Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Gunnar Sigurðsson) Þetta frv. er flutt eftir beiðni sýslunefndar Strandasýslu. N. hefir athugað málið og sjer ekkert því til fyrirstöðu, að það verði samþ. þegar á þessu þingi. Jeg vil þess vegna mæla með því fyrir hönd n., að frv. verði samþ.

Jón Jónsson Þetta frv. um hafnargerð á Skagaströnd er komið hingað aftur frá hv.Nd. Jeg get lýst því yfir fyrir mitt leyti, að jeg get verið ánægður með afgr.hv.Nd. á frv., því þau atriði öll, sem mestu máli skifta, hafa fengið að haldast óbreytt. Og jeg get hiklaust haldið því fram, að það hafi verið lagar í tveimur atriðum, sem máli skifta. Annað er það, að hækkun á lóðaleigu á nú að ná til alls landsins, sem að höfninni liggur, sbr. 11. gr. 2. lið. Þetta tel jeg tvímælalaust til bóta, enda hefir það verið gert í samráði við hv.þm. kjördæmisins og mig. Hin breyt., sem jeg tel, að líka sje til bóta, er sú, að ríkisstj. er heimilt nú að veita 50. þús. kr. úr ríkissjóði, gegn jafnháu tillagi annarsstaðar frá, án þess að bera það undir Alþingi, ef hafist yrði handa í smærri stíl, þannig að gerð yrði höfn fyrir smærri báta, sem svo aftur mynduðu tekjustofn fyrir hafnarsjóðinn. Þetta er mikils virði, og er jeg þakklátur hv.Nd. fyrir afgreiðslu hennar á frv. Mjer hafði að vísu flogið svipað í hug, en þorði ekki að koma fram með það hjer í þessari hv. deild, af ótta fyrir því, að það mundi máske tefja fyrir frv. Þar sem breyt. þær, sem hafa verið gerðar á frv., eru að mínu áliti til bóta, þá vil jeg mæla með því, að það verði samþ. hjer óbreytt.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Við 1. umr. í þessari hv. deild mættu sum atriði þessa frv. nokkurri mótstöðu. Við athugun frv. hefir allshn. reynt að taka tillit til þeirra atriða, sem bent var á að betur mættu fara, eftir því sem hún taldi sjer fært. N. hefir því orðið sammála um nokkrar brtt., sem eru að sumu leyti formbreyt., en að sumu leyti efnisbreyt. N. taldi rjett að fella breyt. inn í lögin frá 1927 á nokkuð annan hátt en gert var í frv. Einnig fanst n. rjett, að breytt væri orðalagi 3. liðs, og ná þó sama tilgangi. N. leggur því til, að frv. verði samþ. með brtt. á þskj. 456. Ennfremur taldi n. rjett að ganga svo frá frv., að hægt yrði að skeyta það og lögin frá 1927 inn í lögin frá 1921 og nema úr gildi lögin frá 1927. Það er ókostur að hafa mörg lög um sama efni og verða því að leita að þeim á mörgum stöðum. N. þótti því sjálfsagt að orða þessar 4 brtt. sínar svo, að mynda mætti úr þeim eina heild. Vona jeg, að hv.þdm. geti nú gengið að frv. Eftir því sem fram kom við 1. umr., þá var það aðallega haft á móti frv., að sjúklingar gætu ekki fengið að leita þess læknis, er þeir óskuðu. Brtt. n. gera þetta fært, án þess að útgjöld ríkissjóðs aukist við það. Og þar sem jeg býst ekki við, að brtt.n. mæti andstöðu, sje jeg ekki ástæðu til að ræða þetta frekar, nema sjerstakt tilefni verði gefið til þess.

Frsm. (Jón Jónsson) Eins og nál. á þskj. 477 ber með sjer, hefir n. orðið sammála um, að frv. þetta næði fram að ganga með örlitlum breyt. Það má segja, að þessir hjeraðsskólar sjeu nýgróður, þar eð flestir hafa risið upp á síðustu 10 árum, nema skólinn á Núpi í Dýrafirði, sem er orðinn nokkuð gamall. Skólar þessir þykja góðir og svara vel til þeirra krafna, er menn gera til þeirra, og því þykir rjett að setja nokkrar reglur um starfssvið þeirra. N. leggur því til, að frv. þetta verði samþ. með nokkrum smábreyt. 1. brtt. er við 10. gr. í Nd. hafði sú breyt. komist inn í frv., að námsskeið, sem haldin væru við þessa skóla, gætu notið styrks af opinberu fje, þótt þau stæðu ekki nema vikutíma. í frv. voru þau skilyrði sett fyrir styrkveitingu, að námsskeiðin stæðu í 6 vikur, og n. lítur svo á, að svo skuli það vera, því að styttri námsskeið bera varla þann árangur, að þau sjeu verð styrks. Þá komust þau ákvæði inn í 12. gr. í Nd., að skólinn skyldi halda óskertum styrk, þótt nemendum fækkaði um 2 ára skeið, en eins og hv.þdm. mun kunnugt, skal styrkurinn miðast við nemendafjölda. Þetta áleit n. rjett að nokkru leyti, ef um smávægilega fækkun væri að ræða, og eins þótt stór fækkun sje um stundarsakir. Hún leggur því til, að ef fækkunin nemur 1/3 af meðaltali þriggja næstu ára á undan og skólanum sje ekki um að kenna, þá skuli heimilað að greiða fullan styrk úr ríkissjóði, en sá styrkur skuli gilda í 2 ár. - 3. brtt. er við 13. gr. og er hún viðvíkjandi kosningu endurskoðenda. Það hafði láðst í Nd. að samrýma það við skólanefndarkosningar, en að því miðar þessi brtt.n. Eins og menn sjá, eru þessar breyt. ekki stórvægilegar, en hinsvegar nauðsynlegar til þess, að frv. geti orðið að lögum. N. leggur því til, að frv. verði samþ. með þessum breyt.

Frsm. (Ólafur Thors) Það eru aðeins örfá orð, sem jeg vil taka fram að þessu sinni. Jeg hefi orðið þess var síðan 2. umr. um þetta mál fór fram, að einstakir hv.þdm. hafa skilið till.fjhn. á þann veg, að hún bæri lítið traust til eiganda nýja gistihússins hjer í bænum. Hefir mjer jafnvel virtst sumir skilja álit n. svo, að hjer væri að ræða um ófyrirleitinn mann og fjárgráðugan, sem þyrfti sjerstakt aðhald. Jeg stend hjer upp eingöngu til þess að leiðrjetta þennan misskilning og lýsa því yfir, að þetta er mjög fjarri lagi. Till. fjhn. má engan veginn skilja á þennan veg. Þessi maður er þvert á móti þektur að allri sanngirni í viðskiftum, og það er mín skoðun, að þegar hann nú ræðst í að koma upp þessu myndarlega gistihúsi, þá sje það ekki aðeins af fjárgræðgi eða með gróðavon fyrir augum, heldur jafnframt af hinu, að hann álíti, að með því sje sóma landsins betur borgið. Þetta vildi jeg taka skýrt fram hjer, til þess að fyrirbyggja misskilning á till.n., og jeg get bætt því við, að einmitt vegna þess að um þennan sjerstaka mann er að ræða, mætti jafnvel segja, að till.n. sjeu óþarfar.

Frsm. (Gunnar Sigurðsson) Frv. um loftferðir, sem hjer liggur fyrir, hefir fengið góðan undirbúning og er samið eftir evrópiskum lögum um þetta efni af dr. Alexander Jóhannessyni, formanni flugfjelagsins, í samráði við merkan þýskan flugmann, sem Walter heitir. Eins og kunnugt er, eru í vændum ekki einungis flugferðir hjer á landi, heldur líka, að erlendir flugmenn fljúgi yfir landið. Fjórir hafa ráðgert að gera það í sumar, og eru líkur til, að svo verði. Þess vegna er nauðsynlegt að fá löggjöf um þetta efni þegar í stað. Hefir því samgmn. lagt með frv. einróma. Aðeins skal jeg geta þess, að n. hefir orðið sammála um að gera tvær smávægilegar breyt. Það stendur í frv., að heimilt sje með leyfi atvmrh. að flytja sprengiefni, hervopn og hernaðartæki með loftfeðrum. N. taldi rjett að taka alveg fyrir, að þesskonar áhöld væru flutt, og á það sjerstaklega við ef ófrið bæri að höndum. Sömuleiðis er tekið fram í 31. gr. frv., að menn eigi kröfurjett á útfararkostnaði þeirra, sem fyrir slysum kunna að verða. En í frv. eins og það lá fyrir er ákvæði um það, að jarðarfararkostnaður skuli miðast við lífskjör hins dána. Okkur þótti rjettara að hafa ekki ákvæði um þetta í lögunum; það má vita, að eitthvert tillit yrði tekið til þessa fyrir því. Að svo mæltu vil jeg leggja til eindregið f. h. samgmn., að þetta frv. verði samþ. eins og það liggur fyrir, svo að það geti orðið að lögum á þessu þingi.

