vel ljóst, að þeir gera sér grein fyrir því, að jafnvel ákvörðun um að breyta vöxtunum um 1/2% er stórkostleg ákvörðun. En hér segir hæstv. ráðh., að það skipti undirstöðuframleiðsluna í landinu nálega alls ekki neinu, hvort vextirnir eru 9% eða 7%, eða hvort þeir eru 9% eða 51/2%, eins og gert er ráð fyrir, að þeir verði á endurkaupavíxlunum, ef okkar frv. yrði samþykkt. Þetta eru hraustir menn, sem svona tala og þessi rök er okkur boðið upp á hér á hv. Alþingi og það ár eftir ár. Svo eru það ekki aðeins vextir af peningalánum, sem menn þurfa að borga. Fjármagnskostnaðurinn í landinu er ekki aðeins vextir af peningalánum og það ætti þó hagfræðingum að vera ljósara en nokkrum öðrum. Vextirnir koma inn í kaupgjaldið. Þeir koma inn í verðlagið og húsaleiguna og það er ekki aðeins t.d. unga fólkið, sem þarf að fá vextina inn í kaupgjaldið. Allir aðrir vilja hafa sama kaup og unga fólkið þarf að fá og endurgjald fyrir allar eldri eignir hækkar með hækkuðum vöxtum. Fjármagnskostnaðurinn allur vex gífurlega með háum vöxtum, og annaðhvort verður framleiðslan að borga eða menn verða að taka þetta á sig í kjararýrnun. Annaðhvort verður framleiðslan að borga eða þeir, sem eiga ekki eignir, verða að taka þetta á sig í kjararýrnun. Og með þessu eru tekjurnar í þjóðfélaginu og fjármagnið flutt yfir til þeirra, sem eiga eignirnar. Hér er ekki aðeins um það að ræða, hvað þarf að borga í vexti af láni í banka. Hér er um fjármagnskostnaðinn í landinu að ræða almennt. Og það er ekki að furða, þó að úrskeiðis hafi gengið í þessum efnum, ef það er almennt litið svo á í stjórnarráðinu, að það sé þýðingarlitið atriði fyrir þjóðarbúskapinn og framleiðsluna í landinu, hvað vextirnir séu. Þá sagði hæstv. ráðh., að innstæðubindingin hefði verið lífsnauðsynleg, til þess að hægt væri að halda áfram að endurkaupa afurðavíxlana. Ég er á allt annarri skoðun. Ég álít, að það hafi ekki þurft á neinni innstæðubindingu að halda til þess að halda áfram þeirri pólitík, sem rekin var í því efni og ég og hæstv. ráðh. og ýmsir fleiri stóðum að árum saman. Ég álít, að það hafi ekki þurft að koma á neinni innstæðubindingu til þess að halda því áfram og þurfi ekki til að taka þá stefnu upp aftur. Það er sagt, að þetta hafi verið gert af því, að þessar ráðstafanir hafi áður aukið verðbólguna. Hver er reynsla okkar um verðbólguna nú þessi árin, eftir að nýja stefnan var tekin upp, sem átti að koma í veg fyrir hana, og svo áður? Það hefur verið örari verðbólguþróun hér nú þessi árin, en nálega nokkru sinni fyrr. Og varðandi gjaldeyrissjóðinn er þetta að segja: Ætli það hefði ekki orðið heldur lítill gjaldeyrissjóður hjá hæstv. ráðh., ef erlendu lántökurnar hefðu ekki átt sér stað? Og það verður óneitanlega dálítið undarleg pólitík, þegar annars vegar er verið að bisa við að eignast þessar gjaldeyrisinnstæður, en hins vegar er verið að pína íslenzka atvinnurekendur til þess að taka lán erlendis til stutts tíma til þess að halda sínum rekstri gangandi. Gjaldeyrissjóðurinn hefði orðið litill, ef erlendar lántökur hefðu ekki verið framkvæmdar