Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Eins og ég vék að í þeim fáu orðum, sem ég sagði um þetta mál við 2. umr. þess, finnst mér óviðkunnanlegt, að afgreiddur sé mikill og vandaður lagabálkur um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, án þess að í honum sé einu orði á það minnzt, eftir hvaða reglum skuli veita embætti og stöður hjá ríkinu. Ég geri mér ljóst, að það er mikill vandi að forma reglur um þetta þannig, að nægilegt öryggi væri í því fyrir opinbera starfsmenn og skynsamlegt aðhald veitt þeim, sem með veitingavald eða ráðningavald fara. En ég vil samt ekki láta hjá líða að freista þess að koma inn í frv. einhverjum ákvæðum um þetta efni. Fyrir lá um þetta efni við 2. umr. till. frá tveim hv. þm., sem ekki náðu fram að ganga, og ég hef því leyft mér að flytja nú við þessa umr. á þskj. 693 brtt. um, að eftir 5. gr. frv. komi ný gr., sem á að fjalla um þetta efni. Ég hef reynt að hafa reglurnar sem allra & brotnastar, þ.e. í fyrsta lagi að slá því föstu, sem sjálfsagt virðist vera og ætti í raun og veru að gilda, þó að ekkert lagaákvæði væri um það, að 1.ausar stöður skuli veita þeim umsækjanda, sem hæfastur sé talinn. Svo sjálfsagt er þetta, að það mætti telja það gilda, þó að ekkert ákvæði væri um það sett. En aðalefni till. er þó nánari skýring á því, hvernig meta skuli hæfileika umsækjanda. Það væri vandi að setja um þetta nákvæmar reglur, og þess vegna hef ég reynt að orða þær sem allra óbrotnast. Í fyrri hluta till. er því slegið föstu, að sé um að ræða embætti eða starf, sem krefjist ákveðinnar sérþekkingar eða sérhæfileika, þá skuli sá umsækjandi, sem fullnægir þeim sérkröfum, teljast öðrum hæfari. Þetta er regla, sem getur varla verið ágreiningur um og ætti að fylgja, þótt engin lagaákvæði væru um efnið. Seinni till. er í raun og veru mikilvægari, því að þar er fjallað um embætti eða störf, þar sem ekki er krafizt sérstakra sérhæfileika eða sérþekkingar. En þar er ætlazt til, að þeirri mikilvægu reglu sé slegið fastri, að þá skuli í aðalatriðum embættisaldur ráða, þ.e.a.s., að þeir, sem gegnt hafa embætti lengur en aðrir og eiga að öðru leyti farsælan starfsferil að baki, skuli ganga fyrir um embætti eða störf. Þessari reglu hefur verið fylgt sem aðalreglu hjá ríkinu, og ég hef ekki orðið var við, að opinberar till. hafi komið fram um það, að hún skyldi afnumin. Þess vegna tel ég rétt að setja ákvæði um hana inn í þessi l., sem nú stendur til að afgreiða. Um þessa reglu má dálítið deila, en fyrst hún er aðalreglan, sem nú er fylgt við stöðuveitingar hjá ríkinu, tel ég rétt að setja ákvæði, sem lögfesta hana. Stundum hefur verið brugðið gegn henni, og þá hafa embættaveitingarnar venjulega vakið opinberar deilur og óánægju, en um þær embætta- og stöðuveitingar, sem þessari reglu hefur verið fylgt við, hefur verið mestur friður, enda má telja þær réttlátastar. Þessi orð skal ég láta nægja sem meðmæli fyrir þessum till. og undirstrika að síðustu, að mér finnst illa fara á því, að slíkur lagabálkur sé afgreiddur án þess, að nefnt sé jafnmikilvægt mál og það, eftir hvaða reglum embætti og opinber störf skuli veitt.

