Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Hinn 24. jan. 1959 var undirritaður í London alþjóðasamningur milli Íslands, Belgíu, Bretlands, Danmerkur, Frakklands, Hollands, Írlands, Noregs, Póllands, Portúgals, Ráðstjórnarríkjanna, Sambandslýðveldisins Þýzkalands, Spánar og Svíþjóðar um fiskveiðar á norðausturhluta Atlantshafs. Er með þessu frv. farið fram á heimild fyrir ríkisstj. til að ákveða með auglýsingu, að samningurinn skuli ganga í gildi. Þessi samningur er á vissan hátt framhald af því, sem gerðist fyrir nokkrum árum, eða nánar tiltekið fyrir 14 árum, þegar undirritaður var í London samningur um möskvastærð á botnvörpu og dragnót og lágmarksstærð á fiski. Skyldi samningur þessi gilda fyrir Norðursjóinn og Norðaustur-Atlantshaf, þ. á m. svæðið umhverfis Ísland. Samningur þessi um möskvastærð o.fl. kom þó ekki til framkvæmda fyrr en 8 árum síðar, þegar öll þau ríki, sem höfðu undirskrifað hann, höfðu veitt honum fullgildingu. Öll ríki, sem fiskveiðar stunduðu á þessu svæði, voru aðilar að þessum samningi nema Sovétríkin, en þau gerðust aðilar að samningnum síðar. Vegna aukinna þarfa á raunhæfum friðunaraðgerðum á fiskislóðum Norðaustur-Atlantshafsins, hefur verið talið, að þessi samningur um möskvastærð o.fl. væri ófullnægjandi og að nauðsynlegt væri því, að gerður yrði nýr samningur, þar sem möguleikar væru til víðtækari friðunaraðgerða, eða réttara sagt kannske aðgerða til verndunar fiskstofninum á þessum hafsvæðum. Undanfarin ár hefur farið fram undirbúningur að slíkum samningum, og hafa verið haldnir óformlegir fundir með aðildarríkjum samningsins frá 1946 um þessi mál. Haustið 1957 var hinn síðasti óformlegi fundur haldinn, en með tilliti til ráðstefnunnar í Genf, sem þá stóð fyrir dyrum, var ákveðið að bíða með frekari aðgerðir, þar til þeirri ráðstefnu væri lokið, þar sem gera mátti þá ráð fyrir, að samþykktir hennar gætu haft áhrif á væntanlegan samning. Hinn 20. jan. 1959 var svo kvatt til fundar í London, og voru þar saman komnir fulltrúar allra aðildarríkja samningsins frá 1946, en þau eru, eins og ég las hér í upphafi, Belgía, Bretland, Danmörk, Frakkland, Holland, Írland, Ísland, Noregur, Pólland, Portúgal, Sovétríkin, Spánn, Svíþjóð og Þýzkaland. Fulltrúar Íslands á þessum fundi voru þeir Hans G. Andersen sendiherra, Davíð Ólafsson fiskimálastjóri og Jón Jónsson forstjóri fiskideildarinnar. Fyrir fundinum lá uppkast að samningi, eins og frá því hafði verið gengið áður á óformlegum fundi, og var ráð fyrir því gert, að endanlega yrði frá samningnum gengið á þessum fundi og hann undirskrifaður. Varð og úr, að fullt samkomulag varð um öll atriði samningsins, og undirrituðu hann þá þegar 10 af 14 ríkjunum, en gert var ráð fyrir, að hin fjögur mundu undirskrifa hann síðar innan stutts tíma. Ísland undirritaði samninginn, en hann getur ekki tekið gildi, fyrr en ríkin hafa fullgilt hann samkvæmt þeim reglum, sem gilda þar um í hverju landi. Í sambandi við samningsgerð þessa var af Íslands hálfu lögð á það megináherzla, að samningurinn gæti á engan hátt haft áhrif á ákvarðanir hinna einstöku landa um víðáttu fiskveiðilögsögunnar. Fékkst að lokum á fundinum samþ. sú grein samningsins, sem tryggir þetta atriði á fullnægjandi hátt, en hún er svo í íslenzkri þýðingu: „Ekkert í samningi þessum getur haft áhrif á réttindi, kröfur eða skoðanir samningsríkjanna að því er varðar víðáttu fiskveiðilögsögunnar.“ Samningur þessi tekur til fiskveiða á öllu Norður-Atlantshafi, og takmarkast svæðið að vestan við austurströnd Grænlands og línu, sem hugsast dregin eftir 42. gráðu vestlægrar lengdar að 36. gráðu norðlægrar breiddar og þaðan í Gíbraltarhöfða á Spáni, en þar eru suðurtakmörk svæðisins. Þessu svæði er svo skipt í þrjú minni svæði. Er fyrsta svæðið norðan við 60. gráðu norðurbreiddar, og er hafið umhverfis Færeyjar, Ísland og Noreg svo og Barentshaf á því svæði. Annað svæði er svo hafið umhverfis Bretlandseyjar og Írland og allur Norðursjór. Og loks er þriðja svæðið milli 36. gráðu norðurbreiddar og 48. gr. norðurbreiddar, hafið vestur undan vesturströnd Frakklands, sunnan við Bretagneskaga og vestan Pýreneaskaga. Samkvæmt samningnum skal sett upp fastanefnd og skulu öll samningsríkin eiga fulltrúa í nefndinni, og þá skulu einnig settar upp sérstakar nefndir fyrir hvert hinna ofannefndu svæða, og geta þau ríki, sem eiga land að hafi á svæðinu eða stunda veiðar á einhverju svæðinu, orðið meðlimir í þessum svæðanefndum. Hlutverk fastanefndarinnar er að fylgjast með fiskveiðunum á samningssvæðinu, hvort nauðsyn beri til sérstakra ráðstafana til verndar fiskstofnum og hverra, og gera tillögur þar um til meðlimaríkjanna. Ráðstafanir, sem fastanefndin og svæðanefndirnar geta gert tillögu um, eru eftirfarandi: 1) Reglur um möskvastærð. 2) Reglur um lágmarksstærð á fiski, sem veiða má og landa. 3) Reglur um bann veiða á ákveðnum tímum. 4) Reglur um lokun veiðisvæða. 5) Reglur um notkun veiðarfæra. 6) Reglur, er miða að því að auka fiskstofna, t.d. með klaki, flutningi á fiski milli svæða o.s.frv. 7) Reglur um hámarksafla miðað við heildarafla eða afla á tilteknum tíma, eða sérhverjar þær aðrar ráðstafanir, sem miða að því að viðhalda fiskstofninum á samningsvæðinu. Tillögur teljast samþykktar ef þær fá 2/3 atkvæða, en ríki, sem telur sér ekki fært að samþykkja tillögur, getur innan tiltekins tíma, þ.e. þriggja mánaða frá samþykkt tillögu, lýst sig andvígt henni og ber þá ekki skylda til að framkvæma þá tillögu. Þá getur fastanefndin á sama grundvelli gert tillögur um eftirlit -einnig alþjóðlegt - með því, að settum reglum sé framfylgt. Loks er svo ákveðið, að núgildandi ákvæði um möskvastærð og lágmarksstærð á fiski samkv. samningnum frá 1946 skuli gilda áfram með sömu skilyrðum og aðrar tillögur n., sem gerðar kunna að verða samkv. hinum nýja samningi. Svo sem áður segir, höfðu í upphafi 10 ríki af 14 undirritað samninginn. En hann var áfram opinn til undirskriftar fyrir þau fjögur ríki, sem höfðu ekki undirritað hann, og hafa þau nú undirritað samninginn. Samningurinn tekur hins vegar ekki gildi, fyrr en hann hefur verið fullgiltur af öllum samningsríkjunum. Þó er gert ráð fyrir því, að ef dráttur verður á fullgildingu samningsins, þannig að öll ríkin hafi ekki fullgilt hann innan eins árs frá undirskrift, en þó ekki færri en 7, þá geti þau ríki ákveðið, að samningurinn taki gildi að því er þau snertir. Svo sem marka má af því, sem að undan er sagt, getur samningur þessi engin áhrif haft á margyfirlýsta stefnu Íslendinga að því er varðar víðáttu fiskveiðilögsögunnar, svo sem hún hefur m.a. komið fram í ráðstöfunum Íslendinga sjálfra á því sviði. Hins vegar hljóta Íslendingar að telja þýðingarmikið, að samvinna takist á alþjóðlegum vettvangi um nauðsynlega vernd fyrir fiskstofna á úthafinu, og út frá því sjónarmiði verður að telja, að samningur sá, sem nú hefur verið gerður, geti, þegar fram líði stundir, haft mikla þýðingu fyrir okkur Íslendinga. Einhvern veginn hefur það atvikazt þannig, að mál þetta hefur lagzt til hliðar þangað til að heita má á síðustu stundu, og er þess vegna nokkur nauðsyn á, að afgreiðslu þess verði hraðað, svo sem frekast eru föng á, því að ár frá undirskrift samningsins er liðið 29. þ. m., og þyrfti. fullgildingin þess vegna að vera afgreidd frá hinu háa Alþingi áður en sá tímafrestur er liðinn. Ég vildi þess vegna leyfa mér að vænta þess við þá n., sem fær málið til athugunar, að afgreiðslu þess verði hraðað, svo sem frekast eru föng á, svo að ekki þyrfti til undanþágu að koma, vegna þess að málið hafi ekki verið afgreitt nægilega tímanlega. Ég leyfi mér svo að leggja til, að frv. verði að lokinni þessari umr, vísað til 2. umr. og hv. sjútvn.



Herra forseti. í inngangsorðum ræðu minnar í gær vék ég að viðhorfum manna og flokka til framfærslu- og tryggingamála, og var þar komið ræðu minni, þegar hæstv. forseti óskaði, að ég gerði hlé á henni þar til í dag, að ég hafði skýrt frá setningu alþýðutryggingalaganna 1936. Í framhaldi af því vil ég svo segja þetta: Við hverja tilraun til endurbóta á alþýðutryggingunum gætti þverúðarfullrar andstöðu íhaldsaflanna, og alltaf var undiralda andspyrnunnar hin sama og hjá Magnúsi Jónssyni forðum, tryggingarnar væru fylgifiskur sósíallsmans. Og hvað þyrfti þá frekar vitnanna við? Þá væru almennar tryggingar auðvitað af því vonda og bæri að berjast gegn slíkum vágesti. Eftir því sem sósíalistar væru sterkari í löndunum, eftir því væri meira um alls konar tryggingar, allt væri þá fjötrað og flækt í alls konar tryggingum. Loks var svo gerð mjög stórfelld skipulagsbreyting á fyrirkomulagi tryggingamálanna hér á landi með setningu laga nr. 50 frá 7. maí 1946, um almannatryggingar, laganna, sem hér eru nú til umræðu í því formi, sem þau eru nú. Við þessa lagasetningu gætti enn sem fyrr andúðar ýmissa sjálfstæðismanna á tryggingum, og bera lögin þess enn merki á margan hátt. Má þar sérstaklega nefna sem dæmi skerðingarákvæðin hvimleiðu og illræmdu, sem beint voru sett inn til samkomulags við Sjálfstæðisflokkinn og að settu skilyrði frá honum. Fylgi ýmissa sjálfstæðismanna við lögin var bundið því skilyrði, að dregið yrði úr kostnaði við framkvæmd þessarar lagasetningar fyrstu árin, m.a. með svo hljóðandi ákvæði til bráðabirgða: „Greiðslur ellilífeyris samkv. 15. gr., örorkulífeyris skv. 18. gr. og barnalífeyris skv. 20. gr. eru um næstu 5 ár háðar þeim takmörkunum, sem hér segir: Fullur elli- og örorkulífeyrir skv. 15. gr. skal því aðeins greiddur, að aðrar tekjur hlutaðeiganda fari ekki fram úr fullum lífeyri. Séu tekjurnar hærri, lækkar lífeyririnn um helming þess, sem umframtekjurnar nema, og fellur niður, þegar þær ásamt lífeyrinum hafa náð upphæð, sem er jafnhá þreföldum lífeyri.“ Þingmeirihluti fékkst ekki fyrir almannatryggingalögunum 1946, nema gengið væri að þessu bráðabirgðaákvæði og ýmsum fleiri skilyrðum. En hitt var margtekið fram og mjög á lofti haldið, að eftir 5 ár skyldi þetta bráðabirgðaákvæði örugglega niður falla, en nú eru þau orðin 13 eða nær 14, og enn eru bráðabirgðaákvæðin í gildi. Það er óþarft að fara um það mörgum orðum, því að við hverja endurskoðun tryggingalaganna síðan hafa íhaldsöflin staðið gegn því, að skerðingarákvæðin væru niður felld. Og alltaf hafa þau fengið með sér þingmeirihluta til þess að framlengja þau. Ég minni t.d. á, að árið 1955 bar ég fram tillögu um, að skerðingarákvæðin skyldu niður felld. Þessa tillögu flutti ég í nafni Alþfl. og með fullu samþykki þingflokks hans. Mér kom það því meira en lítið á óvart, þegar ég flutti þessa sömu till. á s.l. sumri, að það var þá ríkisstj. Alþfl., sem studdist við fylgi Sjálfstfl., sem varð til þess að afstýra afnámi skerðingarákvæðanna í það sinn. Nú ber ég þessa till. fram enn og reynir þá enn á ný á Sjálfstfl. og hinn forna alþýðutryggingafrumherja, Alþfl., hvort þeir geta nú fallizt á afnám skerðingarákvæðanna eða ekki. Ég vil vona, að það komi í ljós, að Sjálfstfl. hafi nú breytt um afstöðu, svo að hægt væri að segja við mig: Þér stoðar ekkert að vitna til afstöðu Sjálfstfl. fyrir 20–30 árum, eins og þú gerðir í upphafi ræðu þinnar, því að það, sem máli skiptir, er afstaða hans nú, og nú er hann horfinn frá þeirri afstöðu sinni. - Ég játa, að þá væri mikil og gleðileg breyting orðin á Sjálfstfl., ef hann fengist nú undanbragðalaust til þess að greiða atkvæði með till. um afnám skerðingarákvæðanna og annarra meiri háttar endurbóta á tryggingunum. Hitt mundi þó hryggja mig enn meir, ef það kæmi nú aftur í ljós, eins og í sumar er leið, að Alþfl. hefði skipt um skoðun á þann veg að taka upp fjandsamlega afstöðu íhaldsins til tryggingamála og verði því nú ásamt því til að fella tillögu um afnám skerðingarákvæðanna, um að gera landið að einu verðlagssvæði, um að breyta ellilífeyrinum í fullnægjandi framfærslulífeyri o.s.frv. En þótt nú þegar hafi örlað á slíkri samfylgd Alþfl. við Sjálfstfl. í n., vil ég ekki trúa því, fyrr en ég tek á því, að Alþfl. sé svo breyttur orðinn, einnig í tryggingamálum, að hann gangi þar gegn sínum fyrri till. En máske er það þó svo, að hin endurskoðaða jafnaðarstefna á atómöldinni sé andstæð fullkomnum almannatryggingum, og ef svo er, þá er að taka því. Þessu næst vil ég víkja nokkuð að hinu stórbrotna nýmæli almannatryggingalaganna frá 1946, heilsugæzlukaflanum. Myndarleg framkvæmd á þeim kafla tryggingalaganna hefði valdið tímamótum í meðferð heilbrigðismála á Íslandi, en því miður varð þar ekkert af framkvæmdum. Upphafsorð heilsugæzlukaflans frá 1946 voru á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Tryggingastofnunin skal vinna að því í samráði og samvinnu við heilbrigðisstjórnina, að látin verði í té skipuleg heilsugæzla, er nái sem bezt til allra landsmanna. Heilsugæzla merkir í lögum þessum bæði heilsuvernd og sjúkrahjálp.“ Komið skyldi upp heilsuverndarstöðvum um land allt undir stjórn heilsugæzlunefnda. Hlutverk heilsuverndarstöðvanna átti að verða það að rækja hvers konar heilsuverndarstarfsemi, svo sem mæðravernd, barna- og unglingavernd, þar með talið skólaeftirlit og eftirlit með íþróttaiðkunum, berklaveiki-, holdsveiki- og sullaveikivarnir, varnir gegn kynsjúkdómum, almennar farsóttavarnir og andlega heilsuvernd, enn fremur heilbrigðiseftirlit með vinnustöðvum, aðstoð við almennar slysavarnir, híbýlaeftirlit, matvælaeftirlit og manneldisrannsóknir. Auk almennrar sérfræðilegrar læknishjálpar og tannlækninga, nuddlækninga, fæðingarhjálpar áttu heilsugæzlustöðvarnar að annast rannsóknir, sem miðuðu að sem fullkomnastri sjúkdómsgreiningu. Samkv. heilsugæzlukaflanum átti Tryggingastofnun ríkisins og að greiða kostnað við dvöl hinna tryggðu eftir læknisráði á sjúkrahúsum, heilsuhælum og fæðingarstofnunum. Tryggingastofnunin skyldi enn fremur greiða læknishjálp alla fyrir alla, sem njóta lífeyris- og örorkubóta, svo og fyrir börn þeirra, munaðarleysingja og fyrir þá, sem njóta slysabóta. Hún skyldi og greiða að fullu þau lyf, sem sjúklingum væri brýn nauðsyn á eða lífsnauðsyn að nota að staðaldri að dómi læknis. Önnur nauðsynleg lyf og umbúðir skyldu greiðast að hálfu. Tryggingastofnunin átti að greiða að fullu kostnað við röntgenskyggningu og töku röntgenmynda, ef framkvæmdar voru af viðurkenndum lækni eða af viðurkenndri heilbrigðisstofnun, svo og kostnað við röntgen- og radíumlækningar í viðeigandi tilfellum. Mörg stórmerk efnisatriði voru í heilsugæzlukaflanum, þó að þau verði ekki rakin hér nánar. Frumhöfundur heilsugæzlukaflans mun hafa verið Jóhann heitinn Sæmundsson, fyrrv. félmrh., síðar tryggingalæknir og prófessor, og munu þeir, sem þekktu þennan mæta mann og ágæta lækni, telja það eitt út af fyrir sig vera nokkra tryggingu fyrir því, að allvel hafi verið til þessa hluta tryggingalöggjafarinnar vandað. Síðan starfaði mþn. að undirbúningi laganna, en ekki var látið þar við sitja, því að þegar Finnur heitinn Jónsson var félmrh., skipaði hann enn nefnd 3 lækna til að endurskoða alveg sérstaklega heilsugæzlukaflann. Þessir læknar voru Guðmundur Thoroddsen prófessor, Magnús Ágústsson héraðslæknir og Snorri Hallgrímsson núv. prófessor. Síðar tóku heilbr.- og félmn. þingsins við málinu, og hafði kaflinn mjög lítið breytzt frá því, sem Jóhann heitinn Sæmundsson hafði gengið frá honum, þrátt fyrir alla þessa endurskoðun, sem síðar fór fram. En hvernig atvikaðist það svo, að heilsugæzlukaflinn kom aldrei til framkvæmda? Það verður fullljóst með því að rifja upp eftirfarandi úr ræðu Gísla Jónssonar, þáv. þm. Barð., en hann var fulltrúi Sjálfstfl. í mþn. um tryggingamálin árið 1946. Gísli Jónsson sagði þá: „Í áttunda lagi,“ þá var hann í 7 atriðum búinn að flytja fram ýmis vandkvæði, sem hann taldi á tryggingalagafrv., „var ég óánægður með að taka allan heilsugæzlukaflann upp í frv. Hins vegar varð samkomulag um að fresta framkvæmd þessa hluta laganna um eitt ár.“ Um síðari framvindu þessa máls má svo lesa í árbókum Tryggingastofnunar ríkisins. Í árbók trygginganna 1947–1953 segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Í lögum um almannatryggingar frá 1946 var gert ráð fyrir því, að Tryggingastofnun ríkisins tæki að sér sjúkratryggingar á öllu landinu í stað sjúkrasamlaga, og skyldu sjúkrasamlög hætta störfum, þegar III. kafli laganna, um heilsugæzlu, kæmi til framkvæmda, en það átti að gerast hinn 1. jan. 1948. Framkvæmd þessa kafla almannatryggingalaganna hefur síðan verið frestað frá ári til árs, nú síðast til 1. jan. 1957 með lögum frá 29. des. 1955.“ Þetta er í árbókinni frá 1947–1953. Í árbókinni frá 1954–1956, þeirri seinustu, sem út hefur komið, er aftur vikið að frestun heilsugæzlukaflans og sérrekstri sjúkrasamlaganna, sem upphaflega átti að falla undir tryggingarnar. Þar segir svo m.a.: „Með almannatryggingalögunum frá 1946 var ákveðið að leggja sjúkrasamlögin niður í árslok 1947, en í stað þeirra átti að koma heilsugæzla á vegum almannatrygginganna. Heilsugæzluna skyldu annast heilsuverndarstöðvar, sjúkrahús og lækningastöðvar, sem til þess væru viðurkennd af heilbrigðisstjórninni; en þar, sem ekki væru heilsuverndar- eða lækningastöðvar, skyldu héraðslæknar með aðstoð annarra heilbrigðisstarfsmanna annast störf þeirra. Framkvæmd heilsugæzlukaflans var frestað frá ári til árs, og sjúkrasamlög störfuðu áfram. Árið 1950 voru samþykkt lög, sem ákváðu, að stofnuð skyldu sjúkrasamlög í þeim hreppum, sem þá höfðu ekki þegar starfandi samlög, og skyldu samlagsmenn njóta réttinda frá 1. okt. 1951. Enn var framkvæmd heilsugæzlukaflans frestað, og með hinum nýju lögum 1956 var horfið frá hugmyndinni og sjúkrasamlög látin starfa áfram.