Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Það er orðið alllangt síðan nál. var skilað um þetta frv., og ég vil fyrir mitt leyti stuðla að því, að málið geti fengið afgreiðslu eftir 2. umr. nú á þessum fundi. Ég ætla mér því ekki að bæta mörgum orðum við það, sem ég hef áður sagt til skýringar þessu máli og afstöðu meiri hl. n., en vil þó í fáum orðum drepa á einstök atriði, eftir að ég hef hlýtt á ræðu frsm. minni hlutans. Í nál. minni hl. n. segir, að megintilgangi frv., sem oftast hefur verið horft á og margir hafa lagt áherslu á í umræðum, er vissulega nauðsynlegt að ná, þ.e. að fyrirbyggja, að jarðeignum sé ráðstafað með óeðlilegum hætti miðað við viðskiptavenjur, svo og að komið verði í veg fyrir brask með jarðeignir í hagnaðarskyni. Þegar svo afdráttarlaust kemur fram hjá minni hl., að málefni það, sem hér er um að ræða, sé nauðsynlegt, hefði mátt ætla, að samstaða hefði tekist í n. um afgreiðslu frv. Það fór þó á annan veg, eins og hv. þd. er kunnugt. Afstaða minni hl. hlýtur því að byggjast á því, að markmiðið með frv. sé í sjálfu sér æskilegt og gott, en að minni hl. geti ekki fallist á þá leið, sem gert er ráð fyrir með frv., að farin verði til þess að ná markmiðinu. Og í ræðu frsm. minni hl. virtist mér það vera aðallega fjögur efnisatriði, sem hann vildi færa fram þessari afstöðu til rökstuðnings: Að umsagnir frá ýmsum fælu í sér athugasemdir við frv. og bentu til þess, að ástæða væri til að athuga allt málið betur; að með frv. væri gengið um of inn á verksvið sveitarstjórna í sambandi við skipulagsmál; að byggðaráðin, sem ráðgert er að koma á fót, séu óþörf - og að Jarðasjóði séu ætlaðar of litlar tekjur eða of lítil fjárhæð samkv. ákvæðum frv. Ég vil leyfa mér að fara örfáum orðum um þessi atriði í því skyni að skýra nánar en orðið er afstöðu meiri hl. til þessara efnisatriða. Ég verð þá fyrst að rifja það upp, að Búnaðarþing átti frumkvæðið að því, að frv. þetta var samið, að Búnaðarþing 1973 fékk aðstöðu til að athuga frv. mjög nákvæmlega og gera við það athugasemdir, og síðan frv. kom fram nú í vetur, hefur Búnaðarþing verið haldið, og því fór víðs fjarri, að það ræddi um það, að máli þessu yrði frestað. Þvert á móti hef ég ástæðu til að ætla, að áhugi margra búnaðarþingsmanna hafi verið óbreyttur á því að fá þetta frv. lögfest. Ég vil enn fremur rifja það upp, að stéttarsambandsfundur bænda fékk aðstöðu til að yfirfara frv., og hann gerði um það samhljóða ályktun árið 1973. Þessar tvær stofnanir, sem eru skipaðar fulltrúum bænda, sem kosnir eru þó á mismunandi hátt, eru þær stofnanir, sem öðrum fremur eru í fyrirsvari gagnvart félagsmálum og félagsmálabaráttu bændastéttarinnar. Það er því ekki hægt annað en að meta afstöðu þessara stofnana mjög mikils í sambandi við viðhorf bændanna um þetta mál. En einnig liggja fyrir þessu til viðbótar umsagnir frá búnaðarsamböndunum, og þær eru margar jákvæðar. Ég skal aðeins stikla á því stærsta í því efni. Búnaðarsamband Austurlands segir: ,,Búnaðarsamband Austurlands mælir eindregið með því, að Alþ. lögfesti frv. til jarðalaga, 46. mál, er fyrir þinginu liggur.“ - Búnaðarsamband Dalamanna segir svo: „Stjórn Búnaðarsambandsins hefur yfirfarið frv. og mælir með samþykkt þess.“ - Fyrir hönd Búnaðarsambands Kjalarnesþings sendir erindi Jóhann Jónasson, og hans afstaða fyrir hönd þess búnaðarsambands er þannig: „Frv. til jarðalaga var lagt fyrir síðasta Búnaðarþing, og þar voru gerðar á því nokkrar brtt., sem ég samþykkti þá, og þar sem ég er enn þá sama sinnis, sé ég ekki ástæðu til að bera fram nýjar breytingar.“ - Búnaðarsamband A: Skaftfellinga segir svo, eða niðurstaða í umsögn þaðan er á þessa leið: „Stjórnarfundur Búnaðarsambands Austur-Skaftfellinga, haldinn að Seljavöllum 3. febr. 1974, leggur til, að frv. til jarðalaga, 46. mál, verði samþykkt á Alþingi.