Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Eins og nál. það, sem útbýtt hefur verið, ber með sér, leggur fjhn. einróma til, að frv. það, sem hér liggur fyrir, verði samþ. Ég sé nú ekki ástæðu til þess að hafa hér langa framsögu, en get þó ekki látið hjá líða í tilefni af ræðu hv. 11. þm. Reykv. við 1. umr. málsins, þar sem hann fór með nokkrar tölur, að bæta þar nokkru við til áréttingar. Má ekki skoða það þannig, að ég sé að fara hér í stjórnmáladeilur. Slíkt ætti ekki við, bæði vegna þess, að málinu þarf að hraða, og auk þess mæli ég hér fyrir sameiginlegu nál. En hann minntist á það, að menn hefðu haft miklar áhyggjur árið 1958 út af greiðslubyrðinni, sem þá hefði aðeins numið 7–8%, en hún hefði numið 15% á s.l. ári. Nú vefengi ég það ekki, að rétt hafi verið með þessar tölur farið hjá hv. þm., en því má bæta við, að þá var reiknað út, að óbreyttum aðstæðum, að þessi 7–8% yrðu eftir 2–3 ár komin upp í 11% eða meira. Það varð, og árið 1961 mun greiðslubyrðin hafa numið 11% eða meira, og ég man, að á Alþ. fyrri hluta ársins 1961 höfðu menn áhyggjur af því og var um það rætt, að greiðslubyrðin kynni þá að fara upp í 15–20%, en það varð ekki vegna góðrar síldveiði seinni hluta ársins. En því má við þetta bæta, að þessi 11%, sem talið var 1958, að greiðslubyrðin mundi nema 1961, voru miðuð við það árferði, sem þá var, sem var sæmilega gott. En hefði þjóðarbúskapurinn þá orðið fyrir þeim áföllum, sem nú hafa orðið, að útflutningstekjurnar minnkuðu um helming, þá er auðvitað sýnt, að greiðslubyrðin hefði farið yfir 20%. Einnig var það nú ekki alveg rétt, að við hefðum heimsmet í þessu sambandi. Það mun hafa verið talað um það 1958, að Íslendingar væru þá önnur hæsta þjóðin af Evrópuþjóðum, fyrir utan Júgóslava, að mig minnir. En förum við út fyrir Evrópu, veit ég, að fyrir nokkrum árum var greiðslubyrði sumra þróunarlandanna, eins og t.a.m. Indónesíu, 30% eða þar yfir. Nú eru þessi 15% miðuð við þann öldudal, sem atvinnulífið vonandi hefur verið í á árinu 1968. En ef útflutningstekjur aukast frá því, sem þá var, sem við vonum, þá kemur greiðslubyrðin til með að lækka af sjálfu sér. Og með tilliti til þess mikla vaxtar, sem orðið hefur á þjóðarauðnum síðan 1958, þá hygg ég, að það sé ekki þyngri byrði, þó að greiðslubyrðin nemi 15% nú, heldur en 11% voru þá. Þessar staðreyndir taldi ég rétt, að kæmu fram, en annars tek ég undir það bæði með hv. 11. þm. Reykv., svo og hæstv. fjmrh., að greiðslubyrði okkar er orðin það há, að allrar varúðar ber að gæta í sambandi við erlendar lántökur, þó að við í fjhn. höfum nú orðið sammála um að mæla með þessari lántökuheimild.



Herra forseti. Það frv., sem hér liggur fyrir, var samþ. í hv. Nd. með mjög óverulegum breytingum. Það var orðalagsbreyting í 4. gr. Orðið fyrirgreiðsla var notað um meðferð Atvinnujöfnunarsjóðs. Það var í fyrsta hluta 5. gr.: „Féð skal vera í umsjá Atvinnujöfnunarsjóðs, sem annast fyrirgreiðslu samkv. reglum, sem um það verða settar af atvinnumálanefnd ríkisins.“ Þessu var breytt, svo að það er Atvinnujöfnunarsjóður, sem fer með féð samkv. reglum. Það þótti einungis fara betur á þessu. Svo var 5. gr. skipt í tvær gr., þannig að lánsheimildin var tekin sér, en efnið að öðru leyti, með þessari breytingu, algerlega óbreytt. Frv. er til staðfestingar á því samkomulagi, sem komst á milli ríkisstj., samtaka vinnuveitenda og Alþýðusambands Íslands hinn 17. janúar s.l., eftir að umr. á milli aðila höfðu staðið nokkra hríð. Þetta samkomulag hefur þegar verið rætt að nokkru við almennar umr. um efnahagsmál hér á Alþ., og er hv. þingheimi bæði kunnugt þaðan og af umr. annars staðar. Það var bent á það á sínum tíma, réttilega, af hv. 3. þm. Norðurl. v., Ólafi Jóhannessyni, að nauðsynlegt væri að fá lagaheimild fyrir þeim aðgerðum, sem ráðgerðar voru í þessu samkomulagi. Það var vissulega rétt ábending, því að þarna er bæði um að ræða lántöku og ráðstöfun fjár, sem ekki er heimil, nema til þess séu lög, og þá þarf einnig að taka fram, hverjir eiga að ráðstafa fénu. Þetta er aðalefni þess frv., sem hér er nú fram lagt, og er út af fyrir sig enginn ágreiningur um efni frv. eða form þess. Það var að vísu bent á það í hv. Nd., að það hefði verið nóg að hafa eingöngu lánsfjárheimildina og, að því er ég hygg, heimild til þess að verja fénu í frv., vegna þess að öðrum ákvæðum væri ekki hægt að breyta, vegna þess að það mundi brjóta samkomulag, sem gert hefur verið. Auðvitað hefur Alþ. alveg frjálsar hendur um að gera hverjar breytingar, sem það kýs, á frv. Hitt er annað mál, að þá þyrfti að leita samkomulags við aðra aðila eða samkomulagið í heild mundi niður falla. En í frv. eru tekin þau aðalatriði, sem ég hygg, að þar þurfi að vera eðli málsins samkv. Ég gaf í hv. Nd. ítarlega skýrslu um störf atvinnumálanefndar ríkisins fram að þessu, og skal ekki rekja þá ítarlegu skýrslu í einstökum atriðum nú. En ljóst mál er, að höfuðverkefni nefndanna var í fyrstu að fá það tryggt, að lánsfé fengist, og var því þegar yfirlýst af hálfu ríkisstj., að svo miklar líkur væru til þess, að störf nefndanna gætu hafizt