Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Sigurður Stefánsson Það má nú svo segja um frumvarp þetta, að það sje eitt af hinu undarlega, sem skeður, nú á þessum síðustu tímum. - Það er ekki meira en 7 ára tími, síðan er á þinginu 1905 var samþ. með miklum meiri hluta atkvæða, að færa þingtímann til vetrarins, og það með stórkostlegum meiri hluta beggja deilda. Þá var málið flutt af 5 bændum - jeg tel mig heyra þeim flokki til í þessu máli hjer í þessari háttv. deild; en það voru þeir hv. 1. þm. Húnvetninga, (Jón Jakobsson), núverandi þm. Strandamanna, þm. Barðstrendinga (Sigurður Jensson), hv.þm. Sunnmýlinga (Guttormur Vigfússon) og jeg. Breytingin var samþ. hjer í deildinni með 11 samhlj. atkvæðum, en í neðri deild með 16 atkv. - Ekkert einasta atkvæði í öllu þinginu var á móti. - Jeg þarf ekki að endurtaka þær ástæður, sem þá voru fram fluttar fyrir breytingunn. En höfuðástæðurnar voru þó þrjár: Fyrsta og veigamesta ástæðan var sú, að bændur ættu örðugast með að vera að heiman um sumartímann. Önnur sú, að kaupgjald þingmanna, sbr. tilsk. frá 1843 -: 3 ríkisdalir á dag væri nú orðið óhæfilega lágt um hábjargræðistíma sveitabænda og þeirra annara þingmanna, er utan Reykjavíkur byggju. Og loks hin þriðja ástæðan, að þótt þing hefði hjer á landi frá alda öðli verið háð um sumar, þá væri sú ástæða með öllu horfin, sökum bættra samgangna á sjó og landi. Jeg vil nú leyfa mjer að beina þeirri spurningu til hinna hv. þingmanna, hvort ástæður þessar - hafi þær verið góðar og gildar árið 1905, - muni þá ekki vera það enn í dag? Hvort atvinnuvegir og lífsskilyrði landsmanna hafi breyzt svo mjög á þessum síðustu 7 árum, að nýrrar breytingar sje þörf þess vegna? Það er nú orðið alsiða, að vitna í vilja kjósenda, og jeg skal játa, að ef um margar eða háværar raddir úr þeirri átt hefði verið að ræða, þá hefði verið nokkuð öðru máli að gegna. En það hefur ekki komið ein einasta rödd frá kjósendum um þetta mál, svo að hjer er því als ekki til að dreifa, að breytingin frá 1905 hafi vakið óhug eða óánægju almennings, - það er öðru nær. - Jeg verð að segja það, að jeg skil ekki vitund í þeim hv. þingmönnum, eða öðrum mönnum, er vilja halda því fram í fullri alvöru, að bændur eigi hægra með að vera burtu frá heimilum sínum um sumartímann, en að vetrarlaginu. - Jú! jeg gæti skilið það með einu móti, sem sje ef sú væri breyting á orðin hjer á landi, að veturinn væri orðinn að aðalbjargræðistímanum. - Ef Þorrinn og Góan væru orðin hentugri tímar til heyfanganna, en Sólmánuður og Heyannir. - Vjer kvörtum oft yfir því, hve sumrin okkar sjeu stutt og bjargræðistími bóndans stuttur, og bóndanum veitir sannarlega ekki af því, að vera óskiftur þennan skamma bjargræðistíma, til þess að geta aflað sjer heyanna, sem eru undirstaða undir landbúnaðinum og framförum hans. Jeg verð að játa það hreinskilnislega, að síðan 1905 hef jeg ekki orðið var við eina einustu ástæðu fyrir þessum þingtímaflutningi til sumarsins, er á nokkurn hátt sje takandi til greina. Og þá eru ekki ástæður stjórnarinnar fyrir frumvarpinu sjerlega veigamiklar; þær eru sem sje þær að þingtíminn hafi ekki reynzt hentugur. En ekki minst einu orði á það, að hverju leyti hann hefur verið óhentugur. Að hinni kem eg síðar. Jeg þykist skilja, að stjórnin hafi haft stóran vilja á, að koma frv. þessu í framkvæmd, en röksemdirnar ekki að sama skapi. - Þá hef jeg heyrt því barið við, að um vetrartímann gæti komið fyrir heyleysi hjá bændum, og þessvegna yrðu þeir að vera heima, til þess að bjarga skepnum sínum frá hordauða, en mikið hefði jeg viljað gefa til þess, að slík ástæða hefði aldrei komið inn í þingsalina. Væri búskap bænda alment ekki betur farið en svo, að þeir ekki mættu missa sig að heiman vegna þess, þá væri lítil eftirsjón að þeim á þinginu. Heyleysingjar og horkongar eiga betur heima í öðru húsi en í þinghúsinu. Ein ástæðan enn, sem fram er borin til varnar þessu frumvarpi, er sú, að vetrarþing yrðu landsjóðnum dýrari, og jeg skal játa, að sú ástæða er á nokkrum rökum bygð. En þess ber þó vel að gæta, að samgöngum okkar er nú komið í það horf, að flestir þingmenn geta komið og farið með gufuskipum, og þær ferðir eru með svipuðum kostnaði, hvort sem er að vetrinum eða sumrinu. Landferðir verða auðvitað nokkru dýrari að vetrinum, en það fje, sem landssjóður sparar með sumarþinghaldi, er aðallega tekið úr vasa þingmanna þeirra, er utan Reykjavíkur búa, og sá gróði landsjóðs getur varla talizt sæmilegur. Þess ber líka að gæta, að hjer er eigi einungis um bændur eina að ræða. Sumir embættismenn utan Reykjavíkur eiga engan tíma ársins eins örðugt með að vera að heiman eins og um sumartímann, þar sem vetrartíminn er þeim langhentugastur, eins og t. d. sýslumönnum; þeir eiga að vera búnir að skila öllum reikningum sínum í febrmán. áður en þingið byrjar. Jeg gæti líka nefnt ýmsa aðra fjesýslumenn. Kaupmönnum eru vetrarþing líka áreiðanlega hentugri, þá er þeir að mestu leyti hafa gert upp reikninga sína, og því hafa beztan tíma til þingsetu. Það er að vísu ein stjett manna, nfl. kennarastjettin, sem á örðugra með þingsetu á vetrum. En jeg get þó bent á, að í þeim stað sem kennarastjettin er fjölmennust (Rvk.) virðist svo, sem henni hafi eigi orðið skotaskuld úr því að hafa fulltrúa á vetrarþingunum. Það hefur kanske stundum valdið dálitlum óþægindum, en venjulega mun kennari hafa getað fært svo til kenslustundir sínar, að eigi hafi orðið verulegur bagi af. Nokkuð öðru máli er að gegna um kennara úti á landi. Þeir verða venjulegast að fá dýra menn í sinn stað. Jeg vík þá aftur að annari ástæðunni: kaupgjaldi þingmanna; þó það sje óheyrilega lágt, þá getur það þó heldur gengið um vetrartímann; um sumartímann er það óhæfilega lágt. Árið 1845, er alþingi var endurreist, var þetta 3 ríkisdala kaup afar hátt, er tekið var tillit til þess, í hvaða verði peningar þá voru. Og þetta kaup var nokkurn veginn viðunandi fram að 1870. Jeg skal til fróðleiks geta þess, að á árunum 1845-49 og enda lengur var verðlagsskráin þannig, að ærin var metin á 7 kr., rúmt þingmanns dagkaup. Smjörið á 16 skildinga (32 aura) og var þá algengt, að beztu kaupamenn fengu 20? af smjöri um vikuna, eða 6 kr. og 40 aura; þingmaðurinn gat þá því nær borgað kaupamanni sínum vikukaup með einu dagkaupi sínu. Það er ekki ofmælt, að peningar sjeu nú fullum 2/3 hlutum ódýrari en þá var. Nú dettur engum í hug að bjóða kaupamanni 6 kr. um vikuna, heldur 15-18-24 krónur. Nú tekur vikukaup kaupamannsins upp hálf vikulaun þingmanns. Dagpeningar þingmanns hinn lögákveðna þingtíma eru kr. 336, og hvað á hann nú að borga hjer í Reykjavík fyrir þetta kaup. Fæði 40 kr. á mánuði, húsnæði 30 kr. og sumir jafnvel meira. Þjónustu, þvott og ýmisleg smá útgjöld geri jeg 20 kr. á mánuði. Kostnaðurinn alls getur því bersýnilega eigi orðið minni en 180 kr. um þingtímann. En svo fylgir í ofanálag sá böggull skammrifi, að bændur utan af landi verða að kaupa afardýra menn í sinn stað, á meðan þeir sitja hjer á þingi, sá kostnaður nemur ekki minna en 144 kr. um þingtímann. Samkvæmt þessum reikningi hefur því bóndinn einar 12 kr. afgangs með því að viðhafa hinn mesta, já meira að segja næstum of mikinn sparnað samkvæmt stöðu sinni, og jeg er viss um, að allur fjöldi þingmanna utan Reykjavíkur hefur beint peningatjón af þingförinni, þótt allur sparnaður sje við hafður. Jeg veit ekki, hvað sýslumenn og kaupmenn þurfa að fá dýra menn í stað sinn, en jeg veit, hvað jeg þarf að borga sjálfur fyrir stjórn á búi mínu í fjarveru minni á þingi um sumartímann, er jeg hef orðið að taka ráðsmann, auk þess sem sá bagi verður ekki metinn til peninga, sem þrátt fyrir þennan tilkostnað getur leitt af fjarveru bóndans um hábjargræðistímann. Um veturinn er hins vegar óþarfi fyrir hvern bónda að taka sjer ráðsmann, ef hann hefur búið sig undir veturinn með nokkurn veginn fyrirhyggju. Jeg ætlast alls ekki til, að þingmenskan verði fjárplógur fyrir nokkurn mann, en hún má heldur ekki vera tap og fjárútlát fyrir þingmanninn. Reyndar má segja sem svo, að bændur og atvinnurekendur utan Reykjavíkur geti látið vera að bjóða sig fram til þings, en það getur sannarlega ekki talizt holt fyrir þjóðfjelagið, að einni stjett í landinu sje gert ómögulegt, að taka þátt í löggjafarstarfi þjóðarinnar, ekki sízt, er það kemur niður á bændastjettinni, fjölmennustu stjett landsins, og þeirri stjettinni, sem ber framtíð landsins á herðum sjer. Því fer fjarri, að jeg telji þingið bezt skipað með tómum bændum; auðvitað fer bezt á, að allar stjettir geti sent þangað fulltrúa sína, og eigi mundi mega telja það gott, að embættismenn einir skipuðu þingið. Mjer finst það lýsa lítilli trú á hinni síauknu mentun í landinu, ef bændur og alþýða manna ætti ekki, er stundir líða, að vera betur fær um að taka þátt í löggjafarstarfi þjóðarinnar, en um langan aldur að undanförnu. Afleiðingin af færslu þingtímans til sumarsins yrði því sú, að landsmönnum utan Reykjavíkur, er sæti ættu á þingi, mundi fækka að miklum mun, og að Reykjavík mundi skipa flest sætin. Þaðan mundu og hjer eftir sem hingað til verða margir góðir og mikilhæfir þingmenn, en sumir líka, og það að líkindnum fleiri, er ekkert erindi eiga á þing. Hjer á landi er að koma upp lrður öreigalýður, menn, sem enga atvinnu hafa og eru satt að segja rótarlitlir kvistir í þjóðfélaginu; fyrir þessa menn væru sumarþingin mikill fengur og þeir mundu bjóðast óspart til að fylla sæti bændanna, og teldi jeg það vera ill umskifti. Rjett er að geta einnar ástðu til gegn því, að þing sje haldið á veturna, en hún er sú, að ekki muni vera unt að hafa háskólann samtímis og þing stendur yfir, en jeg fæ ekki skilið, að sú ástða sje veigameiri en hin ástæða stjórnarinnar, er jeg nefndi áður. Alþingishúsið er jafn nógt húsrúm fyrir þingið og háskólann, eins og það var um mörg ár fyrir þingið og bókasafn landsins, sem hefur tekið upp sama húsrúm, sem háskólinn nú hefur. Jeg held raunar, að ekki muni líða mörg ár, þar til er prófessorahópurinn heimtar nýtt hús fyrir háskólann og þyki salirnir hjer í húsinu ónógir með öllu; jeg játa, að þetta er spá mín, en þó hygg jeg, að þetta muni koma fram innan fárra ára. Þegar háskólinn var stofnaður, var sagt, að hann mundi ekki kosta okkur neitt til muna, en við skulum sjá, hvort það fer ekki á aðra leið. En úr því að háskólinn er á annað borð stofnaður, tel jeg það vanvirðu að gera hann ekki almennilega úr garði. Jeg get þess að lokum, að þótt frumv. þetta sje ekki umfangsmikið, legg jeg til, að skipuð verði 3 manna nefnd að lokinni þessari umræðu.

