Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Jónas Guðmundsson) Ég vil fyrir hönd fjvn. óska eftir því, að að þessari umr. lokinni verði frv. vísað til 2. umr.

Ólafur Thors Fyrir hönd Sjálfstfl., sem er stærsti stjórnmálaflokkur Íslendinga og við síðustu alþingiskosningar hlaut fram að því jafnmikið kjörfylgi eins og báðir stjórnarflokkarnir til saman, og áreiðanlega hefir nú að baki sér mikið meira fylgi en stjórnarliðið, leyfi ég mér að bera fram þá kröfu, að ríkisstj. rjúfi þing þegar í stað að afgreiddum fjárlögum og láti fram fara nýjar kosningar. Kröfu þessa rökstyð ég eigi eingöngu með því, að vilji sjálfstæðiskjósenda í landinu hefir verið fullkomlega að vettugi virtur frá því núverandi ríkisstjórn tók við völdum, heldur og með hinu að ríkisstj. hefir brugðizt nær öllum þeim fyrirheitum, sem hún gaf sínum eigin stuðningsmönnum fyrir kosningarnar. En einkum og sérstaklega berum við sjálfstæðismenn fram þau rök, að það er skoðun okkar, að þjóðin sé nú orðin svo aðþrengd, að engar vonir liggi til að forða henni frá fjárhagslegu hruni og frelsisskerðingu, nema að snögglega sé horfið af þeirri braut, er á hefir verið gengið. og það er trúa okkar, að þessar staðreyndir séu orðnar nægilega mörgum ljósar til þess, að með nýjum kosningum mætti lánast að stöðva feigðargönguna og beina stjórnmálunum inn á réttar brautir. Ég skal nú leyfa mér að færa fram ýms málsatriði kröfu þessari til stuðnings, en þess er að sjálfsögðu enginn kostur að rekja þá sögu til neinnar hlítar, heldur verður að nægja að stikla á því stærsta. Í þeim málefnasamningi, sem stjórnarflokkarnir gerðu með sér að unnum hinum hæpna kosningasigri og byggður var á kosningaloforðum sósíalista í hinni svokölluðu „4 ára áætlun“, er lögð aðaláherzlan á afurðasöluna innanlands, fjármálin og skattamálin og loks að tryggja atvinnu handa öllum, og það voru loforðin um úrlausn þessara mála, sem færðu stjórnarflokkunum þingmeirihluta. Um kjötsölumálið læt ég nægja að staðhæfa, að mjög mikill fjöldi þeirra manna, sem gerðu sér hagnaðarvonir af þeirri lagasetningu, hafi orðið fyrir miklum vonbrigðum, og eru þeir margir sáróánægðir með framkvæmd laganna. Mjólkurlögin ná yfir miklu minna svæði, en hafa einnig valdið hinni megnustu óánægju, eins og öllum er löngu kunnugt. Austanfjalls eru margir óánægðir, og mættu raunar allir kvarta, þegar þess er gætt, að sæmileg framkvæmd laganna myndi hafa fært einnig þeim miklu meiri feng í búið en raun ber vitni um. Hér vestan heiðar hafa bændur allir sem einn risið upp með einróma mótmælum, samanber hinn víðfræga Brúarlandsfund, gegn gerræði því, sem þeir telja sig beitta, og sannað með óyggjandi rökum, að hagur þeirra hefir verið fyrir borð borinn og þeir féflettir í pólitísku hagsmunaskyni fyrir stjórnarflokkana. Þeir krefjast að fá alla stjórn mjólkursölunnar í sínar hendur og munu aldrei linna látum, fyrr en landbrh., sem nú daufheyrist við þessum kröfum, lætur undan þeim. Nú alveg nýverið hefir aðalfundur Kaupfélags Borgfirðinga tekið mjög kröftuglega undir þessar kröfur og samþ. með 16 samhljóða atkv. svohljóðandi yfirlýsingu: „Aðalfundur Kaupfélags Borgfirðinga skorar á landbrh. og Alþingi að leggja kapp á það, að þær breytingar á mjólkurlögunum nái fram að ganga á Alþingi því. er nú situr, að mjólkurbúin á verðjöfnunarsvæði Rvíkur og Hafnarfjarðar hafi óskoraðan rétt til að kjósa stjórn, er hafi á hendi alla stjórn mjólkursamsölunnar og skiptingu markaðs á mjólkurvörum í Rvík og Hafnarfirði.“ Þannig hefir yfirgnæfandi meiri hl. allra hlutaðeigandi framleiðenda lýst fullkomnu vantrausti á framkvæmd þessarar löggjafar, og hitt má óhikað fullyrða, að ef austanmenn athuga málið ofan í kjölinn. munu einnig þeir bætast í hópinn og ekki láta það villa sér sýn, að í bili hefir heldur meira verið níðzt á vestanmönnum heldur en þeim, því sannleikurinn er sá, að það hefir verið níðzt á báðum aðiljum. Við þetta þarf ég ekki öðru að bæta en því að taka orðrétt upp úr málefnasamningnum þá grein, er um þetta fjallar. Hún er svohljóðandi: Að skipuleggja nú þegar með bráðabirgðalögum sölu landbúnaðarafurða innanlands og tryggja bændum viðunandi verð fyrir afurðir sinar. Sé lögð áherzla á að draga úr milliliða- og dreifingarkostnaði.“ Það er kaldhæðni örlaganna, að í sjálfum samningnum skuli standa „sé lögð áherzla á að draga úr milliliða- og dreifingarkostnaði“. því nú orðið veit hver maður, að bölvun þessa máls er einmitt sú, að í pólitísku hagsmunaskyni fyrir Alþfl. hefir verið lögð áherzla á að auka milliliða- og dreifingarkostnaðinn, og hafa bændur verið mergsognir til hagsmuna fyrir sósíalista. Ég kem þá að skattamálunum og síðan að fjármálunum. Í kosningabaráttunni höfðu stjórnarflokkarnir gefið fyrirheit um að létta sköttunum af þjóðinni. Í 15. gr. 4 ára áætlunar Alþfl. er loforðið þannig orðað: „Að tollum verði létt af nauðsynjum“, en í 2. gr. málefnasamningsins er orðalagið þannig: „Að afla ríkissjóði tekna þannig, að byrðin hvíli fyrst og fremst á háum tekjum og miklum eignum skattþegnanna.“ Þetta fyrirheit hefir nú stjórnin efnt þannig, að strax á fyrsta þinginu, haustþinginu 1934, voru lagðir nýir skattar á þjóðina, milli 2–3 millj. kr., og á síðasta þingi var enn bætt á þessa skatta, nokkru minni upphæð að vísu, en þó þannig, að heildarhækkunin er orðin milli 4–5 millj. kr. og vex þó enn og kemst jafnvel á 7 millj. kr., þegar tekið er tillit til hækkunar á áfengstollinum og áfengiságóðanum, sem á varð við afnám bannlaganna. Það ræður nú að líkum, að stj. hefir ekki með öllu treyst sér að neita því, að hún hefir svikið þetta loforð sitt, en til lengstra laga hefir hún þó freistað allra undanbragða, og svo langt gekk hv. fjmrh. á þinginu í fyrra við umr. um þessi mál að hann hélt því fram, að hinir nýju skattar væru hvorki lagðir á neyzluvöru almennings eða notaþarfir fólksins í landinu, og vakti með því enn meiri hlátur en honum tókst að gera á haustþinginu 1934 út úr barnalegu hjali sínu um innilokun kaupgetunnar. Það sannaðist auðvitað í umr. um þessi mál, að ráðh., neyddist til að játa, að mest af þessum sköttum væru einmitt lagðir á nauðsynjar, sem lofað hafði verið að létta sköttunum af, en þó var það eitt vígi, sem ráðh. fékkst aldrei til að yfirgefa, nefnilega sú staðhæfing, að hinn geysihái tekju- og eignarskattsauki, myndi eingöngu lenda á hinum efnameiri stéttum og snerti á engan hátt allan þurra manna, og frá þeirri staðhæfingu varð honum með engu móti þokað. Sjálfstæðismenn sýndu þá skýrt og greinilega fram á, að afleiðing þess, að ríkissjóður hækkaði þannig bein gjöld á þeim, er meðal tekjur hefðu og þar umfram, hlyti að verða sú, að bæjar- og sveitarsjóðir yrðu að verulegu leyti sviptir þeim tekjum, sem þeir áður hefðu haft af útsvörum þessara sömu gjaldþegna, að af því leiddi óhjákvæmilega, að útvega yrði bæjar- og sveitarsjóðum nýja tekjustofna, en þá myndi ekki annars úrkosta en að leggja inn á þá braut að leggja vörugjald á nauðsynjar almennings og á framleiðsluvöruna, í því skyni að bæta upp tekjumissi bæjar- og sveitarsjóða af minnkandi útsvörum, eða m. ö. o. að einnig þessi skattur til ríkisins yfirfærðist allur á allan almenning. Nú hafa örlögin hagað því svo, að aðili, sem ríkisstjórnin mun ekki komast undan að telja dómbæran, hefir nú staðfest öll þessi ummæli sjálfstæðismanna, því að strax að afloknu þingi skipaði ríkisstjórnin þriggja manna milliþinganefnd, til þess að gera uppástungur um nýja gjaldstofna bæjar- og sveitarfélaga. Í sjálfri þessari nefndarskipun og með hliðsjón af því verkefni, sem henni er falið, liggur nú náttúrlega óbein játning ríkisstjórnarinnar á staðhæfingum sjálfstæðismanna, en hitt er þó enn meinlegri dómur yfir fullyrðingum ríkisstjórnarinnar í þessum efnum, að þessi þriggja manna nefnd, sem að 2/3 hlutum er skipuð stjórnarliðum, ber nú öll fram tillögur um nýja tekjustofna handa bæjar- og sveitarsjóðum. Þessir tekjustofnar byggjast að langsamlega mestu leyti á nýjum sköttum á neyzluvöru almennings og notaþarfir framleiðslunnar, þ. e. a. s. á þeim úrræðum, sem sjálfstæðismenn þegar í stað bentu á að óhjákvæmilegt yrði að grípa til sem beinnar afleiðingar af ásælni ríkisins á gjaldstofna þessara sjóða. Með þessu frumv. er því fengin alveg ótvíræð játning stjórnarliða á því, að tekjuskatthækkunin, sem fjmrh. sagði, að ætti eingöngu að lenda á hinum efnameiri, er beint yfirfærð á almenning, og með því sönnuð öll ummæli sjálfstæðismanna og hrakið allt, sem ríkisstjórnin færði fram þeim til andmæla. Það verður að vísu að viðurkenna, að ríkisstjórninni er nokkur vorkunn í þessum efnum. Svikin voru náttúrlega orðin nógu stórkostleg. jafnvel þótt það væri satt, að nokkur hluti þessara 4–5 millj. yrði innheimtur, án þess að seilzt væri í buddu fátæks almennings, sem býr við lélega afkomu og vaxandi örbyrgð og atvinnuleysi, svo ekki yrði skattlagður hver munnbiti þeirra, sem tæplega hafa í sig og á. En eins og nú er komið, og eftir að stjórnin með skipun milliþinganefndarinnar og sjálf um till.n. er orðin ber að því, að þó hana að vísu skorti þrek til þess að hleypa fjárgræðgi sinni framan að févana almenningi, þá hefir hana þó ekki skort harðýðgi til þess að tína saman þessar 4–5 millj. eyri fyrir eyri úr buddu jafnt hinna fátæku sem bjargálnamannanna, - eftir að svo er komið, að allt þetta er orðið uppvíst, þá hefði ríkisstjórninni þó verið skömminni til skárra að ganga hreint til verks en bæta ekki blekkingum ofan á fjárránið. Ég treysti mér ekki að neita því, að innanríkisstjórnarinnar og þingflokka hennar séu fleiri eða færri, sem trúa því, að fjármálastefna ríkisstjórnarinnar sé rétt og hinar nýju skattaálögur þar af leiðandi réttmætar, en jafnvel þótt svo væri, verður ekki komizt hjá að viðurkenna, að skattaálögurnar eru svik við almenning, sem hefir fengið fyrirheit um það, að aflétt skyldi verða tollum af nauðsynjum. Frá sjónarmiði þessara manna sem þannig eru haldnir fullkominni fjármálablindu, getur hugsazt, að nauðsynin helgi sjálf svikin, en það helgar þó engin nauðsyn þær blekkingar, sem ríkisstj. hefir beitt almenning. Ríkisstjórnin hefir eigi að eins svikið, heldur hefir hún svikið með kossi, og fyrir það verður hún dæmd, og eigi að eins af þeim, sem svikin bitna þyngst á, þ. e. a. s. févana almenningi, heldur og af þeim stuðningsmönnum sínum á Alþingi, sem láta eigi flokksofstækið skyggja á dómgreindina og velsæmistilfinninguna. Um gjaldeyrisástandið get ég verið fáorður og visað til þeirrar gagnrýni er ég bar fram við síðustu eldhúsdagsumræður. Allt, sem ég þá sagði, og fjmrh. reyndi að mæta fyrir, hefir nú sannazt orði til orðs. Breyting hefir þar engin á orðið önnur en sú, að útflutningur varð töluvert meiri og innflutningur minni tvo síðustu mánuði ársins 1935 heldur en sömu mánuði 1934, en afkoma þeirra mánaða var, eins og skýrt var tekið fram í ræðu minni, byggð á áætlunum, sem hagstofan hafði gefið upp. En þrátt fyrir þennan óvænta og stórvægilega útflutning þessara mánaða, hefir afkoman orðið geigvænleg, þar eð telja má að skorti um 8–9 millj. upp á greiðslujöfnuð, og er þá upplýst orðið að á tveim valdaárum núverandi ríkisstjórnar hefir skuldaaukningin við útlönd orðið um 20 millj. kr., og það þrátt fyrir yfirlýsta stefnuskrá ríkisstj., að það sé „fyrsta boðorðið að jafna greiðsluhallann við útlönd“, og hreina og tvímælalausa heitstrenging núverandi fjmrh. að inna það skylduverk af hendi. Allar þessar staðreyndir liggja nú fyrir tölulega sannaðar, og sannast sagna á maður erfitt með að átta sig á því stjórnmálalega siðferði, að sjalfur fjmrh. skyldi, í stað þess að taka afleiðingunum af hinum gífurlega ósigri, sem hann hefir beðið í viðureigninni við þá örðugleika, sem hann tók að sér að leysa, þ. e. a. s. að segja af sér embættinu, að hann skyldi þá bókstaflega miklast um yfir árangrinum og tala um þennan raunalega ósigur hans sjálfs með ungæðislegu yfirlæti. Og það var talandi tímanna tákn, að sömu dagana, sem fjmrh. í fjárlagaræðu sinni við fyrstu umr. þessa máls var að hælast um yfir afrekunum, dundu úr öllum áttum tilkynningarnar yfir Íslendinga, að vegna vanskila út gjaldeyrisskorti væri öllu lánstrausti lokið. Og innan um allt þetta oflof og raup hljómar svo hin alvarlega sannleikans rödd, sem segir frá því, að það er búið að halda þannig á þessum málum, að nú þykir ekki einu sinni öruggt, að bankarnir taki á sig ábyrgðina á því, að greitt verði andvirði allra nauðsynlegustu notaþarfa framleiðslunnar við sjávarsiðuna, þeirrar framleiðslu, sem þó stendur undir nær allri gjaldeyrisöflun til greiðslu á öllum aðkeyptum vörum þjóðarinnar. Augljós afleiðing þessa er svo auðvitað sú, að raunverulegt gildi íslenzku krónunnar liggur undir skráðu gengi. Fjármálastefna ríkisstj. er að öðru leyti mörkuð af annari grein málefnasamnings með þessum urðum: „Færðar séu niður ónauðsynlegar fjárgreiðslur ríkissjóðs, alls sparnaðar gætt í rekstri ríkis- og opinberra stofnana.“ Um þetta fyrirheit get ég einnig verið fáurður. Á haustþinginu 1934 buðu sjálfstæðismenn fram alla samvinnu til efnda á þessu loforði. Stj. hafnaði þessari samvinnu. Sjálfstæðismenn báru þá fram upp á eindæmi tillögur um niðurfærslu á útgjöldunum, er nam milli 6-700 þús. króna. Þær voru allar felldar, og við það sat á því þingi. Á haustþinginu í fyrra buðu sjálfstæðismenn enn fram samvinnu í þessum efnum. Hún var þá að nokkru leyti þegin, og sat fjvn. lengi yfir niðurfærslu fjárl. sem nam um 1 millj. kr., en meðan sjálfstæðismenn voru að streitast við þann niðurskurð, sátu stjórnarbroddarnir á leynifundum og voru að jafna misklíðir sín á milli með nýjum milljónasköttum, og endirinn varð sá, að í stað þess að fjárlögin lækkuðu um milljón krónur, eins og sjálfstæðismenn höfðu ætlazt til, þá hækkuðu þau um milljón krónur í meðferð Alþingis. Og enn á ný hefir sama sagan endurtekið sig. eins og ég mun bráðlega víkja að. Sjálfstæðismenn hafa margsannað með óyggjandi rökum, að út úr fjármálaöngþveitinu er engin leið önnur en niðurskurður á útgjöldum ríkissjóðs. En stj. hefir látið þau rök sem vind um eyrun þjóta, og þá fyrst og fremst af því, að henni er ljóst, að með því neyðist hún einmitt til að standa við kosningafyrirheitið að færa niður „ónauðsynlegar fjárgreiðslur ríkissjóðs“ og að „gæta sparnaðar í rekstri ríkis og opinberra stofnana“, en í þessum opinberu stofnunum eru einmitt aðalstjórnargæðingarnir, og sparnaður á „ónauðsynlegum fjárgreiðslum“ gengur þess vegna eðlilega fyrst og fremst út yfir bitlingahjörðina. Ég kem þá að rekstrarafkomu sjálfs ríkissjóðsins á síðastliðnu ári og viðhorfinu í atvinnu- og fjármálalifi þjóðarinnar, sem hæstv. fjmrh. gerði grein fyrir í framsöguræðu sinni, er hann flutti við fyrri hluta þessarar umr. Hæstv. ráðh. var ekki litið drýgindalegur á svipinn, þegar hann steig í stólinn, og það var engu líkara en hann hefði einhvern sérstakan og stórvægilegan fagnaðarboðskap að færa þjóðinni. Það verður þá líka að viðurkenna, að áður en ráðh. lauk ræðu sinni, kom að því sem hann og hans flokksbræður munu hafa glaðzt mest yfir. þ. e. a. s. því, að ráðh. telur að á árinu hafi orðið rekstrarafgangur á ríkisbúskapnum, sem nemur allt að hálfri milljón kr. Það var þessi fagnaðarboðskapur, sem ætlaður var sem lárviðarkrans hins mikla fjármálaspekings. Það var þessi tekjuafgangur, sem þjóðinni var ætlað að stara á og væntanlega þá líka að nærast af, svo hún mætti gleyma öllum sínum þrengingum. Já, er að furða þó að stj. og lið hennar fagni? Á hálfu öðru ári hafa þessir menn lagt á þjóðina allt að í millj. kr. nýja skatta, og auk þess hefir áfengisflóðið fleytt í ríkissjóðinn hálfri annari milljón kr. meir en nokkur hafði gert ráð fyrir, og nú stendur ráðh. hreykinn frammi fyrir allri þjóðinni yfir því, að hann hafi nokkur hundruð þúsund afgangs af öllum þessum blóðpeningum. og skal þó raunar ósagt látið, hvort sá spádómur ráðh. stenzt þegar öll kurl koma til grafar. Það er nú auðvitað óþarfi að vera að bollaleggja um horfurnar, ef stj. hefði staðið við gefin loforð, en þó má svona til fróðleiks minna á það, að þegar stj. settist að völdum, þá lofaði hún að létta sköttunum af þjóðinni. Við skulum nú hugsa okkur, að hún hefði að vísu svikið þetta loforð, þannig að hún hefði engum sköttum létt af þjóðinni, en hinsvegar ekki í svo ríkum mæli sem raun hefir á orðið, sem sé að leggja 5 milljón kr. nýja skatta á þjóðina. Hvernig hefði nú fjárhagur ríkissjóðs verið kominn, ef stjórnin hefði látið sér nægja einföld svik í stað þeirra margföldu, sem hún hefir beitt? Þá mundi hafa skort margar milljónir upp á jöfnuð á rekstrarreikningi ríkissjóðs, en í því ljósi ber að skoða afrek ráðh., því völdin fékk hann ekki til þess að skila tekjuhallalausum ríkisbúskap með því að leggja á millj. kr. nýja skatta á þjóðina. heldur í því trausti, að honum tækist þetta með því að lækka skattana, eins og hann sjálfur hafði lofað. En sleppum þessari hlið málsins og lítum á hina hliðina, lítum á viðhorfið eins og það er og drögum með fáum dráttum mynd hinnar líðandi stundar. Bændur eru nýbúnir að fá 11 millj. kr. kreppuhjálp. Þessi lán voru veitt 24 hundruð bændum. Nú á fyrsta gjalddaga kreppulánanna hafa þúsund bændur neyðzt til að standa í vanskilum um greiðslu á vöxtum og afborgunum þessara lána. og að óbreyttri löggjöf á þessu þingi, verður að selja á nauðungaruppboði þessar þúsund jarðir, er standa í veði fyrir lánunum. Lánsupphæðin sýnir dálítið, hvernig komið er fjárhag bænda og vanskilin sýna betur en allar fullyrðingar, hvernig ástatt er um rekstrarafkomu bændastéttarinnar, sem sennilega er sú stétt þjóðfélagsins, sem allra mest verður að leggja á sig, allra minnst ber úr býtum og allra flest verður að neita sér um. Þá er og nýtekinn til starfa kreppulánasjóður fyrir vélbátaútgerðina og kreppulánasjóður fyrir kaupstaði utan Reykjavíkur. Öllum er kunnugt um, að hin ríkasta nauðsyn er á kreppulánasjóði fyrir línuveiðar, og togara, og öllum mun veitast erfitt að benda þær stéttir þjóðfélagsins, sem reynast munu þess megnugar að taka á sig byrðar þeirra, sem nú eru sligaðir, og í viðbót bera þungann af framlagi til þessara stétta, sem áður hafa reynzt stoðir þjóðfélagsins. Þegar svo er komið þegar framleiðslan til lands og sjávar almennt telst þurfa kreppuhjálpar og þegar nær allir kaupstaðir landsins hafa lent í vanskilum, og þegar þeir þjóðfélagsþegnar, sem eru aflögufærir, eru alger undantekning, þá virðist augljóst, að fyrr en varir skapast þörf fyrir nýja kreppulánasjóði, sem tækju að sér bankana í landinu og sjálfan ríkissjóðinn. Svona er ástandið, þegar hæstv. fjmrh. flytur ræðu sína og miklast af því, að hann hafi pínt út úr skattþegnunum 15769 þús. kr. í ríkissjóðinn og stillt sig um að eyða nema 15263 þús. kr. Já, er að furða þó hann sé hreykinn? En hvað halda menn, að hægt verði lengi að halda áfram á eyðslunnar braut. Hvað halda menn, að sú þjóð, sem fyrir 10 árum síðan tók til ríkisþarfa aðeins 9% af andvirði útfluttrar vöru, geti lengi þolað, að ríkissjóður taki 35 af öllu, sem inn kemur fyrir seldar framleiðsluvörur, og það í atvinnuárferði, sem er svo lélegt, að öll afkoma væri hæpin, enda þótt sköttum hefði verið aflétt í stað hinnar fáheyrðu og fávíslegu skattaplágu undanfarinna ára. Og nú hefir ráðh. bætt nýju laufblaði í lárviðarkrans sinn, eins og skilst á fyrirvara sjálfstæðismanna við nál.fjvn. Samkv. fjárlfrumv. eru tekjur ríkissjóðs á árinu 1937 áætlaðar 15,5 millj. kr., en útgjöld 200 þús. kr. hærri, eða alls 15,7 millj. Í meðferð fjvn. hækka útgjöldin um 193 þús., aðallega vegna aukinna verklegra framkvæmda, og er þá tekjuhalli um 400 þús. kr. En sé nú tekjuáætlunin leiðrétt eftir því, sem tekjur reyndust á árinu 1933, en þá var mjög lélegt atvinnuárferði og ríkistekjur þar af leiðandi hlutfallslega litlar, þá kemur í ljós, að tekjur verða 1,9 milljón hærri. Þessa 1,9 millj. vilja sjálfstæðismenn nota til að aflétta útflutningsgjaldinu af sjávarafurðum, sem er áætlað 650 þús., og viðskiptagjaldinu, sem samþ. var á síðasta Alþingi og áætlað var 750 þús., og loks að jafna tekjuhallann, sem nú er á fjárlögunum. Auk þess vilja sjálfstæðismenn ná samningum við stjórnarliðið um niðurskurð á útgjöldunum, svo auðið verði að aflétta fleiri sköttum, svo sem benzínskatti o. fl. Ekkert af þessu vill ríkisstjórnin og lið hennar. Hún vill hafa þessar 15000 þús. til frjálsra afnota, svo hún geti haldið áfram að gefa á jötuna og þannig afstýrt harðindum og horfelli í bitlingahjörðinni. Það má að vísu játa, að allt er í óvissu um ríkistekjur á næsta ári, en sé hugsað út frá því sjónarmiði, verður að taka þeim einu rökréttu afleiðingum, að fresta þingi og afgreiða ekki fjárlög fyrr en undir áramót. Sé það ekki gert, þykir ástæðulaust að miða við verra atvinnuárferði heldur en var á síðastliðnu ári, m. a. af því, að ef sá voði á að verða á okkar vegi, hlyti gjaldþol skattþegnanna að verða þeim mun minna og nauðsyn skattléttis því ríkari. Batni hinsvegar afkoman, svo að gjaldþolið aukist, munn tekjur ríkissjóðs af gildandi skattstofnum stórvaxa, og það er ákaflega eftirtektarvert, að 16–17 millj. tekjur ríkissjóðs, miðast við hreint kreppuárferði, þegar um það eitt er barizt, að þjóðin hafi í sig og á með því að éta upp eigur sínar og það lánstraust, sem eftir er, en að hvenær sem árferði brytist, svo að þjóðarheildin í raun og veru vinni fyrir þörfum sínum, munu tekjur af gildandi skattstofnum verða nær 25 en 20 millj. eða jafnvel þar yfir. Nei, stjórnin neitar enn sem fyrr allri samvinnu um sparnað og skattlétti. Stjórnin veit þó, að ofan á allsherjar getuleysi framleiðenda til lands og sjávar, gjaldþröng kaupstaða og sveitarsjóða og þrengingar lánsstofnana í landinu, bætist nú aflaleysi um illan sjó, en hin voveiflegustu harðindi spenna hálft landið í heljargreipar. En ríkisstjórn Íslands lokar augunum, svo að sjáandi sjái hún eigi. Hún kæfir neyðaróp skattþegnanna í sínu eigin herópi: Skatta - nýja skatta! Peninga - meiri peninga! Hér skal ekkert um það fullyrt, hvort almenningur dæmir ennþá réttilega um þetta athæfi. Hitt er alveg áreiðanlega víst, að það kemur mjög fljótlega að því, að annaðhvort verður þjóðin að losa sig við slíka fjármálastjórn eða að fjármálastjórnin losar þjóðina við fjárforræði, og þá sennilega líka við stjórnmálafrelsi, því að svona athæfi, slík fjármálaafglöp, óhófseyðsla og skattaæði hlýtur að leiða út í alveg augljóst gjaldþrot einstaklinga, banka og ríkis. Ég kem þá að sjálfri trúarjátningu „stjórnar hinna vinnandi stétta“. Hollustueiðurinn er tekinn upp í fyrsta boðorði 4 ára áætlunarinnar með þessum orðum: „ að útrýma með öllu atvinnuleysi og afleiðingum kreppunnar.“ Um efndirnar spyr ég svo almenning í landinu og þó einkum og sérstaklega hinn stóra og sívaxandi hóp þeirra manna, sem „stjórn hinna vinnandi stétta“ hefir kastað út á kaldan klakann. Ég viðurkenni að sjálfsögðu, að ekki ber að gefa stj. sök á öllu því atvinnuleysi, sem á er skollið og yfir mun dynja. Það er sjaldan ein báran stök, og hér bætist óáran ofan á óstjórn. En þó að svo sé. er hitt víst, að meinið liggur dýpra, og rætur þess má rekja til kosningasigurs stjórnarflokkanna 1927 og óslitinnar misbeitingar valdsins nær alltaf síðan. Skulu nú sönnur færðar á þá staðhæfingu. Frá því að Sjálfstfl. lét af völdum fyrir tæpum 9 árum, hafa framsóknarmenn og sósialistar lengst af borið ábyrgð á ríkisstj., en sósíalistar í raun og veru ráðið mestu um alla lagasetningu. Afleiðingarnar eru þær, að á sviði atvinnulífsins má heita, að athafnafrelsið sé afnumið. Af atvinnurekendum hefir verið tekinn allur umráðaréttur yfir sölu ýmsrar framleiðsluvöru, og andvirði útflutningsvörunnar hefir í mörg ár verið af þeim tekið með valdboði og við verðlag, sem að þeirra dómi liggur langt undir sannvirði. Þeir, sem lífsframfæri sitt hafa af verzlun og viðskiptum, eða af iðnaði, sem styðst við innflutning hráefna, eru einnig alveg ofurseldir boði og banni umboðsmanna ríkisvaldsins. Það er rétt að viðurkenna, að margvíslegar þvingunarráðstafanir hafa þótt nauðsynlegar vegna hins nýja viðhorfs í viðskiptum við nágrannaþjóðirnar. En hins má heldur enginn ganga dulinn, að eins og þessu hefir verið hagað í framkvæmdinni, hlýtur það að leiða til þjóðarbölvunar. Það kann aldrei góðri lukku að stýra, að þeir, sem langa reynslu hafa að baki sér í æfistarfi sínu, þurfi að lúta geðþótta og valdboði annara manna, sem valdir eru til forystu eftir pólitískum skoðunum þeirra og alveg án hliðsjónar af því, sem þó er fyrir mestu, þ. e. a. s. þekkingunni á viðfangsefninu. Það liggur hverjum manni í augum uppi, að sérhver þjóðfélagsþegn, sem þarf að verja verulegum hluta af starfsdeginum til þess að glíma við vanþekkingu og jafnvel rangsleitnishneigð þeirra, sem valdhafarnir hafa falið yfirstjórn slíkra mála, sá þjóðfélagsþegn, hann skilar ekki þjóðfélaginu nema litlum hluta þeirrar orku, sem hann ella leggur af mörkum til úrlausnar hinna ýmsu verkefna, sem þjóðfélagsheildin þó öll á afkomu sína undir, að farsællega leysist. Þessi orkumissir verður með hverjum deginum æ augljósari afleiðing allra þessara hafta og banna, sem nú ríkja á sviði viðskiptanna og atvinnulífsins, eins og líka afleiðingin kemur æ berar fram í versnandi afkomu heildarinnar. Í þessa átt hefir þróunin öll gengið á undanförnum árum, og í rauninni hraðari skrefum heldur en allur þorrinn gerir sér ljóst, og það er nú svo komið hér á landi, að ríkisvaldið hefir meiri, og það svo miklu meiri völd yfir atvinnulífinu, heldur en í nokkru öðru ríki Evrópu, ef til vill að Rússlandi undanskildu. Jafnframt þessari þróun, og henni alveg samhliða, hefir svo framtakshvöt einstaklingsins verið drepin niður með sívaxandi kröfum ríkisins á hendur einstaklingsins, enda er það kunnugra en frá þurfi að segja, að skattarnir eru nú orðnir svo þungir, að það ber að líta á þá sem eignarnám, sem getur komið að haldi, meðan einhver telst eiga eitthvað, en hitt er með öllu vonlaust, að hægt verði að standa undir þeim á venjulegan og eðlilegan hátt, þ. e. a. s. með afrakstri atvinnurekstrarins, og hefir núverandi ríkisstjórn gengið í þessum efnum svo langt fram úr öllu skynsamlegu viti, að óhætt mun að staðhæfa, að langsamlega flestum af stuðningsmönnum hennar, bæði utanþings og innan ofbjóði. Slíkir skattar, lagðir á fátæka þjóð ofan á skattabyrði, sem þó var viðurkennt, að væri í rauninni ofvalin gjaldgetunni, eru einstakt skattmálabrjálæði. Með hverjum mánuðinum, sem líður, með hverjum deginum sem líður, sligast fleiri og fleiri undan sköttunum, og samtímis vex og margfaldast hópur atvinnuleysingjanna, sem ríkisstjórnin hefir kastað á gaddinn með skattaæðinu, því það liggur í hlutarins eðli, að þegar ríkið heimtar of mikið af atvinnurekstrinum, þá verður líka of lítið eftir handa þeim, sem kaup taka af afrakstri atvinnurekstrarins. Þannig er það skattaránsstefna ríkisstjórnarinnar, sem er stórvirkasti forgengill og brautryðjandi eymdarinnar, og þar er „ríkisstjórn hinna vinnandi stétta“, stjórnin, sem gaf fyrirheit um að tryggja vinnu handa öllum, sem er sjálf sýkill hinnar banvænu pestar, sem nú er að heltaka þjóðfélagið. Atvinnuleysisbölinu verður aldrei bægt frá dyrum þjóðarinnar eða upprætt fyrr en þeir menn fara með völdin í landinu, sem í hugsun, orði og verki breyta gegn atvinnulífinu þveröfugt við stefnu núverandi valdhafa. Íslenzka þjóðin á að líta um öxl og átta sig á, hvernig komið er og hvað veldur. Henni mun þá skiljast, að hér ríkir hið mesta ófremdarástand, sem að miklu leyti stafar af því, að öll stórvirkasta lagasetning síðari ára brýtur í raun og veru fullkomlega í bága við það þjóðskipulag sem stjórnarskrá ríkisins ráðgerir. Það er látið heita svo, að eignarrétturinn sé viðurkenndur og að borgararnir hafi athafnafrelsi á sviði atvinnulífsins. Í rauninni er eignarrétturinn ekkert nema hillingar, sem að löggjafarnir blása burtu, hvenær sem þeim þóknast, með skattafyrirmælum og margvíslegum kvöðum á þær eigur, sem eiga að vera friðhelgar, og athafnafrelsið til atvinnureksturs er einnig að mestu úr sögunni a. m. k. í nægilega ríkum mæli til þess að sérhver þjóðfélagsþegn veit, að hann verður að reikna með því, að atvinnurekstur hans verði á hverri stundu eyðilagður fyrir beinan tilverknað löggjafans. Af þessu hlýtur að leiða og hefir leitt það tvennt, að gengið hafa til þurrðar efni þjóðarinnar og einstaklingarnir hafa misst framtakshvötina til sjálfstæðrar sjálfsbjargarviðleitni. Á þessari braut þýðir því ekki að ætla sér að ganga til lengdar. Það verður að gera annað tveggja, að stýra þjóðfélaginu á ný inn á hinar eldri brautir, þar sem megináherzlan er lögð á að örva framtak einstaklingsins, til þess á þann hátt að skapa almenningi atvinnuskilyrði og a. m. k. einhvern vísi til þjóðarauðs, eða með ráðnum hug og vitandi vits að stiga sporið til enda og koma hér á nýju þjóðskipulagi, sem byggist á ríkiseign og ríkisrekstri. Og það er að minnsta kosti mín persónulega skoðun að Íslendingar fái ekki langan umhugsunarfrest til þess að átta sig á, hvora leiðina þeir vilja velja, einkarekstur eða ríkisrekstur. blátt áfram af því, að ef valdhafarnir halda áfram að búa að einkaframtakinu eins og þeir hafa gert á undanförnum árum, þá kemur fljótlega að því, að það gefst upp, og þá sennilega með þeim afleiðingum, að allur einstaklingseignarréttur í þessu landi verður afnuminn. Sjálfstæðismönnum verður þetta val ekkert erfitt, og mér er nær að halda, að margir þeirra manna, sem til þessa hafa látið ginnast til fylgis við stjórnarliða, og þá ekki sízt bændurnir, muni, þegar á hólminn kemur og baráttan stendur um sjálft þjóðskipulagið, vilja skipa sér í okkar fylkingu. En þeir sem það vilja, verða að gera sér ljóst, að í þeim efnum má ekki sitja við góðan vilja og ásetning, þar verða orð og athafnir að fylgja. og mætti þá svo fara, að enn gæti tekizt að bjarga þjóðskipulaginu. Ég held fyrir mitt leyti, að fullkominn ríkisrekstur væri skárri heldur en það ófremdarástand sem nú ríkir, en ég er þó miklu sannfærðari um hitt, að sú tilraun stendur stutt, og endar í algerðum missi bæði fjármuna og stjórnmálalegs frelsis. Að þessu get ég náttúrlega fært rök, sem frá mínu sjónarmiði eru sterk, en engar óyggjandi sannanir, og verður þar hver þjóðfélagsþegn að fara eftir því, sem honum þykir sennilegast, hvort meira verði dregið í þjóðarbúið, með því að einstaklingurinn berjist sinni baráttu og nokkurnveginn sjálfráður athafna sinna og eigi sjálfur afrakstur verka sinna, eða með hinu, .ð allur sá rekstur, sem til þessa hefir verið borinn uppi af einstaklingsframtakinn, verði nú í höndum ríkisskipaðra nefnda og ráða, völdum eftir pólitískum lit, fjár- og valdagræðgi stjórnargæðinganna, en án hliðsjónar af þekkingu á viðfangsefninu, lífsreynslu, dugnaði og hagsýni. Svona er þá viðhorfið í þjóðfélaginu. Ég veit ekkert um, hvað af þessu stjórnin skilur. Víst er um það, að hún læzt ekkert af því skilja og hefst ekkert að til varnaðar voðanum. Hins vegar er stjórnarliðið nú tekið að herjast fyrir völdunum með alveg samskonar vopnum og beitt var 1927, þegar þessir flokkar náðu völdunum í landinu, og tel ég rétt að víkja nokkru nánar að því. Það hefir nú öðlast almenna viðurkenningu, að fjármálastjórn Jóns Þorlákssonar var með afbrigðum ráðdeildarsöm og hagsýn. Hann færði niður ríkisskuldirnar um framt að helming eða ofan í 11 millj. kr. Hann létti sköttum af þjóðinni þegar í stað og lokið var greiðslu hinna ósamningsbundnu skulda, og samtímis þessu, þá réðst ríkissjóður á stjórnarárum hans og Magnúsar Guðmundssonan í meiri verklegar framkvæmdir en nokkur dæmi voru til hér á landi fyrir þann tíma. Í kosningabaráttunni 7927 var þessi fjármálastjórn dæmd niður fyrir allar hellur, þjóðinni talin trú um að stefnt væri í beinan voða, svo að framundan væri fullkomið hrun og ánauð, nema þegar væri kippt í taumana, og munu margir enn minnast þessara fullyrðinga, er blaðið Tíminn þá flutti: „Hve lengi á að taka lán á lán ofan erlendis? Hvað verður um frelsi og fullveldi þeirrar þjóðar, sem erlendir lánardrottnar geta hneppt í varanlega fjárhagsfjötra? Framsókn verst skuldum og veit, að skuldirnar við útlönd eru þrælsband á landið og þjóðina.“ Þjóðin trúði þessu, og hún fékk þeim völdin í hendur, sem blekkt höfðu hana og lofuðu gulli og grænum skógum. Nú veit þjóðin að öll þau loforð eru svikin. Hinir nýju valdhafar áttu ársæld að fagna og meiri ríkistekjum en dæmi voru til, en í stað þess að halda áfra m að greiða skuldirnar, tóku þeir lán á lán ofan, eyddu öll í fullkomnu fyrirhyggjuleysi, og tókst að koma í lóg 76 millj. kr. á 4 árum. og með því að nær tvöfalda þá eyðslu, er þeir áður höfðu fordæmt hjá Jóni Þorlákssyni. Nú er þess vegna ekki lengur hægt að vega með þessunt eiturvopnum, og nú eru því ný upp tekin. Eins og öllum er kunnugt, steðja nú að íslenzku þjóðinni hinar mestu þrengingar vegna þess, að haftastefna sú, sem að Framsfl. hefir barizt fyrir hér á landi, hefir rutt sér til rúms erlendis með þeim afleiðingum, að markaður fyrir framleiðsluvörur Íslendinga þrengist æ meir og meir, og einkum þó í Suðurlöndum, en þar hefir aðalframleiðsluvaran, saltfiskurinn, verið seldur. Það liggur nú í hlutarins eðli, að sérhverjum ábyrgum stjórnmálamanni ber að svara þessu nýja viðhorfi með einlægri viðleitni til nýrra úrræða, til þess á þann hátt að freista þess að afstýra voðanum. En enn sem fyrri daginn lætur stjórnin og lið hennar niður falla baráttuna fyrir lífi og afkomu þjóðarinnar í því skyni að reyna að herja á andstæðingana, því að enn sem komið er a. m. k. virðist öll viðleitni hníga að því að sverta andstæðingana og fegra sjálfa sig með hverskonar skrumi. Á fáum áratugum fjórfölduðu Íslendingar fiskframleiðsluna og ruddu henni jafnóðum braut á nýjum mörkuðum, og alltaf með því að setjast að þeim eldinum, sem bezt brann, þ. e. a. s. selja framleiðsluaukana á verðhæsta markaðinum. Þegar þess nú er gætt, að um þessa markaði var barizt við margfalt ríkari og öflugri þjóðir, þá er það sannast sagna undravert, hve farsællega það vandaverk hefir tekizt. En nú, þegar innilokunarstefna stjórnarliðsins hefir sigrað í viðskiptalöndunum, og saltfiskmarkaðurinn af þeim ástæðum hrynur, þá er ráðizt á þá, sem höfðu barizt til sigurs í þessum löndum, fyrir fyrirhyggjuleysi og úrræðaleysi, að þeir skyldu ekki hafa opnað nýja markaði fyrir nýjar tegundir af framleiðsluvörum!! Það má nú vafalaust treysta því, að þegar ljóðin fær tíma til að átta sig á þessum málum, þá skilst henni, að fátæk þjóð eins og Íslendingar verður auðvitað á hverjum tíma að haga framleiðslu sinni þannig, að afkoman verði sem arðvænlegust, og það er þess vegna ekkert vit í að hallmæla mönnum fyrir að hafa ekki lagt út á þá braut að verka t. d. harðfisk, meðan hægt var að selja allan fiskinn sem saltfisk, blátt áfram vegna þess að nær undantekningarlaust sannar reynslan, að meira verðmæti fæst fyrir framleiðsluvöruna með að verka fiskinn í saltfisk en harðfisk. En látum þetta liggja milli hluta og athugum, hvernig aðstaðan að öðru leyti er til að ráðast á þá, sem stjórnað hafa fiskframleiðslunni og fisksölunni á undanförnum árum. Í því sambandi verða menn að hafa hugfast, að ef breyta á um frá saltfiskframleiðslunni, er aðallega um tvær leiðir að ræða, aðra, sem liggur niður á við frá saltfiskinum, nefnilega harðfiskinn, og hina, sem liggur upp á við frá saltfiskinum, sem sé frysta fiskinn. Báðar þessar aðferðir er nú byrjað að framkvæma hér á landi. og það er þessi vísir til framkvæmda, sem að raupgjarnir stjórnarliðar miklast af og nota til þess tvenns í senn, að svívirða sjálfstæðismenn, en hylla og lyfta til skýjanna þeim aðila, sem nú að lögum á að hafa forgöngu í þessum málum, þ. e. a. s. fiskimálanefnd, og eru öll þau skrif með þeim hætti, að ætla mætti, að engum manni hefði dottið nein úrræði í hug fyrr heldur en þessi alvitra nefnd settist á rökstólana og opnaði þjóðinni hlið himnaríkis svo að hún mætti koma í hina nýju paradís velsældar og velfarnaðar undir öruggri forystu Héðins Valdimarssonar. Það eru nú liðin meira en 4 ár síðan ég skrifaði alllanga blaðagrein um þessi málefni, þar sem ég m. a. komst þannig að orði: „Það er engum vafa undirorpið, að Íslendingum ber að fylgjast vel með og athuga gaumgæfilega sérhverja, nýjung á sviði hraðfrystingarinnar, og það er öldungis víst, að í hinum nýju hraðfrystiaðferðum liggja nýir möguleikar fyrir nýja blómaöld á sviði fiskiveiðanna. Það er fremur vissa en spá, að þessi aðferð mun reynast þess megnug að brúa fjarlægðina á milli hinna auðugustu fiskimiða heimsins hér við strendur landsins og allra þeirra milljóna í umheiminum, sem skortir fisk, en hafa mega kaupgetu til þess að veita sér þessa ágætu fæðutegund.“ Á undan mér höfðu aðrir hugsað um þetta mál og gert allvíðtækar tilraunir til framkvæmda, og síðan hafa þessi mál alltaf öðru hvoru verið rædd í blöðum sjálfstæðismanna. Á landsfundi sjálfstæðismanna, sem haldinn var í aprílmánuði 1934, voru fiskimálin einnig ýtarlega rædd og um þau gerðar margvíslegar samþykktir, bæði um hraðfrystingu og herðingu. og voru þær allar birtar í blöðum flokksins. Í október þetta sama ár lögðu svo sjálfstæðismenn fram frumv. sitt um fiskiráð, en því fylgdi ýtarleg grg. um nauðsyn þess að taka upp hraðfrystiaðferðina og harðfiskinn ásamt öruggari sókn til nýrra markaðsleita í stað hinna brestandi beztu saltfiskmarkaða, jafnvel þó á lélegri markaði yrði að sækja. Um sama leyti gaf Sölusamband ísl. fiskframleiðenda út ýtarlega skýrslu um fulltrúafund, sem haldinn var í félaginu, og var í þeirri skýrslu gerð nákvæm grein fyrir fisksölunni, ásamt ýmsum till. til að ráða bót á vandkvæðunum, og hnigu þær mjög í sömu átt og till. sjálfstæðismanna á þingi. Út úr þessu öllu var svo sett löggjöf um fiskimálanefnd, og voru þar með teknar upp fornar og nýjar hugmyndir sjálfstæðismanna um breyttar og bættar aðferðir í framleiðslu og sölu sjávarafurða, hugmyndir, sem sumpart höfðu verið á döfinni í hálfan áratug, eins og hraðfrystingin, en sumpart voru neyðarúrræði, eins og herðingin. Fiskimáianefnd hefir því haft það hlutskipti að framkvæma hugmyndir sjálfstæðismanna, og sú gagnrýni, sem n. sætir, er því að sjálfsögðu ekki sprottin af neinni andúð gegn sjálfu verkefninu, sem hún er að fást við, heldur eingöngu út af því, hve frábærilega léleg forustan hefir reynzt í þessu allra mesta nauðsynjamáli þjóðarinnar. Það er eftirtektarvert, hvernig n. hefir hegðað sér. Hver skrumauglýsingin hefir rekið aðra, og stundum varla mátt á milli sjá, hvort stjórnarblaðanna hafði betur í þeirri starfsemi. Nú átti þjóðin ekki að þurfa að kvíða neinu, nú voru menn hins nýja tíma seztir að völdum og nú blasti við ný voröld, ný viðreisn sjávarútvegsins undir öruggri forystu hinna ötulu og ráðdeildarsfimu fyrirhyggjumanna. Sjálfur lét formaðurinn hafa eftir sér ýmsar fregnir, sem þó smátt og smátt vöktu athygli fyrir það, að þær voru sjaldnast um afrek, sem búið var að vinna, heldur afrek, sem hann hafði í hyggju að vinna. Þannig hét hann því að láta herða á síðastliðnu ári 2000 smálestir af fiski og lét boðbera sína færa þjóðinni þær fregnir, að senda ætti 20000 smálestir af frystum fiski til Póllands. Úr þessu varð nú ekki meir en 147 smálestir af harðfiski, og 200 í stað 20000 smálestir af frystum fiski, og fór salan á frysta fiskinum þannig úr hendi, að langfarsælast hefði verið, að fiskimálanefnd hefði borið gæfu til að láta losa skipið og henda fiskinum í sjóinn strax og það kom hér út fyrir hafnarmynnið. Það mætti e. t. v. afsaka þessi axarsköft n., ei hún hefði margt annað sér til ágætis unnið, og þetta tvennt, harðfiskurinn og frysti fiskurinn, hefði verið aukaatriði í verkahring hennar. En því er ekki til að dreifa. Fiskimálanefnd hefir engin störf, sem heitið getur, haft með höndum. Fiskimálanefnd hefir þess vegna misþyrmt hugmynd sjálfstæðismanna, ýmist með skorti á framtaki eða hneykslanlegum mistökum, sem auðvitað stafa af þekkingarleysi, eins og framangreind dæmi sýna. En af öllum syndum þessarar n. er þó sú ótalin, sem er langstórvægilegust og örlagaríkust, en það er hin hneykslanlega og vítaverða framkoma n. í sambandi við nýja markaðsmöguleika fyrir frystan fisk, sem fisksölusambandið var búið að opna í Norður-Ameríku, og sölu og afhendingu þeirra 200 tonna af frystum fiski, sem vélskipið „Steady“ nýlega hefir losað í New York. Er sú saga öll svo ótrúleg og svo fullkomið hneykslunarefni, að þó fiskimálanefnd hefði allt annað vel gert, þá hefði hún samt með slíkri framkomu unnið sér til óhelgis. Verður að svo stöddu eigi um sagt, hvað af hlýzt, en það er ekki ofmælt, þó sagt sé, að sterkar líkur benda til, að fyrir hroka og ofmetnað eins manns, Héðins Valdimarssonar, og kraftlaust dáðleysi annars manns, Haralds Guðmundssonar, hafi nú allmikið dregið úr réttmætum vonum manna um skjótan ávöxt af sölu hraðfrysts fisks í Norður-Ameríku. Ég hefi nú sannað, að þeir menn, sem áður höfðu forystuna um framleiðsluauka við sjávarsíðuna og sölu sjávarafurðanna, hafa leyst hið vandasama hlutverk sitt mjög vel af hendi. Árásirnar á þá eru því ómaklegar. Ég hefi sannað, að fiskimálanefndinni var ekkert hlutverk ætlað annað en að framkvæma þær till., sem þessir menn höfðu gert og sumpart byrjað sjálfir að framkvæma, og ég hafi sannað að fiskimálanefndinni hefir farizt það svo herfilega úr hendi, að hún hefir jafnvel brugðizt trausti þeirra manna, sem nær engar vonir gerðu sér um afrek hennar. - Lofið um fiskimálanefnd er því ekkert annað en skrumgyllingar, óviðfelldið af því það er óverðskuldað, en vítavert vegna þess, að á bak við það liggur tilgangur sem þjóðinni stafar voði af. Af alveg sama toga er spunnið það frumvarp, sem jafnaðarmenn flytja um nýbyggingar og ríkisútgerð margra togara í því skyni að bæta úr aðsteðjandi atvinnuleysi. Flm. vita þó, að Íslendingar, sem til skamms tíma seldu 35 þús. smálestir fiskjar á Spáni, eru nú búnir að missa þann markað að öllu eða langsamlega mestu leyti. Ítalíumarkaðurinn hefir færzt úr 23 þús. smálestum niður í 8 þús. og Portúgalsmarkaðurinn er í yfirvofandi voða, þar sem m. a. er upplýst, að norskir fiskútflytjendur njóta nú beins styrks úr ríkisjóði til að keppa um verðlag á þeim markaði við Íslendinga. Það er því engin von til, að hægt verði að selja meira en sem svarar rúmum helming af meðal ársframleiðslu þess skipastóls, sem nú er gerður hér út á veiðar, og þess vegna alveg augljós fásinna að ætla að bæta úr atvinnuleysinu með aukinni útgerð. Vil ég hér með skora á þann mann, sem mest hefir um þetta talað og mestar gyllingar í frammi haft, formann Sjómannafélags Reykjavíkur, Sigurjón Á. Ólafsson alþm., að standa fyrir máli sínu við þessar umr. í allra áheyrn. Verði hann ekki við þeim tilmælum, mun verða litið svo á að hann telji málstaðinn hæpinn. Ég hefi þá rakið feril ríkisstjórnarinnar og brugðið upp mynd af högum þjóðarinnar eftir nær 9 ára óslitinn valdaferil stjórnarflokkanna, og jafnframt varpað ljósi yfir vopnaburðinn. Ég hefi sannað, að stj. hefir gersamlega brugðizt fyrirheitum sínum og með því og öðru fært vá að dyrum þjóðarinnar, og ég hefi fært rök að því að blekkingarnar, sem nú er beitt, eru fyrir það skaðlegri en hinar fyrri, er í frammi voru hafðar 1927 að í þetta skipti eru það afkomuskilyrði þjóðarinnar, sem barizt er um á hinum mestu neyðarinnar tímum. Ég veit, að þess verður að vísu ekki langt að bíða, að staðreyndirnar tali sínu máli og opni augu fólksins fyrir því, að árásirnar á forystu sjálfstæðismanna í atvinnulífinu eru jafn ósannar og níðið um fjármálastjórn Jóns Þorlákssonar. og að skrumið um menn hins nýja tíma, afrek þeirra og fyrirheit í þessum efnum eru sömu blekkingarnar og sparnaðarloforðin, sem gefin voru 1927. En ég treysti því, að þjóðin varist nú vítin og krefjist ekki að þessu sinni að fá að þreifa á naglaförunum, að öðlast vizkuna fyrir aðgerðir eymdarinnar. Ég treysti þessu og vona þetta vegna framtíðar íslenzku þjóðarinnar, og í því trausti og með því að ég tel alveg ótvírætt, að sú þjóð, sem í voða er stödd og hefir verið vonsvikin at valdhöfunum, eigi rétt á því að fá með nýjum dómi að kveða á um, hverri forystu hún vill hlíta á örlagastundinni, vil ég, hr. forseti, endurtaka þá kröfu, er ég bar fram í upphafi máis míns. Fyrir hönd Sjálfstfl., sem er stærsti stjórnmálaflokkur Íslendinga og við síðustu Alþingiskosningar hlaut framt að því jafnmikið kjörfylgi eins og báðir stjórnarflokkarnir til samans og áreiðanlega hefir nú að baki sér mikið meira fylgi en stjórnarliðið. leyfi ég mér að bera fram þá kröfu, að ríkisstjórnin rjúfi þing þegar í stað að afgreiddum fjárlögum og láti fram fara nýjar kosningar. Kröfu þessa rökstyð ég eigi eingöngu með því, að vilji sjálfstæðiskjósenda í landinu hefir verið fullkomlega að vettugi virtur frá því núverandi ríkisstjórn tók við völdum, heldur og með hinu, að ríkisstjórnin hefir brugðizt nær öllum þeim fyrirheitum, sem hún gaf sínum eigin stuðningsmönnum fyrir kosningarnar. En einkum og sérstaklega berum við sjálfstæðismenn fram þau rök, að það er skoðun okkar, að þjóðin sé nú orðin svo aðþrengd, að engar vonir liggi til að forða henni frá fjárhagslegu hruni og frelsisskerðingu, nema snögglega sé horfið af þeirri braut, er á hefir verið gengið, og það er trú okkar, að þessar staðreyndir sé orðnar nægilega mörgum ljósar til þess, að með nýjum kosningum mætti lánast að stöðva feigðargönguna og snúa stjórnmálunum inn á réttar brautir.

