Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Góðir hlustendur. Sjaldan hefur ástandið í atvinnu- og efnahagsmálum þjóðarinnar verið eins alvarlegt og það er nú. Það er sama, hvert litið er, alls staðar blasa við hrikaleg vandamál, stærri og erfiðari en oftast áður. Tvær gengislækkanir hafa dunið yfir með tæplega ársmillibili, erlendur gjaldeyrir hefur hækkað í verði um 104% og síðan hafa eðlilega orðið stórfelldar verðlagshækkanir innanlands og mikil röskun á efnahagskerfinu. Afleiðingarnar hafa orðið verkföll og verkbönn eða framleiðslustöðvanir, stórkostlegur samdráttur hefur orðið í öllum framkvæmdum landsmanna, og segja má, að íbúðarhúsabyggingar hafi að mestu stöðvazt. Afleiðingar þessa hafa m. a. komið fram í stórminnkandi atvinnu og skertum lífskjörum. Á s. l. vetri voru skráðir atvinnuleysingjar orðnir 6 þús., og var þar um að ræða fólk úr flestum atvinnugreinum og fólk um allt land. Skuldir þjóðarinnar við útlönd hafa hækkað gífurlega, og er nú svo komið, að árlegar afborganir og vextir af þeim nema orðið jafnhárri fjárhæð og allt andvirði frystra fiskafurða landsmanna á heilu ári. Og mitt í öllum þessum vanda stendur ríkisstj. enn í dag í styrjöld við allt launafólk í landinu og krefst þess, að það taki á sig til viðbótar við minnkandi atvinnu 20% skerðingu á launakjörum. Laun hér á landi eru þó þegar orðin miklu lægri, þegar miðað er við sambærilegan vinnutíma, en í öllum nálægum löndum, og í flestum greinum munu laun hér vera orðin helmingi lægri en t. d. í Noregi og Danmörku. Afleiðingar hinnar háskalegu stefnu, sem ríkisstj. stritast enn við að halda fram í efnahagsmálum, verða þær, að fleiri og fleiri gefast beinlínis upp, flýja land og leita sér atvinnu í öðrum löndum. Af þeim ástæðum berast nú þær óhugnanlegu fréttir, að fjölmennir atvinnuhópar hafi ráðið sig til Svíþjóðar, til Danmerkur, til Færeyja, jafnvel til Grænlands og til enn annarra landa. Efnahagsmálastefna ríkisstj. hefur í ýmsum greinum einkennzt af kollsteypum. Núv. stjórnarflokkar hafa fjórum sinnum fellt gengi krónunnar. Þeir hafa ýmist bannað með lögum vísitölugreiðslur á laun eða samið við samtök launafólks um að taka þær upp að nýju. Fyrir nokkrum árum hélt ríkisstj. því fram, að réttast og hagkvæmast væri að gefa alla verzlunarálagningu frjálsa, og þá var álagning hækkuð á flestum vörum. Síðan snarskipti stjórnin um stefnu í þessum efnum og setti allar vörur undir verðlagsákvörðun, og nú eru stjórnarherrarnir byrjaðir aftur að boða frjálsa verzlunarálagningu. Stundum hefur ríkisstj. talið, að flest illt stafaði af styrkjum og uppbótargreiðslum, en í annan tíma hefur hún beinlínis hrúgað upp slíku styrkja- og uppbótakerfi. Þannig hafa kollsteypurnar verið. Í vissum málum hefur ríkisstj. þó haldið sér furðulega fast við sömu stefnuna allt samstarfstímabil núv. stjórnarfl. s. l. 10 ár. Þannig hefur hún allan tímann haldið fast við þá stefnu að eiga í sífelldum deilum við launafólk í landinu. Stjórnarflokkarnir hafa hvað eftir annað bannað verkföll með lögum. Þeir hafa lögbundið kaup einstakra vinnustétta og þeir hafa með lögum riftað löglega gerðum kaupsamningum verkafólks og vinnuveitenda. Stefna stjórnarflokkanna hefur líka verið óbreytt allan tímann gagnvart undirstöðuatvinnuvegum landsmanna. Þar hefur stefna trúleysis á íslenzka atvinnuvegi, stefna vanmats á möguleikum íslenzkrar framleiðslu, verið allsráðandi. En jafnframt hefur ríkisstj. dekrað við stétt kaupsýslumanna og milliliða, og í atvinnulegum efnum hefur hún sett allt sitt traust á erlend stórfyrirtæki. Ríkisstj. reynir nú, þegar öllum er orðið ljóst, að stefna hennar í atvinnu- og fjárhagsmálum hefur beðið algjört skipbrot og öngþveiti blasir við, hvert sem litið er, að afsaka, hvernig komið er með því, að sjávarafli hafi minnkað tvö undanfarin ár og verðlag á erlendum mörkuðum hafi fallið mikið. Þær afsakanir skýra á engan hátt það ömurlega og alvarlega ástand, sem ekki verður lengur dulið fyrir neinum, sem opin hefur augun. Nokkur minnkun fiskafla frá metveiði og nokkur lækkun verðlags frá hæsta verði hefur auðvitað aukið á erfiðleikana, en skýringarnar á því hörmulega ástandi, sem nú er við að glíma í efnahagsmálum þjóðarinnar, eru allt aðrar. Og eigi nokkur von að vera til, að takast megi að sigrast á vandanum, verður þjóðin öll, þó ekki sízt þeir, sem með völdin fara, að gera sér fulla grein fyrir eðli vandans og þora að horfast í augu við hann og viðurkenna staðreyndir málsins undanbragðalaust, þó að slík viðurkenning kunni að koma óþægilega við nokkra mestu valdamenn landsins. Vandamálin, sem við er að fást í dag, eins og rekstrarerfiðleikar atvinnuveganna, samdráttur í öllum framkvæmdum, minnkandi atvinna og atvinnuleysi, sílækkandi kaupmáttur launa og síðan verkföll og verkbönn og landflótti, stafa m. a. af því, að í landinu hefur ríkt algjört skipulagsleysi í fjárfestingar- og framkvæmdamálum undanfarin ár. Fjármunum þjóðarinnar hefur verið eytt á gáleysislegan hátt. Þannig hefur miklu fé verið eytt í byggingu verzlunar- og skrifstofuhalla, bankastórhýsa og í annað af svipuðu tagi. Verzlanir eru orðnar allt of margar og krefjast svo sífellt hærri og hærri álagningar. Gott dæmi um þessa öfugþróun er að finna í opinberum skýrslum, sem sýna, að á árunum 1961–1966 námu fjárfestingar við byggingu verzlunar- og skrifstofuhúsa og hótela svo að segja jafnhárri upphæð og allar fjárfestingar við fiskveiðar landsmanna á sama tímabili. Slík óstjórn hlýtur að segja til sín. Skipulagsleysið á öllum sviðum hefur leitt af sér óhóflegan innflutning á vörum, sem ýmist var hægt að framleiða í landinu sjálfu eða þjóðin gat auðveldlega verið án. Afleiðingar skipulagsleysisins hafa einnig komið fram í ótrúlegri þenslu ríkisbáknsins, en útgjöld ríkisins hafa margfaldazt á nokkrum árum. Bílastyrkir og aðrir gæðingastyrkir nema orðið tugum millj. kr. Nýjum og algjörlega óþörfum sendiráðum hefur verið bætt við og stöðugt aukast ríkisútgjöldin til ráðunauta ríkisstj. og nefnda og ráða, sem hún tilnefnir af öllum mögulegum tegundum. Þessi óstjórnar- og eyðslustefna hefur orðið til þess, að yfirbyggingin í þjóðfélaginu hefur sífellt farið stækkandi og krafizt stærri og stærri hluta af þjóðartekjunum, undirstaðan hefur hins vegar farið minnkandi. Undirstöðuatvinnuvegirnir hafa beinlínis dregizt saman og standa í ýmsum greinum mun veikar nú en fyrir 10 árum. Þannig hefur togaraflotinn minnkað á þessum tíma um meira en helming, og svo að segja engin endurnýjun hefur átt sér stað í þeim hluta bátaflotans, sem aðallega hefur aflað hráefnis fyrir fiskiðnaðinn. Afleiðingarnar eru m. a. þær, að framleiðsla frystihúsanna hefur dregizt saman um fullan þriðjung á árunum 1958–1968. Stefna ríkisstj. í málefnum atvinnuveganna hefur verið algjörlega neikvæð. Stjórnin hefur blátt áfram ekki haft neina stefnu um uppbyggingu og þróun undirstöðuatvinnuvega landsmanna. Hvað hefur ríkisstj. t. d. gert til þess, að togaraflotinn yrði endurnýjaður? Hún hefur ekkert gert. Hvað hefur ríkisstj. gert til þess að endurnýja hina minni fiskibáta? Ekkert. Og hvað hefur hún gert til þess að koma upp fullvinnslu á fiski? Ekkert. Og hvað hefur hún gert til þess að afla nýrra markaða? Ekkert. Hvað hefur ríkisstj. gert til að efla á raunhæfan hátt ísl. iðnað? Hreinlega ekkert. Og hvað hefur hún gert til að skipuleggja landbúnaðarframleiðsluna? Ekkert. Afleiðingar þessarar skammsýnisstefnu birtast þjóðinni í dag í þeim margvíslegu og erfiðu vandamálum, sem blasa við augum svo að segja hvert sem litið er í þjóðlífinu. Þessa dagana hefur Alþ. verið önnum kafið við að samþ. nýjar, erlendar lántökur fyrir ríkisstj. Nú á t. d. að taka 700 millj. kr. erlent lán til þess að byggja nokkrar breiðgötur út úr höfuðborginni, svo að bílafjöldinn í Rvk. geti komizt sæmilega klakklaust út úr borginni og inn í hana aftur á góðviðrisdögum. Ekki amaleg fjárfesting það. Enn á að taka stórlán erlendis vegna kísilgúrævintýrisins við Mývatn. Sú verksmiðja hefur nú þegar kostað um 300 millj. kr. og enn vantar 300 millj. til viðbótar í stofnkostnað og upp í mikinn, fyrirsjáanlegan taprekstur. Framleiðsla þessa fyrirtækis er svipuð að verðgildi og framleiðsla lítils frystihúss, en beint rekstrartap var s. l. ár 33 millj. kr. Fjárútvegun ríkisins til verksmiðjunnar nemur þó orðið jafnmikilli upphæð og stofnlán til sjávarútvegsins alls á heilu ári. Erlendar lántökur ríkisins eru nú meiri en nokkru sinni. Nú eru erlend lán tekin til almennra framkvæmda, t. d. til vegagerðar og atvinnubótaframkvæmda, og svo eru ný lán tekin til þess að greiða umsamdar afborganir og vexti af eldri lánum. Vandamálin birtast m. a. í því, að nú verður ríkisstj. að leggja til, að stöðvaðar verði næstu 4 árin svo að segja allar nýbyggingar vega um allt land utan næsta nágrennis við höfuðborgina, nema til komi nýr skattur á benzín til viðbótar við það, sem fyrir var. Heilbrigðismálin hafa verið í sviðsljósinu síðustu daga, en þar blasir við neyðarástand í ýmsum greinum. Í skólamálum er ástandið þannig, að enn skortir mikið á, að nægilegt skólahúsnæði sé til fyrir þá kennslu, sem ákveðin er með lögum. Í húsnæðismálum er um stórfelldan samdrátt að ræða og mjög skortir á, að ríkið geti staðið við skuldbindingar sínar varðandi þau mál. En það, sem alvarlegast er þó af öllu, er það, að atvinnuvegirnir eru lamaðir, atvinnutækin eru í ýmsum greinum gömul og úr sér gengin, við höfum dregizt aftur úr öðrum þjóðum í atvinnulegum efnum og tilfinnanlegt atvinnuleysi er orðið hlutskipti fjölda fólks um allt land. Atvinnuleysið leiðir af sér samdrátt, samdrátt í byggingarframkvæmdum, samdrátt í vörukaupum, samdrátt í tekjum bæjar- og sveitarfélaga, samdrátt í tekjum ríkisins, allsherjar samdrátt og kreppu í öllu hagkerfinu. Frammi fyrir þessum vanda stöndum við í dag, en hvað gerir ríkisstj.? Hver eru hennar úrræði? Einmitt þessa dagana er skólaæskan að koma úr skólunum, út á vinnumarkaðinn. Að þessu sinni mun sá hópur skólafólks, sem leitar atvinnu, vera um 8 þús. ungmenni. Hvaða möguleikar eru til að koma þessu unga fólki í atvinnu? Ríkisstj. hefur ekkert raunhæft gert. Stefna hennar og úrræðaleysi kemur bezt fram í því, að nú hefur hún lagt fram frv. á Alþ. um atvinnuleysisbætur, um atvinnuleysisbætur handa skólafólki, sem ekki kemst í sumaratvinnu. Þannig eru ráð stjórnarherranna. Og hver er stefna ríkisstj. varðandi eflingu atvinnuvega? Stefna hennar í þeim efnum er öldungis óbreytt frá því, sem verið hefur. Síðustu dagana hefur stjórnin verið að knýja fram á Alþ. lagasetningu um að fella niður með öllu tilskilið framlag ríkissjóðs til Fiskveiðasjóðs Íslands, sem er eini stofnlánasjóður sjávarútvegsins og býr við mikinn fjárskort. Stjórnin hefur einnig beitt sér fyrir lagasetningu um lækkun á lögbundnu framlagi til Aflatryggingasjóðs sjávarútvegsins. Og enn er ríkisstj. að knýja fram hækkun á útflutningsgjaldi á sjávarafurðum, þó að útflutningsgjöldin á saltsíld t. d. séu komin upp undir 20%, þegar öll sölugjöld eru talin með. Viðhorf ríkisstj. til þeirra, sem vinna við undirstöðuframleiðslu þjóðarinnar, kemur einkar skýrt fram í því, að nú er hún að knýja fram löggjöf á Alþ., sem miðar að því að skattleggja alla sjómenn á minnstu fiskibátunum, þ. e. fiskibátum undir 12 rúml. að stærð. Ríkisstj. ætlar að taka af þeim skatt í sérstakan fæðiskostnaðarsjóð, svo að útgerðarmenn stærri bátanna geti greitt hluta af fæðiskostnaði sinna skipverja. Þannig eiga eitt til tvö þús. sjómenn á minnstu bátunum að greiða skatt í fæðiskostnaðarsjóð, en jafnframt á að neita þeim um rétt til að fá greiðslur úr sjóðnum. Þannig meta stjórnarflokkarnir störf þessara sjómanna. Fálm ríkisstjórnarinnar í atvinnumálunum er ótrúlegt og í rauninni óútskýranlegt. 300 millj. kr., sem áttu að ganga til þess að draga úr atvinnuleysinu í vetur, eru enn ekki komnar í notkun nema að litlu leyti. Sokkabuxnaverksmiðja mun að vísu hafa verið flutt á milli staða með framlagi af þessu fé og einhverjar hliðstæðar björgunaraðgerðir hafa átt sér stað. En ekkert hefur gerzt, sem máli skiptir fyrir atvinnulífið í landinu. Jú, heyrzt hefur, að atvinnumálanefnd ríkisins hafi boðið Reykjavíkurborg 26 millj. kr. af þessu fé til þess að rústberja gömlu togarana, sem legið hafa í Reykjavíkurhöfn og inni á sundum ónotaðir í mörg ár. Borgarstjóranum í Reykjavík mun ekki hafa litizt á þessar atvinnubætur. Og nú hefur verið tilkynnt, að nefnd manna hafi verið send á vegum borgarinnar til Kanada til að kaupa þar eða leigja gamla legiitogara þar í landi. Þannig er hin atvinnulega viðreisn þeirra viðreisnarmanna. Ríkisstj. hefur glatað trausti þjóðarinnar, á því leikur enginn vafi. Þó að stjórninni hafi tekizt að krækja sér í nauman meiri hluta í kosningum fyrir tveimur árum, þá er alveg víst, að í dag mundi hún kolfalla í almennum kosningum. Það, sem stjórnarfl. gátu dulið fyrir þjóðinni fyrir tveimur árum, geta þeir ekki dulið lengur. Stefna þeirra hefur beðið algjört skipbrot. Nú blasa geigvænlegar erlendar skuldir við öllum. Nú sjá allir ríkiseyðslukerfið. Nú verður vanrækslan í atvinnulegri uppbyggingu ekki dulin fyrir neinum. Nú viðurkenna allir, að fjármunum þjóðarinnar hefur verið eytt í heimskulegar fjárfestingar í mörgum greinum og óþarfan innflutning vegna stjórnleysis. Nú er atvinnuleysi orðið hlutskipti þúsunda manna, og nú sjá menn, að stóriðjuævintýri ríkisstj. hafa ýmist verið misráðin og fyrirhyggjulaus eða geta ekki orðið þjóðinni að neinu teljandi gagni. Og nú viðurkennir öll þjóðin, að sú stefna, sem leiðir óhjákvæmilega til síendurtekinna stórátaka við vinnustéttir landsins, sem leiðir til verkfalla og verkbanna og framleiðslustöðvunar, er röng stefna og háskaleg efnahagslegu sjálfstæði þjóðarinnar. Hugmyndir ríkisstj. um nýjar leiðir út úr vandanum, sem fram hafa komið, eru jafnfráleitar og viðreisnarstefnan sjálf. Það er sannarlega ekki leið út úr ógöngunum, eins og nú er komið, að binda þjóðina verzlunarlegum og pólitískum skuldbindingum með þátttöku í markaðsbandalögunum í Evrópu. Það er heldur ekkert „patent“ til, sem bjargað getur atvinnurekstri landsins. Allar till. um minkarækt og meiri kísilgúr eða meiri raforkusölu til erlendra stórfyrirtækja undir kostnaðarverði eru út í hött. Og öll snöp á eftir erlendum auðkýfingum með beiðni um, að þeir leysi okkar vanda eru jafnfáránleg. Landsmenn verða sjálfir að leysa sinn vanda, og lausnin verður að byggjast á auðlegð fiskimiðanna við landið og auðlegð landsins sjálfs og dugnaði, hugviti og atorku landsmanna. Það er háttur ríkisstj. að hamra í sífellu á því, að stjórnarandstaðan kunni engin ráð við vandanum og að hún sé stefnulaus. Þetta er sagt í þeim tilgangi, að fólk sætti sig frekar við óhæfa stefnu stjórnarinnar, þar sem um ekkert annað sé að velja. Þessi fullyrðing stjórnarinnar er röng. Við Alþb.-menn höfum árum saman lagt fram till. á Alþ. um, að skipuleg stjórn yrði tekin upp á fjárfestingarmálum þjóðarinnar og á inn- og útflutningsverzlun landsmanna. Stefna okkar í þessum efnum hefur verið skýr og algjörlega andstæð stefnu ríkisstj. Við Alþb.-menn höfum æ ofan í æ lagt fram till. um endurnýjun togaraflotans og um bátabyggingar innanlands eftir áætlun. Við höfum lagt fram frv. um sérstakan stuðning við nýjar greinar fiskiðnaðar og fullvinnslu sjávarafla. Við höfum lagt til að unnið yrði samkv. áætlun um uppbyggingu iðnaðarins í landinu og að landbúnaðarframleiðslan yrði skipulögð í samræmi við markaðsaðstæður og þarfir þjóðarinnar. Við höfum flutt till. um gjörbreytta stefnu í lána- og rekstrarmálum atvinnuveganna og lagt til, að dregið yrði úr óþörfum milliliðakostnaði, t. d. með því að ríkisreka olíuverzlun í landinu. Það er algjörlega rangt, þegar ríkisstj. heldur því fram, að ekki sé um að ræða aðra stefnu en þá stefnu hennar, sem leitt hefur vandræðin yfir þjóðina. Verkföll, eins og þau, sem átt hafa sér stað á þessu ári, fyrst í jan. og febr. og síðan aftur nú, eru sannarlega ekkert gamanmál fyrir vinnandi fólk. Það leggur enginn sjómaður eða verkamaður niður vinnu á hávetrarvertíð, nema tilknúinn af brýnni nauðsyn. Áform ríkisstj. um að knýja fram lækkun á verðgildi launa um 20% til viðbótar við minnkandi atvinnu hlutu að leiða til þessara átaka. Enginn gat efazt um það og ekki ríkisstj. heldur. Átök af þessu tagi, sem verið hafa árlegur atburður í tíð núv. ríkisstj., átök við alla launþega landsins, hljóta að leiða til efnahagslegs hruns, til efnahagslegs ósjálfstæðis þjóðarinnar, ef ekki verður komið í veg fyrir þau hið fyrsta. En eigi að koma í veg fyrir þau, verður að skipta um stjórnarstefnu. Engin bönn eða boð koma í veg fyrir þessi átök, ef ríkisstj. heldur fram sinni skammsýnu stefnu. Kaupmáttur launa verður ekki lækkaður frá því, sem nú er, nema með háskalegum afleiðingum fyrir þjóðarheildina. Þetta verður ríkisstj. að skilja, og þetta verður allt launafólk í landinu að sýna í verki, að það skilur. Þeir sjómenn, sem beittir hafa verið lögþvingunum af ríkisstj.-flokkunum og þolað hafa beina kauplækkun vegna samþykktar þeirra, verða að hætta öllum stuðningi við stjórnarflokkana. Þeir sjómenn á smábátum, sem nú eru skattlagðir vegna rekstrar stærri báta og án þess að njóta sömu réttinda og aðrir, verða að hætta að kjósa Alþfl. og Sjálfstfl. Þeir opinberir starfsmenn, sem búið hafa við lögbrot og launaþvinganir stjórnarflokkanna, verða að sýna það á kjördegi, að þeir una ekki óréttlætinu. Það verkafólk, sem áður hefur stutt stjórnarflokkana, en orðið hefur fyrir látlausum árásum þeirra og orðið að þola skert launakjör og afleiðingar langra verkfalla, verður að horfast í augu við staðreyndir og hætta öllum stuðningi við það pólitíska vald, sem er að kippa grundvellinum undan viðunandi lífskjörum í landinu. Og þeir atvinnurekendur, sem sjá hvert stefnir með innlenda framleiðslu, ef núv. stjórnarstefnu verður haldið áfram, verða líka að þora að horfast í augu við staðreyndir, draga réttar ályktanir af því, sem hefur gerzt. Óbreytt stefna í efnahags- og atvinnumálum er ekki framkvæmanleg. Ríkisstj. hefur tapað trausti þjóðarinnar. Hún getur ekki setið öllu lengur, þó hún hangi enn á naumum meiri hluta á Alþ. Til kosninga hlýtur að draga. Þá skiptir öllu máli, að allt vinnandi fólk, að þjóðin öll skilji og viðurkenni nauðsyn þess, að breyta verður um stefnu, að upp verður að taka uppbyggingar- og framfarastefnu, sem byggir á þjóðlegum grunni. Alþb. er nýr stjórnmálaflokkur, stefna þess er skýr og afdráttarlaus. Öflugustu félög verkalýðssamtakanna í landinu eru undir forystu Alþb.-manna og stefna þess nýtur yfirgnæfandi stuðnings í röðum launafólks. Fram hjá verkalýðssamtökunum verður ekki gengið við mótun nýrrar stefnu í atvinnumálum. Í næstu kosningum ríður því á miklu fyrir allt launafólk, fyrir alla frjálslynda menn í landinu, fyrir alla þá, sem efla vilja efnahagslegt sjálfstæði þjóðarinnar, að Alþb. hljóti öflugan stuðning, svo að stefna þess fái þá viðurkenningu í reynd, sem þjóðinni er nú brýn þörf á.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Ég hygg, að það hafi verið fyrir einum sex - sjö árum, að ég heimsótti erlendan kunningja minn. Hann spurði þá um ástand og horfur á Íslandi og tók upp bréf, sem ég hafði skrifað honum nokkrum mán. áður og þar sagt, að þá um sinn gengi sæmilega, en velgengnin væri völt á meðan hún byggðist á óveiddri síld í sjó og stöðugleika Hannibals Valdimarssonar. Þetta rifja ég upp nú, vegna þess að þarna var vikið að tveim viðfangsefnum, sem öðrum fremur um langa hríð hefur verið við að etja í atvinnu- og stjórnmálum okkar, þ. e. a. s. óvissu atvinnuveganna og rysjótta sambúð verkalýðsfélaga við önnur almannasamtök og ríkisvald. Um margt er deilt en þó ekki um það, að síðustu tvö þrjú árin hafa miklir örðugleikar að okkur steðjað. Mönnum kemur hins vegar ekki saman um, af hverju þessir örðugleikar stafi. Fyrir því verða menn samt að gera sér grein, ef ekki á illa að fara, því að enn eru það sannmæli, - að varðar mest til allra orða að undirstaðan sé réttleg fundin. Stjórnarandstæðingar halda því staðfastlega fram í áróðri sínum, að orsakanna sé að leita í rangri stjórnarstefnu síðustu tíu árin. Mestur hluti þess áratugs er hins vegar hið örasta framfaratímabil, sem við höfum notið hér á landi. Auðvitað hefur ýmislegt farið öðruvísi á þessu árabili en menn eftir á óska að gert hefði. En orsakanna er annars staðar og lengra að leita en í rangri stefnu, sem valin hafi verið fyrir nær 10 árum. Hreinar útflutningstekjur á árinu 1968 námu hér um bil 45% minna að verðmæti en á árinu 1966. Og þegar litið er til aukins kostnaðar við öflun þeirra vegna fjarlægðar á mið og veiðarfæraslits, er óhætt að segja, að verðmætið sé a. m. k. 50% minna 1968 en 1966. Ástæður þessa eru augljósar. Minni afli, einkum á síldveiðum, lækkað verðlag á flestum afurðum og markaðslokun í Biafra. Við enga þessara orsaka hefðu nein íslenzk stjórnvöld, hver sem verið hefðu, getað ráðið, eins og á stóð. Úr áhrifum verðsveiflnanna hefði nokkuð mátt draga, ef til hefði verið öflugur verðtryggingarsjóður, en honum hefði þurft að hafa verið komið upp alllöngu áður. Um slíkt voru ekki gerðar tillögur hvað þá meira á vinstristjórnarárunum né næstu árin á eftir og enn þá síður þar áður. Hugmyndinni var fyrst lítillega hreyft af sérfræðingum eftir hækkun síldarafurða á vorinu 1965, en fékk þá ekki byr. Enda varð sú litla tilraun til verðjöfnunar, sem þá var gerð, til þess, að síldarflotinn sigldi til heimahafna, svo sem margir muna. Þeirri aðgerð fögnuðu þá mest sumir þeirra, sem síðustu mánuði hafa talað fjálglega um þann skort á framsýni, að ekki skuli fyrir löngu hafa verið gerðar rækilegar ráðstafanir til verðjöfnunar. Nú hafa menn nokkuð lært af reynslunni í þessu, og er þó skylt að játa, að hér er engan veginn um einfalt mál að tala. Útgerð og sjómennska við strendur Íslands er svo áhættusöm, að skiljanlegt er, að báðir, sjómenn og útgerðarmenn, líti það með nokkurri tortryggni, ef svipta á þá happagróða, þegar að höndum ber, jafnvel þótt sagt sé, að það sé gert til þess að búa betur undir erfið ár. Í þá átt ber þó tvímælalaust að stefna að draga úr áhættum og sveiflum íslenzks atvinnulífs. Þar skiptir mestu að skjóta fleiri stoðum undir efnahaginn. Nauðsyn þess hefur ríkisstj. og stuðningsmenn hennar séð miklu fyrr og betur en hv. stjórnarandstæðingar. Skemmst er að minnast deilunnar, sem stóð fyrir þremur árum um Búrfellsvirkjun og álbræðslu í Straumsvík. Þetta tvennt fór saman. Úr Búrfellsvirkjun hefði ekki orðið, ef Straumsvíkursamningurinn hefði ekki verið gerður. Gagnstætt óyggjandi rökum og tvímælalausri reynslu t. d. frá Noregi hömuðust hv. stjórnarandstæðingar þá á móti erlendu fjármagni og gera raunar enn, jafnframt því sem þeir á undan og eftir hafa verið síkvartandi undan okkar eigin fjármagnsleysi. Sem betur fer voru andmæli þeirra að engu höfð, enda tryggilega búið um okkar hag í samningunum við hina erlendu aðila. En til dæmis um skammsýnina má geta þess, að jafnvel hinir framsýnustu og bezt viljuðu í þeirra hóp töldu það þá höfuðgalla á samningsgerðinni, að með henni yrði sköpuð of mikil þensla á innlendum vinnumarkaði, svo að hingað þyrfti að flytja erlendan vinnulýð, sem flestum væri óvelkominn. Við bentum þá á, að byrgja yrði brunninn, áður en barnið