Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Ásmundur Sigurðsson) Herra forseti. Fyrir 10 árum var mikið um það rætt, að skipuleggja þyrfti framleiðslu landbúnaðarins. Ég minnist þess, að þá heyrði ég greindan bónda segja, að þetta mundi ekki nægja, það yrði að skipuleggja afurðasöluna. Þetta hefur orðið orð að sönnu, og þetta var að vísu gert, en dugði eigi. Þetta frv. er lítils háttar breyting á skipulagningu mjólkursölunnar. Landinu var skipt í verðjöfnunarsvæði, og síðan var lagt verðjöfnunargjald á mjólkina til þess að verðbæta þá mjólk, sem varð að vinna úr ost og smjör o. fl. Þetta olli óánægju þeirra, sem urðu að greiða verðjöfnunargjaldið, og vakti andúð á milli þeirra og hinna, er nutu þess. Þeim, sem bjuggu utan verðjöfnunarsvæðisins, var bannað að flytja mjólk inn á svæðið, en jafnframt átti sölumiðstöðin að sjá um, að næg mjólk væri ávallt til og ekki kæmi heldur of mikil mjólk á markaðinn. En nú hefur svo farið, að á helztu markaðsstöðum landsins hefur orðið skortur á mjólk, en þó öðrum meinað að flytja þangað mjólk. Svo er því farið með Reykjavík. Nú mega bændur utan verðjöfnunarsvæðisins að vísu selja smjör, en þá yrðu þeir einnig að geta gert sér verð úr undanrennunni, því að öðrum kosti verður smjörið allt of dýrt. Síðan hafa komið fram háværar kröfur um að breyta þessu, stækka verðjöfnunarsvæðin. Það er ekki hægt að neita því, að það er sanngjörn krafa, að þeir, sem eru utan jöfnunarsvæðis, mega flytja vörur inn á svæðið. Auk þess hygg ég, að þetta sé ekki hin rétta leið, því að eftir þessari reglu mætti verðjafna alla hluti landbúnaðarins, t. d. kartöflur, þótt til þess kæmi auðvitað ekki, t. d. að Hornfirðingar færu að koma með þær hingað. Það þarf að leyfa mönnum utan verðjöfnunarsvæðisins að flytja vöru inn á þessi svæði, ef þeir treysta sér til að framleiða þær, án þess að njóta þeirrar verðjöfnunar, sem héruðin hér njóta. Ég vona svo, að frv. fái góðar undirtektir, og óska, að því verði vísað til 2. umr. og landbn.

Bjarni Ásgeirsson Herra forseti. - Það er nú þegar áliðið kvölds og menn því eigi eins upplagðir til ræðuhalda og ella. Það má segja, að landbn. hafi verið nokkuð sein á sér með þetta mál, og mun ástæðan til þess að nokkru leyti vera sú, að reynt var til hins ýtrasta innan n. að , fá sameiginlegt álit um málið, en það tókst eigi og kom í ljós, að afstaða nefndarmanna var mjög á reiki. Í frv. um jarðræktarframkvæmdir er reynt að koma skipun á um jarðræktun eða nýræktir og að koma þar á sem fullkomnastri tækni, svo að vinnan verði eins ódýr og hægt er. Og ætti frv. þessu að vera borgið, eftir undirtektunum í hv.Nd. að dæma. - Þetta frv. fer fram á, að þeir bændur, sem eigi hafa ræktað land, sem nemi 600 hesta heyskap, fái styrk til þess að ná því takmarki. Það er oft rætt um það hér, að mikið fé sé veitt til ræktunar. Það má til sanns vegar færa, en þó ber að athuga, að aðrar þjóðir, sem hafa betri aðstæður en við, hafa undanfarið varið miklu fé til nýræktunar og nýbyggingar, t. d. á Norðurlöndum, Englandi og í Bandaríkjunum. Það er og réttmætt, að frumræktunin komi ekki eingöngu á þá einstaklinga, sem að henni starfa, og verður ríkið því að hjálpa, þegar um slíkt er að ræða. Nú hefur landbn. falið Pálma Einarssyni að gera samanburð á vinnukostnaði þeim, sem við þetta verður, og styrk þeim, sem er veittur með jarðræktarlögunum. Hann hefur lagt til grundvallar annars vegar þau tæki, sem nota þarf, og svo kauptaxta þann, sem gildir í Árnes- og Rangárvallasýslum. Nýræktunin í þeim styrktarflokki, sem hæstur er, nemur um 1/4 hluta ræktunarkostnaðarins, en svo fer styrkurinn lækkandi, því nær sem dregur að því takmarki, sem keppt er að. Nú fer frv. fram á að hækka þetta um 100% eða þannig, að styrkurinn verði rösklega helmingur kostnaðarins. Það eru ýmsar orsakir til þess, að menn hafa dregizt aftur úr með ræktun, t. d. þar, sem góð engjalönd eru, en þar þarf að hefjast fyrst handa með sléttun þeirra engja, en hjá hinum þarf mikið átak til þess að koma búskapnum í það horf, að fullkomin vélanotkun komi til greina, því að það er nú vitað, að án fullkominnar vélanotkunar í þágu landbúnaóarins stenzt framleiðslan ekki samkeppni við aðrar þjóðir. Það er því grundvöllur landbúnaðarins að gera landið fært beztu vinnuvélum, sem völ er á. Það er margra manna mál, að eigi megi dragast að gera verulegt átak til að koma landbúnaðinum í það horf, að hann verði rekinn með vélum eftir því sem frekast er unnt. Og að því er stefnt í þessu frv., að þetta geti náðst á næstu 10 árum. Ég vil ekki ræða hér um mismunandi trú manna á landbúnaðinum sem atvinnuvegi samanborið við sjávarútveginn. Ég get ekki kvartað um undirtektir samnefndarmanna minna í landbn., þótt ég hefði heldur kosið að málið væri afgreitt í því formi, sem það nú er í. Ég tel það eðlilegra, þótt ég telji það hins vegar ekki frágangssök að fylgja þeim tillögum, sem fram hafa komið. Ég held, að bezt fari á að láta ríkið framkvæma alla ræktunina. Ég álit miður heppilegt að láta einstaklingana framkvæma hana, en láta ríkið borga kostnaðinn. Menn athuga betur kostnaðinn, ef menn eiga sjálfir að standa undir honum en ef aðrir eiga að greiða reikninginn. Þótt ég teldi eðlilegra og kysi heldur, að frv. yrði samþ. óbreytt, eins og það var lagt fram, mundi ég samt hiklaust fara inn á þá leið, sem brtt. bendir á, heldur en að hætta á, að málið dagaði uppi. Annars held ég, að ekki sé mikill hagur að því fyrir ríkissjóð, ef brtt. verður samþykkt, en yfirleitt er heldur lítið farið inn á kostnaðarhliðina bæði í frv. og brtt. Ég vildi óska eftir þeim upplýsingum frá hæstv. landbrh., hvort formið hefði meira fylgi meðal þeirra, sem hér ráða úrslitum, og er ég þá fús að fylgja þeim till., sem brtt. fela í sér, ef þær hafa meira fylgi. Um 6. lið frv. vil ég taka það fram, að það segir sig sjálft, hvað felst í greininni. En til að taka af öll tvímæli ætti að athuga þetta, ef frv. verður lagt til grundvallar fyrir afgreiðslu málsins. Ég býst við, að brtt. taki nokkurn veginn út yfir það, sem fyrir tillögumönnunum vakir. Þar er veitt svipað til ræktunar túna, og ætlazt mun til, að bráðabirgðaákvæðin standi óbreytt. Ég held, að erfitt geti verið að ákveða, hvað sé nýrækt og hvað sé gamalt tún, þegar svo hagar til, sem oft vill verða, að nokkur hluti sléttunnar er í túnjaðri og nokkur hluti út frá túninu. En vel getur verið, að takast megi að finna leið til þess. Ég vil endurtaka þá ósk, að hæstv. ráðh. láti mér í té vitneskju um, hvor tillagan, sem ég áður drap á, muni hafa meira fylgi almennt, og mun ég þá haga mér eftir því. Ég skal þá minnast á till.hv.þm. A-Húnv. um að fella niður 17. grein jarðræktarlaganna. Það vill nú svo til, að sams konar till. hefur legið fyrir hv.Ed. og hefur fengið afgreiðslu þar. Vil ég leyfa mér, með leyfi hæstv. forseta, að lesa nokkuð upp úr nál. Þar segir svo: „Á Alþingi 1942–1943 var borið fram í Ed. frumvarp nákvæmlega samhljóða því, er hér liggur fyrir. Var það afgreitt frá deildinni með svofelldri rökstuddri dagskrá: „Þar sem telja verður eðlilegt og rétt, að ákvæði um styrk úr ríkissjóði til stofnunar nýbýla, til endurbygginga sveitabýla og ákvæði 17. gr. jarðræktarlaganna verði öll athuguð og umbætt samtímis, svo fljótt sem verða má, til þess að tryggja betur en nú er gert, að nefnd ákvæði nái tilgangi sínum, og þar sem jafnframt verður að telja eðlilegt, að búnaðarþingi gefist kostur á að láta Alþingi í té álit sitt og tillögur um slíkar breytingar, telur deildin ekki ástæðu til frekari afgreiðslu málsins á þessu þingi og tekur fyrir næsta mál á dagskrá.“ Á búnaðarþingi 1943 var mál þetta til meðferðar, og samþykkti þingið með 23 samhljóða atkvæðum tillögu þá, sem frá er greint í bréfi milliþingan. búnaðarþingsins, er prentað er sem fylgiskjal hér á eftir. En bréf þetta er svar við bréfi landbúnaðarn., þar sem beðið var um álit milliþinganefndarinnar á frv. Með tilliti til þess, sem áður hefur gerzt í málinu, og með tilvísun til samþykkta Alþingis og búnaðarþings legg ég til, að frv. verði afgreitt með svolátandi“ (rökst. dagskrá). Síðar í sama þingskjali stendur: „Þar sem búnaðarþingið er þeirrar skoðunar, að leið sú, sem farin var með ákvæðum 17. gr. jarðræktarlaganna og ákvæðum byggingar- og landnámssjóðslaganna um fylgifé jarða, muni ekki ná upphaflega fyrirhuguðu marki, að halda niðri söluverði jarða, ályktar búnaðarþingið að fela milliþinganefnd þess í landbúnaðarmálum að athuga jarðasölumálið og leggja fram tillögur um, hvernig hægt sé að halda jarðaverði við hóf í náinni framtíð.“ Hvað sem segja má um gagnsemi eða skaða 17. gr. jarðræktarlaganna, vil ég, þar sem mþn. hefur málið til athugunar, að búnaðarþinginu gefist kostur á að taka ákvörðun sína í því efni. Ég, sem er einn í n., tel mig ekki geta tekið afstöðu fyrr en búnaðarþingið hefur látið uppi álit sitt. Ég mun ekki fara að karpa um málið, og mun hvorki greiða atkv. með né móti till.