í stórum stíl og meira að segja lausaskuldasöfnun við útlönd átt sér stað í ríkum mæli eða sem nemur mörg hundruð millj. kr. Ég sagði hér áðan, að baggar viðreisnarinnar hefðu átt að leggjast á menn til að greiða niður, erlendu skuldirnar. Og það er staðreynd, að því var marglýst yfir, að þjóðin yrði að leggja á sig byrðar viðreisnarinnar til þess að greiða niður erlendu skuldirnar, þær væru of miklar og þær þyrftu að lækka. En þær hafa hækkað stórkostlega og hæstv. ráðh. játaði það. En þá fór hann að halda æði mikla ræðu um, að þessar skuldir, sem nú hefðu bætzt við, væru svo miklu heppilegri lán, en hefðu áður verið tekin. Ég hef ekki tölur til þess að mæta svona fullyrðingum af hendi hæstv. ráðh. En ég dreg það í efa, sem hæstv. ráðh. segir um þetta. M.a. er mér vel kunnugt um, að stutt vörukaupalán erlendis hafa einmitt vaxið á þessum síðustu árum um mörg hundruð millj., þannig að mér er nær að halda, að þessu sé alveg öfugt farið við það, sem hæstv. ráðh. vildi vera láta. Okkur var sagt í upphafi „Viðreisnar", að skuldirnar væru hættulega miklar og þyrftu að lækka. Það rétta var, að skuldirnar hafa aldrei verið hættulega miklar og þær hafa hækkað.



Herra forseti. Ég sé enga ástæðu til að karpa við hv. þm. um atriði í íslenzkum efnahagsmálum, sem eru þaulrædd bæði hér á hinu háa Alþingi og í umr. um stjórnmál og efnahagsmál yfirleitt. Ég get þó ekki komizt hjá því að leiðrétta mjög alvarlega rangtúlkun á ummælum mínum og skoðunum varðandi þýðingu vaxta og vaxtabreytinga. Það er alger rangtúlkun á orðum mínum og skoðunum á þeim málum, að ég telji eða hafi nokkru sinni sagt nokkuð í þá átt, að ég telji vaxtabreytingar nauðaþýðingarlitlar. Þvert á móti er ég á sömu skoðun og mér vitanlega allir hagfræðingar eru og ég held allir stjórnmálamenn líka, að auðvitað hefur hæð vaxta mjög mikla þýðingu í sérhverju hagkerfi, sérstaklega svonefndu frjálsu hagkerfi. En í hverju er þýðing vaxtanna fólgin? Það er það, sem okkur hv. þm. virðist greina nokkuð á um. Ég held, að allir hagfræðingar og allir fjármálamenn séu um það sammála, að þýðing vaxta, þýðing þess, hversu vextir eru hafðir háir, sé fyrst og fremst fólgin í áhrifum vaxtahæðarinnar á sparifjármyndunina annars vegar og hins vegar á áhrifum vaxtahæðarinnar á framkvæmdastigið eða fjárfestingarstigið, þ.e. á það, í hversu miklar framkvæmdir framkvæmdamenn telja sér hagkvæmt og skynsamlegt að leggja. Þegar það þykja, eins og hv. þm. sagði alveg réttilega áðan, stórtíðindi og er talið hafa stórkostleg áhrif á efnahagskerfi annarra þjóða, sem búa við mun frjálsara hagkerfi, en við gerum hér á Íslandi og talið hafa mikil áhrif, þegar forvöxtum seðlabanka er breytt um 1/2 %, þá er það auðvitað vegna þess, að þá gera menn sér grein fyrir, að hækkunin eða lækkunin hefur tilsvarandi víðtæk áhrif á framkvæmdastigið, á það, hversu miklum hluta tekna sinna hlutaðeigandi þjóð ver til framkvæmda eða til fjárfestingar og jafnframt er vaxtahækkun talin munu verða til að auka sparifjármyndun, auka verðbréfakaup í því skyni að auðvelda aukna fjárfestingu, en