Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Við Íslendingar erum söguþjóð. Við þökkum forfeðrum okkar fyrir menningararf, sem er undirstaða sjálfstæðrar tilveru þjóðarinnar, tungu hennar og nútímamenningar og veigamestur þeirra verðmæta, sem móta líf hennar. Það er því að vonum, að Íslendingar sýni sögustöðum sínum ræktarsemi. Nú er það svo, að forfeður okkar gátu ekki byggt eða kunnu ekki að byggja varanleg mannvirki, er standa mundu um aldir. Íslendingar hafa því reynt að gefa nokkrum sögustöðum sínum reisn með því að byggja á þeim, þótt seint sé, mannvirki eins og skóla, kirkjur eða aðrar slíkar stofnanir. Oft er deilt um staðsetningu, útlit eða innri skipan þessara húsa, en hitt virðist skynsamlegt, að tengja nútíma menningarstofnanir við fornar minningar og reyna þannig að styrkja böndin milli fortíðar og nútíðar. Reykholt í Borgarfirði er meðal þeirra sögustaða íslenzku þjóðarinnar, sem hæst ber. Hann hefur þá sérstöðu, að þar er eitt af elztu mannvirkjum landsins, Snorralaug. Segja má, að mikið hafi verið gert fyrir Reykholt sem sögustað. Þar er myndarlegur kirkjustaður, og þar er einn af reisulegustu héraðsskólum landsins. Þar er trjágarður í skjóli myndarlegra bygginga, búsældarlegt umhverfi og snyrtibragur á flestu. Þar stendur Snorralíkneski Wiegelands í hlaði, myndarlegur vottur um ræktarsemi norsku þjóðarinnar. Þegar Borgfirðingar ákváðu að byggja yfir alþýðuskóla sinn, sem verið hafði á Hvítárbakka um aldarfjórðungsskeið, voru þeir einhuga um staðarval. Þeir vildu hafa hið nýja skólahús í Reykholti. Þeir lögðu mikið af mörkum til byggingarinnar og nutu til þess góðrar aðstoðar þáv. menntmrh. Þarna var byggt af miklum stórhug, enda var hátíð í héraði, þegar skólinn var vígður. Er það í frásögur fært, að ræðuhöld hafi staðið til kl. 2 á nóttu, síðan hafi verið dansað fram undir morgun. Þetta gerðist haustið 1931, og geta þeir menn, sem þá tíð muna vel, gert sér í hugarlund, hversu húsakynni öll í Reykholti báru þá af því, sem almenningur átti við að búa í landinu. Skólasalir voru rúmgóðir og hlýir, hitaðir með hveravatni. Þar var einnig rafmagn frá rafstöð, sem byggð hafði verið í samvinnu við tvo grannbændur. Þá voru þetta lífsgæði, sem voru sjaldgæfari en þau eru nú á dögum. Það er viðeigandi á menntasetrum slíkra sögustaða, að húsakynni og aðbúð öll sé a.m.k. sambærileg við það, sem almennt gerist í landinu. Helzt þyrfti þar að vera örlítið hærra til lofts og víðara til veggja til að skapa einhverja reisn í samræmi við helgi staðarins. Í þessum efnum hefur Reykholtsskóli nú orðið aftur úr. Húsakynni skólans eru aldarfjórðungsgömul og bera þess merki, að byggingartækni þeirra tíma var ekki sambærileg við það, sem nú gerist. Nú brýzt regn inn í húsið, svo að einn fegursti salur þess er ónothæfur og húsmunir íbúanna eru engan veginn óhultir fyrir vætu. Leikfimishúsið, þar sem hátíð var haldin við vígslu skólans, er nú svo óþétt, að þar verður stundum kennslufall vegna veðra. Þrengsli eru svo mikil í heimavist, að óviðunandi verður að telja, og fleira skortir á æskilega aðbúð. Má verða ljóst af öllu þessu, þótt fleira sé ekki talið, að það er kominn tími til meiri háttar viðgerða og endurbyggingar í Reykholti. Þegar slíkar endurbætur verða gerðar, en það getur ekki dregizt lengi, þarf að hugsa til sumarnotkunar þessara mannvirkja í Reykholti og skipuleggja hana í fullu samræmi við anda staðarins. Er hægt að hafa þar sumarheimili fyrir listamenn, vísindamenn og fræðimenn? Væri ekki ánægjulegt fyrir ýmis fjöldasamtök í landinu að halda þar ráðstefnur sínar og fundi að sumrinu til? Er hægt að halda í Reykholti orlofsnámskeið fyrir hinar vinnandi stéttir í landinu, verkamenn, bændur, sjómenn eða iðnaðarmenn? Er ekki hægt að taka svo á móti æskufólki þar, að það komist í örlítið meiri snertingu við fortíð og menningararf þjóðarinnar en það á að venjast? Þessum hugmyndum er varpað hér fram til umhugsunar. Þetta er eitt af því, sem við flm. þessarar till., sem hér er til umr., teljum æskilegt að athugað verði í samræmi við heildarmynd og framtíð Reykholts. Tilefni þess, að till. er nú flutt, er 25 ára afmæli Reykholtsskóla. Það var fleira, sem fæddist í þeirri áhugaöldu, sem þá fór um héraðið. Stofnað var Snorrasafn, sem átti að verða fullkomið safn Snorra-bókmennta. Það mundi auka verulega gildi staðarins fyrir fræðimenn og listamenn, sem þangað mættu gjarnan sækja, auk þeirra nemenda, sem stunda nám við skólann um vetur. Snorrasafn hefur eigi náð hinum upprunalega tilgangi sinum, og mætti það verða eitt þeirra athugunarefna, sem till. fer fram á, hvað gera megi fyrir safnið í framtíðinni. Byggð umhverfis Reykholt hefur aukizt nokkuð síðari ár og þarf að aukast enn, því að skólinn er fátækur af kennarabústöðum. Er því brýn nauðsyn að íhuga heildarskipulag alls staðarins og byggja í framtíðinni eftir vandlega undirbúnu og hugsuðu skipulagi. Sjálfsagt virðist að halda hinum ytra svip skólabyggingarinnar og gæta fyllsta samræmis í öllum frekari framkvæmdum. Af því, sem hér hefur verið sagt, má ljóst verða, að ærin verkefni blasa við í Reykholti og tímabært er að íhuga vandlega alla framtíð staðarins. Ég vil leggja á það áherzlu, hversu mikils vert það er fyrir staðinn, að þar er blómlegur héraðsskóli, vel rekinn og vinsæll, enda aðsókn að honum mikil. Það er í fyllsta samræmi við virðingu og aðbúð Reykholts í heild, að vel sé við skólann gert, enda hlýtur hann að verða hér eftir sem hingað til sá höfuðminnisvarði, sem þjóðin reisir yfir fortíð Reykholts. Það er von flm., að hæstv. Alþingi vilji sýna Snorra þann vinarhug að samþykkja tillögu þessa og þannig verði stigið fyrsta skrefið til endurbyggingar Reykholtsstaðar. Vil ég svo leggja til, að till. verði vísað til allshn.