Frsm. meiri hl. (Hjeðinn Valdimarsson) N hefir klofnað í tvent, eins og nál. meiri hl. sýnir, og minni m. mun væntanlega gera grein fyrir einu áliti. Fyrir n. lágu síðast allvíðtækar brtt. frá hæstv. atvmrn., og niðurstaðan varð sú, að nefndin varð sammála um að leggja með þeim. Meiri hl. n. var alveg sammála um það, að húsakynni verkamanna í kaupstöðum sjeu mjög ill og ófullnægjandi, eins og sjá má lítillega á ágripi af húsnæðisskýrslu, sem birtist með grg. frv. við 1. umr. Sú skýrsla sýnir, að í Reykjavík búa 1.700 fjölskyldur í íbúðum, sem í öðrum menningarlöndum mundi ekki verða talið sæmilegt að láta fólk búa í. Gangi maður út frá, að í hverri fjölskyldu sje að meðaltali 5 manns, þú eru það 8–10 þús. manns, sem lifa í þessum ljelegu kjallaraíbúðum og loftherbergjum með öllum þeirra óþægindum. Meiri hl. n. var sammála um það, að verkafólki í kaupstöðum væri örðugt með þeim tekjum, sem það hefir, og með þeim aðgangi, sem það hefir að lánsstofnunum nú, að reisa sjer hæfilegar íbúðir, og í raun og veru mundi mörgum reynast það ómögulegt, nema hið opinbera hlypi undir bagga. Og þá varð það fyrir, að bæði hlutaðeigandi bæjarfjelag og ríkissjóður ætti að hjálpa. Þetta er nokkuð hliðstætt því, sem gert hefir verið með byggingar- og landnámssjóð, að öðru leyti en því, að bæjarfjelagið skuli styrkja þetta, sem við verðum þó að telja sjálfsagt. Jeg geri ráð fyrir, að hæstv. atvmrn. geri grein fyrir sínum brtt., en þær eru aðallega í því fólgnar, að samvinnufjelög skuli annast þetta. Jeg er persónulega á þeirri skoðun, að á flestum stöðum sje hægara að láta bæjarfjelögin um þetta mál. Það mundi kosta miklu minna erfiði og yfirleitt verða betur leyst af hendi. En þó er langt frá, að hitt sje frágangssök, og samvinnufjelögin hafa í þessu eins og öðru sína miklu uppeldislegu þýðingu. En aðalatriðið er það, að koma þessu húsnæði upp fyrir verkamenn, og því höfum við nefndarmenn meiri hl. getað sameinast, þitt við kynnum hvor fyrir sig að hafa viljað, að ýmsu væri á annan hátt fyrir komið.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg sje, að hv.frsm. minni hl. ætlar ekki að tala strax, og get jeg þá lokið af að tala nokkur orð með þeim brtt., sem jeg ber fram á þskj. 429. Jeg verð þegar að geta þess, að hjer er um stórt mál að ræða, og það er þess fyllilega vert að gera grein fyrir því með ítarlegri ræðu. En það er nú svo, þegar langt er liðið á þing, að svo mörg störf kalla að, og hefir mjer ekki unnist tími til neins undirbúnings í þessu efni. Hinsvegar geri jeg ráð fyrir, að hv.þm. hafi kynt sjer þessar till. og fullkomlega gert sjer grein fyrir, hvað bak við þær liggur. Jeg man ekki, hve oft er búið að bera fram till. um að bæta kjör þessara manna, sem hjer um ræðir, svo þeir geti fengið viðunandi hús yfir höfuðið, en svo mikið er víst, að ekkert hefir náð framgangi hingað til. En sá grundvöllur, sem slíkar uppástungur hvíla á - a. m. k. á síðasta þingi og nú -, er að mínu áliti ekki sem heppilegastur. Ekki verður því neitað, að bæði í þessum bæ og sennilega í nokkrum fleiri bæjum er svo mikil þörf að hjálpa þeim, sem eru minni máttar, til þess að fá viðunandi húsaskjól. Og jeg álít, að samhliða því, sem það opinbera hefir gert sjerstakar ráðstafanir til þess að bæta aðstöðu fólksins í sveitunum til að eignast betri húsakynni, þá sje ekki nema rjett, að ríkið gerði líka ráðstafanir til þess að hjálpa fátæklingum í kaupstöðum og kauptúnum. Það, sem mjer þótti rjett, að kæmi fram nú frá þeim flokki, sem jeg tilheyri, er bending um það, hvað a. m. k. sumir menn í flokknum álíti rjett að gera í þessa átt.. Og sá grundvöllur, sem bent er á, er, að í stað þess að bæjarfjelögin annist þetta mál, eins og frv. gerir ráð fyrir, þá sje það gert af samvinnufjelagsskap. Annars er um þessar till. að segja, að þær fjalla um fjöldamörg einstök atriði, og jeg verð að segja, að mjer dettur ekki í hug að halda fast eða einstrengingslega fram þeim ýmsu atriðum, hverju fyrir sig, sem borin eru fram hjer. Það, sem jeg vildi sjerstaklega benda á, er grundvöllurinn, sem slíkar aðgerðir ættu að hvíla á. Þess vegna ber að skoða þessar brtt. mínar sem grundvöll til þess að byggja á endanlega skipun þessara mála og sem framrjetta hönd mína og nokkurra flokksmanna minna, sem álfta, að hið opinbera eigi einnig að veita aðstoð sína á þessu sviði. Hvað snertir einstök atriði þessa máls, þá er jeg fús til þess að ræða þau, hvort heldur er til hægri eða vinstri. Fara brtt. mínar margar hverjar í þá átt, ýmist að breyta gr. frv. algerlega eða setja nýjar gr. Þetta er það, sem jeg vildi hafa sagt alment um málið. En nú mun jeg fara stuttlega yfir brtt. mínar. Komi svo ítarlegar aths. við þær, mun jeg víkja nánar að þeim síðar. Með 1. gr., eins og jeg legg til að hún verði, er tvennu slegið föstu, sem er ólíkt því, er frv. gerir ráð fyrir. Fyrst því, að ekki skuli eingöngu lánað óbreyttum verkamönnum, heldur skuli ákvæði gr. líka ná til starfsmanna ríkis og bæjar. Vil jeg í þessu sambandi minna á það, að auk þess, sem þessar till. um að styrkja verkamenn til bygginga hafa komið fram, þá hafa starfsmenn ríkisins einnig óskað þess, að ríkið veitti þeim aðstoð sína til þess að byggja yfir sig. Lít jeg svo á, að þeir geti vel fallið undir þetta. Ennfremur segir 1. gr., að þessi lán skuli því aðeins veitt, að færð hafi verið rök að því, að dómi atvmrh., að þörf sje slíkrar opinberrar aðstoðar. Geri jeg ráð fyrir, að þörfin sje mjög mismunandi, eftir því hvar er á landinu. T. d. get jeg búist við því, að á Seyðisfirði sje engin þörf fyrir slíkt, því þar er fólki heldur að fækka en fjölga. En þar sem sannað er, að slík þörf sje fyrir hendi, skal stofna lánssjóði þá, er 1. gr. gerir ráð fyrir. Hv. 1. þm.N.-M. hefir borið fram brtt. við þessa brtt. mína, sem er þess efnis, að byggingarsjóðir verði ekki aðeins stofnaðir í kaupstöðum, heldur einnig í kauptúnum. Jeg vil nú að vísu ekki vera á móti henni, en jeg held þó, að hún verði til þess, að meiri vandkvæði verði á þessu í framkvæmdinni. Það er sumstaðar svo, að kauptúnin eru ekki hreppur út af fyrir sig, og þyrfti því að gera fyllri ráðstafanir til þess að færa þetta inn í löggjöfina. En sje þar sama þörf fyrir hendi, þá er vitanlega sjálfsagt að bæta úr henni, svo sem rjettmætt er. Önnur aðalbreyt. er það, hvernig á að afla fjárins. Það getur vitanlega verið álitamál, hvernig þess skuli aflað og hve mikið það skuli vera, en jeg álít, að hæfilegt sje að byrja svo sem jeg legg til. Finst mjer þar allmyndarlega af stað farið, en þó má það ekki minna vera í stórbæ sem t. d. Reykjavík. Gæti það líka vel komið til mála að binda sig ekki við fasta krónutölu, heldur láta eitt gilda hjer og annað þar, eftir því sem þörfin krefur. Þá kem jeg að 3. brtt. Hún er um það, hvernig lán skuli veitt. Geri jeg ráð fyrir því, að þetta verði trygg lán. Skulu eigendur sjálfir leggja til 15% af byggingarverði húsanna. Og þegar bæjarsjóður leggur svona mikið til, þá ættu þessi lán ekki að vera hættuleg, ef vel er að öðru leyti frá þeim gengið. Svo er það aðalgreinin, sem sje 5. gr. Segir hún til um það, hvaða skilyrði eru fyrir því að fá þessi lán. Er aðaláherslan lögð á það, sem talað er um í 2., 3. og 4. lið 5. gr. Eru þessi ákvæði hliðstæð ákvæðum þeim, sem sett eru í 1. um byggingar- og landnámssjóð. Kröfurnar eru þær, að húsin sjeu vel gerð. Legg jeg mikla áherslu á það, að þeim fylgi öll nútíma þægindi og að sjerstakur lóðarblettur fylgi hverju húsi. Í 3. lið er þess getið, að ekki megi lána til þeirra, er hafa haft meira en vissa krónutölu í árstekjur. getur að ákvæði orkað tvímælis, en þó hygg jeg, að 5. þús kr. sjeu ekki fjarri sanni. Mjer datt í hug að hafa þessa upphæð ekki fastákveðna, heldur skyldi hún vera breytileg, eftir því hvort hlutaðeigandi hefði marga ómaga á framfri eða ekki, og jeg held, að yfirleitt ætti að taka tillit til ómegðar og þarfa. 4. atriðið er mjög þýðingarmikið og legg jeg mikla áherslu á það, að þetta sje rekið á samvinnugrundvelli. Skal hlutaðeigendum gefinn kostur á að eignast húsið síðar, ef þeir vilja. Þetta er grundvallaratriði og skilur þar á milli frv. og brtt. minna. Ákvæði 5., 6., 7. og 8. liðs þessarar gr. miða að því að tryggja það, að ekki sje bygt á óhæfilega dýrum lóðum, og að því að hindra það, að þessar byggingar, sem hið opinbera hefir hjálpað til að byggja, lendi í braski. Einnig eru þar ákvæði til tryggingar góðu viðhaldi húsanna. Annars vil jeg ekki lengja umr. nú þegar með því að fara nánar út í einstök atriði. Jeg sje ekki ástæðu til þess að fara út í það, hvernig stjórn þessara mála er fyrir komið eða hvernig reikningsskilum skal háttað. Yfirleitt álít jeg ekki, að hinar seinni gr. gefi tilefni til umr. Að lokum er það tvent, sem jeg vildi segja, áður en jeg skil við þetta mál. Fyrir okkur liggur nú í þessari hv. deild frv. til nýrra ábúðarlaga. Er í því stungið upp á nýrri ábúðarlöggjöf, sem á að miða að því að gera sjálfa sig óþarfa. Því góð ábúðarlöggjöf sem á að stefna í þá átt, að ekki þurfi að nota nein ábúðarlög, vegna þess að allir eigi jarðir sínar sjálfir. Og það, sem jeg álít, að þetta frv. eigi að gera, er einmitt það, að hjálpa mönnum í kaupstöðum til þess með hjálp samvinnufjelagsskapar að eignast hús fyrir sjálfa sig og fjölskyldu sína. Hús, með dálitlum bletti í kring, þar sem þeir geti lifað góðu og hollu lífi. Jeg held, að það sje fátt betra til þess að tryggja aðstöðu þjóðfjelagsins í heild sinni en að börnin geti alist upp í góðu og skemtilegu umhverfi og lært að elska land sitt. Það er þá síður hætt við því, að þau lendi út í öfgastefnum nútímans, er þau þroskast og ná fullorðinsaldri. Svo eru það nokkur orð út af þeirri hugsun, er kemur fram í nál. meiri hl. Hefir hann lagt á móti frv. vegna þeirrar ástðu meðal annars, að það geti orðið til þess, að erfiðara verði að halda fólkinu í sveitunum. Sje því verið að vinna á móti þeirri viðleitni, er nú sje efst á baugi, að halda fólkinu í sveitunum og vinna að viðreisn landbúnaðarins. Út af þessu vildi jeg gera eina persónulega játningu. Það var á sumardaginn fyrsta, að börnin hjer í bnum voru kölluð upp í barnaskólaport, og skyldi þar taka mynd af þeim öllum í einum hóp. Voru þar saman komin líklega nokkur þúsund börn. Voru þau svo í því góða veðri, sem þá var, látin ganga í kringum tjörnina. Það vildi svo til, að mjer varð gengið út að glugga mínum um þetta leyti, og sá jeg þá allan þennan fríða hóp á göngu sinni. Var fylkingin svo löng, að hún náði meir en í kringum alla tjörnina. - Mjer flaug þá í hug, hvað þetta væri mikill hluti allrar þjóðarinnar og hve áriðandi það væri fyrir þjóðfjelagið, að vel væri sjeð fyrir uppeldi og líðan þessara barna. Og jeg verð að játa, að mjer varð þá ljósara en áður, hversu rík skylda hvílir á þjóðfjelaginu um að sjá um, að þetta fólk fái að alast upp við sem bestan aðbúnað og umhverfi. Eru það því ekki síst áhrif fá þessu, sem eru því valdandi, að jeg flyt einmitt nú slíkar till. og þessar, sem eiga að vera til þess að tryggja það, að sú unga kynslóð geti vaxið upp við svo góð kjör, að hún hafi skilyrði til þess að verða góðir og nýtir borgarar.

