Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Forseti. Á nokkrum undanförnum þingum hafa verið lögð fram á Alþingi ýmis frv. um ráðstafanir til framleiðsluaukningar og jafnvægi í byggð landsins. m.a. með stofnun jafnvægissjóðs, ásamt ákvæðum um framlög í því skyni og hvernig því fé skyldi úthlutað. Þessi frv. hafa ekki náð fram að ganga, heldur hefur verið látið við það sitja að veita á hverju ári nú um alllangt árabil nokkurt fé til úthlutunar í þessu skyni til atvinnuaukningar víðs vegar um landið. En á síðasta Alþingi var samþ. ályktun, þar sem skorað var á ríkisstj. að undirbúa og leggja fyrir næsta Alþ. frv. til ráðstafana í þessu sambandi, og það er þetta frv., sem ég hef hér leyft mér að bera fram um atvinnubótasjóð. Nöfnin á frv., sem borin hafa verið fram áður, hafa að vísu verið ýmis, en hvort sjóðurinn heitir eitt eða annað. er ekki neitt aðalatriði, heldur hitt, hvað út úr þessu kann að koma til ráðstöfunar fyrir atvinnuvegina víðs vegar í kringum land og til uppbyggingar atvinnu, þar sem þörf er fyrir atvinnu, meiri en til er á staðnum. Framlögin, sem veitt hafa verið á undanförnum árum í þessu skyni, hafa verið þó nokkur, því að á árunum frá 1951 til 1961, að báðum árum meðtöldum, hafa verið veittar í þessu skyni rúmar 100 millj. kr., eða nánar tiltekið 101 761 883 kr. Með þessu frv. er gert ráð fyrir, að stofnaður verði sjóður, sem hafi tvenns konar hlutverki að gegna: Í fyrsta lagi að veita lán eða styrki til þess að auka atvinnu og framleiðslu á þeim stöðum í landinu, þar sem þörfin er brýnust, m.ö.o. að bæta úr atvinnuþörf, þar sem atvinna telst of lítil. Og í öðru lagi að veita lán til þess að stuðla að hagnýtingu góðra framleiðsluskilyrða í landinu yfirleitt, hvort sem ástandið á þeim stað beinlínis kallar á aðstoð vegna atvinnuleysis eða ekki. Þessi sjóður er ákveðinn með l. að eiga að vera 100 millj. kr., sem greiðist með jöfnum greiðslum á næstu 10 árum, og verði veitt til þess fé á fjárlögum. Síðan er gert ráð fyrir, að stjórn sjóðsins verði kosin á Alþingi með hlutfallskosningu, 5 menn, sem starfi hvert kjörtímabil, og jafnmargir varamenn. Að undanförnu hefur það verið svo, að það hefur verið kosin á hverju þingi nefnd til að annast um úthlutun þess fjár, sem veitt hefur verið, en hins vegar ekki, að því er ég tel, verið fylgzt eins með og skyldi að sjá um, hvernig þetta fé væri aftur innheimt, Það sem lánað hefur verið, því að nokkur hluti hefur verið veittur sem lán, - yfirgnæfandi meiri hluti hefur verið veittur sem lán, - þó að nokkuð hafi verið veitt sem styrkur. En með því að hafa fasta stjórn, sem starfi hvert kjörtímabil, á meðan það Alþingi situr, sem kaus hana, þá ætti að vera hægt að gera ráð fyrir því, að öll stjórn þessara mála kæmist í fastari og betri skorður en nú er. Þessi stjórn sjóðsins tekur svo ákvarðanir um lán og styrki, sem veitt eru úr sjóðnum, og annast um hans fjárreiður, bæði úthlutun lána og styrkja og líka um samningagerðir og greiðslutíma lánanna, innheimtu þeirra og fleira. Auk þessara 10 millj. kr. á ári er gert ráð fyrir því, að sjóðnum verði fengnar þær upphæðir, sem veittar hafa verið til atvinnuaukningar á undanförnum árum, þ.e.a.s. það, sem ekki hefur verið veitt sem styrkur, og það, sem ekki kann þegar að hafa verið greitt, m.ö.o. eftirstöðvarnar af þeim lánum, sem veitt hafa verið á undanförnum árum í þessu skyni. Síðan eru í frv. nokkur ákvæði teknísks eðlis, hvaða upplýsingar þurfi að liggja fyrir, þegar lán er veitt, ákvæði um vexti og annað þess háttar. Það er gert ráð fyrir því í 9. gr., að atvinnubótasjóður skuli vera í vörzlu Framkvæmdabanka Íslands, sem annast bókhald sjóðsins og daglega afgreiðslu, og út af fyrir sig er það eðlilegt, að varzla sjóðsins verði í höndum einhverrar bankastofnunar. Ég tel ófullnægjandi, eins og verið hefur, að það sé gert í félmrn., og mætti ná betri og fastari árangri, ef það væri fengið banka í hendur. Hins vegar skal ég taka hér fram, að það getur orkað tvímælis og kannske mjög tvímælis, hvort það sé rétt að fela þetta Framkvæmdabanka Íslands, og vildi ég áskilja mér rétt til þess að koma fram með breytingu um það síðar, ef heppilegra þætti að fela vörzlu sjóðsins annarri stofnun. Í Framkvæmdabankanum er ekki sams konar dagleg afgreiðsla og í viðskiptabönkunum, og þess vegna gæti komið til mála að fela þeim vörzlu sjóðsins eins og Framkvæmdabankanum. Ég tel, að það þurfi svo ekki að ræða málið af minni hálfu öllu frekar. Ég leyfi mér að leggja til, að málinu verði að lokinni þessari umr. vísað til hv. fjhn.



Herra forseti. Ég tel rétt að fara um þetta frv. nokkrum orðum, áður en því verður vísað til n., og hreyfa nokkrum atriðum, sem ég vona að hv. nefnd taki til athugunar í sambandi við þetta mál. Hæstv. ráðh. lét þess getið í framsöguræðu sinni, eins og raunar er tekið fram í grg. frv.. að frv. sé flutt sem framkvæmd á þáltill., sem afgreidd var frá Alþ. 29. marz s.l. En í þessari þáltill. ályktaði Alþ. að skora á ríkisstj. að „undirbúa og leggja fyrir næsta Alþ. frv. til laga um ráðstafanir til framleiðsluaukningar og jafnvægi í byggð landsins, m.a. með stofnun jafnvægissjóðs, ásamt ákvæðum um framlög í því skyni og úthlutun þess fjár.“ Enn fremur segir svo í till: „Skal tilgangur þessarar löggjafar fyrst og fremst vera sá að stuðla að jafnvægi í byggð landsins og hagnýtingu góðra framleiðsluskilyrða í landinu.“ Ætla mátti, að allmikið stæði til með flutningi þessarar till. á síðasta þingi, því að hún var flutt af 7 hv. alþm. úr öðrum stjórnarflokknum og það þeim flokknum, sem stærri er. Og hér var um mikið málefni að ræða, sem mikið hefur verið rætt um undanfarin ár. Í umr., sem fram fóru um þessa till., leyfði ég mér samt að koma fram með þá tilgátu, að þessi till. væri a.m.k. öðrum þræði flutt sem eins konar dagskrártillaga í Sþ. til þess að afla raka til að fresta um sinn afgreiðslu máls af þessu tagi, sem þá lá fyrir hv. Ed. Við þrír minnihlutamenn í allshn. Sþ. bárum þá fram brtt. við þáltill. þá, sem flutt hafði verið, og lögðum til, að till, yrði afgreidd þannig, að skorað yrði á ríkisstj. að „leggja fyrir næsta Alþ. frv. til laga um framleiðslu- og atvinnuaukningarsjóð og ráðstafanir til að stuðla að jafnvægi í byggð landsins, sem í meginatriðum verði sniðið eftir frv. því, sem nú liggur fyrir Ed. á þskj. 65.