Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Ég vil leyfa mér að benda hæstv. forseta á það, að það er nokkuð langt síðan gefið var út nál. um frv. um iðnfræðslu. Ég hef margsinnis sem form. iðnn. verið beðinn um að sjá til þess, að málið nái fram að ganga, og þegar ég sé, að nú eru sett á þessa dagskrá ýmis mál, sem ekki hefur verið samið um, þá vil ég vænta þess, að þetta mál verði tekið á dagskrá á næsta fundi. Það varð fullt samkomulag í n. um það að afgr. málið, og þar sem hér hafa verið afgr. mál, sem síður áttu fram að ganga, vænti ég þess, að hæstv. forseti taki málið á dagskrá.

Forseti (StgrA) : Ég sé ekki ástæðu til að karpa um það, hvaða mál gangi fram samkv. samningi, það verður upplýst utan þingfunda. En að svo stöddu máli vil ég ekki kannast við, að ég hafi tekið önnur mál inn en þau, sem samkomulag er um, að nái fram að ganga.

Frsm. (Páll Hermannsson) : Herra forseti. Breyt., sem gerð hefur verið á þessu frv. í Nd., er sú ein, að gildistaka l. er ákveðin 1. júlí í ár í staðinn fyrir að í frv., eins og það fór héðan, var ákveðið, að l. tækju þegar gildi. Engin önnur breyt. er á frv. gerð.

Frsm. (Ásmundur Sigurðsson) : Herra forseti. Eins og nál. ber með sér, þá hefur menntmn. mælt með því, að þetta frv. verði samþ., og sé ég ekki ástæðu til að fara um það mörgum orðum. Það er hv. þdm. kunnugt. Frv. tók litlum breyt. í hv. Nd., þar sem það fyrst var lagt fram. Það er þó ástæða til að taka það fram, að þetta frv. er einn sérstakur liður í því skólakerfi, sem lögfest var nú fyrir stuttu á þessu þingi sem lög um skólakerfi og fræðsluskyldu. Og það er full ástæða til að setja sérstök lög um menntaskólana, ekki sízt vegna þess, að það er ósamræmi í þeim lögum og reglum, sem um þá hafa verið látin vera gildandi. Um Menntaskólann í Reykjavík eru ekki til nein lög. Hann starfar samkv. reglugerð, sem sett var eftir frv., sem dagaði uppi á þingi að ég ætla 1932. Aftur á móti eru til lög um Menntaskólann á Akureyri, sem hann þó hefur ekki starfað reglulega eftir, heldur að nokkru leyti eftir reglugerð Menntaskólans í Reykjavík. Það er því full þörf á að kippa þessu í lag með því að setja samræmd lög um menntaskólana. Það er tekið fram í nál., að n. hafi veitt því athygli, að í frv. vanti ákvæði um ákveðna kennsluskyldu fastra kennara hliðstætt þeim, sem gilda um kennsluskyldu við aðra opinbera skóla. Þess vegna hefur n. athugað þetta, og hún, a. m. k. meiri hl. hennar, gerir ráð fyrir að flytja við 3. umr. brtt. um að bæta slíku ákvæði inn í frv.



Herra forseti. Ég ætlaði að bera fram fyrirspurn til hæstv. menntmrh., ef hann væri við látinn.

Hann er víst lasinn og kemur ekki fyrr en við atkvgr. seinna

. Það er í sambandi við stað fyrir nýjan menntaskóla í Reykjavík. Ég hef orðið þess áskynja í sambandi við störf mín utan Alþ., að það mun vera mjög í ráði að flytja menntaskólann hér í Reykjavík af þeirri lóð, sem hann er á nú. Nú er það þannig, að þessi staður, sem skólinn er á, er sá sami, sem skólinn hefur verið á alla tíð, frá því er hann var fluttur hingað til Reykjavíkur fyrir réttum 100 árum. Og ég þori að fullyrða, að það sé enginn staður, sem sé hentari vegna legu sinnar hér en hann. Það er haft á móti þessum stað, að það sé ekki nóg landrými á lóð hans til leika úti við og eins að hann liggi nokkuð nærri aðalumferðargötu. Sannleikurinn er sá, að það er engin nauðsyn, þó að nemendum sé ætlaður staður til leikvangs, að sá leikvangur sé alveg við skólann sjálfan. Það er meira að segja líklegt, að slíkur leikvangur mundi verka truflandi á kennsluna heldur en hitt, ef hann er rétt við skólann sjálfan. Og það er a. m. k. eftirtektarvert, að menn skuli vilja leikvang fast við skólann, þar sem því er annars vegar haldið fram, að skólinn sé fullnærri aðalgötu í bænum, því að þá mundu nemendur skólans. miklu fremur verða fyrir truflandi áhrifum, ef leikvangur væri alveg fast við skólann. Ég held því, að það sé alveg auðsætt, að þau rök, sem hafa verið færð gegn því að hafa skólann á sama stað og hann er nú, séu einskis virði. Hitt er ljóst, að þessi skóli á væntanlega eftir að verða um langan tíma ákaflega fjölsóttur staður. Og ég efast um, að það séu margar skrifstofubyggingar sem er þó talið nauðsynlegt, vegna þess hve fjölsóttar þær eru, að séu í miðjum bæ, - fjölsóttari en þessi skóli. Skóli þessi verður, ef að líkum lætur, sóttur af a. m. k. 400–500 manns daglega yfir alla vetrarmánuðina. Og það er þess vegna greinilegt, að það yrði til stórkostlegra óþæginda, ef þessi skóli væri settur einhvers staðar út úr, þannig að það væri óhjákvæmilegt, að meginhluti nemendanna yrði að koma dags daglega þangað með einhverjum farartækjum. Það væri bæði erfitt að koma því við að láta farartækin vera við höndina til þess að flytja unglingana á svo fastbundnum tíma sem hér er um að ræða, auk þess sem þetta yrði varanlegur og fast bundinn kostnaður. Aftur á móti, ef skólinn er á þeim stað áfram, sem hann nú er á, mundi þetta verða miklu minni og hverfandi óþægindi og kostnaður miðað við það, sem væri, ef ætti að setja skólann á slíkan útkjálka, sem ég hef heyrt nefndan í þessu sambandi. Ég held, að það sé staðlaust, sem haldið hefur verið fram um þetta, að það sé ekki hægt að koma nægilegum skólabyggingum fyrir á lóð þeirri, sem skólinn hefur staðið á. Það er ekki vafi á því, að slyngur byggingarmaður mundi geta komið þessu mæta vel fyrir, ef hægt væri að kaupa upp lóðir austanvert við núverandi skólalóð og stækka hana þannig. Ég held því, að öll rök hnígi að því, að sjálfsagt og óhjákvæmilegt sé að láta skólann vera áfram þar, sem hann hefur verið um aldar skeið, og ýmsar sögulegar minningar eru tengdar við, bæði varðandi skólann sjálfan og landið allt. Og það eru ekki svo margir staðir, hvorki í þessum bæ né heldur á landinu öllu, þar sem slík lifandi arfsögn á við og um þennan skóla og þennan skólastað, að það sé rétt að óþörfu að eyða henni. Ég hafði þess vegna hugsað mér að spyrja hæstv. menntmrh. í sambandi við þetta mál, hverjar ráðagerðir átt hefðu sér stað í þessu efni viðvíkjandi stað fyrir Menntaskólann í Reykjavík. Og ég tel þetta, sem ég hef sagt, vera ákaflega mikil atriði í þessu sambandi. Vildi ég gjarnan leita við hæstv. ráðh. samkomulags um það, að hann gerði ráðstafanir til þess, að skólinn yrði ekki fluttur. Ef hæstv. menntmrh. fengist ekki til að gefa yfirlýsingar í þá átt, að hann yrði ekki fluttur, hafði ég hugsað mér að bera fram brtt. við þetta frv., sem væri á þá leið, að ákvæði hennar létu í ljós vilja hæstv. Alþ. um það, að skóli þessi yrði ekki fluttur, - a. m. k. ekki án þess að frekari rök fyrir því kæmu til að mæla með flutningi hans en enn hafa komið fram. Ég vildi nú mega mælast til þess, að hæstv. forseti eða hv. frsm. n. kæmu þessari fyrirspurn minni til hæstv. menntmrh. og að umr. um málið yrði frestað a. m. k. þangað til síðar í dag, svo að hægt væri að flytja hingað svör frá hæstv. menntmrh. við því, sem ég vildi bera fram fyrirspurn til hans um. Og ég bendi á það, að það er ekki hægt að fallast á það, að mál, sem ekki hefur verið samið um, að eigi að fá framgang, séu afgr. með slíkum hraða, að þm. gefist ekki færi á að átta sig á þeim né gefið sé tóm til þess að flytja brtt. við þau. Og þetta mál er hvorki aðkallandi mál né heldur mál, sem samið hafi verið um, að skuli fá afgreiðslu á einhverjum tilsettum tíma. Og þess vegna tefur meðferð þess raunverulega fyrir þeim málum, sem ákveðið hefur verið, að afgreiðslu fengju á þinginu.

Frsm. (Ásmundur Sigurðsson) : Herra forseti. Ég ætla ekki að deila um það, hvar þessi menntaskóli ætti að vera í Reykjavík, ég skal gjarnan koma fyrirspurn hv. 6. þm. Reykv. til hæstv. menntmrh., svo framarlega sem hann mætir hér. - Annars get ég aðeins tekið það fram, að ég lít svo á, hvað snertir möguleika nemenda til að sækja skóla, að það mætti segja nokkuð svipað um háskólann, hann er settur utanvert við bæinn, svo að þess vegna er ekki ástæða til að setja inn þau ákvæði, að þessi skóli verði byggður þar, sem núverandi skóli er, frekar en einhvers staðar annars staðar. - En hvað viðvíkur því, sem hann gat um, að þetta mál væri til þess að tefja önnur mál, sem samið hefði verið um, þá skal ég taka það fram, að það mun vera samkomulag um, að hin stóru mál nái fram að ganga, og þetta er eitt af þeim málum, sem þarf að afgreiða. Í öðru lagi benti ég á það í framsöguræðu, að þegar verið er að skapa heildarskólakerfi, þá er tæplega vansalaust að sleppa menntaskólunum, þar sem svo hagar til, að það er ósamræmi í þeim l. og reglugerðum, sem þeir eiga að starfa eftir, og þeir geta ekki starfað eftir þeim, eins og þær eru nú.

Forseti (StgrA): Ég skal aðeins taka það fram, út af ummælum hv. 6. þm. Reykv. um, að málið sé hér á dagskrá til þess að tefja fyrir öðrum málum, að þetta er eitt af þeim málum, sem stj. óskar að gangi fram. Umr. frestað um hríð, en var fram haldið síðar á fundinum.

Forseti (StgrA) : Hæstv. menntmrh. er veikur, getur ekki mætt og því ekki svarað framkominni fyrirspurn.

Er það tryggt, að málið verði tekið fyrir í dag?

Ég geri ráð fyrir því.



Ég get ekki verið á fundi eftir kl. 7 og vil, að málið verði ekki tekið til 3. umr. í dag. Ég hef óskað að ræða við hæstv. ráðh., áður en ég flyt brtt. Hv. þm. Dal. ætlaði líka að bera fram brtt. við frv. Við getum stöðvað málið. Frv. um húsmæðrafræðslu er ekki búið enn. Ég mótmæli því, að ekki megi bera fram brtt. 

Forseti (StgrA) : Er ekki hægt að gera hv. þm. Dal. orð? Málið þarf að afgreiða nú, og mótmæli ég, að því sé frestað. Ég tek ekki illa því, sem einn hæstv. ráðh. hefur sagt. Það er frá honum listi yfir málin, og tek ég hann gildan, þar til er aðrir mótmæla.

