Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Lánasjóður sveitarfélaga var stofnaður með l. nr. 35 frá 1966. Þetta frv. fjallar um breyt. á þeim l. og felur það í sér að auka óafturkræft framlag til sjóðsins honum til eflingar. Aðdragandi að stofnun Lánasjóðs sveitarfélaga var sá, að á árinu 1963 var ákveðið að taka lánsfjármál sveitarfélaganna til sérstakrar athugunar. Var þá skipuð n. manna til þess að rannsaka og gera till. um, á hvern hátt rekstrar- og stofnfjárþörf sveitarfélaganna yrði best leyst. Sú n. skilaði ítarlegu áliti og grg. og samdi frv. til l., og var það lagt fyrir Alþ. 1964–1965 á vordögum 1965. Ítarlegt álit n. fylgir frv. sem grg. á þskj. 511 í A-deild þingtíðinda frá því ári. Þegar n. fjallaði um þetta mál. voru einkum uppi tvær skoðanir um það, hvernig leysa skyldi þetta vandamál. Önnur skoðunin var sú að stofna sérstakan banka, sveitarfélagabanka, sem hefði þessi málefni með höndum. Hin till. var sú að setja á fót stofnlánadeild sveitarfélaga, sem yrði deild í einhverjum þeirra banka, sem fyrir voru. Niðurstaðan varð málamiðlun og á því byggðist frv. Hún fól það í sér að stofna Lánasjóð sveitarfélaga, sem hefði fyrst og fremst með höndum að veita sveitarfélögunum stofnlán til nauðsynlegra framkvæmda eða fjárfestingar og í annan stað að aðstoða sveitarfélög við útvegun nauðsynlegra rekstrarlána hjá bönkum og sparisjóðum. Þetta frv. náði ekki fram að ganga á þinginu 1965, en var svo lagt fyrir næsta þing nokkuð breytt og síðan lögfest sem lög nr. 35 frá 1966, eins og ég gat um í upphafi. Þessi lög kveða svo á, að Lánasjóður sveitarfélaga skuli vera sjálfstæð stofnun, sameign allra sveitarfélaga á Íslandi. Stjórn hans er þannig skipuð, að fulltrúaráð Sambands ísl. sveitarfélaga kýs 4 menn í stjórnina, en ráðh. skipar einn mann og er hann formaður stjórnarinnar. Í till. undirbúningsnefndar var gert ráð fyrir því, að stofnfé sjóðsins, árlegt óafturkræft framlag, yrði 15 millj. frá sveitarfélögunum sjálfum, þ.e.a.s. Jöfnunarsjóði þeirra, o: jafnhá upphæð árlega frá ríkissjóði. Þegar frv. var afgr. sem lög, var haldið óbreyttu þessu ákvæði um framlag úr Jöfnunarsjóði sveitarfélaga, en breyting gerð varðandi ríkissjóð, þannig að ákveðið skyldi í fjárl. ár hvert, hvert framlagið skyldi verða. Á þeim árum, sem liðin eru síðan, hafa framlögin verið eins og greinir á bls. 2 í aths. með frv., að frá Jöfnunarsjóði hefur hið árlega framlag jafnan verið hið sama, 15 millj. kr. Frá ríkissjóði var fyrst ákveðið í fjárl. 4.5 millj. á ári og hélst það í 5 ár. Árið 1972 var framlagið hækkað í 7 millj., 1973 var það hins vegar 5 millj. 950 þús. og á árinu 1974 var það aftur hækkað upp í 8 millj. Á þessu ári er því hið árlega framlag frá Jöfnunarsjóði og ríkissjóði samtals 23 millj. Stjórn Lánasjóðsins og sambands ísl. sveitarfélaga hafa haft af því að undanförnu þungar áhyggjur, hversu stefndi með sjóðinn. Þeir hafa talið, að þar sem raungildi hinna árlegu óafturkræfu framlaga til sjóðsins minnki stöðugt, þá sé sjóðnum stefnt í bráða hættu, því að eigið ráðstöfunarfé sjóðsins fari minnkandi, og hafa því talið brýna þörf á, að hér yrði gerð veruleg bragarbót. Samband ísl. sveitarfélaga og stjórn Lánasjóðsins hafa því gert till. um, að framlagi Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga