Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Heilbr.- og félmn. hefur haft þetta mál til athugunar. Það var sent til þessarar hv. deildar frá Ed. og hefur hlotið þar afgreiðslu með nokkrum breyt. frá því sem það var upphaflega lagt fram. Frv. sama efnis var lagt fram á síðasta þingi hér í Nd., og hafði heilbr.- og félmn. þessarar d. það þá einnig til athugunar. N. skoðaði málið allítarlega, fékk á sinn fund þá aðila, sem staðið höfðu að samningu þess, og aflaði sér annarra upplýsinga í sambandi við málið. Það kom nokkuð til umr. þá, hvort ekki mundi heppilegra og eðlilegra að einhver stofnun á vegum ríkisins, og þá Öryggiseftirlitið, tæki þessi mál undir sína starfsemi og yrði falin framkvæmd þess. Um þetta voru nokkuð skiptar skoðanir, menn ekki á eitt sáttir um það, en málið sem sagt hlaut ekki endanlega afgreiðslu í n. á síðasta þingi og þar af leiðandi að sjálfsögðu ekki frekari fyrirgreiðslu í deildum þingsins. Ég hygg, að enn hafi nokkuð verið um það rætt, hvort það gæti ekki talizt eins heppilegt, að öryggiseftirlitinu væri falin framkvæmd laganna en samkomulag mun hafa orðið um það í Ed., eða það mun hafa verið talið heppilegra af þeirri n., sem fjallaði um málið í Ed., að þarna yrði um sérstaka stofnun að ræða. Það má segja, að mjög væri æskilegt, ef hjá því mætti komast án þess að valda truflun á framkvæmd mála að stofna fleiri ríkisstofnanir, eða eftirlitsstofnanir, eins og hér er gert ráð fyrir, en í þessu tilfelli mun það þó vera talið heppilegra, og Ed. gerði þá breyt. á 2. gr. frv., þar sem er aðeins gert ráð fyrir Brunamálastofnun, að þar hefur verið samþ. að breyta þessari grein frv. þannig, að þessi stofnun skuli hafa 5 manna yfirstjórn, sem skipuð sé eftir þartilgreindum reglum, eða að ráðh. skipi án tilnefningar einn mann í stjórnina, sem þá verði jafnframt formaður, en að Samband ísl. sveitarfélaga tilnefni einn mann, Reykjavíkurborg einn mann og tveir verði tilnefndir eftir ábendingu frá Sambandi ísl. tryggingafélaga. Ég ræddi þessi atriði við forstjóra Brunabótafélagsins, sem fram að þessu hefur mest haft með það brunavarnaeftirlit að gera, sem starfandi hefur verið og starfandi er enn, og hann lagði á það mjög ríka áherzlu, að þarna yrði um stjórn þessara mála að ræða á þann veg, sem nú er gert ráð fyrir í 2. gr. frv., eftir að það hefur hlotið afgreiðslu í Ed. Hann taldi, að það mundi verða ríkast til árangurs, ef svo væri skipað málum, að sá aðili hefði þarna framkvæmdarvald, þ.e. væntanlegur brunamálastjóri, ef hann hefði yfir sér stjórn, sem tilnefnd væri af þeim aðilum, sem þarna hafa mestra hagsmuna að gæta, en það eru þeir aðilar, sem tilgreindir eru í frv., Samband ísl. sveitarfélaga, Reykjavíkurborg og tryggingafélögin. Helztu verkefni þessarar nýju stofnunar, sem fyrirhuguð er, koma fram í 3. gr. Eru þau tilgreind í 8 liðum, og hafði heilbr.- og félmn. þessarar d. lítið við þau að athuga nema síðari málsgr. c-liðar, sem hljóðar svo í frv.: „Óheimilt er að afgreiða slíka uppdrætti í byggingarnefndum eða hefja framkvæmdir, nema Brunamálastofnun hafi áður samþ. uppdrættina.“ Þarna er átt við það, sem talið er fram í b-lið, það er, að Brunavarnaeftirlit hafi með hendi eftirlit með meiri háttar atvinnufyrirtækjum, verksmiðjum, birgðastöðvum fyrir olíu og benzín, verkstæðum, skólum, samkomuhúsum, hótelum o.s.frv., eins og segir í gr. N. taldi ekki ástæðu til þess að skylda byggingaryfirvöld á hverjum stað og sveitarstjórnir til að senda þær umsóknir, sem þangað kynnu að berast um framkvæmdir, sem tilgreindar eru í b-lið. Það mundi vera nægjanlegt aðhald og eftirlit, ef c-liður stæði óbreyttur, en þar segir, að m.a. sé verkefni Brunamálastofnunar að yfirfara uppdrætti af nýbyggingum, viðbótum og meiri háttar breytingum á mannvirkjum töldum í b-lið. Með vísun til þess, að gert er ráð fyrir því í frv., að brunamálastjórn veiti eftirleiðis umsögn um þá slökkviliðsstjóra, sem ráðnir kunna að vera á hinum ýmsu stöðum, að þá verði reiknað með, að það náið samband verði milli þeirra aðila, sem með þessi mál fara í hinum ýmsu sveitarfélögum, og Brunamálastofnunar ríkisins, að l. ættu að þessu leyti að ná tilgangi sínum, þó þessi málsl. 3. gr. væri felldur niður, og hefur n. í áliti sínu gert till. um það. Skv. 27. gr. frv. er ráðgert, að tryggingafélögin standi undir meginhluta af kostnaði við framkvæmd þeirra l., sem hér liggja fyrir, þ.e. Brunamálastofnunarinnar væntanlegu, en þar segir í 27. gr. a-lið: „Öll tryggingafélög og aðrir, sem tryggingar annast, skulu greiða Brunamálastofnuninni 1.25% af brúttóiðgjaldatekjum vegna brunatrygginga á fasteignum og lausafé.“ Það er talið, að 1.25% af brúttóiðgjaldatekjum tryggingafélaganna á þessum liðum muni nema 2-21/2 millj. kr. á ári miðað við tryggingaiðgjöld eins og þau eru nú, og ætti það að fara langt með að dekka eða mæta þeim kostnaði, sem af framkvæmd l. kann að verða. Þá er í 27. gr. þó einnig gert ráð fyrir, að Brunamálastofnunin láti semja gjaldskrá og fái hana staðfesta af rn. Í gjaldskrá þessari skal kveðið á um skoðunargjöld og önnur gjöld, er Brunamálastofnunin tekur fyrir veitta þjónustu. Það kemur fram í grg. frv., eins og segir á bls. 11 í athugasemdum með frv., að ekki er til þess ætlazt, að þarna verði um fast gjald af öllum brunatryggðum eignum að ræða, heldur að Brunamálastofnun taki samkv. gjaldskrá greiðslu fyrir þá þjónustu, sem hún kann að veita í hverju einstöku tilfelli. En orðrétt segir í grg., með leyfi forseta: „Þótt væntanleg Brunamálastofnun verði að sjálfsögðu að veita meginhluta af þjónustu sinni endurgjaldslaust, þá mun hún einnig þurfa að taka að sér verkefni, sem eðlilegt er að taka greiðslu fyrir.“ Hversu hár þessi tekjuliður kann að verða, er ekki gott að áætla á þessu stigi, en n. skilur það svo, og ég vil láta það koma alveg skýrt fram, að það sé ekki ætlazt til þess, að þarna komi fram nýr skattur á allar húseignir, heldur verði sú gjaldskrá, sem sett kann að verða, miðuð við það, að þar verði um að ræða greiðslur fyrir veitta sérstaka þjónustu af hendi Brunamálastofnunarinnar. Ég hygg, að allir séu sammála um, að mjög sé nauðsynlegt og aðkallandi að herða það eftirlit, sem með brunavörnum er hér á landi. Það hefur á undanförnum árum orðið óvenju mikið brunatjón hér á landi miðað við nágrannalönd okkar, og kemur fram í grg. frv., að þau brunatjón hafi numið á árunum 1962–1966 samtals 340 millj. kr. eða 68 millj. kr. að jafnaði á ári. Þetta er mjög há upphæð, og samkv. því, sem fram kemur í grg. frv., þá er hér um að ræða þrefalda upphæð miðað við það, sem gerist í nágrannalöndum okkar miðað við íbúatölu, en hér á landi nemur brunatjón 350 kr. á hvern íbúa að meðaltali. Það verður því að teljast, eins og ég sagði, mjög eðlilegt og beinlínis nauðsynlegt að herða eftirlit með þessum málum, koma þar á fastari skipan heldur en verið hefur, og vissulega miðar frv. í þá átt, þó að eins og ég sagði í upphafi, að það megi kannske eða geti verið á því skiptar skoðanir, hvort ástæða sé til af þessum orsökum að stofna til nýs embættis eða fela það öðrum aðila, sem talið er, að gæti annazt það, en það hefur verið lögð áherzla á það, eins og ég einnig tók fram, af þeim aðilum, sem þessi mál snerta mest, að sú skipan verði höfð á þessum málum, sem frv. nú gerir ráð fyrir, eins og það kemur frá hv. Ed. Heilbr.- og félmn. þessarar deildar hefur afgr. málið frá sér og er sammála um að leggja til, að það verði samþ. með þeirri breyt., sem fram kemur í nál., sem hér hefur verið lagt fram.



Herra forseti. Lengi má bæta pinkli á gömlu Skjónu. Hér er á ferðinni frv. um nýja stofnun, mikla, sem á að heita Brunamálastofnun, og brunamálastjóri sérstakur á auðvitað að veita henni, forstöðu, og síðan á hann að ráða starfsmenn stofnunarinnar í samráði við rn. o.s.frv., og svo fylgir auðvitað með skattur á almenning til þess að standa undir þessu öllu saman. Ég tel engan vafa leika á því, að það væri hægt að koma þessu betur fyrir með öðru móti, eftirliti með brunavörnum, t.d. með því að semja við Brunabótafélag Íslands um að annast þetta, sem það hefur reyndar gert að nokkru undanfarið, eða þá að fela stofnun, sem til er, sem heitir Öryggiseftirlit ríkisins, að annast þetta. Og mér skildist á hv. frsm. heilbr.- og félmn., að hann telji, að það hefði verið æskilegt að geta losnað við það að setja á fót þessa sérstöku stofnun. En hins vegar virtust rökin fyrir því, að n. leggur til, að það sé gert, vera þau aðallega, að hv. Ed. hefði talið rétt að samþykkja þetta. Nú er það alkunnugt, að Nd. tekur oft aðra afstöðu í málum heldur en hv. Ed. og Ed. hefur einnig stundum aðrar skoðanir á málunum heldur en Nd. Það var ráðh. úr Alþfl., sem fylgdi þessu stjfrv. úr hlaði, þegar það var lagt hér fram. Vel getur verið, að einhver maður finnist enn í hans flokki, sem ekki hefur fengið stöðu hjá því opinbera, og kannske eru einhverjir fleiri þar, sem gjarnan vildu verða undirmenn við þetta nýja fyrirtæki. En hefði ekki verið möguleiki að útvega þeim mönnum atvinnu við eitthvað annað? Nú eru menn að fara til Svíþjóðar til að vinna þar í skipasmiðju. Líklega hefðu þeir ekki getað komizt þar að, því að trúlega eru þeir ekki smiðir, og sennilega fýsir þá heldur ekki að fara til Grænlands í byggingarvinnu, en þangað fara nú íslenzkir allmargir. En spurning er, hvort hæstv. ráðh. hefði ekki getað útvegað þessum mönnum eitthvað að gera utanlands á öðrum stöðum. því að þeir eru víða kunnugir, þekkja menn þar og eru oft í förum landa á milli. Ég tel þetta vera óþarft mál, eykur aðeins kostnað og fyrirhöfn ýmsra. Það er t.d. ákveðið í þessu frv., að þeir, sem ætla að reisa nýbyggingar hvar sem er á landinu eða framkvæma meiri háttar breytingar á mannvirkjum, skuli senda Brunamálastofnuninni í Reykjavík uppdrætti og fá hennar samþykki til þess að gera þetta, og engri byggingarnefnd er heimilt að afgreiða slíka uppdrætti eða láta hefja framkvæmdir nema Brunamálastofnunin hafi áður samþykkt uppdrættina. Ég varð reyndar ekkert furðu lostinn yfir því, þó að hæstv. ríkisstj. legði svona frv. fram. En hitt þykir mér merkilegra, að heil þn. skuli mæla með þessu.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð til áréttingar, einkum til þess að lýsa því yfir, að ég er algerlega á öndverðri skoðun við hv. síðasta ræðumann. Þetta mál er orðið mjög brýnt. Þessi mál eru komin í mikinn ólestur hjá okkur og langt á eftir tímanum. Eins og bent er á í grg., leiðir samanburður á brunatjónum á Íslandi og í nágrannalöndum okkar það í ljós, að meðaltjón á íbúa er hér tvöfalt til þrefalt hærra en þar. Og þar að auki er auðvelt að sýna fram á það, að einmitt þetta mikla og geigvænlega brunatjón, sem við höfum orðið vitni að hvað eftir annað nú upp á síðkastið, má einmitt rökstyðja með of litlu eftirliti í þessum efnum, og er ekki að undra, þar sem Brunavarnaeftirlitið hefur aðeins haft núna um langan tíma einum eftirlitsmanni á að skipa. Þetta er orðið svo alvarlegt mál, að ég hygg, að aðrar þjóðir, sem endurtryggja, séu farnar að líta okkur mjög óhýru auga út af þessum málum. Það hefur verið talað um, að hér væri verið að setja á fót nýtt bákn eða nýja stofnun, kostnaðarmikla, en á það má benda, að sá kostnaður, sem af þessu leiðir, á að greiðast af tryggingarfélögum, eins og kemur fram í frv. sjálfu, og hvar ætti hann frekar að koma niður heldur en á þeim aðilum, sem taka á móti iðgjöldum og eiga að hafa hönd í bagga með, að þessum málum sé vel skipað? Ég vil því lýsa því yfir, að ég tel mjög brýna nauðsyn á því, að þetta mál nái fram að ganga og það þegar á þessu þingi.



Herra forseti. Fyrir 2. umr. þessa máls, sem hér er til umr., flutti ég ásamt 8 hv. þm. öðrum till. um, að með tilliti til einstaks gildis Faxaflóa sem uppeldisstöðvar fisks yrði ekki heimiluð botnvörpuveiði í miðjum flóanum. Hv. 4. þm. Austf. hélt því fram við 2. umr. í gær, að slík till. þýddi friðun frá innströnd Faxaflóa og 50 mílur á haf út. Með þessum orðum hnikaði hv. þm. að vísu staðreyndum um helming, þar hélt hann sig í u.þ.b. 25 sjómílna fjarlægð frá sannleikanum, það eru ekki nema um 25 mílur frá innströnd flóans út að línu milli Malarrifs og punkts 4 mílum vestur af Garðskaga, en að þeirri línu er botnvörpuveiði leyfð allt árið samkv. frv., og enginn hv. alþm. hefur flutt till. um breyt. á því. Með því að fella till. um bann við botnvörpuveiðum í miðjum Faxaflóa nær togveiðin nú að línu, sem liggur í aðeins um 6–8 mílna fjarlægð frá botni flóans, svo að hv. þm. ætti nú ekki að þurfa lengur að hafa áhyggjur af ímyndaðri 50 mílna friðun, sem enginn hefur að sjálfsögðu nokkru sinni gert kröfu um og hefur aldrei verið til annars staðar en í hugarheimi hans. En með slíkum og öðrum ámóta rökum hefur 21 af 40 þm. hv. deildar nú samþ. botnvörpuveiðar inni í miðjum Faxaflóa, á uppeldisstöðvum, sem ætti að vernda. Mjög mikill leiðindabragur er á allri meðferð þessa máls af hendi landhelgisnefndar og æði hart, þegar fulltrúar, sem þingflokkarnir hafa kosið í þessa nefnd, neita að taka minnsta tillit til ábendinga og óska þm. úr einstaka kjördæmum og leggja sig svo fram við það að beita blekkingum til þess að koma í veg fyrir, að hv. Alþ. fáist til þess að fallast á nauðsynlegustu leiðréttingar. Látið hefur verið í veðri vaka, að mál þetta, nýting landhelginnar til botnvörpuveiði, ætti að leysa með sem mestu samkomulagi innan Alþ., en till. landhelgisn. í svo viðkvæmu máli sem togveiðum inni í miðjum Faxaflóa hefur nú verið knúin fram hér í hv. deild með þessari atkvæðatölu, 21 atkv. Ég harma, að svo hefur til tekizt, en vænti þess, að hv. Ed. afgreiði þetta mál á annan veg, þann veg, sem yrði þjóðinni til meiri framtíðarheilla. Fyrst svo fór, að ekki varð komið í veg fyrir, að botnsköfuveiði væri leyfð inni í miðjum flóanum, mun ég nú freista þess að fá fram nokkra lagfæringu þessa máls varðandi tímamörkin, sem gilda eiga um botnvörpuveíðarnar á þessu svæði, og reyna til þrautar, hvort hjá þeim, sem knúðu mál sitt fram hér í gær, er nokkur minnsti vilji til þess að taka tillit til annarra sjónarmiða en þeirra, sem sjá stundarhagsmuni í að fara með botnsköfur um uppeldisstöðvar nytjafisks inni í miðjum Faxaflóa. Á þskj. 653 flyt ég því brtt. þess efnis, að í stað þess að botnvörpuveiðar skuli leyfðar á svæði E–6, þ.e.a.s. inni í flóanum, frá 1. júní til 1. janúar verði þær leyfðar frá 1. ágúst til 1. janúar. Togveiðiheimildir á svæðum utan við línu milli Garðskaga og Malarrifs og út af Reykjanesskaga eru mjög auknar með frv. þessu, en um þá aukningu hefur enginn hv, alþm. gert ágreining, þar við bætist svo svæðið inni í flóanum miðjum, sem ágreiningur hefur verið um. Með þessari miklu aukningu heimilda til botnvörpuveiða á því veiðisvæði, sem einna mest hefur verið talið nýtt allra veiðisvæða, hefur verið gengið svo mjög á hlut annarra en þeirra, sem botnvörpuveiðar stunda í þessum landshluta, að það allra minnsta, sem unnt væri að koma til móts við þá, væri að breyta tímamörkunum á svæðinu inni í flóanum frá því að miðast við 1. júní í það að verða miðaðar við 1. ágúst. Er þá vert að hafa í huga, að í hinum hólfunum á þessu svæði eru botnvörpuveiðar heimilaðar allt árið með þessu frv. Ég tel, að verði till. um þessa litlu lagfæringu felld, þá sé niðangurslega að þessu máli staðið og allt tal um, að hv. Alþ. sé að leysa þessi mál með lipurð og mest hugsanlegu samkomulagi, hljómi æði ankannalega, að ekki sé meira sagt. Ég leyfi mér að leggja til við hæstv. forseta, að hann fresti nú umr. um þetta mál um stund og óski eftir því, að hv. sjútvn. taki þessa till. til athugunar, áður en frv. verður afgreitt út úr d. Eðli málsins samkv. er þessi till. ekki komin fram fyrr en nú við 3. umr., og ég vænti þess, að hæstv. forseti sjái sér fært að verða við þeirri ósk minni, að hv. sjútvn. fái hana til meðferðar.