Frsm. (Ásmundur Sigurðsson) : Ég bendi á skv. ákveðinni ósk frá hv. 6. þm. Reykv., að ég hef fengið upplýsingar um, að meiri hl. bæjarráðs Reykjavíkur sé búinn að samþ. ákveðinn stað fyrir menntaskólann. Það þurfti því eigi að gera þessa fyrirspurn. Er hún frekar til tafar. - Hvað viðvíkur fullyrðingunum um, að hér sé ekki um samningsmál að ræða, þá mun úr því fást skorið utan þingfunda. En flestir munu, ef gert samkomulag verður rofið, kippa að sér hendinni um málið. - Ég hef svo ekki meira um þetta að segja.



Ég vil bara benda á dagskrána. Er það ákaflega hart, að neitað skuli vera um frest, þegar ekki er hægt að taka málið fyrir nema afbrigði séu viðhöfð. Svo er og um fleiri mál. Hefur aldrei verið sagt, að menn mættu ekki bera fram brtt. Ætti málið að fá framgang, eins og prúðum þm. sæmir, þótt brtt. séu fluttar. En við getum stöðvað þetta fundarhald. - Brtt. eru í samræmi við meginefnið. Það hafa skolazt fullyrðingar um, hvort málið verði samþ. eða ekki. Varðandi umsögn hv. þm., að bæjarráð Reykjavíkur hafi samþ. ákveðinn stað, þá hef ég því til að svara, að það er ekki á valdi bæjarráðs að ákveða stað fyrir eitt eða annað. En samþ. var í bæjarráði að synja ekki beiðni hæstv. ríkisstj. Menntaskólinn er nefnilega ríkisstofnun. Hins vegar er eigi nema rétt, að bæjarráð hafi sína skoðun á málinu. Ég er á Alþ. kominn til þess að halda á málefnum umbjóðenda minna. Finnst mér í meira lagi hart aðgöngu, ef okkur á eigi að gefast kostur á að tala við hæstv. ríkisstj. - Hv. þm. veit, að ég gat þess í bæjarráði, að málið bæri að taka upp á réttum vettvangi, og hann er hér í þingsölunum. Ég hafði meira að segja hugsað mér að flytja það í Sþ. Að lokum vildi ég svo taka fram, að mér þykir það vera harðir kostir, ef meina á mér að flytja mál mitt hér.

Forseti (StgrA) : Þetta er algerlega rangt hjá hv. þm. Það er ekki á mínu valdi sem forseta að koma í veg fyrir óhjákvæmileg atvik. Hv. þm. er alls ekki meinað að flytja mál sitt hér. Hins vegar veit hann vel, að það eru tilmæli hæstv. ríkisstj., að málinu verði hraðað.



Við þdm., sem kusum hæstv. forseta, höfðum ekki vænzt þess að verða beittir gerræði af hendi hans. Hann hafði traust hv. þdm., - annars sæti hann nú ekki í forsetastóli, - en í dag hefur mjög brugðið við til hins verra. Eins og engu er líkara en hv. þdm. hafi gert kaup með sér að fylgja málinu fram til sigurs, þá er að hinu leytinu sem hann hafi átt að fá eitthvað á móti fyrir aðstoð sína. Ég hef talað eftir sannfæringu minni. Mér finnst sitja illa á hv. 7. landsk. að vaða uppi með hótanir hér í hv. d., og ætti hann að „pilla sig“ út úr þessum sal sem fyrst. Er það óþingleg framkoma hjá ungum þm. að gera sig breiða, lýsa því yfir, hvað verða muni, ef hitt eða þetta verði ekki samþ. Ég óska ekki eftir, þótt e. t. v. kunni einhverjum að vera það hagsmunamál, að neitt sé gert að l. vegna þess eins, að einhver hafi verið kúgaður til að flytja um það frv. Sá hugsunarháttur má ekki viðgangast. Af þeirri ástæðu mætti mín vegna stöðva öll málin á dagskránni. Ég ber fram brtt. við 16. gr. frv. - Af því að hv. þm. Dal. er kominn, sé ég eigi ástæðu til að ræða málið frekar.



Ég ætla ekki að fara að deila og ekki heldur gefa mönnum ástæðu til þess að fara í þjark við mig eða koma af stað málþófi. Brtt. sú, er ég flyt hér, er shlj. brtt. minni við frv. til l. um gagnfræðanám. Þessi till. er framhald af brtt. við barnafræðslufrv. Till. mín er umorðun á 16. gr. Einu atriði er þó aðeins breytt. Það er, að heimilt sé að veita kennara ársorlof bara einu sinni á kennslutíð hans, þó því aðeins, að hann sé búinn að gegna embætti í 10 ár. Á hinn bóginn, ef þetta er ekkert takmarkað, þá getur sá, er verið hefur kennari í 30–40 ár, fengið mörg orlof, og þá fer allt samræmi út um þúfur. Ég tel ákvæðið í 16. gr. þess eðlis, að verið geti einungis um stundarsakir. Verður bara að setja sérstök l. um orlof þessara manna, sem eru embættismenn ríkisins. Till. mín hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „16. gr. frv. orðist svo: Nú hefur kennari gegnt embætti í 10 ár og óskar að hverfa frá störfum í eitt ár til að efla þekkingu sína og kennarahæfni, og skal hann þá senda fræðslumálastjóra beiðni um orlof ásamt greinargerð um, hvernig hann hyggst að verja orlofsárinu. Ef fræðslumálastjórn telur þá greinargerð fullnægjandi, getur hún veitt kennaranum ársorlof með fullum launum. Engum kennara skal þó veita slíkt orlof nema einu sinni. Beiðni um orlof skal send fræðslumálastjóra með árs fyrirvara. Fræðslumálastjórn veitir kennurum, er þess óska, leiðbeiningar um, hvernig orlofsári skuli varið, en allir verða þeir að gefa henni fullnægjandi skýrslu um störf sín að orlofsári loknu, að viðlögðum launamissi fyrir það ár. Fræðslumálastjórn setur nánari reglur um framkvæmd orlofs kennara. Skal þess gætt, að það trufli ekki störf skólans eða torveldi þau.“ Að svo mæltu leyfi ég mér að afhenda hæstv. forseta brtt.

Forseti (StgrA) : Mér hefur borizt svo hljóðandi brtt. frá hv. þm. Dal.: [sjá þskj. 915.] Hér þarf tvöfaldra afbrigða með, þar sem till. er skrifleg og of seint fram komin.

Frsm. (Ásmundur Sigurðsson) : Þetta verða bara örfá orð. Ég verð að svara hv. 6. þm. Reykv. því til, að skiptar hafi verið skoðanir um, hvort Alþ. sé hinn rétti vettvangur og gildur aðili til að ákveða staðinn. Honum er í sjálfsvald sett að flytja brtt. Deilan er um það í rauninni, hvort þetta skuli komast inn í lög. Viðvíkjandi orðum hv. þm. Barð. um það, að ég fylgdi fram málum án áhuga, en væri bundinn samkomulagi, þá vildi ég segja þetta: Lýst var yfir í hv. d., að hæstv. ríkisstj. vildi hraða þingstörfunum, svo að þ. mætti verða lokið fyrir páska. Þau mál verða því tekin fyrir, sem komið hefur verið sér saman um, að séu nauðsynleg. En deila er um, hvort þetta og fleiri mál skuli tekin með í það samkomulag. Allir vita, að þessi ákvörðun var tekin, og reynt hefur verið að semja á þeim grundvelli. Svo er sagt, að enginn sé minn áhugi á málinu! Ég efa stórlega, að menn muni leggja trúnað á þetta. Að því er snertir hv. þm. Dal., þá fer ég ekki út í neinar deilur við hann. Það hefur verið deilt mikið um það atriði, er 16. gr. frv. varðar. En brtt, sú, er við hana er fram komin, er á leið niður sem fleiri. Annars er engin þörf að orðlengja um till. og verða atkv. að skera úr.



Það er komið að því, að þetta frv. fari að kveðja þingið, en ég hef ekki haft tækifæri til þess að athuga það nógu vel. Ég vil aðeins segja örfá orð um eitt atriði, sem hefur gengið hér í gegn og kemur víða við. Það er orðalagsatriði í 39. gr. frv. Það hefur ekki verið tíðkað að veita orlof embættismönnum ríkisins úr embætti nema undir sérstökum atvikum, eða þá að heilbrigðisástæður væru fyrir hendi. Nú sýnist þetta vera farið að breytast og er nokkuð í samræmi við það, sem aðrir starfsmenn fá. En þegar verkafólk og starfsfólk yfirleitt fékk sitt orlof, var reynt að hafa samræmi milli allra aðila um það, að þeir fengju jafnt orlof. Nú virðist, ef á að hverfa að því, að þessir menn standi undir launal., nauðsynlegt að gefa út löggjöf um það, hvernig því orlofi skuli háttað. Nú virðist mér tekin sú stefna að veita sérstakt orlof, því að það á að vera tíunda hvert ár, sem kennarar eiga að fá þessi orlof, það er byrjað á þeirri stéttinni, sem hefur orlof 4–6 mánuði af hverju ári, því að kennslutími þeirra er oft 6–8 mánuðir. Ég verð að segja það, að ég tel það það fyllsta að láta þessa menn fá einu sinni orlof á ævinni, ef sérstaklega er mælt með því. Það var á síðustu stundu horfið frá því í barnafræðslul. að hafa það þannig, að kennarar fengju orlof tíunda hvert ár, heldur var þeim veitt það aðeins einu sinni á ævinni, og þeir urðu þá að vera búnir að vera í embætti í 10 ár. Þess vegna hef ég leyft mér að bera fram brtt. í samræmi við það, sem hv. d. hefur samþ. í fræðslul. um barnakennara, og hún er á þá leið, að þegar kennarar hafa gegnt embætti í 10 ár, þá hafi þeir einu sinni rétt til orlofs frá kennslu með fullum launum, í staðinn fyrir það, að ekki er talað um, að þeir eigi að fá orlof einu sinni, heldur síðan 10. hvert ár, og í samræmi við það, að í staðinn fyrir „orlofsárin“ komi: orlofsár. Ég vil svo leyfa mér að afhenda hæstv. forseta þessa brtt.