af þeim sökum, enda útveguð bráðabirgðalán í bili til þess, að störf þyrftu ekki að tefjast af þeim ástæðum. Nú hefur formlega verið tryggt, að lánið sé fáanlegt, og verður það boðið út sem hluti af því heildarláni, sem hv. Ed. var nú áðan að samþykkja frv. um, þ.e.a.s. 200 millj. af þessu láni, sem atvinnumálanefndirnar eiga að ráðstafa, en 100 millj. er ráðgert, að verði fengnar hér innanlands. Um síðustu helgi höfðu borizt frá einstökum atvinnufyrirtækjum 275 umsóknir, samtals að upphæð 526 millj. Þar að auki fjölmargar umsóknir frá sveitarstjórnum, að segja má í öllum þéttbýlissveitarfélögum landsins, og er talið, að þar hafi a.m.k. verið farið fram á lánveitingar að upphæð 200 millj. kr. Ljóst er, að þær 300 millj., sem hér er verið að afla, endast ekki til þess að fullnægja öllum þessum óskum, enda hefur auðvitað enginn búizt við því, að við öllum óskum væri hægt að verða. En greinilegt er, að verulegt starf hlýtur að vera í því fólgið að vinna úr þessum umsóknum, og hefur það nú þegar verið gert að töluverðu leyti með þeim árangri, að ákveðið hefur verið að veita allveruleg lán til fiskveiða, bæði skipa og vinnslustöðva. Enn fremur lán til iðnaðarframkvæmda og má þar fyrst nefna sútunarverksmiðju SÍS á Akureyri, sem ráðgert er að veita lán af þessu fé í samráði við og samvinnu við aðrar lánastofnanir hér innanlands, og er eftir að koma sér saman um skiptingu lánsfjár frá hverjum aðila um sig. Þá hefur einnig að meginstefnu til verið tekin ákvörðun um það að verja verulegu fé, allt að 50 millj., til eflingar innlendra skipasmíða til þess að gera skipasmíðastöðvum hér mögulegt að hefja og halda áfram smíði fiskiskipa, þó að ekki sé þegar fyrir hendi kaupandi. Þetta mundi skapa skipasmíðastöðvum í öllum héruðum landsins mjög aukin verkefni, verða bæði til mikilla atvinnubóta í bili, efla íslenzkan iðnað og veita frambúðaratvinnu vegna þeirra skipa, sem þannig yrði hleypt af stokkum. En um þetta er ekki búið að kveða á í einstökum atriðum, enda er ekki unnt að gera það, fyrr en séð verður, hvort Fiskveiðasjóður reynist þess megnugur að veita lán út á smíðarnar af sinni hálfu. Að því er nú unnið að greiða fyrir því, að slíkt takist og mun atvinnumálanefnd ríkisins ýta þar verulega á eftir samkv. sinni getu. Þá hefur verið ákveðið að veita 20 millj. til hitaveituframkvæmda hér í Reykjavík, sem gera það mögulegt, að þær verði mun umfangsmeiri, komi fleirum að gagni og veiti fleirum atvinnu, meðan á byggingunni stendur, heldur en ella hefði verið unnt. Það má e.t.v. segja, að þegar þetta tvennt er tekið saman, það, sem til sjávarútvegsins hefur verið veitt, til iðnaðar og til hitaveitunnar, þá fari að nálgast það, að helmingi fjárins sé ráðstafað. En þó eru þar í enn allmörg óviss atriði, enda er stöðugt unnið að því að hraða afgreiðslu annarra mála, sem enn eru til meðferðar. Samhliða þessum lánveitingum hefur verið unnið að því að greiða fyrir framkvæmdum með öðrum hætti. Ein af fyrstu ákvörðunum nefndarmanna var að beina því til Seðlabankans að hafa fyrirgreiðslu um hraðari lánveitingar til húsnæðismálastjórnar. Eða réttara sagt, að Seðlabankinn hlypi í skarðið, þar sem tekjur húsnæðismálastjórnar voru ekki nægar, til þess að hægt væri að veita þegar lán til byggingar. Lagt var til, að þá væru veittar af Seðlabankanum nokkuð yfir 100 millj. kr., til þess að byggingarframkvæmdir gætu hafizt eða haldið áfram. Enn fremur hafði Seðlabankinn samráð við nefndina, og það var eitt af fyrstu málum, sem í nefndinni var rætt, um þá mjög auknu fyrirgreiðslu, sem hann hefur veitt til sjávarútvegs, bæði útgerðarmanna og eigenda fiskvinnslustöðva, og einnig til iðnaðar. Ákvörðunarvaldið í þessum efnum er hjá Seðlabankanum og bönkunum, en Seðlabankinn hafði samráð um þetta við atvinnumálanefndina, sem var þess hvetjandi, að þessi aukna fyrirgreiðsla gæti sem fyrst hafizt. Við erum öll sammála um það, hygg ég, að það fé, sem hér er um að ræða, geti komið að miklu gagni, en þó er okkur ljóst, að það eitt hrekkur skammt. Það, sem langsamlega mestu máli skiptir, er, að höfuðatvinnuvegir landsmanna geti starfað ótruflaðir og geti eflzt svo, að þeir megni að taka við sem allra flestum vinnufærum mönnum til starfa. Það má hins vegar búast við því, að eftir slíka erfiðleika, sem við nú höfum átt við að etja, en einnig ella, séu á nokkrum stöðum og í einstökum greinum erfiðleikar, er vari lengur og þurfi að gera sérstakar ráðstafanir til þess að bæta úr, og einkanlega í þeim tilfellum er enginn vafi á því, að þessar ráðstafanir geta bætt úr mjög brýnni þörf. Ég sé ekki ástæðu til þess að fjölyrða meira um málið að svo stöddu. Ég skal ekki fara í þær almennu stjórnmáladeilur, sem út af fyrir sig er eðlilegt, að upp vakni í hugum manna við meðferð máls eins og þessa, en þau ágreiningsatriði hafa margoft verið rædd, og ég sé ekki ástæðu til þess að hefja þær deilur að fyrra bragði. Ég leyfi mér að leggja til, að málið verði samþykkt til 2. umr. og vísað til hv. fjhn. d., sem ég hygg, að nú þegar hafi raunar um það fjallað að einhverju leyti í samvinnu við fjhn. hv. Nd.