Herra forseti. Ég minntist á það við 1. umr. málsins, að mér fyndist ástæða til að skoða, það gaumgæfilega, hvort ekki væri hægt að auka eftirlit með brunavörnum og brunamálum án þess að setja upp nýja stofnun. Mér eru það mikil vonbrigði, að n. skuli hafa snúið sér að því að mæla með frv, í stað þess að fara inn á þá braut að koma þessu eftirliti undir einhverja aðra stofnun, sem fyrir er, og þá helzt Öryggiseftirlit ríkisins. Ég álít, að það þurfi að auka mikið starfrækslu í þessu efni, en það muni verða ódýrara og hagfelldara að setja þetta undir slíka stofnun, sem fyrir er, en að setja upp nýja stofnun. Stofnanir hlaða utan á sig mjög kostnaði, eins og menn hafa ríka reynslu af. Ekkert af því, sem fram hefur komið frá n., hvorki í nál. né framsögunni eða þeirri ræðu, sem flutt var hér áðan málinu til stuðnings, hefur sannfært mig um, að það þurfi endilega að setja upp nýja stofnun í þessu tilliti, þó að ég endurtaki það enn einu sinni, að það er þörf á meiri starfrækslu í þessu skyni. Sýnist mér, að það hefði mátt sameina þetta Öryggiseftirlitinu. Ég mun þess vegna greiða atkv. á móti frv.



Herra forseti. Sjútvn. hv. d. hefur fjallað um þetta frv. milli 2. og 3. umr. og orðið sammála um að flytja eina litla brtt. Skal ég gera hér grein fyrir henni. Eins og hv. þdm. minnast, var í gær gerð breyt. á 2. gr., lið E9, sem fjallar um það, að „ráðh. er heimilt að banna með reglugerð botnvörpu- og flotvörpuveiðar á tímabilinu 1. janúar til 1. maí,“ eins og í frv. stóð. Þessum tímamörkum var breytt í gær þannig að í stað „1. maí“ kom 15. maí. Tilsvarandi ákvæði og þarna eru fyrir Reykjanes- og Faxaflóasvæðið eru í frv. fyrir Breiðafjarðarsvæðið í lið, sem merktur er F5. Till. sjútvn. er sú, að hliðstæð breyting verði gerð á liðnum F5 og í gær var gerð á liðnum E9, þannig að í stað orðanna „til 1. maí“ komi orðin „til 15. maí.“ Ég leyfi mér fyrir hönd sjútvn. að leggja fram þessa till., en þar sem ekki hefur unnizt tími til að prenta hana og útbýta, fer ég þess á leit við hæstv. forseta, að hann leiti afbrigða fyrir henni. Ég vil geta þess, að sjútvn. hafði m.a. til meðferðar í morgun þá till., sem hv. 6. landsk. þm. mælti fyrir hér áðan, en innan n. var ekki samkomulag um þá till. Sömuleiðis var rætt um í n., hvort samkomulag gæti orðið um það að breyta ákvæðum frv. frá því, sem nú er, að því er varðar heimildir fyrir öll togskip til að veiða á tveim ákveðnum svæðum, á Faxaflóa og Breiðafirði, í það horf, að á þessum svæðum verði aðeins leyfilegar veiðar fyrir togskip allt að 350 tonna. Um þessar hugmyndir varð heldur ekki samkomulag innan n., og hafa nm. ekki tekið upp till. varðandi þessi atriði, en hafa að sjálfsögðu óbundnar hendur um þær brtt. og eins aðrar brtt., sem fram kynnu að koma. Einnig var rædd till. frá einum nm. um það að breyta ákvæðum frv. á þann veg, að alls staðar, þar sem frv. gerir nú ráð fyrir, að 350 tonna skip megi veiða, verði stórum togurum einnig leyft að veiða, ef þeir leggi afla sinn upp til vinnslu hér á landi. Um þessa brtt. varð heldur ekki samkomulag í sjútvn. Eins og ég sagði áðan, hafa sjútvnm. óbundnar hendur í afstöðu sinni til annarra till. en þeirrar, sem ég hef hér lýst fyrir n. hönd.



Herra forseti. Það voru aðeins örfá orð út af ræðu síðasta ræðumanns. Það er rétt, að það hefur komið fram, bæði í blöðum og málflutningi manna, töluverð gagnrýni á það, að það þurfi að setja hér upp nýja stofnun vegna brunaeftirlitsins og hvort ekki væri hugsanlegt að koma þessu undir Öryggiseftirlit ríkisins. Ég varð áheyrsla að því á stjórnarfundi Sambands ísl. sveitarfélaga, að þessi mál voru nokkuð rædd, og ég heyrði málflutning forstöðumanns Brunabótafélags Íslands um þetta atriði einnig, og þar kom mjög greinilega fram, að enda þótt hann viðurkenndi það sjónarmið, að æskilegt væri, að ýmiss konar öryggiseftirlit væri undir einni stofnun, þá taldi hann, að það væri svo brýnt að koma þessu brunaeftirliti upp sem allra fyrst, að hann lagði á það þunga áherzlu við ýmsa nm., sem fjölluðu um þetta máli bæði í Ed. og Nd. og eins lýsti hann því yfir á þeim vettvangi, sem ég var að nefna áðan, að ekki væri tafið af hálfu þingsins að koma þessu brunaeftirliti á hið allra fyrsta. Og það mundi taka svo langan tíma að samræma eftirlitskerfið, ef það væri sett undir annan hatt en hér er lagt til, að e.t.v. gætu ýmis stórslys gerzt, sem annars yrðu ekki, og einmitt í því tilefni nefndi hann stórbruna, sem hér hafa orðið, bæði í Reykjavík og á Akureyri, fyrir tiltölulega skömmu, sem hann vildi draga í efa, að hefðu komið fyrir, ef jafnstrangt eftirlit og hér er ætlazt til að verði með brunavörnum, hefði verið fyrir hendi. Fyrst ég er kominn hér upp, er kannske rétt, að ég aðeins svari því, sem hv. þm. í Norðurl. v. var að gefa í skyn, að þetta frv. væri kannske komið fram vegna þess, að einhvern góðan Alþfl.-mann vantaði embætti. Það held ég, að sé ekki af þeim sökum, þm. megi treysta því, en kannske er rétt að rifja það upp fyrir honum, að það hafi setið ýmsar ríkisstj. hér áður en þessi ríkisstj. og ýmsir flokkar verið í ríkisstj. aðrir en Alþfl. og þá haft býsna mikla tilhneigingu til þess að velja sína menn í ýmis störf, sem nú eru kallaðir bitlingar, en þá hétu ekki því nafni.



Herra forseti. Það var aðeins til að segja það út af því, sem hv. síðasti ræðumaður sagði, að ég kannast við þessa tegund af röksemdafærslu, sem beitt er af svokölluðum sérfræðingum í þessu efni til þess að koma þarna upp nýrri stofnun. Ég þekki áráttu manna í þá átt að búa þannig út af fyrir sig og heimta nýjar stofnanir. Ég er þessu mjög kunnugur, og það sannfærir mig ekki í þessu, sem hann hafði eftir þeim, sem þarna eiga hlut að máli. Ég er alveg sannfærður um, að það er hægt að samræma þetta Öryggiseftirlitinu þannig að vel fari og hafa í þessu öllu samt nægilegan kraft. Við vitum, að það er algengast, að þeir, sem fjalla um ýmsa málaflokka, vilja vera algerlega út af fyrir sig, óháðir og horfa þá ekki í kostnaðinn í því sambandi. Þetta er ekkert óeðlilegt sjónarmið frá hálfu þeirra manna, sem fara með málin. Það er ákaflega ríkt í mannlegu eðli að vera ekki undir neinn gefinn, nema þá í mesta lagi ráðh. o.s.frv., að vera t.d. ekki deildarstjóri í annarri stofnun. Þetta er ekkert nema mannlegt, en það er einmitt þetta sjónarmið, sem hv. alþm. verða að mínu viti að meta rétt og standa gegn þessu, þar sem ástæða er til, því að annars er enginn endir á þessu, hvernig þetta þenst út.



Herra forseti. Till. okkar Vestfjarðaþm., svo og þm. Norðurl. v., sem við fluttum við 2. umr. þessa máls, um það að hlífa nokkru af Húnaflóa og Breiðafirði við togveiðum hafa nú allar verið felldar eins og hv. þm. er kunnugt um. En við viljum þó freista þess við þessa síðustu umr. málsins að fá lítið eitt dregið úr þessum togveiðum hvað togara snertir eða stærri skip, þ.e. skip stærri en 350 smálesta. Og leyfum við okkur að flytja í því efni tvær brtt. skriflega við þessa umr. Fyrri till. er um það, að við staflið A 1 í frv. bætist: „og gildir sú grunnlína fyrir skip 350 brúttósmál. og minni“. Þetta er Húnaflóasvæðið, en þar er meginreglan, eins og mönnum er kunnugt, í frv. fyrir öllu Norðurlandi til Vestfjarða frá Langanesi vestur að Horni hin sama alla þessa leið, nema hvað snertir eina undantekningu, þ.e. um veiðisvæði inni í Húnaflóa. Þar er gripið til gömlu landhelgislínunnar frá 1958, þ.e. línan Horn- Selsker- Ásbúðarrif. Till. okkar fjallar um það, að þetta hólf, sem afmarkast af þessari línu, skuli eiga við skip af þessari stærð upp í 350 smálestir, en ekki stærri skip. Þetta þýðir það, að við förum fram á það, að veiðihólfum í Húnaflóa, sem búið er að samþykkja. verði hlíft við stærri skipunum, hlíft við togveiðum togara eða skipa yfir 350 smálestir að stærð. Síðari brtt., sem við flytjum, er um veiðisvæði F2 fyrir Breiðafirði. En samkv. frv. eiga öll skip að hafa heimild til þess að veiða á þessu svæði á tímabilinu 16. september til 31. desember. En þetta veiðihólf er fjögurra mílna belti upp að grunnlínu sunnan Bjargtanga og alllangt suður fyrir miðjan Breiðafjörð í stefnu á Öndverðarnes. Við leggjum þess vegna til, að þessi heimild nái líka aðeins til skipa 350 smálesta og minni. Og þess vegna verði upphaf stafliðar F 2 í frv. orðað þannig: „Á tímabilinu 16. september til 1. janúar er skipum 350 brúttólestir og minni heimilt að veiða“ o.s.frv. Efni þessara beggja till. okkar er því hið sama. Það er það að forða þessum tveimur veiðihólfum frá togveiðum þessara stóru skipa. Engin önnur breyting felst í þessum till. okkar. Því hefur verið mjög haldið hér á lofti, að till. landhelgisnefndar og svo einnig sjútvn. þessarar hv. d. séu samkomulagstill. eða málamiðlunartill. Ég verð að segja það, að við Vestfjarðaþm. og ég ætla þm. Norðurl. v. höfum harla lítið af því að segja, þessari málamiðlun, sem sífellt er verið að halda hér á lofti. Hún kom ekki fram í gær. Það á þá kannske eftir að sýna sig, að hún komi þá fram í dag. Allar okkar brtt. hafa verið felldar. Hins vegar gekk þó sjútvn. nokkuð til samkomulags við þá, sem flytja brtt. við Faxaflóasvæðið, þó að í litlu væri, en ekki í neinu við þær till., sem við höfum flutt, eða þær óskir, sem við höfum borið fram, bæði bréflega og hér í tillöguflutningi á Alþ. Og verði nú þessar brtt. okkar felldar eins og hinar í gær. þá held ég, að menn megi nú spara sér talið um málamiðlunarviðhorfin þeirra. Ég vil leyfa mér að fara þess á leit við hæstv. forseta, eins og reyndar er búið að gera hér áður af öðru tilefni, að stutt fundarhlé verði veitt, til þess að hv. sjútvn. athugi þessar till. okkar, og ég fer fram á það við hann jafnframt, að hann hlutist til um, að n. geri það, því að við viljum ekki á neinn hátt koma í veg fyrir það, að n. geti þá breytt þeim, orðalaginu, að einhverju leyti. Við erum fúsir til samkomulags um það, ef það má frekar verða til þess að koma okkar óskum fram. Ég veit, að það er skammur tími, sem er til stefnu að ljúka þessu máli hér á hv. Alþ., og viljum við í engu hindra það, að málið nái fram að ganga, en ég vona, að hæstv. forseti geti orðið við þessum tilmælum okkar. Ég sé ekki ástæðu til þess að fara um þetta fleiri orðum. Ég held, að þetta sé nokkurn veginn ljóst. En þessar tvær till. um að forða þessum tveimur veiðihólfum frá ágangi togara eða hinna stærri skipa flytja Sigurvin Einarsson, Matthías Bjarnason, Pálmi Jónsson, Björn Pálsson, Skúli Guðmundsson, Óskar Levy, Steingrímur Pálsson og Jónas Árnason. Afhendi ég svo hæstv. forseta þessar till. með ósk um, að hann leiti afbrigða fyrir þeim.



Herra forseti. Vegna orða, sem féllu hjá hv. síðasta ræðumanni, um að hv. sjútvn. þyrfti að taka till. hans fyrir á fundi þá get ég upplýst það hér til þess að spara hv. form. sjútvn. ómakið, að efnislega var þessi till. kynnt á fundi n. í morgun, og það gildir það sama um þessa till. eins og aðrar, sem þar komu fram, utan þá sem kynnt var af formanni n., að það varð ekki samstaða um hana, og því vísaði sjútvn. henni frá sér með því fororði, að einstakir nm. gætu fylgt henni, ef þeir óskuðu eða greitt atkv. gegn henni. Þess varð vart hér við 2. umr. og reyndar atkvgr. enn frekar, að togarar og togaraútgerð á Íslandi eiga sér fáa formælendur hér, þótt margir hv. þm. hafi á undanförnum mánuðum og misserum talað allfjálglega um þessa útgerð og nauðsyn þess, að hún verði endurreist og henni gefið líf, ef ég mætti orða það þannig. Þetta ber sérstaklega að hafa í huga, þegar við gætum þess, eins og ég hef þegar minnzt á í þessum umr., að hér er verið með þessu frv. m.a. að gefa ákveðnu aldursmarki eða öldruðum skipum af ákveðnum stærðum réttara sagt tækifæri til þess að nýtast betur heldur en gert hefur verið með hliðsjón af því um leið, að þessi skip voru á sínum tíma við útfærslu fiskveiðilögsögunnar útilokuð frá miðum, sem þau höfðu stundað botnvörpuveiðar á um langt árabil. Þessir gömlu togarar okkar, sem við eigum enn í dag og rekum, eru byggðir á þeim tíma, sem obbinn af þessum sama bátaflota er byggður á, og stundaði og var ætlað að stunda veiðar á sama og sömu hafsvæðum eins og þessum bátaflota er nú veitt heimild til samkv. þessu frv. að veiða með botnvörpu á. Ég geri mér fulla grein fyrir því, að þetta sjónarmið margra hv. þdm. er m.a. til komið af því, að stóra og kannske stærsta ástæðan fyrir því, að farið er í það nú að veita þessar takmörkuðu heimildir til botnvörpuveiða innan fiskveiðilandhelginnar, er sú staðreynd, að okkar fiskvinnsla, fiskiðnaðurinn, þarf á hráefni að halda þeirra sjálfra vegna, byggðarlaganna vegna. atvinnunnar og útgerðarinnar um leið, eins og ég skýrði frá í þeirri ræðu, sem ég flutti hér s.l. föstudag við 2. umr. málsins. Nú er því ekki að neita, að þetta er gífurlega alvarlegt vandamál hjá okkur um þessar mundir, atvinnuleysið, og ekki sízt í þéttbýlu stöðunum. Ég geri ráð fyrir því, að ef frv. þetta verður samþ. og verður að l. hér í þinginu, muni mikið úr rætast á þeim stöðum, sem hafa styrka og sterka vélbátaútgerð, og kannske sérstaklega á þeim stöðum, sem eiga báta af þeim stærðum, sem dregnir eru fram yfir annan fiskiskipastól landsins og veitt sérréttindi fram yfir önnur skip, að þeirra aðstaða muni mikið batna við það, að þetta frv. verði að l. En hér hefur verið mikið talað um það á Alþ., að það sé atvinnuleysi enn þá, ekki aðeins hér í höfuðborginni og í kaupstöðunum, heldur víða annars staðar um land, og við eigum von á því, að þetta atvinnuleysi kannske aukist frekar en minnki, vegna þess að skólafólk mun koma í mjög stórum mæli á vinnumarkaðinn á mestunni. Þessar ástæður m.a. hafa orsakað fráhvarf margra hv. þm. frá fyrri skoðunum um það, að það ætti að veita þessar heimildir, til þess að við hefðum nægt hráefni fyrir okkar frystihús og fiskvinnslustöðvar, ekki aðeins núna á þessum sumarmánuðum, heldur vetrarmánuðunum líka og alla vega á þeim takmarkaða tíma, sem lagt er til, að lög þessi verði í gildi. Ég vil freista þess við þessa umr. að flytja skrifl. brtt. Hún er ekki enn komin úr prentun, en till. þessi hljóðar svo, að við 2. gr. bætist ný mgr. svo hljóðandi: „Á þeim togveiðisvæðum, sem skipum af stærðinni 106 tonn til 350 tonn eru heimilaðar botnvörpuveiðar samkv. grein þessari, eru stærri skipum heimilaðar slíkar veiðar, selji þau afla sinn á innlendum markaði, enda tilkynni þau um löndunarstað áður en veiðiferð hefst.“ Ég viðurkenni, að með þessari till. er mismunurinn og óréttlætið áfram við lýði. Það eru engar kröfur gerðar til þeirra skipa, sem fá þessar takmörkuðu botnvörpuheimildir samkv. frv., um það að þau eigi að landa hér heima. Allt niður í 60–70 tonna Vestmannaeyjabátar geta farið með sinn afla á erlendan markað án þess að skapa nokkra vinnu heima í sínu héraði, eins og það er stundum orðað. Með þessu yrði fyrirbyggt, að þessi afli færi þangað, jafnvel þótt það gæti komið útgerðinni og áhöfninni ákaflega vel vegna þess gífurlega háa verðlags, sem hefur fengizt fyrir þeirra vöru á undanförnum misserum á erlendum mörkuðum. En ég vil meina, að með þessu og sérstaklega nú yfir sumarmánuðina geti orðið af þessu tvöfalt gagn, að togurunum okkar verði veitt heimild til að nota þessi mjög takmörkuðu svæði með smærri skipunum, sem í sjálfu sér eru ekki minna virt sem togveiðiskip heldur en þessir togarar, sem auk þess yrðu mjög fáir hverju sinni á þessum miðum, eða í mesta lagi 7–8, meðan við erum að hleypa allt að 200–300 öðrum togveiðiskipum inn á þessi sömu svæði. Ég geri mér líka fulla grein fyrir því, að togararnir okkar mundu ekki nýta þessi mið nema í mjög takmörkuðum tilfellum, en það kannske gæti munað því, að veiðiferð mundi bera sig, t.d. gætum við hugsað okkur, að þegar ísa rekur frá við austurströnd Grænlands á gjöfulum fiskveiðimiðum þar, ef togari þarf að hrökklast þaðan í burtu, en á kannske eftir 1–2 daga veiðiferð eða þannig stæði hér á um helgi, að ekki væri hægt að fá löndun á einhverjum þeirra staða, sem fiskvinnsla fer fram á, þeir gætu þá notað þann tíma til þess að ljúka þessari veiðiferð áður en þeir lönduðu hér heima til fiskvinnslunnar. Ég geri mér grein fyrir því, að það gætu orðið nokkrir annmarkar á þessu, en ég held, eins og á var bent á fundi sjútvn. í morgun, að annmarkar gagnvart tilkynningarskyldu þessari, sem ég get um í brtt. minni, þurfi ekki að vera neinir, sem teljandi eru. Þeir gætu tilkynnt annars vegar til landhelgisgæzlunnar og/eða rn. síns. að túrinn sé gerður eða fiskveiðiferðin sé gerð til þess að vinna fyrir innlenda hráefnisvinnslu, og í þessu sambandi vil ég líka geta um það, að það er kannske ekki aðeins atvinnulega séð nauðsynlegt að gera þetta, heldur býst ég við, að flestir þm. muni þau dæmi, að almenningur, stjórnmálaflokkar, almenningur og almenningssamtök hafa gert þær kröfur til bæjarútgerða á stöðunum, að skipin væru gerð út ekki aðeins eins og ég sagði til þess að landa hér heima og bæta úr með sinni löndun atvinnuleysinu á þessum stöðum, heldur einnig til þess að afla fiskjar fyrir neytendur í þessum fjölmennu byggðarlögum. Það eru togarar gerðir núna út frá Reykjavík, Akureyri, Siglufirði, Hafnarfirði og Akranesi, og ég geri ráð fyrir því, að það þyrfti ekki endilega og verður að sjálfsögðu ekki endilega bundið við, að þeir landi á þessum stöðum, heldur gætu þeir landað á enn öðrum stöðum, þar sem fiskvinnsla er stunduð, og orðið þess vegna til mikillar hjálpar fyrir atvinnulífið á þeim stöðum. Herra forseti. Ég vil hafa sama fyrirvara á eins og þeir aðrir, sem hér hafa flutt till. Ég vil óska eftir því, að forseti leiti afbrigða fyrir þessari skrifl. brtt., sem ég leyfi mér hér með að flytja.



