Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. það, sem hér er til umr., á þskj. 5, er flutt af mér ásamt Agli Jónssyni, Eyjólfi Konráð Jónssyni, Guðmundi Karlssyni, Lárusi Jónssyni og Salome Þorkelsdóttur. Hér er um að ræða frv. sem var flutt á síðasta þingi, en fékk þá ekki afgreiðslu. Þetta frv. fjallar um einn þátt í skipulagi orkumálanna, aðdragandi þessa frv. ber vott um slíkt. Skipulag orkumálanna hefur verið, eins og öllum er kunnugt, mjög á dagskrá nú um árabil, án þess að nokkuð afgerandi hafi gerst í þeim málum. Árið 1977, nánar tiltekið í janúar það ár, var skipuð af þáv. iðnrh., núv. hæstv. forsrh., sérstök nefnd til þess að gera tillögur um heildarskipulag orkumála. Þessi nefnd skilaði áliti í október 1978. Meginverk þessarar nefndar var að semja frv. til orkulaga, og í því frv. var gert ráð fyrir breytingum á skipulagi og verkefni Orkustofnunar. Þar var lagt til að hnitmiða verksvið Orkustofnunar við rannsóknir á orkulindum landsins, áætlanagerðum um orkubúskapinn og aðstoð og ráðgjöf um stefnumótun í orkumálum. Af þessu leiddi að gerð var tillaga um breytingu á verkefnum Orkustofnunar að því leyti, að teknar yrðu undan Orkustofnun Jarðboranir ríkisins sem hafa heyrt rekstrarlega undir Orkustofnun um árabil. Með tilliti til þessa þótti rétt að ákvæði um Jarðboranir ríkisins væri ekki lengur í almennum orkulögum, heldur yrðu sett sérlög um Jarðboranir ríkisins, og frv. það, sem hér er lagt fram, er byggt á þessu sjónarmiði. Samkvæmt frv. eru Jarðboranir ríkisins teknar undan rekstrarstjórn Orkustofnunar. Orkustofnun er ekki falið að annast rekstur Jarðborana ríkisins eins og verið hefur, heldur skal fyrirtækið lúta sérstökum framkvæmdastjóra sem ráðh. skipar. Samkvæmt þessu er svo kveðið á í 1. gr. frv., að ríkið starfræki fyrirtæki, er nefnist Jarðboranir ríkisins, og að fyrirtækið skuli rekið sem sjálfstætt fyrirtæki með sérstöku reikningshaldi. Þá kveður frv. á um hlutverk Jarðborana ríkisins, sem skal vera að eiga og reka jarðbora til notkunar við rannsóknir á orkulindum landsins og vinnslu orku úr jörðu. Jafnframt er tekið fram að Jarðborunum ríkisins sé heimilt að bora í öðru skyni eftir því sem við verður komið. Ég sagði áðan að Jarðboranir ríkisins hefðu rekstrarlega heyrt undir Orkustofnun, og þó að hér sé gert ráð fyrir skipulagslegum aðskilnaði Jarðborana ríkisins og Orkustofnunar, þá er staðreynd að það hljóta að verða náin tengsl milli Orkustofnunar og Jarðborana ríkisins. Því er svo mælt fyrir í frv. þessu að vegna náinna starfstengsla jarðborana og rannsókna til undirbúnings borun, meðan á henni stendur og að henni lokinni skuli dagleg starfsemi Jarðborana ríkisins fara fram í nánum tengslum við Orkustofnun. Í þessu frv. eru enn fremur ný ákvæði um starfshætti Jarðborana ríkisins. Tekið er fram að Jarðboranir ríkisins framkvæmi boranir samkvæmt beiðni Orkustofnunar eða annarra aðila sem þess óska, enda komi full greiðsla fyrir. Enn fremur er tekið fram að gerður skuli verksamningur fyrir hvert verkefni sem Jarðboranir ríkisins taka að sér. Skal