dytti ofan í. Of seint væri að ráðast í svo umfangsmiklar framkvæmdir sem þessar, eftir að atvinnuleysi skylli á, en við atvinnuleysi yrðum við að vera búnir, á meðan atvinnuvegir okkar væru jafneinhæfir og hingað til hefði verið. Játa skal, að breyting á þessu tekur langan tíma, sennilega kynslóðir, en hún verður aldrei nema hafizt sé handa og í framkvæmdir ráðizt, þótt árangur komi einungis smám saman í ljós. Menn verða að muna að „hugsa ekki í árum, en öldum, að alheimta ei daglaun að kvöldum,“ eins og landnámsmaðurinn Stephan G. Stephansson kvað. Aðrar þjóðir hafa átt í vanda svipaðrar tegundar og við og þó engan veginn eins mögnuðum. Danir eru gömul landbúnaðarþjóð, og var það lengi hald manna, að auðlegð þeirra kæmi einkum af landbúnaði, enda land þeirra fátækt af náttúruauðlindum öðrum en frjósemi jarðar og iðni íbúanna. Forystumenn Dana töldu þá hins vegar of háða landbúnaði, og fengu þeir þó í lok seinna stríðs ekki nema hér um bil 2/3 af útflutningstekjum sínum frá landbúnaðinum. Nú er það hlutfall komið niður fyrir 40% eða nær þriðjungi þó, og er þó enn markvisst unnið að því að draga úr hlutfallslegri framleiðslu landbúnaðarvara, en efla aðra atvinnuvegi. Svipaða sögu er að segja frá Ísrael. Á fyrstu árum sjálfstæðis síns framleiddu Ísraelsmenn aðallega ávexti, einkum appelsínur og fengu um 2/3 útflutningstekna sinna þannig. Nú hefur hlutfallið lækkað niður fyrir þriðjung. Áreiðanlega líða mörg ár, þangað til við verðum fiskveiðum ekki háðir í ríkara mæli en Danir nú landbúnaði. Má og eitthvað í milli vera. En á meðan við eigum jafnmiklar auðlindir ónotaðar í landinu og raun ber vitni, er það ófyrirgefanleg skammsýni að leggja ekki höfuðáherzlu á hagnýtingu þeirra. Hér er mikið og verðugt verkefni fyrir upprennandi æskulýð Íslands, enda ber honum að feta í fótspor þeirra, sem af djarfhug og drengskap hrinda miklum málum í framkvæmd, en taka ekki mark á nöldri hinna, sem raunar þykjast vera með óhjákvæmilegum breytingum, en hafa allt á hornum sér í hvert skipti, sem til raunhæfra athafna kemur. Staðreyndin er, að nú verðum við að taka afleiðingum þess, að afkoma okkar er enn allt of óviss og sveiflukennd. Þegar leið á árið 1968, varð ljóst, að í stað hins öra tekjuauka fram til 1966 mundu tekjurnar aftur stórminnka og verða mun minni en á hinu erfiða ári 1967. Sú gagnrýni heyrist öðru hverju, að ríkisstj. hafi of seint brugðizt við þessum vanda. Þeir, sem svo tala, hafa ekki til hlítar áttað sig á, hvers eðlis vandinn er. Hann er einmitt sá, hversu erfitt og ómögulegt er að sjá hann fyrir hverju einstöku sinni. Aflabrestur er ekki vitaður fyrr en í lok vertíðar. Menn kunna að geta sér til um verðlagsþróun, en hún er síbreytileg og ótal erlendum og að verulegu leyti ófyrirsjáanlegum atvikum háð. Enginn vissi fyrir gang borgarastyrjaldarinnar í Nígeríu og þar af leiðandi langvinna lokun skreiðarmarkaðs í Biafra. Ráðstafanir gegn öllu þessu andstreymi hefðu verið út í hött og engan skilning hlotið, ef þær hefðu verið gerðar fyrr en menn höfðu sjálfir séð það og reynt. Bezta sönnun þess er, hversu ýmsum hefur jafnvel eftir á reynzt erfitt að átta sig á hinu sanna samhengi og nauðsyn róttækra gagnráðstafana. Enn tala margir viti bornir menn um, að allt of mikið sé gert fyrir sjávarútveg. Þeir átta sig ekki á, hver úrslitaáhrif hann hefur á afkomu allra annarra atvinnugreina og kaupgetu almennings. Afkoma sjávarútvegs ræður ekki sízt langmestu um gjaldeyrismagnið, sem við höfum yfir að ráða, af því að ríflega 90% útflutningsteknanna koma frá honum. Aldagömul reynsla segir einnig, að ef skortur verður á vöru hækkar hún í verði, svo sem við höfum hvað eftir annað neyðzt til að viðurkenna með hækkun á verði erlends gjaldeyris einmitt vegna minnkandi gjaldeyrisöflunar sjávarútvegsins. Þess vegna er það forsenda fyrir tryggingu á verðmæti okkar eigin gjaldeyris að efla þær atvinnugreinar, sem hans afla. Endirinn varð sá, að þjóðartekjur á mann reyndust hér um bil 17% minni á árinu 1968 en 1966. Fram hjá þessum vandræðum varð ekki komizt með tali um, að áður hafi óhæfileg eyðsla átt sér stað. Auðvitað hefur margt farið í súginn, en á uppgangsárunum eyddi þjóðin sem betur fer hvergi nærri því, sem hún aflaði, heldur stórbætti efnahag sinn. Sakazt er um, að of mikið hafi verið lagt í tæki til síldveiða, en t. d. ekki hugsað um endurnýjun togaraflotans, svo sem hv. síðasti ræðumaður gerði. Einkennilegt er, að slíkt er mest haft á orði af þeim, sem á sínum tíma ávítuðu stjórnvöld fyrir að styðja uppbyggingu síldveiða ekki nógu mikið og gáfust sumir sjálfir upp á togaraútgerð, a. m. k. um sinn, og/eða gerðu sitt til að torvelda hana. Lofsvert er, að nú er aftur að vakna áhugi á aukningu togaraútgerðar, en í þessum efnum hlýtur og framtak einstaklinga, þar með talið félaga, mestu að ráða. Verkefni ríkisins er að stuðla að því, að almenn fjárhagsleg skilyrði skapist fyrir slíkri útgerð, þ. á m. nauðsynlegar veiðiheimildir og hefur í þeim efnum á undanförnum árum staðið meira á öðrum en viðleitni stjórnarinnar, sem hefur átt takmörkuðum skilningi að mæta hjá öðrum aðilum, er hér koma við sögu. Á meðan síldaraflinn var mestur, síldarævintýrið stóð, ef menn vilja svo orða það, leituðu flestir dugmestu sjómennirnir þangað, einmitt af því að uppgripin voru þar mest. Við þetta varð ekki ráðið, og hefði ekki verið vit í að reyna að ráða við það. Þar um breytir engu, þó að uppgripin yrðu ekki varanleg. Þau færðu engu að síður óhemju fjármuni á land og skildu eftir mikil varanleg verðmæti, sem ella hefðu ekki fengizt. Þjóðarheildin varð þeirra verðmæta aðnjótandi í stórbættum lífskjörum. Á sama hátt og hún varð það þá árum saman, verður hún nú að laga lifnaðarhætti sína eftir hinum minnkuðu tekjum. Sú er óhjákvæmileg afleiðing þess að byggja afkomuna svo mjög á svipulum sjávarafla. Hv. stjórnarandstæðingar og þá einkum framsóknarmenn tala eins og hægt hefði verið að bjarga öllu við með hliðarráðstöfunum, sem við engan hefðu illa komið. A. m. k. öðru hverju segjast þeir sumir vilja greiða fullar vísitöluuppbætur eða verðtryggingu launa og fara þar oft fram úr kröfum verkalýðsfélaganna sjálfra, samtímis því sem þeir taka undir ýtrustu kröfur opinberra starfsmanna. Framsóknarmenn telja verðlag á búvörum bænda of lágt, og illa við þá gert að flestu leyti. Þeir börðust á móti breytingu sjómannasamninga í samræmi við gengisbreytinguna. Þeir þykjast harma það, hversu sparifjáreigendur séu illa leiknir, samtímis því sem þeir segja lækkun útlánsvaxta margra meina bót. Þeir vita þó ofurvel, að lækkun útlánsvaxta hlyti að leiða til lægri innlánsvaxta, og þá fyrst yrðu sparifjáreigendur verulega hart leiknir, án þess að nokkra úrslitaþýðingu hefði fyrir atvinnuvegina. Enda eru vextir hér alls ekki miklu hærri en víðast annars staðar, eins og oft er látið, heldur eru þeir í samræmi við það, sem allvíða tíðkast. Almennir útlánsvextir banka í Danmörku eru eftir síðustu vaxtahækkun þar í landi um 11%, en 9–10% hér á landi. Þar sem einhverrar óánægju verður vart, reyna framsóknarmenn að magna hana og ýta undir allar kröfur um aukin útgjöld alveg án hliðsjónar af því, hvort þær verði að gagni eða ekki. Og nú segja framsóknarmenn kaupmenn vera allt of hart leikna, þá stétt, sem Framsókn hefur frá upphafi ofsótt. Hætt er og við, að bæði kaupmenn og aðrir, sem Framsókn biðlar nú til mundu til frambúðar fá hjá henni kalda vist, ef hún væri á ný komin í valdasess. Skýringin á öllu orðagjálfri og brölti Framsóknar nú er sú, að framámenn hennar telja sig borna til ríkis hér í landi. Þeir gleyma því ekki, að fyrstu 40 árin af hálfrar aldar tilveru flokksins var hann langlengst við stjórn. Þeim finnst það hvort tveggja brjóta á móti guðlegri forsjón og þeirra eigin hjartfólgnustu vonum og fyrirætlunum að verulegt hlé hefur orðið á valdaferli þeirra. Þeir svífast þess vegna fás til þess að ryðjast til valda á ný. Þeir lofa öllum öllu í þeirri veru, að sjálfir ráði þeir efndunum. Náköld er Hemra, því Niflheimi frá nöpur sprettur á. Ert kaldara undir rifjum er konungsmönnum hjá, sagði Grímur Thomsen af kynnum sínum við þá dönsku valdabraskara, sem hann hafði alllengi unnið með fyrir rúmum 100 árum. Hugarfar íslenzku valdabraskaranna er hið sama og þeirra dönsku fyrirrennara og lærimeistara. Einn hinn puntulegasti í þessum hóp vildi fyrir þremur árum láta dæma þingræðið eftir því, hvort Framsókn kæmist skjótlega til valda eða ekki. Annar sagði ári síðar, rétt fyrir kosningarnar 1967, að ef þeir félagar fengju þá ekki völdin, nennti hann ekki að vera að þessu lengur. Og nýlega sagði hinn fyrr nefndi, að nú mætti valdatakan ekki lengur mistakast. Óeirðin er því athugaverðari sem því fer fjarri, að níðzt hafi verið á þessum mönnum, á meðan þeir hafa ekki haft öll völd í hendi sér. Engum hefur komið til hugar að setja þá til hliðar á sama hátt og foringjar þeirra hældust um, að gert hefði verið við nær helming þjóðarinnar síðast, þegar framsóknarmenn voru við völd. Þeir njóta nú einungis ekki lengur forréttinda umfram aðra landsmenn. Þeir verða eins og aðrir að sæta hinu íslenzka misviðri, una hita og kulda eftir atvikum. Veruleikinn hefur að undanförnu reynzt okkur öllum æði kaldur, en hann verður ekki hlýrri með því að treysta innantómum faguryrðum eða úr- og íslætti þeirra, sem þora ekki að segja, hvað þeim raunverulega býr í brjósti. Vandinn, sem á s. l. vetri var við að etja, var svo mikill, að hann hlaut að bitna á allri þjóðinni. Frá því gat enginn einangrað sig eða ætlað sér forréttindi. Þess vegna var það kannað, hvort unnt væri að koma á samstarfi allra flokka. Viðræðurnar voru gagnlegar og í sjálfu sér vinsamlegar. Þar breytir engu, þó að sumir stjórnarandstæðingar láti nú í það skína eða haldi berum orðum fram, að þeir hafi þá sagt sitt hvað, sem þeir aldrei höfðu á orði í áheyrn okkar hinna. Frá þeim sést aldrei heilleg tillögugerð um úrlausn mála, heldur tætingslegar bollaleggingar um aukaatriði og svokallaðar hliðarráðstafanir, sem engum úrslitum geta ráðið. Engu leyndarmáli er ljóstrað upp, þó að sagt sé það, sem við öllum blasti, að annað hvort varð að gera: Í fyrra lagi að samþykkja stórkostlegar uppbætur til atvinnuvega, ekki einungis til sjávarútvegs, heldur og til iðnaðar með samsvarandi skattaálagningu á allan almenning, eða í öðru lagi gengislækkun, sem hefði í för með sér almenna kjaraskerðingu þegar í stað. Þriðja leiðin, það er allsherjarlækkun verðlags, var óraunhæf, því að verðlag og tilkostnað er einungis hægt að lækka með beinum launalækkunum, sem bitna enn harðar á almenningi en hvort heldur skattar til uppbóta eða gengislækkun, þótt þær ráðstafanir séu erfiðar og enginn ráðist í þær ótilneyddur. Aðalatriðið er, að almenn kjaraskerðing var óhjákvæmileg, og það var vegna þess, að hv. stjórnarandstæðingar vissu það, sem þeir töldu sér hentara að taka ekki á sig ábyrgð á s. l. hausti, heldur létu sér nægja að hafa í frammi margs konar hrakspár. Þvílíkt ábyrgðarleysi er út af fyrir sig ærið varhugavert. Hitt er þó miklu verra, að sumir þeirra hafa eftir föngum ætíð reynt að torvelda eðlilegan framgang mála. Fyrir jólin fullyrtu þeir, að sjávarútvegslögin, sem þá voru sett, mundu brotin og að engu gerð strax eftir áramót. Sjómannaverkfallið dróst raunar nokkuð á langinn, en um kjörin var samið innan ramma laganna og á þeirra grundvelli. Því fór sem sagt fjarri, að sú lagasetning misheppnaðist. Hún skapaði þvert á móti skilyrði til hagnýtingar þeirrar góðu vertíðar, sem okkur hefur nú hlotnazt. Svipuðu máli gegnir um hina almennu launasamninga. Þeim var löglega sagt upp flestum af hálfu verkalýðsfélaganna, og hvernig sem eftir á er látið, vissu allir fyrirfram, að áframhaldandi verðlagsbætur yrðu ekki greiddar, nema um það yrðu gerðir nýir samningar með þeim hætti, að þeir samsvöruðu núverandi efnahag okkar. Heyrzt hefur, að með þessu hafi marz-samkomulagið frá því í fyrra verið rofið. Því fer fjarri, að svo sé. Verkalýðsfélögin sjálf sögðu því sem sagt einmitt upp fyrir áramótin. Marz-samkomulagið var og gert í þeirri trú og í því trausti, að árið 1968 yrði okkur auðveldara en árið 1967. Ella var hvort tveggja meiningarlaust: Sú takmörkun verðtryggingar, sem einkum átti við fyrri hluta árs 1968, og vaxandi verðtrygging launa eða hækkuð kaupgreiðsla síðari hluta árs. Takmörkunin átti að bæta skakkaföllin, sem við þegar höfðum orðið fyrir. Sá léttir á atvinnuvegunum nægði hvergi nærri, þegar á reyndi, og getan til aukinnar kaupgreiðslu eða launatryggingar var ekki fyrir hendi, af því að hin ytri, okkur óviðráðanlegu atvik snerust þjóðinni áfram í óhag. Þess vegna er það eitt í samræmi við marz-samkomulagið að taka nú einnig tillit til allra aðstæðna. Þegar afstaða verkalýðsfélaganna er skoðuð hlutlaust, verður hún heldur naumast skilin nema frá þessu sjónarmiði. Samningar hafa raunar gengið erfiðlega. Þar kemur margt til. Vandi sjálfs úrlausnarefnisins og tregða til að taka á sig ábyrgð af óhjákvæmilegri kjaraskerðingu. Innbyrðis klofningur og togstreita magna þessa erfiðleika, eins og von er, þegar enginn trúir hinum. Sá glundroði er ærið vandamál út af fyrir sig. En þrátt fyrir alla tregðu og togstreitu, stóryrði og hótanir um verkföll, ásamt takmörkuðum verkföllum og verkbönnum, hefur tekizt að halda svo á, að vertíðinni, mesta aflatíma ársins, hefur að mestu verið bjargað. Það hefði ekki tekizt, ef skilningur og góðvild hefði ekki undir niðri ráðið meira en af yfirborði mátti ætla. Nú vil ég hér skjóta því inn, að þrátt fyrir hálfyrði mín í upphafi um stöðugleika Hannibals Valdimarssonar, þá met ég mjög mikils hið að mestu leyti góða samstarf, sem ég hef átt við hann og aðra verkalýðsforingja, eftir að ég tók við núverandi embætti mínu. Margháttað samstarf við þá síðustu árin hefur leitt til þess, að ég skil sjónarmið þeirra og erfiðleika miklu betur en áður. Annað mál er, að ólíkur sjónarhóll skapar ólík sjónarmið og þar af leiðandi skoðanir, og er ekki um það að fást. Mér er vel ljóst, að ríkisstj. hefur verið sökuð um afskiptaleysi og oft hefur verið haft á orði, að hún ætti að skerast í leikinn, lögfesta eitthvað, sem enginn hefur þó gert sér grein fyrir, hvað vera skyldi, og banna verkföll. Við höfum metið hitt meira að bjarga raunverulegum verðmætum en hafa í frammi hetjuskap í orði. Að sjálfsögðu höfum við látlaust unnið að sáttum eftir því, sem aðilar, sáttanefnd og sjálfir við, hafa talið mega að gagni koma. En ótímabær lagaboð eru, eins og reynslan hefur nógsamlega sýnt, til þess löguð að hafa þveröfug áhrif við það, sem ætlað var. Enda hefur með varúð og lempni á alla vegu tekizt það, sem fáir trúðu fyrir fram og of margir hafa á móti unnið, að ná á þessari vertíð meiri verðmætum á land en oft ella. Hvernig sem þessum deilum lyktar, þá verður ekki hjá því komizt að endurskoða vinnulöggjöfina. Hún er nú orðin mannsaldursgömul, sett 1938, og því eðlilegt, að menn sjái nú margt betur en við þá frumsmíði. Ríkisstj. ákvað og á s. l. vori, hinn 9. maí, að efna til slíkrar endurskoðunar. Ýmisleg atvik hafa orðið til þess, að enn hefur ekki úr þessu orðið, fremur en fyrri tilraunum, t. d. á dögum vinstri stjórnarinnar, í sömu átt. Erfitt er að sjá, hvernig hægt er með rökum að snúast gegn þeirri breytingu, að svo veigamikla ákvörðun sem um verkfall eða verkbann megi ekki boða nema eftir samþykkt við allsherjaratkvgr., er tiltekinn lágmarkshluti félagsmanna taki þátt í, svo og að lengri fyrirvara þurfi til boðunar þvílíkra aðgerða en aðeins eina viku. Þá sýnist og, að minna megi ekki krefjast en að kröfur aðila séu settar fram áður en þessar ákvarðanir eru teknar. Vandasamara verður að finna hæfilegar reglur til að tryggja, að lítill hópur eða félag fárra starfsmanna geti ekki stöðvað víðtæka starfrækslu og þar með svipt fjölda manna vinnu eða leitt til þess, að svo verði, t. d. með víðtækum gagnráðstöfunum vinnuveitenda. Eins er á daginn komin hættan á því, að unnt er að velja úr einstök lykilfyrirtæki, þar sem stöðvun getur leitt til raunverulegrar allsherjar stöðvunar áður en yfir lýkur, þótt slíkt sé ekki látið uppi. Þá er og mjög til athugunar að lögfesta heimild sáttasemjara eða ríkisstj. til að fresta vinnustöðvun tiltekinn tíma, svo að öllum aðilum gefist nægur kostur á, í ró og næði án óhæfilegs þrýstings, að íhuga alla málavexti. Eins og ég segi er hætt við að sumar af þessum hugmyndum mæti harðri andstöðu jafnvel sanngjarnra manna, þó að erfitt sýnist fyrir raunverulega lýðræðissinna að snúast gegn a. m. k. öðrum. En þótt hér sé um að ræða þarfar lagabreytingar, skyldu menn hafa í huga að festa ekki of miklar vonir við þær eða árangur þeirra, a. m. k. ekki í fyrstu. Einbeittir forystumenn koma vilja sínum oftast fram í slíkum deilum og þess vegna veltur mest á því að skapa skilning og samningsvilja á milli aðila. Verkfalls- og verkbannsréttur er talinn á meðal sjálfsagðra mannréttinda í lýðfrjálsum löndum í andstöðu við það, sem hjá einræðismönnum gildir, sbr. gremju Sovétmanna gegn lítils háttar vísi verkfalla í Tékkóslóvakíu á s. l. sumri. Engu að síður vegnar frjálsum þjóðum því betur sem þeim lánast fremur að forðast verkföll. Þýzkir verkalýðssinnar segja berum orðum, að hinn ótrúlega hraðfara bati á þýzkum efnahag síðustu áratugi stafi ekki sízt af því, að þar í landi hafi að mestu tekizt að forðast verkföll frá stríðslokum 1945, gagnstætt því, sem var á millistríðsárunum. Sami er dómur sænskra jafnaðarmanna um ástæður til velfarnaðar Svía hin síðari ár. Það er áreiðanlega ekki sízt í vitund um þessa reynslu skoðanabræðra sinna, sem Wilson forsrh. Breta reynir nú að fá setta löggjöf til að sporna gegn verkfallsfaraldrinum þar í landi, faraldri, sem meira en flest annað á sök á örðugleikum Breta. Enn er ekki sýnt, hvernig sú tilraun tekst. Í bili virðist svo, sem Wilson hafi orðið að láta undan síga, en aðrir telja svo mikið við liggja, að eitt helzta málgagn brezkra íhaldsmanna gerði s. l. sunnudag till. um myndun samstjórnar beggja stóru flokkanna í Bretlandi til að koma fram skaplegri löggjöf um þessi efni. Hvað sem úr því verður, er óumdeilanlegt, að í nútímaþjóðfélögum hafa verkföll reynzt tvíeggjað vopn, sem bitnað hefur á allri þjóðarheildinni, verkalýð ekki síður en öðrum. Afnámi þeirra verður hins vegar ekki náð nema með mikilli þolinmæði og aukningu á skilningi stétta á milli og vitund um það, að öll erum við á sama báti. Valdboðin ein hrökkva skammt hér sem ella á meðal frjálsra manna, meðan skilninginn skortir. Þess vegna þarf hann öllu öðru fremur eflingar við. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Þið trúið því kannske ekki, en samt er það satt, að ég er farinn að kenna í brjósti um núv. ríkisstj. Þrátt fyrir allar aðvaranir hefur hún fyrirhyggjulaust anað æ lengra út í ófæruna og situr nú föst eins og sauðkind í bjargi, sem hvorki kemst upp né niður. Allt frá hinni fyrstu göngu hafa mistökin fylgt henni eins og skugginn. Flest hefur farið á annan veg en hún ætlaði eða sagði fyrir. Stefna hennar og breytni er svo mótsagnakennd, að til eindæma má telja. Ferill hennar er einna líkastur göngu þess manns, sem tapað hefur áttum í þoku og gengur hvað eftir annað í hring, en nálgast þó æ meir hina lífshættulegu klettabrún. Lítum aðeins á slóðina. Í upphafi göngu sinnar sagðist viðreisnarstjórnin ætla að taka upp nýja stefnu til að skapa framleiðslustörfum og viðskiptalífi landsmanna traustari, varanlegri og heilbrigðari grundvöll en atvinnuvegirnir hafa átt við að búa undanfarin ár. Ég veit, að í dag á margur erfitt með að trúa því, að þessi orð hafi verið sögð af stjórnarinnar hálfu fyrir 9 árum. En þau eru skjalfest og verða ekki aftur tekin. En hvað er í slóðinni? Fjórar gengisfellingar, framkvæmdar af einni og sömu ríkisstj. Þær segja vissulega sína sögu um það, hversu traustur, varanlegur og heilbrigður grundvöllur atvinnuveganna hefur verið á þessu tímabili. Það þarf í raun og veru ekki fleiri vitna við. Stjórnin sagðist ætla að afnema allt uppbótakerfið. Það væri af hinu illa og hreinasta eitur fyrir heilbrigt efnahagslíf. En hvað skeði? Stjórnin tók upp uppbætur í einu eða öðru formi í stærri stíl en áður þekktist. Í mesta góðærinu gat meira að segja aðalútflutningsatvinnuvegurinn ekki komizt af án aðstoðar . Það segir einnig sína sögu um það, hvernig tókst að styrkja og treysta grundvöll framleiðslunnar og atvinnuveganna. Þegar núv. stjórn tók við völdum, sagðist hún ætla að létta greiðslubyrði þjóðarinnar gagnvart útlöndum, sem allt væri að sliga, en þegar vinstri stjórnin fór frá, var greiðslubyrðin talin nema um 8% af gjaldeyristekjunum og mundi hækka eitthvað á tveimur næstu árum. Þá voru þessar erlendu skuldir taldar þjóðarvoði. En hvað hefur gerzt? Í tíð núv. stjórnar hafa skuldirnar við útlönd hækkað á hverju einasta ári og námu um s. l. áramót samtals um 12½ milljarði eða um 60 þús. á hvert einasta mannsbarn í landinu. Árlegar afborganir og vextir af þessum erlendu skuldum nema nú nær 1/6 af gjaldeyristekjum þjóðarinnar. En nú er allt í lagi að stjórnarinnar dómi. Hún heldur meira að segja áfram að taka hvert erlenda lánið á fætur öðru, svo að skuldirnar munu hækka verulega á þessu ári. Hún hagar sér líkt og skuldakóngur á gjaldþrotsbarmi, sem hugsar um það eitt að slá lán, þar sem lán er að fá, alveg án tillits til þess, hvort hann hefur nokkra möguleika til að borga þau eða ekki. Þessi skuldasöfnun er svo ofboðsleg, að hún stofnar efnahagslegu sjálfstæði þjóðarinnar í hættu. Hún leggur óbærilegar byrðar á ungu kynslóðina, sem á að borga reikninginn. Og þetta var stjórnin, sem ætlaði að lækka erlendu skuldirnar og létta greiðslubyrði þjóðarinnar. Vísitölutrygging var bönnuð árið 1960, lögboðin 1964, numin úr lögum árið 1967, samningsbundin 1968, en nú, 1969, aftur óalandi og óferjandi. Þetta er vægast sagt skrýtinn skollaleikur, en góður vitnisburður um hringsól villuráfandi manna. Stöðvun verðbólgu var efst á loforðalista viðreisnar. Á það var lögð svo mikil áherzla, að sagt var, að allt annað væri unnið fyrir gýg, ef ekki tækist að stöðva verðbólguna. Efndirnar þekkja allir. Dýrtíðin hefur magnazt ár frá ári og meira en nokkru sinni fyrr. Sum árin hefur dýrtíðarvöxturinn verið tvöfaldur eða jafnvel þrefaldur á við það, sem hann hefur verið í helztu viðskiptalöndum okkar. Hvernig átti útflutningsframleiðslan að þrífast við þvílík skilyrði? Hér hafa auðvitað stundum verið að verki óviðráðanleg öfl. En ýmsar aðgerðir hins opinbera hafa einnig bæði beint og óbeint ýtt undir verðbólguna, ekki aðeins gengisfellingarnar fjórar, heldur sívaxandi skattaálögur í einni eða annarri mynd, vaxtahækkanir og óhagstæð lánakjör og síðast en ekki sízt stjórnleysi í fjármálum og framkvæmdum, sem allt hefur spennt úr skorðum. Sannleikurinn er sá, að stjórnarliðar hafa síður en svo veitt verðbólgunni viðnám, heldur hafa þeir stöðugt verið á flótta undan dýrtíðarflóðinu. Það er ekki að undra, þótt þeir vilji nú strika yfir stóru orðin um stöðvun verðbólgu og kysu helzt að fela þau í rökkri gleymskunnar. Eitt var það, að viðreisnarstjórnin sagðist ekki ætla að hafa nein afskipti af kaupgjaldsmálum og vinnudeilum. Ekki hefur hún staðið við það. Þvert á móti hefur hún oft gripið inn í vinnudeilur, stundum þegar verst gegndi og