Herra forseti. Í fyrradag, mánudaginn 5. nóv., var lögð á borð þingmanna hér í hv. Alþingi grg. um athugun á röskun jafnvægis í byggð landsins, um jafnvægisframkvæmdir o.fl. Hún á sem kunnugt er rætur sínar að rekja til þingsályktunar, sem samþykkt var á Alþingi 4. febr. 1953, þar sem Alþingi ályktaði að fela ríkisstj. að hefja nú þegar undirbúning að heildaráætlun um framkvæmdir í þeim landshlutum, sem við erfiðasta aðstöðu búa sökum erfiðra samgangna og skorts á raforku og atvinnutækjum. Í þessari grg., sem er löng og ýtarleg, er margs konar fróðleik að finna, enda er hér um stórmál að ræða, sem dregið hefur til sín athygli fjölda manna hin síðari ár. Virðast flestir telja ýmsar jafnvægisráðstafanir æskilegar og jafnvel óumflýjanlegar. Í till. þeirri til þál., sem hér liggur fyrir til umr., er gert ráð fyrir, að hafinn verði nú þegar undirbúningur að byggingu leirverksmiðju í Búðardal í Dalasýslu. Slík verksmiðja hefur ekki verið reist né rekin áður hér á landi. Er því eðlilegt, að ýmsir séu vantrúaðir á slíkt fyrirtæki, telji jafnvel till. þessa út í bláinn eða flutta til að sýnast. Ég mun því fara um hana nokkrum orðum og minnast á þau rök, sem að mínum dómi liggja henni til grundvallar. Ég skal strax taka það fram, að ég tel höfuðnauðsyn að vanda alla rannsókn og undirbúning mjög rækilega, áður en hafizt er handa um framkvæmdir. En það hefur stundum viljað brenna við hjá Íslendingum, að þeir byrja á stórum framkvæmdum, án þess að þær séu hugsaðar og undirbúnar sem skyldi, en slíkt skaðar aðeins það málefni, sem barizt er fyrir. Þó að þessu máli sé nú hreyft á Alþingi í fyrsta sinn, að ég ætla, á það sér langan aðdraganda. Það eru nú senn liðin 30 ár síðan hinn kunni listamaður, Guðmundur Einarsson frá Miðdal, hóf rannsóknir sínar á aðstæðum til leirbrennslu á Íslandi. Þessar athuganir hans gáfu fljótlega góða raun. Árið 1930 var fyrsta sýning leirmuna úr íslenzkum jarðefnum haldin í Reykjavík. Hefur Guðmundur Einarsson frá því fyrsta unnið ötult brautryðjendastarf á þessu sviði. Er það að nokkru rakið í fskj. með þessari till. Sést af því, að athuganir þær, sem gerðar hafa verið á íslenzkum leir, eru allvíðtækar og harla merkilegar. Þær eru einnig mjög jákvæðar og lofa góðu um nýjan iðnað á þessu sviði. Hér í bænum hafa nokkur smáverkstæði unnið ýmsa leirmuni undanfarin ár með ágætum árangri. Þeir leirmunir, sem framleiddir hafa verið á þennan hátt, eru flestir litlir og léttir, svo að til vinnslu þeirra hefur ekki þurft nema tiltölulega lítið magn af hráefni. Er fremur auðvelt að flytja það langan veg í smáum stíl. Þannig hefur Guðmundur Einarsson mestmegnis notað leir frá Búðardal í Dalasýslu s.l. 25 ár og flutt hann óunninn til Reykjavíkur, en sú vegalengd er á þriðja hundrað km. Í þessari till. er hins vegar gert ráð fyrir að hefja þungaiðnað úr leir, eða eins og segir á fskj.: „Tel ég mest aðkallandi, að komið verði á fót fullkominni verksmiðju fyrir byggingarvörur og annan þungaiðnað, svo sem flísar, þakhellur, rör, stein til skreytingar og einangrunar; enn fremur gæti slík verksmiðja unnið blómsturpotta, leir til heimilisþarfa og ýmsar vörur fyrir rafmagnsiðnað“. Eins og hér hefur lauslega verið bent á, hafa ýmsar tilraunir til leirvinnslu verið gerðar með góðum árangri. Tilraunir þessar hafa sýnt og sannað, að leirinn við Hvammsfjörð er hið ákjósanlegasta hráefni til vinnslu. Rannsóknir hafa leitt í ljós, að þar mun vera til næstum ótæmandi forði af þessu verðmæta jarðefni. Leirverksmiðjan mundi árlega spara landinu milljónir í erlendum gjaldeyri og veita hópi manna lífvænlega atvinnu. Það virðist því vera ærin ástæða til að láta hið fyrsta athuga til hlítar, hvort hagkvæmt muni vera að reisa slíka verksmiðju í landinu. Þetta verkefni stendur næst ríkisstj. að láta framkvæma. Ætla má, að hún hafi greiðastan aðgang að rannsóknaráði ríkisins og Iðnaðarmálastofnun Íslands, svo að tveir aðilar séu nefndir. Ætlazt er til, að kostnaður við umrædda rannsókn og undirbúning verði greiddur af ríkinu. Ég treysti mér ekki til að áætla, hvað slík verksmiðja mundi kosta fullbyggð. Það er að sjálfsögðu eitt af því, sem rannsaka þarf og gera kostnaðaráætlun um. Hitt má benda á, að þriðjungur þeirra ofna og véla, sem með þarf í slíka verksmiðju, er fyrir hendi í landinu, og skiptir það miklu máli, enn fremur nægjanlega margir fagmenn. Geta má þess, að mér er kunnugt um ýmsa aðila, sem hafa mikinn áhuga á þessu máli, að rannsakað verði. Vil ég sérstaklega nefna Þorstein Þorsteinsson fyrrv. sýslumann. Má nokkuð taka mark á hans afstöðu til málsins, þar sem hann er þekktur að því að vera bæði hygginn og gætinn. Þar sem ég tel hér vera um hið mikilvægasta mál að ræða, álít ég ríkisvaldinu bæði rétt og skylt að láta það til sín taka og það strax. Hitt yrði svo að athuga sérstaklega að rannsókn lokinni, hvaða rekstrarfyrirkomulag hentaði