“ Þetta held ég að hafi verið mikið óheillaspor. Á þinginu 1955 bar ég .fram till. um, að heilsugæzlukaflinn yrði tekinn upp í löggjöfina aftur, en þá hafði mþn. lagt til, að hann yrði felldur niður, og varð svo. Þessi breyting kom mér og ég hygg mörgum öðrum á óvart, því að með breytingu á almannatryggingunum 1953 voru sett margvísleg ákvæði til að undirbúa einmitt framkvæmd heilsugæzlukaflans. Þar á meðal var sett inn ákvæði um ráðningu heilsugæzlustjóra, sem annast skyldi forstöðu heilsugæzlumála, þegar III. kafli laganna, þ.e. heilsugæzlukaflinn, kæmi til framkvæmda. 1. gr. I. kafla l., sem um þetta fjallaði, frá 1953, var svo hljóðandi: „Auk þeirra starfsmanna, sem nefndir eru í 4. gr. l., er ráðh. heimilt að skipa sérstakan yfirlækni Tryggingastofnunar ríkisins, er nefnist heilsugæzlustjóri. Heilsugæzlustjóri skal hafa yfirstjórn allra læknamála stofnunarinnar í samráði við forstjóra. Hann hefur með höndum framkvæmd og forstöðu heilsugæzlumála Tryggingastofnunarinnar, er III. kafli l. kemur til framkvæmda, en vinnur þangað til að undirbúningi þeirra framkvæmda og hefur yfirumsjón með starfsemi sjúkrasamlaganna, meðan þau starfa. Tryggingayfirlæknir annast í samráði við heilsugæzlustjóra störf þau, er honum eru sérstaklega falin í lögunum“. Í þessa áttina var stefnt árið 1953. En ekkert varð af undirbúningi heilsugæzlunnar eða framkvæmd hennar þrátt fyrir stofnun þessa embættis. Enn starfa sjúkrasamlögin sem sérstök fyrirtæki með sérstakt skrifstofubákn, t.d. hér í Reykjavík, og nú er 1. gr. þessa frv. um almannatryggingar, sem hér liggur fyrir til umr., einmitt um það að leggja seinustu leifarnar af embætti heilsugæzlustjóra niður. Embættið mun, síðan kaflinn um heilsugæzlu var felldur niður, hafa heitið sjúkramálastjóri. Um þetta segir svo í athugasemd við stjórnarfrv., sem nú er til umræðu, með leyfi hæstv. forseta: „Við Tryggingastofnun ríkisins hafa starfað 3 læknar, sjúkramálastjóri Sigurður Sigurðsson, berklayfirlæknir, og hefur sjúkramálastjórastarfið verið hálft starf, tryggingayfirlæknir Páll Sigurðsson í fullu starfi og aðstoðarmaður hans, Bergþór Smári, og hefur það verið hálft starf. Nú hefur Páll Sigurðsson beðizt lausnar, en hann er orðinn 67 ára gamall, og Sigurður Sigurðsson hefur fengið veitingu fyrir landlæknisembættinu. Þótt hagkvæmt hafi reynzt að skipa læknastörfum stofnunarinnar á þennan veg hingað til, er ekki hægt að gera ráð fyrir því, að svo verði framvegis. Þykir eðlilegast, að læknastörf við stofnunina verði full störf og að þeim gegni þá aðeins tveir menn, tryggingayfirlæknir og tryggingalæknir, tryggingayfirlækninum til aðstoðar. Tryggingayfirlæknir tæki þá við deildarstjórn sjúkratryggingadeildar, en tryggingalæknir annaðist sérstaklega örorkumat lífeyrisdeilda. Brýn þörf er á því að fá lagabreytingu þessa samþykkta hið fyrsta, svo að hægt verði að auglýsa störfin laus til umsóknar.“ Það má vel vera, að sú skipan læknamála hjá Tryggingastofnuninni, sem þarna er lagt til að upp verði tekin, reynist eins hagkvæm og hin fyrri, þótt horfið verði að því ráði að taka upp aftur heilsugæzlukaflann, sem ég vil vona og tel sjálfsagt að gert verði, enda geri ég enga till. um það, að þessari tilhögun læknaskipunar hjá Tryggingastofnuninni verði breytt nú. Hins vegar teldi ég þó eðlilegt, ef heilsugæzlukaflinn yrði tekinn upp aftur, að yfirlæknir Tryggingastofnunarinnar bæri sitt fyrra embættisheiti, nefnilega heilsugæzlustjóri. Eins og frsm. meiri hl. skýrði frá, ræddi heilbr.- og félmn. þetta stjórnarfrv. á einum 4 fundum, en bríklofnaði, þar sem stuðningsmenn stjórnarinnar vildu ekki fallast á neinar breytingar á frv., sem máli skiptu. N. er þó öll sammála um smábreytingar þær, sem eru á þskj. 169, og hefur áður verið frá því skýrt af frsm. Hv. 4. þm. Reykn. (JSk) vildi meiri breyt. á frv. en stjórnarliðar gátu fallizt á, og hefur hann gert grein fyrir þeim breytingum. Skildist mér á honum bæði í n. og í framsöguræðu hans, að hann og flokkur hans mundu geta stutt ýmsar þær till., sem ég ber fram á þskj. 171. Frsm. meiri hl. (BF) gerði mikið úr þeim breytingum og endurbótum á almannatryggingunum, sem fælust í frv. ríkisstj. Hafa slíkar bumbur verði barðar nú um langan tíma, eða allt frá því a.m.k. að nokkuð fór að kvisast um aðgerðir ríkisstj. í efnahagsmálum. Þegar stuðningsmenn stjórnarinnar hafa látíð í ljós ugg sinn og kvíða út af gengisfellingunni, dýrtíðarflóðinu, skattaklyfjunum, afnámi vísitölunnar, lánabanninu, söluskattinum, vaxtahækkuninni og fyrirsjáanlegum atvinnusamdrætti, hefur þrautalendingin alltaf verið sú hjá verjendum stjórnarinnar að segja eitthvað á þessa leið: Já, en kæru vinir, verið þið bara rólegir, við ætlum að gera svo stórkostlegar umbætur á almannatryggingunum, að nærri því allir fá fullar bætur dýrtíðar og atvinnuleysis og sumir jafnvel meira. - Þessa tóns fannst mér einnig gæta, því miður, í framsöguræðu meiri hlutans. Og af þessari sjálfsánægju sjáum við líka nokkurn vott í nál. meiri hl., sem hér liggur á borðum hv. þm. Umbæturnar á tryggingunum, sem felast í þessu stjórnarfrv. og eru kallaðar gagngerar og stórmerkar, eru svo smávægilegar, að ég held, að þeir menn verði að vera lítilþægir um umbætur í tryggingamálum, sem geta lýst sig ánægða með bær. Það eru því miður engar gagngerar breytingar á kerfi almannatrygginganna í þessu frv. ríkisstj. Borgurum landsins er misgert eins og áður, landinu er skipt í tvö verðlagssvæði, ellistyrkurinn er enn þá svo naumur, að flestir, sem hans njóta, eru jafnframt gerðir að opinberum styrkþegum, og til annars var þó ætlazt í upphafi. Ekki er orð eða stafur um það í þessu frv., að afnema beri hin ranglátu og heimskulegu skerðingarákvæði gagnvart ellilífeyri og örorkubótum. Ekki er tekið í mál að koma heilsugæzlu og heilsuverndarstarfsemi í skipulegt form undir merki trygginganna, sem var þó ein glæsilegasta hugsjón þeirra manna, sem brutu brautina fyrir tryggingum hér á landi. Allt þetta vantar í frv. stjórnarinnar. Ekkert af þessu er í því. Hitt finnst mér ekkert vera til þess að miklast af, þótt stjórnarherrar dýrtíðarinnar treystust ekki til þess að fyrirskipa gamalmennum og öryrkjum, einstæðum mæðrum og ekkjum, sjúkum mönnum og slösuðum að búa við sömu tryggingabætur að krónutölu og verið hefur ákveðið til þessa, og það mega þeir eiga, til þess ætlast þeir ekki heldur. Það er rétt, að flestar bætur trygginganna eru hækkaðar að krónutölu í þessu frv., en samt efast ég um, að hagur hinna tryggðu verði nokkuð betri en áður, eftir að afleiðingar efnahagsaðgerðanna eru allar komnar fram. Ef ég reynist sannspár um það, hvað er þá orðið um öll stóru orðin um gagngerar umbætur á tryggingunum? Ekkert. Þær eru orðnar að engu. Nei, sannleikurinn er sá, að allt þetta gum um stórkostlegar endurbætur og útfærslu tryggingamála, sem í þessu stjórnarfrv. eigi að felast, minnir helzt á þann þjóðarrétt, sem nefndur var flautir. Hann var gerður úr mjólk að vísu, en hann var mestmegnis loft, froða, og þótti aldrei vera undirstöðufæða, enda aðallega ætlaður snauðu fólki. Þetta flautafrv. ríkisstj. er svo sannarlega miklu minna að raunverulegu innihaldi en málgögn og málpípur stjórnarliðsins vilja vera láta, og mætti þó kveða þar öllu fastar að orði. Það er líka fyrst og fremst borið fram, þetta frv., til þess að reyna að sætta landslýðinn við þær þungu búsifjar, sem allir verða fyrir vegna aðgerðanna í efnahagsmálum. Dýrtíðar- og fátæktarstjórana, - ég á þar við 7 hæstv. ráðherra, vantaði einhverja dulu til að dansa í til þess að skýla nekt sinni í verðbólgu- og dýrtíðardansinum frammi fyrir þjóðinni. Og þar urðu tryggingarnar fyrir valinu. Þetta er sannleikur málsins, hvort sem mönnum kann nú að finnast hann eitthvað eilítið beiskur á bragðið. Þetta er .hann. Frá því verður a.m.k. með engu móti hlaupizt né yfir það breitt héðan af, að einn meginþáttur þessa tryggingafrv. er einmitt sá að friða fólk, milda afstöðu þess gagnvart efnahagsmálaaðgerðunum með þeirri krónutöluhækkun, sem sett er hér á ýmsar tryggingabætur. Ég veit ekki, hvort ég á að kalla það plástur eða almennar sárabætur. Þetta er berum orðum játað í athugasemdum, sem með frv. um efnahagsmál voru, en þar sagði svo, með leyfi hæstv. forseta: „Til þess að draga úr þeirri kjaraskerðingu, sem þessar ráðstafanir hafa í för með sér vegna hækkaðs verðlags, leggur ríkisstj. til, að mjög mikil“ - eins og þar stendur - „hækkun sé gerð á bótum almannatrygginganna, sérstaklega á fjölskyldubótum og elli- og örorkulífeyri.“ Í hvítu bókinni, sem ríkisstj. gaf út og dreifði út um landið á kostnað ríkissjóðs, þ.e.a.s. á kostnað þegnanna, er þetta sárabótasjónarmið einnig játað afdráttarlaust, því að þar segir svo, á bls. 19 og 20, með leyfi hæstv. forseta: „Slík hækkun framfærslukostnaðar hlyti að sjálfsögðu að verða öllum almenningi .afar þungbær. Af þeim ástæðum telur ríkisstj. alveg óhjákvæmilegt, að sérstakar ráðstafanir séu gerðar til þess að draga úr áhrifum gengisbreytingarinnar á lífskjörin og þá fyrst og fremst á lífskjör barnafjölskyldna og aldraðs fólks.“ Takið eftir! Þarna játar ríkisstj., að efnahagsmálaaðgerðir hennar hljóti að verða öllum almenningi afar þungbærar, svo að óhjákvæmilegt sé að hlaupa undir bagga með barnafjölskyldum og öldruðu fólki. Sams konar játningu er enn fremur að finna í nál. hv. meiri hl., þar sem skýrt er frá þeim hækkunum bóta, sem í þessu frv. felist, en þar segir svo um ástæðuna til þessara hækkana: „Kemur einkum tvennt til: Í fyrsta lagi höfðu bótagreiðslur trygginganna síðustu árin ekki hækkað í samræmi við vaxandi dýrtíð og í öðru lagi ber að líta á hækkun þeirra nú sem veigamikinn þátt þeirra efnahagsmálaráðstafana, sem gerðar hafa verið af hæstv. ríkisstj. og stuðningsflokkum hennar.“ Þetta er úr nál. meiri hl. heilbr.- og félmn. Það er vissulega hverju orði sannara, að bótagreiðslur trygginganna hafa ekki hækkað í samræmi við vaxandi dýrtíð, og hafa bæturnar því minni kaupmátt en áður var. En tryggingarnar hafa líka alltaf verið undir stjórn þess flokks, sem nú er í flestum málum kominn íhaldsmegin við íhaldið. Þær hafa einnig heyrt undir ráðherra þessa sama flokks, og var þá vart við öðru að búast en þær drægjust aftur úr, enda hefur svo orðið. Mþn., sem skipuð var á miðju ári 1958 til þess að endurskoða ákvæði tryggingalaganna um lífeyrisgreiðslur með það fyrir augum, að slíkar bætur yrðu hækkaðar, skilaði áliti og frv., sem lagt var fyrir seinasta þing. Auðvitað lagði n. til, að verulegar hækkanir yrðu á lífeyrisgreiðslunum. Sú n. sá þó auðvitað ekki fyrir það dýrtíðarflóð, sem nú blasir við. Er því ekkert undrunarefni, þótt bætur séu hækkaðar frá því, sem n. lagði til. Að öðrum kosti hefðu tili. mþn. verið að engu gerðar strax við lögfestingu þeirra. Þetta er einn meginþáttur frv. Í öðru lagi byggist efni þessa frv. á frv. sömdu af annarri mþn., sem hóf störf sín í ársbyrjun 1959 og átti að endurskoða ákvæði tryggingalaganna um slysabætur með það fyrir augum, að slíkar bætur yrðu hækkaðar. Till. þessarar mþn. eru að mestu teknar upp í frv. Þar er um að ræða nokkra hækkun á dagpeningum, enda var svo komið, að Ísland fullnægði ekki lengur skilyrðum Alþjóðavinnumálastofnunarinnar um, að dagpeningar skyldu a.m.k. vera helmingur af daglaunum. Meginbreytingin í þessum kafla er þó sú, að dánarbætur verða nú 90 þús. kr. fyrir alla, en hafa verið frá rúmum 19 þús. kr. og upp í 87 þús. kr. Þarna er um verulega umbót á slysatryggingakaflanum að ræða, það skal ég fyllilega játa. Þessu næst vil ég svo gera nokkra grein fyrir brtt. þeim, sem ég flyt. Fyrsta brtt. mín er við 2. gr. frv. Þar blasir strax við, að ekki er um neinar gagngerar umbætur á sjálfu tryggingakerfinu að ræða. Þar er gert ráð fyrir því, að landinu verði framvegis sem hingað til skipt í tvö verðlagssvæði og bætur allar og iðgjöld verði yfirleitt fjórðungi lægri á öðru verðlagssvæði en á því fyrsta. Með þessu er gert upp á milli þegnanna eftir því einu, hvar þeir eru búsettir. Ef þeir búa í kaupstöðum með 2000 íbúa eða fleiri, njóta þeir 25% hærri bóta, en ef þeir eru búsettir í fámennum kaupstað, kauptúni eða í sveit, þá skulu þeir búa við skarðan hlut, eiga fjórðungi minni rétt. Þetta er óþolandi misrétti, enda lýsti Alþfl. sig andvígan þessu í öndverðu, og framsóknarmenn fordæmdu þetta að vonum þá. Þeir heimtuðu jafnan rétt til handa fólkinu í sveitunum, og lái ég þeim það ekki. Þetta er gert til að spara á fólkinu í dreifbýlinu. Íhaldssamar sveitarstjórnir sleppa líka með lægri greiðslur til trygginganna af þessum sökum. Þess vegna er heimild sveitarstjórna til að óska eftir tilfærslu á fyrsta verðlagssvæði nálega einskis virði, og þýðir alls ekki að vitna til hennar sem neins möguleika fyrir fólkið. Það er fólkið í dreifbýlinu, sem situr svo með hinn skerta rétt og fær ekkert að gert, fyrr en lögunum er breytt. Ég hef aldrei getað fellt mig við þetta ákvæði„ og ég tel það úrelt með öllu, hafi það nokkurn tíma átt rétt á sér, og ranglátt er það a.m.k., eins og nú er komið. Ég legg því til, að sú meginbreyting verði nú gerð á fyrirkomulagi trygginganna í landinu, að allt landið verði eitt verðlagssvæði. Ég vil rökstyðja þetta nokkru nánar. Þegar þetta ákvæði var upphaflega tekið inn í tryggingalögin, var kaupgjald yfirleitt hæst í Reykjavík, nokkru lægra í flestum öðrum kaupstöðum og mun lægra í smærri kauptúnum og í sveitunum. Nú er þetta breytt í verulegum atriðum, og ber að þakka það viðleitni verkalýðssamtakanna til að jafna kaup og kjör í landinu. Fyrir nokkrum árum náðu verkalýðssamtökin því takmarki, að kaup samkv. stéttarfélagasamningum skyldi vera jafnt, hvar sem væri á landinu. Hið sama gildir, eins og allir vita, um alla embættismenn ríkisins og opinbera sýslunarmenn. Laun þeirra fara ekki eftir því, hvar þeir eru búsettir. Auk þess hefur atvinna jafnazt nokkuð um land allt hin síðari ár, og atvinnuleysistryggingum hefur verið komið á. Rök verða því ekki fundin fyrir því, að iðgjöld verði að vera lægri úti um landsbyggðina vegna lægra kaupgjalds þar eða vegna ótraustari atvinnugrundvallar. Það getur verið sitt á hvað áreiðanlega. Sé svo litið á hina hlið málsins, hvort fólk geti ef til vill komizt af með minni bætur úti um landið, því að þar sé ódýrara að lifa, þá mæla einnig flest rök gegn því, að svo geti verið. Yfirleitt hlýtur vöruverð að vera heldur hærra en lægra á öðru verðlagssvæði en á því fyrsta, og væri því öllu eðlilegra, að einmitt þar væru greiddar hærri bætur, ef landinu á annað borð er skipt í tvö verðlagssvæði. En þessi skipting er helber vitleysa og auk þess ranglát og á því að hverfa. Ákvæðið um að skipta landinu í tvö verðlagssvæði er að finna í 10. gr. almannatryggingalaganna, og legg ég því til, að sú grein l. falli niður. Ég vil vænta þess, að hv. alþm. fallist nú á, að þessi breyting sé réttmæt, og styðji hana því með atkv. sínu. Ég gat ekki heldur betur heyrt á hæstv. félmrh., þegar hann mælti fyrir frv., en hann kannaðist fyllilega við réttmæti þess, að landið yrði eitt verðlagssvæði. Mætti sú vitneskja um afstöðu ráðh. e.t.v. endast til að gera einhverjum stjórnarsinna auðveldara að stuðla að þessari verðu og sjálfsögðu breytingu. Í 3, gr. stjórnarfrv. er lagt til, að árlegur ellilífeyrir verði 14400 kr. fyrir einstakling á fyrsta verðlagssvæði, en 10800 kr. á öðru verðlagssvæði. Þetta gerir, eins og menn sjá, 1200 kr. á mánuði á fyrsta verðlagssvæði og 900 kr. á mánuði á öðru verðlagssvæði. Það mætti e.t.v. bjóða hv. alþm. eða máske sjálfum ráðh, til æfinga í að lifa ekki um efni fram á 9–12 hundruð kr. mánaðartekjum. Sannast að segja býst ég við heldur fáum lysthafendum að slíku tilboði. Hjónum er svo ætlaður 10% lægri lífeyrir en tveimur einstaklingum, þ.e. 25920 kr. á fyrsta verðlagssvæðinu, en 19440 kr. á öðru. Það er, eins og menn sjá, 1620–2160 kr. á mánuði fyrir tvær manneskjur. Hvaða heimili skyldi nú geta dregið fram lífið á þessum tekjum? En svo er mér spurn: Hvers skyldi þjóðfélagsstofnunin, heimilið, eiga að gjalda, fyrst tveir einstaklingar, sem standa að stofnun þess, fá skertar bætur frá tryggingunum fyrir vikið? Það er ýmislegt refsivert í þessu landi. Það kostar þessa 2 einstaklinga 10% af bótum frá tryggingunum að taka upp á slíkum skratta. Þessi réttindaskerðing heimilisins eða hjónanna, sem til þess stofna, finnst mér vera frekar til vanvirðu. Það verð ég að segja. Till. mín er því sú, að einstaklingslífeyrir verði 16 þús. kr. á ári, auðvitað hvar sem er á landinu, og að hjón fái tvöfaldan einstaklingslífeyri, þ.e. 32 þús. kr., og verði ekkert af honum tekið. Þetta tel ég algert lágmark þess, sem hugsanlegt sé að nokkur maður geti dregið fram lífið á, miðað við núverandi dýrtíð, hvað þá eftir að blessun efnahagsmálaaðgerðanna hefur dropið á okkur í nokkrar vikur eða mánuði. Þegar við leiðum svo hugann að þeirri framtíðarblessun, þá verða þessar lífeyrisuppbætur ófullnægjandi með öllu skömmu eftir samþykkt þeirra, nema jafnframt sé ákveðið, að þær skuli fylgja vísitölu framfærslukostnaðar, og það tel ég sjálfsagt að þær geri og legg því til, að á nefndar grunnupphæðir ellilífeyris og örorkubóta og skyldar bótagreiðslur komi ávallt full vísitala framfærslukostnaðar. Aðeins með þessu móti væri sýnd viðleitni til að tryggja það, að aldrað fólk og öryrkjar njóti þó þeirra bóta, sem ákveðnar eru með lagasetningunni, nokkru lengur en ella mundi. Verði þetta ekki gert, er mjög tjaldað til einnar nætur um kaupmátt ellilífeyris og örorkubóta, þegar tillit er tekið til þess, að verðlag allt er nú á hverfanda hveli hér á landi. Í merku riti um félagsmál á Íslandi, sem út var gefið af félmrn. árið 1942, segir allýtarlega frá úthlutun ellilauna og örorkubóta samkv. l. um alþýðutryggingar frá 1936, en þá höfðu sveitarstjórnirnar, en ekki Tryggingastofnunin, með höndum úthlutun ellilauna og örorkubóta. Í bók þessari er margoft vikið að því, að úthlutun beri að haga svo af sveitarstjórnunum, að sá, sem ellilaun fær, þurfi ekki jafnframt að verða styrkþegi sveitarinnar. Á bls. 95 í nefndri bók segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Skal haga úthlutuninni svo, að gamalmenni eða öryrki, sem styrks nýtur, þurfi ekki fyrirsjáanlega að njóta almenns framfærslustyrks.