Herra forseti. Það lítur út fyrir, að þessu frv., svipað mörgum öðrum, sem nú berast Ed. á síðustu dögum þingsins, séu ætluð sömu örlög, þannig að það eigi að fara gegnum d. með lítilli athugun. Nú hefur þessi fræðslulöggjöf öll mætt nokkurri gagnrýni í þinginu, að svo miklu leyti sem hægt er að koma henni við. Get ég í því efni vitnað til l. um fræðslu barna og grundvallarfrv., þar sem lögð eru drög að sameiginlegu fræðslukerfi í landinu. Þessi mál bæði fengu að mínu áliti skaplega og þinglega meðferð í báðum d., og eins og ég tók fram, mættu allmikilli gagnrýni. Hinu verður svo að hlíta, að atkvæðamagn ráði, en ekki efa ég það, að margir þm. eru óánægðir með þá lagasetningu, en um það er ekki svo mikið að fást, því að það er fenginn meiri hl. fyrir þeim. Nú er það svo með þessi tvö frv., það, sem er á dagskránni næst á undan, og þetta, að Ed. er með öllu meinað að koma við eðlilegri gagnrýni, og verður maður þá að segja, að það virðist vera nokkuð langt gengið að gefa ekki Ed., þó að hún sé að vísu ekki nema 1/3 þingsins, kost á því að fjalla um málið á þann hátt, sem þingsköp mæla fyrir. En þess er enginn kostur. Við, sem erum óánægðir með frv., verðum því að nota okkur þann eina rétt, sem okkur er gefinn, þann að reyna að koma að skriflegum brtt. með afbrigðum frá þingsköpum, sem ég tel sjálfsagt, að séu veitt, þar sem málið gengur í gegnum d. með afbrigðum frá þingsköpum. Ég get tekið undir það með hv. þm. Dal., að mér finnst hans brtt, ákaflega hófleg og á fullum rökum reist. Ég hefði kosið að gera tilraun með nokkrar brtt. við þetta frv., sem hér liggur fyrir, en ég sé þess engan kost, því að það er ekki á færi nema allra skörpustu manna að semja skriflegar brtt. við frv., þegar maður á ekki kost á því að lesa það einu sinni yfir, og frv. er þannig, að það er á tveimur þingskjölum, því að ekki hefur unnizt tími til að koma brtt. inn í aðalfrv., heldur eru komnar brtt. frá Nd. á sérstöku þskj. Ég hef þó gerzt svo djarfur að gera tilraun til að bera fram örlitla brtt. í tilefni þess, að í gegnum alla meðferð þessara mála í þinginu hefur komið fram allýtarleg gagnrýni á það, að frv. öll hnígi í þá átt að gefa kennslumálastjórninni einræði um skipun kennara. Þetta kom greinilega fram undir umr. um frv. um fræðslu barna, og þar voru nefnd nokkur dæmi þess, að í tíð núv. kennslumrh. hefði þessu valdi verið beitt þannig, að viðkomandi héruð væru a. m. k. mjög óánægð með það. Nú gengur þessi rauði þráður einnig gegnum þetta frv., sem hér liggur fyrir, og vil ég þar benda á 10. gr. c-lið, þar stendur, að skólanefndum sé skylt að láaa fræðslumálastjórn í té rökstutt álit á umsækjendum um stöður þessar. En svo stendur ekki einn stafur um það, að ráðh. eigi að fara eftir þessu, og það er það, sem mér og öðrum hefur þótt á skorta, því ef ekki er sett inn í l., að eftir þessu skuli fara, þá nálgast þetta það, að ráðh. sé einvaldur um að skipa í stöðurnar, og ef svo er, þá sjá allir, að það ákvæði í 10. gr. er ekkert annað en pappírsgagn. Mér hefur því dottið í hug að flytja hér brtt., sem er ákaflega hógvær og má jafnvel líta á sem miðlunartill. frá þeim till., sem komið hafa fram í Nd. um þetta atriði, og till. hljóðar þannig, að aftan við c-lið 10. gr. bætist: „Skal fræðslumálastjórn skipa í hverja stöðu einn úr hópi þeirra, er skólanefnd hefur mælt með.“ Ég get ekki séð, ef svona till. er felld, að meining löggjafans sé nokkuð annað en það, að það eigi alls ekki að fara eftir till. þessa aðila, og til hvers er þá verið að setja þetta inn í l. ? Ég held, að þetta sé svo ljóst, að ekki þurfi að fara um það fleiri orðum. En ég lít svo á, að ef till. verður felld, sé það meiningin að hafa að engu till. skólanefnda.

Frsm. (Magnús Jónsson) : Ég vil út af brtt. hv. þm. Dal. vitna í ummæli í nál. og fyrirvara minn um till, í þessa átt. Ég tel mér ekki fært annað en verða með þessari till. Ég hefði talið æskilegt, að sérstakar reglur yrðu settar um orlof kennara, og ég tel, að erfitt sé fyrir ráðh. að standa í því að ákveða þetta. Viðvíkjandi því, sem hv. 1. þm. S.-M. hélt fram, að afgreiðsla þessa máls sé óþingleg, þá get ég ekki fallizt á það. Það er venja að flýta málum í þinglok, og þetta mál er búið að vera lengi á döfinni og hefur verið vandlega athugað, eins og ég tók fram í gær um þau frv., sem þá voru til umr. Hins vegar skal ég játa, að þetta frv hefur hlotið minni athugun í n. en æskilegt hefði verið. - Þá vil ég taka það fram, að ég get ekki fylgt brtt. frá hv. 1. þm. S.-M., og ég tel, að það sé misskilningur hjá hv. þm., að með þessu frv. sé nokkuð breytt frá því, sem var. Ég hygg, að það séu héraðsskólarnir, sem hann og hv. þm. S.-Þ. hafa í huga, en þeir eru byggðir upp á allt annan hátt.



Það er nú ljóst orðið, að hæstv. forseti hefur tekið á dagskrá mál, sem ekki hefur hlotið fullkomlega athugun og hefur jafnvel ekki verið samið um. Ég bar hér fram við annað mál brtt. svipaðs efnis og hv. 1. þm. S.-M. ber fram nú, en sú till. var felld. Nú veit ég ekki, hvort hv. 1. þm. S.-M. var fylgjandi þessari till., en þar sem ég taldi, að búið væri að marka stefnuna í þessum málum, flutti ég ekki brtt. við þetta frv. Ég benti þá á þær upplýsingar, sem liggja fyrir varðandi skipun skólastjóra við gagnfræðaskólann á Akranesi, og sýndi fram á, hvað af því mætti læra. Þá vil ég taka það fram, að ég tel eðlilegt, að skólanefndirnar geti ráðið nokkru um val þeirra manna, sem foreldrar fá börn sín í hendur, og ég undrast, að háskólaprófessor skuli láta skína hér í það, að foreldrum komi það ekkert við, hvort börn þeirra eru alin upp t. d. í hinu austræna lýðræði, enda er það svo, að í raun og veru eru það foreldrarnir, gjaldendurnir, sem greiða laun kennaranna, ríkið er þar ekkert annað en milliliður. Þess vegna er ekki eðlilegt, að ráðh. hafi hér úrslitavald. Af þessum ástæðum mun ég fylgja brtt. hv. 1. þm. S.-M. Varðandi orlof kennara vil ég segja það, að ég tel ekkert vit í því að ákveða slíkt af handahófi nú, slík ákvæði eiga heima í lögum um réttindi og skyldur embættismanna, og virðist nú vera að rofa til um skilning manna á þessu. Ég sé, að í þessu frv. er gert ráð fyrir 30 stunda kennslu á viku á hvern kennara, en hv. 1. þm. Reykv. upplýsti í gær, að í húsmæðraskólunum væri gert ráð fyrir 36 stunda kennsluviku, og er það mátuleg rassskelling á kennarastéttina, að kvenfólkið skuli reynast úthaldsbetra og afkastameira. En þótt þetta mál nái nú fram að ganga með öllum sínum vitleysum, þá er það víst, að ekki verður hætt fyrr en komið verður í veg fyrir það ranglæti, sem þessi frv. skapa.

Ingvar Pálmason Hv. þm. Barð. hefur nú svarað hv. 1. þm. Reykv. að mestu. Þó vildi ég árétta það, sem hv. 1. þm. Reykv. vildi bera brigður á, að meðferð þessa máls væri óþingleg. Hann kvað það algengt að hespa mál af í þinglokin, en ég ætla þó, að það sé óvenjulegt, að svo mikil áherzla sé lögð á að afgreiða hin þýðingarmestu mál, að ekki sé ætlaður nema einn dagur í síðari d. þingsins til að afgr. þau. Enda kemur það fram, að þetta mál er ekki glögglega athugað, þar sem þessi hv. þm. játar það nú við 3. umr., að í frv. séu ákvæði, sem ekki eigi þar heima. Þá heldur hann því fram, að í þessu frv. sé engu breytt frá því, sem var, og ráðh. eigi að hafa veitingarvaldið, þar sem ríkið kosti skólana. Nú vil ég spyrja: Eru skólarnir ekki til fyrir fólkið? Nei, hér eru maðkar í mjölinu. Ég vil minna hv. 1. þm. Reykv. í þessu sambandi á prestana og spyrja hann, hvort hann mundi vilja mæla með því, að veitt væri þar þvert ofan í till. safnaðanna. Ég held ekki. Ég veit fyrir víst, að þetta er meiningin. Það ber allt að sama brunni. Þetta frv. á að fara í gegn lítt athugað, þrátt fyrir töluverða gagnrýni. Þegar á að fara að halda uppi vörnum, þá verða rökin svo sundurleit, að þar rekst eitt á annars horn. Þá var það ein röksemd hv. frsm., að þetta væri það sama og væri í l. En hvernig er það, er ekki verið að breyta l.? Er ekki verið að breyta þeim til þess að laga þau? Ég held það sé tilgangurinn að breyta þeim til hins betra. Ég sé ekki betur en breyta eigi fjölmörgu til hins lakara, en þau atriði, sem hneigjast til meira lýðræðis, þau eru bannfærð. Og þá fer ég að skilja málið. Hv. frsm. menntmn. sagði áðan, að þeir, sem málinu fylgdu, greiddu þessu öllu jákvæði eins og það kemur fyrir frá ríkisstj. Ég sé ekki ástæðu til að halda uppi miklu þrátti um þetta. Þetta er skýring mín, sem mörkuð er með brtt., sem fyrir liggur. Og verður atkvgr. í hv. d. að skera úr um þetta. Hins vegar verð ég að segja það, að ef það væri ætlun andstæðinga stj. að halda uppi málþófi, þá er það áreiðanlegt, að þessi mál eru vel til þess fallin. En það er ekki ætlunin að fara þá leið. Ég vænti þess, að þrátt fyrir allt sé ekki vonlaust, að þessi brtt. mín verði samþ., því að ég verð að segja, að það er dálítið annað með þessa gagnfræðaskóla en barnafræðsluna. Ég verð að segja það, að ég tel það sé fyllsta sanngirniskrafa, að þeir, sem eiga að nota skólana, hafi tillögurétt, sem tekinn er til greina um það, hverjir eru kennarar við skólana, ekki sízt gagnfræðaskólana. Sem betur fer er það svo enn þá a. m. k. í strjálbýlinu og í kauptúnum, að foreldrarnir hafa tögl og hagldir, hvað snertir uppeldi barnanna fyrir innan 13 ára aldur, en ekki eftir að gagnfræðaskólinn tekur við. Því finnst mér, að réttur þeirra til íhlutunar um skipun kennara við gagnfræðaskólana sé ekki eins ríkur og rétturinn til íhlutunar um skipun barnakennaranna, heldur töluvert ríkari. Ég skal svo láta útrætt um þetta mál. Mér er ljóst, að þessi brtt. er ekki nema lítið brot til að laga þá galla, sem á þessu frv. eru.

Frsm. (Magnús Jónsson) : Ég skal ekki tefja lengi með þetta. Það er aðeins það, sem hv. 1. þm. S.-M. sagði um undirbúning málsins.

Um meðferð málsins í þinginu.