Herra forseti. Ég ætla ekki við þetta tækifæri að stofna til almennra umr. um atvinnumál. Ég vil þó aðeins minna á það, að þegar á s.l. hausti var það skoðun okkar framsóknarmanna, að gera þyrfti alveg sérstakar ráðstafanir til atvinnueflingar víðs vegar um landið, ef koma ætti í veg fyrir tilfinnanlegt atvinnuleysi. Þá skoðun okkar létum við óspart í ljósi. Þessi skoðun okkar breyttist ekki við gengisfellinguna, heldur lögðum við ríka áherzlu á það þegar þar á eftir, að það yrði þá strax að gera sérstakar og verulegar ráðstafanir til þess að efla atvinnulíf víðs vegar um landið. Enda var þá fyrirsjáanlegt, að víða mundi draga til verulegs atvinnuleysis. Og þessum ábendingum okkar fylgdum við eftir með því að flytja till. um það í sambandi við fjárlagaafgreiðslu, að það yrði varið um 350 millj. kr. til atvinnuaukningar, sumpart með beinni fjárveitingu og sumpart með lánsfé. Þessar till. okkar um þetta efni voru felldar, en síðan gerðist svo það eftir áramótin, sem þingheimi er öllum kunnugt um, að samkomulag varð á milli vinnuveitenda, verkalýðshreyfingar og ríkisstj. um það efni, sem hér er nú lagt fram í frv.-formi, og það má segja, að eitt meginefni þess samkomulags sé það, að ríkisstj. heitir því að beita sér fyrir að afla 300 millj. kr. til atvinnuuppbyggingar og atvinnuaukningar. Um þetta vil ég segja það, að það er betra seint en aldrei, og þó að þessar ákvarðanir væru teknar allt of seint, að dómi okkar framsóknarmanna, þá er það þó betra, að þær hafa þó verið teknar, heldur en það hefði ekki verið gert. En vitaskuld hefði verið betra, að þær hefðu verið teknar fyrr, enda er þá líklegt, að það hefði verið hægt að afstýra einhverju af því atvinnuleysi, sem herjaði hér um miðjan vetur. Það er auðvitað ljóst, að þetta samkomulag, sem hér er gert, og sú fjáröflun, sem þar er rætt um, leysa ekki allan vanda, eins og hæstv. forsrh. reyndar viðurkenndi í orðum sínum hér áðan. Það er ljóst af þeim umsóknum, sem fyrir liggja, að þörfin fyrir fé í þessu skyni hefur verið rík og það liggur ljóst fyrir, að þessar 300 millj., þó að þær komi allar til skila, geta ekki leyst úr nema hluta af þeim umsóknum, sem fyrir liggja. Þær geta ekki fullnægt nándar nærri þeim óskum, sem fram hafa verið bornar í þessu skyni. Og sjálfsagt er ekki hægt að vefengja, að þær óskir séu í langflestum tilfellum á fullum rökum reistar. Samt er það svo, að þó að þetta leysi ekki allan vandann, þá er ekki ástæða til af þeirri sök að andmæla þessu frv. eða gera lítið úr því. Það er að mínu viti spor í rétta átt, og ráðstafanir samkv. því geta að mínum dómi orðið að verulegu gagni, ef rétt er á haldið og fjármagni því, sem hér er um að ræða, verður skynsamlega varið og úthlutað. Það má segja, að þetta frv. sé helzt til seint á ferðinni. Það hefði verið æskilegra að mínum dómi og raunar sjálfsagt, að þegar eftir þetta samkomulag hefði verið fenginn lagagrundvöllur fyrir þeim nefndum, sem gert er ráð fyrir, að starfi að þessum málum, svo og heimild til fjáröflunar og úthlutunar, enda er það ljóst af því, sem þegar hefur verið sagt af hæstv. forsrh., að það hafi ekki verið tök á því að fresta að öllu leyti ákvörðunum um þessi málefni, þangað til lagaheimild og lagarammi væri fenginn, þar sem hann lýsti því, að þegar hefðu nefndirnar starfað að því að taka ákvarðanir um úthlutun nokkurs hluta þess fjár, sem hér er um að ræða. Um þetta skal ég ekki hafa mörg orð. Það má segja líka um þetta, eins og ég sagði um hitt, að það er betra seint en aldrei, og ef frv. verður nú að l., sem ekki þarf að efa, þá verður náttúrlega nokkuð bætt úr í þessu efni, þó að ég hefði talið hin vinnubrögðin eðlilegri, að það hefði þegar verið leitað til Alþingis, eftir að þetta samkomulag lá fyrir og var gert. Það frv., sem hér liggur fyrir, er byggt á því samkomulagi, sem gert hefur verið á milli þessara aðila, sem ég þegar hef nefnt. Það liggur því ljóst fyrir, að það eru naumast tök á því að gera breytingar á þessu frv., a.m.k. ekki neinar þær breytingar, sem verulegu máli skipti, vegna þess að þá mundi verða haggað því samkomulagi, sem um þessi málefni hefur verið gert. Þó að ég telji sum fyrirmæli þessa frv. engan veginn annmarkalaus, mun ég ekki flytja brtt. þar við, heldur greiða fyrir því, að frv. geti nú fengið skjóta afgreiðslu. Ég vil þó aðeins benda á nokkur atriði, sem ég tel, að betur hefðu mátt fara og ég felli mig ekki alls kostar við í þessu frv. Þá nefni ég það nú fyrst, sem kannske þykir ekki mikið atriði, en þó er í sjálfu sér ekki svo smátt, en það er það, að ég fæ ekki skilið og ég hef ekki fundið nein frambærileg rök fyrir þeirri sérreglu, sem er að finna í 1. gr. þessa frv. að því er Norðurland varðar, þar sem fyrir tvö kjördæmi er sett ein nefnd í stað þess, sem alls staðar annars staðar er fylgt þeirri reglu, að sérstök atvinnumálanefnd sé fyrir hvert kjördæmi. Og úr því að þessi leið var farin að því er