Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frú forseti. Staðið hafa miklar deilur um það vatnalagafrumvarp sem hér hefur verið til umræðu. Ein helsta krafa stjórnarandstöðunnar um málsmeðferð hefur verið sú að lög um eignarhald og nýtingu á vatni séu ekki tekin út úr heldur verði rædd saman heildstæð löggjöf um vatnsvernd. Stjórnarandstaðan hefur sérstaklega óskað eftir því að hér komi inn frumvarp sem byggist á vatnatilskipun Evrópusambandsins. Ríkisstjórnin hefur ekki viljað gera það og beitt þeim rökum að þar sem ýmis atriði í þeirri tilskipun falla ekki undir EES-samninginn þá sé ólokið samningum á milli annars vegar Noregs, Íslands og Liechtensteins og hins vegar Evrópusambandsins um það hvað eigi að vera í slíku frumvarpi sem yrði lagt fram t.d. hér. Fregnir hafa borist af því á síðustu dögum að búið sé að ljúka samningunum, búið sé að ná sátt um þá. Þá tel ég, frú forseti, að staða málsins sé gerbreytt. Þá getur ríkisstjórnin, ef hún vill, náð sátt um þessi mál í þinginu með því að fresta umræðu um málið sem við höfum verið að takast á um og bíða með hana þangað til hægt er að leggja fram nýja heildstæða löggjöf sem tekur í senn til nýtingar vatns en líka til vatnsverndar. Með því er hægt að ná sátt um þetta erfiða mál. Það er heldur ekkert sem hvatar því að það frumvarp sem við ræðum verði samþykkt. Ég vil því spyrja hæstv. iðnaðar- og viðskiptaráðherra hvort það sé rétt að þessum samningum sé lokið og hvort hún sé ekki reiðubúin í sáttaskyni að bíða með afgreiðslu frumvarpsins þangað til hægt sé að ræða þá heildstæðu löggjöf sem yrði þá líka á grundvelli vatnatilskipunarinnar.

Virðulegi forseti. Það sem við horfum á og erum búin að horfa á undanfarna daga er að blygðunarlaust hefur stjórnarandstaðan beitt skipulegu málþófi til að hindra að meirihlutavilji Alþingis nái fram að ganga. Það er ekkert nýtt að stjórnarandstaðan sé ósammála stjórnarmeirihlutanum og ég vek athygli á því að stjórnarandstaðan hefur fullan rétt á því að hafa rangt fyrir sér og ég er alveg til í að leggja mikið á mig til að verja þann rétt. En það er algerlega fráleitt og samræmist engum lýðræðishugmyndum að menn geri hvað þeir geti við að beita hreinlega ofbeldi til að koma í veg fyrir að mál sem þeir eru ósammála og eru í minni hluta með komist í gegn. Það er nákvæmlega það sem hér hefur verið á ferðinni. Þetta snýst ekkert um efni máls. Allt hefur komið fram í umræðunni sem þarf að koma fram en áfram er haldið og menn hafa ekki farið dult með það að þeir ætla að stoppa þetta með því að vera með skipulagt málþóf. Virðulegi forseti. Ég spyr: Hvar í þeim lýðræðisríkjum sem við berum okkur saman við sem er það látið viðgangast að minni hlutinn geti hreinlega kúgað meiri hlutann eins og menn eru að reyna að gera? Þetta er fyrir neðan allar hellur og ég hvet stjórnarandstöðuna til að hugsa málið til enda í stærra samhengi því hér er um að ræða hvort lýðræðislegur vilji nái fram að ganga eða ekki. Þetta snýst ekki um efni máls. Þetta snýst um það hvort lýðræðislegur vilji eigi að ná fram að ganga eða ekki.

Frú forseti. Ég ætla að leyfa mér að leiða hjá mér þann málflutning sem viðhafður var af hv. síðasta ræðumanni í ræðustóli. Auðvitað hafa þingmenn fullan rétt á því að vera í ójafnvægi endrum og sinnum. Það er bara þannig.  Við höfum barist fyrir því stjórnarandstaðan á fullkomlega málefnalegum grunni að vatnatilskipunin verði innleidd áður en þau atriði sem hér á að fara að leiða í lög verða innleidd. Þetta er málefnalegt innlegg og nú sjáum við í nýrri stöðu leið til sátta í málinu. Við biðjum hæstv. forseta í mestu vinsemd að líta á þá nýju stöðu málsins og athuga hvort hér sé ekki komið tækifæri fyrir okkur til að skapa sátt í málinu. Ég held að bæði stjórnarandstaða og stjórnarþingmenn á þingi vilji sátt um málið. Ég er sannfærð um það, frú forseti. Ég tel því að hér sé um fullkomlega málefnalegt innlegg að ræða sem hæstv. forseti þyrfti að taka afstöðu til og auðvitað sem fyrst, helst bara núna þannig að við getum verið laus við að standa í einhverju þrefi eða stappi við stjórnarþingmenn sem við vitum að er ekki skapandi, skapar ekki lausn í málið. Nú skulum við reyna að vera skynsöm. Viðurkennum að ný staða er uppi í málinu, setjumst yfir það og náum skynsamlegri niðurstöðu.

Virðulegi forseti. Ég held að það sé engin ástæða til að fresta umræðunni. Ég met innleggið sem fram kom hjá hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni sem trikk til að drepa málinu á dreif, tefja það og helst drepa. Umræðan um málið hefur staðið lengi og hæstv. forseti hefur lagt sig mjög fram um að ná samkomulagi um umræðuna og hvernig á að ljúka henni. Hins vegar hafa ekki komið nein viðbrögð við því frá stjórnarandstöðunni og mér þykir það mjög miður. Mönnum liggur mikið á hjarta og ég held að það sé fullkomlega eðlilegt að forseti setji á þingfund í dag til að gefa mönnum kost á að ræða málið. Ég sé að einstakir hv. þingmenn eru komnir með heilu bókasöfnin á borð sín þannig að það er mikið fram undan í umræðunni og forseti er af alúð sinni að gefa þeim hv. þingmönnum kost á að flytja mál sitt. Ég lít svo á að um skipulagt málþóf sé að ræða, það liggur fyrir. Ég held því að rétt sé að halda þingfund í dag og halda áfram umræðunni og ég sé enga ástæðu til að verða við óskum sem hér hafa komið fram um að fresta málinu. Ég vil hins vegar leyfa mér það, virðulegi forseti, að hvetja hv. stjórnarandstöðu til þess að koma til móts við forseta og svara tilboðum hans um samkomulag um umræðuna. Ég held að það sé sá bragur á þinghaldinu sem við þurfum, ekki þann hornaskap sem birst hefur í dag.

Virðulegur forseti. Þau mál sem tekist er á um í þingsalnum þessa dagana og er ástæða þeirra miklu ræðuhalda sem hér fara fram eru auðlindamál og þetta er ekki í fyrsta sinn sem við tökumst á um auðlindamál í þingsalnum. Við tökumst á um eignarhald, nýtingarrétt og verndun auðlinda. Það hefur margsinnis farið fram umræða í þinginu um slík mál og stundum hefur auðvitað stjórnarandstaðan, því miður, þurft að láta í minni pokann. Það þurfti hún að gera 1998 þegar auðlindalögin voru sett sem að mörgu leyti eru mjög gölluð. Fyrir og eftir síðustu jól stóð yfir mikil umræða um þau lög og breytingar á þeim lögum sem hæstv. iðnaðarráðherra lagði til. Við komum þá í veg fyrir að frumvarp iðnaðarráðherra, eins meingallað og það var, næði fram að ganga. Þau mistök náðum við að leiðrétta hér með svokölluðu málþófi eins og stjórnarþingmenn kjósa að kalla það. Ráðherrann kom eftir jól og viðurkenndi að þetta hefði verið meingallað frumvarp sem hún lagði fram og sátt náðist í málinu. Sem betur fer náðist sátt og stundum þarf einfaldlega stjórnarandstaðan að tala til að stjórnarliðarnir nái að hugsa og skilja og átta sig á því hvað þeir eru að gera. Núna er eina ferðina enn verið að gera alvarleg mistök með frumvarpi til vatnalaga sem hér liggur fyrir. Verið er að afmarka einkaeignarréttinn, setja orkunýtingarlög sem lúta að vatninu án þess að almannarétturinn og umhverfisrétturinn sé skilgreindur og það er þessi almannaréttur og þessi umhverfisréttur sem er skilgreindur í vatnatilskipun Evrópusambandsins sem lögtaka þarf um leið og kveðið er á um nýtinguna eins og gert er í vatnalögunum. Þess vegna spyr hv. þm. Össur Skarphéðinsson hvað líður frumvarpi í þeim efnum nú þegar náðst hefur eftir því sem okkur skilst niðurstaða um hvað eigi að fara af tilskipuninni í íslenskan rétt.

Hæstv. forseti. Mér þykir mjög leitt að þurfa að segja það að allt sem hv. þm. Ingibjörg Sólrún Gísladóttir sagði áðan er rangt. Frumvarpið til vatnalaga sem hér er til umfjöllunar er ekki efnisbreyting á þeim lögum sem eru í gildi frá 1923 heldur formbreyting.  Mikill tvískinnungur er í umræðunni. Annars vegar finnst þingmönnum að ríkið haldi of fast við kröfur sínar um eignaryfirráð yfir þjóðlendum. Þá prísa menn þá kosti sem fylgja eignarrétti landeigenda, fasteignaeigenda og bænda, en nú bregður hins vegar svo við að menn sjá rautt þegar flutt er frumvarp sem felur nákvæmlega í sér að eignarréttur landeigenda, þar með bænda, sé virtur. Annars vegar 

Virðulegi forseti. Úrslit síðustu alþingiskosninga ættu að vera öllum ljós og kunnug. Ég get mjög vel skilið að þeim sem lenda í stjórnarandstöðu þyki það sárt og leiðinlegt. Ég hef fullan skilning á því. Mér mundi eflaust leiðast líka ef ég væri í stjórnarandstöðunni. Ég skil þetta því mætavel hvernig komið er núna. Almennt er ég þeirrar skoðunar, virðulegi forseti, að því færri mál sem Alþingi samþykkir á hverju ári þeim mun betra. Frá mínum sjónarhóli sé ég ekki að neinn skaði sé skeður þó að við duddum í þessu fram yfir páska.

Frú forseti. Í fyrsta lagi vil ég vekja athygli á að samkvæmt starfsáætlun þingsins fyrir árið 2005–2006 var ekki gert ráð fyrir fundi í dag. Í öðru lagi varðandi starfsáætlun fyrir vikuna sem birt var sl. mánudag var ekki gert ráð fyrir fundi í dag. Venjan er sú að dagskrá er haldin nema einhver veruleg náttúruvá, slys eða hryllilegar hörmungar gangi yfir til að breyta þurfi dagskrá skyndilega með svo litlum fyrirvara. Hvað er það þá sem rekur á eftir því að breyta hér dagskrá? Jú, það er einn liðurinn í einkavæðingaræði Framsóknarflokksins. Það þarf að einkavæða vatnið. Það getur verið hættulegt að láta það bíða fram yfir helgi að hæstv. iðnaðarráðherra fái það samþykkt hér að fá tækifæri til að einkavæða vatnsauðlindina. Auðlindina vatn. Frú forseti. Það stendur ekki á þingmönnum Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs né öðrum hér að ræða þetta mál. En við viljum eðlilega halda okkur við fundardagskrá. Ég spyr forseta: Hvaða ofboðslega vá er fyrir dyrum? Ég get ekki séð annað séð en heilsa hæstv. iðnaðarráðherra sé með þeim hætti að þess vegna ætti að vera allt í lagi að fresta málinu fram yfir helgi til að ræða það frekar þá. Er heilsa hæstv. ráðherra í húfi? Þetta er valdníðsla gagnvart þinginu þegar verið er að keyra mál sem er alls ekki svo brýnt að ljúka umræðu um, eins og hér er gert. Óttast ráðherra Framsóknarflokksins að vatnið verði allt runnið burt áður en hún fær tækifæri til að einkavæða það? Nei, frú forseti. Ég mótmæli því að við séum að halda fundi á Alþingi um geðþóttamál hæstv. iðnaðarráðherra á degi sem allir aðrir hafa 

Hæstv. forseti. Sú ræða sem hv. þm. Jón Bjarnason flutti rétt áðan endurspeglar að miklu leyti þá umræðu sem farið hefur fram um vatnalagafrumvarp sem ríkisstjórnin hefur lagt fram. Hæstv. þingmenn Vinstri grænna vilja þjóðnýta vatnsauðlindina. Vilja gera upptæk réttindi landeigenda hringinn í kringum landið og þjóðnýta auðlindina eins og í Sovétríkjunum sálugu. Og Samfylkingin druslast á eftir vinstri grænum sem hafa það að stefnumarkmiði að þjóðnýta þessa auðlind.  
             Stjórnarliðar, með leyfi forseta, ná að hugsa og skilja, sagði hv. þm. Ingibjörg Sólrún Gísladóttir. Ég held að Samfylkingin ætti að fara á fyrirlestur í Háskóla Íslands sem verður í hádeginu í dag, þar sem sérfræðingar á sviði eignarréttar hér á landi munu fara yfir vatnalagafrumvarpið. Við hv. þingmenn stjórnarliðsins höfum farið yfir hvað sérfræðingar á sviði eignarréttar á 20. öldinni hafa lagt fram í þessu máli.  
             Enda sé ég að hv. þingmenn Vinstri grænna í salnum brosa út að eyrum. En ég fullyrði að bændum landsins og öðrum landeigendum er ekki skemmt yfir þeim málflutningi sem hér hefur farið fram alla þessa viku. Það er eins gott, hæstv. forseti, að þeir þjóðnýtingarsinnar, með vinstri græna í forustu, komist ekki að völdum eftir næstu alþingiskosningar. Ég óska ekki landeigendum og bændum þess. 
            

Virðulegi forseti. Það er mjög áhugavert að heyra að Framsóknarflokkurinn er allt í einu farinn að tala um að virða beri eignarrétt bænda. Þeir hafa ekki gert það varðandi bændur á sjávarjörðum. Þar fór fram stórkostleg eignaupptaka þegar kvótalögin voru sett á sínum tíma. Það voru lög sem áttu bara að vara í eitt ár. En hvernig er staðan núna þegar fiskimiðin hafa verið einkavædd? Hver hefði trúað því fyrir 30 árum þegar þau lög voru sett að við mundum í dag árið 2006 búa við þau fiskveiðistjórnarlög sem við búum við í dag og þá stórkostlegu eignaupptöku og þá stórkostlegu mannréttindaskerðingu sem þar hefur átt sér stað? Hver hefði trúað því? Nú stöndum við frammi fyrir því að fyrir þinginu liggur frumvarp til vatnalaga. Ég held að nafn frumvarpsins rugli fólk svolítið í ríminu. Það áttar sig ekki á hvað við erum að fjalla um. Við erum ekki að tala um stöðuvötn. Við erum að tala um grundvallarmál. Við erum að tala um vatnið. Við erum að tala um eignarrétt á vatni. Þetta er vökvi lífsins. Án þessa vökva væri ekkert líf. Við erum að tala um að einkavæða það. Í 1. gr. laganna stendur: „Markmið laga þessara er skýrt eignarhald á vatni, ...“ Þetta er grundvallarbreyting frá gömlu lögunum. Þar er talað um nýtingarrétt en hér er talað um eignarrétt á vatni.  Ég óttast dóm sögunnar, hv. þm. Birkir Jón Jónsson. Ég óttast dóm sögunnar að ef þessi lög verða afgreidd hér á þingi verður það okkur öllum til háðungar. Það er okkar heilaga skylda í stjórnarandstöðunni að standa í vegi fyrir því að þetta lagafrumvarp verði samþykkt. Með öllum okkar tiltæku ráðum munum við gera það. Það munum við gera. Við munum standa fast á því. Þið skuluð bara að fá að vita það í stjórnarliðinu, að við munum standa fast á því. Ég er reiðubúinn til að heyja þá orustu til síðasta blóðdropa um vatnsdropana í þessu landi.

Forseti. Það er algengt að pólitískar samstöðuaðgerðir birtist á Austurvelli hinum megin við þessa glugga hér á bak við mig en fátíðara að menn efni til pólitískra samstöðuaðgerða í sjálfum þingsalnum. Þó kemur það fyrir og gaman að sjá þegar sjálfstæðismenn og framsóknarmenn fallast í faðma og sjálfstæðismenn hafa látið undan þeirri kröfu forsætisráðherra og iðnaðarráðherra hæstvirtra, að lýsa yfir stuðningi við þá í þessu máli, því þeir hafa hingað til staðið nokkuð einir uppi í því. Einkum er það ánægjulegt að sjá kappa eins og hv. þm. Einar Odd Kristjánsson koma hér og taka sér stöðu við hliðina á félögum sínum, Birki Jóni Jónssyni og öðrum jafningjum hans í þessu máli. Þessi umræða hófst hins vegar með því að hv. 1. þingmaður Reykjavíkurkjördæmis norður spurði ráðherra tvo, annar var hér staddur, hinn er nú kominn í salinn, að því hvernig háttaði til með Evróputilskipun um vatn. Hvort búið væri að semja um hana innan EES sem fréttir hafa borist af og hvað liði þá því frumvarpi sem í greinargerð með vatnalagafrumvarpinu í fyrra var sagt liggja fyrir í drögum í umhverfisráðuneytinu. Í greinargerð með vatnalagafrumvarpinu núna er líka sagt að það liggi fyrir í drögum í umhverfisráðuneytinu. Af hverju er þetta frumvarp ekki komið fram? Hvað stendur í vegi fyrir því? Er það hæstv. iðnaðarráðherra og menn hennar og þeir sem á bak við hana standa sem standa í vegi fyrir því að hæstv. umhverfisráðherra geti flutt það frumvarp sem hefur legið fyrir í drögum í umhverfisráðuneytinu í að minnsta kosti tvö ár? Nú er kominn tími til að ráðherrarnir svari því og hagi sér ekki eins og hæstv. iðnaðarráðherra gerði áðan þegar hún stóð hér föl og fá í stólnum og fjargviðraðist um þjóðlendur sem hún hefur greinilega meiri áhyggjur af en vatninu, heldur eiga umhverfisráðherra og iðnaðarráðherra að svara þessari spurningu.

Nú er liðinn sá tími sem ætlaður var til að ræða störf þingsins. Samkvæmt þingsköpum eru það 20 mínútur. En það eru fjölmargir hv. þingmenn sem eru á mælendaskrá og komast því miður ekki að í þessari umræðu. Að gefnu tilefni vill forseti rifja það upp að frumvarp til vatnalaga var lagt fram á síðasta þingi og var lagt fram að nýju á þessu þingi þann 3. nóvember sl. 1. umr. um málið á þessu þingi tók samtals sex klukkustundir og fór fram dagana 7. og 14. nóvember. Iðnaðarnefnd hefur haft málið til meðferðar síðan þá og skilað áliti, meiri hlutinn þann 3. mars en minni hlutinn nokkru síðar. Forseta er ekki kunnugt um að ágreiningur hafi verið um málsmeðferðina og að það færi frá nefndinni sem fullrætt og fullreifað þótt efniságreiningur væri í málinu. 2. umr. hefur nú staðið í rúmar 18 klukkustundir og farið fram á þremur fundum í vikunni, mánudaginn 6. mars, þriðjudaginn 7. mars og miðvikudaginn 8. mars. Við 2. umr. hafa nú talað aðeins níu ræðumenn. Framsögumaður minni hlutans gerði grein fyrir áliti sínu á fimm klukkustundum og samflokksmaður hans talaði í tæpar fjórar klukkustundir svo ætla má að sjónarmið minni hlutans hafi komið skýrlega fram. Aðrir ræðumenn hafa einnig flutt langt mál. Eigi að síður eru 15 þingmenn á mælendaskrá þegar þessi orð eru töluð.  Í þeim samtölum hefur forseti lagt áherslu á að koma í veg fyrir langa kvöldfundi, hvað þá fundi fram á nótt. Slíkt vinnulag væri engum til sóma og á að heyra fortíðinni til.

Svo sannarlega.

Það er ekki sú ásýnd sem við viljum að Alþingi hafi. Það er heldur ekki vinnubrögð sem venjulegt fólk með heimili og börn getur búið við. Forseti hefur m.a. boðið að málið yrði rætt og 2. umr. lokið á mánudag í næstu viku eða jafnvel á þriðjudag en samkomulag hefur því miður ekki tekist á þeim grundvelli. Forseti hefur því ekki átt annan kost en að boða til þessa þingfundar í dag þótt ekki hafi hann verið ráðgerður fundardagur í starfsáætlun þingsins. En að því hlýtur að koma að þingið fái að taka afstöðu til málsins með atkvæðagreiðslu við lok 2. umr. Mál þetta er flutt af ríkisstjórninni. Fyrir því er traustur og öruggur meiri hluti í þinginu og það er vilji meiri hlutans  
             Í áliti minni hlutans er tillaga sem mun koma til afgreiðslu í atkvæðagreiðslunni við lok 2. umr. um að málinu verði vísað frá. Það er mikilvægt að þingið geti tekið afstöðu til þeirrar tillögu. Örlög málsins ráðast í þeirri atkvæðagreiðslu. Það er gangur lýðræðisins.

Frú forseti. Auðvitað er það svo að forseti ræður. Ég hlýði forseta jafnan. Ég hins vegar hef minn fulla rétt á því að vera ósammála því hvernig hún hagar fundarstjórn þingsins. Ég mundi nú ráðleggja hæstv. forseta að tala ekki mikið um fjölskyldur og fjölskylduvænt þing. Ekki hefur það nú miðað mjög fram á veg undir stjórn þessa forseta, eins og við höfum séð í þessari viku og samkvæmt þeim áætlunum sem hæstv. forseti er að leggja hér fram. En, frú forseti, yfirleitt er það nú svo þegar menn koma hér upp og varpa fram fyrirspurnum til forseta eða hæstv. ráðherra að þeir fá að fylgja því eftir með því að tala aftur. Ég geri engar sérstakar athugasemdir við að hæstv. forseti leyfði mér sem málshefjanda ekki að taka aftur til máls. Hæstv. forseti verður að ráða það við sjálfa sig hvernig hún stýrir þinginu. Ég kom hingað hins vegar til að varpa fram spurningu til tveggja ráðherra. Annar var mættur. Þessi spurning var svona: Er það rétt að samningar hafi náðst á millum EFTA-ríkjanna annars vegar og Evrópusambandsins hins vegar um hvað á að vera innihald í því frumvarpi sem hér á að leggja fram samkvæmt EES-samningnum á grundvelli vatnatilskipunarinnar? Hvers vegna varpa ég fram þeirri spurningu? Vegna þess að ríkisstjórnin hefur sagt að ekki sé hægt að leggja fram slíkt frumvarp samhliða því frumvarpi um nýtingu á eignarhaldi á vatni sem hér liggur fyrir af því að samkomulag sé ekki í höfn. Það var auðvitað ljóst öllum sem hlýddu á hæstv. iðnaðarráðherra hérna áðan, að hún vék sér undan því að svara þessu. Ég tel að þingið eigi heimtingu á að fá svar við þessu. Ég tel, og vísa í fyrri úrskurð hæstv. forseta Alþingis, að ráðherrum beri að svara fyrirspurnum þingmanna. Þetta hefur áður komið upp. Ég hef áður spurt hæstv. forseta, Sólveigu Pétursdóttur, sérstaklega eftir því hvort þeim beri ekki að svara. Og úrskurður forsetans liggur alveg skýr fyrir þó að forseti þingsins hafi ekki séð ástæðu til þess núna að óska eftir því sérstaklega að hæstv. iðnaðarráðherra svari þessu.

Þetta er ekki minn málaflokkur.

Frú forseti. Hæstv. iðnaðarráðherra kallar fram í að þetta sé ekki hennar málaflokkur. Ég hafði óskað eftir því að bæði hún og hæstv. umhverfisráðherra yrðu viðstaddar. Ég sá hæstv. umhverfisráðherra bregða fyrir, eins og svipi af nýjum degi hérna áðan, en nú er hún horfin. En það er mikilvægt að svör fáist í þessu. Ef þetta er raunin er kominn grundvöllur til ákveðinna sátta um meðferð málsins. Það er ekkert sem knýr á um að þetta lagafrumvarp verði samþykkt með þessu hraði. Hvað er það eiginlega? Ég hef ekki séð þær nauðir sem reka á eftir því. Ef hægt væri að leggja hérna fram heildstæða löggjöf sem núna á að vera hægt samkvæmt þessum upplýsingum, þá er menn búnir að ná sátt a.m.k. um meðferð málsins.

Frú forseti. Því er haldið fram að spurningar hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar séu málefnalegt innlegg í umræðuna. Það getur vel verið að svo sé, ég ætla ekki að leggja dóm á það. En er þá ekki eðlilegast að umræðan hefjist og hv. þingmaður komi þá því málefnalega innleggi á framfæri í umræðunni um frumvarpið og fái þá svör um það þar? Talsvert hefur verið rætt að undanförnu um virðingu þingsins og komið fram mælingar í skoðanakönnunum um það. Ekki ætla ég að gera slíkum mælingum of hátt undir höfði en því hefur verið haldið fram hér í þingsölum í dag að málþóf sé í gangi eða í undirbúningi. Ekki vil ég nú ásaka hv. þingmenn um það en í ljósi þeirrar umræðu sem verið hefur um virðingu þingsins tel ég að við þurfum síst á því að halda að svo líti út gagnvart umheiminum að hér sé málþóf í gangi og að þingmenn séu að undirbúa sig undir að standa í slíku. Slíku vil ég ekki trúa á hv. þingmenn að þeir vilji að þannig sé horft til málanna. Ég held líka að það sé mjög ómaklega sneitt að hæstv. forseta sem hefur lagt sig fram um að ná fram niðurstöðu í þessu máli þannig að bæði vilji meiri hlutans gangi eftir og minni hlutinn fái að koma fram sínum sjónarmiðum í umræðunni, eins og vera ber í lýðræðislegu þjóðfélagi. Ég held því að það sé skynsamlegast að við förum að ráðum forseta, hefjum umræðuna á málefnalegan hátt, þar verði svarað því málefnalega innleggi sem fyrir hendi er og síðan reynum við að ljúka umræðunni í friði og ganga til þess að greiða atkvæði. Hv. þm. Magnús Þór Hafsteinsson hefur greinilega eitthvað misskilið hvernig við leiðum mál til lykta hér á hv. Alþingi, það heyrist á ræðum hans í dag. Það er ekki þannig að menn eigi að liggja eftir dauðir, það gerist í einhverjum vopnaviðureignum. Hér á Alþingi leiðum við málin til lykta með atkvæðagreiðslu og þar þarf enginn að liggja dauður eftir.

Virðulegi forseti. Ekki alls fyrir löngu áttum við hér í orðaskaki út af öðru frumvarpi frá hæstv. iðnaðarráðherra sem ég ætla að rifja hér aðeins upp. Með leyfi forseta ætla ég að grípa hér niður í ræðu hæstv. iðnaðarráðherra varðandi það mál. Þar sagði hæstv. iðnaðarráðherra: „Hæstv. forseti. Umræða um mál þetta hefur farið í óheppilegan farveg og ég á minn þátt í því. Við þinglega meðferð málsins hafa komið fram athugasemdir sem ég tel vert að skoða nánar og með þetta í huga óska ég þess að málið verði aftur tekið upp í hv. iðnaðarnefnd og vonast til þess að það geti orðið gott samstarf um málið.“ Virðulegi forseti. Ég átti þess kost að sitja á fundi með forseta Alþingis þegar þetta mál var leitt til lykta. Það var gert inni hjá forseta. Það að vísu bætti ekki málið að hæstv. iðnaðarráðherra sat þar inni. En hvað gerðist í því máli? Málið var tekið aftur, farið með það í iðnaðarnefnd og rætt þar og þar kom niðurstaða sem leiddi til lykta þess máls. Hvað gerðist svo í viðbót, virðulegi forseti? Iðnaðarráðherra skrifar þingflokkum bréf og biður um tilnefningu í nefnd í framhaldi af þessu. Tveir þingmenn í þingflokki Samfylkingarinnar, hv. þingmenn Jóhann Ársælsson og Mörður Árnason, sem héldu utan um það mál fyrir okkar hönd, bentu á villu sem var í því bréfi sem leiddi til þess að þingflokksformaður okkar, hv. þm. Margrét Frímannsdóttir, skrifaði iðnaðarráðuneyti bréf með spurningu um það, og hvað gerðist? Jú, það kom bréf frá iðnaðarráðuneytinu þar sem skilningur okkar var staðfestur og enn einu sinni var beðist velvirðingar á mistökum sem leiddi svo til þess að málið var leitt til lykta og skipað í nefndina. Virðulegi forseti. Ég held að full ástæða sé til að kippa í spottann enn einu sinni í máli frá hæstv. iðnaðarráðherra og það skoðað hvort hér sé ekki í gangi enn einn flumbrugangurinn í viðbót. Miðað við þá lýsingu sem ég hef sett fram á þessu máli, sem var síðasta deiluefni hæstv. iðnaðarráðherra, held ég að full ástæða sé til að skoða það. Ég vek líka athygli á því, virðulegi forseti, að þeim málefnalega flutningi sem hér kom fram hjá hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni og spurningum til hæstv. iðnaðarráðherra hefur engu verið svarað. Hér kom hins vegar hæstv. iðnaðarráðherra upp og var með tóman skæting í garð okkar þingmanna eins og hennar er von og vísa. Ef það er einhver hér inni, virðulegi forseti, sem ætti að skammast sín væri það hæstv. iðnaðarráðherra á þessari stundu.

Hæstv. forseti. Ég geri mér alveg grein fyrir því að hv. þingmaður mun nota það gegn mér alla tíð að ég skuli hafa viðurkennt mistök. Ég tel mig meiri mann að því að hafa gert það.  Það sem við erum að fjalla um hér er hins vegar mál sem er þaulrætt og það var afgreitt með friði úr nefnd. Þegar það svo kemur inn í þingið hefst það sem ekki er hægt að nota neitt annað orð um en málþóf. Það á að reyna að villa um fyrir fólki út á hvað þetta mál gengur. Ég held að hv. þingmenn ættu að taka tillit til þess að ef þeir gætu takmarkað mál sitt og komið í stuttu máli á framfæri því sem þeim finnst - sem er allt annað en hvað mér finnst - þá held ég að það væru meiri líkur á að þeir kæmu í gegn þeim hugsunum sem bærast í höfði þeirra. Það að tala hér í fimm klukkutíma verður til þess að enginn tekur eftir því hvað hv. þingmenn eru að segja. Það eina sem er tekið eftir úti í þjóðfélaginu er að það er málþóf á Alþingi.  Hvað varðar vatnatilskipunina er það bara mál sem ég fer ekki með. Það er þannig í ríkisstjórn Íslands að einungis einn ráðherra fer með hvern málaflokk og ég fer ekki með þann málaflokk sem varðar vatnatilskipun Evrópusambandsins. Þess vegna get ég ekki svarað neinu um það. Ég held því fram, og ég veit að hæstv. umhverfisráðherra er mér sammála um það, að það mál sé ekki skylt því máli sem við fjöllum um núna að því marki að það þurfi að fara að bíða eftir þeirri tilskipun. Það er alltaf þannig, það kemur fram í ríkum mæli hjá hv. þingmönnum stjórnarandstöðunnar, að það á að bíða eftir einhverju öðru, það er þessi - ég veit ekki hvort það er beint leti - en það er einhver undarlegur hugsunarháttur hjá hv. þingmönnum að það þurfi alltaf að bíða eftir einhverju. Núna má ekki funda á föstudegi. Ég meina, erum við ekki í vinnunni í dag? Þetta er ótrúlegt og auðvitað fundum við bara þangað til þetta mál er útrætt og síðan verða greidd atkvæði, eins og hæstv. forseti hefur sagt, og þá kemur í ljós hver stuðningurinn er við málið. Mér leiðist mjög að þurfa að segja þetta en ég get ekki annað en sagt að hv. þingmenn eru ekki þinginu til sóma með þessari framkomu.

Hæstv. forseti. Ég held að menn ættu að spara stóru orðin og reyna að lægja svolítið sitt málfar, það er með ólíkindum hvernig fólk getur talað. Það er ómaklega vegið að forseta Alþingis vegna þess að hún hefur reynt að koma til móts við þingmenn hvað eftir annað, reynt að koma í veg fyrir að það væru kvöldfundir og svo eru menn að kvarta hér undan því að vinna á föstudegi. Ég hef nú aldrei heyrt annað eins. Málið hefur komið tvisvar fram á Alþingi, tvisvar sinnum hefur það verið sett aftur í nefnd til að koma til móts við stjórnarandstöðuna. Hv. stjórnarandstaða verður að átta sig á því að meiri hlutinn hlýtur að fá að ráða. Það getur ekki gengið svo endalaust að það sé hægt að fara svona með málið. Þetta ætti hv. þm. Ingibjörg Sólrún Gísladóttir allra manna best að vita, sem hefur verið í meiri hluta, og ég er alveg sannfærð um að hún hefur ekki verið svo liðleg við minni hlutann í Reykjavíkurborg að láta öll þau mál ganga eftir sem hún hefði að sjálfsögðu átt að gera. Svo finnst mér nú allra skondnast í þessari umræðu með Vinstri græna. Þeir eru á móti Evrópusambandinu en nú hrópa þeir á Evrópusambandið og vilja lúta þeirra lögum í einu og öllu í þessu máli. Það er af sem áður var. Núna hrópa þeir á Evrópusambandið og nú eru þeir gengnir í eina sæng með Samfylkingunni og vilja ganga í Evrópusambandið.