“ En hvernig finnst mönnum útlitið vera fyrir það, að menn, sem fá 900–1200 kr. á mánuði núna, mundu þurfa að leita framfærslustyrks að auki? Ég held, að það sé heldur dökkt útlit. Síðan segir svo á sömu blaðsíðu í sömu bók: „Af framansögðu sést, að sveitarstjórnir ákveða í fyrsta lagi, hverjir af umsækjendum skuli fá ellilaun eða örorkubætur, og í öðru lagi, hve háar hverjum umsækjanda eru úthlutaðar bæturnar. Aðeins er það fyrirskipað, að þær megi ekki vera svo lágar, að umsækjandinn þurfi fyrirsjáanlega að leita almenns framfærslustyrks að auki.“ Þarna endurtekur höfundur bókarinnar þessa skyldu sveitarstjórnanna, að ellilífeyririnn verði að vera svo hár og örorkubæturnar, að ekki líti út fyrir það fyrirsjáanlega, að viðkomandi þurfi að leita sveitarstyrks að auki. Svona hátt var markið sett þá. Þetta var þegar tryggingarnar voru á byrjunarstigi og áður en Tryggingastofnun ríkisins tók þessi mál í sínar hendur. Síðan hefur fáninn fallið okkur til lítils sóma. En vissulega ættum við að leggja metnað okkar í það, að tryggingakerfi okkar verði samboðið okkur sem menningarþjóð, a.m.k. að því er snertir börnin og gamla fólkið, gagnvart því fólkinu, sem ber framtíðina á nerðum sér, og þeim, sem þegar hafa gefið þjóðinni líf sitt og krafta. Ef við getum það ekki og höfum ekki efni á því, þá höfum við ekki reynzt fær um að halda uppi tryggingakerfi á sómasamlegan hátt. Nú er öllum kunnugt um, að ellilífeyrir og örorkubætur hafa um nokkuð mörg ár verið svo lágar upphæðir, þær eru 336–448 kr. á mánuði, að óumflýjanlegt hefur verið, að flestir elli- og örorkulífeyrisþegar yrðu jafnframt styrkþegar. Þetta er ljótur blettur á tryggingunum okkar, gagnstætt anda þeirra og tilgangi í upphafi. Það er manndómslegt takmark, sem brautryðjendur trygginganna settu sér í öndverðu, að elli- eða örorkulífeyrisþeginn skyldi ekki þurfa jafnframt að vera styrkþegi, og því merki verðum við að halda hátt á loft, en vera minni menn, ef við fellum það mark. Og hvað þarf þá ellilífeyririnn a.m.k. að vera hár, til þess að þessu marki verði náð? Er því náð með 9–12 hundruð kr. lífeyri á mánuði? Því mun enginn treystast til að halda fram. Daggjald á elliheimili hér í Reykjavík mun nú vera 85 kr., og kostar þá ársdvölin rúmar 31 þús. kr. Sé ellilífeyrir nú ákveðinn 14400 kr., nægir hann sem sé ekki til greiðslu á dvalarkostnaðinum, þó að heimildin um 100% álag sé að sjálfsögðu notuð til fulls. Ellilífeyrisþeginn verður styrkþegi jafnframt. Ég legg til, að ellilífeyririnn verði nú ákveðinn 16 þús. kr., og tel það algert lágmark, til þess að hjá aukastyrk verði komizt, en með 100% álaginu mundi þetta rétt nægja til greiðslu á dvalarkostnaðinum, og smáupphæð væri að auki, sem ég legg til að aldrað fólk og öryrkjar, sem á hælum dveljast, fái til nauðsynlegustu eigin nota. Nú er, eins og allir vita, hækkandi verðlag fram undan, og það er vitað, að nýir samningar um hækkuð daggjöld á elliheimilum eru hafnir, ef þeim er þá ekki lokið í dag, og er talið, að með þeim verði daggjaldið ákveðið 100 kr., en það þýðir, að ársdvölin kostar 36500 kr. Það er með þessa vitneskju í huga, sem ég ber fram þá till., að vísitöluuppbót á ellilífeyri og örorkubætur verði ákveðin í þessum lögum. Verði sú till. felld, er elli- og örorkulífeyrisþeginn orðinn styrkþegi, áður en varir. Ég held, að það verði ekki sagt með neinni sanngirni, að till. mínar um ellilaun og örorkubætur séu neinar öfgar, ég hef haldið mig þar við algert lágmark og aflað mér vitneskju um, hver kostnaðurinn er við framfærslu gamalmennis t.d. hér í Reykjavík. Í 4. gr. frv. er heimild til að greiða eiginkonum elli- og örorkulífeyrisþega makabætur allt að 80% óskerts einstaklingslífeyris, ef sérstakar ástæður séu fyrir hendi. Ég held, að þeim mönnum, sem framkvæma eiga tryggingalöggjöfina, hljóti að vera meinilla við allar slíkar lauslega orðaðar heimildir. Þær hljóta margoft að setja þá í mikinn vanda og því bezt að fækka slíkum heimildum eins og hægt er, en setja í staðinn skýr ákvæði um ákveðin réttindi hinna tryggðu. Ég legg því til, að skylt verði að greiða maka, hvort sem væri karli eða konu, eiginmanni eða eiginkonu, makabætur allt að 80% lífeyris viðkomandi bótaþega, en mat á sérstökum ástæðum ráði ekki úrslitum um þetta. Þá er ég kominn að fjölskyldubótunum, sem mest hefur verið hampað sem sérstaklega stórfenglegri endurbót á tryggingunum. Í 5. gr. frv. er ákveðið, að árlegar fjölskyldubætur með hverju barni í fjölskyldu skuli vera 2600 kr., nema til þeirra barna, sem eigi framfærsluskyldan föður utan fjölskyldunnar. Slík börn eiga engar fjölskyldubætur að fá, hvers sem þau eiga annars að gjalda, sem ég fæ nú ekki séð, þar sem fjölskyldubæturnar í þessu formi eru einmitt rökstuddar með þeim miklu verðhækkunum, sem á öllu lendi vegna efnahagsaðgerða ríkisstj. Lendir þessi aukaframfærslukostnaður ekki á þeirri fjölskyldu, sem annast uppeldi þessara barna? Eða hver er eiginlega hugsunin í þessu? Þar sem fjölskyldubæturnar í þessu formi eru hugsaðar sem sárabætur vegna kjaraskerðingar af völdum efnahagsmálaaðgerða ríkisstj., sem bitna á öllum, legg ég í fyrsta lagi til í sambandi við þessa grein frv., að fjölskyldubæturnar nái til allra barna. Í þessu sambandi sé ég ástæðu til að taka fram, að börn örorku- og ellilífeyrisþega eigi líka rétt á fullum fjölskyldubótum, en það hefur ekki alltaf verið auðsótt. Mér er það ljóst, að það er ekki út frá neinum tryggingasjónarmiðum, að hæstv. ríkisstj. leggur nú til, að upp séu teknar fjölskyldubætur einnig með fyrsta og öðru barni í fjölskyldu. Þetta er gert vegna sektartilfinningar fyrir að hafa hleypt dýrtíðarófreskjunni á almenning, og ég virði það vissulega við stjórnina, að hún skuli finna til sektar sinnar og vilja í einhverju bæta fyrir brot sitt. En yfirbótin er tilviljunarkennd og mun naumast hljóta almenna viðurkenningu meðal þjóðarinnar. Í ársbyrjun 1953 var farið inn á það að greiða fjölskyldubætur með öðru og þriðja barni í fjölskyldu, en þangað til höfðu fjölskyldubætur aðeins verið greiddar með fjórða barni og fleiri í fjölskyldu. Þessari mannúð og umhyggjusemi tóku menn almennt með góðlátlegri gamansemi, og þann 1. apríl 1956 var aftur felld niður greiðsla fjölskyldubóta með öðru barni. Eiginlega var hún hlegin út úr lögunum aftur af þjóðinni. En nú stendur sérstaklega á, segja menn, og svo er vissulega. Það stendur sérstaklega á. Það má ekki hafna nú neinum bótum, sem kostur er á, vegna dýrtíðarflóðsins, og það er einungis vegna þess, sem ég flyt ekki brtt. um þetta atriði, a.m.k. um að setja hámark, skerðingarákvæði á fjölskyldubætur til auðmanna. En látum það vera. Skoðun mín á eðli þessa atriðis málsins er ákaflega lík skoðun merkisbónda norðanlands, sem nýlega hefur látið uppi álit sitt á þessari endurbót trygginganna. Honum fórust orð á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Mér er til efs, að nokkur Íslendingur hafi óskað eftir þeirri breyt. eða telji hana eðlilega við eðlilegrar aðstæður. Fullkomnar almannatryggingar eru meðal réttláts þjóðfélags til að jafna fjárhagsaðstöðu þegnanna innbyrðis og stuðla að efnalegu öryggi þeirra í fallvaltleika lífsins. En munu nokkur hjón, sem hlotnast hefur sú hamingja að sjá frumburð sinn, ætlast til þess, að þjóðfélagið bæti þeim upp þá byrði til jafnvægis við barnlausa fólkið? Ég held varla, enda virðist mér það stríða gegn óspilltri réttlætistilfinningu. Hins vegar er það réttlætismál, að þjóðfélag, sem skattleggur til hins ýtrasta fyrir ríkissjóð þá hluti, sem hvert mannsbarn þarf til sín að taka dagsdaglega, skili. aftur skattinum til þeirra, sem eru að ala upp nýja þegna, og til annarra þeirra, sem róa þyngstan róðurinn. Almannatryggingakerfið er hentugt tæki til þess að annast þau skil, og er það ekki einmitt það, sem nú er að gerast? En þá er aukning greiðslna í gegnum almannatryggingar alls engin aukning og þaðan af síður endurbætur á tryggingakerfi þjóðarinnar og á ekki að nefnast þeim nöfnum. Í annan stað hefur verið á það bent, að ég held réttilega, að ef þær 2600 kr., sem nú verða greiddar með 1. og 2. barni, nema nokkurn veginn því, sem árskostnaður af uppeldi barnsins vex við efnahagsmálaráðstafanir stjórnarinnar, þá hljóta foreldrar, sem eiga 2–3 börn, að bera bótalaust eða því sem næst kostnaðaraukninguna við þau börn, sem þar eru fram yfir, því að aukning fjölskyldubóta vegna þeirra er aðeins lítilræði. Gagnvart þeim mörgu fjölskyldum tákna því nýju aðgerðirnar ekki aukningu trygginga, heldur skerðingu, ekki endurbætur, heldur spjöll.“ Þetta sagði norðlenzki bóndinn, - og hefur hann ekki rétt fyrir sér? Þarna gegnumlýsir norðlenzki bóndinn þetta fyrirbæri alveg hárrétt að mínu áliti. Og ég hygg, að jafnvel ríkisstj. hljóti að viðurkenna það í hjarta sínu. Með ákvæðum stjórnarfrv. fá fámennustu barnafjölskyldur í landinu mestar sárabætur vegna vaxandi dýrtíðar, en fjölskyldan með fjögur börn eða fleiri mjög litla viðbót við það, sem áður var. Fjölmennustu barnafjölskyldurnar fá því þrátt fyrir þetta fyrirkomulag fjölskyldubótanna sáralitla aðstoð til að mæta auknum framfærslukostnaði, en það var meiningin með þessu fyrirkomulagi. Réttlætinu er því ekki fyrir að fara í þessu atriði fremur en í mörgum öðrum tilfellum. Því hefur verið haldið fram, að fjölskyldubæturnar til fjölskyldna með 3 börn eða færri muni kosta tryggingarnar um 60 millj. kr., og lausleg athugun hefur farið fram á þessu atriði hér í Reykjavík. Við þá athugun kom það í ljós, að hér munu vera um 1596 hjón með eitt barn með yfir 70 þús. kr. nettótekjur. Vegna þessara aðila verða greiddar 4149600 kr. í fjölskyldubætur, hjóna með eitt barn og meira en 70 þús. kr. tekjur. Einnig kom í ljós, að hér voru 1424 hjón með 2 börn og höfðu yfir 80 þús. kr. árstekjur. Til þeirra verða samkv. frumvarpinu greiddar fjölskyldubætur 7404800 kr. Samtals til fjölskyldna með eitt og tvö börn hér í Reykjavík, með yfir 70 þús. kr. í fyrra tilfellinu og 80 þús. kr. nettótekjur í síðara tilfellinu, verða þetta 11554400 kr. Nú segi ég: Það er gott og blessað að geta þetta, hafa efni á þessu. En fyrst þetta er hægt, hvernig geta menn þá sætt sig við ellilífeyrisómynd, sem gerir alla, sem hans njóta, að opinberum styrþegum? Og fyrst þetta er hægt án þess að hafa nokkur skerðingarákvæði gagnvart tekjum fjölskyldnanna með eitt og tvö börn, hvernig geta þm. stjórnarliðsins þá látið hafa sig til þess, segi ég, að fella till. um afnám skerðingarákvæða gagnvart atvinnutekjum gamalmenna og öryrkja? Ég spyr bara. Ég fæ máske að heyra rökin undir þessum umr., eða a.m.k. ættu þau að koma fram, ef þau eru til. Auvirðilegan fyrirslátt um kostnað, sem af þessu leiði, samþykki ég ekki sem nein rök. Barnalífeyrir er í stjórnarfrv. ákveðinn 7200 kr. á ári á fyrsta verðlagssvæði og 5400 kr. á öðru verðlagssvæði. Upphaflega, þegar tryggingalöggjöfin var sett, var barnalífeyrir ákveðinn 2/3 hlutar af fullum ellilífeyri, en hvað eftir annað var barnalífeyririnn ekki hækkaðaður, þegar lögin voru endurskoðuð. Hefur barnalífeyrir því um mörg undanfarin ár aðeins verið helmingur af elli- og örorkulífeyri. Þessu hlutfalli er enn haldið í stjórnarfrv. Barnalífeyririnn er ákveðinn 7200 kr. Það er helmingur af 14400 kr. Ég legg til, að barnalífeyririnn verði 9600 kr., sem eru 2/3 af ellilífeyrinum eins og hann var ákveðinn í stjórnarfrv. sjálfu. Þannig ætlast ég til, að hann verði færður til sins upphaflega hlutfalls við ellilífeyrinn, eins og hann verður nú eftir þessa lagfæringu samkv. till. ríkisstj. Barnalífeyririnn skal og greiddur, hvort sem það er móðirin eða faðirinn, sem er látið. Í 7. gr. frv. eru ákvæði um árleg mæðralaun. Þau skulu með einu barni vera 1400 kr. á fyrsta verðlagssvæði, en 1050 á öðru. Með tveimur börnum skulu þau samkv. frv. vera 7200 kr. á fyrsta og 5400 kr. á öðru verðlagssvæði. Með þremur börnum og fleiri skulu greidd mæðralaun, sem nemi fullum lífeyri, 14400 kr. á fyrsta verðlagssvæði, en 10800 á öðru. Út frá sömu viðmiðun og með hliðsjón af þeirri till. minni, að fullur ellilífeyrir verði 16 þús. í staðinn fyrir 14400, legg ég til, að mæðralaun með einu barni verði 2000 kr., með tveimur börnum 8000 kr. og með þremur börnum eða fleiri verði þau 16000 kr., sem er fullur lífeyrir samkv. till. minni, enda verði uppeldi þriggja barna að teljast fullt starf. Samkv. frv. er fæðingarstyrkur ákveðinn 2160 kr. En með tilliti til fyrirsjáanlegra hækkana á sjúkrahúsdaggjöldum legg ég til, að hann verði 2500 kr., og mun þá öllu til skila haldið, að hann hrökkvi til að greiða það, sem stofnunin tekur til sín. Ekkjubætur eru samkv. frv. ákveðnar 1440 kr. mánaðarlega í þrjá mánuði eftir lát eiginmanns. Ég legg til, að ekkjubæturnar verði 1600 kr. með sama hætti, og er það hlutfallslega sama hækkun og ég geri um flestar aðrar bótagreiðslur. Samkv. frv. á ekkja, sem hefur barn yngra en 16 ára á framfæri sínu, enn fremur rétt á bótum í 9 mánuði í viðbót, 1080 kr. mánaðarlega. Ég legg til, að þessi greiðsla verði 1200 kr. jafnlangan tíma. Næsta till. mín er svo sú, að eftir 9. gr. frv. komi ný grein, er orðist svo: „22. gr. laganna falli niður.“ Þetta er ekki fyrirferðarmikil till. á pappírnum, en hún er samt um það, að nú verði hin illræmdu og ranglátu skerðingarákvæði niður felld. Það náðist ekkert samkomulag um þessa till. fremur en hinar, og er þó haft við orð, að hún sé eiginlega þarflaus, þar sem skerðingarákvæðin eigi að falla niður í lok þessa árs, ef ekkert sérstakt komi til. En jafnframt hefur þó heyrzt talað um nýja endurskoðun tryggingalaganna jafnvel á þessu ári, og væri þá ekki óhugsandi, að hún væri m.a. hugsuð til þess að framlengja skerðingarákvæðin. Ef ríkisstj. ætlar hins vegar að fella skerðingarákvæðin niður frá og með ársbyrjun 1961, þá getur það ekki skoðazt stórt vandamál fjárhagslega að ráða fram úr því, hvernig eigi að standa straum af þeim auknu útgjöldum, sem af þessu leiði, einungis það sem eftir er af þessu ári. Mér virðist svo sem ríkissjóður hafi þá aldrei getu til að standast þau útgjöld, sem af afnámi skerðinganna leiðir, ef ekki einmitt nú, þegar 100 millj. í nýjum sköttum er hellt yfir þjóðina. Það væri auk þess í algerri andstöðu við hátíðleg loforð og svardaga stjórnarflokkanna fyrir kosningar, ef þeir víkja sér nú undan því að afnema skerðingarákvæðin, a.m.k. mundi það vera vel fallið til þess að vekja tortryggni um, að þeir ætluðu að halda skerðingarákvæðunum eftir næstu áramót, ef till, um þetta yrði nú felld. Ég held, að þessi smánarblettur á íslenzkri félagsmálalöggjöf sé búinn að vera nógu lengi, þó að þingmenn taki sig nú saman um það að afmá hann. Ég sé fulla ástæðu til þess að rifja upp fyrir hv. alþm., hvernig skerðingarákvæðin eru. Þau felast í þessu orðalagi í 22. gr. laganna: „Fullur elli- og örorkulífeyrir samkv. 13. gr. skal því aðeins greiddur, að aðrar tekjur hlutaðeiganda fari ekki fram úr því marki, sem hér greinir: a. 11/2 hluta lífeyris, ef um einstakling er að ræða. b. Tvöföldum einstaklingslífeyri, ef um hjón er að ræða. c. Þreföldum einstaklingslífeyri, ef um hjón er að ræða og aðeins annað þeirra fær lífeyri. Séu tekjurnar hærri, lækkar lífeyrir um 60% þess, sem umframtekjurnar nema. Þó skal lífeyrir annars hjóna aldrei vera hærri en lífeyrir hjóna með sömu tekjur.“ Þetta eru hin illræmdu skerðingarákvæði tryggingalaganna, sem upphaflega var smeygt inn í löggjöfina með samningum við Sjálfstfl. sem bráðabirgðaákvæði til fimm ára, en hefur alltaf verið framlengt síðan, eins og ég tók fram í fyrri hluta ræðu minnar. En alltaf hafa jafnframt verið gefin fögur loforð og fyrirheit um afnám skerðingarinnar, en aldrei fram til þessa við það staðið. Nú hafa þau staðið síðan 1947, eða milli 13 og 14 ár. Og enn er lofað, að þau skuli falla niður við næstu áramót. Ég vona, að nú verði við það staðið, en illan grun vekur það hjá mér, ef till. um að fella þau niður nú með þessari löggjöf verður felld. Skerðingarákvæðin þýða það í framkvæmd, að gamalmenni eða öryrkjar, sem eru svo lánsöm að hafa getu eða löngun til að vinna eitthvað fyrir sig og þjóðfélagið, fá minnkandi ellilífeyris- og örorkulífeyrisgreiðslur með vaxandi tekjum, unz allar greiðslur hjá tryggingunum falla niður, ef tekjurnar nema sem svarar hálfum verkamannslaunum. Þessi lagaákvæði eru hvorki mannúðleg né skynsamleg að mínu áliti. Þau neyða aldrað fólk og öryrkja til að búa við það sultarlágmark, sem lífeyrisgreiðslurnar ákveða þeim, og þau aftra eldra fólki bókstaflega frá því að taka þátt í framleiðslustörfunum, þó að heilsa og kraftar leyfi. Því verra er þetta, sem það er alkunna, að gamalt fólk, sem erfiðað hefur alla ævi, þolir sízt af öllu að hætta að vinna. En hver getur vænzt þess, að fólk vinni til þess eins að lækka að sama skapi greiðslurnar frá tryggingunum og sitja svo eftir með sömu tekjur að kalla. Mér finnst engin von til þess. Samt gerir margur öldungurinn þetta heldur en hætta að vinna, og þess eru mörg dæmin, að menn um áttrætt hafa engar ellilífeyrisgreiðslur fengið frá tryggingunum. Af hverju? Af því að þeir hafa unnið þær af sér. Þeir hafa lagt þjóðinni þær til sem eins konar sektargreiðslur fyrir að vinna. Þetta ranglæti á að nema úr lögum þegar í stað. Það hefur lengi verið Alþ. til vansæmdar að þola svo viðurstyggileg og ranglát ákvæði í félagsmálalöggjöf þjóðarinnar. Ég sé það á nál. hv. meiri hl. heilbr.