Ég vil einnig endurtaka það, sem ég sagði, að þetta er það, sem er ákaflega algengt. Þegar samvinnun. fjallar um mál, þá kemur vilji beggja n. fram í breyt., sem gerðar eru. Og er þetta alveg eðlilegt. Það er eðlilegt, að við höfum ekki eins ástæðu til að gagnrýna frv., þegar það kemur frá Nd. og hún er búin að fjalla um það. Og það að hraða málinu á síðustu stundu er algeng regla, ekki að vísu góð regla, en mjög algeng og því ekki óeðlileg, ef vitnað er í venjur. Hins vegar er ekki eins góð meðferð á málinu og skyldi, en ég tel það samt ekki svo hættulegt, að það stofni nokkru í voða. Ég skal svo ræða það með nokkrum orðum, hvort mér finnst það heppilegra, að ríkið veiti þessi embætti eða skólanefndirnar. Ég ætla að svara báðum þessum hv. þm. í einu. Mér finnst þeir taki málið frá öðru sjónarmiði en ég. Hv. þm. Barð. sagði, að ég tæki þetta eins og „forretningu“, færi bara eftir peningunum og hver legði þá til. Það er nokkurt atriði. Hv. 1. þm. S.-M. sagði, að skólarnir væru fyrir fólkið og það hefði mestan hag af því, hverjir veldust þangað, og því væri rétt, að fólkið réði því. Það, sem hér er um að ræða, er að tryggja það, að til skólanna veljist hinir beztu kennarar og stjórnendur. En þeirra verk er að „móta sálir barnanna“, eins og það var orðað hér áðan. Og það skiptir mestu máli fyrir fólkið, að kennararnir og skólastjórarnir vinni þetta verk vel. Ég tel þetta betur tryggt, ef fræðslumálastjórnin ein hefði valdið, fyrst á ábyrgð ráðh., sem svo síðan er ábyrgur fyrir Alþ. Í öðru lagi er fræðslumálastjórnin, sem náttúrlega er valin af betri endanum, færari og reyndari í þessum málum en dreifðar skólanefndir um allt land. Og það er a. m. k. einn kostur við það að fela fræðslumálastj. meira vald: Þá er þó samræmi í þessu um allt land.

Gegnir þá ekki sama máli um biskupinn líka?

Hvernig stendur á því, að fyrst skuli ekki vera sett launal. og síðan skuli öðrum aðilum, dreifðum um landið, falið að veita embættin, ef það er svo mikill gróði fyrir fólkið? T. d. er bæjarfógetinn á Akureyri skipaður af forseta og ráðh. Og hvers eiga menn að gjalda, að bæjarfógetar, sýslumenn, læknar og yfirleitt embættismenn skuli ekki vera skipaðir af fólkinu sjálfu og ekki af fulltrúum fólksins? Hið rétta í þessu er, að þeir eru einmitt skipaðir af hinum virkilegu fulltrúum fólksins. Hér virðist mér vera um grundvallarmisskilning að ræða. Það er eins og þessir hv. þm. álíti, að Alþ. og ríkisstj. séu engir fulltrúar fólksins og geti því skipað menn til bölvunar til að „móta sálir barnanna“. Alþ. felur ríkisstj. að gera þetta vegna þess, að þeir menn, sem í henni eru, eru ábyrgir, - menn, sem hægt er að halda að. Þeir eru kosnir um hverjar kosningar. En hinir þessir mörgu aðilar eru með ýmsu móti. Hv. þm. kom svo að prestskosningunum. Hv. þm. fann, að þarna var um eina undantekningu að ræða. Um tíma hefur það verið þannig, að gerð hefur verið tilraun til að láta söfnuðina fá íhlutunarrétt um val prestsins, ef söfnuðurinn er sammála. Þetta gildir aðeins, ef söfnuðurinn er mjög sammála, annars er ráðh., sem skipar prestinn, frjáls. Og ég vil segja hv. þm. það, að réði ég hér um, mundi ég taka þetta vald af á augnablikinu. Það hefur reynzt svo illa að mörgu leyti, að ekki er tími til þess að lýsa því. Presturinn, sem á öllum öðrum embættismönnum frekar að vera starfsmaður, þjónn og vinur allra í söfnuðinum, hann byrjar að ganga í gegnum harðvítuga kosningabaráttu með öllum þeim fjandskap og illindum, sem því fylgir. Þegar hann kemur svo í héraðið, hefur hann oft hálfan söfnuðinn upp á móti sér sem andstæðinga. Ég var einu sinni kosinn prestur, og var þá staddur í annarri heimsálfu. Og hvers varð ég fyrst var, þegar ég kom í prestakallið? Það var, að söfnuðurinn var svo klofinn í fjandsamlega parta, að það líktist engu, búið að stofna fríkirkju til þess að forða mönnum frá þessum voðamanni o. s. frv. Þetta er ákaflega notalegt eða hitt þó heldur. Og þetta var eina undantekningin, sem hv. þm. gat bent á. Ég hef borið fram frv. til að afnema þetta. Og ég hef barizt fyrir þessu á prestastefnum í mörg ár. Ég er sannfærður um, að það er miklu betra, að fulltrúar þjóðarinnar, sem hafa völdin, veiti embættin, eftir tillögu t. d. biskups í þessu tilfelli. - Ég ætla svo ekki að ræða meira um þetta. Ég vil leggja áherzlu á það, að með því að fræðslumálastjórnin hefur veitingarvaldið, þá vil ég telja það tryggara, að skólastjórar og kennarar séu betur valdir fyrir fólkið, því að ég treysti þeim aðila betur til að velja rétt. Að lokum vil ég segja það, að reynslan er sú, eftir því sem fræðslumálastjóri hefur sagt mér, að 80–90% af stöðunum er veitt eftir till. skólanefnda. Hitt er svo annað mál, að endanlega valdið liggur hjá ráðh. Ég veit svo ekki, hvaða ráðstöfun það er, sem ekki sætir gagnrýni. Og við því er ekkert að segja, þótt það sé gagnrýnt, sem aðili gerir samkv. sínu valdi. Og ég gæti hugsað mér, að skólanefnd, sem í sætu bræður og venzlamenn, væri ekki alveg hlutlaus, þegar veita á embætti. Ég held það sé fjarri því, að þetta vald skólanefnda tryggi það, að til skólanna fáist einmitt þeir stjórnendur og kennarar, sem eru fyrir fólkið. Ég veit, að till. hv. 1. þm. S.-M. er miðlunartill., en þó get ég ekki fylgt henni.



Ég heyrði, að hv. frsm. menntmn. er fallinn frá fyrri skoðun sinni um það, að ríkisstj. eða ráðh. ætti að veita embættin vegna þess að ríkið kostaði skólana. Og er nú hv. þm. kominn inn á nýja braut. Nú segir hann, að ráðh. ættu að skipa embættismennina, vegna þess að það væru beztu mennirnir. Það er nú að sumra dómi, en ekki allra. Þessi skoðanaskipti hv. þm. verða aðeins skilin út frá vissum forsendum, því að fyrri afstaða hans í þessu máli var, eins og hv. þm. Barð. sagði, eins og hrein „forretning“.

Ég gleymdi þessu atriði.

Nú hlýtur hv. þm. að sjá, hvað af þessari tilhögun hans leiðir. Við vitum, að stjórnarskipti geta verið tíð. Og þótt það kunni að vera beztu mennirnir úr hinum ráðandi flokkum, sem veljast í ráðherrasætin, þá er það stórt atriði, að það eru að verða einlæg skipti oft og einatt. Og það, sem af þessu leiðir, er öryggisleysi, þar sem sami ráðh. situr oft og einatt ekki nema heilt kjörtímabil. Hver og einn skipar eftir sínu höfði. Það kemur annar á eftir öðrum og skipar þveröfugt við fyrirrennara hans. Og sér ekki hv. þm., hvert öryggisleysi liggur í þessu fyrir þá, sem eiga að búa undir þessari skipan?

En breytast skólanefndir ekki?

Jú, þær breytast, en ekki í réttu hlutfalli við ráðh. Og ég fullyrði það, að núv. menntmrh. hefur ekki meiri hl. þjóðarinnar á bak við sig. Ég efa, að hann hafi 10. hluta hennar. Þetta finnst hv. 1. þm. Reykv. ákaflega gott. Ég held meiningin sé þá að ganga lengra, þannig að afnema íhlutunarrétt þegnanna og velja í eitt skipti fyrir öll beztu mennina og láta þá sitja. Það eru mörg dæmi fyrir því, og það stendur ekki með öllu lang.t frá vissum ráðamönnum. Þetta eina getur réttlætt þessa kenningu hv. þm. En hinu gæti ég trúað, að ekki væru það allir flokksmenn hv. 1. þm. Reykv., sem vildu þetta. Ég held ég láti nú hér staðar numið, en vil segja það, að þegar þinglokin standa fyrir dyrum, þá finnst mér rétt, að hv. þm. gefist kostur á að leiða saman hesta sína, en þá koma oft fram ný og óvænt sjónarmið, sem maður á oft sízt von á, eins og t. d. það, er hv. 1. þm. Reykv. lýsir yfir því, að hann vilji ganga lengra en gengið er í þessu frv., vilji afnema prestskosningarnar. Það er nú svo. Ég verð að segja, að þetta staðfestir þá skoðun mína á þessum hv. þm., að það virðist vera, að hans sálarlíf stefni beint í einræðisátt. Og það vil ég segja, að það er ákaflega langt gengið, þegar á einnig að taka það frjálsræði af mönnum að mega ráða sér trúarkennara. Og það er ekki í samræmi við siði Lúterskirkjunnar. Hún er talin byggð á því, að allir þegnar í landinu hafi trúfrelsi, og stjórnarskráin ákveður það. Ég held kirkjunni væri þarfara að sýna sem mest frjálsræði, og ég er viss um, að henni er það fyrir beztu, heldur en vinna að því að afnema prestskosningarréttinn. En ég trúði því, að þessi hv. þm. væri frjálslyndari en raun ber vitni um í öllum kirkjunnar málum. En ef það er meiningin, að hann vilji aðskilnað ríkis og kirkju, þá skil ég hann. Ég læt mér ekki detta í hug, að hann vilji afnema kirkjuna, en get haft þær grunsemdir um aðra menn. Ég hugsa hann vilji við afgreiðslu þessa máls eins og oftar fara fljótfærnislega yfir og hugsa málið ekki ofan í kjölinn. Afgreiðsla þessa máls er eitt fljótfærnisverk frá upphafi til enda.

Frsm. (Magnús Jónsson) : Ég skal ekki ræða um prestskosningalögin. Það liggur ekki fyrir. En ég vil leyfa mér að minnast aðeins á þau. Þar er ólag á, sem hv. þm. kann kannske betra ráð til að bæta úr en ég. Það er ákaflega langt frá hugsjóninni það fyrirkomulag, sem nú er. Ef hv. þm. finnst þetta rétt, þá er hann um það. En um það ætla ég ekki að ræða. Mér finnst það undarlegt, þegar verið er að segja, að þetta lagafrv. sé búið til, til þess að veita völdin í hendur núv. menntmrh. Mig skal því ekki furða, þótt þessi hv. þm. tali um lítinn undirbúning þessa máls. Frv. er samið af mþn., sem var skipuð áður en núv. ríkisstj. tók við. Og þessi n. starfaði svo algerlega óháð núv. menntmrh. Ekki einu atriði hefur verið breytt í þá átt að veita meira vald í hendur hæstv. ráðh. heldur en þessi hlutlausa n. lagði til. Ég verð að segja það, að ef á að finna að þessari mþn., þá er það helzt það, að í hana voru valdir óþarflega einhliða skólamenn. Í hana vantaði lögfræðing eða fulltrúa ríkisvaldsins almennt. En núv. hæstv. menntmrh., sem reyndar engin ástæða en til að vera að verja hér, er algerlega saklaus af þessu. N. var skipuð áður en nokkrum manni datt í hug, að hann eða hans flokkur fengi íhlutun um stjórn landsins. Undirbúningur mþn., sem starfar vel um langan tíma, hefur verið talinn sæmilegur undirbúningur mála, og svo starf í gegnum langan þingtíma. Undirbúningurinn er góður. En ég fyrir mitt leyti hef ekkert á móti því, ef svo stæði ekki á, að kosningar standa fyrir dyrum, að dregið væri að afgr. málið endanlega fyrr en á næsta þingi. En ég tel það óhyggilegt að láta svo stóran lagabálk liggja óafgr., af því að þessi átök eru framundan, og því skuli þingið afgr. málið nú. Svo ber að gæta þess, að á hverju þingi stendur það opið að breyta þessum l., ef þurfa þykir. Það er mikils virði, að þessi mál geti verið í sem beztu lagi, og er það hagur fyrir ríkisvaldið og gæti hentað bezt, að skólamálin séu undir einni yfirstjórn líkt og læknamálin. Ég tel það tryggingu fyrir góðum starfskröftum, en ekki til þess að vera á móti fólkinu í héruðum landsins. Samt geta stundum orðið mistök, því verður ekki neitað. Hv. þm. sagði, að oft væri breytt um ríkisstjórnir, en það er þó ekki nema lýðræði, segi ég. Er það ekkert óeðlilegra í skólamálum en öðru, og vilji þjóðin fá radikal flokk, þá kýs hún svo. Þá kemur fram þjóðarlýðræðið, þótt einn flokkur sé í minni hluta nokkra stund. En ég játa, að einstaka skólanefndir gætu ráðið kennara betur en fræðslumálastjórnin, og þær gætu þá mælt með sérstökum mönnum. Sú er meginreglan.



