Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Bernharð Stefánsson) Þó að mér sé auðvitað mjög annt um, að þetta mál fái góðar undirtektir hér á Alþ., sé ég ekki ástæðu til að fara um það mörgum orðum að svo stöddu. Er það meðfram af þeirri ástæðu, að á þinginu 1929 voru samþ. lög, sem voru höfð til fyrirmyndar við samningu þessa frv. Hv. þm. eru því þegar vel kunn öll meginatriði frv. og hafa áður fjallað um þau, því síðasta þing fjallaði töluvert um hafnarmál, og ýms ákvæði eru sameiginleg þeim öllum. Eins og hv.þm. hafa séð, fer þetta frv. fram á, að ríkið veiti samskonar stuðning til hafnarmannvirkja á Dalvík eins og Alþ. samþ. í fyrra að veita til hafnarmannvirkja á Skagaströnd. Hámark styrksins, sem farið er fram á að ríkið veiti á sínum tíma, er 150 þús. kr. Á Dalvík hefir verið rekinn mótorbátaútvegur nú um æðimörg undanfarandi án, og fer hann stöðugt vaxandi. Eftir áliti Dalvíkinga og annara kunnugra manna er Dalvík álitlegasta höfnin við Eyjafjörð fyrir þann útveg, og jafnvel þó víðar væri leitað, einkum ef höfnin yrði bætt. En meðan ekkert er gert þar að hafnarbótum, á þessi útvegur við mjög mikla örðugleika að stríða. Þarna er brimasamt, og reynslan er sú, að bátabryggjurnar brotna og eyðileggjast. þegar stórbrim kemur. Kunnugir menn skýra svo frá, að reynslan á síðastl. 20 árum hafi verið sú, að endurnýja hafi þurft bryggjurnar til jafnaðar á 4–5 ára fresti. Þetta er nú reynsla síðustu 20 ára. en enginn getur sagt um nema reynsla næstu 20 ára verði enn lakari. Hlutaðeigendur telja, að kostnaðurinn við að byggja hverja bryggju sé 5–8 þús. kr. Geta menn af þessu séð, hve feikna þungur skattur þetta er á útgerðinni. Auk þess er útgerðinni það auðvitað stór bagi á mörgum öðrum sviðum, hvað höfninni er áfátt. Hinsvegar hafa rannsóknir sýnt, að á Dalvík eru staðhættir þannig, að auðvelt er að gera örugga höfn. Og það er enginn vafi á því, að ef það væri gert, mundi skipta mjög um til hins betra með aðstöðu til útgerðar þar. Útgerðin mundi efalaust margfaldast á skömmum tíma; byggi ég þetta bæði á eigin kunnugleika og ummælum annara kunnugra manna. En það er ekki eingöngu vegna útgerðarinnar, að örugg höfn er nauðsynleg á Dalvík. Þessar kröfur eru einnig gerðar með tilliti til verzlunaraðstöðu þar. - Eins og flestum þdm. mun vera kunnugt, þá liggur að Dalvík fögur og búsældarleg sveit, Svarfaðardalur. Það er ekki mjög stór sveit, en það er enginn efi á því, að hún hefir mjög mikla framtíðarmöguleika sem landbúnaðarsveit. En samgönguleysið stendur henni nú mjög fyrir þrifum. Það má heita svo, að Svarfdælingar hafi enn ekki aðrar samgöngur við umheiminn en að fara á sínum eigin mótorbátum inn á Akureyri. Að vísu kemur póstbáturinn, sem gengur um Eyjafjörð, þar við, en stærri skip örsjaldan. Það má því fullyrða, að það er ekki einungis útgerðin, sem hér er um að ræða, heldur líka framtíð sveitarinnar sem landbúnaðarhéraðs. Hina miklu möguleika hennar til aukinnar landbúnaðarframleiðslu er ekki hægt að nota nema að litlu leyti, fyrr en samgöngurnar verða bættar. Það er t. d. enginn efi á því, að Svarfaðardalur er mjög vel fallinn til nautgriparæktar og starfrækslu mjólkursamlags; en skilyrði til þess er, að á Dalvík komi góð höfn. Í frv. er farið fram á, að ríkissjóður leggi á sínum tíma talsvert fé til þessara hafnarbóta. En það er fyrirsjáanlegt, að ríkissjóður myndi í framtíðinni fá góða vexti af þeirri upphæð í auknum sköttum og tollum, vegna aukinnar framleiðslu. Þá má benda á það, að ríkið á sjálft mikið af því landi, sem liggur að væntanlegri höfn, og mundi það hækka mikið í verði og ríkið þannig fá talsvert upp í þann kostnað, sem það leggur á sig. Ég vil láta þess getið, að vitamálaskrifstofan hefir rannsakað möguleika fyrir þessari hafnargerð og gert af henni teikningu og kostnaðaráætlun um hana. Því miður gat ég þó ekki látið álitsskjal frá skrifstofunni fylgja grg. frv., en mun síðar leggja fram nægileg gögn í málinu. Skrifstofan hefir áætlað verkið, eins og gert er ráð fyrir því í frv., á ca. 300 þús. kr. Að vísu ber frv. með sér, að gert er ráð fyrir, að kostnaðurinn geti orðið meiri en þetta, en bæði er það, að tölurnar í frv. um ríkisframlagið ber að skoða sem hámarkstölur, og þess vegna, ef kostnaðurinn yrði minni, yrði framlag ríkisins það líka, og í öðru lagi var ekki tekinn með í áætlun vitamálaskrifstofunnar kostnaður við ýmsar framkvæmdir í landi, sem gera þarf í sambandi við hafnargerðina. Af þessum ástæðum þótti ekki annað fært en tiltaka hærri tölu í frv. Ég vona, að það komi ekki að sök, að á þessu stigi málsins eru ekki lögð fram nánari gögn en þetta. Málinu verður eflaust vísað til n., og skal ég sjá um, að hún fái öll gögn frá vitamálaskrifstofunni; vænti ég að hv.þdm. beri það traust til hv.n., að þeir telji ekki athugavert, þó þau séu ekki lögð fram nú. Ég sé svo ekki ástæðu til að fjölyrða um þetta frekar, en vænti þess, að sú hv.n., sem um þetta mál fjallar, athugi það vel, en reyni þó að skila því til hv. d. svo snemma, að líkindi séu til þess, að það komist í gegnum þingið að þessu sinni. Svarfdælingum er þetta mjög mikið áhugamál; það er ekki af neinni fordild, að þetta frv. er fram komið, heldur er mönnum fyllsta alvara að reyna að koma verkinu í framkvæmd. Í 1. gr. frv. er ákvæði um, að Svarfdælahreppur leggi fram 1/5 kostnaðar. Það mun vera óvanalegt, þó um nytsamt fyrirtæki sé að ræða, að einn einasti hreppur, og hann ekki fjölmennur, bjóðist til að leggja fram 75 þús. kr. Ég vil taka fram, að þetta er fyllsta alvara. Þeir ætla sér að leggja fram þessa upphæð og þeir hafa tryggingu fyrir að geta það. Að lokum vil ég geta þess, að Fiskiþingið hafði þetta mál til meðferðar nú fyrir fáum dögum. Ég hefi að vísu ekki skjalfest álit þess, en mér er tjáð, að það mæli hið bezta með þessu frv. Vil ég svo leggja til, að frv. verði, að umr. lokinni, vísað til sjútvn.

Sveinn Ólafsson Frv. sama efnis og þetta var borið fram á síðasta Alþingi, í líkum búningi og það er nú. En á því voru þá tveir meginagnhnúar, sem urðu þess valdandi, að það gat þá ekki fengið fullnaðarafgreiðslu, en var þá vikið frá með rökstuddri dagskrá. Þessi agnhnúar hafa nú verið lagfærðir. Það hefir nú verið samið við sóknarprestinn um ígildi þeirra landsnytja, sem prestssetrið missir við sölu jarðarinnar, ásamt tekjurýrnun, og fylgir nú frv. yfirlýsing frá honum, þar sem hann mælir með sölunni, að uppfylltum skilyrðum. Í öðru lagi er nú í frv. tiltekið lágmarksverð á þeim hluta eignarinnar, sem ríkissj. á, og er það 9.500 kr. Lágmarksverð þetta er tekið upp í frv. vegna þess, að ekki getur staðizt sú matsregla, sem ákveðin er í lögum um þjóðjarðasölu frá 1905, vegna óvenjulegrar verðhækkunar á þessari jörð, þar sem vaxið hefir upp tiltölulega fjölmennur bær á síðustu árum. Þótt ég mælti á móti þessu máli á síðasta þingi, vegna þess að ósamið var við sóknarprest og ákvæði um lágmarksverð vantaði, þá hefir nú, með þessu frv., verið fullnægt þeim skilyrðum, sem ég þá setti fyrir fylgi mínu við málið, og tel ég því rétt, að það gangi fram í þeirri mynd, sem það nú hefir fengið.

Pétur Ottesen Ég vil aðeins vekja athygli á því, sem stendur í grg. frv., þar sem sagt er, að fengizt hafi samkomulag við prestinn um sölu jarðarhlutans, að það er þeim skilyrðum bundið, að ríkissjóður - eða kirkjujarðasjóður - byggi eða kaupi sæmilegt íbúðarhús og afhendi sóknarpresti sem prestssetur með aðgengilegum kjörum. Ég vil benda á það, að hingað til hefir gilt sú regla, að styrkur hefir aðeins verið veittur til bygginga á prestssetrum í sveitum, en ekki til íbúðarhúsa fyrir presta í kaupstöðum. Mér skilst, að ef þetta frv. verður samþ., þá sé tekin ákvörðun um, að ríkissjóður skuli styrkja íbúðarhús presta í kaupstöðum. Ég vil aðeins vekja athygli n., sem fær þetta frv. til meðferðar, á þessu atriði.

Sveinn Ólafsson Það er auðvitað rétt, sem hv.þm. Borgf. sagði, að með því að samþykkja þetta frv. eins og það nú er, þá er skyldan flutt á kirkjujarðasjóð til þess að reisa þarna prestsseturshús, en það er ekki til á þessum stað. Sú kvöð á þó ekki að verða þungbær. Verði það ofan á í þinginu að samþykkja frv. þetta, þá er hér um að ræða skipti á jarðarhluta, sem sóknarpresturinn hefir nú full afnot af, og íbúðarhúsi handa honum. Nú má ætla, að jarðarhluti kirkjunnar seljist mun hærra verði en húsverðinu nemur, og er þess vegna hér ekki um nein útgjöld að ræða fyrir kirkjujarðasjóð, en að öllum líkum óvæntar tekjur. Skilyrði prestsins eru tilgreind í grg. frv., og um þau verður stj. auðvitað að semja að öðru leyti, jafnframt og kaup fara fram á jarðarhlutanum. Önnur skilyrði af hendi prestsins, sem sett hafa verið fyrir jarðarsölunni, koma ekki við þessu frv., enda snúa þau að Neskaupstað og eru fyrirfram samþ. af bæjarstjórninni þar. Ég vildi aðeins segja þetta til skýringar á málinu, en býst við, að þetta atriði standi ekki fyrir góðri afgreiðslu á frv. hér í deildinni.

Fjmrh. (Einar Árnason) Þetta mál er svo kunnugt öllum hv.þdm., að ég geri ekki ráð fyrir, að ég þurfi að skýra það nánar, sérstaklega eins og nú er ástatt með bankann, að verið er að semja lög um framtíð hans, og engar aðrar till. hafa gengið í gegnum Nd. Þess vegna verða menn að taka þetta frv. eins og það liggur fyrir og halda sér við það eitt. Ég hefi áður haldið því fram, að nauðsyn beri til, að ráðstafanir verði gerðar sem fyrst út af bankanum, enda hefir stj. þegar byrjað á því samkv. fyrirmælum þeim, er í þessu frv. felast. Ég sé ekki ástæðu til að stinga upp á n. í málinu, en mun hinsvegar taka það til athugunar, ef till. kunna að koma fram. Að endingu vil ég óska, að frv. verði vísað til 2. umr.

