Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Eins og forseti gat um var hér hafin umr. um daginn - en nú er orðið svo langt síðan að menn geta sjálfsagt tæplega talið dagana - um málefni sem varðar alla þjóðina, nefnilega tilvist leynisamnings milli ríkisstjórnarflokkanna. Hæstv. forsrh. var spurður um það einfalda mál, hvort gerður hefði verið sérstakur samningur milli stjórnarflokkanna sem ekki hefði verið birtur. Það var ærið tilefni til þess að spyrjast fyrir um þetta því að formaður Alþb., hæstv. félmrh., hafði látið hafa það eftir sér opinberlega að samningur af þessu tagi væri fyrir hendi, og formaður þingflokks Alþb., hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson, hafði líka látið hafa eftir sér opinberlega að slíkur samningur væri fyrir hendi og hefði verið kynntur í hans flokki - samningur sem veitti í reynd flokki þeirra, Alþb., neitunarvald í öllum meiri háttar málum. Ég tel að það sé mikið alvörumál ef Framsfl. og hæstv. forsrh., Gunnar Thoroddsen, og félagar hans hafa gert samkomulag af þessu tagi, framkvæmt valdaafsal af þessu tagi til Alþb. í leynum - flokks sem hefur gerólíka stefnu og aðrir flokkar hér inni í mjög mikilvægum málum, t. d. utanríkismálum. Ég held að það verði tæpast sagt að þeir Framsóknarþm. eða hæstv. forsrh., Gunnar Thoroddsen, og félagar hans hafi verið kjörnir á þing af stuðningsmönnum sínum til að framkvæma valdaafsal af þessu tagi. Eða halda menn að kjósendur Framsfl. og Sjálfstfl. hafi gert ráð fyrir því við seinustu kosningar, að þessir menn afhentu Alþb, umboð sitt í veigamiklum málum? Nú fór það svo, að hæstv. forsrh. svaraði spurningunni í engu og valdi í rauninni þann kost að tala í norður þegar spurt var í suður. Annað eins hefur gerst að vísu, en það eitt lýsir vitaskuld miklu ábyrgðarleysi og forstokkun að svara með því að svara ekki. Í því felst að mínum dómi jöfnum höndum fyrirlitning á sannleikanum og í raun á eigin kjósendum. Það má svo segja að formenn Alþb. og Framsfl. hafi bætt gráu ofan á svart með því að lýsa því flissandi yfir að þeir hefðu ekkert frekar um málið að segja. En það er ekki úr vegi að líta á staðreyndir þessa máls. Formaður Alþb. hefur sem sagt lýst því yfir, að samkomulag hafi verið gert um að engin meiri háttar mál yrðu afgreidd gegn vilja Alþb., og formaður þingflokks Alþb. hefur sagt að slíku samkomulagi hafi verið lýst í þingflokki Alþb. Á hinn bóginn segir hæstv. utanrrh., Ólafur Jóhannesson, að ekkert slíkt hafi hann séð, og formaður Framsfl. sagði: Nei, það er ekki til. - en það, sem stendur upp úr, er að forsrh. fæst ekki til að afneita því, að samkomulag af þessu tagi hafi verið gert, og enginn talsmanna Alþb. hefur dregið til baka neina af staðhæfingum sínum. Þær standa því óhaggaðar. Ef við göngum út frá því, að enginn þessara aðila hafi sagt ósatt og ekki heldur Ólafur Jóhannesson, hæstv. utanrrh., er aðeins einn möguleiki sem kemur til greina, nefnilega þessi: að samkomulagið hafi verið gert og greint frá því í Alþb., en ekki sagt frá því í Framsfl. Á hinn bóginn kunna menn að segja að Steingrímur Hermannsson, formaður Framsfl., hafi neitað að slíkur leynisamningur hafi verið gerður. En ef hann skýrði aldrei frá slíkum leynisamningi í sínum flokki er e. t. v. skiljanlegt að hann hafi ekki viljað koma upp um sig og þess vegna afneitað leynisamningnum. Ef hæstv. sjútvrh., Steingrímur Hermannsson, segir satt um það, að enginn slíkur samningur hafi verið gerður, spyr ég: Hvernig í ósköpunum getur hann þá liðið að Alþb. og hæstv. forsrh. klíni því á hann, að hann hafi gert svona samning? Hvernig í ósköpunum getur hann dregið sig svo til baka, að þegar þessi mál koma til umr. í hv. þingi heldur hann sig ekki við fyrri yfirlýsingu sína, heldur skýtur sér á bak við svör forsrh. sem voru engin svör, - svör sem ekki afneituðu leynisamningnum? Trúir því eiginlega nokkur maður, að formaður næststærsta flokks landsins, sigurherra seinustu kosninga, láti niðurlægja sig og flokk sinn með þessum hætti ef hann hefur ekkert samkomulag gert? Ef formaður Framsfl. einn hefur á réttu að standa hefur hann nú með því að skjóta sér á bak við svör forsrh., sem voru engin svör, beygt sig svo gersamlega í duftið fyrir Alþb. að slíks munu engin dæmi að nokkur stjórnmálamaður hafi látið niðurlægja sig og flokk sinn jafnherfilega. Þá er honum ekki bara gersamlega sama um sannleikann, heldur líka um virðingu sína og síns flokks. Ætlar hann að lifa við það, að sú lygi verði þá skráð sem staðreynd að hann hafi gert svona samning? Ég held að það sé hæpið að nokkur maður trúi því að nokkur maður beri svo litla virðingu fyrir sjálfum sér og sannleikanum að hann láti fara svona með sig. En meðan forsrh. afneitar ekki leynisamningnum er það þó þetta sem formaður Framsfl. verður að búa við, ef afneitun á leynisamningi er sönn. Ég held að fáir trúi því, að formaður Framsfl. láti fara svona með sig ef sannleikurinn er á hans bandi. Ég held að flestir hljóti að telja að hitt sé sönnu nær, að afneitun formanns Framsfl. hér á dögunum hafi verið eins konar sjálfsvarnarskrök, af því að hann hafði ekki skýrt frá leynisamningnum í sínum flokki, og einmitt þess vegna hafi formaður Framsfl. valið þann kost að endurtaka ekki skrökið í umr. hér um daginn, heldur skotið sér á bak við svokölluð svör forsrh. sem voru engin svör. Hvaða aðra viðhlítandi skýringu er hægt að finna á svona háttalagi? Ég held að fæstir ætli annað en hæstv. utanrrh. Ólafur Jóhannesson fari með rétt mál. Samkv. því er niðurstaðan sú, að leynisamningur hafi verið gerður, en ekki skýrt frá honum í Framsfl. Þetta er auðvitað stóralvarlegt mál. En úr því að hæstv. forsrh. kýs að setja þetta mál upp í gátu komumst við hv. þm. ekki hjá því að reyna að ráða þá gátu. Það eru einungis tvær hugsanlegar lausnir á því máli og ég hef rakið þær hér. Ég tel að hvort heldur er, hvor heldur lausnin sem við á, sé um mjög alvarlegt mál að ræða og því verði ekki unað ef skýr svör fást ekki í þessum efnum. Ótrúlegt þykir mér að formaður Framsfl. skuli getað unað því, ef hans fyrri svör eru rétt, að honum sé nuddað upp úr því að hafa gert svona samning. Það þykir mér furðulegast af öllu. En ég vil ítreka að það er óviðunandi með öllu að fá ekki svör um þessi mál. Hér er um svo mikið valdaafsal að ræða, sem felst í þeim leynisamningi sem allt bendir til þess að hafi verið gert, að þjóðin á auðvitað kröfu á því að fá skýr svör, en ekki svör í norður ef spurt er í suður.



Herra forseti. Síðasti ræðumaður, hv. þm. Kjartan Jóhannsson, hefur með einstökum ágætum í stuttu máli rakið gang þess mikla alvörumáls sem hér er nú til umfjöllunar. Það var hér til umr. fyrir réttum þrem vikum, en hefur síðan ekki fengist haldið áfram umr., og eru ýmsar ástæður til þess og sumar réttlætanlegar. Það var Norðurlandaráðsþing, og ýmis atvik ollu því að ekki var hægt að halda umr. áfram fyrr en nú í dag. Hæstv. utanrrh. er hér mættur og einstakir ráðh. eru það raunar, en ég sakna þó nokkurra þeirra. Að vísu er mér um það kunnugt að hæstv. forsrh. getur ekki verið mættur, a. m. k. núna í upphafi þessara umr., en ég tel það raunar ekki skipta neinu máli vegna þess að frá honum fást engin svör. Hann hefur greint okkur frá því, að hann muni ekki svara nema þá í véfréttarstíl. Menn minnast þess, hvernig umr. um þetta lauk fyrir þrem vikum. Þá tilkynnti hann nánast að hann væri þingið og eiginlega að hann væri líka þjóðin. Hann sagði að ef þeir, sem voru formenn Sjálfstfl. og Alþfl. í síðustu kosningum, væru að tala fyrir þjóðina, þá væru þeir ekki að tala fyrir einn eða neinn í varnarmálunum. Þó held ég að þeir hafi verið kosnir sem forustumenn ríflegs meiri hluta þjóðarinnar einmitt í varnar- og utanríkismálum. Það voru a. m. k. margir sjálfstæðismenn sem eftir því tóku þegar varaformaður flokksins sagði formann hans ekki tala fyrir þjóðina eða mikinn hluta þjóðarinnar þegar hann væri að árétta stefnu Sjálfstfl. í varnar- og öryggismálum. Þess vegna verður auðvitað ekki undan því vikist að hér verði haldið áfram umr. þangað til sannleikur þessa máls er kominn í dagsljósið. - Ég vildi helst að henni lyki alls ekki, hún héldi áfram í nótt og á morgun ef á þyrfti að halda, að við stöndum ekki upp fyrr en ráðherrar eða þá einhverjir þm. segja sannleikann, því að hér hefur ekki verið sagður sannleikur, það er ljóst, í besta falli hálfsannleikur, en þó að mestu leyti ósannindi. Ég hafði tilkynnt allmörgum hv. þm. að ég mundi spyrja þá hér ákveðinna spurninga. Í þeim hópi er hæstv. landbrh., sem ég skýrði frá því fyrir tæpum þrem vikum að ég mundi spyrja um leynisamninginn þegar þessum umr. yrði haldið áfram. Í dag tilkynnti ég hæstv. dómsmrh. að ég mundi einnig spyrja hann spurninga. Þeir eru hvorugur hér mættur, en koma vonandi á eftir. Ég mun engu að síður lesa upp þær spurningar, sem ég ætla að beina til þeirra, og koma þeim á framfæri við þá með hjálp hæstv. forseta t. d., sem hefur reynt að finna út hvar þeir væru svo þeir gætu fengið þessar spurningar í hendur, en efnislega vita þeir af þeim, eins og ég greindi frá. Ég tel alveg sjálfsagt að þessir hæstv. ráðh. fái tækifæri til að bera af sér allan grun um að þeir séu aðilar að slíkum leynisamningi. Ef hann er fyrir hendi og þeir hafa ekki að honum staðið eiga þeir auðvitað að gera hreint fyrir sínum dyrum hér á hinu háa Alþingi. Alveg á sama hátt tel ég einsýnt að hv. þm. Eggert Haukdal hljóti að gera grein fyrir því, hvort honum hafi verið kunnugt um slíkan samning, og mun beina spurningum til hans og hef að sjálfsögðu skýrt honum frá því. Ég hef einnig ákveðið að bera fram spurningar til fjögurra hv. þm. Framsfl., sem ég met alla mjög mikils, og trúi ekki öðru en þeir vilji segja satt og rétt og þeir muni virða bæði eigin heiður og virðingu Alþingis það mikið að skýra satt og rétt frá málum og hjálpa til að knýja á að ráðh. segi hér sannleikann.

Við hvaða þm. er átt?