Sigurður Eggerz Þótt háttv.þm. Ísaf. talaði af miklum móði, fæ jeg ekki sjeð, að honum hafi tekizt að færa rök að því, að sá tími, sem þing nú er háð á lögum samkvæmt, sje hentugri en sumartíminn. Á sumarþingum geta flestar stjettir landsins sjer að bagalausu haft fulltrúa. Frá vetrarþingum má segja að kennarastétt landsins, sem nú er orðin allfjölmenn, sje með öllu útilokuð. Sama er að segja um sjómannastjettina. Þetta eitt væri ærið næg ástæða til að breyta um þingtímann, svo framarlega sem fulltrúar annara stjetta væru ekki útilokaðir á sumartímanum frá þingsetu. Að svo er ekki um bændastjettina, það hefur reynslan kent oss, sem ólýgnust er allra hluta, því vitanlega hafa margir bændur setið á flestum þingum vorum, sem nálega öll hafa verið háð á sumrum. En auk þess mun það láta fjarri, að bændur sjeu allir sammála um, að vetrarþingin sjeu þeim þægilegri en sumarþingin. Reynsla mín er hið mótsetta, því jeg hef átt tal um þetta mál við mjög marga góða og greinda bændur í mínu kjördæmi, og held jeg þeim hafi öllum komið saman um, að þeir kysu fremur sumarið en veturinn til þinghalds. Ástæður að þessu eru mjög einfaldar. Veturinn er sá tími, sem mest þarf að halda á ráðum og forsjá bændanna. Eftirlitið með sauðfjenaðinum og heyjunum er vandamál, sem örðugt er að trúa öðrum fyrir. Og ef í harðbakkana slr, tíð er vond og hey knöpp, sem getur komið fyrir hjá fleirum en heyleysingjum og horkóngum, þá er von, að bóndinn treysti sjer bezt. Ekki er með þessu sagt, að sumartíminn sje ekki bændunum afarnauðsynlegur, sá tími, sem vetrarforðanum er safnað á, en verk þau, sem þá eru unnin, eru óbrotnari, og geta því aðrir fremur veitt heimilunum forstöðu í bóndans stað. Yfir höfuð held jeg, að allar stjettir landsins eigi hægast með að sitja á sumarþingum. Einstöku menn, eins og ráðunautar, eiga auðvitað erfitt með það, en þeir eru fáir og ekki verður á alt kosið. Hvernig háttv. þingmanni dettur í hug, að öreigalýðurinn eigi greiðari aðgang að sumarþingum en vetrarþingum, er mjer með öllu óskiljanlegt. Háttv. þm. tók fram, að hann vissi ekki til, að neinn ákveðinn þjóðarvilji væri fram kominn í þá átt, að breyta um þingtímann. Þetta mun rjett vera, en í aðra átt liggur fyrir ákveðinn þjóðarvilji og það er að spara landsfje sem mest má. En um það mun enginn efast, að fleiri þúsundir sparast við að flytja þingtímann frá vetri til sumars. Að því er dvöl þingmanna snertir hjer í Reykjavík, er hún vitanlega dýrari á vetrum en sumrum, og því sízt meðmæli með vetrarþingum. Eins og hitt nær heldur ekki neinni átt, að bændur þurfi að setja menn fyrir sig á sumrin, en þurfi þess ekki á vetrum. Flestum mun þó af tvennu illu vera ver við að yfirgefa heimili sitt illa mannað í vetrarhörkunum, en í sumarblíðunni. Kostnaður í þessu sambandi er því ekki annað en grýla. En á annan kostnað má minnast. Ef þing yrði háð framvegis á vetrum, er sýnilegt að byggja þyrfti háskólanum hús. Og mjer er sem jeg sæi framan í þjóðina, ef að ástæðulausu ætti að fleygja fje í dýra háskólabyggingu. Og í þessu sambandi er ekki nóg að segja, að háskólinn og þingið gæti komizt fyrir í sama húsi, sem jeg nú reyndar efast mikið um; á hitt yrði líka að líta, að kenslan mundi vegna pólitíkurinnar hjer á efri bygðunum truflast svo, að ekki yrði hálft gagn af, því bæði prófessorar og stúdentar mundu hafa mikla tilhneigingu til að reka höfuðið hjer upp í pólitíkina. Þarna er þá ein ástæða enn, mjög öflug fyrir flutningi þingtímans. Þá má ekki gleyma því, að ferðirnar á vetrum eru miklu erfiðari en á sumrum, og auk þess landinu mikið dýrari. Að þessu öllu samanlögðu virðist mjer auðsætt, að sumarið sje mikið hentugra til þinghalds en veturinn. Að skipa nefnd í þetta mál, virðist mjer hjegómi. Hvað ætti hún að upplýsa og hvaða verkefni hefur hún? Jeg sje það ekki.

Jón Jónatansson Háttv. þm. Ísaf. hefur nú hrakið þær ástæður allar, er fram hafa verið færðar með þessu frumvarpi, og það svo rækilega, að þar stendur ekki steinn yfir steini. Jeg skal því ekki fara mörgum orðum um frumv. að þessu sinni. Það er að eins eitt atriði í ræðu háttv.þm. V.-Sk., sem jeg vildi andmæla. Hann hjelt því fram, eins og fleiri fylgismenn þessa frv., að fyrir bændur væri sumartíminn langhentasti tíminn til þingsetu. Það er annars ekki hann einn, sem heldur þessu fram; þessi skoðun kemur fram hjá öllum þeim, er minsta þekkingu hafa á búskap og hag bænda. Háttv. þm. V.-Sk. hjelt því fram, að heyskapurinn væri svo einfalt verk og óbrotið, „þetta gengi alt af sjálfu sjer,“ allir kynnu þau störf, og því gæti það eigi skift miklu fyrir bændur, þó þeir yrðu að vera fjarverandi, En jeg vildi þó mega benda á það, að heyskapurinn gengur einmitt ekki eftir neinum gömlum föstum reglum. Hjer er einmitt nú að renna upp nýbreytnisöld, ekki sízt í landbúnaðinum; má þar til nýbreytni nefna notkun ýmsra vjela, og svo ýmsar nýjungar í heyverkun, t. d, votheysgerð. Það er alls ekki sama, hver það er, sem stjórna á þessum nýbreytnisstörfum. Í jarðræktinni er líka margskonar nýbreytni að ryðja sjer til rúms, nýjar ræktunaraðferðir. Þessu þarf bóndinn að fylgja með eigin augum, fylgja því, sem ræktað er, frá fræi til uppskeru, og oft kann enginn annar en hann að vinna þessi ýmsu nýju störf. Því verður ekki mótmælt, að með heyskapnum og á sumartímanum er lagður grundvöllur undir hag og velmegun bóndans á næsta ári, og það er því fjarstæða að segja, að á þessum tíma megi bændur helzt að heiman vera. Fyrst jeg á annað borð stóð upp, verð jeg að geta þess, að mjer finst kátlegt, að halda því fram, að ekki megi hafa bæði þing og háskólann samtímis hjer í húsinu. Þeir, sem börðust mest fyrir því, að háskólinn yrði á stofn settur, tóku það einmitt skýrt fram þá, sáu það strax af framsýni sinni, að engin minsta hindrun var í vegi fyrir því, að þetta gæti tekizt, en nú kveður nokkuð við annan tón hjá sumum þeirra. Háttv. þm. V.-Sk. talaði um truflun og ónæði fyrir kennara og lærisveina háskólans, ef þing yrði á sama tíma, en varla geta orðið mikil brögð að því. Sú truflun yrði ekki meiri fyrir það, þó hvorttveggja sje í sama húsinu, heldur en þá af því, að þing og háskóli eru samtímis hjer í bænum, því ef þessi truflun stafar af því, að kennarar og stúdentar eru með allan hugann á pólitík, mundi það engu síður eiga sjer stað, þó þing og háskóli væru ekki undir sama þaki. Mjer finst yfir höfuð, að ástæður þær, er fram hafa verið færðar með frumv., sjeu æði lítilvægar, og lítil rök enn komin fram fyrir því, að breyta þurfi þingtímanum. Og það verða allir að játa, að það er óheppilegt, að vera að hringla fram og aftur með þingtímann. Jeg verð því að telja frumv. þetta með öllu óþarft, og finn enga ástæðu til, að það nái fram að ganga, en þó vil jeg styðja tillöguna um nefnd í málið, að umræðunni lokinni.