Herra forseti. Ég býst við því, að það hafi verið nokkurn veginn sameiginleg skoðun allra alþm., að þessi mál væru komin í mikið óefni og það þyrfti að ná samkomulagi til þess að koma þeim í betra lag á þann veg, að lög og reglur væru virtar, en það hefur ekki verið gert af fjölmörgum skipstjórum og útvegsmönnum á undanförnum árum, og sá sjúkdómur hefur verið að breiðast út um landið að virða ekki gildandi lög og reglur, og því voru menn yfirleitt á þeirri skoðun, að það ætti að endurskoða þessi mál og reyna að ná sem víðtækustu samstarfi til lausnar þessum vanda. Ég var einn þeirra þm., sem, þrátt fyrir mínar skoðanir á því að auka leyfi til veiða með botnvörpu innan landhelginnar, að það væri óæskilegt, hefði verið tilbúinn til samkomulags í þessu máli, en eins og landhelgisnefndin og meiri hl. sjútvn. þessarar hv. d. hefur haldið á þessu máli, er nú svo komið eða var við 2. umr., að maður var knúinn til þess að snúast gegn þessu frv. vegna þess, að það örlaði ekki á sanngirni frá hendi landhelgisnefndarinnar eða meiri hl. sjútvn. fyrir þeim málstað, sem við vorum að berjast hér fyrir, þm. úr nokkrum byggðarlögum, sem mynduðum samtök um það að reyna að fá einhverja leiðréttingu á þessum málum. Og sérstaklega gengu tveir menn fram fyrir skjöldu, frsm. sjútvn. hér á föstudaginn, en þó má segja, að hv. 4. þm. Austf. hafi bitið höfuðið af skömminni með ræðu sinni hér í gær, enda kláraði hann með sinni ræðu það, sem hinn ekki kláraði á föstudaginn var, að snúa mönnum gegn frv. Oflátungshátturinn var takmarkalaus í þessum hv. þm., og það má segja það með þessa landhelgisnefnd, að hún hefur litið einhvern veginn svo á sín störf, að hún ætti að hafa hér föðurlega forsjá með öðrum þm. og þeir einir hefðu vit á þessum málum og aðrir ekki. Þeir lögðu að vísu land undir fót og héldu fundi og hlustuðu á menn út um land. En þeir hafa bara lítið gert úr því. Þeir voru, þessir menn, með botnsköfusjónarmiðin sín. Þeir voru skipaðir í þessa n., og þeir hafa ekkert fallið frá þessum botnsköfusjónarmiðum. Þeir hafa heldur reynt að herða á, þangað til í gær, að þeir hurfu frá því, að það mætti skafa upp í fjörusteina fyrir Snæfellsnesi, og ætla nú að veita hvíld eina mílu frá Nesi. Þeir hafa sennilega heyrt um manninn, sem keypti sér dragnótarspilið og setti það upp á eyðijörð og kastaði nótinni út. Þeir ætla sennilega að koma í veg fyrir, að hann geti fiskað frá landi, eins og hann gerði á s.l. ári. Það er víst það eina, sem hefur komið fram frá þessari hv. landhelgisnefnd, sem nokkrum hefur orðið á að hæla mjög fyrir hennar störf, sérstaklega fyrir það, hvað hún hefur haldið marga fundi. Og landhelgisnefndin hefur fengið nýja samherja í botnvörpusköfu, og menn, sem eru komnir á sjötugs aldur, hafa nú lagt það á sig að skoða botnvörpu í fyrsta skipti og orðið svo yfir sig hrifnir, að þeir hafa ekki annað eins veiðarfæri séð, eins og nýlega átti sér stað með einn af höfuðleiðtogum annars stjórnarandstöðuflokksins. Ég vil segja það, að ég tel, að landhelgisnefndin og þá um leið meiri hl. sjútvn. hafi hreinlega gengið í berhögg við sanngjörn sjónarmið til lausnar þessu máli, og til þess að staðfesta þessi orð mín ætla ég að leyfa mér að vísa til bréfs, sem við þm. Vestf. skrifuðum þessari frægu og miklu n. 24. marz s.l., og náðum við allir samstöðu um það bréf og þá skoðun okkar, og þar segir: „Við undirritaðir þm. Vestfjarðakjördæmis viljum hér með tjá hv. n. eftirfarandi afstöðu okkar til botnvörpuveiða innan fiskveiðilandhelgi á fiskimiðum undan ströndum Vestfjarða: „1. Að heimilaðar verði botnvörpuveiðar í Húnaflóa upp að 4 mílum miðað við núgildandi grunnlínu á sama tíma árs og nú eru í gildi. Engar frekari opnanir á veiðisvæðinu verði í Húnaflóa. 2. Að heimilaðar verði botnvörpuveiðar í hólfi á milli Rits og Kögurs upp að 4 mílum miðað við núgildandi grunnlínu frá 1. október til 31. desember.“ Og þetta er alveg nýtt. Þetta er óþekkt í gildandi reglu og sama, að heimilaðar verði botnvörpuveiðar á hólfi milli Kópaness og Fjallaskaga upp að 4 mílum á sama tíma og í hinu fyrra hólfi, og þetta er líka nýtt og hefur ekki verið áður í gildi. „4. Engar togveiðiheimildir verði leyfðar í Breiðafirði umfram þær, sem nú eru í gildi. 5. Að væntanleg lög um botnvörpuveiðar í landhelgi gildi í 2 ár. 6. Að staðbundnar veiðiheimildir komi ekki til greina.“ Það má segja, að þær ábendingar, sem koma fram hjá okkur og við göngum inn á, þar sem er aukning á botnvörpuveiði, gengur n. auðvitað fúslega inn á. En það, sem við bendum á, að koma ekki með frekari rýmkanir á botnvörpu, það er algerlega hundsað af þessari hv. landhelgisnefnd. Ég hygg, að það muni ekki líða langur tími, að menn sjái það, að með þessu frv. sé stefnt í voða. Í Breiðafirði hafa verið einhver árvissustu fiskimið í kringum Ísland, sem sjaldan hafa brugðizt, en þau brugðust mjög í fyrravetur og algerlega nú á þessari síðustu vertíð. Nú segja botnvörpumenn, að ekki hafi þau brugðizt fyrir of miklar botnvörpuveiðar, og það er alveg rétt. En þau hafa brugðizt fyrir það, að það hefur verið gengið svo nærri þessum miðum með netaveiðum á undanförnum árum, og þar hafa ekki verið settar þær hömlur, sem nauðsynlegt hefur verið að setja. Það hafa verið settar að vísu hömlur um, hvað bátar megi vera með margar trossur í sjó, en það er þó vitað af öllum nema þeim, sem standa að því að hafa slíkar reglur í gildi, að það er ekkert eftirlit hægt að hafa með því. En það, sem auðvitað hefði átt að gera og á að gera, er að fyrirskipa, að miðin séu hvíld, netin séu tekin upp um helgar, en það sé ekki hrúgað netum niður í byrjun netavertíðar og til loka. Fyrir eitthvað 4 árum brást veiði mjög hér í Faxaflóa, og þá sótti fjöldi Faxaflóabáta á Breiðafjarðarmið. Snæfellingar sóttu allir á Breiðafjarðarmið og Vestfirðingar allir allt norður að Ísafjarðardjúpi. Þá vorum við að reyna að gera okkur grein fyrir því, hvað væri nú mikið af netum í sjó á Breiðafirði, og við komumst að þeirri niðurstöðu, miðað við bátafjölda og raunverulegan trossufjölda, sem er um borð í hverju skipi, að ef netin væru lögð í beinni línu frá Látrabjargi í Snæfellsnes, væru netin allt að sjöföld girðing fyrir Breiðafjörð. Þannig hefur nú verið gengið á þessi mið á undanförnum árum og í staðinn fyrir að beita nú strangari kvöðum á þessi mið á nú að bæta botnvörpusköfunni ofan á það, sem fyrir var. Og að þessu stendur meiri hl. þm. hér í hv. þd., og þeir segjast vera að gera þetta vegna þess, að það þurfi að nýta landhelgina miklu betur heldur en gert hefði verið á undanförnum árum. En ég held, að það hafi ekki verið svo mikill fiskur innan fiskveiðilandhelginnar, að það hafi ekki gert það að verkum, að afli hafi minnkað vegna þess, að hann hafi ekki verið sóttur inn í landhelgina með öðrum veiðarfærum en botnvörpu. Hv. 10. þm. Reykv., sem hér var að ljúka máli sínu áðan, flutti sinn sorgaróð út af togurunum, hvað væri verið að fara illa með þá, en ég hefði nú talið og það var talið a.m.k. þegar þeir voru byggðir, að þeir hefðu verið byggðir til þess að stunda veiðar á hafi úti, en ekki uppi í landsteinum. Sumir botnvörpuskafarar hér í d. hafa talið, að það að leyfa auknar veiðar í botnvörpu hafi verið nauðsynlegt vegna atvinnuástandsins, sem nú hefur verið víða um land alvarlegt, en hver er það, sem trúir því, að þau skip, sem koma til með að veiða í botnvörpu og fá auknar veiðar í landhelginni, muni ekki sigla til útlanda í æ ríkari mæli en áður með aflann óunninn? Hvað fær íslenzkur verkalýður og fiskvinnslustöðvar í landi aukna atvinnu og hvað verður framlagið til þjóðarbúsins og útflutningsverðmætið aukið með þessum ráðstöfunum? Það mun tíminn leiða í ljós. Hæstv. forsrh. spurði hér áðan, hvort það væri ekki óþinglegt orðbragð hjá mér? Það má vel vera. En ég ætla bara að biðja hæstv. forsrh. að lesa yfir ræðu hv. 10. þm. Reykv. hér á föstudaginn og vita, hvað hann sér víða, að hafi verið óþinglegt orðbragð, sem þar átti sér stað, og heyrði ég þá hvorki stunu eða hósta frá honum. Ég ætla nú ekki að eyða öllu lengri tíma hér. Meiri hl. þessarar d. sýndi hér átakanlega hug sinn til þessa máls í gær, og þessa till., sem ég gerðist meðflm. að í dag og hv. 1. þm. Vestf. flutti hér áðan, ég tel hana auðvitað ekki mjög mikils virði á við þær till., sem felldar voru í gær. En ég harma það, að máli, sem hægt var að hafa fullt samkomulag um, hafi verið beint inn á þær brautir að tefla öllu samkomulagi hér í hættu með þeim umr., sem þessir hv. talsmenn frv. viðhöfðu og hafa ekkert tillit viljað taka til sanngjarnra óska þó nokkurra þm. í þessu máli. Það gerir það auðvitað að verkum, að þjóðin stendur ekki eins að baki þeim aðgerðum, sem nú er verið að gera hér á hv. Alþ., eins og hún hefði gert, ef sanngjarnar óskir hefðu verið teknar til greina í fyrsta lagi af landhelgisnefndinni og í öðru lagi af meiri hl. sjútvn.