“ - Búnaðarsamband Snæfellinga mælir eindregið með því, að frv. til jarðalaga verði lögfest á Alþingi í vetur með þeim fyrirvara, að hert verði nokkuð á ákvæðum eignarnámsheimilda sveitarfélaga og ríkisins á landi, sem er ekki nýtt til búrekstrar. Þá telur stjórn sambandsins, að lengja eigi frest um beitingu forkaupsréttar, sbr. 24, gr., úr 5 sólarhringum í 10 sólarhringa, einnig að framlag verði hækkað í Jarðasjóð úr 12 millj. í 20 millj. Æskilegt væri, að skipuð væri sérstök stjórn fyrir sjóðinn. Í nál. minni hl. er hent á það, að Búnaðarsamband Vestur-Húnvetninga, Búnaðarsamb. Skagfirðinga og Búnaðarsamband Snæfellinga geri nokkrar athugasemdir við einstök ákvæði frv. Ég hef þegar greint frá því, sem fram kemur frá Búnaðarsambandi Snæfellinga. Um Búnaðarsamband Skagfirðinga er það að segja, að því miður virtist mér, að hv. frsm. minni hl. henti það óhapp að láta sér sjást yfir aðalatriðið í umsögninni, þ.e.a.s. niðurstöðuna, en hún er á þessa leið: „Stjórn Búnaðarsambands Skagfirðinga lýsir yfir eindregnum stuðningi við efni og tilgang frv. og leggur til, að það verði lögfest á Alþ. því, er nú situr, með eftirfarandi breyt.“ Það eru hér svo bendingar um nokkrar breyt. við einstök atriði. Vegna þess að í nál. er einnig minnst á Búnaðarsamband Vestur-Húnvetninga, er það rétt, að þar hafa verið gerðar ábendingar um einstök atriði, en því miður virtist mér þar henda svipað óhapp, þegar hv. frsm. minni hl. gerði að umræðuefni þessa umsögn, að hann lætur sér sjást yfir niðurstöðuna í lok umsagnarinnar, en hún er þannig: „Ég vil að endingu leggja áherslu á afgreiðslu þessa frv. Öllum ætti nú orðið að vera ljós nauðsyn þess að koma betri skipan á þau málefni, sem þetta frv. fjallar um.“ - Ég ætla, þegar þetta allt er athugað, þótt ekki sé lengra farið í umræðum um þetta atriði eða skýringar á þessu atriði, að þá sé ekki hægt annað en draga þá ályktun af því, sem fyrir liggur, að samstaða bændanna um þetta mál sé mjög mikil. Þá ætla ég að víkja örfáum orðum að öðru efnisatriði, þ.e. skipulagsmálunum. Það er rétt, að í umsögnum frá skipulagsstjóra ríkisins og frá Sambandi ísl. sveitarfélaga og frá ýmsum landshlutasamtökum, er að því vikið, að með þessu frv. kunni að vera um of gengið á það verksvið, sem með eðlilegum hætti eigi að vera hjá sveitarstjórn. Frsm. minni hl. las talsvert mikið af því máli, sem hér liggur fyrir í umsögnum, er þetta varðar. Ég vil ekki lengja umræðurnar með því að fara að endurtaka það, því að það er d. nú þegar kunnugt. En sannleikurinn er sá, að skipulagsmál í sveitum eru nú að óbreyttum lögum í höndum tveggja aðila a.m.k. Í lögum um Stofnlánadeild landbúnaðarins, landnám, ræktun og byggingar í sveitum er beinlínis ákveðið, að Landnámið skuli annast skipulagningu byggða í sveitum landsins, og landnámsstjóri á að gera till. um skipulag byggðarinnar og leita umsagna viðkomandi hreppsnefndar, landnámsnefndar Búnaðarfélags Íslands og Byggingarstofnunar landbúnaðarins, og hann á að leitast við að meta afkomuöryggi og framtíðarmöguleika þeirra jarða, sem fyrir eru í sveitinni, og sveitarfélagsins í heild o.s.frv. Nú hefur það farið nokkuð í vöxt á síðustu árum, að sveitahreppar óski þess að verða skipulagsskyldir, svo sem fram hefur verið tekið í þessum umræðum. Þá falla þau málefni undir verksvið sveitarstjórnar og skipulagsstjórnar ríkisins. En sannleikurinn er sá, að þó að þetta hafi þróast þannig að undanförnu, þá hefur ekki orðið þess vart, svo að mér sé kunnugt, að árekstur eða ágreiningur hafi orðið um þessi mál milli Landnáms ríkisins annars vegar og sveitarstjórna eða skipulagsstjórnar ríkisins hins vegar, enda er verksvið hvers um sig nokkuð afmarkað, þar sem skipulagslögin taka fyrst og fremst til svæða, þar sem búa 100 menn eða fleiri, og í þessum lögum er ætlast til. eins og sagt er blátt áfram í frv., að skipulögð þéttbýlissvæði, þar sem 100 íbúar eða fleiri hafa fasta búsetu:, eru undanskilin ákvæðum þessara laga. Einnig er það svo, að skipulagsstjórn ríkisins og félmrn. hafa viða ákveðið skipulagsskyldu í sveitahreppum á þann veg, að framkvæmdir á bújörðum bænda eru undanskildar. Þetta er augljóst, ef litið er í Stjórnartíðindi og athugaðar þær auglýsingar, sem félmrn. hefur gefið út um þetta efni fyrir ýmis sveitarfélög. Ég hef hér í höndum eitt hefti af Stjórnartíðindum, og þessu máli til stuðnings ætla ég aðeins að benda hér á eina auglýsingu um þetta efni. Það er auglýsing um staðfestingu félmrn. um skipulag í Nesjahreppi í Austur-Skaftafellssýslu. Það er orðað þannig: „Að fengnum till. skipulagsstjórnar ríkisins hefur rn. samkvæmt heimild í 4. gr. 2. málsgr. skipulagslaga nr. 19 21. maí 1964, ákveðið, að ákvæði skipulagslaga nr. 19 1964 skuli ná til Nesjahrepps, að undanskildum nauðsynlegum byggingum vegna búrekstrar á lögbýlum.