Frú forseti. Ég ætla að leiða hjá mér þennan pirring hv. þm. Drífu Hjartardóttur um Evrópusambandið og Vinstri græna, get svarað því á öðrum vettvangi. En mig langar til þess að svara hæstv. forseta vegna þess að við erum hér að ræða fundarstjórn forseta. Hæstv. forseti segir að hún hafi ekki átt annan kost en að halda þessum fundum til streitu eins og raun ber vitni og láta okkur vinna óundirbúið á þessum föstudegi, sem er ekki, nota bene, vinnufundur á starfsáætlun þingsins. Þingmenn eru búnir að skipuleggja daginn með það fyrir augum að hér sé ekki þingfundur og búnir að bóka sig á fundi, ráðstefnur og málþing úti um allan bæ, m.a. málþing um vatnalög í Háskóla Íslands sem hefst kortér yfir tólf. Hæstv. forseti segir að traustur og öruggur meiri hluti sé fyrir þessu máli og þau sjónarmið koma sömuleiðis fram í máli hv. þm. Drífu Hjartardóttur að hér eigi minni hlutinn bara að hafa sig hægan og vera ekki með þessa vitleysu, vera ekki að þessu málþófi eins og fólk kallar það. Ég spyr: Hefur hæstv. forseti kannað hvort það er traustur og öruggur meiri hluti fyrir málinu? Er það algjörlega ljóst að allt það sem við höfum fært fram í stjórnarandstöðunni í þessu máli hafi ekkert hreyft við fólki hér? Hefur hæstv. umhverfisráðherra ekki hugleitt þau mál sem við erum að bera hér fram? Ég vil minna hæstv. umhverfisráðherra á það sem fært var hér fram í umræðuna fyrir ekki margt löngu um ummæli hæstv. iðnaðarráðherra í garð hæstv. umhverfisráðherra á fundi norður í landi. Hefur hæstv. umhverfisráðherra ekki séð ástæðu til þess að vera hér viðstaddur til þess að hlusta á þá málefnalegu umræðu sem hér hefur átt sér stað og vera hér til andsvara, koma hér í ræðustól að loknum ræðum þingmanna til þess að svara þeim spurningum sem hæstv. ráðherrar eru hér í orði kveðnu að láta eins og þeir vilji gera? Hvaða ráðherrar hafa verið viðstaddir þá umræðu sem hefur farið fram þann hluta 2. umr. sem er búinn? Engir, frú forseti. Ráðherrarnir hafa ekki verið til viðtals við minni hlutann í þessu máli í 2. umr. og það er sannleikur málsins og það er ámælisvert. Það er ástæða til þess að segja við þessa hæstv. ráðherra: Lýðræðið byggist á því að minni hlutinn geti komið sínum sjónarmiðum á framfæri. En það er ekki nóg að við getum talað hér út í loftið tómt, við þurfum að fá díalóg við stjórnarþingmenn og ráðherrana um þau sjónarmið sem við færum fram, sem hafa verið fullkomlega málefnaleg. Það hefur ekki verið erfitt fyrir þessa hv. þingmenn að komast að því að hér hefur verið bil á milli allra ræðna, allir þingmenn hafa borið fram spurningar sem við þurfum að fá svör við. Enn situr hæstv. umhverfisráðherra, þegir þunnu hljóði og svarar ekki þeim spurningum sem hafa verið lagðar fyrir hana beinlínis hér á þessum morgni undir liðnum um störf þingsins og undir liðnum um fundarstjórn forseta. Er nema von að við séum - við reynum að vera seinþreytt til vandræða, minni hlutinn - orðin nokkuð langeyg eftir svörum við þessum meiri háttar spurningum, þessum stóru spurningum sem við höfum fært hér fram? Málið er afgreitt í friði úr út nefndinni, segja hv. stjórnarþingmenn og hæstv. forseti. Það er málum blandið. 

Virðulegi forseti. Ég vek athygli á því að síðasti hv. þingmaður sem var í ræðustól ætlaði að leiða hjá sér pirring og svo verður hver og einn að meta hvernig það gekk. Undir þessum lið, um fundarstjórn forseta, hafa menn komið hér upp eins og gert var líka í fyrri ræðum og ásakað forseta um valdníðslu gagnvart þinginu, eins og hv. þm. Jón Bjarnason sagði. Ég vek athygli á að þessi talsmaður Vinstri grænna sagði að dagskrá þingsins yrði ekki breytt nema hér væri um að ræða náttúruvá eða skelfilegir sjúkdómar herjuðu. Virðulegi forseti. Ég held að þessi ræða hv. þingmanns segi allt sem segja þarf um hvernig staðan í þessu máli er. Hér eru menn blygðunarlaust að reyna að stoppa mál með málþófi og ég bið hv. þingmenn stjórnarandstöðunnar að hugsa þetta mál örlítið lengra. Hér minntist hv. þm. Drífa Hjartardóttir á að sumir þingmenn hafi starfað á öðrum lýðræðislegum vettvangi og vísaði í borgarstjórn Reykjavíkur. Þar hef ég starfað líka. Þar starfaði ég með formanni Samfylkingarinnar, hv. þm. Ingibjörgu Sólrúnu Gísladóttur, og slatta af vinstri grænum ef út í það er farið. Ég held að það hafi ekki hvarflað að neinum manni þar hvorki meiri né minni hluta að sjálfsagt væri og eðlilegt að minni hlutinn mundi stoppa mál - og nóg var af vitlausum málum þar eins og hv. þm. Ingibjörg Sólrún Gísladóttir þekkir manna best - með málþófi. Er það virkilega svo, og það er grundvallarspurning, að mönnum þyki það eðlilegt og rétt að minni hlutinn geti stoppað mál með alls konar uppákomum og með því tala nógu lengi? Ég spyr, virðulegi forseti: Hvaða lýðræðishugmyndir eru það? Hvaða lýðræðishugmyndir eru það að eftir kosningar séum við með meiri hluta í þinginu en megum sitja uppi með það að hann geti talað út í það óendanlega og stoppað mál ef minni hlutanum sýnist svo? Við erum ósammála í þessum sal og ég er ekkert að biðja hv. þingmenn stjórnarandstöðunnar um að vera sammála okkur í einstaka málum. En ég bið þá áður en þeir halda áfram þessu skipulagða málþófi sem þeir svo sannarlega hafa gert að hugsa þetta aðeins lengra því þetta hefur eðli málsins samkvæmt fordæmi og ef menn eru þeirrar skoðunar að minni hlutinn eigi að geta stoppað mál þá þurfum við að fara að hugsa þetta lýðræðisfyrirkomulag okkar eitthvað upp á nýtt, því miður.

Frú forseti. Ég heyri að hæstv. forseti hefur fengið nóg af ræðu síðasta hv. þm. Guðlaugs Þórs Þórðarsonar sem talaði alls ekki um fundarstjórn forseta. Það var alveg hárrétt hjá forseta að koma með þá áherslu. Ég ætla að tala um fundarstjórn forseta. Ég ætla að benda og minna hæstv. forseta á að samkvæmt starfsáætlun þingsins fyrir árin 2005–2006 var ekki gert ráð fyrir þingfundi á þessum degi. Sömuleiðis var í dagskrá þingsins sem var sett á mánudag var ekki heldur gert ráð fyrir fundi á þessum föstudegi. Þótt sumir þingmenn eins og hv. þm. Drífa Hjartardóttir haldi að það sé ekkert að gera nema þegar hún er stödd í þinginu, og þá held ég að hún geri nú ekki mikið, a.m.k. ekki á köflum, þá eru störf þingmanna margvíslegri en bara sitja hér og taka þátt í umræðum sem ég geri að sjálfsögðu. Ég sá einmitt góða mynd í Morgunblaðinu í gær sem sýndi hver sat við og fylgdist með þingfundum, frú forseti. Ég hef líka öðrum skyldum að gegna og er þingmaður utan af landi og ég skipulegg líka ferðir mínar, fundi og þátttöku í samfélagslífinu þar. Fólk heldur að þetta snúist allt um Reykjavík en það er ekki svo. Ég var búinn að skipuleggja þennan dag í annað, í þágu starfs míns sem þingmaður - og hv. þm. Magnús Stefánsson kannski líka sem labbaði hér fyrir. Það fara að verða afar ríkar ástæður til að forseti breyti dagskrá þingsins því að  En aftur að fundarstjórn forseta. Ég tel, þó að iðnaðarráðherra sé þessi náttúruvá, samt ekki tilefni til að forseti láti undan og keyri áfram umræður á föstudegi, degi sem alls ekki hafði verið ætlaður undir þetta mál og ekkert sem ætti að hindra að það gæti ekki verið rætt mjög ítarlega eftir helgi eins og dagskrá þingsins segir til um.

Forseti vill að gefnu tilefni biðja hv. þingmann og hv. þingmenn almennt um að gæta orða sinna …  Að öðru leyti vil ég benda hv. þingmanni á ákvæði þingskapa, m.a. 63. gr., um að forseti getur ákveðið dagskrá hvers fundar o.s.frv. Eins eru líka ákvæði um að hv. þingmönnum beri skylda til að sækja þingfundi. Að sjálfsögðu er ákveðin starfsáætlun í gildi og forseti reynir að halda góðu samkomulagi um hvernig hátta eigi þingfundum en ef nauðsyn krefur verða boðaðir þingfundir þótt þeir séu ekki á starfsáætlun. Slíkur er gangur lýðræðisins.

Frú forseti. Ég ætla að ræða um fundarstjórn forseta vegna þess að ég tel að nákvæmlega ekki neitt sé bogið við hana ólíkt því sem hv. þm. Jóni Bjarnasyni finnst, sem kvartar mjög yfir því að þurfa að vera hér við vinnu sína á föstudegi. Hann verður að eiga það við sig. Ég tel ekkert óeðlilegt við það að við ræðum þetta mál og að við höldum áfram að ræða málið í dag og í kvöld og á laugardaginn og þess vegna á sunnudaginn ef þess þarf með. Frumvarp það sem lagt hefur verið fram til vatnalaga er fullburða og er hægt að ræða eitt og sér. Vatnatilskipun Evrópusambandsins breytir engu þar um, frú forseti. Ég vil líka segja að mér hefur þótt dálítið kyndugt að sjá fulltrúa stjórnarandstöðunnar koma hingað upp í ræðustól Alþingis og láta eins og þeir séu hvítþvegnir englar og tala fyrir því að það sé einhver sáttatónn, hugsanlega sé hægt að ná einhverjum sáttum í málinu með því að fresta því. Auðvitað er það ekki svo. Ég minnist þess að hv. þm. Ögmundur Jónasson, formaður þingflokks Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, sagði í fjölmiðlum að það væri krafa stjórnarandstöðunnar að fá þessu máli vísað frá, koma því út úr þinghúsinu. Menn eru ekki að tala um að fresta málinu til að reyna að ná einhverjum sáttum. Það er engin sátt í spilunum, a.m.k. ekki hjá stjórnarandstöðunni. Ég held að hæstv. forseti hafi lýst því hvernig samskipti hennar við hv. þingmenn í stjórnarandstöðunni hafa verið og þau voru ekki beinlínis til þess fallin að ná fram sátt. Ég held að hv. þingmenn í stjórnarandstöðunni ættu að fagna því að málið verði rætt. Nú ræðum við málið áfram, það hefur verið gert núna í um það bil 20 tíma. Stjórnarandstöðunni liggur mikið á hjarta og ég held að ein besta sönnun þess hafi verið ræða hv. þm. Magnúsar Þórs Hafsteinssonar sem gersamlega hrökk af hjörunum í ræðustól Alþingis áðan og nánast sprakk í loft upp. Ég held að hann ætti að fagna því að fá að ræða þetta mál frekar. Ég veit að þingmenn bæði stjórnarflokkanna og stjórnarandstöðunnar hlakka til að fylgjast áfram með umræðunum. Margir þingmenn stjórnarandstöðunnar hafa eytt löngu máli í að flytja ræður annarra, eins og hv. þm. Jóhann Ársælsson þegar hann flutti ræðu Bryndísar Hlöðversdóttur sem farin er af þingi. Það sama má segja um hv. þm. Ögmund Jónasson sem flutti ræðu Ragnars Arnalds þegar hann fékk tækifæri til að ræða málið. Þjóðin bíður öll eftir því að fá að heyra efnislegt innlegg þessara þingmanna í þessu vatnamáli. Ég hlakka mikið til að fá að heyra hvað þeir sjálfir hafa að segja um þetta mál. Ég mun gera það í dag og á morgun og vonandi næstu daga. Frú forseti. Ég fagna því að við fáum tækifæri til að halda áfram að ræða þetta mál á hinu háa Alþingi. 
            

Hæstv. forseti. Síðasti ræðumaður flutti mál annarra manna þó nokkuð í ræðu sinni þannig að það eru ekki undantekningar á því í þeim ræðuhöldum sem fara hér fram. Ég ætla fyrst að mótmæla því sem hæstv. iðnaðarráðherra sagði að friður hefði verið um að þetta mál væri afgreitt úr iðnaðarnefnd. Þvílíkt og annað eins. Við erum búin að halda því fram í umræðum um þessi mál alveg frá upphafi að ekki sé hægt að klára þau nema heildstætt og ekki liggur fyrir að hægt sé að taka á málunum sem fylgja. Frumvarpið um jarðrænar auðlindir sem lá fyrir þinginu í fyrravetur kom ekki fram aftur núna og ekki verður hægt að klára það fyrr en nefnd iðnaðarráðherra, sem á að skipa núna, hefur lokið störfum. Frumvarpið um vatnsvernd hefur ekki komið fram en hefur verið boðað. Fyrir liggur að nú er búið að ná samkomulagi um hvað eigi að vera í því. Það verður ekki tilbúið fyrr en á næsta hausti. Það er starf í gangi við endurskoðun stjórnarskrárinnar sem er hluti af þessum auðlindamálum öllum sem hanga saman í þessari löggjöf sem verið er að fjalla um. Þetta þarf allt saman að sjást í samhengi til að menn geti tekið afstöðu til þessara mála sem hér eru á ferðinni. Mér finnst að hæstv. forseti ætti að velta þessum málum efnislega fyrir sér og hvort einhver skynsemi sé í því að keyra mál í gegn sem ekki ein einasta röksemd hefur komið fram fyrir að liggi á að ljúka. Það er enginn vandi á ferðum neins staðar sem bent hefur verið á sem knýr á að ljúka þurfi þessu máli. Hæstv. forseti ætti fyrst og fremst að beita sér fyrir því að menn klári þessa endurskoðun í heilu lagi. Við getum svo tekist á um það sem skiptir máli hvað varðar skilgreiningu á eignarréttinum. Það er ágreiningur í málinu um það. En mér finnst að hæstv. forseti eigi að beita sér fyrir því að menn vinni skipulega og af skynsemi að því að afgreiða mál í þinginu. Það er ekki hægt að halda því fram að það skuli gert með þessum hætti. Þetta mál þarf að vinna í heildina og ég legg áherslu á að hæstv. forseti láti ekki etja sér í foraðið með því að láta þingmenn standa hér yfir máli sem engin einasta röksemd hefur komið fram fyrir að liggi á að fari í gegnum þingið. Hvað er það sem rekur svo eftir? Ekki neitt. Það var spurt eftir því í allri umræðunni um þetta mál í nefndinni. Það er búið að hlusta grannt eftir því hvað menn segja hér í löngum ræðum, þeir sem hafa tekið til máls. Það hefur ekkert komið fram um það hvað liggi á. Lög sem hafa verið í gildi síðan 1923, allir sammála um að þau hafi verið mjög farsæl, allt verið í fína lagi með þessi lög, einhver bestu lög sem hafa verið sett. Svo koma menn núna og ætla að rusla þeim í gegn.

Frú forseti. Ég kem í pontu til að ræða fundarstjórn forseta. Ég vil styðja forseta í því að hafa vikið frá starfsáætlun Alþingis og halda fund í dag. Ég held að Íslendingar séu vanir því þegar mikill afli berst að landi eða hey liggja undir skemmdum og kemur væta að það sé unnið almennilega og ég vorkenni þingmönnum ekkert að vinna á föstudegi og ef nauðsyn krefur, frú forseti, þá ættum við að ræða þetta líka á morgun, á laugardegi og á sunnudag því það er mikill afli sem berst að landi, það er mikið af löngum ræðum. Hins vegar, frú forseti, ef um er að ræða málþóf þá finnst mér það ekki lengur vera sniðugt vegna þess að þá er minni hlutinn að beita meiri hlutann ofbeldi til að ná fram markmiðum sínum og það er brot á lýðræði, frú forseti. Og ég vil styðja forseta í því að koma í veg fyrir slíkt. Minni hlutinn verður að sætta sig við niðurstöðu kosninga. Hann verður að sætta sig við að meiri hlutinn taki ákvarðanir. En það er annað, frú forseti, sem leiðir af þessum löngu ræðum. Umræðan verður ómálefnaleg. Þegar einhver stendur í ræðustól og ég veit ekki hvort hann ætlar að tala í 5 mínútur eða 5 tíma, þá er erfitt fyrir mig að fara í andsvar við hann og það er erfitt fyrir mig að svara honum og það liggur allt óljóst fyrir. Þess vegna vil ég leggja til, af því að við erum að ræða fundarstjórn forseta, að forseti komi því að hjá þingmönnum og biðji þá um að tilkynna þegar þeir stíga í ræðustól hversu lengi þeir ætla að tala þannig að málefnaleg umræða geti myndast. Svo vil ég benda hv. þingmönnum á það, þeim sem ekki hafa verið kennarar, að athygli hlustenda dofnar yfirleitt eftir svona 10 mínútur til korter og það er eiginlega vonlaust að tala mikið lengur, þannig að öll umræða eftir það gefur ekkert. Auk þess vil ég benda mönnum á að það er miklu erfiðara að halda stutta ræðu og segja margt en halda langa ræðu og segja ekki neitt. En það er því miður niðurstaðan af því sem hér fer fram og er þáttur í því að virðing Alþingis er ekki eins mikil og skyldi. Að síðustu vil ég ræða, frú forseti, um tímann. Tíminn er verðmætasta eign hvers manns. Bílar, hús, verðbréf, vinir, fjölskylda, heilsa, allt saman er verðlaust ef menn hafa ekki tíma og það fólk sem veit að maðurinn er ekki ódauðlegur veit að tíminn er verðmætur. Við eigum öll 24 klukkustundum styttri tíma eftir en á sama tíma í gær og sá tími rennur og minnkar á hverjum einasta degi, minn tími og ykkar tími og við eigum að fara vel með hann. Það er kannski rétt að benda á að samhengi er á milli tímans og vatnsins, eins og mörg skáld hafa bent á, hvort tveggja rennur í burt og kemur ekki aftur.

Virðulegi forseti. Mér finnst ég knúin til þess að koma upp vegna ummæla hæstv. iðnaðarráðherra hér áðan, en hæstv. iðnaðarráðherra, virðulegi forseti, var hér í ræðustóli Alþingis að firra sig allri ábyrgð á lögleiðingu vatnatilskipunar Evrópusambandsins. Mér þykir undarlegt og hæstv. ráðherra alls ekki til sóma, svo að notuð séu hennar eigin orð hér áðan, að gera svo vegna þess að í greinargerð með þessu frumvarpi til vatnalaga segir, með leyfi forseta, að það sé unnið „á vegum starfshóps umhverfisráðuneytisins sem starfar að lögleiðingu áðurnefndrar tilskipunar og í eiga sæti fulltrúar umhverfisráðuneytisins, iðnaðarráðuneytisins, Umhverfisstofnunar og Orkustofnunar. Sú löggjöf mun falla undir umhverfisráðuneytið og Umhverfisstofnun en tryggt verður náið samráð við iðnaðarráðuneytið og Orkustofnun.“ Ég er að velta fyrir mér, virðulegur forseti, hvort þetta þurfi að endurtaka og fá hæstv. iðnaðarráðherra hingað í salinn til að hlusta á þessi orð sem koma upp úr greinargerð með frumvarpinu til vatnalaga sem hæstv. iðnaðarráðherra leggur hér fram. Það að látið sé viðgangast að hún geti staðið hér í ræðustóli Alþingis og firrt sig ábyrgð á málinu með þessum hætti er algjörlega fyrir neðan allar hellur. Virðulegi forseti. Vegna ummæla líka um að hér hafi málið verið þaulrætt í hv. iðnaðarnefnd vil ég segja að það er hárrétt. Ég sit í þeirri nefnd og tók þátt í þeirri vinnu. Miðað við það sem kom út úr nefndinni verð ég að segja að það er eitt orð sem mér dettur í hug varðandi þá vinnu og sérstaklega það fyrirkall á fjöldanum öllum af þeim umsagnaraðilum sem sendu okkur erindi. Orðið er sýndarmennska. Það var varla tekið tillit til nokkurra af þeim gagnrýnu umsögnum sem fram komu frá fjölmörgum aðilum, hagsmunasamtökum og félögum úti í samfélagi okkar og stofnunum, Umhverfisstofnun, Náttúrufræðistofnun, Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja og fleiri. Mun ég fara yfir það í ræðu minni hér á eftir. Það að segja að málið hafi komið þaulrætt út úr nefnd og sé rætt getur vel verið skilningur ráðherrans en það verður að taka fram að ástæða þessarar umræðu hér er sú að það var ekki tekið tillit til 

Ef hv. þingmaður var að beina orðum sínum til forseta vill forseti láta það koma fram að á fundum sínum með þingflokksformönnum hefur ekki komið fram neinn ágreiningur um það að þetta mál var afgreitt út úr iðnaðarnefnd og ekki heldur að það hafi ekki verið fullunnið þar.

Virðulegi forseti. Ég held að í gegnum tíðina hafi landsmenn ekki gert sér rellu út af því að menn hafi þurft að bjarga verðmætum, og einkanlega á vertíðum voru menn tilbúnir að leggja á sig hvaða vinnu sem var til þess að bjarga verðmætum ef til að mynda landburður var af fiski. Maður veltir fyrir sér í þessari umræðu hvers vegna hér sé verið að setja á vertíð í að bjarga þessu frumvarpi. Hver eru þau verðmæti sem liggja undir skemmdum? Hver er hættan? Hvað er það sem gerir það að verkum að það þarf að breyta áætlunum, jafnvel setja fundi um helgar til þess að keyra þetta mál áfram? Hvaða verðmæti liggja undir skemmdum? Þetta verður enn undarlegra, virðulegi forseti, þegar haft er í huga að hæstv. iðnaðarráðherra lýsti því yfir hér áðan að þetta væri engin efnisbreyting, þetta væri ekki neitt neitt. Hvers vegna er þá verið að setja allt þingið til verka úr öllum takti við þær áætlanir sem settar hafa verið eða jafnvel um helgar, kvöldin og á næturnar, ég tala nú ekki um í ljósi þess að núverandi forusta þingsins hefur lýst því yfir að afar mikilvægt sé að breyta vinnubrögðum í þinginu og samræma þau venjulegu fjölskyldufólki? Mér finnst einhvern veginn vanta svarið við þessari spurningu: Hver eru þau verðmæti sem verið er að takast á um og verið að reyna að bjarga? Hvað er það sem rekur okkur svona áfram? Við þessari spurningu verður að fást svar áður en við leggjum í þessa kvöld- og helgarvinnu. Ef svörin liggja fyrir er nauðsynlegt að þau komi fram. Ég get heldur ekki orða bundist, virðulegi forseti, vegna orða sem hér hafa fallið um m.a. niðurstöðu alþingiskosninga 2003 og að hv. þingmenn stjórnarandstöðunnar verði að sætta sig við þá niðurstöðu. Væntanlega felst það í þessum orðum að þingmenn stjórnarandstöðunnar skuli taka öllu því sem frá ríkisstjórninni kemur og vera þá ekki að gera miklar athugasemdir við það. Hafi einhver athugasemdir skulu þær vera í lágmarki, a.m.k. skal þeim ekki haldið svo hátt að hætta sé á að störf þingsins teygist eitthvað á langinn vegna þeirra. Ef þetta eru lýðræðishugmyndir meiri hlutans stafar vá að hinu háa Alþingi, þá er ógn sem að okkur steðjar. Þetta eru hugmyndir sem eru að minni hyggju hættulegar. Það er afar mikilvægt að stjórnarandstaðan og minni hlutinn á hverjum tíma komi sjónarmiðum sínum á framfæri, og meiri hlutinn 

Hæstv. forseti. Vegna síðustu orða hv. þm. Lúðvíks Bergvinssonar er auðvitað rétt að vekja athygli á því að til þessa fundar í dag og væntanlega annarra funda sem ekki voru inni á starfsáætluninni er einmitt boðað til þess að gefa hv. þingmönnum stjórnarandstöðunnar tækifæri til að koma sjónarmiðum sínum á framfæri þannig að eitthvað er hann að snúa málinu á hvolf ef hann heldur að af hálfu forustu þingsins annars vegar eða stjórnarmeirihlutans hins vegar sé með einhverjum hætti verið að koma í veg fyrir að stjórnarandstaðan komi þeim á framfæri. Það er einmitt verið að bregðast við því að stjórnarandstæðingum er mikið mál að tala í þessu máli með því að efna til funda að kvöldi til á þessum föstudegi, á morgun og hugsanlega aukafunda í næstu viku. Það er verið að skapa svigrúm þannig að stjórnarandstaðan geti talað hér og komið sjónarmiðum sínum á framfæri. Það sem menn eiga hins vegar við er það að það er ekki í anda lýðræðis að stjórnarandstaða geti með málþófi komið í veg fyrir að mál sem lögð eru fram af hálfu stjórnarmeirihlutans á Alþingi fái hér framgang. Það liggur fyrir í þessu máli að þetta frumvarp nýtur stuðnings ríkisstjórnarflokkanna og þar af leiðandi meiri hluta hér á þingi. Það liggur fyrir, það er vitað fyrir fram hvernig atkvæðagreiðslan muni fara ef að líkum lætur.

… ræða málin?

Stjórnarandstaðan hins vegar… Auðvitað, hv. þm. Mörður Árnason spyr hvort það eigi ekki að ræða málin. Auðvitað á að ræða málin, það er verið að ræða málin og auðvitað tökumst við á um mismunandi sjónarmið í þessum efnum. Til þess eru þessar umræður, til þess er verið að boða aukafundi þannig að menn hafi tíma til þessa.  Aðalatriðið er þetta: Menn fá að sjálfsögðu tækifæri til að skiptast málefnalega á sjónarmiðum í þessum efnum. Það liggur fyrir, til þess er verið að boða til aukafunda. Það er hins vegar ekki ásættanlegt fyrir þingmenn stjórnarmeirihlutans að una því að með málþófi sé hægt að koma í veg fyrir að mál sem þeir ætla sér að klára verði klárað. Það er einfaldlega ekki lýðræðislegt. Það er ekki lýðræðislegt þegar umræðurnar eru komnar út fyrir eðlileg mörk, þegar markmið umræðnanna er ekki lengur að koma málefnalegum sjónarmiðum á framfæri, heldur bara tefja fyrir, að það ráði lyktum í svona máli.

Virðulegi forseti. Það er rétt sem fram hefur komið hjá hæstv. forseta að forseti hefur gert þingflokksformönnum tilboð varðandi það hvernig staðið er að þessari umræðu. Hæstv. forseti leitaði eftir því við þingflokksformenn að þessari umræðu gæti hugsanlega lokið á mánudegi eða þriðjudegi, þ.e. 2. umr. um málið. 3. umr. er öll eftir. Það eru 15 manns á mælendaskrá. Af þeirri forsendu einni saman varð ekki séð að hægt væri, miðað við að farið væri að starfsáætlun Alþingis, ekki þingfundir í dag eða á morgun, að segja það fyrir fram að hér lyki umræðu á þriðjudegi. Þingflokksformenn taka að sjálfsögðu tillit til þess hversu margir hv. þingmenn úr þingflokkunum eiga hér eftir að tala, flytja mál sitt, en eru ekki að skerða þá lýðræðisreglu sem felst í þingsköpunum, að hér sé ótakmarkaður ræðutími. Sem betur fer kveða þingsköp skýrt á um þær vinnureglur sem við eigum að fara eftir. Hæstv. ráðherrar hafa heldur ekki verið viðstaddir umræðuna. Hér hafa komið fram spurningar sem bíða svara frá hæstv. ráðherrum. Við höfum farið fram á það að hæstv. iðnaðarráðherra og hæstv. umhverfisráðherra séu á staðnum. Nú í morgun hafa komið fram spurningar sem enn er ósvarað. Ég hlýt, hæstv. forseti, að beina því til forseta að hún beiti sér fyrir því að hér mæti hæstv. umhverfisráðherra í salinn og svari spurningum hv. þingmanna. Það fellur undir fundarstjórn hæstv. forseta, þ.e. að sjá til þess að hv. þingmenn fái svör. Mér er kunnugt um að hæstv. iðnaðarráðherra getur ekki verið hér í dag, hefur boðað lögmæt forföll og mun ekki …  Það kom líka fram hjá hv. þm. Birki Jóni Jónssyni, sem er formaður iðnaðarnefndar, að hann hvatti þingmenn til að fara á málþing sem er uppi í háskóla núna í hádeginu um vatnalögin þar sem löglært fólk á m.a. að fjalla um þetta frumvarp og þau lög sem í gildi eru. Ég tek eindregið undir þá ósk hv. þingmanns að þingmenn fari á þetta málþing, það er innlegg í málið. Ég fer því fram á það við hæstv. forseta og hef til þess örugglega stuðning formanns iðnaðarnefndar að þinghaldi verði frestað á meðan málþingið stendur yfir.

Forseti vill að gefnu tilefni benda hv. þingmönnum á að þingfundir á Alþingi ganga fyrir öðrum fundum úti í bæ.

Virðulegur forseti. Starfandi þingflokksformaður Sjálfstæðisflokksins, hv. þm. Guðlaugur Þór Þórðarson, vísaði í ræðu sinni áðan til starfa hinum megin við Vonarstrætið í Ráðhúsi Reykjavíkur. Þar gegndi ég sem kunnugt er forsetaembætti um nokkurra ára skeið þegar hann var borgarfulltrúi. Það er mér bæði ánægja og ekki nema sjálfsagt að staðfesta það hér að á þeim vettvangi talaði hv. þm. Guðlaugur Þór Þórðarson bæði stutt og sjaldan. Ef einhver ber það upp á hv. þingmann að hann hafi neytt allra þeirra heimilda sem hann hafði þeim megin götunnar til að varna því að augljós mistök ráðamanna í Reykjavíkurborg næðu fram að ganga, þá mundi ég segja að sá maður færi með rangt mál. Undir þann anda sem hér hefur verið í ræðum stjórnarliða má um margt taka. Það fer best á því að stjórnarandstæðingar séu bæði fáorðir og geðlitlir.  Ég vil þvert á það sem ýmsir aðrir hafa haft hér til mála að leggja þakka hæstv. forseta sérstaklega fyrir að efna til þessa fundar í dag, vegna þess að þannig háttar um mína hagi að ég þarf að vera í leyfi frá störfum þingsins frá mánudegi til fimmtudags, þó maður eigi kannski ekki að segja frá því opinberlega, eins og menn hafa orðið varir við undanfarið. Þess vegna leit út fyrir að mér gæfist ekki færi á því að halda ræðu í málinu undir 2. umr. En ég fæ sem sagt tækifæri til þess að gera það í dag og þakka hæstv. forseta fyrir. Ég geri hins vegar athugasemd við þann skilning að hér hafi ríkt friður í nefnd um afgreiðslu máls þar sem minni hlutinn leggur til að málinu sé vísað frá. Þannig finnst mér ekki að hæstv. forseti og hæstv. iðnaðarráðherra geti fjallað um störf þingnefnda. Ég geri athugasemd við þau ummæli hæstv. forseta í fullri vinsemd og með djúpri virðingu fyrir störfum hans, að þingmeirihluti sé fyrir málinu og þess vegna sé ástæða til að fjalla um hversu lengi menn ræða um það. Ég vona að við höfum þá afstöðu til Alþingis og umræðu okkar hér að þær fari fram til að gera megi breytingar og lagfæringar og jafnvel vísa málum frá ef illa er til þeirra vandað, eins og sannarlega hefur verið um sum mál iðnaðarráðherra hér í vetur og við þekkjum öll af fenginni reynslu, því miður, vinnubrögð í því ráðuneyti. Ég vona að það sé afstaða hæstv. forseta Alþingis 

Forseti fagnar því að gagnkvæm virðing ríki milli forseta þingsins og hv. alþingismanna og treystir því að þeim sé báðum jafnkunnugt um hvaða leikreglur gilda varðandi þingræðið hér á landi.

