Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti: Frv. þetta var til meðferðar í landbúnaðarnefnd í Ed., og legg jeg til, að því verði vísað til sömu nefndar hjer.

Frsm. (Pjetur Þórðarson) Eins og tekið hefir verið fram við 1 umr., er aðalefni þessa frv. sama og lög nr. 11, 22. mars 1890, og lög nr. 36, 24. nóv. 1893, en þessi lög hvortveggja eru orðin mjög úrelt að formi og orðalagi, og eru í þessu frv. færð í nútíðarform. Í þessu frv. eru því engin nýmæli, er nokkru skifta, saman borið við þau lög, er nefnd hafa verið, nema ef vera skyldi, að í lögum nr. 36, 1893, var gert ráð fyrir, að kostnaðinn við refavinslu mætti greiða annarsstaðar en úr sveitarsjóði. Þetta mál er svo einfalt og lítið, að jeg vænti, að það fái fljóta afgreiðslu í hv. deild. Sessunautur minn (M. P.) segir, að það sje gagnslaust, en það get jeg ekki fallist á, því jeg tel það ekki gagnslaust að gera eina heild úr tvennum lögum, sem hvortveggja eru orðin úrelt. Það er lagahreinsun. þó í smáum stíl sje. Hvað áhrærir 3. gr. frv., um að skýrslur um eyðing refa skuli sendar stjórnarráði, sem mætti töluverðri mótspyrnu við 1. umr., þá get jeg ekki sjeð, að af því mundi leiða neina skriffinsku. Það má ef til vill segja það um allar hagskýrslur, en það er engin ástæða fyrir því, að þær sjeu óþarfar. Mjer finst það ekki nema eðlilegt og sjálfsagt. Því var að vísu skotið til nefndarinnar, að rjettast væri að senda skýrslurnar beina leið til hagstofunnar, en jeg fæ ekkert sjeð móti því, að þær fari með sýslunefndarfundargerðunum fyrst til stjórnarráðsins. Mjer finst ekki ástæða til að fjölyrða meira um þetta mál að sinni, en mun bíða átekta með frekari rök, þar til einhver hefir orðið til að mæla á móti frv.

Sveinn Ólafsson Jeg hafði hugsað mjer að koma með nokkrar brtt. við frv. þetta, en úr því að svo fór, að tími vinst ekki til þess, má eigi taka því fyrirvaralaust. Jeg sje ekki, að neitt sje í þessu frv., sem eigi er í lögum áður, frá 1890 og 93, og það er þó vissulega tilgangslítið að vera að endurprenta þau lög með breyttu orðalagi. Að vísu benti hv.frsm. (P. Þ.) á eitt atriði, er nýtt væri í frv., heimild sýslunefnda til að veita verðlaun fyrir refaeyðingu, en um það atriði hefði ekki þurft neitt lagafyrirmæli, því að sýslunefndirnar geta sjálfkrafa og án þessara fyrirmæla veitt verðlaun fyrir refavinslu, - jafnvel fyrir refaeldi, ef þeim sýnist. Frv. er ekki svo mikilsvert, að eyðandi sje að því mörgum orðum, en mjer þótti rjett að gera grein fyrir atkvæði mínu, sem eðlilega fellur gegn frv.

Frsm. (Þórarinn Jónsson) Eins og jeg gat um við 1. umr. málsins. hefir samvinnunefnd samgöngumála dregið saman í eitt öll þau frv., sem fram hafa komið um þetta efni. En af því að nefndin hefir nú gert breytingar nokkrar á þessu frv. skal jeg geta þeirra lauslega. Er þá fyrst á að minnast frv. á þgskj. 66, frá háttv. 1. þm. Skagf. (M. G.). Þar sem lagt er til, að lögð verði símalína frá Sauðárkróki að Víðimýri og Silfrastöðum og þaðan til Vatnsleysu. Nefndin hefir gert þá breytingu, að takmarka þessa línu við Silfrastaði og hafa stöð á Stóru-Ökrum. Lína þessi er löng og liggur eftir endilöngum Skagafirði. Nefndinni finst ekki þörf að loka línunni á Vatnsleysu eða hún liggi aftur norður, austan vatna, en hún vill leggja til, að stöð verði á Stóru-Ökrum; enda ekki sýnileg bein þörf á stöð milli Stóru-Akra og Vatnsleysu. Við þetta hefir komið fram brtt. frá sama háttv.þm. (M. G.), um það að hafa stöð í Lýtingsstaðahreppi. Það er stór hreppur, og till. er flutt eftir eindreginni ósk hreppsbúa. Nefndin sjer því ekki neitt á móti því, að sú brtt. verði samþ., þar sem hjer er um tiltölulega lítinn kostnað að ræða, þar sem línan liggur rjett við sveitina. Þá er brtt. á þgskj. 89, frá háttv.þm. Eyf. (E. Árna og St. St.), sem stendur í sambandi við þetta og verður að miðast við þessa breytingu. Brtt. þessa vill nefndin taka til greina að því leyti, að tekin verði upp lína með stöð í Glæsibæjarhreppi og Skriðuhreppi, en það, sem nefndin fellir úr brtt. þessari, stendur í sambandi við það, sem hún fellir úr frv. um Skagafjarðarlínuna. Línan yfir Öxnadalsheiði til Akureyrar verður ekki heldur tekin með hjer, þar sem hún verður að eins sambandslína, sem liggur undir ákvörðun landssímastjórnarinnar og ekki er hægt að segja um, hve nær hún vill leggja hana. Ef til vill verður það ekki fyr en til mála kemur að leggja niður norðurlínuna til Akureyrar. En línan um Glæsibæjarhrepp til Skriðuhrepps verður sjálfstæð 3. fl. lína. Hefir nefndin í samráði við landssímastjórann tekið upp þær stöðvar, án þess að taka fram, hvaðan línan verður tekin. Villlandssímastjórinn láta það óákveðið meðan hann hefir ekki rannsakað málið. Sama er að segja um línuna frá Akureyri inn Eyjafjörð. Þá er frv. á þgskj. 201. Það hefir nefndin tekið upp óbreytt, og er það í samráði við landssímastjóra. En það er óákveðið, hvar línan skuli liggja, að eins tiltekið um stöðvarnar og sama er að segja um sambandslínuna yfir Vatnsskarð. Verður það því á valdi landssímastjórans. Þá er frv. á þgskj. 67, frá hv.þm.N.-M. (J. J. og Þorst. J.), að lögð verði lína að Brekku í Fljótsdal, um Vallanes og Ás. Nefndin átti tal við landssímastjórann um þessa línu. Vill hann leggja línu þessa norðan megin fljótsins, að læknissetrinu Brekku. Stafar það af því, að hann bjóst við, að sæsíma yrði að leggja yfir Lagarfljót, og mundi þá læknissetrið Brekka komast úr sambandi ef hann bilaði, og það ef til vill alllengi, þar sem taka mundi nokkurn tíma að fá aðgerð á honum. En nú hefir landssímastjórinn sent nefndinni brjef þessu viðvíkjandi, þar sem hann vill láta það algerlega óákveðið um stöðvarnar í Ási og Vallanesi. Brjef þetta stafar sjálfsagt af því, að hann hefir átt tal um línu þessa við kunnuga menn þar eystra. Hann segir svo í þessu brjefi: „Hugsanlegt er, að ýms önnur atriði geti komið til mála, áður en sími þessi verður lagður, og álít jeg því rjettast að ákveða ekki fyrirfram, hvoru megin fljótsins stauraröðun eigi að standa. Að sjálfsögðu mun málið verða skoðað frá öllum hliðum í samráði við hlutaðeigandi hjeruð, áður en fullnaðarákvörðun verður tekin. Þannig virðist mjer ekki ósennilegt, að rjettara verði að leggja símalínuna suður um land frá Djúpavogi inn Berufjörð gegnum Skriðdal til Egilsstaða, í stað þess að leggja síma með sjónum. Gæti þá verið álitamál, hvort ekki mætti nota sömu stauraröðina á nokkru svæði fyrir Brekkusímann og aðalsímalínuna.“ Í sambandi við þetta brjef hefir nefndin komið fram með brtt á þgskj. 428, að orðin „um Ás með stöð í Vallanesi“ falli burtu. Og er þá að eins ákveðin línan að læknissetrinu Brekku. Þá er viðaukatill. á þgskj. 211. frá hv.þm. Borgf. (P. O.), að tekin verði upp lína frá Svignaskarði að Stafholtsey. Hefir nefndin fallist á þá tillögu. Enn fremur hefir nefndin fallist á frv. á þgskj. 249, frá hv.þm. V.-Ísf. (S. St.). Sú lína, sem þar er um að ræða, er áður ákveðin, en breytingin, sem frv. fer fram á, er sú, að fyrir „til Snæfjalla og þaðan að Höfða í Grunnavík til Staðar í Aðalvík, um Hesteyri, frá Hesteyri að Höfn á Hornströndum“ komi „Loftskeytasamband milli Ísafjarðar og Hesteyrar, þaðan landsímalína að Látrum í Aðalvík, enn fremur land- og sæsími frá Ísafirði um Ögur til Snæfjallastrandar, og þaðan að Ármúla og Grunnavík. Þetta hefir landssímastjórinn lagt til, þar sem um mikinn fjársparnað er að ræða, og hefir nefndin því einnig gengið inn á það. Þá hefir nefndin enn fremur tekið upp, eftir tilmælum háttv.þm. Barð. (H. K.), línuna frá Patrekshreppi til Saurbæjar og Breiðuvíkur, og sömuleiðis eftir ósk hv.þm. Snæf. (H. St.) línuna til Skógarness, hvorttveggja í samráði við landssímastjórann. Þá held jeg, að jeg hafi drepið á allar breytingarnar og vona jeg, að engin þeirra mæti hjer mótspyrnu, þar sem þær eru allar gerðar í samráði við landssímastjórann. Vænti jeg svo að frv. fái greiðan framgang.

