Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (JPálm): Mér hefur borizt eftirfarandi orðsending: Herra Jón Pálmason forseti sameinaðs Alþingis. Sem heiðursforseti norsku Snorranefndarinnar og formaður sendinefndar norsku ríkisstjórnarinnar við afhjúpun Snorralíkneskisins í Reykholti leyfi ég mér að færa yður, herra forseti sameinaðs Alþingis, og íslenzku ríkisstjórninni innilegustu þakkir vorar fyrir þær ágætu móttökur, sem norsku fulltrúarnir urðu aðnjótandi á Íslandi á s.l. sumri. Það varð oss öllum til innilegrar ánægju, að íslenzka ríkisstjórnin og þjóðin tóku við Snorralíkneskinu með sama hugarþeli og gjöfin var afhent sem einlægan vott um þakklæti vort og tákn um vináttu milli norrænu frændþjóðanna. Vér munum ætíð minnast þessara júlídaga á Íslandi, hátíðarinnar í Reykholti, þar sem þjóðin kom þúsundum saman ásamt forustumönnum sínum með forseta Íslands í öndvegi, hinnar fögru og áhrifaríku minningarathafnar í Fossvogskirkjugarði. Þar hreif oss mest hið innilega vinarþel, sem tengir oss Íslandi. Ekki munum vér sízt minnast samverustundanna, gestrisninnar og einlægninnar, sem kom í ljós í veizlum og ferðalögum á degi hverjum. Ég þakka yður, herra forseti sameinaðs Alþingis, fyrir hönd allra Norðmanna. Konungshöllinni í Oslo í ágúst 1947 Olav (sign.) Johan E. Mellbye (sign.).

Flm. (Pétur Magnússon) : Ég hef leyft mér að flytja þál. á þskj. 97 þess efnis, að Alþ. álykti að heimila ríkisstj. að ábyrgjast allt að 2700000 kr. lán fyrir Slippfélagið í Reykjavík. Út af því, að mál þetta kemur fram í þessu formi, þ. e. a. s. sem þál., vil ég taka það fram, að þótt það ef til vill mætti teljast eðlilegra, að það kæmi í frv.-formi, þá hef ég fetað í fótspor annarra, sem líkan hátt hafa haft í meðferð mála. Ég þarf ekki að vera margorður um þessa þál. Með þál. er prentuð grg. og bréf frá Slippfélaginu h/f til sjútvmrh., þar sem skýrt er frá, hvernig málið horfir nú við, og get ég látið mér nægja að mestu að vísa til þess. Ég vil þó benda á, að hér eru margar dráttarbrautir úti um landið, sem geta tekið smábáta, en öðruvísi horfir við um togarana. Árið 1932 byggði Slippfélagið tvær dráttarbrautir, sem gátu tekið allt að 800 smálesta þung skip, sú stærri. Þessi dráttarbraut hefur orðið að miklu gagni og hefur án efa sparað landinu stórfé, því ef henni hefði ekki verið komið upp, hefðum við orðið að láta öll okkar stærri skip fara til útlanda til viðgerðar. En árið 1946 bilaði vagn stærri dráttarbrautarinnar, og mun nú ekki hægt að taka stærri skip en 550 til 600 smálestir. Þegar svo umtal hófst um að fjölga fiskiskipastólnum, kom þetta mál, að fá nægilega stóran slipp, fljótt á dagskrá. Menn sáu, að tæplega var hægt að gera þau út, nema þau ættu aðgang að slipp hér í Reykjavík. Nýbyggingarráð mælti með láni til Slippfélagsins og útvegaði því nauðsynleg innflutnings- og gjaldeyrisleyfi, því að það þótti sýnt, að ef Slippfélaginu væri gert mögulegt að ráðast í þessar framkvæmdir, mundi sá nýi slippur geta tekið nýju togarana fullfermda, ef þeir þörfnuðust viðgerðar, áður en þeir færu út með fiskinn. Ég þarf ekki að hafa þessa sögu langa. Ég býst við, að það þurfi ekki að lýsa fyrir hv. þm. nauðsyn þess, að þetta fyrirtæki komist í framkvæmd. Það má gera ráð fyrir því, að áður en langt um líður, - verði gerðir út héðan 50 togarar, en útgerð þeirra er vitanlega svo stór þáttur í atvinnulífi landsins, að allt verður að gera til þess, að svo mikilvægur atvinnuvegur geti blómgazt sem bezt, en einn þáttur þess og ekki sá veigaminnsti er, að skipin geti fengið viðgerð hér heima í stað þess að þurfa að leita út fyrir landsteinana. Ef t. d. skip koma af veiðum og hafa hlotið botnskaf eða misst skrúfu, þá er nauðsynlegt, að þau geti fengið hér bráðabirgðaviðgerð, svo að þau komist með fiskinn á markað, í stað þess að ella yrði að draga þau út til viðgerðar með ærnum tilkostnaði. Það er öldungis óhjákvæmilegt að skapa hér skilyrði til þess að íslenzku togararnir geti verið teknir hér á land til viðgerðar. Ég býst við, að ekki séu skiptar skoðanir um það. En ég þykist þó vita, að einhverjir hv. þm. vilji halda því fram, að hér sé verið að fara út á allhættulega braut. Ég veit að ríkissjóður hefur nóg á sinni könnu, en framkvæmdir í þessu þjóðþrifafyrirtæki eru nú þegar hafnar. Það er t. d. búið að steypa undirstöðu dráttarbrautanna ofan við sjávarborð. Þegar þessar framkvæmdir voru hafnar, var gert ráð fyrir hagkvæmu láni úr stofnlánadeildinni, sem ríkissjóður hefði að sjálfsögðu verið í ábyrgð fyrir. Hér er því í raun og veru ekki farið fram á annað en að staðið sé við fyrri skuldbindingar, þar sem nýbyggingarráð var búið að ákveða lán til fyrirtækisins, sem forystumenn þess treystu á. Hitt er þó augljóst, að enda þótt þessi ábyrgð verði veitt, þá er fyrirtækið verr sett en ef það hefði fengið lán samkv. 1. um stofnlánadeildina, því að það mun hvergi geta fengið lán með þeim kjörum, er þar voru veitt, þó að það hafi ríkisábyrgð. Ég geri ekki ráð fyrir, að nú sé fáanlegt lán fyrir minna en 4½% til 5%, en af því má sjá, hversu mikil breyting það er frá því, sem áður hafði verið gert ráð fyrir. Með þessari ábyrgð tel ég því, að verið sé að uppfylla loforð, sem gefið hefur verið. Um það hefur verið spurt, hvaða tryggingar yrðu fyrir þessari ábyrgð. Ég tel sjálfsagt, að um það atriði verði sett skilyrði, um leið og ábyrgðin er veitt, og það er bezt að segja það strax, að ég tel ekki annað koma til greina en 1. veðrétt í fyrirtækinu. Það er rétt að geta þess, að fyrirtækið er nú að auka hlutafé sitt úr 200 þús. í 700 þús. og ef til vill upp í 800 þús., svo að það er ekki hægt að segja annað en um allgóða tryggingu geti verið að ræða. Ég skal nú ekki þreyta þm. með lengri ræðu, en vil leggja til, að málinu verði vísað til 2. umr. og fjvn. Og um leið vil ég beina þeirri ósk til form. fjvn., að hann hraði málinu eftir föngum, því að málið er mjög aðkallandi. Þó að verkið hafi stöðvazt nú vegna frosta, þá er nauðsyn, að það geti haldið áfram, strax og veður leyfir.

Forsrh. (Stefán Jóh. Stefánsson) : Herra forseti. Eftir styrjöldina 1914–18 var ákveðið að setja á stofn í sambandi við Þjóðabandalagið stofnun, sem fékk nafnið Alþjóðavinnumálastofnunin. Grundvallarhugsunin við stofnun þessara samtaka var sú, að velmegun og varanlegur friður yrði aðeins reistur á félagslegu réttlæti. Þeim vísu mönnum, sem að þessu stóðu, þótti sýnt, að ekki yrði friðvænlegt í heiminum, nema öruggt félagslegt réttlæti ríkti innan allra þjóðfélaga. Alþjóðavinnumálastofnunin starfaði milli styrjaldanna og eftir að styrjöldin hófst 1939. Hún hafði frá upphafi aðsetur sitt í Genf í Sviss, eins og Þjóðabandalagið, en skömmu eftir að styrjöldin 1939–1945 hófst, fluttist hún til Kanada. Það þótti fyrirsjáanlegt, að hún mundi ekki geta haldið störfum áfram ótrufluð mitt á milli stríðsaðilanna. Þegar styrjöldinni lauk og Sameinuðu þjóðirnar voru stofnaðar, var Alþjóðavinnumálastofnunin endurskipulögð. Það vakti athygli á Íslandi, hvort ekki væri rétt, að Ísland gerðist þátttakandi í stofnuninni. Eins og réttarstaða Íslands var gagnvart Danmörku, þótti ekki öruggt, að Ísland gæti það. Í sambandi við þetta var vakin athygli á því í stríðinu, að rannsakað yrði, hvort Íslendingar gætu gerzt aðilar. Flutti ég till. um það á Alþ. 1943, að stjórninni yrði falið að rannsaka þetta. Þessi till. var samþ. og Þórhallur Ásgeirsson, þáverandi sendiráðsritari í Washington, sat sem áheyrnarfulltrúi allsherjarþing, sem stjórn Alþjóðavinnumálastofnunarinnar boðaði til í Philadelfíu 20. apríl 1944. Þegar stjórn Ólafs Thors var mynduð haustið 1944. var það eitt atriði í málefnasamningi þeirra flokka, sem að ríkisstj. stóðu, að Ísland skyldi gerast aðili að Alþjóðavinnumálastofnuninni. Samkvæmt því lagði þáverandi félmrh., Finnur Jónsson, till. til þál. fyrir Alþ. 1944 um að heimila stjórninni að sækja um upptöku og greiða kostnað við þátttökuna úr ríkissjóði. Þessi till. var samþ. samhljóða 7. des. 1944. Á fundi, sem háður var í París 1945, sótti stjórnin um upptöku. Ísland fékk inngöngu og tókst þar með á hendur þær skyldur, sem allir meðlimir inna af hendi, og fékk þau réttindi, sem fylgja. Ég gat þess áður, að það hefði verið grundvallarhugsunin við stofnun þessara samtaka eftir heimsstyrjöldina 1914–1918, að almennur og varanlegur friður yrði ekki tryggður, nema með félagslegu réttlæti. Í sambandi við þetta var það talin grundvallarhugsjón að vinna gegn atvinnuleysi, tryggja hæfileg laun til sæmilegrar lífsafkomu, vernda verkalýð gegn sjúkdómum og slysum, vernda börn, ungmenni og konur, koma á ellitryggingum og örorku, gæta hagsmuna verkamanna, sem ráðnir eru til starfa utan heimalands síns, afla viðurkenningar á þeim meginreglum, að sömu laun komi fyrir sama starfa, svo og að menn séu frjálsir að því að stofna félög, þar með talin verkalýðs- og iðnfélög. Einn þátturinn í því að framkvæma þessa yfirlýstu stefnu þessara samtaka er það, að þing eru haldin árlega um þessi efni, þar sem mæta fulltrúar fyrir þrjá aðila. Í fyrsta lagi fyrir þau ríki, sem í sambandinu eru, í öðru lagi fyrir verkalýðssamtök þeirra þjóða, sem þarna eiga hlut að máli, og í þriðja lagi fyrir atvinnurekendasamtök sömu landa. Þessi þing ræða svo þau málefni í samræmi við yfirlýsta stefnu Alþjóðavinnumálastofnunarinnar og gera ýmsar ályktanir um þau, og fulltrúar þeirra ríkja, sem þessi þing sækja, leitast svo við að koma slíkum ákvörðunum í l., hver í sínu landi, þar sem þær hafa ekki verið þegar bundnar í l. Auk þessara þinga starfar svo stjórnin, sem valin er af samtökunum og þingum þeirra, og þar að auki halda samtökin uppi mjög myndarlegri upplýsingarstarfsemi og hafa miklar skrifstofur, sem upprunalega voru í Genf í Sviss. Var þar byggt stórt hús fyrir þessa starfsemi og komið upp því fullkomnasta bókasafni, sem til er í heiminum um félagsmálefni, og árlega sendir skrifstofan frá sér sem allra nákvæmastar skýrslur um hag og horfur í félagsmálefnum þeirra landa, sem eru innan þessara samtaka. Þegar Alþjóðavinnumálastofnunin var endurreist eða endurskipulögð, því að þessarar starfsemi gætti miklu minna á stríðsárunum, þá var fundur haldinn í Philadelífu í maí 1944, þar sem gerð var yfirlýsing, sem átti að verða leiðarljós fyrir áframhaldandi starfsemi sambandsins, og segir svo í þeirri yfirlýsingu, með leyfi hæstv. forseta: „Allsherjarþingið staðfestir grundvallarreglur þær, sem stofnunin er reist á, og þá einkum þessar: a) að vinnan er ekki verzlunarvara, b) að málfrelsi og félagafrelsi er frumskilyrði áframhaldandi framfara, c) að fátækt, hvar sem er, stofnar hagsæld um víða veröld í voða, d) að baráttu gegn skorti þarf að heyja með óbilandi þrótti innan sérhvers þjóðfélags og með stöðugri og samræmdri alþjóðaviðleitni, þar sem fulltrúar verkamanna og vinnuveitenda eru jafnréttháir fulltrúum ríkisstjórna og leggja lag sitt saman um að vinna að því með frjálsum umræðum og lýðræðislegum ákvörðunum að auka sameiginlega hagsæld.“ Þetta var, eins og ég sagði áðan, eins konar undirstrikun og nánari útfærsla á þeirri grundvallarhugsjón, sem sett var fram við stofnun Alþjóðavinnumálastofnunarinnar. Eins og ég gat um áðan, gerðist Ísland aðili að þessum samtökum árið 1945 samkvæmt einróma ályktun Alþ. Fyrir þá, sem vilja sækja þing þessarar Alþjóðavinnumálastofnunar, þá verða þeir að fara eftir settri reglu um slíkt. Allsherjarþingið er þannig skipað, að þar eiga sæti fjórir fulltrúar að minnsta kosti. Og eru þá tveir þeirra tilnefndir af ríkisstj. hvers lands, þannig að tveir þeirra eru sérstakir fulltrúar ríkisstj., en annar hinna tveggja skal tilnefndur eftir ábendingu frá heildarsamtökum atvinnurekenda, en hinn eftir heildarsamtökum verkamanna hvers lands. Meðal stærri þjóðanna eru þessir fulltrúar miklu fleiri og hafa sér til aðstoðar ýmsa sérfræðinga, en hægt er að komast af með fulltrúa, sem ekki eru fleiri en þessir fjórir. Íslendingar greiða árlega samkvæmt reglu Alþjóðavinnumálastofnunarinnar til hennar eina einingu af árstillagi hennar, sem mun nema um 5 þús. dollara. Hins vegar greiða stórþjóðirnar margar slíkar einingar, og mun slíkt tillag jafnvel skipta millj. kr., eins og t. d. hjá Bandaríkjunum. Svíþjóð greiðir 95 þús. dollara, Danmörk 55 þús. dollara, Noregur 44 þús. dollara og Finnland 22 þús. dollara. Ég skal taka það fram í þessu sambandi, að ég sá nýlega í einu dagblaðinu hér í Reykjavík, að það ætti að geta verið nokkurs konar prófraun á sparnaðarvilja Alþ., hvort það samþykkti eða staðfesti þá þáltill., sem hér liggur fyrir, og var þar gefið í skyn, að með því væru Íslendingar að binda sér fjárhagslegan bagga. Þessi frásögn er algerlega á misskilningi byggð, þar sem íslenzka ríkið hefur fyrir röskum tveim árum síðan tekið þá ákvörðun á lögformlegan hátt að gerast aðili að Alþjóðavinnumálastofnuninni og verið virkur þátttakandi í samtökum þeirrar stofnunar. Till. sú, sem hér liggur fyrir, er ekki neitt annað en það að veita ríkisstj. heimild, eins og það er orðað, til þess fyrir Íslands hönd að fullgilda stofnskrá Alþjóðavinnumálastofnunarinnar eins og hún nú liggur fyrir á fskj., sem prentað er með þáltill. þessari. Í raun og veru var Ísland, með því að gangast undir skyldur og taka þátt í fundum þessarar Alþjóðavinnumálastofnunar, búið að staðfesta stofnskrá Alþjóðavinnumálastofnunarinnar. En með því að gerðar hafa verið nokkrar breytingar á stofnskrá hennar á síðasta þingi þessara samtaka, þá þykir rétt, að hvert ríki fyrir sig, sem í þessum alþjóðasamtökum er, staðfesti þessa stofnskrá Alþjóðavinnumálastofnunarinnar eins og henni nú hefur verið breytt á allsherjarþingi Alþjóðavinnumálastofnunarinnar. Íslendingar hafa, að ég hygg, verulegra hagsmuna að gæta í sambandi við þátttöku sína í þessum alþjóðasamtökum. Það er ekki nokkur vafi um það, að ráðagerðir og upplýsingar og áhrif, sem Íslendingar geta fengið og orðið fyrir með þátttöku sinni í slíku sambandi, munu verða til þess að hrinda áleiðis fullkomnari félagsmálalöggjöf og betri og fullkomnari framkvæmd hennar. En ég er þeirrar skoðunar - og ég geri ráð fyrir, að hv. þm. séu það yfirleitt -. að því betri og tryggari félagsmálalöggjöf sem við höfum, því meira fjárhagslegt öryggi sköpum við íslenzku þjóðinni allri, og þeim mun meiri líkur eru til þess, að íslenzka þjóðin geti lifað í landi sínu meira og betra menningarlífi. Ég sé ekki ástæðu til þess að rekja þessi stofnskráratriði, sem prentuð eru hér sem fskj. með þáltill., en ég hef leyft mér með þessum orðum að rekja aðdragandann að stofnun þessara alþjóðavinnumálasamtaka og afstöðu Íslands til þeirra. Ég vil leyfa mér að leggja til, að umr. málsins verði frestað og því verði vísað til hv. allshn. Sþ. til athugunar.