“ Það er frv. það, sem ég nefndi áðan. Með því að bera fram þessa brtt. vildum við minnihlutamenn í allshn. í fyrra reyna að koma því til vegar, að Alþ. gerði gleggri grein fyrir því en gert var í þáltill. þeirri, sem samþ. var, hvers efnis það frv. ætti að vera, sem ríkisstj. byggi undir og legði fyrir Alþ. það, sem nú er saman komið. Þess vegna lögðum við til, að hið væntanlega stjórnarfrv. yrði í meginatriðum sniðið eftir því frv. um framleiðslu- og atvinnuaukningarsjóð og ráðstafanir til þess að stuðla að jafnvægi í byggð landsins, sem þá, eins og ég nefndi áðan, lá fyrir hv. Ed. og hefur legið fyrir þeirri hv. d. á tveim síðustu þingum, en frv. þetta var flutt af nokkrum þm. úr Framsfl. Hv. alþm. höfðu um þetta leyti, eftir að frv. hafði legið fyrir á tveim þingum, haft gott ráðrúm til að kynna sér efni þess og gera sér grein fyrir því, enda fylgdi því ýtarleg grg., og fyllri grg. hafði komið fram í framsögu á tveimur þingum í röð. Við ætluðumst vitanlega ekki til þess, þessir þrír minnihlutamenn í allshn., að ríkisstj. tæki þetta frv. upp óbreytt í öllum atriðum. En við ætluðumst til þess t.d. og vildum láta það koma fram, að ekki væri í væntanlegu stjfrv. skemmra gengið, að því leyti sem fjármagn varðar, heldur en gert var í því frv., sem fyrir Ed. lá. En meiri hl. Alþ. felldi þessa brtt. okkar minnihlutamanna, og það virðist raunar fram komið nú, hvers vegna sú till. var felld, því að í því frv., sem hér liggur nú fyrir frá hæstv. ríkisstj. um atvinnubótasjóð, er miklu skemmra gengið í Því að ákveða fjárframlög til þess sjóðs, sem ætlað er það hlutverk að stuðla að jafnvægi í byggð landsins, heldur en við vildum gera ráð fyrir í okkar tillögu. Þessum sjóði, sem í frv. er nefndur atvinnubótasjóður, eða því fé, sem hann á að hafa til umráða, er, eins og fram kemur í grg. og hæstv. ráðh. hefur gert grein fyrir, ætlað að koma í stað hins svonefnda atvinnuaukningarfjár á 20. gr. fjárlaga, og aðaltilgangur þessa frv. virðist vera sá að leggja þetta fé í sérstakan sjóð, kjósa yfir hann fasta stjórn og ákveða svo nánar um það með lögum, hvernig fénu skuti úthlutað, og skal ég ekki lasta þá tilhögun, sem þar er gert ráð fyrir, það sem hún nær, þ.e.a.s. sjálft skipulagið á meðferð fjárins. Þó hefði ég talið það rétt og vil skjóta því til hv. n., sem þetta mál fær til meðferðar, að ég hefði talið það réttara, að formaður sjóðsstjórnarinnar hefði verið tilnefndur á annan hátt en gert er ráð fyrir í frv., og vil ég koma Þeirri skoðun á framfæri. En mér þykir fjárframlag það, sem sjóðnum er ætlað í 2. gr. frv., allt of lágt. Skal ég nú leyfa mér að rökstyðja það nánar, að í raun og veru er þar ekki um framför að ræða, heldur um afturför, ef frv. verður að lögum óbreytt. Í grg. frv. á bls. 3 ofarlega er birt skrá um framlagt atvinnuaukningarfé úr ríkissjóði á árunum 1951–1961, þ.e.a.s. hún endar á því ári, sem nú er að liða, og tekur yfir 11 ára tímabil að báðum árum meðtöldum. Samkvæmt þeirri skrá hefur framlagt atvinnuaukningarfé verið að meðaltali á þessum 11 árum, eftir því sem mér sýnist, nokkuð á 10. millj. kr. árlega, og er þess þó að gæta, að fyrsta árið, sem þarna er tilgreint í skýrslunni, þ.e.a.s. á árinu 1951, eru ekki lagðar fram nema tæpar 2 millj. kr. Hæst var þetta framlag árið 1957 og var þá rúmlega 15 millj. kr., eða nánar til tekið um 15.3 millj. kr. En þrátt fyrir þetta, þó að atvinnuaukningarféð undanfarin 11 ár hafi numið nokkuð á 10 millj. kr. að meðaltali á ári og þó að það hafi, þegar það var hæst, fyrir 4 árum, komizt upp í meira en 15 millj. kr. á einu ári, þá er í þessu frv. ekki ætlazt til, að árlegt framlag verði nema 10 millj. kr., eins og fram kemur í 2. gr. frv., þar sem framlagið er ákveðið 100 millj. kr., sem greiðist með jöfnum greiðslum á næstu 10 árum. Nú er það alkunna og þarf ekki mikið um það að ræða, að allur framkvæmdakostnaður hefur hækkað mjög mikið síðan farið var að leggja fram þetta fé og á því tímabili, sem skýrslan nær yfir, og hefur meira að segja stórhækkað síðan þetta framlag var hæst, þ.e.a.s. árið 1957, og komst upp í 15 millj. kr. Hér er í rauninni verið að lögbjóða næsta áratug mjög verulega lækkun á atvinnuaukningarfénu frá því, sem það var fyrir nokkrum árum, og áreiðanlega mjög mikla lækkun frá því, sem það hefur verið að meðaltali undanfarin ár. Á þetta er óhjákvæmilegt að benda nú þegar. Í því frv., sem í fyrra lá fyrir Ed. og ég áður hef vitnað til og flutt var af þm. úr Framsfl., var gert ráð fyrir 20 millj. kr. árlegu framlagi í 10 ár. Og sannast að segja gerir sú upphæð nú í ár sennilega ekki meira eða a.m.k. ekki miklu meira en svara til 15 millj. kr. árið 1957. En sú upphæð var þá, eins og ég sagði áðan, veitt á fjárlögum í þessu skyni. Í þessu frv. er þá, ef gengið er út frá því, að til 15 millj. kr. á árinu 1957 svari 20 millj. nú, verið að lækka upphæð atvinnuaukningarfjárins um a.m.k. helming frá því, sem atvinnuaukningarfjárupphæðin var 1957. Þetta er það, sem ég vildi nú sérstaklega vekja athygli á í sambandi við þetta frv. Og ég vil vonast til þess, að hv. fjhn., sem væntanlega fær þetta frv., taki frv. til gagngerrar endurskoðunar eða athugunar út frá þessu sjónarmiði. Ef það er svo, að þetta frv. á að vera flutt hér sem framkvæmd þál. um aukið átak til að stuðla að jafnvægi í byggð landsins, verður það að vera öðruvísi úr garði gert en það er nú, þegar það verður afgreitt frá hinu háa Alþingi, ef svo á að vera. Ég vil nefna það til viðbótar, að í áðurnefndu frv., sem framsóknarmenn fluttu í Ed., var gert ráð fyrir, að sjóðurinn, sem þar var nefndur framleiðslu- og atvinnuaukningarsjóður, eignaðist það fé, sem ríkissjóður þá átti útistandandi eða gert var ráð fyrir að hann ætti útistandandi við gildistöku laganna vegna vangreiddra ríkisábyrgða, að svo miklu leyti sem það fé innheimtist. Ég vil benda á það, að þarna getur sennilega verið um nokkurt fé að ræða, þó að vafalaust verði vanhöld á innheimtu ríkisábyrgðanna. En ákvæði af þessu tagi er ekki tekið upp í þetta stjfrv., og einnig að því leyti, sem og í fleiri atriðum, er þetta frv. mjög á annan veg en það frv., sem við, minnihlutamenn í allshn. Sþ., gerðum ráð fyrir að yrði árangurinn af þáltill. Ég verð að segja það, að mér þykir það mjög miður nú, eins og mér þótti það reyndar miður þá, að brtt. okkar við þál. í fyrra skyldi ekki vera samþykkt, því að ef hún hefði verið samþ., hefði hæstv. ríkisstj. að sjálfsögðu haft nánari fyrirmæli eða nánari vitneskju um