Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Enda þótt þetta mál, sem hér er til umræðu, sé öllum hv. alþm. kunnugt, þykir mér rétt að fara um það nokkrum orðum við þessa 1. umr. hér í hv. d. Það er kunnugt, að brbl. fyrrv. ríkisstj. voru mikið rædd á s.l. hausti og ollu ágreiningi á milli ýmissa aðila. En þetta frv., sem hér er til umræðu nú, er afleiðing af þeim lögum og er byggt á samkomulagi, sem náðist í desembermánuði s.l., en hin fyrri brbl. runnu út, eins og kunnugt er, hinn 15. des. Það tók nokkurn tíma að fá aðila til að sættast í þessu máll, en vegna góðs vilja af beggja hálfu tókst það, að vænta má til mikilla hagsbóta fyrir báða aðila, bæði framleiðendur og neytendur. Meginbreyting í þessu frv. frá gildandi lögum er sú, að upp í þetta frv. er tekið ákvæði, sem heimilar neytendum að vera með í að ákveða dreifingarkostnað á landbúnaðarvörum. Ég tel, að það sé hagsmunamál beggja, jafnt framleiðenda sem neytenda, að dreifingarkostnaðurinn geti hverju sinni verið sem minnstur. Og það þarf ekki um það að ræða, að það er einnig hagsmunamál beggja og undirstaða undir áframhaldandi samstarfi, að báðir aðilar eigi þess kost að kynna sér til hlítar þann grunn, sem byggt er á hverju sinni. Ég er þeirrar skoðunar, að það sé hollt, að neytendafulltrúar, sem stundum telja, að bændur fái of mikið í sinn vasa, kynni sér það til hlítar, hvað bóndinn raunverulega fær og hvað hinn nauðsynlegi dreifingarkostnaður er, sem er gífurlega mikill. Við það, að aðilar kynni sér þetta til hlítar, mun skapast betri skilningur og betri aðstaða til þess að semja um þessi mál, bæði í nútíð og framtíð. Önnur breyt. í þessum lögum er sú, að í stað þess, að heimilt var að hækka verð innanlands til þess að bæta með halla á útfluttum vörum, er nú horfið frá því, en tekin upp útflutningstrygging á þeim landbúnaðarvörum, sem út eru fluttar. Það má segja, að það ákvæði í lögunum að hækka vöruverð innanlands til þess að bæta upp halla á útflutningi hafi verið að mestu óframkvæmanlegt, auk þess sem það var mjög óvinsælt, og það fullnægði alls ekki því, sem bændur í rauninni áttu rétt á, en það var að fá svipaðar tekjur og aðrar vinnandi stéttir, vegna þess að þeir þurftu oft að bera halla af útflutningi landbúnaðarvara. Og sérstaklega var þetta tilfinnanlegt á árinu 1958, því að þá vantaði bændur 23 aura á hvern innveginn mjólkurlítra það ár, vegna þess að það var tap á útfluttum mjólkurafurðum, sem ekki var unnt að ná upp þrátt fyrir þá heimild í 1ögum að geta hækkað verð innanlands til þess að bera uppi hallann. Það, sem hefur vantað í framleiðsluráðslögin, til þess að unnt væri að fullnægja því ákvæði, að bændur bæru ekki verri hlut frá borði en aðrar vinnandi stéttir, voru þrír punktar. Það var í fyrsta lagi það, að lengst af hefur ekki verið heimilt að taka tillit til kauphækkana nema einu sinni á ári, þ.e. í septembermánuði, þegar vörurnar eru verðlagðar. Þótt kaup hækkaði í október og fyrri hluta árs, gátu bændur ekki fengið það bætt fyrr en eftir ár. Afleiðingin af þessu var sú, að bændur báru skarðan hlut frá borði og neytendur margir hverjir héldu, að þegar landbúnaðarvara hækkaði ár eftir ár, væru það bændur, sem væru að ryðja brautina til nýrra krafna. En þessu hefur verið breytt þannig, að ef kaup hækkar, má taka tillit til þess ársfjórðungslega í verðlaginu. Annar veigamikill punktur, sem