bezt slíku fyrirtæki. Ég hef gert ráð fyrir, að verksmiðja þessi yrði staðsett að Búðardal í Dalasýslu. Skal ég að lokum rökstyðja það atriði lítið eitt. Í fyrsta lagi ber að sjálfsögðu að reisa verksmiðjuna þar, sem gnægð er fyrir hendi af hinu bezta hráefni, sem völ er á hér á landi. Þetta er meginatriði varðandi allan þungaiðnað. Skilyrði til sjóflutninga eru fyrir hendi í Búðardal. Þó má vel vera, að hafnarbætur þyrfti að gera til að auðvelda slíka flutninga og gera þá öruggari, en slíkar umbætur eru æskilegar og nauðsynlegar hvort sem er. Skilyrði til flutninga á landi fara stöðugt batnandi. Er Búðardalur að ýmsu leyti mjög vel staðsettur. Segja má, að þjóðleiðin frá höfuðstaðnum til Vestfjarða liggi þar um hlaðið. Er stöðugt vaxandi umferð og flutningar á þeirri leið. Vegamálastjóri hefur nýlega lýst því yfir í blaðavíðtali, að næsta höfuðviðfangsefni vegamálanna verði að bæta samgöngur á Vestfjörðum og tengja Vestfjarðakjálkann enn betur akvegakerfi landsins. Þá er vonandi ekki langt að bíða eftir því, að draumurinn um góðan þjóðveg úr Dalasýslu suður um Heydal rætist og á hinn bóginn frá Búðardal um Laxárdalsheiði til Stranda. Verða þá áreiðanlega fjölfarnar krossgötur við Búðardal. Þá má minnast á rafmagnið. Dalasýsla er að vísu ekki rafvædd enn þá á borð við sum önnur héruð, en væntanlega verða ekki mörg ár látin líða, þangað til hún fær rafmagn, ef hin fræga 10 ára áætlun um rafvæðingu alls landsins kemst lífs af út úr núv. stjórnarsamstarfi. Loks vil ég geta þess, að staðsetning leirverksmiðju í Búðardal mundi koma mjög vel heim við þá heildaráætlun um jafnvægi í byggð landsins, sem nú hafa verið lögð allveruleg drög að og allir virðast sammála um í meginatriðum. Dalasýsla hefur ekki farið varhluta af hinni miklu röskun og tilfærslu á búsetu fólksins í landinu, sem orðið hefur síðustu áratugi. Frá 1930 hefur íbúum sýslunnar fækkað um nær þriðjung, sérstaklega hefur eyjabúskap hrakað, og eru nú aðeins fáar Breiðafjarðareyjar í byggð, þar sem áður hafðist við fjöldi fólks, enda brugðust eyjarnar ekki sem matforðabúr á mestu þrengingarárum þjóðarinnar. Þessi þróun blasir reyndar við víða um land og á sér að mörgu leyti eðlilegar orsakir. Samkv. áætlun um uppbyggingu eyðijarða og nýbýlastofnanir 1955–1965, sem samin er af landnámsstjóra og prentuð á bls. 100 í skýrslu þeirri, sem ég minntist á í upphafl, er rætt um 16 byggilegar eyðijarðir í Dalasýslu og 10 nýbýli. En ég vil minna á, að jafnvel þótt þessi áætlun gengi að óskum, þá hefur hún ekki ýkjamikla fólksfjölgun í för með sér. Það þarf ekki eins margar hendur og áður var til að vinna að búskapnum, þar sem vélakostur er til staðar. Fólkið er eftir sem áður fátt, og fámennið eitt út af fyrir sig hefur lamandi áhrif, einkum á æskufólk, sem þráir fjölmenni og félagslíf. Hér og hvar úti um land þurfa að rísa upp útgerðar- og viðskiptastöðvar, iðjuból og menningarmiðstöðvar, sem mynda eins konar kjarna, þétta hina dreifðu byggð og styðja þannig landbúnaðinn beint og óbeint og skapa skilyrði fyrir aukið félagslíf. Þannig er það t.d., að ég ætla, um þorpin á Suðurlandi, Selfoss, Hellu og Hvolsvöll, sem sprottið hafa upp á allra síðustu árum og áratugum. Ég hygg, að þau hafi reynzt héruðunum drjúgur styrkur, m.a. í menningarlegum efnum. Geta má þess, að skýrt var frá því í blöðum um daginn, að í haust tæki til starfa tónlistarskóli á Hvolsvelli, en sá staður telur þó aðeins fáa íbúa. Varðandi Dalasýslu vil ég í þessu sambandi nefna, að nú er verið að reisa myndarlega bryggju í Skarðsstöð. Þar eru talin einhver beztu hafnarskilyrði við Breiðafjörð. Ekkert virðist vera því til fyrirstöðu, að þar geti í framtíðinni risið upp útgerðar- og viðskiptastöð, sem haft getur ómetanlega þýðingu fyrir byggðarlagið, ekki sízt þar sem allmiklar vonir eru bundnar við brúnkolanámið að Tindum. Ég kom að kolanámunni fyrir rúmri viku. Þar var þá verið að vinna úr jörðu þau beztu kol, sem þar hafa fundizt til þessa. Við heyrðum fyrir nokkru í útvarpinu fréttir frá Noregi, þar sem skýrt var að nokkru frá áformum og aðgerðum Norðmanna varðandi uppbyggingu Norður-Noregs. Hér á landi virðist nú vera kominn töluverður skriður á þessi mál, enda getum við með engu móti setið og horft aðgerðarlausir á, að heil byggðarlög leggist í auðn. Um leið og eitthvert byggilegt býli eða byggðarlag eyðist, minnkar Ísland, þjóðin glatar hluta af sjálfri sér og sérkennum sínum. Gegn þessu þarf að sporna. Við skulum vona, að sú hin mikla grg., sem jafnvægisnefnd hefur sent frá sér, hafi vekjandi áhrif í þessum efnum, allt verði gert, sem unnt er, til að bæta aðstöðu hinna dreifðu byggða úti um landið og reynt verði að glæða þann skilning og lífsviðhorf meðal allra landsmanna, að „hvar sem mest var þörf á þér, þar er bezt að vera“. Ég vil leyfa mér að leggja til, að þáltill. þessari verði að umræðu lokinni vísað til fjvn.