Einar Jónsson Jeg vil leyfa mjer að benda á það, sem fyrir mjer vakir sem aðalástæða fyrir því, að fylgja breytingu þeirri, sem frv. gerir á þingtímanum, auk þess sem jeg er samþykkur ýmsu því, er sagt hefur verið því til meðmælingar. - Aðalástæðan fyrir mjer er sú, að áhættan, að þingmenn komist ekki á rjettum tíma til þingsins á miðjum vetri úr hinum fjarlægari hjeruðum landsins, er langt of mikil til þess, að undir henni sje eigandi. Jeg vil minna á árin 1881-1887. Þá átti jeg heima lengst af við sjó í Skagafirði. Og ekkert það ár hefðu þingmenn komizt sjóveg af þingi heim til sín á rjettum tíma í Norðurland, og ekki heldur til Austurlandsins norðan um land, og slíkt getur komið fyrir aftur. Að minsta kosti eitt það ár, frostaveturinn 1880-1881, hefðu þeir ekki heldur komizt til þingsins sjóveg fyrir lagís og hafís. Og þó að ekki sje hafís að óttast, sem sjaldnast er nú fyrir miðjan febrúar, þá vita allir, hversu hríðar geta hindrað bæði sjóferðir og landferðir um þann tíma árs. Hvernig mundi hafa farið um þingferð veturinn 1884- 1885, þegar blindbylur var nótt og dag í heilan mánuð frá því viku af þorra? Á sjó var auðvitað alófært og nálega eins á landi, víðast um Norðurland og Austurland að minsta kosti. Hvernig hefðu þingmenn þá átt að komast til þings á rjettum tíma? Þó að slíkar hríðar sje að vísu mjög sjaldgæfar, þá er þó alkunnugt, að oft kemur fyrir í janúar- og febrúarmánuðum margra daga bylur, og þar með ófærð, sem hlýtur að hindra öll ferðalög til mikilla muna. En það vita allir, hversu illa það getur komið sjer, ef þingmenn komast ekki á rjettum tíma til þings, ekki sízt ef það þar á ofan dregst fyrir mörgum þeirra í senn í marga daga. En við því má þó alt af búast, þó að ekki hafi það orðið að meini þessi 2 vetrarþing, sem haldin hafa verið, af því að þeir vetrar hafa verið með hinum mildustu vetrum. Þó að þetta sje ekki nema ein ástæða, þá er hún í mínum augum alveg næg til þess að sýna, að ekki er rjett að eiga undir vetrinum til þinghalds, þó að sumt mæli með því. Þess er og að gæta að vetrarþingin hljóta að verða miklum mun dýrari fyrir landssjóðinn en sumarþingin. Fyrst og fremst þurfa menn að ætla sjer miklu lengri tíma til ferðanna, því að ekki er eigandi undir því, að menn komist hindrunarlaust, hvort sem farið væri á landi eða sjó og mundi varla af veita, að fara 6-10 dögum fyr af stað úr hinum fjarlægari hjeruðum, en að sumrinu. Og mundi það þó ekki hrökkva til, ef menn yrðu að fara af skipi á óhentugum stað, sökum þess að skipið kæmist ekki áfram, og brjótast þannig landveg til þings. Til ferðanna heim þyrfti einnig að ætla lengri tíma, því að sömu hindranir geta þá einnig komið fyrir, auk þess, sem þá er einnig hafíshættan miklu meiri. Og þó að menn geti nú gegnum símann vitað nokkurn veginn, hvað ísnum líður, og þingmenn lagt af stað hjeðan á skipi með góðri von um, að geta komizt þannig heim, þá getur hann rekið að á miðri leið þegar minst varir og hindrað alla sjóleið. Við þessu yrðu þingmenn auðvitað að gera meira og minna í ferðakostnaðarreikningum sínum, og mundi eigi þykja nema sanngjarnt. Ennfremur er það vitanlegt, að þinghaldið sjálft hlýtur að verða til muna dýrara að vetrinum en á sumrin, bæði að því er snertir ljós og hita o. fl. Jeg geri minna úr þeirri ástæðu fyrir frumvarpinu, að háskólinn þurfi að vera hjer í húsinu á sama tíma og þingið, og mun það þó óþægilegt og fullþröngt, einkum síðan nauðsynlegt þótti, að taka nokkur herbergi niðri handa dyraverði til íbúðar. Jeg býst við, að það megi þó komast af með húsnæðið handa hvorutveggju fyrst um sinn. Það er mikið talað um, að bændum sje miklu hentugra, að vera burtu frá búinu á veturna en á sumrin. En „eigi er minna um vert að gæta fengins fjár, en afla þess,“ segir máltækið. Og jeg veit marga þá, sem eigi telja sjer síður nauðsynlegt, að vera heima á vetrum til að sjá um hirðing gripa og meðferð á heyjum, einkum á beitarjörðum, en vera við heyskapinn á sumrum. - Það hefur verið minzt á horfelli, og hygg jeg, að lítið þurfi um hann að ræða, að minsta kosti þar sem jeg þekki til. En hins vegar er því ekki að leyna, að heyvandræði koma alt af fyrir við og við, en þar með er ekki sagt, að þingmaðurinn verði sjálfur heylaus. En þegar að sverfur af vetrarharðindum, þá ríður meira en annars á því, að allrar hagsýni sje gætt við gripafóðrið og liðsinni veitt þeim, er í þröng lenda. Sú þröng þarf ekki ætíð að koma af mjög vítaverðu skeytingarleysi um ásetning. Það er eðlilegt, að menn treysti mikið á útbeitina, þar sem hún er venjulega mikil og góð. Það eru einmitt fjárríkustu sveitirnar, sem mjög þurfa að nota beitina, og þar er víðast heyfengur lítill, t. d. í Jökuldalnum og í Fljótsdalshjeraði og víðar. Svo koma einnig erfið sumur með litlum og illum heyjum, og þá er vandinn mikill við fóðrun gripanna.  (Sigurður Stefánsson: Það má setja minna á litlu heyin.)  Jú, en þar geta komið ýmsar ástæður til greina, sem jeg ætla eigi að tala um hjer. Aftur geta komið vetrar, sem verða óvanalega harðir, og þótt menn setji á fullsæmilega og búist við allhörðum vetrum, þá geta þeir löngum orðið enn verri, en menn hafa búizt við þeim, og verður þá ætíð vorkunnarmál, þó að sumir komist í heyþröng. Þó að nú þingmennirnir sjálfir komist af, þá geta sveitungar þeirra orðið í vandræðum. Nú eru það vanalega menn meðal helztu manna sveitarinnar, sem á þing eru sendir, menn, sem líklegastir eru til að ráða fram úr þessum vandræðum sem öðrum, og gæti þá oft komið sjer illa, að þeir væru hvergi nærri, ekki sízt ef þeir væru sjálfir færir um að láta hey af hendi. Og það mun lengi verða svo hjer hjá okkur, að þegar vetrar verða harðir, verður hver að hjálpa öðrum, ef öllu á að reiða vel af. Jeg ætla ekki að taka fleira fram að þessu sinni. Fyrir mjer er það, eins og jeg hef sagt, aðalástæðan fyrir því, að hafa þing á sumrin, að þá geta menn verið vissir um, að þingmenn komist til þings á tilteknum tíma, og það án mikilla erfiðleika og án þess að leggja líf sitt í hættu, og þar næst það, að þingin hljóta ætíð að verða til muna dýrari á vetrum, því að margur kostnaður kemur þá til greina, sem komast má hjá á sumrin.

Einar Jónsson Jeg ætla að bæta fám orðum við síðustu ræðu mína út af hinni síðustu ræðu. Háttv. þm. mintist á, að byrja þing 15. nóv. En þá getur líka verið áhætta, að menn komist ekki til þingsins á ákveðnum tíma. Menn muna líklega eftir því haustið 1910, þegar „Flóra“ hraktist vestur undir Grænland og kom hingað hálfum mánuði eftir áætlun, brotin og löskuð. Sumir munu og minnast fjárskaðaveðursins 12.-15. okt. 1868. Þá daga hefði ekkert skip haldið ferð áfram hjer við land. Og þetta getur alt af komið fyrir. Því er það nauðsynlegt, að menn hafi þetta viku til hálfan mánuð að hlaupa upp á, til þess að vera vissir um, að komast til þings á rjettum tíma, ef þing er að vetri. Allar skipaferðir fara að verða óvísari, þegar kemur fram í október og landferðir torveldari. Þingið fyrri hlut vetrar er að mínu áliti betra en sá tími, sem nú er lögboðinn, því að þá hindrast menn þó síður á ferðum sínum. Í janúar-febrúar er sjaldan hafís fyrir landi; en þá geta þó frost hamlað skipagöngum. Og alt af mun talsverður kostnaðarauki að því, að hafa vetrarþing, vegna þess m. a. að lengri tíma þurfa menn að ætla sjer til ferðanna, hvort sem þingi er ætlað að byrja 15. nóv. eða 15. febr., ef þeir eiga að vera vissir um, að komast í tæka tíð. Því jeg tel það enga reynslu, þó þessir 2 síðustu þingvetrar hafi verið svo góðir, að engin vandræði hafa hlotizt af vetrarferðunum.