“ Margar auglýsingar af þessu tagi eru orðaðar á þennan hátt, og um það hefur verið haft fullt samráð við hreppsnefndir. Nú virðist mér, að í áliti minni hl. komi fram, að hann vilji halda þessu skipulagi óbreyttu, að Landnámið starfi áfram og hafi með höndum skipulag sveitabyggða, skipulag jarða í sveitum, en jafnframt sé því haldið áfram, að sveitarhreppar gerist skipulagsskyldir og sveitarstjórnir og skipulagsstjórn ríkisins hafi þá jafnframt með höndum þetta verkefni eða hluta af þessu verkefni: Ég fæ ekki betur skilið en að þetta sé það skipulag, sem minni hl. vill helst, að haldist til frambúðar. Nú er þetta frv. miðað við það, að hluti af þessu verkefni, sem varðar skipulag, færist frá Landnáminu yfir til byggðaráðs á hverjum stað, eða frv. var miðað við það, að þau færðust frá Landnáminu yfir til byggðaráðs, og þá eru höfð í frammi þau rök, að ef hliðstæð verkefni og Landnámíð hefur nú, færist til byggðaráða, þá muni risa upp ágreiningur milli þeirra annars vegar og sveitarstjórnar og skipulagsstjórnar ríkisins hins vegar. Álit okkar, sem stöndum að meirihluta álitinu, er, að þessi ótti sé með öllu ástæðulaus. Byggðaráðin eru skipuð heimamönnum, og það er engin ástæða til að ætla, að fremur komi upp ágreiningur um þessi skipulagsmál. þó að þau geri till. um þau, fremur en reynslan sýnir, að verið hefur eins og þetta er nú, þar sem þau eru að verulegu leyti í höndum Landnáms ríkisins. Í þessari röksemdafærslu út af fyrir sig er því ekki samræmi hjá minni hl. n. En þá ber þess að gæta, að í frv. var gert ráð fyrir því, að byggðaráðin hefðu minna vald í þessu efni eftirleiðis heldur en Landnámið hefur haft og hefur nú, - minna vald. Byggðaráðin eiga að sönnu samkv. frv. að gera till. til sveitarstjórna, en sveitarstjórnir hafa valdið. Ná hefur meiri hl. n., eins og ég gerði grein fyrir í fyrri ræðu minni, þó viljað líta á þetta sjónarmið og ber fram till. um, að nokkuð sé dregið úr því, sem fyrirhugað var um afskipti byggðaráðs af skipulagsmálum, og það verði þá þeim mun ótvíræðara, að þetta verkefni sé fyrst og fremst í höndum sveitarstjórna. Þá kem ég að þriðja efnisatriðinu, sem ég ætlaði stuttlega að gera að umræðuefni. Eitt af rökum minni hl. eru þau, að byggðaráðin, sem stofna á í hverri sýslu, séu óþörf. Ég hef áður bent á, að n. verður ekki fjölgað með því að koma byggðaráðum á fót, því að landnámsnefndir, sem nú starfa í hverri sýslu, verða jafnframt lagðar niður. Hér er aðeins um það að ræða, að verksvið byggðaráðanna verður nokkru viðtækara en landnámsnefnda er. Ég vil enn fremur ítreka það, að byggðaráðin eiga að öllu leyti að vera skipuð heimamönnum, þ.e.a.s. mönnum búsettum í því héraði, þar sem starfssvið þeirra er, og með því á að reyna að sjá fyrir því, að þeir séu kunnugir högum og háttum í héraðinu. Ég tel þessa skipun byggðaráðanna, að það sé n. í hverri sýslu, eðlilegri og hagkvæmari, a.m.k. í sumum landshlutum, heldur en þetta væri lagt í hendur landshlutasamtaka, sem teygja starfsemi sina yfir mjög víðtæk svæði, a.m.k. sums staðar á landinu. Fjórða atriðið, sem ég ætla aðeins að lokum að minnast á, er sú skoðun, sem fram kemur hjá minni hl., að tekjur Jarðasjóðs verði of litlar samkv. ákvæðum frv. Ég er sammála því sjónarmiði og við í meiri hl., að Jarðasjóður þurfi út af fyrir sig að hafa svo miklar árlegar tekjur, að hann geti með góðu móti gegnt því hlutverki, sem honum er ætlað samkv. frv., og það er raunar stefnan, sem mörkuð er í frv., því að þar segir berum orðum: „Jarðasjóði skal ætlað það fjármagn á fjárlögum, að hann geti sinnt hlutverki sínu samkvæmt lögum þessum.