Flm. (Páll Þorsteinsson) : Herra forseti. Á síðasta Alþ. var flutt till. til þál. samhljóða þeirri, sem nú liggur hér fyrir á þskj. 38. Þeirri þáltill. var vísað til hv. allshn. Sþ., en hlaut ekki afgreiðslu hjá n. og dagaði því uppi á því þingi. Ég hef því leyft mér ásamt hv. 8. landsk. og hv. þm. S-M. að flytja þessa þáltill. hér á þingi í annað sinn. Eins og kunnugt er, klýfur Hornafjarðarfljót Austur-Skaftafellssýslu nálægt miðju. Er það mjög breitt og torfarið vatnsfall og aðstaða þannig, að ekki þarf að gera ráð fyrir, að brýr komi á það, að minnsta kosti á næstu tímum. Verzlunarstaður héraðsins stendur öðrum megin fjarðarins, og lætur þá að líkum, að oft þurfi að fara yfir fljótið og halda uppi mjög tíðum ferðum vegna verzlunarviðskipta og annarra erinda, sem íbúar héraðsins þurfa að reka við verzlunarstaðinn, og vegna annarra sambanda sín á milli. Hér kemur og til greina, að andspænis þorpinu er aðalflugvöllur héraðsins og í raun og veru aðalflugvöllur á Suðurlandi, þegar frá er tekinn flugvöllurinn hér við Reykjavík. Og allir þeir, sem þessar ferðir nota, þurfa að fara yfir fljótið til þess, ef þeir þurfa að hafa samskipti við þorpið sjálft. Þetta mun nægja til þess að sýna fram á það, hversu mikla nauðsyn beri til þess að hafa þarna góða ferju til staðar, og er því farið fram á það með þessari till. til þál., að ríkisstj., þ. e. a. s. hæstv. samgmrh., láti athuga gaumgæfilega, hvers konar ferja muni henta bezt á þessum stað. Við Berufjörð í Suður-Múlasýslu eru ástæður nokkuð svipaðar og ég hef lýst við Hornafjarðarfljót. En vegasamband er enn ekki komið umhverfis fjörðinn, en að sumarlagi geta bílar farið alveg héðan úr Reykjavík um þjóðbraut Norður- og Austurlands að Berufirði, svo að segja hindrunarlaust, en þar mætir þeim sú hindrun, sem fjörðurinn sjálfur er. Og ekki mun verða sigrazt á þeirri torfæru á næstunni á annan hátt en að hafa þar nægilega trausta og góða ferju, sem getur flutt bíla yfir fjörðinn, svo að hægt sé að halda ferðinni áfram svo langt sem vegasambandið leyfir að öðru leyti. Þess vegna förum við fram á í þessari þáltill., að það verði enn fremur athugað, hvers konar ferja muni henta bezt á þessum stað, og enn fremur, að áætlun verði gerð um það, hvað slíkar ferjur muni kosta og að slíkar áætlanir liggi fyrir, næst þegar þing kemur saman. Ég sé ekki ástæðu til þess að fylgja þessu augljósa máli úr hlaði með fleiri orðum, en ég tel eðlilegt, að þessari umr. verði frestað og málinu vísað til hv. allshn. Sþ., sem fékk þáltill. samhljóða þessari til athugunar á síðasta þingi, en skrifaði þá ekki álitsgerð um málið.

FIm. (Gylfi Þ. Gíslason) : Herra forseti. Síðan kveða fór verulega að gjaldeyrisörðugleikum þjóðarinnar, hafa þeir bitnað allverulega á þeim námsmönnum, sem stunda nám erlendis, eins og öðrum, sem til gjaldeyrisyfirvaldanna þurfa að sækja. Og afgreiðsla þessara hluta hefur gengið seint og hefur það valdið námsmönnum miklum erfiðleikum. Og auk þess hafa nokkur brögð verið að því, að námsmenn, sem ætluðu á síðasta hausti út til þess að stunda nám erlendis, hafa orðið að láta af þeim fyrirætlunum sökum gjaldeyrisskorts. Í þessari þáltill. er farið fram á, að hæstv. Alþ. skori á ríkisstj. að hlutast til um, að gjaldeyrisskortur verði ekki þess valdandi, að íslenzkir námsmenn erlendis, sem við gagnleg fræði fást, verði fyrir óþægindum vegna skorts á gjaldeyri erlendis, eða vegna þess verði komið í veg fyrir, að íslenzkir námsmenn leiti til annarra landa til náms, ef um gagnleg fræði er að ræða. Ég tel það ekki orka tvímælis, að þeim gjaldeyri, sem íslenzkir námsmenn þurfa að verja erlendis, sé vel varið, en illa farið, ef vegna skorts á gjaldeyri yrði minna um það, að ungir og efnilegir menn sæktu yfirleitt til annarra landa. Í þáltill. er gert ráð fyrir, að skipuð verði ólaunuð n. til þess að aðstoða gjaldeyrisyfirvöldin í þessu skyni. Ég hef hér gert ráð fyrir, að þetta verði þriggja manna n. og sé einn tilnefndur af menntamálaráði, annar af háskólaráði og sá þriðji af þeim skólum, sem hafa rétt til þess að brautskrá stúdenta. Skal n. fá til umsagnar allar umsóknir um slík gjaldeyrisleyfi, og er þetta gert vegna þess. að varla er við því að búast, að gjaldeyrisyfirvöldin geti haft nákvæmt yfirlit um það, til hvaða náms nauðsynlegt sé að veita gjaldeyri, og ekki heldur við því að búast, að þau hafi tíma til þess að fylgjast með því, að þessum gjaldeyri sé varið raunverulega í því skyni. Það munu hafa verið allmikil brögð að því undanfarið, að menn hafi fengið gjaldeyri til náms erlendis. en varið honum til annarra fjarskyldra hluta. Þá er einnig nauðsynlegt að fá um það yfirsýn meiri en nú er, hver framfærslukostnaðurinn er í hinum ýmsu löndum, sem íslenzkir námsmenn dvelja í, en því ætti þessi þriggja manna. n. að geta fylgzt með og hafa að ýmsu leyti góð skilyrði til þess að geta fylgzt þar vei með. Þetta er aðalefni þessarar þáltill., og ég vona, að hv. þm. sé ljóst, að hér er um það mikið nauðsynjamál að ræða fyrir þessa ungu menn, sem nú vilja stunda nám erlendis, að rétt sé, að Alþ. skerist á þennan hátt í leikinn og rétti að þessu leyti hjálparhönd. Þá skal ég leyfa mér að víkja nokkrum orðum að brtt. hv. þm. Barð. á þskj. 98. Mér virðist, að hann sé mér sammála. um það, að nauðsyn beri til að gera ráðstafanir til þess að tryggja námsmönnum yfirfærslu á gjaldeyri vegna nauðsynlegs námskostnaðar. En ég get þó ekki verið honum sammála í einstökum atriðum. Um fyrsta liðinn munum við vera sammála, en um annan liðinn er það að segja, þar sem þar er gert ráð fyrir, að menntamálaráði sé falið að úthluta þessum gjaldeyri, að ef slíkt væri ákveðið, væri það ekki að mínu áliti í samræmi við gildandi l., því að valdið til þess að úthluta öllum gjaldeyri er í höndum viðskiptan. og fjárhagsráðs sameiginlega, og það getur ekki gengið að taka þetta vald af þessum aðilum með einfaldri þáltill. og fela það menntamálaráði. Ég sé því ekki, að hægt sé að samþykkja 2. lið brtt. Um 3. liðinn, að við úthlutun gjaldeyrisleyfa sé tekið tillit til, hvort aðili stundar nám allt árið eða ekki, og hvort hann hefur fyrir fjölskyldu að sjá, þá finnst mér slíkt svo sjálfsagt, að ástæðulaust sé að ítreka þetta í þáltill. Um 4. liðinn er það að segja, að ef ákveða ætti upphæð með l. handa námsmönnum, þá tel ég það líka óeðlilegt, að hæstv. Alþ. blandi sér í slíkt framkvæmdaratriði. Þó að ég geti ekki fellt mig við 2., 3. og 4. liðinn í brtt., þá get ég fellt mig við 1. liðinn, og fara þar óskir okkar hv. þm. Barð. saman, að þeim mönnum, sem stunda gagnlegt nám erlendis, sé tryggð hæfileg yfirfærsla á gjaldeyri til þeirra hluta. Ég vona, að þetta sameiginlega atriði till. okkar nái fram að ganga í þingi. Þá skal ég fúslega fallast á, ef aðrar betri till. koma um nefndarskipunina, en ég álít, að gjaldeyrisyfirvöldunum sé nauðsynlegt að fá þarna menn sér til aðstoðar, sem ætla mætti. að kunnugir væru þessum málum. Ég skal fúslega verða til viðtals um aðra skipun á þeirri n. en lagt er hér til. Ég legg svo til, að umr. um málið verði frestað og því vísað til nefndar.



Herra forseti. Á síðasta Alþ. (66. löggjafarþingi) flutti ég till. til þál. um þetta mál á þskj. 72. Málinu var vísað til allshn., sem þá gaf út nái. á þskj. 196 og hafði þá fengið ýmsar upplýsingar frá viðkomandi aðilum, meðal annars kallað til sín á fund þáverandi formann viðskiptaráðs. Í þessum samtölum og á þessu nál. var upplýst, að í Ameríku mundi þurfa um 200 dollara á ári fyrir hvern nemanda. auk þess sem hann mundi þurfa yfirfærslu vegna bókakaupa og skólagjalds. Á Norðurlöndum var talið, að hver nemandi þyrfti 8 þús. kr., og í Englandi um 10 þús. kr. Viðskiptaráð hafði þá talið, að ekki væri ástæða til að flytja þá þáltill., sem ég minntist á, vegna þess að ekki hefði verið neitað um yfirfærslu til námsmanna yfirleitt. En ég hélt því fram og færði sönnur á það, að till. þessi til þál. væri flutt af því, að viðskiptaráð hefði margneitað um nauðsynlega yfirfærslu, og væri því full ástæða til að flytja hana. Mér er vel kunnugt um. að hv. 4. þm. Reykv. var á sömu skoðun og viðskiptaráð. Þó að hann virðist nú vera kominn á aðra skoðun, þá var hann þeirrar skoðunar þá, að það hefðu verið skornar svo stórar sneiðar til námsmanna, að þeir hefðu meðal annars getað keypt sér, margir hverjir, dýra og stóra fólksbíla, sem þeir hefðu komið með heim að loknu námi. Og ég hygg, að afstaða hans hafi þá orðið þess valdandi, að málið var ekki afgreitt ákveðnara á því þingi. Sé hér um hugarfarsbreytingu að ræða hjá hv. þm., þá fagna ég því. Það var svo gert að samkomulagi í raun og veru við hv. allshn. og viðskiptaráð, alveg sérstaklega form., að þær upphæðir, sem ég hef talið hér upp, skyldu áframhaldandi greiddar til námsmanna, auk greiðslu vegna hækkandi verðlags í þeim löndum, sem þeir væru í, og auk þess styrkur til bókakaupa og skólagjalds. En mér er fullkunnugt um, að í flestum tilfellum, sem ég þekki til, hefur þetta verið svikið af þjóðfélaginu. Þetta mál var afgreitt hér á þ. með rökst. dagskrá, sem ég vil leyfa mér að lesa upp: „Í því trausti, að af hálfu ríkisins verði séð svo um, að þeir menn, er dvelja við nám erlendis, fái nægan gjaldeyri yfirfærðan til nauðsynja sinna, sér Alþingi ekki ástæðu til að samþykkja tillögu þessa og tekur fyrir næsta mál á dagskrá.“ Þessi dagskrá var samþ. eingöngu í því trausti, að með þetta mál yrði farið svo sem hér segir, og fullkomnasta sönnunin fyrir því, að þetta er ekki gert, er einmitt till., sem hér liggur fyrir frá hv. 4. þm. Reykv. á þskj. 45. því að ef farið hefði verið eftir dagskrártill., hefði ekki verið ástæða til þess. að setja till. fram. En vilji Alþ. um þessi mál hefur aldrei verið uppfylltur, ekki einu sinni meðan nægur gjaldeyrir var í landinu. Ég hef því vegna þeirrar reynslu, sem ég hef á þessum málum, leyft mér að bera fram brtt. á þskj. 98. Í 1. lið er ætlazt til að láta námsmönnum þeim, er nú stunda eða vilja stunda nám erlendis í gagnlegum fræðum. sem ekki verða numin hérlendis, nægilegan gjaldeyri í té miðað við framfærslukostnað og námskostnað í þeim löndum, sem þeir dveljast í. Þetta hefur ekki verið gert til þessa dags. Þess vegna er alveg nauðsynlegt, að þetta komi fram í till., svo að einmitt þessir menn, sem fyrir tilverknað Alþ. hafa fengið völdin yfir þessum málum, fái ekki svo óskoruð völd, að þau verði meiri en Alþ. hefur leyft. Það er alveg nauðsynlegt, að það sé tekið fram hér, að ekki skuli eingöngu miðað við framfærslukostnað, heldur líka til að greiða skólagjöld og bækur. Nú skal ég leyfa mér að upplýsa, að það er bæði mismunur á skólagjöldum og dvalarkostnaði og svo, hvort lesið er allt árið, en hér virðist ekki tekið tillit til þess. Það er ekki sama, hvort lesið er eitt semester eða vetur og sumar. Með því að lesa vetur og sumar verður námsmaðurinn að greiða þrefalt skólagjald, en lýkur náminu á þrefalt skemmri tíma. Til þessa hefur þjóðfélagið ekki viljað taka tillit. Það er ekki tekið tillit til, hvort maðurinn þarf að greiða þúsundir kr. í skólagjald, eins og í Ameríku, eða engin skólagjöld, eins og á Norðurlöndum. Og það segir sig sjálft, að þegar nemandinn fær aðeins 2000 dollara og verður að greiða 900 dollara í skólagjöld og 200–300 dollara í bækur, þá er ekki mikið eftir fyrir þann mann að lifa af, og þá er miklu betra að yfirfæra ekki neitt og kalla slíka menn heim. Í 2. lið er lagt til að fela menntamálaráði að úthluta gjaldeyrisleyfum til námsmanna í samráði við viðskiptanefnd. Ég skal viðurkenna þá aths. frá hv. 4. þm. Reykv., að vafasamt sé, hvort þetta orðalag geti staðizt. En þá þarf ekki annað en að snúa þessu þannig við, að viðskiptanefnd skuli gera þetta eftir till. menntamálaráðs. M. ö. o. viðskiptan. skal viðurkenna þarfir menntamálaráðs. Ég álít rétt, að menntamálaráð hafi með þetta að gera. Þeim er falið að úthluta þessum upphæðum, og þeir hafa gert sér grein fyrir, hvort þær muni verða nægilegar, og þeir hafa betri aðstöðu til þess. Þess er ekki að vænta, að viðskiptan. geti aflað sér upplýsinga í þessum málum, enda gerir hún það ekki. Hún lætur ekki svo lítið að líta á upplýsingar, sem oft eru undirritaðar af sendiherrum í hinum ýmsu löndum, svo að það er ekki að furða, þótt einhvern aðila þurfi að hafa henni til aðstoðar. Ég sé ekki ástæðu til að skipa sérstaka n. til þessa, en tel nauðsynlegt, að till. þessi ákveði, að viðskiptan. verði að taka til greina þær till., sem koma frá menntamálaráði. Það er rétt, sem hv. 4. þm. Reykv. sagði. að það hafa verið yfirfærðar 8 millj. kr. til námsmanna, en mikið af því hefur ekki verið fært til námsmanna, heldur til ýmislegs annars, og á því átti viðskiptan. að bera ábyrgð, og úr því að hún gat ekki gert það, er þess ekki að vænta, að hún geti gert það framvegis. Það verður að gera greinarmun á því, hvort aðeins er um menn að ræða, sem hafa innritað sig í skóla og hanga þar árum saman, en starfa svo að öðru. Allt þetta þarf að upplýsa, og það er eðlilegt, að það þurfi aðra menn en viðskiptan. til þess að fylgjast með þessu. Í 3. lið hef ég sagt, að hlutast verði til um, að fullt tillit sé tekið til þess við úthlutun gjaldeyrisleyfa, hvort aðili stundar nám allt árið eða aðeins hluta af árinu, og hvort hann jafnframt hefur fyrir fjölskyldu að sjá á meðan á námi stendur. Þetta er sagt alveg að gefnu tilefni. Í nýútkomnum blöðum er tilkynning frá viðskiptan. um yfirfærslu á námskostnaði. Vil ég lesa upp úr þessari tilkynningu. „Sökum gjaldeyrisvandræða vill n. vekja athygli aðstandenda þeirra manna, er nám stunda erlendis, að framvegis munu gjaldeyrisleyfi til námsmanna aðeins verða miðuð við brýnustu þarfir þeirra sjálfra, en engin leyfi veitt til dvalarkostnaðar kvenna og fjölskyldna námsmanna erlendis.“ Já, maður skyldi nú ætla, þegar maður les þessa tilkynningu, að maður væri kominn á það stig, þegar hreppsyfirvöldin stíuðu sundur heimilunum, af því að það var ódýrara. Hver skyldi halda, að slík steinaldarmenning ætti eftir að ríkja hér? En ég veit, að ef þetta kæmi til atkvæða hér, mundu þm, ekki vera á þeirri skoðun, sem kemur fram í auglýsingu þessari. Ég held, að þetta gangi svo nærri einstaklingunum, að þetta sé almennt ekki viðurkennt. Að maður eigi að sundra heimili sínu fyrir það eitt, að hann er að búa sig undir merkilegt starf fyrir þjóðfélagið. Ég vænti, að þessi liður verði samþ., svo að það komi í ljós, að Alþ. ætlast ekki til þess, að menn, sem eru að búa sig undir merkilegt ævistarf fyrir þjóðina, verði að sundra heimilum sínum fyrir það eitt. Mér er kunnugt um það, að einn íslenzkur námsmaður hefur fengið boð um það frá Bandaríkjastjórn, að hann verði kostaður í 1–2 ár, sem hann á eftir, gegn því, að hann undirriti samning um að starfa fyrir þá fyrir lífstíð. Þetta var lagt fyrir viðskiptan. og henni tjáð, að hún bæri ábyrgð á því, hvort hún vildi láta þetta verða eða ekki, því að maðurinn gæti ekki lifað af þessum smánarskammti. Svarið kom í enn minni skammti. 4. liður er um það að láta námsmönnum, sem nú eru erlendis, í té aukagjaldeyrisleyfi fyrir n. k. desembermánuð, er nemi minnst fimm hundruð krónum á nemanda. Hv. 4. þm. Reykv. þótti næsta óeðlilegt, að þetta yrði samþykkt á þinginu. Ég vil benda honum á, að þetta er gert fyrir beina nauðsyn. Það er nú hópur íslenzkra námsmanna, sem beinlínis sveltur. Það hafa komið fleiri bréf frá viðskiptan., þar sem hún staðhæfir, að ekki verði meira veitt fyrir yfirstandandi ár. Það hafa komið margfalt fleiri bréf frá þessum mönnum, þar sem þeir segjast ekki geta haldið áfram námi öðruvísi en það sé þeim til skaða, landinu til skammar og svívirðingar og mest til svívirðingar fyrir gjaldeyrisn. Ég tel það alveg nauðsynlegt að bjarga þessu máli og gera það nú þegar. Ég beini því til hv. allshn., að hún afgreiði þetta mál og afgreiði það strax. Mér er það fullkomlega ljóst, og enda öllum Íslendingum, að gjaldeyriserfiðleikarnir eru margir og miklir, en mér er það ljóst, að ekkert er eins aðkallandi og að bjarga þessum mönnum, að ekkert er eins nauðsynlegt og að tryggja það, að menn, sem eru að búa sig undir ævistarf sitt erlendis, séu ekki sveltir. Ég vil svo að síðustu benda á það, að í sumar áleit sjávarútvegsmálarh. svo nauðsynlegt og aðkallandi að halda áfram veiðum yfir síldveiðitímann, að hann bað sjómenn að halda áfram, þótt lítið veiddist. En ég vil spyrja, hvort líkur séu til, að menn vildu sinna slíku kalli í framtíðinni, ef stj. tekur svo allan gjaldeyrinn af þessum mönnum, tekur af þeim gjaldeyrinn, sem þeir eru að skapa, og neitar þeim um það, sem þeir þurfa að fá til þess að geta lifað. Ég vil spyrja stj., hvort hún áliti nokkra sanngirni í þessu. Og ef þessu fer fram, gæti farið svo, að snúizt yrði öðruvísi við slíku ávarpi frá stj. og kæmi þá skorturinn á gjaldeyri fram fyrr eða síðar. Ég vil beina því til n., að hún taki þetta mál til afgreiðslu og láti ekki duga loforðin ein eins og á síðasta þ., sem fyrir fram var vitað, að mundu ekki verða haldin, þótt meiri hluti alþm. féllist á að afgreiða það á þann hátt, sem gert var, í því trausti, að staðið yrði við loforðin.

