Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Auður Auðuns, fyrrv. alþingismaður og ráðherra, andaðist sl. nótt, aðfararnótt 19. október, 88 ára að aldri. Auður Auðuns var fædd á Ísafirði 18. febrúar 1911. Foreldrar hennar voru hjónin Jón Auðunn Jónsson alþingismaður og Margrét Guðrún Jónsdóttir húsmóðir. Hún lauk stúdentsprófi í Menntaskólanum í Reykjavík 1929 og lögfræðiprófi í Háskóla Íslands 1935. Hún stundaði málflutning á Ísafirði 1935--1936. Árið 1936 fluttist hún til Reykjavíkur og gerðist húsmóðir. Hún var lögfræðingur mæðrastyrksnefndar Reykjavíkur 1940--1960, borgarstjóri í Reykjavík ásamt Geir Hallgrímssyni 1959--1960 og dóms- og kirkjumálaráðherra 1970--1971. Auður Auðuns var bæjar- og síðar borgarfulltrúi í Reykjavík 1946--1970, forseti bæjarstjórnar og síðar borgarstjórnar 1954--1959 og 1960--1970 og átti sæti í bæjarráði og síðar borgarráði 1952--1970. Hún átti á þeim tímabilum sæti í fræðsluráði, framfærslunefnd og heilbrigðisnefnd Reykjavíkur. Hún var skipuð árið 1945 í nefnd til að vera stjórnarskrárnefnd til ráðgjafar og aðstoðar, 1946 í endurskoðunarnefnd framfærslulaga og laga um afstöðu foreldra til óskilgetinna barna, 1954 í endurskoðunarnefnd almannatryggingalaga og 1961 í sifjalaganefnd og átti þar sæti til 1978. Í útvarpsráði var hún 1975--1978. Hún var formaður sendinefndar Íslands á kvennaráðstefnu Sameinuðu þjóðanna í Mexíkóborg 1975. Við alþingiskosningar var hún oft í kjöri í Reykjavík fyrir Sjálfstæðisflokkinn, tók varamannssæti á Alþingi 1947 og 1948 og var þingmaður Reykvíkinga 1959--1974, sat á 17 þingum alls. Eins og ráða má af þeim starfsferli, sem hér hefur verið rakinn, lét Auður Auðuns að sér kveða í landsmálum, enda var fast leitað eftir þátttöku hennar á ýmsum sviðum. Af störfum hennar í nefndum má ráða hvaða málum hún sinnti öðrum fremur. Málefni kvenna, barna, fátækra og sjúkra voru þar í fremstu röð. Í margra ára störfum með öðrum mætum lögfræðingum í sifjalaganefnd var unnið að undirbúningi stórmerkra lagabálka. Með störfum sínum ávann Auður Auðuns sér traust og það var hlutskipti hennar að vera fyrsta kona sem var borgarstjóri höfuðborgarinnar og fyrsta kona sem tók sæti í ríkisstjórn Íslands. Hún hlaut á ungum aldri góða menntun og kynntist í störfum sínum högum almennings og kjörum, vann að málum stefnuföst og háttvís og brást í engu því trausti sem til hennar var borið. Ég bið hv. alþingismenn að minnast Auðar Auðuns með því að rísa úr sætum. --- 
            

Herra forseti. Ég flyt frv. til laga um breyting á lögum nr. 66/1995, um grunnskóla, með síðari breytingum. Frv. er í tveimur efnisgreinum. Í fyrri greininni er gert ráð fyrir því að við lok grunnskóla skuli gefa nemendum kost á að þreyta samræmd próf í allt að sex námsgreinum sem menntmrh. ákveði og í seinni efnisgreininni er gert ráð fyrir því að menntmrh. verði heimilt að veita sveitarfélögum sem þess óska frest til 1. september 2004 til að framkvæma ákvæði 3. gr. um einsetinn skóla. Námi í grunnskóla telst lokið þegar nemendur hafa stundað grunnskólanám með fullnægjandi árangri í tíu ár eða þegar þeir hafa staðist þær kröfur sem gerðar eru samkvæmt aðalnámskrá við lok grunnskóla, þ.e. í lok 10. bekkjar. Með auknu valfrelsi nemenda í 9. og 10. bekk grunnskóla er í samræmi við aðalnámskrá grunnskóla stuðlað að því að nemendur taki meiri ábyrgð á námi sínu. Aukið valfrelsi þýðir að nemendur geta lokið grunnskóla með mismunandi áherslum og á skemmri tíma en tíu árum. Samkvæmt aðalnámskrá er gert ráð fyrir að um það bil 30% kennslutímans geti verið valfrjáls í 9. og 10. bekk grunnskóla, sbr. 32. gr. gildandi laga. Jafnframt er horfið frá því að skylda alla til að gangast undir samræmd lokapróf 10. bekkjar. Einnig geta nemendur í 9. bekk valið að taka samræmd lokapróf 10. bekkjar og hefja framhaldsskólanám að því loknu, enda teljist þeir hafa staðist að öðru leyti þær kröfur sem gerðar eru samkvæmt aðalnámskrá við lok grunnskóla. Mismunandi inntökuskilyrði í framhaldsskóla og val í 9. og 10. bekk leiðir til þess að það er réttur nemandans að velja sjálfur hvaða samræmd próf hann tekur, allt eftir því hvert hann stefnir í framhaldsnámi. Inntökuskilyrði í framhaldsskóla eru skilgeind í aðalnámskrá fyrir framhaldsskóla og þau segja til um lágmarksárangur sem þarf í lykilgreinum einstakra brauta. Inntökuskilyrði framhaldsskóla miðast bæði við einkunnir á samræmdum prófum og einnig einkunnir sem skólinn gefur. Þá er í frv. lagt til að í stað þess að nemendur verði skyldaðir til þess að taka samræmd lokapróf í a.m.k. fjórum námsgreinum geti þeir átt kost á því að þreyta lokapróf í allt að sex námsgreinum. Menntamálaráðherra hefur kynnt að samræmd lokapróf grunnskóla verði í eftirtöldum námsgreinum: íslensku, dönsku, ensku, stærðfræði, náttúrufræði og samfélagsgreinum. Þetta eru rökin, herra forseti, fyrir 1. gr. frv. og hún tekur mið af starfi sem var unnið við mótun nýrrar skólastefnu og samstaða var um með fulltrúum allra stjórnmálaflokka sem áttu fulltrúa á Alþingi á síðasta kjörtímabili og komu að stefnumarkandi ákvörðunum varðandi framkvæmd skólastefnunnar. Í stuttu máli er gert ráð fyrir því að samræmd próf verði valfrjáls, þeim verði fjölgað úr fjórum í sex og síðan verði það á valdi nemenda að ákveða undir hvaða próf þeir ganga og það fer eftir því hve þeir taka mörg próf hvaða rétt þeir fá þegar þeir koma á framhaldsskólastigið. Gert er ráð fyrir því ef þetta frv. verður að lögum að vorið 2001 verði í fyrsta sinn valfrjáls próf, samræmd próf í grunnskóla, þ.e. í þeim fjórum greinum sem nú er prófað í og síðan árið 2002 verði þetta ákvæði í lögunum komið til framkvæmda þannig að þá verði boðið upp á samræmd próf í sex greinum og nemendur geti valið í hvaða próf þeir fari. Í 2. gr. frv. er fjallað um einsetningu grunnskólans. Þar er lagt til að sá frestur sem er nú í lögum um skyldu sveitarfélaganna til þess að fullnægja kröfum laganna verði framlengdur um tvö ár, frá 2002--2004. Í þessu efni er tekið mið af óskum fulltrúaráðs Sambands ísl. sveitarfélaga sem ályktaði í apríl 1999 á þennan veg, með leyfi hæstv. forseta: ,,Fulltrúaráð leggur áherslu á að lögum um grunnskóla verði breytt þegar á næsta þingi þannig að sett verði inn heimildarákvæði sem veitir þeim sveitarfélögum sem þess óska heimild til að sækja um frest til ársloka 2004 til að ljúka einsetningu grunnskóla.`` Það er orðið við þessum óskum með því frv. sem hér er lagt fram. Raunar er það svo að umræður hafa orðið um það hvort eðlilegt sé að Alþingi sé að setja sveitarfélögum skilyrði með þeim hætti sem gert var í núgildandi grunnskólalögum og setja sveitarfélögum ákveðinn frest til þess að framkvæma lög, hvort það samrýmist þeirri verkaskiptingu sem við viðurkennum á milli ríkis og sveitarfélaga að af hálfu ríkisvaldsins eða Alþingis sé staðið þannig að að setja sveitarfélögum frest af þessu tagi, hvort það eigi ekki að ráðast af ákvörðunum sveitarfélaganna sjálfra. Það var hins vegar gert með grunnskólalögunum og nú hefur komið fram ósk um það frá sveitarfélögunum að fresturinn verði framlengdur og er brugðist við þeirri ósk með þessu frv. Ég hef löngum látið þá skoðun í ljós að einsetning grunnskólans væri það markmið sem að bæri að stefna. Hins vegar skipti það ekki höfuðmáli hvort það markmið næðist einu árinu fyrr eða síðar. Það yrði að fara eftir aðstæðum í hverju sveitarfélagi og þeim sjónarmiðum sem uppi eru á vettvangi þeirra því að þau bera hitann og þungann af öllum kostnaði við grunnskólana og þess vegna á það að vera íbúa í viðkomandi sveitarfélögum að taka lokaákvarðanir um atriði sem þessi en markmið laganna er skýrt. Menn stefna að því að allir grunnskólar verði einsetnir í landinu og frá því markmiði er ekki horfið með þessu frv. Ég legg til að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. menntmn.

Herra forseti. Útlínur þess frv. sem hæstv. menntmrh. hefur mælt fyrir koma í sjálfu sér ekki á óvart. Efni þess hefur verið kynnt áður, bæði af hálfu hæstv. ráðherra en einnig er það svo að í þeim pappírum sem ráðuneytið hefur verið að senda frá sér á undanförnum árum eins og í bæklingnum Enn betri skóli og sömuleiðis í aðalnámskrá grunnskóla er það markmið að fjölga samræmdum prófum í lok grunnskóla sett skýrt fram. Í bæklingnum Enn betri skóli hefur ekki verið ákveðið hvort einhver samræmdu prófanna verði skylda eða hvort þau verða öll valfrjáls. Nú hefur verið skorið úr því. Samkvæmt frv. er ljóst að prófin verða öll valfrjáls og verða orðin sex árið 2002 ef marka má orð hæstv. ráðherra hér áðan. Í aðalnámskrá kemur líka fram að fyrirhugað sé að fjölga samræmdum prófum þannig að útlínur þessa hafa verið nokkuð skýrar þó að hér sé verið að kveða á um endanlega útfærslu. Hitt ákvæðið er um frestun á einsetningu grunnskólanna til ársins 2004. Þetta er öðru sinni sem einsetningunni er seinkað og ég held að við getum öll verið sammála um að menn hafi verið mjög bjartsýnir þegar þeir settu upphaflega markmið um einsetningu inn í grunnskólalögin. Vonandi tekst að standa við þessa tímasetningu vegna þess að óhjákvæmilega hlýtur það að valda ákveðnum vandkvæðum ef skólarnir reyna að uppfylla skyldur sínar samkvæmt aðalnámskrá og þeirri fjölgun skóladaga sem á að verða á meðan húsnæði er ekki til að mæta því með eðlilegum hætti. Ég ætla, herra forseti, að fara aðeins yfir þessi atriði efnislega enda þótt ekki sé ástæða til að fara mjög djúpt í málið þar sem eftir á að vinna það í nefndinni. Þar verður ugglaust svarað ýmsum af þeim spurningum sem nú vakna þegar menn fara yfir þessi ákvæði. Þó að þau láti lítið yfir sér þá er hér að mörgu leyti um stórmál að ræða. Í fyrsta lagi, varðandi fjölgun samræmdra prófa og það valfrelsi sem þar kemur inn. Í grg. frv. kemur fram að aukið valfrelsi þýði að nemendur geti lokið grunnskóla með mismunandi áherslum og á skemmri tíma en tíu árum. Það hafa verið gefnar undanþágur frá því að taka samræmd próf. Þær hafa reyndar verið að þrengjast og eru mjög þröngar en í gildandi lögum stendur að sveitarfélögum sé skylt að halda skóla fyrir öll börn og unglinga á aldrinum 6--16 ára og jafnframt að börnum og unglingum á framangreindum aldri sé skylt að sækja skóla. Það er því ekki bara fræðsluskylda heldur skólaskylda fyrir börn á aldrinum 6--16 ára samkvæmt lögunum. Ég hlýt að velta því fyrir mér hvort sú einfalda lagabreyting að gefa eigi nemendum kost á að þreyta samræmd lokapróf, í allt að sex námsgreinum sem menntmrh. ákveður, nægi til að aflétta í þessari skólaskyldu frá 6--16 ára. Þarf ekki að gera frekari breytingar á lögunum? Við hljótum í framhaldinu að velta því fyrir okkur hvernig sú lagabreyting gæti orðið. Hvernig á að undanþiggja þann hóp sem tekur samræmd próf áður en hann er orðinn 16 ára gamall? Og eru það þá einungis samræmd próf sem geta skorið úr um það hvenær unglingur útskrifar sig úr grunnskóla, ef það á að stytta eða breyta þessu á annað borð? Hvað með þá sem kjósa að taka ekki samræmd próf? Gildir þá reglan 6--16 ára einungis um þá? Nú getur vel verið að búið sé að hugsa þetta allt í gegn og ráðherra getur upplýst okkur um það strax á eftir. Annars sýnist mér að það hljóti að þurfa að fara vandlega í þetta í nefndinni. Mér er a.m.k. ekki ljóst hvernig menn ætla að koma þessu í kring þannig að texti greinargerðarinnar, þessarar athugasemdar við 1. gr., standist að nemendur geti lokið náminu á skemmri tíma en tíu árum. Eins og ég sagði áðan hafa verið litlar undanþágur frá töku samræmdra prófa í 10. bekk. Við orðum það þannig að allir hafi tekið þau og fróðlegt væri að vita, af því að við erum að fjalla um samræmd próf, hvað hefur verið unnið með niðurstöður úr samræmdum prófum. Til hvers hefur leikurinn verið gerður, annars en að rétta framhaldsskólanum tiltölulega einfalt matstæki til að velja sér nemendur, að svo miklu leyti sem þeir hafa gert það? Það er vitað að einstöku skólar hafa gert það. Hvað hefur verið unnið með þessar niðurstöður? Ég spyr vegna þess að þær eru mjög mismunandi eftir skólum, ekki bara sveitarfélögum heldur líka skólum. Ég held að það væri mjög gagnlegt fyrir umræðu um menntamál á Íslandi og umræðu um stöðu barna og möguleika ef við gætum nokkurn veginn áttað okkur á hvað veldur því að sumir skólar skila lakari árangri nemenda út úr 10. bekk en aðrir. Mér fannst merkilegt að fylgjast með umræðu sem fór fram í Bretlandi þegar þar voru í fyrsta sinn birtar niðurstöður úr samræmdum prófum í 4. bekk og 7. bekk. Þar er þetta er eins og hjá okkur, prófað í móðurmáli og stærðfræði. Þar upphófust miklar umræður og umfjöllun um hvað greindi skólana að. Í lok mjög þéttrar og góðrar umræðu sem mér fannst ég, Íslendingurinn, græða heilmikið á var niðurstaðan nokkurn veginn sú að þeir skólar sem skiluðu nemendum með bestu einkunnir, það voru annars vegar í félagslega stöðugu umhverfi, þ.e. litlar breytingar í umhverfi barnanna, og hins vegar skólar þar sem foreldrar tóku mikinn þátt í skólastarfinu og voru virkir þátttakendur, komu inn í skólanna og tóku meiri þátt. Fróðlegt væri að vita, að það yrði rannsakað hvort eitthvað sambærilegt sé í gangi hjá okkur. Ef menn skoða skólana í Reykjavík og horfa til útkomu þeirra þá finnst okkur a.m.k. líklegt að félagslegur stöðugleiki hljóti að hafa áhrif hér líka. Mér hefur fundist, þegar ég hef verið að líta yfir þetta, að auðsjáanlega skipti máli varðandi staðina úti á landi hvort mikil togaraútgerð er á viðkomandi stað þannig að feður eru mikið að heiman eða hvort mikill óstöðugleiki er í mannfjölda og hinum félagslega veruleika barnanna. Mér finnst að við ættum að fá þetta skoðað til að geta svarað þessum spurningum. Það hlýtur að vera skylda okkar að reyna að bregðast við með einhverjum hætti ef aðstæður og umhverfi skapa börnum okkar mismunandi aðstæður. Við hjótum þá í leiðinni að spyrja: Hvað eru þau börn þá að læra sem ekki fá betri einkunnir út úr samræmdum prófum? Eru það e.t.v. þættir sem nýtast líka í lífinu en eru hvergi mældir? Eru þeir þættir e.t.v. ekki mælanlegir fyrr en einhvern tíma síðar á ævinni? Ég tel að ef svona rannsókn yrði gerð og menn reyndu að finna út ástæðuna fyrir svo mismunandi niðurstöðu þá mundum við a.m.k. leggja drjúgan skerf til betri og málefnalegri umræðu um skólamál en oft virðist hafa verið. Það er ekki mikil hefð fyrir skólaumræðu á Íslandi og ég held að við minnumst þess flest sem höfum áhuga á slíkri umræðu hvernig fjölmiðlar brugðust við þegar niðurstöður samræmdra prófa í 10. bekk voru birtar í fyrsta sinn, skóla fyrir skóla. Þá slógu fjölmiðlar þessu upp sem æsiefni. Besti skólinn, versti skólinn og búið. Svo var ekkert fjallað um það frekar. Þetta var nákvæmlega umfjöllun sem við þurfum ekkert á að halda. Við þurftum miklu frekar á gagnrýnum spurningum að halda og umfjöllun sem leiddi okkur eitthvað nær svörum við þeim. Er hægt að bregðast við? Hvernig skal bregðast við til að bæta aðstöðu barna og ungmenna í þessu landi? Rannsóknastofnun uppeldis- og menntamála er auðvitað með niðurstöður samræmdra prófa langt aftur í tímann og hefur heilmikinn efnivið til að vinna úr. En grunur minn er sá að það muni ekki duga til. Menn verða að skoða málin í víðara samhengi. Ugglaust gæti rannsóknarstofnun komið með þarft og gott innlegg. Það er spurning hvort hæstv. menntmrh. veit til þess að eitthvað hafi verið unnið úr þeim niðurstöðum og gögnum sem þar liggja. Eru einhverjar þær niðurstöður til sem geta fært okkur nær svari við hinni áleitnu spurningu: Hvað veldur? Ég velti því fyrir mér vegna þessa að hér erum við að fjalla um samræmd próf og breytingar sem eiga að verða við lok grunnskóla, þ.e. að prófin verði valfrjáls, að í aðalnámskrá þar sem fjallað er um námsmat segir: ,,Heimilt er að láta öðrum í té upplýsingar um niðurstöðu samræmdra prófa en ætíð skal gæta trúnaðar gagnvart einstökum nemendum.`` Það verður kannski svolítið flókið með að gefa það upp þegar þetta er orðið valfrjálst og auðveldara orðið að rekja. En af því að þetta er svona almennt orðað í aðalnámskránni þá væri forvitnilegt að vita hvort hæstv. menntmrh. lítur þannig á að ef fjölmiðill bæði um niðurstöður samræmdra prófa í 4. bekk og 7. bekk skóla fyrir skóla, hvort þær yrðu þá látnar í té. Nú var það þannig að niðurstöðurnar úr 10. bekk voru látnar í té, ef ég man rétt á grundvelli upplýsingaskyldu stjórnvalda eftir að fjölmiðill bað um þær. Gildir það sama um 4.--7. bekk og hefur það ekki verið birt skóla fyrir skóla af því að ekki hafi verið eftir því kallað af hálfu þriðja aðila? Síðan ætla ég, herra forseti, að koma aðeins að grein sem snýr að einsetningunni. Hæstv. ráðherra vék að því hér áðan að það væri alltaf spurning hvað ríkið ætti að hafa mikil afskipti t.d. af því hversu hratt skólar færu í einsetningu. En hlýtur ekki, herra forseti, ríkið eitthvað að hafa um þetta að segja með einum eða öðrum hætti? Nú er búið að setja aðalnámskrá grunnskóla og námskrár í flestum greinum í bækur af þessari gerð, misþykkar. Þetta er svona um það bil hálf bókahilla af námskrám. Skólastarf á Íslandi er orðið miðstýrðara en það hefur nokkurn tíma verið fyrr. Gefur það ekki augaleið að námskrárnar og þær skyldur sem eru lagðar á skólana samkvæmt þeim kalla beinlínis á einsetningu? Er ekki ríkið í rauninni búið, með útgáfu aðalnámskráa sem hafa reglugerðarígildi, að setja mönnum nokkurn veginn markmiðin þannig að ekki verði undan þeim vikist? Ráðherra vék að því áðan að af því að lögin höfðu verið sett með ártali þá yrði að aflétta þeirri tímasetningu með því að setja annað í staðinn eða ekkert. Ég held hins vegar að vegna umhverfisins alls, námskránna og þeirra krafna sem foreldrar og sveitarstjórnarmenn gera varðandi skólana, þá muni þetta gerast innan þeirra tímamarka sem hér eru. Einnig vegna þess að samkvæmt gildandi lögum á að fjölga vikustundum í skóla. Ég á ekki von á því að menn vilji mismuna með því að sumir fjölgi vikustundum en aðrir ekki þannig að einhvern veginn verður að koma þessu fyrir. Herra forseti. Eðlilegt er að varpa fram í þessari umræðu spurningunni: Hvað með sveitarfélögin sem hafa skuldsett sig á undanförnum árum til að uppfylla lagaskyldu um einsetningu? Verður þessum sveitarfélögum umbunað með öðrum hætti en þeim sendingum sem þau hafa fengið frá hæstv. forsrh.? Ýmis sveitarfélög í landinu hafa skuldsett sig þannig að þau eru ófær um að fara í aðrar framkvæmdir á næstu árum til þess að standa við lagatextann, sveitarfélög sem hafa safnað skuldum, verið með óráðsíu og ekki staðið sig í efnhagsmálunum. Þá er spurningin: Verður þessum sveitarfélögum umbunað á einhvern hátt? Eða verður þetta bara látið standa svona, þ.e. að sumir skuldsettu sig til að standa við markmið laganna en aðrir njóta þess hins vegar að fá frestun. Í lokin langar mig aðeins, herra forseti, að velta vöngum yfir þeirri skólastefnu undir stjórn hæstv. menntmrh. sem nú er að komast betur í framkvæmd en á síðasta kjörtímabili Ég er í hópi þeirra sem eru að mörgu leyti mjög ósáttir við þessa skólastefnu. Ég er ósátt við svona miðstýrðar námskrár. Ég man þegar ég var að byrja að kenna fyrir býsna löngu síðan að þá fylgdu kennsluleiðbeiningar með enskubók sem var verið að kenna. Þær voru ákaflega nákvæmar og voru helst notaðar til að gera að þeim grín því það var alveg ljóst að ef menn ætluðu að fara eftir þessum kennsluleiðbeiningum þá þurftu menn líka að vera með sérhannaða bekki. Það var ekki gert ráð fyrir neinni sköpun í þeirri kennslu eða að um samspil kennara og nemenda yrði að ræða. Ég er ekki að segja að þetta gangi svona langt, en hálfa leið gengur það, og eins og ég sagði áðan þá er þetta líklega mesta miðstýring frá upphafi í íslensku skólakerfi. Ég er líka ósátt við það, eins og mjög margir aðrir, hversu mikil áhersla er lögð á samræmd próf og mælanlega þætti. Þeir þættir sem eru mælanlegir hér og nú eru gjarnan þeir sem byggja á utanbókarlærdómi, byggja á hlutum sem hægt er að mæla þá og þegar með hefðbundnum mælitækjum. Annað sem e.t.v. skiptir meira máli fyrir þroska einstaklingsins er ekki hægt að mæla fyrr en síðar og kannski aldrei með beinum hætti. Ég hef líka áhyggjur af því, herra forseti, hversu mikil áhersla er á samkeppnisnám og það að ákveðnir nemendur fái að skara fram úr og njóta sín. Nú er ég í sjálfu sér ekki á móti því að menn fái að njóta sín og það þyrftu allir að fá að gera. Ég hef samt aldrei alveg skilið þetta með samkeppnisnámið nema að þar sé um pólitíska áherslu að ræða og hana hreina vegna þess að hvergi hefur verið sýnt fram á að samkeppnisnám sé betra en samvinnunám. Það hefur kannski einmitt verið sýnt fram á hið gagnstæða, þ.e. að fleiri nemendur græddu á samvinnunámi. Þetta sýnir kannski fyrst og fremst ólíkar áherslur í menntamálum og gagnvart hlutverki skóla, en ég held að það sé sjálfsagt þegar við fjöllum um breytingar eins og þessar að við reifum viðhorf. Þetta er 1. umr. um frv. Það á eftir að vinna það og skoða í nefndinni, t.d. hvað varðar samræmdu prófin --- hugsanlega fáum við góð svör þar sem við getum reifað og rætt við 2. umr. --- sömuleiðis einsetninguna, fjölgun skóladaga og annað sem þarf að hanga þar með. Herra forseti. Ég vænti þess að vinnan í nefndinni muni skila okkur áfram og að hæstv. ráðherra hafi einhver svör.

Herra forseti. Í frv. er lagt til að við lok grunnskólans gefist nemendum kostur á að þreyta samræmd próf í allt að sex námsgreinum. Í öðru lagi er sveitarfélögum samkvæmt frv. heimilt að fresta einsetningu grunnskólans til 1. september árið 2004. Hvað varðar 1. gr. þá lít ég svo á að hún sé til mikilla bóta fyrir allt skólastarf við lok grunnskólans. Eins og fram kemur í aðalnámskrá er gerð sú krafa á nemandann að hann taki aukna ábyrgð á námi sínu. Það er því mjög mikilvægt að nemandinn taki ákvörðun í samræmi við þá sem að honum standa í byrjun 9. bekkjar, hvert skuli stefna miðað við mismunandi inntökuskilyrði í framhaldsskóla. Einnig er mjög jákvætt við frv. að nemandi í 9. bekk getur lokið samræmdu prófi einu ári fyrr en ella hefði verið. Í þeim skóla sem ég þekki til, Garðaskóla í Garðabæ, höfum við boðið þeim nemendum í 9. bekk sem standa vel að vígi að spreyta sig á námsefni 10. bekkjar í samræmdum greinum. Í 10. bekk taka svo þessir nemendur fjölbrautaáfanga í samvinnu við Fjölbrautaskólann í Garðabæ. Einnig tel ég jákvætt við frv. að það er ekki lengur skylda allra að gangast undir samræmd próf við lok 10. bekkjar. Nú er til staðar möguleiki á undanþágu, en hún er háð nokkuð ströngum skilyrðum. Í þessu sambandi er mikilvægt að leggja á það ríka áherslu að slík ákvörðun, að gangast ekki undir samræmd próf, skal alfarið vera í höndum nemandans og hans forráðamanna. Með slíkri ákvörðun er nemandinn ekki að brjóta allar brýr að baki sér því framhaldsskólinn býður þessum nemendum samkvæmt aðalnámskrá að hefja nám í sérdeild eða á almennri braut sem býður t.d. upp á tveggja ára starfsnám. Hvað varðar 2. gr. frv. þá held ég að flestir skilji óskir sveitarstjórnarmanna um frestun á einsetningu grunnskólans til 1. september 2004. En það ber að virða þann mikla metnað sem sveitarfélögin hafa sýnt hvað varðar einsetningu grunnskólans því þessum metnaði fylgja mikil fjárútlát.

Herra forseti. Þetta frv. um breyting á lögum um grunnskóla tekur til ákveðinna þátta, til samræmdra prófa og eins frestunar framkvæmdar á einsetnum grunnskóla. Frv. vekur aftur umræðu um nauðsyn þess að vera með samræmd próf, áhersluna á það, og líka hvernig sú samræming er valin. Menntun hlýtur að taka mið af því að mennta ungt fólk til að lifa og starfa í samfélaginu. Og ef við erum á annað borð að setja mælikvarða á það þá þurfum við að taka meiri hliðsjón af því hvers konar samfélag þetta unga fólk er að fara út í. Þá er ekki eingöngu um bóklegar greinar eins og íslensku, dönsku, ensku og stærðfræði og þess háttar að ræða heldur líka margs konar starfsmenntun. Samræmd próf eru sett fram sem mælikvarði. Þetta er stýring. Þetta er stýring á því hvað ungt fólk og hvað skólar leggja áherslu á að sé nám og sé menntun. Annað nám en það sem prófað er samræmt í hlýtur þá að færast skör neðar. Við sem höfum átt og eigum börn í framhaldsskólum og grunnskólum þekkjum það hvernig grunnskólinn fer nánast á annan endann til þess að styrkja og koma góðri kennslu á í þessum greinum sem á að taka samræmd próf í því að það er mælikvarðinn annars vegar fyrir nemandann til að halda áfram og hins vegar á gæði skólans. Stóran hluta skólaársins er tekið afar mikið mið af þessu og annað nám fellur þá beint og óbeint í skuggann. Ég tel þessi samræmdu próf því vera mjög alvarlega stýringu og tel að það beri að skoða vel hvort þau séu í rauninni réttmæt. Við gerum miklar kröfur til kennaramenntunarinnar og það er vel. Kennarar okkar eru ein best menntaða starfsstétt landsins hygg ég vera, a.m.k. er hún mjög vel menntuð og miklar kröfur eru gerðar til hennar. Við erum líka með mjög aðgreinda og sérgreinda námskrá þannig að til eru mjög sterkir vegvísar um það hvernig kenna skuli og hvaða áherslur skuli vera þar og hvernig beri að meta það. Ég held að fátt í okkar þjóðfélagi sé betur varðað en einmitt þetta nám, bæði hvað varðar menntað starfsfólk og hvað varðar skýra námskrá um það hvað á að gera. Þess vegna finnst mér mjög eðlilegt þegar frv. fer til nefndar að skólafólk sé kallað til og farið verði í gegnum þessa umræðu, bæði hvort þetta sé skólapólitískt rétt og menntunarpólitískt rétt og hvort kostnaðurinn, eitthvað liðlega 50 milljónir sem fara í samræmd próf að mig minnir, sé í sjálfu sér verjandi, annars er það aukaatriði í hinni menntunarlegu sýn. Ég vil einnig varpa því fram hvort ekki sé ástæða til þess að skoða enn frekar þessi tengsl náms í grunnskóla og framhaldsskóla. Það kemur frv. væntanlega á eftir sem lýtur að breytingum á framhaldsskólanum. Menntun er öll að færast upp. Við verjum lengri tíma við nám og það þykir æ sjálfsagðara að fólk stundi nám mun lengur en áður var. Sjálfræðisaldurinn hefur líka verið hækkaður upp í 18 ár þannig að börn okkar og æskufólk er í rauninni lengur formlega í lagalegri og þá líka uppeldislegri forsjá foreldranna. Ef við lítum líka til þess að það er full þörf á því að þetta unga fólk geti stundað nám í sinni heimabyggð á þessum árum, þá finnst mér vera verulega skoðandi, og vil varpa því til hæstv. menntmrh. að það verði skoðað, hvort ekki sé ástæða til að taka það upp að grunnskólinn verði hreinlega lengdur eða framhaldsskólinn styttur og námið fært saman miðað við þá breytingu sem annars er að verða í þjóðfélaginu þannig að foreldrar geti haft lengur áhrif og fylgst með börnum sínum. Þetta á sérstaklega við dreifbýlið þar sem verið er að senda fólk að heiman 15--16 ára. Þannig að við lengdum grunnskólann og styttum jafnvel framhaldsskólann en tækjum upp sérnám, hvort sem það væri á háskólabrautum, starfsmenntabrautum eða tæknibrautum og kæmi inn þar á eftir. Mér finnst sjálfum að þetta væri meira í takt við þá þróun, væntingar og sýn sem við höfum á menntun og þróun menntunar í landinu. En þetta var nú til hliðar við beinar umræður um frv. Ég legg áherslu á að það er ekki meining mín með þessari umræðu að farið verði að slaka á kröfum til náms eða menntunar og það eigi að fella niður samræmd próf þess vegna, síður en svo, því að ég tel að það eigi að finna allar leiðir til þess að styrkja metnað nemenda í námi, starfsmanna skóla og foreldra, en að það eigi að gera það af sanngirni og það eigi að gera það líka út frá umhverfi þeirra. Ég óttast að þessi stefna með áherslum sínum á samræmd próf mennti unga fólkið á vissan hátt út úr umhverfinu, út úr byggðunum sínum. Það ber því að vera á varðbergi gagnvart því. Virðulegi forseti. Ég vonast eftir því að frv. fái góða umfjöllun í nefnd og að þar fái að koma fram sem flest sjónarmið varðandi málið þannig að hægt sé að meta framhaldið.

Herra forseti. Í greinargerð frv. sem hér er til umræðu kemur fram að markmið þess sé tvíþætt. Annars vegar að auka valfrelsi í 9. og 10. bekk grunnskóla og hins vegar að fresta einsetningu grunnskóla. Hvað síðarnefnda atriðið varðar vil ég lýsa yfir miklum stuðningi við það ákvæði, einfaldlega vegna þess að í ljós hefur komið frá því að í lög var fært að sveitarfélögin tækju við grunnskólunum að þau eru ekki öll í stakk búin til þess. Ég hygg að skynsamlegra sé í ljósi þess raunveruleika að fara sér aðeins hægar en láta meginmarkmiðið vera það að sveitarfélögin beri ábyrgð á rekstri grunnskóla. Ég vil ítreka það sjónarmið að ég tel þá breytingu vera mjög til bóta, enda hefur það komið fram á þeim stutta tíma sem liðinn er frá því að sveitarfélögin tóku við grunnskólunum að áhugi sveitarstjórnarmanna á fundum og ráðstefnum um skólamál er mun meiri en áður var, enda ábyrgðin orðin þeirra. Það eru meginrökin fyrir þeirri skoðun minni að þetta hafi verið gæfuspor. En öll spor þarf að vanda og þess vegna er hyggilegt að fresta þeirri ákvörðun. Í annan stað hlýt ég einnig að fagna hinu meginmarkmiðinu að auka valfrelsi í grunnskóla. Það hefur því miður verið og er enn of ríkjandi í skipulagi og uppbyggingu skólastarfs að miða við aldur en með þeim takmarkaða sveigjanleika sem því fylgir, þ.e. að nemendum er raðað í bekki á grundvelli aldurs en óháð þroska, bæði vitsmunaþroska, tilfinningaþroska og í rauninni líkamlegum þroska líka. Eins og allir vita og til allrar hamingju eru einstaklingar ólíkir og misfljótir til þroska. Þess vegna er í alla staði rökrétt að taka skólastarf allt til endurskipulagningar og leggja meira til grundvallar ólík þroskaskeið má segja og þroskastig einstaklinganna í stað þess að láta árin ein ráða. Ég tel að þetta sé skref í þá átt og hlýt þess vegna að fagna því að gefa nemendum 9. bekkjar kost á að þreyta samræmd próf sem að öðru jöfnu eru einungis lögð fyrir nemendur 10. bekkjar. Ég vil í framhaldi af þessu spyrja hæstv. ráðherra hvort hann muni beita sér fyrir frekari breytingum í þá átt sem ég var að lýsa að miða skólastarf í vaxandi mæli við einstaklingsbundinn þroska fremur en árafjölda. Hér hafa orðið nokkrar umræður um samræmd próf og mælingar á skólastarfi og fagna ég þeirri umræðu á hv. Alþingi. Vitaskuld eru mælingar á árangri í skólastarfi eins og á öllum sviðum afskaplega nauðsynlegar. Nauðsynlegt er fyrir allar starfsstéttir og alla starfshópa að vita hvort þeir eru að vinna gott eða slæmt starf og til þess þurfa þeir að geta mælt árangur sinn með einhverju móti. Á sumum sviðum er það mjög auðvelt. Tökum dæmi af handverksmanni sem getur lagt smíðisgrip sinn áþreifanlegan fyrir kollega sína og þeir síðan metið í rólegheitum hvort um völundarsmíð sé að ræða eða hrákasmíð. Þetta er hins vegar öllu erfiðara fyrir skólafólk, enda ekki um áþreifanlega hluti að ræða. Þar er verið að vinna með lifandi einstaklinga og afskaplega erfitt að finna þá mælistiku sem óumdeilanleg er. En mælingin og þörfin fyrir mælingu er hin sama meðal skólafólks og annarra. Aðferðir til að mæla árangur í starfi eru ólíkar og ein aðferð sem notuð hefur verið ekki síst hér á landi eru svokölluð samræmd próf. Það er ein leiðin til að mæla árangur í skólastarfi. Samræmt próf og samræmt próf er sitt hvað, þ.e. framkvæmd samræmdra prófa er auðvitað nokkuð ólík og framkvæmd þeirra er misjöfn. En það er vert að draga það fram og leggja áherslu á að eins og samræmd próf úr 10. bekk hafa verið framkvæmd, þá hafa þau verið afskaplega stýrandi í skólastarfi, eins og fram kom m.a. í ræðu síðasta ræðumanns, hv. þm. Jóns Bjarnasonar. Þau eru afskaplega stýrandi og það að taka ákvörðun um hvaða námsgreinar skulu samræmdar í prófum felur í rauninni í sér ákveðið gildismat, enda höfum við dæmi þess og er þekkt úr skólastarfi að aðrar námsgreinar eru látnar sitja á hakanum, jafnvel felldar alveg á brott tímabundið meðan hinar svokölluðu samræmdu greinar fá aukið svigrúm og meiri áhersla er lögð á þær. Eins og samræmd próf 10. bekkjar hafa verið framkvæmd að undanförnu þá felast ákveðin skilaboð til nemenda og samfélagsins, þ.e. hinar hefðbundnu fjórar bóklegu greinar eru skilaboð til samfélagsins um að þær greinar séu æðri öðrum. Þá er um leið verið að senda út þau skilaboð að svokallaðar starfstengdar greinar og listgreinar séu óæðri og kann þar að liggja að hluta til skýringin á heldur aumri stöðu þessara greina á framhaldsskólastigi. Þess vegna er ákvörðunin um hvaða greinar eru valdar til samræmds prófs eins og þau hafa verið tíðkuð í 10. bekk ákveðið gildismat og í rauninni stefnumörkun eða alla vega skilaboð til nemenda og samfélagsins. Þá er líka vert að hafa það í huga eins og við þekkjum bæði úr umræðu á hv. Alþingi og ekki síst í fjölmiðlum að gæði skóla eru oft metin af árangri úr samræmdum prófum eins og það er nú annars ónákvæm og ósanngjörn mæling. Allar rannsóknir um árangursríkt skólastarf segja í rauninni að umbúnaðurinn í skólanum segi ekki allt heldur skipti miklu máli aðstæður og hvatning heima fyrir og það umhverfi sem nemendur alast upp í, í skóla en ekki síður á heimilum. Þannig að þegar verið er að meta gæði skóla er vissulega þörf á að geta mælt ef menn vilja vera sanngjarnir og heiðarlegir í slíkum dómum að kveða upp einkunnir um skóla í hvaða ástandi, ef svo má segja, nemendur eru þegar þeir hefja nám og hver virðisaukinn hefur síðan orðið þegar nemendur ljúka námi í viðeigandi skóla. Nú er það þekkt og hefur m.a. verið tengt umræðu um gæði skóla í þéttbýli og á landsbyggðinni, sérstaklega í sjávarþorpum þar sem skólarnir eru í beinni samkeppni við atvinnulífið og nemendur þar eiga tiltölulega auðvelt með að fá vinnu meðan þeir eru á skólaaldri, að slíkir skólar virðast stundum koma út heldur lægri á samræmdum prófum en skólar í þéttbýli, t.d. á suðvesturhorninu og segir það e.t.v. sína sögu og er dæmi um að við þurfum að skoða skólana í því samfélagi sem þeir eru en ekki einungis að einblína á þá þröngu mælistiku sem er niðurstaða úr samræmdum prófum. En það er líka vert að hafa það í huga, herra forseti, að samræmd próf í grunnskóla hafa um nokkurra ára skeið verið tíðkuð með öðrum hætti. Ég veit ekki betur en að í gær og í morgun hafi verið þreytt samræmd próf í 4. bekk grunnskóla og 7. bekk, og má segja að sú athöfn sé merkileg stund fyrir okkur vegna þess að þar er árgangur sem þreytti samræmd próf þegar hann sat í 4. bekk. Hér er um að ræða samræmt próf sem ekki tengist beint brautskráningu eða útskrift úr grunnskóla heldur er komið mjög hentugt vopn fyrir kennara og starfsfólk skólanna sem getur borið saman breytinguna sem hefur orðið á þeim árgangi á þremur árum, án þess að tengja það sérstaklega við neina útskrift. Þetta er það sem hefur verið kallað á ensku fræðimáli ,,formative`` og ,,summative evaluation`` þar sem niðurstöður samræmdra prófa með því að bera saman virðisaukann, hver svo sem virðisaukinn hefur orðið á nemendum meðan á dvöl þeirra í skólanum stendur, er kjörið vopn fyrir starfsfólk skólans til að skoða hvar styrkleiki og veikleiki skólans er og hvar má sækja fram. En ég ítreka, herra forseti, að samræmd próf og val á námsgreinum til samræmdra prófa er spurningin um gildismat og skilaboð til samfélagsins og þess vegna vildi ég í lokin, herra forseti, beina því til hæstv. ráðherra hvort hann hyggist beita sér fyrir því og beita þá því heimildarákvæði sem felst í þessu frv., ef það verður að lögum, að samræmd próf eða einhvers konar mæling á listgreinum og beinum starfstengdum greinum muni falla undir þetta svið.

