Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Hinn 19. september 2008 var gefið út svofellt bréf: „Forseti Íslands gjörir kunnugt: Ég hefi ákveðið, samkvæmt tillögu forsætisráðherra, að Alþingi skuli koma saman til fundar miðvikudaginn 1. október 2008. Um leið og ég birti þetta er öllum sem setu eiga á Alþingi boðið að koma nefndan dag til Reykjavíkur og verður þá Alþingi sett að lokinni guðsþjónustu í Dómkirkjunni, sem hefst kl. 13.30. Gjört á Bessastöðum, 19. september 2008. Ólafur Ragnar Grímsson. Geir H. Haarde. Forsetabréf um að Alþingi skuli koma saman miðvikudaginn 1. október 2008.“ Samkvæmt bréfi því sem ég hef nú lesið lýsi ég því yfir að Alþingi Íslendinga er sett. Þegar alþingismenn koma á ný saman til fundar dvelur hugur okkar hjá hæstv. utanríkisráðherra, Ingibjörgu Sólrúnu Gísladóttur, og héðan fylgja henni góðar óskir um skjótan bata. Þótt Alþingi sé í eðli sínu vettvangur þar sem glímt er um stefnur og stjórnarhætti eru samkennd og vinarþel svipmót hinnar kjörnu sveitar þegar heilsa brestur eða óvænt áföll ber að garði. Sóknarkraftur landsmanna á sér rætur í samstöðu sem hér hefur myndast og þjóðin þá náð að fagna merkum áföngum í sögu sinni. Sjálfstæðisbaráttan og lýðveldistíminn eru til vitnis um að grundvöllurinn var einkum traustur þegar saman fóru þjóðarhreyfing og breiður stuðningur meðal alþingismanna. Hollt er nú þegar við siglum um úfinn sjó, öldurót er í efnahagsmálum, bæði hér heima og erlendis, að sækja lærdóma í baráttuna fyrir þeim sigrum í sögu landsins sem reynst hafa einna stærstir, lærdóma sem eru vegvísar um að víðsýni og stjórnviska leiða jafnan til farsælla lausna þegar þjóðin öll er samferða forustumönnum, þegar vissan um réttlæti og góðan málstað er í hávegum höfð. Við minnumst um þessar mundir tveggja slíkra áfanga sem færðu Íslendingum aukinn rétt; fullveldi í eigin málum og forræði yfir miðunum við strendur landsins. Í september voru 50 ár frá því landhelgin var færð út í 12 mílur og Íslendingar hófu baráttu við ofurefli sem þó lauk með sigri þjóðarinnar. Innan tíðar, 1. desember, verða 90 ár liðin frá því að þjóðin varð fullvalda - „sovereign“ eins og það er nefnt á ýmsum tungum. Sjálfstæðisbaráttan, löng og ströng, hafði skilað Íslendingum valdi sem um aldir hafði verið á hendi erlendra herra. Það er fróðlegt að rifja upp hve stór stundin var í desember 1918 þegar margmenni safnaðist saman um hádegisbil við Stjórnarráðshúsið. Ísafold greindi frá því að fjöldinn hefði skipt þúsundum. Sigurður Eggerz ráðherra minntist í ræðu sinni þeirra sem leitt höfðu þjóðina til þessarar sigurstundar en sagði svo: „Það eru ekki aðeins stjórnmálamennirnir, er miklu ráða um mál þjóðarinnar, sem skapa hina nýju sögu, nei, það eru allir. Bóndinn, sem stendur við orfið og ræktar jörð sína, hann á hlutdeild í þeirri sögu, daglaunamaðurinn, sem veltir steininum úr götunni, hann á hlutdeild í þeirri sögu, sjómaðurinn, sem situr við árarkeipinn, hann á þar hlutdeild. Allir, sem inna lífsstarf sitt af hendi með alúð og samviskusemi, auka veg hins íslenska ríkis. Og sú er skylda vor allra.“ Fagnaðaraldan reis hátt um landið allt. Morgunblaðið birti á forsíðu kröftuga ritstjórnargrein. Þar voru tímamótin túlkuð með þessum orðum: „Í dag sest íslenska þjóðin á bekk með fullvalda þjóðum heimsins. Stjórnmálabarátta vor hefir verið framsóknarbarátta í meira en heila öld. Stig af stigi hafa leiðtogar vorir fært þjóðina nær takmarkinu, sem hún nú er komin að. Verslunarfrelsi, sérmálalöggjöf og fjárforræði, innlend stjórn, heimafáni - allt eru þetta merkissteinar við þá braut, sem þjóðin hefir fetað til fullveldisins.