Bjarni Jónsson Það var að eins stutt athugasemd út af brtt á þgskj. 428, sem háttv.frsm. (Þór. J.) gat um að nefndin hefði komið með eftir ósk landssímastjórans. Jeg get ekki annað sjeð en að till. nefndarinnar sjeu miklu betri, og sje því sjálfsagt að samþykkja hana og ákveða stauraröðina þeim megin fljótsins, sem þar er gert. Sje það ekki gert, verða útilokaðar tvær stórar sveitir, Vallahreppur og Skriðdalshreppur. En komi stöð í Vallanesi, þá er það í miðjum Vallahreppi, og Skriðdalshreppur er þar rjett hjá. En sje síminn aftur á móti lagður hinum megin fljótsins verða hreppar þessir að sækja alla leið til Egilsstaða, og er það ilt. Þótt mikið sje ráðgert um þessa Suður- landslínu, þá er það þó alt í loftinu enn sem komið er og ekkert fastráðið. Þingið getur því ekki bygt á því. Jeg sje þess vegna enga bót í þessari brtt. og legg til, að hún verði feld, þar sem jeg tel nefndina hafa haft rjett fyrir sjer áður. En vilji háttv. deild samþ. hana, þá vil jeg, að hún geri það með þeim huga, að hún ætlist til, að farið verði að því sem nefndin lagði til upphaflega.

Þorsteinn Jónsson Það var ekki ætlun landssímastjórans að svifta efra hluta Vallahrepps símasambandi, þó að það yrði úr, að línan að Brekku í Fljótsdal yrði lögð af aðallínunni norðan megin við Fljótið, því þá var það ætlun hans, að sæsími yrði samt lagður yfir Fljótið, frá Ási í Vallanes. Samt vildi hann helst, að það yrði látið vera að fastákveða nokkuð um slíkt, en láta það í sitt vald. Fjelst nefndin á þetta. En ef nú svo fer, sem komið hefir til mála, að aðallínan lægi um Vellina, upp Skriðdal og niður í Breiðdal, þá myndi Vallanes verða símastöð. Yrði þá, er fje fengist til, lagður sæsími yfir Fljótið, í Ás, og svo sími þaðan og upp í Brekku. Er þá komið aftur að því, sem vakti fyrir okkur flm. upphaflegu till., mjer og hv. samþm. mínum (J. J). En hvort sem línan í Brekku verður lögð norðan megin eða sunnan megin Lagarfljóts frá Egilsstöðum, þarf stöð að vera sett í efri hluta Vallahrepps, sem Skógamenn, Norðurvallamenn og Skriðdælingar eiga hægt með að ná til.

Frsm. (Þórarinn Jónsson) Jeg vil taka það fram, eins og jeg gat um áður, að landssímastjórinn virtist vera sammála nefndinni um alt það, sem hún lagði til um þetta mál, og þótt hann hafi skrifað brjef það, sem jeg skírskotaði til, held jeg, að mjer sje óhætt að fullyrða, að hann hafi ekki breytt skoðun sinni, en hafi þótt rjettara að láta þetta óákveðið að svo stöddu, þar sem símaleiðir þarna eru ekki nákvæmlega rannsakaðar. Tel jeg því víst, að það verði ofan á að lokum, að stöðvar verði ákveðnar annaðhvort eins eða sem næst því, sem nefndin lagði til, enda mun það verða haganlegast fyrir not hlutaðeigenda. Hv. þm. Dala. (B. J.) mun því ekki þurfa neitt að óttast í þessu efni. Aftur á móti er ekki hægt að segja, hve nær þessi lína yrði lögð, enda er því svo farið, að þótt tekið sje upp í lög, að þarna eða hjerna skuli leggja síma, þá getur því altaf seinkað eitthvað, eftir því hverjar ástæður eru fyrir hendi. Hjer er því ekkert ákveðið um það og getur ekki verið. En hitt er víst, að þetta verður framkvæmt, þrátt fyrir það, þótt það sje látið vera óákveðið með stöðvarnar.