Herra forseti. Sú beiðni frá sveitarstjórnum landsins um að fresta tímamörkum fyrir einsetningu grunnskóla kemur raunar ekki á óvart og vakti það furðu margra á sínum tíma hversu knöpp tímamörk voru sett. Mér finnst umhugsunarefni fyrir okkur að menn skuli ekki haft betra yfirlit yfir landsmálin þegar þau tímamörk voru sett vegna þess að nú þegar liggur fyrir að þessi knöppu tímamörk hafa haft gríðarleg áhrif á aðra þætti í þeim sveitarfélögum sem hafa staðið sig best og eru kannski búin að einsetja eða í þann mund að einsetja. Það liggur alveg fyrir að önnur brýn mál hafa algerlega setið á hakanum og munu í mörgum tilfellum sitja á hakanum næstu 2--3 árin samkvæmt upplýsingum sem ég hef. Nefni ég þar sem dæmi bara fráveitumál, öll umhverfismál, gatnagerð o.s.frv. Og það sætir furðu, herra forseti, að sérfræðingar í ráðuneytunum skuli ekki hafa betra yfirlit en svo yfir samfélagsmálin í landinu og innanríkismálastjórn að farið skuli af stað með mál af þessu tagi og gefin svo knöpp tímamörk sem hafa slíkar stórkostlegar afleiðingar í för með sér. Þarna tala ég bæði um dreifbýli og þéttbýli. Menn vöknuðu upp af vondum draumi þegar verðbólgudraugurinn fór af stað og ætli það sé ekki þess vegna sem gripið er til þeirra ráða að fresta einsetningunni fyrir þá sem ekki eru búnir að því þannig að tímamörkin verði til 2004. Það er gott mál en þetta er allt of seint fram komið. Þetta er mál sem hefði átt að taka upp fyrir a.m.k. tveimur árum, einu og hálfu ári allra seinast, því að staðreyndin er sú að flest sveitarfélög eru komin í gang, sum eru búin og hér er um fjárfestingar að ræða upp á milljarða. Það er óþolandi að ráðuneytin séu svo ósamstillt að þegar við afgreiðum frá okkur lög og tímasetningar skuli ekki vera litið á rekstur samfélagsins alls í samhengi, það er óþolandi staða. Ég vil lýsa því yfir hér með að ég er sammála því að sveitarfélögunum verði gefinn þessi festur til 2004 og tel það hið besta mál. Að síðustu vil ég nefna að í sveitarfélögum landsins, einkum þeim minni, er gríðarlegur vandi óleystur varðandi yfirtöku grunnskólans og það verður að skoða líka í framhaldi af þessu máli. Óleystur vandi því að í pípunum voru launakröfur, óuppgerðar í raun og veru, og þeir fjármunir sem sveitarsjóðir hafa þurft að reiða fram sem annars fóru í aðra nauðsynlega samfélagsþætti og uppbyggingu er klafi á sveitarfélögunum í dag. Það er því alger nauðsyn að ríkið gangi til samstarfs við sveitarfélögin og leiðrétti þennan uppsafnaða vanda þannig að sveitarfélögin geti haldið sjó í þessum málum. Að endingu vil ég, herra forseti, lýsa yfir stuðningi við að þessi tímamörk verði rýmkuð fyrir sveitarfélögin en lýsi jafnframt furðu minni á því að þetta skuli hafa verið gert svo seint og að við skulum hafa svo mikinn afleiddan vanda á öðrum sviðum í kjölfar þess að ákvörðun var ekki tekin á réttum tíma.

Herra forseti. Hér er til umfjöllunar frv. til laga um breyting á lögum um grunnskóla og sú sem hér stendur á sæti í hv. menntmn. Alþingis og sú sem hér stendur er líka að læra ansi margt í sambandi við störf þingmanna og viða að sér ýmsum fróðleik og þar á meðal í sambandi við menntamál. Hingað til hef ég fylgst afskaplega vel með í skólamálum, sérstaklega í grunnskólanum, og ég hef fylgst líka með því sem gerist í sölum hins háa Alþingis. Oft finnst mér eins og hér sé talað úr fílabeinsturni og lítil tengsl séu við hið raunverulega líf og það sem á sér stað í alvöru úti í skólum landsins. Við þekkjum öll til starfa hæstv. menntmrh. Hann er að sönnu dugnaðarforkur, hann hefur tekið vel á ýmsum málum og við höfum virkilega fundið fyrir honum. Hæstv. ráðherra hefur vegið þungt í málaflokknum undanfarin ár og eflaust hefur margt verið vel gert. En það sem hér um ræðir eru samræmd próf og hæstv. ráðherra hefur lagt mikla áherslu á mælanlegan árangur í starfi grunnskólanna. Það er kannski þar sem mér hefur oft fundist á skorta einhvers konar raunveruleikatengingu eða í öllu falli sterkari raunveruleikatengingu. Þau varnaðarorð sem mig langar til að mæla úr þessum ræðustóli núna tengjast veruleikanum sem við blasir í skólastofnununum. Nú er það svo, hæstv. forseti, að við búum við þann veruleika að allt upp í 40% ungra nemenda, sem eru að hefja nám í grunnskólanum í sex ára deildunum, á við merkjanlega erfiðleika að stríða við að tileinka sér nám og skólastarf. Það er talið að allt upp í 40% í sumum skólum þurfi einhvers konar stuðning og geti ekki tileinkað sér það nám sem er í boði strax í sex ára deild. Þar sem samkeppnisnám tekur strax gildi og það er strax farið að bera á því að stýringin er inn á samkeppnisnám en ekki samvinnunám þá verður vandinn stærri eftir því sem á líður skólagöngu þeirra barna sem eiga í erfiðleikum. Samfara því að samkeppnisnámið er eflt á þennan hátt og vægi þess aukið þá er að mínu mati ekki nóg að gert fyrir þá sem eiga í erfiðleikum. Að mínu mati þarf að koma inn virkilega öflugur stuðningur í skólakerfið til þeirra sem þurfa á sérúrræðum að halda, sérstaklega ef það á að auka svona mikið vægi hinna samræmdu greina. Þar komum við inn á starfstengdar greinar og listgreinar, listgreinar sem verða aldrei mældar í hinum eiginlegu kvörðum. Starfstengdar greinar og listgreinar geta komið inn í skólakerfið á miklu öflugri hátt strax frá byrjun. Það eru þannig greinar sem hjálpa best þeim sem eiga við námsörðugleika að stríða. Ég legg því til að hér verði virkilega vel skoðað hvað við getum gert til þess að auka vægi starfstengdra greina og listgreina og auka úrræði fyrir þau börn sem eiga erfitt með að tileinka sér nám á sama tíma og við erum að auka vægi samræmdu greinanna. Varðandi einsetninguna í skólum landsins, svo ég haldi áfram að tala á sömu nótum og ég byrjaði, herra forseti, finnst mér líka stundum gæta þess að ekki séu nægileg tengsl þeirra sem hér tala við raunveruleikann. Þá vil ég nefna að einsetningin er afskaplega misjöfn milli skóla. Hún er nánast bara í formi gæslu í sumum skólum. Þó að málefni skólanna séu komin til sveitarfélaganna þá þykir mér það enn vera eitthvað sem hinu háa Alþingi kemur við að heilsdagsskólinn verði skóli en ekki bara misgóður stuðningur við heimanám og nánast gæsla. Samhliða umræðum um frv. sem hér liggur fyrir finnst mér þurfa að fara fram gagnger skoðun á því hvernig skólunum hefur hingað til tekist upp í því að efla einsetninguna og gera úr garði þann hluta skóladagsins sem heyrir undir einsetninguna beinlínis, heimanám og gæslu. Að lokum vil ég segja, herra forseti, að menntamál eru í eðli sínu málaflokkur sem tengist sterkt inn á aðra málaflokka. Þá vil ég nefna sérstaklega heilbrigðismál og félagsmál. Ég sakna þess gjarnan að þeir sem hér tala eða störf Alþingis lýsi því að menn skynji og geri sér góða grein fyrir þeirri tengingu. Mér þætti gott að geta rætt þessi málefni, þ.e. málaflokka, menntamálin, heilbrigðismálin og félagsmálin oftar í meira samhengi þannig að við fyndum betur flæða á milli þessara málaflokka.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. síðasta ræðumanni fyrir ágætt yfirlit. En ég hjó eftir því í ræðu hv. þm. að hún sagðist telja að 40% nemenda sem hæfu skólanám þyrftu á sérkennslu að halda. Mér brá svolítið við þessa tölu og leyfi mér að hafa miklar efasemdir um hana. Ég vil þess vegna spyrja hv. þm. hvort hún telji að 40% nemenda sem hefja nám í grunnskólum landsins þurfi á sérkennslu að halda og hvort úrlausnin sé þá alfarið skólanna. Ekki síst af því að þm. hv. nefndi að menntamál eigi að skoða í víðara samhengi, sem ég tek mjög undir, saknaði ég þess að ábyrgð heimilanna var ekki nefnd í ágætri ræðu hv. þm.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Hjálmari Árnasyni fyrir andsvarið og undirstrika það sem kom fram í máli mínu að dæmi eru um það í skólum að allt að 40% nemenda sem hefja nám þurfi á einhvers konar stuðningi að halda eða geti ekki að öllu leyti tileinkað sér það nám sem upp er lagt. Þetta eru dæmi sem ég hef héðan úr Reykjavík, þetta er örugglega ekki yfir línuna, ég er alveg sannfærð um það, þetta er kannski í þeim skólahverfum þar sem félagslegir erfiðleikar fólks eru hvað mestir. Ég tek hjartanlega undir það með hv. þm. að ábyrgð heimilanna á skólagöngu barna, þroska barna og lífi barna er afskaplega mikil. Þá langar mig til að geta þess að samþætting heilbrigðismála, félagsmála og menntamála getur komið þar inn með stuðningi. Í því sambandi vil ég nefna stuðning við unga foreldra. Ég tel að héðan geti komið leiðbeinandi reglur eða lög um að ungir foreldrar fái stuðning og hreinlega menntun við það að ala upp lítil börn, taka á móti nýjum einstaklingum í þennan heim. Ég held að ungir foreldrar séu afskaplega móttækilegir fyrir menntun af því tagi og ungt fólk verður aldrei móttækilegra fyrir menntun um umönnun ungbarna og umönnun einstaklinga en á því stigi að það er sjálft í þeim sporum að það tekur á móti barni. Ég kem til með að flytja frekari ræður um þau mál úr þessum þingstól þar sem ég geri ráð fyrir að þessar hugmyndir mínar eigi eftir að þróast og taka á sig sterkari mynd. En ég segi það að til þess að málaflokkarnir geti tengst og til þess líka að heimilin geti borið sína ábyrgð þá þurfa ungir foreldrar stuðning og ungir foreldrar eiga að upplifa það úti í samfélaginu að það sé eðlilegt og sjálfsagt að maður leiti sér hjálpar.

Herra forseti. Ég þakka ágætar umræður um þetta frv. Eins og við var að búast eru skoðanir skiptar um einstaka þætti þessara mikilvægu mála og menn geta að sjálfsögðu nálgast viðfangsefnið frá ólíku sjónarhorni þegar rætt er um samræmd próf og menn fjalla um þann málaflokk. Mér finnst svolítið einkennilegt að leggja þetta frv. upp á þann veg að menn séu að herða á miðstýringu eða skilgreina samræmd próf með þyngri hætti en áður í skólastarfinu. Þvert á móti er með frv. verið að létta á að þessu leyti. Verið er að auka svigrúmið í skólastarfinu og það er verið að auka svigrúm nemendanna. Nauðsynlegt er að hafa það meginatriði í huga þegar menn fjalla um þetta því að það er kjarnaatriði í nýju skólastefnunni sem var kynnt undir heitinu Enn betri skóli og var mikil samstaða um. Eins og ég sagði í framsöguræðu minni fyrir frv. er það byggt á niðurstöðu sem fékkst í nefnd þar sem fulltrúar allra stjórnmálaflokkanna sátu og komu að því að móta þessa stefnu og að sú leið skyldi farin að haga samræmdum prófum með þessum hætti. Þetta er því ekkert mál sem er gripið ofan úr hillu í menntmrn. og komið með hingað inn heldur er þetta liður í löngu ferli sem er verið að ljúka með þessum hætti og með þessu frv., ferli sem var mótað við upphaf starfs við endurskoðun á námskránum og þar sem allir stjórnmálaflokkar komu að og hefur verið góð sátt um. Hitt er annað mál að að sjálfsögðu ber að virða þau sjónarmið að menn vilji ekki hafa próf í skólum og nálgast skólastarf með þeim hætti að þar eigi ekki að fara fram neinar mælingar af þessu tagi sem prófin eru. En sú stefna hefur ekki verið hér uppi og hún er ekki heldur í þessu frv. Hins vegar er sveigjanleikinn aukinn og valfrelsi nemendanna aukið. Þegar sagt er að hætta sé á því að þessi stefna verði til þess að mennta nemendur út úr heimabyggðum sínum tel ég að þvert á móti sé í þessu frv. veitt það svigrúm sem dugir til þess að skólarnir geti betur lagað sig að heimabyggðum sínum en nú er, sérstaklega þegar hugað er að því að 30% kennslutímans í 9. og 10. bekk er frjáls tími sem er ætlaður til fyrir skólana, m.a. að kynna nemendur fyrir heimabyggðum sínum og þeirri starfsemi sem þar fer fram. Ég get ekki fallist á að í þessu frv. felist ýmislegt af því sem menn hafa fundið því til foráttu í sínum ræðum hér. Þvert á móti held ég að frv. komi til móts við margt af því sem menn sögðu þegar þeir töldu sig vera að gagnrýna frv. Varðandi það að nemandi geti tekið próf upp úr 9. bekk og spurninguna um hvort það þurfi að vera skýrari lagaákvæði um það atriði í þessu frv. en hér er, ætla ég ekki að segja síðasta orðið um það hér og nú. Ég tel að þetta ákvæði dugi til þess að unnt sé að heimila nemendum sem standast það sem segir í greinargerðinni: ,,Einnig geta nemendur í 9. bekk valið að taka samræmd lokapróf 10. bekkjar og hefja framhaldsskólanám að því loknu, enda teljist þeir hafa staðist að öðru leyti þær kröfur sem gerðar eru samkvæmt aðalnámskrá við lok grunnskóla.`` Þarna er um mat viðkomandi skóla að ræða, nemandans og foreldra hans sem hafa tök á að óska eftir því að nemandinn fari í samræmt próf upp úr 9. bekk og fái leyfi til að taka það. Það þarf að skoða hvert tilvik fyrir sig og ég tel að lagaheimildir séu fyrir því samkvæmt þessu frv. Gerð er krafa til þess að þeir sem ætla að nota sér þessa heimild taki samræmd próf þannig að það er alveg ljóst að hún byggist á því að nemendurnir taki samræmd próf. Varðandi rannsóknir á niðurstöðum samræmdra prófa og nýtingu þeirra rannsókna við þróun skólastarfsins er það svo, eins og kom fram í ræðu hv. þm. Hjálmars Árnasonar, að nú erum við e.t.v. fyrst að fá þann ramma eða mælanlega svigrúm sem við þurfum til að geta notað við rannsóknir á þróun skólastarfsins. Það tekur sinn tíma að safna þeim upplýsingum sem þarf til þess að hægt sé að bera saman sérstaklega 4. og 7. bekkjar prófin. l0. bekkjar prófin liggja fyrir og þar hafa farið fram margar rannsóknir og mikið starf verið unnið. Rannsóknastofnun uppeldis- og menntamála hefur unnið að því, hið sama hefur einnig verið gert á vegum Kennaraháskólans. Rannsóknir á sviði mennta- og kennslumála eru að aukast. Ég vil leyfa mér að vekja athygli hv. þm. á skýrslu sem ég gaf út á síðasta þingi um grunnskólann. Hún kom því miður ekki til umræðu á því þingi. Hér eru gífurlega miklar upplýsingar um þróun grunnskólastarfsins sem mér finnst eðlilegt að hv. menntmn. hafi til hliðsjónar þegar hún fjallar um þetta frv. Þar er dregið saman með skipulegum hætti ýmislegt af því sem menn telja til fróðleiks þegar þróun grunnskólans er metin. Ég tel sjálfsagt og eðlilegt að menn noti þessar upplýsingar til rannsóknarstarfa. Að sjálfsögðu er ekki fyrirmælavald um hvað menn skuli rannsaka en þessar upplýsingar verða andlag rannsókna sem munu skila okkur áfram við mat á þróun skólastarfsins. Að sjálfsögðu er upplýsingaskylda varðandi 4. og 7. bekkjar prófin ef menn óska eftir því. Það gildir ekkert annað um þau en almennt um upplýsingar af þessu tagi. Þá þarf að fylgja sömu meginreglum og varðandi 10. bekkjar prófin, þ.e. að séu nemendur færri en 11 er bannað að birta upplýsingarnar að mati tölvunefndar. En í því sambandi er athyglisvert að rifja upp að samtök fámennra skóla héldu aðalfund fyrir nokkrum vikum. Þar ályktuðu þau að þau óskuðu eftir því að fá, þótt skólarnir væru fámennari en svo að 11 nemendur þreyttu grunnskólaprófið, að birta niðurstöður af samræmdum prófum. Þá yrði nemendafjöldi þriggja ára eða svo tekinn saman og sú tala birt til þess að einnig fáist mælistika fyrir þessa skóla. Þessir skólar telja að verið sé að þrengja að þeim, að ekki skuli liggja fyrir upplýsingar um niðurstöður af samræmdum prófum innan veggja þeirra eins og í fjölmennari skólum. Eins og menn sjá þá er það alls ekki bundið við þéttbýli að menn standi sig vel á samræmdum prófum. Varðandi það sem menn hafa sagt um einsetninguna og orð sem hafa fallið um að þetta hefði mátt sjá fyrir og menn hefðu átt að lengja þennan frest fyrr, allt er það gott. Oft er gott að vera vitur eftir á eins og menn vita. En í þessu efni held ég ekki að vega eigi að embættismönnum eða starfsmönnum ráðuneyta. Þetta var fyrst og fremst pólitísk ákvörðun tekin á Alþingi og þrýstingurinn í þessu máli hefur verið pólitískur, að hrinda einsetningunni í framkvæmd á sem skemmstum tíma. Þegar grunnskólalögin voru tekin til lokaafgreiðslu var fresturinn lengdur um tvö ár. Það var í samráði við sveitarfélögin. Nú verðum við aftur í samráði við sveitarfélögin að lengja frestinn um tvö ár. Það er ekki hægt að segja að þetta hafi ekki verið rætt ítarlega hér á þingi. Það voru pólitískar ákvarðanir sem réðu því að menn ákváðu einsetningu skólans og á hvaða tímabili hún skyldi gerast. Þetta finnst mér nauðsynlegt að árétta hér. Það er ekki svo að það skorti yfirsýn í þessu máli heldur hitt að þetta er viðamikil mál. Byggðaþróunin og búsetuþróunin hefur líka verið með þeim hætti að sum sveitarfélög standa í öðrum sporum nú en menn gátu séð fyrir fyrir þremur eða fjórum árum. Af því er tekið mið og þegar menn fara yfir lista sveitarfélaganna í þessum efnum þá sjá þeir að það eru aðallega sveitarfélög sem standa frammi fyrir breytingu í búsetu sem menn sáu ekki fyrir og vildu ekki sjá fyrir þegar þetta var ákveðið. Menn þurfa að taka tillit til þessa en fyrst og fremst var þetta pólitísk ákvörðun sem tekin var í samráði við sveitarfélögin á sínum tíma. Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa þessi orð fleiri. Ég held að ég hafi farið yfir helstu atriðin í máli manna. Ég vona að nefndin fari rækilega ofan í þetta mál, ræði það og skoði alla þætti og kalli þá til sem hafa yfirsýn yfir þennan málaflokk. Það verður málinu aðeins til gagns að menn skoði það en ég legg hins vegar ríka áherslu á að menn hraði vandaðri afgreiðslu svo við getum hrundið þessu í framkvæmd á næstu árum. Það er mikil eftirvænting í skólakerfinu og þess beðið að þessar breytingar nái fram að ganga.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breyting á lögum nr. 80/1996, um framhaldsskóla, með síðari breytingum. Í frv. er gert ráð fyrir breytingum á framhaldsskólalögunum sem eru á þessa lund: 1. Kennarar sem ráðnir eru í störf aðstoðarskólameistara fái sambærilegan rétt til leyfis frá kennarastörfum og þeir kennarar sem ráðnir eru í embætti skólameistara. 2. Fornám í framhaldsskólum verði skipulagt innan almennra námsbrauta framhaldsskóla. 3. Menntamálaráðherra verði veitt heimild til þess að ákveða með reglugerð hvaða lokapróf framhaldsskóla skuli vera samræmd. 4. Skipan starfsgreinaráða verði ákveðin með reglugerð, þar með talið hver fjöldi fulltrúa skuli vera í starfsgreinaráðum og hvernig tilnefningum skuli vera háttað. Við skipan starfsgreinaráða verði tekið tillit til hagsmuna þeirra starfsgreina sem ekki njóta þegar fræðslu á framhaldsskólastigi. 5. Lögbundinn frestur til þess að framkvæma framhaldsskólalögin verði framlengdur til þess að undirbúa betur framkvæmd laganna, t.d. framkvæmd samræmdra prófa. Herra forseti. Þessi ákvæði skýra sig sjálf. Þau eru ekki flókin í sjálfu sér. Það er verið að samræma atriði t.d. varðandi ráðningu aðstoðarskólameistaranna og skilgreina betur inntak hinnar almennu námsbrautar sem kemur í stað fornáms. Það er ástæða til að vekja sérstaka athygli á þessari námsbraut. Það snertir mál sem við ræddum hér undir síðasta dagskrárlið þegar rætt var um grunnskólana og samræmd próf. Þarna er gert ráð fyrir því að sá hluti nemenda sem er mjög óráðinn í hvaða framhaldsnám skuli velja og fullnægir auk þess ekki inntökuskilyrðum á allra námsbrauta framhaldsskóla, fái sérstaka skilgreinda námsbraut á framhaldsskólastigi þar sem haldið verði uppi náms- og starfsráðgjöf. Þar verður einnig stuðlað að því að þessir nemendur finni sér áhugasvið, t.d. á starfsnámsbrautum eða í list- og verknámi eins og hér var hvatt til að gerð yrði í umræðunum áðan, að menn huguðu að þessum nemendum sérstaklega. Ég tel að með breytingunni sem við erum að leggja til á framhaldsskólalögunum sé einmitt komið til móts við þau sjónarmið sem fram komu að þessu leyti hjá hv. þm. hér áðan. Varðandi lokapróf úr framhaldsskóla, segir í 24. gr. laganna að lokapróf úr framhaldsskóla skuli vera samræmd. Þar er ekki gerður munur á stúdentsprófum eða burtfararprófum af starfsmenntabrautum. Þegar menn setjast yfir frekari umræður eins og fram hefur komið við mótun nýju skólastefnunnar, í því mikla starfi sem fram hefur farið við gerð námskráa í samræmi við hana, sjá menn að æskilegt væri að hafa þessi ákvæði í framhaldsskólalöggjöfinni skýrari. Eins og menn sjá á frv. er gert ráð fyrir því að greina á milli bóknámsbrauta, náms í löggiltum iðngreinum og einnig því að menntmrh. hafi heimild til að ákveða með reglugerð að lokapróf í tilteknum greinum af öðrum námsbrautum skuli samræmd að fenginni umsögn viðkomandi starfgreinaráðs ef um starfsnám er að ræða. Þarna er sem sagt verið að taka mið af sveigjanleikanum á þessu skólastigi markvissar en gert er með núverandi lögum. Ákvæðið um starfgreinaráðin heimilar menntmrh. að gefa út reglugerð varðandi þessi mikilvægu ráð. Þau eru 14 núna og hefur komið í ljós við framkvæmd ákvæða í lögunum sem um þau fjalla að það mundi auðvelda skipulag á þessu sviði að hafa heimild til útgáfu reglugerðar. Síðan er lagt til að frestir verði lengdir með hliðsjón af því hvernig við hrindum þessum ákvæðum og nýju námskránni í framkvæmd. Ég vil láta þess getið að ég hef falið sérstökum ráðgjafa mínum um framhaldsskólastigið að vinna að tillögum varðandi styttingu framhaldsskólans úr fjórum árum í þrjú. Markmiðið er að menn geti tekið stúdentspróf að loknu þriggja ára námi í framhaldsskóla í samræmi við nýju skólastefnuna en ákveðið var að hrinda fyrst ákvæðum um námskrána í framkvæmd og síðan að taka á þessu viðfangsefni. Vinnan við það er hafin á vegum menntmrn. en þær breytingar verða ekki gerðar nema með samþykki Alþingis þegar þar að kemur. Ég legg til að þessu frv. verði að lokinni umræðu vísað til 2. umr. hv. menntmn.

Herra forseti. Málið sem hér um ræðir var tekið á dagskrá með afbrigðum þannig að ekki hefur gefist mikill tími til að skoða það. En eins og fram kom í máli hæstv. ráðherra er hér fyrst og fremst um sjálfsögð atriði að ræða sem ekki ætti að standa mikill pólitískur styr um. Mörg þeirra eru þegar í lögunum um framhaldsskóla og, eins og fram kom í máli ráðherrans, fyrst og fremst um heimild til reglugerðarútgáfu eða nánari útfærslu að ræða. Ég geri ráð fyrir að hv. menntmn. muni grandskoða þetta mál en langar til að spyrja ráðherra, áður en umræðunni lýkur vegna þess sem hann fór hér yfir varðandi frestun á framkvæmd laganna, hvort þessi frestur muni duga til að fatlaðir fái kost á framhaldsnámi eins og aðrir nemendur. Samkvæmt 19. gr. gildandi laga er gert ráð fyrir því að fötluðum nemendum sé boðið nám, þ.e. kennsla og sérstakur stuðningur í námi á framhaldsskólastigi. Gert er ráð fyrir að þeim sé látin í té sérfræðileg aðstoð og nauðsynlegur aðbúnaður eftir því sem þörf krefur og þeir skuli stunda nám við hlið annarra nemenda eftir því sem kostur er. Nám fatlaðra nemenda hefur einungis verið til tveggja ára. Ég tek hins vegar eftir því að hér er fyrst og fremst vikið að samræmdum prófum til að rökstyðja frest á framkvæmd framhaldsskólalaganna eða framlengingu hans til að undirbúa betur framkvæmdina. Er hæstv. ráðherra tilbúinn til að segja eitthvað um framhaldsnám fatlaðra? Ég stóð í þeirri meiningu að það búið yrði að lengja það um a.m.k. um eitt ár fyrir skólaárið sem nú er að byrja. Mér skilst að svo verði ekki heldur verði um áframhaldandi frestun að ræða. Er hægt að fá upplýsingar um hvort þetta sé eitt þeirra atriða sem menn ætla sér að ljúka fyrir þann tímafrest sem hér er enn gefinn. Varðandi reglugerðina um það hvaða lokapróf framhaldsskóla skuli vera samræmd sem fjallað er um í 24. gr. þessara laga þá skil ég ekki alveg, kannski vegna þess að ég hef ekki haft tíma til að kynna mér málið nægjanlega, af hverju breyta þarf 24. gr. á þann veg sem gert er. En eins og ég sagði áðan þá hefur hin pólitíska ákvörðun verið tekin og sjálfsagt að skoða hvort sú breyting sem hér er lögð til reynist nauðsynleg til að ráðherra hafi það svigrúm sem hann þarf til að skipa þessum málum eðlilega. Að öðru leyti, herra forseti, sýnist mér að hér sé um mál að ræða sem líklegt mátti telja að komi til umfjöllunar þingsins að nýju, samanber starfsgreinaráðin. Ég held að mjög eðlilegt sé að meiri sveigjanleiki þurfi að vera en sá sem lögin gera ráð fyrir. Og sömuleiðis held ég að ástæða sé til að fagna því að fornámið í framhaldsskólanum verði skipulagt innan almennra námsbrauta. Herra forseti. Ég ætla ekki við 1. umr. að hafa frekari orð um frv. en ítreka það sem ég fór yfir varðandi málefni fatlaðra.

Herra forseti. Í tilefni af ræðu hv. þm. vil ég taka fram að þessir frestir snerta ekkert málefni fatlaðra. Við vinnum að því að skipuleggja fjögurra ára nám fyrir fatlaða á framhaldsskólastigi og það þarf að undirbúa það vel og átta sig á hvernig að því verður staðið. Það á ekkert skylt við þessa fresti. Þeir frestir eru af öðrum toga vegna framkvæmda á öðrum ákvæðum framhaldsskólalaganna. Þetta er bæði spurning um fé og einnig inntak í námi sem menn eru að fjalla um varðandi fatlaða nemendur og þeirri vinnu verður haldið áfram og verður ekki frestað þótt þessir frestir yrðu veittir hér. Við höfum líka lagt á það áherslu í þeim umræðum að framhaldsnám er mismunandi langt. Það er alls ekki um það að ræða að allir nemendur innriti sig í framhaldsskóla með það í huga að vera þar í fjögur ár. Og ef markmiðið er á hinn bóginn einnig að stytta námið almennt niður í þrjú ár þá hlýtur nám fyrir fatlaða nemendur að taka mið af því. Aðalatriðið er að það nám sé vel skilgreint eins og annað nám í framhaldsskólanum og að nemendur fái þá þjónustu í skólanum sem þeim ber miðað við þroska sinn.

Herra forseti. Hér eru til umræðu breytingar á ákveðnum þáttum í lögum um framhaldsskóla. Það sem maður staldrar fyrst og fremst við er hvernig framhaldsskóla eða framhaldsnámi lýkur hjá nemendum. Hvaða möguleikar standa þeim opnir að námi loknu? Og hvers konar menntun og skólar eru að þróast í landinu? Þetta var ósköp einfalt meðan við vorum með einn háskóla sem nánast eingöngu kenndi mönnum að verða lögfræðingar eða prestar. En nú höfum við margs konar nám sem kallað er á háskólastigi, en þau stig eru kannski að verða meira eða minna úrelt. Og sömuleiðis líka skilgreiningin stúdentspróf. Það var sú umræða að deyfa skilgreiningu stúdentsprófsins, að framhaldsskólum gæti lokið með prófum með skilgreindum námslokum en hið skilgreinda stúdentspróf yrði meira eða minna fellt burt. Það er líka svo að framhaldsnám hefur orðið æ fjölbreyttara eftir því sem þjóðfélagið hefur orðið margbreytilegra og krafist er tæknimenntunar og sérmenntunar á svo mörgum sviðum. Ég tel að til þess að halda áfram námi í háskólum eða tækniskólum þá eigi að gjalda varhuga við því að stúdentspróf eða einhver samræmd próf sem menn kalla samræmdar prófgreinar til stúdentsprófs verði hemjandi fyrir námsframgang. Það er e.t.v. fyrst og fremst fyrir þá skóla sem taka við viðkomandi nemendum að skilgreina hvernig menntun eða bakgrunn þeir vilja fá. Það er kannski ekki aðeins menntun í einhverjum ákveðnum bóklegum greinum heldur líka bara almenn starfsmenntun, reynsla og lífsreynsla sem getur þar ráðið, sem að vísu eru möguleikar fyrir en þó ekki skilgreindir. Mér finnst því, þó að þessi breyting taki ekki mjög mikið á því, þá sé hún samt að undirstrika þetta stúdentspróf, hún sé að undirstrika þetta samræmda próf, bæði í bóknámi og síðan er kominn einhver samræmdur kjarni líka úr starfsnámi, iðnnámi eða tækninámi til þess að komast í háskóla. Mér finnst þetta ekki fyllilega í takt við þann raunveruleika sem við stöndum frammi fyrir. Mér finnst að næsta skólastig fyrir ofan eftir að þetta stig er komið, þ.e. upp fyrir skyldunám, eigi nánast sjálft að setja mörkin í ríkari mæli. Ég hjó eftir því og var ánægður með þau orð hæstv. ráðherra að þriggja ára framhaldsskóli væri til skoðunar í ráðuneytinu. Ég hef verið þeirrar skoðunar að það ætti að skoða styttingu á þeim tíma sem liggur núna frá skyldunámi og til sérhæfðs náms, annaðhvort í sérhæfðu starfsnámi, tækninámi eða háskólanámi, það ætti að finnast leið til styttingar þar á, en að nemendur ættu sem lengst samleið í almennu kjarnanámi sem yrði síðan stutt og bætt og aukið með námi sem höfðaði til samfélagsins og þess umhverfis sem nemendurnir væru að alast upp í. Ég gæti séð fyrir mér styttingu í þrjú ár og menn hyrfu enn meir frá þeim sérbrautum sem sú stytting á námi gæti gefið tilefni til, og að sú braut yrði með almennan kjarna en tengdist síðan starfsmenntun og umhverfi eftir því sem bæði aðstæður og áhugi stæði til og mennta þannig fólkið inn í nærumhverfi sitt og inn í samfélagið. Þetta gæfi líka möguleika hjá mun fleiri skólum að taka upp framhaldsskóla, hvort sem hann væri tilgreindur sem hluti af áframhaldandi grunnskóla þ.e. skyldunámi eða framhaldsskóli. Hann gæfi þá möguleika fyrir mun fleiri sveitarfélög til að taka upp slíkt nám og færri nemendur, færra ungt fólk þyrfti að fara úr heimabyggð sinni til að sækja langa og sérhæfða framhaldsskóla. Ég mundi gjarnan vilja skoða og fylgjast með þróun þessa máls í ljósi þess hvernig við getum fært framhaldsmenntunina aftur heim í byggðirnar og eflt starfsmenntun og tengsl almenna menntakerfisins, atvinnulífs og samfélags, og hvernig við getum fært þetta aftur saman í auknum mæli. Ég bind vonir við það. Ég legg annars áherslu á að þær breytingar sem hér eru lagðar til fái góða umfjöllun í nefnd og þar komi sem flest sjónarmið að því sem þarna er kveðið á um og annað nýtt ef það mætti verða til styrktar og þá verði hægt að taka afstöðu til þeirra breytinga.