“ Þetta er meginstefnan, sem mörkuð er í frv. og við hljótum að vera sammála um. En tekjustofnarnir, sem Jarðasjóður á að fá, eru í fyrsta lagi andvirði seldra ríkisjarða, það á að renna í Jarðasjóð, og í öðru lagi árlegt framlag á fjárl., sem að lágmarki er ákveðið í frv. 12 millj. kr. Ég legg áherslu á þetta: að lágmarki. Það lokar ekki þeirri leið, að strax við setningu næstu fjárl. verði veitt meira fé í þessu skyni. Ef hv. Alþ. metur það þá svo, að þess sé þörf. Það er rétt, að það komu fram ábendingar um, að þessi lágmarksfjárhæð ætti að vera ákveðin nokkru hærri. Er mikið álitamál, hvort það á nákvæmlega að setja þarna 12 millj. eða 15 millj. eða einhverja aðra tölu. En ég held, að það sé ástæðulaust að hindra framgang þessa frv. út af þessu. Reynslan hlýtur að leiða það í ljós, hver fjárþörfin verður, og þá hefur Alþ. það í hendi sér, m.a. við setningu fjárl., án breytinga á þessu frv., ef að lögum verður, að bæta þar úr. Ég gerði grein fyrir eða skýrði efni brtt. þeirra, sem meiri hl. flytur, í fyrri ræðu minni og vil ekki eyða tíma í að endurtaka það og læt svo máli mínu lokið, nema sérstök ástæða gefist til þess að segja fleiri orð um málið, en vildi fyrir mitt leyti leggja áherslu á, að hæstv, forseti láti þetta mál ná afgreiðslu nú eftir 2. umr., helst á þessum fundi.



Herra forseti. Hér er, eins og frsm. meiri og minni hl. landbn. hafa drepið ítarlega á, um mikið og víðtækt mál að ræða. Frsm. hafa þegar rakið frv. svo ítarlega og þá sérstaklega frsm. meiri hl. n., en þar stend ég ásamt honum að nál., að ég hef í raun og veru litlu við það að bæta. Ég vil aðeins taka það fram, að þegar þetta mál kom til 1. umr., fagnaði ég megintilgangi þessa frv. Það má segja, að e.t.v. séu öll atriði þessa frv., nákvæmlega öll, ekki eftir mínu höfði. Ég benti þá t.d. á kaflann um óðalsjarðirnar sérstaklega, sem væri mér nokkur þyrnir í auga og er það reyndar enn, þótt ég sjái ekki ástæðu til þess að leggja til. að sá kafli verði niður felldur. Ég tel hann óþarfan engu að síður og sé ekki út af fyrir sig neina ástæðu til þess, að hann sé þarna. En á það virðist vera lögð býsna mikil áhersla, m.a. af þeim bændum, sem ég hef sent þetta frv. til umsagnar, og því vil ég ekki gera þetta atriði út af fyrir sig að neinu ágreiningsefni. Ég vil taka það fram, eins og reyndar kemur fram í okkar nál., meiri hl., og eins kom fram hjá frsm., að einstakir nm. hafa áskilið sér rétt til þess að flytja eða fylgja frekari brtt. en þarna eru gerðar. Þar á ég sérstaklega við till. hv. þm. Ragnars Arnalds, sem ég lýsti yfir fylgi við við 1. umr. og vonast til, að hv. þd. taki til greina og samþykki. Ég gerði við 1. umr. nokkrar aths. við skipan byggðaráðanna. Ég taldi, að sýslunefndirnar væru of veikar og jafnvel deyjandi einingar í okkar stjórnkerfi. En úr því að þær eru nú enn við lýði og sums staðar auk þess í fullu fjöri og starfa vel. þótt það sé mjög misjafnt eftir sýslufélögum, þá finn ég kannske ekki heppilegri aðila og eðlilegri til þess að tilnefna mann í þessi ráð. Ég held sem sagt, að það sé hæpið að veita landshlutasamtökunum þennan rétt, vegna þess hve þau ná yfir stórt svæði, og það væri þá aðeins spurning um hvert einstakt sveitarfélag og þá kannske sérstaklega í hverju einstöku máli, sem snerti það út af fyrir sig, að byggðaráðin kölluðu til fulltrúa frá þeim sérstaklega. En það væri mjög erfitt í framkvæmd og þungt. Því held ég, að þrátt fyrir það, að ég hafi ekki verið sérlega hrifinn af þessu, m.a. með tilliti til vissrar reynslu af minni eigin sýslunefnd, þá mun ég fella mig við það; að sýslunefnd tilnefni mann í þetta byggðaráð. Hér hafa verið raktar margar umsagnir um þetta frv. Ég var að vísu fjarverandi meginafgreiðslu málsins í n. og kynnti mér þessar umsagnir aðeins lítillega. Það er rétt, eins og hér hefur komið fram, að þessar umsagnir hafa verið mjög misjafnar og um sumar vil ég segja, einkennilega misjafnar, sérstaklega hvað snertir umsagnir landshlutasamtakanna. Það er ekkert undarlegt við það, að skoðanir séu eitthvað skiptar, en mér finnst álit manna, sérstaklega í þessum stofnunum, fara hér undarlega á mis vegna þess að þarna hefði mátt vænta þess, að hagsmunir væru líkir og sjónarmið þá nokkuð svipuð vegna þess. Eins verð ég að segja það, að það hefur komið mér nokkuð