Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um framkvæmdir á Egilsstaðaflugvelli. Tillgr. er svohljóðandi: "Alþingi ályktar að heimila ríkisstjórninni að láta nú þegar hefja undirbúning og forvinnu vegna nýrrar flugbrautar á Egilsstaðaflugvelli. Skal við verk þetta farið eftir tillögum flugmálanefndar. Stefnt skal að því að framkvæmdir hefjist árið 1987. Ríkisstjórninni er heimilt í þessum tilgangi að taka lán allt að 30 millj. kr." Eins og fram kemur í grg. með þessari till. hefur framtíðarskipulag Egilsstaðaflugvallar lengi verið til athugunar hjá flugmálayfirvöldum og skal sú saga ekki rakin hér frekar en minnt á að vorið 1983 lágu fyrir hjá flugráði skýrslur um flugleiðsögukerfi, blindaðflug og brautarstæði á Egilsstöðum ásamt verkfræðilegri úttekt og samanburði á endurbyggingu eldri brautar og gerð nýrrar vestan flugstöðvar. Flugmálanefnd, sem skilaði lokaskýrslu til samgrn. seint á liðnu ári og fengið hafði málefni þessa flugvallar til sérstakrar umfjöllunar, kannaði fyrirliggjandi gögn og greinargerðir og gerði að því búnu tillögu til ráðuneytisins um byggingu nýrrar flugbrautar vestan við núverandi braut nær Lagarfljóti. Framreiknuð kostnaðaráætlun nefndarinnar fyrir 2000 metra braut að viðbættum tækjabúnaði hljóðar upp á 215-220 millj. kr., en tölur þær sem fram koma í grg. eru teknar beint úr skýrslu og taka mið af verðlagsforsendum sem hafa breyst. Verkefni flugmálanefndar var að taka saman heildarframkvæmdaáætlun fyrir flugvelli sem tæki til flugbrauta, öryggistækja, flugskýla o.fl. og var Egilsstaðaflugvöllur eitt þriggja sérverkefna nefndarinnar. Hin vörðuðu staðsetningu varaflugvallar og flugstöðvarbyggingu í Reykjavík. Það var talið rétt að bíða lokaskýrslu nefndarinnar áður en afstaða yrði tekin til einstakra þátta í tillögugerð hennar. Eitt þeirra atriða sem ljóst var að kæmi frá nefndinni var frv. til laga um flugmálaáætlun og fjáröflun til hennar. Vildu menn bíða eðlilegrar umfjöllunar þess áður en einstök flugmálaverkefni yrðu tekin út úr heildaráætluninni, en ástandi flugbrautarinnar á Egilsstöðum er nú svo komið að ekki verður hjá því komist að grípa nú þegar til sérstakra ráðstafana. Því er þessi þáltill. fram komin. Það skal sérstaklega tekið fram hér og nú að tillöguflutningi þessum og þeim framkvæmdum sem vonandi fylgja í kjölfarið má alls ekki blanda saman við þá umræðu sem nú er í gangi um byggingu varaflugvallar fyrir millilandaflugið. Það er algjört sérmál sem verður að afgreiðast án tillits til flugbrautargerðar á Egilsstöðum. Þá vil ég að fram komi að þó að ágæt undirbúningsvinna hafi farið fram eru ýmsir lausir endar sem þarf að ganga frá áður en í framkvæmdir verður ráðist. Hér á ég m.a. við nauðsynlega samningsgerð við landeigendur, ábúendurna á Egilsstaðabýlinu og Finnsstöðum og e.t.v. fleiri. Öll þau mál þurfa að vera tryggilega frágengin áður en ráðist verður í framkvæmdir. En minn hugur er sá eftir snögga ferð austur á Hérað að ekki muni slík atriði tefja framgang málsins. Og þó að þessi till. sé ekki lengra á veg komin hef ég lagt á það áherslu við flugmálastjóra að hefja þegar framhald þeirra viðræðna við landeigendur sem voru í gangi fyrir nokkru til að glata ekki tíma og geta notað tækifærið til framkvæmda þegar kemur fram á vorið eða fram á sumar. Herra forseti. Ég legg svo til að að lokinni þessari umræðu verði þessari till. vísað til 2. umr. og hv. atvmn.



Herra forseti. Aðeins örfá orð um þessa till. Ég hef áður tjáð mig um þetta mál í hv. Ed. í gær í umræðum um flugmálaáætlun og fjáröflun til flugmála og þarf ekki miklu þar við að bæta, en hlýt að koma hér upp til að fagna þessari till. um framkvæmdir á Egilsstaðaflugvelli, framkvæmdir sem gjarnan hefðu mátt sjá fyrr dagsins ljós en raun ber vitni en við a.m.k. þm. Austurlands hljótum að fagna að stefnir nú í að verða að staðreynd. Ég skal taka það fram líka, þannig að það sé áreitnislaust af minni hálfu, að hæstv. samgrh. gaf um það yfirlýsingar, svo notað sé orðfæri hæstv. menntmrh., snemmendis á sínum valdaferli að hann hygðist standa við það að Egilsstaðaflugvöllur yrði gerður flughæfur ef svo má segja, þar yrði ráðist í framkvæmdir. Ég neita því ekki að mér þykir þetta vera allseint á hans annars farsæla ferli. En gott er að það skuli þó komið í kring með þeirri till. sem hér er fram lögð að tryggt skuli fjármagn til þess arna með þessum hætti og þá væntanlega til áframhaldsframkvæmda því svo naumt hefur verið skammtað til flugmála að undanförnu að við vitum það og getum sjálfsagt öll verið sammála um það hér inni að án einhvers sérstaks átaks af þessu tagi hefði verið útilokað að taka það af því nauma fjármagni sem til flugmála hefur verið og það hef ég reyndar gefið yfirlýsingu um áður og þykir sjálfsagt að ítreka hér. Hitt er svo annað mál að vafalaust hefðum við mátt standa betur að flugmálaþættinum, svo mikilvægur sem hann er orðinn í okkar samgöngumálum í heild sinni og skal ekkert út því dregið að vitanlega hefði átt um langt áraskeið - og þar eiga margir fleiri hlut að máli - að standa betur að fjáröflun og fjármagni til þessarar bráðnauðsynlegu framkvæmdar. Því er ekki að neita heldur að við þm. Austurlands höfum verið mjög sérfræðingahollir í þessum málum, farið mjög eftir því sem færustu menn á þessu sviði hafa lagt til á hverjum tíma. Þannig létum við um nokkuð langt árabil, þeir sem þá sátu á þingi fyrir Austurland, ég vil segja draga okkur á ansaeyrum út af hinum væntanlega Snjóholtsvelli sem sérfræðingar töldu þá hina einu lausn sem hægt væri að byggja á og útilokuðu þá um leið þá lausn sem nú er í sjónmáli. En eftir að álitið kom 1982 ótvírætt um það að þetta væri kleift hefur það legið fyrir að menn ættu að stefna að þeirri lausn sem hér er gert ráð fyrir. Hæstv. samgrh. lýsti því yfir að enn væru nokkrir lausir endar í sambandi við þetta mál. Auðvitað vonum við að það leysist. En ég vil segja að við höfum lagt áherslu á það í þingmannahóp og sérstaklega hv. 5. þm. Austurl. Hjörleifur Guttormsson, man ég eftir, á fundi með flugmálastjóra fyrir líklega meira en ári að ef og þegar að því kæmi að menn gætu gengið til verks á Egilsstaðaflugvelli yrði búið að ganga frá svo sjálfsögðum atriðum eins og samningum við landeigendur um þann rétt sem þarf að semja um við þá svo að hægt verði að ráðast í þessa framkvæmd.

Sveinn varaþingmaður gefur okkur þá landið.

Sveinn varaþingmaður, segir hæstv. menntmrh. og hefur nú alltaf ráð á hverjum fingri eins og hann hefur sálfræðing á hverjum fingri í fræðsluskrifstofunum. En það hygg ég að hæstv. menntmrh. viti að Sveinn varaþingmaður Jónsson, sem hann á hér við, fer ekki með allar eigur Egilsstaðabúsins og heldur ekki með Finnsstaðaland svo að ég upplýsi nú hæstv. ráðh. örlítið um landafræðina austur þar sem ég hélt að þyrfti reyndar ekki.

Finnsstaðamenn eru í flokknum líka.

Sveinn varaþm. fer heldur ekki með það og Finnsstaðamenn eru ekki einu sinni allir í flokknum, því miður, hæstv. ráðh., því að þar er tvíbýli svo að ég upplýsi nú hæstv. ráðh. enn betur um landafræðina þar. Og þó að þar séu vel þenkjandi menn á báðum býlum vil ég ekki flokka þá eindregið yfir í minn flokk á báðum býlum og efast ég um að hæstv. menntmrh. vilji það heldur að betur athuguðu máli. Þetta hefði vitanlega verið nauðsynlegt. En um þetta mál að öðru leyti vil ég segja það að í ljósi þess sem nú er fram komið getum við ekki annað en fagnað því að hér sést væntanlega fyrir endann á miklu vandamáli sem snert hefur samgöngur heils fjórðungs og áreitnislaust skal þetta mál ganga frá minni hálfu þó að okkur hafi um tíma þótt seint fara í þessum efnum undir stjórn hæstv. samgrh.



Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa langt mál um þá till. sem hér er fram komin. Ég fagna því að hún hefur komið fram því að með henni er tekið á mjög alvarlegu vandamáli í samgöngum okkar Austfirðinga og um leið þjóðarinnar allrar því að öllum kemur þetta til góða. Ég ætla ekki að rifja upp ástæðurnar fyrir því að hér er þessi framkvæmd tekin sérstaklega fyrir. Þær ástæður hafa komið svo greinilega fram í fjölmiðlum undanfarið að það þarf ekki þar um að bæta. Egilsstaðaflugvöllur, sem þarna er um að ræða, er miðstöð flugs á Austurlandi. Um hann fara yfir 50 þús. farþegar árlega. Hann er miðstöð sjúkraflugs í heilum landsfjórðungi og hann er miðstöð áætlunarflugs innan fjórðungsins og frá honum er stundað reglulegt millilandaflug til Færeyja. Það er einmitt af þessum ástæðum, þessu mikla hlutverki Egilsstaðaflugvallar, sem við höfum lagt áherslu á endurbyggingu hans sem nú hefur verið ákveðið að hefja. Við höfum lagt áherslu á að fá upp byggðan góðan flugvöll sem nýtist innanlandsfluginu og þeirri miklu umferð og vonandi vaxandi sem þar er um að ræða. Einnig viljum við ekki loka fyrir þá möguleika að þarna verði stundað millilandaflug í auknum mæli, en ég leiði hjá mér allar varavallarumræður í þessari umræðu um þetta mál. Innanlandsflugið er fyrir okkur númer eitt og að hafa möguleika til þess að taka á móti flugvélum erlendis frá og stunda áfram það Færeyjaflug sem stundað hefur verið. Ég vona að þetta verk fái góðan framgang og ég hef ekki ástæðu til þess að ætla að landeigendur hvar í flokki sem þeir standa, hvort sem þeir eru varaþm. eða óbreyttir bændur, sýni þessu ekki fullan skilning í þeirri samningagerð sem fram undan er. Auðvitað verður gengið frá samningum við þessa menn eins og lög gera ráð fyrir, en ég hef ekki ástæður til að ætla að það tefji framgang málsins að neinu leyti. Við þm. Austurlands höfum verið rækilega minntir á þetta mál á undanförnum árum því að þrýstingurinn heima fyrir er mikill og í réttu hlutfalli við hvað þetta er áríðandi samgöngumannvirki í okkar landshluta. Við höfum hins vegar gert okkur grein fyrir því að þarna er um sérverkefni að ræða. Miðað við þær fjárveitingar sem verið hafa til flugmála er þetta dýrt verkefni og verður ekki framkvæmt miðað við núverandi fjárveitingar nema með sérstakri fjáröflun. Við gerðum okkur grein fyrir að það þyrfti að afgreiða þetta mál í tengslum við flugmálaáætlun sem nú hefur verið lögð fram. Það ber að fagna því að þetta mál er nú fram komið og ég vona og veit reyndar að þm. munu taka þessari till. vel og sjá þá nauðsyn að hún verði afgreidd áður en þingi lýkur.



Herra forseti. Till. þessi til þál. um staðfestingu samnings um stofnun norræns þróunarsjóðs fyrir Færeyjar, Grænland og Ísland er auðvitað kunn öllum hv. alþm. Till. þessi hefur verið rædd í utanrmn. og mælir nefndin í heild með samþykkt hennar. Hv. þm. Sigríður Dúna Kristmundsdóttir sat fund nefndarinnar og er samþykk þessu áliti. Mönnum kann að virðast við fyrstu sýn að hér sé ekki um stórt mál að ræða, en ég hygg þó að það muni geta sannast sem fyrr að mjór sé mikils vísir og vissulega er það mikið ánægjuefni fyrir okkur Íslendinga að þessi sjóður komist á stofn og samband okkar og samskipti við nágrannana, Færeyinga og Grænlendinga, aukist. Það er raunar svo að allar þjóðir frá Noregsströndum til Kanada þurfa að efla sitt samstarf, ekki síst á sviði hafréttarmála. Þar er ör þróun eins og menn vita. Við höfum náð merkum samningum við Norðmenn og erum nú að sækja rétt okkar bæði á Reykjaneshrygg og eins á Hatton-Rockall-svæðinu, en um það svæði verða einmitt umræður síðar í þessum mánuði með Dönum og Færeyingum. Kannske kemur til þess áður en langt um líður að við tökum líka upp viðræður við Breta og Íra. Þetta er einn liðurinn í aukinni samvinnu þjóðanna við hin nyrstu höf og ég þykist vita að þessi till. verði samþykkt af öllum viðstöddum hv. alþm.