menn gera sér ljóst, að vaxtalækkun mundi þýða minnkun á sparifjármyndun, minnkuð verðbréfakaup alveg sérstaklega. Um þetta eru allir fjármálamenn og hagfræðingar auðvitað sammála, svo að þarna fór hv. þm. með algerlega rétt mál. Það, sem ég verð hins vegar að undirstrika í mínum orðum áðan og hv. þm. vildi rangtúlka sem ummæli mín í þá átt, að vaxtahæð hefði enga þýðingu, var að ég væri að benda á, að allt of mikið væri gert úr þýðingu vaxtahæðarinnar fyrir rekstrarkostnað einstakra atvinnugreina. Það er ómótmælanleg staðreynd, að t.d. íslenzkum sjávarútvegi er vaxtakostnaðurinn miklu minni gjaldaliður, en allajafna er látið í veðri vaka af hv. stjórnarandstöðu og það er ómótmælanleg staðreynd, sem byggist á þeim beztu tölum, sem fáanlegar eru, að vaxtalækkun niður í það, sem vextir voru 1959, mundi spara íslenzkum sjávarútvegi tæpar 40 millj. kr. og það er ekki meira, en sem svarar 1 % af heildarútgjöldum íslenzks sjávarútvegs. Þetta er jafnómótmælanlegt og hitt, að auðvitað hefur það þýðingu fyrir sparifjármyndunina og framkvæmdastigið, hvort vextirnir eru 7%, 9% eða 10%. En þar er um allt önnur atriði að ræða. Fyrst ég á annað borð taldi mér nauðsynlegt að koma veg fyrir þennan alvarlega misskilning, vil ég með örfáum orðum víkja að því, sem hv. þm. sagði um áhrif vaxtahækkunar 1960 á sparifjármyndunina síðan og útlánaaukninguna siðan. Ég benti á það í orðum mínum áðan, að spariféð hefði síðan 1960 aukizt um næstum 2.700 millj. kr. og heildarútlán banka og sparisjóða hefðu á sama tíma aukizt um næstum 2.500 millj. kr. Þetta taldi ég bera þess órækt vitni, að mjög sæmilegt jafnvægi hafi náðst milli sparifjáraukningarinnar og heildarútlána banka og sparisjóða, þannig að sú verðbólga, sem hér hefur því miður verið síðan, á ekki rót sína að rekja til þess, að heildarútlán banka og sparisjóða hafi vaxið umfram eðlilega og heilbrigða sparifjármyndun. En ef við förum nokkur ár aftur í tímann, þ.e. til fyrri ára en 1960, verður allt annað upp á teningnum. Ég hef því miður ekki við höndina hér í þingsalnum tölur, sem ná lengra aftur en til ársloka 1960. En ef við athugum þær breytingar, sem urðu á sparifé landsmanna frá árslokum 1956 til ársloka 1959 eða ársbyrjunar 1960, þessi þrjú ár, kemur í ljós, að sparifé jókst þá um 595 millj. kr. En hvað halda hv. þm., að bankaútlánin hafi aukizt mikið á sama tíma, á þessum sömu þremur árum? Hvað skyldu þau hafa aukizt mikið? Þau jukust á sama tíma um 1.436 millj. kr. M.ö.o.: sparifjármyndunin stóð ekki undir helmingi útlánaaukningar banka og sparisjóða á þessum þremur árum fyrir 1960. Sama mundi koma í ljós, ef ég hefði allar tölur yfir áratuginn 1950–1960, sem ég hef því miður ekki við höndina. Í þessu var einmitt vandi þessara ára fólginn. Sparifjáraukningin dugði ekki upp í helming útlánaaukningar banka og sparisjóða. Þetta var eitt það, sem allra óheilbrigðast var við fjármálaástandið á áratugnum 1950– 1960. Og sú nýja stefna, sem upp var tekin 1960, hafði það að höfuðmarkmiði að gera gagngera breytingu á þessu. Afleiðing þess, að sparifjármyndunin