Sveinn Ólafsson Jeg mun vera sá eini af þingdm., sem greiddi atkvæði móti þessu frv. við 2. umr. þess. Það má því gera ráð fyrir, að það þýði ekki mikið að mæla á móti því nú. En jeg tók eftir því þá, að nokkrir hv. þingdm. greiddu ekki atkvæði. Og þess vegna áleit jeg, að þeim væri ekki sjerlega ant um framgang frumvarpsins. Mjer finst rjett að minnast þess, að þetta frv. er í rauninni endurtekning á frv. sama efnis, sem lá fyrir þinginu 1917 og þá var afgreitt með rökstuddri dagskrá. Jeg held jeg megi fullyrða, að hv. 2 þm. Árn. (E. A.) hafi þá greitt atkvæði móti frumvarpinu og talið, að það væri ófrjálslegt og legði of mikil höft á umráð manna yfir eignum sínum. Fleiri hv. þingdm. munu hafa tekið í sama strenginn og fundið því hið sama til foráttu. Upphaflega hafði jeg ætlað mjer að koma fram með brtt., til að reyna að lagfæra eða sníða burtu helstu annmarka frumvarpsins, en síðar hvarf jeg frá því. Mjer fanst innviðum frv. svo áfátt, að eigi tæki viðgerð. Háttv. landbúnaðarnefnd hefir tekið það fram, að með þessu frv. væri fyrirbygt alt jarðabrask. En hvað er það, sem hún nefnir því nafni? Ef til vill eru öll eigandaskifti að jörðum á hennar máli „jarðabrask“, Jeg er nú ekki viss um, að jeg skilji rjett, hvað átt er við með orðinu jarðabrask. Jeg hefi heyrt getið um, að einstaka menn hjer í nágrannasveitunum hafi leitast við að safna að sjer jörðum. En annarsstaðar úti um land þekki jeg þess ekki dæmi. - Menn kaupa jarðir til þess að búa á þeim sjálfir, eða til að tryggja börnum sínum jarðnæði, þegar þau eru orðin fullorðin. Og það finst mjer ekki nema rjettmætt. En eftir þessu frv., ef að lögum verður, tekst ekki að selja jörð, þó maðurinn þurfi á peningum að halda, og heldur ekki að kaupa jörð nema með mestu erfiðleikum. Því altaf verður að leita til sveitarstjórna, og þær grípa hvarvetna fram í eða geta gert það. Þetta frv. á af vera til þess að efla sjálfsábúð í landinu. En mjer finst það helst miða að því, að jarðirnar lendi hjá sveitarstjórnum. Sjálfsábúð eykst ekki við það, nema svo sje, að hv. landbúnaðarnefnd ætli sveitarstjórnum að versla með þessar jarðir og selja þær ábúendum, og líklega þá með einhverjum ávinningi, sem tryggi hreppana fyrir tapi. - Jeg tók eftir því hjá hv. landbúnaðarnefnd, að hún virtist hafa fundið, að þetta væri athugaverð og ófrjálsleg ráðstöfun um jarðasöluna, því að í áliti hennar kennir hún ráð til að fara í kringum lögin, sem sje með því að láta þann, sem á að verða eigandi jarðarinnar, taka hana fyrst til ábúðar og ná í forkaupsrjettinn - þó ekki væri nema að yfirskini. - En þetta getur orðið allerfitt, ef sá sem í hlut á, er of ungur til að byrja búskap, eða hann býr í fjarlægum landshluta. Hann yrði þá fyrst að flytja sig á jörðina, til þess að geta fengið forkaupsrjettindi. - Þetta var aðallega það, sem jeg hafði að athuga við frv. að efni til. En auk þessa er formið á frv. líka athugavert. Þetta er eiginlega steypt saman úr tvennum lögum, þessu nýmæli um rjettleysi sjálfseignarbænda til að ráða eignum sínum, og lögunum frá 1905, um forkauprjett leiguliða. Mikið af þessu frv. er eiginlega ekki annað en upptekningar úr þeim lögum, jafnvel tvítekning sama efnis í fyrri og síðari hluta frv. Þótt jeg hafi ekki mikla von um, að hv. deild vilji nú hafna frv. þessu, þá mátti jeg þó til með að láta þess getið, hvers vegna jeg er því mótfallinn. Vil jeg þó að síðustu leggja það til, að frv. verði afgreitt með rökstuddri dagskrá, svo hljóðandi: „Í því trausti, að lög um forkaupsrjett leiguliða o. fl., frá 20 okt. 1905, ásamt væntanlegum lögum frá þessu þingi um eignarrjett og nota yfir fasteignum veiti þá tryggingu gegn gálausri jarðasölu, sem nauðsynleg er, og efli æskilega sjálfsábúð í landinu, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá.“

Einar Arnórsson Það er að eins stutt athugasemd. Það er rjett hjá hv. 1. þm. S.-M (Sv. Ó.), að jeg var á móti frv. um þetta efni, sem borið var fram á þingi 1917. En það frv. var alt annað en það, sem nú liggur fyrir. Jeg var þá, eins og háttv.þm. (Sv. Ó.) er nú óánægður með form frv. Auk þess var kauprjettur landssjóðs tilskilinn í því frv., og gat jeg ekki sætt mig við það, enda er það sýnilegt, að forkaupsrjettur landssjóðs, eftir að bæði leiguliði og hreppur voru gengnir frá, gat dregið málið til mikils óhagnaðar seljanda. Það er rjett, að með frv. þessu sjeu lögð bönd á umráðarjett manna, en ekki sje jeg að það sje síður rjettmætt að heimila hreppi forkaupsrjett á jörðum, sem seldar eru úr sjálfsábúð, en á jörðum, sem í leiguábúð eru seldar. Hreppi getur verið alveg eins mikil nauðsyn á því að fyrirgirða það, að slíkar jarðir komist í eign utanhreppsmanna, enda eru þær oft meiri gersemar en flestar leigujarðir. Jeg skil ekki heldur, að þeim, sem sjálfsábúðarjarðir selja, sje vandara um en hinum, þótt þeir verði að sæta forkaupsrjetti hrepps.  (S. Ó.: Menn vilja oft láta niðja sína fá höfuðbólin)  . Ef háttv.þm. er það áhugamál að gera takmarkanir í því efni, þá hefði honum verið nær að flytja brtt. um það. Jeg skal ekki segja nema háttv. deild hefði fallist á það, og það hefði án efa verið heppilegra en að rísa nú upp með þetta við 3. umr.  (Sv. Ó.: Jeg var veikur við 2. umr.)  Hv. þm. (Sv. Ó.) segist þá hafa verið sá eini, sem greiddi atkvæði móti frv.: eftir því hefir hann þá verið hjer staddur, eða það hefir verið tvífari hans, sem greiddi atkv., og hefði þá sá helmingur hans einnig átt að geta flutt brtt. við frv.  (Sv. Ó.: Jeg náði að eins í atkvgr.)  . Það má annars vel vera, að eitthvað sje í þessum till.háttv.þm. (Sv. Ó.), en það hefði verið heppilegra, að þær hefðu komið fyr fram. Þá er víst leyfilegt að ræða þessa rökstuddu dagskrá, sem fram er komin. Jeg verð að játa, að jeg skil hana ekki vel, enda hefi jeg litið að eins lauslega á hana. Þar er talað um, að í trausti forkaupsrjettarlaganna frá 1905 og enn fremur laga frá þessu þingi taki deildin fyrir mesta mál á dagskrá. En með því er ekki útilokað þetta frv.  (G. Sv.: Hann á ekki við þetta frv., heldur frv. um eignarrjett og afnota af fasteignum)  . Eftir dagskránni er það vafasamt, hvað við er átt, en ef hv.þm. (Sv. Ó.) á við það frv., sem nú liggur fyrir háttv.Ed., þá er þess að gæta, að ekki er hægt að treysta því, að samþ. verði frv., sem enn er ekki afgreitt frá þinginu. Það er líka aðgætandi, að það frv. er um alt annað efni; það snertir sölu fasteigna til útlendra manna. Háttv. þm. (Sv. Ó.) hefði því eins vel getað vitnað í dagskrá sinni til hvaða frv. sem var af þeim, sem flutt eru hjer á þingi, því að það frv. getur ekki gert neitt í þessu máli. Hitt hefði verið hyggilegast, að taka málið út af dagskrá og gefa háttv.þm. (Sv. Ó.) tækifæri til að koma með brtt. við frv.

