Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Vegna orða þingmannsins hafði forseti gert ráð fyrir því að hv. 10. þm. Reykv. bæri fram slíka ósk sjálf en hv. 10. þm. Reykv. hefur kvatt sér hljóðs um gæslu þingskapa.

Virðulegi forseti. Vegna þeirrar þingskapaumræðu sem er komin upp vil ég að það komi skýrt fram að mér finnst það auðvitað ekki fýsilegur kostur að tala fyrir nefndaráliti um og eftir miðnætti. Menn mega vita það að framsaga fyrir mínu nefndaráliti tekur auðvitað nokkurn tíma. Nefndarálitið er nokkuð mikið að vöxtum og þó ég hafi ekki hugsað mér að lesa það frá orði til orðs ætla ég samt að fara í gegnum það og spinna út frá því og þess vegna hlýtur það að taka nokkkurn tíma. Mér finnst satt að segja ekki boðleg vinnubrögð að eiga að fara að tala fyrir slíku áliti eftir miðnætti þegar þingmenn virðast vera bæði orðnir tiltölulega fáliðaðir og sumir nokkuð aðframkomnir, þá er auðvitað ekki skemmtilegt að standa í pontu og messa yfir mönnum, líka með mál eins og þetta sem margsinnis hefur verið sagt að sé einn stærsti alþjóðasamningur sem Íslendingar hafa gert og þetta sé eitt stærsta mál sem menn hafi fjallað um á þinginu. Ég hefði svo sem fyllilega kosið að það yrði rætt hvernig framhald þingstarfsins á að vera hér í nótt áður en ég held áfram.

Virðulegi forseti. Það er venja að verða við því að gera stutt hlé á fundum þegar um það er beðið og ég sé enga ástæðu til annars en forseti verði við þeirri ósk hv. 8. þm. Reykn. Hins vegar hlýt ég að benda á að af þeim tíma sem hefur verið til ráðstöfunar fyrir fundi í þinginu í dag hefur tveimur klukkustundum verið varið í umræður um þingsköp, einum og hálfum tíma í eftirmiðdag og hálftíma hér í kvöld og enn er verið að bæta í þann sarp. Ég hlýt líka að benda á að hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson fékk til ráðstöfunar hálftíma í eftirmiðdag vegna utandagskrárumræðu þannig að ekki er um það að ræða að einhverjar sérstakar tafir hafi verið að ræða af hálfu forsetadæmisins eða stjórnarliðsins í þessu máli í dag. Ég held að menn ættu nú að líta í eigin barm í þessu máli.

Hvað með friðarhöfðingjann ...?

Hvað með friðarhöfðingjann, hv. þm. Ólaf Þ. Þórðarson?

Hvað með friðarhöfðingjann, Ólaf Baldvin, Jón Baldvin? Hefur hann verið til friðs í þessu máli?

Hvað með friðarhöfðingjann Ólaf Baldvin? Ég veit ekki hvernig er með hann. En ég hlýt að vekja athygli á þessu og ef ég veit rétt og þekki vini mína í stjórnarandstöðunni rétt þá hafa þeir hugsað sér að leggja töluvert í viðbót í þessa þingskapaumræðu núna og eflaust byrja þeir þingfundinn á morgun með drjúgum umræðum um þingsköp. Ég vildi vekja athygli á þessum staðreyndum um þinghaldið í dag auk þess sem frsm. 1. minni hluta talaði í tvo og hálfan tíma og auðvitað er ekkert við því að segja að menn flytji ítarlegar ræður um þetta mikla mál. En ég vildi koma þessu að, virðulegi forseti, um þinghaldið í dag en að öðru leyti geri ég ekki athugasemd við það að gert verði stutt hlé á fundinum.

Virðulegi forseti. Ég sé ekki ástæðu til þess að hv. 8. þm. Reykv. sé að æsa sig í pontu. Ég hef skilið það sem fram hefur komið í umræðunni þannig að það væri nógur tími og allt í góðu gengi. Það sem ég meina með þessum orðum er m.a. það sem hæstv. utanrrh. sagði á blaðamannfundi í dag að staða annarra mála sem væru til umræðu í þinginu væri viðunandi svo að greinilegt er að hér er nógur tími til að tala um Evrópska efnahagssvæðið. Mér kemur þetta sjónarmið nú satt að segja nokkuð spánskt fyrir sjónir því að hér var dreift til okkar í kvöld lista með forgangsmálum ríkisstjórnarinnar og þegar ég lít yfir þennan lista fæ ég ekki betur séð en það séu a.m.k. sjö mál sem eðlilegt hlýtur að teljast og nauðsynlegt að verði afgreidd fyrir jól. Því hlýt ég að spyrja, herra forseti, er forseti sammála þessu mati utanrrh. að staða annarra mála í þinginu sé viðunandi? Hvað meinar hæstv. utanrrh. með þessar yfirlýsingu? Ég vil bara spyrja. 

Forseti vill taka það fram að hann telur eðlilegt vegna þeirra óska sem hér hafa komið fram að gera stutt hlé á fundinum og kalla til formenn þingflokka til þess að ræða við forseta.

Virðulegi forseti. Mér finnst miður ef ræða mín hefur orðið til þess að hv. þm. Geir Haarde taldi nauðsynlegt að fara upp með þau ummæli sem hann viðhafði. Ég bað einfaldlega um að stutt hlé yrði gert þannig að menn gætu rætt þetta mál utan við þingsalinn af því að mér finnst það eiginlega ekki nokkur framkoma gagnvart hv. þm. Ingibjörgu Sólrúnu Gísladóttur í ljósi sögu málsins og vinnunnar að ætla henni að gera þinginu grein fyrir henni hér um miðnætti. Meira en helmingurinn af þeim tíma, hv. þm. Geir Haarde, sem hefur verið varið í þingskapaumræðu í dag, er vegna yfirlýsingar utanrrh. utan þings. þannig að ef hv. þm. hefur einhver tök á því að fækka yfirlýsingum hæstv. utanrrh. utan þings þá mundi það mjög bæta hér og greiða fyrir málum. Kem ég þeirri ósk á framfæri.

Það hafa margir reynt það.

Já, það hafa margir reynt það, ég veit það. En stundum hefur það borið árangur. Það er hins vegar alveg rétt að ég fékk umræður utan dagskrár í dag í hálftíma. Ég þakkaði fyrir það. En ég vil þó geta þess að það var farið fram á það við mig að ég biði með þá utandagskrárumræðu þar til um korter í fjögur til þess að hv. þm. Björn Bjarnason fengi að ljúka sínu máli og það þyrfti ekki að slíta þá umræðu í sundur. Ég varð við þeirri ósk þó að það kæmi sér ekki endilega mjög vel fyrir mig. Við höfum því í sameiningu reynt að ná samkomulagi til þess að taka tillit til óska hvers annars og það var greinilega ósk frá hv. þm. Birni Bjarnasyni að hann þyrfti ekki að slíta ræðu sína í sundur og ég varð við þeirri ósk og frestaði þannig umræðu minni.

Virðulegi forseti. Ég vil upplýsa að á fundi þingflokksformanna með hæstv. forseta sem haldinn var kl. 8.30 í kvöld bar það mjög á góma hversu lengi ætti að halda fundi áfram í kvöld. Við talsmenn stjórnarandstöðunnar lögðum þunga áherslu á það að fundur stæði ekki fram yfir miðnætti. Ég vil láta það koma fram að mér fannst að það væru nokkuð góðar undirtektir undir það að verða við því að fundurinn stæði ekki mikið fram yfir miðnætti. Að vísu vildum við líka fá alveg á hreint hvenær þau tímatakmörk yrðu en því var ekki alveg slegið föstu. En í ljósi þess að gera má ráð fyrir því að hv. þm. Ingibjörg Sólrún þurfi töluverðan tíma til þess að gera grein fyrir nál. sínu og ekki er eðlilegt að slíta ræðu hennar í sundur frekar en gert var í dag, þá sýnist manni að við ættum að slá botninn í þetta hér og nú og ég mundi eindregið mælast til þess að svo yrði.

Virðulegi forseti. Það gengur orðið mikið á þegar það prúðmenni, 8. þm. Reykv., fer upp með ræðu eins og hann gerði hér áðan um þingsköp. Ég held reyndar að það séu ekki þingskapaumræður stjórnarandstöðunnar sem hafa raskað ró hans og jafnvægi. Ég held að ástæðu þess sé frekar að leita innan dyra á stjórnarheimilinu. En það var ekki það sem var erindi mitt. Ég bendi virðulegum forseta á það að í þeim lista, sem var lagður fram í dag um forgangsmál, eru mörg mjög stór mál sem verða að fá framgang ef núv. hæstv. ríkisstjórn á að geta sinnt sínu samstarfi í upphafi næsta árs. Þess vegna vil ég biðja virðulegan forseta að fara nú til hæstv. utanrrh., því eins og við vitum, ræðir hæstv. utanrrh. ekki lengur við þingið öðruvísi en í gegnum fjölmiðla, og leiti eftir því í því þinghléi eða umræðuhléi, sem nú á að gera, hvaða dagsetningar er um að ræða varðandi fullgildingu EES-samningsins á Alþingi. Hæstv. utanrrh. ræðir alltaf um að það verði að liggja ljóst fyrir áður en hann fari til fundar með öðrum foringjum EFTA-þjóða um framgang málsins. Hæstv. forseti. M.a. af störfum mínum úti í efh.- og viðskn. veit ég hve gífurlega mikil vinna liggur hér fyrir til þess að hægt sé að afgreiða fjárlög og fylgifrv. þess þá vil ég biðja hæstv. forseta að ganga í það að fá þær upplýsingar frá hæstv. utanrrh. hvenær hann þurfi að hafa þetta í höndunum. Er það virkilega svo að utanríkisráðherrar EFTA-landanna ætli að hittast um jólin eða er það í byrjun janúar eða er það ráðgert í seinni hluta janúar? 

Forseti vill ítreka að strax að loknum þessum þingskapaumræðum verður gert hlé á fundinum.

Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa þingskapaumræðu. Ég vil aðeins að það komi fram vegna þess að nefndarálit mitt hefur orðið tilefni hennar að mér er í sjálfu sér ekkert að vanbúnaði að flytja nefndarálit mitt. Það er einungis sá tími sólarhringsins sem mér er ætlaður til þess sem mér finnst heldur óviðurkvæmilegur. Ég hef verið tilbúinn með nefndarálitið frá því í lok nóvember. Ég hef aldrei beðið um frestun á þessu máli eða orsakað neina töf í því og þótt nefndarálitið sé dags. 4. des., er þetta einungis vegna þess að það lá auðvitað ekkert á því fyrr þar sem umræðan var ekki skipulögð fyrr en sl. laugardag. Ég vil því ekki að það sé litið svo á að ég sé að reyna að drepa málinu á dreif eða fresta því. Mér er ekkert að vanbúnaði, það er tímasetningin.

Herra forseti. Það fer ekki á milli mála að það er rétt sem hv. þm. Geir Haarde sagði og gaf í skyn að það eru aðeins örfáir klukkutímar sem hv. þm. hafa haft til þess að ræða þetta mál sem allir eru sammála um að sér stærsta mál, ekki bara þessa þings, kannski stærsta mál í sögu þjóðarinnar. Þess vegna er alveg rétt ályktun að ekki sé hægt að ljúka umræðunni núna. Hvort heldur það væri núna eða í fyrramálið þá getur það auðvitað ekki verið að þeirri umræðu yrði lokið. Ég styð það þess vegna eindregið að hlé verði tekið núna frekar en að taka það kannski um hádegi á morgun eða eitthvað slíkt og mæli mjög sterklega með því að fallist verði á þá tillögu.

Forseti mun fresta fundi og óska eftir því að formenn þingflokka mæti til forsetaherbergis. Fundinum er frestað um 10 mínútur, til kl. 12.30. --- Fundarhlé.

Fundi er fram haldið í Alþingi og áfram haldið umræðu um eina dagskrármálið.

Virðulegi forseti. Ég vil að það komi skýrt fram að þessi niðurstaða er ekki gerð í neinu samkomulagi við okkur talsmenn stjórnarandstöðuflokkanna. Við teljum það sjálfsögð vinnubrögð að ljúka fundi nú þannig að þeir sem eiga eftir að mæla fyrir nefndarálitum minni hluta geri það í dagsljósi á morgun en ekki nú á næturfundi. Við höfum mótmælt því mjög eindregið að fundi sé haldið áfram. Ég minni á að fundir eru boðaðir í fyrramálið í ýmsum nefndum klukkan korter yfir átta og auðvitað er ekki hægt að bjóða þingmönnum það að eiga að sitja marga klukkutíma í viðbót á fundi.

Virðulegi forseti. Ég bar fram spurningu sem ég bað virðulegan forseta fyrir hlé að koma á framfæri við hæstv. utanrrh. þar sem ráðherrann ræðir ekki lengur við þingið. Ég treysti því að sá forseti, sem þá var, hafi komið þeirri spurningu á framfæri en hún var efnislega í þá veru hvaða tímatakmörk það eru sem hæstv. utanrrh. hefur. Hvenær er fyrirhugaður sá fundur forsvarsmanna EFTA-ríkjanna þar sem hann telur sig þurfa að vera mættur með niðurstöðu Alþingis í málinu? Þetta segi ég, virðulegi forseti, vegna þess, eins og ég sagði í ræðu minni áðan, að ég sem nefndarmaður í hv. efh.- og viðskn. veit hvað liggur fyrir okkur hér þannig að hægt sé að afgreiða nauðsynlegustu mál fyrir áramót og taldi þess vegna nauðsynlegt að við þingmenn fengjum að vita hvaða forsendur væru fyrir því að það þyrfti að keyra þessa umræðu fram núna. Mig grunar að höfuðástæðan sé sú að hæstv. ríkisstjórn vilji breiða yfir það að öll mál, sem tengjast fjárlögum og skattamálum, eru óklár og þingið mundi vera nánast starfslaust næstu tvo til þrjá daga ef þessi umræða væri ekki í gangi. Þess vegna, virðulegi forseti, vil ég fá svar hvort ekki hefur verið leitað eftir svörum við þessari spurningu við hæstv. utanrrh. í því hléi sem gefið var áðan.

Forseti getur því miður ekki svarað spurningunni þar sem sú, sem hér stendur, var ekki í forsetastóli þegar þessi spurning var borin fram, en mun að sjálfsögðu láta athuga hvort þetta mál hafi verið borið undir hæstv. utanrrh.

Virðulegi forseti. Ég verð að lýsa miklum vonbrigðum með það að forseti Alþingis skuli ekki hafa tekið af skarið og ákveðið á sjálfstæðan hátt að ljúka fundinum nú. Mér er alveg ljóst að utanrrh. setur ofurþrýsting á forsetaembættið í þessu máli. Það er öllum ljóst hér. En auðvitað er ekki hægt að láta heilt þjóðþing ganga eftir sálrænum duttlungum hæstv. utanrrh. Þetta er stærsta mál, ekki bara þessa þings, virðulegi forseti, heldur stærsta mál nokkurra áratuga. Við höfum í utanrmn. lagt fjögurra mánaða vinnu, samfleytt frá ágústmánuði og margir enn lengur, í þetta mál. Hér hefur komið fram að við höfum haldið í kringum 80 fundi í nefndinni um málið. Finnst virðulegum forseta það vera okkur bjóðandi, fulltrúum 2. og 3. minni hluta í utanrmn., eftir alla þessa vinnu að ætla að gera þinginu grein fyrir henni um hánótt? Hvers konar framkoma er þetta við okkur eiginlega? Þetta er ekki manneskjuleg framkoma, hún er ekki kurteisi og hún er ekki þingleg. Á maður að skilja þann boðskap þannig að þegar maður í marga mánuði er að vinna hér að málum og reynir að vanda sig vel þá sé það afstaða forsetaembættisins að umræður skuli fara fram um hánótt bara af því að einhver ráðherra heimtar það? Ég vil biðja forseta þingsins að taka sjálfstæða ákvörðun í þessu máli. Það vita auðvitað allir að ekki verður hægt að ná neinu samkomulagi við utanrrh. um þetta mál. Hann er utan þings að ráðast á þingið dag eftir dag og ef hann á að ráða hér ferð verður þetta allt saman upp í loft. Og ætla að bjóða okkur það, 2. og 3. minni hluta utanrmn., að mæla fyrir okkar nefndarálitum þannig að klukkan verði kannski orðin fimm eða sex þegar við höfum lokið okkar málflutningi og tveir klukkutímar í það að nefndastörf hefjist klukkan átta gengur ekki, virðulegi forseti. Það bara gengur ekki. Ég óska eftir því ef forseti ætlar virkilega að halda við þessa ákvörðun að hún skýri rökin á forsetastóli gagnvart okkur þingmönnum sem erum settir í þessa stöðu. Hver eru rökin? Hver er nauðsynin fyrir því að láta okkur mæla fyrir nefndarálitunum um hánótt? Ég vil biðja virðulegan forseta að útskýra það fyrir okkur. Mér finnst ég eiga kröfu á því að fá að vita það af hálfu forsetans hvers vegna hún er að setja okkur í þessa stöðu.

Hæstv. forseti. Mér finnst að það sé margt í störfum Alþingis sem hafi mjög farið aftur eftir að deildaskipting var aflögð. Það eru kannski ekki stór formsatriði en þó eru það formsatriði þegar tilkynnt er að fresta eigi fundi um tíu mínútur og við venjulegir þingmenn teljum að það séu þessar venjulegu tíu mínútur sem verið er að tala um. En þetta er orðið eins og annað og ekki haft fyrir því að senda forseta í stólinn til að tilkynna framhaldsfrestun eins og alltaf hefur verið gert undir slíkum kringumstæðum þannig að menn vissu þá hvort það ætti að vera 20 mínútur, 30 mínútur eða klukkutími. Ég mat það aftur á móti við starfandi forseta að hann ákvað að fresta, það var virðingarvert, og að menn ræddu saman. Annað er það að ég man eftir því að Lúðvík Jósepsson setti fram kröfur um hvað væri eðlilegur vinnudagur á Alþingi. Ég man eftir því að Matthías Bjarnason setti fram kröfur um hvað væri eðlilegur vinnudagur. Og ég hygg að ekki sé hallað á neinn af hinum ungu fulltrúum Sjálfstfl. eða Alþfl. í salnum þó ég segi það hreint út að sá sem best situr þingfundi er aldursforsetinn í salnum í dag, hv. 4. þm. Reykv. Það er einfalt að samþykkja það niðri í flokksherbergjum að hér skuli haldið uppi fundum og fara svo heim að sofa. Það er einfalt. Það eru stórar hetjur sem þannig starfa og tefla svo fram hinum sem ætla að hlusta og ætla þeim að vaka. Ég verð að segja eins og er að mér finnst ekki mikið tillit tekið til þeirra manna sem eru komnir yfir miðjan aldur þegar menn standa svona að verkum. Það hefði verið eðlilegt að haga málum þannig nú að gera hlé, en byrja fundinn á morgun á því að hæstv. iðnrh. eða utanrrh. segði okkur fréttir af olíufundinum sem íslenska sjónvarpið var að segja frá og upplýsti hvort þessi olíufundur er á því svæði sem Íslendingar hafa gert tilkall til.  Herra forseti, ég ætla ekki að þreyta hæstv. forseta eða þingheim með lengri umræðu um þetta.

Virðulegi forseti. Nú er þetta auðvitað ekki í fyrsta skiptið sem fundur er haldinn vel inn í nóttina. Nú stöndum við frammi fyrir því að það eru mörg mál og erfið sem þingið þarf að afgreiða fyrir jól. Það er ekki bara EES, sem stjórnarmeirihlutinn leggur mikla áherslu á, það eru líka ýmis önnur mál. Þess vegna er nauðsynlegt að nýta tímann sem best. Auðvitað væri æskilegt ef hægt væri að hætta núna og hver héldi til síns heima og hvíldi sig fyrir morgundaginn. Ég vil að það komi fram og get sagt það fyrir hönd stjórnarliðsins að við erum fyrir okkar leyti tilbúin að hætta núna ef hægt er að ná samningum um það hvenær þessi umræða endar. Á sínum tíma var samið um það, 2. des., að til þessarar umræðu þyrfti þrjá daga. Ég tel að ekkert hafi gerst sem raunverulega hafi breytt þeirri tímaþörf og þess vegna segi ég, eins og kom fram á fundi okkar formanna þingflokkanna með forseta fyrr í kvöld, að við erum út af fyrir sig reiðubúin til að hætta núna ef hægt er að ná samkomulagi um það hvenær umræðan endar. Staðan er hins vegar einfaldlega þannig að ef það er svo, eins og kom fram í umræðunni í dag, að e.t.v. þyrfti alla daga fram að jólum í þessa umræðu þá sér hver maður að með einhverjum hætti verður að skipuleggja hana. Ef ekki er hægt að ná samkomulagi þá sé ég ekki annað en að við verðum að nota þann tíma sem til er og tala talsvert inn í þessa nótt.

Virðulegi forseti. Það virðist ekki alveg hafa komist til skila, og er raunar dálítið sérkennilegt, að ýmislegt hefur breyst. Það var alla tíð fyrirvari af hálfu stjórnarandstöðunnar að það yrði breyting á þessu samkomulagi ef þjóðaratkvæðagreiðsla í Sviss færi á þann veg sem hún gerði. Það á ekki að þurfa að koma nokkrum manni á óvart að þessi breyting varð. Það er líka svo að ekki voru allir sáttir við þann knappa tíma sem ætlaður var fyrir 2. umr., jafnvel þótt að þessi viðbót hefði ekki komið, en menn höfðu þó alla vega möguleika á því að halda áfram við 3. umr. sem var kannski neyðarkostur fyrir suma. En það þarf ekki að vera neinum undrunarefni að þessi umræða er jafnátakamikil og hún er vegna þess að á Íslandi er staðið mun ólýðræðislegar að málum en í öllum hinum EFTA-ríkjunum. Ég rakti það í dag og ætla ekki að fara að endurtaka, en ég hef útskrift af því hvernig þessum málum er háttað ef einhver efast um mitt mál. Það er einfaldlega þannig að hér er verið að reyna að knýja í gegn úrslit með litlum þingmeirihluta, ef hann verður þá fyrir hendi, í máli sem varðar marga. Það hlýtur að vera réttur okkar og skylda sem erum ekki sátt við þessi vinnubrögð að reyna að tala um fyrir þeim sem ætla að hafa þennan hátt á og það krefst tíma. Það er ekkert launungarmál að þetta er stórt, viðamikið og margslungið mál og enn er von til þess að eitthvað breytist.

Virðulegi forseti. Hv. 17. þm. Reykv. sagði að ekkert hefði breyst frá því að samkomulag, sem hann taldi að hefði verið gert um þessa umræðu, var gert. Ég tók ekki þátt í þeim umræðum en get þó sagt hv. þm. það að eitt hefur breyst frá þeim tíma og það er að í ljós hefur komið að nauðsynlegustu lagabreytingar til þess að hægt sé að koma fram fjárlögum og tilheyrandi skattalagabreytingum eru svo skammt á veg komnar og frumvörpin svo illa unnin af hálfu ríkisstjórnar að við þurfum allan tíma sem við höfum fram að jólum til þess eins að vinna í þeim málum. Þess vegna var það, virðulegi forseti, að ég bar fram þá spurningu fyrr í kvöld hvað það væri af hálfu hæstv. utanrrh. sem ræki svona mikið eftir því að þessi umræða yrði kláruð núna. Ég veit að hæstv. forseti veit að þing hefur iðulega komið saman að nýju í janúarbyrjun til þess að taka á málum sem hafa þó verið minni umfangs og minni að mikilvægi en samningurinn um hið Evrópska efnahagssvæði. Þess vegna finnst mér það lágmarkskrafa okkar þingmanna að hæstv. utanrrh., sem fer með þetta mál fyrir hönd ríkisstjórnarinnar, upplýsi hvað það er sem setur þessa gífurlegu pressu á málið núna. Ég treysti því, virðulegur forseti, að virðulegur forseti sjái til þess að við þeirri spurningu, sem ég lagði fyrir þann forseta sem var fyrr í kvöld og bað um að yrði farið með inn á fundinn sem haldinn var í hléinu áðan, fáist svar ekki seinna en í upphafi fundar á morgun hvað það sé af hálfu hæstv. utanrrh. sem setur þessa pressu á málið.

Virðulegur forseti. Eins og þessi dagur hefur sýnt okkur eru öll mál í upplausn sem þurfa að komast í gegnum þingið fyrir áramót. Ef menn ætla að halda þessa braut munu líklega engin önnur mál komast í gegn fyrir jól. Það hlýtur því að vera mikið umhugsunarefni fyrir hæstv. forseta hvað eigi að gera í þessu. Ég hvet forseta eindregið til þess að reyna að bera klæði á vopnin og reyna að hafa þau áhrif að þessari umræðu verði frestað fram yfir áramót. Það er eina leiðin til þess að önnur mál komist áfram. Það er alveg auðséð á því hvernig þetta gengur allt saman fyrir sig. Þessu máli var líkt við það að ætla sér að gifta dauðan mann. Ég held að frekar sé hægt að líkja þessu hreinlega við jarðarför og minni á kvæðið þar sem var kveðið um einhvern Jón, ,,eftir japl og jaml og fuður, Jón var grafinn út og suður``. Þ.e. að þannig endi þetta mál að við gröfum þennan Jón út og suður.

Er átt við hæstv. utanrrh.?

Akkúrat. Ég vil sem sagt leggja það til að gert verði það sama og Vestfirðingar gerðu áður og þetta lík verði staursett, a.m.k. vel fram yfir áramótin.

Forseti vill biðja menn að gæta orða sinna í þessum umræðum.

Virðulegi forseti. Mörg rök hníga að því að skynsamlegt væri að láta þessari umræðu lokið, bæði það sem snýr að þeim þingmönnum sem eiga eftir að mæla fyrir nál. og er, eins og ég hef áður sagt í kvöld, ekki upp á það bjóðandi að þeir séu að fara í gegnum sín nefndarálit um miðja nótt. Það er líka annað sem vekur athygli sem er náttúrlega ástandið í Alþfl. því hér ber engu saman og því mundi ég halda að full ástæða væri til að gera hlé þannig að Alþfl. gæti komið sér saman um það hvað hann vill gera. Hv. 17. Reykv., þingflokksformaður Alþfl., er farinn að ræða að það þurfi að afgreiða einhver önnur mál fyrir jól en EES, en formaður Alþfl. sagði í útvarpi fyrr í kvöld, ég hlustaði á það í fréttum, að það lægi mest á því að afgreiða EES-málið en staða annarra mála er viðunandi, sagði hæstv. utanrrh. Ég vil leggja það til, virðulegi forseti, að gert verði hlé á þessum fundi þannig að sérstaklega Alþfl. geti komið sér saman um hvað beri að gera í þessum málum.

Þingflokkur Alþfl. hefur ekki óskað eftir því að gert verði hlé. Þá verður tekin upp þessi umræða sem forseti hafði boðað.

Virðulegi forseti. Forseti hefur valdið í þessum efnum og auðvitað mun meiri hlutinn ráða framgangi máls en ég vil vekja athygli hæstv. forseta á því að kostir eru tveir í þessari stöðu. Velji forseti þann kost að halda umræðu áfram þá kvarta ég ekkert undan því enda vanur vökum og að vinna á nóttu ef með þarf. En ég vildi benda forseta á að það mun óhjákvæmilega hafa áhrif á störf þingnefnda. Skv. 20. gr. þingskapalaga er ekki unnt að halda þingnefndafundi á meðan á þingfundum stendur nema allir þingmenn samþykki. Forseti verður því að gera sér ljóst að verði haldið áfram umræðu eins og útlit er fyrir að forseti hafi ákveðið þá mun hún að sjálfsögðu standa nokkurn tíma. Ég sé ekki að þingmenn sem sinna lögboðinni skyldu sinni skv. 53. gr. þingskapa, að vera hér á þingfundi, uni því ef fundur stendur mikið lengur að mæta á þingnefndafundum kl. 8 í fyrramálið. Þaðan af síður ef þingfundur mun þá standa enn. Þetta vildi ég að forseta væri alveg ljóst. Enn fremur vil ég minna forseta á að samkvæmt viðverutöflu eru einungis 15 stjórnarliðar í húsinu af 36 og ég vildi gjarnan að forseti gerði þingheimi grein fyrir því hversu margir af þeim 21 sem eru fjarverandi hafa fjarvistarleyfi þannig að ljóst sé hverja vantar. Óhjákvæmilega hlýtur maður að gera þá kröfu til þingmanna verði fundi fram haldið að jafnt gangi yfir alla í þessum efnum og menn mæti hér og sinni þinglegum skyldum skv. 53. gr. þingskapalaga.

Virðulegi forseti. Ég hafði óskað eftir því að forseti svaraði spurningu minni áðan en ég heyri að forseti ætlar ekki að virða mig svars. Ég spurði: Hvað er það sem knýr forsetann til að halda þannig á málum að 2. og 3. minni hluti utanrmn. verða eftir fjögurra mánaða samfellda vinnu að gera grein fyrir ítarlegum nefndarálitum sínum um hánótt? Ég vil minna virðulegan forseta á að hún kallaði mig í forsetaherbergið í dag og greindi mér frá því að henni fyndist ekki við hæfi að hv. þm. Björn Bjarnason þyrfti að slíta í sundur ræðu sína og þess vegna var ég spurður hvort ég vildi ekki fallast á að bíða með að utandagskrárumræðan hæfist svo að tillit væri tekið til hv. þm. Björns Bjarnasonar. Ég féllst á það. Þá lá svo mikið við að taka tillit til framsögumanna utanrmn. að hv. þm. Björn Bjarnason mátti ekki slíta í sundur sína ræðu og ég varð að breyta mínum áætlunum og samkomulagi. Er mönnum mismunað hér, virðulegur forseti? Er þingstörfum breytt og áætlunum og tilkynningum úr forsetastól til að verða við óskum hv. þm. Björns Bjarnasonar? En þegar ég bið um skýringu af forsetastóli um það hvers vegna forseti sér sig knúinn til að pína okkur í þessa stöðu fæ ég ekki einu sinni svar. Mér er alveg ljóst að Alþfl. leggur á þetta höfuðkapp. Það vita allir. Það þurfti ekki ræðu hv. þm. Össurs Skarphéðinssonar til þess. En í stöðu sem þessari verður forsetinn að hafa sjálfstæðan vilja. Hann verður að gæta hagsmuna þingmanna en má ekki bara líta á sig sem fulltrúa ríkisstjórnarinnar eða ráðherranna í þessari stöðu. Fyrir utan það að ég tel að sú leið sem hér er valin sé verst fyrir ríkisstjórnina. Þetta er svo mikil óbilgirni, þetta er svo mikil ókurteisi og svo mikil óhæfa í þingstörfum að setja fulltrúa minni hluta í utanrmn. eftir margra mánaða vinnu í þessa stöðu að það getur ekki gert neitt annað en illt verra. Þess vegna vil ég minna hæstv. forseta á það hvernig hún kallaði mig til fundar í dag og bað mig að taka tillit til hv. þm. Björns Bjarnasonar. Það var gert. Ég bið um að sama sé gert við okkur og gert var við hv. þm. Björn Bjarnason. Það var tekið tillit til hans óskar. Ég fer fram á að við njótum sama réttar.

Vegna orða hv. þm. getur forseti lýst því yfir að honum þykir það mjög miður að ekki hefur tekist að ná samkomulagi um hvernig standa skuli að þessum fundi nú. Það liggur ljóst fyrir að ekki var hægt að komast að samkomulagi. Það var ekki hægt að hefja utandagskrárumræðuna klukkan hálffjögur í dag vegna þess að í einn og hálfan klukkutíma fóru hér fram þingskapaumræður eins og öllum þingmönnum er kunnugt um. Forseta þykir mjög miður hvernig fundartíminn í dag hefur farið í annað en hann var ætlaður. En forseti ræður ekki við það umfram það sem raun ber vitni og lýsir því enn yfir að henni þykir miður að málin hafa þróast í þá veru sem orðið er. Ef koma á málum áfram er ekki um annað að ræða en reyna að nýta tímann og hann hefur farið fyrir heldur lítið hjá okkur öllum, því miður.

Virðulegur forseti. Nú skal ég vera fyrstur manna til að taka undir það með virðulegum forseta að það er miður hversu mikill tími hefur farið í þingskapaumræðu í dag. Þess vegna mun ég eingöngu bera fram eina spurningu til virðulegs forseta. Hún er á þá leið hvort virðulegur forseti geti ekki deilt þeirri skoðun með mér að það kunni að vera svo að glannaleg ummæli hæstv. utanrrh. bæði á blaðamannafundum erlendis og hérlendis eigi einhvern þátt í því hversu mikill tími hefur farið í utandagskrárumræðu í dag. Ég vil biðja virðulegan forseta að svara þessari einföldu spurningu minni.

Ég held að það hafi ekki farið fram hjá neinum hver ástæða hefur verið fyrir þingskapaumræðum hér í dag og þarf forseti ekki að staðfesta það.

Virðulegi forseti. Ég held að það liggi nokkuð ljóst fyrir að þingmenn una því mjög illa að umræðum sé haldið áfram. Það er algjörlega óviðunandi að talsmenn minni hluta eigi að fara að flytja mál sitt þegar svo langt er liðið á nótt. Þess vegna legg ég til, virðulegi forseti, að umræðunni sé frestað til morguns og óska eftir að það sé borið undir atkvæði þeirra sem hér eru viðstaddir.

Þá er það dagskrártillaga.

Ég held að ekki þurfi að hafa mörg frekari orð um það. Ég legg bara fram skriflega tillögu til forseta um að þegar verði greidd atkvæði um hvort fundinum skuli ekki frestað.

Virðulegur forseti. Hér hafa átt sér stað miklar umræður um gæslu þingskapa vegna þess að þingmenn una því ekki að þessi fundur eigi að standa langt fram eftir nóttu. Ég vil aðeins spyrja út af því sem hv. 17. þm. Reykv. sagði, að ástæðan fyrir því að umræðum væri haldið áfram væri sú að ekki hefði náðst samkomulag um hvenær þessi umræða gæti endað: Getur hv. þingflokksformaður Alþfl. reiknað með því að hægt sé að ganga frá samkomulagi um slíkt um miðja nótt í máli sem þessu þegar mikill hluti þingmanna er fjarverandi? Hv. þingflokksformaður Alþfl. hlýtur að skilja að það er hrein fjarstæða að slíkt geti gerst um miðja nótt. Þar af leiðandi getur það ekki verið ástæða þess að umræðunni er haldið áfram. Hvort þær tvær framsögur sem eftir eru fara fram í nótt eða á morgun skiptir að sjálfsögðu sáralitlu máli um framvindu málsins á meðan ekki hefur náðst bærilegt samkomulag í þinginu. Þetta vildi ég aðeins benda á, virðulegur forseti, vegna þess að mér fundust þessi ummæli hv. 17. þm. Reykv. ekki eðlileg.

Tíminn líður hjá okkur og hann fer fyrir lítið að mati forseta. Þess vegna hefur forseti tekið þá ákvörðun að fresta þessari umræðu nú og gerir það í trausti þess að þingmenn geri sér grein fyrir því að væntanlega verða lengri fundir á morgun til að ræða þetta mál.

Virðulegi forseti. Áður en umræða um Evrópskt efnahagssvæði hefst vil ég að það komi skýrt fram að ekki hafa verið höfð nein samráð við stjórnarandstöðuna og málsvara hennar um tilhögun dagskrár í dag. Ég vil líka að það komi fram sem skoðun mín að nú, þegar svo skammt er til jólaleyfis, sé afar óhyggilegt að standa þannig að málum að ekki séu höfð samráð um dagskrá. Það eru ekki nema átta þingdagar til jólaleyfis. Hins vegar er fullljóst að mjög mörg mál þarf að ræða á næstu dögum sem varða efnahagsmál og afgreiðslu fjárlaga. Við höfum meðtekið það að hæstv. utanrrh. hefur ekki aðeins tilkynnt erlendum blaðamönnum og fréttamönnum það hver úrslit muni verða í atkvæðagreiðslu um EES á Alþingi og hvernig einstakir flokkar muni greiða atkvæði heldur og hitt að málþóf sé fyrirhugað um EES. Ég held að þetta sé á nokkrum misskilningi byggt. Ég held að það mál sem hér er til umræðu sé það viðamikið og snerti flest svið mannlegra samskipta að ekki þurfi að tala um neitt málþóf þótt þingmenn telji sér nauðsyn að ræða það ítarlega á lengri tíma en er nú til jóla. Það er alkunnugt að margir stjórnarandstöðuþingmenn tóku alls ekki til máls við 1. umr. Ég gæti nefnt allmarga sem ekki gerðu það en 2. umr. máls er aðalumræða. Hér er ekki aðeins um að ræða eitt örlagaríkasta mál sem fyrir þingið hefur verið lagt heldur er það líka mælt í þúsundum síðna og má segja að þetta þingmál eitt sé á við mörg hundruð önnur þingmál. Þar af leiðir að eyða þarf í það miklu lengri tíma en öll venjuleg þingmál. Þess vegna finnst mér miðað við þann skamma tíma sem fram undan er að afar óhyggilegt sé að reyna ekki að átta sig á því hvernig við ætlum að komast fram úr þeim mörgu málum sem við höfum að glíma við til jóla. Ég vil eindregið hvetja virðulegan forseta til þess að leita samráðs við alla þingflokka um meðferð mála á næstu dögum.

Hæstv. forseti. Ég kveð mér hljóðs um gæslu þingskapa vegna ummæla hæstv. utanrrh., Jóns Baldvins Hannibalssonar, sem birtust í DV sl. laugardag og eru byggð á símaviðtali við ráðherrann í Genf. Vægt til orða tekið eru þessi ummæli óskiljanleg og erfitt að átta sig á hvaða tilgangi þau eiga að þjóna hvað varðar okkur þingmenn og þjóðþingið sjálft. Virðulegi forseti. Ég vil fara þess á leit við hæstv. utanrrh. að hann komi upp í þennan ræðustól á eftir mér og endurtaki þau ummæli sín sem komu á eftir millifyrirsögninni ,,Ræðst af andvökum og þvagfærum`` svo þingið og þjóðin geti heyrt þessi ummæli af vörum ráðherrans úr þessum ræðustól. Eftir að ráðherrann hefur endurtekið þessi ummæli sín hér getur hæstv. forseti metið þau og dæmt, ekki hvað síst þar sem hann víkur að starfi forseta og þingsköpum. Að ráðherra í ríkisstjórn skuli leyfa sér slíkt orðaval er umhugsunarefni fyrir þingmenn og þá aðallega fyrir hæstv. forsrh., ábyrgðarmann þessa ráðherra. Ummæli sem þessi hljóta að vekja spurningar um hvort ráðherrann sé í því jafnvægi sem æskilegt verður að teljast á þeim tímum sem hann er að semja um svo mikilsverð mál sem nú standa yfir. Virðulegi forseti. Ég vænti þess að hæstv. utanrrh. verði við ósk minni.