gjaldskrá fyrir þjónustu þá, sem Jarðboranir ríkisins inna af hendi, ákveðin með hliðsjón af því, að tekjur af borunum standi undir rekstrarkostnaði og fjármagnskostnaði fyrirtækisins miðað við eðlilegan afskriftatíma. Frv. gerir enn fremur ráð fyrir að ráðh. skipi framkvæmdastjóra Jarðborana ríkisins og aðra fasta starfsmenn fyrirtækisins að fengnum tillögum framkvæmdastjóra. Þetta, sem ég hef nú greint frá, eru í stuttu máli höfuðatriði þess frv. sem hér liggur fyrir. Ég sé ekki ástæðu til þess að fara hér að ræða sérstaklega um mikilvægi Jarðborana ríkisins, öllum hv. þm. er það mál ljóst. Ekki þarf að taka fram hvað það er mikilvægt að afla jarðvarma til húshitunar þó að mikið hafi áunnist í þeim efnum á síðustu árum, og ekki þarf heldur að taka fram hve það er mikilvægt að hagnýta jarðvarma í þágu atvinnurekstrar og iðnaðar. Þetta hvort tveggja eru stór verkefni, aðkallandi verkefni og ein áf þýðingarmestu verkefnum sem við er að fást. Með tilliti til þessa er sjálfsagt að vanda sem best skipulag og allan aðbúnað Jarðborana ríkisins til þess að þar skorti ekkert á að þar geti nást góður árangur á því mikilvæga sviði sem Jarðboranir fást við. Ég vil taka það fram, að frv. þetta er árangur af starfsemi nefndar þeirrar í skipulagsmálum sem ég nefndi áður, ásamt frv. til orkulaga á þskj. 4 sem við sömu flm. og flytjum þetta frv. höfum nú þegar lagt fram. Þegar það mál kemur til umr. þykir mér eðlilegt að ræða þessi mál ítarlegar og frá almennara sjónarmiði því að þessi frv. eru hvort öðru háð. Í frv. til orkulaga er gert ráð fyrir, eins og ég áður sagði, að taka Jarðboranir ríkisins undan rekstrarstjórn Orkustofnunar, og frv. það, sem við hér ræðum um, fjallar um það, með hverjum hætti það verði gert. Ég minni og á það, eins og ég sagði í upphafi, að þetta frv. er endurflutt og var rætt á síðasta þingi í þessari hv. deild svo og frv. til orkulaga sem var ítarlega rætt þá. Herra forseti. Ég legg til að að lokinni þessari umr. verði þessu frv. vísað til hv. iðnn.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til l. um Sinfóníuhljómsveit Íslands. Þetta frv. var flutt hér á síðustu dögum þingsins í fyrra og var þá rætt hér við 1. umr. Umræðunni lauk og málinu var vísað til nefndar, en hins vegar varð ekki nein lokaafgreiðsla á málinu. Ég flyt málið nú í sama formi og áður, frv. er samhljóða því sem ég lagði það fyrir á síðasta þingi. Um aðdragandann að þessu frv. get ég rifjað það upp, að hann er nú orðinn býsna langur. Ég minni á að í þessu frv. má heita að séu í öllum höfuðatriðum sömu ákvæði og voru í frv. sem flutt voru á þingunum 1978–1979 og 1979–1980, á þeim árum sem Ragnar Arnalds var menntmrh. og Vilmundur Gylfason. Hitt er annað mál, að það hefur verið breytt nokkuð 3. gr. sem varðar það hverjir standi að rekstri og greiði rekstrarkostnað Sinfóníuhljómsveitarinnar. Um það var talsverður ágreiningur á sinni tíð, hverjir standa skyldu að þessu, og þess vegna taldi ég nauðsynlegt að láta endurskoða 3. gr., fá það á hreint hvaða sveitarfélög vildu standa að rekstrinum og