Herra forseti. Hv. 6. landsk. þm. talaði hér af nokkrum hita í sinni ræðu, og það má segja, að það hafi einnig hv. 4. þm. Vestf. gert. Hv. 6. landsk. þm. gerði grein fyrir till., sem hann flytur hér varðandi Faxaflóasvæðið, en það er þess efnis að stytta veiðiheimild þar með botnvörpu um tvo mánuði eða færa tímabilið aftur til 1. ágúst í staðinn fyrir 1. júní. Ég held, að það liggi alveg augljóslega fyrir, að ef þetta yrði gert, mundi það hafa, a.m.k. að því er ég tel, miklu minni og kannske mjög litla þýðingu fyrir þann bátaflota, sem veiðar stundar á þessu svæði, ef þannig væri að staðið, og þá hlýtur að vakna spurningin um það, hvaða rekstursgrundvöll þessi bátafloti hér frá Reykjavík og höfnum við Faxaflóa, sem þessi mið kæmi til með að sækja, á að hafa á tímabilinu frá því að vetrarvertíð lýkur og fram til 1. ágúst. Ég sé ekki fram á það, og tel mig þekkja það inn á þessi útgerðarmál, að það væri hugsanlegt að gera þennan flota út, hvorki á handfæri, línu eða net á þessu tímabili. Það mundi stefna að því, að það yrði að leggja honum þessa mánuði frá því í byrjun maí og allt fram til 1. ágúst, og segir það sig sjálft, að hann yrði þar með settur úr rekstri allt árið, því að ég hygg, að menn mundu ekki treysta sér til þess að eiga báta, ef þeir hefðu ekki sterkari rekstrargrundvöll heldur en gert er ráð fyrir með till. hv. 6. landsk. þm. Hv. þm. sagði einnig, að það væri leiðindabragur yfir störfum landhelgisnefndar, og var tekið undir það bæði af hv. 1. þm. Vestf. og 4. þm. Vestf. einnig og okkur borin á brýn mjög mikil ósanngirni og ósamvinnuþýðni í sambandi við afgreiðslu málsins og okkar tillöguflutning. Sem einn úr þessari svokölluðu landhelgisnefnd vil ég að sjálfsögðu ekki um þetta dæma, en mér hefur heyrzt bæði hér í ræðum á Alþ. og reyndar lesið í blöðum, að það sé almennt talið, að n. hafi lagt sig mjög fram um það að starfa að þessu máli á þann hátt, að sem víðtækust lausn mætti nást. Ég hygg, að okkur öllum hafi verið það ljóst í upphafi, þegar við tókum við þessu starfi, að þetta mál mundi aldrei verða leyst þannig, að hvorki við sjálfir mundum verða fyllilega ánægðir eða aðrir, sem hagsmuna hefðu að gæta í sambandi við þetta mál. Það hefur mjög örlað á því nú hér við þessa 3. umr. hjá þeim þm., sem hafa talað, að ekki hefði verið tekið nóg tillit til óska þm. úr einstökum kjördæmum. Ég tel, að þarna sé um mjög mikinn misskilning að ræða. Ég vil t.d. benda á það, sem hv. 6. landsk. þm. sagði í þessu sambandi, að það hefði ekki verið tekið tillit til óska þm. úr því kjördæmi, en af 17 þm., sem eru í Reykjaneskjördæmi og Reykjavík eru aðeins þrír á þeirri brtt., sem flutt er á þskj. 622. Ég hygg, að það hafi nú verið erfitt fyrir n. að meta það þannig, að það væri almennur vilji þm. í þessum tveimur kjördæmum, sem á bak við þessa till. stæði, þannig að ég hygg, að við verðum ekki bornir sökum í þessu tilfelli, að við höfum ekki tekið tillit til óska þm. úr þessum tveimur kjördæmum. Það má reyndar það sama segja um till. Vestfjarðaþm., sem þeir á sínum tíma sendu landhelgisnefndinni skriflega. Á þeim fundi, sem haldinn var á Ísafirði um þetta mál og n. mætti á, til þess þar eins og annars staðar að reyna að kanna vilja manna í sambandi við þetta mál, þá minnist ég ekki annars heldur en það hafi yfirleitt verið talað um Vestfjarðaveiðisvæðin út af Vestfjörðum, en það hafi hvorki verið minnzt á Breiðafjörðinn eða Húnaflóann. Ég minnist þess ekki, að á þetta hafi verið minnzt af neinum ræðumanna, og voru þarna þó við allir þm. að mig minnir úr þessu kjördæmi. Þegar það svo kemur til, að þeir senda landhelgisnefndinni álit sitt bréflega, þm. þessa kjördæmis, þá var vissulega tekið tillit til óska þeirra. N. hafði ætlað sér og verið orðin um það sammála um þessi tvö hólf, sem Vestfjarðaþm. bentu á, að þeir vildu leggja til eða fallast á, hvort orðið sem menn vilja hafa, að yrðu opnuð fyrir togveiðum út af Vestfjörðum, þar hafði n. einnig ætlazt til, að togarar fengju veiðiheimildir til togveiða á þeim tíma, sem gert var ráð fyrir, að þessi hólf yrðu opin. Vegna tilmæla þm. Vestf. var fallíð frá því og þarna aðeins reiknað með, að bátar af vissri stærð fengju að veiða, ef togararnir yrðu settir út, þannig að ég held, að miðað við allar aðstæður hafi einnig verið tekið að ég vil segja nær því fullt tillit til óska þm., þó að þeir síðar meir eftir Vestfjarðafundinn hafi komið með ábendingar um, að þeir óskuðu eftir, að öðru vísi yrði hagað veiðisvæðum á Húnaflóa og á Breiðafirði. Og ég verð nú að segja um kröfu hv. þm. Vestf. um lokun í Breiðafirði, að mér finnst hún ekki sanngjörn. Það er rétt, að þetta er veiðisvæði þeirra á vetrarvertíð. Það liggur alveg ljóst fyrir, að Vestfjarðabátar, sérstaklega af Suðurfjörðunum, sækja þangað inn og sækja þangað verulegan hluta af sínum afla, en yfir annan tíma ársins, yfir sumarið og haustið, sem er gert ráð fyrir að veiða þarna, þá hygg ég, að þetta svæði sé mjög lítið stundað af bátum frá Vestfjörðum, heldur af bátum frá Snæfellsnesi og kannske öðrum skipum, þannig að ég tel, að þeir geri þarna kröfur, sem gangi of langt um lokun á veiðisvæði, sem ekki getur talizt að neinu leyti skerða þeirra aðstöðu, Vestfirðinga, til veiða á þeim tíma, sem gert er ráð fyrir, að togveiðar verði þarna stundaðar. Og eins og ég sagði hér með Húnaflóann, að það er sá flói eða það svæði, sem langsamlega er minnst gengið inn á. Það voru hugmyndir og það voru tilmæli og kröfur um það annars staðar frá að opna þarna verulegt hólf inn í Húnaflóann, sérstaklega fyrir smærri báta, en vegna ábendinga bæði frá þm. úr Norðurl. v. og einnig Vestfjörðum var fallið frá því, en línan dregin þetta innar heldur en grunnlínan er í gildi nú, sem till. n. hljóðar upp á. En ef dregið er strik frá Skagatá og þvert yfir Húnaflóa að Vestfjörðum, þá kemur það í ljós, að það er hvergi komið nálægt því að veita neinar veiðiheimildir inni í Húnaflóa. Ég veit náttúrlega ekki, hvað hv. þm. af Vestfjörðum og Norðurl. v. telja Húnaflóann ná langt út. En ef dregið er þvert strik yfir flóann frá yztu mörkum á Skagafirði, Skagatá, og þvert yfir, þá ná þeir hvergi nálægt því inn að þeim mörkum eða inn í sjálfan Húnaflóann, svoleiðis að það verður ekki með neinni sanngirni sagt, að það hafi verið gengið gegn vilja þeirra manna, sem vilja vernda og telja, að þurfi að vernda sjálfan Húnaflóa fyrir togveiðum. Það kom fram hjá hv. 10. þm. Reykv., Pétri Sigurðssyni, að hann taldi, að lítið hefði verið mætt óskum togaraeigenda eða togaraútgerðarmanna og þeim tilmælum, sem þeir hefðu sett fram. Ég skal viðurkenna, að í þessum efnum varð n. auðvitað að gera upp við sig, hve langt hún eða í hve ríkum mæli hún taldi sér fært að verða við þeim tilmælum, sem fram komu, en óskir togaramanna voru hreinar að því leyti, að þeir óskuðu eftir að fá að veiða með sínum skipum á sömu svæðum og minnstu bátum yrði einnig leyft að veiða. Ég hygg, að allir hafi gert sér þegar í upphafi ljóst, að þetta kom ekki til greina. En vissulega hafa togararnir fengið rýmkaðar veiðiheimildir. Það er ósanngjarnt að mínum dómi að segja annað heldur en það hafi verið gert. Þeir hafa fengið rýmkaðar veiðiheimildir við Kolbeinsey, sem þeir bentu sjálfir á, að væri nokkurs virði fyrir þá. Þeir hafa einnig fengið rýmkaðar veiðiheimildir við Hvalbak, sem eru einnig taldar nokkurs virði fyrir þá. Þeir hafa fengið verulega rýmkaðar veiðiheimildir við Eldey og það svæði, sem þeir einnig töldu mikils virði fyrir sig, og þeir hafa fengið veiðiheimild út af Faxaflóa, þannig að það er ekki hægt að segja það með nokkurri sanngirni, að þeirra tilmælum hafi ekki í neinu verið mætt, þó að n. hafi ekki treyst sér til að leggja það til, að þeir fengju sama rétt og hinir smærri bátar og miðlungsstórir bátar. Ég held, að allir nm. hafi gert sér fulla grein fyrir nauðsyn þess, að togaraútgerð yrði hægt að reka hér á landi. Það hefur legið alveg ljóst fyrir, að við höfum allir talið, að það væri á því nauðsyn og sjálfsagt að stuðla að því, eftir því sem við treystum okkur til þess að hafa áhrif á það með till. okkar, og töldum okkur vissulega hafa gengið nokkuð til móts við þá. Ég ætla ekki að fara að þrátta um fyrri aðstöðu togara nú. Sett hefur verið fram bæði í ræðu og riti, að þeir hafi misst svo og svo margar fermílur, 9000 fermílur, við útfærsluna 1958, og ætla ég ekki að vefengja þá tölu, en ég hygg, að öllum, sem til þessara mála þekkja, sé ljóst, að aðeins lítill hluti af þessum fermílufjölda, sem nefndur hefur verið, var raunverulega veiðisvæði. Megnið af þessu voru svæði, sem togararnir stunduðu aldrei veiðar á. Um þá till., sem hv. 10. þm. Reykv. hefur flutt hér, um að togararnir fengju sömu heimildir og bátar gegn því að landa fiskinum til vinnslu innanlands, þá hygg ég, að það verði ákaflega erfitt í framkvæmd, bæði fyrir togarana og bátana og þá, sem ættu að framkvæma l.. að koma slíku heim. Togararnir hafa gert það, sem eðlilegt er, og þeim er það síður en svo láandi, að ef þeir sjá, að markaðshorfur batna og þeim sé hagur í því að sigla með aflann, þá hljóti þeir að gera það. Þeir vita alveg, að þeir eru í erfiðri aðstöðu með sinn rekstur, og hljóta að reyna að fá sem mest verðmæti fyrir sinn afla. þó að þeir sigli með hann á erlendan vettvang, þannig að ég hygg, að það yrði ákaflega erfitt að fara að binda þá við það fyrirfram í veiðitúr að segja: „nú fiska ég fyrir innanlandsmarkað, en hef ekki heimild til þess að sigla með aflann á erlendan markað,“ jafnvel þó að það lægi í lok veiðiferðarinnar ljóst fyrir, að þeir gætu fengið mikið meira verð fyrir hann með því móti heldur en að landa honum innanlands. Um það, sem hv. 4. þm. Vestf. sagði um netaveiðarnar, að hann vildi nú ekki samþykkja, að togveiðar væru þess valdandi, að fiskur hefði nú í bili horfið, því miður, mikið úr Breiðafirði miðað við það, sem áður var, heldur mundi þetta vera netaveiðunum að kenna, þá skal ég viðurkenna, að ég hef lengi verið þeirrar skoðunar, að netaveiði gæti verið fiskistofnunum hættuleg. Ég flutti tvisvar sinnum till. um það hér fyrst og fremst, er ég sat á þingi, að ákveðin veiðisvæði á svæðinu milli Vestmannaeyja og Reykjaness yrðu alfriðuð fyrir öllum veiðum yfir hrygningartíma þorsksins. Fiskifræðingar töldu þá, að þetta væri ástæðulaust. að við mundum ekki. hvorki með netum né öðrum veiðarfærum, geta orðið þess valdandi, að miðin raunverulega gengju til þurrðar. Það væru þar allt aðrar ástæður, sem væru ráðandi. Þar réði mestu um, hvernig færi um klak fiskjarins á hrygningartímanum. Að sjálfsögðu er ég sem leikmaður ekki dómbær um þetta atriði og hef sætt mig við niðurstöður fiskifræðinga, og ég verð nú að segja það, - ég skal viðurkenna það nú - að það virðist vera, að þeir hafi þarna nokkuð til síns máls, því að nú kemur það í ljós t.d. í vetur og ég vil segja einnig nokkuð á s.l. vertíð, að fiskgengd virðist vera mun meiri á þessu svæði milli Reykjaness og Vestmannaeyja heldur en á öðrum miðum, þar sem netaveiðar hafa verið stundaðar í mun skemmri tíma. Netaveiðar hafa verið stundaðar frá Vestmannaeyjum í meira en hálfa öld, í nær 60 ár, og þegar það liggur nú ljóst fyrir á árinu 1969 eftir alla þá veiði, sem þar er búin að vera, að þá skuli fiskur sækja þar þó meira á miðin heldur en þó annars staðar, þá verður maður að sjálfsögðu að -kannske að hverfa frá því, sem maður hefur áður haldið, að þessar veiðar væru þess eingöngu valdandi, að fiskur minnkaði á veiðisvæðunum. Ég þarf ekkert að vera að benda á það, að á þessu svæði er netafjöldi árlega mun meiri heldur en hann nokkurn tíma hefur komið til með að vera á Breiðafirði á sínum tíma, þegar hv. 4. þm. Vestf. benti á, að ofveiði hefði átt sér stað með þeim afleiðingum, að fiskur hefði síðar ekki komið þar í neinum mæli miðað við það sem áður var, þannig að ég hygg nú, að þetta sé flókið mál og ekki nema fyrir þá menn, sem hafa á því beina sérkunnáttu, að dæma um það. Þó að við, sem fylgjumst með þessum málum, teljum okkur hafa öðlazt nokkra reynslu í þeim efnum og hlustað á sjómenn og þeirra álit, þá sýnist mér þetta mál vera þess eðlis, að það sé ákaflega vont að dæma um það, af hverju fiskur er minni á þessu ári og á þessu veiðisvæði eða öðru, hvort það er af ofveiði, af notkun einstakra veiðarfæra eða af því að klak kann að farast í stærri stíl þetta árið heldur en hitt, eins og fiskifræðingar halda fram. En ég vil segja það að lokum um þetta mál í heild, að hvað sem einstaka þm., sem telja, að allt sé að farast hér á landi, ef leyfðar verða auknar togveiðiheimildir innan fiskveiðilögsögunnar, segja, þá hygg ég, að það eigi eftir að sýna sig, að sú n., sem að þessum málum hefur starfað nú að undanförnu, lagt fram sínar ákveðnu till. til úrlausnar í þessum málum, henni hafi tekizt að fara þarna nokkuð bil beggja. Við stóðum frammi fyrir mjög ákveðnum óskum um miklu róttækari aðgerðir heldur en koma fram í áliti n. Við stóðum einnig frammi fyrir mönnum, sem hvöttu okkur mjög til þess að gera engar tilslakanir í þessum efnum. Við reyndum eftir beztu getu að fara bil beggja og yfirvega málið í rólegheitum án nokkurra æsinga og urðum að lokum sammála um ákveðnar till., sem hér hafa verið lagðar fram, þó að ég fullyrði, að hver einasti okkar, sem ég nefndi, hafi horfið kannske í veigamiklum atriðum frá þeim sjónarmiðum, sem hann í upphafi hélt þar fram og hver um sig vonaði að fá framgengt. Ég veit, að ég gerði þetta, og ég hygg, að aðrir nm. geti sagt þá sömu sögu, að okkur tókst að ná samstöðu með því hver fyrir sig að gefa eftir, og hvað sem um þær till., sem við setjum fram verður sagt, hefur verið tekið verulegt tillit til allra eðlilegra og sanngjarnra óska, sem einstaka þm. úr hinum ýmsu kjördæmum hafa sett fram, þó að við í öllum tilfellum höfum ekki getað orðið við öllum óskum, sem ég tel ekki óeðlilegt, því að hefðum við sagt bara við hvern þingmannahóp úr hverju kjördæmi: „segið þið til, hvað þið viljið láta gera,“ þá var engin ástæða til fyrir okkur að vera að eyða neinni vinnu í þetta, það var bara að taka saman óskir manna úr hverju kjördæmi, setja það í tillöguform og leggja það inn í þingið. En við kusum að hafa á þessu annan hátt, að kynna okkur málið og vega og meta þau sjónarmið, sem fram komu, og reyna að gera okkur grein fyrir málinu í heild, og ég endurtek það, sem ég sagði hér í gær, að niðurröðun veiðisvæðanna, eins og þau koma fram í till. n., var gerð að mjög yfirveguðu máli, og málið í heild hangir allt saman saman, þannig að ef það verður farið í stórvægilegum atriðum að breyta till., þá eru þær ekki að mínum dómi nálægt því að vera þess virði, sem ég tel þær þó vera, eins og þær koma fram í því frv., sem hér liggur fyrir.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja þetta mikið. Það voru aðeins nokkur atriði í ræðu hv. 3. þm. Sunnl., sem ég vil víkja að. Hann vildi halda því hér fram, að landhelgisnefndin hefði í öllum efnum fylgt óskum Vestfirðinga, og af því leiðir, ef þetta væri rétt hjá honum, að við þm. Vestf. erum þá á móti óskum Vestfirðinga. Það hlýtur að vera  Hv. þm. sagði, að það hefði ekki verið minnzt á Húnaflóa á Ísafjarðarfundinum. Ég held, að hann segi þetta alveg rétt. Það var ekki rætt um Húnaflóa á Ísafjarðarfundinum. En var ekki rætt um hann á Sauðárkróksfundinum, og mættu ekki Strandamenn þar og ég ætla einhverjir Húnvetningar og mótmæltu harðlega veiðiheimildum inni í Húnaflóa? 



Herra forseti. Það voru aðeins nokkrar aths. Mér sýnist nú, að það sé ákaflega þýðingarlítið að ætla að halda uppi umr. um þetta mál á þeim grundvelli, sem hér hefur komið fram hjá ýmsum. Sérstaklega finnst mér það einkennandi, að ef skýrt er frá staðreyndum í málinu og þær passa nú ekki alveg við tilfinningar einhverra manna, þá hrökkvi þeir alveg upp af standinum og þoli slíka frásögn með engu móti. Einn hv. þm., hv. 4. þm. Vestf., sem er mjög kunnugur útvegsmálum og ætti nú að þekkja talsvert til í þessum efnum, hrökk t.d. svo upp af standinum í gær við það að heyra mig líklega aðallega segja hér frá ákveðnum hlutum - hann gefur eiginlega þá skýringu á því, að hann hafi greitt atkv. á móti frv. Ekki heyrði ég hann þó tilgreina eitt einasta atriði þess efnis, að þar hefði ég farið með rangt mál, ekki eitt einasta. En sumt af því, sem ég sagði, virðist nú hafa farið svona í taugarnar á þessum hv. þm. En ég ætla ekki að fara að karpa frekar við hann eða aðra um þetta mál. Ég vil aðeins láta hér uppi enn þá mínar skoðanir á vissum atriðum varðandi það, sem hér er umdeilt. Það er kunnugt, að þm. Vestfjarðakjördæmis hafa samþykkt fyrir sitt leyti, að opnuð yrðu tvö veiðisvæði út af Vestfjörðum fyrir togveiðibátum á tilteknum tímum, þ.e.a.s. að haustlagi til frá 15. september og til áramóta, upp að fjögurra mílna mörkum. Og þessar veiðiheimildir eru fyrst og fremst gefnar á þessu svæði vegna þess, að þarna er um að ræða, og þó aðallega á öðru svæðinu, auðug flatfiskimið, og á þessum tíma sækjast menn eftir þessum dýrmæta fiski, og menn hafa gengið til móts við þetta sjónarmið. En þegar fram koma nákvæmlega sams konar till. um að opna hliðstæð svæði vegna hliðstæðra veiða í norðanverðum Breiðafirði, þar sem alls ekki er gengið nær landi heldur en úti fyrir fjörðunum fyrir vestan, þá má ekki veiða flatfiskinn á Breiðafirði, þar sem þó er um miklu meiri almenna friðun að ræða heldur en úti fyrir Vestfjörðum.

Það má ekki rétta sumum litla fingurinn.