“ Síðar í greininni áréttaði blaðið þessa sýn á hin sögulegu þáttaskil: „Í dag fá Íslendingar það hlutverk, að halda uppi sæmd yngsta ríkisins í heiminum. Og vonandi finnur öll þjóðin til vandans, sem þeirri vegsemd fylgir, til ábyrgðarhlutans, sem fallinn er oss í skaut með sambandslögunum nýju. Það er eigi minna um vert, að kunna að gæta fengins fjár en að afla þess. Og því er það, að svo áríðandi og mikilsvert sem oss hefir verið starf vitrustu og bestu manna þjóðarinnar í baráttunni fyrir réttinum, þá er hitt eigi síður vandi, að gæta réttarins. Aldrei hefir þjóðinni fremur en nú riðið á að eiga vitra menn og góða til þess, að verja lífi sínu og orku í þágu þjóðar sinnar.“ Slíkur var dómurinn og þúsundir fögnuðu þessum tímamótum með ferföldum húrrahrópum; íslenskir fánar dregnir að húni um allan bæ. Já, þessi dagur var sannarlega sigurdagur, hinn merkasti á vegferð þjóðarinnar, deilir með 17. júní öndvegi í sjálfstæðissögu Íslendinga. Hvernig má það þá vera að hann hefur smátt og smátt vikið úr hugum okkar, orðið hversdagslegur, glatað hátíðarbrag - jafnvel skólar, sem lengi vel minntust hans, eru flestir hættir að veita honum sérstakan sess? Höfum við efni á að glata slíkum dögum - að gleyma sigri sem var draumur þjóðar, kynslóðanna sem báru í hjarta heita von um fullan rétt, kynslóðanna sem helguðu sjálfstæðisbaráttunni krafta sína? Sæmir það minningu þeirra fjölmörgu alþingismanna sem voru í fararbroddi baráttunnar fyrir frelsi að týna 1. desember í glatkistu hversdagsleikans eins og við höfum að mestu gert? Að vísu hefur verið gleðiefni á síðari árum að fagna þingheimi á Bessastöðum að kvöldi þessa dags en slíkur fagnaður er á engan hátt nægileg þakkargjörð. Við þurfum að færa þjóðinni 1. desember á ný; sameinast um atburðaskrá helgaða baráttunni sem dagurinn táknar og nýta hann um leið til að líta fram á veg, meta stöðu þjóðarinnar í ljósi hugsjónanna sem gerðu fullveldisdaginn 1. desember 1918 að einstæðri sigurstundu Íslendinga. Oft var þörf en nú og á komandi tímum er brýn nauðsyn að við eignumst slíkan samræðuvettvang, umræðufarveg þar sem grunngildi Íslendinga kallast á við verkefni dagsins, vandamálin sem bíða lausnar. Ég heiti á Alþingi að taka nú forustu í þessum efnum, veita 1. desember þá virðingu sem honum ber og gera það í tæka tíð fyrir aldarafmæli fullveldisins 2018. Þjóðin mun örugglega taka slíku frumkvæði vel, skólar landsins, fjölmiðlar og almannasamtök; gleðjast yfir því að geta í upphafi desember ár hvert hugað að sögu og framtíð um leið og við hefjum undirbúning að hátíð ljóss og friðar. Fullveldisdagurinn 1. desember og þjóðhátíðin 17. júní eru áminning til okkar allra um hve erfið og langvarandi sjálfstæðisbaráttan var í raun. Samt þurfti áfram að sækja á brattann. Undirstöðurnar voru veikar, efnahagurinn einhæfur, byggðist að mestu á aflabrögðum. Fljótlega varð lýðum ljóst að formlegu réttindin mundu duga skammt ef fjárhagurinn yrði áfram þröngur, ef tækifæri til útflutnings yrðu takmörkuð, ef sjávarafli gæti ekki aukist allverulega. Hinu unga lýðveldi var þröngur stakkur skorinn, erlendur togarafloti drottnaði á heimamiðum, útgerðir í Hull og Grimsby og hafnarborgum meginlandsins hirtu arðinn af Íslendingum. Það var óvissu háð hvort lýðveldið gæti framfleytt sér, hvort sjálfstæðið