Herra forseti. Ég mæli fyrir áliti efh.- og viðskn. um 3. mál þingsins, frv. til laga um breyting á lögum nr. 29/1993, um vörugjald af ökutækjum, eldsneyti o.fl., með síðari breytingum. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Tómas N. Möller frá fjmrn., Runólf Ólafsson og Stefán Ásgeirsson frá Félagi íslenskra bifreiðaeigenda, Margréti M. Sigurðardóttur frá Neytendasamtökunum og Rannveigu Sigurðardóttur frá Alþýðusambandi Íslands. Umsagnir um málið bárust frá Alþýðusambandi Íslands, BSRB, Félagi íslenskra bifreiðaeigenda, Neytendasamtökunum, Olíufélaginu hf., Olíuverzlun Íslands hf., Samtökum atvinnulífsins, Samtökum iðnaðarins, Samtökum verslunar og þjónustu, Verslunarráði Íslands og VistOrku hf. Í frv. eru lagðar til þrenns konar breytingar á lögunum. Í fyrsta lagi er lagt til að vörugjald af bensíni verði föst krónutala, 10,50 kr. af hverjum lítra af bensíni í stað 97% gjalds af tollverði. Í öðru lagi er lagt til að brott verði felld heimild ráðherra til að hækka sérstakt vörugjald af bensíni, bensíngjald, í hlutfalli við hækkun á vístölu byggingarkostnaðar og að krónutala bensíngjalds verði sú sama og nú er samkvæmt gildandi reglugerð. Í þriðja lagi er lagt til að undanþága fyrir flugvélabensín verði lögbundin en ekki háð ákvörðun ráðherra eins og gildandi lög gera ráð fyrir. Guðmundur Árni Stefánsson, Margrét Frímannsdóttir og Ögmundur Jónasson rita undir álitið með fyrirvara. Vilhjálmur Egilsson var fjarverandi við afgreiðslu málsins. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Undir nefndarálitið rita Kristinn H. Gunnarsson, Pétur H. Blöndal, Sigríður A. Þórðardóttir, Gunnar Birgisson og Hjálmar Árnason auk þriggja þingmanna sem rita undir álitið með fyrirvara eins og fram hefur komið.

Herra forseti. Því ber að fagna að hv. efh.- og viðskn. hefur afgreitt fljótt og vel frv. sem hér er til umræðu þannig að sem fyrst megi stíga skref til að létta eilítið af þeim skattaálögum sem bifreiðaeigendur hafa búið við á þessu ári. Ég held að segja megi að umsagnir sem bárust nefndinni um frv. hafi yfirleitt verið jákvæðar. Yfirleitt er tekið undir það að hér sé verið að stíga skref í áttina til að lækka álögur á bifreiðar. Þó eru gerðar ýmsar athugasemdir við þær aðferðir og viðmiðanir sem notast er við, einkum hjá Neytendasamtökunum og ASÍ og einnig um að viðmiðunin sem notuð er í 1. gr. frv. sé of há. Félag ísl. bifreiðaeigenda gerir t.d. mjög afdráttarlausar athugasemdir við þessa viðmiðun í frv., en þar kemur fram að viðmiðunin sé meðaltal af vörugjaldi á bensíni sl. fimm ár. Ég vil fara nokkuð yfir þær þrjár umsagnir sem ég nefndi til að skýra nánar athugasemdir sem fram komu í nefndinni og styðja við brtt. þá er hér var verið að greiða atkvæði um og ég flyt ásamt hv. þm. Margréti Frímannsdóttur og hv. þm. Guðmundi Árna Stefánssyni. Í umsögn Félags ísl. bifreiðaeigenda kemur fram að vegna hárra hlutfallsskatta leggist 145% álag á hverja krónu sem bensín hækkar um á heimsmarkaði. Í umsögninni segir orðrétt, með leyfi forseta: ,,Bensín er ofurskattavara. Bensín ber nokkrar tegundir af sköttum. Við innflutning á 95 oktan bensíni er lagt á 97% vörugjald. Við það bætist bensíngjald í Vegasjóð 28,60 krónur á hvern lítra, þá flutningsjöfnunargjald 65 aurar og loks 24,5% virðisaukaskattur.`` Í umsögninni segir einnig, með leyfi forseta: ,,Þetta meðalverð gefur til kynna að eðlilegt viðmiðunargjald í fastri skattheimtu ætti að vera um 9,30 kr.`` Í frv. er hins vegar lagt til 10,50 kr. Þessu til rökstuðnings segja þeir, með leyfi forseta: ,,Hins vegar er það mat félagsins að það fasta gjald 10,50 kr. sem lagt er til grundvallar í frumvarpinu sé of hátt. Í athugasemdum er stuðst við framreiknað meðaltal vörugjalds af bensíni frá 1994 til 1998. Söluhlutfall 95 oktan bensíns hefur verið að aukast öll þessi ár en það er mun ódýrara á heimsmarkaði en 98 oktan bensín. Samkvæmt upplýsingum frá olíufélagi er 95 oktan bensín yfir 95% af seldu bensíni hér á landi. Til viðmiðunar má sjá á meðfylgjandi gögnum, sem byggjast á yfirliti Seðlabanka Íslands um innkaupsverð á 95 oktan bensíni, að meðallítraverð bensíns (95) síðastliðin 3 ár er um 9,59 kr. miðað við meðalgengi dollars á hverjum tíma. Þetta meðalverð gefur til kynna að eðlilegt viðmiðunargjald í fastri skattheimtu ætti að vera um 9,30 kr.`` Svo segir í umsögn frá Félagi ísl. bifreiðaeigenda. En það er einmitt sú viðmiðun sem við notum í þeirri brtt. sem ég mæli fyrir. Ljóst er að miklar bensínhækkanir hafa orðið á þessu ári og það er löngu tímabært að endurskoða álögur á bifreiðaeigendur. Við þekkjum það að bensín hefur hækkað á þessu ári úr rúmlega 70 kr. í tæplega 90 kr. Að stærstum hluta, eða 70% hluta, er um að ræða skatt til ríkisins sem hefur mikil áhrif á útgjöld bifreiðaeigenda, t.d. var áætlað þessi hækkun þýddi um 700--800 kr. fyrir eina áfyllingu á meðalfjölskyldubílinn. Auk þess hefur þetta þau áhrif að skuldir heimilanna hafa hækkað á þessu ári um 4--5 milljarða og við þekkjum mikil áhrif bensínhækkunar á árinu á vísitöluna sem kynt hefur undir verðbólgunni. Auk þess hefur bæst við --- og því ber að halda til haga --- hækkunin sem orðið hefur á bifreiðatryggingum um allt að 40% á þessu ári. Ég nefndi að ríkissjóður hefði vissulega fengið sitt, 70% af þeirri hækkun sem orðið hefur en olíufélögin hafa líka fengið sitt og að mínu viti ekki lagt sitt af mörkum til að halda niðri bensínverði. Fákeppni, einokun og verðsamráð sem haldið hefur verið fram að sé hjá olíufélögunum hefur haldið uppi háu bensínverði, en hagnaður olíufélaganna á fyrri hluta þessa árs var um 608 millj. kr. Ég vil fara aðeins yfir umsögn Neytendasamtakanna en þau segja orðrétt, með leyfi forseta: ,,Neytendasamtökin hafa talið að álögur á bifreiðar og vörur þeim tengdar séu komnar langt úr hófi fram og gera því þær kröfur til ríkisins að þessar álögur verði teknar til endurskoðunar með það að markmiði að lækka þær verulega. Skv. 1. og 2. gr. frumvarpsins verður gjaldið föst tala, en samtökin telja þá upphæð of háa. Með því að breyta vörugjaldi úr prósentugjaldi í fast gjald í krónum er verið að lögfesta mjög hátt gjald af hverjum bensínlítra.`` Það er einmitt með slíka hugsun að baki sem við m.a. flytjum þá brtt. sem hér er lögð til. Frv. ríkisstjórnarinnar miðast við 10,50 kr. á vörugjald af hverjum lítra af bensíni óháð sveiflum á heimsmarkaðsverði þannig að ef heimsmarkaðsverð lækkar þá munu neytendur ekki njóta þess en ríkissjóður gerir það. Í annarri almennri ályktun um bensínverðið sem Neytendasamtökin létu til fjölmiðla í september sl. vekja þau sérstaklega athygli á að forsendur krónutölugjalds taki mið af bensínverði eins og það er nú þegar heimsmarkaðsverð á olíu og bensíni er í hámarki, eins og þeir segja. Það er ljóst að slík breyting mundi leiða til hærra verðs á bensíni þegar til lengri tíma er litið. Í umsögn Alþýðusambandsins segir að Alþýðusamband Íslands hafi bent á í bréfi til fjmrh. að það telji að ríkisstjórnin verði að beita skattlagningu sinni á bensíni þannig að af leiði sveiflujöfnun á bensínverði innan lands í stað þess að hún magni áhrif bensínverðshækkana erlendis eins og nú er. Í framhaldi af því segir orðrétt, með leyfi forseta: ,,Það er alltaf ákveðin óvissa fólgin í því að festa gjöld í ákveðinni tölu miðað við einhverjar gefnar sögulegar forsendur.`` Það er einmitt mergurinn málsins, herra forseti, og ástæðan fyrir því m.a. að við flytjum þessa brtt. Enn fremur segir í umsögn ASÍ, með leyfi forseta: ,,Fleiri leiðir hefði mátt skoða, t.d. að útfæra skattlagninguna þannig að vörugjald lækkaði hlutfallslega þegar verð á heimsmarkaði hækkaði, lækka það sama skapi þegar verð lækkaði umfram einhver mörk. Alþýðusamband Íslands telur að sú leið sem lögð er til í frv. sé skref í rétta átt og muni koma í veg fyrir að skattlagning hins opinbera magni verðsveiflur á bensíni erlendis eins og verið hefur hingað til.`` Ég hef farið yfir ályktanir þriggja aðila sem styðja við þær brtt. sem við höfum flutt. Ég vil reyndar minna á að ég boðaði við 1. umr. málsins hugmynd sem skoða ætti í stað þeirra leiða sem ríkisstjórnin hefur valið í 1. gr. frv. Ég held að full ástæða sé til að minna á að bensínverð hér á landi er mjög hátt miðað við önnur lönd. Það er áætlað að ríkið fái sem svarar 4% af vergri þjóðarframleiðslu í tekjur af umferðinni meðan meðaltal annarra Evrópulanda er 3%. Það virðist því vera verulega meira sem ríkið tekur í sinn hlut af umferðinni hér en Evrópuþjóðir eða um 1% meira af vergri þjóðarframleiðslu. Ég held að við séum, eins og ég reyndar nefndi í 1. umr. þessa máls, komin alveg að ystu mörkum þess sem forsvaranlegt er í gjaldtöku. Ég vil nú fara í nokkrum orðum yfir þær viðmiðanir sem hæstv. ríkisstjórn notar, þ.e. þetta fimm ára tímabil og þær viðmiðanir sem við notum. Félag ísl. bifreiðaeigenda er tekur greinilega undir það að nota meðaltal sl. árs og fyrstu níu mánuði þessa árs. Sé það meðaltal notað til viðmiðunar þá yrði verð á bensínlítra 9,30 kr. í staðinn fyrir 10,50 kr. eins og ríkisstjórnin leggur til í frv. Eins og við þekkjum þá hafa orðið miklar verðsveiflur á þessu ári á bensíni og ef við tökum viðmiðið sem nota á þá voru þær 10,50 kr. sem hér á að miða við 6--7 kr. í janúar og febrúar. Við sjáum því að ef þetta gerist aftur sem auðvitað er ekki hægt að segja fyrir um, þá græðir ríkissjóður á þeirri tillögu sem hér er lagt til að verði samþykkt en ekki neytendur, þ.e. ef heimsmarkaðsverðið lækkar. Því teljum við eðlilegra, rétt eins og Félag ísl. bifreiðaeigenda, að taka meðaltalið á liðnu ári og á fyrstu mánuðum þessa árs þannig að neytendur njóti lækkunar á heimsmarkaðsverði. Við fórum nokkuð yfir það við 1. umr. málsins að fjárlög þessa árs hafi ekki skilað ríkissjóði þeim tekjum sem fjárlagafrv. gerði ráð fyrir vegna lækkunar á heimsmarkaðsverði. Hæstv. fjmrh. sá ástæðu til þess að hafa mörg orð um það við 1. umr. málsins að tekjur ríkissjóðs af vörugjaldi af bensíni og sérstöku vörugjaldi á bensíni hefðu lækkað verulega frá áformum fjárlaga. Þetta er allt satt og rétt. En ekki er um háar fjárhæðir að ræða. Varðandi vörugjald af bensíni og sérstakt vörugjald af bensíni frá fjárlögum 1999 til áætlunar núna 1999, þá hefur þetta rýrt tekjur ríkissjóðs frá áformum fjárlaga um innan við 100 millj. kr., kannski um 80 millj. kr. En hæstv. fjmrh. nefndi ekki verulegan tekjuauka ríkissjóðs umfram það sem fjárlög gerðu ráð fyrir. Þá er ég að tala um vörugjald af ökutækjum en þar hefur tekjuauki frá fjárlögum þessa árs orðið 1.524 millj. meiri en fjárlögin gerðu ráð fyrir. Auðvitað hefði verið ástæða til að nefna það í þessu samhengi þegar hæstv. ráðherra ræddi það að ríkissjóður hefði orðið af 75--80 millj. vegna lækkunar á heimsmarkaðsverði á bensíni. Þetta skýrist af innflutningi á bifreiðum sem hefur aukist gífurlega eins og við þekkjum. Samkvæmt upplýsingum sem ég hef aflað mér frá fjmrn., ef tekið er mið af janúar til ágúst 1999 samanborið við janúar til ágúst 1998, þá hefur innflutningur á bifreiðum aukist um 2.700 bifreiðar á þessum tíma úr 11.393 í 14.103 eða aukning um 2.700 bíla. Af þessu hefur ríkissjóður haft þessar tekjur, 1.524 millj. umfram fjárlög. Þessir bílar þurfa auðvitað að nota bensín og þarna hefur orðið veruleg búbót hjá fjmrh. sem hann sá enga ástæðu til þess að nefna við 1. umr. málsins. Allt styður þetta það sem við höfum verið að segja um þá verulegu fjármuni sem ríkissjóður hefur af bifreiðum. Það höfum við alltaf vitað og hefur reyndar alltaf verið, ekki bara í tíð þessarar ríkisstjórnar heldur líka annarra ríkisstjórna en nú held ég líka að við séum komin á þau mörk þar sem við þurfum að staðnæmast og endurskoða á hvaða leið við erum. Ég vil líka segja út af þeirri viðmiðun sem er í frv., að ráðherra nefndi það líka við 1. umr. málsins að engin ástæða væri til að ætla og ólíklegt að ríkið græddi á þessari viðmiðun 10,50 kr. og ekki neinar sérstakar ástæður til þess að ætla að sú breyting yrði á heimsmarkaðsverði að ríkissjóður færi allt í einu að græða mikið á þessu. Þeim mun meiri ástæða er til þess að setja þann varnagla sem við setjum. Við erum ekki einungis með viðmiðun við fasta krónutölu sem er lægri en það sem hæstv. fjmrh. er með heldur erum við einnig með ákvæði inni sem er núna, þ.e. að við leggjum til að áfram standi að af bensíni skuli greiða 97% vörugjald, þó aldrei hærri fjárhæð en 9,30 kr. af hverjum lítra. Þegar þessi viðmiðun er inni, þ.e. að það skuli greiða 97% vörugjald þó aldrei hærri en x fjárhæð. Það tryggir að neytendur ættu að njóta góðs af því ef lækkun verður á heimsmarkaðsverði. Við í Samfylkingunni höfum einnig velt því fyrir okkur hvort ástæða væri til að flytja brtt., einnig við þetta frv., um að það fari fram heildarendurskoðun á skattlagningu á bifreiðar almennt í heild sinni í ljósi þess sem ég hef sagt og þeirrar umræðu sem fram hefur farið um þessi mál. Við munum skoða það við 3. umr. málsins, ekki síst í ljósi þeirrar brtt. sem ég hef flutt hér, hvaða afdrif hún fær við atkvæðagreiðslu við 2. umr. Ég held að það sé alveg íhugunar virði hvort við eigum að endurskilgreina markmiðin með álagningu skatts af bifreiðum og til hvaða verkefna skatturinn eigi að renna. Vegna þess að auk vegamálanna höfum við í Samfylkingunni bent á að eðlilegt sé að skattur af umferð renni líka til umhverfismála. Ég vil taka skýrt fram, einmitt að gefnu tilefni við 1. umr. málsins, þar sem því var haldið fram að Samfylkingin hefði í kosningunum og væri núna að tala fyrir einhverri hækkun á bensíngjaldi með því að tala um umhverfisskatta, þvert á móti tel ég að sú endurskoðun sem mér finnst að við ættum að íhuga alvarlega að fara í, heildarendurskoðun á skattlagningu á bifreiðar, gæti leitt til lækkunar á sköttum á bifreiðar í reynd. Ofurgjaldtaka ríkisins af bifreiðum er óeðlileg og ekki í samræmi við það sem gerist í þeim löndum sem við berum okkur saman við eins og ég nefndi áður. Ég heyri að hv. formaður Framsfl. er farinn að opna aðeins munninn þegar ég nefni þetta mál. Það er eins og sú skýrsla sem framsóknarmenn hafa verið að vinna um þetta mál hafi farið fram hjá honum. Þeir hafa skoðað einmitt það sem ég er að tala um, hvort ekki sé rétt og eðlilegt að breyta skattlagningunni á bifreiðar og m.a. að taka upp umhverfisskatta. Ég held að það geti einmitt komið til greina við slíka endurskoðun að leggja af núverandi álögur á bifreiðar sem eru í formi vörugjalds, sérstaks bensíngjalds á hvern lítra bensíns, flutningsgjalds og virðisaukaskatts og taka þess í stað upp umhverfisgjald. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson nefndi við 1. umr. að fram hefði farið skoðun á vegum umhvrn. á því hvort þessi leið gæti leitt til minni orkunotkunar og minni útblásturs. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson nefndi einmitt að sérfræðingar Framsfl. héldu því fram að breyting á núverandi álögum á bensínsköttum sem breytt yrði í umhverfisgjöld mundi ekki auka skattheimtu á samgöngutæki heldur minnka hana. Ég vil í þessu sambandi spyrja hæstv. fjmrh. hvort á döfinni sé í fjmrn. að taka upp umhverfisskatta. Ég spyr um það að þessu gefna tilefni. Við erum að ræða um álögur á bensín. Til umræðu hafa komið umhverfisskattar við þessa umræðu og ég nefni það líka vegna þess að á vinnufundi efh.- og viðskn. í september sl. kom m.a. hjá fulltrúa fjmrn., sem lagði fram ákveðin gögn undir dagskrárliðnum Umhverfisskattar, fram að það var boðuð áfangaskýrsla vinnuhóps um umhverfisskatta. Þetta er gagn frá fulltrúa fjmrn. þannig að ég geri ráð fyrir því að það hljóta að hafa komið til skoðunar í fjmrn. hvort eigi að taka upp umhverfisskatta. Ég spyr hæstv. fjmrh. um skoðun hans á því og hvort við megum vænta þess að lögð verði fyrir þingið þessi áfangaskýrsla sem hér er nefnd um umhverfisskatta eða hún verði lögð með einum eða öðrum hætti fyrir þingið eða hv. efh.- og viðskn. Alla vega hefur verið hugað að þessum málum í umhvrn. og sennilega líka í fjmrn. og ég tel skynsamlegt að gera það, að við hugleiðum hvort við eigum ekki að setja okkur þau markmið varðandi heildarendurskoðun á skattlagningu á bifreiðar að endurskilgreina markmiðin, til hvaða verkefna skattheimtan á að renna og í hvaða formi hún á að vera. Út af frammíkalli hv. 3. þm. Vestf., formanns Framsfl., Kristins H. Gunnarssonar, vil ég að það komi skýrt fram að við í Samfylkingunni höfum aldrei haldið því fram að leggja eigi á gróðurhúsaskatt eða koltvísýringsskatt sem leiðir til hækkunar á bensíngjaldi. Við erum ekki að leggja til aukna skatta á bifreiðar. Enn og aftur skal því haldið til haga en það er alveg ljóst að sú starfsemi sem veldur mestu um losun gróðurhúsalofttegunda er stóriðjan sem hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson stendur að ásamt Framsfl. og honum ber auðvitað að hafa það í huga þegar hann er með þessi frammíköll að við erum ekki á ferðinni með einhverjar sérstakar álögur og skatta á umferðina eða bifreiðaeigendur. Ég get farið að ljúka máli mínu, herra forseti. Ég vil þó nefna í lokin og þá í framhaldi af því sem ég ræddi áðan um tekjutap ríkissjóðs á þessu ári vegna lækkunar á nokkrum fyrstu mánuðum þessa árs á heimsmarkaðsverði á bensíni þá kemur fram í samantekt sem ég hef látið taka fyrir mig að á fjárlögum 1999 má áætla að ríkissjóður fái af vörugjaldi af innfluttum ökutækjum, vörugjaldi af bensíni, sérstöku vörugjaldi af bensíni og virðisaukaskatt af því um 11,9 milljarða kr. á þessu ári og kannski mínus 100 millj. eins og fjmrh. nefndi við 1. umr. og síðan gerir áætlun næsta árs ráð fyrir 13,5 milljörðum kr., 13 milljörðum 577 millj. kr. með virðisaukaskatti. Við erum því að ræða um 1.500--1.600 millj. sem ríkissjóður mun hafa í tekjur af þessu sérstaka vörugjaldi og virðisaukaskatti og þessum póstum sem eru á bifreiðar á næsta ári. Ég held að rétt sé að halda því til haga vegna þess að ég geri mér fulla grein fyrir því að sú tillaga sem við erum að leggja til þýðir minni tekjur í ríkissjóð. Hæstv. fjmrh. minnti okkur á það við 1. umr. málsins að hver króna í lækkun þyrfti um 200 millj. Brtt. okkar þýðir um 200--300 millj. kr. lækkun á þessum tekjum sem ég er að gera grein fyrir. Við erum því að fullu meðvituð um það hvað þessi tillaga þýðir. Í lokin, herra forseti, hef ég mælt fyrir þessari tillögu sem ég flyt ásamt hv. þm. Margréti Frímannsdóttur og Guðmundi Árna Stefánssyni sem er þess efnis að af bensíni skuli greiða 97% vörugjald, þó aldrei hærra en 9,30 af hverjum lítra af bensíni sem er 1,20 kr. lægra en ríkisstjórnin gerir ráð fyrir auk þess sem settur er ákveðinn öryggisventill ef heimsmarkaðsverð á bensíni lækkar. Ég held að við hljótum öll að vera sammála um að nóg er komið af álögum á bifreiðaeigendur á þessu ári og áhrif þess á vísitöluna svo dæmi sé tekið sem hefur haft áhrif á það að verðbólguhjólin hafa farið að snúast verulega á þessu ári. Við munum síðan meta það við 3. umr. málsins hvort flutt verður brtt. sem væri þá ákvæði til bráðabirgða um að fram fari heildarendurskoðun á gjaldtöku á bensíni sem ég held að sé löngu tímabært að verði gerð.

Herra forseti. Ég mun geyma mér að fjalla um meginefni ræðu hv. síðasta ræðumanns þar til ég kemst á mælendaskrá en ég vil reyna að svara spurningu hennar um vinnu fjmrn. að því er varðar umhverfisskatta sem er auðvitað ekki kjarni þessa frv. Það er annað mál en sjálfsagt er að reyna að svara því eins og ég hef reyndar þegar gert í þessari umræðu vegna þess að hv. samflokksmaður síðasta ræðumanns, Össur Skarphéðinsson, innti mig eftir þessu í þaula í umræðunni á sínum tíma. Ég hygg að hv. þm. hafi þá verið fjarverandi. En það er ekkert launungarmál og auðvitað sjálfsagt og eðlilegt að fjmrn. hefur verið að skoða þessi mál. Vissulega koma umhverfisskattar oft til álita. Í umræðunni um daginn nefndum við skilagjald á umbúðum sem dæmi um vel heppnaðan umhverfisskatt. Sama er að segja um spilliefnagjaldið og þannig mætti lengi telja. Þessir skattar byggjast á því að hagnýta sér það hegðunarmynstur fólks að vilja lágmarka kostnað sinn eða hámarka hag sinn og það er hægt að spila á þessa tilhneigingu hins hagsýna manns með því að nýta sér skatta sem stjórntæki. Það er gert í öllum löndum og það er sjálfsagt að athuga allt slíkt en á auðvitað ekkert skylt við þá hugsun sem ég í það minnsta skildi í kosningabaráttunni að væri tillaga Samfylkingarinnar, sem sé að leggja nýjan koldíoxíðsskatt á bensínið. Það er að mínum dómi ekki það sama og við höfum verið að skoða í fjmrn.

Herra forseti. Ég kem hingað upp til að fagna því sem hæstv. fjmrh. sagði, að umhverfisskattar kæmu vissulega til greina. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort hann telji rétt að fram fari heildarendurskoðun á álagningu á bifreiðaeigendur þannig að við endurskilgreinum markmiðin í þeirri skattlagningu og tækjum hugsanlega upp umhverfisskatta í stað þeirra sem nú eru. Mér þætti mjög vænt um ef ráðherrann gæti nokkuð skýrt nánar það sem hann nefndi í máli sínu varðandi umhverfisskatta. Enn og aftur skal það undirstrikað að sá misskilningur sem menn eru sí og æ að klifa á í ræðustól er óskiljanlegur, að Samfylkingin hafi sett fram tillögur um hækkun á bifreiðagjöldum í kosningabaráttunni. Við höfum æ ofan í æ svarað því í 1. umr. þessa máls og ég hér aftur við 2. umr. Ég tel enga ástæðu til að endurtaka það.

Ég tek undir það, herra forseti, að ástæðulaust sé að karpa um þessa hluti hér. Ég tel það hins vegar ekki raunhæfa hugmynd að afnema alla skatta á ökutæki eða eldsneyti og taka upp allsherjarumhverfisgjald. Umhverfisskattar eru fyrst og fremst hugsaðir sem gjöld á notkun, á þá sem menga en ekki endilega á þann sem kaupir sér bíl. Það er þá frekar notkunin sem skiptir máli í því sambandi. Ég tel hins vegar líka að samanburður þingmannsins á vörugjaldi á ökutæki og svo sköttum á bensíni sé út í hött og þá mætti taka hvaða skatt sem er. Hverjir borga hér almennan virðisaukaskatt? Almenningur í landinu. Hverjir eru það? Eru það ekki að stórum hluta líka bíleigendur? Það er ekki hægt að taka skattstofn eins og þennan og leggja inn í málið með þessum hætti. Það er bara allt annað mál. Ég mun koma nánar að því á eftir, virðulegi forseti.

Herra forseti. Út af síðustu orðum ráðherrans, að það sé ekki hægt að taka til samanburðar vörugjald á ökutæki og það sem gerst hefur með vörugjald á bensíni, þá er vissulega hægt að bera þessi gjöld saman í því samhengi sem hæstv. ráðherra stillti sjálfur málinu upp. Hann var að tíunda hér innan við 100 millj. kr. tekjutap á þessu ári vegna lækkunar á heimsmarkaðsverði á bensíni þegar ríkið hefur á sama tíma haft yfir 1.500 millj. kr. meira í tekjur en áætlað var á fjárlögum vegna stóraukins innflutnings á bifreiðum. Þar af leiðandi hefur auðvitað sala á bensíni aukist. Þannig að í því samhengi sem ráðherra stillti málinu sjálfur upp, þá var þetta auðvitað réttur og eðlilegur samanburður sem ég gerði hér áðan.

Herra forseti. Um þá brtt. sem hv. þm. mælti fyrir vil ég segja að að hún gengur miklu lengra í þá veru að lækka tekjur ríkissjóðs en frv. sem hér er til afgreiðslu. Fallist hefur verið á það sjónarmið að ekki sé rétt að íþyngja bifreiðaeigendum meira en orðið er og því skuli taka upp fasta krónutölu í gjald í stað ákveðinnar prósentu. Þar skal miðað við þær tekjur sem ríkið hefur haft að þessu að jafnaði á síðustu fimm árum. Á er sett þak miðað við það sem að jafnaði hefur verið. En þarna er líka sett gólf því auðvitað að þarf að tryggja ríkissjóði tekjur þegar bensínverð er lágt. Miðað við þessa afgreiðslu ríkisstjórnarinnar er verið að tryggja ríkissjóði svipaðar tekjur, á meðan þessi regla er í gildi, og hann hefur haft á undanförnum fimm árum. Hv. þm. kynnir hér tillögu sem er aðallega frábrugðin í því að ríkissjóður á ekki að njóta aukinna tekna þegar verðið er hátt á heimsmarkaði. Hann á hins vegar að gjalda fyrir það þegar verðið er lágt með því að þá á prósentan að gilda. Það er ekki aðeins að munurinn á frv. og tillögu þingmannsins sé ein króna þegar reynir á hámarkið, eða um 200 millj. kr. á ári, heldur er hann meiri þegar verðið er lágt. Það er dálítið merkilegt þegar þingmenn stjórnarandstöðunnar skipta hér um plötu eftir því hvaða dag þeir eru í þingsölum. Einn daginn er verið að ræða um þingmál sem lýtur að útgjöldum ríkissjóðs. Þá finnst þeim tillögur stjórnarliða ganga allt of skammt og vilja meiri útgjöld. Næsta dag er verið að ræða um tekjuöflun í ríkissjóð og þá finnst þeim ríkið taka of mikið og mæla fyrir minni tekjum ríkissjóðs. Þetta er auðvitað ekki ábyrgur málflutningur, herra forseti.

Herra forseti. Hv. þm. var hér að gera tilraun til að útskýra þá brtt. sem ég hef flutt. Mér fannst hann ekki hafa neinu við skýringu mína á tillögunni að bæta. Það er alveg ljóst og ég nefndi það sjálf að hér væri um að ræða brtt. sem lækka mundi tekjur ríkissjóðs en jafnframt væri hér um öryggisventil að ræða til að tryggja að neytendur nytu góðs af því ef heimsmarkaðsverð á bensíni mundi lækka. Ég spyr hv. þm. hvort hann telur ekki eðlilegt að neytendur, miðað við þá gífurlega ofurskatta sem þeir hafa búið við, ekki síst á þessu ári, njóti líka þess þegar um verður að ræða lækkun á heimsmarkaðsverði á bensíni. Við búum við mestu skatta í Evrópu, þessi þjóð, á bifreiðaeigendur, miklu meiri en annars staðar gerist. Því er eðlilegt, þegar þessi viðmiðun er jafnhá og raun ber vitni eða 10,50 kr. á hvern lítra --- m.a. FÍB, ASÍ og Neytendasamtökin hafa gagnrýnt hana og sagt óeðlilegt að miða við sl. fimm ár --- að setja slíkan öryggisventil. Ég ítreka spurningu mína til hv. þm.: Telur hann ekki eðlilegt að neytendur græði á lækkun heimsmarkaðsverðs á bensíni en ekki ríkissjóður?

Herra forseti. Við þetta er tvennt að athuga. Í fyrsta lagi höfum við haft þá reglu sem þingmaðurinn talar fyrir. Bifreiðaeigendur hafa notið þess þegar verðið er lágt á heimsmarkaðsverði. Þá hefur útsöluverð bensíns verið lágt vegna þess að við höfum verið með prósentuálagningu? Að sama skapi hafa menn þurft að borga meira þegar heimsmarkaðsverð hefur verið hátt. Prósentuálagning magnar verðsveiflurnar á erlendum mörkuðum. Við erum að hverfa frá því yfir í fasta krónutölu til þess að deyfa sveiflur á erlendum mörkuðum og áhrif þeirra á útsöluverð bensíns innan lands. Það þýðir að við verðum að hafa jafnaðarverð þannig að tekjur ríkissjóðs skerðist ekki verulega frá því sem ella hefði orðið. Annars þurfum við að afla ríkissjóði tekna með öðrum hætti. Það er væntanlega ekki það sem hv. þm. er að tala fyrir. Svo vil ég benda á það sem fram kom við umfjöllun málsins í efh.- og viðskn. hjá talsmönnum Félags ísl. bifreiðaeigenda, að tekjur ríkissjóðs af umferðinni gera ekki meira en standa undir útgjöldum þjóðfélagsins af umferðinni.

Herra forseti. Út af þessum orðum hv. þm. vil ég rifja upp hvað Neytendasamtökin segja um það sem hv. þm. sagði hér síðast. Þau segja orðrétt: ,,Með því að breyta vörugjaldi úr prósentugjaldi í fast gjald í krónum er verið að lögfesta mjög hátt gjald af hverjum bensínlítra.`` Þegar hv. þm. nefnir það að neytendur hafa notið góðs af lækkun á heimsmarkaðsverði, heimsmarkaðsverð á bensíni lækkaði jú verulega fyrri hluta þessa árs, þá sést það ekki á verðinu á bensínlítranum sem hefur á þessu ári hækkað úr rúmum 70 kr. í tæpar 90 kr. Þá a.m.k. sá ríkisstjórnin til þess á miðju þessu ári að taka það aftur, hafi verið einhver tímabundin lækkun, með því að hækka þetta sérstaka bensíngjald um rúma krónu sl. vor eða um mitt sumar. Ríkisstjórnin hefur á þessu kjörtímabili og síðasta hækkað vörugjaldið um 4 eða 5 kr. eða um 1 kr. á hverju ári.

Herra forseti. Það gleður mig að hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir er komin í hóp okkar sem stöðugt bendum á mikla skattheimtu ríkisins. Öðruvísi mér áður brá. Hv. þm. sem sýknt og heilagt hefur viljað auka útgjöld ríkisins, viljað teygja velferðarkerfið út í sérhvert horn samfélagsins er nú búin að snúa við blaðinu og er komin í hóp okkar sem viljum minnka skattheimtu. Hún sagði meira að segja að við værum komin út á ystu nöf skattheimtunnar. Það snerti streng í hjarta mínu og það tók kipp af fögnuði. En ég er með tvær eða þrjár spurningar. Hvernig samrýmist þessi tillaga hugmyndum Samfylkingarinnar um umhverfisskatta? Mun lækkun á sköttum og ódýrara bensín hvetja fólk til að nota minna bensín og minnka útblástur? Hvað eru umhverfissinnar um allan heim eiginlega að hugsa? Önnur spurning. Hér er lagt til að skattar verði óbreyttir, þó þannig að þeir verði aldrei hærri en meðaltalið. Það þýðir stórkostlega lækkun á sköttum. Ég er svo sem ánægður með það en ég spyr: Er þetta bara billegt yfirboð?

Herra forseti. Ég sé enga ástæðu til þess að ræða hér í stuttu andsvari stefnu Samfylkingarinnar varðandi umhverfisskatta. Ég gerði það í tiltölulega löngu máli áðan hvaða leið við vildum fara í skattheimtu, varðandi umhverfisskatta og breytingar og endurskilgreiningu á álagningu skatta á bifreiðaeigendur. Ég held að hv. þm. hafi verið hér í þingsalnum og væntanlega hefur hann verið að hlusta á það. Hv. þm. orðaði það svo að ég vildi teygja velferðarkerfið út í hvert horn, ef ég tók rétt eftir. Með öðrum orðum segir hann að tillögur mínar og allt sem ég hef fram að færa hér teygi út velferðarkerfið. Ég bið hv. þm. áður en hann heldur lengra í svona málflutningi að kynna sér mjög náið útgjöld íslensku þjóðarinnar til velferðarmála, til félagsmála, til húsnæðismála láglaunafólks og til lífeyrisþega og bera það saman við það sem gerist á Norðurlöndum og í Evrópu. Miðað við Norðurlöndin erum við helmingi lægri að því er varðar útgjöld til velferðarmála. Það er því bull og fyrirsláttur þegar talað er um að við göngum of langt í útgjöldum til velferðarmála og við séum að eyða og sóa í það. Ég bið hv. þm. líka að kynna sér kjör stórs hluta þjóðarinnar sem á ekki fyrir framfærslu sinni út mánuðinn. Ég bið hv. þm. að gera það áður en hann segir okkur ganga of langt í útgjöldum til velferðarmála.

Herra forseti. Nú fór hv. þm. algerlega í hring. Ég hélt að hún væri að hætt að víkka út velferðarkerfið og vildi lækka skatta. Ég hélt að hún væri komin í hóp okkar sem tölum um ofurskatta og að skattlagning sé komin út á ystu nöf. Vill þingmaðurinn minnka skatta eins og ég og mínir líkar eða vill hún auka velferðarkerfið? Hvort tveggja gengur ekki nema hún vilji auka skuldsetninguna og velta sköttunum yfir á börnin okkar. Hvað vill hv. þm., minni skatta eða meiri útgjöld?

Herra forseti. Það væri hægt að svara spurningu hv. þm. með einni setningu: Við viljum breytta forgangsröð í þjóðfélaginu. Við viljum ekki þá stefnu sem Sjálfstfl. hefur staðið fyrir, með Framsfl. í eftirdragi, þar sem allar tillögur og öll frv. sem hér hafa komið fram ganga út á að að breikka bilið milli ríkra og fátækra í þjóðfélaginu og hygla þeim sem eru betur settir. Ég gæti nefnt mörg dæmi þar um. Við skulum fara út í áhugamál hv. þm., t.d. sölu á ríkisstofnunum. Hægt er að leiða mörg rök að því, t.d. varðandi sölu á bankastofnunum, að þær hafi verið hálfgefnar og hægt hefði verið að fá miklu meira fyrir. Ríkisstjórnin er ríkisstjórn sérhagsmuna en ekki almannahagsmuna. Hún hugsar frekar um þá betur settu en þá verr settu. Það er vel hægt að spila betur úr þeim peningum sem þjóðin hefur yfir að ráða án þess að hækka skatta og breyta forgangsröðun. Ég og hv. þm. höfum bara mismunandi lífssýn og við því er ekkert að gera.