Virðulegi forseti. Hér hafa komið fram mjög athyglisverðar upplýsingar í þessari umræðu um gæslu þingskapa. Það sem merkilegast er er í raun og veru að það liggur þegar fyrir, samkvæmt yfirlýsingu frá hv. 3. þm. Norðurl. v., að ekkert samkomulag er um það hvernig fara eigi með frv. til staðfestingar á samningi um Evrópskt efnahagssvæði. Ég vil spyrja hæstv. forseta hvort leitað hefur verið eftir slíku samkomulagi. Hafa farið fram viðræður milli formanna þingflokka og forsætisnefndar um þau mál? Ég óska eftir því að forseti upplýsi sem nánast um það. Í öðru lagi vil ég spyrja hæstv. forseta og biðja hann um að svara því sem forseti Alþingis: Telur forsetinn málið þingtækt? Telur forsetinn að það frv. sem á að fara að ræða á eftir sé þingtækt með hliðsjón af því að það liggur fyrir af hálfu flm. frv. að það verður að breyta því í grundvallaratriðum áður en málið verður til lykta leitt í þessari virðulegu stofnun? Ég tel víst að hæstv. forseti hafi myndað sér skoðanir á þessu og ég tel að ég eigi kröfu á því sem þingmaður að vita hvaða skoðun forseti Alþingis hefur á þessu máli. Telur hún málið þingtækt? Hefur hún myndað sér sjálfstæða skoðun á því hvort þetta mál er þingtækt? Síðan vil ég, virðulegi forseti, taka mjög eindregið undir þau orð sem voru flutt af hv. 4. þm. Norðurl. v. áðan. Ég vil benda á að hæstv. utanrrh. viðhafði þessi ummæli ekki aðeins í viðtali við DV heldur einnig hliðstæð ummæli á blaðamannafundi sem var greint frá í fréttum Ríkissjónvarpsins í gærkvöldi. Þar byrjaði hæstv. utanrrh. blaðamannafundinn á því að láta fundarsalinn hlæja að Alþingi Íslendinga. Hæstv. utanrrh. taldi sér sæma að gera grín að Alþingi Íslendinga með einkar ósmekklegum hætti. Þó tók steininn úr og þannig kórónaði hann sköpunarverkið þegar hann talaði um að sérstaka líkamsburði þyrfti til að þola það að sitja á Alþingi Íslendinga undir málflutningi stjórnarandstöðunnar. Ég hygg, virðulegi forseti, að aldrei áður hafi nokkur ráðherra gert jafnlítið úr þjóðþinginu og hæstv. utanrrh. gerði í þessu viðtali samkvæmt fréttum sjónvarpsins. Ég skora á hæstv. utanrrh. að koma hingað upp og biðjast formlega afsökunar á þessum ósmekklegu, ódrengilegu og óheiðarlegu ummælum í garð Alþingis Íslendinga. Ég tel að það sé útilokað fyrir nokkurn þingmann, sem hefur snefil af sjálfsvirðingu, að sitja undir þessari smekkleysu hæstv. utanrrh. og formanns Alþfl. Auðvitað ætti forseti sem hefur aðgang að þessum ummælum í sjónvarpinu að víta hæstv. ráðherra fyrir þessi vinnubrögð eða eru ummæli af þessu tagi til þess fallin að greiða fyrir vinnubrögðum á Alþingi Íslendinga þessa daga? Er það aðferðin við að leita eftir samkomulagi að sproksetja Alþingi og alþingismenn á erlendum vettvangi með þessum ósmekklega hætti?

Virðulegi forseti. Fyrir um það bil hálfum mánuði hófust viðræður milli þingflokksformanna um það hvernig þinghaldi skyldi háttað fram til jóla og hvernig farið skyldi með EES-málið. Þá var ákveðið að þremur dögum skyldi varið til 2. umr. og það samkomulag var gert með fyrirvara um hvað gerast kynni í Sviss. Síðan kom í ljós að samningurinn var felldur í Sviss sem leiddi af sér að algerlega ný staða kom upp í málinu. Nú hefur það enn þá ekki verið upplýst hvort samningurinn, eins og málin standa nú, er til þess hæfur að hann sé tekinn til 2. umr. Á þingflokksformannafundi með forseta sl. föstudag bað ég um lagalega úttekt á því hvernig þetta horfði við. Ég hef ekki fengið neitt slíkt í hendur en mér skilst að á fundi utanrmn. í morgun hafi komið fram álitsgerð frá utanrrn. Hún er að mínum dómi alls ekki marktæk heldur er það þingið sjálft sem á að meta það hvort málið er tækt til að ræðast í sölum Alþingis. Það er Alþingis að meta það, ekki lögfræðinga utanrrn. Ég ítreka því þá beiðni mína til hæstv. forseta að slík úttekt verði gerð og að hún berist okkur í hendur áður en þetta mál verður tekið á dagskrá. Það hefur alltaf verið ljóst, virðulegi forseti, að 2. umr. um EES-málið mun taka langan tíma. Ég hlýt að benda á það, eins og fleiri hafa gert í umræðunni, hversu mörg og stór mál eru til umræðu á þinginu, mál sem þarf að afgreiða fyrir jól. Ég hlýt því að segja að með því að taka EES-málið á dagskrá nú, sem mun kalla á umræður næstu daga, er auðvitað verið að setja ríkisfjármálin í uppnám. Það er á ábyrgð ríkisstjórnarflokkanna. Það er haft eftir stjórnarliðum í útvarpinu að þeir ætli að hefja 2. umr. um EES-málið á Alþingi í óþökk stjórnarandstöðunnar. Það er líka haft eftir stjórnarliðum að stjórnarandstaðan hafi brotið hvert einasta samkomulag sem gert hefur verið um afgreiðslu EES-málsins eins og sagði í fréttum Ríkisútvarpsins á laugardaginn. Þetta eru náttúrlega makalausar yfirlýsingar sem verið er að hafa eftir þingmönnum. Þegar við bætist yfirlýsing utanrrh. í Genf fer manni ekki að lítast á blikuna, hvorki á þá starfshætti né það orðafar sem menn nota. Ég hlýt að lýsa því yfir að það sem fylgja mun næstu daga er á ábyrgð ríkisstjórnarflokkanna. Ég krefst þess að hæstv. utanrrh. biðjist afsökunar á ummælum sínum. Slíkt virðingarleysi við þingið er óþolandi.

Frú forseti. Sú dagskrá sem liggur fyrir þessum fundi er ekki samin í neinu samráði við þingflokksformenn, a.m.k. ekki stjórnarandstöðunnar. Ég vil láta það koma fram og ég vil láta koma fram mótmæli við þessari dagskrá. Það er ekki eðlilegt að taka EES-málið til 2. umr. í dag. Samningurinn er ekki í endanlegu formi á þingskjölunum. Það eitt er vitað að endanleg gerð þessa samnings er ekki sú sem prentuð hefur verið á þeim þingskjölum sem við höfum. Þar fyrir utan liggur Alþingi náttúrlega ekkert á að afgreiða þetta mál. Evrópskt efnahagssvæði verður ekki myndað fyrr en í fyrsta lagi 1. júlí á næsta ári og við höfum nógan tíma þangað til að ræða málið í ljósi atburða sem gerast á næstunni, m.a. í kjölfar ráðherrafundar 21. des. Utanrrh. þarf ekki að biðja Alþingi um umboð til þess að semja, allra síst að skynsamlegt sé að veita honum slíkt umboð. Hann hefur umboð frá ríkisstjórninni til að taka þátt í viðræðum um myndun Evrópsks efnahagssvæðis eða breytingar á þessum samningi. Hann þarf ekkert umboð frá Alþingi til þess nema ríkisstjórnin hafi svipt hann því umboði sem hann hefur haft frá henni. Þar af leiðandi getur hann ekki ætlast til þess að Alþingi samþykki sérstaka heimild fyrir hann til að semja um það sem honum kann að þóknast. Ég ætla ekki að blanda mér í það hvernig hæstv. utanrrh. klagar Alþingi Íslendinga á erlendum vettvangi. Sjálfsagt er hann að reyna að hefna þess í Genf sem hallaðist á Alþingi. Sumir reyndu að hefna þess í héraði sem hallaðist á Alþingi. Utanrrh. kýs að gera það erlendis. Mig tekur svo sem ekkert sárt þó að hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson verði sér til skammar í útlöndum ef hann gerir það sem prívatpersóna. En þegar hann kemur fram á blaðamannafundi sem utanrrh. lýðveldisins er það öllu lakara.

Virðulegur forseti. Við hljótum að spyrja til hvers það er að hafa heimild í þingsköpum til að gera athugasemdir við dagskrá og fundarstjórn þegar af hálfu hæstv. forseta koma ekki nein svör við þeim mörgu spurningum sem fram eru bornar. Það er ekki eingöngu í umræðunni hér og nú sem þetta gerist. Það virðist vera mat hæstv. forseta að hann þurfi ekkert við þingmenn að tala eða svara þeim athugasemdum sem koma fram. Ég átta mig ekki á því hvernig það er metið að hafa slíka heimild í þingsköpum þegar forseti þingsins sér ekki ástæðu til að bregaðst við beinum og eðlilegum fyrirspurnum og athugasemdum þingmanna. Ég vil mótmæla því hvernig hér er staðið að málum. Ég vil mótmæla því að þetta mál sé tekið á dagskrá án nokkurs samráðs við stjórnarandstöðuna eins og hefur komið fram. Ég undrast það ef hæstv. forseti telur að það sé vænlegt til að greiða fyrir störfum í þinginu í jólaönnum að standa þannig að málum. Það hefur ekki aðeins komið fram hjá formönnum þingflokka stjórnarandstöðunnar að ekkert hafi verið við þá rætt um dagskrá nú eða framvindu mála í þinginu fram til hátíða. Það hefur komið fram hjá formanni stærsta stjórnarandstöðuflokksins að hans mat sé að þetta mál sé ekki þingtækt og það er talsvert mikið satt. Ég er þeirrar sömu skoðunar, virðulegi forseti. Frá forseta hefur ekki heyrst orð um það hvert sé mat hans á þessu máli. Ég óska eftir upplýsingum um það hvernig hafi verið staðið að þessu máli í forsætisnefnd þingsins, hvernig hafi verið fjallað um undirbúning mála í forsætisnefnd þingsins. Oft reynir á þá nefnd en ekki síst nú í aðdraganda hátíða þegar annir verða slíkar sem raun ber vitni á Alþingi. Mér finnst kominn tími til að hæstv. forseti svari þingmönnum einhverju.

Hefði hv. 4. þm. Austurl. haft biðlund hefði hann átt eftir að heyra svör frá forseta. Forseti vildi gjarnan gefa þingmönnum sem höfðu óskað eftir því að taka til máls um gæslu þingskapa tækifæri til að tjá sig áður en forseti svaraði. En í bili hafa ekki fleiri óskað eftir að taka til máls um gæslu þingskapa og þá er komin röðin að forseta. Það hefur verið gagnrýnt að forseti tekur þetta mál, EES-samninginn, á dagskrá. Það var gert ráð fyrir því í starfsáætlun þingsins að þetta mál yrði afgreitt eigi síðar en 20. nóv. Nefndarálit utanrmn., meiri hluta og 1. og 2. minni hluta, hafa legið fyrir í tvær vikur. Það hafði verið gert ráð fyrir því að 2. umr. færi fram sl. laugardag. Það hafði verið ákveðið í samráði og með vitund allra þingflokka að öðru leyti en því að fyrirvari var um það hvernig afgreiðslu málið fengi hjá Svisslendingum. Ef samningurinn yrði felldur þar vildu menn ræða málið á nýjan leik. Það voru haldnir fundir með forseta og fyrsta varaforseta og formönnum þingflokka eða fulltrúum þeirra, bæði á föstudag og laugardag sl. til að ræða þessi mál. Það var ósk stjórnarandstöðunnar að málið yrði ekki tekið til umræðu eins og áætlað hafði verið og kom fram á dagskrá sl. laugardag. Það var ósk stjórnarandstöðunnar að fresta umræðunni fram yfir helgi en að taka í staðinn til umræðu munnlega skýrslu utanrrh. Sú umræða fór fram sl. laugardag. Þess vegna hefur forseti litið svo á að það kæmi engum á óvart að málið yrði á dagskrá í dag þar sem ætíð hefur legið fyrir að það þyrfti að afgreiða þetta mál fyrir jól. Það hafa verið áform ríkisstjórnarinnar og hennar markmið. Lái hver sem vill forseta að hann reyni að sjá til þess að málum verði komið áfram eins og ætlað er samkvæmt starfsáætlun þingsins og fyrirætlunum ríkisstjórnar hverju sinni sem væntanlega styðst við meiri hluta þingsins. Forseti telur það vera skyldu sína. Varðandi þá spurningu hv. 9. þm. Reykv. hvort forseti telji málið þingtækt, þá svarar forseti því játandi en telur að það sé þingsins sjálfs að ræða það og komast að niðurstöðu um það ef svo er ekki. Forseti man ekki eftir fleiri atriðum sem hann hefur verið spurður um en varðandi ummæli utanrrh. í sjónvarpi sem hér voru gerð að umræðuefni vill forseti vísa því til hæstv. utanrrh. sjálfs. Það er á eigin ábyrgð jafnt ráðherra sem þingmanna hvernig þeir tjá sig utan þings um einstök mál.

Virðulegur forseti. Það er ástæða til að þakka að hæstv. forseti bregst við spurningum þingmanna. En ég er ekki sammála hæstv. forseta um þær skýringar og skoðanir sem fram komu varðandi þetta mál af hálfu hæstv. forseta. Hér var sagt að markmið ríkisstjórnarinnar væri að afgreiða þetta mál. Forseti tekur undir það, ef ég heyrði rétt, að nauðsynlegt væri að afgreiða þetta mál á þingi fyrir jólin. Það álit heyrðist hjá hæstv. utanrrh. fyrir nokkru síðan að hann teldi að það væri brýn nauðsyn að afgreiða málið fyrir jól. Hins vegar hefur komið fram að svo er ekki og hæstv. ráðherra hefur viðurkennt það frammi fyrir Alþingi að engin brýn nauðsyn sé til þess að fjalla um, hvað þá afgreiða þetta mál fyrir jól. Ég vil spyrja hæstv. forseta: Hvernig hyggst forsetinn haga þingstörfum til jóla? Er það vilji ríkisstjórnar að þetta mál fái þann forgang að önnur mál sem liggja fyrir þinginu, mál eins og umfjöllun um fjárlagafrv. og skattalagafrv. ríkisstjórnar svo eitthvað sé nefnt, víki fyrir umræðum um þetta mál fram til jóla? Er það hugmynd hæstv. forseta að sniðganga samráð við stjórnarandstöðuna um þetta mál? Það má vera að ósk hafi komið fram um að fresta málinu fram yfir helgi. Ég veit hins vegar ekki annað en mótmæli hafi verið við því að taka málið á dagskrá en ekki spurning um að fresta því fram yfir helgi.

Það er ekki áform forseta að sniðganga samráð við stjórnarandstöðuna í þessu máli frekar en öðrum.

Frú forseti. Ég tel heppilegra og líklegra til að stytta umræður um þingsköp að forseti svari strax og úrskurði svo fljótt sem verða má þegar þingmenn beina í þingskapaumræðum spurningum til forseta eða óska eftir úrskurði um tiltekin atriði. Það er einmitt ráðið til að stytta þingskapaumræður. Hér kom úrskurður um að forseti telji að dagskrármálið sé þingtækt. Ég er ósamþykkur þeim úrskurði og vísa til þess sem ég hef áður sagt.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. forseta fyrir að bregðast við þeim fyrirspurnum sem ég lagði fyrir hana áðan. Mér fannst að svör hæstv. forseta væru í raun og veru mjög athyglisverð og lýsandi fyrir þá alvarlegu stöðu sem Alþingi Íslendinga er í um þessar mundir. Í fyrsta lagi vegna þess að forseti tók afstöðu með ríkisstjórninni og á móti stjórnarandstöðunni. Forseti lýsti því yfir að það væri sín skoðun að taka yrði málið fyrir --- af því hvað? Af því það væri ætlun ríkisstjórnarinnar og hennar markmið að afgreiða málið. Eru það nú rök fyrir hæstv. forseta Alþingis að bera fyrir sig vilja ríkisstjórnarinnar varðandi mál af því tagi sem hér er um að ræða, horfandi á þann veruleika að hér liggur fyrir fjöldi þingmála af ýmsu tagi sem þarf að fjalla um á næstu dögum að mati ríkisstjórnarinnar. Í öðru lagi tel ég að forseti hafi tekið afstöðu með ríkisstjórnarliðinu á móti stjórnarandstöðunni með því að lýsa því yfir afdráttarlaust að hún teldi það rangt, sem hv. þm. Steingrímur Hermannsson hefur sagt, að málið væri óþingtækt. Ég hef ekki áður heyrt hér um langan tíma að forseti legði til atlögu við formann stærsta stjórnarandstöðuflokksins með þeim hætti sem forseti gerði áðan. Það var mjög athyglisvert. Í þriðja lagi var það svo sérkennilegt þegar hæstv. forseti sagði eftir hin athyglisverðu ummæli hæstv. utanrrh. að það væri í raun og veru hans mál hvort hann bæðist afsökunar á þessum ummælum. Það er auðvitað ljóst að ummæli hæstv. utanrrh. valda verulegum erfiðleikum í þinghaldinu. Ef forseti vill halda utan um þinghaldið og stuðla að því að það gangi fram með ró og spekt og með sem virkustum hætti á hæstv. forseti auðvitað að snupra hæstv. utanrrh. fyrir þessi smekklausu klögumál sem hann fór með til Sviss. Ég vil segja það, virðulegi forseti, hvað sem öðru líður: Ég tel ekki við þessar aðstæður sé stjórnarandstöðuþingmönnum unnt að hjálpa stjórnarflokkunum við þingstörfin. Er ekki verið að boða, virðulegi forseti, nefndarfundi á þingfundatíma? Er ekki verið að kalla saman fjárln.? Mér er kunnugt um að verið er að kalla saman efh.- og viðskn. kl. 6 í dag. Ég hef verið beðinn um að mæta þar í forföllum hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar. Ég mun ekki mæta þar. Ég tel að það sé ekki hægt að taka þátt í nefndarfundum á þingfundatíma þegar meiri hlutinn ætlar undir leiðsögn forseta að sýna stjórnarandstöðunni óbilgirni með þeim hætti sem hæstv. forseti hefur lýst í dag.

Forseti vísar því á bug að hann sýni stjórnarandstöðunni óbilgirni. Forseti telur sig hafa skyldur, bæði varðandi markmið ríkisstjórnar og við að gæta hagsmuna stjórnarandstöðunnar og hefur lagt áherslu á að starfa í þeim anda. Varðandi það hvort málið er þingtækt svaraði forseti því að hann teldi að það væri þingtækt, að taka ætti málið á dagskrá og til afgreiðslu, en það væri þingsins sjálfs að taka ákvörðun í framhaldi af því.

Virðulegi forseti. Ástæðan fyrir því að ég kveð mér hljóðs um gæslu þingskapa er umræðan um nauðsyn þess og það álit virðulegs forseta að afgreiða samninginn um hið Evrópska efnahagssvæði fyrir áramót. Þá leyfi ég mér að setja fram þá skoðun mína að ef við eigum að eiga eitthvert erindi inn í það fjölþjóðasamstarf sem fer fram innan vettvangs EES hljóti það að vera alger prófsteinn fyrir hæstv. ríkisstjórn hvort hún hefur afl og getu til þess að ráða við þau brýnu innanlandsmál á sviði efnahagsmála sem nú liggja fyrir. Hafi hæstv. ríkisstjórn ekki tök á því og geti ekki sýnt fram á það á næstu dögum að hún ráði við að fylgja boðuðum efnahagsaðgerðum eftir með lagabreytingum, m.a. breytingu á aðstöðugjaldi sem átti að verða til þess að aðlaga okkar atvinnulíf því sem gerist í nágrannalöndum okkar, eigum við ekkert erindi inn í víðtækara efnahagssamstarf. Virðulegi forseti. Það er mín skoðun að öll rök séu til þess að við tökum málin í þeirri röð að við látum reyna á það fyrst hvort hæstv. ríkisstjórn ræður við þau mál. Til viðbótar vil ég láta það koma fram sem mína skoðun, virðulegi forseti, að nú er svo komið að mér sýnist að við getum ekki á nokkurn hátt farið inn í hið evrópska samstarf undir forustu þess hæstv. utanrrh. sem nú situr. Þeim sem hér stendur hefur sjaldan runnið eins í skap undir nokkru eins og undir ummælum hæstv. utanrrh. í sjónvarpi í gærkvöldi sem hann viðhafði á blaðamannafundi úti í Sviss. Maður sem hefur hlotið trúnað og brotið hann á þann hátt sem hæstv. utanrrh. gerði í gær á ekki skilið trúnað þjóðar sinnar eða Alþingis. Ég ítreka þær kröfur sem hér hafa komið fram um það að hæstv. ráðherra tjái sig um þessi mál, hvað hann var að meina með ummælum sínum úti í Genf um helgina. Það hlýtur að vera lágmarkskrafa okkar þingmanna að það komi fram. Við getum síðan farið í langar viðræður við hæstv. ráðherra og látið reyna á hans líffæraþol varðandi það hver sé hænan og hvert sé eggið í þessu máli og hvort það sé ekki svo, virðulegur forseti, að þegar ríkisstjórn gengur fram með þeim hætti sem hún gerir núna eigi stjórnarandstaða ekki annarra kosta völ en að fara í málþóf.

Virðulegi forseti. Þegar forseti gerði grein fyrir gangi mála varðandi EES-málið að undanförnu mátti skilja forseta svo að málið hefði tafist í þinginu af völdum hv. þm. og að stjórnarandstaðan hefði átt þar hlut að máli. Ég vek á því athygli ef einhver, einkum og sér í lagi utan þings, hefur ekki áttað sig á því hvers vegna EES-samningurinn er svona seint á ferðinni til 2. umr. Það er ekki víst að allir átti sig á því hvers vegna það er og hvers vegna það stóðst ekki að málið væri tekið til 2. umr. upp úr 20. nóv. Ástæðan var ekki sú að það stæði eitthvað á hv. þm. að taka málið hér til meðferðar, heldur einfaldlega hitt að sjávarútvegssamningurinn var ekki kominn og því hafði ævinlega verið lýst yfir að ekki yrði hægt að taka þetta mál til framhaldsmeðferðar í þinginu án þess að sá samningur lægi fyrir. Hvenær kom sá samningur til þingsins? Það var ekki fyrr en í byrjun desembermánaðar. Hann var tekinn til 1. umr. í þinginu 3. des. sl. Það var ástæðan til þess að 2. umr. dróst á langinn og ekki var hægt að afgreiða málið út úr nefnd. Síðan koma úrslitin í þjóðaratkvæðagreiðslunni í Sviss aðeins þremur dögum seinna, sunnudaginn 6. des. Þá þurfti að sjálfsögðu, og var allra manna mál að þyrfti, að fá lögfræðilega úttekt á því hvernig mál stæðu að lokinni þessari atkvæðagreiðslu. Ég vek á því athygli að þeirri úttekt er alls ekki lokið. Það hafa verið lögð fram gögn í utanrmn. um það hvernig hugsanlegt væri að breyta þeim samningi sem hér er til umræðu en þeirri lögfræðilegu úttekt á því máli sem beðið hefur verið um er alls ekki lokið og þannig stendur málið í dag. Ég verð hins vegar að segja að það merkilegasta við þá umræðu sem hér hefur farið fram er að sjálfsögðu þögn hæstv. utanrrh. Þess hefur verið krafist að hann gerði grein fyrir ummælum sínum á blaðamannafundi erlendis fyrir helgina, en hann kýs að þegja. Þess hefur verið krafist að hann bæðist afsökunar á ummælum sínum. Hann kýs að þegja. Er viðunandi að utanrrh. þegi? Er það viðunandi? Ég vil svo að lokum spyrja hæstv. forseta hvort ekki sé fyrirhugað að samráð verði við þingflokka stjórnarandstöðunnar um þingstörfin fram að jólaleyfi og hvernig þau verða yfirleitt skipulögð. Okkur er það alveg óskiljanlegt hvernig fyrirhugað er að halda á málum og vildum gjarnan að forseti svaraði þessari spurningu: Verða höfð samráð við stjórnarandstöðuna og hvernig er fyrirhugað þinghald fram að jólaleyfi?

Varðandi þessa síðustu spurningu hv. 3. þm. Norðurl. v. vill forseti taka undir það að samráð verði haft við stjórnarandstöðuna um þingstörfin fram að jólum, enda kom það fram í drögum að samkomulagi milli þingflokka um afgreiðslu þingmála fyrir jólahlé sem var gert miðvikudaginn 2. des. Þar stendur í upphafi: Stefnt verði að því að ljúka þingstörfum fyrir jól samkvæmt starfsáætlun laugardaginn 19. des. Samkomulag er um að störfum verði hagað með þessum hætti, og síðan er það tíundað, sem forseti skýrði frá áðan, að varðandi það mál sem hér er á dagskrá, þá þurfi að endurskoða það. Væntir forseti þess að formenn þingflokka eigi eftir að ræða það mál hvernig menn geta staðið við starfsáætlun þingsins.

Virðulegi forseti. Það kom fram í máli hæstv. forseta áðan að hún hefði komist að þeirri niðurstöðu að málið væri þingtækt. Ég hef ekki séð neina úttekt á því efni aðra en þá sem lögð var fram í utanrmn. í morgun og ég hef lýst áður yfir að ég tek ekki mark á. Ég vil spyrja hæstv. forseta hvernig hún hefur komist að þessari niðurstöðu og hvort hún telji ekki rétt að ræða það við okkur þingflokksformenn og reyna þá að sannfæra okkur um að málið sé þannig statt að hægt sé að taka það á dagskrá. Ég vil líka spyrja hæstv. forseta hvernig hún hugsar sér þinghald í dag því eins og fram hefur komið í umræðunni hafa verið boðaðir nefndarfundir bæði í efh.- og viðskn. og fjárln., í efh.- og viðskn. kl. 18 og í fjárln. kl. 19. Ég vil að það komi skýrt fram að annaðhvort sit ég nefndarfund í efh.- og viðskn. eða á þingfundum. Ég ætla að fylgjast með umræðu þessa máls og mun ekki sætta mig við að hér verði þingfundir á meðan nefndarfundir standa yfir í efh.- og viðskn. Að lokum vil ég spyrja hæstv. forseta hvernig hún hyggst hafa samráð við forsætisnefnd þingsins um áframhald þingstarfa því mér skilst að það samráð hafi verið heldur lítið hingað til. Ég vil beina þeim tilmælum til forseta að haft verði samráð bæði við þingflokksformenn og forsætisnefnd til þess að okkur megi takast að ljúka þingstörfum fyrir jól sem ég dreg reyndar mjög í efa að verði hægt ef svo heldur fram sem horfir. Ég minni á að það samkomulag sem forseti vitnaði til áðan voru drög að samkomulagi og ekkert annað en drög.

Forseti vill benda á 72. gr. þingskapa. Þar stendur: ,,Forseti skal hafa reglulega samráð við formenn þingflokka, eða fulltrúa þeirra, um skipulag þingstarfa og leggja fyrir þá til umfjöllunar starfsáætlun þingsins og áætlanir um þingstörf hverrar viku.`` Forseti hefur reynt að stuðla að því að samráð væri við formenn þingflokka þegar um einhver stórmál er að ræða sem fram undan er að taka á dagskrá. Forseti ætlaði að hefja þennan fund á því að tilkynna að hér væri fyrirhuguð utandagskrárumræða í dag og vonast forseti til þess að hann fái frið til þess að skýra frá þeirri utandagskrárumræðu áður en menn halda áfram að ræða um gæslu þingskapa og ætlar að skjóta því hér inn. Fyrirhuguð er umræða utan dagskrár að beiðni hv. 8. þm. Reykn., Ólafs Ragnars Grímssonar. Þeirri utandagskrárumræðu er beint til forsrh. og fjallar um framkvæmd yfirlýsingar um ríkisfjármál sem forsrh. flutti 23. nóv., í ljósi yfirlýsingar fjmrh. um helgina. Það var fyrirhugað að umræðan færi fram kl. 3.30 í dag. Að vísu hefur farið nokkuð langur tími í umræðu um gæslu þingskapa, en við skulum vona að hægt verði að standa við þetta loforð þrátt fyrir allt.

Virðulegi forseti. Í svari hæstv. forseta áðan kom það fram að frá því í haust hafi legið fyrir að samningurinn um EES þyrfti að afgreiðast fyrir áramót. Þegar þinghald hófst í sumar, þann 17. ágúst sl., lá það fyrir að EFTA-þjóðirnar stefndu að gildistöku samningsins 1. jan. 1993. Það liggur ekki lengur fyrir eftir atkvæðagreiðsluna í Sviss. Ég tel því að þær forsendur séu ekki lengur fyrir hendi að taka frv. um EES til 2. umr. fyrir áramót, hvað þá ljúka málinu. Ég bendi á að það væri betra að snúa sér að því að ræða efnahagsmálin. Svo sem hefur komið fram líka í þessari þingskapaumræðu er margt órætt þar: fjárlögin, fjáraukalögin og skattafrumvörpin svo nokkuð sé nefnt. Allt þetta verður að vera frágengið fyrir áramót. Og vegna þess að hæstv. forseti nefndi starfsáætlun þingsins, þá vil ég einnig minna á að samkvæmt starfsáætlun þingsins er þingmönnum heimilt að fara í jólafrí 19. des.

Forseti gleymdi að svara fyrirspurn hv. 18. þm. Reykv. áðan um þinghald í dag. Það er ekki gert ráð fyrir þingfundi milli kl. 6 og 7. Það er gert ráð fyrir þingflokksfundum með hefðbundnum hætti og kvöldfundi sem yrði þá ekki fyrr en kl. 8.30 eða 9 í kvöld.

Frú forseti. Það hefur komið fram í þessum þingskapaumræðum af hálfu hæstv. forseta að hann vill hafa samráð við stjórnarandstöðuna um framkvæmd þinghaldsins. Það er alveg ljóst að sá fyrirvari í drögum að samkomulagi um þinghaldið til jóla um EES-umræðuna var ekki þess efnis að það ætti að fresta umræðunni frá laugardegi til mánudags. Það er alveg ljóst. Þess vegna hefði ég sagt að það væri skynsamlegast fyrir hæstv. forseta að fresta fundi nú þegar ef hann vill hafa eitthvert samráð við stjórnarandstöðuna og kalla saman formenn þingflokka til að við óbreyttir þingmenn grynnum eitthvað á því sem við eigum að vinna til jóla. Ég er einn af fulltrúum í fjárln. og við höfum ærin verkefni. Við erum að glíma við fjárlagafrv. til 3. umr. og síðustu fréttir sem berast eru að ríkisstjórnin hafi enn á prjónunum niðurskurðaráform sem við erum ekki búnir að sjá. Við erum boðaðir á fund kl. 7 í kvöld og eigum að vera á fundi í allt kvöld í fjárln. Ég legg til að forusta þingsins setjist nú þegar niður og reyni að ná einhverju samkomulagi um framgang mála hér svo að maður viti hvað snýr upp og niður á þessari samkomu. Mér er alveg ljóst hvernig línan er lögð núna. Nú er búið að segja stjórnarliðinu að þegja. Nú tekur enginn til máls, ekki einu sinni þingflokksformaður Alþfl. Eitt frammíkall og er þá langt gengið þegar hann kallar ekki einu sinni fram í. Ég geri þessa tillögu og vona að menn hlusti á hana, hæstv. forseti og aðrir þeir sem stjórna þinghaldinu.

Virðulegi forseti. Forseti hefur nú þegar vikið að 1. mgr. 72. gr. þingskapalaga og réttilega bent á samráðsskyldu forseta við formenn þingflokka um skipulag þingstarfa. Mig langar til að halda áfram þar sem forseti hætti og minna á 2. mgr. greinarinnar, en hún er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Enn fremur skal forseti hafa samráð við formenn þingflokka um fyrirkomulag umræðna um mikilvæg mál ef ætla má að umræður verði miklar.`` Ég vildi spyrja hæstv. forseta hvert samráð forseta við þingflokksformenn hafi verið um dagskrá fundarins í dag og næstu daga um þetta mál skv. 2. mgr. 72. gr. þingskapalaga. Ég vil enn fremur, virðulegi forseti, af því að það kom fram áðan af forsetastóli að fyrirhugaður væri kvöldfundur, inna forseta eftir því hvort gert sé ráð fyrir kvöldfundi í starfsáætlun þingsins. Ég hef hana ekki við höndina þannig að ég vil ekki um það fullyrða en þó minnir mig að ekki sé gert ráð fyrir kvöldfundi samkvæmt starfsáætlun. Ég vil svo að lokum, virðulegi forseti, taka undir það sem fram kom hjá hv. 18. þm. Reykv. um skörun þingfunda og nefndafunda og minna hæstv. forseta á að skv. 53. gr. þingskapalaga er þingmönnum skylt að sækja þingfundi nema nauðsyn banni. Og skv. 17. gr. þingskapalaga er þingmönnum sem sitja í þingnefndum skylt að sækja nefndarfundi samanber almennar reglur um fundarsókn þingmanna skv. 53. gr. Það er því óhjákvæmilegt að vekja athygli á því, virðulegi forseti, að ef þingfundir standa yfir samtímis fundi í þingnefnd, þá komast þingmenn í þeirri nefnd ekki hjá því að brjóta lög. Annaðhvort verða þeir að brjóta lög með því að mæta ekki á þingfund eða með því að mæta ekki á nefndarfund.

Virðulegur forseti. Ég hef ekki setið lengi á þingi en mér finnst þessi mál í miklu óefni og satt að segja líta þau þannig út fyrir mér að ekkert mál komist áfram í þinginu fyrir áramót. Ef menn ætla sér að ræða um EES-málið, eins og hljóðið er í þeim þingmönnum sem ég hef talað við, þá sé ég ekki að menn afgreiði neitt annað mál. Ætla menn virkilega að hafa það þannig að ekki verði tekið á neinum málum og þeim stefnt í þvílíkt óefni að hér verði kannski langar ræður haldnar um EES-málið og öll önnur mál látin bíða og setjast kannski niður þegar komið er alveg fram undir jól til þess að ná einhverju samkomulagi um það að koma einhverjum neyðarúrræðum í gegn? Þannig lítur málið út fyrir mér. Ég verð að lýsa því yfir að ég er mjög ósammála forseta í því að málið sé þingtækt. Ég efast um að nokkurt annað mál sem lægi fyrir hér og væri í slíku uppnámi yrði talið þingtækt. Ef slíkar breytingar, sem hér hafa gerst, hefðu orðið í einhverjum öðrum málum frá því að málið var undirbúið og lagt fyrir yrði þeim örugglega vísað til föðurhúsanna til að skoða þau upp á nýtt. Það efast ég ekki um. Ég hef saknað þess í þessari þingskapaumræðu að menn svöruðu einhverju af því sem um hefur verið spurt. Ég tel t.d. að það muni valda verulegum erfiðleikum í samskiptum stjórnarandstöðunnar og stjórnarliða að það skuli vera haft eftir stjórnarliðum í Ríkisútvarpinu að allir samningar sem gerðir hafa verið við stjórnarandstöðuna hafi verið brotnir. Hverjir eru að segja svona hluti? Hvað er til í þeim? Eigum við ekki rétt á því að fá rökstuðning fyrir því? Ég geri ráð fyrir því að þeir fréttamenn Ríkisútvarpsins sem hafa sagt þetta hafi verið að tala við einhverja stjórnarliða. Þeir hafa ekki spunnið þetta upp hjá sjálfum sér. Ég sé fulla ástæðu til þess að menn útskýri fyrir okkur hvað átt er við. Ég kannast ekki við að menn hafi verið að brjóta neitt samkomulag hér við stjórnarliða eða um stjórn þingsins. Og um fleira sem er hér að gerast. Okkur er ætlað að vera hér á fundum. Ég er í samgn. og mér er ætlað að mæta á fund í samgn. og á að vera mættur á þann fund núna. Ég sat fund í samgn. í morgun. Þar var einungis einn stjórnarliði mættur, formaður nefndarinnar. 

Forseta var ekki kunnugt um að það væru nefndafundir í gangi núna meðan á þingfundi stendur.

Virðulegi forseti. Ég verð að láta það koma fram hér að ég var að heyra það fyrst nú í þessari umræðu af vörum hæstv. forseta að til stæði að halda kvöld- og næturfund. Ég vil eindregið mótmæla þessu og vil spyrja hæstv. forseta hvort hann sé að taka upp alveg ný vinnubrögð að ákveða slíkt án nokkurs samráðs við talsmenn stjórnarandstöðunnar. Ég held að það sé nokkuð fáheyrt og greinilega alveg ný vinnubrögð. Ég spyr: Hvað veldur þessu? Ég held að það geti á engan hátt auðveldað þingstörfin þann skamma tíma sem er til jóla að þannig sé á málum haldið. Ég hef haft samráð við stjórnarandstæðinga og formenn þingflokka stjórnarandstöðunnar um að þessu verður að mótmæla og ég geri það hér með mjög eindregið.

Forseti hafði ekki hugsað sér að hafa kvöldfund ef umræðum yrði lokið fyrir þann tíma, og ef yrði samkomulag um annað. Forseti hefur ætíð viljað gefa þingmönnum kost á því að tala eins og þeir hafa þörf fyrir og þingsköp leyfa. Eins og hefur komið fram hjá flestum þeim sem hafa tekið til máls í þessari umræðu um gæslu þingskapa er skammur tími fram að jólum og ég held að það komi engum á óvart þó að lengja þurfi fundatímann síðustu þingdaga fyrir jól, hvort sem um er að ræða það mál sem er á dagskrá í dag eða önnur þau mál sem þarf að ljúka afgreiðslu á fyrir jólin.

