Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Kristinn Daníelsson Eg mintist þegar við 1. umr. frumvarpsins á það, að eg gæti ekki felt mig við síðari málsgrein þess, og hefi eg nú komið með breytingartill. um að fella hana burtu. Hún inniheldur tvö atriði sem bæði eru óviðkunnanleg og óþörf. Eg skal taka síðara atriðið fyrst, ákvæðið um að gjalda skuli valdsmanni ferðakostnað. Þetta er beinlínis ákveðið í 6. gr. laga þeirra, er vitnað er til í frumv. (1. 19. febr. 1886), þar sem stendur: »Nú þarf valdsmaður að takast ferð á hendur, til að gefa hjón saman, og skal þá greiða honum dagpeninga og farareyri« o. s frv. Í frv. er því verið að segja að fara skuli eftir því, sem þegar er ótvíræð lög, og er auðsætt að það er óþarft. Að því er snertir fyrra atriðið, er það augljóst af því sem eg las upp áðan, að í hinum upprunalegu lögum er gjört ráð fyrir því, að valdsmaður þurfi að takast ferð á hendur, og er því óþarft að taka það fram í frumv., að »ósk brúðhjónanna um, hvar og hvenær hjónavígslan skuli fara fram, skal valdsmaður taka til greina«. Auk þess er ákvæði þetta óviðkunnanlegt þegar litið er á það, að engin slík ákvæði eru um störf presta, heldur er þetta látið vera sjálfrátt mál og samningsatriði, eins og eðlilegast er. Í fyrri málsgrein frumv. stendur »gjald fyrir þau« (í fleirtölu), en þetta ábendingarfornafn bendir til orðsins »leyfisbréfi« (í eintölu) á undan; þetta er rangt, og vil eg skjóta því til forseta, hvort ekki mætti laga það sem prentvillu.

Forseti gat þess, að þau væri auðsjáanlega prentvilla fyrir það, og sagði, að þetta skyldi verða leiðrétt.

Jósef Björnsson Frumvarp þetta er í raun og veru samið af milliþinganefnd þeirri, er skipuð var til að íhuga skattamál landsins; flutningsmenn hafa að eins vikið til örfáum orðum. Málið er í raun og veru gamalt mál á þinginu, að minsta kosti að því er kirkjugjöld snertir. Það var fyrir þingi 1889, 1893 og 1894. Í umræðunum um frumv. það er lá fyrir 1893, var það tekið fram af aðalflutningsmanni þess, síra Þórarni Böðvarssyni, að tilgangurinn væri að gjöra gjöldin til kirkjunnar, er væru orðin mjög margbrotin, einfaldari og óbrotnari, gjöra þau að persónulegum gjöldum. Það sama hefir vakað fyrir skattamálanefndinni og flutningsmönnum þessa frumvarps. Oss virðist nauðsynlegt að gjöra gjaldmátann óbrotnari og réttlátt að gjöldin séu persónugjöld. Það skal tekið fram, að óánægja með gjöldin til prests og kirkju hefir talsvert hreyft sér hjá þjóðinni, og er sú hreyfing að verða æ sterkari, að telja gjöld þessi hvorki réttlát né eðlileg. Og því verður ekki neitað, að sum gjöldin eru miður réttlát. Til dæmis má taka, að dagsverk, ljóstollur og ýms fleiri gjöld koma miður réttlátlega niður á gjaldendum. Annars mun eg ekki fara út í einstök atriði málsins að svo stöddu. Aðaláherzluna leggjum við flutningsmenn á það, að gjöldin eru orðin svo fjöldamörg (nál. 20), að það er bæði vafningasamt og óvinsælt að heimta þau inn, og á það, að megn óánægja er orðin með þau, einkum eftir að sóknarnefndir tóku við innheimtu sóknargjalda samkvæmt lögunum frá 1907. Eg vona að háttv. deild taki frumv. með velvild. En með því að málið er í heild sinni mikilsvarðandi og athugavert mál, er það ósk mín, að það verði sett í nefnd að lokinni þessari umræðu, og mætti þá annaðhvort vísa því til nefndar þeirrar, er kosin var til að íhuga frv. til laga um breyt. á lögum um laun sóknarpresta, eða kjósa nýja nefnd.