Herra forseti. Í desember s.l. var dreift til hv. þm. þremur skýrslum um jafnréttismál. Hér er um að ræða þskj. 231, um mat á heimilis- og umönnunarstörfum til starfsaldurs, þskj. 230, skýrsla um stöðu og þróun jafnréttismála, og síðast en ekki síst þskj. 229 sem er skýrsla félmrh. um framkvæmdaáætlun ríkisstjórnarinnar til fjögurra ára um aðgerðir til að ná fram jafnrétti kynjanna. Það hefur orðið að samkomulagi að þskj. 229 og 230 verða tekin til umræðu í Sþ. í dag. Það fer vel á því að ræða þessi mál um svipað leyti og sá félagsskapur sem hvað mest hefur barist fyrir réttindum kvenna á Íslandi hefur haldið upp á 80 ára afmæli sitt. Hér er um að ræða Kvenréttindafélag Íslands sem átti 80 ára afmæli 27. jan s.l. Vil ég nota þetta tækifæri til að endurtaka heillaóskir til Kvenréttindafélag Íslands í tilefni afmælisins og þakkir fyrir brautryðjendastarf í 80 ár. Herra forseti. Í inngangi skýrslunnar á þskj. 230 er vísað til 22. gr. laga nr. 65/1985, um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla. Þar er að finna ákvæði um skyldu félmrh. til að leggja á tveggja ára fresti skýrslu fyrir Alþingi um stöðu og þróun á sviði jafnréttis kvenna og karla hér á landi. Þetta ákvæði er eitt af nýmælum laganna. Það er á grundvelli þessa ákvæðis sem skýrsla sú sem hér er gefin hefur verið tekin saman. Við gerð hennar var höfð hliðsjón af samantekt Jafnréttisráðs sem studdist við upplýsingar úr bókinni "Konur hvað nú?" sem kom út á vegum '85-nefndarinnar og Jafnréttisráðs, "Könnun á stöðu íslenskra kvenna" sem Jafnréttisráð gaf út 1985 og "Staðreyndir um stöðu kvenna á vinnumarkaðnum" sem framkvæmdanefnd um launamál kvenna gaf út árið 1985. Auk þess er leitað fanga í hagskýrslum Framkvæmdastofnunar, Hagstofu Íslands og Þjóðhagsstofnunar. Skýrslunni er skipt í nokkra kafla sem fjalla um afmörkuð svið. Fyrst er gerð grein fyrir löggjöf sem snertir stöðu kynjanna, næst fjallað um menntun, atvinnumál, stjórnmál, forustu og félagsleg atriði. Einnig er gerð stutt grein fyrir afskiptum félmrn. af jafnréttismálum og starfsemi Jafnréttisráðs. Þar sem hér er um að ræða fyrstu skýrsluna af þessu tagi er í sumum tilvikum nauðsynlegt að gera grein fyrir þróuninni á vissum sviðum undanfarin ár og jafnvel s.l. áratugi. Í framtíðinni er þó hugmyndin að gera einungis grein fyrir helstu breytingum sem orðið hafa frá því skýrsla var síðast gefin út. Í 2. kafla skýrslunnar er að finna yfirlit um þróun löggjafar hvað varðar jafnrétti kvenna og karla. Þar kemur fram að fyrstu heildarlögin um launajöfnuð kvenna og karla voru sett árið 1961. Í þeim var kveðið á um að laun kvenna í ákveðnum starfsstéttum skyldu hækka til jafns við laun karla á sex árum. Árið 1973 voru samþykkt lög um jafnlaunaráð. Þar voru tvær meginreglur lögfestar: Um jöfn laun karla og kvenna fyrir jafnverðmæt störf og um að atvinnurekanda væri óheimilt að mismuna starfsfólki eftir kynferði. Þessi lög voru undanfari laga nr. 78/1976, um jafnrétti kvenna og karla. Í þessu sambandi má minna á að Alþingi hefur heimilað ríkisstjórninni að fullgilda ýmsar samþykktir sem snerta jafna stöðu kynjanna, svo sem mannréttindasáttmála Evrópu frá 1950, samþykktir Alþjóðavinnumálastofnunarinnar nr. 100, um jöfn laun karla og kvenna fyrir jafnverðmæt störf, og samþykkt nr. 111, um misrétti með tilliti til atvinnu og starfs. Loks er að nefna samning Sameinuðu þjóðanna frá 1979, um afnám allrar mismununar gagnvart konum, sem Ísland fullgilti árið 1985. Árið 1985 voru þáttaskil í sambandi við löggjöf á sviði jafnréttismála. Alþingi samþykkti ný lög um jafnan rétt og jafna stöðu kvenna og karla. Í nýju lögunum er að finna mörg nýmæli frá eldri löggjöf. Sem dæmi má benda á ákvæði 1. gr. Í eldri löggjöf var talað um að tilgangur laganna væri að stuðla að jafnrétti og jafnri stöðu kvenna og karla. Í lögum nr. 65/1985 er komist skýrara að orði og talað um að tilgangur laganna sé að koma á jafnrétti og jafnri stöðu kvenna og karla á öllum sviðum. Lögin fela í sér mikilvæga breytingu hvað varðar skipun Jafnréttisráðs. Samkvæmt 13. gr. er gert ráð fyrir að félagasamtök sem hafa jafnréttisbaráttu á dagskrá tilnefni fulltrúa í ráðið auk þeirra aðila sem áttu fulltrúa í Jafnréttisráði samkvæmt eldri lögum. Þessi breyting ætti að tryggja að í ráðinu sitji ævinlega fulltrúar sem hafa sérstakan áhuga á að vinna farsællega að þessum málum. Um menntun er fjallað í 3. kafla skýrslunnar. Í honum kemur fram að menntun kvenna hefur aukist hröðum skrefum undanfarin ár. Þessu til stuðnings er bent á nokkur dæmi. T.d. kemur fram að meiri hluti þeirra sem skráðir eru í almennt nám á framhaldsskólastigi eru konur en í sérhæfðu námi á framhaldsskólastigi eru karlar í meiri hluta. Á undanförnum árum hafa þannig hlutfallslega fleiri konur en karlar útskrifast úr menntaskólum. Árið 1944 útskrifuðust alls 114 stúdentar, 90 karlar og 24 konur. Í hlutfalli við tölu tvítugra voru karlarnir 7,5% en konur 2,1%. Tveimur áratugum seinna útskrifuðust samtals 333 stúdentar, 201 karl og 132 konur. Í hlutfalli við tölu tvítugra voru karlarnir 12,7% en konurnar 9%. Skólaárið 1983-1984 brautskráðust samtals 1591 stúdent, 634 karlar og 957 konur. Í hlutfalli við tölu tvítugra voru karlarnir 27,9% og konurnar 41,3%. Sama þróun á sér stað hvað varðar innritun í Háskóla Íslands og lokapróf frá þeim skóla. Sem dæmi má benda á að árið 1974 luku samtals 169 lokaprófi frá Háskóla Íslands, 131 karl og 38 konur. Skólaárið 1982 luku samtals 391 lokaprófi frá Háskóla Íslands, 251 karl og 140 konur. Síðastliðið skólaár 1985/1986 luku samtals 546 lokaprófi frá Háskólanum, 313 karlar og 233 konur. Þessar tölur bera með sér að konum með háskólapróf hefur fjölgað verulega á síðustu árum og nálgast þær óðfluga það mark að vera helmingur þeirra sem ljúka lokaprófi frá Háskóla Íslands. Þótt þessi ánægjulega þróun hafi átt sér stað í Háskólanum þegar á heildina er litið segir hún ekki alla söguna um þróun jafnréttismála í einstökum deildum eða námsbrautum. Á síðustu árum hefur stór hluti kvenna útskrifast frá nýjum námsbrautum, t.d. námsbraut í hjúkrunarfræðum, sjúkraþjálfun og félagsráðgjöf, svo að dæmi séu nefnd. Þessar námsbrautir virðast því vera "kvennanámsbrautir" og leiða til starfs í "kvennastarfsgreinum" Skipting nemenda Kennaraháskóla Íslands eftir kynjum undanfarin 10 ár hefur verið mjög ójöfn. Árið 1977 hófu 39 karlar nám við skólann. Konur voru 115. Fimm árum síðar höfðu hlutföll kynjanna litið breyst. Karlar á fyrsta ári voru 25 og konurnar 104. Árið 1986 eru karlar á fyrsta ári 15 en konurnar 107. Þessar tölur úr Kennaraháskólanum staðfesta þá þróun sem átt hefur sér stað undanfarna áratugi að kennarastarfið er að verða eingöngu "kvennastarf". Það þarf ekki að taka fram að með tilliti til jafnréttis kynjanna er þessi þróun óæskileg og brýnt að leita leiða til að breyta henni. Heildartala þeirra kvenna sem stunda iðn- og tækninám hefur einnig aukist. Ef litið er til þeirra námsgreina á sviði iðn- og tæknimenntunar sem konur leggja stund á blasir við mynd hins kynskipta vinnumarkaðar. Í Tækniskóla Íslands heyrir það til undantekninga ef konur leggja stund á aðrar námsgreinar en meinatæknanám. Sömu sögu er að segja af iðnskólanámi. Það heyrir til undantekninga ef konur sækja inn í aðrar deildir en þær sem kenna iðngreinar sem leiða til hefðbundinna "kvennastarfa" á vinnumarkaðinum. Þeir aðilar sem haft hefur verið samband við vegna samningar þessarar skýrslu telja að á undanförnum árum hafi orðið lítil breyting hér á. Skýringarnar á því hvers vegna erfitt hefur reynst að breyta þessu mynstri eru margar. Vafalaust felst ein af þeim veigameiri í ríkjandi hefðum í þjóðfélaginu. Einnig er starfsfræðsla í grunnskólum takmörkuð og að margra áliti ómarkviss að því er varðar jafna stöðu kynjanna. Þá hefur verið bent á að aðstæður á vinnustöðum, einkum verkstæðum í málmiðnaði, séu þröskuldur sem konum reynist erfitt að stiga yfir. Tækni til að flytja til þunga hluti sé ákaflega frumstæð og því reyni enn mikið á líkamsburði starfsmanna. Enn fremur verki annar aðbúnaður starfsmanna og umgengni letjandi á konur að leita sér vinnu í hefðbundnum karlaiðngreinum. Þessi mynd úr iðnaðinum er síður en svo einsdæmi fyrir Ísland. Það sama er uppi á teningnum i öðrum löndum sem eru skyld Íslendingum í menningarlegu tilliti, t.d. Norðurlöndunum. Í því skyni að leita leiða til að breyta hefðbundnu starfsvali kvenna samþykktu jafnréttisráðherrar Norðurlanda að stofnað yrði til norræns samstarfsverkefnis á þessu sviði. Þetta verkefni hófst í desember 1985 og verður gerð nánari grein fyrir því síðar í þessari skýrslu. Í þessu sambandi er rétt að geta þess að haustið 1983 skipaði ég nefnd fulltrúa aðila vinnumarkaðarins til að kanna áhrif nýrrar tækni á vinnumarkaðinn. Nefndin tók til sérstakrar umfjöllunar áhrif nýrrar tækni á stöðu kvenna í atvinnulífinu í næstu framtíð. Í áliti nefndarinnar er m.a. talin sérstök ástæða til að hyggja að stöðu kvenna. Þær gegni í ríkari mæli en karlar einhæfum störfum sem líklegt sé að leggist af eða breytist. Til að bæta stöðu kvenna þurfi að stuðla að því að atvinnuþátttaka þeirra verði fjölþættari og hvetja konur til að haga menntun sinni í samræmi við það. Enn fremur segir í skýrslunni að mikilvægt sé að möguleikar nýrrar tækni verði nýttir til þess að gera vinnutímann sveigjanlegri þannig að foreldrar eigi þess kost að skipta með sér tekjuöflun og umönnun barna, eftir því sem best hentar hverju sinni. Einnig vekur nefndin athygli á því forskoti á vinnumarkaði sem karlmenn fá við brotthvarf kvenna af vinnumarkaðinum vegna meðgöngu og barnauppeldis á árum sem karlmenn fá tíðum mikilvæga þjálfun á vinnustað. Þessu vandamáli megi m.a. mæta með því að tryggja örugga uppeldisaðstöðu barna og jafna þátttöku foreldra í því starfi og aðstoð til endurþjálfunar. 4. kafli skýrslunnar fjallar um atvinnumál. Í honum er gerð grein fyrir hlutfalli þeirra kvenna sem eru á vinnumarkaðinum. Fram kemur að árið 1984 fengu 77,7% kvenna á aldrinum 20-60 ára einhverjar launatekjur. Árið 1960 var þetta hlutfall 31,4%. Eitt af því sem mikið hefur verið til umræðu í þjóðfélaginu er launamunur kynjanna. Allt frá árinu 1961, þegar lög um launajöfnuð kvenna og karla voru sett, hefur verið unnið að því að jafna laun kynjanna. Sérstakir launataxtar fyrir konur heyra sem betur fer sögunni til. Hins vegar er ljóst að ekki hefur tekist að koma á fullum launajöfnuði kynjanna. Á þessu sviði hafa verið gerðar afmarkaðar rannsóknir sem fela í sér vísbendingu um verulegan mun á tekjum kynjanna. Brýna nauðsyn ber til að gera sem fyrst heildarúttekt á stöðu þessara mála. Rétt er að geta þess að forsrh. fól Þjóðhagsstofnun árið 1985 að framkvæma slíka úttekt. Því miður liggur niðurstaða hennar enn ekki fyrir. Ýmsir örðugleikar eru á slíkum samanburði, t.d. hvernig meta skuli vinnutíma, ábyrgð og fleira þess háttar. Í könnun sem kvennaársnefnd framkvæmdi 1976 kom fram að meðallaun kvenna reyndust vera 78,2% af meðallaunum karla á unna klukkustund. Í þessu sambandi er rétt að geta þess að ársverk segir ekkert til um lengd vinnuviku fram yfir dagvinnu, en í skýrslunni kemur fram að vinnuvika karla er að meðaltali lengri en kvenna. Flestir sem hafa athugað þessi mál eru sammála um að þetta skýri ekki að öllu leyti þann mun sem er á launum karla og kvenna. Í könnunum hefur komið fram mikill launamunur kvenna og karla. Launamunur getur stafað af ýmsu, svo sem menntun, vinnutíma, starfsaldri o.fl., en ekki virðist hægt að skýra launamun kynjanna eingöngu á þann veg. Ljóst er að hlutfallið á milli launa kvenna og karla hefur nær ekkert breyst á undanförnum árum og sýna kannanir að lítill munur virðist vera á stéttum hvað þetta varðar. Sem dæmi má nefna að verkakonur höfðu 13% lægra dagvinnutímakaup en karlar árið 1983. Á sama ári voru háskólamenntaðar konur í níu BHM-félögum með 17-32% lægri heildarlaun en karlar í starfi hjá hinu opinbera. Samkvæmt skattframtölum fyrir árið 1983 voru meðaltekjur kvenna 64,9% af meðaltekjum karla á ársverk. Meðallaun kvenna í bönkum voru árið 1984 75,1% af launum karla. Þetta eru einungis nokkur dæmi. Meiri hluti kvenna starfar í ófaglærðum þjónustustörfum eða almennum skrifstofustörfum. Þær eru fáar í ábyrgðarstöðum sem veita framavonir. Kannanir sýna enn fremur að verkaskipting á heimilum hefur lítið sem ekkert breyst. Vinnuálag þar er mest hjá konum. Þessar niðurstöður segja að tvöfalt vinnuálag sé hlutskipti kvenna. Þátttaka kvenna í atvinnulífinu þarf að verða fjölbreyttari samhliða endurnýjuðu mati á hefðbundnum störfum kvenna. Í 5. kaflanum er fjallað um stjórnmálaforustu. Þar kemur fram að á stjórnmálasviðinu hefur þó nokkuð áunnist. Árið 1980 var Vigdís Finnbogadóttir kosin forseti Íslands sem væntanlega hefur breytt ímynd þjóðarleiðtoga í augum uppvaxandi kynslóða. Hlutfall kvenna á Alþingi og í sveitarstjórnum hefur breyst á síðustu árum. Samanburður á hlutfallstölum eftir alþingiskosningar árið 1979 og 1983 sýna að hlutur kvenna hefur aukist úr 5% í 15%. Hlutfall kvenna af heildarfjölda frambjóðenda í hlutbundnum sveitarstjórnarkosningum hefur farið stighækkandi frá árinu 1974. Þær voru það ár 16% af frambjóðendum, en samkvæmt nýjum bráðabirgðatölum voru þær 38% af frambjóðendum fyrir sveitarstjórnarkosningar árið 1986. Hlutfall kvenna af kjörnum fulltrúum í kaupstöðum og kauptúnahreppum hefur einnig hækkað frá árinu 1974. Það ár voru þær 8,9% af kjörnum fulltrúum í kaupstöðum. Eftir sveitarstjórnarkosningar árið 1986 er hlutfall þeirra 28,8%. Sama þróun hefur átt sér stað í kauptúnahreppum. Árið 1974 voru konur 5% af kjörnum fulltrúum, en eftir sveitarstjórnarkosningar árið 1986 er hlutfalið 24,2%. Þrátt fyrir meiri áhrif kvenna á Alþingi og í sveitarstjórnum er enn langt í land að konur hafi eðlileg áhrif á opinberar ákvarðanir í landinu. Reynslan sýnir að prófkjör stjórnmálaflokka hafa ekki megnað að auka að neinu marki hlutdeild kvenna í stjórn þjóðfélagsins. Varðandi önnur forustustörf má nefna að konur í Stjórnarráði Íslands voru árið 1976 43% starfsmanna en árið 1984 hafði þeim fjölgað í 53%. Konum sem gegna ábyrgðarstörfum í stjórnarráðinu hefur fjölgað og nýlega var kona skipuð hæstaréttardómari. Á hinum almenna vinnumarkaði er nánast sömu sögu að segja en erfiðara er að fá um það greinargóðar upplýsingar. Sem dæmi má nefna að konur veittu fyrirtækjum í Félagi ísl. iðnrekenda forstöðu í 5% tilvika árið 1985 og í Háskóla Íslands eru prófessorar 82, þar af tvær konur. Í nefndum, stjórnum og ráðum á vegum ríkisins voru konur árið 1983 u.þ.b. 9%. Í 12. gr. laga nr. 65 1985, um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla segir: "Leitast skal við að hafa sem jafnasta tölu kynjanna í stjórnum, nefndum og ráðum á vegum ríkis, sveitarfélaga og félagasamtaka þar sem því verður við komið." Hér er augljóslega átaks þörf. Konur eru fjölmennastar í nefndum á vegum heilbr.og trmrn., félmrn. og menntmrn. Í nefndum á vegum annarra ráðuneyta er að finna mjög fáar konur. Í hagsmunasamtökum hefur konum í stjórnum og öðrum ábyrgðarstöðum fjölgað til muna en hlutfall þeirra er engan veginn í samræmi við heildarhlutfall þeirra innan samtakanna. Sem dæmi má nefna að í BSRB eru konur um 61% félagsmanna um áramótin 1983-1984 en í stjórn samtakanna árið 1982 voru konur einungis 36% stjórnannanna. 6. kaflinn er um ýmsa félagslega þætti sem snerta jafnréttismál. Í honum er vakin athygli á ýmsum breytingum sem orðið hafa í þjóðfélaginu og hafa áhrif á jafnrétti kynjanna. Helsta breytingin er fólgin í aukinni menntun og atvinnuþátttöku kvenna samfara tæknivæðingu og ýmiss konar sérhæfingu. Þjóðfélagið verður því að laga sig að breyttum aðstæðum. Aukin atvinnuþátttaka kvenna hefur gert það að verkum að börn þurfa gæslu utan heimilis. Uppbygging dagvistarstofnana hefur verið hægari en þörfin gefur tilefni til og mörg sveitarfélög eiga langt í land með að anna eftirspurn. Enn er rými á leikskóla algengast. Í stærstu sveitarfélögunum geta einungis forgangshópar, þ.e. einstæðir foreldrar og námsmenn, komið börnum sínum í heilsdagsvist á dagvistarheimilum. Ástæða er til að ætla að skortur á heilsdagsvist sé ein af ástæðum þess hversu algeng hlutastörf eru meðal giftra kvenna, sem svo aftur háir þeim við stöðuveitingar. Brýna nauðsyn ber til að komið verði á samfelldum skóladegi í grunnskólum landsins með skólamáltíðum og aðstöðu til heimanáms innan veggja skólans. Útivinna beggja foreldra er staðreynd og því mikilvægt að litið verði á grunnskóla landsins sem eðlilegan starfs- og leikvettvang barna yfir daginn með nauðsynlegri gæslu. Menntmrh. skipaði 12. júlí 1983 vinnuhóp til að athuga "tengsl fjölskyldu og skóla og gera tillögur um hvernig bæta megi þau tengsl". Hópnum var falið að athuga hvernig samræma mætti betur vinnutíma foreldra og skólabarna og skynsamlegt fyrirkomulag nestismála. Vinnuhópurinn hefur skilað tveimur álitum. Menntmrn. gaf álitin út, það fyrra í október 1984 og það síðara í janúar 1986. Meginniðurstaða hópsins er sú að stefnt skuli að samfelldri viðveru nemenda í grunnskólum. Barneignum hefur fækkað mjög á undanförnum árum. Á árunum 1966-1970 gat hver kona búist við að fæða á ævi sinni 3,1 lifandi börn. Árið 1983 hafði talan lækkað í 2,2 og 1985 í 1,9. Eftir tvo til þrjá áratugi mun minnkuð fæðingartíðni valda fækkun í árgöngum fólks á barneignaaldri, 20-30 ára, en samtímis mun fjöldi roskins og aldraðs fólks fara hlutfallslega vaxandi og þar af leiðandi einnig tala þeirra sem deyja á ári hverju. Það gefur auga leið að þessi þróun hefur margvísleg áhrif á þjóðfélagið, t.d. á stöðu lífeyrissjóða. Augljóslega helst þessi þróun í hendur við skilyrði kvenna til að fæða börn, þegar þær eru auk þess virkir þátttakendur á vinnumarkaði. Þriggja mánaða fæðingarorlof er allt of stuttur tími fyrir foreldra með nýfætt barn. Sveigjanlegur vinnutími er auk þess æskilegur í þessu sambandi. Ákvæði laganna um fæðingarorlof eru nú á lokastigi endurskoðunar. Í 7. kaflanum er fjallað um afskipti félmrn. af jafnréttismálum. Þau hafa farið vaxandi á þessu kjörtímabili. Sérstök ástæða er til að vekja athygli á því sem segir um aðild Íslands að norrænu samstarfsverkefni sem hefur það að markmiði að stuðla að fjölbreyttari atvinnuþátttöku kvenna og hamla gegn þeirri þróun að störf skiptist í kvenna- og karlastörf og nefnist sú athugun "Brjótum múrana". Um er að ræða þriggja ára verkefni og er það framkvæmt samtímis í einu sveitarfélagi í Danmörku, Finnlandi, Íslandi, Noregi og Svíþjóð. Á Íslandi ákváðum við að Akureyri yrði fyrir valinu. Norræna ráðherranefndin greiðir stærsta hluta kostnaðarins við framkvæmd þess, þar með talin hálf laun verkefnisstjóra, en félmrn. greiðir hálf laun til viðbótar þannig að verkefnisstjóri er í fullu starfi. Íslenskur verkefnisstjóri var ráðinn frá og með 1. des. 1985 til að sjá um framkvæmdir og athuganir hér á landi. Fyrir valinu varð Valgerður H. Bjarnadóttir sem hefur sýnt mikinn dugnað og útsjónarsemi í starfinu. Rétt er að geta þess að bæjarstjórn Akureyrar hefur með ýmsum hætti lagt þessu máli lið, m.a. séð verkefnisstjóranum fyrir vinnuaðstöðu og veitt annan beinan og óbeinan stuðning. Ráðuneytið hefur skipað sérstaka ráðgjafarnefnd verkefnisstjóranum til aðstoðar. Ráðgjafarnefndin gegnir einnig því hlutverki að skapa tengsl milli verkefnisstjórans og þeirra aðila sem samkvæmt eðli málsins tengjast framkvæmd verkefnisins. Formaður ráðgjafarnefndarinnar er Ólöf Pétursdóttir, formaður Jafnréttisráðs. Auk hennar eiga sæti í ráðgjafarnefndinni fulltrúar frá félmrn., menntmrn., Akureyrarbæ og aðilum vinnumarkaðarins. Einnig situr Elsa Þorkelsdóttir, framkvæmdastjóri Jafnréttisráðs, í nefndinni en hún á sæti í norrænu jafnréttisnefndinni sem hefur yfirumsjón með framkvæmd verkefnisins í öllum löndunum. Ég vil geta þess að framkvæmd þessa verkefnis hér á landi hefur vakið verðskuldaða athygli á hinum Norðurlöndunum til fyrirmyndar. Á árinu 1985 átti félmrn. hlut að því að senda sendinefnd á kvennaráðstefnu Sameinuðu þjóðanna í Nairobi í Kenýa. Ráðuneytið kostaði för fjögurra fulltrúa af fimm. Meginverkefni ráðstefnunnar var að gera áætlun um framhald þeirra verkefna sem hafist var handa um á kvennaárinu. Lögð var fram viðamikil framkvæmdaáætlun í 373 greinum sem gilda skal til aldamóta. Samþykkt var að halda aftur ráðstefnu um stöðu kvenna að 15 árum liðnum, á árinu 2000. Sendinefnd Íslands skipuðu Sigríður Snævarr, formaður, Esther Guðmundsdóttir, Gerður Steinþórsdóttir, Guðríður Þorsteinsdóttir og María Pétursdóttir. Félmrn. hefur átt aðild að fleiri verkefnum á vettvangi Sameinuðu þjóðanna sem snerta jafnréttismál. Benda má á fullgildingu Íslands í júní 1985 á sáttmála Sameinuðu þjóðanna um afnám allrar mismununar gagnvart konum. Í honum eru ákvæði sem skylda stjórnvöld til að koma á jafnri stöðu kynjanna í reynd. Þar er einnig að finna ákvæði sem heimilar sérstakar tímabundnar aðgerðir til að bæta stöðu kvenna. Ráðuneytið átti einnig aðild að samþykkt sérstakrar ályktunar Alþjóðavinnumálastofnunarinnar um jafnréttismál sem tekin var til afgreiðslu á 71. alþjóðavinnumálaþinginu í Genf í júní 1985. Gerð er grein fyrir ályktuninni í skýrslu um vinnumálaþingið sem félmrn. gaf út í mars 1986. Hinn 4. mars 1986 var haldinn fyrsti fundur evrópskra jafnréttisráðherra. Evrópuráðið var fundarboðandi og var fundurinn haldinn í húsakynnum ráðsins í Strasbourg. Viðfangsefni fundarins var aukin hlutdeild kvenna í stjórnmálum og ákvarðanatöku í þjóðfélaginu. Félmrh. sat þennan fund fyrir hönd Íslands. Auk hans sat fundinn Gylfi Kristinsson, deildarstjóri í félmrn. Fulltrúar frá öllum aðildarríkjum Evrópuráðsins tóku þátt í ráðherrafundinum. Auk þeirra sátu fundinn fulltrúar frá Finnlandi, Kanada, Júgóslavíu og nokkrum alþjóðastofnunin, samtals 105 fulltrúar. Fundinum lauk með ítarlegri ályktunartillögu. Í henni lýsa jafnréttisráðherrarnir yfir þeirri skoðun sinni að virk þátttaka kvenna og karla í stjórnmálum sé mikilvægt skilyrði fyrir þróun og framgang jafnréttis. Ráðherrarnir hvetja aðildarríki Evrópuráðsins til að beita sér fyrir aðgerðum á öllum sviðum þjóðlífsins sem stuðli að jafnrétti kynjanna og þá sérstaklega þeim sem hafa að markmiði að auka hlutdeild kvenna í stjórnmálum og annarri ákvarðanatöku í þjóðfélaginu. Samkvæmt tillögunni er einnig lagt fyrir Evrópuráðið að stofna til funda og styðja rannsóknarverkefni sem sé liður í framkvæmd ofangreindrar stefnu á starfstímabili ráðsins 1987-1991. Á yfirstandandi kjörtímabili hefur af hálfu félmrn. verið lögð aukin áhersla á samstarf við hinar Norðurlandaþjóðirnar á sviði jafnréttismála. Sóttir hafa verið fundir norrænna jafnréttisráðherra og fundir sem norræna embættismannanefndin sem fjallar um jafnréttismál hefur gengist fyrir. Á fundi norrænna jafnréttisráðherra sem haldinn var í Stokkhólmi í nóvember s.l. var samþykkt að halda stóra norræna kvennaráðstefnu í Osló á árinu 1988. Gert er ráð fyrir að nokkur hundruð fulltrúar taki þátt í þeirri ráðstefnu. Í 8. kafla skýrslunnar er gerð grein fyrir starfsemi Jafnréttisráðs með setningu laga nr. 65/1985, um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla, og voru verkefni Jafnréttisráðs aukin til muna. Verkefni ráðsins eru rakin í 15. gr. jafnréttislaganna. Á vegum Jafnréttisráðs starfar sjö manna ráðgjafarnefnd og skal hún vinna að sérstökum verkefnum skv. nánari ákvörðun Jafnréttisráðs. Fjárveitingavaldið hefur í ár tekið nokkurt mið af auknum umsvifum Jafnréttisráðs. Í fjárlögum ársins 1987 eru ráðinu ætlaðar tæplega 3,6 millj. kr. og er það um 40% hækkun frá árinu 1986. Ég vil taka fram að mjög gott og skipulagt samstarf hefur verið á milli Jafnréttisráðs og félmrn. Herra forseti. Ég hef í ræðu minni gert grein fyrir helstu atriðum sem koma fram í þskj. 230 sem hefur að geyma skýrslu um stöðu jafnréttis kvenna og karla á Íslandi. Fjölmörg brýn verkefni bíða úrlausnar á þessu sviði. Þar er mikilvægast að eyða því launamisrétti sem er við lýði á milli kynjanna. Í því sambandi þarf að brýna fyrir konum að sækja inn í mun fleiri starfsgreinar en nú er. Hér getur norræna verkefnið á Akureyri orðið að liði. Konur þurfa einnig að láta meira til sín taka á sviði stjórnmála, bæði með því að gefa kost á sér til setu á Alþingi og ekki síður í sveitarstjórnum. Eins og ég gat um í upphafi máls míns er gert ráð fyrir að félagsmálaráðherra flytji skýrslu sem þessa á tveggja ára fresti. Þá má minna á það að ríkisstjórnin hefur samþykkt framkvæmdaáætlun til fjögurra ára um aðgerðir til að ná fram jafnrétti kynjanna. Ég hef því ástæðu til að ætla að næsta skýrsla um stöðu og þróun jafnréttismála beri með sér að okkur hafi miðað verulega áleiðis að því markmiði að fullt jafnrétti ríki á milli kynjanna.



Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. félmrh. fyrir þessa skýrslu um stöðu og þróun jafnréttismála. Eins og fram kemur í inngangi að skýrslunni er skýrslan og framkvæmdaáætlunin um aðgerðir til að ná fram jafnrétti kynjanna, nú hvort tveggja lagt hér fram í samræmi við þær endurbætur sem gerðar voru á jafnréttislögunum vorið 1985. Þetta ákvæði laganna er ein af þeim þremur breytingum sem gerðar voru og verulega horfa til bóta á jafnréttislöggjöfinni, sem í rauninni skipta einhverju máli. Þessi breyting gerir það að verkum að hér á Alþingi gefst færi á að ræða stöðu og þróun jafnréttísmála og þær framkvæmdir sem ríkisstjórnin hefur í hyggju á þessu sviði hverju sinni og er það vissulega vel. Hinar breytingarnar, sem til bóta horfðu í jafnréttislögunum sem samþykkt voru vorið 1985, varða rýmkun á málshöfðunarrétti Jafnréttisráðs og að heimilt er samkvæmt gildandi lögum að grípa til sérstakra tímabundinna aðgerða sem ætlað er að bæta stöðu kvenna og koma á jafnrétti kynjanna. Þessar þrjár breytingar eru tvímælalaust af hinu góða en vitaskuld þarf miklu meira að koma til en lagabókstafur um jafnrétti kvenna og karla ef það jafnrétti á einhvern tímann að verða að veruleika. Hér á landi hafa verið í gildi lög um jafnan rétt karla og kvenna frá árinu 1976, eins og rakið er í 2. kafla þessarar skýrslu, og við vitum að þessi lög ein og sér megna afskaplega litið þegar kemur að framkvæmdum. Jafnréttislög byggja ekki dagvistarheimili, þau afnema ekki það kynbundna launamisrétti sem nú er við lýði á vinnumarkaðinum, þau endurmeta ekki störf kvenna, þau lengja ekki fæðingarorlof, svo að eitthvað sé nefnt af því sem í raun og veru skiptir máli fyrir konur og skiptir máli í því að ná fram jafnri stöðu kvenna og karla. Ég nefni þetta hér vegna þess að sú skýrsla sem við erum að ræða byggir á grunni þessara laga. Þau eru ágæt í sjálfu sér en það er framkvæmdin sem öllu máli skiptir. Í 2. kafla þessarar skýrslu er rætt nokkuð um þau nýju jafnréttislög sem ég hef hér gert að umtalsefni. Og eins og segir í þessum kafla, þá er tekið fram í lögunum að tilgangur þeirra sé að "koma á" jafnrétti og jafnri stöðu kvenna og karla og kemur það í staðinn fyrir "að stuðla að jafnrétti og jafnri stöðu kvenna og karla" eins og var í eldri lögunum. Þarna er vissulega um mikilvæga breytingu að ræða einnig. En þarna komum við aftur að framkvæmdaatriðinu vegna þess að á meðan frumkvæði af hálfu stjórnvalda er ekkert í þá veru að koma á jafnri stöðu og jöfnum rétti kvenna og karla, t.d. með því að stuðla að því með einhverjum hætti að afnema launamisréttið, með því að byggja fleiri dagvistarheimili, með því að lengja fæðingarorlof svo dæmi séu nefnd, erum við engu bættari þótt í jafnréttislögunum standi "að koma skuli á jafnrétti" í staðinn fyrir að "stuðla skuli að jafnrétti". Í lokaorðum þessa kafla um löggjöf segir: "Á þennan hátt leggja nýju lögin ríkari ábyrgð á herðar stjórnvöldum en áður hvað varðar jafnrétti kynjanna." Þetta er alveg rétt. Ég hef hins vegar ekki orðið vör við það á þeim tæpum tveimur árum sem þessi lög hafa verið í gildi að einhver breyting hafi orðið á hjá stjórnvöldum í þessu efni. Ég hef ekki orðið vör við það hér í þingsölum að komið hafi fram lagafrv. eða þingmál sem á einn eða annan hátt miða að þessu marki. Ég spyr hæstv. félmrh.: Hvar eru málin, hvar eru frv., hvar eru aðgerðirnar sem eiga að koma á jafnri stöðu kvenna og karla? Við getum rætt það nánar þegar kemur að umræðum um framkvæmdaáætlunina hér á eftir því að þar er gerð grein fyrir einstökum málum sem stjórnvöld vilja beita sér fyrir en þau hafa ekki komið fram og þau eru enn sem komið er ekki sýnileg. Þess vegna vil ég spyrja hæstv. ráðh.: Hvað líður framlagningu mála sem taka á þessum hlutum? Hvenær er þeirra að vænta og hvernig verða þau? Um hvað fjalla þau? Í þriðja kafla þessarar skýrslu er fjallað um menntun. Þar kemur fram að miklar breytingar hafa orðið á undanförnum árum á menntun kvenna. Menntun kvenna hefur stóraukist, einkum og sér í lagi á háskólastigi. Þangað sækja nú mun fleiri konur til náms en áður var og eins og segir í skýrslunni gefa hagskýrslur til kynna að munur á menntun karla og kvenna fari hraðminnkandi hérlendis. Þetta er rétt og þetta er sannarlega vel því að í menntun felast margvísleg gæði sem seint verða metin á einhverjum vogarskálum. En hér er ástæða til að spyrja: Er mennt máttur eins og orðtakið segir? Í þessum kafla hefði ég viljað sjá að tengd væru saman aukin menntun kvenna og staða kvenna á vinnumarkaðnum því að á undanförnum árum hafa komið fram hámenntaðar láglaunastéttir kvenna. Þess vegna er ástæða til að spyrja: Er mennt máttur? Hún virðist ekki vera það þegar konur eiga í hlut. Og ég held að við þurfum að velta því vandlega fyrir okkur, hvernig á þessu stendur. Hvernig stendur á því að við höfum núna hámenntaðar konur úti á vinnumarkaðnum sem bera mjög skarðan hlut frá borði launalega? Þar má nefna hjúkrunarfræðinga, það má nefna kennara, það má nefna ljósmæður og margar fleiri stéttir. Þetta er fyrirbrigði sem er þekkt víðar en hér á landi. Mér kemur í hug eitt dæmi og það er frá Sovétríkjunum. Þar eru konur læknar að miklum meiri hluta og þar er það að vera læknir láglaunastarf. Hér eru karlar yfirleitt læknar en hér er það að vera læknir hálaunastarf. Þannig að það er alveg greinilega ekki menntunin, hvorki hér né þar, sem skiptir máli í þessu tilviki, heldur hvers kyns viðkomandi einstaklingar eru, hvers kyns stéttin er ef svo má segja, hvort konur eru þar í meiri hluta eða karlar. Á þessu hefði þurft að taka í þessari skýrslu og tengja þennan kafla um menntunarmál við þá staðreynd sem blasir við á vinnumarkaðnum hvað menntun og mat á menntun varðar. Það sem hér er á ferðinni er að störf kvenna, hver sem þau eru, hvort sem þau krefjast langskólamenntunar eða ekki, eru greinilega vanmetin. Það færir okkur yfir í næsta kafla, um atvinnumál, þar sem talað er sérstaklega um launamuninn og um hugmyndir um hvernig ráða megi bót á honum. Áður en þar að kemur langar mig að huga aðeins að síðari hluta þessa kafla, um menntun. Í síðari hlutanum er talað um iðn- og tækninám og þar kemur fram að konur sækja í ákveðnar greinar í iðn- og tækninámi, greinar sem leiða til hefðbundinna kvennastarfa. Og það bregður svo við að þegar verið er að ræða um iðn- og tækninám þá er það tengt vinnumarkaðnum í þessari skýrslu. Í skýrslunni eru einnig settar fram nokkrar hugsanlegar skýringar á því hvernig á því stendur að konur sæki í ákveðnar námsgreinar í iðn- og tækninámi sem leiða til ákveðinna starfa sem eru kvennastörf. Ástæðurnar sem eru nefndar í skýrslunni eru t.d. hefðir í þjóðfélaginu og það er vissulega sterkur þáttur og örugglega mjög mikilvægur í þessu. Starfsfræðsla í grunnskólum er nefnd. Það er rétt, hún er mjög takmörkuð þrátt fyrir að það hafi verið í lögum síðan 1976 að jafnréttisfræðslu skuli miðlað í skólum og þar hlýtur starfsfræðsla að koma inn í. Aðstæður á vinnustöðum eru nefndar og svo þessi klassíska ástæða sem við könnumst öll við: Það eru líkamsburðir, að mismunur á líkamsburðum kvenna og karla valdi því að konur og karlar sæki í mismunandi störf. Þessar ástæður má allar til sanns vegar færa en það gleymist þarna ein veigamikil ástæða sem er einfaldlega áhugasvið kvenna, hvað konur hafa áhuga á að gera, hverju þær vilja sinna. Það er eitt af því sem liggur alveg örugglega til grundvallar starfsvali kvenna. Áhuginn mótast í uppeldi, mótast af aðstæðum, og því sem konur hafa tækifæri til að tileinka sér. Ég held að við verðum að taka það með í reikninginn að konur og karlar hugsa ekki nákvæmlega eins, hafa ekki áhuga á sömu hlutum og að það er eitt af því sem gerir það að verkum að starfsval kvenna og karla skiptist nokkuð í tvö horn. Ég er ekki viss um að það sé neitt slæmt og kem að því á eftir þegar kemur að atvinnumálunum. Í lok kaflans um menntun er fjallað um nefnd fulltrúa aðila vinnumarkaðarins sem félmrh. skipaði haustið 1983 og hafði það verkefni að kanna áhrif nýrrar tækni á vinnumarkaðnum. Nefndin vekur athygli á, eins og segir í skýrslunni með leyfi forseta, "því forskoti á vinnumarkaði sem karlmenn fá við brotthvarf kvenna af vinnumarkaðinum vegna meðgöngu og barnauppeldis á árum sem karlmenn fá tíðum mikilvæga þjálfun á vinnustað. Þessu vandamáli megi m.a. mæta með því að tryggja örugga uppeldisaðstöðu barna og jafna þátttöku foreldra í því starfi." Því er ég sammála. Ég er hjartanlega sammála því að örugg uppeldisaðstaða fyrir börn er ákaflega mikilvæg og eins jöfn þátttaka foreldra í uppeldisstarfi þótt því verði náttúrlega aldrei komið á með lagaboði. Til þess þarf hugarfarsbreytingu. Ég vil benda hæstv. félmrh. á það að frá því á fyrstu dögum þessa þings hefur legið fyrir frv. til laga um rétt foreldra til leyfis frá störfum vegna umönnunar barna. Þetta er 10. mál þessa þings og það felur í sér að foreldri sem beiðist lausnar frá starfi sínu til að annast barn sitt á rétt á að ganga aftur að sama starfi og sömu kjörum allt að tveimur árum frá fæðingu barnsins. Þetta frv. tekur til atvinnuöryggis foreldra ungra barna og miðar að því að tryggja það að foreldri sem vill hverfa af vinnumarkaði til að sinna börnum á fyrstu tveimur æviárum barnsins geti gengið að starfi sínu vísu aftur. Þetta er mjög mikilvægt fyrir konur sem eru í meiri hluta þeirra sem hverfa af vinnumarkaði til þessara hluta. Þetta er mjög mikilvægt til þess að konur hafi færi á að byggja upp atvinnuferil sinn jafnt og karlar. Rétt eins og kemur fram í skýrslu hæstv. félmrh. er þetta eitt af þeim atriðum sem hamla konum og draga úr launum þeirra. Nú vil ég spyrja hæstv. félmrh. að því hvort hann sé sammála þessu frv. og muni ljá því fylgi sitt hér á Alþingi. Það rímar í einu og öllu við það sem fram kemur í skýrslu ráðherrans. Ég vil gjarnan fá að vita hvaða afstöðu hann hefur til þess, hvort hugur fylgir máli, hvort þessi skýrsla er tómur bókstafur á pappír eða hvort til stendur að gera eitthvað í þeim málum sem hún tekur til. Þá er það kaflinn um atvinnumál. Í honum er fyrst bent á gífurlega aukningu á atvinnuþátttöku kvenna hér á landi sem svo sannarlega hefur vaxið hröðum skrefum á undanförnum árum. Eftir því sem ég hef haft tækifæri til að kynna mér mun þessi mikla atvinnuþátttaka kvenna hérlendis vera einsdæmi í nágrannalöndunum. Síðan segir í skýrslu ráðherra: "Hins vegar er ljóst að ekki hefur tekist að koma að fullu á launajöfnuði kynjanna." Snöfurlega sagt og sérstaklega þessi orð "að fullu" vegna þess að bilið er svo breitt að það verður varla brúað í einu skrefi. Síðan segir hér: "Á þessu sviði hafa verið gerðar afmarkaðar rannsóknir sem fela í sér vísbendingu um verulegan mun á tekjum kynjanna. Brýna nauðsyn ber til að gera sem fyrst heildarúttekt á stöðu þessara mála." Nú vil ég spyrja hæstv. ráðh. hvort þeir sem sömdu þessa skýrslu hafi ekki haft skýrslu Byggðastofnunar, Vinnumarkaðurinn 1984, mannafli, meðallaun, atvinnuþátttaka, tiltæka. Hún kom út í febrúar 1986, fyrir ári. Í þessari skýrslu er að finna margvíslegar upplýsingar um launamun kvenna og karla. Þar kemur m.a. fram að karlar höfðu að meðaltali 57% hærri laun á ársverk en konur árið 1984 og að það eru aðeins 14 ára unglingspiltar og 75 ára karlar og eldri sem fá lægri meðallaun á ársverk en sem nemur meðallaunum allra kvenna. Í þessari skýrslu liggja upplýsingarnar á borðinu og eftir því sem ég best veit er Byggðastofnun að vinna að svipaðri skýrslu fyrir vinnumarkaðinn árið 1985 og munu tölurnar litið hafa breyst frá því sem var árið 1984. Við höfum upplýsingar um hvernig ástandið er á vinnumarkaðnum. Vissulega er alltaf gott að fá meiri og betri upplýsingar, en upplýsingaskortur hamlar ekki því að við getum strax tekið til hendinni og reynt að taka á hinu kynbundna launamisrétti. Þess vegna held ég að það sé rétt að gjalda varhug við því, sem segir hér í skýrslu hæstv. félmrh., "að brýna nauðsyn beri til að gera enn frekari athuganir." Frekari athuganir eru ágætar, en við höfum þegar nógu mikið af upplýsingum í höndunum, nógu mikið af athugunum til að hægt sé að hefjast handa strax. Upplýsingaskorturinn þarf ekki að hamla því. Síðan kemur fram í skýrslunni að forsrh. hafi falið Þjóðhagsstofnun árið 1985 að framkvæma úttekt á stöðu mála hvað varðar launamismun kvenna og karla og að því miður liggi niðurstaða þessarar úttektar ekki enn fyrir. Þessi úttekt er til komin vegna þess að þingkonur á Alþingi Íslendinga sameinuðust um að fara fram á þessa könnun, fara fram á þessa úttekt. Það eru tvö ár liðin síðan forsrh. fól Þjóðhagsstofnun að gera þessa úttekt. Og nú vil ég spyrja hæstv. félmrh.: Hvað tefur? Er það það að Þjóðhagsstofnun setji önnur mál í forgang eða hvað er það sem veldur því að þessi könnun er ekki fram komin? Tvö ár er býsna langur tími til að framkvæma könnun á launamismun kvenna og karla. Að kalla eftir frekari upplýsingum er því hálfinnantómt í mínum eyrum. Það hefur verið kallað eftir upplýsingum, það hefur verið farið fram á að þær verði unnar, þær hafa ekki allar komið fram, það hefur þó töluvert af upplýsingum komið fram, nóg til þess að hægt er að hefjast handa, þannig að nú spyr ég hæstv. félmrh.: Hvað hamlar því að hann hefjist handa nú þegar? Ég vil bæta því við hvað varðar launamisréttið að þótt það sé ágætt að fá frekari upplýsingar eru þetta auðvitað mál sem þola enga bið. Við vitum að það er ekki verjandi fyrir þjóð sem þykist vera jafnréttissinnuð að launabilið milli karla og kvenna sé jafnmikið og raun ber vitni. Við vitum líka að á 26 500 kr. á mánuði er ekki hægt að lifa. Það eru þau lágmarkslaun sem samið var um í síðustu kjarasamningum og það munu vera konur sem í miklum meiri hluta taka þau laun. Við vitum að neyðarástand er að skapast víða í þjóðfélaginu vegna hinna lágu launa kvenna. Það nægir að nefna dagvistarheimili hér í Reykjavíkurborg t.d. Þar hafa fóstrur sagt upp störfum. Og það nægir að nefna sjúkrahúsin þar sem sjúkraliðar, hjúkrunarfræðingar og aðrar láglaunakvennastéttir hugsa sér nú til hreyfings og hafa efnt til fjöldauppsagna. Þetta eru mál sem þola enga bið. Á þeim verður að taka undir eins. Síðan segir í skýrslunni: "Meiri hluti kvenna starfar í ófaglærðum þjónustustörfum eða almennum skrifstofustörfum. Þær eru fáar í ábyrgðarstöðum sem veita framavonir." Nú vil ég varpa fram þeirri spurningu hér: Hvað er ábyrgð? Þau störf sem konur gegna á vinnumarkaði eru að miklum meiri hluta umönnunar-, uppeldis- og þjónustustörf. Og er það ekki ábyrgðarhluti að þjónusta, annast um og ala upp? Það hefði ég haldið. Ég held að það sé löngu tímabært að setja spurningarmerki við þann viðtekna skilning sem er að finna í þessari skýrslu og almennt í þjóðfélaginu á því hvað er ábyrgð og hvað er ekki ábyrgð. Ég vil nefna það í sambandi við launaflokka og ábyrgðarmat að fóstra á barnaheimili, sem gætir barna allan daginn, er í sama launaflokki hjá Reykjavíkurborg og maður sem gætir verkfæra í áhaldageymslu. Það er metið jafnmikil ábyrgð að gæta verkfæra og gæta barna. Og ég vil nefna annað dæmi: Meindýraeyðir og ljósmóðir eru í sama launaflokki. Þessi tvö störf eru metin jöfn að ábyrgð. Og nú vil ég spyrja þá hv. þm. sem hér sitja: Er ekki eitthvað bogið við þetta ábyrgðarmat og er ekki kominn tími til að setja við það spurningarmerki? Síðan segir í skýrslu ráðherra: "Kannanir sýna enn fremur að verkaskipting á heimilum hefur lítið sem ekkert breyst. Vinnuálag er þar mest hjá konum." Tvöfalt vinnuálag er hlutskipti æ fleiri kvenna og þetta er rétt. Þetta er sannarlega rétt. Ég gef hæstv. félmrh. rós í hnappagatið fyrir að hafa þetta hér. En síðan segir: "Þátttaka kvenna í atvinnulífinu þarf að verða fjölbreyttari samhliða endurnýjuðu mati á hefðbundnum störfum kvenna. Norræna samstarfsverkefnið á sviði jafnréttismála, sem áður er vikið að, hefur þetta m.a. að markmiði." Það er öruggt mál að þetta verkefni mun ekki verða til þess að tvöfalda vinnuálagið breytist. Til þess þarf hugarfarsbreytingu sem aðeins kröftug umræða um kvenfrelsis- og jafnréttismál getur komið í kring. En hvað varðar þetta norræna samstarfsverkefni á sviði jafnréttismála og þá áherslu sem er að finna í þessari skýrslu á það að lausnina á launamisréttinu sé að finna í því "að brýna fyrir konum að sækja inn í mun fleiri starfsgreinar en nú er", eins og segir í niðurlagi skýrslunnar, þá er ég því ósammála. Ég held að það sé engin lausn á launamisréttinu að konur tileinki sér karlastörfin. Þarna er aftur spurning um gildismat. Skoðun okkar Kvennalistakvenna er sú að potturinn sé brotinn að því leytinu til að kvennastörfin eru miklu lakar metin en karlastörfin. Því sé lausnin sú að meta kvennastörfin hærra, að greiða það sama fyrir kvennastörfin og fyrir karlastörfin. Ekki sú að senda konur inn í karlastörfin. Þá má líka spyrja í framhaldi af því: Hver á að vinna kvennastörfin? Eiga þau áfram að vera láglaunastörf? Hver á að vinna þau? Ekki hverfa þau við það að konur tileinki sér karlastörf. Þetta er spurning um verðmætamat. Þetta er spurning um að meta þau störf sem unnin eru í þjóðfélaginu að verðleikum og jafnt hvort sem um konur eða karla er að ræða. Markmiðum þessa norræna samstarfsverkefnis, "Brjótum múrana", er ég og við Kvennalistakonur því ekki sammála. Við erum ekki sammála því að í þessu felist einhver lausn. Ég bendi einnig á að þessi áhersla í skýrslunni rímar engan veginn við það sem segir í framkvæmdaáætlun ríkisstjórnarinnar til fjögurra ára um aðgerðir til að ná fram jafnrétti kynjanna. Þar segir í lið 2.4, nýtt starfsmat: "Hið opinbera og aðilar vinnumarkaðarins sjái um að fram fari nýtt starfsmat þar sem endurskoðað verði sérstaklega mat á hefðbundnum kvennastörfum annars vegar og störfum sem karlar vinna almennt hins vegar, t.d. ýmis iðnaðarstörf, tæknistörf o.fl. Við mat á starfsreynslu skal tekið tillit til heimilis- og umönnunarstarfa." Þetta segir í framkvæmdaáætluninni, með leyfi forseta, og þessu er ég innilega sammála. Þetta er leiðin, hæstv. ráðh. Í þessari grein í framkvæmdaáætluninni er verulegur fengur. Þess vegna spyr ég: Hvers vegna í ósköpunum er þá aðra áherslu að finna í skýrslunni sjálfri þar sem áhersla er lögð á að konur þurfi að auka fjölbreytni í starfsvali og fara inn í karlastörfin? Þetta gengur ekki upp. Þetta passar ekki saman. Og ég vona að hæstv. ráðh. svari mér því hér á eftir hvorn pólinn í hæðina hann hyggist taka í þessum efnum. Þeir eru báðir á ferðinni í skýrslu hans og framkvæmdaáætlun og ekki fara þeir saman. Annan hvorn pólinn verður að velja. Síðan kemur kafli í skýrslu hæstv. ráðh. um stjórnmál og forustu og þar er rakinn sorglega lítill hlutur kvenna á þessum sviðum. Hæstv. ráðh. gerði grein fyrir efni þessa kafla áðan og ég sé ekki ástæðu til að endurtaka það. Þó sleppti hann tveimur línum sem ég sé ástæðu til að minna sérstaklega á. Hér segir: "Í sveitarstjórnarkosningunum árið 1982 og alþingiskosningunum árið 1983 komu fram sérframboð kvenna sem virðast hafa haft áhrif á alla flokka að fjölga konum á framboðslistum sínum." Hér er svo sannarlega sannmælis gætt hjá hæstv. ráðh. og ég gef honum aðra rós í hnappagatið fyrir það. Síðan segir: "Þrátt fyrir meiri áhrif kvenna á Alþingi og í sveitarstjórnum er enn langt í land að konur hafi eðlileg áhrif á opinberar ákvarðanir í landinu. Reynslan sýnir að prófkjör stjórnmálaflokka hafa ekki megnað að auka að neinu marki hlutdeild kvenna í stjórn þjóðfélagsins." Aftur er ég sammála og aftur get ég gefið hæstv. ráðh. rós í búkkettinn sem hann er nú kominn góða leið með að fá. En það sem er athyglisvert við þennan kafla, um sorglega smáan hlut kvenna í stjórnmálum og á öðrum forustusviðum, er að hér eru engar lausnir settar fram á því hvernig megi bregðast við þessum vanda. Þetta er svona, en hér er ekki að finna neinar hugmyndir um hvað megi gera til að breyta þessu. Ég bendi hæstv. ráðh. á að það er til tiltæk lausn og hana er að finna í gildandi jafnréttislögum þar sem sagt er að heimilt sé að beita því sem hefur verið kallað jákvæð mismunun, að grípa til sérstakra tímabundinna aðgerða sem ætlað er að bæta stöðu kvenna til að koma á jafnrétti kynjanna, m.ö.o. jákvæð mismunun, að taka konur fram yfir á meðan verið er að rétta vegasaltið og koma jafnvægi á. Þessi lausn er fyrir hendi, henni er hægt að beita á sviði opinberrar stjórnsýslu og annars staðar þar sem ákvarðanir eru teknar um skipanir í stöður. Ég spyr hæstv. ráðh. hvort hann sé tilbúinn til að beita sér fyrir því að þessi heimild jafnréttislaganna verði notuð til að rétta sorglega smáan hlut kvenna í þessum efnum. Síðan kemur kafli um félagsleg atriði og þar er bent á að "hin mikla atvinnuþátttaka kvenna", eins og hér segir, með leyfi forseta, "hefur gert það að verkum að börn þurfa gæslu utan heimilis." Síðan segir: "Uppbygging dagvistarstofnana hefur verið hægari en þörfin gefur tilefni til og mörg sveitarfélög eiga langt í land með að anna eftirspurn. Ástæða er til að ætla að skortur á heilsdagsvist sé ein af ástæðum þess hversu algeng hlutastörf eru meðal giftra kvenna sem svo aftur háir þeim við stöðuveitingar. " Þessu er ég innilega sammála, á þessu er enginn vafi. En ég vil benda hæstv. ráðh. á að Kvennalistinn hefur hér á Alþingi flutt frv. til l. um sérstakt átak í dagvistarmálum barna. Þetta frv. kom fram á 107. löggjafarþingi, þ.e. fyrir tveimur árum, og var þá vísað til ríkisstjórnarinnar með því fororði að hún léti nú hendur standa fram úr ermum í þessum málaflokki. Síðan hefur það gerst að á fjárlögum ár hvert hafa framlög til dagvistarheimila barna verið skorin niður. Þau hafa ekki hækkað. Þau hafa verið skorin niður. Síðan kemur hæstv. ráðh. hérna með skýrslu um stöðu og þróun jafnréttismála og bendir á að aukning á dagvistarrými sé ákaflega mikilvæg til að rétta hlut kvenna. Hér fara enn þá einu sinni ekki saman orð og gerðir og ég vil spyrja hæstv. ráðh. að því hverju þetta sætir. Hvers vegna hefur hann ekki beitt sér fyrir því og fengið það fram að framlög til byggingar dagvistarheimila hafi verið stórlega aukin á undanförnum árum? Við vitum að það er neyðarástand í þessum málum. Síðan segir í skýrslunni: "Brýna nauðsyn ber til að komið verði á samfelldum skóladegi í grunnskólum landsins." Jafnframt er vísað til vinnuhóps sem menntmrh. skipaði 1983 um tengsl fjölskyldu og skóla sem átti að gera tillögur um hvernig bæta mætti þau tengsl. Þessi vinnuhópur skilaði tveimur álitum, því fyrra í október 1984 og hinu síðara í janúar 1986, og meginniðurstaða hans er sú að stefna skuli að samfelldri viðveru nemenda í grunnskólum. Og nú vil ég aftur spyrja um framkvæmdir. Það eru þrjú ár síðan fyrra álitið kom fram. Það er ár síðan seinna álitið kom fram og það eru þrjú ár síðan hér var samþykkt þáltill. um að stefnt skuli að því að skóladagur í grunnskólum verði samfelldur. Hvernig stendur á því að ekkert hefur verið framkvæmt? Hvar eru framkvæmdirnar? Síðan segir í skýrslunni: "Fæðingum hefur fækkað mjög mikið." Mikið rétt. Og því er hér haldið fram að þessi þróun haldist í hendur við skilyrði kvenna til að fæða börn og bent á að það sé ýmsum annmörkum háð þegar þær eru virkir þátttakendur á vinnumarkaði. Þetta höfum við margoft bent á og bent á nauðsyn þess að tekið sé meira tillit til aðstæðna foreldra ungra barna við alla þjóðfélagsskipulagningu hér. Því næst segir í skýrslunni: "Þriggja mánaða fæðingarorlof er allt of stuttur tími fyrir forelda með nýfætt barn. Ákvæði til laga um fæðingarorlof eru nú í endurskoðun." Kvennalistinn hefur borið fram frv. um lengingu fæðingarorlofs úr þremur mánuðum í sex þrjú þing í röð. Þetta frv. hefur aldrei náð því að komast úr heilbr.- og trn. Ed. eftir 1. umr. í Ed. þar sem það hefur verið lagt fram. Enn á ný kemur tvískinnungurinn fram. Annars vegar er viðurkennt í þessari skýrslu að lenging fæðingarorlofs er afskaplega brýn. Hún er það. Það er engin spurning. En hvernig stendur þá á því að þessu máli hefur ekki auðnast að ná út úr nefnd, ekki svo mikið sem út úr nefnd til 2. umr. og atkvæðagreiðslu, hvað þá heldur að verða að lögum og þó hefur það verið borið fram á þremur þingum? Ég bið hæstv. félmrh. um skýringu á því, því enn fara ekki saman orð og gerðir. Hæstv. ráðh. lét þess getið í ræðu sinni áðan að endurskoðun á ákvæðum laga um fæðingarorlof væri nú á lokastigi hjá heilbr.- og trmrh. Frv. um fæðingarorlof var á málaskrá ríkisstjórnarinnar sem kom fram í upphafi þings. Nú eru sennilega eftir um 6-8 vikur af þessu þingi og því hver síðastur að leggja fram mál sem einhver von er til að fáist afgreidd. Því vil ég spyrja hæstv. ráðh.: Er þetta mál í burðarliðnum, megum við eiga von á því hingað inn í þingið á næstu dögum og hverjar eru áherslur þess? Hvaða niðurstöðu hefur verið komist að í þeirri endurskoðun sem fram hefur farið á ákvæðum fæðingarorlofslöggjafarinnar? Til viðbótar því sem hér segir um nauðsyn þess að lengja fæðingarorlof og koma á sveigjanlegum vinnutíma til að auðvelda konum að eiga börn vil ég bæta við að dagvistin er þar afskaplega mikilvæg, öruggt dagvistarrými fyrir börn. Atvinnuöryggi foreldra ungra barna sem vilja hverfa af vinnumarkaði um stundarsakir er þar líka ákaflega mikilvægt. En mikilvægast af öllu eru sjálfsagt mannsæmandi laun, laun sem hægt er að lifa af, því að ef fólk sér sér ekki fært að sjá sér farborða nema með því að báðir aðilar vinni úti og vinni meira en fullan vinnudag treystir fólk sér auðvitað ekki til að eiga börn og sjá þeim farborða þannig að launin eru ekki síður mikilvæg en þær félagslegu aðgerðir sem ég hef hér nefnt. Þá er hér kafli um félmrn. og jafnréttismál. Þar kemur fram að margvíslegt samstarf og skoðanaskipti eiga sér stað og hafa átt sér stað við aðila á erlendum vettvangi um þessi mál. Það er gott. Ekki veitir af að ferskir vindar blási um þessi mál hér á landi. En það er ekki nóg að aflað sé upplýsinga og skipst á skoðunum við erlenda hugmyndafrömuði hverjir sem þeir kunna að vera í þessum efnum heldur þarf einnig að koma þessum ágætu hugmyndum í verk. En orð eru til alls fyrst og það er vel að slíkt samstarf skuli vera stundað af þó nokkru kappi, eftir því sem mér sýnist á skýrslunni, við hina ýmsu aðila. Hér er getið um kvennaráðstefnuna sem haldin var í Nairobi í Kenya í júlí 1985 og Ísland tók þátt í og hér er það tekið fram að ráðstefnan hafi afgreitt viðamikla framkvæmdaáætlun um það hvernig ná megi jafnri stöðu og jöfnum rétti kvenna og karla. Ég spyr hæstv. ráðh.: Hvað líður þýðingu þessarar áætlunar yfir á íslensku og eins hvað líður þýðingu lokaskjals ráðstefnunnar í Nairobi? Eins vil ég spyrja hann að því hvort einhverjar áætlanir séu uppi hjá íslenskum stjórnvöldum að framfylgja markmiðum þessarar framkvæmdaáætlunar. Eins er hér greint frá fundi evrópskra jafnréttisráðherra, sem haldinn var í mars 1986, og þar er greint frá því að fundinum hafi lokið með ítarlegri ályktunartillögu og þar sé það sérstakt markmið að auka hlutdeild kvenna í stjórnmálum og annarri ákvörðunartöku í þjóðfélaginu. Ég vil fara þess á leit við hæstv. félmrh. að þessari ályktun verði dreift til þm. þannig að þeir hafi aðstöðu til að kynna sér hana. Þá er hér greint frá norræna samstarfsverkefninu "Brjótum múrana". Um það hef ég þegar fjallað og ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða meira um það. Síðan er hér að lokum kafli um starfsemi Jafnréttisráðs. Hvað varðar þann kafla sem fjallar um kærur til ráðsins vil ég benda hæstv. ráðh. á að það er nokkuð mikilvægt að breyta jafnréttislögunum á þann veg að heimilt sé að kæra til ráðsins með nafnleynd vegna þess að flestir veigra sér við að fara í opinber mál, ekki síst konur, og þá ekki síst vegna kynjamismununar. Sú breyting á jafnréttislögunum sem gerði aðilum kleift að kæra til ráðsins með nafnleynd væri því mjög til bóta og gæti einnig orðið til þess að við fengjum betri yfirsýn yfir það hvar pottur er brotinn í þessum málum. Við fengjum fleiri kærur sjálfsagt og þar af leiðandi væri betur hægt að gera sér grein fyrir því hvernig hlutunum er háttað en nú er, þar sem konur eða karlar, hvor sem í hlut eiga, þurfa að kæra undir fullu nafni. Annars er það sem einkum stendur út úr í þessum kafla um starfsemi Jafnréttisráðs það að Jafnréttisráð hefur í raun og veru afskaplega lítið fjármagn til sinnar starfsemi og er það mjög miður. Er ekki nokkur von til þess að það geti sinnt því hlutverki sem því er ætlað samkvæmt lögunum með þeim fjármunum sem það hefur á undanförnum árum haft til ráðstöfunar. Hér segir í þessari skýrslu, með leyfi forseta: "Það verður að segjast eins og er að sökum manneklu á skrifstofu ráðsins hefur Jafnréttisráð ekki getað sinnt fræðsluhlutverki sínu sem skyldi. Undanfarin ár hefur verið lögð áhersla á að Jafnréttisráð fengi nýja stöðuheimild svo markvisst mætti vinna að upplýsinga- og fræðslustarfsemi um jafnréttismál." Það hefur sem sagt tekið mörg ár og er greinilegt að ekki hefur tekist enn að fá eina stöðuheimild til þess að ráðið geti sinnt fræðsluhlutverki sínu. Það nær ekki nokkurri einustu átt að búa svo í haginn að ráðinu sé ekki fært að gegna þeim skyldum sem á það eru lagðar samkvæmt lögum og sýnir e.t.v. einna best það sem ég ræddi um í upphafi að til lítils er að samþykkja ný jafnréttislög ef hvorki er vilji né möguleiki til að framfylgja þeim. Þá skipta slík lög akkúrat engu máli. Þau eru varla pappírsins virði. Þetta fjármagnsleysi kemur skýrt fram í kaflanum um jafnréttisfræðslu í skólum þar sem fram kemur að hún hafi nánast engin verið. Þó hafa verið ákvæði í lögum síðan árið 1976 eða í ellefu ár um að jafnréttisfræðslu skuli sinnt í skóla-, uppeldis- og menntastofnunum landsins. Í lok þessa kafla um jafnréttisfræðslu skólanna segir, með leyfi forseta: Menntamálaráðuneytið hefur í fjárlagatillögum ráðuneytisins næsta ár farið fram á stöðuheimild til þessa verkefnis." Næsta ár! Eftir að ákvæðið er búið að vera í lögum í ellefu ár! Sannast sagna get ég ekki séð að mjög mikill áhugi hafi verið hjá íslenskum stjórnvöldum á því að framkvæma þau lög sem þau hafa sjálf sett um jafnan rétt og jafna stöðu kvenna og karla. Þar lýkur þessari skýrslu hæstv. ráðh. og aðeins er eftir að ræða eitt atriði. Í niðurstöðum hennar, sem ég gat um áðan, kemur fram eins og hér segir: "Mikilvægast er að eyða því launamisrétti sem er við lýði milli kynjanna með því að brýna fyrir konum að sækja inn í mun fleiri starfsgreinar en nú er." Ég hef þegar rætt um þetta atriði og bendi á að það er ekki líklegt til nokkurrar lausnar á þessum málum og felur auk þess í sér vanmat á þeim störfum sem konur gegna. En síðan kemur í lokin setning sem er ástæða til að eyða nokkrum orðum að. Hér segir, með leyfi forseta: "Konur þurfa einnig að láta meira til sín taka á sviði stjórnmála, bæði með því að gefa kost á sér til setu á Alþingi og í sveitarstjórnum." Ég hef ekki orðið vör við það, hæstv. félmrh., að það sé skortur á því að konur gefi kost á sér til setu á Alþingi eða í sveitarstjórnum. Mér sýnist vera fullt af konum sem gefa kost á sér til þessara starfa. Þar er ekki vandamálið. Vandamálið er að þær komast ekki á Alþingi eða í sveitarstjórnir vegna þess að þær eru ekki í þeim sætum á framboðslistum flokkanna sem fleyta þeim þangað inn. Ég hlýt því eiginlega að taka þessi lokaorð þessarar skýrslu sem hálfgerðan brandara hjá hæstv. ráðh. því að ekki rímar það við neinn veruleika. Þetta er að sínu leytinu til tilefni til ítarlegrar umræðu um konur og stjórnmál, en ég tek þetta dæmi sérstaklega til að benda á að það sjónarhorn sem er í þessari skýrslu er töluvert skakkt. Í skýrslunni er lítil tilraun gerð til að setja spurningarmerki við það verðmætamat sem ræður ferðinni í íslensku þjóðfélagi í dag og sem gerir það að verkum að staða kvenna og karla er ójöfn. Auðvitað á að taka sérstaklega á þessu verðmætamati í skýrslu jafnréttisráðherra um stöðu og þróun jafnréttismála, en það er ekki gert í þessari skýrslu. Í annan stað rímar þessi skýrsla ekki ævinlega við þann veruleika sem í raun blasir við. Þetta með að konur gefi ekki kost á sér til setu á Alþingi eða í sveitarstjórnum er kannske skýrasta dæmið um slíkt rímleysi. Ég vil að lokum ítreka það, sem ég hef áður sagt í þessari umræðu, að það er ekki nóg að gefa skýrslur og setja lög um þessi mál. Allt er undir framkvæmdunum komið. Það er það sem jafnrétti kvenna og karla stendur og fellur með. Ég ætla að vona að hæstv. ráðh. svari þeim spurningum sem ég hef beint til hans um þau efni hér á eftir. Annars vil ég aftur þakka hæstv. ráðh. fyrir þessa skýrslu. Það er margt í henni fróðlegt og margt sem hefur hér áður komið fram í máli Kvennalistakvenna og annarra sem tekið hafa til máls um þessi mál. Flest hefur fengið misblíðar móttökur en er hér í þessari skýrslu sett fram sem sjónarmið félmrh. Það er þó skref í áttina og hvað sem annars má um skýrsluna segja þá er það vel.