Virðulegi forseti. Ég held að það sé óhjákvæmilegt fyrir okkur sem eigum að sækja nefndafundi að fá um það úrskurð forseta hvort hún telur eðlilegt að haldnir séu nefndafundir á sama tíma og þingfundir standa yfir. Það er a.m.k. þannig með nokkra stjórnarandstöðumenn sem hér hafa talað að þeir hafa lýst því yfir að þeir muni ekki sækja nefndafundi á sama tíma og þingfundir eru haldnir í fullu ósamkomulagi, eins og hér er ætlunin að gera. Það er nauðsynlegt að forseti tjái sig um það. Það er auðvitað alveg greinilegt að við stöndum hér  Í annan stað, virðulegi forseti, held ég að það sé óhjákvæmilegt að aðeins verði tekið á því hér að í opinberum fjölmiðlum hefur það komið fram núna um helgina, eins og það er orðað í ljósvakafrétt: Stjórnarliðar segja að stjórnarandstaðan hafi brotið hvert einasta samkomulag sem gert hafi verið um afgreiðslu EES-málsins og ætli að láta sverfa til stáls. Ég held að það sé óhjákvæmilegt að fara fram á það við hv. þm. Össur Skarphéðinsson, formann þingflokks Alþfl., og hv. 8. þm. Reykv., formann þingflokks Sjálfstfl., að þeir svari því á þessum fundi og í þessari umræðu um gæslu þingskapa hvort þeir eru þeirrar skoðunar að samkomulag um meðferð EES-málsins hafi verið brotið af hálfu stjórnarandstöðunnar. Ef svo væri að stjórnarandstaðan hefði brotið eitthvert samkomulag, þá teldi ég það mjög alvarlegan hlut vegna þess að menn eiga að standa við samkomulag sem gert er hvort sem menn eru í stjórn eða stjórnarandstöðu. Hins vegar er nauðsynlegt í tilefni af þessum ummælum, sem hafa vakið athygli og hafa verið nefnd hér af varaformanni þingflokks Alþb., að þessir tveir formenn þingflokka stjórnarliðsins taki á þessu máli sérstaklega og lýsi sínum skoðunum ella verður að líta þannig á að þeir séu sammála þessum dylgjum og þessum rógi og þessum svigurmælum sem birst hafa og ég vitnaði til áðan. Hins vegar er svo athyglisvert að lokum, virðulegi forseti, að hæstv. utanrrh. skuli ekki hafa svarað neinu um þau ummæli sem eftir honum eru höfð. Hann lætur ekki svo lítið að segja eitt aukatekið orð í ræðustólnum af þessu tilefni og hefur hann þó beðið um orðið oft í þessari virðulegu stofnun af minna tilefni en því sem liggur fyrir á þessum fundi. Verður það vonandi í minnum haft þegar meira liggur við en nú.

Virðulegi forseti. Mér er ljúft að verða við því að koma upp og segja örfá orð til viðbótar. Ég verð að segja að mér finnst tvennt til um ráðherra þessarar ríkisstjórnar í hversu miklu jafnvægi þeir eru. Mér heyrðist nefnilega áðan að hæstv. fjmrh. gerðist óstilltur í sæti sínu vegna þess að ég heyrði ekki annað en hann kallaði fram í til mín og segði mér vinsamlegast að þegja. Það er vægast sagt fáheyrt í þingsölum. Hins vegar gengur aftur erfiðlega að fá hæstv. utanrrh. til að tala. Ég velti því fyrir mér hvort það bætist nú á annað að hann hafi misst málið. Ég trúi því varla að svo sé og því skora ég enn og aftur á hæstv. utanrrh. að koma í þennan ræðustól og endurtaka þau ummæli sem hann hafði við fréttamann Dagblaðsins, endurtaka þau hér þannig að hæstv. forseti geti dæmt ummæli hans og hann sjálfan þegar hann lætur þau sér um munn fara úr þessum ræðustól. Ég skil og við allir hér að hæstv. utanrrh. Jón Baldvin Hannibalsson er núna á flótta frá orðum sínum eins og hann hefur stundum áður þurft að gera. Hann velur þann kostinn og trúir því að þögnin sé best að geyma þessi orð. En það mun svo sannarlega ekki verða. Þessi orð munu ekki gleymast. Ég tek undir það sem hv. þm. Svavar Gestsson sagði áðan að það er ömurlegt að þessi fulltrúi þjóðþingsins, sem hefur verið valinn til þess að semja um það stóra mál sem hann hefur nú verið að fjalla um, skuli skemmta sér við það að skemmta fréttamönnum erlendis og láta þá veltast um af hlátri yfir því hvernig þjóðþing okkar Íslendinga starfar. Það er ömurlegt. Ef hæstv. utanrrh. vill ekki eða þorir ekki að koma hér upp og endurtaka þessi ummæli sín, þá vil ég spyrja hæstv. forsrh., ábyrgðarmann þessa ráðherra, hvernig honum falla þessi ummæli. Ef ekki, þá vil ég spyrja hæstv. forseta hvort ég megi lesa aðeins tvær línur. Þær eru að vísu miklu fleiri en þær snerta svo sannarlega forsetastólinn. Þar segir hæstv. utanrrh. þegar hann er að tala úti í Genf: ,,Það gengur illa að gera mönnum grein fyrir þeirri hefð að á Alþingi skuli engin þingsköp vera.`` Þarf hæstv. utanrrh. að koma í ræðustól til þess að virðulegur forseti þingsins geti sagt skoðun sína á þessum ummælum og öðrum sem hér eru? Ef það er ástæðan fyrir því að hæstv. utanrrh. getur ekki endurtekið þessi ummæli sín að hann man þau ekki ætla ég að leggja þau á borðið til hans.

Forseti hefur hug á því að ná saman formönnum þingflokka síðar í dag en vill benda á að hér er verið að hefja 2. umr. en ekki að ljúka henni.

Frú forseti. Það er greinilegt að stjórnarliðið ætlar að ganga til þessa leiks með bundið fyrir augun. Það hefur komið fram í umræðunni að ekki hefur verið haldinn samráðsfundur með þingflokksformönnum í dag. Ég verð þá leiðréttur ef svo er. Það er alveg með ólíkindum að heitasta mál í þinginu skuli vera tekið fyrir í fullkomnu ósamkomulagi og að menn skuli ímynda sér að hægt sé að keyra þetta mál áfram með því að stjórnarliðið leggi undir sig hausinn og þegi og ætli málinu að fara í gegn svoleiðis. Ég spyr hæstv. forseta hvort það sé virkilega ekki ætlunin að reyna til þrautar að ná einhverri niðurstöðu um framkvæmd mála í þinginu.

Virðulegur forseti. Það eru fréttir að hæstv. forseti hyggst kveðja saman formenn þingflokka til þess að ræða málin. Hvers vegna kveður hæstv. forseti ekki formenn þingflokka þegar til umræðu um þessi mál og um þinghaldið? Það hefur ekkert komið fram af hálfu hæstv. forseta um hvernig forseti og forsætisnefnd þingsins hyggur að störfin gangi hér fyrir sig til jóla. Það hefur ekkert heyrst um það. Ég vil spyrja hæstv. forseta að því og gerði það reyndar fyrr í umræðunni: Hvernig er störfum forsætisnefndar þingsins háttað? Með hvaða hætti tekur forsætisnefnd þingsins, sem er æðsta stjórn þingsins, á þessum málum? Ég bið hæstv. forseta um að greina okkur frá því hvernig á þessum málum er haldið af hálfu forsætisnefndar sem forseti Alþingis leiðir.

Forsætisnefndin kom saman á fund síðast í hádeginu í dag og reynir að koma saman einu sinni í viku ef kostur er.

Virðulegi forseti. Ég hafði ekki ætlað mér að taka þátt í þessari umræðu en það var óskað eftir að formenn þingflokka Sjálfstfl. og Alþfl. mundu víkja að því hvort þeir eru ekki reiðubúnir að bera til baka þær ásakanir sem Ríkisútvarpið hefur flutt eftir nafnlausum þingmönnum stjórnarflokkanna um að stjórnarandstaðan hafi svikið samkomulag um meðferð EES-málsins á Alþingi.  Síðan vil ég bara endurtaka það sem ég sagði hér á laugardaginn. Þá þegar var ljóst að utanrrh. ætti af skynsemi að biðjast afsökunar á ummælum sínum erlendis um Alþingi Íslendinga. Þau voru auðvitað á þann veg að ráðherrann getur ekki látið þau standa. Við værum tilbúin að fyrirgefa honum ef þau væru sögð í ógáti. En ef þau standa áfram, að utanrrh. Íslands sé að hæðast að Alþingi Íslendinga á alþjóðavettvangi, þá er málið þannig vaxið að virðulegur forseti verður að láta það til sín taka. Ég vona þess vegna að forseti ræði við utanrrh. utan þingfundar um skynsemi þess að ráðherrann biðjist afsökunar á ummælum sínum í þingsalnum.

Virðulegi forseti. Ég hef verið beðinn um að tjá mig um fréttir í fjölmiðlum sem ég hef sjálfur hvorki heyrt né séð og er að sjálfsögðu ekki heimildarmaður að. Ég treysti mér alveg til að tjá mig um þingstörfin undir fullu nafni og vil ekki liggja undir einhverjum svigurmælum um að ég sé að tjá mig nafnlaust við fréttamenn um þau mál sem eru til meðferðar í þinginu. Að því er varðar samkomulag um meðferð EES-málsins, þá hefur í raun og veru aðeins verið gert eitt heildarsamkomulag sem var gert á síðasta vori. Það var um ljúka meðferð þessara mála í heild sinni í nóvembermánuði. Nú vitum við það, eins og fram kom í máli hv. þm. Ragnars Arnalds, að það tafðist að gera hinn svokallaða sjávarútvegssamning. Það voru þess vegna eðlilegar ástæður fyrir því að hv. utanrmn. lauk ekki störfum fyrr en 30. nóv. varðandi það mál en hún skilaði nefndaráliti sínu tveimur dögum eftir að sjávarútvegssamningurinn lá fyrir. Að því er varðar hins vegar þetta mál að öðru leyti, þá vil ég benda á að 2. umr., sem hefði farið fram á fimmtudegi væntanlega í þeirri viku sem nefndarálitinu var skilað, var seinkað að ósk hv. þm. Steingríms Hermannssonar, formanns Framsfl. sem átti þá erindi til útlanda. Það var orðið við því að seinka þeirri umræðu. Það kom fram af hans hálfu að hann gerði ekki ráð fyrir miklum umræðum af hálfu síns flokks um það mál og ég hlýt að láta það koma fram að af hans hálfu var aldrei nokkur einasti fyrirvari að því er varðaði atkvæðagreiðsluna í Sviss um þetta mál. Ég veit að hann getur staðfest það ef ástæða þykir til að draga þessi ummæli í efa. Ég vil jafnframt benda á það, virðulegi forseti, að sagt hefur verið um þennan samning að hann væri dauður samningur, að það væri eins og að gifta dauðan mann að ætla að fara að taka þennan samning til umræðu. Það var hv. þm. Páll Pétursson sem viðhafði þessi smekklegu ummæli í þinginu fyrir nokkru síðan. Þeir hafa greinilega ekki hlustað mikið á hann úti í Liechtenstein nema þeir séu vanir að gifta dauða menn þar í landi því að þeir eru búnir að samþykkja samninginn fyrir sitt leyti í nákvæmlega sömu stöðu og við erum í á Alþingi. Í öðrum þjóðþingum hefur þessi samningur alls staðar verið afgreiddur. Í fjölmennum þjóðþingum hafa menn ekki talið sig þurfa að ræða þetta mál nema í svona tvo daga, t.d. í norska þinginu, jafnvel þó að hinn málefnalegi ágreiningur sé ekkert minni þar en hér. Það er alveg jafnmikill ágreiningur um þetta mál, andstaða af hálfu tveggja stjórnmálaflokka, þar í landi og hér. Samt sem áður hefur mönnum tekist að ljúka umræðunni á þessum tíma. Ég hlýt að láta þetta koma fram, virðulegi forseti, um leið og ég vek athygli á því að nú hefur fimm stundarfjórðungum verið varið í umræður um þingsköp og ég held að tími sé kominn til að ræða þetta mál efnislega um leið og ég fagna því að forseti hyggst boða til fundar þingflokksformanna síðar í dag til þess að ræða frekari málsmeðferð. 

Frú forseti. Ég vil vekja athygli hv. síðasta ræðumanns á því að það samkomlag sem gert var í fyrravor var í fyrsta lagi um það að Alþingi kæmi saman til að ræða EES-málið og fylgifrumvörp þann 17. ágúst og við það var staðið. Síðar sagði í samkomulaginu að stefnt skyldi að afgreiðslu, ég vek ahtygli á því orðalagi, stefnt skyldi að. Það náðist ekki og er ekki stjórnarandstöðunni einni um að kenna að málinu lauk ekki í nóvember. Nú hef ég kannski ekki hlustað nógu grannt eftir fréttum og ekki nógu kunnugur stjórnskipulagi í hertogadæminu Liechtenstein. Mér skilst að í gær hafi farið þar fram þjóðaratkvæðagreiðsla um hvort íbúar Liechtenstein vildu verða aðilar að Evrópsku efnahagssvæði og þeir svöruðu því. 55% þeirra vildu vera það. Ég reikna með því að samningurinn þurfi stjórnskipulega framhaldsmeðferð hjá löggjafarþingi í Liechtenstein svo þessu er ekki saman að jafna.

Virðulegi forseti. Þar sem ég átti aðild að því samkomulagi sem gert var í vor og ég heyrði ekki betur en að hv. 8. þm. Reykv. væri að láta að því liggja að það hefði verið brotið þá tel ég að svo sé ekki. Ég tel að hv. 1. þm. Norðurl. v. hafi gert grein fyrir þeim töfum sem hafa orðið og jafnframt því orðalagi að stefnt væri að því að ljúka umræðu í nóvember um EES-málið. Ég vil benda á það að við gerðum mikið til þess að greiða fyrir þessu máli. Mér finnst ekki sæmandi að væna okkur um annað. Við vorum reiðubúin til að mæta á nefndarfundi í sumar. Það stóð ekki á okkur heldur stóð á stjórnarliðum að vera tilbúnir með frumvörpin og það stóð á ráðuneytum. Ég ætla ekki að leggja dóm á það hvort þetta hafi verið óraunsætt samkomulag af hálfu stjórnarliða í vor og tímans vegna hafi hreinlega ekki verið hægt að gera það. En ég vil ekki sitja undir því að við höfum ekki gert mikið til að greiða fyrir þessu máli. Með því að vera alltaf reiðubúin að mæta á nefndarfundi í sumar, með því að mæta snemma til þings, með því að leggja á okkur mikla vinnu höfum við gert það sem í okkar valdi stóð. Ég vil einnig að það komi fram að þó að vegna þingskapa annarra þjóðþinga hafi umræðan þar verið með öðrum hætti á það ekki að hafa áhrif á okkur. Það eru margir mjög ósáttir á þjóðþingum, t.d. í Noregi, yfir hve ólýðræðislega var staðið þar að málum og þurfti þó aukinn meiri hluta. Einnig er það svo að við höfum ekki átt, þrátt fyrir mikla kröfu frá samfélaginu, kost á því að sinna þessu máli sem skyldi vegna þess að okkur hefur verið meinað að hafa þjóðaratkvæðagreiðslu. Við erum eina þingið, ef ég man rétt, sem þarf hvorki þjóðaratkvæðagreiðslu né aukinn meiri hluta. Hér er ólýðræðislega að verki staðið.

Virðulegi forseti. Ég hef kannski ekki talað nægilega skýrt áðan, mér heyrðist það á síðasta ræðumanni. Ég var einmitt að útskýra það hvers vegna samkomulagið frá því í vor náði ekki fram að ganga og ég hef ekki kennt stjórnarandstöðunni um það. Ég tel ekki að neinn hafi brotið það samkomulag. Annað samkomulag um þessi mál hefur ekki legið fyrr eins og fram hefur komið nema það sem reynt var að gera vegna óska frá hv. formanni Framsfl. um að hefja umræðuna öðru hvoru megin við þessa helgi.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. 8. þm. Reykv. fyrir þessa yfirlýsingu. Það er rétt, hann talaði ekki nógu skýrt. Ég tel mig hafa þokkalega meðalgreind og ég skildi hann eins og ég gerði og það voru fleiri hér sem vildu fá skýr svör. Við höfum fengið þau nú og ég virði það við hv. þm. Ég vona að vafa hafi verið eytt í hugum fleiri og ég er fegin að fá þessa yfirlýsingu úr þessum stóli.

Virðulegur forseti. Mér þykir hv. 8. þm. Reykv. að vísu hafa talað skýrt um þetta samkomulag frá því í vor en hann hefur greinilega komið sér undan því að svara hvort það samkomulag, sem hann sagði áðan að hefði verið reynt að gera um að hefja umræðuna 12. des., hafi verið brotið. Það situr eftir að hann hefur ekki svarað því skýrt. Mér finnst að stjórnarandstaðan eigi rétt á því að ekki séu látnar hanga í loftinu óljósar hugmyndir um að hún hafi brotið samkomulag í þessu efni sem hún ekki gerði. Mér finnst að það ætti að vera það minnsta að menn gætu komið og sagt satt um það að hér hefur ekkert samkomulag verið brotið af hálfu stjórnarandstöðunnar um þessi mál.

Hæstv. forseti. Þar sem ítrekað hefur verið látið að því liggja í þingskapaumræðunni í dag að forsætisnefnd þingsins hafi tekið hinar og þessar ákvarðanir held ég að það sé óhjákvæmilegt að skýra frá því að forsætisnefnd þingsins hafði ekkert með dagskrá þessa fundar að gera. Satt að segja rak okkur tvo fulltrúa í forsætisnefnd, hv. þm. Kristínu Einarsdóttur og mig, í rogastans þegar við sáum dagskrá þessa fundar. Á fundi forsætisnefndar kl. 12.30 í dag settum við auðvitað fram mótmæli gegn þessu ofríki sem við teljum að farið hafi verið fram með hér. En það var ljóst og verður að segjast eins og er að þó að í þingskapalögum standi að forsætisnefnd skipuleggi þinghaldið er litið svo á að þar sé einungis um starfsáætlun þingsins að ræða en ekki þinghaldið frá einni viku til annarrar. Ég vil því að það komi fram að sú ákvörðun að hefja þessa umræðu í dag og jafnframt að halda kvöldfund hugsanlega var ekki rædd við forsætisnefnd þingsins.

Virðulegi forseti. Það er óhjákvæmilet að knýja fram svör fulltrúa stjórnarflokkanna við fullyrðingum sem hafðar eru eftir ónafngreindum þingmönnum úr þeirra hópi í garð stjórnarandstöðunnar um að hún hafi ekki staðið við það samkomulag sem gert hefur verið um meðferð þessa máls. Formaður þingflokks Sjálfstfl. hefur að nokkru leyti borið þetta til baka, þó ekki alveg. Það hefur verið ítrekað að hann talaði skýrar í þessu efni. Ég vil einnig óska eftir því að þingflokksformaður Alþfl., hv. 17. þm. Reykv., geri grein fyrir afstöðu sinni til þessara fullyrðinga. Það hefur ekkert komið fram af hálfu forsvarsmanna Alþfl. um þetta efni svo fullyrðingarnar standa. Á meðan ekkert heyrist frá þeim verður maður að álykta sem svo að Alþfl. haldi því fram að stjórnarandstaðan svíki gert samkomulag. Ég vil því óska eftir því, virðulegi forseti, að þingflokksformaður Alþfl., hv. 17. þm. Reykv., komi hér upp og geri grein fyrir afstöðu sinni til þessara fullyrðinga og beri þær til baka. Það er óhjákvæmilegt að slík krafa verði lögð fram því að ekki er viðunandi fyrir þingmenn stjórnarandstöðunnar að sitja undir ásökunum af þessu tagi.

Frú forseti. Við afgreiðslu frv. til laga um Evrópska efnahagssvæðið hefur utanrmn. klofnað í afstöðu sinni til málsins og liggja eða munu liggja fyrir fjögur nál. Meiri hluti nefndarinnar, sem er skipaður Árna R. Árnasyni, Geir H. Haarde, Rannveigu Guðmundsdóttur og Tómasi Inga Olrich auk mín, leggur til að frv. verði samþykkt með þeirri breytingu að 4. gr. frv. falli brott og flytur meiri hluti nefndarinnar tillögu um þá breytingu á sérstöku þingskjali. Eins og áður sagði munu aðrir nefndarmenn skila séráliti. Ég geri hér grein fyrir áliti meiri hluta nefndarinnar sem dreift er á þskj. 372 og skiptist í nokkra kafla. Þar er í fyrsta lagi lýst meðferð málsins í nefndinni, síðan er fjallað um samstarf Íslands við önnur Evrópuríki, þá er rætt um efni frv., þjóðhagsleg áhrif EES-samningsins, stjórnarskrána og EES-samninginn. Það er farið yfir álit umsagnaraðila, rætt sérstaklega um sjávarútveg og landbúnað. Þá er fjallað um EES-samninginn og íslenska löggjöf, gerð grein fyrir kostnaði vegna þátttöku í EES og loks eru ályktunarorð nefndarinnar. Með álitinu eru einnig birt ýmis fylgiskjöl. Þar er m.a. að finna greinargerð eða yfirlit yfir fundi utanrmn. Alþingis þar sem fjallað hefur verið um málið og kemur fram að alls hefur verið fjallað um málið á 82 fundum, þar af 25 fundum frá undirritun samningsins, þ.e. fram til þess tíma sem nál. var skilað hinn 30. nóv. sl. en málið hefur síðan verið til umræðu í nefndinni og var það síðast í morgun þar sem var fjallað um ýmis atriði sem tengjast þjóðaratkvæðagreiðslunni í Sviss sem fór fram 6. des. sl. Þá er einnig birt sem fskj. með þessu nál. yfirlit yfir þá aðila sem hafa sent umsagnir til nefndarinnar um EES-samninginn, það er birt yfirlit yfir útgefin gögn er varða Evrópubandalagið og Evrópska efnahagssvæðið, það er birt yfirlit yfir fylgifrumvörp EES-samningsins, það er birt bréf landbn. Alþingis til utanrmn., það er birt greinargerð utanrrn., fjmrn., iðnrn., viðskrn. og landbrn. um spurningar landbn. um bókun 3 við EES-samninginn. Þá er birt bréf formanns landbn. Alþingis til Tryggva Gunnarssonar hrl. og kaflar úr álitsgsgerð Tryggva Gunnarssonar hrl. til landbn. Alþingis um túlkun á tilteknum ákvæðum bókunar 3 með EES-samningnum. Þá er birt yfirlit sem sýnir áhrif samnings um Evrópskt efnahagssvæði á íslenskan sjávarútveg, greinargerð um söltuð síldarflök og loks er birt skrá yfir gildandi lög í lagasafni þar sem fylgiskjal er lögfest. Þessi fylgiskjöl eiga öll meira og minna rætur að rekja til meðferðar málsins í utanmrn. Í þeim eru veitt svör við spurningum sem komið hafa upp í hinni ítarlegu meðferð málsins á fundum utanrmn. Eins og ég sagði áður hefur nefndin fylgst með þessu máli allt frá apríl 1989 og þar til formlegum samningaviðræðum lauk með undirritun samningsins um Evrópska efnahagssvæðið í Óportó í Portúgal 2. maí sl. Málið var afgreitt frá nefndinni 30. nóv. sl. og hafði þá, eins og áður var sagt, verið til meðferðar á 82 fundum nefndarinnar, þar af 25 frá undirritun samningsins hinn 2. maí. Ég held að óhætt sé að fullyrða og slá því föstu að ekkert mál í sögu utanrmn. frá því að hún var stofnuð árið 1928 hafi fengið eins nákvæma og viðamikla umfjöllun á vegum nefndarinnar og þetta mál. Til samanburðar má geta þess að aðild Íslands að Fríverslunarsamtökum EFTA 1970 var aðeins rædd á tveimur fundum í utanrmn. Menn sjá það á því fskj. sem fylgir nál. meiri hlutans hve margir hafa verið kallaðir til ráðgjafar um málefnið á fundum nefndar og auk þess naut utanrmn. þess að á vegum Alþingis hafði verið starfandi sérstök Evrópustefnunefnd sem kosin var í maí 1988 og starfaði fram á vor 1990. Þar voru tekin saman gögn er varða Evrópumálin og snerta þátttöku okkar nú í Evrópska efnahagssvæðinu. Það er ástæða til þess á þessum stað að færa þakkir öllum þeim aðilum sem hafa veitt utanrmn. aðstoð við þá miklu yfirferð og athugun sem nefndin hefur efnt til vegna málsins og þakka sérstaklega utanrrn. og embættismönnum ráðuneytisins sem hafa gert sitt ýtrasta til að afla þeirra upplýsinga sem nefndarmenn hafa óskað eftir og svarað spurningum sem fram hafa komið á fundum nefndarinnar. Það hafa verið lögð fram í nefndinni minnisblöð og greinargerðir og margvísleg önnur gögn sem utanrrn. og Stjórnarráðið allt hafa í raun aflað fyrir utanrmn. Það væri of langt mál að tilgreina alla þá aðila sem hafa lagt nefndinni lið. Meiri hluti nefndarinnar vill þó sérstaklega þakka Þorsteini Ingólfssyni, ráðuneytisstjóra utanrrn., Hannesi Hafstein, sendiherra og aðalsamningamanni Íslands í viðræðunum við EB, Gunnari Snorra Gunnarssyni, skrifstofustjóra viðskiptaskrifstofu utanrrn., Pétri Gunnari Thorsteinssyni sendifulltrúa og Lilju Ólafsdóttur sendiráðunaut. Ég held að það sé rétt að nefna þetta fólk til sögunnar vegna þeirra miklu starfa sem það hefur innt af hendi og auðveldað hafa nefndinni störf og athuganir á þessu máli. Þegar litið er á einstaka þætti samningsins og álitamál sem komið hafa upp við umfjöllun nefndarinnar um Evrópska efnahagssvæðið má fullyrða að þau atriði sem mestan tíma hafa tekið í starfi nefndarinnar varða ýmsa þætti sjávarútvegs- og landbúnaðarmála og spurninguna um það hvort EES-samningurinn brjóti gegn íslensku stjórnarskránni. Nánar er vikið að þessum atriðum í nál. sem er mikið að vöxtum. Sá kafli álitsins sem fjallar um samstarf Íslands við önnur Evrópuríki snýst um þá þróun sem hefur verið í samstarfi Íslendinga við þessi ríki í efnahags- og viðskiptamálum. Upphafið má rekja 30 ár aftur í tímann þegar til umræðu var hér á landi hvort Ísland ætti að gerast aðili að Efnahagsbandalagi Evrópu eins og Evrópubandalagið var kallað þá en frá ráðagerðum um það var horfið, m.a. vegna þess að þau áform sem þá voru uppi um að stækka Efnahagsbandalagið runnu út í sandinn. Þetta mál og spurningin um þátttöku okkar í þessu efnahagslega og viðskiptalega samstarfi Evrópuþjóðanna komst síðan ekki á dagskrá fyrr en á síðari hluta sjöunda áratugarins þegar spurning var um það hvort Íslendingar ættu að gerast aðilar að EFTA og ákvörðun um það mál var tekin og við gerðumst aðilar að EFTA 1. mars 1970. Í þeim umræðum sem þá urðu um EFTA-aðildina kom fram að menn ræddu ekki aðeins um viðskiptatengsl þegar þeir fjölluðu um samskipti Íslands við Evrópuríkin heldur yrði einnig að skoða slík mál í ljósi menningarsamstarfs, menningartengsla og stjórnmáltengsla. Það lá til grundvallar þegar ákvörðun var tekin um EFTA-aðildina og nægir að vísa þar til orða þáv. hæstv. viðskrh., dr. Gylfa Þ. Gíslasonar, sem hann flutti í tilefni af aðild Íslands að EFTA og gert er í nál. þar sem fram kemur að það eru ekki aðeins efnahagsmálin og viðskiptamálin sem komu til skoðunar heldur einnig stjórnmálastaðan í heild og aðild Íslands að alþjóðlegu samstarfi. Þegar aðild Íslands að EFTA var á dagskrá á Alþingi snerist Alþb. eitt stjórnmálaflokka gegn henni en Framsfl. sat hjá. Þáv. stjórnarflokkar, Sjálfstfl. og Alþfl., voru hlynntir aðildinni að EFTA og stóðu að henni. Næsta skref í þessari þróun varð 1972. Í tilefni af því að Evrópubandalagið var að stækka með því að við það bættust Bretar, Danir og Írar var EFTA-ríkjunum boðið að semja við Evrópubandalagið á tvíhliða grundvelli. Þá voru gerðir tvíhliða fríverslunarsamningar við öll EFTA-ríkin, þar á meðal við Ísland. Sá samningur var gerður árið 1972 og staðfestur á Alþingi í febrúar 1973. Þá gerðist það í febrúar 1973, aðeins þremur árum eftir að þessar miklu deilur höfðu verið á Alþingi um þátttökuna í EFTA að allir stjórnmálaflokkar á Alþingi voru sammála um nauðsyn þess að semja tvíhliða við Evrópubandalagið um fríverslun og standa að fríverslunarsamningnum. Þá sat raunar einn af forustumönnum Alþb. á stóli viðskrh. og flutti þetta mál inn á þingið og færði rök fyrir nauðsyn þess að Íslendingar gerðu þennan samning. Þau rök voru mjög svipuð og þegar við gerðumst aðilar að EFTA 1970 og vakti þessi mikla samstaða hér á þingi verðuga athygli. Töldu margir að þar með hefði náðst víðtækari samstaða en áður um þátttöku Íslands í slíku efnahagssamstarfi. Það verður að segjast eins og er að þegar boð kom um þátttökuna í Evrópska efnahagssvæðinu til EFTA-landanna, sem er eðlilegt framhald af þessum tvíhliða samningum um fríverslun, þá voru einnig allir stjórnmálaflokkar hér á landi sammála um að skoða það. Fyrrv. ríkisstjórn stóð síðan að því að til samninga var gengið milli EFTA-ríkjanna og Evrópubandalagsins, samninga sem nú hafa leitt til þess að Evrópska efnahagssvæðið liggur fyrir í þeirri mynd sem við þekkjum í þeim samningum sem undirritaðir voru 2. maí sl. Þá var það aðeins Kvennalistinn sem snerist gegn honum. Þannig lágu málin fyrir við síðustu kosningar og síðustu stjórnarskipti en fyrir þær kosningar lýsti Sjálfstfl. því yfir að hann teldi eðlilegt að Íslendingar gerðust aðilar að Evrópsku efnahagssvæði. Þessir samningar hafa síðan gengið eftir og voru undirritaðir eins og áður sagði hinn 2. maí sl. Nú blasir það við að ekki eiga öll þau ríki sem stóðu að samningnum þar samleið því að Svisslendingar ákváðu hinn 6. des. sl. að hafna aðild að Evrópska efnahagssvæðinu. Aftur á móti var samþykkt í Liechtenstein í gær í þjóðaratkvæðagreiðslu að Liechtenstein mundi eiga aðild að þessu samstarfi. Ég tel að það sé rangt sem hefur komið fram í umræðum, m.a. fyrr í dag í umræðum um þingsköp og í umræðum á laugardaginn, að þetta mál sé ekki þinghæft vegna þess að Svisslendingar hafa sagt sig frá samstarfinu. Ég vek einnig athygli á því að margir þeir sem hafa lýst þeirri skoðun að málið sé ekki þingtækt af þessari ástæðu hafa fyrr í umræðum um málið lýst því að það sé ekki þingtækt vegna þess að það brjóti í bága við stjórnarskrána. Í raun og veru finnst mér, þegar ég hlýði á þennan málflutning, það vera því til staðfestingar að þessir menn eru á móti því að Ísland gerist aðili að Evrópska efnahagssvæðinu og þeir grípa þau vopn sem þeir telja að bíti best hverju sinni. Fram að því að Svisslendingar höfnuðu málinu hafa þeir talað á þann veg að málið væri ekki þingtækt vegna þess að það bryti í bága við íslensku stjórnarskrána. Eftir að Svisslendingar hafa hafnað því er það ekki þingtækt af því að Svisslendingar ætla ekki að gerast aðilar að Evrópska efnahagssvæðinu. Það er hins vegar ljóst, finnst mér, eftir þær athuganir sem fram hafa farið á vegum utanrmn. eftir 6. des. og sérstaklega á grundvelli þeirra upplýsinga sem liggja fyrir eftir ráðherrafund EFTA í Genf 10. og 11. des. sl. að því fer víðs fjarri að þetta mál sé ekki hæft til meðferðar á Alþingi. Utanrmn. hefur fengið gögn sem snerta þær breytingar sem þarf hugsanlega að gera á samningum EFTA-ríkjanna innbyrðis annars vegar og varðandi framkvæmdaratriði sem tengjast EES-samningnum hins vegar og sýna að EES-samningurinn breytist ekkert þótt Svisslendingar séu ekki aðilar að honum. Það er ekkert í þeim samningi sem breytist. Það er ástæða til að vekja athygli hv. þm. á því að við meðferð málsins 1972, þegar Íslendingar gerðu fríverslunarsamning við Evrópubandalagið, var um sumarið 1972 þegar sá samningur var undirritaður gert ráð fyrir því að Norðmenn yrðu aðilar að Evrópubandalaginu. Skjölin sem lágu til grundvallar við undirritun byggðust á því að Norðmenn væru í hópi aðildarríkja Evrópubandalagsins. Síðan gerðist það fram til þess að Alþingi tók málið til meðferðar í febrúar 1973 að Norðmenn höfnuðu því í þjóðaratkvæðagreiðslu að gerast aðilar að Evrópubandalaginu en skjölin sem Alþingi gekk frá voru alveg óbreytt. Það er því ekkert einsdæmi að atvik af þessu tagi komi upp. Þau hafa að sjálfsögðu ekki breytt neinu um efnisatriði málsins og það er það sem skiptir meginmáli þótt auðvitað beri að gæta þess að formsatriði séu í lagi enda höfum við möguleika til þess á síðari stigum, þegar við sjáum niðurstöður í þeim viðræðum sem hafist hafa eftir brottfall Sviss, hvort og hvað Alþingi þarf að gera til að tryggja að formið á þessu máli sé rétt og með þeim hætti að enginn efist um fulla þátttöku Íslendinga í Evrópska efnahagssvæðinu. Það hefur einnig verið rætt og bent á það í umræðum hér um þetta mál að önnur EFTA-ríki fyrir utan Liechtenstein hafa sótt um aðild að Evrópubandalaginu. Ýmsir hafa talið að það yrði dráttur á því að til þeirra aðildarviðræðna kæmi vegna innbyrðis ágreinings innan Evrópubandalagsins. Þær fréttir sem við fengum um helgina um fund leiðtoga Evrópubandalagsins í Edinborg í síðustu viku, á föstudag og laugardag, segja okkur að þessum hindrunum virðist hafa verið rutt úr vegi. Það er ekki lengur spurning varðandi Dani. Danir telja a.m.k. að þeim sé ekkert að vanbúnaði að samþykkja nú Maastricht-samkomulagið og einnig virðist sem samkomulag hafi tekist innan Evrópubandalagsins um meðferð fjárlaga, svokallaðan Delors-2 pakka, sem eru fjárlög þess fram undir aldamót. Það hefur tekist samkomulag um það mál í Edinborg. Þeim hindrunum sem menn töldu helst í vegi fyrir því að viðræður við EFTA-ríkin um aðild kæmust á dagskrá virðist hafa verið rutt úr vegi. Það er yfirlýst stefna dönsku stjórnarinnar, sem tekur nú við forsæti í Evrópubandalaginu, að hefja þessar viðræður. Þeir fyrirvarar sem menn hafa haft hér varðandi þetta atriði og framtíð Evrópubandalagsins og óvissu í því efni eru úr sögunni að því er virðist eftir þennan fund í Edinborg. Stefna íslensku ríkisstjórnarinnar liggur ljós fyrir í þessum máli. Hún er tíunduð í áliti okkar meirihlutamanna. Ég ætla ekki að lesa það. Það hefur þegar verið kynnt á þingi og afstaða íslensku ríkisstjórnarinnar, sem hefur það ekki á dagskrá sinni að sækja um aðild að Evrópubandalaginu, hefur einnig verið kynnt hér. Það liggur einnig ljóst fyrir að það ætti að vera vandræðalaust fyrir okkur að halda efnisatriðunum, sem við erum að semja um við Evrópubandalagið með aðildinni að EES, vakandi og lifandi í tvíhliða samskiptum við Evrópubandalagið ef önnur EFTA-ríki sækja um aðild og fara inn í Evrópubandalagið. Það liggur ljóst fyrir og það liggur einnig ljóst fyrir að forsrh. hefur lýst yfir vilja ríkisstjórnarinnar til að kanna með bréfi og formlega hjá framkvæmdastjórn Evrópubandalagsins hver staða Íslands yrði á grundvelli EES kæmi til þess að önnur EES-ríki gengju í Evrópubandalagið. Þetta er skýrt. Þingmönnum er einnig vel kunnugt um þær breytingar sem gerðar hafa verið á Norðurlandasamstarfinu í tilefni af þessu aukna evrópska samstarfi og ég þarf ekki að rekja það hér. Þá vil ég taka það fram að það er álit okkar í meiri hlutanum að þátttaka okkar í EES-samstarfinu setji íslenska ríkinu engar kvaðir í samningum við ríki eða stofnanir sem ekki eiga aðild að EES-samningnum. Íslendingar geta eins og áður samið um viðskipti við Bandaríkjamenn, Japani eða aðrar mikilvægar viðskiptaþjóðir sínar. Samningurinn kann í raun að kalla á fjárfestingar hér á landi frá ríkjum sem ekki eiga aðild að Evrópska efnahagssvæðinu. Má í því sambandi nefna að í umræðum um álver í eigu bandaríska fyrirtækisins Kaiser hefur því sjónarmiði verið hreyft að ákvörðun um að ráðast í álframkvæmdir hér ráðist m.a. af því að fyrirtækið hafi áhuga á aðgangi að EES-markaðnum og með EES-samstarfinu er ekki á nokkurn hátt dregið úr möguleikum Íslendinga til viðskipta eða fjárfestinga utan EES-svæðisins. Virðulegi forseti. Það liggur sem sagt fyrir að hér er um mál að ræða sem spillir í engu þátttöku Íslands í alþjóðlegu samstarfi en treystir hins vegar samstarf okkar við þær þjóðir sem við eigum mest viðskipti við og auðveldar okkur að efla og styrkja þau viðskipti. Það liggur einnig fyrir að á Alþingi hafði árið 1972 skapast víðtæk samstaða um hvaða stefnu ætti að fylgja í samskiptum við Evrópuríkin í viðskiptamálum og efnahagsmálum. Sú samstaða virðist ætla að rofna nú þegar þetta mál er til umræðu. Aðeins einn flokkur að vísu, Alþb., virðist einn og óskiptur standa gegn því að við gerumst aðilar að Evrópska efnahagssvæðinu. Það er náttúrlega í samræmi við einangrunarstefnu Alþb. í utanríkismálum og hvernig Alþb. hefur hagað málflutningi sínum og afstöðu til mikilvægra utanríkismála allt frá því að lýðeldið var stofnað og sá flokkur kom til sögunnar árið 1956. Það þarf ekki að koma neinum á óvart.