Frsm. minni hl. (Hákon Kristófersson) Jeg hefi eiginlega litlu við nál. okkar á þskj. 480 að bæta. Held jeg, að mjer sje óhætt að fullyrða það, að hvorugur okkar, sem erum í minni hl., sje á móti því, að æskilegt væri, að hægt væri að bæta úr þeim húsnæðisvandræðum, sem eru í kaupstöðunum, og þá kauptúnum líka. En einhversstaðar hljóta að vera takmörk fyrir getu ríkissjóðs. Og ef það á að afla þess fjár, er þarf til þessara bygginga, á þann hátt, er frv. gerir ráð fyrir, eða samkv. till.hæstv.atvmrh., sem sjá má á þskj. 429, þá hlýtur það að hafa í för með sjer stórum aukin útgjöld ríkissjóðs. Efumst við því stórlega um það, að gjaldamöguleiki hans sje svo mikill, að hann geti þolað þetta. Því verður ekki neitað, að það er rjett hjá hæstv.atvmrh., að þetta er stórmál og hefði óneitanlega verið hentugra, að það hefði verið betur undirbúið frá hálfu hv.flm. en hann hefir getað með öllu því annríki, er á honum hvílir. Má þó segja, að gott sje, að það skyldi koma fram nú, svo menn gætu haft það til umr. og athugunar milli þinga.  Það er svo að sjá, sem hæstv.atvmrh. sjái ríkinu fært að taka á sig þær kvaðir, er á það eru lagðar samkv. brtt. hans. Þetta vil jeg þó mjög draga í efa. Hinsvegar þegar litið er á frv., þá sjest, að hv.flm. hefir fundið, hvar skórinn krepti mest að, nefnilega í bæjunum, en síður í kauptúnunum. Nú þykir mjer það undarlegt, að verri skuli vera hús í kaupstöðum heldur en kauptúnum. Það er þá ekki af öðru en því, að aðstreymið til bæjanna er óeðlilega mikið. Enn gat hv.flm. þess, er hann talaði fyrir þessu að sumu leyti merkilega máli, sem hann gerði mjög hógværlega, að hjer lægi fyrir að leysa úr ekki ósvipuðu verkefni og byggingar- og landnámssjóðurinn á að leysa úr. Við höfum nú nokkuð minst á þetta í nál. minni hl. og getum alls ekki fallist á þetta. Álítum við, að þetta sje alls ekki sambærilegt. Jeg held, að það sje óhætt að slá því föstu, og býst jeg við, að hæstv. fors.- og atvmrh. geti tekið undir það, að hugsun sú, er lá til grundvallar, er byggingar- og landnámssjóðurinn var settur á stofn, var sú, að stuðla að því, að hinar fólkslausu sveitir reistu við aftur. Og með umbótum þeim, er gera átti á húsum og öðru, þá var búist við því, að hægt væri að beina fólksstrauminum út í sveitirnar aftur. Við fáum því ekki sjeð, að takmarki þessa sjóðs verði á nokkurn hátt náð með því að samþykkja þetta frv. Það eru gullvæg sannindi, að gott væri að hjálpa sem flestum kaupstaðarbúum til þess að eignast bletti umhverfis hús sín. En mjer er spurn á því, hve margir grænir blettir muni koma í ljós, þó þetta frv. verði samþ. Jeg er hræddur um, að þeir verði heldur fáir. Hæstv. ráðh. benti í þessu sambandi á atvik, sem gerðist hjer á sumardaginn fyrsta, er hann sá hinn fríða og stóra barnahóp. Það var mjög rjettilega fram tekið af hæstv. ráðh., að það var mjög ánægjulegt að sjá þennan hóp. En jeg verð að segja það, að ef litið er til þjóðarhópsins, þá held jeg, að það besta væri, ef hægt væri að beina huga þessarar uppvaxandi kynslóðar að hinu óræktaða landi sveitanna og því holla umhverfi, sem þar er að fá. En síður ætti að kappkosta að glæða hugarfar þeirra til kaupstaðanna. En þetta virtist mjer hæstv. ráðh. ekki hafa komið eins vel auga á og vnta hefði mátt, með tilliti til þess, hve ant honum hefir verið um sveitirnar. Jeg fullyrði, að það var hin brýna þjóðarnauðsyn, er vakti fyrir hv.þm. er þeir samþ., að komið skyldi á fót byggingar- og landnámssjóði, ræktunarsjóðinum og ýmsum öðrum stofnunum landbúnaðinum viðkomandi Aðalgrundvöllur alls þessa var hin mikla auðn í sveitunum. Þær voru yfirgefnar og fólkið þyrptist til kaup staðanna. Er nú með þessu frv. verið að halda áfram í sömu átt, að beina hug fólksins til sveitanna? Nei, og ef það verður samþ., álít jeg, að þingið hafi stígið hreint og beint víxlspor, miðað við það, sem það hefir áður gert. Því ef menn trúa á landið og ræktun þess og trúa því, að ef hinir óræktuðu blettir sjeu ræktaðir, þá verði eins lífvænlegt í sveitunum eins og í kaupstöðunum, þá held jeg, að ekki sje brýn nauðsyn á því að samþ. þetta frv., er hlýtur að hafa þau áhrif, að fólkið þyrpist til kaupstaðanna. En ef nú fólkinu finst lífvænlegra í kaupstöðunum eins og þeir eru nú heldur en í sveitunum, með þeim framtíðarmöguleikum, er þar eru fyrir hendi, þá getur minni hl. n. ekki sjeð, að ástæða sje til þess, að ríkið fari að gera ráðstafanir, er óhjákvæmilega mundu leiða til þess, að fólkið drægist til kaupstaðanna. Ráðstafanir, sem geta í framtíðinni orðið stórhættulegar fyrir ríkissjóð. Hinsvegar er það síður en svo, að við viljum ekki viðurkenna, að óheppilegt sje, að fólkið búi í ljelegum húsakynnum. Viðurkennum við, að umbætur á þessum sviðum eru nauðsynlegar og sjálfsagðar. En við álítum, að frá hagfræðilegu sjónarmiði sje það heppilegast, að bæði þing og stj. snúi sjer að sveitunum með stórfeldar umbætur. Það kemur ekki málinu við, hve mikill hluti þjóðarinnar býr í kaupstöðum. Aðalatriðið er, hvað hollast er fyrir þjóðina og hvort betra er að beina hugum fólksins til sveitanna eða í gagnstæða átt. Þar fyrir dettur mjer ekki í hug að halda því fram, að þetta frv. eigi engan rjelt á sjer. Okkur minni hl. hefir reiknast svo til, að árleg útgjöld ríkissjóðs af þessu muni nema 70-100 þúsund kr., en jeg hygg, að ef allir kaupstaðirnir eru taldir með, þá muni það verða meira, því fólkinu fjölgar svo ört þar. Og eftir því, er hv.flm. skýrði frá, stórfjölgar fólkinu í Reykjavík einni árlega. Brtt. á þskj. 569, frá hv. 1. þm.N.-M., hafa ekki legið fyrir n., svo að jeg ætla ekkert að fara inn á þær, að öðru leyti en því, að jeg viðurkenni, að með samþykt þeirra er stuðlað að meira rjettlæti, af því að ef hinir strri bæir eiga rjett til þessara hluta, á það sama sjer stað um kauptúnin. Álit mitt er, að þing og stj. ttu að gera sitt til þess, að ekki sje hægt að okra á fátækum mönnum af húsaeigendum í bæjum og kauptúnum. Hinsvegar hefi jeg minni samúð með þeim tilraunum, sem gerðar eru með frv. til þess að draga fólk úr sveitunum. Jeg verð að segja, að þegar jeg sá brtt.hæstv.forsrh., vissi jeg ekki, hvaðan á mig stóð veðrið. Þó að jeg viðurkenni, að þær sjeu bót á frv., er langt frá því, að þær sjeu bygðar á þeirri grundvallarhugsun, sem jeg hafði vnst frá hæstv. ráðh., að hann vildi beita allri sinni orku að umbótum í sveitum landsins, sem gætu orðið til þess, að hin unga kynslóð í kaupstöðunum sæi sjer fært að búa í sveitunum og yrkja jörðina, svo að okkur væri enginn voði búinn, ef sjávarútvegurinn bregst. Því að ef slíkt kemur fyrir, er það landbúnaðurinn, sem heldur lífinu í landsmönnum, eins og hann hefir gert í gegnum margvíslegar þrautir. Þar liggur kjarni hins íslenska þjóðfélags. En þó að jeg segi þetta, og meini það, þá er jeg ekki að kasta rýrð á aðra atvinnuvegi landsmanna. Jeg hefi reynt að stilla í hóf ummælum mínum, enda er ekki ástæða til annars. Jeg viðurkenni hinn góða hug hv.flm. og hefi með ræðu minni reynt að skýra sem best frá því, hvað við minnihl.menn teljum heppilegra, þegar litið er á hagsmuni þjóðarheildarinnar. Og jeg bjóst við, að þar værum við fyrst og fremst í samræmi við hæstv. forsrn. En þegar jeg sá brtt. á þskj. 429, skildist mjer, að því væri ekki að heilsa.