Virðulegi forseti. Ég ætla að fjalla aðeins um þetta ágæta frv. um lækkun á vörugjaldi og eldsneyti og sérstaklega brtt. frá hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur og fleirum varðandi það mál. Ég tel það hið besta mál fyrir bifreiðaeigendur í landinu að gjaldið skuli vera lækkað um þetta miklar upphæðir en það eru ýmsar aðferðir til og þessi er kannski ekki betri eða verri en hver önnur. Ég tel t.d. að ef bensínverð eða eldsneytisverð úti í heimi lækkaði, mundum við sjá fram á kröfu um að þessu yrði breytt aftur hér. Ég skrifaði undir þetta til samþykktar eðlilega, en síðan kom þessi brtt. eins og skrattinn úr sauðarleggnum frá hv. þingmönnum Jóhönnu Sigurðardóttur, Margréti Frímannsdóttur og Guðmundi Árna Stefánssyni. Hv. þm. Pétri Blöndal sagði áðan að þetta væri billegt yfirboð og ég held að það sé nákvæmlega það, hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir. Þetta er billegt yfirboð. Þetta þýðir að ríkissjóður verður fyrir tekjutapi upp á 250--300 millj. og ekki var gerð grein fyrir hvar menn ætla að taka þá peninga. Það er kannski aukaatriði. Ég hlustaði á hv. þm. sem fór vítt og breitt í ræðu sinni. Hv. þm. talaði um hækkun bifreiðatrygginga og talaði síðan í sömu orðum um aukningu á skuldum heimilanna. Ég veit ekki betur en að hækkun bifreiðatrygginga hafi orðið af því að gerð var breyting á skaðabótalögum á hinu háa Alþingi og þess vegna hafi bifreiðatryggingar verið hækkaðar. Hv. þm. á að vita betur. Hv. þm. talaði líka um hagnað olíufélaganna og sem betur fer hagnast olíufélögin. Það er hið besta mál. Hagnaður þeirra hefur kannski ekki verið mikill á undanförnum árum og miðað við veltu þeirra held ég að gaman væri að bera það saman hvað það voru mörg prósent. Síðan eru það skuldir heimilanna. Þessi ágæta aðgerð sem frv. hæstv. fjmrh. hefur í för með sér leiðir náttúrlega til lækkunar á skuldum heimilanna. Þá talaði hv. þm. líka um gjaldtökur á bílum, þær væru mun hærri hér en í nágrannalöndunum. Ég vil biðja hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur að kynna sér t.d. í Noregi eða Danmörku hvað innkaupsverð þar er á bílum fyrir almenna neytendur og líka á eldsneyti þótt Norðmenn séu einir af helstu olíuframleiðendum í heiminum. Ég vissi eiginlega ekki hvert hv. þm. var að fara í ræðu sinni nema ég fann það helst út að hér væri billegt yfirboð af hendi stjórnarandstöðunnar og ég mun eðlilega þar af leiðandi ekki styðja þetta. Ekki hefur verið rökstutt hvar á að taka þá peninga, hvar á að skera niður á móti og þess vegna legg ég til að brtt. verði felld í fyllingu tímans.

Herra forseti. Ég heyri að hv. síðasti ræðumaður er ekki sammála oddvita sínum að því er varðar hækkun á bifreiðatryggingum sem bifreiðaeigendur hafa þurft að sæta á þessu ári því að sem betur fer hefur hæstv. forsrh. gagnrýnt mjög hækkun á bifreiðatryggingum sem eðlilegt er. Það er alveg ljóst að ekki er hægt að rekja alla þá hækkun, 40% hækkun, til skaðabótalaganna og það er heldur ekki hægt að lesa það út úr niðurstöðu eða áliti Fjármálaeftirlitsins sem skoðaði málið. Af því að hv. þm. nefndi hagnað olíufélaganna, þá er hann töluvert mikill, hann var fyrstu sex mánuðina 608 millj. Ég býst við að ekki sé mikill hagnaður á þeim heimilum sem hafa þurft að sæta því að fylla bensíntankinn og hefur kostað 700--800 kr. meira á meðaltank á bifreið. Það er ekki mikill hagnaður eða mikið eftir af framfærslueyri á mánuði þegar búið er að borga það sem þar þarf til. Það er gífurlega mikill hagnaður hjá olíufélögunum að skila 608 millj. kr. Hv. þm. biður mig að rökstyðja það þegar ég segi að bensínverð sé hátt hér og mikið tekið í skatt til ríkisins í samanburði við önnur lönd. Ég er hér með lista yfir 22 lönd að mig minnir og þar trónir Noregur efst, en á eftir kemur Ísland og 20 lönd þar fyrir neðan, Svíþjóð, Danmörk, Ítalía, Holland, Lúxemborg, Bretland og fleiri lönd sem eru með mun lægra bensínverð en við, auk þess sem framfærslukostnaður er þar miklu lægri og launin miklu hærri.

Virðulegi forseti. Hvað varðar þessi ágætu skaðabótalög --- mér skilst að hv. þm. hafi verið í þeirri nefnd sem fjallaði um þau mál --- þá kom mér það alla vega sem borgara í þessu landi mjög einkennilega fyrir sjónir að menn vildu ekki kannast við að gerðar hefðu verið nokkrar breytingar á því máli, nema þá helst tryggingafélögin. Varðandi hagnað olíufélaganna þá skulum við ekki fara að deila um það, en ég segi, sem betur fer hafa þau hagnast eins og öll önnur fyrirtæki í landinu og menn taka það sem hlutfall af veltu. En það sem stendur eftir, því er ósvarað: Hvernig ætlar hv. þm. og flutningsmenn hennar að brtt. við frv. að ná í þær 250--300 millj. sem það kostar að lækka bensínverð enn frekar? Ég tel slíkan málflutning mjög óábyrgan hér á hinu háa Alþingi.

Herra forseti. Það er ljóst að hv. þm. þekkir ekki forsögu skaðabótalaganna sem hafa verið að þvælast í þingsölum í 4--5 ár m.a. vegna þess að ekki var hægt að fá upplýsingar hjá tryggingafélögunum sjálfum um hvaða áhrif skaðabótalögin hefðu. Á móti kom að tryggingaeftirlitið taldi að þetta ætti ekki að hafa nein áhrif til hækkunar á iðgjöldum og á þeirri forsendu m.a. voru skaðabótalögin samþykkt hér á þingi. Hv. þm. verður að kynna sér staðreyndir málsins áður en hann fer með það upp í stól að ég hafi ekki vitað hvað ég var að samþykkja varðandi skaðabótalögin. Varðandi það að hér sé um billegt yfirboð að ræða, þá bið ég hv. þm. að kynna sér það líka hvað ríkissjóður hefur verið að hirða til sín mikið í tekjur á þessu ári af bifreiðaeigendum, m.a. þær sem ég nefndi og hæstv. fjmrh. vill helst ekki vita af, t.d. það sem ríkissjóður hefur haft umfram það sem fjárlög gerðu ráð fyrir í vörugjöld af innflutningi á bifreiðum. Það eru töluverðir peningar, 1.500--1.600 millj. og miðað við hvað skattakrumla ríkisvaldsins hefur verið hörð gagnvart bifreiðaeigendum tel ég að ríkisstjórnin ætti að geta slakað aðeins á klónni með því að samþykkja þessa tillögu sem þýðir að ríkisvaldið getur ekki ef heimsmarkaðsverð lækkar haft ávinning af því heldur eiga neytendur að hafa það. Tillagan gengur ekki síður út á það, hv. þm.

Herra forseti. Í fjarveru hv. þm. Ögmundar Jónassonar, sem er fulltrú þingflokks Vinstri hreyfingar -- græns framboðs í efh.- og viðskn., ætla ég að hafa nokkur orð um afstöðu okkar til frv. Við gerðum reyndar grein fyrir því í umræðum við 1. umr. að við styddum þá kerfisbreytingu sem frv. fæli í sér, teldum hana skynsamlega en vildum hins vegar hafa fyrirvara á um reikningslegar forsendur málsins og það hvernig krónutölur og aurar væru stillt af. Með vísan til þess og þeirra fyrirvara sem við höfðum við 1. umr. skrifar hv. þm. Ögmundur Jónasson undir nefndarálit efh.- og viðskn. með fyrirvara. Ég minni einnig á þær skoðanir sem settar voru fram af okkar hálfu varðandi nauðsyn þess að efla almenningssamgöngur og taka skattlagningu af umferðinni og bílanotkun í landinu inn í stærra samhengi, þ.e. samhengi umhverfismála og þess hvernig við reynum að leggja okkar af mörkum hvað það varðar að mengun aukist ekki úr öllu hófi fram vegna stóraukinnar bifreiðanotkunar og þar á meðal og ekki síst vegna aukinnar eldsneytisnotkunar í umferðinni en staðreyndin er sú að það þarf ekki endilega að fara saman. Það má hugsa sér að bifreiðanotkun geti verið mikil eða aukist án þess að eldsneytisnotkun jarðefnaeldsneytis þurfi að vaxa samsvarandi. Þar má nefna þá möguleika að stuðla að aukinni notkun rafbíla eða bíla sem nota aðra umhverfisvænni orkugjafa en bensín eða dísilolíu og má að sjálfsögðu nefna að stuðla beri með öllum tiltækum ráðum að orkuksparnaði í umferðinni þannig að sem allra minnst sé notað af eldsneyti. Þá er það viðurkennt, hygg ég, svo ekki verði um deilt að verðið á eldsneytinu eða orkunni skiptir miklu máli. Hjá þeim þjóðum sem hafa búið við hátt orkuverð hefur notkunin breyst í samræmi við það og orkusparneytnir bílar eru hærra hlutfall í umferðinni en annars staðar og öfugt. Alkunna er að Bandaríkjamenn, sem hafa það fyrir trúarbrögð að hafa bensínið á svívirðilega lágu verði leyfi ég mér að kalla það, eru langt á eftir öðrum þjóðum hvað varðar umhverfisviðhorf í þessu efni. Herra forseti. Afstaða okkar er sú eftir að hafa haft fyrirvara á að við munum styðja frv. af því að við teljum þrátt fyrir allt að þetta sé skynsamleg ráðstöfun. Bæði er skynsamlegt að gera slíka kerfisbreytingu og eins er ásættanleg sú viðmiðun sem þarna er tekin þ.e. að stilla af hið fasta krónutölugjald á bensín sem renna skuli í ríkissjóð miðað við nokkurra ára meðaltal sem frv. byggir á, þ.e. undanfarin fimm ár, þó að auðvitað megi endalaust velta fyrir sér hvort önnur tímabil og þá fyrst og fremst lengri tímabil til að jafna út sveiflur ættu rétt á sér. Nú hef ég ekki skoðað það svo nákvæmlega en mér er til efs að það mundi breyta mjög miklu þó að þarna yrði tekið inn lengra meðaltal, sennilega ef eitthvað er mundi það leiða til hækkunar á gjaldinu. Ég held hins vegar að þau sjónarmið sem hafa komið fram í umræðunum varðandi skattlagningu á umferðina almennt eigi að sjálfsögðu fyllilega rétt á sér. Það hefur oft komið fram áður í umræðum á Alþingi að þörf væri á því að fara yfir þau mál rækilega og í heild sinni og móta skýrari stefnu í þeim efnum. Það hefur á köflum verið næsta tilviljanakennt hvernig þessir hlutir hafa ráðist við afgreiðslu fjárlaga eða ákvarðanir á upphæðum t.d. við afgreiðslu laga um þungaskatt eða annað slíkt. Þó hefur verið viðleitni á köflum til þess að hafa umhverfismálin með og þar nefni ég t.d. þær breytingar sem gerðar voru á álagningu bensíngjalds í tíð ríkisstjórnar Steingríms Hermannssonar þegar hafin var mismunun á gjaldtöku á blýlausu bensíni annars vegar og bensíni með blýi hins vegar sem leiddi til þess á skömmum tíma að blýmengað bensín hvarf af markaði, sem hefur síðan aftur leitt til nokkurra erfiðleika hjá eigendum Ford-bíla en það er önnur saga. Herra forseti. Nokkur orð um þá brtt. sem hér er flutt af hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur og fleirum á þskj. 110. Ég get ekki stutt þessa brtt. og reikna ekki með því að við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs greiðum henni atkvæði okkar. Fyrir því eru þær ástæður að ég tel að þessi nálgun sé ekki skynsamleg, sérstaklega ekki frá umhverfislegu sjónarmiði. Að velja sem þak á bensíngjaldið í krónutölum þann botn sem kom í bensínverð á árinu 1998 væri sjónarmið út af fyrir sig ef menn vilja minnka þessa gjaldtöku. Það er nokkuð ljóst að sú lækkun yrði langt umfram það sem verið hefur á undanförnum árum. En að ætla til viðbótar að láta gjaldið lækka meira, ef bensínverðið yrði einhvern tíma enn lægra en það var að meðaltali á árinu 1998, tel ég ekki skynsamlegt. Þá væru menn komnir lengra en góðu hófi gegnir í að lækka verðið á þessu eldsneyti sem hefur umtalsverða mengun í för með sér. Umferðin á Íslandi er einn af nokkrum stóru megunarvöldunum þegar kemur að losun gróðurhúsalofttegunda. Það er hollt fyrir okkur að hafa í huga að við eigum þar óleyst ýmis verkefni svo að Ísland geti borið höfuðið, þó að maður segi nú ekki hátt, svona nokkurn veginn á réttum stað í samfélagi þjóðanna varðandi þátttöku okkar í loftslagssamningi Sameinuðu þjóðanna og Kyoto-bókuninni við þann samning. Ég held að menn verði að hafa í huga að bensínverðið á síðari hluta ársins 1998 og reyndar fram á fyrri hluta árs 1999 var í sögulegu lágmarki. Mér er nær að halda að fara þurfi aftur fyrir olíukreppu númer tvö, ef ekki olíukreppu númer eitt, þ.e. allt aftur til fyrstu ára 8. áratugarins til þess að finna lægra bensínverð á heimsmarkaði. Ég teldi það ekki rétt skilaboð að snúa svo langt til baka með gjaldtöku af þessu tagi. Það er langur vegur frá því að láta bensínverðið fylgja í prósentutölum upp á við, jafnvel upp í toppa eins og nú á haustmánuðum. Satt að segja hef ég ekki mikla trú á því að af því hlytust mikil áhrif að samþykkja þessa brtt. önnur en þau að þakið einfaldlega lækkar úr 10,56 kr. á lítra niður í 9,30 og mundi vera þar. Ég hef sáralitla trú á því að bensínverð eigi eftir að fara enn neðar á komandi árum og prósentureglan sem hv. þm. leggja til að taki þá við. Ég tel sáralitlar líkur á því. Ég held að almennt sé talið að líkur séu á að heimsmarkaðsverðið þokist upp á við. Í raun þarf það að gerast. Þetta óeðlilega lága verð á jarðefnaeldsneyti er bölvaldur fyrir mannkynið. Það tefur fyrir því að þróun annarra orkugjafa komist á skrið. Það er enginn vafi á því að ef verð á olíuvörum hefði haldist hærra undanfarin ár þá væru menn komnir lengra áleiðis ósköp einfaldlega vegna þess að þá hefði samkeppnisstaða annarra orkugjafa verið sterkari. En jafnvel þótt það komi ekki til þá er það t.d. mat Norðmanna að bensínverðið hljóti að hækka að breyttu breytanda á komandi árum vegna þess að vinnslan á fjölmörgum svæðum sem nú eru að koma inn í framleiðslu á bensíni í heiminum er dýrari en var í olíulindum á þurru landi. Það þarf auðvitað ekki mikla speki til að sjá að það að reisa og reka risamannvirki eins og olíuborpallana á hafi úti er meira fyrirtæki en að dæla þessu fyrirhafnarlaust upp úr jörðinni. Það gengur á þær olíulindir sem þannig háttar til um og fleiri og stærri svæði eru að koma inn í myndina þar sem vinnslan er mun dýrari. Það mun kalla á, eigi sú vinnsla yfir höfuð að standa undir sér, að heimsmarkaðsverðið verði eitthvað hærra. Ég held að það sé ágætlega ásættanlegt fyrirkomulag og reyndar miklu sanngjarnara að ríkissjóður hafi þarna fastan tekjustofn sem sé þá breytt með ákvörðunum á Alþingi en ekki hlutfallslega álagningu eins og verið hefur. Þá deilir ríkissjóður einnig kjörum eða örlögum með Vegasjóði sem hefur búið við það fyrirkomulag um árabil að tekjur í Vegasjóð hafa verið föst krónutala sem eingöngu hefur breyst með pólitískum ákvörðunum eða vegna þess að bensínsala hafi aukist. Ég vil svo að lokum, herra forseti, láta það álit mitt í ljós að brýnt sé að móta á Íslandi stefnu um skattlagningu á umferðina og hvernig tekjum af þeirri skattlagningu skuli ráðstafað. Skattlagningin er vissulega mikil, það er alveg hárrétt. Ísland er í hópi þeirra landa sem skattleggur umferð hvað mest. Ég get alveg tekið undir það að því þarf að stilla í hóf vegna þess að þetta er útgjaldaliður hjá öllum venjulegum fjölskyldum í landinu. Mér er þó ekki síður umhugað um, og okkur mörgum, þau útgjöld sem af þessu hljótast fyrir þá sem eru aðstæðna sinna vegna algerlega nauðbeygðir til þess að reka bíl eða jafnvel bíla. Ég nefni þar að sjálfsögðu íbúa landsbyggðarinnar og við getum líka tekið fatlaða eða aðra sem þurfa nauðsynlega á slíkum tækjum að halda aðstæðna sinna vegna. Ég hef auðvitað oft velt því fyrir mér hvort einhver leið væri til þess að gera skattalegan greinarmun á einum venjulegum fjölskyldubíl fyrir hverja fjölskyldu og bifreiðaeign umfram það. Fyrir því væru mörg sanngirnisrök. Auðvitað er fjölskyldubíllinn hluti af lífi okkar í landinu og okkar veruleika. Hitt er svo annað mál hvort það sé jákvætt eða þróun sem við eigum að stuðla að að gleðjast yfir að það hlaðist upp bíll númer tvö, þrjú og fjögur á heimilunum og að eitt helsta vandamálið við suma framhaldsskólana á höfuðborgarsvæðinu sé ekki kennslan eða húsnæðisskortur heldur skortur á bílastæðum eins og kunnugt er. Það mun vera einna mestur hausverkur þeirra sem standa fyrir slíku skólahaldi í Kópavogi. Þar er slíkur grenjandi skortur á bílastæðum að það veldur stórkostlegum vandræðum. Ég held að ef það yrði niðurstaða okkar --- og ég geri ekkert lítið úr þeim sjónarmiðum sem hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir setti fram í þeim efnum --- að menn temji sér hóf í þessari skattlagningu þá ættu menn frekar að bera niður í að lækka rekstrarkostnað heimilisbílsins með öðrum hætti en lækka eldsneytisverðið. Það ætti að vera það síðasta sem við gripum til að lækka, einfaldlega vegna umhverfisáhrifa. Við þurfum að hvetja til orkusparnaðar. Við þurfum að hvetja til að keyptir séu eins sparneytnir bílar og það væri þá skynsamlegra að gera með lækkun t.d. aðflutningsgjalda á sparneytnum bílum og venjulegum fjölskyldubílum eða með einhverjum öðrum ráðstöfunum sem þýddu lækkun á kaupverði og/eða rekstrarkostnaði slíkra bíla. Við ættum síður að fara út í að lækka sérstaklega álögur á eldsneytið. Það væri freistandi, herra forseti, að taka inn í þetta mál umræður um umhverfisskatta sem hér hefur aðeins borið á góma en það er í raun og veru stærra mál en svo að það sé kannski skynsamlegt að fara að taka í það einhverjar mínútur. Ég minni þó bara á að slík pólitík þarf ekki endilega að fela það í sér að skattbyrðin sé aukin í stórum stíl frá því sem hún nú er. Hún getur ekki síður og kannski enn frekar falið í sér breytta ráðstöfun teknanna, að umhverfismálin séu tekin inn í myndina með því að við tökum eitthvað af þeim tekjum sem núverandi skattlagning á umferðina skilar og verjum þeim í þágu umhverfismarkmiða. Að sjálfsögðu er það einnig gilt. Reyndar minni ég á að samkvæmt alþjóðlegum skilgreiningum eru skattar á bifreiðar nú þegar umhverfisskattar. Þeir standast þær kröfur sem gerðar eru, viðmiðunarreglur t.d. OECD mundu væntanlega þýða það að núverandi bensíngjöld teldust grænir skattar í þeim skilningi að þau eru lögð á mengandi starfsemi. En við gætum gert þá enn grænni ef við tækjum af þeim tekjum sem umferðin er að skila og verðum t.d. til að efla almenningssamgöngur, til að draga úr einkabílarekstrinum eða einkabílismanum eins og það er nú stundum kallað á vondu máli. Hann er auðvitað gríðarlegt vandamál og hausverkur. Einkabíllinn er okkur dýr samanber þær ævintýralegu tölur sem nefndar eru um kostnað við umferðarmannvirki á höfuðborgarsvæðinu. Það er auðvitað umhugsunarefni fyrir okkur að 10--15% aukning umferðar til viðbótar því sem hér er á ferðinni á afmörkuðum tímum sólarhringsins getur ráðið úrslitum um að í staðinn fyrir venjuleg gatnamót þarf að byggja mislæg sem kosta hálfan milljarð króna. Reyndar er það nú líka umhugsunarefni hvernig ákvörðunartöku um slíkt er háttað, hver tekur um það ákvörðun að ein gatnamót séu mislæg en ekki hefðbundin? Hver borgar reikninginn? Ég held að hæstv. fjmrh. ætti kannski aðeins að kíkja á það ef í hlut á þjóðvegur í þéttbýli. Þá er ég kannski kominn svolítið frá efninu en þó ekki mikið. Allt er þetta þó spurning um umferðina, hvernig henni er stýrt og hvernig hún dreifist. Það er ekki sjálfgefið að við aðlögum okkur að bandarískum hugmyndum um að bíllinn eigi réttinn umfram umhverfið. Ég held að við eigum ekki síður að horfa til annars sem snýr að umhverfinu, hollustu og heilnæmi þess umhverfis sem við búum í og ráðstöfunum til að þetta fari allt svona skaplega saman. Herra forseti. Okkar niðurstaða er sú að við styðjum þetta frv.

Herra forseti. Það er aðeins ein spurning sem vaknaði hjá mér við ræðu hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar. Hv. þm. lýsti því yfir að hann væri andvígur þeirri brtt. sem ég mælti fyrir. Út af fyrir sig er ekkert hægt að gera neinar athugasemdir við það en mér fannst þó rökin sem hann tefldi fram gegn brtt. kalla á að hann skýrði þau nánar. Hv. þm. nefndi það að þessi brtt. gæti haft umhverfisáhrif, slæm áhrif á umhverfið. Ég fæ það ekki alveg til að koma heim og saman. Ef við lækkum verð á bensíni þá geri ég ráð fyrir að þingmaðurinn telji að það hefði þau áhrif að notkun á bílum mundi aukast. Ég býst við að þingmaðurinn hafi verið að meina það að ef við lækkum verð á bensíni, þá muni það auka notkunina. Ef bensínverðið er hátt eins og hv. þm. nefndi, erum við þá að draga úr notkuninni? Telur þingmaðurinn að lágt verð á bensíni muni auka notkunina? Hátt verð hefur ekki dregið úr notkun á bílum. Við þekkjum það að þótt bensínverðið hafi verið hátt hér, hafi farið úr 70 í 90 kr., þá hefur það ekki dregið úr notkun á bílum. Við erum frekar að sjá fjölgun á bílum hér. Aukningin í innflutningi á bílum hefur orðið 2.700 bílar á átta mánaða tímabili ef við tökum samanburð á þessu ári og síðasta ári. Þannig að það virðist vera alveg sama hvað bensínverð er hátt, það virðist ekkert draga úr notkun á bílum. Hvaða áhrif hefur það þá ef við lækkum verð á bensíni? Mun það hafa einhver þau umhverfisáhrif sem hv. þm. nefndi? Ég fæ það ekki alveg til að koma heim og saman og óska eftir að hv. þm. skýri nánar mál sitt.

Herra forseti. Ég held reyndar að ég hafi haft þau orð um afstöðu okkar til brtt. hv. þm. að við treystum okkur ekki til að styðja hana. Reyndar er skilningur hv. þm. réttur. Ég mun greiða atkvæði gegn þessari tillögu vegna þess að ég tel hana ekki rétt skilaboð í umhverfislegu tilliti. Ég mun reyna, á einni mínútu og 41 sekúndu, að útskýra í hverju þetta er fólgið. Það er auðvitað þannig að þeim mun hærra sem bensínverðið er, þeim mun meir hvetur það til sparnaðar og þess að menn kaupi orkusparneytna bíla. Menn þekkja reynsluna af hinni miklu bensínverðshækkun sem varð eftir olíukreppuna. Þá fór allt á fulla ferð hjá bifreiðaframleiðendum sem fóru að hanna og framleiða sparneytnari bíla og líka hjá almenningi sem fór að kaupa þá. Þá fór kostnaðurinn að koma við pyngju manna. Fyrir daga kreppunnar var ekki óalgengt að venjulegir fjölskyldubílar eyddu frá 12--15 og upp undir 30 lítra á 100 km. Nú kaupa menn helst ekki bíl sem eyðir meira en 6--8, minni bíl. Japanskir framleiðendur eru sagðir vera að þróa bíla sem komast alveg niður í 3--4 lítra á hundraðið en eru þó býsna aflmiklir og frískir bílar. Þarna hefur því orðið alveg gríðarleg þróun og ég tel að það eigi ekkert að gera sem gefi skilaboð um að menn ætli að fara til baka þarna. Þetta er nú hugsunin í þessu. Það að bílaeign Íslendinga hafi aukist þó að bensínverð hafi verið hátt og notkunin hér sé mikil er engin afsönnun á þessum lögmálum. Þau eru nokkuð algild. Spurningin er svo bara hvernig menn stilla þetta af. Við teljum að þarna sé tiltölulega hófsamleg niðurstaða, með þeirri krónutöluálagningu sem þarna er. Það væru ekki rétt skilaboð að hafa fyrirkomulagið þannig, úr því að sett er þak, við óvenju afbriðgilega lágt bensínverð fari gjaldið lækkandi niður úr því þaki. Væri brtt. eingöngu um að þetta væru 9,30 kr. í staðinn fyrir 10,56, þá væri málið aðeins öðruvísi vaxið. Þá væru menn að velta fyrir sér því hvernig við stillum þakið af en ég held að þetta prósentugjald sé ekki skynsamlegt.

Herra forseti. Ég er engu sannfærðari en ég var áðan að sú brtt. sem ég mæli fyrir hafi þau umhverfislegu áhrif sem að hv. þm. teflir fram sem rökum gegn tillögunni. Hún er það mikilvæg til þess að stuðla að lækkun á framfærslu heimilanna og ekkert segir okkur að hún hafi þau áhrif sem þingmaðurinn dregur hér fram. Hv. þm. nefndi það í sinni fyrri ræðu að hann teldi að ekkert mundi reyna á þann öryggisventil sem við erum að setja með því að halda áfram inni 97% ákvæðinu, þ.e. að setja ákveðinn öryggisventil þannig að ef heimsmarkaðsverð lækkar þá njóti neytendur þess. Hv. þm. telur áhrifin einungis verða þau að þetta muni haldast í 9,30 kr. á lítrann. Ég bið hv. þm. að skoða þróunina sem varð á þessu ári þar sem að við sáum tölur allt frá 5,91 kr. í desember 1998 upp í 7 kr. í mars 1999 og síðan 9 kr. raunverulega alveg fram á mitt árið. Það bjóst enginn endilega við þessu. Ég minni á að fjárlögin tóku t.d. ekki mið af þessu, heldur af öðru og kom öllum á óvart og eins og hæstv. fjmrh. hefur nefnt þá bjóst enginn við þessu og fjárlögin á þessu ári gerðu ráð fyrir allt öðru og ekki þessari lækkun á heimsmarkaðsverði. Það er því alls ekkert hægt að halda því fram að ólíklegt sé að á þetta ákvæði muni reyna.

Herra forseti. Ég er þeirrar skoðunar að það að lækka sérstaklega álögur á bensín sé ekki mjög skilvirk eða skynsamleg aðferð til þess að lækka framfærslukostnað heimilanna. Ég var aldrei neinn sérstakur stuðningsmaður þeirrar fléttu í kjarasamningum sem gerð var hérna fyrr á öldinni að taka stóran hluta af viðbótarkaupmætti launafólks til lækkunar innflutningsgjalda bifreiða. Ég held að menn ættu að fara yfir þá sögu því að hún væri lærdómsrík fyrir menn. Ég held að það hafi ekki verið mjög góð ráðstöfun. Ég minni á að þetta skilar sjaldnast miklu til þeirra sem almesta hafa þörfina fyrir bætta stöðu og það eru þeir sem enga bíla eiga. Ætli það sé ekki þannig að margir þeir lakast settu í þjóðfélaginu eigi alls ekki bifreið og þurfi að notast við almenningssamgöngurnar sem mætti bæta og væri meiri jafnréttisaðgerð en það að fara offari í því að lækka þetta. Ég hef samúð með því að rekstrarkostnaði hins venjulega heimilisbíls eða fjölskyldubíls sé stillt í hóf af því að hann er almenn staðreynd í okkar þjóðfélagi. En ég hef litla samúð með hinu, að dekra sérstaklega við bifreiðarekstur og bifreiðaeign í landinu umfram það. Ég hef litla samúð með því. Mér er að vísu ljóst að ekki er auðvelt að gera þar greinarmun á, en það væri ég tilbúinn til að skoða. Ég er ekki þeirrar skoðunar, svo ég eyði misskilningi um það, að það muni skipta nokkrum sköpum um bifreiðakaup eða bifreiðarekstur í landinu, hvort að þarna lendi menn í 10,56 eða 9,30. Það er frekar spurningin um grundvallarviðhorfin sem veldur því að ég styð ekki tillögu sem ég tel gefa óskynsamleg skilaboð. Og það tel ég þessa brtt. gera í gegnum þessa prósentuviðbót hv. þingmanna. Ef þeir afbrigðilegu tímar kæmu hér að bensínverðið færi jafnvel enn lægra en það fór í lok liðins árs þá vilja hv. þingmenn að tekjur ríkissjóðs fylgi með niður þannig að verðsveiflan niður á við verði enn þá meiri og bensínverðið lækki enn þá meira og það tel ég ekki skynsamlegt.

Herra forseti. Ég vildi nefna nokkur atriði. Fyrst vildi ég leyfa mér að leiðrétta hv. síðasta ræðumann sem ítrekað nefndi vörugjaldsupphæðina 10,56. Það er reyndar meðaltalið á undanförnum fimm árum. Við leggjum til í frumvarpinu 10,50 þannig að við rúnnuðum þetta aðeins niður á við.

Er þetta orðið lægra en ég hélt?

Ég vildi í upphafi þakka hv. efh.- og viðskn. fyrir ágæta yfirferð yfir þetta mál og samviskusamlega vinnu sem hefur endað með því að allir nefndarmenn viðstaddir á fundi leggja til að frv. verði samþykkt óbreytt. En síðan hefur komið brtt. sem búið er að gera hér grein fyrir og ég er eins og síðasti ræðumaður andvígur henni. Ég tel að það sé eðlilegt í þessu sambandi að líta til nokkuð langs tíma þegar verið er að meta hvernig eigi að festa það vörugjald sem við erum hér að leggja til að verði tekið upp. Við miðuðum við fimm ár vegna þess að það er sá tími sem við höfum reynslu af varðandi þetta 97% gjald sem nú er í gildi. En við höfum líka eldri tölur frá því í tíð fyrirrennara þessa gjalds, sem voru aðrir skattar, og reynslan frá þeim tíma sýnir okkur að þá var þetta enn hærra. Það vill nú svo til að í þeim fylgiskjölum sem hafa borist efh.-og viðskn., í áliti Félags íslenskra bifreiðaeigenda, kemur fram hvert hið erlenda innflutningsverð hefur verið á tonn undanfarin þrjú ár. Í október 1996 var það 228 dollarar á tonn en er nú í september 1999 225 dollarar. Og þeir sem muna nokkuð langt aftur í þessum efnum --- það geri ég reyndar af sérstökum ástæðum --- muna að það er ekkert ýkja langt síðan að innflutningsverðið var vel yfir 300 dollara og um nokkuð langt árabil. Það er rétt, held ég, sem hv. síðasti ræðumaður sagði að það þarf að leita aftur fyrir olíukreppuna 1973 til að finna verð sem var sambærilegt við það sem var hér um síðustu áramót. Með öðrum orðum, þetta verð á innfluttum olíuvörum var mjög afbrigðilegt. Það sem var hins vegar verra --- og það er það sem þetta frv. á að lagfæra --- var að við vorum með kerfi hér innan lands í skattlagningu sem magnaði þær verðsveiflur sem óhjákvæmilegar eru á erlendum mörkuðum. Og það sem boðið er upp á í þessari brtt. sem hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir hefur flutt ásamt fleirum er að þegar að bensínverðið verður á alþjóðlegum markaði komið niður í svona 170 dollara á tonn og lækki síðan enn umfram það, þá skulum við bæta í 150% í viðbót ofan á þá lækkun. Ég verð að segja eins og hv. síðasti ræðumaður að mér finnst bara ekki nokkur einasta skynsemi í því. Ég held að við eigum að gera það upp við okkur hvort við viljum fara yfir í að flytja tekjuöflun ríkisins af bensíni í þessu vörugjaldsformi í fast gjald eða ekki. Og ef það er niðurstaðan þá er næsta vandamál að ákveða hver viðmiðunartalan eigi að vera, festa hana í lög og síðan verður henni ekki breytt aftur nema með lögum. Ég tel að við höfum komist hér að algjörlega viðunandi niðurstöðu með þessa upphæð, 10,50, sama hvernig á málið er litið. Þannig vill líka til að umsagnaraðilarnir í þessu máli hafa nánast allir tekið undir þessa aðferð, sumir í löngu máli en aðrir í stuttu. Tveir eða þrír aðilar gera athugasemd við töluna. En enginn gerir í raun og veru athugasemd við aðferðina. Samtök iðnaðarins senda eina og hálfa línu í umsögn og segja að þau hafi fengið ofangreint frv. til umsagnar. Það er fyrri setningin, síðari setningin er: ,,Samtökin gera engar athugasemdir við frumvarpið og telja að það sé til mikilla bóta.`` Samtök atvinnulífsins segja varðandi upphæðina að þeim sýnist viðmiðunartímabilið sem byggt er á vera eðlilegt. BSRB tekur ekki afstöðu til sjálfrar upphæðarinnar að svo stöddu, en styður aðferðina. Alþýðusambandið telur að frv. sé skref í rétta átt þó vissulega séu til fleiri leiðir en hér er stungið upp á. Félag íslenskra bifreiðaeigenda styður aðferðina en vill gjarnan hafa upphæðina lægri. Það er auðvitað skiljanlegt hjá slíkum hagsmunasamtökum sem þar eru á ferðinni sem hafa það hlutverk að reyna að draga úr öllum mögulegum kostnaði við bifreiðarekstur í landinu. Verslunarráð Íslands styður þessa breytingu. Neytendasamtökin telja að gjaldið sé of hátt og vísa síðan í fréttatilkynningu sína. Þeir telja að gjaldið sé of hátt, 10,50. Er eitthvert vafamál með það, hv. þm.?

Lestu svo áfram.