Jón Þorláksson Mér finnst þetta mál, sem hér liggur fyrir, svo mikilvægt, að þurft hefði talsvert ítarlegri grg. fyrir því en hæstv. fjmrh. gerði í framsöguræðu sinni. Það má kannske virðast, að mér beri öðrum fremur að gera grein fyrir því, þar sem ég á sæti í bankaráðinu, en formaður þess, hæstv.forsrh., er hér eigi viðstaddur. Ég ætla þá fyrst að fara nokkrum orðum um stöðu bankans í þjóðfélaginu. Íslandsbanki var stofnaður með lögum 7. júní 1902, er síðan voru endurnýjuð með dálitlum breyt. 10. nóv. 1905, Reglugerð fyrir bankann var gefin út 25. nóv. 1903. Samkv. stofnlögunum og reglugerð bankans var æðsta stj. hans í höndum 7 manna fulltrúaráðs, ráðherra Íslands sjálfkjörinn formaður, 3 fulltrúar kosnir af Alþingi og 3 af hluthöfum. Meiri hl. yfirstjórnarinnar var þannig skipaður af íslenzkum stjórnarvöldum, minni hl. af eigendum hlutafjárins. Um framkvæmdarstjórn bankans var svo ákveðið (24. gr. reglug.), að fulltrúaráðið kýs hana og ákveður, hve margir séu í henni. Þó skyldi hin fyrsta framkvæmdarstjórn kosin af stofnendum bankans til 9 ára. Ráðherranum (formanni bankaráðsins) var veitt sérstakt vald til eftirlits með bankanum, þ. á. m. til að fella úr gildi sérhverja ályktun aðalfundar, er honum þykir koma í bága við tilgang bankans. Bankinn fékk einkarétt til seðlaútgáfu, umfram tiltekna litla upphæð, sem Landsbankanum var leyfð. Hann var þannig seðlabanki undir opinberri stjórn að meiri hluta. Með heiti bankana var þessi staða hans sem opinber banki enn frekar undirstrikuð og auglýst út á við. Á þessum grundvelli starfaði bankinn til 1921. Þá var hann kominn í kröggur, og var með lögum nr. 6, 31. maí 1921, ákveðið, hvernig ráða skyldi fram úr þeim. Ráðgert var að auka hlutafé bankans, sem þá var orðið 4½ millj. kr., um 100% með framlagi úr ríkissjóði, að undangengnu mati. Úr því varð þó ekki, en í stað þess veitti ríkissjóður bankanum lán, um 280 þús. sterlingspd., af „enska láninu“ frá 1921. En jafnframt veitingu þessara hlunninda var vald íslenzkra stjórnarvalda yfir bankanum enn aukið með því að ákveða, að 2 af þrem framkvæmdarstjórum bankans skyldu skipaðir af ríkisstj. beinlínis. Seðlaútgáfuréttinum var bankinn látinn halda, en ákvæði sett um það, á hvern hátt hann smámsaman skyldi hverfa úr höndum bankans, unz leyfistíminn væri á enda í árslok 1933. Bankinn er þannig ennþá seðlabanki, og er nú svo algerlega undir opinberri stjórn, að íslenzk stjórnarvöld skipa fulltrúaráð hans að meiri hluta; þetta fulltrúaráð skipar einn bankastjórann, en ríkisstjórnin beinlínis hina tvo. Í frv. því, sem hér liggur fyrir, er þessi afstaða bankans, sem opinber íslenzk stofnun, ennþá undirstrikuð svo kröftuglega sem unnt er. Frv., sem ráðuneytið hefir látið semja og fylgt fram sem stjórnarfrv. væri, ákveður, að öll skiptameðferð bankans skuli framkvæmd af 3 mönnum, sem fjármálaráðherra skipar. Hvorki hluthöfum né kröfuhöfum er ætlaður nokkur réttur. Hina siðferðislegu ábyrgð á þeim töpum, sem hljóta að koma fram við skiptin og stafa beinlínis af því, að bankinn er ekki látinn lifa, heldur tekinn til skipta, þá ábyrgð á eftir frv. að leggja algerlega og eingöngu á bak íslenzku stjórnarinnar. Auðvitað getur þetta ekki réttlætzt af neinu öðru en því, að bankinn sé einnig hér heima skoðaður sem algerlega opinbert fyrirtæki. Að sú skoðun sé ríkjandi í fjármálaheiminum utan Íslands, er alveg ljóst af símskeytum þeim, sem borizt hafa út af bankalokuninni, og síðar verður vikið að. Þá vil ég næst minnast á áhrif stöðvunar bankans á atvinnulífið. Heyrzt hefir, að einstöku menn ímyndi sér, að stöðvun bankans muni ekki valda miklum erfiðleikum fyrir atvinnulíf þjóðarinnar, af því að bankinn hafi svo lítið laust starfsfé. Það litla, sem hann hafi, fái hann aðallega frá Landsbankanum; þetta geti Landsbankinn alveg eins lánað beint út frá sér, og þá muni atvinnulífið geta gengið svipað og áður. En þetta er því miður herfilegasti misskilningur, alveg öfug hugsun. Ef Íslandsbanki ætti allt það fé, sem honum hefir verið trúað fyrir, laust sem kallað er, þ. e. ekki fast í innlendum fyrirtækjum, þá gæti hugsazt, að stöðvun bankans þyrfti ekki að lama atvinnulífið. En einmitt af því að fé bankans er fast, þ. e. stendur í útlánum til íslenzkra atvinnurekenda, þá hlýtur stöðvun bankans að valda stórkostlegu tjóni. Frv. fer fram á að taka bankann til skiptameðferðar, og það er sama sem að innheimta útlán hans og skila fénu til skuldheimtumanna bankans: Það er heimtað af atvinnuvegum landsins, að þeir á tiltölulega skömmum tíma standi skil á öllu því lánsfé frá Íslandsbanka, sem nú stendur fast í þeim. Það er vert að athuga, hve miklar upphæðir þetta eru, og hvað verður af fénu, ef skuldunautar bankans geta staðið skil á því. Útlán Íslandsbanka hér innanlands voru í árslok 1928 um 32¼ millj. kr. Af þessu fé er sem næst 1/3 hluti, eða um 10 millj. ísl. kr., eign þriggja erlendra aðalskuldheimtumanna, sem eru ríkissjóður Danmerkur, Privatbanken í Khöfn og Hambrosbanki í London. Nálægt öðrum þriðja hluta, eða um 9–10 millj. kr., er eign tveggja innlendra aðalskuldheimtumanna, Landsbankans um 4–4½ millj. kr. og ríkissjóðs (af enska láninu) um 5½ millj. kr. Loks er síðasti þriðji hlutinn, um 10 millj. kr., eign almennings þess, sem skiptir við bankann og útibúin, þ. e. sparisjóðsfé, innlánsfé, innstæður á hlaupareikningum og innieignir á reikningslánum. Af þessum 10 millj. er sem stendur um 1 millj. eign erlendra banka (innieignir á hlaupareikningum þeirra). - Fyrir utan útlán sín á bankinn seðlatryggingu, verðbréf, fasteignir m. m. fyrir 6–7 millj. kr. eftir bankareikningunum, og nægja þessar eignir fyrir seðlaskuldinni og ýmsu smávegis, sem ekki er ástæða til að greina nánar í þessu sambandi. Skiptin þýða þá fyrst og fremst það, að skuldunautar bankans verða að svara út yfir 30 millj. kr. á þeim tíma, er skiptin standa yfir, og væntanlega ætti þó ekki að vera nema 3–4 ár. Auðvitað getur þetta ekki gerzt nema á tvennan hátt: Annaðhvort verður að ganga að skuldunautunum og selja eignir þeirra (fasteignir, skip, verzlunarvörur o. s. frv.) til lúkningar skuldunum, eða þeir verða að fá ný lán til þess að geta greitt skuldir sínar til Íslandsbanka. Í báðum tilfellum ber að skila þriðjungi upphæðarinnar til útlanda jafnharðan. Yfirfærslur þessara upphæða leggjast á Landsbankann, í viðbót við allar venjulegar yfirfærslur, eða veltufé það, sem landsmenn hafa til umráða, minnkar í einni svipan um h. u. b. 10 millj. króna. Það er mjög mikil hætta á því, að þessi blóðtaka yrði Landsbankanum ofurefli, nema tekin yrðu ný erlend lán handa honum - en að því kem ég síðar. Hinu þarf naumast að lýsa, hvílík gjaldþrot, stöðvun á heilbrigðum atvinnurekstri og atvinnuleysi fyrir starfsfólk og verkafólk leiðir þá af því, ef taka á eignir fyrir 30 millj. kr. og selja þær, jafnframt því sem eigendur þeirra verða sviptir öllu rekstrarfé meðan eigendaskipti eru að komast í kring. Enginn þarf að halda, að sú kreppa hitti þá eina, sem nú eru skuldunautar Íslandsbanka. Þegar önnur eins innheimta er á ferðinni, verður hver fyrst og fremst að ganga að sínum skuldunautum, og má óhætt fullyrða, að ekkert mannsbarn í landinu fer varhluta af þeim vandræðum - nema málaflutningsmennirnir. Það rennur upp ný gullöld fyrir þá. Verðhrun á eignum, atvinnuleysi, rýrnun ríkistekna og hverskonar fjárhagsböl, sem nafni tjáir að nefna, verður afleiðingin af starfi þeirrar „skilanefndar“, sem eftir þessu frv. á að taka bú bankans til skiptameðferðar. Af þeim 2/3 hlutum hins innheimta fjár, sem ekki á beinlínis að fara til útlanda, er hluti ríkissjóðs, 5½ millj. kr., samningsbundið erlent lán, sem einnig verður að standa skil á til útlanda smám saman. Af innstæðufénu innlenda, um 9 millj. kr., fer sjálfsagt eitthvað í Landsbankann, en hin almenna kreppa, sem skiptameðferð bankans orsakar, mun þó gera það að verkum, að talsvert af þessu fé tapast, sumt gengur til þurrðar hjá eigendunum vegna örðugleika þeirra, og einhverjum kann að þykja vissara að flytja til útlanda þær leifar, sem bjargast úr hruninu. Þá skal ég næst víkja að því, hver áhrif stöðvun bankans muni hafa á lánstraust landsins. Lánstraust íslenzku þjóðarinnar hefir fram að þessu staðið á völtum fótum, og veldur þar margt um. Hnattstaða landsins þykir óhagstæð, hér er talin hætta á skemmdum af eldgosum og jarðskjálftum, og útlendingar telja þá hættu miklu meiri en hún í raun og veru er, því að símað er út um allan heim hvenær sem slíkt kemur fyrir, venjulega ýkt í fyrstu, en þess eigi gætt, að skemmdir koma sjaldan fyrir í byggð, og þá eigi stórfelldar. Þá er og alkunnugt, að hér hefir fram að þessu búið sárfátæk þjóð. Ástæðurnar geta verið fleiri, en til sönnunar þeirri staðhæfingu, að lánstraustið standi á völtum fótum, þarf ég ekki annað en minna á, hvernig ástatt var, þegar stjórnarskiptin urðu í marz 1924. Þá var nýbúið að semja um lán handa Landsbankanum í London, 200 þús. sterl.pund. Það gekk erfiðlega að fá þetta lán, og það fékkst einungis gegn ákveðnum loforðum þáverandi forsrh. (SE) um, að ekki skyldi verða beðið um meiri lán handa Íslandi á næstunni. Næstu árin batnaði lánstraustið, af því að hinar óvenjumiklu afborganir af ríkisskuldum 1924 og 1925 vöktu talsverða athygli í fjármálaheiminum, þóttu bera vott um, að við bæði vildum standa í skilum og gætum það. Sýnilegur vottur hins aukna trausts var það, að þar sem hið enska lán Landsbankans frá ársbyrjun 1924 var með 6½% vöxtum og 6% afföllum auk nokkurs kostnaðar, eða útborgun lítið ofan við 90%, þá fengust lán þau, sem tekin voru til kaupa á veðdeildarbréfum Landsbankans árin 1926 og 1927, mestöll með vöxtum 5% og útborgun 93 til 90,75%. Það er auðvelt að glata þessu lánstrausti aftur. Ég benti á hættuna fyrir lánstraust landsins, sem stafa mundi af stöðvun Íslandsbanka, þegar í byrjun næturfundarins í sameinuðu þingi aðfaranóttina 3. febr. Einar Árnason fjármálaráðherra reis þá upp til að lýsa því, að hann væri mér svo gersamlega ósammála um þetta, að hann áliti þvert á móti, að álit okkar út á við styrktist við þessa ráðstöfun. Ég verð að athuga þessa hlið málsins sérstaklega. Þótt Íslandsbanki, eftir öllum upplýsingum, sem enn liggja fyrir, eigi fyrir skuldum, ef hann fær að lifa og halda áfram starfrækslu sinni, þá má telja víst, að tap verði undir þrotabússkiptum þeim, sem frv. fer fram á. Allir erlendu skuldheimtumennirnir munu bíða tjón við þetta, ríkissjóður Dana og bankar þeir, sem hér eiga samtals 1 millj. kr. á hlaupareikningi, tiltölulega mest, þar næst einnig Hambrosbanki og Privatbanken. Þetta verður í fyrsta skipti, sem útlendingar (ríki og bankar) bíða tjón af viðskiptum við opinbera íslenzka stofnun. Og ekki mun það auka traustið á okkur út á við, að hinir tveir innlendu aðalskuldheimtumenn, ríkisstjórnin og Landsbankinn, hafa notað vald sitt yfir bankanum og aðstöðu sína til þess að tryggja sínar kröfur að fullu með handveðum, svo að þeir taka engan þátt í tapi bankans, þótt hann verði tekinn til skiptameðferðar. Slík aðferð mun tæpast verða álitin heiðarleg meðal fjármálamanna. Sannanir fyrir því, að stöðvun bankans muni stórspilla lánstrausti landsins og innlendra stofnana eru því miður komnar fram. Sejersted Bödtker bankaráðsmaður í Oslo, einn af velmetnustu fjármálamönnum í Noregi og umboðsmaður Hambrosbanka þar í landi, símar 3. febr. þannig til stjórnar Íslandsbanka: „Bankens indstillning vil anrette ubotelig skade for Islands kredit her. Dette er mit alvorlige indtryk efter at ha konfereret med ledende banker her“. Á íslenzku: „Stöðvun bankans mun valda óbætanlegu tjóni fyrir lánstraust Íslands hér. Þetta er alvarleg skoðun mín eftir að ég hefi borið mig saman við forystubankana hér“. Charles Hambro, annar forstjóri Hambrosbanka í London, símar Eggert Claessen bankastjóra s. d. (3/2): „Wish to impress the serious effect to countrys credit here if your bank with 3 nominees of government on board failed especially in a year so important to Iceland“. Á íslenzku: „Ég vil leggja áherslu á hinar alvarlegu afleiðingar fyrir lánstraust landsins hér, ef banki yðar, með 3 stjórnskipuðum bankaráðsmönnum, fer yfir um, sérstaklega á ári, sem er svo þýðingarmikið fyrir Ísland“. Sir Eric Hambro, eldri forstjóri Hambrosbanka, í röð fremstu fjármálamanna í London og herraður af Englandskonungi fyrir aðstoð brezku stjórninni til handa í fjármálum, símar forsætisráðherranum okkar 4. febr. þannig: „Situation Islandsbanki very seriously regarded London and elsewhere owing to constitution of its board. Credit of government and all icelandic institutions are affected. Do most atrongly urge you in interest countrys credit to take strong measures immediately reopen bank and reassure foreign creditors. If we can be of assistanee in granting credit under government garantee .... in order keep bank open pending reorganisation please wire giving all details“. Á íslenzku: „Í London og annarsstaðar þykir mjög ískyggilegt, hvernig komið er með Íslandsbanka, vegna þess hvernig fulltrúaráð hans er skipað. Þetta hefir áhrif á lánstraust ríkisstjórnarinnar og allra íslenzkra stofnana. Ég legg sem fastast að yður vegna lánstrausts landsins að gera öflugar ráðstafanir til þess að opna bankann aftur tafarlaust og gera hina erlendu skuldheimtumenn rólega. Ef vér getum verið til aðstoðar með því að veita lán gegn stjórnarábyrgð .... til þess að halda bankanum opnum meðan endurskipun hans stendur yfir, þá gerið svo vel að síma oss og gefa nánar upplýsingar“. Sendiherra Íslands í Kaupmannahöfn símar til forsætisráðherra 4. febr. m. a.: „Annars rökstutt álit mitt fullnaðarlokun bankans mundi valda stórtjóni lánstrausti Íslands hér (og í) öðrum löndum“. Charles Hambro símar aftur 5. febr. til Eggerts Claessens bankastjóra: „Our anxiety which we again express is that delay reopening bank may do irreparable harm to icelandic credit“. Á íslenzku: „Vér viljum aftur láta í ljós, að það, sem vér óttumst, er, að frestun á opnun bankans kunni að valda óbætanlegum skaða fyrir lánstraust Íslands. Loks er mér kunnugt um, að Charles Hambro hefir símað til Magnúsar Sigurðssonar bankastjóra við Landsbankann þess efnis, að í öllum fjármálamiðstöðvum Norðurálfunnar (centres) sé Íslandsbanki álitinn opinber stofnun, og að hrun hans muni hættulegt fyrir lánstraust Íslands og íslenzkra stofnana. Skeyti þetta get ég því miður ekki birt orðrétt að svo stöddu, og er þó sjálfsagt, að það komi fram. Til frekari skýringar á þessum skeytum þarf ég svo einungis að geta þess, að Hambrosbanki í London er sérstaklega banki fyrir viðskiptin milli hins brezka fjármálaheims og Norðurlanda, þar á meðal Íslands. Engar lánveitingar fást frá Bretlandi til Norðurlanda, ef þessi banki setur sig á móti. Bankastjórarnir Sir Eric og Charles Hambro hafa alveg lyklaráðin að brezkum lánveitingum til Norðurlanda, og með þeirri nánu samvinnu, sem er á milli hins brezka og hins ameríska fjármagns, má reiða sig á, að þeir hafa einnig lyklavöldin að hinu síðastnefnda. Þessir menn hafa verið Íslandi sérstaklega velviljaðir, og þeim er það manna mest að þakka, að bein viðskipti milli bankanna hér og banka í London hafa gengið greiðlega hin síðari árin. En hvað þýðir nú þetta tjón fyrir lánstraust Íslands, sem auðsjáanlega og eftir öllum þessum óvenjulega ákveðnu viðvörunarskeytum leiðir af fullnaðarlokun Íslandsbanka? Það getur þýtt tvennt: Annaðhvort, að traustið bili svo algerlega, að vér getum ekki fengið nauðsynleg lán, eða þá, að lán fást einungis gegn hækkuðum vöxtum og óvenjulegum tryggingum. Ef lánstraustsspjöllin ganga svo langt; að ríkið og ríkisstofnanir geta eigi fengið lán erlendis, þá verður afleiðingin sú, að Landsbankinn fer sömu leiðina á eftir Íslandsbanka. Fjármálaráðherra leggur nú til að slátra Íslandsbanka eftir nærfellt þriggja ára óslitið góðæri. Nú er árferði atvinnuveganna hér á landi óvenjulega misjafnt. - Það má fullyrða, að Landsbankinn stenzt hvorki nú eða í náinni framtíð tveggja til þriggja ára örðugt árferði án þess að fá lán erlendis. Fáist það ekki, þá brestur geta hans til að halda gjaldeyri landsins í verði, krónan hrapar, hvort sem búið er að verðfesta hana með lögum eða ekki. Afleiðingarnar af slíku hruni vil ég ekki uppmála; þær eru svo hræðilegar. En nái lánstraustsspjöllin ekki svona langt, heldur verði farið með okkur líkt og önnur ríki, sem lent hafa í vanskilum, en eru þó talin eiga sér viðreisnarvon, þá er að líta á þau fordæmin. Eitt þeirra ríkja í Norðurálfunni, sem þannig hefir farið fyrir, er Grikkland. Um sama leyti sem verið var að taka lánin til kaupa á veðdeildarbréfum 1927, fyrir nafnvexti 5% og raunverulega vexti liðlega 6%, var verið að taka lán í Englandi handa ríkisfasteignabanka Grikklands, fyrir raunverulega vexti kringum 10% og gegn sérstökum tryggingum. En þegar þessi vanskilaríki þurfa að fá lán handa ríkissjóðum sínum sjálfum, þá er heimtað veð í tilteknum tekjustofnum, og settur maður eða menn af hendi lánveitenda á ríkisins kostnað til eftirlits með fjármálum þeirra, og þá eru þau ekki lengur frjáls um skattalöggjöf sína eða útgjöld samkv. fjárlögum. Því hefir verið hreyft, að komast mætti hjá þessu tjóni með því að ríkissjóður tæki að sér að greiða skuldir bankans til útlanda. Þessi leið, að drepa bankann fyrst og láta svo ríkissjóð borga erlendar skuldir hans, er alveg ófær. Í fyrsta lagi væru þetta útlát fyrir ríkissjóð, sennilega upp á nokkrar millj. Í öðru lagi mundi engin þingræðisstjórn treysta sér til að láta ca. 10 þús. innlenda innstæðueigendur tapa af innstæðufé sínu, og bæta því þar á ofan að láta þessa skattborgara taka á sig byrðar til að greiða útlendingunum að fullu. Og í þriðja lagi mundi þetta aldrei hafast í gegnum þingið fyrr en löngu eftir að lánstraustsspjöllin þættu orðin óbærileg, og þá mundi það ekki koma að notum til þess að bjarga heiðri vorum og trausti í framtíðinni. Við stæðum þá einungis eins og sá vanskilamaður, sem sýnt hefir fullan vilja á sviksemi, þótt greiðsla hafi kúgazt úr honum að lokum. Með slíkum skilum endurreisa menn ekki fallna tiltrú. Stöðvun bankans leiðir út í ógöngur, frá hvaða hlið sem litið er á málið. Það verður að snúa til baka og bjarga bankanum, og þetta er unnt að gera án þess að nokkur þurfi að tapa neinum eyri, aðrir en hinir gömlu hluthafar, sem sjálfsagt hafa þegar tapað miklu af hlutafé sínu, hvernig sem fer - um það er ég sannfærður. Ég skal reyna að vera stuttorður um aðdragandann að núverandi fjárþröng bankana, sem lokuninni olli, því að ýmislegt úr þeirri sögu hefir áður verið sagt. Íslandsbanki hefir tvisvar áður komizt í kreppu. Fyrst árin 1920–21, og var ráðið fram úr því með lögunum um hlutafjáraukann frá 31. maí 1921, sem því miður voru ekki framkvæmd eins og helzt var til ætlazt, og komu bankanum því ekki að nægilegum notum. Það var bein afleiðing af ástandi bankans þá, og löggjöfinni, sem sett var um hann, að hann þurfti að draga sig saman, minnka útlán sín smám saman. Bankareikningarnir sýna, hvernig þetta hefir tekizt. Eiginleg útlán bankans og útibúanna voru: 31. des. 1921 .......... 42.9 millj. kr. - - 1925 ............. 39.8 - - - - 1926 ............. 37.1 - - - - 1927 ............. 33.3 - - - - 1928 . 32.2 - - Það er auðséð, að bankinn hefir verið á réttri leið hvað þetta snertir, og mun lækkun útlánanna stafa jöfnum höndum af því, að arði bankans hefir verið varið til afskrifunar á ófáanlegum lánum, og af því, að dregið hefir verið inn af tryggum lánum. Á árunum 1926 og 1927, aðallega fyrra árinu, varð bankinn fyrir því óláni, að vegna ógætilegs umtals og óróa minnkaði innlánsfé og hlaupareikningsinnstæður um 7 millj. kr. Árið 1928 hækkaði þetta aftur um 1 millj. kr. Út af þeirri kreppu, sem þetta bakaði bankanum, fékk hann snemma á árinu 1927 1 millj. kr. að láni frá Landsbankanum af hinu svonefnda dollaraláni, reikningsláni, sem Landsbankinn tók í New York snemma árs 1927. Sem trygging fyrir þessu láni fékk Landsbankinn víxil, sem nefndur hefir verið dollaravíxillinn, frá Íslandsbanka, og sem handveð fyrir honum víxla frá viðskiptamönnum Íslandsbanka. Ennfremur hafði bankinn fengið víxiltryggt hlaupareikningslán, að hámarki 3 millj. 365 þús. kr., hjá Landsbankanum á árunum 1922–'25, aðallega vegna inndráttar á 3 millj. kr. af seðlaveltunni. Það hefir verið borið fram til stuðnings niðurlagningu Íslandsbanka nú, að hann hafi tvisvar komizt í kröggur áður. Þetta er nú ekkert einsdæmi. Landsbankinn hefir komizt jafnoft í kröggur og þurft jafnoft á ríkishjálp að halda áður en honum með landsbankalögunum 1928 var veitt fullkomin ríkisábyrgð. Það eru auðvitað skakkaföll atvinnuveganna, sem speglast í kröggum bankanna. Síðustu árin hefir Íslandsbanki haft sem svarar h. u. b. 2/3 af hinni eiginlegu útlánafúlgu frá 5 aðallánveitendum: Tiltölulega eða alveg föst afborgunarlán frá ríkissjóði Íslands, ríkissjóði Danmerkur og Privatbanken, og hlaupareikningslán að miklu leyti eða hreyfanleg rekstrarlán frá Landsbankanum og Hambrosbanka. Þrjú föstu lánin og afborganir af þeim hafa verið frá árslokum 1926 til ársloka 1929: Ríkissjóður Íslands (enska lánið): Árslok 1926 ....... ísl. kr. 5.866.502,77 - 1929 ........ - - 5.567.985,68 Mismunur, afborgun kr. 298.517,09 Ríkissjóður Danmerkur (póstféð): Árslok 1926 ........ d. kr. 4.565.024,70 - 1929 ......... - 3.900.000,00 Mismunur, afborgun kr. 665.024,70 Privatbanken : Árslok 1926 ........ d. kr. 3.033.009,09 - 1929 ......... - 2.320.805,88 Mismunur, afborgun kr. 712.203,21 Um viðskiptalánin er það að segja, að hámark reikningslána hjá Hambrosbanka hefir eigi lækkað. Samningarnir um þau munu hafa verið þannig, að það skyldi borgast upp einu sinni á hverju ári, einhverntíma á tímabilinu frá 1. apríl til 1. apríl, en má svo fara upp í umsamið hámark aftur. Um lán Landsbankans er það að segja, að á síðastl. ári krafðist Landsbankinn greiðslu á dollaravíxlinum svonefnda (1 millj. kr.). Hann fékk helminginn (500 þús. kr.) greiddan, en samþykkti síðustu dagana í janúar að framlengja hinn helminginn. En þess utan notaði Landsbankinn aðstöðu þá, er seðlainndráttur Íslandsbanka, 31. okt., veitti honum, til þess að færa niður eldri viðskiptaskuld og hlaupareikningsskuld, sem Íslandsbanki var í, um 625 þús. kr. Þegar ég segi þetta, gef ég þá skýringu á þessu atriði, sem Landsbankastjórnin heldur fram. Ég ætla ekki að fara út í það hér, hvort Landsbankinn hefir haft löglega aðstöðu um þessar 625 þús. nr., sem Íslandsbanki fór fram á við Landsbankann, að hann léti sig fá. Þar heldur hver fram sínum skilningi. En landsbankastjórnin álítur, að þetta eigi að nota til þess að lækka eldri hlaupareikningsskuldir um 625 þús. kr., sem Íslandsbanki dró inn af seðlum umfram seðlatryggingu. Það er þá svo, að í viðskiptunum við Landsbankann hefir hámarkið lækkað á árinu um 1 millj. í 25 þús. kr. Þó skal ekki sagt nema önnur smávægileg viðskipti bankanna haggi þessari tölu ofurlítið. Það hefir verið bent á þennan skuldainndrátt Landsbankans sem eina af ástæðunum, ef ekki aðalástæðuna, til þess að Íslandsbanki lenti í þeirri sjóðþröng nú um síðustu áramót, sem leiddi til lokunar hans. Ég ætla engan dóm að leggja á þetta. Það getur hafa verið af öðrum ástæðum. Þetta er hvorki upplýst eða rannsakað. Hugsanlegt er, en ekki upplýst, að bankastjórar Íslandsbanka hafi verið ríflegri á útlán en kringumstæður bankans leyfðu, án þess ég sé að gefa það í skyn, að þeir hafi veitt ótrygg lán. Um slíkt er ekkert upplýst, nema þau mistök, sem viðurkennt er, að hafi átt sér stað á síðastl. árum við útibúið á Seyðisfirði. Ég vil engan dóm leggja á þessa hlið málsins. Hún er ekki nægilega upplýst ennþá. Eins og kunnugt er, bar lokun bankans þannig að, að mánudaginn 3. febr. treysti bankastjórnin sér ekki til þess að opna bankann, vegna þess, að sjóðurinn var þá því nær tómur, en nokkur ástæða til að óttast, að gerðar myndu verða venju fremur kröfur um útborganir, ef bankinn yrði opnaður. Bankastjórarnir auglýstu því, upp á sitt eindæmi, að bankinn væri lokaður þann dag. Var svo haldinn bankaráðsfundur þann dag um það, hvort loka skyldi til fulls. En framkvæmdarstjórnin þóttist ekki hafa vald til þess. Fullnaðarlokun var ekki ákveðin, heldur samþ. bankaráðið einungis, að það gæti ekki ætlazt til þess, að bankastj. opnaði bankann aftur, nema hún fengi tryggingu fyrir því, að starfsemi bankans yrði haldið áfram óhindrað. Við þetta stendur ennþá af hálfu stjórnarvalda bankans. En það hafði þá sólarhring áður verið hafinn undirbúningur að því verki, sem sjálfsagt þótti að reyna að koma í kring, sem sé endurreisn bankans. Undirbúningur þessi byrjaði með því, að formaður bankaráðsins gekkst fyrir því að fá æfðan mann ásamt bankaeftirlitsmanninum til þess að skoða hag bankans. Þessi maður var Pétur Magnússon bankastjóri og hæstaréttarmálaflm. Hann áskildi sér, áður en hann gekk til starfsins, að það yrði leyfður til þess sá tími, sem hann teldi sig þurfa, og tók verkið að sér með því skilyrði. En það fór nú svo, að þessir menn skiluðu áliti eftir sólarhrings vinnu í bankanum, og hafa gert þá grein fyrir því, að þeir hafi getað komizt yfir það nauðsynlegasta á þessu tímabili, með því að styðjast við eldri skoðanir á bankanum og þau skjöl, sem fyrir lágu frá þeim, svo og við skoðun, sem nýlega hefir farið fram á útibúunum, sérstaklega á Seyðisfirði. Að afloknu þessu verki gáfu þeir yfirlýsingu, sem ég leyfi mér að lesa upp í afriti : „Samkvæmt tilmælum forsætisráðherra og bankastjórnar Íslandsbanka höfum við undirritaðir undanfarinn sólarhring athugað, svo sem föng voru á, viðskipti og skuldatryggingar allra meiriháttar viðskiptamanna við aðalsetur Íslandsbanka, með hliðsjón af rannsókn meðundirritaðs bankaeftirlitsmanns frá árinu 1926. Eftir þessa athugun á viðskiptum aðalbankans og samkv. upplýsingum bankastjórnar og því, sem að öðru leyti liggur fyrir um útibú bankans, þar á meðal skoðunargerð setts bankaeftirlitsmanns á útibúinu á Seyðisfirði frá síðastl. hausti, virðist okkur, að muni láta mjög nærri því, að bankinn eigi fyrir öllum skuldum að frátöldu hlutafé. Er þetta álit miðað við það, að bankinn geti haldið áfram störfum sínum á eðlilegan hátt. Reykjavík, 2. febrúar 1930. Jakob Möller. Pétur Magnússon“. Ég þarf ekki að skýra frá því, sem gert hefir verið hér á þingi í þessu máli. Hæstv. fjmrh. lét þegar daginn áður en bankanum var lokað byrja á samningu frv. þess, sem nú liggur hér fyrir, og bar það svo undir þingflokkana um miðjan dag á mánudag 3. febrúar, fyrsta daginn, sem bankinn var lokaður. Úr annari átt hafði komið fram áður uppástunga, sem ekki náði samþ.Nd. og ég þarf ekki að fara frekar út i. En eftir að það þótti sýnt, að þær till. til viðreisnar bankanum, sem bornar hafa verið fram hér á þingi, mundu ekki ná framgangi, þá þóttist bankaráðið - eða fulltrúaráðið, sem það heitir - ekki geta annað gert heldur en reyna að taka í sínar hendur forgöngu að því að mynda einhvern grundvöll fyrir endurreisn bankans, sem von væri, að samkomulag næðist um. Sendiherra okkar í Kaupmannahöfn hafði ótilkvaddur - að því er ég bezt veit - eina af fyrstu dögunum eftir að bankanum var lokað hreyft því í símskeyti til hæstv.forsrh., mjög varlega og án allra skuldbindinga, hvort ekki væri hugsanlegt að endurreisa bankann á tilteknum grundvelli, sem hann þar gerði mjög lauslega grein fyrir. Út af þessu samþ. svo bankaráðið á fundi 10. þ. m. till. á þessa leið: „Bankaráðið samþykkir að gera tilraun til endurreisnar bankanum á þeim grundvelli, að leitað sé til hinna erlendu aðalskuldheimtumanna um stuðning til endurreisnarinnar, þar á meðal sérstaklega til Hambrosbanka og Privatbankans um framlög á forgangshlutafé. Jafnframt sé leitað til ríkisstjórnarinnar og Alþingis um nauðsynlega þátttöku í endurreisninni, þar á meðal um framlag forgangshlutafjár og útvegun nauðsynlegs rekstrarfjár einnig og að öðru leyti. Jafnframt ber bankaráðið fram þau tilmæli til forsætisráðherra, að hann leyfi Sveini Björnssyni sendiherra að veita aðstoð sína sem milligöngumaður milli bankaráðsins og hinna erlendu aðalskuldheimtumanna“. - Þetta leyfði hæstv.forsrh. mjög greiðlega og góðfúslega, og það voru kosnir tveir menn úr bankaráðinu til þess fyrir bankaráðsins hönd að vera í fyrirsvari um þessa málaleitun. Þessar umleitanir gengu fyrst og fremst út á það, að útvega bankanum forgangshlutafé. Og ég get að svo stöddu ekki sagt annað eða meira en það, að það eru fremur góðar horfur á því, bæði utanlands og innanlands, að þetta muni takast. Það er ekki ennþá komið svo langt, að hægt sé að bera neinn samkomulagsgrundvöll í frv.formi fram í þinginu, en ég fyrir mitt leyti hefi fasta von um, að ekki líði á löngu áður en það verði unnt. Hinsvegar hefir nú hæstv. fjmrh., eins og kunnugt er, í gær látið byrja nýja skoðun á bankanum, af þremur mönnum, sem hann hefir til þess nefnt og ætlazt er til, að hafi rýmri tíma heldur en þeir menn, sem framkvæmdu skoðunina í byrjun febrúarmánaðar. Mér finnst ekki vera á nokkurn hátt nauðsynlegt - og ekki heldur forsvaranlegt af þinginu - að afgreiða lög eins og frv. það, sem hér liggur fyrir, um skiptameðferð á bankanum, meðan þessar umleitanir standa yfir og meðan enn er frekar góð von um, að þær muni bera árangur. Enda hefir bankaráðið, eins og ég gat um í gær, á þessum sama fundi sínum 10. febr. beint þeirri ósk til Alþingis, að það afgr. ekki endanlega frv. til laga um skiptameðferð bankans, meðan þessi rannsókn stendur yfir, sem nú er hafin. Og þótt það standi ekki í till., þá er það þó svo, að bankaráðið hafði einnig í huga þær umleitanir um framlög til endurreisnar bankans, sem það hefir til meðferðar. Ég álít nú, að eftir því sem þessu máli er komið, væri því bezt stýrt með því, að frv. yrði vísað til n. hér í hv. deild. Sú nefnd gæti, þegar tímabært þætti, borið sig saman bæði við þá menn, sem nú eru að framkvæma skoðun á bankanum, og sömuleiðis við bankaráðið, að því er snertir þessar umleitanir um fjárframlög til viðreisnar bankanum, sem það hefir á hendi. Það mun - eftir því sem ég hefi heyrt - vera tilætlun hæstv. stj. hvort sem er að nota þá heimild, sem í frv. felst, til þess að láta skiptameðferð ekki byrja fyrr en 1. marz, eða a. m. k. ekki fyrr en skoðun er lokið, og þá væntanlega ekki heldur fyrr en séð er, hvort sómasamleg framlög fást til viðreisnar bankans, eftir að skoðunin er komin í ljós. Og ef það er svo, að hæstv. stj. hugsar sér ekki að byrja þessi skipti fyrr en 1. marz, þá. finnst mér ekki rétt að láta þetta frv. verða að lögum fyrr en til þess þarf að taka að nota það. Því að það er æðierfitt og umstangsmikið og þarf ákaflega gott samkomulag til þess að unnt verði svo aftur allra síðustu dagana í þessum mánuði að koma nýrri löggjöf í gegnum allt þingið, til þess að fella úr gildi ráðstafanir þessa frv., ef tekst að fá samtök um að endurreisa bankann. Ég leyfi mér því að gera að till. minni, að þessu máli verði vísað til 2. umr. og nefndar. Sérstök n. var kosin í því í Nd. Ég legg enga áherzlu á, hvort það verður gert hér eða því vísað til þeirrar n., sem málið samkv. þingsköpum heyrir undir, sem er fjhn.