Sigurður Hjörleifsson Eg skal ekki vera langorður. Eg vil að eins skjóta því til flutningsmanna frumv., hvort frumv. þetta kemur ekki of fljótt, hvort ekki er ástæða til að geyma það þangað til væntanleg stjórnarskrárbreyting er um garð gengin. Í 2. gr. frumv. er ákveðið, að til þjóðkirkjunnar skuli teljast allir þeir, sem ekki eru í einhverju kirkjufélagi utan þjóðkirkjunnar o. s. frv. Hér er um þýðingarmikið atriði að ræða, og væri að minni hyggju réttast að beðið væri með málið þangað til séð verður hvaða vernd þjóðkirkjan fær samkvæmt hinni nýju stjórnarskrá.

Lárus H. Bjarnason Eg sting upp á að frumv. verði vísað til nefndarinnar í prestalaunamálinu. Finst mér það vel til fallið, þar sem flutningsmaður frumv., auk margra annara góðra manna, á sæti í þeirri nefnd.

Flutningsmaður (Jón Magnússon) Það stendur eins á með þetta mál og málið á undan (um fuglaveiðasamþykt). Frv. er fram borið eftir beiðni sýslunefndar Vestmanneyja. Lögin, sem hér ræðir um að breyta, heimila að gera samþyktir og að ákveða þar meðal annars, að opnir bátar borgi lendingargjald. Nú eru þessi lög þýðingarlaus að þessu leyti fyrir Vestmanneyjar, eða því nær þýðingarlaus, því þar ganga nú því nær eingöngu þiljaðir mótorbátar til fiskjar, og ekki er hægt að lögum að leggja gjaldið á þá, því að þeir geta ekki kallast opnir bátar. En augljóst hlýtur að vera, að hið sama ætti að gilda um þá og önnur skip. Má vera, að svo hagi til víðar um þetta atriði, sem í Vestmanneyjum og vil eg skjóta því til hinnar háttv. fiskiveiðanefndar, hvort henni kynni að þykja rétt að hafa frumv. þetta almennara, eða láta það ná víðar en til Vestmanneyja.

Flutningsmaður (Sigurður Sigurðsson) Eg get verið stuttorður um þetta mál. Stjórn búnaðarfélagsins fór þess á leit við stjórnarráðið, að það ætlaði fé til lána þeim sveitum, er þess vildu óska í því augnamiði, að koma á fót kornforðabúrum. Landsstjórnin hefir orðið við þessum tilmælum, og hefi eg því í samráði við formann búnaðarfélagsins flutt frumv. þetta inn á þingið. Eg skal ekki fara út í það, hve nauðsynlegar slíkar stofnanir eru hér á landi, einkum þar sem svo er ástatt, að ís getur lokað höfnum um langan tíma, og það þegar verst gegnir. Þetta skilja allir, og þá eigi síður hitt, hve illar afleiðingar þetta getur haft í harðindum og heyleysi. Allvíða virðist vera áhugi manna á þessu máli, og enda sumstaðar þegar komin upp vísir til forðabúra. Eg álít því fulla nauðsyn þess, að heimildarlög um þetta efni séu hér til.

Jón Jónsson, (1. þm. S. Múl.): Sting upp á að vísa málinu til landbúnaðarnefndarinnar.

Flutningsmaður (Skúli Thoroddsen) Eg get verið stuttorður um þetta frv. Síðasta alþingi veitti konum í Reykjavík og Hafnarfirði kosningarrétt og kjörgengi í bæjarmálum, og því virðist það ekki hvað sízt óeðlilegt, að konur annarsstaðar á landinu njóti ekki sama réttar. - En auk þessa fer frv. þetta fram á, að vinnuhjúum, jafnt til sveita sem kaupstaða, sé veittur sami réttur, og fer því að þessu leyti lengra, en ofan um getin lög, enda alveg ástæðulaust, að gera þeim lægra undir höfði en öðrum. Að vísu má kanske segja, að þar sem kosningarréttur og kjörgengi í sveita- og bæjamálum sé bundinn við gjald til sveitar, þá komi þessi réttindi þeim eigi að notum, þar sem þau gjaldi óvíða til sveitar. - En til þessa er því að svara, að heimilt er að lögum, að leggja útsvar á vinnuhjú, og sú mun tízkan í stöku sveitum, að einhverju leyti, enda tel eg víst, að mörg vinnuhjú vilji vinna það til, að gjalda eitthvað til sveitar, t. d. 50 aur. til 1 krónu eða ögn meira gegn því, að fá þessi sjálfsögðu réttindi.

