Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Hæstv. forseti. Í frv. því sem hér er til umræðu og dreift hefur verið á þskj. 824 eru lagðar til breytingar á 112. gr. laga um meðferð opinberra mála, nr. 74/ 1974. Í 1. gr. frv. er lögð til sú breyting að heimilt verði að gera dómsátt í málum sem hafa í för með sér sviptingu ökuréttinda í þrjú ár eða skemmri tíma. Samkvæmt gildandi lögum er þessi heimild bundin við að svipting ökuréttinda sé eitt ár eða skemmri tími. Í nýju umferðarlögunum sem tóku gildi 1. mars sl. var breytt ákvæðum um ökuleyfissviptingar á þann veg að fyrir ítrekaðan ölvunarakstur er nú gert ráð fyrir að dæmd verði tímabundin ökuleyfissvipting í 2–3 ár en samkvæmt eldri lögum var skylt að svipta menn ökuleyfi ævilangt fyrir ítrekaðan ölvunarakstur. Í dómsframkvæmd er langalgengast að dæmd sé sekt fyrir ítrekaðan ölvunarakstur og í flestum tilfellum eru þessi brot skýlaust sönnuð. Ég tel að það sé bæði sökunaut og dómskerfinu í hag að þessi mál fái eins greiða meðferð og kostur er. Þá tel ég að refsing sem kemur í sem beinustu framhaldi af brotinu hafi ríkari áhrif og jákvæðari en þegar langur tími líður frá afbroti til viðurlaga. Á undanförnum árum hafa borist til fullnustu 450–600 sektardómar á hverju ári, og þótt það hafi ekki verið athugað sérstaklega tel ég ekki fjarri lagi að ætla að um 300 af þessum 450–600 sektardómum hafi verið fyrir ítrekaðan ölvunarakstur. Fyrir dómskerfið hefði það umtalsverða hagræðingu í för með sér að heimilt verði að ljúka þessum málum með dómsátt. Ég ætla að reyna að skýra þetta nánar. Mál sem sætir ákæru og dómi fer fyrst frá lögreglu til ríkissaksóknara sem gefur út ákæru og sendir viðkomandi dómstól sem kveður upp dóm og sendir ríkissaksóknara sem síðan sendir hann dómsmrn. ef ekki er um áfrýjun að ræða og ráðuneytið sendir hann áfram lögreglustjóra til fullnustu sem að fullnustu lokinni sendir hann ráðuneytinu á ný. Á öllum stigum fer fram ákveðin vinnsla og meðferð á málinu, misjafnlega tímafrek. Í flestum tilfellum þegar um dómsátt er að ræða fer málið hins vegar beint frá lögreglu til dómstóls og þaðan til lögreglunnar á ný til fullnustu. Þetta ákvæði um að heimila dómsáttir í þessum málaflokki held ég að gæti verið mjög til bóta. Í 2. gr. frv. er svo lagt til að fjárhæðir í 112. gr. laga um meðferð opinberra mála verði hækkaðar, en þarna er um að ræða sektarheimildir lögreglustjóra og lögreglumanna og heimild lögreglustjóra til að ákveða eignaupptöku vegna brota sem sektarheimild hans nær til, svo og heimild dómara til að ákveða eignaupptöku ef brot er skýlaust sannað en sökunautur finnst ekki eða er ókunnugur. Fjárhæðir þessar hafa staðið óbreyttar frá árinu 1982. Þessar sektar- og upptökuheimildir hafa gefið góða raun og létt verulega álagi af dómstólunum. Til þess að heimildirnar séu virkt úrræði þurfa þær auðvitað að fylgja verðlagsþróun og er hér gerð tillaga um að þessar fjárhæðir verði hækkaðar til samræmis við verðlagsþróun. Hæstv. forseti. Ég tel ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta frv. og legg til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. allshn. þessarar deildar.



Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frv. sem fjallar um þinglýsingu veðbanda á bifreiðir, en frv. er fylgifrv. með frv. sem ég hef áður mælt fyrir hér í deildinni og er nú til meðferðar í hv. allshn., en það fjallar um breytingar á umferðarlögum, m.a. þess efnis að númeraskráning bifreiða eftir umdæmum verði felld niður. Grein er gerð fyrir efni frv. í athugasemdum sem því fylgja, en það leiðir af breyttu fyrirkomulagi númeraskráningarinnar á ökutækjum og gengur að öðru leyti út frá óbreyttum lögum um þinglýsingar. Með frv. til laga um aðskilnað dómsvalds og umboðsstjórnar í héraði sem lagt hefur verið fram í Nd. fylgir hins vegar annað frv. um breytingu á þinglýsingalögum og miðast það frv. við það að gera þinglýsingarnar að stjórnvaldsathöfn í stað dómsúrskurðar. Þar sem óvissa er um framgang dómstólafrv. á þessu þingi og áformuð gildistaka þess er auk þess ekki fyrr en sumarið 1990 en áformuð gildistaka þeirrar breytingar sem hér er lögð til í byrjun næsta árs, kemur sú óvanalega staða upp að ég legg nær samtímis fram tvö frumvörp til breytinga á einum og sömu lögunum, þinglýsingalögunum. Skýringin er sem sagt sú sem ég nú hef nefnt að þau eru fylgifrumvörp hvort með sinni lagabreytingunni sem óvíst er að eigi fullkomna samleið á þessu þingi. Hæstv. forseti. Ég legg til að þessu tæknilega og einfalda frv. verði vísað til 2. umr. og hv. allshn. þar sem það síðan geti átt samleið með frv. um breytingar á umferðarlögum sem er til meðferðar hjá hv. allshn.



Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um breyt. á ábúðarlögum á þskj. 791. Efni frv. fjallar um það að í 15. gr. ábúðarlaganna komi ný mgr. sem hljóðar á þessa leið: "Þá er ábúanda ríkisjarðar heimilt að veðsetja ábýlisjörð sína til tryggingar lánum sem hann á kost á í Búnaðarbanka Íslands, til bústofnskaupa." Samkvæmt núgildandi ábúðarlögum hefur ábúandinn heimild til að veðsetja ríkisjörð til framkvæmda á bújörðinni, en hins vegar ekki ótvírætt til bústofnskaupa. Þetta hefur verið leyst áður þannig að sveitarfélag hefur veitt ábyrgð sem Stofnlánadeild landbúnaðarins hefur metið gilda. Nú er hins vegar búið að breyta sveitarstjórnarlögum á þann veg að slík ábyrgð er sveitarfélagi ekki lengur heimil, en þá lenda ábúendur ríkisjarða í verri aðstöðu en aðrir bændur og má segja að í sumum tilvikum geti þetta beinlínis sett mönnum stólinn fyrir dyrnar hvað snertir ábúð slíkra jarða. Þetta hefur komið upp núna sérstaklega vegna þess vanda sem refabændur hafa lent í við verðfall á refaskinnum, þegar þeir hafa viljað breyta til og fá minka í stað refa, að einhverjum hluta til a.m.k., og nota þannig fjárfestingar sem fólgnar eru í byggingum á jörðinni. Af þeim sökum er frv. flutt og þess vænst að það geti fengið greiða afgreiðslu í gegnum hv. deild, en ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði málinu vísað til 2. umr. og hv. landbn.

Heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra (Guðmundur Bjarnason): Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um eiturefni og hættuleg efni á þskj. 795, 445. máli Ed. Með lögum nr. 85/1968 var í fyrsta sinn kveðið á um eiturefni og hættuleg efni á heildstæðan hátt hér á landi. Hefur verið starfað eftir þessum lögum síðan hvað snertir flokkun, merkingar, tilbúning, innflutning og dreifingu eiturefna og hættulegra efna. Í lögunum er m.a. að finna fyrstu ákvæði er taka á iðnaðarmengun hér á landi þannig að lögin voru á vissan hátt afsprengi þeirrar umhverfismálaumræðu sem hófst hér á ofanverðum sjöunda áratugnum. Allt fram að gildistöku nýrra laga um hollustuhætti og heilbrigðiseftirlit 1. ágúst 1982 voru lög um eiturefni og hættuleg efni grundvallarlög á sviði mengunarvarnaréttar og fyrsta reglugerð um varnir gegn mengun af völdum eiturefna og hættulegra efna, er sett var 1972, var byggð á þessum lögum. Í lögunum er greint á milli eiturefna annars vegar og hættulegra efna hins vegar og gilda um þessi efni mismunandi ákvæði. Það er þó sameiginlegt að eiturefnanefnd sem sett var á laggirnar með lögunum frá 1968 gerir tillögur um flokkun efna á lista annars vegar yfir eiturefni og hins vegar yfir hættuleg efni. Öll meðferð eiturefna lýtur miklu strangari reglum en meðferð hættulegra efna, ekki síst hvað snertir innflutning og dreifingu. Sala hættulegra efna er hins vegar háð ákveðnum skilyrðum sem ekki eru eins ströng. Á undanförnum árum hafa verið sett margs konar lög er beinlínis kveða á um ýmiss konar starfsemi er lýtur að eiturefnum og hættulegum efnum, ekki síst eftirlit með þessum efnum. Má hér nefna lög nr. 46 1980, um Vinnueftirlit ríkisins, lög nr. 109/1984, um hollustuhætti og heilbrigðiseftirlit, þar sem mælt er fyrir um heilbrigðiseftirlit sveitarfélaga og starfsemi Hollustuverndar ríkisins og lög nr. 108/1984, um Lyfjaeftirlit ríkisins. Einnig má nefna lög nr. 59 1983, um heilbrigðisþjónustu, þar sem mælt er fyrir um aðra skipan læknishéraða og starfsemi héraðslækna en í gildi voru þegar gildandi eiturefnalög voru sett. Þar að auki hefur eftir gildistöku laganna tekið til starfa sérstakt heilbrigðisráðuneyti en þessi mál voru áður vistuð í dómsmrn. og framkvæmdin að verulegu leyti falin embætti landlæknis þótt framkvæmdin hafi á undanförnum árum mótast eftir öðrum leiðum. Með bréfi, dags. 13. sept. 1984, skipaði þáv. heilbr.- og trmrh., Matthías Bjarnason, nefnd sem var falið að endurskoða lög um eiturefni og hættuleg efni nr. 85/1968, með síðari breytingum, ekki síst með hliðsjón af því sem áður hefur verið nefnt. Nefndinni var hins vegar ekki ætlað að gera tillögur um skipan þessara mála innan matvælasviðsins þar sem hugmyndir eru uppi um það að kveða sérstaklega á um það í sérlöggjöf um matvæll og er ætlunin að ýta því starfi úr vör á þessu ári. Í nefndinni áttu sæti Ingolf J. Petersen, deildarstjóri lyfjamáladeildar heilbr.- og trmrn., en hann var jafnframt formaður nefndarinnar, Ólafur Pétursson, forstöðumaður mengunarvarna Hollustuverndar ríkisins, og dr. med. Þorkell Jóhannesson prófessor, formaður eiturefnanefndar. Nefndin skilaði áliti til ráðuneytisins á síðasta ári í formi frv. til laga ásamt athugasemdum. Nefndin var sammála um að sérstaklega þyrfti að lagfæra lög um eiturefni og hættuleg efni vegna þeirra breytinga sem orðið hafa frá gildistöku þeirra 1968, ekki síst með tilkomu þeirra laga sem ég áður nefndi. Enn fremur þyrfti að taka á þeim þáttum sem snerta landlæknisembættið, en landlæknir fór með umsjón málaflokksins þegar gildandi lög voru samþykkt. Nefndin er þeirrar skoðunar að lög um eiturefni og hættuleg efni eigi áfram að vera rammalög þar sem kveðið er á um framkvæmdina að verulegu leyti í reglugerðum. Að fengnum tillögum nefndarinnar sendi ráðuneytið frv. til umsagnar ýmissa aðila, m.a. Vinnueftirlits ríkisins, Hollustuverndar ríkisins og Lyfjaeftirlits ríkisins, er hafa með að gera eftirlit á þessu sviði í einni eða annarri mynd. Að fenginni umsögn þessara aðila fóru starfsmenn ráðuneytisins ítarlega yfir lagafrv. og athugasemdir og reyndu að samræma athugasemdirnar og færa þær inn í lagafrv. eftir því sem ástæða þótti til. Frv. það sem hér liggur frammi er að langmestu leyti samhljóða tillögum endurskoðunarnefndarinnar. Þó hefur verið gerð ein veigamikil breyting frá tillögum nefndarinnar og snertir hún ákvæði 2. gr. frv. þar sem lagt er til varðandi flokkun efna á lista yfir eiturefni og hættuleg efni, að flokkunin fari eftir skaðlegum áhrifum og notkunarsviði efnanna en ekki eftir fyrirframgefnum flokkunarreglum eins og gildandi lög gera ráð fyrir. Er þetta gert fyrst og fremst með það fyrir augum að hægt verði að kveða á um flokkun, merkingu og bann og takmörkun við notkun í einni og sömu reglugerð og á þann hátt farið inn á sömu braut og Efnahagsbandalag Evrópu og önnur Norðurlönd hafa mótað. Með þessu er lagt til að reynt verði að samræma íslenska flokkunar- og merkingarkerfið og kerfi Efnahagsbandalagsins og annarra Norðurlanda, en íslensk stjórnvöld hafa þegar skuldbundið sig til þess að samræma þessar reglur, ekki síst í norrænu samstarfi. Samræmd flokkun og samræmdar merkingar hljóta að teljast mikill kostur auk þess sem þær auðvelda eftirlit með innflutningi, framleiðslu og dreifingu á eiturefnum og hættulegum efnum. Jafnframt er þess að geta að eftirlitsaðilar, þ.e. Vinnueftirlit ríkisins, Heilbrigðiseftirlit sveitarfélaga, Hollustuvernd ríkisins og Lyfjaeftirlitið telja fyllilega tímabært að hér á landi verði teknar upp hliðstæðar merkingar og hliðstæðar flokkunarreglur og gilda í nágrannalöndunum. Ég vil geta þess sérstaklega að sem stendur er unnið að reglugerð hér að lútandi og er reglugerðin reyndar tilbúin, en hún tekur mið af breyttum lögum og sömu reglum og gilda í nágrannalöndunum en tekur að sjálfsögðu ekki gildi eða verður ekki gefin út fyrr en og ef eða þegar frv. hefur orðið að lögum. Varðandi einstaka efnisþætti frv. vil ég taka eftirfarandi fram: Ekki þykir ástæða til þess að breyta flokkun efna í tvo höfuðflokka, þ.e. annars vegar eiturefnin og hins vegar hættuleg efni. Þetta byggist á því að eiturefnin, sbr. II. kafla laganna, eru ekki í frjálsri sölu, en hættuleg efni, sbr. Ill. kafla, eru það hins vegar nema annað sé sérstaklega ákveðið. Eiturefni eru skaðvænlegri en hættuleg efni og líklegri til þess að valda eitrun. Því eru þau yfirleitt ekki látin út nema til þeirra sem hafa tilskilin leyfisskírteini og sala þeirra og innflutningur er háður sérstökum skilyrðum. Slík fyrirmæli gilda hins vegar yfirleitt ekki um hættuleg efni nema í undantekningartilvikum. Varðandi starfsemi eiturefnanefndar er gert ráð fyrir að hún starfi áfram en verði skipuð sex mönnum í stað fjögurra og fimm þegar fjallað er um notkun eiturefna í landbúnaði. Ástæða fyrir fjölgun nefndarmanna er sú að gert er ráð fyrir því að fulltrúi landbrn., sem á að hafa sérþekkingu á notkun eiturefna og hættulegra efna í landbúnaði og garðyrkju, verði fastur fulltrúi í nefndinni í staðinn fyrir að vera lausafulltrúi og eingöngu til taks þegar fjallað er um notkun þessara efna í landbúnaði og garðyrkju. Enn fremur er bætt við nefndarmanni með efnafræðilega þekkingu þannig að annar skal hafa fræðilega þekkingu en hinn tæknilega. Í gildandi lögum er gert ráð fyrir einum aðila en ekki gert upp á milli þekkingar. Auk þess er lagt til að eiturefnanefnd starfi framvegis meira sem sérfræðinefnd og að störf hennar verði minna í formi stofnunar, en töluverðrar tilhneigingar hefur gætt á undanförnum árum til þess að fela nefndinni störf, þar með talin eftirlitsstörf. Öll skrifstofuvinna og eftirlitsvinna er í dag í höndum eftirlitsstofnana sem þegar hafa verið nefndar. Er því ekki ástæða til þess að fela nefndinni það hlutverk. Auk þess eru lagðar auknar upplýsingaskyldur á nefndina og bætt inn málaflokkum sem ástæða er til að nefndin fjalli um, t.d. að gera tillögur um viðbrögð við slysum af völdum eiturefna og hættulegra efna svo að dæmi sé tekið. Varðandi útgáfu leyfisskírteina, svokallaðra eiturbeiðna, er lagt til í frv. að heilbrigðisfulltrúar sveitarfélaganna gefi út eiturbeiðnir í stað lögreglustjóra, enda er þannig búið að heilbrigðiseftirliti í dag að heilbrigðisfulltrúar þurfa sérstakt leyfi til starfa og liggur að baki því viðurkennd sérþekking. Það er nýmæli að leitað skuli umsagnar eiturefnanefndar áður en leyfi er gefið út. Vísast nánar um þetta til 7. gr. frv. Í gildandi lögum er gert ráð fyrir því að sé veitt undanþága frá ákvæðum laganna skuli hún auglýst sérstaklega, þ.e. megi selja efnin á frjálsum markaði, t.d. í almennum verslunum. Reynslan hefur sýnt að ekki er þörf fyrir þessa undanþágu og er hún því felld niður, en í stað þess er látið nægja að heimila sölu á frjálsum markaði á tilteknum varningi er inniheldur eiturefni. Þetta fyrirkomulag mun auðvelda framkvæmd laganna verulega. Rétt er að vekja athygli á því að í 9. gr. er að finna nýmæli í samræmi við það sem ég hef áður sagt um að samræma flokkun og merkingarreglur, en þar segir að íslensk eiturmerki skuli vera í samræmi við hliðstæð eiturmerki í nágrannalöndunum svo sem kostur er. Í 12. gr. frv. er að finna heimild fyrir Hollustuvernd ríkisins til að setja reglur um varðveislu hættulegra efna í matvöruverslunum og öðrum verslunum að höfðu samráði við eiturefnanefnd. Þetta er gert til þess að tryggja að hættuleg efni séu ekki höfð innan um matvæli og þess háttar vörur. Sem dæmi um slík efni má nefna alls konar hreinsi- og þvottaefni. Í 13. gr. er að finna nýmæli sem ætlað er að sporna við þeirri hættu er fylgir notkun lífrænna leysiefna. Lífræn leysiefni eru mikið notuð til þess að leysa ýmis efni og efnasambönd sem torleyst eru í vatni, svo sem í lími, í málningu og lökkum og til eldsneytis. Notagildi þessara lífrænu leysiefna er talið mjög mikið, en eituráhrif margra eru að sama skapi lítið rannsökuð. Eiturefnanefnd er falið að reyna að stýra notkun þessara efna þannig að hættuminni efni verði notuð í stað hinna hættumeiri og er þar sérstaklega höfð í huga snefun eða sniff unglinga, sbr. nánar í 13. gr. frv. Þótt ekki hafi það verið hlutverk endurskoðunarnefndarinnar að gera tillögur um skipan mála varðandi eiturefni og hættuleg efni innan matvælasviðsins var eigi að síður talið ráðlegt að viðhalda gildandi ákvæðum í lögum um eiturefni og hættuleg efni uns ný lög um notkun eiturefna og hættulegra efna í matvælum eða mengun matvæla af völdum slíkra efna hafa verið sett, sbr. það sem ég sagði hér áður um setningu nýrra laga um tilbúning og dreifingu matvæla. Vísast enn fremur í ákvæði til bráðabirgða hvað þetta snertir. Rétt er að vekja athygli á nýmæli í 19. gr. þar sem lagt er til að eiturefnanefnd verði falið að fylgjast með upplýsingum um rannsóknir er varða krabbamein eða illkynja frumubreytingar í mönnum og dýrum af völdum eiturefna og hættulegra efna. Enn fremur er rétt að vekja athygli á nýmælum í 21. gr. þar sem mælt er fyrir um það að merkja skuli farartæki er flytja eiturefni og hættuleg efni, en slíkur flutningur hefur færst í vöxt á undanförnum árum og má þar sem dæmi nefna tankbíla garðúðunarmanna. Eins og þegar hefur komið fram í máli mínu er ekki reiknað með því í frv. að eiturefnanefnd verði eftirlitsaðili með framkvæmd laganna. Þess í stað er gert ráð fyrir að heilbrigðiseftirlit sveitarfélaganna komi í auknum mæli inn sem eftirlitsaðili og að öðru leyti er gert ráð fyrir þeim eftirlitsaðilum sem starfa að þessu eftirliti í dag eins og Vinnueftirlitinu innan vinnustaða, Lyfjaeftirliti ríkisins varðandi lyfjaframleiðslu fyrirtækja og lyfjabúðir og Hollustuvernd ríkisins. Einnig geta þar komið til lögreglustjórar og embættislæknar, þ.e. héraðslæknar og heilsugæslulæknar. Í frv. sjálfu er ekki fjallað um valdsvið og þvingunarúrræði eftirlitsaðila, heldur er skírskotað til þeirra laga sem gilda um hinar einstöku eftirlitsstofnanir, en þau hef ég nefnt hér áður. Í 2. gr. frv. er gert ráð fyrir að haldið verði í skilgreiningarnar eiturefni og hættuleg efni. Jafnframt er gert ráð fyrir að nánari ákvæði um flokkun verði sett í reglugerð að fengnum tillögum eiturefnanefndar. Nú liggur ljóst fyrir að flokkun með reglugerð getur tekið langan tíma og er því lagt til í 24. gr. frv. að eiturefnanefnd geti einhliða, að höfðu samráði við Hollustuvernd ríkisins, flokkað á lista og kveðið á um notkun eða bann við notkun efna eða efnasamsetninga sem uppvís verða eða grunur leikur á að geti við venjulega notkun falið í sér óvænta hættu á eitrun eða hættu fyrir heilsu manna eða dýra. Á þennan hátt á að vera hægt að taka á öllum málum strax og hættan verður ljós eða grunur leikur á að um hættu geti verið að ræða. Gert er ráð fyrir því að ráðherra staðfesti ákvörðun eiturefnanefndar í reglugerð innan árs frá því að ákvörðun er tekin, annars falli hlutaðeigandi efni eða efnasamsetning sjálfkrafa út af lista. Í 27. gr. er lagt til að lögfest verði ákvæði um samstarfsnefnd eftirlitsaðila með framkvæmd ákvæða laganna og er höfð til hliðsjónar skipan núverandi samstarfsnefndar sem starfar í samræmi við ákvæði reglugerðar nr. 238/1986, um eftirlit með framkvæmd ákvæða laga um eiturefni og hættuleg efni, en til þessa nefndarstarfs var formlega stofnað með reglugerð nr. 455/1975, með sama heiti. Í þessari nefnd eiga sæti auk fulltrúa heilbr.- og trmrh. fulltrúi eiturefnanefndar, fulltrúi Hollustuverndar ríkisins, fulltrúi Lyfjaeftirlits ríkisins og fulltrúi Vinnueftirlits ríkisins. Er hlutverk nefndarinnar að fjalla um verkaskiptingu milli eftirlitsaðila í takmarkatilfellum og um samræmingu aðgerða. Gert er ráð fyrir að eiturefnanefnd sem nú situr starfi út yfirstandandi ár þótt lögin öðlist gildi frá og með 1. júlí á þessu ári, nái þau fram að ganga. Helgast þetta af því að töluverðan tíma getur tekið að endurskipa í nefndina, enda er ekki hlaupið að því að fá til þá sérþekkingu sem krafist er lögum samkvæmt. Ég vil að lokum geta þess að á fundi samstarfsnefndar um eftirlit með framkvæmd ákvæða laga nr. 851I968, um eiturefni og hættuleg efni, sem starfar samkvæmt reglugerð nr. 238/1986 og ég fjallaði um hér á undan, var nýlega samþykkt að beina þeim tilmælum til mín að í frv. til laga um eiturefni og hættuleg efni verði sett ákvæði sem heimila að banna megi afhendingu tiltekinna hættulegra efna nema viðkomandi uppfylli sömu skilyrði og gilda um útlát eiturefna. Samþykkt þessi var gerð í framhaldi af því að upp hafði komist um framleiðslu á amfetamíni í heimahúsi. Lyfjaeftirlit ríkisins var kallað til aðstoðar við rannsókn málsins og hefur undir höndum lista yfir efni sem notuð voru við framleiðsluna og voru þar á meðal tvö efni á lista 1, þ.e. sterkt eitur, eitt efni á lista 2, þ.e. efni sem flokkað er undir og kallað eitur, og fjölmörg á listum 3 og 4 en þeir fjalla um hættuleg efni. Efni þessi höfðu fengist keypt hjá lyfjaheildsölum og nokkrum öðrum aðilum án þess að athugasemd væri gerð og er ljóst að sala efna á lista 1 og 2 brýtur í bága við ákvæði gildandi laga og reglugerða. Telur nefndin brýnt að sett verði inn í lög um eiturefni og hættuleg efni heimild sem veitir leyfi til þess að takmarka sölu á hættulegum efnum til einstaklinga. Ég kem þessum sjónarmiðum hér með á framfæri við heilbr.- og trn. og bið hana að kanna málið sérstaklega, en ekki er gert ráð fyrir þessum takmörkunum í frv. þar sem sú athugasemd kom seinna fram eða eftir að frv. hafði verið lagt fram hér á þingi. Telst mér til að þessi ákvæði varðandi takmörkun á útlátum hættulegra efna ættu heima í 11. gr. Þótt frv. þetta sé seint fram komið held ég að í því sé ekki að finna nein veigamikil atriði sem gætu valdið deilum. Hér er um að ræða tillögur um breytingar á lögum sem flestar leiða af breytingum í þjóðfélaginu á þeim 20 árum sem lögin hafa verið í gildi og breytingar á ýmiss konar sérlöggjöf sem sett hefur verið á þeim tíma auk þess sem breytingarnar styðjast við skuldbindingar íslenskra stjórnvalda í alþjóðasamstarfi. Ég tel brýnt að frv. nái fram að ganga á yfirstandandi þingi, ekki síst til þess að skapa grundvöll til setningar reglugerðar um merkingar, flokkun, tilbúning og fleira þegar í hlut eiga vörur er innihalda eiturefni og hættuleg efni þannig að hér gildi svipaðar reglur og í nágrannalöndunum. Auk þess minni ég á að það er þýðingarmikið að frv. fái afgreiðslu í tengslum við frv. um hollustuhætti og heilbrigðiseftirlit sem einnig er til meðferðar hér í hv. deild. Virðulegi forseti. Ég legg til að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. heilbr.- og trn. með beiðni um að nefndin hraði störfum svo að frv. geti orðið að lögum á yfirstandandi þingi.