Halldór Stefánsson Jeg skal fúslega játa, að það er athugunarvert mál, sem frv. þetta fjallar um. Það er mál, sem hefir bæði menningarlega, heilbrigðislega og mannúðlega þýðingu, að allir íbúar landsins eigi kost á að búa í góðum híbýlum. Það er ein af fyrstu kröfum, sem hver maður hefir rjett til að gera til lífsins. Engu að síður verð jeg að játa, að jeg er fremur illa við því búinn að tala um málið nú, því að þótt till. í þessa átt hafi verið bornar fram á fyrri þingum, hafa þær verið í því formi, að jeg hefi ekki getað fallist á þær og þess vegna hugsað lítt um málið. Hinsvegar fara till. þær, sem liggja fyrir frá hæstv.forsrh., nokkru nær því, sem jeg gæti fallist á. En þær eru svo nýlega fram komnar, að jeg hefi ekki haft tíma til að athuga þær gaumgæfilega. Þó hefi jeg tekið eftir ýmsum atriðum þar, sem jeg tel athugunarverð, og á þeim byggi jeg brtt. mínar á þskj. 569. Þó að brtt. mínar sjeu allmargar, eru efnisatriði þeirra ekki mörg, því að margar till. hníga að sömu efnislegu atriðunum. Þau efnislegu atriði, sem till. eru bygðar á, eru aðallega fjögur, og þar að auki eru nokkrar orðabreyt. Fyrsta atriðið hefir verið minst á áður. Samkv. 1. gr. frv. er því ætlað að ná aðeins til kaupstaða, en ekki til kauptúna. Greinin fjallar um það, að ríkissjóður skuli styrkja kaupstaði landsins til að koma upp verkamannabústöðum. Jeg get ekki fallist á, að rjett sje að gera mun á kaupstöðum og kauptúnum í þessu efni. Jeg get búist við, að ef sjerstök vildarkjör bjóðast í kaupstöðunum, gæti hafist landnám úr hinum minni kauptúnum og sveitum til stærri bæjanna. Þegar kostur er svona aðgengilegra kjara til húsnæðis, eins og hjer er um að ræða. Verð jeg því að telja, að það geti verið mjög athugavert. Stefnan hefir verið sú undanfarið, að reyna að beina aðsókn fólksins frá kaupstöðunum og fá það til að haldast við í sveitunum. Eigi að síður viðurkenni jeg, að verkamönnum í kaupstöðum og kauptúnum er hin mesta nauðsyn að eiga kost góðra íbúða. Næsta till. mín er þess efnis, að í staðinn fyrir 2 kr. framlag ríkissjóðs og bæjarsjóða fyrir hvern íbúa komi 1 kr. Ástæðurnar fyrir þessari till. eru aðallega tvær. Fyrst og fremst eru útgjöldin svo mikil, að óvíst er, hversu auðvelt er fyrir aðilja að leggja þau fram, og í öðru lagi er farið fram á meiri tillög en jeg tel brýna þörf á, og skal jeg nú víkja nánar að þessu. Íbúar í kaupstöðum landsins munu vera nálægt 40 þús. Samkv. manntali 1927 eru þeir 38.800, rúmlega. 2 kr tillag úr ríkissjóði á hvern íbúa er þá 80 þús. kr. alls á ári, og jafnmikið kemur frá bæjarsjóðum. En væri þetta látið ná til kauptúna, verður það svo: íbúar kauptúna, sem hafa meira en 300 manns, eru eftir manntalinu 1927 121/2 þús. íbúar kauptúna og kaupstaða eru þá yfir 50 þús., svo að ef farið væri eftir till. mínum að þessu leyti einu, yrðu árstillög ríkissjóðs og bæjarsjóða yfir 100 þús. kr. Þetta er önnur hlið málsins. Hin hliðin er sú, að framlagið er óþarflega mikið. Eftir till. á þskj. 429 er gert ráð fyrir, að kjörin sjeu þannig, að lánin afborgist með 5% á 42 árum. Í þessum lágu afborgunarkjörum kemur fram sá stuðningur, sem á að veita til húsbygginga. Jeg get ekki sagt, hvað lánsfje, sem aflað væri til þessa, mundi raunverulega kosta mikið og hvaða afborganir mundi þurfa í 42 ár til að ávaxta það fje. En til þess að áætla ekki of lítið, ætla jeg að gera ráð fyrir 21/2% mun á afborgunarkjörum frv. og raunverul. afborgunarkjörum. Þó að jeg geri það, hrökkva þessi tillög ríkissjóðs og bæjarsjóða til að borga vaxtamismun af 4 miljónum. Og jeg get ekki búist við, að svo mikilla aðgerða sje þörf. Hjer er ekki gert ráð fyrir styrk nema til þeirra, sem hafa lág laun og lítil efni, svo enda þótt hv. d. gengi að till. mínum, er kostur allmikilla aðgerða, þar sem þá má byggja fyrir 2 milj. Þá er þriðja atriðið, að í stað þess, að lánin afborgist með 5%. komi 6%. Ef sú till. verður samþ., minkar ívilnun til þeirra, sem byggja, og þörfin til framlags minkar líka, vegna þess að vaxtamunurinn færist þá saman nær um helming, og þá mætti halda nær sömu framkvæmdum og frv. ætlast til, ef þess reyndist þörf. Allmargar af till. mínum eru aðeins orðabreyt., t. d. 3. brtt. a og b, 4. brtt. a, b, d og e og 8. brtt. Við 4. gr. er ein brtt., sem er þess efnis, að jeg bæti geymslu við þau 2–3 herbergi og eldhús, sem áætluð eru handa hverri fjölskyldu. Það er hverri íbúð nauðsynlegt að hafa geymslu, en um það er ekkert ákveðið í frv. Jeg hefi þá gert grein fyrir till. mínum. Og jeg vil endurtaka það, að jeg álít þetta mál mikilsvert, en þurfa gaumgæfilegrar athugunar við, ekki síst þar sem fyrir liggja till. á tveim mismunandi grundvöllum, sem sje í frv. sjálfu og till.hæstv. ráðh. Sje því tvísýnt, hvort rjett sje að afgreiða málið til fulls á þessu þingi.