Hæstv. forseti. Ég vil taka undir með hv. þm. Margréti Frímannsdóttur að það á að vera meira en sjálfsagt að hæstv. ráðherrar, bæði iðnaðarráðherra og umhverfisráðherra séu viðstaddir þessar umræður. Mér var ekki kunnugt um að hæstv. iðnaðarráðherra hefði boðað lögmæt forföll þegar ég sá á bak henni hér úr þinghúsinu fyrir rúmum hálftíma eða svo. En ég kveð mér hér hljóðs til að vekja athygli hv. þingmanna meiri hlutans á því að lýðræðið er ekki skömmtunarkerfi þar sem meiri hlutinn skammtar minni hlutanum gæði, svigrúm og völd. Ef hv. þingmenn Sjálfstæðisflokksins og Framsóknarflokksins halda það, þá er verr komið fyrir lýðræðinu á Íslandi en mig hafði grunað. Það er með hreinum ólíkindum að menn skuli koma hér upp og tala um að minni hlutinn fái nú að tala. Minni hlutinn megi hafa rangt fyrir sér. Minni hlutinn si og svo, frú forseti. Það vill þannig til að við störfum eftir lögum sem heita þingsköp. Á meðan þeim hefur ekki verið breytt þá gilda þau lög hér um umræður á Alþingi að við 2. umr. er ræðutíminn ótakmarkaður. Það má vel vera að hæstv. forseta finnist það við hæfi að lesa hér upp hversu lengi hefur verið talað í tilteknum umræðum. Það er kannski ágætt að halda því til haga. Ég held hins vegar að þeir sem hér hafa verið við 2. umr. þessa máls viti fullvel hverjir hafa talað og um hvað. Og hafi þá kannski einhvern skilning á efni málsins. En það er einfaldlega þannig að þetta eru reglurnar sem við störfum eftir og þeim hefur ekki verið breytt. En sé vilji til að breyta þeim þá þarf auðvitað að tala um það hér og ná um það samkomulagi, væntanlega. Lýðræði þýðir ekki að minni hlutinn hafi engin völd. Ef það þýðir það þá er meiri hlutinn alráður. Þá getur meiri hlutinn hér á hinu háa Alþingi farið að kenna sig við alræði sem ríkir annars staðar í heiminum, í öðrum ríkjum. Og er væntanlega fullsæmdur af því. Lýðræðið á að tryggja að allar skoðanir komi fram. Það á að tryggja að tekið sé tillit til mismunandi skoðana og þær fái það vægi í umræðunni sem þær eiga að fá. Síðan þegar kemur að afgreiðslu málsins, þegar búið er að fara að þingsköpum og þeim lögum og reglum sem hér gilda þá kemur í ljós hvar málið liggur og hvernig það liggur eftir 

Virðulegi forseti. Ég kem hér upp til að ræða fundarstjórn forseta og til að gera þá tillögu að þingfundi verði frestað eftir að þessari umræðu um fundarstjórn forseta lýkur og að við tökum síðan aftur til við þingfundi á mánudag kl. 15, eins og áætlun gerir ráð fyrir. Mig langar líka svolítið til að útskýra um hvað þetta mál snýst. Það liggur hér fyrir ágætt nefndarálit frá minni hluta iðnaðarnefndar þar sem lagt er til að málinu verði vísað frá. Það er með ólíkindum að hlusta á málflutning sumra stjórnarliða sem láta eins og það sem hafi vakað fyrir stjórnarandstöðunni hafi verið að steindrepa það að hér verði búið til nýtt frumvarp um vatnalög. Þetta er grundvallarmisskilningur. Þeir eru að reyna að læða þessum misskilningi inn í þjóðarsálina. Reyna að telja fólki sem er að fylgjast með störfum Alþingis trú um að hér eigi að fara að fremja eitthvað ofbeldisverk í þingsalnum. Þetta er alrangt. Við erum að leggja til að málinu verði vísað frá. Hvers vegna er það gert? Það er gert vegna þess að ef maður les þetta frumvarp og skoðar það vandlega og þær umsagnir sem hafa komið um það frá mörgum af okkar virtustu stofnunum þá sér maður að þetta frumvarp er meingallað. Menn eiga að taka þetta frumvarp, leggja það til hliðar, nota næstu mánuði til að fara vel yfir þær umsagnir sem hafa komið og til að lesa frumvarpið aftur. Og koma síðan með nýtt frumvarp næsta haust þar sem tillit yrði tekið til nokkurra af þeim mjög svo góðu og málefnalegu ábendingum sem hafa komið um nauðsynlegar úrbætur á þessu frumvarpi. Ég skil ekki hvað gerir það að verkum hvílík ósköp liggja á að koma frumvarpinu í gegn núna. Ég skil það ekki. Ég hef ekki heyrt eina einustu röksemd fyrir því hjá stjórnarliðum Hvað gerir það að verkum að það þarf að afgreiða þetta nú á vorþingi? Virðulegi forseti. Ég vil líka fá að spyrja að því: Er hæstv. forsætisráðherra með fjarvistir í dag?

Forseta er ekki kunnugt um það. Hins vegar er forseta kunnugt um að staðið hefur yfir fundur í ríkisstjórn í morgun. Það má vera að honum sé lokið. Forseta er ekki kunnugt um það. Það hafa allmargir hæstv. ráðherrar komið hér í þingsalinn en forseti getur kannað hvernig stendur á með hæstv. forsætisráðherra. Bendir þó á að þetta frumvarp sem er sér á dagskrá í dag heyrir undir svið iðnaðarráðherra.

Þá vil ég mælast til að hæstv. forsætisráðherra verði kallaður til þingfundar og hann komi hér og útskýri fyrir þingheimi hvað gerir það að verkum að svo mikið liggi á að þetta frumvarp um vatnalög, sem snýst um eignarhald á vatni, verði afgreitt hér á vorþingi. Við verðum að fá að heyra skýringar á því.

Virðulegi forseti. Hér er verið að ræða um fundarstjórn forseta. Ég verð að segja að ég get ekki áttað mig á hvað er athugavert við fundarstjórn forseta. Það er rétt að rifja það upp um þetta mál að það hefur legið lengi fyrir iðnaðarnefnd þingsins. Það var mikil umræða um það á síðasta þingi og aftur núna á þessu þingi. Ég vil halda því til haga, virðulegi forseti, að séð var til þess að allir þeir sem beðið var um af nefndarinnar hálfu að kæmu til nefndarinnar, komu til nefndarinnar. Fjöldi manna kom, mikill her sérfræðinga og lögspekinga og fór yfir þetta. Við kölluðum á alla, eða flesta þá lögmenn sem mest hafa tekið þátt í umræðu um eignarrétt og fórum í gegnum þetta. Lögmannafélagið skilaði mjög mikilli greinargerð um málið. Þegar við lukum þessari umræðu var enginn ágreiningur um að taka málið út, eins og segir hér. Í iðnaðarnefnd var enginn ágreiningur um að umræðu þar væri lokið. Það er rétt að halda því til haga, virðulegi forseti, að þau sjónarmið sem komu fram í nefndinni frá þingflokknum Vinstri grænum voru mjög skýr.  Hins vegar verð ég líka að segja, virðulegi forseti, að mér var aldrei ljóst, og er það ekki ljóst enn þá, í hverju ágreiningur okkar, þ.e. þingmanna stjórnarinnar, Samfylkingarinnar og Frjálslynda flokksins, var fólginn. Ég hef bara ekki náð því enn. Mér er það alveg hulin ráðgáta hvers vegna við erum að deila um þessa hluti, við þessa aðila. Ég skil það ekki og það verður að vera þannig. Ég skal, virðulegi forseti, leggja mig fram um að hlusta á hv. þm. Jóhann Ársælsson í nokkra klukkutíma í viðbót. En ég er alveg viss um að ég mun ekki nálgast skilninginn á sjónarmiðum hans með því. Það er rétt að menn geri sér grein fyrir að þetta er komið hér til þingsins vegna þess að umræðu í nefndinni var lokið, ágreiningslaust. Það er rangt sem hefur komið fram, virðulegi forseti, að ég hafi látið liggja að því að mér finnist óeðlilegt að stjórnarandstaðan hafi hér uppi málflutning. Ég hef einmitt sagt að mér finnst það eðlilegt að þeir eyði í það jafnmiklum tíma og þeir telja rétt. Hvort sem menn verða í þessari umræðu fram að páskum eða lengur, þá er það bara eðlilegt. Þeir kjósa 

Frú forseti. Það er merkilegt að í þessum umræðum er alltaf annað slagið tekið fram að hér skuli rætt um fundarstjórn forseta en síðan fara þingmenn stjórnarflokkanna út um víðan völl, eins og hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson gerði hér í ræðu sinni. Reyndar stóð hún ekki nema rétt rúmar þrjár mínútur. En það var greinilegt af þeirri ræðu að hv. þingmaður hefur ekki verið viðstaddur umræðurnar fram að þessu. Við höfum einmitt farið um það mörgum orðum og gert ítarlega grein fyrir afstöðu okkar í þessu máli. Ég gerði það í fyrri ræðu minni en verð greinilega að gera það aftur og vona þá að hv. þingmaður, þótt hann verði ekki viðstaddur, leggi a.m.k. við hlustir. Það hlýtur að vera það minnsta sem maður fer fram á. Frú forseti. Ég ætlaði alls ekki að ræða þetta. Ég ætlaði að ræða fundarstjórn forseta. Þannig er það að hæstv. forseti þingsins er forseti alls þingsins, ekki bara forseti stjórnarflokkanna, eins og hefur mátt greina hér í umræðum frá einstaka þingmönnum Sjálfstæðisflokks sérstaklega, einnig Framsóknarflokks. Víða í þjóðþingum, t.d. annars staðar á Norðurlöndunum, er það þannig að forseti þingsins getur alveg eins komið úr hópi stjórnarandstöðunnar. Hlutverk forseta í þinginu er að gæta hlutleysis, miðla málum og gæta þess að þingsköp séu í heiðri höfð. Hins vegar hafa einstaka þingmenn hér í dag hótað kvöldfundum endalaust, helgarfundum, og reynt að læða því að hjá þjóðinni að þetta þing geri ekkert annað og hafi ekkert betra að gera en að vera hér á föstudegi, það sé nú það minnsta, að mönnum sé ekki vorkunn að vinna vinnuna sína á föstudegi. Talandi um virðingu þingsins, frú forseti, veit t.d. hv. þm. Guðlaugur Þór Þórðarson ekki að þingmenn hafa auðvitað mörgum öðrum störfum að gegna? Þessi föstudagur var ekki ætlaður í þingfundi. Menn eru búnir að bóka sig úti um allt á öðrum fundum. Hæstv. forseti segir að þessir þingfundir hafi forgang og eigi að vera í fyrirrúmi. Þess vegna spyr ég mig: Hvar eru ráðherrarnir? Það er t.d. enginn ráðherra viðstaddur þessar umræður núna, 

Herra forseti. Það er alveg hárrétt sem hér hefur verið sagt, það frumvarp sem hér er til umræðu og á að fara að taka á dagskrá aftur lýtur að einkavæðingu á auðlindinni vatni.  Ég vil minna á einkavæðinguna á vatninu. Ég vil minna á stóriðjustefnuna. Ég vil minna á stóru vatnsaflsvirkjanirnar úti um allt land sem eru gríðarleg náttúruvá. Því skal til haga haldið hér. Varðandi fundarstjórn forseta hef ég ekki margt við hana að athuga almennt. Í dag var þó ekki gert ráð fyrir þingfundi. Við þingmenn höfum störfum að gegna sem þingmenn, vítt og breitt um landið, t.d. úti í kjördæmunum. Ég var búinn að ráðstafa mér þar í dag. Ég tel ekki maklegt, þó að einstakir þingmenn hafi vitnað til þess og sagt að menn ættu að sinna vinnuskyldunni og vera hér í þinginu, að bera mér á brýn vinnuleti. Ég veit ekki betur en - ég ætla ekki að fara að setja út á aðra þingmenn en ég tel mig sinna mjög vel þingskyldum, eins og ég mögulega get, í þinginu og mun ekki taka við ákúrum af þessu tagi. Varðandi síðan þetta mál er það svo að það eru fleiri en við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs sem teljum að stöðva eigi þetta mál, að það sé náttúruvá. Þetta er vá fyrir framtíðina ef á að fara að einkavæða vatnsauðlindina. Meðal annars segir í forustugrein í Morgunblaðinu 1. nóvember, til upplýsingar fyrir sjálfstæðismenn, með leyfi forseta: „En það hlýtur einnig að vera mikið álitamál hvort hægt sé að einkavæða auðlind á borð við vatn og má yfirfæra þá umræðu yfir á umræðuna um auðlindir hafsins og spyrja hvort ekki sé rétt að líta á vatn sem þjóðareign. Nú stendur yfir nefndastarf um endurskoðun stjórnarskrárinnar. Rétt er að við þá endurskoðun verði áskorunin, sem kemur fram í yfirlýsingu félagasamtakanna fyrir helgi um vatn fyrir alla, tekin til alvarlegrar skoðunar.“ Er ekki 

Herra forseti. Ég ætla að gera hér að umtalsefni starfsáætlun þingsins og annað sem hér hefur aðeins verið komið inn á. Í 72. gr. þingskapa stendur, með leyfi forseta: „Forseti skal hafa reglulega samráð við formenn þingflokka, eða fulltrúa þeirra, um skipulag þingstarfa og leggja fyrir þá til umfjöllunar starfsáætlun þingsins og áætlanir um þingstörf hverrar viku.“ Þetta hefur verið gert. Starfsáætlun þingsins er sett fram í byrjun. Henni hefur að vísu töluvert mikið verið breytt. Nefndadagar hafa tvisvar verið færðir til að ósk forseta og stjórnarliðsins, og hvers vegna? Jú, virðulegi forseti, vegna þess að stjórnarfrumvörp hefur vantað inn í nefndir. Þess vegna hafa menn þurft að færa dagana til. Í öðru lagi, virðulegi forseti, er hér fjallað um áætlanir um þingstörf hverrar viku. Það var gert síðasta mánudag. Ég hlustaði á formann þingflokks sem sagði frá því hvernig vikuáætlun lægi fyrir og að hún hefði verið prentuð og væri öllum sýnileg á vef Alþingis. Henni hefur verið gjörbreytt. Ég hef margoft sagt það á fundum þar sem ég hef leyst formann minn af að ég virði að sjálfsögðu að forseti setur þessa dagskrá. Mér finnst óeðlilegt að því sé breytt eins og hér á miðvikudegi þar sem settur er nýr fundur og síðan kvöldfundur á fimmtudag og svo fundur á föstudag sem ekki stóð til. Ég mundi aldrei mótmæla því ef forseti kæmi næsta mánudag með vikuplan þar sem hún boðar kvöldfundi, fundi á föstudegi o.s.frv. með fyrirvara. Forseti Alþingis verður að taka tillit til þess að við þingmenn ráðstöfum tíma okkar til funda líka, eins og við landsbyggðarmenn úti á landi. En það er ekki gert. Virðulegi forseti. Mér finnst oft og tíðum að forseti Alþingis hafi verið með dálítil liðlegheit við stjórnarandstöðu og miðlað málum. Ég tók dæmi fyrr í morgun sem kom í veg fyrir slys við lagasetningu frumvarps frá iðnaðarráðherra. Núna er það þannig að það eru aðeins fjögur stjórnarfrumvörp sem bíða 1. umr. og aðeins fjögur mál sem bíða 2. umr. og fjögur mál sem bíða 3. umr. Það er allt og sumt. Virðulegi forseti. Ég gagnrýni það og mér finnst það miður og ég verð að segja að því hefur verið mótmælt á fundi þingflokksformanna með forseta að setja þessa kvöldfundi á og þennan fund í dag og þá hótun sem er um fund á morgun. En ég tek það skýrt fram að ég virði þær tilkynningar um áætlanir sem koma á mánudegi hjá forseta þingsins fyrir alla vikuna. En það var ekki gert ráð fyrir þessum vitleysisgangi í þessari viku. Þetta vildi ég láta koma hér fram vegna þess að mér finnst miður hvernig forseti gengur fram með þessu offorsi í þessari viku. Mér hefur fundist sem forseti vildi 

Hæstv. forseti. Það er hart deilt á hæstv. forseta og fundarstjórn hans hér í ræðupúlti á hv. Alþingi og hefur reyndar verið gert áður í þessari viku. Hafa orð eins og ofbeldi hæstv. forseta heyrst í þeim efnum sem ég tek að sjálfsögðu ekki undir. Ég fagna því að hæstv. forseti vilji greiða fyrir þeirri umræðu sem hér hefur farið fram. Hv. þingmenn Samfylkingarinnar hafa haldið hér fimm tíma langar ræður sem dæmi og þriggja tíma langar ræður.

Hér er um ofurafl að ræða.

Hér kemur frammíkall frá hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni sem er ekki skemmt hér yfir framgangi mála enda er Samfylkingin og stjórnarandstaðan í miklum vandræðum með málið. Það einkenndist kannski í ræðu hv. þm. Jóns Bjarnasonar hér áðan þar sem hann talaði í 100. skipti um einkavæðingu vatnsins. Um einkavæðingu vatnsins.  Hefur hv. þingmaður ekki kynnt sér þá dómaframkvæmd og þau álit sem allir helstu sérfræðingar á sviði eignarréttar á 20. öldinni hafa haft á þessu máli? Hér er um formbreytingu að ræða, ekki efnisbreytingu. Öll stjórnarandstaðan er sameinuð gegn prófessorum við Háskóla Íslands sem hafa sérhæft sig hvað mest í einkaeignarrétti. Hæstv. forseti. Ég vil hér út af umræðum um störf nefndarinnar taka fram að engin beiðni kom um að kalla fyrir fleiri gesti á fundi nefndarinnar. Málið var afgreitt í friði og sátt með þeim hætti. Hins vegar var það ljóst í nefndarstarfinu að menn væru ekki á eitt sáttir. Sumir vilja fara leið Vinstri grænna og taka þessi réttindi af landeigendum. Satt best að segja veit ég ekki, hæstv. forseti, hvar Samfylkingin er stödd á þeirri vegferð, hvort hún fylgi Vinstri grænum í þessu. En ég legg til í ljósi þeirrar umræðu sem hér hefur farið fram - hér er greinilega búið að mynda kosningabandalag Vinstri grænna og Samfylkingar þar sem Vinstri grænir hafa forustu og Samfylkingin druslast á eftir - ég beini því til hv. þingmanna þessara flokka  
            

Forseti beinir því til hv. þingmanna að halda sig nær umræðuefninu, fundarstjórn forseta.

Virðulegi forseti. Síðasti hv. ræðumaður vék eilítið frá umræðuefninu um fundarstjórn forseta og fór að tala um söguleg kosningabandalög sem væru jafnvel í uppsiglingu. Ein 3–5 eru nú í uppsiglingu eða fram komin hjá flokkum okkar, Samfylkingu og Framsókn, í sveitarstjórnarkosningum og ræddum við þau mál sérstaklega hér fyrr í vikunni, ég og hv. þingmaður, þar sem við fögnuðum því mjög að vera komnir í bandalag saman, félagarnir. Gladdi það sérstaklega hv. þingmann að frétta af þessu bandalagi, fyrst hann vék nú umræðunni að kosningabandalögum, væntanlegum, verðandi og núverandi. En svona aðeins til að ræða um fundarstjórn forseta upphófst þessi umræða í morgun, fyrir um tveimur klukkutímum, á því að stjórnarandstaðan rétti út sáttarhönd. Stjórnarandstaðan bauðst til að draga hv. ríkisstjórnina að landi, rétti fram sáttarhönd sem fælist í því að fengjust menn til að fresta málinu, taka það út af dagskrá, ræða það ásamt og með væntanlegri vatnsverndarlöggjöf sem er væntanleg sem tilskipun frá Evrópusambandinu væri hægt að ná samningum um málið, sátt á milli stjórnar og stjórnarandstöðu og einhvers konar sátt gæti hugsanlega verið í augsýn ef málinu væri frestað og vatnsvernd og vatnsnýting rædd samhliða þegar það mál kemur fram frá hæstv. umhverfisráðherra. Svo brá við, hæstv. forseti, og því vil ég beina til hæstv. forseta, að umhverfisráðherra svaraði þessu í engu, þessu sögulega sáttatilboði frá hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni, um að ná lendingu í málinu, hugsanlega, með því að ræða hér samhliða um nýtingu og vernd vatnsins. Á þessa sáttarhönd hv. þingmanns og þetta sáttatilboð stjórnarandstöðunnar var í raun slegið með þögninni. Talsmenn stjórnarinnar streymdu hér upp hver á eftir öðrum í miklu móðursýkiskasti, hver öðrum verri, þar sem þeir ruddu úr sér fúkyrðunum um einstaka hv. þingmenn stjórnarandstöðunnar eða málflutning þeirra. Mátti ekki á milli sjá hvar taugaveiklunin var meiri, í þingliði Framsóknar- eða Sjálfstæðisflokks, hjá hv. þingflokksformanni sjálfstæðismanna Guðlaugi Þór Þórðarsyni eða hæstv. iðnaðarráðherra sem fór hér á áður óþekktum kostum með neikvæðum formerkjum, allt út af því að stjórnarandstaðan rétti fram sáttarhönd í hörðum deilum, pólitískum, um það að stjórnvöld ætli að einkavæða eitt af frumefnunum, vatnið. Þetta er ein af stærri umræðum sem hafa komið inn í þingið lengi og ég held að hv. þingmenn stjórnarliðsins ættu að líta til fjölmiðlamálsins og þess hve langar umræður, eða málþóf eins og þeir kalla það, 

Virðulegi forseti. Mig þyrstir, það er best að fá sér vatn. Á meðan það er enn þá í almannaeigu og ókeypis er rétt að njóta þess. Virðulegi forseti. Ég kem hér öðru sinni til að ræða um fundarstjórn forseta vegna þess að ég kom ekki að í fyrra máli mínu andmælum okkar í þingflokki Frjálslynda flokksins við því að boðað yrði til þingfundar í dag, á föstudegi. Sá fundur var ekki á dagskrá. Við vorum allir þrír, þingmenn Frjálslynda flokksins, búnir að ráðstafa tíma okkar. Formaður flokksins hefur t.d. ekki getað verið viðstaddur hér í morgun af þeirri einföldu ástæðu að borgarstjórnarframboð Frjálslynda flokksins tilkynnti um framboð sitt á blaðamannafundi sem haldinn var hér í Reykjavík klukkan tíu í morgun og kynnti um leið efstu frambjóðendur á lista. Ég vil bara að þetta komi fram því að ég býst við að ýmsir spyrji sig þeirrar spurningar hvar formaður Frjálslynda flokksins sé nú. Hann er að sjálfsögðu væntanlegur hingað seinna í dag ef hæstv. forseti vill ekki verða við þeirri tillögu minni að þingfundi verði frestað þegar við höfum lokið umræðum um fundarstjórn forseta. Ég lauk máli mínu áðan með því að mælast til þess að hæstv. forsætisráðherra yrði boðaður hingað til þingfundar ef þingfundur héldi áfram og ég stend enn fast við þá ósk mína. Ég tel mjög mikilvægt að hann komi hingað og útskýri það fyrir þingheimi hvers vegna svo mikið liggur á að þetta frumvarp verði að lögum. Þó að þetta frumvarp um eignarrétt á vatni heyri ekki undir hans ráðuneyti beinlínis þá er hann forsætisráðherra, hann fer fyrir ríkisstjórninni. Eins og ég sagði áðan tel ég að það væri miklu betra ef málinu yrði slegið á frest og það kæmi svo endurskoðað til þingsins næsta haust. Ég vil svo minna á að önnur verkefni, sem við getum farið að snúa okkur að, eru ærin. Hér er til að mynda búið að dreifa einum fimm frumvörpum frá hæstv. landbúnaðarráðherra, frumvarpi um Veiðimálastofnun, vernd gegn fisksjúkdómum, um fiskrækt og eldi vatnafiska og síðan nýju frumvarpi um lax- og silungsveiði sem er hvorki meira né minna en 200 blaðsíður með fylgiskjölum. Þetta eru verkefnin sem bíða okkar hér í þinginu og okkur væri nær að fara að vinna að þessum lagasetningum en hætta að reyna að bera fram hér handónýtt frumvarp um eignarrétt á vatni.

Forseti. Ég tek undir þau orð forseta og nokkurra þingmanna að menn eigi að spara sér stóryrði í umræðunni. Það á auðvitað ekki að tala um valdníðslu forseta nema rökstyðja það vel. Það á heldur ekki að tala um ofbeldi hjá þingmönnum sem gera það eitt að fara að þingskapalögum. Það er rétt hjá forseta, sem var reyndar annar en sá sem nú situr, að vísa til 63. gr. um að hann hefur fullan rétt til þess að ákveða dagskrá hvers fundar og breyta röðinni á málum, taka mál út af dagskrá o.s.frv. Hann getur boðað til fundar hvenær sem hann vill, þannig eru þingsköpin. Forseti minntist hins vegar ekki á að til er önnur grein í lögunum, sem er 55. gr., sem kveður á um ræðutíma við umræður um frumvörp, og öllum þingmönnum er rétt að tala tvisvar sinnum í 2. umr. um lagafrumvarp, það hygg ég að forseti geti staðfest hér á eftir, og sá ræðutími er ekki takmarkaður með neinum hætti. Þessar greinar kunna að vega nokkuð hvor á móti annarri og það er auðvitað æskilegast að forseti stjórni þinginu þannig að hvorugur beiti um of sínum rétti heldur fari þingstörfin fram með sæmilegum og ánægjulegum hætti. Af því að forseti, sá sem úr stól er genginn, var með tölulegt yfirlit eins konar og nánast einkunnir um frammistöðu manna í þessari 2. umr. þá væri auðvitað rétt að forseti liti líka á það og gæfi okkur tölulegt yfirlit yfir það hvernig þingstörf hafa gengið hér í vetur. Ég hygg að forseti hafi yfir engu að kvarta um þau hvað stjórnarandstöðuna varðar. Það er frekar að forustumenn hennar hafi verið gagnrýndir fyrir að vera leiðitamir og eftirlátir forseta í því að hér hafa verið fjöldamargir fundir á dögum sem ekki eru venjulegir þingfundardagar. Hér hefur verið talað fram á kvöld þegar forseti hefur viljað. Starfsáætlun hefur verið breytt vegna þess að hann hefur með einhverjum hætti talið það vera hagsmuni sína og ríkisstjórnarinnar eins og hv. þm. Kristján Möller rakti hér áðan. Það hefur verið breytt til innan viku og forustumenn stjórnarandstöðunnar samþykkt það þannig að hann hefur yfir engu að kvarta í þessu efni og ég óska þess við forseta að hann staðfesti það með svipuðu tölulegu yfirliti og hann þuldi hér áðan um þátttöku í þessari umræðu. Það hefur hins vegar gerst að komið hefur fram nýr flötur á málinu sem gæti orðið til sátta við meðferð þess. Það er það sem forseti á að hyggja að núna þannig að 

Herra forseti. Ég ætla, eins og fleiri í stjórnarandstöðunni, að leggja til að þessu máli verði frestað. Ég legg það m.a. til grundvallar að það er eðlilegt að ræða vatnsvernd í samhengi við þetta mál, eins og margir hafa bent á. Það er alveg stórundarlegt að það skuli ekki hafa verið gert. Í öðru lagi vil ég nefna að svo virðist sem okkar ágæti formaður iðnaðarnefndar sé margsaga. Hann segir í öðru orðinu að einungis sé um að ræða formbreytingu en ekki efnisbreytingu. En þeir sem standa í vegi fyrir formbreytingunni eru síðan kallaðir ónefnum og jafnvel sakaðir um kommúnisma og eignaupptöku. Það fer ekki saman að segja annars vegar að um enga efnisbreytingu sé að ræða heldur einungis formbreytingu og hins vegar að kalla þá sem standa á móti þeirri formbreytingu, sem ekkert er, öllum ónefnum sem upp koma í huga hv. þingmanns þegar hann stendur hér í þessum ræðustól. Hv. þingmaður virðist líka að einhverju leyti yfirfæra hlutverk Framsóknarflokksins í þessu máli á stjórnarandstöðuna, sem er af og frá. Ég er á því að við í stjórnarandstöðunni höfum flutt hér málefnalegar ástæður fyrir því að fresta þessu máli. Hann talar um að Vinstri grænir séu að drusla öðrum flokki áfram í þessu máli. Kannski má heimfæra það upp á ástand mála í ríkisstjórninni. Ef til vill er Framsóknarflokkurinn, með hæstv. iðnaðarráðherra í fararbroddi, að drösla og drusla Sjálfstæðisflokknum áfram í þessu máli, herra forseti, það skyldi þó aldrei vera? Síðan er hv. þingmaður með eitthvert háð þegar er verið að ræða fundarstjórn forseta og nefnir það að einn ágætur hv. þingmaður muni þá í því kosningabandalagi sem myndað yrði verða forsætisráðherra. Það átti að vera eitthvert háð. Ég verð að segja það, ég fór að hugsa þetta þegar hann hafði þessi orð hér uppi, að ég er á því að hv. þm. Jón Bjarnason væri þó miklu betur kominn í því embætti en sá sem nú er í því. Hann hefur farið mjög illa með völd sín undanfarin tíu ár, herra forseti. Hann hefur verið að sölsa undir sig og sínar flokksklíkur ríkiseigur og mér finnst það mjög ámælisvert hvernig hann hefur starfað. Mér finnst það í rauninni ekkert aðhlátursefni að vera að hæðast hér að mönnum. Ef stjórnarandstaðan kæmi hér og tæki yfir værum við ekki með svona mál uppi, alls ekki. Og vera að tala um eignaupptöku þegar þessir sömu flokkar hafa ráðist að bændum þessa lands, sem þeir segjast í frumvarpinu vera að verja, og meinað þeim að nýta sín eignarlönd í fjöruborðinu, þetta fer ekki saman. Ég er á því að hæstv. forseti 

Forseti kemst ekki hjá því að gera athugasemdir við þau ummæli hv. þingmanns að forsætisráðherra sé að sölsa undir sig eignir ríkisins eða þjóðarinnar og biður hv. þingmann um að gæta orða sinna í þessu sambandi.

Herra forseti. Ég vil ítreka óskir mínar til hæstv. forseta um að fundi verði frestað og þetta mál verði tekið út af dagskrá. Við sjáum öll í hvers konar óefni þetta er komið og þetta er greinilega farið að hafa veruleg áhrif á störf þingsins. Við í stjórnarandstöðunni erum sökuð um að teygja hér hluti og breyta málum og stofna til kvöld- og helgarfunda en það er auðvitað alls ekki þannig. Við erum bara að nýta okkar rétt til málfrelsis og það er hæstv. forseti sem ræður dagskránni. Það er hæstv. forseti þingsins sem ákveður að haldnir séu margir kvöldfundir í viku og jafnvel talað um að það eigi að funda alla helgina. Þetta kemur okkur sem eigum ung börn ekkert sérstaklega vel og það var nú einmitt talað um það í upphafi þessa löggjafarþings að taka ætti meira tillit til fjölskyldufólks og laga störf þingsins að því. Ég vildi gjarnan sjá fjögurra mánaða dóttur mína miklu oftar en ég hef getað síðustu vikur. En hæstv. forseti setur á kvöldfundi aftur og aftur og nú er því jafnvel hótað að við eigum að vera hér alla helgina. Ég fer fram á það í allri auðmýkt að hæstv. forseti endurskoði þessa stefnu sína og taki tillit til þarfa þingmanna og verji þar með álit þingsins. Ég fer fram á að þetta mál verði tekið út af dagskrá og þessir hlutir skoðaðir í ró og næði. Eins og hv. þm. Björgvin G. Sigurðsson mælist ég til þess að ekki verði slegið á útrétta sáttarhönd stjórnarandstöðunnar í þessu máli, sem ríkisstjórnin og meiri hlutinn hér á Alþingi virðist ætla að gera.

Virðulegi forseti. Hv. 1. þm. Reykv. n., Össur Skarphéðinsson, hóf umræðuna hér fyrir nákvæmlega tveimur klukkustundum, klukkan er núna á slaginu tólf, með því að rétta fram sáttarhönd að stjórnarliðinu. Hann bauð upp á hugsanlegar sættir í málinu, í það minnsta að málinu yrði frestað þar til hægt yrði að ræða vatnsvernd og vatnsnýtingu samhliða - það mál er tilbúið hjá hæstv. umhverfisráðherra og á að geta komið fram. Því miður var þessu í engu svarað og því hefur umræðan haldið áfram með þeim hætti sem hér hefur verið. Sérstaklega hefur verið, virðulegi forseti, og ég vildi taka það upp við þig, rætt með mjög neikvæðum og undarlegum hætti um rétt stjórnarandstöðunnar til að ræða í ótakmarkaðan tíma stórmál sem hún telur að ræða þurfi, svokallað málþóf. Eins og hæstv. forseti veit, þar sem hann fékk sína eldskírn sem forseti þingsins á sínum tíma í fjölmiðlalögunum svokölluðu, skilaði það málþóf, sá lýðræðislegi réttur Alþingis að ræða málin þar til þingmenn sjálfir telja þau útrædd, okkur því einfaldlega að hin hörmulegu og meingölluðu og sértæku fjölmiðlalög, sem átti að setja hér á Íslandi til að knésetja eitt sérstakt fjölmiðlaveldi eða fyrirtækjasamsteypu, voru aldrei sett. Það lagafrumvarp var vont af því að það var sértækt. Á sínum tíma skiluðu þær löngu umræður okkur því þannig að það skal tala af virðingu og hófsemi um þann rétt sem við höfum til að ræða málin eins ítarlega og lengi og okkur finnst við þurfa. Hitt sem ég vildi taka upp sérstaklega við hæstv. forseta, og náði ekki að gera hér áðan í umræðunum um fundarstjórn forseta, voru upphrópanir hv. starfandi þingflokksformanns Sjálfstæðisflokksins um að stjórnarandstaðan beitti kúgun, ofbeldi og einhvers konar andlýðræðislegri framgöngu, hann notaði sérstaklega orðin kúgun og ofbeldi. Ég vil spyrja virðulegan forseta hvort hann sjái ekki ástæðu til að gera athugasemd við þessi ummæli hv. þingmanns. Mér þóttu þau ósmekkleg, ósæmileg og sóðaleg í öllu tilliti. Því vildi ég beina því til hæstv. forseta hvort hann sjái ekki ástæðu til að finna að því við hv. þingmann eða hreinlega víta hann fyrir ummælin, svo ósmekkleg voru þau.

Forseti var nú ekki í forsetastól þegar þessi ummæli féllu en hefði ekki vítt hv. þingmann fyrir það frekar en aðra þingmenn sem hafa notað svo litskrúðugt orðalag um deilur manna hér í þinginu. Ummæli af þessu tagi má finna í röðum allra þingflokka. Forseti hefur ekki gert athugasemdir við það og hvað þá vítt.