Norðurland varðar, þá geta menn spurt, hvort það hefði ekki þá eins mátt hafa nefndirnar færri og slengja saman einhverjum öðrum landshlutum, sem ekki eiga neitt minna sameiginlegt heldur en þessi tvö kjördæmi, sem þarna eiga í hlut. Ég vil í annan stað nefna það, að mér sýnist á þessu frv. eins og það er úr garði gert og því samkomulagi reyndar, sem liggur því til grundvallar, að vald atvinnumálanefndar ríkisins sé næsta víðtækt og næsta óskorað að því er varðar þessi málefni, sem þarna er um að ræða. Ég fæ ekki betur séð en hún sé að öllu leyti hæstiréttur í þeim efnum. Ég sé ekki, að það sé eiginlega um það að ræða, að nokkurs staðar að komi nokkurt aðhald að eða eftirlit með þeirri nefnd, né að hún þurfi eiginlega að standa nokkrum aðila reikningsskap sinna gerða. Og það er engan veginn lítið vald, sem þessari nefnd er falið. Henni er falið að úthluta þessum 300 millj., henni er fengið óskorað vald, að því er virðist, að ákveða öll þau kjör, sem þar að lúta, lánskjör öll, bæði lánstíma og vaxtakjör og annað. Enn fremur er henni veitt heimild til þess að veita styrki eftir atvikum, óendurkræf framlög. Og allar eru þessar lagareglur, sem að þessu lúta, aðeins rammaákvarðanir, þannig að nefndin hefur í raun og veru þrátt fyrir þessi lagaákvæði ákaflega frjálsar hendur í þessu efni, og getur farið í þeim efnum að vild sinni. Það má segja, að það felist kannske nokkurt aðhald í því fyrirmæli, að ákvarðanir á ekki að taka í nefnd, nema þar sé óvenjulega gott samkomulag, þ.e.a.s. að mér skilst, að allir nefndarmenn verði að vera sammála. Nú má náttúrlega deila um það, hversu heppilegt ákvæði það sé í fjölskipuðu stjórnvaldi og nefnd, og sums staðar mundi það nú reynast nokkuð tafsamt að hafa þá reglu að veita einum aðila algert neitunarvald. En það virðist vera meiningin, eða ég skil það svo, þar sem segir, að styrkveitingar og lánskjör skuli háð samþykki allra nefndarmanna, er fund sækja, þegar ákvarðanir eru teknar. Þá segir það nú í þessu frv., að ríkisstj. skuli skipa þrjá af þeim 9, sem sitja í atvinnumálanefnd ríkisins, og þ. á m. formanninn. Það segir nú ekki í þessu lagafrv., að þeir, sem skipaðir eru af ríkisstj. hálfu, skuli vera ráðh. En mér skilst, að reyndin hafi nú orðið sú, að það sitji þrír ráðh. í þessari úthlutunarnefnd. Ég vil um þetta segja, að ég tel það vægast sagt óviðkunnanlegt. Við höfum hlustað á það talsvert oft í undanförnum umr., að þar hefur verið deilt á nefndir og þá ekki hvað sízt á þær gömlu úthlutunarnefndir, sem fóru með úthlutun á gjaldeyris- og innflutningsleyfum. Og enginn hefur gert það skeleggar heldur en hv. 12. þm. Reykv. Og þær lýsingar, sem hann hefur gefið á vinnubrögðum þeirra nefnda, eru nú ekki fagrar, þar sem hann hefur m.a. gefið það í skyn, að það hafi greitt mjög fyrir afgreiðslu mála á þeim vettvangi, að umsækjandi gæti sýnt viðeigandi félags- eða flokksskírteini. Hann hefur sem sagt haldið því fram, að þar hafi mjög gætt pólitískra áhrifa. Nú hef ég ekki viljað gera þessi ummæli hans að mínum, og ég hef talið, að hann hafi mjög ofmælt í því sambandi. En hinu hef ég ekki neitað, að það kunni eitthvað talsvert að vera til í því, sem hann hefur sagt, og að pólitískra áhrifa í þessum nefndum hafi kannske stundum gætt eitthvað. Og það hefur líka borið á því að undanförnu, að ýmsir áhrifamenn í stjórnmálaflokkum, og þá ekki sízt yngri kynslóðin, hafi látið heyra til sín í sambandi við þessi mál og hafi átalið það, að á ýmsum vettvangi gætti pólitískra áhrifa of mikið og það væri óeðlilegt, að pólitískir aðilar tilnefndu menn í ýmsar stjórnir og nefndir, sem færu með ýmiss konar úthlutanir eða lánveitingar. Ég held, að það sé talsvert til í þessari gagnrýni. Eg held þess vegna, að það sé, eins og ég sagði, ekki viðkunnanlegt, að ráðh. sitji í úthlutunarnefnd sem þessari, því að ef þessi nefnd ætti einhvers staðar frá að hafa eitthvert aðhald og lúta einhverju eftirliti, þá ætti það að vera ríkisstj., sem það hefði með höndum. En það gefur auga leið, hvernig því muni vera háttað, þegar sjálfir ráðh. sitja í þessari úthlutunarnefnd. Nú dettur mér ekki í hug, að hæstv. ráðh. séu haldnir þeim mannlega veikleika, sem t.d. hv. 12. þm. Reykv. hefur gefið í skyn, að nefndarmenn í gjaldeyris- og innflutningsnefnd hafi á sínum tíma verið haldnir. En samt sem áður getur þetta gefið tilefni til tortryggni, að þeir verði kannske hlustarnæmari, þegar einhverjir vildarmenn þeirra eiga í hlut. Ég held, að það sé, eins og ég sagði áðan, talsvert til í þeirri gagnrýni, sem komið hefur fram að undanförnu, ekki sízt frá ungu fólki, m.a. á stjórn bankanna og það, hvernig pólitískir aðilar sitja þar í starfi. Og ég held, að það sé kominn tími til að taka það til athugunar, hvort það sé ekki rétt að fara að breyta þar til. Og ég vil segja það, að ég er a.m.k. til viðræðu um það, að það verði teknir upp nýir hættir í því efni og það verði skilið betur