Einar Jónasson (flutnm.): Jeg hef leyft mjer að koma fram með þetta frumvarp, en hikandi þó, því að jeg veit vel, hve fjárhagur landsins er örðugur um þessar mundir, og jeg vil hlífast við, að baka honum ný og aukin útgjöld. En það, sem veldur því, að jeg hef komið fram með þetta frumvarp, er það, að jeg sje, að það eru komin fram frumvörp í báðum deildum um stofnun nýrra læknishjeraða, þar sem eigi virðist meiri þörf á lækni en í því hjeraði, er þetta frv. ræðir um, og vildi jeg, að það gæti þá einnig komið til álita. Jeg ætlast til þess, að það verði athugað í sambandi við hin frumvörpin, og jeg býst við, að þingið velji svo úr þau hjeruð, þar sem læknisþörfin er brýnust, ef það annars sjer sjer fært, að taka upp nokkur ný læknishjeruð. Að því er læknisþörfina snertir, hygg jeg, að það hjerað, er hjer ræðir um, standi mjög framarlega í flokki. Þessi hreppur, Borgarfjarðarhreppur, er hjer er talað um að gera að sjerstöku hjeraði, er partur úr Hróarstunguhjeraði. Á milli hans og Hróarstunguhjeraðs er hár fjallgarður, sem er mjög erfiður yfirferðar á vetrum. Lækninum í Hróarstunguhjeraði er ákveðinn bústaður við mitt Lagarfljót. Þangað er 7 tíma reið á sumrin frá Bakkagerði, og úr Víkunum sunnan megin Borgarfjarðar er það 2-4 tímum lengra. Jeg get eigi sagt um, hve vegalengdin er mikil að máli, svo að jeg verð að miða hana við tímann, sem tekur að fara hana með sæmilegri ferð. Á vetrum er þessi vegur miklu seinfarnari. Þegar sækja á lækni á vetrum úr Borgarfjarðarhreppi upp í Hróarstunguhjerað, verður venjulega fyrst að fara yfir svonefndar Skriður til Njarðvíkur og þaðan yfir svonefnd Gönguskörð, sem eru tíðum ill yfirferðar sökum snjóþyngsla. Sjóleiðin má segja, að ekki sje hægt að sækja lækni. Enn er það, að hestfátt er í þessari sveit, og einstökum mönnum því kostnaðarsamara að ná lækni, þar sem þeir þurfa, að fá hesta lánaða, þegar þeim verður við komið. Á vetrum verður hestum oftast ekki við komið á umræddri leið yfir fjallið, svo að læknirinn verður að ganga yfir fjallið, og ærið oft verður hann að ganga mikinn hluta leiðarinnar, eða hana alla. En ofan á þetta bætist það, að læknirinn í Hróarstunguhjeraði hefur ekki setið þar, sem honum var ætlað að sitja, og það hefur munað um 2 stundir fyrir Borgfirðinga, sem þeir hafa orðið að vitja hans lengra fyrir það. Það er ekki heldur því að hrósa, að hægt sé um hönd, að vitja lækna í nágrannahjeruðunum. Læknirinn á Seyðisfirði hefur sjúkrahúss að gæta og á því oft ekki heimangengt. Auk þess er til hans að sækja yfir 2 illfæra fjallgarða. Enn er það, að Hróarstunguhjerað er annað slagið læknislaust. Þá verður að vitja læknisins upp að Brekku í Fljótsdal og er það 7 tíma viðbætir á sumri við þá ferð, er jeg skýrði frá áðan. Af þessu má segja svo, að Borgarfjörður sje sama sem læknislaus, ef bráðlega þarf að vitja læknis. Það er ekki því að heilsa, að sími sje til hægðarauka, svo að hægt sje að gera ráðstafanir til, að læknirinn komi á móti þeim, er sækir hann. Þess má og geta, að læknunum í Hróarstunguhjeraði hefur alt af þótt Borgarfjörður versti agnúinn á því umdæmi, og þótt erfitt að fara þangað gangandi í snjóum og ófærð á vetrum, og það hefur að líkindum valdið nokkru um, hve óspakir þeir hafa verið þar. Mannfjöldinn í því hjeraði, sem hjer er farið fram á að stofna, er að vísu lítill, eitthvað 460 manns. En á sumrum er þar fleira fólk. Þá stunda Færeyingar og Sunnlendingar þar fiskiveiðar. Þá má og geta þess, að Loðmundarfjarðarhreppur liggur þar nærri, og væri íbúum hans eins hægt að sækja lækni til Borgarfjarðar og til Seyðisfjarðar, og gæti Loðmundarfjörður því eins vel fylgt Borgararfirði. að því er læknir snertir. En jeg býst við, að sá hreppur mundi þó fremur kjósa að fylgja Seyðisfirði, því að hann hefur verzlun og viðskifti þar. Mannfjöldinn er, sem sagt, lítill, og aukatekjur mundu verða litlar. En samt sem áður er nauðsynin á lækni mjög brýn. Þá er enn eitt, sem vert er að athuga, og það er það, að ef læknir kæmi í Borgarfjörð og Hróarstunguhjerað stæði autt, væri miklu hægra fyrir ytri hluta þessa síðarnefnda hjeraðs meðfram austursíðunni, að vitja læknis þangað, en upp að Brekku í Fljótsdal. Jeg býst ekki við því, að þessi 4 nýju læknishjeruð, sem farið er fram á að stofna hjer á þinginu nú, verði öll samþykt. En jeg vona, að háttv. deild geri frv. mínu svo hátt undir höfði, að hún leyfi því að ganga til nefndar. Og leyfi mjer að stinga upp á, að málinu verði vísað til þeirrar nefndar, er kosin var til að íhuga frumvarpið um stofnun læknishjeraðs í Hrútafirði.

Guðjón Guðlaugsson Jeg held að það væri rjettara, að skipa sjerstaka nefnd í málið, því að allir, sem sæti eiga í þessari nefnd, eru með öllu ókunnugir staðháttum þar eystra.

Steingrímur Jónsson Jeg vil styðja tillögu hins háttv. flutningsmanns, um að vísa málinu til nefndar þeirrar, er kosin hefur verið til að íhuga frumv., sem fram er komið um breyting á skipun læknishjeraða. Það er varhugavert, að fjölga nefndum, því að slíkt eyðir kröftum og tíma þingdeildarinnar um of. Hjer eru og ekki aðrir kunnugir staðháttum eystra en þeir, er sæti eiga í þeirri nefnd, nema háttvirtur flutningsmaður  (Einar Jónsson:)  Það situr annar þingmaður við hlið hins háttv. ræðumanns, sem kunnugur er eystra). Það er satt. Jeg mundi ekki eftir því.

Jens Pálsson, (flutningsmaður): Hæstv. forseti og háttv. deild. Jeg geng að því vísu, að enginn ágreiningur geti verið um það, að landssjóður sje langveigamesta ferja eða farkostur hins opinbera lífs þjóðar vorrar og þjóðfjelags. Aðrir sjóðir, sem koma til greina svo sem sýslusjóðir og hreppssjóðir, þeir eru svo margfalt veigaminni, og verka á svo takmörkuðum sviðum, að líkja má þeim við mýflugur á móts við úlfaldann. Það hljóta líka allir að vera sammála um það, að eigi oss að verða auðið greiðrar og tryggilegrar farar fram á við, í átt sannrar menningar, manndóms og þjóðþrifa, þá þurfi þessi veigamesta ferja eða farkostur þjóðlífs vors að vera svo vel útbúin, að fram megi halda með skynsemd og öruggleik, án þess að hætta sjer í nokkurn voða, sem dilk getur dregið á eftir sjer. Að minsta kosti má aldrei vera hætt við því, að ferjan hrekist úr leið eða aftur á bak. Allir hljóta að vera samdóma um það, að höfuðskilyrðið fyrir því, að svo sje, er, að skeiðin þessi, sem þjóðlíf vort siglir á, sje alt af svo fermd, að kraftarins verði neytt, er knýr farið áfram, og hans verði neytt án áhættu. - En hvað er um þetta skilyrði sem stendur? Hefur þess verið gætt, sem vera bar? Er krafturinn fyrir hendi? - Nei, svo er eigi. Við höfum affermt freklega, en ekki gætt þess að sama skapi að ferma. - Farmrýmið, fjárhirzla landsins, er um það bil að verða tóm. Kannske of mikið sagt, að hún sje það alveg, en eitt er víst, að landssjóður hefur verið látinn taka stór víxillán; en til þeirra úrræða hefði aldrei verið gripið, ef eigi væri til muna þröngt í búi. Það er því víst og satt, farkostur vors opinbera lífs er án farms og seglfestu. Því er svo komið nú, að ekki er óhætt áfram, ekki sízt, þar eð við siglum með rígskorðaðan farm á þiljum, meinfarm, sem heitir og er skuldir. Það eru skuldir, sem landið er í; landssjóður hefur verið látinn taka lán. Slíkt hefðum við átt að forðast; en nú er að taka því, sem er, og leitast við að borga lánin og sigla skuldlaust, Jeg kalla það heilagt valdboð nauðsynarinnar, að sjá ferju vors opinbera lífs fyrir farmi og seglfestu; valdboð, sem kveður svo ríkt að orði, „að lífið liggi við“. Valdboð, sem gengur út frá hjarta vors opinbera framfara- og framþróunarlífs, valdboð til vor allra fulltrúa þjóðarinnar, sem sitjum á þessu þingi, um að sjá þessu máli borgið. Mjer finst hjer liggja fyrir ófrávísanlegt aðkall frá hverju skynbæru mannsbarni á landinu um, að það takist á þessu þingi, en í veði sje framþróunarlíf þjóðarinnar, Ef ekki er hægt að sjá málinu borgið skynsamlega og röggsamlega nú þegar, þá hlýtur að koma bráðlega kyrstaða eða. afturför. Og valdboð nauðsynjarinnar hlýtur að hafa náð hverjum einasta þingm, og hljóma í hugskoti hans. Málinu verður að bjarga á þessu þingi. Jeg get ekki hugsað mjer meiri hugraun í starfi mínu við hin opinberu mál en það, ef við förum hjeðan af þessu þingi, án þess að bæta þetta ástand. Ástandið er nú líka að verða hverju mannsbarni í landinu ljóst. Tillögur og frv. þingmanna og stjórnarinnar, sem komið hafa fram, þau sýna, að þeim er það ljóst. Og jeg veit það er lifandi í huga okkar allra. Allir vilja bæta úr þörfinni með ráðdeild og röggsamlegri lagasetningu, sem frambúð er að. Allir viljum vjer og vafalaust þá leið halda til úrgreiðslu þessa vandkvæðis, sem vjer teljum eðlilegasta, sanngjarnasta og rjettlátasta. En vandi er að sjá slíka leið og finna. - En áhættan er og mikil að láta greiðslu þessa vandkvæðis dragast,og :sú áhætta nær til hvers mannsbarns í landinu. - Því finst okkur flutningsmönnum eðlilegt, rjett og sanngjarnt, að löggjafarvaldið í löggjöf sinni um þetta mál, heiti á þau öll, hvaða atvinnu sem þau stunda, og í hvaða stjett, sem þau eru, að leggja fram sitt liðsinni, að vinna öll að því samtaka eftir megni og sem jafnaðarfylst, að leggja meginferju síns opinbera lífs til farm og seglfestu. Sú leið sýnist okkur flutningsmönnum heppilegust. Þetta er meginhugsunin í frumv. og á þessum grundvelli er það bygt. Samkvæmt frv. er landsbændum, sjómönnum og öllum ætlað að leggja sitt fram til nauðsynjaverksins. Jafnframt vakti fyrir oss, að gæta jafnaðar til hins ítrasta milli atvinnuvega og stjetta. Þá þarf að gæta að því, að sjómenn þurfa meira að halda á útlendum varningi. Og engum má ofþyngja, en allir verða að hjálpa. Þó er víst, að þetta frv. er eins og önnur mannaverk ekki fullkomið, og vonandi er, að það geti batnað í meðferðinni á margan hátt. Eftir útreikningi manns, sem gott vit hefur á. slíkum hlutum, þá ætti frv., ef það nyti sín og yrði að lögum, að gefa landssjóðnum um 400.000 kr. á ári. Þetta er höfuðniðurstaðan af frv. - En ekki ber að fara hjer við 1. umr. út í einstök atriði, enda frv. svo háttað, að þau eru svo samtvinnuð, að hvað leiðir af öðru.ef út í það er farið. Því hætt við, að menn leiðist út í að fara út fyrir þingsköp, ef mikið er um málið talað við 1. umr. Að endingu geri jeg það að till. minni, að kosin verði 5 manna nefnd í málið að lokinni 1. umr.