Herra forseti. Ég bjóst við, að þessi till. mundi fara til allshn. eins og aðrar þær till., sem hliðstæðar eru, en ég ætla samt ekki að gera það að minni tillögu. En þar sem ég reikna með, að till. fari til fjvn., vildi ég taka það fram strax, að ég mun flytja brtt., sem er þess efnis að binda ekki þessa rannsókn eingöngu við Búðardal. Þótt vitað sé, að þar sé allmikill leir í jörðu, þá er hitt einnig vitað mál, að leirlög eru allvíða í jörðu innan Dalasýslu. Og það eitt út af fyrir sig að binda þessar rannsóknir við Búðardal gæti leitt til þess, að það kæmi aldrei leirverksmiðja í Dalasýslu, þótt möguleikar væru á því ella. Þess vegna tel ég ekki rétt að binda þessar rannsóknir við Búðardal einan saman, heldur að þessi rannsókn á byggingu leirverksmiðju verði bundin við héraðið sem heild, og ýmis önnur skilyrði að sjálfsögðu koma þar til greina, eins og hv. 11. landsk., flm., benti á. Mun ég síðar flytja brtt., sem ég vænti að hv. fjvn. taki til athugunar samhliða því, sem hún fjallar um þetta mál.



Herra forseti. Mér er að sjálfsögðu ánægja að heyra hina vinsamlegu afstöðu, sem hv. þm. Dal. tekur til þessa máls. Hann er náttúrlega betur að sér í þingsköpum en ég; þannig veit ég ekki satt að segja, hvort venja er að vísa svona till. til allshn. eða fjvn., en það skiptir ekki höfuðmáli. Þm. Dal. gerði nokkra athugasemd við, að ég hef valið þessari leirverksmiðju stað á pappírnum í Búðardal í Dalasýslu. Það er að sjálfsögðu alveg rétt hjá honum, að leirlög eru víðar fyrir botni Hvammsfjarðar en eingöngu í Búðardal, og fyrir mér vakti að sjálfsögðu að láta kanna þessi leirlög og taka síðan leirinn þar, sem hann væri beztur. En hitt benti ég ýtarlega á, bæði í grg. og framsöguræðu, að Guðmundur Einarsson, sem mest hefur unnið að rannsókn þessara mála, hefur tekið allan sinn leir einmitt úr Búðardal, og sú gróf, sem hann tekur leirinn úr núna, er rétt upp undan sýslumannshúsinu, enda veit ég, að í Búðardal og næsta nágrenni er mikil gnægð af leirlögum, og Guðmundur Einarsson hefur sérstaklega bent á þann stað. Þó að ég hafi þetta mælt, þá sé ég ekki ástæðu til að einskorða till. algerlega við Búðardal, og að sjálfsögðu væri ágætt og æskilegt, að leirverksmiðja risi upp einhvers staðar í Dalasýslu. En eins og málum er nú háttað, eru allar líkur til þess, að Búðardalur sé langheppilegasti staðurinn.