Frsm. meiri hl. (Hjeðinn Valdimarsson) Mjer datt í hug, þegar jeg heyrði hv.þm. Barð. tala og sá nál. minni hl. n., að hendurnar væru Esaús, en röddin Jakobs, því að jeg þykist sjá, að hv. 1. þm. Skagf. hafi búið málið í hendurnar á honum. En hv.þm. Barð. reyndi að halda fram málstað, sem honum er ekki hjartakær. Aðalröksemd hans var afareinkennileg: Það á að auka fólksstraum til sveitanna, og á þann hátt, að gera fólkinu ólífvænt í bæjunum. Ef því líður betur þar, myndu allir þyrpast þangað. Hv. þm. vitnaði í byggingar- og landnámssjóð. Við jafnaðarmenn greiddum því máli atkv. alveg eins og hv.þm. Barð. Jeg hafði þó ekki mikla von um, að hægt væri að taka fólk úr kaupstöðunum til sveitanna. Hitt hafði jeg von um, að í sveitunum gæti haldist það fólk, sem þar er, og því gæti liðið vel. Enda álít jeg það aðalatriðið, að fólkinu geti liðið vel, en hugsa mjer hvorki þetta frv. eða önnur hliðstæð sem neina dráttarvjel. Þó að jeg hafi trú á, að hægt sje að reka landbúnað hjer, ef vel og rjettilega er á haldið, hefi jeg enga trú á, að menn geti hætt að stunda sjóinn. Og jeg hygg, að hv.þm. Barð. þætti þröngt í Haga, ef á hann flyttust 4–5 verkamannafjölskyldur hjeðan. Hv. þm. mintist á, að 70–100 þús. kr. væri mikil upphæð, og þegar jeg tók fram í og sagði, að 100 þús. kr. væri ekki rjett, sagði hann, að ekki mætti miða við nútímann, heldur yrði að gera ráð fyrir framtíðarþróun. Jeg sje ekki, að við getum miðað við annað en nútímann. Í frv. er nú gert ráð fyrir hámarksupphæð, en það kann að vera hægt að segja, að þetta sje mikið fje. Það er oft talað um bændaveldi á þingi. Jeg held, að skoðanir yrðu skiftar um, hversu heppilegt það sje, ef bændum svíður þessi upphæð. Jeg ætla að nefna aðeins eina upphæð í fjárl., nefnil. 1 milj. og 100 þús. til vega, sem veitt er aðeins til sveita. Jeg skal ekki neita því, að þetta sje gagnlegt, en það er ekki heldur í því tilfelli verið að spyrja um 60–70–80 þús., þó að vegirnir sjeu ekki notaðir til annars en að flytja afurðir til og frá. En þessar 80 þús. kr., sem frv. mitt fer fram á í mesta lagi, mundu beinlínis vera veittar í því skyni að láta fólkinu líða betur og gera hina nýju kynslóð hraustari og mennilegri. Það er nógu gaman að lesa nál. á þskj. 457. Hv. þm. Seyðf. segir þar: „Að vísu er heilbrigðisnefndum fengið í hendur nokkurt vald í þessu efni í heilbrigðissamþyktum kaupstaðanna, en hvergi nærri nógu víðtækt, eins og reynslan sýnir, því óhætt er að fullyrða, að búið sje a. m. k. í Reykjavík í íbúðum, og þá sjerstaklega kjallaraíbúðum, sem ættu ekki að vera mannabústaðir“. Það má líka minnast á grg. fyrir frv. um íbúðir í jarðhúsum, sem flutt var af flokksmönnum hv.þm. Barð. í Ed. Þar er talað mikið um raka, birtu- og sólarleysi og ilt loft. Nú eru í Reykjavík um 800 kjallaraíbúðir, eins og jeg gat um í fyrri ræðu minni, og auk þess eru margar háaloftsíbúðir. Um þessar íbúðir segja flokksmenn hv.þm. Barð. í Ed., að þær sjeu ljótur blettur á Reykjavíkurbæ. En hv.þm. Barð. vill ekkert gera til að afmá þann blett. Það má líka benda á annan lið í fjárl., sem hv.þm. hefir greitt atkv. með, en það er fje það, sem greitt er til berklavarna og heilbrigðisráðstafana. Sá liður nemur 1.600 þús. kr. Hversu hlægilega lítil upphæð er þá ekki það, sem frv. mitt fer fram á. Þó getum við með því fje komið í veg fyrir þá sjúkdóma, sem nú er kastað miljónum í til að reyna að lækna. Hvort ber sig betur, að koma í veg fyrir sjúkdómana eða að reyna að lækna þá, er þeir koma? Þessi sjóður verður ekki hálfdrættingur á við byggingar- og land námssjóð, sem þó er eigi ætlað að ná til fleiri íbúa en eru í kaupstöðum og kauptúnum landsins, og á fyrst og fremst að verja til þess, að fólkið í sveitunum geti fengið holla og sæmilega bústaði. Jeg mun þá eigi lengur elta ólar við hv.þm. Barð. En jeg vildi víkja mjer lítið eitt að hv. 1. þm.N.-M. Því miður hafa till. hans komið svo seint fram, að nefndin hefir ekki getað athugað þær. Vil jeg því mælast til, að hann taki þær aftur til 3. umr.