Frsm. (Skúli Guðmundsson) Fjhn. hefur hér till. að flytja um breyt. á frv., en till. er nýlega samin og hefur ekki verið prentuð, og þarf ég því að afhenda forseta hana skriflega. Vil ég, með leyfi hæstv. forseta, lesa till. upp. Það er brtt. við 2. gr. frv., og er lagt til, að 3. liður þeirrar greinar verði orðaður um, að upp verði tekinn í till. liðurinn eins og hann nú er, þ.e.a.s. heimild til að endurgreiða aðflutningsgjöld af efni, vélum og tækjum í skip og báta, sem smíðaðir eru innanlands. Má miða endurgreiðsluna við tiltekna fjárhæð á hverja rúmlest. Þá er lagt til, að við þetta bætist nýr stafliður, þannig: „Að endurgreiða verksmiðjum, sem framleiða rafmagnsspenna, aðflutningsgjöld eða hluta af þeim af efnivörum þeirra.“ Þarna er að nokkru leyti tekið upp etni úr brtt. á þskj. 639, sem hv. 1. landsk. lagði fram við 2. umr. En n., þ.e.a.s. að þeim nefndarmanni undanteknum, telur ekki fært að ganga lengra til móts við hans till., og ef hann tekur þær ekki aftur við atkvgr., þá mælir meiri hl. n. gegn því, að þær verði samþ. Sama máli er að gegna um aðrar brtt., sem fyrir liggja á þskj. 686, að n. getur ekki mælt með þeim. Aðrar brtt. liggja ekki fyrir að svo komnu a.m.k. - Vil ég þá afhenda forseta þessar skriflegu brtt. frá nefndinni.



Herra forseti. Það hefur orðið að ráði, að fjhn. flytji hér enn eina brtt. við frv., skriflega. Þessi till. er um það að fella niður úr 1. gr. frv. 100. tölul. Sá liður var settur inn í frv. í hv. Ed., og er þarna um að ræða nokkra breytingu á tolli af strigaskóm með gúmmíbotnum. N. leggur sem sagt til, að þessi liður verði felldur niður úr frv. og það að þessu leyti fært í sitt upphaflega horf. Leyfi ég mér að afhenda forseta þessa brtt. og óska, að hann leiti afbrigða um hana.



Herra forseti. Það má telja, að með þessari öld hafi vaknað hugsjónin um að virkja aflið í fallvötnum landsins. Skáld og hugsjónamenn sáu þá í anda „aflið, sem vannst úr fossa þinna skrúða.“ Þeir gerðu sér grein fyrir því, „hve mætti bæta lands og lýðs vors kjör“ með því að nota „máttinn rétt í hrapsins hæðum“. Og hugsjónamennina á árdegi aldarinnar langaði á þann hátt að „strá blómaskrauti yfir rústir grjótsins“, „að lyfta byrði, er þúsund gætu ei reist“ og láta „vatnaaga lýja skíran málm“. Eftir því sem á öldina líður, færist æ nær því marki, að þessar hugsjónir verði að veruleika. Ekki var langt liðið á öldina, þegar rafstöð var reist við Elliðaár og nokkrar smærri stöðvar hér á landi, og eftir því sem árin hafa liðið, þá hafa skrefin verið stigin í þessu efni eitt af öðru. Sogsvirkjunin var reist 1935–37 með 8800 kw., og sú virkjun var á árunum 1943–44 stækkuð um 5800 kw., og á árunum 1951–53 er enn gerð ný virkjun við Sogið, 31 þús. kw. Enn fremur hefur Laxá verið virkjuð og sú stöð stækkuð nú fyrir skömmu. Nefna má Andakílsárvirkjunina og fleiri stórvirki í þessum málum. S.l. 30 ár hafa enn fremur hér á landi verið reistar allmargar vatnsaflsstöðvar, einkastöðvar fyrir heimili. Þær framkvæmdir hófust um 1920 fyrir framtak sjálfmenntaðra hagleiksmanna í Skaftafellssýslu. En öll meiri háttar mannvirki af þessari gerð hafa verið reist samkvæmt l. frá Alþ. Alþ. hefur haft forustuna í þessu máli og lagt á ráð um öflun fjármagns til framkvæmdanna á hverjum tíma. Á þingi 1942 markaði Alþ. þá stefnu, að kostað yrði kapps um að leggja rafveitur um landið í því skyni að koma nægilegri raforku til ljósa, suðu, hitunar og iðnrekstrar - eins og það er orðað í till. - í allar byggðir landsins. Þrátt fyrir það, sem unnizt hefur og ég hef nú drepið á, eru ástæður í raforkumálum landsins þannig, samkvæmt þeirri grg., sem hæstv. ráðh. gaf hér í d. við 1. umr. þessa máls, að rúmlega 4000 sveitabýll hafa ekki raforku eða þá mjög ófullnægjandi orku, að 39 þorp og kauptún hafa dieselstöðvar, sem eru ekki til frambúðar, og að 7 kauptún og þorp hafa