Flm. (Bjarni Jónsson) Það hafa komið fram málaleitanir frá háskólanum um, að við hann yrðu stofnuð þrjú ný prófessorsembætti, eða rjettara sagt, að þrem docentsembættunum við háskólann yrði snúið upp í prófessorsembætti. Hv. allsherjarnefnd, sem stjórnin sendi málaleitanir þessar, hefir ekki viljað gefa þeim gaum. Hins vegar er óreynt, hvernig stjórn og þing muni snúast við því, sem frv. á þgskj. 413 fer fram á, að aukakennarinn í íslenskri sagnfræði við háskólann sje gerður að aðalkennara í tjeðri grein. Kennarinn í þessari fræðigrein hefir farið fram á þetta, og háskólaráðið mælt með því. Vona jeg, að hv. þing hiki ekki við að verða við beiðni mannsins og háskólans um þetta. Jeg get ekki mælt á annan veg betur með málinu en með því, með leyfi hæstv. forseta, að lesa upp umsóknarbrjef aukakennarans og umsögn heimspekisdeildarinnar og háskólaráðsins um hana. Byrja jeg þá á brjefi aukakennarans. ,,Jeg undirritaður leyfi mjer hjer með að fara þess á leit við háttvirt háskólaráð, að það hlutist til um, að lagt verði fyrir næstkomandi Alþingi frv. til laga um breyting á 1. gr. laga nr. 36, 30. júlí 1909, um laun háskólakennara, í þá átt, að kennaraembættið í sögu Íslands verði gert að prófessorsembætti. Vona jeg, að háttvirt háskólaráð kannist við, að eigi fari vel á því, að sögu Íslands sje gert það lægra undir höfði en flestum öðrum námsgreinum við heimspekisdeildina, að kennaraembættið í henni skuli að eins vera docentsembætti, en flest hinna prófessorsembætti, þar sem þó er gert ráð fyrir því í 51. gr. háskólareglugerðarinnar, að nemendur í íslenskum fræðum geti valið sjer hana sem aðalprófgrein við meistarapróf í íslenskum fræðum. Hygg jeg, að slíkt eigi sjer hvergi stað við háskóla erlendis, þó að jeg þori að vísu ekki að fullyrða það. Má og líklegt þykja að eigi veljist framvegis verulega hæfir menn í þessa kennarastöðu, ef eigi verður breytt til í þá átt, sem hjer er farið fram á; en öllum mun þó bera saman um, að það sje næsta áríðandi. Geti háttvirt háskólaráð eigi fallist á þessa beiðni mína, sem jeg þó vona, þá leyfi jeg mjer í annan stað að mælast til þess, að háskólaráðið fari þess á leit við næstkomandi Alþingi, að jeg verði gerður að prófessor extra ordinem. með sömu launakjörum og aðrir prófessorar við háskólann. Jeg hefi nú þegar gegnt docentsembætti mínu í 8 ár samfleytt, með þeim bágu launakjörum, sem háttvirtu háskólaráði er kunnugt, og er nú orðinn fimtugur að aldri. Hefi jeg, sem kunnugt er, orðið að sætta mig við það að þrír menn utan háskólans, og mjer miklu yngri, hafa komist í betri stöður við háskólann en jeg, þar sem þeir bæði hafa sest í hærri laun, og laun þeirra fara síhækkandi, en mín ekki. Og enda þótt breyting kunni á þessu að verða í sumar, þá er samt mikið djúp staðfest í launakjörum á milli mín og þeirra eftir launafrumvarpi stjórnarinnar, þar sem gert er ráð fyrir, að þeir hafi að byrjunarlaunum 4500 kr., en jeg næ að eins 4000 kr. eftir 8 ára þjónustu, og býst jeg við, að flestum mundi þykja það hart aðgöngu í mínum sporum. Jeg vona því, að háttvirt háskólaráð taki þessa málaleitun mína til greina og fari þá leiðina, sem því kann að þykja heppilegri“ Virðingarfylst. Reykjavík, 17. júní 1919. Jón J. Aðils, docent. Heimspekisdeild háskólans hefir á fundi 2. júlí síðastl. tekið mál þetta til meðferðar og segir um það: „Lagt var fram til umsagnar deildarinnar brjef Jóns J. Aðils til háskólaráðsins, dags. 17. f. m., þar sem hann fer fram á það, að háskólaráðið hlutist til um, að lagt sje fyrir næstkomandi Alþingi frumvarp til laga um breyting á 1. gr. laga nr. 36, 30. júlí 1909, um laun háskólakennara, í þá átt, að kennaraembættið í sögu Íslands verði gert að prófessorsembætti, en til vara, að hann verði gerður að prófessor extraordinarius, með sömu launakjörum og aðrir prófessorar við háskólann. Deildin fellst fyllilega á röksemdir umsækjandans og leggur eindregið til, að háskólaráðið hlutist til um, að fyrri liður umsóknarinnar nái fram að ganga. Skyldi svo ólíklega fara, að þessa væri eigi kostur, mælir deildin jafneindregið með því, að síðari liðnum verði fullnægt, með því að hún telur docent Jón. J. Aðils alls góðs maklegan, bæði fyrir vel rækt kenslustarf og fyrir ritstörf sín og rannsóknir.“ Á fundi háskólaráðsins 5. júlí var málið tekið til meðferðar og þannig bókað um það: 2. Lagt fram erindi Jóns J. Aðils docents, dags. 17. f. m., um að staða hans verði gerð að prófessorsembætti, en til vara, að hann verði gerður að prófessor extraordinarius, með sömu launakjörum og aðrir prófessorar við háskólann, ásamt umsögn heimspekisdeildar frá 2. þ. m. Háskólaráðið telur beiðnina á fullum rökum bygða og mælir hið besta með henni. Rektor falið að koma málinu á framfæri.“ Nú hafa hv. þingdm. heyrt umsókn Jóns Jónssonar og umsögn heimspekisdeildar háskólans og háskólaráðsins um hana. Þarf jeg því fáu við að bæta, öðru en því, að umsækjandinn er alkunnur orðinn fyrir áhuga og dugnað við rannsókn sögu Íslands, og hann hefir leyst þar stórstarf af hendi, þótt enn sje það að minstu leyti komið fyrir sjónir alþjóðar. Nú nýlega hefir hann lokið miklu ritverki eða rækilegri og samfeldri verslunarsögu Íslands; hefir hann hlotið verðlaun fyrir hana úr verðlaunasjóði Jóns Sigurðssonar. Má telja það tryggingu fyrir, að verkið sje gott, eins og reyndar mátti við búast frá hans hendi. Umsækjandinn er orðinn fimtugur að aldri, og hefir jafnan átt við þröng kjör að búa. Síðan stríðið hófst hafa docentslaun hans, með þeim uppbótum, sem þeim hefir fylgt, verið allsendis ófullnægjandi handa honum og fjölskyldu hans; hafa þau ekki verið meira en helmingur þess, sem til hefði þurft til þess, að hann hefði getað lifað á þeim, ekki ríkmannlega, en nokkurn veginn skammlaust. Það er viðurkent, að þessi maður hafi unnið vel, og hefir fengið viðurkenningu fyrir starf sitt hjá þeim, sem um kunna að dæma. Það er því hart fyrir hann, að hann verði að lifa við verri kjör en yngri samverkamenn hans við háskólann, og hafa að skilningi prófessoranna ekki jafnvirðulega stöðu þar sem þeir. Því að þótt prófessor og docent, sem hvorttveggja er latína, þýddi upphaflega bæði kennari, þá eru docentar nú á dögum taldir lægri að metorðum en prófessorar. Jeg þykist vita, að hv. deild muni líta með sanngirni á það, sem mælir með frv. þessu, og treysti því, að það nái samþykki hennar og þingsins alls. En til þess að hv. deild fái að heyra álit fleiri manna en mitt um málið, hefi jeg ekki á móti, að því sje vísað til þeirrar nefndar, þar sem það á heima, mentamálanefndarinnar.