vantaði í framleiðsluráðslögin, var það, að ef rekstrarvörur landbúnaðarins hækkuðu, var ekki unnt að taka tillit til þess nema einu sinni á árl. Þótt rekstrarvara hækkaði, þegar nýbúið var að verðleggja vöruna, t.d. í október, varð bóndinn að bíða eftir verðhækkun í heilt ár. Þetta varð til þess, að á þessum verðhækkunartímum hafa bændur borið skarðan hlut frá borði og lögunum alls ekki verið fullnægt að því leyti, að þeir hafi svipaðar tekjur og annað vinnandi fólk. Og svo er þriðji punkturinn, sem var ekki veigaminnstur og ég minntist lítillega á áðan, en það var það, að þegar landbúnaðarvörur voru fluttar út fyrir lægra verð en þær voru í grundvellinum, báru bændur oft þann halla, og það varð til þess, að tekjur þeirra urðu mun lægri en ætlazt var til með sex manna nefndar samkomulaginu. Þessir þrír punktar verða teknir í lög með þessu frv., og má þess vegna ætla, að þetta frv. tryggi það betur en nokkru sinni áður, að bændur fái svipaðar tekjur og annað vinnandi fólk, m.ö.o., að 1. gr. þessa frv. og 4. gr. laganna verði fullnægt, sem ekki hefur verið áður. 'Ég veit það, að fulltrúar neytenda í sex manna n. hafa alltaf ætlazt til þess, að bændur fengju það verð til sín, sem ætlazt er til og reiknað er með að þeim beri samkv. samkomulaginu. Það hefur alls ekki verið að vilja neytendafulltrúanna, að bændur fengju ekki það, sem þeim ber að fá lögum samkvæmt. Þetta frv. tryggir betur en nokkru sinni fyrr, að ákvæðum l. verði fullnægt að þessu leyti, og ég vil segja það, að það samkomulag, sem hér hefur náðst á milli neytenda og framleiðenda, spáir góðu um það, að áframhald megi verða á því, það er öllum fyrir beztu. Nú hefur sex manna n. samkv. þessu samkomulagi setið á rökstólum undanfarið, og ég hygg, að hún hafi að þessu sinni náð samkomulagi, enda þótt það hafi ekki enn verið staðfest, en ég hygg, að svo hafi verið. Þetta frv. gerir að vísu ráð fyrir þeim möguleika, að samkomulag náist ekki og að þá verði skipaður yfirdómur með hagstofustjóra fyrir oddamann og einum fulltrúa frá framleiðendum og öðrum frá neytendum. En ég hygg, að til þess þurfi ekki að grípa að þessu sinni að skipa yfirdóminn, og ég veit það, að þeir aðilar, sem stóðu að samkomulaginu í desember og unnu að því af miklum áhuga og góðvild, hafa einnig nú í sex manna n, unnið með sama hugarfari að því að ná samkomulagi um endanlegt verðlag, sem gildir frá 1. sept. s.l. Ég tel ekki ástæðu til að fjölyrða meira um þetta mál að sinni, en legg til, að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. landbn.



Herra forseti. Ég ætla mér ekki efnislega að ræða þetta frv. nú við 1. umr., því að að sjálfsögðu gefst mér kostur á að fjalla um það í n. og mun láta það bíða þess tíma. En það voru aðeins tvær fsp. á þessu stigi, sem ég vildi leggja fram fyrir hæstv. ráðherra. Það er í fyrsta lagi það, hvort samningsaðilar, sem hafa verið að semja um búvöruverðið núna undanfarandi, hafi náð samningum, hvort samkomulag sé komið um verðlagsgrundvöllinn fyrir árið 1959 og 1960. Og í öðru lagi, ef samningsgrundvöllur er þegar fenginn og hann er á þann veg, að það er um verðhækkanir að ræða, hvort þá er meiningin, að búvöruverðið hækki í verði til neytendanna eða að sá mismunur, sem kann að skapast nú við nýtt samkomulag, verði greiddur niður úr ríkissjóði. - Það eru aðeins þessar tvær fsp., sem ég vænti að hæstv. ráðh. svari.