Herra forseti. Ég man ekki eftir því, að er ég var í ríkisstj., hafi nokkurn tíma verið út frá því vikið, að ég færi eftir útnefningu skólanefndanna á kennurum. En nú er það ekki lengur að dylja, að ný aðferð hefur verið upp tekin, og sagt er í gamalli löggjöf, að embætti skuli veitt að fengnum till. skólanefnda. Nú er það orðin venja að breyta út af þessu, og ég undrast það, að taka þurfi nú þennan rétt af skólanefndunum. Sagt er, að skólanefndir skuli kosnar af sýslunefnd, og er séð þannig fyrir aðstöðu fræðslumálastj., að hún skipar formann, og ráðh. sér um það. Skólanefndarform. eru representaðir um meira, en ráðherra hefur meira vald en tillögur frá héraði. Nú er þó sagt svo í c-lið gr., að skólanefndir skuli láta á té rökstutt, álit um umsækjendur, og ef nú fræðslumálastjórnin samþykkir ekki a, b eða c, þá er ekkert annað en hundsa till. skólanefndanna. Hvað við kemur 10. gr., þá finnst mér það eðlilegt, að skólanefndirnar bendi á , þá menn, er þær vilja fá sem skólastjóra, og ætti þetta að vera það minnsta tillit, sem tekið væri til þeirra. Hv. 1. þm. Reykv. sagði, að meiri hl. þjóðarinnar réði því. Þetta er ekki einu sinni sniðug blekking, ef sá maður, sem hefur starf menntmrh., skipar skólanefndarform á móti vilja í héraði, en þar er líka kosið, og sá maður, sem fer nú með ráðherradóm í þessum málum, hann hefur aðeins 20% þjóðarinnar á bak við sig. Nei, þetta er ekki einu sinni sniðug blekking. Hins vegar er hér um að ræða pólitíska samninga milli flokka. Hæstv. núv. menntmrh. hefur notað vald sitt til þess að skipa menn í stöður sér í pólitískan hag. Hv. 1. þm. Reykv. hefur gert samning við hæstv. menntmrh. og segir, að lög séu ekki eilíf og dagar komi á morgun og þá sé hægt að slaka á klónni í svip, og sé nú verið að ganga á hag skólanefndanna, þá megi breyta lögunum aftur. Ég hygg, að þetta sé nú hitamál af hendi hæstv. menntmrh. og lítils virði sé að bera fram brtt. og þess vegna verði brtt. hv. 1. þm. S.-M. ekki samþ., en hún kom fram í þeirri von, en það sýnist svo, að um þetta mál sé samið, og mér finnst vænt, ef breyta má þessu seinna. Ég sé ekki rök fyrir því, að ekki megi skipta um valdsvið, ef brtt. hv. 1. þm. S.-M. væri samþ. og milt væri farið í sakirnar, og ég skil ekki hv. 1. þm. Reykv. og hæstv. kennslumrh., ef þeir tala um rétt skólanefndanna, hvers vegna þeir fella brtt. hv. 1. þm. S.-M. Hér er verið að sniðganga skólanefndirnar, en ég vil ekki væna hæstv. ráðh. frekar en aðrir nema um allt það bezta, en ég tortryggi notkun þess valds, sem afhent er í hendur hæstv. ráðh. til að skipa skólastjóra og skólanefndarformenn, og ef þessi ákvæði verða samþ. án samþykktar brtt. hv. 1. þm. S.-M., þá er það vilji í þessu máli, að fræðslumálastjórnin virði ekki vilja skólanefndanna.

Frsm. (Magnús Jónsson) : Herra forseti. Mikið gerir hv. þm. Str. sér upp, er vonað er að fá brtt. hv. 1. þm. S.-M. samþ. Hann segir, að ákvæði frv. hafi ekki áður verið í l. Ég sé nú ekki muninn og vil ég benda á barnafræðslulögin, svo orðalagi er ekki breytt í öllum lagabálknum. Það er ekkert nýtt ódæði við það að endurtaka sömu ákvæðin í þessu, og hv. þm. Str. talaði um hita hæstv. kennslumrh. í þessu máli, en á þetta ekki frekar við um þennan hv. þm. sjálfan og brtt. hv. 1. þm. S.-M.? Ég vil upplýsa, að frv. hefur meiri hl. stj. að baki sér, og slíkt er þingræði, en það eru réttindi lýðræðisins að skipa stjórnir. Þetta getur hv. þm. Str. ekki skilið, en hann sat nú sjálfur 8 ár í ríkisstj. með lítinn hluta þjóðarinnar að baki sér, en það var þá þingræðisstj., og mig furðar ekki, þótt komið hafi fyrir við og við, að skólastjórar hafi verið skipaðir pólitískt, eða var það ekki Framsfl., sem skipaði á sínum tíma Sigurð Thorlacíus í skólastjórastöðu gagnstætt vilja skólanefndar? - Ég skal svo ekki segja fleira um þetta.



Herra forseti. Ég skal ekki tefja tímann með langri ræðu, en í rauninni er það ekkert smáatriði, hvernig þessum málum er ráðið til lykta. Þeim í mínu kjördæmi þótti þetta ekkert smáatriði, að verða fyrir barðinu á hæstv. ráðh. og fá allt annan kennara en þeir vildu. Ég sagði, að í þeim l., sem nú gilda, þá hefði ráðh. þetta vald vegna orðalagsins, en það var ætlazt til, að skólanefndirnar réðu þessu. Og ég man ekki eftir, að frá þessu hafi verið vikið, meðan ég var í ríkisstj. Og viðvíkjandi því, að hv. þm. nefndi skólastjóra Austurbæjarskólans, þá var það ekki í minni tíð, heldur hv. þm. S. Þ., og slíkt tel ég ekki til fyrirmyndar. Annars hélt ég, að þessi hv. þm. vildi sízt hnjóða í hv. þm. S.-Þ. Ég tel eðlilegast, að skólanefndirnar ráði þessu, og þótt hægt sé að breyta gegn því, þá er það brot á venju, þótt það sé ekki lagabrot, og mælist illa fyrir hjá hæstv. ráðh. Ef þetta er samþykkt, þá er verið að samþ., að ekki þurfi að taka tillit til skólanefndanna, þær eiga að segja álit sitt, en á því þarf ekkert mark að taka, og sé ég enga ástæðu til að rýra þannig vald skólanefndanna. Ég skal ekki lasta n., sem hefur haft þetta mál til athugunar, en það er ekki venja að láta n. ráða, ef annað reynist réttara, sérstaklega ef það er rétt, sem hv. þm. Barð. sagði, að n. hafi sofið á Laugarvatni. En ég skal ekki segja, að n. hafi ekki unnið sitt verk, en Alþ. þarf ekki að hlíta því, ef annað reynist réttara. Ég mótmælti ekki, að þessi stj. væri þingræðisstj., en ég sagði, að sá ráðh., sem ræður í hlutaðeigandi ráðuneyti og hefur 1/5 hluta þjóðarinnar á bak við sig, ræður þessu alveg og getur skipað skólastjóra án þess að þurfa nokkuð að fara eftir vilja skólanefndanna. Þetta finnst mér ranglátt, en það þýðir ekkert að ræða um þetta við hv. þm., hann er búinn að flækja sig inn í þetta samningsnet, þótt ég trúi ekki, að þetta sé sannfæring hans.



Ég bar fram brtt. við barnaskólafræðsluna um, að ráðh. skyldi ekki heimilt að skipa í slíkar stöður gegn eindregnum mótmælum skólan. Sú till. var felld. En þessi till. gengur þó enn lengra en mín till. og skapar ósamræmi í fræðslul., og úr því þetta var fellt fyrir mér við barnaskólafrv., vil ég ekki vera með að skapa slíkt ósamræmi og segi nei. Brtt. 739 felld með 10:3 atkv. - 918 samþ. með 8:4 atkv. Frv., svo breytt, samþ. með 9 shlj. atkv. og endursent Nd.



Herra forseti. Ég var ekki staddur hér á fundi við 2. umr. þessa máls í gær. En ég vænti þess, að frsm. menntmn. hafi tekið fram um það, að sá húsmæðraskóli, sem ég hef haft með að gera og haft afskipti af, hefur dálítið aðra aðstöðu en hinir húsmæðraskólarnir, þannig að hann hefur aldrei átt nein sýsla eða bæjarfélag, heldur er hann byggður á gjöfum tveggja sjóða, þeirra Herdísar Benediktsen og Magnúsar Friðrikssonar frá Staðarfelli. Hann heyrir því ekki beint undir þá skóla, sem þannig eru stofnsettir, að sýslurnar kjósa í skólaráð. Ég heyri nú, að hv. 1. þm. Reykv. hefur gert grein fyrir þessu. En ég endurtek það, að sú sýsla, undir slíkum kringumstæðum, ef um það væri að ræða, að hún ætti að velja í skólaráð, er undir öllum kringumstæðum Dalasýsla. Læt ég svo útrætt um það mál. En ef þessu verður ekki andmælt hér, þá tel ég, að þessi hv. d. hafi fallizt á þessa skoðun mína og framkvæmt verði eftir því á þann hátt. Þá er einnig annað atriði hér, sem ég ætlaði mér að koma með, en það er skrifleg brtt. í þessu máli í samræmi við þær brtt., sem ég hef áður borið fram við þau tvö skólamálafrv., sem hér hafa verið til meðferðar í hv. d. í gær. Og ég vil með leyfi hæstv. forseta lesa upp þessa brtt., sem ég ber fram. Hún er við 14. gr., að gr. orðist þannig: „Nú hefur kennari gegnt embætti í 10 ár og óskar að hverfa frá störfum í eitt ár til að efla þekkingu sína og kennarahæfni, og skal hann þá senda fræðslumálastjóra beiðni um orlof ásamt grg. um, hvernig hann hyggst að verja orlofsárinu. Ef fræðslumálastjórn telur þá grg. fullnægjandi, getur hún veitt kennaranum orlof með fullum launum. Engum kennara skal þó veita slíkt orlof nema einu sinni. Beiðni um orlof skal send fræðslumálastjóra með eins árs fyrirvara. Fræðslumálastjórn veitir kennurum, sem þess óska, leiðbeiningar um, hvernig orlofsári skuli varið, en allir verða þeir að gefa henni fullnægjandi skýrslu um störf sín að orlofsári loknu, að viðlögðum launamissi fyrir það ár. Fræðslumálastjórn setur nánari reglur um framkvæmd orlofs kennara. Skal þess gætt, að það trufli ekki störf skólanna eða torveldi þau.“ Þessi brtt. er aðeins borin fram til samræmis við önnur frv. um sama efni, því að eins og gefur að skilja, er sjálfsagt að færa þetta til samræmis, og eins og áður er tekið fram, er búið að staðfesta þetta með breyt., sem gerð var á barnafræðslul. - Ég leyfi mér svo að afhenda hana til hæstv. forseta.