yrði raunverulegt eða innantómt. Fyrir fáeinum vikum voru 50 ár liðin síðan landhelgin var færð út í 12 mílur og átök, oft og tíðum tvísýn, hófust við hið erlenda hervald, glíma sem með réttu má nefna nýja sjálfstæðisbaráttu Íslendinga - leiðangur til að treysta lýðveldið í sessi, koma í veg fyrir að það brotnaði saman vegna arðráns útlendinga á íslenskum miðum. Við vitum nú að sigur vannst, en fyrir hálfri öld voru úrslitin óviss. Aðstæður í veröldinni voru andsnúnar Íslendingum. Hin gömlu nýlenduveldi töldu sig ráða úthöfunum og flotar þeirra höfðu lengi herjað á miðin við strendur Íslands. Það þurfti framsýna forustusveit til að ákveða útfærslu landhelginnar, leiðtoga sem höfðu kjark til að ganga gegn vilja voldugra ríkja. Fólkið í landinu stóð einhuga að baki þeim, skildi að hin nýja sjálfstæðisbarátta var ekki síður brýn en sú sem Fjölnismenn og Jón Sigurðsson hófu á sínum tíma. Alþingi Íslendinga var á þessum árum og einnig síðar, þegar stefnan var sett á 50 mílur og svo 200, í senn bakhjarl og vettvangur baráttunnar. Hingað sótti forustusveit þjóðarinnar umboð sitt og þingmenn þekktu vel hugsjónaanda og framtíðarsýn sem á fyrri tímum höfðu mótað sjálfstæðisbaráttuna, en voru um leið gjörkunnugir í sjávarplássum, vissu að rétturinn til fiskveiða var ekki aðeins lífsbjörg fólksins heldur líka undirstaða framfaranna. Án ákvarðana Alþingis hefði landhelgisbaráttunni aldrei verið ýtt úr vör. Sigrarnir sem unnust voru í senn Alþingis og þjóðarinnar. Það er því líkt og með 1. desember einkum hlutverk Alþingis að tryggja að hin merka saga um útfærslu landhelginnar, þekkingin á þeim tímabilum sem við nefnum landhelgisstríðin, verði þjóðinni ávallt nákomin, að um alla framtíð sæki kynslóðir vísdóm og kraft í lýsingar á þessum örlagatímum hins íslenska lýðveldis. Aðrar þjóðir gera vel við slík tímabil í sögu sinni, reisa jafnvel sérstök söfn til að heiðra þá sem voru í fararbroddi og fjöldann sem fórnaði miklu, efla sýningar- og fræðastarf sem skila þekkingu til hinna ungu. Vissulega var það áfangi á þessari vegferð þegar varðskipið Óðinn var í sumar afhent Sjóminjasafninu í Reykjavík. Það var góður grunnur en frekari þakkargjörð þarf að færa sjómönnum á fiskiskipum, áhöfnum varðskipanna, þeirri þingmannasveit sem fyrir hálfri öld og síðar reisti burðarstoðir þeirrar velferðar sem við njótum nú. Það er erfitt fyrir unga kynslóð sem þekkir eingöngu allsnægtir og alþjóðahyggju okkar tíma að gera sér í hugarlund hve erfiðar aðstæður blöstu við þegar Alþingi ákvað að hefja baráttu fyrir útfærslu landhelginnar, hve mikill mótbyrinn var víðast hvar í veröldinni. Sé slíkt samhengi haft að leiðarljósi, lærdómar dregnir af langvarandi baráttu fyrir fullveldi og forræði yfir miðum landsins, sést glöggt að vandamálin sem nú kalla á farsælar lausnir eru á engan hátt meiri að vöxtum en erfiðleikar á fyrri tímum, gefa hvorki tilefni til uppgjafar né örþrifaráða. Þvert á móti er þjóðin nú ríkulega búin að auðlindum, fjölþættri menntun og margþættri reynslu, nýtur velvildar hjá öllum ríkjum. En þessi saga kennir okkur líka að djúpstæð vissa um að réttlæti og hagur allra, sanngirni og samstaða séu höfð að leiðarljósi, að lýðræðisleg umfjöllun og aðhald ráði för, hafa verið og verða ávallt forsendur þess að gagnkvæmt traust ríki milli þings og þjóðar og landsmenn skipi sér að baki stefnunni sem hér er mótuð. Í anda þeirra hugsjóna bið ég alþingismenn að rísa á fætur og minnast ættjarðarinnar. 