Herra forseti. Viðvíkjandi þessum fyrirspurnum, þá held ég, að ég geti sagt það, að það sé orðið samkomulag. Það er að vísu ekki opinbert, og ég hygg, að það sé eftir að halda einn fund, en mér hefur skilizt, að það væri samkomulag, og eftir daginn í dag geri ég ráð fyrir, að það verði heyrinkunnugt. Um það, ef um hækkun verður að ræða, hvort útsöluverðið verður þá látið hækka eða niðurgreiðslan aukin, því get ég ekki svarað í dag, vegna þess að það er ríkisstj. öll, sem fjallar um það, en það hefur ekki komið fyrir ríkisstj. að svo komnu, vegna þess að verðið eða niðurstaðan hefur ekki verið tilkynnt. Ég gæti vel trúað því, að ríkisstj. fengi vitneskju um þetta seinni partinn í dag eða á morgun, og þá mun hún að sjálfsögðu halda fund um málið og taka ákvörðun um það, hvort niðurgreiðsla verður aukin, ef um verðhækkun er að ræða, eða hvort útsöluverðið hækkar. Þetta er sennilega aðeins einum degi of fljótt spurt til þess, að það sé hægt að gefa fullnægjandi svar.



Herra forseti. Ræktunarsjóður Íslands fylgir öldinni að aldri. Lög um hann munu fyrst hafa verið sett aldamótaárið, en starfsemi hans var efld verulega með löggjöf 1924, og síðan hefur hann verið mikil driffjöður í ræktun landsins og uppbyggingu. Mér er tjáð, að á þeim tíma eða frá 1924 hafi hann veitt 11000 lán, sem hafi numið samtals fast að 300 millj. kr., auðvitað í ákaflega misstórum krónum. Ef þeim væri breytt í núgildandi smákrónur, mundu þau verða mörgum sinnum hærri upphæð. Lánin hafa verið veitt til 20 ára. Nú er útistandandi hjá sjóðnum að sögn 229,6 millj. kr. Byggingarsjóður sveitabæja tók til starfa 1929. Í þau full 30 ár, sem hann er búinn að starfa, hefur hann veitt um 3000 lán, sem nema samtals um 110 millj. kr., í ýmsum stærðum. Lánin hafa verið veitt til 42 ára. Nú á byggingarsjóður útistandandi 97,2 millj. kr. Starfsemi beggja þessara sjóða hefur verið íslenzku þjóðinni ákaflega mikils virði. Framfarir í sveitum landsins á þeim áratugum, sem þeir hafa starfað, hafa orðið mjög miklar. Ræktun og byggingar hafa umskapað sveitirnar. Og þessir sjóðir hafa átt í þeirri umsköpun mjög stóran þátt. Það má segja, að með þeim hafi hafizt nýtt landnám á Íslandi. Nú er það svo, að bóndinn, sem brýtur land og ræktar og byggir varanleg hús yfir fólk sitt og fénað, þarf til þess mikið fjármagn auk svitadropa sinna. Hann er líka ekki aðeins að vinna fyrir sig, heldur einnig og oft að meira leyti fyrir komandi kynslóðir, eða m.ö.o. hann vinnur fyrir þjóðfélagið, því að það verður langlíft í landinu, en ekki hann sjálfur persónulega, nema þá í gegnum störf sín. Svo er háttað með þær eignir, sem bóndinn skapar sér með endurbótum á jörðinni, að hann getur ekki gert þær að fullu verði, ekki tekið fé sitt úr þessum eignum. Það er hreint og beint fágæt undantekning, ef svo er. Það er tilviljun eða annarlegar ástæður, sem valda því, að hann geti selt þessar eignir fullu verði og farið með þær úr sveitinni í peningum. Hins vegar geta aðrir þegnar þjóðfélagsins venjulega gert ráð fyrir að geta selt eignir sínar fullu verði, t.d. húsið í kaupstaðnum, skipið eða verksmiðjuna. Segja má því, að þjóðin eigi bújörðina með bóndanum og að hann vinni landnámsstörfin að verulegu leyti fyrir hana. Hann alheimtir ekki daglaun sín að kvöldum, og til þess að verk hans séu rétt metin, á ekki að reikna þau í árum, heldur í öldum. Og af því að þjóðin á bújörðina með bóndanum, á þjóðfélagið að taka þátt í umbótum hennar með honum, og þetta hefur íslenzka þjóðfélagið gert á síðustu árum. Ræktunarsjóður og Byggingarsjóður sveitabæja voru stofnaðir til þess og hafa, eins og ég gat um áðan, verið bóndanum mikils virði og unnið með honum