hvaða aðilar aðrir. Niðurstaðan varð sú, að þeir aðilar, sem taldir eru upp í 3. gr. nú, eru aðilar að þessum rekstri og vilja vera það. Aftur á móti eru nokkur sveitarfélög hér í grennd við Reykjavík sem reynt var að fá til rekstraraðildar, en höfnuðu því algerlega. Að þessu leyti er hér verið að flytja frv. sem hefur að efni til og allri meginstefnu verið sýnt á mörgum þingum áður. Sinfóníuhljómsveitin er að verða mjög gömul stofnun. Hún er yfir 30 ára gömul, stofnuð 1950, og sá aðili, sem lengst hefur verið viðriðinn rekstur Sinfóníuhljómsveitarinnar, er Ríkisútvarpið. Jafnframt hefur Reykjavíkurborg frá upphafi verið rekstraraðili. Ríkissjóður sem slíkur kemur ekki inn í þessa mynd fyrr en nokkrum árum eftir stofnunina þannig að Sinfóníuhljómsveitin hefur aldrei verið eiginlegt ríkisfyrirtæki, heldur sameignar- eða samrekstrarfyrirtæki ríkissjóðs, Ríkisútvarps og borgarsjóðs Reykjavíkur. Það er sá grundvöllur sem hefur verið undir rekstri þessarar Sinfóníuhljómsveitar í meira en 30 ár. Margir hafa auðvitað talið að það væri mikill ágalli á þessu skipulagi að það hefði engan fastan lagagrundvöll. Þess vegna hafa menntmrh. undanfarin mörg ár leitast við að fá Alþingi til að samþykkja lög um Sinfóníuhljómsveitina, lögfesta sem sagt þær reglur sem hún starfar eftir. Og þar er nú komið að ég flyt eitt af þessum frv. og er óhætt að segja að það er í alveg sama anda og verið hefur á undanförnum þingum, eins og fyrirrennarar mínir á menntmrh.-stóli hafa lagt málið fyrir. Ég ætla ekki að eyða fleiri orðum um þetta. Mönnum er yfirleitt vel kunnugt um efni þessa frv., um tilgang þess og um þörf þess. Ég held því að það sé óþarfi að eyða mjög mörgum orðum til að rökstyðja það. Sinfóníuhljómsveitin hefur, eins og ég segi, starfað í 30 ár. Hún starfar enn með miklum blóma. Hún hefur að mörgu leyti sótt sig nú upp á síðkastið, og óhætt er að segja að einmitt nú þessa dagana starfar Sinfóníuhljómsveitin af miklum þrótti og myndarskap. Sinfóníuhljómsveitin fór ágæta ferð til Austurríkis á s. l. sumri, og ég hygg að það sé óhætt að fullyrða að hún gerði þar góða ferð og sýndi að hljómsveitin stendur vel fyrir sínu. Þess vegna held ég að nú sé tími til kominn að við hér í Alþingi mönnum okkur upp og lögfestum reglur um starfsemi þessarar hljómsveitar sem svo lengi hefur starfað, er staðreynd í okkar þjóðfélagi og músíklífi og ég held að flestir hljóti að viðurkenna að full þörf sé fyrir og eigi fullan rétt á sér. Ég skal svo ekki, herra forseti, hafa um þetta fleiri orð. Þegar þessari umr. er lokið vænti ég þess, að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. menntmn.