Ég segi það, að ég get ekki fyrir mitt leyti á nokkurn hátt fallizt á þetta. Ég sé ekkert vit í þessu. Ég tel, að þar sem er meiri friðun fyrir hendi og hefur verið um langan tíma eins og er á Breiðafirði, þá sé ekki minni ástæða til þess að opna eitthvað þar fyrir þessum veiðum, af því að þar er aðeins um að ræða líka veiði að haustlagi til frá 16. september til áramóta. Og þeir, sem hér áttu mestan hlut að máli, þeir, sem mættu með okkur á fundum hér í Stykkishólmi, lögðu alveg sérstaka áherzlu á það, að þessi svæði yrðu opnuð á þessum tíma. Ég verð að segja það líka, að sjónarmið þau, sem koma m.a. fram hjá þessum hv. þm. varðandi þennan margumtalaða Húnaflóa, sem lengi er nú hægt að teygja þar norður í höf, hvert hann nái - þá verð ég líka að segja það, að sú till., sem þm. Vestfjarða sendu landhelgismálanefndinni, þar sem þeir féllust á það, að ef gengið yrði út frá grunnlínunum frá 1961 í staðinn fyrir 1958 varðandi þessar veiðar eins og alls staðar er lagt til í frv. annars staðar á öllum stöðunum - það er misskilningur hjá hv. 1. þm. Vestf., að það sé ekki gert, þannig er því háttað, en þm. Vestfjarða lögðu til, að heimilaðar yrðu togveiðar á þessu svæði á norðanverðum Húnaflóa upp að fjögurra mílna mörkum og það gilti einnig fyrir togarana. Ef till. þeirra eru bornar saman við till. okkar, sem hér liggja fyrir í frv.-formi, þá fela þær það í sér, að þeir leggja til, að stóru togararnir fái auknar veiðiheimildir nær landinu norðan til á þessu svæði og auknar veiðiheimildir frá því, sem við leggjum til, á svæðinu út af Skaga.  Ég skal svo ekki orðlengja ýkja mikið um þetta. Mér finnst, að hv. 1. þm. Vestf. ræði ævinlega um þessi mál þannig, að hafi ekki verið farið eftir því, sem þm. úr einu kjördæmi hafa lagt til, þá sé sýnd óbilgirni, eða hafi ekki verið farið eftir því í tillagnagerðinni, sem almennast hefur komið fram á viðræðufundum í héraði, þá sé líka sýnd óbilgirni. Ég vil t.d. segja þessum hv. þm. það, að þær raddir, sem komu fram á Austurlandi, voru almennt um miklu meiri lokun fyrir botnvörpu heldur en við þm. Austurlands stöndum nú að. Og við vildum á margan hátt hafa þessar reglur á annan veg en nú er gert. En við höfum fallizt á það vegna þeirrar heildarmyndar, sem kemur út úr tillagnagerðinni, að standa að þessum till. En það er vitanlega engin leið að hafa nokkurt vit í þeim reglum, sem á að setja, ef þm. úr hverju kjördæmi ættu að setja reglurnar algerlega einir fyrir sig, þá yrði landhelgin heldur skrýtileg. En það er mín skoðun, ég hef sagt það áður og hún er þannig enn, að ég tel, að það hafi síður en svo í þessum till. verið hallað á sjónarmið Vestfirðinga eða þeirra, sem mestra hagsmuna eiga að gæta hér við Faxaflóa, því að áfram er það svo, að á þessum svæðum verður friðunin fyrir togveiðum langsamlega mest við landið. Því hefur verið lýst hér yfir, að það muni verða gefið fundarhlé hér til þess að líta á þær till.. sem fram eru komnar. N. hefur þó fjallað um þær allar, og ég hef nú ekki mikla trú á því, að afstaðan breytist mikið til þeirra. af því að þær hafa verið ræddar ýtarlega þessar till. í n. En það er sjálfsagt að athuga enn um það, hvort samstaða getur orðið hér um einhverjar breytingar, þannig að það þurfi þá ekki að raska hér heildarmyndinni. En karpi hér um önnur aukaatriði ætla ég ekki að skipta mér af eða taka þátt í. Það hefur lítið að segja, og jafnvel þó að einhverjir hafi nú reiðzt á einhverju stigi málsins út af einhverju, sem hér hefur verið sagt, vona ég það nú, að þeir þoli það að lesa yfir till. í annað eða þriðja sinn og átta sig á því, hvað í þeim felst. og reyni að miða sína afstöðu við það, en ekki við einhver skyndiviðbrögð út af einhverjum orðum, sem hér kunna að hafa fallið.



Herra forseti. 29. marz í vetur sendum við allir 4 þm. Norðurl. v., sem eigum sæti hér í þessari hv. d., bréf til landhelgisnefndarinnar, sem var þannig, með leyfi hæstv. forseta: „1. Viljum leyfa öllum togskipum veiðar inn að 8 mílum frá grunnlínu (þá miðum við auðvitað við þá grunnlínu, sem í gildi er), en togbátum að 6 mílum á tímabilinu frá 1. október til 1. maí. 2. Leggjum áherzlu á, að engar undanþágur verði leyfðar til togveiða á Húnaflóa og Skagafirði innan ofangreindra marka.“ Það var vitað, að sá af þm. kjördæmisins, sem á sæti í hv. Ed., var þessu samþykkur, þó að við næðum ekki til hans til að skrifa undir bréfið, þegar við afgreiddum það. En það er af þessu að segja, að sú hv, n., þó að mikið sé talað um, að hún hafi verið að reyna að miðla málum, tók þetta á engan hátt til greina, sem við fórum hér fram á, alls ekki, og því var það, að við tókum þátt í því með hv. þm. Vestfjarðakjördæmis að flytja um þetta brtt. við framkomið frv. við 2. umr. Og brtt. okkar voru felldar sem kunnugt er. Nú gerum við tilraun til þess að fá þetta hólf, sem þeir vilja opna þarna innar í Húnaflóa, friðað fyrir stóru skipunum, fyrir togurunum, viljum miða veiðiheimildina á þessu svæði þarna inni í flóanum við skip, sem eru 350 smálestir og þar fyrir neðan. Og ég vil benda á það, að það eru einmitt a.m.k. á tveimur stöðum í þessu frv. slíkar heimildir til togveiða miðaðar við skip af þessari stærð. Það er í C2 við Suðausturland og það er í E2 á Reykjanes- og Faxaflóasvæði. Þarna eru veiðiheimildir á vissum svæðum miðaðar við skip af þessari stærð, 350 rúmlestir eða minna. Og ég tel það sanngjarnt, að það sama verði látið gilda um þetta svæði þarna á Húnaflóa, úr því að ekki fékkst samþykkt að friða það að öllu leyti fyrir togveiðum. Og ég vona, að hv. þdm. geti því á þessa brtt. fallizt. Fundarhlé.



Herra forseti. Sjútvn. hefur að beiðni þm. og hæstv. forseta komið saman til að athuga þær brtt., sem fyrir liggja við frv. til l. um heimildir til botnvörpuveiða innan landhelginnar. Er skemmst frá því að segja, að innan n. er ekki samkomulag um neina af þessum brtt., og get ég því ekki fyrir hönd n. mælt með þeim eða móti.



Herra forseti. Ég skal nú ekki lengja þessar umr. mikið úr þessu, enda hefur nú flest komið fram í málinu, sem fram þarf að koma, og allra sízt vil ég verða til þess að auka á sálarkreppu þeirra Vestfjarðaþm., eins og virðist vera komin í ljós hér í umr., en get þó ekki stillt mig um að segja, að það sé eiginlega í hæsta máta óviðurkvæmilegt, þegar þeir standa hér upp og tala um þá, sem frv. fylgja í meginatriðum, sem hina verstu botnsköfumenn hafandi í huga, að hvergi á Íslandi hafa aðrar eins botnsköfuveiðar verið leyfðar og stundaðar eins og í innfjörðum Vestfjarða, og á ég þar að sjálfsögðu við rækjuveiðarnar, og hefur gengið mikið á á undanförnum árum til þess bæði að auka bátafjölda við þær veiðar og lengja þann tíma, sem þær eru stundaðar. En í sjálfu sér er þetta ákaflega skiljanlegt vegna þess, að þessar veiðar eru eingöngu til hagsbóta fyrir Vestfirðinga, svo að það er ákaflega skiljanlegt, að þeir séu ánægðir með þær. Það hefur komið fram hér í umr., að hv. þm. Vestfirðinga eru mjög óánægðir yfir því, að landhelgismálanefnd tók ekki til greina allar ábendingar og óskir, sem komu fram frá þm. Vestfjarða. Ég minnist þess, að landhelgismálanefnd fór þess á leit við þingflokkana, að þm. Reykjavíkur kysu sér 5 manna n. til þess að gera till. til landhelgismálanefndar. Mér er ekki kunnugt um, að landhelgismálanefnd hafi orðið við einni einustu ósk frá þm. Reykv. En vegna þess, að þm. Vestf. fá ekki allar sínar óskir uppfylltar, þá standa þeir hér upp hver um annan þveran og telja, að á sér sé brotið og það sé ekki orðið við sanngjörnum óskum þeirra. Hins vegar hefur það komið líka vel í ljós í þessum umr., hvað við er átt með þeim brtt., sem fram eru lagðar. Það er það að leyfa aðeins veiðar fyrir þeirra landi, sem þeir kalla, fyrir þau skip, sem eru úr þeirra heimabyggð. Þetta er alveg bersýnilegt, og á þetta hef ég bent, og þess vegna hefur sumum þeirra runnið heldur betur fyrir brjóstið, og eins og ég sagði áðan jafnvel orsakað sálarkreppu. Það hefur minna verið rætt um botnvörpuna sem veiðarfæri í sjálfu sér. Það hefur verið rifizt hér um þessi svæði. Ég hef margt við þessi svæði að athuga. Ég taldi hins vegar hér s.l. föstudag, að landhelgismálanefnd hefði tekizt þolanlega vel að koma þessum till. frá sér og reyna að samræma sem flestra manna sjónarmið. Og ég hef ekki gert neinar brtt. við breytingar á till. n. um svæðin. Hins vegar tel ég eins og fyrrnefnd 5 manna n., sem kjörin var af Reykjavíkurþm., að þetta með stærð fleytunnar sé óréttlæti miðað við það, hvernig skiptingin er á flotanum hér á landi, og tel það enn og hef þess vegna leitazt við bæði við 2. umr. málsins og núna við 3. umr. málsins að fá nokkra leiðréttingu þar á, vegna þess, eins og ég tók fram í fyrri ræðu minni hér, að ein meginástæðan fyrir því, að þessar veiðar eru leyfðar, er atvinnuleysið á stöðunum, hráefnisskorturinn í fiskvinnslustöðvunum, og ég fæ ekki séð miðað við þær staðreyndir, sem fyrir liggja um þann fisk, sem úr botnvörpunni kemur, að fyrir fiskvinnsluna og hraðfrystihúsin í landinu eða fólkið, sem í þeim vinnur, sé sá fiskur verri, sem frá togurunum kemur heldur en minni bátunum. Við verðum líka að hafa það í huga, að þegar menn tala um botnvörpuna og botnvörpuveiðarnar og það sé verið að ganga á mið, sem notuð séu af öðrum veiðarfærum eða skipum með önnur veiðarfæri, þá skulum við hafa líka í huga, að það er ekki lengra síðan heldur en um síðustu páska, að 2000 tonn af fiski fóru í gúanó úr netum yfir páskahelgina á Vestmannaeyjamiðum. Ég veit það, að landhelgismálanefnd, sem á samkv. sínu skipunarbréfi að gera till. um öll helztu veíðarfæri og veiðisvæði, sem nú eru nýtt hér í kringum land, a.m.k. innan fiskveiðilögsögunnar, hún á eftir að gera till. um takmarkanir á netaveiðum, sem fyllilega er orðið tímabært, eins og reyndar kom fram hjá hv. Vestfjarðaþm. Matthíasi Bjarnasyni, þegar hann talaði um það, að Breiðafjörðurinn væri kannske með sjöföldu girðingarneti neta yfir hávertíðina. Ég álít, að þetta sé miklu hættulegra atriði fyrir fiskgöngur og fiskveiðar á Breiðafirði heldur en nokkurn tíma það, að skipum verði leyft á ákveðnum mjög takmörkuðum svæðum utarlega á Breiðafjarðarflóa að veiða með botnvörpum á ákveðnum tímum ársins. Vegna þeirra orða, sem hér féllu um það hjá einum ræðumanni, að hann áliti, að togararnir væru byggðir til þess að veiða á hafi úti, þá hélt ég nú satt að segja, að þessir bátar væru það líka. En ég endurtek einu sinni enn þá fullyrðingu mína og staðhæfingu, sem ekki verður hrakin, að þegar þessi skip voru byggð, voru þau byggð með fulla nýtingu landhelginnar í huga þann hluta ársins eða veiðiferðar, sem þeir þurftu á grunnmiðum að halda, alveg hreint eins og ekki síður heldur en þau skip, sem nú er verið að gefa sérstakar heimildir til að fá að veiða á þessum hinum sömu miðum. Ég tók líka fram hér í umr. við 2. umr., að eftir atvikum gæti ég fallizt á, að ákveðinni stærð báta væru veittir þeir sérhagsmunir að vera utan svæða, sem stærri togveiðiskipin stunduðu sínar veiðar á. Þetta getur verið réttlætanlegt af ýmsum orsökum. Það er rétt auðvitað, að stærri skipin eru stórvirkari, en það er um sama veiðarfærið að ræða, og þegar mergðin er komin, veit ég það, að í hugum þeirra, sem hugsa um einhvern hugsanlegan skaða af veiðarfærinu sjálfu, þá verður hann ekki minni af mergð minni skipanna heldur en af 7–8 togurum, sem stunda veiðar ákaflega takmarkaðan tíma ársins á þessum miðum. Hv. þm. Guðlaugur Gíslason, 3. þm. Sunnl., talaði mikið um það, að togurunum hefði verið veittur aukinn réttur og væri veittur aukinn réttur með þessu frv. Það er alveg rétt. En það er hins vegar langt frá því að koma á móti bæði fyrrnefndri nefnd Reykvíkinga og reyndar öðrum togaramönnum og þar á meðal samtökum togaraeigenda og togarasjómanna. Það hefur ekki verið komið á móti þeirra óskum, og fer það saman við óskalista hv. þm. á Vestfjörðum. Hann talaði um það, að ef markaðshorfur togara eru góðar, sigli þeir, þegar hann ræddi um þá brtt., sem ég hef flutt á þskj. 655. Þetta gildir auðvitað nákvæmlega sama fyrir bátana, en við skulum bara hafa það í huga, að togararnir hafa ákveðið magn, leyfi til þess að selja ákveðið magn í Bretlandi og Þýzkalandi, og fram yfir það geta þeir ekki farið. Á ákveðnum tímum ársins verða þeir að veiða hér heima, og enn fremur hafa eigendur þeirra togara, a.m.k. þau fyrirtæki, sem rekin eru af bæjarfélögum, talið sér skylt vegna rekstrarfyrirkomulags þessara skipa að láta þau halda uppi atvinnu með löndun síns afla í viðkomandi byggðarlögum. Og þar til viðbótar, eins og ég hef þegar getið um, hafa þeir verið sendir til veiða eingöngu til þess að afla fiskjar til neyzlu t.d. hér í Reykjavík, þannig að ég fæ ekki séð annað heldur en það væri fyllilega fært fyrir hv. þd. að samþykkja þessa brtt. hafandi í huga þær atvinnuaðstæður, sem eru bæði í Reykjavík og kaupstöðunum og fyrirsjáanlegar eru því miður a.m.k. fram eftir sumri, og þess vegna hef ég flutt þessa brtt. nú við 3. umr.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja mjög þessar umr., en ég vil aðeins svara hv. 3. þm. Sunnl., sem hér talaði fyrir fundarhléið. Hann í raun og veru við 2. umr. málsins hafði sömu orð, hann fór að tala um þann fund, sem landhelgisnefndin hélt vestur á Ísafirði, þar hefði ekki verið minnzt sérstaklega á Breiðafjörðinn, og mér fannst gæta enn þá mikils ókunnugleika hjá þessum hv. þm. á því, að það var talað auðvitað um fiskimiðin fyrir Vestfjörðum, og maður, sem búinn er að kynna sér svo vel Íslandskortið að undanförnu, ætti að vera farinn að sjá það og vita, að Breiðafjörður allt að Gilsfirði tilheyrir nú Vestfjörðum, og auðvitað hlýtur sjórinn út af þessu svæði að tilheyra þá Vestfjörðum eða vera út af Vestfjörðum, og þetta eru bátamið suðurhluta Vestfjarða, ekki eingöngu eins og hann sagði á vetrarvertíð, heldur er mikill fjöldi báta, sem veiðir á Breiðafirði allt sumarið, því að frá Vestfjörðum er sennilega stærsta smábátaútgerð á öllu landinu, þannig að þessi mið skipta miklu máli fyrir lífsafkomu mikils fjölda fólks í þessum byggðarlögum. Það kemur líka fram sami misskilningur hvað eftir annað hjá hv. 10. þm. Reykv., að við séum með okkar till. að ætlast til þess, að það séu einhverjir ákveðnir bátar af ákveðnum stærðum, sem eigi að fá að veiða á ákveðnum miðum. Það, sem um er að ræða í þessu sambandi, er það, að við erum á móti og viljum ekki svona víðtækar botnvörpuveiðar. Hins vegar er auðvitað bát, hvar sem hann á heima á landinu, heimilað að veiða á þessum svæðum alveg eins og heimabátum með sömu veiðarfæri. Þetta hélt ég, að þyrfti ekki að margendurtaka fyrir greindum og glöggum mönnum, en þeir virðast einhvern veginn, sumir menn, bíta í sig hér alls konar vitleysur, sem þeir eru búnir að margjagast á undanfarna daga. Ég veit ekki annað en þessi hv. þm. hafi verið á sínum yngri árum - hann er að vísu ekki gamall enn þá, en hann var þá ungur að árum - á dragnót á Húnaflóa. Það var ekkert bannað fyrir Keflvíkinga eða Reykvíkinga að stunda dragnótaveiðar á Húnaflóa. Og hann var við þær veiðar, og hann var ekkert óvelkominn á þau mið. Hinu er ég ekkert undrandi á, þegar hann sagði, að landhelgisnefndin hefði ekki tekið tillit til óska Reykjavíkurþm. Þó að henni sé nú svona ýmislegt vel gefið, landhelgisnefndinni, þá get ég nú ekki skilið, hvernig hún hefði átt að taka tillit til sameiginlegra óska Reykjavíkurþm. Að vísu fylgdu tveir Reykjavíkurþm. till. hv. 10. þm. Reykv., Péturs Sigurðssonar, og það voru nú ekki ómerkari menn en hv. 1. þm. Reykv., hæstv. forsrh., og svo einn af höfuðleiðtogum Alþb., hv. 6. þm. Reykv., Magnús Kjartansson. Aðrir þm. Reykv. fylgdu ekki togaratill. hv. 10. þm. Reykv., Péturs Sigurðssonar. Hvernig er hægt að samræma skoðanir hv. 4. þm. Reykv., Þórarins Þórarinssonar, og hv. 9. þm. Reykv., Hannibals Valdimarssonar, í þessum efnum við skoðanir hv. 10. þm. Reykv., 1. þm. Reykv. og 6. þm. Reykv.? Það er auðvitað allt annað fyrir landhelgisnefndina að geta ekki tekið afstöðu til till. frá þm. í kjördæmi, sem hafa ólíkar skoðanir á málinu, en þessu var bara ekki að heilsa með þm. Vestfirðinga. Við stóðum bara allir eins og einn maður að okkar till. Það var ekki þar um neinn klofning að ræða. Það voru allir á sömu skoðun. Ég skal svo ekki hafa þessi orð miklu fleiri. En hv. 10. þm. Reykv. talaði um sálarkreppu hjá okkur þm. Vestfirðinga. Við höfum nú ekki heyrt á þetta minnzt fyrr. Það getur vel verið, að hann þekki þennan sjúkdóm, en hann hefur ekki náð neitt vestur til okkar. Okkar sálir eru ekki í neinni kreppu, og við munum halda okkar andlegu heilsu þrátt fyrir það, að hann og hans skoðanabræður beri hér sigur úr býtum um sinn í þessu máli. En það koma tímar, að aftur verði frá að hverfa, þó að meiri hl. í þessari þd. ætli að halda sér svo fast við þessar kenningar, sem landhelgisnefndin hefur lagt til með þessu frv.