Ráðherrann (H. H.) Mér skilst að hinn háttv.þm. Mýr. (J. S.) hafi aðallega það á móti frv., að það leggi mönnum ekki nógu miklar skyldur á herðar. En það hefir þótt hér á þingi til þessa alt of mikill kostnaður að heimta læknisvottorð um hvert einasta dauðsfall. Þær skýrslur, sem hér er farið fram á eru ódýrar, og eru þó mikið betri en ekki neitt. Gagnvart þeirri mótbáru gegn frv., að læknar búi í svo fáum sóknum, er þess að gæta, að sóknir þær, er læknarnir búa í eru svo mannmargar, að í þeim búa meira en helmingur landsmanna. Þannig eru allir kaupstaðir, kauptún og fjölbygð héruð komin undir ákvæði laganna, því læknar búa í þeim öllum. Með þessu fyrirkomulagi fengjum við með lítilli fyrirhöfn og litlum tilkostnaði nokkurn veginn áreiðanlegar skýrslur frá læknum, um fullan helming þeirra manna, sem deyja í landinu, og í þeim tilfellum, þar sem læknar eru ekki við, hafa prestarnir oftastnær skýrar skýrslur um dauðsföllin. Það er ekki Nd., sem stútað hefir þessu frv. áður, heldur var það Ed. - og vona eg að háttv.þm. þessarar deildar lofi því að ganga greiðan gang gegnum deildina, því að það hefir nú loksins komist klaklaust gegnum Ed.

Framsögumaður (Eggert Pálsson) Eg skal ekki vera fjölorður um frv. þetta. Eg hygg að margir muni máske setja það í samband við frv. í gær, sem lá fyrir deildinni, um stofnun Hólabiskupsdæmis. Og skal eg ekki neita því, að sami kunni að vera aðalhöfundur beggja frumv. En þótt nefndin hafi ekki verið sammála um frv. um stofnun Hólabiskupsdæmis, þá er hún öll í heildinni sammála um þetta frv. Hún er öll sammála um, að hér sé um stórmerkilegan stað að ræða, sem þjóðin öll ætti að láta sér umhugað um og hafa sjálf til eignar og umráða. Eg veit að ekki alllangt frá þessum stað, Skálholti, liggur mjög merk jörð, sem nú er að komast í algerða órækt, svo mikla órækt, að sagt er að nábúarnir taki að sér að slá túnið þar, eins og í gustukaskyni. Og eins og komið er með þessa jörð, Bræðratungu, hyggur nefndin að gæti ef til vill farið um Skálholt, ef illa skyldi til takast síðar meir, og ekkert væri að gert. Og það vill hún fyrirbyggja með frv. þessu. Jörðin er viðurkend eitthvert mesta höfuðból landsins og söguríkasta, og getur án efa átt enn fyrir höndum glæsilega framtíð, svo framarlega sem þetta land heldur áfram að vera til og hún lendir ekki í höndum einstakra manna eða félaga, sem ekkert hugsa um framtíðarhag landsins, Yrði settur upp skóli hér í austursýslunum einhvern tíma í framtíðinni, lýðháskóli, bændaskóli eða jafnvel kennaraskólinn fluttur í sveit, þá mundu menn hafa augastað á Skálholti til slíkra hluta; og þá væri einkar gott, að jörðin væri þegar orðin eign landsins. Eg get nú ímyndað mér, að margur hugsi kanske að þetta frv. ríði eitthvað í bága við þjóðjarðasölulögin og þjóðjarðasöluhugmyndina. En eg hygg það vera einmitt í anda þeirra laga en ekki gagnstætt þeim. Sé það rétt álitið, að Skálholt sé einn af þeim stöðum, er ekki skyldi seljast ef hún væri þjóðeign, samkvæmt þjóðjarðasölulögunum, liggur þá ekki beint við samkvæmt anda þeirra laga að landið kaupi hana til þess að gera hana aftur að þjóðareign. Það sem enn fremur gerir það æskilegt, að jörðin verði þjóðareign er það, að það má ganga að því sem vísu, að þar í landi kunni að vera fólgnar margvíslegar og merkilegar fornmenjar, sem hægra væri að komast yfir og vernda, ef landið sjálft ætti jörðina, heldur en ef hún væri einstaklings eign. Annars skal eg ekki fjölyrða meira um mál þetta, en vona, að það fái að ganga fyrirstöðulaust til 2. umr.