Herra forseti. Víst er ástæða til að fagna því, að lagt skuli fram enn einu sinni frv. til l. um Sinfóníuhljómsveit Íslands sem markar henni starfsgrundvöll og vettvang. En öðruvísi mér áður brá. Á undanförnum þingum hefur þetta frv. venjulega komið fram svona tveimur vikum fyrir þinglok, gerðist síðast á þinginu í fyrra, og hæstv. menntmrh. ætlaðist þá til að það yrði afgreitt á skömmum tíma, athugunarlitið að því er virtist. En batnandi manni er best að lifa og nú leggur hæstv. ráðh. frv. fram í þingbyrjun og leggur greinilega mikið kapp á að málið komi til umr. sem allra fyrst. Ég gerði á s. l. vori nokkrar athugasemdir við þetta frv. og vil gjarnan minna á þær hér að nýju. Það er þá í fyrsta lagi hvernig ráð er fyrir gert að rekstur Sinfóníuhljómsveitarinnar verði fjármagnaður. Hér segir, með leyfi forseta, í 3. gr.: „Ríkissjóður 56%, Ríkisútvarp 25%, borgarsjóður Reykjavíkur 18% og bæjarsjóður Seltjarnarness 1%.“ Ég tel þessa fjáröflun og þessa fjármögnun á starfsemi Sinfóníuhljómsveitarinnar að ýmsu leyti óeðlilega. Ég tel að öll sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu eigi að leggja sitt af mörkum til þessa rekstrar, og í öðru lagi, sem er höfuðatriði þessa máls, er fullkomlega óeðlilegt, eins og fjárhag Ríkisútvarpsins er nú háttað, að það standi undir fjórðungi af rekstarkostnaði Sinfóníuhljómsveitarinnar. Núv. hæstv. ríkisstj. hefur hneppt Ríkisútvarpið í fjárhagslega spennitreyju og fjárhagslegar viðjar, og þessi greiðsla er þeirri stofnun gersamlega um megn. Þegar hefur þurft á þessu ári að draga saman dagskrá, beita margvíslegum sparnaði til þess að rýra og megra dagskrána, þá er þetta óeðlilegt. Og ég legg áherslu á það sem skoðun mína, að sú nefnd, sem fær þetta mál til umfjöllunar, leiti annarra leiða til fjármögnunar á rekstri Sinfóníuhljómsveitarinnar heldur en þeirra að láta RÍkisútvarpið, sem berst í bökkum fjárhagslega, greiða þessi 25%. Þetta er höfuðatriði gagnrýni minnar á þessu frv. Ég minnist þess, að hæstv. menntmrh. kallaði þessa gagnrýni í fyrra nagg, hann á sjálfsagt eftir að gera það hér aftur. En það verður að hafa það. Mér finnst þetta vera töluvert veigamikið atriði í þessu máli eins og fjárhag Ríkisútvarpsins er háttað og eins og hæstv. menntmrh. hefur talið æskilegt að búa að rekstri þessarar stofnunar nú þegar hún er hálfrar aldar gömul. Það voru önnur atriði sem ég spurði hæstv. menntmrh. um í fyrra í sambandi við þetta frv., en fékk engin svör. Ég spurði hvernig skilja bæri ákvæði 2. gr., niðurlagsorðin: „Tengja ber starf hljómsveitarinnar tónlistarkennslu í landinu svo sem kostur er.“ Með hvaða hætti er hugsað að þetta verði framkvæmt? Með hvaða hætti á að framkvæma þetta? Sömuleiðis þykir mér að markið sé ekki ýkjahátt sett í síðustu mgr. 3. gr. þar sem segir - með leyfi forseta: „stefna að því að eigi minna en 12% af útgjöldum hljómsveitarinnar fáist greidd af slíkum tekjum hennar“, þ. e. a. s. tekjum af sjálfstæðu tónleikahaldi. Þarna held ég að mætti setja markið hærra. Í þriðja lagi benti ég á atriði í 6.gr. frv. og raunar tók hæstv. ráðh. undir það á sínum tíma. Ég sé ekki nauðsyn þess, að Sinfóníuhljómsveitin þurfi sérstaka lagaheimild til að fá til flutnings verk hjá tónskáldum. Mér finnst það liggja í hlutarins eðli, og ég minnist þess, að hæstv. ráðh. tók vel í að hugað yrði að þessu og þetta fellt niður, en það hefur ekki verið gert. Þetta eru, herra forseti, þær athugasemdir, sem ég hef við þetta frv. að gera á þessu stigi máls.