Forseti (StgrA) : Mér hefur borizt skrifleg brtt. frá hv. þm. Dal., við 14. gr., að hún orðist eins og hann hefur þegar lýst. Þarf tvöföld afbrigði, þar eð till. er skrifleg og of seint fram komin.



Herra forseti. Ég hefði viljað víkja að nokkuð líku atriði varðandi húsmæðraskólann á Hallormsstað og því, sem hv. þm. Dal. ræddi um. Ég sé, að í þessu frv. er vel gengið frá fyrirmælum um stofnun og samtök um rekstur þeirra húsmæðraskóla sem stofnaðir verða framvegis. Hitt hugsa ég, að sé miklu meira á huldu eftir þessu frv., hvernig eigi að fara með suma af þessum húsmæðraskólum, sem nú eru til. Hv. þm. benti á skólann á Staðarfelli. En ég vil í því sambandi nefna Hallormsstaðaskólann. Stofnendur hans teljast Búnaðarsamband Austurlands og Samband austfirzkra kvenfélaga. Það er engin sýsla talin stofnandi þessa skóla, og í raun og veru hafa sýslusjóðirnir tiltölulega lítið lagt til hans, þó að vísu ofurlítið í byrjun. Nú er það, að þegar mál ganga með miklum hraða hér í þ., eins og mál ganga nú, þá átta menn sig síður á því, sem þarf að athuga, þegar l. eru samin. Þetta frv. er að vísu búið að liggja nógu lengi hér til sýnis fyrir hv. þm., en það vill oft verða svo, að það er fyrst farið að athuga eitt og annað, þegar n. hefur haft það til meðferðar og skilað áliti og jafnvel borið fram við frv. brtt. Og eins mun það vera um þetta frv., að sumir hv. þm. hafa fyrst farið að athuga það nú, þegar sýnt er, hvað n. leggur til. Helzt verður manni þá að leita upplýsinga hjá frsm., og vildi ég spyrja hann, hvernig hann lítur á þetta mál með Hallormsstaðaskóla, eins og ég sagði áðan, hefur engin sýsla stofnað hann og ekki styrkt hann nema að litlu leyti. Það má líka segja, að Múlasýslurnar noti hann mest og hafi líka rétt honum mesta hjálparhönd, það má vera, að kaupstaðirnir hafi eitthvað gert það líka. Hver verður nú eigandi skólans á Hallormsstað og tekur að sér að reka hann, og hvaða sýsla eða bæjarfélag eiga að velja stj. hans? Eru það Múlasýslurnar einar, eða eru það 3 sýslur, sem eru á búnaðarsambandssvæði Austurlands, sem eiga að standa að þessum skóla? Eða er það eitthvert bæjarfélag? Ég verð að segja það, að það er óljóst fyrir mér, hvernig þetta verður í framkvæmdinni. Mér virðist þetta geta orðið allt að því, að það verði Múlasýslurnar einar, eða þá, að það verði þær báðar og Austur-Skaftafellssýsla og bæði bæjarfélögin. Þá vil ég benda á annað atriði, sem nú er komið inn í 5. gr., það er c-liður. Sá liður var, að ég ætla, settur í þetta frv. hér í gær við 2. umr. Það er sá þáttur í starfi skólan., sem ræðir um val kennara. Það hefur verið mikið deilt um þetta atriði í sambandi við önnur frv., og því hefur verið haldið fram, að í þeim frv. væri þetta eins og verið hefur. En því verður ekki haldið fram í sambandi við þetta frv., að það sé eins og það hefur verið, því að eftir l. um húsmæðrafræðslu frá 1938 valdi skólaráð forstöðukonu skólans og það svo í samráði við forstöðukonuna kennara. En hér er breyt., sem mér þykir því óeðlilegri sem ég tel, að ríkið leggi hlutfallslega minna til rekstrar þessara skóla en það lagði til skólanna samkv. l. um húsmæðraskólana, sem sett voru 1938. Hins vegar get ég sagt það, að mér finnst þetta ekki muna eins miklu og sumum öðrum, því að jafnvel þó að skólaráð réði nú úrslitum um þetta, þá er þó hitt svo, að ráðh. tilnefnir formann skólaráðs, svo sem sjálfsagt er. Það var þá sérstaklega 9. gr., sem ég vildi minnast á, þar sem ákveðið er um framlög ríkisins til kennara húsmæðraskólanna. Sá skóli, sem ég þekki bezt, húsmæðraskólinn á Hallormsstað, hefur um 30 nemendur. Og eftir þessu frv. launar ríkið ekki nema, að því er mér skilst, forstöðukonu og einn kennara. Nú fullyrði ég, að það er ekki hægt að reka 30 kvenna skóla með forstöðukonu og einum kennara. Ég hugsa, að þó að kennaralaunin séu há, þá fáist ekki dugandi konur til að sinna því starfi, því að þær mundu líta þannig á málið, að kennslan yrði ekki nema kák. Mér sýnist hins vegar, að frv. leggi of þungar kvaðir á héruðin í sambandi við rekstur þeirra skóla, meðan þeir eru ekki stærri. Það er á það að líta, að það er ekki hægt að hafa hlutfallslega kennslukrafta við 30 kvenna skóla eins og t. d. við 60 kvenna skóla. Það mun dálítið þægilegra að skipta verkum, þó að nemendur séu fleiri í hlutfalli við kennara, þannig að það séu hlutfallslega færri kennarar eftir því, sem nemendum fjölgar. Um Hallormsstaðaskólann er það líka að segja, að hann hefur verið tveggja ára skóli, og heimilað er í þessum l., að skólar megi vera tveggja ára skólar. Og ég veit, að þessi skóli lagði mjög mikið kapp á að fá þessa heimild, vegna þess að þeir, sem að honum standa, standa í þeirri trú, að konur fái miklu meiri og betri menntun með því að vera tvo vetur í skólanum. Og ég geri ráð fyrir því, að þar, sem skólar starfa í tveimur deildum, verði hægara að hafa betri kennslukrafta en þar, sem skólinn starfar aðeins í einni deild. Ég hef hér fyrir framan mig rekstrarreikning húsmæðraskólans á Hallormsstað fyrir árið 1944. Heildarrekstur skólans það ár hefur numið um 67 þús. kr. og nákvæmlega helmingurinn af þeirri upphæð fer í laun kennslukvenna, eða 33500 kr. Þá voru við skólann forstöðukona, tveir fastir kennarar, eins og verið hefur frá byrjun, og auk þess aukakennarar. Þó töldu kennarar, - og ég held, að það hafi verið rétt, - að vinnan væri mikil. Og ég efast ekki um, að vinna þeirra hafi verið 36 stundir á viku, og ég hygg, að það hafi frekar verið nær 50 stundir á viku, sem kennslukonurnar urðu að vera við kennslu. Aðrir útgjaldaliðir skólans námu hálfu af heildarkostnaðinum, og voru þar langþyngstir á metunum tveir liðir, sem sé viðhaldið og upphitun. Ég hef hér líka hjá mér bréf, sem skólan. Hallormsstaðaskóla skrifaði á s. l. sumri atvinnu- og samgöngumálaráðuneytinu út af tilmælum ráðuneytisins um till. viðvíkjandi fjárframlagi til skólans fyrir árið 1946. Ég sé á því bréfi, að skólaráðið kemst að þeirri niðurstöðu, að líklegast sé, að rekstrarkostnaður skólans fyrir árið 1945 muni nema 110 þús. kr. Og svo kemur þessi mikla breyt., sem launal. valda, og er þar þó tekið tillit til þess, að launal. gildi ekki á árinu 1945 nema fyrir ¾ hluta ársins. Og ég geri ráð fyrir því, að þegar þau hafa tekið fullt gildi, þá verði rekstrarkostnaðurinn við þennan skóla a. m. k. 120 þús. kr. Ef ríkið launar tvo kennara, má gera ráð fyrir, að laun þeirra verði nálega 40 þús. kr., og er þeir hafa starfað í nokkur ár, annar eða báðir, verða laun þeirra dálítið hærri. - Nú mun ríkið samkv. þessu frv. ekki leggja fram meira en þetta, vegna þess að nemendafjöldi skólans er nákvæmlega í samræmi við það, sem ætlað er tveimur kennurum. Sé það hins vegar rétt, að útgjöldin öll muni nema um 120 þús. kr., koma 80 þús. kr. til skipta á milli ríkis og þeirra aðila, sem að skólanum standa. Og mig grunar, að þessi útgjöld fyrir t. d. sýslufélagið muni vægast sagt þykja þung. Það má náttúrlega segja, að það megi búast við einhverjum öðrum tekjum, t. d. skilst mér, að það eigi nú að taka húsaleigu af nemendum og gæti húsið verið leigt út fyrir greiðasölu eða þess háttar einhvern tíma á sumrin. Og reynsla síðari ára hefur verið sú, að tekjur af húsinu hafa orðið 6–8 þús. kr. að frádregnum beinum kostnaði. En ef tekið er tillit til þess, hve þessi notkun á húsinu eykur viðhaldið, verður þessi hagnaður nokkru minni og kannske enginn, þegar öll kurl koma til grafar. Með því að ég óttast, að þessi útgjöld muni reynast of þung, hef ég farið þá einu leið, sem ég hygg, að hægt sé að fara, og hef ég leyft mér að koma hér með skriflega brtt., sem bætir nokkuð úr þessu, ef hún yrði samþ. Hún er við 9. gr., að á eftir 1. málsgr. komi ný málsgr., svo hljóðandi: Í heimavistarskólum, sem hafa færri nemendur en 36, og í skólum, er starfa í 2 ársdeildum, er þó heimilt að miða tölu fastra kennara við það, að 10–12 nemendur komi á hvern kennara. - Ég er sem sé með þessu að reyna að opna leiðina til þess, að hver skóli hafi möguleika til þess að hafa 2 kennara, sem ríkið launaði. Ég vil koma með þessa brtt. vegna þess, að ég álít, að fullkominn skóli komist aldrei af með minna. Leyfi ég mér að afhenda hæstv. forseta þessa skriflegu brtt.

Forseti (StgrA) : Mér hefur borizt skrifleg brtt. frá hv. 1. þm. N.-M., eins og hann hefur lýst. Hún er skrifleg og of seint fram komin, og þarf tvöföld afbrigði fyrir, að - hún megi koma fram.