Ég harma þau viðbrögð virðulegs forseta að hann ætli ekki að víta hv. starfandi formann þingflokks sjálfstæðismanna, Guðlaug Þór Þórðarson, sem gekk hér fram með fráleitum hætti, með miklum stóryrðum og upphrópunum. Hann notaði orð eins og kúgun og ofbeldi, sem eru jafnfáránleg og orð hv. formanns iðnaðarnefndar þegar hann brigslaði mönnum um kommúnisma, það er rétt eins og ég mundi brigsla honum um fasisma. 

Forseti verður jafnan að meta það hverju sinni hvaða ummæli gerðar eru athugasemdir við og hvað þá vítt fyrir, sem er alvarlegasta athugasemd sem forseti getur gefið vegna ummæla þingmanna í ræðustól. Það er háð mati hverju sinni.

Forseti. Ég vil af þessu tilefni spyrja hvers vegna forseta dettur aldrei í hug að gera athugasemdir nema þegar stjórnarandstöðuþingmenn tala. Hv. síðasti ræðumaður hefur rakið ýmis dæmi þess að stjórnarþingmenn hafa kannski hagað sér þannig í þessum stól að ekki er með öllu móti sæmandi. Ég ætla hins vegar að ræða fundarstjórn forseta. Ég kom því ekki öllu að áðan sem ég ætlaði að segja. Það er auðvitað svo, eins og allir sjá, að hér í morgun hefur verið eins konar herkvaðning meðal stjórnarþingmanna. Það mættu m.a.s. nokkrir ráðherrar. Að vísu ekki þeir sem við vildum helst tala við, umhverfisráðherra og forsætisráðherra, en hæstv. iðnaðarráðherra mætti. Hún svaraði að vísu ekki þeim spurningum sem við átti vegna þess að herkvaðningin var á þann veg að hér átti að vera táknræn aðgerð til að sýna stjórnarandstöðunni, og væntanlega þjóðinni líka, í tvo heimana. Þetta frumvarp færi í gegn. Það er leitt að forseti þingsins virðist hafa verið einhvers konar partur af þeirri herkvaðningu. Öðruvísi verður það ekki skilið að hann skuli ekki hafa sýnt því nein viðbrögð þegar hv. 1. þm. Reykv. n., Össur Skarphéðinsson, benti á leið til þess að greiða för hér í þinginu til að önnur mál kæmust að en það sem nú er margrætt. Hann spurði hvort þær fréttir væru réttar að samningum EFTA-ríkjanna við Evrópusambandið um vatnatilskipunina væri lokið þannig að ekkert væri því til fyrirstöðu að frumvarp það sem legið hefur fyrir í drögum, eins og ég benti á áðan, og sagt er frá í greinargerð með vatnalagafrumvarpinu núna og vatnalagafrumvarpinu síðast, sæist hér á þinginu. Ef sú væri raunin værum við tilbúin að bíða eftir því frumvarpi og ræða þetta með skynsamlegum og eðlilegum hætti hvort tveggja saman. Ríkisstjórnin verður auðvitað í sínum sérkennilega skilningi á lýðræðisathöfnum - að ég tali nú ekki um þingræðisathafnir, en það orð viðhafði forseti hér áðan um allt annað en það sem það á við um - að finna eitthvað út úr því að hún getur ekki bæði farið samráðsleið við stjórnarandstöðu og hagsmunahópa, eins og stendur til að gera í nefnd sem skipuð er samkvæmt lögum um jarðrænar auðlindir og í stjórnarskrárnefndinni, og um leið keyrt mál í gegnum þingið á forsendum meirihlutavalds. Þetta gengur ekki hvort tveggja í senn. Við bíðum enn, þingmenn, eftir viðbrögðum forseta við þeirri ábendingu Össurar Skarphéðinssonar hv. þingmanns, míns manns, að hægt sé að 

Herra forseti. Ég ætla að byrja á að gera athugasemd við fundarstjórn herra forseta. Gerðar voru athugasemdir við orð mín hér, að ég hefði að einhverju leyti talað óvarlega. Mér finnst það ekki fyllilega sanngjarnt að við í stjórnarandstöðu fáum ekki sambærilega meðferð og stjórnarliðar. Ég notaði hér það orðalag, og ég býst við að það hafi farið fyrir brjóstið á hæstv. forseta, að hæstv. forsætisráðherra hefði sölsað undir sig ríkiseigur. Það má vera að ég hafi gengið eilítið of langt. Ég er þó ekki sannfærður um það, sérstaklega ekki ef ég ber þau orð saman við það sem stjórnarliðar hafa brigslað okkur í stjórnarandstöðunni um. Þeir hafa brigslað okkur um kúgun og ofbeldi. Það er deginum ljósara að okkar ágæti hæstv. forsætisráðherra hefur stuðlað að sölu ríkiseigna með þeim hætti að það er mjög umdeilanlegt. Ekki einungis við í stjórnarandstöðunni höfum farið í sérstaka athugun á því, það er meira að segja enn verið að skoða þau mál. Það hafa t.d. komið upp mál sem varða söluna á Búnaðarbankanum. Þrátt fyrir að ríkisendurskoðandi hafi farið einu sinni yfir það mál hafa komið upp tilefni til að hann fari enn og aftur yfir það, og hann er kominn með ný gögn í hendurnar. Ég get því ekki fyllilega fallist á þessa athugasemd þó að ég hafi tekið svona til orða - að sölsa undir sig er að komast yfir eins og það er skýrt í orðabókum. Hann komst yfir ríkiseignir og það eru bara staðreyndir sem ekki er hægt að komast hjá að ræða. Við vitum um fleiri dæmi, sem eru mjög umdeilanleg, síðan okkar ágæti hæstv. forsætisráðherra var hæstv. utanríkisráðherra, þegar Íslenskir aðalverktakar voru seldir. Þá var hér til umræðu í þinginu síðastliðinn miðvikudag í fyrirspurnatíma - þá komu upp álitaefni sem voru kærð til Fjármálaeftirlitsins. Þegar sá sem hér stendur vildi fá að vita hverjar lyktir þess máls hefðu orðið fengust engin svör. Ég er á því að þetta sé eitthvað sem við verðum að fara yfir hér í þinginu. Við eigum að tala tæpitungulaust. Það á að tala um hlutina eins og þeir eru, þarna er verið að selja eigur þjóðarinnar. Það er ef til vill rétt metið hjá hæstv. forseta að við eigum kannski ekki að vera stóryrt en það á að fara gaumgæfilega yfir þessi mál, herra forseti.

Forseti tekur undir orð hv. þingmanns um að jafnan beri að fara varlega í umræðum um þessi efni og er sammála því að það eigi ekki að koma í veg fyrir að mál séu rædd.

Herra forseti. Hvar hafa dagar lífs þíns lit sínum glatað? Þessi orð skáldsins komu mér í hug þegar ég hlýddi á svar hæstv. forseta áðan. Hæstv. forseti er þeirrar skoðunar að þingmönnum sé frjálst að velja litskrúðugt orðaval. Ég er sammála hæstv. forseta. Ég er ekki haldinn neinni sérstakri refsigleði. Ég vil ekki að menn séu dregnir hér sérstaklega til ávítunar fyrir óvarlegt orðalag. En ég velti því fyrir mér hvort það hafi flögrað að hæstv. forseta að það kunni stundum að vera gerður mannamunur í þeim efnum. Er t.d. einhver munur á því að segja um tiltekinn verknað ríkisstjórnarinnar, eins og Íraksstríðið, að hann sé siðlaus eða hinu að segja, eins og hv. þingmenn gerðu hér í dag, að framferði stjórnarandstöðunnar sé kúgun og ofbeldi? Í fyrra tilvikinu gall bjalla forseta við og að minnsta kosti var skotið viðvörunarskoti en í síðara tilvikinu var látið kyrrt liggja. Er einhver munur á því að tala um að innrásin í Írak og atbeini íslenskra stjórnvalda hafi verið siðlaus eða hinu sem hv. þm. Sigurjón Þórðarson sagði hér áðan, að tiltekinn hæstv. ráðherra hefði sölsað undir sig eignir ríkisins og var átölulaust látið. Án þess að ég vilji túlka það svo að í því hafi falist viðurkenning á verknaðinum af hálfu hæstv. forseta. Herra forseti. Ég vil hins vegar gera athugasemdir við það hvernig þinginu er stjórnað á fundum hér. Í upphafi þessa þings ræddi forseti þingsins, hæstv. Sólveig Pétursdóttir, sérstaklega um að nú yrðu breytt vinnubrögð. Tekið yrði tillit til þess að sumir þingmenn – eins og ég og hv. þm. Hlynur Hallsson og þeir ágætu þingmenn sem standa hér í gættinni, hv. þingmenn Helgi Hjörvar og Björgvin Sigurðsson - ættu ung börn. Þurfum við ekki líka að fá frelsi til að sinna þeim? Höfum við ekki líka skyldur gagnvart þeim? Ég mundi ekki tala svona nema vegna þess að það voru gefin fyrirheit af hálfu hæstv. forseta. En eftir þessa viku, þar sem hringlað hefur verið fram og til baka með starfsáætlun þingsins, verð ég að segja að ég man ekki eftir forseta sem hefur af jafnmikilli ónærgætni komið fram við fjölskyldufólk í þinginu eins og hæstv. forseti Sólveig Pétursdóttir. Þetta hlýt ég að segja eftir að það liggur fyrir að hér er mál sem engin nauður rekur til lykta en hæstv. forseti setur hér á kvöldfundi án þess að gert hafi verið ráð fyrir því í skipulagi. Setur á fund á föstudegi þegar þingmenn hafa ráðstafað tíma sínum með öðrum hætti - ég hafði t.d. boðað fjölda manns til fundar milli 2 og 3 af því að í starfsáætlun var gert ráð fyrir að ég gæti það. Síðan liggur fyrir hótun um ofbeldi af hálfu hæstv. forseta Sólveigar Pétursdóttur, sem felst í því að halda fund á morgun þegar fjölskyldufólk hefur einfaldlega öðrum skyldum að gegna. Ég geri athugasemd við þetta og ég vona að hæstv. forseti virði mér það til vorkunnar þó ég noti litskrúðugt orðalag.

Forseti hefur áður sýnt umburðarlyndi gagnvart litskrúðugu orðalagi.

Hæstv. forseti. Ég vil bara koma hér upp og lýsa því yfir að ég hef engar athugasemdir við fundarstjórn forseta. Ég hef áður farið yfir það á þessum morgni. 
             Ég sé mig hins vegar knúinn til - ef ég fæ frið, virðulegi forseti, fyrir frammíköllum - að koma hér upp og gera athugasemdir við ræðu hv. þm. Sigurjóns Þórðarsonar, sem enn og aftur gerir sér far um að rægja hæstv. forsætisráðherra persónulega. Hann kemur hér með aðdróttanir um ósæmilegt athæfi af hans hálfu. Það eru dylgjur sem styðjast ekki við rök. Ég hvet hv. þingmann til að láta af þessum hætti. Ég vil einnig koma inn á það sem kom fram í máli hv. þm. Katrínar Júlíusdóttur hér fyrr í morgun. Hún hélt því fram að hæstv. iðnaðarráðherra hefði firrt sig ábyrgð á því að ræða hér um og svara fyrir tiltekið mál, EES-mál. Ég vil benda á, og hæstv. ráðherra benti á það líka, að þetta mál fellur ekki undir hennar verksvið. Það er annar hæstv. ráðherra í ríkisstjórninni sem hefur annað ráðuneyti og þetta mál fellur undir hennar verksvið. Þannig að þetta orðaval, að hæstv. iðnaðarráðherra hafi firrt sig ábyrgð á þessu máli, er bara ekki rétt. Ég hélt að hv. þingmaður og aðrir þekktu hvernig ráðherrar ríkisstjórnarinnar skipta með sér verkum svo þetta kemur mjög á óvart.

Forseti ítrekar það sem áður hefur komið fram að hann mælist til þess að menn haldi sig við umræður um fundarstjórn forseta undir þessum lið.

Hæstv. forseti. Já, það er nú akkúrat það sem ég ætla að ræða við hæstv. forseta, hvernig hann ætlar að haga þessum fundi hér í dag. Eftir því sem ég best veit, og ég vona að hæstv. forseti viti það einnig, þá er árshátíð starfsmanna þingsins í kvöld. Ég held að það hafi verið venja hér að taka tillit til starfsmanna þingsins. Ég spyr því hversu lengi forseti hyggist halda þessum fundi fram í dag. Frá því að ég kom inn á þing, eftir því sem ég man til, held ég að aðeins einu sinni hafi verið fundað hér til klukkan tvö eða þrjú á degi þegar staðið hefur til að þingmenn eða starfsmenn þingsins haldi sína árshátíð. Það hefur ekki verið venja að halda hér fram kvöldfundum, hvað þá heldur að boða til fundar á laugardögum eftir slíkar samkomur. Ég vildi vekja athygli á þessu, þetta snýr að fundarstjórninni og þeirri vinnu sem fyrirhuguð er í dag. Það er auðvitað búið að ræða hér oft og mikið um það hvernig starfsáætlun þingsins hafi verið í þessari viku og við vitum það. Ef ég hef tekið rétt eftir í morgun þá lýsti 1. forseti Alþingis því yfir að hér yrði unnið fram á kvöld. Ég verð að segja að ég er afar undrandi ef þannig á að standa að verki ofan á það sem á undan er gengið í þessari viku. Ég hygg að málum muni ekki þoka mikið fram í umræðum um efni málsins ef standa á að verki eins og verið hefur. Ég hygg að hæstv. forseti hljóti að hafa séð það hér í morgun að það gengur ákaflega hægt að þoka umræðunni fram á við ef það er gert í algjöru ósætti við stjórnarandstöðuna, eins og vinnulagið hefur reyndar verið. Ég mælist því til þess að hæstv. forseti, sem nú situr á forsetastóli, geri hlé á þessum fundi og það verði rætt hvernig þinghaldið á að fara fram í dag og hversu lengi það eigi að standa. Ég get ekki séð að það verði neitt framhald á þessum fundi annað en það að við munum halda áfram að gera athugasemdir við vinnulagið hér í hv. Alþingi. Það getur ekki verið sú verkstjórn sem forseti vill leiða fram.

Af þessu tilefni vill forseti taka fram að áform eru uppi um að taka á dagskrá vatnalög að lokinni umræðu um fundarstjórn forseta. Ætlunin er að halda þeirri umræðu áfram fram eftir degi, en ekki eru áform um að eyðileggja árshátíð starfsmanna þó að fundur haldi hér áfram.

Hæstv. forseti. Ég vil taka undir með hv. þm. Guðjóni A. Kristjánssyni og mælast til þess að hæstv. forseti beiti sér fyrir því að þessum fundi ljúki þegar í stað, í það minnsta verði gert á honum hlé og menn ræði málin. Þingfundurinn er haldinn þvert á vilja stjórnarandstöðunnar og reyndar gegn mjög eindregnum mótmælum hennar. Þau mótmæli komu fram í gær þegar ákveðið var að boða til fundarins. Stjórnarandstaðan vill að við höldum okkur við starfsáætlun þingsins. Það var ekki gert ráð fyrir þingfundi í dag, hvað þá á morgun. Þetta kom einnig fram í upphafi vikunnar þegar vinnuáætlun var lögð fyrir þingflokksformenn. Ég geri mér fyllilega grein fyrir því að samkvæmt þingskapalögum er það á valdi hæstv. forseta þingsins að ákveða um þinghaldið. Engu að síður vil ég ítreka, og aftur taka undir með hv. þm. Guðjóni A. Kristjánssyni, að þingið verður ekki rekið í ósætti við stjórnarandstöðuna. Ég lýsi fullri ábyrgð á hendur ríkisstjórninni sem setur þinghaldið í fullkomið uppnám með óbilgirni sinni.

Virðulegi forseti. Ég sé mig knúna til þess að koma hér upp eftir ummæli hv. þm. Magnúsar Stefánssonar áðan. Ég ítreka það sem ég sagði í athugasemd minni fyrr í dag: Ég furða mig á því að hæstv. iðnaðarráðherra skuli hér í ræðustóli Alþingis firra sig ábyrgð á vatnatilskipun Evrópusambandsins. Þegar hv. þm. Össur Skarphéðinsson tók það mál upp hér í morgun um störf þingsins, að það þyrfti að ræða vatnatilskipunina og lögleiðingu hennar í íslenska löggjöf samhliða þessu máli hér, var hæstv. umhverfisráðherra ekki í húsi. Hæstv. iðnaðarráðherra kemur mjög svo að þessu máli og ætla ég að fara yfir það aftur. Það er greinilega þörf á því vegna þess að hv. þm. Magnús Stefánsson virðist ekki hafa náð því hver aðkoma iðnaðarráðherra er að lögleiðingu vatnatilskipunar Evrópusambandsins í íslensk lög. Hann virðist ekki hafa náð því að hæstv. iðnaðarráðherra og iðnaðarráðuneytið koma mikið að því máli. Ég ætla því að fara yfir það aftur að í þessum texta, í greinargerð með frumvarpi til vatnalega, er sagt skýrt að beðið sé eftir samningi, sem hv. þm. Össur Skarphéðinsson greindi frá að væri nú kominn, milli ríkjanna Noregs, Íslands og Liechtensteins. Kveðið er á um þennan samning hér, þ.e. að á honum sé von, í þessari greinargerð með frumvarpi iðnaðarráðherra. Þar segir, virðulegi forseti, skýrt og skorinort, með leyfi forseta: „Þannig þarf að leiða í lög hér á landi stjórn vatnsverndar og liggur þegar fyrir í drögum frumvarp þess efnis sem unnið var á vegum starfshóps umhverfisráðuneytisins sem starfar að lögleiðingu áðurnefndrar tilskipunar og í eiga sæti“ - og ég vona að hv. þm. Magnús Stefánsson hlusti núna - „fulltrúar umhverfisráðuneytisins, iðnaðarráðuneytisins, Umhverfisstofnunar og Orkustofnunar. Sú löggjöf mun falla undir umhverfisráðuneytið og Umhverfisstofnun en tryggt verður náið samráð við iðnaðarráðuneytið og Orkustofnun.“ Virðulegi forseti. Skýrara verður það ekki og því er það mín skoðun að hæstv. forseti hefði átt að kalla eftir því að hæstv. ráðherra iðnaðarmála, Valgerður Sverrisdóttir, svaraði þessari spurningu hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar. Sú spurning skiptir máli og hún tengist þessu máli klárlega. Því getur hæstv. iðnaðarráðherra ekki staðið hér í ræðustóli þingsins og firrt sig ábyrgð á málinu. Slík vinnubrögð ganga ekki upp og við þingmenn, og forseti fyrir okkar hönd, hljótum að krefjast þess að þessu máli verði svarað áður en umræðan heldur áfram. Því var ekkert óeðlilegt við að þeirri fyrirspurn 

Hæstv. forseti. Ég kom hér með málefnalegar ábendingar til hæstv. forseta um það hvernig yrði staðið að þinghaldinu fram eftir degi. Ég sakna þess að hafa ekki fengið nein svör um það, önnur en þau að fundi verði fram haldið eins og þörf verður á fram eftir deginum. Það er heldur ekki orðið við þeim sjálfsögðu tilmælum mínum að fundi verði frestað og málið rætt. Nú er búið að halda fund í þinghúsinu í tvo og hálfan klukkutíma án þess að nokkuð hafi þokast í málinu frá því að við skildum við það í gær. Ég furða mig á því að hæstv. forseti skuli ekki vilja taka í neinu þeim tilmælum mínum að gert verði hlé á þessum fundi og menn ræði saman um það hvernig standa eigi að þessu þinghaldi. Ég held að minni mitt bresti ekki þegar ég segi að einu sinni hafi verið haldinn hér fundur rétt fram yfir klukkan tvö á degi þegar starfsmenn þingsins hafa ætlað að halda árshátíð. Þess vegna spyr ég: Stendur til að breyta út af þeirri venju að þegar starfsmenn þingsins eða alþingismenn halda sína árshátíð sé hlé gert á störfum þingsins? Fólk sem hér starfar og vinnur undir þeirri verkstjórn sem hefur verið kvöld eftir kvöld þarf, eins og starfsmenn annarra vinnustaða, að geta gert ráð fyrir frítíma þegar árshátíð er haldin. Í mörgum fyrirtækjum er það boðað með sérstakri tilkynningu að fyrirtæki séu lokuð í þrjá daga, frá föstudegi og fram að hádegi á mánudag, þegar menn halda árshátíðir starfsmanna. Það hefur nú ekki verið venjan hér, en ég minnist þess aldrei að það hafi verið haldinn þingfundur eftir árshátíð alþingismanna eða starfsmanna. Ég tel að við þingmenn eigum rétt á því að fara að fá svör um það hvernig eigi að haga vinnunni hér í dag. Ég fer vinsamlega fram á það við hæstv. forseta að hann gefi ráðrúm til þess að þingflokksformenn fái að ræða við forseta þingsins um framhaldið á þessum degi.

Forseti vísar til þess sem áður hefur komið fram að ætlunin er að halda hér áfram umræðum um vatnalög fram eftir degi en ekki verður komið í veg fyrir að starfsmenn þingsins geti haldið árshátíð sína.

Hæstv. forseti. Við sættum okkur ekki við þessi svör, að þinghaldi verði haldið áfram eitthvað fram eftir degi. Hvað þýðir það? Við þekkjum það frá fyrri tíð að talað hefur verið um kvöldfund sem síðan stendur til fjögur eða fimm að morgni. Það hefur verið talað um að halda áfram eitthvað fram eftir kvöldinu og jafnvel eitthvað inn í nóttina. Þegar upp er staðið eru menn að ræða málin hér fram undir morgun. Við sættum okkur ekki við svona óljós svör og ég held að þeir sem fylgjast með þessu þófi, því að þeir kunna að vera þó nokkrir, hljóti að furða sig á þeirri verkstjórn sem hér er uppi. Þegar spurt er eðlilegra spurninga um það hve lengi þingfundur eigi að standa sé svarað nánast út í hött eða spurningunni vísað frá, hún leidd hjá sér, og sagt að það verði haldið áfram eitthvað fram eftir degi. Hæstv. forseti. Ég ítreka þá kröfu sem hér hefur komið fram að það verði gert hlé á þessum fundi þannig að við getum fengið skýr og afdráttarlaus svör um það hve lengi sé gert ráð fyrir að þessi þingfundur standi.

Forseti mun ekki gera hlé á þessum fundi að svo stöddu heldur taka fyrir dagskrárefnið.

Virðulegur forseti. Ég vil í upphafi máls míns fá að leita eftir því að hæstv. iðnaðarráðherra verði kölluð hér í salinn svo hún geti verið við ræðu mína enda frumvarpið undan hennar rótum runnið sem kunnugt er og varðar algjörlega mál hennar á því sviði í ríkisstjórninni og þær spurningar sem um málið eru uppi.

Forseti mun grafast fyrir um hvernig aðstæðum hæstv. iðnaðarráðherra er háttað og gefa þingmanninum svör þegar það liggur fyrir.

Já, hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. forseta fyrir það og mun ekki fara lengra í máli mínu meðan forseti gerir þær ráðstafanir enda út af fyrir sig tilgangslaust að ræða frumvarp til vatnalaga frá iðnaðar- og viðskiptaráðherra ríkisstjórnar Íslands ef hæstv. viðskipta- og iðnaðarráðherra er ekki mætt í salinn. En ég treysti því að hún sé hér einhvers staðar í húsinu.

Forseti hefur fengið upplýsingar um að hæstv. iðnaðarráðherra hafi af persónulegum ástæðum þurft að fara úr bænum en hér er í þinginu formaður hv. iðnaðarnefndar sem hefur forræði á málinu þegar það er komið til 2. umr. og forseti mun láta hann vita að hv. þingmaður hafi hafið ræðu sína svo hann eigi þess kost á að hlusta á ræðuna og bregðast við eftir því sem hann telur þörf.