Herra forseti. Ég er í mörgum atriðum samþykkur þeim auknu togveiðiheimildum, sem í þessu frv. felast, en hins vegar tel ég, að á einstaka stöðum við landið, m.a. á mikilvægum uppeldisstöðvum fisks, sé allt of langt gengið. Ég get ekki staðið að lagasetningu, sem í eru fólgin slík ákvæði, og segi nei.



Herra forseti. Ég vísa til grg. frá hv. 6. landsk. þm. hér áðan. Ég er sammála afstöðu hans og segi þess vegna nei.



Herra forseti. Landbn. þessarar hv. d. hefur athugað frv. þetta og leggur til, að það verði samþ. óbreytt.



Herra forseti. Frv. þetta hefur hlotið afgreiðslu hv. Ed., en með allmörgum breytingum, sem ég tel nauðsynlegt, að þessi hv. þd. athugi nánar undir meðferð málsins í n. Þetta frv., sem hér er til umr., er alger nýjung í löggjöf hér á landi, og er því verið að fara inn á nýjar og ókannaðar leiðir, því að ekki er kunnugt um slíka lagasetningu annars staðar. Margt er í óvissu, hvernig slík lagasetning getur orðið í framkvæmd og hver áhrif hennar kynnu að verða. Reynsla undanfarandi ára og áratuga bendir þó í þá átt, að sé rétt á málum haldið og ef framkvæmd l. takist vel, geti orðið að þeim mikill ávinningur, bæði fyrir þær greinar sjávarútvegsins, sem frv. nær til, og þá einnig fyrir efnahagskerfi þjóðarinnar í heild, og er það að sjálfsögðu ósk okkar allra. Á s.l. ári var það boðað, að ríkisstj. mundi flytja frv. um Verðjöfnunarsjóð fiskiðnaðarins, og er reyndar staðfest í bréflegu loforði til þeirra samtaka, sölusamtaka fiskiðnaðarins, sem hér eiga hlut að máli, að að þessu máli skyldi unnið. Það var þá þegar ljóst, að hér var um allmikið vandamál tæknilega séð að ræða og að verið var að fara inn á brautir, sem lítt höfðu verið kannaðar áður, en það var þó von manna, að takast mætti að finna form fyrir þetta málefni, sem hæfilegt væri talið. En það reyndist hins vegar erfiðara en búizt hafði verið við, og var því ákveðið að bíða þessa þings og ætla þar með nokkuð lengri tíma til undirbúnings málinu. Frv. liggur nú hér fyrir, og má segja, að það sé í formi nokkurs konar tilraunar, þar sem reynt er að skapa grundvöll, sem unnt er að starfa á, án þess að sett séu of ströng fyrirmæli um einstök atriði, en ætlazt er til þess, að reynslan vísi veginn. Sú hugmynd, sem liggur til grundvallar þessu frv., er ekki með öllu framandi í íslenzkum sjávarútvegi, þótt á öðru sviði sé. Okkar sjávarútvegur hefur tvö sérkenni, sem hafa afgerandi áhrif á afkomu hans. Bæði þessi sérkenni eru háð utanaðkomandi áhrifum, sem ekki er unnt að hafa bein áhrif á en þó verður að laga sig eftir. Annars vegar er um að ræða aflabrögð, sem eru háð margs konar atvikum, svo sem styrkleika fiskstofna, veðurfari á veiðitíma og tækni við veiðarnar. Fyrstu tvö atriðin eru algerlega óháð mannlegum áhrifum, en hverja þýðingu hið þriðja getur haft, höfum við fyrir augum frá síldveiðum undanfarandi ára, en því miður höfum við orðið að horfast í augu við, hversu skammt tæknin nær, þegar náttúruskilyrðin við veiðarnar bregðast, eins og augljóslega hefur orðið á þessum síðustu tveimur árum. Hins vegar er svo verðlag á erlendum mörkuðum. Á þetta atriði getum við sem seljendur að vísu ekki haft nein bein áhrif, en mikið veltur á hæfileikum til aðlögunar að breytilegum aðstæðum á mörkuðunum. En jafnvel þetta er ekki einhlítt. Ef við lítum á fyrra atriðið, aflabrögðin, þá er langt síðan menn fóru að velta því fyrir sér, hvort ekki væri mögulegt að finna leið til að taka sárasta broddinn af aflabrestinum, sem ávallt hefur verið ógn fiskimannsins, með því að koma á fót tryggingakerfi, sem gæti bætt upp að nokkru leyti aflabrestinn. Niðurstöðurnar af þessum athugunum komu fram í l. um Hlutatryggingasjóð bátaútvegsins, sem sett voru 1949. Sú lagasetning hefur vafalaust orðið til ómetanlegs gagns fyrir bátaútveginn og síðari breytingar l. fyrir allar greinar fiskveiðanna. Með þessu hefur verið dregið úr áhrifum aflasveiflna og mestu erfiðleikarnir af völdum aflabrestsins mildaðir. Það hefur löngum verið flestum ljóst, að æskilegt væri að geta beitt svipuðum aðferðum til að milda verðsveiflur afurða á erlendum mörkuðum. Slíkt er hins vegar margvíslegum erfiðleikum háð, og því hefur liðið langur tími, þar til til slíks gæti komið. Það hefur raunar komið fyrir oftar en einu sinni, að ríkisvaldið hefur tekið á sig skuldbindingar að tryggja ákveðið lágmarksverð við útflutning. Þetta var t.d. gert á árunum 1946–1950, þegar hin svokallaða fiskábyrgð var í gildi. Verðtrygging var einnig tekin upp á árinu 1967 og var enn fremur í gildi á yfirstandandi ári. Var það gert með stofnun Verðjöfnunarsjóðs fiskiðnaðarins á árinu 1967, sem var ætlað það hlutverk að taka áfallið af miklu verðfalli á frystum fiskafurðum, sem hófst seint á árinu 1966, og skyldi verðtryggingin ná til framleiðslu ársins 1967. Lagði ríkissjóður fram fé í þessu skyni, en sú hugmynd kom þá fram, að komið yrði því formi á þessi mál, að stofnaður yrði sérstakur verðjöfnunarsjóður, er gæti náð til fleiri útflutningsgreina sjávarútvegsins, og farið yrði þá inn á eiginlega verðjöfnun, sem ekki aðeins væri ætlað það hlutverk að taka skellinn af verðlækkun á afurðum, heldur einnig taka hluta af verðhækkun, sem kynni að verða, og yrði hún lögð í sjóðinn. Var hugsunin sú, að með þessu mundi stuðlað að því að jafna óheppileg áhrif verðsveiflna á þær afurðir, sem slíkur sjóður næði til, og þá einnig á hagkerfið allt, en um slík áhrif eru kunn dæmi frá undanförnum árum. Þetta frv. byggir á þessum meginsjónarmiðum, og gefur heiti sjóðsins til kynna, að honum er ætlað þetta tvíþætta hlutverk, sem fram kemur í 1. gr. frv. Ég tel ekki þörf á því, herra forseti, að fara fleiri orðum um þetta frv., nema sérstakt tilefni gefist til, en legg til, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. sjútvn.



Herra forseti. Frv. þetta hefur hlotið einróma afgreiðslu hv. Ed., svo sem fram kemur á þskj. 634. Tilgangur með flutningi þessa frv. er tvíþættur. Í fyrsta lagi er lagt til, að framlag ríkissjóðs til aflatryggingasjóðs verði lækkað, þannig að það verði fjórðungur á móti útflutningsgjaldi í stað helmings áður. Í öðru lagi er frv. flutt til staðfestingar samkomulags um greiðslu upp í fæðiskostnað skipverja á bátaflotanum, og skal nú vikið að hvorum þessara þátta fyrir sig. Ef ákvæði l. um sjóðinn stæðu óbreytt þannig, að framlag ríkissjóðs yrði áfram helmingur á móti útflutningsgjaldi, hefði framlag ríkissjóðs þurft að hækka um 20 millj. kr. á fjárl. 1969, bæði vegna krónuhækkunar útflutningsgjaldsins af völdum gengisbreytingarinnar, svo og vegna hækkunar frá fyrra ári, þar sem ákvæði l. nr. 5 frá 1968, um ráðstafanir til lækkunar ríkisútgjalda, giltu aðeins fyrir árið 1968, en með þeim var ákveðið, að framlag ríkissjóðs skyldi vera þriðjungur á móti útflutningsgjaldi á því ári. Í fjárl. ársins 1969 er miðað við, að framlag ríkissjóðs verði óbreytt í krónum frá fjárl. 1968, en það svarar því sem næst til þess, að mótframlag ríkissjóðs sé 1/4 hluti útflutningsgjaldsins, eins og lagt er til með frv. þessu. Með afgreiðslu fjárl. fyrir jól var því í raun tekin ákvörðun um lækkun á framlagi ríkissjóðs, svo sem frv. gerir ráð fyrir. Samkv. útflutningsspá Efnahagsstofnunarinnar mun gengisbreytingin í nóv. á s.l. ári valda því, að tekjur aflatryggingasjóðs af útflutningsgjaldi aukast um 26 millj. kr. á árinu 1969. Ef frv. þetta verður að l., verður ráðstöfunarfé aflatryggingasjóðs 110 millj. kr. á árinu 1969. Sé litið á bótagreiðslur úr sjóðnum undanfarin ár, má álykta, að umræddar 110 millj. kr., sem yrðu til ráðstöfunar á þessu yfirstandandi ári samkv. framangreindum forsendum, ættu að nægja til þess, að sjóðurinn gæti starfað eftir óbreyttum reglum, þrátt fyrir þá lagabreytingu, sem frv. felur í sér. Eins og ég áðan sagði, er frv. einnig flutt til staðfestingar á samkomulagi um greiðslu upp í fæðiskostnað skipverja á bátaflotanum Í samningum þeim, sem gerðir voru í febrúar s.l. milli sjómanna á bátaflotanum og útvegsmanna, og í miðlunartill., sem lögfestar voru í kjaradeilu útvegsmanna og yfirmanna á bátaflotanum þann 18. febr. s.l., fólst samkomulag það, er frv. er ætlað að lögfesta. Samkv. frv. er gert ráð fyrir því, að við aflatryggingasjóð skuli starfa sérstök deild, áhafnadeild, sem greiði hluta af fæðiskostnaði áhafna á fiskibátum, og verði árlegar tekjur deildarinnar 1% af fob-verði útfluttra sjávarafurða. Skal greiða úr deildinni 100 kr. á úthaldsdag og áhafnarmann vegna áhafna á fiskibátum 151 brúttórúmlest að stærð og stærri, en 85 kr. á úthaldsdag og áhafnarmann vegna áhafna á fiskibátum undir 151 brúttórúmlest að stærð. Greiðslurnar skulu vera ársfjórðungslegar. Við ákvörðun úthaldsdagafjölda og áhafnarstærðar skal sjóðurinn styðjast við úthaldsskýrslur Fiskifélags Íslands og upplýsingar lögskráningarstjóra. Eins og áður var sagt, er frv. þetta flutt til staðfestingar á ákvörðunum, sem þegar hafa verið teknar. Í fyrsta lagi fjallar frv. um lækkun ríkissjóðsframlags í samræmi við ákvörðun Alþ. með afgreiðslu fjárl. fyrir jól, og í öðru lagi er frv. flutt til staðfestingar á samkomulagi, sem gert var um greiðslu upp í fæðiskostnað skipverja á bátaflotanum. Nauðsyn ber til, að báðir þessir þættir fái fullnaðarafgreiðslu á Alþ. hið allra fyrsta. Ég tel ekki þörf á því, herra forseti, að fjölyrða frekar um þetta frv., en legg til, að því verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. sjútvn.



Herra forseti. Frv. þetta til l. um viðauka við lög nr. 80 frá 1966, um kísilgúrverksmiðju við Mývatn, hefur hlotið afgreiðslu hjá Ed., en meginefni þess er að heimila ríkisstj. að leggja fram allt að 150 millj. kr. af fé ríkissjóðs sem hlutafé í Kísiliðjuna h/f við Mývatn til viðbótar því framlagi, sem heimilað var með ákvæðum í I. nr. 80 frá 1966, um kísilgúrverksmiðju við Mývatn, og jafnframt er ríkisstj. einnig í þessum lögum heimilt að taka lán í þessu skyni, ef svo vill verkast. Í aths. við lagafrv. þetta er gefið nokkurt yfirlit yfir gang mála í sambandi við byggingu og byrjunarrekstur Kísilgúrverksmiðjunnar við Mývatn. Þar eru nokkur meginatriði, sem ég vil aðeins staldra við. Í fyrsta lagi er það, að þegar verksmiðjan var hönnuð í upphafi, var þurrvinnslukerfið við það miðað, að það gæti annað 24 þús. lesta ársafköstum, en votvinnslukerfið fyrir 12 þús. lesta ársafköst. Það var m.ö.o. frá upphafi gert ráð fyrir því, að verksmiðjan gæti í byrjun skilað 12 þús. tonna ársafköstum, en hún yrði smátt og smátt stækkuð upp í 24 þús. tonna afköst. Byggingarframkvæmdir má segja, að hafi gengið vel og tilraunavinnsla hófst, eins og kunnugt er, í nóvembermánuði 1967. En hins vegar kom það í ljós strax í byrjun, að við örðugleika var að stríða í upphafi og tilraunavinnslan var einnig framkvæmd við erfiðustu ytri aðstæður á þeim tíma árs, sem þær voru framkvæmdar. Þetta hefur allt leitt til þess, að á árinu 1968 hafa ekki verið framleiddar til sölu nema 2500 lestir. Þrátt fyrir þessa miklu byrjunarerfiðleika stendur þó hins vegar það fast, sem skiptir kannske hvað mestu máli, að gæði framleiðslunnar hafa reynzt með ágætum og það hefur reynzt auðvelt að selja framleiðsluna á Evrópumarkað. Þá er einnig á það að líta, að það er talið, að fyrirtækið hafi nú unnið fullan bug á byrjunarörðugleikunum og á liðnum mánuðum þessa vetrar hefur verksmiðjan starfað með eðlilegum hætti. Hún hefur þó ekki náð nema sem svarar 8000 tonna ársafköstum, en hins vegar er gert ráð fyrir því með lítils háttar breytingum á þessu vori, að hún muni ná það miklum afköstum, að þau svöruðu til 10 þús. tonna ársafkasta. Og það er stækkun að þessu marki, sem nú er fyrirhuguð, og þá er gert ráð fyrir um leið að setja undir þann leka, sem í byrjun kom fram í sambandi við votvinnsluna eða votvinnslukerfið og vonir standa því til þess, að þegar þeirri stækkun, sem hér er ráðgerð, er lokið, geti verksmiðjan í heild skilað þeim 24 þús. tonna ársafköstum, sem um er rætt. Það er gert ráð fyrir því, að verksmiðjan muni ekki bera arð umfram afskriftir, meðan hún er starfrækt með núverandi afkastagetu, en hins vegar er talið, að það sé líklegt, að hún muni geta skilað nokkrum arði á árinu 1973, ef stækkun fer fram, og geti starfað með vaxandi arðsemi eftir þann tíma. Þetta hefur leitt til þess, að gagnaðilinn, Johns-Manville, sem er annar aðaleigandi verksmiðjunnar á móti ríkinu, hefur talið, að hagkvæmt væri að stækka verksmiðjuna, og tjáð sig reiðubúinn að leggja fram fé af sinni hálfu til þeirrar stækkunar. Þetta er auðvitað mikils virði, að þessi aðili, sem er mjög reynt fyrirtæki á þessu sviði og hefur víðtæka reynslu bæði í framleiðslu og sölu kísilgúrs í heiminum, skuli nú vera á þessari skoðun, því að sannast bezt að segja voru fulltrúar þessa fyrirtækis í öndverðu við byrjunarframleiðsluna mjög svartsýnir og á einu stigi málsins lá við, að þeir vildu hlaupa frá öllu saman og afskrifa það fé, sem þeir höfðu lagt í verksmiðjuna. Það hafa orðið mönnum að sjálfsögðu veruleg vonbrigði, að ekki skuli hafa náðst arðsemi þegar í stað af þessari framleiðslu, þessari nýju iðnaðarframleiðslu hér á landi. En á það er að líta, að þetta mun vera eini staðurinn í heiminum, þar sem kísilgúr er unninn úr vatni, en alls staðar annars staðar er hann unninn á þurru landi eða löngu uppþornuðum vatnsbotnum, svo að frá því sjónarmiði má segja, að vænta hefði mátt nokkurra byrjunarörðugleika, eins og raunin einnig hefur orðið á. Það er að mínum dómi hins vegar gert of mikið úr því tapi, er orðið hefur á verksmiðjunni, eftir því sem ég hef lauslega litið til í blöðum að undanförnu. Það kemur að vísu fram í aths. við frv., að reikningslegur halli ársins 1968 nemi 33.6 millj. kr., en eins og ég sagði áðan, voru aðeins framleidd 2500 tonn á þessu ári til sölu, en af þessum 33.6 millj. teljast 10 millj. kr. til afskrifta og 9.7 millj. kr. til gengistaps, auk þess sem um var að ræða ýmsa aðra gjaldaliði, sem ekki koma til greiðslu á árinu. Þess vegna er raunverulegur greiðsluhalli verulega miklu lægri en þessar tölur gefa til kynna, og það er álitið, að hann hefði orðið hverfandi, ef framleiðsla ársins hefði náð áætluðu magni. Það er gert ráð fyrir í þessari upphæð, sem frv. fer fram á að heimilað verði að leggja fram til stækkunar verksmiðjunnar, að nokkur hluti hennar verði notaður til þess að greiða áfallin töp og aukinn kostnað, sem orðið hafa fram yfir það, sem ráðgert var. En það skiptist í þrennt, eins og greint er í aths., að útgjöld félagsins, sem aðilarnir hyggjast mæta með þessum nýju framlögum, eru sumpart komin til vegna rekstrarhalla á árinu 1968, í öðru lagi vegna afborgana og vaxta af stofnlánum á árunum 1968 og 1969 og svo viðbótarframkvæmda við verksmiðjuna á sama tíma, og verður að hafa þetta allt í huga. Megináherzluna vil ég leggja á það, sem segir í niðurlagi aths., með leyfi hæstv. forseta: „Ef svo heldur fram sem nú horfir um árið 1969, munu sölutekjur félagsins standa undir öllum rekstrarútgjöldum þess á árinu, og mun félagið ekki þurfa á aðstoð að halda til annars en afborgunar af stofnlánum að nokkrum hluta. Aðgerðir þær, sem þetta frv. gerir ráð fyrir, munu að sjálfsögðu stórbæta fjárhagsaðstöðu félagsins. Er það eindregin skoðun aðalhluthafanna, að framlögum þeirra í þá átt megi teljast vel varið.“ Ég skal svo ekki hafa fleiri orð um þetta frv. Ég legg áherzlu á það, að hér er um alveg nýja iðnaðarframleiðslu að ræða hér á landi, þar sem verið er að breyta botnleðju Mývatns í arðgæfa útflutningsframleiðslu, og sú reynsla, sem nú þegar liggur fyrir, segir til um það, að það megi ganga út frá því sem nokkurn veginn vísu, að sú arðgjöf, sem áætluð er við stækkunina, eftir því sem árin líða, verði raunhæf og þjóðarbúinu í heild að gagni og verði til þess að breiða áður en langt um líður algjörlega yfir þau skakkaföll, sem orðið hafa í byrjun við rekstur þessa fyrirtækis. Ég vil svo leyfa mér, herra forseti, að mælast til þess, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. iðnn.