Já, þar segir, með leyfi forseta: ,,Með því að breyta vörugjaldi úr prósentugjaldi í fast gjald í krónum er verið að lögfesta mjög hátt gjald af hverjum bensínlítra.`` Ég geri athugasemd við þetta. Ég tel að þetta sé rangt, og það sem meira er, ég tel að í fréttatilkynningu Neytendasamtakanna sé farið með algeran misskilning að því er þetta varðar, þ.e. fylgiskjal með bréfinu sem reyndar segir efnislega það sama. Ef maður lítur á þá talnarunu sem ég vitnaði til áðan og staðreyndir um heimsmarkaðsverð á olíu undanfarin 15 ár t.d., ég tala nú ekki um 25 ár, þá sér maður að við erum að tala hér um mjög sanngjarna tölu miðað við það sem verið hefur á fyrri árum. Olíuverslun Íslands lýsir yfir eindregnum stuðningi við þá kerfisbreytingu sem frv. felur í sér, o.s.frv. Auðvitað getur fólk tekið, alveg eins og hv. flutningsmenn brtt., einhver önnur viðmiðunartímabil og fengið einhverjar aðrar upphæðir sem niðurstöðu. Ég gerði það að gamni mínu meðan ég hlustaði á hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur að ég reiknaði út hvert 97% vörugjaldið hefði verið ef við mundum bara miða við fyrstu níu mánuði þessa árs, 1999. Og má ekki með sömu rökum segja að það sé jafngóð viðmiðun og árið 1998? Ef við tökum fyrstu níu mánuði þessa árs þá ætti þetta gjald að vera 8,95 kr. Ég er alveg hissa á hv. þingmönnum að hafa ekki lagt það til frekar en 9,30. Mér kemur á óvart að þeim skyldi ekki hafa hugkvæmst það að taka þessa síðustu níu mánuði til viðmiðunar. En hérna verða menn að gera upp við sig hvað telst eðlilegt og sanngjarnt í þessu efni og ég held að það sem hér er lagt til uppfylli bæði þau skilyrði. Ég vil svo gjarnan upplýsa örlítið um stöðu þessara mála að því er varðar tekjur ríkissjóðs á þessu ári. Ég sagði við 1. umr. málsins og önnur tækifæri að það vilji þannig til að þó að bensínið hafi farið hækkandi frá því snemma á árinu, þá séum við enn þá undir þeirri áætlun sem fjárlög þessa árs byggja á vegna þess að sú áætlun var byggð á hærra bensínverði eins og allir áttu von á að yrði. Til septemberloka eru tekjur af hinu almenna vörugjaldi af bensíni, sem við erum að tala um hérna, 97% gjaldinu, 9 millj. undir áætlun og af sérstaka vörugjaldinu 18 millj. undir áætlun. En í fjárlagafrv. kemur fram að gert sé ráð fyrir því að til ársloka vanti þarna upp á fjárlagaáætlun ársins af báðum gjöldunum samtals u.þ.b. 110 millj. kr. af þeirri ástæðu sem ég hef rakið. Hitt er svo alveg rétt að ýmsar aðrar tekjur ríkissjóðs eru umfram áætlun, þar á meðal vörugjald af ökutækjum sem til septemberloka er 1.034 millj. umfram áætlun, og að því er kemur fram í fjárlagafrv., líklegt að verði u.þ.b. 1.500 millj. umfram áætlun eins og þingmaðurinn rakti. En hvað segir þetta okkur í sambandi við vörugjald af bensíni? Ekki nokkurn skapaðan hlut að mínum dómi. Við höfum upplýst í fjmrn. að horfur séu á því að tekjur ríkissjóðs almennt á árinu verði u.þ.b. 10 milljörðum umfram áætlun og vörugjaldið er þá 15% af því. Við vitum vel að ýmsir aðrir skattar eru umfram áætlun, virðisaukaskattur, tekjuskattar bæði einstaklinga og lögaðila o.s.frv. En það kemur ekki málinu við. Það er allt annað mál og varðar ekki vörugjald á bensíni. Svo vitum við líka og höfum skýrt frá því að útgjöld ríkisins munu verða fram úr, kannski 5--5,5 milljarða, miðað við áætlun fjárlaga. Áætlanir fjárlaga eru því miður ekki fullkomnari en það og hafa aldrei verið að á þeim eru alltaf einhver óhjákvæmileg frávik. Ég tel því að þessar upplýsingar hv. þm. um vörugjald af ökutækjum séu ekki haldbær rök fyrir því að leggja til nýtt tekjutap ríkissjóðs af vörugjaldi eða bensíni upp á u.þ.b. 250 millj. kr., sem er það sem felst í brtt. Það liggur þá enn þá fyrir að það er óupplýst hvernig á að koma til móts við það tekjutap. Ég vildi svo að endingu, herra forseti, vitna til umsagnar sem barst frá Olíufélaginu hf. Það er reyndar mjög stutt umsögn þar sem gerð er ein efnisathugasemd sem mér finnst rétt að nefna til að taka af tvímæli ef á þyrfti að halda við lögskýringar síðar meir. Olíufélagið bendir á að rétt sé að taka fram við hvaða hitastig svokallaðir viðmiðunarlítrar skuli vera og bendir á að í uppgjöri á hinu sérstaka vörugjaldi í dag, þ.e. hinu svokallaða bensíngjaldi sé farið eftir áætluðum meðalhita ársins sem er 3°C. Þetta kann að hljóma sem mjög tæknilegt atriði, sem það vissulega er, en það er eðlilegt að það liggi fyrir að það er þá ætlunin að miða hina nýju álagningu á vörugjaldi við þetta sama hitastig. Eins og allir vita breytist rúmmál bensíns eftir hitastigi og þess vegna er eðlilegt að miða viðmiðunarlítrann svokallaða við tiltekið hitastig og ég vildi gjarnan að það kæmi fram hér hvert það væri.  Að öðru leyti hyggst ég ekki orðlengja þetta, herra forseti, en þakka fyrir hve þetta mál hefur fengið góðar undirtektir í þinginu og reyndar hjá umsagnaraðilum og virðist eiga greiða leið í gegnum þingið og ég vænti þess að það geti verið orðið að lögum áður en vikunni er lokið.

Herra forseti. Ég vil taka undir þessi síðustu orð hæstv. fjmrh. og við munum svo sannarlega stuðla að því að svo geti orðið. En ég vil minna hæstv. ráðherra á það, af því að hann eyddi löngum tíma í sínu máli í að ræða um þá viðmiðun sem notuð er, að hæstv. ráðherra sagði við 1. umr. málsins að sú viðmiðun gæti verið umdeilanleg sem er notuð í frv. Það hefur líka komið í ljós að hún er umdeilanleg. Þegar við förum í gegnum umsagnirnar eru þar nokkrir aðilar sem gera mjög alvarlegar athugasemdir við þá viðmiðun sem hæstv. ráðherra notar og m.a. Félag ísl. bifreiðaeigenda, Neytendasamtökin sem gera ekki bara athugasemd við viðmiðunina heldur við aðferðina líka. Einnig má benda á ASÍ sem gerir líka út af fyrir sig athugasemdir við aðferðina og segir að fleiri leiðir hefði mátt skoða. Það á því ekki að koma á óvart að þessi viðmiðun hafi verið gagnrýnd og sé hér til umræðu og komin sé brtt. um aðra viðmiðun sem ég hef talað fyrir að sé eðlilegri og sanngjarnari í alla staði og skal ekki fara nánar út í að rökstyðja hér. Ég geri mér grein fyrir því miðað við þá umræðu sem hefur farið fram að kannski er ekki mikil von til þess að sú tillaga sem ég hef hér mælt fyrir nái fram að ganga, því miður. Ég tel hana bæði eðlilegri og sanngjarnari miðað við þær álögur og ofurskatta sem bifreiðaeigendur hafa mátt þola á undanförnum mánuðum. Ég geri því ráð fyrir því að við í Samfylkingunni munum skoða það af fullri alvöru að flytja við 3. umr. þá brtt. sem ég reifaði aðeins í framsögu minni, þ.e. að heildarendurskoðun gæti farið fram á skattlagningu á bifreiðum sem við gætum út af fyrir sig tekið okkur nokkra mánuði eða kannski ár til þess að ræða og að við endurskilgreinum þessi markmið með álagningu skatta á bifreiðum og til hvaða verkefna skattheimtan eigi að renna og tökum þá til alvarlegrar umræðu það sem hér hefur verið rætt, umhverfisskattana sem ég held að sé löngu tímabært að skoða einmitt í tengslum við álagningu á bifreiðar.

Herra forseti. Vissulega er talan umdeild. Ég eyddi löngu máli í að tala um að hún væri einmitt umdeild og að menn þyrftu að svara þeirri spurningu hvar þeir vildu fastsetja hana. En ég tel að niðurstaðan sem við höfum komist að í þessu máli sé eðlileg og sanngjörn eins og ég sagði áðan og engin sérstök rök séu fyrir því að miða akkúrat við árið 1998 og 1999 frekar en að miða bara við árið 1999 og fara með þetta enn neðar. Þingmaðurinn svaraði því ekki af hverju var t.d. ekki miðað við 8,95 kr. Svo vara ég við því að ætla að fara að flytja brtt. við svona frv. sem er um skipulag og framkvæmd á tiltekinni gjaldheimtu, einhverja brtt. um að gera eigi einhverja úttekt á allsherjarskattlagningu á ökutæki eða bifreiðaeigendur í landinu. Mér finnst það ekki eðlileg tillaga. Þingmaðurinn flytur auðvitað þær tillögur sem henni sýnist en mér finnst það ekki góð latína að flytja slíka brtt. við þetta mál. Auðvitað má ræða allt mögulegt í tengslum við öll gjöld sem lögð eru á bíla og eldsneyti, það er sjálfsagt að gera það. Þar er eflaust eitt og annað sem má til betri vegar færa. En ég held að við eigum að halda þessu máli eins aðgreindu og það er frá því öllu saman. Þetta mál fjallar um alveg sérstakt atriði í því öllu og engin ástæða til að flækja það með einhverjum lagafyrirmælum um úttektir eða greinargerðir eða þess háttar.

Herra forseti. Ég held að við bætum okkur ekkert á því að karpa meira um þessa viðmiðun. Það er alveg ljóst að við erum ósammála um hana. Ég hef fært rök mín fyrir málinu og þau rök ein ættu út af fyrir sig að nægja að bensínlítrinn hafi hækkað úr 70 í tæpar 90 kr. á þessu ári. Það er bara komið að því að bifreiðaeigendur fái að njóta einhverrar lækkunar á bensínverði sem hægt er að treysta að sé ekki bara tímabundin og í skamman tíma heldur sé eitthvað varanleg. Frv. hæstv. ráðherra tryggir okkur ekki að það sé varanleg lækkun sem bensíneigendur eru að njóta núna. Að því er varðar ákvæði til bráðabirgða sem ég hef nefnt og heildarendurskoðun á bifreiðasköttum og umhverfissköttum þeim tengdum er alls ekkert óeðlilegt við það þó að í ákvæði til bráðabirgða komi slíkt. Hæstv. ráðherra er það þingvanur að hann þekkir það að það er alvanalegt þegar óánægja ríkir almennt um stefnumörkun í ákveðnum málaflokkum að þó að það sé ekki tímabært á þeirri stundu sem ákveðið frv. er samþykkt eða leiðréttingar er verið að gera að farið sé fram með slíkt ákvæði um heildarendurskoðun. Ég held að við hljótum að geta verið sammála um að það er almenn óánægja með hvernig skattlagningu er háttað á bifreiðar í landinu, löngu tímabært að fara að endurskoða það og fara að íhuga hvernig á að fara út í það að vernda umhverfið og hvernig við getum fjármagnað það og hvaða leiðir við getum farið fram með í því efni. Það er ekkert óeðlilegt að boða slíkar brtt., að Alþingi marki stefnuna hvaða leið það vill fara í þessu og feli framkvæmdarvaldinu að fara í ákveðna heildarendurskoðun á bifreiðasköttum í landinu. Ég vil ítreka það, herra forseti.

Ég kannast ekki við að almenn óánægja sé með þetta mál. Þvert á móti er almenn ánægja með það. Það kemur fram í athugasemdum sem borist hafa til þingnefndarinnar og fram kemur frá hluta stjórnarandstöðunnar það sem ég kalla svona þokkalega ánægju með þetta mál. Eins og ég segi tel ég ekki að það eigi að flækja þetta með brtt. af þessu tagi. En það kemur þá bara í ljós í þingsalnum hvernig þingið tekur því. Að því er varðar hvort um varanlega breytingu sé að ræða þá er hún vitanlega varanleg þangað til þingið breytir því aftur. Það er ekkert öðruvísi með frv. en þá brtt. sem þingmaðurinn flytur í því efni, hvort tveggja yrði jafnvaranlegt vegna þess að nú er verið að flytja það framvegis í ákvörðunarvald þingsins sjálfs hvar eigi að stilla af gjaldtökuna í stað þess að hafa það í hendi markaðsaflanna úti í heimi með stuðlinum 2,5 sem við Íslendingar höfum bætt í, margfaldað með 2,5 hvort sem það er upp eða niður. Auðvitað er þetta varanleg breyting að því leyti til að hún tekur náttúrlega innanlandsáhrifin varanlega út úr þessu.

Herra forseti. Af því að ég hafði ekki tækifæri til þess að svara hæstv. fjmrh. þar sem hann kom fram í andsvörum, ég hafði ekki tækifæri til að svara því sem hann fór rangt með, þá hafði ég ekki önnur tök en að biðja um orðið vegna þess að ég vil ekki láta það standa eftir í lok umræðunnar sem hæstv. fjmrh. sagði. Hann misskildi orð mín mjög hér áðan þar sem hann sagði að ég væri að tala um að væri almenn óánægja með þetta frv. Ég var ekki að tala um neina almenna óánægju með þetta frv. Flestir fagna því skrefi sem hér er stigið þó að ágreiningur og deilur séu um þá viðmiðun sem er sett fram af hæstv. ríkisstjórn og þá aðferð sem notuð er. Það sem ég var að tala um, herra forseti, er að ég tel að almenn óánægja sé með skattlagninguna á bifreiðar hér á landi sem er miklu hærri en annars staðar. Það var það sem ég var að tala um, herra forseti, og vil ekki skilja svo við þessa umræðu að sá misskilningur sé uppi sem hæstv. ráðherra hér nefndi vegna þess að auðvitað er þetta frv. skref í rétta átt þó ég hefði kosið aðra aðferð og aðra viðmiðun en hér er lögð fram. Ég hygg að ég tali fyrir munn margra hér á landi um að það sé almenn óánægja með hve mikil skattlagning er á bifreiðar hér á landi.

Herra forseti. Hér er verið að taka til umfjöllunar ályktun um sérstakar aðgerðir í byggðamálum sem er hið þarfasta mál. Helstu andmæli sem menn gætu haft uppi við þessum tillögum í tólf liðum væru þau t.d. að segja að 4--5 milljarðar séu mikið fé og setji fjárlögin fyrir næsta ár í uppnám. Nú er vitað að byggðamálin og sú þróun sem þar hefur átt sér stað kostar þjóðina geysilegt fé. Það var nýlega upplýst af sveitarfélögunum á höfuðborgarsvæðinu að þau teldu að þau þyrftu að leggja út nokkra milljarða á ári hverju vegna aðflutnings fólks af landsbyggðinni. Jafnvíst má telja að sá flótti sem er frá byggðakjörnum víða að á landinu og sú röskun sem þar á sér stað kosti ríkið mikið. Ég tel því að þó að hér séu gerðar tillögur um verulega fjármuni til aðgerða í byggðamálum sé í raun þegar upp væri staðið ekki verið að búa til útgjöld sem ella hefðu ekki komið fram einhvers staðar annars staðar. Ég held að menn þurfi að horfa á málið í því ljósi að fjárfesting í þá veru sem hér er lögð til í mörgum liðum mundi skila sér fyrir framtíðina. Ég lít t.d. ekki svo á að fjárfesting í vegamálum, fjárfesting í mannvirkjagerð, eins og jarðgöngum eða bættum samgöngum, sé fjárfesting sem ekki skili sér. Það er varanleg fjárfesting. Það er svipuð fjárfesting og þegar fyrirtæki eru að festa fé í einhverju sem kemur þeim virkilega til hagsbóta. Þannig held ég að við eigum að líta á varanlega vegagerð. Það hefur einfaldlega sýnt sig við gerð þeirra jarðganga sem gerð hafa verið á undanförnum árum, t.d. Vestfjarðagöngin og Hvalfjarðargöngin, að þar er um verulega samgöngubætur að ræða, samgöngubætur sem verða þess valdandi að samskipti fólks aukast mikið, tími fólks nýtist betur, minni orka er notuð o.s.frv. Því held ég að þegar upp er staðið verði menn að líta á slíkar samgöngubætur sem varanlega eign þjóðarinnar en ekki beri að líta á þær sem sérstök útgjöld eins og menn vilja oft líta á sem eitthvert eyðslufé. Við erum að festa peninga í arðsömum framkvæmdum. Okkur er það mikil nauðsyn að snúa þeirri þróun við sem hefur átt sér stað hér á landi á undanförnum árum í byggðamálunum og fækkun fólks á landsbyggðinni. En þá komum við auðvitað að mjög mikilvægu máli í þessari byggðamálaumræðu allri og reyndar er vikið að í 10. lið tillögunnar þar sem talað er um að hraða verði stefnumótun í sjávarútvegs- og landbúnaðarmálum. Eins og öllum er kunnugt í þessum sal á Frjálslyndi flokkurinn ekki aðild að þeirri nefnd sem sett var á laggirnar til að skoða stefnuna í sjávarútvegsmálum. Við munum því eðlilega setja fram áherslur okkar varðandi sjávarútvegsmálin og koma fram með þær. Eftir sem áður getum við vissulega tekið undir það að hraða þarf stefnumótun í báðum þessum málaflokkum, bæði landbúnaðar- og sjávarútvegsmálunum. Í mínum huga er það í rauninni aðallega þrennt sem landsbyggðin þarf að geta fest hönd á í sinni tilveru í dag. Landsbyggðarfólk þarf að geta fest hönd á því að aflaheimildirnar séu ekki á fleygiferð út úr byggðarlögunum, að einhver festa sé fyrir byggðinni. Á landbúnaðarsvæðunum þurfa menn að geta fest hönd á því að þeir geti búið að sínum og haft afkomu og tekjur af landbúnaði. Það er nauðsynlegt. Og það verður að fara að búa til stefnu sem gerir það að verkum að bændur séu ekki við fátæktarmörk á stórum svæðum landsins. Í þriðja lagi tel ég að varanlegar samgöngubætur sem stytta vegalengdir milli þéttbýlisstaða, milli landsvæða og landshluta, séu eitthvað það besta sem við getum gert til að stuðla að viðhaldi og viðgangi byggðar úti um landið. Þetta þrennt held ég að séu meginatriði sem verði að vera nokkuð föst og nokkuð örugg til að fólk hafi vissu fyrir því að geta búið í sínu byggðarlagi. Ég held að sú óvissa sem núna fylgir t.d. fiskveiðistjórnarkerfinu sé eitt stærsta meinið sem veldur því óöryggi og því ósætti fólks um að það treysti sér ekki til að vera áfram á landsbyggðinni. Þetta birtist í því að ef fólk hugsanlega getur fundið góða atvinnu annars staðar á landinu, jafnvel þó að það hafi ekki sérstaklega mikinn áhuga á að fara af landsbyggðinni, þá stekkur það til og festir sér atvinnu og húsnæði ef það á þess kost. Þetta veldur því auðvitað að það er hraðari flótti af landsbyggðinni en ella væri. Ég veit ekki hvort menn gera sér almennt grein fyrir því hvernig fiskveiðistjórnarkerfið okkar virkar í ýmsum smáatriðum sem menn taka þó ekki mikið eftir. Ég ætla að setja upp eitt örstutt öfgadæmi svo fólk átti sig á því hvað ég er að tala um. Á undanförnum 10--20 árum hefur það verið þannig að frystitogarafloti landsmanna hefur verið að eflast. Ekki þurfa menn svo sem neitt að hallmæla því í sjálfu sér. Þetta eru skip sem hafa búið til mikil verðmæti og afkastað miklum afla og iðulega sótt í tegundir sem við hefðum ella ekki getað sótt til og var í raun og veru mjög eðlileg þróun að hvetja þá til að takast á við það verkefni að stækka auðlind Íslendinga. Frystitogararnir hafa tekið það að sér og t.d. hafið veiðar á Reykjaneshryggnum á úthafskarfa og ná þar 45 þús. tonna karfaafla á hverju ári, þetta er ákveðið verkefni sem þeir hafa. Þeir stunda veiðar á þessari tegund í tvo til þrjá mánuði á ári. Nú ætla ég setja upp dæmi sem ég er ekki viss um að menn hafi sett í það samhengi sem ég ætla að setja það í. Segjum nú svo að Alþjóðahafrannsóknaráðið ákveði að skera niður úthafskvótann á Reykjanesinu, minnka hann úr 45 þús. tonnum niður í 20 þús. tonn, segjum það bara, og það hafi verið samþykkt af annarri alþjóðastofnun sem heitir Norðaustur-Atlantshafsfiskveiðinefndin, NEFAC, að þannig skuli staðið að málum. Þá stöndum við allt í einu frammi fyrir því að þennan afkastamikla flota vantar verkefni, eins til tveggja mánaða verkefni. Á það þá að vera alveg sjálfvirkt í kerfinu í dag að af því að þennan flota hefur vantað eins til tveggja mánaða verkefni, þá skuli það vera nærtækast fyrir viðkomandi útgerðarmenn að leggjast í það að kaupa upp kvóta í einhverjum sjávarútvegsfyrirtækjum til þess að leggja byggðina af? Finnst mönnum þetta einhver útfærsla sem passar byggðinni í landinu? Passar það einhvern veginn saman ef skorinn er niður aflakvóti og verkefni minnkuð hjá frystitogaraflotanum okkar og menn þurfa að finna sér önnur verkefni að þá skulum við vera með þannig fiskveiðistjórnarkerfi að þessi afkastamikli floti geti keypt upp kvóta af nánast hvaða trillu eða smábát sem er í sama kerfi og þeir? Það er ekkert sem stoppar það af. Þeir geta þess vegna keypt upp á einu bretti allan kvótann á Þórshöfn svo dæmi sé tekið ef hann væri til sölu. Eða þá það litla sem eftir er á Bíldudal og þannig koll af kolli. Það eru ýmis atriði í fiskveiðistjórnarlögunum okkar sem eru ekki í lagi og við þurfum virkilega að skoða það hvernig áhrif frjálst framsal kvótans getur haft á byggðir landsins og það verður að setja við þessu skorður. Ég vil ekki trúa því fyrr en ég tek á því að þegar menn fara að skoða þetta í raunveruleikanum, þá sjái menn ekki hvers konar tilviljanaaðferð er í rauninni byggð inn í fiskveiðistjórnarkerfi okkar um það hvar og hvenær aðgerðir einstakra manna lenda á viðkomandi byggðarlögum. Við erum að tala um byggðastefnu og tala um að útfæra og styrkja byggðirnar. Á sama tíma er í gangi fiskveiðistjórnarkerfi þar sem ekki er nokkur stjórn á því hvar höggið lendir, hvaðan aflinn færist og hvenær. Þetta er náttúrlega gjörsamlega óásættanlegt og í raun og veru alveg furðulegt að heyra að stjórnarflokkarnir skuli berja hausnum við steininn um það og fullyrða að ekki megi breyta fiskveiðistjórnarkerfinu. Hvernig ætla menn að taka á vanda landsbyggðarinnar ef þeir treysta sér ekki til að taka á vanda fiskveiðikerfisins? Ég var einungis að setja þetta atriði í svona öfgafullt samhengi til að draga það fram að jafnvel sú tillaga að erlend stofnun ákveður að skera niður kvóta hér 200 mílur vestur af landinu getur orðið til þess að rústa byggð norður á Langanesi, svo dæmi sé tekið. Þetta er dæmi sem er þó fyllilega eðlilegt að setja upp vegna þess að útgerð frystiskipanna okkar er eign stærstu og öflugustu fyrirtækjanna og það eru einmitt þau fyrirtæki sem hafa mest fjármagn til að kaupa til sín aflaheimildir ef þau þurfa á því að halda. Þetta vildi ég láta koma fram í umræðunni um þessi mál. Ég tel að að efni til eigi tillagan fyllilega rétt á sér og þó að hér sé talað um mikla fjármuni þá held ég að þeim fjármunum væri vel varið. Þeir mundu ella koma fram einhvers staðar annars staðar og þess vegna mun ég mæla með þessari tillögu.

Herra forseti. Ég sakna þess að ráðherra byggðamála, hæstv. forsrh., skuli ekki vera viðstaddur því að í framkvæmd heyra þessi mál undir hæstv. forsrh. og ráðuneyti hans. Varðandi það mál sem hér er rætt vísa ég til þess sem ég sagði fyrr í þessari umræðu um þær stærðir sem hér er um að ræða, þann mikla kostnað sem þessir búferlaflutningar hafa í för með sér, þær fjárfestingar sem verður að ráðast í, það að halda heilu landshlutunum í landnemaástandi, fólk geti ekki komið sér með eðlilegu móti fyrir, að vera stöðugt að taka á móti mun fleira fólki en eðlilegt er og taka þeim afleiðingum sem í rauninni fylgir slíku róti sem landnemabyggðir hafa í för með sér og jafnframt það mikla tjón og þann kostnað sem eftir liggur á landsbyggðinni. Þetta rakti ég fyrr í umræðunni. Það sem við leggjum til í þáltill. okkar er að nú þegar verði gripið til bráðaaðgerða, þ.e. aðgerða til viðbótar við þær almennu aðgerðir og almennu vinnu sem í gangi er, þó að þar megi vissulega líka bæta, taka betur á og skilgreina. Við leggjum áherslu á það í tillögum okkar að þær aðgerðir sem gripið er til nái til einstaklinganna og þeirra einstöku fyrirtækja úti á landsbyggðinni sem eru að vega og meta stöðu sína til framtíðar og taka ákvarðanir sínar út frá því. Við leggjum áherslu á að þær aðgerðir sem hér er gripið til kafni ekki eða lendi í milliliðum eða í formi nefnda á nefndir ofan sem dragi úr skilvirkninni í þeim aðgerðum sem við viljum að gripið verði til. Hæstv. forseti. Mig langar að leggja áherslu á nokkur atriði í tillögum okkar. Við leggjum áherslu á vegamálin. Í þáltill. sem samþykkt var hér á þingi sl. vetur um aðgerðir í byggðamálum er líka lögð þung áhersla á að varið verði sérstöku fé til vegamála og vegagerðar úti um land. Ég minni á ástand og stöðu vega, tengi- og safnvega um sveitir landsins. Þetta eru malarvegir sem búa við takmarkað viðhald og litla endurnýjun. Þessa vegi verður fólk að fara um daglega, aka börnum í skóla og sækja vinnu. Það er lífsspursmál fyrir byggðir í sveitum landsins að slíkir vegir verði í góðu lagi og þeir verði samkeppnisfærir við aðrar samgönguæðar. Við þekkjum það að fólk sem er vant að aka á malbikuðum vegum þorir ekki að keyra út á malarvegina. Og meira að segja hjólbarðarnir sem við kaupum undir bílana okkar eru gerðir til þess að aka fyrst og fremst á bundnu slitlagi og þeir verða afar skreiðir á malarvegum. Ef við viljum í raun gera átak í byggðamálum, þá förum við og gerum stórátak í sambandi við þessa vegi. Má ég líka minnast á annað mál sem er þriggja fasa rafmagn á sveitabæi víða um sveitir landsins. Þetta hefur oft verið rætt hér á Alþingi og það hefur oft verið rætt í þjóðfélaginu hversu brýn nauðsyn þetta er. Oft er rætt um þennan mikla aukakostnað sem lagður er á dreifbýlið, á sveitirnar, og þá mismunun sem á sér stað í gegnum rafmagnið. Ég þekki það á mínu gamla búi í Bjarnarhöfn að þar er atvinnurekstur sem byggir á því að geta verið með stóra kæla og frysta. Það skiptir hundruðum þúsunda kr. á ári sem það er dýrara fyrir einstaklinga þar að reka sinn atvinnuveg vegna þess að þeir verða að búa við einfasa rafmagn. Þetta er kerfisbundin mismunun sem á sér stað úti um sveitir landsins. Það á ekki að vera spurning, heldur forgangsatriði að leysa, en ekki bara ræða og velta sér upp úr. Framlagið á fjárlögunum er skert, þetta litla framlag sem er til þess að efla dreifikerfi rafmagns um sveitir landsins, það er þessi litla vísbending sem fjárlögin eru og skilaboðin sem þau senda út um sveitir landsins. Þetta er mál sem á að leysa og afgreiða og hætta að þurfa að ræða um. Búsetan sjálf er auðlegð og það að búa úti um dreifðar byggðir landsins, halda þeim í byggð, vernda og nýta og rækta náttúruauðlindir og samfélög, það er auðlind í sjálfu sér sem okkur ber líka að rækta og varðveita. Við getum þurft að leggja eitthvað á okkur að eiga og halda þeim verðmætum sem okkur þykir vænst um. Þess vegna ber að skoða beinar búsetutengdar aðgerðir, beinar búsetuengdar leiðréttingar, framlög til einstakra byggða og bæja til að sýna að Alþingi vilji í rauninni að landið sé byggt og vilji leggja eitthvað á sig til þess og vilji taka þátt í þeim kostnaði sem því fylgir að gera það mögulegt. Við leggjum til að það verði skoðað í gegnum skattkerfið að leiðrétta þá mismunun sem á sér stað í innheimtu ríkissjóðs á sköttum landsmanna. Ef við lítum á virðisaukaskattinn þá leggst hann með auknum þunga í fjarlægð frá innflutningshöfnum eða dreifiaðilum hér á höfuðborgarsvæðinu og sömuleiðis með vörum sem fluttar eru út eða hingað til neyslu þannig að skatturinn þar sem ríkið tekur til sín er beinlínis íþyngjandi. Við höfum nefnt menntun, við hefðum getað nefnt sjúkrahjálp. Við vitum það líka að víða úti um sveitir landsins mun aldrei verða hægt að hafa sama aðgengi að ýmissi opinberri þjónustu og hún mun alltaf verða dýrari. Þess vegna er það bara sanngirnismál að komið sé til móts við þetta til jöfnunar, til leiðréttingar og það ber að skoða skattkerfið til þess. Ég vil líka nefna menntamálin og menntakerfið og það var til umræðu fyrr á fundi hv. Alþingis, um framhaldsmenntunina og grunnskólamenntunina. Það ber að skoða allar leiðir til þess að færa framhaldsmenntunina, færa menntun ungs fólks á aldrinum 16 ára til tvítugs aftur heim í heimabyggðirnar. Má ég benda á t.d. að á norðanverðu Snæfellsnesi, bara Ólafsvík, Grundarfirði og Hellissandi eru hátt á þriðja hundrað krakkar á aldrinum 16 ára til tvítugs sem verður að senda að heiman þar sem enginn kostur er á framhaldsmenntun þar. Við verðum að aðlaga menntakerfi okkar að því samfélagi sem við viljum búa í. Síðast en ekki síst, herra forseti, legg ég áherslu á það að gera sérstakt átak í því að kynntir verði þeir kostir sem felast í því að búa í samfélögum úti á landi.

Herra forseti. Öllum er orðið ljóst hver íbúaþróunin hefur verið undanfarin 20 ár og þá sérstaklega undanfarin 10 ár. Það hefur verið mikil röskun, allt að því holskefla getum við sagt núna undanfarin tvö ár, varðandi flutning fólks frá landsbyggðinni hingað á höfuðborgarsvæðið. Núna heyrum við að þessi fjöldi, um 2 þúsund manns á ári, er orðinn allt of mikill til þess að sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu hafi undan við að byggja upp nauðsynlega samfélagsþjónustu. Sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu hafa ekki undan. Undanfarin ár þegar við þingmenn utan af landi og allur almenningur hefur verið að benda á þann kostnað og þær miklu breytingar sem byggðaröskunin hefur valdið, þar eru vannýtt atvinnutækifæri í vannýttu húsnæði o.s.frv., þá höfum við fengið að heyra að þetta sé bara landsbyggðarvællinn og lítið annað. En nú er svo komið að ég held að hvert einasta mannsbarn geri sér orðið ljóst að ekkert þýðir að biðja um fleiri skýrslur. Það þýðir ekkert að skoða málið lengur. Það verður að fara að vinna eftir þeim byggðaáætlunum sem settar hafa verið fram og gera það markvisst. Sú till. til þál. sem hér liggur frammi eru tillögur um aðgerðir umfram byggðaáætlun ríkisstjórninnar og tekur á ákveðnum þáttum. Ástæðan fyrir þessari íbúaþróun er margþætt en segja má að flest sé mannanna verk. Með breytingu á fiskveiðilöggjöfinni, þ.e. þegar leyft var að selja og leigja kvóta, tilfærslan frá smábátunum yfir á stærri skip og frá einstaka skipum yfir í sameiningu fyrirtækja og samrekstur fyrirtækja í sjávarútvegsgreininni þar sem hagræðing í rekstri hefur gengið fyrir öllu. Smábátarnir hafa nær þurrkast úr á mörgum svæðum. Ekki þarf að fara mörg ár aftur í tímann til þess að minnast stórra flota í nærri hverri einustu höfn á Austurlandi og á Vestfjörðum. Núna eru þar nokkrir bátar bundnir við bryggju og meira að segja ekki allir á sjó. Það að hraða stefnumótun í sjávarútvegs- og landbúnaðarmálum sem miði að því að treysta byggð við sjávarsíðuna og í sveitum landsins miðar að því að efla strandveiðar, byggða- og búsetutengja veiðiréttindi og efla stuðning við landbúnað. Við hvern smábát má ætla að ein fjölskylda, fjórir til fimm einstaklingar sem hafi haft atvinnu. Þegar þessi útgerð var þurrkuð út eins og hv. síðasti ræðumaður nefndi hurfu búsetuskilyrði margra fjölskyldna og þegar kvótinn var síðan leigður eða seldur í burtu var búsetuskilyrðum kippt undan enn fleirum. Á þeim stöðum þar sem enn þá eru skip og kvóti ríkir samt mjög mikið óöryggi vegna þess að fólk veit ekki hvenær og hvort kvótinn verður seldur í burtu aftur. Andleg líðan hefur ekki síður áhrif á það hvort fólk vill búa áfram í byggðarlagi sínu en efnahagsleg velferð. Mikill samdráttur hefur orðið í landbúnaðinum, sérstaklega í sauðfjárræktinni, og því er næsti sauðfjárbúvörusamningur mjög mikilvægur fyrir þá stétt og okkur öll. Margir félagslegir þættir hafa áhrif á það hvort fólk vill búa áfram úti á landi eða hvort það vill flytja út á land. Það verður þannig að þegar byggðin grisjast, þegar fólk byrjar að flytja, af hvaða ástæðu sem það er, þá hefur það áhrif á allt nærumhverfið. Ef vinirnir fara, ef börnin flytja, þá hefur það áhrif á það hvort manni finnst maður eigi að vera áfram eða hvort komið sé að því að maður geri eitthvað líka. Aðgengi að framhaldsmenntun er mjög mikilvægur þáttur. Sá mikli kostnaður sem margar fjölskyldur verða að bera við það að koma börnum sínum til mennta hefur líka mikið að segja. Hvað halda menn að það séu margar fjölskyldur og foreldrar sem hafa flutt hingað á höfuðborgarsvæðið eingöngu vegna þess að börnin voru að fara í framhaldsskóla, til að geta haldið þeim heimili, til að gera útlagðan kostnað við búsetu barnanna meðan á skólahaldi stendur léttari þannig að öll fjölskyldan væri þá á sama stað en ekki væri haldið úti tvöföldum kostnaði við skólagönguna? Úti um land hefur frábreytt afþreying líka verið gefin upp sem ástæða þess að fólk fari í burtu. Það gerist af sjálfu sér að þegar fólk flytur eru færri til þess að halda uppi þeirri afþreyingu sem fólk sóttist áður eftir. Kröfurnar eru aðrar, framboðið er meira á höfuðborgarsvæðinu og margir telja að það sé einmitt það sem gildi. Fábreytt atvinnulíf er líka eitt af því sem hefur háð landsbyggðinni og því ber að þakka skýrslu Iðntæknistofnunar sem var unnin fyrir Byggðastofnun varðandi störf tengd fjarskiptabúnaði. Það eru tillögur sem er hægt að vinna strax að og það kemur reyndar fram í till. okkar til þál. sem er til umræðu að þetta sé ein af þeim leiðum sem við getum undið okkur strax í og því ber að smyrja hjólin og setja allt í gang.