Forsætisráðherra (J. M.) Erindi það, sem hv.þm. Dala (B. J.) las upp, ásamt meðmælum og tilmælum heimsspekisdeildar og háskólaráðs, kom svo seint til mín, að jeg treysti mjer ekki til að leggja það fyrir þetta þing, en ljet mjer nægja að senda allsherjarnefnd það til íhugunar. Jeg finn í rauninni ekki ástæðu til að fara frekar út í málið, en get þess þó, að jeg býst við, að hefði það komið í tæka tíð til stjórnarinnar, mundi jeg hafa tekið vel í, að hjer væri stofnað prófessorsembætti, bæði vegna stöðunnar sjálfrar, og mannsins, sem nú situr í embættinu. Jeg tel, að rjett hefði verið, að svo hefði verið gert þegar í fyrstu.

Frsm. (Þórarinn Jónsson) Till. þessi er komin frá hv.Ed. og var samþykt þar. Síðan hefir hún verið athuguð af fjárhagsnefnd, og leggur hún eindregið til, að till. verði samþykt af hv. deild. Nefndin leitaði til stjórnar Landsbankans, til þess að fá álit hennar á þessu máli, og hefir hún skrifað nefndinni á þessa leið, sem jeg, með leyfi hæstv. forseta, skal lesa upp: „Vjer höfum meðtekið heiðrað brjef hinnar háttvirtu fjárhagsnefndarneðri deildar, dagsett 8. þ. m., ásamt meðfylgjandi tillögu til þingsályktunar um stofnun útbús frá Landsbankanum í Stykkishólmi. Í fyrgreindu brjefi sínu beiðist fjárhagsnefnd umsagnar bankastjórnar um tillögu þessa. Bankastjórnin hefir nú athugað mál þetta, og er einhuga um það, að Stykkishólmur liggi vel við til þess að hafa útbú, að svo mikill fjöldi manna myndi sækja þangað, og viðskiftamagnið myndi verða svo mikið, að útbú ætti að geta þrifist þar mætavel. Bankastjórnin hefir því fyrir sitt leyti ekkert við það að athuga, þó að till. þessi nái fram að ganga, en getur ekki enn þá sagt, hve nær bankinn getur komið þessari útbússtofnun í framkvæmd, en hún mun að sjálfsögðu gera alt það, sem í hennar valdi stendur, til þess að koma útbúinu á stofn undir eins og ástæður bankans leyfa“. Jeg býst við, að hjer sjeu færðar fram nægar ástæður fyrir því, að hv. deild samþykki þessa till., og hygg jeg því, að ekki þurfi frekari meðmæli með henni.

Bjarni Jónsson Jeg vildi að eins þakka nefndinni, fyrir hönd Breiðfirðinga, fyrir hinar góðu undirtektir, sem að vísu voru sjálfsagðar, því það má undarlegt heita, að ekki skuli fyrir lifandi löngu vera komið útibú í Stykkishólmi. Umhverfis Breiðafjörðinn liggja stór hjeruð og víð, þar sem eru þrjár stórar sýslur. Samgöngur eru erfiðar til Reykjavíkur, og þó þangað sje komið, þekkja fjármálamennirnir lítið til bænda þar vestra, og gengur því oft stirðlega um lánin. En þeir, sem þekkja, vita að þetta eru alt allgóðar landbúnaðarsveitir, og efni manna góð, en eins og gefur að skilja, er ilt fyrir bændur að þurfa lengi að bíða eftir að fá smá lán, en svo er nú.

Frsm. (Stefán Stefánsson) Það má raunar segja um þessa till., að aldrei er góð vísa of oft kveðin, því þetta er nú í annað skiftið, sem slík tillaga hefir verið fram borin. Það var víst á þinginu 1916–'17, að hv. 1. þm. Árn. (S. S.) bar fram samskonar till., og var hún samþykt þá með breytingartillögu frá hv.þm. V-Sk. (G. Sv.) og vísað til stjórnarinnar. Þá var það á þinginu 1917, að við þm. Eyf. bárum fram fyrirspurn til landsstjórnarinnar, hvað aðgerðum hennar liði í málinu, og svaraði hæstv. atvinnumálaráðh. (S. J.) þá, að stjórnin hefði ekki sjeð sjer fært að leggja fram sjerstakt frv. um þetta mál, og færði þrjár ástæður fyrir því. Fyrst og fremst væri það vegna styrjaldarinnar, er gerði mönnum mjög erfitt að fá öll stærri lán. Í öðru lagi, að verðbrjef slíkrar stofnunar mundu fyrst um sinn seljast lágu verði, og væri því þar af leiðandi erfitt að útvega slíkri stofnun lánsfje. Og í þriðja lagi, að samgönguteppan við útlönd hefði það í för með sjer, að ekki væri hægt að afla sjer þeirrar þekkingar og reynslu í þessu máli, er ábyggilega mætti telja. Þetta voru aðalástæður stjórnarinnar, en jafnframt var það látið í ljós, að stjórnin mundi gera sitt ítrasta til að greiða fyrir málinu er um hægðist. Þrátt fyrir þetta loforð lít jeg svo á, að ekkert sje á móti því, að brýna fyrir stjórninni að hraða þessu máli. Ber þess líka að gæta, að raddirnar um nauðsyn slíkrar stofnunar eru altaf að verða háværari með ári hverju. Sjest það meðal annars af því, að nú flytja átta þm. þessa tillögu, um að lánsstofnun verði komið á fót fyrir landbúnaðinn svo fljótt, sem kostur er á. Við landbúnaðarnefndarmenn þykjumst hafa sýnt ljóslega fram á það í okkar áliti, hversu þörfin er rík fyrir slíka stofnun. Hefir nefndin athugað málið allrækilega, og lítur hún svo á, að væntanlegum lánveitingum yrði skift aðallega í 3 flokka. 1. Jarðakaupalán, sem veitt yrðu til langs tíma með vægum vöxtum og lágum árlegum afborgunum. Til þessara lána, eða þeim náskyld, má telja lán til meiri háttar húsagerða, svo sem íbúðarhúsa, sem nú fara að verða mjög aðkallandi. 2. Þá er næsti flokkur lána, jarðabótalán. Af því, að þessi lán eru miðuð við arðinn af jarðabótunum og þær allflestar ganga úr sjer með tímanum, gerir nefndin ráð fyrir, að þau verði veitt til skemri tíma en jarðakaupalán eða meiri háttar byggingalán. Þessi lán virðist nefndinni ættu að endurgreiðast á t. d. 10–15 árum, því þá á hver skynsamlega gerð jarðabót að vera búin að borga allan upphaflegan tilkostnað. 3. Þá er 3. flokkur lána, rekstrarlán. Nefndin lítur svo á, að þessi lán sjeu einnig mjög nauðsynleg. En hins vegar virðist henni rjett að veita þau ekki til langs tíma og fremur á ábyrgð lántaka, og þá annara ábyrgðarmanna, en sem veðlán. Til þeirra lánveitinga, sem jeg þá hefi nefnt, hefir nefndin leyft sjer að benda á nokkra sjóði, sem hún hyggur vel til fallið, að lagðir væru til umræddrar lánsstofnunar. Er sú hugsun ekki ný; henni hefir verið hreyft við umræður um málið. Sjóðir þeir, sem nefndin hefir bent á, eru: Ræktunarsjóðurinn, er hefir að mestu leyti sama tilgang; enn fremur kirkjujarðasjóður og viðlagasjóður. Um hinn síðast nefnda skal jeg geta þess, að til tals gæti komið, að hve miklu leyti honum væri varið til þessarar stofnunar, þar sem hann er ekki síður eign sjávarútvegsins en landbúnaðarins. En þó virðist nefndinni að hann eigi að geta stutt eða fallið til þessarar stofnunar að einhverju leyti. Loks hefir nefndin leyft sjer að benda á varasjóð veðdeildanna eða samanlagðan ársarð „serianna“. Sjálfsagt vantar mikið á að þetta fje nægi, og þá virðist nauðsynlegt, að veðdeild starfi áfram með nýjum „serium“ eða útvegi jafnvel bæði innlent og útlent fje á ábyrgð ríkisins. En nefndin áleit það ekki vera sitt hlutverk að benda á tilhögun rekstrar eða annars fyrirkomulags þessarar stofnunar; til þess skortir hana nægilega þekkingu á bankamálum yfirleitt. En hún vildi benda á þessi atriði og mælir eindregið með því, að tillagan verði samþykt, í trausti til þess, að stjórnin reyni að koma málinu í framkvæmd svo fljótt, sem henni er unt. Eftir því, sem hæstv. forsætisráðh. (J. M.) fórust orð við fyrri umr. þessa máls, hefir stjórnin um málið hugsað og borið það undir bankafróða menn í útlöndum, svo að af líkum má vænta þess, að hún vinni nú eindregið að framgangi málsins. Og í því fulla trausti ræður nefndin háttv. deild eindregið til þess að samþ., að þetta mál sje afgreitt til stjórnarinnar, eins og farið er fram á í tillögunni.