Virðulegi forseti. Aðeins nokkur orð um þetta mikilvæga mál sem hæstv. ráðherra hefur nýlokið að mæla fyrir. Það er enginn vafi á því að hér er hreyft mjög brýnu máli sem í heild sinni varðar sívaxandi vanda í okkar þjóðfélagi, þ.e. meðferð eiturefna og hættulegra efna. Og hefur reyndar lengi verið beðið eftir viðhlítandi úrræðum í þeim efnum. Áður framlagt frv. á þessu þingi um breytingu á lögum um hollustuvernd og heilbrigðiseftirlit hefur verið til umfjöllunar í heilbr.- og trn. þessarar deildar nú um nokkurn tíma. Þar er um að ræða ýmsar kerfisbreytingar svo og betrumbætur á þeim lögum og snar þáttur í þeim breytingum sem þar er verið að gera varðar einmitt meðferð eiturefna og annarra mengunarvalda. Ég verð aðeins að taka það fram við hæstv. ráðherra að mér þykir reyndar mjög miður að þetta frv. sem hér er til umræðu skyldi ekki hafa komið fram fyrr og þess vegna fengið umfjöllun og meðhöndlun í nefndinni jafnhliða hinu frv. vegna þess að þau eru svo nátengd. Það hefði flýtt mjög fyrir umfjöllun frv. um hollustuvernd og heilbrigðiseftirlit, hygg ég, því að það er mikill áhugi á því í nefndinni að afgreiða það sem best megi vera og tryggja að þessum málaflokki verði sinnt í framtíðinni bæði hvað varðar endurskipulagningu á starfseminni og ekki síst hvað varðar fjármögnun hennar. Þar hefur aðallega vantað að nógu vel væri gert hingað til. Ég legg áherslu á og vona að þessi mál tefjist ekki úr hömlu, en hins vegar hefði verið mun betra að fá þetta frv. miklu fyrr þannig að við hefðum getað fjallað betur um málin bæði í nefndinni.



Hæstv. forseti. Ég fagna því að þetta frv. er komið fram og jafnframt lýsi ég því yfir að það hefði verið gott að fá frv. fyrr eins og kom fram í máli hv. 6. þm. Reykv. En það sem ég vildi aðallega benda á við fyrstu skoðun þessa frv. eða gera athugasemdir við er 7. gr. Þar er gert ráð fyrir að heilbrigðisfulltrúar gefi út eiturbeiðnirnar sem ég held að hljóti að verða til bóta. Afgreiðsla þessara mála hefur verið nokkuð þung í vöfum eins og áður var. En það sem mér finnst kannski vera athugandi er 3. málsgr. 7. gr. þar sem gert er ráð fyrir að iðnaðarmenn eða aðrir einstaklingar, sem að staðaldri við störf sín nota tiltekin eiturefni, þurfi að sækja um á eins til þriggja ára fresti. Það má segja að það sé ekkert athugavert við það, en þarna er oft um að ræða, t.d. í landbúnaði, menn sem hafa áratugum saman notað þessi efni til sömu nota og þá dettur manni í hug hvort endilega sé nauðsynlegt að það þurfi að leita umsagnar eiturefnanefndar í hvert sinn þegar um slíka aðila er að ræða. Þetta vildi ég aðeins láta koma fram strax við 1. umr. og mun óska eftir að verði athugað nánar því ég tel að þarna sé verið að gera málið óþarflega flókið og þungt í vöfum við afgreiðslu. Þar sem ég á sæti í þeirri nefnd sem fær þetta mál til meðferðar mun ég fá tækifæri til að skoða það nánar í nefndarstörfum.

Heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra (Guðmundur Bjarnason): Virðulegi forseti. Ég þakka þeim hv. þm. sem hér hafa tekið til máls fyrir þeirra ummæli um frv. og það að þeir telja hér mikilvægt mál á ferðinni. Það gefur mér vonir til þess að halda að nefndin og deildin muni leggja sig fram um að afgreiða málið að sjálfsögðu samviskusamlega, en líka helst sem fyrst. Ég viðurkenni að málið er auðvitað seint fram komið, of seint miðað við þann knappa tíma sem eftir er til þingstarfa og þann mikla málafjölda sem nú liggur fyrir Alþingi, báðum deildum Alþingis, en ég vænti þess þó að einmitt í tengslum við afgreiðslu á frv. um hollustuhætti og heilbrigðiseftirlit, sem nefnt var hér í umræðunum, takist að afgreiða þetta mál einnig þó það hefði verið æskilegt að þau hefðu verið rædd meira saman af því að þessi mál tengjast og eru að verulegu leyti skyld. Nú er mér kunnugt um að heilbr.- og trn. hefur unnið vel að hinu málinu. Það er ekki fyrir það að það hafi legið þar óhreyft eða án umræðu. Ég hef fylgst með því í gegnum nefndarmenn og formann hv. nefndar að það hefur verið unnið að málinu og nefndarmenn hafa þar fullan hug á því að reyna að koma því frá. Ég þakka fyrir þann áhuga, en ítreka að ég vonast til þess að okkur takist að afgreiða bæði þessi mál. Varðandi athugasemdir frá hv. 6. þm. Reykn. um einstakar greinar er auðvitað ekkert um það að segja annað en að nefndin taki til athugunar það sem hv. þm. hefur bent á. Vil ég fá að beina því til nefndarinnar hvort ekki megi breyta þarna um eitthvað. Ég vil einnig í því sambandi bjóða fram aðstoð starfsmanna ráðuneytisins. Ef þeirra aðstoð má verða til að flýta fyrir nefndarstarfi veit ég að það er auðfengið og vænti þess að nefndarmenn muni þá kalla eftir slíkri aðstoð ef þeir telja hana mega verða að gagni.



Virðulegi forseti. Frv. það sem ég mæli fyrir á þskj. 798 um breytingu á 81. gr. laga nr. 60/1984, um Húsnæðisstofnun ríkisins, fjallar um breytingu á kaflanum um byggingarsamvinnufélög. Breyting sú sem hér er lögð til að gerð verði felur í sér að einstaka byggingarflokkum í byggingarsamvinnufélögum verði heimilað að segja sig úr félaginu þegar tengsl íbúðareigenda við félagið eru orðin lítil. Efni þess ákvæðis sem hér er lagt til að breytt verði hefur staðið óbreytt frá fyrstu tíð, bæði á meðan lögin um byggingarsamvinnufélög voru sjálfstæð lög og einnig eftir að þau voru felld inn í lögin um Húsnæðisstofnun ríkisins. Þannig tekur 81. gr. laga um Húsnæðisstofnun ríkisins mið af þeim tímum þegar byggingarsamvinnufélög áttu kost á að gefa út skuldabréf með ríkisábyrgð. Eðlilegt var, meðan þessi háttur var viðhafður og heimildin notuð, að byggjendur gætu ekki hvenær sem þeim datt í hug eða það þjónaði hagsmunum þeirra sagt skilið við byggingarsamvinnufélagið, a.m.k. ekki fyrr en full skil höfðu verið gerð á slíkum skuldum. Fjármögnun húsnæðis á eins og kunnugt er sér stað með allt öðrum hætti nú á dögum. Það má því segja að umrædd ákvæði laganna séu orðin eins konar eftirlegukind sem láðst hefur að færa til nútímahorfs. Þegar íbúðareigandi, sem byggt hefur íbúð á vegum byggingarsamvinnufélags, hefur staðið skil á öllum sínum fjárhagslegu skuldbindingum gagnvart félaginu má segja að sameiginlegir hagsmunir hans og félagsins séu ekki lengur til staðar nema sá hinn sami hugsi sér að byggja aftur á vegum félagsins. Það sýnist því ekki þjóna neinum tilgangi að halda í lagafyrirmæli sem þvinga fólk til veru í félagsskap sem það finnur ekki sjálft að hafi neitt gildi fyrir sig, aðeins vafstur og fyrirhöfn við það að félagið falli formlega frá forkaupsrétti við hver eigendaskipti á viðkomandi íbúð. Rétt þykir að nokkur tími líði frá því að byggingarhlutverki félagsins er lokið og þar til byggingarflokkurinn geti sem heild sagt sig úr félaginu þannig að íbúðareigendur geti sem best gert sér grein fyrir stöðu sinni gagnvart félaginu. Ég hef hér lagt til að sá tími verði fimm ár. Ekki þykir rétt að svo komnu máli að gefa þetta alveg frjálst heldur verði félmrh. falið að meta í hverju tilfelli hvort rétt sé að verða við beiðni um úrsögn byggingarflokks úr byggingarsamvinnufélagi. Virðulegi forseti. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. félmn.



Virðulegi forseti. Ég ætlaði ekki að blanda mér í umræður um þetta frv. sérstaklega, en úr því að lögin um Húsnæðisstofnun eru komin á dagskrá er kannski rétt að rifja upp að þetta er þriðja stjfrv. sem liggur fyrir þinginu um breytingu á lögum um Húsnæðisstofnun ríkisins, það er nú hvorki meira né minna. Þ.e. þetta frv. í fyrsta lagi, í öðru lagi frv. um breytingu á ákvæðum um skyldusparnað og í þriðja lagi ný lagaákvæði um kaupleiguíbúðir. Loks liggur núna fyrir skýrsla frá ákveðinni nefnd á vegum hæstv. félmrh. um úttekt á húsnæðiskerfinu í heild. Það hefur komið fram að ástandið er þar mjög bágborið. Þar hafa menn valið þann kostinn í seinni tíð að lofa fólki gulli og grænum skógum, en hvorugt er til þegar á á að herða. Biðlistar eru langir og nálgast ískyggilega aldamótin, þeir sem eru að skrá sig á biðlistana þessa dagana, og ljóst að kerfið stenst ekki eins og sakir standa. Þess vegna er eðlilegt þegar málinu er hreyft hér í hv. deild, þó að það snerti einkum ákvæðin um byggingarsamvinnufélög, að inna hæstv. ráðherra eftir því hvaða ráðstafana ríkisstjórnin hyggst grípa til til að stytta þessa biðlista, hvaða hugmyndir ríkisstjórnin er með uppi varðandi afgreiðslu á stjfrv. sem hér liggja fyrir. Hæstv. félmrh. lýsti því yfir í blöðum fyrir nokkru að hún mundi segja af sér ráðherrastörfum ef frv. til 1. um kaupleiguíbúðir yrði ekki afgreitt sem lög. Ég sé nú engin merki þess að þetta frv. sé að fara í gegnum þingið, ég hef ekki frétt af nál., og vil þá spyrja hæstv. ráðherra hvort hún er á leiðinni með að segja af sér eða hvort það er meiningin að klára málið núna á þeim dögum sem eftir lifa af þinghaldinu. Mér þætti vænt um ef hæstv. félmrh. sæi sér fært að svara þessum fsp.



Virðulegi forseti. Það er rétt, sem hér hefur komið fram hjá hv. fyrirspyrjanda, að það eru þrjú mál sem liggja fyrir þinginu og snerta breytingu á lögum um Húsnæðisstofnun ríkisins. Það er í fyrsta lagi frv. um kaupleiguíbúðir sem er eitt af forgangsmálum ríkisstjórnarinnar sem hún mun leggja áherslu á að fá afgreitt á þessu þingi. Það er frv. sem felur í sér heimild til að breyta ávöxtunarkjörum á skyldusparnaði sem ég tel mjög mikilvægt að verði einnig lögfest á þessu þingi þar sem ljóst er að niður féll það skattalega hagræði sem skyldusparendur höfðu þegar staðgreiðslan tók gildi um síðustu áramót. Þetta eru þau tvö mál sem ég legg áherslu á að nái fram að ganga á þessu þingi sem kveða á um breytingu á lögum um Húsnæðisstofnun. Það mál sem ég hér mælti fyrir um breytingar á ákvæði um byggingarsamvinnufélög er ekki eins mikilvægt að fá í gegn. Ég vil þó ítreka að hér er fyrst og fremst um leiðréttingaratriði að ræða og ætti ekki að tefja mikið þingstörf að það mál nái fram að ganga.



Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. félmrh. fyrir þau svör sem hún gaf. Við munum fylgjast grannt með því hvernig húsnæðismálunum reiðir fram á þessu þingi. Ég endurtek fyrri yfirlýsingar okkar alþýðubandalagsmanna um að við teljum að í rauninni eigi ekki að ljúka þessu þingi öðruvísi en að á þessum húsnæðismálum verði tekið í heild þannig að biðlistarnir megi styttast og það megi létta hinni óbærilegu óvissu af því fólki sem er á biðlistunum núna. Þess vegna minnti ég á málið og endurtek að við munum knýja á um einhverjar aðgerðir af hálfu ríkisstjórnarinnar í þessu efni og fylgjast grannt með því hvernig þau þróast á yfirstandandi þingi.



Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frv. til l. um heimild fyrir Reykjavíkurborg til að taka eignarnámi hluta af landi jarðarinnar Vatnsenda í Kópavogskaupstað á þskj. 799. Frv. þetta er flutt að tilhlutan yfirvalda Reykjavíkurborgar, en með bréfi til félmrh. dags. 9. fyrra mánaðar fór borgarstjórinn í Reykjavík þess á leit að frv. þetta yrði lagt fram á Alþingi. Áður en til þess kom kynnti ráðuneytið frumvarpsdrögin fyrir bæjaryfirvöldum í Kópavogi svo og lögmanni eiganda jarðarinnar Vatnsenda í Kópavogskaupstað. Báðir þessir aðilar voru samþykkir því að frv. yrði lagt fram. Frv. fjallar um heimild fyrir Reykjavíkurborg til að taka eignarnámi landspildu úr jörðinni Vatnsenda í Kópavogskaupstað, en samningur var gerður milli borgarsjóðs Reykjavíkur og Magnúsar Hjaltested, bónda að Vatnsenda í Kópavogi, þann 7. okt. 1987 um kaup á fyrrgreindu landi til almannaþarfa. Til að samningur þessi geti komið til framkvæmda er nauðsynlegt að afla eignarnámsheimildar þar sem á sölu lands úr jörðinni Vatnsenda hvíla kvaðir sem annars koma í veg fyrir sölu. Í arfleiðsluskrá Magnúsar Hjaltested, dags. 29. okt. 1940, stendur m.a. þetta, með leyfi forseta: "Allar eignir mínar, fastar og lausar, skulu ganga að erfðum til Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested með þeim nánari takmörkunum og skilyrðum er nú skal greina. Það má ekki selja fasteign þá er ég nú á, Vatnsenda í Seltjarnarneshreppi, er hann fær að erfðum með þessari arfleiðsluskrá." Núverandi eigandi jarðarinnar er bundinn af þessu ákvæði og getur því ekki selt jörðina Vatnsenda eða hluta lands úr henni með frjálsum samningum. Af þessum sökum er nauðsynlegt að eignarnámsheimild liggi fyrir með sérstökum lögum þar sem um fasteign í öðru sveitarfélagi er að ræða. Samningur um kaup landsins milli Reykjavíkurborgar og Magnúsar Hjaltested frá 7. okt. sl. var undirritaður með fyrirvara um veitingu eignarnámsheimildar. Hinn 24. nóv. sl. var svo undirritaður samningur milli Reykjavíkurborgar og Kópavogskaupstaðar þar sem sveitarfélögin semja um ný lögsögumörk sín á milli og hafa makaskipti á landspildum, þar á meðal landspildum sem Reykjavíkurborg fær úr Vatnsenda. Virðulegi forseti. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði frv. vísað til 2. umr. og hv. félmn.



Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir stjfrv. um breytingu á lögum um skipulag ferðamála nr. 79 1985 sem felur í sér heimild til handa ríkisstjórninni að selja allt að 2/3 hlutum af Ferðaskrifstofu ríkisins hlutafélagi sem þegar er heimilað að stofna samkvæmt þeim lögum sem um Ferðaskrifstofuna gilda í dag og fengi þá hið nýja félag heitið Ferðaskrifstofa Íslands hf. Í starfsáætlun núv. ríkisstjórnar er kveðið svo á að ríkisfyrirtæki og hlutafé ríkisins í fyrirtækjum sem stunda atvinnurekstur verði boðið almenningi til kaups þar sem henta þykir. Það er í samræmi við þessa stefnumörkun ríkisstjórnarinnar sem þetta stjfrv. er flutt, en það gerir ráð fyrir sem minnstri röskun á þessum þætti ferðamála þar sem fyrirtækið er eftir sem áður áhrifamikill aðili í ferðamálum þar sem starfsmönnum er tryggður forkaupsréttur að hlutum í félaginu en ríkissjóður haldi eftir þriðjungi hlutafjárins. Ferðaskrifstofa ríkisins var stofnuð með lögum nr. 33/1936 og var veigamikill þáttur í starfsemi hennar að annast almenna landkynningu auk fyrirgreiðslu við erlenda ferðamenn. Áður fyrr naut Ferðaskrifstofa ríkisins þeirra víðtæku sérréttinda að hafa einkaleyfi til reksturs ferðaskrifstofu og að nafninu til hélst þessi einkaréttur allt fram til ársins 1964. Enn fremur átti Ferðaskrifstofan skv. lögum frá 1936 að halda uppi eftirliti með gistingu og veitingastöðum. Um þetta eftirlit fer nú samkvæmt ýmsum sérlögum. Á undanförnum árum og áratugum hafa orðið mjög miklar breytingar á ferðamannaþjónustu hér á landi svo að telja má algera byltingu. Má þar helst til nefna að sett hafa verið lög um Ferðamálaráð sem hefur verið falið að hafa forustu um landkynningu og hafa risið fjölmargar ferðaskrifstofur sem keppa á markaði ferðaiðnaðarins. Þá hafa þeir aðilar sem að ferðamálum starfa sett á stofn upplýsingamiðstöð sem þeir reka sjálfir til kynningar og upplýsingar í landinu. Má því segja að veigamikill hluti af upphaflegu hlutverki Ferðaskrifstofu ríkisins hafi verið falinn öðrum aðilum, auk þess sem flugfélögin og ferðaskrifstofur ástunda umfangsmikla landkynningu. Meginþættir starfsemi Ferðaskrifstofu ríkisins eru í fyrsta lagi fyrirgreiðsla við skipulag utanlandsferða, rekstur hópferða, kynning á ferðum, rekstur sumarhótela og auk þess að undirbúa og annast um ráðstefnur sem auðvitað fleiri gera og. Geta má þess að sérstök nefnd um minnkun ríkisumsvifa, sem skipuð var 1977, komst að þeirri niðurstöðu í áfangaskýrslu um Ferðaskrifstofu ríkisins í maí 1978 að vinna beri að því að starfsemi Ferðaskrifstofu ríkisins verði komið úr umsjón ríkisins. Hugmyndir sama efnis hafa komið fram af og til síðan og m.a. er gert ráð fyrir því, eins og ég gat um áðan, í gildandi lögum um ferðamál að stofnað verði hlutafélag um fyrirtækið og starfsmönnum verði heimilað að kaupa allt að 30% hlutafjárins. Í kjölfar þeirrar lagasetningar fór fram mat á eignum Ferðaskrifstofu ríkisins og Edduhótelanna. Á hinn bóginn hefur enn ekki verið efnt til stofnunar hlutafélagsins um reksturinn svo sem fyrir er mælt í lögum. Þá kom reyndar í ljós fremur takmarkaður áhugi starfsmanna á kaupum þar sem um minnihlutaeign starfsmanna var að ræða og þeir höfðu þar af leiðandi ekki afgerandi áhrif á reksturinn. Þegar hefur hugur starfsfólks verið kannaður hjá starfsfólki Ferðaskrifstofu ríkisins um kaup á 2/3 hlutum hlutafjárins og þá kom allt annað hljóð í strokkinn og sýndist áhugi fyrir því að það gerðist. Áður en að sölu kemur skal skv. 1. gr. frv. framkvæma mat á eignum Ferðaskrifstofunnar, þ.e. viðskiptavild. Þeirri stefnumörkun gildandi laga er haldið að gefa starfsmönnum kost á forkaupsrétti að fyrirtækinu. Þetta er eðlilegt með tilliti til þess að það er öðru fremur sá kjarni sem byggt hefur fyrirtækið upp á undanförnum árum. Fyrirtækið er af viðráðanlegri stærð og þessi leið hefur áður verið farin við sölu ríkisfyrirtækja og gefist vel. Einnig má telja að lítil röskun yrði á þeim þætti sem Ferðaskrifstofa ríkisins hefur sinnt í íslenskum ferðamálum ef þessi háttur yrði á hafður. Í 2. gr. frv. er kveðið á um starfsréttindi. Þeir fastráðnu starfsmenn fyrirtækisins sem eiga kost á sambærilegum störfum hjá fyrirtækinu eftir yfirtöku annarra rekstraraðila en ríkisins skulu ekki njóta lögkjara sem opinberir starfsmenn. Er eðlilegt að jafnframt falli niður réttur til launa vegna niðurfellingar starfa skv. 14. gr. laga nr. 38/1954. Um lífeyrismál þeirra fer eftir almennum reglum og þeim samningum sem starfsfólkið gerir sjálft um aðild sína að stéttarfélögum. Starfsmenn Ferðaskrifstofu ríkisins eru nú 20 og taka allir laun samkvæmt kjarasamningum opinberra starfsmanna og njóta lögkjara sem slíkir. Skv. 22. gr. gildandi laga er Ferðaskrifstofa ríkisins undanþegin ákvæðum XIV. kafla um almennar ferðaskrifstofur verði frv. þetta að lögum, en um hana gilda sömu lagaákvæði og um aðrar ferðaskrifstofur. Virðulegi forseti. Ég vil að lokum leggja áherslu á afgreiðslu þessa frv. þar sem brýnt er að þeirri óvissu sem ríkt hefur um framtíð Ferðaskrifstofunnar verði eytt, en það hefur bakað fyrirtækinu vissan vanda að á undanförnum árum hefur legið í lofti hugmyndin um að gera fyrirtækið að hlutafélagi og sölu hluta þess, en ekki orðið úr framkvæmd. Ég er sannfærður um að það fyrirkomulag sem hér er gert ráð fyrir muni auka veg fyrirtækisins og verða til eflingar ferðamála í landinu. Ég vil svo að lokum þessarar umræðu leyfa mér, virðulegi forseti, að leggja til að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. samgn.