Það kemur á daginn. Ég skal reyndar skýra frá því strax. Þeir hv. þm. Framsfl., sem ég hef hugsað mér að spyrja þessara spurninga, eru: Hv. þm. Davíð Aðalsteinsson, hv. þm. Halldór Ásgrímsson, sem að vísu er hér ekki staddur nú, en hann veit hins vegar af því, að þessi spurning verður borin fram til hans, hv. þm. Stefán Guðmundsson og síðast en ekki síst hæstv. forseti okkar, Jón Helgason. Spurningar þær, sem ég legg hér fram til hæstv. landbrh. og hæstv. dómsmrh., eru á þennan veg: 1. Var þér kunnugt um að Gunnar Thoroddsen hefði gert leynisamkomulag við forustumenn stjórnarflokkanna þegar þú tókst sæti í ríkisstj. hans? 2. Ef svarið við spurningunni er nei er spurt: a) Hefur þú síðar komist að vitneskju um að slíkt samkomulag hafi verið gert? b) Ef þú veist um efni slíks samkomulags, viltu þá hér og nú greina frá því? c) Ef svo er ekki, viltu þá hér og nú krefjast þess af forsrh. og formönnum stjórnarflokkanna að þeir upplýsi, hvort slíkt samkomulag hafi verið gert, og greini frá efni þess? Þetta eru þær spurningar sem ég ber fram við þessa tvo hæstv. ráðh. Ég treysti því að þeir svari þeim og svari þeim lið fyrir lið og án allra vífilengja og ekki með neinum véfréttarbrag á borð við málflutning hæstv. forsrh. og ég verð raunar að segja líka formanna stjórnarflokkanna. Ég átti að vísu ekki von á að formaður Alþb. mundi svara einu eða neinu, en ég segi það eins og er, að ég hef orðið fyrir geysilega miklum vonbrigðum með að hæstv. sjútvrh., formaður Framsfl., skyldi hér engu svara, heldur aðeins vitna til véfréttar Gunnars Thoroddsens, hæstv. forsrh. Ég hefði mjög gjarnan viljað geta borið þessa spurningu fram við hann sem formann Framsfl., en ekki þurft að gripa til þess að bera þær fram við aðra menn í hans flokki. Það er ekki vegna þess að ég sé að reyna að lítilsvirða hann. Hann hefur sjálfur dæmt sig úr leik. Og þó, hann gæti komið hér upp strax á eftir mér og skýrt satt og rétt frá málinu. Hann á enn þá tækifæri til þess að lenda ekki í Watergate-máli, en ég sé ekki betur en allt þetta mál lykti af Watergate. En ef þessi samningur er fyrir hendi hygg ég þó, að það verði hvorki hægt þar að skera eða brenna, eins og í Hvíta húsinu, því að ég er sannfærður um að ef þessi samningur hefur verið undirskrifaður af hæstv. forsrh. og formanni Framsfl. og Alþb. muni þeir Alþb.-menn geyma sitt eintak til að sýna þegar upp úr stjórnarsamstarfi slitnar og til að geta sannað að þessi samningur hafi verið gerður. Ég get ekkert sannað í þessu efni. En ég tek undir með síðasta ræðumanni, að það fer varla hjá því að samningurinn sé fyrir hendi. A. m. k. skyldi maður ætla að það fari ekki hjá því, að samningurinn sé fyrir hendi, eftir öllum þeim upplýsingum sem fram hafa komið. A. m. k. held ég að það sé alveg ljóst, að gert hefur verið samkomulag um að þingrofsvaldið væri ekki hjá forsrh. Það er altítt að gera það í samsteypustjórnum. En það fæst ekki einu sinni svar við því, hvort það samkomulag hafi verið gert, né heldur hinu, að samkomulag þurfi að vera um allar meiri háttar ákvarðanir í ríkisstj., sem auðvitað er fyrst og fremst hugsað til þess að veita kommúnistum neitunarvald í öryggismálum landsins. Spurningarnar, sem ég ber fram við sjálfstæðismenn, þessa tvo hæstv. ráðh. sem ég þegar hef spurt og hv. þm. Eggert Haukdal, eru auðvitað ekki síst bornar fram vegna þess að hver einasti kjósandi þessara manna - eða svo til hver einasti - kaus þá í því trausti að þeir stæðu á verðinum í öryggis- og varnarmálum. Svo augljós er stefna Sjálfstfl. í því máli og raunar Alþfl. líka, eins og ég gat um áðan, þ. e. þeirra tveggja flokka. Það er þess vegna alveg ljóst að þeir hljóta að eiga heimtingu á því að fá að gera hreint fyrir sínum dyrum hvað öryggis- og varnarmál snertir. Um hitt má alltaf deila, hvort stefnur séu svo skýrar í efnahagsmálum, þar sem samsteypustjórnir eru, að sjálfstæðismenn hafi ekki undir neinum kringumstæðum, neinir þeirra, kosið þessa menn til að reka efnahagsmálastefnu, sem ég tel að vísu sósíalíska og vonlausa stefnu í einu og öllu, en það má alltaf um það deila. Um hitt verður alls ekki deilt, að hver einasti kjósandi þessara manna á heimtingu á að þeir svari því, hvort öryggis- eða varnarmálunum sé að einhverju leyti stefnt í hættu þannig að kommúnistar hafi þar neitunar- eða úrslitavald. Um það snýst þetta mál. Þetta er ósköp einfalt. Það snýst fyrst og fremst um þetta. Ef þessi leynisamningur er fyrir hendi er þetta ákvæði inn í hann sett til að tryggja kommúnistum í fyrsta skipti í sögunni úrslitavald í öryggis- og varnarmálum. Það hefur engin vinstri stjórn veitt kommúnistum áður. Það er þá í fyrsta skipti. Þá lýðræðissinna, sem á því bera ábyrgð, á að draga til ábyrgðar, en það á líka að koma í veg fyrir að aðrir saklausir liggi undir sökum af því að það fæst ekki skýrt frá því, hvort samningurinn hafi verið gerður, og ef hann hefur verið gerður, á hverra ábyrgð hann hafi verið gerður, hverjir viti um hann og hafi vitað um hann. Um þetta snýst málið. Þá er ég sem sagt kominn að því að spyrja þessa hv. fimm þm., sem ég áðan nefndi, og spurningarnar eru auðvitað mjög svipaðar, en þó eðli málsins samkv. aðeins annað orðalag. Þess vegna ætla ég að lesa þær upp eins og ég hef sett þær á blað og mun afhenda þeim hér á eftir. Þessum spurningum er sem sagt beint til hv. þm. Eggerts Haukdals, Davíðs Aðalsteinssonar, Stefáns Guðmundssonar, Halldórs Ásgrímssonar og hæstv. forseta, Jóns Helgasonar, og ég efast ekki um, að þessir menn muni svara, og ég þykist vita, að þeir muni svara greitt, að einnig þm. Framsfl., og þá auðvitað ekki síst forseti, vilji gæta virðingar Alþingis og réttar þess til að fá að vita um afdrifaríkar ákvarðanir æðstu stjórnvald og samninga sem gerðir eru. Það er þingræðisstjórn við völd á Íslandi. Þingið á heimtingu á að fá að vita allt sem máli skiptir í herbúðunum. Það er þingræðið. Þess vegna er auðvitað alveg ljóst að hæstv. forseti mun svara þessum spurningum greiðlega og ekki færast undan að hjálpa til við að fá allan sannleikann leiddan fram í dagsljósið.

Hvað segja hinir þm. Framsfl.?

Ég valdi þessa menn vegna þess að ég treysti þeim, tel þá mjög heiðarlega og góða menn. Það eru fleiri heiðarlegir og góðir menn í Framsfl. Ég spyr engan Alþb.-mann, af því að ég vænti ekki neins svars frá þeim sem bitastætt er í. Þeir munu allir vitna til véfréttar Gunnars Thoroddsens. Þess vegna spyr ég ekki hv. þm. Ólaf Ragnar Grímsson, því mig varðar ekkert um hvað hann segir í þessu máli. Það er ósköp einfalt.

Ég spurði um hina þm. Framsfl.

Hvers vegna ekki þeir allir?

Já.

Ef þessir fjórir svara ekki mun verða reynt að spyrja aðra, en ég veit að einhver þessara fjögurra og þeir væntanlega allir munu svara greitt og satt.

Nú verður þm. fyrir vonbrigðum.

Og þá er spurt: 1. Var þér kunnugt um að Gunnar Thoroddsen hefði gert leynisamning við forustumenn stjórnarflokkanna þegar þú ákvaðst að styðja ríkisstj. hans? 2. Ef svar við spurningunni er nei, er spurt: a) Hefur þú síðar komist að vitneskju um að slíkt samkomulag hafi verið gert? b) Ef þú veist um efni slíks samkomulags, viltu þá hér og nú greina frá því? c) Ef svo er ekki, viltu þá hér og nú krefjast þess af forsrh. og formönnum stjórnarflokkanna að þeir upplýsi, hvort slíkt samkomulag hafi verið gert, og greini frá efni þess? Ósk mín er sú, að hverjum lið þessara spurninga sé svarað afdráttarlaust. Ég fer ekki fram á neitt meira en það á þessu stigi málsins. Það er ljóst, eins og ég raunar vék að áðan, að virðingar sinnar vegna getur Alþingi ekki látið þetta mál niður falla. Það verður að halda þessum umr. gangandi - kannske með einhverju svefnhléi ef í það fer - þangað til svörin fást. Það verður að draga sannleikann fram í þessu máli. Hann verður dreginn fram í þessu máli alveg eins og í Watergate-málinu. Hver sem hann er skal hann koma fram.

Var þm. sammála grein Styrmis Gunnarssonar um sögulegar sættir?

Kemur það þessu máli við?

Já.

Ég býst við að hv. þm. eigi við það, hvort það hefði verið hugsanlegt að Sjálfstfl. gengi til samstarfs við kommúnista um ríkisstjórnarmyndun. Ég las þessa grein Styrmis, ef það er það sem hann á við. Ég get upplýst að í þingflokki Sjálfstfl. var sá möguleiki ræddur meðal margra annarra að ganga til samstarfs við kommúnista, annaðhvort kommúnista eina eða með kommúnistum og Alþfl. Hins vegar datt engum lifandi manni í hug að Sjálfstfl. gæti nokkurn tíma gengið til samstarfs við Alþb. og Framsfl, og þá eina. Það yrði þá að vera í þjóðstjórn. Sjálfstfl. yrði í algerum minni hl. í slíkri stjórn. Það datt engum þessi möguleiki í hug í öllum þeim umræðum sem fram fóru um stjórnarmyndun. Hitt datt okkur í hug, að starfa með Alþfl. einum, að starfa með Framsfl. einum, að starfa með Alþfl. og Framsfl., að starfa með kommúnistum einum, að starfa með kommúnistum og Alþfl., við buðumst til að mynda minnihlutastjórn og utanþingsstjórn var í burðarliðnum. Þarna voru átta möguleikar sem voru hagstæðari fyrir Sjálfstfl. og íslensku þjóðina en uppákoman sem síðan varð: stjórnarmyndun hæstv. forsrh. Gunnars Thoroddsens.

En hvað um möguleika Alþb., Framsfl. og Sjálfstfl.?

Ég var að segja að það datt engum í hug. Það var svo fjarstæðukennt að við gerðum það. En þegar við létum okkur detta í hug að mynda stjórn með kommúnistum einum t. d. eða kommúnistum og Alþfl. höfðum við auðvitað gengið frá því, eins og lög gera ráð fyrir, að kommúnistar kæmu hvergi nálægt öryggis- og varnarmálum. Það hefði beinlínis verið tekið fram. Það hefði þá verið gert með leynisamningi ef það hefði ekki mátt birta það. Það var allt í lagi að gera leynisamning þannig, og auðvitað hefðu þeir skýrt frá honum ef þess hefði verið krafist. En það er augljóst að Sjálfstfl. gat ekki farið í stjórn með báðum höfuðandstæðingum sínum, nema þá það væri þjóðstjórn. Það datt engum lifandi manni í hug, fyrr en hæstv. núv. forsrh. datt það í hug þegar aðrir höfðu hryggbrotið hann. Þetta var hans einasta von til að geta orðið forsrh. Það er staðreynd málsins. Það vita allir sem vilja vita. En ég ætla sem sagt ekki á þessu stigi að tefja þessar umr. Þessar spurningar liggja skýrar fyrir. Ég mun nú útbýta þeim hér. Ég hef ljósrit af þeim og vil láta þessa heiðursmenn, sem ég hef hér spurt, hafa þær fyrir sér. Ég veit að þingheimur allur hefur áhuga á að fá þessi svör og bíður spenntur eftir þeim.