Herra forseti. Ég hygg, að það hafi ýmsum fleirum en mér brugðið í brún, þegar þeir lásu þetta frv., eða þegar það var lagt fram, vegna þess að þar skýtur æðimiklu skökku við það, sem búið var að halda fram af ýmsum um þetta mál áður. Það mátti t.d. álykta það af fréttum, sem birtust af þessari framkvæmd í stjórnarblöðunum öðru hvoru, að hún hefði alveg sérstaklega vel tekizt og að þeir menn hefðu gert sig seka um mikil afglöp, sem á sínum tíma voru tregir til þess hér á Alþ. að veita kísilgúrmálinu stuðning í því formi, sem það var afgreitt. Mér finnst í tilefni af þessu rétt að rifja upp nokkur atriði hér strax við 1. umr., eða áður en málið fer til nefndar. Ég ætla þá fyrst að víkja að þeim kostnaði, sem þegar er orðinn við þetta fyrirtæki. Í allítarlegri grein, sem birtist í ágúst–des. hefti Fjármálatíðinda 1966 eftir einn af stjórnarmönnum Kísilgúrverksmiðjunnar, Pétur Pétursson, er m.a. gefið yfirlit um það, hve mikill stofnkostnaður þessa fyrirtækis eigi að vera, og þar segir, að amerískt fyrirtæki, sem hafi verið fengið til þess að taka þessa framkvæmd að sér, Kaiser að nafni, hafi komizt að þeirri niðurstöðu, að stofnkostnaður mundi ekki verða meiri en 148 millj. kr. Þetta er svo sundurliðað mjög nákvæmlega í greininni, hvernig þessi kostnaður skiptist, og síðan segir á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Sú áætlun, sem ég hef hér nefnt, er mjög nákvæm. Hver einasta bygging, hver undirstaða, hvert tæki og uppsetning hvers tækis er áætluð, svo að stendur aðeins á tugum dollara. Allur byggingarkostnaður er brotinn niður í smáupphæðir. Þetta þýðir auðvitað að halda verður mjög nákvæmt bókhald um allan kostnað.“ - Og áfram segir svo á þessa leið: „Þetta var talin ein sönnun þess, hve hagkvæmt það gæti verið fyrir Íslendinga að fela erlendum aðilum að annast slíkar framkvæmdir. Í mörgum tilfellum væri það betra og hagkvæmara heldur en að fela íslenzkum aðilum eða íslenzkum verkfræðingum að annast slík verk.“ Það liggur ekki nákvæmlega fyrir, hver stofnkostnaður þessa fyrirtækis er orðinn, en í ræðu, sem hv. 7. landsk. Sveinn Guðmundsson flutti í Ed. á dögunum, upplýsti hann, að kostnaðarverð þessa fyrirtækis um seinustu áramót hefði verið orðið 288 millj. kr., eða m.ö.o. næstum helmingi hærra heldur en hið ameríska fyrirtæki áætlaði, að stofnkostnaðurinn mundi verða. Verkið hefur samkv. þessu hvorki meira né minna en farið nær 100% fram úr áætlun. Nú ber þess að sjálfsögðu að gæta, að þær gengisfellingar, sem orðið hafa á þessum tíma, hafa haft einhver áhrif á þetta, en þá ber jafnframt að taka tillit til þess, að verkinu var raunverulega lokið, áður en gengisfellingarnar gengu í garð, eins og sést af því, að tilraunavinnsla við Kísiliðjuna hófst í október 1967. Ég hygg, að það væri mjög fróðlegt fyrir Alþ. að fá upplýsingar um það, í hverju þessi mikla hækkun stofnkostnaðar er fólgin. Það er augljóst, að það er um eitthvað annað og meira að ræða heldur en þær gengisfellingar, sem orðið hafa á þessum tíma og ná áreiðanlega ekki nema til nokkurs hluta stofnkostnaðarins. En stofnkostnaðurinn virðist sem sagt vera orðinn nær tvöfalt hærri en áætlað var af hinu ameríska fyrirtæki, sem tók að sér að sjá um framkvæmd verksins. Ég hygg, að það megi mjög af þessu læra að það er ekki eins öruggt að treysta á erlenda forsjón í þessum efnum og margir vilja vera láta. Og þó að menn hafi vantrú á íslenzkum verkfræðingum og íslenzkum verktökum, þá sýnir það sig oft, að áætlanir þeirra og útreikningar standast ekki verr en þær, sem útlendingar gera. Ég held, að þessi reynsla ætti að verða til þess að draga úr þeirri oftrú, sem margir virðast hafa á erlendri verkþekkingu og gera miklu meira úr henni en okkar eigin. Það væri e.t.v. ekki svo mikið um þetta að segja, ef sú framkvæmd, sem hér hefur verið gjörð, hefði í alla staði reynzt vel. En því er síður en svo að heilsa. Ef allt hefði farið eins og ætlað var og eins og lofað var og eins og trúað var á, þá hefði Kísilgúrverksmiðjan átt að geta tekið til starfa strax haustið 1967 og a.m.k. starfað með fullum afköstum á s.l. ári, en eins og hæstv. ráðh. upplýsti hér áðan, þá var gert ráð fyrir að afköstin yrðu til að byrja með 12 þús. smálestir á ári, og við það var verkið miðað og átti að vera við það miðað, eins og hinn erlendi verktaki skilaði því af hendi. En í stað þess, að verkið reyndist þannig, þá má segja að allt s.l. ár hafi farið í það að gera eins konar tilraunir, og í stað þess að framleiðslan yrði 12 þús. smálestir, þá varð hún ekki nema 2500 smálestir. Nú er hún hins vegar komin í það horf, að reiknað er með, að á þessu ári geti framleiðslan orðið 8 þús. smálestir. Með því að fullkomna þau tæki, sem nú eru fyrir, með talsverðum viðbótarkostnaði er talið mögulegt að koma framleiðslunni upp í 10 þús. smálestir. Það vantar þannig stórkostlega á það, að verksmiðjan reynist á þann hátt, sem lofað var af hinum erlenda verktaka, svo mikið, að á s.l. ári munaði nærri 10 þús. smálesta af kísilgúr, en eftir að hún er komin í full afköst, eftir að búið er að gera allar þær tilraunir, sem talið er að mögulegt sé að gera, þá vantar um það bil 1/3 upp á það, að hún fullnægi þeim afköstum, sem lofað var. Það hefði kannske ekki verið svo mikið við þetta að athuga, því að hér er um nýjung að ræða, ef hinn erlendi verktaki hefði borið fulla ábyrgð á þeim mistökum, sem hér hafa átt sér stað, ef þannig hefði verið gengið frá samningi við hann, að ef einhver sérstök mistök kæmu í ljós, þá bæri hann hallann af því. Þeir, sem lásu grein Péturs Péturssonar á sínum tíma í Fjármálatíðindum, hafa vafalaust trúað því, að þannig væri frá samningum gengið, því að þar segir m.a. á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Í marz n.k. kemur verkfræðingur frá Kaiser hingað, og verður hann hér, þar til verksmiðjan hefur verið tekin út, enda bera Kaiser-menn ábyrgð á því, að öll verksmiðjan starfi eðlilega.“ Hér er það sem sagt fullyrt, að hið ameríska fyrirtæki beri fulla ábyrgð á því, að verksmiðjan starfi eðlilega, en þegar á reynir, þá hefur verið þannig frá þessum samningum gengið, að allur hallinn af þeim mistökum, sem hér hafa átt sér stað, lendir á Kísilgúrverksmiðjunni, en ekki á erlenda verktakanum. Hér hlýtur meira en lítið að vera athugavert við þá samninga, sem hafa verið gerðir við hinn erlenda verktaka. Við Íslendingar, samkvæmt grein Péturs Péturssonar, virðumst hafa staðið í þeirri góðu trú, að yrðu einhver mistök í sambandi við framkvæmd verksins, þá væri það hinn erlendi aðili, sem ætti að bera ábyrgð á þeim, en hinn erlendi aðili hefur auðsjáanlega verið slungnari en íslenzku samningamennirnir, því að þegar til kastanna kemur, þá lendir allur hallinn á hinum innlenda aðila. Það er Kísilgúrverksmiðjan sem verður að borga hann, en Kaiser sleppur alveg. Ég get ekki annað séð en að hér hafi meir en lítil mistök átt sér stað í sambandi við þá samninga, sem hafa verið gerðir við hinn erlenda aðila. Þetta sýnir jafnframt, að það er nauðsynlegt að hafa fullkomna aðgát, þegar verið er að semja við erlendan verktaka, það sé ekki eins eftirsóknarvert og ýmsir hér í hv. d., sérstaklega talsmenn stjórnarinnar hafa viljað vera láta. Mér virðist, því miður, að þegar útlendingar eiga í hlut í sambandi við slík mál sem þessi, þá sé ríkjandi full oftrú, - að menn haldi helzt, að það megi öllu því treysta, sem útlendingar halda fram, og eiginlega ganga að öllu því, sem þeir bjóða, það sé í þessu sambandi miklu auðveldara og betra að semja við þá heldur en íslenzka aðila, íslenzka verkfræðinga og íslenzka verktaka. Það er rétt að geta þess, að það var reiknað með því á sínum tíma, að það mundi verða nokkur halli á Kísilgúrverksmiðjunni fyrstu 3–4 árin. Samkv. þeim áætlunum, sem þá voru gerðar, var reiknað með, að þessi halli yrði 3–4 fyrstu árin samanlagt um 1/2 millj. dollara, eða miðað við núverandi gengi eitthvað í kringum 40 millj. kr. Nú hefur hallinn á seinasta ári næstum orðið sem svarar þessari upphæð og fyrirsjáanlegt að hann verður verulegur á næstu árum. Miðað við það, að ráðizt verði í þá framkvæmd, sem þetta frv. gerir ráð fyrir, þá sýnist mér samkvæmt grg., að það sé reiknað með því, að hallinn fyrstu 3–4 árin verði allt að 100 millj. kr., og að sjálfsögðu ber að geta þess, að þar er aðeins um áætlun að ræða, og ef sú áætlun reynist ekki betur en fyrri áætlanir, þá verður hallinn að sjálfsögðu miklu meiri. Eftir að það frv. hefur verið samþykkt, sem hér liggur fyrir, þá mun ríkið vera búið að leggja samanlagt til þessara framkvæmda sennilega í kringum 250 millj. kr. Samkv. þessu frv. á ríkið að leggja fram 150 millj. kr., það mun þegar vera búið að leggja fram áður í hlutafé 40 millj. kr. Auk þess er svo sá undirbúningskostnaður, sem ríkið tók að sér í sambandi við þessa framkvæmd, sem skiptir sennilega nokkrum tugum millj. kr., og svo vegagerðir, sem ríkið hefur tekið að sér í sambandi við þessa framkvæmd, en kostnaður við þær mun nema 40–50 millj. kr. Ég hygg þess vegna, að það sé ekki ofsagt, að þegar búið er að samþykkja þetta frv., sem hér liggur fyrir, og framfylgja því, þá verður ríkið búið að verja til Kísilgúrverksmiðjunnar í kringum 250 millj. kr. samanlagt. Hvað er það svo, sem fæst í aðra hönd í staðinn fyrir þetta framlag? Jú, það fæst þarna atvinna handa nokkrum mönnum. Það munu starfa nú við Kísilgúrverksmiðjuna um 30 manns, og það er reiknað með, að eftir að búið er að stækka hana, eins og ráðgert er í þessu frv., þá muni bætast 12 við, þannig að þarna vinni kringum 40–50 manns á komandi árum, og það ber vissulega ekki að vanmeta það. En ég hygg samt, að ef menn hefðu litið betur í kringum sig, þá hefðu þeir komizt að raun um það, að með því að verja þessum fjármunum til einhverra annarra framkvæmda, þá hefði verið mögulegt að skapa miklu fleiri mönnum atvinnu heldur en þeim, sem hér fá vinnu, og einnig líka miklu meiri framleiðslu, þó ég geri ekki lítið úr þeirri framleiðslu, sem hér kunni að eiga sér stað í framtíðinni. Það má nefna það í þessu sambandi, að hæstv. ríkisstjórn hefur ekki fengizt til að fallast á það, að það væri varið árlega meira en 10 millj. kr. til Iðnlánasjóðs. Ég hygg, að ef Iðnlánasjóður fengi á einu bretti þá upphæð, sem hér er um að ræða, 250 millj. kr., þá væri hægt að gera meira en lítið átak til að efla iðnaðinn í landinu fyrir þá upphæð, stækka mörg fyrirtæki og auka þau og bæta við nýjum fyrirtækjum, þannig að auðvelt ætti að vera á þann hátt að veita miklu fleiri, mörgum sinnum fleiri mönnum atvinnu heldur en þeim, sem starfa við þetta fyrirtæki, svo að frá því sjónarmiði er ekki hægt að segja, að þessum fjármunum hafi verið sérstaklega vel varið. Það hefur sýnt sig hér, eins og svo oft áður í sambandi við önnur mál, að hæstv. núv. ríkisstj. er í ýmsum tilfellum tregari til þess að leggja fram fjármagn, þegar hinir eldri eða rótgrónari atvinnuvegir landsmanna eru annars vegar, heldur en þegar um fyrirtæki er að ræða, sem útlendingar eru að einhverju leyti aðilar að. Ég held, að það sé líka ástæða til að athuga það í sambandi við þetta mál, hvaða ávinningur hlýzt af því, þegar fyrirtækið er stækkað og framleiðslan vex. Það mundu flestir álíta, að það yrði til þess að auka þann hagnað eða þann gróða, sem íslenzka fyrirtækið fær af þessari framleiðslu. Samkvæmt venjulegum kapítalískum lögmálum hefði verið samið þannig við hinn erlenda aðila, sem sér um sölu á framleiðslu fyrirtækisins, að prósenta hans lækkaði í samræmi við það, sem magnið eykst, því að yfirleitt gildir það viðskiptalögmál í sambandi við slíka sölu, að eftir því sem menn geta selt meira magn, þurfa þeir ekki að taka eins mikla heildarálagningu af hverri einingu. Þessu er hins vegar ólíkt varið í þeim samningum, sem Kísiliðjan hefur gert við hinn erlenda aðila, sem sér um sölu á framleiðslu fyrirtækisins. Samningurinn er þannig gerður, að eftir því sem magnið eykst, sem framleitt er og selt er, hækkar prósentan eða umboðslaunin, sem Johns-Manville má taka af sölunni, þannig að ef fyrirtækið selur ekki nema 6 þús. smálestir, eru umboðslaunin 12%. Ef hins vegar sölumagnið fer upp í 9 þús. smálestir, verða umboðslaunin 15%. Ef sölumagnið fer upp í 12 þús. smálestir, verða sölulaunin 18%. Ef framleiðslumagnið og sölumagnið fer upp í 20 þús. smálestir, verða umboðslaunin 21%. Og ef framleiðslumagnið fer upp í 24 þús., sem er áætláð hámark í framtíðinni, verða sölulaunin 24%. Gróðinn, sem hlýzt af aukinni framleiðslu hjá fyrirtækinu, lendir þannig að mjög miklu leyti eða jafnvel að mestu leyti hjá hinum erlenda aðila, þannig að hlutur hans er vel tryggður, ef niðurstaðan verður sú, að okkur tekst að auka þá framleiðslu, sem hér um ræðir. Ég get ekki annað sagt en að þessi sölusamningur hljóti að teljast nokkuð einkennilegur og hann sé okkur vísbending um það, hvernig það er að semja við erlenda aðila um þessi mál. Þeir vilja sannarlega tryggja sitt í slíkum samningum og fá sinn hluta af gróðanum og fullkomlega það. Það hefði verið ástæða til þess að ræða frekar um þetta atriði. En vegna þess að ég veit, að hæstv. forseti þarf að koma fleiri málum að en þessu, skal ég reyna að stytta mál mitt. Ég vil svo að síðustu víkja að því, hvernig hefur verið undirbúin sú framkvæmd verksins, sem er fyrirhuguð samkvæmt þessu frv. Ég tel, að það hefði verið eðlilegt, að þetta frv. hefði verið lagt fram á Alþ. og leitað eftir þeirri heimild Alþ., sem hér um ræðir, áður en búið væri að taka nokkrar ákvarðanir um það, hvernig ætti að framkvæma verkið, svo að Alþ. gæti haft hönd í bagga um það, hvernig því yrði háttað. Við vitum allir mjög vel, að nú er mjög verulegt atvinnuleysi í landinu og þess vegna er það mikilvægt, að þau verk, sem við ráðum yfir, séu unnin af Íslendingum og íslenzkum fyrirtækjum, ef það er mögulegt. Og þess vegna finnst mér, að það hefði átt að ganga þannig frá af hálfu kísiliðjustjórnarinnar og ríkisstj., að það væri ekki neitt búið að fastbinda það, hverjir sæju um þessar framkvæmdir, fyrr en Alþ. hefði fjallað um málið og látið í ljós vilja sinn um það, hvaða aðilar það væru, sem sæju um framkvæmdirnar. Nú er það hins vegar upplýst, að áður en þetta mál er lagt fyrir Alþ., er búið að ráðstafa því að mjög verulegu leyti, hvaða verktakar það eru, sem eiga að annast framkvæmd þessa verks. Mér skilst, að það sé þegar búið að fastsetja það af hálfu stjórnar kísiliðjufyrirtækisins, að svo og svo stór hluti af verkinu, - hluti, sem þó er hægt að vinna hér innanlands, - skuli vera unninn af erlendum aðila. Þetta tel ég mjög ámælisvert og þó sérstaklega þegar þess er gætt, hvernig nú er ástatt í landinu. Og það mun einnig vera búið að ákveða það, að erlendir verkfræðingar eigi að annast svo og svo mikið af eftirliti með framkvæmd þessa verks, sem íslenzkir verktakar gætu þó vel annazt. Ég vil halda því fram, að af hálfu stjórnar fyrirtækisins hefði ekki verið þannig frá þessu gengið, ef svo hagaði ekki til, að það væri fjmrh., sem er formaður í stjórn þess fyrirtækis, sem hér er um að ræða. Fjmrh. getur að sjálfsögðu tekið sér meira vald en venjulegur stjórnarformaður. Hann veit það, að ef hann er búinn að taka einhverja ákvörðun í máli eins og þessu og leggur heiður sinn að veði, fær hann flokksbræður sína á Alþ. til að standa með þeirri ákvörðun, sem hann er búinn að taka í stjórn þessa fyrirtækis. Ég tel þess vegna, að hann beri meginábyrgð á því, að þannig er að undirbúningi þessa máls unnið, að áður en Alþ. fjallar um það, er búið að ráðstafa svo og svo miklu af því til erlendra verktaka og erlendra verkfræðinga. Ég verð að segja það í sambandi við þetta, að ég tel það mjög misráðið og illa farið, að ráðherrar og þá ekki sízt fjmrh. séu að taka að sér stjórnarformennsku í fyrirtækjum eins og þessu, stórum og umsvifamiklum fyrirtækjum, þar sem er verið að leggja inn á nýjar brautir og þarf mikla vinnu í sambandi við stjórn fyrirtækjanna. Fjármálaráðherrastarfið er það yfirgripsmikið, að það er alveg augljóst, að maður, sem vill rækja það samvizkusamlega, - og það efast ég ekki um, að núv. ráðherra muni vilja gera, - hann hefur ákaflega takmarkaðan tíma til þess að sinna jafnhliða stjórnarformennsku í fyrirtæki eins og þessu. Og mér finnst það ekki ólíklegt, að sumt af þeim mistökum, sem hér hafa átt sér stað, hefði ekki orðið, ef stjórnarformaðurinn hefði haft aðstöðu til þess að vinna þetta verk - ekki sem aukastarf við hliðina á ráðherraembætti, heldur hefði getað sinnt því alveg fullkomlega. En að sjálfsögðu reynir langsamlega mest á stjórnarformanninn í sambandi við verk eins og þessi. Ég get vel látið mér detta þáð í hug, að ef stjórnarformaðurinn hefði getað fullkomlega sinnt þessu verki, hefði verið hægt að halda þannig á málum, að stofnkostnaður hefði ekki farið eins mikið fram úr áætlun og raun ber hér vitni um. Ég get líka látið mér detta það í hug, að ef stjórnarformaðurinn hefði fullkomlega getað sinnt þessu verki, hefði verið þannig samið við hinn erlenda verktaka, að hann hefði orðið að taka á sig ábyrgðina af þeim mistökum, sem urðu við fyrstu framkvæmd verksins, en sá kostnaður ekki að öllu leyti lent á hinum íslenzka aðila. Og ég er nærri viss um það, að ef fjmrh. hefði ekki haft forustu í stjórn fyrirtækisins, mundi ekki núna fyrir fram vera búið að semja um það að framselja svo og svo mikið af þeirri framkvæmd, sem er fyrirhuguð, í hendur erlendra verktaka algerlega að þarflausu. Ég vil í sambandi við það alveg sérstaklega minna á þau ummæli, sem hv. 7. landsk. þm., Sveinn Guðmundsson, lét falla um þetta efni í Ed. fyrir nokkrum dögum. Hann lýsti yfir því, að íslenzkir aðilar væru fullkomlega færir um að vinna öll þau verk, sem hér væri um að ræða, og íslenzkir verkfræðingar væru færir um að annast það eftirlit, sem hér væri um að ræða. Það er því engin ástæða til þess að óreyndu að sniðganga þessa aðila og fela útlendingum að annast verkin. Sérstaklega er þetta óverjandi undir þeim kringumstæðum, sem nú eru í landinu, þar sem hér er ríkjandi mikið atvinnuleysi og einmitt þau fyrirtæki, sem mundu geta unnið verk eins og þessi, járnsmiðjurnar, hafa búið við verkefnaskort á undanförnum mánuðum og gera það enn í dag. Af þeim ástæðum mundi ég líka leggja sérstaka áherzlu á það í sambandi við framhald þessa máls hér á Alþ., að það yrði reynt að koma því í það horf, að það yrðu afturkallaðir samningarnir við hina erlendu aðila um framhald verksins og það boðið út með eðlilegum hætti og íslenzkum aðilum gefinn kostur á því að vinna þetta verk. Því er að vísu borið við, að innlendir aðilar hafi ekki það fjármagn, sem erlendir aðilar ráða yfir, til þess að taka verkið að sér, en þá er það hlutverk ríkisvaldsins að sjá um það, að íslenzkir verktakar fái sömu aðstöðu og erlendir verktakar, hvað fjármagnið snertir. Ég hefði séð ástæðu til þess að hafa þetta mál mitt miklu ítarlegra og gera hverju atriði, sem ég hef hér nefnt, nánari skil, en vegna samkomulags við hæstv. forseta hef ég reynt að stytta mál mitt. Ég vil aðeins að lokum segja það, að ég tel, að hér sé um hreint vandræðamál að ræða. Framkvæmd þessa máls hefur stórkostlega misheppnazt, en hins vegar má vel vera svo, að úr því sem komið er, og eftir öll þau mistök, sem hafa átt sér stað, sé ekki um annað að ræða en að bjarga því, sem bjargað verður, þrátt fyrir þann kostnað, sem af því hlýzt, og það má vel vera, að sú verði endanleg afstaða mín til þessa máls. Ég legg eigi að síður áherzlu á það, að af þessu máli má margt læra og ekki sízt það, að við þurfum að sýna meiri varkárni og aðgætni í skiptum við erlenda aðila en hæstv. ríkisstj. hefur tamið sér að undanförnu og m.a. hefur komið fram í sambandi við þetta mál, því hér hafa orðið af því veruleg slys, eins og ég hef rakið, í mörgum efnum. Og mér finnst, að af þessu máli megi líka draga þann lærdóm, að það eigi að vera okkur aukin hvatning til þess að treysta meira á innlenda verktaka og íslenzka verkfræðinga en við höfum gert hingað til og að það megi læra það af þessu, að þeir séu ekki aðeins samkeppnisfærir við þá erlendu, heldur reynist á margan hátt og muni á margan hátt reynast betur en þeir. Þess vegna gæti þetta mál, á vissan hátt, orðið til góðs, ef við lærðum það af því að meta meira okkar eigin menn og jafnhliða því að búa þannig í haginn, að innlendir verktakar og íslenzkir verkfræðingar fái betri aðstöðu til starfa en þeim er búin undir núv. ríkisstj.