alloft hefur hún í því sambandi gripið til gerðardóma og valdboða, síðast í vetur í sjómannaverkfallinu, en sú vinnudeila átti einmitt rætur að rekja til lagasetningar, sem ríkisstj. barði í gegn þrátt fyrir öll varnaðarorð innan þings og utan. Í yfirstandandi kjaradeilu er það áreiðanlega ekki ofsagt, að afstaða ríkisstj. hafi torveldað samninga. Hvað ætlar hún að gera til lausnar þeirrar deilu? Ætlar hún kannske að leysa hana með brbl., þegar þingið hefur verið sent heim? Það er auðvitað óverjandi með öllu að láta þingið fara frá þessari deilu óleystri. Það nær ekki nokkurri átt, að það skilji við kjaramálin í þeim hnút, sem þau eru í. Stjórnin ætlaði einu sinni að lækka skatta, en það fór öðruvísi en ætlað var. Framkvæmdin hefur orðið sú, sem allir þekkja, að nýjum sköttum hefur verið bætt við á hverju einasta ári, sum árin mörgum. Nú síðast er það benzínskatturinn. Stjórnin okkar ætlaði einu sinni að vernda verðgildi krónunnar. Efndirnar eru þær, að í skjóli og af völdum viðreisnarstefnunnar hafa innstæður manna og sjóðir blátt áfram visnað og orðið að nær engu. Það þarf t. d. ekki að fjölyrða um áhrif fjögurra gengisfellinga á hag og hugarfar sparifjáreigenda. Þau liggja í augum uppi. En svo sjaldan er minnzt á meðferðina á þessum mönnum, að ástæða er til að bæta við nokkrum orðum um það atriði. Sparifé þeirra hefur æ ofan í æ verið rýrt, með einu pennastriki. Þeir hafa verið að safna þessu fé í ákveðnu skyni, t. d. til elliáranna, til að eignast þak yfir höfuðið, til að kosta skólagöngu barna sinna, til undirbúnings sjálfstæðum atvinnurekstri o. s. frv. Söfnunin hefur byggzt á sparsemi og sjálfsafneitun. Svo vakna þeir upp við það einn daginn, að sparifjáreign þeirra hefur með opinberri ráðstöfun verið rýrð um þriðjung eða kannske helming, að allt þeirra erfiði hefur verið til einskis, að þeir eru ekki nær settu marki en áður. En hinir, sem festu fé sitt í eignum, föstum eða lausum, í stað þess að leggja það í banka, eru mun betur á vegi staddir. Það má nærri geta, hver áhrif þetta hefur á hugsunarhátt og viðhorf þessara manna. Þeir telja sig illa svikna og það með réttu. Reynslunni ríkari hætta þeir auðvitað sparnaði og sparifjársöfnun og gerast þátttakendur í fjárfestingar- og eyðslukapphlaupinu. Sannleikurinn er sá, að gengisfelling er eins og refsing á þá ráðdeildarsömu og því tíðari sem gengisfellingar eru, þeim mun hættulegri eru þær. Traust efnahagslíf er útilokað, þar sem tíðar gengisfellingar eiga sér stað. Ég ætla ekki að nefna fleiri dæmi um það, hvernig viðreisnarstefnan hefur hvað eftir annað gengið úr skaftinu. Ég ætla, að þessi dæmi nægi til að sýna stefnuleysi, kollsteypur og uppgjöf okkar villuráfandi og ráðþrota ríkisstj. Frá upphafi hefur ráð hennar allt verið reikult og valt. Það, sem var boðorð í gær, er bannfært á morgun. Löggjöf, sem sett var fyrir kosningar, er frestað í framkvæmd, þegar kosningar eru afstaðnar. Sparnaði var lofað, en eyðsla aukin. Því bera 7 milljarða fjárlögin gleggsta vitnið. Þannig mætti lengi telja. Hvernig er hægt að ætlast til þess, að jafnrækilega viðsnúnir menn og okkar veizluglöðu ráðherrar séu færir til forystu, þegar á móti blæs? Vissulega eru þeir gæfir menn og gegnir á sinni réttu hillu í lífinu og sjálfsagt hafa þeir viljað gera betur. En þeir hafa færzt of mikið í fang. Þar um tala staðreyndirnar sínu máli. Þær staðreyndir skilja flestir, jafnt stjórnarliðar sem aðrir, þó að þá skorti hreinskilni til að flytja ráðherrum þær bersöglisvísur, sem þyrfti. En ráðh. loka augunum fyrir þessum staðreyndum. Þeir sjá ekki annað en stjórnarstólana, sem þeir unna um aðra hluti fram. Þar sitja þeir líkt á sig komnir í almenningsaugum og keisarinn í nýju fötunum sínum í alkunnu ævintýri. Þess vegna eru þeir ekki síður brjóstumkennanlegir en ámælisverðir að mínum dómi. Og það er sízt að undra, þótt sumir ráðh. hafi verið dálítið skapstyggir og taugaóstyrkir að undanförnu. Þeir eiga sannarlega bágt. Flestir munu játa, að um þessar mundir horfir þunglega á flestum sviðum. Alvarlegast er ástandið í efnahags- og atvinnumálum. Atvinnuvegirnir, jafnt landbúnaður, sjávarútvegur og iðnaður, eiga í vök að verjast, þjakaðir af skuldasöfnun, rekstrarfjárskorti og hallarekstri undangenginna ára. Þrátt fyrir gífurlega gengisfellingu, góða vertíð og nokkuð batnandi markaðshorfur er ástandið þannig, að atvinnurekendur segjast ekki geta greitt kaupgjald í samræmi við kjarasamninga, sem þeir gerðu í marzmánuði 1968. Hér varð í vetur meira atvinnuleysi en þekkzt hefur um áratugi, og enn er því miður talsvert atvinnuleysi. Hundruð framhaldsskólanemenda horfa fram á atvinnuleysi á þessu sumri. Flutningur fólks úr landi segir einnig sína sögu um ástandið og framtíðarhorfurnar. Aðgerðir stjórnvalda, knúðar fram af stéttasamtökum, svo sem stofnun atvinnumálanefndar og fyrirheit um fjárútvegun, hafa einkennzt meira af sýndarmennsku en raunhæfum framkvæmdum, enda allt of seint hafizt handa, þrátt fyrir margítrekaðar áskoranir, bæði utan þings og innan. Eitt er víst, að aðgerðirnar urðu litlar á liðnum vetri. Þar var þorskurinn óneitanlega drýgri til bjargar en ríkisstj. Hann hefur vissulega bjargað miklu, því að vegna ágætrar vertíðar eru horfur sem betur fer bjartari en ella. Kjaramálin eru kapítuli fyrir sig, bæði sjómannaverkfallið í vetur og refjar ríkisstj. gagnvart opinberum starfsmönnum og synjun á vísitölugreiðslum í samræmi við fyrri samninga og þar af leiðandi vinnustöðvanir og verkbönn. Um það ætla ég ekki að fjölyrða. Ég minni aðeins á, að gengið var sagt fellt til að bæta stöðu atvinnuvega. Vertíð var ágæt og afurðaverð fer hækkandi. Samt segjast atvinnurekendur ekki geta greitt kaup samkv. samningum, sem þeir gerðu í marzmánuði í fyrra. Á sama tíma er öllum launþegum ætlað að taka á sig bótalaust svimandi hækkun lífsnauðsynja. Þessar þversagnir eru sannkölluð langavitleysa. Ég tel, að stjórnarstefnan í atvinnumálum hafi á margan hátt verið misheppnuð. Þar hefur handahófið ráðið allt of miklu. Skort hefur stjórn á því, að þær framkvæmdir í atvinnumálum, sem þjóðinni var mest þörf á, sætu fyrir um fjármagn og vinnuafl. Þar hefur stjórnin sýnt fyrirhyggjuleysi og hefur ekki haft nauðsynlega forystu um uppbyggingu atvinnuveganna. Þar um er togaraútgerðin gleggsta dæmið. Í tíð núverandi stjórnar hefur togaraflotinn minnkað um helming. Togarar, sem enn eru í rekstri, eru gamlir og úreltir. Það er ekki til neinn nýtízkutogari. Þannig hefur verið búið að afkastamestu framleiðslutækjum þjóðarinnar. En á sama tíma hafa grannþjóðir okkar og keppinautar endurnýjað og byggt upp togaraflota sinn. Alla forystu um tilraunir í sjávarútvegi og markaðsöflun hefur því miður skort. Í öllu peningaflóðinu bjuggu undirstöðuatvinnuvegirnir við lánsfjárskort og óhæfilegan fjármagnskostnað. Verðbólgan hefur lamað þá og torveldað alla uppbyggingu. Innlend iðnfyrirtæki hafa þurft að keppa við óheftan innflutning erlendra iðnaðarvara og hafa oft ekki staðizt þá samkeppni, sem ekki er heldur von, þegar tillit er tekið til aðbúnaðar þeirra og vaxandi verðbólgu, sem vart hefur átt sinn líka í nálægum löndum. Þess vegna hefur tilfinnanlegur samdráttur átt sér stað í ýmsum iðnaði. Í iðnaðinum hefur heldur ekki varið mörkuð nein heildarstefna, þar hefur skort forystu af hálfu ríkisvaldsins. Það er einnig ýmislegt annað í stjórnarfarinu, sem gagnrýna má. Í skjóli hins langa valdatíma núverandi stjórnarflokka hefur ýmiss konar óþarfur gróður þrifizt. Þenslan í stjórnarkerfinu hefur verið úr hófi fram. Þar hefur ýmiss konar óþrifnaður liðizt. Þar þyrfti víða að gera hreint. Hér gildir gamla reglan, að eftir höfðinu dansa limirnir. Það er sitthvað aðfinnsluvert á æðstu stöðum, bæði að því er varðar starfsháttu og meðferð á fjármunum. Ég hef t. d. gagnrýnt þann ósið, sem hér tíðkast, að ráðh. sitji í ýmsum stjórnarnefndum, sjóðsstjórnum og úthlutunarnefndum, sem þeir eiga svo að hafa yfirumsjón með. Augljóst er, hve óheppilegt það er, að ætla þeim að vera dómendur um eigin gerðir. Í mörgum þessara stjórna eru þeir meira að segja formenn. Ég gæti nefnt þessar n. og ráðh. þá, er þar sitja. Það ætla ég þó ekki að gera að þessu sinni, enda býst ég við, að flestir eigi auðvelt með að finna dæmin. Ég hygg, að slíkir starfshættir tíðkist ekki annars staðar, að minnsta kosti ekki í nálægum löndum. Þessum leiðinlegu og varhugaverðu starfsháttum þarf að breyta. En þó að margt megi gagnrýna, og það með réttu, eru það þó efnahags- og atvinnumálin, sem yfirskyggja allt annað. Þau mál eru sú undirstaða, sem framfarir í þjóðfélaginu á öðrum sviðum verða að byggjast á. Sé sú undirstaða veik, er ekki góðs að vænta á öðrum vettvangi. Þess vegna er ekki óeðlilegt, að mönnum verði tíðrætt um ástand efnahags- og atvinnumálanna, og þess vegna mun ég fyrst og fremst fjalla um þau. Ástæðurnar til erfiðleika í efnahags- og atvinnumálum eru efalaust margar og margvíslegar. Að sjálfsögðu er lækkun útflutningsteknanna veigamikill þáttur. Ég held samt, að veigamesta undirrót vandans sé röng stjórnarstefna eða réttara sagt stjórnleysi. Það hefur ekki verið höfð nægileg stjórn á þeim málefnum, sem ríkisvaldið þarf að hafa tök á. Við getum ekki samið okkur að háttum háþróaðra iðnaðarþjóða. Það er sjálfsagt að hafa svo mikið frjálsræði sem við höfum efni á, en frelsi án takmarkana er stjórnleysi, það er engum til góðs, nema kannske þeim sterkasta í þann og þann svipinn. Frelsisglamrið hefur óneitanlega slegið ryki í augu þjóðarinnar, en ætli hún sé ekki að átta sig á hinu rétta samhengi hlutanna. Það held ég. Menn sjá nú fyrir sér afleiðingar óstjórnarinnar. Samdrátt og stöðvun í atvinnurekstri, atvinnuleysi, fjárskort til framkvæmda, getuleysi til atvinnuuppbyggingar og gegndarlausa skuldasöfnun. Stjórnarherrar segjast bara blása á þessar staðreyndir, en þær haggast bara ekki hætishót við allan þeirra blástur, það þarf meiri blásara, meira en núverandi ráðamenn til að dreifa skýjaþykkni erfiðleikanna. Við framsóknarmenn höfum án afláts gagnrýnt stjórnarstefnuna í þessum efnum og varað við afleiðingum hennar. Við höfum krafizt stefnubreytingar, við höfum bent á nýjar leiðir og ný úrræði. Ekkert er því meira öfugmæli en það að telja okkur samábyrga fyrir því, hvernig komið er, að setja alla stjórnmálaflokkana á sama bekk. Við framsóknarmenn höfum verið í stjórnarandstöðu s. l. 10 ár. Við eigum engan hlut að þeirri stefnu, sem fylgt hefur verið. Stefna okkar í efnahags- og atvinnumálum hefur ekki enn verið reynd í framkvæmd, okkar úrræði eru enn óreynd. Stefnu okkar höfum við nánar skýrt og útfært með flutningi þingmála, ekki sízt á þessu þingi. Við höfum t. d. markað stefnu okkar í atvinnu-, uppbyggingar-, fjárfestingar-, innflutnings- og gjaldeyrismálum í frv. okkar um atvinnumálastofnun o. fl. Þar er lagt til, að atvinnumálastofnun, sem skipuð skal fulltrúum atvinnulífsins, verði falin heildarstjórn þessara höfuðþátta efnahagslífsins. Hún á fyrst og fremst að hafa forystu um eflingu atvinnulífsins. Hún skal semja áætlanir um framtíðarþróun atvinnuveganna, marka stefnu í atvinnumálum og hafa forgöngu um gerð framkvæmdaáætlana. En hún á ekki að láta sitja við áætlanir, henni ber einnig að beita sér fyrir atvinnuöryggi í öllum byggðarlögum landsins. Áætlanir og framkvæmdir eiga þannig að haldast í hendur. Raunhæfar framkvæmdaáætlanir verða ekki gerðar nema stjórn sé jafnframt höfð á fjárfestingu. Fjárráðin eru takmörkuð, og það er ekki hægt að gera allt í einu. Það verður að veita þjóðhagslega nauðsynlegum framkvæmdum forgang. Atvinnuuppbygging og fjárfestingarstjórn eru því samtvinnaðar. Það er staðreynd, að framkvæmdir hafa ekki verið nægilega skipulagðar á ýmsum sviðum á undanförnum árum, þess vegna hefur sitt hvað verið framkvæmt, sem að skaðlausu hefði mátt bíða, en á hinn bóginn hefur skort fjármagn og stundum einnig vinnuafl til framkvæmda, sem bráðnauðsynlegar voru fyrir þjóðarheildina. Hið algera stjórnleysi í fjárfestingarmálum hefur leitt til vaxandi verðbólgu og versnandi samkeppnisaðstöðu útflutningsatvinnuveganna. Þessu þarf að breyta, það þarf að taka upp heildarstjórn á fjárfestingu, en slík stjórn á vitaskuld aðeins að ná til meiri háttar framkvæmda, því að í þessu efni má ekki fara út í neinar ofstjórnaröfgar. Á þessum sjónarmiðum er byggt í nefndu frv. Samkvæmt frv. okkar er atvinnumálastofnuninni einnig falin heildarstjórn innflutnings- og gjaldeyrismála. Sú stjórn á fyrst og fremst að vera fólgin í setningu almennra reglna. Það er ekki ætlun okkar, að tekið sé upp almennt leyfakerfi í þeirri mynd, sem áður tíðkaðist. Allt tal í þessu sambandi um höft er því út í hött. Aðeins er lagt til, að höfð sé nauðsynleg stjórn á þessum málum. Reynsla undanfarinna ára sýnir, að við höfum ekki ráð á algjöru handahófi í þessum efnum. En ég trúi því, að hér sé unnt að fara skynsamlegan meðalveg á milli ofstjórnar annars vegar og algjörs skipulagsleysis hins vegar. Við verðum að hafa þá stjórn á þessum málum, að við getum hagað gjaldeyrisnotkun og innflutningi í samræmi við gjaldeyrisöflun og þarfir framleiðslunnar og atvinnulífsins. Af öðrum till. okkar á Alþ. vil ég nefna þessar: Að tilteknum fyrirtækjum sé veittur greiðslufrestur; að lausaskuldum atvinnuveganna sé breytt í föst lán og skuldaskil framkvæmd í vissum tilvikum. Að tollar af framleiðslutækjum, hráefnum og rekstrarvörum séu lækkaðir eða felldir niður. Að vextir af stofnfé og rekstrarlánum atvinnuveganna séu lækkaðir og söluskattur á lífsnauðsynjum verði lækkaður eða felldur niður. Þá höfum við og flutt sérstaka till. um eflingu iðnaðarins. Þar er m. a. lagt til, að mörkuð sé heildarstefna í málefnum iðnaðarins. Að sérstök lánafyrirgreiðsla sé veitt þeim iðnfyrirtækjum, sem keppa við erlend fyrirtæki, sem bjóða greiðslufresti, og komið á fót sérstöku útflutningslánakerfi. Að rekstrarlán til iðnaðar verði veitt með hliðstæðum hætti og til annarra atvinnugreina. Að felldur verði niður innflutningur iðnaðarvara á þeim sviðum, þar sem vörur til sömu notkunar eru framleiddar hér á landi með atvinnulega hagkvæmum árangri, og íslenzk fyrirtæki látin framkvæma þau verk, sem þau eru fær um að annast, þannig að talizt geti þjóðhagslega hagkvæmt. Að tryggt sé, að smíði fiskiskipa og flutningaskipa verði haldið áfram og aukin í landinu, og jafnframt verði hafin smíði fiskiskipa á vegum ríkisins með það fyrir augum að efla og endurnýja þann fiskiskipastól, sem einkum aflar hráefnis fyrir hraðfrystihúsin. Fleiri mál mætti tína til, en tíminn leyfir það ekki. Allar þessar till. hafa það markmið að bæta stöðu atvinnuveganna og stuðla að atvinnuöryggi, en það er einmitt megininntak stefnu okkar, að íslenzkum atvinnuvegum verði tryggður rekstrargrundvöllur með gerbreyttri stefnu á sviði fjármála. Jafnframt þarf að vinna markvisst að því að gera framleiðsluvörurnar fjölbreyttari og verðmætari með fullvinnslu þeirra og aukinni vöruvöndun. Enn fremur þarf að leggja aukna áherzlu á markaðsöflun og sölumennsku. Ég held, að þetta séu ein þýðingarmestu verkefnin í náinni framtíð og reyndar miklu mikilvægari en sumt af því, sem hærra ber í stjórnmálaumr. Ég held, að það sé orðið tímabært að taka allt sölufyrirkomulag útflutningsframleiðslunnar til rækilegrar endurskoðunar. Af öðrum þeim aðgerðum í fjármálum, sem við teljum nauðsynlegar og leggjum áherzlu á, vil ég aðeins nefna þessar: Að tekjuöflun ríkisins sé endurskoðuð í því skyni, að hún komi niður á réttlátari hátt, og að óbeinir skattar leggist meira á óþarfa eyðslu en nú á sér stað. Að erlendar lántökur takmarkist við arðvænlegar framkvæmdir í þeim skilningi, að þær standi undir sér gjaldeyrislega séð, annaðhvort með gjaldeyrisöflun eða tilsvarandi sparnaði í innflutningi. Að áherzla sé lögð á sparnað, ekki aðeins hjá ríkinu og opinberum stofnunum, heldur einnig hjá einstaklingum og fyrirtækjum. Framkvæmd þeirrar stefnu, sem nú hefur lítillega verið lýst, mundi bæta stöðu atvinnuveganna, treysta grundvöll atvinnulífsins og tryggja atvinnuöryggi. Jafnframt ættu lífskjör smám saman að geta farið batnandi. En þetta getur ekki gerzt í einu vetfangi. Það kostar mikið átak, sem ekki verður gert, án þess að neinn finni fyrir. Eigi að koma þjóðarskútunni aftur á réttan kjöl, verða menn að leggja hart að sér. Úr því sem komið er, verða erfiðleikarnir ekki yfirstignir án fyrirhyggju, sjálfsafneitunar og styrkrar stjórnar. Á það vil ég leggja áherzlu. Ég kæri mig ekki um að reyna að blekkja neinn til fylgis á fölskum forsendum eða með loforðum, sem ekki er hægt að standa við. Ég vil því ekki lofa neinum gulli eða grænum skógum. Ég undirstrika, að menn verða að vinna vorverkin áður en uppskeru má vænta. En verði stefna Framsóknarfl. tekin upp, verður siglt í rétta átt, og þá mun fljótlega fara að birta til í efnahagslífi og atvinnumálum þjóðarinnar. Þess vegna er það höfuðnauðsyn að sameina um hana öll þau öfl, sem álíta, að stefna núverandi stjórnar sé röng og hafi misheppnazt og muni leiða til enn meiri ófarnaðar, ef áfram er haldið. Þeir menn, sem þannig líta á og í höfuðatriðum geta fallizt á þessa stefnu, þurfa að taka höndum saman. Smásmuguleg sjónarmið mega ekki standa því í vegi. Kjörorð þeirra manna á að vera samstarf, en ekki sundrung. Sundrung í þeirra röðum má ekki verða lífakkeri stjórnarflokkanna. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Um langt skeið hafa eldhúsumræður frá Alþ. að mestu leyti verið þras um dægurmál, ásakanir og jafnvel brigzl, þar sem staðhæfing hefur staðið gegn staðhæfingu. Eflaust hefur almenningur oft átt erfitt að átta sig á, hvað væri satt og hvað ekki. Einhver hlaut að fara með rangt mál. En hver var það? Oft og einatt hefur niðurstaðan í huga hlustanda orðið sú, að hann hefur kosið að trúa flokksbræðrum sínum, en telja andstæðinga halla réttu máli. Umr. af þessu tagi eru Alþ. ekki til sóma, og þær eru þjóðinni ekki til gagns. Allra sízt geta slíkar umr. orðið Alþ. til sóma og þjóðinni til gagns nú, eins og horfir í íslenzku þjóðlífi. Þau orð, sem ég mæli hér í kvöld fyrir hönd Alþfl., verða því ekki framlag til slíkra umr. Þá stund, sem ég hef til umráða, mun ég nota til þess að ræða við hlustendur um þann mikla vanda, sem þjóðinni er á höndum. Annars vegar þann vanda, sem áföll undanfarinna tveggja ára hafa valdið okkur, og hins vegar viðfangsefnin, sem við munum þurfa að glíma við næstu ár og áratugi. Ég álít það mikilvægara en að stæla við stjórnarandstöðuna um málflutning hennar. Og ég vona, að með þessu móti geri ég þeim, sem á þessar umr. hlýða, meira gagn. Ef mér tækist að bregða nýju ljósi á einhvern þátt þess vanda, sem við er að etja, í huga einhvers samherja eða einhvers andstæðings, þá er tilganginum náð. Ef við hverfum um 7 áratugi aftur í tímann, til aldamótanna s. l., og virðum fyrir okkur íslenzkt þjóðfélag eins og það var þá, verður fyrir okkur mynd, sem er svo ólík þeirri, sem við okkur blasir í dag, að næstum ótrúlegt hlýtur að teljast. Íslendingar voru þá meðal fátækustu þjóða á Vesturlöndum. Þeir voru ófrjáls þjóð. Þeir áttu næstum engin tæki til þess að hagnýta helztu auðlindir Íslands, fiskimiðin umhverfis landið. Hér var engin verksmiðja, engin höfn, varla nokkur vegur, örfá hús úr steini. Reykjavík var verzlunarþorp, hálfdanskt að talsverðu leyti. Á 7 áratugum hafa Íslendingar eignazt svo að segja allt það, sem við sjáum nú í kringum okkur: framleiðslutækin, orkuverin, skólana, vegina, sjúkrahúsin, íbúðirnar. Á 7 áratugum hafa Íslendingar komið á fót þjóðfélagi með lífskjörum, sem eru svipuð því, sem gerist í ríkjum Vestur-Evrópu. Þeir hafa mótað þjóðfélag sitt samkv. sjónarmiðum, sem kennd eru við velferðarríki. Menntun þjóðarinnar er eins og hún gerist bezt í nálægum ríkjum og menningarlíf er mjög fjölskrúðugt. Mér er til efs, að jafnhröð þróun hafi gerzt í nokkru nálægu landi á jafnskömmum tíma. Ef hér hefði ekki aðeins verið um að ræða örlög 100–200 þús., heldur 100–200 millj., er ég sannfærður um, að þessi þróun hefði verið talin til veraldarsögu, en heimurinn lætur sig litlu varða örlög fámenns hóps manna norður við heimsskaut, þótt hann sé þjóð og búi í sjálfstæðu ríki. Þess vegna hefur það, sem hér hefur gerzt, ekki talizt til veraldarsögu. En merkilegt er það engu að síður. Hér mun ég enga tilraun gera til þess að skýra, hvernig þetta gat gerzt. Á þær staðreyndir vil ég þó minna, að í upphafi aldarinnar gerðist svo að segja samtímis það þrennt, að æðsta framkvæmdavaldið í málefnum þjóðarinnar fluttist inn í landið, er fyrsti ráðherrann var gerður ábyrgur gagnvart Alþingi, að landið fékk eigið peningakerfi, þegar fyrsti seðlabankinn, Íslandsbanki, var stofnaður, og að togaraútgerð var hafin á Íslandi. Þjóðin vélvæddist á ótrúlega skömmum tíma. Í því sambandi má það ekki gleymast, að þótt Íslendingar væru fátækir um aldamótin, voru þeir ekki ómenntaðir. Þótt bændurnir og fiskimennirnir hefðu lítið til hnífs og skeiðar, voru þeir bæði vel að sér og vel greindir. Þeir löguðu sig þess vegna að nýjum atvinnuháttum með ótrúlegum hraða og gerðu með því móti öra atvinnubyltingu mögulega, örari atvinnubyltingu en saga annarra þjóða kann frá að greina. Enginn vafi getur leikið á því, að þær efnahagsframfarir, sem hér hafa orðið á þessari öld, eiga fyrst og fremst rót sína að rekja til þess, að Íslendingum hefur tekizt að ná miklum afköstum við hagnýtingu auðugra fiskimiða sinna umhverfis landið, bæði með mikilli tækni við veiðarnar sjálfar, en ekki síður með mikilli verkkunnáttu á því sviði, og með fullkomnum vinnslustöðvum í landi. Framleiðni íslenzks sjávarútvegs hefur verið miklu meiri en nokkurrar annarrar atvinnugreinar, sem hér hefur verið stunduð, og eflaust meiri en sjávarútvegs nokkurs annars lands. Ef við eigum að skilja sögu okkar, ef við eigum að átta okkur á vandamálum okkar í dag og ráða við viðfangsefni framtíðarinnar, verðum við að gera okkur þess skýra grein, að núverandi lífskjör okkar eigum við fyrst og fremst því að þakka, að sjávarútvegur þjóðarinnar hefur dregið meiri björg í bú, það sem af er þessari öld, en nokkur önnur atvinnugrein landsmanna og sjávarútvegur nokkurrar nálægrar þjóðar. Auðvitað hafa ýmsa aðrar greinar atvinnulífsins reynzt arðbærar og þó einkum ýmsar greinar iðnaðar sem og orkuframleiðsla. Og sömuleiðis hefur verzlunin, eftir að hún fluttist á innlendar hendur, ásamt siglingum á legi og í lofti reynzt þjóðinni hagstæð. En hér eins og í öðrum iðnaðarþjóðfélögum hefur landbúnaður ekki reynzt þess megnugur að veita fólki svipuð lífskjör og aðrar atvinnugreinar án þess, að sérstakar ráðstafanir kæmu til þrátt fyrir stórfelldar framfarir. Hefur þjóðfélagið því hér eins og í nálægum iðnaðarlöndum orðið að styrkja landbúnaðinn með ýmsum hætti. En þótt þróunin í sjávarútveginum hafi verið þjóðinni mjög hagstæð, þegar á heildina er litið og öldina alla, þá hefur hún verið mjög skrykkjótt, eins og við er að búast um atvinnuveg, sem er annars vegar háður náttúruaðstæðum, þ. e. a. s. fiskgöngum og veðurfari, og framleiðir hins vegar matvæli. Þá hafa orðið mikil áraskipti á afkomu hans, miklar sveiflur á skerfi hans til þjóðarbúsins. Þetta höfum við Íslendingar fengið að reyna öldina alla. Einna skýrust hefur þó reynslan af þessu orðið nú á þessum áratug. Á árunum 1960–1966 meira en tvöfaldaðist