en gert hefur verið hingað til, á milli hins pólitíska valds og fjármálavaldsins, sem fer með stjórn ríkisbankanna. Og það skal ekki standa á framsóknarmönnum í því efni. Ungir sjálfstæðismenn mega vita það, að þeir geta mætt samherjum þar, í því efni. Og það skal standa á öðrum en framsóknarmönnum til endurbóta á því sviði. Og ég held, að það þurfi endurbóta við á ýmsum öðrum sviðum, og ég hef látið það koma fram áður, að ég tel þá skipan, sem hér hefur tíðkazt að undanförnu ekki aðeins hjá þessari hæstv. ríkisstj., heldur einnig hjá öðrum ríkisstj., að t.d. ráðh. sitji í ýmsum stjórnum, bankaráðum og úthlutunarnefndum, sé óheppileg regla og við eigum að sameinast um það að breyta þeim reglum. En þá verð ég að segja, að þetta frv. er ekki spor í þá átt. Það er alveg spor í öfuga átt og það hlýtur að vera jafnsanngjörnum manni og frelsisunnandi og hv. 12. þm. Reykv. þung raun að játast undir það úthlutunarkerfi, sem þarna er verið að setja upp. Það er, eins og ég sagði, eitt meginefni þessa frv., að ríkisstj. er veitt heimild til lántöku, og við það hef ég ekki aths. að gera í sjálfu sér. Það er gert ráð fyrir því, að verulegur hluti þeirrar fjárhæðar, eða 2/3, sé tekinn í erlendri mynt eða með lántöku erlendis. Um þann þáttinn í lántökunni vil ég aðeins undirstrika og taka undir það, sem hv. 11. þm. Reykv. sagði í sambandi við það mál, sem var fjallað um á öðrum fundi hér í dag, að eins og komið er, ætti það öllum að vera ljóst, að í erlendum lántökum verður að fara varlega. Og það verður að binda nýjar lántökur erlendis þröngum skilyrðum, þeim skilyrðum, að það sé tryggt, að hið nýja lánsfé fari þá til endurgreiðslu eldri lána eða sé varið í framkvæmdir, sem örugglega gefa það af sér gjaldeyrislega séð, að þær standi undir þeim lántökum eða hafi samsvarandi gjaldeyrissparandi verkanir. Og ég vil þá undirstrika það, að þetta verði haft í huga við ráðstöfun þessa fjár. En þá er þess að gæta, að þar geta stangazt nokkuð á sjónarmið, þarfirnar víða eru svo miklar vegna atvinnuástands, að það er ekki alltaf víst, að það sé hægt að halda jafnstranglega og æskilegt væri við þessi sjónarmið, sem að mínum dómi verður að hafa í huga, þegar um lántökur erlendis er að ræða. Þess vegna verð ég að segja, að ég hefði talið miklu æskilegra, að það hefði verið hægt að afla þessa fjár eða meginhluta þessa fjár hér innanlands. Ég veit vel, að það er fjárskortur hér og lánsfjárskortur mikill. En aðalatriðið í því sambandi er auðvitað það, að lánsfénu sé réttilega varið og skynsamlega varið, og það er spurningin, hvort haldið hafi verið nægilega vel á í því efni að undanförnu, hvort bankarnir hafi gætt þess við ráðstöfun þess fjár, sem þeir hafa haft með höndum. Og þá komum við aftur að öðru atriði, sem við höfum rætt hér um í öðru sambandi, þ.e.a.s. spurningunni um það, hvort stjórnin á fjárfestingunni hafi verið í því lagi, sem þurft hefði að vera. Þeirri spurningu svara ég neitandi og ég held, að það eigi að nokkru leyti rætur að rekja til þess, að stjórn ríkisbankanna hafi ekki verið á verði í þessum efnum eins og skyldi og þó alveg sérstaklega það, að milli lánastofnana og ríkisbanka hefur ekki verið sú samvinna eða það samstarf í þessum efnum. sem æskilegt hefði verið. Ég skal svo samkv. því, sem ég sagði í upphafi, ekki fara fleiri orðum um þetta mál á þessu stigi. Ég endurtek það, sem ég sagði, að ég tel þetta spor í rétta átt og ég efast ekki um, að þetta geti orðið að gagni víðs vegar, ef réttilega er á haldið. Að vísu er það ljóst, að þrátt fyrir þau lánsloforð, sem nú er verið að gefa og jafnvel búið að gefa, koma þessar ráðstafanir að litlu haldi á þessum vetri. Það er of seint að vera með þær ráðstafanir til þess. En samt sem áður geta þær komið að fullum notum seinna, og ég skal ekki gera of lítið úr því. En það er vissulega mikið undir því komið, að það verði skynsamlega staðið að úthlutun þessa fjár, sem hér er um að ræða, og það fari virkilega til atvinnuuppbyggingar eða undirstöðuframkvæmda, sem geta verið og eru nauðsynlegur þáttur í atvinnuuppbyggingu á hverjum stað. Og þó að það megi segja, að það sé viss afturfótafæðing á þessu, þar sem um er að ræða samkomulag, sem gert er utan þingsins löngu áður, þá vil ég þó ekki gera aths. við það út af fyrir sig, og ég tel raunar, að það sé eðlilegt, að um þessi mál, atvinnumálin, sé haft fullt samstarf við þá aðila, sem þarna er um að ræða, verkalýðshreyfinguna og vinnuveitendur, og það sé eðlileg skipun, sem að því leyti til er byggt á í þessu frv. Og ég álít, að það sé skynsamlegt einmitt að byggja atvinnumálin upp með þeim hætti. Og fyrir því var einmitt gert ráð í því frv., sem við framsóknarmenn fluttum hér í d. og nú er búið að vísa til hæstv. ríkisstj., frv. um atvinnumálastofnun o.fl. Og sannleikurinn er sá, að þetta frv. er á vissu sviði, en þó aðeins á takmörkuðu sviði, spor í þá átt. sem við vildum ganga með því frv.