*Þorsteinn Briem: Höfuðskylda og verkefni þings og stj. er að reyna að efla atvinnuvegina. Allir umbóta- og framfaramöguleikar byggjast á því, að atvinnuvegirnir séu sem traustastir. Þeir eru fjöreggið. Séu þeir traustir, þá er það annaðhvort þröngsýni og kyrrstöðulöngun eða vanhyggindum að kenna, ef ekki er hægt að sjá öðrum greinum þjóðlífsins nokkurnveginn borgið. En þetta er hinsvegar ekki unnt, ef ekki er á öðru að byggja en örþrota hrynjandi atvinnulífi. Þetta virðist einnig hafa verið núv. stjórnarflokkum ljóst fyrir kosningarnar. Og sést það af þeim fögru loforðum, sem þá voru gefin. Aðalflokkur stjórnarinnar gekk til síðustu kosninga með glæsilega stefnuskrá. Þá var kreppa hér í landi, eins og annarsstaðar og allmikið, en þó minnkandi atvinnuleysi. Það lét því vel í eyrum, þegar þessi núverandi stjórnarflokkur lofaði m. a. þessu: „Að hrundið yrði þegar í stað í framkvæmd með löggjöf og framtaki hins opinbera auknum atvinnurekstri og framleiðslu - eftir nákvæmri áætlun, er gerð sé til ákveðins tíma (4 ára) og hafi það markmið að útrýma með öllu atvinnuleysinu og afleiðingum kreppunnar og færa nýtt fjör í alla atvinnuvegi þjóðarinar. Það var eðlilegt, að slík loforð vektu vonir hjá þeim, sem trúnað lögðu á. Enda virtist foringjum hins gamla sveitamannaflokks þetta kosningaloforð Alþfl. svo heillandi, að þeir gleymdu fyrri sérstöðu sinni og gengu nú til kosninga sem fylgiflokkur sósíalista. Fast að helmingi þjóðarinnar treysti og á loforðin og fól þessari nýju flokkasamsteypu umboð sitt til þess að koma loforðunum í framkvæmd. Síðan hafa nú bráðum verið háð þrjú þing. þar sem stjórnin hefir haft fullt afl til að koma fram hverju því lagafyrirmæli, sem hún hefir talið þörf á. Það er því tími til kominn að litast um í þjóðlífinu og aðgæta, hve vel stjórnin hefir staðið við kosningastefnuskrá sína að útrýma með öllu atvinnuleysinu og færa nýtt fjör í alla atvinnuvegi þjóðarinnar. Ég lít í hagtíðindin til þess að ganga úr skugga um hvort þetta sé ekki allt saman barlómur, sem sagt er um atvinnuleysið, og gái að, hvort ég finni nokkurn atvinnuleysingja skráðan. Skýrslur hagstofunnar sýna að s. l. 1. febr. höfðu í Rvík verið um 700 atvinnuleysingjar á þrem mánuðunum þar á undan. Þær sýna, að um vortímann hefir tala atvinnuleysingja í Reykjavík aldrei á síðustu árum verið jafnlág eins og 1. maí 1934, áður en núv. stjórn tók við völdum (199 menn). Þær sýna líka, að atvinnuleysingjatalan hefir aldrei verið jafnhá á sama tíma sem 1. maí s. l., eftir að núv. stjórn tók við (432 menn). Hafði þá atvinnuleysingjum fjölgað svo mikið þegar á fyrsta stjórnarárinu, að þeir höfðu miklu meira en tvöfaldazt síðan 1. maí 1934. Þó er vitað, að víða á landinu er atvinnubresturinn jafnvel enn tilfinnanlegri en hér í Reykjavík. Og það svo, að þar verða stöðugt fleiri og fleiri fullvinnandi fjölskyldufeður að stíga þau þungu spor að leita á náðir bæjar eða kauptúns um framfærslu. Bæjar- og sveitarsjóðir eru að sligast, enda þétt útsvörin á landinu séu nú komin upp í nálægt 7 milljónir. Þeir kikna hver af öðrum undan gjaldaþunganum, af því að útsvörin nást ekki inn, hvernig sem að er farið, þar sem gjaldgetan er þorrin. Tímakaup hefir að vísu sumstaðar hækkað, m. a. við vinnu ríkissjóðs. En þar hefir vinnudagsverkunum fækkað að sama skapi og vinnuleysisdögunum þar með fjölgað, þegar á heildina er litið. Þannig voru t. d. við vega- og brúargerðir unnin 35 þús. færri dagsverk á landinu 1935 en 1934, svo að allmiklu fleiri hafa farið á mis við þá atvinnubót en árið áður. Og þegur litið er fram, þá mun varla verða um það deilt, að atvinnuhorfur verkafólks hafa vart í annan tíma verið ískyggilegri en þær, sem nú eru fram undan, ef eigi ber einhver sérstök höpp að höndum. Þannig hefir þá tekizt um þetta fyrsta kosningaloforð, að útrýma með öllu atvinnuleysinu meðal verkafólksins við sjóinn. Hvernig hefir þá tekizt með annað loforðið, að útrýma með öllu „afleiðingum kreppunnar og færa nýtt fjör í atvinnuvegi þjóðarinnar?“ Skal þá fyrst líta á hina yngstu atvinnugrein landsmanna, iðnaðinn. Sú atvinnugrein var mjög ört vaxandi hin síðari ár. Og í skjóli haganlegra innflutningshafta hafði hún öll skilyrði til þess að vaxa og dafna enn meir. En í stað þess að innflutningshöftunum hafði yfirleitt verið beitt iðnaðinum til hagnaðar, eru nú mjög almennar kvartanir meðal iðnaðarmanna yfir því, að innflutningstakmarkanir og nýir tollar á vinnuefni séu orðin þeim mjög tilfinnanleg. Almennastar munn kvartanir trésmiða, múrsmiða, húsgagnasmiða og ýmsra smáiðnaðarmanna í þessu efni. Og verður því ekki mótmælt, að þar hugsar margur til næstu framtíðar með litlum atvinnuvonum og þungum hug. Við þessum innflutningstakmörkunum til iðnaðarins væri auðvitað ekkert að segja, ef gjaldeyririnn væri svo takmarkaður að alls ekki yrði hjá því komizt. En meðan leyfður er innflutningur á margskonar algerðum óþarfa, - og meðan ríkisstjórnin sjálf lætur flytja ótakmarkað inn hin skaðlegustu eiturefni, eins og áfengið, og takmarkar ekki heldur innflutning dýrasta tóbaksins, þá verður maður að efast um nauðsynina. Ég var að athuga í fasteignamatinu landverð jarða í 5 sýslum á landinu. Það voru þessar sýslur: Strandasýsla - kjördæmi yfirherra áfengissölunnar - Dalasýsla, Austur-Barðastrandarsýsla, Vestur-Barðastrandarsýsla og Vestur-Ísafjarðarsýsla. Og sést, að landverð jarðanna í öllum þessum 5 sýslum til samans hrekkur ekki samanlagt til þess að greiða það áfengi, sem ríkisstj. hefir selt síðastliðið ár. Það verður að taka nokkur vænstu höfuðbólin í öðrum héruðum og leggja þau ofan á, til þess að jafnist við áfengiskaupin. Og þá vil ég segja, að á meðan stjórnin selur áfengi fyrir 3½ millj. kr. og takmarkar þá sölu ekki agnar ögn, - á meðan okkur er ekki að neinu leyti kennt að spara þó ekki væri nema dýrasta tóbakið - og á meðan hér sjást á götunni dömur, sem eru skjóttar í ásjónu af innfluttum farða, sem þær maka á sitt fagra andlit, þá hafi stjórnin ekki leyfi til að takmarka innflutning á efni til bygginga og öðru nauðsynlegu vinnuefni til iðnaðar. Hitt er alkunnugt, hve þeir, sem raftækjaiðnaðinn stunda, kvarta mjög undan barðinu á hinni nýju raftækjasölu ríkisins - enda var þar svo óheppilega af stað farið, að jafnvel stuðningsblað stjórnarinnar, Alþýðublaðið, fekk ekki orða bundizt. Þá dregur það eigi lítið kjark og áræði úr mönnum að auka iðnaðarframleiðsluna eða byrja á nýjum iðngreinum, að menn vita aldrei, hvar núverandi stjórnarflokkar kunna að bera niður næst um nýjan ríkisrekstur. Menn geta heldur aldrei vitað, hvenær sjálfbjargarhvötin er deyfð og einkareksturinn heftur eða torveldaður með boðum eða banni af nýjum álögum. En hæstv.ríkisstj. virðist ekki hafa nægan skilning á því, hve hvert þjóðfélag á dýra eign í kjarki og áræði einstaklinganna til átaka og framtaks til að brjóta sjálfir nýjar leiðir, þegar aðrar lokast. Henni virðist alls ekki geta skilizt, að það er ein höfuðhættan sem stafar af ríkisrekstrarstefnunni, þegar of geyst er farið, að óttinn við, að alltaf verði lengra og lengra farið, lamar þetta lífsafl þjóðfélaganna, sem engin ríkisstjórn fær bætt úr með eigin framtaki, þó hún vildi fegin. Fyrir verkafólk við sjóinn skiptir útvegurinn að sjálfsögðu enn meira máli en íðnaðurinn. Hefir þá stj. fært nýtt fjör í þann atvinnudag, eins og hún lofaði um alla atvinnuvegi landsins? Nei, aldrei hefir litið verr út fyrir þeim atvinnuvegi landsmanna en nú í tíð hæstv. stj. Ég á þar ekki við það, sem engin fær að gert þegar afli bregzt. Ég á þar ekki heldur fyrst og fremst við það, að gamlir markaðir hafa stórlega minnkað, þó bagalegt sé. Ég á ekki við þær skammtanir og úthlutanir á gömlu markaðslöndin, sem óhjákvæmilega leiða af því, að innflutningur þangað er takmarkaður. Ég á við hitt fyrst og fremst, að framleiðendurnir eða umbjóðendur þeirra eru nú gerðir ófrjálsir að því að afla þessari aðalútflutningsvöru landsmanna nýrra markaða erlendis. Ég á við það, þegar ríkisvaldið eða menn í þess umboði taka fram fyrir hendur umboðsmanna framleiðendanna, þegar þeim hefir tekizt að finna nýjan markað og spilla þeim tilraunum, sem þeir eru að byrja á. Þá má nú segja, að flestar bjargir séu bannaðar, þegar óvitrir viðvaningar koma í nafni ríkisvaldsins og grípa fram fyrir hendur þeirra, sem eru að opna nýtt land til að selja þar framleiðsluvöru sína, eins og nú er að verða þjóðkunnugt, að hér hefir verið gert. Þar á það sannarlega við, að ofstjórn er sama og óstjórn og hefði hæstv.ríkisstj. gott af að minnast þess framvegis. Ríkisstj. hefði þó sunnarlega mátt vera í nógu fersku minni hin eftirminnilega freðfisksending fiskimálanefndar til Póllands og sá skaði og skömm, sem af henni hlauzt, til þess að hún styddi að annari en háðulegri og skaðsamlegri sendiför af hálfu þessurar nefndar. Það er eigi sízt smábátaútvegurinn, sem hér átti mest í að vinna og mestu hefir tapað við það að svona fór. En sá útvegur hefir nú lengi verið þjakaður af olíuokri til útgerðar sinnar. Milliþinganefndin í sjávarútvegsmálum upplýsti, að verð á brennsluolíu væri í Danmörku l0–11 aur. kg., þegar það kostaði 18 aur. hér hjá okkur. Fyrr má nú vera verðmunur á nauðsynjavöru en 70–80. Fyrr má nú vera, að örðug sé samkeppnin við aðrar fiskveiðaþjóðir en þegar búa verður við slíkan verðmismun á útgerðarvöru. Það hefði ekki getað talizt ofstjórn af hálfu ríkisstj., þó að hún hefði látið athuga, hverju þetta sætti. Og hún stóð því betur að vigi um að láta þá athugun fram fara, þar sem hún hefir í lögum heimildina frá eldri tíma um einkasölu á olíu. En það er svo að sjá, sem einhver hlífi olíu og benzíni hjá þessari einkasölustjórn. En hart er það fyrir atvinnuveg, sem svo margur á undir björg sína, eins og þessum útvegs, að hann skuli ofan á þetta olíuokur, ofan á alla skatta og gjöld til ríkis og sveitar verða einnig að þola það, að þeir sem eru vel á veg komnir að skapa nýjan ágætan markað fyrir freðfiskinn, séu ofbeldi beittir á síðustu stundu og ónýtt verk þeirra, eins og hér hefir verið gert. Ríkisstj. getur ef til vill aldrei bætt útvegnum upp það frumhlaup, sem hér var gert. En hún gæti þó á tvennan hátt sýnt þar á nokkurn lit. Hún gæti látið sér þetta að kenningu verða og forðast ofstjórnina framvegis, og hún gæti gert sitt til að fá lækkað olíuverðið, svo að það nálgaðist sanngirni, eins og aðrir aðiljar munu nú á vegi með að fá benzínverðið eitthvað lækkað. Hún ætti að geta þetta, því að þar mun vera innangengt á milli, eins og milli fjóss og bæjar á góðu sveitaheimili. Hæstv. ríkisstj. ætti og ekki æ ofan í æ að flaska á þeirri ofstjórn að banna útvegsbændunum að kaupa sér netin. Það var t. d. alveg nægilegt tjón að því fyrir verkafólk og sjómenn og suma útvegsbændur hér við Faxaflóa, síðastliðið sumar, þegar síldveiðin var bezt og síldin í hæsta verðinu, að láta menn bíða með mannaðan bátinn í mánuð eftir því, að þeir mættu panta sér eða taka út af skipaafgreiðslunni net til að ausa úr síldinni í gjaldeyri handa ríkinu. Það var alveg nóg, þó að nú eigi ekki hið sama að henda aftur við Vestmannaeyjar á þorskvertíðinni. Það er hart fyrir þá, sem fyrst eru tepptir af verkfalli og síðan af tregum afla og yfirgangi botnvörpunga, að nú loks, þegar netafiskmoksturinn er kominn, þá verði sumir bátarnir bráðlega að hætta netveiði, af því að ófróðir menn um fiskimál hafa sumpart bannað, sumpart takmarkað og sumpart dregið von úr viti að leyfa þeim innflutning á netunum. Þessi ofstjórn er óstjórn. Hæstv. ríkisstj. er alveg jafnvorkunarlaust að vita það eins og öðrum, að útvegsbændur og fiskimenn eru ekki það vel stæðir, eins og nú stendur, að þeim komi til hugar að kosta meiru til veiðarfærakaupa en þeim er beint nauðsynlegt. Og hæstv.ríkisstj. skjöplast algerlega, ef hún telur sig hafa til að bera landsföðurlegan vísdóm, til þess að geta með valdi sínu tekið þannig fram fyrir hendurnar á þeim, sem bera björg í hennar eigið bú í hvert sinn, sem þeir reyna að bjarga sér sjálfum. Hún má vera viss um það, að hún færir ekki í atvinnuvegina það nýja fjör, sem hún lofaði með slíkri ofstjórn. Handjárnin geta verið henni hin þarflegustu þing á flokksfundum hennar hér innan þings, og hún mundi sjálfsagt missa allt saman úr höndum sér án þeirra þar, en handjárnin henta ekki eins á þá, sem verða að vinna, ekki á þá, sem draga línu eða þorskanet, ekki á þá, sem fara með sög og og hamar, og ekki á þá, sem orfinu veita eða fara með rekuna. Slík handjárn henta yfir höfuð ekki á atvinnuvegina meðan þeir eru bornir uppi af heilbrigðri sjálfsbjargarhvöt. Og ég veit ekki, hvað á að halda þeim uppi, þegar sú hvöt er með öllu horfin. Glöggt dæmi um það, hve þessi ofstjórn og handjárnapólitík getur verið skaðleg atvinnuvegunum má finna í landbúnaðinum. Þar má og glöggt sjá, hversu strax breytist til batnaðar, þegar slakað er á ofstjórninni og bandjárnunum. Á ég þar sérstaklega við mjólkurmálin og skal nú vikið stuttlega að þeim. Tímamenn vissu það þegar eftir að Ed. hafði, þrátt fyrir mótmæli núv. form. Framsfl., samþ.þáltill. Jóns í Stóradal í afurðasölumálunum haustið 1933 að þáv. stj. var að undirbúa nýja löggjöf um það efni. Og þá þurfti nú að reyna að yfirbjóða fyrir kosningarnar. Tíminn bauðst til þess vorið 1934, ef þeir fengju völdin, að sjá um, að hagnaður af mjólkurskipulaginu yrði 22 au. á lítra, og vildu sumir skipta þeim hagnaði milli framleiðenda og neytenda, en aðrir létu í það skína, að þennan hagnað ættu bændur einir að fá. (Tíminn 1934, 23. og 24. tbl.) Með þessu tilboði unnu Tímamenn Árnessýslu, og með þessu tilboði unnu sósíalistar nokkuð á í Rvík. Flokkasamsteypan náði völdum. Hún byggði á undibúningi fyrri stj. í afurðasölulögunum. En hún flutti valdið frá framleiðendunum sjálfum yfir til sín og annara aðilja. Og þetta var sérstaklega óheppileg ráðstöfun að því, er tók til framkvæmdar mjólkurlaganna strax í byrjun. Reikningar mjólkursamsölunnar yfir 3½ fyrstu mánuðina sýndu hina hörmulegustu útkomu, af því að framleiðendurnir og þeir, sem í þeim efnum höfðu mesta reynslu og þekkingu voru bornir ráðum. Allstórum kostnaðarliðum, svo sem brotum á flöskum, sliti og fyrningu á áhöldum o. fl., hafði verið sleppt, og einn eignaliðurinn var villandi,svo að nam 4000 kr., en rekstrarkostnaður nær 100 þús. (97. þús.). En þegar sýnilegt var, að ofstjórnarstefna stj. ætlaði að koma í veg fyrir væntanlegan hagnað af lögunum, þá losaði forsrh. nokkuð um handjárnin vegna kröfu bændanna og þeirrar hörðu gagnrýni, sem fram var komin. Var þá gerð svofelld sætt í maí síðastliðnum, að dregið var úr beinum afskiptum mjólkursölunefndar, en fulltrúum tveggja stærstu mjólkurbúanna falin stjórn samsölunnar. Tók þá brátt nokkuð að lagast. Skipt var um forstjóra og hann hafður aðeins einn, en þeir höfðu um tíma verið tveir á hálaunum. Gekk svo frá vori til hausts, að reynt var að fá ýmsar misfellur lagaðar eftir því sem ráðh. neyddist til að losa á handjárnunum. Á öndverðum vetri fengu svo fulltrúar mjólkurbúanna loks nokkuð að kynna sér rekstur samsölunnar og kom þá ýmislegt í ljós, sem þeir bentu á til lagfæringar. Þessir fulltrúar komu t. d. auga á, að hagnaður samsölunnar af brauðsölu hefir að meðaltali verið 89 kr. minni í hverri búð á mánuði eða 1668 kr. minni á ári í þeim búðum, þar sem brauðgerð sósíalista hafði verið veitt for- réttindi, en í hinum mjólkurbúðunum. Og þar sem þessar forréttindabúðir sósíalista munu vera 19 alls, þá munar þetta 20292 kr. samtals, sem annars hefði dregizt frá mjólkursölukostnaðinum. En þessi skattur er auðvitað aðeins afleiðing af ofstjórnarstefnu stj. Nýlega hafa öll mjólkursölubúin á verðlagssvæði Rvíkur birt reikninga sína fyrir síðastliðið ár. Nú er því unnt að gera upp heildarárangurinn af mjólkurlögunum og framkvæmd þeirra til að sjá, hvernig tekizt hefir að efna, loforðin um 22 au. hagnaðinn á lítra til bændanna eða þá skiptinguna: 11 aurum hærra verð til framleiðenda og 11 aura hækkun til neytenda. Skal nú byrjað á mjólkurbúi Flóamanna. Rekstur þess er að mörgu leyti með myndarbrag, hús, vélar og verkfæri í fullkomnusta lagi, og lærður erlendur mjólkurbússtjóri. vel að sér í danskri mjólkurvinnslu, enda hefir óneitanlega verið vel að búinu búið frá ríkisins hálfu. þar sem mestur hluti byrjunarstofnkostnaðar þess var lagður fram af ríkinu. Mjólkurmagn búsins árið, sem leið„ var tæpar 3 milljónir lítra, (2991175 1.). Það borgaði 4 au. á fitueiningu eða alls kr. 445943,62, og rekstrarágóði varð kr. 153078.08 eða samtals kr. 599021.70. Frá þessu verði dregst flutningskostnaður greiddur af félagsmönnum, kr. 13898.85. Félagsmenn fengu því við fjósdyr kr. 585122.85 eða að meðaltali á lítra 19.56 aur. (19½). Af þessu verði borguðu þeir svo í sjóði, sem ekki skipir máli í þessu sambandi. Árið áður, 1934, var mjólkurmagnið rúmar 2 millj. lítra (2072833 l.). Reiknað á sama hátt var verðið þá við fjósdyr 17.23 au. (17¼). Við þetta er það að athuga, að fitumagnið var 1935 3,73. en árið áður aðeins 3,62. eða 0,11 minna en 1935. Mjólkurlögunum er ekki fremur að þakka, að mjólkin var fitumeiri á svæði Flóabúsins 1935 en 1934, heldur en þeim er að kenna, að hún var fituminni í Eyjafirði það ár, svo að fiturýrnunin olli þar 5 aura verðlækkun. Í þessu sambandi skiptir það og engu, þó að búið hafi borgað félagsmönnum meira út 1935 en þessum mismun nemur, því að það stafar af fituaukningunni og því, að tiltölulega minna er lagt í sjóði, miðað við mjólkurmagn og geymdan arð frá árinu á undan. Samkv. því, sem fyrr er sagt, hefir þá Flóabúið fengið 1935 1.73 au. meira á lítra en árið áður eða alls ..................... kr. 51747.33 Mjólkurbú Ölfusinga hefir fengið - 10905.42 Mjólkursamlag Borgf. hefir fengið - 7578.74 Samtals kr. 70231.49) Þessi þrjú bú hafa því fengið um 70 þús. kr. meira fyrir mjólkina 1935 en 1934. Aftur hafa bændum í Kjalarnesþingi, að meðtalinni Rvík og Hafnarfirði og nokkrum hluta Borgarfjarðar. fengið um 105967 kr. minna fyrir mjólkina 1935 en fyrir tiltölulega mjólk 19134. Heildarmjólkurmagn allra mjólkurbúanna var 16.6 millj. lítra. Af því eru tæpar 4 millj. lítra austan heiðar og tæp 1 millj. í Borgarfirði, en 5,7 millj. í Kjalarnesþingi. Af þessu er selt sem neyzlumjólk um 5,5 millj. lítrar, eða um 150 lítrar á árinu á hvern íbúa Rvíkur og Hafnarfjarðar að meðaltali. Alls virðast bændur í Kjalarnesþingi og Borgarfjarðarsýslu sunnan Skarðsheiðar hafa tapað á framkvæmd laganna árið 1935 kr. 105967,09, en bændur annarsstaðar grætt 70231.41 og er þá auðsætt, að hér vantar kr. 35735.60 til þess, að jafn mikið sé grætt og tapað. Ef til vill á samsalan eignir á móti þessari upphæð og stenzt þá allt á, en um það er ókunnugt enn sem komið er. En sjálfsagt er, að austanbúin og þeir, sem versta hafa aðstöðu, fái fyrst bættan sinn hag, eins og hér hefir verið gert. Þetta virðist þá hafa orðið heildarárangur at framkvæmd mjólkursölulaganna árið 19354. Mér finnst þessi niðurstaða sýna ljóslega, að það, að útkoman hefir ekki orðið enn lakari en þetta kemur af því, að helztu misfellurnar hafa verið gagnrýndar, og því að stj. hefir smám saman neyðzt til að gefa bændum meiriíhlutunarrétt og þannig losað á handjárnunum. Mjólkurlögin voru mikið undirbúin af framleiðendum og n., sem fyrrv.ríkisstj. hafði til þess skipað, en núv. stj. lagði síðustu hönd á verkið og bylti þar ýmsu um. Allir gerðu sér vonir um mikinn árangur af þeim lögum, en því miður brestur mikið á, að hann hafi orðið svo sem lofað var í höndum þessarar stj. Tímamenn sögðu bændum fyrir kosningar að spara mætti 22 au. á hverjum lítra, en niðurstaðan er sú, að þeir, sem bezt fara út úr árinu vinna 1,7 au. á lítra. Og þegar allir mjólkurframleiðendur eru teknir í heild, vantar 35 þús. til þess að allt standist á, nema samsalan eigi , þá eign í sjóði, sem ókunnugt er um. Það er því ljóst að árangurinn er tilfærsla á mjólkurverðinu milli framleiðenda innbyrðis, en ekki heildarhækkun. Ekki er þetta mjólkurlögunum að kenna, þau eru réttmæt, og enginn efi er á því, að af þeim má leiða mikið gagn. Þetta er eingöngu ríkisstj. og framkvæmdinni að kenna. Það er fyrst og fremst því að kenna, að ekki var fylgt ráðum S. Í. S. um að láta framleiðendur sjálfa hafa stjórn mjólkurmálanna. Það var höfuðsynd ríkisstj. að taka völdin af framleiðendum og skipa stjórnina pólitískt, - mönnum, að meira hluta, sem voru algerlega ófróðir um meðferð og sölu mjólkur. Af því spratt svo hin hneykslanlega útsending, sem skapaði andúð þegar í byrjun; af því spruttu forréttindi Alþýðubrauðgerðarinnar um búðir, sem árið 1935 færa samsölunni aðeins 127 kr. mánaðartekjur af brauðasölu, í stað 216 kr. hjá hinum búðunum; af því stafaði allt það ólag sem því miður hefir orðið á framkvæmdinni og hægt hefði verið að komast hjá. Mjólkursölustjórnin hefir því verið gagnrýnd réttilega. Ekki er að efa, að nokkuð hefir hún og ríkisstj. lært af þeirri gagnrýni. Framkvæmd laganna hefir batnað. Þó er niðurstaðan ekki betri en þetta. Framkvæmdin kemst ekki í lag, fyrr en frumleiðendur fá einir stjórn mjólkurmálanna. Það eiga þeir að fá, og það þegar í stað. Handjárnastefna stj. hefir ekki komið atvinnuvegunum að notum; síður en svo. Hún hefir ekki fært nýtt fjör í atvinnuveginu, eins og lofað var, því að aldrei hafa þeir verið lamaðri en einmitt nú, þó að ég vilji síður en svo gefa stj. einni þar sök á. En því miður hefir einnig gætt fullmikilla; óbilgirni hjá stj. gagnvart góðum málum, sem andstæðingarnir hafa borið fram. Skal ég nefna þar til frv. Bændafl. um það að fasteignarskatturinn gangi til sveitarfélaganna. Þetta er því kynlegra, þar sem annar stjórnarflokkurinn hafi lofað þessu fyrir kosningarnar. Þá get ég nefnt frv. Bændafl. um gengismálið, sem hefir verið flutt hvað eftir annað í þingi, en aldrei fengið svo mikið sem afgreiðslu í n., þó að þar sé að margra dómi um að ræða eitt merkasta málið hér á þingi, mál sem ekki verður unnt að humma fram af sér til lengdar, þar sem það er vitað og sýnt, m. a. af skrifum erlends hagfræðings, að krónan er ekki rétt skráð, en rétt gengisskráning er hinsvegar eitt höfuðafkomuskilyrði atvinnuveganna og þá um leið afkomu þjóðarinnar allrar. Auk þess má leggja áherzlu á, það, að rétt gengisskráning, sem fyrst, er hið eina sem getur komið í veg fyrir enn meira hrun peningamyntarinnar, fyrr en varir, ef svo er fram haldið, sem nú stefnir, og gæti þá þeim, sem nú standa á móti réttri gengisskráningu verið búið enn meira tjón. Fyrir kosningarnar hafði Tímafl. lofað að láta rannsaka þetta mál. Erlendur hagfræðingur, sem hér dvaldi að opinberri tilhlutun, hefir látið uppi álit sitt. Hvað veldur því þá, að málið fæst ekki rætt eða athugað á þingi þjóðarinnar? Líklega ættu andstæðingar þess ekki að vera hræddir við að láta í ljós skoðun sina, svo að þjóðin fái að heyra málið rætt frá báðum hliðum. Hvað veldur? Þá get ég ekki stillt mig um að minnast á frv. Bændafl. um breyt. á jarðræktarlögunum. Það frv. felur í sér hækkun á styrk til jarðræktarframkvæmda sem mestu skiptir, að séu unnin. Þetta ert frv., sem búnaðarþingið hefir mælt sterklega með og fjöldi bænda um land allt telur hina mestu nauðsyn á því. Hinar mikilsverðu umbætur, sem í frv. felast, eru þessar helztar: 1. Styrkur til framræslu er aukinn úr 1 kr. fyrir dagsverkið í 1½ kr. í opnum og í 2 kr. fyrir lokræsi. 2. Styrkur til varðveizlu dýrustu áburðarefnanna er hækkaður úr 1½ kr. í 2 kr. á dagsverkið. 3. Vermireitir og gróðurhús eiga að njóta sama styrks og matjurtagarðar, og styrkur er hækkaður úr 1 kr. í kr. 1.50. 4. Styrkur til súrheysgryfju er hækkaður úr kr. 0.50 í 2 kr. 5. Þurrheyshlöður, úr hvaða efni, sem vera skal, komast undir ákvæði laganna um styrk, í stað þess, að nú eru það aðeins steinsteypuhlöður eða steinlímdar. Styrkurinn hækkaður úr 50 au. í 1 kr. 6. Þá er heimilað að styrkja búnaðarfélög úr verkfærakaupasjóði með allt að helmingi verðs í stað ¼ áður, til kaupa á jarðræktarvélum. kornskurðar- og þreskivélar eiga að njóta, sama styrks, en hafa nú engan, o. s. frv. Höfum við m. a. síðastliðin tvö sumur fengið gagnorða áminningu um nauðsyn á hærri styrk til votheysgerðar og hlöðubygginga, þar sem 1½ landsfjórðungur a. m. k. hefir beðið hið stórkostlegasta tjón vegna votviðra, svo að hey hafa stórlega hrakizt og drepið til stórskemmda í heystæðum. Eiga þessir landshlutar sannarlega erfitt nú þegar ofan á hin erfiðustu sumur hefir bætzt vetrarríki og harðindi, svo að með fádæmum má telja. Bændafl. fór fram á, að 2½% af þeim tekjuauka, sem stj. fékk með sérstökum tekjuaukalögum, áður en síðustu álögurnar voru á lagðar, mætti ganga þessa leið til styrktar jarðræktinni og til að lækka þannig framleiðslukostnaðinn, sem afurðirnar geta enn ekki borgað. Þetta nauðsynjamál hefir verið svæft í n. þangað til í fyrra. Þá var því vísað til stj. Þegar liðnar voru tvær vikur af þessu þingi flutti ég enn frv. til að halda málinu vakandi,með því að ekkert kom fram frá stj. þá lofaði hæstv. landbrh. að stj. mundi eftir nokkra daga leggja frv. fram, sem fæli að mér skildist a. m. k. í sér eitthvað af þeim endurbótum sem í frv. Bændafl. felast. Síðan er nú liðið að þinglokum, og enn er ekkert frv í þessa átt komið fram. Hvað veldur? Heyrzt hefir, að skipuð hafi verið n. til að semja frv. og ég get a. m. k. trúað einum manni í þeirri n. til að vera þar tillögugóður. Frv. mun löngu komið stj. í hendur. Hversvegna kemur það ekki fram? Er þar tekið of mikið tillit til frv. Bændafl.? Ég spyr enn, hvað veldur? Ég hefi að þessu sinni nokkuð drepið líka á atvinnuskilyrðin við sjávarsíðuna til þess að gera mönnum sem ljósast, að ekki verður bændum sem heyja sína þrotlausu baráttu til sveita, bent á það bjargráð að flýja til sjávarins. Það verður því að styðja þá til þess að fá betri aðstöðu fyrir sjálfa sig og börn sín, svo að þau fái alizt þar áfram. Og það verður þjóðfélaginu áreiðanlega farsælla en að svo og svo margir þeirra bætist í atvinnuleysingjahópinn á mölinni. Straumurinn þarf miklu fremur að snúast við frá möl til moldar. Sú rödd hefir að vísu nýlega heyrzt frá þeim manni sem jafnan er háværastur í Tímafl., að framlögin til ræktunar sveitanna séu gjafir að styrkurinn til Búnaðarfélags Íslands sé gjafir frá ríkinu, að jarðræktarstyrkur bóndans sé gjöf, sem honum sé jafnvel vanvirða að o. s. frv. Ég vil vona, að sjálf ríkisstj. sé ekki smituð af slíkum hugsunarhætti og að því komi nú loks að fram komi frv., sem feli í sér sem mest af þeim umbótum, sem lágu í frv. Bændafl. og láti það verða að lögum þegar á þessu þingi. Þess mun margur bóndi bíða með eftirvæntingu. Ég hefi nú stikað á stóru og drepið á fátt eitt, sem ástæðu er á að minnast. Það er sýnt, hve lítið hefir orðið úr þeim loforðum, sem gefin voru fyrir kosningarnar. Stj. hefir mistekizt hrappalega í framkvæmdinni jafnvel um góð mál, og hefir ofstjórnartilhneigingin og handjárnastefnan átt þar í hvað mestan þátt. Atvinnuhagir þjóðarinnar eru því verri en áður. og atvinnuskilyrðin hafa víðast á landinu aldrei örðugri verið hvort sem litið er til verkafólks eða atvinnurekendanna. Sveitar- og bæjarfélög eru víða þrotin eða við þrot. Erlent fé svo milljónum skiptir, er frosið inni í landinu. og lánstrausti ríkis og landsmanna erlendis þar með stórum hnekkt. Og nú síðast hefir hinni vænlegustu tilraun til að vinna nýjan og mikinn markað fyrir framleiðslu vara verið hnekkt með yfirgangi, svo að land vort bíður hneisu og tjón af. Þjóðin þarf því að losa af sér stjórnarhandjárnin, og það sem fyrst.