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Væntanlega verður ekki þörf langra umræðna um þetta mál, þar sem það hefir oft verið rætt áður hjer á þingi, og stjórnin vill vinna að því eftir mætti. Síðastliðið ár gerði hún tilraun í þessa átt, fjekk menn til þess að afla upplýsinga um slíkar lánsstofnanir erlendis. En afleiðingin af þeirri tilraun varð sú, að stjórnin þóttist ekki geta komið fram með frv. í því formi, sem henni líkaði. Af þessu leiðir aftur það, að till., sem nú er fram borin, er ekki nógu fullkomin, því eftir öllu að dæma þarf stjórnin að verja töluverðu fje til undirbúnings málinu. Hún þarf að láta bankafróðan mann ferðast til útlanda til þess að kynna sjer fyrirkomulag slíkra lánsstofnana. Stjórnin hefir því ekki slegið slöku við málið, þótt henni hafi enn ekki hepnast að koma því fram í því formi, sem hún áleit æskilegt. Hins vegar er henni ekki hægt að lofa neinu ákveðnu um framkvæmdir málsins. En hún gerir ráð fyrir, að hver sú stjórn, sem með völdin fer, geri alt það, sem henni er kleift. En til þess er nauðsynlegt, að við till. sje tengd lánsheimild fyrir stjórnina til undirbúnings málinu. Jeg vildi þess vegna skjóta því til nefndarinnar, hvort hún vildi ekki taka málið að þessu sinni út af dagskrá og bæta því við till., að stjórninni sje heimilað fje til þess að undirbúa málið.

Björn Kristjánsson Jeg tel það mjög eðlilegt, að fram komi óskir um það, að lánsstofnun fyrir þennan annan aðalatvinnuveg landsins verði sem haganlegast fyrir komið. En að því er ekki hlaupið á þessum tímum. Nefndin hefir að vísu gert till. um það, með hvaða fje bankinn skyldi stofnaður. Stjórnin hefir gert ráð fyrir, að hann yrði fasteignabanki, en nefndin ætlast hins vegar til, að hann verði almennur banki. Jeg ætla mjer ekki að tala á móti till. nefndarinnar. En jeg vildi víkja nokkrum orðum að sjálfu nál., og þá sjerstaklega þeim atriðum þess, sem fjalla um það, hvernig eigi að koma þessari lánsstofnun á fót. Nefndin leggur það til, að ræktunarsjóði, kirkjujarðasjóði, viðlagasjóði og varasjóði veðdeildanna verði varið til þess að koma lánsstofnuninni á fót. Jeg hefi hins vegar litið svo á, að þessir sjóðir hefðu ekki handbært fje til slíkra útlána, og skal jeg gera grein fyrir þeirri skoðun minni dálítið nánar. Síðastliðið ár hafði ræktunarsjóðurinn lánað 672 þús. kr., en 65 þús. kr. í peningum voru eftir í sjóðnum. Hann verður þess vegna ekki lagður sem stofnfje til þessarar stofnunar, því að hann er þegar lánaður. Og það er enginn gróði í að flytja eina lánsstofnun yfir í aðra, þegar ekki fæst neitt nýtt veltufje. Eins er farið með kirkjujarðasjóðinn. 31. desember 1918 hafði hann lánað 576 þús. krónur. Þá er viðlagasjóðurinn. Nafnið sjálft bendir á, til hvers sjóðurinn er stofnaður. Hann er stofnaður í því skyni að bera halla af gjöldum landsins og til bjargráða, ef með þarf. Og þó að hann hafi mestmegnis verið notaður til útlána, þá er það rangt, því að hann þyrfti altaf að vera handbær, ef til hans þyrfti að taka. Þessi sjóður er stofnaður af almenningi, af samanspöruðum tekjuafgangi, og hefir verið varið til lána til manna af öllum stjettum, t. d. þurrabúðarmanna, gistihúsa o. s. frv. Honum hefir ekki verið markaður neinn sjerstakur bás. Um þennan sjóð getur þess vegna ekki verið að ræða sem lánsstofnun fyrir landbúnaðinn, þar sem hann stendur nú líka mestallur í lánum. Loks er varasjóður veðdeildanna. Við þessum sjóði verður ekki hreyft fyr en búið er að innleysa öll verðbrjef veðdeildanna, sem nema nú yfir 7 milj. kr. Og þetta yrði á sama veg, þótt veðdeildin yrði flutt inn í fasteignabankann. Þessi atriði vildi jeg benda á, til þess að sýna, að till. nefndarinnar getur ekki náð nokkurri átt. Jeg sje ekki aðra leið en að gefa út lög um það, að banki skuli stofnaður og honum heimilt að gefa út skuldabrjef, sem seld væru á opinberum markaði. En jeg skal ekki segja neitt um það, hvort þetta kæmi að haldi, eins og nú stendur. Ef brjefin væru seld innanlands, mundi markaðurinn verða lítill, nema vextir yrðu háir, minst 5%, og svo mætti gera ráð fyrir verðfalli á brjefunum, minst 5% Ef lána ætti til lengri tíma en veðdeildirnar nú veita, þá mundi markaður fyrir brjefin á útlendum markaði verða örðugur. Eigi mætti búast við að selja brjef stofnunarinnar erlendis fyrir lægri vexti en 5%, og verðfall á brjefunum eigi minna en 10%. Kjörin hjá þessum banka yrðu því öllu verri en hjá núverandi veðdeild. Og ef slíkur banki yrði stofnaður, mætti ekki selja brjefin smám saman, eins og gert hefir verið að undanförnu, heldur yrði að selja einhverja ákveðna upphæð í einu lagi. En þar sem engin fasteignartrygging væri þá fyrir þessum brjefum, yrði landssjóður að ábyrgjast þau, en hann gæti aftur fengið tryggingu í fasteignum þeim, sem bankinn hefði að veði, eða skuldabrjefum stofnunarinnar frá einstökum mönnum. Af því að svona stóð nú á og jeg vissi hvað það var þýðingarmikið fyrir landbúnaðinn, að hann gæti fengið hentug lán, þá var það mín regla, meðan jeg var bankastjóri, að halda veðdeildarbrjefunum sem hæst að hægt var, enda komust þau aldrei niður fyrir 94%. Og jeg hygg, að landbúnaðinum hafi verið bestur greiði gerður með þessu. Við höguðum fjármagni bankans þannig, að hægt væri að veita þau lán, sem bankinn þurfti að veita. En það gátum við með því að hafa svo mikið fje handbært, að við gætum leyst út brjefin með þessu verði. Þetta breyttist þegar eftir að jeg fór frá bankanum, því að síðan hafa brjefin verið keypt á 90%, til þess að hægt væri að selja þau á útlendum markaði jafnharðan. Hver bóndi gat því fengið lán, sem hann þurfti, út á veð í jörð eða húsi, með þessum betri kjörum. Betri kjara en þeirra, sem jeg hefi getið hjer um, getur landbúnaðurinn ekki vænst. Ef bankinn hefði haldið gömlu reglunni, og það gat hann vel gert, þá gat veðdeildin haldið áfram að vera besta lánslindin fyrir landbúnaðinn, sem hann gat átt kost á. Veðdeildin hefir lánað út á jarðeignir helming sanngjarns virðingarverðs, venjulega til 40 ára, og vextirnir eru að eins 4½%. Jeg ætla samt að vera með till. nefndarinnar, en álít hana hins vegar þýðingarlausa. Það er mín ætlun, að veðdeildin sje langhagkvæmasta lánsstofnunin, sem landbúnaðurinn geti átt kost á, ef rjett væri á haldið.