Forseti: Í gær var það tilkynt að kosning hefði fram farið í Seyðisfjarðarkjördæmi. Samkvæmt 3. gr. þingskapanna finst mér rétt, að vísa málinu til hinnar fyrri kjörbréfanefndar, er hafði kjörbréf þessa kjördæmis áður til meðferðar. Enn fremur hafa mér borist 2 símskeyti og vil eg leyfa mér að biðja skrifara að lesa þau upp. Leyfi mér að afhenda formanni nefndarinnar, háttv.þm. Borgf., málið og vonast til að nefndin athugi það samstundis.

Framsögumaður (Kristján Jónsson) Eg verð að byrja með að skýra frá því, að allir nefndarmenn gátu ekki mætt á þessum fundi nefndarinnar. Þm. Vestmanneyja var fjarverandi, hefir forföll við réttarhöld. Vér hinir fjórir höfum athugað málið og höfum orðið ásáttir. Einn nefndarmanna hefir þó beðið að láta þess getið, að hann álíti ekki ástæðu til að flýta þessu máli svo mikið. Við hinir 3 erum ásáttir um að leggja það til að kosningin skuli nú þegar tekin gild. Kosning þessi var fyrirskipuð af landstjórninni með símskeyti, og hún hefir nú verið tilkynt þinginu á sama hátt. Ef því hið fyrra er löglegt, þá er einnig hið síðara löglegt. Þetta er raunar ekki í fullu samræmi við kosningarlögin, en þá ber þess að gæta, að kosningarlögin voru búin til áður en ritsíminn var til orðinn, enda verður hér ekki um verulega athugaverð afbrigði frá kosningarlagaákvæðunum að ræða, þar sem í stað bréflegrar skýrslu um kjörbréf er gefin skýrsla með símanum. Eg hefi í höndum 2 símskeyti, annað til landstjórnarinnar, og er það kjörbókarútdráttur, hitt til þingmannsins (síra B. Þ.), og er það kjörbréf hans, eða yfirlýsing yfirkjörstjórnar um að hann sé rétt kjörinn og lýstur þingmaður. Samkvæmt símskeytum þessum er enginn vafi á því, hvernig kosningin hefir farið. Síra Björn Þorláksson hefir fengið 67 atkvæði, en dr. Valtýr Guðmundsson hefir fengið 54. Átta atkvæði urðu ógild, þar af fimm af þeim, sem féllu á síra Björn, og 3 af þeim, sem féllu á dr. Valtý. Hvernig sem atkvæðagreiðslunni er velt fyrir sér, og þó að öll vafa-atkv. væru talin dr. Valtý, þá hlýtur síra Björn þó að hafa fengið minst 2 gildum atkvæðum fleiri en dr. Valtýr. Leyfi eg mér að endingu fyrir hönd kjörbréfanefndarinnar að koma fram með þá tillögu, að kosning síra Björns verði samþykt og gild metin, og skal að eins taka það fram aftur, að einn háttv. nefndarmaður áleit, að ekki þyrfti að flýta málinu svona mikið, eins og gert er, en rétt væri að bíða eftir frekari skýrslum frá Seyðisfirði.

Framsögumaður meiri hlutans (Jón Þorkelsson) Eg óska, að málið fái hiklaust að ganga til 2. umr.