ófullnægjandi orku frá gömlum vatnsaflsstöðvum, en í þessum kauptúnum og þorpum búa samtals 22 þús. manns. Fjhn. hefur athugað þetta frv., sem hér liggur fyrir, og mælir eindregið með því, að það verði samþ. Frv. miðar að því að lögfesta eitt veigamesta atriðið úr samningi, sem gerður var milli stjórnarflokkanna, áður en núverandi stjórn var mynduð, það atriði, að hraðað verði byggingu orkuvera, dreifingu raforku og fjölgun smástöðva vegna byggðarlaga í sveit og við sjó, sem ekki hafa rafmagn eða búa við ófullnægjandi orku, og unnið verði jafnframt að lækkun raforkuverðs, þar sem það er hæst. Tryggt verði til þessara framkvæmda fjármagn, sem samsvarar 25 millj. kr. á ári að meðaltali næstu ár. Í þessu frv. er 10 ára áætlun um miklar framkvæmdir á þessu sviði. Frv. miðar að því, að gert verði stórt átak til að framkvæma stefnuna frá 1942 um að koma nægilegri raforku til ljósa, suðu, hitunar og iðnrekstrar í allar byggðir landsins. Frv. er spor í þá átt að gera að veruleika þá hugsjón að bæta lands og lýðs vors kjör og ljósið tendra með afli frá landsins hjartarót. Í 1. gr. þessa frv. er nánar ákveðið, hvaða verkefni skuli framkvæma fyrir það fjármagn, sem ráðgert er að aflað verði í þessu skyni. Það er að koma upp raforkuverum rafmagnsveitna ríkisins utan orkuveitusvæðis Sogs- og Laxárvirkjananna, að gera aðalorkuveitur og dreifiveitur fyrir kaupstaði. kauptún og sveitir víðs vegar um landið, að veita bændum lán til að koma upp smárafstöðvum, bæði vatnsafls- og mótorstöðvum, þar sem raforkuþörf sveitanna verður ekki leyst á annan hátt, og að undirbúa virkjunarrannsóknir, eftir því sem þörf er á á hverjum stað. Enn fremur er gert ráð fyrir, að heimilt sé að verja nokkurri fjárhæð til þess að greiða niður raforkuverð, þar sem það er hæst. Í skýringum, sem fylgja frv., er tekið fram, hve miklu fjármagni hefur verið varið síðan 1946 til framkvæmda, sem nefndar eru í 1.–4. tölul. 1. gr. Samkvæmt þeim skýringum hefur verið lagt fram til þeirra framkvæmda 61 millj. 772 þús. á átta árum, en það samsvarar 7.7 millj. kr. framlagi á ári hverju. Samkvæmt þessu frv. á að hækka þessi fjárframlög svo, að þau nemi að meðaltali 25 millj. á ári, en þó er gert ráð fyrir, að nokkru hærri fjárhæð verði lögð fram í þessu skyni fyrstu árin, eftir að frv. þetta verður að lögum, með það fyrir augum að hraða framkvæmdum meira en ella mundi hægt. 3. gr. frv. fjallar um fjáröflun til þeirra framkvæmda, sem gerðar verða samkvæmt þessu frv., ef að l. verður. Í a- og b-liðum þeirrar gr. eru ákvæði um það, að lögbundið skuli framlag úr ríkissjóði í þessu skyni árlega næstu 10 ár, en að öðru leyti kveður frv. sjálft ekki á um það, hvernig þessa fjár skuli afla, sem til framkvæmdanna þarf. En hæstv. ráðh., sem gerði grein fyrir þessu máli við 1. umr. þess, lýsti því þá yfir hér í d., að tekizt hefði að ná samningum við bankana um það, að þeir legðu fram sem lánsfé 140 millj. kr. á þessu tímabili. Fjhn. lítur þannig á, að þetta sé fullnægjandi trygging fyrir því, að framkvæmdir geti orðið í samræmi við þá stefnu, sem mörkuð er í frv. Samkvæmt raforkulögunum er heimilt að veita úr raforkusjóði lán til einkarafstöðva, bæði vatnsaflsstöðva og mótorstöðva, sem reistar eru fyrir einstök heimili eða nokkra bæi saman. Í 35. gr. raforkulaganna er ákvæði um þetta á þessa leið : „Úr raforkusjóði má veita einstökum bændum, sem einir eða fleiri saman reisa vatnsaflsstöðvar til heimilisnota utan þess svæðis, sem héraðsrafmagnsveitum er ætlað að ná til í náinni framtið, lán úr raforkusjóði, að upphæð allt að 2/3 stofnkostnaðar, og úr raforkusjóði má enn fremur veita bændum, sem ekki hafa aðstöðu til vatnsvirkjana, lán til að koma upp mótorrafstöðvum á heimilum sínum, allt að 3/5 stofnkostnaðar.