Herra forseti. Ég sakna þess mjög að hafa ekki verið viðstaddur í dag þegar hæstv. forsrh. fékk málið. En mér kom það satt að segja svo á óvart, að hann ætlaði sér að svara spurningum, að ég átti ekki von á því. Annars, eftir þeim spurnum sem ég hef haft af ummælum hæstv. forseta hér á fundi áður, skilst mér að hann hafi verið reiðubúinn að svara fsp. er ég bar fram með þinglegum hætti fyrir allnokkru. Á fyrirspurnatímum Alþingis síðan hef ég m. a. verið veikur eða veðurtepptur norður í landi, en alla aðra þriðjudaga hef ég verið hér mættur. Ég man ekki hvort ég hef verið fjarverandi tvisvar eða þrisvar, en alla aðra þriðjudaga hef ég verið hér mættur og mér hefur ekki verið gefinn kostur á að bera fsp. mína fram. Á hinn bóginn stóð svo á í dag, að það varð misskilningur á milli mín og forseta þar sem hann sagði mér að ég mundi ekki komast að í dag og átti þá við þennan síðari fund þar sem fyrir liggur þáltill. sem ég átti að mæla fyrir. Tók ég það sem svo, að mér gæfist hvorki kostur á að mæla fyrir fsp. né þáltill. Þarna var sem sagt um misskilning að ræða. Um hitt var hæstv. forsrh. fullvel kunnugt, að ég kvaddi mér hljóðs í þessari umr., sem nú fer fram, vegna þess að hann svaraði ekki fsp. sem til hans var beint á fundi þingsins um hvort einhver leynisamningur hefði verið gerður á bak við hæstv. utanrrh. þess efnis, að Alþb. hefði neitunarvald varðandi framkvæmdir á Keflavíkurflugvelli. Og þetta er auðvitað kjarni málsins. Það skiptir miklu meira máli, hvort þvílíkur leynisamningur hafi verið gerður, en þótt smávegis misskilningur hafi orðið milli mín og hæstv. forseta. Og úr því að hæstv. forsrh. var nú á svarskónum í dag hefði hann átt að manna sig upp og reyna að svara einhverju um þetta atriði. Nú má auðvitað segja að það skipti ekki máli, ríkisstjórnir geti haft svo og svo marga leynisamninga. - Ég tók eftir því, að hæstv. landbrh. kvaddi sér hljóðs áðan, væntanlega til að svara þessu atriði, hvort honum sé kunnugt um leynisamninginn. - Það má auðvitað segja að aðra varði ekki um þvílíka samninga. Og þó, ef marka má yfirlýsingar utanrrh. í blöðum hvað eftir annað hefur komið fram að hann þykist einfær um að fara með embætti utanrrh., og ef marka má röggsemi hans oft og tíðum áður, þegar honum hefur fundist yfir sig gengið, má ætla einnig í þetta skipti að hann muni reiðubúinn að gefa skýrleg svör, og ég veit að hann mun gera það. Ég vil svo ítreka þær fsp., sem hv. 5. landsk: þm. bar hér fram, og harma að ég skyldi hafa verið fjarverandi þessa stuttu stund sem hæstv. forsrh. var reiðubúinn að svara beinum spurningum.



Herra forseti. Þessi umr. mun vera framhald af utandagskrárumr. sem hófust hér fyrir alllöngu um meðferð utanríkismála í ríkisstj. og það sem kallað hefur verið hugsanlegir leynisamningar um þau mál. Ég tel rétt að vekja athygli á því, að í málefnasamningi núv. ríkisstj. segir: „Áætlanir um flugstöð á Keflavíkurflugvelli verði endurskoðaðar og ekki ráðist í framkvæmdir við hana nema með samkomulagi allrar ríkisstj.“ Þetta liggur fyrir í málefnasamningi og þetta er öllum hv. þm. ljóst. Varðandi fsp., sem hér hafa verið fram bornar, vil ég segja það, að engar aðrar sérreglur um framkvæmdir á Keflavíkurflugvelli eða aðra þætti utanríkismála voru samþykktar við myndun ríkisstj., hvorki munnlegar né skriflegar. Það hefur ekki heldur verið gert síðan. Getsakir um einhvern leynisamning eru því úr lausu lofti gripnar. Það er því ekkert óeðlilegt þó að hv. 5. landsk. þm. kæmist svo að orði, að hann ætti ekki von á því, að hann gæti sannað að um slíkt væri að ræða.



Herra forseti. Þessum spurningum um verkefnaskiptingu milli ráðh. og hvort bókanir kunni að hafa verið gerðar við stjórnarmyndun var og er réttilega beint til forsrh. Hann hefur nú svarað þeirri fsp., en mér skilst að sumir þm. kvarti yfir því, að þeir hafi ekki skilið svar hans. Ég vænti að eftir að hæstv. landbrh. hefur talað hér hafi verið svarað þessu á þá lund að allflestir - svo að ég segi nú ekki meira - hv. þm. hafi skilið. Það er sagt að þessar spurningar hafi verið sérstaklega varðandi varnarmál og öryggismál. Ég hef áður lýst því, hvað ég tel þar um gilda. Mér er ljúft að gera grein fyrir því hér, án þess að ég ætli nokkuð að fara að ganga inn á verksvið forsrh. og svara fyrir hann, og ég segi þetta: Það er ekki fyrir hendi neitt sérstakt samkomulag um varnarliðsmál er þrengi valdsvið utanrrh. í þeim efnum. - Ég skal gjarnan endurtaka þetta: Það er ekki fyrir hendi neitt sérstakt samkomulag um varnarliðsmál er þrengi valdsvið utanrrh. í þeim málefnum. Ríkisstj. er ekki fjölskipað stjórnvald nema í undantekningartilfellum. Ákvarðanir þar byggjast því sjaldnast á atkvgr. Hitt er annað mál, að á ríkisstjórnarfundum er auðvitað mjög oft fjallað um þau málefni sem óumdeilanlega eru í verkahring tiltekins ráðh. Slíkt á auðvitað fyrst og fremst við þegar um er að ræða lagafrumvörp sem nauðsynlegt er að kanna og tryggja að þingfylgi sé fyrir, en auk þess getur það átt við um önnur þingmál og getur þá oft verið æskilegt til þess að skapa pólitíska samstöðu og samstöðu og samábyrgð ríkisstj. Leiki vafi á því, undir hvaða ráðh. málefni heyri, sker forsrh. úr. Og auðvitað sker forsrh. úr ef hér verður einhver vafi, og ekki ætla ég mér að fara að deila við dómarann. Hitt er náttúrlega annað mál, að ég áskil mér allan rétt í því sambandi, hvort ég vil þá skipa sæti utanrrh. Þau ár, sem ég hef verið ráðh, er það alger undantekning að fjallað hafi verið á ríkisstjórnarfundum um varnarliðsmál og varnarliðsframkvæmdir. Í stjórnarskránni er reyndar ákvæði um ráðherrafundi og það ákvæði er endurtekið í lögunum um Stjórnarráð Íslands. Samkv. þeim ákvæðum á að fjalla um nýmæli í lögum og mikilvæg stjórnarmálefni á ráðherrafundum. Það er að sjálfsögðu teygjanlegt hvað séu mikilvæg stjórnarmálefni. En hvað sem skýringu á því líður vísa ég til þeirrar venju sem fylgt hefur verið um afgreiðslu varnarliðsmála svo lengi sem mér er kunnugt um og ég lýsti áður. Auðvitað breyta þessi ákvæði stjórnarskrár og stjórnarráðslaga engu um það, hjá hverjum ráðh. ákvörðunarvaldið sé. Ég tel mig mjög hafa kappkostað að hafa sem best samstarf við utanrmn. Það á líka við um varnarliðsmál eftir því sem unnt er. Ég vek athygli á að samstarf utanrrh. við þn. er með öðrum hætti og nánara en annarra ráðh. við þn., þar sem hann mætir alltaf á fundum utanrmn., gefur þar skýrslu og svarar fyrirspurnum. Ég vona að ég hafi með þessum orðum svarað skýrt þeirri fsp. sem hv. þm. Halldór Blöndal beindi til mín.



Herra forseti. Ég vil fyrst lýsa því yfir, að mér finnast þetta öðrum þræði allsérkennilegar umr. Hins vegar ætti ég kannske að byrja á því að þakka það traust sem hv. þm. Eyjólfur Konráð sýnir okkur sumum hverjum óbreyttum þm. Hins vegar er það oft og tíðum hæpið að draga menn í dilka á opinberum vettvangi. Það er ekki víst að það sé alltaf heppilegt. Hæstv. utanrrh. hefur nú skýrt frá ýmsum atriðum þessa máls og að mínum dómi er það raunar að bera í bakkafullan lækinn að bæta þar við. Ég tel mér þó skylt að greina frá viðhorfum mínum til þessa máls. Ég hef aldrei vitað til þess, eftir að núverandi stjórnarsamstarf kom til sögunnar, að um væri að ræða nokkuð það sem mætti kalla leynisamning um eitt eða neitt, - a. m. k. ekki að því leytinu að okkur stafaði einhver hætta af slíkum samningum. Það liggur alveg ljóst fyrir, enda getum við ekki reiknað með því, að núv. hæstv. ráðh. okkar séu slík börn að gera samninga á bak okkur hinum almennu þm. Við vitum það allir að við erum bundnir sannfæringu okkar einni saman og engu öðru. Því væri ekkert um það að ræða að koma í bakið á okkur. Ég vil jafnframt segja það, að ef til hefði komið vitneskja um einhverja leynisamninga er alveg ljóst, a. m. k. að því er varðar mig, að ég hefði ekki látið undir höfuð leggjast að bregðast við því með réttum hætti. En ég enda þessa tölu á þann veg, að ég veit ekki til þess að um sé að ræða neitt leynimakk eða neina leynisamninga að því er varðar þetta stjórnarsamstarf. Stjórnarsáttmálinn er okkur öllum kunnur. Hann er opinbert plagg. Hann getum við lesið. Það kann að vera að ýmislegt þar megi túlka á fleiri en einn veg, en um pólitíska kúgun verður ekki að ræða vegna leynisamninga sem ekki eru til.



Herra forseti. Ég leyfi mér að þakka hæstv. utanrrh. fyrir mjög afdráttarlausa afstöðu sem hann tók í ræðustól áðan. Hans skoðun á þessum málum er alveg ljós. Hæstv. utanrrh. mun ekki una því, að starfssvið hans eða valdsvið, sem hann hefur, verði skert með einum eða öðrum hætti, þó svo þess verði krafist og þó svo að látið verði í veðri vaka að eitthvert samkomulag hafi verið gert um það. Um þetta var hæstv. utanrrh. alveg afdráttarlaus. Hann mun ekki una slíku og hann gaf það til kynna úr ræðustól áðan. Sé ætlast til þess af honum mun hann endurskoða þá ákvörðun sína að sitja sem utanrrh. í hæstv. ríkisstj. En ég vek athygli á öðru í máli bæði hæstv. utanrrh. og hæstv. landbrh., að þeir tóku fram að ekkert sérstakt samkomulag hefði verið gert utan við stjórnarsáttmálann, sem næði til meðferðar utanríkismála eða varnarmála, og engar sérstakar reglur hefðu verið settar um þann þátt málsins. Ég vek líka athygli hv. alþm. á því, að hæstv. sjútvrh., formaður Framsfl., hefur setið undir þessum umr. eins og dæmdur maður. Ég ætla að skýra frá því svona til gamans, að þegar þessi mál voru rædd hér síðast voru þeir hæstv. fjmrh. og hæstv. sjútvrh., sem sitja hlið við hlið við þetta borð hér, að varpa á milli sín dálítið einkennilegu litlu blaði með undirskriftum þriggja manna. Ég var einn af þeim þm. sem tóku eftir þessum blaðaskiptum hæstv. ráðh., þegar hæstv. fjmrh. vakti athygli hæstv. sjútvrh. á þessu litla blaði með undirskrift þriggja tiltekinna aðila. Í beinu framhaldi af því og eftir yfirlýsingar hæstv. utanrrh. leyfi ég mér að spyrja formann Alþb. og þá Alþb.-menn að því, hvort rétt geti verið að gert hafi verið eitthvert samkomulag milli formanna stjórnarflokkanna tveggja og hæstv. forsrh., sem undirritað hafi verið, um að ekki yrði afgreidd mál úr ríkisstj. sem einn aðili samstarfsins mundi setja sig afdráttarlaust á móti. Ég á ekki við að sérstök regla hafi verið sett um varnar- eða utanríkismál, heldur sú almenn regla, að ekki yrðu afgreidd mál hjá ríkisstj. sem einn af aðilum stjórnarinnar setti sig alfarið á móti. Þessari spurningu beini ég til t. d. hæstv. félmrh., formanns Alþb., eða hv. þm. Ólafs Ragnars Grímssonar, formanns þingflokks Alþb., í tilefni af þeim bréfaskiptum sem ég varð áhorfandi að fyrir nokkrum dögum.