Virðulegur forseti. Nú skil ég vanda virðulegs forseta, að hæstv. iðnaðarráðherra er ekki hér á staðnum en hafi af persónulegum ástæðum þurft að fara úr bænum. Ég efa ekki að hæstv. iðnaðar- og viðskiptaráðherra hlýtur að hafa ríkar ástæður til að hafa þurft að gera það. En ég undra mig, virðulegur forseti, á því satt að segja, að hæstv. forseti Alþingis sem hér ræður dagskrá efni til sérstaks aukafundar og krefji okkur almenna þingmenn um að gera breytingar á dagskrám okkar til að ræða mál frá hæstv. iðnaðar- og viðskiptaráðherra sem fyrir liggur að getur ekki verið við umræðuna. Ég verð að segja, virðulegur forseti, að meginmál ræðu minnar er við hæstv. iðnaðar- og viðskiptaráðherra og ég skil þess vegna ekki hvers vegna boðað er til þessa fundar í dag ef hæstv. iðnaðar- og viðskiptaráðherra getur ekki verið viðstödd málið. Ég þurfti skömmu fyrir jól sem kunnugt er að eiga nokkurn orðastað við hæstv. ráðherra um annað frumvarp sem frá henni hafði komið. Í ljós kom eftir þær gagnlegu samræður að hæstv. ráðherrann hafði í því tilfelli misskilið eigið frumvarp og það var mjög mikilvægt í umfjöllun þingsins að sú samræða gat farið fram og hægt var að leiðrétta misskilninginn. En ég hlýt að mótmæla því harðlega, virðulegur forseti, að sú krafa sé gerð á þingmenn stjórnarandstöðunnar að þeir bregði áætlunum sínum á þann veg að þeir aflýsi þeim skuldbindingum sem þeir hafa stofnað til á öðrum vettvangi til að koma hér til þings til að ræða mál við ráðherra sem ekki getur verið viðstaddur fundinn. Ég geri engan ágreining um það, hæstv. forseti, að forseti Alþingis getur hvenær sem er gert það tilkall á mig að ég mæti til þingfundar að fjalla um mál. Það eru starfsskyldur mínar. En þegar forseti Alþingis gerir mér boð um að mæta til hins háa Alþingis að ræða mikilvæg lagafrumvörp frá einstökum ráðherrum ríkisstjórnarinnar þá treysti ég því að gengið hafi verið frá því að þeir geti verið til staðar sjálfir. Og þegar ég sinni starfsskyldum mínum hér hafi ég við einhvern að ræða, því til einskis er ræða mín, virðulegur forseti, ef ég get ekki við ráðherra rætt. Það er ekki skilningur minn að lýðræðið snúist um það að efnt sé til kvöld- og helgarfunda til að ég og aðrir þeir sem hafa sterkar skoðanir á málinu geti talað einir. Það er ekki slík umræða sem hér þarf að fara fram. Þingræðið hlýtur að grundvallast á því að fram fari umræður milli manna. Mér segja þeir sem lengri þingreynslu hafa en ég að sú hafi verið tíðin að forseti Alþingis hafi ekki boðið upp á að umræður væru þar sem ráðherrar gætu ekki verið viðstaddir og þeir jafnvel teknir upp úr rúmum sínum um miðjar nætur til að mæta og vera við umræður. Ég ítreka, hæstv. iðnaðar- og viðskiptaráðherra hlýtur að hafa ríkar ástæður til að vera annars staðar, en þá er þessi fundur þarfleysa, virðulegur forseti. Hann er algjör þarfleysa því erindi mitt er við hæstv. iðnaðar- og viðskiptaráðherra og ég verð því miður að flytja stærstan hluta máls míns væntanlega þá við 3. umr. málsins. Ég árétta að ég skil ekki hvers vegna mér hefur verið gert boð um að koma til þessa fundar þegar fyrir liggur að flutningsmaður málsins er ekki við, hæstv. iðnaðar- og viðskiptaráðherra, sem mælti fyrir því við 1. umr. og sannarlega skilaði því til nefndar og var við þá umræðu eftir því sem ég best veit. Þegar settur er á sérstakur aukafundur er auðvitað mikilvægt að báðir aðilar þeirrar deilu sem ræða á og útkljá geti verið viðstaddir. Með fullri virðingu fyrir formanni iðnaðarnefndar sem ég þekki af góðu einu í samskiptum í þingstörfunum þá er hann ekki forustumaður fyrir ríkisstjórn Íslands um að flytja frumvarpið eða í þingflokki Framsóknarflokksins. Þó að hann sé fullgildur alþingismaður og formaður nefndar og njóti fullrar virðingar minnar eru ýmsar spurningar sem ég tel að hann geti ekki svarað því það eru pólitískar spurningar sem snúa að iðnaðar- og viðskiptaráðherra sérstaklega. En fyrst svona er mun ég ekki gera þetta út af fyrir sig að lengra umfjöllunarefni, virðulegur forseti, og ég skil vanda þess forseta sem fundinum stýrir. En ég mótmæli því hins vegar harðlega, og ég tel að mér sem alþingismanni sé ekki sýnd tilhlýðileg virðing, að forseti Alþingis boði mig til aukafundar um málefni þegar fyrir liggur að sá ráðherra sem um málaflokkinn fer getur ekki sjálf sinnt því fundarboði. Ég hefði talið það vera tilhlýðilega virðingu, sem ég satt að segja eftir nærri þriggja ára störf á Alþingi á nú ekki von á að mér verði sýnd. En ég hefði talið það tilhlýðilega virðingu fyrst þannig háttar til að hæstv. iðnaðar- og viðskiptaráðherra getur ekki verið á fundinum þá væri frá þessum fundi fallið og efnt til annars fundar þegar bæði þeir sem vilja ræða málið af hálfu stjórnarandstöðunnar og formaður iðnaðarnefndar að sjálfsögðu og auðvitað hæstv. iðnaðarráðherra geta verið við umræðuna. Ég hlýt þá að láta meginefni máls míns bíða til 3. umr. um málið enda held ég að engum tilgangi þjóni að hafa hér löng ræðuhöld að hæstv. iðnaðarráðherra fjarstaddri. Ég vil taka fram vegna orða hæstv. iðnaðar- og viðskiptaráðherra fyrr á fundinum að ég tel að Alþingi sé mikill sómi að hæstv. iðnaðar- og viðskiptaráðherra, Valgerði Sverrisdóttur, þó að hún hafi kosið að lýsa því yfir að við ákveðnir þingmenn sem hefðum ákveðna skoðun og gengjum fram með ákveðnum hætti værum þinginu ekki til sóma. En til að við getum verið þinginu til sóma þurfum við náttúrlega að haga fundum okkar þannig að við getum bæði verið við þá fundi, hvort öðru til sóma, virðulegur forseti. Hvernig haldið hefur verið á þessu máli af hálfu hæstv. iðnaðar- og viðskiptaráðherra og stjórnarmeirihlutans í þinginu og ef til vill að einhverju leyti okkur í stjórnarandstöðunni - ég skal ekki firra sjálfan mig neinni ábyrgð í því, gott máltæki segir að sjaldan eigi einn sök þá tveir deila - og hvernig málum er nú komið með það frumvarp sem hér er rætt eigi að vera okkur öllum nokkurt umhugsunarefni og þær miklu og löngu umræður sem fram fóru í morgun. Því ég held að hvort sem menn eru í stjórn eða stjórnarandstöðu geti þeir verið því sammála að þessi vika í störfum þingsins hafi ekki verið þinginu til sóma, eins og við þingmenn og ráðherrar viljum gjarnan vera. Þó að hv. þingmenn stjórnar og stjórnarandstöðu kunni kannski að greina á um hvorum er þar um að kenna þá er ég kannski ekki endilega viss um að það sé merkileg umræða að finna sökudólginn. Ég held að menn þurfi einfaldlega að horfast í augu við það að hér hafa menn í samstarfi stjórnar og stjórnarandstöðu á Alþingi Íslendinga augljóslega siglt í strand. Ég vil eindregið hvetja forustu þingsins til að ræða það atriði og mál af fullri einurð og hreinskilni við þingflokksforustuna í þinginu og reyna að takast á við þann vanda sem þar er og reyna að leysa úr þeim vonda hnút sem nú er. Enginn sómi er að því að setja á aukafundi á aukafundi ofan og láta þingmenn eins og mig standa uppi frammi fyrir því að eiga að fara með mál sitt fyrir ráðherralausum bekk og eiga orðastað við tómið sjálft. Það er ekki mér til sóma og sýnir mér ekki þann sóma sem mér ber. Við erum ekki í störfum okkar með því að sýna Alþingi þann sóma sem vert er. Ég held að hvernig þessu máli hefur farnast kalli einfaldlega á að menn ræði talsvert saman um með hvaða hætti þeir skilja hugmyndina um lýðræði og þingræði. Að ekki verði sæmilega farsæl störf á Alþingi nema menn hafi nokkuð mikinn samhljóm í því með hvaða hætti þeir skilja leikreglurnar sjálfar. Því það er augljóst að bæði stjórn og stjórnarandstöðu þykir orðið að hinn aðilinn hafi gengið lengra en góðu hófi gegnir og ekki virt leikreglurnar. Ég vil þess vegna, virðulegur forseti, þó það varði ekki greinar frumvarpsins sjálfs sem ég augljóslega neyðist til að ræða við hæstv. iðnaðarráðherra við annað tækifæri, aðeins fjalla um og fara yfir það frá mínum sjónarhóli hvernig þessi blindgata sem ég held að þingið sé í með þetta mál horfir við mér. Mér finnst sem alþingismanni og hefur í vaxandi mæli þótt á undanförnum árum að það sjónarmið, þ.e. ef meiri hluti er fyrir máli sem kynnt er á Alþingi, þá sé það fyrst og fremst verkefni Alþingis að afgreiða það mál með meiri hluta atkvæða, verða æ sterkara og virðing þingsins um sumt og sjálfstæði þess fara minnkandi. Og að kröfur manna til mála og málatilbúnaðar í nefndum þingsins hafi farið dvínandi og metnaður til að fara með gagnrýnum hætti yfir það sem hér er fyrir. Það er einatt viðkvæði að fyrir þessu máli sé skýr meiri hluti og það þurfi ekkert að ræða það mikið lengur. Sjónarmið séu komin fram og hér liggi svo sem ekki mikið annað fyrir en að afgreiða þau. Ég hef t.d. hlýtt með stakri athygli á málflutning hv. þm. Péturs H. Blöndals á ýmsum vettvangi, sem hefur talið allt of lítið af því gert að Alþingi sjálft hafi forræði mála og að nefndir þingsins m.a. flytji frumvörp til laga og þingmenn eigi ekki að kalla eftir því að framkvæmdarvaldið semji lögin fyrir þá heldur eigi þeir að hafa metnað til að gera það sjálfir. Ég verð að segja að enda þótt við hv. þm. Pétur H. Blöndal séum ekki flokksbræður þá hef ég fundið mikinn samhljóm í því sem hann segir um þetta. Mér finnst hann hafa mjög rétt fyrir sér í þessu. Ég held þess vegna að þingið eigi að gera talsverðar kröfur til málatilbúnaðar. Ég held að það hafi því miður sýnt sig í málum sem komið hafa frá hæstv. iðnaðar- og viðskiptaráðherra, nú síðast í desember og jafnvel aftur eftir það, að þar hafi ekki verið haldið nægilega vel á málum og ekki nægilega vandað til lagafrumvarpa sem kynnt hafa verið. Það sýndi sig þá að í mikilvægu frumvarpi var uppi grundvallarmisskilningur um efni málsins af hálfu ráðuneytisins sem sjálft lagði frumvarpið fram og var algjörlega nauðsynlegt að laga það og leiðrétta. Þess vegna gefa þau mál sem þaðan hafa komið kannski sérstakt tilefni til að menn fari vel og vandlega yfir þau. Ég held að þetta sé kannski ekki bara spurningin um sjálfstæði þingsins og að það sé gagnrýni í vinnubrögðum. Ég skynja það a.m.k. þannig að þetta séu eilítið ólíkar hugmyndir um lýðræðið sjálft og um rétt meiri hlutans og rétt minni hlutans. Sumir hafa viljað halda því fram að sá réttur meiri hlutans til að afgreiða mál sé ótvíræður og takmarkalaus, að ef hér sé naumur meiri hluti á þingi fyrir einstöku máli megi keyra það í gegn og afgreiða það, hvað sem öðrum sjónarmiðum líður. Við þetta sjónarmið hef ég talsverðar athugasemdir. Ég tel að menn þurfi að hafa ýmislegt í huga þegar þeir ætla að ákveða að ljúka máli þannig með naumum eða einföldum meiri hluta. Það verður þá fyrst að gera þá kröfu að vel sé vandað til lagasetningarinnar. Það hefur komið fram í umfjöllun um þetta mál að ekki hafi enn verið ákveðið með hvaða hætti á að innleiða vatnatilskipun Evrópusambandsins, sem er leiðarvísirinn um löggjöf um vatn á Evrópska efnahagssvæðinu. Augljóslega ganga ýmis atriði í allt aðra átt í þeirri löggjöf en þeirri sem hér er verið að mæla fyrir á Íslandi sem ætlar sér þó að vera hluti af þessu réttarumhverfi. Þannig er lögð rík áhersla á það í 1. gr. vatnatilskipunar Evrópusambandsins að vatnið sé ekki eins og hver önnur verslunarvara heldur sé það þvert á móti sameiginleg arfleifð mannkynsins. Þau ákvæði sem þar er að finna lúta síðan fyrst og fremst að því að auka og styrkja almannarétt og aðgengi og umhverfissjónarmiðin í málinu en í 1. gr. þessa frumvarps er þvert á móti sérstaklega lagt í þann leiðangur að styrkja einkaeignarréttarsjónarmiðið sem uppi hefur verið og í raun og veru er allur andi laganna þvert gegn þeim lögum sem við þurfum þó að taka upp í okkar rétt. Ég held þess vegna að það sé fyllilega málefnaleg krafa, virðulegur forseti, af hálfu stjórnarandstöðunnar að sú tilskipun sem gilda á á Íslandi á þessu sviði komi til umfjöllunar jafnhliða sérstakri lagasetningu um vatn. Ég held að það sé ekki annað en krafa um vönduð vinnubrögð og að þingmenn úr öllum flokkum eigi að gera kröfu um vönduð vinnubrögð. Löggjöfin sem við erum að fjalla um, vatnalögin sjálf, hefur nú haldið í liðlega 83 ár. Vatnatilskipun Evrópusambandsins liggur fyrir í drögum í íslenskri þýðingu og búið er að ná samkomulagi, ef skilja mátti rétt umræðuna í morgun, um það hvernig standa eigi að því að taka hana upp í EFTA-stoðinni á Evrópska efnahagssvæðinu. Ég held þess vegna að allir þingmenn geti samþykkt, ef þeir horfa með sanngjörnum hætti á þessa stöðu mála, að vilji menn vanda vel til löggjafar um vatn væri affarasælast að afgreiða þessi álitaefni í samhengi þannig að hægri höndin viti hvað sú vinstri gjörir. Ég held að þingmenn stjórnarflokkanna ættu að hlusta á starfsbræður sína í stjórnarandstöðunni þegar þeir benda á þetta, vegna þess að ég held að það sé sannarlega af málefnalegum rótum runnið sem allir geti viðurkennt ef menn hafa þrótt í sér til þess hér í þingræðinu að hefja sig aðeins upp yfir flokkadrætti um stund. Hitt atriðið, virðulegur forseti, sem í mínu hjarta skiptir miklu máli um gang lýðræðisins og leikreglurnar er að það er ekki fyllilega sama hvað verið er að afgreiða. Ég tel að réttur meiri hluta þingsins til að ákveða t.d. ákveðna fjárveitingu til einstaks aðila sé alveg ótvíræður og réttur minn sé í sjálfu sér ekki annar en að greiða atkvæði á annan hátt ef ég hef aðra skoðun. Ég tel hins vegar að þegar grundvallaratriði í samfélaginu, að ég tali ekki um í veröldinni og sögu mannkynsins, eru annars vegar, sé það lýðræðisleg skylda meiri hlutans að leitast við að skapa sem víðtækasta og besta samstöðu um grundvallaratriðin og grundvallarafstöðuna í samfélagsgerð okkar allra. Vatnið, vindurinn og sólin eru nú einu sinni grundvallaratriði í mannlegri tilveru sem ég held að við teljum okkur öll eiga nokkuð í, alveg óháð því hvað einstakir lögmenn á sviði einkaeignarréttar telja sig geta sagt um það atriði. Ég tel þess vegna að við eigum öll nokkuð ríkt tilkall til þess að á sjónarmið okkar um þessi grundvallaratriði í mannlegri tilveru sé hlustað. Ég tel að það geti ekki verið annað en neyðarúrræði fyrir sitjandi meiri hluta að keyra fram með litlum meiri hluta sjónarmið, sem tæplega helmingnum eru ákaflega andstæð, um það sem við eigum, að mínu viti óumdeilanlega saman eins og vatnið. Stundum er sagt að lýðræðið gangi í gegnum þroskaskeið á fyrsta stigi lýðræðisins og hinu frumstæðasta. Þá hafi menn uppi þau viðhorf og venju að afl meiri hlutans skuli ráða og sjónarmið minni hlutans engu og þar eigi sigurvegarinn úr einum kosningum að taka allt, ef svo má segja. Ég held að þar sem menn hafa borið gæfu til að þróa og þroska lýðræðishugmyndir sínar, eins og vonandi í okkar ágæta landi og í nágrannalöndum okkar, hafi menn almennt tamið sér aðrar hugmyndir, m.a. þær að um grundvallaratriði í samfélaginu og samfélagsgerðinni sé mikilvægt að hlustað sé á sjónarmið minni hlutans og reynt að komast að sameiginlegri niðurstöðu um það hvernig við skiljum grundvallaratriðin, af því að tilgangurinn með þeirri löggjafarsamkomu sem hér er er skapa leikreglur um það hvernig við ætlum að vera öll saman í einu félagi. Það félag köllum við samfélag. Til þess að við getum með farsælum hætti verið öll saman í einu félagi er mikilvægt að leitast við eftir fremsta megni að við höfum einhvern sameiginlegan skilning á grundvallaratriðum í samfélaginu. Mér hefur ekki fundist góður bragur að því að hér væru gefnar út yfirlýsingar um að einstakir hv. þingmenn, nafngreindir meira að segja, byggju með Stalín innra með sér, þó að þeir hafi haft hér önnur sjónarmið um hvernig skilgreina eigi vatn í lögum landsins en aðrir þingmenn. Ég held að við ættum að láta samjöfnuð við slíkar persónur og ýmis öfgasjónarmið eiga sig. Ég held að það séu einfaldlega málefnaleg sjónarmið af hálfu stjórnarandstöðunnar að hin jákvæða skilgreining á eignarrétti á vatni, þ.e. skilgreiningin um að landeigendur eigi nýtingarréttinn, hafi verið farsæl um 83 ára skeið og það sé sjónarmið sem hafi talsvert til síns máls. Enda held ég að menn séu almennt nokkuð sammála um að staðið hafi verið af geysilegri framsýni að lagasetningunni um vatnið árið 1923 og í raun og veru ótrúlegt að löggjöf sem sett var í nánast torfkofasamfélagi skuli hafa haldið í gegnum allar þær gríðarlegu samfélagsbreytingar og dugað til að skera úr um í flóknum hagsmunamálum sem varða mikil verðmæti, eins og t.d. í orkuvinnslu og aðgangi að vatni og öðru slíku. Þó að það sé almennt rétt að notuð sé neikvæð skilgreining á eignarrétti þá hygg ég að það blandist engum hugur um að vatn er auðvitað ákaflega sérstakt fyrirbæri og ýmis málefnaleg rök sem hníga að því að að skilgreina beri það með öðrum hætti í lögum en aðrar eigur manna, m.a. vegna þess að það getur einfaldlega runnið af landareignum manna og raunar gufað upp, og vegna þess hversu ríkur þáttur það er af lífi á jörðinni. Ég held að meiri hlutanum hafi enn ekki auðnast að benda á neinar ríkar ástæður sem geti legið til þess að breyta úr þessari jákvæðu skilgreiningu, sem í rúm 83 ár hefur verið góð samstaða um í íslensku samfélagi, og yfir í þessa skilgreiningu. Virðulegi forseti. Ég lofa því að ég ætla ekki að halda hér uppi neinu málþófi og verð, eins og ég segi, að geyma meginmál míns erindis til annars tækifæris þegar hægt er að ræða það við hæstv. ráðherra. Ég held að farsælast væri að menn kæmust að niðurstöðu um að fjalla um vatnatilskipunina og vatnalögin á sama tíma í þinginu þannig að við höfum þar bæði málin undir og menn reyni til þrautar að ná sameiginlegum skilningi á því hvernig við ætlum að skilgreina vatn í lögum. Auðvitað er það síðan á endanum réttur meiri hlutans ef hann telur að mikið liggi við og útilokað sé að ná samstöðu um málið. Þá hefur hann ákveðinn neyðarrétt til að ljúka málinu og koma því í gegn. Ég tel, virðulegur forseti, eftir að hafa setið í iðnaðarnefnd Alþingis, að þar sé sannarlega ekki fullreynt. Ég held að það hafi komið fram í umræðunum í dag, m.a. hjá hv. þm. Einari Oddi Kristjánssyni, að þegar hv. nefndarmenn í iðnaðarnefnd Alþingis átta sig ekki á hvað um er deilt þá sé kannski tilefni til að menn reyni að skilja hverjir aðra. Ég hygg að við getum verið sammála um það, hv. alþingismenn, að almennt gildi það um þingmenn að þeir geti nokkuð vel gert grein fyrir máli sínu og sett fram sjónarmið sín. Ef við hlustum eftir því sem hinir hafa að segja þá ættum við að geta náð einhverri niðurstöðu. Þetta eru í meginatriðum þau áhyggjuefni, virðulegur forseti, sem ég get miðlað og lúta í raun langmest að störfum þingsins. Ég held að full ástæða sé til að hafa áhyggjur af störfum þingsins þegar svo er komið. Ég hvet til þess, virðulegur forseti, að háttvirtum alþingismönnum sé sýnd sú virðing að þessum aukafundi verði hætt í ljósi þess að hæstv. iðnaðarráðherra er ekki unnt að vera viðstaddur. Við eigum í raun ekki kost á því að ræða málið efnislega við hæstv. ráðherra. Ég tel að það færi langsamlega best á því. Ég fæ með engu móti séð hvaða nauðsyn rekur menn áfram í þessum leiðangri. Enginn hv. þingmaður, mér vitanlega, hefur getað bent á eitt tilefni þess að nauðsynlegt sé að skýra með öðrum og breyttum hætti eignarheimildir á vatni. Ekkert það ágreiningsmál hafa menn getað nefnt fyrir dómstólum, engin þau þrætumál milli landeigenda og raunar ekkert ósætti á síðustu 83 árum sem við höfum verið að reka saman samfélag sem kallar á að menn breyti þessari skilgreiningu. Ég játa, virðulegi forseti, að ég aðhyllist þá sýn á störf þessarar samkomu að hún eigi ekki að ráðast í lagasetningu, eða löggleði sem stundum er kölluð, á sviðum þar sem ekki er þörf á. Þar sem þörfin er ekki fyrir hendi er ekki ástæða fyrir þingið til að hlutast til um mál. Þá mundi þingið ekki gegna því landsföðurlega hlutverki sem það á að gegna, að leiða samfélagið og setja niður deilur í samfélaginu, heldur skapar það vanda, líkt og það hefur núna gert, með því að taka upp málefni sem fullkominn friður hefur ríkt um áratugum saman í íslensku samfélagi. Í óþreyju sinni eftir því að fá að setja lög og kveða á um breytingar gengur Alþingi fram fyrir skjöldu og segir í sundur friðinn um mikilvægt málasvið. Málið kemst í uppnám og ég hef enn engin tilefni heyrt til þess að ráðast í slíkar breytingar þótt ég ætli á engan hátt að gera lítið úr þeim sjónarmiðum að heppilegra væri að hafa neikvæðan eignarrétt á vatni. Ég hugsa að út frá lögfræðilegum sjónarmiðum hafi ýmsir lögmenn sem því hafa haldið fram haft talsvert til síns máls. En það er einu sinni þannig, virðulegi forseti, að vatn er annað og meira heldur en lögfræði. Vatn er einfaldlega undirstaða lífs okkar, bæði í þessum sal og samfélaginu. Þess vegna eru auðvitað uppi margvísleg sjónarmið í málinu sem fólk hefur sett fram og fólk varðar um. Við eigum öll ansi mikið tilkall til þess með hvaða hætti þetta atriði er skilið. Ég sé hins vegar að hv. þm. Pétur H. Blöndal er að verða óþreyjufullur eftir því að fá að eiga orðaskipti við mig. Hann hefur kvartað undan því fyrr í umræðunni að honum hafi ekki gefist kostur á að fara í andsvör við menn vegna þess að þeir hafi verið svo málglaðir. Ég vil sannarlega gera mitt, virðulegi forseti, til að umræðan geti hér eftir sem hingað til verið málefnaleg og gefið færi á skoðanaskiptum. Ég ætla þess vegna að láta lokið umfjöllun minni um frumvarpið, sem auðvitað er þeim annmörkum háð að ég hef ekki getað rætt við hæstv. iðnaðar- og viðskiptaráðherra og farið yfir málið sem veldur svo miklum deilum í þinginu. Ég árétta þá hvatningu mína til forseta Alþingis að þingmönnum sé sýnd sú virðing að þessum fundi verði hætt og skotið á fundi hvenær sem vera skal aftur þegar hæstv. iðnaðarráðherra getur verið til andsvara.

Frú forseti. Við ræðum um vatnalög, stjórnarfrumvarp, mál 268 en við ræðum líka nefndarálit á þskj. 281. Við ræðum hér um tillögur meiri og minni hluta og það er aðalatriði þessarar umræðu. Þess vegna hnaut ég um það sem hv. þingmaður sagði. Hann krafðist þess að hæstv. ráðherra væri viðstödd umræðuna. Málið er ekki lengur á forræði ráðherra. Hann flutti framsöguræðu um málið við 1. umr. og þá gátu menn spurt hana allra spurninga. Nú er málið á forræði nefndarinnar, hún flytur meirihluta- og minnihlutaálit og ég vil ekki gera svo lítið úr þeim þingmönnum sem undirrita það nefndarálit að þeir séu ekki menn til að svara fyrir það. Mér finnst hv. þingmaður gera of lítið úr löggjafarsamkundunni og gera of mikið úr framkvæmdarvaldinu með því að kalla ráðherra til ábyrgðar og svara í þessu máli, sem er komið úr höndum hæstv. ráðherra í hendur Alþingis. Svo vil ég gera athugasemd við það sem hv. þingmaður kallar aukafund Alþingis. Ég veit ekki betur en þessi fundur sé venjulega boðaður, venjulegur fundur á föstudegi. Mér finnst sjálfsagt að ræða þetta mál í hörgul. Hv. þingmaður sagði að stjórnarmeirihlutinn ætti að hlusta á málefnaleg rök stjórnarandstæðinga. Ég er hjartanlega sammála því en til þess þarf maður að vita hvenær ræður eru búnar. Maður þarf að vita hvenær maður á að koma inn í umræðuna. Ég bað um andsvar í von um að ræðu þingmanns lyki innan fimm tíma. Ég vissi ekki hvort henni mundi ljúka eftir fimm tíma eða fimm mínútur. Henni lauk eftir rúman hálftíma. En ég skora á hv. þingmenn sem tala á eftir að tilkynna í byrjun ræðunnar hve lengi þeir muni tala svo hægt sé fara í málefnalega umræðu.

Virðulegur forseti. Ég vil gjarnan vitna um að hv. þm. Pétur H. Blöndal er gjarnan viðstaddur umræður og tekur virkan þátt í umræðum. Það er virðingarvert og sérstaklega þegar stjórnarþingmaður á í hlut. Ég tek skýrt fram að ég ber fulla virðingu fyrir nefndarmönnum iðnaðarnefndar, ekki síst hv. formanni iðnaðarnefndar. Í máli mínu vildi ég ekki á nokkurn hátt halla á þá. Ég taldi nauðsynlegt að ræða við ráðherrann, handhafa framkvæmdarvaldsins eins og hv. þingmaður bendir réttilega á, um tilefni málatilbúnaðarins. Það eru einfaldlega spurningar sem ég tel ekki hægt að ætlast til af formanni iðnaðarnefndar Alþingis að hann svari. Málið er ekki undan hans rótum runnið og ég tel að hann geti ekki staðið skil á tilefnum þess að það er flutt. Af þeim ástæðum taldi ég að eiga þyrfti orðastað við hæstv. iðnaðar- og viðskiptaráðherra um málið. Ég vona að hv. þingmaður sé ekki ósammála mér um að þingmenn eiga kröfu til að ráðherrar í þeim málaflokkum sem undir eru á hverjum tíma séu viðstaddir mál manna, óski þeir þess og sérstaklega ef um það standa miklar deilur. Ég árétta að það var ekki meining mín að gera lítið úr nefndarmönnum iðnaðarnefndar þótt ekki verði fram hjá því horft að ráðherra í málaflokknum mun hafa mikið um þá afgreiðslu að segja sem málið fær í þinginu. Hann situr jafnframt í þingflokki annars stjórnarflokkanna og þeir hafa, eins og hv. þm. Pétur H. Blöndal veit, talsvert um málalyktir að segja. Í því felst ekki virðingarleysi fyrir þinginu heldur þvert á móti, hv. þingmaður.

Frú forseti. Við erum að ræða nefndarálit meiri hlutans, sem undirritað er af hv. þm. Birki J. Jónssyni, Kjartani Ólafssyni, Einari Oddi Kristjánssyni, Sigurði Kára Kristjánssyni og Gunnari Örlygssyni. Við ræðum jafnframt nefndarálit minni hlutans sem undirritað er af hv. þm. Jóhanni Ársælssyni og Helga Hjörvar. Ég tel að þessir menn hafi unnið ágætis starf. Ég vona það a.m.k. En hafi þeir ekki gert það ber að gera athugasemd við það, að þeir hafi ekki hlustað á sjónarmið gesta, ekki boðað menn til fundar og hafi ekki kynnt sér málið í hörgul. Við erum að fjalla um þessi nefndarálit í dag. 1. umr. um málið með ráðherra er lokið. Þá var hægt að spyrja hana um þau sjónarmið sem fram komu. Síðan tekur nefndin við og í ljós kemur að meiri hluti nefndarinnar leggur til að frumvarpið verði samþykkt með ákveðnum breytingum. Við erum að ræða um það í dag. Hafi menn efasemdir um að hv. þingmenn í iðnaðarnefnd séu óháðir og geti ekki unnið sjálfstætt þá eiga þeir að spyrja viðkomandi þingmenn. Þeir ættu að spyrja þá: Eruð þið háðir ráðherranum? Getið þið ekki tekið sjálfstæðar ákvarðanir? En menn eiga ekki að kalla ráðherra upp á dekk og spyrja hana um álit nefndarinnar. Með því er gert lítið úr iðnaðarnefnd. Ég bið hv. þingmann að sýna nefndarstarfinu þá virðingu að ræða um þetta frumvarp við nefndarmenn, um þessi nefndarálit sem komu frá henni. Ég treysti því að hún hafi hlustað á alla gesti og tekið málefnalega afstöðu í málinu. Ég treysti því að þessi nefndarálit séu rétt unnin og breytingartillögurnar séu að bestra manna yfirsýn, líka sú tillaga sem lögð er til um að vísa málinu frá. Mér finnst hún eiga rétt á sér líka. Við eigum að skoða hana og ganga til atkvæða um tillögurnar sem allra fyrst.

Virðulegur forseti. Hv. þingmaður virðist telja að ég geri lítið úr þingmönnum eða iðnaðarnefnd. Ég get bara áréttað fyrri orð mín um að svo er alls ekki. Enda farið lofsamlegum orðum um nefndina í ræðu minni. Hv. þingmaður veit að ráðherrarnir mæta ekki fyrir nefndir. Þegar fjallað er um mál í nefnd, eins og ég hef gert, koma fram margvíslegar upplýsingar, sjónarmið og atriði, m.a. við þá málefnalegu umfjöllun sem hv. formaður iðnaðarnefndar hefur staðið fyrir um þetta mál. Það hefur gert að verkum að ég hef ýmislegt við hæstv. iðnaðarráðherra að ræða sem ég hafði ekki við 1. umr. málsins. Ég held að hv. þingmaður viti að það er ekki annað en sanngjarnt að ég geri kröfu til að ráðherrann sé viðstaddur umræðu um jafnumdeilt mál. Andsvör hv. þingmanns afhjúpa það sem ég hef spurt um, þ.e. að enginn maður á Íslandi veit af hverju ríkisstjórnin ákvað að hleypa upp þinghaldinu og gera ágreining um grundvallarmál eins og vatnið. Enginn hefur getað bent á annað en að sú löggjöf sem í gildi er hafi, með skilgreiningu sinni á eignarhaldi, þjónað góðum tilgangi í 83 ár og reynst farsæl við að skera úr deilumálum manna. Þess vegna virðist mér sem algerlega tilefnislaust hafi friðurinn verið rofinn um þetta atriði. Mér finnst það benda til þess, virðulegur forseti, að þingið og stjórnarmeirihlutinn sé á rangri leið. Lái mér hver sem vill.

Hæstv. forseti. Hér hefur komið fram að þingmenn vilja að hæstv. iðnaðarráðherra sé viðstaddur þessa umræðu. Nú hef ég heyrt að hæstv. iðnaðarráðherra sé fjarri af persónulegum ástæðum sem ég vil sýna fulla virðingu. Svo getur verið og ég er alls ekki að gagnrýna fjarveru hennar af þeim sökum en ég gagnrýni stjórn þingsins fyrir að halda þá þessum fundi áfram og taka ekki tillit til slíkra aðstæðna og þeirra óska sem komið hafa fram frá stjórnarandstöðunni um að við héldum okkur við þá dagskrá sem boðuð hafði verið í upphafi þings. Samkvæmt áætlun þingsins var ekki gert ráð fyrir fundi þingsins í dag. Það er í sjálfu sér mjög fróðlegt að verja matartímanum í að hlýða á fyrirlestra frá hv. þm. Pétri H. Blöndal um þingsköp og störf þingsins, það er alltaf gaman að sækja kennslustundir hjá honum um þau efni. En ég vil beina spurningu til hæstv. forseta: Hverju sætir það að ekki er gefið hádegishlé á þessum fundi eins og venja er til? Það er boðað til þessa fundar í dag eins og um sé að ræða venjulegan hefðbundinn þingdag og þá tíðkast að gera hlé á störfum þingsins milli kl. eitt og hálftvö og ég spyr: Hvenær stendur til að gefa hádegishlé á þessum fundi?

Forseti vill geta þess að hv. 5. þm. Reykv. n., Helgi Hjörvar, hefur nýlokið ræðu sinni og andsvörin hafa staðið til kl. 13.14. Forseti mun nú gera matarhlé í hálftíma.

Virðulegi forseti. Hér hefur átt sér stað athyglisverð umræða um frumvarp hæstv. iðnaðarráðherra til vatnalaga. Ég vil í upphafi máls míns taka undir með þeim sem hafa gagnrýnt það að við séum kölluð til þessa aukafundar um þetta mikilvæga mál sem mér finnst brýnt og fagna því í raun að við fáum svo gott tækifæri til að ræða. En að við séum kölluð til þessa fundar án þess að hæstv. iðnaðarráðherra sé á staðnum og líka að það hafi verið vitað með góðum fyrirvara að hæstv. iðnaðarráðherra yrði ekki hér í húsi við umræðuna, það þykir mér miður vegna þess að ég hefði viljað eiga samtal við hæstv. iðnaðarráðherra um þessi mál þar sem frumvarpið er frá henni komið og einnig vegna þess að það eru fjölmörg álitaefni sem ég hefði viljað heyra svör hennar við og skýringar hennar á því stóra máli sem nú er til umræðu. Hv. þingmenn hafa í góðum ræðum að undanförnu flutt mál sitt vel og mál okkar stjórnarandstöðunnar í þessu stóra grundvallarmáli snýst um eignarhald á vatni. Vatn er ekki einhver venjulegur hlutur heldur er vatn grundvöllur lífs. Mikilvægi vatns fyrir heimsbyggðina hefur komið skýrt fram í umræðum á alþjóðavettvangi. Einnig hefur komið fram á alþjóðavettvangi, og það tel ég allra mikilvægast á því sviði, að vatn hefur frá árinu 2002 verið skilgreint sem grundvallarmannréttindi. Það eitt og sér tel ég vera þess eðlis að þetta mál mun þurfa meiri og betri umfjöllun en hæstv. ríkisstjórn vill leyfa málinu að fá. Mér þykir miður að hv. þingmenn stjórnarliðsins séu ekki í salnum fyrir utan hv. þm. Birki J. Jónsson, sem ég fagna að sé hér og hefur reyndar setið undir umræðunni. Ég sakna hins vegar að aðrir þingmenn séu ekki í salnum til að hlýða á umræðuna vegna þess að ég tel afstöðu þeirra til málsins illa ígrundaða. Ég tel að áður en þessir hv. þingmenn stjórnarliðsins fara að greiða atkvæði um þetta mikilvæga mál sýni þeir okkur, sem höfum og munum tala í málinu, þá virðingu að hlýða á mál okkar. En þessir hv. þingmenn hafa þess í stað kappkostað að koma upp í umræðum um störf þingsins og líka um fundarstjórn forseta til halda því fram að við værum í málþófi og værum að níðast á þinginu, þ.e. við stjórnarandstaðan vegna þess að við ræddum þetta mál svo ítarlega sem raun ber vitni. Þessu vil ég hafna alfarið vegna þess að ég hef setið hér og hlýtt á alla þessa umræðu sem hefur að öllu leyti verið efnisleg hjá þeim sem um málið hafa fjallað. Því vil ég hafna þessum aðdróttunum og mér þykir það leitt að menn skuli kalla ítarlega umræðu málþóf eða níðslu á meiri hluta þingsins, ég hafna því algerlega. Virðulegi forseti. Ég vil líka í upphafi máls míns gagnrýna það hvernig þetta mál hefur verið unnið í þinginu. Málið hefur verið umdeilt frá upphafi. Þetta er ekki í fyrsta skipti sem það er lagt fram, það hefur verið umdeilt frá upphafi og ekki bara innan þessara veggja heldur hafa fjölmargir hópar í samfélaginu gagnrýnt málið harðlega. Fjölmörg samtök og stofnanir hafa gagnrýnt málið harðlega og hafa einnig gagnrýnt vinnubrögðin og það hversu þröngur hópur kom að samningu frumvarpsins. Mér þykir þessi gagnrýni réttmæt vegna þess að þegar um svona lagasetningu er að ræða verður að kalla fleiri til en þá sem hafa hugsanlega beinna hagsmuna að gæta, þ.e. varðandi eignarhaldið sem er stærsta málið og stærsta ágreiningsefnið í frumvarpinu. Mikið hefur verið rætt um vatnalögin frá 1923. Mér þykir rétt að hér komi fram að þegar þau lög voru í vinnslu var sett á laggirnar sér þingnefnd á Alþingi til að öll sjónarmið kæmust að í þeirri umræðu og sú umræða tók ein sex ár. Svo viðamikið var málið. Þegar ég blaða í umfjöllun frá þeim tíma má glögglega sjá að mjög mikið af þeirri umræðu á vel við í dag vegna þess að gildi vatnsins var auðvitað það sama á þeim tíma og fjölmargir áttuðu sig á gildi vatnsins og mikilvægi þess vegna þess að það er, eins og ég hef komið inn á, undirstaða alls lífs. Virðulegi forseti. Vatn er undirstaða alls lífs og mun ég koma ítarlega inn á það á eftir. Fjölmargir hafa bent á það og þannig er fjallað um vatn t.d. innan Sameinuðu þjóðanna. Vil ég í upphafi til gamans benda á að vísindin gera sér grein fyrir því vegna þess að ekki er t.d. farið að leita að lífi á öðrum plánetum nema vitað sé að þar sé mögulega vatn að finna. Því þykir mér gaman að taka hér upp frétt sem ég fann á mbl.is þar sem fram kemur að vísindamenn hafi fundið vísbendingar um fljótandi vatn á tungli Satúrnusar og þar af leiðandi leiddar að því líkur að þetta kunni að þýða að líf leynist á tunglinu. Í fréttinni kemur fram að vísindamenn segja að þetta þýði að bæta eigi Enkeladusi, sem er þetta ágæta tungl við Satúrnus, á lista yfir þá fáu staði sem vitað er um í sólkerfinu utan jarðarinnar þar sem hugsanlega sé að finna líf. Ég vildi koma inn á þetta til að undirstrika þessa umræðu um mikilvægi vatnsins fyrir lífið. Virðulegi forseti. Það sem ég hef verið að reyna að átta mig á í máli þeirra þingmanna stjórnarliðsins sem hér hafa talað í málinu, sem eru ekki margir en það eru hv. framsögumaður Birkir Jón Jónsson og hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson, er hvers vegna hæstv. iðnaðarráðherra sem leggur málið fram liggur svona óskaplega á að koma málinu í gegn að hún er tilbúin að beita sér þannig innan þingsins að settir eru á fundir eftir fundi til að hraða málinu. Ég hef ekki náð utan um hvað það er nákvæmlega sem veldur því að hæstv. ríkisstjórn þurfi að beita svo miklu afli við að koma málinu í gegn. Það sem ég vil líka nefna í þessu sambandi, af því að ég var að tala um vinnubrögð þingsins áðan, að fjölmargir umsagnir bárust hv. iðnaðarnefnd eins og hv. þm. Birkir Jón Jónsson veit, enda kinkar hann hér kolli. Í öllum þeim umsögnum voru sett fram afar góð rök með eða móti ákveðnum ákvæðum í frumvarpinu. En það sem aðallega var gagnrýnt var að nú ætti að lögfesta eignarhald á vatni. Við höfum í nefndinni mætt á fund eftir fund til að ræða þessi mál og ekki síst þykir mér það miður að við höfum verið að kalla til gesti héðan og hvaðan úr samfélaginu, frá hinum ýmsu samtökum og stofnunum, kallað til gesti sem hafa unnið mjög ítarlegar, góðar og vel rökstuddar umsagnir um málið en síðan hafi ekki verið tekið tillit til þeirra í niðurstöðu nefndarinnar að neinu marki. Þessi vinna nefndarinnar sem hér hefur verið haldið fram af stjórnarliðum að hafi verið unnin og málin útrædd þar er að miklu leyti einungis sýndarmennska. Þetta veit ég vegna þess að ég var viðstödd þá vinnu sem nefndarmaður í iðnaðarnefnd. Þykir mér það miður gagnvart þeim aðilum sem við fengum til að vinna fyrir okkur ítarlegar umsagnir og koma með athugasemdir við frumvarpið að það hafi nánast verið gert til málamynda. Vegna þess að augljóst var frá upphafi að ekki átti að hlýða eða taka tillit til þeirra athugasemda við áframhald á vinnslu málsins. Það sjáum við á þeim örfáu breytingartillögum sem komu frá meiri hluta iðnaðarnefndar. Þetta þykir mér miður vegna þess að við getum ekki aftur og aftur í málinu verið að kalla fólk til og síðan er ekki tekið tillit til þeirra athugasemda. Þá fer slík vinna að missa marks að mínu viti. Það tel ég afar slæmt varðandi framtíðarvinnu innan nefnda ef svo verður. Virðulegi forseti. Það sem mér þykir mikilvægt í málinu, svo ég haldi áfram að ræða vinnubrögðin, er að þegar svo stórt mál er á ferðinni verði litið heildstætt á allt umhverfið. Fram hefur komið, m.a. í góðri ræðu hv. þm. Jóhanns Ársælssonar, að í vinnslu er lögleiðing á vatnatilskipun Evrópusambandsins. Sömuleiðis kom fram í máli hans að líta þyrfti einnig til vatnsverndar og sömuleiðis til lagasetningar um jarðrænar auðlindir. Þetta, virðulegi forseti, tel ég afar mikilvægt og þessu hafa hv. þingmenn í stjórnarmeirihlutanum ákveðið að líta fram hjá og líta ekki heildstætt á málin. Ég tel það ekki vera gott. Bent hefur verið á í umsögnum og einnig í heimsóknum innan nefndarinnar að affarasælast hefði verið að taka þessi mál til heildstæðrar skoðunar vegna þess að einnig hafa komið fram góð rök fyrir því í nokkrum umsögnum, sem ég mun fara yfir á eftir, að frumvarpið sé ekki þess eðlis eins og heiti þess þ.e. frumvarp til vatnalaga, gefur til kynna, það sé ekki þess eðlis að þetta séu heildarlög heldur taki þetta eingöngu til nýtingarþáttar en ekki til verndunar og almannaréttar eins og vel hefur verið rökstutt í umsögnum. Þess vegna tel ég sjálfsagt og eðlilegt að þessi mál hefðu verið tekin til umfjöllunar samtímis og litið hefði verið yfir öll málin heildstætt, því ef það verður ekki gert þarf hæstv. ríkisstjórn að láta breyta heiti frumvarpsins. Virðulegi forseti. Ég hef verið að kalla eftir því, ég gerði það í andsvari við hv. þm. Birki Jón Jónsson fyrr í vikunni, að menn skýri hvað liggur á, hvers vegna það liggur svo á að gera þessa breytingu, þ.e. að breyta lagatextanum þannig að lögfestur sé eignarréttur á vatni. Eða eins og segir, virðulegur forseti, í frumvarpstextanum í 1. gr., með leyfi forseta: „Markmið laga þessara er skýrt eignarhald á vatni.“ Í 2. gr., með leyfi forseta, stendur: „Lög þessi taka til alls rennandi eða kyrrstæðs vatns á yfirborði jarðar og neðan jarðar, í föstu, fljótandi eða loftkenndu formi, að svo miklu leyti sem önnur lög gilda ekki hér um.“ Síðan segir, virðulegi forseti, í 4. gr. þessa frumvarps: „Fasteign hverri, þar með talið þjóðlendu, fylgir eignarréttur að því vatni sem á henni eða undir henni er eða um hana rennur.“ Þetta, virðulegur forseti, er að mínu mati grundvallarbreyting og ekki bara mínu mati heldur okkar í stjórnarandstöðunni, grundvallarbreyting á lögum um vatn, þ.e. vatnalögum. Þarna er það skýrt skilgreint og það segir líka, eins og ég tók fram áðan, að það er skýrt markmið þessara laga að skýra eignarhald á vatni. Það á að skýra eignarhaldið í þá átt að séreign landeigenda á vatni verði lögfest. Í ljósi þess að hér er um að ræða svo viðamikla grundvallarbreytingu á því hvernig við nálgumst málið í lögum, þ.e. þessa skilgreiningu, tel ég að þetta mál hefði þurft að skoðast í miklu betra samhengi en gert hefur verið. Í því ljósi langar mig að grípa hér aðeins niður í nefndarálit minni hlutans um þessi mál sem snúa að því hvernig þetta mál er unnið. Þar segir, með leyfi forseta: „Þróun lagasetningar á þessu sviði er því augljós. Þau mörgu og víðtæku ákvæði um vatn og rétt almennings og einstaklinga til að nýta það, sem fram að þessu hafa flest verið í hinum mikla lagabálki frá 1923, verða í nokkrum lagabálkum. Alþingi er sá mikli vandi á höndum að sjá til þess að þessi þróun geti orðið án þess að vandræði skapist. Það verður best tryggt með því að heildarendurskoðun vatnalaga fari saman við setningu allra þeirra laga sem eiga að taka við hlutverki þeirra. Um þetta ættu ekki að þurfa að vera deilur.“ Áfram segir, með leyfi forseta: „En ríkisstjórnarflokkarnir ætla sér ekki að standa þannig að málum. Alþingi er nú ætlað að ljúka umfjöllun um vatnalagafrumvarpið eitt og sér og fella vatnalögin úr gildi með samþykkt þess. Sú umfjöllun er þar með slitin úr tengslum við aðra lagasetningu sem afnám vatnalaga frá 1923 kallar á. Það á við um áðurnefnt frumvarp til laga um rannsóknir og nýtingu á jarðrænum auðlindum sem ekki hefur komið fram á þessu þingi, eins og áður segir, og það á einnig við um boðað frumvarp á grunni vatnatilskipunar Evrópusambandsins. Lokaniðurstaða þessara mála fæst svo ekki fyrr en pólitísk sátt er fundin um það hvernig ráðstafa beri auðlindum í þjóðareign, hvort og hvernig þeim verði fundinn staður í stjórnarskránni og hvernig valið verði milli þeirra sem sækjast eftir nýtingu þeirra. Minni hlutinn telur þess vegna að Alþingi eigi að taka sér nauðsynlegan tíma til að skoða þessi mál í heild og að ekki eigi að fella hinn mikla bálk vatnalaga úr gildi fyrr en öruggt er að önnur lög geti tekið við hlutverki hans.“ Virðulegi forseti. Þarna kemur þetta skýrt fram í nefndaráliti minni hlutans og ég, virðulegi forseti, verð að segja að ég átta mig ekki alveg á á hvaða ferðalagi hæstv. ríkisstjórn er og meiri hlutinn hér á þingi með því að fara svona í málin. Eins og fram kom hér fyrr í dag, eins og hv. þm. Össur Skarphéðinsson kom inn á, er nú komin upp nokkuð ný staða í málinu vegna þess að nú loksins hafa Ísland, Noregur og Liechtenstein náð samkomulagi um innleiðingu vatnatilskipunarinnar, þ.e. hvernig það mál skuli framkvæmt. Það þykir mér, virðulegi forseti, einnig vera þess eðlis að við gætum beðið með að ljúka þessu máli þar til það frumvarp sem vatnatilskipun Evrópusambandsins mun geta af sér hér á landi liggur fyrir. Virðulegi forseti. Hvað varðar hraðann í þessu máli langar mig til að grípa aðeins niður í nefndarálit minni hlutans aftur. Þar segir, með leyfi forseta: „Það er hins vegar ljóst að margs konar breytingar á lagaumhverfi og stjórnsýslu kalla á endurskoðun þeirra í náinni framtíð. Þó kom mjög skýrt fram á fundum nefndarinnar með umsagnaraðilum og sérfræðingum að ekki væru uppi sérstök vandamál sem gerðu það að verkum að hraða þyrfti endurskoðun laganna. Þvert á móti töldu margir sem á fund nefndarinnar komu að best væri að fara sér hægt í málinu en vanda þeim mun betur til verka.“ Á þetta hlýddi meiri hluti nefndarinnar ekki og því erum við í þeirri stöðu sem við erum í í dag, að standa hér í deilum um þetta mál. Virðulegi forseti. Það er að mínu mati alveg skýrt að hér er verið að gera grundvallarbreytingu á skilgreiningunni á eignarhaldi á vatni. Fram að þessu hefur það verið alveg skýrt að um hefur verið að ræða nýtingarrétt á vatni á jörðum sem vatn rennur um. En með þessu frumvarpi á að lögfesta eignarhald á vatninu sjálfu, sem er að mínu viti galin hugmynd ef menn hugleiða það hvernig, ef þeir horfa inn í framtíðina, þetta á að fara fram. Eðli vatns er slíkt að það er ekki hægt og sömuleiðis mikilvægi þess fyrir jarðarkringluna og íbúa hennar.