Virðulegi forseti. Hér er á ferðinni eitt af frumvörpum núv. ríkisstjórnar í þá átt að selja ríkisfyrirtæki. Þetta er eins og hv. þm. vita eitt af stefnuskráratriðum núv. ríkisstjórnar og var reyndar stefnuskráratriði þeirrar sem þar var á undan líka án þess að þessum söluvilja fylgi nokkur önnur markmið en að þarna skuli verða eignabreyting. Ég fyrir mitt leyti hef ekki getað gert mér grein fyrir því að það sé óhagstætt að hafa eina ferðaskrifstofu í landinu í eigu ríkisins og tel að því fylgi margir kostir, það sé hægt fyrir stjórnvöld á hverjum tíma að beita slíku fyrirtæki fyrir sig til að vinna sérstaklega að ferðamálum og taka fyrir sérstaka ferðaþætti á svipaðan veg og Ferðaskrifstofa ríkisins hefur gert á undanförnum árum. Eins og hv. þm. er kunnugt var Ferðaskrifstofa ríkisins brautryðjandi í ferðamálum hér á landi undanfarna áratugi. Það eru ekki mörg ár síðan hér á landi var aðeins ein ferðaskrifstofa sem var hægt að nefna því nafni og það var Ferðaskrifstofa ríkisins. Það er rétt, sem hæstv. ráðherra segir, að nú hafa mál breyst mjög á þann veg að nú eru komnir aðrir aðilar inn í og þetta er orðinn umsvifamikill atvinnuvegur og kemur að vissu leyti til greina að breyta að ýmsu leyti rekstri Ferðaskrifstofu ríkisins, en í fljótu bragði sé ég ekki að það sé bein ástæða til að selja fyrirtækið úr höndum ríkisins og beinlínis að hafa það að markmiði að þarna sé breytt eignarformi. Ég finn ekki nein sérstök rök fyrir því. Hitt er rétt hjá ráðherra að það er vont fyrir fyrirtæki eins og Ferðaskrifstofu ríkisins að hafa yfirvofandi ár eftir ár að það eigi að fara að breyta eignarfyrirkomulaginu. Eins og kom fram í ræðu hæstv. ráðherra er þessi umræða búin að vera í gangi í nokkur ár, þ.e. á þessu tímabili sem ég nefndi áðan, tímabili núv. ríkisstjórnar og líka tímabili fyrrverandi ríkisstjórnar. Á tímabili ríkisstjórnar Steingríms Hermannssonar voru samþykkt lög þar sem heimilað var að breyta þessu fyrirtæki í hlutafélag og að starfsmönnum stofnunarinnar gæfist tækifæri til að eignast 30% af eigum fyrirtækisins. Úr því hefur ekki orðið og nú er verið að ganga nokkru lengra, þ.e. að bjóða upp á að starfsmenn fyrirtækisins eða aðrir hluthafar, fyrst og fremst er hér talað um starfsmenn, skuli geta eignast 2/3 hluta af hlutafé ríkissjóðs. Ráðherra upplýsti að starfsmenn Ferðaskrifstofu ríkisins væru 20 og þeir væru allir ríkisstarfsmenn. Ég held að þetta sé að vissu leyti ansi hártoganlegt vegna þess að starfsmenn Ferðaskrifstofu ríkisins og Edduhótelanna eru mikið stærri hópur en þetta. Hér er fyrst og fremst verið að ræða um starfsmennina sem eru á ferðaskrifstofunni. Það er að mínu mati ekki nema hluti af starfsliði ferðaskrifstofunnar. Það fólk sem á undanförnum árum hefur staðið fyrir rekstri Edduhótelanna, og fyrst og fremst hafa það verið þeir sem hafa haft þar yfirstjórn og reyndar fleiri, hafa starfað þar ár eftir ár og eru orðnir þjálfað starfsfólk í þessari grein, mér finnst að þessir aðilar, ef hægt er að tala um einhvern rétt þarna, eigi sama rétt til þess að gerast eigendur að þessu fyrirtæki ef um eignaskipti verður að ræða. Þetta frv. kemur til umfjöllunar hjá þeirri nefnd sem ég á sæti í og ég ætla ekki að orðlengja mikið frekar um þetta frv. nú, en sjálfsagt verður það skoðað í nefnd. En ef það er ákveðinn vilji ríkisstjórnarinnar að koma þessu máli fram fyrir þinglok er sjálfsagt að stuðla að því. Ég held að það sé ekki góður kostur að halda rekstri ferðaskrifstofunnar áfram á þann veg, sem hefur verið á undanförnum árum, að það sé alltaf yfirvofandi að það eigi að fara að breyta þessu fyrirtæki. Ef það er vilji stjórnvalda í landinu að það verði gert er sjálfsagt að stuðla að því að þetta mál fái góða afgreiðslu í nefnd þannig að ekki mun ég standa á móti því að það gangi fljótt fyrir sig í samgöngunefnd eftir að við erum búnir að skoða málið á eðlilegan máta og fá þær upplýsingar sem við teljum okkur þurfa. En ég held að það væri rétt að fá smáupplýsingar frá hæstv. ráðherra við 1. umr., hvernig er hugsuð framtíðin á rekstri Edduhótelanna, hvort gera má ráð fyrir að Edduhótelin verði á næstu árum rekin með svipuðu sniði og gert hefur verið. Á því máli eins og mörgum öðrum eru tvær hliðar, flestum öðrum. Það er ekki neinn vafi á að Ferðaskrifstofa ríkisins hefur unnið mjög gott starf í sambandi við rekstur Edduhótelanna víða um landið og hefur tryggt stórum hópi erlendra ferðamanna góða þjónustu. Hinu verður ekki á móti borið að þeir aðilar sem hafa verið með hótelrekstur ferðaþjónusturekstur um landið vítt og breitt, hafa kvartað undan því hvernig Ferðaskrifstofa ríkisins hefur rekið þessa starfsemi á þann veg að það hefur helst ekki mátt fara út af "rútu" Edduhótelanna. Ferðamaður sem hefur stigið á land á vegum Ferðaskrifstofu ríkisins eða verið gripinn hér í Reykjavík á vegum Ferðaskrifstofu ríkisins hefur ekki komist út úr þessum hring allt í kringum landið. Þetta er að vissu leyti gagnrýnisvert. Þarna hefur borið á nokkurri einokunarkennd hjá þessu fyrirtæki. Þetta þyrfti að laga, en ég sé ekki ástæðu til þess að það þurfi endilega að breyta þessu fyrirkomulagi með því að þarna eigi sér stað eignabreyting. Það hefði verið eðlilegt einmitt af ríkisstofnun að hún hefði verið sveigjanlegri í þessum rekstri á undanförnum árum en hún hefur verið. Ef aftur á móti á að færa þetta nú yfir í hlutafélagsform, hefja einkarekstur, yrði erfiðara fyrir ríkið að hafa áhrif á að þessi þjónusta dreifist betur til þeirra aðila sem annast hafa þessa þjónustu en verið hefur á undanförnum árum.



Virðulegi forseti. Ég tek undir orð hæstv. samgrh. þegar hann gat um að Ferðaskrifstofa ríkisins hefur í gegnum tíðina haft mikilvægu hlutverki að gegna varðandi landkynningu og fyrirgreiðslu við bæði innlenda og erlenda ferðamenn. Við stöndum á tímamótum í ferðaþjónustunni sem við erum að reyna að byggja upp og eigum eftir að taka mörg ný skref og mörg stór skref á næstu árum, trúi ég, og ég held að við þurfum að huga mjög vel að hverju skrefi sem við tökum. Þar sem hæstv. ráðherra minntist á hlutdeild Ferðamálaráðs í landkynningu áðan í ræðu sinni vil ég aðeins minna á að Ferðamálaráð er ein af þeim stofnunum sem við verðum að styrkja og gera hæfari til að gegna því hlutverki sem þeim er ætlað. Ég minni á að Ferðamálaráð hefur aldrei fengið þau fjárframlög sem þó eru lögbundin til þess á fjárlögum. En það hafa orðið miklar breytingar í ferðamannaþjónustu á undanförnum árum og áratugum og í ljósi þeirra stórstígu breytinga á umfangi ferðaþjónustunnar, sem nú er orðin ein af þeim atvinnugreinum sem við setjum traust okkar á sem vænlegan framtíðarkost, er ekki óeðlilegt að endurskoða hlutverk stofnunar sem Ferðaskrifstofu ríkisins m.a. með tilliti til þess hvaða rekstrarfyrirkomulag er heppilegast. Á Ferðaskrifstofu ríkisins vinnur fólk sem hefur gífurlega reynslu og þekkingu á ferðamálum og tel ég því að Ferðaskrifstofa ríkisins sé í góðum höndum hver svo sem eigandi hennar er. Í Morgunblaðinu í dag kemur fram að forstjóri Ferðaskrifstofu ríkisins, Kjartan Lárusson, telur líklegt að áhugi starfsfólks fyrir málinu sé fyrir hendi, en auðvitað er eftir að fjalla um málið hér á hinu háa Alþingi og ef af sölu verður mun núverandi starfsfólk væntanlega gera upp hug sinn með tilliti til verðs og greiðslufyrirkomulags fyrirtækisins. Ég vil við 1. umr. aðeins leggja áherslu á að við kvennalistakonur teljum nauðsynlegt að endurskoða hlutverk og tilverurétt stofnana ríkisins í ljósi nýrra aðstæðna, en aðstæður breytast svo ört í okkar þjóðfélagi um þessar mundir að endurskoðunin þarf að vera sífelld og stöðug. Við munum því kynna okkur það frv. sem hér liggur fyrir með tilliti til þess að lög um Ferðaskrifstofu ríkisins er orðin gömul og að mörgu leyti úrelt af því að hlutverk Ferðaskrifstofunnar hefur breyst svo mjög sem raun ber vitni. Ég vil hins vegar vara við þeirri tilhneigingu, sem oft verður vart, að selja ríkisstofnanir nánast af handahófi og einkavæða sem flest. Það er eitt atriði enn sem ég vil leggja áherslu á og það er að ef til sölu Ferðaskrifstofu ríkisins kemur verði jafnhliða gengið frá málum sem snerta Edduhótelin og rekstur þeirra. Tek ég í því tilliti undir orð hv. 4. þm. Vesturl. sem gerði Edduhótelin og réttindi starfsmanna þeirra að sérstöku umræðuefni í ræðu sinni áðan. Ég tel að stofnun Edduhótelanna hafi orðið ferðaþjónustunni mikil lyftistöng og jafnframt hefur leiga héraðsskólanna á sumrin verið skólunum smátekjulind til að standa að einhverju leyti undir viðhaldskostnaði og þar að auki hafa hótelin veitt fólki á viðkomandi svæðum vinnu. Ég vil leggja áherslu á að þetta mál verði skoðað mjög gaumgæfilega með tilliti til þeirra breyttu aðstæðna sem við búum við, en jafnframt þannig að réttur þeirra sem við fyrirtækið vinna, hvort sem er einungis yfir sumartímann eða allt árið um kring, verði tryggður.



Frú forseti. Ég verð að lýsa því yfir að ég held að ríkisfyrirtæki sem eru nú í höndum ríkissjóðs eigi að selja. Hins vegar eru margar spurningar sem vakna þegar að slíkri sölu kemur og þá í fyrsta lagi verð, í öðru lagi hverjum á að selja, í þriðja lagi hvaða áhrif salan hefur og í fjórða lagi ýmsir aðrir þættir eins og það um hvers konar stofnun er að ræða og hvaða áhrif það hefur á önnur fyrirtæki sem eru í sams konar rekstri að þessi sérstaka stofnun er seld. Hér er gert ráð fyrir að Ferðaskrifstofa ríkisins verði seld og það einungis 2/3 hlutar fyrirtækisins. Það er spurning: Af hverju á ekki að selja allt fyrirtækið þegar verið er að selja á annað borð? Hver eru rökin fyrir því að halda eftir 1/3? Ég spyr hæstv. samgrh. að því. Það var upplýst áðan að fyrir nokkrum árum hefðu verið samþykkt á Alþingi lög þar sem gert var ráð fyrir að starfsmenn mundu eiga 1/3. Það þótti starfsmönnum ekki nægilegt út af því að þeir mundu hafa lítil áhrif í fyrirtækinu. Þá er líka spurning: Hvað hefur ríkið að gera með 1/3? Hefur það einhver áhrif? Og þá í framhaldi af því: Af hverju ekki að selja þann hluta líka ef á annað borð er verið að fara ofan í þessi mál og ganga þannig frá þessu fyrirtæki að það er verið að gera það að hlutafélagi? Ég vil í öðru lagi taka fram hverjum er verið að selja þetta fyrirtæki, en eins og flestir vita eru á launaskrá hjá Ferðaskrifstofu ríkisins nokkur hundruð manns en stöðugildi eru mjög fá. Mig minnir að það hafi komið fram í ræðu hæstv. samgrh. að það væru um 20 manns fastir starfsmenn ferðaskrifstofunnar. Mér finnst mjög óeðlilegt að binda þetta við þessa 20 starfsmenn. Ég þykist vita að margir eru búnir að vinna hjá þessu fyrirtæki í allt að 25–30 ár og teljast ekki fastir starfsmenn. Hvernig fer með heimildir þeirra til að kaupa hlut í þessu félagi? Þeir njóta hvorki forkaupsréttar né annars réttar ef ég skil frv. rétt. Síðan má velta upp fleiri spurningum varðandi starfsmenn. Ef t.d. starfsmaður sem keypt hefur hlut í fyrirtækinu ákveður að hætta, getur hann átt hlutinn áfram eða þarf hann að selja og hverjum getur hann þá selt? Er einungis hægt að selja hann þeim aðilum sem eru fastir starfsmenn og eiga þeir þá líka forkaupsrétt að hlutnum? Ég held að áður en þetta mál er afgreitt héðan frá Alþingi þurfi að gera sér einhverja grein fyrir hvert er verðmæti Ferðaskrifstofu ríkisins. Ég þykist vita að viðskiptavild fyrirtækisins er mjög mikil og verðmæti lausafjár er einnig töluvert, bæði í tölvum sem nýbúið er að ráðast í og í t.d. sængurverum o.fl. Eftir því sem mér skildist á ferðaskrifstofan 9000 sængurver. Hver maður getur gert sér í hugarlund hve mikið verðmæti það er.  Það er líka annað sem hér kallar á og það er spurningin um, ef á að einskorða þetta við starfsmenn, hvort þar sé ekki um mismunun að ræða og einnig hvort ríkið eigi ekki hugsa um, eins og hvert annað fyrirtæki, að fá sem best verð fyrir allt það sem verið er að selja. Það er líka önnur spurning sem vaknar, varðandi starfsmenn ferðaskrifstofa yfir höfuð, hvort starfsmenn Ferðaskrifstofu ríkisins eigi að hafa einhvern betri rétt en starfsmenn annarra ferðaskrifstofa, að þeir geti eignast hlut í fyrirtæki sem þeir vinna hjá en aðrir starfsmenn ekki þar sem þar er rekið á einkagrundvelli. Ég vil ekki gera lítið úr starfsmönnunum sem slíkum, en hins vegar finnst mér að þegar ríkið er að selja eigi það að hugsa um að halda þeirri þjónustu eftir sem áður og að sjálfsögðu að hugsa um þá starfsmenn sem hafa verið í þjónustu þess fyrirtækis sem það er að selja. Þetta fyrirtæki hefur haft mikla sérstöðu á markaðnum að því leytinu til að önnur ríkisfyrirtæki hafa beint viðskiptum til Ferðaskrifstofu ríkisins. Og þá er spurningin: Verður það hér eftir sem áður fyrr eftir að þetta er orðið að hlutafélagi? Koma þá ríkisfyrirtæki til með að beina viðskiptum sínum til þessa fyrirtækis í stað annarra? Ég tek undir það, sem komið hefur fram hjá hv. 6. þm. Vesturl. og raunar hv. 4. þm. Vesturl., að þetta fyrirtæki, Ferðaskrifstofa ríkisins, hefur gert mikið gagn í ferðamálum og hefur verið mjög nauðsynleg stofnun til að byggja upp íslenskan ferðamannaiðnað og þá sérstaklega kynningu á Íslandi, bæði fyrir íslenska aðila og svo erlenda. Það hefur rekið umfangsmikið starf þar sem Edduhótelin eru og þá hefur ekki einungis verið hugsað um hvort einstakt hótel beri hagnað heldur hefur verið í fyrirrúmi að halda þjónustunni uppi. Sú spurning vaknar því, ef þetta er gert að einkafyrirtæki, hvort ákveðin Edduhótel verði lögð niður sem hafa verið rekin með tapi, en hin aftur á móti haldi áfram sem hafa skilað hagnaði. Það sem ég hef rakið hér eru almennar hugleiðingar um þetta frv. og að hverju skal huga þegar ríkisfyrirtæki eru seld, en ég lýsi þeirri skoðun minni aftur að ríkið eigi ekki að standa í rekstri fyrirtækja sem einkaaðilar geta sinnt og veitt sömu þjónustu og ríkið. En ég legg áherslu á að áður en þetta mál fari hér í gegn verði upplýst hvaða hugmyndir eru um verð og þá einnig greiðslutilhögun og svo kannski í þriðja lagi hvaða hugmyndir starfsmenn ferðaskrifstofunnar hafa um fyrirtækið, hvort þeir vilja kaupa, og einnig komi það á hreint hvaða starfsmenn eigi rétt á að kaupa hlut í þessu félagi. Þá legg ég áherslu á að það verði fleiri en þessir föstu starfsmenn.



Virðulegi forseti. Ég hef af nokkurri athygli hlýtt á málflutning og röksemdir stjórnarandstæðinga í þessu máli, þ.e. að því er varðar heimild til að selja Ferðaskrifstofu ríkisins eða hluta hennar. Ég játa að mér var þetta mál nokkurt umhugsunarefni þegar það bar fyrst á góma í þingflokki Alþfl. og við gerðum nokkrar athugasemdir við það sem að hluta til og að mestöllu leyti voru teknar til greina á sínum tíma. Ég held að það sé deginum ljósara að þegar Ferðaskrifstofa ríkisins var stofnuð var þess mikil þörf og það fyrirtæki vann mjög gott starf. Ég held að það sé sömuleiðis deginum ljósara í dag að ríkið, hið opinbera, á ekki að reka ferðaskrifstofu. Ég veit að slíkur ríkisrekstur á ferðaskrifstofum tíðkast, en ég hygg að það sé eingöngu bundið við löndin austan járntjalds. Ég veit að sovéska ríkið rekur mjög umfangsmikla ferðaskrifstofu sem heitir Intourist sem er mjög stórt fyrirtæki en kannski ekki virt að sama skapi. Þar er líka öðrum aðilum bannað að annast slíkan rekstur. Það var svo hér einu sinni að einkaaðilar höfðu ekki leyfi lögum samkvæmt til að stofna og reka ferðaskrifstofu. Því var breytt fyrir 2–3 áratugum. Ég heyrði engin rök í máli hv. þm. sem töluðu áðan, Skúla Alexanderssonar og Danfríðar Skarphéðinsdóttur, fyrir því að ríkið héldi þessum rekstri áfram og ég fyrir forvitni sakir leyfi mér að spyrja hv. þm.: Hvers vegna á íslenska ríkið að reka ferðaskrifstofu? Ég get séð rök fyrir því að íslenska ríkið reki sementsverksmiðju og ég get séð rök fyrir því að færa ekki eignaraðild Sementsverksmiðjunnar til einstaklinga. Ég á mjög auðvelt með að koma auga á rök fyrir því vegna þess að enda þótt innflutningur á sementi sé heimilaður er Sementsverksmiðjan í raun eins konar einokunarfyrirtæki. En ég sé ekki rök fyrir því að ríkið reki ferðaskrifstofu. Hins vegar skal ég fúslega viðurkenna að í mínum huga orkar það nokkuð tvímælis og þá tek ég kannski undir með hv. síðasta ræðumanni, 11. þm. Reykv. Guðmundi Ágústssyni, ég sé ekki að það sé alveg sjálfgefið að það sé starfsfólkið sem eigi að kaupa þetta fyrirtæki. Ég held hins vegar að ríkið eigi að selja þennan rekstur og ekkert að vera að basla við að reka ferðaskrifstofu. Auðvitað er það forsenda stuðnings við frv. að eðlilegra hagsmuna ríkisins sé gætt í sambandi við sölu á þessu fyrirtæki þannig að fyrir það fáist eðlilegt verð og eðlileg verðmæti komi í verðmæta stað þegar þetta fyrirtæki skiptir um eigendur. En ég sé ekki, og endurtek það, nokkur rök fyrir því að ríkið reki ferðaskrifstofu sem ríkisfyrirtæki eru skikkuð til að skipta við. Án þess að ég fullyrði nokkuð um það veit ég þess dæmi að hagstæðari fargjöld hafa fengist fyrir opinbera starfsmenn á ferðalögum með því að skipta við önnur fyrirtæki en Ferðaskrifstofu ríkisins. Það eru að vísu nokkur ár síðan það var. Ég hygg að það sé ekki einsdæmi og ýmsir kunni kannski að rekja frekari dæmi um það. Þess vegna finnst mér það í rauninni sjálfsagt og eðlilegt að ríkið losi sig út úr þessum rekstri. Og varðandi Edduhótelin, sem sérstaklega hafa verið gerð hér að umtalsefni, er kannski eðlilegt að þar sé veittur einhver umþóttunartími eins og gert er hér ráð fyrir, en það er ekkert sjálfgefið að þessir aðilar haldi áfram að reka þau hótel um aldur og ævi. Það á bara að gerast á grundvelli frjálsrar samkeppni. Það hefur verið mjög vel staðið að þessum rekstri og þar var á sínum tíma brotið upp á margvíslegum nýjungum og hlutdeild starfsfólksins í hagnaði og öðru slíku sem voru miklar nýjungar hér og gafst mjög vel og hefur áreiðanlega leitt til þess að rekstur þessara hótela hefur yfirleitt verið í mjög góðu lagi og jafnframt mjög hagkvæmur vegna þess að allir sem hlut áttu að máli og að þessu unnu áttu þeirra hagsmuna að gæta að leggja sig fram um að þessi rekstur kæmi vel út. En ég auglýsi eftir rökum frá Alþb. og Kvennalista til að styðja þá skoðun að ríkið eigi að reka ferðaskrifstofu og selja farseðla.



Virðulegi forseti. Aðeins vegna þeirra spurninga sem til mín var beint. Ég held að það gæti einhvers smámisskilnings hjá hv. 3. þm. Vesturl. vegna þess að það var ábyggilega ekkert sem kom fram í máli mínu sem fól í sér að Kvennalistinn væri algerlega á móti því að fyrirtæki sem Ferðaskrifstofa ríkisins yrði selt. Þar eð ég hef skrifað orðrétt hjá mér það sem ég sagði held ég að það sé rétt að ég taki aðeins til það helsta aftur. Ég talaði um nauðsyn þess að ef Ferðaskrifstofa ríkisins yrði seld yrði stofnun eins og Ferðamálaráð styrkt á þann veg að hún gæti staðið fyrir því landkynningarstarfi sem henni er ætlað og hún fengi sín lögbundnu framlög, en síðan sagði ég, með leyfi forseta: "Það er e.t.v. ekki óeðlilegt að endurskoða hlutverk stofnunar sem Ferðaskrifstofu ríkisins m.a. með tilliti til þess hvaða rekstrarfyrirkomulag er heppilegast." Og ég sagði efnislega í máli mínu áðan einnig að við teldum nauðsynlegt að hafa tilverurétt slíkra stofnana, sem eru á vegum ríkisins og í þess eign, ég endurtek: tilverurétt, einmitt hvort þær eiga að vera til sem ríkisstofnanir, og hlutverk í stöðugri endurskoðun. Ég sagði síðan að lokum að við vildum kynna okkur efni þessa frv. enn betur og að það væri gengið frá öllum lausum endum varðandi starfsfólk sem við Ferðaskrifstofu ríkisins vinnur, hvort sem það er á skrifstofunni sjálfri eða á Edduhótelunum.



Virðulegi forseti. Það er ekkert nýtt að komi upp smámisskilningur á milli okkar þingmanna Vesturlands og maður hleypur ekkert sérstaklega upp á nef sér þó að það gerist. Ég kom hér upp og benti á að hér væri aðeins verið að framkvæma stefnu ríkisstjórnarinnar, það ætti að selja ríkisfyrirtæki, og það væru engin önnur rök fyrir þessari framkvæmd en þau. Ég lagðist ekki gegn frv. sem hér er til umfjöllunar, en ég varð ekki var við rökin og síst af öllu finn ég fyrir því að það séu nein sósíaldemókratísk rök að baki því að selja ríkisfyrirtæki. Ég auglýsi ákveðið eftir því að hv. 3. þm. Vesturl. útskýri fyrir okkur hvers vegna á að selja Ferðaskrifstofu ríkisins ef það liggur ekkert annað bak við en bara að selja fyrirtækið. Það eru ekki nein rök fyrir því að það eigi að breyta einu eða neinu. Er ríkisreksturinn svona miklu verri? Þetta hefur verið gott fyrirtæki og staðið sig vel í flestum greinum. Ég held að það væri fróðlegt að heyra frá formanni þingflokks íslenskra krata af hverju á að selja ríkisfyrirtæki sem gengur vel.

Þetta eru ekki kratar lengur.

Jú, ég dreg það ekki neitt í land að hér er við krata að eiga.

Þeir geta verið óvirkir.