Herra forseti. Ef svo hefur farið á þessu ári kosninga, stjórnarskipta og róstusams þinghalds, að einhverjum landsmönnum hefur þótt nóg um sundurþykkju og deilur stjórnmálamanna, þá kann það að vera þeim nokkur huggun, að það eru til málefni, sem allir flokkar virðast vera sammála um. Eitt þessara mála er það, sem kallað er að efla jafnvægi í byggð landsins. En þrátt fyrir ágætt samkomulag og ýmsar aðgerðir undanfarin ár, er enn fjarri því, að málið hafi verið leyst og því jafnvægi náð, sem allir telja þjóðinni lífsnauðsyn. Tili. sú, sem hér er til umr. og fjallar um árstíðabundinn iðnað, er af hálfu flm. hugsuð sem framlag til þessara mála. Ætti hún, ef hún yrði framkvæmd, að geta komið þar að nokkru gagni. Ef litið er á íslenzka atvinnuvegi í heild, blasir sú staðreynd við augum, að tveir veigamestu þættir þeirra, sjávarútvegur og landbúnaður, eru að verulegu leyti árstíðabundnir. Einmitt þessi staðreynd á mikinn þátt í því, hve illa hefur gengið að skapa hér á landi atvinnuöryggi, fasta og jafna framleiðslu og tryggar tekjur þjóðarbúi og einstaklingum. Íslendingar hafa t.d. komið upp síldarverksmiðjum, sem aðeins starfa 3–4 mánuði úr árinu, ef þær fá þá hráefni þann tíma. Þennan sama tíma fer mestallur bátaflotinn á síldarmið og hverfur þá frá veiðum fyrir frystihúsin, þannig að hráefnisöflun þeirra er töluverðum sveiflum háð, enda þótt togarar jafni þar nokkuð metin. Ekki hef ég séð tölur um það, hversu margt fólk síldariðnaðurinn einn dregur til sin, en það skiptir sennilega nokkrum þúsundum. Það er augljóst, að þetta fólk verður að finna aðra atvinnu aðra hluta ársins. Hið sama gildir að nokkru leyti um landbúnaðinn og fleiri atvinnugreinar, t.d. byggingariðnaðinn, sem er mjög háður árstíðum og veitir því á sumrum mörgum hundruðum, ef ekki þúsundum, fleira fólki atvinnu en yfir vetrarmánuðina. Það má benda á ýmislegt, sem vegur á móti þessu ástandi, t.d. þá ágætu venju, að skólafólk vinni við þessa höfuðatvinnuvegi á sumrin og hafi til þess nægilega langt sumarfrí. Þrátt fyrir þetta er það staðreynd, að Íslendingar hafa til skamms tíma orðið að sætta sig við þessa árstíðaratvinnu og miklum mun rýrari tekjur eða jafnvel algert atvinnuleysi þess á milli. Þegar atvinna gefst, leggur fólkið nótt við dag og fær oft verðskuldaðar tekjur fyrir, en þarf að láta þær duga marga mánuði á eftir. Það er hugmynd flm., að reyna skuli þá lækningu við þessu meini að koma upp annarri árstíðabundinni atvinnu og þá fyrst og fremst iðnaði, sem starfað gæti á þeim tímum, er minnst er að gera við sjávarútveg og landbúnað. Þessi hugmynd er engan veginn ný. Hún hefur skotið upp kollinum áður í ýmsum myndum í umr. um þessi mál og nú síðast hjá þeirri jafnvægisnefnd, sem nýlega hefur skilað ýtarlegu áliti. Hið opinbera hefur farið inn á þessar brautir, t.d. með tunnusmíðum norðanlands. Þá hefur Samband ísl. samvinnufélaga nú nýlega gert mjög athyglisverða tilraun á þessu sviði, og er henni lýst í grg. till. sem dæmi um það, hvað hægt er að gera. Þessi tilraun er fataverksmiðjan Fífa í Húsavík, sem framleiðir aðallega skyrtur og annan léttan fatnað. Húsnæði var til í Húsavík í nýlegri byggingu Kaupfélags Þingeyinga, og þörfin fyrir aukna vetrarvinnu var þar mikil sem víða annars staðar. Saumaiðnaður var í þetta skipti valinn til tilraunarinnar fyrir margra hluta sakir. Vélakostur við slíkan iðnað er tiltölulega lítill og ekki dýr, þannig að verksmiðjan þarf ekki að bera mjög þunga afskriftabyrði. Auk þess hafa íslenzkar konur lengi verið saumakonur góðar, svo að hagnýttir eru hæfileikar, sem fyrir eru, og verkefnið krefst ekki mjög umfangsmikillar þjálfunar. Fataverksmiðja þessi er nú á öðrum vetri sínum og starfa 16–17 manns við hana. Er augljóst, að þær tekjur, sem hún veitir, verða heimilum Húsvíkinga veruleg búbót. Þetta er að sjálfsögðu aðeins ein tegund iðnaðar, sem hugsanlegt er að reka á þennan hátt. Tilgangur till. okkar er að fá gerða ýtarlega athugun á því, hvaða aðrar tegundir iðnaðar komi til greina og hvað gera þarf til að hjálpa slíkum iðnaði á stað. Því er haldið fram og óneitanlega með nokkrum rétti, að Reykjavík og nágrenni hafi mikla yfirburði yfir aðra staði í landinu fyrir ýmiss konar iðnað. Þar eru nálega allir hlutir fyrir hendi, sem til þarf, og þar er ekki sízt mesti markaður landsins fyrir hvers konar framleiðslu. Aukinn flutningskostnaður og fleiri kostnaðarliðir bætast því við framleiðslu hjá verksmiðjum úti á landi, en þessir erfiðleikar eru engan veginn ósigrandi. Reynslan sýnir það, að ýmiss konar verksmiðjur, t.d. á Akureyri, keppa með mjög góðum árangri við reykvísku verksmiðjurnar á Reykjavíkurmarkaði og öðrum markaði hér í nágrenninu. Það má nefna mörg dæmi um þetta, sælgætis- og kexverksmiðju, fataverksmiðju, skógerð, sápuverksmiðju og jafnvel kaffibrennslu. Það má því ekki mikla fyrir sér fyrir fram þá erfiðleika, sem kunna að vera á staðsetningu nýrra verksmiðja víðs vegar um landið, enda þótt það geti farið svo, að ríkisvaldið þurfi á einhvern hátt að hjálpa til að skapa þeim rekstrargrundvöll. Það er svo einnig rannsóknarefni, hvers konar iðngreinar þola það að starfa aðeins hluta úr ári. og er það von flm., að ríkisstj. feli það færustu mönnum og geri þeim kleift að rannsaka málið vandlega, ef till. okkar nær samþykki hæstv. Alþingis. Ég vil svo einnig leggja til, að þessari till. verði vísað til allshn.