Herra forseti. Afstöðu okkar framsóknarmanna til þessa frv., sem hér er til umr., hefur nú þegar verið lýst, og ég hef engu við það að bæta. En það eru aðeins tvö atriði í skýrslu hæstv. forsrh., sem mig langar til þess að gera örlítið að umtalsefni með örfáum orðum án þess þó að vilja tefja fyrir afgreiðslu þessa máts umfram það, sem hæfilegt má teljast. Ein af þeim framleiðslugreinum, sem viðurkennt er af öllum nú, að njóta þurfi aukinnar fyrirgreiðslu vegna gengisfellinganna, er iðnaðurinn. Og það hefur verið lögð mikil áherzla á það hér á hv. Alþ. og þá ekkert síður af hæstv. ráðh., að þessi atvinnugrein þyrfti að hafa nokkurn forgang. En ég verð að segja, að mörgum finnst, og ég er í þeirra hópi, að þessi endurreisn hafi gengið ákaflega seint, og það hygg ég, að við verðum allir að viðurkenna. Fyrir rúmum mánuði, ég hygg, að það hafi verið um miðjan febrúar, ritaði Seðlabankinn viðskiptabönkunum bréf, þar sem frá því er skýrt, að ákveðið hafi verið að útvega iðnaðinum um það bil 100–150 millj. kr. af nýju lánsfé gegn jafnháu framlagi frá viðkomandi viðskiptabanka. En fyrirkomulag þessara lána átti, eins og kunnugt er, að vera þannig, að lánin væru tekin á ábyrgð viðkomandi viðskiptabanka. Þeir ættu að standa Seðlabankanum skil á endurgreiðslunni, lánin átti aðeins að veita í mesta lagi til tveggja ára, og ef lántakandi gat ekki endurgreitt lánin á þeim tíma, átti viðkomandi viðskiptabanki að taka þau að sér. Þetta vita auðvitað allir, sem hér eru viðstaddir. Og það voru fleiri og mjög ströng, vil ég segja, skilyrði, sem Seðlabankinn setti til þess, að til slíkra lánveitinga gæti komið. Þegar atvinnumál Reykjavíkur voru rædd síðast í hv. borgarstjórn Reykjavíkur, ég hygg, að það hafi verið 19. febrúar s.l., lýsti formaður atvinnumálanefndar Reykjavíkur þessari fyrirgreiðslu Seðlabankans þannig, að hún væru ófullnægjandi og það þyrfti að taka hana til endurskoðunar. Nú langar mig til þess að beina þeirri fsp. hér til þeirra, sem svarað geta, hvort nokkur endurskoðun á þessum lagareglum hafi farið fram, því að ég tel víst, að formaður atvinnumálanefndar Reykjavíkur hafi sótt á með það, eins og hann lét í skína og raunar lofaði á áðurnefndum borgarstjórnarfundi. En mér er ekki kunnugt um, að þessum reglum hafi verið breytt. Það má þó vera, að það hafi verið gert, án þess að ég viti. Þá væri enn fremur mjög fróðlegt að fá það upplýst, annaðhvort hér eða við síðara tækifæri, hversu mikið af lánum sé búið að afgreiða eftir þessari leið. Ég hygg, að það sé næsta lítið og eftir þeim upplýsingum, sem ég hef fengið, hafa aðeins verið afgreidd tvö slík lán, um það bil 2 millj. kr. Þetta verður sjálfsagt leiðrétt, ef ég fer með rangt mál, en þetta er ákaflega lítil fyrirgreiðsla og seinvirk, og ég hygg, að ég sé ekki einn um þá skoðun, að þessu þurfi endilega að breyta. Þá verð ég að segja það, að ég tel fremur litlar líkur á því, að víðskiptabankarnir, eins fjárvana og þeir eru og hafa verið, verði færir um að leggja fram á móti þeim lánum, sem úr Seðlabankanum eiga að koma, því að ég hygg, að það sé staðreynd, að flestir viðskiptabankanna hafi verið þannig staddir við Seðlabankann um s.l. áramót, að þeir hafi skuldað þar, meira að segja umfram umsamin lán. Og ef ekkert verður gert til þess að auka aðstöðu eða möguleika viðskiptabankanna til þess að koma til móts við þessa reglu, sem út af fyrir sig er ekkert fráleit, ef fjármagn væri til, þá hygg ég, að þeir muni eiga mjög erfitt með að standa þarna í stykkinu. Einn af þeim möguleikum, sem til greina koma til þess að auðvelda viðskiptabönkunum þessa byrði, er að létta á sparifjárbindingunni. Það hefur verið um það talað og vel í það tekið hér á hv. Alþ., en mér er ekki kunnugt um, að það hafi enn þá verið gert. Ef það er svo, eins og ég óttast, að í fyrsta lagi séu lánareglur Seðlabankans það stirðar í vöfum, að mjög lítið af nýjum lánum fáist eftir þeim leiðum, og því til viðbótar, að viðskiptabankarnir telji sig vanbúna undir það að leggja fram fé á móti, þá sé þessi fyrirgreiðsla til iðnaðarins ekki nægilega fullkomin og þá eigi við lýsing formanns atvinnumálanefndar Reykjavíkur um hana, sem ég áðan greindi. Vera má, að þessu hafi verið kippt í liðinn, en mér er ekki kunnugt um það, og það væri æskilegt að fá það upplýst, ef svo er. Þá minntist hæstv. forsrh. á þá. fyrirgreiðslu, sem húsnæðismálastjórn hefur verið veitt af Seðlabankanum til þess að létta undir með byggingariðnaðinum. Það er alveg rétt, að húsnæðismálastjórn hefur fengið úr Seðlabanka, að ég hygg, 120 millj. kr. En ég hef áður lýst þeirri skoðun hér á hv. Alþ. og skal endurtaka það í örstuttu máli, að ég tel, að eins og þessum lánveitingum húsnæðismálastjórnar á þessu fé hefur verið varið, verði það til sáralítillar atvinnuaukningar hér í borginni, eða öðrum stöðum, þar sem því verður úthlutað. Og það er vegna þess, að húsnæðismálastjórn hefur ákveðið, að þessi fjárhæð skuli ganga til þess að greiða út seinni hluta húsnæðismálastjórnarlána. En þau lán eru venjulega, þegar svona langur dráttur er, veitt út á fullgerðar íbúðir og skapa þar af leiðandi ekki neina aukna atvinnu í