Menntmrh. (Eysteinn Jónsson) : Síðan fór að harðna um yfirfærslur, hafa verið mikil vandræði með það, hvernig skyldi haga um yfirfærslur til námsmanna erlendis. Þetta er í höndum viðskiptanefndar, eins og kunnugt er, en mér er kunnugt um, að fjárhagsráð ákveður, hvað mikið skuli veitt til þessara hluta, þótt úthlutunin sé í höndum viðskiptan. Eftir að fór að kreppa að, ritaði ráðun. viðskiptan. bréf og spurði um reglur þær, sem farið væri eftir við þessa úthlutun. Ætlunin var að gera sér grein fyrir, hvort hægt mundi að fá betri reglur. Svar við þessu hefur ráðuneytið enn ekki fengið. Enn fremur hefur ráðuneytið átt tal við menntamálaráð út af þessu og ritað menntamálaráði bréf, þar sem farið er fram á, að menntamálaráð úthluti ekki styrkjum nema vitað væri, hve miklum gjaldeyri væri yfir að ráða, hve mikinn gjaldeyri væri hægt að fá í þessu skyni. Ráðuneytið undirstrikaði, að tekin væri upp samvinna milli menntamálaráðs og viðskiptan. um þetta mái. Aðalatriðið er, að vinstri höndin viti, hvað sú hægri gerir í þessu efni. Það þarf að vera vitað, hversu mikið fé íslenzka stjórnin veitir í þessu efni, og svo aftur, hversu mikill gjaldeyrir er fyrir hendi, og aðalatriðið er að vita, hve marga hægt er að kosta sæmilega erlendis og láta ekki fleiri fara en hægt er að sjá sæmilega farborða. Gjaldeyrisyfirvöldin eru nú í hinum mesta vanda með að leysa úr þessu vegna hins mikla fjölda námsmanna, sem ráðið hefur sig erlendis, styrktir með opinberum styrk, en án sannana og nokkurra plagga um það, hvort hægt sé að fá gjaldeyri. Tel ég gott, að þetta kom hér, og vil, að brtt. sé vísað til n., og vildi ég, að n. hefði um þetta fund með form. menntamálaráðs og form. viðskiptan. og mér og reyni að koma heildarskipan á þessi mál og rífa sig úr því ástandi, sem nú er. Ég sé ekki ástæðu til að ræða meira um þetta og sé ekki ástæðu til að setja í þetta nýja n. Við höfum n. í þessu. Aðalatriðið er að fá n. til að vinna saman og að fá samræmi í það, sem menntamálaráð og viðskiptan. gera. Ég geri ráð fyrir því, ef samvinna yrði góð, að hægt yrði að koma betri skipan á þessi mál framvegis.



Herra forseti. Ég finn ástæðu til að leiðrétta dálítið mishermi, sem kom fram hjá hv. þm. Barð. í hinni annars mjög skeleggu ræðu hans um þarfir þeirra námsmanna, sem stunda nám erlendis. Hann komst svo að orði, að ég hefði tekið mjög illa undir kvartanir manna um gjaldeyrisleysi og talað um gjaldeyrisspangól hjá námsmönnum. Þetta er fjarri öllum sanni. Ég hef ekki gert þetta að umtalsefni á neinum stað eða neinni stund. nema við útvarpsumr. fyrir nokkru síðan hér á Alþ., og var ég þar að vita undirtektir eins stjórnmálaflokksins hér í bænum undir kvartanir námsmanna yfir því almenna gjaldeyrisleysi, og vítti ég það sérstaklega, að það blað líkti námsmönnum við hunda og segði, að þeir væru með gjaldeyrisspangól. Ég hafði þá alveg sérstaka ástæðu til að víkja að þessum ummælum. Og það var fjarri öllu lagi hjá hv. þm. Barð., að ég vildi gera þau orð að mínum, heldur taldi ég þau mjög óviðurkvæmileg í alla staði. Ég skal ekki gera þessa þáltill. eða brtt. við hana að umtalsefni. Mér er það vel ljóst, að það eru eflaust margir námsmenn utanlands, sem hafa miklu minni gjaldeyri en þeir þurfa á að halda, og má vel vera, að í úthlutun gjaldeyris til þeirra eigi sér einhver mistök stað. En hins vegar ber að gæta þess, að ef það er rétt, sem ég hef heyrt, að það séu um 1200 námsmenn nú utanlands, þá eru sjálfsagt ekki nokkrar líkur til þess, að hægt sé að fullnægja jafnvel brýnustu þörfum alls þessa fólks. Og það hlýtur að leika nokkur vafi á, hvort allt þetta fólk, sem er við nám utanlands, sé við það nám, sem þjóðinni er þarflegt og gagnlegt. Það væri sjálfsagt æskilegast að láta alla, sem sækja um gjaldeyri til náms erlendis, fá þann gjaldeyri, sem þeir vilja, ef hægt væri. En meðan svo er ástatt í landinu, að mikill vafi er á, að landsmenn, sem heima eru, geti fengið gjaldeyri fyrir brýnustu nauðsynjum, þá þarf aðgæzlu um úthlutun gjaldeyris til námsmanna. Nú hefur sú n., sem ég hef með að gera, gripið inn í þetta á miðju ári og sennilega ekki haft tækifæri til þess að greina þá í sundur eins og æskilegt hefði verið, sem stunda nám erlendis, með tilliti til nauðsynjar á námi þeirra og þar með ástæðu þjóðarinnar til að láta þá hafa gjaldeyri. Það er eflaust rétt, að við höfum þörf fyrir að fá ýmiss konar menntun frá útlöndum. En sjálfsagt er á meðal námsmanna okkar erlendis nokkuð af fólki, sem gæti alveg eins gert sér gagn í námi sínu hér heima eins og erlendis. Ég get vel fallizt á, að það sé mjög líklegt, að gera þurfi betri greiningu á þessu, á þann veg einkum, að um fólk, sem er úti við nám, sé gerð sú krafa, að það hafi meðmæli frá skólum, sem það hefur stundað nám í hér heima, og að það sé nokkuð farið eftir því, hvort náminu álízt vera þannig háttað, að ekki sé hægt að nema hlutinn hér heima, áður en farið er að setja í þetta gjaldeyri. Því að með því að flokka þetta nokkuð er eflaust hægt að gera betur við þá, sem úti eru við nám, svo að þeir hafi til nauðsynja sinna, en fækka hins vegar eitthvað námsmönnum þar, ef rétt þykir. Út af brtt. hv. þm. Barð. vil ég aðeins benda hæstv. forseta á það, að þó að þær séu að ýmsu leyti réttmætar efnislega, virðast þær koma í bága við gildandi lög, og geta því ekki komið til atkv. hér í sameinuðu þingi sem brtt. við þáltill. Þar er t. d. í tölul. 2 gert ráð fyrir að fela menntamálaráði að úthluta gjaldeyrisleyfum til námsmanna í samráði við viðskiptanefnd. Og þar sem viðskiptanefnd er nú falið að gera þetta samkv. gildandi l., er ekki hægt að fela þetta neinum öðrum aðila, nema með lagabreyt. Sama gildir um 4. tölul. brtt., þar sem skorað er á ríkisstj. að láta námsmönnum, sem eru erlendis. í té aukagjaldeyrisleyfi fyrir n, k. desembermánuð, er nemi minnst fimm hundruð kr. á nemanda. Vitanlega úthlutar ríkisstj. engum gjaldeyri. Og það er því eins um þennan lið brtt., að hann getur tæplega komið til atkv. hér í sameinuðu þingi í sambandi við þetta mál, jafnvel þó að hann ætti e. t. v. fullan rétt á sér. Ætti ekki að þurfa að benda hv. þm. á það, að það er ekki hægt að breyta l. með þál. Ég ætla ekki að gera þetta mál frekar að umtalsefni. Ég tel rétt, að málið fari til n. og hljóti þar athugun. Því að sérstaklega ber það, sem komið hefur fram í ræðu hjá hv. þm. Barð., þess vitni, að Alþ. ætti að kynna sér málið nánar, og m. a. hv. þm. Barð. mundi hafa mjög gott af því.

Forseti (JPálm) : Út af ábendingu hv. síðasta ræðumanns varðandi brtt. á þskj. nr. 98 vil ég taka fram, að um þessa þáltill. hefur verið ákveðin ein umr. Og það er ekki ætlazt til, að hér fari fram nokkur atkvgr. nú önnur en sú að vísa þessum till. báðum til n.



Herra forseti. Áður en málið fer til n. vil ég benda á nokkur atriði, sem ég tók fram í fyrra og ég held, að þurfi að athuga. Ýmsir af þessum námsmönnum, sem gjaldeyri þurfa, hafa styrk til náms síns. Um þá styrki vil ég fyrst segja það, að það hefur fram að þessu, að því er mér virðist, ákaflega lítið verið athugað, hvaða menn eru áður til staðar með nám af sama tagi, sem styrkir eru veittir til, og hvaða þörf við höfum fyrir þessa menn. Það eru nú komnir menn, sem hafa verið við nám, sem ekki er sjáanlegt, að við höfum þörf fyrir. Þeir eru komnir með sérnám í vissum greinum, þ. e. hafa lokið prófi í greinum, sem menn eru þegar fyrir í og jafnvel fleiri en við höfum brúk fyrir, eins og þjóðfélagið er nú á vegi statt. Þess vegna tel ég, að þegar hv. allshn. fær þetta mál til athugunar, eigi hún að athuga þessa hlið málsins með það fyrir augum, að hún reyni að búa svo um, að einhvers staðar sé til yfirlit yfir, hvað við helzt þurfum af sérfræðingum, sem stundi nám í öðrum löndum, og þá hve marga í hverri grein fyrir sig, svo að ekki sé verið að ginna menn til að fara í nám, sem menn hafa ekki not af að náminu loknu. Annað atriði, sem ég vil biðja hv. n. að athuga, er það, að hér hefur það borið við hvað eftir annað, að menn hafi farið t. d. til Ameríku til náms, - eða svo hefur það verið látið heita, - en hafa svo ekkert nám stundað þar. Þessir menn hafa verið styrktir til ákveðins náms þar og hafa slæpzt þar um tíma. En svo hefur borið við, að þessir menn hafa komið heim, án nokkurra prófa eða náms, en farið svo til Norðurlanda og verið styrktir til náms þar. - Maður, sem þannig fer land úr landi með styrki til náms frá því opinbera, en stundar ekki það nám, sem látið er í veðri vaka, að hann fari til að stunda, hann getur náttúrlega lært eitthvað annað og þroskazt eitthvað við ferðalagið og kynni af ýmsum hlutum og málefnum, en ég tel rangt að láta slíka menn fá styrki á styrki ofan. En svona dæmi eru mörg til frá síðustu árum. Þess vegna er nauðsynlegt, að á komist samræmdar reglur um þetta, til þess í fyrsta lagi, að hvorki séu menn látnir hafa styrki né gjaldeyri til náms, sem ekki stunda nám, og í öðru lagi til þess, að ekki séu látnir styrkir til manna né heldur gjaldeyrir til náms, sem við höfum ekkert með að gera, eims og málum er nú komið. Meðan nóg var til af gjaldeyri hjá okkur. var það fyrir sig, þó að þetta kæmi fyrir. En þegar gjaldeyrir er af eins skornum skammti og nú er, má það alls ekki koma fyrir. Þetta bendi ég á nú. Ég benti líka á þetta í fyrra, en því var þá lítill gaumur gefinn. Nú kreppir skórinn meir að í gjaldeyrismálum okkar en hann gerði þá, og má því vera, að eyru manna séu nú betur opin fyrir því en þá að koma á lagfæringu hvað þetta snertir. Það liggur í hlutarins eðli, að þegar búið er að finna það og taka ákvörðun um það, hve mikinn gjaldeyri í heild sé hægt að láta af hendi til að styrkja menn til náms erlendis, og það skilst mér, að fjárhagsráð ákveði, - þá skiptir viðskiptanefnd þeim heildarstyrk milli umsækjenda. Og styrkurinn er ekki nema nokkur hluti námskostnaðar þeirra manna, sem styrktir eru til náms. Hitt verða aðstandendur að sjá um. Það er því ekki nóg, að þessir menn fái aðeins gjaldeyri, sem styrknum nemur. - En fleiri menn mega ekki fá styrk, sem talinn er að vera til náms, heldur en þeir, sem nám stunda. Þess vegna verður að skera niður allan námsstyrk til þeirra manna, sem ekki rækja nám að neinu leyti, þó að kallað sé, að þeir séu við nám. Það þarf að hafa það fyrirkomulag, að lagt sé fram vottorð frá þeim stofnunum, sem íslenzkir menn stunda nám við erlendis, um, að þeir séu við nám. Að nafninu til hefur verið kallað eftir þeim í fyrsta sinn í vetur. Og í öðru lagi á ekki að styrkja menn til annars náms erlendis en þess, sem við teljum, að okkur sé nauðsyn á að fá sérmenntaða menn í.