Herra forseti. Þegar haft er í huga niðurlag ræðu hv. síðasta ræðumanns, mætti segja: Fagurt galaði fuglinn sá, - en skelfing leiðast mér þeir menn, sem alltaf hlakkar í, þegar atvinnufyrirtæki eða einhverjir aðilar verða vegna einhverra byrjunarörðugleika eða af öðrum óviðráðanlegum ástæðum fyrir skakkaföllum, og þykjast alltaf eftir á vita allt og hafa frá upphafi séð öllum öðrum betur. Þvílíkan alvitring í þessu máli, eins og hér kom fram áðan, er óvanalegt að hitta fyrir, þegar um slíkt fyrirtæki er að ræða og rekstur þess á byrjunarstigi eins og kísilgúrverksmiðju, sem er mjög sérstæð atvinnugrein, og eins og ég sagði, hvergi í heiminum unnið við þau skilyrði, sem eru hér á landi. Það hafa engin slys orðið í sambandi við þetta mál vegna afstöðu ríkisstj. eða hæstv. fjmrh., eins og hæstv. síðasti ræðumaður vildi gefa í skyn. Það var við byrjunarerfiðleika að etja, eins og oft vill verða í sambandi við svona framkvæmdir og ekki aðeins við svona einstæðar framkvæmdir eins og hér er um að ræða. Ég þekki dæmi þess, að síldarverksmiðjur, sem hinir ágætu íslenzku verkfræðingar hafa byggt, hafa verið reknar heila vertíð hér á landi, án þess að nokkuð kæmi út úr því, verðmætið flaut mestallt í sjóinn eða fór upp í loftið, og var þó um að ræða verksmiðjur, sem þeir aðilar, sem hlut áttu að máli, voru alvanir að byggja og reisa. Það er algerlega rangt, að það hafi verið látið liggja að því af hálfu stjórnvalda eða stjórnar Kísilgúrverksmiðjunnar, að það væri allt í lagi, heldur hefur margsinnis verið sagt frá því á opinberum vettvangi, bæði í útvarpi og blöðum, að um mikla byrjunarörðugleika hafi verið að ræða, svo að menn hafa ekki þurft að fara í neinar grafgötur um það. Varðandi það, hvað stofnkostnaðurinn hefur aukizt, er auðvitað sjálfsagt, að þingið og þessi hv. d. fái nánari grg. um það, en ég tel eðlilegra, að slík grg. verði lögð fram í n. og þar gerð grein fyrir því, og þá sé hægt að gera grein fyrir málinu við síðari umræðu málsins. Við hér, sem ekki höfum aðstöðu til þess, kvörtum um það, hve mikið eða lítið framkvæmdin hefur farið fram úr áætlun, en þegar verulega mikið lánsfé er í einhverri framkvæmd og erlendur gjaldeyrir hækkar á skömmum tíma um 100%, leiðir það af sjálfu sér, að það skiptir ekki höfuðmáli, hvenær framkvæmdinni var lokið, þegar verið er að tala um hækkun á byggingarkostnaði, heldur breytist hann bara sjálfkrafa vegna þeirra breytinga á verðgildi íslenzku krónunnar, sem orðnar eru, enda þótt framkvæmdum sé lokið áður en þær gengisbreytingar, sem síðast hafa farið fram, voru framkvæmdar. En ég hef enga aðstöðu til þess að gera grein fyrir, í hverju þessi aukni byggingarkostnaður í íslenzkum kr. er fólginn, en tel sjálfsagt og skal hlutast til um það, að n. verði gerð grein fyrir því, þegar hún fær málið til meðferðar. Það er auðvitað sjálfsagt, að það verði líka betur kannað, - og þá miklu fremur í n. en í karpi hér í ræðustólnum, - hvort eitthvað hafi verið bogið við samningsgerðina af hálfu fyrirtækisins við erlenda verktakafyrirtækið Kaiser. það hlýtur að sjálfsögðu að vera nokkurt álitamál, en stjórn fyrirtækisins á auðvitað að gera þn. og þingi fulla grein fyrir því. Hv. síðasti ræðumaður, 4. þm. Reykv., þóttist nokkuð góður núna að geta bent á, að það hefði ekki allt gengið vel í upphafi hjá Kísilgúrverksmiðjunni varðandi vinnsluna þar, og gaf í skyn, að þetta hefði hann og aðrir bent á, þegar málið var hér til meðferðar, og menn þyrftu svo sem ekkert að undrast, þó að hann og hans flokksmenn hefðu verið á móti málinu, þegar það var samþykkt hér á sínum tíma, 1966. En ég vil bara gera hér þá eina leiðréttingu, að ekkert af því, sem hv. þm. taldi nú þessu máli til vansa, ekkert af því var þá tíundað eða hreyft sem ástæðu gegn málinu, engu einasta atriði. Í sjálfu sér var það vitað, að Framsfl. var með þessu máli og það var einn þm. flokksins, Karl Kristjánsson, sem fylgdi málinu óhindrað. Ég man ekki um afstöðu annarra, það getur verið, að einhverjir hafi verið hlutlausir og norðanmenn einhverjir með.  Hv. 4. þm. Reykv. talar um það, að það sé búið að setja mikið fé í þetta og mikið hefði mátt gera fyrir iðnaðinn, ef hann hefði fengið á einu bretti 200 millj. kr., eins og væri búið að setja í þessa Kísiliðju. Sannleikurinn er sá, að á þeim tíma frá því að samið var um Kísiliðjuna og til þessa tíma hefur iðnaðurinn fengið fyrir tilstuðlan ríkisstj. álíka mikið fé, bæði í beinum framlögum og því lánsfé, sem ríkisstj. hefur útvegað Iðnlánasjóði. Hv. 4. þm. Reykv. vék einnig að ákvæðunum um sölulaun og vildi gera það mjög tortryggilegt, að sölulaunin eru minni við minni sölu og meiri við meiri sölu. Frá öllu þessu var skýrt undir meðferð málsins, þegar lögin um Kísilgúrverksmiðjuna voru afgreidd 1966, og menn höfðu þá ekkert sérstaklega við þetta að athuga. Mönnum var það ljóst og menn höfðu gert sér grein fyrir því, að þetta er ákaflega vandmeðfarin framleiðsla og tiltölulega erfið í sölu, og það er einmitt út frá því sjónarmiði, sem sölulaunin voru þannig byggð upp. Að sjálfsögðu er mér ljóst, að um slíkt má alltaf deila og getur verið álitamál, en eins og ég segi er það aðalatriðið, að þinginu var gerð grein fyrir þessu þá, þegar lögin voru samþykkt, hvað mundi felast í þeirri samningagerð, sem þá var heimilað að ganga frá. Og menn féllust á þetta sem höfuðsjónarmið og ég a.m.k. man ekki eftir ágreiningi um þessi ákvæði hins væntanlega samnings. Menn leiðrétta mig, ef ég fer hér með rangt mál. Hv. 4. þm. Reykv. gagnrýndi einnig, að hér sé búið að ákveða svo og svo marga hluti í sambandi við framkvæmdina, áður en þetta mál komi til Alþ. Í því sambandi vil ég aðeins vekja athygli á því, að Alþ. kýs meiri hl. stjórnar framleiðslufélagsins, og þannig er það á fjölmörgum sviðum öðrum um ríkisfyrirtæki, eins og síldarverksmiðjurnar og önnur ríkisfyrirtæki, sementsverksmiðjuna og því um líkt. Þessi fyrirtæki leggja ekki venjulega fyrir Alþ. með hverjum hætti framkvæmdum eigi að raða eða haga, ekki nema þau þurfi að sækja til Alþ. um fjárveitingar og heimild til lántöku og að verja fé úr ríkissjóði o.s.frv. Hjá því verður ekki komizt, ef grundvallarhugsunin með því að Alþ. kjósi menn í stjórn þessara fyrirtækja er sú, að Alþ. hafi þar með íhlutunarrétt og sé tryggt að fylgjast með framgangi málanna. Þetta er ekkert sérstakt um þetta fyrirtæki fram yfir önnur þau, sem hér eiga hlut að máli. Ég skal ekki efna til neinna frekari deilna af minni hálfu um þetta mál. Mér finnst sjálfsagt að það verði gerð miklu fullkomnari grein fyrir því, - sem ég get ekki gert hér á þessu stigi málsins, svo það verður þá að gerast í þeirri n.; sem fær málið til meðferðar, iðnn.,- í hverju liggur umframkostnaður við bygginguna fram yfir það sem áætlað var og enn fremur í hverju eru fólgin þau skakkaföll - ítarlégar en ég nú hef greint - sem urðu við byrjun rekstursins og að hve miklu leyti litlu eða engu leyti er hægt að áfellast einhvern fyrir það, að ekki er talið vera, að því er mér skilst, fært að koma ábyrgð fram á hendur verktaka í kanadíska fyrirtækinu Kaiser. Þetta er sjálfsagt, og mun ég hlutast til um það við formann n., að hann fái aðgang að öllum gögnum um þetta. Eins og ég segi, það er ekki á mínu færi að svara fyrir þetta, þó að hv. þm. telji sig geta gagnrýnt það á alla enda og kanta, en þá held ég að það sé rétt hins vegar að það komi fram nánari grg. frá hlutaðeigandi um þessi atriði á þeim vettvangi, þar sem hægt er að meta slíkt, sem hér er um að ræða.

forseti (MÁM): Forseta hefur borizt svo hljóðandi bréf: „Þar sem ég vegna embættisanna mun ekki geta sótt þingfundi næstu vikur, leyfi ég mér að biðja um fjarvistarleyfi og, með skírskotun til 138. gr. l. um kosningar til Alþingis, að óska þess, að 2. varamaður Sjálfstfl. í Norðurl. v., Óskar E. Levy bóndi, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni. Gunnar Gíslason, 2. þm. Norðurl. v.“ Óskar E. Levy bóndi hefur áður tekið sæti á Alþingi á þessu kjörtímabili og kjörbréf hans verið rannsakað. Býð ég hann velkominn til þingstarfa.