Herra forseti. Ég hef kvatt mér hér hljóðs utan dagskrár til að vekja athygli á þeirri uggvænlegu staðreynd að í fyrradag sprengdu Bandaríkjamenn í 20. sinn kjarnorkusprengju neðanjarðar í Nevadaeyðimörkinni eftir að hitt risaveldið, Sovétríkin, hafði haldið að sér höndum í meira en 11/2 ár í sambandi við slíkar tilraunasprengingar. Ég ætla að nota þetta tækifæri jafnframt til að beina fsp. til hæstv. utanrrh. varðandi afstöðu hans og ríkisstjórnarinnar í þessu afdrifaríka máli. Það hafa miklar vonir verið bundnar við að einhliða frumkvæði af hálfu Sovétmanna að hætta tilraunasprengingum með kjarnavopn fengi undirtektir hjá gagnaðilanum, Bandaríkjunum, og það hafa komið fram hvatningar úr mörgum áttum á Bandaríkjastjórn að taka þátt í stöðvun með þessi háskavopn, þróun þessara háskavopna. Eftir að tilraunasprenging fór fram í Nevada-eyðimörkinni í fyrradag, tveimur dögum áður en ráðgert hafði verið, til þess að koma í veg fyrir að mótmælendur innan Bandaríkjanna gætu verið viðstaddir eða reynt að koma í veg fyrir þennan verknað gerðist það á Bandaríkjaþingi að þingflokkur demókrata í annarri deild þingsins gerði samþykkt gegn þessari ákvörðun og vítti forsetann og stjórnina fyrir að eiga hlut að henni og nota ekki tækifærið til að ná fram skrefi til samninga um allsherjarbann, a.m.k. skrefi í þá átt. Ég vil minna á, herra forseti, að Alþingi samþykkti 23. maí 1985 þál. um stefnu Íslendinga í afvopnunarmálum. Samkvæmt þeirri ályktun fagnar Alþingi hverju því frumkvæði sem fram kemur og stuðlað getur að því að rjúfa vítahring vígbúnaðarkapphlaupsins og samkvæmt þeirri ályktun ályktar þingið að beina því til ríkisstjórnarinnar að styðja og stuðla að allsherjarbanni við tilraunum, framleiðslu og uppsetningu kjarnavopna undir traustu eftirliti, og fleira er þarna tekið fram sem snertir að binda enda á kjarnorkuvígbúnaðarkapphlaupið. Það er jafnframt tekið fram í þessari ályktun að leita verði allra leiða til að draga úr spennu og tortryggni milli þjóða heims og þá einkum stórveldanna. Alþingi telur samkvæmt þessari ályktun að Íslendingar hljóti ætíð og hvarvetna að leggja slíkri viðleitni lið. Áframhaldandi tilraunasprengingar með kjarnavopn og líkurnar á því að Sovétstjórnin taki nú upp af sinni hálfu sams konar tilraunir á nýjan leik stefna þróun mála, sem menn vonuðu að gæti orðið í rétta átt, í mikinn háska og ég hlýt að spyrja hér: Hvað hefur íslenska ríkisstjórnin aðhafst í sambandi við þetta mál? Ég spyr hæstv. utanrrh.: 1. Hver er afstaða hans og ríkisstjórnarinnar til ítrekaðra einhliða tilraunasprenginga Bandaríkjamanna með kjarnavopn? 2. Hefur ríkisstjórnin borið fram mótmæli við Bandaríkjastjórn vegna þessara nýjustu tilraunasprenginga eða verða slík mótmæli borin fram? 3. Til hvaða aðgerða hyggst ríkisstjórnin grípa til að knýja fram allsherjarbann við tilraunum með kjarnavopn, m.a. í ljósi ályktunar Alþingis frá 23. maí 1985?