Herra forseti. Ég þakka þá umræðu sem hefur orðið um þessa tillögu og fagna sérstaklega viðveru hæstv. forsrh. og vona að við fáum að heyra til hans undir lok umræðunnar. Ég mun beina til hans nokkrum spurningum í tengslum við málið og þá tillögu sem verið er að ræða, till. til þál. um sérstakar aðgerðir í byggðamálum, þar sem í 12 tölusettum liðum er lagt til að gripið verði til viðamikilla ráðstafana til að bæta almennar grundvallarforsendur og aðstæður fólks á landsbyggðinni og reyna að jafna þann aðstöðumun sem er undirliggjandi orsök í mjög mörgum tilvikum fyrir því að fólk kýs að flytjast þaðan búferlum. Ég vil taka undir með hv. þm. Guðjóni A. Kristjánssyni að stefnan hvað málefni grundvallaratvinnuvegi landsbyggðarinnar varðar er hér mjög veigamikill þáttur. Engin leið er að horfa fram hjá því að ástæða erfiðleikanna í t.d. mörgum sjávarbyggðum, sérstaklega í minni sjávarbyggðum sem hafa farið halloka í því samkeppniskerfi og fyrirkomulagi framsals á veiðiheimildum sem menn hafa búið við er tengd því fyrirkomulagi. Hún er tengd stefnunni í þeim málaflokki. Enn augljósara er það auðvitað að erfiðleikar landbúnaðarins og fækkun í sveitum landsins er tengd þeim mikla samdrætti sem hefur verið í þeirri atvinnugrein á undanförnum 15--20 árum og ekki bara erfiðleikar sveitanna. Þess sér líka stað í erfiðleikum fjölmargra þjónustukjarna, þéttbýlisstaða á landsbyggðinni sem voru mjög háðir úrvinnslu og þjónustu við landbúnað þannig að þetta er að sjálfsögðu nátengt. Ég sakna hv. þm. Samfylkingarinnar sem hafa ekki blandað sér í umræðuna undir þessum dagskrárlið, t.d. hv. þm. Kristjáns L. Möllers sem hins vegar tók hér upp umræðu utan dagskrár um byggðamál í miðri þessari umræðu. Ég hefði haft áhuga á því að heyra viðhorf hv. þm. Samfylkingarinnar til aðgerða af þessu tagi. Hér er ekki aðeins látið nægja að lýsa óánægju með ástandið, það gætum við víst öll gert, heldur eru líka lagðar til aðgerðir. Niðurstaða okkar var sú að við vildum leggja til það sem við gætum hugsað okkur að gera. Við erum ekki feimin við að sýna á þau spil, að við værum tilbúin að beita þeim stjórntækjum sem stjórnmálamenn hafa í höndunum og einkum og sér í lagi ráðstöfun opinberra fjármuna til að reyna að spyrna þarna við. Við erum sannfærð um að það er leitun að betri fjárfestingu en þeirri að reyna allt sem mögulegt er til þess að snúa við því óheilla- og ófremdarástandi sem þarna er. Staðreyndin er sú, herra forseti, að í raun er alltaf að bætast í þær ískyggilegu aðstæður sem við okkur blasa í þessum efnum. Nánast daglega berast okkur nýjar upplýsingar um hve grafalvarlegt ástandið er. Það er sama hvort það eru mánaðarlegar nýjar tölur frá Hagstofu Íslands um fólksflutningana af landsbyggðinni eða þær upplýsingar sem komu í fjölmiðlum í gær og í morgun um nýja vinnumarkaðs- eða atvinnukönnun Þjóðhagsstofnunar. Ég vil leyfa mér að inna hæstv. forsrh. eftir því hvað honum sýnist um þær vísbendingar sem þar koma fram og benda til þess að ástandið hafi gjörbreyst til hins verra á einu ári, frá því sambærilegar niðurstöður voru birtar eftir septembermánuð 1998. Könnun Þjóðhagsstofnunar sýnir að aukin eftirspurn eftir vinnuafli kemur öll fram á höfuðborgarsvæðinu. Þar vildu atvinnurekendur fjölga starfsfólki um 745 en á landsbyggðinni vildu atvinnurekendur fækka starfsfólki um 210. Út þessu verður sem sagt mjög mikil breyting frá því sem var í fyrra. Eftirspurn eftir vinnuafli hér á þessu svæði hefur ekki mælst meiri í áratug en að sama skapi eru þetta mjög alvarlegar vísbendingar um hversu mikill samdrátturinn er á landsbyggðinni. Þar er t.d. mjög sláandi að eftirspurn eftir vinnuafli er minnkandi í flestum atvinnugreinum, mest þó í byggingarstarfsemi og þjónustugreinum. Í byggingarstarfseminni er þetta vegna þess að það eru bara alls engar framkvæmdir, einstaklingar byggja ekki og framkvæmdirnar greinilega það litlar að byggingariðnaðurinn er að skreppa saman enn frekar en orðið var á landsbyggðinni. Hitt er auðvitað ekki síður svakalegt að helsta vaxtargrein atvinnulífsins sem verið hefur á umliðnum árum og verður væntanlega áfram, þjónustan, er líka að dragast saman í stórum stíl úti á landi. Það eru mjög ískyggileg skilaboð. Þetta segir okkur held ég líka að ef menn vildu grípa til einhverra ráðstafana vegna þenslu og verðbólguhættu þá væri sennilega engin ein aðgerð eins markviss í þeim efnum og sú að reyna að draga úr þeirri spennu sem vinnumarkaðskönnunin hér á þessu svæði sýnir, en auka framkvæmdir úti á landi. Hér er þensluhættan og spennan. Hér eru þær greinar sem eru að sprengja þetta upp, byggingariðnaðurinn og ýmsar þjónustugreinar. Vilji hæstv. ríkisstjórn, eins og raunar liggur fyrir, reyna að grípa þarna til aðgerða þá er ekki nóg að gera það sem þegar hefur verið ákveðið, að draga lítils háttar úr framkvæmdunum hér og bremsa þær eitthvað af, heldur verði líka að jafna þetta á hina hliðina. Að auka við framkvæmdirnar úti á landi. Jafnvægisleysið í þessum efnum er greinilega enn þá meira en menn höfðu talið hingað til og það hefur versnað milli ára. Hvað getum við ætlað annað en að byggðaröskunin verði enn svakalegri á næstu mánuðum en hún hefur verið hingað til, ef þær breytingar sem endurspeglast í viðhorfum forustumanna í atvinnulífinu senda okkur þessi skilaboð milli ára? Eftirspurnin er orðin neikvæð úti á landi. Það sneri öfugt í fyrra þó í litlu væri en hún hefur enn þá aukist hér og er mikil, nánast í öllum greinum atvinnulífsins. Ég held, herra forseti, að menn þurfi að átta sig aðeins á því hversu stór orsakavaldur þessir miklu flutningar inn á þetta svæði, höfuðborgarsvæðið, eru í raun og veru fyrir þenslunni. Hvers vegna er byggingariðnaður jafnbólginn og raun ber vitni hér á höfuðborgarsvæðinu? Það er ekki bara vegna þess að hér hafa verið miklar opinberar framkvæmdir og ýmsar stórframkvæmdir í gangi. Auðvitað hefur það mikil áhrif en það er líka vegna þess að fólksfjölgunin á þessu svæði er afbrigðilega mikil. Mér er til efs að finnanleg séu mörg dæmi um að fólki fjölgi hraðar á einu landsvæði en hér. Ef við förum aðeins yfir það hvernig þetta blasir við núna þá lítur út fyrir að um 2.000 manns muni bætast inn á þetta svæði af landsbyggðinni, þ.e. að 2.000 muni flytjast hingað umfram þá sem héðan flytjast. Síðan má ætla, miðað við tölur fyrstu átta, níu mánuðina, að um 500--700 manns í viðbót komi frá útlöndum. Þeir setjast að hér miðað við þessar tölur. Þá erum við komin í u.þ.b. 2.500--2.700 manns sem bætast við inn á þetta svæði annars vegar af landsbyggðinni og hins vegar frá útlöndum. Þá er eftir náttúruleg viðkoma hér á svæðinu, fjölgunin hér sem auðvitað sest að hér í öllum aðalatriðum. Við skulum reikna með að hún verði svipuð að meðaltali og undanfarin ár, þ.e. um 0,7%. Þá reiknast mér svo til að þar bætist enn við um 1.100--1.200 manns. Hér á þessu svæði bætast við á hverju ári, af landsbyggðinni, frá útlöndum og vegna náttúrulegrar viðkomu, eitthvað í kringum 3.500 manns. Það er mikil fjölgun, þó að hér séu 160 þús. íbúar eða hvað það er. Það eru eitthvað á milli 2 og 2,5%. Það þýðir að hér verður viðvarandi spenna, t.d. á húsnæðismarkaði. Þetta mjög óvenjulega mikil fjölgun. 0,7% fjölgun íbúa í einu landi eins og við höfum búið við undanfarin ár, farið upp í 1%, niður í kannski 0,7%, er ein hin mesta í Evrópu. Og þar er ekkert óalgengt að íbúafjöldi standi í stað, þeim fjölgi um 0,2% eða sé jafnvel í mínus eins og í Þýskalandi. Þá eru auðvitað nettóáhrifin á íbúðamarkaði þau t.d. að það þarf ekki að byggja nema sem svarar nokkurn veginn viðhaldi og endurnýjun húsnæðis. Hér þarf hins vegar að byggja yfir 2--3% í viðbót á hverju einasta ári plús það að halda gamla húsnæðinu við o.s.frv. Svona aðstæður eru dæmdar til þess að halda uppi þenslu með öllum þeim margfeldisáhrifum sem af því hljótast. Ég vil einnig, herra forseti, eins og hv. síðasti ræðumaður, Þuríður Backman, fagna þeirri skýrslu sem við höfum fengið í hendur. Hún var unnin af Iðntæknistofnun í samstarfi Byggðastofnunar og forsrn. og ég hef verið að blaða í gegnum hana. Ég held að þetta sé hið merkasta plagg og þar sé komin af stað vinna sem að vísu hefði mátt fara fyrr af stað en gefur okkur grunn til að skoða raunhæfar aðgerðir í að flytja verkefni, störf og tekjur út á land. Ég fagna þessu sérstaklega og vil leyfa mér að spyrja hæstv. forsrh. hvernig hann hyggst fylgja eftir þessari skýrslu. Ég minni á að í tillögu okkar, tölul. 8, er einmitt gert ráð fyrir að verja fjármunum sérstaklega, 150 millj. kr. á næsta ári, til að stuðla að og standa straum af því að færa verkefni út á land. Í skýrslunni eru þeir kostir sem í boði eru flokkaðir eftir því hvort unnt er að ráðast í þá tafarlaust og án verulegra útgjalda eða hvort að þeim fylgir einhver stofnkostnaður og það er þá flokkur B. Þá er einmitt nauðsynlegt að hafa fjármuni milli handa til þess að ráðast í þann stofnkostnað. Reynslan frá fyrirtækinu Íslensk miðlun sýnir okkur hvað hægt er að gera ævintýralega hluti þar sem vinnustaðir hafa verið að spretta upp í fjölmörgum byggðarlögum landsins. Það er auðvitað virkilega ánægjulegt og gleðilegt að fylgjast með því. En maður hlýtur að segja: Úr því að einkafyrirtæki getur gert slíka hluti, hvað þá með allan opinbera geirann sé þar vilji og metnaður fyrir hendi til að nota sömu tækni og hugsun til dreifa verkefnum? Auðvitað á að fara í þetta eins og hér er lagt til, lið fyrir lið, verkefni fyrir verkefni, skoða hverja stofnun og hvern flokk fyrir sig. Niðurstaðan verður væntanlega sú að það er ekkert því til fyrirstöðu að t.d. þjóðskráin verði færð á Húsavík eða stór hluti af skráningarvinnu Tryggingastofnunar ríkisins á Seyðisfjörð, svo einhver dæmi séu tekin af handahófi. Ég veit að víða úti um land binda menn vonir við þetta mál og bíða eftir því hvað verður með framkvæmdina, t.d. svo ég nefni aftur fyrirtækið Íslenska miðlun. Vonandi er ég ekki að ljóstra upp neinu leyndarmáli þar þó ég segi að þar eru menn með hugmyndir um að segja á fót enn frekari starfsemi, t.d. á stöðum eins og Hrísey eða í Ólafsfirði, þar sem menn hafa orðið fyrir áföllum í atvinnulífinu. Það kæmi auðvitað eins og himnasending að fá þar nýja vinnustaði og störf í staðinn fyrir þau sem hafa tapast þar. Ég vona að um þetta fáist umfjöllun á Alþingi í vetur, hvort það er sérstaklega á grunni þessarar tillögu eða með öðrum hætti verður ekki sáluhjálparatriði. Alþingi verður ástandsins vegna að taka virkilega á í þessu máli og taka sér tíma í að fara rækilega í gegnum það í vetur. Ég vona að það geti gerst í sæmilegu samstarfi stjórnar og stjórnarandstöðu. Málið er þeirrar stærðar í íslenskum þjóðmálum að það á að vera hafið upp yfir flokkadrætti að skoða það. Í þessum efnum ríkir slíkt ófremdarástand og svo hættuleg staða að öllum þingmönnum ber skylda til þess að nálgast það með því hugarfari. Við höfum ekki í annan tíma staðið frammi fyrir neinu sambærilegu nema í einstökum og einangruðum tilvikum. Það hefur aldrei áður blasað við að byggðahrun, jafnvel í heilum landshlutum, gæti orðið á tiltölulega skömmum tíma en það gerir það núna því miður. Það er ekkert hægt að horfa fram hjá því. Einfaldur framreikningur á þeim tölum sem við okkur blasa frá sl. 10--15 árum segir okkur ekki annað en að jafnlangur tími til viðbótar leiði til þess að heil byggðarlög og jafnvel landshlutar hljóti að hrynja saman. Að allra síðustu, herra forseti. Hvort sem er litið til þenslunnar hér og þeirra vaxtarverkja sem það ástand hefur skapað í efnahagslífinu og menn hafa áhyggjur af eða þjóðhagslegs samhengis almennt, þá er örugglega fátt jafngóð fjárfesting og að ráðast í markvissar aðgerðir til að snúa þróuninni við, koma á nýjan leik á jafnvægi, stöðugleika í byggðaþróun. Stöðugleiki í byggðaþróun er ekki síður mikilvægur fyrir samfélagið en stöðugleiki í efnahagsmálum.

Herra forseti. Ég hygg að það hafi verið árið 1990 þegar hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon, síðasti ræðumaður, var í ríkisstjórn að fyrirrennari minn, Steingrímur Hermannsson forsrh., lýsti því yfir að byggðastefna sl. tíu ára hefði brugðist. Ég er ekki viss um að sú sjálfsgagnrýni hafi að öllu leyti verið sanngjörn því að ég er ekki í vafa um að sú viðleitni sem menn höfðu þá sýnt í byggðamálum hafi haft sitthvað jákvætt í för með sér. Sjálfsagt væri hægt að ætlast til þess, og sumir hafa nú gert það hér í haust, að ég gæfi einhverja sambærilega yfirlýsingu um að byggðastefna sl. tíu ára hefði brugðist. Ég vil ekki gefa slíka yfirlýsingu vegna þess að ég tel að sú viðleitni og viðspyrna sem menn hafa reynt að sýna, jafnt og á hinu fyrra tímabili sem ég nefndi til sögunnar, hafi að ýmsu leyti gert gagn. Tölurnar liggja þó fyrir og í hvorugt skiptið hefur tekist að snúa þróuninni við. Þar höfum við lent í svipuðum erfiðleikum og fjölmörg önnur lönd sem hafa verið að ganga í gegnum svipaðar breytingar á atvinnuháttum og hér á landi. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon nefndi áðan þá nýju skýrslu sem kynnt var og lýsti ánægju með hana og ég er ánægður með þau viðbrögð. Hún er unnin með nokkuð nýjum hætti og má segja að þar séu menn að horfa til þess veruleika að einmitt tækniþróun, nýjungaþróun, varð til þess að hluta til að halla tók undan fæti fyrir byggðum landsins, þ.e. tækniþróunin í þeim frumatvinnuvegum sem voru einkum stundaðir úti á landi, til að mynda landbúnaður og sjávarútvegur. Tækniþróun hvað þessa atvinnuþætti snerti varð til þess að mannaflaþörfin í greininni miðað við sambærilega eða jafnvel stóraukna framleiðslu og framleiðni gjörbreyttist. Á tíu ára tímabili, frá 1986--1996, fækkaði í þessum greinum um yfir 5.000 manns og hafði fækkað töluvert fyrir þennan tíma og hefur fækkað töluvert eftir þennan tíma. Þessar breytingar mátti rekja til þess að tæknin hafði með ýmsum hætti orðið til þess að hagræðingarmöguleikar sköpuðust og færra og færra fólk þurfti til að framleiða það magn vöru eða veita þann atbeina í þessum atvinnugreinum en áður var. Sú skýrsla sem hv. þm. nefndi til sögunnar er kannski sérstaklega skemmtileg vegna þess að nú á það að vera hin breytta tækni sem á að koma byggðunum til hjálpar. Það er sérstaklega ánægjulegt að tækniþróunin sem hefur gengið byggðunum í óhag geti verið að ganga byggðunum í hag, þ.e. að landið fyrir meðalgöngu tækninnar sé að verða eitt allsherjarhöfuðborgarsvæði. Starfsemi, sem menn gátu ekki áður ímyndað sér að gætu farið fram annars staðar en hér, getur nú farið fram nánast hvar sem er fyrir meðalgöngu tækninnar eins og þessi skýrsla sýnir. Eftir að tæknin var komin til þurfti að koma til verðlagningarstefna sem gerði mönnum kleift að nota þessa nýju tækni og sem betur fer hefur verðlagningarstefnan einnig verið að ganga þennan veg. Þess vegna sjáum við fyrir okkur að margs konar starfsemi, sem áður hefði fundið sér farveg nánast sjálfkrafa hér á þessu svæði, geti nú verið sinnt annars staðar í byggðum landsins. Það er það skemmtilega, áhugaverða við þessa skýrslu, það er það sem gefur okkur þessar vonir og væntingar. Hv. þm. nefndi hvernig væri rétt að fylgja þessu verkefni eftir. Það varðar auðvitað miklu að það verður gert. Hins vegar er hægt að segja að gagnvart fyrsta flokknum, þetta eru þrír flokkar sem þarna eru kynntir til sögunnar, þarf aðallega að fara fram rækileg kynning, bæði gagnvart okkur sjálfum, þ.e. opinberum stofnunum sem undir okkur heyra, og gagnvart einkamarkaðnum því að þarna er um að ræða kosti. Þetta er ekkert hjálparstarf við landsbyggðina, heldur kostir, góðir kostir fyrir alla. Fyrir þá sem reka fyrirtæki hér og auðvitað fyrir fólkið á landsbyggðinni. Það þarf að vekja athygli á þeim góðu kostum sem mönnum bjóðast. Ef það tekst þá er um að ræða, svo notað sé hugtak úr umræðunni um umhverfismál, sjálfbær verkefni, verkefni sem munu fylgja sjálfum sér eftir og aukast vegna þess að þau eru hagkvæm fyrir alla. Eins og hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon nefndi reyndar réttilega eru síðan önnur verkefni þar sem greiða þarf götuna og veita atbeina og ég tel sjálfsagt að menn geri það. Í þriðja lagi eru síðan verkefni sem eru þess eðlis að það þarf að fara í nokkurn undirbúning, það þarf að eiga sér stað ný skipulagning, þjálfun á mannskap og ég held að þar gætum við einnig komið til aðstoðar. Jafnframt eigum við að nota kynningu og þá nota ég orðið áróður í góðri merkingu þess orðs, áróður til að sýna fram á að með þjálfun og undirbúningi fólks á þessum stöðum er hægt að fá ekki síðri starfskraft til margvíslegra verkefna en menn geta fengið á þessu annars ágæta svæði. Ég tel það vera það sem blasir bjartast við úr þessari skýrslu að hugmyndirnar eru sjálfbærar. Það er ekki eins og stundum er með verkefni sem við höfum stofnað til, og þegar ég segi við þá meina ég við sem þingmenn í gegnum áratugina, að þau kalla á samfelldan og sífelldan og stundum alltaf meiri og meiri stuðning. Þessi verkefni eru þess eðlis að þau eru sjálfbær og þau geta hlaðið utan um sig eins og snjóboltinn. Ég hef heyrt lauslega slegið á þær tölur frá fagmönnum á vegum Byggðastofnunar að ef vel tekst til þá gæti þessi skýrsla leitt af sér 500--1.000 störf um landið. Í álverum talið er það nokkuð gott svo notuð sé þekkt viðmiðun. Er ég þó ekki fyrir mína parta náttúrlega að gera lítið úr nauðsyn á byggingu á álveri, ég tek það fram svo það verði ekki misskilið. En vegna annarra þátta sem hv. þm. nefndi um væntingar sem hafa verið kynntar undanfarið þá þarf það ekki að koma okkur á óvart og ég tel að við höfum brugðist við í fjárlagafrv. með hliðsjón af þeim staðreyndum.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. forsrh. fyrir svörin og viðbrögð hans. Ég vil segja og hughreysta hæstv. ráðherra með því að þó að það sé alveg rétt að tölulegar staðreyndir sýna að ekki er ýkja mikill munur á áratugunum 1980--1990 og svo aftur 1990--1999 a.m.k., ef eitthvað er þá er sá síðari jafnvel verri, sérstaklega seinni hluti hans en við höfum líka dæmin um hið gagnstæða og þar er það áratugurinn 1970--1980 sem er auðvitað stórmerkilegur vegna þess að þá tókst að snúa hlutunum við og skapa tímabundið jafnvægisástand, jafnvel ástand þar sem fjölgaði á landsbyggðinni umfram höfuðborgarsvæðið í nokkur ár. Auðvitað má ræða það og deila um hvers vegna það gerðist nákvæmlega en flestir tengja það þó við útfærslu landhelginnar, uppbyggingu togaraflotans og frystiiðnaðarins, umfangsmikilla samgönguframkvæmda og mikillar uppbyggingar í skóla- og heilsugæslumálum, en allt þetta fór saman á þessum áratug og af hlaust mikið uppgangstímabil á landsbyggðinni, miklar íbúðarbyggingar sigldu í kjölfar þessara framkvæmda sem halda mönnum reyndar á floti í dag því stór hluti af íbúðarhúsnæði í fjölmörgum þéttbýlisbyggðarlögum á landsbyggðinni er einmitt frá þessum árum. Varðandi skýrsluna er ánægjulegt að tæknin geti líka gengið í lið með okkur í staðinn fyrir að snúast gegn okkur eins og hún hefur kannski gert að sumu leyti þegar störf hafa tapast út við tæknivæðingu og hagræðingu. Það er alveg hárrétt að mjög mörg þessi verkefni eru beinlínis áhugaverð og ættu að nýtast mönnum jafnvel til að ná betri árangri í rekstri sínum og þá auðvitað ekki síður opinberum aðilum en einkaaðilum. Úr því að þeir hafa komið auga á þetta og riðið á vaðið í mörgum tilvikum, aðilar eins og Íslensk miðlun, flutt verkefni út á land eða aðili eins og Flugleiðir hefur flutt störf heim frá Bandaríkjunum á nákvæmlega sama grunni vegna þess að hægt er að svara í símann fyrir Flugleiðir í Bandaríkjunum í Súðarvogi, hvers vegna skyldu þá ekki ráðuneyti og stjórnsýslustofnanir nýta sér kosti þess að gera slíkt hið sama? Ég ítreka spurningu mína að lokum til hæstv. forsrh., er ekki nauðsynlegt að sjá til þess að einhverjir fjármunir verði fyrir hendi á fjárlögum næsta árs til þess að hrinda fyrstu verkefnunum af stað?

Herra forseti. Ég held að æskilegt væri að hafa fjármuni fyrir hendi. Ég skal ekki segja um hve miklir fjármunir það þurfi að vera en það er örugglega æskilegt að slíkir fjármunir séu til staðar. Án þess að fara að sökkva sér í fortíðina er það alveg rétt að það var og er skjallega sannað og við munum öll að það var uppgangur tímabundið á landsbyggðinni á þessum árum, 1974--1980 minnir mig, en því miður var það ekki varanlegt og gríðarlegir fjármunir voru settir til hliðar í þessu skyni sem landsbyggðin hefur svo sem búið að mörgum hverjum áfram en því miður var ekki um varanlegar breytingar að ræða og stóð kannski einkum og sér í lagi í tvö til þrjú ár. Vegna þess sem hv. þm. nefndi áðan í fyrri ræðu sinni og ég náði ekki að svara varðandi þensluna hér og að hún væri kannski í sjálfu sér að hluta til búin til vegna flutningsins, þá held ég mjög varasamt sé að áætla sem svo að þarna komi eggið á undan hænunni. Ég held að það væri ekki uppgangur í byggingariðnaði nema vegna þess að uppgangur í efnahagslífinu hófst. Byggingariðnaðurinn tók seinast við sér og eftir að uppgangur hafði orðið á öðrum sviðum í eitt til tvö ár var enn lægð í byggingariðnaði, meira að segja á þessu svæði. Hann tók síðan við sér, það er reyndar þekkt úr fyrri uppsveiflum að byggingariðnaðurinn tekur seinast við sér en stendur oftast nær lengur við en sumt annað í uppsveiflu. Auðvitað vonast ég til þess að þetta verði ekki dæmigerð uppsveifla og ég hef ekki trú á því að svo verði en þetta er nú staðreynd máls. Ég held líka að vegna landsbyggðarinnar þá megum og verðum við, og þar greinir mig á við hv. þm., að vera mjög ákveðin í því að byggja upp starfsemi eins og til að mynda álverið fyrir austan. Þarna greinir okkur á en það er einn af þeim þáttum sem ég tel vera mjög þýðingarmikinn fyrir til að mynda byggðastefnu ríkisstjórnarinnar.

Herra forseti. Þó við sleppum algjörlega rökræðum um það hvort komi á undan í þessu tilviki eggið eða hænan er eitt alveg ljóst að þegar þessi mikla hænsnarækt er komin í gang, þegar þessi mikli straumur er hafinn, þá er þetta sjálffóðrandi kerfi. Þetta er hálfgerð eilífðarvél og það var það sérstaklega sem ég var að leggja áherslu á. Þegar fólksstraumur inn á þó ekki þéttbýlla svæði en þetta hér er, svona í heimssamhengi, upp á 2--3% á ári, kannski 3.500 manns þegar allt leggst saman, flutningarnir af landsbyggðinni, flutningarnir frá útlöndum og náttúruleg viðkoma hér á svæðinu, þá er ósköp einfaldlega sjálfbyggð spenna upp við þær aðstæður vegna þess að verið er að byggja yfir svo margt nýtt fólk að t.d. í almennum byggingariðnaði hlýtur að vera gullgrafaraástand, það er eiginlega alveg sjálfgefið. Hvað setur þetta af stað í byrjun skiptir kannski ekki sköpum í þessu samhengi heldur hitt að þegar ástandið er orðið eins og það er hefur það mikla eiginleika til þess að halda sjálfu sér við. Það er alveg ljóst. Varðandi álverið þá er það auðvitað önnur og stærri deila. Nú getum við velt fyrir okkur og rætt annars vegar um hin staðbundnu áhrif þess sem ég hef aldrei neitað að verði að sjálfsögðu einhver á Reyðarfjörð og næsta nágrenni, ég held reyndar að þau verði minni og ekki eins jákvæð og ella væri ef jafnframt væri gripið til ráðstafana til að breyta hinum almennu undirliggjandi orsökum byggðavandans. Hitt er alveg jafnljóst, hæst. forsrh., að álver á einum stað á landsbyggðinni er ekkert innlegg í hinn almenna atvinnu- og byggðavanda landsbyggðarinnar í heild. Eða hverju eru Hríseyingar nær eða Þingeyringar eða aðrir slíkir þó að rísi álver á Reyðarfirði ef ekkert annað breytist?

Hæstv. forseti. Hv. 1. flm. þess máls sem er hér til umræðu var svolítið að kvarta undan því að við samfylkingarmenn hefðum ekki tekið þátt í umræðunni.

Ég saknaði þess.

Eða saknaði þess. Þegar þing kom saman báðum við strax um umræðu utan dagskrár og það kann vel að vera að okkur hafi ekki verið kunnugt um hvaða mál væru komin til dreifingar þegar það var og ég sé ekki nema fulla ástæðu til þess að ræða þessi mál sem allra oftast í hv. Alþingi. En ástæðan fyrir því að ég hef ekki tekið fyrr til máls er að mig langaði til að heyra í hæstv. byggðamálaráðherra, sem hefur haft það hlutverk á níunda ár að gegna þeirri stöðu, hvernig hann liti á þá tillögu sem hér er til umræðu. Hann hefur nú lokið máli sínu og satt að segja er ég ekki miklu nær um hvaða augum hann lítur á þær tillögur sem eru fólgnar í plagginu sem hér er til umræðu. Mér fannst hann tala um flest annað og meira en sjálft plaggið. Ég vil, áður en ég vík að því, nota tækifærið og spyrja hæstv. ráðherra hvernig eigi að standa að þeirri breytingu sem nú verður um áramótin, að byggðamálin fara úr höndum hæstv. ráðherra til iðnrn. í hendur hæstv. iðnrh. Mér er kunnugt um að það eru ekki neinar upphæðir, engir fjármunir á fjárlögum tengdir iðnrn. vegna þessara breytinga. Það sést heldur hvergi í plagginu. Ég veit ekki til þess að opinberaðar hafi verið neinar skýringar á því hvernig iðnrn. ætlar að taka á þessu máli. Nú er liðið nokkuð á haustið og áramótin ekki langt undan. Ég geri ráð fyrir því að það þurfi að huga að málum í iðnrn. til að vinna áfram að þeim nauðsynlegu breytingum og málum sem menn vilja koma í framkvæmd á næsta ári. Ég spyr þess vegna hæstv. ráðherra: Hvað líður þessari breytingu? Hvað er að gerast? Síðan ætla ég að víkja að því sem lagt er til í þessari þáltill. Mér finnst full ástæða til að skoða margt af því. Ég hef hins vegar fyrirvara um upphæðir eða fjármunina sem þarna eru lagðir til. Ég sé ekki fyrir mér að það sé mikil speki á bak við þær tölur sumar hverjar. En látum það nú vera. Ég held t.d. að peningar til nýsköpunar sem nefndir eru í 1. liðnum, framlags til atvinnuþróunarfélaga á landsbyggðinni, séu kannski ekki endilega þarfir --- svo há upphæð, meina ég. Það segi ég einfaldlega vegna þess að hafi menn arðbær atvinnutækifæri fram að bera í dag þá er ekki erfiðleikum bundið að fá peninga til að leggja í slíkt. Þar er spurningin ekki um fjármagn. Til viðbótar tekjum Vegasjóðs, stendur hér. Þar er verið að leggja til meiri framkvæmdir í vegamálum. Ég ætla ekki að blanda mér í þá umræðu. Það tekur lengri tíma en ég hef, að ræða hvernig staðið hefur verið að þeim málum á undanförnum árum. Vissulega væri full ástæða til þess að flýta vegaframkvæmdum víða á landinu og um þessa jarðgangagerð. Ég veit ekki betur en verið sé að undirbúa jarðgangaáætlun og vonandi kemur hún hér til umræðu sem allra fyrst. Það kann vel að vera að þessi upphæð passi þar í og ætla ég ekki að þræta um það. Hins vegar held ég að menn þurfi að skoða málið sem í heild, vita hvaða röð á að vera á framkvæmdum til þess að sjá hve háar upphæðir þarf. Hér er talað um félagslega þjónustu og rekstur fjárhagslega veikburða sveitarfélaga. Þarna er sannarlega ástæða til að leggja nokkurt lið. Það ætti að mínu viti að felast í að hjálpa þessum sveitarfélögum við að stækka og verða öflugri. Ég tel fulla ástæðu til að fara í viðbótarátak og gera sveitarfélögum kleift að rækja hlutverk sitt. Hér kemur síðan liður þar sem talað er um fjarskipti og flutningsgetu grunnnetsins og annað því um líkt. Það er svolítið skylt þessari skýrslu sem var verið að tala um áðan. Ég fagna henni og vona sannarlega að mönnum verði að ósk sinni um að út úr þessu komi mörg störf handa landsbyggðinni. Hins vegar vil ég vara menn við að halda að þessi leið muni bjarga öllum byggðarlögum frá þeim vanda sem þau stríða við. Það er ekki einu sinni þannig að það sé alls staðar atvinnuleysi sem veldur byggðaflóttanum, því miður. Vantrú á stöðu byggðanna veldur byggðaflótta víða. Það kemur til af öðrum ástæðum en að menn vanti vinnu, þveröfugt við það hefur á ýmsum svæðum verið erlent vinnuafl vegna þess að vantað hefur íslenskt vinnuafl til þess að vinna þar. Það er því annarra ástæðna að leita fyrir því að fólk fer frá þeim svæðum. Hér kem ég að 6. lið. Þar er talað um framhaldsnámið og fjarnám í afskekktum byggðarlögum. Ég ætla svo sannarlega að taka undir það sem þar stendur. Ég er sannfærður um að menntamálin skipta mestu máli við að varðveita og styrkja byggð í landinu. Þar ættu menn að geta orðið sammála um að gera virkilegt átak svo fólkið á landsbyggðinni geti fengið mestu og bestu menntun sem mögulegt er að veita. Um heilsugæsluna ætla ég ekki að fjölyrða. Það er auðvitað mjög nauðsynlegt að hún sé til staðar. Það hefur verið erfitt sums staðar að halda í lækna og hjúkrunarlið af ýmsum ástæðum. En ég held að þar sé ekki mikið við hið opinbera að sakast í sjálfu sér. Þar hafa menn reynt að standa sig. Það hefur verið af öðrum ástæðum sem það hefur gengið verr. Hér eru mörg atriði sett fram. Ég er ekki kominn að þeim sem ég ætlaði helst að fjalla um. Ég ætla því að koma aftur upp síðar og ræða þau. Ég held að full ástæða sé til þess að taka undir margt í þessari tillögu. Þó ég komist ekki yfir það allt í þessari ræðu þá bæti ég einhverju við á eftir. Ég fagna því að hæstv. byggðamálaráðherra er mættur til umræðunnar og vonast sannarlega til þess að hann muni taka aftur til máls, segja álit sitt á þessari tillögu og fara yfir einhver af þeim atriðum sem hér eru lögð til þannig að fram komi hvort hann styður þessar hugmyndir eður ei.

Herra forseti. Ég var spurður um hvers væri að vænta varðandi þær breytingar sem boðaðar eru í stjórnarsáttmála á flutningi forræðis byggðamála frá forsrn. til iðn.- og viðskrh. Þetta mál er í vinnslu og er komið á lokastig af hálfu ríkisstjórnarinnar. Ég vænti þess að frv. um þær breytingar verði lagt fram í þinginu strax að lokinni kjördæmaviku. Varðandi það sem hv. þm. nefndi réttilega, að sums staðar væri flótti frá byggðum þó að atvinnulíf virtist vera í blóma og jafnvel meiri eftirspurn eftir atvinnu en nokkru sinni fyrr þá getur atvinnan samt haft þarna áhrif vegna þess að það skortir á fjölbreytileika í atvinnulífinu. Þó að tiltekin störf standi til boða þá er ekki víst að það eitt nægi. Fjölbreytileikann í atvinnulífinu skortir og ég vænti þess að sú skýrsla sem við ræddum áðan gæti verið til þess fallin að auka þann fjölbreytileika. En ég tek undir með honum, eins og reyndar er lögð áhersla á í þáltill., að aðrir þættir koma mjög við sögu. Það er nú viðurkennt og sérstaklega undirstrikað eftir þá ágætu skýrslu sem prófessor Stefán Ólafsson vann fyrir Byggðastofnun á sínum tíma, að aðrir þættir skipta mjög miklu máli í mati fólks á því hvar það vill festa sér búsetu. Menntamálin eru þar auðvitað mikilvægur þáttur.

Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir upplýsingar hæstv. forsrh. um að við munum fá að sjá hugmyndir um þessa breytingu strax eftir kjördæmavikuna. Það má ekki seinna vera. Ég geri ráð fyrir að í iðnrn. þurfi menn að taka til hendinni ef þeir eiga að geta skipulagt og komið til skila því sem þeir telja að gera þurfi svo hægt verði að áætla til þeirra fjármuni fyrir verkefni þeirra á næsta ári. Ég held að menn hafi verið heldur seinir til að koma þessum málum af stað. Ég vona sannarlega að það komi ekki að sök. Ég tek undir með hæstv. ráðherra að auðvitað skiptir fjölbreytileiki atvinnulífsins á landsbyggðinni öllu máli. Það er enginn vafi á því að til frambúðar mun mönnum ekki takast að halda uppi byggð á Íslandi, miðað við þær kröfur sem fólk gerir um atvinnu og allar aðstæður, öðruvísi en boðið verði upp á fjölbreytt atvinnulíf, menntun og allt það sem menn tala hér um. Ég held að í sjálfu sér greini menn ekki á um þarfirnar. Menn greinir kannski meira á um hvort rétt sé staðið að hlutunum og hvort aflið sem menn telja að þurfi til þess að bjarga byggðunum frá hruni dugi til að framkvæma hugmyndirnar.

Herra forseti. Varðandi fjárlagaþáttinn í þessum breytingum þá var ekki hægt að hafa þetta öðruvísi en að ganga í fjárlagatillögunum út frá þeirri lagaforsendu sem við búum enn þá við. Ég fullyrði hins vegar að fjárhagslegur grundvöllur þessa málaflokks verður ekki veikari eftir tilflutninginn en áður.

Hæstv. forseti. Ég er ekki mjög kátur yfir svari hæstv. forsrh. núna. Ég held að það sé rétt að fjárhagslegi grundvöllurinn verði ekki kannski veikari, en hann verður lítið sterkari miðað við áætlanir sem liggja fyrir. Það er ekki gert ráð fyrir að neinir fjármunir verði veittir, ekki einu sinni í þær hugmyndir sem komu fram frá byggðanefnd forsrh. Það vantar verulega á það. Við munum kannski ræða það betur hér á eftir. Það er t.d. ekki gert ráð fyrir því í fjárlögum að taka húshitunarkostnað, eins og sú nefnd lagði til, eða námskostnaðinn og fleiri atriði sem þar komu fram og menn trúðu og treystu á að tekið yrði tillit til í fjárlögum í vetur.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Jóhanni Ársælssyni, þingmanni Samfylkingarinnar, fyrir að blanda sér í þessa umræðu. Þegar ég sagðist sakna þingmanna Samfylkingarinnar þá var það að sjálfsögðu vel meint og á því jákvæð formerki. Ég hafði áhuga á að heyra hvaða viðhorf væru þar uppi til aðgerða af því tagi sem hér eru lagðar til. Tvennt sem hv. þm. nefndi vil ég koma inn á. Það fyrra er að hann nefndi réttilega að upphæðir sem þarna eru settar fram geta aldrei orðið nákvæmnisútreikningar og eru ekkert hugsaðar þannig af okkar hálfu. Við erum ekki að reyna að segja að vísindaleg eða nákvæmnisrök liggi á bak við að verja frekar 150 milljónum en 200 eða 800 frekar en 1.000. Við tökum þarna fyrst og fremst ákveðið mið af umfangi viðkomandi málaflokka, umfangi vegaframkvæmda, sem eru jú upp á nokkra milljarða kr. eins og menn þekkja --- heildarfjárveiting til vegagerðar er kannski upp á eina 8 milljarða. Í öðrum tilvikum tökum við mið af útgjöldum á einstökum sviðum, t.d. til skólamála eða framlag sem verið hefur undanfarin fjárlög, og nú á því miður að skerða, til að styrkja dreifikerfi raforku í sveitum, svo ég upplýsi hv. þm. um hvernig við reyndum að nálgast ákveðnar leiðbeinandi upphæðir í þessum efnum. Að sjálfsögðu væri æskilegt að þingnefnd færi yfir þetta. Að lokum verða aldrei nákvæmnisútreikningar lagðir til grundvallar í slíku heldur pólitískar ákvarðanir sem fara eftir vilja manna til þess að gera hlutina. Varðandi aðferðina að koma fjárhagslega veikburða sveitarfélögum með erfið svæði til aðstoðar við að sinna félagslegri þjónustu, með fjárstuðningi frá ríkinu eða með því að auðvelda þeim að sameinast, þá verður eftir sem áður alltaf staðreynd að aðstæður sveitarfélaga, hvort sem þau eru lítil eða stór, til að sinna sinni félagslegu þjónsutu eru mismunandi. 