yrði breytt þannig, að í staðinn fyrir fast framlag, 15 millj. á ári, skyldi það verða 5% af brúttótekjum Jöfnunarsjóðs. Það mundi því breytast frá ári til árs, en miðað við áætlun um tekjur Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga nú í ár hefði framlagið orðið rúmar 47 millj. frá Jöfnunarsjóði. Gera má ráð fyrir. að á næsta ári yrði þessi upphæð hærri, jafnvel töluvert hærri. Þá er lagt til, að í stað þess að framlag ríkissjóðs sé ákveðið í fjárl. ár hvert, verði það lögbundið, að eigi skuli það nema lægri fjárhæð en 21/2% af tekjum Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga, m.ö.o. að í stað þess, að í öndverðu var lagt til, að ríkissjóður legði að jöfnu við sveitarfélögin, þá er nú lagt til, að framlag ríkissjóðs verði helmingur á móti framlagi sveitarfélaganna. Þetta er aðalefni frv., að lagt er til. að hið árlega framlag úr Jöfnunarsjóði verði 5% vergum tekjum sjóðsins og árlegt framlag ríkissjóðs eigi lægra en 21/2% af þessum sömu tekjum. Hið óafturkræfa framlag til sjóðsins hefur af eðlilegum ástæðum ekki náið því, að eigið fé Jöfnunarsjóðs yrði ýkjamikið, en í árslok 1973 mun eigið fé sjóðsins hafa verið rúmlega 183 millj. Ef þetta frv. verður samþ., sem ég vænti, mundi sjóðurinn eflast verulega á næstu árum og fá ólíkt meira bolmagn til að sinna hlutverki sínu. Ráðstöfunarfé sjóðsins á undanförnum árum hefur fyrst og fremst verið lán frá Framkvæmdasjóði, sem Lánasjóður hefur svo endurlánað. Því þarf auðvitað að halda áfram. En ég vil taka það fram að í sambandi við eflingu Byggðasjóðs tel ég, að Lánasjóður sveitarfélaganna ætti að njóta þar nokkurs góðs af. Í málefnasamningi ríkissj. er gert ráð fyrir því. að Byggðasjóður verði efldur og að framlag til sjóðsins nemi 2% af útgjöldum fjárlagafrv. Nú er svo háttað starfsemi Lánasjóðs sveitarfélaga, að hann hefur lánað fé til ýmissa framkvæmda í hinum strjálu byggðum, kauptúnum og sveitarfélögum víðs vegar úti um land, og er það mikilvægur þáttur í jafnvægi í byggð landsins. Á bls. 3 í frv. er rakið, hvað einstakar tegundir framkvæmda hafa fengið af lánsfé, og er þar hæsta upphæðin vatnsveitur, en það eru tæpar 200 millj., sem sjóðurinn hefur frá öndverðu samtals lánað til vatnsveitna. Næsthæsti liðurinn er hitaveitur, tæpar 160 millj. Þriðji liðurinn er gatnagerð og holræsagerð, tæpar 100 millj. Auk þess hefur hann lánað til skóla, sjúkrahúsa og læknisbústaða og ýmislegs fleira. Þó að Lánasjóðurinn yrði efldur á þann hátt, sem hér er lagt til, þarf hann að sjálfsögðu á miklu fé að halda, sem hann sjálfur tæki að láni til endurlána, og mundi það eins og áður væntanlega koma frá Framkvæmdasjóði. En ég vil varpa því sérstaklega fram, að mjög er eðlilegt og yrði í samræmi við tilgang Byggðasjóðs, að Lánasjóðurinn nyti nokkurs af því fé, sem Byggðasjóður hefði til umráða. Þetta frv. er einn liður, mikilvægur liður í þeim aðgerðum að reyna að rétta hlut sveitarfélaganna. Í stefnuskrá eða málefnasamningi ríkisstj. er ákveðið, að unnið skuli að því að endurskoða fjárhagslegan grundvöll sveitarfélaganna til þess að tryggja sjálfstæði þeirra og framkvæmdagetu. Ég vænti þess, að þetta frv. fái greiðan gang í gegnum þingið, og legg til, að því verði vísað til 2. umr. og félmn.