Fjmrh. (Pétur Magnússon) Herra forseti. - Ég hafði ekki ætlað að taka til máls um þetta frv. En af því að hv. form. landbn. beindi til mín fyrirspurn um, hvaða leið stjórnin hygðist fara í þessu máli, vil ég segja nokkur orð. Hér er um mikið nauðsynjamál að ræða. Það er nauðsynlegt að keppa að því, að allur heyskapur fari fram á ræktuðu landi, og virðist boginn ekki spenntur of hátt í þessu efni með þessu frv. Á þeim 25 árum síðan jarðræktarl. voru sett, eða einkum síðustu 20 árin, hefur jarðrækt aukizt mjög, enda má segja, að ekki var um nokkra ræktun að ræða áður eða svo að nokkru næmi. Eftir þeim upplýsingum, sem fyrir liggja, hefur verið sléttað og nýræktað land, sem nemur 21500 ha. á síðustu 20 árum, því að ekki mun hafa kveðið mikið að ræktun fyrstu 5 árin eftir að jarðræktarl. voru sett. Það liggja einnig fyrir upplýsingar, sem ég á raunar bágt með að trúa, sem sé, að meðalbýli gefi af sér 200 hestburði af töðu. Þetta mun vera tekið eftir niðurstöðum fasteignamatsnefndar. Virðist þetta svo lág tala, að um lágmark hlýtur að vera að ræða. Vantar því 400 hesta heyskap á meðalbýli til þess að hafa 600 hesta heyskap af véltæku landi, og svarar það til þess, að þyrfti að rækta 6,6 ha. á hverju býli eða 33687 ha. Er það álit ræktunarráðunautarins, að til þess að frv. þetta nái tilgangi sínum þurfi að auka ræktunina þetta mikið, og er þá miðað við, að 1 ha. lands gefi af sér 60 hestburði í meðalári, og þykir mér það undarlega há tala, þegar miðað er við, að nú er talið, að árið 194~4 sé stærð túna talin vera 37000 hektarar og töðufengur 1300000 hestburðir, eða rúmlega 30 hestburðir af hektara. Það verður að gera meira til að ná þessu setta marki. Þótt ég efist ekki um, að menn greini ekki á um, að heyskapur verður að fara fram á ræktuðu landi, ef vel á að fara, þá greinir menn á um, hvernig á að ná þessu marki. Hv. form. landbn. vill láta hækka jarðræktarstyrkinn til þess að örva bændur til að leggja vinnu í jarðabætur. Hv. þm. A-Húnv. og hv. 1. landsk. vilja láta ríkið annast frumjarðvinnsluna, en láta félög bænda taka þá við. Það má færa ýmis rök með og móti þessum aðferðum. Ég hefði helzt aðhyllzt þá stefnu, þá trú, sem bent er á í nál. 630, af því að ég hef þá trú, að með því móti verði ræktunin framkvæmd meira en annars eftir ákveðnum reglum, en ekki að láta ábúendur sjálfa ákveða, á hvern hátt ræktunin er framkvæmd og láta ríkið svo taka að sér fjárhagshliðina. Ef sú leið yrði farin, sem bent er á í nál. 630, færi fram athugun á því, hvernig heppilegast væri að rækta, og framkvæmdirnar yrðu bundnar þeim stöðum, sem bezt eru til ræktunar fallnir. Sums staðar hafa jarðir, sem búið var að vinna töluvert mikið af jarðabótum á, farið í eyði og ekki byggzt aftur. Er ömurlegt til þess að vita. Þótt ég játi, að nauðsynlegt er, að áfram sé haldið með ræktun landsins, efast ég um, að mál þetta sé nægilega undirbúið til þess að ráðizt verði í framkvæmdir á þeim grundvelli, sem hér um ræðir. Mér finnst ekki liggja fyrir nægar upplýsingar um, hvað það kostar ríkið að standa undir þeim kostnaði, sem af framkvæmdunum leiðir, hvor leiðin sem valin yrði. Eftir þeim áætlunum, sem landbn. hefur haft fyrir sér, virðist kostnaður fyrir ríkissjóð með þeirri aðferð, sem frv. gerir ráð fyrir, vera 2555 kr. á hvern ha. Aftur á móti, ef farin er hin leiðin, sem gert er ráð fyrir á þskj. 630, virðist þessi kostnaður mundi verða 2790 kr. eða 235 kr. hærri á ha. en eftir till. frv. En af kostnaði samkvæmt brtt. er áætlað, að þurrkunarkostnaðurinn einn verði 2330 kr. á hvern ha., en jarðvinnslan ekki nema 460 kr. Það liggur því í augum uppi, að þar sem hægt er að taka þurrt land til ræktunar og ekki þörf framræslu, verði kostnaðurinn miklum mun minni. Nú liggja hins vegar engar upplýsingar fyrir um það, og ég held ekki þeirra að vænta, því að til þess þarf mikla reynslu, að hve miklu leyti mundi verða hægt að vinna þurrt land, og að hve miklu leyti þyrfti að ræsa fram. En á þessu veltur það mjög, hvor aðferðin yrði ríkissjóði hagkvæmari fjárhagslega. Ef gert væri nú ráð fyrir því, sem að vísu liggja enn engar áætlanir fyrir um, að hægt væri að vinna helminginn á þurru landi, aðallega þar sem enga framræslu þyrfti, og hinn helminginn á mýrum, þar sem þyrfti fulla framræslu, þá skilst mér, að samkvæmt till. á þskj. 630 mundi heildarkostnaðurinn, þ. e. a. s., ef við höldum okkur við það, að hver ha. af unnu landi gæfi af sér 60 hestburði, verða 35 millj. og 750 þús. kr. Ef gert er ráð fyrir, að þetta eigi að fara fram á tíu árum; þá múndu þau útgjöld nema 3 millj. kr. á ári. En það er ákaflega hætt við, að þetta sé of lágt áætlað, því að það er ekki mjög víða, sem þannig hagar til, að nægilega mikið sé heima við gömlu túnin af landi, sem hægt er að taka til vinnslu án þess að þurfi að ræsa það fram. Víða kannske hagar þannig til, að hægt er að fá smá landsvæði, sem ekki þarf að ræsa fram, en sennilega verður það þó miklu óheppilegra í framkvæmdinni að hafa hið ræktaða land á fleiri stöðum en í beinu áframhaldi af gömlu túnunum. Aftur á móti finnst mér, þó get ég ekki áttað mig á því, að ég fari rétt með, en hv. form. n. leiðréttir þá, að í þeim áætlunum, sem hér liggja fyrir, sé gert ráð fyrir, að jarðræktarstyrkurinn geti komizt upp í 6 millj. og 650 þús. kr.

Það er lagt til grundvallar, að allt sé fullframræst.

Það er sennilegt. Það sýnist of djarft að áætla ekki nema helming landsins, sem þurfi að þurrka, en aftur á móti sýnist nokkuð hátt farið, að það þurfi fulla framræslu á öllu landinu. Þótt þessi kostnaður verði talsvert lægri, þá verð ég að segja það, að eins og hag ríkissjóðs er nú komið, þá veit ég ekki vel, hvar á að taka það fé, og það er að minnsta kosti ekki langt síðan að heyrðust nokkuð margar raddir um það, að erfitt mundi að standa undir öllum þeim útgjöldum, sem þegar er búið að skapa ríkissjóði, enda er það sjálfsagt rétt, og það mundi þá líka verða þungt fyrir fæti, ef ætti að bæta svo stórfelldum útgjöldum við sem hér er um að ræða. Þegar þessa alls er gætt, og þá fyrst og fremst, að það er ákaflega mikið á reiki, hvað þetta í raun og veru kostar, enda naumast hægt a telja, að nægileg athugun hafi farið fram á því, hvor af þessum tveim leiðum, sem stungið var upp á, væri heppilegri, því að það eru ekki nema nokkrir dagar síðan stungið var upp á síðari leiðinni, að láta ríkissjóð annast alla framræslu, - þegar þessa alls er nú gætt, eins og ástandið er nú, þá er ekki hægt að benda á, hvar taka ætti svo mikið fé sem frv. gerir ráð fyrir. Og þar sem þetta mál er talið svo mikilvægt, þá verð ég að segja, að mér finnst, að undirbúningur þess sé tæplega svo góður, að hægt sé að svo stöddu að láta þetta mál ná framgangi, og mér finnst réttara að taka það til rækilegrar athugunar fyrir næsta þing, á hvern hátt sem það yrði gert. Maður gæti látið sér koma í hug, að því væri vísað til nýbyggingarráðs eða til ríkisstj. til frekari athugunar, eða búnaðarþings, ég skal ekki segja um, hver af þeim leiðum væri skynsamlegust. Það yrði þá jafnframt athugað, á hvern hátt væri hægt að ná nægilega miklu fé í ríkissjóð til þess að standa undir þeirri byrði, sem með þessu yrði lögð á ríkissjóð.

Frsm. (Jón Pálmason) Í framsöguræðu minni gerði ég í aðalatriðum grein fyrir afstöðu landbn, til þessa máls og þeim ágreiningi, sem þar hefur verið um það, hvernig framkvæmdin skyldi vera. Út af þeim ræðum, sem hér hafa verið fluttar, þarf ég ekki að segja mjög margt, en ég vildi þó víkja að örfáum atriðum. Frsm. minni hl., sem er formaður landbn., hv.þm. Mýr., fór, eins og menn hafa heyrt, mjög hóflega í sakirnar að því leyti, að hann virtist ekki leggja mjög mikið upp úr því, hvor þessara leiða yrði farin, þótt hann óskaði fremur, að frv. yrði samþ. óbreytt eða því sem næst. Hv. þm. Mýr. taldi, að það ætti annaðhvort að gera að hækka styrkinn, eins og lagt er til í frv., eða þá að ríkið annaðist sjálft framkvæmdirnar, en ekki að séð væri um það af Búnaðarfélaginu og ríkisvaldinu. Nú er það svo, að það er alls ekki aðalatriðið að fá okkar hóla sem flesta burtu, hvort sem þetta verður 200 kr. dýrara eða ódýrara á ha. eftir því hvor leiðin verður farin, heldur miklu fremur hitt, að með okkar till. álít ég, að það sé miklu tryggara, að það sé framkvæmt á þann hátt, að það komi að gagni, og það, sem sérstaklega gerir það að verkum, er, að við erum sannfærðir um það, að ef sú leið yrði farin, þá verði ómögulegt að komast fram hjá því að rannsaka aðstöðuna á hverri einustu jörð á landinu, en ef aðeins ætti að hækka styrkinn eins og gert er ráð fyrir í frv., þá er hægt að halda áfram á sömu braut og undanfarið, borga styrki á land, sem rifið hefur verið niður og er framræst til hálfs og gefur ekki nema hálfa uppskeru, miðað við það, sem hægt er að fá af fullræktuðu landi, og má í því sambandi benda á þær skýrslur, sem hæstv. landbrh. lýsti hér, að nú væri meðaltöðufengur af ha ekki nema 30 hestburðir, eða 10 hestburðir af dagsláttu. Við álítum, að með till. okkar verði ekki hægt að komast hjá því að koma þessu starfi í fullkomið kerfi á þann hátt, að það verði framkvæmt með eins heppilegum aðferðum og kostur er á, og eftir því sem verkfæri fást fullkomnust til. Hv. þm. Mýr. sagði, að hann gæti sætt sig við það að fella inn í okkar till., ef hann fengi fyrir því tryggingu fyrir fram, að þær væru líklegri til þess að ná framgangi í þinginu en frv. sjálft. Út af þessu vil ég taka það fram, sem ég reyndar gerði í landbn., að við, sem flytjum þessar till., höfum ekki neina flokkssamþykkt á bak við okkur um þetta mál, og þetta er það mikið stórmál, að ég álít, að á þessu stigi þess sé ekki hægt að ætlast til slíkrar tryggingar. Við flytjum þessar brtt. sem okkar sannfæringarmál og álítum, að þetta sé rétta leiðin. Nú hafa menn og heyrt álit hæstv. landbrh., að hann telur aðgengilegri þá leið, sem okkar brtt. fjalla um. Við munum, flm.brtt., reyna að beita okkur fyrir því, að okkar till. nái samþykki. Þá tel ég, að ég hafi, að svo miklu leyti sem ég get á þessu stigi málsins, svarað þeirri óbeinu fyrirspurn hv.þm., og að öðru leyti skal ég ekki fara langt út í að tala um þann ágreining, sem frá hans hálfu kom fram, en ég verð þó að víkja aðeins að tveim atriðum enn. Annað er það, sem hann tók fram, að það gæti átt sér stað, að tvenns konar ræktun yrði framkvæmd á sömu jörðinni, annars vegar túnasléttur með styrk og hins vegar ræktun, sem ríkið kostaði framræslu og vinnslu á. Það er alveg rétt, og það er atriði, sem þarf að setja nákvæm ákvæði um í þá reglugerð, sem samkvæmt okkar till. er ætlazt til, að sett verði til þess að ákveða nákvæmlega, hvernig þetta skuli allt framkvæmt. Og ég held, að hægt sé að koma þeim ákvæðum þannig fyrir, að þetta þurfi ekki að rekast á. - Hins vegar má svo líka bæta því við, að það eru auðvitað mjög margir menn í landinu, sem hafa náð því takmarki að hafa 600 hesta véltækt land, en mundu vilja rækta meir hjá sér, og ættu þeir að geta fengið vélarnar til vinnslu hjá sér þegar þær eru á ferðinni. Viðvíkjandi 17. grein skal það aðeins sagt, að það er búið að ganga svo í mörg ár, að það er alltaf verið að flækja þessu máli á milli sín, og þeir, sem ekki vilja breyt. á því, bera alltaf fyrir sig búnaðarþingið, að það sé ekki búið að taka sína afstöðu, og nú er það milliþn. búnaðarþings, sem á eftir að láta álit sitt í ljós. Slíkar afsakanir eru varla frambærilegar fyrir aðra en þá, sem hafa enga sannfæringu í þessu máli sjálfir. Í tilefni af ræðu hæstv. ráðh. vil ég segja það, en ég ætla ekki að fara ia í það að ræða þá galla, sem hann talaði um viðvíkjandi útreikningi á þeim kostnaði, sem hér um ræðir, að öðru leyti en því, sem snýr að heildarupphæðinni, að sannleikurinn er sá, að þótt það sé mikið rétt, sem hæstv. ráðh. sagði, að þetta mál væri allt of lítið undirbúið, þá er hins vegar þess að gæta, að málið er þannig vaxið, að það er ómögulegt að undirbúa það, áður en löggjöf er sett, svo fullnægjandi sé. Það er ómögulegt að fá um það fulla vissu áður en l. eru sett, hve mikið þetta mundi kosta, og ekki einu sinni það, hvað það er mikið, sem þarf að rækta, vegna þess að til þess að sá undirbúningur liggi fyrir þarf að mæla upp mikið af landi á öllum jörðum í landinu, og það eru þær undirbúningsráðstafanir, sem ég vil ekki geyma löggjöfina eftir, en um leið og svona löggjöf er sett er það afar nauðsynlegt, að þessum undirbúningi verði hraðað, og mundi jafnframt slík löggjöf ýta mjög á eftir því að útvega sem fullkomnastar vélar til þessa starfs. Hins vegar er það svo, eins og hæstv. ráðh. tók fram, að skiptir í sjálfu sér ekki svo miklu kostnaðurinn, hvort þetta frv. gengur fram nú á þessu þingi, sem er senn lokið, eða það gengur fram á næsta þingi seinna í vetur eða á næsta ári, því að þótt það yrði ekki samþ. fyrr, þá mætti byrja engu að síður á þeim undirbúningi, sem er mjög mikið verk, að annast mælingar o. s. frv. En ég vil leggja áherzlu á það, að það verður að skera úr um það, hvort verður gengið inn á þá braut að samþ. frv. eins og það liggur fyrir eða með brtt. Þótt sú ágizkun eða áætlun standist, sem kom fram í ræðu hæstv. ráðh., að kostnaðurinn mundi verða um 35 millj. kr., sem ég hygg, að sé nú kannske það lægsta, sem hægt er að miða við, ef maður gengur út frá ræktunarkostnaði eins og hann er nú, þá er það að athuga, að allt að því helmingur kostnaðarins í heild yrði borgaður samkvæmt jarðræktarl. eins og nú, svo að hækkunin, sem um er að ræða, er helmingi hærri en það, sem umfram kann að vera samkvæmt okkar till. Auk þess er þess að geta, að með þeirri aðferð, sem við ætlumst til samkvæmt okkar till., er það víst, að það verða mjög margar jarðir, sem alveg verður gengið frá, vegna þess að þær hafa ekki skilyrði til þess að framkvæma þetta á þeim, sem til er ætlazt. Hitt gæti þó verið, að þær kæmu undir ákvæði, sem eru í frv., sem þyrfti þá að kosta helmingi hærri jarðræktarstyrk til, og þá er það sú stóra spurning, - hvar á að taka þetta fé? Það er ákaflega skiljanlegt, að hver og einn og þá ekki sízt hæstv. ráðh., sem annast hag ríkissjóðs, hugsi slíkt með sér, og þetta er spurning, sem menn verða eðlilega að velta fyrir sér. En ég vil nú taka svo djúpt í árinni, að ég tel, að hér sé um svo þýðingarmikla framkvæmd að ræða og beinlínis grundvöll fyrir því, að þessi okkar annar aðalatvinnuvegur geti þrifizt, en hann getur það áreiðanlega ekki til langframa, ef landið cr þýft og óræktað, og þær mundu gefa svo góðan arð á komandi árum, að það mundi borga sig, þótt við þyrftum að taka allt fé til þeirra að láni og ríkissjóður yrði að borga af því vextí og afborganir á hverju árabili. Nú er líka þess að gæta, að í okkar till. er ekkert um það, á hve löngum tíma eða stuttum þetta skuli framkvæmt. En náttúrlega ætlumst við til þess, að þetta sé framkvæmt á eins stuttum tíma og mögulegt er. Og það fer mjög eftir því, hvernig skipulagið er og hvernig undirbúningnum miðar áfram og hve vel er unnið að því að útvega vélar til vinnslu. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að fara um þetta fleirí orðum, en ég er alveg sannfærður um það, að það er réttari leiðin til þess að ná takmarkinu og árangrinum sem fyllstum að samþ. okkar till. Og það, sem gerir það að verkum, að ég stakk upp á þessu í landbn., var sú reynsla, sem ég er búinn að fá, ekki einungis í mínu héraði, heldur víðsvegar um landið, þar sem ég þekki til. Og þrátt fyrir þennan háa styrk, sem við verðum að greiða og er nokkuð hár, þá hefur hann ekki verið eins hér nú síðustu árin, vegna þess að ekki hefur verið hægt að vinna að jarðyrkju. En það er ekki vilji manna, sem strandar á, heldur skortur á vinnukrafti í sveitunum, sem veldur því, og það er alls ekki hægt að framkvæma hin nauðsynlegustu verk nema með aðfengnum vinnukrafti, og þess vegna verðum við að geta treyst á vélar. Og um leið og væri farið inn á þá braut að láta ríkið kosta þetta stóra átak að eins miklu leyti eins og hér er farið fram á, þá verður ekki fram hjá því komizt, að það verði einhver stofnun, sem ríkið sér um, sem annast um vélavinnu og það, sem henni er samfara, flutning vélanna, geymslu þeirra og margt fleira. Þetta þarf allt að skipuleggja á sem hagkvæmastan hátt og menn geti snúið sér til sérstakrar stofnunar þessu viðvíkjandi.