Herra forseti. Ég mun leitast við að víkja nokkrum orðum að því sem hér hefur fram komið um leið og ég svara þessum spurningum. En ég bendi á að innan tíðar fer fram umræða um utanríkismál þegar skýrsla um utanríkismál verður lögð fram á þingi og ég bíð þess vegna með frekari umræður um þetta mál þar til. En öll viljum við lifa í heimi sem ekki býr við ógn helsprengju. Það er því markmið okkar að útrýma kjarnavopnum. Vandinn felst eins og endranær í því að finna rétta leið að settu marki. Við erum þátttakendur í varnarbandalagi sem hefur þá margyfirlýstu stefnu að það mun aldrei grípa til vopna að fyrra bragði. Þetta bandalag hefur gegnt sínu hlutverki vegna fælingarstefnu sem hefur sannfært hugsanlega árásaraðila um tilgangsleysi stríðsaðgerða. Þetta hefur gerst þrátt fyrir augljósa yfirburði Varsjárbandalagsríkjanna á sviði hefðbundins vígbúnaðar. Staðreyndin er að kjarnavopn hafa gegnt lykilhlutverki í því að stöðva útþenslu Sovétríkjanna í Evrópu. Í öllum samningum um afvopnun á sviði kjarnorkuvígbúnaðar verður því að hafa hliðsjón af öðrum þáttum vígbúnaðar þannig að afvopnun leiði ekki til minna öryggis og stefni þannig friðnum í hættu. Vestrænum ríkjum er því mikill vandi hér á höndum. Við viljum heim án kjarnavopna, en um leið viljum við viðhalda því öryggi sem kjarnavopn hafa tryggt til þessa. Í ályktun Alþingis, sem þm. vísaði til hér áðan um stefnu Íslendinga í afvopnunarmálum, segir m.a., með leyfi forseta: "Leita verður allra leiða til að draga úr spennu og tortryggni milli þjóða heims og þó einkum stórveldanna. Telur Alþingi að Íslendingar hljóti ætíð og hvarvetna að leggja slíkri viðleitni lið." Á meðan enn hefur ekki tekist að undirbúa jarðveginn fyrir gagnkvæmt traust milli austurs og vesturs er það mat vestrænna ríkja að það verði að halda uppi sannferðugum fælingarmætti. Þetta er ástæða þess að Bandaríkjamenn halda áfram tilraunum sínum með kjarnavopn þrátt fyrir óskir manna um að þeim verði hætt. Og hvað stendur þá í veginum? Jú, ágreiningurinn um eftirlitið og reynslan af framferði Sovétmanna. Á sínum tíma, þ.e. á árunum 1958-1961, höfðu Bandaríkjamenn og Bretar frumkvæði að einhliða banni við tilraunasprengingum. Sovétmenn gengust inn á þetta bann meðan þeim hentaði, en á sama tíma og þeir létu í veðri vaka að þeir hefðu hætt öllum slíkum tilraunum létu þeir á laun sérfræðinga sína undirbúa stórkostlega tilraunastarfsemi sem hófst öllum að óvörum í septembermánuði 1961. Á tveimur mánuðum - ég endurtek: á tveimur mánuðum það haust voru sprengdar 40 kjarnorkusprengjur, þar á meðal sú stærsta sem sprengd hefur verið, og allar í andrúmsloftinu. Þessi spor hræða. Þáverandi forseti Bandaríkjanna, John F. Kennedy, dró þann lærdóm af framferði Sovétmanna að aldrei ætti að setja vestræn ríki í slíkt einhliða bann meðan ekki væru leiðir til þess að fylgjast með framkvæmdinni af hálfu Sovétmanna. Á fundi Atlantshafsríkjanna í desember s.l. var samþykkt sérstök yfirlýsing, Brussel-yfirlýsing, þar sem Varsjárbandalagsríkjunum var boðið til viðræðna um samdrátt og jafnvægi á sviði hefðbundins vígbúnaðar vopna og herafla. Leiðtogafundurinn í Reykjavík kallaði fram nauðsyn þess að tekist yrði á við þessi vandamál sem forsendur raunhæfs árangurs í viðræðum um fækkun kjarnorkuvopna. Þessar viðræður munu hefjast innan tíðar. Auk viðræðna risaveldanna í Genf um meðaldræg og langdræg kjarnavopn munu þær leiða í ljós vilja til að draga úr þeirri tortryggni sem ég minntist á að framan og er jarðvegur vígbúnaðarins. Verulegur árangur í þessum viðræðum skapar skilyrði fyrir því samkomulagi sem við öll sækjumst eftir að gert verði um bann við tilraunum með kjarnavopnum. Það má því segja að það velti á Sovétmönnum nú við samningaborðið hvernig til tekst, en nú í fyrsta skipti mun í Genf vera kominn á blað texti að samkomulagi. Það er mælistikan sem við höfum, en ekki fagrar yfirlýsingar í fjölmiðlum á Vesturlöndum. Við munum að sjálfsögðu fylgjast með þessum málum á vettvangi Atlantshafsbandalagsins. Þar höfum við verið í samstarfi við vestrænar þjóðir og þar munu þessir hlutir verða til umræðu. Og þar munum við koma fram þeim sjónarmiðum sem við teljum réttust á hverjum tíma.