Herra forseti. Ég vil hér aðeins með örfáum orðum við þessa umr. lýsa yfir stuðningi mínum við þetta frv. Ég tel, að frv. miði að réttu marki. Það er mikil þörf á því að efla þann lánasjóð, sem hér um ræðir. Lánasjóður sveitarfélaga þarf að sinna mörgum og stórum verkefnum í stuðningi sínum við sveitarfélögin, og það er orðin brýn þörf á því að auka tekjur sjóðsins fyrir utan þá lánsmöguleika, sem hann hefur á hverjum tíma. En ég vil strax varpa því fram, hvort ekki komi til mála við þá breytingu, sem nú verður gerð, að gera ráð fyrir því, að framlög til þessa lánasjóðs verði í sömu hlutföllum frá þeim aðilum, sem aðallega leggja sjóðnum fé, og upphaflega var gert ráð fyrir, þ.e.a.s. jafnmikið fastaframlag til sjóðsins frá Jöfnunarsjóði sveitarfélaga og frá ríkissjóði. Í þessu frv. er gert ráð fyrir því að hækka að vísu verulega framlagið frá Jöfnunarsjóði og einnig frá ríkissjóði, en þó þannig, að framlag ríkissjóðs verði helmingi lægra en framlagið frá Jöfnunarsjóði. Það getur alltaf leikið á því nokkur vafi, hvað hægt er að leggja, á ríkissjóð, en ég held, að það sé enginn vafi á því, að bein framlög ríkisins í þennan stofnlánasjóð sveitarfélaganna verði, þegar nánar er að gáð, varla talin til mikilla aukaútgjalda fyrir ríkissjóð. Það eru aðeins tvær leiðir til að leysa úr vandamálum sveitarfélaganna í þessum efnum: annars vegar að efla lánasjóð þeirra sem síðan getur aðstoðað sveitarfélögin eftir lánareglum til þess að leysa sín verkefni, en hins vegar, sé það ekki fyrir hendi, er knúið á ríkissjóð með að hækka bein framlög hans til hinna ýmsu framkvæmda, eins og verið hefur á mörgum sviðum, og þannig koma útgjöldin eftir þeirri leið á ríkissjóð. Mér hefði satt að segja ekki fundist of mikið þegar farið er að breyta þessum lögum, að gera ráð fyrir því, miðað við það uppgjör, sem hér er gerð grein fyrir, þó að framlag ríkissjóðs hefði orðið á þessu ári 47 millj. kr. eða jafnhátt og framlag Jöfnunarsjóðs, í staðinn fyrir rúmar 23 millj., sem hér er gert ráð fyrir. Þetta vildi ég, að sú hv. n., sem fær málið til athugunar, íhugaði. Ég vil aðeins minna á það um leið, að í tíð fyrrv. ríkisstj., vinstri stjórnarinnar svonefndu, voru framlög ríkisins til þessa sjóðs nokkuð hækkuð og sérstaklega var þá gert átak í því að útvega þessum lánasjóði verulega aukið lánsfé, enda byrja fyrst umsvif hans í lánveitingum, senn eitthvað munar um, í tíð þeirrar stjórnar. Ég tók eftir því, að hæstv. félmrh. minntist á, að það væri yfirlýst stefna núv. ríkisstj. að vinna að því að rétta við fjárhag sveitarfélaga og styðja þau á fjárhagssviðinu. En ég vil benda á, að það er út af fyrir sig ekki mikill fjárstuðningur við sveitarfélögin að ákveða fyrst og fremst hækkun til Lánasjóðs sveitarfélaganna úr þeim sjóði, sem sveitarfélögin eiga sjálf og hafa samkv. lögum til sinna þarfa, en það er Jöfnunarsjóður sveitarfélaga. Jöfnunarsjóður sveitarfélaga er sjóður sveitarfélaganna og kemur þeim til stuðnings. Þá millifærslu, sem hér er gert ráð fyrir, tel ég vera til bóta, því að ég legg meiri áherslu á að efla í þessu tilfelli Lánasjóð sveitarfélaga en Jöfnunarsjóðinn. Mér er hins vegar ljóst, að þarna er verið að færa fé á milli. Það er verið að taka fé, sem sveitarfélögin eiga, og færa yfir í þennan sjóð. Hækkunin á fastaframlagi ríkissjóðs er beinn aukinn stuðningur, en ég tel, að sá stuðningur hefði mátt vera meiri. Ég vil aðeins benda á það, að Lánasjóður sveitarfélaga hlýtur nú á næstu árum að verða að sinna í stórauknum mæli lánveitingum til gatnagerðar sveitarfélaganna, sem nú er óðum að hefjast, þar sem sveitarfélögin eru að vinna að því að koma bundnu slitlagi á vegi sina og gera þá þolanlega. Það eru uppi mjög stórar áætlanir í þessum efnum, og hér er um mjög aðkallandi verkefni að ræða. Það er augljóst mál, að eðlilegast væri, að það væri Lánasjóður sveitarfélaga, sem hér gæti aðstoðað sveitarfélögin með lánum. Sömuleiðis er það líka ljóst, að sjóðurinn verður að sinna í auknum mæli þörf sveitarfélaganna varðandi framkvæmdir í sambandi við vatnsveitur. Þar er um mjög fjárfrekar framkvæmdir að ræða í mörgum tilvikum og ekki auðvelt að fá lán til slíkra framkvæmda. Ég þarf ekki að þessu sinni að ræða um þetta mál frekar. Ég aðeins ítreka það, að ég styð þetta frv., ég tel það miða í rétta átt, en vil gjarnan, að sú n., sem fjallar um málið, athugi, hvort ekki sé rétt, að framlag ríkissjóðs verði ákveðið í sömu hlutföllum við framlag Jöfnunarsjóðs og upphaflega var gert ráð fyrir, þ.e.a.s. jafnhátt, en ekki aðeins að hálfu, eins og gert er ráð fyrir í þessu frv.