En það er ekki nóg með að hv. þm. væri að gera okkur samþingsmönnum sínum úr Vesturlandi upp skoðanir heldur komst hann alla leið austur fyrir tjald, tengdi þessa umræðu á hv. Alþingi Íslendinga stöðunni fyrir austan. Hann nefndi að það mundi líkast til hvergi vera til ríkisferðaskrifstofa nema fyrir austan tjald. Þetta má vel vera. En beinlínis að nota það sem rök fyrir því að það skuli selja ágætt íslenskt ríkisfyrirtæki. Ég finn ekki neitt sem mælir með því. Og hann gat ekki setið á sér að skjóta pínulítið á stórfyrirtækið Intourist - heitir það ekki það, nefndi þingmaðurinn ekki það, rússneska einokunarfyrirtækið, ríkisfyrirtækið? - og það væri ekki virt að sama skapi. Ja, það var þörf á þessum upplýsingum í umræðum um sölu á hinu ágæta fyrirtæki, Ferðaskrifstofu ríkisins. Að hengja það saman við það sem er að gerast og hefur verið að gerast fyrir austan tjald. Ég skil það ekki. Ég á alveg ómögulegt með að skilja að það komi þessu máli nokkurn skapaðan hlut við hvort þetta eða hitt fyrirtækið í Sovét stendur sig vel eða illa eða hvort það sé í augum hv. þm. gott fyrirtæki eða vont. En ég auglýsi sem sagt eftir hinni sósíaldemókratísku stefnu í sambandi við að selja Ferðaskrifstofu ríkisins. Hann lýsti stefnu sinni, sósíaldemókratinn, um að það ætti ekki að selja Sementsverksmiðju ríkisins. Ég tek að öllu leyti undir það með honum og þar slær okkar sósíaldemókratíska hjarta alveg saman. En mig langar til að fá skýringuna á hinu.



Virðulegi forseti. Hér hafa talað nokkrir hv. þm. í sambandi við þetta frv. og vikið að ýmsum atriðum varðandi það. Hv. 6. þm. Vesturl. ræddi um þróun þessara mála á undanförnum árum og benti réttilega á þær miklu breytingar sem átt hafa sér stað og eru að eiga sér stað og við þeim verður að bregðast. Hv. 4. þm. Vesturl. sagði hins vegar hér að ekkert annað hefði verið fært fram frv. til ágætis annað en að það væri á stefnuskrá ríkisstjórnarinnar að selja ríkisfyrirtæki. Haldi hv. þm. þessu fram hefur hann ekki tekið eftir því nægjanlega vel sem ég sagði í minni framsögu þegar ég vék að því hver breyting hefði orðið á í þessum málum frá því 1936.

Þingmaðurinn tók einmitt undir það.

Einmitt þær breytingar gera það að verkum, eins og hv. 6. þm. Vesturl. vék að, að þessi mál þurfa að vera í endurskoðun. Og ef við víkjum aðeins að því að Ferðamálaráð er starfandi í dag. Að vissu leyti háir það þessari starfsemi að við erum með fyrirtæki sem hefur sérréttindi á sumum sviðum og gerir þar af leiðandi viss atriði í sambandi við ferðamálaþróunina mun erfiðari. Við höfum ferðamálastjóraskrifstofu sem hefur tekið að sér stóran hluta af því upprunalega verki sem Ferðaskrifstofa ríkisins hafði og vissulega var ástæða til þess að það fyrirtæki tæki það í sínar hendur þá. Ef við síðan horfum á þá upplýsingamiðstöð sem var sett á stofn fyrir ári tæplega, þá er hún komin með stóran hluta af því hlutverki sem ferðaskrifstofunni var ætlað í upphafi og vegna þess með hvaða hætti hún er rekin í dag er þessi upplýsingamiðstöð orðin til. Við erum komin með ferðamálasamtök út um allt land. Þessi samtök þurfa að hafa aðstöðu til upplýsinga í höfuðborginni og þegar ferðaskrifstofan er rekin orðið í samkeppni við þessa aðila sinnir hún þessu hlutverki ekki lengur. Það er mín skoðun að við gerum rétt í því að samþykkja frv. Í lögunum í dag er heimild til að gera ferðaskrifstofuna að hlutafélagi aðeins með því að selja 30%, en það hefur að sjálfsögðu enginn áhuga á að kaupa 30% í slíku fyrirtæki og hafa ekki nein áhrif þar á vegna þess að meiri hlutinn ræður undir þeim kringumstæðum. Fyrir mér er það síður en svo nokkuð heilög tala að það megi ekki selja meira en 2/3. Hins vegar er það að dómi ýmissa, m.a. kannski þeirra sem hér hafa talað, skynsamlegt að ríkið fari ekki alfarið þarna út og af því stafar það samkomulag sem gert hefur verið í sambandi við flutning á frv. Í minni framsöguræðu vék ég einmitt að þeim sjónarmiðum, þeirri þróun, þeim atriðum sem að mínum dómi gera að verkum að það er skynsamlegra fyrir rekstur ferðaskrifstofunnar, það er skynsamlegra fyrir þróun ferðamálanna að breyta lögunum sem gilda í dag, fara með heimildina til sölu úr 30% upp í 2/3 þannig að þetta verði gert að hlutafélagi og það verði rekið með þeim hætti þannig að það séu einkaeigendur sem eigi 2/3. Ég held einmitt að við eigum eftir á næstu árum að þurfa að gera mikið átak í ferðamálunum. Við eigum eftir að gera mikið átak til að ná til okkar hingað ferðamönnum til þess að þjónustuiðnaðurinn fái meira í sinn hlut. Það verða fleiri sem koma til með að eiga undir þjónustuiðnaðinum og við þurfum þess vegna að reyna að gera þetta með þeim hætti að það gangi sem auðveldlegast fyrir sig. Síðan spurði hv. 11. þm. Reykv. um kaup og mat á söluverðmæti, hugsanlega með hvaða hætti þeir hlutir verða gerðir, og hv. 3. þm. Vesturl. sagðist gera kröfu til þess að eðlilegra hagsmuna ríkisins væri gætt. Auðvitað verður það gert. Auðvitað eru það hagsmunir eigandans í dag. Þeirra verður gætt. Við getum líka í leiðinni gætt hagsmuna þeirra sem þarna hafa starfað. Það eru engar reglur eða engin ákveðin formúla um hvaða starfsmenn það eru. Það er talað um starfsmenn Ferðaskrifstofu ríkisins og ef einhverjir eru annars staðar en beint á skrifstofunni í Reykjavík verður það auðvitað samkomulagsatriði þeirra sem koma til með að kaupa fyrirtækið. Hvernig fari um þessa hluti ef einstakir aðilar sem í dag yrðu hluthafar hættu verður auðvitað að vera samkomulagsatriði og stofnsamningsatriði í þessu fyrirtæki. Ég ætla ekki að lengja þessar umræður, en auðvitað verða allar upplýsingar lagðar fyrir nefndina í þessu máli. En það var vikið að Edduhótelunum. Við Edduhótelin hefur verið gerður samningur til þriggja ára, við þau Edduhótel sem hafa verið í samningum við ferðaskrifstofuna. Talið eðlilegt að á meðan þetta tímabil væri að líða, þ.e. frá því að selt er og þrjú ár á eftir, sé möguleiki á því að fyrirtækið hafi þá samninga sem það hefur haft. Þeir samningar hafa verið gerðir af samgrn. annars vegar og menntmrn. hins vegar. Hins vegar liggur það alveg ljóst fyrir að þegar fram í sækir verða það skólarnir, Edduhótelin, það verður menntmrn. sem hefur forsjá fyrir því og með hvaða hætti það verður gert. Mér er ljóst að á sumum stöðum hafa samtök sveitarfélaganna viljað fá tækifæri til að ferðamálasamtök þeirra hafi samninga við þá skóla sem þar eru. En eins og kom réttilega fram hjá hv. 4. þm. Vesturl. hefur verið gagnrýnt hvernig ein ferðaskrifstofa hefur haft einokun í þessum efnum og ekki aðrir haft tækifæri til þess. Það hefur sumpart skaðað og sumpart verið til góðs að þessir aðilar hafa verið hinir "stabílu", en ég held að þegar fram í sækir verði, eins og hv. 6. þm. Vesturl. sagði, svo mikil breyting, þróunin svo ör í þessum málum að við eigum að byggja þetta upp á ferðamálalöggjöf sem gefur þeim einstaklingum, þeim hópum manna tækifæri til að sinna þessum málum sem það vilja gera.



Virðulegi forseti. Ég beindi spurningu til 4. þm. Vesturl., hv. þm. Skúla Alexanderssonar. Hann kaus að svara ekki þeirri spurningu heldur beina spurningu til mín. Það er auðvitað mjög auðvelt þegar verður stirt um svar að spyrja þá bara um eitthvað annað. Mér er bæði ljúft og skylt að svara hans spurningum. Mín skoðun er sú, og sjálfsagt slá okkar sósíaldemókratísku hjörtu þar í takt eins og hann orðaði það, að ríkið eigi að annast ýmiss konar velferðarþjónustu við borgarana og þá ekki síst við ýmsa þá sem af ýmsum ástæðum minna mega sín. En ég held að ríkið eigi ekki nú á tímum að vera að vasast í því að selja farseðla út um allan heim og reka ferðaskrifstofu. Ég er þeirrar skoðunar líka að ríkið eigi ekki t.d. að reka fiskverkun. Ég held að við eigum að láta einstaklingum það eftir, dugmiklum einstaklingum sem kunna þar vel til verka. Ríkið hefur rekið fiskverkun. Hér var starfandi á árum áður fiskiðjuver ríkisins vestur á Granda. Það getur vel verið að það hafi verið rétt skoðun og rétt ákvörðun á sínum tíma, en þessi mál eiga að vera í stöðugri endurskoðun. Mitt sósíaldemókratíska hjarta segir mér að ríkið eigi ekkert að vera að reka ferðaskrifstofu og ríkið sé betur komið án þess að vera með slíkan rekstur á sinni könnu og að slíkur rekstur sé í rauninni betur kominn í höndum einstaklinga. Svo einfalt er það. Ég hef enn ekki heyrt nein þau rök sem sérstaklega mæla með því eins og háttar til varðandi þjónustu við ferðamenn og móttöku erlendra ferðamanna hér á landi að ríkið eigi einhverjum sérstökum skyldum að gegna á þessum vettvangi. Mér eru ljósar skyldur ríkisins kannski að því er varðar starfssvið Ferðamálaráðs sem er allt annað og allt önnur Ella eins og þar stendur. En ég heyri að báðir þeir hv. þm. sem ég beindi máli mínu sérstaklega til leggjast ekkert sérstaklega gegn því að þetta verði gert þannig að kannski er í rauninni ekki svo langt bil á milli okkar skoðana í þessu máli og þó að ég minntist á hina sovésku ríkisreknu ferðaskrifstofu var ég ekkert að líkja henni saman við Ferðaskrifstofu ríkisins og sagði raunar að hún væri mjög stórt fyrirtæki en kannski ekki að sama skapi jafnvirt og þarf ekkert að hafa fleiri orð um það. Í þjóðfélögum þar sem ríkisrekstur er aðalreglan og einkarekstur er ýmist bannaður eða mjög takmarkaður rekur ríkið auðvitað ferðaskrifstofu vegna þess að einstaklingum er það bannað og þessi starfsemi þarf að vera til. Og ég endurtek að áreiðanlega var það rétt ákvörðun á sínum tíma að setja Ferðaskrifstofu ríkisins á laggirnar og það er áreiðanlega jafnrétt ákvörðun nú að losa ríkið við þennan rekstur, en það verður að gera með þeim hætti að eðlilegra hagsmuna ríkisins og skattþegnanna sem eiga þetta fyrirtæki sé gætt við söluna og það heyrði ég að hæstv. samgrh. tók undir áðan.



Frú forseti. Hæstv. samgrh. svaraði þeim spurningum sem ég lagði hér fyrir hann áðan, en ég tel að svörin hafi verið mjög loðin og teygjanleg. Mig langar því að spyrja hann aftur: Við hvern var samkomulag um að selja aðeins 2/3? Hann sagði það eitt að samkomulag hafi verið um að selja 2/3.  Það var önnur spurning sem hann svaraði. Það var um fasta starfsmenn eða þá starfsmenn sem eiga að hafa forkaupsrétt að þeim hlutabréfum sem til falla. Þá sagði hann að það þyrfti að skoða hvaða starfsmenn uppfylltu að vera starfsmenn ferðaskrifstofunnar. Það kemur fram í 2. gr. frv. nokkuð skýrt að það skuli vera fastráðið starfsfólk Ferðaskrifstofu ríkisins. Þetta verður ekki skilið á annan hátt en þann að þeir séu starfsmenn allt árið. Þetta tekur ekki til starfsfólks sem er bara yfir sumarmánuðina, en það er meginþorrinn af starfsfólki ferðaskrifstofunnar. Hv. 3. þm. Vesturl. talaði áðan um hvort ríkið ætti að reka fyrirtæki sem einstaklingar gætu rekið. Ég er inni á því að ríkið ætti í sumum tilvikum að reka slík fyrirtæki og viss rök má færa að því að Ferðaskrifstofa ríkisins ætti að vera ríkisfyrirtæki eins og það eitt að opinberum starfsmönnum er öllum vísað á eina ferðaskrifstofu. Það hlýtur að vega nokkuð þungt eins og ríkisstarfsmenn fara oft erlendis að ríkið hafi allan hagnað, ef hagnað má kalla, af þessum ferðum og þurfi ekki að borga ýmis þjónustugjöld sem því eru samfara. Þessu má e.t.v. líkja við ýmsar aðrar stofnanir eins og Innkaupastofnun eða aðrar stofnanir. En þegar á heildina er litið og hvaða starfsemi þarna er um að ræða hjá Ferðaskrifstofu ríkisins held ég að fleiri og þyngri rök mæli með því að selja þetta fyrirtæki en hitt að selja það ekki. Hins vegar finnst mér að það megi þá breyta ýmsum lögum í þá átt að ríkisfyrirtæki beini ekki frekari viðskiptum til þessa fyrirtækis en annarra fyrirtækja á þessu sviði. Ríkið verður alltaf að hugsa um sig og hugsa um hvar það fær bestu þjónustuna og hvar það fær besta verðið og á sama hátt verður ríkið að hugsa um að selja þau fyrirtæki sem það ætlar að selja á sem hagstæðustu verði.



Virðulegi forseti. Það er aðeins út af síðustu ræðu hv. 11. þm. Reykv. Ég sagði að samkomulag hefði orðið um að frv. yrði flutt með tillögu um sölu á 2/3. Það var samkomulag innan ríkisstjórnarinnar sem flytur þetta frv. Áður fyrr hafði verið samþykkt að selja 30%. Út af fyrir sig gæti ég fyrir mitt leyti samþykkt það, en þar sem ég flyt þetta frv. stend ég að sjálfsögðu að því að haga málum þannig sem frv. gerir ráð fyrir. Það er þá fyrir framtíðina að breyta lögunum ef það reyndist ekki rétt að ríkið væri með 1/3, en að mínum dómi var skynsamlegra að það samkomulag yrði gert en að halda sig við að fyrirtækið væri alfarið selt. Hv. þm. vék að sölu fyrirtækisins og að það væri aðeins til fastráðinna starfsmanna og vísaði til 2. gr. frv. Ég held að hann hafi misskilið og þá mislesið. Þar er um að ræða að fastráðnum skuli gefinn kostur á sambærilegum störfum. Hins vegar stendur í 1. gr.: "Starfsmenn Ferðaskrifstofu ríkisins skulu eiga forkaupsrétt að hlutafénu, enda náist samkomulag um verð og greiðsluskilmála" og það er auðvitað undirskilið í þessu öllu saman. En hér verður reyndin að sýna sig, hvernig staðið verður að hlutunum. E.t.v. eru ekki allir starfsmenn sem vilja kaupa. E.t.v. eru einhverjir sem eru lausráðnir starfsmenn, sumarstarfsmenn, sem eru reiðubúnir að kaupa. Það sem mér finnst að liggi í hlutarins eðli samkvæmt þessu er að það er hópurinn sem þarna vinnur sem mótar hvernig að kaupunum yrði staðið og svo þeir sem ætla að kaupa, mynda hlutafélagið. Það eru þeir sem koma þá til með að segja til um hvaða þýðingu framtíðarbreytingar á hlutafé hefðu.



Virðulegi forseti. Á þskj. 729 flytjum við þingmenn stjórnarandstöðunnar í Ed. frv. til l. um breytingu á lögum um söluskatt sem gerir ráð fyrir að fjmrh. verði heimilað að fella niður söluskatt af innfluttum strætisvögnum og öðrum bifreiðum sem notaðar eru til almannasamgangna. Frv. er stutt og hljóðar svo, með leyfi forseta: "Við A-lið 6. gr. laganna, sbr. lög nr. 1/1988, bætist nýr töluliður sem orðist svo: 23. Bifreiðar sem notaðar eru til almenningssamgangna eftir ákvörðun fjármálaráðherra og með skilyrðum sem hann setur." Jón G. Tómasson skrifaði fyrir hönd borgarstjóra Reykjavíkur þingmönnum Reykvíkinga svofellt bréf 10. febr. sl.: "Á fundi borgarstjórnar 4. þ.m. [þ.e. 4. febr. 1988] var samþykkt að fara þess á leit við Alþingi að það felli niður söluskatt og aðflutningsgjöld af innflutningi nýrra strætisvagna til Strætisvagna Reykjavíkur." Í greinargerð með tillögunni segir svo, með leyfi forseta: "Þjóðhagsleg hagkvæmni almenningssamgangna [og ég tek fram að þetta er greinargerð borgarstjórnar Reykjavíkur og samhljóða samþykkt allra flokka í borgarstjórn Reykjavíkur] hér á höfuðborgarsvæðinu er óumdeilanleg. Fjölgun einkabíla hefur á undanförnum árum orðið mun hraðari en spár sögðu til um og nú er svo komið að bílaeign er búin að ná því marki sem álitið var að yrði um næstu aldamót. Nýjar athuganir Hollustuverndar ríkisins hafa sýnt fram á að mengun er hér orðin meiri af völdum umferðar en í mörgum borgum Evrópu. Með samþykkt þessarar tillögu taka Alþingi og ríkisstjórn þátt í sérstöku átaki til að sporna við þessum geigvænlegu áhrifum mengunar og slysa sem fylgir gífurlegri aukningu einkabílaumferðar. Skorar borgarstjórn á þingmenn Reykvíkinga að fylgja þessu máli fast eftir." Frumvarpið er flutt í samræmi við þessa samþykkt borgarstjórnar og lagt til að söluskattur falli niður af bílum til almenningssamgangna. Frumvarpið miðast ekki aðeins við Reykjavík og er því fjmrh. ætlað að setja almennar reglur um þessa undanþágu." Flm. þessa frv. eru þrír þingmenn Reykv. og fjórir þingmenn annarra kjördæma utan Reykjavíkur og við erum öll þeirrar skoðunar að hér væri um að ræða mikilvægan lið í því að bæta umferðarmenningu í þessu landi. Satt best að segja er þessi samþykkt borgarstjórnar Reykjavíkur og greinargerð mjög athyglisverð vegna þess að þar er ótrúlega vel haldið til haga í stuttu máli aðalröksemdum þessa máls. Í fyrsta lagi er bent á það, sem fyrir liggur og viðurkennt er af öllum, að þjóðhagsleg hagkvæmni almenningssamgangna á höfuðborgarsvæðinu er óumdeilanleg. M.a. á grundvelli þess fengum við samþykkt nokkrir þingmenn Reykjavíkur og Reykjaness á síðasta kjörtímabili till. til þál. um almenningssamgöngur hér á svæðinu og það hefur verið unnið að málum í samræmi við þá tillögu í samgrn. á undanförnum árum. Í grg. er einnig bent á að fjölgun einkabíla hefur orðið mikið meiri en gert var ráð fyrir samkvæmt aðalskipulagi Reykjavíkur og er nú svo komið að bílaeign á íbúa er að ná því marki sem álitið var samkvæmt gamla aðalskipulaginu að yrði um næstu aldamót eða eftir tólf ár eða svo. Við þetta bætist svo það að nýjar athuganir, sem hafa birst m.a. í blöðum frá Hollustuvernd ríkisins, sýna að mengun í Reykjavík er orðin meiri af völdum umferðar en í mörgum borgum Evrópu. Þetta er áreiðanlega mjög sérkennileg staðreynd í huga okkar margra, sem höfðum talið að við ættum hreinni höfuðborg en aðrar þjóðir, og víst er að Ísland er yfirleitt hreinna og mengunarlausara en önnur lönd, en þeir sem ganga um höfuðstað landsins, t.d. Kvosina, á lognkyrrum dögum verða varir við að mengun frá útblæstri bifreiða er hrikaleg orðin hér þannig að það er t.d. talið varasamt að láta lítil börn ganga hér um götur vegna mengunarinnar og það eru mörg dæmi þess að ofnæmissjúkdómar hafa birst á þessum börnum út af þessari alvarlegu mengun. Í þriðja lagi segir borgarstjórn Reykjavíkur í þessari greinargerð að með samþykkt þessarar tillögu taki Alþingi og ríkisstjórn þátt í sérstöku átaki til að sporna við þessum geigvænlegu áhrifum mengunar og slysa sem fylgir gífurlegri aukningu einkabílaumferðar. Fyrir nokkrum dögum ræddum við á þingi þá staðreynd að tryggingafélögin hafa hækkað iðgjöld bifreiðatrygginga um nærri 100% milli áranna 1987 og 1988 og þá komu fram upplýsingar m.a. í þingræðum um að slysatíðni á Íslandi er þriðjungi meiri en hún er t.d. í grannlöndum okkar eins og Noregi. Þess vegna er nauðsynlegt að gera allt sem hægt er til að draga úr tíðni umferðarslysa og það að efla almenningssamgöngur í þéttbýlinu er örugglega liður í þeirri baráttu. Hér hef ég hreyft þremur almennum röksemdum: þjóðhagsleg hagkvæmni, mengunarvarnir, slysavarnir. Ég ætla að nefna eina röksemd enn sem er þessi: Ríkissjóður mundi ekki tapa einni einustu krónu á því þó svo að þessi söluskattur yrði felldur niður vegna þess ósköp einfaldlega að borgin heldur að sér höndum við að kaupa inn nýja vagna meðan söluskattur er lagður á, en mundi hins vegar, ef söluskattur yrði felldur niður, kaupa fleiri vagna sem mundi þá skila ríkinu auknum tekjum í aðflutningsgjöldum. Hér er aðeins lagt til að söluskattur verði felldur niður en aðflutningsgjöldin haldi sér. Auðvitað mætti hugsa sér að verða við tillögu borgarstjórnar Reykjavíkur um að fella niður bæði söluskatt og aðflutningsgjöld. Hér er hins vegar aðeins verið að tala um söluskattinn. Þess vegna held ég að frá sjónarmiði fjmrn. hljóti það að vera þannig að hér eru menn ekki að tapa einni einustu krónu jafnvel þó að þetta frv. verði samþykkt. Við það bætist svo sú staðreynd að það er einn af þingmönnum Reykvíkinga sem situr í fjmrn. og þess vegna er full ástæða til að ætla að hann taki vel þessari málaleitun fulltrúa allra flokka í borgarstjórn Reykjavíkur, þar með talinn borgarfulltrúi Alþfl. þar á bæ, þannig að ég hef enga ástæðu til að ætla annað en þetta frv. fái góðar undirtektir. Í trausti þess flytjum við, þingmenn stjórnarandstöðunnar í þessari virðulegu deild, þetta frv. og væntum þess að það fái góða og jákvæða afgreiðslu á því þingi sem nú stendur yfir. Þetta er einfalt mál, tekur ekki langan tíma að fara yfir það og ætti að vera hægt að ljúka því og gera að lögum á því þingi sem nú stendur yfir. Ég leyfi mér svo, virðulegur forseti, að leggja til að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. fjh.- og viðskn. og 2. umr. og segi að allra síðustu að ég er þess fullviss að um leið og þingmenn stjórnarandstöðunnar flytja þetta frv. er nauðsynlegt að muna eftir því að hér í deildinni eru þingmenn Reykvíkinga úr stjórnarflokkunum, þingmenn Reykjaneskjördæmis úr stjórnarflokkunum sem hljóta líka að líta á þetta mál, m.a. þingmenn sem hafa látið sig umferðarmál mjög miklu skipta eins og hv. 6. þm. Reykn. Ég hef því enga trú á öðru en að þetta mál fái góðar undirtektir hjá þessum þingmönnum öllum. Ég vil taka það fram, virðulegi forseti, að lokum að ég kannaði hvort þingmenn úr stjórnarflokkunum væru tilbúnir að standa að frv. Þeir treystu sér ekki til að flytja frv. af eðlilegum ástæðum miðað við þær vinnureglur sem tíðkast milli stjórnarflokka. Í sjálfu sér dettur mér ekki í hug að gagnrýna það og er ekki að draga það fram til þess að sýna þeirra óvilja að neinu leyti heldur aðeins til að skýra af hverju þarna er eingöngu um að ræða stjórnarandstæðinga sem flytja frv.