á óvart eftir þá eindregnu afstöðu, sem Búnaðarþing tók í málinu, að einstök félagasamtök bænda, landeigenda og annarra slíkra jafnvel hafa verið að koma með sterk og mikil mótmæli gegn þessu frv. Þetta er ósamræmi, sem mér gengur nokkuð illa að koma heim og saman, vegna þess að ég hef alltaf skilið það svo, að bændur almennt væru þessu frv. mjög samþykkir og um það væri mjög lítill ágreiningur og sá ágreiningur hefði þá átt að koma fram t.d. mjög glögglega og skýrt á Búnaðarþingi, en það mun hann ekki hafa gert. Það má kannske dæma það út frá þessu, að Búnaðarþing sem slíkt gefi kannske ekki alveg fullkomna mynd af skoðunum bændastéttarinnar í landinu, og það er þá líka kannske til athugunar og umhugsunar, hvort skipan Búnaðarþingsins, sem er, að mér skilst, með einum fulltrúa eða svo frá flestum búnaðarsamböndunum, sé kannske of þröng. Það kann vel að vera. En samt dettur mér einna helst í hug í sambandi við þetta, að hér sé verið á eftir að blása upp einhverja jafnvel ímyndaða andstöðu við þetta frv., því að svo sterk orð eru nú höfð um ýmis atriði þess af einstökum talsmönnum bænda, að ég eiginlega furða mig á því. Hér hefur verið nokkuð rætt um það, hvað þetta frv. til jarðalaga fer inn á hlutverk Landnáms ríkisins, og ég verð auðvitað að játa það út af fyrir sig, að það kann að vera rétt, að það sé óheppilegt að tengja ekki slík frv. um hliðstæð efni nokkuð saman, því að nú er búið að leggja fram í Nd. frv. einmitt til l. um Stofnlánadeild landbúnaðarins, landnám og hvað sem það nú heitir. Kann að vera, að það sé að sumu leyti erfiðara að átta sig á þessu, þegar frv. eru lögð svona fram sitt í hvorri d. og jafnvel ekki á sama tíma, og það er kannske rétt, að það mál ætti að athuga eitthvað með tilliti til þess frv., sem nú er komið fram einmitt í Nd. varðandi Landnám ríkisins. Það kann vel að vera. En ég sé nú ekki samt sem áður beina ástæðu til þess að óska sérstaklega eftir því hér, því að ég hef talið þá skipan mála, sem lögð er til í þessu frv. og snertir Landnám ríkisins, vera nokkuð sjálfsagða og eðlilega. Ég skal ekki hafa um þetta miklu fleiri orð. Ég vildi aðeins undirstrika það hér, að ég stend með megintilgangi þessa frv. Ég hef kannske ekki fengið allar þær breytingar fram víð frv., sem ég hefði viljað fá, eða fengið þær nákvæmlega eins og ég vildi hafa, en ég tel, að þær breytingar, sem við í meiri hl. höfum gert við frv., séu allar til bóta og muni gefa frv., ef að lögum verður, aukið gildi. Ég vil aðeins ljúka þessu með því að segja frá því, sem reyndar er eins og hver annar sjálfsagður hlutur, að ég hef sent þetta frv. viða til umsagnar greinargóðra bænda. Ég tek sem sagt fullt eins mikið mark á hinum óbreytta bónda hingað og þangað um landið eins og á sjálfum forustumönnunum. Allir þessir bændur sem ég sendi þetta frv. til, - og þeir voru margir, og hafa tjáð sig um það, hafa verið á einu máli. Þeir hafa allir verið á því máli, að þetta frv. ætti að ná fram að ganga og þyrfti að ná fram að ganga. Frá þeim hefur engin neikvæð rödd komið beinlínis gagnvart frv. sjálfu, þótt þeir hafi gert ýmsar aths. við sumt, sem betur mætti fara, og sumt, sem hefði verið lagfært. Ég vildi aðeins bæta við, að það, sem ég vildi helst segja um höfuðnauðsyn og kosti þessa frv., kemur fram í umsögn bónda eins á Austurlandi, aldins bónda þar, sem hefur verið mjög ötull og duglegur bóndi og jafnframt allstífur á rétti bænda einnig. Ég vil leyfa mér að taka hér að lokum örstuttan kafla úr hans umsögn um jarðalögin, með leyfi hæstv. forseta: „Það frv.“, þ.e.a.s, jarðalögin, „tel ég stórum mikilvægara og hef því undirstrikað 1. gr. þeirra sérstaklega. Takist að ná þeim tilgangi með ótvíræðri lagasetningu, er stórt og afdrifaríkt skref stigið til verndar tilveru og hagsæld búnaðar og landsbyggð. Það er lífsnauðsyn þjóðarinnar að útiloka peningavaldið og braskarana frá ítökum í landinu. Í öllum greinum er það höfuðbölvaldurinn, en hvergi þó eins háskalegur. Mér sýnist, ef þetta frv. nær lögfestu, að verulegar skorður séu við því reistar, ef þeir, sem á verðinum eiga að vaka, bregðist ekki.“ Þetta geta verið mín orð einnig.