Herra forseti. Á tveimur þingum hefur fyrrv. þm. Ak., Jónas Rafnar, ásamt mér og nokkrum öðrum þm. Sjálfstfl. flutt till., sem gengur mjög í sömu átt og þessi till., sem hér er flutt. Hún var um það að fela ríkisstj. að láta athuga, hvaða úrræði væru tiltæk til þess að koma upp iðnfyrirtækjum á þeim stöðum á landinu, þar sem við árstíðabundið atvinnuleysi væri að stríða, og var í því sambandi bent á ýmis atriði, sem til greina kæmu, og vitnað til aðgerða, sem framkvæmdar hafa verið í svipaða átt hjá öðrum þjóðum. Þessi till. hefur ekki náð fram að ganga. Ég vil hins vegar lýsa ánægju minni yfir því, að þessu máli skuli nú vera hreyft, þó að það sé i nokkuð öðru formi, þ.e.a.s. beinlínis tekið fram, að það sé til þess að leysa úr árstíðabundnu atvinnuleysi, en kjarni beggja till. er að sjálfsögðu sá sami. Það er vissulega rétt, sem hv. fyrri flm. till. mælti hér áðan, að það er mikilvægt úrlausnarefni að tryggja atvinnu víðs vegar á landinu á þeim tímum, þegar aðalatvinnuvegir landsmanna þurfa minna vinnuafl en ella. Okkar atvinnulífi er þannig háttað, eins og allir vita, að aðalatvinnuvegirnir, landbúnaður og sjávarútvegur, eru að töluverðu leyti árstíðabundnir og síðan skapast eyður, þar sem vinnuaflsþörf þessara atvinnuvega er miklum mun minni. Það er mjög athyglisverð tilraun, sem flm. benda á að hafi verið gerð í þessu sambandi á einum stað á landinu, og það er vissulega ástæða til þess að vænta þess, að stuðningur fáist fyrir þeirri hugmynd, sem hér er fram sett, og að hafizt verði handa um, í fyrsta lagi auðvitað athuganir og síðan framkvæmdir í þá átt að gera þetta mögulegt. Það er, eins og ég gat um áðan, meðal ýmissa annarra þjóða við svipað vandamál að stríða, bæði t.d. hjá Norðmönnum og Írum, þar sem þetta mun hafa verið tekið til rækilegrar athugunar og veitt hafa verið alveg sérstök hlunnindi, bæði í sambandi við skatta og lánsfé o.fl., til fyrirtækja, sem sett hafa verið upp á stöðum, þar sem erfitt hefur verið um atvinnu og horfur hafa verið jafnvel á því, að fólk mundi flytja á brott, ef ekki yrði hafizt handa um að tryggja viðunandi afkomu íbúanna. Það hlýtur að vera metnaðarmál okkar þjóðar að byggja landið eða að landið sé að svo miklu leyti fullbyggt sem mögulegt er og að gefa ekki upp nein þau byggðarlög á landinu, þar sem afkoma gæti verið góð, ef hægt væri að skapa þar nauðsynleg skilyrði til atvinnurekstrar. Það geta verið góð hráefni um að ræða og ýmsar aðrar heppilegar aðstæður, þó að fjármagn og annað skorti, til þess að íbúarnir geti þar búið við viðunandi kjör. Þessi till. er spor í þá átt, og þess vegna gleðst ég yfir því, að hún skuli vera fram komin og sú hugmynd hér upp tekin, sem ég gat um að hér hefði verið áður hreyft og flm. réttilega skýrði frá að hefði komið fram á ýmsum vettvangi. Höfuðatriði málsins er það, að um þetta verði hafizt handa, og ég vil því taka undir það með flm., að ég vænti þess, að till. fái efnislega góðar móttökur og afgreiðslu hér á Alþingi.



Herra forseti. Á síðasta þingi bárum við fimm þm. hv. Ed. fram till. til þál. um endurskoðun laga um atvinnu við siglingar á íslenzkum skipum og laga um stýrimannaskólann í Reykjavík. Þeir þm., sem fluttu þessa till., áttu allir sæti og eiga sumir hverjir enn í sjútvn. Ed. Tillagan hljóðaði þannig: „Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að láta fara fram endurskoðun á lögum um atvinnu við siglingar á íslenzkum skipum og á lögum um stýrimannaskólann í Reykjavík, með sérstöku tilliti til þess, hverra breytinga á þessum lögum sé þörf vegna þróunar síðari ára í siglinga- og fiskveiðamálum landsmanna. Enn fremur verði athugað, hversu megi á hagkvæmastan hátt auðvelda mönnum aðgang að hæfilegu námi, er veiti réttindi til skipstjórnar á hinum stærri vélbátum. Er þess óskað, að niðurstöður umræddrar endurskoðunar og tillögur til breytinga á lögunum verði lagðar fyrir næsta reglulegt Alþingi.“ Í grg. var það fram tekið, að af hálfu Farmanna- og fiskimannasambands Íslands og skipstjóra- og stýrimannafélagsins Verðandi í Vestmannaeyjum hefðu flutningsmönnum þessarar till. borizt ákveðnar óskir um, að flutt væru frv. til laga um breytingu laganna um atvinnu við siglingar og um stýrimannaskólann til þess að samræma þau lög betur kröfum tímans en nú er sökum þeirrar öru þróunar, sem orðin er, einkum á fiskiskipaflotanum, frá því að lög þessi voru sett. Sívaxandi og þráfaldar beiðnir um undanþágur frá ákvæðum téðra laga vegna skorts á nauðsynlegum réttindum gera nauðsyn endurskoðunar lagaákvæðanna og athugun á breytingum til úrbóta mjög brýna. Þá var það einnig fram tekið, að vegna skorts á hæfilega mörgum mönnum, er hafa réttindi til skipstjórnar á hinum sístækkandi vélbátaflota, er horfið að því, a.m.k. í sumum veiðistöðvum, að veita undanþágur frá ákvæðum laganna, og er það gert vegna þess, að ella mundi ekki unnt að halda mörgum bátanna úti. Þessi þróun málanna er mjög varhugaverð og getur reynzt hættuleg öryggi skipa og skipshafna yfirleitt. Þá er sagt, að rétt þyki að vandlega athuguðu máli að reyna hér þá leið til lausnar þeim vandamálum, sem fyrir hendi eru í þessum efnum, sem farin er með þessari þáltill., í stað þess að flytja frv. til breytinga án undangenginnar endurskoðunar laganna. Þess var vænzt, að þeir menn, er ríkisstj. væntanlega skipi til endurskoðunar þeirra laga, er um ræðir, kynni sér m.a. skoðanir Farmanna- og fiskimannasambandsins, skipstjóra- og stýrimannafélagsins Verðandi í Vestmannaeyjum og annarra skipstjóra- og stýrimannasamtaka