vilja Alþ. í þessu efni og þá væntanlega eftir því farið. En eins og ég sagði áðan, verð ég að segja það því miður, að ég tel, að þetta frv., sem hér liggur fyrir, sé a.m.k. að sumu leyti spor aftur á bak, ef það verður samþykkt óbreytt, eins og það nú hefur verið lagt fyrir. Það er spor aftur á bak frá fyrri ákvörðunum Alþ. um fjárframlög til framleiðslu- og atvinnuaukningar, þar sem hennar er mest þörf, og þó enn stærra spor aftur á bak frá þeim tillögum, sem hv. Ed. hafði til meðferðar á Alþ. 1959–60. Nú er það svo, að þær tillögur náðu að vísu ekki fram að ganga, en þar var sett markmið, sem hefði ekki átt að hvika frá hér á Alþ. Ef stuðla á að jafnvægi í byggð landsins, þarf áreiðanlega til þess mikið átak af hálfu þjóðfélagsins, og Það hefði ekki mátt draga úr þeim tillögum, sem uppi hafa verið hér á þingi um það efni. Mér kemur það í hug í sambandi við þetta mál, að hæstv. ríkisstj. hefur nú undanfarið, sem kunnugt er, verið að leita ráða hjá frændum okkar Norðmönnum um lausn ýmissa vandamála hér á landi og fengið hingað fróða menn úr því landi til ráðuneytis um ýmislegt. Í því sambandi finnst mér, að það hefði verið rétt af hæstv. stjórn að kynna sér það, sem Norðmenn hafa gert í sínum jafnvægismálum. Það er margt líkt um Norðmenn og Íslendinga og þau tvö lönd, sem þessar tvær þjóðir byggja, og þá m.a. það, að Noregur er, eins og Ísland, mjög misjafnlega þéttbýll. Á hinu forna Hálogalandi og á Finnmörk, sem eru til samans meira en þriðjungur Noregs, búa ekki nema um 12% af norsku þjóðinni. En náttúruauður er mikill í Norður-Noregi, m.a. gnægð virkjanlegra fallvatna. Rétt um það leyti, sem hér á Íslandi var byrjað að veita fé til framleiðslu- og atvinnuaukningar úti um land, gerðu norsk stjórnarvöld og Stórþingið hina svonefndu Norður-Noregsáætlun um uppbyggingu atvinnulífs á Hálogalandi og Finnmörk, og er framkvæmd þessarar áætlunar nú nýlokið. Sú áætlun tók yfir tímabilið 1952–60. í upphafi þessa áætlunartímabils stofnuðu Norðmenn sinn framleiðslu- og atvinnuaukningarsjóð fyrir Norður-Noreg og lögðu til hans hvorki meira né minna en 1200 millj. ísl. kr. miðað við núverandi gengisskráningu. En til samanburðar á þessu fjármagni og því fjármagni, sem jafnvægissjóðnum samkv. þessu frv. er ætlað, má m.a. hafa í huga, að Norður-Noregur er, eins og ég sagði áðan, svipaður Íslandi að stærð eða litlu stærri, og mannfjöldi var þar fyrir 8–9 árum um 400 þús. Á sama tíma, þ.e.a.s. á 8 ára áætlunartímabilinu, námu auk þess sérstakar fjárveitingar af ríkisfé, þ. á m. af mótvirðisfé, sem Norðmenn fengu vegna Marshallaðstoðarinnar, öðrum 1200 –1300 millj. ísl. kr. til ýmiss konar framkvæmda í Norður-Noregi, auk sjóðsins og auk venjulegra fjárveitinga til þessa landshluta. En auk þess hefur á ýmsan annan hátt verið stuðlað að fjárflutningi í stórum stíl til Norður-Noregs á þessu tímabili, og skal Það ekki nánar rakið hér, en um það liggja nú fyrir mjög merkilegar og athyglisverðar skýrslur. Arangurinn er líka sá á þessu átta ára tímabili Norður-Noregs-áætlunarinnar, að Norður-Noregur hefur haldið eðlilegri fólksfjölgun sinni að mestu. Fólksfjöldi Norður-Noregs var um 12.3% af fólksfjölda Noregs rétt eftir 1950 og er einnig 12.3% á árinu 1960, þannig að þar hefur ekki fækkað hlutfallslega. Landshlutinn hefur haldið sinni fjölgun, a.m.k. að mestu leyti, og er það meira en hægt er að segja um stóran hluta strjálbýlisins hér á Íslandi á þessum tíma. Raforka í Norður-Noregi hefur nálega þrefaldazt á þessum 8 árum, iðnaðurinn stóraukizt og vélvæðing landbúnaðarins er þar nú margföld á við það, sem hún var í byrjun áætlunartímabilsins. Ég held, eins og ég sagði áðan, að það væri mikil ástæða til þess fyrir hæstv. ríkisstj. og raunar fyrir hið háa Alþ. að kynna sér þessa löggjöf og þessar framkvæmdir Norðmanna, sem að því miða að stuðla að jafnvægi í þeirra landi, og þann árangur, sem af því hefur orðið, og hvernig sá árangur hefur náðst. Hjá þeirri þjóð, þ.e.a.s. Norðmönnum, hefur sýnilega verið litið á það verkefni í fullri alvöru að stuðla að jafnvægi í byggð landsins. Menn hafa þar ekki látið sér nægja lagafrv. eins og það, sem hér liggur fyrir. Ég skal taka það fram, mér er kunnugt um það, að um leið og Norður- Noregs-áætluninni nú er lokið, hefur Stórþingið og norsk stjórnarvöld gert nýja jafnvægisáætlun, sem er á breiðari grundvelli en Norður Noregs-áætlunin var og mun verða framkvæmd á næsta hálfum eða heilum áratug. Ég veit ekki nákvæmlega, hvort heldur er. Sú áætlun tekur ekki eingöngu yfir Norður-Noreg, heldur eftir því sem mér skilst yfir hinn strjálbýlli hluta landsins yfirleitt eða þá hluta landsins, sem talið er að skorti atvinnutæki, séu skemmra á veg komnir en æskilegt væri í atvinnumálum. En það er athyglisvert samt, að það mun vera alveg sérstaklega fram tekið í þessari nýju löggjöf Norðmanna og áætluninni nýju, að Norður-Noregur skuli, þó að áætlunin færist yfir á breiðari grundvöll, ekki missa neins í frá því, sem hann hefur haft undanfarin 8 ár í sambandi við fjárframlög þangað og framkvæmdir þar. Mér fannst ástæða til þess, áður en ég lauk máli mínu, að benda á þetta og skýra frá því, sem ég hef aflað mér vitneskju um í sambandi við þetta mál í Noregi, til þess að það megi ljóst vera hér á Alþ., að það er ekki nein sérvizka, sem fundin hefur verið upp hér á Íslandi, að gera sérstakar ráðstafanir og að þjóðfélagið leggi nokkuð á sig til að stuðla að jafnvægi í byggðinni, heldur hefur það einnig gerzt með öðrum þjóðum og hjá þeirri þjóð, sem okkur er um margt líkust og býr í landi, sem er að mörgu leyti líkt okkar landi. Ég vil svo mega vænta þess, að hv. n., sem málið fær til meðferðar, taki til athugunar þau atriði, sem ég hef nú bent á, og þá alveg sérstaklega möguleikana á því að hækka það fjármagn, sem ákveðið verður að atvinnubótasjóðnum verði lagt til úr ríkissjóði á næstu áratugum. Þó að þessi lága upphæð hafi verið sett í frv., þá er auðvitað ekki útilokað, að henni verði breytt. Og ég vil vænta þess, að hv. þm. sannfærist um það, að ef hér á að gera eitthvert átak í þessum málum, þá þýðir ekki að samþ. frv. eins og það, sem hér liggur fyrir. Þetta frv. getur falið í sér bætta skipan á útvegun þess atvinnuaukningarfjár, sem gert er ráð fyrir að veita skv. fjárlagafrumvarpi því, sem fyrir liggur, en í því felst ekki nein framtíðarumbót, ekkert nýtt átak, engin stór framtíðarlausn í þessum málum.