byggingariðnaðinum. Ég er ekki að halda því fram, að ekki sé rétt, að þetta fólk, sem er búið að bíða eftir lánunum, búið að taka út á þau bráðabirgðalán, bæði hjá bönkum, eftir því sem hægt er, hjá iðnaðarmönnum, sem við íbúðirnar hafa unnið, hjá vinum og vandamönnum og hvar sem hægt er að komast yfir þau, eigi að fá þetta fjármagn til þess að standa í skilum. Það er auðvitað sjálfsagt. En engu að síður er það staðreynd, að ég hygg, að til mikillar atvinnuaukningar af þessum sökum komi ekki, því miður. Og þetta minnir á það, að húsnæðismálastjórn og Byggingarsjóður eru ákaflega fjárvana, því að ástandið mun vera þannig nú, að þeir, sem lögðu inn vottorð um fokheldar íbúðir á tímabilinu frá 15. marz 1967 - fyrir tveimur árum- og til 15. marz 1968, hafa ekkert fengið annað en loforðin. En þeir, sem hafa lagt inn vottorð síðan 15. marz 1968, eða núna í rúmt ár, á þeirra umsóknir er ekki farið að líta. Og ég minni á það hér, leyfi mér það, að þrátt fyrir þá fyrirgreiðslu, sem ég skal ekki vanmeta, sem Byggingarsjóður hefur fengið hjá Seðlabanka, þá sýnist hér vera mjög brýnt verkefni að auka fjármagn til húsnæðismálanna, ekki sízt þar sem þessu útláni Seðlabankans nú fylgir sú kvöð, að það skuli greiðast upp af lánveitingum Byggingarsjóðs á þessu ári. Og ég hygg, að það fjármagn, sem Byggingarsjóð vantar nú, sé um 600 millj. kr., svo að hér er sannarlega mikið verkefni fyrir höndum. Ég skal ekki, herra forseti, vera að tefja hér tímann. Mig langaði til þess að minna á þessi atriði í framhaldi af því, sem hér kom fram í framsöguræðu. Einnig í þessu frv. er um erlenda lántöku að ræða. Um það get ég vísað til þess, sem ég sagði við umr. um annað mál hér fyrr í dag um lántökur vegna Framkvæmdasjóðs o.fl. Hv. 12. þm. Reykv. hafði nokkrar aths. fram að færa við þær tölur, sem ég nefndi hér og þau ummæli, sem ég lét falla um greiðslubyrðina. Hann viðurkenndi það nú og tók undir það, sem ég hafði hér sagt og fleiri, að hún væri það há, að vissulega væri þörf á því að gæta allrar varúðar í nýjum lántökum og tók undir þá stefnu, sem hér var lýst, að þær framkvæmdir, sem fjár væri aflað til með þeim hætti, þyrftu helzt að geta staðið undir þeim lántökum. Um þetta erum við sammála. Hann benti mér á það, að hér væri ekki, þrátt fyrir háa greiðslubyrði, um neitt heimsmet að ræða, sagði svona frá því, að t.d. Indónesía væri með helmingi hærri greiðslubyrði. Það er okkur öllum vissulega mikil huggun, og ég tel ekki ástæðu til þess að hafa fleiri orð um þetta.



Herra forseti. Ég þakka hv. þm., sem hér hafa talað, fyrir góðar undirtektir undir málið. Þó að við séum ósammála um annað, þá erum við sammála um, að það sé rétt að samþykkja þetta frv., og það er það, sem mestu máli skiptir. Varðandi aths. hv. 11. þm. Reykv. vil ég segja um fyrirgreiðslu Seðlabankans um húsnæðislánin, þá var það mat fulltrúa verkalýðshreyfingarinnar og einkum þeirra, sem gjörþekktu til starfa húsnæðismálastjórnar, að einmitt þessi fyrirgreiðsla mundi koma að mestu gagni, hvað snerti atvinnuaukningu. Við fórum að ráðum þeirra aðila um þetta. Það er enginn vafi á því, að þetta hefur komið að mjög miklu gagni og kemur að mjög miklu gagni. Það losar einnig um og gerir áframhaldandi starfsemi auðveldari en áður, jafnvel þó að um fullgerðar íbúðir sé í einstökum tilfellum að ræða. En okkur var tjáð, að yfirleitt væru þarna íbúðir, sem væru komnar á það stig, að það mundi hjálpa mest til vinnu yfir vetrarmánuðina. Varðandi lánin til iðnaðarins skal ég ekki blanda mér í deilur í borgarstjórn Reykjavíkur  Varðandi ummæli hv. 3. þm. Norðurl. v. höfum við nú rætt um sum þeirra atriða áður. Ég vil einungis ítreka það, sem ég hygg, að ég hafi þá sagt varðandi 1. liðinn, að það fyrirkomulag að hafa eina atvinnumálanefnd á Norðurlandi var samkv. till. a.m.k. fulltrúa Alþýðusambandsins. Fulltrúar vinnuveitenda hafa einnig fallizt á þetta. Skýringin, sem á þessu var gefin, var sú, að þar hafi undanfarin ár starfað atvinnumálanefnd, hennar störf hafi tekizt vel, og við skildum það svo, að það væri allsherjarsamkomulag um að hafa þennan hátt á. Varðandi það, að atvinnumálanefnd ríkisins væri eftirlitslaus, þá má segja það um ýmsar sjóðsstjórnir, að þær hafa úrslitaákvörðunarvald í málum og það er ekkert æðra stjórnvald, sem fylgist með þeirra venjulegu aðgerðum, annað en þá Alþ., eins og Alþ. hefur fullkomið vald til þess og skyldu að fylgjast með því, að hér sé skaplega að farið. Hv. þm. gat þess raunar, sem ég er sammála, að það er mikil trygging og aðhald, að nefndin á að vera sammála, ekki einungis um styrkveitingar, heldur einnig um lánskjör, sem mundu geta leitt til þess óbeint a.m.k. í mörgum tilfellum, að lán yrðu ekki veitt, nema allir væru um það sammála. Það ætti þó ekki við, ef menn væru búnir að koma sér saman um almenn lánskjör, rétt er að hafa það í huga. Hv. þm. talar um, að þetta verði nokkuð einstætt ákvæði. Ég hygg þó, að það sé nokkuð gamalt. Er það ekki svo varðandi Ríkisábyrgðasjóðinn, að þar má ekki gefa eftir, nema allir séu sammála?  