Virðulegi forseti. Þetta mál er að mínu mati allrar athygli vert og verðskuldar nákvæma skoðun. Ég vil taka fram að í fjmrn. er nú þegar fullsmíðað frv. sem tekur á nokkrum breytingum á nýsamþykktum og gildandi söluskattslögum. Það tekur fyrst og fremst til ýmissa þátta sem varða það að renna eðlilegum lagastoðum undir ýmis undanþáguákvæði eða úrskurði sem áður höfðu verið í gildi samkvæmt erindum eða bréfum frá ráðuneyti og einn málaflokk sérstaklega sem varðar meðhöndlun í söluskatti á öryggistækjum og ýmsum hlutum og búnaði sem flokkast undir líknarþjónustu og reyndar allmörgum fleiri slíkum álitamálum. Þetta frv. var ekki lagt fram á þessum vordögum vegna mikils málafjölda og var tekin um það ákvörðun í ríkisstjórninni að gera það ekki fyrr en á næsta þingi. Ég teldi af þeim ástæðum eðlilegt að þessu máli væri vísað til ríkisstjórnarinnar þannig að það verði tekin afstaða til þess við heildarendurskoðun á söluskattslögunum og lagt þá fram á næsta hausti. Það er rétt, sem fram kom í máli flm., að fyrir þessu eru þó nokkur rök, bæði að því er varðar mengunarvarnir, slysavarnir, umhverfisverndarmál. Hitt kann að vera álitamál nokkuð um framkvæmdina. Erindið styðst upphaflega við erindi frá Reykjavík sem þá tók einungis til strætisvagnaþjónustu Reykvíkinga, en í frv. er gert ráð fyrir því að hér sé um að ræða almenna söluskattsundanþágu að því er varðar almannasamgöngutæki. Þetta getur vakið upp nokkur markatilvik. T.d. ef háttar svo til að fyrirtæki eins og Landleiðir rekur bílaflota sem bæði er notaður til almenningssamgangna og einnig til sérleyfisfólksflutninga, svo nefnt sé dæmi. Við stöndum frammi fyrir því að söluskattur er ekki á fólksflutningum og er ekki gert ráð fyrir því í virðisaukaskattsfrv. sem liggur fyrir hinu háa Alþingi til skoðunar og stefnt er að því að fái lagagildi áður en þessu þingi lýkur. Það er hvorki lagður söluskattur né virðisaukaskattur á fólksflutninga sem slíka, en í virðisaukaskattsfrv. er gert ráð fyrir þeirri almennu reglu, sem er í samræmi við grundvallarreglur þeirra tillagna, að engu að síður komi virðisaukaskattur á aðföng, þ.e. tæki og viðgerðarþjónustu o.s.frv. Með hliðsjón af því að núverandi söluskattskerfi á skamma lífdaga fram undan er ástæða til að skoða þetta líka í samhengi við skipan mála með virðisaukaskatti. Mín afstaða er því sú að þessu sögðu að málið er allrar athygli vert og verðskuldar jákvæða skoðun, en ég legg til að málinu verði vísað til ríkisstjórnarinnar til heildarendurskoðunar á söluskattslögunum.



Virðulegi forseti. Aðeins örfá orð vegna ummæla hv. þm. Svavars Gestssonar og þess frv. sem hann mælti fyrir. Kveikja þessa máls hefur orðið bréf eins af embættismönnum Reykjavíkurborgar til þingmanna Reykvíkinga um að fella niður söluskatt og aðflutningsgjöld af innflutningi nýrra strætisvagna til Reykjavíkur. Nokkrir af hv. þm. hafa síðan gert þetta mál víðtækara og vilja að fjmrh. hafi vald til að fella niður söluskatt af bifreiðum sem notaðar eru til almenningssamgangna. Þetta gildir þá væntanlega um alla bíla sem notaðir eru til farþegaflutninga og taka fleiri en níu farþega. Ég hygg að þar sé miðað við skilgreiningu í lögum. Það er skoðun út af fyrir sig að þetta beri að gera. Ég tek undir að það er mikilvægt að almenningsfarartæki eins og strætisvagnar í þéttbýli séu notuð sem mest og af sem flestum vegna þess, eins og hér hefur fram komið, að það getur dregið úr slysahættu. En ég vildi aðeins benda á að þó svo að söluskattur af strætisvögnum og öðrum bifreiðum af þessu tagi væri felldur niður er ekki sjálfgefið samband þar á milli að það verði til þess að þjónustan, sem þessi farartæki eru notuð til að veita, batni eða almenningur muni nota hana meira. Þar er ekki sjálfgefið samband á milli. Ég held að ef menn vilja ná þeim markmiðum sem verið er að tala um hér þurfi að gera allt aðra hluti. Ég er ekki að draga úr því að gera þessi tæki sem ódýrust, en ég held að það þurfi að gera allt annað og miklu fleira til þess að almenningur fáist til að nota strætisvagna og almenningsfarartæki í miklu ríkara mæli en nú er. Það þarf að gera þessa þjónustu miklu aðgengilegri, auka hana, gera hana ódýrari og hagkvæmari þannig að það verði einfaldlega betri kostur að ferðast með þessum farartækjum en að nota einkabílinn fyrir þá sem þannig háttar um og það eru vissulega mjög margir þar sem þetta vegur salt. En ég er ekkert sannfærður um það, þó svo að væri felldur niður söluskattur og aðflutningsgjöld af almenningsvögnum til nota fyrir strætisvagna Reykjavíkur, að það mundi sjálfkrafa leiða til betri þjónustu. Hv. þm. Svavar Gestsson hefur greinilega meira traust á þeim sem ráða málum hér í borginni heldur en sá sem þetta mælir. Ég tel ekki að það sé sjálfgefið. Ég tel allt eins víst að borgin mundi nota þá peninga til einhvers annars en að bæta þessa þjónustu, því miður. Ég held að ef menn vilja ná þeim markmiðum sem hér er talað um, þ.e. draga úr mengun, minnka slysahættuna eða draga úr slysum, þurfi miklu víðtækari ráðstafanir varðandi almenningssamgöngur. Það get ég tekið undir. Ég er reiðubúinn að horfa á þau mál með ágætum flm. þessarar till. og vita hvaða leiða mætti leita þar. En ég er þeirrar skoðunar að þessi aðgerð ein út af fyrir sig hefði ákaflega lítið að segja og er þó hreint ekkert að leggjast gegn því að þessu máli verði allur gaumur gefinn, en undirstrika að til þess að ná þeim markmiðum sem hér er talað um þarf að gera miklu fleira.



Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. fjmrh. fyrir góðar undirtektir við frv. og skil út af fyrir sig þau almennu rök sem hann flutti í þessu máli. Ég bendi hins vegar á að ef um er að ræða einhver mál sem óhjákvæmilegt er að breyta í söluskattslögunum liggja fyrir deildinni tvö frv. varðandi söluskattinn sem mætti hugsa sér að afgreiða með breytingum þeim sem ríkisstjórnin telur óhjákvæmilegt að koma í gegn vegna þess að einhverjir agnúar hafi komið upp á hinum nýju söluskattslögum. Ég held að það væri a.m.k. æskilegt að ef frv. um breytingu á söluskattslögunum verður ekki lagt fram núna yrði það lagt fram til kynningar, það yrði sýnt núna fyrir vorið þannig að það sé ljóst, a.m.k. að því er þetta mál varðar, hvert ætlunin er að fara af hálfu hæstv. ríkisstjórnar í sambandi við söluskatt á almenningsbifreiðum. Það er rétt að hér gera flm. ráð fyrir því að þetta nái víðar en til Reykjavíkur að sjálfsögðu. Það eru strætisvagnar víðar. Það eru strætisvagnar í Kópavegi, það eru strætisvagnar í Hafnarfirði og það eru strætisvagnar á Akureyri svo dæmi séu nefnd. Við sáum auðvitað í hendi okkar að þetta varð að ná víðar og hlaut að ná víðar. Ég viðurkenni líka sem einn af flm. að markatilvik kunna að vera óljós og kunna að vera erfið og þess vegna er orðalagið tiltölulega rúmt að því er varðar heimildir fyrir fjmrh. til að vinna að greiningu þessara markatilvika, en orðalag af þessu tagi er einmitt algengt í undanþágukafla gildandi söluskattslaga, 2. og 6. gr. þeirra sérstaklega reyndar. Það er líka rétt, sem hv. 3. þm. Vesturl. sagði áðan, að það er ekkert sjálfgefið samband á milli þess að það verði felldur niður söluskattur á strætisvögnum og að þjónusta strætisvagnanna í Reykjavík batni. Það er því miður þannig. Mér hefur reyndar aldrei dottið það í hug. Hins vegar fyndist mér skynsamlegt að taka borgarstjórn Reykjavíkur á orðinu í þessu efni. Það hafa oft verið fluttar ítarlegar tillögur í borgarstjórn Reykjavíkur um endurbætur á strætisvagnasamgöngunum þar sem þetta er einn þátturinn. Þetta er eini þátturinn sem var tekinn út úr og samþykktur t.d. núna í vetur þannig að þar var líka gert ráð fyrir aukinni ferðatíðni og endurbótum á biðskýlum og breytingum á leiðarkerfi strætisvagnanna og fleiru þess háttar. Ég er alveg sammála hv. 3. þm. Vesturl. um að það er svo fjöldamargt annað og meira sem verður að gerast ef strætisvagnarnir eiga að verða ákjósanlegur kostur fyrir þá sem alltaf eru að flýta sér eins og við erum reyndar flest. Þetta leysir því ekki vanda, en ég held að þetta sé pínulítið skref. Og þetta er kannski eina málið sem Alþingi hefur eitthvert vald á. Alþingi hefur ekki vald á mjög mörgum rekstrarþáttum strætisvagna Reykjavíkur eða almenningssamgangna yfirleitt. Ég minni á að fyrir hv. deild liggur frv. frá hv. þm. Margréti Frímannsdóttur o.fl. um niðurfellingu söluskatts af iðgjöldum af bílatryggingum öryrkja og það er rakið sanngirnismál að mínu mati. Það kemur til meðferðar hér síðar. En það þarf að gilda fyrir árið 1988. Mér finnst ekki ásættanlegt varðandi það mál að það bíði heildarendurskoðunar. Það kemur til umræðu fljótlega þó að það yrði hinkrað kannski með þetta mál hér til heildarendurskoðunar á söluskattslögunum. Mér finnst það líka vera innlegg í rök með afgreiðslu á þessu máli ef söluskatturinn er á síðasta snúningi. Ríkisstjórnin ætlar sér eða a.m.k. fjmrh. að fá fram afgreiðslu á virðisaukaskattinum. Hvernig það gengur veit ég ekkert um. Við sjáum hvað setur í þeim efnum. En ef svo fer eru viðbótarrök, má segja, fyrir því að fella niður söluskatt af almenningsvögnum ef virðisaukaskatturinn fer hér í gegn. Það eru viðbótarrök í málinu sem ég vil halda til haga þrátt fyrir mína afstöðu til virðisaukaskattsins út af fyrir sig. En ég vænti þess að í framhaldi þessarar umræðu fái málið jákvæða meðhöndlun í hv. nefnd og hv. deild og ég vildi helst sjá það, og ég veit ég mæli þar fyrir munn allra flm. að þá vildum við helst sjá að þetta mál yrði að lögum í vor, en mundum, geri ég ráð fyrir, flest okkar vera tilbúin að skoða það í víðara samhengi, einkum og sér í lagi ef hugmyndir um breytingu á söluskattslögunum eins og þau voru afgreidd í vetur sæjust hér fyrir þinglok þó að það yrði ekki í formi afgreiðslu máls heldur plagg sem yrði lagt hér á borðin mönnum til glöggvunar.



Hæstv. forseti. Ég á ekki sæti í þeirri nefnd sem fær þetta frv. til umfjöllunar og þess vegna þótti mér rétt að koma hér og segja álit mitt á þeim viðhorfum sem koma fram í frv. til almenningssamgangna, ekki kannski síst vegna þess að hv. 1. flm. frv. nefndi mitt nafn í því sambandi þar sem ég var 1. flm. þáltill. um almenningssamgöngur á höfuðborgarsvæðinu sem hér hefur verið flutt og samþykkt á Alþingi. Ég vildi taka undir að mér finnst þetta vera athyglisverð tillaga sem hér hefur verið lögð fram um breytingu á söluskattslögum og fyrst og fremst vil ég taka undir það sem kemur fram í grg. um þjóðhagslega hagkvæmni almenningssamgangna hér á höfuðborgarsvæðinu, ekki síst með tilliti til þeirrar miklu fjölgunar bifreiða sem orðið hefur á undanförnum áratug eða hálfum öðrum áratug, þar sem svo er komið að lætur nærri að nú sé bffl á hverja tvo íbúa. Það segir sig sjálft að þó vegakerfið sé í sífelldri endurskoðun og reynt hafi verið að aðlaga það breyttum aðstæðum hefur ekki tekist nægjanlega að halda í við slíkan hraða á fjölgun bifreiða sem raun ber vitni og enginn hafði kannski búist við á svo skömmum tíma. En ég vildi fyrst og fremst taka undir að það skiptir miklu máli að gera allt sem hægt er til að auka áhuga almennings á notkun almenningsvagna og ekki síst að þeirra þjónusta sé þannig að það sé raunhæft að halda uppi slíkum áróðri. Ég þekki það úr mínu byggðarlagi sem bjó við það að íbúafjölgun varð mikil á stuttum tíma og skapaði vandamál, sérstaklega fyrir það fólk sem flutti í byggðarlagið og var vant öðruvísi almenningsvagnasamgöngukerfi, en var hægt að bjóða upp á í Mosfellssveit á sínum tíma. Þetta leiddi til þess að það var um tvennt að ræða fyrir fólk sem átti t.d. börn í framhaldsskólum eða þurfti að sækja vinnu til Reykjavíkur. Annars vegar að bæta við bílaeign fjölskyldunnar eða að flytja aftur í borgina. Ég held, einmitt vegna þess að það hefur ekki nægjanlega verið gert átak í því að bæta almenningssamgöngurnar, laða þær að þörfum fjölskyldunnar, að almenningsvagnar séu ekki eins mikið notaðir og annars mundi vera. Það var reynt á sínum tíma að semja við Strætisvagna Reykjavíkur og aðlaga sérleyfisferðir úr Mosfellssveit í borgina til að koma þarna til móts við þarfir íbúanna og það tókst að vissu leyti, en mætti vera enn þá betur gert. Ég vildi aðeins láta þetta koma fram sem innlegg í þá umræðu hvað það hefur mikla þýðingu að bæta umferðaröryggi sérstaklega á þessu svæði og að það sé mögulegt að auka þjónustu almenningsvagnanna í því skyni. Hvort þetta er eina leiðin eða ein af leiðunum skal ég ekki um segja. Það verður væntanlega fjallað um það. En mér heyrðist hæstv. fjmrh. vera jákvæður í sjálfu sér til frv. og benti á að það mætti þá væntanlega vísa því til ríkisstjórnarinnar með tilliti til þess að verið væri að endurskoða lög í þessu efni og mér fyndist það nú vera út af fyrir sig áfangi sem hv. flm. gætu sætt sig við. En ég vildi sem sagt fyrst og fremst taka undir þýðingu þess að það þurfi að gera átak til þess að bæta almenningssamgöngur með betri þjónustu almenningsvagna, a.m.k. hér á höfuðborgarsvæðinu.