Hver talaði fyrir samningnum 1972?

Ég minntist á það að nú væri Alþb. aftur komið í sama farið og það var og hefur verið nema árið 1972. Það sýnir að Alþb. fylgir svipaðri einangrunarstefnu og það hefur fylgt alla tíð og er í sömu stöðu og það var fyrir 30 árum þegar það predikaði nauðsyn þess að Íslendingar héldu sig sem lengst frá þessu efnahagssamstarfi við Evrópuþjóðirnar. Ekkert hefur breyst hjá þeim flokki á þessu árabili. Þarf ég ekki að svara hv. þm. Svavari Gestssyni um það en hann hefur sem kunnugt er forðast að gera upp fortíð Alþb. Hann vill ekki gera það og vill aldrei taka það mál á dagskrá og er síðan með upphrópanir þegar menn minnast á sögu flokksins. Væri nær fyrir flokksmenn sjálfa að líta í þá sögu og kanna hana en að gera hróp að þingmönnum þegar þeir rifja upp einangrun flokksins í utanríkismálum sem hann ætlar að endurtaka nú og virðist ekki þola að um sé rætt, hvorki nú né endranær, hvorki á fundum í flokknum né á Alþingi.

Það mætti taka á dagskrá núna, hv. þm.

Hæstv. forseti.

Forseti tekur fram að það leyfist ekki samtal á fundinum.

Hér liggur þetta því fyrir og er ljóst bæði varðandi alþjóðasamskipti Íslendinga og einnig afstöðu stjórnmálaflokkanna. Eins og segir í niðurlagi þessa kafla í áliti meiri hlutans: ,,Þegar staða Íslands gagnvart Evrópuríkjunum er metin á hið sama við um aðild að Evrópska efnahagssvæðinu og um aðild að EFTA og gerð fríverslunarsamningsins við EB. Í engu þessara tilvika ganga Íslendingar undir skuldbindingar gagnvart öðrum ríkjum sem eru svo íþyngjand að þær geri að engu hinn mikla og almenna ávinning er auknu samstarfi fylgir. Að því er varðar veigamikla stjórnmálahagsmuni, aldalöng menningartengsl og meginstefnu Íslendinga í utanríkismálum eru kostir aðildar að Evrópska efnahagssvæðinu augljósir. Á þetta er nauðsynlegt að leggja megináherslu um leið og staðfest er að efnahagslegur og viðskiptalegur ávinningur af aðild Íslands að EES er augljós og óumdeildur.`` Í III. kafla álits meiri hluta nefndarinnar er fjallað um efni EES-samningsins. Þar segir að meginmarkmið samningsins sé ,,að stuðla að stöðugri og jafnri eflingu viðskipta- og efnahagstengsla samningsaðila við sömu samkeppnisskilyrði og eftir sömu reglum með það fyrir augum að mynda einsleitt Evrópskt efnahagssvæði. Til þess að ná þessum markmiðum byggir samningurinn á hinu svokallaða fjórþætta frelsi sem felur í sér frjálsa vöruflutninga, frjálsa fólksflutninga, frjálsa þjónustustarfsemi og frjálsa fjármagnsflutninga. Jafnframt er ætlunin að tryggja að markmið samningsins náist með því að koma á kerfi sem tryggir að samkeppni raskist ekki og að reglur þar að lútandi verði virtar af öllum.`` Um efni frv. er fjallað í IV. kafla og þar segir: ,,Með lögfestingu frumvarps til laga um Evrópska efnahagssvæðið er í senn veitt heimild til að fullgilda samninginn og kveðið á um að meginmál hans hafi lagagildi þegar samningurinn öðlast gildi að því er Ísland varðar. Jafnframt fær bókun 1 með samningnum lagagildi. Í þessari bókun eru settar almennar reglur um það hvernig laga skuli gerðir Evrópubandalagsins að EES-samningnum. Er skynsamlegt að velja fremur slíka altæka aðlögun gerðanna en þann kost að umskrifa allar gerðirnar og laga þær þannig að stjórnskipun EES-samningsins. Frumvarpið gerir auk þess ráð fyrir að lögfestir séu liðir úr tveimur viðaukum við samninginn þar sem Íslandi er heimilað að setja höft á eignarhald útlendinga í fyrirtækjum á sviði sjávarútvegs og fiskvinnslu . . . Auk þess að heimila fullgildinginu 129 greina meginmáls EES-samningsins veitir þetta frv. ríkisstjórninni heimild til að fullgilda 49 bókanir við samninginn og 22 viðauka, ásamt gerðum sem í viðaukunum er getið. Samningum fylgir 71 yfirlýsing og fjöldi samþykkta. Í viðaukunum er vísað til þeirra 1.400 réttargjörninga EB sem lagðir voru til grundvallar EES-samningnum allt frá upphafi hans, en þeir eru í lagafrv. og samningnum nefndir ,,gerðir`` og er þar einkum um að ræða reglugerðir og tilskipanir EB sem snerta EES. Í utanrmn. var rætt um orðið ,,gerð`` í þessari sérstöku lagamerkingu og komu ekki fram tillögur um betri þýðingu á EB-hugtakinu ,,act`` sem nær yfir alla réttargjörninga Evrópubandalagsins . . . EES-samningurinn nær til reglna um innri markað EB sem samkomulag hafði orðið um fyrir 1. ágúst 1991. Eftir þann dag hafa fjölmargar EB-gerðir komið til sögunnar. Á fundi utanrmn. 23. nóv. sl. var lagt fram ritið ,,Samanburður á íslenskri löggjöf og samþykktum Evrópubandalagsins`` sem er ítarleg skýrsla um þær EB-gerðir sem til greina kemur að bætist við EES-samninginn . . . Er lögð rík áhersla á að Alþingi fylgist náið með framvindu þessara mála þannig að sem best verði staðið að aðlögun gerðanna að íslenskum lögum og undirbúningi að lögfestingu á þeim gerðum sem þarf að lögfesta hér. Með því að samþykkja EES-samninginn verða Íslendingar þátttakendur í nýju ferli í samstarfi Evrópuríkja. Í því skyni að tryggja sem best eftirlit Alþingis og aðhald er gerð tillaga um að 4. gr. frv. sé felld á brott. Í þeirri grein felst heimild til að setja reglugerð ,,ef sérstök nauðsyn krefur``. Þótt þetta ákvæði sé hugsað sem varaheimild þykir varhugavert, a.m.k. á þessu stigi, að Alþingi veiti ráðherrum jafnalmenna heimild til útgáfu reglugerða þegar gengið er til samstarfs á Evrópska efnahagssvæðinu. Alþingi á að hafa sem besta aðstöðu til að fylgjast með hverju skrefi í hinu nýja EES-ferli. Er nauðsynlegt að hugað verði sérstaklega að því hvernig Alþingi ætlar að sinna slíku eftirliti og haga meðferð EES-mála.`` --- Hefur það mál m.a. verið rætt innan utanrmn. --- ,,Í þessu sambandi er mikilvægt að minnast þess að í EES-samningnum er ákvæði um sameiginlega EES-þingmannanefnd til að stuðla að auknum skilningi milli EB og EFTA-ríkjanna á EES-samningssviðinu.`` Minnt er á að flutt hafa verið hér fjölmörg lagafrumvörp vegna aðildarinnar að Evrópska efnahagssvæðinu en þau eru almennt til meðferðar í öðrum nefndum en utanrmn. Þá er rétt að láta það koma fram að ríkisstjórnin hefur látið vinna útdrátt á íslensku úr öllum dómum Evrópubandalagsdómstólsins sem lagðir voru til grundvallar við gerð EES-samningsins og getið er í fskj. hans. Er þetta gert að ósk þingmanna sem m.a. hafa komið fram í utanrmn. Í V. kafla er fjallað um þjóðhagsleg áhrif og við vorum minnt á gildi þeirra þegar ljóst var að Svisslendingar höfðu fellt aðild að EES-samningnum og menn veltu því fyrir sér hvaða áhrif það hefði á íslenskt efnahagslíf og atvinnumál hér á landi að gildistaka samningsins frestaðist. Þá nefndu menn að það þýddi um 750 millj. kr. óhagræði fyrir íslenska þjóðarbúið ef samningsgildistakan frestaðist um hálft ár. Það er alveg ljóst að gildi þessa samnings fyrir íslenskt efnahagslíf er ótvírætt og mikið. Ef miðað er við það sem stendur í þjóðhagsáætlun svarar hin árlega aukning landsframleiðslu sem nefnd er í áliti Þjóðhagsstofnunar að landsframleiðslan muni aukast vegna aðildar að EES, þá jafnar það til allt að 6 milljörðum kr. miðað við landsframleiðsluna eins og hún er núna, þ.e. aukning á landsframleiðslu á ári. Það er náttúrlega mál sem ekki kemur til sögunnar á einu ári heldur er það framtíðarþróun sem þarna er spáð fyrir um. Markaðir okkar á Evrópusvæðinu hafa verið að aukast. 75% af útflutningi síðasta árs fara til þess svæðis og 70% af innflutningi okkar koma þaðan. Það er því engin spurning um hin efnahagslegu og þjóðhagslegu áhrif þessa samnings. Þau eru ákaflega jákvæð. Það þarf enginn að efast um það. Einnig liggja fyrir skýrslur frá fjmrn. úr tíð fyrrv. ríkisstjórnar sem sýna að áhrif samningsins á þróun ríkisútgjalda og ríkisfjármála er mjög jákvæð. VI. kafli nál. fjallar um stjórnarskrána og Evrópska efnahagssvæðið. Þar kemur fram sú skýra afstaða meiri hluta utanrmn. að aðild Íslands að þessum samningi brjóti ekki í bága við stjórnarskrána. Eins og ég sagði í upphafi máls míns hafa fá mál verið betur könnuð í nefndinni en einmitt spurningin um það hvort aðild að Evrópska efnahagssvæðinu bryti í bága við stjórnarskrána. Það er eindregin niðurstaða meiri hluta nefndarinnar að svo sé ekki. Í álitinu er gerð grein fyrir þeim álitsgerðum sem nefndin hefur fengið og rakinn sá ágreiningur sem er á milli lögfræðinga um þetta mál og farið yfir hann. Einnig er í álitinu fjallað um hugtakið ,,fullveldi``, skilgreiningar á því og hugleiðingar manna um fullveldið. Eins og við vitum er það mál mjög á döfinni nú, m.a. á vettvangi Sameinuðu þjóðanna, þar sem þjóðir heims hafa komist að niðurstöðu um að réttmætt sé að senda herafla inn í Sómalíu í nafni Sameinuðu þjóðanna til að koma í veg fyrir hungursneyð. Má segja að þar með hafi skýring alþjóðasamtaka á fullveldinu öðlast nýja merkingu. Við vitum einnig að á alþjóðavettvangi starfa ýmis samtök þingmanna sem telja að það eigi með alþjóðalögum að setja ríkjum skorður, t.d. varðandi tryggingu friðar eða meðferð á alþjóðlegum glæpamönnum og annað slíkt. Þessar hugmyndir eru uppi, ekki aðeins hjá ríkisstjórnum heldur eru þær ræddar mikið í alþjóðlegum samtökum þingmanna. Ég veit að ýmsir hv. þm. á Alþingi þekkja slíkar umræður um nauðsyn þess að löggjafarvald, alþjóðlegt löggjafarvald, verði aukið og eflt og styrkt á þann veg að menn geti hlutast til um ýmist innri málefni ríkja til að tryggja heimsfrið eða að tryggja öryggi borgaranna. Einnig hefur verið rætt á Alþingi um nauðsyn þess að skilgreina fullveldið með hliðsjón af umhverfismálum og hættum vegna þeirra. Raunar höfum við rætt í tengslum við þetta mál frv. frá stjórnarandstöðunni um breytingar á stjórnarskránni sem gerði ráð fyrir því að heimilt yrði að framselja vald til alþjóðastofnana með sérstökum hætti. Það sem við í meiri hlutanum segjum í lok þessa kafla okkar álits, með leyfi forseta, er svohljóðandi: ,,Þegar gengið er til alþjóðasamstarfs eins og EES-samstarfsins er mikilvægt að allir sitji við sama borð og geti gengið að því sem vísu að jafnræðis sé gætt. Reglur og stofnanir, sem tryggja slíkt jafnræði, þjóna ekki síst hagsmunum hinna smærri þjóða í samstarfinu. Sagan geymir óteljandi dæmi um að stórveldi telja sig geta boðið smærri ríkjum birginn með ofurefli. Með sameiginlegum reglum um rétt hvers og eins og eftirlits- og dómstólakerfi til að framfylgja reglunum er tryggt að stórir og smáir hafi sömu réttarstöðu. Öll viðleitni í alþjóðlegu samstarfi hefur síðustu áratugi miðað að því að útiloka með samningum og framkvæmd þeirra að hinir sterku og stóru í samfélagi þjóðanna geti sett hinum minni afarkosti eða hrifsað verðmæti þeirra til sín með því að neyta aflsmunar. Er það almennt talið til marks um að ríki hafi náð góðum árangri í samstarfi sín á milli ef þau sættast á friðsamlega úrlausn deilumála þar sem beiting valds eða hótun um valdbeitingu er útilokuð. Þegar Alþingi tekur afstöðu til EES-samningsins er nauðsynlegt að hafa öll sjónarmið varðandi stjórnarskrárþátt málsins í huga. Á vettvangi utanrmn. hefur mikil vinna verið innt af hendi til að draga sem best fram meginatriði þessa þáttar. Umræður hafa einnig verið miklar um þetta atriði á almennum vettvangi. Þær halda áfram, hver svo sem niðurstaða Alþingis verður um EES-samninginn. Lögfræðileg sjónarmið hljóta einkum að vega þungt í mati Alþingis á þessum þætti. Með vísan til þeirra hefur meiri hluti utanrmn. komist að þeirri niðurstöðu að EES-samningurinn brjóti ekki í bága við stjórnarskrána. Við þetta mat verður ekki horft fram hjá þeim sjónarmiðum öðrum sem nefnd voru hér að framan, auk hins almenna gildis sem aðild Íslands að EES hefur fyrir þróun íslensks þjóðfélags og stöðu Íslands á alþjóðavettvangi. Í stuttu máli er hér komist að þeirri niðurstöðu að samþykki Alþingis á EES-samningnum brjóti ekki í bága við stjórnarskrána.`` Í VII. kafla álitsins er vísað til álits umsagnaraðila og vil ég ekki neinu við það bæta og vísa til þess. Þó get ég ekki látið hjá líða að geta þess að eftir að þetta álit nefndarinnar lá fyrir hafa mér borist annars vegar ályktanir og samþykktir 37. þings Alþýðusambands Íslands og hins vegar samþykktir frá formannaráðstefnu Farmanna- og fiskimannasambands Íslands, en hvorugur þessara aðila lét í raun í ljós efnislega afstöðu til málsins þegar um var spurt af hálfu utanmrn. Raunar má einnig láta þess getið að aðeins einn aðili af öllum þeim sem veittu skriflegar umsagnir til nefndarinnar, BHMR, var neikvætt í afstöðu sinni til aðildar Íslands að þessu samstarfi. Hinir vísuðu annaðhvort til hugmynda um þjóðaratkvæði eða einhvers annars en tóku ekki neikvæða afstöðu til málsins. Það er mjög athyglisvert að aðeins einn af þessum umsagnaraðilum hefur snúist gegn aðild að þessu svæði og er umhugsunarvert fyrir okkur þegar við lítum á málið að það skuli vera þessi samtök. Ég vil aðeins, með leyfi forseta, lesa ályktun formannaráðstefnu Farmanna- og fiskimannasambands Íslands sem haldin var í Neskaupstað 11. og 12. nóv. 1992 þar sem mælt er með því að Alþingi staðfesti aðild Íslands að samningi um Evrópskt efnahagssvæði. Þar segir að FFSÍ geri sér grein fyrir því að samningurinn um EES hafi í för með sér víðtækar breytingar á fjölmörgum sviðum sem hafa að geyma bæði kosti og galla. Augljós ávinningur sé m.a. greiðari aðgangur fyrir íslenskar vörur inn á Evrópumarkað. Sérstaklega á þetta við um sjávarafurðir sem bæði munu skila heim hærra skilaverði og leggja grunn að nýjum sóknarfærum í íslenskum sjávarútvegi. FFSÍ telur þó að innan ramma EES-samningsins sé mikilvægt að tryggja eignarhald og nytjarétt náttúruauðlinda undir forræði Íslendinga og þetta eigi sérstaklega við um eignarhald útgerðar og fiskvinnslu og stjórn fiskveiða. Á þessum málum er tekið eins og ég gat um í frv. sem hér er til umræðu og sérstaklega lögfest undanþáguákvæði varðandi eignarhald útgerðar og fiskvinnslu. Þá segir einnig í ályktun formannaráðstefnu FFSÍ að formannaráðstefnan telji einnig að við frágang á tvíhliða samningi milli Íslands og Evrópubandalagsins um gagnkvæmar veiðiheimildir þurfi að gæta þess að hagsmunir Íslendinga séu tryggðir á sem bestan hátt, þ.e. skipti á veiðiheimildum milli samningsaðila sé sanngjörn og tryggt sé strangt eftirlit með veiðum útlendinga innan íslensku fiskveiðilögsögunnar. FFSÍ álítur að með opnun íslenska vinnumarkaðarins innan ramma EES-samningsins geti skapast ójafnvægisástand þar sem kjörum og vinnuskilyrðum launafólks væri ógnað. Til að koma í veg fyrir slíkt ástand telur FFSÍ nauðsynlegt að eftirfarandi atriði séu tryggð á hinum íslenska vinnumarkaði: 1. Á Íslandi gildi íslenskir kjarasamningar. Undirboð kaupgjalds meðal útlendinga á íslenskum vinnumarkaði verði óheimil með setningu á viðeigandi löggjöf frá Alþingi. 2. Forgangsréttarákvæði kjarasamninga stéttarfélaga séu virt óháð ríkisfangi launþega í viðkomandi stéttarfélagi. Á báðum þessum atriðum er tekið í sérstökum lagafrumvörpum þannig að ég tel að Alþingi sé að vinna að þessu máli í fullu samræmi við það sem fram kemur í ályktun formannaráðstefnu Farmanna- og fiskimannasambands Íslands. Á Alþýðusambandsþinginu var tekist á um þetta mál og Alþýðusambandið hafði þá skoðun að bera ætti málið undir þjóðaratkvæði en eins og við vitum hér á þingi hefur það mál þegar verið afgreitt af alþingismönnum. Um starf að Evrópumálum segir svo í skýrslu um þingið sem alþingismönnum hefur verið send, með leyfi forseta: ,,37. þing ASÍ telur brýnt ASÍ, landssambönd og stéttarfélög vinni ötullega að því að mæta þeim breytingum sem fram undan eru á íslenskum vinnumarkaði, ekki hvað síst ef Ísland gerðist aðili að Evrópska efnahagssvæðinu. Þingið leggur áherslu á að stjórnvöldum sé veitt öflugt aðhald. Ýmsar lagasetningar og aðgerðir sem skipta launafólk miklu máli fylgja aðild að EES ef af henni verður. Verkalýðshreyfingunni ber skylda til að fylgja því eftir að ekki sé gengið á réttindi launafólks. Þá kalla aukin samskipti við aðrar þjóðir á öflugt upplýsingastarf í verkalýðshreyfingunni. 37. þing ASÍ telur að með starfi sambandsins að Evrópumálum hafi verkalýðshreyfingin náð verulegum árangri. Þingið felur miðstjórn að efla samstarfið við Evrópusamband verkalýðsfélaga, Norræna verkalýðssambandið og ráðgjafarnefnd EFTA til að koma sjónarmiðum íslenskrar verkalýðshreyfingar á framfæri.`` Ég tel, virðulegi forseti, ekki unnt að túlka þessa ályktun nema á einn veg, að Alþýðusambandið telji sjálfgefið að Íslendingar gerist aðilar að Evrópska efnahagssvæðinu og það er að búa sig undir þá aðild og hefur átt mikinn þátt í þeim mikla undirbúningi sem unninn hefur verið vegna málsins og fram hefur komið m.a. í þeim miklu upplýsingum sem þingmenn hafa fengið frá Alþýðusambandinu og starfsmönnum þess við meðferð þessa máls. Ég vil einnig vekja athygli á því að sá maður innan Alþýðusambandsins sem mest hefur haft afskipti af Evrópumálum hvatti mjög til þess eftir að niðurstöður atkvæðagreiðslunnar lágu fyrir í Sviss að Alþingi hvikaði í engu í þessu máli, léti málið fram ganga og staðfesti þátttöku Íslands í Evrópska efnahagssvæðinu. Í VII. kafla er fjallað um sjávarútveg og landbúnað. Það var mjög ítarlega rætt um þessi mál og sérstaklega landbúnaðarmálin. Ég vil sérstaklega þakka hv. landbn. og formanni hennar fyrir þá vinnu sem nefndin hefur unnið í þessu máli og hvernig hún hefur staðið að upplýsingaöflun. Ég tel það til fyrirmyndar fyrir þingnefndir aðrar og sýna hvað Alþingi og alþingismenn geta haft náin afskipti af einstökum þáttum þessa máls og framvindu þeirra. Það hefur verið ómetanlegt fyrir utanrmn. að njóta góðs af þessum störfum landbn. eins og kemur fram í áliti okkar meiri hlutans og í þeim gögnum sem álitinu fylgja. Síðan er fjallað um EES-samninginn og íslenska löggjöf og rætt um þau mál sem það varða. Í IX. kafla er rætt um kostnað vegna þátttökunnar í EES. Utanrmn. hafa verið kynntar nýjar tölur varðandi þetta atriði. Ef svo fer, sem líklegt er eftir atkvæðagreiðsluna í Sviss, að Svisslendingar borgi ekkert til EES-samstarfsins munu útgjöld Íslendinga aukast eitthvað þar sem þessu verður skipt upp á milli þjóðanna. Það segir í niðurstöðum þeirrar greinargerðar sem utanrmn. var afhent í gær: ,,Viðbótarkostnaður Íslands vegna fráhvarfs Sviss samkvæmt framangreindu verður því í hæsta lagi samtals 35 millj. kr. árlega sem skiptist í viðbótarframlag til eftirlitsstofnunarinnar 6 millj., viðbótarframlag í dómstól 2 millj. og mögulegt``, ég segi mögulegt, ,,viðbótarframlag í þróunarsjóð 27 millj. verði lokaniðurstaðan sú að EFTA-ríkin skipti með sér framlagi Sviss.`` Þessar tölur liggja fyrir og upplýsingar um þetta liggja glögglega fyrir. Að lokum eru ályktunarorð meiri hluta nefndarinnar sem ég vil leyfa mér að lesa: ,,Að lokinni gaumgæfilegri athugun á EES-samningnum og þeim skyldum og réttindum, sem honum fylgja fyrir Íslendinga, er það eindregin niðurstaða meiri hluta utanrmn. Alþingis að það sé íslenskum hagsmunum ótvírætt til framdráttar að Ísland gerist aðili að samningnum. Í 4. gr. frv. til laga um Evrópska efnahagssvæðið á þskj. 1 er almennt ákvæði um útgáfu reglugerða. Lagt er til að þessi grein verði felld úr frv. Meiri hluti utanrmn. leggur til að frv. verði samþykkt með áðurgreindri breytingu.`` Ég vil að lokum, hæstv. forseti, láta þess getið, sem ég hef raunar drepið á, að ég tel að þeir atburðir sem gerst hafa nú á síðustu dögum vegna fráhvarfs Sviss séu ekki þess eðlis að þeir eigi að gera okkur á Alþingi ókleift að afgreiða þetta mál. Ég verð einnig að segja að mér finnst það ekki sannfærandi rök þegar menn eru að tala um að ekki sé unnt að klára þetta á þeim tíma sem til stefnu er. Við erum í sömu stöðu og þjóðþing í öðrum EFTA-ríkjum og ég vil aðeins geta þess að á norska þinginu eru þingmenn um 100 fleiri en hér, á sænska þinginu eru þeir 349, 200 í Finnlandi, 183 í Austurríki og 200 í Sviss. Þar hafa menn treyst sér til þess að fjalla um þetta mál á einum eða tveimur dögum og vel komist í gegnum um það. Það er því engin frágangssök finnst mér á Alþingi að við getum ekki afgreitt þetta á þeim dögum sem til stefnu eru. Ég sé ekki nein lagatæknileg atriði eða neitt slíkt sem ætti að hindra okkur í að komast að þeirri niðurstöðu sem er hagstæðust Íslandi í þessu máli á þeim dögum sem til stefnu eru fram að jólaleyfi þingmanna. Við verðum þá að taka okkur lengri tíma ef menn treysta sér ekki til þess en ég sé enga ástæðu til þess að menn séu að mikla það fyrir sér.

Fyrir verður tekin umræða utan dagskrár að ósk hv. 8. þm. Reykn. um framkvæmd yfirlýsingar um ríkisfjármál, sem hæstv. forsrh. flutti 23. nóv., í ljósi yfirlýsinga hæstv. fjmrh. nú um helgina. Umræðan fer fram skv. fyrri mgr. 50. gr. þingskapalaga og getur staðið allt að hálfri klukkustund.

Virðulegi forseti. 23. nóv. sl., fyrir um það bil þremur vikum síðan, flutti hæstv. forsrh. Alþingi tilkynningu frá ríkisstjórn Íslands um aðgerðir í efnahagsmálum. Í ræðu hæstv. forsrh. kom það fram að hans eigin dómi að áhrif aðgerðanna fælust einkum í þrennu. Það fyrsta snerti atvinnulífið, annað varðandi þjóðarútgjöldin og þriðja atriðið af þessum höfuðatriðum var, eins og segir í ræðu hæstv. forsrh., með leyfi forseta: ,,Í þriðja lagi batnar afkoma ríkissjóðs sérstaklega þegar horft er til næstu tveggja ára.`` Fyrr í ræðunni hafði hæstv. forsrh. skýrt þetta höfuðmarkmið aðgerðanna á þann veg eins og segir í ræðunni, með leyfi virðulegs forseta: ,,Með efnahagsaðgerðum ríkisstjórnarinnar er afkoma ríkissjóðs styrkt um rúmlega 2 milljarða á næstu tveimur árum eða sem nemur um það bil þriðjungi rekstrarhallans. Þetta er nauðsynlegt til þess að skapa skilyrði fyrir lækkun vaxta.`` Í málsgrein á undan er vikið að því að sá rekstrarhalli sem þarna á að minnka um þriðjung er sá halli sem er á fjárlagafrv. þegar það er lagt fram. Hæstv. utanrrh. áréttaði síðan þetta stefnumið sérstaklega í þeirri ræðu sem hann flutti í þessari umræðu þar sem nú hefði náðst sá árangur að eyða ýmsum veikleikamerkjum í fjárlagafrv. en hæstv. utanrrh. hafði vikurnar á undan rætt mjög rækilega um að sá 6 milljarða halli sem væri á fjárlagafrv. væri of mikill og nauðsynlegt að styrkja frv. Síðan hæstv. forsrh. tilkynnti þjóðinni þessa meginstefnu efnahagsaðgerðanna hefur bæði þjóðin og þingið staðið í þeirri meiningu að það væri staðfastur ásetningur ríkisstjórnarinnar að minnka þann 6 milljarða halla sem var á fjárlagafrv. þegar það var lagt fram. Eins og kemur fram í ræðu hæstv. forsrh. telur hann þetta vera eitt af þremur höfuðatriðum efnahagsaðgerðanna. Nú gerist það í gær að Morgunblaðið birtir ítarlegt viðtal við hæstv. fjmrh. þar sem hann lýsir allt annarri stefnu. Hæstv. fjmrh. segir í viðtali við Morgunblaðið, með leyfi forseta: ,,Ríkisstjórnin og meiri hluta fjárln. vinnur nú að því að ná hallanum niður í það sem hann var þegar fjárlagafrv. var kynnt í haust.`` Hann segir einnig, með leyfi forseta: ,,Ég er staðráðinn í því þegar fjárlagafrv. verður afgreitt nú fyrir jól að það verði ekki afgreitt með meiri halla en við gerðum ráð fyrir í haust, og þá er ég ekki að segja að ekki geti skakkað 200--300 millj., en ekkert umfram það.`` Eða með öðrum orðum þremur vikum eftir að hæstv. forsrh. tilkynnir Alþingi og þjóðinni að það sé eitt af þremur höfuðatriðum í efnahagsstefnu ríkisstjórnarinnar að minnka hallann á fjárlagafrv. við afgreiðslu fjárlaga og markmiðið sé um þriðjungsminnkun að verðgildi á árinu 1993 og 1994 lýsir hæstv. fjmrh. því yfir að horfið hafi verið frá þessari stefnu og nú sé glímt við það á þessum dögum að ná hallanum niður í það sem fjárlagafrv. sýndi þegar það var lagt fram. Hæstv. forsrh. rakti svo í sinni ræðu að það markmið að ná hallanum á ríkissjóði niður fyrir það sem var í fjárlagafrv. væri ein meginforsenda þeirrar vaxtalækkunar sem ríkisstjórnin stefndi síðan að. Hæstv. fjmrh. endurtók svo þessi ummæli sín við Ríkissjónvarpið í gærkvöldi. Vegna þess að þetta atriði með hallann á fjárlögum var eitt af þremur höfuðatriðunum í formlegri tilkynningu forsrh. til Alþingis fyrir þremur vikum taldi ég nauðsynlegt nú þegar að spyrja hæstv. forsrh. hvort ríkisstjórnin hafi horfið frá þessu stefnumiði sínu. Það er ekki hægt að skilja yfirlýsingar hæstv. fjmrh. um helgina á annan veg en þann að ríkisstjórnin hafi horfið frá þessu markmiði og ætli nú að sætta sig við það að ná hallanum niður í það sem hann var þegar fjárlagafrv. var lagt fram. Vegna þess að efnahagsaðgerðir ríkisstjórnairnnar eru ákveðinn kjarni í vinnubrögðum þingsins þá daga sem fram undan eru og þjóðin hefur verið mjög upptekin við að átta sig á þessum aðgerðum hef ég óskað eftir því að hæstv. forsrh. greini frá því hér hvort ríkisstjórnin hefur fallið frá þessu markmiði.

Virðulegi forseti. Þegar efnahagstillögur ríkisstjórnarinnar voru tilkynntar kom fram af minni hálfu og annarra sem töluðu í nafni ríkisstjórnar að nauðsynlegt væri í tengslum við þessar aðgerðir að styrkja stöðu ríkissjóðs. Það var líka ljóst að aðgerðirnar sjálfar, sem miðuðu að því að draga úr viðskiptahalla landsins, draga úr vaxandi lántökum og á tveimur árum að stöðva þær erlendis, væru til þess fallnar að minnka tekjur ríkisins vegna áhrifa veltusamdráttar. Það var alveg ljóst að ríkisstjórnarflokkarnir voru ákveðnir í því að mæta því ekki með því að sækja skattfé til þess að styrkja stöðu ríkissjóðs sem þessu næmi. Þegar málið var kynnt fyrir þingflokkum stjórnarflokkanna á þessum sömu dögum var gert ráð fyrir því að þessi styrking gæti leitt til þess að halli ríkissjóðs yrði á bilinu 5,8--6 milljarðar kr. en án slíkra aðgerða mundi hallinn hafa stefnt í milli 7--8 milljarða kr. vegna áhrifa veltusamdráttar og fleiri slíkra þátta. Auðvitað gefst tækifæri til þess að ræða málin þegar fjárlög koma til umræðu en ég tel þó ljóst að við munum ná því markmiði að vera mjög nærri þessum tölum þó að einhverju muni skakka á því bili sem segir í viðtali við hæstv. fjmrh. og hv. málshefjandi vitnaði til. Við vissum að áhrif gengisbreytingarinnar yrðu þessi sem nefnd voru. Að vísu hafa verið haldnir tveir blaðamannafundir um að gengisbreytingin hafi verið óþörf, norska krónan væri að styrkjast eins og kunnugt er. Það hefur reyndar ekki verið haldinn blaðamannafundur um að þar hafi orðið breyting á né heldur að norski ríkisseðlabankastjórinn hafi talið að viðmiðungargengi pesetans hafi fallið. Ég býst við að ekki hafi náðst í hv. þm. til að fá leyfi fyrir slíkum breytingum því að allar þessar gengishreyfingar og hræringar fóru eins og kunnugt er fram hjá þessum hv. þm. og kom fram á tveimur mjög merkilegum blaðamannafundum, öðrum í þinghúsinu eins og kunnugt er. En allar þessar hræringar urðu samt og norska krónan hefur fallið eins og kunnugt er þrátt fyrir mikilvæga blaðamannafundi sem haldnir voru um þessi efni og heilmikla fyrirferð. Það var ljóst að allir þessir þættir mundu veikja tekjur ríkissjóðs og því varð að mæta með niðurskurði og það hefur verið gert. Það er athyglisvert og menn ættu að hafa það í huga vegna þeirra umræðna sem hafa orðið um skattatilfærslur að menn hafa farið í skattatilfærslur á milli neyslu annars vegar og atvinnulífsins hins vegar. Um það var rík sátt í þjóðfélaginu og raunar skilningur hjá öllum, m.a. á tímabili þegar Alþb. gekk í gegnum ábyrgðarstjórnarandstöðu í um það bil þrjár vikur, að slík tilfærsla yrði að eiga sér stað. Það er athyglisvert að hafa í huga að skatttekjur í ár eru á föstu verðlagi verulega lægri en 1990 og 1991 og þær munu enn dragast saman á næsta ári samkvæmt fyrirliggjandi spá. En ég vænti þess að endanlegar hallatölur ríkissjóðs, með vissum fyrirvörum eins og fjmrh. hefur sjálfur slegið, ættu í meginatriðum að standast.

Virðulegi forseti. Hvað varðar efnahagsráðstafanir ríkisstjórnarinnar og hversu fáar af þeim eru enn þá komnar fram, þá liggur það fyrir að eina breytingin sem rædd var við 2. umr. fjárlaga var 250 millj. kr. sem kom fram í því frv., sem þá lá fyrir, um breytingu á almannatryggingalögum. Það er eina talan sem enn hefur komið fram til breytingar á fjárlagafrv. sem lagt var fram með 6,1 milljarða halla. Þann 23. nóv. sl. voru tilkynntar breytingar sem áttu að hafa í för með sér 1.240 millj. til viðbótar. Eins og ég sagði hefur ekki enn komið neitt fram um það nema ef vera skyldi að hægt væri að reikna þessar 250 millj., sem felast í breytingu á almannatryggingalögum, inn í það. Það kom reyndar fram í umræðunni um breytingu á almannatryggingalögunum að menn væru ekkert allt of sammála innan stjórnarinnar. Þegar stjórnarandstaðan var búin að tæta það frv. allmikið niður kom í ljós að einnig meðal stjórnarliða voru athugasemdir og allverulegar athugasemdir. Það er því ekki enn séð fyrir endann á því frv. hvort það verður að lögum. Hvað varðar það sem menn hafa hér verið að tala um að nægur tími sé enn fram undan til þess að ræða öll þessi mál, þá vil ég benda á að 1. umr. um frv. um breytingu á almannatryggingalögum tók samtals 8 klukkustundir og 11 mínútur, 1. umr. um breytingu á almannatryggingalögunum. Enn á eftir að ræða allmörg frv. M.a. er eftir 3. umr. um fjárlög, 2. og 3. umr. um fjáraukalög, 2. og 3. umr. um lánsfjárlög, skattabandorm, tollalög, skólamál, húsnæðismál o.fl., áður en við getum farið að ljúka umræðunni eða höfum í raun og veru eitthvað í höndunum um hvernig efnahagsmál næsta árs verða.

Herra forseti. 2. umr. fjárlaga er nú nýlokið. Önnur umræða fjárlaga á að gefa vísbendingu um hvernig gjaldahlið fjárlaga muni líta út og hún er upp á um 6,1 milljarð kr. eða svipuð og fjárlagafrv. í haust gerði ráð fyrir. Það var, eins og hefur komið hér fram, 2 milljarðar auk þeirra 4 sem fjárlagafrv. var kynnt fyrst með. Nú bregður svo við þegar við erum farnir að vinna að undirbúningi 3. umr. --- en venjan er að aðeins tekjuhliðin, B-hluti fjárlaga og 6. gr., sé tekin til meðferðar við 3. umr. --- að mikið viðtal birtist við hæstv. fjmrh. í Morgunblaðinu þar sem hann segir að þessum niðurskurði sé hvergi nærri lokið og beinir greinilega skeytum til ráðherra Alþfl. varðandi húsnæðiskerfið og heilbrigðismálin þar sem hann segir að þurfi að ná betri árangri. Manni er því spurn: Á hverju eigum við von? Eigum við von á einhverju í kvöld, að farið verði að brjóta upp það sem fjárln. hefur verið að gera? Eigum við von á viðbótarniðurskurði? Mér er fullkunnugt um að hæstv. ríkisstjórn sat á löngum fundum í gær og fundi fjárln. var frestað og ekki boðaður fundur í morgun. Það er því greinilegt að nú á þessum síðustu dögum er verið að undirbúa einhverjar verulegar breytingar og væri fróðlegt að heyra hvað er í aðsigi.