Jón Baldvinsson Þessi dráttur, sem orðið hefir á því að komast að nokkurri niðurstöðu um þetta Íslandsbankamál, hefir þegar valdið tjóni miklu og truflun í atvinnulífi. Það er ekki efamál, að við hefðum ekki þurft að grípa til þeirra ráða, sem gert var í gær, að samþ. mál við 6 umr. á fáum klukkutímum, ef það hefði verið búið að samþ. það frv., sem hér liggur fyrir. En það tjáir ekki að tala um það. Það er komið, sem komið er, og því er að ræða málið eins og það liggur fyrir. Hv. 3. landsk. hefir rakið hér nokkuð fyrstu starfsemi Íslandsbanka og síðan sögu þeirrar kreppu, sem bankinn komst í laust eftir 1921. Það munu víst allir sammála um það nú orðið, að það var margt misráðið af þeim mönnum, sem hleyptu Íslandsbanka inn í landið með þeim fríðindum, sem bankanum voru í upphafi veitt. Meðal annars er það, að veita honum þau réttindi að bera heiti landsins í nafni sínu. Sömuleiðis að veita honum þann opinbera styrk - stimpil, sem ýmsir kalla nú - að hafa þingkosna bankaráðsmenn og forsætisráðherra sjálfan sem formann bankaráðs. Þessi mistök hafa sjálfsagt stafað frá því í upphafi, að ófróðir menn um slíkt fyrirkomulag hafa fjallað um málið frá landsins hálfu, en hinsvegar slungnir gyðingar, sem að stofnun bankans stóðu, sem vildu reyna að flækja þingið og ríkisvaldið sem mest við bankann, til þess að vera heldur tryggari, ef illa færi. En með þessu er þó ekki allt upp talið hvað löggjöfina snerti. Það átti líka að leggja niður Landsbank., sem ekki varð af. Það voru líka ýmsum helztu embættismönnum í landinu í upphafi svo að segja gefnar „aktíur“ í Íslandsbanka, til þess að tryggja það, að hann hefði alltaf örugga menn í landinu, sem veittu honum þann stuðning, sem hann þurfti á að halda. Þetta voru ráðin til að tryggja margvísleg fríðindi til handa Íslandsbanka. Í upphafi var ætlazt til þess, að bankinn mætti ekki taka við sparisjóðsfé. En völdin, sem hann hafði tryggt sér með gjafa-„aktíum“ og yfirráðum Alþingis og forsætisráðherra í fararbroddi, þau gerðu það að verkum, að brátt fékk bankinn heimild til þess að taka á móti innlánsfé. Og einmitt þetta er eitt af því, sem nú veldur örðugleikum. Sem sagt, það hefir verið mikið mein, hvað þessi bankastofnun hefir haft mikil völd hjá ríkisstj., - hvað bankinn gat látið þingið hlaupa fyrir sig hvenær sem hann benti því. Hann var eftirlætisbarn hjá stj. og ráðandi meiri hl. þingsins allt fram til 1920. Aldrei var svo gerð vísbending frá Íslandsbanka, að ekki væri stj. og þing sett í hreyfingu til þess að uppfylla óskir hans. Það var ekki fyrr en menn vöknuðu við þann vonda draum eftir stríðsárin, að Íslandsbanki hefði hleypt sér langtum lengra en góðu hófi gegndi, komið sjálfum sér í klípu og stórspillt lánstrausti landsins, að menn sáu, að hann hafði haft allt of mikil völd og tök á ráðandi mönnum þjóðfélagsins. En þessi tök hefir hann ekki misst ennþá, eins og komið hefir fram í þessu máli og mun kannske síðar sjást. Þegar nú svo var komið, að bankinn hafði komið sjálfum sér út í ógöngur og unnið landinu skaða, þá er hiklaust hlaupið undir bagga með því að taka hið mesta ókjaralán, sem nokkurn tíma hefir verið tekið hér á landi, enska lánið 1921. Vextir af því láni voru nær 10%, ég hygg nákvæmlega útreiknað 9,88%. Ráðherrann, sem fór með völd, hv. 1. þm. Skagf., barðist á móti því á þingi 1921, að taka nokkurt lán. En þegar Íslandsbankaklíkan bærði á sér, þá varð hann fús að taka þetta óhentuga lán, sem þurfti að veðsetja tolltekjur landsins fyrir. Þetta lán hefir æ síðan spillt lánstrausti landsins út á við. Hvert sinn sem menn hafa komið út fyrir landsins hönd til þess að fá lán, hafa menn bent á vaxtakjörin og veðsetninguna frá 1921. Borgarstjóri Reykjavíkur fór út til að fá lán fyrir bæinn á síðasta ári, og skýrði frá því, að mesta fyrirstaðan fyrir heppilegum lánakjörum hafi verið ríkislánið frá 1921. Margir aðrir hafa sömu sögu að segja. Kreppa Íslandsbanka hefir í raun og veru staðið frá 1921. Á þessum árum hefir bankanum stöðugt hrakað. Þótt því þetta frv. verði samþ., þá er það ekki annað en afleiðing af því, sem gerzt hefir á undanförnum tíu árum. Hv. 3. landsk. lýsti þessu réttilega þegar hann sagði frá því, hvernig viðskipti bankans hefðu verið dregin saman á undanförnum árum. Á þingi 1922 voru samþ. lög, sem heimiluðu ríkisstj. að leggja fram hlutafé í bankann, því að þá var mönnum ljóst, að bankann vantaði eigið fé, ef hann ætti að geta haldið áfram, en ekki dragast saman. Síðan hafa orðið stjórnarskipti, en hvorki framsóknarstj. né íhaldsstj. hafa talið sér fært að leggja fram hlutafé í Íslandsbanka. Þessi lög um hlutafjárauka voru enn í gildi, þegar hv. 3. landsk. var fjmrh. Þá voru ágæt ár og peningaráð mikil; og hann vildi láta skína í það, að lánstraust landsins hefði þá verið mjög endurvakið undir sinni fjármálastjórn. Hann hafði heimildina, en hann treysti sér ekki til þess að leggja fram féð til bankans. Það verða nú sjálfsagt nokkur traustsspjöll við lokun Íslandsbanka. En það, sem við eigum að meta í þessu máli, er það, hvort lánstraustsspjöllin verða meiri við það að taka ótakmarkaða ábyrgð á bankanum eða við að gera hann upp. Fyrir lánstraust landsins í náinni framtíð - og lengra fram - er það að sjálfsögðu slæmt, ef ákveðið er að taka ábyrgð á skuldbindingum banka með yfir 35 millj. króna veltu. Ef búið er að ákveða að taka ábyrgð á sparifénu og talað er um sem sjálfsagðan hlut að ábyrgjast erlendar skuldir, þá eru komnar um 20 millj. kr. Og þá er sjálfgert að taka ábyrgð á þeim 10 millj., sem eru hjá Landsbankanum og hjá ríkissjóði. Þótt þessar ábyrgðir verði teknar svona inn í smáskömmtum, þá kemur allt í sama stað niður að lokum. Þá verður að taka sérstaka ábyrgð á seðlunum, eins og gert er ráð fyrir í frv. stj., og eru þá flest kurl komin til grafar. Ef þetta mundi ekki geta spillt lánstrausti landsins, að við bindum okkur þennan bagga, sem við áreiðanlega verðum að bera mjög mörg ár, þá veit ég ekki, hvað mun geta spillt því. Við sjáum, að bankahrun hafa átt sér stað annarsstaðar, t. d. í nágrannalöndunum. Í Noregi fór forsætisráðherrann bak við þingflokkana til þess að bjarga banka frá að loka. Í þá ráðstöfun fóru milli 20 og 30 millj. króna. Einu ári seinna verður þessi banki að loka. Og það var aðeins fyrir harðfengi íhaldsblaðanna og flokks þessa manns, að hann var ekki dreginn fyrir lög og dóm. Flokkurinn varði hann sem mögulegt var. Þegar þetta mál var til umr. í Noregi og annarsstaðar, fannst mönnum alveg skökk leið farin og lánstrausti landsins spillt með því að leggja fram peninga í banka, sem engin vissa var fyrir, hvort væri lífvænlegur eða ekki. Það hefir oftast verið svo, að bankar reynast verr við reikningsskil heldur en mat hefir bent til. Nægir í því efni að vísa til þess, hvernig Landmandsbanken reyndist þegar farið var að gera hann upp. Í fyrstu var tap hans áætlað nokkrir tugir millj., en reyndist mörg hundruð. Það er því ærin áhætta fyrir þetta ríki að ætla sér, að lítt rannsökuðu máli, að ganga í ótakmarkaða ábyrgð fyrir banka, sem á ekki lengri tíma en síðan 1921 hefir tapað minnst 17 millj. kr. Á því má ljóslega sjá, hversu hrap bankans hefir verið geysilegt, jafnvel nú á síðustu árunum, sem hafa verið veltiár til lands og sjávar. Að þingið hefir ekki reynzt ginkeypt fyrir allsherjarábyrgð eða geysistórum fjárframlögum til Íslandsbanka, er því sízt að furða. Hitt er ofurskiljanlegt, að erlendir fjármálamenn segi, að lánstraust landsins sé í veði, ef þeir fái ekki greitt það, sem þeir eiga hjá bankanum. Mig furðar ekki á því, þótt Hambro, sem á kannske hálfa millj. hjá Íslandsbanka, og Bödtker, sem er umboðsmaður margra skuldheimtumanna bankans, vilji báðir reyna að koma þeirri trú inn hjá Alþingi, að í rauninni sé lánstraustið í voða. Við verðum að líta á hvatir þær, sem liggja að baki þessum skeytum. Við verður því að taka slíkum orðsendingum með hæfilegri varúð. Vitanlega er lánstrausti landsins hnekkt að einhverju leyti með lokun Íslandsbanka, en þar með er alls ekki sagt, að við værum nokkru bættari, þótt við færum að, demba yfir okkur ábyrgð, sem við ekki getum séð út yfir, hversu stór er, né hvort við erum menn til að bera hana. Hv. 3. landsk. reyndi að telja mönnum trú um, að Íslandsbanki væri erlendis álitinn sem opinber stofnun. Þetta er ekki rétt, nema að mjög litlu leyti. Það kann að vera nafnið Íslandsbanki, og svo að ríkið hefir þessa menn í bankaráðinu, en hinsvegar vita það allir erlendir viðskiptamenn bankans, að Íslandsbanki er ekki seðlabanki lengur og að hann er að draga inn seðla sína. Sömuleiðis vita þeir nákvæmlega, að bankinn er einkafyrirtæki, hlutafélag, og að engin kvöð hvílir á ríkinu um að ábyrgjast hann, enda þótt það kjósi þessa menn í bankaráðið, eða þótt bankinn heiti þessu nafni, sem aldrei skyldi verið hafa. Hv. 3. landsk. hélt því fram, að Íslandsbanki tapi meiru fé í skiptameðferðinni heldur en ef hann hefði fengið að halda áfram sem sjálfstæður banki með auknu hlutafé og ríkisábyrgð. Það er rétt að athuga þetta nokkuð nánar. Við skulum aðeins athuga sögu þessarar stofnunar frá því 1921. Þó að því hafi ekki verið lýst yfir opinberlega, þá vita það allir nú, að síðan 1921 hefir bankinn verið í „likvidation“. Þessu verður ekki á móti mælt, enda hefir jafnvel Eggert Claessen viðurkennt það. Það, sem bankinn hefir tapað undir þessari „likvidation“, er um 17 millj. kr. Það sýnist því vera kominn tími til þess að gera bankann endanlega upp. Það er ekki rétt hjá hv. 3. landsk., að það þurfi nauðsynlega að innheimta skuldir Íslandsbanka á 3–4 árum; erlendis tekur slíkt venjulega töluvert lengri tíma. T. d. veit ég um banka, sem var 10 ár í „likvidation“. Þess vegna þarf ekki að ganga mjög hart að mönnum, enda væri það óráðlegt, því það yrði þess valdandi, að minna yrði úr eignum bankans. Hitt er sjálfsagt, að gefa mönnum kost á hæfilegum frestum til þess að greiða skuldir sínar. Hv. 3. landsk. gerði mikið að því að hræða okkur með lánstraustsspjöllum erlendis. Hann bar okkur í því efni saman við Grikki, þegar þeir tóku lán handa veðbanka sínum, um líkt leyti og hv. 3. landsk. tók lán handa veðdeildinni hér. Við samanburð á lántöku Íslands og Grikklands má geta þess, að viðskiptalíf Grikkja var truflað vegna styrjaldar og landið sokkið mjög í skuldir vegna hernaðarbrölts; en það vill svo vel til, að ég man vel eftir því eftir frásögnum í blöðunum, þegar Grikkir tóku þetta lán, sem hv. 3. landsk. var að tala um; það var boðið út, og eftir 2–3 klst. var búið að skrifa sig fyrir öllu láninu, og meira til. Nú hefir það gengið svo til undanfarin ár, að allt eigið fjármagn Íslandsbanka hefir verið fast, en það lausa fjármagn, sem hann hefir haft undir höndum, hefir verið frá Landsbankanum. Ný lán úr Íslandsbanka hafa undantekningarlaust verið frá Landsbankanum. Íslandsbanki hefir því í rauninni engu nýju fjármagni getað veitt til atvinnulífsins nú hin síðustu árin. Í byrjun síðasta árs átti bankinn um 2.000 sterlingspund inni í Englandi, en á árinu hefir hann stofnað stóra skuld þar og flutt til Danmerkur til greiðslu á skuldum. Engir peningar hafa á árinu komið inn fyrir tilstilli Íslandsbanka. Starfsfé hans hefir allt verið fyrir endurkeypta víxla í Landsbankanum, auk dálítilla sparisjóðsinnieigna. Ég vil spyrja hv. 3. landsk., hvaða nýtt fé bankinn hafi haft. Annars hygg ég, að það ætti ekki að vera mikil eða tilfinnanleg röskun, meðan verið er að tilfæra viðskipti Íslandsbanka og koma þessum málum í betra horf. Þótt togarafélög þau, sem hingað til hafa notið Íslandsbanka um veltufé, gætu ekki öll haldið áfram, þá er enganveginn víst, að það sé stöðvun bankans að kenna. Þau geta verið svo stæð, að þau þurfi sjálf endurreisnar við, og mér er kunnugt um eitt slíkt félag, sem nú hefir um skeið verið unnið að að endurreisa. En þótt slík stöðvun fyrirtækja, sem illa eru stödd, komi fyrr en ella vegna stöðvunar bankans, þá vegur það ekki sem nein röksemd í þessu máli. Ég býst því við, að þegar öll kurl koma til grafar, muni viðskiptatruflunin ekki verða eins geigvænleg eins og hv. 3. landsk. vill halda fram, sérstaklega að því athuguðu, að starfsfé Íslandsbanka hefir verið frá Landsbankanum, eins og ég hefi getið um. Landsbankinn getur því alveg eins veitt þessu sama fé beint inn til atvinnufyrirtækjanna, en ef um truflun verður að ræða, þá er það því að kenna, að Alþingi hefir ekki afgr. þetta mál nógu fljótt og röggsamlega, og að ég ekki tali um, ef lengi dregst enn að taka endanlega ákvörðun í þessum málum. Hv. 3. landsk. var vongóður um það, að takast mætti að útvega bankanum nýtt forgangshlutafé. Ég er nú satt að segja fremur lítið trúaður á þessar björtu vonir þeirra manna, sem að bankanum standa. Þeir hafa nú verið bjartsýnir áður, og oft umfram raunverulegar ástæður. Mér er sagt, að á fimmtudaginn áður en bankinn lokaði hafi bankastjórnin jafnvel verið svo bjartsýn á hag bankans, að hún hafi sent Hambrosbanka svarskeyti þess efnis, að allt væri í stakasta lagi; en þá voru menn erlendis orðnir órólegir um bankann vegna verðfalls hlutabréfanna. Mér þætti annars vænt um, ef hv. 3. landsk. vildi lesa þetta skeyti upp líka, úr því hann er svo óspar á að lesa skeyti hér í deildinni. Ennfremur hefi ég heyrt, að bankastjórarnir í Íslandsbanka hafi haft lík ummæli við einn stóran innieiganda, sem var orðinn órólegur út af innieign sinni í bankanum. Þessar yfirlýsingar benda ekki til þess, að það sé endilega sjálfsagt að taka trúanlegt, þótt sagt sé, að úr öllu muni rætast fyrir bankanum. Og þótt hv. 3. landsk. fullyrði þetta einnig, þá mun ég þó taka slíku með hæfilegri varúð, því það hefir hingað til ekki farið eftir. Eitt atriði var það í ræðu hv. 3. landsk., sem ég skildi ekki fyllilega. Hann talaði um, að Íslandsbanki hafi lækkað seðlaskuld sína við Landsbankann um 625 þús. kr.  Ég álít, að hraða þurfi afgreiðslu þessa máls sem allra mest, og get tekið undir með hæstv. fjmrh., að málið þurfi ekki að athugast í nefnd. Ef málið er dregið mjög á langinn umfram það, sem þegar er orðið, álít ég það mjög háskasamlegt. Hinsvegar er mér kunnugt um það, að hv. 3. landsk. vill seinka afgreiðslu þess sem mest, bæði með því að neita um afbrigði og á annan hátt. Ef nú málið yrði sent til n., myndi hann vitanlega reyna að tefja málið eftir beztu getu, t. d. með því að skila ekki nál. fyrr en seint og síðar meir, eins og þeir höfðu það í hv.Nd., og þegar málið kæmi á dagskrá aftur, myndi hann að sjálfsögðu reyna að seinka því enn með því að neita um afbrigði. Það verður að hraða málinu sem allra mest, enda ættu menn nú að hafa tekið afstöðu til málsins, svo að ekki er eftir neinu að bíða, nema því einu, að enn meira tjón og truflun hljótist af hinni seinu afgreiðslu málsins.