- og félmn., að þeir viðurkenna ranglætið, bæði í því að skipta landinu í tvö verðlagssvæði og einnig segja þeir, að skerðingarákvæðin séu orðin úrelt. Ég tel, að þau hafi verið svívirða frá upphafi, en það er bara smávægilegur skoðanamunur hjá okkur. Hinir segja, að þau séu nú orðin úrelt. Hitt vekur furðu mína, að þeir ágætu menn, sem búnir eru að koma auga á röng eða úrelt lagaákvæði, skuli samt ekki fást til að vera með í að fella þau niður. Í því fer þeim líkt og postulanum, sem sagði: Það illa, sem ég vil ekki gera, það geri ég, en hið góða, sem ég vil gera, það geri ég ekki. - Heldur hefði ég nú viljað óska stjórninni og fylgismönnum hennar á þingi þess að líkjast Páli postula í einhverju öðru en þessu. En hvað stoða frómar óskir um það? Þær stoða auðvitað ekkert. Það er bara í þessu, sem Páll postuli er þeirra fyrirmynd. Hitt er að vísu rétt, sem sagt er í nál. meiri hl. og hv. frsm. meiri hl. færði líka fram, að mér skildist sem rök fyrir því, að enn um sinn mætti nú una skerðingarákvæðunum, sem sé þetta, að við hækkun ellilífeyris og örorkubóta sleppi nokkru hærri tekjur við að verða fyrir barðinu á skerðingarákvæðunum og þeim fækki þannig nokkuð, sem fyrir þeim verða. Þetta er alveg rétt. En þá kemur líka hitt, að þeim mun minna vandamál er það fjárhagslega að afnema skerðingarákvæðin, þegar þau þannig ná til færri manna og skerða aðeins hærri tekjur. En sé litið á málið frá sjónarmiði þess, hvað sé réttlátt og ekki réttlátt, þá skiptir næsta litlu máli, hvort þeir eru nokkrum tugum fleiri eða færri, sem fyrir ranglætinu verða. Afnám ranglætisins er það einasta, sem almennilegir menn geta auðvitað sætt sig við. Við 10. gr. frv. geri ég þá breyt., að skylt sé að greiða örorkulífeyrisþega, sem stundi nám meira en sex mánuði á ári, tvöfaldar örorkubætur. Þetta munu tryggingarnar hafa gert í ýmsum tilfellum, og þykir mér réttara, að öryrkjum sé þetta kunnugt af lagabókstafnum, að þeir eigi þennan möguleika til að standast kostnað af námi til þess þar með að gera sig hæfari í þjónustu þjóðfélagsins. Eins og ég vék að fyrr í ræðu minni, voru miklar og margvíslegar vonir bundnar við starfsemi trygginganna, þegar þær tóku til starfa, og ekki hvað sízt voru þessar glæstu vonir bundnar við þá margþættu heilsuverndar- og heilsugæzlustarfsemi, sem ákveðið var að hefja með lagasetningu almannatrygginganna. Kaflinn um heilsugæzlu í tryggingalöggjöfinni var, eins og ég vék að áðan, glæsilegt nýmæli. Hann var saminn á grundvelli þeirra skoðana nútíma læknisvísinda, að miklu væri það þýðingarmeira og skynsamlegra að geta komið í veg fyrir sýkingu og sjúkdóma en að gera það að uppistöðu í starfi lækna og allrar heilbrigðisþjónustunnar að eltast við sjúkdómana og glíma við þá, stundum í örvæntingu og vonleysi, með ærnum tilkostnaði á síðara stigi þeirra. En þannig högum við okkur nú og höfum gert. En hér urðu menn fyrir miklum vonbrigðum, að því er framkvæmdina snerti. Kaflinn um heilsugæzlu kom, eins og áður hefur verið tekið fram, aldrei til framkvæmda, og árið 1955 var það glapræði framið að fella þennan að mínu áliti merkasta kafla almannatryggingalaganna alveg niður. Ég er einn hinna mörgu, sem aldrei hafa getað sætt sig við, að heilsugæzlu- og heilsuverndarstarfseminni skuli þannig hafa verið vikið til hliðar. Þess vegna legg ég til, að í stað IV. kafla: sjúkratryggingar - komi nýr kafli: heilsugæzla - með 24 greinum shlj. þeim, sem felldar voru úr l. árið 1955. Ég lít á þessa till. mína sem eina af þeim höfuðtill., sem ég flyt, ásamt hækkuninni á ellilífeyrinum, afnámi skiptingar landsins í tvö verðlagssvæði og skerðingarákvæðunum. Ég býst við, að ýmsir segi: Jú, við erum á sama máli og þú um þetta. Heilsugæzla og heilsuvernd eru sennilega hin skynsamlegustu viðbrögð við komandi veiklun og sjúkdómum. En mundi það ekki kosta öll lifandi ósköp að koma á heilsugæzlu samkv. heilsugæzlukaflanum? - Jú, auðvitað kostar það alltaf að halda sig sem mann, en ekki sem vesaling. Það getur kostað mikið. En það mundi í fyrsta lagi mikið sparast við það, að sjúkrasamlögin yrðu einn liður í heildarheilsugæzlustarfseminni hjá tryggingunum, en ekki sérstakar stofnanir með eigin skrifstofubákni. En eins og kunnugt er, áttu sjúkrasamlögin sem sérstakar stofnanir að hverfa, þegar heilsugæzlukaflinn kæmi til framkvæmda. En það, sem ég held að sparaði þjóðinni raunverulega mest í sambandi við góða heilsugæzlu, er minni sjúkdómar, minni sjúkdómskostnaður og aukin vinnuorka með bættri heilbrigði þjóðarinnar. Og hver getur reiknað út þann sparnað, þær tekjur, ef alltaf er hikað og alltaf er frestað að taka upp þessa myndarlegu hætti í heilbrigðismálum þjóðarinnar, eins og gert hefur verið? Á sama hátt segi ég gagnvart bættum ellilífeyris- og örorkubótum: Eru það aukin útgjöld að hækka þessar bætur upp í nauðsynlegt lágmark? Því neita ég alveg. Hinn lági ellilífeyrir sparar þjóðinni ekkert, ekki einn einasta eyri. Það, sem á vantar ellilífeyrinn, verður að koma einhvers staðar frá sem styrkur eða ölmusa. Það er allur munurinn. En það var ekki það, sem stefnt var að með tryggingalöggjöfinni. Eða bótatryggingar yfirleitt, tryggingar barna og einstæðra mæðra, er það skynsamlegt að lita í því sambandi einungis á útgjöldin og láta sér vaxa þau í augum? Fáum við ekkert í staðinn í bættri heilbrigði barnanna og væntanlega einnig vegna bættra uppeldisskilyrða, sem þau njóta við fullkomnar tryggingar, hjá því, sem ella væri? Ég vil a.m.k. halda því fram. Að öðrum kosti væri mér ekki ljóst gildi trygginga eða hvers vegna við værum yfirleitt að halda uppi slíku kerfi. Þau útgjöld, sem tryggingarnar taka til sín, eru svo sannarlega ekki ný útgjöld fyrir þjóðfélagið. Það vita þeir bezt, sem fengust við sveitarstjórnarmál, áður en tryggingarnar hófu göngu sína. Fátækra- og framfærslumálin voru þá hið ævarandi vandamál allra sveitarstjórna og gerbreyttust við tilkomu trygginganna. Og þegar menn nú spyrja, hvað þær breytingar, sem ég legg til að gerðar verði á tryggingalögunum, kosti, þá skal ég játa fúslega, að það veit ég ekki með neinni víssu. Það getur m.a. verið komið undir því, hversu myndarleg framkvæmd væri á öllu því, er varðar framkvæmd heilsugæzlukaflans. Upphaflega hugsaði Jóhann heitinn Sæmundsson sér, að farið væri af stað með t.d. 14 heilsuverndarstöðvar í landinu og síðan aukið þar við, og ég hef aldrei ímyndað mér, að það væri hægt að koma þeim á fullkomnum í einu vetfangi. En hitt er víst, að meginhluti þessara útgjalda væri tilfærsla innan þjóðfélagsins, en ekki ný útgjöld. Það, sem vinnst við góðar og fullkomnar tryggingar, á að færast í tekjudálkinn, og það hygg ég að séu meiri verðmæti en öll þau útgjöld, sem til trygginga fara. Við 20. gr. frv. geri ég þá breytingu, að sjúkradagpeningar séu jafnt greiddir kvæntum manni og giftri konu, án tillits til þess, hvort hún telst hafa verið fyrirvinna heimilisins eða ekki. Af svipuðum ástæðum legg ég til, að 6. mgr. 53. gr. l. falli niður. Þá legg ég enn fremur til, að 2. mgr. 76. I. verði niður felld, þar sem hún hefur oft og mun jafnan gefa tilefni til misnotkunar. Er líklegt, að þeim skattleysingjum, sem í grein þessari er heimilað að víkja iðgjaldagreiðslum sínum yfir á sveitarsjóð, geti nú fjölgað allverulega. Skrár yfir skattleysingjana, sem hafa öðlazt rétt til að sleppa við iðgjaldagreiðslur til trygginganna, eru nokkuð langir listar, t.d. hér í Reykjavík einni, og þeir væru líklegir til að lengjast núna, en ýmsir aðrir hafa greitt sín iðgjöld, þó að ástæður þeirra hafi að mörgu leyti verið lakari. Ég held því, að bezt sé að fella þennan hluta 76. gr. alveg niður. Margoft hefur komið fyrir, að bótaþegar almannatrygginganna hafa verið krafðir um skatta til hins opinbera. Þetta tel ég hina mestu fjarstæðu, að vera fyrst að veita mönnum tryggingabætur eða styrki óendurkræfa og heimta síðan skattgjald af. Þess vegna er sjálfsagt að taka fram með sérstakri grein, að engar bætur almannatrygginganna séu skattskyldar til ríkis eða sveitarfélags. Seinasta brtt. mín er svo við 25. gr. frv. og er á þá leið, að fjölskyldubætur skuli greiðast frá 1. marz þessa árs, og tel ég það eðlilegt, þegar þessar bætur eru settar vegna vaxandi dýrtíðar af völdum gengislækkunarlaganna, og því réttmætast, að þær greiðist frá næstu mánaðamótum eftir gildistöku laganna. Allar þær brtt., sem ég hef nú rætt, hef ég borið fram á þskj. 171 og vil vænta þess, að hv. alþm. kynni sér þær nánar. Nú heimtar ríkisvaldið slíkan skattpening af þegnunum, að ég tel fyllilega forsvaranlegt að heimta mikið af ríkisvaldinu í staðinn. Og það hygg ég, að margir mundu una skattpíningunni skár en ella, ef nú yrði gert mjög myndarlegt átak til endurbóta á tryggingunum, þótt ekki væri víðtækara en ég hef hér lagt til með þessum tillögum. Hitt eru ekki umbætur á tryggingunum, að hækka lítillega í krónutölu ýmsar bætur til að mæta tilbúinni verðbólgu og dýrtíð. Ég lýk svo máli mínu með tilvitnun í ræðu, sem Stefán Jóh. Stefánsson flutti hér á Alþingi, þegar tryggingalöggjöfin var hér til umræðu árið 1946. Þá sagði Stefán Jóhann m.a. þetta: „Flestar menningarþjóðir eru nú“ (þ.e.a.s. fyrir 14 árum) „að fara inn á tryggingalöggjöf, sem byggist á réttindareglunni, en ölmusureglunni er hvarvetna vikið til hliðar.“ Síðan þetta var sagt, hafa allar menningarþjóðir fullkomnað mjög hjá sér hvers konar tryggingar. En hjá okkur hefur miðað hægt og seint og stundum aftur á bak. Enn þá höfum við langt í frá yfirgefið ölmusuregluna, því miður. En það er von mín, að hv. alþm. víki henni nú endanlega til hliðar með því að samþykkja þær umbótatill., sem ég hef hér flutt og gert grein fyrir í umboði Alþýðubandalagsins.



Herra forseti. Báðir frsm. minni hl. heilbr.- og félmn. hafa látíð í ljós vantrú á því, að það lagaákvæði yrði framkvæmt að fella niður skerðingarákvæðin svonefndu í almannatryggingalögunum í lok þessa árs. Ég sé ekki neina ástæðu til að hnotabítast hér á þessum vettvangi við hv. þingmenn um þetta atriði. En reynslan mun skera úr því, hvernig fer um þetta mál, og ég fyrir mitt leyti er ekki í neinum vafa um, eins og ég lýsti hér yfir í gær, að þessi lagaskylda verður framkvæmd. Hv. 4. þm. Reykn. (JSk) flytur þá brtt. að fella niður það ákvæði 16. gr. l., að við ákvörðun fjölskyldubóta skuli ekki talin með þau börn í fjölskyldunni, sem eiga framfærsluskyldan föður utan hennar, og ég hygg, að í brtt. hv. 4. landsk. (HV) sé þetta ákvæði einnig. Það má vel vera, að réttlátt sé að fella þetta ákvæði niður. Hins vegar getur sú niðurfelling haft víðtækar afleiðingar, sem liggja ekki ljóst fyrir, og teljum við í meiri hl. n., að ekki sé fært að gera slíka breyt. að lítt athuguðu máli. Þá minnti ég á það hér í gær í minni framsöguræðu, að hv. 4. þm. Reykn. flytur brtt. við 10, gr. l. um það að þar sem talað er um, að „heimilt“ sé að færa sveitarfélag á milli verðlagssvæða, þá skuli koma „skylt“. Þetta atriði breytir í raun og veru engu. Ég hef aflað mér upplýsinga um, að það hefur aðeins einu sinni komið fram ósk um að færa sveitarfélag á milli verðlagssvæða, það var Neskaupstaður, og við því var orðið. Hins vegar hefur mér verið bent á, að í sambandi við slíka millifærslu á milli verðlagssvæða geti risið upp ágreiningur milli sveitarfélaga, jafnvel svo, að til lögsóknar þurfi að koma, þannig að það geta verið nokkur vandkvæði á að framkvæma þetta lagaákvæði. En í sambandi við þetta atriði er það þýðingarmest, að hætt verði að skipta landinu í verðlagssvæði. Það mál ræddi hæstv. félmrh. mjög ýtarlega við 1. umr., og tel ég enga ástæðu til að endurtaka nú rökin fyrir niðurfellingu þessarar skiptingar. Verkefnin á sviði almannatrygginga, sem leysa þarf alveg á næstunni, eru fyrst og fremst niðurfelling skerðingarákvæðanna í lok þessa árs, og jafnframt þarf að afnema skiptingu landsins í verðlagssvæði. Það er ekki auðvelt að gera sér fulla grein fyrir, hversu mikil útgjöld þetta tvennt hefur í för með sér fyrir tryggingarnar, en mjög lausleg áætlun er 50 –60 millj. kr. Þeir flokkar, sem ábyrgð eiga að bera á framkvæmd svo mikilla breyt., geta vitanlega ekki samþykkt þær, áður en þær hafa verið undirbúnar þannig, að fyrir liggi, hvar eigi að taka peningana, sem þetta kostar. Það eru aðeins hv. stjórnarandstæðingar, sem geta leyft sér að bera fram till. um tugmilljóna og jafnvel hundruð milljóna útgjöld án þess að hugsa á neinn hátt fyrir tekjuöflun, eins og hv. 4. landsk. þm. gerir að þessu sinni í brtt. sínum. Ég sé enga ástæðu til að ræða brtt. hans hverja fyrir sig að þessu sinni. Þær snerta yfirleitt allan lagabálkinn um almannatryggingarnar og eru svo víðtækar, að það er ekki auðvelt að gera sér grein fyrir áhrifum þeirra í fljótu bragði. Færustu sérfræðingar, sem ég hef spurt, hvað tillögur hans, aðrar en kaflinn um heilsugæzlu, mundu kosta, hafa ekki treyst sér til að reikna þetta út á skömmum tíma, en lauslega ágizkuð tala er 120 millj. kr. Heilsugæzlukaflinn kostar varla minna, en um þá hlið málsins hefur hv. flm. ekki látið neitt uppi, eins og ég gat um í gær, og í till. hans hef ég ekki fundið neitt um það, hvernig afla skuli tekna til að framkvæma heilsugæzluna. Sjá væntanlega allir, hversu mikið mark er takandi á slíkum till. Þær eru til þess eins fallnar að slá öll fyrri met ábyrgðarlausrar stjórnarandstöðu. Um heilsugæzlukaflann er annars það að segja, að hann er nú orðinn 14 ára gamall. Á þeim tíma hefur vitanlega átt sér stað þróun í heilbrigðismálum okkar, sem gerir það að verkum, að óhugsandi væri að framkvæma heilsugæzlukaflann óbreyttan, eins og hv. 4. landsk. þm. leggur til, og ef hann hefði sjálfur setið í embætti heilbrigðismálaráðherra, eins og hann gerði fyrir eigi alllöngu, þá hygg ég, að honum hefði ekki dottið í hug að bera fram slíka till. á Alþ., þó að það hendi hann stundum að vera dálítið fljótfær. Má í þessu sambandi mínna á ástæðurnar fyrir niðurfellingu heilsugæzlukaflans 1956, og vil ég, með leyfi hæstv. forseta, vitna hér til grg. með frv. um breyt. á almannatryggingunum á því ári, en þar segir svo: „Samkv. almannatryggingalögunum frá 1946, III, kafla, skyldi heilsugæzlan, þ.e. bæði heilsuvernd og sjúkrahjálp, falin Tryggingastofnun ríkisins í samráði við heilbrigðismálastjórnina. Eins og kunnugt er; hefur þessum ákvæðum stöðugt verið frestað. Sjúkrahjálpin hefur verið á vegum sjúkrasamlaga, sem nú starfa í hverjum hreppi í landinu, og sérstök lög um heilsuvernd voru sett á síðasta þingi. Eitt þýðingarmesta atriði, sem n. hafði til athugunar, var að gera till. um tilhögun heilsugæzlunnar framvegis. N. átti ýtarlegar viðræður við stjórnir Læknafélags Íslands og Læknafélags Reykjavíkur um málið. Niðurstaða þeirra viðræðna var sú, að læknarnir tjáðu sig andvíga því, að sjúkrahjálpin yrði skipulögð á þann veg, sem lögin gera ráð fyrir, og töldu heppilegast, að sjúkrasamlögin önnuðust sjúkrahjálpina með svipuðum hætti og verið hefur. N. leitaði álits sveitarstjórnanna um þetta atriði. Svörin voru þannig, að um 30 sveitarstjórnir vildu leggja áherzlu á framkvæmd ákvæða almannatryggingalaganna um heilsugæzlu, nær 110 sveitarstjórnir voru ákvæðunum andvígar, en 25 svöruðu ekki þessu atriði. N. er þeirrar skoðunar, að mjög yrði torvelt að framkvæma lagafyrirmæli, sem eiga svo litlu fylgi að fagna sem raun virðist vera á um þessi ákvæði, og það því fremur sem læknarnir, er þessi ákvæði varða mest, voru þeim einnig gersamlega andvígir og töldu þau jafnvel óframkvæmanleg. Lækningastöðvar þær, sem lögin gerðu ráð fyrir að komið yrði upp í kaupstöðum, hafa hvergi verið reistar, og fullkominni heilsuverndarstöð hefur aðeins verið komið á fót í Reykjavík. Án slíkra stöðva er sú skipun, sem l. gera ráð fyrir á læknishjálp utan sjúkrahúsa og heilsuvernd, ekki framkvæmanleg. Nefndin ákvað því að leggja til, að kaflinn um heilsugæzluna yrði numinn úr almannatryggingalögunum.“ Ég tel ekki, að ég þurfi að lesa meira af þessu nál. til þess að sýna fram á, að það getur ekki verið frambærileg till. nú frekar en 1956 að taka upp heilsugæzlukaflann óbreyttan, hvað sem menn annars álíta um það, hvað sé heppilegasta skipulag á þessum málum hjá okkur í landinu almennt. Það hlýtur að reka sig á ýmislegt, sem síðan hefur gerzt, sem er í þessum 14 ára gömlu lögum. Það er rétt hjá hv. 4. landsk. þm., að Alþfl. hefur beitt sér fyrir almannatryggingunum frá upphafi. Það er líka rétt, að ýmsir andstæðingar Alþfl. hafa oft beitt sér gegn tryggingunum og endurbótum á þeim. En hitt er einnig rétt, að andstæðingar flokksins hafa átt þátt í því að koma þessu hugðarefni Alþfl. á það stig, sem það er nú komið, og er þess þá skylt að geta, að mestu breyt. á löggjöfinni um almannatryggingar hafa verið gerðar í samstarfi við Sjálfstfl., og er það að mínum dómi einn mesti pólitískur sigur, sem einn stjórnmálaflokkur getur unnið, að vinna andstöðuflokk eða flokka á sitt mál. Tryggingarnar eru nú orðnar svo rótgrónar, að engum stjórnmálaflokki mundi koma til hugar að afnema þær eða skerða stórlega. Um hitt er hins vegar deilt, hversu langt skuli gengið í þá átt að fullkomna tryggingarnar. Stjórnarflokkarnir hafa nú komið sér saman um að hækka bótagreiðslur trygginganna um rúmlega 200 millj. kr., en það er 110% hækkun frá því, sem verið hefur. Þetta finnst hv. 4. landsk. þm. lítilfjörleg hækkun, og hann flytur till. um enn þá meiri hækkun. Þessar till. sé ég ekki ástæðu til að ræða frekar. Það má vel vera, að sumt í þeim sé réttmætt og sanngjarnt. En hér eru þær eingöngu fram bornar sem yfirboðstillögur ábyrgðarlauss stjórnarandstæðings, sem hélt að sér höndum í þessum málum, meðan hann sat sjálfur í stjórn og hafði góða aðstöðu til að bera þessi mál fram til sigurs, en segir nú, að hann varði ekkert um, hvað hlutirnir kosti. Það hefði hann áreiðanlega orðið að taka með í reikninginn, ef hann hefði sjálfur setið í stjórn.