Herra forseti. Það er orðið æðilangt síðan þessar umr. hófust hér á hv. Alþingi og e. t. v. muna því ekki allir glögglega þau orð sem féllu þegar hæstv. forsrh. svaraði þeirri fsp. sem fyrir hann var lögð. Reyndar eru hér sumir nú sem ekki voru viðstaddir þann fund. En ég held að okkur öllum sem þá vorum hér inni, sé mjög minnistætt hvernig þessari fsp. var svarað. Hæstv. forsrh. kom hér upp og svaraði ekki þeirri fsp., hvort gerður hefði verið leynisamningur milli forustumanna stjórnarflokkanna eða einstakra ráðh. um varnarmál eða önnur mál. Það var ekki svo, að við hv. þm. skildum ekki hæstv. forsrh., eins og hæstv. utanrrh. gefur til kynna. Ég held að við, allir þm. sem í þessum sal vorum, höfum fyllilega skilið hæstv. forsrh. Hann neitaði því ekki að slíkur samningur væri til. Hann játaði því reyndar ekki heldur. En það vakti líka athygli, að tveir hæstv. ráðh. komu nánast eins og sprellikarlar hér upp í stólinn, lásu greinilega fyrir fram samda yfirlýsingu, sem þó var ekki nema örfáar línur, þess efnis, að þeir hefðu ekkert um þetta mál að segja annað en það sem hæstv. forsrh. hefði sagt. Allir þeir, sem á þetta hlýddu, gátu ekki dregið aðra ályktun af þessum svörum en þá, að slíkur samningur væri til. Hæstv. utanrrh. og hæstv. landbrh. hafa komið hér báðir upp og með nokkuð sérstöku orðalagi neitað því, að slíkir samningar væru til. Hæstv. utanrrh. segir að ekki sé fyrir hendi neitt sérstakt samkomulag um varnarliðs mál sem þrengi valdsvið utanrrh. í þeim málum. Hann bætir því við, að ríkisstj. sé ekki fjölskipað stjórnvald og hann hafi því valdið í þessu efni sem utanrrh. - og ég segi: sem betur fer. Ég átti satt að segja ekki von á að sá dagur kæmi að maður liti sérstöku vonarauga til hæstv. utanrrh. Ólafs Jóhannessonar, en ég geri það í þessu máli. Ég fagna því, að hæstv. utanrrh. virðist vera eini ráðh. í þessari ríkisstj. sem einhverja tilburði hefur uppi til þess að standa gegn Alþb. - a. m. k. í utanríkismálum og jafnvel í fleiri málum. Aðrir hæstv. ráðh. sýna litla eða enga tilburði í þá átt. Ég minnist í þessu sambandi orða sem hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson, formaður þingflokks Alþb., viðhafði rétt um það bil sem verið var að mynda þessa ríkisstj. - sennilega nokkru eftir - og frá því var skýrt í Þjóðviljanum. Hann var að skýra fyrir sínu fólki í Alþb. þessa ríkisstj., tilurð hennar og tilgang. Hann viðhafði þau orð, að þessi ríkisstj. væri sérstaklega fýsileg vegna þess að þeir ráðh. úr Sjálfstfl., sem tæku sæti í henni, yrðu sem bandingjar innan ríkisstj.

Þetta hef ég aldrei sagt.

Þetta sagði Þjóðviljinn eftir Ólafi Ragnari Grímssyni. Ef þetta er ekki satt skal hann snúa sér til ritstjóra Þjóðviljans.

Ég skora á þm. að finna þessi um mæli í Þjóðviljanum.

En mér finnst að þarna hafi hv. þm. - aldrei þessu vant - ratast satt orð á munn.

Enda sagði ég þetta ekki.

Það kann vel að vera að menn telji það sé hafandi í flimtingum, og ég tek undir það, að þá sjaldan sagt er að hv. þm. segi satt komi í ljós að hans eigin mati að hann hafi ekki sagt það. Fyrir mér er þetta ekki - og ég býst ekki við að svo sé fyrir mörgum þm. hér inni - neitt sérstakt gamanmál sem við erum hér að ræða um. Málið snýst um hvort það sé satt að einhverjir ráðh. úr ríkisstj., t. d. forustumenn þeirra flokka sem hér um ræðir, hafi gert með sér sérstakt leynisamkomulag sem eigi að tryggja Alþb., sem hefur ekki að baki sér nema 20% kjósenda, sérstakt neitunarvald í ákveðnum málum. Hæstv. utanrrh. og hæstv. landbrh. hafa neitað þessu. En það er alveg ljóst, að það er einhver sem segir ekki satt í þessu máli. Ég skal ekki leiða neinum getum að því hér hver það er. Ég vitna í Þjóðviljann aftur og það er haft eftir hæstv. félmrh. 13. febr., þegar verið er að ræða um framkvæmdir á Keflavíkurflugvelli. Þar segir hann, og vitnar í það ákvæði stjórnarsáttmálans sem ýmsir hafa vitnað hér í, að það sé skýlaust ákvæði í stjórnarsáttmálanum um framkvæmdir við flugstöðvarbygginguna. En síðan segir hæstv. ráðh.: „Jafnframt skal lögð á það áhersla, að milli núverandi stjórnaraðila eru auk þess til reglur um vinnubrögð stjórnarinnar almennt sem allir verða að taka tillit til og snerta öll meiri háttar mál. Í núverandi stjórnarsáttmála er flugstöðin nefnd ein framkvæmda vegna þess að þá var hún eina framkvæmdin sem á döfinni var í tengslum við herstöðina. Þess vegna var sú framkvæmd nefnd sérstaklega og í því ákvæði felst að hið sama hlýtur að gilda um aðrar meiri háttar framkvæmdir við herstöðina.“ Ég vek sérstaka athygli á þessu orðalagi, að hann talar um að það séu til reglur um vinnubrögð stjórnarinnar í þessu efni. Hvað eru reglur í hugum þeirra sem íslenskt mál tala og skilja? Reglur eru ákveðið form á samkomulagi eða ákvörðunum um hvernig haga beri sér undir tilteknum kringumstæðum. Það er þess vegna alveg ljóst að allur sannleikur þessa máls er ekki enn kominn fram. Hæstv. félmrh. segir annað en hæstv. utanrrh. og hæstv. landbrh. hafa sagt á þessum fundi. Nú kann svo að vera, eins og látið hefur verið að liggja á þessum fundi af öðrum ræðumönnum, að þessar reglur eða samningur, hvaða orði sem við viljum kalla það, hafi ekki verið gerðar af öllum hæstv. ráðh. ríkisstj. og því síður af stuðningsmönnum hennar. Það kann vel að vera að þessar reglur eða samningur hafi einungis verið gerður af þremur hæstv. ráðh., þ. e. formönnum flokkanna, Alþb. og Framsfl., og hæstv. forsrh.

Lúðvík Jósepsson var formaður Alþb.

Ja, ég á við núverandi formann eða þá einhvern annan ráðh. Alþb. sem hefði verið meir í forsvari fyrir Alþb. þegar stjórnin var mynduð. - Úr þessu er ekki hægt að fá skorið nema með einu móti á þessum fundi, að hæstv. sjútvrh. form. Framsfl., komi í þennan ræðustól og lýsi því ótvírætt yfir, þannig að skiljist, að enginn slíkur samningur hafi verið gerður. Hann er eini hæstv. ráðh. hér inni nú sem getur staðið upp og lýst því yfir þannig að óyggjandi sé. Við þingmenn hljótum að gera þá kröfu til hæstv. ráðh. að hann komi hér upp og gefi skýlausar yfirlýsingar um þetta. Það gerði bann ekki þegar hann stóð í þessum ræðustól við fyrri hluta þessara umræðu.



Herra forseti. Það var beint spurningum til mín áðan og ég skal reyna að svara þeim. Að vísu er mér ekki alveg ljóst um hvað þarna er verið að spyrja, og ég mun ekki geta gefið skýrari svör en t. d. hæstv. utanrrh. gaf. Ég vil að mestu leyti vísa í hans svar.

Fyrirgefðu. Hann talaði eingöngu um utanríkismál. Ég spurði um hvort leynisamningurinn héti eitthvað.

Ég hef engan leynisamning í höndum og get þess vegna ekki skýrt frá innihaldi slíks. Ég hef ekkert slíkt sem ég get sagt frá. Mér skilst á þeim ummælum, sem hér hafa farið hjá fyrirspyrjendum og ræðumönnum, að um það sé að ræða að Alþb. hafi verið tryggt neitunarvald á málum í ríkisstj. Ég skil satt að segja ekki almennilega hvernig þetta er hugsað, því að ég held að það sé öllum ljóst, að þessi ríkisstj. styðst ekki við mikinn meiri hl. á Alþingi. Hún má ekki missa stuðning margra þingmanna, hvað þá ráðh. Ef það er eitthvert mál, sem er borið upp í ríkisstj., sem einhver ráðh. vill alls ekki sætta sig við, þá er augljóst að hann hefur stöðvunarvald. Það hafa allir ráðh. möguleika á að segja af sér og hætta að styðja ríkisstj., hvort sem eitthvað væri skrifað á blað um það eða ekki, þannig að vitanlega er það neitunarvald sem menn hafa þannig. Menn geta stöðvað framgang mála.

Spurningin er: Er eitthvert samkomulag? Er eitthvað á blaði?

Ég veit það ekki. Ég hef það ekki í höndunum. Ef ég færi að fullyrða eitthvað um það væri það eitthvað sem ég byggi til. En sem sagt: Þó eitthvað væri á blaði sé ég ekki annað en að það væri það sama og það stöðvunarvald sem er hjá ráðh. hvort sem er eins og hæstv. utanrrh. gaf í skyn áðan. Ef menn sætta sig ekki við eitthvað í ríkisstj., sem styðst við svona lítinn þingmeirihluta, hefur hver ráðh. vitanlega stöðvunarvald.



Herra forseti. Ég verð að segja eins og er, að mér þykja þessar umr. orðnar hinar furðulegustu. Fyrir nokkrum vikum var spurt spurningar og henni beint til forsrh., félmrh. og mín. Hún fjallaði þá fyrst og fremst um hvort leynisamningur væri til sem takmarkaði ákvarðanavald utanrrh. í varnarmálum. Því var svarað. Það gerði hæstv. forsrh. Ég hafði engu við það svar að bæta. Svarið var rétt. Þetta hefur verið staðfest hér af utanrrh. og af landbrh. Báðir þessir ráðh. hafa sagt nákvæmlega rétt frá þessum málum. Nú er verið að reyna að útvíkka þetta, að því er mér skilst, og mér m. a. borið á brýn að ég hafi gert samkomulag ásamt öðrum formönnum flokkanna sem aðrir í ríkisstj. vita ekki um. Ég vil taka það skýrt fram, að það er ekki til neitt slíkt samkomulag - alls ekkert. Hér kemur hv. 3. þm. Vestf. upp og upplýsir að sér hafi tekist að kíkja yfir öxlina á fjmrh. og mér og séð eitthvert blað ganga á milli okkar. Þetta eru hinar furðulegustu njósnir. Þetta fer nú að nálgast Watergate, ég verð að viðurkenna það. Hér var svo spurt að því, hvort við hefðum þrír gert samkomulag sem aðrir vissu ekki um. Það er alrangt. Ekkert slíkt samkomulag er til. Svo var verið að spyrja að því áðan, hvort ríkisstj. hefði sett sér einhverjar starfsreglur. Vitanlega hefur hún gert það. Hafa ekki allar ríkisstj. gert það? Til dæmis: Er það eitthvert leyndarmál, að samkomulag er um að forsrh. noti ekki þingrofsrétt einn? Er það einhver leynisamningur? Ég hef setið í tveimur ríkisstjórnum. Í þeirri fyrri voru mál stundum afgreidd með atkvæðum. Ég vil segja fyrir mitt leyti að það tókst ekki vel. Menn voru hlaupandi út um hvippinn og hvappinn til að gera grein fyrir atkvæðum sínum í fjölmiðlum. Ég vil fyrir mitt leyti forðast að mál verði afgreidd þannig í þessari ríkisstj. Er það eitthvað illt, eitthvað sem varðar þjóðarheill? Ég vísa til þess, sem hæstv. utanrrh, sagði áðan um réttindi og skyldur ráðh. samkvæmt stjórnarskrá. Því er að sjálfsögðu fylgt. Ég vil taka það skýrt fram, að það er ekki til neinn samningur, a. m. k. sem ég veit um, nema einhverjir aðrir hafi gert hann, a. m. k. enginn samningur sem ég hef undirskrifað, um að mér beri að leggja t. d. sjávarútvegsmál yfirleitt fyrir ríkisstj. Hann er ekki til. Ég hef ekki undirskrifað slíkan samning. Ég vel að sjálfsögðu hvaða mál í sjávarútvegi ég legg fyrir ríkisstj. vegna þess að ég vil hafa samstöðu um mikilvægustu málin. Mér dettur ekki í hug annað en að leita samkomulags í ríkisstj. t. d. um hvernig oddamaður við fiskverðsákvörðun beiti atkvæði sínu - það held ég að fyrri sjútvrh. hafi einnig gert, a. m. k. þeir sem ég þekki til, - eða um almenna stefnu í fiskveiðimálum eða t. d., svo að ég nefni fleira, aflakvóta í þorskveiðum. Þetta met ég sjálfur vegna þess að ég tel grundvallarskilyrði fyrir góðu samstarfi í ríkisstj. að um þessi mál sé samstaða. Þarf þetta að vera einhver leynisamningur? Ég verð að segja það, að mér finnst þetta orðinn hinn mesti farsi. Vitanlega ákveður utanrrh. sjálfur hvort og þá hvaða mál hann telur nauðsynlegt, ef þau eru einhver, að ræða í ríkisstj. Um það hefur að vísu skapast hefð sem er nokkuð önnur en um aðra ráðh. Varnarmál hafa yfirleitt, að því er mér er tjáð, ekki verið rædd í ríkisstjórnum og ekkert frekar í þessari en annarri ríkisstj. sem ég hef setið í. Um einstaka fagráðherra hefur hins vegar skapast fremur sú hefð, að mikilvæg atriði í ráðuneytum þeirra eru rædd í ríkisstj. Mál þar þurfa fremur en mál utanrrh. að fá atfylgi á Alþingi og því nauðsynlegt að tryggja að allir flokkar, sem að ríkisstj. standa, standi saman um þau. Þetta hefur eflaust ráðið mjög hvernig að þessum málum er unnið. Nei, í þessari ríkisstj, er fullkomin eining um að leysa mál eins og frekast er unnt með einingu, með samstöðu, en ekki hefja um þau opinberar deilur. Við getum kannske sagt að það sé vegna þess að ríkisstj. hefur ekki þann meiri hluta á þingi að hún hafi efni á slíku. Við getum kannske skýrt það þannig. En ég tek undir það, sem hæstv. utanrrh. sagði, að vitanlega verður hver ráðh. að meta fyrir sig hvort hann fær það fylgi við sín mál að hann geti við það unað. Svo get ég ekki séð að ég hafi fleira um þetta furðulega mál að segja.