Virðulegi forseti. Hér er til umfjöllunar frv. til laga um breytingar á lögum nr. 25 frá 1975, um ráðgjöf og fræðslu varðandi kynlíf og barneignir og um fóstureyðingar og ófrjósemisaðgerðir sem þm. Borgaraflokksins, hv. 11. þm. Reykv. og hv. 7. þm. Reykn. Kolbrún Jónsdóttir, flytja. Þá vil ég fyrst segja að ég tel enga ástæðu til að breyta núgildandi lögum. Ég tel að lögin séu viðunandi og ekki síður andi laganna sem skýrt kemur fram við flutning frv. á sínum tíma og má lesa úr lögunum nú. Hann virðir þau grundvallarréttindi kvenna að þær beri sjálfar ábyrgð á lifi sínu og gerðum sem sjálfstæðir, ábyrgir og fullveðja einstaklingar og veitir þeim rétt sem ég tel að þeim sé fyllilega treystandi til að fara með. Reyndar veit ég engan betri eða hæfari til að fara með þann rétt. Þetta er meginatriði og hefur verið mikið baráttumál kvennahreyfinga um langt skeið. Hitt er annað og einnig mikilvægt að lítið gagna góð lög ef þau eru ekki framkvæmd. Megintilgangur frv. sem hér er til umræðu virðist mér vera að koma í veg fyrir fóstureyðingar með því að þrengja löggjöfina og fækka þeim heimildum sem lögmætar eru fyrir slíkum aðgerðum. Fóstureyðing hlýtur að vera hverri konu neyðarúrræði og hljóta allir að vera sammála um nauðsyn þess að draga úr fjölda ótímabærra þungana og þar með tilefnum til fóstureyðinga. Núgildandi lög leggja einmitt megináherslu á þetta atriði og fjallar allur I. kafli laganna um ráðgjöf og fræðslu. Vandinn er bara sá að langt er frá því að staðið hafi verið við framkvæmd laganna hvað ráðgjöf og fræðslu varðar. Allt frá samþykkt þeirra hefur vantað fjármagn til að skipuleggja og sinna fræðslu jafnt í skólum og fyrir almenning. Þetta ástand endurspeglar í raun stöðu almennrar heilbrigðisfræðslu hérlendis og raunverulegan áhuga stjórnvalda á forvarnarstarfi. Vonandi verður þó breyting til batnaðar í þessum efnum. Ég vil aðeins víkja að lögunum, með leyfi forseta, og vitna þá í 1. kafla, um ráðgjöf og fræðslu, en þar segir í 1. gr.: "Gefa skal fólki kost á ráðgjöf og fræðslu varðandi kynlíf og barneignir. Landlæknir hefur á höndum yfirumsjón með framkvæmd og uppbyggingu slíkrar ráðgjafar og fræðslu." Í 2. gr. segir: "Aðstoð skal veita, eftir því sem við á, svo sem hér segir: 1. Fræðsla og ráðgjöf um notkun getnaðarvarna og útvegun þeirra. 2. Ráðgjöf fyrir fólk sem íhugar að fara fram á fóstureyðingu eða ófrjósemisaðgerð. 3. Kynlífsfræðsla og ráðgjöf og fræðsla um ábyrgð foreldrahlutverks." Í þessu sambandi vil ég velta því fyrir mér og velta því hér upp fyrir þm. hversu brýnt það er fyrir flesta sem búa í þessu þjóðfélagi og alast hér upp að fá undirbúning undir það sem bíður langsamlega flestra og það er að verða foreldrar. Þessu veit ég ekki til að sé tekið á t.d. í grunnskólum með sérstökum hætti sem námsefni og er það þó mun brýnna en t.d. að vita hvar ár í fjarlægum löndum falla til sjávar fyrir fólk sem e.t.v. á aldrei eftir að koma þangað. Mér finnst því þar vera mjög röng forgangsröðun og er sannarlega brýnt að þessu hlutverki sé sinnt auk þess sem hér segir í frv. auðvitað um beina fræðslu um kynlíf og getnaðarvarnir. Svo er það í fjórða lagi og ég held áfram að vitna með leyfi forseta: "4. Ráðgjöf og fræðsla varðandi þá aðstoð sem konunni stendur til boða í sambandi við meðgöngu og barnsburð." Síðan vil ég vitna í 5. gr. þar sem segir: "Allar viðurkenndar getnaðarvarnir skulu fást hjá ráðgjafarþjónustunni. Unnið skal að því að auðvelda almenningi útvegun getnaðarvarna. m.a. með því að sjúkrasamlög taki þátt í kostnaði þeirra." Þetta atriði hefur t.d. aldrei komist til framkvæmda frekar en ýmis önnur í þessum kafla. Það fór fljótt að gæta óánægju meðal almennings. og er óhætt að segja einkum meðal kvenna, með það að töf varð á því að þessi mikilvægi þáttur laganna kæmist til framkvæmda. Og þá langar mig að minnast á það að um vorið 1982 tóku sig saman 57 konur úr öllum stjórnmálaflokkum og ýmsum starfsstéttum og mynduðu áhugahóp um þessi efni. Þær vöktu athygli á þeim vanefndum sem hafa orðið á framkvæmd I. kaflans og skoruðu á ráðamenn mennta- og heilbrigðismála að ráða bót á því ófremdarástandi. Þær lögðu enn fremur til að landlæknisembættinu yrði falið að skipuleggja átak til fræðslu um kynferðismál fyrir almenning og með sérstöku tilliti til unglinga. Þær lögðu einnig til að myndaður yrði sérstakur hópur unglinga til að fá viðbrögð þeirra við efni og tillögum og ábendingar frá þeim áður en gengið væri frá því fræðsluefni sem unglingum væri ætlað. Síðan lögðu þær til nánari tillögur um fræðsluherferðina og hvernig mætti standa að henni sem ég vil vitna til, með leyfi forseta: Það var þá í fyrsta lagi að gerð verði fræðsluþáttaröð fyrir sjónvarp í 3–4 hlutum sem fjalli um æxlun, getnaðarvarnir, kynlíf, kynsjúkdóma, rétt til fóstureyðingar og foreldraábyrgð. Þættir þessir verði varðveittir á myndböndum sem Námsgagnastofnun, framhaldsskólar, kynfræðsludeildir og fleiri aðilar, sem við kynfræðslu fást, hafi síðan aðgang að og noti. 2. Landlæknir beiti sér fyrir samstarfi við útvarp, m.a. umsjónarmenn unglingaþátta. 3. Landlæknir láti gera 2–3 sjónvarpsauglýsingar sem hvetji unglinga til að nota getnaðarvarnir. Fjármagni verði veitt til að birta þessar auglýsingar nokkrum sinnum ár hvert. 4. Landlæknir láti hanna 2–3 veggspjöld sem hafa sama markmið og sjónvarpsauglýsingarnar. Þau verði hengd upp í framhaldsskólum, apótekum, læknastofum, heilsugæslustöðvum, æskulýðsmiðstöðvum, íþróttahúsum og öðrum samkomustöðum unglinga. 5. Jafnframt verði gerður upplýsingabæklingur sem beinist að unglingum 15–19 ára og dreifist á sömu stöðum. Í bæklingnum verði unglingar m.a. hvattir til að leita frekari fræðslu hjá kynfræðsludeildum þar sem þær eru. 6. Landlæknir birti auglýsingu á áberandi stað í símaskrá með símanúmeri kynfræðsludeilda og hvatningu til almennings að leita hennar. 7. Aðgangur unglinga að getnaðarvörnum verði bættur, t.d. með sjálfsölum á almannafæri. Þessar tillögur og viðvörunarorð kvennanna vöktu athygli og umtal á sínum tíma, en annan sýnilegan árangur er ekki hægt að sjá að framtak þeirra hafi borið í raun. Síðan við kvennalistakonur komum inn á þing höfum við ítrekað gert fsp. og borið fram þáltill. einmitt um þessi efni, þ.e. um fræðsluna og auðveldan aðgang að getnaðarvörnum, sérstaklega fyrir unglinga. Vil ég þá minnast einmitt á að það var fyrsta mál okkar á þingi á sl. kjörtímabili að bera fram fsp. um það hvernig háttað væri fræðslu um kynferðismál í skólum landsins. Kom þá í ljós að hún var illa vanrækt þó að fyrirskipuð væri í þessum I. kafla laganna. Síðan lögðum við fram þáltill. um auðveldari aðgang að getnaðarvörnum og, ítrekað, um að auka fræðslu meðal almennings um kynferðismál. Það var reyndar síðasta mál sem var afgreitt á síðasta kjörtímabili og samþykkt og fjallaði einmitt um þetta efni. Ég ætla að lesa þá þál. sem var samþykkt á síðasta þingi, en hún hljóðar svo, með leyfi forseta: "Alþingi ályktar að fela heilbrrh. að efla verulega fræðslu um kynferðismál meðal almennings með það að meginmarkmiði að koma í veg fyrir ótímabærar þunganir og hindra útbreiðslu sjúkdóma. Sérstök áhersla skal lögð á að upplýsa fólk á aldrinum 15–19 ára um kynlíf og getnaðarvarnir." Tillaga okkar hafði að vísu verið nokkuð ítarlegri en hún var stytt á þennan hátt og samþykkt síðan. Þá var reyndar sjúkdómurinn eyðni kominn til sögunnar og hann gaf málinu þann byr og áhuga sem það hafði ekki áður notið. Ég vitna enn, með leyfi forseta, máli mínu til stuðnings í grein í Læknablaðinu, sem er 6. tbl. á árinu 1987, en þar er grein um fóstureyðingar og notkun getnaðarvarna eftir læknana Þórð Óskarsson og Reyni Tómas Geirsson. Þar segir, með leyfi forseta: "Ef stemma á stigu við vaxandi fjölda fóstureyðinga þarf að auka fræðslu um getnaðarvarnir og gera þær aðgengilegri, hvetja til ábyrgari notkunar getnaðarvarna, stuðla að notkun öruggra getnaðarvarna eftir fóstureyðingu og kveða niður goðsögnina um nauðsyn pilluhvílda" eins og þarna segir. Aftur segir í þessari sömu grein, með leyfi forseta: "Notkun getnaðarvarna er verulega ábótavant meðal kvenna sem leita á Landspítalann í fóstureyðingu enda þótt smám saman hafi miðað í rétta átt." Og að lokum segir enn, með leyfi forseta: "Til þess að halda fjölda fóstureyðinga sem lægstum þarf að gera átak í þá átt að gera getnaðarvarnir aðgengilegri fyrir alla aldurshópa, m.a. með stofnun kynfræðsludeilda við heilsugæslustöðvar (family planning clinics), ódýrari getnaðarvörnum og aukinni fræðslu táninga." Eins og ég áður sagði hefur allt þetta verið vanrækt og ekki verið farið eftir þeim ákvæðum laganna sem varða fræðslu. Það er enginn vafi á því í mínum huga og það er reynsla annarra þjóða að aukin fræðsla um kynlíf og getnaðarverjur dregur úr fjölda ótímabærra þungana, ekki síst meðal unglingsstúlkna og má nefna reynslu Norðurlandaþjóðanna í þessum efnum. T.d. vil ég víkja að reynslu sem danskur læknir kynnti hér nýlega á fundi. Það var í lok síðasta árs sem hann kom til Íslands. Hann sinnir ákveðnu heilsugæsluumdæmi í Kaupmannahöfn. Þar hafði verið gert sérstakt átak í kynfræðslu meðal unglinga og það varð til þess að á tiltölulega skömmum tíma fækkaði fóstureyðingum verulega í þessum aldurshópi. Sama reynsla hefur fengist á Norðurlöndunum á sl. árum. Þar hefur fóstureyðingum meðal unglingsstúlkna sérstaklega fækkað mjög í kjölfar aukins fræðsluátaks. Ég get því tekið undir með hv. flm. þar sem þeir leggja áherslu á aukna fræðslu í sínu frv. en þessi ákvæði eru reyndar mjög skýr í núgildandi lögum. Vandinn er bara sá að þau hafa ekki verið framkvæmd og ég held að megintálminn í þessum efnum sé fyrst og fremst skortur á fjármagni og úr því er hægt að bæta án þess að breyta lögunum. Hér vantar að mínu viti fyrst og fremst skilning og vilja. Annað meginatriði til að draga úr tíðni fóstureyðinga er að bæta félagslegar aðstæður kvenna. Þetta tel ég vera mjög mikilvægt atriði og reyndar grundvallaratriði. Meðal þeirra kvenna sem helst leita fóstureyðinga eru einmitt ýmsar þeirra sem búa við hvað lökust kjör hér á landi. Að baki þeim tölum sem gefnar eru í grg. þessa frv. eru grimmilegar staðreyndir um þá efnahagslegu og félagslegu þróun sem ríkir á okkar dögum. Og ég vil minnast á ráðstefnu sem samtök félagsmálastjóra héldu á árinu 1986 þar sem í ljós kom að um 25% allra fjölskyldna á landinu lifðu undir fátæktarmörkum og stór hluti þessa hóps var einmitt einstæðar mæður. Fjölskyldugerðin hefur breyst í okkar þjóðfélagi á undanförnum 20 árum eins og flestir vita. Það eru fleiri sem eru í óvígðri sambúð, hjónaskilnuðum hefur fjölgað um helming á sl. 25 árum, úr um það bil 5 í 10 á hver 1000 hjón á hverju ári. Einstæðum foreldrum fer fjölgandi og þar eru einstæðar mæður í stórum meiri hluta, yfir 90% . Margir telja, bæði félagsfræðingar, læknar og aðrir þeir sem sinna umönnun fólks, að þessi hópur standi einna verst í þjóðfélaginu og telja jafnframt að stór hluti hans búi við afkomu sem er undir fátæktarmörkum. Það er ekki síst vegna þeirra lágu launa sem konur almennt fá en eins og við vitum eru þær yfirleitt ekki nema hálfdrættingar í launum á við karla þrátt fyrir langan vinnudag. Félagsleg aðstaða einstæðra foreldra er mjög erfið hér á landi, en það bitnar auðvitað fyrst og fremst á börnum. Síðan langar mig að vitna, með leyfi forseta, í frv. Á bls. 9 í grg. er rætt um forsendur frv. Þar er talað um að fóstureyðingum hafi fjölgað verulega á undanförnum árum. Síðan segir í grg., með leyfi forseta: "Það er viðurkennt að á mörgum heimilum eru efnisleg gæði af skornum skammti. Gagnvart þeim fjölskyldum ber þjóðfélagið ríka ábyrgð því að það er smánarblettur á þjóðfélagi með einhverjar hæstu þjóðartekjur í heimi að þurfa að viðurkenna að fólk búi við örbirgð. Félagsleg vandamál ber þjóðfélaginu að leysa með félagslegum ráðstöfunum." Ég er alveg sammála þessu. Síðan kemur: "Tilgangur þessa frv. er ekki að leysa úr félagslegum vandamálum sem eru í þjóðfélaginu heldur að sníða löggjöfina þannig að allt mannlegt líf sé friðheilagt, og að verja börn - á hvaða stigi lífsins sem þau eru - fyrir utanaðkomandi eyðingaröflum og veita þeim þau mannréttindi sem eru ofar öllum öðrum, réttinum til þess að fá að lifa og taka þátt í lífinu án tillits til efnahags og félagslegrar stöðu foreldra." En þá vil ég leggja mikla áherslu á að það er mjög erfitt að rjúfa þetta tvennt úr samhengi hvort við annað. Ég held að það sé ekki hægt að líta fram hjá því að félagsleg staða fólks ákvarðar að miklu leyti hvernig lífi það lifir og hvaða ákvarðanir það tekur um líf sitt hvað sem öllum lögum líður. Þess vegna held ég að það sé mjög grunnhyggið í raun að halda að menn geti sett þrönga löggjöf án þess að gera nokkuð til að bæta stöðu fólks til að hlýða þessum lögum. Ég vil benda hv. flm. á að það eru einmitt kannski - það er sagt reyndar í grg., aðeins fyrr, að hagtölur sýni að lífskjör hafi batnað verulega frá því að lögin voru sett árið 1975 - fyrst og fremst hluti þeirra sem leita fóstureyðinga af félagslegum ástæðum sem ekki hafa notið þessara lífskjarabóta. Það væri nær að beita sér fyrir því, eins og við höfum reynt, Kvennalistinn, frá því að við komum inn á þing og margir aðrir auðvitað líka og m.a. þm. Borgaraflokksins, að bæta hag kvenna og barna í þessu þjóðfélagi því það er ein af vænlegum leiðum til þess að takmarka fjölda fóstureyðinga af félagslegum ástæðum að mínu viti. Og ég vil benda hv. flm. á 275. mál þessa þings sem þingkonur Kvennalistans flytja í Nd. sem er um tímabundið átak í uppbyggingu dagvistarheimila fyrir börn og það eru önnur mál á þessu þingi sem einmitt varða uppbyggingu dagvistarheimila. Síðan vil ég benda á frv. til laga um lágmarkslaun sem þingkonur Kvennalistans flytja í Nd. sem er 351. mál þessa þings og það eru önnur mál sem einmitt varða launakjör en aðrir þm. og þingflokkar hafa flutt. Ég vil benda á frv. til laga um lífeyrisréttindi heimavinnandi húsmæðra sem er 110. mál þessa þings, líka flutt af þingkonum Kvennalistans í Nd., og síðan vil ég minna hv. flm. á þeirra eigin þáltill. sem varða launakjör, t.d. 265. mál þessa þings, um launabætur, 109. mál þingsins, um samanburð á dagvinnulaunum og tekjum á Íslandi og í nágrannalöndum okkar, og 289. mál, um mat á heimilisstörfum, bara til að nefna nokkur mál sem lúta að því, hygg ég, að reyna að bæta félagslega stöðu. Það eru mörg fleiri mál sem væri ástæða til þess að nefna hér sem aðrir þm. og aðrir þingflokkar hafa flutt, en ég ætla ekki að lengja mál mitt með því að telja þau upp þó að það væri vel þess virði, en ég vil hins vegar minna hv. flm. á þessa hlið málsins. Það kom reyndar fram í því sem ég áður las athugasemd í sambandi við réttinn til að fá að lifa. Og þá vil ég og mun víkja nánar að því síðar þegar ég tek fyrir ýmsa þætti frv. að það er talsvert mikið ágreiningsmál hvernig líf er skilgreint, sérstaklega meðal þeirra sem fjalla um upphaf lífs og enda þess í störfum sínum. Þessar skilgreiningar hafa að ýmsu leyti riðlast og breyst vegna aukinnar tækni og ég hygg að hv. flm. viti þetta. Það er líka ágreiningur meðal leikmanna, eða almennings, sem ekki e.t.v. sinna eða þurfa að vinna eftir ákveðnum skilgreiningarreglum í daglegu starfi sínu við þessi efni. Og mig langar að vitna af þessu tilefni í grein í Morgunblaðinu frá 4, sept. 1986 þar sem Auðólfur Gunnarsson, sérfræðingur í kvensjúkdómum, skrifar í tilefni af nýútkomnu hirðisbréfi biskupsins yfir Íslandi. Og ég vitna í hana, með leyfi forseta, vegna þess að ég tel nauðsynlegt að þessi hlið málsins sé líka rædd því að frv. byggir einmitt talsvert á ákveðinni skilgreiningu á lífi: "Fyrir ekki svo mörgum árum var læknisfræðileg skilgreining á skilum lífs og dauða tiltölulega skýr og einföld. Staðfesting þess að hjartsláttur og öndun væri ei lengur til staðar var skilgreining lækna á lokum lífsins. Skilgreining á lífi við fæðingu hefur jafnan verið bundin við sömu lífsmörk, þ.e. öndun, hjartslátt og sjálfráðar hreyfingar. Fæðing lifandi barns hefur lengi verið miðuð við fóstur sem náð hefur 28 vikna meðgöngu og/eða 1000 gramma þunga og sýnir áðurnefnd lífsmörk en ella talið fósturlát eða andvana fæðing. Nútímatækni í læknisfræði hefur riðlað þessum skilgreiningum á upphafi og enda lífsins. Þannig er nú unnt að halda öndun og blóðrás gangandi enda þótt sjúklingur sé í óafturkræfu dái vegna skemmda í miðtaugakerfi. Vegna þessa hefur reynst nauðsynlegt að taka upp nýja skilgreiningu varðandi endalok lífsins, þ.e. heiladauða (neurological death), þegar óbætanlegar skemmdir á æðri hlutum miðtaugakerfis gera sjúkling alls ófæran um að svara umhverfi sínu, enda þótt vefir líkamans haldist lifandi í líffræðilegu tilliti vegna tækni sem heldur blóðrás og öndun gangandi. Ég veit að sumum finnst vafasamt að binda skilgreiningu á dauða við starfsemi miðtaugakerfisins, en sá sem staðið hefur oft við dánarbeð og fæðingu og tekið þátt í endurlífgun gerir sér fljótt grein fyrir því að mesta breytingin er fólgin í meðvitaðri getu til að svara áreiti og umhverfi sínu sem byggist á starfsemi miðtaugakerfisins sem aftur er háð því að öndun og blóðrás færi því súrefni og næringu. Sá sem í langan tíma sýnir engin merki um starfsemi æðri hluta miðtaugakerfisins er þannig andlega dáinn enda þótt öndun og blóðrás haldist gangandi, e.t.v. með utanaðkomandi aðstoð. Flestir læknar telja nú réttlætanlegt að stöðva tæki og lyfjagjöf sem halda öndun og blóðrás gangandi þegar öll merki um æðri heilastarfsemi er horfin og sýnt þykir að óafturkræfar hellaskemmdir séu það miklar að sjúklingurinn muni ekki framar geta haldið uppi neinum tjáskiptum við umhverfi sitt enda þótt með þessum hætti taki þeir í sínar hendur að ákveða dauðastundina samkvæmt eldri skilgreiningu, þ.e. stöðvun hjartsláttar og öndunar. Ég hef orðið nokkuð fjölorð um þessa skilgreiningu á endalokum lífsins vegna þess að ýmsir vilja beita svipuðum viðmiðunum við ákvörðun á upphafi andlegs mannlegs lífs. Mörk upphafs mannlegs lífs eru þó e.t.v. enn þá umdeilanlegri en endalok þess í læknisfræðilegum skilningi þar sem með nútímatækni má viðhalda og jafnvel kveikja líf sem annars yrði ekki til eða eyddist." Og hann heldur áfram og vitnar reyndar í erlendan sérfræðing og segir, með leyfi forseta: "Í grein í vísindaritinu Science glímir Clifford Groopestein, prófessor í líffræði og stefnumörkun við Kaliforníuháskóla í Santiago, við þá spurningu hvenær mannlegt líf byrji. Leyfi ég mér að vitna í orð hans í lauslegri þýðingu. Hann setur fram sex fullyrðingar sem hann telur vísindalega sannaðar: Í fyrsta lagi að líf kviknar af lífi, þ.e. að lif, sem lifandi er í náttúrunni á hverjum tíma, sé framhald á lífi sem áður var til og haldi áfram í komandi kynslóð. Ekkert líf verður til af engu. Í öðru lagi að mannlegt líf sé hér ekki undantekning. Þannig sé bæði sæðisfruman og eggfruman lifandi mannlegar frumur áður en þær renna saman í eitt við frjóvgun. Frjóvgun sé þannig ekki upphaf mannlegs lífs, heldur þýðingarmikill liður í viðhaldi þess. Í þriðja lagi sé frjóvgun upphaf nýrrar kynslóðar. Þetta felur í sér annars vegar að eggið heldur áfram að þroskast og ný erfðasamsetning verður til við samruna erfðaþátta frá báðum foreldrunum. Í fjórða lagi að enda þótt einfrumungurinn sem verður til við samruna frjós og eggs hafi nýja og sérstæða erfðasamsetningu sé hann samt ekki enn þá nýr einstaklingur, þ.e. ekki ný persóna, hvorki út frá vísindalegum né almennum sjónarmiðum. Hann hafi ekki enn þá neina þá eðlisþætti sem einkenni einstakling sem persónu. T.d. sé ekki enn til staðar jafnvel vísir að miðtaugakerfi og hann geti ekki svarað umhverfi sínu á einstaklingsbundinn hátt. Út frá vísindalegu sjónarmiði er þessi nýja fruma ekki endilega upphaf einstaklings þar sem hún getur enn þá skipt sér þannig að úr verði tveir einstaklingar eða jafnvel enginn. Auk þess má a.m.k. í dýratilraunum græða saman tvö frjóvguð egg á frumstigum þeirra svo úr verði samt einn einstaklingur. Í fimmta lagi má í dýratilraunum á fyrstu dögum eftir frjóvgun og a.m.k. fram á 8. frumustigið auka við eða eyða vissum hlutum frumanna án þess að fóstrið skaddist. Þetta þýðir að í upphafi frumuskiptingarinnar verða til einstakar frumur sem myndað geta heilan einstakling en ekki sérhæfar frumur sem myndað geta aðeins hluta af samræmdri heild. Í sjötta lagi liða enn nokkrir dagar þar til greina má tvær tegundir af frumum sem annars vegar mynda fóstrið sjálft en hins vegar himnu og fylgju. Enn þá tveim vikum eftir frjóvgun getur fósturvefurinn skipt sér og myndað tvo einstaklinga. Þetta þýðir að á þessu stigi hafa einstaklingseinkenni ekki náð að mótast. Þessar sex fullyrðingar styðja eindregið þá skoðun að mannlegt líffræðilegt líf sé til staðar hvað frumurnar varðar fyrir, á meðan og eftir frjóvgun. Mannlegt líf flyst þannig milli kynslóða með frumuskiptingu og samruna. Við það myndast frumur með nýrri og sérstæðri samsetningu erfðaeinda, en á frumstigum geta úr þeim myndast einn eða fleiri einstaklingar, jafnvel enginn." Þetta veit ég að hefur verið umfjöllunarefni og umhugsunarefni lækna, lögfræðinga, heimspekinga og margra annarra á undanförnum árum. Og ég hef, sérstaklega erlendis, bæði lesið greinar og horft á sjónvarpsþætti þar sem menn reyndu að komast að einhvers konar niðurstöðu um það hvernig ætti að skilgreina. Þessi maður, sem ég vitnaði til, hefur valið þessa leið, en ég vil halda áfram að vitna í greinarhöfund, með leyfi forseta, sem segir: "Ég hef orðið nokkuð langorður um skilgreiningu á mótum lífs og dauða. Það byggist á því að ég hef viljað færa rök að því að ekki sé réttmætt að líta á það sem tortímingu andlegs, mannlegs lífs ef fóstri er eytt snemma á meðgöngu meðan enn þá eru engin merki um æðri heilastarfsemi. Ekki beri því að líta á þá lækna sem deyðara sem taka úr sambandi vélar sem halda öndun og blóðrás gangandi þegar miðtaugakerfi sjúklings er það alvarlega skaddað að um andlegt líf getur ekki verið að ræða eða framkvæma fóstureyðingu snemma á meðgöngu né þær konur sem láta framkvæma slíkar aðgerðir." Og hann lýkur grein sinni með þessum orðum: "Ég held að við eigum að forðast að þröngva persónulegum skoðunum okkar upp á aðra í þessu efni, enda mun væntanlega hver og einn svara fyrir sig þegar hann mætir fyrir hinum æðsta dómi." Þetta eru sem sé hans viðhorf og skilgreiningar ásamt skilgreiningum þess erlenda manns sem ég vitnaði til. En ég vil leggja mikla áherslu á það að þetta er ágreiningsefni og fjarri fer því að menn séu á eitt sáttir um það þó að mikið hafi verið reynt að komast að niðurstöðu vegna vaxandi fjölda líffæraflutninga, vegna þess að tæknin leyfir að hjarta manna og öndun sé haldið gangandi þó að heili þeirra sé óstarfhæfur, og svo, síðast en ekki síst, vegna þess máls sem hér er til umræðu, fóstureyðinga og réttmætis þeirra. En í frv. hefur verið valin önnur skilgreining og ég vil leyfa mér að vitna til hennar, með leyfi forseta. Hún er á bls. 12 í athugasemdum um einstakar greinar frv. þar sem segir í b-lið um 2. gr.: "Fóstureyðing er samkvæmt lögum nr. 25/1975 "læknisaðgerð, sem kona gengst undir í því skyni að binda endi á þungun, áður en fóstrið hefur náð lífvænlegum þroska" en samkvæmt frumvarpi þessu "læknisaðgerð sem kona gengst undir til að binda enda á kviknað líf í móðurkviði". Í þessari breytingu felst viðurkenning á því að líf hafi kviknað við getnað og ekki tekið með í skýringu hugtaksins þroskastig fóstursins. Er þessi skilgreining hugtaksins í samræmi við aðrar greinar laga þessara og heiti þeirra, "Um friðhelgi mannlegs lífs". " Þetta er auðvitað meginatriði í frv. sem hér er til umfjöllunar og þetta er vissulega sjónarmið sem ég ber fulla virðingu fyrir. En hins vegar vil ég leggja mikla áherslu á það að það eru önnur sjónarmið í þessum efnum og ég held að okkur beri líka að virða sjónarmið annarra og vil þess vegna taka undir lokaorð þeirrar greinar sem ég vitnaði til áðan. Ég legg enn áherslu á það að fóstureyðing er neyðarúrræði. Ég held að því sé ekki haldið að konum eins og kemur fram í frv. Ég held líka að þrenging laganna komi ekki í veg fyrir fóstureyðingar eins og fram kemur í þessu frv. Við vitum að fóstureyðingar hafa verið stundaðar kannski frá alda öðli, að minnsta kosti um margra áratuga og -hundraða skeið, þrátt fyrir boð og bönn, og í seinni tíð bæði hérlendis og erlendis. Vanalega hefur slíkt verið gert í skúmaskotum með óhreinlegum, heilsuspillandi og oft banvænum afleiðingum. Á síðustu áratugum hefur það svo tíðkast að konur frá löndum þar sem fóstureyðingar eru bannaðar og þá oft vegna trúarlegra sjónarmiða, t.d. í kaþólskum löndum, hafa beinlínis flykkst þangað sem fóstureyðingarlög eru rýmri, eins og t.d. í Englandi, til að leita fóstureyðinga. Meðan ég dvaldist í Englandi, í 13 ár, vissi ég til þess að a.m.k. á seinni hluta þess tímabils voru sérstakar deildir sem tóku að sér, og gera eflaust enn, að framkvæma fóstureyðingar, einkum fyrir erlendar konur. Um slík viðbrögð kvenna geta í raun engin lög ráðið og gilt meðan einhver er reiðubúinn til að framkvæma fóstureyðingar og þeim er frjálst að ferðast. Mig langar að vitna í þessu tilefni í fréttagrein sem ég rakst á í DV 29. ágúst 1986. Ég sel hana ekki dýrara en ég keypti hana eins og sagt er. Hún er eftir fréttaritara blaðsins sem heitir Pétur Pétursson og er í Barcelona. Hann er að segja frá því hvernig ástandið er á Spáni í þessum efnum og mig langar að lesa það vegna þess sem ég áður sagði, með leyfi forseta: "Nú um þessar mundir er eitt ár liðið síðan sett var löggjöf sem leyfir fóstureyðingar með ákveðnum takmörkunum á Spáni og olli málið geysilegum deilum á sínum tíma." Áfram segir hann nokkru síðar: "Fyrir utan siðferðislega hlið málsins er það ljóst að gífurlegir hagsmunir voru í veði því læknastofur í einkaeign hafa af því geysimiklar tekjur að framkvæma ólöglegar fóstureyðingar." Nokkru seinna segir hann: "Löglegar fóstureyðingar hér voru aðeins 200 sl. ár á meðan 90 þúsund spænskar konur létu eyða fóstri erlendis, aðallega í London og Amsterdam. Engin leið er til að komast að því hve mikill fjöldi lét eyða fóstri á ólöglegum læknastofum, oft undir hroðalegum kringumstæðum. Kvensjúkdómalæknir nokkur í London, Timothy Rutter að nafni, hefur vakið málið á nýjan leik. Hann hefur eytt 8 þúsund fóstrum spænskra kvenna sl. ár. Hann hefur nú lýst því yfir að hann muni ekki framkvæma aðgerðir á fleiri spænskum konum fyrr en lögin verði endurskoðuð eða a.m.k. breytt á annan hátt því að ensku lögin séu mjög svipuð. Rutter segir það ekki vera í sínum verkahring að leyna ástandinu og hvetur stjórnina til aðgerða. Hann hefur nú látið gera leiðbeiningablað er auðveldi konum leiðina gegnum lagafrumskóg þann er fara þarf um til að láta eyða fóstri á löglegan hátt hér á Spáni auk þess sem hann hefur látið þýða ensku lögin yfir á spænsku og sent ásamt afriti af þeim spænsku helstu stofnunum í landinu til samanburðar. Umfjöllun hans hefur valdið svo miklu fjaðrafoki hér að á dögunum lýsti Alfonso Guerra, varaforseti ríkisstjórnarinnar, því yfir að stjórnin væri með til athugunar tillögur ýmissa kvennasamtaka til breytinga á lögunum þar sem ljóst væri að þau virkuðu ekki sem skyldi. Tillögur kvennasamtaka eru flestar á einn veg, að fóstureyðingar verði gefnar algjörlega frjálsar og þær verði öllum að kostnaðarlausu. Þetta sé eina leiðin til þess að koma á kné þeim neðanjarðarlæknastöðvum sem voru starfandi með vitneskju og samþykki allra meðan núverandi lög eru við lýði og ekki sé við það ástand unandi." Nú veit ég ekki hvort þetta er allt rétt. Alla vega fannst mér þessi tala geigvænlega há. Ég les þetta hér upp til þess að lýsa upp þann raunveruleika sem blasir við mörgum. Það er mjög erfitt að líta fram hjá honum og ætla sér einungis að þrengja löggjöf án þess að gera nokkuð til að mæta því sem virðist vera þörf á. Þessari þörf má auðvitað mæta á ýmsan hátt til þess að draga úr henni. Ég endurtek enn einu sinni og ítreka að aðstæður kvenna og þekking fólks á kynlífi og notkun getnaðarvarna eru miklu áhrifaríkari þættir til að ákvarða hegðun þeirra í þessum efnum en þrenging laganna. Næst vil ég víkja að þeim tölum sem hér hafa verið nefndar til að gefa til kynna mikla fjölgun fóstureyðinga hérlendis á undanförnum árum og þá sérstaklega í kjölfar rýmkaðrar löggjafar. Af því sem áður hefur komið fram um ólöglegar fóstureyðingar er fullvel ljóst að ekki er hægt að gera samanburð í þessum efnum. Meðan löggjöf hér var þrengri voru eðlilega færri löglegar fóstureyðingar gerðar. En engin vitneskja er um fjölda þeirra sem gerðar voru ólöglega hérlendis né heldur fjölda þeirra kvenna sem leituðu til annarra landa eftir fóstureyðingu. Því er þessi samanburður ekki marktækur né heldur þær fullyrðingar réttar að fóstureyðingum hafi fjölgað eftir að lögin voru rýmkuð miðað við það sem áður var, einfaldlega vegna þess að við vitum ekki hvernig það var áður. Hins vegar er það alveg rétt að tíðnin hefur farið nokkuð jafnt og þétt vaxandi síðan 1975 þó að eitthvað hafi dregið úr á sl. tveim árum. Þetta er auðvitað áhyggjuefni. Þó vil ég benda hv. þm. á töflu 1 á bls. 5 í grg. frv. og mig langar að biðja þá að bera saman fjölda framkvæmdra fóstureyðinga annars vegar, sem er fjórði talnadálkur töflunnar, og hins vegar fjölda fóstureyðinga á hverjar þúsund konur á aldrinum 15–49 ára eða á barneignaraldri. Þar er nokkur munur á tíðni, einkum á árunum eftir að löggjöfin var rýmkuð. Ég vil einnig benda hv. þm. á þá staðreynd að þrátt fyrir þessa aukningu hérlendis eru samt enn mun færri fóstureyðingar hér á landi en t.d. í nágrannalöndum okkar eins og Norðurlöndunum. Þá langar mig til að vitna í töflu sem ég fékk frá landlækni og hún gildir reyndar um Norðurlöndin fyrir árið 1984 og varðar tíðni fóstureyðinga á hver 1000 lifandi fædd börn. Í Grænlandi voru þær 609, í Danmörku 400, í Svíþjóð 328, í Noregi 280, í Finnlandi 209 en á Íslandi 177. Og þessi hlutföll standa enn. Ég hef ekki nýjustu tölur en ég veit að þessi hlutföll eru enn mjög svipuð. Ísland er alltaf miklu lægra, eða talsvert lægra en hin Norðurlöndin. Ég vil hins vegar ítreka í þessu sambandi það sem ég áður minntist á en það er ástand mála hjá unglingsstúlkunum hérlendis. Bæði fæðingum og fóstureyðingum hefur fækkað hjá stúlkum á aldrinum 15–19 ára á hinum Norðurlöndunum í kjölfar aukinnar fræðslu eins og ég minntist á áðan. Samtímis hefur hins vegar fjölgað fóstureyðingum hérlendis hjá þessum aldurshópi. Þetta er auðvitað verulegt áhyggjuefni og brýn ástæða er fyrir okkur til að taka nú höndum saman og tryggja það að I. kafli núgildandi laga, nr. 25/1975 verði framkvæmdur. Til þess þarf fjármagn og það er einmitt skylda okkar að tryggja það að næg fjárveiting fáist þannig að lögskipaðir aðilar, í þessu tilfelli landlæknir og heilsugæslustöðvar og sjúkrahús, geti sinnt hlutverki sínu. Ég vil nú aðeins víkja nokkrum orðum að frv. umfram það sem ég hef þegar gert og ég legg áherslu á að ég styð sannarlega þann skilning, sem kemur fram í frv., á mikilvægi fræðslunnar og mér finnst það vera ágætur þáttur þess en ég hef þegar sagt að ég telji ekki vera ástæðu til þess að breyta lögunum vegna þess að það eru alveg nógu skýr og skilmerkileg ákvæði um fræðslu í núgildandi lögum. Það er þá á bls. 2 í frv. sem varðar Ill. kafla, um fóstureyðingar, og 8. gr. undir stafliðnum h, innan sviga 8. gr. Það er þriðji liðurinn undir því þar sem segir, með leyfi forseta: "Þegar ætla má að þungun og tilkoma barns verði stúlku allt að 16 ára aldri of erfið vegna óviðráðanlegra félagslegra ástæðna." Það á sum sé að vera ein heimildin. Og þá vil ég gera athugasemd vegna þess að ég tel afar varasamt að binda slíkt við ákveðinn aldur. Þetta fer svo afskaplega mikið eftir einstaklingum hvort eð er, þroska einstaklinga, ýmsum öðrum ástæðum, t.d. félagslegum ástæðum. Það er mjög erfitt að binda slíkt við ákveðinn aldur. Það hlýtur að fara í hverju tilfelli eftir einstaklingi. Og það er vissulega áhyggjuefni fyrir okkur öll að manneskjur sem vart eru komnar sjálfar af barnsaldri skuli annaðhvort lenda í fóstureyðingu eða í því að eiga sjálfar börn. Það getur haft mjög afdrifarík sálræn áhrif á börn að eiga börn sem mjög erfitt getur verið að bæta úr síðar meir. Ég tel mjög varasamt í frv. að binda þetta við ákveðinn aldur fremur en við einstaklinginn og hvernig hún er á sig komin í þessu tilviki. Á bls. 3 í staflið k um 11. gr. kemur sú hugmynd fram, sem oft hefur skotið upp kollinum, að konur eigi það val eitt að fæða barn og láta það í fóstur eða ættleiða það. Ég hygg að margir þeir sem bera fram þannig hugmyndir hafi ekki upplifað það að vinna á fæðingardeild og sjá ungar stúlkur sem hafa neyðst til þess að gefa börn sín sem þær fæða. Það hlýtur fyrst og fremst að vera hlutverk löggjafans og þjóðfélagsins alls að sjá til þess að ungar stúlkur og konur geti haldið börnum sínum hjá sér og séð fyrir þeim. Það hlýtur að vera úrræðið fyrst og fremst. Síðan kemur fram á bls. 5 í grg. og varðar Ill. kafla í grg. um reynslu af lögunum. Þar er byrjað að tala um helstu auðkenni þeirra kvenna er fara í slíka aðgerð. Ég vara mjög við þessu vegna þess að ég held að þetta geti verið bæði lítillækkandi og mjög særandi fyrir þær konur sem hafa þurft að velja þetta úrræði.  Síðan er sagt nokkuð neðar í næstu málsgr., með leyfi forseta: "Hér eru ekki tök á að fara ítarlega út í þessa könnun en hjá því verður ekki komist vegna þeirra breytinga sem frv. þetta boðar, að gera grein fyrir helstu niðurstöðum til að varpa ljósi á hið raunverulega vandamál fóstureyðandans." - Og ég vil spyrja ,hv. 1. flm.: Hver er fóstureyðandi?