Herra forseti. Ég er ekki að draga úr því að fjármuni þurfi til að koma til móts við strjálbýl sveitarfélög þar sem hlutirnir eru yfirleitt töluvert miklu dýrari en annars staðar til að sinna hinum lögbundnu og nauðsynlegu þörfum. Ég benti hins vegar á að enn er verulega mikið eftir til að fullkominni --- hvað eigum við að segja --- hagkvæmni sé náð í að sameinast um að gera hlutina í hinum dreifðu byggðum landsins. Litlir sveitahreppir eru til enn þá sem gætu verið miklu betur staddir í stærra sveitarfélagi og tekjustofnum er misskipt vegna þess að sum sveitarfélög hafa aðgang að góðum tekjum en önnur ekki, sem gæti jafnast ef sveitarfélög yrðu sameinuð. Þetta er þróun sem tók kipp fyrir nokkrum árum og sú þróun var jákvæð. Nú hefur hægt á þessu aftur en ég tel fulla ástæðu til að menn fari fyrir það og skoði. Það hefur líka orðið ákveðin þróun sem er greinileg í þá áttina að sveitarfélögin þurfa að vera stærri. Menn eru farnir að sjá það. Þau þurfa að vera stærri en menn töldu fyrir nokkrum árum. Þess vegna held ég að það sé orðið miklu jákvæðara hugarfar til þess að stækka sveitarfélögin en var þegar þetta átak var gert sem ég nefndi áðan.

Herra forseti. Sú tillaga sem hér er til umræðu varðar alvarlegt mál og alvarlega þróun sem hefur átt sér stað á undanförnum árum í byggðamálum. Ég ætla ekki að draga úr því. Tillagan er um margt góðra gjalda verð. Hún verður að vísu að skoðast sem nokkurs konar stefnuyfirlýsing. Það hefur reyndar komið fram hér að talnaverkið í henni er ekki byggt á neinum nákvæmnisútreikningum en ég ætla ekki að gera það að umræðuefni. Tillagan fer vafalaust til nefndar og ég álít að hún eigi að fá þar vandaða umfjöllun. Á ýmsu hefur gengið í byggðamálum á undanförnum árum. Það er alveg rétt. Á árunum 1974--1978 fjölgaði á landsbyggðinni. Ég held að það sé fyrst og fremst vegna útfærslu landhelginnar og einnig að tekið var þá á í margs konar uppbyggingu sem vantaði á landsbyggðinni. En mér er í fersku minni að ég var að byrja þá í stjórnmálum og aldrei hefur nú Framsfl. fengið jafnslæma útreið í kosningum eða jafnvel á lýðveldistímanum og eftir það. Eigi að síður er ég ekki að segja þetta vegna þess að ég telji að það eigi að ...

Það var vinstri stjórnin sem færði út landhelgina.

Sem færði út landhelgina?

Vinstri stjórn, en ekki stjórn ykkar með íhaldinu.

Já, ég kann það mál allt saman, hv. þm. En 1987 og 1988 var mikil uppsveifla í þjóðartekjum líkt og núna. Þá sló henni út í gríðarlegum fjárfestingum á höfuðborgarsvæðinu, líkt og henni gerir núna. En þá lentum við í mikilli verðbólgu og niðursveiflu um árabil. Og mér finnst margt núna minna á ástandið sem var fyrir tíu árum. Við verðum auðvitað að reyna að forðast að það verði eins og að við upplifum niðursveiflu á fyrstu árum nýrrar aldar á við það sem við gerðum þá. En nóg um það. Ég tel að ástæðurnar fyrir byggðaflóttanum og byggðavandamálunum á undanförnum árum séu e.t.v. þær, eins og hér hefur komið fram, að í undirstöðuatvinnuvegunum eru takmörk. Það er takmörkuð auðlind í sjávarútvegi. Menn hafa það ekki á tilfinningunni að allir geti gengið í hana eins og áður og vegna markaðsmála hefur landbúnaðurinn dregist saman. Þetta voru þær undirstöðuatvinnugreinar sem voru á landsbyggðinni. Við þessu verður að bregðast. Fleiri möguleika vantar í atvinnulífið til þess að fólk fái þá tilfinningu að hægt sé að sækja fram á landsbyggðinni og það eru ýmsir möguleikar fyrir hendi. Það hefur komið fram að þróun í fjarskiptum er af hinu góða fyrir landsbyggðina. Það felast möguleikar í henni. Ég tek einnig undir það sem hefur verið sagt um sveitarfélögin, að þjónusta þeirra er afar mikilvæg. Þau þurfa að stækka og eflast en þau þurfa að hafa möguleika á því að standa undir þeirri þjónustu sem krafist er af þeim. Ég held t.d. að grunnþjónusta eins og dagvistunarmál sé afar mikilvæg fyrir sveitarfélög úti um landsbyggðina ef fólk á að búa þar á nútímavísu, svo eitthvað sé nefnt. Aðalatriðið er að fólkið á landsbyggðinni finni að það hafi möguleika til sóknar. Ég held t.d. að fólk verði að hafa það á tilfinningunni að það hafi möguleika til sóknar í iðnaðarmálum. Og mér finnst dálítill tvískinnungur í því hjá flutningsmönnum að tillögunni að berjast svo hatrammlega á móti atvinnuuppbyggingu í iðnaðarmálum og orkumálum á Austurlandi og þeir gera, því að það eru þó möguleikar sem felast í því og það á ekki að koma í veg fyrir neina aðra möguleika annars staðar. Það á ekki að koma í veg fyrir að Hríseyingar geti sótt fram t.d. í að nota sér hina nýju tækni í fjarskiptum. Ég tel að uppbygging í iðnaði og orkumálum, t.d. á Austurlandi sé mjög stórt og veigamikið byggðamálaverkefni. Það er verkefni fyrir þjóðina alla og það er verkefni í byggðamálum. Það er viðbót við þann kost sem er þar fyrir hendi. Ekki er verið að biðja um neina ölmusu frá ríkisvaldinu. Þarna er bara verið að biðja um að koma upp og staðsetja starfsemi sem getur aukið þjóðartekjurnar og aukið það sem til skiptanna er, en í byggðamálum passar þetta verkefni inn í þær aðstæður sem núna eru, þó að ég viti að hv. flm. eru ekki þeirrar skoðunar og deila ekki þeirri skoðun með mér. Ég er einfaldlega nokkuð hissa á þessu en ég efast ekkert um góðan vilja flm. tillögunnar í byggðamálum. Mér dettur ekki í hug að efast um það. En mér finnst í þessu felast dálítill tvískinnungur. Ég verð að segja það. Ég endurtek það sem ég sagði áðan að ég tel að tillagan eigi að fá vandaða umfjöllun. Mörg af þessum málum eru til meðferðar í fjárln., eða nokkur af þeim, og ég tel að þau eigi að fá þar vandaða skoðun. Ég sagði það í 1. umr. um fjárlögin í ræðu minni að ég vildi lesa saman tillöguna sem samþykkt var hér í vor í byggðamálum og fjárlagafrv. og leggja í það nokkra vinnu. Og ég endurtek það hér með.

Herra forseti. Ég veit að hv. þm. Jón Kristjánsson veit að afstaða okkar til erlendrar stóriðju, og þó sérstaklega þess tiltekna virkjunarkosts sem nú er uppi varðandi Jökulsá í Fljótsdal, þ.e. með uppistöðulóni á Eyjabökkum, er reist á öðrum og málefnalegum forsendum, öðrum en þeim að við höfum ekki samúð með Austfirðingum í varnarbaráttu þeirra í byggðamálum. Ég held að það sé ekki neinum til góðs að reyna að blanda þessu svona saman og ég get alveg eins sagt á móti að mér finnst það mótsagnakennt að sú ríkisstjórn sem hefur óskaplega lítið aðhafst í byggðamálum, hefur horft á ástandið versna ár frá ári í samfellt sex ár, komi svo og vakni allt í einu núna til lífsins og muni eftir byggðavandanum þegar þarf að fara að réttlæta þau náttúruspjöll og þá framkvæmd sem þarna er í bígerð. Hitt er líka alveg ljóst, sem kom reyndar upp í orðaskiptum okkar hæstv. forsrh. áðan, og það sér hvert mannsbarn, að álver, risaframkvæmdir af því tagi verða auðvitað aldrei innilegg í hinn almenna atvinnu- og byggðavanda um allt land. Að vísu gjammaði einn hv. þm. hér fram í að svo gæti komið álver í Eyjafjörð, en það er ekki þannig að við förum í hvert það byggðarlag og hvern þann stað þar sem eitthvað bjátar á í byggðamálum og lausnin felist í einu stykki álveri. Það er bara ekki þannig. Það er alveg augljóst mál að um slíkt verður ekki að ræða. Það geta aldrei orðið nema þá mjög fáar og afmarkaðar og staðbundnar framkvæmdir og áhrifin samkvæmt því. Það sem ég óttast sérstaklega þegar menn draga slíka álvers- og stóriðjuumræðu inn í byggðamálin sem ég tel að ætti að halda algjörlega aðskilinni, er að þetta verði mönnum eitthvert yfirklór, að menn telji sig hafa gert vel, a.m.k. á Austurlandi ef þeir koma þarna með eitt stykki álver. En ef ekkert breytist að öðru leyti þá mun það reynast minna bjargræði en margir trúa.

Herra forseti. Ég kannast ekki við það, a.m.k. hef ég ekki gefið þær yfirlýsingar að álver séu nokkur lausn, allsherjarlausn á byggðavanda þjóðarinnar, það er langt frá því. Hins vegar flokkast þessi áform fyrir austan undir byggðamál. Atvinnumál flokkast undir byggðamál og þetta er atvinnumál. Ég er þeirrar skoðunar, ég veit að við erum ósammála um það ég og hv. 3. þm. Norðurl. e., að bygging álvers þurfi ekki að koma í veg fyrir neina aðra atvinnuuppbyggingu heldur þvert á móti. Þetta er sá kostur sem er innlegg í það t.d. að auka þjóðartekjurnar, auka það sem til skiptanna er, auka það sem við getum sett í byggðamál. Allt kostar þetta peninga. Ég skrifa ekki undir þá stefnu að höfuðborgarsvæðið eigi að sitja að þessari uppbyggingu eitt. Ég hef ekkert heyrt um það að búið sé að afskrifa það hjá þjóðinni að byggja upp orkufrekan iðnað. Mér er kunnugt um að það er á stefnuskrá hjá vinstri grænum að hafna þeim atvinnuvegi. Ég er ósammála því. Ég tel hins vegar að hann sé takmörkunum háður eins og annað og að orkuöflunin sé takmörkunum háð. En ég get ómögulega skilið þessa atvinnuuppbyggingu algjörlega frá atvinnulífi landsbyggðarinnar. Ég get ekki komið því heim og saman.

Herra forseti. Ég veit svo sem ekki hversu frjó frekari umræða á þessum nótum er um þessa hluti. Ég hef margsagt það áður og get endurtekið einu sinni enn að mér dettur ekki í hug að neita að því að uppbygging álvers, stórframkvæmdar af því tagi á Reyðarfirði hefur að sjálfsögðu ákveðin staðbundin áhrif á því svæði. Það liggur í hlutarins eðli. Það er ljóst að þar verður mikil innspýting á meðan á framkvæmdatímanum stendur og síðan verða þar eftir ákveðin störf í því iðjuveri. En það, fyrir það fyrsta, réttlætir ekki hvað sem er í umhverfismálum eða náttúruspjöllum og getur að sjálfsögðu þýtt að menn leggist gegn þeim framkvæmdum þó að erfitt ástand sé í byggðamálum á viðkomandi svæði. Það verður hv. þm. að reyna að skilja. Þetta er þá spurning um hvort eigi að víkja. Ætla menn að ýta til hliðar öllum nútímalegum viðhorfum og vinnubrögðum varðandi umhverfismál bara af því að erfitt ástand er í byggðamálum á viðkomandi svæði? Réttlætir það hvað sem er? Er þá ekki bara stutt í að við tökum aftur upp á borðið plönin um að virkja Gullfoss ef erfitt ástand skyldi nú verða í uppsveitum Árnessýslu? Hvar ætla menn að láta staðar numið? Eru ekki einhvers staðar takmörk sem menn verða að setja sér og virða? Það hefur verið krafa okkar auðvitað fyrst og síðast um að allar þessar framkvæmdir, áður en til þeirra sé stofnað, lúti lögformlegum leikreglum, þarna fari fram lögformlegt mat á umhverfisáhrifum o.s.frv. Varðandi almenna afstöðu okkar til stóriðjuuppbyggingar þá er hún sú að nú eigum við Íslendingar að láta staðar numið og ekki ráðast í frekari uppbyggingu á erlendri stóriðju, mengandi erlendri stóriðju og stórvirkjunum í hennar þágu. Við þurfum tíma til að endurmeta stöðu okkar og móta nýja stefnu, þar á meðal og ekki síst sjálfbæra orkustefnu um hvernig við ætlum að ráðstafa takmörkuðum orkuforða okkar skynsamlega í þágu framtíðarhagsmuna þjóðarinnar.

Herra forseti. Það er að sjálfsögðu rangt að ég hafi haldið því fram að víkja ætti öllum prinsippum í umhverfismálum til hliðar vegna byggðamála. Auðvitað vinnum við í framtíðinni að áætlanagerð á þeim nótum. Sett hefur verið af stað vinna til þess að fara yfir þau mál, ég hef nú ekki tíma til að rekja það í stuttu andsvari. Hins vegar finnst mér það ekki skipta miklu máli við þessa umræðu. Hv. 3. þm. Norðurl. e. hefur lýst því yfir að hann telji að það eigi ekki að byggja upp frekari stóriðju hér á landi. Þá er alveg óþarfi að tala um umhverfismat við Fljótsdalsvirkjun og miklu hreinlegra að ræða málið á þeim nótum að það eigi að stoppa alla þessa uppbyggingu. Við vitum að það verður ekkert farið í þessa virkjun nema henni fylgi stóriðja. Þá er óþarft að taka þessa glímu um umhverfismat. Ég vona að hv. 3. þm. Norðurl. e. ræði þetta á þessum nótum í framtíðinni því að það einfaldar málið. Hv. þm. er á móti stóriðju 

Mengandi, erlenda stóriðju, sagði ég. Álbræðslur og annað því um líkt.

Mengandi, erlenda stóriðju?

Ætlið þið ekki að búa til vetnismaskínur?

Ekki samtal.

Við ætlum okkur að nýta orku í framtíðinni en við teljum að takmarka þurfi þá nýtingu og erum að láta fara yfir þá vinnu.

Herra forseti. Það er alveg makalaust að hlusta á umfjöllun hv. þm. Jóns Kristjánssonar um þessa tillögu. Það eykur manni kannski ekki bjartsýni en þó ætla ég að reyna. Við hjá Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði erum raunsæisfólk og gerum okkur fulla grein fyrir því að það hafa orðið breytingar á þessu samfélagi, breytingar á sviði sjávarútvegsmála, breytingar með sölu á ríkisfyrirtækjum o.s.frv., sem hafa að hluta leitt til þeirra vandamála sem við erum að kljást við í byggðamálum. Það var þannig að þjóðin gat litið á fyrirtæki eins og Póst og síma sem fyrirtæki jöfnunaraðgerða. Á örfáum árum hefur samfélaginu verið breytt þannig að markaðshyggjan ríkir og það er einn angi stóru vandamálanna. Við gerum okkur grein fyrir því að ríkið getur breytt málunum og við hér í þinginu. Við getum notað það afl sem við höfum tök á, þ.e. opinberan rekstur. Út á það gengur þessi tillaga, að gefa tóninn og efla bjartsýni heima í byggðarlögunum. Það er aldeilis óboðlegt að hefja á þessum grunni umræður um stóriðjustefnu, stalínískar, miðstýrðar aðferðir sem til lengri tíma litið skila engu. Það er ekki við hæfi að stilla málunum upp á þennan hátt í þessu samhengi. Opinberir aðilar, ríkið og sveitarfélög geta gefið tóninn og aukið mönnum bjartsýni. Opinberir aðilar, ríkið í þessu tilfelli, gáfu tóninn fyrir suðvesturhornið fyrir þremur árum. Það gaf tóninn um að hér ætti að byggja upp með stórkostlegri iðnaðaruppbyggingu á einum stað. Það er ótrúlegt að upplifa að ákvörðunartaka um mikla iðnaðaruppbyggingu skuli ekki vera sett í samhengi við hugsanlegar byggðarlegar afleiðingar, að sérfræðingar okkar, þingið og ríkisstjórnin skuli ekki gera tilraun til þess að gera sér grein fyrir því. Það þarf enga sérfræðinga til að átta sig á því að það gerist eitthvað stórt ef menn haga sér svona í fjárfestingum. Stærri lönd en Ísland og íslenskt efnahagskerfi hafa haft áhyggjur af stórum fjárfestingum, fjárfestingum á þann hátt sem við höfum upplifað síðustu þrjú árin. Það eru meira að segja dæmi um það með stórfjárfestingar í Danmörku að menn hafi dregið úr fjárfestingu, dregið úr framkvæmdum og tekið þær á lengri tíma vegna þess að þeir hafa ekki treyst viðkomandi svæðum, og þá gjarnan höfuðborgarsvæðinu, til þess að taka við svo mikilli innspýtingu á erlendu fjármagni. En hér er stemmingin sú að það sé bara um að gera að fá eins mikið og hægt er, helst fimm eða sex álver í einu. Sérfræðingar okkar í efnahagsmálum segja að efnahagskerfið þoli þetta og þetta sé ekkert mál. Þetta er auðvitað bara bull. Þessi tillaga gengur út á að gera sér grein fyrir staðreyndum. Við gerum okkur grein fyrir því að það er búið að selja Póst og síma. Við gerum okkur grein fyrir því að það hefur orðið samþjöppun í sjávarútveginum o.s.frv. Í 12 liðum er hægt að gefa tóninn með aukningu á opinberum framkvæmdum úti á landi þannig að menn öðlist þá bjartsýni sem nauðsynleg er til að hafa trú á svæðinu sem þeir búa á. Það er einkennilegt fyrir okkur sem búum úti á landi að á þeim tíma að efnahagsuppbyggingin hér hefst af alvöru --- og þá er ég að meina innflutt fjármagn frá útlöndum til orkuuppbyggingar og iðnaðaruppbyggingar í Hvalfirði, í göngunum, í járnblendinu, suður í Straumsvík --- þá er haldið áfram á fullri ferð í opinberum framkvæmdum á höfuðborgarsvæðinu. Hvers konar sérfræðingar erum við og hvers konar ráðgjafa höfum við? Hvert barn hefði fyrir þremur árum getað séð að ef menn stöldruðu ekki við, stokkuðu upp og drægju úr framkvæmdum hér þá mundi eitthvað stórkostlegt gerast. Ég hef fullyrt það áður og ég fullyrði það nú að helmingurinn vandans sem við erum að kljást við varðandi fólksflutninga er út af því að menn horfðust ekki í augu við þessi grundvallaratriði. Auðvitað eigum við að horfa á þetta. Ég vil enn og aftur beina orðum mínum til hv. þm. Jóns Kristjánssonar og segja að þessi ríkisstjórn og síðustu tvær ríkisstjórnir hafa ekki haft tilburði af neinu tagi til þess að horfast við augu við ,,interior`` vanda og er það þó flestum þjóðum kappsmál að haga málum þannig að innanríkismál fúnkeri vel, jafnvægi ríki og að menn geti unað glaðir við sitt. Við réttum fram sáttarhönd með tillögum sem við teljum vel framkvæmanlegar. Við teljum að e.t.v., þegar nettótala er gerð upp, kosti þetta okkur sáralítið sem ekki neitt. Ef hægt er að hægja á þeirri þenslu sem hér er og fólksflutningunum með tiltölulega einföldum aðgerðum á þennan hátt, upp á 4--5 milljarða, þá er til mikils unnið ef við þurfum ekki að eyða tilsvarandi peningum öllum í tryllingslega uppbyggingu hér á þessu litla svæði. Að síðustu vil ég koma að öðru. Þetta er ekki bara byggðavandi, þessi tilfærsla á fólki. Tilfærsla á þeim skala sem við höfum upplifað nú síðustu tvö, þrjú árin veldur rótleysi. Hún er fjandsamleg fjölskyldum. Hún er uppspretta annarra vandamála sem við erum að kljást við, eiturlyfjavanda o.s.frv. Herra forseti. Við í Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði lítum á þessi mál í nýju ljósi og krefjumst þess að við notum hið samfélagslega afl, sem við ráðum yfir, til þess að sýna fólkinu í hinum dreifðu byggðum að þar ætlum við að byggja upp alveg eins og annars staðar. Við verðum að gefa þann tón. Það er gamaldags aðferð sem notuð hefur verið um 30 ára skeið að halda að aflið til byggingar á iðnaðartækjum eigi að koma héðan. Það er umgjörðin sem á að koma héðan og hvatinn til uppbyggingar sem á að koma héðan. Staða samfélagsins er þannig í dag að múgur og margmenni, félagasamtök og einstaklingar eru tilbúin að taka höndum saman og byggja upp samfélagið ef við verðum menn til að gefa þann tón sem þarf til að byggja upp í framtíðinni. Það er engin þörf á að ríkisafl og ráðuneyti komi með eina stóra verksmiðju og klessi henni niður með ófyrirséðum afleiðingum.

Herra forseti. Ég verð því miður að segja að ég botna ekki mikið í ræðu hv. 6. þm. Norðurl. e. Mér finnst hann tala í austur og vestur. Fyrst talar hann um að ríkið komi að málum, þá talar hann um stalínískar aðferðir við uppbyggingu og klykkir út með því að ríkið eigi ekki að koma að því að byggja upp stóra verksmiðju á Austurlandi. Það er nú svo að hér eru í gangi viðræður við erlent fyrirtæki um byggingu verksmiðju. Fyrir nokkrum árum, það eru rúmlega fjögur ár síðan, var síðast byggð verksmiðja hér á höfuðborgarsvæðinu. Þá sagði ekki nokkur hv. þm. nokkurn skapaðan hlut utan einn maður sem var á móti því hér á hv. Alþingi, þegar verksmiðjan var stækkuð í Straumsvík. Þá var atvinnuleysi á höfuðborgarsvæðinu. Þá voru ekki miklar umræður hér í Alþingi um það mál. Þá var ekki talað um að staldra við og engar umræður um að þetta væri stalínískar aðferðir eða erlend og mengandi stóriðja. Ég man ekki til þess. Hv. 3. þm. Norðurl. e. hefur ekki verið við þegar sú umræða fór fram um það mál. Ég mótmæli því að lokum að núverandi ríkisstjórn og sú ríkisstjórn sem sat á síðasta kjörtímabili hafi enga tilburði haft til að eiga við byggðavandann. Í fyrsta skipti í mörg ár var á síðasta kjörtímabili eitthvað gert í að jafna húshitunarkostnað. Þá var í fyrsta skipti í mörg ár tekið eitthvert tilhlaup að því að jafna námskostnað. Það var á síðasta kjörtímabili og þannig mætti lengi telja, fjarkennslu og ótal verkefni önnur.

Herra forseti. Síðasta ríkisstjórn lét reka á reiðanum í byggðamálum eins og dæmin sanna og árangurinn sýnir. Ég mótmæli því enn, hv. þm. Jón Kristjánsson, að nálgast málin á þennan hátt. Við erum ekki í álumræðu núna. Ég vil enn árétta að við erum að nota þau tæki sem ríkið hefur til að gefa tóninn til uppbyggingar úti á landi. Það kemur mjög skýrt fram í 12 liðum. Ríkið er með vegamálin og heilbrigðismálin, ríki og sveitarfélög eru með menntamálin. Við erum að gefa tóninn með því að setja inn aukakraft á þessum sviðum. Þetta er ósköp einfalt. Það er verið að styrkja umgjörðina, gefa mönnum þann tón og þá bjartsýni sem til þarf upp á framtíðina. Í þessu sambandi við ég nefna eitt dæmi um það hvernig menn taka ekki á málum í samhengi. Landssíminn er seldur. Einkavæðingin er í fullu gildi. Afleiðingin er sú að fyrirtækið fer að hagræða, leggja niður afgreiðslustaði o.s.frv. Ef menn horfa fram á þessar staðreyndir væri þá ekki t.d. ráð að bregðast við með aukinni vegagerð og samgöngum fyrir það fólk sem er tekið úr þjónustu? Við erum að kalla eftir nýrri hugsun á grunni þessarar þáltill. og væntum góðra undirtekta.

Herra forseti. Mér er alveg fullkunnugt um að við erum í umræðu hér um byggðamál. Ég tók vel undir þessa tillögu. Hins vegar get ég ekki fallist á að taka einn sérstakan þátt atvinnumála út úr og minnast ekki á hann, þátt sem er þó stærsta atvinnumálaverkefni sem í gangi er fyrir landsbyggðina núna og stærsta pólitíska deilumál sem er hér uppi. Ég get ekki skilið það frá þessari umræðu. Ekki þar fyrir að ágætis mál eru í þessari tillögu. Talnaverkið er að vísu ekki byggt á miklum vísindum en ég ætla ekki að fara að tala um það sérstaklega. Hins vegar get ég alls ekki fallist á að ekki megi í byggðamálaumræðu minnast á einhverja þætti atvinnumála sem eru þó eitt stærsta verkefni sem í gangi er. Það get ég ekki skrifað undir. Við erum að vísu ekki búin að selja Landssímann. Engar ákvarðanir hafa verið teknar um það hvenær það verður eða hvort það verður gert. Það er búið að breyta honum í hlutafélag. En ég verð þó að benda á að nýjustu fréttir af Landssímanum hf. eru að hann hefur stórlækkað gjaldskrá sína og gert það mögulegt að gefa út töluverð áform fyrir byggðarlögin í landinu að nýta sér hina nýju tækni í gagnaflutningum sem er undirstaða þeirrar atvinnuuppbyggingar sem skýrsla Iðntæknistofnunar og Byggðastofnunar kveður á um.

Herra forseti. Ég vil enn árétta að við erum ekki í umræðu um einstök mál þó að auðvitað megi tala um öll þessi mál í samhengi og öll atvinnumál. Ég fagna því að hv. þm. Jón Kristjánsson, formaður fjárln., tekur vel undir flesta liði þáltill. Við erum öll af vilja gerð til að sem flestir liðir ályktunarinnar geti komist til framkvæmda eins fljótt og hægt er og munum leggja því lið þegar þar að kemur. Ég boða það hér að endingu að við munum flytja mál sem byggja á þeirri grunnhugsun sem er í þessu plaggi, þessari þáltill. á öllum póstum sem getur orðið til þess að tryggja stöðu landsbyggðarinnar og auka mönnum þor og trú á svæðin. Við munum láta þess sjást stað í tillöguflutningi okkar í vetur og væntum þess að hafa gott samstarf um framgang mála.

Herra forseti. Ég vil þakka flutningsmönnum fyrir að hafa mannað sig upp í að flytja þáltill. um aðgerðir í byggðamálum. Það er full þörf á því að menn reifi hugmyndir sínar og komi þeim á dagskrá þingsins og ég met það við hv. þingmenn að þeir skuli gera það í stað þess að standa hér í krampakenndum utandagskrárumræðum sem hafa ekkert annað hlutverk en að auglýsa málshefjendur. Margt í þessum tillögum er þess eðlis að vel er hægt að taka undir það og það er líka margt í þeim sem verið er að hrinda í framkvæmd eða er á athugunarstigi og stjórnarflokkarnir munu væntanlega þegar fram líða stundir koma að mörgum efnisþáttum sem tillagan víkur að. Þó hlýtur það að vera svo, herra forseti, að það sem mestu máli skiptir til að ná viðspyrnu í byggðamálum eru atvinnumálin. Ef menn ná ekki árangri í atvinnumálum mun annað ekki skila árangri. Þá mun annað ekki duga til þess að það eitt og sér skili framþróun á landsbyggðinni. Þess vegna er atvinnumálastefnan þungamiðja byggðastefnu. Ég tek eftir því að helsti veikleiki tillögunnar er hvað atvinnumálaþátturinn er fátæklegur. Þar eru mjög óljósar yfirlýsingar um stefnu í sjávarútvegsmálum svo ekki sé fastar að orði kveðið. Og svo virðist vera, hafi ég skilið hv. þm. rétt, að flutningsmenn séu algjörlega andvígir því að sköpuð verði atvinna á landsbyggðinni með því að byggja upp orkufrekan iðnað. Tillögumenn hafa ekki sýnt fram á neitt annað sem líklegt er til þess að skapa viðspyrnu í atvinnumálum og ég hlýt að inna eftir því.

Herra forseti. Hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson saknar atvinnuþáttarins. Hann er alls ekkert óljós. Það er talað um að setja fjármuni til atvinnusköpunar. Munurinn á okkur og ríkisstjórnarflokkunum er kannski sá að við höfum tröllatrú á því að fólkið og félagasamtök sé tilbúið til atvinnuuppbyggingar ef það fái til þess umgjörð og möguleika. Þegar talað er um að setja milljarð í atvinnuuppbyggingu, þá færi það auðvitað í gegnum ýmsar stofnanir, eins og atvinnuþróunarfélag o.s.frv. Við erum með grunnatriði í atvinnuuppbyggingu sem eru stórmál, eins og t.d. þriggja fasa rafmagn. Gera menn sér grein fyrir því að fyrir þá sem búa við eins fasa rafmagn í ferðaþjónustu úti á landi, hvort sem um hótel eða sjoppur og þess háttar er að ræða, er kannski tvöfalt dýrara að endurnýja tæki? Og það er helmingi verri nýting á orkunni, gríðarlegur kostnaður. Þetta eru allt grundvallaratriði sem þarf að laga. Hver er afleiðing af stóriðjustefnunni núna úr því að mönnum er svona tíðrætt um hana og setja hana í samhengi? Er það góð pólitík í orkustefnu landsins, eins og ég lýsti hér um daginn þegar við vorum að ræða um sjálfbæra orkustefnu, að taka rafmagnið af fyrirtækjum okkar? Ég nefndi mýmörg dæmi bara í mínu næsta nágrenni, tvöföldun á kostnaði hjá veitingahúsum t.d. norður í Eyjafirði og stór fyrirtæki eru að fara að nota svartolíu. Hvers konar hugsun er á bak við þetta allt sama? Ég held að menn viti ekkert hvert þeir eru að stefna og setji ekkert í samhengi. Og þetta leiðir til þess að étið er utan af allri blómlegri starfsemi. Þetta er ósköp einfalt.

Herra forseti. Ég tek eftir því að lagt er til að veita verulegt fé til nýsköpunar og eflingar á atvinnulífi í formi framlaga til atvinnuþróunarfélaga. Það er ekki getið um það í tillögunni að ekki sé ætlast til þess að þeir sem taka við þeim peningum verji þeim ekki til þess að byggja upp atvinnulíf á tilteknum sviðum. Það er ekki orð um það í tillögunni að tillögumenn séu á móti því að menn sem fá þá peninga vinni að því að koma upp stóriðju á sínu landsvæði. Hvað ef Eyfirðingar fengju verulegan hluta af þessum peningum til eflingar atvinnulífi og nýsköpunar og verðu þeim peningum til að vinna að því að koma upp stóriðju í Eyjafirði? Munu þá flutningsmenn tillögunnar segja: ,,Það var ekki ætlast til þess af okkar hálfu að það yrði gert. Við erum á móti þessu``? Það sem þessi umræða um atvinnumál hefur dregið fram er að helsti veikleiki flutningsmanna er stefnuleysi þeirra í atvinnumálum annars vegar og hins vegar andstaða við það helsta sem er að gera á því sviði á landsbyggðinni. Ég hef skilið málflutning vinstri grænna á Alþingi til þessa á þann veg að þeir vildu að Fljótsdalsvirkjun færi í umhverfismat, en að þeir væru ekki andvígir því að virkjunin yrði reist, m.a. vegna þess að formaður þeirra samtaka stóð að því hér á Alþingi að búa svo um hnútana að Fljótsdalsvirkjun færi ekki í umhverfismat. Menn geta lesið þingtíðindin um það mál og menn sjá ekki eitt einasta orð þar sem vikið er að því að menn hafi þá kröfu uppi, heldur þvert á móti. Það er upplýst að menn gengu svona frá málum vegna þess að menn voru sammála um þá framkvæmd á þeim tíma. 
            

Herra forseti. Stefna okkar í atvinnumálum er alls ekkert óljós en hún byggir á því að hafa traust og trú á fólkinu í landinu, og á því er reginmunur. Okkar stefna byggist ekki á því að gera atvinnulífinu sem fyrir er í landinu erfitt fyrir, t.d. með því að taka af því forgangstaxta í orkumálum og gera því þannig mjög erfitt fyrir. Ég get talið upp 40 fyrirtæki sem eru að fara af íslenskri orku og ég nefndi það áðan. Ég krefst þess, herra forseti, að menn horfi raunsætt á þessi mál og fari í grunnvandann. Aðferðin að koma með og ala þjóðina upp í því, eins og hefur verið gert undanfarna áratugi, að segja: ,,Hvað fáum við?``, dugar ekki. Við vitum það. Það er búið að reyna hana í 30 ár. Aðferðin sem við trúum að dugi er að gefa innspýtingu á þann hátt sem við teljum upp í tólf liðum. Hún mun virka. Til þess að skýra mál mitt betur ætla ég að taka sem dæmi að í þenslunni síðasta kjörtímabil var í mínum heimabæ, Akureyri, þar sem engin þensla er, farið í nýjar framkvæmdir við Fjórðungssjúkrahúsið fyrir 30 millj. og við háskólann fyrir 30 millj. Þetta er varla til að tala um. Ég taldi upp 18 viðgerðarverkefni á vegum ríkisins í Reykjavík á sama tíma. Og það var upp á 1,8 milljarða, í þenslunni. Þetta er að hafa lappa fyrir báðum augunum og halda að það hafi ekki afleiðingar. Auðvitað gerir það það. Verum ekki börn. Tökum það frá og finnum nýjar lausnir. Og þetta er tillaga til þess.

Herra forseti. Ég vil aðeins blanda mér í umræðu um þáltill. sem hér er verið að ræða en verð í upphafi máls míns að spyrja hvort hæstv. forsrh., ráðherra byggðamála, sé farinn úr húsinu.

Hæstv. forsrh. þurfti að yfirgefa húsið. Hann er upptekinn annars staðar.