Frsm. (Stefán Stefánsson) Jeg skal taka það fram í sambandi við ræðu hæstv. atvinnumálaráðherra (S. J.), að jeg sje enga ástæðu til að taka málið út af dagskrá fyrir það, þótt ekki sje í till. heimild fyrir stjórnina að verja fje til undirbúnings málinu. Þetta atriði kom til tals í nefndinni, og leit hún svo á, að ekki mundi þurfa að verja svo miklu fje til þessa undirbúnings, að nokkur vafi mundi verða á að fá samþykki þingsins. Jeg sje þess vegna enga ástæðu til að málið sje tekið út af dagskrá. Þá ætla jeg ekki að deila við hv. 1 þm. G.-K. (B. K.), því að jeg játa, að mig brestur þekkingu á þessu máli til jafns við hann. En mjer skildist á ræðu hans, að úrræðin mundu verða fá, og kemur manni það ekki verulega á óvart Hann sá helst enga leið; taldi leiðir þær, sem nefndin hafði stungið upp á, vera ófærar, og vildi því að eins halda veðdeildarlánunum áfram. En jeg hygg, að fólki úti um land virðist, að þingið hafi lítið gert fyrir landbúnaðinn, hvað snertir hið árlega rekstrarfje, ef það sjer engin úrræði honum til viðreisnar, önnur en veðdeildarfyrirkomulagið eitt. Það má vel vera, að eitthvað megi að nál. finna, og þá sjerstaklega till. nefndarinnar um sjóðina. En þetta er þó ekki að eins álit nefndarinnar, heldur hefir því verið hreyft áður af ýmsum þingmönnum, og þá síðast af hv. 1. þm. Skagf. (M G.), að þessir sjóðir, sjerstaklega ræktunarsjóðurinn, sjeu stofnaðir í þessu skyni. Og nefndin vildi benda á, að ekki mundi óhyggilegt að nota nokkuð af þessum sjóðum. En hins vegar hefir hún tekið það fram, að líka þyrfti að útvega fje á ábyrgð ríkisins, og væri þá óefað heppilegt, að það fengist sem mest innanlands. Þótt ræktunarsjóðurinn sje að mestu leyti fastur nú, hlýtur talsvert fje að koma inn árlega, og því mætti óefað verja til þessarar stofnunar. Það yrði að vísu lítil fjárhæð. En nefndinni kemur það ekki á óvart; þess vegna hefir hún lagt til, að nauðsynlegt mundi að útvega meira fje, og þá er sú leiðin sjálfsögð, að vinna að því að fá lánsfje á ábyrgð ríkisins handa stofnuninni til að starfa með. Skal jeg svo ekki ræða meira um málið, en vænti þess, eins og hv. 1. þm. G.-K. (B. K.) mintist á, að hv. deild greiði atkvæði með tillögunni, og viðurkenni með því, að þetta sje nauðsynjamál, sem stjórninni beri að vinna fyrir í nánustu framtíð.

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Það er betra en ekki fyrir stjórnina, sem hv. 1. þm. Eyf. (St. St.) tók fram fyrir nefndarinnar hönd, að ekki mundi að því fundið, þótt nokkru fje væri varið til að hrinda þessu í framkvæmd. Jeg fyrir mitt leyti býst ekki við, að hægt verði að komast af með lítið fje til þess. En þótt hv.frsm. (St. St.) kæmist svo að orði, að ekki mundi verða fundið að því, þótt varið yrði nokkru eða dálitlu fje til framkvæmdanna, og vildi ekki taka dýpra í árinni, þá treysti jeg svo frjálslyndi þingsins, að það muni ekki finna að því, þótt stjórnin verji því fje til að hrinda málinu fram, sem nauðsyn krefur. Jeg hefði álitið, að betur hefði átt við, að fjárveitingin hefði verið nefnd berum orðum í tillögunni sjálfri, en fyrst þess er ekki kostur, verður svo að vera, og treysti jeg því fyrir hönd stjórnarinnar, að henni sje óhætt að byggja á því sem hv. þm (St. St.) mælti um fjárveitinguna fyrir hönd nefndarinnar.

Flm. (Jörundur Brynjólfsson) Eins og sjá má af greinargerðinni fyrir frv. þessu, er það borið fram eftir ósk bæjarstjórnarinnar í Reykjavík. En að það er eigi komið fyr fram stafar af því, að bæjarstjórnin fór þess svo seint á leit. Jeg sje ekki ástæðu til að fjölyrða um málið nú, en vísa til greinargerðar þeirrar, er frv. fylgdi, þegar það var lagt fyrir þingið næst áður. Það er alveg rjett, sem bæjarstjórnin segir, að niðurjöfnunarfyrirkomulagið eins og það er nú er alveg ófullnægjandi í jafnstórri borg og Reykjavík er orðin, og mun því ekki verða á móti mælt. Jeg vænti þess, að þótt frv. þetta komi seint fram, muni þó verða unt að afgreiða það frá þinginu; byggi jeg það einkum á því, að þegar það var hjer fyrir áður, var það allmikið athugað og undirbúið af allsherjarnefnd, og býst jeg við, að sá starfi geti nú komið að miklum notum og muni flýta mjög fyrir málinu. Óska jeg, að málinu sje nú og vísað til allsherjarnefndar hjer í deild, og að hún fái svo allsherjarnefnd Ed. til að vinna að því með sjer; mundi það flýta mjög fyrir málinu, ef allsherjarnefnd Ed. hefði kynt sjer það, þegar þangað kæmi. Ef þessi vinnuaðferð verður ekki höfð, hefi jeg minni von um, að málið fái framgang að þessu sinni; væri það þó illa, fyrir því að bæjarstjórninni er það áhugamál, að frv. þetta verði sem fyrst að lögum. Jeg vona, að hv. þingdm. þykkist ekki við það, hvað málið var seint borið fram, nje láti það gjalda þess.