Virðulegi forseti. Það var aumur forsrh. sem kom í stólinn áðan. Í raun og veru var hann að segja að ræða hans hér um efnahagsaðgerðir ríkisstjórnarinnar 23. nóv. hefði verið markleysa hvað snertir ríkisfjármálin. Það stendur alveg skýrt í þeirri tilkynningu ríkisstjórnarinnar sem forsrh. las 23. nóv. að þriðja höfuðatriðið í efnahagsaðgerðunum væri að draga úr halla ríkissjóðs. Hann tiltók meira að segja að það ættu að vera rúmir 2 milljarðar á næstu tveimur árum, þriðjungur hallans sem væri á fjárlagafrv. þegar það er nú lagt fram. Hæstv. utanrrh. gerði þetta alveg skýrt því að hann sagði í umræðunni, með leyfi forseta: ,,Niðurstöðutölurnar að því er varðar hallann eru lægri eftir aðgerðirnar þrátt fyrir auknar aðgerðir til atvinnusköpunar. Þetta er umtalsverður árangur``, sagði hæstv. utanrrh., ,,og þetta er forsenda fyrir vaxtalækkun.`` Nú segir hæstv. forsrh. að þetta hafi allt saman verið í plati vegna þess að hann hafi sagt það í þingflokki Sjálfstfl. að það hafi verið miðað við 5,8--6,2 milljarða halla. Það var aldrei sagt í þingsalnum. Þjóðinni var aldrei sagt frá því heldur þvert á móti kom virðulegur forsrh. hér 23. nóv. og sagði: Það er þrennt sem er höfuðatriði í þessum aðgerðum. Það er atvinnulífið, það eru þjóðarútgjöldin og það er minnkandi halli á ríkissjóði. Nú segir hann það að þetta hafi bara verið skrök því að þingflokki Sjálfstfl. og þingflokki Alþfl. hafi verið greint frá öðru. Það er þess vegna alveg ljóst eftir þessa ræðu að annaðhvort meinti hæstv. ríkisstjórn ekkert með því sem hæstv. forsrh. sagði hér og hæstv. utanrrh. tók undir og vísvitandi var verið að blekkja þjóðina og þingið 23. nóv. eða ríkisstjórnin hefur á þremur vikum gefist upp við að framfylgja einu af þremur höfuðatriðunum í efnahagsprógramminu sem tilkynnt var hinn 23. nóv.

Virðulegi forseti. Mér finnst rétt að benda á það hvort fjárlögin, sem við erum að ræða í frumvarpsformi enn þá, séu raunhæf eða ekki með 6,1 milljarða halla hvernig farið hefur með yfirstandandi fjárlög. Þau voru afgreidd með rúmlega 4 milljarða halla í fyrra. Við stöndum núna frammi fyrir því í fjáraukalagafrv. að þar stefnir hallinn í allt að 12 milljarða. Erum við e.t.v. núna að ræða jafnraunhæf fjárlög og á síðasta ári? Ef við erum núna að stefna að því að afgreiða fjárlög, eins og hæstv. fjmrh. segir, með ekki meiri halla en lagt var fram í haust, þ.e. rúmlega 6 milljarða, getum við þá með sama áframhaldi og verið hefur á þessu ári, þar sem ríkisstjórnin hefur fullyrt að hún beiti mestu aðhaldsaðgerðum sem hægt er, átt von á því að á sama tíma að ári stöndum við frammi fyrir 18 milljarða halla? Ég held að það sé rétt að menn reyni að gera sér ljóst hversu raunhæf þau frumvörp eru sem við erum að ræða og bítumst um dag eftir dag og ár eftir ár.

Hæstv. forseti. Það er von að hér sé spurt stórra spurninga. Þriðja umræða fjárlaga átti að fara fram á morgun en það er ljóst að beðið verður um frest á henni og ekki að ófyrirsynju vegna þess að að mínu viti og okkar sem í fjárln. vinnum er það starf allt í óvissu. Við höfum ekki fengið svör við spurningum sem við höfum spurt, svo sem þeim að það er ljóst að þegar um áramót eru samningar fjölmargra stéttarfélaga lausir. Sannleikurinn er sá að engir hafa verið sviknir eins og þeir sem í þessu stéttarfélögum eru. Launum hefur verið haldið niðri um árabil gegn félagslegum úrbótum og menn hafa sætt sig við lægri laun gegn ýmsum úrbótum í heilbrigðiskerfi, menntakerfi o.s.frv. Nú hefur það verið upp tekið að skera niður einmitt þessa félagslegu þætti: skólakerfi, heilbrigðiskerfi, mennta- og menningarmál og launin auðvitað ekkert hækkuð þar á móti. Það er því alveg ljóst að stéttarfélögin munu ekki una óbreyttu ástandi. Við höfum ekki fengið ákveðin svör um hvernig skal uppfylla búvörusamning. Þar vantar 278 millj. Af þeim eru 175 millj. hreint lögbrot ef ekki verða greiddar. Þá má minna á að í forsendum Þjóðhagsstofnunar var gert ráð fyrir 550--750 millj., eins og það hét að mig minnir, þjóðhagsbata vegna samninganna um Evrópskt efnahagssvæði sem tækju gildi um áramót. Nú er ljóst að ekkert verður af því og ég spyr þess vegna: Er búið að endurreikna þjóðhagsbatann? Ég hef því miður ekki meiri tíma en ég held að hér sé mörgum spurningum ósvarað sem nauðsyn er að fá skýrar línur í.

Virðulegi forseti. Ég geri ekkert með það þó að hv. 8. þm. Reykn. segi að ríkisstjórnin fari með blekkingar og skrök eins og hann orðaði það. Það eru bara tíu dagar síðan eða svo að hann hélt því fram á tveimur blaðamannafundum að ríkisstjórnin hefði farið með blekkingar vegna gengisfellingar því að norska krónan væri að styrkjast og ástæður gengisbreytingar hefðu verið hreinar blekkingar og skrípaleikur af hálfu ríkisstjórnar. Menn vita hvernig það allt saman hefur verið og hvernig sá málatilbúnaður og upphrópanir enduðu. Er sú framkoma öll þingmanninum ekki til sóma. Á hinn bóginn vek ég athygli á því líka að hv. þm. nefndi og blandaði saman því sem sagt var um fjárlagahallann á næstu tveimur árum. Það er enginn vafi á því að ríkisstjórnin hefur með aðgerðum sínum verið að leggja grunn að því, bæði aðgerðum í fyrra og aðgerðum núna, að þegar fram í sækir skapast meiri festa um fjármál ríkisins og það er afskaplega mikilvægt. Í þriðja lagi er líka mikilvægt að menn átti sig á því, sem ég nefndi, að skatttekjur ríkisins fara minnkandi í ár á föstu verðlagi og munu enn dragast saman á næsta ári. Hins vegar eiga sér stað miklar tilfærslur á fjármunum af neyslu yfir á atvinnulíf. Ég vek athygli á því að allir voru sammála um eða gáfu það a.m.k. til kynna á því þriggja vikna skeiði sem þeir höfðu ábyrgðartilfinningu í þjóðfélaginu sumir hverjir hér að þeir hefðu á því fullan skilning að óhjákvæmilegt væri að styrkja stöðu atvinnulífsins á kostnað neyslu og einstaklinga.

Hv. 8. þm. Reykn. óskar að bera af sér sakir.

Virðulegi forseti. Þessi hálftíma utandagskrárumræða var ætluð fyrir ákveðið mál: yfirlýsingar ríkisstjórnar um halla á fjárlögum ríkisins og yfirlýsingar fjmrh. Hæstv. forsrh. kaus að verja mestum hluta af báðum ræðum sínum til að tala um allt önnur mál. Ég er alveg ræðubúinn að ræða þau við hæstv. forsrh. síðar undir öðrum dagskrárliðum þegar maður hefur lengri tíma en tvær mínútur til þess að fjalla um það sem fram kemur í umræðunni. En það er auðvitað tilgangur þess að vera með hið knappa form, hálftíma utandagskrárumræðu þar sem málshefjandi hefur aðeins tvær mínútur í seinna skipti, að halda sig við mjög afmarkað mál. Hefði hæstv. forsrh. viljað ræða efnahagsmálin vítt og breitt, þá hefðum við auðvitað beðið um lengri umræðutíma varðandi utandagskrárumræðu. Ég mun því áskilja mér allan rétt til að svara ásökunum hæstv. forsrh. hvað þetta snertir undir öðrum dagskrárlið. Það er svo staðreynd eftir þessa umræðu að forsrh. hefur ekki treyst sér í umræðu um yfirlýsingu hans fyrir þremur vikum síðan varðandi ríkisfjármálin. Ef hann er núna að reyna að teygja þetta inn á það að þetta 2 milljarða fyrirheit um lækkun fjarlagahallans hefði átt við árið 1994, þá væri fróðlegt að vita hvaða samhengi er í því að næsta setning í ræðu ráðherrans sjálfs 23. nóv. á eftir þessari 2 milljarða yfirlýsingu varðandi lækkun fjárlagahallans er að þetta skapaði skilyrði fyrir lækkun vaxta. Og með fjölmörgum öðrum tilvikum var það útskýrt að sú lækkun mundi fara fram á árinu 1993. Nú er það hins vegar allt fokið út í veður og vind, þetta hafi e.t.v. átt við árið 1994. Ja, hvílík uppgjöf. Hvílík uppgjöf. --- Fundarhlé.

Virðulegi forseti. Það er öllum kunnugt í þessum sal að leitað hefur verið leiða til þess að samkomulag næðist um að hægt væri að láta efnisumræðu um samninginn um Evrópskt efnahagssvæði fara fram með eðlilegum hætti. Það hefur hins vegar gerst síðustu sólarhringa og það endurtekur sig núna síðdegis í dag að hæstv. utanrrh. kýs að ganga fram fyrir skjöldu utan þings og ráðast á Alþingi Íslendinga og þingmenn. Hér í dag var hvað eftir annað óskað eftir því að hæstv. utanrrh. mundi tjá sig um þau ummæli sem hann viðhafði á erlendri grundu um Alþingi Íslendinga. Það var óskað eftir því að hann bæði afsökunar á þeim ummælum, það var óskað eftir því að hann endurtæki þau, það var óskað eftir því að hann viki að þeim með einum eða öðrum hætti. En eins og allir vita þá kaus hæstv. utanrrh. að þegja algjörlega í þingsalnum í dag en síðan gerist það að þegar þingflokkar ganga til fundar klukkan rúmlega fjögur og eru á fundum klukkan fimm þá berast fréttir af því að hæstv. utanrrh. hafi farið nánast rakleiðis héðan úr þingsalnum og boðað til opinbers blaðamannafundar til að fjalla þar um þau ummæli sín sem hann viðhafði um Alþingi Íslendinga og þorði ekki og vildi ekki ræða í þingsalnum og lýsir því yfir á blaðamannafundinum að hann standi við hvert orð af því sem hann hafi sagt erlendis um Alþingi Íslendinga. Ég verð að segja eins og er, virðulegi forseti, að ég er satt að segja alveg hættur að skilja hæstv. utanrrh. í þessu máli. Ég hélt að hann hefði einlægan áhuga á því að hér hæfist og gæti farið fram efnisleg umfjöllun um þetta mál. En þá velur hann það hvað eftir annað að ögra Alþingi með framgöngu sinni og grípa til þess ráðs sem ég hugsa að sé nokkuð einstakt, að efna til opinbers blaðamannafundar á þingflokksfundatíma Alþingis til að ráðast á þingið og þingmenn eftir að hafa neitað því í þingsalnum í dag að tjá sig um þessi ummæli. Ég vil spyrja hæstv. forseta að því vegna þess að ég bar þá fyrirspurn fram til forsetans fyrr í dag, hvað hæstv. forseti hygðist gera ef hæstv. utanrrh. biðist ekki afsökunar á þessum ummælum sínum. Nú er sú spurning orðin enn brýnni í ljósi þess að hæstv. utanrrh. hefur haldið opinberan blaðamannafund í þinghléinu í kvöld og endurtekið þessi ummæli. Ég vil þess vegna beina þeirri fyrirspurn minni til hæstv. forseta: Hvað hyggst forseti gera til þess að bregðast til varnar fyrir hönd þingsins vegna síendurtekinna árása hæstv. utanrrh. á Alþingi Íslendinga utan þings?

Forseti vill taka fram að það er algengt að ráðherrar efni til blaðamannafunda. Það hefur ekki tíðkast að forseti Alþingis blandi sér í eða finni að þeim ummælum sem hæstv. ráðherrar láta frá sér fara á slíkum fundum.

Herra forseti. Það er ánægjulegt að hlusta á forseta þingsins hæstv. flytja hér mjög prúðmannlega úr forsetastóli yfirlýsingu og er hann þó einn af þeim sem hefur hlotið þá umsögn erlendis að það fari eftir líkamsburðum og líffærastyrkleika hversu lengi hann tali á Alþingi. Nú virtist mér að sú stutta ræða sem hann flutti áðan færi eftir vitsmunalegu mati á því hvað hann teldi skynsamlegt að segja. En engu að síður er það nú svo að það er ekki víst að það skaði Alþingi Íslendinga svo mikið hvað sagt er hér heima af hæstv. utanrrh. Það á við sú gamla saga sem mér var einu sinni sögð af manni sem þótti stundum segja meira en hann gæti staðið við, að það hefði ekki komið að sök þar sem allir þekktu hann. Hitt er aftur á móti miklu meiri spurning þegar hæstv. utanrrh. með laun frá íslenskri þjóð og dagpeningum frá íslenska ríkinu er erlendis, nokkuð vel haldinn í mat og drykk, að þá skuli hann nota tímann til að ausa Alþingi Íslendinga aur. Ekki aðeins okkur stjórnarandstæðinga heldur allt sitt lið. Þar á meðal hv. 17. þm. Reykv. sem sígur mjög niður í sæti sínu og skyldi engan undra að búa við þetta. Hann hefur þó kjark til að segja eitthvað. Það er víst búið að skipa flestum að þegja en það vottar þó enn fyrir hugrekki því hann segir eitthvað. Hins vegar er hæstv. utanrrh. að lesa fyrir iðnrh. upplýsingar um þennan samning sem á að fara að ræða hérna til að hann viti hvað í honum stendur. Það er svo allt annað mál. Mig undrar það, herra forseti, þó ekki sé meira sagt ef svo er komið að forseti Alþingis sem vissulega er mikill ágætismaður, sá sem situr í forsetastóli þessa stundina, telur að strákapör ráðherra á erlendri grund eigi ekki að taka fyrir föstum tökum í þinginu. Mig undrar það en ég skil afstöðu hæstv. forseta, hann telur óþægilegt að þurfa að standa í því að hýða hæstv. utanrrh.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. forseta fyrir að hafa reynt að veita svar við spurningu minni en svarið er því miður á þann veg að það á ekki alveg við það sem hér hefur gerst. Það er auðvitað rétt hjá hæstv. forseta að það er algengt að ráðherrar haldi blaðamannafundi, vissulega. En ég efast um að það sé hægt að finna nokkur dæmi um að ráðherra sé hvað eftir annað beðinn um það á Alþingi að fjalla um ummæli sín og endurtaka þau í þingsal svo þingmenn geti rætt þau og hann neiti með þögninni að verða við síendurteknum óskum um það en fari síðan í þinghléi sama dag um leið og þingflokkar eru á fundum og boði til opinbers blaðamannafundar utan þingsins þar sem hann endurtekur ummæli sín og segist standa við hvert orð og heldur áfram atlögu sinni gegn þinginu. Það er auðvitað mjög alvarlegt mál að ráðherra neitar að ræða í þingsalnum þau málefni sem hann ræðir hvað eftir annað á blaðamannafundum erlendis og hérlendis vegna þess að nú hefur það gerst í dag að ráðherra hefur bæði haldið blaðamannafund erlendis og síðan hérlendis til þess að ráðast á Alþingi Íslendinga en neitar gjörsamlega að ræða þessi ummæli sín og þessa skoðun sína í þingsalnum. Það var ástæðan fyrir því að ég óskaði eftir umsögn hæstv. forseta vegna þess að okkur þingmönnum er nokkur vandi á höndum. Við búum við það að fjölmiðlakerfi landsins hefur flutt nánast látlaust í nokkra daga árásir hæstv. utanrrh. á Alþingi. Þegar hann er beðinn um að tjá sig um þau ummæli hér á Alþingi þá neitar hann með þögninni. Hvað eigum við þingmenn að gera, virðulegi forseti? Eigum við bara að sitja undir þessum árásum hæstv. utanrrh. á Alþingi og búa við það að hann neitar að ræða við okkur á þeim vettvangi sem er hans rétti vettvangur? Hér er nú einu sinni þingræði, hér er lýðræði og hinn rétti vettvangur ráðherranna er þingsalurinn. Ég vil þess vegna endurtaka ósk mína til virðulegs forseta að hann hugleiði með hvaða hætti forseti Alþingis getur brugðist við til varnar þinginu því það er auðvitað ekki búandi við það að utanrrh., sem er einn af þremur æðstu trúnaðarmönnum íslenska lýðveldisins á erlendri grund ásamt forseta lýðveldisins og forsrh., skuli ganga fram fyrir skjöldu og níða Alþingi Íslendinga á erlendri grundu. Það er auðvitað ekki við það búandi. Utanrrh. Íslands gegnir virðulegu embætti. Það er eitt af þremur virðulegustu embættum þessarar þjóðar og erlendir menn hlusta sérstaklega á hans orð eins og orð forseta lýðveldisins og forsrh. Ég læt mér það ekki í léttu rúmi liggja að hæstv. utanrrh. geti óátalið haldið áfram að níða löggjafarþing þjóðarinnar á erlendum vettvangi.

Virðulegi forseti. Mér eru það vissulega vonbrigði hvernig hæstv. forseti og hæstv. aðalforseti þingsins hafa brugðist við þeirri ósk okkar að hvetja hæstv. utanrrh. til að koma upp og endurtaka ummæli sín um þingið og þingmenn. Það virðist ekki vera hægt að fá hæstv. utanrrh. til að koma hér upp. Hann velur sér hins vegar annan vettvang þar sem þingmenn eru víðs fjarri til að geta átt við hann orðastað og boðar til blaðamannafundar sem utanrrh. okkar. Nú er það beiðni mín enn --- og það skal hæstv. utanrrh. vita að við erum ekki alveg hættir í þessu máli og munum sjá til hvort við getum ekki dregið eitthvað upp úr hæstv. utanrrh. í þessu máli þó síðar verði --- en ég vil reyna að gera tilraun til þess að fá svar við því hvort hæstv. utanrrh. vill koma hér upp á eftir mér í þennan stól og segja þingmönnum og öðrum frá því hvort sú yfirlýsing, sem hann gaf í kvöld, að hann stæði við hvert orð sem hann hefði sagt, hafi þá átt við það viðtal sem birt var í sjónvarpinu eða það viðtal sem birtist við hann í DV. Er hæstv. utanrrh. tilbúinn til þess að gera það, segja okkur frá því við hvort viðtalið hæstv. ráðherra átti þegar hann sagðist vera tilbúinn til að standa við hvert orð sem hann sagði? Var það viðtalið við Dagblaðið þar sem svigurmælin voru lögð að forseta og þingi ásamt þingmönnum eða var það hið fyrra? Nú getur hæstv. utanrrh. ekki borið við minnisleysi. Það er alveg vitavonlaust fyrir hæstv. ráðherra vegna þess að ég hef lagt fyrir hann þetta viðtal og hann hefur það fyrir framan sig þannig að minnisleysi er ekki hægt að bera við, virðulegi ráðherra. En nú læt ég þér stólinn eftir.

Hv. alþingismönnum er það kunnugt að hæstv. utanrrh. getur komið inn í mælendaskrá þess máls sem er á dagskrá þegar honum þóknast vegna þess að hann hefur þar forræði.

Ég mun gera það ef málið kemst á dagskrá.

Auk þess er eðlilegt að taka það fram að þingsköp Alþingis ná einvörðungu að sjálfsögðu yfir það sem gerist á Alþingi Íslendinga en ekki það sem þar er fyrir utan.

Herra forseti. Ég ætla ekki að beina orðum mínum til hæstv. utanrrh. því ég sé að þagnarbindindi stjórnarliða heldur hér á Alþingi og það er búið að reka korktappa í munninn á þeim flestum. En hins vegar vil ég spyrja hæstv. forseta að því hvort forsætisnefnd þingsins muni í engu kanna þau ummæli á erlendum vettvangi að það séu engin þingsköp höfð í heiðri á Alþingi Íslendinga. Mér finnst þetta mjög alvarlegt jafnvel þótt þessi ummæli hafi verið viðhöfð utan þings, hvort þetta er rétt eftir haft, hvort forsætisnefndin hefur í engu kannað þetta mál eða hvort hún ætlar sér ekki að gera það og hvort það er rétt að þetta sé mál sem forsætisnefnd Alþingis getur leitt hjá sér.

Forsætisnefnd var á fundi í dag í hádeginu. Því miður var sá forseti sem hér stendur eigi viðstaddur nema hluta þess fundar vegna annarra funda og þessi atriði sem hér er rætt um komu eigi til umfjöllunar þann tíma sem sá forseti sem hér situr var á þeim fundi.