*Forsrh. (Hermann Jónasson): Herra forseti! Góðir tilheyrendur Ég mun í þessari ræðu aðallega svara því, er snertir minn verkahring. Ég vil segja það um áskoranir hv. formanns Sjálfstfl. hv.þm. G.-K., að það er hætt við, að ríkisstj. fari fremur eftir vilja einhverra annara um það, hvenær hún rýfur þing og lætur fram fara kosningar heldur en eftir áskorunum hans. Þó hann lyki ræðu sinni með því að lýsa yfir, að hann hefði sannað æði margt, þá býst ég við, að tilheyrendurnir séu á í annari skoðun í því efni. Annars skal ég ekki í þessari ræðu eltast við hinn lítilmótlega sparðatíning andstæðinganna, sem daglega er rekinn ofan í þá í blöðunum, heldur snúa mér að höfuðmálunum og gefa nokkurt yfirlit yfir framkvæmd þeirra samkvæmt þeirri reynslu og þeim staðreyndum, sem nú liggja fyrir. Það mun þá koma í ljós hvað sannur hann hefir verið málflutningur andstæðinganna. Þau mál, sem aðallega er deilt um af þeim, sem ég hefi til meðferðar í ríkisstj., eru afurðasölumál landbúnaðarins. Það hefir ekki komið fram ádeila á nein önnur mál sem undir mitt ráðuneyti heyra. Ég mun því snúa mér að þessum málum, og það vill nú svo til, að nú liggja fyrir um þau opinberar skýrslur, sem taka af öll tvímæli um hvernig framkvæmd þeirra hefir tekizt. Þó hlustendur muni hafa fengið meira en nóg af tali okkar hv. 10. landsk. um mjólkurmálin í síðustu útvarpsumr, verð ég þó að gefa stutta skýrslu um þau nú, til þess að hrekja helztu ósannindi hv.þm. Ég ætla þá fyrst að minnast á ástandið eins og það var í afurðasölumálum bænda. Íhaldið og hv. 10. landsk., Þorsteinn Briem, gerðu einskonar tilraun til að koma skipulagi á mjólkursöluna á þingi 1933, og árangurinn kemur fram í l. nr. 97 frá því ári. Lögin eru að því leyti einkennileg, að þau eru aðeins ein grein. Undir forystu íhaldsins í Ed. voru allar frumvarpsgreinarnar felldar, nema þessi eina, sem er einskonar múrveggur utan um hagsmuni Korpúlfsstaða og nágrennis Reykjavíkur. Í þessari gr. eru ákvæði um það, að öll mjólkurbú skuli gerilsneyða þá mjólk, sem þau selja til kaupstaða og bæja. En jafnframt er svo ákveðið, að undanþiggja megi frá þessu ákvæði þau bú, sem hafa aðstöðu til þess að hreinsa mjólk og selja hana þannig á markað. Þessi undanþága er beinlínis sett til þess að vernda hagsmuni Korpúlfsstaða, sem seldi þessa tegund mjólkur. Í öðru lagi er svo ákveðið í þessum 1. hv. 10. landsk. að barnamjólk skuli undanþegin þessu ákvæði, eimitt sú mjólk, sem Korpúlfsstaðir höfðu jafnframt selt hér á Reykjavíkurmarkaðinum, og sérstaklega auglýst á 60 aur. líterinn Að lokum er svo ákveðið í þessari lausn hv. 10. landsk. á afurðasölumálum bænda að þeir, sem framleiða mjólk innan lögsagnarumdæmis Reykjavíkur, þurfi ekki að gerilsneyða sína mjólk, og ekkert verðjöfnunargjald áttu þeir að greiða; það sá íhaldið um að fella niður úr lögunum í Ed. - Eins og sjá má af þessum ákvæðum, sem er raunverulega lausn hv. 10. landsk. á mjólkurmálinu, þar sem hann var ráðh. þá var essi eina lagagr. múrveggur utan um sérhagsmuni Korpúlfsstaða og bænda í nágrenni Reykjavíkur. Framkvæmd þessara l. hefði því hlotið að stórauka mjólkurframleiðsluna í þessu sérhagsmunasvæði, en jafnframt gereyðilagt mjólkurframleiðsluna austanfjalls og í Borgarfirði. Það er ekki furða, þó þessi hv.þm. tali digurbarkalega um lausnina á afurðasölumáli bænda. En þessi l. voru aldrei framkvæmd. Það hefir átt að bíða að láta afleiðingar þeirra koma fram, þangað til eftir kosningarnar, en þá hefðu þær líka komið fram. Ástandið í mjólkurmálunum þessi tvö ár sem hv. 10. landsk. var ráðh. var þannig samkv. skýrslu Eyjólfs Jóhannssonar í Morgunblaðinu 1933, að mjólkin var seld fyrir 40 au. til neytendanna, en 16 au. fóru í kostnað. Bændur hér í nágrenninu fengu 23–24 au. fyrir líterinn, og verðið í vinnslubúunum var mjög lágt. Í slíkri eymd og niðurlægingu voru mjólkurmálin, þegar Þorsteinn Briem og íhaldið hrökklaðist frá völdum. En þó hefði ástandið orðið ennþá verra, þegar tekið hefði verið að framkvæma gömlu mjólkurlögin með sérhagsmunina fyrir Korpúlfsstaði og nágrenni Reykjavíkur. Eitt af fyrstu verkum núv. ríkisstj. var að afnema þessa hneisu, sem Þorsteinn Briem skyldi eftir sig, og setja önnur ný mjólkurlög. Og um þessa löggjöf og framkvæmd hennar hafa staðið stöðugar deilur í blöðunum og í tveimur eldhúsdagsumr. En nú í dag liggja fyrir staðreyndir um megnið af þeim atriðum, sem deilt hefir verið um, og nú er komið að reikningaskilunum fyrir þá, sem hafa haldið uppi látlausum ofsóknum á þetta skipulag, því nú liggja fyrir opinberir reikningar um útkomuna, og á þessa reikninga ætla ég nú að henda. Þegar á fyrsta ári, en þ. e. 1934, hafa framleiðendur þann hagnað af lögum þessum, að hægt var að þvinga mjólkurbúðirnar, og þá aðallega bakarameistarana, til að lækka útsölukostnað mjólkurinnar úr 8 au. niður í 4 au. Þetta var m. a. ástæðan til þess, að Mjólkurfélag Reykjavíkur gat á þessu ári borgað út 25,8 au. á líter, og er þó vafasamt, að það hafi getað það, án þess að nota til þess að nokkru leyti hagnað af öðru. Þegar athuga á árangur mjólkurlaganna verður því að taka árið 1933 til samanburðar við árið 1935, sem reikningar liggja nú fyrir um frá mjólkurbúunum og samsölunni. Mjólkurverð hefir verið lækkað úr 40 au. niður í 38 au. til neytendanna. Þó er útkoman sú, að bændur í nágrenni Reykjavíkur, sem hafa ræktað land fyrir alla sína framleiðslu, fá 29 au. nettó fyrir lítra og öruggan markað fyrir alla sína framleiðslu, sem þeir höfðu ekki áður, nema með verðundirboðum. Bændur í Mosfellssveit og hér vestan fjalls fá 26 au. netto. Þar frá segist mjólkurfélagið þurfa að drag. ½ eyri vegna mjólkurafgangs, sem fari í vinnslu. En mjólkurfélagið græddi það mikið á rekstri mjólkurstöðvarinnar, að nema mun 2 au. á lítra til meðlima þess. Fá því þessir bændur um 27–28 au., í stað 23–24 árið 1933. Það sýnir líka greinilega, hvernig menn líta á mjólkurframleiðsluna hér vestan fjalls, að nú á tveimur fyrstu mánuðum þessa árs hefir framleiðslan hér í nágrenni Rvíkur og Mosfellssveit aukizt um 95 þús. lítra. Eru það aðallega peningamenn, sem setja fjármagn sitt í að framleiða mjólk, a. m. k. hafa eitt eða tvö ný bú risið upp, sem peningamenn hafa lagt fé sitt í. Í vinnslubúunum hefir framleiðslan einnig stóraukizt, eða um 40%. Á árinu 1934 var útborgun fyrir mjólk úr hinum þrem vinnslubúum, Borgarnesi, Ölfusbúi og Flóabúi, kr. 597 þús., en árið 1935 kr. 934 þús. Búin borga bændum út 346 þús. kr. meira árið 1935 heldur en árið 1934. Og verðið fyrir hvern lítra af mjólk er árið 1934 17.8 au., en árið 1935 19.8 au. Þetta eru nú staðreyndirnar um útkomu mjólkursölunnar, þess skipulags, sem mest hefir verið rægt og mest hefir verið deilt á stj. fyrir af öllu, sem hún hefir gert. Áður en þetta skipulag kom var kapphlaupið um markaðinn orðið svo gengdarlaust, að menn vissu raunar aldrei hvað verðið mundi verða næsta dag vegna undirboða og geysilegs kostnaðar við mjólkurbúðirnar, sem voru orðnar 108. Mjólkurstríð var þannig að nokkru leyti skollið yfir. Hvernig halda menn, sem vilja líta á þessi mál með rólegri yfirvegun, að hefði farið, þegar aukningin á framleiðslu vinnslubúanna verður 40% á einu ári. Hvernig halda menn að útkoman hefði orðið á mjólkurmarkaðinum fyrir Rvík og nágrenni og fyrir alla, ef þessari mjólk hefði verið hellt inn neyzlumjólkurmarkaðinn. En vegna skipulagsins, vegna verðjöfnunargjaldsins, sem vestanfjallsmenn hafa greitt með illu, og sumir ekki fyrr en með lögtökum, hefir verið mögulegt að láta setja þessa framleiðsluaukningu í vinnslu, nota verðjöfnunargjaldið til að bæta upp verð mjólkurinnar og halda henni þannig úti af neyzlumjólkurmarkaðinum. Á þennan hátt hefir mjólkurskipulagið bjargað þeim, sem búa eiga að markaðinum, frá þeirri yfirvofandi eyðileggingu, sem fyrrv. landbrh. var að koma þessum málum í. Það er enginn efi á, að ef það skipulag hefði staðið áfram, sem réð, þegar þessi ríkisstj. tók við völdunt. og 40% framleiðsluaukning komið í ofanálag á það sem var fyrir, þá hefði mjólkurmarkaðurinn í Rvík lent í fullkominni óreiðu. En þetta er niðurstaða reynslunnar samkv. opinberum reikningum, sem fyrir liggja. Þá skal ég jafnframt víkja að þeim tveimur atriðum, sem hafa verið aðaluppistaðan í rógburði andstæðinganna um samsöluna síðastliðið ár í blöðum og útvarpserindum. Annað er tilboð bakaranna og mjólkurfélagsins um að taka að sér mjólkursöluna fyrir ákvæðisverð. Látlausum rógi var haldið uppi gegn samsölustjórn, og þó sérstaklega gegn mér fyrir það, að þessum tilboðum væri ekki tekið sem talin voru til stórhagnaðar fyrir samsöluna. Var því haldið fram, að þessum tilboðum væri ekki tekið, þó að þau væru hagstæð, vegna þess að jafnaðarmenn ættu að hafa hagnað af samsölunni. Nú liggja ársreikningarnir fyrir, og það sýnir sig, að ef þessum tilboðum hefði verið tekið, hefði samsalan skaðazt um kr. 3181.35 yfir tvo mánuði ársins 1935, nóvember og desember, eða um allt að 20 þús. kr. á ári. Þá var það eitt rógsmálið sl. ár, að Mjólkurbú Flóamanna ætti um 16 km. af osti, sem væri að grotna niður og að búið mundi verða gjaldþrota o. s. frv. Og þegar blaðið Framsókn sagði frá þessu, heyrði maður hlakka í því. En aðalfundur þessa mjólkurbús er nýafstaðinn, og hvað segir reynslan um þennan róg? Búið stendur sig betur en nokkurn tíma áður, ánægja félagsmanna yfir stjórn búsins lýsti sér í samhuga þakklæti fundarmanna til framkvæmdastjórnarinnar ostarnir, sem andstæðingarnir sögðu að myndu grotna niður, seldust til útlanda og reyndust fyrsta flokks vara. En þegar þessi rógur er hruninn fyrir óhrekjandi sönnunargögnum. er reynt að flytja nýjan róg. Það er eftirtektarvert að blaðið Framsókn segir ekki með einu orði frá þessum fundi. En þar er sagt að ríkisstjórnin hafi slakað til í vor þess vegna hafi orðið sætt. Það þarf ekki að rifja það upp fyrir hv.þm. né hlustendum, að samkomulagið, sem varð um að fela þeim Agli Thorarensen og Eyjólfi Jóhannsyni umboð samsölustjórnar var með þeim fyrirvara, að ef þá greindi á átti stjórn samsölunnar að skera úr. Það hefir því aldrei orðið nein breyt. á stjórn samsölunnar. En eins og ég tók fram, hefir fyrirtækinu fleygt fram dag frá degi. Ég ætla þá næst að koma að skipulaginu á kjötsölunni, sem einnig hefir verið látlaust árásarefni á ríkisstjórnina. Ég ætla að benda á þá reynslu sem nú liggur fyrir endanlega af árinu 1934. Það er nýlega komin út eftir formann kjötverðlagsnefndar mjög merkileg skýrsla um verð á 1. flokks dilkakjöti á árinu 1933, í stjórnartíð Þorsteins Briem og á 1934. Skýrslan er í marzhefti Freys á bls. 47–48. Skýrslan sýnir, að meðalverð á kg. af dilkakjöti 1933 og 1934 hefir verið 10.2 au. hærra 1934 en 1933. Hjá Sláturfélagi Suðurlands hefir munurinn verið um 18 au. Þetta er staðreyndin um árangur kjötskipulagsins þrátt fyrir allan róginn, og mér er óhætt að fullyrða að á árinu 1935 mun kjötverðið enn hækka töluvert. Þegar skipulag þetta hófst, voru skrifaðar í tugatali árásargreinur á það í íhaldsblöðunum, og í blaði hins svonefnda Bændafl. var þetta kallað eignarnám. Í blaði hins svokallaða Bændafl. var haldið uppi látlausum rógi út af verðjöfnunargjaldinu, sem tekið væri af Sunnlendingum, en síðan væri norðlenzka kjötið flutt inn á sunnlenzka markaðinn og mundi það gereyðileggja allan árangur af skipulaginu. Nú eru árásirnar þagnaðar. Nú er reynt að draga sig í hlé og láta það gleymt að róginum hafi verið haldið uppi. Það er rétt að vekja athygli á því um leið, að samkv. l. nr. 90 frá 1933, um útflutning á kjöti, hafði fyrrv.ríkisstj. heimild til þess samkvæmt 8. gr. þeirra l. að skipuleggja kjötsöluna fyrir 1933 með því að gefa út reglugerð. En ríkisstj. gerði það ekki, þrátt fyrir það hörmungarástand, sem var árið 1932 í kjötsölumálum undir stjórn Þorsteins Briems, og reyndar einnig 1933, þótt það væri lítið eitt skárra. Þessi fyrrv. ráðh. hefir látið eftir sig órækt vitni um það, hvaða kröfur hann gerir um verðlag á landbúnaðarafurðum bænda. Á aukaþinginu 1933 flutti Páll Hermannsson alþm.þáltill. um verðuppbót á útflutt kjöt. Í þeim umr. segir Þorst. Briem, (Alþt. 1933 aukaþingið. D, bls. 246) að ef bændur fái 72 au. fyrir kg., dragi hann í efa, að hann telji fært að láta verðuppbót á það kjöt, enda segir hann að hann búist ekki við því, að heimild sú til verðuppbótar, sem samþ. hefði verið á þinginu á undan, hefði fengizt samþ., ef vitað hefði verið, að bændur mundu fá 72 au. fyrir hvert kg. af útfluttu kjöti. Og Þorst. Briem er svo mikið í mun að slá þessu föstu, að þegar Páll Hermannsson svarar með því að leggja það á vald stj. að gæta þarfanna í þessum efnum, þá segir Þorsteinn Briem í svarræðu sinni, að hann skilji Pál Hermannsson svo, að hann vilji ekki mæla með því að uppbót verði gefin á útflutt freðkjöt, er selt verði á 72 au. pr. kg. - Ég minni á þetta til að sýna, hverjar kröfur þessi hv.þm. gerði til sjáfs sín, þegar hann var ráðh., og er fróðlegt að bera það saman við þær kröfur, sem nú eru gerðar af hans hálfu, þegar talið er, að verðlagið ætti að vera kr. 1.27 pr. kg. Ég hefi minnzt á þessi tvö mál hér vegna þess, að um þau hefir verið haldið uppi mestum andróðri gegn núv. stjórn. og sérstaklega gegn mér. En reynslan hefir nú skorið alveg tvímælalaust úr um það, að hvortveggja þetta skipulag hefir orðið bændum til hinna mestu hagsbóta, enda talið að á kjötskipulaginu einu hafi bændur grætt um 600 þús. kr. á fyrsta ári þess. Eg get því mjög vel unað við þessa niðurstöðu, þar sem það hefir verið aðalárásarefnið á mig, að ég hafi komið þessu skipulagi á. Þá má minna á, að n. í afurðasölumálinu var af Þorsteini Briem auðsjáanlega skipuð aðeins til þess að sýnast, þar sem það var ekkert gert í þessi tvö ár, sem hann var ráðh. en hlaupið í að skipa þessa n. rétt fyrir kosningur, til þess að láta skína í gegn að eitthvað ætti að gera. En n. þessi gerði ekkert, þar til núv. stj. var tekin við völdum. Í framhaldi af þessu vil ég minna á það, að ég tel að sú löggjöf, sem sett var á síðasta þingi um grænmetisverzlun ríkisins og um verðlaun fyrir aukna kartöflurækt, sé tvímælalaust löggjöf, sem telja megi svo merka að rétt sé aðbera hana saman við kjötsölulögin og mjólkursölulögin, sem nú hafa sýnt sinn árangur. Framkvæmd grænmetisverzlunarinnar hefir verið falin S. Í. S., og mun Árni G. Eylands annast framkvæmd hennar. Hann hefir nú dvalið erlendis, aðallega Noregi til að kynna sér meðferð slíkra mála þar, útvega útsæði o. fl. Það er enginn efi, að ef vel tekst um framkvæmd þeirra mála, þá mun þessi löggjöf stórauka tekjur ýmsra bændu, sem aðstöðu hafa til kartöfluræktar. Ég vil í þessu sambandi og minna á það að afnám útflutningsgjalds af landbúnaðarafurðum, sem núv. ríkisstj. beitti sér fyrir hefir aukið tekjur bænda um 85 þús. kr. á árinu 1934. Ég get jafnframt í þessu sambandi minnzt á vaxtatillagið, sem einnig er spor í áttina til þess að auka tekjur bændastéttarinnar frá því, sem áður hefir verið. Starf stj. í þessa átt hefir verið algerlega skipulagsbundið, og jafnhliða þessu hafa einnig verið stigin stór spor í þá átt að létta opinberum gjöldum af því fólki, sem í sveitum býr. Það orkar ekki tvímælis, að hin nýju framfærslulög, sem samþ. voru á síðasta þingi eru eitthvert stærsta sporið, sem stigið hefir verið til þess að létta af mestu sveitarþyngslunum, framfærslu þeirra manna, sem búa í kaupstöðunum, en eiga framfærslurétt í sveit. Þessi ómegð hefir verið vel á vegi með að eyðileggja gjaldþol hreppsfélaganna og hefir í raun og veru þegar gert það í sumum sveitum. Fyrir sveitirnar er þetta eitt af allra mestu réttarbótunum, því að það er vitanlega ranglátt að sveitirnar, sem ala upp vinnukraftinn, sem síðan streymir til kaupstaðanna, þurfi svo oft og einatt, ef heilsa fólksins, sem úr sveitunum flyzt, bílar, að framfæra það í hinum dýru kaupstöðum. En um leið og ýmsum réttarbótum er komið í framkvæmd, hefir verið samþ. löggjöf um kreppuhjálp sveitarfélaganna og er það beinlínis gert til þess, að hægt sé að gera upp gömlu skuld inni sem safnazt hafa m. a. vegna hinnar ranglátu framfærsluskyldu og hjálpa á þann hátt hreppsfélögunum til þess að koma fjármálum sínum í sæmilegt horf um leið og fátækralöggjöfinni er breytt. Kaupstaðirnir utan Rvíkur fá samskonar aðstöðu jafnhliða. En í framhaldi af þessu hefir síðasta þing stigið mjög merkilegt spor í sögu íslenzks landbúnaðar, spor sem áreiðanlega stuðlar að því en flest annað í sambandi við það sem ég hefi nú talið upp, að halda fólkinu í sveitunum og stöðva strauminn þaðan. Á ég hér við lögin um nýbýli og lögin um erfðaábúð og óðalsrétt. Með lögunum um erfðaábúð og óðalsrétt getur hver ábúandi á jarðeignum ríkisins tryggt sér þar erfðaábúð fyrir sig og sína afkomendur, og þar með tryggt niðjum sínum ávöxt þeirra umbóta, er hann gerir á jörðinni. Með lögunum um nýbýli er stigið stærsta sporið, sem enn hefir verið stigið í sögu landsins til þess að styrkja menn til þess að stofna ný heimili í sveitum landsins með beinum styrkveitingum og aðstoð um lánveitingar. Eftirspurn eftir nýbýlum samkv. þessum lögum er mjög mikil. Þetta starf, sem ég hefi talið upp, sem sumpart miðar til þess að auka tekjur bændanna, svo sem skipulag mjólkur- og kjötsölunnar, afnám útflutningsgjalds af landbúnaðarafurðum og vaxtatillagið, sumpart til að létta af opinberum gjöldum, t. d. með hinni nýju fátækralöggjöf og kreppuhjálp sveitarfélaganna. sumpart til þess að halda unga fólkinu í sveitunum svo sem nýbýlalögin og lögin um erfðaábúð og óðalsrétt, þetta starf hefir verið unnið á tveimur síðustu árum, og ég staðhæfi alveg hiklaust, að þessi löggjöf, sem ég hefi nú minnzt á, er stórt spor í rétta átt fyrir íslenzkan landbúnað. En það er með þessi mál ein, og önnur, að hv. 10. landsk. gleymdi þeim á meðan hann var ráðh., þá gleymdi hann öllum mestu nauðsynjumálum bændanna. Nú talar hv. 10. landsk. um gengislækkun sem eitt helztu bjargráð fyrir bændurna en hann gleymdi því meðan hann var ráðh., en mundi bara allt í einu eftir því, þegar núv. ríkisstj. var tekin við. Hv. þm. talar einnig um, að þörf sé á að auka garðræktina, en hann mundi ekki eftir því, meðan hann var ráðh. Hann gleymdi að létta af sveitarfélögunum ranglátum framfærslukostnaði: það eru stjórnarflokkarnir sem nú hafa gert það, enda er það hið mesta réttlætismál. Og þó sveitirnar væu að sligast undir fátækraframfærslunni, þá gleymdi hann kreppuhjálpinni handa þeim. Og hann gleymdi unga fólkinu, sem vantar nýbýli, og ennfremur gleymdist að láta leiguliðana fá erfðaábúð á jörðunum. Og svo þegar þurfti að leysa mjólkurmálið, þá bara gleymdi þessi fyrrv. ráðh. bændunum á Suðurlandsundirlendinu og í Borgarfirði, en mundi hinsvegar vel eftir Korpúlfsstöðum. Þá gleymdi hann að leysa kjötsölumálið eða a. m. k., að til væri heimild í l. til þess að setja reglugerð og gera þær ráðstafanir, sem þurfti, eða þá að hann hefir minnt, að 72 au. fyrir kg. veri nægilegt verð. En svo þegar hann er ekki lengur ráðh., þá man hann allt í einu eftir því, að bændur þurfa að fá 1.27 kr. pr. kg. Það hefir því farið þannig fyrir hv. 10 landsk., að á meðan hann var ráðh. gleymdi hann öllum mestu nauðsynjamálunum, en nú ræðst hann á stj. fyrir að framkvæma allt það, sem hann gleymdi að framkvæma meðan hann sat í ráðherrastólnum. Þá er eitt eftir, sem ég má til að minnast á. Hv. 10 landsk. hefir borið fram frv. um allmiklar breyt. á jarðræktarlögunum. En hvernig eru þær? Þær eru flestar þannig, að hægt er að kona þeim á með reglugerð með því að breyta ákvæðunum um, hvernig skuli lagt í dagsverk. En það bara gleymdist eins og annað meðan hann var ráðherra. Ég vil að síðustu benda á, að ég held að það sé ekki heppilegt fyrir þjóðina að hafa þá menn í ríkisstjórn sem gleyma öllum þörfum fólksins, meðan þeir eru ráðherrar, og rumska ekki við sér, fyrr en þeir eru búnir að missa traust þess og oltnir úr sætum sínum.

*Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Ræða sú, sem hv. form. Sjálfstfl. flutti hér í kvöld, var í öllum meginatriðum sú sama, sem hann hefir flutt við eldhúsumr. á tveimur síðustu þingum; þó var einn munur á ræðu hans nú og á síðasta þingi, og hann var sá, að á síðasta þingi var hv.þm. með getgátur og dylgjur í þá átt, að samvinna stjórnarflokkanna væri að gliðna og að þeir væru að búa sig undir kosningar með ýmsum málum, er fram væru komin. En nú er svo komið að form. Sjálfstfl. hv.þm. G.-K., kemur hér fram og heimtar þingrof í umboði flokksins. Þessu þarf ég ekki öðru að svara en því, að stjórnarflokkarnir munu ekki spyrja andstæðingana um það, hvenær skuli rjúfa þing, heldur mun stj. sjálf meta, hvenær hún telur afstöðu flokkanna eða málum svo komið, að ástæða sé til að leggja þau undir dóm þjóðarinnar. En stj. mun aldrei láta hv.þm. G-K. leggja sér lífsreglur um hvenær hún gerir það. Hv. þm. lýsti mjög dapurlega ástandi því, sem nú er og þeim erfiðleikum sem framundan væru. Var margt af því réttmætt en fátt nýtt. En hv.þm. gerði meira, hann fullyrti að erfiðleikarnir væru að mestu eða öllu leyti sök núv. ríkisstj. og þess þingmeiri hl. sem hún styðst við. Fyrir tveimur árum eða haustið 1934 flutti þessi sami hv.þm. eldhúsræðu hér í útvarpið, sem e. t. v. einhverjir hér innan þings og utan kannast við. Ég ætla þó að rifja upp nokkur atriði til samanburðar við ástandið eins og það er nú. þegar hv.þm. var að lýsa aðstöðunni, sem útgerðin hafi, þá byrjar hann með mikilli lofgerðarrollu og segir, að þar fari allt saman ríkustu fiskimið, dugmesta sjómannastétt og djarfir og ráðkænir útgerðarmenn.“ Þá höfðu safnaðarmenn ekki tekið þátt í stjórn nema rúma tvo mánuði. En hvernig var svo ástandið að dómi sama hv.þm. Um það segir hann: .„Meðalaldur togaranna er orðinn yfir 14 ár, línuveiðara 30 ár, og vélbátarnir ganga unnvörpum úr sér. Minnist ég þess, að fyrir stríðið þótti varhugavert að kaupa 5 ára gamla togara, og talið var, að þeir hefðu lifað sitt fegursta, er þeir voru orðnir 12 ára. Hitt er og augljóst, að fyrir fiskiveiðaþjóð, eins og Íslendinga, hlýtur það að vera ófrávíkjanleg skylda af því það er lífsnauðsyn að halda vel við og endurnýja fiskiflotann eftir eðlilegum hætti.“ Svona var þá útkoman þrátt fyrir ríkustu fiskimiðin, duglegustu sjómannastéttina, og djarfa og ráðkæna útvegs- menn, og það áður en þessi stj. tók við völdum. Og svo heldur hv.þm. áfram að lýsa ástandinu, og segir: „Og ef til vill sýnir ekkert eins vel eymd og volæði atvinnulífsins eins og það að nær fullkomin þögn ríkir um þá staðreynd, að árin eru smátt og smátt að breyta fiskiflotanum í ryðkláfa og fúaduggur. Svo hörð er lífsbaráttan, svo hörð glíman við hið lága afurðaverð og stígandi skattpíningar ríkisvaldsins, að útvegsmenn gefa sér hvorki tíma til þess að líta um öxl eða horfa fram á veginn, en einblína á þann hallann, sem næstur er, til þess að missa ekki fótanna. Þannig drógu þrengingar líðandi stundar athyglina frá þeim voða sem fram undan bíður, þegar útvegsmenn, sjómenn og verkamenn þegar öll íslenzka þjóðin vaknar til fulls skilnings á þeirri hræðilegu staðreynd, að fiskiskipin eru orðin hræðilegir,mannskaðabollar, ósjófærar fleytur, sem samt verða notaðar, af því okkar fátæka þjóð á ekki annars úrkosta til lífsframfæris notaðar, þangað til þeim smáfækkar, sem líkkistur dugmestu sjómanna heimsins.“ Svona var ástandið, þegar ekki voru liðnir nema tveir mánuðir frá því, að fulltrúi Sjálfstfl., Magnús Guðmundsson, var ráðh. yfir sjávarútvegsmálunum, og stóllinn, sem hann sat þar í, varla hættur að vera volgur. Þess vegna er eng- in leið til þess að kenna þetta ástand núverandi ríkisstj. Og þó að Sjálfstfl. hefði mikinn meiri hl. voru ekki afgreidd nokkur lög, eða aðrar framkvæmdir gerðar, til þess að bæta úr þessu ástandi. Enn heldur hv.þm. áfram að lýsa ástandinu og segir: „Á ég þar við hinn geigvænlega voða sem Íslendingum er búinn af haftastefnum viðskiptaþjóðanna. Verður ekki enn með vissu sagt, hverjar afleiðingar verða fyrir Íslendinga, en eins og nú horfir, má telja, að þeim málum skipist sæmilega ef Íslendingar fá að halda áfram 2/3 hlutum síns sölumarkaðs í Suðurlöndum.“ Síðar í ræðu sinni kemur svo hv.þm. að því, að fullar horfur séu á, að eftir muni verða af fiskaflanum allt að 30 þús. tonn, ef ekki verði eitthvað sérstakt aðgert. Ég vil nú biðja menn að athuga það að þessir ræðukaflar voru ekki fluttir í þessum eldhúsumr. þó þeim svipi til þess, heldur voru þeir fluttir í eldhúsinu 1934, þegar núverandi stj. var rétt aðeins nýtekin við, en fulltrúi Sjálfstfl. nývikinn úr sæti atvmrh., en þrátt fyrir þessa dapurlegu lýsingu, sem því miður var rétt, þá hefir þó svo vel tekizt, að heppnazt hefir að selja allar afurðir landsmanna fyrir árin 1934–l935, svo að fullvíst má telja, að þær verði ekki fyrir framleiðslu þessa árs. Það, sem nú er enn óselt of sjávarafurðum, sem er nokkuð af fiski, má telja fullt öryggi um, að verði selt svo snemma, að það ekki þvælist fyrir framleiðslu þessa árs. Að því, er snertir hag ríkissjóðs og þjóðarbúsins í heild sinni, hverjum breyt. hann hefir tekið frá því árið 1934, þá er skemmst að minnast þess helzta í því efni, sem sumpart var gefið upp um áramótin s. l. sem skýrsla um heildarafkomu ríkissjóðs á árinu 1935 og sumpart við fyrri hl. þessarar umr. Skal ég nú drepa á höfuðatriði þess máls. Árið 1935 tókst þó að hafa svo ríkisbúskapnum, að tekjuafgangur varð sem svaraði ríflega hálfri millj. kr., og mætti í raun og veru telja hann heldur meiri ef framlag til fiskimálanefndar er talið sér. Þetta er stórfelld breyt., ég ætla hálfrar þriðju millj. kr. breyt. frá því, sem var árið á undan, 1934, þegar atvinnumálunum var stjórnað af samflokksmönnum hv.þm. G.K. Um greiðslujöfnuðinn við útlönd var niðurstaðan sú að árið 1935 var þó flutt út nokkru meira heldur en inn. Sé ekki talinn með innflutningur til Sognsvirkjunarinnar, sem var um 700 þús. kr. og er alveg óvenjulegur innflutningur má segja, að útflutningur hafi verið 2 millj. kr. meiri en innflutningurinn að verðmæti. Þetta er einnig í fyrsta skipti um margra ára skeið sem þessi hefir orðið niðurstaðan. Hv. þm. G.-K. segir að þetta sé ekkert til að raupa af því að ríkisstj. hafi hvorki meira né minna en bætt ofan á drápsklyfjar skatta og tolla 5 millj. kr. gjöldum á þjóðina. Það hefir verið sagt, að fæstir ljúgi meiru en um helming. En hv.þm. G.-K hefir í þessu tilfelli ekki látið sér nægja slíka smámuni, heldur hefir hann hér fimmfaldað hina raunverulegu upphæð, að ég hygg. Hverjar verða, nú öruggustu tölurnar í þessu sambandi? Það eru þær tölur, sem sýna, hverjar tekjurnar hafa orðið árið 1934 og hinsvegar 1935. Tekjur ársins 1935 hafa reynzt að verða 14½ millj. kr. En tekjur ársins 1935 hafa reynzt (eftir að búið er að bæta þessum 5 millj. kr.(!) hv.þm. G.-K, við) 15,5–15,7 millj. kr. eða 1–1.2 millj. kr. meiri en árið áður. Reikningar sýna ekki meira en 1.2 millj. kr. mun til hvers sem hv.þm. G.-K. hefir svo notað afganginn af þessum 5 millj. kr.(!) Yfirleitt er hv. hlustendum óhætt að taka þær tölur, sem hv.þm. G.-K. flytur hér með ákaflega mikilli varasemi og bera þær saman við þær heimildir, sem þeir eiga kost á að kynna sér í þessum efnum, áður en þeir leggja trúnað á þær. - Hv. þm. G.-K. kom með lítið af einstökum dæmum og enn minna af staðreyndum í ræðu sinni. En í þess stað kom hann með mjög mikið af fullyrðingum, eins og hv. hlustendur hafa tekið eftir, og lauk svo venjulega hverri fullyrðingu með því að segja: Nú hefi ég sannað þetta. Hann sagði t. d. að fjárþröng hjá bæjar- og sveitarfélögum, svo að af þeim sökum hefði orðið að athuga möguleika fyrir nýjum tekjustofnunum handa þeim, væri ástæðan til þess að tekjuskatturinn hefði verið hækkaður svo gífurlega. Sjálfsagt veit hv.þm. G.-K. að þetta er fjarri sanni. Hann veit að hækkun tekjuskattsins nemur ekki nema litlu broti af útsvarsþörf sveitar- og bæjarfélaga og aðeins nokkur hluti af tekjuskattshækkuninni gengur til hlutaðeigandi bæjarsjóða. Ástæður til þess að þörf er á auknum tekjustofnum eru í sjálfu sér tvær. Annarsvegar er það, að með versnandi árferði verður örðugra að afla nægilegra tekna. og hinsvegar jafnframt óhjákvæmilegt vegna versnandi árferðis að stofna til nýrra útgjalda til þess að jafna kjör manna. Um þau fjárl., sem fyrir liggja til umr., má segja að heildarsvipur þeirra sé hinn sami og þeirra fjárl., sem lágu fyrir síðasta þingi. Upphæðirnar sem gert er ráð fyrir að komi í ríkissjóð, og ákvæðin um notkun þeirra eru í öllum aðalatriðum eins í báðum tilfellum. Ástæðan til þess er sú, að stjórnarflokkarnir og stj. líta svo á, að einmitt vegna þeirra erfiðleika, sem atvinnurekstur einstaklinga á við að búa og viðurkennt er af stjórnarandstæðingum, að stafi af ástæðum, sem við höfum ekki vald yfir að einmitt vegna þessara erfiðleika sé knýjandi nauðsyn á að hið opinbera noti getu sína út í yztu æsar til þess að draga úr afleiðingum kreppunnar og afleiðingum markaðsörðugleikanna, sem nú steðja að, og atvinnuleysinu, sem af þeim hlýzt. En þetta verður ekki gert á annan veg en þann að reyna að afla ríkissjóði tekna, þar sem hægt er að fá tekjur. Og tekjur er helzt hægt að fá með því að leggja gjöldin á þá menn marga eða fáa, sem kreppan mæðir minnst á, sem þrátt fyrir erfiðleika atvinnuveganna hafa ríflegar tekjur eða eiga verulegar eignir. Og að svo miklu leyti, sem það ekki hrekkur, að leggja þau þá á sem gjöld af viðskiptum með almennar nauðsynjavörur, og þá fyrst og fremst á þær vörur, sem hægast er að vera án. Hv. þm. G.-K. fullyrti, að tollarnir hafi stórkostlega hækkað. Þetta er að sumu leyti satt, en að mestu leyti ósatt. Tollarnir á ýmsum einstökum vörutegundum hafa hækkað, og það verður að viðurkennast, að þær hækkanir voru gerðar mjög fúslega. En það hefir orðið að viðurkenna þá nauðsyn, sem knúð hefir stj. til þessarar tollhækkunar. En heildarupphæð tolla hefir þrátt fyrir þetta lækkað. Þær heildartekjur, sem ríkissjóður hefir af tollum af neyzluvörum almennings hafa lækkað stórlega fyrir það að innflutningur á þeim hefir minnkað stórkostlega á undanförnum árum. Í núgildandi fjárl. er gert ráð fyrir því, að viðskiptagjald, vörutollur og verðtollur nemi samtals 300 þús. kr. minna heldur en vörutollur- og verðtollur námu árið 1934. Og það segir sig sjálft, að á meðan ríkissjóður byggir tekjuvonir sínar á tollum, er óhjákvæmilegt, þegar innflutningurinn minnkar, að hækka tollana á einstökum vörutegundum, ef' sama upphæð eða nokkuð svipuð á að nást með tollunum. Þessi tollahækkun hefir að vísu verið gerð, en þó ekki svo sem gera má ráð fyrir, að þurfa mundi til að vega upp á móti minnkun innflutnings, á sömu vörutegundum og lækkun tolltekna af þeirri ástæðu. Það er rétt að geta um það hér í þessu sambandi að ein ástæðan til þess, hversu gjaldeyrisvandræðin hjá okkur eru nú sérstaklega mikil og áberandi liggur í því, að á síðastliðnu hausti og í vetur hafa viðskiptaþjóðir okkar. Spánverjar og Ítalir, gert þær ráðstafanir hjá sér, sem valdið hafa því, að við höfum ekki getað fengið greitt á sama hátt og undanfarið fyrir fisk þann, sem við höfum flutt þangað. Svo að nú er svo komið að við eigum þar innistandandi sem nemur fast að 3 millj. kr. fremur venju. Og ómögulegt er annað en að slíkt hafi mikil áhrif á greiðslugetu okkar á líðandi stund. Hv. þm. G.-K sagði m. a., að sjálfstæðismenn hefðu eitt ráð sem dygði við þessum vandræðum öllum og þeir eru svo góðgjarnir í garð föðurlands og þjóðar og jafnvel ríkisstj. og hennar flokka, að þeir hafa boðið stjórnarflokkunum upp á samvinnu til að koma þessum ráðum í framkvæmd. Þessi bjargráð eru að spara útgjöld á fjárl. Þeir hafa haft það við orð fyrr. Ég hefi margsinnis spurt þá á hvaða liðum fjárlaganna þeir vildu spara. Þeim hefir jafnan orðið erfitt um svar. Á síðasta þingi bentu þeir á nokkra liði, sem þeir töldu, að mætti spara á, og er þar fyrst að nefna framlag til atvinnubóta, sem þeir vildu lækka úr 500 þús. og niður í 300 þús. kr. Mér er ekki grunlaust um, að þessi liður sé sá helzti, sem þeir vilja spara á. Því get ég ekki neitað því að mér verður hálfömurlegt að ég ekki segi flökurt. þegar Ólafur Thors, hv.þm. G.-K., og hv. 10. landsk., Þorsteinn Briem í sameiningu eru að gráta krókódílstárum yfir atvinnuleysinu í landinu og vilja sýna umhyggju sína fyrir fátæklingunum og þeim sem stj. rekur nú út á gaddinn, góðgirni sina, fórnfýsi og meðaumkun. Ég minnist þess nú, án þess að þurfa að fara mjög langt aftur í tímann, að öðruvísi þaut í þeim skjám. Ég man ekki betur en að allar fjárveitingar til atvinnubóta frá því, er þær hafa fyrst komið á fjárl., hafi svo að segja undantekningarlaust mætt mjög mikilli andúð og mótblæstri af hálfu Sjálfstfl., og Bændafl., eftir að bandalag tókst á milli þeirra flokka, og jafnvel fyrr. Þetta er ekkert nýtt fyrirbrigði, heldur hefir þetta verið svona frá byrjun. Ég minnist þess, að árið 1923 var borið fram frv. um skráningu atvinnuleysingja í landinu. Form. Sjálfstfl. þáv., Jón Þorláksson mælti mjög gegn því frv. og taldi því öll tormerki, að nokkurt gagn gæti orðið að því að setja slík lög, taldi að það mundi verða aðeins þýðingarlaust pappírsgagn. Hann sagði við umr. um það mál: „Hvenær eru þessir menn atvinnulausir? Hvernig er unnt að taka skýrslu um atvinnuleysi í hóp sem stundar svo lausa og stopula vinnu sem eyrarvinnu í Reykjavík? Ég hygg að það, sem tillagan fer fram á, verði ekki framkvæmanlegt almennt. Ég hygg að úr því mundi verða gagnslaust pappírsflóð til einhverrar skrifstofu í Reykjavík, sem ekkert yrði unnið úr, fyrr en svo seint, að það yrði að engu liði.“ Þetta talaði sá maður, sem mest mælti gegn þáltill., sem borin var fram á Alþ. um þetta mál 1923 og felld þá. Og það var ekki fyrr en árið 1928, sem till. um þetta efni var samþ., eftir harða baráttu. Hvenær sem íhaldsmenn eru spurðir um það, á hvaða liðum þeir vilji koma fram sparnaði, þá verður þeim allra fyrst fyrir að benda á framlagið til atvinnubóta. Og svo koma þessir heiðursmenn og tala klökkir um vonzku núverandi stj., og hvað þeim renni sárt til rifja vandræði atvinnuleysingjanna. Á síðasta þingi voru samþ. 1., gegn vilja þeirra um hækkun á fjárframl. til atvinnubóta og framlögum til verklegra framkvæmda, þau tvö mál, sem mest bæta úr atvinnuleysinu af ráðstöfunum þessi opinbera. Það er því ekkert annað en hræsni ein þegar þessir menn látast nú harma ástandið í þessu efni hjá fátæklingunum í landinu, þ. e. atvinnuleysið. Hv. þm. G.-K. lét svo um mælt, að fyrsta loforðið, sem ríkisstj. hefði gefið þjóðinni, hefði verið, að hún skyldi útrýma atvinnuleysinu í landinu. Hv. 10. landsk. var því það nær sannleikanum, að hann sagði, að það væri markmið stj. að útrýma atvinnuleysinu í landinu. Það er nokkurnveginn rétt frá skýrt. Ég verð að segja það, að ríkisstj. hefir eftir atvikum gert það sem hún gat gert til þess að draga úr atvinnuleysinu og hindra aukningu þess, einmitt með því að ganga svo langt í skattaálögum sem hún hefir gengið, hvað fordæmt er af þessum hv.þm. báðum. Ef ekki hefði verið svo langt gengið í því að afla ríkissjóði tekna sem gert hefir verið, þá hefði verið ómögulegt að halda uppi þeirri atvinnuaukningu í landinu, sem þó hefir tekizt fyrir þessi framlög. Hv. þm. G.-K. sagði, að í byrjun þingsins hefði verið fullkomið samkomulag um það í fjvn. að skera niður ýmsa útgjaldaliði á fjárl., en að stjórnarflokkarnir hefðu að lokum komið sér saman um að éta upp þennan sparnað, að mér skildist sér til mungáts og fagnaðar. Það er rétt, að á móti þeirri lækkun á gjöldum ríkissjóðs, sem var tæpl. 1 millj. kr., sem samþ. var á fjárl. á síðasta þingi, þá varð samkomulag á milli stjórnarflokkanna um aðrar tilsvarandi hækkanir, eða nokkuð ríflegri. En hverjar voru þær? Um hálf millj. (510 þús. kr. á fjárl.) til alþýðutrygginganna, um 250 þús. kr. í nýja vegi, fyrir utan hækkun á framlagi til annara vega, sem námu 150 þús. kr. a. m. k. Þá er framlag til skuldaskilasjóðs 180 þús. kr., til iðnlánasjóðs 25 þús. kr. og nokkrir fleiri póstar. Haldið þið, að ástandið hefði verið betra, ef þessir liðir hefðu verið sparaðir. ef atvinnubótaféð hefði verið lækkað, dregið úr vegavinnunni. ef ekkert hefði verið gert til þess að koma n alþýðutrygginum Hvenær er þörf á tryggingum, ef ekki á þeim tímum, þegar efnahagur almennings er slíkur, að hvað lítið sem út af ber vegna veikinda eða af öðrum orsökum, þá brestur megn til að mæta áföllunum? Einmitt á vandraðatímum er mest þörf á alþýðutryggingum og óhjákvæmilegt að setja l. um þær. En það er ekki til neins að setja l., ef ekki eru gerðar ráðstafanir til þess ,ð framfylgja þeim. Og í því tilliti þarf viðvíkjandi þessum l. að sjá fyrir kostnaðinum, sem af framkvæmd þeirra leiðir. Að skattahækkanir þær, sem þingmeirihl. hefir samþ. og á var minnzt, dragi eða hafi dregið úr atvinnuvegunum, er fjarstæða ein af þeim ástæðum, að þær skattahækkanir, sem á hafa verið lagðar, koma ekki niður á atvinnurekstri landsmanna nema að hverfandi litlu leyti. Tekju- og eignarskattshækkunin kemur ekki niður á þeim fyrirtækjum, sem rekin eru með tapi, eins og fullyrt er nú, og það með miklum rétti um sjávarútveginn, og eins sennilega á sér stað og hefir átt sér stað síðustu árin um landbúnaðinn að verulegu leyti. Enda bera skattskýrslurnar þess órækt vitni, að þessir skattar lenda ekki á þessum fyrirtækjum. Lendir viðskiptagjaldið, sem áætlað var 750 þús. kr., á þessum atvinnuvegum? Nei, allar framleiðsluvörur til lands og sjávar eru undanþegnar því með öllu. Það má að vísu segja, að sá hluti viðskiptagjaldsins, sem lagður er á nauðsynjavörur almennings, lendi á framleiðslunni á þann hátt, að fyrir það þurfi verkafólk hærra kaup til þess að geta keypt sitt lífsviðurværi. Enn hafa þó engar kröfur komið fram um kauphækkun af þeim ástæðum, hvað sem verður síðar. Mér fannst það dálítið einkennilegt, þegar hv.þm. G.-K. sagði, að haftastefna okkar væri nú að sigra suður á Spáni og Ítalíu. Ég hafði ekki haldið, að ríkisstj. Íslands, þó að hún sé nú kannske nokkuð gustmikil, að beinlinis hún setti þeim reglur þar niðri frá um það, hvernig þeir skyldu haga sínum verzlunarmálum, né að þeir sæktu fyrirmyndir hingað til okkar. Enda var farið að beita þeim höftum víðsvegar í löndum mjög ákveðið, áður en núv. ríkisstj. tók við völdum. Þá vil ég víkja nokkrum orðum að þeim kafla í ræðu hv.þm. G.-K., sem hann lagði nú mestan raddstyrkinn í og hv. 10. landsk. reyndi að taka undir með honum eftir beztu getu. En það er í stuttu máli það sem hann vildi sagt hafa, að mér skildist, að á þeim erfiðleikatímum, sem hann lýsti að nú væru, þá bættist sú hörmung ofan á, sem þungbærust væri af öllu, að opinber stofnun, fiskimálanefnd, væri nú gersamlega að eyðileggja sölumöguleika sjávarafurða okkar, ef ekki alstaðar, þá a. m. k. í Norður-Ameríku allri, og að þetta gerðist fyrir hroka og ofmetnað eins manns, Héðins Valdimarssonar. og dáðleysi annars, Haraldar Guðmundssonar. Ég verð nú að segja það, að ef ekkert væri annað efiðara viðfangs í veginum til að tryggja ótæmandi markaði fyrir okkar afurðir í Ameríku heldur en það að lægja hrokann í Héðni og auka kjarkinn í mér eitthvað dálítið, þá væri ekki svo mjög dimmt framundan í okkar afurðasölumálum. En það var sama snið á ræðumennsku hv.þm. G.-K., er hann falaði um þetta atriði. eins og endranær í ræðu hans, að hann tilfærði engin dæmi, heldur lét sér nægja fullyrðingarnar einar. En ég vil nú nokkuð greina frá því. hvernig þessi mál eru vaxin. Á fyrsta þinginu eftir að stjórnarskiptin urðu, sneri ríkisstj. sér og þingflokkarnir að þeim málum, sem tvímælalaust skipta langmestu máli og mest veltur á, ég á við sölu afurða okkar innanlands og utan. Á því þingi voru sett lög um kjötsöluna og mjólkursöluna. Og ef ég gizka rétt á, þá verður rætt mikið um þau l., það sem eftir er af þessum eldhúsumr. Jafnframt voru þá sett l. um sölu fisks og síldar, þar má nefna l. um fiskimálanefnd og síldarútvegsnefnd ok annað fleira. Þegar l. um fiskimálanefnd voru til umr. á þinginu haustið 1934, þá barðist Sjálfstfl. allur gegn því, að þau 1. næðu fram að ganga. og fullyrti, að tilgangurinn með þeim l. væri sá einn að drepa þann félagsskap, sem landsmenn höfðu stofnað með sér til að selja sínar afurðir, nefnilega Union svokallaða. Ég hélt því fram þá aftur á móti, að eina ráðið til þess að tryggja það, að saltfisksalan færi fram með skipulegum hætti væri það að samþ.l. um fiskimál,nefnd og þar með það, sem ákveðið var í þeim l. um skipulag á saltfisksölunni. Það varð svo ofan á, að þessi l. voru samþ., og síðan hafa verið gerðar á þeim lítilsháttar breyt., þar sem stj. var gefinn réttur til að skipa 2 menn í stj. fiskimálan., en lækkað var nokkuð ákvæðið um fiskmagn það, sem aðili þurfti að hafa til þess að teljast aðalútflytjandi, til þess að fiskinmálan. gæti orðið aðalútflytjandi. Afleiðing þess var svo sú, að fiskeigendur víðsvegar að landinu héldu með sér fund og sömdu ný lög fyrir sölusumband, sem þeir mynduðu. Um mánaðamótin maí-júní s. l. fékk svo þessi félagsskapur löggildingu atvmrh. til þess að vera aðalútflytjandi á saltfiski. Í l. þessa félagsskapar, sem samþ. voru á þessum fundi, var það skýrt sagt að hann væri stofnaður til þess að selja saltfisk félagsmanna. En enginn hreyfði því þá, að tilgangurinn með félagsskap þessum væri sé að gera tilraunir með öðruvísi verkaðan fisk, hertan eða frosinn t. d. Enginn hreyfði því á fundinum, og enginn vildi gera þar breyt. á l. að þetta yrði tekið með inn á starfssvið félagsins. Enda var slíkt ekki eðlilegt, því að í l. um fiskimálanefnd var því beinlínis slegið föstu, að önnur stofnun (heldur en þessi félagsskapur) hefði þær tilraunir með höndum. Stjórn þessa félags skipa 7 menn, 2 eru skipaðir af stj., og eru það þeir form. fiskimálanefndar, Héðinn Valdimarsson, og forstjóri S. Í. S., Jón Árnason, auk þess eru 2 bankastjórar, sinn frá, hvorum banka. Landsbanka Íslands og Útvegsbanka Íslands og 3 aðrir eru kjörnir á fundum, og eru það þeir Sigurður Kristjánsson, Jón Kjartansson og sá þriðji sem ég man ekki í svipinn, hver er. Stj. er þá svo skipuð, að5 af þeim, sem í henni eru, eru kosnir af félögunum sjálfum, en 2 eru tilnefndir af atvmrh. Fiskimálanefnd aftur á móti er þannig skipuð, að 6 eru kosnir af stefnunum sem hafa sjávarútveg að gera, en einn Héðinn Valdimarsson sem líka á sæti í stjórn fisksölusambandsins er skipaður af atvmrh. Fisksölusambandið hefir haft saltfisksölu fiskframleiðslunnar á árinu 1935 með höndum fram til þessa dags. Þegar fisksölusambandið hafði fengið löggildingu, flutti Jón Árnason till. 4. júlí um að gera tilraun með sölu á saltfiski til Suður-Ameríku en eldri Union hafði ekki reynt það nema lítilfjörlega fyrir 1930, en þá féll algerlega niður öll sú starfsemi. 15. ágúst eftir að málið hafði verið athugað nánar, ber svo Magnús Sigurðsson bankastjóri fram till. um að senda mann til Suður-Ameríku til þess að reyna að vinna þar markað fyrir saltfisk. Þetta hefir verið gert og gefið þann árangur, að líklegt verður að teljast að töluvert af saltfiski megi senda þangað. Á þessu ári hafa verið seld þangað 5–6 þúsund tonn af saltfiski, og ég verð að segja það, að þegar það er athugað að ekkert annað hefir verið gert til þess að fá þennan markað en að senda þangað mann til að ná í samband, þá verður þetta að teljast mjög góður árangur. Hefði slíkt verið gert áður, áður en svo mjög fór að þrengjast um markaðsmöguleika í Evrópulöndunum, þá hefðum við staðið miklu betur að vígi. Ef við hefðum verið búnir að vinna 5–10 þúsund tunna markað í Ameríku, hefði orðið ólíku þægilegra fyrir okkur að mæta markaðsrýrnun á Spáni og Ítalíu. 9. október flutti svo Héðinn Valdimarsson till. um að senda mann til Norður-Ameríku og Kuba í sömu erindum. Fiskimálanefnd hafði áður skrifað sölusambandinu og beðið það að sendi manninn. Þegar svo að sölusambandið hafði ákveðið að senda mann þá bauðst fiskimálanefnd til að kosta manninn að nokkru leyti, ef hann gerði fleira en athuga markaðsmöguleika fyrir saltfisk. Hinn 12. okt. bar svo Magnús Sigurðsson fram till. um, að þessu tilboði fiskimálanefndar yrði tekið samvinna væri höfð um sendimanninn og hann látinn dvelja lengur vestra heldur en sölusambandið annars hafði ætlazt til, en sölusambandið hafnaði þessu og sendi manninn upp á eigin spýtur erinda sinna. og maðurinn hafði skamnta dvöl og gat lítið gert. Nokkrir menn þar vestra höfðu áður skrifað Union, og þess vegna var hendi næst að ná í þá menn. Sendimaðurinn fór þess vegna fyrst til þeirra og réð þá sem umboðsmenn fyrir sölusambandið þar vestra. Það, sem fiskimálanefnd hafði sérstaklega fyrirlagt manninum að athuga, voru möguleikar fyrir því að selja bæði frosinn og hertan fisk til Bandaríkjanna. Þegar hann hóf þessa athugun kom brátt í ljós, að frosinn fiskur er mikið notaður í Bandaríkjunum og, að útlit var fyrir, ef fiskurinn kæmist þangað þannig að hann væri fyllilega markaðshæfur, að mikill markaður náðist fyrir hann. Þegar maðurinn kemur heim, hefst Union handa um að útbúa tilraunasendingu af freðfiski til Bandaríkjanna. Nú er ekki í lögunum til þess ætlazt, að fisksölusamhandið hafi slík: starf með höndum. Í lögunum er það ákveðið, að það skuli vera starf fiskimálanefndar, og hún hafði falið Kristjáni Einarsyni að athuga þessa markaðsmöguleika. Fisksölusambandið ákveður nú eins og ég sagði áðan að útbúa tilraunasendingu af frosnum fiski. Það lætur Sænsku frystihúsið frysta nokkuð af fiski og fær Esphólínfrystan fisk í frystihúsi n. Allt var þetta gert án vitundar og samþykkis fiskimálanefndar. N. leyfði svo sölusambandinu að senda þann fisk, sem það hafði látið frysta, en þann fisk, sem frystur hafði verið með tækjum og starfsmönnum n., sendi hún sjálf vestur. Jafnframt var ákveðið, ef þessi tilraunasending líkaði vel, að leigt yrði þá skip og sendur stærri farmur. Nú hafði Kristján Einarsson látið þá umboðsmenn, sem hann fékk vestra, skilja það, að ekkert væri því til andstöðu að Union annaðist sölu á frosnum fiski samhliða saltfisksölunni, og hafði samið um, að þeir fengju nokkuð at frosnum fiski til sölu. En þegar K. E. kemur heim, telur fiskimálan., að án heimildar og samþykkis síns geti Union ekki flutt út annað en saltfisk. og í öðru lagi telur fiskimálan. að ekki sé næg þekking á sölumöguleikum fyrir frosinn fisk í Bandaríkjunum, og samþykkir því að sendu mann vestur til þess að fylgjast með því hvernig salan gangi, og athuga hvert fyrirkomulag muni að öllu leyti verða heppilegast til þess að vinna þar varanlegan markað fyrir frosinn fisk. Fisksölusambandið tekur þetta óstinnt upp. Það telur sig rétt borið til þess að verzla með allan fisk og telur það glapræði at fiskimálanefnd að sletta sér út í þessi mál og þar framkvæmdir, sem þeir séu að gera í þeim. Fiskimálanefnd vildi ekki láta ónotaða þá möguleika, sem kynnu að hafa skapazt þar vestra, og þegar K. E. var kominn heim, átti sölusambandið tal við mig og spurði mig, hvort hægt mundi vera að fá útflutningsleyfi fyrir öllum farmi Steadies, ef hægt væri fyrir fram að tryggja sölu á honum, og taldi ég ekkert því til fyrirstöðu. Af fiskimálanefnd var svo lagt til, að af þeim 200 tonnum, sem senda átti, fengju þeir menn, sem K. E. hafði talað við, 130 tonn, þannig að tveir þeirra fengju sin 50 tonnin hvor, en sá, þriðji fengi 30 tonn en þau 70 tonn, sem þá voru eftir, átti að reyna að selja öðrum og leita eftir markaðsmöguleikum með þeim, einkum í New-York. Þessi firmu, sem K. E. hafði samið við, önnuðust svo um söluna með þeim árangri, að eitt þeirra gat selt 45 tonn, en hin gátu ekkert selt, og þessi 45 tonn voru seld þannig, að skipinu var ætlað að fara héðan frá Reykjavik í byrjun marzmánaðar og vera komið til New-York þann 16–20. sama mánaðar. Steady-farmurinn er svo sendur til þessa umboðsmanns, sem K. E. hafði ráðið vestra. Fiskimálanefnd var með öllu ókunnugt um þann samningsgrundvöll, sem lagður hafði verið fyrir sölunni, að salan væri bundin því skilyrði að skipið kæmi vestur þann 16.–20. marz. Nú gerist það eftir að skipið leggur af stað héðan, að afli eykst í Bandaríkjunum, og ísa fer að leysa þar of vötnum, og verður þetta til þess, að verð á fiski lækkar þar frá því, sem verið hafði, þegar samið var um þessa sölu. Skipið kemur svo ekki vestur fyrr en að morgni þess, 21. marz eða 6–8 klt. síðar en tilskilið var, og þessa átyllu notar svo kaupandi til þess að segja sig lausan frá kaupunum. Þetta kemur flatt upp á fiskimálanefnd, sem vissi ekki annað en að skipið ætti að koma um þann l6.–20. marz, en hafði enga hugmynd um, að umboðsmaðurinn hafði gengið þannig frá kaupunum, að þau voru bundin við þann 20. Þegar svo að þess er gætt, að fiskur hafði aukizt vestra og verð fiskjar hafði lækkað, þá er engin von til þess, að tekizt hefði að selja fiskinn, ef enginn maður hefði verið fyrir vestan til að taka á móti farminum. Það er bersýnilegt, að umboðsmenn K. E. höfðu ekki gert störf sín svo vel. Sigurður Jónasson snýr sér svo til manna fyrir vestan og tekst að selja nokkurn hluta fiskjarins fyrir nokkru ægra verð en áður hafði verið um talað, en hærra verð en umboðsmaðurinn ætlaði að selja fyrir. Hann hefir fengið 2 eða 3 tilboð, svo miklar líkur eru til þess, að fiskurinn breiðist út og verði viðkunnur og að það sýni sig, hvernig fólki gezt að honum. Þá fást líka upplýsingar um það, hvernig þarf að búa um fiskinn og það hefir sýnt sig, að umbúðirnar eru ekki góðar, bæði þarf aðra tegund af pappír, og einnig þarf að vera áletrun á pökkunum. o. fl. þarf að taka til athugunar. Ég hirði ekki um að rekja þessa sögu mikið lengra, en ég hefi aldrei vitað lubbalegri aðferð en beitt er gegn fiskimálanefnd nú. Allir eru sammála um, að ein sú þýðingarmesta tilraun, sem gerð hafi verið til að vinna nýjan markað, sé sú tilraun, sem nú er verið að gera með sölu á freðfiski til Vesturheims, og á meðan verið er að gera þessa tilraun, áður en nokkuð er séð um árangurinn, og þótt engar heimildir séu komnar hingað þá er hóað saman fundum til þess að rægja fiskimálanefnd fyrir starf hennar, lygasögur eru prentaðar stórum stöfum, fiskeigendum er stefnt saman og því logið í blöðum sjálfstæðismanna, að hægt hafi verið að selja Steady-farminn með 20 þúsund kr. hagnaði. Ég mætti á fundi, sem boðað var til af nokkrum sprautum Sjálfstæðisflokksins. Sumpart voru þar félagsmenn úr sölusambandinu og sumpart menn, sem höfðu fengið umboð. Ég bar fram á þessum fundi till. þess efnis, að fundurinn harmaði þann ágreining, sem risið hefði á milli þessara tveggja stofnana, fiskimálanefndar og sölusambands íslenzkra fiskframleiðenda og að fundurinn treysti því, að samvinna tækist á milli þeirra. Ég hygg, að ekki sé ofmælt að það sé eingöngu að þakka lögunum frá 1934, að fisksölusambandið er nú starfandi, og mér er kunnugt um, að það kostaði ekki litla vinnu að gera þetta félag starfshæft og koma allri saltfisksverzlun á eina hönd. En ef beitt hefði verið sömu aðferðum gegn sölusambandinu sem beitt hefir verið gegn fiskimálanefnd, þá er ég hræddur um, að það hefðu farið að heyrast kveinstafir úr þeirri átt - Það minnsta, sem verður að krefjast, er að beðið sé með að fella dóm um söluna. þangað til reynslan sker úr með það. hvernig hún tekst með þennan farm, sem sendur var til Ameríku. Ég hefi þá ákveðnu skoðun á þessum málum, að það sé nauðsynlegt vegna söluerfiðleika, að saltfiskverzlunin sé öll á einni hendi, svo að dreifðir útflytjendur spilli ekki hver fyrir öðrum og ég hefi unnið að því, að þetta fyrirkomulagi kæmist á saltfisksöluna. Hinsvegar er það jafn sjálfsagt, að sérstakar tilraunir séu gerðar með nýja sölumöguleika og nýjar verkunaraðferðir, en það á ekki að vera í höndum sömu manna, vegna þess að það er óskylt mál. og auk þess hafa þeir menn, sem í Union hafa gengið, gert það til þess, að félagið ynni að sölu á saltfiski, en ekki öðru. Ég skal svo að lokum bæta því við, að ég held ef menn athuga lýsingu hv.þm. G.-K. á ástandinu eins og það var 1934 í útvegsmálum og atvinnumálum þjóðarinnar undir stjórn hinna ráðkænu útvegsmanna og bera svo saman við þá lýsingu sem þessi sami hv.þm. gaf út, þá finnist þeim ekki, að munurinn sé mikill. - En þrátt fyrir allar hrakspár 1934 hafa þó allar afurðir landsmann. selzt og ekki orðið mikil afföll. En úr því að snilli og ráðkænska útvegsmanna hafði ekki getað skapað betra ástand og glæsilegri skilyrði heldur en raun bar vitni um 1934, þá er ofur eðlilegt, að menn fari að hugleiða það. hvort það sé rétt og sjálfsagt að fá þessum mönnum allt í hendur. - Ég tel ekki, að það sé rétt.