dugði ekki einu sinni að hálfu leyti upp í útlánaaukninguna, varð auðvitað óviðráðanleg verðbólga innanlands og stöðugur gjaldeyrishalli í utanríkisviðskiptunum. Þetta tvennt hlýtur að fara saman. Ef bankaútlánin eru aukin meira en helmingi, meira innanlands en sparifjármynduninni nemur, getur það ekki haft önnur áhrif, en annað tveggja eða hvort tveggja. Hér er afleiðingin hvort tveggja, óviðráðanleg verðbólga innanlands og stöðugur greiðsluhalli gagnvart útlöndum. Þetta var líka einkenni áratugsins 1950–60, óviðráðanleg verðbólga innanlands og stöðugur greiðsluhalli gagnvart útlöndum, með mjög litlum undantekningum. Þessu hefur tekizt að breyta. Greiðsluhallanum hefur verið snúið upp í greiðsluafgang síðan 1960, það sýnir gjaldeyrisvarasjóðurinn og þótt að vísu hafi ekkí tekizt að vinna bug á verðbólgunni, eru or;sakir verðbólgunnar síðan 1960 allt aðrar en þær voru á áratugnum 1950–1960, og það er mergurinn málsins.

Hverjar?

Orsakir verðbólgunnar síðan 1960 eru fyrst og fremst víxlhækkanir, sem orðið hafa á milli kaupgjalds og verðlags, fyrst og fremst þær, að sökum þróunarinnar í kaupgjalds- og verðlagsmálum hefur kauphækkunin orðið meiri, en útflutningsatvinnuvegirnir hafa getað staðið undir. En það er ekki hægt að rekja verðbólguna frá 1960 að neinu leyti til rangrar stefnu í peningamálum eða fjármálum hér innanlands. M.ö.o.: það hefur ekki verið það misræmi milli sparifjármyndunar og bankaútlána, sem var eitt höfuðeinkenni áratugsins 1950–60. Sönnun fyrir því, að það er ekki hægt að rekja verðbólguþróunina síðan 1960 að neinu leyti til stefnunnar annaðhvort í banka– eða peningamálum, er sú, að sparifjáraukningin hefur numið um 2.700 millj. siðan 1960, en heildarútlánaaukning bankanna um 2.500 millj. kr. Þær tölur taka af öll tvímæli um það, að stefnan í þessum málum hefur verið heilbrigð, a.m.k. miklum mun heilbrigðari en hún var allan áratuginn 1950–60.



Herra forseti. Hæstv. ráðh. segir, að ég hafi gert of mikið úr því, sem hann sagði í sambandi við þýðingu vaxtanna fyrir sjávarútveginn. Það gerði ég ekki, því að hæstv. ráðh. var með málflutningi sínum að gefa í skyn, að vextirnir hefðu nálega enga þýðingu fyrir sjávarútveginn. Um tölur hans skal ég ekkert segja, en það veit ég, að þær gefa af þessu ranga mynd og ég sýndi fram á, að áhrif vaxtanna fyrir sjávarútveginn sem grundvallaratvinnuveg eru margfalt meiri, en ráðh. vildi gefa í skyn, m.a. gegnum kaupgjaldíð og aðra kostnaðarliði. Tölur þær, sem hann nefndi í því sambandi, gefa ekki af því neina mynd og eru eingöngu fluttar til þess að gefa ranga mynd af áhrifunum einmitt fyrir sjávarútveginn. Þar að auki er auðvitað beinn fjármagnskostnaður sjávarútvegsins margfaldur á við það, sem greitt er beint af lánum, því að frystihúsin reikna sér t.d. vexti af því fé, sem í frystiiðnaðinum liggur. Hæstv. ráðh. sagði, að áhrif vaxtanna væru að sjálfsögðu mikil, fyrst og fremst á sparifjármyndun og á fjárfestinguna. Mér virðist hann enn þá vera við sama heygarðshornið, að það eigi fyrst og fremst að hafa áhrif á fjárfestinguna í landinu