Herra forseti. Eins og allir þm. vita er þröngt setinn bekkurinn í þessum litla sal þegar sitja hér 50 þm. og 10 ráðh., og eins og við stöndum hér og sitjum er miklu líklegra, að hæstv. sjútvrh. gæti kíkt yfir öxlina á mér, enda situr hann fyrir aftan mig þar sem ég stend í ræðustól, fremur en ég gæti kíkt yfir öxlina á honum. Ég varð einfaldlega áhorfandi að því ásamt fleiri hv. þm., þegar þessi mál voru rædd fyrir nokkrum dögum og hvað harðast gengið eftir því, hvort slíkt samkomulag á milli formanna flokka væri til, að þá fór hæstv. fjmrh. í tösku sína og sótti þangað lítið blað með undirskriftum þriggja nafnkenndra manna og sýndi blaðið hv. formanni Framsfl., sem mér fannst nú ekkert bregðast sérstaklega vel við því skjali. Ég spurði bæði hv. formann Alþb. og hæstv. fjmrh. hvort þetta væri hið margumtalaða samkomulag. Þeir hafa hvorugir svarað því neinu, hvorki játandi né neitandi, en báðir glott í kampinn með svipuðum hætti og hæstv. félmrh. gerði rétt í þessu og gerir nú. Ég ítreka það, að hér hefur verið komið fram og sagt og margoft tekið af hæstv. sjútvrh. og öðrum ráðherrum, að það ríkir samkomulag í ríkisstj. um að hæstv. forsrh. beiti ekki þingrofsvaldi sínu nema allir aðilar ríkisstj. standi að þeirri ákvörðun. Vel má vera að það samkomulag sé skriflegt eða þá munnlegt, um það veit ég ekki. Ég leyfi mér að ítreka fsp. mína, sem ég bar fram áðan. Ég hef ekki spurt um sérstakt samkomulag um einhverja afmarkaða málaflokka. Ég hef spurt þeirrar einföldu spurningar, hvort samkomulag hafi verið gert milli forsvarsmanna þeirra afla sem standa að núv. ríkisstj., hæstv. forsrh. og formanna tveggja stjórnarflokkanna, Alþb. og Framsfl., um að mál verði ekki látið fram ganga í ríkisstj. ef einn aðili ríkisstj. beitir sér alfarið gegn því. Það er auðvitað alveg ljóst að slíkur málatilbúnaður gæti, eins og mál eru í pottinn búin, ekki verið nema á einu sviði, þ. e. á sviði utanríkismála. Þetta er mjög einföld spurning sem ég ber fram í annað skiptið: Er samkomulag um það eða hefur það verið gert af hálfu forsvarsmanna þeirra afla, sem að ríkisstj. standa, að mál verði ekki látin ganga fram ef einn flokkurinn, sem á aðild að ríkisstj., beitir sér alfarið gegn því? Ef slíkt almennt samkomulag hefur verið gert þýðir það að Alþb. hefur neitunarvald gegn hvaða framkvæmdum sem hæstv. utanrrh. hefði í hyggju að beita sér fyrir í sínu rn. En e. t. v. er þetta deila um keisarans skegg eftir að hæstv. utanrrh. hefur upplýst það sjálfur, að jafnvel þótt slíkt samkomulag kunni að vera til, sem hæstv. ráðh. augsýnilega veit ekki um, muni hann ekki láta það hafa nein áhrif á gerðir sínar í því rn. sem hann veitir forstöðu. Það er auðvitað mergurinn málsins.



Herra forseti. Mér er ljúft að svara hv. fyrirspyrjanda um þetta efni og vona að hann geti sæmilega við þau svör unað. Við 1. liðnum segi ég nei. Við 2. liðnum segi ég nei. Í sambandi við b-lið 2. spurningar vil ég segja, að af fyrri svörum er hér engu við að bæta. Og í sambandi við c-liðinn vildi ég mega vonast til þess, að fyrirspyrjandi og ég getum vel unað svörum formanns Framsfl. Ég get svo sagt það til viðbótar, að ég ber mikið traust til núv. utanrrh. Við vitum það, bæði ég og hv. fyrirspyrjandi, að þar fer drengskaparmaður. Það er m. a. af þeim sökum sem ég treysti því, að öryggismál þjóðarinnar séu í góðum höndum.



Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. síðasta ræðumanni fyrir drengileg svör og skýr, svo langt sem þau ná, og ég vil raunar líka þakka hæstv. sjútvrh. fyrir allskýr svör. Málið er nú farið að skýrast. Hann sagði að vísu að það væri ekkert leynisamkomulag, ég held að hann hafi notað það orðalag, en bætti svo við, að það væri samkomulag um að forsrh. gæti ekki notað þingrofsvald, - ég held að ég hafi örugglega skilið það rétt - ekki einn. Það er sem sagt orðið samkomulag um þetta, það er þá orðið upplýst hjá formanni Framsfl., og hann bætti við að vitanlega hefur ríkisstj. sett sér starfsreglur. Það er sem sagt komið í ljós, að um tvennt hefur verið launung. Við höfum ekki fengið svar við því áður. Nú er ljóst að samkomulag er um að forsrh. geti ekki einn notað þingrofsvaldið. Ég leyfi mér að spyrja: Er það samkomulag skriflegt og hverjir hafa undirritað það? Síðan er upplýst að settar hafi verið sérstakar starfsreglur ríkisstj. Ég leyfi mér að spyrja: Eru þær skriflegar og hverjir hafa undirskrifað það? Er þetta eitt og sama plaggið eða eru plöggin tvö? Þetta eru auðveldar og einfaldar spurningar sem ég vona að hæstv. sjútvrh. skjóti sér ekki undan að svara úr því að hann er byrjaður að segja okkur sannleikann. Hann hefur sagt okkur þann sannleika, að það sé samið um þingrofsvaldið og það sé samið um sérstakar starfsreglur. Þegar hann hefur svarað þessu, hvort sem hann segir nú að þetta sé munnlegt samkomulag eða skriflegt, þá á ég von á að hann upplýsi okkur um hverjar þessar sérstöku starfsreglur séu, og helst að við fáum strax í dag að sjá eða heyra og fáum að vita hvort plaggið er eitt eða tvö. Leynisamningurinn er fyrir hendi. Það er upplýst af hæstv. sjútvrh. Fyrir það er ég honum auðvitað hjartanlega þakklátur og við öll og sjálfsagt þjóðin öll. Nú er bara eftir að fá að sjá plaggið eða plöggin ef þau eru fleiri en eitt. Svona er málið einfalt. Þetta var hægt að gera strax. Það þurfti ekki að bíða í þrjár vikur með það eftir að hæstv. utanrrh. lét að því liggja í viðtali við Tímann að slíkt plagg væri fyrir hendi. Við skulum svo, þegar við erum búin að fá að sjá plaggið, deila um það - já, og þurfum ekkert að deila um það. Við skulum vona að það sé með þeim hætti að það sé rétt að það taki ekki til utanríkismálanna. En það var þó athyglisvert, eins og hv. þm. Birgir Ísleifur Gunnarsson vakti athygli á, að hæstv. utanrrh. var með hnitmiðað orðalag. Það væri ekki fyrir hendi neitt sérstakt samkomulag um varnarmálin o. s. frv. Ég hygg að þetta muni vera rétt. Ég hygg að plaggið sé eitt og fjalli fyrri liðurinn um þingrofsvaldið og hinn síðari um að engar meiri háttar ákvarðanir séu teknar nema með samþykki allra aðila ríkisstj., þ. e. að þar með hafi Alþb.-mönnum verið fengið stöðvunarvald í varnarmálunum eins og öðrum málum. Þetta hygg ég sé staðreynd og mér sýnist þetta allt saman vera að koma á daginn. En sem sagt til þess að spara nú tíma, væri það hugsanlegt, hæstv. sjútvrh., að þú greindir nú og hér frá því, hvort þetta væri eitt og sama plaggið og hverjar starfsreglurnar, sem þú upplýstir að hefðu verið settar, væru'? Eru þær skriflegar? Eru þær munnlegar? Er hægt að fá að vita hverjar þær séu? Er þetta plagg til? Er leynisamningurinn til eða er hann ekki til? Þetta er ósköp einfalt mál. Þetta er Watergate-mál. Sannleikurinn kemur í dagsljósið. Ef hann kemur ekki fram nú á næstu mínútum og næstu klukkutímum, þá kemur hann fram í dagsljósið seinna. Það þýðir ekkert að ætla sér að skjóta sér undan því í svona máli, það er alveg ljóst. Sannleikurinn er að koma í ljós og hann verður dreginn út úr mönnum. Mér þótti heldur vanta á hjá vini mínum, hv. þm. Stefáni Guðmundssyni, að víkja ekki að c-liðnum öðruvísi en hann gerði. En þó gat hann kannske ekki gert það vegna þess að hann hefur sjálfsagt skilið hæstv. sjútvrh. eins og ég, að hann væri búinn að upplýsa að samkomulagið væri fyrir hendi, vantaði aðeins að hann sýndi okkur það, af því að hæstv. ráðh. hafði þá talað. Ég varð hins vegar fyrir miklum vonbrigðum með hv. þm. Davíð Aðalsteinsson, að sneiða alveg hjá þessu, af því að þá hafði ráðh. ekki talað. Hv. þm. - og á sama hátt hæstv. forseti - vék ekkert að því, hvort þeir væru tilbúnir að hjálpa okkur til að fá samningana fram í dagsljósið. C-liðurinn hljóðaði um það. Hvorugur þeirra vék að því einu orði. Spurningar mínar hljóða einungis um það: Hefur verið samið um eitthvað sem þjóðinni hefur ekki verið sagt frá og þinginu ekki sagt frá? Ég er ekki að spyrja um nokkurn skapaðan hlut annan. Til er slíkt samkomulag. Ég nota orðið samkomulag. Nú segir hæstv. sjútvrh. að slíkt samkomulag sé til og ekki bara um eitt atriði, heldur tvö, það sé um tvö atriði. Þetta virðist vera eins og að tala við smábörn, en ég endurtek: Hæstv. ráðh. hefur upplýst að það sé til samkomulag um þingrofsvaldið. Hann hefur upplýst að það sé til samkomulag um sérstakar starfsreglur. Þetta liggur á borðinu. Nú er spurningin: Er þetta skriflegt plagg eða er þetta munnlegt? Eru þetta eitt eða tvö plögg? Megum við fá að vita hvað í þessu stendur? Hvert er efni málsins? Auðvitað er það rétt sem hæstv. utanrrh. sagði, að forsrh. á að skera úr um mismunandi skoðun á því, hvaða rn. fari með þetta málið eða hitt eða þennan þátt mála eða hinn. Auðvitað ætti hæstv. forsrh. að svara, en það er svo margbúið að biðja þann mann að svara slíku að ég held ég sé nú ekkert að beina spurningunni til hans. Ég býst ekki við að hann svari einu eða neinu. En ég á von á að hæstv. sjútvrh. svari nú þessu og ég skal endurtaka það einu sinni enn: Hvernig hljóðar þetta ákvæði um þingrofsvaldið, sem hann segir að sé fyrir hendi, og hvernig eru þessar starfsreglur? Vitanlega hefur stjórnin sett sér starfsreglur. Hvernig hljóða þessar starfsreglur? Er ekki langbest að sýna plaggið?