*Fjmrh. (Eysteinn Jónsson): Þetta er í þriðja sinn, sem hv. stjórnarandstæðingar hefja eldhúsumræður á hendur núverandi ríkisstjórn, en hvað er í fyrsta sinn, sem ársskýrsla liggur fyrir frá hendi stj. Það verður þess vegna ekki hjá því komizt að láta hv. stjórnarandstæðinga ganga undir þá prófraun að athuga, hvernig sú gagnrýni þeirra stenzt dóm reynslunnar. Eins og kunnugt er, hafa hv. stjórnarandstæðingar mikið talað um það, að núv. ríkisstj. stæði að þeim alhæstu fjárlögum, sem hér hefðu sézt. og þetta er rétt. En við höfum alltaf svarað því, að þeir skyldu bíða þangað til landsreikningarnir kæmu og vita, hvort þeir yrðu þeir hæstu, sem hefðu sézt. Þessum svörum okkar hafa þeir engan gaum gefið, heldur hafa þeir óslitið haldið áfram rógi sínum um ríkisstj. fyrir það, að hún færi fram hækkandi fjárlög. En hvernig er svo reynslan nú, þegar landsreikningur liggur fyrir? Reynslan er sú, að fjárlögin fyrir árið 1935 voru þau hæstu, sem þá höfðu sézt, en framkvæmdin er þannig, að útgjöldin samkv. landsreikningnum eru sem næst því að vera meðalútgjöld, ef miðað er við 5 ár, og 1 milljón lægri heldur en árið 1934, þegar samsteypustjórnin bar ábyrgðina að mestu leyti. Þá hefir því verið haldið fram, að eyðsla stj. væri svo úr hófi fram, að engin von væri til, að fjárlögin mundu standast og útgjöld mundu fara langt fram úr áætlun vegna starfsmannahalds stj. og þess bitlinga- og fylgismannaliðs, sem hún þyrfti að ala. Hvað segir svo reynslan um þetta? Reynslan segir, að umframgreiðslurnar 1935 séu þær minnstu, sem verið hafa í síðastliðin 10 ár. Á þessum 10 árum hafa íhaldsmenn einir borið ábyrðina í 3 ár, og verið meðábyrgir í 2 ár, eða með öðrum orðum meira og minna verið bendlaðir við framkvæmd fjárlaga í 5 ár af þeim 10 árum, sem ég miða við. Þá hafa stjórnarandstæðingar alið á því, að nú sé framkvæmt af hendi ríkisstj. það mesta skattrán, sem framið hafi verið hér á landi. Hæstv. atvmrh. svaraði þessu að nokkru leyti og benti á, að viðleitni stj. hefði gengið í þá átt að afla ríkissjóði svipaðra tekna og hann hafði áður haft. En það er fjarri því, að skattar og tollar hafi hækkað um 5 milljónir. Í þessu sambandi get ég ekki stillt mig um að minna á það - svo hv. stjórnarandstæðingar fái þar nokkurt verkefni - hvernig þeir framkvæma þetta atriði, þar sem þeir eru einráðir. Hér í Reykjavík er skatthækkunin svo gífurleg, að ef útsvörin 1936 eru borin saman við útsvörin 1929, sem var eitt hið bezta ár, þá er útsvarahækkunin, að undanteknum öðrum tekjum bæjarsjóðs,150 %. Ef samskonar skattrán hefði verið framkvæmt af ríkisstj., þá ættu tekjur ríkissjóðs nú að vera 40 millj. en ekki 16 millj. Það væri æskilegt, ef hv. stjórnarandstæðingar vildu síðan skýra það fyrir mönnum, hvernig á því getur staðið að þeir hafa brjóstheilindi til þess að bera stj. á brýn skattrán, þegar hún aðeins heldur við tekjum ríkissjóðs, á sama tíma, sem þeir tvö- og þrefalda tekjur Reykjavíkurbæjar. Þá hafa þeir haldið því fram, að fjármálastefna stj. væri svo óvarleg, að beint væri stefnt að ríkisgjaldþroti. En á árinu 1935 var 750 þús. kr. tekjuafgangur og greiðsluhalli ríkissjóðs lækkaði um nær því tvær millj. Ef borið er saman við undanfarandi ár, þá er þetta sú bezta afkomat ríkissjóðs, sem verið hefir síðan 1929. En hver vill miða við árið 1929, og ég vil segja 1925 og 1926, þegar sá tekjuafgangur varð, sem mest er rómaður? - Þessum árangri hefir ekki verið náð með því að bæta við 5 millj. kr. nýjum sköttum. heldur var umsetning ríkissjóðs rúmlega 1 milljón lægri heldur en árið 1934. Hv. stjórnarandstæðingar hafa brugðizt einkennilega við þessum tíðindum um afkomu ársins 1935. Þeir hafa orðið nær alveg sturlaðir. og hafa ekki vitað, með hverjum hætti þeir hafa átt að rökstyðja gagnrýni sína á hendur stj., og því tekið það einkennilega ráð að átelja það, að stj. hefir haft miklar tekjur af áfengissölu og áfengistolli síðastliðið ár. Ég skal strax viðurkenna það, að tekjur af áfenginu fóru mikið fram úr áætlun, en ég skal jafnframt taka það fram, að það var ekki af því, að mér væri það ekki fyllilega ljóst, að með afnámi bannsins myndu þessar tekjur aukast allmjög frá því, sem þær höfðu verið, en ég beitti mér fyrir því, að þær voru áætlaðar varlega, til þess að þar væri hægt að tá nokkurt fé til þess að standast ýms aukaútgjöld ríkissjóðs, og jafnframt til þess að vega á móti því, sem sumir gjaldaliðirnir myndu fara fram úr áætlun, því að það var þegar ljóst, að enda þótt gerð væri ýtarleg tilraun til þess að áætla útgjöld fjárlaganna eins nærri því, sem hugsanlegt var, að þau myndu verða, þá myndu þau þó alltaf geta farið fram úr áætlun. Það var því þegar ætlun mín að fá þarna fé til þess að mæta slíkum útgjöldum. Í þessu sambandi vil ég taka það fram að ég hefi aldrei heyrt það fyrr, að nokkur stjórn sé áfellisverð fyrir það, að taka tekjur í ríkissjóðinn af óþarfavörum, sem seldar eru í landinu. Það hefir þvert á móti verið talið sjálfsagt að taka drjúgar tekjur af slíkum vörum. og yfirleitt verið talin réttlátasta tekjuöflunarleiðin, sem hægt er að fara. Annars er ekki hægt að kenna stjórnarflokkunum sérstaklega um afnám bannsins og þar af leiðandi aukning á innflutningi áfengis. Ef einhver sérstakur flokkur á sök á því, þá er það helzt flokkur núverandi stjórnarandstæðinga, Sjálfstæðisflokkurinn, sem sökina á, því að flestir áhrifamenn hans beittu sér fyrir því, að bannið væri afnumið. Það kemur því úr hörðustu átt, þegar þessi flokkur er að áfella stj. fyrir að taka á móti þeim tekjum í ríkissjóðinn, sem hann hefir barizt fyrir að afla, þó ekki sé með öðru en því að beita sér fyrir þjóðaratkv. um afnám bannsins. Út af þeirri gagnrýni, sem hér hefir átt sér stað um innflutning áfengisins, vil ég benda á, að það hafa aldrei komið fram neinar till. frá stjórnarandstæðingum, þar sem þeir hafa farið fram á að skera sérstaklega niður innflutning þessarar vöru, heldur þvert á móti hafa þeir beitt sér fyrir því, að stj. yrði skylduð til að leyfa ótakmarkaðan innflutning hennar. Ef þessum góðu mönnum hefði verið nokkur alvara með þessu hjali sinu um takmörkun á innflutningi áfengis, þá hefðu þeir að minnsta kosti átt að beita sér fyrir því, að sem minnst væri byggt á tekjum af þessum tekjustofni. En hafa þeir gert það? Nei þvert á móti. Þeir hafa beitt sér fyrir því, að þessi tekjustofn væri áætlaður sem hæst í fjárlögunum og sem mest væri byggt á honum, svo að þeir hafa í raun og veru þröngvað stj. eða reynt að þröngva henni til að hafa engar takmarkanir á áfengisinnflutningnum. Annars skal ég taka það fram í þessu sambandi, að ég tel sjálfsagt, að dregið verði úr innflutningi áfengisins eins og annara vara, sem hægt er að komast af án. Hv. 10. landsk. hefir sérstaklegu gert sér tíðrætt um þetta mál, og talaði svo óráðvandlega um það þegar við 1. umr. fjárl. í vetur, að ég býst við, að hann hafi hneykslað margan með því tali sínu. Hann réðst á stj. fyrir það, að hún skyldi afla tekna í ríkissjóðinn með innflutningi og sölu áfengis, og taldi, að með því væri hún að taka lán hjá lífinu, sem greiðast yrði með okurvöxtum, og honum fórust svo orð hv.þm.: „Þegar hún lofar að færa niður ónauðsynleg útgjöld, þá lækkar hún framlög til ræktunarsjóðs til búfjárræktarinnar, sandgræðslunnar, áburðarkaupanna. sýsluvegasjóðanna, og til Búnaðarfélags Íslands, Ræktunarfélags Norðurlands og búnaðarsambandanna. Og þegar hana vantar fé í kassann til þeirra hluta sem hún telur nauðsynlegri, þá tæpir hún á fremstu nöf laganna til þess að geta tekið lán hjá sjálfu lífinu - lán með okurvöxtum, sem teknir eru af dýrstu eigninni sem landið á - þ. e. lífsþrótti og hamingju þjóðarinnar.“ Svo mörg eru þau orð í hinni hræsnisfullu ræðu. Ég verð nú að segja það, að ég var hissa, þegar hv.þm. dirfðist að endurtaka nokkuð af þessum ummælum sínum áðan, því að það er almælt hér í þinginu, að hann hafi svipt af sér hræsnisgrímunni í þessu máli nú ekki alls fyrir 1öngu. Það er nefnilega alkunnugt, að þegar verið var að ræða um tekjustofna sveitar- og bæjarfélaga á fundi í n., sem hann á sæti í hér á þinginu. hvernig fara ætti að því að lækka vörugjald það, sem frv. gerir ráð fyrir, að bæjar- og sveitarfélög fái fyrir tekjustofna og verið var að bollaleggja það, hvernig hægt væri að afla tekna í staðinn fyrir þetta gjald eða lækkun þess, bar þá svo til, að einn nm. kemur með till. um það, að lagður sé viðbótartollur á vín og tóbak, sem komi að einhverju leyti í staðinn fyrir þetta vörugjald. Og hvað skeður, þá gleymir hv.þm. því, að hann þurfti að hræsna. Hann tekur vel í þetta og segir, að hann hafi jafnan álitið, að það væri mjög vel fengið fé, sem tekið væri í toll af slíkum vörum. Hv. þm. gleymdi þarna bara allra snöggvast hlutverki hræsnarans. En það varð til þess að fá það út, sem hann í raun og veru meinti í þessu máli. Eftir þetta, að hafa rakið gagnrýni hv. stjórnarandstæðinga á fjárhagsafkomu ríkissjóðs, eins og hún hefir verið flutt við þessa umr., og sýnt fram á, að þær ásakanir, sem á stj. hafa verið bornar, eiga enga stoð í veruleikanum, vil ég minnast nokkrum orðum á verzlunarjöfnuðinn. Í ræðu sem hv.þm. G.-K. flutti sl. haust, tók hann munn sinn mjög fullan og fór hörðum orðum um frumkvæmdir mínar gagnvart innflutnings- og gjaldeyrismálunum, og það verð ég að segja honum til hróss, að í ræðu sinni áðan hafði hann allmjög dregið úr ofsa sínum Og fullyrðingum frá í vetur, enda mun hann ekki hafa séð sér annað fært. Í þessari ræðu sinni í haust slær hann því föstu, að allt starf mitt og gjaldeyrisnefndar hvað snerti þessi mál, hafi verið einskis nýtt og segir meðal annars: „Í fyrra hækkuðu erlendar skuldir um 11 millj. á árinu, og í ár hækkuðu þær um aðrar 11 millj.“ Ennfremur segir hann: „Það var þjóðarnauðsyn að skapa greiðslujöfnuð, en það var flokksnauðsyn stjórnarflokkanna að fá fé í ríkissjóðinn og vegna þeirrar nauðsynjar var þjóðinni sökkt í nýjar 11 millj. kr. skuldir.“ Með öðrum orðum, hann slær því föstu, að það hafi verið sama útkoma, hvað greiðslujöfnuðinn snertir, 11934 og 1935. En hvað segir nú reynslan í þessu efni? Hún segir það, að innflutningurinn hafi lækkað um 7 millj. 1935 frá því, sem hann var 1934, eða um 15%, og ennfremur að greiðslujöfnuðurinn hafi orðið 6 millj. betri 195 en hann var árið áður. Með öðrum orðum að í stað þess, sem hv.þm. heldur því fram, að það hafi skort 11 millj. á verzlunarjöfnuðinn þetta ár eru það ekki nema á milli 4 og 5 millj. Ég vil nú spyrja, hvort hægt sé að færa skýrari sönnun fyrir því, að allt það, sem þessi hv.þm. fer með er meira og minna fleipur út í loftið, sem ekki er byggt á neinni rannsókn á málunum eða borið fram af nokkurri sanngirni. En hv.þm. leyfði sér annað í ræðu sinni nú, sem hann leyfði sér ekki í haust. Hann hélt því fram hv.þm., að núv. stj. væri ábyrg fyrir því, að skuldaaukningin við útlönd hefði numið 11–12 millj. króna. Þessu hefi ég mótmælt áður og vil gera það enn á ný. Það er nú fyrst og fremst það, að núv. stj. fór ekki með völd nema nokkurn hluta ársins og ber að því leyti ekki ábyrgð á afkomu ársins nema að nokkru leyti. Annars var það svo, að fyrrv. fjmrh. vildi fá leyfi til þess að breyta gjaldeyrislögunum í þá átt, að ná mætti betri tökum á innflutningnum en fékk það ekki vegna Sjálfstfl., sem þá stóð að stj. að nokkru leyti. Það er því foringi hans um ber mesta ábyrgðina á greiðsluhalla ársins 1934, með því að neita um sjálfsagða breyt. á gjaldeyrislögunum. Þá sagði hv.þm., að nú væri þessum málum svo komið, að lánstraust landsins væri þrotið og voði væri fyrir dyrum. Þetta segir hv.þm., enda þótt hann viti, að það sé að meira og minna leyti ýkt. Hitt ætla ég öllum ljóst, að þegar eins árar og nú, að t. d. útflutt verðmæti tveggja síðustu ára hefir lækkað um 6–7 millj., og nær allt, sem flutt hefir verið til Ítalíu og Spánar. hefir ekki fengizt greitt, frosið þar inni, þá sé ekkert undarlegt þó að af þessu stafi yfir- færsluörðugleikar, hversu ötullega sem að því er unnið að minnka innflutninginn. En hitt vil ég segja, að ef ekki hefði bætzt við örðugleikarnir með greiðslu frá Ítalíu og Spáni, þá hefði ég haft beztu vonir um að úr hefði rætzt. Ég hefi nú eytt nokkrum tíma til þess að sýna fram á hvernig gagnrýni stjórnarandstæðinga verður að engu fyrir staðreyndum reynslunnar. Ég ætla svo næst að sýna fram á þá stefnu, sem stjórnarandstæðingar virðast vilja hafa í fjármálum. Þeir hafa talið sig vera á móti því að leggja á þá nýju tolla og skatta, sem lagðir voru á 1934–1935. Nú myndi það láta nærri, að ef framkvæmd. Það er því allrík ástæða til að ekki hefði verið horfið að því ráði að leggja á þessi nýju gjöld, að tekjur ríkissjóðs 1936 hefðu numið 11,5 millj., í stað 15,5 millj., eða 4 millj. lægri en þau eru áætluð nú. Sakir þessarar yfirlýstu stefnu sjálfstæðismanna beið ég með óþreyju eftir afgreiðslu fjárl. frá fjvn., ég vonaðist eftir að sjá stjórnarandstæðingana í n. bera fram till. til lækkunar upp á 4 millj. kr., þannig að séð væri fyrir því, að fjárl. hefðu staðizt, ef skattastefna þeirra hefði fengið að ráða. Um þetta er ekki ein einasta till., en frá minni hl. n. kemur fyrirvari, sem prentaður er í nál. og hljóðar á þessa leið: „Við teljum brýna nauðsyn á því að draga allverulega úr álögum þeim, sem nú hvíla, sérstaklega á framleiðslunni í landinu, og höfum því lagt til í n., að fellt verði niður a. m. k. útflutningsgjald af sjávarafurðum, sem í frv. er áætluð 650 þús. kr., og gjald af innfluttum vörum samkvæmt lögum frá síðasta þingi, áætlað 750 þús. kr. En tekjur samkv. 2. og 3. gr. frv. eru áætlaðar um 1900 þús. kr. lægri en þær reyndust á sambærilegum liðum árið 1935, sem getur þó ekki talizt nálægt því að veru meðalár um afkomu atvinnuveganna, og má því væntanlega gera ráð fyrir því, að þær reynist verulegum mun hærri en áætlað er. Hinsvegar erum við að því leyti, sem þörf kynni að krefja að leiðréttri tekjuáætluninni, reiðubúnir til samvinnu milli umr. um niðurfærslu á áætluðum gjöldum frv. til þess að ná fullum greiðslujöfnuði og eftir því, sem kleift þætti, til frekari sparnaður, með enn frekari lækkun á álögunum fyrir augum.“ - Með öðrum orðum, að í stað þess að vænta hefði mátt, að frá stjórnarandstæðingum kæmu till. til lækkunar á fjárlögunum um 4 millj., kemur engin slík till. fram. Það er ekki gert ráð fyrir því frekar en verkast vill, að útgjöldin verði lækkuð, útgjöld, sem þeir hafa talið allt of há. Hverjar eru þá till.hv. minni hl.? Eins og sjá má í nál.fjvn. eru þær það að lækka sama tekjuliðina og treysta því að aðrir tekjuliðir fari fram úr áætlun meira en stjórna- flokkarnir telja hugsanlegt. Ég vil nú spyrja, hvers vegna er þetta gert. Er það ekki gert til þess að geta ráðizt á stj. á eftir fyrir hallann á landsreikningnum? En svo er meira, sem felst í þessum fyrirvara stjórnarandstæðinga í fjvn. Þeir treysta líka á, að ágóðinn af áfenginu, sem þeir þykjast ekki vilja flytja inn. verði meiri 1937 en hann var síðastl. ár. Hv. þm. G.-K. sagði, að Sjálfstfl. væri alltaf að bjóða upp á samvinnu um niðurfærslu á útgjöldum ríkissjóðs og hann sagði enn fremur. hv.þm., að stj. hefði ekki viljað slíka samvinnu, því að hún vildi engar niðurfærslur á gjöldum ríkissjóðs, því að þá yrði hún að fara að framkvæma loforð sín um sparnað, en það gæti stj. ekki hugsað til, því að sparnaðurinn myndi fyrst og fremst lenda á launagreiðslum til stjórnargæðinganna, bitlingum og beinum þeirra. Þetta eru þungar ásakanir. Ég vil því skora á hv.þm. að benda á þær till. til niðurfærslu á launum, sem sjálfstæðismenn hafa borið fram, en við gengið á móti. Geti hv.þm. það ekki, þá lýsi ég hann ósannindamann að öllu þessu þvaðri sínu. Annars er það svo, að ágreiningurinn er ekki um þetta heldur um það, hvernig skattabyrðarnar skuli lagðar á. Það, sem stjórnarandstæðingar vilja, er það að framlög til atvinnuveganna og verklegra framkvæmda séu fell niður því að það er ekki hægt að lækka útgjöld fjárlaganna um 4 millj. kr. með öðru móti. Og til hvers vilja þeir fella þetta niður? Ekki til annars en til þess að geta skilað aftur því, sem tekið er af hátekjumönnunum, mönnunum, sem nota erlendar vörur í mestu óhófi. Þá hafa stjórnarandstæðingar talað mikið um það, að stj. hafi ekki tekizt að minnka atvinnuleysið í landinu. Þessu er því til að svara, að það er ekki hægt að dæma stj. eða stjórnarflokkana eftir því, hvort mikil vandræði eru til lands eða sjávar. Það á að dæma stjórnina og þá flokka, sem hana styðja, eftir því, hvort stj. hafi tekizt að skapa betra ástand hjá almenningi en ef stjórnarandstæðingar hefðu setið við völd. Ég fyrir mitt leyti er ekki í vafa um, að ef t. et. kjötlögin og mjólkurlögin hefðu ekki verið sett og bændur hefðu ekki fengið þann tekjuauka af þeim sem raun hefir á orðið og ef verklegum framkvæmdum hefði ekki verið haldið uppi eins og gert hefir verið, heldur skornar niður eins og stjórnarandstæðingar vilja, þá er ég ekki í vafa um, að ástandið væri öðruvísi en það er nú. Ég er því ekki í efa um, að hver einasti maður, sem hlutdrægnislaust lítur á þessi mál, er sannfærður um það, að einmitt fyrir atbeina núv. stj. sé ástandið meðal almennings mun betra en ef hún hefði ekki fengið ástæðu til þess að fara með völdin þessi erfiðu ár. - Góða nótt.

Thor Thors Ég er hlynntur ýmsum ákvæðum frv., en tel önnur þeirra vera skýlaust brot á stjskr., og mun því ekki greiða atkv. um það.

Garðar Þorsteinsson Ég álít, að sum ákvæði frv. séu augljóst brot á stjskr., og tel því, að forseta hafi borið skylda til þess að neita því að bera það undir atkv. Ég mun því ekki greiða atkv. um slíkt frv.

Jakob Möller Það hafa nú verið færð svo ljós rök fyrir því, að frv. þetta sé stjskr.brot, að fylgismenn þess hafa fyrir löngu algerlega gefizt upp við að þræta fyrir það. Ég tel forseta ekki heimilt að bera það upp, og sé mér því ekki fært að greiða atkv. um frv.

Frsm. (Stefán Jóh. Stefánsson) Eins og frv. þetta ber með sér, er það flutt af allshn. eftir beiðni hæstv.atvmrh. Í grg. þeirri, er fylgir frv., er frá því skýrt, hversvegna það er flutt, og hefi ég engu við það að bæta. Samkomulag hefir líka orðið um það í allshn. að mæla með því, að leyfð yrðu afbrigði, svo að mál þetta gæti gengið í gegn í einni lotu, þar sem lög þessi eru gengin í gildi fyrir 6 dögum og nauðsyn ber til, að breyting þessi sé þegar gerð, eins og bent er á í grg. Vil ég svo fyrir hönd allshn. mælast til þess, að frv. verði vísað til 2. umr. að þessari umr. lokinni.

Thor Thors Eins og hv. 1. landsk. tók fram, er frv. flutt af allshn., og aðaltilgangur þess er að sporna við því, að menn geti nú þegar tekið innstæður sínar úr lífeyrissjóði, sem nú er heimild fyrir í 60. gr.l. um alþýðutryggingar. En af því að heimild þessi er nú í lögum, munu margir hafa vænzt þess að fá þetta fé til umráða nú eftir 1. apríl, og geri ég ráð fyrir, að margir hafi sótt um það nú þegar. - Ég vildi því beina því til hæstv.ríkisstj., að þeir fái greitt úr sjóðnum, sem þegar hafa sótt, þar sem þeir hafa þegar gert ráðstafanir til eyðslu þessa fjár og þurfa á því að halda. En eins og ég tók fram, er aðaltilgangurinn sá, að sporna við því, að menn taki mikið fé út úr lífeyrissjóði nú þegar, þar sem mikið af fé hans er frosið fast.