Sjútvmrh. (Emil Jónsson) Hæstv. forseti. Aðeins örfá orð út af þeirri ræðu, sem hv. 3. þm. Norðurl. e. (GíslG) flutti hér áðan í sambandi við þetta frv. Aths. sú, sem hann hafði að gera, var raunar aðeins ein, þ.e.a.s. sú, að fjárframlag úr ríkissjóði væri hér áætlað allt of lítið og raunar væri hér um afturför að ræða frá því, sem áður hefði verið. Ég vil nú segja það, að við samningu frumvarps eins og þessa getur það jafnan orkað tvímælis, hverju gera skuli ráð fyrir í framlögum, hvort sem um er að ræða í þeim tilgangi, sem hér er ætlað, eða til annars, sem ekki liggja fyrir tölulegar upplýsingar um, hvað þörfin sé mikil. Það er oft og tíðum erfitt að gera sér grein fyrir Því, hvað mikið Þá eigi að áætla. Ég held nú, að ef ætti að gera eitthvað verulega stórt fyrir þetta fé, þá væri alveg sama, hvort það væru nefndar 10 eða 20 millj., það er augsýnilega algert aukaatriði, því að ef með þessum sjóði ætti að fullnægja þörfunum, þá væri hvort tveggja langt of lítið. Þessi sjóður, skilst mér að sé til uppfyllingar og aðstoðar við aðra möguleika, sem hljóta að vera til og verða notaðir til uppbyggingar úti á landsbyggðinni, bæði til þess að hagnýta framleiðslumöguleika, sem þar eru fyrir hendi og ekki hafa verið nýttir, og til aðstoðar í atvinnuaukningarskyni. Og þó vildi ég segja, að þar sem féð er kannske ekki fullnægjandi, eins og ég skal vel ganga inn á að sé ekki í þessu frv., ef stórt á að gera, þá væri náttúrlega helzta hlutverk Þessa frv. eða þeirra laga. sem sett yrðu í framhaldi af þessu frv., að hjálpa til á þeim stöðum, þar sem um atvinnuleysi væri að ræða, og gæti það náttúrlega orðið nokkur styrkur. Hins vegar verð ég að segja það, að þegar hv. þm. talaði um, að hér væri um afturför að ræða, Þá er það nú ekki, þegar litið er til þeirra talna, sem liggja fyrir um árin 1951–1961, vegna þess að meðaltal þeirra ára er innan við 10 milljónirnar, sem lagt er til að hér verði veittar. En þar við er svo því að bæta, að í frv. er gert ráð fyrir, að endurgreiðsla fáist á þeim upphæðum, sem veittar eru sem lán og áreiðanlega er nokkur upphæð, sem einnig gengur til sjóðsins, þannig að ég ætla, að ef þessi lán verða innheimt eins og önnur lán, sem veitt eru, þá muni koma til sjóðsins samtals á ári talsvert hærri upphæð en sú hæsta, sem veitt hefur verið á undanförnum árum, þ.e.a.s. hærri en 15 milljónirnar, sem veittar voru árið 1957. Ég held þess vegna, að það sé ekki rétt að tala hér um afturför, heldur miklu frekar hið gagnstæða, því að upphæðin, sem þarna á að geta orðið til ráðstöfunar, á fyrst og fremst að geta orðið hærri en hún var hæst, - eitt ár komst hún upp í 15 millj., - og svo hitt, að með því að slá því föstu í eitt skipti fyrir öll, að veittar skuli 100 millj. í þessu skyni, sem greiðist með jöfnum greiðslum á 10 árum, þá er ekki hægt að fara með þetta atvinnuaukningarframlag á fjárlögum upp og niður, það verður að halda því, eins og lögin gera ráð fyrir. Það er m.ö.o. búið að slá því föstu, að þessi fjárhæð skuli greidd og þetta há, en ekki 2 millj. eitt árið eða 15 millj. hitt, eins og komið hefur fyrir á þessum s.l. áratugum, svo að ég tel, að í því felist einnig nokkurt öryggi um framtíð sjóðsins og um möguleikana til þess að ná þeim tilgangi, sem frv. stefnir að. Hitt skal ég manna fúsastur játa, að sjálfsagt hefði verið æskilegt, að þessi upphæð hefði orðið hærri - og þá raunverulega miklu hærri, ef hún hefði átt að vera grundvöllur undir einhverjar stórfelldar framfarir úti um landsbyggðina. Það er ekki það, sem þessum sjóði er ætlað að gera, heldur eru Það frekar smáar framkvæmdir, sem eru kannske lítt viðráðanlegar fyrir þá einstaklinga, sem í þeim standa, nema með aðstoð, en ekki til hinna stóru átaka, því að stór átök þurfa áreiðanlega að afla sér fjár á annan hátt og koma ekki til með að njóta þeirrar aðstoðar, sem hér er gert ráð fyrir. Enda hefur það verið svo, og mér hefur verið vel kunnugt um það í úthlutunarstarfi síðastliðinna ára, því að ég hef átt sæti í þeirri nefnd, sem úthlutað hefur þessum atvinnuaukningarfjármunum, að það hefur verið stefnan að hjálpa mörgum smáum um tiltölulega smáar upphæðir, heldur en að leggja grundvöllinn að nokkru stóru, því að þá þyrftu upphæðirnar að vera svo miklu, miklu hærri. Og eins og ég sagði áðan, hvort þarna eru nefndar 10 eða 20 millj. á ári, það sker í mínum augum ekki úr, heldur hitt, að þarna sé föst upphæð, sem hægt sé að grípa til. Báðar eru ónógar, ef um stór átök er að ræða, en báðar geta komið til hjálpar - og náttúrlega réttilega því meir sem upphæðin er stærri, það skal viðurkennt, einnig þegar um smærri hluti er að ræða. Hv. þm. minntist á Noreg og varð tíðrætt um það, sem frændur vorir Norðmenn hefðu veitt í þessu skyni, og ég skal sízt andmæla því. Það hefur verið gert þar myndarlegt átak til uppbyggingar N.- Noregs og veitt í það miklum fjármunum. En ég vil þó ekki láta hjá líða að benda á þann mikla mun, sem er á okkur og N.- Noregi Þau s.l. 10 ár, sem hv. þm. minntist á, Noregur var í styrjöld, og megnið af öllum mannvirkjum í N.- Noregi hafði verið eyðilagt í styrjöldinni, þannig að þetta var eiginlega uppbygging á því, sem eyðilagt hafði þá verið, fyrst og fremst og varð að byggja frá grunni. Hjá okkur er sem betur fer þannig komið, að við eigum víða úti um land orðið talsvert mikil atvinnutæki, sem geta verið góður stofn undir framtíðarþróun. Ég held þess vegna, að ástandið hjá okkur og ástandið í N.- Noregi eftir styrjöldina sé mjög ósambærilegt og sé ekki rétt að bera það saman. Það var ekki annað í ræðu hv. þm., sem ég hef aths. að gera við eða ræði frekar.

Gísli Jónsson Hæstv. forseti. Ég var einn af þeim, sem endanlega gengu frá orðalagi á þáltill. þeirri, sem samþykkt var á Alþ. þann 29. marz 1961, þar sem skorað var á ríkisstj. að undirbúa og leggja fram á næsta Alþ. frv. til laga um ráðstafanir til framleiðsluaukningar og jafnvægi í byggð landsins, eins og stendur í þáltill., m.a. með stofnun jafnvægissjóðs og ákveðnum framlögum til hans. Skyldi tilgangur þessarar löggjafar fyrst og fremst vera sá að stuðla að jafnvægi í byggð landsins og að hagnýtingu góðra framleiðsluskilyrða í landinu. Ég verð að segja, að það urðu mér allmikil vonbrigði, að þetta frv., sem hér liggur fyrir á þskj. 38, skuli ganga fram hjá þessu meginatriði, að stofna jafnvægissjóð og stuðla að jafnvægi í byggð landsins. Þess vegna vildi ég segja hér nokkur orð við þessa umr. og beina þá nokkrum spurningum til hæstv. ráðh., m.a. vegna þess, að ég á sæti í þeirri n., sem fær málið væntanlega til athugunar, en lagt hefur verið til að vísa frv. til fjhn. Vil ég þá fyrst leyfa mér að benda á, að í a-lið 1. gr. frv. stendur, að hlutverk sjóðsins sé að veita lán eða styrki til þess að auka atvinnu og framleiðslu á þeim stöðum í landinu, þar sem þörfin er brýnust. Þetta þarf ekkert að fara saman við það að halda jafnvægi