Herra forseti. Út af ræðu hæstv. menntmrh. vil ég leyfa mér að gera nokkrar aths. Mér finnst, að það hafi verið upplýst hér, að stefnt sé að því, sem sízt má stefna að í íslenzkum fjármálum. Og ég fagna, ekki hvað sízt, að þessi þáttur hefur komið til umr., ef það gæti orðið til þess að sporna við því, að farið yrði lengra inn á þá braut. Hér hefur verið lýst yfir því af hæstv. ráðh., að það verði ákveðið af fjárhagsráði, hve mikið verði yfirfært í heild af gjaldeyri til námsmanna erlendis. Út af fyrir sig ætla ég ekki að deila á það fyrirkomulag hér, ef það byggist á réttum upplýsingum. En slík yfirfærsla verður vitanlega fyrst og fremst að takmarkast af því, hve mikil þörf er á yfirfærslu þessa gjaldeyris, og ekki neinu öðru. Hæstv. ráðh. sagði, að menntamálaráð yrði beðið að gefa upplýsingar um þessa úthlutun, og síðan mundi ekki verða meira yfirfært til námsmanna erlendis en hægt væri að gera að dómi fjárhagsráðs, og yrði þá að stöðva menn, sem ætluðu til útlanda til náms, ef ekki væri annað eða meira fé fyrir hendi fyrir þann fjölda námsmanna, sem vildu leita út til náms erlendis. Þetta sama kemur hér fram hjá hv. 1. þm. N-M. Hann leggur á það áherzlu, að ekki séu látnir fleiri menn nema úti í öðrum löndum en fyrir fram er hægt að ákveða, hvað landið þurfi með. En þetta megum við sízt fara inn á. Ef nokkuð á að vera frjálst í þessu landi, þá verður það að vera það, hvort menn vilja nema gagnleg fræði erlendis eða ekki. Það er hægt að setja einokun á áburð og brennivín og mjölpoka. En það er sannarlega ekki hægt að setja einokun á þarfir manna um að nota sínar andlegu gáfur. Ef það væri gert, væri það sama og að afnema prentfrelsi, málfrelsi og yfir höfuð einstaklingsfrelsi í landinu. Við skulum hugsa okkur, að það fengju ekki leyfi til að nema, nema svo sem fjórði partur þeirra manna, sem vilja nema gagnleg fræði. Hver er þá dómbær til þess að úthluta þessu? Eru það einhverjar nefndir? Eða einhverjir pólitískir ráðherrar? Ætli það yrði ekki skrítið umhorfs í okkar þjóðfélagi, ef búið væri að takmarka þannig námsmöguleika manna, að einhverjir menn, sem styðja vissar pólitískar skoðanir, gengju fyrir, fyrst með því að veita þeim gjaldeyri eftir pólitískum skoðunum og síðan með því að tryggja þeim stöður eftir pólitískum skoðunum o. s. frv.? Ég held, að þetta væri hin hættulegasta braut, sem við gætum farið inn á. Ég get skilið, að hægt sé kannske að segja, Þeir menn, sem ætla að stunda nám erlendis, sem hægt er að nema á Íslandi og sérstök skilyrði eru fyrir hendi til þess að þeir geti numið sínar námsgreinar við íslenzkan háskóla, til þess að gegna vissu embætti, þurfa ekki að fá styrk eða fyrirgreiðslu til að stunda nám erlendis nema framhaldsnám. - Ég get skilið þá, sem svo tala. En það má ekki vera takmarkað af nokkrum hlut, að menn geti erlendis numið vandlega fræði þau, sem ekki er hægt að nema hér á landi, nema af vilja mannanna sjálfra, sem námið vilja stunda. Og svo á gjaldeyrisúthlutunin til námsmanna erlendis að takmarkast af því, að þess sé gætt, að þeir séu við nám, sem taldir eru við nám erlendis, en hafi það ekki sem skálkaskjól að segja, að þeir ætli að nema erlendis, til þess að geta fengið gjaldeyri. Og ég vil ekki, að inn á þá braut verði farið, sem hæstv. menntmrh. minntist á í sambandi við þetta og hv. 1. þm. N-M. tók einnig undir. Ég vil í sambandi við þetta benda á: Hver vildi bera ábyrgð á því nú, að Einar Jónsson myndhöggvari hefði ekki getað farið út til þess að nema á sínum tíma? En á þeim tíma gat enginn sagt um það, hvað Einar Jónsson gæti gert. Og hver vildi hafa stöðvað Jón Sigurðsson, svo að hann hefði ekki getað notið sín við nám erlendis? Og hver gat sagt um það, þegar hann fór utan til náms, að hann yrði sá maður, sem hann varð? Ef þessi regla yrði tekin upp, sem þessir tveir hv. þm. hafa talað um hér, þá er áreiðanlegt, að það er enginn sá maður til, sem sé fær um að ákveða rétt, hver á að fara utan til náms og hver á að sitja heima. En það er annað atriði þessa máls, sem er kannske mjög umdeilanlegt og kannske væri meiri ástæða til að stöðva yfirfærslur fyrir, og það eru þeir menn, sem ekki ætla að koma heim að loknu námi, en fara í þjónustu annarra þjóða að því loknu. Það má segja frá vissu sjónarmiði, að þessir menn séu Íslandi glataðir. En eru þeir Íslandi glataðir, þessir menn? Það getur verið, að þeir séu bezta landkynningin, sem við eigum kost á fyrir Ísland. Og ég minnist þess, að þegar ég var í Englandi á s. 1. sumri, þá var mjög deilt um það þar, hvort ensku þjóðinni væri glatað það fólk, sem flyttist út og dveldi annars staðar í löndum utan Bretlands. Og sú varð niðurstaðan þar í því máli, að það væru e t. v. beztu þegnarnir. því að það væri bezti hornsteinn undir brezka veldinu, að Bretar hefðu út á við ákveðinn fjölda manna í sínum nýlendum til þess að sinna sínum hagsmunum. Ég vildi svo spyrja hæstv. menntmrh., hvort hann hugsi og menntamálaráð, að aðeins þeir menn, sem hafa styrk til náms erlendis frá ríkissjóði, njóti yfirfærsluréttinda.

Ríkisstj. hefur ekkert með yfirfærslur að gera

. Ég vil spyrja hæstv. menntmrh. um þetta, því að hann sagði, að þetta mundi verða gert í samráði við menntmrh. og menntamálaráð.

Það er óklárað enn

. Ef hæstv. menntmrh. álítur, að sér komi þetta ekki við sem ráðh., er náttúrlega óþarfi að spyrja hann um þetta. En ég vil segja n., að það á ekki að setja takmarkanir um þetta þannig, að um úthlutunina á gjaldeyri til námsmanna erlendis verði eingöngu farið eftir því, hvort nemendur hafa ríkisstyrk eða ekki. Það hefur verið erfiðara að fá yfirfærslur á gjaldeyri fyrir nemendur, sem eru erlendis við nám og ekki hafa fengið ríkisstyrk. En ég er á móti þessu. Nemendur, sem þannig eru settir, að þeir hafa ekki þurft að sækja um ríkisstyrk og þess vegna ekki gert það, hafa ekki sótt um styrk af þeim ástæðum, að ef þeir hefðu getað þvingað styrk handa sér í gegn á Alþ., þá hefði það verið á kostnað annarra, sem fremur þurftu styrksins við. En ég er á móti því, að fyrir þetta eigi að þrengja þannig að þeim, sem ekki sækja um ríkisstyrk til náms erlendis, að þeir geti ekki fengið gjaldeyrisyfirfærslur. Ég er sammála hæstv. menntmrh., - þó að hann segi, að sér komi þetta lítið við, - að það sé ekki þörf á að setja á stofn neinar sérstakar nýjar nefndir til þess að fjalla um þetta. Ég álít, að það sé hægt að gera þetta í samvinnu við menntmn. og að sjálfsögðu við menntmrn. Þá ætla ég aðeins að koma hér nokkrum orðum að því, sem hv. þm. Ísaf. sagði nú í ræðu sinni, að ég hefði sagt, að hann hefði tekið illa undir kvartanir námsmanna. Ég held, að ég hafi aldrei sagt þetta. Hann hefur misskilið orð mín, ef hann heldur, að ég hafi sagt þá setningu. En ég sagði, að honum væri í fjárhagsráði kunnugt um kveinstafi þeirra út af gjaldeyriserfiðleikum, og m. a., að hann hafi haldið fram hér í útvarpsræðu, að hér væru spangólandi námsmenn. En ég sagði ekkert um það, hvernig hann hefði tekið undir kvartanir út af gjaldeyriserfiðleikum. Ég veit ekki um, hvort kvartanir um þetta hafa komið til hv. þm. Ísaf. Ef talið er, að 1200 námsmenn séu nú í útlöndum við nám, eins og hv. þm. Ísaf. hélt fram, þá kemur fram alveg það sama og ég minntist á, að ekki hefði verið gætt nægilega vel að þeirri hlið málsins á undanförnum árum að láta ekki gjaldeyri nema til þeirra manna, sem stunda nám, þ. e. a. s. í þeirri meiningu, að gjaldeyririnn fari til námsmanna. Og ég tel það eitt af nauðsynlegustu atriðunum í þessu máli, að gengið sé mjög ríkt eftir því, að nauðsynleg skilríki séu veitt gjaldeyrisyfirvöldunum í þessum efnum áður en gjaldeyrisleyfi eru veitt, sem meint eru til námsmanna. Því að maður verður að gera þá kröfu, að þeir menn. sem styrk fá til náms erlendis og svo gjaldeyrisyfirfærslur, séu við nám í raun og veru. En mér er kunnugt um, að þeir, sem ráðið hafa í þessum efnum, hafa metið undirrituð vottorð frá merkustu skólum, sem til eru í veröldinni, og frá sendiherrum okkar þannig, að eftir þeim hefur ekki verið farið fremur en engin slík skilríki hefðu legið fyrir. Og þetta ólag mun vera ein af aðalástæðunum fyrir því, að þessi upphæð hefur orðið eins há og hún hefur orðið árið 1946. Og þessu er nauðsynlegt að kippa í lag. Þá sagði hv. þm. Ísaf., að ástandið væri þannig nú, að mjög mikill vafi væri á því, að fólk, sem dveldist hér heima, gæti haft fyrir lífsnauðsynjum. Mér afbýður yfirleitt þessi sífelldi rógur bókstaflega, sem hafður er í frammi gagnvart atvinnuvegum okkar, vitandi það, að á þessu ári hefur verið selt fyrir þær fjárhæðir út úr landinu, að aldrei hefur selzt annað eins á jafnskömmum tíma. Það hefur aldrei eins og á þessu ári verið flutt inn fyrir jafnmiklar upphæðir, - aldrei. Og svo þegar maður úr fjárhagsráði hefur komið hvað eftir annað og talað um, að hér sé allt að velta um, þá ofbýður mér. En á sama tíma eru reyndar fluttar inn hundrað glansandi bifreiðar, sem að vísu ekki er hægt að éta. Halda þessir menn, að þjóðin sé svo fávís, að hún skilji ekki, að það hlýtur að liggja eitthvað hér á bak við allt þetta tal. Ég held, að ekkert mannsbarn sé svo heimskt í þessu landi, að hægt sé að segja því það, að það sé nauðsynlegt að fara niður í hungursskammt með nauðsynjavörur landsmanna meðan þjóðin horfir á, að hundrað glansandi bifreiðar eru fluttar inn í landið á sama tíma. Það hlýtur að vera einhver sérstakur tilgangur á bak við þetta tal hjá þessum mönnum, sem haldið hafa því fram í blöðum og útvarpi og á Alþ., að þjóðin væri að sigla á móti einhverri hungurpest, vitandi, að aldrei hefur verið flutt eins mikið út og í ár. Og líklega hefur heldur aldrei verið flutt inn eins mikið af óþarfa á einu ári hér hjá okkur og nú í ár. - Ég veit ekki, hvort það er árangur þessarar iðju þessara manna, að nú m. a. hef ég fengið bréf frá viðskiptamálarn., þar sem mér er tilkynnt, að bæði mér og öðrum sé neitað um að senda matvælapoka til námsmanna, sem stunda nám erlendis. Ég veit ekki nema það sé ástæða fyrir hæstv. Alþ. að grípa inn í, þegar málin eru komin þannig. Ég held, að á öllum tímum hafi það verið stoð fyrir íslenzka námsmenn í útlöndum, fyrr og síðar, að heimili þeirra á Íslandi hafa getað sent þeim eitt og annað. Það hefur, að ég hygg, ekki aðeins verið siðferðislegur styrkur fyrir þá að halda sambandi við land sitt og þau heimili sín hér á landi, sem hafa stöðugt getað sent þeim klæðnað, mat og annað, sem þeim hefur komið vel að fá. En nú er þetta stöðvað fyrir iðju þessara manna, sem hrópa það út um landsbyggðina í útvarpi og á annan hátt, að hér sé allt að fara í hungur. Það er ekki óglæsilegt! Hv. þm. Ísaf. taldi, að ástæðan fyrir, að svo væri, að gjaldeyri til námsmanna erlendis væri ranglega skipt enn, væri sú, að fjárhagsráð hefði tekið við þessari úthlutun á miðju ári. En vill þessi hv. þm. upplýsa mig um það, hvaða munur það er, að Sigtryggur Klemenzson, sem ásamt fleirum hefur úthlutað þessum styrk, hefur verið fluttur í annað ráð stærra og breytir þó ekkert um hugsunarhátt í þessu efni? Eða Oddur Guðjónsson, var það ekki hann, sem hélt þessum rétti fyrir námsmönnum í viðskiptaráði? Og svo hélt hann þessum rétti enn fastar fyrir námsmönnum eftir að hann komst í hið nýja fjárhagsráð. Það er áreiðanlega ekki hægt að skjóta sér undan ábyrgðinni með því að segja, að það hafi verið skipt um menn. Það hefur aðeins verið skipt um hlutverk, sem þeim hefur verið falið. En það er á fleiri sviðum en þessu, sem þetta hefur verið notað. Þetta er notað á öllum sviðum. Óskar Jónsson er fluttur í þessa n. og Sigtryggur Klemenzson í þessa o. s. frv., en sameiginlega bera þeir ábyrgð á þessu öllu saman. Hæstv. forseti benti á það, að ekki væri hægt að bera upp til atkv. till. mína. Það var rætt hér áður, að ég væri fús til samkomulags um að breyta till., orðalagi hennar, ef það þætti heppilegt. En ég vil í sambandi við þetta benda á það, að á fyrsta þinginu, sem ég var, þá var einmitt þessi hv. þm., þm. Ísaf., á allt annarri skoðun og við ræddum mjög mikið um þetta, ég og hann. Ég hélt því fram, að ekki væri hægt að afnema l. með þál. einni, og ég veit ekki til, að það hafi verið gert. Þá hélt hv. þm. því fram, að auðvelt væri að gera það og mikill meiri hl. þingsins ætlaðist til, að slíkt væri gert. Þetta var út úr bílaúthlutuninni. Ég hélt því fram, að ekki væri hægt af Alþ. að samþykkja þáltill. gegn l. um bifreiðaeinkasölu, en þáltill. var samt samþ., m. a. af þessum hv. þm., þótt síðar gengi um það hæstaréttardómur á þann veg, að ekki væri hægt að gera það og ekki væri ætlazt til, að það væri gert. En ég neita því, að svo mikið vald hafi verið gefið þessari n. af Alþ., að það gætt aldrei gripið inn í með þáltill. til ríkisstj. um að láta framkvæma verkin eins og vilji þingsins væri á hverjum tíma. Því að hvað sem l. segja, má fullyrða, að svo eru lög sem þau eru virt, og ef það er vilji Alþ., að þetta skuli gert svona, er hægt að skjóta sér undan ábyrgðinni og segja, að flest l. séu brotin, en það er siðferðislega rangt, eins og það er siðferðislega rangt, að þessi n. gangi í berhögg við skoðun ríkjandi ríkisstj. á. hverjum tíma. Og einmitt þess vegna eru n. skipaðar eins og þær eru skipaðar nú, að ætlazt er til, að þær vinni í nánu sambandi við ríkisstj., enda yfirlýst, að þessar n. gera ekkert annað en það, sem ríkisstj. biður þær um, og allt, sem ríkisstj. biður þær um. Þessu er beinlínis yfirlýst af ráðh. Enda hefði þá ríkisstj. það afl, að hún gæti skotið þeim mönnum út úr þessum stofnunum og sett aðra menn inn, án þess að spyrja Alþ., ef svo væri komið samvinnu milli ríkisstj. og n., að þær gerðu þvert ofan í vilja ríkisstj. Það verður því að líta svo á, að meðan þessar n. eru skipaðar eins og þær eru skipaðar nú, eigi þær fyrst og fremst að framkvæma vilja ríkisstj., bæði í þessum málum og öðrum. Svoleiðis, að hæstv. menntmrh. þarf ekkert að standa upp og segja, að hann úthluti ekki þessum leyfum. Ég veit vel, að hann undirskrifar ekki þau leyfi, en hann hefur sín áhrif á þessi mál og honum ber skylda til þess sem menntmrh. að hafa bein áhrif á þessi mál til góðs, sem ég veit, að hann mun gera, eftir því sem hann talaði hér áðan. Ég sé ekki ástæðu til að ræða frekar um þetta mál, en vænti þess, og beini því sérstaklega til form. hv. allshn., að hann taki þetta mál til ýtarlegrar athugunar, einmitt vegna 4. liðsins í brtt. minni, og reyni að fá afgreiðslu á því eins fljótt og hægt er, því að mér er umhugað um, að það fáist fram, hvort þingvilji er fyrir því, að það sé hægt fyrir þennan tíma, fyrir jól, að bæta úr því, sem vanrækt hefur verið á þessu sviði, því að ég veit persónulega, að fjöldamargir námsmenn hungra úti nú, gagnstætt því, sem Íslendingar gera heima. Ég þekki þá hugi Íslendinga illa, ef þeir una við það að hafa fulla diska sjálfir um jólin, en vita börn sín hungra í öðrum löndum á sama kvöldi og sama degi.