Bjarni Ásgeirsson Ég vil aðeins árétta tvennt, sem kom f ram í ræðu hv. f rsm., að þessi umreikningur, sem hæstv. landbrh. var með um kostnað af þessum framkvæmdum, er sennilega í hærra lagi, en það er ekki helmingur þess kostnaðar, sem leiðir af þessu frv. Fyrst og fremst er helmingurinn hækkun á styrk, þannig að sá helmingur kæmi alltaf fram, ef þessar framkvæmdir væru unnar á sama tíma. Auk þess er þess að geta, að nú er í gildi bráðabirgðaákvæði um 100% hækkun á allar sléttur gömlu túnanna, og það dregst frá heildarupphæðinni líka. Ef maður fer að bera saman, hvað leiðir af þessu frv. og því, sem er í núgildandi l., þá verður það ekki svo lítill hluti af þessari nýrækt, sem tilheyrir núgildandi l. Auk þess verð ég nú að halda því fram, þó að ég hins vegar geti ekki sannað það, að eftir að ég hef farið gegnum reikning Pálma Einarssonar, þá held ég, að hann fari það fyllsta um kostnaðaráætlunina. Hann gerir ekki ráð fyrir, að neitt að þessu nýja landi verði fengið með sléttun engjalands, eins og hlýtur að verða á stóru svæði, og það er ekki nema brot af þeim kostnaði, sem kostar að fá jafnstórt land í nýrækt með fullkominni framræslu, þannig að ég er alls ekki hræddur um, að kostnaðurinn verði eins gífurlegur og hæstv. landbrh. áleit. Annað vil ég einnig undirstrika hjá honum, að jafnvel hvað mikil vinna sem lögð er í þetta, væri ekki hægt að gera ábyggilega kostnaðaráætlun. Það er svo margt, sem grípur þar inn í og enginn getur séð fyrir. Hvað mörgum árum sem væri varið til að reikna slíkt út, þá lægju aldrei fyrir það áreiðanlegar upplýsingar, að það gæti ekki valdið okkur miklu meira tjóni að bíða en gagnið yrði, sem af því fengist. Þess vegna er það, að þótt ekki liggi fyrir tæmandi upplýsingar, þá getur það ekki réttlætt bið á málínu. Að hinu leytinu hef ég ekki sannfærzt af þessari ræðu hv, þm. A.-Húnv. og umr. í n. um það, að það geti haft nokkur veruleg áhrif á bætt vinnubrögð eða bætta framkvæmd þessa verks, þó að ríkið kosti ákveðinn hluta þess í stað þess að veittur sé styrkur, því að samkvæmt hans till. eru það sömu aðilarnir, sem sjá um verkið, sömu menn sjá um það hjá þeim, sem fá aðeins jarðræktarstyrk, og þar, sem ríkið kostar framkvæmdina. En hvað um það, um það skal ég ekki deila. Ég þakka hv.þm. og hæstv. ráðh. fyrir þær upplýsingar, sem hann gaf um málið. Hv. frsm. heldur fast við sínar till., og það kom fram hjá hæstv. ráðh., að hann hefur meiri trú á þeim, og þó að ég hafi það ekki, þá vil ég ekki hætta málinu í tvísýnu með mínum till., og mun ég því ekki leggjast á móti till. meiri hl., þar sem þær hafa það mikið fylgi, að málið kæmist ef til vill gegnum þingið, ef þær yrðu samþ., þar sem ég tel meiri tvísýnu með mínar till., því að ég geri ekki það mikinn mun á till., að ég vilji stofna málinu í tvísýnu með þeim.

Fjmrh. (Pétur Magnússon) Ég svaraði fyrirspurn, sem hv.flm. beindi til mín, hvaða till. stj. mundi aðhyllast í þessu máli. Ég lét aðeins í ljós mína skoðun um það, en skal ekkert segja um skoðun stj. í heild. Að vísu hefur þetta verið rætt í rn. á fundi, en ég hef ekki umboð til að tala fyrir hönd stj. í heild sinni í þessu máli. Ég skal ekkert fullyrða um, hvað þar verður ofan á. Þar eru eins og gengur og gerist skiptar skoðanir um, hvað rétt sé í þessu, og má vera, að stj. láti frekar til sín taka, en um það liggur ekkert fyrir, og þetta svar mitt var aðeins mín eigin skoðun.

Pétur Ottesen Ég vil aðeins segja örfá orð í sambandi við þetta mál og þá sérstaklega um þá brtt., sem hér er fram komin á þskj. 630 frá tveimur nm., hv.þm. A-Húnv. og hv. 1. landsk. Ég verð að taka undir það með hv.þm. Mýr., að ég sé ekki, að þessi brtt. hafi neina kosti fram yfir það, sem gert er ráð fyrir í þessu frv., þar sem byggt er á jarðræktarl., sem gilt hafa síðan 1923, þar sem gert er ráð fyrir, að styrkur verði veittur til þessara framkvæmda eftir þeim reglum, sem settar eru um slíkar styrkveitingar. Mér finnst munurinn eingöngu sá, að eftir þessum brtt. á ríkið að vinna vissan hluta af þessum framkvæmdum í stað þess að ríkið leggur nú fram ákveðna upphæð til heildarframkvæmdarinnar, en það er ekki nema hluti af verkinu að brjóta landið og ræsa fram. Eftir er þá að græða landið og gera það arðbært með þeim hætti. Ég sé ekki, hvað í því felst að kljúfa þetta í tvennt, það, sem bændur eiga sjálfir að gera, og það, sem ríkið á að framkvæma. Ég get ekki séð, að því fylgi neinn kostur, en setur aftur á móti leiðinlegan blæ á þennan stuðning ríkisins, a. m. k. verkar það þannig á mig. Ég verð að segja, að eftir að farið væri að veita styrkinn í þessu formi, þá finnst mér erfiðari sókn sú, sem yfir hefur staðið lengi um að nema úr l. þá kvöð, sem lögð er á þá, sem njóta þessa stuðnings, og felst í 17. gr. jarðræktarl., þegar er beinlínis komið inn í þessi ákvæði, að ríkið eigi að standa fyrir að vinna vissan hluta af þessum framkvæmdum. Ég sé sem sagt ekki, að þetta sé neinn kostur, og ég skil ekki þau rök hæstv. ráðh., að hann vilji. frekar hallast að þessu fyrirkomulagi en því, sem gilt hefur í þessu efni um áratugi og hefur orðið til að hrinda mjög áfram ræktunarframkvæmdum í þessu landi og er vafalaust mjög ríkur þáttur í, að landbúnaðurinn hefur ekki þurft að gefast upp í þeirri hörðu samkeppni, sem hefur átt sér stað, sérstaklega á síðustu árum. Þess vegna finnst mér, að þetta hafi enga kosti fram yfir það, sem lagt er til í frv., en sé hins vegar mjög óviðkunnanlegt frá sjónarmiði þess hugsunarháttar, sem íslenzkir bændur ala með sér. Ég get ekki heldur séð, að þetta verði til að ýta á neinn hátt undir framkvæmdir, því að eftir því sem fram kom hjá hv.þm. Mýr. og einnig í framsöguræðu hv.þm. A-Húnv., þá eru það eftir sem áður bændurnir, sem eiga að hafa þessar framkvæmdir, það er engin breyting á því, frá því sem verið hefur. Þeir eiga að gera framkvæmdirnar, þó að það heiti svo, að ríkið geri þetta. Ég held líka, að þetta gefi ekkert aukið öryggi fyrir því, að þessar framkvæmdir séu ekki gerðar á þeim jörðum, sem síðar meir væri hætt við að fara í eyði. Það er að vísu tekið fram í 1. lið þessarar till., að það skilyrði sé sett fyrir styrkveitingunni, að jörðin verði að hafa framleiðsluskilyrði og annað þess háttar, en í jarðræktarl. er sá varnagli sleginn, að ríkið sé ekki að leggja stórfé í jarðir, sem hætta vofir yfir af náttúrunnar völdum, sem geti gert það að verkum, að ekki verði búandi á jörðinni. Um það, að framkvæmdirnar verði stórtækari með þessum hætti, þá sé ég ekki heldur neinn möguleika til þess, því að við vitum, að allar slíkar framkvæmdir eru ýmsum takmörkunum háðar. Jarðvinnslan ein er ekki nóg, það verður líka að vera áburður fyrir hendi í þessa nýrækt, en við þekkjum það, sem höfum fengizt við búskap og höfum staðið í allstórtækum jarðræktarframkvæmdum, hvað það er mikill hemill á slíkar framkvæmdir, þegar áburð skortir. Og þó að ýmsir hafi notað útlendan áburð í brotið land, þá er það ekki jafnraunhæf framkvæmd eins og að nota húsdýraáburð í flögin. Það eru því ýmsir erfiðleikar á þessum framkvæmdum, sem þarf ekki að lýsa. Það má taka fram, að þessar framkvæmdir eru í nánu sambandi við og í raun og veru einn þáttur af öðru frv., þar sem gert er ráð fyrir, að stofnaður sé félagsskapur um ræktunarframkvæmdir, og sennilega verður meginið af þeim framkvæmdum, sem kynnu að njóta styrks samkvæmt þessum á kvæðum, framkvæmt á þeim grundvelli, sem lagður er í því frv., að koma ræktunarframkvæmdunum í það horf, að með þeim skapist betri aðstaða til að koma við vélavinnu en nú er. Það þarf því ekki að taka neitt slíkt upp í þetta frv., af því að það er hugsað sem liður í framkvæmdum í þessu máli, sem lagður er grundvöllur að í því frv., sem væntanlega verður að l. á þessu þingi. Við, sem stöndum að flutningi þessa frv., töldum af þessum sökum enga ástæðu til að taka neitt slíkt inn í þetta frv., af því að eins og tekið er fram í grg. frv., er þetta mál eingöngu um stuðning af hálfu ríkisins við þær væntanlegu jarðræktarframkvæmdir, sem gerðar verða með þeim hætti, sem ráð er fyrir gert í þessu frv., sem nú er komið til Ed. Ég vil aðeins taka þetta fram, að ég kann miklu verr við blæinn, sem settur er á styrkinn með því orðalagi, sem felst í brtt., heldur en er hjá okkur, því að við byggjum á þeim grundvelli, sem lagður er í jarðræktarl. um þetta efni og við höfum búið við um langt árabil. Þetta er mín skoðun, og ég vil láta hana koma fram, áður en gengið er til atkv. um þessar brtt. Ég býst við, að það sé svipaður stuðningur, sem fram kemur af hálfu ríkisins til jarðræktarinnar, hvor þessi leið sem farin er, þegar tekið er tillit til þeirra takmarkana, sem eru á því, að hægt sé að framkvæma í mjög stórum stíl hjá hverjum bónda, eins og ég hef áður minnzt á, og mér skildist einnig á hæstv. fjmrh., að hann gerði ekki mikinn mun á styrknum, hvort sem farið yrði eftir ákvæðum brtt. eða eftir ákvæðum frv. Ég verð að segja, að þótt svo kynni að vera, að eitthvað meiri stuðningur kynni að fást samkvæmt brtt., þá vil ég ekki vinna það til og skapa þar með þann stimpil, sem settur er með þessum brtt. á þessar fjárveitingar til landbúnaðarins, ég vildi ekki skapa hann fyrir þann mismun, ef hann kynni þá að vera nokkur. Þetta er nú mín skoðun, og ég hygg, að það séu fleiri bændur, sem líta þannig á þetta. Það má segja, að þetta sé ekki nema orðhengilsháttur, en það er svona, að menn eru dálítið viðkvæmir líka fyrir þeim ytri formum, sem eru á hlutunum, og því er ekki vert að vera gersamlega að óþörfu að leggja neinar slíkar snörur fyrir menn. Ég held líka, að það ákvæði, að viðkomandi búnaðarfélag eigi að taka á sig nokkurs konar ábyrgð á því, að hlutaðeigandi bóndi komi landinu í ræktun innan ákveðins tíma, svo að tilgangi frv. verði náð, þá beri þar að sama brunni, að markið er sett þar, en það eru svo ýmsar takmarkanir á þessu, svo að ég býst við, að sú ábyrgð, sem hér er um að ræða og gert er ráð fyrir í þessum till., sé nokkuð hæpin og vafasamt, að hún verði nokkurn tíma raunhæf í þessu efni. Nú ber ekki svo að skilja, að ég ali ekki þá von í brjósti, að þessu marki verði náð, sem hér er sett, að hægt sé að koma hver ju býli á landinu í það ástand, að þar sé hægt að heyja 600 hesta á véltæku landi. En það verður að líta á þær kringumstæður, sem við nú búum við, og ekki gera sér neinar gyllivonir. Við getum gert okkur vonir um, að allt breytist til batnaðar með aukinni tækni. En það er ýmislegt annað við þessar framkvæmdir, sem gerir það að verkum, að þeim hljóta að verða nokkur takmörk sett. Mér skilst á hæstv. fjmrh., hvernig sem á því stendur, að þessu máli verði síðar vísað til stj. til frekari undirbúnings. Það má segja, að þá sé sama, hvort þessar brtt. eru samþ. eða frv. látið fara til 3. umr. í því formi, sem það er flutt, ef það eru forlög þess á þessu þingi, að því verði vísað frá eða til stjórnarinnar.