*Pétur Ottesen: Úr því að komin er fram breyt. á l. um alþýðutryggingar, vildi ég benda á það, að mörg fleiri atriði er ástæða til að athuga í l. þessum, ef ekki verður ráðin bót á ágöllum þeirra á annan hátt en með lagabreytingum. Ég vil taka eitt atriði fram hér. Mér skilst eftir ákvæðum laganna um ellistyrk og lífeyri, að þeir menn, sem eru á aldrinum 60–67 ára, séu sviptir styrks úr ellistyrktarsjóðum, eins og um ákvæði laganna er búið. Mér finnst það ákaflega ósanngjarnt, að þessir menn séu sviptir styrk úr þeim sjóði, sem þeir eru búnir að greiða lengi til, og þeir eiga kröfu á að fá. Vildi ég a. m. k., að það kæmi fram við þessa umr., ef það telzt fært án lagabreytingar að bæta úr þessum órétti; ella virðist mér, að ekki verði hjá því komizt að breyta lögunum, svo að þessir menn fái a. m. k. þann styrk, sem þeir hefðu orðið aðnjótandi samkv. l. um ellistyrktarsjóði.

*Jónas Guðmundsson: Út af þessu, sem hv.þm. Borgf. minntist á, skal ég geta þess, að ég hefi átt tal við forstjóra tryggingarstofnunar ríkisins um þetta atriði, þar sem flestir munu skilja svo þessa gr. í l., að ekki skuli aðrir fá styrk en þeir, sem orðnir eru 67 ára að aldri, en að hans dómi er sá skilningur ekki réttur, þó að eftir orðalaginu megi skilja þetta á báða vegu. En þar sem flestir skilja þetta á þann veg, að menn á aldrinum 60–67 ára séu sviptir ellistyrk, bað ég hann, sem hann lofaði, að senda bréf, ásamt reglugerð, sem nú er verið að ganga frá, til hreppstjóra og sýslumanna um allt land, þar sem tekið skuli skýrt fram, hvernig skilja beri þetta ákvæði. Ég vildi skjóta þessu fram, og ég held, að það sé óþarfi að koma með breytingu nú við lögin um þetta atriði. Ég veit, að bæði forstjórinn og hæstv.atvmrh. munu leggja fyrir næsta þing þær breytingar, sem reynslan sýnir, að nauðsynlegt er að gera á l. þessum. Viðvíkjandi frv. því, sem hér liggur fyrir, vil ég ekki segja annað en það, að vitanlega er nauðsyn að fresta framkv. þessa ákvæðis, meðan fé lífeyrissjóðs er fast og verið er að losa það.

*Pétur Ottesen: Mér skilst nú eftir því, sem hv. 6. landsk. upplýsir, að það eigi að framkvæma þessi lög, þrátt fyrir orðanna hljóðan, á þann hátt, að þeir menn verði ekki sviptir ellistyrk, sem eru á aldrinum 60–67 ára. Ég býst nú heldur ekki við, að það hafi verið tilgangurinn, enda hefði það verið hin mesta ósvinna. En ég veit, að það er fleira, sem þörf er á að breyta. T. d. vantar alveg ákvæði um gjalddaga í einum af 4 köflum frv., og fleira er það, sem menn munu reka sig á, að auðsælega þyrfti breytingar við væri skemmtilegast, að það væri gert nú, úr því að verið er að gera breytingar, en hv. 6. landsk. talaði um, að það yrði gert á næsta þingi, en framkvæmdavaldið sigldi um brim og boða ills frágangs þetta ár, og má vel vera, að það takist. Mér þykir vænt um að heyra, að framkvæma eigi ákvæðið um ellistyrktarsjóðina þannig, að mennirnir á aldrinum 60–67 ára missi einskis í.

*Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Ég var ekki við, er þessar umr. hófust. En ég vil benda hv.þm. Borgf. á 1. málsgr. 52. gr. þessarar l. Þar segir: „Örokulífeyrir greiðist á aldrinum 16–67 ára, en sá telst öryrki samkvæmt lögum þessum sem ekki er lengur fær um, við störf, er samsvara lífskröfum hans og verkkunnáttu og sanngjarnt er að ætlast til af honum ... “ o. s. frv. En sú skilgreining er gerð á, að til þess að verða aðnjótandi örorkulífeyris þurfi viðkomandi að hafa glatað tilteknum hluta starfsorku sinnar. Eftir því, sem ég hefi fengið upplýsingar um, munu flestir þeir, sem njóta nú styrks úr ellistyrktarsjóðum, falla undir þetta ákvæði eða þessa skilgreiningu laganna á öryrkju. Ég held, að það sé ekki ástæða til að koma með breyt. nú á l. þessum, eða ekki fyrr en reynsla er fengin um þau í framkvæmdinni. Ég er yfirleitt andvígur því að breyta fleira en því, sem aðkallandi er, og þó ýmislegt þurfi breyt. við, er það ekki aðkallandi, og tel ég ekki neinu stefnt í voða, þó að það bíði til næsta þings. Vænti ég þess, að hv.þm. veiti frv. þessu fljóta afgreiðslu.

*Hannes Jónsson: Eftir því, sem fram hefir komið, m. a. hjá einum nm., eru einstaka menn búnir að ráðstafa þessu fé nú þegar, er þeir áttu von á að fá úr lífeyrissjóði, og kom fram frá honum ósk um, að þeir fengju það fé greitt. Nú getur vel verið, að fleiri séu búnir að ráðstafa þessu fé en þeir, sem þegar eru búnir að senda umsókn, og mér finnst, að það hljóti að vera sameiginleg krafa, að öllum þessum mönnum verði greitt sitt. Mér finnst satt að segja einkennilegt, að eina leiðin, sem ríkisstjórnin finnur til að bæta úr göllum, sem hefði mátt sjá fyrir fram, skuli vera þessi að koma með brtt. við 1. þegar á næsta þingi; mér finnst það vera dálítið hjákátlegt. Má segja, að stjórnin sé varla búin að hneppa upp um sig, þegar aftur þarf að bregða brókunum, og má hún segja við þingið, eins og karlinn við kerlinguna, að koma nú og hirða klessuna. Mér finnst ólykt af öllu þessu atferli.

*Pétur Ottesen: Ég vildi út af ummælum hæstv.atvmrh. taka það fram, að mér skilst, að með orðinu örorka sé átt við afleiðingar slysa eða óstarfhæfi af þeim orsökum, en það á ekkert skylt við ellilasleika. En úr því að hæstv. ráðh. telur fært að komast yfir þennan ágalla í l. með þessu móti, þá er gott, að það sé gert. En þegar gerð verður breyting á þessum l. þarf það að koma skýrt fram, að mönnum á aldrinum 60–67 ára sé tryggður a. m. k. ekki lægri lífeyri en þeir fá nú greiddan ellistyrk.

*Gísli Sveinsson: Ég skal ekki lengja þessar umr., sem eru einkennilega til komnar, eða bara fyrir þá sök, að hér liggur fyrir frv., sem þarf að ná framgangi nú þegar. En ég vil taka það fram, að mér finnst ófyrirsynju, að lögin um ellistyrktarsjóði gildi ekki, þar til þessi lög um alþýðutryggingar eru komin í gildi. Ég tel því ólöglegt það, sem hæstv.atvmrh. gerði, er hann sendi bréf til sýslumanna í jan. sl. og mælti þar fyrir um, að gerð yrði skrá fyrir gjaldskylda menn ettir þeim lögum, sem ekki voru komin í gildi og bæði mér og öðrum var kunnugt um, að varð ekki framkvæmt nema út í bláinn. Þá var eitt atriði, sem hér hefir komið fram, að ætlazt var til, að þeir menn yrðu ekki aðnjótandi ellistyrks á þessu tímabili, sem eru á aldrinum 60–67 ára, en það var siður, að sama fólkið fengi ellistyrk ár eftir ár, og áttu menn á þessu reki rétt á að fá þennan styrk til 1. apríl. Eins og kunnugt er, átti þetta fólk rétt á að fá ellistyrk samkv. l. um ellistyrktarsjóði, og á heimtingu á að fá þann styrk. En nú er það komið fram, að hér er atriði, sem þarf úr að bæta. Og á framkvæmdin því að verða á ólöglegan hátt, þar sem á að setja þetta undir ákvæði um örorku, sem er algerlega óskiljanlegt. Er óviðkunnalegt, og í rauninni óhæfilegt, að framkvæma þannig lög, og þó sérstaklega, að slík fyrirskipun komi frá ráðh. Ég teldi betra og viðkunnanlegra að taka þau helztu atriði, sem þarf að breyta, nú þegar. Ég vildi beina því til hæstv. ráðh., hvort ekki sé hægt að koma inn nú um leið breytingu um þetta atriði.

*Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Það er alveg rangt, að menn eigi nokkurn rétt á ellistyrk, og áður en l. komu átti enginn rétt til hans. Og það hefir enginn tryggingu fyrir ellistyrk í fleiri ár í röð. Úthlutun hans fer eftir því, hvernig umsóknir liggja fyrir í hvert skipti. En þetta er lífeyrir, hvort sem örorkan stafar af veikindum, slysum eða elli. Ég vil því mælast til þess við hv.þdm., að þeir fari ekki að tefja málið með brtt., sem ég sé ekki, að sé nein ástæða til að afgr. á þessu þingi. Að sjálfsögðu verður, eins og ég áðan sagði, að athuga margt í l. á næsta þingi, eftir að l. hafa verið í framkvæmd um tíma. En það verður ekki þetta atriði, sem sérstaklega veldur örðugleikum. Hv. þm. V.-Sk. drap á það, að ríkisstj. hefði farið fram á það við sýslumenn að fremja ólöglegan verknað í undirbúningi undir framkvæmd alþýðutrygginganna. Þetta er nú tæplega rétt. Það er rétt, að ráðuneytið skrifaði sýslumönnum og óskaði, að þeir semdu skrá yfir gjaldendur til lífeyrissjóðs, sem gert var ráð fyrir 1. febr., þó að l. kæmu ekki í gildi fyrr en 1. apríl. En þetta voru aðeins tilmæli, sem allir undantekningarlaust hafa orðið við. Að gengið hafi verið á svig við l. með því að viðhafa þennan undirbúning og leggja til við sýslumenn að semja skrárnar þannig - því að það var ekki beint lagt fyrir þá - hygg ég sé í alla staði ofmælt. Hv. þm. V.- Húnv. þarf ég litlu að svara. Hann var eitthvað að tala um stj. og að hneppa upp um sig buxunum - hans venjulega smekkvísi í ræðum hér á þingi. Þessi hv.þm. hefir sýnt það, að það er þýðingarlaust fyrir hann að hneppa upp um sig, því að það er ekki nema ferð og gangur.

*Gísli Sveinsson: Aðeins út af orðum hæstv. ráðh. Það var tilkynnt í símskeyti til sýslumanna, að l. um tryggingar yrðu framkvæmd, en ekki ellistyrktarsjóðsl., og það var á þeim tíma meðan ellistyrktarsjóðsl. giltu. Og þær athafnir, sem gerðar eru á þeim árstíma, var tilkynnt, að mættu ekki eiga sér stað, heldur yrði að breyta þeim undirbúningi undir hin l. Þetta taldi ég rangt, og sjálfsagt fleiri. Það varð að fyrirskipa oddvitum að gera þetta, framkvæma undirhúning ekki gildandi 1. samkv., heldur samkv. l., sem ekki voru í gildi. Það er skýrt tekið fram í ellistyrktarsjóðsl., að allir þeir, sem komnir eru yfir sextugt, eigi rétt til að fá ellistyrk og koma til greina við úthlutun, svo sem 1. ákveða. Það er ekki rétt hjá hæstv. ráðh., að þeir hafi ekki réttinn. Hitt er rétt, að menn hafa enga tryggingu fyrir því þetta og þetta árið að fá ellistyrk; en rétturinn er til. Nú er með þessum l. sagt, að þessir menn hafi engan rétt til að koma til greina, hvorki samkv. eldri ákvæðum né nýrri ákvæðum í lífeyrissjóðslögunum nýju; svo að þeir eru búnir að vera. Það er líka verið að tala um að bjarga þeim með örorku. Veit ég ekki, undir hvaða ákvæði þeir eiga að koma, líklega gr., sem hann las upp og hljóðar um þá, sem ekki eru færir um að vinna fyrir sér. En það er kunnugt, að eins og gengur víða, geta menn unnið fyrir sér á þessum aldri. Ellistyrksveiting hefir og færzt nokkuð í það horf, að þeim væri veitt, sem verst eru settir og ástæður á heimili einna lakastar. Margt annað kemur til greina, en menn þurfa alls ekki að vera örorka. Enda gera l. sjálf ráð fyrir því, að þeir, sem orðnir eru 67 ára, séu upp til hópa á örorkulífeyri, en það gefur að skilja, að ekki eru nærri allir þessir menn öryrkjar. Hvernig ráðh. vill framkvæma þetta, verður hann sjálfur að bera ábyrgð á; ef hann vill gera það á ólöglegan hátt, þá verður hann líka að bera ábyrgð þar á. Ég hefi bent á, að eðlilegast sé að setja bráðabirgðaákvæði.

*Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Þær gr., sem í frv. þessu er lagt til, að frestað verði, hljóða þannig: „Heimilt skal þó hverjum embættismanni eða barnakennara, sem yngri er en 10 ára, þegar lög þessa taka gildi, að hætta iðgjaldagreiðslum til hlutaðeigandi lífeyrissjóðs, og er hann þá tryggingarskyldur hjá lífeyrissjóði Íslands. Embættismaður eða barnakennari, sem notar heimild þessa skal fá endurgreidd iðgjöld sín úr hlutaðeigandi sjóði, án vaxta. Þeir embættismenn og barnakennarar, sem stöðu fá eftir að lög þessi öðlast gildi, eru tryggingarskyldir hjá lífeyrissjóði Íslands. Þó er þeim, sem stöðu fær síðar, heimilt að losna við tryggingarskylduna, með því að greiða iðgjöld til hinna sérstöku lífeyrissjóða, enda sé hann ekki yngri en 40 ára. þegar lög þessi öðlast gildi.“ Síðan l. um alþýðutrygingar voru afgr. á síðsta þingi, hefi ég fengið tilmæli frá nokkuð mörgum barnakennurum og embættismönnum um að gangast fyrir þeirri breytingu, að lífeyrissjóður geti haldið áfram að starfa sem áður, með skyldutryggingum þeirra, sem tryggingarnar áttu að ná til. Ég var á móti því, að gerð yrði breyting á l., áður en þau gengu í gildi, en það var ekki fyrr en 1. þ. m. - einkum með tilliti til þess, að séð er, að þegar á næsta ári verður áreiðanlega ástæða til að taka eitt og annað í l. til endurskoðunar. En margir þessara manna óska þess, að lífeyrissjóður haldi áfram að starfa sem hingað til. Þá er og auðséð, að óheppilegt væri á þessu millibilsástandi að heimila fjölda manns að taka úr sjóðnum iðgjöld þau, er þeir eru búnir að greiða þangað, þannig að þeir þyrftu að fara að hefja iðgjaldagreiðslur á ný. Ég hefi hugsað mér, ef þetta gengur í gildi, að snúa mér til þessara manna og fá álit þeirra og till. Verða þær þá lagðar fyrir næsta þing nógu snemma til þess, að hægt sé að afgreiða þær. Með þessu frv. er lagt til, að frestað verði um eitt ár gildistöku lagagr., sem að þeim tíma liðnum verður þá ef til vill búið að breyta. Ég skal bæta því hér við, að við athugun á því, hve margir menn þarna komi til greina og hve miklar fjárhæðir geti verið um að ræða, hefir komið í ljós, að jafnframt þeirri kvöð að greiða þetta fé úr sjóðunum er nauðsynlegt að setja nokkur ákvæði um það, hve freklega sé hægt að ganga eftir þessu fé, til að fyrirbyggja það, að menn, í trausti þess, að þeir eigi þarna svo og svo mikið fé í vændum, geri ráðstafanir, sem þeir geta svo ef til vill ekki risið undir. Ég hefi farið fram á það við þingflokkana, að þeir geri sitt til að málinu verði hraðað gegnum þingið með afbrigðum, þannig að því geti orðið lokið í dag og að það geti fengið staðfestingu konungs á morgun.

Magnús Guðmundsson Ég tek það fram, að ég tel frv. þetta réttmætt, og mun ég greiða atkv. með því. - Ég tók það fram í fyrra, að þessi gr. um lífeyrissjóð barnakennara og embættismanna væri óviðunandi. Mér skildist þá á hæstv.atvmrh., að hann ætlaði fyrir næsta þing að undirbúa og flytja brtt. um þetta, því að auðvitað er, að sú aðferð, sem ráðgerð er í l., er með öllu ófær. Embættismenn og barnakennarar hafa síðan 1929 safnað fé í sjóð með allþungum árlegum skatt á tekjur sínar, og svo á nú með einu pennastriki að fara að gera þessa sjóðsstofnun lítils virði með því að framselja hana annari stofnun. Þessi sjóður embættismanna mun nú vera orðinn um 1½ millj. kr., og er það eingöngu skattur af launum þessara manna, að undanteknum 50 þús. kr., sem ríkið lagði til sjóðsins í byrjun. Svo á að fara að taka þennan sjóð og láta hana renna inn í almennan ellitryggingarsjóð, sjóð, sem gefur miklu minna af sér en þessi sjóður gefur nú, eftir þeim reglum, sem um hann gilda. Ég get ekki ímyndað mér, að hæstv. ráðh. þurfi að spyrja þá menn, sem hér eiga hlut að máli um vilja þeirra, að hann þurfi að spyrja þá, hvort þeir vilji láta taka af sér sjóð, sem þeir hafa stofnað sér með miklu erfiði og þungum álögum. Ég skil, að það muni liggja á að samþ. þetta frv., því að hætta er á því, að þeir menn, sem vantar fé og ekki eru komnir yfir aldurstakmarkið heimti aftur peninga þá, er þeir hafa lagt í sjóðinn, og er þá sjóðurinn ekki undir það búinn að inna af hendi allt það fé. Nokkrir hafa nú þegar farið fram á endurgreiðslu. Getur það stundum verið allmikið fé, sem menn eiga þannig inni, einkum ef þeir hafa lagt í sjóðinn allt frá 1920. Menn vilja margir gjarna fá peningana, jafnvel þó að þeir svipti sig með því ellitryggingum. En ég er á því, að það sé nokkuð stuttur frestur til 1. apríl, ef þing kemur saman 15. febr., og hefði verið varlegra að hafa frestinn nokkru lengri, t. d. til 1. maí eða 1. júní Mér skildist á hæstv. ráðh. í fyrra, að honum væri ljóst, að í frv. væri rangt að farið. Nú skilst mér hann ætla að fara að spyrja aðilja þessa máls um álit þeirra, spyrja þá, hvort sér leyfist að gera það, sem í sjálfu sér er rangt. Anars veit ég ekki, hvernig hæstv. ráðh. ætlar að spyrja t. d. embættismennina. Ég veit ekki, hvort þeir hafa með sér samskonar félagsskap og barnakennarar. Mér er ekki kunnugt um, að slíkur félagsskapur sé lengur til. Auk þess held ég ekki, að þörf sé að spyrja embættismenn um þetta, því að gefið er, að þegar búið er að stofna 1½ millj. kr. sjóð, þá vilja þeir ekki taka hann og skella honum inn í annan sjóð, sem gefur miklu minni tryggingu en hinn. Annars sakna ég þess, að hæstv. ráðh. skuli ekki leggja til að breyta fleiri atriðum í þessum lögum, því að honum var í fyrra bent á ýms atriði, sem þörf væri á að breyta, en ekki fékkst breyting á, að því er sagt var af því að of áliðið væri þingsins. Ég benti honum t. d. á það, að ekki væri tiltekinn neinn gjalddagi á ellistyrktarsjóðsgjaldinu, og það, að þeir menn, sem eru á aldrinum 60–67 ára, njóti ekki ellistyrks samkv. þessum l. nema þeir séu örorka. Nú heyrði ég í Nd. í dag, að hæstv. ráðh. ætlaði að bjarga þessu með því að telja örorkumenn alla þá, sem komnir eru yfir sextugt. En það fer í bága við l., sem segja, að menn geti ekki fengið styrk vegna elli fyrr en þeir eru 67 ára gamlir, og það getur ekki verið af öðru en því, að menn hafi ekki verið álitnir óvinnufærir fyrr en þetta. En af því að mér er ljóst, að ekki þýðir að ræða um frekari breytingar á l. að þessu sinni, lýsi ég hér með yfir því, að ég mun greiða atkv. með frv.

*Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Ég get ekki komizt hjá að láta það í ljós, að ummæli hv. 1. þm. Skagf. um ákvæði 62. gr.l. eru á misskilningi byggð. Því fer fjarri, að ætlazt sé til, að sjóðurinn verði tekinn af embættismönnum og barnakennurum. Þeir eiga auðvitað rétt til þess fjár, sem þeir hafa greitt í sjóðinn, en myndu aðeins missa vextina af því. Hinir, sem halda áfram að greiða til sjóðsins, fá svo ellistyrk úr honum eftir þeim reglum, sem settar eru í samþykkt sjóðsins. Í því einu tilfelli gæti komið til mála, að embættismenn misstu nokkurs, að það sýndi sig, að iðgjöldin hefðu verið svo varlega áætluð, að sjóðurinn ætti fé umfram, er þeim hefði verið greitt, sem inni eiga í sjóðnum. En um þetta er engin reynsla komin enn, þar sem sjóðurinn er ekki búinn að starfa lengur en 16 ár. Ég tek þetta fram af því, að hv.þm. sagði, að það ætti að svipta menn fé því, sem þeir eiga löglega. Hv. þm. kvað það óþarft að leita álits barnakennara og embættismanna. Um það er ég ekki á sama máli og hann. Nú þegar hafa ýmsir óskað að fá endurgreidd úr sjóðnum iðgjöld sín, og bendir það til þess, að þeir vilji losna við þessa árlegu kvöð og fá peninga sína endurgreidda, enda þótt þeir yrðu að láta af hendi tryggingar sínar, en það er hverjum manni frjálst. Hinsvegar tel ég líklegt, að mikill meiri hl. vilji halda áfram greiðslum til sjóðsins. Félagsskapur embættismanna mun ekki lengur vera til. Hinsvegar er til sérfélag póst- og símamanna og fleiri slík félög. En ríkisstj. mun hafa ráð með að leita álits embættismanna, þótt þeir hafi ekki með sér neinn allsherjarfélagsskap. Viðvíkjandi því, að fleiri atriði í frv. hefðu þurft breytinga við, fullyrði ég, að ekkert atriði er þar, sem eins aðkallandi var að breyta og þetta.

Magnús Guðmundsson Hæstv. ráðh. lét sem ég hefði gert of mikið úr því ranglæti, sem ætti að beita þær tvær stéttir, sem um er að ræða, því að ekki ætti að taka réttindi af þeim, sem lagt hefðu fé í sjóðinn og vildu vera í honum áfram. Það er rétt. En þegar að því kæmi, að allir, sem nú eru yfir 40 ára, væru búnir að fá styrk samkvæmt þessum l., yrði áreiðanlega eftir mikið fé í sjóðnum, en þetta fé tapaðist alveg með því fyrirkomulagi, sem frv. gerir ráð fyrir. Eftir 2–3 ár væri sjóðurinn orðinn um 2 millj. kr., og vextir af því fé nema um 100 þús. kr. á ári, en það er nóg til að borga h. u. b. 20 embættismönnum árlegan styrk, en í fyrirsjáanlegri framtíð verða þeir ekki fleiri, sem styrksins þarfnast, svo að sjóðurinn gæti haldið áfram að vaxa. Ég álít iðgjöld þau, sem sett voru 1920, of há. En þau voru sett svona há í byrjun til þess að tryggja sjóðnum nægilegar tekjur. Ef þessum háu iðgjaldagreiðslum yrði haldið, yrði sjóðurinn á nokkrum árum margar milljónir, sem rynnu svo til almennra ellitrygginga í landinu. Væri það ósanngjarnt að vera búinn að taka svona mikið af þessum stéttum og láta þær síðan sitja eftir við verri kjör en þær hafa búið sér. Ég get auðvitað ekki bannað hæstv. ráðh. að spyrja þessa menn um álit þeirra, en ég er ekki í neinum vafa um svar þeirra. Að vísu eru til menn, sem eru þannig skapi farnir, að þeir vilja ná í peninga, þótt þeir með því afsali sér ellitryggingu, en þeir eru ekki margir. Um menn frá 60–67 ára er það að segja, að ég er viss um, að með réttum skilningi á ellitryggingarlögunum eru þeir útilokaðir frá styrk, nema þeir séu örkumlamenn, en það eru, sem betur fer, fæstir þeirra. En víða í sveitum hefir þessu fólki verið haldið frá sveit með nokkrum styrk úr ellistyrktarsjóði. Þetta kemur að vísu ekki við því litla frv., sem hér liggur fyrir, en mér finnst skrítið, að haft skuli vera á móti því, að þetta sé smíðagalli á lögunum. Og hæstv. ráðh. veit vel um þennan smíðagalla sjálfur, því að mér er sagt, að hann hafi þegar sent út fyrirskipun um það, að menn frá 60–67 ára skuli fá ellistyrk. Þetta út af fyrir sig sannar, að hæstv. ráðh. hefir orðið þess var, að ýmsir, svo að ekki sé fastar að orði komizt, hafa skilið lögin svo, að menn á þessum aldri séu samkv. þeim útilokaðir frá ellistyrk.

*Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Ég hefi enga fyrirskipun getið um það, að taka til greina menn á aldrinum 60–67 ára samkv. 6. kafla frv., og mun ekki gera. En af því, sem fyrir liggur, er það ljóst, að flest af því fólki, sem fengið hefir ellistyrk áður á umræddum aldri, hafi þegar tapað helming starfsorku sinnar og eigi því rétt á örorkustyrk. Ég hefi því lagt fyrir sveitarstjórnir að láta fara fram athugun um þetta atriði. Ég skal játa það, að aldurslágmarkið í ellitryggingunum, 67 ár, er allt of hátt, en hefði það verið lækkað niður í t. d. 60, hefði orðið að hækka iðgjöldin að stórum mun. En vegna þeirra ákvæða í örorkutryggingarbálknum, að þeir, sem hafa misst starfsorku sína að hálfu eða meira, líka sökum elli, skuli fá styrk, verður þetta lágmark þolanlegt í bili.

Magnús Guðmundsson Ég vil benda á það, að með síðustu ræðu sinni viðurkennir hæstv. ráðh. að einhverjir muni verða útundan.

Það er hugsanlegt

. Það er meira en hugsanlegt. Það er auðsær hlutur, en þetta sýnir, að lögin eru vanhugsuð og afturför frá því, sem var áður samkv. lögum um alm. ellistyrk.

*Frsm. (Jónas Jónsson): Samgmn. hefir orðið sammála um að mæla með frv., en einn hv.nm. hefir búizt við að koma með viðbótartill. til 3. umr. Er það hv.þm.N.-Ísf. Ég mun því ekki að svo stöddu tala ýtarlega um málið, enda var það gert við 1. umr., einkum að því er snertir þann liðinn, sem skiptir mestu máli, um að nota leiðina um Krýsuvík sem vetrarleið í stað þess að fara um Þrengslin. Um það atriði er ekki fullrætt, vegna þess að vegamálastjóri var ekki tilbúinn með sínar till. fyrir þessa umr. en hann lofaði n. að hafa þær til í dag eða á morgun. Ég mun því ekki án tilefnis minnast á þann kafla. En ég vil endurtaka það, sem ég sagði hér við 1. umr., að í raun og veru er frv. undirbúið af mörgum þm., og má segja, að n. hafi rætt það við þm. úr hverju einasta kjördæmi og tekið tillit til óska þeirra um, hvaða vegi skyldi gera að ríkisvegum, og er þess því að vænta, að frv. fái fljóta afgreiðslu. Þá ætla ég að minnast á nokkrar brtt. sem n. hefir orðið sammála um að gera við frv. 1. brtt. er um að gera að þjóðvegum mjólkurvegi Flóamanna. Hefir vegamálastjóri sannfært n. um, að ekki sé hægt að búast við, að bændur í þessum sveitum standi undir viðhaldi veganna á þessum leiðum. Vegir þessir eru vel gerðir, en mjög fjölfarnir, og hefir n. sannfærzt um, að heppilegra sé, að ríkið taki strax að sér viðhaldið á þessum vegum, sem standa undir a- og b-lið í 1. brtt. á þskj. 285. 2. brtt. er orðabreyt. um Gnúpverjaveginn, sem gerð er í samráði við vegamálastjóra og báða þm. Árn. 3. brtt. er gerð eftir ósk þm. Rang. Þetta er 7–8 km. vegarspotti, og er meir gert til samræmis en að það hafi verulega þýðingu. Með 4. brtt. hefir n. tekið upp veginn frá Gerðum til Sandgerðis. Þessi breyt. verður að vísu töluvert dýr fyrir ríkið, eftir áætlun vegamálastjóra 7–8 þús. kr. á ári. Hinsvegar verður ekki séð, að það sé sanngjarnt, að þessi þorp verði alveg útundan. Þessi vegur er mikið farinn, einkum með fiskflutning, og viðhaldið því tilfinnanlega dýrt. Þá er 5. brtt., um veginn frá Patreksfirði að Rauðasandi. Sá vegur er að mestu byggður af ríkissjóði á undanförnum árum, og er sæmilega gerður, en þarf þó nokkurt fé til viðbótar. Hefir einnig verið tekið tillit til þess, að sýslan hefir orðið útundan á undanförnum árum, og á Rauðasandi er þéttbýli, og þeim nauðsynlegt að fá vegasamband við Patreksfjörð, og þess vegna fannst n. þetta mjög sanngjarnt. 6. og 7. brtt. eru gerðar í samráði við þm. V.-Ísf., um að falla frá vegarspotta í Dýrafirðinum, en bæta heldur öðrum við í Önundarfirði, sem falið er, að hafi meiri almenna þýðingu. 8. brtt. er eftir till.þm.N.-Ísf., um að lengja það, sem kallað er Reykjarvíkurvegur, dálítið inn með Djúpinu, og bæta við spotta til vinstri frá Arngerðareyri að Laugabóli. Báðir þessir vegir eru eðlilegir, og sanngjörn ósk frá héraðinu, sem versta hefir aðstöðu til samgangna af öllum héruðum landsins, og því rétt að styðja þessa ósk þm. 9. brtt. er um að bæta við 3 km. spotta frá Skagaströnd að Hofi, sem er eðlilegt framhald út ströndina. Ég sé svo ekki ástæðu til að fara um frv. fleiri orðum. Það má heita, að alstaðar á landinu sé tekið tillit til þarfa fólksins, þó ekki sé hægt að verða við öllum óskum. Vænti ég því, að hv.þm. komi saman um, að orðið sé við sanngjörnum kröfum, og að ekki séu skiptar skoðanir um meginefni frv.

Magnús Guðmundsson Af því að hér er á ferðinni frv. sem stórkostleg fjárframlög fylgja, vildi ég spyrja um, hvort það hefði verið borið undir fjvn., en svo mun vera fyrirmælt um frv., sem gera ráð fyrir fjárframlögum úr ríkissjóði. Mér hefir talizt svo til, að af samþykkt frv. mundi leiða ekki undir 100 þús. kr. hækkun á útgjöldum til vegamála á ári, því að viðbótin við þjóðvegina mun vera á annað þús. km., og þegar athugað er, að allir þeir þjóðvegir, sem nú eru, eru ekki nema á fjórða þús. km., sést, að hér er um gífurlega aukningu að ræða. Ég verð að segja, að ég er í efa um það gagn, sem af þessu fæst í náinni framtíð, þar sem ekki er sjáanlegt, að hægt verði að auka mikið fjárframlög til veganna frá því, sem nú er. En það má vel vera, að stjfl. sjái framundan möguleika til þess að hafa næga peninga, og þá er ekkert við þessu að segja. Ég vil samt nota tækifærið til þess að benda á, að á síðasta þingi, og eftir því, sem líkur eru til, að samþ. verði á þessu þingi, hafa fastir útgjaldaliðir fjárl. hækkað um rúmlega eina millj. króna. Er þó ekki reiknað með þeirri ¼ millj., sem búizt er við, að komi inn með benzínskattinum, en hann á að nota til vega, sem áður hvíldu á ríkissjóðnum. Því er rétt að leggja þessa ¼ millj. kr. við, og verður þá aukningin undir 1½ millj kr. Ég neita því ekki, að það geti víða komið sér vel fyrir héruðin að koma af sér vegakostnaðinum á ríkissjóðinn, en hitt er athugandi, hvort það verður ekki meira í orði en á borði, þegar ekki eru líkur til, að í fyrirsjáanlegri framtíð verði hægt að leggja þá vegi, sem nú er verið að taka í þjóðvegatölu. Ég skal ekki fremur en hv.frsm. fara út í að ræða leiðina um Krísuvík. En ég vildi spyrja, hvort það sé ekki meiningin að leggja leiðina um Þrengslin niður. Um þá leið eru til l. frá 1932, en ég sé ekki, að frv. geri ráð fyrir, að þau l. séu numin úr gildi. Ef Krýsuvíkurleiðin er tekin upp til þess að þóknast héruðum austan heiðar, liggur nærri að spyrja, til hvers lögin frá 1932 voru sett. Náttúrlega er ekki dýrt að búa til svona pappírsvegarleiðir. En ég verð að segja, að ef ég ætti hlut að máli, mundi ég vera mjög óánægður yfir að eiga að búa við slíka pappírslagavegagerð. Ég mundi heldur vilja einn veg á landi en marga á pappírnum. Þetta vegamál austur yfir fjall er að verða hlægilegt og lítur út fyrir, af þessum sífelldu breytingum, að lítil alvara sé í þessu máli hjá þinginu. En sem sagt mun ég ekki fara út í að ræða syðstu leiðina fyrr en umsögn vegamálastjóra liggur fyrir. Frv. þetta er í fullu ósamræmi við það, sem gert var á þingi í fyrra, því að þá var ákveðið að draga úr fjárveitingum til sýsluvegasjóðanna. En ef nokkur skynsemi á að vera í því að taka nýja vegi í þjóðvegatölu, þá hlýtur það að vera gert til þess að losa sýslurnar við vegakostnaðinn þar. Mér skildist, að hv.flm. segðist hafa ráðgazt við þm. um, hvaða nýja vegi skyldi taka upp í tölu þjóðvega, en ég sakna þess, að hann hefir ekki rætt það mál við mig að því er snertir vegi í mínu kjördæmi. Ég mun því, ef mér sýnast líkur til að frv. verði samþ., bera fram brtt. við 3. umr. um vegi í Skagafirði.