í byggð landsins. Og þess vegna spyr ég hæstv. ráðh.: Hefði hann nokkuð á móti því, að sett verði beinlínis inn til viðbótar í gr.: „og að stuðla að jafnvægi í byggð landsins“, eins og ætlazt var til í þáltill., og þá jafnframt, að það sé tekið fram, að hér sé um „atvinnubóta- og jafnvægissjóð“ að ræða? Ég skal m.a. koma með dæmi, sem sýnir glöggt, að það er vafasamt, hvort hægt er að veita fé úr sjóðnum í þessu skyni, ef frv. yrði samþ. óbreytt, einkum ef stjórnendur sjóðsins væru andstæðir jafnvægi í byggð landsins. í dag er sjálfsagt ekkert atvinnuleysi í Grunnavík, þar er ekki orðið eftir, að ég hygg, nema eitt heimili, sem baslast við það að búa við nokkrar kindur og nokkrar kýr, en það er enginn vafi á því, að það er stórkostlegur óhagur fyrir þjóðina að leggja þá byggð í eyði. Og þannig getur verið um marga aðra hreppa í landinu. Það gæti hins vegar risið upp töluvert atvinnuleysi í Hafnarfirði. Og það ástand gæti komið, að þar þyrfti að auka atvinnu. Það ætti þá að velja á milli þess, hvort fé mætti fara til að auka atvinnu á fjölmennum stað eins og við Faxaflóa, þar sem atvinnuleysi væri, eða byggja upp atvinnu í byggð landsins, þar sem byggð hefur farið í eyði, vegna þess að skilyrðin hafa verið svo erfið, að fólkið hefur orðið að flýja þaðan, t.d. til Hafnarfjarðar eða í aðra fjölmenna staði, og stuðlað þar að atvinnuleysi. En eins og ákvæði frv. eru nú, mundi ekki vera heimilt að veita fé til uppbyggingar í dreifbýlinu, ef þar væri ekkert atvinnuleysi, og taka það frá þeim stöðum, þar sem fullt væri af fólki og lítið um atvinnu. En það hefur alltaf verið höfuðmarkmið okkar, sem höfum verið hlynntir þessu máli, að það fé, sem ætti að fara í jafnvægissjóðinn, verði beinlínis notað til þess að stöðva fólksflóttann úr sveitum landsins í þéttbýlið. En þetta frv., eins og það liggur fyrir hér, sýnist ekki marka þá stefnu. Ég skal m.a. benda á, að það er nú að fara í eyði við Arnarfjörð einn hreppur, þar sem er ekki orðið meira en milli 40 og 50 manns, en um aldamót voru þar um 300 manns. Einn hluti þessa hrepps er eign ríkissjóðs, stórbýlið Selárdalur og allar þær hjáleigur, sem honum fylgja. Þarna væru mjög miklir möguleikar til útgerðar. Og ný útgerðarstöð þar mundi gersamlega bjarga hreppnum, þannig að fólk færi að flytjast inn í hann aftur og eign ríkissjóðs mundi aukast í verði. Ég teldi ekki, að eins og frv. er nú, væri heimilt að veita svo og svo mikið fé til að koma þar upp atvinnutækjum, þó að það gæti orðið til þess að stöðva flóttann og skapa þar lífvænleg kjör. En ef það er eins og hæstv. ráðh. segir, þá er bezt að setja það beint inn í lögin, svo að um það yrði enginn ágreiningur síðar. Það er þess vegna, sem ég vildi hafa spurt hæstv. ráðh. um: Hefur hann nokkuð á móti því, að ákvæði séu sett inn í frv., er nái tilgangi þáltill., eins og var gengið frá henni á s.l. þingi? Ég hef lagt allmikinn tíma í að kynna mér þessi mál, allt síðan ég var í mþn. með hv. 3. þm. Norðurl. e., og þekki þar af leiðandi nokkuð, hvar skórinn kreppir að, auk þess sem ég hef nokkuð kynnt mér þessi mál síðar á ferðalögum um landið. Mín bjargföst trú er sú, að það sé ekki einungis landinu öllu, heldur einnig þéttbýlinu nauðsynlegt, að fólkið flytjist ekki of ört úr sveitunum í þéttbýlið. Það er mín bjargföst skoðun, að það sé nauðsynlegt að stöðva þann flótta þegar og hefði átt að gerast fyrr, því að eins og ástand er nú, þarf a.m.k. einnar milljón króna fjárfestingu hér við Faxaflóa fyrir hverja fjölskyldu, sem flytur í burtu utan af landinu og skilur þar eftir ræktuð tún, nýbyggð hús og sums staðar nýbyggðar raforkustöðvar, - eignir, sem verða einskis virði, þegar búið er að flytja frá þeim, en gætu verið í fullu verðmæti, ef haldið væri áfram að búa þar og starfrækja, en fólkið verður að flýja frá, vegna þess að það er ekki mætt nauðsynlegustu kröfum þess. Ég vil einnig í sambandi við þetta leyfa mér að benda á, að sumar af þessum sveitum gefa enn þá þeim mönnum, sem þar búa, allt að 20–25 þús. kr. framtalstekjur á hverju ári á hvert mannsbarn, sem þar er. Er það heppileg stefna að sinna ekki nauðsynlegum þörfum og kröfum þessa fólks og neyða það til að flytjast til þéttbýlli staða, þar sem að vísu er nóg atvinna í dag, en vel gæti komið fyrir, að ekki héldist slíkt atvinnuástand um alla eilífð? Og er það rétt stefna að stöðva ekki þann flótta? En sé það viðurkennt af Alþingi, að það sé rétt að stöðva þann flótta, þá teldi ég, að það væri sjálfsagt að breyta þessu frv. í það horf, að það verði meginverkefni þess sjóðs, sem hér á að stofna, að vinna að því að stöðva flóttann úr sveitunum. Það einkennilegasta við þetta mál er, að hér, eins og kannske í ýmsum öðrum málum, sem fram eru borin á Alþingi, er mikill meiri hl. þingmanna fylgjandi því, að málið nái fram að ganga, og hafa jafnan verið, síðan því var fyrst hreyft, 1954, að ég hygg, þó að aldrei hafi tekizt að fá það samþykkt. Árið 1953 voru fyrst gerðir samningar milli Sjálfstfl. og Framsfl. um að koma þessu máli í framkvæmd, og var það þá lagt fram hér sem stjfrv. á Alþ. og mjög í þá átt, sem hv. 3. þm. Norðurl. e. minntist á áðan. Það mætti þá þeirri andúð hjá ýmsum mönnum, að það var hæðzt að því og kallað „litla gula hænan“. En bæði þeim mönnum, sem völdu því það orð, og Framsfl. tókst að slátra þeirri litlu gulu hænu á þinginu 1956, að mér skilst vegna þess, að það hafi verið gert að skilyrði fyrir myndun hinnar ágætu vinstri stjórnar, að sú litla gula hæna fengi ekki að stækka og verpa og veita þjóðinni betri lífskjör. Ég minnist þess einnig, að á ágætum framboðsfundi, sem ég og núv. hv. 1. þm. Austf. vorum á í Barðastrandarsýslu þá um vorið, lýsti hann því yfir, að þetta mál yrði lögfest á næsta hausti og það væru engin vandræði fyrir kjósendur, hvorki í Barðastrandarsýslu né annars staðar á landinu, að bíða eftir því í nokkra mánuði, að sjóðnum yrði á fót komið, því að það yrði gert eftir kosningarnar. Þessi ágæta stjórn sat nú nær fram til loka ársins 1958. Það komu aldrei fram frv. né neinar framkvæmdir í þessu máli. En svo strax eftir að Framsfl. var laus úr þeim tröllahöndum, sem honum var haldið í á því tímabili, þá vaknaði aftur hjá honum áhugi á málinu og að nú væri nauðsynlegt að koma þessu máli í framkvæmd og það með miklu stærra fjárframlagi en þá var hugsað og nú er hugsað í þessu frv. Málið hefur því átt fylgi í þinginu allan tímann, þó að það af einhverjum sérstökum ástæðum hafi verið stöðvað. Fyrir mér er það ekki höfuðatriði, - og það vil ég segja hæstv. ráðherra, - hvort ætlaðar eru í þetta á fyrsta stigi málsins 10 millj. eða 20 millj. eða eitthvað annað. Höfuðatriðið er að stofna sjóðinn, láta hann þróast og vaxa eðlilega og láta hann gegna því hlutverki, sem er nauðsynlegt að gegna í sambandi við þessi mál, það finnst mér vera höfuðatriðið í sambandi við þetta mál. Ég geri ráð fyrir um ýmsa aðra sjóði, sem voru stofnaðir hér, eins og fiskimálasjóður, jarðræktarsjóðir og aðrir fleiri sjóðir, sem stofnaðir hafa verið og voru smáir á þeim tíma, að það mundi enginn vilja missa slíkar stofnanir nú. Þær hafa þroskazt og vaxið, eftir því sem verkefni hafa aukizt, og fé hefur verið veitt til þeirra á fjárlögum hverju sinni. Og eins mun verða um þennan sjóð hér. En ég mun leggja höfuðáherzlu á það í nefndinni að fá frv. breytt á þann veg, að það sé enginn efi um það, til hvers á að nota féð, þegar sjóðurinn verður stofnaður.