Fjmrh. (Pétur Magnússon) Það er að sjálfsögðu eðlilegt, að hv.þm. Borgf. lýsi eftir því, á hvaða rökum ég hafi byggt það álit mitt, að brtt. á þskj. 630 mundu verða affarasælli en þær till., sem koma fram í frv. Það er eðlilegt, af því að ég gerði enga grein fyrir því, á hverju ég byggði þá skoðun, en það var af því, að hv.þm. A-Húnv. hafði þá talað fyrir till. sínum og fært fyrir þeim þau rök, sem ég tel rétt og get gert að mestu leyti að mínum orðum. Hv. þm. gerði mikið úr því, að blærinn á brtt.hv.þm. A-Húnv. væri leiðinlegur fyrir bændastéttina. Það var helzt að skilja á orðum hans, þó að hann segði það ekki með berum orðum, að með því væri verið að gera bændur að einhvers konar ölmusumönnum. Ég er honum algerlega ósammála um þetta. Ég hef aldrei litið á jarðræktarstyrkinn sem styrk til bændanna sjálfra. Ég hef litið svo á, að ríkið borgaði jarðræktarstyrkinn, af því að það teldi það borga sig fyrir ríkisheildina sjálfa, hvað sem bændum liði. Þessi skoðun held ég, að hafi verið sú almenna skoðun, a. m. k. á fyrstu árum l. Það er fyrst eftir að breyt. er gerð 1936, sem hin skoðunin fer að skjóta upp höfðinu, að þetta sé styrkur til bænda, og það er í sjálfu sér eðlilegt, að sú skoðun fari þá að gera vart við sig, af því að þá voru gerðar breyt. á l., sem var hægt að leggja út á þann hátt, sem kemur fram í þessari skoðun. Þær breyt. lágu m. a. í því að hætta að styrkja jarðabætur, þegar búið væri að ná vissu hámarki á tilteknum jörðum og enn fremur, að jarðabæturnar ættu að skoðast sem nokkurs konar fylgifé jarðanna, en ekki skilyrðislaus eign ábúanda. Ég hef skilið jarðræktarstyrkinn þannig, í því formi sem hann var greiddur fram til 1936, að hann væri veittur jafnt ríkum sem fátækum, jafnt þeim, sem hefðu nauðsyn fyrir aukna ræktun vegna lífsafkomu fólksins, og eins þar, sem slík þörf væri ekki fyrir hendi, ég hef litið á hann sem nauðsyn vegna þjóðfélagsins, en ekki bændanna sérstaklega. Og ef litið er á þessar brtt. frá þessu sjónarmiði, þá sé ég ekki neinn leiðinlegri blæ á því fyrirkomulagi, sem þar er um að ræða, heldur en því, sem gert er ráð fyrir í frv., það kemur alveg út á eitt. Það er staðreynd, að ríkið tekur þennan þátt í ræktunarkostnaði landsins, og ég sé það ekki skipta neinu máli, hvort það kemur fram sem þátttaka ríkisins í ræktuninni eða það kemur sem fjárstyrkur eða fjárveiting til þess, sem ræktunina framkvæmir, niðurstaðan er sú sama. Mér finnst því, að þessi ástæða, sem hv.þm. Borgf. færir fram á móti till., sé ekki á rökum byggð. Þá get ég ekki séð, að sú barátta, sem hann minntist á í sambandi við 17. gr., verði neitt erfiðari, þó að þessi leiðin sé farin, af því að niðurstaðan er nákvæmlega sú sama, hvor leiðin sem farin er. Ég skal þá með örfáum orðum minnast á það, á hverju ég byggi þá skoðun, að þegar á allt er litið, muni aðferð hv.þm. A-Húnv. vera heppilegri en sú aðferð, sem stungið er upp á af hv.flm. frv. Ástæðan er fyrst og fremst sú, að ég álít, að vinnslan á landinu geti orðið skynsamlegar og heppilegar framkvæmd með því, að ríkið standi fyrir framkvæmdunum en að einstaklingarnir geri þær. Ef ræktunarsamþykkt er komið á, þá kemur út á eitt, hvort ríkið lætur framkvæma vinnuna eða félögin standa fyrir því, en með því móti, að ríkið sjái um vinnuna, er hægara að skipuleggja vinnubrögðin. Þá er hægt fyrir fram að gera áætlun og láta vélarnar fara yfir þessi landsvæði, sem ákveðið hefur verið að taka til vinnslu ár frá ári. Það gefur að mínu viti líka betri tryggingu fyrir, að vel sé unnið en ef einstaklingarnir eru látnir einráðir um, hvernig það er gert. Það verður að gera ráð fyrir, ef ríkið tekur þessa framkvæmd í sínar hendur, að þá séu færustu menn ekki eingöngu látnir velja landið, heldur líka sjá um vinnuna. - Loks er á það að líta, að með þessu er ríkið sjálfrátt, hvað mikið fé er borgað í þessu skyni, en eftir hinni till. er það nokkuð undir hendingu komið, hvað mikið fé verður að leggja árlega í þessar framkvæmdir. Hv. þm. Borgf. benti á, að ef við ættum að taka ræktunina í stórum stökkum á þennan hátt, yrði áburðarvandamálið erfiðara en það er nú. En þar sem þurrka þarf landið vandlega, er því betra sem lengri tími líður frá þurrkun til fullnaðarræktunar, og verður þá nógur tími til að leysa áburðarvandamálið eigi verr en nú er unnt á smáblettunum. Ef tekið yrði mjög mikið land á hverjum stað í einu, má segja, að sú áhætta fylgi því, að sumt af landinu verði aldrei fullræktað, m. a. vegna áburðarleysis fyrstu árin. En þar ætti nokkur trygging að vera fólgin í ábyrgð ræktunarfélaganna á því, að landið ræktist. Þótt menn getí verið misvel trúaðir á þá ábyrgð, er hún meiri trygging en ef einstaklingur á að bera ábyrgðina. Loks er á það að benda, að samkv. þessum till. á að vera hægt að ákveða fyrir fram, hvaða jarðir þyki ekki hæfar til að leggja í þær aukinn styrk, af því að ósýnt þyki, að þær haldist í byggð sakir sandfoks, vatnagangs, harðbýlis eða einangrunar. En með því skipulagi, sem nú er, virðist ákaflega lítil trygging fyrir, að styrknum sé ekki varið í framkvæmdir, sem brátt verði gagnslausar.

Skúli Guðmundsson Ég vil gera fyrirspurn til flm.brtt. á þskj. 630. Í fyrsta lagi, hvort ekki sé rétt skilið, að gert sé ráð fyrir eða ætlazt til, að framkvæmdirnar séu í höndum bænda í búnaðarfélögum, sem búið er að stofna, þó að ríkið kosti framræslu og vinnslu landsins. Svo skildist mér á hv.frsm., en vil fá það skýrt fram tekið. Ef það hins vegar væri markmið brtt., að komið geti til mála, að ríkið annist þessar framkvæmdir með vélum sínum og vinnuflokkum, þá vildi ég spyrja, hvort ekki væri ástæðulaust að setja það skilyrði fyrir framkvæmdum, að ræktunarsamtök hefðu verið sett á svæði viðkomandi jarða. Önnur spurning mín er um það, hvort ekki sé rétt skilið, að ríkið kosti framræslu og vinnslu landsins og eigi að greiða hana eins og hún kostar, eftir reikningi.

Frsm. (Jón Pálmason) Mér þykir það leiðinlegt, að hv.þm. Borgf. skuli snúast gegn brtt. þeim, sem við höfum flutt, eftir að hv.þm. Mýr. hefur lýst yfir, að hann fallist á brtt. Og varðandi hv. S. landsk., sem tók ekki afstöðu, er það að segja, að hann beið þess að fá frekari vitneskju um afstöðu ríkisstj. Ég vil ekki endurtaka það, sem ég sagði í fyrri ræðu, þótt sumir hv.þm. hafi víst ekki heyrt það, enda er hæstv. fjmrh. búinn að taka af mér mesta ómakið að svara. Ég vil þó taka fram tvö atriði. Framkvæmdum verður ekki hagað einvörðungu á þennan hátt eða hinn, heldur framkvæmt af þeim aðila, sem hentar á hverjum stað. Þegar farið er að vinna með stórvirkum tækjum á einhverjum stað, er ekki hægt að hlaupa þaðan eftir geðþótta einstakra aðila. Þá yrðu ferðatafir hálfur tíminn, og dæmi sýna, hve óhæft það lag er. Vinna verður sem mest á hverjum stað, þótt það kosti það, að ekki má fara eingöngu eftir óskum þeirra, er að ræktuninni standa á hverjum stað. Þá er hitt atriðið, það er ábyrgð búnaðarfélaga og ræktunarfélaga. Það hefur verið höfuðgalli íslenzkrar jarðræktar, að mjög mikið af þeim löndum, sem unnin hafa verið, hefur aldrei komizt nema í hálfa rækt, ekki verið fullræst, ekkí fengið nægan áburð og ekki verið nógu vel unnið, - gefur þess vegna ekki af sér nema rúman helming þess, sem vera ætti. Það er meira en málamyndaábyrgð, sem hér er stefnt að, aðeins um það að velja að bæta um ræktunina eða endurgreiða kostnaðinn. Varðandi fyrirspurnir hv.þm. V-Húnv. (SkG) er það að segja, að það er fast skilyrði, að búið sé að gera ræktunarsamþykktir áður en framkvæmdir hefjast. Þá má yfirleitt gera ráð fyrir, að það yrði samþykktaratriði að ráðast, í framkvæmdirnar og þyrfti því ekki frumkvæði ríkisins til. En í nokkrum tilfellum getur verið gott að hafa það opið, að ríkið megi taka þetta frumkvæði og annast f ramkvæmdirnar á þeim grundvelli að öllu leyti sjálft. Framræslu og vinnslu greiðir ríkið eins og kostnaður verður, en um framkvæmd þeirra ákvæða verður tíltekið nánar í reglugerð.