Herra forseti. Eftir því sem lífskjör þjóðarinnar hafa farið batnandi á undanförnum árum, hafa þær óskir, sem landsmenn færa fram við yfirvöld, í áberandi mæli færst frá ríkinu og til sveitarfélaganna. Fólk var fyrir nokkrum áratugum upptekið við að eignast einhvers konar íbúðarhúsnæði og koma upp eins konar lágmarksumgjörð fyrir lífskjör sín, en hefur nú, eftir því sem efni hafa aukist, fengið áhuga á ýmsum lífsgæðum, sem falla undir sveitarfélögin. Í þessu sambandi get ég nefnt varanlega gatnagerð, sem mun vera hátt á blaði hjá svo að segja hverju einasta þéttbýlissveitarfélagi á landinu og fólk leggur nú mjög mikla áherslu á. Ég get nefnt stórvaxandi kröfur til skóla og fjölbreytni í skólahaldi, sem sveitarfélögin bera höfuðábyrgð á, þótt ríkið sé þar þátttakandi í kostnaði. Það mætti nefna margar mismunandi gerðir af félagslegum stofnunum, sem þörf er á, ekki síst vegna breyttra lifnaðarhátta, þar sem konur vinna nú miklu meira utan heimilis en var fyrir skömmu. Það má nefna elliheimilin, sem gerðar eru vaxandi kröfur til, bæði þau heimili, sem hafa einhvers konar hjúkrunaraðstöðu, og hin, sem á ýmsan hátt eru nær eingöngu íbúðir. Þá má nefna bókasöfn og ýmsar aðrar menningarstofnanir, fleiri tegundir safna, listasöfn, sem rísa á mörgum stöðum um landið. Það má nefna íþróttaaðstöðu, og gæti ég þannig lengi haldið áfram. Áherslan er meiri og meiri á þær framkvæmdir, sem sveitarfélögin eiga fyrst og fremst að sjá um, frekar en ríkið sjálft. Af þessu leiðir, að það er óhjákvæmilegt að bæta aðstöðu sveitarfélaganna til þessa að sinna þessum kröfum. Það er að vísu hægt að auka framlag ríkisins í hinar ýmsu framkvæmdir, en ég hygg, að flestir séu sammála um, að það sé farsælli og betri leið í langflestum tilvikum að rétta sveitarfélögunum hjálparhönd með því að útvega þeim tekjur og láta þau síðan sjálf annast þessar framkvæmdir að mestu eða öllu leyti, þannig að framkvæmdirnar geti verið í sem nánustu sambandi við vilja manna á hverjum stað og í þeirri röð, sem sveitarfélögin sjálf telja rétt. Ég tel því, að mjög nauðsynlegt sé bæði að auka tekjur sveitarfélaganna og auka möguleika þeirra til að fá lán til allra þessara framkvæmda. Raddir um þetta hafa komið frá fundum samtaka sveitarfélaganna um allt land og mega beita einróma. Í því sambandi sakar ekki að nefna það hér, af því að flestir þm, munu hafa haft kynni á haustdögum af aðalfundum sambanda sveitarfélaganna, að það hlýtur að vera orðið ákaflega aðkallandi að finna þeim lagalegan grundvöll og styrkja samböndin, veita þeim aukna viðurkenningu vegna þess að það er þegar farið að leggja á þau ýmiss konar verkefni, t.d. með grunnskólalögunum, sem getur reynst erfitt fyrir þau að sinna, ef þau fá ekki fastari lagalega stöðu. Þörf sveitarfélaganna fyrir lán í ýmiss konar framkvæmdir kemur víða fram. Má t.d. nefna, að í Byggðasjóði hefur með hverju ári verið stórvaxandi fjöldi umsókna frá sveitarfélögum um lánveitingar í hinar og þessar framkvæmdir, og hefur verið misjafnt, hversu mögulegt hefur verið að sinna því, vegna þess að sjóðurinn hefur oftast nær einbeitt sér að því að hjálpa sveitarfélögunum til að halda atvinnulífi gangandi, þegar það hefur reynst erfitt. Með þessum hugleiðingum vil ég aðeins lýsa því, að Alþfl. styður þetta frv. í meginatriðum sem að sjálfsögðu áskiljum við okkur rétt um einstök atriði, sem fram kunna að koma við meðferð málsins í nefnd.