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja þessar umræður að neinu ráði, enda ekki ástæða til þess. Það er fram komið, sem mestu máli skiptir á þessu stigi. Um ræðu hv. 1. þm. Vestf., sem talaði hér áðan, vil ég segja það, að ég get tekið undir margt af því, sem hann ræddi um þetta mál, enda vissi ég það áður, að skoðanir okkar væru að mörgu leyti líkar á þessum hlutum. Það er alveg rétt, sem hann sagði, að það þarf engan veginn að vera það sama eða fara saman að gera ráðstafanir til að draga úr atvinnuleysi og að gera ráðstafanir til þess að stuðla að jafnvægi í byggð landsins. Það er stuðlað að jafnvægi í byggð landsins með atvinnuuppbyggingu, en það er hægt að draga úr atvinnuleysi á ýmsan annan hátt, t.d. með því að gera ráðstafanir til þess, að fólk flytjist burt af stöðum, þar sem atvinnuleysið er, eða láta slíka flutninga gerast. Þá minnkar að sjálfsögðu atvinnuleysið. En þetta er ekki að byggja upp atvinnulífið né stuðla að jafnvægi í byggð landsins. Hitt er svo annað mál, að ég hygg, að vera kunni, að hv. 1. þm. Vestf. hafi ef til vill eitthvað misminnt um sögulegt atriði, enda ekki óeðlilegt, þar sem langt er um liðið. Hann misminnti það t.d., að hann hefði verið flm. að till., sem sjálfstæðismenn fluttu á Alþingi 1960. Hann var ekki á þingi, þegar till. var flutt, heldur var það varamaður hans, sem þá var fyrsti flm. till., og ég er ekkert frá því, að till. hefði orðið á annan veg, ef hv. þm. hefði þá verið á þingi og lagt síðustu hönd á till. eins og hún var flutt. Eins hygg ég, að hann misminni eitthvað um afstöðu framsóknarmanna til frv. þess um jafnvægissjóð, sem flutt var árið 1956, en það skiptir ekki frekar en hitt misminnið miklu máli. Hæstv. ráðherra vildi nú telja, að það væri ekki rétt athugað hjá mér, að ákvæði þessa frv. um fjárframlög til atvinnubótasjóðs væru spor aftur á bak, sérstaklega ekki frá fyrri ákvörðunum um upphæð atvinnuaukningarfjár. Hann sagði, sem rétt er, að í 2. gr. frv. væri gert ráð fyrir 10 millj. kr. ríkisframlagi á ári og að það væri sama upphæðin sem veitt hefur verið í þessu skyni að jafnaði undanfarin 10 ár eða mjög svipuð upphæð, aðeins hærri, sem líka er rétt. En með þessu er sagan ekki nema hálfsögð. Það er ekki hægt að gera svona samanburð. Þessi samanburður væri í gildi og réttur, ef verðlag framkvæmda hefði verið óbreytt allan þennan tíma. Engum dettur í hug að segja, að tíu milljónir eða tíu hundruð, eða hvað það nú er, sé sama upphæð nú eins og var um aldamót. Allir sjá fljótt, að það er fjarstæða. Og þó að breytingin á framkvæmdakostnaði sé ekki eins mikil á einum áratug og hún hefur orðið á sex áratugum, þá er hún samt mjög mikil. Ég man ekki betur en það væri talið hér á Alþingi á árinu 1960, að kostnaður við vegagerð hækkaði á því eina ári um 25%, og þetta gefur nokkra hugmynd um, hvernig kostnaður við framkvæmdir hefur hækkað. Þess vegna eru þessar 10 millj., sem nú er lagt til að veittar verði í atvinnubótasjóð, miklu minna virði, allt önnur upphæð en meðaltalsupphæðin 10 millj. á undanförnum 11 árum. Og 10 millj. eru nú sennilega a. m. k, helmingi lægri upphæð raunverulega en 15 millj. á árinu 1957. Þetta er sá rétti samanburður. Hæstv. ráðh. sagði, að það væri mikil bót í máli að fá það ákveðið í lögum, að þessi upphæð skyldi lögð árlega í sjóðinn. Þá væri ekki hægt að draga úr henni eitt og eitt ár, þótt fjárveitingarvaldið kynni að hafa tilhneigingu til þess. Ég er ekki alveg viss um, að þetta sé til bóta. Það er að vísu rétt, að ef þessi upphæð er í lögum, þá verður hún veitt, og segja má, að líkur séu til þess, að hún verði ekki lækkuð. En ég vonast líka til þess, að ekki séu mjög miklar líkur til, að farið verði að lækka atvinnuaukningarféð úr þessu á fjárl. En setning laga um þetta efni mun líka, þar sem þessi upphæð er fastákveðin, lögbundin, heldur draga úr fjárveitingarvaldinu að hækka upphæðina á komandi árum. Lögin geta alveg eins haft þau áhrif. Það getur verið varhugavert að lögbinda lága upphæð til frambúðar eða langs tíma, þar sem menn gjarnan vildu hafa möguleika til að veita hærri upphæð. Þá getur verið betra að hafa hana lausa og óbundna. Hæstv. ráðh. lét orð falla á þá leið, að það skipti nú kannske ekki svo miklu máli fyrir framkvæmdir til uppbyggingar og jafnvægismyndunar, hvort veittar væru 10 eða 20 millj. á ári. Það getur verið, að þetta verði ekki talið skipta mjög miklu máli. Ég mundi nú telja, að það skipti nokkru máli. Og ef það skiptir ekki máli fyrir uppbygginguna úti um landið, þá skiptir það væntanlega ekki heldur mjög miklu máli fyrir ríkið. Þá vildi ég mjög mælast til þess, að hæstv. ráðh. féllist heldur á að taka hærri upphæðina inn í frv. Ég skal svo ekki hafa um þetta fleiri orð. En hæstv. ráðh. minntist á N.-Noregs-áætlunina og vildi telja, að þótt Norðmenn hefðu haft ástæðu til þess að vinna að uppbyggingu í Norður-Noregi, þá væri ekki þar með sagt, að við hefðum sömu ástæðu til þess að vinna að uppbyggingu hér úti um land, sem það er kallað. Hann sagði, að N.- Noregur hefði orðið fyrir miklu tjóni í styrjöldinni og að N.- Noregs-áætlunin mundi hafa verið gerð vegna styrjaldartjóns. Ég er nú ekki alveg viss um, að þetta styðjist við staðreyndir fullkomlega. Stríðinu lauk árið 1945, Þannig að þegar N.- Noregs-áætlunin var lögfest, voru liðin sjö ár frá stríðslokum. Ég held nú satt að segja, að endurbætur eða uppbygging vegna styrjaldarskemmda hafi þá verið nokkuð verulega á veg komið, a.m.k., ef ég man rétt, var þá m.a. langt komið að bæta úr hinum miklu skemmdum, sem urðu á námu- og iðnaðarmannvirkjum við Varangursfjörð, sem trúlega hafa verið meðal hinna meiri skemmda, sem þar urðu á mannvirkjum atvinnulífsins. Auðvitað urðu einnig skemmdir, nokkuð miklar, á íbúðarhúsum, en til þess mun þessi áætlun ekki hafa tekið fyrst og fremst að bæta þær skemmdir. Ég geri ráð fyrir, að nokkuð muni hafa verið á það litið, þegar áætlunin var gerð, sem gerðist á stríðsárunum í þessum landshluta, og að því hafi verið beitt sem rökum í þessu máli. En þó hefur mér skilizt það á umr. um málið, sem ég hef kynnt mér nokkuð, að áætlunin hafi fyrst og fremst verið gerð til þess að sporna við fólksflutningi úr N.- Noregi og til þess að hagnýta þann náttúruauð, sem þar er og menn hafa í seinni tíð gert sér ljósara en áður, að til mikils mátti nota, og þá ekki sízt vatnsorkuna, sem þar er mjög mikil, eins og í mörgum héruðum hér á landi.