Pétur Ottesen Mér var ómögulegt annað að heyra í fyrstu á hv.frsm. en framkvæmdirnar yrðu á líkum grundvelli og verið hefur, grundvelli búnaðarsambandanna í hverju héraði, en ekki ríkisrekstur. Það var ekki fyrr en hæstvirtur fjármálaráðherra (PM) var farinn að tala um framkvæmdir ríkisins, að nokkurt hop kom á frsm., og síðan fór hann líka að tala um þetta sem framkvæmdir ríkisins. Eins og málið kom fram í hans framsöguræðu, gat ekki komið til mála, að ríkið hefði þessa framkvæmd. Ég veit ekki, að hverju leyti verkið yrði betur skipulagt með því móti, að ríkið léti vinna það. Ráðunautar búnaðarfélaganna mæla fyrir því. Kannske það þætti þá betra að senda jafnframt aðra ráðunauta ríkisins til að vinna hið sama? Eða þætti betra, að ríkið ynni verk með sínum vinnuflokkum en búnaðarfélögin? Ég skil ekki, í hverju það væri betra. Tvískipting þessara framkvæmda milli ríkis og búnaðarfélaga brýtur í bág við allar skynsamlegar till. í þessu máli. Hitt er svo annað mál, sem mér virtist koma fram hjá hæstv. fjmrh., að með því að ríkið annaðist framkvæmdir, væri hægt að miða þær við það fé, sem mönnum þætti þénugt, að ríkið legði fram. Þarna er þá strax komið að því, að hafa þurfi hemil á framkvæmdunum, láta menn ekki vera of duglega á kostnað ríkissjóðs í ræktuninni. Ef það er vegna þessa, sem lagt er til, að ríkið standi að ræktuninni, er málið orðið allt annað en í fyrstu var. Ég get vel skilið, að með brtt. skapist aðstaða til að sortéra jarðir. Við þekkjum þær stefnur í þjóðfélaginu, að sortéra eigi jarðir, breyta eigi sumum byggðarlögum í auðn og draga fólkið í þéttbýli. En eigum við að ganga til móts við þessa stefnu? Eigum við að taka þá stefnu að láta engan eyri til stuðnings þeim jörðum, sem liggja nokkuð úr alfaraleið? Ég segi nei, og ég álít m. a. af þessu till. með öllu óaðgengilegar. Hæstv. fjmrh. furðaði sig á því, að ég skyldi ekki geta verið jábróðir hv.þm. Mýr., er hann sætti sig við till. En það hefur engin áhrif á mig, hverja skoðun aðrir hafa í þessu efni.

Skúli Guðmundsson Hv. frsm. svaraði fyrirspurnum mínum og taldi undir atvikum komið, hvort félög bænda eða ríkið hefðu framkvæmdirnar með höndum. Ég held, að óheppilegt sé að hafa þetta hvort tveggja saman, og hefur hv.þm. Borgf. bent á, hve varhugavert fyrirkomulag það sé. Töluverðir gallar fylgja því, ef allt yrði unnið af ríkinu. Hitt, að allt sé unnið af samtökum bænda, hygg ég sé raunar eina færa leiðin. Við vitum ekki, hvað ríkið leggur fram til kaupa á ræktunarvélum. En farið gæti það svo, að ýmsum bændum í landinu þætti nokkuð löng biðin ef tir því, að ríkið léti vinna fyrir þá með vélum sínum og vinnuflokkum. Ég teldi það illa farið, ef þannig yrði gengið frá málinu, að bændur eða félög þeirra gætu ekki fengið stuðning til að koma á ræktun hjá sér, heldur yrðu að bíða, þangað til ríkið hefði hentugleika til að senda þeim þá vinnuflokka, sem það héldi í þjónustu sinni. Það mun bezt fara, að bændur hefðu þarna frumkvæðið og framkvæmdirnar.

Frsm. (Jón Pálmason) Ég held, að sá ótti, sem skotið hefur upp hjá hv.þm. Borgf. og hv. þm: V-Húnv., sé ástæðulaus. Það er ekki ætlazt til, að neinn sé útilokaður eða neinn sviptur þeim möguleikum, sem hann hefur nú til jarðræktarstyrks. Hér er um það eitt að ræða, hvernig eigi að skipuleggja þær sérstöku framkvæmdir, sem eiga að fá aukinn stuðning. Sú aukning hlýtur að koma misjafnt niður. Í sumum sveitum er lítið af jörðum, sem til þess henta, í öðrum sveitum flestar jarðirnar. Framkvæmdir verða samningsatriði ríkis og ræktunarfélags, eins og ég hef lýst, og hlutur hvorugs aðila fyrir borð borinn með því. Það var sagt út í hött af hv. þm: Borgf., að ég hefði breytt skoðun á þessu við það að hlusta á fjmrh. Ég hafði áður þessa skoðun. Einnig talaði þm. um að „sortéra“ jarðir, og vissulega er hér verið að gera það. En valdið til þess er algerlega fengið búnaðarfélögum héraðanna. Þau ráða, hvaða jarðir þáu treysta sér ekki að ganga í ábyrgð fyrir.

Flm. (Sigurður Kristjánsson) Ég geri ráð fyrir, að ekki sé tímabært á þessu stigi að ræða ýtarlega um málið, því að það fer að sjálfsögðu til fjvn. til athugunar. Tilefni þess, að till. er flutt, er ákvæði í 1. gr. laga um nýjar síldarverksmiðjur frá 1942. Þar segir, að ríkið láti reisa 6 nýjar síldarverksmiðjur á þeim stöðum, sem til eru nefndir, og lýsisherzlustöð, þegar það þykir tímabært og nægilega rannsakað. Árið 1939 hafði málið verið rannsakað nokkuð af Trausta Ólafssyni efnafræðingi. Þeim, sem vilja kynna sér það vel, get ég vísað til gagna, er hann birti og fyrst og fremst er að finna í skýrslum iðnaðardeildar Háskólans 1939 og í mjög fróðlegu erindi, sem Trausti birti í tímariti verkfræðingafélagsins, 5. hefti 1940. En allt, sem þar segir, er miðað við verðlag og hráefnismagn, sem var fyrir stríð, og þarf því að sjálfsögðu nýja rannsókn málsins. Til lýsisherzlunnar er gert ráð fyrir að þurfi mikið rafmagn og mikið vatn. Rafmagn hefur skort, en á þessum vetri mun rafveita Siglufjarðar taka til starfa, svo að það skortir ekki lengur, og á Siglufirði eru langbezt skilyrðin til hráefnaöflunar fyrir stöðina. Venja er, að fyrri umr. slíkra þáltill. sé frestað, meðan þær eru athugaðar í n. En ef forseta virðist gerlegt, óska ég, að málinu verði flýtt á þann veg að vísa því fyrst til síðari umr. og síðan til n.

Félags- og dómsmrh. (Finnur Jónsson): Stjórn síldarverksmiðja ríkisins hefur látið fara fram mjög gagngerða athugun á þessu máli og m.a. leitað tilboða um vélar til stöðvarinnar. Upplýsingar um þetta eru 2–3 ára gamlar og munu vera tiltækar, ef n. vill kynna sér þær. Ég tel hina mestu nauðsyn, að komið verði á lýsisherzlu hér á landi. En það er rétt, að skilyrði hafa ekki verið til þess. Við herzluna hafa aðallega verið 2 aðferðir notaðar, og þarf við aðra mjög mikið koks, en við hina mjög mikið rafmagn og vatn. Mikið koks hefur verið flutt frá Bretlandi í þessu skyni til austurstranda Ameríku, því að hin síðari aðferðin þótti þar tæplega svara kostnaði. Ég tel hæpið, að fjvn. geti nú gert þær athuganir, sem þörf er á í málinu, og er álitamál, hvort ekki ætti að vísa till. til nýbyggingarráðs til athugunar.

Flm. (Pétur Ottesen) Eins og kunnugt er, hefur hæstv. Alþingi áður heimilað ríkisstjórninni að ganga í ábyrgð fyrir 3 millj. kr. láni til Andakílsárvirkjunarinnar til efniskaupa. Ábyrgðin var þegar veitt, enda var búið að festa kaup á nærri öllu efni til virkjunarinnar, sem er upp á 5000 hestöfl. Það er aðeins eftir að festa kaup á efni til stíflunnar og húsbygginga, sem gert er ráð fyrir að kaupa eftir hendinni. Það, sem vantar nú, er 4,5 millj. kr., og verður þá heildarábyrgðin 7,5 millj. kr. Þau félög, sem standa fyrir virkjuninni, eru sýslufélag Mýra- og Borgarfjarðarsýslu og Akraneskaupstaður. Rafmagn það, sem hér um ræðir, á að leiða til Akraness, Borgarness, Hvanneyrar og allmargra sveitabæja, sem eru í leiðinni, sem leiðslan er lögð um. Og fleiri svæði koma til greina, þar sem þéttbýlt er. Þessi virkjun nær ekki nema til helmings þeirrar vatnsorku, sem hægt er að fá úr Andakílsárfossum. Samkv. útreikningi, sem félagið hefur látið gera, er gert ráð fyrir, að virkja megi 12000 hestöfl. Þess er getið í grg. fyrir till., að miðað sé við áframhaldandi virkjun þessara fossa, með það fyrir augum að leiða rafmagn um fleiri byggðir Borgarfjarðar og e. t. v. út fyrir héraðið. Grg. getur þess einnig, að tilhögun framhaldsvirkjunar þessa staðar fari eftir því, hvaða löggjöf kann að verða sett um þetta efni í framtíðinni. En þessar framkvæmdir falla mjög haganlega inn í það heildarkerfi, sem gert er ráð fyrir, að komið verði á í þessu efni. Ég sé svo ekki ástæðu til að fara um þetta fleiri orðum, en mælist til, að till. verði vísað til fjvn. að lokinni umr.

Skúli Guðmundsson Eins og vikið var að í ræðu hv.frsm. (PO) um till., þá hefur þetta mál áður verið hér til meðferðar í þinginu. Á aukaþinginu langa veturinn 1942–43 var flutt frv. um virkjun Andakílsárfossa. Það hlaut ekki afgreiðslu þá. En 14. apríl 1943 var samþ.till. um fjáröflun til útvegunar efnis til virkjunarinnar. Þar var ríkisstjórninni veitt heimild til að leggja fram fé úr ríkissjóði eða ábyrgjast lán til smíða á vélum og nauðsynlegu efni í virkjunina. Það lítur út fyrir, að ríkisstjórnin hafi notað þessa heimild á þann veg að ganga í ábyrgð fyrir láni, en ekki þannig að leggja fram fé til að kaupa efnið. En það var henni heimilt. Í þeirri þál., sem hér liggur fyrir, er farið fram á ábyrgð til að koma virkjuninni lengra áleiðis. Það má vera, að um annað sé ekki að ræða, því að eins og nú standa sakir hefur ríkissjóður ekki handbært fé til að leggja fram til slíkra hluta. Ég vildi aðeins við þessa fyrri umr. láta það koma fram, að ég tel það réttast, að það sé ríkið, en ekki sérstakt félag, sem kemur upp þessari virkjun, ekki einungis þessari 5000 hestafla virkjun, heldur þarf að vinna að því, að fullnaðarvirkjun Andakílsárfossanna komist í framkvæmd, svo fljótt sem ástæður leyfa. Eins og hv.þm. er kunnugt, hefur mþn. í raforkumálum nú skilað áliti til ríkisstjórnarinnar, þar sem gert er ráð fyrir, að ríkið setji upp stórt raforkukerfi um landið. Þetta frv. mþn. hefur ekki enn verið lagt fyrir Alþ., þótt þess hefði mátt vænta. En ég geri ráð fyrir, að það verði gert nú næstu daga eða þá í byrjun næsta þings, annaðhvort frá einstökum þm. eða frá ríkisstjórninni. Eins og ég sagði áðan, vildi ég, að sú skoðun kæmi hér í ljós, að það væri heppilegast, að ríkið annaðist þessar framkvæmdir þegar frá upphafi. En hins vegar er vafalaust rétt að greiða fyrir því, eftir því sem hægt er, að efnis og annars, sem með þarf, sé aflað. En það kemur að sjálfsögðu til athugunar í n., hvort henni finnst ástæða til að gera brtt. við þáltill. eða ekki.

Flm. (Pétur Ottesen) Það er alveg rétt, sem hv.þm. V.-Hún. (SkG) tók fram, að sú þáltill., sem samþ. var í fyrra viðvíkjandi þessu máli, veitti ríkisstjórninni heimild til að láta virkjunarframkvæmdir fara fram á vegum ríkisins eða veita ábyrgð til að semja um efniskaup. Ríkisstjórnin veitti ábyrgð fyrir láni, sem þeir aðilar tóku, sem að verkinu standa. Og þar sem engin löggjöf er til um það, að ríkið hafi með höndum slíkar framkvæmdir, er það eðlilegt, að þeir aðilar, sem að verkinu standa, hafi allar framkvæmdir með höndum í þessu efni, með þeim stuðningi, sem ríkið veitir með ábyrgð. Þessi tilhögun hefur leitt til þess, að nú þegar er búið að útvega allt efni til virkjunarinnar. Nokkur hluti vélanna er smíðaður í Svíþjóð, og verður smíði þeirra lokið í febrúar og júní. Verða þær og annað efni þar tilbúið til flutnings hingað strax og siglingaleiðir opnast. Með þessari tilhögun er málið komið þetta langt á leið. Og finnst mér það eðlileg afleiðing, að þessi tilhögun verði látin haldast áfram með þessa byrjunarvirkjun Andakílsár. Um tilhögun áframhaldandi virkjunar leiðir af sjálfu sér af því, hvaða löggjöf verður sett um þetta efni. Þessari virkjun er hagað þannig, að þá orku, sem ekki er hagnýtt við fyrsta átak, er auðvelt að hagnýta síðar með því að bæta við fleiri vélasamstæðum. Og á þann hátt er búið í haginn fyrir áframhaldandi virkjun. Ég vænti, að hæstv.Alþ. geti fallizt á að afgr.till. eins og hún liggur fyrir. En vitanlega verður till. rædd í fjvn. frá því sjónarmiði, sem hv.þm. V.-Húnv. minntist á.