Herra forseti. Ég skal ekki lengja þessar undarlegu umræður, en það var beint til mín spurningum og ég mun vera sá eini hér í sal sem á ósvarað og því skal ég verða við beiðni hv. þm. Eyjólfs Konráðs og svara. Fyrsta spurningin: Mér er ekki kunnugt um neitt samkomulag um þetta mál - svarið er því einfaldlega nei - og ég hafði engum heimilað neitt slíkt. Þar af leiðandi kemur aftur nei og enn nei. Það er ósköp einfalt mál. Um slíkt leyniplagg er ekki að ræða. Það hefur komið hér fram hjá ýmsum hv. þm. sérstakt traust til ráðh. í þessari ríkisstj. og ég get sagt að maður ber misjafnt traust til ráðh., en að slíkt samkomulag, sem hér hefur verið rætt um, hafi verið gert eða eitthvert leyniplagg gert í ríkisstj. er ekki mér vitanlega, en að sjálfsögðu einhverjar starfsreglur. Þetta eru í raun og veru fáránlegar umræður og mál að linni.



Herra forseti. Ég tel mér skylt að taka hér til máls, vegna þess að ég hóf þessar umr. fyrir nokkrum vikum, og það er ekki úr vegi að ég rifji upp þær fsp. sem voru upphaf þessara umræðna. Fyrri fsp. var svohljóðandi: Var gert samkomulag, skriflegt eða munnlegt, við myndun núv. ríkisstj. eða síðar um að framkvæmdir á Keflavíkurflugvelli eða í þágu varnarliðsins yrðu ekki leyfðar nema með samþykki allra aðila er að ríkisstj. standa? Og 2. fsp.: Eru til reglur, sem ríkisstj. eða ráðherrar hafa sett sér og ekki hafa verið birtar, um að ríkisstj. taki enga ákvörðun í meiri háttar málum nema allir stjórnaraðilar samþykki? - Þannig hljóðuðu þessar tvær fsp. Á fundinum fyrir nokkrum vikum svaraði hæstv. forsrh. þessum fsp. og hæstv. félmrh. og hæstv. sjútvrh. sömuleiðis, en til þeirra var fsp. beint, þannig að menn voru jafnnær eftir sem áður. Framhald þessara umræðna í dag hefur hins vegar leitt í ljós svar við fyrri fsp., að það var ekki gert samkomulag við myndun núv. ríkisstj. eða síðar um að framkvæmdir á Keflavíkurflugvelli eða í þágu varnarliðsins yrðu ekki leyfðar nema með samþykki allra aðila er að ríkisstj. standa. Ég skil þannig svar hæstv. utanrrh. og hæstv. landbrh. og raunar það sem hæstv. sjútvrh. sagði. Það svar hefði getað legið fyrir á fundinum fyrir nokkrum vikum og hefði sparað okkur nokkurn tíma í þessum framhaldsumræðum. Ég vil sérstaklega þakka þessum ráðh. þó fyrir að segja svo mikið á þessum fundi. Hins vegar er ljóst að ekki hefur verið svarað nægilega greinilega annarri fsp., hvort til væru reglur, sem ríkisstj. eða ráðh. hafa sett sér og ekki hafa verið virtar, um að ríkisstj. taki enga ákvörðun í meiri háttar málum nema allir stjórnaraðilar samþykki. Og þó - þessari fsp. hefur í raun verið svarað. Hæstv. sjútvrh. segir að ríkisstj. hafi sett sér reglur, allar ríkisstjórnir setji sér starfsreglur. Ég held að það þurfi nánari skýringa við, hvað átt sé við með þessu. Hæstv. utanrrh. nefndi það sérstaklega að ríkisstj, væri ekki fjölskipað stjórnvald. Ef þessar reglur eru t. d. á þann veg, sem önnur spurning mín gaf í skyn, að ríkisstj. taki enga ákvörðun í meiri háttar málum nema allir stjórnaraðilar samþykki, þá er auðvitað að þessi samþykkt og þessar starfsreglur taka til utanríkismála sem annarra mála. Ef ég ætti að reyna að greina þarna frekar loðin ummæli og svör ráðh. gæti ég reynt að aðstoða þá við svörin og segja sem svo, að þetta gilti eingöngu um þau mál sem væru borin upp í ríkisstj., en þetta gilti ekki um þau mál sem væru á valdi hvers ráðh. Þá er það ljóst að mínu mati, að utanrrh. hefur fullt vald til að samþykkja hvaða framkvæmdir á vegum varnarliðsins eða í þágu varna og öryggis Íslands sem hann telur rétt að heimila án þess að hafa samráð um það í ríkisstj. eða við aðra ráðh. Hér kemur mér í hug eitt dæmi sem rætt hefur verið á Alþingi, þ. e. bygging eldsneytisgeyma fyrir varnarliðið á Keflavíkurflugvelli. Það urðu að vísu nokkur blaðaskrif um það, hvort hér væri um mál að ræða, .sem hæstv. utanrrh. réði einn, eða hvort hér væri um mál að ræða, sem ríkisstj. öll þyrfti að fjalla um. Ég minnist þess, að hæstv. utanrrh. kvað upp úr um þetta og sagði að þetta væri mál sem hann hefði einn vald til að ákveða. Ég man eftir því, að hæstv. forsrh. sagði opinberlega í blaðaviðtali að auðvitað væri þetta mál sem ríkisstj. mundi öll fjalla um. Þarna höfum við mál í hnotskurn sem getur í raun og veru skorið úr um hvort slíkar reglur eru til sem ástæða er til að ætla, og tilefni til að ætla að um leynisamning sé að ræða. Hæstv. forseti sagði í svari sínu að það skipti e. t. v. ekki miklu máli hvort um slíkt samkomulag væri að ræða í þessari ríkisstj. eða ekki, ef ég hef skilið hann rétt, þar sem ríkisstj. styddist við svo nauman meiri hluta á Alþingi að ef einhver ráðherranna eða stjórnaraðilanna sætti sig ekki við afgreiðslu mála í ríkisstj. hefði hún ekki þingmeirihluta. Þetta er e. t. v. satt og rétt út af fyrir sig. En það er mjög mikill munur á því, hvort sá ráðh. eða sá stjórnaraðili, sem ekki sættir sig við framgang mála, þarf að segja af sér og rjúfa stjórnarsamvinnuna til að koma í veg fyrir framgang máls eða hvort hann getur setið áfram í ríkisstj, og samt sem áður náð þeim tilgangi sínum að mál það, sem hann er andvígur, nái ekki fram að ganga. Þingræðisreglunni er í raun og veru snúið við. Það eru þeir, sem vilja fá mál fram, sem verða að sætta sig við að það nái ekki fram. En það eru hinir, sem vilja stöðva mál, sem geta gert það með einu orði í ríkisstj. án þess jafnvel að málið sé borið undir þing. Á þessu er greinilegur munur og þar af leiðandi er það skoðun mín að slíkar starfsreglur, ef til eru, að meiri háttar mál verði ekki afgreidd í ríkisstj. og þá e. t. v. ekki borin upp á Alþingi, séu þess eðlis að brjóti í bága við þingræðisreglur. Ég vil ítreka það, að hæstv. sjútvrh. hefur í blöðum sagt að það hefði ekki verið gert neitt samkomulag til hliðar við stjórnarsáttmálann um að öll ríkisstj. yrði að standa að þeim málum sem hún ynni að. Hins vegar voru hér fyrr í umræðunum rifjuð upp ummæli Svavars Gestssonar í Þjóðviljanum: „Jafnframt skal lögð á það áhersla, að milli núverandi stjórnaraðila eru auk þess til reglur um vinnubrögð stjórnarinnar almennt sem allir verða að taka tillit til og snerta öll meiri háttar mál.“ Þessar tvær yfirlýsingar fá ekki staðist samhliða. Það vekur auðvitað mjög mikla athygli í þessum umræðum, að þeim var að ljúka nú rétt áðan án þess að neinn Alþb.-maður kveddi sér hljóðs. Hæstv. félmrh., formaður Alþb., hefur setið þegjandi undir þessum umr. Hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson, formaður þingflokks Alþb., hefur ekki séð ástæðu til að kveðja sér hljóðs.

Hann hefur kallað fram í.

Hvað skyldi þögn þeirra merkja? Auðvitað átti tilvitnun þeirra í mögulegt leynisamkomulag eða starfsreglur um vinnubrögð stjórnarinnar almennt, sem allir verða að taka tillit til og snerta öll meiri háttar mál, að sannfæra Alþb.-menn um að ráðherrar þeirra hefðu stöðvunarvald t. d. hvað snertir varnarframkvæmdir. Það átti að stinga því snuði upp í svokallaða herstöðvaandstæðinga til að fá þá til að sætta sig við veru Alþb. í ríkisstj. þótt Alþb. hefði runnið af hólmi með stefnu sína í utanríkismálum. Það er ljóst að meðan fulltrúar Alþb., hæstv. félmrh. og formaður Alþb. og formaður þingflokks Alþb., upplýsa ekki að þessar starfsreglur hafi í för með sér neitunarvald Alþb. um varnarframkvæmdir geta þeir auðvitað ekki borið þetta samkomulag eða þessar starfsreglur fyrir sig og á meðan getur hæstv. utanrrh. farið sínu fram og veitt leyfi fyrir þeim framkvæmdum sem hann telur eðlilegar og sjálfsagðar hvað snertir öryggi landsins. Skiptir þá engu máli þótt hæstv. forsrh. segi að ríkisstj. öll þurfi um málin að fjalla nema að því leyti sem til úrskurðar hans kæmi varðandi verksvið og starfsskiptingu ráðherra. Hæstv. utanrrh. hefur gefið yfirlýsingu á þessum fundi um að hann áskilji sér allan rétt og geri þann fyrirvara, að ef sá mögulegi úrskurður hæstv. forsrh. falli honum ekki í geð muni hann að sjálfsögðu taka til endurskoðunar hvort hann kæri sig um að starfa áfram í ríkisstj. Það hefur þó, þrátt fyrir véfrétt hæstv. forsrh. og hæstv. félmrh. og hæstv. sjútvrh. fyrir nokkrum vikum, áunnist með þessum framhaldsumræðum, að það er upplýst að samkomulag er fyrir hendi. Það hefur verið gert samkomulag í fyrsta lagi um notkun þingrofsréttarins og það hafa sömuleiðis, að því er ég fæ best skilið, verið settar starfsreglur, en ekki hefur fengist upplýst nákvæmlega í hverju þessar starfsreglur eru fólgnar. Hæstv. sjútvrh. sagði, og ég hélt fyrst að mér hefði misheyrst, að það væri ekki venja að ræða um utanríkismál í ríkisstjórnum.

Það var utanrrh. sem sagði það.

Hvað?

Hann sagði að það væri ekki venja.

Og er hæstv. sjútvrh. sammála því?

Utanrrh. þekkir það miklu betur en ég. Ég endurtók það sem hann sagði.

Ég held að hæstv. sjútvrh. hafi talað um að í þeim tveim ríkisstj., sem hann hefði starfað í, hefði hann komist að þeirri niðurstöðu að almennt væri ekki talað um utanríkismál. Ég tók að vísu ekki eftir ummælum hæstv. utanrrh.

Varnarliðsmál.