sjávaraflinn, en minnkaði aftur niður í sama magn og áður á árunum 1967 og 1968. Gjaldeyristekjur þjóðarinnar jukust um 66% á árunum 1963–1966, en minnkuðu svo að segja jafnmikið aftur á árunum 1967 og 1968. Það, sem áunnizt hafði í 4 miklum góðærum, tapaðist allt aftur í tveimur harðærum. Í góðærinu fór saman aukinn afli og hækkað verð. Í harðærinu fór aftur saman aflaminnkun og lækkað verð. Fyrr á öldinni vó stundum verðhækkun á móti aflabresti og aukinn afli á móti verðlækkun. Á þessum áratug hefur tilviljunin hagað málum svo, að sveiflur í afla og verði fylgdust að, bæði upp á við og niður á við. Þetta hefur gert vandann enn torleystari en ella. Hagnaði góðæranna var ráðstafað til kjarabóta almennings, til aukinnar fjárfestingar og myndunar gjaldeyrisvarasjóðs. Í harðærinu, sem við búum enn við, en erum vonandi að komast út úr, hafa lífskjör rýrnað, fjárfesting hefur minnkað og gjaldeyrisvarasjóðurinn hefur verið notaður. Aðalráðstafanirnar, sem gripið hefur verið til vegna harðærisins, eru tvær gengislækkanir. Nálægar þjóðir, sem þurft hafa að glíma við sams konar erfiðleika, enda þótt þeir hafi hvergi nærri verið eins stórfelldir og hér á landi, svo sem Finnar og Bretar, hafa gripið til sams konar ráðstafana. Tilgangur gengisbreytinganna hefur verið tvíþættur. Annars vegar hefur verið þar um að ræða aðferð til þess að draga úr notkun erlendrar vöru og þjónustu og mæta þannig lækkun tekna af útflutningi. Hins vegar hefur verið um að ræða aðferð til þess að hleypa nýju fjöri í útflutningsframleiðsluna og auka útflutningstekjur. Óhætt er að segja um gengisbreytingarnar, að þær hafi í aðalatriðum náð tilgangi sínum. Innflutningur hefur orðið mun minni en ella hefði orðið og útflutningur hefur aukizt. Áhrif síðari gengisbreytingarinnar og góðrar vertíðar, sem reynzt hefur unnt að hagnýta hennar vegna, hafa enn fremur orðið til þess að draga mjög úr atvinnuleysinu, sem minnkun þjóðarframleiðslunnar hafði valdið. Sú verðlagshækkun, sem orðið hefur vegna gengisbreytinganna, hefur hins vegar valdið kjaraskerðingu hjá þjóðinni. En hjá henni var að sjálfsögðu ógerningur að komast. Aflabresturinn og verðfallið jafngiltu kjaraskerðingu. Spurningin var um það eitt, í hvaða mynd þjóðin ætti að taka hana á sig. Gengisbreytingarnar voru aðferð til þess að hún tæki hana á sig með minnkaðri notkun erlendrar vöru og erlendrar þjónustu, en ekki innlendrar vöru og þjónustu. Þetta var tvímælalaust skynsamlegt. Nú er um að gera að vinnudeilurnar, sem yfir standa, verði ekki leystar á þann hátt, að jákvæðum árangri gengisbreytinganna sé stefnt í hættu. Það á að vera unnt að bæta kjör láglaunafólks frá því, sem verið hefur. En Íslendingar eru áreiðanlega svo þroskaðir, að þeir geri sér grein fyrir því, að reyni allir að fá jafnmikla kauphækkun, verður það til þess, að í reynd fær enginn neitt. En það er ekki nóg að hafa gert þær ráðstafanir, sem gerðar hafa verið gegn afleiðingum áfallanna og leysa vinnudeilurnar með ábyrgum hætti. Ef okkur tekst þetta eins og allir góðviljaðir menn hljóta að vona, þá höfum við að vísu komizt klakklaust yfir þá boða, sem á þjóðarskútunni hafa brotnað undanfarin tvö ár, en á næstu árum og áratugum bíður þjóðarinnar mikill vandi. Meginþættir hans eru tveir. Hinn fyrri er sá, að þótt sjávarútvegur verði án efa um langa framtíð aðalatvinnuvegur Íslendinga og sá atvinnuvegur, sem gefur þjóðarbúinu mest í aðra hönd, þá getum við samt ekki vænzt þess, að sjávarútvegurinn geti á næstu árum og áratugum staðið undir jafnörum framförum og jafnmikilli kjarabót og hann hefur gert, það sem af er öldinni. Þetta á ekki rót sína að rekja til þess, að hætta sé á því, að sjávarafli minnki eða stöðvun verði í tækniframförum í sjávarútvegi. Þetta á í fyrsta lagi rót sína að rekja til þess, að sjávarútvegurinn byggist á hagnýtingu takmarkaðra náttúruauðlinda. Með skynsamlegum ráðstöfunum getum við að vísu drýgt okkur þessar auðlindir og nýtt þær æ betur. En við getum ekki aukið þær beinlínis til samræmis við vöxt þjóðarinnar og óskir hennar um batnandi lífskjör. Í öðru lagi á þetta rót sína að rekja til þess, að sjávarútvegur þeirra þjóða í Austur-Evrópu og öðrum heimshlutum, sem skemmra eru á veg komnar á þróunarbraut á þessu sviði en við, fer nú ört vaxandi. Jafnframt hafa iðnaðarþjóðirnar mætt harðnandi samkeppni á fiskmörkuðum með sívaxandi styrkveitingum til þessarar atvinnugreinar, sem hjá þeim er aukaatvinnugrein. Sívaxandi afköst iðnaðarins gera það kleift að styrkja sjávarútveginn. Þessar þjóðir hafa eins og við styrkt landbúnað sinn. Nú eru þær teknar að styrkja sjávarútveg sinn með hliðstæðum hætti. Það getum við ekki gert, enda er sjávarútvegur aðalatvinnuvegur Íslendinga og mikil afköst hans gera okkur kleift að veita öðrum atvinnugreinum nauðsynlega aðstoð. En íslenzkur sjávarútvegur verður nú í vaxandi mæli að keppa á heimsmarkaði, annars vegar við vaxandi framleiðslu þjóða, sem eru á eftir okkur og iðnaðarþjóðunum á þróunarbrautinni, en hins vegar við afurðir sjávarútvegs iðnaðarþjóða, sem styrkja sjávarútveg sinn í vaxandi mæli. Hætta er á, að þannig verði þetta á næstu árum og áratugum. Þetta eru ný viðhorf og þetta eru skýringarnar á því, að við getum ekki búizt við því, að sjávarútvegur geti á næstu árum og áratugum orðið jafntraust undirstaða framfara og kjarabóta og hann hefur verið á undanförnum áratugum. Síðari þáttur vandans, sem ég gat um, að biði okkar á næstu árum og áratugum, er fólginn í því, að við þurfum nú og á næstu árum að sjá miklu fleira nýju fólki á vinnumarkaðinum fyrir arðbærri atvinnu. Fyrir 10 árum fjölgaði fólki á vinnumarkaðinum árlega um 1000 manns. Nú fjölgar því árlega um 1800 manns eða 80% hærri tölu. Það verður eitt meginviðfangsefni næstu ára og áratuga að búa þessu fólki góð atvinnuskilyrði, atvinnuskilyrði, sem bæta kjör og efnahag þjóðarinnar ekki minna en þau hafa batnað á undanförnum áratugum og helzt meira. En í hvaða atvinnugreinum á að fá þessu unga fólki atvinnu? Kjarni þess, sem ég var að segja áðan, var sá, að við getum ekki búizt við því, að sjávarútvegur hafi framvegis arðbær verkefni handa öllu þessu fólki. Í landbúnaði getur það ekki fengið hagkvæm verk að vinna. Allar framsæknar iðnaðarþjóðir stefna að því að fækka fólki við landbúnaðarstörf án þess, að framleiðslan minnki. Það verður einnig að vera stefnan hér. Í viðskiptum, við samgöngur og þjónustustörf verður eflaust þörf fyrir aukinn mannafla á næstu árum og áratugum eins og í öllum þjóðfélögum, þar sem lífskjör fara batnandi. En hvorki væri unnt né hagkvæmt að hagnýta allt hið nýja vinnuafl á þessum sviðum. Enn einn vettvangur er eftir: iðnaður. Iðnaðarframleiðsla getur eflaust aukizt talsvert með batnandi efnahag. En útilokað er þó, að iðnaðarframleiðsla fyrir innanlandsmarkað geti tekið við öllu nýja vinnuaflinu. Að auki er þörf á nýrri framleiðslu til gjaldeyrisöflunar, útflutningsiðnaði, er geti veitt hinu nýja vinnuafli arðbæra atvinnu og stuðlað jafnframt að því ásamt sjávarútveginum, að gjaldeyrisöflun haldi áfram að aukast. Nú vita allir, að í markaðsmálum heimsins hefur myndun viðskiptasamtaka af ýmsu tagi skipt æ meira máli á undanförnum árum. Um 40% utanríkisviðskipta okkar Íslendinga eru við lönd, sem bundizt hafa viðskiptasamtökum, Fríverzlunarsamtökunum eða EFTA. Þessi lönd hafa afnumið tolla og höft í innbyrðis viðskiptum sínum með iðnaðarvörur, en þeir, sem selja vilja iðnaðarvörur til þessara landa, verða að greiða toll. Ef nýr útflutningsiðnaður á að geta komizt á fót á Íslandi, verður hann að geta selt afurðir sínar tollfrjálst á stórum mörkuðum, annars gæti hann ekki orðið samkeppnisfær. Þessi staðreynd gerir hugsanlega aðild okkar að Fríverzlunarsamtökunum að því framtíðarmáli, sem hún er í raun og veru. Við viljum jafnframt losna við ýmsa tolla og hömlur á útflutningi íslenzkra sjávarafurða til landa Fríverzlunarsamtakanna, en við mundum ekki losna við tolla og hömlur á öllum okkar útflutningi og við yrðum smám saman að lækka verndartolla okkar. Kjarni alls þessa máls er samt, að ef við tryggjum okkur ekki tollfrjálsan aðgang að einhverjum stórum markaði, þá getum við engar vonir gert okkur um að geta komið á fót útflutningsiðnaði í landinu. Nýr útflutningsiðnaður er hins vegar helzta og haldbezta ráðið til þess að sjá hinu sívaxandi vinnuafli fyrir arðbærri atvinnu. Þetta er að mínu viti viðfangsefni næstu ára og áratuga í hnotskurn. Menn geta pexað eins mikið og þeim sýnist um það, sem hefur verið gert, sem hefur verið að gerast á undanförnum árum, hvort þessi eða hin ráðstöfunin hafi verið rétt eða röng, hver beri ábyrgð á þessu eða hinu. En þeir, sem ekki hafa hugleitt þann vanda, sem bíður, þeir sem tala ekki um hann og hafa enga hugmynd um, hvernig honum eigi að mæta, þeir hafa í raun og veru ekki áttað sig á kjarna íslenzkra efnahagsmála og stjórnmála næstu ár og áratugi. Alþfl. hefur nú starfað í meira en hálfa öld. Enginn sanngjarn maður mun bera á móti því, að spor hans sjáist víða í íslenzku þjóðfélagi og yfirleitt til góðs. En Alþfl. hefur aldrei numið staðar í fortíðinni og mun aldrei gera. Hann hefur ávallt viljað helga krafta sína samtíð og framtíð jöfnum höndum. Hann áttar sig á, að tímarnir eru alltaf að breytast, að ný vandamál krefjast nýrra úrræða. Hann hefur aldrei orðið kreddubundinn, aldrei látið bókstafstrú og kennisetningar móta viðhorf sitt, heldur skynsamlegt mat á viðfangsefnum. Þetta hefur valdið því, að kreddutrúarmenn í efnahagsmálum og stjórnmálum hafa oft á tíðum talið Alþfl. bregðast gömlum hugsjónum. Hið sama hafa frjálslyndir og framfarasinnaðir jafnaðarmannaflokkar í nágrannalöndunum fengið að heyra. Alþfl. mun ávallt halda fast við þá hugsjón sína að styðja þá, sem höllum fæti standa í þjóðfélaginu, að efla réttlæti, treysta lýðræði, bæta menntun, en hann er ekki þeirrar skoðunar, að leiðin að þessu marki sé hin sama nú og fyrir aldarfjórðungi, né heldur að hún muni verða hin sama eftir aldarfjórðung. Hann mun hverju sinni fylgja þeirri leið, sem hann telur líklegasta til árangurs og vinna með þeim flokki eða flokkum, sem hann telur sig geta náð beztum árangri með. Alþfl. vill heyja baráttu sína með rökum. Hann mun ekki láta nein hróp hræða sig af þeirri braut, sem hann álítur rétta. Hann óskar samstarfs við þá og liðveizlu þeirra, sem leysa vilja vandamál samtíðarinnar af ábyrgðartilfinningu og hugsa um viðfangsefni framtíðarinnar af skynsemi. Ég held, að þeir séu margir í öllum stjórnmálaflokkum og utan stjórnmálaflokkanna, sem eru búnir að fá nóg af upphrópunum og æsingum, af ábyrgðarleysi og kröfum til annarra en sjálfra sín. Þetta er fólkið, sem Alþfl. setur traust sitt á. Þetta er fólkið, sem hann talar til. Það er fólkið, sem hann óskar samvinnu við. - Þökk þeim, sem hlýddu.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Áður en þessu þingi lýkur, verður væntanlega samþ. ný löggjöf um Stjórnarráð Íslands. Í þessari löggjöf felast m. a. þau nýmæli, að eitt og sama ráðuneyti verður að heyra óskipt undir einn og sama ráðh., og er það allmikil breyt. til bóta frá því sem nú tíðkast. Af lagasetningunni mun því óhjákvæmilega leiða, að breyta verður starfaskiptingu með ráðh. Flokkarnir, sem að ríkisstj. standa, ættu að íhuga vandlega, hvort eigi skuli nota þetta tilefni til að endurskipuleggja ríkisstj., svo að hún geti á ferskari og þróttmeiri hátt tekizt á við þau viðfangsefni, sem við blasa næstu misserin. Undanfarin tvö ár höfum við glímt við stórfellda efnahagskreppu, sem yfir okkur skall vegna utanaðkomandi atvika. Margt bendir nú til, að í þeirri viðureign sé nú undanhaldinu lokið, og unnt sé að hefja sókn á ný, ef við berum gæfu til að setja niður magnaðar deilur um skiptingu þjóðarteknanna. Alvarlegasta afleiðing efnahagskreppunnar var hið mikla atvinnuleysi í vetur, en lífskjaraskerðingu af völdum þess var að nokkru mætt með hækkuðum atvinnuleysisbótum og rýmkun bótaréttar. Á árinu 1968 var sjávarafli rýr og verð á afurðum okkar lækkaði enn á erlendum mörkuðum. Af þessum sökum rýrnuðu atvinnutekjur fjölda launþega og atvinnufyrirtæki í sjávarútvegi, sem er undirstaða þjóðarbúskaparins, urðu fyrir miklum tekjumissi. Þeir fjármunir, sem í meðalári eru notaðir til kaupa á vörum og þjónustu, til byggingar íbúða og til fjárfestingar í atvinnurekstri, voru skyndilega skertir að miklum mun. Afleiðingin var víðtækur samdráttur og atvinnuleysi. Ríkisstj. stóð því frammi fyrir risavöxnum vanda, og ekki bætti það úr skák, að samdrátturinn torveldaði mjög tekjuöflun ríkissjóðs og annarra opinberra sjóða, svo að ekki var unnt að standa við þau fyrirheit, sem áður höfðu verið gefin, hvað þá að hægt væri að veita viðbótarframlög til að bæta úr atvinnuástandinu. Peningaleysið bættist þannig ofan á atvinnuleysið. Stjórnarandstæðingar hrópuðu: Hvar er nú afrakstur góðu áranna? En þeir gleymdu því, að á góðu árunum sögðu þeir, að um engan afrakstur væri að ræða, vegna þess hve illa væri stjórnað. Það er þó lýðum ljóst, að ábati góðu áranna kom fram í betri lífskjörum þjóðarinnar, í nýjum atvinnutækjum og í gjaldeyrisvarasjóði, sem kom í góðar þarfir, þegar örðugleikarnir hófust. Eftir á að hyggja geta menn vitanlega sagt, að úrræði ríkisstj. í atvinnumálum hafi komið of seint. Hún hefði ekki átt að eyða svo löngum tíma í tilgangslausar viðræður um þjóðstjórn, en snúa sér fyrr að lausn efnahagsvandamálanna og taka fyrr upp viðræður við verkalýðshreyfinguna um atvinnumálin. Þannig hefði lánsféð, að upphæð 300 millj. kr., sem verja á til atvinnuaukningar, komið skjótar að gagni en raun varð á. Hér er hægara um vik að gagnrýna en að gera betur. Hvað sem um þetta verður sagt, hlýtur ríkisstj. að gera sér vel ljóst, að það er frumskylda hennar að reyna allt, sem unnt er, til að halda uppi nægjanlegri atvinnu í landinu, og atvinnuleysi á borð við það, sem ríkti í vetur, má ekki endurtaka sig. En til þess að búa svo um hnútana þarf liðsinni fleiri aðila en ríkisstj. einnar. Menn velta því gjarnan fyrir sér, hvort stjórnarandstaðan hefði staðið sig betur í þessum erfiðleikum en ríkisstj., ef stjórnarandstaðan hefði mátt ráða. Menn eru vitanlega ekki á eitt sáttir um þetta, enda ætíð nokkur vandi á höndum að bera saman orð stjórnarandstæðinga og athafnir ríkisstj. Að vísu virðist mér, sem Framsfl. hafi reynt upp á síðkastið að marka sér skýrari stefnu en áður. Samt sem áður er torvelt að átta sig á því, hvað flokkurinn raunverulega vill, og kemur þar tvennt til. Annars vegar er stefna flokksins sett fram með almennum orðum, þar sem allt yrði undir framkvæmdinni komið, en hins vegar álítur Framsfl. meginhluta örðugleikanna stafa af rangri stjórnarstefnu og telur sér naumast skylt að taka þátt í að leysa vandamál, sem aðrir hafi skapað. Þetta kom glöggt fram í sjómannadeilunni í vetur, sem ríkisstj. varð að lokum að leysa með lagasetningu. Framsfl. viðurkenndi nauðsyn þess að koma bátaflotanum af stað, en þar sem verkfallið væri ríkisstj. að kenna að hans dómi, en skýringin á því var æði langsótt, þá taldi Framsfl. sér óskylt að stuðla að lausn málsins og sat því hjá. Hér á landi var einstaklega gott árferði ríkjandi og almenn velmegun á tímabili, sem hefst vorið 1964 og lýkur vorið 1967, eða um þriggja ára skeið. Á þessu tímabili var lítið um verkföll og vinnustöðvanir. Þjóðin bar þá gæfu til að leiða kjaradeilur að jafnaði til lykta, án þess að til framleiðslustöðvana kæmi. Á hinn bóginn tekst svo hörmulega til, að tvö síðustu árin, þegar harðnað hefur á dalnum og stórfelld efnahagsleg áföll hefur borið að garði, hafa þrívegis átt sér stað alvarlegar vinnustöðvanir, sem hafa veikt stöðu okkar ískyggilega, þegar sízt skyldi, og aukið á allan þann vanda, sem nægur var fyrir. Við þetta kunna svo að bætast á næstunni vinnustöðvanir á kaupskipaflotanum og togaraflotanum. Fyrsta vinnustöðvun af þessu tagi var allsherjarverkfallið í marzmánuði í fyrra, er stóð í hálfan mánuð og lyktaði með samkomulaginu 18. marz. Gera má ráð fyrir, að í þessari deilu hafi 3–4% af þjóðartekjum okkar á árinu 1968 farið forgörðum. Samið var um skertar vísitöluuppbætur, er fyrst og fremst féllu láglaunafólki í skaut. Með þessari samningsgerð sýndu verkalýðsstéttirnar ábyrga afstöðu og tóku á sig sinn hluta byrðanna. Næsta vinnustöðvun, sem hér skiptir máli, var svo sjómannaverkfallið í upphafi þessa árs, sem stóð í einn mánuð og lyktaði með því, að kjör yfirmanna á bátaflotanum voru lögfest, en skömmu áður höfðu samningar tekizt við háseta. Þetta verkfall átti drjúgan þátt í hinu mikla atvinnuleysi í upphafi ársins, því að starfsfólk fiskverkunarstöðva hafði engin verkefni meðan á verkfallinu stóð. Þessi deila sýndi glögglega, hversu alvarlegar afleiðingar vinnustöðvun getur haft fyrir afkomu fólks, sem utan við deiluna stendur. Að sjálfsögðu hefur verkfallið á bátaflotanum komið í veg fyrir verðmætasköpun í sjávarútvegi, sem nemur mörgum hundruðum millj. króna. Það sorglega við þessa vinnustöðvun var það, hversu lengi hún stóð, þar sem kröfur sjómanna voru nokkuð sanngjarnar, og í upphafi virtist ekki bera mikið á milli, en skýringin kann að felast í því, hversu seint deilunni var vísað til sáttasemjara. Þá kem ég að þeirri víðtæku vinnudeilu, sem nú stendur yfir, þar sem brugðið hefur fyrir verkbönnum og keðjuverkföllum, er valdið hafa alvarlegum framleiðslutruflunum, þótt um almenna og varanlega vinnustöðvun hafi enn sem komið er ekki verið að tefla. Þessi deila er óvenjuerfið viðfangs. Með samkomulaginu 18. marz í fyrra var samið um skerta vísitölu eins og áður segir. Þannig var um samið, að skerðingin yrði mest á tímabilinu fram til 1. des. 1968, en eftir 1. des., á meðan samkomulagið væri í gildi, yrði vísitöluskerðingin minni. Launþegar áttu þannig von á að rétta hlut sinn nokkuð á árinu 1969, miðað við kjörin 1968, ef marz-samkomulagið hefði gilt áfram. Í ljósi hinnar miklu vísitöluhækkunar, sem leiddi af gengisfellingunni í nóv. s. l., geta verkalýðssamtökin líka bent á, að það sé meiri fórn af hálfu launþega að búa við skertar vísitöluuppbætur á tímum mikilla verðhækkana en þegar minni hreyfing er á verðlaginu. Frá sjónarhóli vinnuveitenda lítur málið hins vegar öðruvísi út. Þeir benda á, að hagur atvinnufyrirtækjanna, einkum í sjávarútvegi, hafi versnað að mun, frá því að marzsamkomulagið var gert á s. l. ári. Til þess að bjarga við málum hafi þurft nýja gengisfellingu í nóvembermánuði s. l. Þessi gengisfelling sé nægjanleg til þess að rétta hlut útflutningsatvinnuveganna, ef þeir þurfi ekki að borga hærra kaupgjald en áður. Aðrar atvinnugreinar geti heldur ekki tekið á sig kauphækkanir, nema hækka verð á framleiðsluvörum sínum og þjónustu innanlands og velta þannig kauphækkunarútgjöldunum af sér og yfir á landslýðinn, og komi þetta engum að gagni. En yfirleitt séu atvinnufyrirtækin þannig á vegi stödd, að þau geti ekki tekið að sér að greiða ofan á launin þær stórauknu vísitöluhækkanir, sem gengisfellingin hafði framkallað. Verði þau til þess knúin, missi fyrirtækin samkeppnishæfni sína og það leiði einvörðungu til samdráttar og atvinnuskorts. Vissulega má segja, að báðir deiluaðilar hafi nokkuð til síns máls, en í sjónarmiðum vinnuveitenda gætir þó alltaf tilhneigingar til að velta kauphækkunarútgjöldum með einhverju móti yfir á ríkið og þar með yfir á skattgreiðendur í landinu. Það er eftirtektarvert, að aldrei skuli eiga sér stað í kjaradeilu, að vinnuveitendur bjóðist til þess að taka á sig einhverja kauphækkun, sökum þess að þeir hafi bætt rekstur fyrirtækja sinna, enda ættu þeir þá örðugara með að senda bakreikning á ríkið eða verðlagsyfirvöldin. Vinnuveitendur ættu nú skilyrðislaust að ganga mjög langt til móts við kröfur verkalýðshreyfingarinnar í þessari vinnudeilu, sem síðustu dagana hefur tekið á sig form grunnkaupshækkunar í stað vísitölubóta. Þetta eiga atvinnurekendur að gera, annars vegar fyrir þá sök, að þeir hafa nú þegar sparað sér að greiða umkrafðar kaupgjaldshækkanir í 2½ mánuð, eða frá 1. marz, og hins vegar sökum þess, hve hinn mikli vertíðarafli hefur bætt hag hraðfrystihúsanna, en þau voru af efnahagssérfræðingum talin sú atvinnugrein, er örðugast ætti með að hækka launaútgjöld sín. Um þörf launþega í kjarabótum ætti ekki að þurfa að deila. Ég lít á það sem þjóðarmein, hversu örðuglega okkur gengur að setja niður kjaradeilur og hversu oft þarf að grípa til langvarandi vinnustöðvana. Við verðum að reyna að komast fyrir rætur þessara meinsemda. Það hlýtur að vera ríkt hagsmunamál launþega, vinnuveitenda og þjóðarinnar í heild, að samkomulag í deilum um kjör og kaup verði reynt til þrautar, áður en gripið er til verkfalla og verkbanna með því margháttaða tjóni, sem af þessu hlýzt, svo sem atvinnuleysi, tekjumissi, gjaldeyristapi, spillingu verðmæta og fjárhagslegum áföllum. Til þess að vinna að þessu marki flutti ég í vetur frv. til l. um breytingar á vinnulöggjöfinni, sem miðar að því að tryggja sáttameðferð í tiltekinn tíma, áður en til vinnustöðvunar kemur, en á slíka sáttameðferð skorti mjög í vinnudeilunni í marzmánuði í fyrra og í sjómannadeilunni í vetur. Frv. miðar einnig að því að auka vald sáttasemjara með því að heimila honum að fresta vinnustöðvunum um tiltekinn tíma og með breyt. á reglum um atkvæðagreiðslur um miðlunartill. En í yfirstandandi vinnudeilu hefur það einmitt komið skýrt í ljós, að sáttasemjari og sáttanefnd hafa ekki nægilegt vald að baki sér til þess að knýja fram lausn. Það olli mér vonbrigðum, hversu frv. þetta hefur fengið daufar undirtektir á Alþ. Alþýðubandalagsmenn voru því andvígir eins og við var að búast, sjálfstæðismenn vildu vísa því til ríkisstj. með tilmælum um heildarendurskoðun á vinnulöggjöfinni, en slíkar fyrirætlanir um endurskoðun hafa jafnan runnið út í sandinn. Framsóknarmenn höfðu lítinn áhuga á frv. og vildu vísa því frá með rökstuddri dagskrá. Það er vissulega ýmislegt fleira en breyt. á vinnulöggjöfinni, sem til þess er fallið að koma samskiptum vinnuveitenda og launþega í betra horf. Ég nefni sem dæmi aðild starfsmanna fyrirtækja að stjórn þeirra, sem skapað getur meiri samábyrgð um reksturinn og jafnframt leitt launþega í allan sannleik um það, hvers fyrirtækin séu raunverulega megnug. Íslenzka þjóðin hefur ekki ráð á því, allra sízt nú, að láta innbyrðis deilur um skiptingu þjóðarverðmætanna verða svo hatrammar, að framleiðslan stöðvist og stórfelld verðmæti fari í súginn. Minnumst þeirrar ráðleggingar, er skáldið gaf okkur: „Litla þjóð, sem átt í vök að verjast, vertu ei við sjálfa þig að berjast“. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. „Unz kyrrðin er allt í einu rofin: stjórnmálamennirnir eru farnir að öskra, það á að kjósa. Þetta óskemmtilega félag, sem ekki er hægt að losna við með neinum þekktum ráðum, en sú huggun ein, að vita það í fjarlægð, það hefur nú flutzt til okkar um stundarsakir. Ókvæðisorð þeirra og gagnkvæmar aðdróttanir um glæpi fylla þessa kyrrlátu orðvöru byggð.