Herra forseti. Ég ætla ekki að ræða frv. þetta almennt og hef ekki í rauninni neinu við það að bæta, sem hv. 4. landsk. (HV) hefur sagt í sinni ýtarlegu ræðu. Ég vil aðeins segja það, að í almennum áróðri stjórnarflokkanna fyrir þessu frv. hefur það verið talinn einn þáttur í efnahagsmálaráðstöfunum ríkisstj., og mér er í minni, að fyrir nokkru hlustaði ég á þingfréttir í útvarpinu, þar sem einmitt þetta var sagt. Þetta er að sjálfsögðu ekki rétt nema að nokkru leyti, eins og raunar er skýrt fram tekið í grg. þessa frv. En í hinum almenna áróðri hefur verið öðruvísi á málinu haldið. Það, sem ég aðallega vildi hér fara nokkrum orðum um, eru þær breyt., sem fyrir liggja á III. .kafla almannatryggingalaganna, varðandi slysatryggingarnar. Þessar till. eru samdar af n., eins og hér hefur verið fram tekið. Þessi n. skilaði áliti sínu í nóvembermánuði s.l. algerlega sammála, og hefði þess vegna verið hægt að leggja málið þá strax fyrir Alþingi og kannske verið gott í verkefnaleysinu, sem hæstv, ríkisstj. fannst vera, þegar þingið var sent heim á sínum tíma. En hæstv. ríkisstj. sá ekki ástæðu þá til þess að leggja málið fyrir þingið, heldur tók þann kostinn að geyma það þar til nú, til þess, ef svo mætti segja, að reyna að tryggja sjálfa sig gegn stóráföllum, sem hún óttast að verða fyrir vegna aðgerða sinna í efnahagsmálunum, og eins og ástatt er, má því í rauninni segja, að þetta frv. fjalli um slysatryggingar í tvennum skilningi. Það er öllum ljóst, að kaflinn um slysatryggingarnar hefur dregizt langt aftur úr þróun verðlags og kaupgjalds í landinu á síðari árum. Hvað eftir annað hefur verkalýðshreyfingin sett fram kröfur um, að hér yrðu bætur á. En það er fyrst á s.l. ári, sem þáv. félmrh., Friðjón Skarphéðinsson, skipaði n. til þess að endurskoða þennan þátt almannatrygginganna, og á hann góðar þakkir skilið fyrir að gera það. Ég vil aðeins, rétt til þess að mönnum sé ljóst, hvað hér er um að ræða, hve langt þessi kafli í raun og veru var orðinn á eftir, - að vísu er nokkuð sagt frá því hér í grg., - en ef gengið er út frá árinu 1938, tímakaupi í almennri verkamannavinnu í Reykjavík þá og dagpeningum slysatryggingarinnar þá einnig, þá var svo komið, að 1959 var vísitala kaupgjaldsins orðin 1426 stig, miðað við 100 1938, en dagpeninga trygginganna 827 stig. Ef jöfn hækkun hefði átt að vera á dagpeningunum og kaupgjaldinu á þessu tímabili, hefðu dagpeningarnir átt að hækka upp í kr. 71.30 til þess að vera hinir sömu og þeir voru 1938. N. sú, sem fjallaði um þessi mál, tók strax til athugunar eða mjög fljótlega í sínu starfi, hvort ekki væri rétt að gera á slysatryggingunum grundvallarbreytingar. Eins og tryggingarnar eru núna, eru þær fjarri því að vera það, sem kalla mætti fullar bætur, heldur er um að ræða, bæði hvað dagpeninga og örorkubætur snertir, langt frá því, að hægt sé að tala um, að þar sé hinn slasaði að fullu bættur, enda hefur líka raunin orðið sú, að þó að atvinnurekendur greiði allan kostnað við slysatryggingarnar, þá er mjög fjarri því, að þau iðgjöld, sem þeir greiða til slysatrygginganna, greiði þann kostnað, sem þeir hafa af slysförum starfsmanna sinna. Á síðari árum, síðasta áratug einkanlega, hafa dómsvenjur hér orðið þær, að atvinnurekendur hafa orðið bótaskyldir vegna slysa, og er í mörgum tilfellum um mjög háar upphæðir að ræða, þar sem slasaðir menn hafa fengið sér tildæmdar bætur, miklu hærri, margfalt hærri en þær, sem almannatryggingarnar gera ráð fyrir. Þetta hefur orðið til þess, að atvinnurekendur hafa farið að baktryggja sig, og má nú svo segja, að allir hinir stærri í atvinnurekstrinum, nema kannske þeir allra stærstu, baktryggi starfsmenn sína vegna slysa, og er þá náttúrlega iðgjaldagreiðslan orðin margföld við það, sem fer til almannatrygginganna. Sem dæmi um, hvernig þetta á sér nú stað og það raunar algerlega án þess að til dómstóla sé leitað, má nefna, að á s.l. ári t.d. innheimti skrifstofa verkamannafélagsins Dagsbrúnar án alls málarekstrar rösklega 600 þús. kr. fyrir allmarga einstaklinga í umframbætur vegna slysa, sem þeir höfðu orðið fyrir, og var þó þarna einvörðungu um að ræða minni háttar slys. N. komst fljótt að raun um, að það að fara að breyta grundvelli slysatrygginganna og færa þær í það horf að verða fullar slysabætur, og þá að atvinnurekendur greiddu iðgjöld, sem tryggðu þá að öllu leyti gagnvart öllum skaðabótakröfum eða svo til, það mál væri svo umfangsmikið, að það yrði ekki unnið á þeim tíma, sem n. gjarnan vildi ljúka sínum störfum á, enda það mál að hækka slysadagpeningana og dánarbæturnar svo aðkallandi, að n. taldi, að hún gæti ekki lokið sinum störfum án þess að snúa sér einvörðungu að því. En í grg. sinni mælir hún með, að áfram verði haldið við að athuga einmitt þennan þátt málanna, og hygg ég, að að athuguðu máli mundu hvorir tveggja, atvinnurekendur og verkalýðssamtökin, hafa áhuga á, að það yrði gert. Þær breyt., sem n. lagði síðan til að gerðar yrðu á l. og hér liggja fyrir í frv.-formi, má segja að hafi verið að miklu leyti eins konar samningamál milli atvinnurekenda annars vegar og verkalýðssamtakanna hins vegar, með aðstoð fulltrúa ríkisvaldsins, enda n. samsett beinlínis með það fyrir augum. Og eins og ég sagði áðan, greiða atvinnurekendur einvörðungu allan kostnað af slysatryggingunum, og því eðlilegt, að meðferð málsins sé á þann veg, sem hér varð. Það er eins með iðgjald það, sem atvinnurekendur greiða, og sjálfar slysabæturnar, dagpeningana og dánarbæturnar, að af eðlilegum ástæðum er það að sjálfsögðu langt fyrir neðan það, sem það var t.d. miðað við árið 1938, og ef það hefði átt að hækka í hlutfalli við t.d. verðlag og kaupgjald, þá þyrfti það rösklega að tvöfaldast til þess að verða sambærilegt við 1938. Nú er ekki þar með sagt, að iðgjald trygginganna þurfi endilega að gera það, þó að bætur hækki verulega, vegna þess að það eru náttúrlega margir aðrir þættir, sem þar koma til mála, og vegna þeirra breyt., sem hér er lagt til að gerðar verði á slysatryggingunum, þá er mjög fjarri því, að iðgjald atvinnurekendanna til trygginganna þurfi að hækka neitt nálægt því að tvöfaldast, það yrði miklu minna. Það er náttúrlega eins og ævinlega, þegar tveir aðilar semja um málin, þá eru kannske hvorugir hæstánægðir. Eins var það með mína afstöðu í þessum samningum. Það var ýmislegt, sem ég vildi öðruvísi hafa, og einkanlega var það þó eitt atriði, sem ég lagði áherzlu á að yrði á annan veg, og það er varðandi greiðslu dagpeninganna í 16. gr. frv., sem hér liggur fyrir: Ég lagði til í n., að dagpeningar til einhleypings og kvænts manns eða konu yrðu hinir sömu, og tel ekki rök fyrir því, að öðruvísi sé, enda er þetta mjög nýlega komið inn í lögin. Þessu var breytt 1956, þegar lögunum þá var breytt, en hefur alla tíð annars verið jafnt. Ég tel það mjög eðlilegt, því að hér er í raun og veru um kaup að ræða, og á sama hátt og kaup er ekki mismunandi til manna, hvort sem þeir eru einhleypir eða kvæntir, þá á þetta ekki heldur að vera það. Ég vildi hins vegar gera meiri mun á því, þegar menn hafa ómegð, greiða meira með hverju barni. En hins vegar féllst ég á, að þetta yrði á þennan veg, þegar gengið var frá lögunum. En hafi verið ástæða til þess þá, að einhleypingar sætu ekki þarna við annað borð, þá er áreiðanlega margföld ástæða til þess nú eftir allar efnahagsmálaráðstafanir ríkisstj., því að það er náttúrlega öllum ljóst, að einmitt einhleypingarnir fara langverst út úr þeim ráðstöfunum, þær koma langþyngst niður á þeim, og nál ekki sú till. hv. 4. landsk. um greiðslu vísitölu á bætur skv. almannatryggingalögunum fram að ganga, þá mun ég við 3. umr. flytja brtt. við þessa gr., sem þetta varðar. Annað atriði er hér, sem ég held að liggi í augum uppi að verði að breyta, í sömu gr., 16. gr. frv., varðar 36. gr. almannatryggingalaganna, eins og þau eru núna, og það er, að dagpeningar eru greiddir með hverju barni á framfæri bótaþegans „allt að þremur“, stendur í frv., og var eðlilegt á sinum tíma. En eftir að þær breyt. hafa orðið á fjölskyldubótum, sem lagt er til í þessu frv. og ég skal ekki neitt ræða hér, þá tel ég sjálfsagt og eðlilegt, að orðin „allt að þremur“ falli niður, því að þau takmörk, sem eðlileg þóttu áður, eru það ekki lengur. Þetta var við það miðað, að fjölskyldubætur fengu menn fyrst með þriðja barni, og þótti rétt í slysatilfellum þá að bæta með fyrsta og öðru barni. En eftir að menn fá fjölskyldubætur með öllum börnum, þá að sjálfsögðu stenzt það ekki, að menn fái ekki dagpeninga í slysatilfellum með börnum nema fyrstu tveimur. Svo að menn verði nú ekki of hræddir um, að hér sé um einhver ósköp að ræða, þá er það í fyrsta lagi, að það eru takmarkanir í lögunum sjálfum, sem segja m.a., að samanlagðir dagpeningar geta aldrei orðið hærri en 3/4 af launum manna, svo að hér yrðu takmörk hvort eð er, en ég tel, að þau ættu þá að vera við þessi mörk, en alls ekki á þann hátt, sem þarna er gert núna og verður eðlilega að breytast. Þær breyt., sem fyrir liggja hér á slysatryggingalögunum, tel ég mjög mikilvægar. Hér er um stórt skref til endurbóta á lögunum að ræða. Það versta er, að um leið og það er gert, er mikið af því aftur tekið með öðrum ráðstöfunum, sem ríkisstj. hefur nú lagt til að framkvæmdar verði.



Herra forseti. Hv. 5. þm. Vestf. (BF) ræddi hér áðan um nokkur atriði tryggingalöggjafarinnar, sem okkur kemur ekki að öllu leyti saman um. Hann sagði í fyrsta lagi viðvíkjandi skerðingarákvæðunum, að hann væri sannfærður um það, að þau yrðu afnumin með næstu áramótum, en reynslan yrði auðvitað að skera úr því, hvort svo yrði. Vissulega er það svo. En hins vegar er það, að ég er búinn að heyra loforð um afnám skerðingarákvæðanna hvað eftir annað, og þau loforð hafa ekki staðizt, og nú, þegar við höfum rætt um skerðingarákvæðin á nefndarfundi, þá hefur forstjóri trygginganna sjálfur vakið athygli á því, að endurskoðun þurfi að fara fram, áður en skerðingarákvæðin verði felld niður, og vitnað til ummæla um það, að þau beri varla að fella niður sjálfkrafa um áramótin næstu nema með nýrri athugun á því máli og á tryggingunum kannske í heild. Við að heyra einmitt forstjóra trygginganna, Sverri Þorbjarnarson, ræða um þetta á nefndarfundinum hjá okkur, þá óx uggur minn og kvíði um, að það stæði einmitt til að komast hjá því að afnema skerðingarákvæðin nú og setja síðan endurskoðun í gang og gefa þeim enn líf, eins og búið er að gera nú í á milli 13 og 14 ár. En reynslan sker úr þessu, og ég fagna því, ef þau falla við næstu áramót. Þá taldi hv. þm., að ef horfið yrði að því ráði að láta þau börn, sem eiga framfærsluskyldan föður utan framfærslufjölskyldunnar, komast undir fjölskyldubætur, þá mundi af því leiða mjög víðtækar afleiðingar og að mér skildist mjög alvarlegar, án þess að hann gerði nánar grein fyrir því. Mér er ekki kunnugt um þessar víðtæku afleiðingar. En hins vegar játaði forstjóri trygginganna það hjá okkur, að það væri mjög sársaukafullt og í mörgum tilfellum mjög miklum vandkvæðum bundið að undanskilja slík börn fjölskyldubótum, og ég heyrði ekki betur á honum en að hann tryði því, að ef ekki yrði gerð breyting á þessu í þá átt, sem ég legg til, þá væri þar horfzt í augu við margvísleg vandkvæði í framkvæmdinni. Þá er það um það, að ég beri fram mínar till. og kæri mig ekkert um, hvað þær kosti, ef til framkvæmda kæmi. Út af þessu vil ég upplýsa það, að þegar ég hafði gert grein fyrir mínum margvíslegu brtt. í n., þá sagði ég við mína meðnefndarmenn, að ef nokkur hljómgrunnur væri fyrir því að þeir vildu veita þeim stuðning, einni eða fleiri, þá væri ég reiðubúinn til að leggja tíma í það að reyna ásamt beim að finna fjárhagslegan grundvöll fyrir framkvæmd þessara tillagna, annaðhvort með nýrri fjáröflun eða tilfærslu innan tryggingakerfisins að einhverju leyti. Undir það var ekki tekið. Mínir meðnm. sögðu það hreinskilnislega, að þeir hefðu ekki svigrúm til þess að vera með þessum tillögum. Þá er það viðvíkjandi heilsugæzlukaflanum. Það þurfti ekki að segja. mér það, ég vissi það ósköp vel fyrir, að það var hörfið að því óheillaráði að fella heilsugæzlukaflann niður eftir till. frá mþn., og ég held, að ég hafi sagt frá því í ræðu minni áðan. Hins vegar upplýsti hv. 5. þm. Vestf., að sú mþn. hefði farið að spyrja ýmsa aðila, m.a. sveitarstjórnirnar, hvort þær vildu ekki, að heilsugæzlukaflinn kæmi til framkvæmda, og þær svöruðu neitandi flestar, ekki alveg gagnteknar af hugsuninni um að beita þeim vinnubrögðum í heilbrigðismálunum, sem gegnsýrir þennan kafla, heldur lítandi eingöngu á það, eins og vænta má frá sjónarmiði sveitarstjórnarmanna, að þetta yrði dýrara í bili. Og þær leggjast á móti. - og þá á það að ráða. Svo voru einhverjir læknar spurðir, og þeir voru nú á því, að það væri bezt að vera ekki að leggja á sig þá fyrirhöfn að fara inn á þessar nýju brautir. Það var búið að spyrja ýmsa aðra lækna áður. Það var búið að spyrja fyrrv. landlækni, og það hafði verið haft samband við núverandi landlækni, sem lengi hefur starfað sem læknir trygginganna, og það er ekki lengra en síðan 1953, að hann var settur í embættið til þess að undirbúa og framkvæma heilsugæzlukaflann. Embættið var búið til til þess 1953. Hvað skyldi hafa gerzt síðan, sem gerir það að verkum, að þetta sé núna eiginlega allt saman úrelt hugsun - að veita heilsugæzlu og heilsuvernd í staðinn fyrir lækningar eftir á? Og svo voru þeir settir í sérstaka n. til þess að rannsaka þetta nýmæli, - öllum var ljóst, að það væri vandasamt, - prófessor Jóhann heitinn Sæmundsson, Guðmundur Thoroddsen, Snorri Hallgrímsson, og þeir komust að þeirri niðurstöðu, að það bæri að taka upp þessa starfsemi í því formi, og gerðu þar litlar breytingar á. Það er að vísu rétt, að það eru liðin 14 ár, síðan heilsugæzlukaflinn var upphaflega saminn, en hann hefur verið endurskoðaður síðan, og maður var settur 1953 í embætti til þess að undirbúa framkvæmdina á hónum og framkvæma hann. Það er því engin fjarstæða að taka upp kaflann, eins og frá honum er gengið, því að það hefur sjaldan verið vandað betur til undirbúnings löggjafar en einmitt að þessum kafla tryggingalaganna, sem nú er búið að fella í burtu, - taka hann upp aftur óbreyttan. Ef við ættum þeirri gæfu að fagna, að Alþingi samþykkti heilsugæzlukaflann, þá er ég ekki í nokkrum vafa um það, að svo framarlega sem agnúar kæmu fram, þá hefði ríkisstj. bæði þann möguleika að bera fram brbl. til breytinga, ef þætti bráðaðkallandi og að bera breyt. sem fyrst undir Alþingi viðvíkjandi framkvæmdaratriðum, þegar reynslan sýndi, að betur mætti fara á einhvern annan hátt. Það veitir því engan rétt til þess að snúast gegn því, að heilsugæzlukaflinn í heild sé tekinn upp aftur, og það eru engin rök að halda því fram, að á þeim 14 árum hafi þeir atburðir gerzt, að heilsugæzlukaflinn sem stefna í heilbrigðismálum sé orðinn úreltur. Það er fjarri því. Hafi það verið einmitt réttlætanlegt nýmæli þá, þá er það það ekki síður nú. Og ég vildi helzt spyrja: Hvað í heilsugæzlukaflanum, eins og lagt er til að hann verði nú tekinn inn í tryggingalöggjöfina, er orðið úrelt? Hvað er orðið úrelt? Nei, ég er alveg sannfærður um, að það var óheillaspor, sem stigið var, þegar þessi mþn. lagði til, að horfið yrði frá því að hafa heilsugæzlukaflann í lögum. Það var undanhald. Og ég held, að þeim mönnum hafi missýnzt, en ekki hinum, sem höfðu samið þennan kafla og viljað gerbreyta okkar heilbrigðisþjónustu í þá átt,. Þá er það viðvíkjandi þeim mikla þætti, sem Sjálfstfl. ætti í tryggingamálum á Íslandi. Hann á fyrst og fremst þann þátt, sem hér hefur verið rakinn, að hann hefur barizt á móti endurbótum á tryggingum á hvaða stigi sem er, allt frá 1930 og fram til þessa dags. Hann gerir það ekki núna að berjast á móti tryggingunum eða leggja til, að þær séu afnumdar. Það gerir enginn andstæðingur trygginga lengur. Það er ekki til, hvorki í Sjálfstfl. né annars staðar. En fjandskapurinn við tryggingar frá andstæðingum trygginga kemur nú fram í því, birtist í því að standa gegn öllum verulegum umbótum á tryggingunum. Lengra þora andstæðingarnir ekki að fara. Og það er ekki von, að mikið þokist til umbóta í tryggingamálum, þegar Alþfl. nú stendur í þeim sporum að hafa stjórnarsamstarf við þennan fyrrverandi og núverandi og ævarandi andstæðing tryggingamála, Sjálfstæðisflokkinn. Þá var vikið að því, að ég hefði ekki komið með umbætur á tryggingalöggjöfinni, meðan ég var í ríkisstj. Ég flutti meginhlutann af þeim brtt., sem ég flyt nú, þegar ég var í Alþfl., og þá með fullu samþykki Alþfl., um það, að landið yrði eitt verðlagssvæði, að skerðingarákvæðin yrðu felld niður og að heilsugæzlukaflinn yrði tekinn upp. Ég hef það á þskj, frá 1955, og það þóttu raunsæjar till. þá. Þær voru þá metnar þannig af Alþfl., þótt þær séu kallaðar óraunhæfar till. ábyrgðarlauss manns nú. En af hverju flutti ég ekki till, um breyt. á tryggingunum, þegar ég var ráðh.? Heyrðu þessi mál undir mig? Eða er það venjulegt í sambræðslustjórnum, að sjútvmrh. flytji frv., sem heyra undir landbrh., að heilbrmrh. flytji frv., sem heyra undir menntmrh., eða að félmrh. flytji frv. um mál, sem heyra undir utanrrh.? Nei, það mun ekki vera venjulegt. En þannig stóð á, að Alþfl. hafði tryggt sér það, sett það að skilyrði fyrir þátttöku sinni í ríkisstj., að tryggingamálin heyrðu undir Alþfl.-ráðh. Og tryggingamálin heyrðu, meðan vinstri stjórnin sat, undir utanrrh. Guðmund Í. Guðmundsson. Alþfl. hafði þá öll þau skilyrði til þess að flytja sínar hugmyndir um endurbætur á tryggingunum, og ég þori að fullyrða það, að a.m.k. hefðu ekki hugsjónir Alþfl. um bættar tryggingar strandað á mér eða mínum flokki, það er ég alveg víss um. En það komu bara engar till. til umbóta á tryggingunum, meðan þær heyrðu á dögum vinstri stjórnarinnar undir Alþfl.- ráðh., Guðmund Í. Guðmundsson, og við mig er ekki að sakast um það. Ég vísa því alveg frá mér. Það er að hengja bakara fyrir smið að ætla að fara að hengja mig fyrir það, að Guðmundur Í. Guðmundsson hafi ekki lagt fram breyt. til endurbóta á tryggingunum á dögum vinstri stjórnarinnar.