Herra forseti. Eins og kom fram í ræðu hæstv. utanrrh. er það að vísu ekki nýtt að annað stórveldanna lýsi yfir stöðvun en hitt stórveldið haldi áfram. Bandaríkin hafa á árum fyrr haldið að sér höndum í tilraunum meðan Sovétríkin héldu áfram tilraunasprengingum. Nú hefur þetta snúist við. Það er hörmuleg þróun að þegar einn vill neitar hinn og tilraunasprengingarnar eru þrándur í götu raunhæfra aðgerða. En tilraunasprengingarnar eru þáttur í stærra máli. Hitt er það að á Reykjavíkurfundinum var sérstaklega rætt um takmörkun og stöðvun á tilraunum með kjarnorkuvopn undir viðunandi eftirliti. Það er hörmulegt að tækifærið eftir Reykjavíkurfundinn hefur ekki verið notað til að ná samningum um þetta efni. Við Alþýðuflokksmenn getum tekið undir með þeim bandarísku þingmönnum sem tala nú um að gluggi tækifærisins hafi verið opinn, en honum hafi verið skellt aftur. Við áteljum því að þetta tækifæri hafi ekki verið notað og Bandaríkjamenn hafi lokað glugganum með nýjustu tilraunasprengingu sinni. En að því er þetta mál allt varðar teljum við nauðsynlegt að Íslendingar ræði þetta mál meðal bandalagsþjóða sinna og beiti sér fyrir því að raunhæfur árangur geti náðst. Markmiðið í afvopnunarmálum er að tryggja annars vegar að aldrei verði gripið til kjarnorkuvopna og hins vegar að vinna að fækkun þeirra og eyðingu. Þessum markmiðum verður vitaskuld ekki náð nema gagnkvæmni ráði í samdrætti og jafnvægi í vopnamætti. Þetta mun heldur ekki standast nema þetta sé undir öruggu eftirliti og þannig frá því gengið að allir geti þessu treyst. Þess vegna á að stefna að skipulegri afvopnun á raunhæfum tíma með öflugu eftirliti með framkvæmdinni þannig að gagnkvæmt traust geti ríkt og eflst milli þjóða heims. Takmarkið á að vera að tryggja valdajafnvægi og frið við stöðugt minnkandi vopnaburð. Á þetta teljum við að Íslendingar eigi að leggja sérstaka áherslu.



Herra forseti. Það er rétt hjá hæstv. utanrrh. að það er eins með afvopnunarmálin og reyndar með jafnréttismálin, sem voru hér til umræðu áðan, að fagrar yfirlýsingar duga lítið. Það eru gjörðirnar sem meira máli skipta. Kvennalistinn hefur þegar sent bandarískum stjórnvöldum mótmæli gegn þeim ítrekuðu tilraunasprengingum sem þar hafa átt sér stað vegna þess að við álítum það vera hörmulega þróun. Við styðjum þann hóp bandarískra þingmanna og annarra Bandaríkjamanna sem hafa mótmælt þessum tilraunasprengingum og beitt sér gegn þeim. Við vitum eins og margir aðrir að þessar tilraunasprengingar eru í tengslum við það verkefni sem varð aðalþröskuldurinn í viðræðunum hér í Reykjavík á leiðtogafundinum, þ.e. geimvarnaáætlunina. Ég ætla ekki að eyða fleiri orðum að því að lýsa hryggð og hneykslun yfir því hvernig þessi áætlun hefur staðið í vegi fyrir frekari afvopnunarviðræðum heldur ætla ég að beina nokkrum spurningum til hæstv. utanrrh.: 1. Veit hann hve margar tilraunasprengingar er áætlað að gera á þessu ári í tengslum við geimvarnaáætlunina? Hafa bandarísk stjórnvöld upplýst hann um þetta? 2. Hve margar sprengjur mættu Bandaríkjamenn sprengja neðanjarðar áður en íslensk stjórnvöld mundu hreyfa fingur til mótmæla? Eru einhver mörk fyrir þessari hegðun? 3. Hvernig líst honum á ef það hlé á sprengingum sem Sovétmenn hafa gert verður nú rofið, þ.e. að því verður ekki haldið áfram í einhverja mánuði í viðbót heldur verður það rofið og Sovétmenn hefja líka tilraunasprengingar? Ég vildi biðja hann að svara þessum spurningum.



Herra forseti. Viðbrögð og svör hæstv. utanrrh. við fsp. mínum hljóta að vekja athygli, ekki aðeins hér innanlands heldur út fyrir landsteinana. Utanrrh. Íslands tekur gallharða afstöðu með stefnu Reagan-stjórnarinnar í kjarnorkuvígbúnaðarmálum. Það liggur hér dagljóst fyrir. Það kemur fram í svörum hans. Hann er þar með andstæður þeim röddum á Bandaríkjaþingi sem hafa fordæmt og varað við þeim tilraunasprengingum sem Bandaríkin hafa haldið uppi endurtekið og sprengt nú hina 20. upp á sitt eindæmi. Ég fagna því að af hálfu talsmanns Alþfl. við þessa umræðu hafa komið fram önnur viðbrögð. Það er óvenjulegt og nýtt að það komi fram önnur afstaða hjá talsmönnum Alþfl. í sambandi við þessi mál en hjá Sjálfstfl. Þetta ber að þakka og ég vona að það verði framhald í þá átt. Ég held að málflutningur hæstv. utanrrh. þyki heldur rýr þegar hann er settur undir gagnrýnt ljós. Hann segir: Það er fælingin sem hefur gilt, sem hefur varðveitt friðinn og þess vegna ber að halda áfram tilraunasprengingum og þróun kjarnorkuvopna. Það er ekki áhuginn á að vinda ofan af þeirri þróun sem ræður ríkjum í hugarheimi hæstv. utanrrh. og mig undrar ef hinn stjórnarflokkurinn, Framsfl., er samþykkur þeirri afstöðu sem hæstv. ráðh. túlkaði og talaði þar fyrir munn ríkisstjórnar Íslands. Mér fyndist æskilegt að það kæmi fram við þessa umræðu, t.d. frá hæstv. forsrh., hvort hann sé samþykkur afstöðu utanrrh. í þessu efni sem tekur fullum hálsi undir stefnu Bandaríkjastjórnar. Ég vil svo að lokum segja, herra forseti, í sambandi við þetta efni: Auðvitað tengjast þessar tilraunasprengingar stjörnustríðsáætlun Bandaríkjastjórnar sem svo mjög hefur verið til umræðu og réttilega var bent á af hv. þm. Guðrúnu Agnarsdóttur. Fyrir Alþingi og í utanrmn. liggur till. um að fordæma þá áætlun, þá stjörnustríðsáætlun sem er einn meginþröskuldurinn að margra mati, þar á meðal að mínu mati, helsti þröskuldurinn í vegi þess að hægt sé að ná miklum árangri á vettvangi afvopnunarmála. Það er hörmulegt að íslenskar raddir skuli taka undir með því brjálæði sem þar er á ferðinni og sem á sér formælendur fáa, jafnvel í Bandaríkjunum sjálfum.



Herra forseti. Því miður missti ég af fyrri hluta þessarar umræðu. Hæstv. utanrrh. hefur svarað og geri ég að sjálfsögðu engar athugasemdir við það. Ég vil þó vekja athygli á því að við Íslendingar höfum ekki tekið mjög virkan þátt í hernaðaráætlunum Atlantshafsbandalagsins. Við höfum til langs tíma ekki verið þátttakendur þar og þó við höfum aukið þá þátttöku nokkuð nú vil ég láta það koma hér fram að ríkisstjórnin hefur sem slík ekki fjallað um hernaðaráætlanir Atlantshafsbandalagsins. Ég lýsi þeirri skoðun minni að sprengingu Bandaríkjamanna, sem þeir hafa framkvæmt nú, hlýt ég að fordæma. Ég verð að taka undir að rétt hefur verið fram hönd sem rétt var að taka í og stöðva tilraunir með kjarnorkuvopn ef það mætti verða skref til að draga úr kjarnorkuvopnakapphlaupinu. Ég vil hins vegar lýsa enn þeirri persónulegu skoðun minni að ég tel langmikilvægast í þessu sambandi að samkomulag geti orðið á milli stórveldanna um fækkun kjarnorkuvopna og að sjálfsögðu langhelst útrýmingu kjarnorkuvopna. Ég bind miklar vonir við þær tillögur sem lagðar voru fram á Reykjavíkurfundinum og treysti því og reyndar veit að þær eru til umræðu enn í Genf. Okkur er tjáð að á þeim muni verða byggt ef samstaða næst um fækkun eða jafnvel útrýmingu kjarnorkuvopna. Það er að sjálfsögðu meginatriðið. Ég er þeirrar skoðunar að bann við tilraunum með kjarnorkuvopn sé að þessu leyti nánast aukaatriði, en þó geti það verið skref í átt að miklu stærri áfanga sem ég lít á sem útrýmingu kjarnorkuvopna. Ég er persónulega þeirrar skoðunar að mannkynið geti varla sætt sig við annað.



Herra forseti. Vegna fsp. hv. 3. landsk. þm. Mundi ég ekki upplýsa ef ég vissi í sambandi við þá fsp.? Ég bendi á að það sem um er deilt í þessum málum er eftirlit með afvopnunun og það var eitt af höfuðágreiningsmálunum á Reykjavíkurfundinum. Það liggur ljóst fyrir að um leið og hægt verður að fá aðila til þess að setjast að samningaborðinu og koma sér saman um eftirlit mun takast að ná fram því markmiði, sem við öll stefnum að, að hafa kjarnorkuvopnalausan heim.



Herra forseti. Ég tel að þessar umræður hafi leitt í ljós afar þýðingarmikla staðreynd. Ef marka má talsmenn flokkanna, sem hafa talað í þessari umræðu, er alveg ljóst að hæstv. utanrrh. hefur ekki meiri hluta á Alþingi fyrir þeirri afstöðu sem hann hefur túlkað í þessu máli. Það hlýtur að reyna á það hér í þinginu frekar hvort hann hefur stuðning við þá afstöðu sem hann lýsti.



Herra forseti. Ég verð að lýsa óánægju minni með þá afstöðu sem hæstv. utanrrh. tók hér í ræðustól. Mér fannst ræða hans vera óþarflega herská. Mér hefur alltaf fundist að hæstv. utanrrh. hugsaði fremur eins og dúfa, en nú talar hann eins og haukur. Það eru slæm skipti. Ég held að það sé fráleitt að fara að taka ábyrgð á þessu misráðna, ég vil segja fordæmanlega tiltæki Bandaríkjamanna. Ég hef ekki traust á þessum fælingarmætti. Ég held að fælingarbrjálæðið geti gengið af okkur dauðum einn góðan veðurdag. Ég er ekki bjartsýnn á að meðan þeir menn fara með völd í Hvíta húsinu sem þar ríkja nú komum við til með að upplifa friðvænlegan heim.



Herra forseti. Fyrir þremur mánuðum eða nánar tiltekið hinn 6. nóvember s.l. lagði ég fram fsp. til fjmrh. um söluskattsskil sem er prentuð á þskj. 134. Svör við þessari fsp. hafa ekki borist enn. Þau varða hvort dæmi séu um að fjmrn. hafi frestað innheimtuaðgerðum vegna söluskattsskila eða heimilað greiðslu á tolli og söluskatti með skuldabréfum eða jafnvel greiðslu skattsekta. Eins og ég sagði hefur svar ekki borist þó þrír mánuðir séu liðnir. Á hinn bóginn hefur mér verið tjáð að fjmrn. hyggist svara spurningunni með miklu víðtækari hætti en ég hafði gert ráð fyrir og miklu víðtækari hætti en ég hafði gert skrifstofustjóra fjmrn. grein fyrir að óskir mínar væru um eða að fsp. svaraði til að mínu mati. Mér þykir afleitt ef fulltrúar í ráðuneytinu, starfsfólk ríkisins, er sett í að svara meiru en um er spurt vegna þess að þá er verið að vinna þá vinnu að óþörfu og kostnaður af því lendir endanlega á skattborgurum á Íslandi. Þess vegna vil ég beina því til forseta að hann ítreki ekki bara óskina um svar við fsp. heldur líka það að fsp. svari til þess skilnings sem ég hef þegar gert skrifstofustjóra ráðuneytisins grein fyrir og að það sé ætlast til þess að fjmrn. haldi sig við þann skilning en fari ekki að svara einhverri langtum stærri spurningu með ærnum tilkostnaði. Þessu, herra forseti, vildi ég beina til þín og vænti þess að fá stuðning við það sjónarmið, ekki einungis að fá svar við fsp. heldur einnig að svarið verði með þeim hætti sem til var stofnað.