Herra forseti. Það er ástæða til að þakka hæstv. ríkisstj. fyrir að bregðast svo við óskum sveitarfélaganna og stjórn Lánasjóðs sem raun ber vitni með flutningi þessa frv. Það er einnig ástæða til að þakka þeim hv. þm., sem hér hafa talað og lýstu stuðningi við frv. Þetta þykist ég hafa nokkuð umboð til að gera, af því að ég hef staðið að þeim áskorunum, sem beint hefur verið til ríkisvaldsins í þessu efni. Það var sérstaklega ánægjulegt að heyra stuðning hv. 2. þm. Austf. Hann hefði kannske mátt koma fram fyrr, vegna þess að snemma á s.l. vetri var þáv. hæstv. ríkisstj. sent þetta frv. með ósk um, að það yrði flutt á hv. Alþ. Nokkrum sinnum var rætt við þáv. hæstv. félmrh., en því miður fékkst ekki stuðningur hans við þetta mál, a.m.k. var frv. aldrei flutt. Það kann að vera ástæðan fyrir því, að nokkuð stutt varð í þinginu í vor og því lauk nokkru fyrr en ætlað var. En skömmu eftir að núv. ríkisstj. tók við völdum, þá veit ég, að gengið var á fund hæstv. félmrh. og þessi mái kynnt fyrir honum, og það er mjög ánægjulegt, hversu vel hefur verið brugðist við þessum óskum. Um ástæðurnar fyrir því, að samtök sveitarfélaga óska eftir úrbótum í þessu efni, þarf sjálfsagt ekki að ræða. Það eru þarfir sveitarfélaganna fyrir aukin lán til hinna nauðsynlegustu framkvæmda. Lánasjóður sveitarfélaga hefur aldrei getað fullnægt umsóknum um lán og raunar ekkert nálægt því. Ég held, að ég fari rétt með, að á þessu ári, 1974, lánar sjóðurinn um 179 millj. kr., en umsóknir um lán frá sveitarfélögunum námu 500 millj. Að sjálfsögðu bjargar ekki þessi breyting á lögum um Lánasjóð fjárhag sveitarfélaganna almennt í landinu, enda ekki ætlunin. Þetta er eitt skrefið. Eins og kom fram í ræðu hæstv. ráðh. er þetta eitt skrefið til að rétta þar nokkuð við. En það er ekki heldur hugsunin með þessu frv. að bjarga við fjárhag sveitarfélaganna eins og nauðsynlegt er. Til þess þarf miklu meira að koma til og hér er um að ræða fjárfestingarlánasjóð. Ég ætla ekki við þetta tækifæri að ræða um, hvernig komið er fjárhag sveitarfélaganna í landinu. Ég hygg, að flestum hv. þm. sé ljóst, að þar er mjög slæmt ástand. Í grg. með frv. er rakið, til hvaða þátta hefur einkum verið lánað, og hæstv. ráðh. rakti það hér áðan. Það er einn málaflokkur, sem mjög er vaxandi nú, sem sótt er á um lán til, og það eru gatnagerðarframkvæmdir. Það var ekki fyrr en á árinu 1973, sem farið var að lána til þess málaflokks að einhverju marki, en þá voru það 67 millj. rúmar, og svipuð upphæð mun hafa verið á árinu 1974. Það er alveg augljóst mál, eins og hér hefur komið fram, að fjárþörfin til gatnagerðarframkvæmda er mjög vaxandi og það er þáttur, sem Lánasjóður kemst ekki hjá að sinna í enn ríkari mæli en hann hefur getað gert til þessa. Ég tek undir það, að að hluta til eru sveitarfélögin ekki að biðja ríkið um að gefa sér neitt, þó að þetta frv. verði samþ. Um leið og framlag Jöfnunarsjóðs til Lánasjóðsins eykst, minnkar að sama skapi það fé, sem kemur til skipta eftir höfðatölureglunni milli sveitarfélaganna. Það minnkar miðað við áætlun í ár um 32 millj., sem fer þannig til Jöfnunarsjóðsins. Frá ríkinu er hins vegar verið að biðja um 15 millj. í viðbót við það, sem áður var, og virðist ekki vera farið fram á mikið. Það kann vel að vera, að eðlilegt teljist, að ríkissjóður láti jafnmikið og Jöfnunarsjóðurinn, og ég vænti þess, að sú n., sem fær þetta mál til meðferðar, athugi það, eins og hv. 2. þm. Austf. minntist á áðan. Ég þarf í sjálfu sér ekki að segja meira á þessu stigi málsins. Ég styð að sjálfsögðu þetta frv. og vildi aðeins þakka hæstv. ríkisstj. fyrir góðar undirtektir.