Herra forseti. Í raun og veru sé ég ekki, að ég þurfi að kveðja mér hljóðs að nýju. Ég hygg, að þeir, sem hér hafa talað á undan mér og haft aths. fram að færa í sambandi við mitt mál, fengju best svörin með því að lesa aftur þá ræðu, sem ég flutti hér við þessa umr. En fyrst það dugir ekki, verð ég að fara um þetta nokkrum orðum. Hv. frsm. meiri hl., Páll Þorsteinsson, hafði orð á því í upphafi sinnar ræðu, að fyrst um nauðsynlegt mál var að ræða í þessu frv., þá hefði mátt ætla, að samstaða hefði getað náðst um frv. Ég veit ekki, hvernig hlustað hefur verið á mál mitt eða hvernig nál. okkar í minni hl. hefur verið lesið, ef það kemur ekki greinilega fram í því, að við teljum, að tilgangur þessa frv. sé sá, sem beri að keppa að. Að hluta til get ég tekið undir þau ummæli, sem síðasti hv. ræðumaður, Helgi Seljan, hafði hér yfir eftir öldnum bónda á Austurlandi. Hann sagðist sjálfur fagna megintilgangi frv., og þetta erum við allir að tala um og ber ekki á milli um það. En okkur ber aftur á móti mjög á milli um það, hvernig á að ná þessu marki. Og ég hefði getað lýst hér umsögnum miklu fleiri en ég lýsti í minni ræðu. Ég hefði alveg eins og frsm. meiri hl. getað líka tekið upp ummæli þeirra, sem skilyrðislaust vilja fá þetta jarðalagafrv. lögfest, vegna þess að það stefnir að ákveðnu marki. En þeir geta ekkert um það, þessir menn, sem eru jákvæðir gagnvart þessu frv., hvort það séu líkindi til þess, að þetta lagafrv. nái þeim tilgangi, sem því er ætlað að ná. Ég vísa því algerlega á bug, að okkur í minni hl. hafi sést yfir meginatriði þessa máls, það er svo fjarri því. Við getum í minni hl. nákvæmlega á sama hátt og Búnaðarsamband Skagfirðinga lýst yfir fylgi við stefnu frv., þó að við höfum fram að færa till. um breytingar við það, alveg eins og Búnaðarsamband Skagfirðinga hefur með sinni umsögn. Og það er ekki rétt að leggja fyrst og fremst áherslu á það, eins og áðan var gert af hv. 3. þm. Austf., Páli Þorsteinssyni, að Skagfirðingar lýstu yfir eindregnum stuðningi við frv. og vildu, að það yrði lögfest á því þingi, sem nú situr. Þetta er rétt. En þeir vildu það því aðeins að þeir kæmu fram þeim till. til breyt., sem þeir geta um í sinni umsögn. Það er þetta. sem er aðalatriði, og ég veit, að bæði hv. þm. Páll Þorsteinsson og aðrir þeir þdm., sem hér eru inni, vita það, að þannig verður ekki unnið að farsælli lagasmíð að einblína aðeins á það, hvert verði lokatakmarkið, og ætla að ausast yfir málið án þess að kryfja það til mergjar. En ég vil samt fara örfáum orðum að nýju um það, sem ég tel, að sé aðalatriði í þessum efnum. Ég tel, að því aðalatriði, sem frv. er ætlað að ná, megi best ná í gegnum skipulag. Það er fjarri því, að þeir, sem sömdu þetta frv. til jarðalaga, hafi með þeim ákvæðum, sem þeir hafa sett í frv. um skipulagsmál, náð því, að þau geti orðið virk. Það nægir í því sambandi að minna á það, sem skipulagsstjóri segir um þetta efni í sinni umsögn, sem ég lýsti hér í ræðu minni fyrr, þar sem hann bendir á það sérstaklega, að verði jarðalagafrv. lögfest í því formi, sem það er nú, þá sé ekki annað fyrirsjáanlegt en það rekist í ýmsu falli á við þau skipulagslög, sem í gildi eru, og ef þau gera það, þá eru þau ákvæði um skipulagsmál í þessu frv. lítils virði miðað við það, sem þau annars þyrftu að vera til þess að ná tilgangi sínum. Ég vil minna á það, sem skipulagsstjóri segir hér í sinni umsögn: „Á það skal bent, að nú þegar eru ýmis sveitarfélög, bæði hrein strjálbýlissveitarfélög og sveitarfélög, sem eru að langmestu leyti sjálf strjálbýl, að eigin ósk orðin skipulagsskyld. Samkv. 