Jeg felst á það og tek brtt. aftur til 3. umr.

. Jeg þakka fyrir. Annars virðist mjer aðalefnið í brtt. hans vera: lækkun á tillagi ríkissjóðs og bæjarsjóða og hækkun vaxta. Jeg get fylgt því atriði í brtt. hans, að frv. nái einnig til kauptúna, eftir því sem þörf er á. Jeg leyfi mjer að vænta þess, að hv. 1. þm.N.-M., sem hefir sjerstaka aðstöðu til að vita um nýbyggingar í kauptúnum, gefi upplýsingar um þessa þörf. Ef um sömu nauðsyn er að ræða í kauptúnum og kaupstöðum, finst mjer rjett og eðlilegt, að frv. nái einnig til þeirra. En jeg er ekki viss um, að sama fyrirkomulag eigi við í kauptúnunum, þar sem ef til vill yrðu aðeins bygð 1–2 hús á ári. Byggingarfjelögin eru miðuð við, að bygt sje í stærri stíl. Þá vil jeg víkja að brtt.hv. 1. þm.N.-M. um lækkun tillaga og hækkun vaxta. Hv. þdm. verða fyrst og fremst að hafa það hugfast, að verkamenn verða að geta bygt svo ódýrt, að þeir geti búið í húsunum á eftir, og að þá verður að styrkja, svo að lánskjörin verði þeim ekki ofviða. Því minni sem styrkurinn er, því fyr stöðvast þessar framkvæmdir. Jeg vil ennfremur benda hv.þm. á það, að sá útreikningur hans, að hægt sje samkv. tillögum hans að greiða vaxtamismun af 4 milj. er með öllu rangur. Það er ólíklegt, að takist að fá lán til 42 ára, og má því búast við, að fjelögin verði að sætta sig við styttri lán, og opinberi styrkurinn fer þá ekki aðeins til þess að greiða vaxtamun, heldur líka afborganamun. Því verður þessi styrkur fyr upp jetinn en hann bjóst við. Aðrar brtt.hv.þm. mun jeg ekki ræða fyr en við 3. umr. Vænti jeg þess, að hv. deild samþ. frv. til 3. umr. Eins og jeg hefi getið um í nál., býst jeg við að koma þá fram með brtt.

Gunnar Sigurðsson Jeg hefi skrifað undir nál. með fyrirvara. Jeg hafði hugsað mjer að koma fram með brtt. við 2. umr., en vannst ekki tími til, þar sem jeg var bundinn af nefndarfundum. En nú sje jeg, að hv. 1. þm.N.-M. hefir komið fram með svipaðar brtt. og jeg hafði hugsað mjer, og get jeg því slept að bera fram mínar. Þessar brtt. ganga í þá átt, að lækka tillag ríkissjóðs og að frv. nái einnig yfir kauptún landsins. Það nr engri átt að taka ekki tillit til sanngjarnra krafna úr sjávarþorpum í þessu efni. Og í rauninni tel jeg það ekki stórt atriði fyrir ríkissjóð, þótt bætt sje úr sárustu neyð kaupstaða og kauptúna á þann hátt, sem hjer er til ætlast. En þá verða menn jafnframt að hafa augun opin fyrir því, hvílík lífsnauðsyn sveitunum er, að samgöngur þeirra sjeu bættar. Hv. 2. þm. Reykv. sagðist hafa trú á landbúnaðinum, ef hann væri rekinn með fjármagni og vjelum. En hann gleymdi samgöngunum, sem þó eru aðalatriðið. Jeg vona, að hv.þm. skilji það, að það er lífsskilyrði fyrir sveitirnar, að kaupstaðirnir og fulltrúar þeirra skilji það, hvílík nauðsyn bættar samgöngur eru fyrir íslenskan landbúnað.

Pjetur Ottesen Mjer hefir virst það koma fram hjá formælendum þessa frv., að þeir byggi kröfur sínar um það að veita fje úr ríkissjóði til húsabygginga í kaupstöðum og að ríkissjóður taki ábyrgð á lánum, sem nota á í sama skyni, á því, hve mikið sje búið að gera í þessu efni fyrir sveitirnar. Það er ekki hægt að neita því, að mikið hefir verið gert fyrir sveitirnar síðustu árin, en hingað til hafa þeim þó ekki verið rjettar neinar gjafir, nema ef menn vildu nefna þann atbeina, sem sveitirnar eiga að fá til húsabóta samkv. lögum um byggingar- og landnámssjóð, því nafni. Það er náttúrlega alveg rjett, að vaxtakjör þess sjóðs eru þannig, að það má segja, að þeir, sem lána njóta úr sjóðnum, fái ef til vill einhverjar gjafir. En þess ber þó að gæta, að sá böggull fylgir skammrifi, að umráðarjettur og ráðstöfunar manna yfir þeim eignum, sem settar eru að veði fyrir þessum lánum, er mjög skertur, og auk þess fer það mjög eftir því, hver hlunnindi hjer er um að rða, hversu hagsýnn sá maður reynist, sem ráða á um stærð og gerð þeirra bygginga, sem lán er veitt til að koma upp, því eins og kunnugt er, eru ráðin í því efni tekin af þeim, er lánanna eiga að njóta. Lánskjörin í rktunarsjóðnum eru aftur á móti þannig, að lántakendur verða að greiða allan kostnað, er af þeim lánum flýtur. Hitt er og alkunnugt, að öll lán, sem hingað til hafa verið veitt til húsabóta í sveitum, hafa greiðst að fullu, en það verður ekki það sama sagt um öll samskonar lán til kaupstaðanna. Hjer hefir verið seilst svo langt í samanburð um fjárframlög hins opinbera til sveitanna annarsvegar og kaupstaðanna hinsvegar, að taldar hafa verið upp - að jeg ekki segi eftir - þær upphðir, sem varið hefir verið til samgangna á landi, og því haldið fram, að það sje eingöngu fyrir sveitirnar gert. Fyr má nú vera fjarstða! Fje hefir verið veitt til samgangna bæði á sjó og landi. Og þótt um samgöngur á landi sje að ræða, hafa kaupstaðirnir sannarlega notið góðs af þeim og þær fullkomlega stutt að vexti og viðgangi kaupstaðanna engu síður en sveitanna. Jafnvel þótt samgöngubæturnar sjeu aðeins sveita á milli, eru þær gróði fyrir kaupstaðina, að því leyti sem bættar samgöngur greiða fyrir aukinni ræktun. vaxandi framleiðslu og kaupgetu bænda. Alt þetta styrkir verslun og velmegun kaupstaðanna. Með þessu frv., sem hjer liggur fyrir, er gengið inn á nýja braut, og sama er að segja um brtt. þær, sem hæstv.atvmrh. hefir flutt við frv., að því leyti, að hjer er að ræða um beinan styrk til bygginga og ótakmarkaða ríkisábyrgð á lánum fyrir kaupstaðina í þessu skyni. Hitt er auðsætt, að að ýmsu leyti er allmikill munur á frv. og brtt. T. d. er gengið út frá því í frv., að það sjeu bjarfjelögin, sem byggi.  En það er þó sameiginlegt með frv. og brtt., að engin takmörk eru sett fyrir því, hve ábyrgð ríkissjóðs geti orðið há. Ábyrgðirnar takmarkast eingöngu af því, í hve miklar byggingar er ráðist. Hjer er brotið í bága við þá stefnu, sem fylgt hefir verið frá öndverðu um ábyrgðir hins opinbera, því að jafnan hefir verið tiltekið í hverju einstöku tilfelli, hve upphæðin megi verða há, sem ábyrgð er tekin á. Hæstv. atvmrh. hefir talað um, að ábyrgðin gæti ekki orðið httuleg, vegna þess hve lánin væru vel trygð. En samkv. till.hæstv.atvmrh. er gert ráð fyrir, að lánað sje út á alt að 85% af byggingarkostnaði. Hjer held jeg, að varla geti talist varlega farið, þegar miðað er við það, hve löggjöfin hefir gengið langt í þessu efni, þegar landbúnaðurinn á í hlut. Byggingar- og landnámssjóðurinn og ræktunarsjóðurinn lána eigi út á nema 3/5 af virðingarverði, og aðrir sjóðir, eins og t. d. söfnunarsjóður, fara þó enn varlegar, því að þeir lána eigi nema út á helming, og það miðað við fasteignamat. Held jeg því, að það sje langt frá því, að ábyrgðin geti talist með öllu áhttulaus. Í brtt. hstv. atvmrh. er fylgt ákvðum frv. um vexti og lánstíma, 5% af allri lánsupphæðinni í 42 ár. Í þessari brtt. er gert ráð fyrir, að verið sje að bæta úr þörf þeirra, sem verst eru settir og brýnasta þörf hafa á því að koma sjer upp húsnæði, en í 5. brtt. er talað um, að húsin eigi að vera með venjulegum nútímaþægindum, með lóðarbletti umhverfis. Jeg veit nú raunar ekki fyllilega, hvað þeir, sem að þessu máli standa, kalla venjuleg nútímaþægindi. Hitt er alkunna, að það orð er venjulega notað um dýrar byggingar, að þær sjeu með öllum nútímaþægindum, og er mjer sagt, að ekki sje heiglum hent að standa straum af húsaleigu í slíkum byggingum. Jeg er því mjög hræddur um það, ef fylgja á þessum ákvæðum bókstaflega, að það verði með öllu ofvaxið þeim mönnum, sem hjer standa verst að vígi og fátækastir eru, með öllu ofvaxið að leggja fram þó ekki sje nema 15% af byggingarkostnaði húsa, er slíkar kröfur eru gerðar til. Engum dettur í hug að neita því, að æskilegt væri, að hagur landsmanna stæði þannig, að þeir gætu notið góðra húsakynna, og ennfremur að sem flestir ættu kost á því að hafa hina grænu og lifandi náttúru umhverfis sig, en það verður að gæta þess að spenna ekki bogann svo hátt í þessu efni, að einmitt þeir, sem hafa þess mesta þörf, að greitt sje fyrir í þessu efni, sjeu ekki útilokaðir frá þessum atbeina, með því að gera byggingarnar svo kostnaðarsamar, að þeir fái ekki rönd við reist. Það er talað um það í brtt.hæstv.atvmrh., 5. gr. 5. lið, „að byggingarnar sjeu reistar á lóðum, sem kaupstaðirnir eða ríkið eigi að leigja“.