Fjmrh. (Einar Árnason) Hv. 3. landsk. hefir nú haldið alllanga ræðu hér í deildinni um Íslandsbankamálið. Hann talaði æsingalaust, og er það vel farið. En ég saknaði þess að heyra hann flytja fram eitthvað, sem nýtt væri í þessu máli. Í ræðu hans var ekkert, sem ekki hefir áður verið flutt hér í þinginu. Skeyti þau, sem hann las upp, hafa öll verið lesin upp í Nd., og sum oftar en einu sinni, svo að þau koma þá minnst tvisvar til þrisvar í Alþt. Sama er að segja um meginmál ræðu hv.þm. Það er nú svo, að þetta er ekki í fyrsta sinn, sem Íslandsbanki er til umr. í þinginu. Ég er hræddur um, að þau fari nú að verða ærið mörg þingin, þar sem Íslandsbanki hefir dregizt inn í umr. og deilur. Það er ekki laust við, að svo virðist, sem þessi stofnun hafi frá öndverðu verið hálfgert vandræðamál. Hv. 3. landsk. drap nokkuð á forsögu bankans, allt frá því fyrstu lögin um hann voru sett. Stiklaði hann léttilega á einstökum atriðum úr sögu bankans og fór hratt yfir. Hefði þó verið ástæða til þess að fara nánar út í sumt, sem hann drap lauslega á. T. d. hefði hann gjarnan mátt víkja örlítið að aðdragandanum að hinni alvarlegu kreppu 1921. Þess hefir verið getið í Nd., og er enda öllum ljóst, að næstu árin á undan hafði bankinn gert sig sekan í einhverju hinu mesta fjármálaglapræði, sem nokkur seðlabanki getur gert, nefnilega að gefa út óhæfilega mikið af seðlum. Það skal þó játað, að ríkisstj. og þing gengu að nokkru leyti inn á þetta, en munu hafa kastað yfir á stjórn bankans áhættunni og ábyrgðinni af því að ákveða, hvað hæfilegt væri að gefa út mikið af seðlum. Ég minnist þess nú, að í hópi þm. voru ýmsir, er vildu stemma stigu fyrir þessari óhæfilegu seðlaútgáfu, með því að láta bankann greiða hærra seðlagjald, eftir því sem hann gæfi meira út af seðlum. En þessu var tekið mjög fjarri af formælendum bankans, en þó held ég, að þessi uppástunga hafi. verið í rétta átt. Það er alveg vafalaust, að þessi mikla seðlaútgáfa átti verulegastan þáttinn í því að lækka krónuna og koma bankanum í vandræði 1921. Og ég er yfirleitt á þeirri skoðun, og að henni hníga sterk rök, að Íslandsbanki hafi alls ekki haldið uppi lánstrausti landsins út á við hin síðari ár, heldur jafnvel þvert á móti. Að þessu athuguðu er það mjög mikið vafamál, hvort lánstrausti landsins yrði að fullu borgið, þótt ríkið gengi nú í fulla og ótakmarkaða ábyrgð fyrir bankann. Hér sýnist um tvær leiðir að velja. Önnur er sú, að ríkið taki ábyrgð á öllum skuldbindingum bankans og láti honum nýtt rekstrarfé í té. Hin leiðin er að láta loka bankanum og gera hann endanlega upp. Nú hefir þingið ekki treyst sér til þess að fara fyrri leiðina, a. m. k. ekki án frekari rannsóknar. Mönnum er það ljóst, að hér er um svo mikla og viðtæka ábyrgð að ræða, að ekki verður séð út yfir hana. Mér hefir skilizt á hv. 3. landsk., að hann teldi þó þetta sjálfsögðu leiðina, en það er vissulega til of mikils ætlazt, að þingið geri þetta að órannsökuðu máli. Það ber því sízt að áfella meiri hl. þingsins, þótt hann vilji sjá fótum sínum forráð í þessu máli. Báðum leiðunum fylgir fjárhagsleg áhætta, og það þarf að meta, hvor er meiri. Til þess þarf fyrst að fá að vita, hvernig bankinn stendur. Hv. 3. landsk. virðist telja þá leið áhættuminni, að endurreisa bankann. Ég áfelli hv.þm. vitanlega ekkert fyrir það, að hann hefir þessa skoðun, en það verður, áður heldur en hægt er að sannfæra meiri hl. þingsins um, að þetta sé rétt, að gera rannsókn, sem geti gefið einhverja hugmynd um það, hvernig fjárreiðum bankans er í raun og veru varið. Hv. 3. landsk. sagði, að það væru, að mér skildist, þrjár aðalástæður fyrir því, að sjálfsagt væri að taka bankann til endurreisnar. Fyrsta ástæðan er sú, að þátttaka ríkisvaldsins um stjórn bankans væri svo stór þáttur í þessu, að það yrði að líta svo á, að í raun og veru bæri ríkissjóður siðferðislega ábyrgð á bankanum. Það er nú eins og hv. 4. landsk. minntist á í sinni ræðu, að bankinn var þann veg stofnaður, að þeir, sem það mál fluttu og að honum stóðu, þeir munu hafa verið hyggnari heldur en hinir, og komu því svo fyrir að setja þann stimpil á bankann, að út á við gæti það litið svo út, að þetta væri ríkisstofnun. En um bankaráðið er það að segja, að það var svo vendilega frá því gengið, að það hefði í raun og veru ekkert um stjórn bankans að segja; ég veit ekki t. d., að það hafi verið nein ákvæði um það, að bankaráðsmennirnir ættu að eiga heima í nánd við Reykjavík, heldur máttu þeir eiga heima úti um allt land, og gátu því ekki fylgzt neitt með störfum bankans. Bankaráðið er ekki nema að nafninu til, en það er þannig samsett, að það setur nokkra gyllingu á það nafn, sem illu heilli hefir verið sett á þennan banka, sem er seðlabanki. Ríkissjóður hefir hingað til ekki treyst sér til að taka þennan banka upp á sína arma. Nú er sagt að hann beri svo mikla siðferðislega ábyrgð á bankanum, að nú sé ekkert undanfæri, en það er reynt að standa á móti því, að svo langt fari. Ég skal ekkert um það segja, hvernig sú barátta fer að lokum. Annað atriðið, sem hv. 3. landsk. minntist á sem stórt atriði í þessu máli, var það, að lokun bankans kæmi svo mikilli truflun á atvinnureksturinn í landinu, að af því hlytist stórtjón. Ég býst við, að engum detti í hug að halda því fram, að ekki verði nokkur truflun af þessu; til þess hefir Íslandsbanki haft of mikil ítök í ýmsum fyrirtækjum í landinu, að það verði ekki að sjálfsögðu ýmsum þeirra mjög örðugur tími, ef honum verður lokað, það játa ég. En það væru heldur ekki mikil vandræði á ferðinni, ef ekkert hlytist af því, að banki í svo fámennu þjóðfélagi strandaði, og það hefir heldur engum dottið í hug að halda því fram, að af þessu hlytust ekki óþægindi, meiri eða minni. Þá talaði hv. 3. landsk. í þriðja lagi um lánstraustsspjöll, sem af lokun bankans hlytust. Hv. þm. sagði, að ég hefði fullyrt það á einhverjum fundi - mér skildist hann segja á lokaða fundinum -, að þetta myndi verða til þess að auka traust landsins út á við. Þetta er ekki rétt; ég sagði ekki, að ég væri fullviss um það; ég sagði, að mér fyndist ekki ómögulegt, að traust landsins gæti aukizt við það að gera þetta hreinlega upp. Hv. þm. benti á, sem sönnun fyrir lánstraustsspjöllum erlendis, þessi skeyti, sem komið hafa. Hv. 4. landsk. minntist á þau í sinni ræðu, og þess vegna get ég farið fljótt yfir sögu. Það er í raun og veru mjög eðlilegt, að þessi skeyti komi frá þeim mönnum og stofnunum, sem hafa sent þau. Það er ekkert eðlilegra heldur en að þeir, sem eiga inni fé í bankanum, vilji, að honum sé lagt fé, til þess að tryggja innieign þeirra. Það var eitt atriði í ræðu hv. 3. landsk., sem ég hjó eftir. Það voru þessar 625 þús. kr., sem nokkuð oft hafa verið nefndar í þinginu, og sem virðast hafa borið á milli um skilning á lögunum milli Íslandsbanka og Landsbankans. Ég ætla ekki að fara út í það, hvernig lögin beri að skilja, en ég vil aðeins leiðrétta það, að þessar 625 þús. kr. eru ekki rétt taldar, ef á að miða við það, að Landsbankinn endurkaupi víxla, sem svarar því, sem Íslandsbanki ekki fær borgað fyrir það gull, sem hann selur um leið og hann dregur inn seðlana. Þetta skiptir ekki miklu máli, því að hvort sem um er að ræða 450 þús. kr. eða 625 þús., þá gat það aldrei hjálpað bankanum, svo að hann gæti haldið áfram starfsemi sinni, nema þá nokkrum dögum lengur. Það hugsa ég sé viðurkennt. Hv. 3. landsk. virtist gera sér góðar vonir um það, að það myndi takast að afla fjár handa Íslandsbanka, svo að hann gæti komizt á stað. Ég verð að segja það, að það myndi gleðja mig, ef svo væri, að Íslandsbanki gæti hjálpað sér sjálfur af stað, án þess að ríkissjóður þyrfti að flækjast meira inn í fjárreiður hans heldur en nú þegar er orðið; það myndi sannarlega gleðja mig, ef úr þeim vonum gæti orðið. Fyrir mér er það að vísu svo, að það er aðeins um þetta eina frv. að ræða, en vitanlega geta komið fram nýjar uppástungur, og er þá sjálfsagt að taka þær til umr., en annars býst ég ekki við, á meðan ekki er lokið þeirri athugun á bankanum, sem nú stendur yfir, að maður geti skipt um skoðun og talið sér fært að ganga inn á það að koma bankanum skilmálalaust af stað, eða að ríkisvaldið sjái um það, eins og hv. 3. landsk. hefir lagt til. Ég get ekki hugsað mér, að meiri hl. þings gangi inn á það, fyrr en þá sú skoðun, sem nú er að fara fram, sýnir, að þetta sé gerlegt. Hv. 3. landsk. vildi, að þetta mál færi í n. Ég skal í rauninni ekkert hafa á móti því, að það fari í n., og þá t. d. til fjhn., en ég vil gera það að skilyrði, að n. hraði svo störfum, að þetta mál geti komið til 2. umr. á miðvikudag án afbrigða, sem sé að nál. verði komið út svo snemma, að hægt sé að taka málið til 2. umr. á miðvikudag afbrigðalaust.