Þá kem ég að því, sem hv. þm. leggur kannske einna mesta áherzlu á, að það sé óviðeigandi, að ráðh. séu í þessari n. Nú er ég hv. þm. í meginatriðum sammála um þetta. Ég tel ekki heppilegt, að ráðh. séu í of mörgum nefndum, ef svo má segja, og hef sjálfur vikið mér undan slíkum störfum á seinni árum. Þetta hefur hins vegar lengi tíðkazt. Það á við um núv. ráðh., eins og það hefur tíðkazt áratugum saman. Þó ekki frá upphafi innlendrar stjórnar, því að í fyrstu reyndu menn að komast hjá því, en síðan hefur þetta lengi tíðkazt. En ég lít öðruvísi á þessa nefnd heldur en venjulega nefnd, sem skipuð er. Ég tel þarna um að ræða samningsaðila ríkisvalds, verkalýðshreyfingar og vinnuveitenda, þannig að í raun og veru sé það eðlilegt, að þeir, sem úrslitaráð hafa hjá hverjum um sig - eftir því, sem atvik standa til, að þau geti verið hjá einhverjum einstökum mönnum, - þeir komi þarna saman og reyni að leysa málin, ekki með valdboði eða meiri hl. atkvgr., heldur með samningum sín á milli. Samningar komast ekki á, nema allir séu samþykkir, og ég tel, að það sé einmitt um að ræða þarna, að verið sé að reyna að semja um mjög mikilsverð mál. Nú er það svo, að þó að höfuðverkefni hafi fram að þessu verið úthlutun þessa fjár, þá er auðvitað ætlunin sú, að menn þarna reyni að leysa og koma í veg fyrir það atvinnuleysi, sem nú er, og koma í veg fyrir frambúðaratvinnuleysi. Og það verður auðvitað ekki gert, nema þeir þrír höfuðaðilar, sem hér koma saman í nefnd, leggi ráð sín saman og komist að samkomulagi. Það var ekki til þess að taka þátt í úthlutun þessara 300 millj. út af fyrir sig, sem við töldum skynsamlegt, að ráðh. færi í þetta, heldur vegna þess, að við töldum verkefni nefndarinnar vera varðandi bæði nútímann og framtíðina töluvert viðameira, þó að þetta sé þýðingarmikið, svo að einnig verði að gæta þess að fara rétt að í þessu. Við töldum, að hér sé fyrst og fremst verið að leita eftir sameiginlegum ráðum til þess að bægja þeim vágesti frá, sem við öll erum sammála um, að atvinnuleysið sé. Ég held þess vegna, að það sé misskilningur hjá hv. þm. að blanda sinni skoðun, sem ég að vissu marki tek undir, - en einungis að vissu marki - að það sé ekki heppilegt, að ráðh. séu í allt of mörgum nefndum, saman við það, hvernig að hefur verið farið í þessari nefnd og sumum öðrum, sem svipað verkefni hafa. Ég skal ekki fara að blanda mér í deilur hv. þm. og hv. 12. þm. Reykv. En auðvitað gerir hv. 3. þm. Norðurl. v. sér fyllilega grein fyrir því, að hér er um töluvert aðra skömmtun að ræða heldur en átti sér stað uppi á Skólavörðustíg í gamla daga og hv. 12. þm. Reykv. hefur frá skýrt. Sú skömmtun, sem hér er um að ræða, hlýtur auðvitað alltaf að vera því fylgjandi, ef menn eru að veita lán. Það koma auðvitað alltaf fleiri lánbeiðnir til allra lánastofnana, hvort sem það er lítill sparisjóður eða stór banki, heldur en hægt er að veita. Og þá verða þeir, sem þar eru settir yfir, að velja og hafna. Það er eðli málsins samkv. og allt annað heldur en deila um það, hvort það eigi að hafa þá stjórn á fjárfestingarmálum og innflutningsmálum, sem hv. þm. nú svo nefna, og við köllum öðru nafni, en ég skal ekki fara að þræta um hér. Það gleður mig mjög, að hv. þm. vill fara að óskum ungra sjálfstæðismanna, og ég vildi óska, að hann vildi gera það í sem allra flestum málum. Það er enginn vafi á því, að út af fyrir sig væri það æskilegt að geta dregið fjármálastofnanir landsins út úr hinni pólitísku togstreitu. En eins og ég hef sagt annars staðar, það tjáir ekki að setja lambið til þess að gæta úlfsins. Ég er hræddur um, að það verði allt of ójafn leikur. Það verður þá að vera allsherjarsamkomulag um að hafa þann hátt á. Nú segist hv. þm. vilja taka upp þennan sið. Það er harla gott. Ég skal ekki fara að rifja upp söguna í þeim efnum, en við verðum að játa, að þá þarf gerbreytingu á stjórn og meðferð bankamála, þeirri sem verið hefur við lýði, frá því að bankar komust hér fyrst á, getum við sagt, a.m.k. alla tíð frá stofnun Landsbankans, svo að ekki sé talað um frá því að Íslandsbanki kom og þær hatrömmu deilur hófust, sem stóðu yfir bæði um Íslandsbanka og Landsbankann og voru oft megindeiluefni í íslenzkum stjórnmálum allt fram á þennan dag. Hér þarf margt að breytast, áður en þessi breyting verður á komin. Það skal auðvitað setja sér góð markmið. Við, sem einhverja reynslu þykjumst hafa, teljum aftur, að stundum miði sorglega seint. Ég skal fúslega taka undir, að hér sé umbóta þörf. En þá er líka rétt að gera sér þess grein, að annars staðar, þar sem bankar eru ekki eins háðir ríkisvaldinu eins og hér, þar er fyrst og fremst um einkastofnanir að ræða. Hér hefur ríkið til skamms tíma þurft að útvega fjármagn til þessara stofnana, og það hlýtur ætíð að vera nokkuð umdeilanlegt, hvort eðlilegt sé, að ríkið sleppi áhrifum á þær stofnanir, sem það útvegar fjármagnið til. Ég er hræddur um, að ef menn segja það eitt, að menn vilji losna við pólitísk áhrif á bankana, og ef þeir eiga að halda áfram að vera í ríkisins eigu, þá á ég mjög erfitt með að sjá, að það takist. Hins vegar ef hv. þm. vill taka undir þá till. ungra sjálfstæðismanna að gera ríkisbankana alla að einkabönkum, þá hygg ég, að málið leysist af sjálfu sér.