*Frsm. (Jónas Jónsson): Ég ætla að svara hv. 1. þm. Skagf. með fáeinum orðum og vil þá fyrst víkja að því, að við flm. höfum ekki séð okkur fært að gera till. um að fella úr gildi l. um Þrengslaleiðina. Það hefir ekki ennþá unnizt tími til að rannsaka svo hina nýju leið, að það megi búast við, að ríkisstj. sjái sér fært að taka á móti lögum, sem loka fyrir það, að leiðin um Þrengslin verði notuð. Þess vegna finnst okkur flm. frv., að ef það nær samþykki þingsins, þá muni stj. láta rannsaka leiðirnar, svo að nú í sumar verði hægt að taka ákvörðun um það, hvort nú eigi að leggja fé á yfirstandandi fjárlögum í gömlu leiðina um Þrengslin eða velja þessu nýju leið. Ég vona nú, að hv. 1. þm. Skagf. sjái, að það var ekki réttmætt að taka þetta fastari tökum. Þá sagði hv. 1. þm. Skagf., að sér fyndist það illa samræmanlegt, að ég hafi verið með því í fjvn. í vetur að lækka nokkuð hámarksframlag til sýsluvega, en sé svo með því nú að stækka vegakerfi ríkisins. Ég gekk inn á það þá ásamt samnm. mínum, þar á meðal hv. 1. þm. Skagf., sem líka er í fjvn., sem litu svo á að nú í bili væri það heppilegra að nota ekki að öllu álagningarmöguleikana í sýslunum. En eins og hv.þm. veit, nær þessi ákvörðun aðeins til yfirstandandi árs, og er þess vegna alveg laus frá því, hvort nú eð, í framtíðinni sé hægt að leggja mikið eða lítið til vega. Það er rétt um sumt af þeim brtt., sem fluttar eru fram, eins og t. d. um Útskálaveginn eða Sandgerðisveginn, hann kostar vitanlega töluvert mikið. Allur þorrinn af hinum vegunum kostar ekki neitt, og verður ekkert skipt sér af þeim hvorki til né frá, fyrr en þingið sér sér fært að veita fé til þeirra. Þannig er í sjálfu sér engin ákvörðun tekin um það með þessum till.

Jú, það er skylda að halda þeim vel reiðfærum, eftir að þeir eru lögfestir

. Ég tek t. d. Nesveginn, um Breiðuvík að Sundi. Það er ákaflega vel reiðfær vegur, og ekkert viðhald, sem kemur til greina á honum, því við hann verður ekkert gert annað en það, sem gert verður með nýlagningu. En það hefir mikla þýðingu fyrir þá á Sundi að vita, að þarna eigi að koma vegur, og fyrir nokkrum árum var mikill áhugi hjá þeim á Sandi og þeir voru búnir að lofa miklu vinnuframlagi til þess að koma þessum vegi áleiðis. Sá viðhaldskostnaður, sem hægt er að reikna með á vegum, sem hér er talað um, sem búið er að gera, er t. d. á Flóaveginum og Sandgerðisveginum. Aftur á móti er ekkert viðhald á Landveginum, og þannig er það víðar. En það er nú svona, að t. d. í kjördæmi hv. 1. þm. Skagf. er ekki hægt að neita því, að héraðið vanti tilfinnanlega þess, vegi, sem þarna er talað um, og með þeirri þekkingu, sem ég hefi á Skagafirði, þá veit ég ekki, hvar hv. 1. þm. Skagf. ætlar að finna veg, sem ekki hefir þegar verið tekinn sem þjóðvegur og hefir sambærilega þýðingu fyrir héraðið. Ég þori að fullyrða, að það er enginn vegur utan þjóðvegu, sem liggur þannig í héraði sem þessi og eins sérstök þörf er að leggja eins og þennan. Það er einmitt vegna mjólkurframleiðslunnar, sem er í Skagafirði, og þessi, hluti hins blómlega héraðs hefir orið mikið útundan, og með því fordæmi, sem gefið er í Flóanum, þar sem lagður hefir verið vegur eingöngu til þess, að hægt væri að koma mjólkurafurðunum til bæjarins, þá er ég mjög fylgjandi því, að þessi vegarkafli verði lagður, og annar á Mýrunum, beinlínis til þess að gera framleiðsluna mögulega. Þetta er svona sinn daginn hvort hjá okkur hv. 1. þm. Skagf. Ég hygg, að það hafi verið nú á laugardaginn, sem ég benti honum á, að eftir fáein ár þyrftum við að leggja, 6–7 hundruð þús. kr. í utanríkismál, sem við í raun og veru ekki gætum og ekki þyrftum að borga. Þá var ég bölsýnn, en hann var bjartsýnn og fann ekkert því til fyrirstöðu, að við hefðum einhver ráð með þau útgjöld. Nú í dag er hann bölsýnn, en ég bjartsýnn. Ég veit, að þjóðin hefir mikla löngun til að fullkomna vegakerfi landsins, og þótt þetta frv. sé ekki um það, þá er það samt nauðsynlegur undirbúningur þess. Hv. þm. var að spauga um, að það væri ekkert rétt að Sunnlendingum nema á pappírnum, en ég hygg, að lagðar séu um 60 þús. kr. á ári til að viðhalda vegum austur í Ölfus, fyrir utan það, að vegamálastjóri er nú með ákaflega stór plön um að reyna að koma Sogsveginum þaðan upp til Þingvalla og álítur, að sá vegur geti orðið einskonar austurvegur. Við höfum beðið eftir því í samgmn. að fá frá honum ákveðnar till. um Sogsveginn, og t. d. hve Rvíkurborg vill leggja mikið til hans, en það skiptir miklu máli, því ég fyrir mitt leyti álít, að ef Reykjavík væri þetta áhugamál, þá ætti hún að leggja fram á móti ríkinu. Þetta er ákaflega mikið áhugamál vegamálastjóra, og ég býst við, að hann leggi til við samgmn., að hún geri till. um þetta fyrir 3. umr. Ég hefi ekki trú á því, að þessi vegur, þótt hann sé mjög nauðsynlegur, geti orðið síðasta orðið um að halda við samgöngunum austur, þess vegna er ég nú fylgjandi þessari nýju línu, sem ég hefi verið að tala um, nema svo fari, að rannsókn leiði í ljós einhverja sérstaka erfiðleika í því efni. Ég vil svo að síðustu taka það fram, að svo framarlega sem það á að koma til mála að nota þessa snjóminnstu leið, - því það viðurkennir vegamálastjóri, að hún sé, en hann segir, að hún sé löng, og álítur, að það sé stuttur tími af vetrinum, sem snjór hindri það, að hægt sé að far, gömlu leiðina. Þess vegna vill hann ekki umyrðalaust falla frá þeirri línu. En nú eru um 70 þús. krónur á fjárl. til þess vegar, og sú fjárveiting verður varla, notuð heppilega, nema því aðeins, að hægt sé að ákveða nú á miðju sumri, hvar þessi vegur á að liggja. Ég held þess vegna, að aldrei hafi verið fjær sanni að tala um það, að þingið bjóði Sunnlendingum tóman pappír til samgöngumála og vegagerða heldur en einmitt nú, þegar kominn er sá skriður á þetta mál, að hér er áætluð ein stærsta fjárveiting til vega, sem veitt hefir verið á fjárlögum.

*Þorsteinn Þorsteinsson: Það var dálítil skekkja í ræðu hv.þm. S.-Þ., sem ég vil leyfa mér að leiðrétta. Hann sagði, að fjvn. hefði á síðasta þingi öll verið sammála um að lækka úr hámarki framlag ríkissjóðs til sýsluvega. En þetta er ekki rétt að því er mig snertir; ég greiddi atkv. á móti því í n., og þegar fór fram atkvgr. um þetta í Sþ., þá greiddi ég einnig atkv. á móti því. Ég áleit það ekki rétt að lækka fjárveitinguna úr ríkissjóði til sýsluveganna. Mér fannst, að hún ætti að haldast eins og hún áður var og það er mikil hjálp að því í atvinnuleysi og erfiðleikum manna að geta fengið þannig fé fyrir starfa sinn, og fá þann helminginn, sem ríkissjóður á að greiða, strax borgaðan í peningum, og með þeim hlutanum, sem sýslusjóður á að borga, greiða þeir svo manntalsbókargjöld og önnur opinber gjöld. Þessum orðum hv.þm. S.-Þ. vildi ég ekki láta ómótmælt. Ég ætla ekki að lengja umr. um þetta mál nú að þessu sinni, en það getur verið, að ég minnist nokkru meira á það við 3. umr. En ég vil taka það fram, að ég sakna þess mjög, að ekki liggja hér fyrir till. vegamálastjóra um veginn til Krýsuvíkur, og vildi ég vita, hvort þeirra er ekki von.

Hann hefir lofað þeim

. Ég á erfitt með að greiða atkv. um þetta mái fyrr en fyrir liggja skýrslur og skilagrein um þann veg. Ég fyrir mitt leyti legg mikið upp úr því, sem vegamálastjóri segir um vegi, því hann er þeim málum kunnugastur allra manna á landinu, og mér þykir óþægilegt að greiða atkv. um þennan lið áður en ég sé skýrslu hans.

Magnús Guðmundsson Mér skildist á hv.þm. S.-Þ., að hann langaði mikið til að vita, hvaða vegir það væru í Skagafirði, sem ég teldi, að þyrfti að gera að þjóðvegum.

Sem stæðu framar en þessir

. Eg vil nefna sem dæmi veginn frá Víðimýri og fram að Mælifelli; einmitt vegna mjólkurflutninga er mjög mikil nauðsyn á þeim vegi. Og ég vil í öðru lagi nefna veginn frá Sauðárkróki út í Laxárdal og þaðan út á Skaga, því hann er líka nauðsynlegur vegna mjólkurflutninga. Og ég mun sennilega koma með brtt. um báða þessa vegi og fleiri, ef allt það verður samþ., sem nú er tekið upp í frv. Ég tók ekki eftir, að hv.frsm. svaraði neinu um það, hvort málið hefði verið borið undir fjvn., en mér skilst, að það eigi að gera og að ekki sé rétt að ráðstafa svo stórum upphæðum sem hér er um að ræða, nema fjvn. sé spurð. Að minni hyggju er það atriði, sem þarf að fullnægja og ekki er hægt að komast hjá. Hv. frsm. vék að því, að ég hefði sagt það nú fyrirfram, að nógir peningar yrðu hér til 1942, þegar við skildum við Dani. Ég hafði ekki sterk orð um það, enda er svo langt þangað til, að maður getur ekki vel myndað sér skoðun um það. En ef ekki verður búið að keyra allt í kaf fyrir þann tíma, þá vona ég, að við það tækifæri verði hægt að bæta þeirri upphæð við, sem af því leiðir. En það er auðvitað með því skilyrði, að ekki sé búið að hlaða svo á, að allt sé orðið sligað, því þá verður hvorki hægt að bæta við nýjum 6–7 hundr. þús. kr. né borga allt það, sem búið er að hlaða á landið. Það er þess vegna, sem ég vildi benda á, að það væri réttara að hugsa sig dálítið um, áður en horfið er að því ráði að bæta nýrri millj. við föst útgjöld ríkissjóðs á hverju ári, því náttúrlega er það skilyrði fyrir því, að skilnaður okkar við Dani komi að nokkrum notum, að við séum á þeim tíma nokkurn veginn efnalega sjálfstæðir. Ég geng út frá því, að 3. umr. málsins verði ekki höfð fyrr en umsögu vegamálastjóra er komin, og verði þá birt þm., því það er náttúrlega ekkert gagn fyrir okkur, sem ekki erum í samgmn., þótt sú n. fái þetta álit vegamálastjóra. Mér þykir dálítið undarlegt, að hv.n. skyldi ekki bíða eftir því áliti og láta prenta það. En úr því að það varð ekki, þá vona ég nú, að hún láti prenta álitið þegar það kemur og útbýta því á meðal þm., svo að allir geti fengið að kynnast því út í æsar.

*Frsm. (Jónas Jónsson): Það er rétt hjá hv. 1. þm. Skagf., að ég gleymdi að svara þessu atriði viðvíkjandi fjvn., og vil ég nú minna hv.þm. á það, að hvort sem það er nú rétt eða rangt, þá hefir þessu ekki verið fylgt eins ýtarlega eins og hann vildi vera láta. Ég efast um, að vegalögin 1933 hafi verið borin undir fjvn. Enda er það svo, satt bezt að segja, að þar sem fjvn. ræður yfir því fé, sem er veitt til vega - í þessu frv. er engin fyrirskipun um bein fjárframlög, svo að ég viti -, þá er óþarft að vera að senda það til fjvn., því það er einmitt hún, sem á hverjum tíma ræður því, hve mikið fé er veitt í þessu skyni. Þá vil ég svara því, sem hv.þm. spurði að um Krísuvíkurveginn. Ástæðan til þess, að við fengum ekki þetta svar, var sú, að vegamálastjóri gat ekki komið því við að skrifa þetta ýtarlega álit, sem hér er, og hitt álitið líka, nema með lengri tíma. Okkur þótti réttara að reyna að koma málinu áfram, ef hugsanlegt væri að koma því í gegn fyrir hátíð. En ég hefi óskað þess, að vegamálastjóri sendi ýtarlegt álit um þessar till., og ekki sízt um suðurleiðina, sem hann er kunnugri en við. Ég er þess vegna fús til þess, sem hv. 1. þm. Skagf. minntist á, að þetta álitsskjal hans, það sem það nær, komi fyrir sjónir allra þm., og form. samgmn. hefir einmitt í dag verið að gera ráðstafanir til þess að ýta undir, að vegamálastjóri komi með þessa skýrslu nú, til þess að hún geti orðið sem fyrst þm. til aðstoðar.

*Jón Pálmason: Hv. þm. Ak. hefir þegar gert svo ljósa grein fyrir skoðunum og brtt. minni hl. í þessu máli, að ég hefi þar engu við að bæta. En ég vil þó fara nokkrum orðum um málið sjálft, áður en umr. lýkur. Ég vil þá fyrst fara nokkrum orðum um launamálið í heild. Það var tilkynnt í launamálanefnd á síðasta þingi, að afráðið væri að afgr. ekki launamálið á því þingi, en hinsvegar yrði það afgr. á því þingi, sem nú stendur yfir. Því afgr. ekki launamn. frv. sjálft þá. En sjálfstæðismennirnir í n., og mér er óhætt að segja Sjálfstfl. á þingi allur, gerði auðvitað fastlega ráð fyrir því, að málið yrði í heild afgr. á þingi nú í samræmi við ofangreinda tilkynningu. En á því virðast litlar eða engar horfur. Frv. var lagt seint fram, og þingnefndin hefir lítið starfað að því síðan. Það virðist því næsta einkennilegt, að nú skuli vera borið fram frv., eitt út af fyrir sig, sem gerir ráð fyrir að fækka í einni stétt embættismanna, prestastéttinni, um 40. Þetta verður ekki skýrt á annan veg en þann, að hv. meiri hl. n. telji þetta mest aðkallandi af því, sem n. hefir til meðferðar. Ég tel mikla þörf á því að afgr. launamálið í heild sem fyrst, til þess að skapa réttlæti og færa niður gjöld ríkissjóðs. En ég get ekki fallizt á það, að heppilegasta leiðin til þess að færa niður gjöldin á þessu sviði sé sú, að fækka prestum. Undanfarið hefir það verið svo, að í hvert skipti, sem minnzt hefir verið á að fækka embættismönnum, hefir ávalll verið ráðizt á sveitirnar, jafnframt því, sem opinberum starfsmönnum í kaupstöðunum hefir verið fjölgað á hverju þingi, einkum þó í Reykjavík. Úr því að engar till. hafa komið fram um það í alvöru að fækka embættismönnum í kaupstöðunum, verð ég að álíta, að með þessu frv. sé farið alveg aftan að siðunum. Þó væru till. frv. auðvitað alveg fosvaranlegar og jafnvel sjálfsagðar, ef álitið væri, að þessi stétt, prestastéttin, væri þjóðinni óþörf í heild sinni. En meiri hl. virðist þó ekki vera á þeirri skoðun. En sé nú hér um þarfa stétt að ræða, sem ber að styrkja, nær svo mikil breyt. sem þetta auðvitað engri átt. - Starf prestanna er svo mjög annars eðlis en störf lækna, að það hlýtur að verða miklu tímafrekara, ef það er rækt sem vera ber. Meiri hl. vill halda því fram, að störf presta liggi nær eingöngu í prédikunum og svokölluðum aukaverkum. En ég tel þetta alveg fjarstæðu. Aðalstarf prestanna er að mínu áliti hið uppeldislega, þ. c. uppfræðslu ungdómsins í kristilegum fræðum, og eigi hún að fara vel úr hendi og vera rækt svo sem vera ber og gert hefir verið áður víðast hvar, er það starf svo tímafrekt, að ekki kemur til mála að ætla prestum svo stór prestaköll sem frv. gerir ráð fyrir. Það má að vísu segja, að þar sem aðeins séu tveir prestar í Reykjavík, ættu sveitirnar að geta komizt af með færri presta en þar eru nú. Því að augljóst er, að í Reykjavík geta tveir prestar ekki lagt mikla vinnu í barnafræðsluna, þótt allir séu af vilja gerðir. En úr slíkum annmörkum á að bæta, en ekki auka við þá með því að leggja niður 40 presta. Viðvíkjandi aukakennslu presta vil ég segja það, að stefna mín í þessu máli er sú, að auk, skuli störf presta, en ekki fækka þeim. Kennsla er einmitt náskyld þeirra núverandi starfi. Ef presturinn er áhrifaríkur maður, getur hann einmitt sem kennari haft veruleg áhrif á hugsunarhátt uppvaxandi kynslóðar. Ég er því þeirri stefnu fylgjandi, að prestar hafi meira að segja í kennslulegu tilliti heldur en áður. - Um hitt má deila, hvort rétt sé að lögbjóða, að prestar á vissum stöðum annist barnafræðslu, en ég staðhæfi það, að fullir möguleikar eru til þess, að prestar annist slíka fræðslu í smærri prestaköllum. Út af því, sem hv. 9. landsk. sagði um Brjánslækjarprestakall, skal ég láta, að vel má vera, að hentugra sé, að presturinn hafi búsetu annarsstaðar. Minni hl. mun taka til velviljaðrar athugunar slíkar brtt., er fram kunna að koma, eins og t. d. brtt.hv.þm.N.-Þ. Ég get ekki séð neitt því til fyrirstöðu, að presturinn á Þingvöllum sé þar jafnframt kennari og umsjónarmaður. Ég álít það vel við eigandi, að æðsti maður þar sé presturinn. Minni hl. telur það vel viðeigandi, að prestur sé settur að nýju á hinn helga Hólastól. Viðvíkjandi kennslu þeirri, sem þeim presti er ætluð í frv., má geta þess, að prófasturinn í Viðvík kenndi lengi íslenzku á Hólum, þrátt fyrir þá vegalengd, sem þar er á milli. Því virðist engin frágangssök, að prestur, sem situr á staðnum, kenni við skólann. Við, sem erum í minni hl., viljum ná sparnaði með því að auka við störf presta, en ekki með því að fækka prestum stórlega og hækka laun hinna, sem eftir eru. Ég vil að lokum vona, að hv.þm. athugi vel, hvað þeir eru að gera, áður en þeir rétta upp höndina með þessu frv.

Bernharð Stefánsson Ég man ekki betur en að þegar við 1. umr. væru bæði þessi mál, frv. um breyt. á berklavarnal. og frv. um ríkisframfærslu sjúkra manna og örkumla, sett í samband hvort við annað. Það er rétt hjá hv. 4. landsk., að beðið hefir verið eftir afgreiðslu framfærslufrv. í fjhn., þar sem það gerir hitt frv. óþarft, ef að lögum verður. En ég vil, úr því ég stóð upp, spyrja hv.allshn., hvað líði frv. um tekjustofna bæjar- og sveitarfélaga, sem verið hefir enn lengur á leiðinni.

*Jón Auðunn Jónsson: Ég vildi mælast til þess við hæstv. forseta, að hann vildi hlutast til um það, að frv. frá mér og hv.þm. Dal. um berklavarnir kæmi sem fyrst á dagskrá. Frv. þetta var afgr. til fjhn. 27. febr., og hefir minni hl. skilað áliti fyrir nokkru, en álit meiri hl. er ókomið ennþá. Vildi ég mælast til þess, að forseti hlutaðist til um, að meiri hl. skili áliti sem fyrst, en geti það ekki orðið, þá verði málið tekið bráðlega á dagskrá engu að síður.

Forseti (EÁrna): Ég vil beina því til þeirrar nefndar og nefndarhluta, sem hér á hlut að máli, að taka það, sem hér hefir komið fram, til greina.

*Frsm. minni hl. (Guðbrandur Ísberg): Hv. þm.N.-Þ. beindi til mín þeirri fyrirspurn, hvort ég ætlaðist til þess, að prestarnir önnuðust farkennslu í þeim prestaköllum, sem gert er ráð fyrir, að prestar kenni í. Þetta vakir alls ekki fyrir mér, enda er hér um svo lítil prestaköll að ræða, að ef um heimavistarskóla verður að ræða á annað borð, þá verður áreiðanlega hægt að koma þeim fyrir á þeim stöðum, þar sem prestarnir eru búsettir. Að vísu hafa prestarnir á örfáum stöðum 2 kirkjur, eins og t. d. á Skógarströnd í Snæfellsnessýslu; þar er líka Narfeyrarsókn, en svæðið allt er ekki stærra en svo og liggur það vel við, að auðvelt verður að hafa þarna heimavistarskóla fyrir þau fáu börn, sem þar eru. Sama er að segja um Hvamm í Skagafirðinum. Hv. frsm. meiri hl. undirstrikaði það enn á ný, að fyrir sér vekti fyrst og fremst sparnaður. Hann gat þess réttilega, að laun embættismannanna væru á 6. milljón. En væri ekki rétt að athuga, hvort hvergi er hægt að spara annarsstaðar. Í þessu sambandi má t. d. benda á það, að við vínverzlanirnar í landinu munu vinna nálægt 50 manns, en prestarnir, sem eiga að þjóna öllu landinu, eiga eftir till. meiri hl. n. að vera 65. Að því er snertir tekjur þjóðarinnar, þá er skakkt að bera launagreiðslurnar saman við þær tekjur, sem aflað er af beinni framleiðslu. Þegar tekjur þjóðarinnar eru taldar hjá einstaklingum, þá skipta þær hundruðum milljóna. Þetta liggur í því, að peningarnir ganga frá einum til annars. Hv. 1. þm. Árn. hefir t. d. svo og svo miklar tekjur, en svo greiðir hann aftur starfsmönnum sínum meiri eða minni hluta af þeim. Allir telja fram sínar tekjur, og þegar laun eru greidd til embættismanna, þá er ekki hægt að miða við framleiðslutekjur þjóðarinnar, heldur verður að miða við heildartekjur hennar. Hv. frsm. fór að bera saman lækna og presta, og vildi hann halda því fram, að ekki væri þörf á fleiri prestum en læknum. Ég vil benda á mjög mikinn mismun á þessu. Þegar læknir er kvaddur til sjúklings, þá þarf hann ekki að fara með skrifaðar ræður upp á vasann, sem tekur svo og svo langan tíma að semja, og svo fá læknar líka greiddan ferðakostnað, annaðhvort þannig, að þeir eru sóttir og þeim er skilað aftur af þeim, sem þarf á þeirra aðstoð að halda, eða að þeir fá greiddan ferðakostnað samkv. reikningi. Þessi ferðakostnaður er allmikill á hverju ári, og ef prestum er lögð sama skylda á herðar í þessu efni, án þess að þeir fái ferðakostnað, þá er gert svo greinilega upp á milli þessara stétta, að slíkt getur í rauninni alls ekki komið til mála. Þetta verður hv.þm. að taka með í reikninginn. Ef prestarnir eiga af launum sínum einum saman að standa straum af ferðakostnaði sínum, þá er ekki hægt að ætla þeim eins stórt svæði og læknunum, að slepptum öllum ræðum, sem þeir þurfa að sitja við að semja. Hér við bætist svo það, að við, sem erum í minni hl. n., ætlum prestunum að vera áfram eins og hingað til einskonar menningarleiðtogar þjóðarinnar, fyrst og fremst í sveitunum. Þess gætir vitanlega minna í kaupstöðunum, en ef prestarnir eru alltaf á ferðalagi um sveitirnar, þá hafa þeir ekki nægan tíma til þess að sinna þessu hlutverki. Hv. frsm. minntist á það áðan, að ég teldi minni nauðsyn á því að hækka laun presta frá því, sem nú er, ef prestaköllin væru ekki stækkuð mjög mikið. Ég hefi áður gert grein fyrir skoðun minni í þessu efni. Samkv. till. meiri og minni hl. n. er gert ráð fyrir því, að prestarnir kosti ferðir sínar sjálfir, og því stærri sem héruðin eru, því meira þarf að bæta við laun þeirra til þess að þeir geti staðið straum af ferðakostnaðinum. Með því að hafa prestaköllin eins stór og gert er ráð fyrir verður varla komizt hjá því fyrir prestana í þeim prestaköllum að hafa bíl, og það er vitanlega dýrara en að nota, hest, eins og verið hefir. Hv. frsm. vildi vefengja það, að þjóðin væri á móti þeirri prestafækkun, sem gert er ráð fyrir í frv. Ég vil benda hv.þm. á það, að þegar ekki hafa komið fram neinar raddir um nauðsyn þess að fækka prestum frá því, sem nú er, nema frá kommúnistum, sem ekki eru mannmargir í landinu ennþá, sem betur fer, þá er ekki hægt að halda því fram að þjóðin sé yfirleitt meðmælt prestafækkuninni. En það eru merkilega margir menn, sem eru farnir að glæpast á þessum kenningum og virðast ekki gera sér það ljóst, að þeir eru að taka undir kenningar og kröfur kommúnista um að vinna á móti kirkju og kristindómi, því að sumir þessara manna undirstrika það við hvaða tækifæri sem þeir geta, að þeir vilji kirkjunni allt hið bezta. En samtímis því, sem þeir segja þetta, þá ber, þeir fram till., sem miða í þá átt að gera prestaköllin svo úr garði, að ekki er hægt að sinna þeim, eða þá að enginn fæst til þess vegna þess, að það er svo mikill þrældómur. Ég er ekki að beina því til hv. 1. þm. Árn., að hann vilji vinna á móti kirkju og kristindómi í landinu. Hann segir sjálfur bið gagnstæða og heldur því fram, að hann vilji styrkja kirkjuna, og vil ég taka það trúanlegt, að svo sé. En sé það í raun og veru meining hans, þá er þess meiri ástæða fyrir hann að taka til endurskoðunar enn á ný till. sínar og félaga sinna um svo gífurlega prestafækkun sem hér er gert ráð fyrir. Ef það er vilji hans, að hér sé starfandi þjóðkirkja í landinu, sem er þess umkomin að vinna á móti þeirri stefnu, sem hér hefir orðið vart, eins og víða annarsstaðar, að afnema kirkju og kristindóm, þá er fullkomin ástæða til þess að fara varlega í því að gera prestaköllin svo stór, að aðeins ungir menn sjái sér fært að þjóna þeim.

Magnús Guðmundsson Ég vil út af fyrirspurn hv. 1. þm. Eyf. um frv. okkar um tekjustofna bæjar- og sveitarfélaga, sem vísað var til allshn., svara því, að það, sem hefir dvalið afgreiðslu þess, er einhverskonar heimiliskritur á kærleiksheimili stjórnarinnar, sem hv. 1. þm. Eyf. er ef til vill ekki alveg ókunnugt um. En nú hefir mér verið lofað því, að málið skuli verða tekið fyrir á þriðjudaginn, og er það gleðilegur vottur þess, að samkomulag sé að glæðast í tvíbýli stjórnarflokkanna.

*Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Frv. frá mér um framfærslu sjúkra manna liggur einnig hjá nefnd, og hefir ekki komið nál. um það heldur. Ég lét það í ljós við 1. umr. málsins, að ég teldi æskilegt, að mál þessi yrðu samferða, því að í frv. um ríkisframfærslu sjúkra manna er lagt til, að berklavarnagjaldið falli niður, svo að hitt frv. er úr sögunni, ef það frv. er samþ.

*Sigurjón Á. Ólafsson: Ég vil upplýsa það um framfærslufrv., að það kom ekki til n. fyrr en 23. f. m. Fyrir n. hafa síðan legið ýms stór mál, svo að henni hefir ekki unnizt tími til að afgreiða frv. Þó hefir n. lesið frv. yfir og gert ráðstafanir til þess að ræða það við landlækni. 14 mál, og mörg þeirra stór, hafa legið fyrir n. og ekki verið hægt að sinna öllum í einu. Ég vil í þessu sambandi beina því til hæstv. forseta, að hann hlutist til um, að hraðað verði máli, sem flutt var af sjútvn. bæði 1935 og nú, en lenti af tilviljun í annari nefnd. Þetta mál stendur í sambandi við ýms önnur mál, sem hér liggja fyrir. Það er frv. um stýrimannaskólann í Reykjavík.

Jón Baldvinsson Við í meiri hl. fjhn. höfum verið að bíða eftir hinu málinu, sem mun vera í allshn.

2903Bernharð Stefánsson: Ég sagði ekki, að málin hefðu verið sett í samband hvort við annað í framsögu fyrir berklavarnafrv. hv.þm.N.-Ísf., en hæstv.atvmrh. setti málin þá þegar í samband hvort við annað, enda eru mál þessi svo skyld, að óþarft er að afgr. annað, ef hitt verður að lögum.

*Frsm. meiri hl. (Jörundur Brynjólfsson): Ég þarf ekki f. h. meiri hl. launamn. að hafa mörg orð um frv. þetta að þessu sinni. Í nál. er vikið að þeim ástæðum, sem við teljum þess verðar, að frv. nái fram að ganga með þeim leiðréttingum sem við leggjum til, að á því verði gerðar. Við 1. umr. var málið rætt almennt, og komu þá fram þær ástæður, sem færðar hafa verið fram því til andmæla, og sömuleiðis þær ástæður, sem fram hafa verið færðar með því, og tel ég því ekki þurfa að hafa mörg orð um það nú. - Um brtt. þær, sem fyrir liggja frá öðrum en meiri hl., tel ég ekki ástæðu til að tala að svo komnu, fyrr en gerð hefir verið grein fyrir þeim. Mun ég svo ekki fjölyrða frekar að þessu sinni, en vænti þess, að hv. d. afgr. málið sem fyrst, því að ég tel fulla ástæðu til, að það nái samþykki þingsins áður en því slítur að þessu sinni.

Þorsteinn Þorsteinsson Ef meiri hl. fjhn. er að bíða eftir afgreiðslu allshn., vil ég benda á það, að allshn. fékk sitt frv. miklu síðar til meðferðar. Ef hvor nefndin um sig ætlast til þess, að hin verði á undan, skilst mér, að afgreiðsla þessara mála geti dregizt endalaust. En mér finnst augljóst, að sú nefndin, sem fyrr fékk sitt mál til meðferðar, eigi að skila fyrr áliti.

*Magnús Jónsson: Ég er í þeim minni hl. fjhn., sem afgreiddi frv. hv.þm.N.-Ísf. En frv. um ríkisframfærslu sjúkra manna er ekki þar, heldur í allshn. En þrátt fyrir það athugaði ég auðvitað það frv. einnig, og satt að segja fann ég ekki, að svo mjög væri um sama efni að ræða í frv., að rétt væri að tefja frv. um berklavarnir þess vegna. Því afgreiddi ég frv., og mér skildist á hv. meiri hl., að hann ætlaði líka að gera það.

Jón Auðunn Jónsson Það hlýtur að hafa verið misminni hjá hv. 1. þm. Eyf., sem hann sagði um samband þessara mála, því að okkar frv. fór til nefndar 26. febr., en hitt 23. marz. Ég setti málin alls ekki í samband hvort við annað við 1. umr.