Jósef Björnsson Eins og flutningsm. tók fram, þá eru allir sammála um það, að ástæða er til þess að bæta fjárhag landssjóðsins. Æskilegt er og, að það yrði gert á þann hátt, að það gæti orðið til frambúðar. Flutningsm. ætlast til þess eftir því, sem mjer skildist, að frv. það, sem hjer liggur fyrir, bæti hag landssjóðs til frambúðar. Með þetta fyrir augum, og þegar einnig hins er gætt, sem flutningsm. tók fram með skáldlegum orðum, að sanngjarnt væri, að „allir rjettu fram höndina“, allir bæru byrðina, og gætt væri fulls jafnaðar, þá finst mjer hjer jafnaðarins ekki gætt, eins og málið liggur hjer fyrir. Mjer finst hjer farin leið, sem ekki getur orðið til frambúðar. í stefnunni þeirri, að öll landsins börn eigi að leggja fram sinn skerf, finst mjer eigi lagður til grundvallar sá mælikvarði, sem til frambúðar getur orðið, og þjóðinni þóknanlegur. Að minni hyggju bólar hjer nokkuð mikið á þeirri stefnu, að færa auknu gjöldin yfir á sveitirnar. Og mjer virðist það svo mikið, að mikils sje í vant, að fulls jafnaðar sje gætt. Jeg ætla þó ekki að fara hjer út í einstök atriði. Að eins vil jeg benda á, að ætlazt er til, að af afurðum landsins sje hæst borgað af landbúnaðar afurðum. Því þá það? Því hærra af þeim en af sjávarafurðum? Það er þó ekki ljett neinum gjöldum af búnaðarafurðum, sem á þeim hvíla nú, en aftur á móti ætlazt til, að útflutningsgjald af sjávarafurðum verði afnumið með því að fella úr gildi lögin um útflutningsgjald af fiski, lýsi o. fl. frá 4. nóv. 1881. Þannig kemur gjaldaukinn því miklu þyngra niður á afurðum lands en sjávar, en það get jeg ekki sjeð að sje rjett. Mjer finst því, að á rjettlætisgrundvelli standi frv. ekki að þessu leyti, eins og það nú er, heldur sje það þvert á móti mjög ósanngjarnt. Vitanlega ætti skatturinn að leggjast á hvorttveggja, bæði á afurði lands og sjávar. En jeg get eigi betur sjeð, en að skattarnir yrðu margfaldari á afurðunum til sveita en sjávar, ef þetta frumv. yrði samþykt óbreytt. Beinir skattar af landbúnaði, og þá líka landbúnaðarafurðum eru nú tveir: ábúðarskattur og lausafjárskattur. Við þessum sköttum á ekki að snerta, en bæta útflutningsgjaldi við, sem er hærra en útflutningsgjald sjávarafurða, 2% í stað l1/2%. Gjald af þessum afurðum á því framvegis að verða þrefaldur skattur. Skattar þeir, er hvíla á sjávarafurðum, eru nú tveir eins og á landafurðum: lausafjártíund af skipum og útflutningsgjald af fiski, lýsi o. s. frv. Við þetta á að sitja, skattarnir verða hinir sömu en útflutningsgjaldið aðeins hækkað dálítið. Nú er það skoðun mín, að skipin megi í þessu sambandi skoða sem fasteignir, sem jarðirnar, því þar er um framleiðslugrundvöll að ræða. Og þá fæ jeg eigi betur sjeð, en að segja megi með rökum, að lausafjárskattur af skipum og ábúðarskattur svari hvað til annars, og að lausafjárskattur af landafurðum og útflutningsgjald af sjávarafurðum samsvari hvað öðru. Þessu á nú að raska með nýjum og hærra skatti á landafurðirnar einar, og það tel jeg rangt. Jeg tel það í hæsta máta ósanngjarnt, að einn skattur sje umfram lagður á afurðir sveita, og að þannig verði hærri skattar á þeim en sjávarafurðum. Enn er eitt. Eins og sjávarútveginum nú er að verða varið, eru allar líkur til, að hann verði rekinn af stóreignamönnum í framtíðinni, og er þá óhyggilegt og lítil sanngirni í því, að ljett sje á þeim, en þyngt á smælingjunum, fátæklingum þjóðfjelagsins. En vonandi er, að frumv. verði fyrir þeim lagfæringum, að þetta misrjetti hverfi í burtu. Jeg býst við, að frumv. taki, eins og háttv. flutnm. komst að orði, miklum og góðum breytingum hjer í deildinni, því ella á það ekki langt líf skilið.

Jens Pálsson (flm.): Jeg skal vera stuttorður til andsvara 2. þm. Skagf. Aðalefni ræðu hans var það, að hann taldi, að landbúnaðurinn yrði hafður útundan, ef frumv. yrði samþykt óbreytt. Til þess, að svara þessu rækilega, þyrfti að fara fram útreikningur á einstökum liðum í frumv. En þar eð það getur ekki samrýmzt þessari umr., að fara út í einstaka liði, skal jeg leiða það hjá mjer. En hins vegar bjóst jeg við þessari; öldu úr átt sveitabænda, sem jeg elska og virði. En hjer virðist mjer brydda á hinni svokölluðu Agrarstefnu, er lætur á sjer bera, þegar alsherjarmálum vorum er hreyft. Að sögn mundi sú stefna hljóta fylgi, ef sambandsmálinu og stjórnarskrármálinu yrði ráðið til lykta. Jeg býst og við því, að stjettirnar og atvinnuvegirnir mundu þá toga í sinn skækilinn hver. En komi það í ljós, að vjer flutnm. höfum tekið of harðlega á landbúnaðinum, enda þótt vjer vildum gæta jafnaðarins, þori jeg að lýsa því yfir á vegum okkar allra - því mjer er kunnugt um hugarfar samflutnm. minna -, að vjer erum fúsir á að lina þau handtök, og ekkert fúsara, er vjer sannfærumst um þetta, en að láta undan síga og kannast við það, að einhverjir kunni að sjá glöggvara en vjer.

Jón Jónatansson Háttv. flutnm. benti allalvarlega á það, að ekki hlýddi að tala um einstök atriði frumv. við þessa umr.r og mun það rjett vera. En það er sannarlega heldur engin þörf á, að fara út í einstakar greinar frumv. til þess að benda á gallana. Þeir koma í ljós undir eins og litið er á frumv. í heild sinni, í aðalhugsuninni í frumv. Það, sem jeg sjerstaklega vildi minnast á, er þetta augljósa misrjetti milli atvinnuveganna, sem fram kemur í þessu frumv. 2. þm. Skagf. sýndi fram á það, að landbúnaðinum væri allmjög íþyngt með frumv. þessu, en mjer heyrðist á háttv. flutnm., að ekki væri hægt að segja þetta með neinum rjetti, fyr en farið hefði fram útreikningur á einstökum atriðum frumvarpsins. Engu að síður þykist jeg fyrir mitt leyti sjá hreint og beint misrjetti koma fram í þessu frumv. og jeg sje ekki, að neina útreikninga þurfi við til þess, að það komi berlega í ljós. Frumv. er ein af þessum mörgu tilraunum, sem fram eru komnar hjer á þingi til þess að bæta úr tekjuskorti landssjóðs. Og það er gott, að sem flestar uppástungur komi fram og verði athugaðar, og að bent sje á fleiri leiðir, því einhverja leiðina verður þó að fara að lokum, þótt torfær þyki. En því get jeg ekki leynt, að mjer virðist leiðin, sem frumv. bendir á, óaðgengileg og með engu móti getur frumv. talizt annað en neyðarúrræði til bráðabirgða, en ekki sjest það í frumv., að því eigi að vera markaður aldur; því er ætlað að gilda til frambúðar. Því til þess, að gilda til bráðabirgða þangað til betri skipun yrði gerð á þessum málum, er frumv. alt of víðtækt, þar sem það fer fram á, að nema úr gildi lög um útflutningsgjald af fiski, lýsi o. fl. Frumv. þetta virðist að ýmsu leyti fljótt hugsað og vanhugsað, og misrjettið milli atvinnuveganna kemur ljóst fram, en ýmislegt annað er þar ekki eins ljóst, sbr. 3. gr. Þar eru taldar upp ýmsar innfluttar vörutegundir, sem njóta eiga ívilnunar í aðflutningsgjaldi, og á af þeim vörum að greiða aðeins 1/2%, en þessi upptalning er mjög óljós og ónákvæm, vantar að telja þar margar vörutegundir, sem sýnilega ættu þó þar að teljast. En misrjettið milli alvinnuveganna, íþyngingin fyrir landbúnaðinn, kemur þó einnig í þessu berlega fram, þar sem margar vörutegundir, er landbúnaðurinn þarfnast, eru ekki taldar undir þennan lið, enda þótt augljóst sje, að þær ættu engu síður að falla undir lægra gjaldið, en aðrar vörur, sem þar eru taldar og sjávarútvegurinn þarf að nota. Jeg þykist vita, að sumt af þessu sje komið inn af vangá og yrði væntanlega lagað í nefnd. Um frumv. er ekki mikið að segja í heild sinni. Jeg tel að vísu gott, að það hefur komið fram, þótt það sje als ekki glæsilegt. En það þarf að taka miklum breytingum, ef það á að geta talizt aðgengilegt, jafnvel þó ekki væri nema til bráðabirgða; því eins og það nú liggur fyrir, verður það að teljast með öllu óaðgengilegt.