“ Í framkvæmd hefur þetta verið svo, að það hefur ekki verið talið fært að veita bændum lán, sem nemur eins miklum hluta af heildarstofnkostnaði og raforkulögin heimila. Ég hygg, að lán til bænda samkvæmt þessari gr. raforkulaganna hafi að undanförnu ekki numið meiru en 1/3 hluta stofnkostnaðar. Það stafar að sjálfsögðu af því takmarkaða fjármagni, sem raforkusjóður hefur haft, og þeim mörgu og miklu verkefnum, sem þurft hefur að sinna með því takmarkaða fé. En fjhn. væntir þess, að um leið og fjárráð raforkusjóðs verða aukin og fjár aflað til framkvæmda á þessu sviði í samræmi við það frv., sem hér er til umr., þá verði framkvæmdinni um þetta atriði breytt á þann hátt, að bændum verði gefinn kostur á að fá hærri lán en hingað til vegna einkarafstöðva, helzt svo sem heimilt er að veita samkvæmt 35. gr. raforkulaganna, en það eru 2/3 hlutar stofnkostnaðar til vatnsaflsstöðva og 3/5 hlutar stofnkostnaðar til mótorrafstöðva. Ég endurtek það svo að lokum, að fjhn. mælir eindregið með því, að þetta frv. verði samþ., og væntir þess, að hv. þm. ljái því fylgi.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að leggja fram eina brtt. við 7. gr. þessa frv., þ. e., að á eftir greininni komi ný grein, svo hljóðandi: „Allar vélar og efni, sem flutt er inn til þeirra raforkuvera og raforkuframkvæmda, sem gerðar eru samkvæmt þessari áætlun, skulu undanþegnar söluskatti og öðrum tollum.“ Mér finnst rétt í þessu þýðingarmikla máli, sem hæstv. ríkisstj. hefur lagt hér fyrir og fjhn. nú afgreitt, að vilji Alþ. komi alveg greinilega í ljós um, hvort Alþ. sér ástæðu til að taka af þessum 250 millj. kr., sem verja á til raforkuframkvæmdanna á þessum sviðum, sem hér er talað um, á næstu 10 árum yfir 30 millj. kr. í söluskatt og tolla í ríkissjóð. Ég álít, að það yrði beinlínis til þess að flýta fyrir og hjálpa til með þá áætlun, sem hér á að framkvæma, ef vélarnar til raforkuveranna og efni til annarra raforkuframkvæmda yrðu undanþegin söluskattinum og öðrum tollum. Ég hef annars lýst mig algerlega fylgjandi þessu frv., en álit, að samþykkt á svona brtt. mundi stórum bæta það. - Ég vil svo leyfa mér að biðja hæstv. forseta að leita afbrigða fyrir þessari till., þar sem hún er skrifleg og of seint fram komin.



Herra forseti. Það var nú svo til ætlazt, að þetta frv. hér á þskj. 697, sem er viðauki við lögin frá 1946, um virkjun Sogsins, hefði fylgt frv. á þskj. 633, um viðauka við raforkulög, eftir hér, en það var til umr. hér í hv. deild s.l. föstudag. Ég skal aðeins taka það fram varðandi þetta frv., að það er flutt af ríkisstj., og er það ósk hennar, að þessi tvö frv. varðandi raforkuframkvæmdir megi fylgjast að og verði bæði afgreidd hér á þessu þingi. Eins og fram er tekið í frv. þessu, þá er hér um heimild að ræða til lántöku til þess að virkja efra Sogið, allt að 100 millj. kr., eða tilsvarandi upphæð í erlendum gjaldeyri, enda komi samþykki ríkisstj. til. Frv. þetta er flutt samkvæmt heiðni stjórnar Sogsvirkjunarinnar og er flutt vegna þess, að talið er nauðsynlegt að fara að vinna að þeim málum, að þriðja virkjun Sogsins verði nú framkvæmd eins fljótt og unnt er, og telur ríkisstj. sjálfsagt, að Alþ. stuðli að því, að fram kvæmdir tefjist ekki varðandi þetta mikla nauðsynjamál frekar en nauðsynlegt er vegna þeirra erfiðleika, sem náttúrlega kunna nú að mæta að ýmsu leyti. Það er hér bráðabirgðaáætlun í grg. um kostnað við þetta, og hljóðar hún upp á 100 millj. kr., sem er talin sú upphæð, sem nú ætti að nægja til þessa mannvirkis. Er það að sjálfsögðu von allra, að þetta mikla mannvirki, sem raunverulega verður fullvirkjun Sogsins, þurfi ekki að fara langt fram úr því, sem hér er áætlað. Ég sé ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þetta. Málið liggur ljóst fyrir, margrætt áður, og glöggar upplýsingar í þeirri grg., sem frv. fylgja. Ég vil því aðeins leyfa mér að óska eftir, að þessu frv. verði að lokinni þessari umr, vísað til 2. umr. og hv. fjhn.