*Frsm. meiri hl. (Jörundur Brynjólfsson): Það er ekkert við því að segja, þótt minni og meiri hl. n. greini á um lausn þessa máls. Hv. minni hl. viðurkennir, að það sé hægt að fækka prestum að einhverju leyti frá því, sem nú er, og það er rétt fram tekið, eins og áður var lýst yfir af minni hálfu, að vitaskuld er þetta frv. fyrst og fremst fram komið af þeim ástæðum, að við álítum, að með þessu móti sé hægt að spara ríkissjóði verulegt fé, nærri 60 þús. kr. eftir útreikningi mþn.  Samkv. því yfirliti, sem launamálanefnd gerði yfir embættismenn ríkisins, greiðir ríkissjóður yfir 5½ millj. kr. í laun þessara manna, og er þó ekki talin með launagreiðsla til ýmsra starfsmanna, sem vinna hin og þessi störf fyrir það opinbera. Þegar þessi upphæð er borin saman við tekjur ríkissjóðs, sem fara að jafnaði ekki upp fyrir 15–16 millj. kr., þá sést, hve mikil upphæð er unnin með þessum sparnaði, sem fæst með fækkun prestanna, og þegar tekið er tillit til þeirrar upphæðar, sem fer í vexti og afborganir af ríkislánunum, þá sést það, að sá gjaldliður og sú upphæð, sem fer til embættismannanna, nemur meira en helmingi af tekjum ríkissjóðs. Ef litið er á það, að heildartekjur allrar þjóðarinnar eru milli 85–90 millj. kr., þá sér maður, hversu risavaxið þetta gjald er og hve nauðynlegt er að reyna að draga úr því eftir föngum. Ég fyrir mitt leyti mundi ekki beita mér fyrir þessu máli, ef þjóðin hefði úr nógu að spila. En hitt ber og á að líta, sem launamn. hefir líka gert, að laun prestanna eru svo lág, að þeir geta ekki einu sinni aflað sér nægilegs bókakostar. Þetta hefir launamn. reynt að færa í viðunandi horf. Hv. frsm. minni hl. hélt því fram að það væri ekki hægt að fækka prestum öllu meir en hv. minni hl. leggur til, sakir þess, hve prestaköllin yrðu stór. Ég er hv.frsm. mjög ósammála um þetta. Það er vandalaust að fækka prestunum eins mikið og meiri hl. n. leggur til.  Hv. frsm. minni hl. sagði, að við hefðum ekki séð okkur fært að fækka prestunum meira en við hefðum lagt til í mþn., þrátt fyrir góðan vilja. Hv. frsm. minni hl. hefir engan rétt til þess að vera með neinar getsakir um vilja okkar í þessu efni. Eins og ég hefi þegar tekið fram, var þessi fækkunartill. okkar gerð eingöngu með tilliti til sparnaðar, og til þess að þessi till. okkar yrði samþ., þorðum við ekki að ganga lengra í sparnaðinum. Hv. frsm. vék að því, að á nokkrum stöðum væri ekki hægt að stækka prestaköllin og að n. hefði ekki séð sér fært að leggja til, að sum þeirra yrðu stækkuð. Það er rétt, að þetta á sér stað, en það sýnir, hvað prestaköllin eru misjöfn eins og þau eru nú. Þá vék bann að því, að ef prestaköllin væru ekki stór, þá væri minni nauðsyn á því að hækka launin. Þetta er alveg öfugt við það, sem alltaf er haldið fram, - eftir því sem aukatekjurnar eru minni, eftir því ætti að vera meiri þörf á því að hafa launin hærri. Sama er að segja um læknishéruðin. Í þeim fámennu eru launin hærri, af því að aukatekjurnar eru minni. Maður skyldi ætla, að svipað gilti um presta og lækna í þessu efni, því að hvorirtveggja taka laun fyrir sín aukaverk. Ég geri ekkert úr þeirri fullyrðingu hv.frsm., að í stórum prestaköllum fari svo mikið af launum prestanna í ferðakostnað. Hv. frsm. minntist á dæmi úr Vestur-Húnavatnssýslu um það, hversu prestakall eigi að vera stórt þar, og fannst honum það mjög ósanngjarnt, þar sem það væri bæði víðlent og illt yfirferðar. En ég vil bara biðja hann um að hafa í huga, hvað sum læknishéruðin eru stór, ef hann ber þau saman við þetta prestakall; þau eru sum enn stærri og erfiðari yfirferðar. Þá drap hv.frsm. á það, að hv. minni hl. n. ætlaðist til þess, að prestarnir kenndu á nokkrum stöðum. Í till. okkar í meiri hl. stendur það opið, að í nokkrum minnstu prestaköllunum, þar sem erfitt er að hafa þau stærri, geti menntamálaráðh. falið prestum kennslu á þeim stöðum heima í sinni sókn; lengra er ekki gengið í till. okkur, og þetta verður því aðeins heimilt, að séð sé fyrir því, að kennslan verði í fullu lagi. En ef á að framkvæma þetta eftir till.hv. minni hl., þá er ég hræddur um, að það yrði ekki vel metið af öllum, því að ég er ekki viss um, að prestar sækist yfirleitt eftir farkennslu. Þá vék hv.frsm. að því, að það væri tæplega hægt að hafa þessa fækkun meiri, sökum þess að það væri gagnstætt vilja þjóðarinnar. Á hverju byggja menn þetta? Það má ef til vill segja, að við getum engir sagt, hver vilji þjóðarinnar er í þessu efni í raun og veru, en ef mark má taka á því, sem fram hefir komið um vilja þjóðarinnar í þessu efni, þá hefi ég miklu meiri rétt til þess að segja, að mikill meiri hl. þjóðarinnar fallist yfirleitt á þessa ráðstöfun okkar. Upp á síðkastið hafa verið haldnir fundir víða um land í því augnamiði að reyna að fá fólk til þess að samþ. mótmæli gegn prestafækkun. Margir prestar úti um land hafa orðið að boða aftur og aftur til slíkra funda til þess að vinna þessari viðleitni fylgi. Og hvernig hefir svo atkvgr. farið? Hún hefir farið þannig, að örfáir hafa greitt atkv. móti fækkuninni. fáeinir með, en allur þorrinn hefir setið hjá. Svo hefir verið hafin undirskriftasmölun og fólkinu sagt, að það ætti að missa prestinn sinn. Þannig hefir málflutningurinn verið; fólkinu hefir verið talin trú um það, að ef presturinn flytti af þeirri jörð, sem prestssetrið er á, þá tapaði það prestinum alveg. Ég veit ekki, hversu margir hafa lagt trúnað á þennan málflutning, en vera má, að mönnum hafi samt fundizt sem eitthvað gæti verið til í þessu, og með þessari miklu fyrirhöfn og þessari aðferð hefir tekizt að fá liðlega 5000 sálir á öllu landinu til þess að mótmæla því, að presturinn yrði tekinn af þeim. Nú er það, eins og gefur að skilja, mesti misskilningur, að það eigi að taka af fólkinu prestana. Það fær að halda þeim áfram, en hitt er rétt, að meðan kirkjurnar eru svona margar, þá á að messa sjaldnar í hverri kirkju, eftir að þessi skipun er komin á, heldur en nú er ætlazt til, að gert sé. En ég er sannfærður um það fyrirfram, að það verður ekki messað sjaldnar en nú er gert, því að þegar prestaköllin eru nokkuð stór og sóknarkirkjur fjölmennar, þá eru miklu meiri líkur fyrir því, að margt fólk komi til kirkju, svo að þá yrði áreiðanlega langtum minn, um messuföll en nú. Og verði prestaköllum fækkað, þá verða kirkjurnar byggðar stærri og fegurri en nú, og það verður aftur til þess, að fjölmennara verður við kirkju en ella og oftar verður messað á hverjum stað. Þetta skilur meiri hluti fólksins vel, og þess vegna er ekki hægt að fá fleiri til þess að samþ. áskorun um það, að prestarnir verði ekki teknir af fólkinu. Það eru aðeins liðlega 5000 kjósendur, sem hafa skrifað undir þessa áskorun. Ég get ekki borið um það, á hvaða aldri þetta fólk er; ef til vill eru einhverjir í þessum hóp 16 ára unglingar. En kjósendur þessa lands, sem eru 21 árs og eldri, eru um 64000, og ég hefi því fullan rétt til þess að halda því fram samkv. því, sem komið hefir fram í þessum efnum, að fólkið sé yfirleitt alls ekki á móti því, að prestaköllin verði stækkuð og prestum fækkað. Vitanlega gerum við, sem stöndum að þessari till., ráð fyrir því, að laun þessara starfsmanna verði sómasamleg, svo að þeir geti getið sig óskiptir við sínu starfi. Og þá eru miklu fremur líkur fyrir því, að ungir og efnilegir menn leggi þetta starf fyrir sig og geti svo innt gott starf af höndum seinna meir, þegar þeir hafa tekið við embættum. Ef stuðlað yrði að því, að prestarnir gætu gefið sig óskipta við sínu verki, þá finnst mér miklu meiri líkur til þess, að hægt yrði að efla kirkjulífið hér á landi, auðga það og gera það eftirsóknarverðar, og kennimennskuna glæsilegri og skemmtilegri en hún er nú á mörgum stöðum á landinu. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að fjölyrða frekar um þetta. Hv. frsm. minni hl. hélt hóflega á sínu máli, eins og hans var von og vísa, og talaði um málið eins og það liggur fyrir frá hans sjónarmiði. Viðvíkjandi brtt. frá hv.þm.N.-Þ. skal ég svo loks taka það fram, að ég man ekki, hvort um hana hefir verið rætt í n., en ég fyrir mitt leyti get fallizt á hana. Ég hygg, að það muni fara betur að haga þessari skiptingu eins og brtt. gerir ráð fyrir heldur en eins og í frv. felst. Ég er ekki nægilega kunnugur á þessum slóðum til þess að geta dæmt neitt nákvæmlegu um þetta, en ég þykist vita, að hv.þm. hafi svo góðan kunnugleika á þessu, að hann viti, hvað bezt hentar í þessu efni.

Þorsteinn Þorsteinsson Því hefir nú verið haldið hér fram undanfarið, að afgr. hafi verið mál, er staðið hafa í sambandi við önnur mál, og úr því að þetta hefir nú einu sinni verið gert, sýnist mér, að berklavarnafrv. mætti a. m. k. koma frá nefnd. Mér finnst það bera vott um allt of mikið vinnu- eða viljaleysi hjá meiri hl. hv.fjhn., að hafa legið svo lengi á málinu. Þótt frv. um framfærslu sjúkra yrði að lögum, er ekki heldur sagt, að ekki mætti lögfesta eitthvað úr hinu frv.

*Sigurður Einarsson: Ég átti í fyrra sæti í launamálanefnd, sem hafði þessi mál til meðferðar, og í sambandi við þetta mál verð ég að segja það, að ég hefi enga trú á því, að það sé hægt að skipa þeim málum eins og gert er í frv. því, sem hv. 1. þm. Árn. flytur. Það eru sérstaklega tvö svæði á landinu, þar sem ómögulegt er að haga þessu eins og þar er gert ráð fyrir, en það er á Austurlandi og Vesturlandi. Ég ætla ekki að eyða tíma í þessar deilur um það, hvað prestastéttin kunni að vera fyrir menningu og trúarlíf í þessu landi, heldur ætla ég að taka praktísku hliðina og athuga í þessu sambandi, hvort það er yfirleitt hægt fyrir menn að komast yfir þetta starf með þeirri skipun prestakalla eins og gert er ráð fyrir á þskj. 70. Við skulum taka t. d. 13. tölul., þar sem gert er ráð fyrir hinu væntanlega Brjánslækjarprestakalli, en þar á presturinn að sitja á Brjánslæk og hafa Gufudals-, Múla-, Flateyjar-, Bránslækjar- og Hagasóknir. Það er svo að segja öll austanverð Barðastrandarsýsla, að viðbættri Flatey, og ef presturinn á að sitja á Brjánslæk, þá má það heita ógerningur fyrir hann að komast yfir prestakallið. Ef hann ætti t. d. að fara frá Brjánslæk til Gufudalskirkju. þá verður hann að fara upp á Þingmannaheiði, sem er hálf dagleið, og svo yfir í Vattarnes í Múlasveit, og þegar hann er kominn þangað, þá verður hann enn að fara yfir tvo bratta hálsa. Það er meira en dagleið fyrir hann að komast þetta að sumarlagi. Þessu prestakalli, eins og það er hugsað, yrði aðeins þjónað frá einum stað, og það er frá Flatey sjálfri. Það má fara á mótorbát úr Flatey, og er þá verið á fjórða tíma að fara í logni og blíðu úr Flatey og upp í Gufufjörð, því að þessir trillubátar eru ekki skjótari í förum en þetta. Ég hefi hugsað mér, ef út liti fyrir, að þetta frv. yrði samþ., að bera þá fram brtt. við 13. lið um það, að presturinn sé búsettur í Flatey, því að þá getur hann komizt þetta á sjó á hverja kirkju. Hinsvegar eru engar líkur til þess, ef hann er búsettur á Brjánslæk, að hann hafi tök á því, fremur en aðrir bændur, að halda sig með svo stóran mótorbát, að honum væri hægt að komast þetta á sjó, eins og hann yrði þó að gera. - Í nál. minni hl. er aftur á móti sanngjarnlegar að þessu farið. Núv. Flateyjarprestur hefir þjónað Haga- og Brjánslækjarsóknum, og þetta er kleift úr Flatey. En minni hl. gerir þó ráð fyrir, að presturinn sé búsettur á Brjánslæk, en þar er hann miklu verr settur til þess að gegna þessu embætti heldur en ef hann er búsettur í Flatey. Hann getur komizt að Haga, en hann er illa settur að komast út í Flatey frá Brjánslæk. - Þetta er eitt lítið dæmi þess, hvað ég held, að hv.flm. og þeir, sem að þessu standa, hafi litlu hugmynd gert sér um það, hvernig horfir við um þetta á útkjálkum, þar sem erfitt er með samgöngur.

Veit hv.þm., hvar ætlazt er til, að presturinn sé búsettur?

. Er þess ekki getið þarna? Þá skal ég taka t. d. Sauðlauksdalsprestakall, vestan til í Barðastrandarsýslu. Eins og það er hugsað í frv., þá tel ég það ofætlun einum manni að þjóna því, enda er það núv. Eyraprestakall, Patreksfjörður, Sauðlauksdalur og Stóri-Laugardalur. Það er svo erfitt umferðar eins og það er nú, að það er alls ekki - án þess að við sé bætt - nema á færi sæmilega frísks manns að gegna því. Einn duglegur prestur, sem hafði verið þar, kom hingað til þess að vera kennari hér. Hann hafði þjónað þar á annan tug ára með miklum dugnaði, en gafst þá upp við að vera prestur í þessu prestakalli. - Ég verð hinsvegar að segja, að þegar ég lít á brtt. minni hl., þá felli ég mig miklu betur við þær en frv., en ég gæti þó búizt við, að á öllum greiðfærum svæðum landsins mætti þoka þessu meira saman en þar er gert. En það, hversu greitt er að ferðast, gerir út um það, hvað prestaköllin mega vera stór. En á Austurlandi og Vesturlandi er lítið greiðara að ferðast nú í dag en fyrir 50 árum, en í öðrum héruðum er þessi aðstaða ósambærileg. Hvort sem mönnum líkar það vel eða illa, þá verða prestaköllin að vera þannig á hinum ógreiðfærari stöðum, að hægt sé að þjóna þeim. En hitt er annað mál, hvort menn vilja kosta þessu til. En þessu má ekki breyta þannig, að prestsþjónustan sé gerð að nokkurskonar sýndarleik með því, að prestunum sé ætlað að hafa of mikið. Út af 3. brtt. minni hl. vil ég segja það, að ég held, að það sé mjög óheppilegt að kveða svo á með 1., að sóknarprestar skuli vera barnakennarar á vissum svæðum á landinu án sérstakra launa. Mér þykir þetta óviðfelldið og ekki heppilegt, nema þar sem svo semst um og aðrar ástæður gera það fært eða æskilegt, en að lögleiða það á vissum stöðum, tel ég vafasamt. Þingvallaprestur á bæði að vera kennari og umsjónarmaður Þingvalla. Ég efast um, að þetta sé rétt, en ég tel alls ekki rétt að lögleiða það. Presturinn á Hólum í Hjaltadal á að kenna eina námsgrein við bændaskólann á Hólum án sérstakra launa. Ég efast ekki um, að presturinn þar gæti gert þetta, en ég tel ekki rétt að lögleiða slíka kvöð á þennan eina mann, enda hefir því ekki verið haldið fram, að prestakallið sé lítið. Ég verð að segja fyrir mitt leyti, að mér fellur langtum betur við till. minni hl. í þessu máli, því að þær eru nær sanni um það, hvað hægt er að koma í framkvæmd, heldur en frv. sjálft. Ég er að vísu ekki kunnugur sjálfur nema í stöku prestaköllum, en þar, sem kynni mín ná til, sé ég enga möguleika á því, að prestar geti yfirleitt rækt svo stór prestaköll til yfirferðar sem þeim eru ætluð í frv. Ég vil t. d. minna á Staðarhólsprestakall, sem á að ná yfir Skarðs-. Staðarhóls-, Garpsdals-, Reykhóla- og Staðarsóknir. Þetta er feikna flæmi, ógreitt yfirferðar og bílasamgöngur engar. Og mér er óhætt að fullyrða, að sá, sem yrði prestur í því prestakalli, yrði aldrei mosavaxinn heima hjá sér, ef hann ætti að gegna öllum þeim skyldum, sem á slíkum mönnum hvíla, og þeim kröfum, sem til þeirra eru gerðar. Það er að vísu rétt, að nokkurn sparnað myndi frv. hafa í för með sér, en þann sparnað má ekki kaupa svo dýru verði, að starfið sé annaðhvort gert ókleift eða svo erfitt, að enginn vilji taka það að sér. Í stað slíkra ráðstafana liggur nær að spyrja þjóðina sjálfa að því, hvort hún telji starf prestastéttarinnar þess virði, að því sé haldið áfram, og telji hún, að svo sé ekki, eiga afskipti ríkisins af þessum málum að bætta og áhugamennirnir sjálfir að annast sín safnaðarmál. En meðan löggjafarnir hafa ekki snúið sér til þjóðarinnar um þessi mál né þjóðin látið vilja sinn í ljós, tel ég þá skipun þessara mála, sem lögð er til í frv., vera ógerlega og óréttmæta.

*Gísli Guðmundsson: Ég hefi leyft mér að flytja hér brtt. á þskj. 257. Hún hróflar ekki að neinu verulegu leyti við efni frv., er nánast sagt leiðrétting. Í frv. er gert ráð fyrir, að í Raufarhafnar-, Svalbarðs-, Sauðanes- og Skeggjastaðasóknum verði tveir prestar, og á annar að hafa þrjár sóknir, en hinn ekki nema eina. Þetta verð ég sem kunnugur maður á þessum slóðum að telja óheppilegt; tel miklu heppilegra að láta hvern prestinn fyrir sig hafa tvær. Sá presturinn, sem ætti að þjóna Raufarhafnar-. Svalbarðs- og Sauðanessóknum, væri mjög illa settur á Raufarhöfn. Fyrir því legg ég til, að annar presturinn þjóni Raufarhafnar- og Svalbarðssóknum, en hinn Sauðanes- og Skeggjastaðasóknum, og að sá presturinn sæti á Þórshöfn. Hefi ég svo ekki fleira um þetta að segja. Ég vænti þess, að brtt. þessi verði tekin til greina. Það var eitt atriði í ræðu hv.frsm. minni hl. launamn., sem ég vildi spyrjast frekar fyrir um. Hv. minni hl. leggur til, að í 11 prestaköllum skuli prestarnir annast barnakennslu að meira eða minna leyti, samhliða prestsstörfum sínum. Nú hefi ég veitt því athygli, að í mörgum þessara prestakalla, sem prestarnir eiga að annast kennslu í, er farkennsla. Ég vil því beina þeirri fyrirspurn til hv.frsm. minni hl., hvort það vaki fyrir minni hl., að presturinn verði farkennari og kenni á 3–4 stöðum, a. m. k., á meðan kennslan stendur yfir.

Jón Auðunn Jónsson Mér skilst, að málin séu ekki svo skyld, að þau þurfi nauðsynlega að fylgjast að. Hinsvegar gæti það ef til vill orðið til að flýta fyrir hinu málinu, að þetta frv. yrði afgr. til 3. umr.

*Eiríkur Einarsson: Mér þykir rétt að gera með nokkrum orðum grein fyrir því, hvers vegna ég mun ekki við atkvgr. treystu mér til að fylgja frv. því, sem hér liggur fyrir. Eins og vitað er, þá hefir stór n., launamálanefnd, sem starfaði milli þinga, lokið störfum sínum og lagt fram margar brtt. um starfsmannahald og launaákvæði hinna opinberu starfsmanna ríkisins, og eins og er góðra gjalda vert, þá mun fjöldi af þeim till. ganga í þá átt, eins og ætlazt var til og mun hafa verið megintilgangurinn með skipun n., að spara á sem flestum sviðum. Af þessum till.n. hafa nokkrar þegar komið fram á Alþingi, og það, sem helzt mun horfa til framgangs hér, enda ekki ósennilegt eftir aðstöðunni í þinginu, er það mál, sem hér er til umr., sem er um skipun prestakalla. Það er sagt, þegar spurt er um það, hvað þetta frv., ef samþ. verður, muni verða til mikils sparnaðar fyrir ríkið, að það muni ekki fara fram úr 60 þús. kr. Það er allt hey í harðindum, og það er ekki rétt að gera lítið úr þessu. En mér er það hugstætt mál, að þegar á að leggja niður af opinberum starfsmönnum heilar tylftir af þessum gömlu starfsmönnum þjóðarinnur úr prestastétt og spara með því 60 þús. kr., sem eins ný ég gat um áðan, er tiltölulega há upphæð, þá er með þessu ekki sparað meira en sem svarar launum þriggja hæstu tekjumanna landsins. Þegar litið er á þetta frá þessari hlið, þá má segja, að þetta sé lítill sparnaður, en hinsvegar munar ríkissjóðinn mikið um 60 þús. kr. á þessum erfiðu tímum. Mér gremst það beinlínis, að þegar kemur að því, að það eigi að lögfesta einhvern sparnað á embættaútlátum ríkissjóðs, þá vill alltaf svo til, að það er ráðizt á garðinn þar, sem hann er lægstur. Við skulum segja, að embættislýður landsins - hvort sem það eru læknar, til þess að græða líkamsmein manna, eða sýslumenn og lögreglustjórar, til þess að halda uppi lögunum, eða þá prestastéttin, til þess að halda uppi hinni andlegu menningu - sé velþóknanlegur landsbyggðinni, enda er þeim haldið uppi með miklum kostnaði í þarfir landsmanna. En þegar á að fara að spara eitthvað, þá er alltaf ráðizt þar á garðinn, sem hann er lægstur, og þá verður alltaf embættismannahaldið til sveita fyrir valinu. Það er vitað mál og líka skiljanlegt, að flestöll hin hæstlaunuðu embætti á síðari tímum - en mörg þeirra eru mjög mikilsvarðandi - eru stofnuð samkv. þörfum, sem urðu til fyrir löngu og einnig hafa skapazt samkv. viðhorfi síðari tíma, og er þar engu hægt að breyta. Ég vil slá því föstu, að ef maður á að gera ráð fyrir, að sveitafólkinu sé yfirleitt þægð í því að hafa prestana, þá er hér verið að ráðast á menningarréttindi þess. Ég vil ekki blanda mér mikið í það mál, hvort það séu almennar óskir, að ástandið haldist eins og það hefir verið, eða gera megi ráð fyrir því, að það hafi komið fram vilji um að fækka þeim. Ég vil ekki segja neitt um þetta, en ég staðhæfi, að frá sjónarmiði þeirra, sem vilja vera ákveðnir um aðrahvora skoðunina, hvað vilja manna snertir í þessu efni, þá er það ekki gott að taka munninn of fullan til staðhæfinga. Og eftir því, sem ég veit bezt, þá er það, sem helzt hefir komið fram opinberlega í þessu máli, til stuðnings fyrir þá, sem halda því fram, að sveitafólkinu sé það heldur mótfallið, að prestunum sé fækkað. Þó að það séu ekki nema 6000 manns, sem liggja undirskriftaskjöl frá hér á Alþingi, þá eru það samt nokkuð margir, og má ekki gera lítið úr því. Ég veit líka, að í vissum héruðum, eins og t. d. í Árnessýslu - en þaðan munu liggja fyrir með því fæsta af slíkum undirskriftaskjölum, líklega frá, tveim eða þremur hreppum, og einnig er von á skjali úr Arnarbælissókn - hafa legið fyrir frá safnaða- og héraðafundum, þar sem þetta mál hefir verið tekið til meðferðar af fulltrúum frá fólkinu, mótmæli gegn þessu. Það er auðvitað ekki rétt að gera mjög mikið úr þessu, en að því leyti, sem þetta hefir komið fram og verið staðfest, þá hnígur vilji fólksins í þessa átt. Ég held því af þessu, sem ég nú hefi sagt, að þá sé það óverjandi að gera ráðstafanir til breyt. á prestaskipuninni í þá átt að fækka prestum í landinu, ef það eru ekki nægileg skilríki fyrir því, að fólkið vilji þetta. Við, sem erum að guma af því, að einn þátturinn í okkar góðu siðmenningu sé lýðræðið, höfum ekki af miklu að státa, ef það fær ekki að njóta sín, sem er sérstaklega einkamál fólksins flestum öðrum málum fremur, enda veit ég þá ekki, hvað ætti að fá að njóta sín. Það er svo með kirkjuna, með öllum hennar kostum og göllum frá fornu fari, að fólkið hefir talið hana menningarmiðstöð sína og að ýmsu leyti athvarf sitt, þó að á ýmsu hafi gengið í þeim efnum og margt hafi verið hægt að segja með réttu henni til óvirðingar. Og þegar um það er að ræða á hinu háa Alþingi að fækka prestunum, þessum leiðandi mönnum fólksins um menningarmál, um svo stóran mun sem till. gera ráð fyrir, þá finnst mér óverjandi að lögfesta það án þess að fólkið sé spurt um það, hvort það er vilji þess eða ekki. Þó að það væri ekkert annað en þetta eitt, sem mætti tilgreina, þá er það nóg til þess, að ég vil ekki greiða atkv. slíku frv. Slíkt getur fyrst komið til mála, ef meiri hluti þjóðarinnar segir, að hann hafi ekkert með prestana að gera. Ef niðurstaðan verður þessi, þá gæti Alþingi ekkert annað gert en að hlíta þeirri niðurstöðu, en við höfum ekki ástæðu til þess að ætla, að þetta verði á næstunni. Ef á að gera breyt. á þessu, þá er það réttmæt undirstaða málsins, að fólkið sé spurt. - Það er lítið, sem gert hefir verið að því að fækka prestaköllum í sparnaðarskyni, en ég veit það t. d., að þegar Ólafsvallaprestakall var lagt niður og lagt undir Stóranúpsprestakall, að þegar svo vildi til, að prestaskipti urðu eftir sameininguna, þá kom það til athugunar, hvort hinn nýi prestur skyldi vera búsettur í þessu prestakallinu eða hinu, og varð um þetta leiðinlegur ágreiningur. Og ég get trúað, að ef mikil prestakallasamsteypa ætti að fara fram víða um land, þá myndi verða togstreita og ágreiningur milli hreppanna um það, hvort presturinn skyldi vera búsettur í þessum hreppnum eða hinum. Það er auðvitað mikið álitamál, hvað mikil þörf er fyrir prestana, og vil ég hafa um það sem fæst orð, enda eru mjög skiptar skoðanir um það víða um land. Það er eitt, sem hefir verið nefnt í þessu sambandi af þeim, sem vilja fækka prestunum, og það er útvarpið. Ég skal játa, að þetta er töluvert atriði. En það er á það að líta, hvað almenningi finnst, að sé fólgið í því starfi, sem presturinn innir af hendi. En þetta hefir verið rætt mjög lauslega, eða þá alls ekki. En okkur vantar alþjóðlegar rólegar umræður um þetta. Það hefir t. d. verið rætt langtum meira á síðari tímum um viðhorf og þörf kennarastéttarinnar heldur en um þörfina fyrir prestana og störf þeirra. Þó að prestarnir hafi haft margt ágætt í fari sínu, þá verður því ekki neitað, að á þeim tímum, sem þeir náðu mestum völdum, þá hætti þeim mest við að syndga upp á náðina. En það þarf ekki að segja það um prestana núna, að þeir hafi mikil völd, því að þeir eru núna hálfgerðar hornrekur í þjóðfélaginu. En við verðum að vera prestastéttinni þakklátir fyrir allt það, sem hún hefir vel gert, og þegar kveðinn er upp dómur um þessa stétt, þá verðum við að muna það, að í henni hafa verið margir ágætir menn, svo sem Jón Vídalín, Hallgrímur Pétursson, Matthías Jochumsson og Haraldur Níelsson. Við getum ekki gengið framhjá þessu sem verulegu atriði og ættum því ekki að vera mjög kotrosknir, þegar við erum að dæma um það, hvort þörf sé fyrir prestastéttina eða ekki. Ég vil, að þetta mál sé rætt fyrir opnum dyrum, fyrir allri þjóðinni, og að hún sé spurð að því, hvort hún vilji hafa þessa stétt áfram, sem hefir verið talið, að hafi haldið uppi menningu úti um sveitir landsins frá árinu 1000 til þessa dags. Þar sem ég vil ekki taka þátt í því verki þingsins að samþ. þetta, án þess að hafa skilríki frá fólkinu um, að það vilji þetta, þá þykist ég hafa góða ástæðu til þess að segja nei við þessu frv. - Ég mun ekki fara núna út í einstaka liði frv., en ef til vill verður ástæða til þess seinna, þegar maður sér betur, hverju fram vindur um framgang málsins.

*Frsm. minni hl. (Guðbrandur Ísberg): Við 1. umr. þessa máls fylgdi flm. þess því úr hlaði og gerði ýtarlega grein fyrir tilgangi sínum með því, sem hann taldi aðallega vera þann, að spara ríkissjóði fé. Með því að fækka prestum eins og frv. gerir ráð fyrir taldi hv.flm., að sparast myndi á launagreiðslum til þeirra um 60 þús. króna. Sú var tilætlun mþn., sem bjó frv. þetta til, að prestaköllunum yrði fækkað úr 108 niður í 60. Við hv.þm. A.-Húnv., sem skipum minni hl. n. að þessu sinni, höfum athugað frv. þetta bæði á síðasta þingi og nú, og hafa till. frá okkur legið fyrir á báðum þingunum. Það, sem við höfum fyrst og fremst tekið til athugunar, er það, hvort prestastéttin sé í raun og veru óþörf eða ekki, því að við erum þeirrar skoðunar, að hver sú starfsmannastétt í þjóðfélaginu, sem talizt getur óþörf, eigi að leggjast niður. Eins og kunnugt er, þá lagði mþn. í launamálum það til, að sýslumönnum og kennurum yrði líka fækkað. Hvað fækkun sýslumannanna snertir, þá hefir stj. þegar gefið svar við þeim till., þar sem hún hefir auglýst laust til umsóknar það sýslumannsembættið, sem að flestra dómi má helzt leggja niður. Kennurunum mun og erfitt að fækka fyrst um sinn, og er þá prestastéttin ein eftir. Við hv.þm. A.-Húnv. höfum ekki bundið okkur við nein sérstök „princip“ í þessu efni, heldur höfum við miðað till. okkar við óskir og þarfir þjóðarinnar, eftir því, sem okkur hefir frekast verið unnt, og þá að sjálfsögðu miðað við starfsvið prestanna. Það er vitað, og því verður ekki með rökum á móti mælt, að frá alda öðli hefir prestastéttin borið uppi menningu þjóðarinnar; þó skal það viðurkennt, að nú í seinni tíð, eftir að menntamönnum tók að fjölga, hefir áhrifa þeirra gætt minna en áður. Í þessu sambandi ber og að athuga það, að nú nýlega er búið að fækka prestunum, og það svo mjög, að mþn. sú, sem málið hafði þá til meðferðar, sá sér ekki fært að fækka þeim meir en hún lagði þá til, þrátt fyrir góðan vilja. Við athugun málsins höfum við haft það fyrir augum að stækka prestaköllin, þó ekki svo, að fyrirsjáanlegt væri, að einhver hluti þeirra yrði prestsþjónustulaus, eða að hætta yrði á, að enginn prestur fengist í þau. Það er nú svo, að það má jafnan gera miklar kröfur til ungra manna, en þegar menn fara að eldast, má ekki gera sömu kröfur til þeirra, og því má ekki miða stærð prestakallanna við það, sem hugsanlegt er, að ungir menn fái afkastað. En það þarf ekki að fara í grafgötur til þess að sjá það, að það yrði miklum erfiðleikum bundið að þjóna sumum þeim prestaköllum, sem frv. gerir ráð fyrir, og það jafnvel fyrir unga menn. Við athugun málsins höfum við í minni hl. komizt að þeirri niðurstöðu, að nokkuð mætti fækka prestunum frá því, sem nú er, og teljum við sanngjarnt, að þeim verði fækkað um 15. og kemur sú fækkun aðallega niður á þeim héruðum, sem beztar hafa samgöngur. Aftur höfum við ekki talið okkur fært að leggja til, að prestum yrði fækkað á Vestfjörðum, Austfjörðum og suðausturlandinu, þar sem samgöngur eru erfiðastar. Hinsvegar höfum við aftur lagt það til, að bætt verði við tveim prestum hér í Rvík, og verður ekki annað sagt en að þeirri fjölgun sé mjög í hóf stillt, þar sem söfnuðurinn hér greiðir í prestlaunasjóð sem svarar launum presta. Þá leggjum við til í till. okkar, að á 17 stöðum, þar sem við teljum ekki fært að stækka prestaköllin, skuli prestarnir annast barnafræðsluna, og með því teljum við, að ná megi sama sparnaði og mþn. í launamálum gerir ráð fyrir að ná með fækkun prestanna. Enda ekki eins nauðsynlegt að hækka laun prestanna mjög mikið, ef prestaköllin eru hæfilega stór, því að þá verður ferðakostnaður þeirra minni og yfirleitt allur embættiskostnaður. Í till. okkar á þskj. 273 teljum við okkur fara eins langt og gerlegt er í fækkun prestanna, en við áskiljum okkur þrátt fyrir það rétt til þess að fylgja brtt., sem fram kunna að koma, jafnvel þó að þær miði að fjölgun presta frá því, sem við leggjum til, ef okkur við nánari athugun finnst slíkar till. eiga rétt á sér. Þá skal ég með nokkrum orðum drepa á þá staði, þar sem við höfum lagt til, að prestum verði fækkað, og er þá fyrst, að við leggjum til, að Reynivallaprestakall, þar með talin Saurbæjarsókn á Kjalanesi, verði lagt undir Mosfellsprestakall. Verður tæplega annað sagt en að hér sé um nægilega stórt prestakall að ræða, enda þótt Þingvellir verði ekki látnir fylgja með. Þá er næst, að við leggjum þá fækkun til í Borgarfjarðarsýslu, að Stafholtsprestakall verði lagt niður og því skipt á milli Reykholts- og Borgarprestakalla. Í þriðja lagi leggjum við það til, að Miklaholtsprestakall í Hnappadalssýslu verði lagt niður og því skipt á milli Staðarstaðar og Staðarhrauns. Aftur gerum við enga till. til fækkunar þaðan og norður í Barðastrandarsýslu, en gerum aftur ráð fyrir, að prestarnir að Setbergi og Breiðabólsstað annist kennslu hver í sínu kalli. Í Barðastrandarsýslu leggjum við til þá breyt., að Flateyjarprestakall verði lagt niður sem sérstakt prestakall og sameinað Brjánslækjar-prestakalli. Hvort þessi breyt. sé rétt, getur vel verið álitamál, því að samgöngur þarna eru mjög erfiðar, og má því vel vera, að réttara sé að hafa þá skiptingu, sem nú er, en gera prestunum aftur að skyldu að annast kennslu. Þá leggjum við til, að Tröllatungusókn verði lögð niður, en Óspakseyrarsókn lögð undir Prestsbakka. Ennfremur leggjum við til, að Tjarnarprestakall í Húnavatnssýslu verði lagt undir Breiðabólsstað. - Sem dæmi þess, hve ósanngjarnlega stórar sóknirnar eiga að vera samkv. frv., má benda á það, að Vestur-Húnavatnssýsla á að veru eitt prestakall, að undanteknu því, að Stað í Hrútafirði á að vera þjónað frá Prestsbakka. Eru þó vegalengdir þarna mjög miklar, eins og kunnugt er. Í Austur-Húnavatnssýslu er lagt til, að fækkað verði um eitt prestakall, sem sé, að Auðkúluprestakall verði ekki sjálfstætt prestakall, en að prestinum á Æsustöðum verði falið að þjóna þar, og er þetta gert með tilliti til þess, að brú komi á Blöndu skammt frá Æsustöðum. Þá er lagt til, að Glaumbæjarprestakall í Skagafirði verði lagt niður, og ennfremur er sú breyt. lögð til í Skagafjarðarsýslu, að presturinn í Viðvík hafi aðsetur sitt á Hólum. Þá leggjum við og til, að Hvammsprestakall fái að halda sér, en að prestinum verði aftur gert að skyldu að kenna. Þetta eru fámennar sveitir, og ætti prestinum því að vera auðvelt að annast kennsluna í heimavistarskóla. Teljum við, að þetta myndi heppilegra en að leggja kallið undir Sauðárkrók, því að oft er ófært þar á milli á vetrum. Þegar Skagafjarðarsýslu sleppir, er engin fækkun lögð til fyrr en kemur norður í Þingeyjarsýslu. Á svæðinu þar á milli hefir áður verið fækkað eins og hægt virðist vera. Hvað Þingeyjarsýslurnar snertir, þá fara till. okkar til breyt. þar mjög í svipaða átt og till.mþn. og flm. frv., og sama máli gegnir um Austurland. Eru breyt. þær, sem við leggjum til, að þarna verði gerðar, svo smávægilegar, að ég hirði ekki að nefna þær hér. Í Skagafjarðarsýslu leggum við engar breyt. til. Aftur leggjum við til, að fækkað verði um tvo presta í Rangárvallasýslu og einn í Árnessýslu, og að Hrunaprestakalli verði skipt. Hinsvegar leggjum við til, að Þingvallaprestakall verði sjálfstætt prestakall áfram og að prestinum verði gert að skyldu að kenna. Jafnframt viljum við, að honum verði falið yfireftirlit á Þingvöllum að öðru leyti en því, sem tekur til hreppstjóra eða lögreglustjóra. M. ö. o., að presturinn verði þarna einskonar „representant“ gangvart útlendingum og fleirum, sem þangað koma. Það þyrfti því að velja hann með tilliti til þessa, og því gerum við ekki ráð fyrir, að hann verði kosinn, eins og aðrir prestar, heldur skipaður af stjórnarvöldunum, því að með þetta markmið fyrir augum þyrfti að taka tillit til margs fleira en söfnuðir almennt gera kröfu til. Sé ég svo ekki ástæðu til að fjölyrða öllu frekar um till. okkar. Ég vænti, að flestir telji þær til bóta, því að vart muni unnt að hafa prestaköllin eins stór og frv. gerir ráð fyrir, enda sé ég ekki, að fært sé að ganga svo mjög gegn vilja þjóðarinnar eins og virðist gert í frv. Hin mesta fækkun presta, sem við teljum, að til mála geti komið, er að fækka þeim um 15 og láta svo 17 annast barnakennslu að meira eða minna leyti.