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð í sambandi við þetta mál. - Ég er sammála hv. 3. þm. Norðurl. e. um Það, að þetta frv. er afturför að því leyti, að það er verið að draga úr fjárveitingum til atvinnubótaaðgerða frá því, sem verið hefur á undanförnum árum, þegar skást var sinnt því hlutverki. Mér dylst hins vegar ekki, að það má færa rök fyrir því, að það sé réttara að binda þessa starfsemi ríkisins í lögum og koma þessari starfsemi í fast form, þannig að fjárveitingar séu nokkuð jafnar frá ári til árs og þó helzt jafnar að raunverulegu verðmæti, þannig að ekki dragi úr aðstoðinni, sem þarna er hugsað að veita frá ríkisins hendi. Það mun hafa verið ætlazt til þess með þeirri þál., sem hér var samþykkt, að með lagasetningu yrði tryggt, að ríkið gerði sérstakt átak í því að stuðla að aðstoð við þau héruð, sem af einhverjum sérstökum ástæðum standa höllum fæti, því að þannig er þessi aðstoð frá ríkisins hendi fyrst og fremst hugsuð. Og það er alveg rétt, sem hv. 1. þm. Vestf. vék að í sinni ræðu áðan, það eru til staðir, sem hafa orðið hart úti vegna þeirrar þróunar, sem hefur átt sér stað í landinu á undanförnum árum og áratugum. Þarf ekki annað en nefna t.d. staði eins og Flatey á Breiðafirði, sem hefur eiginlega komizt úr þjóðleið, og grundvöllur atvinnulífsins og það hlutverk, sem staðurinn innti af hendi áður, er nú brostinn. Af þessum ástæðum er rík þörf á því, að veita fólkinu á slíkum stað aðstoð til þess að komast yfir þá örðugleika, sem skapazt hafa vegna vissrar þjóðfélagsþróunar, og er ég honum alveg hjartanlega sammála um það, að hlutverk þessa sjóðs, sem hér er lagt til að verði bundinn með lögum, sé fyrst og fremst það að koma til hjálpar, veita aðstoð undir slíkum kringumstæðum. Má þar nefna, auk Flateyjar á Breiðafirði, Grunnavíkurhrepp og sjálfsagt mörg byggðarlög á landinu víðs vegar. Ég er hins vegar samþykkur því, að það sé til bóta í þessu frv. að ætla banka í staðinn fyrir ráðuneyti að annast innheimtu þess fjár, sem frá ári til árs er varið í þessu skyni, og geri ég mér vonir um, að eitthvað af því fé, sem veitt hefur verið fram til þessa til atvinnuaukningar og atvinnubóta, kunni að innheimtast og gæti þannig orðið starfsfé í höndum þessa sjóðs, í viðbót við þá að mínu áliti allt of lágu upphæð, 10 millj. kr., sem sjóðnum er ætluð sem fast starfsfé frá ári til árs á næsta áratug. Að því er að vísu nokkur bót, því að eitthvað af þessu fé má sennilega innheimta, ef eftir því er gengið, þó að sumt hafi alveg frá upphafi verið veitt sem styrkir og flestar þær upphæðir verið veittar eiginlega út frá því sjónarmiði, að þær mundu varla verða endurheimtar af ríkinu aftur. Það er því næsta ólíklegt, að nokkuð af þeim endurheimtist að öllu, sízt af öllu með vöxtum, og ýmis þau fyrirtæki, sem aðstoð hafa fengið, eru nú ekki lengur til, og þannig áreiðanlega mjög mikil vanhöld á þessum upphæðum, þó að ríkt verði gengið eftir að innheimta það atvinnubótafé, sem veitt hefur verið. Fjárframlögin, sem nefnd eru hér í frv., 10 millj. kr. til starfsemi sjóðsins, hafa lækkað í tvennum skilningi. Þau eru lægri að krónutölu heldur en veitt var til þessara mála á vissu árabili, þ.e.a.s. á dögum vinstri stjórnarinnar, því að þá var veitt til þessara mála frá 13 til 15 millj. kr., og það var meira fé en sama upphæð að krónutölu nú, miklu meira, og miðað við það tímabil er því um mikla afturför að ræða og ekki líklegt, að krónutalan yrði einu sinni sú sama, þó að nokkuð ynnist úr hinum áður veittu upphæðum við innheimtu þeirra. Það er sem sé bæði um rýrnun þarna að ræða að því er snertir krónutölu og einnig verðgildi og alveg sérstaklega verðgildi hverrar krónu. Bæði hv. 3. þm. Norðurl. e. og hv. 1. þm. Vestf. hafa vikið að því, að þetta frv. sé í raun og veru hið sama að stofni til eins og frv., sem þeir undirbjuggu eitt sinn fyrir löngu fyrir hæstv. ríkisstj. og síðan var hér flutt sem stjórnarfrv., en komst samt ekki í gegnum þingið. Það er líka rétt, að það þótti á svo smáum upphæðum tekið í því frv., að þm. voru margir þeirrar skoðunar, að það mundi lítt koma að gagni, og í gamansemi leyfðu nokkrir þm. sér að kalla frv. „litlu gulu hænuna“, eins og hv. 1. þm. Vestf. enn rifjar upp. Mér finnst því, að þetta frv. með 10 millj. kr. upphæðina núna sé „litla gula hænan“ afturgengin. Hún er alltaf að ganga aftur og alltaf smærri og smærri í raun og veru, því að upphæðin núna er í raun og veru að kaupmætti jafnvel enn þá minni en upphæðin, sem nefnd var í frv., sem við kölluðum „litlu gulu hænuna“ sællar minningar. En að bera saman þessar tölur þá og nú fær mig eiginlega til þess að staðnæmast við það, að það lítur út fyrir, að „litla gula hænan“ sé lífseigust allra fugla, e.t.v. að fuglinum fönix undanskildum.

Sjútvmrh. (Emil Jónsson) Hæstv. forseti. Á síðasta þingi var borið fram frv. til laga um síldarútvegsnefnd, útflutning á síld, hagnýtingu markaða o.fl., sem í fólust talsvert miklar breytingar á núgildandi lögum. Þetta frv. náði ekki afgreiðslu, en á síðasta stigi eða síðustu dögum þingsins var það afgr. með rökstuddri dagskrá, sem er svo hljóðandi: „Í trausti þess, að ríkisstj. láti endurskoða lög nr. 74 29. des. 1934, um síldarútvegsnefnd, útflutning á síld, hagnýtingu markaða o.fl., og að sú endurskoðun verði framkvæmd í samráði við síldarútvegsnefnd, Landssamband íslenzkra útvegsmanna, Alþýðusamband Íslands og félög síldarsaltenda, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá.“ En við þessa dagskrártill. kom fram brtt. frá hv. 3. þm.. Reykn., sem, með leyfi hæstv. forseta, er svo hljóðandi: .,Á eftir orðunum „félög síldarsaltenda“ í till. bætist: enda geri ríkisstj. ráðstafanir til að koma sem fyrst á þeim endurbótum, sem þingmeirihluti er örugglega fyrir: Eitt af aðalatriðunum, er óhætt að segja, í þessu frv., sem náði ekki afgreiðslu, var að fjölga í síldarútvegsnefnd um tvo menn, þ.e.a.s. taka inn í n. einn fulltrúa fyrir félög síldarsaltenda á Norðurlandi og Austurlandi og annan fulltrúa fyrir félög síldarsaltenda á Suðvesturlandi, Um þetta var talið að væri fullt samkomulag, þó að ekki næðist samkomulag um nokkur önnur atriði í frv. Það var þess vegna talið vera í samræmi við vilja Alþingis, að gefin yrðu til brbl., sem ákvæðu, að fulltrúar þessara félaga yrðu teknir upp í nefndina, áður en síldarsöltun hæfist á s.l. sumri. Þess vegna voru gefin út brbl. 9. maí s.l., sem fólu þetta í sér og annað ekki. Endurskoðun laganna í heild bíður þess vegna, eða réttara sagt, það verður unnið að henni, en þetta atriði þótti rétt að leiðrétta strax og vera í samræmi við fram kominn vilja Alþingis við afgreiðslu málsins. Þetta frv., sem hér er lagt fyrir, er til staðfestingar á þeim brbl. Ég vil leyfa mér að leggja til, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til hv. sjútvn.