Herra forseti. Út af þeirri umr., sem hér hefur farið fram um þetta mál, þykir mér rétt að geta þess að á þeim árum, sem ég var fjmrh., var þetta sú stofnun, sem lét mig mest í friði um það að auka við framlög til sjóðsins. Þegar ég tók við fjmrh.-embættinu, var um að ræða 41/2 millj., sem ríkissjóður greiddi til hans. Ég hækkaði það við ákvörðun á undirbúningi fjárl. upp í 7 millj. á því ári, og ég minnist þess ekki að hafa nokkurn tíma fengið beiðni um að hækka fjárveitingu til Lánasjóðs sveitarfélaga. Við undirbúning frv. til fjárl. fyrir áríð 1974 var þetta svo hækkað um 1 millj., og mátti með sanni segja, að það væri gert alveg fríhendis, því að óskir lágu ekki fyrir um það. Ég hef ekki heyrt um það fyrr en nú, að fyrrv. ríkisstj. hafi verið beðin að flytja frv. af þessari gerð, sem mér hefði ekki fundist neitt. óeðlilegt, þótt fram hefði komið, því að það var öllum ljóst, að sú lánastarfsemi, sem var hjá Lánasjóði sveitarfélaga, fór árvaxandi, vegna þess að kröfur til Lánasjóðsins uxu eins og annarra lánasjóða vegna framkvæmda, sem hafa orðið hjá sveitarfélögunum á síðari árum. Það varð á því gerbreyting og heldur áfram. Þess vegna var þessum lánasjóði sem öðrum stofnlánasjóðum mikil nauðsyn að reyna að auka eigið fé til lánastarfseminnar, og ég styð því að því, að þetta mál nái fram að ganga, enda var einróma samþ. í ríkisstj., að það yrði lagt fram. Á sínum tíma, þegar I.ánasjóður sveitarfélaga var stofnaður, lýsti ég stuðningi mínum við hann og mælti, að mig minnir, þakkarorð til þess hæstv. ráðh., sem þá beitti sér fyrir og hafði þá sem nú góðan skilning á málefnum sveitarfélaga, eins og ég hélt mig hafa, þegar ég létti af þeim útgjöldum til almannatrygginga, sjúkrasamlaga og lögreglukostnaðar. Held ég, að þetta allt hafi gert það að verkum, að sveitarfélögin hafa verið meiri framkvæmdaraðili í sínum byggðarlögum á síðari árum en áður hefur verið, vegna þess að lögboðin gjöld þeirra tóku mestallar tekjur þeirra. Það er ljóst, að sveitarfélög eins og fleiri framkvæmdaaðila skortir fé til framkvæmda nú. Það eru margir, sem skortir fé til framkvæmda, og má segja eins og sagt er um ríkisvaldið og fleiri, að framkvæmdagleði er mikil, enda er mikið á það sótt. Það er óhugsandi í raun og veru í þéttbýlisstöðum, þorpum, kauptúnum og kaupstöðum, að búa við þær götur, sem þar hafa verið, forugar og rykugar, svo að menn hafa varla getað farið í sæmilegum fötum um þær. Þetta er að breytast og getur ekki annað en breyst. Það verður að vera sæmilega að gatnagerðarkerfinu búið í þéttbýli, svo að hægt sé að búa þar. Eina þáttur í því er það, sem er í frv. til vegal., sem var lagt fram í fyrravetur og verður endurflutt nú með lítils háttar breytingu, um það að styðja meira að gatnagerð í kaupstöðum og kauptúnum en áður hefur veríð gert. Ég álít, að það beri brýna nauðsyn til þess, og það er sami þáttur þar á ferðinni og er í þessu frv.