hvaða blaðsíðu er þetta?

Þetta er á bls. 5. Það er 2. mgr. að ofan. Þar er talað um hið raunverulega vandamál fóstureyðandans. Síðan skil ég hreinlega ekki þessar setningar hérna sem eru á bls. 6 og ég vildi líka spyrjast fyrir um þær, með leyfi forseta, ef ég les þær. Það er þriðja síðasta málsgreinin að neðan á blaðsíðunni: "Fóstureyðingar eru þrátt fyrir þessar tölur færri hér á landi en í flestum öðrum löndum, hvað sem veldur. Nærtækast væri að kenna löggjöfinni þar um en fyrrgreindar tölur afsanna þá staðhæfingu. Leita verður frekari skýringa í siðferði Íslendinga og baráttuþreki þeirra til að takast á við vandamál líðandi stundar. Ætla mætti því að fóstureyðingarlöggjöfin í núverandi mynd sé dulbúnar frjálsar fóstureyðingar og þá til þess eins gagns að fæla þær konur frá fóstureyðingu sem telja að þær geti ekki fengið slíka aðgerð framkvæmda." - Ég hreinlega bara skil þetta ekki og vildi biðja hv. 1. flm. að skýra það fyrir mér. Síðan kemur á bls. 10 sem er 1. mgr. sem byrjar þar í grg. Þar segir, með leyfi forseta: "Kjarninn í frv. er sá að konunni er frjálst að haga sér eins og samviska hennar býður meðan sú háttsemi skaðar ekki mannréttindi annarra." Og þá vil ég taka undir þær athugasemdir sem komu fram hjá hv. 8. þm. Reykv. að það er auðvitað mjög nauðsynlegt að beina ekki sjónum fyrst og fremst að konunni í þessum efnum, hvorki er varðar fræðsluna né annað sem varðar hegðun þó að vísu standi það konunni næst því að þetta er hennar líkami. Við hljótum líka að hugsa um maka konunnar, í þessum efnum. Við hljótum að hugsa um pilta jafnt og stúlkur þegar við tölum um fræðslu um kynlíf og getnaðarvarnir. Við hljótum að ítreka og minnast á ábyrgð beggja aðila í þessum efnum. Það kemur líka fullyrðing neðar á þessari síðu þar sem segir í 3. mgr.: "Reynslan hefur sýnt að fræðslan ein dugir skammt." Og þá vil ég enn og aftur ítreka að henni hefur ekki verið sinnt sem skyldi og þess vegna höfum við í raun enga viðmiðun. Neðar á þessari sömu síðu, þar sem tekin eru til atriðin sem heimila fóstureyðingar, í næstsíðustu málsgrein á undan athugasemdunum, segir, með leyfi forseta: "Í þriðja lagi er heimiluð fóstureyðing ef móðir er ung að árum. Þessa heimild má gagnrýna út frá sömu forsendu og aðrar heimildir laganna til fóstureyðinga, en það þykir rétt að hafa þessa heimild fyrir hendi að því tilskildu að foreldrar standi með stúlkunni að umsókn um fóstureyðingu og að fóstureyðingin verði stúlkunni ekki til skaða." Þetta hlýtur að vera afar erfitt að meta fyrir fram. Og þess vegna vildi ég spyrja: Hvers vegna var þetta sett inn? Ég sé ekki hvernig hægt er í flestum tilvikum að meta þetta fyrir fram. Í athugasemdum við einstakar greinar frv., og þá um 1. gr., segir í c-lið um 3. gr. á bls. 12: "Gert er ráð fyrir að þessi deild starfi ...", þ.e. deild sem á að hafa yfirumsjón með fræðslu og ráðgjöf á þessu sviði og ég vitna í þessa setningu, með leyfi forseta: "Gert er ráð fyrir að þessi deild starfi í nánum tengslum við sveitarfélög og Tryggingastofnun og aðstoði fólk sjálft eða með stuðningi þessara aðila til að ala önn fyrir því og barninu." Þarna er í raun, að því er mér virðist, tillaga um félagslegar úrbætur en hún er ekkert útfærð og hún kemur hvergi annars staðar fram og ég mundi gjarnan vilja biðja hv. flm. um nánari skilgreiningu á þessu því þetta er afar mikilvægt atriði. Síðan segir reyndar í fskj. I með grg. með frv. á bls. 15, neðstu línu, með leyfi forseta: "Það má ekki gleymast að val konunnar á oftast að verulegu leyti rætur í afstöðu umhverfisins". - Þá vil ég enn og aftur leggja áherslu á við hv. flm.: Hvernig væri þá að reyna að breyta umhverfinu en ekki að taka það skref að þrengja lögin? Ég mun ekki fjalla frekar um frv. en að lokum þetta, virðulegi forseti: Hér er um mjög viðkvæmt mál að ræða þar sem fóstureyðingar eru. Um það eru skiptar skoðanir og bæði konur og karlar bera oft til þess sterkar tilfinningar með eða á móti. Þetta er einnig mál sem varðar grundvallarréttindi kvenna til að ráða yfir líkama sínum og lífi. Fóstureyðing er þó og verður neyðarúrræði og við hljótum öll að vilja draga úr fjölda þeirra eins og okkur er frekast unnt. Það gerum við best, að því að ég hygg, með því að taka höndum saman um að búa vel í haginn fyrir konur og börn og gera samfélagið vinsamlegra börnum og foreldrum þeirra og auka fræðslu um kynlíf og getnaðarverjur. Það tel ég tvímælalaust vænlega leið og mun vænlegri en hér er lögð til. Ég óttast það að þrenging löggjafarinnar hvað varðar heimildir til fóstureyðinga án þess að nokkrar félagslegar úrbætur komi til verði til þess að reka fóstureyðingar aftur á þann vettvang sem býður heim hættum fyrir konur og jafnvel dauða þeirra og verði til þess að auka enn á þann félagslega vanda sem löngu er orðinn óþolandi og smánarblettur á okkar menntaða og ríka þjóðfélagi. Við þurfum að sjá sóma okkar í því að byggja upp þjóðfélag sem er vinsamlegt manneskjum, öllum manneskjum, ungum og öldnum, og einnig þeim sem eru á besta aldri. Það hlýtur fyrst og fremst að vera verkefni okkar. Í þannig þjóðfélagi, þar sem börn eru velkomin, verður minni og vonandi ekki þörf fyrir úrlausn eins og fóstureyðingu nema í undantekningartilvikum. Ég vil ljúka máli mínu með því að segja: Þegar um ákvörðun eins og fóstureyðingu er að ræða treysti ég engum betur til ákvörðunar en konunni sjálfri. Náttúran hefur falið henni það hlutverk að bera börn, ala þau og annast. Ég tek undir með náttúrunni og treysti engum betur til að gegna þessu hlutverki og ákvarða um það en einmitt konunni sjálfri.



Frú forseti. Mig langar að svara þeim gagnrýnisröddum sem hafa komið fram á frv. sem ég er 1. flm. að, um breytingar á lögum um ráðgjöf og fræðslu varðandi kynlíf og barneignir og um fóstureyðingar og ófrjósemisaðgerðir. Áður en máli þessu var frestað talaði hv. 4. þm. Vestf. um þetta mál og fann því helst það til foráttu að í því væri heimild til fóstureyðinga á félagslegum grunni og vísaði hann til þeirrar greinar í frv., h-liðar sem varðar 8. gr., 3. mgr. þeirrar greinar. Að öðru leyti virtist mér hann taka undir meginhugsunina sem þarna kemur fram, að leggja áherslu á líf hins ófædda og það að takmarka eigi mjög verulega fóstureyðingar hér á landi. Þakka ég honum fyrir þau orð sem hann lét falla um þetta frv. Hv. 8. þm. Reykv. Sólveig Pétursdóttir ræddi einnig um frv. og leit aðallega til þess að í grg. frv. kæmu fram rosalegar tölur um fjölda fóstureyðinga hér á landi. Hún lagði mikla áherslu á að draga úr þessari tíðni og sagði að við þyrftum að gera allt sem í okkar valdi stæði til þess að svo gæti orðið. Tók hún undir margt það sem fram kemur í þessu frv. og þá sérstaklega varðandi breytingar á II. kafla frv. sem varðar ráðgjöf og fræðslu. Nú síðast talaði hv. 6. þm. Reykv. og fór yfir frv. lið fyrir lið og þá hugsun sem það er byggt á. Henni fannst að það væri ekki byggt á þeim forsendum sem hún hefði helst viljað. Hún telur raunar að engin ástæða sé til að breyta núverandi löggjöf á þessu sviði. Telur hv. 6. þm. Reykv. að sú löggjöf sem nú er fullnægi þeim skilyrðum sem gera verður til laga um fóstureyðingar, en gagnrýndi hins vegar mjög ráðgjöfina og fræðsluna sem ekki væru í samræmi við það sem rætt hafi verið um þegar lögin voru samþykkt. Get ég vel tekið undir þessa síðari gagnrýni hennar á núgildandi lög, enda eru lagðar til í þessu frv. verulegar breytingar á þeim kafla laganna sem fjallar um ráðgjöf og fræðslu. Þar er tekið inn í að fræðslan skuli byrja í grunnskóla og síðan halda áfram og gert er ráð fyrir að landlæknisembættið taki við og aðstoði foreldra sem búa við erfiðar heimilisaðstæður. En aðalgagnrýnin var samt sú að við hefðum ekki lagt nógu mikla fjármuni í þetta ráðgjafar- og fræðslustarf. Raunar taldi hv. þm. að það hefði litla þýðingu að breyta lögunum ef það fylgdi ekki með að eytt yrði meiri fjármunum í þetta. Í sjálfu sér get ég tekið undir það sjónarmið en hins vegar tel ég að þær breytingar sem hér er verið að boða knýi á um að gert verði eitthvað í þessum málum. Raunar tel ég að margt sem kemur fram í þessu frv. tengist betur núverandi kerfi á mörgum sviðum en gömlu lögin gerðu ráð fyrir. Þá vil ég einnig benda á að þegar ég flutti mína framsöguræðu með frv. gerði ég ráð fyrir að því mundi fylgja annað frv. sem fæli í sér að reynt yrði að bæta stöðu þeirra foreldra sem eiga börn og hafa átt börn. En því miður tókst ekki að koma því frv. fram á þetta þing. Vonast ég eftir því að það verði lagt fram á næsta þingi. En það er alveg rétt að það má gagnrýna þetta frv. fyrir það að því fylgi ekki neinar aðrar breytingar en í því er kveðið á um. Eins og oft er eru orðin ein lítils virði ef ekki á að fylgja einhver framkvæmd á eftir. Ég tek á mig þessi andmæli en sá vilji sem hér kemur fram um að auka ráðgjöfina og fræðsluna átti ekki bara að byggjast á þeim orðum sem þarna komu fram heldur áttu að fylgja verulegar umbætur til handa foreldrum sem afráða að eiga börn í staðinn fyrir að fara í fóstureyðingu. Ég held að fram komi í grg. að þetta hafi verið sá andi sem bjó að baki, enda kom það fram í máli síðasta ræðumanns, hv. 6. þm. Reykv., að við gerum ráð fyrir því að sú deild innan landlæknisembættisins hafi mjög víðtækar heimildir til að aðstoða fólk sem lendir í vandræðum vegna barneigna og hún geti komið til aðstoðar í gegnum Félagsmálastofnun eða þá sjálf með beinum framlögum eða við útvegun húsnæðis. Það kom fram í máli hv. 6. þm. Reykv. að lögin sem nú eru í gildi virða grundvallarréttindi kvenna. Af þessu mátti skilja að þetta frv. gerði það ekki. Ég er ósammála hvoru tveggja. Ég vil einmitt miða við það að þetta frv. líti til konunnar og einnig barnsins eða fóstursins, en þau lög sem nú eru í gildi þjóni hvorki hagsmunum konunnar né hins ófædda. Það geta ekki verið lög sem hugsa um grundvallarréttindi kvenna sem heimila henni að grípa til ráðstafana sem eru andstæðar hennar skoðun. Þau lög sem nú eru í gildi eru þessu marki brennd að þau heimila konunni að grípa til fóstureyðinga, búi hún við "óviðráðanlegar félagslegar aðstæður", eins og segir í lögunum. Ég vil lýsa því yfir að hugmynd mín og míns flokks með framlagningu þessa frv. var alls ekki sú að því skyldi stefnt gegn konunni, heldur að við viljum líta á hagsmuni hins ófædda og það sé það grunnviðhorf sem þurfi að vera í löggjöfinni að virða mannréttindi allra, ekki bara þeirra sem hafa fæðst inn í þennan heim, heldur líka þeirra sem koma þangað og eru, má segja, á leiðinni. Síðasti ræðumaður, hv. 6. þm. Reykv., eyddi nokkrum tíma í að tala um upphaf og lok lífsins og tók skýrt fram að það sem hún segði í þeim efnum væri ekki það sem allir gætu sætt sig við að væri hið rétta. Hún markaði að vísu ekki upphafið og ekki heldur lokin en kom með ýmsar kenningar þar að lútandi sem voru dálítið fljótandi. Ég get vel tekið undir það að mjög erfitt er að ákveða hvenær lif hefur kviknað og hvenær maður er látinn. Hins vegar getum við almennt séð ákvarðað báða þættina út frá málvenju og því sem við teljum að sé nokkurn veginn það rétta. T.d. varðandi lok lífsins, þá eru allir sammála því að maðurinn er ekki látinn fyrr en a.m.k. annaðhvort helladauði eða hjartadauði hefur komið til. Það má kannski minna á að í Hollandi er nýbúið að samþykkja lög þar sem heimilt er manndráp á fólki sem þjáist af ákveðnum sjúkdómum. Þá er spurning hve langt er á milli lífsins og dauðans og hvaða verðmæti eru þarna lögð að baki. Ég tel alveg ljóst að 10 vikna gamalt fóstur er líf í þeim skilningi sem flestir vilja leggja í hugtakið líf. Það kemur fram í greinargerð frv. að það líf er byrjað að hreyfast af sjálfu sér og það líf hefur fengið alla stærstu og mestu líkamshluta, eða hjarta, lungu og fleira. Þá eru allir útlimir komnir og byrjaðar að myndast á þeim neglur. Ég er alveg sammála síðasta ræðumanni að því leyti að hér þarf margt að bæta varðandi ytri aðstæður. En ég vil ekki taka undir það sem hún sagði, að ytri aðstæður og fóstureyðingar mætti tengja saman. Ég tel að þarna sé um tvo ólíka þætti að ræða. Annars vegar er lífið sem slíkt og hins vegar hvernig umhverfið er. Ég tel það fyrir neðan allar hellur að tengja þetta tvennt saman. Ég vil bara minna á að ekki eru nema 20–30 ár síðan slíkar heimildir voru ekki í lögum og þá datt fólki ekki í hug að fara fram á fóstureyðingar. Þá voru félagslegar aðstæður miklu verri en í dag. Ég vil líka benda á að fóstureyðing bindur enda á líf sem er byrjað að þróast, líf sem annars hefði fæðst. Síðan er það líka spurning hvaða verðmæti þjóðfélagið á að virða. Á það að virða líf konunnar framar lífi fóstursins eða á að reyna að taka tillit til þessara beggja sjónarmiða? Í mínum huga er alveg ljóst að við eigum að sníða löggjöf að því að virða líf hins ófædda. Hins vegar á ríkisvaldið að sníða þjóðfélagið að konunni og því mannfólki sem þar er og allir eiga að vera velkomnir í þetta líf. Sami hv. þm. gerði samanburð milli Norðurlanda og sagði að fóstureyðingar væru fæstar hér á Íslandi. Það er nokkuð til í því og ekki borið á móti því. Hins vegar benda allar tölur til þess að við séum óðfluga að nálgast þessar þjóðir. Á meðan fóstureyðingum fer fækkandi á Norðurlöndum aukast þær hér á Íslandi. Það var gagnrýnt að í lögunum skyldi vera heimild fyrir 16 ára stúlkur til að fara í fóstureyðingu og því haldið fram að það væri óheppilegt að miða við ákveðinn aldur því þroskastig stúlkna væri mjög mismunandi. Það er nokkuð rétt. Hins vegar finnst okkur höfundum þessa frv. að þessi heimild þurfi að vera fyrir hendi. Vegna 16 ára stúlkna og raunar barna alveg niður í 13 ára aldur sem hafa orðið barnshafandi finnst mér að þjóðfélagið krefjist þess að slíkar heimildir séu fyrir hendi. Í sömu umfjöllun var spurt um hvað það þýði sem segir í grg. á bls. 10: "að fóstureyðingin verði stúlkunni ekki til skaða". Spurt er hvað þetta þýði og hvort þarna sé verið að útiloka fóstureyðingu á þessum grundvelli. Svo er ekki, heldur verður þarna að leggja almennt mat á það hvort ákveðin fóstureyðing hafi í för með sér meiri skaða en almennt gerist. Þarna er ekki verið að þrengja heimildina meira en felst í orðunum. Minnst var á ákvæði í 11. gr. um ættleiðingu. Í sjálfu sér get ég tekið undir það sjónarmið að ekki eigi að hvetja konur til að fæða börn til þess að gefa þau. Hins vegar finnst mér það sem fram kemur í 11. gr. ekki vera þess eðlis að að því sé stefnt, heldur er þar sagt: "Áður en fóstureyðing má fara fram er skylt að upplýsa konuna sem fer fram á aðgerðina um fóstrið og þroskastig þess, áhættuna samfara aðgerðinni og hugsanleg eftirköst. Enn fremur um þá félagslegu aðstoð sem henni stendur til boða og þann kost að láfa barnið í fóstur eða láta ættleiða það." Þarna er einungis verið að koma í veg fyrir að fóstureyðing eigi sér stað og konunni sé gerð grein fyrir öllum þeim möguleikum sem fyrir hendi eru án þess að á einn eða annan hátt sé verið að mælast til eins eða annars. Í ræðu hv. 6. þm. Reykv. og raunar í ræðu 8. þm. Reykv. Sólveigar Pétursdóttur er gagnrýnt orðavalið "auðkenni þeirra kvenna sem hafa farið í fóstureyðingar" og haldið fram að þarna sé farið niðrandi orðum um konur. Ég gerði mér ekki fyllilega grein fyrir því, enda var það ekki tilgangurinn með því að koma þessu orði þarna inn að fara niðrandi orðum um konur. Þetta er tekið beint upp úr heilbrigðisskýrslum sem útgefnar voru af landlæknisembættinu árið 1975. Mér fannst ekki rétt að breyta því orðalagi, enda er hér hvað eftir annað vitnað í þessa heilbrigðisskýrslu sem grundvöll þeirra upplýsinga sem raktar eru í þessum kafla frv. Einnig var gagnrýnt að lítið er minnst á hlut karlmannsins. Get ég tekið undir þá gagnrýni. Að sjálfsögðu viljum við flm. þessa frv. ekki síður kalla hann til ábyrgðar fyrir fóstureyðingum. Hins vegar eru þessi mál sem varða fóstureyðingar og kannski sú löggjöf sem nú er í gildi að meginstefnu byggð í kringum konuna. Af þeim augljósu ástæðum hefur þetta verið talið fyrst og fremst mál kvenna. Ég get sem dæmi nefnt að ég veit um tvö nýleg tilvik þar sem karlmaður reyndi að hindra konu í því að fara fram á að fá fóstureyðingu. Þeir fengu engu áorkað í þeim efnum gegn vilja konunnar. Eftir því sem mér skildist tóku þeir félagsráðgjafar sem um málið fjölluðu heldur ekkert tillit til þess sem karlmaðurinn eða eiginmaðurinn hafði að segja um málið. Síðasti ræðumaður sagði í lokaorðum sínum: Ég treysti engum til að fara betur með barn en konunni. Ég get að sjálfsögðu tekið undir þessi sjónarmið. Hins vegar má ekki gleymast að karlmenn eru til og þeir eru jafnmiklar tilfinningaverur oft og tíðum og kvenmenn. Sá hugsunarháttur sem beinist að því einu að það eigi að hugsa um konuna er ekki réttur og gefur mjög brenglaða mynd af þjóðfélaginu. Ég hef hér reynt að fara yfir þau atriði sem ég hafði skrifað hjá mér til að svara þeirri gagnrýni sem á þetta frv. hefur komið og eflaust gleymt einhverju. Það stafar ekki af því að ég geti ekki skýrt það út, heldur fyrst og fremst af því að ég hef ekki náð því niður. Að lokum vil ég leggja áherslu á og ítreka það sem ég sagði í upphafi framsöguræðu minnar, að ég held að við þurfum að gera eitthvað til þess að draga úr fóstureyðingum. Hins vegar er spurning um leiðir að því marki. Á að þrengja löggjöfina og þá að auka í leiðinni ráðgjöf og fræðslu? Eða á að hafa lögin óbreytt og þá miða við það sem gerst hefur á undanförnum árum og gera ekki neitt? Ég held að við þurfum að hugsa um þessi mál miklu meira en við höfum gert og með því hugarfari að reyna að draga eins mikið og hægt er úr fóstureyðingum í stað þess að horfa aðgerðalaus á það sem er að gerast.