Bjarni Jónsson Jeg leyfi mjer að beina nokkrum orðum að nefnd þeirri, sem á að taka við máli þessu Má þetta var fyrir á næstsíðasta þingi og fjekk þá ekki framgang. En nú veit jeg, að niðurjöfnunarnefnd hefir lagt útsvör á menn samkvæmt þeim reglum, sem í frv. eru settar. Það er því komin nokkur reynsla á, hve viturlegar þær eru, og hún er sú, að menn eru sammála um, að oft hafi áður vel verið með misferli á niðurjöfnun sveitargjalda, en aldrei hafi svo úr hófi keyrt með vitleysur sem nú, er farið var að fylgja þessum nýju reglum. Þetta má með vottum sanna, ef þurfa þykir.  (J. B.: Þetta er ekki rjett)  . Það er enn sem fyr, að bæjarstjórninni er furðu ósýnt um að vera í samræmi við vilja bæjarbúa á nokkurn hátt.

Pjetur Jónsson Það er víst ekki ofsögum sagt, að mjög liggi á að koma betra skipulagi á skattamál Reykjavíkur en nú er. En hið sama má segja um skattamál alls landsins. Það er brýn þörf á nýju og betra fyrirkomulagi í landinu. Það er bráðnauðsynlegt að finna nýtt skattakerfi, er gjöld til ríkissjóðs, sýslufjelaga, bæjar- og sveitarfjelaga byggist á. En þetta er mikið verk og vandasamt, enda liggur það svo ríkt í loftinu, að jeg ætla, að engin stjórn muni geta til lengdar komist hjá því að byrja á því, og jeg vænti þess, að þetta þing muni áður en því lýkur gera ráðstafanir til þess, að byrjað verði þegar á einhverjum framkvæmdum í því. Ef samin eru lög um bæjargjöld í Reykjavík, þá er um leið búið að binda hendur löggjafarvaldsins um ýmislegt í samskonar lagaskipun fyrir aðra bæi í landinu; ástæður eru svo svipaðar, og á sama grundvelli er sjálfsagt að byggja niðurjöfnun bæjargjalda sem í Reykjavík, og nauðsynlegt, að sem best samræmi komist á með gjöld þessi. Hjer ríður því fyrst og fremst á að finna heppilegar frumreglur fyrir gjaldaálagningunni og slá þeim föstum með allsherjarlögum um bæjar- og sveitargjöld. Á þeim allsherjarlögum byggi svo einstakir bæir sínar skattaálögur. Af því, að mál þetta er svo yfirgripsmikið, geri, jeg eigi ráð fyrir, að því verði ráðið til viðunanlegra lykta á þessu þingi. Hefir mjer því dottið í hug að skjóta því til allsherjarnefndar, hvort hún vildi ekki taka einn þáttinn úr þessu frv. til meðferðar nú; það er um lóðargjöldin. Þar stendur sjerstaklega á fyrir Reykjavík, og hefir áður verið flutt á þingi sjerstakt frv. um þau. Það er mikils um vert fyrir Reykjavík að fá lög um þau. Það mál er hægara viðfangs nú en áður, því að nú hefir farið fram nýtt mat á lóðum í bænum. Þetta er að eins bending frá mjer til allsherjarnefndar, gerð í þeirri von, að þessi þáttur frv. geti orðið að lögum þegar á þessu þingi. Og það er vafalaust, að Reykjavíkurbæ er hin mesta nauðsyn á að fá aðra skipun um lóðargjöldin, miklu fremur en um tekjuskattinn, nú þegar í stað.

Flm. (Jörundur Brynjólfsson) Jeg stóð ekki upp til að mótmæla orðum hv.þm. S.-Þ. (P. J.), heldur til að svara nokkru hv.þm. Dala. (B. J.). Jeg hefi ekkert sagt um það, að jeg vildi, að frv. þetta væri samþ. óbreytt að öllu, og hefi ekkert talað um, hvernig jeg liti á einstök atriði þess. Um skoðun mína á málinu get jeg annars vísað til þess, sem jeg sagði um það, þegar það var áður fyrir þinginu. Að öðru leyti taldi jeg mjer skylt að flytja frv. nú, fyrst bæjarstjórn Reykjavíkur óskaði þess. Viðvíkjandi mistökum á niðurjöfnun aukaútsvara hjer í bæ síðasta ár, þá veit jeg ekki, hvaða mælikvarða niðurjöfnunarnefndin hefir þar fylgt, er hún jafnaði niður aukaútsvörum. En jeg gæti þó bent á dæmi, þar sem hún hefir ekki fylgt þeim mælikvarða, sem frv. þetta gerir ráð fyrir.

Bjarni Jónsson Að eins þá stuttu athugasemd, að jeg þori ekki að segja, hvor betur veit um mælikvarða niðurjöfnunarnefndar, hv. 1. þm. Reykv. (J. B.) eða sjálf niðurjöfnunarnefndin. En hún hefir skýrt mjer frá, að hún hafi notað frv., eða lagt á samkvæmt því.

Flm. (Jörundur Brynjólfsson) Mjer dettur ekki í hug að rengja ummæli hv.þm. (B. J.), eða efast um, að hann hafi þetta rjett eftir. En hafi niðurjöfnunarnefnd þóst gera þetta, fer hún með rangt mál í sumum atriðum. Enda gat niðurjöfnunarnefndin ekki lagt á aukaútsvör eftir þessu frv., því hana hefir vantað einmitt þann grundvöll fyrir niðurjöfnuninni, sem þetta frv. byggist á, sem sje tekjuskattskrá. Jeg segi alls ekki, að mælikvarði frv. sje rjettlátur. Jeg fyrir mitt leyti vildi hafa ýmislegt öðruvísi.  (B. Sv.: Er frv. ekki óbreytt, eins og það kom frá bæjarstjórn?)  . Jú.  (B. J.: Sama uppagið)  .

Forsætisráðherra (J. M.) Það var að eins um þetta atriði, hvort niðurjöfnunarnefnd hafi farið eftir reglum frv. Jeg held, að það hafi verið alveg ómögulegt; það hafi vantað nægilega tryggan grundvöll til þess, að hún gæti farið eftir því. Jeg hygg, að gert hafi verið ráð fyrir, að tekjur einstakra manna yrðu betur rannsakaðar fyrst. Það hefir því vantað allan fastan grundvöll undir tekjuálagninguna. Hefir því mikið verið bygt á hreinum getgátum hjá niðurjöfnunarnefnd. Enda var auðsætt á niðurjöfnunarskránni, að það voru a. m. k. sumstaðar getgátur, sem hún bygði á. Það ætti því ekki að spilla fyrir málinu hjer. Jeg held, að hv. deild ætti að rannsaka þetta mál. Það mun vera gott, að það gangi fram, jafnvel fyrir landssjóðinn sjálfan.