Herra forseti. Það er rétt sem hv. síðasti ræðumaður sagði, að það var lítill tími til þess að athuga þetta frv. á síðasta þingi á síðustu dögum þingsins. En ég verð nú að gera þá játningu hér, að það hefur verið litill tími hjá mér til að athuga þetta frv. sem komi fram í gær, þannig að ég ætla ekki núna að fara að ræða frv. efnislega. Ég vildi þó að gefnu tilefni standa hér upp, og af því að ég stend hér í ræðustól vil ég ekki láta hjá líða að lýsa þeirri skoðun minni, hversu þýðingarmikil sú starfsemi er og merkileg sem Sinfóníuhljómsveit Íslands hefur haldið uppi. Hæstv. ráðh. sagði að Sinfóníuhljómsveitin hefði starfað með miklum þrótti, eins og hann orðaði það, í 30 ár. Ég tek undir þessi orð. Þó eru engin sérstök lög um Sinfóníuhljómsveitina, en hún er búin að starfa af miklum þrótti. Þetta vekur spurninguna um það, hvort það sé endilega nauðsynlegt að setja lög. Ef venja eða hefð hefur reynst mjög vel þarf það ekki að vera gefið að nauðsynlegt sé að setja lög. Þessi orð má samt ekki skilja þannig að ég sé á móti því að setja lög, ég er alls ekki að mæta gegn því. Forsvarsmenn Sinfóníuhljómsveitarinnar telja nauðsynlegt að gera slíkt, og ég vil ekki mótmæla því. En ég kvaddi mér hér hljóðs til þess að gera athugasemd við það sem hv. síðasti ræðumaður sagði varðandi framlag Ríkisútvarpsins til Sinfóníuhljómsveitarinnar. Ég er ekki sannfærður um að það sé rétt að létta af Ríkisútvarpinu þeim byrðum sem það hefur borið með stuðningi sínum og fjárframlögum til Sinfóníuhljómsveitarinnar á undanförnum áratugum. Ég held að það sé rétt að það komi hér fram, að það er ekki síst að þakka Ríkisútvarpinu að þessari starfsemi hefur verið haldið uppi með miklum þrótti á undanförnum áratugum. Getur verið að það hafi verið óhagstætt fyrir Ríkisútvarpið? Ég veit það og vil rifja það hér upp, að á þeim stundum, þegar framtíð Sinfóníuhljómsveitarinnar hefur kannske verið vafasömust, hefur Ríkisútvarpið gengið fram fyrir skjöldu - ekki til þess að minnka framlag sitt til Sinfóníuhljómsveitarinnar, heldur hefur Ríkisútvarpið lagt áherslu á að þessari starfsemi yrði haldið uppi þó að Ríkisútvarpið yrði að leggja fram fjármuni. Hvers vegna er það? Áður en Sinfóníuhljómsveitin var stofnuð taldi Ríkisútvarpið sér nauðsynlegt og skylt að halda uppi sérstakri hljómsveit, svokallaðri útvarpshljómsveit. Menn töldu að menningarstofnun eins og Ríkisútvarpið yrði að eiga völ á flutningi slíkrar tónlistar sem hljómsveit gerði mögulega. Og það er á grundvelli þessa sjónarmiðs sem Ríkisútvarpið frá fyrstu tíð hefur lagt sitt af mörkum til þess að reka Sinfóníuhljómsveit Íslands. Og ég þykist muna það, að þegar slíkt sjónarmið kom upp áður, að Ríkisútvarpið ætti ekki að taka á sig slíkar byrðar vegna Sinfóníuhljómsveitarinnar, þá var það mál athugað alveg sérstaklega, hvort fjárhagslega væri hagkvæmara fyrir Ríkisútvarpið að greiða ekkert til Sinfóníuhljómsveitarinnar, sem þýddi að Sinfóníuhljómsveitin yrði lögð niður, en Ríkisútvarpið yrði þá að koma sér upp hljómsveit, ekki heilli sinfóníuhljómsveit, en þó hljómsveit af þeirri stærð að talið var að það yrði ekki ódýrara fyrir Ríkisútvarpið. Ég hygg því að málið liggi ekki þannig fyrir að Ríkisútvarpið eigi að draga úr framlagi sínu til Sinfóníuhljómsveitarinnar. Ég geri ráð fyrir að það sé enn forsenda fyrir því, að Sinfóníuhljómsveitinni sé haldið uppi, að Ríkisútvarpið sé sterkur aðili að rekstri hennar, og að það sé betri fjárhagslegur kostur fyrir Ríkisútvarpið heldur en ef hljómsveitin yrði lögð niður og Ríkisútvarpið þyrfti að koma sér upp eigin hljómsveit. Það er alveg rétt sem síðasti ræðumaður sagði, að nú eru miklir fjárhagserfiðleikar hjá Ríkisútvarpinu. En við eigum ekki að móta framtíðarstefnu í slíku höfuðmenningarmáli sem Sinfóníuhljómsveit Íslands er með hliðsjón af tímabundnum fjárhagserfiðleikum Ríkisútvarpsins. Við eigum að snúast gegn þeim vanda með öðrum hætti. Ég vildi, herra forseti, að þetta kæmi fram nú við 1. umr. málsins.