Virðulegi forseti. Þessi umræða hefur nú tekið þó nokkurn tíma. Þó má segja að ástæðulaust sé að vera að setja á veruleg ræðuhöld um málið. Einhver mundi sjálfsagt taka þannig til orða. Ég hef í sjálfu sér enga ástæðu til að fara að halda langa ræðu um þetta mál en get þó ekki annað en tekið til máls úr því að það er komið hér upp með þeim hætti sem það liggur hér fyrir. Málið er allt þannig vaxið að ég treysti mér ekki til að láta það algerlega fram hjá mér fara. Ég hefði auðvitað helst kosið að málið hefði ekki sést hér eins og það er, svo slæmt er það. Ef málið hefði aldrei verið flutt hefði það heldur ekki tekið neinn tíma hér. Þetta frv. stríðir í veigamiklum atriðum gegn mínum réttlætis- og jafnréttishugmyndum, að ekki sé fastar að orði kveðið. Afstaða Alþb. í þessu máli liggur fyrir og er mjög þekkt. Það var 1973 sem Magnús Kjartansson lagði hér fram á Alþingi frv. um þessi efni sem hafði verið samið af nefnd sem í áttu sæti ýmsir aðilar, m.a. fulltrúar heilbrigðisstétta. Það var frv. til l. um ráðgjöf og fræðslu varðandi kynlíf og barneignir og um fóstureyðingar og ófrjósemisaðgerðir sem lagt var fyrir 94. löggjafarþingið 1973. Það var undirbúið af nefnd sem í áttu sæti Pétur Jakobsson prófessor, Tómas Helgason prófessor og Sigurður Samúelsson sem lét svo af störfum og við sæti hans tók Guðrún Erlendsdóttir hrl. Síðan bættust við í þessa nefnd Svava Stefánsdóttir félagsráðgjafi sem ráðin var sem ritari nefndarinnar og loks Vilborg Harðardóttir blaðamaður. Niðurstaðan varð þetta frv. sem lagt var fyrir 94. löggjafarþingið. Það olli miklum deilum. Veigamikil ákvæði þar, sérstaklega í 9. gr. frv., ollu verulegum deilum. Niðurstaðan varð sú að frv. var tekið til endurskoðunar af þeirri ríkisstjórn sem tók við sumarið 1974. Undir forystu þáv. heilbrrh. var frv. endurskoðað. Í það var sett þriggja manna nefnd á vegum þáv. stjórnarflokka en í þeirri nefnd voru eingöngu karlmenn. Það var nokkuð sem gæti ekki gerst á Íslandi árið 1988, held ég. En það gerðist 1. nóv. 1974. Þá var skipuð nefnd sem í áttu sæti Ingimar Sigurðsson, Ellert B. Schram og Halldór Ásgrímsson. Þessi nefnd skilaði síðan frv. til hæstv. þáv. heilbrrh. - Ég sé að hv. þm. Vesturl. tekur eftir því hvað það er fátt hér í salnum, en vil benda honum á það að það eru örugglega hlutfallslega fleiri en í Nd. Þessi nefnd skilaði sem sagt frv. til hæstv. heilbrrh. sem flutti það fyrir Alþingi. Það var samþykkt eftir mjög miklar umræður. Sú breyting sem gerð var á 9. gr. frv. í þá átt að þrengja möguleika til fóstureyðinga við tiltekin skilyrði mætti andstöðu í þinginu. M.a. munu einhverjir þm. Alþb. sem þá voru hér á Alþingi hafa greitt atkvæði gegn þessari breytingu. En niðurstaðan varð sú að við fengum þessi lög sem síðan hafa verið í framkvæmd og unnið hefur verið eftir. Að vísu verður að játa að ráðgjöf og fræðslu varðandi kynlíf og barneignir hefur ekki verið sinnt sem skyldi. Þegar reynslan er skoðuð og farið yfir þær tölur sem til eru um þessi efni frá síðustu árum kemur í ljós þrátt fyrir allt að hér hefur ekki orðið það flóð fóstureyðinga sem spáð var á sínum tíma. Þvert á móti eru framkvæmdar fóstureyðingar miklu færri hér á landi á árunum eftir að lögin voru sett en t.d. í grannlöndum okkar. Það er rangt sem hv. flm. sagði áðan að fóstureyðingum hafi farið fjölgandi á síðustu árum. Þeim hefur farið fækkandi hvernig sem sú tala er skoðuð, hvort sem hún er skoðuð sem absolút tala eða sem hlutfall af fæðingum. Sérstaklega vek ég athygli á þeirri staðreynd að á árinu 1987 mun hafa orðið nokkur fækkun á fóstureyðingum hér á landi en veruleg fjölgun á fæðingum. Þá fæddust hér á landi lifandi 4150 börn. Það er því ekki hægt að segja að þessi lög, eins og þau voru sett á sínum tíma, hafi haft í för með sér eitthvert flóð fóstureyðinga og misnotkunar í þeim efnum. Með því að halda því fram er verið að saka fólk um býsna alvarlega hluti, að ekki sé fastar að orði kveðið af minni hálfu að sinni. Ég vil hins vegar vara mjög við allri talnafræði í þessum málum vegna þess að opinberar tölur um þessi efni segja ákaflega lítið. Gott dæmi um það er taflan á bls. 17 sem fskj. II með því frv. sem hér er á dagskrá, þar sem greint er frá því hvernig ástæður fóstureyðinga eru flokkaðar í félagslegar ástæður, læknisfræðilegar ástæður o.fl. Þar kemur t.d. fram að læknisfræðilegum ástæðum fækkar mjög verulega. Af þessu hafa menn dregið þá ályktun að félagslegum ástæðum hafi fjölgað og hinn félagslegi vandi hafi þar af leiðandi vaxið stórkostlega. Ég leyfi mér að fullyrða: Þessar tölur segja ekki neitt. Þær segja ekki neitt vegna þess að það er tilhneiging til þess víða að flokka ástæður sem félagslegar jafnvel þótt þær hefðu verið flokkaðar sem læknisfræðilegar ástæður áður. Þessi samanburðarfræði sem hér er stunduð stenst því ekki og sýnir kannski ekki neitt annað en það hvað varhugavert er að hafa uppi miklar talningar á þáttum eins og þessum. Í frv, hv. þm. Borgaraflokksins er gert ráð fyrir því sem meginreglu, eins og það er orðað, sem fram kemur í 1. gr., síðu 2, stafl. g. í III. kafla: "Líf sem kviknað hefur í móðurkviði er friðheilagt." Út á þessa hugmyndafræði gengur allt frv. Samt er sagt að frá þessu megi víkja. M.ö.o. í frv. er tvískinnungur. Friðheilagleikinn er ekki meiri en svo að opnað er fyrir mjög veigamiklar undantekningar í þessu efni vegna þess að hv. flm. gera sér grein fyrir því að útilokað er að banna fóstureyðingar við gersamlega allar kringumstæður. Þetta viðurkenna flm. og eru þannig í raun, með því að viðurkenna veruleikann í kringum sig, í mótsögn við það grundvallaratriði sem þeir segja að frv. byggist á. Á þessu grundvallaratriði byggist síðan orðanotkun í grg. og frv. sem satt að segja er hrikaleg, kostuleg. Það er t.d. talað um "fóstureyðandann" á bls. 5 sem ég hef ekki áður heyrt nefndan í íslensku máli. Þar er einnig birt tafla um fjölda fæddra og framkvæmdra fóstureyðinga á árunum 1971–1987. Og það er sagt: Þetta sýnir að fóstureyðingum fjölgaði við framkvæmd þessara laga. Þá vil ég segja við hv. flm.: Tafla þeirra segir ekkert um þetta mál vegna þess að þeir hafa ekki neinar tölur um ólöglegar fóstureyðingar á Íslandi áður en lögin voru sett né heldur hafa þeir neinar upplýsingar um þann fjölda kvenna sem fór til útlanda til fóstureyðinga áður en þessi lög voru sett. Sú samanburðarfræði sem hér er stunduð segir því ekki nokkurn skapaðan hlut um þann alvarlega veruleika sem við erum hér að ræða um. Ég tel að frv. sé í fyrsta lagi rangt siðferðilega. Það er kveðinn upp dómur yfir konum sem beita fóstureyðingu sem er alltaf neyðarúrræði. Í öðru lagi tel ég að frv. sé rangt vegna þess að það eigi að svara þeim vanda sem frv. vísar á með fræðslustarfsemi og til þess að efla fræðslustarfsemi á að auka fjármagn í því skyni. Í þriðja lagi tel ég að frv. sé rangt vegna þess að jafnvel þótt það yrði samþykkt mundi það ekki fækka fóstureyðingum. Það mundi fjölga ólöglegum fóstureyðingum og hrekja fjölda kvenna til útlanda til fóstureyðinga eins og var áður en lögin voru sett 1975. Ég held að það sé líka beinlínis rangt að setja hlutina þannig upp að hér sé um að ræða val, hér sé um að ræða frelsi. Fóstureyðing er alltaf neyðarúrræði en konunum er sjálfum best treystandi til að fara með þann rétt að taka ákvörðun um fóstureyðingu eða ekki fóstureyðingu. Veruleikinn er einu sinni þannig að á konunum bitna hvort sem er afleiðingarnar á hvorn veginn sem þær kunna að velja. Hugarstríð og sektarkennd ef fóstureyðing er eina leiðin, burðurinn og ábyrgðin ef uppeldi og umönnun barns verður að veruleika. Þess vegna er meginskoðun okkar sú að það sé betri félagslegur aðbúnaður að börnum og barnafjölskyldum sem eigi að vera forgangsverkefni. Fyrir þinginu liggja mörg mál frá okkar þingflokki um þetta efni, m.a. frv. um dagvistarmál sem liggur hér fyrir þessari virðulegu deild. Við teljum að þrátt fyrir aukinn hagvöxt og batnandi efnahag þjóðarinnar í heild hafi aðbúnaður barnafjölskyldna og mæðra að mörgu leyti versnað, m.a. vegna þess að launamunur hefur vaxið, m.a. vegna þess að vinnuþrældómur hefur vaxið stórkostlega á undanförnum árum. Þessi vinnuþrældómur og þessi launamismunur kemur alveg sérstaklega niður á börnunum. Konur eiga nú ekki lengur val um það að vinna úti eða sinna heimili og börnum. Jafnvel mæður ungbarna neyðast til að fara út að afla heimilinu tekna löngu áður en gott má teljast og þá að láta börnin í óvissa dagvist og oft mjög dýra. Þessar aðstæður gera barnsburð og barnauppeldi ekki fýsilegan kost eins og sakir standa í þjóðfélaginu, því miður. Hv. þm. Guðrún Agnarsdóttir rakti þessi mál mjög vel áðan og ég hygg að ég geti tekið undir flest af því sem hún sagði. M.a. rakti hún tölur um fóstureyðingar hér á Íslandi, í Danmörku, Finnlandi, Grænlandi, Noregi og Svíþjóð á undanförnum árum. Ég hygg ótvírætt að þessar tölur sýni að íslenskum konum er vel treystandi til að búa við óbreytta fóstureyðingarlöggjöf. Það er ósanngjarnt og rangt að segja að þær hafi misnotað hana, eins og oft er haldið fram. Ég endurtek það sem ég sagði áðan: Það er enginn færari en konan sjálf til að taka þá erfiðu ákvörðun sem hér er um að ræða. Ég hygg þess vegna að lausn á þessu vandamáli fáist fyrst og fremst með fyrirbyggjandi aðgerðum, með fræðslu og með því að skapa þjóðfélag sem er gott við börn, þjóðfélag sem býður börn velkomin í þennan heim.



Frú forseti. Ræða síðasta ræðumanns kom mér töluvert á óvart, fyrir það fyrsta að hann skuli hálfpartinn mælast til þess að við drögum þetta frv. til baka og halda því fram að þetta frv. hefði aldrei átt að koma hingað á þingið. Málið snýst ekki um það hvort þau einstöku atriði sem fram koma í þessu frv. og sem gagnrýnd hafa verið mest, einstakt orðaval, eigi rétt á sér eða ekki, heldur hitt hver er meginkjarninn í frv., sá meginkjarni sem við flm. teljum að þurfi að búa að baki því þjóðfélagi sem við viljum lifa í. Það er í fyrsta lagi að mannréttindi skulu vera í heiðri höfð og æðstu mannréttindi hvers og eins er rétturinn til að fá að lifa. Án þeirra mannréttinda eru engin önnur mannréttindi til. Svo einfaldur er sá kjarni sem býr að baki þessu frv. Það sem síðasta ræðumanni var tíðrætt um er að draga í efa gildi þeirra gagna sem lögð eru til grundvallar þessu frv. um tíðni fóstureyðinga. Það skal upplýst hér að allar upplýsingar koma beint frá landlæknisembættinu úr heilbrigðisskýrslum og þær ályktanir sem dregnar eru í seinni hluta grg. eru allar fengnar þaðan um tölulegar upplýsingar. Ég get tekið undir fullyrðingu hjá síðasta ræðumanni um muninn á læknisfræðilegum og félagslegum ástæðum. Hlutfallslega hefur læknisfræðilegum ástæðum fækkað en tölulega hafa þær staðið í stað. Það er jafnmikill fjöldi fóstureyðinga á grundvelli læknisfræðilegra ástæðna nú og áður eða mjög svipaður. Hins vegar hefur tíðni fóstureyðinga á grundvelli félagslegra ástæðna aukist mjög mikið. Ég þori ekki að nefna ákveðnar tölur um það hvað margar fóstureyðingar eru framkvæmdar hér á læknisfræðilegum grunni og hvað það hefur verið en mér telst svo til að það séu í kringum 200. Sá fjöldi hefur haldist óbreyttur síðan 1970. Hins vegar hefur fjöldi fóstureyðinga af félagslegum ástæðum farið mjög vaxandi eins og fram kemur í þeim skýrslum sem prentaðar hafa verið í grg. En hvað kemur fram í grg. varðandi fjölda fóstureyðinga? Það kemur fram svo að ekki verður um villst að fóstureyðingum hefur jafnt og þétt fjölgað frá ári til árs nema hvað á síðustu tveimur árum hefur þeim fækkað að einhverju leyti. Á bls. 5 í grg. sést þetta nokkuð vel. Þar kemur fram að árið 1976 voru fóstureyðingar 368. Þá voru það 8,6% á fjölda 100 lifandi fæddra. Árið 1980 eru fóstureyðingar 538 og er þá talan komin í 11,6% miðað við fjölda á 100 lifandi fæddra. Árið 1983 eru fóstureyðingar 689 og eru það 15,8% miðað við fjölda á 100 lifandi fæddra. Árið 1984 er talan komin uppi í 745 og er það 18,1% á fjölda 100 lifandi fæddra sem þýðir að af 100 fæðingum enda 18,1 með fóstureyðingu. Þetta eykst árið 1985 og er þá 18,3. Árið 1986 eru þetta 17,6. Það hefur aðeins fækkað árið 1986 en skv. upplýsingum frá landlæknisembættinu lágu ekki fyrir tölur um árið 1987 í síðasta mánuði. Þetta eru þær staðreyndir sem liggja fyrir. Það sem þetta þýðir er sú hrikalega staðreynd að tæplega fimmta hver þungun endar með fóstureyðingu. Ég held að við verðum að gera okkur grein fyrir því að þetta var ekki hugsunin þegar frv. var samið 1975. Þegar ég las umræður á Alþingi var rætt um miklu lægri tölur en þetta. Til upplýsingar get ég sagt frá lauslegri könnun í bekk sem ég kenni. Ég spurði nemendur að því hvað þeir héldu að væru margar fóstureyðingar framkvæmdar miðað við 100 lifandi fæddra. Maður heyrði tölurnar frá 2 upp í 10. En þegar sú staðreynd kom í ljós að það væru 17 blöskraði öllum. Ég held að það sem fram kom hjá síðasta ræðumanni, að það sé bara vitleysa og rugl í þm. Borgaraflokksins að vera að koma með svona frv., lýsi hugsunarhætti þeirra manna sem tala þau orð og sem vilja ekki umhyggju fyrir lífinu, hvorki fóstrinu né öðru, né mannréttindi sem þeir hafa að vísu reynt að berjast fyrir með kjafti og klóm á þinginu. En ég vil ítreka það að þær upplýsingar sem koma fram í greinargerðinni eru teknar upp úr því sem fram kemur í heilbrigðisskýrslum og eru sem sagt ekki tilbúningur þeirra manna sem sömdu þetta frv. Síðasti ræðumaður talaði um tvískinnungshátt í okkur sem leggjum fram þetta frv. að byggja frv. upp á því að lífið sé friðhellagt og síðan að koma með undantekningar frá því. Ég er alveg sammála honum í því að þegar samin eru lög eigi að hafa reglurnar sem skýrastar og reyna að komast hjá undantekningum. Að sjálfsögðu viðurkennum við að til eru aðstæður í þjóðfélaginu sem samkvæmt vilja fólksins kalla á það að vikið sé frá þeirri grundvallarreglu sem þarna kemur fram um friðhelgi mannlegs lífs. Það má minnast á fyrstu undantekninguna: Þegar líf og heilsa móður er í hættu, hvort á að fórna fóstrinu eða móðurinni? Það er ákvörðun okkar sem sömdum þetta frv. að í þeim tilvikum skuli heimiluð fóstureyðing og móðirin sé rétthærri í þeim tilvikum. Í öðru lagi er talað um að heimila fóstureyðingu þegar sterkar líkur eru fyrir því að barn fæðist vanskapað eða sé haldið mjög alvarlegum sjúkdómi. Aðallega er vitnað til þess að það sé haldið mjög alvarlegum sjúkdómi. Ég held að þetta sé bara mannúðarástæða. Í þriðja lagi er tekið fram að ef kona verður ófrísk sem afleiðing af refsiverðum verknaði skuli heimila fóstureyðingu. Þetta er ákvæði sem hefur verið í lögum alla tíð og ég held að það sé almennt viðhorf í þjóðfélaginu að heimila skuli fóstureyðingar á slíkum grundvelli. Í fjórða lagi er síðan tekið fram að ef kona eða stúlka er ung að árum skuli heimila fóstureyðingu. Ég held að það sjónarmið eigi líka hljómgrunn hjá fólki og mundi vekja mikla tortryggni gagnvart þessu frv. og því ætlunarverki sem frv. þetta mælir fyrir um ef slík heimild yrði ekki fyrir hendi. Því miður varð að koma með þessar undantekningar. Ég er meira að segja inni á því að ef rök eru fyrir fleiri ástæðum finnst mér í lagi að athuga slíkt. Það er ekki rétt, sem kom fram hjá síðasta ræðumanni, að við séum að kveða upp dóm yfir konum. Í fyrri ræðu minni hér í dag, þegar ég mælti með þessu frv., tók ég það sérstaklega fram og hef reynt að haga mínum málflutningi þannig, ekki að níða konur niður eða gera nokkuð á þeirra hlut. Ég skil mjög vel afstöðu kvenna til bæði fóstureyðinga og fleira er þær varðar og tel raunar að þær ættu að hafa meira vægi í þessu þjóðfélagi. En þegar það varðar þennan þátt lífsins held ég að það megi takmarka þeirra rétt og tel það raunar sjálfsagðan hlut þegar um frelsi annars er að ræða, hvort sem um er að ræða konu eða karl. Ég geri ekki greinarmun þar á milli. Í mínum huga snýst þetta mál ekki um konuna sem slíka þó að hún þurfi að bera fóstrið eða barnið undir belti. Þetta mál snýr að þjóðfélaginu sem slíku og því verðmætamati sem við viljum leggja í einstaka hluti og þá sérstaklega lífið sjálft. Þarna er ekki verið að takmarka frj álsræði konunnar, heldur verið að veita öðrum aðila, fóstrinu eða barninu rétt til að lifa. Við slíkar kringumstæður tel ég mjög eðlilegt að aðrir hagsmunir, og þá sérstaklega þeirra sem eldri eru, þurfi að víkja. Ein aðalröksemdin gegn því að þrengja fóstureyðingalöggjöfina er sú að það kosti það bara að konur fari til útlanda. Ég er ekki sannfærður um það. Þó svo það hafi átt sér stað áður fyrr treysti ég kvenfólki það mikið - og kannski meira en þær gera sjálfar - að það muni hugsa sig alla vega tvisvar um og örugglega oftar áður en lagt er í slíkar utanlandsferðir. Þá má varpa fram annarri spurningu vegna orða þeirra tveggja sem talað hafa hér í dag um fóstureyðingar: Af hverju ekki að heimila frjálsar fóstureyðingar? Af hverju er verið að hafa lögin undir rós? Af hverju er verið að tala um félagslegar aðstæður? Ég hélt að ég hefði reynt að sýna fram á það í framsöguræðu minni og raunar kemur það fram í grg. að sú kona sem fer fram á fóstureyðingu fær hana. Þær tölur sem liggja fyrir um þessi atriði tala sínu máli. Raunar er það sem fram kemur í grg. tekið beint upp úr heilbrigðisskýrslum. Þar kemur fram að aðeins 3–18 konum á ári sé synjað um fóstureyðingar og þá á þeirri forsendu að þær hafi gengið með fóstri í 12 vikur eða lengur og að ástæðurnar sem þær bera fyrir sig eru af félagslegum toga. Það kemur ekki fram í heilbrigðisskýrslum að konu hafi verið neitað á forsendu þess að aðstæður heima við væru mjög góðar. Það er ástæða til að fara aðeins betur ofan í einstaka liði í grg. Hvaða konur eru það sem fara fram á fóstureyðingar? Fram kemur að það eru ekki þær konur sem flestir tala aðallega um, einstæðar mæður, heldur eru þetta aðallega nemar og ógiftar konur sem vinna í þjónustustörfum. Ég vil að lokum þakka fyrir þær umræður sem orðið hafa um þetta frv. og vona að þó að það verði kannski ekki samþykkt á þessu þingi verði það alla vega til þess að vekja upp umræður um fóstureyðingar og hvernig við viljum haga þessum málum í framtíðinni, eins og raunar hefur gerst. En ég tel að núverandi löggjöf á þessu sviði hafi ekki borið nægilegan árangur, hvorki er varðar ráðgjöfina og fræðsluna né er varðar fóstureyðingarnar sem slíkar og þá þær forsendur sem fóstureyðingar eiga að byggjast á.