Herra forseti. Frv. þetta er komið frá Ed. og flutt þar af samgmn. að beiðni póst- og símamálaráðh. Efni þess er það, að póststjórninni verði heimilað, ef ástæða þykir til, að gera húseigendum skylt að hafa póstkassa á húsum sínum eða einhvern þann annan útbúnað, sem því samsvari, þannig að auðveldara verði um póstútburð. Það er á það bent í grg. frv., að það hafi aukizt mjög kostnaður við útburð á pósti og í stórhýsum, einkum hér í Reykjavík, séu ýmsir erfiðleikar við það, að það skuli ekki vera neinir sérstakir póstkassar eða útbúnaður á hurðum til þess að setja þar póst. Þetta mun rétt vera, og er skiljanlegt, að af þessu stafi nokkur vandræði, og af þeim sökum hefur samgmn. þessarar hv. d. fyrir sitt leyti viljað mæla með því, að þetta frv. yrði samþ., þar sem þannig stendur á og hér er aðeins um heimild að ræða, sem má gera ráð fyrir að yrði ekki notuð, nema sérstaklega brýn nauðsyn þætti til bera og þá fyrst og fremst í sambandi við þau hús, þar sem eru margar íbúðir og þar af leiðandi erfitt um að koma pósti á réttan stað. Í frv. segir, að póstkassa skuli setja á hús á þann stað, þar sem póstmeistari bendir á. Þykir n. nokkuð hæpið að orða það svo, að skylt skuli að setja kassann nákvæmlega þar, sem póststjórnin bendir á að hann skuli vera, því að það vitanlega er nokkuð mikið smekksatriði, hvar slíkur útbúnaður er settur og hvernig því er fyrir komið. Það má segja, að það skipti kannske ekki efnislega miklu máli, en n. þykir þó viðkunnanlegra, að það sé þannig orðað eins og hún leggur til í brtt. sinni á þskj. 692, að í stað orðanna „sem póstmeistari bendir á“ komi: „sem póstmeistari samþykkir“, þannig að það verði tillögur frá viðkomandi húseiganda um það, hvar eigi að koma slíkum kassa fyrir. Það hefur verið á því vakin athygli, en snertir kannske ekki beinlínis þetta mál, heldur framkvæmd þess, þegar þar að kemur að setja um þetta reglugerð, að það er einn nokkur vandi, sem rís í sambandi við það, ef á að taka upp þetta póstkassakerfi, og það er um öll þau mörgu bréf, sem skakkt eru adresseruð. Til þessa hefur það ekki eins mikið komið að sök, þar sem póstarnir hafa komið í hverja íbúð með póstinn og hafa þá tekið þau bréf til baka, sem skakkt heimilisfang hefur verið á. En verði það almennt að póstkassar séu upp settir, þá er mjög hætt við, að það leiði af sér mikla erfiðleika um að koma slíkum bréfum til skila. Þessu vildi ég aðeins vekja athygli á og benda hæstv. póstmrh. á þetta atriði, sem má segja að sé nú kannske ekki veigamikið, en getur þó skipt nokkru máli í sambandi við framkvæmd málsins, þannig að þetta atriði þurfi að hafa í huga við setningu reglugerðarinnar. Ég hirði ekki að orðlengja um þetta frekar, en tek fram, að n. mælir með frv. með þessari smábreytingu. Einn nm., hv. 5. landsk., var ekki á fundi, þegar málið var afgr. í n., en mun áður hafa lýst þeirri skoðun, að hann væri málinu sammála.