1. mgr. 4, gr. virðist svo sem skipulagsskylda ýmissa sveitarfélaga samkv. skipulagsl. nr. 19 1964 félli niður, ef sú gr. yrði samþ. óbreytt. Svo virðist sem úrskurðarvald landbrh. um, hvað sé þéttbýlissvæði, sbr. 2. mgr. 4, gr., geti rekist á 4. mgr. 4. gr. skipulagslaga, en samkv. þeirri gr. úrskurðar félmrh. um skipulagsskyldu. Að auki er vandséð, hvernig þéttbýlissvæðin verða skilgreind. Slíkur vandi gæti t.d. risið í einhverjum eftirtalinna sveitarfélaga, sem nú eru skipulagsskyld“ - þar sem hann taldi upp 20 sveitarfélög, sem svo stóð á um. Mér þykir rétt í þessu sambandi að segja nokkur orð vegna ummæla hv. 3. þm. Austf. áðan um skipulagsskyldu ýmissa sveitarhreppa. Hann lýsti hér auglýsingu um skipulag í Nesjahreppi, sem var um það, að hreppurinn er auglýstur skipulagsskyldur að undanskildum nauðsynlegum byggingum á bændabýlum. Ég veit, að víða er á sama hátt búið um hnúta um skipulag sveitahreppa eða strjálbýlishreppa. En það raskar þó ekki því, sem ég lagði áherslu á í ræðu minni fyrr við þessa umr., að þótt skipulagsskyldan nái ekki til nauðsynlegra bygginga á bændabýlum, þá er hún eigi að síður sá hemill á öðrum framkvæmdum innan sveitarfélagsins, að það mundi verða nægilegt gagn að þeim fyrirmælum. Ég benti á það í ræðu minni hér, hvernig fór um jörð austur í Árnessýslu, þar sem umráðamenn jarðarinnar hugðust jafnvel ráðstafa undir sumarbústaði nokkrum hluta lands. Þá tók sveitarstjórnin til sinna ráða, vegna þess að hreppurinn þar var orðinn skipulagsskyldur, og synjaði um leyfi til þessara hluta. Og ég hygg, að það sé einmitt það, sem gera þarf til þess að minnka spennuna, hina óeðlilegu spennu í verði bújarða. Hitt verður aldrei talið, að hafi neina meginþýðingu, hvort meira eða minna er byggt af nauðsynlegum byggingum á bændabýlum, svo að ég tel. að sú röksemd, sem átti að ganga gegn þessari skoðun minni og hv. þm. benti hér á áðan, hafi algerlega misst marks. Það hefur verið bent á það hér af þeim, sem að meirihlutaálitinu standa, að samstaða bænda um þetta jarðalagafrv. virtist vera mjög mikil, og er þá tíðast bent á það, að næstsíðasta Búnaðarþing fjallaði um frv. og tók þá afstöðu til málsins, að það samþykkti frv. með brtt., sem það lét fylgja umsögn sinni til rn. Eftir því sem ég kemst næst, hefur rn. fellt flestar þessar brtt. inn í frv. nú, að undanskilinni þó einni, sem er veigamikil till. og lítið hefur verið rætt um hér, en bændasamtökin og búnaðarsamböndin sum hafa lagt töluvert ríka áherslu á í sínum umsögnum um málið, og það er, að Jarðasjóður hafi sérstaka stjórn. Ég verð að segja það, að mér sýnist það hafa verulega þýðingu fyrir sveitarfélögin varðandi ráðstöfun bújarða í sveitum, að þeir, sem það mál skiptir verulega, hafi hönd í bagga um stjórn sjóðsins, og þess vegna hefði verið eðlilegt að fara eftir þessum till. bændasamtakanna. Ég er ekki að segja, að það hafi verið nauðsynlegt að fela Búnaðarfélaginu að kjósa einu mann og Stéttarsambandinu annan eða fara eftir þessum venjulegu leiðum, eins og lagt er til. Það hefði mátt skoða fleiri leiðir í þessu efni. En sú leið, sem mér sýnist, að hefði legið næst að fara, var sú að fella Jarðasjóðinn undir Stofnlánadeild landbúnaðarins, því að þar hafa bændur sína kjörnu fulltrúa, eins og lögum er nú háttað. Bændur munu trúa sínum fulltrúum best til þess að fjalla um málefni þessara fjárfestingarsjóða landbúnaðarins. Það eru ýmis fleiri atriði, sem á sama hátt hefði mátt taka betur til athugunar en gert hefur verið, og það, sem við í minni bl. leggjum áherslu á í okkar nál., er, að málið sé svo stórt, málið sé svo viðamikið og málið sé svo þýðingarmikið, að það sé ekki rétt að hraða því í gegnum þingið, þegar fram hafa komið jafnveigamiklar ábendingar um breytingar