Skúli Guðmundsson Ég þarf ekki að gera athugasemd við þessa síðari ræðu hv.þm. Borgf. Ég vil aðeins segja það, að ég lít svo á, að þótt ríkið veiti stuðning á þennan hátt til að halda áfram virkjuninni, þá sé engu slegið föstu um það, hvaða aðili hafi endanlega þessar framkvæmdir með höndum.

Félags- og dómsmrh. (Finnur Jónsson): Ég get raunar vísað að mestu leyti til grg. En vegna þess, að mannvirkið, sem um ræðir, er viðbótarvirkjun til að undirbyggja og tryggja þá, sem fyrir var, og hefur sú rafveita lagt rúmar 300 þús. kr. til nýja mannvirkisins, - vegna þess er ekki farið fram á ábyrgð nema á 85% stofnkostnaðar. Verkið er það langt á veg komið, að farið er að nota vatn frá þessari virkjun til vatnsmiðlunar fyrir gömlu vélarnar. Hefði ekki það óhapp komið fyrir, að nauðsynlegir hlutir til virkjunarinnar sukku með Goðafossi, svo að panta þarf þá aftur, hefði nýja rafveitan getað tekið til starfa í vetur. - Ég óska vegna þess, hve skammt er til þingloka, að till. verði ekki vísað til n., fyrr en að lokinni umr.

Flm. (Þóroddur Guðmundsson) Ég ætla ekki að þreyta menn á langri framsöguræðu um þetta mál. Eins og hv.þm. muna, var samþ. 10. marz s. l. 2 millj. kr. viðbótartrygging til að standa straum af virkjun Fljótaár fyrir Siglufjarðarkaupstað. Það kemur því sjálfsagt flatt upp á menn, sem ekki hafa fylgzt með þessum framkvæmdum, að strax skuli aftur vera farið fram á svona mikla viðbótarábyrgð. En það er margt, sem valdið hefur auknum kostnaði við verkið. Í fyrsta lagi hefur vinna við verkið orðið þó nokkuð meiri en gert var ráð fyrir. Liggja til þess m. a. óviðráðanlegar orsakir. Það var t. d. reiknað með því, að árbotninn væri samfelld hörð klöpp og þyrfti því ekki að sprengja nema lítinn skurð, út í bakkana báðum megin. En við framkvæmd verksins kom í ljós, að hér var aðeins um harða skel að ræða. Og þegar búið var að brjóta hana upp, var þar undir laus möl og moldarjarðvegur. Skurðinn varð því að hafa dýpri en áætlað var. Þetta var mjög erfitt að sjá fyrir, þótt segja mætti, að einhver ætti sök á því, að áætlunin var ekki miðuð við þetta. Í öðru lagi er yfir mjög erfiðan fjallveg að fara með leiðsluna. Og er leitt á stálstaurum, sem festir eru með steypu niður í berg. En víða á þessari leið upp Hraunadal í Siglufjarðarskarði reyndist klöppin mjög ótrygg, og þurfti að leggja mikla vinnu í sprengingar til þess að treysta undirstöðu stauranna. Og óx mjög kostnaður við það. Í þriðja lagi er um hækkun á efni að ræða. Sérstaklega hafði orðið mikil hækkun á farmgjöldum frá því, að áætlunin var gerð. Þá má einnig benda á það, að gengið hefur mjög illa að fá hæfa fagmenn, og hefur það tafið fyrir verkinu. Þá var reynt að notast við menn, sem einhverja þekkingu höfðu á þessari vinnu, en voru ekki fagmenn, en sumir voru þessari vinnu óvanir og höfðu litla sem enga þekkingu á verkinu. Með þessu móti gekk verkið seinna en vænta mátti og varð dýrara, þar sem skortur var á mönnum og vinna varð svo og svo mikla eftir- og næturvinnu. Þá er ein orsökin ótalin enn. Það hefur gert þó nokkuð mikinn kostnað, hve miklar tafir urðu á að fá efni til virkjunarinnar. T. d. seinkaði afgreiðslu á timbri mikið, svo að það hækkaði mjög í verði við að bíða. Mest af timbrinu var afgreitt 15. ágúst, og tilbúið til útflutnings var það í nóv. 1942, en það kom fyrst til Haganesvíkur í júlí og ágúst 1943. Í millitíðinni stórhækkuðu farmgjöldin, en það, sem mestu máli skipti, var, að þetta tafði verkið. Það varð langt á eftir áætlun og orsakaði mjög mikla eftir- og næturvinnu. Þetta var engu öðru að kenna en því, að fyrrv.ríkisstj. virtist engan áhuga hafa á því, að þetta efni kæmi. Alveg sama máli gegndi raunar um afgreiðslu á járni, sem pöntun var gerð á 8. jan. 1943 til viðskiptaráðs. Það kom ekki fyrr en í júní og ágúst 1944. Þetta leiddi af sér stórkostlega erfiðleika og aukinn kostnað. Og það er að kenna hæstv.fyrrv.ríkisstj., að efnið kom of seint. Nú munu margir spyrja: Hvers vegna var ekki hægt að sjá fyrir fram eitthvað af þessum aukna kostnaði? Ég vil leyfa mér að benda á, að í febrúar í fyrra, þegar aðeins var farið fram á tveggja millj. kr, viðbótarábyrgð, þá var ekki gert ráð fyrir að byggja nema fyrir aðra vélasamstæðuna í byrjun. En nú er ætlunin að bæta hinni við þegar í stað. Það er því engan veginn rétt, að hér sé um að ræða kostnað, sem fari 5 millj. kr. fram úr því, sem áætlað var í fyrra, þar sem þá var aðeins gert ráð fyrir annarri samstæðunni. Samkv. áætlun Steingríms Jónssonar rafmagnsstjóra er aukakostnaðurinn fyrir þessa vélasamstæðu áætlaður 1 millj. kr., þar í falinn kostnaðarauki við spennustöðvar. Það er engan veginn sambærilegt, sem farið var fram á í fyrra, og það, sem farið er fram á nú. Nú spyrja menn, hvort 4500 hestafla stöð, sem fer allt að því upp í 13 millj. kr., geti staðið undir slíkum kostnaði. Um það vil ég vísa til grg. Steingríms Jónssonar rafmagnsstjóra. Það er tvímælalaust, ef einhverjar framfarir verða að ráði í útgerð og vinnslu sjávarafurða, að miklar framkvæmdir verða á Siglufirði. Nú er búið að samþ. að auka þar síldarverksmiðjurnar um 20 þús. mál á sólarhring með 5–6 þús. mála viðbót við bæjarverksmiðjuna og 15 þús. mála viðbót við ríkisverksmiðjurnar. Ef þessi aukning kemst á, þarf til hennar geysilegt viðbótarrafmagn. Og verði lýsisherzlustöð reist á staðnum, tunnuverksmiðja, niðursuðuverksmiðja o. fl., sem hvergi virðist vera meiri hráefni og verkefni fyrir en á Siglufirði, þá verður þörf fyrir raforku stöðvarinnar. Þetta eykur mjög möguleikana á því, að stöðin geti borið sig. Þarna er búið að leggja í fjarska mikið fé, en þegar búið er að segja a, er ekki annað hægt en að segja b. Auðvitað er þessi stórkostlega kostnaðaraukning örðug viðfangs. En betra er fyrir 4700 hestafla stöð en 2350 hestafla stöð að standast hana. Það er skynsamlegra að byggja alla stöðina fyrir 13 millj. heldur en 2350 hestafla stöðina fyrir 12 millj., bæta við einni millj. til að tvöfalda rafmagnið. Hér er ekki aðeins verið að hjálpa þessu bæjarfélagi sérstaklega. Það hafa komið þau ár, að atvinnuvegirnir hafa lifað á síldarútveginum, og enn lítur einna bezt út fyrir hann af atvinnuvegum landsmanna í framtíðinni. Hagur síldveiðanna er hagur margra annarra en þeirra, sem eiga heima á Siglufirði. Það eru því ekki aðeins Siglfirðingar, sem þessi stöð kemur að notum, heldur einnig þeir, sem stunda þar atvinnu á sumrin, hvort heldur það eru sjómenn eða útgerðarmenn, og jafnvel ríkið sjálft á þar stóran hlut að máli. Það á þar stærstu fyrirtækin á Íslandi, og búið er að samþ. stórfellda stækkun á þessum fyrirtækjum. Allir vita, að þótt ríkisverksmiðjurnar kunni að hafa góðar og öruggar aflvélar, þá er það ekki mikið öryggi að eiga allt sitt undir einni aflvél, alltaf geta vélarnar bilað. Það er því mikið rekstraröryggi fyrir síldarverksmiðjurnar, að þessi rafstöð komist upp og þær gætu keypt hreyfiafl að svo eða svo miklu leyti af henni, en haft dieselvélar sínar sem varaafl. Ég skal taka eitt dæmi. Eftir 1946 verður, að ætlað er, komin síldarverksmiðja með 30 þús. mála afköstum á sólarhring. Ef þessi verksmiðja verður útbúin dieselvélum og svo t. d. í byrjun vertíðar biluðu vélarnar sem svarar ? af afköstum verksmiðjunnar, mundi þetta með 60 daga vertíð verða 600 þús. mála tap, eða með núverandi verði á síldarmáli hvorki meira né minna en um 11 millj. kr. Enginn getur sagt um, hvað komið getur fyrir, en alltaf er mikið gefandi fyrir öryggi, og verksmiðjur, sem nota rafmagn sem hreyfiafl, geta haft dieselvélarnar til vara og girt þannig fyrir, að svona geysileg áföll geti komið fyrir. Fyrir utan það tap, sem sjómenn og útgerðarmenn bíða við slíkt áfall, er líka rétt að taka það beina og óbeina tap, sem þetta fyrirtæki ríkisins yrði fyrir, og það yrði ekki minna en 2 til 3 millj. kr., sem ríkisverksmiðjan tapaði sjálf. Ég vil leyfa mér að benda á það, að þó að þessi virkjun verði nokkuð dýr, þá munu þó vera virkjanir hér á landi, sem engin veruleg svartsýni er um, þar sem hver kilowattstund er talsvert dýrari en kwst. kemur til með að kosta í þessu tilfelli. Að vísu eru það minni stöðvar, en verða tiltölulega dýrari. Hér er aðeins um að ræða að fá ábyrgð ríkisins, og þó að það sé ekki hægt að sanna það bókstaflega nú strax, að þetta fyrirtæki komi til með að bera sig, þá benda allar líkur til þess, ekki aðeins að dómi okkar Siglfirðinga, heldur að dómi allra hæfustu manna og sérfróðra manna á þessum sviðum. Það eru margir hv.þm., sem ekki hefur blöskrað það að ganga í ábyrgð fyrir nokkuð háum lánum til rafveitna og ekki hikað við að ganga svo langt að leggja fram stórfé úr ríkissjóði til þess að kaupa efni og kosta virkjunina fyrir einstök sveitarfélög og landshluta. Ég ætla svo ekki að hafa þessi orð fleiri, en vil leyfa mér að stinga upp á því, að þessu máli verði vísað til síðari umr. og fjvn.