Herra forseti. Ég vil taka það fram í upphafi míns máls að það er sjálfsagt að þakka formönnum utanrmn., bæði fyrrv. og núv., fyrir ágætt samstarf og hef ég í engu undan að kvarta í þeim efnum. Við höfum náð að tala við þá sem við höfum óskað og fá umsagnir og ég tek undir það með formanni utanrmn. að vafalaust er þetta eitt það mál sem vandlegast hefur verið farið yfir á Alþingi. Ég vil líka staðfesta það sem kom fram hjá hv. formanni þingflokks Sjálfstfl. að það var að minni ósk að 2. umr. um málið var frestað til sl. laugardags, en þá var ætlunin að taka það á dagskrá. Ég óskaði eftir þessu vegna fjarveru minnar og ég met það að við þeirri ósk var orðið. Ég hef því ekki tekið þátt í gagnrýni, a.m.k. ekki að ráði, á það að taka málið fyrir núna. Ég lét að vísu í ljós þá skoðun mína við umræðu á laugardaginn um skýrslu hæstv. utanrrh. að ég teldi óeðlilegt að taka málið á dagskrá eins og það er nú komið. Ég vona jafnframt að mér leyfist án þess að vera útmálaður fyrir fréttamönnum eða kallaður fara með ósæmilegt mál á Alþingi að fara nokkrum orðum um það hvers vegna ég tel að það sé misskilningur hjá hæstv. ríkisstjórn að taka málið nú fyrir. Ég tel að brottför Sviss frá þessu máli sé stórmál og ég er alls ekki sammála því sem komið hefur fram að eingöngu þurfi að gera tæknilegar breytingar á samningnum. Í 1. gr. frv. sem hér liggur fyrir er m.a. farið fram á heimild til þess að staðfesta samning milli EFTA-ríkjanna í 2. og 3. lið 1. gr. Sá samningur liggur ekki fyrir því þetta verður ekki samningur á milli EFTA-ríkjanna. Þegar hæstv. utanrrh. segir að þarna sé eingöngu um tæknileg atriði að ræða er ég honum ósammála. Það kann að vera að það sé tæknilegt atriði að setja þarna inn í þau EFTA-lönd sem eftir eru. En það er ýmislegt fleira í þessum samningi sem þarf að breyta. T.d. þarf að breyta fjölda dómara í dómstólnum og eflaust fjölda þeirra sem sitja í eftirlitsstofnuninni og t.d. kemur fram að fjöldi dómara verður jöfn tala sem er ekki talið ganga upp. Ég nefni líka þróunarsjóðinn sem ekki er vitað hvernig verður farið með eftir að Sviss dregur sig til baka. Ég nefni sömuleiðis kostnaðinn og reyndar rekstur stofnana EFTA sem eru mjög viðamiklar samkvæmt þessum samningi og áætlað að reksturinn kosti 4,4 milljarða kr. Hvernig verður þeim kostnaði skipt? Loks og ekki síst mikilvægt er vitanlega það að allt sem við höfum í höndum um framhald þessa máls er frá skyndifundi utanrrh. EFTA-ríkjanna en fundur EB, þ.e. hins samningsaðilans, verður ekki fyrr en 21. des. Við vitum ekki enn hvaða augum EB lítur á þá breytingu sem hefur orðið. Hæstv. utanrrh. hefur sjálfur látið að því liggja að svo kunni að fara að Spánn krefjist þess að þróunarsjóðurinn verði ekki minni en hann átti áður að verða svo framlög annarra ríkja aukist. Ég vek líka athygli á því að breytt hefur verið dagsetningum í þeim drögum sem fyrir liggja frá þeirri nefnd eða þeim mönnum sem hafa fjallað um nauðsynlegar breytingar og stefnt er að því nú að samningurinn taki gildi um mitt ár. Ég tel þess vegna afar óþingræðislegt að ætla okkur að fjalla um samning sem þarf að taka breytingum þegar ekki er nauðsynlegt að gera það vegna þess að tíminn leyfir eðlilegri málsmeðferð. Þetta var rætt í utanrmn. sl. laugardag og kom þá fram að æskilegt væri að fá lögfræðilegt álit á því hvort rétt gæti talist að taka samninginn fyrir í þessari mynd. Það álit kom á fund nefndarinnar í morgun. Hæstv. utanrrh. hafði falið sínum starfsmönnum að semja álit og ég er út af fyrir sig ekki að gera lítið úr því. Þetta eru hinir mætustu menn. Engu að síður hlýt ég að taka undir að eðlilegra hefði verið að fá lögfræðilegt álit frá mönnum utan ráðuneytanna því fleiri koma þar að. Í þessu áliti er nefnt fordæmi og þess getið að Alþingi muni hafa staðfest fríverslunarsamning Íslands og Evrópubandalagsins 1973 eftir að breyting hafði orðið á stöðu mála þar því reiknað hafði verið með því að Norðmenn gerðust aðilar á grundvelli samkomulags sem hafði náðst á milli Noregs og Evrópubandalagsins um aðild Noregs að bandalaginu. Eins og allir vita var það fellt. Ég hef náð mér í þann samning og farið yfir hann. Það er rétt að þar er Noregs getið á nokkrum stöðum. En ég sé ekki að sú breyting sé í fyrsta lagi neitt svipuð því sem hér gerist og sérstaklega hlýt ég að vekja athygli á því að þá voru menn eingöngu að staðfesta þjóðréttarsáttmálann en ekki að lögfesta hann, ekki gera hann að íslenskum lögum. Hér er verið að gera þjóðréttarsáttmála að íslenskum lögum. Ég hef a.m.k. lært það mikið í lögfræði eftir sumarið og öll lögfræðiálitin að þar er reginmunur á. Hér er verið að tala um að gera að íslenskum lögum sáttmála sem liggur ekki fyrir í dag. Mér þykir þetta satt að segja óþörf og afar óeðlileg málsmeðferð. Í þessari greinargerð lögfræðinganna er leitast við að færa rök fyrir þeirri fullyrðingu hæstv. utanrrh. að nauðsynlegt sé að staðfesta samninginn eða samþykkja frv. nú þegar á Alþingi til þess að hann geti fengið að vera með, blessaður, á þeirri ráðstefnu sem ráðgert er að kalla saman snemma í janúar til að fjalla nánar um samninginn. Er þar vísað til bókana sem gerðar hafa verið með tilvísun til 129. gr. samningsins sem fjallar um það hvernig með skuli fara ef einhver hleypur undan merkjum. Með leyfi forseta, vil ég lesa þær tvær tilvísanir sem hér er um að ræða. Þar segir: ,,Samningsaðilar hafa samþykkt eftirfarandi: 1. Ef einhver þeirra er ekki tilbúinn til að fullgilda samninginn skulu undirritunaraðilar endurmeta aðstæður.`` Hér er sem sagt sett það skilyrði að það liggi fyrir að einhver sé ekki tilbúinn til að undirrita samninginn. Það liggur núna fyrir að Sviss er ekki tilbúið til þess. Það liggur svo sannarlega ekkert fyrir að Íslendingar séu ekki tilbúnir til að undirrita samninginn svo ég held það hljóti að liggja í hlutarins eðli að þeir eru þá í þeim hópi sem kemur saman til að meta stöðuna. Það er varla hægt að vísa þeim frá á þeirri forsendu að þeir séu ekki tilbúnir til að fullgilda samninginn. ,,2. Ef einhver þeirra [þ.e. samningsaðila] fullgildir ekki samninginn skulu hinir samningsaðilar boða til ráðstefnu stjórnarerindreka til að meta áhrif fráviks frá fullgildingu samningsins og skoða möguleika á að samþykkt verði bókun um breytingar sem verða með fyrirvara um nauðsynlega meðferð innan lands. Slík ráðstefna skal haldin jafnskjótt og ljóst er að einhver samningsaðili muni ekki fullgilda samninginn eða í síðasta lagi ef dagsetning gildistöku samningsins er ekki virt.`` Það liggur alls ekki ljóst fyrir að við munum ekki fullgilda samninginn og eins og hæstv. utanrrh. hefur tilkynnt alheimi telur hann 33 þingmenn hér örugga til að samþykkja samninginn.  Þessi greinargerð gengur öll út á það hvort við verðum í hópi hinna sem verða kallaðir saman á ráðstefnuna. Ég tel mig hafa fært rök fyrir því að það er nokkuð öruggt að við verðum í þeim hópi. Ég sé ekki ástæðu til að fara nánar yfir þær breytingar sem þarf að gera. Við höfum fengið drög að þeim og eins og ég sagði á Evrópubandalagið eftir að fjalla sömuleiðis um þessa hluti svo við vitum í raun og veru alls ekki hvort enn fleiri breytingar verða nauðsynlegar en þær sem ég hef lauslega minnst á. Nál. 1. minni hluta er stutt og það er stutt af þeirri ástæðu að við teljum að tryggt þurfi að vera að stjórnarskráin heimili að þessi samningur sé gerður. Við teljum það útgangsatriði í þessu máli öllu saman. Mér þótti athyglisvert þegar ég kom til landsins sl. fimmtudag og sá í sjónvarpinu hv. þm. Pálma Jónsson, virðulegan forseta sem hér situr nú, fjalla um mál sem varðar líka stjórnarskrána, þ.e. Samábyrgð fiskiskipa. Hv. þm. sagði þá mjög skýrt að hann styddi ekki þann gerning nema öllum vafa væri eytt um að þetta stæðist 67. gr. stjórnarskrárinnar um eignarréttinn. Þetta er hárrétt hjá hv. þm. eins og ég átti von á. Það er það sem við erum að fjalla um. Það verður að eyða öllum vafa um það að sá gerningur sem hér er til umræðu standist stjórnarskrána. Það var það sem flokksþing framsóknarmanna áréttaði á nýlegu þingi sínu. Þar er lögð áhersla á að stjórnarskráin verði að njóta vafans. Það verði með öðrum orðum að eyða öllum vafa í þessu sambandi. Við sem stöndum að áliti 1. minni hluta teljum að þeim vafa hafi satt að segja alls ekki verið eytt, langt frá því. Ég mun koma að því miklu nánar hér á eftir. Við teljum satt að segja að enginn vafi sé á því að samningurinn standist ekki stjórnarskrána eins og hún er skrifuð. Þess vegna lagði stjórnarandstaðan fram frv. um breytingu á stjórnarskránni til þess að þeir sem telja samninginn af einhverjum ástæðum, málefnalegum og efnislegum, mikilvægan fyrir okkur Íslendinga, geti samþykkt þennan samning. Við erum á þeirri skoðun að það sé ekki hægt, jafnvel fyrir þá menn, ef þeir skoða eiðstafinn sem þeir gáfu þegar þeir settust á Alþingi, sem að sjálfsögðu eru haldnir einhverjum vafa um að samningurinn standist stjórnarskrána. Í þessari umræðu sem fjallar um öll atriði samningsins mun ég koma ítarlega að ýmsum og væntanlega flestum málum hans. Ég tel nauðsynlegt að rekja nokkuð sögu þessa samnings því ég kom töluvert að málinu á fyrri stigum þess og ekki síst með tilliti til þess að sumir hafa haldið því fram, einkum hæstv. forsrh., að í raun hafi ekkert breyst í tíð þessarar ríkisstjórnar. Ég tel einnig nauðsynlegt að skoða vandlega hvaða hag við Íslendingar megum ætla okkur af þessum samningi og þá ekki síst í hvaða stöðu við Íslendingar erum til að nýta okkur það sem samningurinn býður upp á. Þá tel ég í þriðja lagi nauðsynlegt að meta fjórfrelsið, eins og það er gjarnan kallað, eða frelsi á fjórum sviðum og reyna að gera okkur grein fyrir því hvernig það horfir við íslensku atvinnu- og efnahagslífi. Loks hlýt ég að koma ítarlega inn á stjórnarskrárþátt málsins. Það hygg ég að sé nokkuð sammála álit flestra ef ekki allra að þessi samningsgerð kemst fyrst á skrið þegar Delors flytur ræðu í Strassborg í janúar 1989, mig minnir að það hafi verið 17. jan., þar sem hann í raun lagði línurnar fyrir viðskiptasamning EFTA og EB. Vissulega hafði áður verið talað um mikilvægi þess að slíkur samningur yrði gerður enda eru þetta afar stórir viðskiptaaðilar, t.d. er EB stærsti viðskiptaaðili EFTA-landanna, ekki bara okkar heldur þeirra í heild. Í þessari mjög merku ræðu sem Delors flutti lagði hann sérstaka áherslu á að slíkur viðskiptasamningur, fríverslunarsamningur, yrði byggður á því að stoðirnar yrðu tvær og jafnréttháar. Ég legg áherslu á það. Þetta var það sem við í fyrri ríkisstjórn höfðum til hliðsjónar þegar við ræddum um málið og fórum vandlega yfir ræðu Delors. Niðurstaðan varð sú að við ákváðum að leggja til að Íslendingar tækju þátt í þessum viðræðum enda yrði um viðskiptasamning að ræða með tveimur jafnréttháum aðilum. Þess vegna varð það úr að ég fór á leiðtogafund EFTA í Ósló í mars 1989 og hélt þar ræðu, sem var flutt með fullu samþykki ríkisstjórnarinnar, og setti þar fram lýsingu á stöðu Íslands og sérstöðu Íslands að mörgu leyti. Með leyfi forseta, ætla ég að lesa niðurstöðuna. Ég er því miður ekki með hana nema á ensku sem hún var flutt á en þetta verður þá í lauslegri þýðingu minni. Hér segir: ,,Með tilvísun til þessarar lauslegu lýsingar á stöðu mála á Íslandi treysti ég því að þið skiljið að full aðild að Evrópubandalaginu kemur ekki til greina fyrir okkur. Við getum aldrei gengið undir vald yfirþjóðlegrar stofnunar. Við getum aldrei gefið eftir fullveldi okkar eða réttindi til þess að taka eigin ákvarðanir til að varðveita lífsviðurværi okkar og sjálfstæði. Við hljótum ætíð sjálfir að stjórna nýtingu náttúruauðlinda landsins sem er grundvöllur að tilveru okkar. Við teljum ekki að fjarlægt vald geti nokkru sinni stjórnað nýtingu þessara viðkvæmu auðlinda á þann veg að hagsmuna okkar sé gætt. Slík grundvallaratriði munu ráða ákvörðun okkar um náið samstarf við Evrópubandalagið eða innan EES.`` Það má segja að þetta dragi saman þau skilyrði sem við settum og ég fann afar mikinn skilning, t.d. hjá forsætisráðherrum hinna EFTA-ríkjanna á þessum skilyrðum. Reyndar má geta þess að sérstaklega forseti landsstjórnar Sviss var með ýmis skilyrði sem sum hver gengu í svipaða átt og önnur sem náttúrlega helguðust af því að þar eru aðstæður töluvert aðrar. Nú hefur töluvert verið um það rætt hvernig þessum skilyrðum eða fyrirvörum eins og þeir hafa verið kallaðir hefur verið fullnægt. Um það var að sjálfsögðu afar mikið rætt í síðustu ríkisstjórn. Í allri meðferð málsins af hálfu hæstv. utanrrh. og aðalsamningamanns var þess mjög gætt að útfæra þessi skilyrði sem best. Ég vil aðeins taka það fram í sambandi við meðferð málsins í síðustu ríkisstjórn að ég tel hana töluvert aðra en hún er nú. Í síðustu ríkisstjórn t.d. starfaði ráðherranefnd sem í sátu þáv. fjmrh., utanrrh. og ég. Við hittumst æðioft til að fjalla um allan framgang málsins. Auk þess áttum við utanrrh. mjög náið samstarf um málið og eins og oft hefur komið fram má segja að það hafi ekki komist hnífur á milli okkar og hef ég ekkert undan því samstarfi að kvarta. Loks hélt ríkisstjórnin sjálf iðulega langa fundi þar sem farið var yfir alla þætti þessa máls. Í fáum orðum sagt var fyrirvörunum og ýmsum skilyrðum Íslendinga haldið til streitu eins og frekast var unnt, t.d. í pappír sem lagður var fyrir ríkisstjórn 20. nóv. 1990, þ.e. æðiseint á ferli þeirrar ríkisstjórnar, rétt undir lokin. Þá er tollfrelsi enn þá sett sem ófrávíkjanlegt skilyrði, tollfrelsi fyrir allar íslenskar sjávarafurðir á allt EES-svæðið. Þetta hefur ekki náðst. Hæstv. utanrrh. heldur því fram að þetta hefur náðst að langmestum hluta eða 96% innfluttra sjávarafurða. Ég skal ekkert um það segja en það vekur engu að síður athygli að æðimargt er undanskilið. Í mjög nýlegri skýrslu um þessi mál kemur t.d. fram að ýmsar fisktegundir njóta ekki tollfrelsis eins og gert var ráð fyrir og kemur fram í þeirri kröfu sem ég las áðan. Það eru fyrst og fremst þessar algengu fisktegundir eins og þorskur, ýsa og ufsi sem njóta algjörs tollfrelsis. Hins vegar er síðan tekið fram að aðrar sjávarafurðir lækka aðeins í tolli smám saman. Það vekur líka athygli t.d. að söltuð síld nýtur ekki tollfrelsis, ekki humar svo eitthvað sé nefnt. Reyndar má segja að í þessum flokki, Annað, séu ýmsar fisktegundir sem eru síður nýttar hér en menn leggja áherslu á nú eins og t.d. langa og flatfiskur sem er fluttur úr í töluverðum mæli til Evrópubandalagsins, ekki síst Hollands. Af honum verður að greiða toll og síðan er hann unninn áfram þar. Það vekur líka athygli að t.d. þurrkaður saltfiskur sem talið var framan af að væri í þessum flokki er ekki lengur með af einhverjum ástæðum. Ég hygg að fyrir bragðið sé afar líklegt að sú grein falli algerlega út hér á landi. Staðreyndin er sú að SÍF hefur keypt þurrkstöð í Frakklandi, kannski vitandi að svona færi og það er því hentugra fyrir SÍF að flytja blautan fisk út til Frakklands og þurrka hann þar og njóta um leið styrkja hjá Evrópubandalaginu sem veittir eru þar til fiskvinnslu. Þetta skilyrði hefur sem sagt ekki náðst fram og það er ekki fyrr en þessi ríkisstjórn tekur við að upplýst er að það fæst ekki tollfrelsi fyrir allar íslenskar sjávarafurðir á allt EES-svæðið. Hér segir líka, sem var skilyrði af okkar hálfu, að engar veiðiheimildir fyrir ríki EB við Ísland komi til greina sem greiðsla fyrir tollfríðindi. Nú veit ég að hæstv. ríkisstjórn heldur því fram að sá samningur sem hefur verið gerður og er til meðferðar á Alþingi um veiðar sé gagnkvæmur, þ.e. að í staðinn fyrir 3.000 tonn af karfa fáum við að veiða 30.000 tonn af loðnu. Ég lít ekki á þetta sem gagnkvæman samning. Við fáum enga heimild til að veiða innan fiskveiðilögsögu EB. Það er verið að vísa okkur á mjög óörugga veiði. Það er verið að vísa okkur á loðnu sem Evrópubandalagið hefur nú rétt til að veiða á Grænlandsmiðum. Við höfum ekki einu sinni leyfi til þess að versla með þessa heimild til að veiða loðnu að því mér skilst.  Við settum líka skilyrði um fólksflutninga. Í þessari skýrslu frá aðalsamningamanni og utanrrn. frá 27. nóv. 1990 segir: ,,Íslendingar hafa sagst vera reiðubúnir til að fallast á allar samþykktir EB um atvinnu- og búsetufrelsi að því tilskildu að þeir fái öryggisákvæði í EES-samningi svipað því sem er í samningi um norrænan vinnumarkað.`` Í samningnum um norrænan vinnumarkað getum við stöðvað þessa fólksflutninga að eigin vild. Við þurfum ekki annað en komast að þeirri niðurstöðu að óeðlilega mikill fjöldi Norðurlandabúa sé kominn til vinnu hér á landi og raski þess vegna jafnvægi á vinnumarkaðnum og þá getum við stöðvað þá. Hæstv. utanrrh. hefur sagt að komin sé öryggisgrein inn í samninginn sem heimili okkur að stöðva slíka fólksflutninga þegar þeir valdi röskun. En þarna er um allt öðruvísi grein að ræða. Við þurfum náttúrlega fyrst og fremst að tilkynna þetta og við eigum á hættu að gripið verði til gagnráðstafana og jafnvel að málið fari fyrir gerðardóm. Hér er vitanlega mjög undan slegið og allt annað en við lögðum áherslu á. Við settum sem skilyrði að það yrðu engar fjárfestingar í vatnsorku og jarðhitarétti og það er mjög greinilega tekið fram í þessari skýrslu frá utanrrn. Þar segir jafnframt, með leyfi forseta: ,,Virkjunarréttindi sem slík eru þegar í höndum hins opinbera ef um verulegar framkvæmdir er að ræða.`` --- Þetta á að vísu bara við um vatnsorkuna. --- ,,Ekki þarf að setja fyrirvara um það mál enda er gildandi tilhögun ekki í ósamræmi við reglur EB.`` Síðan segir: ,,Kaup á eignarrétti á orkulindum er að óbreyttri löggjöf möguleg í vissum mæli. Með nokkrum breytingum á íslenskri löggjöf er auðvelt að tryggja íslenska hagsmuni án þess að það brjóti gegn þeirri grundvallarreglu að ekki sé mismunað eftir þjóðerni.`` Þetta töldum við í síðustu ríkisstjórn að væri í höfn. Eins og allir vita eru lög um vatnsvirkjanir þannig að það þarf samþykki Alþingis til að virkja megi og það samþykki hefur verið bundið við ríki og sveitarfélög. Nú hefur hæstv. ríkisstjórn boðað í sinni hvítu bók að hún ætli að einkavæða orkufyrirtækin. Ég hef reyndar haft tækifæri til að ræða þetta mál við forsrh. og utanrrh. á fundum og hef spurt um það hvað eftir annað hvort ekki sé ástæða til að hverfa frá þessari áætlun með tilliti til þess að ef hlutabréf í slíku fyrirtæki verða seld eiga Evrópubúar jafnan rétt og Íslendingar til að kaupa þau. Ég hef vakið athygli á því að jafnvel þótt sett væri í lög að ekki mætti selja hlutabréf ríkisins nema með samþykki Alþingis er ekki unnt að setja það í lög um hlutabréf Reykjavíkurborgar og Akureyrar. Þessum aðilum væri þá að sjálfsögðu frjálst að setja sín bréf á frjálsan markað. Þetta hefur líka breyst frá því að núv. ríkisstjórn komst að. Núv. ráðherrar, m.a. núv. hæstv. iðnrh., sem geispar nú, hafa ekki sýnt að því er mér finnst neinn áhuga á því að halda þessu í ríkiseign. Hann var því þó mjög samþykkur í fyrri ríkisstjórn og hefur boðað hér frv. um að koma jarðhitanum í svipað form. Nú hefur hann samþykkt í hvítri bók að hann ætli að einkavæða þetta allt saman og þá er vitanlega öllum orðið frjálst að kaupa. Enn eitt atriði sem við stóðum mjög fastir á er fjárfesting í landareign í ágóðaskyni. Það var upplýst á þessum blöðum sem ég er með hérna fyrir framan mig að erfitt væri að fá fyrirvara sem algildur yrði. Hins vegar segir, með leyfi forseta: ,,Setja má í lög forkaupsrétt ríkisins ef fátækt sveitarfélag treystir sér ekki til að nýta forkaupsrétt. Tengja má heimild til kaupa við nýtingu og enn fremur ef kaupandi eða kaupendur, ef um fleiri er að ræða, hafi búið á landinu, t.d. í fimm ár og hyggi á áframhaldandi búsetu. Hugmynd að viðauka við 6. gr. jarðalaga til að tryggja íslenska hagsmuni er eftirfarandi:`` --- Þetta er sem sagt tillaga frá utanrrn. --- ,,Framan við texta 6. gr. jarðalaga nr. 65/1976 bætist eftirfarandi: Jörð mega þeir einstaklingar eignast sem eru ríkisborgarar einhvers þeirra ríkja sem mynda Evrópska efnahagssvæðið, átt hafa lögheimili hér á landi í a.m.k. fimm ár og hyggja á áframhaldandi búsetu. Sé um fleiri en einn einstakling að ræða skulu þeir báðir eða allir uppfylla skilyrði um lögheimili. Félög án persónulegrar ábyrgðar hvers félagsmanns á heildarskuldbindingu félagsins mega ekki eiga jarðir.`` Síðan segir: ,,Sé þetta gert sýnist fyrirvari óþarfur.`` Þetta töldum við í fyrri ríkisstjórn að mundi tryggja málið. Nú höfum við að vísu fengið að sjá frv. sem á að tryggja þetta mál og gerir það en það gengur hins vegar miklu lengra og mun verðfella allar jarðir hér. Með því frv. eru bændur látnir greiða mikið fyrir aðild okkar að hinu Evrópska efnahagssvæði. Það má heita að ef það frv. verður að lögum eins og það er verði nánast ógerningur að selja hér jarðir. Við töldum að ákvæði, eins og ég las áðan, mundi duga og fróðlegt væri að vita hvort utanrrh. væri ekki enn þeirrar skoðunar. Þannig er farið um fyrirvarana. Þeir eru æðimargir í lausu lofti. Reyndar er einn sem ég á enn eftir að nefna og ég taldi fram á síðustu stundu að væri í höfn og fullkomnu lagi. Það er fyrirvari um að erlendir aðilar megi ekki fjárfesta í sjávarútvegi eða frumvinnslu fiskafurða. Þetta var tryggt með lögum sem fyrri ríkisstjórn lagði fram og ég mælti fyrir í lok þess stjórnarferils og var hér samþykkt. Nú er fylgiskjal 4 með þessum samningi sem um þetta fjallar. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Í þriðja lagi er Íslendingum heimilt þrátt fyrir 40. gr. samningsins og hinna almennu ákvæða viðaukans að beita áfram þeim höftum, sem í gildi eru við undirritun samningsins um eignarrétt erlendra aðila og/eða eignarrétt aðila sem ekki eru búsettir á Íslandi á sviði fiskveiða og fiskvinnslu.`` Síðan segir: ,,Þessi höft skulu ekki koma í veg fyrir fjárfestingar erlendra aðila eða ríkisborgara sem eru ekki með lögheimili á Íslandi í félögum sem taka aðeins á óbeinan hátt þátt í fiskveiðum eða fiskvinnslu. Þó hafa innlend yfirvöld rétt til að skuldbinda fyrirtæki sem hafa að hluta eða öllu leyti verið keypt af erlendum aðilum eða ríkisborgurum sem ekki er með lögheimili á Íslandi til að losa sig við fjárfestingar í starfsemi á sviði fiskvinnslu eða fiskiskipum.`` Í lögunum er þetta allt öðruvísi orðað. Í lögunum er beinlínis lagt bann við því að erlendir aðilar megi eiga hlut í íslenskum fyrirtækjum sem aftur eiga hlut í útgerðarfélögum eða fyrirtækjum sem vinna að frumvinnslu fiskafurða. Hér er beinlínis tekið fram að þetta ákvæði standist ekki og megi ekki standa, það megi koma í veg fyrir slíka fjárfestingu. Það er hins vegar lagt í vald ráðherra hverju sinni hvort hann krefst þess að slíkir aðilar losi sig við hlut í sjávarútvegi og fiskvinnslu. Ég held að allir hljóti að sjá að hér er allt öðruvísi um hnútana búið. Reyndar er þegar komið fram frv. á Alþingi sem breytir gildandi lögum um fjárfestingu erlendra aðila. Það er athyglisvert að í því frv. segir jafnframt að erlendum aðilum skuli heimilt að aðlögunartíma loknum að fjárfesta í fyrirtækjum í vinnslu á okkar orkulindum, vatnsafli og jarðhita. Ég veit ekki hvort það er í tengslum við þá ætlun ríkisstjórnarinnar að einkavæða orkufyrirtækin og gefa þetta frjálst. Það er auðvitað algjörlega nauðsynlegt að fá svör við því í umræðunni. Í sama frv. er endurtekið það sem ég las áðan, þ.e. samkvæmt því verður erlendum aðilum heimilt að eignast hér olíufélögin sem eiga stóra hluti í íslenskri fiskvinnslu og geta þannig komist bakdyramegin yfir íslenskan sjávarútveg. Þar er hins vegar sagt að ráðherra geti skyldað þessi félög til að losa sig við hlut sinn í íslenskum sjávarútvegi. En gerir hann? Það það er stóra spurningin. Það er fleira sem við lögðum mikla áherslu á í fyrri ríkisstjórn. Við töldum í upphafi samningsins alveg ljóst að landbúnaðarafurðir yrðu ekki með. Það var aldrei talað um það. Þegar þær koma inn, að sumu leyti fyrir ósk EFTA-ríkjanna eða a.m.k. með þeirra samþykki, tók hæstv. utanrrh. þá ákvörðun að taka ekki þátt í umræðum. Hann sagði m.a. í skýrslu frá aðalsamningamanni, að sjálfsögðu með samþykki hæstv. ráðherra, um stöðu mála 25. sept. 1991. Þar segir hann: ,,Af hálfu Íslands er því lýst yfir að samningsviðræður Íslands og EB um þetta, þ.e. unnar landbúnaðarafurðir, væru í raun ekki hafnar og teldi Ísland sig því alls óbundið af lista þeim en EB lýsti vonbrigðum sínum með þessa afstöðu.`` Þetta var líka sú afstaða sem hæstv. ráðherra hafði í fyrri ríkisstjórn. Hann sagði: Við eigum enga aðild að þessum samningum um landbúnaðarafurðirnar, við erum algerlega óbundnir af þeim. Við getum hafnað þessu hvenær sem okkur sýnist, jafnvel á síðustu stundu. Hann gaf það greinilega til kynna að hann tæki ekki við slíkum skipunum frá öðrum aðilum. En hvað hefur orðið? Ég veit ekki betur en hæstv. utanrrh. hafi tekið við öllu því sem aðrir voru búnir að semja um. Ég veit ekki betur en hæstv. utanrrh. eða fulltrúar hans hafi meira að segja ekki staðið með Norðmönnum í því sem þeir voru að reyna að færa til betri vegar í þessum samningum. Hæstv. utanrrh. hefur tekið við því sem einna erfiðast verður íslenskum landbúnaði sem þessu er háður og ekki gert nokkra athugasemd við það. Þetta er líka enn ein mjög mikilvæg breyting frá því sem þessi samningur horfði í tíð fyrri ríkisstjórnar. Það er fróðlegt að fara yfir fleiri atriði þessu skyld, t.d. var það ætíð skilyrði allt frá upphafi að EFTA-stoðin fengi fulla aðild að allri ákvarðanatöku þegar um nýjar ákvarðanir yrði að ræða í framtíðinni. Í skýrslu frá 23. okt. 1990 sem ríkisstjórnin fyrri fékk er skýrt frá því sem utanrrh. hafði sagt á óformlegum fundi EFTA-ríkjanna. Þar segir hæstv. utanrrh.: ,, . . . að krefjast þyrfti raunverulegrar þátttöku í stjórnun og þróun EES.`` Þetta gerði utanrrh. réttilega því það var stefna fyrri ríkisstjórnar að EFTA-ríkin skyldu hafa rétt til raunverulegrar þátttöku í þróun EES. Á minnisblaði til ríkisstjórnarinnar frá utanrrh. dags. 23. nóv. 1990 segir enn um ákvarðanamótun og ákvarðanatöku að það sé krafa að taka fullan þátt í sérfræðingafundum sem framkvæmdastjórnin óskar eftir að verði haldnir og að sérfræðingar allra EFTA-ríkjanna tali hver fyrir sig eins og sérfræðingar aðildarríkjanna. ,,Þegar formleg tillaga hefur verið lögð fyrir ráðið verði óformleg þátttaka EFTA í frekari meðferð hennar með reglulegum óformlegum fundum þar sem bandalagið ráðfærir sig við EFTA og upplýsir um framgang málsins.`` Það er lagt til að þannig verði málin undirbúin og framkvæmdastjórn Evrópubandalagsins lýsi að lokum þeirri niðurstöðu sem búið er að ná með slíku nánu samráði við EFTA-ríkin. Ég held að öllum sé ljóst að þetta hefur alls ekki náðst. Ég leyfi mér enn þá að vísa til mjög fróðlegrar skýrslu frá aðalsamningamanni EB, Van der Pas. Þar lýsir hann þessu á þann máta að aðhlátursefni sé. Hann segir utanríkismálanefnd eða tilsvarandi nefnd í Evrópuþinginu að þetta ákvæði um ráðgjöf sé eingöngu til þess að friða blessuð EFTA-ríkin. Hann leggur mikla áherslu á það sem allt var lesið upp á hinu háa Alþingi í fyrra vetur eða í vor og að þetta sé eingöngu sýndarmennska sem hér er um að ræða. Þar kemur greinilega fram að sérfræðingarnir mega koma til fundar, þeir mega láta í ljós skoðun sína en hafa ekkert ákvörðunarvald um niðurstöðu, hvorki sérfræðinefndar eða þeirra annarra nefnda sem til eru kvaddar. Mig grunar að þetta álit aðalsamningamanns EB sé töluvert nær sannleikanum en hæstv. utanrrh. hefur viljað láta að liggja. Ég sé að hæstv. utanrrh. er farinn úr salnum, ég vildi gjarnan að hann sæi sér fært að vera hér en kannski hefur hann ekki líkamlegan styrk í það.  Ég ætla að spyrja hæstv. utanrrh. um dálítið sem svar við spurningu. Ég held hún hafi komið frá hv. þm. Kristínu Einarsdóttur um þær nýjar gerðir EB frá því að samningurinn var undirritaður í fyrra. Við fengum skjal í hendur með lista yfir slíkar gerðir á u.þ.b. einu ári. Samkvæmt talningu minni voru þær gerðir, sem venjulega eru kallaðar tilskipanir, 193 á einu ári og síðan höfum við fengið í hendurnar samanburð á íslenskri löggjöf og samþykktum Evrópubandalagsins. Þar eru þessar gerðir eitthvað færri. En hér eru taldar upp rúmlega 170 tilvísanir sem talið er nauðsynlegt að verði annaðhvort teknar upp í íslensk lög eða séu þess eðlis að þær séu þegar í samræmi við íslensk lög. Mig langar til að spyrja hæstv. utanrrh.: Hafa þessar gerðir verið ákveðnar í fullu samráði við EFTA? Hafa t.d. sérfræðingar EFTA-ríkjanna verið kvaddir inn og hefur það farið í gegnum þá meðferð sem hæstv. utanrrh. gerði svo ákveðnar kröfur um á fyrri stigum þessarar samningsgerðar, þ.e. fullt samráð allt upp til þess að framkvæmdastjórnin gefur út tilskipunina? Ég ætla að ræða nánar um einhver atriði þessi síðar, en þetta er spurning sem ég vildi gjarnan fá að vita svarið við. Síðan er eitt atriði sem ég verð að viðurkenna að veldur mér áhyggjum í vaxandi mæli. Það var mjög skýrt tekið fram þegar til þessara viðræðna var gengið að við gengjum ekki inn fyrir neina tollmúra eða tæknilegar viðskiptahindranir Evrópubandalagsins. Við værum algjörlega frjálsir gagnvart löndum sem eru utan EES. Mér sýnist hins vegar á því sem þegar kemur fram í Alþingi að framkvæmdin verði ekki þessi því að hæstv. ríkisstjórn hefur þegar lagt fram frv. um breytingu á tollalögum þar sem gert er ráð fyrir að fella niður fjáröflunartolla á vörum frá Evrópubandalaginu en hækka hins vegar tolla á ýmsum vörum frá öðrum mikilvægum viðskiptalöndum okkar, Bandaríkjunum og Japan. Þá erum við náttúrlega farnir að framkvæma vissa tollvernd gagnvart vörum frá Evrópubandalaginu. Það vekur líka nokkra undrun mína, það sem ég finn bara í þessari bók og er eflaust miklu víðar að finna, að hér er langur listi yfir tæknilegar viðskiptahindranir og beinlínis nefndar tæknilegar viðskiptahindranir í þessari bók. Hvað eru tæknilegar viðskiptahindranir? Eru það nema tollmúrar? Eru tæknilegar viðskiptahindranir annað? Ég hlýt að lýsa því að það vekur undrun mína ef við verðum skyldaðir til þess að taka upp hér tæknilegar viðskiptahindranir og ég ætla bara að nefna eina sem dæmi. Ég gæti flutt mjög langa ræðu og farið yfir þessa bók, hún er hátt á annað hundrað síður. Hér er tæknileg viðskiptahindrun um vélknúin ökutæki og þar segir, með leyfi forseta: ,,Tilskipun framkvæmdastjórnarinnar frá 10. des. 1991 sem aðlagar að tækniframförum tilskipun ráðsins, nr. 76/756/EBE um ljósabúnað og stillingu á ljósum vélknúinna ökutækja og eftirvagna fyrir þau.`` Síðan er þetta skýrt og þær breytingar tilgreindar sem þarf að gera og þessu munu fylgja. Hér á landi eru samt leyfð aðalljós frá Bandaríkjunum og reglur um stillingu á ljósgeisla þeirra eru örlítið frábrugðnar þeirri reglu sem hér er verið að taka upp. Einnig eru t.d. leyfð hvít stefnuljós að framan á ökutækjum frá Norður-Ameríku en EB krefst þess að þau séu gul, með takmarkaðra sviði þó en EB stefnuljós, rauð stefnuljós að aftan en EB er með gul að aftan. Rauðgul stefnuljós og breiddarljós að framan en EB með hvít og rautt hliðarljós, EB er með gul. Ég skil satt að segja ekki hvað okkur kemur við hvers konar stefnuljós hæstv. utanrrh. EB kýs að hafa í Brussel. Af hverju megum við ekki hafa rauð hliðarljós ef Bandaríkjamenn kjósa að hafa það á sínum bílum og við höfum komist vel af með það hingað til? Ég verð að viðurkenna að þetta gengur langtum lengra en það sem ég hafði skilið með jafnrétti einstaklinga og fyrirtækja á öllu EES-svæðinu. Þetta er ekki jafnrétti einstaklinga og fyrirtækja. Við höfum engan rétt. Þetta er aðeins eitt dæmi um tilskipanir EB en þær eru um 9.000 síður og okkur er talið skylt að breyta reglum okkar til þess að fullnægja því sem Brussel er að taka upp, eflaust til að hindra, eða gera a.m.k. ekki auðveldari innflutning á bifreiðum frá Bandaríkjunum. Ætlum við virkilega að fylgja þessu? Ég vil gjarnan fá svar við þeirri spurningu hvort hæstv. utanrrh. detti í hug að fylgja þessari vitleysu að við getum ekki ákveðið sjálfir hvers konar stefnuljós við viljum hafa á bifreiðum okkar. Vel má vera að Bandaríkjamenn sjái sig knúna til þess að breyta eða kannski taka þeir upp aðra viðskiptahindrun og banna stefnuljósin eins og þau eru. Ætlum við að taka þátt í svoleiðis endaleysu? Hæstv. utanrrh. hefur allra manna best lýst á hinu háa Alþingi hvers konar þríhöfða þurs þetta er, eða hvað hann kallaði það í Brussel, og hann hefur lýst því á hinu háa Alþingi að ekki væru til í heiminum meiri verndunarsamtök en í Brussel og farið um það hinum hörðustu orðum. Satt að segja þótti mér fyrst þegar ég heyrði hann fara með slíka lýsingu á þessum mönnum í Brussel, sem við vorum að semja við, hann taka ansi djúpt í árinni en ég sé það núna að þetta hefur verið alveg hárrétt hjá hæstv. utanrrh. Ég nefni aðeins eitt dæmi, ég ætla ekki að fara í gengum allt hitt: Dettur hæstv. utanrrh. í hug að við förum að lögleiða hér svona tilskipun? Loks er eitt sem vekur mjög til umhugsunar í þessu sambandi öllu, það er þetta bákn sem er að verða í Brussel. Eitt sinn minnist ég þess, líklega þegar hv. formaður utanrmn. var einn af aðalmönnunum í Sambandi ungra sjálfstæðismanna að þeir skáru upp herör gegn bákninu. ,,Báknið burt`` var hróp þeirra, eða hvað á að kalla það, í kosningum fyrir nokkrum árum. Hvað með þetta bákn í Brussel? Ég er sannfærður um að aldrei hefur verið til meira bákn en báknið í Brussel. Ég held að ég fari með rétt mál þegar ég segi að við hæstv. utanrrh. héldum þegar við gengum til þessara samninga að við þyrftum ekki að ganga á vald þríhöfða þursanum eða bákninu í Brussel. En nú virðist annað uppi á teningnum, nú virðist svo sem þeir geti gefið tilskipanir jafnvel um það að ljósin eigi að vera gul en ekki rauð og þá bara hlýðum við bákninu í Brussel. Ekki er að ástæðulausu að einhver fróður maður sagði að þegar báknið í Kreml hrundi þá hófst til valda, og stöðugt meira, báknið í Brussel. Miðstýringin í Brussel er orðin algjörlega yfirgengileg og það eru miklu fleirum en mér blöskrar þetta og hefur komið greinilega fram hjá æðimörgum í Evrópu. En hvað um það, ég hef rakið mörg atriði sem eru frábrugðin því sem var í lok ársins 1991 og ég vísa hér í skjöl sem sú ríkisstjórn hafði og sem hún fékk frá utanrrh. í lok starfsferils hennar. Ég held það fari ekkert á milli mála að það hefur orðið mikil breyting á fjölmörgum atriðum þessa samnings. En þó hef ég ekki nefnt þá breytingu sem er langsamlega stærst. Þegar við gengum til þessa samnings þá gengum við til hans fullvissaðir af Delors um að hér yrði um tveggja stoða lausn að ræða. Önnur stoðin yrði EFTA og eins og ég sagði áðan ætti hún að vera jafnrétthá. Nú er komið í ljós að þessi stoð verður hverfur fljótlega. Þegar við gengum til þessara viðræðna lá fyrir að Austurríki mundi sækja um aðild og ég minnist þess frá ráðherrafundi EFTA-ríkjanna að menn voru ákaflega leiðir yfir þessari ákvörðun Austurríkis og töldu að Austurríki gæti átt góða daga innan EES og þyrfti ekki að sækja um aðild. En síðan hrundi borgin og nú er svo komið að öll ríki í EFTA, þ.e. þau sem eru eftir, hafa ákveðið að sækja um aðild nema Ísland. Kannski ekki Liechtenstein eftir hvernig fór í Sviss, ég skal ekki segja um það, en þeir höfðu áður ákveðið að sækja um aðild. Þetta gjörbreytir náttúrlega allri tilveru og framtíð EES. Ég held að allir geti verið sammála um það a.m.k. Að sjálfsögðu þegar Sviss fer núna út þá flýtir það þessu hruni. Stoðin er að hrynja. Auk þess var sagt að þessar tvær stoðir ættu að vera jafnréttháar og hæstv. utanrrh. hefur sagt hvað eftir annað og barið sér á brjóst og sagt: Hér hafa náðst frábærir samningar og rétturinn er jafn. Það er náttúrlega alls ekki rétt, rétturinn er kannski jafn á pappírnum en hver er í raun réttur smáríkisins Íslands til að hasla sér völl á afgerandi máta í Evrópu borið saman við stórveldið Þýskaland, svo ég nefni dæmi? Eða dettur mönnum í hug að aðstaða sé jöfn, t.d. fyrir Landsbankann hér að kaupa Deutsche Bank í Þýskalandi eða Deutsche Bank að kaupa Landsbankann hér. Ég veit að ég þarf ekki að biðja hæstv. utanrrh. um svar við þessu. Staðreyndin er nefnilega sú að aðstaðan er algjörlega ójöfn og þess vegna þurftum við Íslendingar að hafa miklu fleiri fyrirvara en önnur ríki, en Evrópubandalagið og eins og ég hef áður sagt, því lýsti ég skilmerkilega í ræðu þeirri sem ég flutti í Ósló í mars 1989. Að sjálfsögðu er ljóst að sú mikla breyting, sem ég nefndi áðan og er að verða á þessari svokölluðu stoð, kallar á skjót viðbrögð af hálfu okkar Íslendinga. Við framsóknarmenn höfum þess vegna ætíð lagt á það mjög mikla áherslu að leitað verði að því að breyta samningnum eða viðskiptahlið hans í tvíhliða samning við Evrópubandalagið. Nú tefst að öllum líkindum fram á mitt ár að EES verði sett á fót og ef svo fer sem hæstv. utanrrh. upplýsti á laugardaginn að viðræður við Svía og Austurríkismenn og Finna hefjist þrátt fyrir þetta strax upp úr áramótum þá kynni svo að fara að þessi ríki verði orðin aðilar að EB um svipað leyti og EES-samningurinn verður kominn í gildi eða a.m.k. fljótlega þar á eftir. Þá væri náttúrlega afar slæmt fyrir okkur Íslendinga að sitja uppi með þessar stofnanir og þróunarsjóðinn og ég veit ekki hvað og hvað. Ég held að menn hljóti að vera sammála því að það verði afar veik undirstaða undir þessa stoð jafnréttisins. Við höfum því lagt fram, tveir þingmenn Framsfl., ég og Halldór Ásgrímsson, till. til þál. um að þegar verði hafist handa og undirbúnar viðræður við Evrópubandalagið um að breyta viðskiptahlið fyrst og fremst þessa samnings í tvíhliða samning Íslands og Evrópubandalagsins. Við teljum þetta afar mikilvægt og við teljum nauðsynlegt að Alþingi marki þessa stefnu og taki þessa ákvörðun. Við leggjum á það mikla áherslu að þessi tillaga fáist afgreidd fljótt á Alþingi. Ég held að afgreiðsla þessarar tillögu og þar með stefnumörkun Alþingis muni eyða miklum misskilningi og ekki ástæðulausum ótta margra að sumir hugsi sér að hoppa í hraðlestina inn í EB og gerast þar aðilar. Ég ætla þá að láta lokið þessum þætti um það sem hefur breyst á samningsferlinu. Ég held að öllum hljóti að vera ljóst að það er æðimargt og reyndar gæti ég haldið áfram að telja upp fleiri atriði. Ég sagði að ég ætlaði síðan að ræða efnislega um málið og reyna að meta eins og ég get hvaða kosti og hvaða erfiðleika slíkt hefur í för með sér. Þá virðist eðlilegt að skoða málið út frá fjórfrelsinu í vöruviðskiptum, frelsi til fjármagnsflutninga og fjárfestinga, frelsi til þjónustuviðskipta og frelsi til fólksflutninga. Auk þess eru jaðarverkefni sem nauðsynlegt er að minnast á. Ég vil segja það í stuttu máli að ég tel að yfirleitt sé því meira frelsi til viðskipta hagkvæmt fyrir okkur Íslendinga. Við erum afar háðir erlendum viðskiptum, rúmlega 40% af okkar þjóðarframleiðslu má rekja til erlendra viðskipta. Því tel ég að það frelsi sé hagkvæmt, en það verður vitanlega að vera algjörlega gagnkvæmt og við þá að njóta fulls frelsis fyrir meginútflutningsvöru okkar, sjávarafurðir. Við fáum ekki fullt frelsi fyrir sjávarafurðir okkar, engu að síður fáum við frelsi fyrir stóran hluta þeirra og ég tel að tollfrelsi fyrir saltfisk sé afar mikilvægt þótt mér þyki slæmt að það skuli ekki einnig ná til þurrkaðs saltfisks. Ég tel einnig afar mikilvægt að fá fellda niður tolla af ferskum flökum en ég er sannfærður um að framleiðsla þeirra muni aukast við þessa niðurfellingu. Þjóðhagsstofnun hefur áætlað að þetta frelsi eða lækkun tolla þýði u.þ.b. 1,5--2 milljarða í lækkun á tollum á íslenskum sjávarafurðum og það er sannarlega ekki lítil upphæð. Hins vegar finnst mér vera afar mikil spurning hvort það kemur allt til okkar Íslendinga eða íslenskra framleiðenda. Mér þótti fróðlegt reyndar að sjá í fréttabréfi frá Sambandi íslenskra fiskframleiðenda, frá SÍF, núna í haust, þar sem þeir leggja á það áherslu við félaga sína að alls ekki sé óhætt að reikna með því að þetta komi allt til framleiðenda, alls ekki. Þeir segja meira segja að reynslan hafi sýnt það þegar tollalækkun verður á ýmsum innflutningsvörum okkar Íslendinga. Þá teljum við að við sem neytendur eigum að njóta þeirrar tollalækkunar og gefa til kynna með ákveðnum orðum að það megi búast við því að kaupendur á íslenskum saltfiski, í þessu tilfelli í Evrópu, muni vilja fá a.m.k. stóran hlut af þessari lækkun. Þetta tel ég út af fyrir sig mjög raunhæft mat og tel að þetta mat, 1,5--3 milljarðar, sé æðimikið byggt á bjartsýni ef eins og sumir telja að þetta komi allt til okkar. Engu að síður tel ég að tollalækkunin muni auðvelda aðgang fyrir sjávarafurðir okkar að þessum mikilvæga markaði og kannski er það mikilvægasta að með þessari tollalækkun njótum við sama réttar og Norðmenn. Við höfðum meiri rétt en Norðmenn áður með bókun 6 en ef Norðmenn gerast aðilar að hinu Evrópska efnahagssvæði sem virðist nú nokkuð ljóst en við ekki þá mundum við búa þar við lakari kjör og ég er sannfærður um að íslenskir fiskútflytjendur munu illa una því. Hins vegar er nú nauðsynlegt að vekja athygli á því að þó að útflutningur okkar á sjávarafurðum fari langsamlega mestur til Evrópu þá hefur það alls ekki alltaf verið svo. Það er alls ekki langt síðan hann var meiri t.d. til Bandaríkjanna. Og staðreyndin er sú að nú auka íslenskir framleiðendur sjávarafurða mjög framleiðslu sína á Bandaríkjamarkað einfaldlega af þeirri ástæðu að Bandaríkjamarkaður er í dag betri. Verðið hefur hækkað, dollarinn hefur styrkst og hann er því betri þannig að það er ekki unnt að meta þetta algerlega frá núverandi stöðu í útflutningsmálum okkar Íslendinga. Í öðrum atvinnugreinum, t.d. í iðnaði, verður engin breyting því að með samningi okkar frá 1973, sem tók gildi 1976, njótum við algerra tollfríðinda í iðnaði. Í umsögn frá Félagi ísl. iðnrekenda og öðrum iðnaði kemur fram að þeir mæla með samningnum engu að síður vegna þess, og það er athyglisvert, að þeir telja að með samningnum neyðist íslensk stjórnvöld til að standa við ýmislegt af því sem áður hafi verið lofað, t.d. 1973, en hafa ekki síðan efnt og verður til þess að skapa hér hliðstæð kjör getum við sagt með tilliti til skatta og fleira, t.d. að fella niður aðstöðugjaldið o.s.frv. Reyndar heyrði ég það hjá talsmanni Félags ísl. iðnrekenda í útvarpi núna --- ég man ekki hvort það var í gærmorgun eða fyrradag --- að það væri skammgóður vermir því að í staðinn ætti að hækka vörugjaldið svo að álagið á iðnaðinn yrði ósköp svipað og það hefur verið. En þetta voru meginrök hjá fulltrúum iðnekenda á fundi hjá utanrmn., líka þau að þeir teldu að þá fengju þeir aðgang að fjármagni á lægri vöxtum og svo sannarleg tek ég undir það að töluvert væri til þess vinnandi. Í landbúnaði er alls ekki hægt að segja að við séum að fara einhverja óskabraut. Í landbúnaði, eins og ég rakti áðan, hefur hæstv. utanrrh., þrátt fyrir yfirlýsingar í fyrri ríkisstjórn, sagt að hann væri óháður því samningabrölti sem átti sér stað á milli sumra EFTA-ríkjanna og EB um landbúnaðinn. Nú hefur hann að því er virðist hlaupið inn á það allt saman og er alveg ljóst að það mun valda mjög miklum erfiðleikum í vissum greinum landbúnaðar hér eins og í gróðurhúsarækt svo eitthvað sé nefnt. Engu að síður er það mín persónulega skoðun vegna mikilvægis okkar útflutnings o.s.frv. að þessi þáttur frelsisins, þ.e. viðskiptafrelsis, sé hagkvæmur fyrir okkur Íslendinga og ég er þeirrar skoðunar að við eigum að stuðla að sem víðtækustu viðskiptafrelsi á sem flestum sviðum. Þá kem ég að öðru frelsinu sem er frelsi til fjármagnsflutninga og ég tek þá um leið frelsi til að fjárfesta í íslenskum fyrirtækjum. Frelsið til fjármagnsflutninga var reyndar ákveðið af fyrri ríkisstjórn. Hæstv. viðskrh. náði því fram með töluverðu harðfylgi, mig minnir að það hafi verið 1990, að frá og með 1. jan. 1993 ríki mjög mikið frelsi til flutnings fjármagns til og frá landinu. Ég féllst á það þá og taldi það skref í rétta átt m.a. á þeim grundvelli að þá sáum við fram á verulegan bata íslenskra atvinnuvega og töldum sömuleiðis að peningakerfið væri að verða heilbrigðara. Eins og tölur sýna lækkaði sjávarútvegurinn skuldir sínar á árinu 1990. Þá hækkaði eiginfjárstaða sjávarútvegsins mjög mikið, úr u.þ.b. 10% í 15%, sem er að vísu allt of lágt en er samt afar mikil hækkun, og á því ári hækkaði eiginfjárstaða iðnaðarins um svipaða tölu. Á því ári var t.d. iðnaðurinn rekinn betur og með meiri hagnaði en nokkru sinni fyrr á þessum síðasta áratug og reyndar var sjávarútvegurinn á árinu 1990 í kringum núllið enda tókst honum að bæta eiginfjárstöðu sína og lækka skuldir. Því miður hefur þetta algerlega snúist við og má það fyrst og fremst þakka eða kenna aðgerðarleysi hæstv. ríkisstjórnar sem gerði það eitt af sínum fyrstu verkum að hækka vexti og leggja stórkostlegar álögur á sjávarútveginn þannig að grundvöllur til þessara fjármagnsflutninga er allt, allt annar en hann var og það á reyndar líka við fjárfestingu í íslenskum atvinnuvegum. Ég er þeirrar skoðunar og hef verið það lengi að við Íslendingar verðum að ná meiru erlendu fjármagni inn í atvinnulíf okkar annað en sjávarútveg, orkuframleiðslu og landbúnað en alveg sérstaklega ýmiss konar iðnað, ekki bara orkufrekan heldur ýmiss konar smærri iðnað sem þarf að rísa. En staðreyndin er hins vegar sú að það er alveg hárrétt sem Einar Oddur sagði á morgunfundi Verslunarráðs ekki alls fyrir löngu, Einar Oddur sem um tíma var kallaður bjargvætturinn og er að því er ég best veit ákveðinn sjálfstæðismaður. Hann lýsti því þar að þessi samningur um EES, og ég hygg að hann hafi ekki síst átt við þessi ákvæði sem ég er að tala um, geti verið stórhættulegur veikburða atvinnulífi og það er hárrétt. Og ég hlýt að segja það að mér hefur brugðið þegar ég hef rætt við atvinnurekendur sem hafa lýst mjög erfiðri stöðu sinni og mjög versnandi stöðu vegna okurvaxta og mikilla skatta og álaga ríkisvaldsins að þeir eigi bókstaflega engan annan kost en að leita á náðir erlends fjármagns til að komast hjá gjaldþroti. Ég tel því að til að þetta frelsi megi verða farsælt fyrir okkur Íslendinga þá verði að snúa við blaðinu gagnvart íslensku atvinnulífi og það verði að skapa íslensku atvinnulífi starfsgrundvöll. Það verði að lækka vextina og það verði að létta af því álögum og skapa því á þann máta og ýmsan fleiri, sem ég ætla ekki að fara að ræða hér en hef áður rætt og mun ræða síðar, heilbrigðan rekstrargrundvöll. Það er kannski mikilvægasta atriðið í sambandi við þetta frelsi. Ég hlýt því að lýsa því að ég hef áhyggjur af þessu frelsi sem ég er í grundvallaratriðum þó fylgjandi en ég hef áhyggjur af þessu frelsi eins og staða atvinnulífsins er í dag. Því fylgir að mínu mati afar mikil óvissa og ekki síst þegar hæstv. ríkisstjórn hefur lýst því yfir, a.m.k. hæstv. forsrh. og utanrrh., að þessi samningur sé einhvers konar bjarghringur fyrir íslenskt atvinnulíf. Þriðja frelsið er frelsið til þjónustuviðskipta og það er að sumu leyti mjög athyglisvert og neytendur hafa með nokkrum rétti vakið athygli á því að það kunni að leiða til verulegrar lækkunar hér á vissum sviðum. Menn hafa t.d. bundið vonir við það að erlendir bankar setji hér upp útibú og bjóði útlán með lægri vöxtum. Og vissulega er mikil ástæða til að ætla að svo geti farið. Erlendur banki sem hingað kæmi er ekki með afskriftir af töpuðum lánum upp á fleiri milljarða. Það hefur verið áætlað að íslenskir bankar og sjóðir þurfi að afskrifa um 10 milljarða á tveimur árum. Erlendur banki getur komið hingað, boðið sömu innlánsvexti, mjög háa innlánsvexti, hefur ekki þetta tap og getur því boðið verulega lægri útlánsvexti en íslenskir bankar og getur reyndar bara ákveðið að hirða þau fyrirtæki sem eru öruggust. En ég hlýt að spyrja mig að því, eru íslenskir bankar þá núna í stöðu til að keppa við slíka erlenda banka? Ég hef stundum fengið þau svör að það sé engin hætta á því að erlendir bankar komi hingað til lands. Ég er ekki sammála því. Ég veit ekki af hverju erlendur banki ætti ekki að vilja setja hér upp útibú. Það kostar hann ekki mikið. Þarna kem ég því aftur að þessu sama. Mér þætti vænt um það, virðulegur forseti, ef einhver ráðherranna sem á hlut að máli sæi sér fært að vera í salnum. Ég lít svo á að þeir telji þetta afar stórt mál  Ég minnist þess, svo ég tali um annað, þegar það munaði minnstu að núv. hæstv. landbrh. slægi til virðulegs forseta og meira að segja var það sýnt í sjónvarpi og ég minnist þess að það var út af því að menn vildu ekki hlýða og vera við í salnum. Ég man að hann gerði þá lágmarkskröfu þegar var samsteypustjórn fjögurra flokka að það væri einn frá hverjum flokki. En ég er nú ekki að gera kröfu til þess. Ég sætti mig eiginlega við það að hæstv. utanrrh. sé hér í salnum. Hann er vonandi búinn að ná sínum líkamsstyrk og getur þá setið einhverja stund í salnum.  Ég var kominn að því frelsi sem fjallar um þjónustu og ég lýsti vissum áhyggjum út af því að íslenskar peningastofnanir væru ekki í þeirri stöðu eins og nú er vegna mikilla erfiðleika atvinnulífsins að taka þátt í samkeppni um þjónustu á peningamarkaðnum. Ég vil bara segja að ég held að það sé afar rík ástæða til að styrkja þennan grundvöll áður en við komum inn í Evrópskt efnahagssvæði ef svo verður og ber eflaust að fagna því að nú fær hæstv. ríkisstjórn nokkra mánuði í viðbót til að hífa upp um sig í sambandi við íslenskt atvinnulíf og taka þar rösklega til hendi. Það held ég að sé hrein forsenda fyrir því að þessi frelsi geti orðið góð fyrir okkur Íslendinga. --- Mér þykir nú vænkast hagur, hæstv. viðskrh. er líka kominn hingað inn og ég fæ að hafa hér tvo hæstv. alþýðuflokksmenn.  En hvað um það, ég var einmitt að tala um peningastofnanirnar og það hvort hæstv. ráðherra sem yfir þeim er hlustar á mál mitt. Ég var að lýsa áhyggjum mínum af því að íslenskar peningastofnanir eins og er í dag með svo veikburða íslenskt atvinnulíf á herðunum geti staðist þá samkeppni við erlendar peningastofnanir sem við hæstv. viðskrh. töldum að þær gætu á batatímabilinu 1990 þegar við féllumst á að auka frelsi í peningaviðskiptum. Ég skil út af fyrir sig mætavel að Neytendasamtökin telji að þetta frelsi geti orðið þeim hagkvæmt. Það gæti orðið til þess að fargjöld til og frá landinu lækki því að þá hafi öll flugfélög í Evrópu heimild til að fljúga hingað. Ég hlýt að taka undir það því að staðreyndin er sú að fargjöldin eru há hér en við höfum samt verið reiðubúin að greiða þau til að hafa íslenskt flugfélag og það tel ég afar mikils virði. Ég skal ekki fjölyrða mjög um þetta frelsi, en ég er því í grundvallaratriðum heldur hlynntur. Ég kem aftur að þeirri meginniðurstöðu að til þess að það geti orðið til farsældar fyrir okkur Íslendinga er afar mikilvægt að íslenskar peningastofnanir og þau fyrirtæki, sem munu taka þátt í þessari samkeppni eins og t.d. flugfélög og skipafélög, séu í stakk búin til þess að standast þá samkeppni. Það er eitt atriði sem mér láðist að minnast á áðan í sambandi við frjálsan innflutning sem er vert að hafa í huga. Þessi frjálsi innflutningur mun leiða til þess að innflutningur á áburði verður frjáls. Mér er tjáð að áburður geti orðið um það bil 10% ódýrari en hann er nú. Hins vegar virðist ljóst að Áburðarverksmiðjan sem hæstv. landbrh., sem hér stakk inn nefi áðan en hrökklaðist út aftur, ætlar að fara að einkavæða, --- hann mun jafnvel hafa lýst því að eftir tvö ár eða svo verði þessi áburðarverksmiðja búin því hún mundi ekki standast þessa samkeppni. Ég hygg að þetta sé nokkuð raunsætt mat hjá hæstv. ráðherra því að markaðurinn hér á landi fyrir áburð hefur dregist svo mikið saman að það er þegar á mörkum að Áburðarverksmiðjan geti starfað með svo lítinn markað. Þar munu tapa vinnu sinni yfir 100 manns. Sumum kann að þykja að að sé þess virði að fá áburðinn á eitthvað lægra verði, 10% eins og ég sagði. Ég held ekki. Ég held að það sé afar mikils virði að halda hér áburðarverksmiðju og reyndar sakna ég þess fyrst og fremst að Áburðarverksmiðjunni hefur ekki tekist að færa út kvíarnar og taka upp ýmsa aðra efnaframleiðslu þannig að því frelsi fylgja líka vissulega erfiðleikar og sárindi. Ég kem síðan loks að frelsi til fólksflutninga sem ég hef reyndar minnst á lítillega áður og mér þykir það afar slæmt að ekki hafa náðst fram þær kröfur sem hæstv. utanrrh. setti fram og var full samstaða um í fyrri ríkisstjórn um skilyrðislausan rétt okkar til að takmarka fólksflutninga til landsins. Ég get ekki tekið undir það með öðrum sem segja að engum Evrópubúa detti í huga að flytja til landsins og ég vek athygli á því sem hefur gerst í Evrópu sjálfri. Menn segja: Þetta eru aðallega menn utan Evrópubandalagsins sem valda núna vissum vandræðum því miður í sumum löndum Evrópu. Það er alls ekki að öllu leyti rétt. Staðreyndin er sú að það er afar mikið atvinnuleysi víða í Evrópu, það er t.d. orðið um 17% á Spáni og mér þætti alls ekkert óeðlilegt þó að þetta fólk leiti norður á bóginn og þá hingað til lands og ég er þeirrar skoðunar að okkar mjög litli vinnumarkaður þoli ekki slíkan innflutning fólks. Ég set því mínus við þetta frelsi af því að ekki náðust fram þau skilyrði sem við settum um takmörkun á fólksflutningum hingað til lands. Ég vil svo taka fram að ég tel að ýmis jaðarverkefni sem fylgja þessum samningi eins og samstarf á sviði rannsókna og mennta --- þótt ekki næðist það heldur að EFTA-ríkin hefðu fullan aðgang að menntastofnunum fyrir lægra skólagjald --- en ég tel samt sem áður að þeir samningar séu allir heldur jákvæðir. Hver verður þá meginniðurstaðan af efnislegu mati á þessum samningi? Meginniðurstaðan í mínum huga verður í raun óvissan. Þarna eru jákvæðir hlutir eins og fyrir sjávarútveginn en óvissan finnst mér vera yfirgnæfandi, óvissa sem fyrst og fremst ræðst af aðgerðaleysi ríkisstjórnarinnar á sviði atvinnumála innan lands, sem ræðst af því að rekstrargrundvöllur atvinnulífsins er ákaflega veikur og sem ræðst af því að veikburða atvinnulíf er í stórri hættu eins og ég hef áður nefnt hér, og vísa til mæts manns í því sambandi, er í stórri hættu í þessari opnu samkeppni sem hér er um að ræða. Ég vil taka það fram að væri íslenskt atvinnulíf sterkt, ef haldið hefði verið áfram á þeirri braut sem var 1990 og bæði atvinnulífið og bankarnir hefðu verið þannig í stakk búin að takast á við þessa samkeppni og ef hér á landi sæti ríkisstjórn sem teldi það hlutverk sitt að styrkja íslenskt atvinnulíf í samkeppninni, þá teldi ég að samningurinn væri efnislega jákvæður og þá mundi ég jafnvel treysta mér til að greiða atkvæði með honum ef stjórnarskráin heimilar það. --- Það þýðir ekkert, séra Gunnlaugur, að vera að messa yfir þessum blessuðum hæstv. ráðherrum, svo ég held það væri best að láta það vera. Ég hélt að presturinn hefði reynt það þegar, þetta eru báðir hans flokksmenn.  En hvað um það. Ég gæti vitanlega nefnt fjölmargt fleira sem mér þykir slæmt. Mér þykir t.d. afar illt að skipaiðnaðurinn er ekki með í því frelsi sem er um að ræða og reyndar get ég bætt við fyrri upptalningu: Ég veit ekki betur, hæstv. utanrrh., en að við gengjum alltaf út frá því að skipaiðnaðurinn yrði með og a.m.k. veit ég að mjög ákveðnar kröfur voru settar fram um að skipaiðnaðurinn væri með. Hann er undanþeginn af því að Evrópubandalagið vill fá heimild til að halda áfram styrkveitingum sínum til hans. Reyndar veit ég að það var einnig mjög ákveðin ósk okkar að sæist fyrir enda á gífurlegum styrkjum Evrópubandalagsins til sjávarútvegs síns. Það hefur heldur ekki fengist og þar heldur áfram algjörlega óbreyttu striki. Í hreinskilni sagt er staðreyndin náttúrlega sú að samningamenn EFTA hafa náð ákaflega litlu fram af því sem við ætluðum okkur í upphafi. T.d. er eitt atriði sem er líka vert að nefna í þessu sambandi. Í upphafi var talað um það að þær reglur sem gilda fyrir Evrópubandalagið yrðu dregnar bæði frá reglum EB og reglum EFTA. Það var alltaf viðurkennt að það yrði að meginstofni reglur EB en fullyrt var hvað eftir annað, þegar ég m.a. spurði um þessi mál, að ýmsar reglur EFTA yrðu lagðar til grundvallar. Ég hef ekki fundið eina einustu. Ég hef fundið einhvers staðar að því væri frestað að setja ákveðnar reglur um umhverfismálin af því að EFTA-ríkin, sérstaklega Norðurlöndin, töldu reglur EB ekki nægilega góðar þar en það var ekki það að reglur Norðurlandanna væru teknar upp, hæstv. utanrrh. leiðréttir mig ef það er rangt, heldur var því frestað að setja ákveðnar reglur á þeim sviðum. Samningurinn er því um margt óskaplega gallaður og veldur miklum vonbrigðum miðað við þær væntingar sem við hæstv. utanrrh. höfðum um hann á sínum tíma. En hvað varðar stjórnarskrárþátt samningsins, sem ég hlýt að fjalla um, því eins og ég sagði í upphafi þá er það sá þáttur sem er að okkar mati, 1. minni hluta, afgerandi í afstöðu okkar til þessa máls. Ég hlýt að fara nokkrum orðum um þær álitsgerðir sem hafa komið fram. Ég ætla síður en svo að gera lítið úr álitsgerð nefndar þeirrar, sem gjarnan er kölluð fjórmenningar utanrrh., það eru allt virtir lögfræðingar og hinir bestu. En ég hlýt þó að harma að hæstv. utanrrh. féllst ekki á þá tillögu sem lögð var fram af nokkrum þingmönnum í Alþingi að Alþingi veldi menn til að gefa álit. Ef það hefði verið gert þá hygg ég að öllum vafa hefði verið eytt. Ég hygg að menn hefðu getað sameinast um slíka álitsgerð og þá hefði væntanlega orðið að ósk hv. þm. Pálma Jónssonar, sem eins og ég sagði í upphafi míns máls, lagði svo mikla áherslu á það að öllum vafa þyrfti að eyða þegar stjórnarskráin væri annars vegar. Þetta kaus hæstv. utanrrh. ekki að gera heldur kom á fót nefnd sem er skipuð hinum mætustu mönnum en þó mönnum sem höfðu áður komið mjög að þessum samningi og ég hygg að í hvaða rétti sem er hefðu þeir líklega sjálfir úrskurðað sig vanhæfa að taka þátt í dómi um þetta mál. Engu að síður þá vekur álitsgerð þeirra vissulega athygli og ég ætla að leyfa mér að vísa í nokkur atriði. Hér segir t.d. um 2. gr. stjórnarskrárinnar sem er sú grein sem ég þarf ekki að segja þingmönnum að mestu varðar í þessu sambandi því að þar er ríkisvaldinu skipt milli forseta Alþingis og Alþingis og framkvæmdarvaldsins og dómstólanna. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Í 2. gr. stjórnarskrárinnar er talað um forseta lýðveldisins og önnur stjórnvöld samkvæmt stjórnarskránni og öðrum landslögum. Ekki er tekið fram að þetta skuli vera alíslensk stjórnvöld og hugsanlegt er að alþjóðastofnanir séu stjórnvöld eftir 2. gr. Það er með öðrum orðum til skoðunar hvort í 2. gr. stjórnarskrárinnar felist heimild til að ákveða með lögum að þættir framkvæmdarvaldsins skuli vera í höndum alþjóðastofnana. Þegar haft er í huga hve mikilvægt alþjóðasamstarf er á okkar dögum fyrir Íslendinga sem aðra er þessi hugmynd ekki fráleit.`` Ég verð að segja að ég þurfti að lesa þetta oft og ég tel þessa hugmynd algjörlega fráleita, að láta sér detta í hug að þeir sem sömdu stjórnarskrána, gengu endanlega frá henni þegar við vorum að fá okkar fullveldi og síðan okkar sjálfstæði hafi látið sér detta í hug að það ætti að framselja vald til erlendra stofnana. Það voru ekki síst þessi ummæli fjórmenninganna sem urðu til þess að ég fór að skoða málið miklu nánar og fengum við í utanrmn. ljósrit frá Birni Guðmundssyni prófessor af riti sem Daninn prófessor Max Sørensen ritaði sem mér skilst að sé viðurkenndur sem einhver mesti stjórnlagafræðingur sem uppi hefur verið á Norðurlöndum. Þetta staðfesti m.a. Þór Vilhjálmsson á málfundi sem efnt var til um þessi mál. Þar segir prófessorinn ýmislegt athyglisvert og talar m.a. um dönsku stjórnarskrána eins og hún var áður en bætt var inn í hana grein sem heimilar framsal valds. Ég ætla að leyfa mér að lesa þetta á dönskunni, þó mín danska sé ekki allt of góð. Þar segir m.a., með leyfi forseta: ,,Ganske vist kan lovgivningsmagten indenfor visse grænser overføre sin egen kompetence til andre organer, og den kan i et vist omfang forrykke kompetencefordelingen mellem domstole og administration men heraf følger ikke, at den kan overføre beføjelser til organer, der står udenfor det danske forfatningssystem. En sådan kompetenceoverførelse vil ikke kunne lade sig gøre uden grundlovsændring. I det den ville stride mod nævnte fundamentale princip at myndighed overfor borgerne udøves af danske organer.`` --- ,,Af danske organer``, segir hann. Ég hlýt að segja að það er ótrúlegt að hlusta á það að m.a. dómari í Hæstarétti skuli láta sér detta í hug að íslenska stjórnarskráin í því formi sem sú danska var og prófessorinn var að lýsa hér, heimili framsal valds til erlendrar stofnunar. Jafnframt má geta þess að öll hin Norðurlöndin sáu sig af þessari ástæðu neydd til þess að setja í stjórnarskrá sína ákvæði sem heimila takmarkað framsal valds. Það er t.d. í 93. gr. norsku stjórnarskrárinnar sem ég ætla að koma að síðar. Ég sé að hæstv. utanrrh. er horfinn en hann er eflaust . . .  ég met hann að sjálfsögðu mikils. --- Og svo ég haldi áfram hér með dönskuna, þá segir, með leyfi forseta: ,,I mangel af anden løsning måtte man derfor antage, at hvis Danmark ønskede at blive medlem af internationale organisationer, der skulle kunne udøve retslig myndighed direkte over danske borgere, uden om dansk forfatnings retslige myndigheder, måtte det ske ved, at der i det enkelte tilfælde vedtages en beslutning eftir fremgangsmåden for grundlovsændringer.`` --- Svo rekur prófessorinn það áfram til að þurfa ekki að gera það í hvert sinn þá hafi verið talið nauðsynlegt að breyta dönsku stjórnarskránni 1953. Þetta vil ég biðja menn að hugsa um þegar þeir lesa það álit fjórmenninganna að íslenska stjórnarskráin í núverandi mynd banni ekki flutning valds. Reyndar viðurkennir fjórmenninganefndin að hér sé um flutning valds að ræða og segja hreinlega hér að hér sé flutt vald en segja að það sé með heimilum hætti. Þeir segja hér, með leyfi forseta: ,,Stjórnarskráin stendur því þó í vegi að með lögum um samningana sé vald hvort sem um er að ræða löggjafarvald, framkvæmdarvald eða dómsvald með óheimilum hætti lagt í hendur annarra en taldir eru í 2. gr. stjórnarskrárinnar. Um er að ræða ákvæði sem leggja skyldur á einstaklinga eða lögaðila, síðan skyldur sem aðeins varða íslenska ríkið að þjóðarrétti fela ekki í sér stjórnarskrárbrot.`` Um þetta er ég alveg sammála fjórmenningunum því að náttúrlega er allt annað með þjóðarétt en landslög. Ríkisvaldið getur bundið sjálft sig með þjóðarrétti en ekki einstaklinga og ríkisborgara sem eru verndaðir af stjórnarskránni. En fjórmenningarnir komast þó að þeirri niðurstöðu að hér sé ekki um óheimilan flutning að ræða vegna þess sem segir, með leyfi forseta: ,,Vald það sem alþjóðastofnunum er ætlað með samningnum sem hér er fjallað um er vel afmarkað. Þetta vald er á takmörkuðu sviði. Það er ekki verulega íþyngjandi fyrir íslenska aðila.`` Þetta þykja mér hin furðulegustu rök. Vel má vera að valdið sé afmarkað, en hvenær er það vel afmarkað, hver ætlar að meta hvort valdið sé vel afmarkað og hvort það sé á takmörkuðu sviði viðskiptanna, þ.e. á sviði viðskipta sem er náttúrlega afar víðtækt svið? Ég held allir hljóti að geta verið sammála um það og að það sé ekki verulega íþyngjandi. Hver getur metið hvort vald eða hvort ákvörðun, t.d. eftirlitsstofnunar, er íþyngjandi eða ekki íþyngjandi t.d. ef eftirlitsstofnunin ákveður að sekta íslensk fyrirtæki um einhverjar milljónir, jafnvel einhverja tugi milljóna? Hver getur kveðið upp þann úrskurð fyrir fram að það sé ekki íþyngjandi? Einnig er mjög athyglisvert sem nefndin segir um takmarkanir hjá eftirlitsstofnuninni. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Undanþágur eru frá banni við samningum sem fela í sér samkeppnishömlur. Mikilvægust er reglan um ,,minni háttar samninga``. Samningar um minna en 5% markaðshlutdeildar á þeim markaði sem máli skiptir og þar sem heildarvelta fyrirtækjanna sem hlut eiga að máli er innan við 200 millj. ECU eru að jafnaði undanþegnir bannákvæði 53. gr. Skilyrði fyrir undanþágu er að bæði atriðin eigi við. Minniháttarreglan [það sem hér er um að ræða] er viðmiðunarregla. Hún varðar aðeins 53. gr. og framkvæmd hennar bíður frekari túlkunar að því er Ísland varðar.`` --- Þetta er kjarnaatriði því að menn eru að vísa til þess að íslensk fyrirtæki séu hólpin af því að þau hafa ekki 5% markaðshlutdeild og ekki 200 millj. ECU veltu sem eru 15 milljarðar íslenskra króna. Að vísu er í þessu sambandi afar fróðlegt að lesa greinargerðina með norksa frumvarpinu þar sem þetta er einmitt einnig tekið fyrir og komist að þeirri niðurstöðu að jafnvel þótt norsk fyrirtæki slyppu þá sé ekki hægt að samþykkja norska samninginn nema með 3 / 4 atkvæða á Stórþinginu. Svo er náttúrlega þetta að ekki er búið að ákveða hver viðmiðunin verður fyrir Ísland. Svo getur farið að eftirlitsstofnunin úrskurði að Ísland sé sérstakur markaður og þá er fljótt að koma a.m.k. yfir þessi 5% og þá yrði veltutalan eflaust ákveðin langtum minni. Auk þess geta samsteypur á Íslandi, t.d. í útflutningi sjávarafurða, vissulega farið yfir þessi mörk. Hvort það er íþyngjandi að fá t.d. á sig sekt, ef t.d. fyrirtæki fengi sekt upp á 10--20 millj. kr., ég held það væri töluvert íþyngjandi.  Reyndar segja fjórmenningarnir hér áfram, með leyfi forseta, sem er fróðlegt að hv. þingmenn geri sér grein fyrir: ,,Undanþágureglurnar miða við heildarveltu og markaðshlutdeild á sameiginlegum markaði. Ekki er alltaf átt við samanlagða markaði allra EB- eða EFTA-ríkjanna heldur er markaðurinn skilgreindur hverju sinni eftir viðkomandi vörutegundum og landfræðilegum sjónarmiðum. Þannig gæti Ísland hugsanlega talist einn markaður í einhverjum tilvikum.`` Samt sem áður komast fjórmenningarnir að þeirri niðurstöðu að svona sekt sé ekki eða geta ekki talist íþyngjandi. Ég hlýt að lýsa furðu minni á þessari niðurstöðu. Prófessor Björn Þ. Guðmundsson gaf mjög athyglisvert álit sem vert væri að lesa hér allt, en ég ætla að grípa á nokkrum stöðum niður í það. Hér segir hann m.a., með leyfi forseta: ,,Að mínu viti dugar ekki lögfræðilega að reyna að sýna fram á að formlega sé í lagi að lögfesta EES-samninginn en ef hins vegar komi síðar í ljós að ákvæði hans brjóti í bága við stjórnarskrána sé unnt að bregðast við því samkvæmt ákvæðum hennar sjálfrar,`` þ.e. með því að breyta stjórnarskránni. Þetta er verðug athugasemd hjá prófessornum því að fjórmenningarnir segja í lokaorðum sínum, næstsíðustu málsgrein: ,,Þá bendum við á að síðar megi eða beri að gera stjórnarskrárbreytingu ef fram kemur að forsendur okkar standist ekki.`` --- Þ.e. þegar búið er að brjóta stjórnarskrána og þegar búið er að gera fjöldamarga gerninga, fjöldamarga samninga um viðskipti, sem svo reynast brot á stjórnarskránni þá eigi að hlaupa til og breyta stjórnarskránni. Það eigi sem sagt að byggja á vafanum í staðinn fyrir það sem hv. þm. Pálmi Jónsson sagði svo réttilega að öllum vafa yrði að eyða fyrir fram. Það á að byggja á vafanum og síðan að leiðrétta og það er ekki að ástæðulausu að prófessorinn sér ástæðu til að taka ofan í dálítið hjá þessum mönnum.  Þarna kemur hæstv. utanrrh. Af því ég veit að hæstv. utanrrh. leggur á það mikla áherslu að þetta mál gangi fljótt og vel, hann hefur lýst því á blaðamannafundi, þá vil ég ráðleggja honum að vera sem mest í salnum því að mönnum þykir mjög vænt um að hafa hæstv. utanrrh. í salnum og svo ég vona að það takist að halda honum hér í nokkrar mínútur. Ég er hér að fara yfir stjórnarskráratriðin sem ég sagði í upphafi að ég teldi afgerandi í þessu máli og ég hef farið í gegnum álit fjórmenninganna en ég er nú að fjalla um álit Björns Þ. Guðmundssonar. Og ég ætla að lesa hér nokkur atriði úr áliti hans, með leyfi forseta: ,,Það er alveg ljóst samkvæmt stjórnskipunarrétti að með stjórnarvöldum í 2. gr. stjórnarskrárinnar er einungis átt við innlenda stjórnvaldshafa en ekki erlenda og ekki heldur þjóðréttarlegar stofnanir, . . . `` Hér er prófessorinn sem sagt fullkomlega sammála prófessor Max Sørensen í því að í stjórnarskránni eins og hún stóð í Danmörku áður en henni var breytt og eins og hún er hér þá er eingöngu átt við innlenda valdhafa. Og ég vona svo sannarlega að engum detti annað í hug. Ég ætla svo að leyfa mér að lesa hér úr niðurstöðum prófessors Björns: ,,Með EES-samningnum er íslenskt refsivald framselt að hluta. Slíkt vald er svo mikilsvert að óverjandi er að það verði fengið öðrum en dómstólum og stjórnvöldum þeim, sem getur nú í stjórnarskránni, nema þá að breyta henni. Með því framsali ríkisvalds, sem hér er til umræðu, er ekki einasta þjóðréttarlegum stofnunum falið bindandi ákörðunarvald á tilteknum sviðum gagnvart einstaklingum og fyrirtækjum á Íslandi, heldur afsala sömu aðilar sér þeirri réttarvernd sem þeir njóta samkvæmt íslenskum lögum og m.a. er fólgin í því að mega bera athafnir stjórnvalda undir umboðsmann Alþingis, undir æðra stjórnvald og að lokum dómstóla.`` Ég bið menn að taka eftir þessu. Þetta er töluvert stórt atriði en lítið er á það minnst í umræðunni að t.d. umboðsmaður Alþingis getur ekki komið að þeim málum sem falin eru eftirlitsstofnun EFTA og dómstóli. Enn segir prófessorinn: ,,Hér er um að ræða hluta ríkisvalds sem framselt er í hendur fyrirbrigðis sem er nýtt á alþjóðavettvangi og engin reynsla er fengin af. Stjórnskipun þess byggir á réttarhugmyndum og réttarhefðum sem eru í veigamiklum atriðum frábrugðnar þeim forsendum sem stjórnskipun okkar byggist á.`` Þetta er líka athyglisvert mál og reyndar rekur prófessorinn það mjög vandlega að íslensk stjórnvöld fá ekki tækifæri til að setja þessum stofnunum lög og reglur sem við gerum að sjálfsögðu um allar þær stofnanir sem fá vald hér heima. Síðan fjallar nú reyndar prófessorinn líka um dóma sem fjórmenninganefndin túlkar svo að þeir séu eingöngu leiðbeinandi og mér finnst verðugt að lesa það einnig hér. Prófessorinn segir: ,,Ég hef miklar efasemdir um að það sé rétt hjá fjórmenninganefndinni að túlka megi EES-samninginn þannig að dómar EB-dómstólsins séu einungis leiðbeinandi en ekki bindandi fyrir dómstóla og stjórnvöld hér á landi. Þrátt fyrir þá takmörkun sem gerð er í samningnum, þ.e. að dómarnir skipti máli og séu efnislega samhljóða, tel ég miklu líklegra að reynslan muni leiða í ljós að líta beri svo á að hér sé um bindandi fordæmi að ræða, enda segir skýrum stöfum að það beri að fara eftir þeim þegar svo stendur á sem í EES og ESE-samningunum segir. Þessa skoðun byggi ég ekki síst á víðtækri túlkun EB-dómstólsins sjálfs á hlutverki sínu og valdsviði.`` Þetta er vitanlega mjög umhugsunarvert atriði því að við höfum hingað til gengið út frá því að þó leitað væri álits þessara dómstóla þá væru þeir ekki bindandi. En það er athyglisvert í þessu sambandi að Norðmenn hafa komist að annarri niðurstöðu. Og í norska frv. til staðfestingar á EES-samningnum er grein sem undanskilur Norðmenn frá ákvörðunum og niðurstöðum EB-dómstólsins. Norðmenn segja í sinni greinargerð, sem ég ætla að koma að aðeins nánar hér á eftir, að það verði ekki skilið á milli. Norðmenn segja: Norsk stjórnarskrá heimilar ekki að samþykkja það að stofnun sem Norðmenn eiga ekki aðild að hafi slík áhrif á einstaklinga og fyrirtæki í Noregi. Og þeir hafa þennan fyrirvara í sínu frv. Mig langar til að spyrja hæstv. utanrrh. að því: Hvers vegna er ekki slíkur fyrirvari í frv. hans? Hvers vegna var ekki líka talin ástæða til þess að taka þá skýrt fram að a.m.k. sú stofnun sem við eigum ekki aðild að gæti ekki ákvarðað neitt fyrir íslenska ríkisborgara? Norðmenn hafa talið þetta nauðsynlegt. Og þetta er mjög athyglisvert þegar skoðuð eru ummæli Björns. Hann telur að þarna verði ekki skilið á milli. Hann virðist sem sagt algerlega sammála niðurstöðu Norðmanna í þessum efnum. Síðan kemur að greinargerð Guðmundar Alfreðssonar sem er nú hvað ítarlegust og gagnmerk eins og þær eru að sjálfsögðu allar. En ég vil segja það í upphafi að Guðmundur gengur töluvert lengra og hann er sammála því sem hinir tveir aðilarnir, fjórmenningarnir og Björn Þ. Guðmundsson, telja að um framsal valds sé að ræða hvað varðar eftirlitsstofnunina og dómstólinn, þ.e. í sambandi við samkeppnisreglurnar. En hann gengur töluvert lengra og mér finnst athyglisvert fyrir löggjafarsamkomuna að gera sér grein fyrir því. Það er sérstaklega það að með samningnum er löggjafarsamkoman að fela öðrum en því framkvæmdarvaldi sem hún hefur sjálf lýst trausti á og styður að meiri hluta a.m.k., hún er að fela öðrum að undirbúa lög og reglur sem leggjast eiga fyrir Alþingi. Þ.e. enginn aðili sem hún hefur valið sem kemur nálægt þessum málum. Og það er reyndar athyglisvert án þess að ég fari að lesa álitsgerð Max Sørensens prófessors, sem er fyrir nokkru látinn, að hann segir að það skipti töluvert öðru máli í sambandi við ákvarðanir erlendra stofnana ef löggjafarþingið situr með neitunarvald, einstaklingur t.d. ráðherra sem danska þingið hefur valið, sem er ábyrgur gagnvart danska þinginu. Hann gerir greinarmun á því hvort þar situr embættismaður sem er ekki ábyrgur gagnvart löggjafarsamkomunni dönsku heldur sem sagt maður sem er valinn af þinginu eða nýtur trausts meiri hluta á danska þinginu. Og þetta finnst mér einnig vera mjög umhugsunarvert og kemur nokkuð heim við það sem Guðmundur Alfreðsson rekur. Guðmundur Alfreðsson segir, með leyfi forseta: ,,EB mundi að mestu ráða ferðinni um breytingar á eldri textum og tilurð nýrra laga og reglna á EES-svæðinu. Efnislega löggjafarvaldið verður að þessu leyti í höndum stofnana EB. EES-nefndin og EES-ráðið munu samþykkja lög og reglur frá EB til að viðhalda samræmdu lagakerfi. Sérfræðingar EFTA-ríkjanna fara með tillögu- og samráðsrétt á fyrri stigum máls og fulltrúar EFTA-ríkjanna fara með neitunarvald í áðurnefndum EES-stofnunum. Frá EES berst málið til Alþingis, sem samkvæmt samningnum getur samþykkt eða hafnað máli, en ekki breytt frumvarpi, því að þá næði samræmingin ekki fram að ganga. Eins og sérfræðinganefnd utanríkisráðherra orðar það: ,,Er slík einhliða breyting því ekki raunhæfur kostur.```` Fjórmenningarnir viðurkenna það að Alþingi getur í raun ekki breytt frv. sem eru undirbúin að Alþingi forspurðu og af mönnum sem Alþingi hefur ekki til þess valið. Og ég hlýt að benda á að það er vissulega umhugsunarvert hvort þarna er ekki líka verið a.m.k. óbeint að framselja vald. Dr. Guðmundur segir jafnframt: ,,Verkefnaskipting eftir þessu fyrirkomulagi raskar þrískiptingu ríkisvaldsins eins og því er lýst í 2. gr. stjórnarskrárinnar. Undirbúningur og flutningur löggjafarmála flyst frá Alþingi til stofnana EB og EES og til fulltrúa íslenska ríkisins hjá þeim, en þetta var náttúrlega aldrei hugmyndin þegar stjórnarskráin gekk í gildi. Það eru fulltrúar framkvæmdarvaldsins, ýmist ráðherrar, embættismenn eða sérfræðingar, sem mundu halda uppi samráði við EB og fara með neitunarvaldið hjá EES. Framkvæmdarvaldið fengi því augljóslega aukinn hlut á kostnað löggjafarvaldsins. Þennan framgangsmáta staðfestir sérfræðinganefndin með því að segja: ,,Við þetta allt er þörf á samstarfi íslenskra stjórnvalda og Alþingis.```` Svo segir dr. Guðmundur: ,,Enn segir sérfræðinganefnd utanríkisráðherra: ,,Setning nýrra EES-reglna fer ekki eftir reglum landsréttar þar sem hér er um að ræða breytingar á þjóðréttarsamningi. Þar eiga því ekki við stjórnarskrárákvæði um frumkvæðisrétt ríkisstjórnar eða þingmanna að lagafrumvörpum eða rétt til flutnings breytingartillagna. . . . `` Þessi atriði telur nefndin að ráði úrslitum um það að umrædd ákvæði EES-samningsins séu samrýmanleg 2. gr. stjórnarskrárinnar. Röksemdafærsla nefndarmanna fær staðist og niðurstaðan er formlega rétt. Hún er hins vegar efnislega röng því að frumkvæðisréttur þingmanna að lagafrv. og flutningi brtt. skerðist að sjálfsögðu þegar löggjafarstarfið um sjálfar efnisreglurnar, eins og áður segir, er flutt frá Alþingi til aðþjóðastofnana.`` Þetta telur doktorinn sem sagt efnislega rangt þó það sé formlega rétt. Enn segir doktorinn: ,,Samningurinn rýrir greinilega hefðbundið hlutverk Alþingis. Alþingi mundi fara með formlegt neitunarvald en efni laganna og orðalag verða ráðin annars staðar. Löggjafarvald er að hluta framselt til alþjóðastofnana og framkvæmdarvaldið fær stærra hlutverk við ákvörðun efnisreglna, en löggjafinn getur sagt nei í krafti hins formlega neitunarvalds. Breyti hann texta eða setji andstæðar reglur, mundi það hafa þjóðréttarlegar afleiðingar vegna viðurlagaákvæða EES-samningsins. Það er ekki hátt risið á svona fyrirkomulagi fyrir þjóðþing í fullvalda ríki, en það er matsatriði og getur horft til beggja átta hvort þetta fyrirkomulag brýtur í bága við stjórnarskrána.`` Þarna held ég að sé kjarni málsins. Þetta er vafaatriði gagnvart stjórnarskránni en augljóslega er ekki hátt risið á okkur blessuðum alþingismönnum þegar við föllumst á að jafnvel EB hefur frumkvæðisvaldið að setningu nýrra laga hér á Íslandi. Og það verð ég að segja að var aldrei ætlunin í þeim kröfum sem hæstv. utanrrh. setti fram í tíð fyrri ríkisstjórnar að EFTA-ríkin kæmu í alvöru að því að semja nýjar reglur fyrir EES. Reyndar má skjóta því inn að það var fullyrt við okkur af aðalsamningamanni að það mætti gera ráð fyrir að slíkar nýjar reglur yrðu afar fáar því að þetta lægi allt fyrir nú þegar. Eins og ég rakti áðan þá hafa á einu ári verið gefnar út 193 nýjar tilskipanir af bákninu í Brussel. Síðan fjallar dr. Guðmundur um yfirtöku á dómum og úrskurðum EB-dómstólsins sem er líka vert að hafa í huga því að hann gengur töluvert lengra í því að telja ýmis atriði samningsins brjóta gegn stjórnarskránni. Hér segir dr. Guðmundur, með leyfi forseta: ,,Það er því rökrétt, eins og skýrt mál lesa í enska textanum, að 6. gr. EES-samningsins fjallar um skyldu til beita EB-dómunum. Þetta viðhorf kemur greinilega fram í áliti EB-dómstólsins um EES-samninginn frá 10. apríl 1992, þar sem valdahlutföllunum og hlutverki EB-dómstólsins á EES-svæðinu er skilmerkilega lýst. Dómarnir eru ekki eingöngu lögskýringar- eða túlkunargöng. Þeir eru nauðsynlegur hluti lagasamræmingarinnar og óumflýjanlegur hluti hins nýja EES-réttar. Þeir geta í reynd haft bein réttaráhrif þar sem eftirlitsstofnun og dómstóll EFTA eiga að beita þeim í ákvörðunum sem mundu koma til fullnustu á Íslandi.`` Þarna kemur enn sú ástæða sem knúði Norðmenn til að setja fyrirvara í sitt frv. en við gerum ekki. Og þetta er vitanlega mjög umhugsunarvert ekki síst eftir þann skell sem hæstv. utanrrh. og aðrir samningamenn fengu þegar dómstóll EB úrskurðaði samninginn eins og hann lá fyrir ógildan af því að EB-dómstóllinn yrði að hafa óbundnar hendur, frjálsar hendur til að úrskurða Rómarsáttmálann og m.a. öll þau grundvallaratriði sem liggja til grundvallar þeim samningi sem við erum að tala um hér. Þá segir dr. Guðmundur: ,,Viðeigandi dómar EB-dómstólsins, t.d. um samkeppnisreglurnar, eru hins vegar ekki skráðir í EES-samningnum. Það er bara almenn tilvísun til þeirra og þeir ekki tilgreindir þótt það sé að sjálfsögðu vitað hvaða dómar koma við sögu. Að mínu mati er það alvöruspurning hvort Alþingi og forseti lýðveldisins geta samþykkt slíka tilvísun til lagabókstafs sem á að fá gildi að landsrétti án þess að viðkomandi gögn séu lögð fram í frumvarpsformi, á íslensku að sjálfsögðu, og svo birt. Það hlýtur að skerða réttarvitund manna og réttaröryggi ef þetta er allt saman samþykkt óséð og óskoðað, jafnvel þótt dómarnir séu til og liggi frammi í erlendum bókum og þótt sumir þeirra hafi verið reifaðir í íslenskum gögnum. Um réttan framgangsmáta má vitna í ýmis ákvæði stjórnarskrárinnar, t.d. 26. gr. um lagafrumvörp og 27. gr. um birtingu laga.`` Er það ekki, hv. þm., umhugsunarefni sem doktorinn segir hér? Eða eru þeir tveir hæstv. ráðherrar sem hér sitja þeirrar skoðunar að þetta sé ekki vert umhugsunar, þetta sé ekkert áhyggjumál og skella þeir við þessu skollaeyrum? Ég þekki þessa hæstv. ráðherra að öðru. Ég þekki alveg sérstaklega hæstv. viðskrh. að mikilli nákvæmni í svona málum og væri nú fróðlegt að heyra einhvern tímann síðar ef hann hefur hlustað hvort hann telur hér farið með smáatriði ein sem ekki þarf að ræða um. Um bókun 35 með EES-samningnum hefur mikið verið fjallað og talið að hún tæki af allan vafa að Íslendingar hefðu fullt ákvörðunarvald. Ég ætla að lesa það sem dr. Guðmundur segir þar um: ,,Stök grein bókunar 35 með EES-samningnum hljóðar svo: ,,Vegna tilvika þar sem getur komið til árekstra á milli EES-reglna sem komnar eru til framkvæmda og annarra settra laga skuldbinda EFTA-ríkin sig til að setja, ef þörf krefur, lagaákvæði þess efnis að EES-reglur gildi í þeim tilvikum.```` Tekur þetta ekki af allan vafa? Erum við ekki hér að undirskrifa það að við skuldbindum okkur til að setja lög sem taka af allan vafa um það að EES-reglur gildi í þessum tilvikum? Er þetta ekki alveg ljóst? Hrindir þetta ekki gjörsamlega fyrra ákvæði að íslenska löggjafarvaldið hafi hér síðasta orðið í raun? Erum við ekki að samþykkja í raun að taka við öllu sem að okkur er rétt? Um þetta segir dr. Guðmundur: ,,Efnisgrein bókunar 35 mundi þrengja mjög að löggjafarvaldinu hvað sem líður áðurnefndum formálsorðum bókunarinnar. Því er lofað með tilvísun í lagasamræmingu á EES-svæðinu að EFTA-ríkin muni tryggja með lögum að EES-reglur gangi framar öðrum landslögum ef til áreksturs kemur. Samkvæmt stjórnskipunarrétti okkar geta Alþingi og forseti breytt eldri lögum og sett ný lög eins og þeim sýnist. Stjórnarskráin heimilar ekki að lög eða milliríkjasamningar takmarki þennan rétt. Svona samningsloforð um forgang EES-reglna getur haft þýðingu sem almenn stefnuyfirlýsing, en lögfræðilega er það ekki marktækt.`` Með öðrum orðum telur hann þetta í raun alls ekki standast lögfræðilega en okkur er engu að síður ætlað að samþykkja slíkar reglur. Síðan er fjallað um eftirlitsstofnun EFTA og þar er um að ræða atriði sem allir lögfræðingar hafa verið sammála um að brjóti gegn stjórnarskránni. Fjórmenningarnir segja að þetta sé slíkt lítilræði að það taki því ekki að tala um það. Þar segir dr. Guðmundur Alfreðssonar, með leyfi forseta: ,,Sérfræðinganefnd utanrrh. heldur því fram, að það megi hugsanlega skýra fyrirmæli í 2. gr. stjórnarskrárinnar um framkvæmdarvaldið þannig, að það geti verið í höndum alþjóðastofnana á vel afmörkuðum og takmörkuðum sviðum: ,,Ekki er tekið fram, að þetta skuli vera alíslensk stjórnvöld.`` Þessi skoðun þeirra er algerlega úr lausu lofti gripin og á enga stoð í íslenskum stjórnskipunarrétti. Þetta er ævintýramennska í lögfræði og það breytir engu, hvort framsalið nær til milliríkjaviðskipta eingöngu eða til annarra málaflokka.`` Þarna er sannarlega djúpt í árinni tekið. Þarna er sagt um hæstaréttardómara að hann stundi ævintýramennsku í lögfræði. Það þykir mér sárt að heyra því að ég met þann mann mikils. Á eftir segir: ,,Það er rétt, sem sérfræðinganefndin segir um takmörkun á ábyrgð ráðherra: ,,Ráðherrar bera aðeins ábyrgð á stjórnarframkvæmdum, sem þeir hafa framkvæmt, vitað um eða látið viðgangast.`` Ólafur Jóhannesson túlkar þetta ákvæði svo (bls. 158 í Stjórnskipun Íslands), að ,,ráðherrar verði eigi gerðir ábyrgir vegna athafna embættis- og sýslunarmanna, sem undir þá heyra, nema eitthvað hafi á skort af hendi ráðherra um val starfsmanna, eftirlit með þeim eða fyrirmæli til þeirra. Í 14. gr. stjórnarskrárinnar felst því það eitt, að ráðherrar beri ábyrgð á embættisrekstri sínum.`` Það má fullyrða, að það var aldrei ætlun stjórnarskrárgjafans, að sumar stjórnarframkvæmdir mætti flytja út úr landinu og framkvæma ábyrgðarlaust án umsjónar eða eftirlits þeirra stjórnvalda, sem upp eru talin í 2. gr. stjórnarskrárinnar.`` Ráðherra er hérna skotið undan ábyrgð. Það framkvæmdarvald sem við veljum okkur hér á landi ber ekki ábyrgð að stórum hluta á íslensku athafnalífi sem er þetta fjórfrelsi margumtalaða. Ég er sammála dr. Guðmundi að það hefur aldrei verið ætlunin að skjóta þannig stórum þætti undan ábyrgð framkvæmdarvaldsins. Dr. Guðmundur segir: ,,Það er mín niðurstaða um framkvæmdarvaldsþátt EES-samningsins, að yfirþjóðlegt framsal af þessu tagi fái ekki staðist samkvæmt 2. gr. stjórnarskrárinnar, sem felur tilteknum íslenskum aðilum þetta vald. Framsalið stangast líka á við 14. gr. stjórnarskrárinnar um ráðherraábyrgð, því að hvorki ráðherra né önnur innlend stjórnvöld myndu geta borið ábyrgð á ákvörðunum stofnana EFTA og EB, þar sem þær heyra alls ekki undir innlenda aðila og enginn slíkur myndi því bera ábyrgð á athöfnunum. Hér vaknar því greinilega spurning um stjórnarskrárbrot.`` Í þessu sambandi hefur verið vitnað til þess að fordæmi séu í samningi Norðurlandanna um gagnkvæma aðfararheimild og mér finnst ástæða til að lesa það sem dr. Guðmundur segir um það. Hann segir: ,,Loks vitnar sérfræðinganefndin (bls. 23--24) í Norðurlandasamninga um gagnkvæmt aðfarar- eða fullnustuhæfi stjórnarathafna og dóma frá þessum löndum. Nánari athugun leiðir í ljós, að þarna er tvennt ólíkt á ferðinni. Útlend stjórnvöld eða dómstólar fá samkvæmt Norðurlandasamningunum aldrei lögsögu yfir íslenskum einstaklingum eða fyrirtækjum, nema þeir hafi sjálfir með gerðum sínum komist undir vald erlendrar lögsögu. Það var engin lögsaga flutt út úr landinu því að erlend stjórnvöld og dómstólar höfðu þegar vald til að fara með viðkomandi mál. Við tökum aðeins að okkur fullnustuna á gagnkvæmnisgrundvelli. Á EES-svæðinu mundu hins vegar EFTA-eftirlisstofnunin og dómstóllinn fá lögsögu, svo og stofnanir EB, án þess að íslenskir aðilar aðhafist nokkuð til að kalla lögsöguna yfir sig. Tilvitnunin í þessa Norðurlandasamninga og samanburðinn eiga því ekki rétt á sér.`` Einfaldlega lýst er þetta svo að ef Íslendingur brýtur af sér í Svíþjóð, þá er hann undir lögsögu sænskra dómstóla, hann er það þegar og ekkert verið um annað samið og ekkert annað kemur til greina. Ef Svíi brýtur af sér hér, þá er hann undir lögsögu íslenskra dómstóla. Það eina sem við höfum fallist á er að framkvæma niðurstöðu hins sænska dómstóls í ákveðnum málum, í skattamálum t.d. Það verður aðfararhæft hér enda samþykki Svíarnir að niðurstaðan hér í þessum málum verði aðfararhæf í Svíþjóð. Það er vitanlega um allt annað og ólíkt atriði að ræða en þar sem einhliða er afsalað valdi til erlendrar eftirlitsstofnunar og dómstóls, jafnvel í brotum sem framin eru hér á landi. Ef íslenskur aðili hér á landi brýtur af sér á samkvæmt samkeppnisreglunum fellur það undir erlendan dómstól. Ég held því að það sé ekki nokkur minnsti vafi á því að þarna er um stjórnarskrárbrot að ræða. Dr. Guðmundur fjallar einnig um dómsvaldið. Hann segir um EFTA-dómstólinn: ,,Samkvæmt 2. gr. stjórnarskrárinnar fara dómendur með dómsvaldið. Það er enn og aftur enginn vafi á því að stjórnarskráin á hér við íslenska dómendur og íslenska dómstóla. Það eru engin fordæmi til um afhendingu á bindandi dómsvaldi yfir íslenskum aðilum út úr landinu. Samkvæmt 60. gr. stjórnarskrárinnar skera dómendur úr öllum ágreiningi um embættistakmörk yfirvalda. Þetta mundu þeir ekki geta gert að því marki, sem framkvæmdarvaldið hefur verið framselt til eftirlitsstofnunar EFTA og dómsvald til EFTA-dómstólsins. Til viðbótar má benda á 61. gr. um vernd og sjálfstæði dómara, sem gerir greinilega ráð fyrir innlendri málsmeðferð.`` Þetta er athyglisvert og enginn annar hefur bent á það að íslenskum dómstólum er ætlað að fjalla um og skera að öllu leyti úr ágreiningi um embættistakmörk yfirvalda, þ.e. framkvæmdarvaldsins en í þessu tilfelli getur íslenskur hæstiréttur alls ekki gert það. Honum er ekki leyft að fjalla neitt um embættistakmörk eftirlitsstofnunar EFTA, ekki neitt. Það vald er því einnig flutt úr landi. Enn segir dr. Guðmundur: ,,EFTA-dómstóllinn er hugsaður sem sjálfstæð stofnun og íslenskur dómari, sem þar mundi sitja, yrði óháður íslenskri dómaskipan. Íslenskir aðilar, bæði einstaklingar og fyrirtæki, sem teldu sig hafa verið órétti beitt af eftirlitsstofnuninni, yrðu þá að sækja sín mál fyrir þessum yfirþjóðlega dómstól, sem mun væntanlega sitja í Genf, eða til Lúxemborgar í þeim tilfellum, sem EB-dómstóllinn hefði dómsögu. Landinn gæti ekki leitað réttar síns fyrir íslenskum dómstólum í málum, sem mundu falla undir þessa alþjóðlegu dómstóla.`` Hér er náttúrlega um mjög stórt mál að ræða. Það er sem sagt það að Íslendingur getur ekki áfrýjað niðurstöðu eftirlitsstofnunarinnar til íslensks dómstóls. Það verður að fara fyrir þennan erlenda dómstól. Þá segir: ,,Stjórnarskráin geymir enga heimild til framsals á dómsvaldi út úr landinu til dómstóla, sem gætu kveðið upp bindandi dóma sem kæmu beint til fullnustu að landsrétti. Engin fordæmi eru til um slíka niðurstöðu. Það verður að telja slíkt óheimilt að óbreyttri 2. gr. stjórnarskrárinnar, með hliðsjón af 60. og 61. gr. hennar. Þetta er að mati höfundar eitt skýrasta dæmi um stjórnarskrárbrot, sem mundi leiða af lögfestingu EES-samningsins.`` Sumir menn hér á landi hafa gert lítið úr fullveldishugtakinu og menn hafa haft það í flimtingum og jafnvel talið að slíkt hugtak væri hálfúrelt, það væri ekkert fullveldi lengur eða a.m.k. mjög takmarkað. Mér þykir ástæða til að lesa hér aðeins það sem dr. Guðmundur segir um það og hafa þá í huga að dr. Guðmundur Alfreðsson hefur unnið árum saman sem einn aðalsérfræðingur hjá alþjóðastofnun, hjá Sameinuðu þjóðunum í Genf, sem hefur einmitt fjallað um fullveldi þjóða. Hann segir hér: ,,Sérfræðinganefnd utanrrh. gerir í inngangsorðum lítið úr ríkis-, fullveldis- og sjálfstæðishugtökunum. Þeir skrifa án þess að færa að því nokkur rök (bls. 2 í skýrslunni): ,,Gildi ríkishugtaksins í stjórnskipunarrétti er umdeilt`` og ,,Ekki er þó ástæða til að telja að 1. gr. stjórnarskrárinnar hafi sjálfstæða þýðingu við úrlausn þess álitaefnis sem okkur er ætlað að fjalla um.```` --- Ég skýt því inn að 1. gr. fjallar náttúrlega um að við séum fullvalda þjóð. Síðan segir dr. Guðmundur: --- ,,Í tengslum við þessar staðhæfingar vitna þeir til lýsingar Ólafs Jóhannessonar á hugtakinu, en orð hans í tilgreindri tilvitnun og í áframhaldandi bókartexta ganga í þveröfuga átt; þar lýsir hann því hversu þýðingarmikið hgutakið er og getur verið. Bæði sögulega og í nútímanum hljóta 1. og 2. gr. og samspil þeirra að skipta máli; þetta er sjálfur grundvöllur lýðveldisstofnunar og sjálfstæðs ríkis á Íslandi.`` Síðan fjallar Guðmundur um valdaframsal til alþjóðastofnunar sem Ísland er ekki aðili að. Það gera hinir umsagnaraðilarnir ekki en það sáu Norðmenn sér skylt að taka til athugunar. Þar segir dr. Guðmundur: ,,Sérfræðinganefnd utanrrh. viðurkennir fullum fetum í skýrslu sinni (t.d. á bls. 15, 21 og 22), að samkvæmt EES-samningnum mundu framkvæmdastjórn og dómstóll EB fá, í vissum málaflokkum, vald til að kveða upp endanlegar ákvarðanir, sem yrðu aðfararhæfar á Íslandi. Slík tilfelli hafa verið nefnd í köflunum að ofan um framkvæmdar- og dómsvald.`` Síðan segir hann: ,,Sérfræðinganefndin færir engin rök að þeirri niðurstöðu, að það sé í lagi að framselja framkvæmdar- og dómsvald til alþjóðastofnunar, sem við erum ekki aðilar að. Málafæð dugir ekki sem röksemd, enda er stærðin óþekkt. Í kaflanum um löggjafarvaldið (bls. 10--11) lögðu þeir á það áherslu og töldu til réttlætingaratriða varðandi feril breytinga á viðaukum við EES-samninginn, að ,,stöðug samráð og upplýsingaskipti og þá einnig samningaumleitanir`` fara fram við fulltrúa ríkisins, áður en ákvarðanir eru teknar um nýjar reglur.`` Ég þarf ekki að fjölyrða um það að dr. Guðmundur segir að lokum: ,,Að mínu mati stangast valdaframsal til EB greinilega á við 1. og 2. gr. stjórnarskrárinnar. Við stofnun lýðveldisins skiptir stjórnarskrárgjafinn verkum milli íslenskra valdhafa. Ég held því fram í meginmáli þessarar greinargerðar, að valdaframsal til yfirþjóðlegra stofnana sé óheimilt að óbreyttri stjórnarskrá, en ég fullyrði, að stjórnarskrárgjafinn hafi útilokað valdaframsal til yfirþjóðlegra stofnana, sem við erum ekki aðilar að. Engu máli skiptir, þótt framsalið sé afmarkað og takmarkað við ákveðna málaflokka á viðskiptasviðinu. Þetta er einfaldlega ekki hægt að óbreyttri stjórnarskrá.`` Í lokaorðum segir doktorinn: ,,Heildarmyndin skiptir að sjálfsögðu máli bæði við athugun stjórnarskrármálsins og almenna skoðanamyndun um EES-svæðið og tilheyrandi samninga. Það er hins vegar nóg, ef einstök tiltekin atriði brjóta í bága við stjórnarskrána; hvert dæmi eitt og sér, t.d. um afhendingu framkvæmdar- og dómsvalds eða um skerðingu löggjafarvalds, mundi þess vegna nægja til þess að útheimta breytingar, áður en samningurinn fengi gildi að landsrétti.`` Ég hef nokkrum sinnum nefnt það að Norðmenn hafa kosið að fara aðrar leiðir. Í greinargerð með norska frv. kemur þetta mjög greinilega fram. Ég hef fengið það þýtt hér á Alþingi og ætla aðeins að vitna í niðurstöður þar. Í norska frv. segir, með leyfi forseta: ,,Um 93. gr. stjórnarskrárinnar`` --- ég skýt því inn að það er sú grein sem leyfir framsal á valdi með 3 / 4 atkvæða í Noregi --- ,,og afstöðuna til EES-samningsins og EFTA-samningsins um eftirlitsstofnun og dómstólinn er fjallað um í sambandi við umfjöllun um 110. gr. samningsins í III. kafla frv. og VIII. kafla til VIII.5.5. kafla stjórnarfrv. Afstaðan til 93. gr. stjórnarskrárinnar er einnig rædd ítarlega í VIII. kafla stjfrv.`` Má segja að þetta skipti ekki máli. Síðan kemur: ,,Niðurstaða þessarar umfjöllunar er sú að Stórþingið verður að veita heimild til staðfestingar á EES-samningnum og EFTA-samningnum um eftirlitsstofnun og dómstólinn samkvæmt málsmeðferð 93. gr. stjórnarskrárinnar, þ.e. með 3 / 4 meiri hluta í atkvæðagreiðslu sem a.m.k. tveir þriðju þingmanna taka þátt í. Ástæðan fyrir því er skipulagið við framkvæmd samkeppnisreglnanna í EES-samningnum og í EFTA-samningnum um eftirlitsstofnunina og dómstólinn.`` Norðmenn viðurkenna sem sagt þetta og um það er síðan fjallað hér töluvert ítarlega. M.a. segir hér og er athyglisvert: ,,Samningurinn veitir einnig framkvæmdastjórn EB og EB-dómstólnum og dómstól EB á fyrsta dómstigi við eftirlit með ákvörðunum framkvæmdastjórnar EB vald til þess að taka vissar ákvarðanir í samkeppnismálum sem gilda afdráttarlaust í Noregi. Í framkvæmd er nefnilega ekki hægt að skipta samkeppnismálum milli etirlitsstofnunar EFTA og framkvæmdastjórnar EB með þeim hætti að aðeins eftirlitsstofnun EFTA taki ákvarðanir sem til greina kemur að láta gilda í Noregi. Noregur hefur þó með sérlegri yfirlýsingu vegna samningsins tekið fyrirvara sem EB hefur fallist á með þar að lútandi yfirlýsingu gegn beinni gildistöku þess konar ákvarðana sem að áliti ríkisstjórnarinnar falla undir 93. gr. stjórnarskrárinnar, þ.e. ákvarðanir um sektir eða févíti.`` Norðmenn telja því að þarna verði ekki skilið á milli eins og ég las og með tilvísun til þess sem ég fór yfir áðan frá dr. Guðmundi Alfreðssyni þar sem hann telur yfir allan vafa hafið að það komi ekki til mála að stjórnarskráin heimili framsal á valdi til stofnunar sem við erum ekki aðilar að, það þurfi ekki einu sinni að deila um það. Nú langar mig til að spyrja hæstv. utanrrh. að því hvort þetta mál hafi ekki verið hugleitt og hvers vegna í ósköpunum ekki hafi verið farið fram á að setja í íslenska frv. svipaða fyrirvara og Norðmenn eru með. Eða er virkilega svo að hæstv. ráðherra telji hér um eintóm aukaatriði að ræða sem ég hef varið mestum tíma mínum að fjalla um? Mér þykir reyndar rétt að skjóta því að að á málþingi sem efnt var til með umsagnaraðilum þessa samnings, lögfræðingum sem ég hef nefnt, sagði Þór Vilhjálmsson hæstaréttardómari í lokaorðum sínum að menn væru að tala um ,,smotterí``. Ég skal viðurkenna að ég átti varla orð til að svara þessu. Er það kannski svo að hæstv. ráðherra og ráðherra og ríkisstjórn telji í raun og veru það sem varðar stjórnarskrána smotterí? Þá er afar illa farið fyrir okkur Íslendingum.  Það væri að sjálfsögðu einnig fróðlegt að lesa hér úr norsku greinargerðinni þar sem þeir fjalla um þessar samkeppnisreglur og takmarkanir á þeim. Þessar smámunareglur, sem svo hafa veri nefndar, eða ,,bagatelmeldingen``, þ.e. heildarumsvifin verði innan við 5% og 200 millj. ECU. Ég sleppi því því það er í raun og veru nákvæmlega það sama sem dr. Guðmundur fjallar um og reyndar fjórmenninganefndin líka. Þetta eru reglur sem EB hefur sett fyrir sig en sem eftirlitsstofnun á eftir að setja fyrir EES og getur þá orðið allt annað. Það gæti ákveðið annað markaðssvæði, gæti ákveðið að Ísland væri sjálfstætt markaðssvæði. Það er athyglisvert að Norðmenn komast í sinni greinargerð að þeirri niðurstöðu að jafnvel þótt álykta mætti að þetta kæmi ekki norskum fyrirtækjum við afsaki það ekki eða heimili ekki að samningurinn væri samþykktur á Stórþinginu með einföldum meiri hluta atkvæða. Það verði að fara með hann samkvæmt 93. gr. Nú ég hef farið um þetta allmörgum orðum enda hef ég talið þetta vera ákaflega mikilvægt mál með stjórnarskrána. M.a. af þeirri ástæðu lögðum fram á þingi frv. til breytinga á stjórnarskránni þar sem gert var ráð fyrir að breyta stjórnarskránni í svipað horf og norsku stjórnarskránni sem mundi heimila þeim sem af efnisástæðum vildu fylgja samningnum að greiða honum atkvæði. Því var hafnað og það gerði stjórnarmeirihlutinn hér. Áður en ég kem að lokaniðurstöðunni er fróðlegt að velta því upp, kannski hefði átt að ræða þær breytingar sem hafa orðið síðan við utanrrh. hófum ásamt fleirum þessa samningsgerð, hvaða breytingar hafa orðið í Evrópu síðan þetta hófst og mér finnst vera umhugsunarefni. Þegar þessi samningsgerð hófst árið 1989 var Evrópubandalagið hin skínandi stjarna í efnahagsmálum heimsins. Það töluðu allir um áframhaldandi mikinn hagvöxt og að þetta yrði langstærsti og öflugasti markaðurinn. Þeir voru að vísu til sem efuðust um þetta og töldu að vonir Evrópumanna um samruna fengjust ekki staðist. Sterk þjóðernisvitund mundi vakna og valda vandræðum. Ég vek t.d. athygli á því sem fyrrv. háskólarektor, Sigmundur Guðbjarnason, sagði um þau mál. Því miður hefur flest af því þegar ræst á miklu skemmri tíma en ég gerði mér grein fyrir. Í dag er ástandið þannig í Evrópu að verðbólga er í kringum 4,5%. Þar er hagvöxtur í ár um 0,9% í Evrópubandalaginu, sem er ekki mikið, og spáð að á næsta ári verði hann í mesta lagi um 1,1%. Sumir efast um að sú spá fái staðist. Þá má vekja athygli á því að atvinnuleysi hefur farið þar stórvaxandi og t.d. á Spáni þar sem hagvöxtur og uppgangur var hve mestur eftir inngöngu þeirra í þennan markað er orðið 17% atvinnuleysi. Ég held að það sé afar mikilvægt fyrir okkur Íslendinga að lokast ekki inni í þessu ástandi. Þá ætla ég ekki að fara að nefna þau átök sem því miður hafa blossað upp t.d. í Þýskalandi og þá vaxandi andstöðu hjá þjóðernissinnum sem komin er upp miklu víðar, t.d. í Frakklandi. Það er vissulega verulegt áhyggjuefni. Ég held að það sé afar mikilvægt fyrir okkur Íslendinga að halda dyrum opnum og það vel, líka vestur til Bandaríkjanna og til Japans. Ég verð að viðurkenna að það vekur mig mjög til umhugsunar um þetta mál allt saman og ég hefði m.a. af þeirri ástæðu talið afar nauðsynlegt að þessum samningi yrði sem allra fyrst breytt í tvíhliða samning. Ég skal nú fara að ljúka þessu, virðulegur forseti, en verð aðeins að lokum að draga saman mína meginniðurstöðu. --- Þar gengur hæstv. utanrrh. í salinn ótilneyddur, það er gott að svo er. --- Ég sagði áðan að þegar ég lít eingöngu á efnishlið þessa samnings tel ég óvissuna vera meginniðurstöðu mína. Ef íslenskir atvinnuvegir væru sterkir, eins og þeir voru þegar við vorum að styrkja þá að sumu leyti með handaflinu í sambandi við vextina 1989 og 1990, mundi ég heldur hallast að því að efnislega væri þessi samningur skárri en að standa fyrir utan. Vera má að ef stjórnarskráin hefði heimilað mér að greiða þannig atkvæði að ég mundi gera það. Að vísu hefði ég orðið að lýsa áhyggjum mínum út af stöðu íslensks atvinnulífs. Nú er hins vegar svo að stjórnarskráin heimilar mér það alls ekki að mínu mati. Ég vona að ég hafi rakið það nógu ítarlega til að ég þurfi ekki að rökstyðja það frekar. Ég tel það vera yfir allan vafa hafið að það stenst ekki stjórnarskrána að framselja vald, eins og hér er gert ráð fyrir, til erlendra stofnana. Reyndar hallast ég mjög að niðurstöðu Guðmundar Alfreðssonar sem hann leiðir rök að því að verið sé að framselja vald á öðrum sviðum, m.a. vald framkvæmdarvaldsins til að undirbúa löggjöf til Alþingis og m.a. er Alþingi að fela fleirum en alþingismönnum og framkvæmdarvaldinu að undirbúa frv. sem lögð verða fyrir Alþingi. Ég vek einnig athygli á því að stjórnvöld hafa hafnað því að stjórnarskránni verði breytt. Ég vil út af fyrir sig taka undir það með hæstv. forsrh. sem stundum hefur sagt að það hefði verið skynsamlegt að breyta stjórnarskránni í síðustu kosningum. Það er rétt að þá var komin upp á borðið sú hugmynd að rétt væri að hafa dómstól sem úrskurðaði í deilumálum. Það er einnig rétt að við töldum að það kynni að vera hentugra fyrir okkur Íslendinga en að hafa engan slíkan úrskurðaraðila. En okkur vannst hins vegar ekki tækifæri til þess þá að leita álits lögfræðinga og það er miður. Ef það hefði verið gert hefðum við getað flutt tillögu um breytingu á stjórnarskránni. Því er hins vegar hafnað núna að sú breyting verði gerð og það tel ég vera stórkostleg mistök af hæstv. ríkisstjórn og stjórnarmeirihluta. Loks er hæstv. ráðherra að fara fram á það að við veitum honum umboð til að staðfesta samning sem verður að landslögum áður en sá samningur liggur fyrir. Ég treysti mér alls ekki til að gera það. Ég verð að segja það, því miður. Þótt samstarf okkar hafi verið ágætt í fyrri ríkisstjórn treysti ég mér ekki til að gefa honum þá traustsyfirlýsingu. Ég hef því komist að þeirri niðurstöðu að vel athuguðu máli að af þessum þremur ástæðum tel ég þetta vera stjórnarskrárbrot: að ekki var samþykkt að breyta stjórnarskránni þannig að heimilt yrði að framselja slíkt vald og að farið er fram á að veita hæstv. ráðherra vald til að takmarka samning sem ég hef ekki séð að öllu leyti. Því hlýt ég að greiða atkvæði gegn þeim samningi sem hér liggur fyrir.