og raun ber vitni, þegar farið er yfir umsagnirnar, sem hér hafa verið raktar. Ég vil að lokum aðeins benda á það, að þrátt fyrir það að talsmenn frv. telji, að byggðaráðin séu færust um að hafa á því vald, hvernig fer um verðlagsþróun jarða og hvernig fer um nýtingu þeirra, þá hafa þær ræður ekki sannfært mig um, að svo sé. Ég er sannfærður um, að það er haldbetra að ganga þannig frá skipulagsmálunum í strjálbýlinu og ákvæðum um ábúð á jörðum, að það væri skylt að halda jörðum í ábúð með hæfilegum leigukjörum og nauðsynlegu frjálsræði ábúenda til framkvæmda á þeim. Og ég held, að þessu hefði mátt ná með því að fella þetta allt undir skipulag. Vegna þeirrar skoðunar okkar í minni hl. leggjum við til, að frv. sé endurskoðað í samstarfi við Samband ísl. sveitarfélaga, Landnám ríkisins og skipulagsstjórn ríkisins. Ég tel ekki ástæðu til að fara mörgum fleiri orðum um þetta frv. En ég vil þó segja það að lokum, að ef það skyldi nú koma á daginn, að álíka haldgóðar væru þær tillögur, sem meiri hl. stendur hér að við þetta jarðalagafrv., eins og sú till., sem síðust er á tillögulistanum, þar sem lagt er til, að Landnám ríkisins starfi áfram, án þess að það hafi raun og veru nokkur verkefni, og svo ætla hinir sömu menn að stuðla að því í gegnum annað lagafrv., að Landnám ríkisins verði fellt út, þá munu þessi vinnubrögð ekki verða til þess að sannfæra okkur, sem erum andvígir frv., eins og það liggur fyrir, um að breytingarnar séu til bóta. Þeim hinum sömu mönnum hefur áreiðanlega mistekist að ganga þannig frá till. sínum, að þær kippi þessu frv. til betri vegar.



Herra forseti. Samkv. tilmælum hæstv. utanrrh. fyrr í umr. um þetta mál hefur allshn. tekið til athugunar á fundi sínum í gær þær ábendingar, sem utanrrn. hefur að gera varðandi utankjörfundaratkvgr. hjá kjörræðismönnum. Ábendingarnar eru þess eðlis í stórum dráttum að víkja að nokkru frá þeim almennu reglum, sem gilda og hafa gilt um nokkuð langan tíma að því er varðar kjörstjóra, tryggingu með vitundarvottum, og enda nokkru fleiru. Þessar ábendingar höfum við lítillega íhugað og höfum komist að þeirri niðurstöðu, að með ákvæði frv., sem fjalla um utankjörfundaratkvgr., verði náð því nauðsynlega öryggi, sem lengi hefur verið talið, að þyrfti að ríkja í þessu efni. Og það verður að segja eins og er, að íslensk löggjöf um utankjörfundarkjör hefur jafnan verið mjög á varðbergi um, að slíkt kjör færi fram með sem tryggustum hætti. Frjálsleg meðferð um utankjörfundarkjör, ef að henni er stefnt, þarf mjög athugunar og grandskoðunar við og ætið vandséð, hversu langt á að ganga í þá stefnu. Samkv. frv. er gert ráð fyrir því, að utanrrn. hafi með framkvæmd að gera að því er varðar þetta sérstaka efni, þ.e.a.s. utankjörfundarkjör hjá kjörræðismönnum, sem ekki mæla á íslenska tungu eða skilja ekki íslenskt mál. Og við teljum í allshn., að utanrrn. sé mjög vel ætlandi að halda þannig á, að því er varðar framkvæmd í þessu efni, og sjálfsagt mun við nokkra byrjunarörðugleika að etja, að sjá svo um, að það verði mun færri íslenskir kjósendur erlendis, sem koma því ekki við að geta greitt atkv. við kosningar, ef þetta frv. nær fram að ganga. Hins vegar þykir okkur miður, ef hæstv. utanrrh. legði mikið kapp á að koma fram breytingum við frv. í þá stefnu, sem hann gat um. En ég geri ráð fyrir því og vænti þess, að svo mikill ágreiningur ríki ekki í þessu efni, að hæstv. ráðh. geti ekki fallist á þessa skoðun okkar í allshn., og þannig verði þá séð, hvernig fer um framkvæmdina. Það má vel vera, að það komi fram, að ýmsir örðugleikar verði á leiðinni, og við þá reynslu má þá styðjast og koma þá fram á sínum tíma nauðsynlegum breytingum.