Hvað segja lögfræðingar?

Virðulegur forseti. Hv. þm. Birkir Jón Jónsson grípur hér fram í og spyr mig hvað lögfræðingar segi um þetta mál. Ég vil á móti spyrja hv. þingmann hvers vegna ekki er hlustað á þá sem segja að við eigum að taka okkur lengri tíma í að skoða þessa hluti, að við eigum að skoða hugsanleg áhrif til framtíðar. Vatn er uppspretta lífs og hefur verið skilgreint sem grundvallarmannréttindi af Sameinuðu þjóðunum, sem við erum aðilar að. Það er gert vegna þess að heimsbyggðin hefur ekki öll aðgang að vatni. Víða í heiminum er að verða skortur á vatni og við getum ekki lokað augunum fyrir því að við erum hluti af þessari heild. Vatninu rignir ekki bara niður hér á landi heldur víða annars staðar og við erum rík af vatni hér og því er þeim mun mikilvægara að fara að öllu með gát í þessum efnum. Virðulegi forseti. Ég hef reifað það hér að við teljum að þetta mál eigi að koma til umræðu innan stjórnarskrárnefndar, eigi að vera hluti af grundvallarmannréttindum og fjalla eigi um það í stjórnarskrá. Í framhaldi af því vil ég benda á prýðilega ritstjórnargrein sem birt var í Morgunblaðinu þann 1. nóvember sl. Ástæða þess að þessi ritstjórnargrein er birt er sú að fjölmargir aðilar, Hjálparstarf kirkjunnar og fleiri, bundust samtökum undir yfirskriftinni Vatn fyrir alla og héldu merkilega ráðstefnu þar að lútandi. Af þessari góðu ritstjórnargrein Morgunblaðsins, sem margir vilja meina að sé málgagn hægri manna hér í landi eða sjálfstæðismanna, er alveg ljóst að þar á bæ líta menn öðrum augum á málin en gert er hér. Mig langar að lesa þessa ritstjórnargrein fyrir hv. þm. Birki Jón Jónsson vegna þess að ég tel að hún eigi mikið erindi inn í þessa umræðu. Þar segir, með leyfi forseta: „Það kann að virðast lítil þörf fyrir því að ræða sérstaklega um aðgang að vatni á Íslandi. Staðreyndin er hins vegar sú að um þriðjungur mannkyns býr um þessar mundir við vatnsskort og nýtur því samkvæmt skilgreiningu ekki grundvallarmannréttinda. Um helgina var haldin ráðstefna undir yfirskriftinni Vatn fyrir alla.“ - Ég vil, virðulegi forseti, taka fram að þessi ritstjórnargrein er skrifuð 1. nóvember og ráðstefnan var 29. október sl. - „Samhliða ráðstefnunni gáfu samtökin BSRB, Landvernd, Náttúruverndarsamtök Íslands, Hjálparstarf kirkjunnar, Kennarasamband Íslands og SÍB út sameiginlega yfirlýsingu til að vekja athygli á mikilvægi vatns og sérstöðu. „Þótt enginn vatnsskortur sé á Íslandi þá er staðan önnur víðast hvar í heiminum,“ segir í yfirlýsingunni. „Gnótt vatns gefur því ekki tilefni til skeytingarleysis af okkar hálfu. Þvert á móti ber okkur að færa lagaumgjörð um vatn í þvílíkan búning að hún tryggi rétta forgangsröðun varðandi vatnsvernd og nýtingu og geti verið öðrum þjóðum til fyrirmyndar.“ Leggja samtökin til að sett verði í stjórnarskrá ákvæði um skyldur og réttindi stjórnvalda og almennings, sem taki til réttinda, verndunar og nýtingar vatns.“ Áfram segir í þessari ritstjórnargrein: „Sagði Nigel Dower, kennari í þróunarsiðfræði við Háskólann á Akureyri, á ráðstefnunni að aðgangurinn að vatni væri lykilatriði í réttinum til lífs. Rétturinn til vatns tæki til þess, sem þyrfti til að tryggja heilbrigt líf og mannlega reisn. Alþjóðaheilbrigðisstofnun Sameinuðu þjóðanna áætlaði árið 2002 að 1,7 milljarða manna skorti aðgang að hreinu vatni og um 2,3 milljarðar manna þjáðust af sjúkdómum, sem rekja mætti annars vegar til óhreins vatns og hins vegar hárrar verðlagningar á vatni. Seinna vandamálið hefur farið vaxandi, ekki síst vegna einkavæðingar á vatnsveitum í löndum á borð við Indland. Páll H. Hannesson, alþjóðafulltrúi BSRB, sagði í fyrirlestri sínum á ráðstefnunni um helgina að rannsóknir sýndu að reynslan af einkavæðingu vatns í þróunarlöndunum hefði yfirleitt verið slæm. Skort hefði á samkeppni og fyrirtæki hefðu ekki fjárfest eins mikið og búist hefði verið við í nývirkjum og viðhaldi auk þess sem verð á vatni hefði hækkað. Tvö ríki, Úrúgvæ og Holland, eru nú í þann mund að banna einkavæðingu vatns með lögum. Í báðum tilfellum er ekki aðeins kveðið á um að ekki megi einkavæða vatnsveitur, heldur einnig að ekki megi fela einkaaðilum rekstur vatnsbóla. Sameinuðu þjóðirnar hafa lýst 2005 til 2015 áratug alþjóðlegra aðgerða til að tryggja vatn til lífsviðurværis. Í ályktun allsherjarþings Sameinuðu þjóðanna frá 2004 er það markmið sett að fækka þeim um helming sem ekki hafa aðgang að eða efni á öruggu drykkjarvatni. Tilgangur einkavæðingar er fyrst og fremst að tryggja neytendum betri þjónustu og kjör með tilstuðlan samkeppni, ekki að færa einokun frá einni hendi yfir á aðra. En það hlýtur einnig að vera mikið álitamál hvort hægt sé að einkavæða auðlind á borð við vatn og má yfirfæra þá umræðu yfir á umræðuna um auðlindir hafsins og spyrja hvort ekki sé rétt að líta á vatn sem þjóðareign.“ Virðulegi forseti. Í lok þessarar ritstjórnargreinar segir, og þetta þykir mér afar áhugavert: „Nú stendur yfir nefndarstarf um endurskoðun stjórnarskrárinnar. Rétt er að við þá endurskoðun verði áskorunin, sem kemur fram í yfirlýsingu félagasamtakanna fyrir helgi um vatn fyrir alla, tekin til alvarlegrar skoðunar.“ Þar segir, og get ég tekið undir þá síðustu setningu í þessari ritstjórnargrein: „Þótt á Íslandi sé gnægð vatns verða Íslendingar að sýna að þeir kunni að umgangast þessa mikilvægu auðlind af virðingu og alúð.“ Þetta eru lokaorðin í ritstjórnargrein Morgunblaðsins frá þriðjudeginum 1. nóvember. Þessi ritstjórnargrein segir töluvert mikið um málið. Þarna er dregin fram staðan í heiminum og mikilvægi vatnsins og sú skoðun ritstjórnar Morgunblaðsins að við endurskoðun stjórnarskrárinnar beri að taka tillit til þessarar áskorunar um að vatn og vernd þess verði tekin inn í stjórnarskrána. Þetta þykir mér afar mikilvægt og mér þykir þetta mjög merkileg grein fyrir margra hluta sakir, sérstaklega í ljósi þess að oft og tíðum hafa ritstjórnargreinar Morgunblaðsins verið vilhallar ríkisstjórninni og sérstaklega sjálfstæðismönnum og í ljósi sögu blaðsins og tengsla þess við Sjálfstæðisflokkinn þykir mér þetta merkileg grein. Hún ýtir líka undir undrun mína á því hvers vegna mönnum liggur svona á, hvers vegna má ekki ræða hlutina í samhengi, þ.e. hvers vegna má ekki taka fyrir lög um jarðrænar auðlindir, stjórnarskrána og lög um vatnavernd og vatnatilskipun Evrópusambandsins. Það er klárlega samhengi þarna á milli auk þess, eins og dregið er fram í þessari ritstjórnargrein, sem það er alveg klárt að vatn hefur verið skilgreint sem grundvallarmannréttindi og aðgengi að því. Það hefur verið gert vegna þess að vatn er takmörkuð auðlind. Því þykir mér þetta undarlegur leiðangur sem hæstv. ríkisstjórn er í hér að ætla að fara að einkavæða vatnið með þessum hætti. Í þessari umræðu hafa okkur í stjórnarandstöðunni verið lögð orð í munn, sagt að við viljum fara út í einhverja þjóðnýtingu og annað slíkt. Ég vísa því á bug. Í nefndaráliti sem hér liggur fyrir og allir geta lesið kemur afstaða okkar skýrt fram. En til að taka af allan vafa um hvar við stöndum í þessu máli vil ég einnig lesa hér ágæta samþykkt frá þingflokki Samfylkingarinnar undir yfirskriftinni Vatn er sameiginleg auðlind. Virðulegi forseti, þar segir: „Skilgreining, eignarhald, nýting og varðveisla náttúruauðlinda eru meðal mikilvægustu viðfangsefna stjórnmálanna í dag. Vatn er ein mikilvægasta auðlind jarðar og því er það skoðun þingflokks Samfylkingarinnar að vatn eigi að skilgreina sem sameiginlega auðlind mannkyns.“ Sem sameiginlega auðlind mannkyns. Áfram segir: „Þingflokkurinn telur að rétt sé að endurskoða lög sem varða vatn, vernd þess og nýtingu með það að markmiði að staðfesta þjóðarforsjá vatnsauðlindarinnar, sem felur í sér ábyrgð samfélagsins á vatnsgæðum og sjálfbærri nýtingu vatns. Samfylkingin telur það heppilega meginreglu að landeigendur hafi nýtingarrétt til vatns, eins og gert er ráð fyrir í gildandi vatnalögum frá 1923 en lýsir sig andvíga því að einkaeignarréttur á vatni verði festur í lög eins og gert er í frumvarpi ríkisstjórnarinnar til nýrra vatnalaga. Ógerlegt er að spá fyrir um réttaráhrif breytingarinnar, en líklegt er að með samþykkt frumvarpsins yrði ríkið skaðabótaskylt gagnvart vatnseigendum ef Alþingi vildi síðar auka aftur almannarétt. Annars konar nýting vatns en nú er stunduð yrði eigendum í sjálfsvald sett án lagabreytinga, og grunnvatn í landinu yrði endanlega gert að einkaeign.“ Virðulegi forseti. Áfram segir: „Frumvarpið er í mótsögn við Evrópulöggjöf um vatn. Í rammatilskipun sambandsins um vatn segir m.a.: „Vatn er ekki eins og hver önnur verslunarvara heldur arfleifð sem ber að vernda, standa vörð um og fara með sem slíka.“ Þingflokkurinn bendir á að andi laganna frá 1923 var sá að bændum væri best treystandi til að varðveita landið og nytja með skynsamlegum hætti. Því var ákveðið að binda nýtingarréttinn við landeign í stað þess að vatnsföllin sjálf gengju kaupum og sölum. Þessi skipan hefur reynst allvel í rúma átta áratugi. Mikið kapphlaup er hafið um eignar- og nýtingarrétt á auðlindum og landeignir í sveitum færast í síauknum mæli úr höndum bændastéttar, sem nytjaði landið sér og sínum til lífsviðurværis, til einstakra fjárfesta. Við endurskoðun vatnalaga er eðlilegt að taka mið af þessum breytingum og skilyrða betur nýtingarréttinn. Iðnaðarráðherrann og ríkisstjórnin hafa hins vegar valið þá leið að afhenda landeigendum - gömlum og nýjum - óskorað eignarhald á sameiginlegum verðmætum þjóðarinnar. Vatnalagafrumvarp iðnaðarráðherra er nú komið úr nefnd til 2. umr. á Alþingi. Þingflokkurinn telur að ekki eigi að ljúka afgreiðslu þessa máls á þinginu nú, og hafa þingmenn flokksins í iðnaðarnefnd lagt til að því verði vísað frá. Auk þess sem að ofan greinir leggja þingmennirnir áherslu á að ekki sé ráðist í heildarendurskoðun vatnalaganna þar til fyrir liggja öll frumvörp að lögum sem eiga að taka við hlutverki þeirra. Hér er einkum átt við lög sem leyst geta af hólmi lögin um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu, en nýtt frumvarp á því sviði bíður álits nefndar sem iðnaðarráðherra hefur ekki enn skipað. Sú nefnd á að fjalla um framtíð þjóðarauðlinda og meðferð þeirra ásamt því hvernig valið verði milli þeirra sem sækjast eftir rannsóknar- og nýtingarleyfum til orku- og auðlindanýtingar. Einnig er nauðsynlegt að frumvarp um vatnsvernd liggi fyrir af hálfu umhverfisráðherra en því er ætlað að koma til móts við tilskipun Evrópusambandsins um nýtingu og meðferð vatns og mun efni þess augljóslega koma í stað mikilvægra ákvæða vatnalaga frá 1923.“ Einnig kemur fram, virðulegi forseti, að flokkurinn lýsir sig reiðubúinn til að taka þátt í að skapa pólitíska sátt um samræmda stefnu og stjórn á nýtingu náttúruauðlinda sem byggi þá á heildstæðum lagaramma um hlutverk og ábyrgð ríkisins á ráðstöfun og nýtingu þeirra. Liður í því er, eins og segir hér: „Liður í því er að vinna tillögu um hvernig ákvæðum um sameign auðlinda og þjóðarforsjá með auðlindum utan einkaeignarréttar verði best fyrir komið í stjórnarskrá Íslands.“ Virðulegi forseti. Það er augljóst hvar okkar áherslur liggja í þessum efnum. Við viljum vandaðri vinnubrögð og við viljum að málin séu skoðuð heildstætt. Einnig, eins og fram hefur komið, viljum við að fjallað verði um þetta í stjórnarskrárnefndinni sem nú er að störfum. Eins og fram kom í ritstjórnargrein Morgunblaðsins og einnig frá þeim samtökum sem stóðu að ráðstefnunni Vatn fyrir alla taka þeir aðilar undir þann málflutning að það verði skoðað í þeirri vinnu. Virðulegi forseti. Í tengslum við þessa umræðu um vatnatilskipun Evrópusambandsins fannst mér með hreinum ólíkindum að þann skamma tíma sem hæstv. iðnaðarráðherra gaf sér til að vera við umræðuna hér í dag skyldi hún ekki svara þeim spurningum sem fram komu um vatnatilskipun Evrópusambandsins og þá samninga sem nú hafa náðst milli Íslands, Noregs og Liechtensteins. Ég átta mig ekki á hvers vegna, þessi umræða hlýtur öll að fara saman. Ég vil skora á hv. þm. Birki Jón Jónsson - ég vona að hann sé að hlusta þó að hann sé ekki hér í salnum - að koma hér upp í eitt skipti fyrir öll og segja okkur hvað það er sem knýr á um svo hraða meðferð í þessu stóra máli og hvers vegna ekki er hlustað á þá fjölmörgu aðila sem hafa beðið um það og talið það skynsamlegast að þessi mál yrðu rædd saman og í samhengi. Mér finnst kominn tími á það í þessari umræðu að það komi hér fram í eitt skipti fyrir öll hvað það er sem knýr á. Hv. þm. Helgi Hjörvar fór ágætlega yfir það í ræðu sinni hér áðan að svo vitað sé knýr ekkert á. Engar deilur eru uppi, ekkert dómsmál í gangi eða nokkuð annað sem krefst þess að málið fari hér í gegn svo illa unnið og illa ígrundað sem raun ber vitni. Það er helst að manni detti í hug að það séu bara orðin einhvers konar trúarbrögð að færa allar auðlindir í einkaeign. Það kemur mér svo sem ekki á óvart með Sjálfstæðisflokkinn, hann er að mestu leyti samkvæmur sjálfum sér í þessu frumvarpi. Í því birtist nefnilega tiltölulega öfgafull hægri stefna og frjálshyggjustefna, þ.e. að það eigi að reyna að selja allt á markaði sem mögulegt er og reyna að ná utan um alla skapaða hluti og gera úr þeim vöru. Ég get verið sammála þeim í mörgum tilfellum en ekki í þessu. Ekki þegar verið er að tala um vatn sem er grundvöllur lífs, að það eigi að gefa grunnvatnið okkar. Það kemur mér hins vegar á óvart að Framsóknarflokkurinn skuli leiða þessa gjörð hér í þinginu og það eina sem kemur upp í huga manns er að framsóknarmenn hafi tekið trú sjálfstæðismanna. Ég hefði viljað, og mér fyndist það sanngjarnt gagnvart okkur sem höfum verið að fjalla um þessi mál nú síðustu daga, að hv. þingmenn stjórnarliðanna kæmu hér upp í eitt skipti fyrir öll og segðu okkur hvers vegna það þurfi að hafa þennan hraða, sérstaklega í ljósi þeirrar gagnrýni sem fram hefur komið að þessi lög taki til mun þrengra sviðs en gömlu vatnalögin, eða lögin sem nú eru í gildi, og fleiri lagasetningar en þessa þurfi til að leysa þau af hólmi. 
             Hv. þm. Pétur Blöndal kvartar hér yfir því að fá ekki að komast að. Ef hann er á mælendaskrá, sem ég bara veit ekki vegna þess að ég hef hana ekki fyrir framan mig, þá hlakka ég til að hlýða á mál hans þar sem hann boðar það hér að vilja komast að með eitthvað.  Virðulegi forseti. Ég vildi gera þátt Sameinuðu þjóðanna að umræðuefni og ástæður þess að vatn hefur verið skilgreint sem grundvallarmannréttindi. Það er alveg klárt og við ættum að vita það flest að vatn er frumforsenda þess að menn haldi lífi. Þess vegna hefur verið ákveðið að aðgangur að vatni skuli tilheyra almennum mannréttindum. Sameinuðu þjóðirnar skýrðu það skilmerkilega árið 2002. Mig langar að fara aðeins yfir þá samþykkt. Ég fann ágæta lýsingu á henni á vef BSRB. Þar segir m.a. að Sameinuðu þjóðirnar skilgreini vatn sem grundvallarmannréttindi. Ég sé að hv. þm. Birkir Jón Jónsson er genginn í salinn  Virðulegi forseti. Nefnd um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi, sem hefur hist reglulega síðan 1987 í þeim tilgangi að gefa út nánari túlkun á alþjóðlega sáttmálanum um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi, samþykkti 26. nóvember árið 2002 skilgreiningu á réttinum til vatns. Það gerði hún með því að skoða og skilgreina 11 gr. sáttmálans, sem er greinin um rétt til matar og sömuleiðis 12 gr., sem er um rétt til heilbrigðis í áðurnefndum sáttmála, um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi. Þessa grein er hægt að lesa á vef BSRB. Þar segir, með leyfi forseta: „Aðgangur að vatni telst til grundvallarmannréttinda samkvæmt samþykkt Sameinuðu þjóðanna. Sérhver maður skal þess vegna eiga rétt á og vera tryggður nægilegur og öruggur aðgangur að hreinu drykkjarvatni á hóflegu verði, auk vatns til hreinlætis og heimilishalds. Þegar rætt er um „nægjanlegan aðgang að drykkjarvatni“ er gengið út frá hugmyndinni um mannlega reisn, en ekki notuð þröng tæknileg skilgreining með tilvísun í lítrafjölda eða tækni. Ekki á heldur að líta á vatn sem hverja aðra verslunarvöru. Sameinuðu þjóðirnar hafa einnig ítrekað brýna skyldu ríkja að tryggja þegnum sínum þennan rétt án mismununar án tafar. Ríkjum ber að tryggja að dreifing vatnsauðlindarinnar og fjárfestingar í vatni tryggi öllum þegnum þjóðfélagsins aðgang að drykkjarvatni.“ Virðulegi forseti. Það er alveg skýrt hvert Sameinuðu þjóðirnar vilja fara með þessu. Þetta er ekki gert eitthvað út í bláinn, að skilgreina vatnið þannig. Það er gert vegna þess að fjölmargir, um 1,2 milljarðar manna, hafa ekki aðgang að nægu drykkjarvatni. Því er spáð að á næstu árum muni þessi tala fara upp í 1,5 milljarða. Það er skýrt. Við erum aðilar að sáttmála Sameinuðu þjóðanna og hljótum að taka tillit til þessa. Ég get ekki orðað það betur en gert var í áðurnefndri ritstjórnargrein á Morgunblaðinu, að þótt á Íslandi sé gnægð vatns verði Íslendingar að sýna að þeir kunna að umgangast þessa mikilvægu auðlind með virðingu og af alúð.

Við gerum það.