Flm. (Gylfi Þ. Gíslason) : Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. Viðvíkjandi ummælum hv. þm. Barð. um það, að afstaða mín til þessa máls hafi breytzt síðan í fyrra, vil ég segja þetta: Ég tel, að ástandið í fyrra, þegar till. hans var til umr., hafi verið nokkuð annað en það er nú, og ég tel það rétt, sem ég sagði þá, að það var ekki á þeim tíma ástæða til að kvarta sérstaklega yfir meðferð gjaldeyrisyfirvaldanna á námsmönnum erlendis. Ég held, að á stríðsárunum hafi verið vel gert við þá, eins og sjálfsagt og eðlilegt var. Þegar till. hv. þm. kom fram, steðjuðu ekki gjaldeyriserfiðleikar að. Ég kynnti mér þá þetta mál, og mér fannst niðurstaðan af þeim athugunum benda til þess, að ekki væri sérstök ástæða til að fara fram á það, við ríkisstj., að hún skærist sérstaklega í málið. Hitt kann vel að vera, að einstökum umsóknum hafi ekki verið gerð þau skil, sem umsækjendur hefðu óskað, en mér fannst á því stigi málsins ekki ástæða til fyrir Alþ. að skerast í málið. Síðan hafa gjaldeyrisörðugleikarnir aukizt mjög mikið, sem kunnugt er, og þeir hafa verið svo miklir hjá mönnum, sem stundað hafa nám í gagnlegum fræðum erlendis, að nú er full ástæða til þess fyrir Alþ. að koma fastari skipan á þessi mál en verið hefur undanfarið, og þess vegna er það, sem ég hef borið þessa till. fram. Í tilefni af því, sem hæstv. menntmrh. sagði, að hann teldi ekki ástæðu til að skipa nýja n., sem væri ráðgefandi viðskiptan., þar sem menntamálaráð gæti verið hennar ráðgjafi, vil ég taka þetta fram: Ég tel vafasamt, þó að ég beri fullt traust til menntamálaráðs, að menntamálaráð geti verið gjaldeyrisyfirvöldunum sá leiðbeinandi, sem þau þurfa á að halda. Menntamálaráð er skipað mönnum, sem gegna öðrum þýðingarmiklum störfum og koma mjög sjaldan saman til fundar og þekkja ekki hag annarra manna en þeirra, sem þeir styrkja, og það er lítill hópur þeirra manna, sem stunda nám erlendis. Og ef menntamálaráð á að setja sig inn í hag allra námsmanna, sem stunda nám erlendis, þá veit ég ekki, hvort hægt er að ætlast til, að allt menntamálaráð taki á sig slíkar eftirgrennslanir, og þess vegna er það, að ég sting upp á þriggja manna n. og ólaunaðri, sem ég legg sérstaka áherzlu á, sem menntamálaráð hafi fulltrúa í, háskólaráð hafi þar einn fulltrúa og stúdentaskólar einn fulltrúa. Ég minnist þess, að ég las flokksblað hæstv. menntmrh. fyrir nokkrum dögum, þar sem nokkrar hnútur voru sendar til þess atriðis, að hér væri verið að leggja til að stofna eina n. enn. Væri nóg komið af þeim og það sæti ekki á mér að mæla nefndafarganinu bót, þar sem ég teldi mig í hópi þeirra, sem gera vildu gangskör að því að fækka þessum n., sérstaklega vegna þess, að þetta fyrirkomulag væri óeðlilega dýrt. En hér er einmitt gert ráð fyrir, að þessi n. sé ólaunuð og þess vegna komi enginn aukakostnaður á ríkissjóð. Svo er annað atriði í sambandi við það, að menntamálaráð sé ekki verulega vel fallið til að vera réttur umsagnaraðili í þessum efnum. Það mætti vel til þess koma, að umsagnir þess yrðu tortryggðar af hálfu þeirra námsmanna, sem menntamálaráð styrkir ekki og fylgist því ekki sérstaklega með. Er þá eðlilegt, að sú skoðun kæmi fram meðal námsmanna, að menntamálaráð héldi sérstaklega fram þeim námsmönnum, sem það hefði styrkt. sem eins og ég sagði, eru ekki nema lítill hluti þeirra námsmanna, sem stunda nám erlendis. Ef menntamálaráð ætti að hafa á hendi úthlutun slíkra styrkja og einnig umsögn um gjaldeyrisveitingar nemenda, þá gæti það orðið til þess að skapa nokkra tortryggni um það, að þeir, sem menntamálaráð styrkti, nytu nokkurra forréttinda í þessum efnum. Það er af þessum sökum, en ekki af því, að ég treysti ekki menntamálaráði, að ég tel æskilegt að haga þessum málum á þann hátt, sem ég legg til. Og ég legg sérstaka áherzlu á það, að þessi skipun, sem ég legg til, yrði engin aukning á nefndafarganinu, þar sem gert er ráð fyrir, að hér sé um sjálfboðastarf að ræða, sem hefur engan kostnað í för með sér fyrir ríkissjóð.

Menntmrh. (Eysteinn Jónsson) : Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. Það, sem ég sagði hér áðan um nýja n. og aftur aðra, sem fyrir væri, það var svona af almennum ímugust á því að bæta n. við, en að sjálfsögðu er rétt að íhuga það, hvort þessi aðferð muni vera réttari en sú, sem ég legg til. Þá vil ég benda á það, að í menntamálaráði eru nú upplýsingar um alla þá, sem sækja um styrk og þ. á m. þá, sem fá styrk, þannig að það mundi þá þurfa að afla viðbótarupplýsinga um þá, sem ekki hafa fengið styrk, en væru við nám án þess að hafa styrk frá menntamálaráði. Ég vil benda á það, að menntamálaráð hefur í þjónustu sinni fastan starfsmann og mætti þannig fela honum að afla upplýsinga, sem síðan væru íhugaðar af ráðinu. - Enn fremur vil ég láta í ljós ótta um það, að þó að svo yrði af stað farið, að þeir væru ólaunaðir, sem ættu að hafa þetta með höndum, þá mundi fljótlega koma að því, að þeir treystu sér ekki til þess að leggja á sig svo mikið starf án launa, sem hér yrði að leggja fram, því að það er að sjálfsögðu talsvert starf að setja sig inn í hag allra námsmanna erlendis. Það er þess vegna, hætta á því, að það þætti ekki annað fært en að þetta yrði stofnun, sem kostnaður yrði við. Þetta er sjálfsagt að athuga í n. Aðalatriðið er að fá á þetta nýja skipan með sem hagkvæmustum og ódýrustum hætti. Mér fannst dálítið einkennilegt, að hv. þm. Barð. skyldi vera að agnúast við mig út af þeim fáu orðum, sem ég sagði áðan. Ég held að það stafi af misskilningi. Hv. þm. sagði, að ég hefði verið að tala um að fara inn á þá braut að takmarka gjaldeyrisveitingar til námsmanna. Þetta er mesti misskilningur. Ég var ekki að tala um að fara inn á þessa braut. Þetta er braut, sem farið hefur verið inn á og við stöndum á og ráðgerð er í l. um fjárhagsráð. Þar er ákveðið, að það skuli þurfa leyfi yfirvaldanna til yfirfærslu á gjaldeyri til námsmanna. Enn fremur er ákveðið, að það skuli koma gjaldeyrisáætlun, sem fjárhagsráð gerir, og útskiptingin fari fram af viðskiptanefnd. Ég var ekki að ráðgera neitt nýtt um afstöðu til þess, hversu mikið fé skuli veitt til námsmanna. Ég gekk bara út frá því, sem er, að við erum á þessari braut, að opinberum stofnunum er ætlað að ákveða, hvað mikið fé verði látið í þessu skyni. Aðalefni orða minna áðan vil ég endurtaka: Það, sem ég tel aðalatriðið, það er að koma á samvinnu milli þeirra manna, sem veita námsstyrkinn í íslenzkum peningum, og hinna, sem veita yfirfærslur, vegna þess að það má ekki eiga sér stað, að menn, sem hafa verið styrktir til náms af því opinbera á Íslandi, fái ekki sómasamlegar yfirfærslur. Það á ekki að styrkja fleiri menn til náms en það, að hægt sé að sjá þeim fyrir sómasamlegum gjaldeyrisyfirfærslum um leið. Ef ekki er hægt að sjá fyrir gjaldeyrisyfirfærslum, þá á ekki að vera að veita námsstyrki í íslenzkum krónum erlendis. Þarna finnst mér þurfa að koma samræmi á. Og það er sama hugsunin, sem vakir fyrir hv. flm. og hv. þm. Barð., þó að þetta kæmi svona einkennilega við í þeirri ræðu, sem hv. þm. Barð. flutti áðan. Hv. þm. spurði, hvort ég vildi útiloka, að þeir gætu fengið gjaldeyrisyfirfærslu, sem ekki hafa námsstyrk. Ég get sagt honum, að ég álít ekkert vit í því að setja upp þá reglu að útiloka þá frá gjaldeyrisyfirfærslum, sem ekki fá námsstyrk. Það gæti og á auðvitað að koma til greina að veita þeim einnig gjaldeyri, sem ekki fá styrk af einhverjum ástæðum, ef gjaldeyrir, sem veittur er í þessu skyni, er nægilegur og námið þannig, að menn telji eðlilegt, að menn fari út fyrir pollinn til þess að iðka það. En það þyrfti að liggja fyrir, fyrirfram vitneskja um það, hversu margir hygðu á nám erlendis og ekki fengju styrk hjá menntamálaráði, þannig að menn hefðu þetta í heild fyrir sér. Ég sé svo ekki ástæðu til að fjölyrða um þetta. Það sem ég hef gert í þessu, er kannske ekki mikið til að státa af. Ég hef skrifað viðskiptan. og óskað eftir að fá að vita skiptingarreglurnar, en ég hef ekki fengið skýrslu enn þá. Ég hef skrifað menntamálaráði og óskað eftir, að það hafi samband við viðskiptan. áður en það veitir styrki næst, til að fá yfirlit yfir, hversu miklum gjaldeyri er úr að spila. Frekari ráðstafanir er ég reiðubúinn til að gera að svo miklu leyti sem það kemur mér við. Og auðvitað er það rétt hjá hv. þm. Barð., að það kemur mér við, hvernig farið er með þetta mál, þó að því sé hins vegar þannig háttað, að ég get ekki ráðið því einn. En ég er reiðubúinn til að leggja vinnu í það með þeirri n., sem fær þetta mál til meðferðar, að reyna að finna á þessu þá skipan, sem tryggi bezt framkvæmdina. Ég vil að lokum segja það út af ummælum hv. þm. Barð. um innflutninginn og matvörusendingar, að ég veit ekki betur en leyft sé að senda út íslenzk matvæli, og þetta hljóti að vera misskilningur.

Flm. (Jónas Jónsson) : Ég býst við, að það verði ekki miklar umr. um þessa till., hún er svo sjálfsögð. Eins og tekið er fram í grg., er nú lokið við fyrir nokkru stórhýsi, sem landið og Reykjavíkurbær hefur byggt, fæðingardeildina á landsspítalalóðinni, og þessi stofnun er svo nauðsynleg, að mér er sagt, að það komi fyrir nú suma daga, að það sé beðið um pláss á landsspítalanum fyrir 7 konur, en ekki sé hægt að taka neina þeirra. Nú stendur þannig á, að það mun vanta eitthvað lítils háttar af gjaldeyri til þess að fullgera þetta hús, það vanti húsbúnað og lyftu, sem ekki er til. En það er hverfandi lítið, sem þarf til þess að gera húsið nothæft, og á því er svo mikil nauðsyn, að heilbrigðisstjórnin verður heldur að setja bráðabirgðahúsbúnað í húsið, ef ekki fengist varanlegt og gott efni, heldur en að láta það vera ónotað. - Nú mun hafa staðið nokkuð í stappi milli þeirra, sem með þetta eiga að fara, um það, hvort eigi að hafa sérstakan forstöðumann við fæðingardeildina eða hvort hún eigi að heyra undir landsspítalann. Mér fannst rétt, að reynt yrði að skera úr þessu, og lagði því til, að deildin heyrði undir landsspítalann. Það má segja, að það sé ekki stórt atriði, hvort deildin heyrir beint undir heilbrigðisstjórnina eða undir prófessorinn í skurðlækningum við landsspítalann. Það hefur komið fram hjá einum þm. brtt. um þetta, og hef ég ekkert um það að segja. Aðalatriðið er, að till. verði samþ., annaðhvort eins og hún er orðuð frá mér eða með brtt. Ég vildi svo óska eftir því, að hæstv. heilbrmrh. segði nokkur orð um það, hver er afstaða stj. í þessum efnum og hvort þetta er ekki svo sjálfsagt mál, að leggja beri áherzlu á að koma þessu í framkvæmd. - Ég vildi svo skjóta því til hæstv. forseta, hvort ástæða er til að vísa þessu máli til n., en ef það fer til n., þá vil ég óska, að það verði afgr. fljótt, því að það er til minnkunar fyrir alla, fyrir landsspítalann, þingið og þjóðina, að hafa þetta eins og það er.