Hæstv. utanrrh. grípur fram í og segir „varnarliðsmál“. Þá vildi ég minna hæstv. utanrrh. á það, að við sátum saman í fjögur ár í ríkisstj. og þar var rætt um málefni varnarliðsins og utanríkismál eins og hver önnur mál. Þá er kannske skýringin fengin á þeim ummælum sem hér hafa verið viðhöfð: Það er ekki talað um utanríkismál í ríkisstjórnum sem Alþb. á sæti í. - Þannig á það auðvitað að vera. Alþb. á að vera áhrifalaust um utanríkismál og varnarmál og öryggismál Íslands. Það er mjög til fyrirmyndar. En það, sem setur ugg að manni í þessum efnum, eru ummæli hæstv. forsrh. að ætla að taka einstakar varnarframkvæmdir til umræðu í ríkisstj. þar sem Alþb. á sæti. Að fengnum þessum upplýsingum er það alveg ljóst, að Alþb.-menn geta sagt herstöðvaandstæðingum hvað sem þeir vilja, en þeir geta ekki dulið þá eða kjósendur sína þess, að þeir hafa hopað af hólmi varðandi utanríkisstefnu sína. En ég ítreka og endurtek að það verður fylgst mjög náið með þróun mála.  Ég held að það sé fram komið að starfsreglur hafa verið settar. Spurningin er hins vegar, hvert er efni þessara starfsreglna. Meðan það er ekki upplýst getur Alþb. ekki borið þær fyrir sig og ekki stöðvað nauðsynlegar framkvæmdir í þágu öryggis og varna Íslands. Hitt hlýt ég og að átelja, ef þær starfsreglur eru svo víðtækar að taki til allra meiri háttar málefna, vegna þess að þá tel ég að þingræðisvenjur og reglur séu brotnar með þeim hætti að lýðræðisflokkum sé ekki sæmandi, hvað sem má segja um Alþb.



Herra forseti. Í raun og veru hef ég engu við það að bæta sem ég sagði áðan, en vegna margendurtekinna óska frá hv. þm. Eyjólfi Konráð skal ég draga saman það sem ég sagði áðan. Í fyrsta lagi upplýsti ég, sem ég hygg að allar ríkisstjórnir hafi gert, að við höfum gert okkur starfsreglur. Sé ég ekki að það sé leyndarmál. Hins vegar dettur mér ekki í hug að fara að rekja hér þá starfshætti sem ráðherrar í þessari ríkisstj. hafa sett sér eða hvort það er skriflegt eða bókað í fundargerðabókum ríkisstj. eða munnlegt. Við höfum sett okkur að leysa ágreining eins og frekast er unnt. Við höfum t. d. tíðkað það mjög að setja þriggja manna ráðherranefndir í mál. Er eitthvað ljótt við það - eða tíða fundi einstakra ráðh. um mál sem viðkvæm eru og menn vilja leysa? Ég sé ekki að það sé mál sem hv. þm. geti krafið mig eða aðra upplýsinga um. En hvað hefur staðið á þessu svokallaða leyniplaggi sem fór á milli mín og fjmrh? Best er að spyrja hv. 3. þm. Vestf. um það. Aðalatriðið í þessum umr. öllum er vitanlega það, að engar reglur hafa verið settar sem takmarka réttindi og skyldur ráðherra frá því sem stjórnarskrá og lög gera ráð fyrir. Það er vitanlega aðalatriði málsins. Margupplýst er með svörum allra þeirra ráðherra, sem hér hafa staðið upp, að svo er og það er aðalatriði málsins. Ef þarna væri um eitthvað að ræða sem takmarkaði réttindi og skyldur ráðh. umfram það hefðu þm. ástæðu til að krefjast slíkra upplýsinga, en ekki er um það að ræða. Ég hef einnig svarað því sem kom fram áðan og byggðist á einhverjum misskilningi og vangaveltum, að formenn flokkanna, þ. á m. ég, hefðu gert eitthvert samkomulag, jafnvel þó það væri bara um starfsreglur, sem væri fram hjá öðrum ráðherrum gert. Það er alrangt. Ekkert slíkt er til. Þetta er kjarni málsins og ég fæ ekki betur séð en þeim spurningum, sem hér hafa komið fram, sé fyllilega svarað.



Herra forseti. Það er fyrst að því er varðar ummæli hæstv. sjútvrh. í þessari síðari ræðu hans. Mér virðist hann nú hálfpartinn vera að reyna að draga eitthvað í land aftur. Alla vega vill hann ekki svara því, þó að það ætti ekki að geta verið stórt leyndarmál, hvort það væri t. d. skriflegt samkomulag um þingrofsvaldið. Það fékkst ekki einu sinni svar við því, hvort það væri skriflegt. Og þegar hann ræðir um starfsreglurnar núna fer hann að tala um að það hafi ekki verið brotin stjórnarskrá landsins eða nein lög. Við vorum ekki að spyrja um það. Við vorum að spyrja um hvort flokkarnir hefðu gert með sér eitthvert samkomulag. Auðvitað geta flokkar gert með sér samkomulag í þingræðisríki. Þá á að greina frá því samkomulagi í þinginu og þingmenn taka afstöðu til ríkisstj. eftir því, hvort þeir vilja styðja þann málefnasamning. Auðvitað er slíkt samkomulag þá hluti málefnasamnings. Það er þetta sem verið er að spyrja um. Nú liggur það alveg ljóst fyrir. Það felst í orðum þessara manna og þögn Alþb. Samkomulagið er fyrir hendi. Leynisamningurinn er staðreynd. Þetta er Watergate-mál. Það er ekkert betra fyrir þessa menn að ætla að draga það á langinn að upplýsa þetta. Það, sem formaður þingflokks Framsfl. gerði best fyrir sjálfan sig, flokk sinn og þjóð sína, væri auðvitað að skýra frá því, hvort þetta er skriflegt, og leggja það fram. Hvernig hljóðar þetta um þingrofsvaldið? Hvernig hljóðar það samkomulag? Er þetta ekki ein málsgrein í þessu litla plaggi? Og hvernig hljóðar hin málsgreinin? Er það rétt að hún hljóði þannig, að engar meiri háttar ákvarðanir verði teknar í ríkisstj. án samkomulags allra aðila hennar'? Þjóð og þing veit nú að hún hljóðar þannig. Ég held að allir hljóti að draga þá ályktun af þessum ummælum. Hví þá ekki að sýna okkur þetta og hreinsa til? Plaggið verður aldrei brennt, vegna þess að Alþb.-menn halda því auðvitað ef þeir eiga það - og við skulum segja að það sé skriflegt - því þeir ætla að veita því síðar meir. Hitt er svo ágætt, að hæstv. utanrrh., eins og hans er von og vísa, hefur tekið hérna af skarið um að hann ætli að fara sínu fram í varnarmálunum. Þetta hefur verið mesta átveisla sem ég hef nokkurn tíma verið viðstaddur hjá þeim Alþb.-mönnum. Þeir hafa étið og étið og étið með þögninni hér í allan dag, bara opnað munninn til að éta og til að gapa svolítið, eins og formaður þingflokks þeirra. Hann hefur gapað hérna fyrir þá alla. Hinir hafa verið að éta. Þeir éta auðvitað flugskýlin og auðvitað éta þeir flugstöðvarbygginguna og auðvitað éta þeir Helguvíkina. Þeir vilja vera í þessari stjórn. Það er svo gaman að sitja í stólunum. Þetta er átveisla! Samningurinn er sem sagt fyrir hendi, það er ljóst. Í honum er fólgið tvennt: Annars vegar þetta um þingrofsvaldið og hins vegar starfsreglur. Það hafa ekki verið brotin nein lög eða stjórnarskrá, segir formaður Framsfl. Þess vegna get ég mjög vel við þessar umræður unað. Málið er að upplýsast. Það dylst áreiðanlega engum manni lengur, að leynisamningurinn er staðreynd og að í honum var kommúnistum fengið neitunarvald, en þeir þora ekki að nota það, vilja ekki nota það. Þeir vilja stólana. Þeir ætla samt að halda fylgi hernámsandstæðinga og segja: Við höfum plaggið, við notum það seinna. - Þetta er staðreynd málsins, liggur alveg ljóst fyrir.



Herra forseti. Þetta hafa verið hinar ágætustu umræður. Utanrrh. hefur lýst því yfir, að hann muni einn fara með utanríkismálin og gera það á þann hátt sem honum býður helst að gera. Og svo á það að vera. En í þessum umr. hafa forustumenn Alþb. ekki verið spurðir neins og þeir hafa þagað þunnu hljóði. Nú langar mig til að varpa fram nokkrum spurningum sem vissulega hljóta að skipta máli. Ef menn ætla að ná samkomulagi um mál hlýtur Alþb. að gera kröfu til þess, að á það sé hlustað í þeim málum sem það hefur haft hvað hæst um á undanförnum árum. Því spyr ég: Mun Alþb. sætta sig við byggingu eldsneytisgeyma í Helguvík? Mun Alþb. sætta sig við byggingu nýtísku flugskýla á Keflavíkurflugvelli? Mun Alþb. sætta sig við aðrar framkvæmdir sem lúta að styrkingu varna á Norður-Atlantshafi? Mig langar til að spyrja formann Alþb. að þessu því að ef Alþb.-menn hafa ekki étið allt ofan í sig, sem reyndar eru uppi raddir um, hljóta þeir að láta sig þessi mál nokkru skipta. Því er nauðsynlegt að vita hvað er framundan í þessum efnum. Er meiningin að éta þetta allt saman eða er meiningin að ná einhvers konar samkomulagi; eins og kallað er, um að stöðva þetta eða afgreiða það með einföldum bókunum, eins og stundum hefur verið gert? Reyndar er reynslan sú, að þegar Alþb. hefur setið í stjórn hafa hvað mestar framkvæmdir verið þar syðra. Er skemmst að minnast lengingar flugbrautar, sem var mikið mál á þeim tíma, en það var leyst með snyrtilegri bókun í ríkisstj. og allt gekk fram í þeim efnum. Nú er mjög fróðlegt að vita hvort meiningin er að fara að á sama veg og áður.