“ Þannig lýsir Halldór Laxness í Atómstöðinni þingmálafundi í dalnum fyrir norðan, undir hnúkafjöllunum, og mér hefur oft komið í hug, hvort fólki finnist ekki við vera að gera hliðstæðan óskunda með því að troða okkur inn á friðsæl heimili með aðstoð útvarpsins, a. m. k. þau heimili, sem ekki eiga þess kost að horfa á Dýrlinginn í staðinn. Samt er hér á Alþ. verið að fjalla um mál, sem ráða úrslitum um daglegt líf manna og stétta og sjálfa framtíð þessa einkennilega þjóðfélags við nyrztu höf. Stjórnmálin eru engin sérmál okkar, sem atvikin hafa skolað inn á þing. Þau eru ekki einvörðungu fólgin í starfsemi flokka og boðskap stjórnmálablaða. Þau eru sjálf hin hversdagslega lífsbarátta fólksins í landinu, vandamál heimilanna, örlög einstaklinganna. Ef við kunnum ekki að halda þannig á þeim málum, að orð okkar nái hlustum fólksins í landinu, erum við vissulega „óskemmtilegt félag“ í stofum manna. En þjóðin sjálf er engu betur á vegi stödd, ef hún hefur ekki raunverulegan áhuga og skilning á þjóðmálum, ef hún hefur ekki þrek og djörfung til þess að takast á við þau viðfangsefni, sem nú brenna á landsmönnum öllum. Það eru stjórnmál, að Íslendingar hafa einir allra Evrópuþjóða lækkað gengi sitt sex sinnum eftir stríð, nú síðast tvívegis á einu ári, þar til verðmæti krónunnar er orðið að fimmeyringi. Þessi þróun er til marks um fjárhagslegt öngþveiti, sem leitt hefur til þess, að jafnt innlendir menn sem erlendir spyrja, hvort við höfum næga stjórnvizku og manndóm til þess að vera sjálfstætt þjóðríki. Það eru stjórnmál, að eftir mesta velmegunartímabil sögu okkar erum við skuldugasta þjóðfélag í víðri veröld. Skuldabyrði okkar,er slík, að af hverri krónu, sem við öflum af gjaldeyrisverðmætum og flytjum út, verðum við að greiða 16 aura í vexti og afborganir af gamalli eyðslu. Heita má, að öll freðfiskframleiðslan fari í það í ár, eða ársafköst þúsunda verkamanna. Þegar viðreisnarstjórnin tók við fyrir 10 árum, kvað hún það vera eitt brýnasta verkefni sitt að létta greiðslubyrði þjóðarinnar, því að hún væri að nálgast 10% af gjaldeyristekjunum og 10% væru hámark þess, sem fullvalda þjóð gæti risið undir. En eftir þann áratug, þegar þjóðinni áskotnuðust í gjaldeyri nær 20 milljarðar kr. umfram það, sem orðið hefði í meðalárum er greiðslubyrðin komin upp í algert heimsmet, nær 16%. Það eru stjórnmál, að í vetur var 7. til 8. hver félagi verkalýðssamtakanna atvinnulaus, og atvinnuleysið stendur enn þrátt fyrir einhverja gjöfulustu vertíð, sem um getur. Þetta atvinnuleysi hefur valdið neyðarástandi, og mönnum ber að hugleiða það af fullu raunsæi, að hér hefði verið hungur í vetur, ef ekki hefðu komið til atvinnuleysistryggingarnar, sem verkalýðssamtökin náðu með harðvítugri baráttu 1955. Tugum og aftur tugum millj. hefur verið varið til þess að halda lífi í fjölskyldum atvinnuleysingjanna, en þeir hafa ekki fengið að skapa verðmæti með vinnu sinni. Slíkt atvinnuleysi er í senn félagslegt afbrot og þjóðhagsleg sóun af versta tagi, því að maðurinn sjálfur er dýrmætasta eign hvers þjóðfélags, vinnuaflið arðbærasta auðlindin. Nú er augljóst, að atvinnuleysið mun magnast stórlega að nýju næstu vikur. Um 8000 nemendur úr framhaldsskólum eru að koma á vinnumarkað, og aðeins um það bil þriðjungur þeirra á vísa atvinnu. Þegar ég spurði hæstv. félmrh., Eggert G. Þorsteinsson, fyrir skömmu á þingi, hvað ríkisstj. ætlaði að gera til þess að tryggja skólafólki vinnu í sumar, svaraði hann því til að ríkisstj. hefði ekkert gert og ætlaði ekkert að gera annað en bæta skólafólkinu við það verkafólk, sem enn lifir á atvinnuleysisbótum. Það eru stjórnmál, að verkalýðssamtök og atvinnurekendur hafa nú átt í samningaþófi í 3 mánuði og að mikið af þeim tíma hefur þjóðfélagið orðið að þola verkföll og verkbönn. Í þessum samningum er deilt um það eitt, hvort láglaunafólk á að halda óskertum kaupmætti tímakaupsins, sama fólk, sem orðið hefur að þola bótalaust stórfellda skerðingu á heildartekjum vegna atvinnuskorts og atvinnuleysis. Það er til marks um blygðunarlaust ofstæki valdamanna, að slíkt deiluefni skuli valda átökum mánuð eftir mánuð, því að í kjaramálum ætti sannarlega að takast á um önnur og stærri viðfangsefni. Fyrir áratug, í tíð vinstri stjórnarinnar, sem ekki hefur fengið allt of góð eftirmæli, var kaupgjald á Íslandi hliðstætt og í grannlöndum okkar. Þá var hér eftirspurn eftir vinnuafli, og hingað komu mörg hundruð Færeyinga til starfa í sjávarútvegi, vegna þess að atvinnuvegir okkar gátu greitt þeim kaup, sem þeir sóttust eftir. Síðan hafa þjóðartekjur okkar aukizt um hvorki meira né minna en þriðjung, en kaupgjald er nú u. þ. b. helmingi lægra en í Danmörku. Nú sækjumst við ekki eftir vinnuafli frá öðrum, heldur geta sænskir atvinnurekendur valið úr vinnuafli okkar, ef þá skortir starfsmenn í nokkrar vikur. En ef okkur skorti vinnuafl. mundi ekki einn einasti Færeyingur vera fáanlegur til starfa, vegna þess að hann hefur heima hjá sér allt að tvöfalt hærra kaup en íslenzku verkafólki er greitt. Þarna blasa við hin raunverulegu viðfangsefni í kjaramálum. Við verðum að tryggja, að þjóðartekjur okkar, einhverjar þær hæstu í heimi, komi til skila í kaupgjaldi verkafólks. Við verðum að tryggja, að við fylgjumst með í hinni almennu þróun í félagsmálum í nágrannalöndum okkar, með styttingu vinnuvikunnar, lengra orlofi og lífeyrissjóðum fyrir alla landsmenn. Verkalýðshreyfingin verður að taka upp miklu stærri markmið í baráttu sinni, og það er raunar ekki verkefni hennar einnar, heldur þjóðarinnar allrar. Því aðeins fær þetta þjóðfélag okkar staðizt til frambúðar, að það tryggi allri alþýðu hliðstæð lífskjör og tíðkast í nágrannalöndum okkar. Þjóðartekjurnar sanna, að sú stefna er framkvæmanleg, en til þess að framkvæma hana þarf stjórnmálabaráttu, sem breytir þjóðfélaginu. Það eru stjórnmál, að yfir hundruðum fjölskyldna, yfir þúsundum manna, grúfir nú sú hætta að missa íbúðir sínar og aleigu, vegna þess að fólk stendur ekki undir þeim fjárhagslegu skuldbindingum, sem það tók á sig, meðan atvinna var næg. 1. maí s. l. féllu húsnæðismálastjórnarlán í gjalddaga, og mörg hundruð manna hafa ekki getað staðið í skilum, í Breiðholtshverfi einu á þriðja hundrað fjölskyldur. Ég spurði Eggert G. Þorsteinsson félmrh. fyrir fáum dögum, hvort hann ætlaði að horfa á það aðgerðarlaus, að fólkið, sem flutti inn í Breiðholtsíbúðirnar fyrir skömmu, yrði borið þaðan út aftur. Hæstv. ráðh. hét því, að til þess skyldi ekki koma, og því loforði verður ekki gleymt. En annað launafólk, sem á í hliðstæðum erfiðleikum, á heimtingu á sams konar fyrirgreiðslu. Það eru stjórnmál, að á hundruðum alþýðuheimila sjá menn fram á, að vonirnar um framhaldsnám pilta og stúlkna eru að bresta. Með því er verið að breyta örlögum hinnar ungu kynslóðar, gera framhaldsnám að forréttindum efnamanna, svipta þjóðfélagið hæfileikum og atorku ungs fólks. En á sviði menntamála, sem eru grundvallaratriði í nútíma þjóðfélagi, blasir ekki aðeins við þessi ömurlega efnahagslega staðreynd, við sitjum nú uppi með úrelt skólakerfi, með troðfulla margsetna skóla, sem margir eru mjög illa búnir kennslutækjum, með háskóla, sem fyrst og fremst er embættismannaverksmiðja og auk þess að springa utan af verkefnum sínum. Á þessu sviði hefur forysta Gylfa Þ. Gíslasonar menntmrh. brugðizt gersamlega á undangengnum velmegunarárum, og þrekleysi hans er slíkt, að nú hefur hann fallizt á að láta stöðva menntaskólafrv. það, sem beztu skólamenn okkar höfðu samið og gaf vonir um nýja þróun þessara mikilvægu mála. Það eru stjórnmál, að á velmegunarlandinu Íslandi eru ýmsir þættir heilbrigðismála afræktir svo, að til fullkominnar vansæmdar er. Þetta á sérstaklega við um geðsjúkdóma og kvensjúkdóma. Það er vægast sagt furðuleg staðreynd, að til þess skyldi þurfa langa og harða baráttu utan þings og innan að knýja Jóhann Hafstein heilbrigðismálaráðh. til að lofa því, að stækkun fæðingardeildar og kvensjúkdómadeildar við Landspítalann skyldi hraðað um 2 ár, frá því sem fyrirhugað var. Hins vegar létu allir þingmenn stjórnarflokkanna sig hafa það að fella till. um, að þegar í ár skyldi varið 20 millj. kr. til þessa óhjákvæmilega verkefnis. Það er staðreynd, sem okkur ber að minnast með blygðun, að dánartala af völdum legkrabba er þrefalt hærri hér en í Svíþjóð. Það eru stjórnmál, að ellilaun, örorkubætur og mæðralaun eru hérlendis aðeins helmingur þess, sem greitt er í Danmörku, og að þær upphæðir eru ekki í neinu samræmi við þjóðartekjur Íslendinga. Þetta vandamál hefur magnazt stórlega að undanförnu, vegna þess að atvinnuskorturinn hefur bitnað sérstaklega á öldruðu fólki. Menn, sem komnir eru yfir sjötugt, fá ekki að vinna, þótt þeir hafi bæði starfsorku og starfsvilja, og eiga að una bótum, sem engan veginn nægja til lágmarksþarfa. Aðbúnaðurinn að öldruðu fólki og sjúku, að þeim sem standa höllum fæti í lífsbaráttunni, er mælikvarði á manngildishugsjónir samfélagsins, en því miður er okkar hlutur rýr í þeim samanburði. Það eru stjórnmál, að hið sjálfstæða íslenzka lýðveldi situr enn uppi með erlent hernámslið og að ráðamenn þjóðfélagsins hafa ekki djörfung til þess að fylgja óháðri íslenzkri stefnu í alþjóðamálum. Það áhrifavald erlendra aðila, sem Íslendingar hafa þannig orðið að þola, birtist nú á æ fleiri sviðum. Erlend fyrirtæki hafa á undanförnum árum fengið að grafa undan fyrirtækjum okkar. Erlend auðfélög hafa fengið heimild til þess að hirða arðinn af orkulindum okkar, og nú er unnið að því að tengja Ísland stærri efnahagsheild, eins og það er orðað, án þess að nokkuð sé til þess gert, að atvinnuvegir okkar standist þau umskipti. Þetta atriði mætti vera mönnum sérstakt umhugsunarefni nú, vegna þess að eftir mánuð verður minnzt 25 ára afmælis hins endurreista lýðveldis og rifjuð upp sú heitstrenging að „aldrei framar Íslandsbyggð sé öðrum þjóðum háð.“ Allt eru þetta stjórnmál og hlustendur mínir geta rifjað upp margfalt fleiri atriði jafngild, og ég veit raunar, að um þessi atriði öll er hugsað og rætt og algengasta viðhorf til forystunnar í landsmálum um þessar mundir er óánægja, tortryggni og ótti. Því er raunar haldið fram, að óánægjan sé það atriði, sem einkennir mest þjóðmálaumræður á Íslandi nú, og í öllum stéttum og flokkum sé að finna óvissu og glundroða og viðhorf manna séu í deiglunni. Upp hafa meira að segja risið pólitískir ævintýramenn, sem virðast líta á kjósendur eins og síldartorfu og segjast ætla að tryggja sér mikinn afla með því að hagnýta sér óánægjuna og stofna einhver óskilgreind samtök, sem hvorki hafi stefnu né skipulag, heldur óánægjuna eina sem samnefnara. Vissulega er óánægja mikilvæg pólitísk staðreynd. En óánægja ein saman er ekki afl, sem breytir þjóðfélaginu. óánægja er neikvætt viðhorf, því aðeins stoðar að vera óánægður með ákveðna lausn, að menn hafi komið auga á aðra betri og berjist fyrir henni. Menn sem hagnýta sér óánægju einvörðungu til þess að stunda ævintýramennsku, eru um leið að koma í veg fyrir, að almenningur átti sig á þeirri undirstöðustaðreynd, að það er meginstefnan, sem sker úr, ekki einstakir forystumenn, heldur málefni. Þær andstæðu stefnur, sem mótað hafa og móta enn stjórnmálaátökin á Íslandi, eru annars vegar gróðahyggja og hins vegar félagshyggja. Fyrri kenningin er sú, að framtak einstaklingsins eigi að ráða þróun efnahagsmála og atvinnumála og hafa gróðann að mælistiku. Þennan áratug hefur verið reynt að stjórna þjóðfélaginu samkvæmt þessari kenningu og afleiðingin er það ástand, sem ég hef verið að lýsa, óstjórn og glundroði á flestum sviðum, þróun í atvinnumálum, sem gengur þvert á hagsmuni þjóðarheildarinnar. Það er þessi stefna, sem breytt hefur góðæri í illæri, ekki aðeins vegna þess, að tekjuskipting hafi orðið ranglátari í þjóðfélaginu, heldur fyrst og fremst vegna hins, að hér fer svo mikið í súginn, hér finnst engin atvinnugrein, sem rekin sé á nútímalegan hátt og skili þeim þjóðfélagslega arði, sem óhjákvæmilegur er. Slíkt stjórnleysisþjóðfélag fær aðeins staðizt skamma stund. Svarið við skipbroti gróðahyggjunnar er félagshyggja, sú vitneskja, að við verðum að kunna að sameina krafta okkar, ef við eigum að vera nokkurs megnugir. Við erum örsmátt þjóðfélag, aðeins 200 þús. manna, og því aðeins fáum við staðizt í samskiptum við milljónaþjóðir, að við beitum aðferðum samvinnu og samhjálpar. Þetta vita Íslendingar fullvel. Allt það, sem gert hefur verið stórbrotnast og myndarlegast á Íslandi, eru afrek þeirrar félagshyggju, sem hafnað hefur verið síðustu 10 árin með hrapallegum afleiðingum. En í nútíma þjóðfélagi verður félagshyggju aðeins beitt með áætlunarbúskap, með heildarskipulagi atvinnuveganna, þar sem ríkisrekstur, einkarekstur og samvinnurekstur leggist á eitt til þess að tryggja þjóðarbúinu sem mestan árangur. Slíkur áætlunarbúskapur er eina leið okkar út úr þeim ógöngum, sem þjóðin er komin í, ef við ætlum að halda fjárhagslegu sjálfstæði, og jafnframt eina leiðin til að iðnvæða landið undir forystu Íslendinga sjálfra. Það eru þessi átök milli gróðahyggju og félagshyggju, sem skera úr um framtíð og þróun hins íslenzka þjóðfélags. Núverandi ástandi verður aðeins breytt með því að breyta um stefnu; aðrar aðferðir eru ekki til. Kjölfesta hinnar félagslegu stefnu á Íslandi er alþýðusamtökin í víðtækasta skilningi, öll samtök launafólks, sem er nú yfir 70% þjóðarinnar. Verkalýðssamtökin voru stofnuð til þess að boða félagsleg viðhorf og sósíalisma í samræmi við íslenzkar aðstæður, og þau eru þvílíkt afl, að gegn þeim verður landinu ekki stjórnað. Það er fráleit þjóðfélagsleg sóun, að ár eftir ár skuli skammsýn og ofstækisfull stjórnvöld neyða verkalýðssamtökin til þess að heyja harða baráttu til varnar réttindum, sem ættu að vera sjálfgefin í þjóðfélagi okkar. Tilraun til þess að beita verkalýðshreyfinguna nýrri kúgunarlöggjöf, eins og hæstv. forsrh. boðaði áðan, mun aðeins leiða til enn harðari átaka og enn meiri ófarnaðar. Herkostnaðurinn af slíkri baráttu er margfalt meiri en það, sem um er deilt, og á meðan orku þjóðfélagsins er eytt í slík átök, heldur efnahagskerfið áfram að úrkynjast. Þessum hjaðningavígum verður ekki aðeins að linna, heldur verður í verki að viðurkenna þá staðreynd, að fram hjá verkalýðshreyfingunni verður ekki gengið, ef skynsamleg stjórn á að vera í landinu. Og verkalýðshreyfingin sjálf verður þá að vera reiðubúin til að taka á sig þá jákvæðu ábyrgð, sem valdinu fylgir. Ástandið hérlendis er nú svo alvarlegt, að hverjum einasta þegni ber skylda til að hugleiða stjórnmál af fullri alvöru og taka þátt í þeim, hafna gömlum fordómum og úreltum viðhorfum, átta sig á þeirri staðreynd, að óljós óánægja hrekkur ekki til, heldur einvörðungu breytt stefna. Alþb. beitir sér fyrir slíkri stefnubreytingu. Við skírskotum til fólksins í Alþfl. að taka þátt í þeirri stjórnmálabaráttu og fylgja eftir þeim mótmælum gegn stefnu Gylfa Þ. Gíslasonar, sem borizt hafa frá samtökum Alþfl.-manna að undanförnu. Við skírskotum til samvinnuhreyfingarinnar að losa sig úr viðjum skriffinnsku og flokkspólitískrar þjónustu og hefja aftur til öndvegis þær hugsjónir, sem í öndverðu mótuðu samvinnusamtökin. Við skírskotum til þeirra atvinnurekenda, sem enn eiga eftir sjálfsvirðingu og metnað fyrir hönd hinna þjóðlegu atvinnuvega, að átta sig á því, að þeir geta aðeins tryggt sjálfstæðan atvinnurekstur á Íslandi með því að taka upp áætlunarbúskap og hafna þeim hagfræðikreddum, sem grafið hafa undan þjóðarbúskap landsmanna þennan áratug. Þetta eru þau þjóðfélagsöfl, sem tryggt geta stefnubreytingu á Íslandi, trausta atvinnuvegi og hliðstæð lífskjör og í grannlöndum okkar, samvinnu og jákvæða nýsköpun í stað þeirrar hnignunar og sundrungar, sem nú er að ríða þjóðfélagi okkar á slig.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Þeim mönnum fækkar nú óðum, sem treysta sér til að verja stefnu viðreisnarstjórnarinnar í efnahags- og atvinnumálum þjóðarinnar. Það hefur sannazt betur og betur dag frá degi, að svokölluð viðreisnarstefna er alröng og samrýmist engan veginn íslenzkum hagsmunum. Þeir hafa haft að leiðarljósi þá stefnu að efla frjálst framtak, frjálsa verzlun og stóriðju hér á landi, en jafnframt látið reka á reiðanum höfuðatvinnuvegi þjóðarinnar, sjávarútveg, landbúnað og iðnað. Hinum dýrmæta gjaldeyri, sem þjóðin aflaði á góðu árunum, hefur verið sóað í frjálsa verzlun og óarðbæra fjárfestingu. Við Íslendingar megum alltaf búast við sveiflum, bæði í aflamagni og breyttu verði á útflutningsvörum þjóðarinnar, sem valda erfiðleikum um stundar sakir. En þá ríður á því að mæta þeim vanda með breyttri stefnu í efnahagsmálum þjóðarinnar, en þetta hefur ekki verið gert. Núv. ríkisstj. hefur aðeins séð eitt úrræði til að leysa vandann. Hún hefur boðað gengislækkun og aftur gengislækkun, og síðan þessi ríkisstj. kom til valda, hafa verið fjórar gengislækkanir og tvær þær síðustu á einu ári. Stutt er liðið síðan alþm. fengu í fyrsta skipti í hendur svokallaða Vestfjarðaáætlun, en þetta er aðeins greinargerð um ákveðna þætti hennar, sem búið er að framkvæma í flugvallar-, vega- og hafnarmálum á síðustu árum. Með þessa Vestfjarðaáætlun hefur verið farið eins og leyniplagg af hálfu ríkisstj. og stjórnarþm. Sjálfsagt hefði verið að vinna allt öðruvísi að þessu máli. Það hefði í upphafi átt að gefa sveitarstjórnum, sýslunefndum og öðrum heimamönnum tækifæri til að fjalla um málið, en þetta var því miður ekki gert. Það er kunnugt, að nú er hafinn undirbúningur að þeim þætti Vestfjarðaáætlunar, sem fjalla á um uppbyggingu atvinnulífsins á Vestfjörðum, og miklar vonir eru bundnar við þennan þátt. Það liggur í augum uppi, að nauðsynlegt er, að haft verði fyllsta samráð við heimamenn, ef þessi þáttur á að ná tilgangi sínum. Því miður hafa heil byggðarlög á Vestfjörðum ekki komizt inn í þessa Vestfjarðaáætlun, eins og t. d. hluti af Norður-Ísafjarðarsýslu, Austur-Barðastrandarsýsla og Strandasýsla. Þó standa vonir til, að Strandasýsla verði tekin inn í svokallaða Norðurlandsáætlun, en sú áætlun mun sennilega verða tilbúin á þessu ári. Því ber ekki að neita, að allmikið hefur verið gert á Vestfjörðum í vegamálum, flugmálum og hafnarmálum, en hinu ber ekki að gleyma, að einmitt úrræði ríkisstj. í efnahagsmálum þjóðarinnar, hinar sífelldu gengislækkanir, hafa stórrýrt þessar framkvæmdir, og gengistöpin eru nú að sliga sum sveitarfélögin. Víða á Vestfjörðum hefur verið unnið að dýrum hafnarframkvæmdum á undanförnum árum og fjár til þeirra aflað með erlendum lántökum. Þegar áætlanir voru gerðar um rekstur hafnanna, þar með taldar greiðslur af teknum lánum, var ljóst, að tekjur hafnanna gátu ekki staðið undir því næstu árin, þar til greiðslubyrðin minnkaði. Hins vegar var ráð fyrir því gert, að sveitarstjórnir legðu árlega til ákveðinn hluta tekna sinna til þess að standa undir þessum greiðslum. Þá var boginn það hátt spenntur, að aðrar framkvæmdir urðu samkv. áætlun að bíða. Nú hefur hins vegar skapazt það ástand vegna endurtekinna gengisfellinga, að sveitarfélögin eru með öllu vanmegna að standa við gerðar skuldbindingar. Gengistöpin á þessum framkvæmdum vegna erlendu lánanna hlaupa á millj. kr. Til skýringar á því, hve gífurlegt vandamál er hér við að etja, má geta þess, að töpin ein, þótt aukin vaxtabyrði sé ekki reiknuð með, nema alls staðar meira en tvöföldum álögðum ársútsvörum, eins og þau hafa verið undanfarin ár, en þau hafa verið sem næst 2 millj. kr. á hverjum stað. Auknar vaxtagreiðslur verða á hverjum stað um 400–500 þús. kr. Hin erlendu lán voru að hluta tekin vegna þess, að ríkissjóður hafði ekki greitt sinn hluta kostnaðarins, enda ekki veitt fé til þess á fjárlögum. Hins vegar var nauðsynlegt að ljúka hverjum áfanga sem heild, en ekki staldra þar við, sem áætlað fé ríkissjóðs dugði móti framlagi hafnarsjóða. Það er augljóst, að ríkissjóði ber að standa að sínum hluta undir þeim kostnaði, sem þannig hefur orðið til. Þetta er aðeins dæmi um það, hve grátt aðgerðir ríkisstj. geta leikið sjávarþorp á Vestfjörðum. Mikið hefur verið talað um, að við Íslendingar ættum að nýta betur okkar sjávarafla og að tími sé kominn til að hætta að tala um tonnatölu aflans, heldur um verðmæti hvers tonns og við ættum að auka til muna fjölbreytni í framleiðsluháttum og auka vöruvöndun samfara fullnýtingu sjávaraflans. Því miður hefur þetta nauðsynjamál lítið þokazt í rétta átt. Þó að margvíslegar till. komi frá heimamönnum um ýmsar hugmyndir um fullnýtingu aflans, t. d. með niðursuðu eða niðurlagningu, þá hafa fæstar þessara till. fengið hljómgrunn hjá þeim, sem mestu ráða í þessum efnum. Allir gera sér þó grein fyrir þeirri staðreynd, að við getum margfaldað verðmæti sjávaraflans í erlendum gjaldeyri með því að fullnýta okkar góða hráefni. Það er skoðun okkar Alþb.-manna, að stefna eigi að því að smíða svo til öll fiskiskip landsmanna í innlendum skipasmíðastöðvum. Við höfum á undanförnum árum látið smíða skip okkar og báta í erlendum skipasmíðastöðvum, þó að við eigum sjálfir skipasmíðastöðvar og ágæta skipasmíði, sem þekkja íslenzkar aðstæður betur en útlendingar. Allir vita, að ótryggt gengi er einkenni á sjúku efnahagslífi þjóðar. En stjórnarflokkarnir hafa alltaf reynt að beita þeim áróðri, að gengislækkun væri allra meina bót. Boðskapur þeirra í nóv. 1967 var á þessa leið: Með gengislækkuninni er lagður grundvöllur að nýju framfaraskeiði atvinnuveganna og til að hleypa nýju lífi fyrst og fremst í sjávarútveg og iðnað, og mun hún bera árangur í aukinni atvinnu og verndun heilbrigðs og frjáls vöruframboðs. Allir vita, að gengislækkunin árið 1967 rann út í sandinn. Á árinu 1968 ríkti stjórnleysi á flestum sviðum í atvinnumálum þjóðarinnar, gífurlegt atvinnuleysi var um allt land, og í nóv. 1968 fengum við nýja gengislækkun, þegar gengið var lækkað um 54.4% miðað við dollarann. Talið er, að þessi síðasta gengislækkun hafi þýtt um 18–20% kjaraskerðingu fyrir launafólkið í landinu, og enn þá hafa sérfræðingar stjórnarflokkanna í efnahagsmálum ekki getað reiknað út, hvernig hinn almenni launþegi eigi að geta lifað á launum sínum. Vinnustéttirnar hafa sýnt mikið langlundargeð. Aðalkröfur þeirra eru, að tafarlaust verði gengið til samninga án kauplækkunar og ráðstafanir verði gerðar til að útrýma atvinnuleysi, að innlendur iðnaður verði efldur, að fjár verði aflað til íbúðabygginga með viðráðanlegum kjörum og komið á réttlátri skattheimtu og tekin verði upp heildarstjórn á fjárfestingu landsmanna. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Ef það er rétt, að glöggt sé gests augað, ætti ég að hafa sæmilega aðstöðu til að meta störfin hér á hinu háa Alþingi, því að ég hef nú nokkrum sinnum komið hér sem varaþm, og dvalið um stund. Langar mig því til að svipast hér svolítið um með áheyrendum mínum, því að ég held, að menn geri sér ekki rétta grein fyrir því mikilvæga starfi, sem unnið er hér á löggjafarsamkomu þjóðarinnar, virðulegustu og mikilvægustu stofnun landsins. Raunar er það ekkert nýtt, að kappsfullum mönnum og stórhuga finnist seint og illa ganga að ráða fram úr vandamálum þjóðarinnar. Þannig segir t. d. Einar Benediktsson í ritgerð sinni, Starfsfé fyrir Íslendinga: „Hér þarf að leggja leiðarlínur þjóðernisstefnunnar yfir svo langt tímabil, fyrst og fremst, sem útlend lán geta veitzt til, þegar þingið snýr sér að því að verða löggjafarsamkoma fyrir landið, í stað þess að vera innbyrðis vátryggingarstofnun fyrir fulltrúana sjálfa.