Herra forseti. Það er aðeins eitt atriði í þessu fjölþætta og stóra máli, sem ég vildi hér minnast á, en það er hið svonefnda skerðingarákvæði í 22. gr. laganna. Út af því atriði hefur okkur þm. Norðurl. v. borizt erindi fyrir nokkru frá félagi fatlaðra manna á Siglufirði. Við fengum þetta í símskeyti 29. febr., og vil ég - með leyfi hæstv. forseta - lesa það hér upp. Það hljóðar þannig: „Á fundi vorum í dag var einróma samþ. að senda öllum þm. Norðurlandskjördæmis vestra áskorun að beita sér fyrir á þessu þingi að afnema það ákvæði tryggingalaganna, að réttur til elli- og örorkubóta skerðist eða missist við tekjur elli- og örorkulífeyrisþega. Vísar fundurinn til fyrri röksemda, að óskynsamlegt virðist, að löggjafarvaldið hefti á þann hátt sjálfsbjargarviðleitni þegnanna.“ Undirskriftin er: Sjálfsbjörg, félag fatlaðra á Siglufirði. Meyvant Rögnvaldsson og Björn Stefánsson. Ég vildi skýra hv. þingdeild frá þessu erindi. Fleiri slík hafa borizt til þingsins, m.a. erindi frá félaginu Sjálfsbjörg í Reykjavík, og hv. 4. þm. Reykn. (JSk) skýrði frá því í framsöguræðu sinni um þetta mál. Ég ætla ekki að hafa um þetta efni mörg orð. Þetta ákvæði er öllum kunnugt, og hefur þegar verið mikið um það rætt. Það hefur alla tíð verið sem bráðabirgðaákvæði í lögunum um almannatryggingar, en jafnan fram að þessu endurnýjað, þegar að því var komið, að það átti að falla úr gildi. Ég tel, að mörg rök hnígi að því, að það eigi ekki að framlengja þetta ákvæði lengur og að það eigi að fella það úr lögum nú þegar. Má nefna það m.a., að menn eru nú búnir að borga iðgjöld til Tryggingastofnunar ríkisins um langan tíma og hafa þar með keypt sér þennan rétt til elli- og örorkulífeyrís og því sjálfsagt, að þeir fái að njóta hans. Það má segja, að það hafi verið öðruvísi ástatt að þessu leyti, þegar tryggingalöggjöfin upphaflega var sett, því að þá voru menn ekki farnir að borga fyrir þessa tryggingu, og átti það þá fremur rétt á sér að hafa þessi skerðingarákvæði í bili. Samkvæmt frv., sem hér liggur fyrir, á að auka mjög fjölskyldubætur, og svo langt er gengið, að hjón, sem hafa aðeins eitt barn á framfæri, fá fjölskyldubætur. Þetta hefur verið rökstutt með því, að efnahagsráðstafanir hæstv. ríkisstj., sem nú er verið að framkvæma, leggjast með þeim þunga á allan almenning, að það sé nauðsynlegt þess vegna að láta fólk hafa þessar bætur. Ég vek athygli á því, að þessar fjölskyldubætur eru engum takmörkunum háðar. Þeir, sem hafa miklar tekjur, fá þær alveg eins og hinir, sem tekjulágir eru. En hví skyldu þá ekki elli- og orkulífeyrisþegar einnig fá sínar bætur án þeirrar skerðingar, sem enn er í lögum? Dýrtíðaraukningin hin mikla, sem nú leggst á alla landsmenn, lendir ekki síður á þeim en öðrum. Það virðist vera nokkuð óljóst, hvað vakir fyrir hæstv. ríkisstj. og stuðningsflokkum hennar, að því er þetta atriði varðar. Eins og við vitum, fellur það úr gildi af sjálfu sér um næstu áramót, ef ekkert er að gert. En eins og ég gat um, þá hefur þetta jafnan verið framlengt áður, þegar það hefur átt að falla niður, og það virðist vera enn óljóst, hvað fyrir hæstv. ríkisstj. vakir að því er þetta snertir. Ég tel því rétt fyrir þingið að samþ. fram komnar till. um að fella þetta ákvæði nú þegar úr gildi. Má á það minna, að þetta mál var til meðferðar á siðasta þingi og afnám skerðingarinnar var samþ. hér í hv. Nd. Málið var komið til síðustu umr. í Ed., ef ég man rétt, þegar það var skyndilega stöðvað. Ég vil, um leið og ég kem á framfæri þessu erindi þeirra Siglfirðinganna, mæla hið bezta með því, að brtt. um afnám þessa skerðingarákvæðis verði samþ. í hv. deild.



Herra forseti. Ég átti þess því miður ekki kost að vera hér viðstaddur í d., þegar 2. umr. um þetta mál hófst, og heyrði þess vegna ekki framsöguræðu meiri hl. né heldur 1. minni hl. um málið. Báðir þessir aðilar hafa borið fram brtt., sem ég skal leyfa mér að fara um nokkrum orðum. Um brtt. heilbr.- og félmn. í heild á þskj. 169 skal. ég aðeins segja það, að ég fyrir mitt leyti get fullkomlega fallizt á þær. Þar er í fyrri brtt., a-liðnum, gert ráð fyrir nokkurri hækkun á utanfararstyrkjum sjúklinga og ráðstöfunum í því sambandi, og er ekkert nema gott um það að segja og ekki um meiri upphæðir að ræða sennilega en að þær muni fullkomlega viðráðanlegar innan þess ramma, sem markaður hefur verið um þessar tryggingalagabreytingar. Önnur brtt. fjallar svo um gildistökuákvæðin, sem ég hef heldur ekkert um að segja, og hvaða lög skuli felld úr gildi, og er þar um nauðsynlega leiðréttingu að ræða. Auk þess hefur hv. 5. þm. Vestf. (BF) borið fram brtt. á þskj. 231, sem snertir tekjumark skattleysingja, og mun það einnig vera leiðrétting til þess að ná því, sem að var stefnt, en ekki raunveruleg efnisbreyting. Um brtt. 1. minni hl. hv. heilbr.- og félmn., hv. 4. þm. Reykn. (JSk), á þskj. 190 gegnir nokkuð öðru máli. Aðalatriðin í þeim brtt. eru tvö: annars vegar, að fellt verði niður nú þegar skerðingarákvæði laganna, og hins vegar, að verðlagssvæðin verði sameinuð og landið allt gert eitt verðlagssvæði. Um þessar brtt. og um tilsvarandi breyt. frá hv. 4. landsk. (HV) á þskj. 171, sem einnig stefna sumar að þessu sama marki, skal ég láta mér nægja að segja það, sem ég sagði hér í framsögu um málið, að skerðingarákvæðið fellur úr gildi um næstu áramót, og ég vil vænta þess, að það verði ekki endurnýjað, eins og ég líka sagði þá, en þangað til verði að því unnið í sambandi við ýmislegar aðrar breyt. á tryggingalögunum að útvega eða sjá fyrir nægilegu fé til að standa undir þessari breyt. Um verðlagssvæðin og sameining þeirra í eina heild eða að landið allt verði gert að einu verðlagssvæði skal ég einnig endurtaka það, sem ég sagði í framsögu um málið, að ég tel það eðlilegt, að landið verði gert að einu verðlagssvæði, og að það séu niður fallnar þær ástæður, sem í upphafi voru taldar fyrir því, að þessi svæði voru höfð tvö. En ég benti þá líka á, að nokkur andstaða hefði verið gegn því hjá sveitarfélögunum, að þessi breyt. yrði gerð, og þess vegna yrði að fara að þessari breyt. með nokkru samráði við sveitarfélögin og sjá, hvort ekki mætti takast um það samkomulag. Ég tel, að aðalbreyt., sem fram koma í till. minni hlutanna tveggja, megi skipta í þrennt: í fyrsta lagi afnám skerðingarákvæðisins, í öðru lagi sameining verðlagssvæðanna og svo til viðbótar frá hv. 4. landsk. þm. nokkrar hækkanir á einstaka bótaliðum frv. Skerðingarákvæðið og verðlagssvæðin hef ég rætt og tel ekki þörf á að gera það frekar. Ég tel rétt, að þessi mál verði ýtarlega athuguð, þ.e.a.s. um skerðingarákvæðið, að athugaðir verði og fundnir möguleikar til þess að útvega það fé, sem þarf til þess að mæta þeim auknu bótum, sem af því leiðir, og í öðru lagi, að afnám verðlagssvæðanna verði framkvæmt í samvinnu og samráði við sveitarfélög þau, sem málið snertir, sem eru kaupstaðirnir og öll sveitarfélög utan kaupstaðanna með yfir visst íbúamark. Ég held, að það þurfi ekki, eins og raunar hér hefur líka komið fram, að breyta þeim ákvæðum, sem um þetta gilda í núverandi löggjöf, á þann hátt, sem á þskj. 190 segir, að það verði skylt að færa á milli svæða, ef þess er óskað. Ég held, að það hafi aldrei verið staðið á móti því, að það yrði gert, svo að það sé ekki nein raunveruleg breyt., sem í því felst. En um þriðja atriðið, sem ég nefndi, þær hækkanir, sem hv. 4. landsk. þm. ber fram á þskj. 171, skal ég svo fara nokkrum orðum. Hann lagði á það talsvert mikla áherzlu og lagði í það nokkurn þunga, að þessar bætur, sem ellilífeyrisbótaþegunum væru nú ætlaðar, væru svo smánarlega lágar, að það væri útilokað, að þeir gætu komizt af með þær án þess að fá viðbótarstyrk frá hinu opinbera, og hann leggur nú til, að í staðinn fyrir 14400 kr. árlegar bætur verði þessar bætur hækkaðar upp í 16000 kr. Ég held nú satt að segja, að ef það er ómögulegt að komast af með 1200 kr. á mánuði fyrir þetta fólk, þá verði lítill munur á afkomunni, þó að bæturnar verði hækkaðar upp í 1333 kr. á mánuði. Þar er um rúml. 100 kr. hækkun að ræða, og það er sýnilegt, að í þessu felst aðeins yfirboð, aðeins það að vera ekki samþykkur því, sem hér er lagt til, heldur að vera ögn hærri til þess að geta slegizt fyrir því og sýnt fram á, hvað ríkisstj. sé vond, en hann ágætur að hækka mánaðarbæturnar úr 1200 kr. og upp í 1333 kr. En sé ómögulegt að komast af með 1200 kr. á mánuði án þess að leita aðstoðar sveitarinnar, þá held ég, að það sé lítill möguleiki að komast af með 1333 kr. í staðinn. Annars var það sá tónn, sem gekk í gegn hjá hv. þm., að hann vildi leitast við - og mér fannst meira af vilja en mætti - að gera lítið úr þeim breyt., sem hér er verið að gera á tryggingalögunum, og taldi, að það, sem hann bar fram til viðbótar, væri eiginlega aðalatriðið, en það, sem hér væru gerðar till. um af hálfu ríkisstj., væri eiginlega smávægilegt og tiltölulega lítils eða einskis virði. Hann ætti þó að hafa gert sér grein fyrir því, að þær hækkanir, sem hér er lagt til að gerðar verði, nema rúmlega 200 millj. kr. á ári og gera meira en að tvöfalda þá upphæð, sem til þessara mála er varið, frá því, sem áður var. Hans till. kunna að vera ákaflega gagnlegar líka, en ég held þó, að þær séu engan veginn gagnlegri eða meiri virði en þær breyt., sem hér er verið að gera. Hækkunartill. eru hreinar yfirboðstill., gera hvorki til né frá um afkomu þeirra, sem hér er um að ræða, en aðeins til þess að láta í ljós, að hann vill sýna ofur lítið hærri tölur en ríkisstj. leggur til. Um skerðingarákvæðið má þar að auki segja það, að með hinum hækkuðu bótum til lífeyrisþeganna hækkar skerðingarmarkið mjög verulega, eins og fram kemur í nál. meiri hl. heilbr.- og félmn. á þskj. 207. Með núverandi till. um bótagreiðslur, ef að lögum verða, eru tekjur og lífeyrisupphæð samanlagðar án skerðingar komnar upp í 54700 kr., og lífeyrisþeginn þarf að hafa 72 þús. kr. í tekjur, til þess að hann missi algerlega ellilífeyrinn, þannig að þetta er náttúrlega allt annað en áður var. Um verðlagssvæðabreytinguna, þó að gagnleg sé og nauðsynleg kannske, þá er hún ekki það aðalatriði sem hækkun ellilífeyrirsins og ýmissa annarra bóta í tryggingalögunum er. Ég meina, að hækkun bótanna, bæði ellilaunanna, mæðralaunanna, slysatryggingabótanna og ýmislegs annars, er miklu meira virði í mínum augum en það, hvort skerðingarákvæðin eru numin úr gildi hálfu árinu fyrr eða seinna og hvort verðlagssvæðin séu sameinuð í eitt strax. Þetta er að mínu viti fram borið af hv. þm. til þess raunverulega að gera það tortryggilegt, sem verið er að gera, og reyna að mikla það, sem látið er ógert. Það verða alltaf að vera einhver mörk, sem bæturnar eru bundnar við, og ég sé ekki, að þessi mörk, sem hér eru sett í þessu frv., séu svo lág, að það réttlæti hjá hv. þm. að segja, að hér sé um engar gagngerðar breyt. að ræða. Hvenær hafa verið gerðar aðrar eins breyt. á almannatryggingalögunum og nú eru gerðar? Það má vera, að það sé ekki hægt að lifa neinu fullkomnu lífi á tryggingabótunum, eins og þær liggja fyrir. En ég vil þó benda á, að við erum með því frv., sem hér liggur fyrir, komnir upp í það að vera við hliðina á þeim, sem lengst eru komnir á þessu sviði. Við erum komnir upp í það að vera með ellilaun hjóna um 51.3% af árslaunum verkamanna, og það er hærra en bæði er í Danmörku og Svíþjóð, sem hafa þó verið í tölu þeirra þjóða, sem lengst eru komnar á þessu sviði. Þetta kallar hv. þm., að séu engar gagngerar breyt. frá því, sem áður var. Ég held, að hv. þm. segi þetta gegn betri vitund og meir til áróðurs gegn till. og frv. heldur en að hann virkilega trúi því, að þetta sé svo, eins og augljóst er fyrir hverjum og einum, sem um þessi mál hugsar. Um þessi atriði, sem ágreiningurinn virðist vera um fyrst og fremst, skerðingarákvæðið og verðlagssvæðin, skal ég geta þess og gat þess raunar líka við 1. umr., að það er nauðsynlegt að setja nefnd til þess að athuga tekjuöflunarmöguleikana, sem eiga að mæta afnámi skerðingarákvæðanna, og sú nefnd þarf og mun taka heildarlöggjöfina enn til gagngerðrar athugunar og þá vitanlega þessi mál einnig. Hv. þm. gerði mikið úr heilsugæzlukaflanum, og ég skal taka undir það með honum, að það er mjög merkilegt og þýðingarmikið mál. Það hefur verið sýnt fram á, hvers vegna þessi þáttur var tekinn út úr tryggingalöggjöfinni, hvaða rök lágu til þess þá. En ég geri ráð fyrir því, að sú n., sem fær þetta mál til athugunar, milliþinganefndin, muni fá þetta einnig til athugunar og gera till. um, á hvern hátt eða hvort úr þessu megi bæta. Ég sem sagt tel, að þó að ekki hafi náðzt alveg á leiðarenda með þessu frv., þá sé engan veginn réttlætanlegt að segja, að hér sé um engar gagngerar breyt. að ræða, hér sé um smávægilegar breyt. að ræða og þeir séu lítilþægir, sem ánægðir séu með þær, eins og hv. þm. orðaði það. Ég vil nú aðeins láta þetta koma hér fram, til þess að það liggi skýrt fyrir, að n. muni verða sett til þess að athuga það, sem enn er ógert af því, sem hér hefur komið fram að þyrfti að gera, og að sú nefnd muni ljúka sínum störfum eða það muni verða séð til þess, að hún muni ljúka sínum störfum það tímanlega, að tækifæri muni fást til þess að taka afstöðu til þeirra um það leyti, sem skerðingarákvæðin falla að eðlilegum hætti úr gildi, sem er um næstu áramót. Þessi hv. þm., hv. 4. landsk. þm., ræddi nokkuð um það, að Alþfl. hefði staðið illa á verðinum og að hann hefði nú valið sér það vafasama hlutskipti að standa með Sjálfstfl. um afgreiðslu þessa máls. Ég veit, að hv. þm. man svo langt aftur í tímann, þegar almannatryggingalögin voru sett 1946. Hverjir voru það þá, sem stóðu að afgreiðslu málsins, og hverjir voru það, sem snerust á móti? Ég man ekki betur en Alþfl., Sósíalistafl. og Sjálfstfl. stæðu að afgreiðslunni sameiginlega þá. Framsfl. einn var á móti, og hann var það mikið á móti, að það var aðeins einn af þm. hans, sem vogaði sér að greiða atkv. með frv., þegar það var samþ. þá, þannig að liðs úr Framsfl. með þessu máli var ekki þá að vænta og hefur ekki verið síðan. Þess vegna gleðst ég yfir því, að hv. 1. þm. Norðurl. v. skuli nú hafa fengið þann áhuga fyrir málinu, sem lýsti sér í ræðu hans hér áðan. Hv. 4. landsk. þm. hélt því líka fram, að Alþfl. hefði átt þess kost, þegar hann var í samstjórn með Framsfl. og Alþb. 1956–58, að koma fram með till. um málið, en hann hefði bara ekki gert það. Þetta er ekki rétt hjá honum. Alþfl. kom fram með till. um málið. Við efnahagsmálaundirbúninginn 1958 voru lagðar fram af hálfu allra flokkanna í ríkisstj. till., af hálfu Alþb., af hálfu Framsfl. og af hálfu Alþfl. Í till. Framsfl. og Alþb. örlaði ekki á neinum till., sem snertu alþýðutryggingarnar, en í till. Alþfl. var beinlínis lagt til, að tekna væri aflað til þess að auka og bæta við almannatryggingarnar með aukningu fjölskyldubóta og hækkun ellilífeyris, en áhuginn hjá samstarfsflokkunum innan þeirrar ríkisstj. var ekki svo mikill, að þessar till. næðu fram að ganga. Ég vil aðeins láta þetta koma fram, til þess að það liggi ljóst fyrir, að hv. þm. mælir það annaðhvort vegna þess, að hann man ekki betur, eða þá gegn betri vitund, að Alþfl. hafi ekki borið fram till. til bóta í þessum málum í vinstri stjórninni svokölluðu. Það komu engar till. frá Alþfl., sagði hv. þm., en þær komu vissulega og hafa meira að segja verið prentaðar og birtar opinberlega. Ég skal svo ekki lengja þessar umr. En ég vildi í fyrsta lagi fá tækifæri til þess að lýsa afstöðu til þessara brtt., sem fyrir liggja. Ég legg til, að till. heilbr.- og félmn. í heild verði samþ. og till. hv, 5. þm. Vestf., sem er þeim tengd og er eingöngu lagfæring, en ég vildi leyfa mér að leggja til, að hinar till., á þskj. 171 og 190, verði ekki samþ., þar sem ég tel, að þau efnisatriði, sem till. bera í sér, verði athuguð á milli binga af nefnd, sem til þess mun verða sett nú að lokinni afgreiðslu þessa máls hér. Ég vildi ekki heldur láta ómótmælt ummælum hv. 4. landsk. þm. um afstöðu Alþfl. og afstöðu annarra flokka til þessara mála yfirleitt. Sjálfstfl. hefur ekki verið sá mesti dragbítur, sem um getur í sambandi við breyt. á almannatryggingal., eins og hv. þm. vildi vera láta. Ég skal að vísu ekki taka upp hanzkann fyrir hann, hann getur gert það sjálfur, en ég vil aðeins, að það rétta komi fram, að það hafa aðrir verið, sem ýmist með þögninni, eins og Alþb., hafa komið í veg fyrir framgang málsins eða beinlínis beitt sér á móti því, eins og Framsfl. gerði 1946 með heiðri og sóma. En Sjálfstfl. hefur bæði þá og nú stutt að því, að þessar till. næðu fram að ganga, og það tel ég að megi gjarnan koma fram.