Eysteinn Jónsson Það voru nokkur orð, sem ég vildi láta falla um þetta mál, áður en það færi til athugunar í hv.fjvn. Ég var undrandi mjög, þegar ég sá þetta þskj. hér í dag, og ég býst við, að svo hafi orðið um fleiri hv.þm., þegar þess er gætt, að þetta mál var hér til meðferðar fyrir örfáum mánuðum og þá farið fram á, að hv.Alþ. samþ. 2 millj. kr. viðbótarábyrgð við það, sem áður hafði verið gert. Síðan eru liðnir, eins og ég sagði áðan, örfáir mánuðir. Sú þáltill. var samþ. í marz, og virðist ekki vera hægt að gera sér í hugarlund, að á þeim tíma, sem liðinn er, hafi gerzt nokkrir þeir atburðir, sem réttlæti, að nú sé komið og sagt við Alþ., að 5 millj. kr. þurfi enn til viðbótar, svo að hægt sé að ljúka við þetta verk. Meðferð þessa máls hefur frá öndverðu verið með þeim hætti, að ég ætla að leyfa mér að rifja upp nokkur atriði í því sambandi, áður en málið er tekið fyrir í fjvn. Það er gerð grein fyrir því í þskj. af hendi Steingr. Jónssonar rafmagnsstjóra, að kostnaðurinn við Skeiðfossvirkjunina sé nú miklu hærri en hann var áætlaður í öndverðu, og hann upplýsir það, að áætlunin um kostnaðinn og fjárhagsafkomu Skeiðfossvirkjunarinnar hafi verið gerð sumarið 1942, og síðan ber hann saman, hve kostnaðurinn í mörgum liðum hefur hækkað stórkostlega síðan 1942, og því ekki að undra, þótt heildarkostnaðurinn verði miklu hærri en ráð var fyrir gert. Hv. frsm. minntist á, af hverju kostnaðurinn hefði hækkað svo mjög, og vildi kenna þar um nokkrum ófyrirséðum óhöppum, t. d. að klöpp hefði verið harðari en gert var ráð fyrir og önnur lausari en gert var ráð fyrir og jarðvegurinn erfiðari viðureignar en upphaflega var ráð fyrir gert. Enn fremur minntist hann á ýmsar tafir og sveigði jafnvel að fyrrv.ríkisstj. í því sambandi, að hún hefði tafið fyrir því, að efni til virkjunarinnar kæmist til landsins. Ef litið er á þessa áætlun af hendi Steingr. Jónssonar rafmagnsstjóra, sést, að þessi ástæða, sem hv.þm. ber fyrir, er ekki aðalástæðan til þess, að svo hefur farið með þessa virkjun sem raun ber vitni, heldur hitt, hve vinnulaunakostnaðurinn hefur hækkað stórkostlega á þessum tíma, að lítt eða óbreyttum aðstæðum, og þá kemur í ljós, sem er aðalatriði þessa máls og mjög alvarlegt atriði, að þessi ábyrgð fengin hjá Alþ. er upphaflega út á kostnaðaráætlun miðaða við kostnaðinn eins og hann var áætlaður 1942, sem sé 6 millj. kr., áætlun, sem allt málið hefur verið grundvallað á frá öndverðu. Steingr. Jónsson rafmagnsstjóri segist hafa reiknað með kaupgreiðslu kr. 2.33 á klst., en nú sé kaupið kr. 7.05 á klst. Það er eðlilegt, að kostnaðurinn fari fram úr áætlun, þegar vinnulaunin og annar kostnaður í landinu hækkar svona stórkostlega. En það, sem ég sérstaklega vildi benda hv.fjvn. á, er, að málið er þannig vaxið, að fram þarf að fara athugun eða rannsókn á því, áður en lengra er gengið. Fyrst er flutt hér á Alþ. 1943 þáltill. um, að Alþ. ábyrgðist 6 millj. kr. til þessarar virkjunar, og var þessi þáltill.samþ. í marz 1943, en þá er allur kostnaður hækkaður stórkostlega frá því, sem hann var 1942, og frá því, sem áætlunin var miðuð við. Með öðrum orðum, þeir, sem standa að þessu máli fyrir hönd Siglufjarðarkaupstaðar, vita það fullvel, þegar þeir fá Alþ, til þess að samþ. fyrir sig þessa 6 millj. kr. ábyrgðarheimild, að þessi upphæð hrekkur hvergi nærri til þess að koma virkjuninni í framkvæmd, jafnvel þó að kostnaðurinn hækkaði ekki neitt, frá því sem hann var, þegar áætlunin var gerð. En þessu er haldið leyndu, það er ekki minnzt á það einu einasta orði, hvorki minnzt á kostnaðaráætlunina né við hvaða tíma hún sé miðuð. Þessu er haldið leyndu fyrir öðrum en þeim, sem hafa tekið sig fram um að athuga alla málavexti. Grg. fyrir þessari þáltill. er einar sex línur, og þar stendur aðeins, að mönnum sé þetta mál svo kunnugt frá því umr. fóru fram um Fljótaárvirkjunina, að ekki sé ástæða til þess að rekja nánar eða gera grein fyrir, hvernig ástatt er um virkjunarfyrirætlanir eða kostnaðaráætlun. Þannig er upphaf þessa máls, og ég fullyrði, að þeir, sem stóðu að málinu þá, vissu, hvað þeir vildu, þeir voru að fá Alþ., eins og hv.þm. sagði áðan, til þess að segja a, til þess að það þyrfti síðar að segja b. Þeir höfðu hér aðferð, sem þekkist úr viðskiptalífinu, en ekki að góðu og ekki álitið til fyrirmyndar að viðhafa slíka aðferð, að læðast aftan að Alþ. á þennan hátt og fá 6 millj. kr.; vita strax í upphafi, að sú fjárhæð getur ekki hrokkið til þess að koma virkjuninni í framkvæmd, því að kostnaðurinn er þá þegar orðinn miklu hærri en áætlunin var byggð á. Þó er þetta aðeins lítil byrjun, það versta er eftir, að nú á þessu ári, í febrúar, er komið aftur til Alþ., og í stað þess að leggja fyrir Alþ. alveg heiðarlega og hreint, hvernig málið stóð og hvernig vænta mætti, að niðurstaðan yrði, þá er enn flutt þáltill., og grg. hljóðar þannig (með leyfi hæstv. forseta): „Þáltill. þessi er flutt samkv. beiðni bæjarstjórnar Siglufjarðar, vegna þess að virkjunin hefur í reyndinni orðið nokkuð kostnaðarsamari en við var búizt í fyrstu, og liggja til þess ýmsar orsakir. Nánar í framsögu.“ - Með öðrum orðum, þegar þessi þáltill. er flutt og farið er fram á 2 millj. kr. í viðbót, þá hlýtur forráðamönnum Siglufjarðarkaupstaðar að vera orðið ljóst, að virkjunin fer miklu meir en 2 millj. kr. fram úr áætlun. Þá eru flestar kauphækkanirnar komnar til framkvæmda, sem til greina hafa komið, og þeir teknisku örðugleikar, sem síðan hafa bætzt við, hafa ekki breytt miklu. Þannig er á nýjan leik fengin ábyrgð ríkissjóðs vegna þessarar virkjunar, og er hún þá orðin samtals 8 millj. kr. En nú nokkrum mánuðum seinna er farið fram á 5 millj. kr. ábyrgð í viðbót við þessar 8 millj.; 1 millj. kr. vegna þess, að hafa á stöðina stærri en upphaflega var ráðgert, en 4 millj. kr. vegna þess, hve stöðin fer langt fram úr áætlun. Nú loks er þannig komið, að forráðamenn þessa verks geta ekki dulizt lengur og verða að koma út úr holunni og játa, að hækkunin, sem verkið fór fram úr áætlun, nemi 100%, og þeir verða að játa óbeint, að þeir hafi í raun og veru vitað þetta allan tímann, sem þeir hafi verið að fá ábyrgð hjá Alþ., en þess verið vandlega gætt að gera aldrei grein fyrir málunum í heild sinni. Nú sýnist mér það eftir því, sem hér kemur fram af hendi Steingr. Jónssonar rafmagnsstjóra, að það séu mjög lítil, ef þá nokkur, líkindi til þess, að þetta fyrirtæki geti fyrst um sinn risið undir greiðslum af þeim lánum, sem ríkissjóði er ætlað að ábyrgjast. Hér er beinlínis farið fram á, að ríkissjóður gangi í ábyrgð vitandi vits, að hann verði a. m. k. fyrst um sinn að sjá um vaxta- og afborganagreiðslur af láninu. Í grg.þáltill. eru bollaleggingar um það, að rafveitan kunni að bera sig með tímanum, því að síldarverksmiðjur ríkisins kaupi raforku í stórum stíl af rafveitunni, en nú nota þær dieselmótora, eins og hv.frsm. gat um, og áætlanir um tekjuauka við það, að menn fari að nota rafmagn til suðu, en það á að auka skyndilega, þannig að 80% af öllum eldhúsum noti rafmagn til suðu. En þó að gert sé ráð fyrir, að síldarverksmiðjur ríkisins kaupi rafmagn fyrir ¼ úr millj. á ári, þá eru samt ekki áætlaðar hærri tekjur en 850 þús. kr. á ári, en gjöldin rúmlega ein millj. Loks er þess getið, að með því að selja rafmagn til hita kunni að mega bæta úr þessu, en allt mjög á huldu, hvernig tekst til um það. Það er alls kostar ljóst, að á næstu árum þarf ekki að reikna með, að tekjur rafveitunnar geti risið undir gjöldum, en ríkissjóður þurfi strax að taka á sig gjöld vegna lánanna, nema Siglufjarðarkaupstaður jafni niður hallann með útsvörum. Ég veit ekki, hvort þeir telja sér það fært, býst við, að þeir telji sig hafa í nógu mörg horn að líta. Málið allt og meðferð þess þó sérstaklega er á þann veg, að ég skora á hv.fjvn. að taka málið til rækilegrar athugunar og yfirvegunar, áður en léð er máls á því að taka á sig þessa viðbótarábyrgð. Ég vil benda hv.þm. á, sérstaklega hv.fjvn., hvort ekki sé ástæða til þess að láta fara fram sérstaka rannsókn á þessu máli, sem leiði í ljós, hvernig á þessum málum hefur verið haldið gagnvart Alþ., þannig að athugaðar séu þær upplýsingar, sem gefnar hafa verið í málinu, svo að í ljós komi, að hve miklu leyti beinlínis hefur verið farið á bak við þ. og að hve miklu leyti Alþ. er dulið þess, hvernig málum er komið. Þetta hefur mikla þýðingu í meðferð málsins, því að ef það kemur í ljós, eins og ég hygg, að liggi nokkuð ljóst fyrir, að hér hafi verið haldið á málunum með sérstaklega óviðurkvæmilegum hætti, hlýtur það að hafa sitt að segja upp á framtíðina, hvort Alþ. lætur bjóða sér slíkt. Að öðru leyti skal ég ekki lengja umr. um þetta mál. Ég vona, að hv.fjvn. taki það, sem hér hefur komið fram, til athugunar, en að lokum get ég þó ekki látið hjá líða að vekja athygli á því, hvernig mál þetta er tekið hér upp í þriðja sinn. Við höfum setið hér á þ. síðan í sept., og ég dreg ekki í efa, að þeir, sem stóðu fyrir þessu máli, vissu allan tímann mjög vel, að hér þurfti stórfellda viðbótarábyrgð. Samt sem áður er dregið að koma fram með málið, þangað til ráð er fyrir gert, að aðeins séu örfáir dagar til þingslita. Það hlýtur að skjóta þeirri hugsun upp hjá mönnum, að þetta sé gert með það fyrir augum, að hægt sé í þingönnunum allra síðustu dagana að smeygja þessu máli athugunarlítið í gegnum Alþ. og þannig koma málinu í höfn og treysta því svo, sem hv.frsm. sagði, að þegar menn hefðu sagt a, yrðu menn líka að segja b. Það er þetta, sem einkennir alla meðferð málsins. Þeir hafa verið að reyna að fá menn til þess að segja a, til þess að menn síðar neyddust til þess að segja b, hvernig sem málin fara af þeirra hendi. Ég geri það að uppástungu minni, að í þetta skipti verði ekki sagt b athugunarlaust, en beini því til fjvn., að nú verði málið athugað niður í kjölinn, öll meðferð þess hér og framkvæmdir heima fyrir, eftir því sem gögn liggja fyrir, og ef nægileg gögn eru ekki fyrir hendi, þá legg ég til, að settir verði sérstakir menn til þess að kynna sér þetta mál, áður en Alþ. segir síðasta orðið.