Ágúst Flygenring Jeg vildi aðeins benda á það, að af praktískum ástæðum hefði það verið heppilegra, að þetta frumv. hefði komið fram í Nd.; þar eiga að rjettu lagi öll fjáraukanýmæli fyrst að vera borin upp. Setjum t. d., að eitthvað af þessu fjáraukamoldviðri, sem nú er á ferðinni, yrði samþ. með miklum meiri hluta í Nd., þá yrði þessi deild, virðist mjer, að bíða úrslitanna hjer líka um það sama frumv. Jeg álít því, að hvað þetta frumv. snertir, þá verði sú væntanlega nefnd hjer í deildinni, að bíða einhverra úrslita um það, sem nú liggur fyrir Nd. En þetta getur vel orðið nokkuð löng bið, því ef fjármálanefndin þar er ekki afkastameiri en svo, að því sagt er, að aðeins einu frumv. hafi verið banað - auðvitað því frumv., sem sjálfsagt var, að samþykkja strax í þingbyrjun - en liðinn er fullur þriðjungur þingtímans nú - þá fær nefndin hjer góðan umhugsunartíma, og þarf ekki, að láta sjer ótt. Að ræða málið nú tel jeg alveg þýðingarlaust, svo lítil von, sem um það er, að það gangi fram.

Guðjón Guðlaugsson Jeg get ekki verið á sama máli að því, er snertir meðferð málsins. Jeg lít svo á, að alhægt sje, að tala um hverja einstaka grein frumv. lauslega og gefa með því nauðsynlegar bendingar, og það því fremur þegar um það er að ræða, að kjósa nefnd í málið. Það er eins með mig og 2. þm. Árn. og Skagf., að jeg fæ eigi betur sjeð, en talsvert misrjetti komi fram í þessu frumv., sjerstaklega hvað landbúnaðinn snertir. En þó er það ekki aðalatriðið, sem jeg hef á móti þessu frumv. Því jeg vil aðeins leggja skatt á aðra hliðina og er á móti því, að lagt sje á útflutta vöru. Það hefur víst engum tekizt, að mæla bót útflutningsgjaldi af fiski og lýsi, enda er óviðfeldið, að leggja slík gjöld á eða með öðrum orðum sekt fyrir það, að menn framleiða mikið. Vitanlega væri þá eftir þessu principi rjettast, að afnema útflutningsgjald af fiski og lýsi, enda þótt jeg gjöri nú samt ekki þetta að tillögu minni. Jeg lít ávalt svo á, að nýbreytni í skattalöggjöf sje viðsjárverð og til ógæfu; og hinsvegar álít jeg líka, að sjávarútgerðarmennirnir, sem að minni hyggju standa vel að vígi, sjeu farnir að venjast þessu Hvað misrjettið snertir, þá held jeg, að engum gæti dulizt það, hvílíkur skattur það yrði, ef lögð yrði t. d. 1 kr. og 50 au. á eina kjöttunnu. Slíkt yrði bersýnilegt misrjetti. Því þessi vara má ekkert missa og þyrfti heldur að fá aðhlynningu úr landssjóði eins og t. d. smjörið. Hvað ullina snertir, má segja eitthvað líkt. Smjörið þyldi það auðvitað bezt, að á það væri lagt. En það þætti mjer skifta í tvö horn og undarlegt mjög, að veita stórfje til smjörbúa og leggja svó skatt á smjörið. Væri þá líklegt, að sá styrkur hyrfi. Jeg álít því, að ýmislegt sje að athuga við þetta frumv., og finst mjer það óheppileg og órjettlát grundvallarregla, að auka skatta á útfluttri vöru. Þá skal jeg minnast á ýmsar aðrar afurðir, sem heyra undir lægra gjald, svo sem dúnn, sellýsi o. fl. Öllu þessu er í frumv. ætlað lægragjald, en afurðum sveitanna. Og þó er sveitabóndinn ávalt önnum kafinn, jafnt alla tíma ársins, vegna sinnar framleiðslu, og samt á að leggja hærra útflutningsgjald á hans dýrkeyptu afurðir. Hinsvegar getur selveiðamaðurinn veitt 200-300 seli á hálfsmánaðartíma án mikillar fyrirhafnar, og er þó lægra útflutningsgjald af þessum afurðum. Í sambandi við það, að sumir menn hafa engar afurðir, hvorki af landi nje sjó, en hafa einungis daglaunaatvinnu, kemur fram misrjetti við það, að láta aðflutningsgjaldið vera lágt, en setja útflutningsgjald á alt nema það, sem þeir hafa, sem eiga peninga. Því að þeir menn, sem lifa af peningum sínum, eru þannig leystir undan hálfum skatti, þar sem þeir sleppa við skattinn sem framleiðslugjald. Og áreiðanlegt er, að eitthvað líkt getur komið fyrir að því er snertir sjávarútveg. Því til eru þó þeir sjómenn hjer á landi, er halda út botnvörpungum. Það er líklegt, að þeir geti oft farið með fisk til útlanda án þess að gjalda útflutningsgjald af honum, og þessum mönnum yrði þannig hlíft, og þannig kemur þar þá fram misrjetti, sem ætti að afnemast með því, að leggja á aðra hliðina.

Jens Pálsson (flm.): Jeg skal leyfa mjer, að svara háttv.þm. Strand. nokkrum orðum, og byrja þá á því, sem hann endaði á. Hann áleit misrjettið koma fram við það, að lagt sje á báðar hliðar, bæði á aðflutta og útflutta vöru. En úr því tveir eru hjer á landi aðalatvinnuvegir; og sín stjettin - annarsvegar sveitabúar, hins vegar útvegsbúar og sjómenn - stundar hvorn, þá sjá allir, að jafnaðarfyllra og sanngjarnara er, að ætla báðum, en annari að bera útflutningsgjald. Hann taldi það misrjetti, að þeir, sem lifðu af peningum sínum, slyppu fyrir þessu gjaldi sein framleiðslugjaldi. En hvernig standa svo þessir menn að vígi? Þeir hafa ekkert kjöt, enga ull eða smjör, en verða að kaupa þetta alt, og borga því tiltölulega miklu meira af því, sem hvílir á hinni útlendu vöru, og þannig jafnast upp gjaldbyrðin á þá. Þm. talaði um, að það væri óráðlegt, að leggja á vöru, sem er framleidd í landinu og flutt út. Ekki hefur þó óráðlegt þótt, að leggja útflutningsgjald á sjávarafurðir. Það hefur verið gert á undanförnum árum, og vandlega athugað, að engin sjávarvara slyppi undan. Og sama kveður við enn, þar sem stjórnin nú fer fram á útflutningsgjald á síldarolíu o. fl. Og jeg verð að segja, að útflutningsgjaldið á sjávarvöru hefur gefizt vel, að öðru en jöfnuðinum, eða jafnvæginu meðal aðalatvinnustjetta landsins. Það hefur altaf hallazt á, því að alt útflutningsgjaldið. hefur verið látið öðru megin, á þá hliðina, sem að sjónum veit, á þá stjettina, sem sjóinn stundar, en ekkert á hina hliðina, sem til landsins veit, nje á þá stjettina, sem landbúnaðinn stundar. Í öðru lagi er það víst, að við Íslendingar verzlum of mikið, við seljum þannig allan góðan saltfisk, en höfum svo eftir misjafnt tros eitt. Góðs saltfiskjar eða harðfiskjar neytum við varla framar, en lifum í þess stað á misjafnri kornvöru,og er það bæði dýrara og óhollara. Í þriðja lagi göngum við í fötum, sem unnin eru úr útlendum varningi, en notum ekki innlenda ull í fatnað handa okkur. Ef það er ranglátt, sem háttv. þingm. Strand. sagði, að leggja útflutningsgjald á innlenda útflutningsvöru, þá skil jeg ekki, hvers vegna hinn háttv.þm. hefur ekki hafizt handa til þess að fá núverandi útflutningsgjald afnumið, því óneitanlega er það ranglátt eftir kenningum hans, og hann hefði því átt skilyrðislaust að berjast fyrir afnámi gjaldsins. Hinn háttv. 3. kgk. taldi það óheppilegt, að frv. hefði ekki komið fram í Nd., þar sem annars öll skattamálin væru þar nú; í tilefni af því, vil jeg benda á, að sje það satt, sem heyrzt hefur, að í nefndinni þar sje ekkert orðið að samkomulagi, þá væri mjög heppilegt, að frumv. gæti gengið sem tafarminst, svo það gæti komizt sem fyrst til Nd. Með því vekur það líka meiri athygli hinnar háttv. nefndar og allrar háttv.Nd., og nefndin fær þá alvarlega brýningu til að athuga málið vel og rækilega í sambandi við önnur frv., er fyrir henni liggja, og til að leggja sem mestan tíma og vinnu í þessi mál. Þar sem háttv. 2. þm. Árn. sagði, að frv. bæri með sjer, að landbúnaðinum væri íþyngt móts við sjávarútveginn, borið saman við hlutfallið eftir núverandi löggjöf, þá skal jeg játa, að svo er, því að frv. er ætlað að afmá það misrjetti milli sjávar- og landbænda, sem eftir núgildandi lögum ómótmælanlega á sjer stað um útflutningsgjald af framleiðslu. Samkvæmt frumv., bera þeir landbúnaður og sjávarútvegur tiltölulega jafnar byrðar. Þó lagt sje 1/2% hærra gjald á sumar landbúnaðarafurðir, þá er ekki hægt að segja, að það sje ofhátt gjald, fyr en sýnt er og sannað, hversu mikið af útlendum varningi sjávarmaðurinn þarf að kaupa, til þess að geta rekið sjávarútveginn, og fyr en hins vegar líka er sýnt reikningslega, hvað hver atvinnugreinin gefur af sjer “netto“. Að þessu hefur hinn háttv. þingm. ekki gætt, og þá veit hann að vonum eigi heldur hitt, að það er ætlun vor, að landbúnaðurinn fái undir lægra gjaldi, eða jafnvel án aðflutningsgjalds, nauðsynleg búnaðaráhöld, svo sem skilvindur, plóga og herfi; þetta gleymdist að taka fram í frumv., en verður bætt við 2. umræðu.