Í ljósi þess tel ég að þetta mál hefði átt að fá miklu vandaðri umfjöllun Ég tel að menn ættu að líta á það í samhengi, horfa út fyrir landsteinana og til þeirra þjóða þar sem vatnsskortur ríkir. Við vitum ekki hvað framtíðin ber í skauti sér, virðulegi forseti. Við erum hluti af hinu alþjóðlega samfélagi og mér finnst það fullkomin þversögn að gera lífsréttinn, þar sem vatnið er undirstaðan, að verslunarvöru eins og þetta frumvarp getur haft í för með sér. Virðulegi forseti. Mig langar líka - og legg til að hv. þm. Birkir Jón Jónsson, sem ég hef gaman af að tala til í dag þar sem hann er eini stjórnarliðinn í salnum, geri hið sama - að lesa góðan bækling sem WHO, eða Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin gaf út um réttindi vatns. Þar er margt mjög fróðlegt að finna. Okkur hættir svolítið til að hugsa aðeins út frá eigin nafla, Íslendingum. Það gengur ekki til framtíðar litið. Í þessum bæklingi er fjölmargt áhugavert dregið fram og mikið af mikilvægum staðreyndum sem ég tel að eigi erindi í umræðuna. Þessi bæklingur er á ensku en ég ætla að reyna að snara honum eftir því sem ég get svo að hv. þingmenn fái a.m.k. að heyra ákveðna punkta sem skipta mjög miklu máli. En þar segir að vatn sé grundvöllur lífs og mannlegrar reisnar. Þetta segir í inngangi þessa bæklings, sem ritaður er af Gro Harlem Brundtland, sem fer fyrir þessari stofnun. Sömuleiðis ritar innganginn Sergio Vieira de Mello, sem fer með mannréttindamál innan Sameinuðu þjóðanna. Þarna er jafnframt vitnað í Kofi Annan, aðalritara Sameinuðu þjóðanna, sem segir í bæklingnum að aðgangur að öruggu vatni sé grundvallarþörf manna og þess vegna grundvallarréttur manna. Í bæklingnum kemur fram að skortur á hreinu vatni víða á jörðinni valdi veikindum og sjúkleika sem leiði um tvær milljónir manna til dauða á hverju ári. Einnig er farið vel yfir ástæður þess að nefndin sem fjallar um félags-, menningar- og efnahagsmál í sáttmála Sameinuðu þjóðanna komst að þessari niðurstöðu árið 2002, að skilgreina vatn sem grundvallarmannréttindi. Þarna kemur líka skýrt fram að ferskt vatn eigi að vera réttur manna vegna mikilvægis þess við að viðhalda lífi þeirra. Aðgengi að því er því fyrst og fremst réttur manna fremur en að það sé réttur manna að selja það. Mér þykir líka merkilegt að við skulum ræða um að lögfesta eignarrétt á vatni í lögum þegar við höfum dæmi um það frá ýmsum stöðum, sem ég kem betur inn á á eftir, hvernig verð hefur hækkað víða þar sem það hefur verið gert. Það bitnar helst á hinum fátæku í heiminum. Í þessum bæklingi kemur fram að samkvæmt nýlegum áætlunum borga hinir fátækari að meðaltali 12 sinnum meira á lítra af vatni en þeir sem hafa meira á milli handanna, hinir ríkari. Þetta er auðvitað, virðulegi forseti, alvarlegt mál, sérstaklega þar sem um er að ræða takmarkaða auðlind sem ekki er hægt að ganga í eins og hér á Íslandi. Í hana hefur verið hægt að ganga hvar sem er í okkar nánasta nágrenni en sú er ekki staðan í öðrum ríkjum. Virðulegi forseti. Í þessum bæklingi er líka farið vandlega yfir skyldur ríkisstjórna til að veita almenningi aðgengi að góðu og hreinu vatni. Ég hvet hv. þm. Birki Jón Jónsson til að skoða þennan bækling vandlega til að fá tilfinningu fyrir því. Ég held því ekki fram að menn ætli sér að brjóta mannréttindi eða eitthvað slíkt. En ég tel skorta á að menn hafi tilfinningu fyrir mikilvægi vatnsins og átti sig á mikilvægi þess og að það er undirstaða lífs. Það er mikilvægt að menn horfi út fyrir naflann á sjálfum sér og átti sig á að við erum hluti af vistkerfi heimsins og að vatnið skiptir þar miklu máli. Virðulegi forseti. Áður en lengra er haldið langar mig að greina frá þessari merkilegri yfirlýsingu sem ég hef nokkrum sinnum nefnt í ræðu minni á undan, þ.e. frá fjölda samtaka í landinu. Ég tel að sú yfirlýsing, sem ritstjórnargrein Morgunblaðsins vísar til, ætti að koma til skoðunar í stjórnarskrárnefnd. Áskorun þessa og yfirlýsingu ætti að taka upp í stjórnarskrárnefnd og taka til alvarlegrar athugunar. Mig langar, virðulegi forseti, áður en lengra er haldið að lesa hana svo að hv. þingmenn og aðrir sem á hlýða hafi hana bak við eyrað í umfjöllun um þetta mál. Þar segir, með leyfi forseta: „Undirrituð samtök vilja með sameiginlegri yfirlýsingu þessari vekja athygli ríkisstjórnar, sveitarstjórna, stofnana, fyrirtækja og almennings á mikilvægi og sérstöðu vatns fyrir land, þjóð og lífríki. Þótt enginn vatnsskortur sé á Íslandi þá er staðan önnur víðast hvar í heiminum. Gnótt vatns gefur því ekki tilefni til skeytingarleysis af okkar hálfu. Þvert á móti ber okkur að færa lagaumgjörð um vatn í þann búning að hún tryggi rétta forgangsröðun varðandi vatnsvernd og nýtingu og geti verið öðrum þjóðum til fyrirmyndar. Hugsa verður til framtíðar og hafa almannahagsmuni og náttúruvernd að leiðarljósi. Vatn er takmörkuð auðlind og almannagæði sem er undirstaða alls lífs og heilbrigðis. Vatn er frábrugðið öðrum efnum að því leyti að það finnst náttúrulega í föstu, fljótandi og loftkenndu formi og er aldrei kyrrt á einum stað eða einu eignarlandi heldur á stöðugri hringrás um heiminn. Undirrituð samtök telja að aðgangur að vatni sé grundvallarmannréttindi, eins og kveðið er á um í samþykktum Sameinuðu þjóðanna sem Ísland hefur undirgengist. Sérhver maður á því rétt á aðgengi að hreinu drykkjarvatni og vatni til hreinlætis og heimilishalds. Líta ber á vatn sem félagsleg, menningarleg og vistfræðileg gæði sem ekki má fara með eins og hverja aðra verslunarvöru. Nýting vatns skal vera sjálfbær og aðgengi að því tryggt með lögum fyrir núlifandi kynslóð og kynslóðir framtíðarinnar. Það er skylda stjórnvalda að tryggja þegnum sínum þennan rétt án mismununar. Það er hlutverk stjórnvalda að tryggja verndun vatns sem náttúruverðmæta sem og að tryggja hollustu og dreifingu vatns til allra þjóðfélagsþegna með fjárfestingu í mannvirkjum og mengunarvörnum. Vatnsveitur verði því reknar á félagslegum grunni, taki mið af almannahagsmunum og tryggi rétt einstaklinga til nægilegs hreins vatns til drykkjar og hreinlætis á viðráðanlegu verði. Það er jafnframt hlutverk stjórnvalda að tryggja að við nýtingu vatns verði öðrum náttúruverðmætum ekki spillt. Stjórnvöldum ber að tryggja almenningi aðgengi að öllum upplýsingum er varða verndun og nýtingu vatns og stuðla að aukinni virkni almennings og meðvitund um mikilvægi vatns, náttúru og réttrar umgengni við landið. Vegna mikilvægis vatns fyrir íslenska þjóð og lífríki landsins telja undirrituð samtök nauðsynlegt að fest verði í stjórnarskrá Íslands ákvæði um skyldur og réttindi stjórnvalda og almennings hvað varðar réttindi, verndun og nýtingu vatns. Lög og reglugerðir um nýtingu vatns taki því mið af ákvæðum sem viðurkenna rétt einstaklinga til vatns sem og lögum er varða verndun vatns og náttúru. Til að tryggja skilvirka verndun og nýtingu vatns ber stjórnvöldum að skipuleggja stjórnsýslu þannig að eðlilegt jafnvægi sé á milli þessara þátta og réttar einstaklinga til aðgengis að vatni.“ Undir þessa yfirlýsingu rita fjölmörg samtök sem koma mjög víða að og eru frá mismunandi sviðum samfélagsins. Þau samtök auk fleiri aðila eru: Kennarasamband Íslands, BSRB, Landvernd, MFÍK, Náttúruverndarsamtök Íslands, SÍB, þjóðkirkjan, Ungmennafélag Íslands, UNIFEM á Íslandi, Mannréttindaskrifstofa Íslands, Félag Sameinuðu þjóðanna á Íslandi, Öryrkjabandalag Íslands, Landssamband eldri borgara og ASÍ. Virðulegi forseti. Allir þessir aðilar hafa farið í gegnum það mjög skýrt og greinilega og hafa tilfinningu fyrir því að verndun vatns sé eitt mikilvægasta verkefnið okkar á næstu árum og áratugum og til framtíðar litið og vilja gæta að því að aðgengi að því sé tryggt. Ég gagnrýndi það talsvert í máli mínu áðan að ekki hafi verið tekið tillit til þeirra fjölmörgu athugasemda sem bárust hv. iðnaðarnefnd um frumvarpið sem við ræðum, frumvarp til vatnalaga, sem hæstv. iðnaðarráðherra hefur lagt fram. Fjölmargar athugasemdir hafa borist og það sem meira er og mest um vert er að víða er mjög samdóma álit að finna. Mér finnst það ekki síður vera ástæða til þess að tekið sé tillit til athugasemdanna þegar um svo veigamikið atriði og veigamikið mál er að ræða. Augljóst er að hv. stjórnarþingmenn eru búnir að samræma málflutning sinn á þann veg að hér sé einungis um formbreytingu að ræða, það kemur reyndar líka fram í greinargerð frumvarpsins en á þessu er hamrað hér. Þeir hafa sagt, þó ekki með berum orðum en gefið það í skyn, að þeir aðilar sem haldi því fram að svo sé ekki hafi ekki skilning á fræðum laganna eða lögfræðinni. Þetta er ótrúlegur málflutningur vegna þess að með því er gert afar lítið úr þeim virtu og fjölmörgu aðilum sem hafa lýst yfir áhyggjum af eignarhaldi á vatni hér á landi til framtíðar, verði frumvarpið að lögum. Fleiri hlutir koma nefnilega til en eingöngu tæknileg atriði lögfræðinnar, því við erum ekki að tala um hvern annan hlut. Við erum að tala um vatn, sem er undirstaða lífs, og við erum að tala um vatn sem er aldrei á sínum stað, er á sífelldri hringrás um heiminn í gegnum kerfi okkar og er að finna í náttúrunni. Þess vegna hefur mér fundist málflutningurinn ofsalega grunnur og vera hluti af því að menn ætla, án þess að þurfa að svara mörgum spurningum, að koma frumvarpinu í gegn sama hvað. Málflutningurinn segir manni það, því menn vilja ekki skýra hvers vegna það liggi á málinu og hvert vandamálið sé sem þurfi að leysa með frumvarpinu. Þeir hafa heldur ekki viljað fara í umræðu við okkur um hvaða mögulegu áhrif þetta geti haft til langs tíma og hvaða mögulegu áhrif þetta geti haft á þá samninga sem við erum aðilar að og þær yfirlýsingar og sáttmála sem við höfum undirritað. Ég hef kallað eftir því í umræðunni og gerði það í andsvari við hv. þm. Birki J. Jónsson, að hann komi og gefi okkur fyrirmyndir af því hvaða ríki sem við erum í samstarfi við á alþjóðavettvangi hafi farið þá leið að lögfesta skýran eignarrétt á vatni. Við þekkjum dæmi frá Bólivíu þar sem þetta var gert sem fór illa, eins og hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir fór vel yfir í umræðum fyrr í vikunni. Af því að verið er að binda eign á vatni við landareignir er verið að gefa vatnið, mikilvægustu auðlind jarðar, til landeigenda. Ég tel að þessu þurfi menn að svara og segja okkur hvað liggi þar að baki annað en blind trú á einkaeignarrétt á öllum sköpuðum hlutum. Virðulegi forseti. Þar sem umsagnirnar náðu ekki athygli þeirra sem eru í meiri hluta nefndarinnar meira en svo að ekki er tekið tillit til þeirra í breytingartillögum eða við meðhöndlun málsins langar mig að fara aðeins yfir nokkrar þeirra svo að þeir sem á hlýða glöggvi sig á um hvað sé aðallega verið að fjalla í þeim. Þar sem við höfum vísað talsvert til umsagnanna finnst mér rétt að menn þekki innihald þeirra. Landssamband eldri borgara sendi inn ágæta umsögn um frumvarp til vatnalaga. Þar er komið inn á nokkra þætti, m.a. segir þar að vatn sé í ríkum mæli sú auðlind sem sé undirstaða lífsviðurværis og lífsgæða íslensku þjóðarinnar. Að um 70% hreinnar orkuframleiðslu landsmanna byggist á vatnsafli, hvort sem er í fersku vatni í ám, vötnum eða jarðvarma. Einnig segir þar að aðgengi að þessum auðlindum hafi til þessa í aðalatriðum verið í höndum landsmanna og vatnsdreifing til neytenda geti aldrei farið fram í samkeppni milli tveggja eða fleiri aðila þar sem vatnsveitur búa við eitt dreifikerfi. Vatnsdreifing sé því í eðli sínu einokun. Í niðurlagi umsagnarinnar kemur fram að Landssamband eldri borgara geti tekið undir það sjónarmið, að vegna mikilvægis vatns fyrir íslenskt samfélag og lífríki landsins sé nauðsynlegt að festa í stjórnarskrá Íslands ákvæði um skyldur og réttindi stjórnvalda og almennings hvað varðar réttindi, verndun og nýtingu vatns. Því skuli lög og reglugerðir um nýtingu vatns taka mið af ákvæðum sem viðurkenna rétt einstaklinga til vatns sem og lögum er varða verndun vatns og náttúru. Ég tel umsögn Landssambands eldri borgara mikilvægt innlegg í umræðuna. Þar er að finna fólk með mun meiri reynslu af umgengni við náttúru landsins en mörg okkar höfum hér. Hér er einnig mjög góð umsögn frá Náttúrufræðistofnun Íslands. Þar er komið inn á fjölmarga þætti, m.a. inn á vatnatilskipunina sem ég hef fjallað um í máli mínu, og vil ég grípa niður á nokkrum stöðum, með leyfi forseta: „Náttúrufræðistofnun vill nota tækifærið og árétta að vatn er lífsnauðsynlegt efni fyrir manninn og lífríki jarðarinnar. Það er á sífelldri hringrás um heiminn og því í grundvallaratriðum ólíkt öðrum jarðrænum auðlindum. Stofnunin er eindregið þeirrar skoðunar að forgangsröðun varðandi lagasetningu um vatn og umsýslu með því, sé hollustuhættir, umhverfi og orkunýting, og því beri að bíða með sértæka lagasetningu um eignarhald og nýtingu vatns þar til vatnatilskipun ESB frá 2000 (2000/60/EC) hefur verið lögleidd hér á landi, en þar eru hollustuhættir og umhverfisvernd í fyrirrúmi. Enn fremur telur stofnunin rétt, í ljósi samfélagsumræðu um eignarhald á vatni annars vegar og almannarétt og náttúruvernd hins vegar, sem verið hefur frá því frumvarpið kom fyrst fram á Alþingi, að íhuga alvarlega að halda ákvæði um eignarhald/nýtingarrétt (2. gr.) óbreyttu frá því sem er í gildandi lögum, þ.e. efnislega: „Landareign hverri fylgir réttur til umráða og hagnýtingar því vatni, straumvatni eða stöðuvatni, sem á henni er, á þann hátt, sem lög þessi heimila.“ Þetta orðalag hefur reynst farsælt í tímans rás og ekki ástæða til að breyta því ,,formsins“ vegna.“ Virðulegi forseti. Þetta eru orð sem ég gæti gert að mínum, að menn séu að keyra í gegnum þingið svo umdeilt mál sem getur skipt miklum sköpum fyrir framtíðina og halda því fram að þetta sé formsatriði, að eingöngu sé verið að gera formbreytingar. Ég get tekið undir það sem þarna kemur fram og höfum við sagt það í umræðunni, m.a. hv. þm. Jóhann Ársælsson, að við sjáum ekki ástæðuna fyrir því af hverju gera þarf þá formbreytingu sem kveðið er á um í greinargerðinni og haldið hefur verið fram í umræðunni, hvers vegna menn eru í hálfgerðri krossferð fyrir því að lögfesta einkaeignarréttinn á vatni ef eingöngu er um formbreytingu að ræða sem ætti ekki að skipta sköpum fyrir þá stöðu sem við búum við. Náttúrufræðistofnun Íslands hafði sent inn þann 2. mars 2005 umsögn um frumvarp til vatnalaga þegar þetta sama mál var hér til umræðu áður. Í þeirri umsögn segir að í 2. gr. frumvarpsins sé gildissvið fyrirhugaðra laga skilgreint sem „allt rennandi eða kyrrstætt vatn í hvaða formi sem er á yfirborði jarðar og neðan jarðar, í föstu, fljótandi eða loftkenndu formi“. Þá segir áfram að í 3. gr., 9. tölulið frumvarps til laga um rannsóknir og nýtingu á jarðrænum auðlindum sé þessi víðtæka skilgreining á vatni felld undir hugtakið „jarðræn auðlind“ og þess vegna þurfi að skoða þessi tvö frumvörp í samhengi. Þarna er bent á, virðulegi forseti, eins og ég kom inn á áðan, eina ástæðu þess hvernig skilgreiningar eru mismunandi milli frumvarpa og mála sem ítreka þá mikilvægi þess að þessi mál séu öll skoðuð í samhengi. Einnig kemur fram í sömu umsögn frá Náttúrufræðistofnun Íslands, með leyfi forseta: „Vatn er í grundvallaratriðum frábrugðið öðrum jarðefnum að því leyti að það finnst náttúrlega í þrenns konar formi, þ.e. í föstu, fljótandi og loftkenndu formi og er aldrei kyrrt á einum stað eða einu eignarlandi heldur á stöðugri hringrás um heiminn. Stofnunin lagði áherslu á að þótt vatn geti verið orkugjafi, og þar með verslunarvara, þá sé það fyrst og fremst lífsnauðsynlegt efni öllum mönnum og öllum lífverum.“ Þetta er í anda þess sem ég las hér upp áðan og snarþýddi úr bæklingi Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar og Sameinuðu þjóðanna um að vatn eigi fyrst og fremst að vera aðgengilegt mönnum til að geta haldið lífi, en ekki verslunarvara. Þetta er í þeim anda. Virðulegi forseti. Í þessari góðu umsögn kemur einnig fram, með leyfi forseta: „Vatn er lífsnauðsynleg auðlind og arfleifð alls mannkyns og alls lífríkis á jörðinni. Þessi hugsun er ráðandi í lagabálkum í nágrannalöndum okkar og kemur vel fram í vatnatilskipun Evrópusambandsins frá árinu 2000 sem segir efnislega að vatn sé ekki söluvara, heldur sameiginlegur arfur mannkyns sem beri að varðveita, vernda og umgangast í samræmi við það. Nú er unnið að lögleiðingu vatnatilskipunar Evrópusambandsins hér á landi í heildstæðri löggjöf um vernd og nýtingu vatns. Náttúrufræðistofnun leggst gegn því að sértæk lög um eignarhald og umsýslu með vatni séu lögfest áður en fyrir liggur hvernig vatnatilskipunin verður innleidd.“ Virðulegi forseti. Eins og fram kemur er þarna vísað í 1. tölulið í formála vatnatilskipunar Evrópusambandsins þar sem segir að vatn sé ekki söluvara heldur sameiginlegur arfur mannkyns sem beri að varðveita, vernda og umgangast í samræmi við það. Þetta finnst mér afar mikilvægur þáttur vegna þess að það er skoðun mín að verði þetta frumvarp til vatnalaga lögfest og þar með einkaeignarrétturinn þá séum við að nálgast málið hinum megin frá, þ.e. að vatn sé fyrst og fremst söluvara. Það er sú nálgun sem við erum að mótmæla í þessari umræðu en slíkri nálgun viljum við ekki beita í lagasetningu um vatn. Vegna þess að það gengur gegn alþjóðasamþykktum og það gengur gegn allri almennri skynsemi, að mínu mati. En virðulegi forseti. Það eru fleiri atriði í þessari góðu umsögn sem ég vil fara hér yfir. Þar segir aftur, með leyfi forseta: „Eignarrétti yfir vatni og öðrum jarðrænum auðlindum er gert hátt undir höfði í nefndum lagafrumvörpum. Nær væri, að mati Náttúrufræðistofnunar, að styrkja almannarétt gagnvart auðlindum landsins og þá sérstaklega gagnvart vatni í öllum þess formum, samanber t.d. ákvæði í vatnatilskipun ESB og ákvæði 1. gr. laga nr. 38/1990, um stjórn fiskveiða, um að nytjastofnar á Íslandsmiðum séu sameign þjóðarinnar.“ Virðulegi forseti. Frumvarpið sem lagt var fram í fyrra er lagt hér fram aftur nánast óbreytt. Náttúrufræðistofnun sagði í umsögn sinni að hún legði til að frumvarp þetta verði dregið til baka og að beðið verði með sértæka löggjöf um eignarhald og nýtingu vatns þar til fyrir liggi heildstæð rammalöggjöf um verndun og vöktun vatns í anda vatnatilskipunarinnar. Á þessa umsögn hefur ekki verið hlustað og þetta er ekki sú eina. Virðulegi forseti. Það eru fleiri en við í Samfylkingunni og stjórnarandstöðunni sem viljum meina að með nálguninni varðandi eignarréttinn í frumvarpinu sem fyrir liggur sé um grundvallarbreytingu að ræða. Félag heilbrigðis- og umhverfisfulltrúa sendi einnig inn umsögn til iðnaðarnefndar. Þar kemur fram með skýrum orðum, virðulegi forseti: „Í frumvarpinu kemur fram grundvallarbreyting á því fyrirkomulagi sem tíðkast hefur í gildandi lögum er varðar eignarhald á vatni.“ Það eru því fleiri en við sem líta þannig á að svo sé. Það hefur komið fram í þessum umsögnum að það eru fleiri en við sem álíta að hér sé verið að gera grundvallarbreytingu á nálgun lagasetningarinnar. Ég kom inn á það áðan að það hafi verið gagnrýnt í umsögnum að frumvarpið sé sértækt, í því tilliti að það taki ekki utan um jafnmarga þætti og það ætti að gera, þ.e. að þetta séu ekki heildarlög um vatn. Það sem styður þá skoðun okkar er að fjölmargir aðilar hafa bent á einmitt þennan þátt. Það kom fram að í Náttúrufræðistofnun voru þetta kölluð sértæk lög um nýtingu. Hér í þessari umsögn Félags heilbrigðis- og umhverfisfulltrúa er lagt til að nafni frumvarpsins verði breytt í „lög um nýtingu vatnsauðlinda“ ellegar verði frumvarpið endurskoðað með tilliti til tilskipunar Evrópusambandsins um vatnastjórnun þannig að í vatnalögum komi fram skýr ákvæði um kröfur og réttindi er varða vatnsgæði og stjórnskipulag vatnsverndar. Virðulegi forseti. Þarna er önnur umsögn sem tekur á þessu. Í umsögn félagsins segir jafnframt að það sé mat félagsins að ekki sé nægjanlega gætt að náttúruvernd þar sem meginreglan virðist vera sú að nýta megi þá eign sem vatnsrétturinn er og þennan þátt þurfi að skýra betur í frumvarpinu. Virðulegi forseti. Það kom einnig fram mjög merkileg umsögn frá Umhverfisstofnun þar sem komið er inn á fjölmarga þætti. Mér þykir afar athyglisvert að í þeirri umsögn er farið dálítið yfir forsögu málsins. Í umsögninni er það verklag sem við er haft við vinnslu þessa máls gagnrýnt nokkuð. Þannig að enn og aftur eru fleiri en stjórnarandstaðan hér á þingi sem telja að þetta mál hafi ekki fengið rétta og nægjanlega umfjöllun. Vil ég grípa niður í þessari umsögn þar sem segir: „Við vinnslu fyrirliggjandi frumvarps virðist nefndin sem vann drögin ekki hafa sent þau út í því skyni að leita með formlegum hætti eftir viðbrögðum annarra aðila og taka rökstudda afstöðu til innsendra athugasemda sem lagðar yrðu fyrir ráðherra ásamt frumvarpinu. Umhverfisstofnun vill raunar halda því til haga að fulltrúi nefndarinnar leitaði óformlega til stofnunarinnar á sínum tíma um tiltekin atriði um almannarétt er snertir vatn. Umhverfisstofnun telur það verklag, sem því miður er ekkert einsdæmi, að nefndir skili frumvarpstexta til ráðherra án þess að hafa sjálfar leitað eftir viðbrögðum með formlegum hætti úti í samfélaginu, sé mjög vandmeðfarið. Slíkt á einkanlega við þegar verið er að leggja til breytingar á löggjöf sem kann að snerta eða skarast á við verkefni sem aðrir aðilar innan stjórnsýslunnar eru að sinna. Þegar þannig háttar, og eftir að frumvarpið hefur verið lagt fram, má reikna með að umræðan um efni þess fari eingöngu fram á Alþingi. Hætt er við að umræðan verði mun harðari en hún þyrfti að vera ef ekki er búið að ræða framkvæmdar- og tækniatriði þess á fyrri stigum og sem flest sjónarmið liggja fyrir. Umhverfisstofnun telur að umrætt frumvarp til vatnalaga hafi goldið þessa verklags.“ Virðulegi forseti. Hér er virt stofnun eins og Umhverfisstofnun, sem að sjálfsögðu hefði átt að koma að þessu máli, að er að segja okkur að undirbúningurinn undir þessa frumvarpssmíð hafi ekki verið nægjanlegur og að ekki hafi verið búið að ræða framkvæmdar- og tækniatriði þess á frumstigum málsins. Þetta er enn ein vísbendingin, virðulegi forseti, um að eitthvað búi að baki þessari lagasmíð og þeim flýti á að koma málinu í gegn sem verður að skýra hér í þessum sal. Virðulegi forseti. Það er mér mikið áhyggjuefni ef stofnun eins og Umhverfisstofnun telur að ekki hafi verið farið nægjanlega vel yfir ákveðin framkvæmdar- og tækniatriði á fyrri stigum við undirbúning þessa máls því eins og ég hef áður sagt er það gríðarlega mikilvægt. Við erum að fjalla um auðlind sem er sameign mannkyns og hún er takmörkuð. Virðulegi forseti. Í þessari umsögn segir sömuleiðis að þegar Alþingi hafi verið frestað í vor hafi Umhverfisstofnun að eigin frumkvæði haft samband við Orkustofnun og gert tillögu að nokkrum atriðum sem mundu koma verulega til móts við sjónarmið stofnunarinnar. Efnislega voru það þrjú meginatriði sem Umhverfisstofnun lagði til í þeirri umræðu. Þar er fyrsti punkturinn að betur verði hugað að almannarétti. Það er ekki bara Umhverfisstofnun sem kemur inn á þennan þátt heldur mun fleiri og fyrir nefndinni voru fleiri sem nefndu þetta, að ekki væri nægilega vel hugað að almannarétti í frumvarpinu og honum þyrfti að gera hærra undir höfði og hann þyrfti að skýra. En virðulegi forseti. Ég vil grípa hérna niður í fleiri atriði sem koma fram í umsögn Umhverfisstofnunar. Stofnunin telur að meginþættirnir í umræðum um fyrirliggjandi frumvarp snúi að eftirfarandi atriðum: Í fyrsta lagi að verið sé að breyta gömlum heildarlögum og láta þau fjalla um afmarkaðan þátt fyrri laga en undir sama heiti. Í öðru lagi að verið sé að breyta skilgreiningu á eignarrétti á sama tíma og felld eru niður ákvæði er varða almannarétt. Í þriðja lagi segir í umsögninni að von sé á frumvarpi þar sem ætlunin sé að innleiða hluta af svokallaðri vatnatilskipun sem gengur út á mynda rammalöggjöf um sameiginlega nýtingu vatns, aðgengi almennings að vatni og verndun. En helsta leiðarljós vatnatilskipunarinnar er að vatn sé ekki verslunarvara, heldur sameiginleg arfleifð sem beri að vernda sem slíka. Virðulegi forseti. Þarna kann að hljóma eins og ég sé farin að endurtaka mig en það er bara staðreynd að fleiri en einn af þessum umsagnaraðilum benda á þessa mikilvægu hluti, þ.e. að huga verði betur að almannarétti og sömuleiðis séu þessi lög að fjalla um afmarkaðan þátt fyrri laga þó undir sama heiti sé. Þar kemur jafnframt fram að skilgreiningum á eignarrétti sé breytt. Virðulegi forseti. Það er fleira mikilvægt sem kemur fram í þessari umsögn og þar eru meginathugasemdir Umhverfisstofnunar þær að lagt er til að frumvarp um lögleiðingu vatnatilskipunarinnar verði lagt fram um leið og frumvarp um vatnalög og heiti frumvarpsins verði breytt þannig að það gefi betur til kynna efni þess. Virðulegi forseti. Fjórða meginathugasemdin lýtur að því að almannaréttur veikist ekki. Síðan fjallar Umhverfisstofnun um formbreytingarumræðuna. Þar segir í fimmtu meginathugasemd að telji „Alþingi að einungis sé um formbreytingu að ræða varðandi skilgreiningu á eignarhaldi og sé það ætlun þess að svo verði telur Umhverfisstofnun að skilgreining sem byggir á orðalagi gildandi laga sé skýrari út frá sjónarmiði náttúrufræða og valdi minni óvissu í túlkun á almannarétti.“ Í greinargerð með umræddri umsögn segir að löggjöf til að innleiða vatnatilskipunina hafi ekki verið lögð fram og það er gagnrýnt að menn hafi ekki viljað fara yfir þessi mál á heildrænan hátt og jafnframt gagnrýnt í greinargerðinni að heiti frumvarpsins sé mun víðfeðmara en efnið sem þar er að finna. Virðulegi forseti. Mig langar aðeins að fara yfir þessa makalausu umræðu um formbreytinguna. Þannig er, virðulegi forseti, að því er haldið fram í frumvarpi til vatnalaga að eingöngu sé um formbreytingu að ræða. Í greinargerðinni á síðu 21, segir, með leyfi forseta: „Í 4. gr. kemur fram að fasteign hverri, þar með talið þjóðlendu, fylgi eignarréttur að því vatni sem á henni eða undir henni er eða um hana rennur. Eins og að framan greinir er þar um að ræða eina helstu breytinguna frá gildandi rétti. Þó skal áréttað að þar er fyrst og fremst um formbreytingu að ræða, ekki efnisbreytingu.“ Virðulegi forseti. Þetta þykir mér afar merkilegt fyrir margra hluta sakir og þykir mér mikilvægt að ræða það og þá líka út frá öðrum sjónarhornum en eingöngu hinni lagatæknilegu, eins og menn hafa verið að gera hér með því að vísa í dómaframkvæmdir og annað. Vil ég í því sambandi nefna að mér hefur þótt afar sérkennilegt í umræðunni að hv. þm. Birkir Jón Jónsson og hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson hafa báðir komið hér upp og farið með þuluna um að eingöngu sé um formbreytingu að ræða en hafa síðan í næstu setningu farið að tala í þeim anda að verið sé að bjarga okkur Íslendingum frá einhverju Sovétskipulagi. Þetta hefur mér þótt svolítið sérkennileg umræða og oft og tíðum hefur hún líka verið býsna ósanngjörn af þeirra hálfu. Ég vona að þegar þeir koma aftur í umræðu um þessi mál verði þeir nú ögn dýpri í umfjöllun sinni en svo að afgreiða málin með svo einföldum hætti. Mér finnst líka svolítið sérkennilegt að ef hv. þingmenn vilja meina að eingöngu sé um formbreytingu að ræða, hvernig stendur þá á því að lesa má úr orðum þeirra að þeir séu með nýju frumvarpi til vatnalaga, þessari nýju skilgreiningu á eignarréttinum, að frelsa okkur, frelsa þjóðina frá ánauð einhvers Sovétskipulags? Þetta þykir mér afar undarlegur málflutningur, sérstaklega í ljósi þess að einungis er um lagatæknilega formbreytingu að ræða. Það sem hefur skinið út úr málflutningi þeirra, sem hefur af mörgum oft verið fyrir neðan allar hellur, er að þeirra bjargfasta trú er að koma eigi öllum sköpuðum hlutum í einkaeign og þá skiptir engu máli hvort það er vatnið - sem eins og fram hefur komið er í föstu, fljótandi og loftkenndu formi og erfitt að ná utan um - eða eitthvað annað. Ég fór aðeins yfir það hvernig Umhverfisstofnun lítur á þessi ummæli um formbreytinguna en einnig er farið yfir þetta í nefndaráliti minni hlutans. Fjallað er ágætlega um það að þetta sé eingöngu einhver lagatæknileg formbreyting. Því langar mig að bera niður í nefndaráliti minni hlutans um þessi mál þar sem segir, með leyfi forseta. „Í 1. gr. frumvarpsins segir: „Markmið laga þessara er skýrt eignarhald á vatni.“ Það verður að telja vafasamt orðaval ef hér á fyrst og fremst að vera um formbreytingu að ræða eins og sagði í athugasemdum með frumvarpinu. Þar var einnig sagt að í þessari nýju skilgreiningu á vatnsréttindum fælist í raun meginatriði frumvarpsins en þó var sérstaklega áréttað að þar væri „fyrst og fremst“ um formbreytingu að ræða. Meginatriði frumvarpsins var sem sagt formbreyting samkvæmt þeim skilningi sem fram kom í athugasemdum með því á síðasta þingi.“ Virðulegi forseti. Í nefndarálitinu er einnig sagt örlítið síðar, með leyfi forseta: „Höfundar frumvarpsins hafa ítrekað fullyrt að engin ný réttindi muni skapast eða glatast verði það að lögum. Eftir stendur að skilningur þeirra sem sömdu frumvarpið var og er óumdeilanlega að aðalmarkmið þess sé „skýrt eignarhald á vatni“.“ Örlítið síðar segir jafnframt, virðulegi forseti: „Það að hér gangi mönnum annað til en umhyggja fyrir formi og samræmi sannaðist þegar aðalhöfundur þessarar lagasmíðar svaraði spurningum nefndarmanna, en hann var m.a. spurður hvort það gæti skapað skaðabótaábyrgð á hendur ríkinu ef ákvæði um vatn sem nú eru í lögunum um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu yrðu numin brott. Svarið var skorinort „já, án vafa“.“ Þá segir einnig: „Ef sambærileg ákvæði laganna um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu og þau sem hér um ræðir færa mönnum skaðabótarétt verði gerð á þeim sú formbreyting að færa réttindin til fyrra horfs hlýtur að mega gagnálykta á þann veg um þá breytingu sem felst í frumvarpinu að í henni felist breyting á réttarstöðu.“ Þetta, virðulegi forseti, þykir mér áhugaverður punktur í nefndarálitinu og fannst rétt að hann kæmi hér fram. Virðulegi forseti. Ég mundi vilja koma inn á fjölmargt til viðbótar í þessu ljósi en það sem mig langar til að fara yfir næst er umræðan um vatnalögin. Hér hefur mikið verið rætt af hálfu stjórnarliða og sömuleiðis stjórnarandstæðinga um vatnalögin frá 1923, tilkomu þeirra og þau vinnubrögð sem viðhöfð voru á þeim tíma og jafnframt hvernig dómatúlkun hefur átt sér stað út frá þeim lögum og hvernig dómaframkvæmd hefur verið. Hér hafa menn að mínu mati farið býsna misvel yfir og mér finnst rétt að í því ljósi verði Jóni Þorlákssyni heitnum og fyrrverandi þingmanni Sjálfstæðisflokksins gefið orðið Hann var alþingismaður frá árinu 1921–1934 fyrir Sjálfstæðisflokkinn, hann sat því á þingi þegar þessi mál voru hér til umræðu. Sömuleiðis var hann fjármálaráðherra 1924–1926 og forsætis- og fjármálaráðherra 1926–1927. Hann sat í þingnefndinni sem ég nefndi áðan, sem var sett á laggirnar til að fjalla um fyrirkomulag þessara mála á sínum tíma og spilaði þar nokkuð stóra rullu. Mér finnst rétt að gefa honum orðið með því að lesa hérna góða grein sem hann birti til þess að menn átti sig á hugsun hans frá þeim tíma um þessi mál, vegna þess að hér hefur verið vitnað til þess tíma á ýmsa vegu. Mér þykir því rétt að fara með þessa Morgunblaðsgrein, eða þetta eru tvær Morgunblaðsgreinar, birtar í Morgunblaðinu 16. og 18. september 1919 þegar þessi mál voru í hámæli og fossanefndin þar sem hann átti sæti, þ.e. þingmannanefnd um vatnamál starfaði 1918–1920. Þessar greinar eru birtar 1919 þegar umræðan er þá í hámarki. Vil ég hér, virðulegi forseti, fara með þetta svo menn heyri það frá honum sjálfum, sjálfstæðismanninum Jóni Þorlákssyni, aðila að fossanefndinni, hvernig litið var á málin vegna þess að mér finnst það skipta máli varðandi framhald þessarar umræðu. Þegar menn eru að vitna til þess hvernig málum var háttað á þeim tíma er rétt að hafa það beint frá þeim sem um það fjölluðu. Þetta er bók sem heitir Jón Þorláksson, ræður og ritgerðir, Gunnar Thoroddsen samdi inngang og Hannes Hólmsteinn Gissurarson sá um útgáfuna. Hún var gefin út af Stofnun Jóns Þorlákssonar árið 1985. Þessi grein fjallar um þingsályktunartillögu um vatnsorku Sogsins. Þar segir, með leyfi forseta: „I. Meiri hluti vatnamálanefndar Alþingis hefur borið fram tillögu til þingsályktunar um að skora á landsstjórnina m.a. að slá eign sinni á „alla vatnsorku í Soginu“ án neinna bóta, og ef slíkt verður talið ólögmætt, þá að ná handa ríkinu gegn bótum fullum umráðum á notarétti á vatnorku Sogsfossanna og er tillagan prentuð í Morgunblaðinu 14. september. Tillaga þessi ber þess ljósan vott að háttvirtir nefndarmenn hafa ekki enn þá kynnt sér þetta flókna mál svo, að þeir séu færir um að bera fram tillögur í því. Fyrsti liður tillögunnar hljóðar svo: „1. Til þess að dómstólaúrskurður fáist um hvort ríkið eða einstaklingar eigi vatnsorku landsins, - skorar Alþingi á landsstjórnina að slá eign sinni á alla vatnsorku í Soginu, allt frá upptökum þess og þar til er það fellur í Hvítá, án þess að neinar bætur komi fyrir til einstaklinga eða félaga, er talið hafa sér eignarrétt á henni. Taka þessi skal þó eigi ná til þess af vatninu er býlum verður metið nauðsynlegt til heimilis og búsþarfa.“ Hér er talað um að slá „eign“ sinni á vatnorku og um „eignarrétt“ á henni. En nú er vatnorka ekki „hlutur“, og því þegar af þeirri ástæðu efasamt hvort hún getur verið „eign“ eða eignarrétti undirorpin. En verði svo litið á að hún sé eða geti verið eignarrétti undirorpin, þá er það víst og viðurkennt af öllum, að sú eign og eignarréttur verður að ná til þeirra tveggja „hluta“ sem orka hins fallandi vatns í árfarveginum er bundin við, en þessir tveir „hlutir“ eru: a. Landið, sem halli sá er á, er myndar fallhæð vatnsins, þ.e. árfarvegurinn, meðan ræður um orku óvirkjaðs vatns. b) Vatnið sem um farveginn rennur. Að eignarrétt þurfi á þessum tveim hlutum, falllandinu og vatninu, leiðir beint að því að vatnorkan er margfald (pródúkt) af fallhæðinni og vatnsmagninu, orkan talin í nýtilegum hestöflum, sama sem metratala fallhæðarinnar margfölduð með teningsmetratölu vatns þess er fram rennur á hverri sekúndu og útkoman margfölduð með 100. Ef ekki er hallandi land undir vatninu verður vatnorkan engin. Ef ekkert vatn er á hinu hallandi landi verður þar ekki heldur nein vatnorka. Ef einn á landið og annar vatnið, verður vatnorkan annaðhvort hvorugs þeirra eign, eða sameign þeirra beggja.“ Þarna segir, virðulegi forseti, að ef einn á landið og annar vatnið verði vatnsorkan annaðhvort hvorugs þeirra eign eða sameign þeirra beggja. Áfram segir í greininni, virðulegi forseti: „Nú fer tillagan fram á það, að ríkið slái eign sinni endurgjaldslaust á alla vatn(s)orku Sogsins. Þar í felst óhjákvæmilega að taka af landeigendum endurgjaldslaust eignarréttinn að þeim hluta landareignanna sem Sogið liggur á. En þetta er algjör fjarstæða, beint brot á stjórnarskránni, og ástæðan er sennilega sú að flytjendur tillögunnar hafa ekki verið búnir að átta sig á því, að í eign eða eignarrétti á vatnorku fallvatns, sem látið er kyrrt í farvegi sínum felst óhjákvæmilega eignarréttur á vatnsbotninum. Ef til vill hefur einhver mjög óljós hugmynd um þetta vakað fyrir tillögumönnum. Því að síðast í umræddum 1. lið segir: „Taka þessi skal þó ekki ná til þess af vatninu er býlum verði metin nauðsynleg til heimilis og húsþarfa.“ Eða er meiningin með þessu virkilega sú sem liðurinn er lesinn í heild segir, sem sé, að ríkið skuli endurgjaldslaust slá eign sinni á allan farveg Sogsins, en einungis nokkuð af vatninu í því? Þessi liður tillögunnar fer algjörlega í bága við álit meiri hluta fossanefndarinnar um það mál, sem hér ræðir um. Meiri hlutinn viðurkennir fullkomlega eignarrétt landeigenda að árfarvegum, vatnsbotni fallvatna. En sá eignarréttur út af fyrir sig er ekki nógur til að skapa eignarrétt á vatnorkunni. Ef annars er hægt að tala um eignarrétt á vatnorkunni, þá þarf að minnsta kosti eitthvað meira það til, sem sé eignarrétt eða útilokandi afnotarétt af vatninu. Rúmið leyfir ekki að gera fulla grein fyrir áliti meiri hlutans um það atriði en í megindráttunum er það á þessa leið: Rennandi vatn í eðlilegum vatnsfarvegum, einkum þar sem saman er komið vatn, aðrunnið af fleiri landareignum, er ekki undirorpið eignarrétti neins farvegseiganda, hvorki samkvæmt eldri og nýrri íslenskri löggjöf, né eftir eðlilegri hugsun. Meðal annars er sérhverjum landeiganda samkvæmt fornum og nýjum lögum óheimilt að veita vatninu úr eðlilegum farvegi nema til komi sérstök heimild samkvæmt lögum; ákvæðið „vötn öll skulu svo renna, sem runnið hafa að fornu“ hefir ávallt verið í lögum hér. En löggjafinn hefur jafnan heimilað bæði landsstjórninni og öðrum þær undanþágur frá þessari almennu reglu, sem honum þótti þurfa. Með lögum eru sett ákvæði sem heimila farvegseigendum og öðrum að veita vatni úr eðlilegum farvegi til þarflegra nota. Hingað til hefur löggjafinn aldrei heimilað farvegseigendum sem neðar eru við vatnsfall það, sem vatn er tekið úr eða vatni er veitt í, bætur fyrir minnkun eða aukningu á vatninu í vatnsfarvegum þeirra, er leiðir af lögleyfðri úrveitu eða íveitu á löndum þeirra eða fyrir ofan þau, nema spjöll leiði af vatnsmagnsbreytingunni á veiði, landi, mannvirkjum eða neysluvatni; þau spjöll ber að bæta og annað ekki. Öll notkun vatns til orkuvinnslu útheimtir nú fyrst og fremst að vatnið sé tekið út úr eðlilegum farvegi sínum. Meiri hluti fossanefndar heldur því nú fram, og vill taka fyrir allan efa þar um með lagasetningu, að ríkinu sé heimilt að taka vatn úr eðlilegum farvegi til slíkra nota, og heimilt að leyfa öðrum að gera það. Bótarétt fyrir vatnsmissi þeirra, sem farveg eiga fyrir neðan úrveituna, vill meiri hlutinn viðurkenna allan þann sem nefndur var og hingað til hefur verið viðurkenndur, sem sé fyrir spjöll á veiði, landi, mannvirkjum og neysluvatni. Og auk þessa vill meiri hlutinn lögleiða bótarétt fyrir afnotamissi vatns til heimilis- og húsþarfa á jörðum þeim, sem farveg eiga fyrir neðan úrveituna, víðtækari miklu en bótarétt þann fyrir spjöll á neysluvatni sem byggður verður á í gildandi löggjöf.“ Virðulegi forseti. Hér kemur að umfjöllun um 2. lið tillögunnar. Þar segir með leyfi forseta: „Annar liður þingsályktunartillögunnar hljóðar svo: „Falli hæstaréttardómur í væntanlegu máli út af vatnsorkunáminu á þann veg, að einstaklingar eigi vatnsorku þá, er þeir hafa talið sér, en eigi ríkið - að gera ráðstafanir að ríkið þá engu að síður nái, gegn bótum, fullum umráðum og notarétti af vatnsorku Sogsfossanna.“ Það atriði, hver sé eigandi orkunnar í því vatni, sem rennur óvirkjað og ónotað fram um farveg Sogsins, er gersamlega þýðingarlaust, því að orkan í þessu vatni er alls einskisvirði, af þeirri einföldu ástæðu að hún getur aldrei gefið neinn arð af sér neinum til handa. Það er því blátt áfram hlægilegt að þingnefnd í vatnsmálum skuli láta það verða sitt fyrsta verk, að bera fram tillögu um að vekja deilur um það atriði, heimta af landsstjórninni að hún fremji skýlaust stjórnarskrárbrot og fái það staðfest með hæstaréttardómi. Það sem gildir fyrir verðmæti er um vatnsorku Sogsins og annarra fallvatna ræðir, er rétturinn til að taka vatnið úr hinum eðlilega farvegi og nota það til orkuvinnslu. Segjum nú að Hæstiréttur komist að þeirri fyrir fram vitanlegu niðurstöðu, að ríkið geti ekki „slegið eign sinni á“ vatnsorku Sogsins, meðan vatnið rennur eftir farveginum en ríkið er ekki eigandi farvegsins. Hverju væru menn eiginlega nær um það, hvort ríkið hefir rétt til að taka vatnið úr farveginum? Segjum jafnvel að Hæstiréttur komist að þeirri niðurstöðu að orka hins ónotaða vatns í farveginum sé eign farvegseiganda, þótt ólíklegt sé að rétturinn fái tilefni til að fella dóm um slíkt algerlega theóretiskt atriði, sem eitt út af fyrir sig getur naumast snert hagsmuni nokkurs manns. Eru menn þá nokkru nær um það, hver hafi réttinn til að taka vatnið úr farveginum? Það eitt mun viðurkennt af öllum, vegna ótvíræðra lagafyrirmæla þar um, að enginn einstakur landeigandi hefur þann rétt. Að skoðun meiri hluta fossanefndarinnar horfir þessu atriði þannig við, að löggjafarvaldið hefur rétt til að heimila landsstjórn eða öðrum að taka vatnið úr eðlilegum farvegi. En sá sem vill nota það vatn, hvort heldur er ríkið eða einstaklingar, verður að öðlast, með kaupum, eignarnámi eða leigu, eignarrétt eða afnotarétt af landi því sem hann þarf undir hinn nýja vatnsfarveg, skurði, pípur, jarðgöng og önnur mannvirki. Ríkið á ekki fremur en aðrir rétt til slíks lands eða landsafnota án endurgjalds. En þegar ríkið eða annar aðili hefur fengið réttinn til að veita vatninu úr farveginum, fengið land undir veitutækin og önnur mannvirki, og hleypt vatninu í veitutæki sín og þannig tekið það til notkunar, t.d. orkuvinnslu, þá hefir hann einkaumráðarétt sem gjarnan má kalla eignarrétt ef menn vilja, yfir því vatni sem um veitutæki hans fer og hann hefur leyfi til að taka úr farveginum uns hann sleppir því aftur út í hinn fyrri eða annan eðlilegan farveg. Þegar eignarnám þarf fram að fara vegna vatnstöku til orkuvinnslu, verður því um borgun eða bætur að ræða fyrir tvennt: a. Land, ef til vill með einhverjum mannvirkjum sem fyrir eru, undir veitutæki og önnur mannvirki sem fara til orkuvinnslunnar. b. Bætur fyrir vatnsmissi til þeirra sem missa vatn úr farvegi á landi sínu. Þetta er þá það sem þarf að borga til að ná „fullum umráðum og notarétti á vatnsorku“ sem þingnefndin nefnir. Nú hafa ekki verið gerðar neinar mælingar, uppdrættir, áætlanir né tillögur um það, hvernig skuli hagað mannvirkjum til orkunýtingar Sogsins. Hvernig hugsar hin háttvirta þingnefnd sér að unnt muni verða að ná „gegn bótum“ landi undir stíflur, vatnsfarvegi, hús og önnur mannvirki sem enginn veit hvar eiga að vera, því síður hve mikið land muni undir þurfa? Ætlast hún til að keyptar verði allar jarðirnar meðfram Soginu? Nú skyldi niðurstaðan verða sú að verkfræðingar vildu stífla Sogið „að ósi“ við Þingvallavatn og hækka allt Þingvallavatn að staðaldri eða nokkurn tíma ársins. Á landsstjórnin að kaupa Þingvallasveitina með, svona til vonar og vara? Og bætur til þeirra sem vatn kunna að missa úr farvegi sínum, hvernig á að ákvarða þær fyrr en ráðið er hvar vatnið verður tekið úr farveginum og hvar í hann hleypt aftur? Nefndinni hefur ekki verið ljóst það sem annars nokkuð margir vita, að þess konar eignarnám, sem hér um ræðir, er ekki unnt að framkvæma fyrr en búið er að ákveða tilhögun mannvirkjanna. En að landsstjórn hefur heimild til slíks eignarnáms, þegar þar að kemur, um það efast nefndin sjáanlega ekki, því að vita mun hún, að ef þá heimild brestur, verður ekki úr því bætt með „þingsályktun“. Lítilræði er það í þessu sambandi, að nefndin vill láta allar „ráðstafanir“ ná til vatnsorku „Sogsfossanna“ en ekki Sogsins alls. Fallhæð fossanna „að meðtöldum hávöðum þeim sem eru næst hverjum þeirra bæði fyrir ofan og neðan“ er 54 metrar, en Sogsins alls 80,06 metrar niður að Markalækjarósi“ - vísað er til nefndarálits meiri hluta fossanefndar „og nokkru meira niður að ármótum. Tillögumenn tala um það í báðum liðum tillögunnar, að einstaklingar eða félög hafi talið sér eignarrétt á vatnorku Sogsins. Hverjir hafa gert það? Engir skjallega svo ég viti. Í leigusamningi þeim sem fossafélagið Ísland leiðir heimild sína frá, og prentaður er í nefndaráliti meiri hluta fossanefndar … selja landeigendur á leigu „allan vatnsrétt fyrir landi nefndra jarða“, þ.e. eignarjarða þeirra. Hvorki leigusalinn né leigutakinn nefnir þá, þ.e. 1908, neinn „eignarrétt“ á vatni og því síður á vatnorku. Væntanlega upplýsir nefndin á hverju hún byggir þetta tal sitt. Annað höfuðatriði er mjög varhugavert í þingsályktunartillögunni, sem sé að svo virðist sem með henni sé tilraun gerð til að láta dómstólana taka ákvörðun um mál, sem réttilega heyrir undir löggjafarvaldið, og skal reynt að gera grein fyrir þessu. Núgildandi íslensk löggjöf um notkun vatns til orkuvinnslu er af eðlilegum ástæðum mjög ófullkomin. Einstöku lög og lagaatriði að vísu eru til, sem beint lúta að þessu, en yfirleitt yrði hver sá dómur, sem nú yrði felldur um rétt einstaklinga og almennings til slíkrar vatnsnotkunar að byggjast að mestu leyti á því, hvað samræmilegt væri að skoðun dómarans við rétt manna til þeirrar vatnsnotkunar sem fyllri lagaákvæði eru til um, svo sem um rétt manna til að nota vatn til neyslu og áveitu. En þau lagaákvæði eru vitanlega sett með allt annað en orkuvinnslu fyrir augum, og því ekki líkur til að núverandi löggjöf eða dómsniðurstaðan verði að neinu leyti í samræmi við almenningsþörfina á þessu sviði. Nú er það skýlaus skylda löggjafarvaldsins að setja þau lög, sem almenningsþörfin krefur. Aðaltilgangurinn með skipun fossanefndarinnar var sá, að undirbúa nýja vatnsorkulöggjöf og þar með var þá viðurkennt af þessu sama þingi sem nú situr, að almenningsþörfin krefðist slíkrar löggjafar. Þingsályktunartillagan fer nú fram á, að áður en löggjafarvaldið setur hina nýju vatnsorkulöggjöf, sem vitanlega verður að koma, sé dómstólaúrskurður fenginn um eitt talsvert mikilvægt atriði á því sviði, sem sé um réttarafstöðu landeiganda annars vegar gagnvart hinu opinbera eða almenningi hins vegar þegar til þess kemur að taka vatn úr farvegi til orkuvinnslu. Ég geri sem sé ráð fyrir að þetta vaki fyrir tillögumönnum þótt þeim hafi ekki tekist að orða tillögur sínar þannig að þetta felist í þeim. Nú virðist ekki geta verið nein skynsamleg ástæða til að leggja út í málarekstur um þetta, nema meiningin sé sú, að taka niðurstöðu þá, sem dómarinn kemst að, upp í hina væntanlegu vatnorkulöggjöf, skoða dóminn sem bindandi fyrir löggjafarvaldið. Þá verður gangur þess máls þannig: Eftir mjög ófullkominni og sundurlausri löggjöf, sem ekkert tillit tekur til almenningsþarfa í vatnorkumálum, eftir því sem þeim horfir nú við, eiga dómstólarnir að draga takmörkin milli réttar nokkurra einstaklinga og réttar almennings. Þessi takmörk tekur löggjafarvaldið svo gild, án þess að rannsaka hvort þau séu samrýmanleg við almenningshagsmuni.“ Þá segir í millifyrirsögn er fjallar um skyldu löggjafarvaldsins: „Verði þannig farið að, svíkst löggjafarvaldið undan skýlausri skyldu sinni. Það er skylda þess, að meta almenningsþörfina og setja lög samkvæmt henni. Löggjafarvaldið er sjálft hæstiréttur um það, hvaða löggjöf almenningsþörfin útheimti, en dómstólarnir hafa ekkert atkvæði þar um, verða í dómum sínum að fara eftir gildandi löggjöf, hvort sem hún er fullkomin eða ófullkomin, hvort sem hún er almenningi hagkvæm eða ekki. Ef til vill kann einhver hugsun að hafa vakað fyrir tillögumönnum í þá átt, að ákvörðun takmarkanna milli réttar einstaklinga og réttar almennings í þessu máli sé þann veg sérstaks eðlis, að hana verði að undanþiggja frá afskiptum löggjafarvaldsins. Um önnur atriði vatnorkumála megi setja lög eftir því sem almenningsþörfin krefur, en um þetta atriði ekki. Hafi þessi hugsun upp komið, þá er hún röng. Nægir í þessu efni að benda á, að í öðrum löndum er löggjafarvaldið stöðugt að breyta þessum takmörkum milli réttar einstaklinga og almennings (ríkis; sveitarfélaga) á þessu sviði. Í þeim löndum, sem viðurkenna eignarrétt bæði á landi og rennandi vatni, er þetta gert með takmörkunum á hvorumtveggja eignarréttinum, í þeim löndum, sem viðurkenna einungis eignarrétt að landinu, en ekki að straumvatninu, er hið sama gert með takmörkunum á eignarréttinum að landinu og með breytingum á notkunarrétti vatnsins. - Og loks eru eigi allfá dæmi þess, að sú breyting er á ger, að vatn, sem áður var viðurkend einstaklingseign, hættir að vera það, að tilhlutun löggjafarvaldsins, og það bótalaust, enda þá eigi talið að verða almennings- eða ríkiseign, heldur almenningsgagn, öllum eignarrétti undanþegið. Og löggjöf vor hefir hingað til leyft sér alveg samskonar breytingar á réttarafstöðu einstaklinga annars vegar og almennings hins vegar, bæði í vatnamálinu og á öðrum sviðum, svo sem lesa má um í ritgerð prófessors Einars Arnórssonar, er fylgir nál. meiri hluta fossanefndarinnar. Sem dæmi, lesendum blaðsins til skýringar, má nefna, að fyrir nokkrum árum bannaði löggjöfin þeim landeigendum, sem höfðu hrís og mel á landi sínu, að rífa þetta; höfðu þó sumir haft miklar tekjur af melrifi (til reiðinga) en fengu vitanlega engar bætur fyrir; ástæðan var almenningsþörf sú, að taka fyrir uppblástur lands og sandfok, sem af hrís- og melrifinu leiddi. Löggjafarvaldinu er þess vegna alveg óhætt að snúa sér að því atriði, hver takmörk þurfi að setja milli réttar einstaklinga og almennings í vatnorkumálum vegna nauðsynja eða hagsmuna almennings, og láta málaferli um þetta bíða að minsta kosti þangað til það hefir sjálft áttað sig á vilja sínum í því efni, og helst þangað til að því kæmi, að einhverjum þætti gengið of nærri rétti sínum, ef það yrði þá nokkurn tíma.“ Virðulegi forseti. Nú er einungis síða eftir af þessum lestri. Síðasti kaflinn ber yfirskriftina „Almenningsheill, notkunarréttur og eignarréttur“: „Í nefndaráliti meiri hluta fossnefndarinnar eru færð rök fyrir því, að almenningsheill krefjist þess, eftir því sem vatnorkumálum er nú komið, að ekki sé viðurkendur í löggjöfinni eignarréttur landeigenda að sjálfu hinu rennandi vatni, heldur einungis notkunarréttur. Þar er alls ekki farið fram á að lögleiddur verði eignarréttur á þessu vatni ríkinu til handa, heldur sú grein fyrir gerð (sjá athugasemdir við frv. til vatnalaga A. bls. 61 í nál. meiri hluta) „að það óvirkjað vatn, sem landareign sú, er það er á eða rennur um, þarf eigi til sinna þarfa, skuli vera einskonar almenning, undir umráðarétti ríkisins, frjálst til notkunar þeim er þurfa, ef eigi fer í bága við hagsmuni ríkisins, almennings eða annarra einstaklinga, eftir nánari ákvæðum löggjafarvaldsins.“ Og meiri hluti gerir grein fyrir því, að löggjöfin um þetta atriði er hingað til mjög óljós, og kemst að þeirri niðurstöðu, að hún sé a.m.k. ekki því til fyrirstöðu, að þetta verði leitt í lög. Það er nú skýlaus skylda löggjafarvaldsins að taka þær ástæður, sem meiri hluti ber fram, til yfirvegunar. Og ef Alþingi viðurkennir ástæður þessar (höfuðástæðan er nauðsynin á því að hindra það, að ónotað vatn eða réttur að ónotuðu vatni komist í höndum „spekúlanta“ upp í geypiverð), þá er því skylt að taka til yfirvegunar, hvort það vill fara þá leið, sem meiri hluti stingur upp á, eða einhverja aðra. En að byrja á því að biðja dómstólana að binda hendur sínar um þetta mál, það er fjarstæða ein, því að leiðirnar, sem um verður að velja, munu ekki reynast of margar þegar til kostanna kemur. Rúmið leyfir ekki að fara lengra út í þetta að sinni, en sjálfsagt verður tækifæri til að minnast á þessi mál seinna. Og skal ég að endingu taka það fram, að ég álít enga ástæðu til að áfellast háttvirta þingmenn, þótt þeir hafi ekki enn aflað sér nægilegs skilnings á máli þessu, því að til þess hafa þeir haft allt of nauman tíma, en til hins verður óneitanlega að ætlast af þeim, að þeir láti ályktanir og tillögur bíða þangað til þeir sjálfir hafi áttað sig sómasamlega á málinu. Mundi jafnvel ekki úr vegi, að leyfður væri tími til að halda uppi nokkrum opinberum umræðum um málið utan þings, í blöðum og á mannfundum, áður en þingið fer að gera ályktanir um það. Flas er ekki til fagnaðar í þessu máli fremur en öðrum.“ Virðulegi forseti. Þessi lokaorð, flas er ekki til fagnaðar í þessu máli fremur en öðrum, eiga svo sannarlega við hér. Í umsögnum sem ég hef farið yfir er það gagnrýnt hvernig málið ber að og það er gagnrýnt að ekki skuli tekið tillit til annarra lagasetninga vegna þess að þessi telst sértæk, þ.e. að þetta séu ekki heildarlög eins og vatnalögin voru þegar þau voru sett 1923 heldur sértæk lög sem fjalli um þrengra svið en þá var gert. Á þetta tel ég að mönnum beri að hlusta. Ég hyggst ljúka máli mínu núna þó að það sé fjölmargt annað sem ég mundi vilja koma inn á, en ég hef tækifæri til þess síðar í umræðunni þar sem henni er ekki lokið auk þess sem 3. umr. er eftir. Ég vona svo sannarlega að á milli 2. og 3. umr. muni nefndin taka málið inn til sín og ræða þetta í alvöru samhliða lögleiðingu á vatnatilskipuninni ásamt annarri löggjöf sem að vatni snýr. Virðulegi forseti. Málið þykir mér gríðarlega stórt. Eins og ég kom inn á áðan hefur því verið spáð innan Sameinuðu þjóðanna að innan eða eftir um 50 ár verði vatn orðið verðmætara en olía. Lærðar greinar hafa verið skrifaðar um það að stríð framtíðarinnar verði háð út af vatni. Hér er um þannig mál að ræða, þetta er takmörkuð auðlind, að við getum ekki farið frjálslega með það, eins og bent er á í ritstjórnargrein Morgunblaðsins sem ég fjallaði um fyrr í ræðu minni. Því tel ég að ríkisstjórnin og meiri hlutinn eigi að koma til móts við stjórnarandstöðuna og þá fjölmörgu aðila sem hafa gagnrýnt málið, setjast að samningaborði og fara yfir málin í sameiningu. Við getum ekki rætt þessa mikilvægu auðlind, vatn, eins og verið hefur þar sem við skiptumst í tvær stríðandi fylkingar vegna þess að þetta eru grundvallarmannréttindi, það er um grundvallarmannréttindi að ræða, vatn er grundvöllur þess að fólk geti lifað með reisn á þessari jörð og skiptir öllu máli til framtíðar litið. Við eigum að ræða málið í því ljósi og við eigum ekki að slá slíka umræðu út af borðinu. Þó svo að menn telji að þeir séu í einhverjum lagatæknilegum leiðangri og einhverjum formbreytingum þá verða menn að líta líka til þessara mála vegna þess að það er í alvöru verið að benda á þau um allan heim. Mér finnst líka mikilvægt að líta til þess að við á Íslandi virðumst með lagasetningunni vera að fara aðrar leiðir en þau ríki sem við störfum með á alþjóðavettvangi. Það er ekki hægt að slíta vatn og vatnsnotkun úr samhengi við aðrar þjóðir vegna þess að þetta snýst ekki eingöngu um okkur. Við getum ekki horft bara út frá naflanum á okkur á þessi mál. Því tel ég mjög mikilvægt að málið verði, eins og við höfum lagt til í stjórnarandstöðunni, dregið til baka, því verði vísað frá og að menn setjist niður og ræði þessi mál í sameiningu og ræði við aðila í þeim samtökum og hagsmunahópum sem hafa gagnrýnt málið harðlega og ekki hefur verið tekið tillit til. Ég bið hv. þingmenn stjórnarliða að hafa í huga nú þegar við horfum fram á að afgreiða málið, að taka tillit. Þetta eru alvöru athugasemdir sem er verið að gera, það er ekki hægt að blása þær út af borðinu sem eitthvað sem komi málinu ekki við af því að hér sé eingöngu verið að gera smávægilega formbreytingu. Það er ekki hægt að blása þær áhyggjur manna út af borðinu með þeim hætti. Þess vegna tel ég að menn ættu og ég bið um það að í þessu máli, þó að fordæmin séu ekki endilega fyrir hendi hjá núverandi ríkisstjórn, þá verði tekið tillit, þá verði rætt við fólk, einhverja fleiri en einungis þá sem þeim hentar að ræða við, að rætt verði við fólk sem hefur komið með mikilvægar athugasemdir í málinu og menn setjist að borðinu og geri þetta aftur í samstarfi við sem flesta svo að það verði farsæl lausn á málinu til framtíðar. Alþingi skipaði fossanefnd á sínum tíma sem mér finnst vera vinnubrögð sem við getum tekið til fyrirmyndar og eins að kallaðir verði að borðinu þeir aðilar sem hafa sent inn umsagnir.