með vaxtapólitíkinni. En ég segi: Við getum alls ekki ákveðið framkvæmdastigið með vaxta- eða peningamálapólitíkinni einni saman. Þarna ber okkur hæstv. ráðh. og mér mjög mikið á milli. Við getum þetta ekki, því að með því að reyna það lendum við úti í slíkum öfgum í lánasamdrætti og hæð vaxtanna, að það verður stórhættulegt fyrir þjóðarbúskapinn, eins og dæmi undanfarinna ára sanna. En um þetta er ágreiningur og þetta er mín skoðun. Þá sagði hæstv. ráðh., að útlánum hefði verið stillt í hóf miðað við það, sem áður var og játaði nú, að útlánasamdráttur hefði orðið. Ég vek athygli manna á því, að í öðru orðinu vill hann ekki viðurkenna þetta, en nú allt í einu sagði ráðh., að það hefði orðið útlánasamdráttur miðað við það, sem áður var. Hann hefði verið nauðsynlegur og góður, sagði hæstv. ráðh. Ég vek enn athygli á því, að enda þótt þessari útlánapólitík hafi verið beitt og þessari vaxtapólitík, hefur orðið miklu meiri dýrtíðarvöxtur, en áður áttí sér stað og stórkostleg verðbólga í landinu, enn meiri dýrtíðarvöxtur, en átti sér stað, meðan sú útlánastefna var rekin, sem við viljum fylgja, sem þetta frv. flytjum. Ég greip fram í fyrir hæstv. ráðh. og spurði : Hvers vegna hefur þá verðbólgan vaxið svona stórkostlega, fyrst þeir tóku upp þessar aðferðir í lána- og vaxtamálunum, sem þeir töldu óyggjandi og menn áttu að leggja það á sig að verða fyrir þeim búsifjum, sem af þeim stöfuðu, til þess að koma verðbólgunni fyrir kattarnef? Ráðh. svaraði og sagði: Það er vegna víxlhækkana á kaupgjaldi og verðlagi. Ég segi: Þetta er ekki rétt, því að það er hægt að sanna, að einmitt á þessum tíma, þessum 5 árum, sem núv. stjórnarstefna hefur verið framkvæmd, hafa kauphækkanir ævinlega verið æðilangt á eftir verðlagshækkunum og það hefur átt sér stað samdráttur á kaupmætti dagkaupsins, svo að þarna getur ekki legið orsök verðbólgunnar. Orsök verðbólgunnar er allt önnur og hef ég ekki ástæðu til að fara út í það í þessari stuttu aths. En hún hefur oft verið rædd hér og verður rædd.



Herra forseti. Ég hef leyft mér ásamt hv. 2. og 5. landsk. þm. að flytja hér frv. til l. um byggingu leiguhúsnæðis. Tilgangur þessa frv. er að tryggja, að ríkisstj. hafi heimild til þess að byggja allt að 500 íbúðum á næsta ári og hún megi taka að láni allt að 200 millj. kr. til að gera þetta og hún megi ýmist í samráði við bæjarstjórnir eða húsnæðismálastjórn ráðstafa þessum íbúðum þannig, að þetta leiguhúsnæði sé leigt út með þeim ákvæðum, sem í frv. segir. Orsökin til þess, að við flytjum þetta frv., er, að það er bæði í Reykjavik og víðar tilfinnanlegur skortur á leiguhúsnæði. Ástandið í landinu er þannig, að einkaframtakið svokallaða bætir alls ekki úr þessum vandræðum. Ég veit vart til þess nú, að þeir, sem byggingar stunda, byggi til að leigja út, þannig að hér standa menn frammi fyrir algerum skorti oft og tíðum á því að geta fengið þak yfir höfuðið. Og afleiðing af þessum skorti er, að það er okurverð á leiguhúsnæði nú, bæði í Reykjavík og víðar á landinu. Íbúðir eru leigðar t.d. í Reykjavík á allt að 5 þús. kr. á mánuði