Einar Jónsson Jeg vildi að eins gera örstutta athugasemd til athugunar fyrir væntanlega nefnd í málinu. Jeg efast eigi um, að hinir háttv. flutningsmenn hafi eigi viljað íþyngja landbúnaðinum neitt fram yfir sjávarútveginn, eða viljað sýna neina hlutdrægni í þá átt; þess vegna furðar mig á því, að 2% gjald er lagt á afurðir landbúnaðarins móts við l1/2°/0 gjald á afurðir sjávarútvegsins, og get jeg ekki sjeð, að það sje rjett eða sanngjarnt. Það sýnist svo, sem almenningur líti svo á, sem sjávarútvegur sje arðsamari eða eftirsóknarverðari atvinna en sveitabúskapur; til þess að sannfærast um, að þetta sje rjett, þarf eigi annað, en gæta að því, hversu miklu meiri aðsókn er að sjávarútveginum en landbúnaðinum, svo miklu meiri, að sveitamenn eru í vandræðum með að fá vinnukraft. Auk þess verður að gæta þess, að sveitabændur greiða einskonar sjerstakan skatt, að jeg nefni það svo, framyfir sjávarmanninn, sem sje flutningsgjald á afurðum sínum til kaupstaðarins, og svo flutning á erlenda varningnum og sjávarföngum heim til sín. Þessar kaupstaðarferðir eru víða örðugar og dýrar, taka langan tíma, þurfa marga hesta og einatt verða beztu menn heimilisins að fara þær. Þessi kostnaður er víða mjög mikill, og víða margfalt meiri en við sjóinn, og trúað gæti jeg því, ef farið væri að reikna hann út, að hann næmi jafnvel nokkrum aurum á pundi hverju.

Jens Pálsson, (flutningsm.): Vegna þess, að hinn háttv. 2. þm.N.-Múl. tók það fram, að sig furðaði á því, að við flutningsmenn legðum til 2% gjald á landbúnaðinn, en að eins l1/2% á sjávarútveginn, skal jeg taka það fram, að sá mismunur stafar af þeim ósköpum af erlendri vöru, er sjávarútgerðarmaðurinn þarf að kaupa til þess að reka sjávarútveginn, en allar þessar vörur eru skattskyldar eftir frumv.; jeg vil þar nefna t. d. salt, kol og svo öll veiðarfæri, er nema mjög miklu verði, en þessi áhöld eru skilyrði til þess, að þeir geti hreyft sig og stundað atvinnu sína. Sami háttv.þm. talaði um erfiðleik á flutning vörunnar. Jeg hef búið til sveita og kannast við, að aðflutningar sveitabænda eru því örðugri og dýrari, sem þeir búa fjær kauptúnum og fiskiverum, og satt er það, að flutningur er víða erfiður; en stórum hefur það breyzt á síðari árum með bættum vegabótum, og verður flutningurinn vitanlega hægari og hægari með ári hverju, eftir því sem samgöngur batna. Samhliða vegabótunum hafa komið betri flutningatæki, og víða farið að nota kerrur. Flutningurinn er því ódýrari, en hann var, og verður ódýrari með vaxandi vegabótum, og víða er hann nú þegar orðinn mjög ódýr, móts við það sem hann var fyrir fáum árum. - Flutningur á afurðum sjávarmannsins kostar líka mikið fje, og skal jeg t. d. benda á leiðirnar frá Grindavík til Hafnarfjarðar og frá Reykjanesi til Keflavíkur; þar er flutningskostnaður mikill, en útgerðarmenn semja við kaupmanninn um hann samhliða verzluninni, annað væri ókleyft. Legst flutningskostnaðurinn þannig á viðskifti þeirra.

Þórarinn Jónsson Öllum kemur saman um, að brýna nauðsyn beri til þess að bæta úr fjárhaginum, hver leið sem til þess verður talin heppilegust. Hinn háttv. flutningsm. sagði, að frv. það, er hjer liggur fyrir, kæmi jafnt niður á öllum landsins börnum, en það er nú missýning hjá hinum háttv.þm., því verkalýðurinn er að mestu laus við gjald þetta; aðalkaup hans eða verzlun er til fatnaðar, og mest af honum getur hann fengið tolllausan. Jafnvel þó þetta misrjetti eigi sjer stað, gæti jeg þó til bráðabirgðar gengið inn á þessa leið. En þegar til útflutningsgjaldsins kemur, horfir þetta enn ver við, því auk þess sem verkalýðurinn sleppur þar enn að mestu, nær það ekki til embættismanna eða opinberra sýslunarmanna, sem ekki þurfa annað en rjetta höndina í landssjóð og borga vörur sínar með peningum. Skattur þessi verður líka talsvert hár, þegar þess er gætt, að kaupmaðurinn mundi leggja á vöruna fyrir innheimtu á honum, vangreiðslum og rentutapi eins mikið, eins og hann sjálfur nemur. Það mundi því láta nærri, að bóndi, sem tæki út vörur upp á 1.000 kr., yrði að greiða sem næst 70 kr. í aðflutnings- og útflutningsgjald, og er þá augljóst, hve hátt og ósanngjarnt þetta gjald er, sem aðallega lendir á heimilisfeðrum landsins, sem eru framleiðendur. Eins og nú hagar til, stendur sjávarútvegurinn mikið betur að vígi en landbúnaðurinn. Sjávarútvegurinn hefur greiðan gang að peningum í bönkum, en það má svo heita, sem sú leið sje lokuð fyrir landbúnaðinum, og þess vegna getur landbúnaðurinn ekki framfleytt eins miklu og ella væri, og landið ekki orðið eins ræktuð. Það er því ljóst, að sjávarútvegurinn er mikið færari um að bera byrðar, og hver þeirra framleiðir meira, kemur eigi málinu við. Þó segi jeg ekki þetta af því, að jeg sje hlyntur nýjum álögum eða útflutningsgjaldi á sjávarafurðir. Háttv. 2. þm. K.-G. taldi, að lög um útflutningsgjald af sjávarafurðum frá 1881 væru ranglát, hvað sjávarútveginn snerti, og þar væri ósamræmi á milli sjávarútvegsins og landbúnaðarins, en hann gætti þess ekki, að lög þessi eru beinlínis til þess gerð, að ná gjaldi af útlendingum, er ausa upp auðsuppsprettum landsins, svo hægt væri að ná af þeim einhverjum gjöldum. Misrjetti á sjer þar ekki stað. Margt fleira mætti taka fram, sem athugavert er við frumv., en jeg læt hjer staðar numið að sinni.

Jens Pálsson, (flutningsm.): Hinum háttv. 1. þm. Húnv. þótti sanngjarnt, að gjaldið væri að eins lagt á aðfluttar vörur, en taldi hins vegar, að ef líka yrði lagt gjald á útfluttar vörur, þá yrði það megn ósanngirni fyrir landbúnaðinn. En þetta er ekki rjett, þegar gætt er að því, hvað sjávarútgerðarmaðurinn er nauðbeygður til þess að kaupa, til að geta haldið úti útgerð sinni. Jeg hef hins vegar sjeð frumv., sem lagt hefur verið fyrir þingið, sem er svo nærgöngult við sjávar- eða fiskiatvinnuveginn, að það gæti orðið honum til stórhnekkis, og er því beinlínis háskalegt. Í útreikningi hins háttv. sama þm. skildi jeg ekkert, þar sem hann taldi gjaldið 70 af þúsundi, er hjer í frv. er það 20 af þúsundi. Hinn háttv.þm. hækkaði gjaldið svo gífurlega með álagningu kaupmanna, en sú áætlun er ekki rjett hjá honum, því kaupmenn hafa enga ástæðu til þess að hækka gjaldið, þar sem þeim er eigi ætlað að greiða það, fyr en eftir á, er varan er seld; alt öðru máli væri að gegna, ef hann væri skyldur að greiða árgjaldið fyrirfram, auk þess er hinn háttv.þm. hefur eigi gætt samkepninnar. Kaupstaðirnir hjer á landi hafa aukizt mjög síðari ár. Reykjavík hefur nú um 12.000 íbúa, Akureyri og Ísafjörður yfir 2.000 hvor, Hafnarfjörður 1.500, Seyðisfjörður og Eyrarbakki 800 hvor o. s. frv., og allir þessir kaupstaðir eru markaðir fyrir landbúnaðarafurðir, Reykvíkingar þurfa mikið af kjöti og smjeri, og á þetta er ekkert lagt. Ætli það jafnist ekki upp móts við það, sem undan fjelli gjaldinu hjá botnverpungunum íslenzku. Jeg átti upphaflega hugmyndina að því, að smjörbúin fengu verðlaun, og jeg skammast mín eigi fyrir það, en jeg finn hins vegar enga ástæðu til þess, að styrkurinn haldi altaf áfram, eða að neitt ósamræmi sje, þótt útflutningsgjald (árgjald) sje tekið af því. Hitt eru verðlaun, svo þau geti þroskazt og elfzt betur á unga aldri.

Guðjón Guðlaugsson Jeg vil benda á það, að það er rangt, að telja kaupstaðarfólkið sem sjerstaka stjett. Það leitar margt að atvinnu hjá landbúnaðinum að sumrinu, og fær fyrir það peninga eða ávísanir, er greiðast í peningum. Þetta fólk þarf eftir frumv. að eins að greiða aðflutningsgjald. Enga mótsögn finn jeg hjá mjer um smjörbúin; ef nú ætti eigi eingöngu að kippa af þeim styrknum, heldur einnig að leggja á þau sjerstakt gjald, þá er það bein mótsögn við framkomu fyrri þinga. Við bændur verðum oft að selja kaupstaðarfólki kjöt með lágu verði til að greiða verkakaup þess og ýms peningaútgjöld; á þetta kjöt segir háttv. flutningsm., að eigi sje lagður neinn tollur; en það er ekki rjett; verðið skapast eptir verði þess á erlendum markaði, það sjá allir og skilja. Hver innlendur maður vill kaupa kjöttunnu fyrir 60-70 kr., þegar verðið á henni ytra er að eins 40-50 kr. nettó? Hjer er því sjávarútveginum veittur styrkur til þess, að þvinga verðið niður, beint á kostnað landbóndans.