Eiga eða leigja, - þetta er prentvilla í gr.

. Nú, svoleiðis. Er það þá meiningin, að þar sem ríkissjóður á lóðir í kaupstöðum, þá eigi hann að leigja þær í þessu skyni? Það verður þá líka gert hjer í Reykjavík.

Ríkið eða kaupstaðirnir eiga að gera það, og Reykjavík gerir það nú

. Jeg vil þá spyrja, hvort ríkinu eða Reykjavíkurbæ sje skylt að láta lóðirnar af hendi.

Nei

. Hjer stendur í 5. gr. skilyrði um, að byggingarnar sjeu reistar á þessum lóðum, sem kaupstaðirnir eða ríkið eiga. Mjer finst, að það þyrfti að taka þetta til rækilegri athugunar, og jeg hefi þess vegna vakið athygli á því. En af því að nokkur vafi er á þessu, þá ætla jeg ekki að fara lengra út í það að sinni. Jeg hefi nú bent á nokkur atriði í þessum brtt.hæstv.atvmrh., sem mjer þykja athugaverð. Jeg geri það ekki af því, að jeg búist við að treysta mjer til að greiða atkv. með þeim og fylgja því, að kaupstaðirnir verði teknir út úr og veitt þessi fríðindi. Það er langt frá því. Eigi á annað borð að ganga inn á þessa braut, þá er vitanlega óforsvaranlegt annað en að láta hið sama ganga yfir kauptúnin, eins og brtt.hv. 1. þm.N.-M. gera ráð fyrir. Því var haldið fram af hv. 2. þm. Reykv., að íbúar kaupstaðanna hefðu verri aðstöðu hvað íbúðir snertir heldur en þeir, sem í kauptúnunum búa. Jeg verð nú að segja, að ef þetta er bygt á samskonar grundvelli eins og hitt, sem hann hjelt fram, að íbúðirnar væru yfirleitt verri í kaupstöðunum en í sveitunum, þá byggi jeg ekki mikið á þeirri speki hans. En það má nú ef til vill vorkenna hv.þm., sem alinn er upp í kaupstað, þó að hann þekki ekki mikið til slíkra ástæðna í sveitunum.  Jeg hefi lýst því yfir, að jeg get ekki fylgt þessu frv. og að jeg get heldur ekki greitt atkv. með brtt.hæstv.atvmrh. En ef ganga skal inn á þessa braut á annað borð, þá verður, eins og jeg hefi áður tekið fram, að gera það á þeim grundvelli, sem hv. 1. þm.N.-M. leggur til. En það dylst mjer ekki, að þeim till. er að formi og frágangi, eins og þær eru nú, mjög ábótavant og þurfa því mjög rækilegrar athugunar við, ef þær yrðu lagðar til grundvallar fyrir afgreiðslu málsins. Það er því nauðsynlegt, að þær komi nú til atkv., því þá fæst strax úr því skorið, hvað leggja skuli til grundvallar fyrir afgreiðslu þessa máls, ef þá nokkuð af því nær samþykki deildarinnar. Og verði það ofan á að samþ. eitthvað í þessu efni, þá er hægt að nota tímann, sem líður milli 2. og 3. umr., til frekari athugunar á málinu eins og nú yrði frá því gengið.

2086Magnús Guðmundsson: Því hefir verið haldið fram hjer í umr., að áður hafi verið bornar fram á Alþingi till. í sömu átt og þetta frv. fer, sem hjer liggur fyrir, og að hjer sje ekki um nýtt mál að ræða. En jeg verð að taka undir það með hv. 1. þm.N.-M., að þeim till. hafi verið gefinn svo lítill gaumur á þinginu í fyrra, að þetta frv. er sama sem nýtt mál nú. Og þá álít jeg, að ekki sje ástæða til að keyra það í gegn á þessu þingi, en tel eðlilegra að athuga það til næsta þings. Þetta er þýðingarmikið mál og stórt mál, - það verður að viðurkenna - hin fjárhagslega hlið þess stórfelt atriði og athugavert. Það er beinlínis Grettistak fyrir þjóðina, ef hún ætlar að taka að sjer að byggja upp í kaupstöðunum á þann hátt, sem ætlast er til með þessu frv. Enda er jeg viss um það, að þegar ekki verður hægt að fara lengra en þessi lög heimila, þá verður fitjað upp á nýju og heimtað meira af því opinbera til framhalds í sömu átt. Mjer er það ljóst, að þegar búið verður að byggja í kaupstöðunum fyrir svo mikið fje, að sá skattur, sem lagður er á íbúa kaupstaðanna með þessu frv., gerir ekki betur en að greiða vaxtamismun af því fje, sem lagt var í byggingarnar, þá er ekki nema tvent fyrir höndum: að hætta að byggja, eða hækka framlögin frá ríkissjóði og bæjarfjelögunum til þeirra. Ef það á að halda inn á þessa braut, þá verður að gera sjer það ljóst þegar í byrjun, að hjer verður um stórfje að ræða þegar tímar líða. Undanfarin ár hafa sveitir þessa lands verið að tæmast að fólki; kaupstaðirnir hafa heillað til sín unga fólkið og á þann hátt sogið blóð og merg úr sveitunum. En eldra fólkið hefir setið eftir í sveitunum við að stjórna búunum, og örfátt af rosknu fólki, sem áður var í vinnumensku. Einmitt af þessum ástæðum hefir það verið stefna Alþingis á undanförnum árum að bæta sveitunum upp þennan blóðmissi. Mjer finst sú stefna mjög eðlileg. Eða hvaða skyldu hefir Alþingi ðri en þessa? Og hvernig færi fyrir sveitunum, ef þær fengju ekki stuðning í þessari baráttu? Það hefir sýnt sig, að kaupstaðirnir hafa yfirhöndina og soga til sín fólkið.