Jón Þorláksson Ég hefi litlu að svara samþm. mínum, hv. 4. landsk., af þeirri ástæðu, að ég hafði annað nauðsynlegra að gera á meðan hann hélt mestan hluta ræðu sinnar heldur en að vera hér í d., og vafalaust hefði hv.þm. sjálfur getað fundið sér þarfara verk að vinna, ef dæma má það, sem ég ekki heyrði, eftir því, sem ég heyrði. Ég heyrði hv.þm. segja, að erlendir viðskiptamenn vissu, að Íslandsbanki væri ekki seðlabanki, og heyrði hv.þm. fara með þá fásinnu, að hann væri ekki seðlabanki, af því að hann gæfi ekki út seðla. Eftir því hefði enginn seðlabanki átt að vera til í Norðurálfunni fyrstu árin eftir stríðið, þegar þeir voru alltaf að draga inn seðla sína. Þetta er fjarstæða. Seðlabanki er sá banki, sem hefir í umferð seðla, sem eru löglegur gjaldeyrir lands, í stað mótaðra peninga. Það vita menn, að Íslandsbanki er ennþá. Hv. 4. landsk. var með einhver ummæli um það, að þessi banki hefði verið undir „likvidation“ síðan árið 1921. En það er aðeins leikur með orð. Það er sá geysilegi munur á starfsemi bankans síðan 1921 og þeirri skiptameðferð, sem á að skella á bankann eftir þeirra meðferð, að hann hefir síðan árið 1921 alltaf getað rekið atvinnu, sem var arðberandi fyrir hann sjálfan, og hefir haft á hverju ári ágóða, sem hann hefir getað notað til að greiða með áfallin eða áfallandi töp. En þetta frv., sem hér er á ferðinni, inniheldur engin ákvæði, sem gera búinu mögulegt að reka arðberandi viðskipti. Ég hefi heyrt það hér í d. - ég man ekki, hvort hv. 4. landsk. eða hæstv. fjmrh. sögðu það -, að lagafrv. það, sem var afgr. með afbrigðum hér í gær, hefði ekki þurft, ef búið hefði verið að afgreiða þetta frv. Ég skil ekki hugsanagang þessara manna; það hefði náttúrlega verið mögulegt að setja inn í lagafrv. um skiptameðferð á Íslandsbanka ýms ákv., sem heimila skiptanefnd ýmsa starfsemi, t. d. að lána út fé. En það er ekki gert í þessu frv. Henni er heimilt að taka lán, en einungis til að greiða með skuldir bankans, svo að ég skil ekki, hvað Landsbankinn hefði staðið sig betur við að veita lán án ríkissjóðsábyrgðar, þótt þetta frv. væri orðið að lögum. Maður heyrir það nú á umr., að það, sem hefir valdið þessum ákaflega fljótfærnislegu aðförum stjórnarflokkanna, að leggja Íslandsbanka á höggstokkinn áður en þeir eru búnir að rannsaka hag hans, það er þessi hugsun, að það geri svo sem ekkert til, af því að hann hafi ekki haft neitt laust fé, nema frá Landsbankanum, og það geti Landsbankinn haft eftir sem áður. Þetta endurtaka þeir sífellt. En tjónið fyrir þjóðfélagið liggur fyrst og fremst í því, að það þarf að innheimta útistandandi skuldir bankans, skuldir, sem nema um 30 millj. króna. Hv. 4. landsk. rak sjálfan sig í vörðurnar með því að minna á það, að Íslandsbanki hefði á umliðnu ári haft í umferð fjárupphæð, sem hefði numið allri þeirri upphæð, sem hann hefði haft leyfi fyrir hjá Hambrosbanka, og það hefir verið upplýst, að skuldbindingin við Hambrosbanka hafi verið, þegar bankinn lokaði, 85 þús. £, og hvort sem hann hefir átt inni 2 þús. £ áður, þá er þó auðséð, að þar hefir hann haft laust fé upp á 1½ millj. kr.; það hefir ekki farið til afborgana í Privatbankann, því að þangað hafa fallið afborganir af víxlum, er hann hefir haft að tryggingu, og ekkert annað. Ég skal nú segja bæði hv. 4. landsk. og hæstv. fjmrh. það, að það, að ekki er orðin meiri truflun heldur en er, stafar af því, að menn vona, að það muni verða ráðið fram úr vandræðunum með því, að bankinn verði endurreistur. Þann dag, sem þeim vonum sleppir, byrja vandræðin, en ég vona, að það komi ekki til, heldur að bankinn verði endurreistur áður. Hv. 4. landsk. var að tala um skeyti frá bankanum um það, að allt væri í lagi. Það er nú löngum svo, að hver bankastjórn verður að segja það, svo framarlega sem hún er ekki við því búin að loka bankanum um leið og hún gefur frá sér annað svar. Þetta er nú svo kunnugt, að það á ekki að þurfa að lýsa því, en annars er óhætt að segja allt, sem satt er og rétt, eftir að búið er að loka bankanum, því að þá geta ummælin ekki orðið til þess að valda þeirri hræðslu, sem leiðir til úttektar á fé úr bankanum. Hv. þm. getur ekki byggt neinn dóm á ummælum mínum um það, hver von sé um að fá nýtt fé til endurreisnar bankanum. Þá kem ég að hæstv. fjmrh. Hann sagði, að ég hefði ekki sagt neitt, sem nýtt væri fyrir sig í málinu. Mér þykir það ekki nein furða, þar sem hann er sá ráðherrann, sem hefir bankamálin sérstaklega til meðferðar. En þótt eitthvað hafi verið sagt í Nd. áður, tel ég alveg jafnnauðsynlegt að segja það í þessari d., því að ég geng alls eigi út frá því, að þm. þessarar hv. d. hafi alltaf haft kringumstæður til að hlusta á umr. í Nd., og ég geng heldur ekki út frá því, að hæstv. stj. hafi bundið atkv. sinna flokksmanna hér í d., svo að þeir geti ekki lengur hlustað á skynsamleg rok og ástæður og tekið þær til greina. Hæstv. ráðh. fannst ástæða til að fara meira út í sögu bankans fyrir 1921. Það má um það deila, en mér finnst ekki saga bankans fyrir 1921 eiga sérstaklega við í þessu máli; ég var ekki á þingi fyrir þann tíma, og get lítið sagt um þingmeðferð á málum bankans þá. En út af því, sem hæstv. ráðh. sagði, að bankinn hafi þá bakað sér og þjóðinni tjón, þá get ég þar lagt orð í belg, því að ég hefi framkvæmt nokkrar athuganir um orsakir til verðhruns, sem varð um það leyti. Ég get sagt hæstv. ráðh. það, að það, sem bankinn gaf út of mikið af seðlum, var á ábyrgð íslenzkra stjórnarvalda, því að hann fékk í hvert sinn leyfi þingsins - eða stj. þegar þingið hafði gengið svo frá málunum, að stj. hafði það í sínum höndum -, svo að einnig um þetta geta íslenzk stjórnarvöld ekki losað sig undan því alheimsáliti, að bankinn starfaði einnig í þessu sem opinber stofnun, undir yfirstjórn íslenzkra stjórnarvalda. En eitt, sem mér þótti undarlegt, þegar ég var að rannsaka þessar orsakir, var það, að mér var ómögulegt að finna rök fyrir þessari skoðun, að seðlaútgáfan væri orsök til hrunsins. Mér var ómögulegt að finna það, og var ég þó fulltrúa á, að það væri orsökin, en tölurnar tala svo fast á móti því, að of mikil seðlaútgáfa hafi verið orsökin, svo að ég varð að leita eftir öðrum orsökum, og þær þóttist ég hafa fundið að nokkru. Ég vil ekki telja minn dóm óskeikulan, en það kom alveg í bága við það, sem ég áður hafði ímyndað mér, þegar ég fann, að verðhækkunin hafði alltaf verið á ferðinni á undan seðlaaukningunni. Ef seðlaaukningin hefði framleitt verðhækkun, þá hefði mér ekki þótt það undarlegt,en rannsóknin sýndi hið gagnstæða. Ég vil þó ekki þar með staðhæfa, að mér hafi á nokkurn hátt tekizt að finna allan sannleikann um þetta mál. En mér finnst, að umr. um þetta frv., sem hér liggur fyrir, græði satt að segja ákaflega lítið á því, þótt ég eða hæstv. fjmrh. förum eitthvað út í sögu Íslandsbanka fyrir 1921. Þá sagði hæstv. ráðh., að Íslandsbanki hefði ekki haldið uppi lánstrausti landsins út á við. Það er þó svo, að Íslandsbanki hefir haft lán frá útlöndum, þessar upphæðir, sem ég nefndi, frá þremur útlendum lánardrottnum: Hambros Bank, Privatbanken og ríkissjóði Danmerkur. Það er nú eitthvað nálægt tíu millj. kr. sem stendur, og upphæðin hefir verið hærri áður. Þessu fé hefir Íslandsbanki veitt inn í landið án nokkurrar ábyrgðar ríkissjóðs. Þess er ekki að vænta af stofnun, sem er skoðuð eins veik og Íslandsbanki er álitinn af hæstv. fjmrh., að hún geti meira en gert hefir verið í þessu efni. Þá er lánið úr póstsjóði Dana. Það er bæði að vöxtum og afborgunum það hagstæðasta lán, sem Íslendingar hafa nú sem stendur. Frv. það, sem hér liggur fyrir, fer meðal annars fram á það, að eyðileggja þennan lánssamning, svo að það félli í gjalddaga 1. marz, en væri bankinn endurreistur, hefði hann þetta hagkvæma lán áfram. Um lán Privatbankans er öðru máli að gegna, en það er enginn efi, að þar nást viðunanlegir samningar og kannske hagkvæmir, ef Íslandsbanki verður endurreistur. Þetta atriði, stöðvun bankans, þýðir það, að hann verður að greiða út úr landinu um 10 millj. kr. Ég er því satt að segja undrandi yfir þeim mönnum, sem eftir allar þessar umr. hafa þrek til þess að segja almenningi það, að þetta sé aðeins færsla yfir á Landsbankann. Hæstv. fjmrh. sagði, að ekki væri víst, að lánstrausti landsins væri bjargað, þó að ríkið tæki ábyrgð á bankanum. En þetta er nú það, sem bankaráðið fer fram á við það opinbera, og þar fer það fram á það, sem það álítur, að mundi duga. Með þessu greiddi ég atkv. í bankaráðinu, og hv. 1. þm.N.-M., sem einnig er í bankaráðinu og flokksbróðir hæstv. fjmrh., greiddi einnig atkv. með þessari till. þar. Og það er skylda hvers þm. að styðja það, að bankanum sé bjargað, ef hann í raun og veru álítur rétt, að það verði sú endanlega niðurstaða málsins. Að þessari niðurstöðu komst bankaráðið 3. febrúar, fyrsta daginn, sem bankinn var lokaður, þó að ekki væri mikill tími til umhugsunar. Hæstv. fjmrh. getur ekki hafa dregið þann skilning af orðum mínum; að ég hafi álitið sjálfsagt að fara þessa leið. Þvert á móti; það efna, sem ég álít sjálfsagt, er það, að stj. sú, sem landið býr við, hafi forgöngu þess að ráða fram úr málinu á þann eina hátt, sem viðunandi er, en það er að endurreisa bankann. Hæstu. stj. hefði átt að hafa forgöngu í því að undirbúa till. um það. Það var það eina, sem sjálfsagt var í mínum augum. Um þá staðhæfingu hæstv. ráðh., að það verði tap fyrir ríkissjóð, hvaða leið sem farin er, vil ég segja það, að ég álít hættuminna að endurreisa bankann en loka honum. Ég er ekki sammála hæstv. ráðh. í því, að það þurfi að vera tap fyrir ríkissjóð að gera þær ráðstafanir, sem gera þarf, til þess að von sé til endurreisnar. Allt sýnist benda á það, að ef málum Íslandsbanka er komið þannig, að hann njóti nægilegs trausts, muni hann, þótt fátækur sé, geta haldið áfram að vinna og hafa árlegar tekjur eða arð, sem væri nægur til þess, að enginn, sem nú leggur fé í hann, tapi neinu á því. Ég get satt að segja borið þau rök fram fyrir þessari skoðun minni, að hæstv. fjmrh. og allur hans flokkur og einnig hinn stuðningsfl. stj. hafa haft þetta sama álit á hliðstæðu máli fyrir tveimur árum síðan, undir svipuðum kringumstæðum, að því er snertir hjálpina, en bankinn var annar, Landsbankinn. Þá stóð ekki betur á fyrir Landsbankanum fjárhagslega en fyrir Íslandsbanka nú. Og reikningar Landsbankans sýna, að 1928 hefir verið strikuð út sem töpuð öll sjálfseign hans, innstæðufé ríkissjóðs. Þessi var þá skoðun hæstv. fjmrh. og þingmanna, að Landsbankinn mundi geta komizt áfram gegnum tilveruna án þess að tap yrði af þeirri ríkisábyrgð, sem þá var tekin á bankanum. Bankarekstur er svo arðvænlegur atvinnuvegur, að ef kringumstæður eru til að reka hann og honum er sæmilega stjórnað, eru möguleikar fyrir því að vinna upp töp, sem áfallin eru, og sigla heilu skipi í höfn að lokum. Þetta er það sama og ég álít nú um Íslandsbanka, en þó geri ég ekki ráð fyrir að bera fram till. um, að nú sé tekin eins víðtæk ábyrgð á Íslandsbanka og ríkissjóður og þingmeirihlutinn lét í té Landsbankanum til handa. Hæstv. ráðh. segir nú samt, að skoðun yrði fyrst að sýna, að endurreisn bankans sé gerleg. Út af þessu vil ég bera upp þá fyrirspurn til hæstv. ráðh. og vil beiðast þess, að hann svari henni hér á þessum fundi, hvort ekki sé svo, að þeim mönnum, sem nú eru að skoða bankann, hafi verið falið að gefa upp álit sitt um hann með það fyrir augum, að bankarekstrinum yrði haldið áfram, eða gefa álit sitt, hvernig hagur bankans stæði, ef reksturinn héldi áfram. Þegar verið er að afráða, hvort bankinn á að lifa, skiptir það eitt máli, hvernig hann verður ef hann lifir. Það þýðir ekkert að meta, hvað töpin verða mikil, ef bankinn á að deyja. Það kemur fram á sínum tíma, fyrirframmat í því efni hefir enga þýðingu. Ég vonast svo eftir, að hæstv. ráðh. svari þessari fyrirspurn. Hæstv. fjmrh. tók undir það, að fyrirkomulag bankans, stjórn hans og nafn geri það að verkum, að hann er skoðaður sem opinber stofnun. Löggjöf okkar um tilhögun bankaráðsins er þannig, að það er engin afsökun gagnvart útlendingum, að stj. bankans hafi farið óhönduglega. Það hjálpar ekkert að því er snertir lánstraustið. Hæstv. ráðh. viðurkenndi ennfremur, að af lokun bankans mundi leiða truflun atvinnuvega í landinu og vildi ekki kannast við ummæli sín frá lokaða fundinum aðfaranótt 2. febrúar, þó að ég skrifaði það eftir honum og hefði það því rétt eftir. Þetta gæti vitað á það, að hæstv. ráðh. sé nú á annari skoðun um það. Hæstv. ráðh. minntist á símskeytin og sagði, að sér þætti það eðlilegt, að skuldheimtumenn kveinuðu. Það er nú alveg rétt, en ég vil segja það; að það er sérstaklega hættulegt fyrir lánstraust Íslands erlendis, þegar menn eins og forstjóri Hambrosbankans þykist þurfa að kveina undan meðferð á fé, sem hann hefir trúað okkur fyrir. Það er hættulegt af því, að forstjórar Hambrosbanka hafa lyklana að lánstrausti allra Norðurlanda í brezka fjármálaheiminum, og sennilega í Ameríku líka. Ég veit ekki til að nokkur hlutur réttlæti það að heimfæra símskeytið frá sendiherra okkar í Kaupmannahöfn undir þetta. Ég veit ekki til, að þessi maður beri þar neitt fyrir brjósti nema heill síns föðurlands, sem hann þjónar. Ég vil fullvissa hæstv. ráðh. um það, að ef við Íslendingar ættum fleiri fulltrúa erlendis, t. d. í London, þá værum við búnir að fá fleiri slík skeyti, án þess þau hefðu verið send í eiginhagsmunaskyni, en af því hann er ekki nema einn, verður að taka mikið tillit til þess, sem hann segir. Þá vildi hæstv. ráðh. rengja tölur, sem ég fór með í sambandi við seðlainndrátt Íslandsbanka. Hann sagði, að það væru ekki 625 þús., heldur 440 þús., sem Íslandsbanki ætti að fá hjá Landsbankanum fyrir hverja millj., sem hann drægi inn af seðlum. Þetta er misskilningur hjá hæstv. ráðh. Lögin segja skýrt til um það, hvað mikið það er. Það eru 5/8 úr millj., sem Landsbankinn á að láta Íslandsbanka fá með því að kaupa af honum góða viðskiptavíxla fyrir 625 þús. kr. í hvert skipti sem Íslandsbanki dregur inn eina millj. af seðlum. Ég hefi því farið alveg rétt með þessar tölur. Ég vildi ekki vekja neinar stælur um það, hvort stj. Landsbankans hefði haft rétt fyrir sér í þessu máli; þess vegna setti ég það fram, eins og landsbankastjórnin áleit það vera, þó að ég sé þar ekki samþykkur um það lagalega atriði. Þessi neitun Landsbankans þýðir það, að starfsfé Íslandsbanka, sem samkv. lögunum átti ekki að þurfa að minnka vegna inndráttar af þessari Í millj., minnkaði um 625 þús., sem Landsbankinn sagðist taka sem afborgun af eldri viðskiptaskuldum. En þó að bankinn breytti þannig einni eign í aðra, þá er það ekki nein hjálp frá Landsbankanum til Íslandsbanka, heldur bara sala á verðmæti fyrir verðmæti. Hæstv. ráðh. má ekki leggja þann skilning í ummæli mín, sem mér virðist hann gera, að unnt muni v erða að endurreisa Íslandsbanka, án þess að ríkissjóður leggi eitthvað til hans. Hæstv. ráðh. veit það vel, að þær umleitanir, sem nú eru á ferðinni, eru byggðar á þátttöku ríkissjóðs í endurreisn bankans. Í mínum orðum fólst ekkert nema að það væri líklegt, að þátttaka mundi fást annarsstaðar frá án þess að nokkuð væri hægt að fullyrða um það ennþá. Ég þarf nú ekki meira að svara hv. 4. landsk.þm. og hæstv. fjmrh., en það er eitt atriði ennþá, sem gerzt hefir í þessu máli, sem mér finnst þess vert, að það komi fram. Það getur verið, að það hafi verið skýrt frá því í hv.Nd.; ég veit það ekki, ég hefi ekki fylgzt svo vel með umr. þar. Að gefnu tilefni frá stj. hafa 2 af bankastjórum Landsbankans látið uppi eindregið álit sitt um það, að nauðsynlegt sé að endurreisa Íslandsbanka og bæri að gera til þess ítrustu tilraunir sem fært þætti. Þriðji bankastjórinn andmælti þessari skoðun meiri hl. bankastjórnar á engan hátt. - Þetta vil ég láta koma fram. Ég tel rétt, að það komi hér fram, þó að það færi að vísu betur á því, að það væri lagt fram á annan hátt en í þingræðu, því að stj. bar skylda til þess að láta það koma fram í gögnum þessa máls.