Herra forseti. Ég vil strax við 1. umr. þessa máls lýsa stuðningi við það og segja hér örfá orð til viðbótar. Stuðningur minn við þetta stjfrv. sýnir að sjálfsögðu, að ég er ábyrgur stjórnarandstæðingur, enda sjálfsagt af nógu að taka af hinum verri verkum hæstv. ríkisstj., sem ástæða er til að gagnrýna, og því alveg sjálfsag!t að láta ráðh. njóta sannmælis. Það er enginn vafi á því, að það er stórvaxandi ásókn á Lánasjóð sveitarfélaga frá sveitarfélögunum til framkvæmda. Ég held þó, að það sé ekki alveg rétt, sem hv. 5. þm. Reykn. vildi vera láta hér áðan, að það hafi verið mjög þrengt að sveitarfélögum í tíð fyrrv. ríkisstj. Ég held einmitt, að sú breyting, sem gerð var á tekjustofnum sveitarfélaga á þeim tíma, og þær framkvæmdir, sem verið hafa í gangi á vegum sveitarfélaganna almennt síðan, sýni, að það var í reynd rýmkaður fjárhagur sveitarfélaga með tekjustofnabreytingunni. Hitt er eigi að síður rétt, að það er geysileg fjárþörf nú hjá sveitarfélögum til hinna ýmsu verkefna og framkvæmda, sem þau standa í. En þetta viðhorf hv. stjórnarsinna að því er varðar stuðning við sveitarfélög í varanlegri gatnagerð t.d. hefði mátt koma fram í reynd á sumarþinginu, þegar það var sannarlega tækifæri til þess í reynd - ekki að veita sveitarfélögunum lánsmöguleika, heldur að koma á ákveðnum tekjustofni, til þess að þau gætu farið í þær framkvæmdir, sem nú eru mest knýjandi og heyrast raddir um alls staðar að af landinu frá þessum sveitarfélögum um, að verði að hrinda í framkvæmd. Og það var að láta ákveðinn hluta af bensínskattshækkuninni renna einmitt til þessara framkvæmda. Þá hefðu hv. stjórnarliðar átt í reynd að sýna, hver hugur fylgdi máli í þessum efnum, við lausn þessara vandkvæða sveitarfélaganna í þessum framkvæmdum. En vonandi hafa þeir séð að sér. Og batnandi mönnum er best að lifa. Ég vil aðeins taka undir það, sem hér hefur komið fram, að mér finnst ekki óeðlilegt, að það haldist sama hlutfall í fjárframlögum bæði frá Jöfnunarsjóði og ríkissjóði, þannig að ég tel ástæðu til þess, að það verði skoðað, hvort ekki sé fært, að ríkissjóður leggi fram til jafns við Jöfnunarsjóðinn. Ég vona a.m.k., að það verði skoðað í n., hvort slíkt sé ekki framkvæmanlegt. - Ég held, að ég þurfi ekki að fara fleiri orðum um þetta, en ég sem sagt ítreka stuðning við þetta frv.