            

Forseti Íslands, háttvirtir alþingismenn. Megi störf Alþingis, 136. löggjafarþings, sem er að hefjast, verða landi og þjóð til heilla. Fyrir hönd okkar alþingismanna heilsa ég starfsfólki Alþingis og vænti þess að við megum eiga góða samvinnu við það eins og endranær.



Jósef H. Þorgeirsson, fyrrverandi framkvæmdarstjóri og alþingismaður, lést 23. september. Hann var 72 ára að aldri. Jósef Halldór Þorgeirsson fæddist á Akranesi 16. júlí 1936. Foreldrar hans voru hjónin Svanlaug Sigurðardóttir húsmóðir og Þorgeir Jósefsson forstjóri. Jósef átti ævilangt heimili á Akranesi. Hann lauk stúdentsprófi frá Menntaskólanum á Akureyri árið 1956 og eftir ársnám í Dartmouth College í Bandaríkjunum hóf hann að lesa lög í Háskóla Íslands og lauk lögfræðiprófi 1963. Síðar fékk hann réttindi sem héraðsdómslögmaður. Jósef H. Þorgeirsson starfaði við fyrirtæki föður síns, Dráttarbraut Akraness og vélsmiðjuna Þorgeir og Ellert hf., á Akranesi eftir að námi hans lauk og rak jafnframt þá, og eins síðar, lögfræðiskrifstofu á Akranesi. Áhugi Jósefs á stjórnmálum og félagsmálastörfum hófst þegar á unga aldri. Hann var formaður Vöku, félags lýðræðissinnaðra stúdenta 1958–1959 og varð síðar virkur í starfi Sjálfstæðisflokksins á Akranesi allt til dauðadags. Hann var kjörinn bæjarfulltrúi þar 1966 og sat í fjögur kjörtímabil, eða 16 ár. Sat hann í fjölmörgum nefndum og stjórnum á vegum Akranessbæjar. Hann var árin 1975–1979 í stjórn Íslenska járnblendifélagsins hf. og í stjórn Hitaveitu Akraness og Borgarfjarðar frá 1979 þar sem hann beitti sér fyrir þeirri mikilvægu framkvæmd að tryggja virkjun jarðvarma Deildartunguhvers til hagsbóta fyrir íbúa héraðsins. Það var því á grunni reynslu úr atvinnulífi og löngu flokksstarfi að hann vann til sætis ofarlega í prófkjöri Sjálfstæðisflokksins í Vesturlandskjördæmi haustið 1977 og var svo í kosningunum sumarið 1978 kosinn á Alþingi sem landskjörinn alþingismaður. Hann var endurkjörinn í kosningunum í desember 1979 en kaus að draga sig í hlé og var ekki í framboði á ný við kosningarnar vorið 1983. Hann sat á sex þingum alls. Eftir að þingmennsku lauk varð Jósef á ný framkvæmdastjóri hjá Þorgeiri og Ellerti hf. fram til ársins 1991. Hann var á þeim árum formaður Félags dráttarbrauta og skipasmiðja, formaður Sambands málm- og skipasmiðja og sat í framkvæmdastjórn Vinnuveitendasambands Íslands. Síðustu starfsár sín, frá 1995 til 2004, var hann deildarstjóri í samgönguráðuneytinu. Jósef H. Þorgeirsson var áberandi í atvinnulífi á Akranesi og átti góðan hlut í þeim umsvifum sem þar voru í skipasmíðaiðnaði, einkum á 7., 8. og fram á 9. áratug síðustu aldar, samfellt um aldarfjórðungsskeið. Hann var mælskur á fundum, einstaklega orðheppinn, ágætlega ritfær og öflugur forustumaður síns flokks í bæjarfélaginu. Vinsælda og trausts samferðarmanna sinna naut hann, var einstakur sögumaður, hrókur alls fagnaðar á mannamótum og var lengi forustumaður Lions-hreyfingarinnar á Íslandi. Í störfum sínum fyrir samgönguráðuneytið, ráðuneyti siglingamála, naut hann reynslu sinnar af vettvangi skipasmíðaiðnaðarins og margháttaðra samskipta við sjómenn og útvegsmenn. Ég bið þingheim að minnast Jósefs H. Þorgeirssonar, fyrrverandi alþingismanns, með því að rísa úr sætum. - 
            