Jón Baldvinsson Það er eins og vant er, að þótt hv. 3. landsk. sé skýr maður, þá eru oft ræður hans og fyrirlestrar, á þingi og utan þings, utan við það málefni, sem á að ræða um, og snertir ekki kjarna þess. Svo var og um þessa ræðu hv.þm., að um þau atriði, sem snertu aðalkjarna þessa máls, var hann fáorður. En áður en ég kem að málinu sjálfu, ætla ég að segja örfá orð um það, sem hv.þm. ýmist sneri út úr mínum orðum eða dró rangar ályktanir af þeim. Fyrst gerði hv.þm. gys að mér fyrir það, að ég hefði sagt, að Íslandsbanki væri ekki seðlabanki; en ég veit ekki betur en að hv. 3. landsk. hafi verið einn þeirra manna, sem afgreiddu lög um það að samþykkja að taka af bankanum seðlaútgáfuréttinn. Má þar vitna til laga 1921, um seðlaútgáfu Íslandsbanka, hlutafjárauka o. fl. Segir þar í 1. gr., með leyfi hæstv. forseta: „Til 31. okt. 1922 fer Íslandsbanki með seðlaútgáfu í ríkinu, að undanteknum þeim ¾ millj., sem ríkissjóður gefur út af seðlum.“ Þarna er sett lokamark fyrir því, hve lengi Íslandsbanki á að halda áfram með seðlaútgáfuna í ríkinu. Lögin, sem svo eru sett árið 1922 sem breyt. á þessu, þau slá hinu sama föstu, en benda jafnframt til þess, að ef frekari seðlaútgáfu þurfi með en þeirrar, sem um ræðir í þeim lögum og í 1. gr. getur, vegna viðskipta innanlands, skal ríkisstj. hlutast til um, að settir verði í umferð þeir seðlar, sem þarf. Í lögunum um seðlaútgáfu Íslandsbanka 1922 segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Ef frekari seðlaútgáfa en sú, er ræðir um í þeim lögum, sem í 1. málsgr. getur, er óhjákvæmileg vegna viðskipta innanlands, skal ríkisstj. hlutast til um, að Landsbankinn seti í umferð þá seðla, er nauðsyn krefur“. Þarna er seðlaútgáfurétturinn tekinn af Íslandsbanka og fluttur yfir til ríkisins, og Landsbankinn á að gefa út frekari seðla. Þegar rætt var um þetta á þingunum 1921 og 1922, voru allir sammála um það, að rétturinn væri tekinn af Íslandsbanka, því að það væri seðlabankinn, sem gæfi út „topp“-seðlana, eins og það þá var kallað. Þessi réttur var þannig fluttur yfir til ríkisstj., og þótt endanleg lög væru ekki samþ. um að flytja þessi réttindi yfir til Landsbankans fyrr en á þinginu 1927, þá hafði Íslandsbanki ekki lengur réttinn, heldur ríkisstj. og Landsbankinn í sameiningu, svo að það er rangt hjá hv. 3. landsk., að Íslandsbanki sé seðlabanki, en það var rétt hjá mér, að hann væri hættur við seðlaútgáfuna. Þetta er nú eitt af því, sem hv. 3. landsk. vildi láta vera stórt atriði og ástæðu fyrir ríkissjóð og fyrir þingið til þess að taka ábyrgð á skuldbindingum Íslandsbanka, eða styrkja hann svo freklega, að hann geti starfað áfram, og þegar sést, að grundvöllurinn undir þessari ástæðu er fallinn burtu, þá eru líka margar aðrar ástæður hrundar um leið. Það er skylda ríkisins að styðja seðlabanka, en Íslandsbanki sem seðlabanki er þá ekki til. Það, sem eftir er hjá Íslandsbanka, er ekki annað en það að draga inn þá seðla, sem voru í vörzlum hans þegar þessi lög voru sett, og það voru sett ákvæði um það, að þetta skyldi gert, og ef þeim ákvæðum hefði verið fylgt, væri ekki eftir nema ein millj. kr. í seðlum; en Íslandsbanki hefir á undanförnum þingum fengið stöðugar undanþágur frá því að draga inn seðla, sem sett var í lög 1921 og 1922. Til stuðnings þessu má segja, að í landsbankalögunum frá 1927 og 1928 eru sett ákvæði, þar sem því er slegið föstu, hver seðlavelta Íslandsbanka hafi verið árið 1922, þ. e. 8 millj. Svo er Landsbankanum lögð sú skylda á herðar að endurkaupa af Íslandsbanka víxla vegna inndráttar seðla hans, og í rauninni hefir Íslandsbanki fengið endurkeypt af Landsbankanum meira en sem svarar þessu, svo að þessi kreppa, sem hann er kominn í, stafar ekki frá seðlainndrættinum; hann hefir fengið það uppborið annarsstaðar frá. Hitt vita allir, að slíkt veldur nokkrum ruglingi á viðskiptum hans, en sú seðlafúlga, sem hann hefir dregið inn á hverjum tíma, hefir verið honum endurgreidd, sumpart keypt gull, sem losnað hefir úr tryggingu, sumpart með endurkaupi víxla. Á þessum árum hefir Íslandsbanki dregið inn 4 millj., og hefði þurft að vera meira. En á þeim tíma hefir hann fengið 5 millj. kr. frá Landsbankanum, auk þess sem bankinn hefir selt af gulli, ég man ekki hve mikið, en sem eru sjálfsagt nokkrar millj., svo að það er miklu meira fé, sem hann hefir fengið, heldur en það, sem hann hefir inndregið. Það er því engin ástæða til þess að ríkið fari að styrkja bankann þess vegna. Önnur ástæða, sem hv. 3. landsk. bar fram, var það, að það hafi verið tekin ábyrgð á Landsbankanum fyrir tveim árum, og þá finnst hv.þm. einnig sjálfsagt eða rétt að taka ábyrgð á Íslandsbanka. Þessu hafa flokksmenn hv. 3. landsk. haldið fram í Nd., og þessu hefir hv.þm. einnig haldið fram hér, þótt hann hafi í öðru orðinu verið að láta skína í það, að hann sé ekki sérlega hrifinn af slíkri ábyrgð, en á lokaða fundinum var hv.þm. það alveg ljóst, að eina leiðin til að bjarga bankanum var fullkomin ábyrgð á öllum skuldbindingum hans, og ég rakti það nokkuð áðan, þegar ég talaði á fyrra fundinum hér í dag, að það er alveg sama, hvort ábyrgðin er tekin í smáskömmtum eða í einu, og þm. láta vonandi ekki blekkja sig á því, hvort ábyrgðin er tekin í þrennu eða einu lagi. En ég álít það mjög hættulegt vegna bankastarfsemi okkar og vegna Landsbankans að taka ábyrgð á öllum skuldbindingum Íslandsbanka, svo lítið sem menn vita hversu hagur hans er, og ég veit, að hv. 3. landsk. dettur ekki í hug í alvöru að halda því fram, að sá maður auki lánstraust sitt, hvorki inn á við eða út á við, sem skrifar upp á sem flestar ábyrgðir, en það er það, sem hv.þm. er að halda að okkur, að eftir að við höfum tekið ábyrgð á Landsbankanum, sem er 60–70 millj. kr., og þegar við bætum við Íslandsbanka með 30 millj. kr., þá sé öllu bjargað. En hv.þm. getur ekki blekkt þingið með slíku; þess meiri ábyrgðir sem ríkið tekur á sig, því erfiðara verður fyrir það að fá lán út á við, eins og það er erfiðara fyrir „privat“-mann, sem er í miklu ábyrgðum, að fá lán. Sama gildir fyrir ríki, og erlendir lánardrottnar myndu áreiðanlega meta það, hve mikið ríkið væri bundið innanlands vegna banka; þeir myndu líta á það, að ríkið hefði tekið ábyrgð á einkabanka, hefði verið í stöðugri kreppu undanfarin tíu ár, en eftir reynslu manna erlendis hafa þeir bankar venjulegast endað þannig, að það hefir þurft að gera þá upp. Það hefir venjulega verið þannig með hvern erlendan banka, sem riðaði eftir stríðið, að hér um bil enginn af þeim hefir hjarað áfram, þeir hafa flestir orðið að hætta og orðið að gera þá upp, því að það hefir löngum komið í ljós, að töpin hafa verið meiri en menn bjuggust við, og sama veit ég líka, að menn segja í þessu Íslandsbankamáli. Og þótt allt slampaðist einhvern veginn í góðærinu, þá er eftir að vita, hvernig fer þegar að kreppir. Við getum tekið dæmi af manni, sem skuldaði 1½ millj. kr., en ætti ekki eignir nema sem svaraði 600 þús. kr., en hefði samt í góðum árum getað borgað vexti af skuldum sínum, og við það miðað, að allt gæti draslað áfram. Svo er hv.þm. að tvístíga yfir þeirri skoðun sinni, hve langt þingið eigi að ganga í því að taka ábyrgð á bankanum, og að þótt hann sem bankaráðsmaður hafi lagt þetta til, þá vilji hann ekki sem þm. leggja þetta sama til. Einn af þm. í Nd. skipti sjálfum sér svona í tvennt, vildi fá að tala um þetta sem þm. og öðruvísi en sem viðriðinn Íslandsbanka. Það er alveg eins hér, að þegar Jón í bankaráðinu gerir einhverja uppástungu um málið, þá kemur Jón þingmaður og setur sig á móti því, þótt þeir séu einn og sami maðurinn. Það er eins og það megi fara líkt að í þinginu og farið var að í skopleik, sem sýndur var hér í bænum í haust, að maður dró annan um gólfið í poka, lék svo tvo menn og talaði með breyttum málrómi og þóttist vera að rífast við sjálfan sig. Nei, það verður að taka tillit til hv. 3. landsk. sem bankaráðsmanns og líta á þær till., sem hann ber fram fyrir þingið, því að þá hlýtur hann að hafa hugsað sér, hvað gera skuli. Það játa líka allir, að það er ekki hægt að bjarga Íslandsbanka, nema því aðeins að taka ábyrgð á öllu. Það hefir stundum verið skrifað mikið um það og mikið um það talað í þinginu, hversu mikinn stuðning Íslandsbanki hafi veitt atvinnuvegum landsins, og það er náttúrlega sjálfsagt, að það fé, sem hann hefir haft til meðferðar, hefir veitt þeim stuðning. Þó verð ég að segja það, að Íslandsbanki hefir innleitt þá reglu í viðskiptum, sem hefir sýnt sig að vera óholl, - hann hefir sem sé innleitt þetta smákónga-fyrirkomulag. Hann hefir eflt atvinnurekstur á nokkrum stöðum, einn mann á hverjum stað, eins og t. d. á Seyðisfirði. Þar hefir svo að segja allt það fé, sem bankinn hefir haft yfir að ráða, farið til eins manns, og það hefir farið illa þar. En hugsum okkur, að það hefði getað tekizt vel á einhverjum öðrum stöðum, þar sem bankinn hefir einbeitt fénu til einstakra manna, segjum, að mennirnir hafi grætt á því. Það er náttúrlega gott, en fyrir þjóðina í heild er vafasamt, hvort það er gott, því þegar maður, sem hefir eflzt á einhverjum stað, fellur frá, þá dreifast reitur hans víða um landið og það hérað, sem í raun og veru hefir safnað þessum auði, fyrir það, að hann var efldur til atvinnurekstrar þar, hefir misst þetta fé frá mönnum, sem í héraðinu störfuðu, svo þeir verða að byrja á nýjan leik að safna fé til nýs starfs, og þetta leiðir til kreppu eða einhverra erfiðleika á staðnum. Þegar svo þessir smákóngar falla frá, eða þegar atvinnurekstur þeirra hættir af öðrum ástæðum, þá er það venjulega svo, að eignirnar dreifast út í veður og vind. - Það er þetta fyrirkomulag, sem Íslandsbanki hefir stutt og sem sýnir sig að vera mjög óeðlilegt, því að það, sem tapazt hefir í bankaviðskiptum hér á landi, bæði hjá Landsbankanum og Íslandsbanka, er hjá tiltölulega fáum en stórum atvinnurekendum og fyrirtækjum. Það er þessi hlið á bankastarfsemi Íslandsbanka, sem ástæða gæti verið að draga inn í umr. um þetta mál, og svo það, að starfsemi hans er ekki öll af því góða, þótt hún hafi veitt atvinnuvegunum stuðning, áður en hann komst í þá kreppu fyrir tíu árum, sem leiddi til þess, að honum var lokað. Svo vil ég að endingu minnast á eitt, sem hv. 3. landsk. vék að í sinni ræðu, og það var um veltuféð, sem Íslandsbanki hefir haft undir höndum á síðastl. ári. Hv. 3. landsk. vill draga það í efa, sem ég sagði, að meginhlutinn af hans veltufé hefði komið frá Landsbankanum, vegna þess að erlenda féð, sem Íslandsbanki hefði, það hefir í raun og veru ekki verið notað innanlands; hann hefir flutt innieign sína úr Englandi og notað hana til þess að lækka með skuldir sínar í Danmörku. Þótt segja megi, að einhverjir peningar hafi komið hér inn, sem Privatbankinn hafi átt, þá hefir það skeð, að á sama tíma hefir bankinn flutt af því fé, sem hann mátti ávísa í Englandi, yfir til viðskiptamanna sinna í Danmörku, svo að ég sé ekki annað en að það, sem ég hefi um þetta sagt, sé á fullum rökum byggt. Veltuféð hefir verið látið annað en það, sem Landsbankinn hefir veitt honum. Ég gat þess, að ég vissi ekki nema það hefði kunnað að vera einhver hreyfing á sparisjóðsfé, þannig að Íslandsbanki hafi kannske haft úr meiru að spila, en það hefir ekki komið fram í þessum umr. og reikningar bankans ekki fyrir hendi. En þess má geta, að það fylgir hverjum reikningi yfirlit yfir sparisjóðsinnieign í Íslandsbanka, og geri ég ráð fyrir, að allir séu sammála um það, að fé, sem er fastbundið lán til 20 ára, eins og póstsjóðsféð frá Danmörku, að það komi ekki til mála að telja það sem sparisjóðsfé, en þetta hefir verið gert, mörgum árum eftir að búið var að binda þetta fé með föstum samningi. Það er ennfremur rangt að kalla það lán, því að þetta fé var „hamstrað“ í kringum 1920, á þann hátt, að póstsjóðurinn hér lagði inn peninga í Íslandsbanka og bað hann að yfirfæra, en þegar hann gat ekki yfirfært, fékk hann leyfi hjá dönsku stj. til að láta það standa, þangað til hann gæti greitt féð, og það var alltaf meiningin, að þetta fé yrði greitt í einu lagi. Þetta var skuld, sem skylda hvíldi á bankanum að greiða, af því að hún var þannig til komin. Það var sparifé, sem honum var trúað fyrir að geyma undir þeim skilyrðum, að það væri borgað undir eins og krafizt væri. En danska stj. gekk inn á hagkvæma samninga við Íslandsbanka um greiðslu á þessum peningum. Svo að það má segja, að Íslandsbanki hafi eftir á fengið samning um, að hann þyrfti ekki að standa skil á þessu fé nema á löngum tíma. Þessi samningur var gerður 1925, og mun ekki hafa verið nein ábyrgð fyrir láninu eða trygging. Það er ekki nema eðlilegt, að þeir séu órólegir út af því, sem engin trygging er fyrir, alveg eins og Hambrosbanki út af því fé, sem hann á ótryggt hjá Íslandsbanka. Ég hefi lesið erlend blöð, sem hafa skrifað um lokun bankans hér, og það er nú ekki eins og neitt himinfall hafi orðið. Danska blaðið Börsen skrifar um það 4. febr. Það rekur sögu þeirrar lokunar réttilega, hvernig þessi banki hafi smám saman orðið að draga inn og hvernig hann síðustu árin hafi orðið að smáþrengja sér saman í kapphlaupinu við hinn sterka Landsbanka, sem sé með ríkisábyrgð. Það er ljóst, að blaðinu er vel kunnugt, að hinn síðarnefndi er þjóðbankinn, eins og raunar allir ættu að vita, þeir, sem við okkur skipta. Sumstaðar halda menn, að hér búi skrælingjar, þeir éti hrátt og drekki blóð. En við getum ekki tekið tillit til þeirra, sem sýna slíka fáfræði og skrifa í þessum tón um bankamálið. Þá er í rauninni ekki annað í ræðu hv. 3. landsk., sem ég þurfti að svara og skiptir nokkru máli. Ég minntist eitthvað á skeytin, sem hann las upp. En það hefði verið nógu fróðlegt að vita um öll skeytin, sem fóru héðan um þetta efni. Skeytið, sem kom frá sendiherra okkar í Kaupmannahöfn, var víst lesið upp þrisvar sinnum í Nd. í gær og gert mikið úr þýðingu þess. En í rauninni er það skeyti ákaflega loðið. Sendiherrann þorir ekki að fullyrða, að ekki geti komið til mála, að lokun Íslandsbanka muni ekki skaða okkur!! Þetta skeyti frá Sveini Björnssyni sýndi ekki sterklega orðaðan kvíða. En við getum sjálfsagt allir séð, að það er engin furða, þó að lokum Íslandsbanka geti skaðað lánstraust landsins. En þá er spurningin bara, hvað skaðar lánstraust landsins meir, að gera bankann upp, eða að ríkið taki hann á sínar herðar. Það er þetta, sem hv. 3. landsk.þm. hefði átt að rekja sundur í, fyrirlestri sínum hér í dag. Hann hélt, að við hefðum ekki annað þarfara að gera en að hlusta á sínar ræður. Ég játa, að ég hefi ekki mikið á því grætt.