Gísli Jónsson Herra forseti. - Ég tók eftir því, að hæstv. forseti óskaði eftir því, að þetta mál yrði afgreitt sem fyrst til n., og geri þá ráð fyrir, að það sé af því, að hv.fjvn. óski eftir að geta fengið málið til meðferðar, til þess að geta algerlega gengið frá því fyrir þingslit. Ég get stytt ræðu mína vegna þeirra athugasemda, sem komu frá hv. 2. þm. S-M., en samt vil ég fara örlítið út í kostnaðaráætlunina til leiðbeiningar fyrir hv. fjvnm., en ekki sízt fyrir þann hv.nm., sem er flm. þessarar þáltill. Það er gert ráð fyrir því hér undir B-lið, að lántakan sé til 25 ára með 4% ársvöxtum. Ég skal ekki gera aths. við þetta út af fyrir sig, en þar er einnig gert ráð fyrir, að lánið endurgreiðist á næstu 25 árum, og þurfi aðeins 6,4% til þess að greiða bæði vexti og afborganir. Sé þetta rétt, þarf að afla á hverju ári í næstu 25 ár 768 þús. kr., eins og segir í grg. Síðan er aðeins reiknað með 1% í viðhaldskostnað, en það er að mínum dómi algerlega fráleitt, og þarf að hækka þennan lið stórkostlega, a. m. k. tvöfalda hann eða meir. Gert er ráð fyrir, að gæzla og annar rekstrarkostnaður fyrstu árin nemi 1,6 % eða 192 þús. kr., og þætti mér ekki ólíklegt, að þessi liður sé allt of lágt reiknaður. Eru þá gjöldin samt. 1080 þús. kr., sem greiða þarf á hverju ári í 25 ár. Þá vil ég snúa mér dálítið að tekjuliðunum. Nú er áætlað í tekjuliðunum, að hægt sé að fá 156 þús. kr. á ári fyrir að selja rafmagn til ljósa, og er hver kwst. reiknuð á 1,20. Ef reiknað er með því, að kwst. frá vatnsfallinu kosti 1,20 til ljósa í næstu 25 ár, veit ég ekki, hvort leggjandi eru hundruð millj. kr. í það að lýsa upp landið. Þó að hægt sé að reikna með því nú, að kwst. seljist á kr. 1,20, þá er engin trygging fyrir því, að afkoma landsmanna verði þannig næstu 25 ár, að hægt sé að reikna með þessu framvegis. Til suðu er rafmagnið reiknað á 30 aura hver kwst. Engin trygging er fyrir því, að hægt verði að selja rafmagn til suðu á 30 aura kwst. í næstu 25 ár. Sama er að segja um rafmagn til véla; það er reiknað á 70 aura hver kwst. Fyrir stríð var rafmagn til véla selt á 30 aura kwst. í Reykjavík og þótti dýrt. Til íshúsa er rafmagnið reiknað á 25 aura hver kwst. og einnig til síldarverksmiðjanna, og er gert ráð fyrir, að sú upphæð nemi 250 þús. kr. á ári. Það hefði verið æskilegt, að hv.flm. hefði látið fylgja samanburð á því, hver olíukostnaðurinn er við að reka þessar verksmiðjur, sem hann ætlast til að borgi á ári í 25 ár 250 þús. kr., og þrátt fyrir þetta nema tekjurnar allar ekki nema 855 þús. og 500 kr., og vantar þá 200 þús. kr. til þess að geta staðið undir þeim kostnaði, sem óhjákvæmilegur er, og sízt of hátt reiknaður, eins og nú standa sakir, en tekjuliðirnir hins vegar reiknaðir allt of hátt. Hv. frsm. minntist á, að það væru stórauknar tekjur fyrir þessa rafvirkjun, ef lýsisherzlustöð yrði reist á Siglufirði. Ég get upplýst, að lýsisherzlustöð verður aldrei starfrækt, ef kaupa á rafmagnið á 7 aura kwst., hvað þá, ef það er dýrara. Það lá algerlega skýrt fyrir, þegar þetta mál var til umr. í Ed. fyrir nokkru, að þá var það einmitt þetta, sem gerði það að verkum, að ekki er hægt að starfrækja lýsisherzlustöð hér á landi, nema hægt sé að fá rafmagn svo að segja fyrir ekki neitt. Flm. minntist á, að það yrði ekki snúið aftur af þessari braut, úr því sem komið væri. - Það þarf að athuga strax þá stefnu, ef einhverjum aðila tekst - með illu eða góðu - að koma fram máli, sem ekkert vit er í. Það þarf að spyrna fótum við slíkum málum, en ekki halda vitleysunni áfram, vegna allra staða á landinu, sem eiga sömu kröfu á opinberu fé eins og þessi staður þykist eiga. Ég er því alveg undrandi yfir, að nokkur hv.þm. skuli leyfa sér að bera fram slík rök, að ekki sé hægt að hætta við þessar framkvæmdir, af því að einu sinni hafi verið byrjað á þeim, þegar annars vegar er komið út í algera ófæru með þau. Það, sem þarf að gera í þessu tilfelli, er, eins og hv. 2. þm. S-M. minntist á, að setja fullkomna rannsókn á, hvort nokkurt fjárhagslegt vit er í þessum málum og að láta ríkissjóð hafa bein afskipti af þessu, áður en frekara er gert í þeim, til þess að sjá, hvort ætlun flm. hafi frá upphafi verið að fleka Alþ. þannig, að fara fyrst fram á lágar upphæðir, en síðan alltaf hærri og hærri. - Ég hef heyrt talað um það hér, að það þurfi sérstök útgjöld fyrir lántökukostnað o. fl., og væri æskilegt að fá að vita, hvað sá kostnaður er mikill. Það upplýstist við umr. um Rauðku, að fulltrúar Siglufjarðarkaupstaðar hikuðu ekki við að greiða stórar upphæðir fyrir lántökur, og vildi ég nú fá upplýsingar um það frá flm. þessarar þáltill., hvort nú á að verja jafnháum upphæðum eða enn hærri í lántökukostnað eins og gert var í því máli.

Sjá sundurliðun á fskj. II. á þskj. 662.

Ég sé, að þar stendur að vísu, að lántökukostnaður og vextir 1943 séu kr. 104018.00, en getur hv.þm. upplýst, hvernig þetta skiptist?

Upp á eyri.

Vill hv.þm. skýra frá því nú þegar?

Það get ég síðar.

1. flm. talar um, að ríkið eigi þessar verksmiðjur á Siglufirði, en til þess að unnt sé að tryggja, að ríkisverksmiðjurnar noti þetta afl, sem 1. flm. talaði um, þarf að liggja trygging fyrir því, að ríkisverksmiðjurnar leggi kapp á að skipta um vélar eða hvort samkomulag er um það hjá forráðamönnum verksmiðjanna, að þeir vilji kaupa rafmagn með því verði, sem það verður næstu 25 ár, heldur en að nota dieselmótorvélar. Ég vil því taka undir það, að fjvn. afgreiði ekki þetta mál, fyrr en miklu nákvæmari upplýsingar liggja fyrir en þessi skjöl, sem hér eru fram lögð. Þetta er ef til vill eitt af þeim málum, sem mesta þýðingu kann að hafa varðandi þá braut, sem gengið verður inn á í rafmagnsmálum þjóðarinnar, og er það því engan veginn rétt gagnvart öðrum aðilum að stíga hér spor, sem ef til vill gætu orðið til þess, að Alþ. yrði sammála um að kippa að sér hendinni um framkvæmdir rafmagnsmála í landinu. En eins og málið liggur hér fyrir á þskj., virðist allt benda til þess, að verið sé að fara með þessi mál út í beinar ófærur.

Jónas Jónsson Herra forseti. - Það eru ekki liðnir nema fáir dagar síðan ég gerði flm. þessarar þáltill., sem hér liggur fyrir, þann greiða að boða komu þessa máls hingað; vona ég, að hann virði þann stuðning á erfiðri braut, sem hann nú er á. Þegar verið var að ljúka við Rauðkumálið, var mér kunnugt um, að ráðandi menn Siglufjarðar sögðust ekki vilja sýna þetta mál hér á Alþ., fyrr en Alþ. hefði gengið frá ábyrgð fyrir Rauðku. Þess vegna drap ég á, að heppilegast væri fyrir alla aðila að ljúka þessu fyrra máli, til þess að unnt yrði að bera fram hið síðara mál Siglufjarðar. Það var ekki minnzt á eitt atriði í ræðum þeirra tveggja hv.þm., sem töluðu hér næst á undan mér, - þrátt fyrir að öll rök þeirra væru góð og gild -, en þeir hafa mátt vita það, að Siglufjörður er á dálítið öðru „plani“ heldur en Ísland hefur verið hingað til, og að lifa á þessu „Siglufjarðarplani“ er nákvæmlega í samræmi við Rauðku og þessi mál. Ég vil því segja það strax, að ég þykist vita það, að það Alþ., sem leit af mikilli mildi á síldarbræðsluna, þótt þar væri ástæða til þess að stinga við fótum, mun einnig ganga í ábyrgð fyrir þessar framkvæmdir, og svo mun það og gera fyrir þær ábyrgðir, sem eftir eiga að koma. Þetta er að vísu ekki álitlegt, og þeir útreikningar, sem hv.þm. Barð. gerði hér áðan, eru mjög skiljanlegir og leiddu fullkomnar sönnur að því, að hér er um að ræða ófyrirsjáanlegan taprekstur fyrir ríkissjóð. En það, sem mér finnst mega athuga nú og virða 1. flm. þessarar þáltill. til afsökunar, það er, að sú fjármálastefna, sem hans flokkur fylgir, er einmitt fólgin í því að nota sér hið borgaralega mannfélag út í yztu æsar og telur sjálfsagt að sóa fjármununum. Það er þess vegna ekki sprottið af neinni illri ósk í garð Siglfirðinga, sem ég verð að spá því, að Siglufjörður hlýtur að fara á höfuðið undir þeirri stjórn, sem hann nú hefur haft; það hlýtur að fara þannig fyrir Siglufirði, þar sem ætlazt er til með þessum framkvæmdum, að hverjir 100 menn á öllum aldri eiga að bera 1 millj. kr., fyrir utan allt annað. Ég er þess vegna ekki alveg eins bölsýnn og þessir tveir hv.þm., sem töluðu hér á undan mér. Að því þarf að koma, að Siglufjörður renni sína braut á enda, þótt það verði nokkuð dýrkeypt fyrir þjóðina, en af þessari reynslu munu landsmenn læra það, að hin kommúnistiska stefna er ekki hæf í okkar þjóðfélagi, og af þessum framkvæmdum á Siglufirði á kommúnisminn að fá sinn banabita á Íslandi. Það er ekkert eins vel fallið og Rauðkumálið og þetta mál til þess að kenna þeim vesalings, auma borgaralega landslýð, sem hefur látið glepjast af þessari stefnu, hvernig þessir ágætu ungar eru, sem hún elur við brjóst sér. Ég vil nú, þrátt fyrir að mér er ljós hin ógurlega nauðsyn þess, að þróunin á Siglufirði nái sinni fullkomnun, benda á fáein atriði til viðbótar við það, sem gert var af tveim hv.þm., sem ræddu þetta mál hér á undan mér. - Í fyrsta lagi er það, að íbúar Siglufjarðar virðast ekki hafa verulega löngun til þess að koma þessum fyrirtækjum á. Þetta hefur komið í ljós, þegar verið er að bjóða út lán fyrir Siglufjörð, - og er Siglufjörður nú talsvert vel stæður -, að hann hefur ekkert fé látið af hendi í þessu skyni. Nú nýlega, þegar hæstv.atvmrh. var á sinni vegferðarleysu með Svíþjóðarbátana, hafði hann útdeilt tveim bátum handa Siglufjarðarbæ, sem ekki virðist of mikið handa þeim, en þegar til kom, virðast Siglfirðingar ekki hafa óskað eftir að eignast þessa báta, jafnvel með þeim ágætu kjörum, sem Þjóðviljinn lofaði svo mjög um daginn. Niðurstaðan varð svo sú, að ekki var hægt að ganga frá kaupum um þessa tvo 80 tonna báta, á ½ millj. kr. hvorn bát, fyrr en búið var að þrautreyna borgarana, hvort þeir vildu ekki vera með í þessum kaupum. Það er þess vegna mála sannast, að Siglfirðingar virðast ekki svo áfjáðir í að ráðast í framkvæmdir, þar sem þeir voru svo tregir til að ráðast í þessi bátakaup, er þeim voru boðin af sínum ágæta hæstv. ráðh. og hv.alþm. - Ég vil skjóta því til 1. flm. og fulltrúa Siglfirðinga hér, að hann mundi sýna af sér mikinn manndóm, ef hann safnaði þessum 5 millj. kr. heima fyrir og sýndi þar með, hvaða hugur fylgdi máli hjá bæjarbúum. - Þá get ég ekki gengið fram hjá þeim afsökunum, sem 1. flm. bar hér fram fyrir máli sínu, en þær eru þess eðlis, að ég held, að nauðsynlegt verði að setja ekki minna en sex prófessora við hina tilvonandi verkfræðingadeild, til þess að við getum fengið hæfari menn heldur en nú hafa verið valdir til þess að standa fyrir þessum framkvæmdum, en 1. flm. lýsti yfir því, að undirbúningur allur hefði verið óeðlilegur. Annaðhvort hafa þeir menn, sem þetta hefur verið falið, framkvæmt þessa rannsókn illa eða þeim hefur verið bannað að rannsaka það. Aðalatriðið er viðvíkjandi stíflunni og leiðslunni, en það, sem undir þessum kringumstæðum þarf að rannsaka, er ekki aðeins yfirborðið, heldur einnig dýptin og jarðvegurinn, en þetta hefur hins vegar ekki verið gert. Það er því ekki hægt að neita því, að Siglufjarðarkaupstaður verður að líða fyrir það að hafa kosið sér svona heimska þjóna eins og hér um ræðir, og ekkert sanngjarnara heldur en íbúar þessa bæjar leggi sjálfir fram fé til þeirra framkvæmda, sem þeirra lélegu ráðunautar hafa lagt þeim á herðar með sinni ófullkomnu rannsókn. Ég er einnig hræddur um, að það sé eitthvað bogið við þær ásakanir, sem 1. flm. bar fram gegn fyrrv.ríkisstj. viðvíkjandi því, að hún hefði tafið málið, þar sem hann telur fram svo margar yfirsjónir, sem beinlínis eru hans starfsmönnum að kenna og hægara hefði verið að sjá við heldur en um flutninga á vörum frá öðrum heimsálfum á þessum tímum. - Ég get ekki komizt hjá því að minna 1. flm. á, hvernig vinnubrögð hafa verið við þetta verk, sem hann fór þó ekki mikið út í. Mér er t. d. kunnugt um, að einn hópur bifreiðastjóra, sem vann við þetta fyrirtæki, gerði eins konar verkfall og kom sér saman um að keyra eins hægt og unnt var. Eftir þessu er svo fundinn grundvöllur að samningsvinnu, þannig að kaup við þetta fyrirtæki verður þrefalt hærra en hjá vegamálastjóra, og þótt þetta sé auðvitað fjarstæða, er það í samræmi við allt annað í þessum málum. Það virðist og allt útlit fyrir, að þeir menn, sem að þessum framkvæmdum standa fyrir Siglufjörð, ætli sér aldrei að borga þær, heldur ætli að fá fé til þeirra úr ríkissjóði og láta hann borga fyrir sig. Ég heyri, að hæstv. forseti vill knýja málið áfram, enda komið að fundarlokum, en ég hygg, að þetta mál sé þess eðlis, að það sé betra fyrir Alþ. eftir því sem það dregst lengur, og bezt væri, að ekki yrði greitt meira til þessara framkvæmda heldur en þegar hefur verið gert.