Herra forseti. Það er ekkert nema gott um það að segja, þó að fram komi þakkarávarp frá Alþfl. til Sjálfstfl. fyrir samstarf við að endurbæta tryggingar á Íslandi, að svo miklu leyti sem sá flokkur á það skilið. Ekki skal ég öfundast yfir því. En hitt tel ég ekki sannleikanum samkvæmt, sem hæstv. félmrh. vék hér að Alþb. áðan, að fullyrða, að það hafi með þögninni staðið á móti umbótum á almannatryggingalögunum í landinu. Alþb. er haft fyrir rangri sök um það. Það hefur aldrei sýnt Alþfl. nokkra mótspyrnu gegn nokkurri till. af hans hendi til umbóta á tryggingum. Ég lýsi allar staðhæfingar í aðra átt ósannindi. Hæstv. félmrh. sagði, að það mætti flokka till., sem hér lægju fyrir til breyt. á tryggingalögunum, í þrennt. Það eru í fyrsta lagi till., sem fram hefðu komið um skerðinguna, að afnema skerðinguna gagnvart ellilífeyri og örorkubótum, í öðru lagi að gera landið að einu verðlagssvæði og í þriðja lagi ýmsar hækkunartill. Þetta er í meginatriðum rétt. En ég held nú, að ég mundi telja tillögu mína um að taka heilsugæzlukaflann upp aftur. Ég held, að það verði að teljast ein meiri háttar brtt. á tryggingakerfinu í landinu, - enn fremur ef sú prinsipbreyting hefði fengizt, að hjón fengju tvöfaldan einstaklingslífeyri, og fleiri prinsipbreytingar, sem hér eru lagðar til af hendi Alþb., sem allar væru til stórfelldra umbóta á tryggingakerfinu. Það þriðja voru ýmiss konar hækkunartill. á ýmsum bótagreiðslum, og hæstv. ráðh. spurði: Hvenær hafa orðið meiri breyt. á tryggingunum að því er snertir hækkaðar bætur heldur en nú er lagt til í stjórnarfrv.? En þá spyr ég aftur: Hvenær hafa menn líka horfzt í augu við aðra eins holskeflu vaxandi dýrtíðar í landinu, sem líkleg er til að gleypa á augnabliki allar þessar krónuhækkanir, sem nú eru lagðar til, og gera þær að engu? Það er það, sem er grundvöllurinn fyrir því, að ég fullyrði, að í raun og veru sé hér um smávægilegar lagfæringar að ræða, því að ekki er gengið inn á að afnema skerðingarákvæðin, ekki gengið inn á að gera landið að einu verðlagssvæði, ekki gengið a.m.k. í n. inn á að taka heilsugæzlukaflann upp, ekki gengið inn á það að gera rétt hjóna jafnan rétti tveggja einstaklinga. Þetta allt hefði ég talið meginbreytingar á tryggingakerfinu í landinu og hefði talið það til stórkostlegra bóta. En á móti þessu ætlar Alþfl. engu síður en Sjálfstfl. að standa í þetta sinn. Tryggingaumbótaáhuginn hjá þessum fóstbræðrum er nú ekki meiri en þetta. Þeir ætla að leggja til verulegar krónuhækkanir á móti vaxandi dýrtíð, enda verður ekki hjá því komizt, en varðandi umbætur á tryggingakerfinu, þá ætla þeir ekki að ganga til móts við neinar till. um það. Þó skal ég ekkert undan draga. Ég skal fagna yfirlýsingu hæstv. ráðh. um það, að hann ætli að láta skerðingarákvæðin niður falla um næstu áramót, og tel hans orð nú hafa gefið mér vaxandi vonir um að mega treysta því, að þau verði ekki framlengd eftir áramótin næstu. Það er að vissu leyti rétt, að saga flokkanna í sambandi við tryggingamálin er sú, að ég hygg, að alþýðutryggingalögin hafi verið sett 1936 með samstarfi Alþfl. og Framsfl.; - er það ekki rétt? - Og mörðust þá í gegnum þingið með eins atkvæðis mun. Íhaldið stóð þá dyggilega á móti alþýðutryggingalögunum, eins og það gat. Svo er 1946, þegar almannatryggingalögin eru hér í undirbúningi að afloknu miklu starfi í mþn. Þá stendur þannig á í landinu, að nýsköpunarstjórnin situr, Sjálfstfl., Alþfl. og Sósfl.. eru í stjórn, - er það ekki rétt? Þá er það, sem málið er knúið fram, og ég hygg, að það sé ekkert að saka Sósfl. um það, að hann hafi með neinni þögn eða neinni tregðu veitt málinu stuðning. En var það svo auðvelt verk að fá Sjálfstfl. þá með til þess að fallast á frv. um almannatryggingar? Var það auðvelt verk? Ég skal rifja það svolítið upp. Ég fór í gegnum umr. nú fyrir þessa umr. Þá greindi hv. þm. Steingrímur Aðalsteinsson frá því í umr., að frsm., þ.e.a.s. Haraldur Guðmundsson, hafi getið um það, að það sé orðið að samkomulagi að láta þetta mál ganga fram, en það hefði orðið að draga mikið út ákvæðum frv., vegna þess að Sjálfstfl. krafðist þess, að dregið yrði úr kostnaði við tryggingarnar. Kannske kunna menn að segja: Það er nú ekki alveg óyggjandi heimild, Steingrímur Aðalsteinsson, sósíalistinn, um, hvað Sjálfstfl. hafi gert. En hv. þm. Barð., Gísli Jónsson, tók til máls næst á eftir, og hann sagði: „Fyrstu kröfur mínar í n. gengu í þá átt, að lækkun um 7 millj. kr. yrði gerð.“ Hann gerði nánari grein fyrir þessu. „Ég taldi ekki ógerlegt að lækka þrjá fyrstu árgangana“, þ.e.a.s. að því er snertir gamalmennin, „árgangana, sem ellilauna njóta, um helming, tel unandi við hálfan lífeyri fyrstu árin.“ Og þetta áætlaði hann að gæfi 3 millj. kr. sparnað, bara á gamalmennunum. Enn fremur sagði Gísli Jónsson: „Önnur krafa mín var byggð á ekkjulaununum, að þar yrði sparnaður gerður, sem yrði 1.7 millj. kr. - Þriðja atriðið er það,“ sagði Gísli Jónsson, „að ég krafðist, að felldar yrðu burt 600 þús. kr. dánarbætur. Fjórði liður var svo að því er snerti atvinnutryggingarnar. Ég sótti fast að fá þennan þátt trygginganna afnuminn og taldi skaðlaust að nema á brott þessar 3 millj. kr. - Þessar upphæðir mundu alls hafa numið um 7 millj. kr., en samkomulag varð um niðurskurð, er næmi 4 millj. og 100 þús. kr.“ Og þá sagði Gísli Jónsson enn: „Ég er óánægður með ákvæði í 66. gr. um, að launagreiðendum,“ þ.e.a.s. atvinnurekendum, „sé skylt að greiða laun fastra starfsmanna a.m.k. í 14 daga, ef þeir fatlast frá vinnunni. - Í áttunda lagi,“ sagði þm., „var ég óánægður með að taka allan heilsugæzlukaflann upp í frv. Hins vegar varð samkomulag um að fresta framkvæmd þessa hluta l. um eitt ár.“ Það var ekki vakurt, þótt riðið væri. Svona streittist íhaldið á móti setningu almannatryggingalaganna eins og það gat og reyndi að knýja þetta niður, og Alþfl. átti í glímu, - sumir sögðu í umr., að það hefði verið samið um þetta á einni kvöldstund, en þá leiðrétti Haraldur Guðmundsson það og sagði: „Það hefur raunar tekið allan þingtímann að komast að samkomulagi við Sjálfstfl. um þetta mál.“ Svona gekk það greiðlega. En Framsfl., sem var að þvælast fyrir á móti, sagði, - það er rétt, að Páll Hermannsson sagði, að hér væri verið að skapa nýtt þjóðfélag með svona tryggingakerfi, og hann greiddi því atkv með því, en framsóknarmennirnir sögðu: Við teljum hér svo mikla og gagngera breytingu gerða frá alþýðutryggingalögunum, sem við stóðum að því að setja með Alþfl:, að við viljum fá frestun á þessu máli til næsta þings og nánari athugun og kynnast málinu betur. - Og þetta gekk gegnum þeirra ræður allar saman, og þeir greiddu af þessari ástæðu atkv. með rökst. dagskrá, sem þeir fluttu um það, að málið yrði ekki knúið í gegnum það þing. Þetta er sannleikur málsins. En satt er það, að Framsfl. fékkst ekki sem heild til þess að styðja framgang almannatryggingalaganna á þinginu 1946. Og þá held ég, að hver flokkur hafi fengið sitt um það, hvaða stuðning eða hvaða andstöðu þeir hafi veitt tryggingamálum í landinu. Viðvíkjandi því, að Alþfl. hafi á vinstristjórnarárunum borið fram innan um efnahagsmálatill. sínar einhverjar till. viðvíkjandi auknum framlögum til trygginganna, þá verð ég að segja það, að mér er það ekki minnisstætt, og það fullyrði ég, að hæstv. ráðh. Guðmundur Í. Guðmundsson, sem fór með tryggingamálin, lagði aldrei fram í ríkisstj. á fundi nokkrar till. til endurbóta tryggingunum, aldrei þáltill., aldrei frv., svo að ég muni. Og ég þori að fullyrða, að það hefði ekki orðið andstaða af Alþb. hendi gegn því að standa að endurbótum á tryggingunum. En ef áhuginn hefði verið brennandi, þá hygg ég, að hæstv. ráðh. hefði komið því í verk að semja annaðhvort þáltill. eða frv. og látið þá springa á því, það hefði getað orðið áróðursatriði fyrir hann, ef það hefði sprungið í ríkisstj. að fá stuðning við slíkar till. En þær komu aldrei fram. Og svo mikið er víst, að hafi þetta verið í efnahagsmálatill. Alþfl., þá hefur ekki heldur staðið á stuðningi Alþb. við þær till. Hv. 1. þm. Norðurl. v. gerði hér áðan grein fyrir samþykkt, sem félag fatlaðra á Siglufirði hefði gert og sent þm. Norðvesturlandskjördæmis viðvíkjandi því, að þeir stæðu að afnámi skerðingarákvæðanna. Mörg fleiri bréf hafa borizt Alþingi, sem hafa farið í líka átt, bæði að því er snertir afnám skerðingarákvæðanna og eins að því er snertir ýmsar aðrar nauðsynlegar endurbætur á tryggingalöggjöfinni. Mér hefur borizt eitt slíkt skjal, og tel þá rétt að láta það líka koma hér inn í þingtíðindi, því að það virðist vera allvandlega að þessum till. unnið, sem hér er um að ræða. Mér er einnig kunnugt um það, að mörg kvennasamtök í landinu, Kvenfélagasamband Íslands, einstök kvenfélög, Kvenréttindafélag Íslands og mæðrastyrksnefndir, hafa þráfaldlega sent Alþ. tillögur, óskir, bænir og kröfur um lagfæringar á ýmsum atriðum trygginganna, en mjög sjaldan fengið áheyrn. Flest af þessu er því óframkvæmt enn og þessar fyrri kröfur áður sendar þinginu þannig í fullu gildi. Það, sem ég vildi gera þm. kunnugt af þeim skjölum, sem mér hafa borizt, eru einkum till. um tryggingar sendar Alþ. í marz 1960 frá trygginganefnd Menningar- og friðarsamtaka íslenzkra kvenna. 1. liðurinn í samþykkt þeirra er, að fjölskyldubætur verði greiddar vegna allra barna innan 16 ára. 2. Barnalífeyrir verði 2/3 af einstaklingslífeyri. 3. Barnalífeyrir verði skattfrjáls. 4. Barnalífeyrir verði greiddur án tillits til tekna. 5. Barnalífeyrir verði greiddur með barni látinnar móður. 6. Hjón taki lífeyri sem tveir einstaklingar. 7. Makabætur megi greiða bæði eiginkonu og eiginmanni. 8. Sjúkradagpeningar verði einnig greiddir konum, sem vinna einungis á heimilum sínum, - 6. málsgr. 23. gr. núv. almannatryggingalaga falli því niður. 9. Heilsugæzlukaflinn frá 1946 verði tekinn inn í lögin að nýju. 10. Sjúkrasamlag Reykjavíkur og annarra stærri bæja verði sameinað Tryggingastofnun ríkisins, en það mundi gerast, þegar heilsugæzlukaflinn yrði tekinn upp. 11. Ellilífeyrisskerðing falli niður með gildistöku væntanlegra breyt. á almannatryggingalöggjöfinni. 12. Landið verði eitt verðlagssvæði. „Þessar till. hafa flestar verið á dagskrá og fengið samþykki hinna ýmsu kvennasamtaka í landinu mörg undanfarin ár og eru því engar dægurflugur. Það hryggir okkur að þurfa að viðurkenna, að löggjafarþing þjóðarinnar hefur metið svo lítið till. og álit hinna fjölmennu kvennasamtaka í landinu, að það hefur tekið tryggingalöggjöfina til meðferðar æ ofan í æ án þess að taka meira tillit til margendurtekinna óska þeirra en raun ber vitni. Skylt er þó að geta þess og meta, að sú krafa kvennasamtaka, að einstæðingsmóðir fái mæðralaun þegar í stað með fyrsta barni, er tekin upp í tryggingafrv. það, sem liggur fyrir þinginu. Hins vegar verður það að skoðast sem mikið ranglæti, að ráð er gert fyrir því í sama frv., að mæðralaun konu séu 1400 kr. með einu barni, þegar hjón fá 2600 kr. eða 1200 kr. hærra með einbirni, hversu háar tekjur sem þau kunna að hafa. Verður því ekki að óreyndu trúað, að Alþ. samþ. slíkt þjóðfélagslegt misrétti. Stoðar ekki að benda á, að móðirin hafi auk mæðralaunanna meðlag með barni sínu, þar sem það er aðeins hið eðlilega og sjálfsagða framlag föðurins til framfærslu barns síns og sízt of mikið. Auk kvenna, sem njóta mæðralauna, eru öryrkjar, sem njóta örorku- og barnalífeyris, svo og konur, sem njóta endurkræfs barnalífeyris, útilokaðar frá fjölskyldubótum. Þar sem ljóst er, að fjölskyldubætur þær, sem ráð er fyrir gert í frv., hlíta ekki sömu venjum og aðrar greiðslur trygginganna, hvorki um tekjuöflun né skiptingu landsins í verðlagssvæði, heldur eru fyrst og fremst hugsaðar sem framlag til að mæta þeim kjaraskerðingum, sem nýlega samþ. efnahagsráðstafanir hafa í för með sér, er það fráleitt, að viss hópur bótaþega a]mannatrygginganna skuli ekki njóta þeirra vegna þess, að þeir njóti annarra bóta frá tryggingunum. Það hefur verið krafa Menningar- og friðarsamtaka íslenzkra kvenna svo og annarra kvennasamtaka um langt skeið, að mæðralaun, örorkubætur og endurkræfur barnalífeyrir útilokaði ekki fjölskyldubætur. Nú eru enn ríkari ástæður til þess að herða á þessum kröfum, þar sem öllum má nú vera ljóst, að þessi hópur fólks er ekki færari um að taka stórhækkuðum framfærslukostnaði heldur en aðrir landsmenn, sem börn hafa á framfæri, heldur þvert á móti, því að þarna er að finna fólk, sem örðugast á fjárhagslega. Við setningu tryggingalaganna 7.946 var barnalífeyrir ákveðinn 2/3 af einstaklingslíf eyri. Er það eðlilegt hlutfall, þegar þess er gætt, að hinar þjóðfélagslegu aðstæður konunnar eru að ýmsu leyti örðugri en karlmannsins, t.d. vegna þess, að konur njóta ekki almennt launajafnréttis á við karlmenn. Þetta hlutfall hefur breytzt, og undanfarin ár er barnalífeyrir aðeins helmingur einstaklingslífeyris, en sú breyting er stór mistök frá hendi Alþ. í meðferð tryggingalaganna. Barnalífeyrir er að langmestu leyti endurkræfur af barnsíöður og þarf því ekki að falla hinu opinbera til gjalda, en óendurkræf barnsmeðlög hljóta að skoðast S því ljósi, að þau séu trygging, sem faðirinn er búinn að greiða til og vinna fyrir, meðan hans naut við, eða nokkurs konar arfur, sem barnið á eftir föður sinn. Það er ekki sanngjarnt að ætlast til þess, að vandalaus maður taki að sér framfærsluskyldu annars manns, jafnvel þótt hann giftist móður barnsins. Auk þess má fullyrða, að núverandi eða væntanlegur barnalífeyrir muni ekki hrökkva til sem helmingur raunverulegs framfærslukostnaðar barnsins. Þá leggjum við til, að greiddur verði barnalífeyrir með barni látinnar móður eins og með barni látins föður. Það teljum við réttlátt og sanngjarnt út frá því sjónarmiði, að faðir og móðir séu jafnmikilvægir aðilar við framfærslu barns og því eigi að greiða bætur vegna missis þess vinnuframlags, sem venjulega er hlutur móður í framfærslunni. Á svipuðu viðhorfi byggist það atriði, að heimilt sé að greiða maka elli- og örorkulífeyrisþega makabætur, í staðinn fyrir að núgildandi tryggingalög og frv. til breyt. á þeim gera ráð fyrir, að einungis eiginkona örorkulífeyrisþegans skuli eiga rétt á makabótum. Við teljum, að fjárhagur heimilisins byggist á framlagi beggja hjónanna, vinnuframlagi húsmóður og tekjuöflun húsbóndans, og því beri að greiða makabætur vegna þess þeirra, sem ófært verður um að standa undir framfærslu heimilisins, án alls tillits til þess, hvort það er eiginkona eða eiginmaður. Þá viljum við, að viðurkenndur sé skýlaus réttur húsmóður til sjúkradagpeninga, en ekki sé þar einungis um heimild að ræða, eins og nú er. Viljum við benda á, að húsmæður eru sá starfshópur í þjóðfélaginu, sem einna sízt má fatlast frá störfum. Komi það fyrir, verður að fá einhvern annan til að vinna hennar störf utan heimilis eða innan. Slíkt hlýtur að leiða til beinna fjárútláta fyrir heimilið. Mismun þeim á hjónum og einhleypingum, sem 6. mgr. 53. gr. tryggingal. gerir ráð fyrir, mótmælum við því eindregið. Hjón borga til sjúkrasamlaga algerlega sem tveir einstaklingar, og er þá engin ástæða til annars en þau njóti fullra réttinda sem slíkir. Það er einnig skoðun okkar, að réttlátt sé, að hjón taki lífeyri sem tveir einstaklingar, þó að því sé oft haldið fram, að ódýrara sé fyrir hjón að lifa en einhleypa, og er það hæpin fullyrðing. Á það má benda, að hjón taka raunverulega á sig meiri þjóðfélagslega ábyrgð heldur en sá, sem aldrei hefur til fjölskyldu stofnað, og mörg eru þau útgjöld, sem fjölskyldulíf og heimilishald hefur í för með sér, sem einhleypt fólk hefur ekki af að segja. Virðist það skjóta nokkuð skökku við, að löggjafinn gangi beinlínis á hlut hjóna og heimilislífs, sem þó venjulega er talið hornsteinar þjóðfélagsins. Við látum í ljós undrun okkar á því, að enn skuli ekki hafa verið framkvæmd þau fyrirmæli, sem upphaflega voru í tryggingalögum, um að sameina sjúkrasamlög Tryggingastofnuninni, þar sem því verður við komið, og hagnýttur sá sparnaður, sem af því hlyti að leiða. Að lokum viljum við undirstrika þá kröfu, að kaflinn um heilsugæzlu frá 1946 sé aftur tekinn inn í lögin og unnið verði að framkvæmd hans. Óhætt er að fullyrða, að þar er að finna mörg hin merkustu fyrirmæli, sem komið hafa fram um almennar tryggingar hér á landi. Það hefði verið æskilegt, að Alþingi hefði tekið l. um almannatryggingar til allsherjarendurskoðunar með það fyrir augum að tryggja og treysta þann grundvöll, sem almannatryggingar eiga að vera félagslegu öryggi í landinu. Við óttumst, að með því frv. til breyt. á tryggingalögunum, sem fyrir Alþ. liggur nú, sé ekki stefnt að því. Við skorum alvarlega á hvern einasta fulltrúa, sem sæti á á Alþ., að stuðla að því, að óskir, sem mikill hluti allra kvenna á Íslandi hefur gert að sínum, verði réttlátlega teknar til greina við afgreiðslu frv. Í því trausti sendum við hinu háa Alþ. þessar tillögur.“ Þetta skjal, sem að mínu áliti er vel hugsað og vel samið og hófsamlega fram sett, er frá trygginganefnd Menningar- og friðarsamtaka íslenzkra kvenna. Ég held, að hv. Alþ. setji ekkert ofan við það að endurskoða afstöðu sína nú milli 2. og 3. umr. og athuga þær brtt., sem nú liggja fyrir og flestar eru í samræmi við þessar kröfur og aðrar kröfur frá kvennasamtökunum, og íhuga vandlega, hvort ekki væri unnt að taka sem allra flestar af þeim til greina. Þykir mér furðulegt, ef konurnar hér á Alþ. snúast nú með öðrum stjórnarliðum gegn þessum till., sem þær eru búnar að hamra á og senda til Alþ. ár eftir ár.