Menntmrh. (Eysteinn Jónsson) : Það er rétt, að fæðingardeildin hefur verið nokkuð lengi í byggingu, eins og ýmis önnur hús í þessum bæ og þessu landi. Eftir að ég tók við starfi heilbrmrh., fékk ég skýrslu frá stjórn ríkisspítalanna um það, hvernig þetta mál stóð, og gerði ég það með það fyrir augum að koma rekstrinum af stað sem allra fyrst. Mér var þá gefin skýrsla um það, að það vantaði innbú í húsið og enn fremur þýðingarmikla hluti í sambandi við sjálfa bygginguna, og enn fremur var mér skýrt frá því, að sumpart væru fengin fyrir þessu innflutningsleyfi, en yfirfærslur væru ekki fyrir hendi, og sumpart væru ekki fengin innflutnings- og gjaldeyrisleyfi. Þessu næst átti ég tal við landlækni og húsameistaraskrifstofuna um það, að þessar stofnanir ýttu á eftir þessu máli með leyfisveitingar og yfirfærslur, og lagði ég áherzlu á, að þessir aðilar fylgdu þessu fast eftir við viðkomandi stofnun, en þetta allt með þeim hörmulega árangri, að ekki er búið að fá yfirfært, þrátt fyrir eftirgangsmuni, allar þær fjárhæðir, sem nauðsynlegar eru til þess, að þetta nytsemdarfyrirtæki komist í framkvæmd. Það hefur verið gerð hver hríðin eftir aðra í þessu, og nú síðast fyrir nokkru hefur heldur losnað um, þannig að skriður er nú loks kominn á þetta, þannig að það má gera sér vonir um, að gjaldeyrisörðugleikunum sé úr vegi hrundið, en þó hefur þetta nú allt saman orðið til þess að tefja framkvæmd málsins um langan tíma. En það er áreiðanlega víst, að ríkisstj. leggur á það áherzlu, að þessi rekstur fari af stað svo fljótt sem nokkrir möguleikar leyfa. Hins vegar hafa menn skirrzt við að gera í þessum efnum bráðabirgðaráðstafanir, sem gætu verið kostnaðarsamar, en aðeins að gagni til bráðabirgða, í þeirri von, að málinu yrði að fullu kippt í lag. Nú vil ég fyrir mitt leyti taka það fram, að ég tel þessa þáltill. algerlega -óþarfa. Það er fullvíst, að það verður gert í þessu allt, sem unnt er, til þess að flýta þessu. En ef þingið er í einhverjum vafa um, að það verði gert, þá vil ég leggja til, að þessari till. verði vísað til n., og fari fram í þeirri n. athugun á því, hvernig þetta mál stendur og hvort ástæða er fyrir þingið að gera um það ályktun. Ég geri það því að minni uppástungu, að málið fari til allshn. Það hefur engin áhrif á gang málsins, hvort þetta er samþ. í dag eða síðar, það verður gert allt í þessu, sem unnt er, hvort sem er. Þess gerist ekki heldur þörf að bera fram till. um það, undir hvers yfirstjórn þetta skuli vera, nema því aðeins að breytt yrði til frá því, sem nú er. En beinast liggur við, að fæðingardeildin sé undir yfirstjórn yfirlæknis handlæknisdeildar landsspítalans eins og fæðingardeildin hefur verið, og hefur ekki verið gerð nein ákvörðun um að breyta því, og mér hefur skilizt, að landlæknir leggi til, að því verði þannig fyrir komið. En það verður vitanlega afráðið mjög fljótlega. - Ég hef svo ekki meira við þetta að bæta, en styð þá till., að málinu verði vísað til nefndar.



Herra forseti. Á þskj. 115 á ég brtt. við þáltill. þá, sem hér er til umr. Ástæðan til þess, að ég flyt þessa brtt., er sú, að ég tel mér ekki fært að greiða málinu atkv. eins og það liggur fyrir, en er þó fyllilega samþykk þeim ákvæðum till., er lúta að því, að ríkisstj. verði falið að láta fæðingardeildina taka til starfa hið allra fyrsta. Það er niðurlag till., sem ég get engan veginn fallizt á og legg því til, að orðin „undir yfirstjórn forstöðumanns handlæknisdeildar landsspítalans“ falli niður. Ég þykist mega ráða í það, að þetta orðalag sé sprottið af ókunnugleik eða misskilningi hv. flm., sem auðheyrilega er annt um, að deildin taki til starfa sem fyrst, ella hefði hann ekki tengt það því skilyrði, að forstöðumaður handlæknisdeildarinnar verði endilega forstöðumaður fæðingardeildarinnar. Það er varhugavert af Alþ. að ætla sér að tryggja hag stofnunarinnar með því skilyrði. Það gæti orðið til þess að tefja fyrir því, að hún taki til starfa, því að ef hlutaðeigandi yfirlæknir neitaði að taka við svo miklum starfa, sem á hann hefði verið lagður að honum forspurðum, þá er till. orðin marklaus og skilyrðið til þess eins að tefja framgang málsins. En ókunnugleiki flm. kemur ekki aðeins fram í þessu eina atriði. Hann minntist á, að það vantaði lyftu í húsið, en það vantar bara margt fleira. Rúm eru að vísu tilbúin, en margt vantar, sem hægt er að útvega og hæstv. heilbrmrh. hefur lofað, að komi sem fyrst, svo sem húsgögn, búsáhöld, lín, hreinsunartæki og læknisáhöld. Auðvitað hefði átt að vera búið að velja forstöðumann fæðingardeildarinnar, þegar hún var reist, svo að hann hefði getað verið með í ráðum um fyrirkomulag hennar og útbúnað allan. Þá hefði verið betur á öllu haldið, ef slíkur maður hefði haft aðgang að hlutunum og getað rekið á eftir. Þá hefði það verið sjálfsagður hlutur að skipa forstöðumann svo tímanlega, að hann hefði einnig getað haft tíma til að fara utan til að kynnast nýjungum í sérgrein sinni, en þetta hefur verið vanrækt. Ekki er það þó vegna þess, að heilbrigðisstjórninni hafi ekki verið gert aðvart um nauðsyn slíks, þó að hún hefði auðvitað átt að gera það ótilkvödd. Guðmundur Thoroddsen yfirlæknir skrifaði stjórnarnefnd ríkisspítalanna bréf, er verið var að grafa fyrir grunni fæðingardeildarinnar, og gerði þar þær till. um læknafjölda við hana, að auk yfirlæknis yrði ráðinn fastur aðstoðarlæknir og tveir kandídatar, því að ekki er hægt að ætlast til, að einn kandídat vinni í 24 tíma, á sólarhring, þarna þarf læknir ætíð að vera viðlátinn. Þetta bréf, sem ég nefndi, var sent í apríl 1945, og því hefur ekki verið sinnt á neinn hátt enn þá. Ég býst við, að sumum vaxi í augum læknafjöldinn, og það er eðlilegt, að þeim vaxi hann í augum, sem álíta, að fullséð sé fyrir læknaþörf hinnar nýju fæðingardeildar með ígripavinnu frá annarri stofnun í öðru húsi. En þeir, sem þannig hugsa, gera það af algerum ókunnugleika um þau störf, sem hér um ræðir og vinna á í fæðingardeildinni. Gert er ráð fyrir, að þar verði 1000 til 1200 fæðingar á ári, en auk þess konur, sem eru sjúkar um meðgöngutímann, en hafa ekki haft neitt athvarf fram að þessu, enn fremur konur með hafnarlos og ýmsa kvensjúkdóma, og loks fer þarna fram skoðun á þeim konum, sem þangað eru komnar, og hinum, sem ætla að komast þangað. „Líkn“ hefur hingað til haft veg og vanda af slíkri skoðun og haft opið tvisvar í viku í því skyni, eina klukkustund í hvert skipti, en það er allt of lítið, og þarf að ætla slíkri skoðun 1–2 klukkustundir á dag í hinni nýju fæðingarstofnun, því að auk skoðunar fyrir fæðingu þarf að skoða konurnar áður en þær yfirgefa fæðingardeildina, og loks þarf að skoða þær einum, tveimur til þremur mánuðum eftir að þær eru farnar þaðan. Þegar alls þessa er gætt, nær það engri átt, að yfirlæknisstarfið við þessa stofnun sé neitt íhlaupastarf, og tel ég því fráleitt að fallast á niðurlag till. Mér þótti gott að heyra, að hv. flm. gerði sig ánægðan með brtt. mína, og ég vona, að hann greiði henni atkv. Það er óviðfelldið að samþ. þessa þáltill. eins og hún liggur fyrir, það er óviðfelldið, að Alþ. samþ. ályktun, sem beinlínis miðar að því að skikka ákveðinn mann í ábyrgðarmikilli og umfangsmikilli stöðu til að taka að sér mjög ábyrgðarmikið aukastarf, sem með öllu er ósamrímanlegt því aðalstarfi, sem hann hefur fyrir, og hefur hann sagt mér, að hann mundi segja af sér störfum, ef til kæmi, að skikka ætti hann í eitt starfið í víðbót. Hann er þegar bæði prófessor og yfirlæknir, og er hvort það starf fyrir sig talið fullnóg fyrir einn mann, en verður samt ekki aðskilið hér, og með góðum vilja má létta undir erfið skilyrði: Og vinnuskilyrði prófessorsins eru mjög erfið og slæm. Upphaflega var handlækningadeildin ætluð fyrir 40 sjúklinga, en þar liggja nú aldrei færri en 60. Þó komast ekki nærri allir að, sem biðja um pláss, og stöðugt liggur fyrir stafli af inntökubeiðnum, og því fylgir aftur stöðugt nudd og suð lækna og aðstandenda þeirra, sem bíða eftir sjúkrahúsvistinni. Allir þurfa þeir persónulega að tala sínu máli við yfirlækninn, og sumir oft á dag, unz þeir hafa haft sitt mál fram. Auk þessa er komið með öll slys, smá og stór, sem verða í Rvík og nágrenni bæjarins, og í öllu þessu verður yfirlæknirinn að standa og bera ábyrgð á því alla daga vikunnar, virka og óvirka, nótt og dag, og þó að hann hafi aðstoðarlækni, er það ekki nægilegt, hann verður að vinna miklu meira en við hliðstæðar erlendar stofnanir og hefur engan tíma til vísindaiðkana og því síður til að sinna hugðarefnum sínum. Auk þessa þarf Guðmundur Thoroddsen að inna af hendi hina almennu kennslu við læknadeild háskólans, kenna við ljósmæðraskólann og veita honum forstöðu og veita forstöðu hinni litlu fæðingardeild í landsspítalanum. Það þekkist hvergi í heiminum nema hér, að sami maðurinn skipti sér þannig á milli tveggja jafnólíkra greina og handlækninga og kvensjúkdóma og fæðingarhjálpar í starfi og kennslu. Það er ekki ætlazt til þess, að neinn sé svo fær, að hann inni hvort tveggja af hendi, svo að hvorugt líði við það, gangi þannig tvískiptur að verki. Ástæðan til þess, að litla fæðingardeildin fylgdi handlækningadeildinni í upphafi, var sú, að þegar spítalinn var stofnaður, var allt þar svo ómyndarlegt að fyrirkomulagi og deildin lítil. Þar var aðeins talið rúm fyrir 12 konur, þó að venjulega hafi verið þrengt þar inn 19 konum í einu, og af þessum sökum var ekki talið gerlegt að hafa sérstakan yfirlækni fæðingardeildarinnar. Nú er þetta gerbreytt. Þetta gat gengið á meðan konurnar voru fáar og í sama húsi, að hafa sama yfirlækni fyrir báðar deildirnar, handlækningadeild og fæðingardeild, en það getur ekki gengið, þegar hlaupa þarf á milli húsa og sinna sjúklingum, enda verður nýja fæðingardeildin margfalt fjölmennari en sú gamla, og þar verður alltaf að vera læknir til taks og sérstakur yfirlæknir. Það skaðar ekki að minna heilbrigðisyfirvöldin á, að Guðmundur Thoroddsen prófessor á aðeins eftir fjögur ár, þar til hann lætur af störfum, og ég tel mjög vafasamt, að hann gegni lengur embætti en hann nauðsynlega þarf, og mér er enn fremur kunnugt um, að frá þeirra hendi, sem ættu um slíkt að tala, hefur hann ekki verið beðinn um að taka að sér það starf, sem á að fá honum með niðurlagi þessarar till., en hitt má ég fullyrða, að hann muni ekki láta skikka sig á milli stofnana. Ég hef nú orðið nokkuð langorð um þetta mál, sökum þess að mér er ekki grunlaust um, að ókunnugleika gæti þar hjá fleiri en hv. flm. Ég mundi fylgja því, að það færi í nefnd, ef till. kæmi fram um það, en allar upplýsingar er einnig hægt að fá hjá læknadeild háskólans og yfirlækni núverandi fæðingardeildar.

Flm. (Jónas Jónsson) : Ég held, að það hafi ekki verið vanþörf á að hreyfa þessu máli hér, m. a. hefur komið fram mikill skoðanamunur á milli hæstv. menntmrh. og hv. 2. landsk. (KTh), en hæstv. menntmrh. á sinn drjúga þátt í því, að svo hörmulega hefur tekizt til, að þessu máli hefur enn eigi verið ráðið til lykta á viðeigandi hátt, og því mætti hv. 2. landsk. vera mér þakklát fyrir að hreyfa þessu máli.

Ég er það.

Varðandi hæstv. menntmrh. þá hefur hann nú haft þetta mál til meðferðar í 8–9 mánuði, og ætti því að vera farið að draga að fæðingu, og ætti hann nú að gefa hv. d. upplýsingar um, hve mikið fé það er, sem ekki hefur fengizt yfirfært vegna fæðingardeildarinnar. Hv. þm. Barð. gat þess, að nýlega hefðu verið fluttir inn 100 bílar fyrir dollara, og virðist ekki hafa vantað gjaldeyri til þess innflutnings, þó að ekki sé til gjaldeyrir handa fæðingardeildinni. Ég vil segja það, að náttúrlega er lítill gjaldeyrir til, en í því sambandi vil ég minna á það, að í Landsbankann hefur enn þá ekki komið eyrir af dollurum í sambandi við flugvöllinn, en flugvöllurinn í Keflavík á að gefa 10 millj. kr. á ári í dollurum, í fyrsta lagi fyrir lendingar flugvéla, í öðru lagi fyrir kaup íslenzkra manna, er þar vinna, og í þriðja lagi fyrir íslenzk matvæli. Þessum dollurum er að miklu eytt í eftirlitslaust ferðaflakk með amerískum vélum. Hæstv. ráðh. ætti að athuga, að stj. lofaði þessum peningum. Hér er ekki um lítinn gjaldeyri að ræða, og þessi mál heyra undir hann, og ef hann skortir gjaldeyri, þá vil ég benda honum á það úrræði að stöðva þetta ferðaflakk. Hæstv. ráðh. gaf í skyn, að óþarft væri að ræða þetta mál mikið hér, en ég tel tíma þingsins betur varið til þess en í umr. um sum önnur mál, sem tekið hafa viku af þingtímanum hvert, eins og t. d. umr. um flugvöllinn og ölið, hvort tveggja þýðingarlaus mál, og er eitthvað skemmtilegra að taka mál hér til meðferðar, sem hafa gildi fyrir alla þjóðina, í stað orðavaðals um gersamlega þýðingarlaus mál. Það, að ráðh. hefur legið á þessu máli í 8–9 mánuði, er óhafandi og til minnkunar fyrir hann og landlækni og að líkindum fyrir einhverja prófessora landsspítalans. Þessa till. mína ætti að samþ. hér orðalaust til þess að sýna, svo að ekki verði um villzt, að hvorki ráðherra, landlækni né prófessorum líðist lengur að fara með þetta mál eins og þeir hafa gert. Þá vík ég að brtt. Það er síður en svo af vantrausti á Guðmundi Thoroddsen, að gert er ráð fyrir í till. minni, að hann verði forstöðumaður deildarinnar, enda væri ekki gott að koma því saman, og það er óþarfi af hv. 2. landsk. (KTh) að bregða mér um ósanngirni við hann eða önnur ættmenni hennar við landsspítalann, en fyrst hún gefur tilefni til, má rifja upp sögu landsspítalans. Á fyrstu þingum Jóns Sigurðssonar vildi hann koma á spítala í Rvík, en þáverandi landlæknir var á móti því og taldi þess ekki þörf, bærinn væri lítill og þurrabúðarmenn gætu bara legið heima, þegar þeir væru veikir. Síðan var ekkert gert í málinu af hálfu Íslendinga um langa stund, en kaþólskir byggðu spítala í Landakoti. Læknastéttin virðist ekki hafa haft neinar framkvæmdir í málinu, en er konur fengu kosningarrétt, tóku þær, í minningu um þessa réttarbót sína, að safna fé til landsspítalans með miklum dugnaði, og þegar fyrsta konan situr á Alþingi 1923, Ingibjörg H. Bjarnason, flytur hún frv. um landsspítala, sem flokksmenn hennar stöðva, af því að þeim þykir of dýrt að leggja í þessa framkvæmd. En þá tekst samstarf milli mín og hennar á nýjum grundvelli, að byggður sé einn þriðji hluti þess spítala, sem hún hafði upphaflega hugsað sér, og bænum gert að skyldu að leggja honum til heitt vatn frá laugunum. Læknar gerðu ekkert, og allt var áður í glundroða og vesaldómi og eini spítalinn timburhjallurinn hjá þeim kaþólsku. Þá var það, að þó að ekki væri alltaf gott samkomulag milli okkar Ingibjargar Bjarnason, að ég sagði við hana: Hvernig væri, að við tækjum höndum saman um að koma þessu máli fram? - Og það gerðum við, og svo komst málið fram. Þetta er þá saga þessa máls. Konur hér í bænum fengu mikil samskot, sem þær lögðu fram, en bærinn gerði ekki neitt. Nokkru seinna fékkst svo peningalán í öðru landi. Ég tel, að þessi hv. læknir, sem talaði hér áðan, hafi ekki fært fram nein rök. Það þýðir ekkert fyrir einn lækni að koma hér og segja okkur þetta og þetta. Nei, nú á að fara að eins og við Ingibjörg Bjarnason fórum að á sínum tíma, í stað þess að láta húsið bíða vegna þess, að rifizt er um, hvort þessi læknir eða hinn eigi að vera forstöðumaður fæðingardeildarinnar.