Fjmrh. (Einar Árnason) Hv. 3. landsk.þm. var að andmæla því, sem hér hefir komið fram, að ef þetta frv. hefði verið komið í gildi, þá hefði ekki þurft að afgreiða þá ábyrgðarheimild, sem hér var afgr. í gær. Í þessu sambandi vildi ég þó enn benda hv.þm. á það, sem ég efast um, að hann hafi komið auga á, að ef skiptanefnd hefði verið komin og tekin við bankanum, þá hefði hún haft heimild til að gefa t. d. Landsbankanum eftir veð eða tryggingar  Hv. þm. talaði dálítið um seðlaútgáfuna í ræðu sinni. Hann kvaðst hafa framkvæmt óhlutdræga og vísindalega rannsókn í því máli öllu, og er, að því er mér skildist, kominn að þeirri niðurstöðu, ég vil segja einkennilegu niðurstöðu -  Þá vildi hv.þm. halda því fram, að Íslandsbanki hefði raunar alltaf haft traust út á við, og sem sönnun fyrir því væri það, að hann hefði fengið lán utanlands á síðustu árum. Hann benti á póstsjóðslánið, sem raunar er danskt ríkissjóðslán, og lán Privatbankans og lánið hjá Hambros Bank. En ég vil nú vekja athygli á, að þá peninga, sem danska ríkið á nú hjá Íslandsbanka, sem eru um 4 millj. króna, er ekki hægt að skoða sem venjulegt lán, lán, sem bankinn hafi útvegað sér, heldur var það fyrir 10 árum, sem þessir peningar söfnuðust fyrir hjá bankanum og hann gat ekki greitt þegar að skuldadögum kom. Þess vegna er það í raun og veru ekki annað en góðsemi hjá danska ríkinu að hafa ekki innheimt þetta lán, en það hefir gengið inn á, að bankinn fengi að greiða þessa skuld, sem vitanlega var öll fallin í gjalddaga, á löngum árafresti. Það mætti tala langt mál líka í sambandi við kreppuna, sem bankinn komst í 1926. Þá lét ríkið Landsbankann lána honum eina millj. og studdi hann með undanþágu frá að draga inn seðla eftir gildandi lögum. En ekki hefði þessi hjálp frá íslenzka ríkinu komið að haldi, ef danska ríkið hefði ekki fengizt til að semja um, að bankinn þyrfti ekki að borga þessar 4 millj., sem hann skuldaði því. Annars hefði bankinn orðið að loka þá. Privatbankinn gekk allhart að Íslandsbanka um 1921, og nokkuð mikill hluti af enska láninu fór til að friða þann banka. Ekki virtist traustið ákaflega mikið þá. Svo hefir Íslandsbanki einhvernveginn staðið í þeirri meiningu, að hann hefði komizt inn á samninga við Privatbankann um þá skuld, sem hann stóð enn í við þann banka. En fyrir nokkru síðan var heimtað, að hann greiddi hana þannig, að Privatbankinn fengi þá afborgun, sem greiddist af þeim víxlum, sem Íslandsbanki hafði sett honum sem tryggingu fyrir skuldinni. En svo kemur það loks upp úr dúrnum, að Privatbankinn unir ekki lengur við þetta og vildi hafa lánið þannig laust, að hann geti sagt því upp hvenær sem er. Og mér hefir skilizt, að Íslandsbanki hafi gengið inn á þetta. Það sýnir ekki heldur traust, að einmitt nú í janúar segir Privatbankinn allri skuldinni upp, fer fram á, að hún sé greidd öll upp á þessu ári. Ég get því ekki séð betur en að það sé fráleitt, að Íslandsbanki hafi aukið lánstraust landsins út á við. Hv. þm. kom inn á það, að Landsbankinn væri í rauninni ekkert betur stæður en Íslandsbanki. Ég held satt að segja, að hv.þm. geti ekkert fullyrt um þetta. Hann ætti a. m. k. að vera varkár um þessa hluti, því að hann veit ekki fyrir víst, hvernig Íslandsbanki stendur. Það hefði því verið miklu réttara, að hann hefði ekki fullyrt neitt um þetta hér, og mér finnst tæplega viðeigandi að kasta fram svo órökstuddum sleggjudómum um Landsbankann. Hv. þm. minntist á, að Hambros Bank hefði haft ástæðu til að kveina. Já, það væri, ef hún er sönn, sagan, sem hér var sögð áðan í þingræðu og ég hafði raunar heyrt, en trúði ekki að væri sönn. Það var, að þegar Hambros Bank spurði Íslandsbanka, hvort nú væri nokkur óróleiki á ferðinni og hvernig standi á því, að hlutabréf bankans hafi allt í einu fallið í verði, þá er sagt, að Íslandsbankastjórnin hafi gert bankann rólegan með því að svara á þá lund, að hún vissi ekki neina ástæðu til þess, að hlutabréfin falli í verði, og að hún vissi ekki til, að hér innanlands væru neinir erfiðleikar. Ég segi aftur, að það er ekki undarlegt, að viðskiptabanki Íslandsbanka kveini, ef það er rétt, að hann hafi fengið slíka yfirlýsingu 2 eða 3 dögum áður en bankinn lokaði. Ég veit ekki, hvað er að spilla lánstrausti og áliti landsins út á við, ef það er ekki gert, þegar svona er farið að. Þá voru það örfá orð um þessar umþráttuðu 625 þús. Það er sagt, að það hafi valdið örðugleikum fyrir Íslandsbanka að þurfa að draga inn úr umferð eina millj. króna í haust sem leið, en hann hafi átt heimtingu á að fá frá Landsbankanum sem svaraði 5/8 úr millj., sem hann dró inn, til þess að það yrði ekki bankanum ofvaxið að draga inn svona mikið í einu. En þetta er byggt á því, að í raun og veru hafi bankinn sama seðlamagn og áður. En þótt Íslandsbanki hafi ekki fengið nema 440 þús., þá hefir hann alveg sama fjármagn, vegna þess að gullið liggur honum óarðberandi heima fyrir. Hann fær gullið borgað í seðlum. Vitanlega hefir þetta engin áhrif í sjálfu sér, vegna þess að þetta er svo lítil upphæð, að hún gæti aldrei hjálpað í þeirri kreppu, sem bankinn komst í. Ég held ég sjái ekki ástæðu til að fara út í fleiri atriði í ræðu hv. 3. landsk. Ég hefi að sönnu skrifað fleira, en vil ekki orðlengja það í þetta sinn. En þá er það fyrirspurn, sem hv.þm. bar fram. Hann spurði, við hvað matið á bankanum væri miðað. Ég get sagt honum, að það hefir verið talað um það milli mín og n., að matið væri alls ekki miðað við það, að bankinn væri látinn „likvidera“. Að öðru leyti hefir n. frjálsar hendur. Hv. þm. minntist á það, að 2 af Landsbankastjórunum hefðu látið uppi við stj., að mér skildist, að sjálfsagt væri að endurreisa bankann.  Þá er eftir að tala um, hvort þetta frv., sem hér liggur fyrir, eigi að ganga til n. Ég lýsti yfir því, að ég mundi ekki vera því mótfallinn, ef töf verður ekki meiri á málinu en svo, að hægt verði að taka það til 2. umr. á miðvikudag afbrigðalaust. Ef ég fæ vísbendingu hjá hv. 3. landsk. fyrir hönd flokksbræðra hans og jafnframt frá hæstv. forseta um það, að hann taki málið á dagskrá þann dag. jafnvel þótt ekki verði komið nál. nema frá meiri hl. n., þá vil ég gjarnan, að málið fari í nefnd.

Jón Þorláksson Ég skal ekki misnota þann tíma, sem mér ber til þess að gera stutta aths.

Hún má vera löng

. - Hv. 4. landsk. ber ennþá á móti því, að Íslandsbanki sé seðlabanki, og máli sínu til sönnunar las hann upp úr 1. gr. laga um seðlaútgáfu Íslandsbanka o. fl. frá 1921; en ef hann hefði lesið þau lög í gegn, þá hefði hann getað gengið úr skugga um, að Íslandsbanki hefir rétt til þess að gefa út seðla til loka leyfistímabilsins 1933. Að undanskilinni þeirri gr., sem hann benti á, er um þetta talað á 6–7 stöðum í nefndum lögum. En af því leiðir, að stj. hefir meðal annars rétt til þess að skipa 2 bankastjóra við Íslandsbanka. Ég hefi ekki borið fram neina till. um, að ríkið ætti að taka ábyrgð á öllum skuldbindingum bankans, og þess vegna er það rétt, sem hv. 4. landsk. sagði, að það gæti ekki verið meining 3. landsk., að ríkið ætti að taka fulla ábyrgð á Íslandsbanka. Hv. þm. sagði, að allir erlendir bankar, sem hefðu lent í þroti á krepputímunum og verið hjálpað, hefðu að lokum fallið. En í því efni má m. a. minna á, að Privatbankinn, sem er aðalviðskiptabanki Íslandsbanka, var lokaður nokkra daga, en síðan endurreistur, og er ekki annað vitað en að hann hafi starfað með blóma eftir það. Annars ætlaði ég aðallega að svara hæstv. fjmrh. Hann sagði, að skilanefndin hefði rétt til þess að gefa eftir veð, sem Íslandsbanki hefði í eignum. Þetta kemur mér á óvart, að skilanefndin megi sleppa þeim tryggingum, sem bankinn hefir full umráð á, fyrir útlánum sínum.