Herra forseti. Hæstv. félmrh. hefur mælt fyrir skýrslu um stöðu og þróun jafnréttismála og er hún lögð hér fram í samræmi við ákvæði laga um jafnrétti kynja sem samþykkt voru 1985, og er það gott nýmæli, svo og þær framkvæmdaáætlanir og skýrslur aðrar sem snerta stöðu kvenna sérstaklega og koma hér á dagskrá, þótt síðar verði. Hér er það skýrslan um stöðu og þróun jafnréttismála sem er til umræðu og ég mun gera hana að umtalsefni í nokkrum atriðum án þess að fara út í allt hið marga sem ástæða væri til að ræða um þetta efni. Það gefst tækifæri til þess að taka frekar á því þegar hæstv. ráðh. mælir fyrir framkvæmdaáætlun ríkisstjórnarinnar um aðgerðir til að ná fram jafnrétti kynja og skýrslu um mat á heimilis- og umönnunarstörfum til starfsreynslu. Ég tel að það sé mjög gagnlegt að ræða þessi mál hér á þingi og fá fram grg. af því tagi sem hér er gert og það sé þakkarvert að hæstv. ráðh. hefur staðið við ákvæði þar að lútandi. Er ég ekki með því að leggja neitt mat á innihald þeirra verka sem hann hefur hér lagt fyrir þingið, þessara skýrslna, því að ég er langt frá því að vera sammála öllu því sem þar kemur fram þó að undir margt af því megi hins vegar taka. Það sem er augljósast í sambandi við skýrsluna um stöðu og þróun jafnréttismála er hinn mikli munur á orðum og efndum sem þar blasir við, hið mikla djúp sem er staðfest á milli ákvæða í löggjöf varðandi jafnrétti kynja og hins vegar aðgerða stjórnvalda til að ná fram og stuðla að því að þessi ákvæði verði að veruleika. Þegar litið er til verka núverandi ríkisstjórnar, og þar vil ég ekki vera að taka hæstv. félmrh. sérstaklega fyrir eða út úr, blasir vissulega við að í stað þess að þróun hafi verið í rétta átt í þessum efnum hefur þarna verið umöfugþróun að ræða á mjög mörgum sviðum. Þetta minnir okkur á að ákvæði í lögum ein sér nægja skammt ef sú stefna sem fylgt er í undirstöðuþáttum þjóðfélagsins gengur á svig við anda og efni viðkomandi löggjafar. Við höfum búið við það undanfarin ár í tíð núverandi ríkisstjórnar að það hefur verið vaxandi mismunun í þjóðfélaginu almennt. Það er nánast sama á hvaða svið er litið, mismununin fer alls staðar vaxandi, og hún hittir fyrir þó alveg sérstaklega þá hópa í samfélaginu sem höllustum fæti standa fyrir. Í þeim hópi má telja konur nokkurn veginn upp til hópa, þó að vissulega sé aðstaða hjá konum ekki alls staðar hin sama, misjafnlega slæm þó einstaka geti kannske talið sína stöðu viðunandi. Það er þetta sem er fyrst og fremst umræðu vert í sambandi við þessa skýrslu og minnir okkur á það að ef menn ætla í reynd að ná fram leiðréttingu á þeirri miklu mismunun sem ríkir á allri aðstöðu kynjanna í landinu, karla og kvenna, kallar það á alveg nýja stefnu í undirstöðuþáttum samfélagins. Það varðar bæði opinber málefni og opinberar fjárveitingar, en það varðar auðvitað einnig hinn þáttinn sem ríkisstjórn og Alþingi ræður ekki yfir með sama hætti, þ.e. markaðsþjóðfélagið fyrir utan hinn opinbera þátt, markaðsþjóðfélag sem hefur þróast í ranga stefnu í tíð núverandi ríkisstjórnar þar sem opnað hefur verið fyrir flóðgáttir samkeppni undir hugtakinu frelsi á mjög mörgum sviðum sem orðið hefur einmitt til þess að ýta undir vaxandi mismunun. Ég vil með þessu ekki gera lítið úr þeirri sérstöðu sem snertir vandamál kvenna og mismunun á stöðu kvenna. Þar er vissulega við að glíma gamlar hefðir í mjög mörgum tilvikum, gamlar og býsna rótfastar hefðir sem við mörg hver vildum gjarnan sjá á bak og ber að sjálfsögðu að leggja ríka áherslu á að vinna gegn á öllum sviðum því að þar er að finna mjög veigamikla undirrót fyrir þeirri mismunun sem við erum hér að ræða. Grundvallaratriðið til að ná fram leiðréttingu á stöðu kvenna og jafna stöðu kynjanna í samfélaginu er að samfélagið viðurkenni í reynd kynbundið hlutverk kvenna, að samfélagið viðurkenni móðurhlutverkið og uppeldishlutverk kvenna umfram karla og taki á málum í ljósi þessa. Ef menn ekki viðurkenna þetta sem grundvallarþátt í þessu máli komast menn skammt að ég hygg að jafna metin milli kynjanna því að einmitt þarna, í því að samfélagið ekki tekur á þessum atriðum, er að finna undirrót undir hinni miklu mismunun og jafnvel vaxandi mismunun á mörgum sviðum. Ég bendi á sem dæmi hvernig ríkisstjórnin í raun gengur gegn þeim lögum um jafnrétti kynjanna sem samþykkt voru á Alþingi 1985 með stefnu sinni í efnahagsmálum, með stefnu sinni t.d. í ríkisfjármálum varðandi afgreiðslu fjárlaga ár eftir ár, þar sem framlög til undirstöðuþátta sem snerta einmitt möguleika á leiðréttingu á mismunun milli kynjanna, eins og framlög til dagvistarmála, framlög til skólamála, kjör uppeldisstéttanna og aðrir slíkir þættir, færast til verri vegar, færast í ranga átt í staðinn fyrir að leitast sé við með markvissum hætti að bæta þar úr. Ég held að það sé til lítils í rauninni að eyða mjög mörgum orðum að þeirri þróun sem við blasir á vinnumarkaði og þeim aðstöðumun sem er hjá konum og sérstaklega láglaunahópunum meðal kvenna, sem fylla láglaunahópana í landinu, ef menn ekki taka um leið á þeirri efnahagsstefnu, þeirri stjórnarstefnu sem fylgt er í landinu. Það er vissulega mjög þýðingarmikið að unnið sé gegn rótgrónum fordómum og þar skipta fjölmiðlar mjög miklu máli og sú afstaða sem þar er tekin. Hin frjálsa fjölmiðlun sem svo er kölluð er nú ekki öll í þá áttina að bæta þar úr, en þó vil ég út af fyrir sig ekki lasta viðleitni sem gætir hjá góðu fólki á fjölmiðlunum til að vekja athygli á hinni miklu mismunun sem hér um ræðir. Sama gildir að sjálfsögðu um skólana og fræðslu innan skólakerfisins um stöðu kynjanna og mismunun á stöðu kvenna sérstaklega. Vissulega er þýðingarmikið að á því sé tekið og það hlutverk sé rækt sem lög kveða á um. En þetta kemur fyrir lítið ef framlög til skólamála og þeirra sem starfa í skólum landsins eru með þeim hætti sem raun ber vitni, bæði í sambandi við möguleikana á að koma á samfelldum skóladegi og að búa skólana þannig, bæði hvað snertir starfslið og starfsaðstöðu, að þeir geti með þeim hætti komið í stað heimilanna sem uppeldisstofnanir sem nútímaþjóðfélag raunverulega krefst. Er ég þó ekki þar með að segja að það eigi að færa uppeldishlutverkið alfarið frá fjölskyldunni til skóla eða uppeldisstofnana, síður en svo. Með lengingu fæðingarorlofs og með því að meta með eðlilegum hætti störf heimavinnandi fólks, og þá fyrst og fremst heimavinnandi húsmæðra, er vissulega hægt að ráða bót í þessum efnum og sjálfsagt að taka undir aðgerðir sem að þessu lúta. Í þessari skýrslu hæstv. ráðh. er vikið að ýmsum atriðum. Ég vil í því sambandi minna sérstaklega á till. sem ég hef flutt ásamt hv. þm. Guðrúnu Helgadóttur varðandi úttekt á mismunun gagnvart konum hérlendis, sem er 7. mál þingsins og sem varðar úttekt sem tengist fullgildingu samnings um afnám allrar mismununar gagnvart konum sem Alþingi staðfesti samhljóða 1985 og hefur að geyma að mínu mati mjög þýðingarmikil ákvæði og að sama skapi er það mikilvægt að þeim samningsákvæðum sé fylgt eftir. Það gerðist á vorfundi efnahags- og félagsmálaráðs Sameinuðu þjóðanna, sem Ísland á nú fulltrúa í, s.l. vor að samþykkt var sérstaklega áherðandi tillaga varðandi þennan alþjóðasamning um afnám hvers kyns misréttis gegn konum. Ísland gerðist þar meðflutningsaðili að tillögu innan ECOSOC, efnahags- og félagsmálaráðsins, þar sem ráðið hvetur aðildarríkin sérstaklega til að gera allar mögulegar tilraunir til að leggja fram fyrstu skýrslur sínar um framkvæmdir samkvæmt 18. gr. samningsins og leiðbeiningum nefndarinnar sem fjallar um afnám misréttis gegn konum og að standa stranglega við skuldbindingar sínar samkvæmt samningnum að öðru leyti. Þegar Ísland skilaði lögboðinni skýrslu um stöðu þessara mála s.l. sumar var það því miður ekki sú úttekt sem þörf hefði verið á. Þar var í rauninni fyrir komið nokkrum formlegum upplýsingum á einni blaðsíðu eða svo sem sent var til Sameinuðu þjóðanna varðandi úttekt af íslands hálfu, íslenskra stjórnvalda, á stöðu kvenna hérlendis og það var mjög miður að ekki skyldi betur staðið að þessu máli sem Alþingi samþykkti hér um árið. Það minnir sérstaklega á nauðsyn þeirrar úttektar sem ég nefndi hér og till. liggur fyrir um til þál. um að gerð verði. Ég tel það skjóta nokkuð skökku við að þeir sem eru að minna stjórnvöld á þörfina á að fá upplýsingar um öll þau meginatriði sem varða mismunun milli kynjanna skuli, eins og hv. þm. Sigríður Dúna Kristmundsdóttir gerði á sínum tíma á Alþingi og minnir enn á í Morgunblaðinu í dag, ekki taka undir þessa till. um að úttekt sé gerð á stöðu Íslands gagnvart þessum alþjóðasamningi sem við höfum gerst aðilar að. Ég hef aldrei skilið rök hv. þm., sem ég hef talið góðan talsmann jafnréttis kynjanna, aldrei skilið afstöðu hennar að þessu leyti, og sé ekki eftir mál hennar hér áðan heldur að það sé neitt samræmi í þeim málflutningi, þar sem hún m.a. var að minna á loforð hæstv. forsrh. um upplýsingar, sem gefið var hér fyrir einum tveimur árum, um að framkvæma heildarúttekt varðandi launamun kynjanna í landinu. Ég held að það sé þörf á því að nota öll tækifæri í rauninni til þess að draga fram stöðu þessara mála, en hitt er auðvitað jafnljóst að slíkar úttektir einar sér nægja ekki frekar en lagafyrirmæli á Alþingi, ef efndir ganga ekki eftir. Í einum kafla þessarar skýrslu er vikið að stöðu jafnréttismála á sviði stjórnmálanna, þ.e. stöðu kvenna í sambandi við fulltrúakjör í sveitarstjórnum og á Alþingi, og hæstv. félmrh. vék einmitt að því í sínu máli, ef ég hef tekið rétt eftir, að þar hafi ekki þróunin verið eins og æskilegt væri og meðal annars samkvæmt þeim reglum sem margir stjórnmálaflokkanna hafa tekið upp í sambandi við val fulltrúa til setu í sveitarstjórnum og á Alþingi. Þetta er alveg rétt. Á hitt hlýt ég að benda að það er býsna misjafnlega háttað hvað þetta snertir innan stjórnmálaflokkanna. Það hefur t.d. á vettvangi míns flokks, og vil ég þó ekki vera að gera hlut hans neitt betri en hann er í þessum efnum, því að þar þarf verulega um að bæta til viðbótar við það sem áunnist hefur, en ég vek athygli á því að í sveitarstjórnum eru rösklega 40% fulltrúa Alþýðubandalagsfólks konur, og sker Alþb. sig þar verulega úr hvað snertir aðra stjórnmálaflokka. Ég vek jafnframt athygli á því að við undirbúning komandi alþingiskosninga á vegum Alþb. hefur í mörgum tilvikum tekist að laða konur til þátttöku og fá stuðning við framboð kvenna, sem ég tel afar þýðingarmikinn þátt í sambandi við jafnréttissókn kvenna, að hlutur þeirra á stjórnmálavettvangi verði til jafns við karla, sem næst til jafns við karla og gjarnan mega þær vera fleiri en karlarnir færri út af fyrir sig. Það er kannske ekki spurningin að það sé alltaf alveg hnífjafnt á metaskálunum og getur verið erfitt að koma slíku við, en aðalatriðið er að konur hafi eðlilegan hlut í stjórnmálastarfi í landinu, jafnt í sveitarstjórnum sem á Alþingi og annars staðar þar sem ráðum er ráðið. Á hitt vil ég einnig minna að aðstaða kvenna til að helga sig þessum störfum og taka þátt í þeim til jafns við karla við sömu aðstæður og karlar, möguleikar kvenna í þessum efnum eru sannarlega ójafnir og ólíkir. Þar hallar einnig mjög verulega á. Hindranirnar eru ekki síður þær að konurnar eru undir tvöföldu vinnuálagi í mjög mörgum tilvikum og ef þær eiga svo að bæta við lítt eða ekki launuðum félagsmálastörfum að auki sér hver maður að það er ekki auðvelt hlutverk sem konum er ætlað með þeim hætti. Launamunur kynjanna í landinu er vissulega mikill, eins og kemur fram í þessari skýrslu og eins og allar tölulegar upplýsingar bera vott um. Þar hefur þróunin gengið í öfuga átt á undanförnum árum, því miður, láglaunahópunum í heild fjölgað og samkvæmt tölulegri úttekt Byggðastofnunar í skýrslunni Vinnumarkaðurinn kemur einmitt fram að þessi mismunun í launum hefur farið vaxandi undanfarin ár. Það er sannarlega hörmuleg þróun á sama tíma og menn í orði margir hverjir reyna að taka undir með annarri stefnu, svo sem eðlilegt er og nauðsynlegt. Ég bendi svo að lokum, herra forseti, á að það er þjóðfélagsgerðin, hið óhefta markaðsþjóðfélag með vaxandi mismunun sem hittir konur ásamt öðrum hópum, sem minna mega sín í þjóðfélaginu og eiga undir högg að sækja, alveg sérstaklega fyrir. Og það þýðir ekki að ætla sér að ráða bót á þessari mismunun nema menn reynist menn til þess í reynd í stjórnmálum í landinu að taka á þessu ójafnaðarþjóðfélagi og breyta því í þjóðfélag jafnaðar, þar sem þess sé gætt að konur hafi jafna möguleika á við karla og þar sem menn taki á fjölskyldumálum og kynhlutverki kvenna sem sjálfsögðum og eðlilegum þætti. Sé það ekki gert mun okkur seint miða áfram, hvað sem öllum lagafyrirmælum líður.



Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. ráðh. fyrir að leggja hér fram skýrslu um stöðu og þróun jafnréttismála. Það er ekki margt í þessari skýrslu sem ætti að koma hv. alþm. á óvart. Hér er mikið fjallað um atvinnu og menntamál kvenna. En ég ætla að byrja á því að velta fyrir mér hvernig er hægt að eyða því launamisrétti sem er nú við lýði. Þrátt fyrir langar ræður og mörg orð um jafnréttismál hefur ekkert gengið í þeim efnum að jafna það launabil sem til staðar er á milli karla og kvenna. Það er mun frekar að það fari í þá átt að launabilið breikki og nægir að benda á skýrslu sem nýlega var gefin út þar sem launaskrið hafði breikkað þennan mun mjög á undanförnu ári. En hvernig er hægt að eyða þessu launamisrétti? Í fyrsta lagi er það hlutverk ríkisstjórnarinnar að huga að launum þeirra stétta sem vinna í þágu ríkisins og þá vil ég fyrst nefna á sjúkrahúsum, í skólum og þar sem konur eru í meiri hluta, en þar er óánægjan hvað mest í dag. Það þýðir ekki að halda hér fallegar ræður og segja: Það má til með að taka á þessum málum, án þess að taka á því sem brýnast er í dag og er í verkahring hæstv. ríkisstjórnar að framkvæma. Ef við veltum líka fyrir okkur af hverju málum er svona komið varðandi konur held ég að eitt atriði í því máli sé að konur eru undir tvöföldu vinnuálagi, eins og fram hefur komið í þessari umræðu, og þær hafa ekki jafnmikinn tíma og karlmenn til að vinna að félagsmálum, en félagsmál eru m.a. samningar um kaup og kjör. Þær hafa ekki tekið þátt í þeim samninganefndum sem semja um laun. Það kom fram hjá hæstv. ráðh. að í stjórnum hjá Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja er aðeins 32% konur, en í félagsskapnum í heild eru 60% konur. Þær eru helmingi færri í stjórnum og nefndum í hlutfalli við fjölda þeirra í þessum samtökum. Þetta segir okkur einfaldlega að meðan konur hafa ekki tækifæri né tíma til að semja sjálfar um sín laun eða kaup og kjör er ekki von til þess að þessir hlutir batni mjög. Við getum ekki, konur, ætlast til þess að karlmenn sjái um okkar hag. Reynslan hefur sýnt okkur að það gengur ekki upp. Þau mál sem snúa að ríkisstjórninni eru í fyrsta lagi félagslegs eðlis og í öðru lagi er í verkahring ríkisstjórnar að gera betur við þær launastéttir sem hjá ríkinu vinna. En það er líka hægt að gera margt annað. Við konur getum staðið meira saman. Við getum reynt að brýna hvor aðra og beita okkar ráðum í baráttunni. En það er líka brotalöm þar á. Hér í umræðunni var sérstaklega tekið til niðurlagsorða í þessari skýrslu þar sem segir: "Konur þurfa einnig að láta meira til sín taka á sviði stjórnmála, bæði með því að gefa kost á sér til setu á Alþingi og í sveitarstjórnum." Þetta er að sumu leyti rétt, en konur eru líka helmingur kjósenda og þær geta líka haft áhrif beiti þær sér fyrir því að koma fleiri konum í örugg sæti. Ég held að við megum ekki alltaf líta á það sem hlutverk karlmanna að tryggja okkur rétt. Mér finnst allt of oft í umræðunni að þetta brenni við. Ég hef undanfarin ár setið í nefndum sem ekki hafa setið aðrar konur í, eins og sjútvn., samgn. og fleiri nefndum. Ég held að í okkar verkahring hljóti líka að vera að skipta okkur af atvinnumálum. Við megum ekki lokast í þeirri umræðu að ræða aðeins um félagsleg atriði. En ég var að tala um þátttöku í stjórnmálum. Þá langar mig aðeins að nefna dæmi sem er þessi vinnustaður, Alþingi. Hvernig skiptast konur eftir kjördæmum á Alþingi? Ég held að það einmitt endurspegli vel hvað konur eiga yfir höfuð erfitt með eða erfiðara með að sækja vinnu sem er langt frá vinnustað og kostar mjög mikla fjarveru frá heimilum. Það eru sex konur á Alþingi héðan úr Reykjavík, það eru tvær af Reykjanesi, það er ein af landsbyggðinni, en af landsbyggðinni eru 35 þm. Af 25 þm. hér í þéttbýliskjördæmunum eru átta konur en ein af 35 af landsbyggðinni. Þetta er einfaldlega spegilmynd af því, sem komið hefur fram í þessari umræðu, að konur hafa ekki sama félagslega grundvöll og karlmenn hafa til að verja sínum tíma til starfa sem krefjast mikillar fjarveru frá heimilum. Það er gott í sjálfu sér að í sveitarstjórnum hefur konum fjölgað. Þar eigum við meiri möguleika, að fjölga konum enn meira í sveitarstjórnum, þar sem vinnustaður er í námunda við heimilið. En ég held að það þurfi margt að breytast áður en við getum átt þess von að fleiri konur komi af landsbyggðinni. Þrátt fyrir að ég voni að svo verði held ég að sú félagslega aðstaða sem við búum við þurfi að breytast töluvert mikið. Í umræðunum hefur einnig komið fram að mikið hefur verið rætt um jafnréttismál í alþjóðlegum samskiptum. Á þeim fundum sem ég hef átt sæti á, bæði í Mexíkó og í Argentínu, þar sem hafa komið saman þingmenn alls staðar að úr heiminum, hafa konur fundað daginn áður en fundir alþjóðaþingmannaráðsins hafa hafist. Þar hefur verið rætt um þessi mál án þess að þar komi inn í pólitík og þar hafa konur brýnt mjög hver aðra til að standa saman til að fleiri konur geti orðið fulltrúar í sendinefndum þjóðlanda sem senda fulltrúa á þessa fundi og til að konur komist einnig í trúnaðarstöður innan Alþjóðaþingmannasambandsins. Það hefur verið mjög fróðlegt að hlusta á viðhorf kvenna alls staðar að úr heiminum til þessara mála og þar hefur einnig borið á góma umræðu um lög sem gilda í löndum varðandi, svo ég taki dæmi, barnaheimili eða dagvistarstofnanir. Í tveimur löndum sem ég man til gilda þau ákvæði að ef vinnustaður hefur yfir 100 konur í starfi er þeim vinnustað skylt að reka dagvistarstofnun. Þetta er gott mál út af fyrir sig, en það kom líka fram hjá þessum konum að þetta ákvæði leiddi til meira atvinnuleysis meðal kvenna vegna þess að það voru bara ráðnar 99 konur og hitt karlmenn. Við megum því stundum passa okkur á því að það sem við erum að fara fram á vinni ekki gegn konum. Sem betur fer höfum við ekki mikið atvinnuleysi á Íslandi og dagvistarheimili eru yfirleitt rekin af opinberum aðilum þannig að við þurfum ekki að óttast þessa hættu hér. En ég bendi á þetta atriði sem eitt af því sem er viðfangsefni annars staðar í heiminum. Einnig var þar minnst á ámóta lög og það frv. sem liggur í Ed. Alþingis um rétt foreldra til að taka sér tveggja ára frí frá störfum. Þegar við erum að tala um foreldra í þessu tilfelli erum við auðvitað að tala um konur. Ég held að það sé mjög skynsamlegt að velta þessu máli fyrir sér, en við verðum líka að velta því fyrir okkur hverjum kemur þetta til góða. Mér hefur dottið í hug: Ef kona sem fer í tveggja ára frí og önnur kona kemur í hennar stað, hver er þá bættur? Konan sem kemur í hennar stað hefur ekki þessa vinnu nema í tvö ár vegna þess að önnur kona er farin í frí. Ég held að þetta komi ekki til góða láglaunafólki, t.d. í fiskvinnslu, á sjúkrahúsum, í skólum, því það er alltaf skortur á fólki. Þetta kemur kannske til góða einstaka konu sem er í hárri stöðu. Ég er með þessu ekki að segja að þetta eigi alls ekki rétt á sér, en ég held að við verðum að velta því virkilega fyrir okkur til hvers slík lög leiða og hver ávinningurinn er því við megum ekki setja lög sem bæta rétt einnar konu á kostnað annarrar. Það er líka í þessari skýrslu fjallað um atvinnumálin. Þar kemur fram að konur eigi að hasla sér meira völl í hinum hefðbundnu karlastörfum. Ég tel þetta ekki áhersluatriði. Ég tel að það verði að geta verið val kvenna hvar þær hasla sér völl. Það sé ekki eingöngu val um hvar konan fær hæst laun. Þá minni ég aftur á það, sem ég sagði áðan, að ríkisstjórnin ætti að beita sér fyrir því að laun hefðbundinna kvennastarfa verði hækkuð. Það er einnig talað um að oft komi til mismununar vegna ólíkra líkamsburða kvenna og karla, en ég bendi á að ég held að t.d. sjúkraliðar og hjúkrunarfræðingar þurfi að nota sína líkamsburði mun meira en læknar. Hvers vegna eru þá læknar þessi hefðbundna karlastétt, en aftur sjúkraliðar og hjúkrunarfræðingar hefðbundin kvennastétt? Þannig á þetta ekki alltaf saman. Þar koma til menntunarmálin. Það tekur mjög langan tíma að öðlast læknamenntun. En nú er hjúkrunarfræðimenntunin og ljósmóðurmenntunin að verða svo erfið að það eru mun færri konur sem sækja í þessi störf í dag, enda er skorturinn verulegur. Þegar talað er um menntunarmál kvenna held ég að við megum ekki heldur gleyma því að við verðum að hafa það menntakerfi sem við búum við svo opið að konur eigi þess kost að mennta sig þegar þær eru búnar að ala upp sín börn. Það eru margar konur sem fara í öldungadeildir og mun fleiri mundu fara í starfsmenntun ef þær ættu kost á því. Það eru inni á sjúkrahúsunum t.d. konur sem hafa sinnt þeim störfum og sinna störfum sem heyra undir sjúkraliðastörf, það er víða, en þær eiga þess ekki kost að verða sjúkraliðar nema með mjög löngu námi. Þar er starfsreynslan ekki metin. Ég held að í þessum efnum verðum við að líta til margra átta og staldra aðeins við, vera ekki alltaf að prenta nýjar og nýjar skýrslur heldur staldra við þau vandamál sem við höfum fyrir framan okkur í dag og reyna að leysa eitthvað af þeim áður en við förum að kalla á nýjar og nýjar skýrslur og nýjar og nýjar upplýsingar og tíminn fer allur í að lesa þær upplýsingar sem fyrir liggja.



Herra forseti. Ég þakka umræður sem hér hafa orðið um þessi mál þó ég verði að segja eins og er að því miður virðist áhugi hv. þm. ekki vera mjög sterkur á þessum málum og ekki síst sakna ég þeirra hv. þm. sem hafa mjög kallað eftir skýrslum frá mér um þau mál sem hér eru á dagskrá. Ég vil sérstaklega þakka hv. 11. þm. Reykv. fyrir hrósið sem ég vona að ég eigi einhvern tíma eftir að fá meira en í orði, mér fannst ágætt að fá viðurkenningu á þessu máli. Þessi skýrsla, sem hér er til umræðu og aðrar sem hér eru komnar fram, eru lagðar fram í fyrsta lagi til að fullnægja ákvæðum laganna og í öðru lagi til að gera tilraun til að setja fram sem raunhæfasta mynd af stöðu og þróun þessara mála hér á landi. Ég tek það fram, sem hefur kannske ekki komið fram í framsögu, að þessi skýrsla er samin og tekur mið af áliti Jafnréttisráðs og ýmsum heimildum um þessi mál á undanförnum árum. Þetta er sú fyrsta sem gerð er samkvæmt ákvæðum laganna og ég vænti þess að framvegis verði auðveldara að taka saman næstu skýrslur um þróun mála á takmörkuðum tíma þannig að þær gefi nákvæmari mynd af því sem gerist á t.d. næstu tveimur árum. Ég þarf ekki að minna á að framkvæmd jafnréttislaga er í höndum Jafnréttisráðs og tekur að sjálfsögðu til margra ráðuneyta og stofnana hér á landi. Þar kemur við sögu ekki síst menntmrn. og heilbrmrn. svo eitthvað sé nefnt sem hafa til framkvæmda þýðingarmestu málin í sambandi við jafnréttismálin í heild. Lögin gefa vissulega leiðsögn og möguleika til að hafa bein áhrif á mótun stefnunnar í þessum málum. Ég verð að segja að þó að mönnum finnist lítið miða í þessum málum er hægt að fullyrða að áhrif Jafnréttisráðs fara sívaxandi og aðstaða Jafnréttisráðs fer einnig batnandi mjög. Stöðugildum hefur fjölgað hjá Jafnréttisráði og fjárveitingar hafa verið auknar. Eins og ég tók fram í minni framsögu hefur það aukist um 40% frá síðasta ári. Það er einnig nýtt húsnæði fyrir Jafnréttisráð í sjónmáli sem búið er að taka ákvörðun um og það mun flytja í á þessu ári. Aðalgagnrýnin sem hér hefur komið fram er að sjálfsögðu um þann þátt sem allir í þjóðfélaginu eru sammála um að úr þurfi að bæta, en það er það launamisrétti sem er viðurkennt í þjóðfélaginu. En við skulum ekki gleyma því að það eru ekki aðeins stjórnvöld sem geta haft þarna bein áhrif á ef þau eru sammála um það heldur eru aðilar vinnumarkaðarins ekki síður áhrifavaldur í þessum efnum. Þar á ég við atvinnurekendur og launþegasamtökin sem semja um kaup og kjör, en sveitarfélögin einnig. Ég held nú samt að við getum verið sammála um að það eru að skýrast línur í þessum málum og einmitt vaxandi umræða um þessi mál og ekki síst fyrir atbeina Jafnréttisráðs og þeirra nýju laga. Menn eru að gera sér grein fyrir því að það verður að takast á við þessi mál þrátt fyrir að við vitum sjálfsagt öll að íslensk vinnulöggjöf er orðin mjög úrelt og tekur ekki á þessum málum í takt við þá kröfu sem samtíminn gerir. Þessu hljótum við að koma til með að breyta eða vinna að. Ég vil einnig segja að ég er ekki á sama máli og hv. 11. þm. Reykv. um að könnun og upplýsingaöflun á þessu sviði sé ekki nauðsynleg. Auðvitað hljótum við að byggja á slíku og réttar ákvarðanir velta á því að grundvöllurinn sé upplýstur þannig að það sé hægt að taka á málunum á réttum sviðum. Hvað varðar seinagang hjá Þjóðhagsstofnun. Því get ég ekki svarað. Ég hef spurt um þetta á ríkisstjórnarfundi og fengið þau svör að Þjóðhagsstofnun telji að málið sé miklu víðtækara en hún gerði sér í upphafi grein fyrir og þeir vilji vanda þetta mjög. Ég efast ekkert um að svo verði gert. Það hlýtur að fara að nálgast sú dagsetning að hún fari að skila þessu af sér. Menn þar vinna að málinu og hafa fengið til þess aðstöðu og fjármagn. Hv. 2. landsk. þm. spurði mig einnig um frv. sem Kvennalistakonur eru með um rétt foreldra til að hverfa af vinnumarkaði til að sinna uppeldisþörfum barna sinna með rétti til afturhvarfs og launa. Auðvitað er þetta æskilegt markmið. Ég held að við getum öll tekið undir það. En málið er víðtækara: Er hægt að tryggja það fjármagn í atvinnurekstri og opinberri þjónustu sem nægir til að svara þessu? Það er málið. Ef við getum leyst það er ekkert í veginum. Ég er ekki alveg sammála hv. þm. um að það sé engin lausn að konur tileinki sér karlastörf. Ég get tekið undir það að nokkru, sem kom fram hjá hv. síðasta ræðumanni, að auðvitað er þetta þáttur í heildarlausn á þessu máli. Ég er einnig ósammála hv. 11. þm. Reykv. um norræna verkefnið sem unnið er að á Akureyri og öðrum Norðurlöndunum og sem er kallað að brjóta múra. Mér finnst þetta mjög merkileg tilraun og hef orðið var við það að eins og það er unnið á Akureyri hlýtur það að skila gífurlegum upplýsingum um hvernig nauðsynlegt er að vinna að þessum málum. T.d. hvernig búið er að ákveða hvernig staðið verður að í sambandi við skólakerfið á Akureyri að þessu verkefni finnst mér mjög merkilegt. Vinir okkar á Norðurlöndum eru grænir af öfund yfir því hvað okkur miðar betur að vinna þetta verkefni en þeir hafa komist yfir. Hv. þm. vildi leggja áherslu á að það fylgdi ekki hugur máli í sambandi við þær upplýsingar og þær áherslur sem koma fram í þessari skýrslu og eiga eftir að koma betur fram í áætluninni sem ég ætla að mæla fyrir hér á eftir, því að það fylgi ekki fjármagn til framkvæmda. Auðvitað getum við deilt um þetta, svo sem um byggingu dagvistunarstofnana, samfelldan skóladag o.s.frv. En hér verður fjárveitingavaldið að svara. Og þó að deila megi um hvort það hefði átt að koma með meira fjármagn til þessa eða ekki nú er aðalatriðið það að við höfum markmiðin til að stefna að. Ég tel að með því að setja upp svona framkvæmdaáætlun sem ríkisstjórn stendur að séu komin markmið. Það hlýtur að leiða til þess að smátt og smátt þokast málin fram á við og svo hefur verið. Í sambandi við fsp. um fæðingarorlofið er það rétt að það var á stefnuskrá þessarar ríkisstjórnar að endurskoða fæðingarorlofið og betrumbæta það. Það var sett í það nefnd sem er núna að ljúka störfum. Ég get upplýst það, því miður er heilbrmrh. farinn úr húsinu, að hæstv. ráðh. tilkynnti á ríkisstjórnarfundi í morgun að frv. væri til og hún mundi leggja það fyrir ríkisstjórnina n.k. þriðjudag. Ég fagna því alveg sérstaklega því að þetta hefur verið eitt af þeim málum sem ég hef viljað berjast fyrir að kæmist fram og það væri lagt þannig fram að það væri vilji fyrir því að gera á þessu breytingu. Ég get upplýst um niðurstöðu kvennaráðstefnunnar í Nairobi. Það er unnið að þýðingu þessarar ályktunar og henni mun verða dreift. Sömuleiðis mun ég dreifa ályktun ráðherrafundarins í Strasbourg á s.l. ári til þingmanna. Ég hélt að ég væri búinn að fá það í hendur, en ég sé það í gögnum hjá mér að svo er ekki. En ég mun láta ganga frá að það verði gert. Ég reikna með að koma eitthvað meira inn í umræður í síðara málinu sem hér verður tekið fyrir. En í sambandi við þátttöku kvenna á stjórnmálasviðinu o.s.frv. vil ég aðeins segja það til áréttingar að lokaorð mín í þeirri skýrslu eru í raun og veru hvatning. Auðvitað greinir okkur á um hvernig á þessu skal halda, en alla vega er viðurkenning frá minni hálfu á því sjónarmiði að mér finnst að konur eigi að koma meira inn í þessa mynd. En auðvitað get ég tekið undir það, sem kom fram hjá hv. síðasta ræðumanni, að þær verða sjálfar að hafa vilja til þess og skapa sér þá aðstöðu sem þarf til að komast til áhrifa í stjórnmálasamtökum o.s.frv.

Það er nú erfitt í Framsfl.

Það er erfitt í öllum flokkum, hv. þm. Ég held samt, þó að ég hafi ekki tölur, miðað við það sem hv. 5. þm. Austurl. sagði áðan hvað Alþb. stæði vel í þessum málum, að minn flokkur standi nokkuð vel á þessu sviði í sambandi við sveitarstjórnirnar. En ekki meira um það.



Herra forseti. Ég ætla ekki að tala mjög langt mál núna. Ég ætla að leiðrétta hv. síðasta ræðumann. Hún hefur ekki getað hlustað á mína ræðu. Það er eðlilegt að hún hafi misskilið það sem ég sagði hér þar sem hún var á hlaupum út og inn úr salnum. Ég nefndi ekki að það yrðu ráðnir frekar karlmenn í stað kvenna ef þetta frv., sem hér hefur verið til umræðu varðandi rétt foreldra til að ganga inn í starf eftir tveggja ára fjarvist vegna barnsburðarleyfis, yrði að lögum. Það voru alls ekki mínar röksemdir. Ég tók aðeins eitt dæmi varðandi dagvistarstofnanir. Það hafi leitt til þess í öðrum löndum að karlmenn hafi verið ráðnir í stað kvenna. Það var allt annað mál, sem var þar um að ræða, en þetta. Ég vildi koma í ræðustól og leiðrétta það. Það sem ég lagði mikla áherslu á varðandi frv. sem liggur nú í Ed. Alþingis var að það þyrfti að koma í ljós hverjum þetta kæmi til góða og það þyrfti að skoða þetta mál mjög vel og jákvætt. En ég benti á að þetta kæmi ekki láglaunahópunum til góða og nefndi þá m.a. að þetta gæti bitnað á þeirri konu sem gengi inn í starf þeirrar sem færi í frí. Ég held að ýmis slík atriði verði að vera til umræðu og umhugsunar og við megum ekki samþykkja neitt blindandi. En mér finnst jákvætt að það sé rætt um þessi mál og mér finnst miður þegar hv. þm. kemur upp með neikvæðan tón og segir að ég haldi því fram að það verði karlmenn ráðnir í stöðurnar mun frekar. Það vildi ég leiðrétta. En varðandi Jafnréttisráð og það, sem hæstv. ráðh. kom að áðan, að hagur Jafnréttisráðs sé mun betri en hafi verið, verð ég að leyfa mér að segja að 40% hækkun á milli ára á svona lágri upphæð er ekki mikið til að hreykja sér af. Ef við lítum í fjárlagafrv. sjáum við skrifstofur ráðuneytanna, t.d. menntmrn. Bara framlög til þeirrar skrifstofu hækka um 38,4% á milli fjárlaga. Hér er því ekki um mjög háa tölu að ræða. Ég held að það megi mun meira gera í þeim efnum ef á að duga. Þó það hefðu verið 100% hefði það ekki verið mikið í krónutölu miðað við margt annað. Það er einnig rétt, sem kom fram hjá hæstv. ráðh., að auðvitað eru aðilar vinnumarkaðarins þeir aðilar sem semja fyrir mjög stóran hóp kvenna. Ég kom að því í mínu máli áðan að það eru allt of fáar konur sem taka þátt í þeim samningum sem fara fram á milli aðila vinnumarkaðarins. Það er vandamál sem við blasir og þarf að reyna að taka á. Við getum það ekki á hv. Alþingi, en við getum bent á, eins og hv. síðasti ræðumaður nefndi, að það er hægt að leggja línurnar og það væri hægt að leggja virkilega línurnar ef hæstv. ríkisstjórn mundi hækka verulega þau laun sem gilda hjá opinberum starfsmönnum, hefðbundnum kvennastéttum. Það hefði áhrif út á hinn frjálsa markað og það væri fordæmisskapandi. Ríkisstjórnin gæti því haft virkileg áhrif hafi hún vilja til þess að beita sér. 11