Menntmrh. (Eysteinn Jónsson) : Það, sem komið hefur fram í þessu máli varðandi forstöðuna, þá vil ég taka það fram, að mér hefur aldrei getað skilizt það á þeim mönnum, sem ég hef krafið upplýsingar, að það hafi staðið á fæðingardeildinni vegna rifrildis um forstöðuna, heldur vegna þess, að staðið hefur á gjaldeyri og yfirfærslum á efni til byggingarinnar. - Annars er rétt að athuga allar skoðanir, sem koma fram í málinu. Hv. þm. S-Þ. var að minnast á bíla í þessu sambandi. Þessir bílar, sem nú eru að koma, eru hér af völdum fyrri gjaldeyrisyfirvalda og eru því ekki sök núverandi gjaldeyrisyfirvalda. Annars hygg ég, að full ástæða væri til að fara fyllilegar út í það mál. En það er harla einkennilegt að halda því fram hér, að það sé minnkun fyrir mig og landlækni, hvernig þannig hafi verið haldið á gjaldeyrinum. Það er engin minnkun fyrir mig, það er minnkun þeirra, sem sóuðu gjaldeyrinum þannig, og menn eiga kröfu á að fá að vita, hvernig á málunum hefur verið haldið, og það mun verða gert. Ég tók það fram áður, að það hefur engin áhrif á málið, hvort þessi till. verður samþ. Við munum gera allt, sem við getum, til þess að hrinda þessu í framkvæmd. Ég skal svo ekki fara fleiri orðum um þetta, en óska að lokum, að málinu verði vísað til nefndar.



Aðeins örfá orð. Mér finnst það hefði átt að vera sjálfsagður hlutur, að læknirinn, sem þarna átti að starfa, hefði haft hönd í bagga með öllu fyrirkomulagi fæðingardeildarinnar, og hvað viðvíkur ræðu hv. þm. S-Þ., þá vil ég árétta þá skoðun mína, að yfirlæknisstaðan við fæðingardeildina sé engin fígúrustaða. Annars ætla ég ekki að ræða mikið það, sem hv. þm. sagði um Guðmund Thoroddsen, en vil aðeins segja það, að það kemur ekki oft fyrir og sennilega ekki framar, að menn taki sérgrein bæði í handlækningum og fæðingum. Þess vegna minnti ég líka á, að það eru ekki nema 4 ár þar til hann lætur af störfum. Annars sé ég ekki ástæðu til að taka neitt aftur af því, sem ég sagði. - Ég held svo, að það hafi ekki verið fleira, sem ég vildi segja. Ég get þó samsinnt hv. þm. S-Þ. í því, að Reykjavíkurbær hafi brugðist skyldu sinni í þessu máli, en það er ekki sök læknanna.

Fyrirspyrjandi (Jónas Jónsson) : Það er nú orðið nokkuð langt síðan þessi fyrirspurn kom fram, en ég óskaði eftir, að hún kæmi eigi til umr. fyrr en í dag. Ég veit, að það er allmikill áhugi meðal almennings fyrir því að fá að vita, hvernig gengur með rekstur flugvallanna í Reykjavík og í Keflavík. Það er uppi sú skoðun, að komið hafi til mála að leggja annan niður, og sýnist sitt hverjum, en það fer eftir fjárhagnum, hvernig snúizt verður í því. Ég hef það frá heimildum, sem eru ábyggilegar, að kostnaðurinn virðist vera kominn á tólftu milljón króna til flugvallanna, og er aðalkostnaðurinn við Reykjavíkurflugvöll, en annars er þetta ekki sundurliðað. - Ég hef orðið var við, að mönnum stendur stuggur af þessum mikla tilkostnaði. Mér hefur og skilizt, að hæstv. ríkisstj. hafi ekki séð annað fært en að breyta frá þjóðnýtingu á Winstonhóteli á Reykjavíkurflugvelli og að komið hafi til mála að leigja það út. Nú hefur þetta hótel bætt úr hótelskorti í Reykjavík, og er ekki ósennilegt, að það komi til kasta Alþingis, hvort laga ætti þetta gistihús og reka það áfram eða rífa það. Ég hef enga trú á því, að Reykjavíkurbær geti rekið Reykjavíkurflugvöllinn, auk þess sem mikil hætta fylgir því að hafa flugvöll inni í bændum á ófriðartímum. Ég vil því, að það verði rannsakað til hlítar, hvort Reykjavík getur staðið undir flugvellinum eða ekki. Enn er tiltölulega lítið um viðhald þar, en það mun verða æði miklu meira seinna. Ég hef svo ekki miklu meira um þetta að segja, en bíð eftir svari hæstv. ríkisstj.

Menntmrh. (Eysteinn Jónsson) : . Þessi fsp. sem hér liggur fyrir, er nokkuð víðtæk, og mun það taka nokkurn tíma að svara henni, en ég vil taka það fram strax, að ég get ekki svarað öllum liðum hennar eins ýtarlega og ég vildi, því að þessi mál eru enn í deiglunni. En ég get lýst því yfir, að svarið verði tæmandi um kostnaðarhliðina á liðnum tíma og eins og það stendur nú. Ég ætla, að hægt verði að bæta úr því máli á þessu þingi, og mundi það þá heyra undir fjvn. þingsins. Ég skal nú snúa mér að einstökum liðum þessarar fsp. Fyrsti liðurinn hljóðar svo: Hve mikið hefur ríkissjóður þurft að greiða fyrir fasteignir flugvallanna, bætur til landeigenda, hús, mannvirki og tæknileg áhöld? - Eftir því sem flugráð hefur gefið mér upplýsingar um, hefur verið lagt út fyrir þennan lið 1152000,00 kr. vegna Reykjavíkurvallar og ekkert vegna Keflavíkurvallar. Þá er næsta spurning þessi: Hve mikið hefur ríkið lagt fram til verklegra endurbóta á hvorum flugvellinum fyrir sig, þar með talið allt viðhald, sem hvílir á íslenzka ríkinu? - Samkv. upplýsingum frá sömu aðilum hefur verið varið á öllu tímabilinu, sem flugvellirnir hafa verið í íslenzkri eign, 1090000,00 kr. Þessa upphæð hef ég ekki getað fengið sundurliðaða enn, en menn hafa verið settir til þess og vinna nú að því. Eins eru þeir að athuga aðra kostnaðarliði, sem virtust óþarflega háir. En ég geri ráð fyrir, að töluverður hluti þessarar upphæðar hljóti að vera vegna endurbóta á Winstonhóteli á Reykjavíkurflugvelli. Á Keflavíkurflugvelli hafa verið lagðar út í þessu skyni 250000,00 kr., en það eru braggar, sem hafa verið endurbættir og notaðir undir flugvallastjóra og starfslið hans. Þá er spurt: Hvað voru miklar tekjur og útgjöld ríkisins við hótel Winston, meðan það var starfrækt á kostnað ríkisins? - Samkv. upplýsingum, sem ég hef fengið, en þær ná frá 1. maí 1946 til 1. júlí 1947, þá voru útgjöld 1046000,00 kr., en tekjur 890000,00 kr. Rekstrarhalli bókaður er því 155000,00 kr., en auk þess eru svo innréttingar og endurbætur taldar 255000,00 kr. Hallinn nemur því alls 401000,00 kr. Þessir reikningar eru enn ekki fyllilega krufðir til mergjar, og ég skal ekki um það segja, hvort öll kurl eru komin til grafar. Það er ekki fyllilega rannsakað enn. Nú hefur sú breyting verið gerð eftir tillögu flugvallastjóra, að rekstri á Winstonhóteli hefur verið hætt og það leigt út. Þar með er fyrirbyggt, að slíkt tap verði í rekstri þess eftirleiðis fyrir ríkið. Eftir þeirri reynslu, sem fengizt hefur, hef ég ekki trú á, að ríkið reki þetta hótel, nema það fengi þá úrvalsmenn til að standa fyrir því. Hótelið hefur þó ekki verið leigt út til langs tíma. Þá er það næsta, sem spurt er að: Hve margir verkamenn vinna, að öllum jafnaði á hvorum flugvellinum, hve margir löggæzlumenn, tollmenn, veðurfræðingar, loftskeytamenn og aðrir kunnáttumenn, og hve mikil eru útgjöld ríkisins við hverja þessa deild? - Þetta er talsvert margþætt spurning, en ég skal reyna að svara henni á eins einfaldan máta og unnt er. Það er spurt um, hve margir verkamenn vinni á flugvöllunum. Þegar rætt er um starfsliðið, verður að gera greinarmun á lausráðnum mönnum og hinum fastráðnu starfsmönnum, og mun ég gera það í svari mínu. Ef við tökum Reykjavíkurflugvöllinn og tökum t. d. einn mánuð, í þessu sambandi getum við tekið októbermánuð 1947, eftir að sparnaðarráðstafanirnar hafa farið fram, þá eru þar fastráðnir menn 28 talsins og kostnaður við þetta fólk nærri 69000,00 kr. Aftur á móti voru lausráðnir menn þann mánuð milli 20 og 30, en sú tala, er ekki ábyggileg og segir í rauninni lítið. Ef nokkurn veginn örugg tala þessara manna ætti að fást, yrði að taka miklu lengra tímabil, en það verður ekki gert hér. Ef við tökum svo sama mánuð á Keflavíkurvelli, þá eru þar flugvallarstjóri, og starfslið hans eru 3 menn. Löggæzlumenn eru 12 og hafa 24000,00 kr. laun á mánuði og tollmenn eru 4. Ég tek þetta hér með, þótt það komi mér ekki við. Nú er rétt að upplýsa í þessu sambandi, að þessar upplýsingar, sem ég hef gefið, eru eins og málin standa í dag. Áður voru fastir starfsmenn við flugvöllinn 27 manns, og mun langmest af launum þessara manna koma fram sem hreinn sparnaður við reksturinn. - Hvort það auðnast flugráði og flugvallastjóra að fækka starfsmönnum enn meir en gert hefur verið, veit ég ekki, en þessir aðilar hafa það þó til athugunar. En það er oft erfitt að draga saman seglin í slíkum tilfellum, en ég fæ ekki betur séð en að flugráð og flugvallastjóri hafi gengið vel fram í því að lækka rekstrarkostnaðinn og fækka starfsmönnum. - Nú hefði verið æskilegast, að ég hefði getað, um leið og upplýst er, hversu margir hinir föstu starfsmenn eru, og upplýstir eru einstakir kostnaðarliðir, - þá hefði verið æskilegt, að ég hefði getað gefið upplýsingar um rekstrarkostnaðinn sjálfan í heild, hver hann hefði verið og hvað gera mætti ráð fyrir, að hann yrði. En um þetta er ekki hægt að segja neitt í dag, og það verður sent fjvn. á sínum tíma til athugunar. Þetta er ekki það lítil flækja, og er ekki hægt að stilla upp glöggum reikningum yfir þær starfsgreinar, sem hér er um að ræða, en það þarf að gera yfirlit yfir þetta og fá upplýst, hverjar till. flugráðs og flugvallastjóra ríkisins eru í þessum málum. Með tilliti til þessa hef ég beðið flugráðið um að gefa mér heildarskýrslu varðandi þetta, en hím hefur enn ekki borizt til mín. En þrátt fyrir þetta vildi ég gefa upplýsingar um starfsmannafjöldann, sem vinnur við flugvellina í Reykjavík og í Keflavík, vegna þess að fyrirspurn kom um það. Þá er það fimmta spurningin. Hún hljóðar svo: Hve mikið hefur nú verið greitt af alþjóðafé til ríkissjóðs fyrir veðurþjónustu Íslendinga í sambandi við flugvellina, og hve mikið er nú þegar vangoldið til ríkisins af samningstryggðum endurgreiðslum? - Hér er aðeins spurt um veðurþjónustuna, en fróðlegt er í þessu sambandi að athuga, hve miklu fé er eytt í flugþjónustuna yfirleitt og hve mikill hluti þess kostnaðar kemur til með að verða endurgreiddur, og er hér ekki einungis um að ræða veðurþjónustu. Þar er skemmst að segja, að þetta mikla fé, sem veitt er til flugþjónustunnar, fer til þriggja stofnana: veðurstofunnar, sem heldur uppi veðurathugunum vegna flugs um Norður-Atlantshafið, landssímans, sem hefur samband við flugvélar, sem eru á flugleiðum um Norður-Atlantshafið, og loks Keflavíkurstöðvarinnar, sem er í sambandi við flugför á fyrr greindum leiðum. Þessi kostnaður skiptist þannig milli ára: 1946 2044 þús. kr. 1947 3733 þús. kr. að því er gert er ráð fyrir. Þetta er mikið fé, sem gert er ráð fyrir, að fáist endurgreitt, þótt það sé ekki enn borgað. Þetta hefur verið tekið upp á alþjóðaráðstefnum, sem haldnar hafa verið um þessi mál, en fast loforð hefur enn ekki fengizt um endurgreiðslurnar, en hins vegar er málið á svo góðan veg komið, að telja má öruggt, að Íslendingar fái þessar greiðslur endurgreiddar, og reikningur hefur þegar verið sendur til alþjóðasamtakanna yfir þetta. Þannig er þessu máli enn eigi lokið, og augljóst er, að ef ekki verður tekin til greina krafa okkar um endurgreiðslu þessa kostnaðar, þá verðum við að breyta um stefnu í þessum málum og bera ekki uppi víðtækari starfsemi til flugþjónustu en teljast má brýn þörf fyrir okkur Íslendinga sjálfa, en við það mundu möguleikar Íslands sem millistöðvar í alþjóðaflugi minnka mjög. Menn hafa veigrað sér við enn sem komið er að skipta um stefnu, vegna þess að gera má fastlega ráð fyrir, að krafan um endurgreiðslu verði tekin til greina. Á fundi, sem haldinn var í Dublin á Írlandi viðvíkjandi fyrirkomulagi þessara mála, þar sem ákveðin voru svæði, sem hinar einstöku þjóðir skyldu sjá um flugþjónustu á, var það greinilega tekið fram, að fluggjöld yrðu endurgreidd, og verður að treysta þessu áliti fundarins. Fyrir utan þetta eru tvær aðrar stöðvar, sem hafa flugþjónustu með höndum hér á landi, og á ég þar við Loran-stöðina í Vik í Mýrdal. Hún er líka fyrir erlendar flugvélar, og 95% af þeim kostnaði, sem hún skapar ríkissjóði, verður endurgreiddur, og þær endurgreiðslur eru þegar byrjaðar. Hefur reikningur þegar verið sendur Ameríkumönnum að upphæð 12800 $, og hafa þeir greitt sem svarar þessari hundraðstölu eða 12160 $. Sjötta spurningin er: Hve margar borgaðar flugviðkomur hafa verið á hvorum velli, síðan ríkið eignaðist þá, og hve mikið greiða hinar einstöku og mjög misstóru flugvélar fyrir afnot flugvallanna? - Til glöggvunar er rétt að taka sjöundu spurninguna hér með, en hún er: Hve margar úthafsflugvélar hafa notað hvorn flugvöll, síðan ríkið eignaðist þá, og hvers vegna vilja fáar eða engar af þess háttar flugvélum nota völlinn hjá Reykjavík? - Samkvæmt skýrslu, sem ég hef fengið um þetta hjá flugráði, þá er viðkoma flugvéla á flugvöllunum í Reykjavík og Keflavík sem hér segir: (Er þá átt við tímabilið 6. júlí 1946 til 1. okt. 1947.) Samtals hafa lent á Reykjavíkurflugvelli: Millilandaflugvélar 241 Flugvélar, sem fljúga innanlands 3240 Samtals 3481 Kennsluflugvélar og einkaflugvélar 10220 Samtals 13701 Á Keflavíkurflugvelli: Gjaldskyldar lendingar innanlandsvéla 208 Gjaldskyldar millilandavélar 854 Samtals 882 Með þessu yfirliti er þá líka svarað sjöundu spurningunni, um úthafsflugvélar. En síðari liður hennar er, hvers vegna flugvélar vilji ekki nota Reykjavíkurvöllinn eins vel og Keflavíkurvöllinn. Það er dálítið erfitt fyrir mig að svara þessu, en það hefur verið talsvert um það, að millilandavélar hafi lent á flugvellinum hér við Reykjavík, en brautir eru stærri í Keflavík, og þar eru radarlendingartæki, sem ekki eru hér, og kjósa flugmenn af þessum ástæðum ef til vill frekar að lenda á Keflavíkurflugvelli. En það er nokkuð erfitt að gera grein fyrir þessu. Ég hef gleymt úr 6. spurningunni, hve mikið flugvélar greiði fyrir viðkomu á flugvöllunum. Ég er nú ekki alls ánægður með svar það, sem ég hef fengið varðandi þetta, þar sem ekki er getið um, hve mikið fæst fyrir hverja ferð, en hér í skýrslu, sem ég hef látið gera yfir þetta, eru lendingargjöldin sett sem þungagjöld. Teknar eru kr. 6.00 af hverju tonni að 20 tonnum, en sé þunginn yfir 20 tonn, þá eru teknar 3 kr. fyrir hvert tonn þar fram yfir. Og flugvallargjald benzíns eru 9 aurar pr. lítra. Nokkuð álitamál er það, hve hátt skuli setja þessi gjöld, og er það nokkurt afkomuatriði fyrir flugmálin, hve þessi gjöld eru há, og ég hef lagt fyrir flugvallastjóra að athuga gjaldskrána og endurskoða gjöldin með það fyrir augum, hvort ekki væri mögulegt að hækka þessi gjöld, því að rekstur flugvallanna er ríkissjóði mjög þungur. Áttunda spurningin er: Hve mikið kaup fá flugmála- og flugvallastjóri og hver fulltrúi í flugmálanefndinni? - Flugmálastjóri er í 3ja flokki launalaganna með 13 þús. kr. laun, og flugvallastjóri ríkisins er í sama launaflokki. Ekki er enn ákveðið, hver laun meðlimir flugráðs skulu hafa, en ákveðið er, að formaður flugráðs fái sem næst launum formanns útvarpsráðs, eða 325 kr. grunnlaun á mánuði. Að öðru leyti er erfitt að ákveða laun flugráðs, því að það hefur orðið að leggja á sig alveg óhemju vinnu til þess að komast að niðurstöðu um ástand flugmálanna. Það hefur sem sagt orðið að vinna allt ofan í kjölinn. Í 9. lið er spurt: Hve mikið fé hefur ríkið lagt á yfirstandandi ári í nýbyggingu og viðhald flugvalla utan Gullbringu- og Kjósarsýslu? - Ég skal nú gera nokkra grein fyrir þessu. Til nýbygginga flugvalla eða flugbrauta hefur verið lagt fram eftirfarandi: Til lendingar fyrir sjóvélar á Akureyri kr. 7.000,00 Til flugbrautar á Hólmavík (sjóvélar) 8.800,00 Til flugvallarins í Hornafirði 14.100,00 Til flugvallarins í Vestmannaeyjum 51.200,00 Til flugskýlis á Ísafirði (sjóvélar) .. - 65.200,00 Til lagfæringar flugvallarins á Fagurhólsmýri 19.900,00 Til lagfæringar flugvallarins á Melgerðismelum í Eyjafirði 33.000,00 Lagfæring flugvallarins við Gufuskálamóðu hjá Sandi 22.700,00 Samtals kr. 219.700,00 Auk þessa var veitt: Til að fullgera dráttarbraut og flugskýlið á Ísafirði kr. 20.000,00, og hefur því sú fjárveiting numið samtals kr. 85.000,00. Til bygginga í sambandi við flugvöllinn í Vestmannaeyjum kr. 203.000,00, og nemur því sú upphæð, sem greidd hefur verið til hans, kr. 255.000,00 rúmlega. Nú hafði verið ákveðið á fjárlögum að veita fyrstu greiðslu til flugskýlis á Austurlandi. Flugráð hefur tekið flugmál Austfjarða til ýtarlegrar athugunar og hefur komizt að þeirri niðurstöðu, að bygging flugstefnuvita skuli sitja fyrir og sé hann byggður á Austurlandi. Að þessum till. fengnum frá flugráði hefur ráðuneytið fallizt á, að fé þetta verði notað til byggingar flugstefnuvita, og vona ég, að ekki verði tekið hart á okkur fyrir þessa breytingu. Okkur þótti það meira virði að láta þær framkvæmdir ganga fyrir, sem flugráð taldi nauðsynlegastar. Þá er það skoðun flugmanna, að nauðsynlegt sé, að byggður verði flugstefnuviti á Skagatá, og hefur verið ákveðið að leyfa byggingu þessa vita, án þess að fjárveiting væri fyrir hendi. Var ekki hægt að draga að koma vitanum upp vegna þess, hve flugmenn töldu það aðkallandi og varð flugráð sammála um það. Auk þessa hefur flugráði verið falið að athuga ástand flugvalla, úti um land, sem lagfæra mætti án mikils tilkostnaðar, sem feldist í því að merkja flugvellina og flugbrautirnar og annað því um líkt. Og þegar allt kemur til alls, þá hafa verið notaðar til endurbóta og bygginga á flugvöllum 1,1 milljón króna., og tel ég mig þá hafa svarað spurningu þeirri, sem felst í 9. lið þessarar fyrirspurnar. Ég get getið þess hér, að flugráð hefur athugað flugvöllinn við Kópasker með það fyrir augum, að hann gæti orðið varaflugvöllur fyrir millilandaflugvélar. Það mun kosta tiltölulega lítið fé að gera hann svo úr garði, að hann geti orðið varaflugvöllur fyrir stórar vélar. Fleira er ekki nýtt, sem ástæða er til að drepa á varðandi þetta. En hvað viðkemur 10. lið fsp. um, hve miklar tekjur hafi orðið af Reykjavíkurflugvellinum og hvers konar endurbætur flugmálastjórnin vilji gera á honum, þá veit ég ekki enn, hverjar endurbætur flugráðið vill gera á honum. Ég hef beðið flugráð um till., en ekki fengið þær enn þá og get því eigi svarað hér til. En á 22. gr. fjárlaga eru veittar 1,3 millj. kr. til þessara mála„ en hvernig það sundurliðast, veit ég ekki. Þetta mál mun fjvn. taka til meðferðar á sínum tíma, og geri ég ráð fyrir, að flugráð muni skila áliti um þetta. Varðandi tekjur Reykjavíkurflugvallarins þá voru þær: 1946 296 þús. kr. Til 1/7 1947 250 þús. kr. Ég hef ekki við höndina nú glöggan rekstrarkostnað, eins og menn gætu ætlað, en það verður ekki langt að bíða þess, að ég geti svarað þeirri hlið málsins. Þá er spurt um það í 11. liðnum, hve dýrar þær endurbætur séu, sem Bandaríkjamenn eru nú að framkvæma á Keflavíkurflugvellinum. Ég get ekki svarað því. Það er búið að byggja bráðabirgðaflugstöð og verið að leggja grunn að varanlegri flugstöð. Sömuleiðis er verið að byrja á því að grafa fyrir öðrum húsum, eins og þvottahúsi og viðgerðarstöðvum. Frekar get ég ekki upplýst um þetta. Í 12. liðnum er spurt um það, hve miklar tekjur megi telja sennilegt, að Íslendingar fái árlega af starfsemi flugvallarins í Keflavík í sambandi við viðkomugjöld flugvéla, kaup og laun íslenzkra manna, tolla af benzíni og öðrum vörum, andvirði greitt fyrir íslenzkar neyzluvörur og aðra tekjuliði. Því miður get ég ekki á þessu stigi málsins sagt neitt um þetta. Það er að vísu til áætlun frá flugráði um viðkomugjaldið, en hún er með það miklum fyrirvara, að ég sé ekki ástæðu til þess að draga hana inn í þessar umræður. Ég held nú, að ég hafi svarað þessum fsp., eftir því sem hægt er. Ég mun síðar afla nánari upplýsinga og svara því, sem hægt er að ætlast til, að greið svör verði gefin við með góðu móti.