Virðulegur forseti. Mér þótti gott að hlýða hér á hv. ræðumann og ekki síst hans lokaorð og lokaniðurstöðu. Hins vegar varð ég fyrir nokkrum vonbrigðum með að hv. þm., formaður Framsfl., gaf ekki til kynna hvernig Framsfl. stæði í þessu máli. Ég ætla ekki að ganga hart að honum í því efni hér og nú en ég vil aðeins nefna vegna málflutnings hv. þm. að mér finnst það ekki skipta máli í svo stóru máli sem þessi samningur er hvaða ríkisstjórn er við völd hverju sinni, ekki einu sinni hvaða stjórnarstefna er hjá viðkomandi ríkisstjórn. Þær gerast hratt sviptingarnar á þeim vettvangi.  Ég leit þannig á þetta mál örfáum dögum áður en fyrrv. forsrh. stóð að yfirlýsingunni í Ósló 15. mars 1989 að það gæti ekki samræmst yfirlýsingu hans á Alþingi nokkrum dögum áður að undirrita yfirlýsinguna í Ósló vegna þeirra ákvæða sem í henni fólust. Ef hv. þm. og þáv. forsrh. hefði reynt að lesa í spilin og kanna hvaða ráðherrar það voru sem öðrum fremur réðu ferðinni í ríkisstjórn hans í þessu máli hefði ég skoðað mig um tvisvar og ekki aðeins það, líklega þrisvar. Ég leyfi mér að rifja upp að það voru ekki liðnir tveir dagar frá því að hæstv. forsrh. hafði gert sína fyrirvara í ræðu í Ósló að þáv. viðskrh. í ríkisstjórninni lýsti því yfir að engir fyrirvarar hefðu komið fram í Ósló. Það hefðu engir fyrirvarar verið gerðir. Ég hlýddi á hann flytja ræðu um þetta á aðalfundi Félags ísl. iðnrekenda líklega 17. mars 1989. Síðan er stjórnarskrárþáttur málsins. Hæstv. forsrh. fyrrv. ríkisstjórnar var ítrekað minntur á það af þeim sem hér talar að þar væru menn heldur betur á tæpu vaði. Mér finnst það tæpast frambærilegt að þessi mál hafi ekki þurft athugunar við engu síður heldur en nú í tíð núv. ríkisstjórnar. Það ber að skoða þetta mál óháð því hverjir sitja í stjórnarstólum því þetta er mál sem varðar framtíð Íslands meira en nokkuð annað.