landnámsstörfin. Þjóðfélagið hefur útvegað sjóðunum fé, gert þeim kleift að lána féð með lágum vöxtum og löngum lánstíma. Þegar sjóðirnir hafa ekki getað staðið straum af lánum sínum, af því að útlánin hafa ekki skilað sér nægilega fljótt eða ekki borið vexti, er svöruðu til vaxtanna, sem stofnunin hefur orðið að skila, þá hefur Alþingi tekið á ríkissjóð kúfinn af skuldabyrðum ræktunarsjóðs og byggingarsjóðs, svo að þeir gætu borið sig fjárhagslega. Þannig var með sérstökum lögum 1953 létt af ræktunarsjóði 14,4 millj. kr. og jafnhárri upphæð af byggingarsjóði, eða samtals af sjóðunum báðum 28,8 millj. kr. Fjórum árum seinna, 1957, ákvað Alþingi á ný með heimild í fjárlögum að létta af ræktunarsjóði 32,3 millj. kr. og af byggingarsjóði 4,3 millj. kr., eða samtals af báðum sjóðunum 36,6 millj. kr. Nú er samkv. eðlilegu áframhaldi svo komið, að hallarekstur er á sjóðum þessum, og sætir það engri furðu. Á árinu, sem leið, var rekstrarhalli ræktunarsjóðs rúml. 3 millj. kr. og rekstrarhalli byggingarsjóðs nál. 2 millj. kr. Skuldir ræktunarsjóðs eru nú í erlendum lánum samkv. hinni glænýju gengisbreytingu 174,9 millj. kr. og í innlendum lánum 80 millj. kr., eða samtals 254,9 millj. kr. Vaxtakjör erlendu lánanna eru 4–5%, en innlendu lánanna, sem eru hjá ræktunarsjóði frá mótvirðissjóði, 6½%. Skuldir byggingarsjóðs eru: Erlendar skuldir samkv. hinni nýju gengisskráningu 39,2 millj. og innlendar skuldir 36,3, eða skuldirnar samtals 75,5 millj. Hin nýja gengisskráning hefur hækkað erlendu lánin með einu pennastriki um 50% eða þriðjung. Þann þriðjung hafa sjóðirnir aldrei fengið til útlána, en verða nú að greiða hann, og það skerðir hag þeirra stórlega. Árgjöldin af erlendu lánunum hækka sem sé um nálægt 50%. Þetta gerir það enn brýnna en ella, að ríkissjóður sé strax látinn hlaupa undir baggana. Varasjóður ræktunarsjóðs var við síðustu áramót, eða áður en gengisfellingin varð, 36,7 millj. kr. Ef gengisfellingin væri færð á varasjóðinn, er hann uppurinn og hrekkur ekki til, 22 millj. eru fram yfir. Hins vegar stæðu rúml. 20 millj. eftir af varasjóði byggingarsjóðs, ef gengisfellingin væri á hann færð. Það má ekki svo til ganga, að þessir sjóðir verði lamaðir og geti ekki starfað áfram, og þess vegna leggjum við flm. þessa frv. til, og það er í raun og veru ekkert nýmæli, eins og ég hef drepið á áður, að ríkissjóður taki að sér vegna sjóðanna þau lán, sem við tilgreinum í frv., og greiði framvegis árgjöldin af þeim. Ég hef fengið þær upplýsingar hjá sjóðunum, að ef gengisfellingin er aðeins tekin til greina jafnharðan og árgjöldin koma til sögunnar, en ekki látin koma á varasjóðinn strax, - og það finnst mér vel mega gera, því að hér er um loft eitt að ræða, þar sem gengisfellingin er, - og hún er ekki látin koma fram, fyrr en að árgjöldunum kemur, þá mundi varasjóður ræktunarsjóðs yrjast upp á 7–8 árum og varasjóður byggingarsjóðs á 14 árum. Það sést því greinilega, að við svo búið má ekki standa. En árgjöldin af lánum þeim, sem við leggjum til að ríkissjóður taki á sig að standa straum af, verða að því er ræktunarsjóðinn snertir 10,8 millj. kr. og af lánum byggingarsjóðs 3,1 millj. kr., eða samtals yrði þetta þá fyrir ríkissjóðinn nálægt 14 millj. kr. á ári. Og með þessum ráðstöfunum er gengið út frá því, að rekstrarhallinn sé numinn brott um skeið. Hins vegar verður það auðvitað ekki til langframa. Sagan hlýtur að endurtaka sig, og um það er ekkert að fást. Það er saga þessara sjóða á undanförnum árum. Þjóðinni fjölgar, sem betur fer, og landnáminu verður að halda áfram. Um það getur ekki orðið deilt. Ég legg svo til, að málinu verði vísað til 2. umr., eftir að þessi umr. er um garð gengin, og til hv. fjhn.