Frsm. (Magnús Jónsson) : Herra forseti. Brtt. sú, sem hv. þm. Dal. bar fram, er alveg í samræmi við þær brtt., sem bornar hafa verið fram við önnur hliðstæð frv. um orlof kennara, og mun ég að sjálfsögðu taka afstöðu til hennar í samræmi við afstöðu mína til þeirra annarra líkra brtt. En út af því, sem hv. 1. þm. N.-M. talaði um, að húsmæðraskólunum kynni að vera nokkuð erfitt fyrir um kennslukrafta, þá vil ég aðeins benda á það, að í 9. gr. er ekki aðeins sagt, að skólarnir geti haft kennara fyrir hverja 12–16 nemendur, heldur einnig, að ríkið greiði styrk til kennara fyrir þær kennslustundir, sem umfram eru. Ég held, að í n. hafi það verið skilið svo, að til þess sé ætlazt, að ríkið greiði kennslulaun. Ef kennari er fyrir t. d. hverja 12 nemendur og 6 nemendur eru umfram í skólanum, þá greiði ríkið helming kennaralauna til þess að halda uppi stundakennslu. Og ég get hugsað mér, að fyrir það sé hægt að taka 1–2 kennara, ef þeir gætu haft annað starf með. Ég sé ekki, að brtt. hv. 1. þm. N.-M. breyti þessu ákaflega mikið, þar sem talað er um 10 í staðinn fyrir 12. Það getur í raun og veru staðið svona á, að það geti skipt máli, en mér sýnist, að af ríkisins hálfu sé sæmilega búið að skólunum að þessu leyti, að þar, sem eru 30 nemendur, þá megi úrskurða þeim skóla 2 kennara og svo hálf kennslulaun fyrir aukakennslu. Það er svo alveg út af fyrir sig, hvernig fer með þá skóla, sem hann talaði um. Treysti ég mér ekki til að svara í hverju tilfelli svona á augabragði. En mér hefur skilizt, að um þessa skóla fari eins og um nýstofnun væri að ræða eða samkv. 2. gr., þar sem vissir aðilar ákveða, hvar skólinn skuli standa, og ef við gerum ráð fyrir, að fleiri sýslur eða bæir standi að hverjum húsmæðraskóla, og ef ákveðið er, að skólinn skuli vera á Hallormsstað, þá verður hann þar. Og um þá stofnun hefur mér skilizt, að hún yrði afhent til þeirra nota, ég veit ekki með hvaða skilyrðum. En ég held, að á Hallormsstað hafi ríkið komið upp þessum byggingum og sé því eðlilegast, að skólinn hverfi inn í þetta skólakerfi bara þegjandi og hljóðalaust og rísi svo aftur eins og hann væri nýstofnaður. Ég set þetta ekki fram hér sem neitt endanlegt svar í þessu efni. En mér hafði skilizt af hv. þm. Dal., að honum þykir eðlilegast, að Staðarfellsskólinnhverfi inn í þetta kerfi, en af því að hann hefur þarna sérstöðu, þá komi sýslan í staðinn fyrir þá sjóðstjórn, sem skipað hefur aftur tvo af nm. Ég sé, að hæstv. kennslumrh. er hér. Hann mundi kannske geta gefið nánari skýringu á þessu, en mér finnst réttast fyrir héruðin að afhenda sína skóla inn í þetta skólakerfi, sem hér er um að ræða. Ef ákveðið væri, að húsmæðraskólar væru stofnaðir víðar, þá kemur spurningin, hver ætti þær byggingar, sem nú eru á Hallormsstað.



Mér hefur aldrei komið til hugar, að ríkið fari að kaupa eignir á Hallormsstað, ríkið hefur látið þar sinn stóra hlut, heldur er ég aðeins að ræða um, hvaða aðilar mundu, þegar 1. eru komin í gildi, standa undir skólanum og bera kostnað af honum. Ég gæti vel ímyndað mér, að Austur-Skaftfellingar hefðu í huga að eiga lítinn skóla handa sér. Ég veit ekki um kaupstaðina, hvort þeir telja húsmæðraskólana þar sína skóla.

Jafnt sem nýju skólana

. Nei, það er ekki, vegna þess að í 2. gr. eru ákvæði um, hvernig eigi að stofna nýja skóla. Það þarf til þess samþykki hlutaðeigandi kaupstaðar og sýslufélags, sem standa að byggingunni.

Mér skilst, að það geti eins komið til greina með gömlu skólana

. Já, með því að gera þá nýja, það getur verið. Ég skal svo ekki lengur tefja þessar umræður. Ég vil mjög mælast til þess, að d. fallist á þessa brtt., því að ég er viss um, að skólarnir þurfa mjög á því að halda, sem þar er beðið um. Ég er viss um, að þeir komast ekki af með minni kennslukrafta.



Ég vil við þessa síðustu umr. um þetta mál fara fáeinum orðum um þá einkennilegu meðferð, sem höfð er á þessu máli og fleirum á þessu þingi. Sú aðferð er viðhöfð fyrst og fremst í skólamálunum. Það er samið um, að málin skuli ganga fram, þ. e. a. s., það er lifað eftir því, - það er lítið gagn, þó að hv. þm. Barð. neiti því, ef hann og flokksmenn hans beygja sig fyrir því eins og samningi, það er þá bara klókskapur að leyna því, að samningurinn hafi verið settur, og það er gangur fleiri mála, sem lýsir þessu. Ég vil benda á mál, sem hefur verið hér nýlega og ég sá enga ástæðu til að vera við, af því að mér var sama um það eins og það var, tryggingamálið, sem var komið inn í samninga stj. af flokki, sem var svo tvíráður um að vera í samningunum, að það virðist hafa oltið á einu eða tveimur atkv., hvort úr því yrði. Sá flokkur, sem bar fram þetta tugmilljónamál, gerði það til þess að losna við að vera í stjórnarsamningunum. Allir vita, að þetta var það, sem Alþfl. hefur mestan áhuga fyrir, en engir aðrir, en hann notaði þetta að verulegu leyti til þess að losna við að vera í stjórnarsamvinnunni, sem hann var ekki hrifinn af, en hinir gengu að þessu. Ég vil benda á, að þessi aðferð, sem verkamannaflokkarnir, sérstaklega Alþfl., hafa innleitt hér á þingi, það er sem sé að semja fyrirfram um framgang órannsakaðra mála. En þótt stundum áður hafi verið samið ógætilega á þennan hátt, þá eru þó samningarnir um þessar almannatryggingar það glæfralegasta af öllu saman, og það má reyndar segja um launamálið líka. Og þess vegna furðar mig ekki, þó að frá Alþfl. komi eitthvað fleira ógætilegt og glæfralegt, eins og þessi uppeldismál, sem hér hafa legið fyrir. Ég vil aðeins benda á, og það kom að nokkru leyti fram í hinni hógværu ræðu hv. 1. þm. N.-M., að það mál, sem hér liggur fyrir, er allt frá undirbúningi þess svo fjarstætt, að þeir, sem hafa við það fengizt, hafa enga hugmynd um, hve marga kennara þarf að hafa við húsmæðraskóla, og ef þetta verður staðfest, þá brotnar það niður á því, að á bak við málið er engin þekking eða vit. Þessi þáttur í skólum landsins, húsmæðraskólarnir, hefur reynzt vel, þeir eru bezt lukkuðu skólar landsins, og nú á að fara að umturna þeim af n. manna út í bláinn, þar sem enginn maður hefur unnið neitt að húsmæðraskóla eða starfað neitt í sambandi við þá, heldur er þetta gert aðeins af því, að um það var samið fyrirfram. Ég vil leyfa mér við þessa síðustu umr. að láta í ljós fullkomna óbeit mína á því fyrirkomulagi, sem haft er við málsmeðferð hér á þingi. Þetta er ekki alveg nýtt, það var innleitt 1934 af Alþfl. í sambandi við þáverandi stjórnarmyndun. Þá var frá hálfu þessa flokks krafizt, að tryggingar, sem voru óundirbúnar, skyldu ganga fram, ef Framsfl. fengi fram óhjákvæmilegar hallærisvarnir viðvíkjandi landbúnaðinum. En þetta, sem gert var 1934 með mikilli ógætni, var gert á miklu hærra stigi í fyrra haust, og nú mun þjóðin súpa því meir seyðið af því, því fleiri og stærri sem málin eru, sem samið er um fyrirfram, að gangi fram óundirbúin. Það leiðir af sjálfu sér, að parlamentarisminn breytist ekki lítið við vinnubrögð eins og þessi, því að hann ætlast til, að þm. geti og eigi að greiða atkv. eftir beztu samvizku. En tryggingafrv. ber þannig að, að Alþfl. heimtar það fram. Flokkurinn sjálfur veit ekki, hvernig það er undirbúið, og í flokknum eru fáir menn, sem hafa myndað sér um það einhverja skoðun. Flokkurinn tók það eftir ógætilegri útlendri fyrirmynd, sem átti ekki við hér, og sennilega hefur ekki einn einasti þm. Sjálfstfl. né einn einasti þm. Framsfl., sem var ekki í samvinnu við ríkisstj., vitað neitt um málið. Hér er knúið inn í þingið af Alþfl. mál, sem kostar tugi milljóna á ári. Þetta og fleiri slík dæmi sýna, hver skrípamynd það verður af þingstjórn og þinghaldi, þegar svona er farið að, þegar menn eru bundnir fyrirfram til þess að vera með málum, sem þeir vita ekkert um og eru jafnvel mótfallnir. Ég er viss um, að ef menn væru óþvingaðir í þessum skólamálum og tryggingamálum, þá hefðu þau alls ekki verið látin ganga fram. Ég vil þess vegna nota þessa umr. til að endurtaka mótmæli mín sem einstakur þm. gegn þeirri aðferð, sem hér er höfð, að nauðga fram málum með nauðungarsamningum milli flokka, sem eru órannsökuð og illa undirbúin eins og tryggingamálin, sem verða aldrei framkvæmd, vegna þess að það er algerlega um megn þjóðinni að rísa undir þeim kostnaði, sem þar er gert ráð fyrir. Ég skal nú bregða upp einu gömlu dæmi um þessi vinnubrögð. Árið 1934, þegar Alþfl. knúði fram alþýðutryggingarnar, beitti Sjálfstfl. sér á móti þeim af mikilli hörku. En af því að Alþfl., sem var stjórnarfl., vissi hvað málið var óundirbúið, þá treysti hann sér ekki til að taka stjórnina í sínar hendur, heldur fleygði sjúkratryggingunum, sem voru vandasamastar, í hendurnar á andstæðingi flokksins og málsins, Sjálfstfl. Framsfl. þorði þó að taka ábyrgð á afurðasölumálunum og baráttunni um þau. Þetta var viðurkennt af landlækni sjálfum, sem vann mest að þessum sjúkratryggingum, að hann treysti sér ekki til að koma þeim í höfn nema fleygja þeim í hendurnar á mönnum, sem höfðu verið á móti þeim. Þetta er gott dæmi um ábyrgðarlausa pólitík af þessu tagi. Nú er verið að knýja fram nýja löggjöf um hér um bil alla skóla landsins. Það er gert á þann hátt, að menn vita, að það verður ekki framkvæmt og enginn undirbúningur fylgir því. Ég vil taka það sem gleggsta dæmið, að eftir þessum l., sem nú er verið að reka áfram, má gera ráð fyrir, að a. m. k. helmingur af öllum skólabörnum landsins eigi rétt á og kannske vilji taka menntaskólanám. Það er búið að skamma mig síðan 1328, í 16 ár, fyrir að takmarka inngöngu í menntaskólann þannig, að nemendurnir kæmust þar fyrir. Ég gerði ráðstafanir til, að ekki væru teknir fleiri en þar kæmust inn í hús. Þetta þótti ógurleg harðstjórn. En svo skrýtilega hefur viljað til, að þeir flokkar og þeir menn, sem mest hömuðust yfir þessu, hafa ekkert gert þarna til breytingar, þegar þeir voru í valdaaðstöðu. Og af hverju? Af því að það var ekkert húspláss til og það er ekki hægt að hafa skóla, nema hann hafi einhvers staðar húsaskjól. En nú er verið að samþ. l. um það, að í staðinn fyrir þessa 25, sem teknir hafa verið inn í menntaskólann, verði fyrirskipað, að helmingi allra unglinga á landinu verði séð fyrir fjögurra ára menntaskólanámi. Þannig hafa menn gengið að þessu algerlega blindandi. Menn hafa ekki gert sér grein fyrir, hver ábyrgð fylgdi þessu, því að nú koma hundruð og kannske þúsundir manna, sem eiga rétt á menntaskólanámi. Hvernig halda menn, að standi á því, að Reykjavík, sem vill koma 100 unglingum í 1. bekk, skuli ekki gera það? Það er aðeins af peningaleysi. Þess vegna eru hlægilegheitin í þessu. Þess vegna er Bör-Börsons-pólitíkin tekin upp af þessari hæstv. stj. Þess vegna eru birt í blöðum og útvarpi víðáttumikil loforð út í bláinn, þar sem forustumennirnir vita ekkert, hvað þeir eru að gera eða hvernig þeir eigi að standa við það. Þetta atriði, sem ég hef hér bent á, þegar flokkar semja fyrirfram um framgang mála, sem eru þar að auki stórkostleg fjárhagslega, er svo fjarstætt, að það er óhugsandi annað en þingstjórn biði við það mikinn álitshnekki, enda er það ekki furða, þó að þeim flokki, sem vill láta þingstjórnina stranda og fjárhaginn í heild, þyki þetta gott. Það má segja eitt til afsökunar þeim, sem að þessu standa, og það er það, að okkar þjóð virðist svo sérstaklega hugarhaldið að eyða á sem allra skemmstum tíma öllum þeim svokallaða gróða, sem nú hefur safnazt í landinu, og ég skal játa, að þá er það góður máti að samþ. þessi frv., sem eru nógu vitlaus. Það er kannske einn kostur við þessi frv., og frá honum vil ég segja strax. Þau flýta fyrir því að eyða þessum vesölu krónum, sem menn eru svo óánægðir með að eiga. Það getur vel verið, að við Íslendingar séum svo, að við getum ekki hugsað okkur annað en að vera fátækir og að það sé hér yfirleitt ekki hægt að tala við menn mælt mál, fyrr en fátæktin er komin aftur af fullum krafti. Það er nýbúið að samþ. í d. þetta merkilega frv. um tryggingar, sem er sú glæfralegasta fjármálaframkvæmd, sem gerð hefur verið af því tagi. Það er í ábyrgðarleysi sett fram af fákænum mönnum, sem eru engir menn til að standa undir þeirri ábyrgð, sem á þeim hvílir fyrir það. Og ofan á allan þennan vanskapnað, sem er eins og toppblómið á þessu, þá er svo gengið frá, að það má aldrei safnast neinn sjóður. Fólk hefur tilhneigingu til að safna sjóðum. Hér má það ekki. Eins og vita mátti, er nú búið að umturna öllu svo á þessu Börsons-tímabili, að það má ekki safnast neinn sjóður. Það er sjálfsagt engin tilviljun, það er til hróss fyrir þjóð okkar, að það er ein bók, sem hefur orðið vinsæl hjá þjóðinni gegnum útvarpið. Það er bók eftir Norðmann,, sem var skrifuð eftir fyrra stríðið, sem dregur dár að aumingjaskap, uppskafningshætti og ræfildómi þeirra ríku. Þegar hún var lesin í útvarpið, varð hún vinsælli en nokkurt annað lesið mál hefur verið. Af hverju? Af því að við höfðum þá gamansemi, að við fundum, að þetta var talað til okkar gegnum þetta spaugilega ritverk, sem var gert til að draga sundur í háði menningarleysi stríðsgróðans, fundum, að það átti erindi til okkar. Ég hef ekki hirt um að vera við þessar umr., eftir að búið var að ganga frá barnaskólafrv., þar sem ekki var einu sinni hægt að fá kaupstaðina gegnum sína fulltrúa til að vera með breyt., sem gekk í þá átt að hjálpa fátækum kaupstaðabörnum, sem velta á mölinni á sumrin og enginn hugsar um. Þegar ég sá það hugarfar, sem lá á bak við slíkt, þá hætti ég að hafa áhuga fyrir því. Og það er þetta, sem leiðir af samkomulagi og fyrirframsamningum flokka, hvaða flokkar sem það eru. Framsfl. gerði slíkan slæman business við Alþfl. áður fyrr, en þessi verzlun er stærri. Þegar ég sá, að menn voru blindaðir, ekki farið eftir málstað og bezt, að vanþekkingin væri sem mest, þá var mér sama, og því hef ég ekki kært mig um að vera við þessar umr. Ég veit, að þetta er stór háðung fyrir þá, sem hafa barizt fyrir því, en það er leiðinlegt fyrir þá, sem hafa neyðzt til að greiða atkv. með því. En ég spái því, að þetta muni ekki gera mestan skaða, heldur muni það vera skömmin af því, sem verður mest, og þetta á sér sitt eigið heiti. Þetta er Bör-Börsons-stefnan, og bæði tryggingamálið og skólafrv. eru Öldurstaður íslenzks þjóðlífs.