og þó nokkuð þar yfir. Og þegar menn athuga, að laun verkamanna fyrir 8 stunda vinnudag eru kannske 70–80 þús. kr. á ári, þá geta menn gert sér í hugarlund, hvernig það muni eiga að vera að borga 60 þús. kr. á ári fyrir leiguhúsnæði. Þarna stendur þjóðfélagið frammi fyrir vandræðum, sem hið opinbera verður að leysa. Þetta er ófært ástand, sem þjóðfélagið getur ekki látið viðgangast og það er enginn annar aðili, sem getur leyst þetta, heldur en hið opinbera sjálft, ríki og bæir. Við tökum það fram. Alþb.-menn, í grg. fyrir þessu frv., að þetta sé þó aðeins hjálp í neyð. Höfuðatriði í okkar stefnu í þessum málum er að gera mönnum mögulegt að byggja sjálfir og eignast sjálfir íbúðarhúsnæði. Í grg. stendur, með leyfi hæstv. forseta: „ Till. þær, sem felast í þessu frv., eiga því ekkert skylt við varanlega framtíðarlausn á húsnæðisvandamálunum. Slík framtíðarlausn þyrfti að vera byggð á félagslegu átaki almennings, er ríkið aðstoðaði með því að veita lán, er nemi helzt 75–90% byggingarkostnaðar, til langs tíma, 60–80 ára og með lágum vöxtum, 2–4%, enda þyrfti þá að vera tryggt stöðugt verðgildi krónunnar og útrýming alls brasks með íbúðir. Till. um framtíðarlausn húsnæðismála munu þm. Alþb. leggja fram óháð þessu frv.“ Við lögðum sérstaka áherzlu á það, um leið og við fluttum þetta mál, að framtíðarlausn okkar á þessum málum væri önnur og hana höfum við markað oft áður hér á þingi og munum líka gera nú. Hana markaði Sósfl. í gamla daga og Alþfl. raunar líka 1948, þegar þeir fengu fram einhverja róttækustu húsnæðismálalöggjöf, sem samþ. hefur verið og var framkvæmd í 1–2 ár, áður en hún var síðan afnumin 1948, þannig að það ætti ekki að þurfa neitt að efast um, hver sé höfuðstefnan í þessum málum. Ég segi þetta vegna þess, að í morgun er í Morgunhlaðinu leiðari nr. 2 undir fyrirsögninni „Eigin íbúðir eða leiguíbúðir“, þar sem gerð er alveg sérstaklega merkileg tilraun - eða ómerkileg, mundu menn kannske segja, til þess að rangfæra þessa stefnu. Og leiðaranum lýkur með þessum orðum, með leyfi hæstv. forseta: „Þess vegna er það auðvitað í fullu samræmi við þeirra stefnu, þ.e. hinna vondu kommúnista, - „að reyna að hindra það, að menn eignist íbúðarhúsnæði og láta ríkið eitt standa í húsbyggingum.“ Ég nefni þetta sem dæmi, af því að farið er að lesa að morgninum í útvarpið leiðara úr blöðum, að það er hart, að það skuli vera til ritstjórar, sem leggja það í vana sinn að ljúga vísvitandi til þess að koma lygunum í útvarp. Og það er vert, að menn athugi alvarlega, hvað menn eru að gera með slíkum hlutum. Þær till., sem hér liggja fyrir, hafa veruleg áhrif á, hvað kemur til með að gerast í framtíðinni og svo verður um fleiri till., sem við flytjum, Alþb.