í hinum stærri veiðistöðvum, og í framsögu tók ég það enn fremur fram, að nauðsynlegt væri, að skólastjóri stýrimannaskólans, sjómannaskólans, tæki þátt í þessari endurskoðun eða menn af hans hendi. Þá var það og tekið fram, að áríðandi væri, að endurskoðun yrði hraðað og að ríkisstj. legði till. þær, sem endurskoðunin væntanlega gefur tilefni til, fyrir næsta þing. Með því að ég hef ekki orðið var við, að þessar till. hafi birzt hér eða að ríkisstj. hafi lagt hér fram neitt frv. í þessu efni, en veit hins vegar, að þörfin fyrir breytingu og umbætur á þessum lögum er engu minni og jafnvel heldur meiri nú en hún var, er síðasta þing var háð, tók ég fyrir að bera fram þessa fsp. til þess að fá vitneskju um það, hversu málum þessum liði sem stendur, og vænti þess, að hæstv. ríkisstj. mundi geta leyst úr því mér til fróðleiks og öllum öðrum hv. þm., sem áhuga hafa á þessu málí. því að það kom í ljós, að áhugi fyrir þessari endurskoðun var mikill meðal þingsins, þar sem þáltill. sú, er ég lýsti nú, var samþykkt að ég held einróma og óbreytt, samþykkt á Alþingi 8. marz þetta ár. Ég vonast svo til, að hæstv. ráðherra, sá sem fer með þessi mál, muni geta upplýst, að þessi endurskoðun sé í fullum gangi, ef henni er þá ekki lokið, og að væntanlegt sé frv. frá hæstv. ríkisstj. til að leysa úr þeim vanda, sem hér er kominn, að því er snertir réttindi manna til þess að stjórna hinum stærri vélbátum víðs vegar um land.



Herra forseti. Samkv. þáltill. þeirri, er hv. fyrirspyrjandi ræddi um, var hinn 5. júlí þessa árs skipuð af samgmrn. þriggja manna n. til þess að endurskoða lög nr. 66 frá 17. júlí 1946, um atvinnu við siglingar á íslenzkum skipum, að því er til skipstjórnarmanna tekur, og einnig lög nr. 5 frá 14. marz 1955, um stýrimannaskólann í Reykjavík, með sérstöku tilliti til þess, hverra breytinga sé þörf á þessum lögum vegna þróunar síðari ára í siglinga- og fiskveiðamálum landsmanna. Enn fremur skyldi n. athuga, hvernig unnt sé á sem hagkvæmastan hátt að auðvelda mönnum aðgang að hæfilegu námi, sem veitir réttindi til skipstjórnar á stærri vélbátum. Þetta var allt tekið fram í skipunarbréfinu i samræmi við þáltill., sem hér er um að ræða. Í n. voru skipaðir Friðrik Ólafsson skólastjóri stýrimannaskólans sem formaður hennar og með honum þeir Einar Thoroddsen hafnsögumaður og Magnús Torfason prófessor. Menntmrh. hafði þann 7. maí þetta ár skipað aðra n. til þess að endurskoða lög og reglugerðir varðandi vélfræðikennslu hér á landi, og eru í þeirri n. þeir Þórður Runólfsson öryggismálastjóri, formaður hennar, og með honum Davíð Ólafsson fiskimálastjóri og Steingrímur Jónsson rafmagnsstjóri. Í skipunarbréfi þeirrar n., sem samgmrn. skipaði, var tekið fram, að það væri æskilegt að báðar n. gætu að loknu starfi lagt fram sameiginlegt frv. til laga um atvinnu við siglingar. Vegna fsp. hefur samgmrn. spurzt fyrir um það, hvað störfum þessara nefnda liði, og hefur Friðrík Ólafsson skólastjóri skýrt svo frá störfum þeirrar n., sem hann er formaður fyrir: „Nefndin hefur haldið nokkra fundi og er nú langt komin að endurskoða lögin um atvinnu við siglingar að því er tekur til réttinda skipstjórnarmanna. Einnig hefur hún samið drög að samsvarandi breytingum á lögum um stýrimannaskólann í Reykjavík og mun væntanlega geta lokið þessum störfum innan skamms.“ Við skipun þessarar n. taldi rn. æskilegt, að hún gengi að lokum frá frv. til laga um atvinnu við siglingar í samráði við n. þá, sem menntmrh. skipaði til að endurskoða og gera breyt. við lög og reglur varðandi nám og réttindi vélstjóra við mótor- og gufuvélar. Formaður þeirrar n. hefur tjáð mér, að störfum hennar sé ekki það langt komið, að unnt sé að ganga sameiginlega frá frv. að svo komnu. Formaður hinnar nefndarinnar, þeirrar sem menntmrh. skipaði, Þórður Runólfsson öryggismálastjóri, segir svo frá um störf þeirrar nefndar: „Út af fyrirspurn yðar, herra sjávarútvegsmálaráðherra, varðandi það,“ þessu var beint til sjútvmrh., en það hefur orðið samkomulag um, að ég svaraði þessu hvoru tveggja, - „hvað líður störfum nefndar þeirrar, sem menntamálaráðherra skipaði á s.l. vori til þess að endurskoða lög og reglugerðir um vélfræðikennslu hér á landi, vil ég gefa eftirfarandi upplýsingar: Fram til þessa hefur starf nefndarinnar verið í því fólgið að afla laga og gagna varðandi fyrirkomulag vélfræðikennslu og hagnýtingu hennar í nágrannalöndunum, og er nú nefndin að kynna sér þessi gögn. Að þessu loknu getur nefndin fyrst byrjað á hinu eiginlega verki, þ.e. endurskoðun laganna, en það mun verða gert nú á næstunni. En fyrr en nefndin hefur að fullu gert sér ljóst, hvernig hún teldi heppilegast, að kennslu og prófkröfum verði hagað, getur hún ekki gert tillögur um breytingu á lögum varðandi atvinnu vélstjóra við siglingar.“ Í viðtali hefur formaðurinn, Þórður Runólfsson, upplýst, að enda þótt n. taki nú til starfa af fullum krafti, þá væri samt vafasamt, hvort álit hennar gæti legið fyrir á þessu ári. Í skipunarbréfi hennar mun ekki hafa verið tiltekið, hvenær álits væri óskað frá n., en í skipunarbréfi hinnar n., varðandi skipstjórnarmennina, var tekið fram, að óskað væri eftir, að störfum hennar lyki svo fljótt, að unnt væri að leggja niðurstöður hennar og tillögur til lagabreytinga fyrir næsta reglulegt Alþingi. En þess hafði einnig verið óskað i þáltill. Ég skal að lokum geta þess, að það hefur verið rætt við báða formenn þessara nefnda og áherzla verið lögð á það við þá, að nefndarstörfum gæti lokið sem allra fyrst.