Það er náttúrlega mjög slæmt að þessi umræða skuli eiga sér stað þegar hæstv. forsrh. getur ekki verið allan tímann vegna þess að ég er með nokkrar spurningar sem ég hefði viljað leggja fyrir hann. En það er kannski táknrænt þar sem við ræðum hér byggðamálin. Mjög fáir eru hér inni. Ég held ég sjái ekki nema einn þingmann Sjálfstfl. og mér sýnist þingmenn Framsfl. vera aðallega farnir að taka að sér það hlutverk að verja byggðastefnu undanfarinna ára þó að þeir eigi náttúrlega sinn þátt henni. En það er dálítið skrýtið að þeir skuli taka að sér vörnina fyrir hæstv. forsrh. Það er kannski dálítið táknrænn vettvangur fyrir umræðu um byggðamál að verið er að ræða málið núna þegar klukkan er að verða sjö og farið að dimma töluvert úti í Reykjavík. Ég verð að segja að ég sakna þess að forsrh. er ekki í húsinu. Ég hefði viljað eiga orðaskipti við hann um þau nýju mál sem hafa verið að koma, þ.e. skýrslu um nýsköpun við gagna- og fjarvinnslu á landsbyggðinni, þar sem hann sagði hérna áðan að þetta gæti skaffað 500--1.000 störf, og það er gott. En það bjargar að sjálfsögðu ekki öllu. Það verða ekki allir sem vinna við að pikka á tölvur og þess háttar. En ég verð þó að segja alveg eins og er að þó að við sjáum hvað hægri hönd hæstv. forsrh. gerir vitum ekkert hvað vinstri hönd hans gerir. Um þróun í fjarskiptum vil ég taka eitt smádæmi sem er að gerast einmitt núna. Þróun í fjarskiptum er að gera það að verkum að verið er að leggja niður allar loftskeytastöðvar hringinn í kringum landið, m.a. í byggðarlagi mínu þar sem sjö manns störfuðu og þeir voru sennilega fyrirvinnur u.þ.b. 30 íbúa. Það er álíka og ef 120--130 manna fyrirtæki væri lagt niður í Reykjavík. Nú eru menn að koma með skýrslu um það að færa aftur eitthvað út á land þegar ekki eru nema fjórir, fimm, sex mánuðir síðan menn voru að taka þetta frá landsbyggðinni og suður. Það virtist vera að þessi þróun væri bara í aðra áttina. Ákaflega er þetta nú skringileg byggðaumræða og kannski táknræn fyrir þá uppgjöf og úrræðaleysi sem hefur ríkt í þessum málum undanfarin ár. Ég hefði viljað spyrja forsrh. enn einu sinni út í efndir á þeim loforðum sem hann gaf um jöfnun húshitunar og jöfnun námskostnaðar. Ég nota tækifærið eins og ég sagði áðan, vegna þess að það er hlutverk framsóknarmanna að verja þessar aðgerðir, og spyrja þá hv. þm. Jón Kristjánsson, formann fjárln., talsmann ríkisstjórnar hvað fjárln. varðar, út í þessar aðgerðir. Verður staðið við þau loforð sem forsrh. gaf? Munum við sjá við 2. umr. koma 250 milljónir til viðbótar við jöfnun húshitunarkostnaðar og munum við sjá 70 milljónir til viðbótar, 1 / 3 af því sem þarf, til jöfnunar námskostnaði? Hvar sér því stað í fjárlagafrv. að eitthvað eigi að gera með tillögur byggðanefndar forsrh. varðandi endurgreiðslu lána LÍN hjá því fólki sem fer að vinna úti á landi? Ég sé þess hvergi stað. Full ástæða er til að ræða í góðan tíma við forsrh. um þungaskattinn, íþyngjandi samþykktir frá síðasta þingi sem stórhækka vöruverð, um vísitölu neysluverðs, hækkun fasteignaverðs á höfuðborgarsvæðinu sem hækkar afborganir lána fólksins úti á landi. Að maður tali nú ekki um fasteignaskattinn og hver verði loforð ríkisstjórnarinnar um breytingar á þeim skaðræðiskatti sem þar er. Oft hefur viljað brenna við, og kom fram í utandagskrárumræðunni um daginn, að það fer mjög í taugarnar í stjórnarþingmönnum þegar þessi mál eru rædd og okkur er helst legið á hálsi að vera að nefna þetta og við erum skammaðir fyrir það. Það er svona álíka og að skamma slökkviliðið þegar það kemur til að slökkva elda í húsum. En það vantar sennilega að tína miklu meira fram af því jákvæða við að búa úti á landi. Það er ekki líka svo að við komum þessu jákvæða alltaf á framfæri. Ég skal segja ykkur eitt smádæmi. Ríkisútvarpið-sjónvarp hefur ekki efni á því miðað við fjárveitingu að leyfa fréttariturum sínum að fara um hinar dreifðu byggðir landsins og taka þar upp viðtöl og sýna frá því jákvæða sem er að gerast á landsbyggðinni. Fréttaritararnir þurfa að hringja suður og fá leyfi hjá Ríkisútvarpinu-sjónvarpi, fréttastjóranum til þess að fara einhverja smáleið. Þetta er oft fólk sem er í annarri vinnu. Ekkert er gert til þess að dreifa þeim jákvæðu fréttum sem nóg er af. En ef verður snjóflóð einhvers staðar, þá er jafnvel keypt flugvél eða þyrla til að flytja fréttamenn á staðinn og þá koma þeir héðan af höfuðborgarsvæðinu. Þetta er svona eitt dæmi um þetta. Byggðavandinn er mikill. Í þeirri tillögu til þál. sem hér liggur frammi frá þingflokki vinstri grænna er margt sem má taka undir. En það er margt sem ég hefði viljað sjá öðruvísi gert og mér finnst kannski fullmikil fljótaskrift á tillögunni en ég er viss um að hana mætti bæta og tek það fram að hér er margt mjög gott. Ég hef ekki tíma til að ræða það í gegn en ég stoppa aðeins við 12. lið um það að gera rannsóknir eða athuganir á mögulegum breytingum í skattamálum. Ég hef verið talsmaður þess að menn eigi að nota skattkerfið til að fara sértækar aðgerðir í byggðamálum, í bráðaaðgerðum. Ég tel að við förum sértækar aðgerðir í skattamálum á margan hátt. Hv. þingmenn voru að fara séraðgerðir í skattamálum á síðasta þingi eða þar síðasta, t.d. til að laða að erlenda kvikmyndaframleiðendur. Það voru sértækar aðgerðir vegna þess að þeir fá hluta af virðisaukaskattinum endurgreiddan. Af hverju má ekki nota þessa leið úti á landsbyggðinni? Í Noregi er þungaskattur misjafn milli svæða. Hann lækkar nánast eftir því sem lengra fer frá höfuðborgarsvæðinu. Hér er það ekki svo. Þungaskatturinn íþyngir íbúum landsbyggðarinnar. Þungaskatturinn vex, virðisaukinn vex, ríkið fær meira af þessu og vöruverð hækkar. Þetta er hluti af þessari hringavitleysu. Það er á svo mjög mörgum sviðum þar sem aðgerðir ríkisstjórna og Alþingis eru að gera búsetuna erfiðari úti á landi og þess vegna verður að jafna það í gegnum skattkerfið. Við vitum að Norðmenn fara þá leið. Íbúar nyrstu héraða Noregs borga lægri skattprósentu en íbúar höfuðborgarsvæðisins. Atvinnurekendagjöldum í Noregi er skipt niður í fimm flokka þar sem einn flokkurinn er þannig að ekkert er greitt af atvinnurekstrargjöldum til ríkisins vegna þess að litið er á það sem stuðningsaðgerðir fyrir lítil fyrirtæki í hinum dreifðu byggðum Noregs. Af hverju getum við ekki farið þessa leið? Herra forseti. Tími minn er að renna út en ég verð að segja alveg eins og er að ég sakna þess mjög að hæstv. forsrh. skuli ekki geta verið í salnum. Ég þykist vita, og það var kallað hér fram í áðan, að hann er að fara í sjónvarpsupptöku, umræðu um byggðamál, og það er gott. En ég hefði þá talið ástæðu til að umræðu á þessum fundi hefði verið frestað fyrr þegar forsrh. þurfti að fara úr húsinu, til þess að gefa okkur tækifæri á að ræða við forsrh. áfram um þessi mál og spyrja hann spurninga en svo er ekki. Ég mundi vilja óska þess að byggðamálin væru rædd að degi til í framtíðinni á hinu háa Alþingi.

Þessari umræðu hefur þegar verið frestað einu sinni milli funda til að hæstv. ráðherra gæti verið viðstaddur og hann var hér fyrr við umræðuna og gat því miður ekki verið lengur.

Herra forseti. Hv. 3. þm. Norðurl. v. beindi til mín spurningu um hvort fjárln. mundi reiða fram 250 milljónir í húshitunarkostnað og 70 milljónir í jöfnun á námskostnaði. Ég vil benda á að þær tillögur til hækkunar sem hafa komið á þessum liðum undanfarin ár hafa komið í gegnum vinnu fjárln. en ég vil engar yfirlýsingar gefa um það hér hvaða tillögur verða í því efni. Ég endurtek þær yfirlýsingar sem ég hef haft í umræðunni og eins við 1. umr. fjárlaga að ég ætlaði að lesa saman fjárlagafrv. og þá þál. um byggðamál sem var samþykkt í vor. Hins vegar er það misskilningur að tillögur byggðanefndar forsrh. hafi lagagildi eða gildi sem ...  Varðandi fasteignaskattinn er í stjórnarsáttmála ákvæði um að breyta því fyrirkomulagi sem nú er á fasteignaskattinum. Hins vegar er ég þeirrar skoðunar að það verði þá að finna annan tekjustofn í staðinn fyrir minnstu og fátækustu sveitarfélögin sem mundu tapa tekjustofnum við þessa breytingu. En það breytir því ekki að það er ákvæði um það að breyta þessu fyrirkomulagi og ég vil vinna að því.

Herra forseti. Ég vil aðeins ítreka það og segja, eins og hér var gripið fram í, að svokölluð byggðanefnd forsrh. var þverpólitísk nefnd, skipuð fulltrúum allra þingflokka sem sátu á 123. þingi. Hún skilaði þverpólitískri niðurstöðu. Þverpólitísk samstaða var um að skila tillögum sem kallaðar voru bráðaaðgerðir í byggðamálum. Fyrsti liðurinn var sá sem við vorum að ræða um áðan og hv. þm. Jón Kristjánsson segir að þessar tillögur hafi ekki lagagildi. Það er alveg hárrétt. En þær hljóta að hafa töluvert gildi þegar hæstv. forsrh. hefur margoft lýst því yfir í þessum ræðustól að það muni verða tryggt fé til þessara þátta við fjárlagagerðina. Þess vegna spyr ég enn einu sinni: Ætla stjórnarþingmenn ekki að standa við þetta atriði? Eða voru þessar tillögur eins og einn frambjóðandi Framsfl. lýsti í kosningabaráttunni? Hann kallaði nefndina aldrei byggðanefnd forsrh. Hann kallaði nefndina nefnilega gulrótarnefndina. Þingmannsefnið sem þá var komst nú ekki að, hann kallaði þetta gulrótarnefndina. Það er kannski það sem ég er að spyrja eftir. Var það virkilega svoleiðis? Ég leit ekki þannig á það, mér fannst allir vinna þetta af heilindum. Þáltill. um byggðamál sem hv. þm. vitnaði í er ágæt svo langt sem hún nær. En það er lítið fé tryggt með henni. Ég spyr bara enn og aftur: Ætla menn virkilega ekki að standa við þau loforð sem forsrh. gaf úr þessum ræðustól um að í fjárlögum ársins 2000 yrði stigið eitt skref af þremur til að jafna þessa þætti og uppfylla þessa þætti sem fólk kvartar um sem fyrsta og annað atriði um erfiðleika við það að búa úti á landi? Ég kalla eftir svörum frá talsmönnum ríkisstjórnarinnar og þeim framsóknarmönnum sem hafa gegnt hlutverki forsrh.

Herra forseti. Ég hef í rauninni litlu við það bæta sem ég sagði áðan öðru en því að vissulega munum við í fjárln. og í þingflokkum stjórnarflokkanna skoða allar þær tillögur sem fyrir liggja frá nefndinni sem forsrh. skipaði og þáltill. um byggðamál. Hins vegar væri algjörlega út í hött að ég færi að segja fyrir fram í ræðustól við upphaf vinnu fjárln. hver niðurstaða nefndarinnar mundi verða um þessi mál. Svoleiðis vinnum við bara ekki því að við eigum eftir að ræða málið í nefndinni. Ég veit að vilji nefndarmanna stendur til að leggja mikla vinnu í að skoða byggðatillöguna og taka á þessum málum sem hv. ræðumaður hefur hér nefnt. En það er algjörlega út í hött að fara að lýsa því yfir í ræðustól hver niðurstaðan verður þegar þetta starf er að byrja. Það veit ég að hv. 3. þm. Norðurl. v. skilur. Ég er ekkert að efast um að nefnd forsrh., sem var þverpólitísk, það er alveg rétt, hafi unnið sitt verk af heilindum og hún var skipuð af heilindum. Hún var ekki skipuð til þess að veifa einhverjum gulrótum framan í fólk. Ég tek niðurstöður hennar alvarlega og það mun verða farið yfir það eins og ég sagði af þingflokkum stjórnarflokkanna hvernig verður tekið á þeim málum.

Herra forseti. Það hefur náttúrlega engan tilgang að ræða þetta meira. Ég vil þó þakka hv. þm., formanni fjárln., Jóni Kristjánssyni, fyrir svör hans. Ég verð að segja alveg eins og er að ég skil ekki þegar þessi nefnd var skipuð og tillögurnar lágu svo snemma fyrir af hverju þetta kemur ekki fram í upphaflegum fjárlögum, af hverju þetta á að koma inn á seinni hluta. En ég mun halda áfram úr þessum ræðustól að minna stjórnarþingmenn á þetta loforð og mun þá gera það þegar síðari umr. fer fram ef það verður ekki ljóst fyrir þann tíma. Að mínu mati er þetta algjör prófsteinn á hvort hæstv. ríkisstjórn ætlar að skipta um gír í byggðamálum eða ekki. Þessar tillögur, sem eru nú ekki mjög stórar og ekki mjög kostnaðarfrekar, eru samt sem áður lykilatriði. Mér finnst þær vera grundvallaratriði sem fyrsta skref í byggðaáætlun nýrrar ríkisstjórnar. Þess vegna segi ég aðeins það að ef á að svíkja þetta loforð eða koma ekki með 1 / 3 í jöfnum áföngum þá eru það svik vegna þess að þessum tillögum var veifað af stjórnarflokkunum í kosningunum sem tillögum þeirra í byggðamálum. Það er nokkuð ljóst. Ég segi því enn og aftur: Með því verður fylgst hvort t.d. framsóknarmenn munu gefa þetta eftir til þess að ná Íslandsmetinu, að skila fjárlagafrv. með einhverjum ímynduðum 15 milljarða afgangi. Eða hvort einhverju örlitlu verður snakað út, einhverjum peningum, einhverju kjöti á beinin í þau byggðamál sem við erum að ræða um og allir eru sammála um að eru mikilvægt mál. Ég fagna því líka að hv. þm. skuli vera mér sammála um að þetta hafi ekki átt að vera enn ein gulrótarnefndin. Ég var í þeirri nefnd og ég hef sagt það að þegar ég fór út af síðasta fundinum þá held ég að ég hafi verið kominn með átta eða tíu kílóa skýrslu frá nefndarstarfinu --- en landsbyggðarfólk lifir ekki á skýrslum einum saman.

Hæstv. forseti. Fyrst af þeim atriðum sem ég ætlaði að nefna í fyrri ræðu minni, en hafði þá ekki tíma til, var varðandi 12. lið þáltill. Ég tek undir með hv. þm. Kristjáni Möller. Við teljum fulla ástæðu að koma til móts við landsbyggðina í skattamálum og það er vel hægt að gera það. Sú hæstv. ríkisstjórn sem hefur verið við völd hefur á stefnuskrá sinni að vera með ívilnun í skattamálum til ýmissa aðila. Ég nefni bara að í stefnuplaggi hennar stendur að ,,þá yrði skattalegum ívilnunum áfram beitt vegna fjárfestinga í hlutabréfum``. Það hlýtur að vera hægt að beita skattalegum ívilnunum til handa landsbyggðinni líka alveg eins og handa þeim sem kaupa hlutabréf í fyrirtækjum sem því miður er kannski ekki eins mikið um úti á landi og annars staðar. Í 11. lið þáltill. er verið að tala um endurskoðun á tekjulegum samskiptum ríkis og sveitarfélaga og að lögum um tekjustofna sveitarfélaga verði hraðað, miðað við að styrkja stöðu sveitarfélaganna og auka fjárhagslegt sjálfstæði þeirra. Ég tek mjög undir þetta. Ég segi alveg eins og er að umræðan í dag, þar sem verið er að ræða um það að fresta einsetningu grunnskólanna, sannfærði mig um að hluti af því dæmi var einmitt að sveitarfélögin hefðu í raun og veru haft þar töluverða viðspyrnu til að óska eftir því að fá meiri peninga til starfsemi sinnar. En með því að taka af þeim þessa kvöð, að einsetja grunnskólana, var um leið opnaður þægilegri möguleiki fyrir ríkisvaldið til að neita þeim um aukna tekjustofna í bili. En það þarf svo sannarlega að taka þar á. Síðan er það 10. liðurinn. Það er sá liðurinn sem mig langar að tala um hér. Þar er talað um stefnumótun í sjávarútvegs- og landbúnaðarmálum sem ætti að miða að því að treysta byggð við sjávarsíðuna og í sveitum landsins. Þarna hefur hæstv. ríkisstjórn gjörsamlega brugðist í langan tíma. Það er engin spurning um að hnignun sjávarbyggðanna allt í kringum landið er að stórum hluta til vegna stefnunnar í sjávarútvegsmálum og eignarhaldsins á veiðiheimildunum. Ég tek innilega undir það sem hv. þm., sem talaði fyrir hönd vinstri grænna um þetta mál áðan, sagði að það er engin spurning að þetta hefur valdið vantrú á byggðirnar. Fólk trúir ekki á framtíð sjávarútvegsbyggðanna. Ég tel að þarna þurfi að verða breyting á. Og þá fyrst verður hægt að reisa sjávarútvegsbyggðirnar úr þeim rústum sem þær eru komnar í þegar fólkið fær trú á að búa þar og veit að það sem skapaði byggðirnar er möguleikinn til að nýta auðlindina við ströndina verði til staðar. Til viðbótar við þetta langaði mig að segja fáein orð um það sem hv. 3. þm. Vestf. ræddi, hann sagði að við hefðum farið í einhverja auglýsingaumræðu um byggðamál. Verði honum að góðu, hann má kalla það hvað sem hann vill. Við munum krefjast umræðu þegar okkur finnst ástæða til. Sannarlega er ástæða til að ræða um byggðamál hér á hv. Alþingi. Hv. þm. sagði líka að stefnuleysi þeirra í atvinnumálum sem hafa lagt fram þetta mál kæmi fram í tillögunni. Ég spyr þá um stefnu ríkisstjórnarinnar sem segist stefna í norður en hrekst í suður. Það hefur ekki legið fyrir annað en að hæstv. ríkisstjórnin, sem hefur setið hér, bæði núna og á síðasta kjörtímabili, hafi viljað gera eitthvað annað en gerðist. Enginn efast um heilindi hv. þm. sem hafa stutt ríkisstjórnina. Þeir vildu ekki að byggðaflóttinn héldi áfram. Þeir vildu ekki að eyðibyggðastefnan sem hefur verið í gangi undanfarin ár héldi áfram. En það varð bara þannig. Það hefur svo sannarlega ekki orðið lát á. Stefnan er sögð í norður en skipið hrekur sífellt sunnar. Mér finnst hv. þm. stjórnarliðsins vera dálítið kotrosknir þegar þeir koma upp og eru að tala um að aðrir hafi einhverja stefnu sem sé óljós þegar stefnunni sem þeir lýsa er ekki betur fylgt eftir en það að hana hrekur sífellt í hina áttina. Ég verð að segja alveg eins og er að ég sakna þess að hæstv. forsrh. skyldi ekki vera hér áfram, ekki treysta sér til þess að sitja áfram yfir umræðunni, hæstv. ráðherra byggðamála, búinn að vera á níunda ár í þessu hlutverki, hafandi séð á ellefta þúsund Íslendinga flytja til höfuðborgarsvæðisins og hafandi ekki séð að neitt gengi upp af því sem hæstv. ráðherra hefur verið að tala um að ætti að gerast í byggðamálum. Mér finnst satt að segja hálf leiðinlegt að vera að skamma Albaníu, hv. þm. Jón Kristjánsson, þegar hæstv. forsrh. er farinn. Mér finnst að það þyrfti alveg sannarlega að taka nýja umræðu um byggðamál og til að reyna með einhverjum ráðum að tryggja að hæstv. ráðherra verði til staðar.

Herra forseti. Ég þakka fyrir þá umræðu sem orðið hefur um þáltill. og þá sérstaklega fyrir undirtektir hv. þm. Þórunnar Sveinbjarnardóttur. Eins vil ég þakka að hæstv. umhvrh. skuli vera viðstaddur umræðuna þar sem hann var fjarverandi í fyrri hluta umræðunnar. Ríkisstjórnin talar um að leita sátta um hagnýtingu orkulinda og verndun hálendisins að undanskildu stóru ósnortnu svæði norðaustan Vatnajökuls þar sem náttúrufar er einstakt og mest af óbeislaðri vatnsorku. Hvernig er hægt að leita sátta um hagnýtingu orkulinda og verndun hálendisins og undanskilja þetta svæði? Það á hvorki að setja virkjanaframkvæmdir í mat á umhverfisáhrifum né fallvötnin inn í rammaáætlun ríkisstjórnarinnar um nýtingu orkulinda undir nafninu Maður -- nýting -- náttúra. Orkan er þarna og okkur ber að nýta hana til frekari hagvaxtar í íslensku efnahagskerfi. Orkan er svo mikil að ekkert annað en orkufrekur iðnaður kemur til greina til að fullnýta orkuna. Stóriðjustefnunni verður því að halda áfram. Þetta eru rök þeirra sem vilja nýta svæðið fyrir uppistöðulón og vatnsmiðlun þegar á næsta ári. Það er það svæði sem gerð er tillaga um að verði þjóðgarður, Snæfellsþjóðgarður. Mun auðveldara er að reikna tekjur af stóriðju og rafmagnssölu en af nýtingu þjóðgarða og verndaðra svæða. Þó er hægt að líta til annarra landa sem eiga sérstæð verndarsvæði sem nýtt eru til kynningar og ferðaþjónustu. Snæfellsþjóðgarði hefur verið líkt við Yellowstone þjóðgarðinn í Bandaríkjunum í verndargildi og möguleika Íslands til að fá hingað til lands fleiri erlenda ferðamenn í framtíðinni. Ferðaþjónusta er atvinnugrein sem hefur verið að styrkjast undanfarin ár og skilar nú umtalsverðum tekjum í þjóðarbúið. Hvað er það sem er svo sérstakt við Ísland að fólk frá fjarlægum heimshlutum vill leggja á sig ferð norður í Atlantshaf? Það er menning okkar Íslendinga og sérkenni eldfjallalandsins með auðnum, jöklum og gróðurvinjum. Síðast en ekki síst er það ósnortin náttúra og fámenni sem laðar hingað fólk. Í Evrópu er varla að finna blett sem er ósnortinn og án manngerðra hluta svo sem háspennulína, uppbyggðra vega eða einhverra bygginga. Í fjarlægari löndum er mannmergðin víða svo mikil að hvergi finnst friður. Því er svæðið norðan Vatnajökuls dýrmætt víðerni, ekki bara fyrir okkur Íslendinga heldur alla heimsbyggðina. Við höfum á því svæði sem þáltill. leggur til að verði Snæfellsþjóðgarður mjög fjölbreytt landslag, sem með Vatnajökulsþjóðgarði mundi mynda landmótunarheild með jöklum, tengslum við gosbeltin og mjög fjölbreyttu landslagi. Hluti svæðisins er votlendi og samkvæmt Ramsar-sáttmálanum um verndun votlendis, sem Íslendingar hafa undirritað, og skilgreiningu alþjóðlega fuglaverndarráðsins eru svæðin talin hafa alþjóðlegt verndargildi ef eitt prósent eða meira af einhverjum stofni vatnafugla nýtir þau í lengri eða skemmri tíma. Eyjabakkar hafa því ótvírætt verndargildi á heimsmælikvarða. Með leyfi forseta, les ég hluta af lýsingu á svæðinu sem Helgi Hallgrímsson og Skarphéðinn Þórisson tóku saman. Og þá um Eyjabakkana: Eyjabakkar eru flæðislétta í grunnu og víðu dalverpi austan Snæfells, sem Jökulsá í Fljótsdal kvíslast um, milli gróinna eyja og hólma, með óteljandi pollum og tjörnum. Þessi mósaík gróðurvana aura, iðgrænna hólma, grárra og blárra árkvísla, og alla vega litra tjarna, í grennd við hvítan jökul og litskrúðugar hlíðar Snæfells, er listaverk náttúrunnar sem varla á sinn líka. Eyjabakkasvæðið er almennt talið önnur merkasta hálendisvin á Íslandi, og gengur næst Þjórsárverum við Hofsjökul, sem því er oft jafnað við. Eyjabakkar liggja að jafnaði um 70 m hærra yfir sjó. Þó eru þar ekki teljandi freðmýrar, eins og í Þjórsárverum, enda er loftslag meginlandskenndara á Eyjabökkum og hagstæðara lífi. Ríkulegur gróður og dýralíf þrífst á báðum svæðum, og bæði eru mjög mikilvæg fyrir viðhald íslensk-grænlenska heiðagæsastofnsins. Nálægð Eyjabakka við risafjallið Snæfell (1.833 m), og hin firnalegu hvel Vatnajökuls, gefur svæðinu sérstakt gildi, og á sinn þátt í fjölbreytni þess og grósku. Af þeim 43 ferkílómetrum sem færu undir miðlunarlón Fljótsdalsvirkjunar eru 37 ferkílómetrar gróið land eða um 86%. Um þriðjungur hins gróna lands sem færi undir lónið er votlendi. Af því eru Eyjar og Eyjafellsflói vistfræðilega mikilvægust. Þar er um að ræða flóaland, með ríkulegum staragróðri, sem er alsett grunnum smávötnum og tjörnum, með margvíslegum vatnagróðri og dýralífi, umkringt kvíslum og lænum af jökulvatni og bergvatni. Hvergi á Íslandi er samsvarandi votlendi að finna í þessari hæð yfir sjó (um 650 m), eða svo nálægt jökli. Háplöntuflóra er fjölbreyttari á Eyjabakkasvæðinu en á nærliggjandi öræfasvæðum. Fuglalíf er mikið á Eyjabakkasvæðinu á vissum árstímum. Af fuglum ber mest á heiðagæs og álft og verpir töluvert af þeirri síðarnefndu á svæðinu. Álftaveiði á Eyjabökkum var fyrrum talin til hlunninda. Á svæðinu er lítið heiðagæsavarp, en aftur á móti er það mjög þýðingarmikið fyrir heiðagæsir í fjaðrafelli, er safnast þar saman í júlí svo þúsundum skiptir. Á tímabilinu 1987--97 hefur gæsafjöldinn verið að meðaltali 8.400 fuglar. Árið 1991 töldust þær rúmlega 13 þúsund, sem er um helmingur allra geldra heiðagæsa á landinu, og um 10--15% af öllum geldfuglum í íslensk-grænlenska heiðagæsastofninum eða um 7% af þessum stofni, og um leið er það stærsti hópur þeirra sem vitað er um í heiminum. Hreindýr hafa nýtt sér Eyjabakkasvæðið til beitar, einkum seinni part sumars, og virðast nú sækja þangað um miðsumar í auknum mæli. Samkvæmt júlítalningum áranna 1992--97 voru að meðaltali 38% allra hreindýra á Snæfellsöræfum austan Snæfells, en aðeins um 9% á árunum 1979--91. Beitargildi þess gróðurlendis sem færi undir vatn hefur Rannsóknastofnun landbúnaðarins áætlað að svari til 1.280 ærgilda, miðað við 2,5 mánaða beit. Eyjabakkajökull hefur nokkrum sinnum hlaupið fram á síðustu 110 árum, og vanalega ýtt upp mikilfenglegum jökulgörðum (endamórenum) í þeim hlaupum. Í hlaupinu 1890 gekk jökullinn lengst fram, og skóflaði þá upp votlendisjarðvegi í allt að 20 m háa hryggi, sem kallaðir eru Hraukar, en þá er aðallega að finna á bogalínu austur frá Eyjafelli. Framan við þessa hrauka hefur jarðvegurinn á nokkrum stöðum lagst í fellingar, sem líkjast vatnsöldum og ná allt að hálfum km fram á sléttuna en styttast smám saman og fara lækkandi. Þessar einkennilegu jökulöldur eiga ekki sinn líka hér á landi, og líklega ekki heldur í öðrum löndum. Þær mundu hverfa í Eyjabakkalónið. Ég vildi lesa upp þessa lýsingu þar sem áður var vitnað til greinargerðar þegar tillagan var flutt. En þetta svæði ásamt öðrum svæðum við Vatnajökul gæti orðið vettvangur vísindarannsókna á mörgum sviðum og dregið með því sérstöðu svæðanna enn frekar fram. Með Snæfellsþjóðgarði er myndað stórt heildstætt landsvæði sem teygði sig norður Ódáðahraun og norður fyrir Mývatn. Verndarsvæðið gæti verið með sveigjanlegri friðlýsingu eins og fram kom fyrr í ræðu minni og er þá gert ráð fyrir að stofnun þjóðgarðsins þurfi ekki að rekast á við hefðbundnar nytjar bænda af svæðinu. Nú liggur fyrir svæðisskipulag af þessu svæði og þar eru gerðir fyrirvarar á fyrirhugaðri landnýtingu undir uppistöðulón og deiliskipulag er óunnið. Hér er þáltill. sem krefst þess að litið sé til framtíðar með langtímahagsmuni í huga, bæði hvað varðar mat á náttúruverndargildi og hvað varðar þjóðartekjur. Verndun víðerna norðan Vatnajökuls og Snæfellsþjóðgarður skilar ekki skjótfengnum arði inn í Austurlandsfjórðung en gæti gefið jafnmiklar tekjur þegar frá líða stundir. Ég vil hvetja hæstv. umhvrh. til að taka þessa þáltill. til alvarlegrar skoðunar og gera allt sem í hans valdi stendur til að standa vörð um íslenska náttúru. Við sem lifum í dag eigum ekki rétt á allri kökunni. Við eigum að skila afgangi til barna okkar. Náttúruvernd og eðlilegur hagvöxtur geta farið saman. Herra forseti. Ég vil vísa tillögunni til síðari umr. og hv. umhvn.

Herra forseti. Þó að húmi nú að kvöldi eins og segir einhvers staðar í texta þá ætla ég að nota þetta tækifæri engu að síður og mæla fyrir þessari litlu þáltill. og greiða götu hennar með því til þingnefndar því mér er annara um það þrátt fyrir allt að hún fái þar skoðun og vonandi efnislega en á hvaða tíma dags þetta er rætt og hversu margir eru viðstaddir. Ég hef leyft mér að endurflytja tillögu sem ég hef reyndar flutt á tveimur síðustu þingum en varð í hvorugt skiptið útrædd. Hið fyrra skiptið kom tillagan seint fram og var ekki við neinn að sakast þó að ekki ynnist tími til að afgreiða hana en af einhverjum ástæðum komst hún heldur eigi frá nefnd á síðasta þingi og nú verður að vona að eigi við hið fornkveðna að allt sé þegar þrennt sé og tillagan fái efnislega afgreiðslu á hinu háa Alþingi. Hún er ekki svo ýkja stór eða flókin að það ætti ekki að takast á heilum vetri sem fram undan er. Tillagan er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Tillaga til þingsályktunar um ráðuneyti lífeyris, almannatrygginga og vinnumarkaðsmála. Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að kanna hvort færa skuli undir eitt ráðuneyti málefni lífeyrissjóða og lífeyrissparnaðar, almannatrygginga, félagslegrar framfærslu og vinnumarkaðsmála, a.m.k. það sem lýtur að atvinnuleysisbótum og málefnum atvinnulausra. Sérstaklega verði hugað að kostum þess og göllum að gera slíka breytingu á verkaskiptingu innan Stjórnarráðsins með hliðsjón af þörfum fyrir samræmingu á þessu sviði.`` Herra forseti. Ljóst er að það er veruleg skörun á verkefnum ráðuneyta sem fara með þau mál sem tillagan fjallar um, þ.e. lífeyristryggingar og allt sem að því lýtur, lífeyrisréttindi og lög og reglur og samningar sem þar gilda og almannatryggingar og allt sem lýtur að ellilífeyri, örorkubótum og öðrum slíkum þáttum sem almannatryggingakerfið tekur til. Stuðningur við atvinnulausa, atvinnuleysisbætur og annað sem varðar stöðu þeirra sem búa við skerta framfærslu, tekjufall eða tekjuleysi vegna þess að þeir hafa misst atvinnu er hjá félmrn. Sama á við um framfærslustuðning sveitarfélaganna á sama tíma og almannatryggingarnar heyra undir heilbr.- og trmrn. eins og kunnugt er og málefni lífeyrissjóða undir fjmrn. Loks er það svo að samspil allra þessara þátta við skattkerfið og tekjutengingu bótaliða og tekjutengingu almennt, bæði innan og utan skattkerfisins, er bæði margþætt og flókið mál. Enginn vafi er á því í mínum huga, herra forseti, að eitt af því sem hefur staðið löngu tímabærri endurskoðun og endurskipulagningu þessara mála fyrir þrifum er þessi óheppilega verkaskipting eða öllu heldur deifing þessa málaflokks innan Stjórnarráðsins þar sem a.m.k. þrjú og jafnvel í sumum tilvikum fjögur ráðuneyti fara með einstök verkefni sem spila inn í þetta samhengi. Ég tel að hvort tveggja gæti vel komið til greina að stofnað yrði nýtt ráðuneyti sem færi með þennan viðamikla málaflokk sem þar með væri orðinn á einni hendi og yrði býsna stór að umfangi ef allt kæmi saman í eitt sem varðar almannatryggingakerfið, lífeyrisréttindi, málefni atvinnulausra framfærslustuðning sveitarfélaganna og annað þessu tengt. Hitt er einnig mjög álitlegur kostur að sameina þessi mál undir einu ráðuneyti, t.d. félmrn. sem að mörgu leyti væri þá nærtækt að horfa til. Kemur þar margt til, m.a. það að heilbrrn. er nógu stórt eitt og sér og hefur reyndar oft og iðulega verið á það bent að það sé að ýmsu leyti ekki heppilegt að sama ráðuneyti fari bæði með heilbrigðismál og hins vegar málefni almannatrygginga, þar með talið sjúkratryggingamál og slíka hluti. Ég held að ef ætti að velja eitt af þeim þremur höfuðráðuneytum sem þarna fara með verkefni væri að mörgu leyti nærtækast að það væri félmrn. Með því yrði félmrn. einnig nær því að geta talist einhvers konar innanríkisráðuneyti og oft hefur verið á það bent að slík samræming í Stjórnarráðinu hljóti að koma vel til álita eins og gert hefur verið víða erlendis. Þá væru hægari heimatökin að samræma löggjöf og stjórnsýslu á þessu flókna sviði en á því er mikil þörf, ekki síst með tilliti til þess að þessi málaflokkur og ekki síst málefni aldraðra eru vaxandi að umfangi í samfélagi okkar og verða á komandi árum. Nú vill svo til, herra forseti, að einmitt í sjálfum stjórnarsáttmálanum er komið inn á nauðsyn þess að samræma málin á þessu sviði. Ég kann ekki það orðalag utan að. Þó mér sé stjórnarsamningurinn í sjálfu sér hjartfólginn þá hef ég ekki enn komið því í verk að læra hann bókstaflega utan að en það mikið man ég þó og veit að í stjórnarsáttmálanum er einmitt komið inn á það að nauðsynlegt sé á þessu kjörtímabili að vinda bráðan bug að heildarendurskoðun og samræmingu á hinu flókna samspili almannatrygginga, lífeyrisiðgjalda og lífeyrisréttinda og skattalegri umgjörð þessara mála og það er nákvæmlega það sem þessi tillaga kemur inn á. Að inn í slíka skoðun komi einnig sá möguleiki að samræma meðferð þessara mála innan Stjórnarráðsins. Ég trúi ekki öðru, herra forseti, en að menn geti fallist á það að gera þó ekki sé nema úttekt á því sem hér er verið að fara fram á. Hér er ekki verið að slá niðurstöðunni fastri að það verði endilega útkoman að sameina þetta undir eitt ráðuneyti og þaðan af síður hvernig það yrði gert en ég tel það vera sæmilega vel rökstutt að ástæða sé til að fara vandlega yfir það hvort ekki væri til hægðarauka í þessum efnum og gæti auðveldað stjórnsýsluna, bætt meðferð fjármuna og að mörgu leyti gert þessi málefni léttari viðfangs. Herra forseti. Það er allt í lagi að upplýsa það að kveikjan að þessari tillögu er m.a. sprottin úr starfi sem unnið var í efh.- og viðskn. snemma á síðasta kjörtímabili. Þá hafði nefndin hug á því og setti sér metnaðarfulla verkáætlun um að fara rækilega yfir þetta svið og kortleggja þetta flókna samspil. Nefndarmenn töldu sig ekki öðrum lakari til þess að ráðast í þetta verkefni sem er þó ekkert áhlaupsverk. Við byrjuðum m.a. á þessu með því að kalla til okkar helstu aðila sem voru að vinna að verkefnum á þessu sviði og til okkar komu sérfræðingar úr fjmrn., frá ríkisskattstjóra og aðrir sem annast um skattamálin. Við fengum sérfræðinga frá heilbrrn., úr tryggingageiranum, við fengum fulltrúa samtaka sem þau mál varða sérstaklega, samtaka aldraðra og samtaka fatlaðra og mikið af spesíalistum úr þeirri átt. Síðan komu menn úr félmrn., frá stjórn Atvinnuleysistryggingasjóðs og frá sveitarfélögunum og þá fór einstaka maður að klóra sér í höfðinu. Það kom á daginn að það var ekkert áhlaupsverk að ná utan um þennan flókna málaflokk og hið mikla samspil þátta sem hafa áhrif hver á annan og jafnvel hin metnaðarfulla og harðduglega efh.- og viðskn. á síðasta kjörtímabili varð að játa sig meira og minna sigraða í því að ná utan um alla enda og alla þræði málsins. Auðvitað fór maður þá að velta þessum hlutum fyrir sér. Hvernig er þessum hlutum fyrir komið hjá okkur? Er þá ekki von að einhverjum gangi illa að rata um völundarhús kerfisins og skilja til fulls samspil t.d. vaxandi lífeyrisréttinda landsmanna annars vegar og minnkandi útgjalda í almannatryggingakerfinu á móti eftir því sem síður reynir á framfærslutryggingu almannatryggingkerfisins o.s.frv. Sem sagt, herra forseti, bara til að rökstyðja þetta aðeins nánar þá er það ekki síst vegna þess að núverandi ástand er flókið. Það er ekki skilvirkt. Það vefst enn frekar en ella fyrir mönnum að ráðast í það verk að koma þarna á nauðsynlegri samræmingu og móta einhverja heildarstefnu um það hvernig þessum hlutum verður háttað inn í framtíðina. Það er t.d. alveg augljóst mál að það þarf að endurskoða almannatryggingalögin algerlega frá grunni þó ekkert annað kæmi til en sú breytta staða sem uppsöfnunarkerfi lífeyrisréttinda í landinu er sem óðast að skapa í formi stóraukinna lífeyrisréttinda alls almennings. Segja má að smiðshöggið hafi verið rekið á þá þróun með setningu laga um lífeyrisréttindi eða lífeyrissjóði fyrir einum tveimur árum. Samt er það þannig að ég held á hverju einasta kjörtímabili líklega sl. fimm kjörtímabil, a.m.k. fjögur, hafa menn í upphafi haft uppi heitingar um það að nú skuli lokið heildarendurskoðun almannatryggingalaganna en jafnoft hefur niðurstaðan orðið sú að það verkefni hefur gufað upp í höndunum á mönnum og enginn afrakstur orðið af því annar en sá að menn hafa verið að krukka í lögin og breyta einu hér og öðru þar enda eru þau að mörgu leyti eins og stagbætt flík þó með fullri virðingu fyrir þeim því að þar er vissulega margt gott að finna. En burt séð frá allri þessari sögu, sem er mikil, blasa þær aðstæður við okkur í dag að mikil þörf er á því að taka heildstætt á hlutunum. Það hafa allir viðurkennt. Það liggur algerlega fyrir vilji manna til að reyna að gera það, þar á meðal núv. ríkisstjórnar sem hefur sett það í stjórnarsáttmála sinn. Ég bið allra náðarsamlegast um það, herra forseti, að inn í þá skoðun fái að koma athugun á þessum hluta málsins, þ.e. hinu stjórnsýslulega fyrirtæki, skipulagi þessa málaflokks innan Stjórnarráðsins. Mér finnst þetta vera hógvær ósk og trúi varla öðru en við henni sé hægt að verða. Ég vona að Alþingi láti ekki sitt eftir liggja í því að málið fái efnislega afgreiðslu og það rætist að það dugi að flytja þessa tillögu þrisvar til að fá hana afgreidda.