Allir skiptaráðendur hafa rétt til þess

. En hitt er annað mál, þó að skilanefndin gefi eftir lögveð, sem á að standa fyrir ófengnum lánum. Annars hygg ég, að það séu ekki svo mikil brögð að þessu, að það þurfi að standa í vegi fyrir lánveitingum frá Landsbankanum. Það yrði allt of langt mál að rekja sögu Íslandsbanka um seðlaútgáfuna fyrir 1920 o. fl. Ég ætla ekki að gerast fyrirsvarsmaður bankans eða þáv. stj. um það, hvernig hann hafi rækt seðlaútgáfuskyldur sínar. Hæstv. ráðh. sagði, að hin aukna seðlaútgáfa hefði gengið til þess að styðja braskarana í landinu til óheilbrigðra viðskipta. Mér rennur í hug síðasta seðlaútgáfuleyfið, sem fékkst hjá þáv. ráðh. Þannig stóð á því, að hingað kom útl. maður, sem ætlaði að kaupa hross, og vildi fá peninga til þess að borga þau. Stj. Íslandsbanka kom upp í stjórnarráð og spurði, hvað ætti að gera, manninn vantaði íslenzka peninga, og atvmrh. féllst á, að gefnir yrðu út, að mig minnir, um 200 þús. kr. í seðlum, til þess að leggja í þetta „brask“, að kaupa hross til útflutnings fyrir borgun út í hönd. Ég get látið bíða til 2. umr. að svara ýmsu af því, sem hæstv. ráðh. sagði í síðustu ræðu sinni. Ég veit ekki um öll skeyti, sem hafa farið á milli bankastj. Íslandsbanka og erlendra manna; en fimmtudaginn 29. jan. síðastl. var ekkert verðfall á hlutabréfum Íslandsbanka á kauphöllinni í Khöfn, og þau stóðu óbreytt til 1. febr. í 31–34%, og verðsveiflurnar voru litlar, ekki meiri en venjulega á sér stað. Hlutabréfin féllu ekki fyrr en 1. febr.; það er líka vitanlegt, að þannig hafa þau fallið áður og sveiflast upp og niður; en á þessu tímabili féllu þau ekki fyrri en þennan dag, og fóru þá lægst í 24%: en það fall bar vott um, að órói var á ferðinni. Þetta gat bankastj. Íslandsbanka vitanlega ekki séð fyrir, svo að það var ekkert undarlegt, þó að hún svaraði fyrirspurn um bankann 6 dögum áður á þann hátt, sem hún gerði. Annars er það nú svo, að vegna lánstrausts erlendis í framtíðinni er eingöngu litið á það, hvort nú verður staðið í skilum á erlendum skuldum eða ekki. Það verður ekkert athugað um aðdraganda málsins. Ég hygg, að það verði engri bankastjórn ámælt fyrir það, þó að hún segi, að allt sé með kyrrum kjörum í sínum banka, meðan annað liggur ekki ljóst fyrir. En allt veltur, á því; hvort hægt er að standa í skilum við útlenda lánardrottna: Það er auðvitað, að þær uppástungur, sem fram hafa komið til endurreisnar bankanum, eru byggðar á því, að bankinn standi sjálfur í skilum við lánardrottna sína erlendis. Hvort Íslandsbanki hafi stutt lánstraust landsins erlendis, má vitanlega þrátta um, en hinu er ekki hægt að mótmæla, að Íslandsbanki hefir verið verkfæri til þess að útvega atvinnuvegunum 10–11 millj. kr. erlendis, og þessu fé verður að skila þangað aftur. En sá afgangur, sem kann að verða í vanskilum, verður óhjákvæmilega til þess að spilla lánstrausti landsins og áliti út á við. Að því er snertir þau ummæli, sem ég hafði eftir bankastjórum Landsbankans, þá ætla ég ekki að endurtaka þau, en geri ráð fyrir, að skrifararnir hafi náð þeim réttum, en ef það hefir ekki verið, þá verða þau leiðrétt. Ég notaði ekki það orð, að þeir hefðu talið „sjálfsagt“ að endurreisa Íslandsbanka. Það orð geta bankastjórar Landsbankans vitanlega ekki notað að órannsökuðu máli og meðan ekki er vitað um, á hvaða grundvelli endurskoðunin er gerð. En bankastjórarnir lögðu mikla áherzlu á, að nauðsynlegt væri að endurreisa Íslandsbanka. Út af því, sem hæstv. fjmrh. minntist á, þá höfum við Sjálfstæðismenn ekkert á móti því, þó að þetta mál verði aftur tekið á dagskrá á miðvikudag, jafnvel þótt ekki verði komið nál. nema frá meiri hl. n.

Forseti (GÓ): Ég skal, út af því, sem sagt var nú síðast, taka það fram, að ég mun að sjálfsögðu taka þetta mál á dagskrá á miðvikudag, þó að ekkert álit verði þá komið um það frá minni hl. n.

Björn Kristjánsson Þá verð ég að biðja hv.þd. að bæta 2 mönnum við í fjhn. í þessu máli. Ég vona, að hv.þd. sjái, að það er ekki sanngjarnt, að ég, gamall maðurinn, sé einn í minni hl. í n., og ég treysti mér ekki til þess.

Forseti (GÓ): Mér finnst satt að segja ekki taka því að skipa 2 menn í viðbót við fjhn., þegar ekki er um lengri starfstíma að ræða. Annars get ég fyrir mitt leyti látið það eftir, ef hv.þd. er því samþykk.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Ég gat þess við 2. umr. þessa máls, að eftir að n. hafði skilað áliti sínu, bárust henni 2 umsóknir til athugunar milli umr. Nú hefir n. athugað þessar umsóknir og meðfylgjandi skjöl og leggur til, að þær verði samþ., eins og brtt. á þskj. 111 ber með sér. Fleira hefi ég svo ekki að segja fyrir n. hönd.

Flm. (Ingvar Pálmason) Ég hafði ekki búizt við því, að þetta mál kæmi strax til umr., og menn eru nú orðnir þreyttir á að sitja á fundi. Ég læt því nægja að vísa til grg., sem fylgir frv. Frv. er flutt að tilmælum fræðslumálaráðh., og vænti ég, að því verði lofað að ganga til 2. umr. og menntmn., og gefst þá tækifæri til að athuga það nánar síðar.

Frsm. meiri hl. (Halldór Stefánsson) Ástæðurnar fyrir þessu frv. hafa verið upplýstar bæði við umr. um málið í fyrra, og eins við framsögu þess við 1. umr. Þar sem meiri hl. n. leggur til, að frv. sé samþ. óbreytt, finn ég ekki ástæðu að tilefnislausu til að hefja umr. um einstakar greinar þess. Nál. minni hl. hefir ekki verið útbýtt ennþá, svo að ég get ekkert um það sagt, en sjálfsagt verður gerð grein fyrir afstöðu hans síðar á fundinum. Um mig sjálfan er það að segja, að ég hefi eins og í fyrra í raun og veru fyrirvara um þetta mál, hinn sama og þá, að ég gæti hugsað mér aðrar leiðir til að bæta úr því, er ég tel áfátt í skipun þessara mála, en ekkert slíkt liggur fyrir ennþá, og sé ég ekki ástæðu til að ræða um það frekar.

Frsm. minni hl. (Hannes Jónsson) Ég býst við, að við þessa umr. þýði ekki að halda uppi löngum umr., því að eftir þeim undirtektum, sem frv. fékk í fyrra, má búast við, að það nái samþykki meiri hl., a. m. k. á meðan ekki koma fram brtt. við það. Ég vil gjarnan sjá það enn við þessa umr., hvort hv.þdm. eru þess reiðubúnir að leggja á ríkissjóð 35 þús. kr. ný útgjöld, sem leiðir af þessu frv. Ef það reynist enn svo, að hv.þdm. eru þessa reiðubúnir, geri ég ráð fyrir, að við 3. umr. muni ég koma fram með brtt., sem sé byggð á þessum sömu útgjöldum fyrir ríkissjóð, en aftur á móti sé leiðrétt enn frekar en með þessu frv. það misrétti, sem hefir átt sér stað milli fjárveitinga til barnakennara í sveitum við fjárframlög til barnakennara í kaupstöðum. Ég hefi áður tekið það fram, undir umr. um þetta mál í fyrra, að ég teldi launin vera orðin með þessum ákvæðum óþarflega há, og svo há, að við stæðumst ekki við að borga öðrum starfsmönnum hins opinbera í sveitunum hlutfallslega jafnhá laun, en fyllsta samræmis verður að gæta í þessum efnum. Það getur ekki gengið svo til lengdar, að störfum sé hlaðið á opinbera starfsmenn í sveitum án þess að laun þeirra hækki nokkuð frá því, sem var fyrir svo sem 20 árum. Það getur ekki gengið, að hreppstjórar hafi ekki nema 100–200 kr. fyrir öll þau störf, sem þeir inna af hendi allt árið, og það oft á þeim tíma, sem þeim er dýrastur og óhentugastur til að vera frá heimilum sínum. Hér er því ekki aðeins að ræða um fjárframlög til þessara starfsmanna, heldur verða menn að hafa það hugfast, að þá verður að auka laun fleiri manna. Ég skal gjarnan viðurkenna, að ákvæði laganna um ýmislegt þessu viðvíkjandi eru óeðlileg, t. d. um aldursuppbót kennara í sveitum. Þeir þurfa að bíða í 18 ár eftir fullri aldursuppbót, en aðeins 15 ár í kaupstöðum, þar fá þeir 3. hvert ár uppbót, þangað til þeir hafa eftir 15 ár fengið fulla aldursuppbót. Ég býst við, að við 3. umr. komi ég fram með brtt um þetta efni, þannig að aldursuppbót barnakennara í sveitum verði 3. hvert ár 60 kr. fyrir 50 kr., þar til hún er orðin 300 kr. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta mál. Ég býst við, að öllum hv.þm. sé fyllilega ljóst, að hverju stefnir með þessu, og séu sér meðvitandi um, að sömu ákvarðanir verði einnig að taka um launahækkun annara opinberra starfsmanna í sveitunum.

Ásgeir Ásgeirsson Ég þakka hv. meiri hl. n. fyrir góðar undirtektir undir þetta mál, og hv. minni hl. og frsm. hans, sem eru eitt og hið sama, vil ég benda á það, að ýms þegnskyldustörf, svo sem oddvita- og hreppstjórastörf, eru ekki sambærileg við störf barnakennara. Þegar meta skal laun barnakennara, á að bera þau saman við laun fastra starfsmanna, sem verða að lifa á launum sínum. En um hina er miðað við allt annað. Og þörfin á að hækka laun þeirra er óskylt mál því, hvernig tekið skal undir þetta frv. Störf þessi liggja ekki á sama sviði. Annað á að vera algert uppihald, en hitt eru að miklu leyti heiðurs- og þegnskyldustörf. Um væntanlega brtt. ætla ég ekki að tala fyrr en hún er komin fram.

Frsm. minni hl. (Hannes Jónsson) Ég held, að hv.þm. V.-Ísf. geri of mikið úr því, að þessu barnakennarastarfi í sveitum sé þannig háttað, að þeir verði beinlínis að lifa af því, sökum þess að barnakennarar í sveitum munu flestir, ef ekki allir, njóta atvinnu sinnar á öðrum tíma, og í því er aðalframfærsla þeirra fólgin. Barnakennarastarfið er eins og hvert annað aukastarf þann tíma, sem langminnst er að gera. Og þótt aldrei nema þau störf, sem ég nefndi, séu þegnskyldustörf, sem hver sveitarmaður er skyldur að taka að sér um lengri eða skemmri tíma, þá er engin ástæða til að hlaða þeim á menn fyrir lítil laun, svo að þeir geta lítið eða ekkert sinnt þeim störfum, sem hljóta að vera þeirra aðalbjargarvon. En það er svo um hreppstjóra, að ef á þeim lenda líka oddvitastörf, sem oft kann að verða, geta þeir lítið sinnt búskapnum. Og það hefir oft farið svo, þegar slík störf hafa hlaðizt á menn, að búskapur þeirra hefir farið í kaldakol. Það er engin ástæða til þess að eyðileggja þannig framtíð einstakra manna með störfum fyrir engin eða sama og engin laun. Það mætti þá eins ganga inn á þá braut, að skylda t. d. presta til að vera barnakennarar fyrir ekki neitt. Ég býst ekki við, að hv.þm. V.-Ísf. vilji ganga svo langt á rétt þeirrar stéttar, og hvers vegna á þá að ganga svona á hlut bændastéttarinnar? En úr því að ég stóð upp aftur, langar mig til að leggja nokkrar spurningar fyrir hv.þm. V.-Ísf., sem ég geri ráð fyrir, að hann geti svarað. Hann fullyrti undir umr. um þetta í fyrra, að barnakennarar, sem eru settir í embættin, fengju aldursuppbót eins og lög stæðu til. Ég hefi ekki orðið þess var, að í fjáraukalögum hafi staðið nein slík uppbót. Ef þessi fjárveiting hefir farið fram, er það því ekki samkv. neinum lögum. En hinsvegar, ef þessir sömu kennarar hafa ekki fengið aldursuppbót, hvers vegna er þá verið að setja þá í embætti, en ekki skipa þá, til þess að draga af þeim laun, ef ekki fyrir þær ástæður, sem ég held fram, að liggi til grundvallar, að lögin hafa þótt óþarflega há um aldursuppbót, og því er forðast að skipa þá í embættin, nema þar sem fast er fylgt eftir, til þess að styðja og styrkja einstaka menn með hærri launum. Ég býst við, að þessi spurning um greiðslu á aldursuppbót settu kennaranna komi til umr. aftur, þegar til kemur að samþ. landsreikninginn og fjáraukalögin.

Ásgeir Ásgeirsson Ég skal fyrst svara spurningu hv.þm. Hann spurði um það, hvers vegna þessir farkennarar væru venjulega settir, en ekki skipaðir. Ástæðan er sú, að þar sem farkennslu er haldið uppi, er víðast hvar enginn fastur skólastaður, og getur þar alltaf komið fyrir, að kennsla falli niður vegna þess, að skólastaður fáist ekki. Og til þess að ríkið þurfi ekki að greiða föstum starfsmönnum, sem það getur ekki notað, hefir sú regla verið á höfð, síðan kennaralaunalögin voru sett, að veita engum farkennarastöðu, nema fastur skólastaður sé til, annaðhvort skólahús, sem sveitin á, eða kvaðir á húsnæði einstakra manna, meðan viðkomandi farkennari gegnir starfinu. Þá kemur að hinu, hvort þessir menn, sem settir eru ár frá ári, ættu að fá aldursuppbót. Verður þá að bera þá saman við aðra embættismenn, en um kennara, sem hljóta laun eftir lögum um laun embættismanna, en ekki barnakennara, gildir sú fasta regla, að kennari, sem hefir verið settur í eitt ár, á heimtingu á veitingu næsta ár. Ef nú barnakennarar eru settir lengur en eitt ár, kemur ekki til mála að svipta þá rétti til aldursuppbótar, því samanborið við aðra eiga þeir heimtingu á aldursuppbót frá því er eitt setningarár er liðið. Það er tilhæfulaust, sem hv.þm. sagði, að þessar setningar stöfuðu af því, að með öðru móti þættu launin of há. Alþ. ákveður launin, og ef framkvæmdarvaldið gerði eitthvað í þá átt að komast hjá að fara eftir vilja þingsins í þessu efni, þá yrði það ekki látið óátalið. Ef þannig væri farið að kennurunum til þess að draga úr lögmæltum launum þeirra, mætti alveg eins beita aðra embættismenn sama yfirgangi og svíkja þá á aldursuppbótinni. Nei, það er hin mesta firra að halda því fram, að þetta sé gert í þeim tilgangi að spara við þessa vesalings menn, sem eru lægst launaðir allra opinberra starfsmanna. Tel ég svo þessu atriði fullsvarað. Það er misskilningur hjá hv.þm. V.Húnv., að ég sé á móti því, að menn þeir, sem þegnskyldustörfum gegna, fái sæmileg laun. Ég get vel verið honum sammála um að launa hreppstjórum og oddvitum svo, að þeir séu fullsæmdir af. En hv.þm. getur ekki haldið því fram í alvöru, að halda eigi niðri kaupi barnakennara, til þess að geta haldið líka áfram að greiða hreppstjórum og oddvitum ófullnægjandi laun, að halda eigi áfram að launa kennarana illa, til þess að gera hreppstjórum og oddvitum sérstaka bölvun með því. Nei, slíkt nær vitanlega engri átt. Um það, að kennarastarfið sé ekki aðalstarf þeirra, sem því gegna, þarf ekki að deila, þó þeir vitanlega vinni önnur störf á þeim tíma, sem skólinn starfar ekki.

Frsm. minni hl. (Hannes Jónsson) Ég er hræddur um, að hv.þm. V.-Ísf. hafi ekki farið með rétt mál þegar hann sagði, að kennarastöður í sveitum væru ekki veittar, nema þegar trygging væri fyrir föstum skólastað. Ég veit dæmi um hið gagnstæða, svo það er a. m. k. til, að vikið sé frá þeirri reglu, hafi hún þá nokkurntíma verið tekin upp. Það var ekki mín meining, að halda ætti niðri launum farkennara til þess, að hægt væri að forsvara að greiða hreppstjórum og oddvitum líka minna kaup en sanngjarnt er. Hinsvegar hefi ég verið að sýna fram á, að laun barnakennara væru allsæmileg, þó þeir geti að vísu ekki lifað á þeim einum allt árið um kring; enda mætti hækka þau betur en gert er ráð fyrir í þessu frv., ef þeir ættu að geta það. Ef kennararnir ættu aldrei að vinna að öðru en kennslunni, má búast við, að hv.þm. V.-Ísf. komi á næstu þingum fram með till. um að fá kennaralaunin hækkuð aftur. Eins og ég hefi tekið fram, býst ég ekki við, að auknar umr. um þetta mál nú hafi mikið að segja. Af afgreiðslu þess hér nú er hægt að sjá, hve miklum gjöldum hv. þdm, vilja bæta á ríkissjóð vegna þessarar stéttar embættismanna landsins. Er svo hægt við 3. umr. að gera þær brtt. við frv., sem sjá enn betur fyrir rétti sveitanna en hv.flm. gerir, og koma samræmi á um þessar launagreiðslur.

Frsm. meiri hl. (Halldór Stefánsson) Mér skilst, að það sé ekki ágreiningur milli nefndarhlutanna um það, að réttmætt væri að bæta eitthvað úr misrétti í launagreiðslum til barnakennara í farskólum og föstum skólum, og ekki heldur misréttið á hlutfallinu á greiðslu ríkissjóðs og sveitarsjóða til farkennara og skólakennara. Ágreiningurinn er aðeins um það, í hve stórum mæli þetta skuli gera. Farkennarar hafa, þegar ókeypis fæði og húsnæði er hæfilega metið, nálægt 800 kr. að byrjunarlaunum án dýrtíðaruppbótar og aldursuppbótar, en kennarar og skólastjórar við fasta skóla 1300–1800 kr. Þetta er svo mikill og óeðlilegur munur, þar sem starfið er nálega hið sama, að naumast verður komizt hjá að leiðrétta það að ekki minna leyti en frv. gerir ráð fyrir.