Frú forseti. Af því að hv. þm. Katrín Júlíusdóttir vék orðum að mér í ræðu sinni langar mig til að bregðast aðeins við ræðu hennar og varpa fram a.m.k. þremur spurningum. Í umræðunni er um það deilt af hálfu stjórnarliða og stjórnarandstæðinga hvort í frumvarpinu felist efnisbreyting eða formbreyting hvað varðar inntak eignarréttar á vatni og vatnsréttindum. Laganefnd Lögmannafélagsins skilaði frá sér umsögn sem ég veit að hv. þingmanni er að góðu kunn. Lokasetningin hljóðar svo, með leyfi forseta: „Eins og fram kemur í ítarlegri útlistun frumvarpshöfunda er hér ekki um efnislega breytingu að ræða á inntaki eignarráða fasteignareiganda heldur um formbreytingu.“ Það er því á það fallist af hálfu formanns laganefndar Lögmannafélagsins, Jóhannesar Rúnars Jóhannssonar. Mig langar til að spyrja hvort hv. þingmaður sé ósammála túlkun formanns laganefndar á inntaki eignarréttinda. Ég heyrði ekki betur en hv. þingmaður gerði ágreining um að vatn og vatnsréttindi væru samkvæmt núgildandi vatnalögum frá 1923 undirorpin einkaeignarrétti. Það skýtur svolítið skökku við og er ekki í takt við túlkun helstu fræðimanna Íslendinga á sviði eignarréttar á ákvæðum vatnalaga. Ég leyfi mér að nefna grein Þorgeirs Örlygssonar, prófessors í eignarrétti og fyrrum deildarforseta lagadeildar. Greinin heitir Um eignarhald á landi og náttúruauðlindum. Í greininni segir, með leyfi forseta: „Réttarframkvæmdin hefur og til fulls viðurkennt eignarrétt landeigenda að vatnsorku, m.a. þegar vatnsföll hafa verið tekin til virkjunar, og dómstólar hafa talið landeigendur eiga eignarrétt að vatni á landi sínu.“ Mig langar til þess að spyrja hv. þingmann hvort hún telji að 

Virðulegi forseti. Það er augljóst að hv. þingmaður hefur ekki hlustað á alla ræðu mína vegna þess að í henni fór ég yfir þann fjölda af umsögnum sem borist hafa hv. iðnaðarnefnd um þetta mál. Ég fór líka yfir skrif sem eru tengjast þessu máli og erindi á ráðstefnum. Ég talaði ekki um dómaframkvæmd, ég var ekki að efast um eitt eða neitt í þeim eða hvernig þær hafi verið.  Virðulegi forseti. Það sem mér finnst vera lykilatriði þegar við nálgumst lagasetningu af þessu tagi er að við lítum fyrst og fremst til þess að vatn er grundvallarmannréttindi og að við höfum það að leiðarljósi við lagasetninguna. Þar kemur skýrt fram að ekki eigi að líta á vatn sem hverja aðra verslunarvöru heldur sé það hluti af réttinum til lífs. Það er skoðun mín að við eigum að nálgast málið þannig þegar við setjum þessi lög og með þekkingu á því að vatn er takmörkuð auðlind, með þekkingu á því að 1,2 milljónir manna hafa ekki aðgengi að almennilegu neysluvatni hér á jörðinni og þeirri staðreynd að menn telja að eftir 50 ár verði vatn orðið verðmætari auðlind en olía. 

Frú forseti. Hv. þingmaður svaraði ekki spurningum mínum sem voru einfaldar. Þess vegna ætla ég að varpa fram tveimur spurningum til hv. þingmanns og bið þingmanninn um að hlusta á mig. Þorgeir Örlygsson, einhver merkasti fræðimaður á sviði íslenskrar löggjafar, hefur túlkað eignarrétt yfir vatni og vatnsréttindum. Það gerði hann í grein sinni frá 1994 um eignarhald á landi og náttúruauðlindum. Þar segir hann, með leyfi forseta: „Réttarframkvæmdin hefur og til fulls viðurkennt eignarrétt landeigenda að vatnsorku, m.a. þegar vatnsföll hafa verið tekin til virkjunar, og dómstólar hafa talið landeigendur eiga eignarrétt að vatni á landi sínu.“ Þessu til stuðning vísar Þorgeir til hæstaréttardóms 1955, bls. 431, svokallaðan Kífsárdóm. Mig langar að spyrja hv. þingmann að því í ljósi þeirrar ræðu sem hún hélt: Er hv. þingmaður sammála túlkun okkar helsta prófessors í eignarrétti um inntak eignarréttarins hvað varðar vatn og vatnsréttindi eða er hún ósammála þessu? Síðan langar mig að spyrja hv. þingmann, af því að hún vék hér að því löggjafarstarfi sem átti sér stað fyrir árið 1923 og vitnaði þar fyrst og fremst til þess sem nefndarmenn í minni hluta fossanefndar fjölluðu um, hvort er hún þeirrar skoðunar að minni hlutinn eða meiri hlutinn hafi orðið ofan á á endanum þegar bræðingurinn svokallaði varð að vatnalögum? Það segir hér í grein Þorgeirs: „Meiri hlutinn taldi öll vatnsréttindi vera ríkiseign en minni hlutinn taldi hins vegar vatnsréttindi vera háð eignarumráðum landeigenda.“ Síðan segir Þorgeir Örlygsson í grein sinni: „… í raun má segja að stefna minni hlutans hafi sigrað, og hefur ekki verið um það fræðilegur ágreiningur í íslenskum rétti.“ 
             Að sömu niðurstöðu kemst dr. Gaukur Jörundsson í eignarrétti sínum 

Ég vil biðja hv. ræðumann að virða ræðutímann.

Virðulegi forseti. Ég tel að hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson hafi þarna í tilvitnun sinni í Þorgeir Örlygsson einmitt hitt naglann á höfuðið, vegna þess að þar var talað um eignarrétt á landi.  Virðulegi forseti. Það er sem er alvarlegast í þessari umræðu er að við búum einmitt við það í dag að það er nýtingarréttur á vatni, í því formi er ákveðin gerð eignarréttar, en hér er hins vegar verið að tala um allt rennandi vatn og grunnvatn, í loftkenndu, fljótandi eða föstu formi sem fer um landareign  Virðulegi forseti. Ef ég mætti fá að klára mál mitt þá þætti mér vænt um það. Við getum hist hérna frammi og rætt um þetta ef hv. þingmaður getur ekki klárað að hlýða á mál mitt hér. Þar getum við rætt þetta í samtali. Virðulegi forseti. Það sem mér þykir mikilvægt er að við erum að ræða hér um að einkavæða grunnvatnið, þ.e. það vatnakerfi sem flýtur undir öllu landi og mér þykir, virðulegi forseti, leiðinlegt að hafa þurft að eyða tíma mínum í þetta þar sem ég hefði gjarnan viljað ræða við hv. þingmann um meiri- og minnihlutaálit fossanefndar og hvort þeirra hefði orðið undir eða ofan á vegna þess að ég tel að þarna hafi orðið