Ég býð háttvirta alþingismenn og gesti við þessa athöfn velkomna til þingsetningar á þessum fagra haustdegi. Vindurinn blés að vísu aðeins um okkur þegar við gengum milli Dómkirkjunnar og Alþingishússins en það er ef til vill táknrænt fyrir þann mótbyr sem við eigum nú við að glíma í efnahagslífi okkar. Það er von mín að við berum gæfu til að taka með farsælum hætti á þeim stóru verkefnum sem bíða okkar á næstu vikum og mánuðum. Hugur okkar dvelur hjá utanríkisráðherra, Ingibjörgu Sólrúnu Gísladóttur, og hef ég sent henni kveðju þingsins. Á undanförnum árum höfum við gert margar endurbætur á lagasetningarferlinu og bætt starfsaðstöðu alþingismanna að mörgu leyti. Ég tel því orðið tímabært að fram fari endurskoðun á þeim lagareglum sem gilda um þingeftirlitið. Í júní sl. samþykkti forsætisnefnd að skipa nefnd til að fara yfir gildandi lagareglur um eftirlitshlutverk Alþingis og leggja mat á hvort breytinga sé þörf í ljósi þróunar í samfélaginu. Ég skipaði þriggja manna sérfræðinganefnd til að sinna fyrsta hluta þessa verkefnis og mun nefndin skila skýrslu fyrir þinglok. Það kemur svo í hlut okkar stjórnmálamannanna að marka stefnuna í þessum efnum. Ég tel að slík endurskoðun á lagareglum er gilda um eftirlitshlutverk Alþingis sé í takt við þær veigamiklu breytingar sem orðið hafa á ýmsu regluverki er varðar stjórnsýslu ríkisins. Í því sambandi má nefna þau framfaraspor sem stigin voru með því að færa Ríkisendurskoðun undir Alþingi og með stofnun embættis umboðsmanns Alþingis svo og með stjórnsýslulögum og upplýsingalögum. Þegar hugað er að eftirlitshlutverki Alþingis tel ég að efla þurfi það eftirlit sem fram fer á vegum fastanefnda þingsins. Þáttur í því er að skapa möguleika á að nefndir geti haldið einstaka nefndarfundi fyrir opnum tjöldum. Forsætisnefnd setti í vor reglur um opna nefndarfundi. Samkvæmt þeim reglum getur fastanefnd óskað eftir því að ráðherrar, forstöðumenn sjálfstæðra ríkisstofnana og fulltrúar hagsmunaaðila komi á opna fundi og veiti nefndinni upplýsingar. Væntanlega yrðu slíkir fundir einkum bundnir við mál sem vega þungt í þjóðfélagsumræðunni hverju sinni og áfram verður meginreglan sú að vinnufundir nefndanna verði lokaðir. Ég tel að með opnum nefndarfundum sé stigið mjög þýðingarmikið skref sem eigi eftir að breyta ásýnd þingsins sem eftirlitsaðila og styrkja störf þess. Með opnum fundum verður eftirlit Alþingis sýnilegra og skapar betri möguleika á því að gefa almenningi kost á fylgjast með þeim viðfangsefnum sem eru til umfjöllunar á þinginu. Um leið er skapaður opinn vettvangur fyrir skoðanaskipti milli þingmanna og aðila í þjóðfélaginu sem aldrei væri mögulegt að fram færu í þingsal þar sem þingmenn einir hafa aðgang. Fyrsta skrefið verður stigið í þessa átt við upphaf haustþings. Það skiptir miklu að vel takist til og framkvæmdin verði í góðri sátt. Varðandi önnur atriði í nefndarstarfinu vil ég fyrst nefna að svigrúm nefnda til fundarstarfa er oft mjög þröngt. Það er þess vegna nauðsynlegt að gefa nefndum rýmri tíma í