Gísli Jónsson. Herra forseti. Ég neyðist til þess að reyna á þolinmæði hæstv. forseta út af því, sem hv. þm. S.-Þ. sagði um óskylt mál. Hann er að verða nátttröll í stjórnmálunum. Hann hefur flutt hér harða deilu á mál, sem ekki snertir það, sem er hér til umr., ræðu, sem er eins langt fyrir utan mannlífið og hann er nú. Sannleikurinn er sá, að þetta er eitthvert allra merkasta málið, sem fram hefur komið á Alþ., og, eins og einn flokksbróðir hans sagði, skapar nýja og betri veröld. Ég held, að hann á gamals aldri ætti að ganga í skóla hjá þessum flokksbróður sínum. Ég hef haft tækifæri til að kynna mér þetta mál miklu meira en flestir hv. þm. hér og stend óbundinn af þeim samningum, sem við það voru. Ég mundi hvenær sem væri með augun opin rétta upp hendina með þeim ákvæðum án nokkurra samninga, af því að ég trúi því, að þetta sé farsælasta og bezta mál, sem nokkurn tíma hefur verið afgr. á Alþ. Það er ekki von, að staurblindir menn geti séð sólina, eins og kom fram hjá þessum hv. þm. Mig undrar, að maður, sem er jafnglöggur og vel gefinn, skuli verða svona blindur af ofstæki eins og kom fram út af þessu máli. Og ef hann fær einhvern tíma dóm, þá fær hann harðan dóm fyrir, hvernig hann hefur nú snúizt gegn þessu langmerkasta máli, sem hefur komið fram á Alþ. Ég vil einnig benda honum á, sem hefur verið menntmrh., að það er langbezta útgerðin á Íslandi að geta menntað þjóðina. Það hefur sýnt sig á undanförnum áratugum, að þess vegna hefur íslenzka þjóðin komið fram málum sínum út á við, að hún hefur verið hlutfallslega betur menntuð en nokkur önnur þjóð í heiminum. Þess vegna er óhætt að fylgja menntamálafrv. Hitt er annað mál, að þar má deila um einstök atriði. Það þarf ekki að vera nein ásökun á gimstein, þó að þurfi að slípa hann, og það er einmitt verið að gera með menntamálafrv., slípa af þeim agnúana. En hann vill kannske það sama með þau og langmerkasta málið, grafa þau niður í skítinn. Þannig er hann að enda sína pólitísku braut á Íslandi. Hann hélt því fram, að það væri samið um öll þessi mál fyrirfram. Ég hef orðið var við annað, sem er sorglegra. Langflest ummælin frá framsóknarmönnum um þessi mál hafa stafað af því, þegar þeir hafa mótmælt þeim, hvort þau væru í samningunum eða ekki. Hafi þau verið í stjórnarsamningunum, þá hefur verið sjálfsagt að ganga á móti þeim með oddi og egg, og fyrir það ættu þeir að blygðast sín, því að það sýnir meiri þrælslund en nokkuð annað að geta ekki viðurkennt nokkurt atriði eða neitt gott mál hjá andstæðingi. Hv. þm. talaði með háði um þá nýríku. En ég held, að þeir nýríku menn á Íslandi hafi notað auðinn til að lyfta þjóðinni upp úr þeim skít, sem hún var í, síðan Framsfl. átti að stjórna landinu og gerði árum saman, og það eru engin sorgartíðindi, þó að einhver umbót verði þar á. Hann vill hafa gömlu aðferðina, sem dró niður í skítinn og gerir það að verkum, að hann getur ekki hugsað hærra en eins og það var hjá Framsfl., þar sem enginn gat hugsað rökrétt eða öðruvísi en eftir fyrirskipun. En menn, sem hafa staðið fyrir slíkum flokkum, verða að pólitískum nátttröllum í hinum nýja tíma, og það sýnir bezt ræða hv. þm. S.-Þ.



Ég skil ekki í því, hvernig mín tiltölulega milda ræða um þá ágætu persónu, Bör Börson, gat sett hv. þm. Barð. í svo órólegt skap. Ég verð að segja fyrir mitt leyti, að ég hef mætur á Bör, sérstaklega þegar hann er settur í hærra ljós, eins og margir okkar nýríku menn eru, og í því ljósi hugsa ég hann lifi hér. Bör er merkileg persóna og hans tími er einkennilegt tímabil, en það þarf ekki að fara í hringabrynju, þó að um það sé talað. Ég skil ekki í því, að hv. þm. Barð., sem er svo mikill verzlunarmaður, skuli ekki vita, hvernig gekk með stjórnarsamninginn. Það liggur fyrir, að Alþfl. kúgaði tryggingarnar inn á Sjálfstfl. með því að segja: Ef hinir flokkarnir taka þetta mál eins og verið hefur, þá verður engin stjórnarsamvinna. Hv. þm. spriklaði í fyrra eins og lax í neti út af launamálunum, af því að þessi hv. þm. sá, að þetta var vitleysa. Það hefur kannske hjálpað honum, að það voru nógu margir stjórnarstuðningsmenn, þess vegna gat hv. þm. sýnt sína náttúrlegu eiginleika með því að finna að þessu. Ég get sagt honum, að einu sinni þegar þessir samningar stóðu yfir, þá sagði ég við einn af þeim, sem stóðu að þessum samningum : Eruð þið búnir að ganga inn í stjórnarsamvinnuna? Hann svaraði: „Við höfum skotið minkinn.“ Það var skemmtilegt, að Alþfl. skyldi fá aðstöðu til að heimta sitt, en þrír menn sátu hjá, og hefðu þrír menn greitt atkv. á móti, hefði hv. þm. Barð. setið hjá með engar tryggingar og þessir tugir milljóna hefðu lent á öðrum stað en annars. - En nú skulum við hugsa okkur, að það komi aftur fátæktin, sem ég veit, að hv. þm. Barð. hefur einhvern tíma séð á Bíldudal eða annars staðar, þegar borgarstjórinn í Reykjavík fór land úr landi með hið bezta mál og fékk ekkert lán, þrátt fyrir það að Framsfl. væri búinn að ganga inn á ríkisábyrgð. Svona var ástatt þá. Og ég get sagt hv. þm. það, að þegar borgarstjórinn kom heim, þá hefði verið hægt að halda ræðu eins og hv. þm. hefur nú gert. Það var hægt að lýsa því, hvernig hann hafði farið í góðri trú og haldið, að það þyrfti ekki nema Reykjavík. Það hefði verið hægt að níðast á honum. En þetta var ekki þessum manni að kenna, heldur kom það af því, að land okkar var fátækt. Þess vegna vil ég segja við hv. þm. Barð., að það þýðir ekki fyrir hann að vera með neinn snúð hér um þessa hluti, það væri hægt að benda honum á mörg slík dæmi. Ég var skammaður eins og frekast var hægt fyrir það að lögleiða hér lítinn gagnfræðaskóla fyrir 20 árum, en í þessum skóla eru nokkur hundruð unglingar nú. En nú er verið að bíða eftir atkvgr. um það að lögleiða, að helmingur af Reykjavíkurbörnunum verði tekinn í menntaskólann, og þetta er Bör Börson. Hann er í öllum flokkum, en það er ákaflega mikið af honum í kringum hv. þm. Barð., og þess vegna eru kommúnistar nú í svo léttu skapi.