–þm., og það er þess vegna rétt, að bæði Alþingi og ríkisstj. athugi mjög vel, hvað þeir gera í sambandi við þau frv., sem við nú flytjum. Við vitum ósköp vel, þótt við viljum hafa það sem höfuðstefnu að gera mönnum kleift að byggja eigin íbúðir, að með þeim aðbúnaði, sem menn hafa til slíks enn sem komið er, vantar mikið á, að öllum sé það fært. Og það er ekki við því að búast, að ung hjón, sem eru að byrja að búa, geti gert sér það kleift að byggja íbúðir upp á kannske 5, 6, 7, 8 hundruð þús. kr., eins og nú er almennt orðinn kostnaður á sumum íbúðum, og það þýðir, að menn verða að geta komizt í leiguíbúðir, a.m.k. um nokkurt skeið á ævinni. Það er enn fremur vitanlegt, að margt fólk er það efnalítið, að það hefur yfirleitt ekki efni á slíku. Og stórar fjölskyldur eru í vandræðum yfirleitt að fá inni, t.d. í Reykjavík, barnafjölskyldur og gamalt fólk, þarf líka á því að halda, að slíkar íbúðir geti verið því opnar eins og leiguíbúðirnar. Þess vegna er ekki til neins að halda því fram, að þó að maður vilji stefna að því að koma upp íbúðarhúsnæði þannig, að menn eigi það sjálfir, getur það ekki verið eina og algilda stefnan, eins og ástandið er nú í þjóðfélaginu og eins og kjörin eru til þess að eignast eigin íbúðir. Þess vegna er alveg óhjákvæmilegt, að leiguíbúðum sé komið upp um leið og það gerir enginn annar, en hið opinbera. Við leggjum áherzlu á það í þessu frv., að þetta verði að gerast á tæknilega hagnýtan máta, tökum fram, hvað það þurfi að byggja margar, t.d. hér í Reykjavík skuli bjóða út a.m.k. 100 íbúðir í einu, þær séu með svipaðri gerð, 2–3 herbergja, því að á þeim er mestur skorturinn. og það er vitanlegt, að aðferðirnar við að byggja yfirleitt, sérstaklega hér í Reykjavik, eru algerlega óþolandi frá því sjónarmiði, hvað það er dýrt og óskipulagt og það byggja varla nokkrar þjóðir á sama máta og við gerum. Og við eigum að geta byggt miklu ódýrar, en nú er gert og þess vegna eru sérstök ákvæði í þessu frv., einmitt til þess að hið opinbera með sínum afskiptum af þessu tryggi slíkt og í samræmi við það, að hið opinbera á að geta gert það, setjum við það ákvæði í frv., að leigan skuli vera 8% af verði íbúðanna. Við reiknum þá með því, að ríkið útvegi sér sjálft lán, t.d. 2–3%. Ríkið ræður því sjálft, hvernig það lætur Seðlabankann lána sér eða aðra slíka og jafnvel þeir sjóðir. sem það vildi fá lán hjá, þyrftu ekki að græða nema lítið á þeim. Við álítum, að það sé hægt með slíku móti að tryggja, að leiga í slíkum íbúðum, sem komnar væru upp, ætti að vera ekki nema helmingur af því, sem nú er algengt í þessum íbúðum, sem mjög dýrt eru leigðar, helmingi lægri ætti hún að geta verið en okurleigan, sem nú tíðkast. Ég álít, að það beri að athuga mjög alvarlega svona till. og vil sérstaklega beina því til hæstv. ríkisstj. að taka þessi mál til alvarlegrar athugunar, ekki sízt í sambandi við þær vinnudeilur, sem búast má við á næsta vori. Afgreiðsla þessa máls verður viss prófsteinn á ábyrgðartilfinningu Alþingis um, hvað menn vilja gera í sambandi við lausn þeirra vinnudeilna, sem yfir vofa í júní næsta ár og við skulum gera okkur það ljóst, að yfirleitt með þau frv., sem við komum til með að flytja hér í vetur um ýmsar endurbætur fyrir almenning, er það allt saman þáttur í því að reyna að gera þessar vinnudeilur auðleystari. Verkalýðssamtökin sýndu það í júnísamkomulaginu í vor, að þau vilja meta aðgerðir, t.d. í húsnæðismálum, sem