störfum Alþingis. Ég tel að meta þurfi hvort fækka ætti nefndum þannig að hver nefnd hefði möguleika á tíðari og lengri nefndarfundum eftir þörfum og meiri samfella ríkti í störfum þeirra. Þetta mundi um leið jafna álagið á nefndirnar og hægt væri að veita hverri nefnd betri starfsaðstöðu. Annað atriði sem þarf að huga að er hvernig bæta megi upplýsingaþjónustu fyrir þingmenn í nefndarstarfinu. Nú njóta þingmenn góðrar aðstoðar upplýsinga- og rannsóknarþjónustu skrifstofunnar. Það er hins vegar ljóst að vaxandi eftirspurn er eftir þessari þjónustu og þá ekki síst í tengslum við störf þingmanna í nefndunum. Þá vil ég nefna hversu mikilvægt það er að nefndir geti nýtt sér að fullu sína föstu fundartíma. Stundum gerist það því miður að nefndir hafa fá verkefni vikum saman fyrri hluta þings þar sem boðuð stjórnarfrumvörp koma seint fram. Úr þessu verður ekki bætt nema með því að ríkisstjórnin hraði framlagningu þeirra mála sem hún hyggst fá afgreidd á löggjafarþinginu. Um þetta atriði hef ég þegar ritað ríkisstjórn bréf og vænti þess að hægt verði að sameinast um úrbætur í þessum efnum. Með slíku má bæta vinnubrögð Alþingis og minnka það álag og tímahrak sem oft vill verða þegar mörg mál bíða umræðu og afgreiðslu á síðustu dögum þingsins eins og hv. þingmenn þekkja. Það hefur löngum verið gagnrýnt að nefndir þingsins liggi á þingmannamálum og að þær afgreiði þau ekki frá sér nema í undantekningartilvikum. Í reynd hafa tiltölulega fá þingmannamál verið afgreidd á hverju þingi og hefur svo verið um langt skeið. Það hefur yfirleitt bitnað jafnt á málum stjórnarþingmanna og þingmanna stjórnarandstöðu. Ég er þeirrar skoðunar að tímabært sé orðið að gera hér breytingu á. Eðlilegt er að nefndir starfi þannig að öll mál sem til þeirra er vísað fái afgreiðslu úr nefnd, hvort sem meirihlutastuðningur er við að samþykkja mál eða ekki í nefndinni. Það er hlutverk Alþingis sjálfs á þingfundi að taka afstöðu til endanlegrar afgreiðslu þessara mála. Þingið á að vera ófeimið við fella slík mál sem meiri hluti þingmanna styður ekki eða þurfa betri tíma og kannski hentugri tíma. Auðvitað á þingið ekki síður að veita þeim þingmannamálum brautargengi sem meiri hluti er talinn vera fyrir. Það mætti hugsa sér einhverja vinnureglu sem fælist í því að þingmannamál sem lögð eru fram fái afgreiðslu í nefnd á kjörtímabilinu. Breyting sem þessi leiðir til þess að álag á þingfundum mun eitthvað aukast en á móti mætti hugsanlega breyta þingsköpum til þess að gera mögulegt að hægt sé knýja fram afstöðu þingsins án þess að afgreiðsla þingmannamála taki allt of mikinn umræðutíma. Um þessa breytingu vil ég ræða við forustumenn þingflokkanna og ég hygg að við ættum að ná vel saman um lagfæringu á þessu sviði til að treysta stöðu þingsins sem meginvettvangs pólitískrar umræðu og skapa jafnframt festu við afgreiðslu mála sem einstakir þingmenn flytja. Þessum þingfundi verður nú brátt frestað og vil ég biðja þingmenn og gesti að þiggja veitingar í tilefni dagsins í Skála Alþingis. Þingflokksfundir hefjast kl. 3.40. Ég bið hæstv. forsætisráðherra að ganga með mér til Skála. Þessum fundi verður nú frestað til kl. 4.