Forseti. Við höfum leyft okkur tveir hv. þm.. að flytja þetta frv. um breyt. á 1. um síldarútvegsnefnd, útflutning á síld, hagnýtingu markaða o.fl. Við teljum engan vafa á því, flm., að löggjöfin, sem sett var um síldarverkun og síldarsölu 1934, hafi gert stórfellt gagn, komið að mjög miklu liði og bjargað feiknamiklum verðmætum. Og raunar má kveða svo rammt að þessu, að síldarsöltun, sem áður var afar ótryggur atvinnuvegur, þannig að menn þorðu orðið varla nærri að koma, má nú teljast með hinum þýðingarmestu atvinnugreinum landsmanna og ekkert óvissari en margar aðrar. En það kom hér til, að þegar vel veiddist, var svo mikið saltað, að menn buðu niður verðið hver í kapp við annan, verðið féll og menn urðu fyrir stórtjóni. Á hinn bóginn fór auðvitað líka illa, ef mjög lítið veiddist nærri stappaði, að illa færi, hvernig sem gekk. Á þessu var bót ráðin með því, að ekki mætti salta meira af síld en síldarútvegsnefnd leyfði, og loks var þar við bætt, að síldarútvegsnefnd skyldi einnig annast um sölu á allri síldinni. Þó er að vísu hægt að hafa það öðruvísi samkvæmt lögunum. En það hefur aldrei orðið öðruvísi í framkvæmd en þannig, að síldarútvegsnefnd hefur fengið einkasölu á allri síld. Með þessu móti bjargaðist mikið, og það sköpuðust nokkuð öruggir markaðir fyrir helztu tegundir síldar, sem flutt hefur verið út í tunnum. Á hinn bóginn held ég, að engum geti dulizt það, sem setur sig inn í þessi mál, að því fer alls fjarri, að ástandið í þeim sé eins og það þyrfti að vera. Það kemur nefnilega í ljós, að með þessu móti verður framleiðslan mjög einhæf og allt verður þetta reyrt í mjög rammar skorður, sem mörgu hafa bjargað, en eru líka á margan hátt háskalegar, þegar til lengdar lætur. Og það er okkar skoðun, að nú væri rétt að breyta til í þessu efni, þó ekki þannig að afnema eftirlitið með framleiðslu á helztu gamalreyndum tegundum síldar, þ.e.a.s. stórsíld saltaðri í tunnur. Það er ekki okkar uppástunga, að þar verði afnumið eftirlitið með eða breytt til um sölufyrirkomulag á þeirri síld að svo stöddu að minnsta kosti. En við stingum upp á, að nú verði verkun á allri annarri síld gefin frjáls og líka sala út úr landinu, og rök okkar fyrir þessu eru í stuttu máli þau, sem ég skal greina. Það þarf ekki lengi að kynnast síldarneyzlu og meðferð og verkun á síld í öðrum löndum til að sjá, hve þar er um geysilega margbrotnu vöru að ræða, margar tegundir síldar og óendanlega fjölbreytni í verkun og pakkningu og öllu slíku. Ef við svo berum alla þessa feiknarlegu fjölbreytni saman við síldarútflutning okkar, þá fer manni ekki að standa á sama og fer að leita að ástæðunni fyrir því, að svona sárafáar tegundir af síld, svona einhæf vara er boðin héðan. Hvers vegna er síldin t.d. ekki tekin hér og flökuð og skorin niður með ýmsu móti og pökkuð með öllu mögulegu móti, eins og gert er erlendis? Hvers vegna er t.d. ekki alveg eins hægt að taka hér síld úr tunnum og pakka hana í neytendapakkningar með margvíslegu móti eins og slíkt er gert erlendis við þessa sömu síld? En komi menn á slíkar stöðvar erlendis, þá sjá menn, að þar eru smáfyrirtæki, sem kaupa síld í tunnum og afhenda hana síðan aftur í margvíslegum neytendapakkningum og það þótt ekki sé um niðursuðu eða niðurlagningu að ræða, hagræða síldinni með ýmsu móti til sölu á viðeigandi markaði. Hvers vegna er þetta ekki gert á Íslandi? Ef maður svo gengur um söltunarstöðvarnar og talar við þá menn, sem hafa haft og hafa þessi mál með höndum, rekið síldarsöltun árum saman og áratugum saman, og spyr þá: Hvers vegna gerið þið ekki þetta, hvers vegna seljið þið bara saltsíld í tunnum? - þá segja þeir yfir höfuð: Það er af því, að við höfum ekki leyfi til að reyna fyrir okkur með sölu út úr landinu á nokkurri síld. Þó að við kynnum að vilja verka síld og pakka með öðru móti, þá megum við ekki reyna fyrir okkur með að selja hana, megum ekki afla okkur sjálfir sambanda fyrir þessa vöru erlendis. - Og þó að þeir vilji ekkert ljótt segja að síldarútvegsnefnd, a.m.k. sumir, þá segja þeir sem svo: Það er ekki von, að fáir starfsmenn á vegum síldarútvegsnefndar geti fylgzt með öllum möguleikum, sem kunna að vera til í heiminum á því að selja mismunandi tegundir af síld í mismunandi pakkningum. Þeir segja: Hvernig geta fáir menn, hversu vel færir sem þeir eru og hversu sem þeir vildu leggja sig í líma, hvernig er hugsanlegt, að þeir geti fundið alla möguleika, sem eru á því að pakka og verka og selja síld? - Maður hlýtur að fallast á slíkt. Og þá beinist hugurinn að því, hvernig væri hægt að fá fleiri áhugamenn í þetta. Við flm. sjáum ekki, að það muni vera hægt með öðru móti en því að losa þarna um og vita, hvort þá losni ekki úr læðingi ný öfl, hvort síldarverkunarstöðvarnar fara þá ekki að leggja fyrir sig að pakka síldinni með margvíslegu nýju móti og leita sér sambanda fyrir þá vöru erlendis, hvort þá bregði ekki þannig við, að fjöldi Íslendinga fari að kynna sér neyzluvenjur, óskir neytenda í öðrum löndum um þessa vöru, sem óhugsandi er, að fáir menn geti annazt, því að hér er um svo margbreytilega vöru að ræða. Að vel athuguðu máli er það okkar till., að breytt verði síldarútvegsnefndarlögunum eins og hér er gert ráð fyrir að gefa frjálsa verkun og sölu á annarri síld en stórsíld í tunnum. Nú eru dálítil vandkvæði á því að draga þarna línuna varðandi það, hvað skuli teljast stórsíld í þessu sambandi. Við settum þess vegna það ákvæði inn í frv., a.m.k. til að byrja með, það má þá athuga það nánar í nefnd, - að ráðh. væri ætlað að ákveða með reglugerð eða auglýsingu, hvar þessi mörk skuli liggja. Þetta er dálítið vandasamt. Ég hef talað um þetta við fjöldamarga menn, sem fást við síldarsöltun, og síldarmatsmenn og fleiri, og að athuguðu máli komumst við flm. að þeirri niðurstöðu, að hyggilegast væri í bili a.m.k. að ganga þannig frá þessu. Með því að hafa kunnuga menn sér við hlið á að vera hægt að draga þarna sæmilega glögga línu. Nú telja kannske sumir óeðlilegt að gefa þetta frjálst. Við færum þessi rök, sem ég hef greint, og þau, sem er að finna í grg., fyrir okkar skoðun í því efni. Við teljum tímabært að gera þetta og það sé mikil nauðsyn að ræsa þannig fram í þessum málum og sjá, hvað gerist, hvort ekki er hugsanlegt, að þessi mál leysist þá eitthvað úr læðingi. Sumir segja kannske, að við hefðum átt að ganga lengra og leggja til að gefa alveg frjálsa síldarverzlunina. Það höfum við ekki viljað gera, vegna þess að það er okkar skoðun, að allvel hafi gefizt að hafa takmörkun og einkasölu á þeim þekktu síldartegundum, sem seldar eru í stórsölum. Þar er selt í stórum samningum og stórsölum. Það væri glannaskapur að okkar viti að slá öllu lausu. Hitt er að okkar dómi nálægt hyggilegri millileið, að halda í skipulagið, sem verið hefur, varðandi þessa síld og þessa aðalverkunaraðferð, en gefa hitt frjálst, í þeirri von, að það verði þá farið að framleiða fjölbreyttari vöru. Ef við athugum, að síldin er þannig verkuð hjá okkur, að tekið er á móti henni og hún er sorteruð í blóðspreng í síldarhrotunum upp á akkorð, þá sjáum við, að það vantar auðvitað alla nákvæmni í meðferð á vörunni, og það þótt sumt af henni sé tekið upp úr tunnunum aftur og kastað úr. Auðvitað þyrfti að vera hægt að hagræða síldinni í pakkningar í ró og næði á síldarstöðvunum utan aðalannatímans. Það hafa ýmsir verið að gera tilraunir með að salta síld holt og bolt í pækil og taka hana síðan upp að haustinu, þegar minna er um að vera, og sortera hana. Ég er ekki í vafa um, að þetta mundi stóraukast, ef menn fengju frjálsari hendur til þess að finna sér markaði fyrir síld, sem pökkuð væri á annan hátt en söltuð í tunnur með gamla laginu. Ég mun ekki hafa um þetta fleiri orð. En okkur flm. finnst, að hér gæti verið um allmikið mál að ræða.