Fyrirspyrjandi (Jónas Jónsson) : Herra forseti. Hæstv. ráðh. hefur nú svarað allýtarlega fyrirspurnum mínum, þótt ekki hafi hann svarað þeim öllum. Við því verður ekkert sagt, því að um allmörg vafaatriði er að ræða, eins og viðskilnaður hæstv. fyrrv. flugmálarh. var. Hann er því miður ekki hér. Það vekur eftirtekt, hve gífurleg útgjöldin eru við flugvöllinn í Reykjavík. Það er um 6 millj. kr., sem við greiðum í veðurþjónustu, loftskeyti og aðra öryggisþjónustu. Ekkert af þessu hefur verið endurborgað, og það kom fram hjá hæstv. ráðh. betur en áður, að þessir peningar eru svo sem ekki í handraðanum, þar sem ekki er einu sinni fyrir hendi formlegt loforð um endurgreiðslu. En það, sem mestu varðar fyrir Alþ. og borgara landsins, er að fá að vita, hve mikill munur er á útgjöldunum og því, sem við fáum. Þessari einu millj. kr., sem búið er að verja í lendingarbætur, mun að öllu leyti hafa verið skynsamlega varið og reynt að bæta úr annmörkum í þessum efnum, eftir því sem fjárhagur hefur leyft. En önnur útgjöld í þessu sambandi eru gífurleg, og ég þykist heyra á hæstv. ráðh., að þungir póstar muni koma til fjvn. Frá fjmrn. hef ég fengið upplýsingar, sem benda til þess, að það sé komið á tólftu millj. kr., sem búið er að greiða fyrir flugvellina, og mun það láta nærri, eftir því sem kom fram hjá hæstv. ráðh. Eftir að hæstv. stjórn hefur gefið þessa ýtarlegu skýrslu, sjá allir, að það verður að ráða flugmálunum til lykta eftir okkar hentugleikum. Við getum ekki tekið á okkur byrðar, sem okkur eru ofvaxnar, með skuldbindingum um flugþjónustu fyrir aðrar þjóðir. Ég ætla að víkja að síðustu spurningunum, sem hæstv. ráðh. svaraði ekki, um Keflavíkurflugvöllinn. Ég skil, að hæstv. ráðh. hefur ekki til tölur um þær endurbætur, sem fyrirhugaðar eru. Mér skilst, að Keflavíkurflugvöllurinn hafi kostað um 150 millj. kr. og að enn þurfi nokkra tugi millj. til þess að gera hann starfshæfan. Hótel og skrifstofupláss er í því ólagi, að stórkostlegt fé, sem við eigum ekki til, þarf til að bæta úr því. Ef völlurinn hefur kostað 150 millj. kr., þarf kannske að bæta þar við 75 millj. kr., til þess að hann verði fullkominn millilandaflugvöllur. Það mundi því binda okkur þungar byrðar, ef við ættum að taka við vellinum, eins og sumir halda fram. Ég vil þakka fyrir þau mörgu og greiðu svör, sem ég hef fengið, og vil bara að lokum segja frá áætlun, sem ég hef fengið hjá mönnum, sem kunnugir eru tekjumöguleikum Keflavíkurflugvallarins. Þar er áætlað, að Íslendingar geti haft um 10 millj. kr. tekjur á ári af viðkomugjöldum flugvéla, kaupi íslenzkra manna, tollum og andvirði íslenzkra neyzluvara. Mér þótti þetta gegna nokkurri furðu, og ég hef enga stjórnarheimild fyrir því, að þetta sé skynsamleg áætlun. Ég vil hins vegar skora á hæstv. stjórn að gæta þess, að þetta fé fari ekki, eins og hingað til, í eyðslu fyrir fargjöld Íslendinga út í heim.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðh. fyrir, að hann hefur lagt sig í framkróka með að gefa sem greiðust svör. Þó voru það þrjú atriði, sem hann gaf ekki svar um og ég held, að hann geti svarað, og ég hef áhuga fyrir að fá svör við. Fyrst var það 4. liður spurninganna. Ég hef áhuga fyrir því að fá að vita, hve margir tæknimenntaðir menn og sérfræðingar vinna á hvorum flugvellinum. Þetta kom ekki fram, en ég vænti þess, að hæstv. ráðh. geti svarað því. Þá var það viðvíkjandi 6. og 7. lið fsp. Hversu margar herflugvélar koma við á Keflavíkurflugvellinum að meðaltali á mánuði, og hve margar einkaflugvélar á vegum A. O. A., sem annast rekstur flugvallarins. Ég vildi fá það staðfest, hvort það er rétt, sem komið hefur fram, bæði hér á þingi og í blöðunum, að tala herflugvéla sé aðeins 11 á mánuði. Í þriðja og síðasta lagi var það viðvíkjandi 6. liðnum. Ég hef áhuga á að fá að vita, hvort einkaflugvélar greiða öll lendingargjöld.

Fyrirspyrjandi (Gísli Jónsson) : Herra forseti. Ég hef borið fram fsp. um, hvað liði undirbúningi löggjafar um opinbera starfsmenn, sem Alþ. fól ríkisstj. að framkvæma með þál. 5. okt. 1944. Í þál. segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „ Alþ. ályktar að fela ríkisstj. að láta undirbúa löggjöf um opinbera starfsmenn og leggja frv. um þetta efni fyrir Alþ., er það kemur saman næst “ Mér er ekki kunnugt um, að annar árangur hafi orðið af þessu enn sem komið er en reglugerð, sem gefin var út af fjmrn. 11. marz 1946 af knýjandi nauðsyn, vegna þess að lögin vantaði. Reglugerðin ákveður, að þeir, sem starfa í 1. flokki, skuli vinna 35½ klukkustund á viku, eða minna en sex stundir á dag. Í 2. flokki er vinnutíminn bundinn við 45 stundir, í 3. flokki við 36 stundir og í 4. flokki við 48 stundir á viku. Auk þess á að greiða með 50 og 100% álagi þá vinnu, sem unnin er fram yfir þetta. Grunnlaun fyrir slíka vinnu eru 3, 4 og 5 kr. á klukkustund, eftir því um hvaða flokk er að ræða. Það er sýnilega ætlazt til, að með vísitöluuppbót geti þetta orðið allt að 30 kr. á klst., sem greitt er fyrir yfirvinnu. Þessi reglugerð hefur valdið ýmsum stofnunum ríkisins erfiðleikum, sem þær eru gersamlega að sligast undir, eins og t. d. póstur og sími, og aukið svo rekstrarútgjöld þeirra, að ekki er hægt að láta þær bera sig. Í öðru lagi hefur verið svo mikil óánægja meðal starfsmanna annarra stofnana, þar sem laun eru ákveðin samkvæmt launalögum, að vart hefur verið hægt að halda þeim við störf nema greiða þeim stórar fúlgur fyrir yfirvinnu. Þetta ætti að vera nóg til þess að sýna, að óhjákvæmilegt er, að lög verði strax samþ. um þessi efni. Ég vildi heyra, hvað gert hefur verið, hvort vænta má, að frv. verði lagt fyrir þetta þing, hvort hæstv. stjórn hefur möguleika á að afnema reglugerðina eða breyta henni eða hvort hún ætlar að hafa hana eins og áður, þar til l. verða samþ. um þetta á Alþ.

Fjmrh. (Jóhann Jósefsson) : Í forföllum hæstv. dómsmrh. tók ég að mér að svara fyrir hans hönd þessari fsp., eins og hún er á þskj. 103. Svarið hljóðar á þessa leið: „Með bréfi ráðuneytisins, dags. 6. jan. 1945, var Gunnari Thoroddsen falið að semja frv. um opinbera starfsmenn og þess óskað, að frv. bærist það tímanlega í hendur ráðuneytisins, að hægt væri að leggja það fram haustið 1945, en það hefur enn ekki borizt. Í sambandi við fsp. get ég upplýst það, að undanfarið hefur verið unnið að samningu frv., en vegna anna og skorts á gögnum hefur hann enn ekki getað lokið því. Hann vonast þó til að geta skilað því til ráðuneytisins um næstu mánaðamót“. Þetta er það, sem fyrir liggur frá hálfu hæstv. dómsmrh. í þessu máli. Viðvíkjandi reglugerð, sem hv. þm. Barð. minntist á í lok ræðu sinnar, þá vil ég ekki að svo komnu máli gefa ákveðið svar um það atriði. Ég tel heppilegt, að stjórnin og fjvn. eigi nokkrar viðræður um þetta. Ef ekki er hægt að fá vissu fyrir því, að fyrirhuguð löggjöf komist í kring á þessu þingi, þá er ég sammála hv. þm. Barð. um það, að reglugerð sú, sem hann minntist á, þurfi að athugast. Væri í sjálfu sér rétt, að stjórnin og fjvn. hefðu þar um samstarf.

Fyrirspyrjandi (Gísli Jónsson) : Ég vil þakka hæstv. ráðh. fyrir svörin. Ég vænti þess, að hæstv. stjórn sjái um, að frv. verði lagt fyrir þingið, þegar það er tilbúið um næstu mánaðamót, eins og hann upplýsti, að yrði. Fjvn. mun ræða við hæstv. ráðh. um reglugerðina, áður en gengið er frá næstu fjárlögum. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að ræða þetta frekar.