“ - Og vonandi kemur sá tími aldrei, að skeytingarleysi landsmanna um störf Alþ. verði með þeim hætti, að ekki verði á það deilt. Þá fyrst væri lýðræðinu hætta búin. Sannleikurinn er sá, að hér í þessari stofnun er mikið starfað og með allt öðrum hætti en menn fá hugmynd um, er þeir líta inn á þingfundi, sem stundum eru fáskipaðir, eða hlýða á útvarpsumr. í stöðnuðu formi. Ég hef það líka fyrir satt, að starfshættir Alþingis séu miklu betri nú en fyrrum var, þegar altítt var t. d., að forsetum tækist ekki að setja þingfundi fyrr en talsvert var komið fram yfir boðaðan fundartíma. Enginn efi er samt á því, að till. þær, sem hæstv. forsrh. hefur flutt um styttingu þinghalds og meiri störf og festu þá daga, sem þingið starfar, gætu orðið til verulegra úrbóta. Hins vegar eru þær till. fráleitar, sem hv. þm. Eysteinn Jónsson hefur gert um lengingu þinghalds og svo mikla hækkun þingfararkaups, að alþm. yrðu allir atvinnustjórnmálamenn, sem slitnir væru úr tengslum við hin daglegu störf í þjóðfélaginu. Auðvitað er á Alþingi Íslendinga að finna þverskurð þeirra hræringa, hugsjóna og hagsmunastreitu, sem í þjóðfélaginu fer fram. Og grundvallarskilyrði þess, að Alþingi gefi rétta mynd af þjóðarviljanum, er auðvitað, að þm. umgangist sem flesta, háa og lága, eins og orðtak er hér á landi, hvað svo sem það þýðir í eina stéttlausa þjóðfélagi veraldar. Víst er það hvimleitt, hve erfitt er oft á tíðum að átta sig á raunverulegum skoðunum einstakra þm. Störf löggjafans einkennast mjög af málamiðlun, og hún á sér venjulega stað að tjaldabaki, í flokksherbergjum og á göngum Alþingis. Mönnum finnst þessi mynd bera vitni um skoðanaleysi og jafnvel geðleysi alþm., en það er oftast á misskilningi byggt. Deilurnar og skoðanaskiptin hafa átt sér stað, en ekki náð hlustum og sjónum þeirra, sem utan þings eru. Þessi málamiðlun byggist að sjálfsögðu að verulegu leyti á því, að þjóðin hefur enn ekki falið einum flokki að fara með stjórn landsins. Þess vegna hefur ekki reynzt unnt að koma við jafntraustum stjórnarháttum, eins og verið hafa t. d. í Reykjavík, þar sem Sjálfstfl. hefur getað framkvæmt stefnu sína í borgarmálum. Og auðvitað eru dæmin deginum ljósari um ýmislegt það, sem betur hefði getað farið í landsstjórninni, enda enginn hlutur auðveldari en gagnrýna það, sem gert er og vera vitur eftir á. En ef við viljum gera okkur grein fyrir því, hvort Alþ. og ríkisstj. hafi gengið til góðs þann áratug, sem nú er að ljúka, eru hæg heimatökin fyrir þá, sem eldri eru eða komnir undir miðjan aldur, að renna huganum til baka þessi ár og meta hleypidómalaust þá þróun, sem hér hefur orðið. Ungur framsóknarmaður, sem dvaldi hér á Alþ. um skeið í vetur, sagði í útvarpsumr., að sú kynslóð, sem borið hefur hita og þunga dagsins að undanförnu, hefði lagt drápsklyfjar á æskulýðinn og lífsstarf unga fólksins, sem yrði að losa sig við þessa ógnarbyrði. Meiri ósvífni, meira vanþakklæti og meiri vantrú á íslenzka æsku og dómgreind hennar hef ég aldrei heyrt. Sú kynslóð, sem senn lætur af störfum, hefur búið okkur, sem nú erum á bezta starfsaldri, og þeim, sem yngri eru, betri lífskjör og betri skilyrði til að bæta þessi lífskjör en nokkurs staðar annars staðar þekkist í víðri veröld. Hún hefur skilað okkur í hendur landi með ótæmandi tækifærum, landi, sem breytt hefur verið úr fátæku landi í ríkt land, og mestar hafa umbyltingarnar orðið á þessum áratug. Efnahagslegar framfarir hafa verið svo gífurlegar, að ekki á að þurfa að eyða að því orðum, en hitt skiptir þó e. t. v. meira máli, að í menningarlegum efnum hafa umskiptin orðið alger. Við heyrum því stundum haldið fram, að ríkisstj. Íslands sé ekki nægilega sterk stjórn, hún ráði ekki við vandamálin og geri jafnvel ekki tilraun til að ráða við þau. En hvert er einkenni veikrar stjórnar og hvert einkenni hinnar sterku? Eru stjórnirnar í einræðisríkjunum sterkar stjórnir? Er það sterkt stjórnarfar, þar sem borgararnir fá ekki að taka þátt í stjórnarstörfum - þar sem hinar ýmsu stofnanir þjóðfélagsins eru firrtar áhrifum og völdum? Eru stjórnirnar í nýfrjálsu ríkjunum sterkar stjórnir, þar sem borgararnir hafa ekki þroska til að láta málefnin til sín taka? Var stjórnarfarið sterkt hér á Íslandi, þegar allt byggðist á boðum og bönnum, höftum og þvingunum? Þessum spurningum svarar auðvitað hver fyrir sig. Mín skoðun er sú, að það stjórnarfar eitt sé sterkt, sem þolir að eftirláta borgurunum sem fullkomnast frelsi. Ég veit raunar, að vinstri sinnar í mismunandi flokkum telja, að stjórnarherrarnir eigi í ríkum mæli að hlutast til um hátterni borgaranna, vegna þess að alþýðan hafi ekki þroska og manndóm til að stýra málefnum sínum sjálf. Það er þar, sem skilur á milli þeirra og okkar, sem aðhyllumst hugsjónir sjálfstæðisstefnunnar. Fyrir einum eða tveimur áratugum voru átök oft illvíg hérlendis. Menn skirrðust t. d. ekki við að beita vægðarlaust verkfallsvopni, þótt í andstöðu væri við hagsmuni þjóðarinnar allrar. Og svo rammt kvað að átökum fyrir tveimur áratugum, að ógnað var sjálfu lýðræðinu, þar sem hindra átti störf löggjafarsamkomunnar með ofbeldi. Það var 30. marz 1949, sem Íslendingar stigu það gæfuríka spor að taka þátt í samtökum lýðfrjálsra þjóða til varnar frelsinu. Og þegar við lítum yfir það, sem áunnizt hefur, má ekki gleyma utanríkismálunum, mikilvægustu málum smáþjóðar, sem varðveita vill frelsi sitt. Og í þeim málum hefur svo vel til tekizt, að við Íslendingar búum ekki við minna öryggi en þeir, sem máttugastir eru, og njótum virðingar og álits á alþjóðavettvangi til jafns við hvaða þjóð sem er. En þótt það sé gleggsti votturinn um menningarstig þjóðar, að hún þolir frjálsræðið, er hinu ekki að leyna, að stundum gleymum við því, hverjum við eigum einna mest að þakka í þessu efni, rithöfundum okkar, skáldum og öðrum lista- og vísindamönnum, og ekki er það vansalaust, að á verðbólgutímum skuli hin svokölluðu heiðurslaun til okkar helztu hugsuða hafa verið skert sem hækkunum verðlags nemur. Já, ég nefndi verðbólgutíma. Og víst er það rétt, að enn sem fyrr hefur okkur gengið erfiðlega að kljást við þann draug, sem verðbólga nefnist. Núv. ríkisstj. setti sér það mark þegar 1960 að vinna bug á verðbólgunni, samhliða því sem hún upprætti það kerfi spillingar og hafta, sem hér hafði lengi verið við lýði. Þetta áform hefur mistekizt. Bezt er að játa það umbúðalaust, og raunar er þetta ekkert íslenzkt fyrirbrigði, heldur hefur verðbólguþróun verið í flestum vestrænum löndum. Fyrstu ár viðreisnarstjórnarinnar voru ár erfiðleika eftir hið slæma stjórnarfar, sem hér hafði ríkt. Á þeim árum tókst sæmilega að hafa hemil á verðbólgu, og framfarir voru jafnar og öruggar. Í kjölfar þeirrar heilladrjúgu stefnu hagsældar og stöðugrar uppbyggingar fylgdi hið mikla veltutímabil um miðbik áratugsins, og margt fór þá óneitanlega úr böndum, en ekki bara það, sem stjórnvöld glímdu við, heldur líka hjá einstaklingunum, því að þjóðin virtist farin að trúa því, að hún gæti leyft sér svo til hvað sem var. En síðan komu áföllin. Kannske má segja, að við höfum að sumu leyti haft gott af þeim, því að unga þjóð þurfi stundum að aga. Að vísu voru áföllin svo stórvægileg, að mikil vá gat verið fyrir dyrum, en svo vel vildi til, að við Íslendingar höfðum safnað varasjóðum, sem í góðar þarfir komu, svo að kjaraskerðingin varð minni en ella, og nú er á ný bjart framundan fyrir margra hluta sakir. Ríkisstj. og Alþ. gerðu þær ráðstafanir, sem nægja munu til að rétta við þjóðarhag. Þær voru kannske harðneskjulegar, en þó hvergi lengra gengið en nauðsynlegt reyndist. Mér segir raunar svo hugur, að þegar stjórnmálasaga verður skrifuð síðar, verði núv. ríkisstj. talið það helzt til hróss að hafa þorað að horfast í augu við erfiðleikana á hverjum tíma og hún verði talin hafa verið bezt, þegar erfiðleikarnir voru mestir. Grundvöllur hefur nú verið lagður að alhliða framförum, stórátak verður nú gert í vegamálum, fjármagn til rannsóknar náttúruauðlinda hefur verið margfaldað og undirbúnar nýjar stóriðjuframkvæmdir. Fé er útvegað til byggðaáætlana og síðast en ekki sízt er unnið að lagabreytingum til að beina fjármagni almennings til atvinnurekstrar. Og þess sjást líka glögg merki um land allt, að athafnamenn ætla að hagnýta þau tækifæri, sem bjóðast til margháttaðrar framleiðsluaukningar og eflingar atvinnulífs. Fólkið skilur nú betur en nokkru sinni áður þá grundvallarþýðingu, sem það hefur, að atvinnuvegirnir séu reknir á traustum grundvelli og skili eðlilegum arði. Auðæfin eru ótæmandi til lands og sjávar, en mest er þó um vert, hve verkmenning þjóðarinnar er mikil. Við byggingu og rekstur mikilvægustu nýjungarinnar á atvinnusviðinu, álbræðslunnar, kom í ljós, að Íslendingar kunnu svo vel til verka, að þeim voru falin flest þau störf, sem útlendingum höfðu verið ætluð fyrst í stað, og orð á því haft af þeim, setti bezt til þekkja, hve snurðulaust hefði gengið bygging þessa stórfyrirtækis. Það er manndómur og menntun íslenzku þjóðarinnar, sem á næstu áratugum mun margfalda þjóðarauðinn og bæta lífskjörin jafnt og þétt, ef menn þora að fást við viðfangsefnin, sem við blasa um land allt, frá Siglufirði til Suðurnesja. Við skulum umfram allt halda áfram að gagnrýna stjórnvöld og efla þjóðmálaumr. í anda þess frjálsræðis, sem þróazt hefur síðari árin fyrir tilstuðlan blaða, sjónvarps og útvarps. Og þegar að því kemur, að við á ný veljum okkur forystu í landsmálunum, skulum við minnast þess, að við viljum líka í framtíðinni fá að njóta þessa frjálsræðis. Þess vegna viljum við forðast áhrif þeirra afla, sem þröngsýn eru og telja, að svokölluð sterk stjórn, vinstri stefna, sósíalismi, hin leiðin eða hvað það nú er, sem þeir nefna stefnu sína, sé það, sem íslenzku þjóðinni sé fyrir beztu.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Á Alþingi því, sem nú er að ljúka, og í þessum eldhúsumr. hefur oftlega verið minnzt á þann efnahagsvanda, sem þjóðin á í og hefur átt við að glíma um skeið. Vinnudeilurnar á þessu ári og erfið samningsgerð launþega og vinnuveitenda nú blandast af skiljanlegum ástæðum inn í þessar umr. Á það hefur verið bent, að sambærilegir örðugleikar hafi ekki steðjað að íslenzku þjóðinni síðustu áratugina, enda um að ræða stærstu og sneggstu breytingu á útflutningsmagni, sem orðið hefur á þessari öld, en frá árinu 1966 og fram undir síðustu áramót hafa hreinar útflutningstekjur þjóðarinnar minnkað um tæp 50%. Þótt þessar staðreyndir liggi fyrir, eru þó til þeir stjórnmálamenn, sem hafa reynt að telja almenningi trú um, að slíkur skellur fyrir þjóðarbúið hefði ekki þurft að skilja eftir sig merki í kjörum þegnanna, aðeins ef þeir hefðu stjórnað. En hitt, hvernig og hvenær átti að bregðast við þessum vandámálum, var og er deilumál. og hefur hæstv. ríkisstj. sérstaklega verið gagnrýnd fyrir að grípa of seint í taumana, sjáandi fyrir þann vanda, sem var að skapast. Í því er auðvitað mikill misskilningur fólginn að halda því fram, að engar gagnráðstafanir hafi verið gerðar. En hafa verður í huga, að ríkisstj. taldi, að erfiðleikarnir væru stundarfyrirbrigði, sem yrði skammvinnt. Þungar álögur á almenning væru ekki nauðsynlegar, sterkur gjaldeyrissjóður og góð afkoma ríkissjóðs ætti að geta staðið undir tímabundnum erfiðleikum. Þetta sjónarmið var ekki ríkisstj. einnar. Þannig voru samtök hraðfrystihúsanna svo bjartsýn á stöðugt og hækkandi verð í Bandaríkjunum í ársbyrjun 1966, að þau stóðu að samþykkt um mjög hækkað fiskverð frá árinu áður, þótt þau hefðu ekki treyst sér til þess á mestu velgengnisárum sínum. Útgerðarmenn, sjómenn, verksmiðjueigendur og allur almenningur taldi, að síldarmoksturinn út af Austurlandi væri árviss, og yfirleitt má segja, að almenn bjartsýni hafi ríkt um áramótin 1966–1967 um, að úr þessum erfiðleikum okkar mundi rætast á skömmum tíma. Þær bráðabirgðaráðstafanir, sem þá voru gerðar, fólu m. a. í sér mikinn tilflutning fjármuna til útflutningsatvinnuveganna. En verðfall afurðanna hélt áfram og stórlega dró úr síldartekjunum, auk þess sem allur kostnaður útgerðar, sérstaklega síldveiðiflotans, jókst stórkostlega vegna breyttrar göngu síldarinnar. Þegar fram á haustið kom og síldarvertíð lauk, var ljóst, að enn þyrfti að grípa til nýrra aðgerða til að treysta útflutningsatvinnuvegina og halda þeim gangandi. Ríkisstj. og stuðningsflokkar hennar höfðu ákveðið að forðast gengislækkun haustið 1967. En þegar gengi sterlingspundsins var fellt þetta sama haust, var ekki annarra kosta völ en fara þá leið einnig með íslenzku krónuna. Í sambandi við efnahagsaðgerðirnar haustið 1967 voru gerðar áætlanir um afkomu útflutningsatvinnuveganna fyrir árið 1968, og var m. a. stuðzt við framleiðsluspár, sem byggðar voru á áliti fiskifræðinga okkar um líklegan síldarafla. En til skamms tíma hefur sú skoðun verið uppi hjá þeim, að stofnarnir, sem síldveiðar okkar að norðan og austan hafa byggzt á, væru nægilega sterkir til að bera uppi ársveiði allt að 600 þús. tonnum. Ástæðan fyrir því, að gengisfellingin 1967 náði ekki tilgangi sínum var m. a. sú, að það er ekki styrkleiki stofnsins einn, sem ræður síldveiðunum, heldur er margt fleira, sem til greina kemur, enda brást síldaraflinn 1968 gersamlega, þótt allur útgerðarkostnaður stórhækkaði. Þessu til viðbótar kom mjög óhagstæð verðþróun á útflutningsafurðunum og þeir erfiðleikar, sem við áttum í í sambandi við sölu skreiðar til Bíafra. Þá var búizt við því, að verðfall ársins 1967 hefði náð hámarki þá um haustið og frekar yrði um hækkanir að ræða á flestum afurðum okkar. En þetta brást einnig. Verð á freðfiski á Bandaríkjamarkaði hélt áfram að lækka. Einnig var um mikla lækkun að ræða í sambandi við Rússlandssamningana í byrjun ársins 1968. Það, sem hér hefur verið drepið á auk margra annarra atriða, olli gengislækkuninni s. l. haust. Með henni var einnig afskrifuð sú bjartsýni manna, að um tímabundna erfiðleika væri að ræða og því slegið föstu, að við þyrftum enn um nokkurt skeið að búa við þær aðstæður, sem skapazt hefðu á árinu 1968, auk þess sem aðgerða væri þörf til að tryggja útflutningsatvinnuvegina og þar með atvinnu fólks og heilbrigðan viðskiptajöfnuð. Þykir mér einnig rétt að draga þetta atriði sérstaklega fram vegna þeirra ummæla hv. þm. Magnúsar Kjartanssonar hér í kvöld um nauðsyn þess, að atvinnurekendur, þjóðlegir atvinnurekendur taki upp áætlunarbúskap. Um leið og ákvörðunin um gengislækkunina var tekin, ákváðu stjórnarflokkarnir að axla þá byrði, sem henni fylgdi, en hlaupa ekki frá vandanum, enda engin samstaða meðal margklofinnar stjórnarandstöðu né vilji til þess að horfast í augu við mesta vandamál íslenzku þjóðarinnar á síðustu áratugum. Í kjölfar gengislækkunarinnar voru gerðar ýmsar hliðarráðstafanir, og meðal þeirra voru ákvæði í l. um breyt. á samningsbundnum hlutaskiptum sjómanna. Bæði Sjómannasamband Íslands og samtök yfirmanna mótmæltu þessari ákvörðun, og óskaði Sjómannasambandið, sem var með samninga sína bundna, eftir því, að ákvæði væru sett í lög þess efnis, að kjarasamningum milli útvegsmanna og sjómanna, sem samkvæmt ákvæðum þeirra var ætlað að gilda til ársloka 1969, væri heimilt að segja upp án fyrirvara eftir gildistöku l. Varð Alþ. við þessari ósk, en samtök yfirmanna höfðu þegar fyrir gengislækkunina tekið ákvörðun um uppsögn sinna samninga. Í umr., sem urðu hér á hæstv. Alþ. um mál þetta, sagði ég m: a.; með leyfi hæstv. forseta: „Það, sem vekur athygli mína annars vegar í þeim umr., sem ég hef átt við sjómenn, og hins vegar á ræðum sumra hv. stjórnarandstæðinga hér á Alþ., er, að þótt báðir þessir aðilar séu á móti 1. kafla frv., sem fjallar um skerðingu hlutaskipta, þá viðurkenna sjómenn, með fáum undantekningum, þann mikla efnahagsvanda, sem við stöndum frammi fyrir, en hv. stjórnarandstæðingar vilja helzt láta í það skína, að við hann verði ráðið með stöðvun tertubotnainnflutnings og fleiri sambærilegum aðgerðum og máske, eins og sumir hafa tæpt á, smávægilegri gengislækkun einhvern tíma í ókominni framtíð, þegar efnahagsráðstöfun eins og stöðvun þessa innflutnings hefur náð tilgangi sínum, og haft sín áhrif á gang efnahagsmálanna.“ Maður skyldi þó ætla, að skilningur sjómannsins á þessum vandamálum ætti ekki að vera meiri en þeirra stjórnmálamanna, sem fengið hafa allar upplýsingar um stöðu, horfur og áætlanir í þessum málum, ekki síður en ríkisstj. sjálf og stuðningsflokkar hennar. En af hverju skyldi skilningur sjómannsins vera skilningi þessara manna svo miklu fremri? Skyldi sú þekking ekki vera fengin með biturri reynslu þeirra, sem fyrstir urðu fyrir áföllunum? Sjómenn hafa misst á tveimur árum allt að helming launatekna sinna, meðan stórar stéttir, launþegahópar sem aðrir, hafa haldið öllu sínu, og þá kannske ekki sízt þeir, sem á sínum tíma náðu fram launahækkunum á grundvelli mikilla tímabundinna tekna síldveiðisjómanna. Ég geri ráð fyrir, að svo sé. Á hinu var tæplega von, að sú vitneskja lægi fyrir öllum þorra íslenzkra fiskimanna, að með þessari nýju gengisskráningu og að óbreyttum hlutaskiptum, hefði kjarabót sjómanna orðið svo mikil. að engin von var þess, að aðrir launþegahópar mundu una slíkri mismunun auk þess, sem gengisfellingin hefði þá orðið að vera miklu stórkostlegri, ef hún hefði átt að ná tilgangi sínum og skapa útgerðinni eðlilegan rekstrargrundvöll. Hafandi þetta í huga og einnig það, að stór hluti þeirra sjómanna, sem við þessi lög áttu að búa, var enn fjarverandi á fjarlægum miðum, þá er ekki nema eðlilegt, að sum stéttarfélög sjómanna yrðu síðbúin með kröfur sínar, eða ekki fyrr en um miðjan janúarmánuð. Önnur voru bráðlátari, og höfðu sum yfirmannafélögin þegar boðað verkföll á þeim tíma. Mörgum þótti ærinn sá tími, sem til samninga fór, og var ekki að ófyrirsynju með hið geigvænlega atvinnuleysi s. l. vetrar blasandi fyrir augum. Enginn vafi er á því, að samningar þeir, sem fulltrúar undirmanna gerðu, hafa m. a. mótazt af þeirri staðreynd, enda var áskilinn réttur af þeirra hendi til sameiginlegra samninga með öðrum aðildarfélögum Alþýðusambands Íslands varðandi kröfuna um vísitöluuppbætur á laun. Við þessa samninga vildu yfirmenn ekki una og felldu sáttatill. þá, sem fram var borin á grundvelli undirmannasamninganna. Fulltrúar yfirmanna lýstu því yfir, að málin stæðu þá eins og þegar samningaviðræður hófust. Með það í huga og að eðlileg vertíð átti að vera hafin, atvinnuleysi fyrir augum og efnahagsástandið í þjóðfélaginu, taldi ríkisstj. og stuðningsflokkar hennar að við svo búið mætti ekki standa, heldur yrði að leysa þessa deilu, sem svo var gert með l. frá Alþ. stuttu síðar. Og það voru fleiri en stjórnarsinnar hér á Alþ., sem töldu, að slík lausn væri því miður tímabær, ekki aðeins stærri stjórnarandstöðuflokkurinn sat hjá við atkvgr. um þetta mál. heldur einnig sjálfur forseti Alþýðusambands Íslands, hann var sama sinnis. Í sambandi við þetta mál langar mig aðeins að minnast á nokkur atriði, sem fram hafa komið hjá hv. ræðumönnum hér í kvöld. Ég vil sérstaklega draga fram þau orð hv. þm. Lúðvíks Jósefssonar um það, að með þeim breyt., sem gerðar voru á l. um Aflatryggingasjóð, hafi meiri hl. hér á Alþ. verið að hafa af sjómönnum á fiskibátum stóra hluti í sambandi við fæðisgreiðslurnar. Ég vil leyfa mér að benda þessum hv. þm. og öðrum á það, að það voru sjómannafélögin, sem sömdu fyrir þá sjómenn, sem eru lögskráðir á skip, um þetta atriði. Þetta atriði í lagafrv. er staðfesting á þessari samningsgerð. Þeir þurftu að standa í nær mánaðarverkfalli til þess að ná þessu atriði fram, og það verður líka að hafa það í huga, að krafa þeirra í þessu sambandi var byggð á því, að menn á stærri skipunum búa í flestum tilfellum við tvöfaldan fæðiskostnað, en þeir hinir, sem koma daglega að landi á hinum minni bátum, sem ekki er lögskráð á, þeir geta notið þess að borða heima hjá sér. Einnig ber að hafa það í huga, að þeir hinir sömu fengu hækkað fiskverð af þessum sökum, og má þá reyndar benda á það líka, að togarasjómenn, sem verða að gjalda til þessara hluta, fengu ekkert í sinn hlut. Þá er einnig rétt í sambandi við sjávarútvegsmál að benda á þau orð hv. þm. formanns Framsfl., þegar hann talaði um, hversu togaraflotinn hefði gengið úr sér á hinum síðustu árum, sem ég skal mjög taka undir, en auðvitað bar honum um leið að geta um hina stórkostlegu aukningu fiskiskipastólsins, sem orðið hefur á s. l. árum. Hann hefði líka mátt minnast þess, að á stuttum valdaferli vinstri stjórnarinnar hrakaði og minnkaði togaraflotinn meira en í tíð núv. hæstv. ríkisstj., ef miðað er við þá tímalengd, sem þessar ríkisstj. sátu. Þessi hv. þm. minntist líka á það sem hinn mesta óskunda, að ráðh. í stjórnarstólunum sætu í stjórnum hinna og þessara sjóða og stofnana. Hann hafði ekki orð á því, hvort þeir stæðu sig illa í þessum störfum. Hann hafði heldur ekki orð á því, að forystumenn stjórnarandstöðunnar gera slíkt hið sama, um leið og þeir krefjast þess að njóta sama réttar og fríðinda og ráðh. hafa í dag. Ég vil í þessu sambandi draga það fram, að t. d. þessi hv. þm. situr í stjórn stærsta sjóðs, sem íslenzkir sjómenn eiga, lífeyrissjóðs togarasjómanna og undirmanna á farskipum, án þess, þrátt fyrir þessa ábendingu, að ég dragi á nokkurn hátt úr því þýðingarmikla og góða starfi, sem hann hefur unnið þar, sem ég skal, hvenær sem er, viðurkenna að er. Þá skal ég viðurkenna, að þær deilur og samningaviðræður, sem nú hafa staðið yfir á milli launþega og vinnuveitenda um 10 vikna skeið, eru nokkuð annars eðlis en þær deilur, sem áttu sér stað í byrjun þessa árs. Annars vegar er sú skoðun ríkisstj. og sérfræðinga hennar, að miðað við ástand og horfur í nóvembermánuði s. l. og að fenginni reynslu undanfarinna ára sé atvinnuvegunum ógerlegt að greiða vísitöluuppbætur á laun. En hins vegar er einróma krafa verkalýðssamtakanna um óbreytta samninga frá síðustu gerð þeirra um þetta efni. Verkalýðshreyfingin var með þessum kröfum sínum aðeins að fara fram á að halda því samningsbundna óbreyttu, þótt hún eins og sjómenn hefði þegar orðið fyrir tilfinnanlegri kjaraskerðingu vegna styttingar vinnutímans og atvinnuleysis. Þótt oft sé vitnað til samþykkta síðasta Alþýðusambandsþings um óbreyttar vísitölugreiðslur á laun, þá ber að hafa í huga að það er ekki Alþýðusambandið eða landssambandið, sem þessa samninga gerir, heldur hin einstöku verkalýðsfélög. Ég held, að bæði með samþykkt síðasta Alþýðusambandsþings og eins með tilboði því, sem samninganefnd verkalýðsfélaganna gerði fyrir nokkrum dögum, sé sýnd sú viðurkenning á staðreyndum, sem endanlega leiðir til samningsgerðar. Í sambandi við þetta deilumál hafa furðulegir fuglar komið fram með þá kröfu, að ríkisstj., Alþ. og jafnvel forseti Íslands ljúki þessari deilu með löggjöf. Sumt fólk er því miður þannig, að það þykist vita lausn á öllum vandamálum, en veit takmarkað og skilur minna. Að vísu getur Alþ. sett löggjöf, sem bindur enda á slíka deilu, sem þó er ekki gert, nema þjóðarhagsmunir stærri eða minni séu í voða. En réttur þessara aðila til frjálsrar samningsgerðar er líka tryggður í íslenzkum lögum. Auk þess verður meiri hl. Alþ. að vera meðmæltur slíkri ákvörðun, en mér er ekki kunnugt um, að slíkt liggi fyrir enn þá, enda er sá skaði fyrir þjóðfélagið, sem þessi deila hefur valdið, í algeru lágmarki, enda meirihlutavilji fyrir því meðal samninganefndar verkalýðsfélaganna að bjarga vertíðinni frá frekari stöðvun en orðin var með sjómannaverkfallinu. Enda er enginn vafi á, að eftir slíka vertíð eru samningsmöguleikar.betri nú en þeir voru í marzbyrjun. En í þessu sambandi finnst mér til hlýða að benda vinnuveitendum, sem nú eiga í samningum, á þá staðfestu hjá sjómönnum, sem kom fram gagnvart útgerðarmönnum í samningum þeirra varðandi lífeyrissjóð bátasjómanna. Deila má lengi um krónur, sem annan aðilann varða miklu, en hinn minna, einnig um það, hvort hlutdeild þeirrar krónutölu eigi að koma fyrr eða síðar til útborgunar. En um kröfur, sem fjalla um lífeyrissjóðsfyrirkomulag, tel ég mig þess umkominn að fullyrða, að órofa samstaða er um það fyrirkomulag, sem verkalýðshreyfingin hefur óskað eftir. Og kemur þó til viðbótar sá skilningur þessara aðila, að viðurkennd fyrirtæki, sem þegar hafa lífeyrissjóði fyrir starfsfólk sitt, fái að halda því fyrirkomulagi áfram. Ég minntist á það fyrr í ræðu minni, að í þeim áætlunum, sem gerðar voru í sambandi við gengisfellinguna í nóvember s. l., hefði bjartsýnin og vonin um skjótan bata á erfiðleikum okkar verið afskrifuð. En ég leyfi mér að spyrja: Er ástæða til annars en bjartsýni? Þrátt fyrir sjómannaverkfallið í byrjun ársins og ýmiss konar staðbundna erfiðleika, virðist sú vetrarvertíð, sem nú er að ljúka, ætla að verða ein hin gjöfulasta, sem við höfum þekkt. Afli, sem á land hefur komið, er betri en áður og meðferð einnig, einnig í frystihúsunum sjálfum. Og fyrir slíkan fisk er nú markaður með nokkuð stöðugu verðlagi og vaxandi eftirspurn. Ein aðalástæðan fyrir slæmri rekstrarafkomu frystihúsanna hefur verið ójöfn hráefnisöflun og slæm nýting húsa og véla. Nýsamþ. l. um betri nýtingu landhelginnar með aukinni notkun botnvörpu hafa þegar sannað gildi sitt fyrir Norðurlandi, en þar hefur mikill afli borizt á land síðustu vikurnar og verkafólk vart haft undan að nýta þann afla, sem á land hefur borizt. Hin stóru og glæsilegu skip okkar, sem flest voru byggð á sínum tíma til síldveiða, hafa mörg þegar sannað gildi sitt sem alhliða fiskiskip, sem nýta má jafnt til tog-, neta- og línuveiða sem síldveiða. Með þeirri uppbyggingu atvinnuveganna, sem nú á sér stað, vaxandi orkuöflun, aukningu iðnaðar til útflutnings og stóriðju sé ég enga ástæðu til að örvænta. Mesta vágesti íslenzkra heimila, atvinnuleysinu, verður að halda burtu, og með þeim aðferðum, sem nú er unnið að og fyrirhugaðar eru, tel ég, að það sé hægt. Við skulum keppa að því að ná samjöfnuði við hinar bezt stæðu þjóðir, en við skulum forðast óraunhæfan samanburð við kjör stétta hjá háþróuðum iðnaðarþjóðum með milljónir íbúa. Við skulum snúa bökum saman og sækja fram, þá mun íslenzku þjóðinni farnast vel á ókomnum árum. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Við 1. umr. fjárl. fyrir yfirstandandi ár lögðum við framsóknarmenn áherzlu á tvennt: Í fyrsta lagi, að hjá atvinnuleysi yrði komizt og í öðru lagi, að gætt væri ýtrasta sparnaðar og hagkvæmni í ríkisrekstrinum. Jafnhliða þessari yfirlýsingu vöktum við athygli á því, að stefna fjárlagafrv., eins og það var úr garði gert af hálfu ríkisstj., gekk fram hjá þessum höfuðverkefnum. Við afgreiðslu fjárl. á s. l. hausti gerðum við till. um 350 millj. kr. fjárveitingu til atvinnumála. Við buðum stjórnarliðinu upp á samstarf um afgreiðslu þessarar till., t. d. um það, að einhvers hluta fjárins yrði aflað með lántöku. Það, sem við töldum máli skipta, var það, að á atvinnumálum þjóðarinnar yrði tekið þá þegar með framsýni og dugnaði, svo að hjá atvinnuleysi yrði komizt. Ríkisstjórnarliðið felldi till. okkar um 350 millj. kr. fjárveitingu til atvinnumála. Féleysi var kennt um. Afleiðingarnar hafa ekki látið standa á sér. Allt síðan um áramót hefur verið mikið atvinnuleysi í landinu og er ennþá. Hugsandi menn horfa nú með kvíða til þess, þegar skólaæskan kemur út á vinnumarkaðinn, ef getu- og úrræðaleysi valdhafanna á að mæta henni þar. Svo virðist sem helztu úrræði ríkisstj. í atvinnumálum skólaæskunnar eigi að vera þau að gera hana að bótaþegum hjá Atvinnuleysistryggingasjóði í staðinn fyrir að nýta krafta hennar til verðmætasköpunar. Fjármunir Atvinnuleysistryggingasjóðs, er áður gengu til stuðnings við atvinnuvegina og ríkisframkvæmda, rýrna nú að sama skapi sem útstreymið eykst þaðan vegna bótagreiðslna til atvinnulausra. Alls hafa verið greiddar 77 millj. kr. frá áramótum til aprílloka til atvinnulausra. Stjórnarstefnan sjálf hefur verið stórvirk í skiptum sinum við.atvinnuvegina. Hún hefur búið þannig að þeim, að ríkisstj. telur afkomu þeirra slíka, að þrátt fyrir stórfelldari gengisbreytingu á einu ári en dæmi eru til og samfellt góðæristímabil til ársloka 1966, geti þeir ekki greitt hærra kaup en svo, að tekjur þeirra launalægstu rétt nægi til að greiða vexti og hitunar- og rafmagnskostnað í hóflegri íbúð með nútíma verðlagi. Eins og áður er að vikið, báru stjórnarliðar því við, að fjármunir væru ekki fyrir hendi hjá ríkissjóði til að styðja atvinnuvegi landsmanna og afstýra atvinnuleysi. Um þessa röksemdafærslu er þetta að segja: Rétt er það, að ríkissjóður var rekinn með halla árið 1967, þrátt fyrir að tekjur færu verulega fram úr áætlun fjárlaga það ár, og hefur það sennilega verið einnig svo árið 1968. Það getur verið réttlætanleg stjórnaraðgerð að reka ríkissjóð með halla eitt ár í senn, ef það er gert í þeim tilgangi að færa atvinnulífi landsmanna blóðgjöf, svo að efnahagur sé treystur og atvinnulífið starfi með fullri orku. Þess háttar ráðstöfun getur beinlínis tryggt það, að tekjustofnar skili sínu, og reyndin orðið sú, að hún komi í veg fyrir rekstrarhalla ríkissjóðs, þótt djarft sé stefnt og annað sýnist í upphafi, ef framsýni og dugnaður ræður slíkum athöfnum. Ég efast t. d. ekki um það, að það hefði reynzt ríkissjóði og þjóðinni í heild happadrýgra að samþ. frv. okkar framsóknarmanna um að fella niður söluskatt af mestu nauðsynjum, þó að það liti út sem tekjumissir hjá ríkissjóði, og bægja á þann hátt frá þeim verkföllum, sem verið hafa í allan vetur og dregið hafa stórlega úr framleiðslu þjóðarinnar. Ég tala nú ekki um, hvað afkoma ríkissjóðs hefði verið betur tryggð en hún nú er með samþykkt þess frv., ef frv. okkar um hert eftirlit með álagningu skatta og innheimtu skatta hefði einnig verið samþ. Enda þótt ég telji, að miða verði stefnu í efnahagsmálum þjóðarinnar við aðstæður á hverjum tíma og að ríkissjóður sé rekinn að jafnaði hallalaus, er þó hægt að réttlæta halla ríkissjóðs sem aðgerð í efnahagsmálum. Hallarekstur, er nú á sér stað hjá ríkissjóði, er hins vegar forkastanlegur, þar sem hann stafar fyrst og fremst af rekstri ríkiskerfisins sjálfs, því að með hverju ári lækkar hlutfall þeirra útgjalda í heildarútgjöldum ríkissjóðs, er til verklegra framkvæmda er varið. Hefur það verið áhyggjuefni þeirra, er horft hafa á þessa þróun með opnum augum. Afkoma vegasjóðs og möguleikar hans til þess að leysa verkefni sín er glöggt dæmi um þetta, en að því verður vikið síðar. Í sambandi við ríkisbúskapinn vil ég minna á það, er mjög rækilega var tekið fram af okkur framsóknarmönnum við umr. um fjárl. á s. l. vetri, að ef þjóðin ætti að komast úr yfirstandandi efnahagsörðugleikum, yrði að breyta til í ríkisbúskapnum, sýna þar sparnað, hagsýni og aðhald. Við afgreiðslu fjárl. bentum við framsóknarmenn á nokkur atriði, er til sparnaðar mættu verða. Hver er svo reynslan? Eitt af því, er við töldum að til sparnaðar horfði, var að sameina í rekstri hjá Skipaútgerð ríkisins allan skipaflota ríkissjóðs. Nú hefur þetta verið gert. Ekki verður hjá því komizt að vekja athygli á sparnaði ríkisstj. í framkvæmd. Skipaútgerð ríkisins er gott dæmi þar um. Ríkisstj. setti henni stjórnarnefnd fyrir nokkrum árum í sparnaðarskyni, tvo menn auk forstjóra á sama tíma sem starfsemi útgerðarinnar dróst saman, þar sem skipunum fækkaði. Þessir stjórnarnefndarmenn sátu 39 fundi árið 1967 og var greitt fyrir það 149 þús. kr. hvorum, og nú er sparnaðurinn hjá Skipaútgerð ríkisins viðbótarforstjóri, og eru þeir þá orðnir 2 við hliðina á stjórnarnefndinni. Orð og athafnir eiga ekki samleið í sparnaði hjá ríkisstj. Enda þótt ég muni ekki að þessu sinni, tímans vegna, drepa nema á lítið eitt af því, sem ég teldi, að betur mætti fara í framkvæmd í ríkisrekstrinum, þá vil ég leggja áherzlu á það, að fullkomin ástæða er til verulegs aðhalds þar. Ég vil í því sambandi minna á orð hæstv. fjmrh. úr fjárlagaræðu hans á s. l. hausti, en þá fórust honum orð m. a. á þessa leið, er hann ræddi um skattaeftirlit, með leyfi hæstv. forseta: „Þótt ekki sé venja að minnast á einstaka aðila í þessu sambandi, get ég ekki stillt mig um að nefna misferli forstöðumanna Sementsverksmiðjunnar, af því að þar er um ríkisfyrirtæki að ræða. Það er sannast sagna ekki að undra, þó að erfitt sé um aðhald í þessum efnum, er ekki er einu sinni hægt að treysta opinberri stofnun. Því tel ég nauðsynlegt að taka mjög hart á misferli slíks fyrirtækis.“ Ég leyfi mér að spyrja: Hvað er um hörðu tökin í þessu máli? Það hefur verið furðuhljótt um það, hvort önnur mistök eða skattsvik hafi átt sér stað hjá Sementsverksmiðjunni, og alger þögn um málið, síðan fjmrh. gaf út þessa yfirlýsingu. Ég spyr: Á hvaða stigi er þetta mál? Er ekki væntanleg einhver skýrsla frá ríkisstj. um það? Ég vil í þessu sambandi víkja lítið eitt að umr. þeim, sem orðið hafa um aths. þær, er fram komu við ríkisreikninginn fyrir árið 1967 frá yfirskoðunarmönnum. Ég vil fyrst taka það fram, að allir yfirskoðunarmenn ríkisreikningsins, auk mín þeir Sigurður Óli Ólafsson fyrrv. alþm. og Haraldur Pétursson safnvörður, stóðu að aths. Ég vil einnig vekja athygli á því, að það kemur hvorki fram í aths. né í ræðu minni við 1. umr. um ríkisreikninginn í Nd. ásökun á hæstv. fjmrh. vegna þeirra mistaka og þess stjórnleysis, er við teljum koma fram við embætti húsameistara. Hitt verð ég að segja, að grg. sú, er ráðh. lét frá sér fara vegna þessa máls, var mér vonbrigði. Ég vil það eitt um þetta mál segja nú: Ríkisstj. hefur góða grg. frá ríkisendurskoðuninni um málið, sem vitnað er til í aths. yfirskoðunarmanna, og hér eftir er það hennar mál, hvernig með verði farið. Ég vil hins vegar taka fram, sem ég hef áður gert, að ég tel linlega á haldið af hálfu fjmrn, og ráðh. um skil innheimtumanna ríkissjóðs. Úr því verður að bæta. Ég endurtek við þetta tækifæri yfirlýsingu okkar framsóknarmanna um nauðsyn breyttrar stefnu um bílarekstur ríkisins vegna embættismanna og forstjóra. Ég tel óhjákvæmilegt að fella þessi hlunnindi niður. Svo herfilegs ósamræmis gætir þar, að allt annað er óafsakanlegt. Ég endurtek einnig, að umbætur í þjóðfélaginu á sviði efnahags- og fjármála eru óframkvæmanlegar að dómi okkar framsóknarmanna, nema ríkisreksturinn sé tekinn til gagngerrar endurskoðunar og nýrrar skipulagningar, - fyrirtæki sameinuð, aðhald hert og meinsemdir upprættar, þar sem þær er að finna. Aldrei er meiri þörf á því en nú, þegar afkoma ríkissjóðs er slík að dómi hæstv. fjmrh., að hann reynir með undanbrögðum að komast hjá því, að ríkissjóður greiði starfsfólki sínu laun þau, sem því ber samkvæmt venjulegum skilningi á kjarasamningi. Ég undirstrika, að það er breytt stefna, aukið aðhald og hagsýni, sem getur bætt afkomu ríkissjóðs, en ekki það að halda eftir þúsund kr. mánaðarlega af tekjum þeirra, sem hafa tíu þúsund kr. fyrir sig og sína að leggja á mánuði hverjum. Eins og áður er að vikið, eru vegamálin gott sýnishorn um það, að tekjur ríkissjóðs ganga til annars en verklegra framkvæmda. Engin ríkisstj. hefur haft jafn mikla möguleika til framkvæmda í vegagerð og núverandi valdhafar vegna þeirra miklu tekna er umferðin skapar, með margföldun á sköttum á rekstri bifreiða og gífurlegri fjölgun þeirra. Það hefur verið og er stefna Framsfl., að góðar samgöngur séu forsenda þess, að viðskipta- og atvinnulíf landsmanna gangi með eðlilegum hætti. Á valdaárum Framsfl. tókst að koma vegakerfi landsmanna til allra héraða landsins og á þann hátt að leggja grundvöll að því, að umferðin yrði vegasjóði sú tekjulind, er nú er orðin. Ekki orkar það tvímælis, að uppbygging vegakerfisins á þeim árum var þrekvirki. Það mun eiga sér fáar hliðstæður í sögu þjóðarinnar. Þessi staðreynd er óhagganleg, þó að verkefni vegagerðar séu óþrjótandi, er engan þarf að undra í þjóðfélagi, sem er í örri uppbyggingu. Það vekur því undrun, að eftir þær gjörbreytingar, sem hafa nú orðið um tekjuöflun til vegagerðar, skuli ástandið í fjármálum vegasjóðs vera slíkt, að hann var með 520 millj. kr. skuld á síðustu áramótum. Ástæða þess, að svo er komið, er sú, að ríkissjóður er hættur að leggja fram fé til vegagerðar síðan 1965. Ríkissjóður hefur hins vegar hirt af umferðinni allar tolltekjur og leyfisgjöld. Munu þessir tekjustofnar hafa fært ríkissjóði tekjur, er hundruðum millj. kr. námu árlega nú síðustu árin. Stærstu verkefnin í vegagerð hafa hins vegar verið fjármögnuð með erlendu lánsfé, og nam gengistapið af þeim um 150 millj. kr. á s. l. tveimur árum. Það þarf engan að undra, þó illa sé komið málum vegasjóðs, þegar svo hefur verið á haldið. Það hefur verið yfirlýst stefna Framsfl., að vegagerðin ætti að fá til sín tekjur af umferðinni og þjóðin hefði ekki efni á öðru, meðan verkefnin í vegamálum væru svo mikil sem raun ber vitni. Framkvæmd þessarar stefnu hefur Framsfl. sett fram með þeim hætti, að vegasjóður hefði sem fastan tekjustofn alla sérskatta af umferðinni og ríkissjóður veitti svo fé til hans af tolltekjum, sem til hans falla. Stjórnarliðið hefur fellt allar till. okkar framsóknarmanna hér að lútandi, meira að segja hefur ríkisstj. gengið það langt, að þeir hafa brugðizt samkomulagi, sem gert var á milli allra þingflokka við setningu vegalaga um lágmarksframlag ríkissjóðs til vegamála. Enda þótt barátta okkar fyrir leiðréttingu í þessu máli hafi ekki náð eyrum þm. stjórnarliðsins áður fyrr, er nú svo komið, að öllum er ljóst, að rétt er, sem við höfum haldið fram, framsóknarmenn, að vegasjóður veldur ekki verkefni sínu. Nú hefur það tvennt gerzt, að með samstöðu þm. úr öllum flokkum hefur ríkisstj. verið beygð til þess að láta ríkissjóð taka að sér greiðslur á vöxtum og afborgunum af vegalánum á vegáætlunartímabili því, sem nú er að hefjast. Auk þess hefur verið horfið að því ráði að hækka benzínskatt, svo að vegagerð legðist ekki niður að mestu, eins og stefnt var að með till. ríkisstj. að vegáætlun fyrir næstu 4 ár. Hér hefur mikið áunnizt. Barátta þm. við ríkisstj. að taka vegamál úr hennar höndum hefur hvort tveggja í senn aukið veg Alþ., tryggt áframhaldandi vegagerð og bjargað verulegum þætti í atvinnumálum þjóðarinnar. Herra forseti. Ég lýk nú senn máli mínu, en vil að lokum minna á þetta: Íslenzka þjóðin á nú í miklum efnahagsörðugleikum, svo sem kunnugt er. Ríkissjóður er rekinn með halla. Allar meiri háttar framkvæmdir eru fjármagnaðar með lánsfé, sem framtíðin á að greiða. Erlendar skuldir eru nú orðnar það miklar, að vextir og afborganir af þeim munu nema um 15–20% af gjaldeyristekjum þjóðarinnar. Geigvænlegt atvinnuleysi er í landinu. Stórátök eru á vinnumarkaðinum, atvinnuvegirnir lamaðir og kaupgjald þeirra lægst launuðu nægir aðeins til nauðþurfta. Þannig er ástandið í landinu, þrátt fyrir nýliðið góðæri og stórfelldar gengisbreytingar. Ástæðan til þessa ástands er að sögn ríkisstj. erfitt árferði. Rétt er það, árferðið er erfiðara nú en þegar það var bezt. Höfuðástæðan er samt úrræða- og stjórnleysi ríkisstj. Enda þótt nú syrti í álinn, þá er ég sannfærður um, að íslenzka þjóðin hefur þann manndóm, sem nægja mun til þess að hún komist yfir þessa örðugleika, en til þess þarf hún nýja stjórnarforystu, - stjórnarforystu, sem hefur til að bera kjark til að takast á við vandamálin og þróttmikla framsýni og stjórnsemi í athöfnum sínum. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir tilheyrendur. Fáum dylst, að ástandið í þjóðmálum er nú hið alvarlegasta, sem um áratugi hefur skapazt. Öllum eru ljós vandræðin, en menn greinir nokkuð á um orsakir þeirra. Eitt er víst, að ekki þýðir að víkja sér frá vandanum, heldur verður að gera sér ljósa grein fyrir því, hvernig ástandið er, hverjar séu orsakirnar og síðast en ekki sízt, á hvern hátt á að bæta úr því. Sjúklingur á ekki mikla von um lækningu, ef hann viðurkennir ekki sjúkdóm sinn eða greinir lækninum rangt frá einkennum hans og hefur ekki sjálfur trú á bata. Líkt slíkum sjúklingi er stjórnarliðinu farið meðan þeir telja sér sjálfum trú um og reyna að segja öðrum það, að allt þetta stafi af utanaðkomandi ástæðum, aflabresti og verðfalli. Væri svo, þá væri lítil von um bata, því að nú er nálægt meðalári með aflabrögð, ef á heildina er litið. Nei, við eigum hvorki að leggja árar í bát né hengja kænu okkar aftan í hafskip stórveldanna eða erlends auðmagns. Við tökum upp barninginn, við þurfum aðeins nýjan skipstjóra og nýja stýrimenn á þjóðarskútuna, en það er frumskilyrðið til endurreisnar og framfara. Hér þurfa að koma nýir menn til forystu með nýjar aðferðir. Skipulagshyggja, félagshyggja og samvinnustefna á öllum sviðum og í mörgum myndum þarf að taka við af stjórnleysinu. Við þurfum að setja okkur ákveðin takmörk og stefna að þeim eftir vandlega gerðum áætlunum. Við þurfum e. t. v. að leggja hart að okkur til að tryggja sjálfstæði okkar með sjálfstæðum íslenzkum atvinnurekstri, en þannig öðlumst við bjartsýni og losnum við bölmóðinn, sem nú ríður hér húsum. Svipaða sögu er að segja af ástandinu í öllum aðalatvinnuvegunum. Geigvænleg fjárþröng háir þeim, og hallarekstur er þar hvarvetna á ferðinni. Ég rek hér nokkur atriði varðandi landbúnaðinn. Kjör bænda eru slæm og tekjur þeirra lægri en annarra stétta, líklega lengra frá því að ná tekjum viðmiðunarstéttanna en nokkru sinni áður. Þetta sýna skattskýrslurnar, og á það hefur oft verið bent. Sama kemur í ljós við uppgjör búreikninga. Fyrir 1967 var gerður upp 61 búreikningur. Búin voru heldur stærri en verðlagsgrundvallarbú. Þau gáfu af sér 123900 kr. að meðaltali. Það var allt, sem fékkst fyrir vinnu allrar fjölskyldunnar og í vexti af eigin fé um 1 millj. kr. Reiknað á hverja vinnustund var kaupið 27.40 kr. Hverjir vildu vinna fyrir þetta tímakaup eða lifa af þessum tekjum? Það eru víst fáir, enda engum boðið nema bændum. Stærri búin gefa ekki betri afkomu, ef reiknað er með vöxtum af bundnu fjármagni. Stafar þetta af því, að þeir bændur hafa að jafnaði staðið í meiri framkvæmdum og verðlagið hefur ekki fylgt framkvæmdakostnaðinum að undanförnu. Þessi útkoma stafar ekki af illu árferði nema að hluta til, því að fjöldi þessara búa er í héruðum hér sunnanlands, þar sem árferði var fremur hagstætt 1967. Athuganir harðærisnefndar sýndu, að skuldaaukningin hefur verið geigvænleg hjá bændum að undanförnu, um 600 millj. á 6 árum, og ekki síður mikil í héruðum, sem hafa sloppið við harðindin. Verðlagskerfi landbúnaðarins er í algeru öngþveiti, og ekki liggur við, að grundvallarverð náist í ár fyrir vörurnar í heild, og var það þó ekki of hátt reiknað. Stafar þetta fyrst og fremst af því, hve allur tilkostnaður hefur hækkað taumlaust í óðaverðbólgu stjórnleysisins. Sala á kjöti innanlands hefur stórminnkað vegna lítillar kaupgetu almennings, og sýnir það m. a., að saman fara hagsmunir bænda og alls almennings í landinu, neytendanna. Útflutningsbætur hrökkva því hvergi nærri til, en ríkið telur sér ekki skylt að hlaupa frekar undir bagga, þó að svo sé gert, þegar aðrir atvinnuvegir eiga í hlut. Búið er að svelta bændur og samvinnufélög þeirra svo rækilega með tilliti til rekstrarfjármagns á þessu stjórnartímabili, að engu er líkara en að ganga eigi af félögunum dauðum og bændum eignalausum. Rekstrarlánin, sem veitt eru á tímabilinu marz-ágúst hafa verið óbreytt að krónutölu í 10 ár eða síðan 1959. Þá voru þau 245 kr. á dilk, sem þá gerði 361 kr., eða 67.8% af nettóverði til bóndans. Nú nema lánin 169 kr. á dilk, en innleggsverðmæti dilkanna er um 1300 kr. að meðaltali, og nema því lánin aðeins 15% af verðmæti dilksins. Með þessu fjármagni eiga sauðfjárbændur að leysa út áburðinn, sem nú hækkar um 35% eða 110 millj. alls. Greiðsluskilmálar verða þeir sömu í ár og í fyrra, þrátt fyrir góð loforð landbrh. um, að þeir yrðu nú betri. Við það var ekki staðið frekar en ýmislegt annað. Enn hefur verið daufheyrzt við skynsamlegum till. bændasamtakanna um niðurgreiðslu á áburði. Það væri þó tvímælalaust þjóðhagslega rétt að gera. Það kæmi neytendum til góða í lækkuðu vöruverði og þjóðinni allri með gjaldeyrissparnaði vegna meiri ræktunar og heimafengins fóðurs. Endurtaka á þau fádæmi frá í fyrra að taka erlendan víxil til að reka innlenda verzlun með áburðinn. Þá var tekinn 90 millj. kr. víxill til 9 mánaða erlendis. Ekki fékkst að greiða víxilinn, þegar gengisfellingin vofði yfir, þó að áburður væri þá allur greiddur, og átti síðan að velta gengistapinu, 49 millj., yfir á bændur næstu 5 árin. Vafasamt er, hvort það hefði staðizt gagnvart lögum, enda var heykzt á því í bili vegna almennrar andstöðu bænda og hótana um málsókn. Þetta er aðeins eitt dæmið af mörgum um það, hvernig komið er. Hér þarf að taka upp nýja stefnu í landbúnaðarmálum eins og öðrum þjóðmálum, taka upp skipulagshyggju í stað skipulagsleysis og glundroða. Stefna verður markvisst og með öllum ráðum að lækkun framleiðslukostnaðarins með hagræðingu í framleiðsluháttum, meiri rannsóknum, betri nýtingu framleiðslumöguleikanna, betri nýtingu markaðanna og öflun nýrra markaða. Landbúnaðurinn þarf að komast út úr úlfakreppu þröngra markaða. Annars verður hér um kyrrstöðu að ræða og hlutfallslega afturför. Í fáti, sem líkist helzt atferli manna á sökkvandi skipi, láta stjórnarherrarnir nú leita að nýjum atvinnugreinum. Þeir virðast trúlausir á gömlu atvinnuvegina. Ekkert kemst að nema hugarórar um stóriðju með erlendu fjármagni. Þó að rétt sé að athuga þar alla möguleika, þarf það að gerast með allri gát og fullri yfirvegun, sem tæpast er fyrir hendi hjá slíkum skipbrotsmönnum, sem hæstv. ríkisstj. nú er orðin. Allir hugsandi menn sjá, að iðnaður verður að stórvaxa hér á næstu árum og áratugum, bæði til að veita fólki atvinnu og þjóðinni gjaldeyri. En ekki verður um að ræða iðnað eða landbúnað og sjávarafla, heldur iðnað og sjávarútveg og landbúnað. Traustasti grundvöllur íslenzks iðnaðar er og verður hráefni það, sem þessir frumatvinnuvegir leggja til, enda er aldrei svo rætt um iðnþróun hér af skynbærum mönnum, að ekki sé staðnæmzt við iðnað úr sauðfjárafurðunum, ull og gærum. Vábrestur var það talinn í vetur, þegar verksmiðjurnar á Akureyri brunnu. Komu menn þá auga á það, hverju þær skiptu, ekki bara fyrir fólkið, sem vann þar, heldur og bæjarfélagið og þjóðfélagið í heild. Jafnvel kaupmennirnir hérna í Reykjavík börmuðu sér blessaðir, yfir tíðindunum. Ég minnist þess ekki, að bændum hafi, hvorki fyrr né síðar, verið þakkað fyrir að leggja til hráefnið eða byggja verksmiðjurnar með samtakamætti sínum og reka þær, þó að oft blési hart á móti og margir einstaklingar gæfust upp við slíkan rekstur. Iðnaðinn þarf að skipuleggja vel. Við þurfum e. t. v. að leggja hart að okkur við að koma honum upp og vinna honum markaði. En gera verður honum kleift að borga bændum mannsæmandi verð fyrir hráefnið. Ætli margir viti, að bændur fá 20–30 kr. fyrir kg af ullinni, sem selt er á 3–4 þús. kr. vestur í Ameríku, þegar það er komið í handprjónaða lopapeysu. En af því hafa margar húsmæður haft búdrýgindi á erfiðum vetri að prjóna slíkar peysur. Við uppbyggingu iðnaðar þarf að fylgja raunsærri byggðastefnu eftir vandlegri skipulagningu. Það á að velja hverri verksmiðju stað þannig, að stefnt sé að því, að öll gögn og gæði landsins nýtist sem bezt og öllum þegnum þannig séð fyrir sem jafnastri þjónustu á vegum samfélagsins. Annað er áníðsla þjóðfélagsins á þeim, sem standa útvörð á mikilvægum varðstöðum og leggja oft margfaldan meðalskerf í þjóðarbúið. Fráleitt er að telja það eftir og reikna það eftir höfðatölu, hvað það kostar að koma vegum, rafmagni, veita heilbrigðisþjónustu, koma útvarpi og sjónvarpi og síðast en ekki sízt skapa jafna aðstöðu til menntunar fyrir fólkið í dreifbýlinu. Jöfn og góð menntun þegnanna hefur verið talin aðall íslenzks þjóðfélags. En hvað er að gerast nú? Af 2100 menntaskólanemum eru 1700 úr Stór-Reykjavík og Akureyri, þar sem þeir geta gengið að heiman í skólana, en aðeins um 400 utan þessara staða, en ættu að vera um 1600 með sama hlutfalli. Nær fjórum sinnum fleiri stunda menntaskólanám frá þessum þéttbýlisstöðum en utan þeirra hlutfallslega séð. Þetta er mynd frá einu stigi skólakerfisins. Önnur skólastig eru ekki síður mikilvæg, og þar mun svipað ástand í þessum málum. Hvað gerist nú, þegar þúsundir skólafólks fá ekki sumaratvinnu? Á það að ganga iðjulaust í sumar og næstu sumur? Á menntun aftur að verða forréttindi fárra og ríkra? Þá hugsun er vart hægt að hugsa til enda. Eiga ekki allir unglingar, hvar sem foreldrar þeirra búa og hvernig sem þeir standa fjárhagslega, að hafa sama rétt til menntunar, hver eftir því sem hann hefur hæfileika til? Menntun ungmennanna er fyrir þjóðfélagið. Það hefur ekki efni á öðru en að nýta alla hæfileika þegna sinna. Hér þarf að vera valinn maður í hverju rúmi og hver þegn að vera reiðubúinn að gera ekki aðeins skyldu sína, heldur meira en það, þegar þörf krefur. Þjóðin þarf nýja forystu til að samstilla átök sín til framsóknar og batnandi hags. Stjórnin hefur á margan hátt unnið sér til óhelgi; þess vegna á hún að fara frá. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir Íslendingar. Flestum okkar mun í æsku hafa verið kennt, að það teldust ekki góðir nágrannar, sem gleddust yfir erfiðleikum okkar eða annarra í næsta nágrenni og yfirleitt yfir andstreymi nokkurs manns. Slíkt fólk var okkur ráðlagt að umgangast sem minnst. Við slíkan nágranna hefur núverandi ríkisstj. á síðari árum hins vegar orðið að sætta sig, þar sem hv. stjórnarandstæðingar eru. Ef einhver kynni að efast um, að hér væri rétt frá skýrt, þá bið ég þann hinn sama að fletta málgögnum hv. stjórnarandstæðinga og sjá sannleikann svart á hvítu með eigin augum. Íslendingum er í blóð borið að fagna aflafréttum öfundarlaust og án tillits til, hvar á landinu vel aflast, og munu aflafréttir vera meðal allra vinsælustu frétta. Mörg tilefni hafa sem betur fer verið til góðra aflafrétta á yfirstandandi vetrarvertíð. Þá bregður svo undarlega við, að stjórnarandstöðublöðin skenkja þessum fréttum aðeins nokkrar línur með lítt áberandi fyrirsögnum eða láta með öllu undir höfuð leggjast að skýra frá þessum góða afla frá hinum ýmsu verstöðvum í landinu. Ávallt verða einstaka staðir af þessum góða afla með þeim afleiðingum, að allir íbúar byggðarlagsins bera minna úr býtum og hluti þeirra missir hreinlega atvinnuna. Þetta eru alvarlegar og ískyggilegar fréttir, sem öllum réttsýnum mönnum hrýs hugur við. Þessar fréttir fá hins vegar algeran forgang í málgögnum hv. stjórnarandstæðinga með stærsta letri á útsíðum blaðanna. Meðan atvinnuleysið var mest og vertíð gat ekki hafizt vegna vinnudeilu, var ekkert rúm sparað í blöðum þessara aðila til að nefna stórar tölur atvinnuleysingja, á sama tíma og með öllum árum var að því róið að torvelda lausn deilunnar í ræðu og riti. Sjálfur hef ég gengið atvinnulaus á árunum 1951 og 1952 og þekki af eigin raun þá erfiðleika, sem því fylgja. En ég leyfi mér að efast um, að skriffinnar stjórnarandstöðublaðanna þekki þennan vanda sjálfir. Þeir mundu þá ekki smjatta á honum í jafnríkum mæli. Þegar svo úr atvinnuleysi dró og happasæl vertíð hófst, fengu þau tíðindi ekki náð fyrir augum þeirra fóstbræðra, hv. 6. og hv. 4. þm. Reykv., Magnúsar Kjartanssonar og Þórarins Þórarinssonar. Allt það, sem til bóta gat horft, var reynt að fela, en með sama hætti var allt, sem miður fór, stækkað og margfaldað. Nú spyrja menn e. t. v.: Við hverju bjóst maðurinn úr þessari átt og frá þessum aðilum? Átti hann á öðru von? Og er þetta ekki háttur óábyrgrar stjórnarandstöðu? Það er rétt, að á öðru var vart von, og ekki gat ég með neinum rökum gert svo háar kröfur til þessara aðila, að þeir sýndu ábyrgðartilfinningu. Það er ekki unnt að krefjast þess af mönnum, sem þeir eiga ekki og hafa e. t. v. aldrei átt og þekkja aðeins af afspurn. Mitt í þessari meðhöndlun frétta af íslenzkum atburðum tala þessir sömu menn um stuðning og eflingu þjóðlegra atvinnugreina og um andstöðu sína við erlent lánsfé til eflingar innlendum atvinnuvegum. Flokksbræður þeirra tala ekki svo orð á opinberum fundum, að þeir lýsi ekki með miklum fjálgleik, hvað miklu betra sé að lifa erlendis, hve miklu hærri laun séu greidd þar fyrir unna klukkustund o. s. frv. Þeir forðast að segja fólki allan sannleikann um sjálfan framfærslukostnaðinn í þessum löndum og frá þeim kröfum, sem við störf verkafólks og til verkafólks eru gerðar þar. Að hvaða marki er stefnt í hugarheimi þeirra manna, sem þannig tala og hugsa? Hugsandi fólk, sem af einlægni vill vinna Íslandi það, sem það á, og getur og vill búa í haginn fyrir næstu kynslóðir, sér í gegnum þann blekkingarvef, sem þannig er spunninn. Mennirnir, sem hafa þjóðernisstefnuna mest á vörum, vinna vísvitandi mest gegn henni af þeirri einföldu ástæðu, að þeir vilja ríkjandi ríkisstj. frá völdum án þess að bjóða þjóðinni upp á nokkra aðra stefnu en hatur sitt og fyrirlitningu á núv. stjórnarþm. Þessar ástæður geta þeir ekki dulið, og ég spyr: Getur slík stefna forðað okkur frá aflabresti og verðhruni á erlendum mörkuðum? Getur slík stefna eflt og byggt upp traust atvinnulíf á Íslandi, er skapi öllum vinnufúsum höndum nægjanleg verkefni þótt á móti blási um sinn? Er það í anda þjóðernislegra tilfinninga Íslendinga að hvetja menn til brottflutnings af landinu, af því að við eigum við tímabundna erfiðleika að etja. Hefur íslenzka þjóðin ekki áður verr undirbúin þurft að horfast í augu við tímabundna erfiðleika og sigrazt á þeim með þeim árangri, að hér býr þrátt fyrir allt 200 þús. manna þjóðfélag, er lifir mannsæmandi lífi efnalega og menningarlega séð, þótt í harðbýlu landi sé? Allur málflutningur hv. stjórnarandstæðinga er mótaður af hatri og fyrirlitningu á ríkjandi valdhöfum, því að í því einu geta þeir sameinazt. Þeir svífast einskis á kostnað þjóðarheildarinnar til þess að koma því eina sameiginlega markmiði sínu í framkvæmd að koma ríkisstj. frá. Sjálfur hef ég á þingtíma mínum setið í liði stjórnarandstæðinga og skil það atriði vel að hafa löngun til að koma málum flokksins og sjálfs sín betur fram og jafnvel að fá ríkjandi ríkisstj. frá völdum. Það eru eðlileg viðbrögð stjórnarandstöðu, ef hið sama stjórnarandstöðulið hefur upp á aðra stefnu að bjóða þjóðinni, en því er ekki fyrir að fara hjá þessu liði. Meðan stjórnarandstaða hefur hins vegar ekki upp á neitt annað að bjóða en andstöðu við allt, sem gert er, og getur ekki sameinazt um neitt annað og berst á banaspjót innbyrðis um allar leiðir til úrlausnar aðsteðjandi vandamálum, þá getur hún ekki ætlazt til neins trausts frá neinum hugsandi manni. Þá er höfðað til annarra, sem minna hugsa. Í vegi fyrir því, að svo geti orðið, eru flestir mannlegir brestir þessa liðs: úrtölur og bölsýni ásamt meðfylgjandi kjarkleysi til að horfast í augu við staðreyndir annars vegar og takmarkalaus löngun til valdaaðstöðu hins vegar án þess að geta sagt þjóðinni hið minnsta um, hvað þeir sjálfir ætlist fyrir, fái þeir völdin. Svo er verið að tala um unga fólkið, að það sé aðeins á móti öllu en viti ekki, hvað það vill. Ég gæti ímyndað mér, að unga fólkið vissi þó mun betur og þyrði umbúðalaust að segja það í alþjóðaráheyrn, sem ekki fæst með nokkru móti upp úr núv. hv. stjórnarandstæðingum. Eitt aðalverkefni þessara sömu aðila undanfarnar vikur hefur svo verið að eyða nánast öllum tíma sameinaðs Alþingis í fyrirfram tilgangslausar fsp. um málefni, sem allir, er vildu, gátu fengið fullnægjandi svör við utan þingtíma. Með þessum hætti hefur þeim tekizt að tefja afgreiðslu margra bráðnauðsynlegra mála, sem þeir síðan deila á forseta Alþingis og ríkisstj. fyrir seinagang um afgreiðslu á. Má í þessu sambandi benda á sjúkrahúsmálin, sem þeir töldu sig hafa mikinn áhuga á, en töfðu vísvitandi fyrir, að á dagskrá þingsins kæmust. Það var svo ekki fyrr en hæstv. heilbrmrh. sjálfur óskaði eftir sérstökum kvöldfundi um þessi mál. að þau komust á dagskrá. Þegar málin voru svo rædd, voru af hálfu stjórnarandstæðinga haldnar óábyrgar framboðsræður til þingpallagesta, sem velflestir voru áhugakonur um þessi mál. Ræðumenn, sem fyrirfram vissu, að þeir sjálfir þurftu engin afskipti eða ábyrgð að hafa af fjáröflun eða framkvæmdum til þeirra hluta, sem þeir ræddu um, töluðu hreinar „stemnings-“ eða áróðursræður um viðkvæm og mikilvæg málefni, sem snerta heilsu og jafnvel líf margra sjúklinga. Er að furða, þó að almenningur fái ekki aukið álit á störfum Alþingis? Fyrst var reynt að draga þor og kjark úr fólki með meira og minna fölsuðum fréttaflutningi um raunverulegt ástand tímabundinna erfiðleika í atvinnu- og efnahagsmálum og hvatt til brottflutnings fólks af landinu. Jafnvel hafísinn hefur orðið þeim tilefni til árása á ríkisstj. með tilheyrandi orðbragði og hávaða. Síðan er gerð tilraun til að spila á tilfinningar fólks um erfiðleika á að fullnægja öllum þörfum um nauðsynlega sjúkrahúsþjónustu jafnframt því sem því er yfir lýst, að hvergi megi taka peninga til þessara þarfa. Þeir eiga bara að koma einhvers staðar að. Er að furða, þótt að einstaka þm. hvarfli sú hugsun, hvar þeir séu eiginlega staddir? Allt er þetta af hálfu hv. stjórnarandstæðinga gert og sagt innan umgerðar þjóðernisástar og róttækni. Heilum fundardegi Sþ. var á dögunum fórnað fyrir forgöngu stjórnarandstæðinga til að kvarta og kveinka sér undan því, hve sjaldan þeir fengju að koma fram í hljóðvarpi og sjónvarpi með þeim eftirmála, sem blaðalesendur kannast við. Miðað við frammistöðu hv. stjórnarandstæðinga á þessum vettvangi að undanförnu, væri af núverandi stjórnarflokkum vart gerður meiri greiði en að lofa landsfólki öllu að heyra þá og sjá sem allra oftast. Þá væru framangreindar lýsingar mínar af raunverulegum vinnubrögðum þeirra hér á hv. Alþ. óþarfar. Ég spyr ykkur, góðir hlustendur, eru þetta menn, sem líklegir eru til forystu og lausnar í þjóðmálum? Frá því er atvinnuleysistryggingasjóðurinn var stofnaður við lausn vinnudeilunnar miklu haustið 1955, hefur sem betur fer lítið reynt á þær reglur og lagaákvæði, sem í l. um sjóðinn voru sett, fyrr en á síðustu tveimur árum, er hinir mestu erfiðleikatímar steðjuðu að þjóðinni allri um afla og söluverðmæti hans. Afleiðing þessara erfiðleika var mikill samdráttur í atvinnu landsmanna með þeim afleiðingum, að mikill fjöldi manna varð atvinnulítill og allt of mikill fjöldi fólks hreinlega atvinnulaus. Þá fór verulega að reyna á umræddar reglur og lagaákvæði til bótagreiðslna úr sjóðnum. Við setningu l. um atvinnuleysistryggingar frá 1956 var því yfirlýst, að æskilegasta notkun þeirra fjármuna, er þar söfnuðust, væri, að hægt væri að nota þá til að koma í veg fyrir atvinnuleysi. Þrátt fyrir mjög góða viðleitni stjórnar sjóðsins á undanförnum árum til að beina lánveitingum sínum til fullnægingar þessum upphaflegu óskum við stofnun sjóðsins, þá hurfu áhrif hans eins og dögg fyrir sólu, þegar ólagið reið yfir. Af þessu má nokkuð ráða, hve erfiðleikarnir voru miklir, sem við var að etja. Það þarf því ekki djúpskyggna menn til að sjá það ástand, sem hér hefði ríkt nú, ef Atvinnuleysistryggingasjóður hefði ekki orðið til, 10 árum áður en þetta efnahagsólag reið yfir þjóðarbúið. Þessi sjóður er orðinn fjárhagslega öflugur á mælikvarða íslenzks þjóðfélags. En samt reyndist hann lítils megnugur, þegar á herti. En ég spyr: Hvernig hefði verið umhorfs án hans? Hér þarf ekki að eyða tíma til að draga þá mynd upp. Til þess er hún of ljós. Framkvæmd bótagreiðslnanna ásamt þeirri hækkun, sem ríkisstj. hét á s. l. ári að beita sér fyrir, hefur verið gagnrýnd á ótrúlegustu stöðum og talið, að þar hafi verið boðið upp á allt of háa atvinnuleysisstyrki miðað við gildandi laun. Þessir hækkuðu styrkir eru jafnvel taldir ganga svo langt, að ýmsir kjósi heldur að nálgast styrkinn, þótt þeim bjóðist atvinna og hafni henni þá vegna möguleika á of háum atvinnuleysisbótum. Að sjálfsögðu geta verið þverbrestir í framkvæmd þessara laga og reglna sem annarra í landinu. En bágt á ég með að trúa því, að nokkur maður í landinu sé svo heillum horfinn, að hann vilji heldur atvinnuleysisstyrk en atvinnu, ef hún er í boði, jafnmikill mismunur og þar er á um tekjur. Ég á a. m. k. ekki von á því, að ríkisstj. fái á sig ádeilur fyrir að hafa gengið of langt til móts við þá, sem við atvinnuleysi eiga að stríða. Svo sem fyrr er frá greint, verða sjávarútvegsmál enn um langa framtíð að sjálfsögðu ofarlega á baugi, þegar rætt er um efnahags- og atvinnumál hér á landi. Af þessum ástæðum er ekki úr vegi að líta á löggjafaratriði þeirra mála á s. l. ári. Ef litið er á örfá atriði í þeirri löggjöf, sem sett hefur verið af Alþ. síðan Alþ. var slitið á s. l. vori, er fyrst að minnast brbl. og reglugerðar um ráðstafanir vegna flutninga saltaðrar og ísvarinnar síldar af fjarlægum miðum á s. l. sumri. Þar sem óhjákvæmilega verður að gera aftur á þessu vori svipaðar ráðstafanir og gerðar voru s. l. vor, þá er ekki úr vegi að líta á helztu atriði þessara aðgerða. Tekin voru á leigu tvö skip til flutninga á sjósaltaðri síld. Greiddur var flutningsstyrkur á sjósaltaða, ísvarða og kælda síld. Vegna þessara ráðstafana voru sjósaltaðar rúmlega 65 þús. tunnur og nam flutningsstyrkur á sjósaltaða síld rúmlega 8.5 millj. kr. Ísvarin og kæld síld, sem greiddur var flutningsstyrkur með, nam tæpum 35 þús. tunnum og greiddar rúmar 2 millj. kr. í slíkan flutningsstyrk. Þannig var flutningsstyrkur samkv. l. og reglugerðinni greiddur með samtals 100 þús. tunnum saltsíldar. Þegar litið er til þess, að saltaðar voru aðeins rúmlega 170 þús. tunnur í allt á s. l. sumri, er ljóst, að með þessu móti hefur miklum verðmætum verið bjargað auk þess, sem hinar umræddu ráðstafanir stórbættu aðstöðu okkar á mörkuðunum frá því, sem útlit var fyrir áður og hefði annars orðið. Ríkisvaldið gerði enn fremur margar aðrar ráðstafanir til að tryggja sókn á hin fjarlægu mið á s. l. ári. Var varðskip staðsett á fjarlægum miðum, en í því var látin í té ýmiss konar þjónustu, svo sem læknisþjónusta, viðgerðar- og varahlutaþjónusta o. fl. Enn fremur beitti ríkisstj. og stjórn Síldarverksmiðja ríkisins sér fyrir, að tekið var á leigu stórt tankskip til bræðslusíldarflutninga á s. l. sumri. Eins og ég áður sagði, er óhjákvæmilegt, að ráðstafanir í svipaða átt verði gerðar á þessu vori, ef áhugi reynist á síldveiðum á svipuðum slóðum og í fyrrasumar. Kemur þar bæði til, að grundvöllur er fyrir rekstri síldarsöltunar á fjarlægum miðum og okkur er nauðsynlegt að framleiða saltsíld að sumri til til að komast hjá alvarlegri rýrnun markaða, okkar gömlu markaða. Skipuð hefur verið n. til að gera till. um hagnýtingu síldar og þjónustu við síldveiðiflotann á komandi sumri, og er álits hennar að vænta innan skamms tíma. Svo að vikið sé að löggjöf í efnahagsmálum sérstaklega, má segja, að vaxandi erfiðleikar vegna aflabrests og verðfalls hafi leitt til þess, að þegar á árið 1968 leið, mátti heita, að nær allar greinar sjávarútvegsins nytu aðstoðar í meira eða minna mæli. Með þeirri ákvörðun stjórnvalda að breyta gengi krónunnar á s. l. hausti var stefnt að því að skapa sjávarútveginum eðlileg rekstrarskilyrði. Er þá í stórum dráttum miðað við aflamagn eins og það hefur verið á s. l. tveimur árum og verðlag afurðanna eins og það var eftir að gengisbreytingin var framkvæmd. Í kjölfar gengisbreytingarinnar voru samþ. lög á Alþ. um ráðstafanir í sjávarútvegi vegna gengisbreytingarinnar. Var þar um að ræða ráðstafanir, sem snertu ákvörðun nýs fiskverðs frá og með 15. nóv. s. l., um stofnfjársjóðsgjald, sem rennur til stofnfjársjóðs fiskiskipa, svo og kostnaðarhlutdeild fiskkaupenda í útgerðarkostnaði, en þau ákvæði ollu miklum deilum, svo sem kunnugt er. Enn fremur voru í 1. ákvæði um breytingu útflutningsgjalda og um ráðstöfun gengishagnaðar, en gengismismunur samkv. l. var áætlaður um 740 millj. kr. Kjarasamningar útvegsmanna og sjómanna á bátaflotanum gengu úr gildi á s. l. áramótum. Samningar milli aðila um kaup og kjör náðust ekki, og voru boðuð verkföll á bátaflotanum, sem hófust 16.–18. jan. s. l. Sáttaumleitunum var linnulaust haldið áfram. Útvegsmenn annars vegar og hásetar, matsveinar og hluti vélstjóra á bátaflotanum hins vegar náðu samkomulagi á grundvelli sáttatill. sáttasemjara, en till. þessi var síðan lögfest á Alþ. sem kjarasamningur milli yfirmanna og útvegsmanna hinn 17. febrúar s. l. Þótt mörgum þætti þar hart að farið, þá efast nú enginn lengur um, að með þessum ráðstöfunum var vetrarvertíðinni bjargað. Í framhaldi af 1. um lausn kjaradeilu útvegsmanna og yfirmanna á bátaflotanum var flutt frv. um breyt. á 1. um Aflatryggingasjóð sjávarútvegsins til staðfestingar samkomulags um greiðslu upp í fæðiskostnað skipverja á bátaflotanum. Frv. þetta verður væntanlega samþ. fyrir lok þessa þings. Samkv. frv. er gert ráð fyrir því, að við Aflatryggingasjóð skuli starfa sérstök deild, áhafnadeild, sem greiði hluta af fæðiskostnaði áhafnar á fiskibátum og verði árlegar tekjur deildarinnar 1% af fob-verði útfluttra sjávarafurða. Skal greiða úr deildinni kr. 100 á úthaldsdag og á áhafnarmann vegna áhafna á fiskibátum 151 brúttórúmlest að stærð og stærri, en 85 kr. á úthaldsdag á áhafnarmann vegna áhafna á fiskibátum undir 150 brúttórúmlestir. Þar sem minnzt er á Aflatryggingasjóð, er ekki úr vegi að minnast mjög merks frv., sem væntanlega verður samþ. fyrir lok þessa þings, en það er frv. til l. um Verðjöfnunarsjóð fiskiðnaðarins. Hér er um að ræða hliðstæðan sjóð fyrir fiskiðnaðinn og Aflatryggingasjóður hefur verið fyrir útgerðina. Er sjóðurinn eins konar tryggingakerfi til að milda verðsveiflur afurða á erlendum mörkuðum. Ríkissjóður hefur margoft, sem kunnugt er, tekið á sig skuldbindingar til að tryggja ákveðið lágmarksverð við útflutning. Er sjóðnum ekki aðeins ætlað það hlutverk að taka áföllin af verðlækkun á afurðum, heldur einnig ætlunin að taka hluta af verðhækkunum, sem verða kynnu, og leggja í sjóðinn til mögru áranna. Með því móti mundi stuðlað að því að jafna óheppileg áhrif og verðsveiflur afurðanna og áhrif þeirra á hagkerfið, sem reynzt hefur okkur eitt hið alvarlegasta vandamál síðari tíma. Dregur sjóðurinn þannig úr þenslu á þenslutímum og úr kreppu á krepputímum. Á s. l. hausti var skipuð eftir tilnefningu stjórnmálaflokkanna svonefnd landhelgismálanefnd. Starfaði sú nefnd mikið og vel í allan vetur, ferðaðist um landið og kynnti sér hug manna til landhelgismála eftir föngum. Eftir að till. þessarar n. lágu fyrir, var frv. lagt fyrir Alþ. til breytingar á l. um bann gegn veiðum með botnvörpu og flotvörpu. Fól frv. í sér stórauknar heimildir til togveiða í landhelginni. Að vísu höfðu verið samþykkt fyrir áramótin lög, sem heimiluðu auknar togveiðar fyrir Norðurlandi og Suðurlandi til 30. apríl s. l., en þau lög voru aðeins bráðabirgðalausn í því skyni að gefa landhelgismálanefnd starfsfrið. Hinum nýju 1. er ætlað að gilda til ársloka 1971, og er það allra von, að þau reynist svo sem til hefur verið stofnað. Frv. þetta hefur nú hlotið endanlega afgreiðslu Alþingis, en með öllu hefði verið vonlaust að fá meiri hl. fyrir því fyrir nokkrum árum. Svona breytist afstaða manna til jafn viðkvæmra mála frá ári til árs. Þá var nýlega samþ. á Alþ. frv. til l. um breyt. á 1. um rétt til fiskveiða í landhelgi, sem heimilaði sjútvmrh. að leyfa vinnslu- og verkunarstöðvum að kaupa afla af erlendum veiðiskipum í íslenzkum höfnum með nánari skilyrðum. Samkv. till. Hafrannsóknastofnunarinnar og Fiskifélags Íslands setti rn. á þessum vetri reglugerð um ráðstafanir til verndar íslenzku síldarstofnunum. Samkv. reglugerðinni er á árinu 1969 óheimilt að veiða meira en 50 þús. smál. síldar fyrir Suður- og Vesturlandi. Á tímabilinu frá 1. apríl til 1. september þessa árs eru síldveiðar þó bannaðar á þessu svæði. Lágmarksstærð síldar, sem leyfilegt er að veiða, er sem fyrr 25 cm. Í framhaldi af þessu er ekki úr vegi að geta þess, að rn. hefur fyrir nokkru ákveðið að framkvæma kerfisbundna leit að loðnu fyrir Norðurlandi í sumar. Enn fremur hefur rn. nýverið samþykkt styrkveitingu til einstaklinga til veiðitilrauna með spærling. Má segja, að aldrei hafi verið varið meira fé til rannsóknarmála en á þessu ári. Sem dæmi má nefna, að til Hafrannsóknastofnunarinnar einnar eru ætlaðar rúmlega 45 millj. kr. á þessu ári. Í sambandi við það er ekki úr vegi að minnast þess, að fyrir skömmu voru undirritaðir samningar um smíði á hafrannsóknaskipinu Bjarna Sæmundssyni, sem á að geta komið í gagnið á árinu 1970. Skuttogaranefnd hefur samþ. fullnaðarteikningar af fyrirkomulagi á skuttogara, rúmlega 800 rúml. að stærð. Verklýsing er tilbúin og því vonandi ekkert til fyrirstöðu að bjóða skipið út í þessum mánuði. Á s. l. vori voru samþ. lög um nýja stofnun í sjávarútvegi, fiskimálaráð. Ráðið kom saman í fyrsta sinn í febr. s. l., og er þess að vænta, að það eigi eftir að láta til sín taka um sjávarútvegsmál, en samkv. 1. er því ætlað mjög víðtækt hlutverk í sjávarútvegi. Önnur ný stofnun var sett á fót í sjávarútvegi á þessu ári. Rn. tók þá ákvörðun að stofna til fiskiðnaðarnámskeiða í húsakynnum Rannsóknastofnunar sjávarútvegsins að Skúlagötu 4, er orðið gæti grundvöllur að fiskiðnskóla. Hefur verið ráðinn maður til að undirbúa námskeiðin og veita þeim forstöðu, svo og að semja starfs- og skipulagsáætlun fyrir þessi námskeið. Við skipulagningu þessara mála verður leitað til samtaka framleiðenda sjávarafurða og annarra stofnana sjávarútvegsins, eftir því sem við á og þörf er talin. Hér er á ferðinni mikið nauðsynjamál, og á þessi stofnun vonandi mikla framtíð fyrir sér hér á landi. Svo sem ég hef margoft áður yfir lýst, verður afkoma íslenzks sjávarútvegs og þá um leið þjóðarinnar allrar enn um langan tíma háð aflamagni og verðsveiflum á erlendum mörkuðum. Þess vegna verðum við áfram að vera við því búin að taka afleiðingum af því að búa við jafnóstöðuga aðalatvinnugrein, bæði að magni og verðlagi. Herra forseti. Ég hef víst þegar notað ræðutíma minn og rúmlega það. Ég vil aðeins að lokum bera fram þá ósk, sem ég vona, að við getum öll sameinazt um, en það er, að við stuðlum að því, að íslenzku þjóðinni takist nú sem fyrr að sigrast á tímabundnum erfiðleikum, sem við er að etja. Þá er unnið í anda Alþfl. - Góða nótt.