Herra forseti. Ég tel vissulega, að það frv., sem hér liggur fyrir, sé spor í rétta átt og stuðningur við sveitarfélögin. Ég held þó, að það komi að því, að Alþ. verði að endurskoða afstöðu til sveitarfélaganna, þannig að tekjumöguleikar þeirra og lánamöguleikar verði auknir mun meira en hér er gert ráð fyrir. Ég tel mjög eðlilegt, að tiltekinn hluti af því fjármagni, sem Byggðasjóði er nú ætlað, verði látinn renna til Lánasjóðs sveitarfélaga, ekki sem lán, heldur sem beint framlag, sem Lánasjóðurinn hefði þá til ráðstöfunar til útlána handa sveitarfélögum. Ég vil benda á það, að sveitarfélögin eru ein elsta stofnun í landinn, og þær kröfur, sem almenningur gerir til sveitarfélaganna, fara með svo að segja ári hverju vaxandi. Fram undan eru mörg og stór verkefni, sem sveitarfélögin verða að leysa og almenningur ætlast til að þau leysi. Hér hefur verið bent á aukna gatnagerð úr varanlegu efni, og er það vissulega rétt, að það er stórátak fyrir mörg sveitarfélög að koma þeim málum í það horf, sem eðlilegt er og almenningur getur með nokkrum rétti gert kröfu til. Ég hygg, að mörg sveitarfélög þurfi í framtíðinni einnig að útvega sér allverulegt og kannske mjög mikið fjármagn sum þeirra í sambandi við hitaveitur og fleiri framkvæmdir, sem sjáanlega eru fram undan. Ég vildi vekja á þessu athygli við 1. umr. þessa máls, að ég tel, að málið sé nokkru stærra eða verði í framtíðinni nokkru stærra en hér er gert ráð fyrir með þessu frv., og sérstaklega undirstrika það sem skoðun mína, að ég tel, að hluti af framlagi Byggðasjóðs eigi að renna sem framlag til Lánasjóðs sveitarfélaga til endurlána í sambandi við framkvæmdir þessara aðila. Ég sé ekki, hvers vegna sveitarstjórnarmenn þurfa endilega að vera að fara til Byggðasjóðs með sín mál og sækja þar eftir fyrirgreiðslu, hvort heldur hún er í lánsformi eða öðru. Ég mundi telja miklu eðlilegra, að þeir færu til sinnar eigin stofnunar og legðu mál sín þar fyrir og fengju afgreiðslu í gegnum sinn eigin lánasjóð. Ég skal ekki fjölyrða um það neitt að ráði meira. En hér hefur verið komið inn á tekjustofna sveitarfélaga og því verið haldið fram, að sú breyting, sem gerð var á þeim lögum í tíð fyrrv. ríkisstj., hefði orðið sveitarfélögum til góðs. Vissulega var rétt, að það var sveitarfélögum til hægðarauka, þegar létt var af þeim útgjöldum bæði í sambandi við lögreglukostnað og heilbrigðismál. En með lögunum voru að mínum dómi allt of mikið bundnar hendur sveitarstjórnarmanna í sambandi við tekjuöflun. Sveitarstjórnarmenn geta í dag engu um það ráðið, hverjar tekjur sveitarfélaganna verða. Útsvörin eru stærsti og aðalliðurinn í tekjuöflunarmöguleikum sveitarfélaganna, og það er bundið í lögum, hvað sá tekjustofn gefur sveitarfélögum. Það er eingöngu eftir heildartekjum í hverju sveitarfélagi, hvað þau fá í útsvör hverju sinni. Ég tel, að það þurfi að rýmka á þessu aftur, að sveitarstjórnir hafi nokkuð meira um það að segja, hvernig þær vilji afla tekna til þeirra framkvæmda, sem almenningur krefst, að sveitarfélögin standi fyrir. Ég held, að það sé reynsla sveitarstjórnarmanna, að sú breyting, sem gerð var á l. um tekjustofna sveitarfélaganna, bindi hendur sveitarstjórnarmanna of mikið. Hér hafa komið fram raddir bæði nú og áður frá sveitarstjórnarmönnum, að fjárhagur sveitarfélaganna hafi versnað mjög mikið hin síðari ár. Ég held, að ein af ástæðunum fyrir því, að svo er komið, sé, að hendur sveitarstjórnarmanna til tekjuöflunar eru hreinlega bundnar. Þeir hafa lítið um það að segja, hverjar tekjur sveitarfélaganna verða á fjárhagsárinu, á hverju ári, þar sem útsvörin eru nú ákveðin með lögum og miðast við heildartekjur í sveitarfélaginu. Ég held einnig, að það þurfi að koma til endurskoðunar á þessum lögum og skoða það mjög vel, hvort ekki er eðlilegt, að þeim verði breytt aftur, þannig að sveitarstjórnarmena hafi frjálsari hendur til tekjuöflunar fyrir sín sveitarfélög en nú er. En aðalatriðið og það, sem ég vil undirstrika, er, að ég tel, að það beri að stefna að því, að hluti af framlagi til Byggðasjóðs, sem nú hafa verið áætlaðar mjög miklar tekjur, þar sem um er að ræða 2% af útgjöldum fjárlaga, - að hluti af þessu fjármagni verði látinn ganga beint til Lánasjóðs sveitarfélaga og til útlána í sambandi við framkvæmdir sveitarfélaganna.