Er það ekki af því, að fólkinu þykir betra að búa í kaupstöðunum?

. Jeg kem seinna að því. Þingið hefir reynt að bæta sveitunum þetta tap á ýmsan hátt; og jeg vil segja, að þingið hefði vanrækt skyldu sína, ef það hefði látið það ógert. Því að hvert hlutverk þings og stj. í þessu efni, annað en að styðja þá, sem lakar eru staddir? Auðvitað hefir þingið ekki gert þetta af neinum við kaupstaðina, heldur gætt hófs til beggja hliða. Enda álít jeg, að það sje jafnáríðandi fyrir kaupstaðina, að sveitunum vegni vel. En ef það á nú að gera hið sama fyrir kaupstaðina og búið er að fyrirhuga sveitunum, þá koma sömu ólíku átökin og áður milli þessara aðilja. Jeg álít, að það sje ekki enn fengin reynsla í sveitunum, hver áhrif stuðningur undanfarinna þinga hefir. Jeg geri mjer talsverða von um góðan árangur, ef ekki verður stigið spor aftur á bak, þá muni straumurinn breytast sveitunum í hag. En ef það á nú að fara að skakka leikinn aftur og styrkja sterkari aðilann, þá kemur sami misjafni leikurinn upp aftur, og niðurstaðan verður sú, að ekkert hefir áunnist sveitunum í hag. Hv. 1. þm. Reykv. skaut því fram áðan, hvort fólkið streymdi ekki til kaupstaðanna af þeirri ástðu, að því fyndist sjer líða þar betur. Jú, auðvitað er það af því. Þegar verið er að tala um, að það sjeu verri húsakynni hjer í Reykjavík en í sveitunum, þá er það bygt á hinni mestu vanþekkingu, því í sveitunum eru víða til miklu verri íbúðir. Og þar fer fólkið á mis við ýms þægindi, sem hjer fylgja svo að segja hverri íbúð. Það má enginn halda, að fólkið sje svo heimskt, að það vilji sækja þangað, sem því líður ver. Það fer til kaupstaðanna auðvitað af því að kjörin eru þar betri. Það verður að athuga alvarlega, hvað á að gera í þessu máli; og því má ekki gleyma, að ef sveitunum verður komið á knje, þá eru kaupstaðirnir stórlega lamaðir innan skamms tíma. Það má vera, að það þyki fremur lítilfjörleg upphð, 70 til 100 þús. kr. föst, árleg útgjöld úr ríkissjóði til bygginga í kaupstöðum: en jeg er svo þröngsýnn, að jeg álít, að þó að unt sje að veita slíka fjárhæð í því góðæri sem nú er. Þá getur það komið fyrir, að erfitt verði fyrir ríkissjóð að inna af hendi lögákveðnar greiðslur, og einhversstaðar verður að stöðva hinar föstu útgjaldakvaðir í fjárl. Jeg verð að segja það, að mjer þótti vænt um að sjá brtt.hv. 1. þm.N.-M. við þetta frv.; þó ekki væri fyrir annað en það, að hann hefir komið auga á það ranglæti, sem fram kemur gagnvart kauptúnum, ef þessi réttindi verða aðeins veitt kaupstöðunum. Því það er ekki gott að sjá, hvaða rjettlti er í því að veita aðeins íbúum kaupstaðanna styrk til bygginga, en ekki þeim, sem í kauptúnunum búa. Jeg mun alveg óhikað greiða atkv. með till.hv. 1. þm.N.-M.; þær mjög áreiðanlega til bóta á frv., og jeg vil taka undir það með hv.þm. Borgf., að æskilegt væri, að þessar till. kæmu til atkv. við þessa umr., en yrðu ekki geymdar til 3. umr. Auk hins fasta árlega framlags bygginga í kaupstöðum á að greiða úr ríkissjóði laun allra sjóðstjórna byggingarsjóða kaupstaðanna, og verða það líka föst, árleg útgjöld. Mjer þykir undarlegt, að sjóðirnir sjálfir skuli ekki vera látnir greiða þessi laun sjóðstjórnanna. Og ekki bætir það úr skák, að launin skuli ekki vera ákveðin í lögunum, heldur á atvmrh. að ákveða þau. Þá vil jeg spyrja um það, hvort tilgangur frv. sje ekki sá, að ríkið og kaupstaðirnir eigi að taka venjulega leigu af þessum lóðum. Jeg hefi skilið það þannig, að svo ætti að vera.

Það stendur í frv.

. Nei, það stendur þar ekki. Og hvernig á að fara að, þegar svo stendur á, að hvorki ríkið eða kaupstaðirnir eiga lóðir til þess að leggja til undir þessar byggingar? Ef þessi lög verða líka látin ná til kauptúnanna, þá þarf að hugsa betur fyrir þessu atriði. En þar sem svo er ástatt eins og hjer í Reykjavík, að bæði ríkissjóður og bæjarfjel. eiga lóðir í bænum, og annar aðilinn vill ekki leigja lóðir til þessara bygginga nema hinn geri það líka, - hver á þá að skera úr um það? Og hvor aðilinn er skyldari til að verða við þessari kvöð, að láta lóðirnar af hendi? Mjer finst eðlilegast, að kaupstöðunum sje gert að skyldu að láta lóðirnar af hendi undir húsin.

Þess þarf ekki í Vestmannaeyjum eða á Siglufirði, þar sem ríkið á allar lóðirnar

. Nei, en í hinum kaupstöðunum? Þá skilst mjer samkv. brtt.hæstv.forsrh., að það sje meiningin að láta 10. gr. standa í lögunum, þar sem bæjarfjel. er heimilað að láta reisa bústaði fyrir verkamenn.

Nei, nei, hún er aðeins af vangá á þskj. 429

. Þá ætti hv.flm. frv. að taka hana aftur. Hv. þm. Borgf. svaraði því, sem hv. 2. þm. Reykv. sagði um samgöngubtur á landi - brýr og vegi -, að þær væru aðeins gerðar fyrir sveitirnar, sem auðvitað er hin mesta fjarstæða, og þarf jeg ekki að svara því frekar. Út af 3. brtt. hstv. forsrh. vil jeg spyrja, hvaðan þessi 15% eigi að koma. Mjer skilst, að það eigi að vera frá fjelagsmönnum byggingarfjelaganna.  Þá talaði hv. 2., þm. Reykv. um, að við, sem værum á móti þessu frv., vildum drepa fólkið í kaupstöðunum.  Um það hefir verið rætt töluvert, hve hægt væri að byggja fyrir mikið hjer í Reykjavík samkv. frv., en mjer hefir virst svo, að ágreiningur væri um það. Nú er það auðsjeð, að ekki er hægt að byggja fyrir meira fje en svo, að framlag ríkissjóðs og bæjarsjóðs nægi til að greiða vaxtamismun lána þeirra, sem tekin verða, og þess, sem leigjendur greiða fyrir íbúðirnar. Hve mikill þessi munur verður, fer eftir lánskjörunum, sem enginn veit um. En ef gengið er út frá svipuðum lánskjörum og nú eru fáanleg, býst jeg við, að hægt verði að byggja fyrir 3–4 milj. kr. Jeg er sannfærður um það, að eftir nokkur ár verður búið að byggja svo mikið hjer í Reykjavík, að annaðhvort verði þá að leggja árar í bát eða heimta meiri styrk úr ríkissjóði. - Þetta atriði vildi jeg biðja hv.þdm. að athuga vel, því að ef hætt væri frekari framkvæmdum í þessu efni, þegar svo og svo margir eru búnir að njóta góðs af þeim, mundi það skapa hróplegt ranglæti gagnvart þeim, sem enn hefðu ekki borið neitt frá borði. Jeg ætla ekki að fara neitt út í byggingar- og landnámssjóðinn, enda hefir hv.þm. Borgf. tekið af mjer ómakið í því efni. Sá sjóður er ekki tekinn til starfa enn, en lánbeiðnirnar hrúgast upp með hverjum deginum, sem líður, án þess að nokkuð sje afgr. Það virðist þó svo, sem ekki ætti að vera fyrirstaða á að fá lán, þegar um ríkisábyrgð er að ræða. 

Það stendur ekki á peningunum

. Á hverju. stendur þá? Ekki stendur á lánbeiðnunum. Jeg heyri að vísu sagt, að það standi á einhverjum teikningum, en jeg fæ með engu móti skilið, að svo geti verið. Það virðist ekki svo mikið verk að gera teikningu að fyrirkomulagi sveitabæja, að á því ætti að geta staðið mánuðum saman.