kjarabót. Húsnæðisútgjöldin eru nú einhver tilfinnanlegustu útgjöld launþegafjölskyldu, hvort sem það eru útgjöld til eigin húsnæðis eða útgjöld til leigu. Ekki sízt er það svo fyrir unga fólkið. Stórlækkun á útgjöldunum til húsnæðis er því ákaflega þýðingarmikil sem þáttur í lausn á þeim vinnudeilum, sem verða næsta vor. Eins og menn muna, sömdu verkalýðsfélögin í júní síðasta ár um vopnahlé til eins árs. Það, hvað gerist í þessu eins árs vopnahléi, ræður áreiðanlega úrslítum um, hvað gerist næsta vor. Þegar kemur að vinnudeilum, segja venjulega flestir, að þeir vilji fá friðsamlega lausn og þeir vilji ekki láta koma til verkfalla. Ég vil taka fram það álít mitt, að það, hvað gert er í vetur hér á Alþingi, hefur að mínu áliti úrslitaáhrif á, hvað gerist í vor. Ef róttæk umbótalöggjöf, eins og við þm. Alþb. höfum flutt og flytjum nú aftur og munum bæta nýjum við, - ef róttæk umbótalöggjöf verður samþ., léttir það alla samninga í vor, því að verkalýðssamtökin hafa sýnt það, að þau taka mikið tillit til þess, hvaða endurbætur er hægt að knýja fram eða fá framkvæmdar á Alþingi. Það er að vísu ekki neitt nýtt, að verkalýðssamtökin geri slíkt. Það hefur viðgengizt í yfir 20 ár, að þau jafnvel svo að segja setji lög með verkföllum, að það sé samið um þá hluti í verkföllum eða vinnudeilum, sem síðan verða lög. Svo var um orlofslögin, þegar þau voru samþ. Svo var um atvinnuleysistryggingasjóðinn, þegar honum var komið á. Svo var um 12 tíma hvíldartíma á togurum o.fl. Þetta er rétt fyrir alla þm., hvort sem þeir eru með ríkisstj. eða í stjórnarandstöðu,að hafa í huga. Ég verð að segja það, að asnaspörk eins og þau í leiðara Morgunblaðsins í morgun sýna ákaflega vel það skilningsleysi, sem er til í röðum ofstækismanna í stjórnarflokkunum og það ofstæki er alveg þveröfugt við þann skilning, sem hæstv. ríkisstj. sýndi í vor. Og ég býst líka við, að það samkomulag, sem hæstv. ríkisstj., verkalýðssamtökin og atvinnurekendur gerðu þá, hafi ekki verið að skapi þeirra ofstækismanna, sem láta til sín heyra á svipaðan hátt og er gert í þessum leiðara Morgunblaðsins í morgun. Ég vil, herra forseti, leggja til að, að lokinni þessari umr. sé þessu frv. vísað til 2. umr. og hv. heilbr.- og félmn. Það á að vera hlutverk þessa þings að leysa þannig lífskjaramál verkalýðs og launafólks, að samningar næsta vor verði því auðleystari. Það er hægt á þessu þingi og það er einmitt tíminn á þessu þingi til að framkvæma þær endurbætur, sem geti skapað áframhaldandi frið og komið í veg fyrir vinnudeilur. Ef Alþingi vanrækir þá skyldu sína að afgreiða slíkar endurbætur, stofnar það til harðvítugra vinnudeilna. Það er vitanlegt, að verkalýðurinn muni ekki sætta sig við annað en stórfelldar lífskjarabætur, á hvern hátt sem þær verða, því að hann á rétt á þeim. Afstaðan til þessa frv. eins og fleiri frv., sem við komum til með að flytja, verður þess vegna prófsteinn á vilja og getu Alþingis til að leysa þau vandamál, sem launafólkið í landinu, verkafólkið og alþýðan yfirleitt, á við að búa og um leið eru vandamál þjóðarinnar í heild.