Herra forseti. Mér finnst, þegar hæstv. ráðherrar og hv. þingmenn eru að furða sig á þessum umr., að þeir horfi alveg fram hjá því, hvert var tilefni þeirrar umræðu sem hér hefur átt sér stað, nefnilega það, að formaður Alþb. og formaður þingflokks Alþb. höfðu staðhæft á opinberum vettvangi í málgagni sínu að það hefði verið gert samkomulag innan ríkisstj. sem tryggði Alþb. völd í máli sem þá var til umræðu í öryggismálum þjóðarinnar, varðandi framkvæmdir á Keflavíkurflugvelli. Þetta er hið raunverulega tilefni umræðnanna. Það var verið að ræða um framkvæmdir af þessu tagi. Viðbrögð forustumanna Alþb. á þeim tíma voru þau að vitna til þess, að þeir hefðu gert samkomulag við hina stjórnaraðilana sem fæli það í sér að þeir hefðu tök á þessu máli. Engan getur því undrað þó að fsp. séu bornar fram um þetta efni, svo mikilvægt sem það er, og engan getur undrað þó að þm. láti ekki við það sitja að fá flissandi ráðherra upp í stólinn, eins og var fyrir þremur vikum, heldur vilji fá skýr svör. En málin hafa líka þokast. Á þeim tíma þegar þessar framkvæmdir voru upprunalega til umræðu og forustumenn Alþb. gáfu yfirlýsingar um að þeir hefðu tök á málinu vegna þess að samkomulag af þessu tagi hefði verið gert, þá afneitaði formaður Framsfl. því algjörlega í viðtali í Tímanum. En málin hafa þokast, vegna þess að nú gildir ekki lengur þessi algjöra afneitun formanns Framsfl. Hann vill bara ekki kalla þetta samkomulag. Hann vill kalla þetta starfsreglur. Hins vegar hefur formaður Framsfl. ekki enn þá - né heldur aðrir þeir sem hér hafa tekið til máls af hálfu ríkisstj. - fengist til þess að upplýsa hvernig þessar starfsreglur væru. Það hefur verið vitnað út og suður um að stundum töluðu ráðherrar saman. Annað eins hefur gerst og ekki verið flokkað undir starfsreglur. Því hefur verið haldið fram í þessum umr., að þessar starfsreglur væru að því tagi, að öll meiri háttar mál þyrftu samþykki allra aðila, og þar með að sú staðhæfing forustumanna Alþb., að þeir hefðu tök á þessum málum í gegnum þessar starfsreglur, ætti við rök að styðjast. Því hefur verið haldið fram í þessum umr. Þessu hefur í raun og sannleika ekki verið afneitað. Þær yfirlýsingar, sem hæstv. landbrh. og utanrrh. gáfu um þetta efni, fjölluðu einungis um hvort það væri sérstakt samkomulag um öryggismálin. Þeir fjölluðu ekki um það, hvort það væru starfsreglur fyrir hendi sem innihéldu þetta ákvæði sem þeir talsmenn Alþb. hafa haldið fram. Því hefur ekki verið neitað. Þetta tel ég að sé auðvitað meginmál. Meðan þessu hefur ekki verið afneitað, hvorki af hæstv. forsrh. né heldur af formanni Framsfl., sem hefur þó átt hvað drýgstan þátt í að upplýsa þessi mál hér í dag, hlýtur þingheimur að ganga út frá því, að sú starfsregla, sem til er vitnað, sé með því innihaldi sem hér hefur verið haldið fram og einn ríkisstjórnarflokkurinn hefur líka haldið fram að væri. Það er ekki nema von að það veki ýmsum mönnum úr öðrum flokkum ugg að vita til þess, að starfsregla sé af þessu tagi. Vitna ég þá til þess sem ég sagði við upphaf þessarar umræðu, að varla hafa kjósendur Framsfl. eða Gunnars Thoroddsens og hans félaga gert ráð fyrir að atkvæði þeirra yrðu nýtt með þeim hætti að afhenda Alþb. neitunarvald af þessu tagi. En við skulum í guðs bænum ekki agnúast út í þá umræðu sem hér hefur farið fram. Það var ríkisstj. sjálf, það voru ráðherrarnir sem bjuggu þessar umr. til með þeim yfirlýsingum sem þeir gáfu á opinberum vettvangi og stönguðust á. Það er ekki nema von að við viljum fá skýr svör um þetta efni.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. utanrrh. fyrir svör hans. Hann sker sig nokkuð úr í ríkisstj. fyrir þá sök að honum er gjarnt að segja það sem honum býr í brjósti. Það er eftirtektarvert, ef maður hugleiðir þær umr., sem nú hafa farið fram, og viðbrögð Alþb.-manna fyrst eftir myndun þessarar ríkisstj., að bera þetta saman og veita því athygli að hvarvetna kemur fram staðfesting á því, að Alþb. telur sig hafa stöðvunarvald í framkvæmdum sem snerta öryggishagsmuni Íslendinga. Þann dag, sem ríkisstj. tók við, skrifaði ritstjóri Þjóðviljans leiðara þar sem hann talaði um að undir forustu Alþb. mundi takast að vinna sósíalískum sjónarmiðum vaxandi fylgi. Skömmu síðar kom í Þjóðviljanum ábending um að það mætti orða það svo, að flokkurinn mætti ekki gefa „Alþingi götunnar“ frí þótt hann tæki þátt í meirihlutasamstarfi á Alþingi við Austurvöll. Hvað var það sem skriffinnum Þjóðviljans var mest í mun þegar ríkisstj. settist í stólana? Það var í fyrsta lagi þetta, með leyfi hæstv. forseta: „Enginn skyldi heldur vanmeta sundrunguna meðal íhaldsaflanna. Þegar Reykjavík féll í kosningunum 1978 vegna kosningasigurs Alþb. spáði Þjóðviljinn því, að það mundi reynast Sjálfstfl. dýrt spaug að missa lykilaðstöðu sína í íslenska valdakerfinu.

Það hefur reynst rétt.

Á sama tíma var því spáð, að hin nýja valdaaðstaða sósíalista og vinstri sinna í sveitarstjórnum um land allt og í landsstjórninni þýddi vatnaskil í íslenskum stjórnmálum. Þjóðviljinn hefur reynst sannspár í þessu efni vegna þess að með því að missa meirihlutaaðstöðu í Reykjavík urðu allir innri veikleikar Sjálfstfl. berir landsmönnum og þeim sjálfum.“ Í framhaldi af þessu talaði ritstjóri Þjóðviljans um að Alþb. mætti ekki halda of fast utan um sinn pólitíska jómfrúrdóm. Ég veit að formann þingflokks Alþb. rekur minni til þess, að Alþb. var trútt því markmiði sínu að halda ekki of fast um jómfrúdóminn. En hvað var það svo sem Alþb. taldi sig ná á þessum degi með þessari stjórnarsamvinnu? Við skulum líka líta á það, með leyfi hæstv. forseta: „Fyrir síðustu kosningar höfðu allir flokkar nema Alþb. uppi ákveðnar tillögur um stóriðju í samvinnu við erlenda auðhringa. Jafnframt voru komin á flugstig áform um að þiggja ölmusu af Bandaríkjastjórn í íslenska framkvæmd á Keflavíkurflugvelli. Gagnvart hvoru tveggja hefur Alþb. nú stöðvunarvald með þátttöku í ríkisstj.“ - Ég ætla að endurtaka þessa síðustu setningu, sem er feitletruð í Þjóðviljanum: „Gagnvart hvoru tveggja hefur Alþb. nú stöðvunarvald með þátttöku í ríkisstj.“ Ef við rifjum upp atburðarásina gagnvart því fyrrnefnda rekur menn minni til þess, að í svokölluðum efnahagsmarkmiðum ríkisstj. um áramótin var áréttað að um orkufrekan iðnað yrði ekki að ræða hér á landi með þeim hætti sem hann hefur verið byggður upp. Það er þess vegna alveg ljóst, að þar hefur Alþb. náð sínu markmiði fram, stöðvað frekari uppbyggingu orkufreks iðnaðar og þar með komið í veg fyrir að við getum virkjað fallvötnin svo sem hagkvæmast er og þá um leið jarðað draum Austfirðinga um Fljótsdalsvirkjun. Hitt atriðið er líka alveg skýrt, þ. e. stöðvunarvald gegn hvers konar framkvæmdum sem veit að því að auka öryggi Íslendinga. Það er þetta tvennt, sem Þjóðviljinn taldi sig ná fram, sem ritstjóri skrifaði um samkvæmt pöntun formanns Alþb. Á grundvelli þessa kemur fram þessi mikli óskadraumur, að hin unga forusta Alþb. muni geta unnið sósíalískum sjónarmiðum brautargengi á Íslandi m. a. með því að nota sér þær veilur sem um stundarsakir hafa því miður komið upp meðal borgaralegra afla, eins og Alþb.-menn segja, meðal lýðræðisafla - sem er mitt orðalag - í landinu.



Herra forseti. Mér finnst athyglisverðast við þessar umr., sem nú eru búnar að standa á þriðja klukkutíma og fjalla um utanríkismál að verulegu leyti, að enginn af hv. þm. Alþb. hefur opnað hér munn öðruvísi en að gjamma fram í. Það hefði einhvern tíma þótt tíðindum sæta að hér á Alþingi stæðu yfir umr. utan dagskrár um utanríkis- og varnarmál án þess að einn einasti þm. úr Alþb. treysti sér til að koma upp í ræðustól og tala um þau mál. Hvað er nú um allar stóru yfirlýsingarnar, öll stóru orðin utan þingsala um þessi mál? Hvað er með allar stóru yfirlýsingarnar í Þjóðviljanum um þessi mál? Af hverju þora þessir hv. þm. ekki í umræðum í dag á Alþingi að opna munn til að segja eitt einasta orð um þessi mál hér? 

Skyldi ekki vera?

Skyldi það vera að svo væri? Ég heyri það að hæstv. félmrh. hyggur að svo sé. Og líklega þekkir hann betur innviði þingmannsins Ólafs Ragnars Grímssonar en ég.

Oj bara.

Já, oj bara, segir hv. þm. Friðrik Sophusson. Það skyldi nú ekki vera að með þessari þögn séu þm. Alþb. að búa betur í haginn, svo þeir geti kyngt enn þá meira en þeir hafa gert til þessa, með því að þegja hér þunnu hljóði daginn áður en þeir taka sér reisu til Keflavíkurflugvallar til að skoða þar mannvirki ásamt, að ég hygg, góðum veitingum á þeim góða bæ.  Mig langar til að spyrja hæstv. félmrh., formann Alþb., og hv. þm. Ólaf Ragnar Grímsson, formann þingflokks Alþb., hvort þeir séu sammála hæstv. utanrrh. í því að hann hafi óskorað vald til framkvæmda á Keflavíkurflugvelli, eins og hann hefur lýst yfir að hann teldi sig hafa. Eru þessir hv. þm. sammála þessari túlkun hæstv. utanrrh. um þessi málefni? Ég skora á þessa hv. þm. að koma hér upp í ræðustól til að segja skýrt og skorinort hvort þeir séu sammála þessari túlkun eða ekki. Hafi þeir ekki kjark til að gera það verður að líta svo á að þögn sé sama og samþykki.



Herra forseti. Ég kvaddi mér fyrst og fremst hljóðs til að vekja athygli hv, þm. á setningu sem hæstv. samgrh. sagði áðan. Ég skrifaði hana eftir honum. Hún hljóðaði svo: Ef menn vilja fá að vita hvað stóð í leyniplagginu, sem gekk á milli mín og fjmrh., skulu menn spyrja 3. þm. Vestf. Herra forseti. Ég tók það fram í fyrri ræðu minni, að ég hefði því miður ekki séð hvað stóð á leyniplagginu, en ég þakka hæstv. ráðh. fyrir að upplýsa að þetta gekk á milli þeirra ráðherranna. Ef hann hefur áhuga á að gefa mönnum nasasjón af því, hvað þarna stóð, getur hæstv. ráðh. væntanlega gert það með að lesa upp úr þessu plaggi fyrir okkur hér. Það var ekki langt. Það stóð ekki mikið á því. En það er skemmtilegt til þess að vita, að ástandið skuli nú vera orðið þannig hér á Alþingi Íslendinga að það sé hægt að ræða um varnar- og utanríkismál hér næstum því dögum saman með þátttöku þriggja flokka og sá fjórði sé stikkfrí. Eins og hv. þm. Geir Hallgrímsson sagði áðan: Svona á þetta að vera. Auðvitað á að ræða þessi mál án þess að Alþb. komi þar neitt nærri.

Eruð þið ekki ánægðir með það?

Jú, við erum mjög ánægðir með þétta og einkum og sér í lagi ánægðir með að það skiptir ekki lengur, herra forseti, neinu máli hvort svona samkomulag hefur verið gert eða ekki, því það er alveg ljóst að hæstv. utanrrh. ætlar sér ekki að standa við slíkt samkomulag sem kann að hafa verið gert eða kann ekki að hafa verið gert. Það er alveg ljóst að hann telur sig hafa til þess fulla heimild og fullan rétt. Hvað eftir annað hafa þeir Alþb.-menn verið spurðir um álit á þessu máli. Þeir hafa kosið að segja ekki neitt. Auðvitað þýðir það, að þegar lokið er umr. eins og hér hefur farið fram og Alþb.-menn hafa ekki notað það tækifæri sem þeim hefur gefist hér til að ítreka sína fyrri skoðun, sem þeir virðast nú horfnir frá, þá er líka ljós að þó að svona samkomulag hafi verið gert ætla þeir sér ekki að krefjast þess að því verði framfylgt, enda segja þeir þá furðulegu sögu nú í röðum herstöðvaandstæðinga - ég þekki ýmsa góða menn þar - að allar þessar framkvæmdir á Keflavíkurvelli séu runnar undan rifjum hins alþjóðlega kapítalisma til þess eins að hrekja Alþb. úr íslensku ríkisstj. og auðvitað megi Alþb.-menn ekki ætlast til þess, að ráðherrar Alþb. og þingmenn þess láti undan þessum þrýstingi hins alþjóðlega kapítalisma og hverfi úr ríkisstj. - Ég veit m. a. s. hver hefur haldið þessu fram. Það er enginn annar en hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson, formaður þingflokks Alþb.



Það veldur mér vonbrigðum að hér skuli ekki hafa fengist svör við þeim spurningum sem ég spurði áðan. En þögn er sama og samþykki. Og ég vek athygli á því, að niðurstaða þessara umræðna er sú, að utanrrh. muni geta gert hvað sem honum sýnist hvað varðar framkvæmdir í sambandi við varnarliðið. Og þótt ég hafi ekki fengið svör frá þeim Alþb.-mönnum eða formanni þingflokksins sé ég hann fyrir mér hér í ræðustól. Ég sé hann fyrir mér í gervi Þorsteins matgoggs þá er hann hafði kýlt vömbina og étið sér til óbóta og sagði: Ég vildi að ég væri háttaður, sofnaður, vaknaður aftur og byrjaður að éta.