Herra forseti. Mér voru að sjálfsögðu vel kunnug viðhorf hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar. Ég var þeim ósammála og er þeim ósammála. Þegar yfirýsingin var gefin í Ósló var ekkert þar sem varðaði stjórnarskrána. Það kom ekki fyrr en langtum síðar upp að til greina kæmi að setja upp dómstól. Ég vil líka vekja athygli á því að þegar talað var um forúrskurði í tíð fyrri ríkisstjórnar var leitað álits sérfræðings og ekki talið fært að fallast á það því það stæðist ekki stjórnarskrána. Um þetta gæti ég haft miklu lengra mál en þessar tvær mínútur leyfa. Það er alveg rétt hjá hv. þm. að gagnvart stjórnarskránni gildir einu hvaða ríkisstjórn situr. Ég tel það hins vegar mikilsvert hver leiðir íslenskt atvinnulíf fyrstu skrefin í þessu samstarfi. Ég tel það afar mikilvægt. Ég tel það afar slæmt hve veikt íslenskt atvinnulíf er í dag. Ég er kannski meira alþjóðlega sinnaður en hv. þm. Ég tel að við verðum að taka þátt í alþjóðlegu samstarfi. Ég tel afar mikilvægt að þegar það er gert verði þess vandlega gætt og það talin skylda ríkisstjórnar að standa vörð um íslenskt atvinnulíf, t.d. með því að beita jöfnunarsköttum og öllu öðru sem hægt er til að vernda það eins og aðrar þjóðir gera. Hæstv. ríkisstjórn vill ekki gera það og hefur lýst því yfir að hún vilji engin eða sem minnst afskipti hafa af atvinnulífinu. Þetta tel ég afar mikilvægt og við erum þar ekki sammála. Það er sjálfsagt að ég upplýsi það hver afstaða Framsfl. er. Ég vil leyfa mér að fullyrða það að enginn þingmaður framsóknarmanna muni greiða þessum samningi atkvæði sitt.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. fyrir hans viðbrögð við þessu. Ég tek fram að mér finnst málflutningur hans og hvernig málið er túlkað bera vott um að hann hefur öðlast nýja sýn til málsins og miklu traustari sýn en var þegar hann leiddi ríkisstjórn. Það er sannarlega góðs viti. Ég tel hins vegar ekki að það sé viðunandi niðurstaða fyrir Framsfl. eða formann hans ef það er ekki öruggt að allur flokkurinn greiði atkvæði gegn þeim ógjörningi sem hér er á ferðinni og hv. þm. hefur fært mjög gild rök að, ekki síst með vísan í stjórnarskrána. Það er enn þá vafi hver niðurstaðan verður og við skulum vona að niðurstaðan verði eins og hv. þm. hefur sannarlega mælt fyrir. Heill sé honum fyrir þann málflutning og þann tón sem hann hefur gefið hér.

Virðulegi forseti. Vegna orða hv. þm. um afstöðu Framsfl. Ég vil vekja athygli á því að við höfum nýlega haldið fjölmennt og mjög gott flokksþing þar sem ítarlega var um málið fjallað. Þar varð niðurstaðan sú að flokksþingið mælir ekki með því að greiða þessum samningi atkvæði. Það tel ég afar viðunandi niðurstöðu. Hitt er svo alveg ljóst að menn geta haft mismunandi mat á stjórnarskrárþætti þessa máls, það gera lögfræðingarnir. Ég er í engum vafa um að þetta er brot á stjórnarskránni. Menn hljóta einnig að hafa mismunandi mat á efnisatriðum þessa samnings. Ég vek athygli á því að hv. þm. hafði allt annað mat á samningnum í upphafi viðræðnanna en hans flokksmenn. Hann fór ekkert leynt með það. Mér fannst það ekki óeðlilegt í svo viðamiklu máli. Aðeins út af því sem sagt var áðan um fyrri ríkisstjórn og að ég hafi séð hlutina fyrir. Ég lýsti því áðan að í fyrri ríkisstjórn var mjög náið samstarf og satt að segja tel ég að við höfum haft miklu betra taumhald á hæstv. utanrrh. en nú er og þar sé æðimikill munur á.

Hæstv. forseti. Það hefur ekki farið fram hjá neinum sem hér hefur fylgst með umræðu að það hefur reynt mjög á líkamsþrek hæstv. utanrrh. að þurfa að sitja undir ræðum. Nú er það svo að forsætisnefndin býr nokkuð vel. Hún hefur sjö til skiptanna. Ef þetta væri sett upp í stíl hestamanna er náttúrlega ólíkt að hafa sjö tli reiðar eða þurfa að búa við einn reiðskjóta enda er ástandið þannig að það eina sem hæstv. utanrrh. hefur getað gert er að halla sér að hæstv. viðskrh. til skarfs og ráðagerða þegar erfiðar spurningar hafa komið fram. Augljós þreytumerki hafa einnig sést á hæstv. iðnrh. sem er sá sami og gegnir því að vera hæstv. viðskrh. Nú er það svo að ég hélt að gilti enn á þessum fundi sá listi um fjarvistir sem lesinn mun hafa verið upp í dag. Það hafði verið boðað til fundar og látið hringja út en þær hafa sagt mér á símanum að sumir séu sofnaðir og neitað að vekja þá. Ég vil spyrja hæstv. forseta hvort hann hafi gefið einhverjum sérstökum stuðningsmönnum hæstv. ríkisstjórnar heimild til að sofa á meðan þessi umræða fer fram.

Forseti vill vegna fyrirspurnar upplýsa að hann hefur ekki veitt nokkrum þingmanni svefnleyfi enda klukkan ekki orðin tólf enn þá.

Virðulegi forseti. Nú hefur verið mælt fyrir tveimur af þeim fjórum nál. sem eru í þessu stóra og mikla máli. Næst á mælendaskrá er hv. þm. Ingibjörg Sólrún Gísladóttir sem mælir fyrir áliti 2. minni hluta utanrmn. Ég vil segja við virðulegan forseta að mér finnst það í raun og veru vanvirða við hv. þm. Ingibjörgu Sólrúnu Gísladóttur og þá miklu vinnu sem hún og aðrir í utanrmn. hafa lagt í þetta mál að haga störfum hér þannig að eftir fjögurra mánaða vinnu í utanrmn. sé þingmanninum ætlað að mæla fyrir nál. sínu um hánótt og hefja þá ræðu kl. 12 á miðnætti. Ég hef spurt forustumenn í starfsliði þingsins hvort fordæmi sé fyrir því að í meiri háttar máli sé þingstörfum hagað þannig að mælt sé fyrir nál. um hánótt ef um ágreiningsmál er að ræða. Forustumennirnir í starfsliði þingsins hafa ekki treyst sér til þess að nefna neitt slíkt fordæmi. Nú er vitað að t.d. hv. þm. Ingibjörg Sólrún Gísladóttir hefur lagt mikla vinnu í þetta mál, það mikla vinnu að hún hefur t.d. komist að annarri niðurstöðu en aðrir í þingflokki hennar. Þess vegna er eðlilegt að ræða hennar krefjist þess að hún fjalli nokkuð ítarlega um málið og ég vona að allir þingmenn hér hafi pólitískan skilning á því. Ég verð að segja það við virðulegan forseta að mér finnst ekki ná nokkurri átt að forsetadæmið ætli að skipuleggja þannig störfin hér að þessum hv. þm. sé gert það að eiga að hefja framsöguræðu sína kl. 12 á miðnætti. Ég vil biðja þann forseta sem hér situr, sem ég veit að vísu að er ekki aðalforseti þingsins, að gera smáhlé á fundinum og hafa samráð við aðalforseta og formenn þingflokka um það hvort virkilega er ætlunin að þingmaður eftir fjögurra mánaða vinnu og yfir 80 fundi í utanrmn. að mæla fyrir nál. sínu hér um hánótt. Það getur ekki verið að stjórn þingsins sé með þeim hætti að það eigi að fara að innleiða þau vinnubrögð sem eru án nokkurs fordæmis. Við eigum að sýna hvort öðru lágmarkskurteisi í umgengni og ekki nær nokkurri átt að ætla fólki að mæla fyrir nefndarálitum við þessar aðstæður, virðulegi forseti. Þess vegna er ósk mín að gert verði nokkurra mínútna hlé á fundinum þannig að menn geti ráðskast um þetta mál áður en forsetdæmið heldur úti þá vanvirðu að ætla að gera þetta með þessum hætti.