Ég vil þakka hæstv. félmrh. fyrir þær upplýsingar, sem hér voru gefnar, og ræð af þeim, að hæstv. ríkisstj. hafi gert ráðstafanir til þess að sinna þessu máli samkv. óskum þeim, er fyrir lágu við samþykkt þáltill., er ég gerði að umtalsefni, að því er varðaði skipstjórnarmenn. Ég efast ekki um, að það muni líka þurfa að endurskoða réttindi og námsskyldur þeirra, sem við vélarnar fást, en þessi fsp. snertir nú einkum þá, sem skipunum sjálfum eiga að stjórna. Ég heyrði það, að n. hefði verið skipuð og skólastjóri stýrimannaskólans að sjálfsögðu formaður hennar ásamt öðrum góðum mönnum. En ég vil benda á það, að til þess var mælzt, bæði í framsögu og eins í grg. fyrir þessari þáltill., að haft væri samráð við sjómannasamtökin, Farmanna- og fiskimannasamband Íslands, skipstjórafélagið Verðandi í Vestmannaeyjum og öll önnur sjómannasamtök, sem væru líks eðlis víðs vegar um land, til þess að það frv., sem fram kæmi, yrði sem líkast óskum þeirra manna, sem mest hafa hert á því að fá þessi lög endurskoðuð. Mér þykir gott að heyra það, að hæstv. ráðh. hefur hert á n. að skila af sér, þannig að hægt verði að leggja hér fram frv. fyrir þetta þing, og vil vona, að það muni takast. Með einu af frv., sem sjútvn. Ed. fékk - ekki til þingmeðferðar, heldur til meðferðar skv. félagsóskum, það var frá Farmanna- og fiskimannasambandi Íslands - á þinginu sem leið, var svo komizt að orði, að margendurteknar óskir hafi komið fram um breytingar á lögunum um atvinnu við siglingar á íslenzkum skipum, sérstaklega að því er snertir fiskibátaflotann, beiðnum um undanþágur frá téðum lögum hafi bókstaflega rignt yfir stjórnarráðið og verið sendar Farmanna- og fiskimannasambandinu til umsagnar. Mest hefur ásóknin verið frá Vestmannaeyjum og töluvert frá öðrum verstöðvum. En óskirnar um breytingar á lögunum hafa verið einna háværastar frá Vestmannaeyjum. Þetta segir Farmanna- og fiskimannasambandið, og ég þykist vita, að það muni vera rétt hermt, því að því hefur verið mjög haldið að mér einmitt frá Vestmannaeyjum, að þörf væri breytinga á lögunum og að þau væru sett í það form, að menn gætu haft lögleg réttindi, en að hægt væri að losna við eða a.m.k. minnka mikið þann leiða sið, sem kominn er á, að láta menn starfa á flotanum við ábyrgðarmikil störf, sem lærdóm þarf til að inna af hendi, með undanþágum frá námi ár eftir ár. Ég vil svo vænta þess, að hæstv. ríkisstj. herði svo á þessu máli, að lagt verði fram frv. það snemma, að það sé a.m.k. komið fram, áður en vetrarvertíð byrjar hér sunnanlands, og helzt ef það væri það snemma, að það gæti verið gengið í gegnum þing. Ég skal geta þess til skýringar, að orsökin fyrir því, að sjútvn. Ed. á s.l. þingi vildi ekki fara sjálf að setjast við að semja breytingar á lögunum, kom til af þeirri gömlu reynslu, að við slíkar breytingar á réttindum til atvinnu, hvort sem það er til sjós eða lands, vill oft verða togstreita og ágreiningur, og okkur þótti viturlegast að fara þá leið eða fá Alþ. til að stilla svo til og hæstv. ríkisstj., að þeir menn, sem bezta þekkingu hafa á þessum málum utan þings, kæmu sér niður á höfuðdráttunum og legðu ríkisstjórninni í hendur frv., sem hún gæti svo borið fram, og þá væntir maður, að minni ágreiningur gæti orðið um afgreiðslu málsins á þinginu. Nú er svo komið, að þetta er í utanþingsnefnd, sem er að fjalla um málið, eins og hæstv. ráðh. lýsti, og þess vegna enn óvænlegra nú. Þó að einhver vildi taka sig til og setja fram frv. um breyt. á þessum lögum fyrir næstu vertíð, þá yrði sennilega allajafna vísað til þess, að meðan n., sem væri að starfa að málinu utan þings, væri ekki búin að koma fram með sitt álit, yrði tregur framgangur þess hér á þingi, ef ég get mér rétt til. Ég vil svo vona, að þessu máli verði hraðað af hæstv. ríkisstj. eins og frekast er unnt.