Herra forseti. Hv. 4. landsk. þm. sagði, að nú verði að taka vægilega á dauðum manni, og skal ég víssulega taka það til greina. Hann sagði, hv. þm., og það er eiginlega aðalerindi mitt í ræðustólinn aftur að hnekkja því, að ekki hefði komið fram frá Alþfl. till. í fyrrv. ríkisstj. eða í vinstri stjórninni svokölluðu um endurbætur á tryggingalöggjöfinni og að Alþb. hefði ekki, hvorki með þögninni né á annan hátt, komið í veg fyrir, að þær till. næðu fram að ganga. Ég skal í þessu sambandi leyfa mér að skýra frá því, sem raunar er vitað og sjálfsagt í minni margra hv. þm., því að það er svo nýkomið fram, að hæstv. menntmrh. lagði hér fram í byrjun febrúarmánaðar till. þær, sem uppi voru frá öllum þeim þrem flokkum, sem að vinstri stjórninni stóðu, um það, hvernig bregðast skyldi við þeim efnahagsvanda, sem þá var verið að reyna að leysa. Þessar till. voru prentaðar í Alþýðublaðinu 7. febr. Þar eru bæði tillögur Framsfl. og till. Alþb. og till. Alþfl., sem þá voru lagðar fram, allar skriflegar frá þessum flokkum öllum þremur. Í till. Framsfl. og í till. Alþb. er ekki ýjað að því einu orði að breyta á nokkurn hátt tryggingalöggjöfinni í sambandi við þær efnahagsráðstafanir, sem þá var verið að gera, ekki með einu orði. En í till. Alþfl. segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Athugaðir skulu möguleikar á því að hækka almenna tolla á nokkrum þeim vörum, er nú bera hæst innflutningsgjöld, og verði tekjur af tollahækkununum m.a. notaðar til þess að auka fjölskyldubætur og ellilífeyri og lækka tekjuskatt eða á annan hátt til að rétta hlut launþega.“ Þetta er ein af mörgum tillögum, sem Alþfl. þar þá fram í vinstri stjórninni. En svo mikið er víst, að þessar till, náðu ekki fram að ganga. Það var ekki vegna þess, að Alþfl. hefði ekki borið þessar till. fram, það er vegna þess, að hinir flokkarnir hafa ekki tekið nægilega undir þær, að þær náðu ekki fram að ganga. Og það verður ekki skýrt nema á bezta og vinsamlegasta hátt með því, að Alþb. hafi þar setið hjá og ekki beitt áhrifum sínum, því að ef það hefði beitt áhrifum sínum og verið með, þá var þetta samþ. Einasta leiðin og vinsamlegasta skýringin, sem á þessu máli finnst, er sú, að Alþb. hafi með þögninni komið í veg fyrir, að þetta yrði gert. Hv. þm. sagði svo, og það finnst mér táknrænt fyrir hans málflutning: „Þetta hefði þó Alþfl. átt að geta gert að áróðursatriði með því að sprengja ríkisstj.“ Það eru alltaf áróðursatriðin, sem hv. þm. hugsar um fyrst og fremst. Það er ekki, hvernig leysa skuli mál, það eru áróðursatriðin. En Alþfl. notaði þetta ekki sem áróðursatriði, og þegar þetta náði ekki fram að ganga, þá féllst hann á þá lausn, sem hægt var að ná samkomulagi um og hann taldi forsvaranlega, án þess að nota það sem áróðursatriði. Hv. þm, viðurkenndi að vísu, að með þessu frv. væru gerðar mjög gagngerðar bætur á tryggingalöggjöfinni. En sagði hann og bætti við: Hvenær hefur þjóðin horfzt í augu við aðrar eins hækkanir á verðlagi og þjóðin má nú horfast í augu við? Og þessar verðhækkanir, sem ríkisstj. stofnar til, gera á vissan hátt verulegan hluta af þessum hækkunum alveg sjálfsagðar. - En hv. þm. ætti að muna eftir því, sem gerðist 1.958. Verðhækkanirnar þá og sú raunverulega gengisbreyting, sem þá átti sér stað, var meiri en sú, sem nú er gerð. Hún var meiri. Og hvað fengu ellilífeyrisþegarnir þá? Þeir fengu 5% í lögum stjórnarinnar. Þeir fengu 5% fyrst, og svo þegar almennar launahækkanir komu síðar á árinu, þá var 9% bætt við, og þetta eru þá samtals, eftir að hálft ár var liðið frá bjargráðalögunum, komið upp í 14%. En 14% eru þó ekki 44% , eins og hér er lagt til að hækka ellilífeyrinn um - og margar aðrar bótagreiðslur líka hækkaðar um þá upphæð eða svipaða, svo að ég tel, og ég sný ekki aftur með það, að þær aðgerðir og breytingar, sem nú eru gerðar á tryggingalöggjöfinni, séu ólíkt meiri og aðrar en gerðar voru þá eða hafa nokkru sinni áður verið gerðar. Og verðhækkunin, sem vissulega er nokkur og sannarlega ber ekki að útiloka úr því reikningsdæmi, sem við erum að gera upp, er sízt meiri en 1958, í vinstri stjórn þessa hv. þm., og var þá ekki bætt upp nema fyrst með 5% og síðar með 9%, á móti þeim 44%, sem ellilífeyrisþegarnir fá nú eftir þessu frv. Þetta er ekki sambærilegt. Ég skal svo ekki ræða þetta mál frekar. Ég vildi aðeins láta þetta koma skýrt fram. Alþfl. hefur áður borið fram sínar till. um endurbætur á tryggingalöggjöfinni. Hann hefur stundum notið stuðnings eins og stundum annars, og hvort hv. þm. telur sig þess umkominn að segja, að einn flokkur hafi verið meiri andstæðingur tryggingalaganna og tryggingalagabreytinganna, sem gerðar hafa verið, heldur en annar, það eftirlæt ég honum alveg að dæma um. En ég bendi aðeins á, að meginbreytingar tryggingalaganna og þær, sem hafa sett á þau lög núverandi svip, eru gerðar með Sjálfstfl., stundum í sambandi við Alþb., stundum ekki. En síðan almannatryggingalögin voru sett 1946, þá get ég a.m.k. ekki sagt, að Sjálfstfl. hafi verið meir á móti þeirri lagasetningu en Framsfl. 1946 var, þegar aðeins einn maður úr þeim hópi treysti sér til þess að greiða atkv. með lögunum. En þau orð hv. þm., sem ég tel að ættu að munast og eru kannske kjarni þess eða ástæðan til þess, hvernig ýmsir flokkar hafa staðið að þessari lagasetningu, eru þar sem hv. þm. segir, að það ha.fi verið fávíslegt, skildist mér, hjá Alþfl. 1958 að nota ekki málið sem áróðursatriði. Það er áróðursatriði, sem er fyrir hv. þm. aðalatriðið, en ekki efnisatriði málsins, og það kann að skýra nokkuð bæði það, sem hér er að gerast, og það, sem áður hefur gerzt í málinu.



Herra forseti. Þegar við komum hér til framhaldsfundar kl. 5, hélt ég, að þessum umr. væri u. þ. b. að verða lokið, og allt benti til þess, að svo væri. En eftir að ég hafði sagt hér fáein orð, og voru þau á allan hátt laus við nokkrar ádeilur á nokkurn mann, - ég gerði aðeins grein fyrir erindi, sem mér og fleirum hafði borizt viðkomandi frv., - þá sá hæstv. félmrh. ástæðu til að rísa úr sæti sínu og flytja hér slettur til Framsfl. og nú síðar til annarra einnig í síðari ræðu. Hæstv. ráðh. hélt því fram, að Framsfl. hefði beitt sér gegn löggjöfinni um almannatryggingar, sem sett var 1946. Ég vil í þessu sambandi benda á, eins og raunar hefur verið minnzt á af hv. 4. landsk. þm., að tryggingalöggjöfin var upphaflega sett árið 1936. Þá voru þetta nefnd lög um alþýðutryggingar. Þetta var mikið deilumál á þeim tíma, og þessi löggjöf var sett af Alþfl. og Framsfl., sem þá höfðu stjórnarsamstarf, gegn harðri andstöðu Sjálfstfl. Síðan fór það svo, að það voru gerðar breytingar á þessari löggjöf, eins og algengt er um lög, að þegar tími líður, telja menn þörf á að gera á þeim breyt., og með l. 1946 voru þetta nefndar almannatryggingar í staðinn fyrir alþýðutryggingar áður. Vitanlega voru þá gerðar á löggjöfinni allverulegar breytingar. En það er bara ekki rétt, sem hæstv. félmrh. heldur fram, að Framsfl. hafi verið á móti því að breyta löggjöfinni. Eins og hv. 4. landsk. þm. tók fram áðan, var það þannig, að framsóknarmenn vildu láta íhuga málið til næsta þings, vegna þess að það var eftir að athuga ýmislegt því viðkomandi, sérstaklega varðandi fjárhagsgrundvöllinn, - það hafði ekki verið athugað eins og þurfti að vera. Á þetta var ekki fallizt af þáverandi stjórnarflokkum. En þrátt fyrir það, þó að ekki væri á þetta fallizt, bessa till. framsóknarmanna, þá beittu þeir sér alls ekki á móti löggjöfinni. Það var einn einasti maður í neðri deild Alþingis, sem greiddi atkv. gegn frv., þegar það var afgreitt héðan, og ég held enginn í Ed.  Þetta var tímanlega á árinu 1946, sem þessi löggjöf var samþ. hér á þingi. Síðar á því ári fór það svo, að þáv. ríkisstj., sem sumir kalla nýsköpunarstjórn, gafst upp. Þá var það, að þáv. formaður Alþfl., Stefán Jóh. Stefánsson, myndaði næstu ríkisstj., og hann fékk þá m.a. Framsfl. til liðs við sig og í stjórn með sér, til þess m.a. að vinna að því, að aflað væri tekna til þess að standa undir útgjöldum ýmsum, sem löggjöf, sem sett hafði verið í tíð fyrrv. stjórnar, hafði í för með sér, og þar á meðal var tryggingalöggjöfin. Það lítur út fyrir, að hæstv. félmrh. sé mjög ánægður með sína framgöngu og síns flokks í þessu máli nú. Eins og bent hefur verið á, er þetta mál einn þáttur í efnahagsráðstöfunum núv. hæstv. stjórnar og stjórnarflokka. En hvernig eru þær, þessar ráðstafanir, þegar á heildina er litíð, og hver er hlutur Alþfl. í því sambandi? Það eru u.þ.b. 5 mánuðir, síðan kosið var til Alþ. síðast. Fyrir þær kosningar sögðu frambjóðendur Alþfl. í öllum kjördæmum landsins fyrst og fremst þetta: Það er okkar flokkur, sem hefur stöðvað vöxt dýrtíðarinnar á þessu ári. - Þetta var náttúrlega ekki rétt. En þeir sögðu í framhaldi af þessu við kjósendur: Nú þurfum við að fá ykkar atkvæði til þess að halda áfram á sömu braut. Við leitum eftir stuðningi ykkar til þess að geta haldið fast við stöðvunarstefnuna, komið í veg fyrir það, að nýju dýrtíðarflóði verði steypt yfir þjóðina. Þetta er fyrst og fremst það, sem við ætlum að vinna að, og þetta er það, sem þið eigið að hjálpa okkur til að gera með því að veita okkur stuðning í þessum kosningum. - Á þessu var klifað um landið allt, þvert og endilangt, og um þetta voru greinarnar og stóru fyrirsagnirnar í Alþýðublaðinu fyrir kosningar. En jafnskjótt sem kjörseðlarnir voru komnir í kassana um land allt, þá sveik Alþfl. öll sín kosningaloforð viðkomandi dýrtíðarmálunum. Hann gekk í félag við Sjálfstfl., og sá félagsskapur hefur unnið að því síðan að demba yfir landsmenn gífurlegum verðhækkunum á öllu, sem menn þurfa að kaupa. Þeir hafa gengið svo langt í því að þrengja kosti almennings, að þeir sjálfir telja að það sé ekki lengur hægt fyrir ung hjón, frísk og vel vinnandi, að ala upp eitt einasta barn aðstoðarlaust. Með þessu frv., sem hér liggur fyrir, ætla þeir að vísu að láta fólk hafa til baka, þ.e.a.s. suma, lítið brot af því, sem þeir eru að taka af þeim og búnir að taka af þeim með þessum gífurlegu verðhækkunum, - lítið brot af þessu í hækkuðum bótum frá Tryggingastofnuninni. Það er ekki furða, þó að hæstv. félmrh. sé drýldinn ag drjúgur yfir þessari vasklegu framgöngu sinni og sinna manna í þessum málum og þykist hafa efni á því að vera með árásir á aðra flokka og slettur til þeirra. Hann lítur víst svo á, að hann og hans flokkur verðskuldi þakkir fyrir frammistöðuna. En allur þorri manna í þessu landi veit og finnur - og finnur það enn betur með hverjum deginum sem líður, að útgjöldin, sem núv. hæstv. ríkisstj. og hennar lið eru búin að leggja á landsmenn, eru margfalt meiri en þær bætur, sem hér er verið að veita. Og mér þykir það ekki trúlegt, að þeir, sem veittu Alþfl. stuðning í síðustu kosningum út á hans fögru fyrirheit um að standa á móti aukinni dýrtíð, sjái ástæðu til að gjalda honum miklar þakkir fyrir frammistöðuna.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. Hv. síðasti ræðumaður fór að blanda inn í þetta mál afstöðunni til efnahagsmálanna og þeim hlut, sem Alþfl. ætti þar að. Ég skal ekki fara að skattyrðast við hann um þá hluti. Ég vil aðeins benda á, að Alþfl. sagði ekkert fyrir kosningarnar, sem hann hefur ekki staðið við eftir kosningarnar. Hann taldi það nauðsynlegt það ár, sem hann fór með stjórn landsins, að reyna að halda verðlagi og dýrtíð niðri í landinu, og honum tókst það og honum tókst það svo, að á s.l. ári, frá 1. marz 1959 til 1. marz 1960, hefur dýrtíðin í landinu ekki vaxið um eitt einasta stig, en það var nauðsynleg undirstaða undir það, að hægt væri að gera þær efnahagsráðstafanir, sem nú hafa verið gerðar, á þann hátt, sem þær hafa verið gerðar, því að hefði sá undirbúningur ekki farið fram, sem Alþfl. hafði uppi, þá hefði vissulega verið öðruvísi viðfangs nú. Ég tel þess vegna, að það sé sízt Alþfl. láandi, hvernig hann hefur að þessum málum staðið, og hann sagði fyrir kosningarnar og tók það mjög skýrt fram, að vandi framtíðarinnar væri enn óleystur. Út af afstöðu flokkanna til tryggingamála lét ég þau orð falla, að flokkarnir hefðu staðið að því máli þannig, að Framsfl. hefði ekkert síður verið andvígur tryggingalöggjafarafgreiðslunni á stundum heldur en Sjálfstfl. hefur verið, og ég held, að það sé ekki hægt að mæla því í gegn. Tryggingalögin 1946 voru afgreidd með Sjálfstfl. og beinlínis í andstöðu við Framsfl. Hann bar fram till. um að vísa málinu frá, en hún var felld og málið afgreitt á þann hátt, sem lýst hefur verið. - Annars skal ég ekki, þó að miklu meira mætti um þetta segja, taka upp deilur við hv. þm., hvorki um tryggingalögin né um efnahagsmálaafgreiðsluna, en það verður kannske tækifæri til þess síðar.



Herra forsetl. Ég hafði ekki ætlað mér að taka þátt í þessum umr., en verð að gera það vegna vissra atriða, sem komu fram hjá hæstv. félmrh., sérstaklega einu atriði, sem ég skal koma að fljótlega, en mun ekki vera langorður um. En út af því, sem hæstv. félmrh. sagði nú síðast í tilefni af því, sem hv. 1. þm. Norðurl. v. hafði tekið fram, þá er það auðséð, að hann er ekki kröfuharður um, hvernig flokkar eiga að standa við það, sem þeir hafa sagt. Hann sagði, að Alþfl. hefði staðið við allt það, sem hann hefði sagt fyrir síðustu kosningar. En er hæstv. ráðh. búinn að gleyma því, að Alþfl. sagði fyrir síðustu kosningar, að það væri búið að stöðva dýrtíðina í landinu án skatta og að það ætti að halda á málunum á sama hátt eftir kosningarnar, og m.a. hann sjálfur hafði þessa stefnuyfirlýsingu? En hvað er það, sem hefur gerzt síðan? Annars skal ég ekki fara að ræða þetta almennt. Hæstv. ráðh. var að kvarta yfir því, að inn í þessar umr. væri blandað almennt umr. um efnahagsmálin. Ég varð ekki var við, að slíkt kæmi til greina, fyrr en hæstv. ráðh. kom hér og byrjaði á þessu, t.d. með því, sem hann sagði hér í ræðu sinni áðan, að fara að bera saman þær efnahagsmálaaðgerðir, sem nú væri verið að gera, við það, sem gert var 1958. En út í það atriði fór hann í sinni ræðu og sagði, að það væru sízt meiri aðgerðir nú en hefðu verið 1958, og er það ámóta fjarstæða og sumt annað, sem haldið er fram úr þessum herbúðum. Þá var að vísu lögfest almennt yfirfærslugjald. En nú er lögfest stórfelld gengisbreyting og gífurlegar skattaálögur í þokkabót, stórfelld vaxtahækkun og margvíslegar ráðstafanir til þess að minnka framkvæmdir í landinu og koma á almennum samdrætti minnka atvinnu í landinu beinlínis - og ráðgert, að það verði tilfærsla í landinu, sem nemur alveg vafalaust meira en 1000 millj. kr. Ég skal ekki fara að ræða þetta almennt hér, en ég bara bendi á þetta til þess að sýna hæstv. ráðh., hver það var, sem innleiddi hér í þessar umr. almennar umr. um efnahagsmálaráðstafanirnar. Í þessu sambandi var hæstv. ráðh. að tala um, hvernig þá hefði verið búið að ellilífeyrisþegum í landinu, og ég skal ekki fara heldur langt út í samanburð á því. En vísitalan var þá ekki með lögum bönnuð, eins og nú er gert, þannig að það var ekkert sambærilegt, sem þá átti sér stað, en lögboðin þá nokkur hækkun á lífeyri, eins og hann raunar sjálfur tók fram. En það„ sem gerði það að verkum, að ég kvaddi mér hljóðs, var eingöngu það, - þó að ég segði þessi fáu orð nú í leiðinni, - sem hæstv. ráðh. sagði um alþýðutryggingamálin í vinstri stjórninni. Það var eingöngu það, sem gerði það að verkum, að ég kvaddi mér hljóðs, því að ég kann ekki við að hlusta þegjandi á slíkan málflutning sem hæstv. ráðh. viðhafði í því sambandi og vil líka nota þetta tæki færi til þess að mótmæla röngum málflutningi Alþfl.- manna um þetta atriði, sem hefur komið fram víða. Þeir hafa nefnilega gerzt svo djarfir að halda því fram, að það hafi m.a. verið ágreiningur um alþýðutryggingarnar, sem hafi valdið því, að vinstri stjórnin sagði af sér. En þetta er alveg hreinn tilbúningur af hendi hæstv. ráðh. og hendi Alþfl.-manna. Það er alveg rétt, sem ráðh, tók fram, að í till. þeim, sem Alþfl. lagði fram síðustu dagana, sem vinstri stjórnin sat, fjallar einn liðurinn um tryggingar, eins og hann réttilega las, um athugun möguleika, það er nú ekki tekið fastar til orða en það, eins og hann las sjálfur, að athuga möguleikana á því að hækka tolla og bæta tryggingarnar, fjölskyldubætur og aðra liði trygginganna. En þetta atriði kom aldrei til úrskurðar í vinstri stjórninni - aldrei, og það veit hæstv. ráðh. mjög vel. Það kom aldrei til úrskurðar í vinstri stjórninni um þetta, hvað menn vildu gera í tryggingamálunum, vegna þess að það var ágreiningur um meginstefnuna, - við getum orðað það svo, - það var ágreiningur um meginstefnuna, sem sundraði stjórninni, hvernig leysa skyldi efnahagsmálin, þannig að aldrei kom til álita, hvaða skoðanir menn hefðu á þessu. Og hæstv. ráðh. hefði vel mátt geta þess, fyrst hann vildi fara að segja hér frá þessum efnum, að í till. framsóknarmanna t.d. var gert ráð fyrir því, að það ættu sér stað nokkrar álögur á miður nauðsynlegar vörur og að því fé yrði varið í samráði við alþýðusamtökin til þess að bæta upp áhrif verðhækkana, sem kynnu að verða, eða kjaraskerðingar, sem kynni að verða af öðrum ráðstöfunum, sem flokkurinn lagði til. Og þá hafði Framsfl. m.a. í huga, að ef alþýðusamtökin teldu breytingar á tryggingalöggjöfinni vænlegastar í því efni, þá kæmi það til greina. Ég veit ekki, hvers vegna Alþfl.-menn eru að leika þennan leik eða hæstv. ráðh., að vera að búa til svona sögur eins og þær, að það hafi verið ágreiningur um alþýðutryggingamálið í vinstri stjórninni. Fyrir því er hreinlega enginn fótur. Það var aldrei tekin afstaða til þess liðar í málinu, af þeirri einföldu ástæðu, að ágreiningurinn var um meginstefnuna í málinu. En ég minntist þess, þegar ég heyrði hæstv. ráðh. segja þetta, að Alþfl.-menn hafa fært sig svo upp á skaftið í þessum málflutningi, að það hefur komið einhvers staðar í þeirra málgögnum, jafnvel oftar en einu sinni, að vinstri stjórnin hafi m.a. sundrazt fyrir ágreining um tryggingamálin. En það er alveg rangt sagt frá.