Jens Pálsson, (flutningsm.): Margt hef jeg að athuga við það, er háttv.þm. Strand. sagði nú. Hann sagði, að rangt væri að telja kaupstaðafólk sjerstakan flokk í þjóðfjelaginu, af því að margt af því færi í kaupavinnu. Með því móti aðstoðar það landbúnaðinn, beint styður hann, en er sjerstakur flokkur eftir sem áður, og rangt er það, sem hann hjelt fram, að það fyrir þessa sök lifði á landbúnaði. Það er rjett, að allmargt fólk úr kaupstöðum og sjávarþorpum fer í kaupavinnu upp í sveitir á sumrum. En hann gætti ekki þess, hinn háttv.þm., og þó er það oss öllum vitanlegt, að þessu kaupafólki eru oft og einatt greidd verkalaun sín í landvöru, t. d. smjöri, ullu og skurðarfje. Þá var og annað atriði í ræðu háttv.þm. Strand., er jeg vildi andmæla. Hann hjelt því fram, að verð á íslenzkum vörum innanlands færi eftir verði á þeim utanlands. Ef t. d. íslenzkt kjöt lækki í verði á markaðunum ytra, verði afleiðingin sú, að seljendur kjötsins fái ekki eins mikið fyrir það hjer innanlands. Það má auðvitað varpa slíku fram, en þetta verður ekki staðfest með reynslunni nje sannað af reynslunni. Verð á íslenzkri vöru hoppar upp og niður á árinu, t. d. verð á smjöri, eggjum og kjöti, og það fer eftir því, hve mikið er til af henni á innlenda markaðinum í það og það sinn, en ekki eftir því, hve mikið fæst fyrir hana í útlöndum á þeim sama tíma. Mjer er vel kunnugt um það, að verð á íslenzku smjöri veltur á ýmsu hjer í Reykjavík, án nokkurs tillits til þess, hve mikið fæst fyrir það í útlöndum. Eins er um kjöt hjer í Reykjavík; sumarverðið á því, 50-30 aurar, fer ekkert eftir útlenda markaðinum, og haustverð varla heldur; það er ávalt í hærra verði hjer, en útlenda markaðinum svari.

Framsögumaður (Jón Magnússon) Nefndin er sammála um það, að ráða hv. deild til þess, að samþ. þetta frv. með þeim br.till., sem eru í nefndarálitinu. Hún álitur það rétt og sanngjart að landið kaupi símann fyrir það verð, sem hann hefir kostað, að frá dregnu álagi, og ekkert annað en þetta getur talist réttlátt. En um álagið sem símaeigendur eiga að greiða, er það að segja að þar er farið eftir framboðinni ábyrgð á sæsímanum, sem var 1.000 kr. um árið, og svo hefir landsímastjóri verið spurður um álit sitt viðvíkjandi álagi á landsíma spottann, og áleit hann það hæfilega ákveðið 240kr. Þá koma eiginlega út 1.240 kr., en nefndin vildi hafa vaðið fyrir neðan sig og ákveða álagið 1.500 kr. - Vona eg svo að hv. deild samþykki till. nefndarinnar að þessari 2. umr. lokinni.

Framsögumaður (Jón Magnússon) Mér þykir ekki ástæða til að fara mörgum orðum um frv. nú. Nefndin stingur ekki upp á neinum verulegum breytingum á frv.; að eins leggur hún til að sektir séu lækkaðar nokkuð, og er það einkum vegna þess að brot gegn 2. gr. geta verið mjög smávægileg. Þótti nefndinni því lágmark sektanna of hátt.

Lárus H. Bjarnason Þó eg sé ókunnugur þessum marg um getnu klúbbum, þá er þó sú saga sögð af þeim, og er líklega sönn, að full ástæða er til að reyna að hnekkja þeim. En hinsvegar tel eg það vafasamt hvort eina úrræðið til þess séu aukin lög. Eg hygg að langt mætti komast með þeim lögum sem nú höfum vér. Eg tel víst að lögin frá 11. nóv. 1899 og aðflutningsbannslögin frá 30. júlí 1909 mundi reynast einhlýt til að hnekkja þessum ósóma ef þeim væri öfluglega beitt og röggsamt eftirlit væri haft með því að þeim væri hlýtt. Nú en hinsvegar skaðar það ekki þó nýjum lögum sé bætt við. En þá er tvens að gæta. Annars vegar ber að gæta hófs að ekki sé gengið of nærri persónulegu frelsi einstaklinganna, og hins vegar er þess að gæta að svo sé um hnútana bundið að von sé um að því verði hnekt er flutningsm. (J. M.) vill hnekkja. Eg efast um, að í þessu frv. sé það tillit tekið til þessara tveggja atriða sem skyldi. Eg held ekki að ákvæði 1. gr. nægi til að koma í veg fyrir áfengissölu í klúbbum. Hún bannar að vísu veitingar í föstum félagsherbergjum. En hvað eru föst félagsherbergi? Eingöngu þau herbergi, sem félagið sjálft hefli á leigu, en önnur ekki. Einkaherbergi húsráðanda, gestastofa veitanda etc. geta ekki talist til þeirra, og þar gæti þá áfengisveiting farið fram. Sömuleiðis girðir 1. gr. ekki fyrir það að einhver einstakur félagi leigi herbergi nálægt hinum föstu félagsherbergjum og veitingar séu hafðar þar. Þá er annað ákvæði 1. gr. um að engin áfengisnautn megi fram fara í föstum félagsherbergjum, og er þar sami annmarki á, að hún getur farið fram annarsstaðar undir nafni félagsins. En auk þess er það of hart aðgöngu, að félagi í klúbb, sem á vin sjálfur heima hjá. sér, og vill neyta hálfrar flösku af öli í herberjum klúbbsins, skuli þurfa leyfi lögreglustjóra til þess, og hann má einu sinni ekki sækja sjálfur um þetta leyfi, heldur verður hann að láta stjórn félagsins gera það fyrir sig! Um viðurlögin við brotum gegn ákvæðum 1. gr. er það að segja, að þau gæta ekki hófs. Það er alt of mikið að maður geti sætt 3 mánaða einföldu fangelsi fyrir að taka úr eigin vasa glas sem hann á sjálfur og súpa af því! Þessi viðurlög eru heldur ekki í samræmi við þau viðurlög sem sett eru við brotum á aðflutningsbannslögunum frá 1909. Þar er ákveðið að óheimil veiting áfengis skuli varða sektum að upphæð 50-100 kr., en 100-1000 kr. ef brot er ítrekað. Sömuleiðis vantar hér inn í það ákvæði sem er í bannlögunum, að birgðir megi gera upptækar, ef brotið er. Þá virðist mér heimild sú sem lögreglustjóra er gefin til að banna samkomur félaga eigi vel samrýmanleg við 55. gr. stjórnarskrárinnar. Eftir henni má að eins banna félög „um sinn“. Eigi að banna félagið til fulls, þá þarf að höfða mál gegn því. En þar sem um svona lystifélög er að ræða, fellur það saman að banna samkomur þess og banna það yfir höfuð, þá finst mér það einnig of ósanngjarnt að gera veitandann einan refsiverðan. Úr því nautn er brot samkvæmt fyrstu gr., þá ætti líka að leggja viðurlög á neytandann. Loks skil eg ekki hvað átt er við með því að um ábyrgð fyrir brot gegn lögum þessum skuli fara eftir „venjulegum reglum“. Þetta var um veiting og nautn innan félagsskapar. 2. gr. er um áfengisnautn utan félagsskapar. Mér virðist hún fara nokkuð langt. Hingað til hafa menn oft komið saman í Iðnó, Bárunni etc. við brúðkaup, til að fagna góðum gestum svo sem Matthíasi Jochumssyni etc. etc. og fengið að neyta þar víns. Nú á það að vera bannað. Mér þykir gengið helzt til nærri mönnum með því. Sömuleiðis mundi leiða af þessari grein að maður sem á birgðir heima, og má flytja þær úr húsi sínu til loka ársins 1914, gæti ekki tekið upp vasapelann sinn t. d. á Kolviðarhól og drukkið af honum. Það væri tvímælalaust brot. Auk þess er bannið fortakslaust. Það má jafnvel ekki með leyfi lögreglustjóra neyta víns í Iðnó eða taka upp pelann sinn á Kolviðarhól, því hann hefir ekki heimild til að veita slíkt leyfi. Mér þykir líka, fyrir annað eins brot og þetta, lágmark sektar, 50 kr., of hátt. Mér finst ekki geta komið til mála að leggja sekt á veitanda fyrir það, að einhver sýpur á eigin pela í herbergjum hans. Hins vegar ætti að refsa neytanda fyrir það, úr því að nautnin er bönnuð. Auk þess vil eg benda á að orðalag frv. er ekki nærri eins vandað og vænta mátti af hv. flutningsm. (J. M.) Eg skal leyfa mér að nefna t. d. í 1. gr. „sín í milli“ um félag. í 2. gr. „öðrum slíkum“ í niðurlagi greinarinnar, og i 3. gr. „ráðendur“. Þetta eru þá helztu agnúarnir, sem eg get fundið í fljótu bragði, og væri æskilegt, að nefndin vildi á einhvern hátt bæta úr þeim. Eg legg ekki áherzlu á, hvernig það er gert, en álit heppilegast að nefndin tæki frv. til nýrrar yfirvegunar.

Framsögumaður (Jón Magnússon) Mér þykir vænt um, að háttv. 1. þm. Rvk. (L. H. B.) hefir lagt svo mikla rækt við þetta mál, en þess mátti reyndar vænta, því bæjarstjórn Reykjavíkur hefir lagt mikla áherzlu á að þetta frv. kæmi fram. Það er satt sem hv.þm. segir, að með frv. sé gengið nærri persónulegu frelsi manna. En með þessu frv. er ekki gengið nær persónulegu frelsi, heldur en með aðflutningsbannslögunum frá 1909. Það sem helzt er haft fyrir augum í 2. gr., er að koma í veg fyrir að veitingastaðir, sem fult er af hér austur um sveitir, geymi vínföng fyrir fólk. Mér fyrir mitt leyti er ekki svo fast í hendi með þetta atriði, en það sem eg aðallega vildi fá framgengt með þessu frv. er að loka áfengissölustöðum hér í bænum, sem ekki hafa vínveitingaleyfi en selja vín í félagsnafni, og ekki er hægt að loka eftir núgildandi lögum. Með ákvæðum frv. sumum, er vitanlega gengið nokkuð nærri persónulegu frelsi manna, en þingið hefir undanfarið ekki verið hrætt við það, og sýna það bezt aðflutningsbannslögin, og ekki hefði eg vogað að koma fram með þetta frv., ef þau hefðu ekki verið til. Þeir sem viija, geta komið fram með brt., en nefndin þykist hafa íhugað málið svo rækilega að ekki sé ástæða til að taka það til yfirvegunar á ný. Hv. 1. þm. Rvk. (L. H. B.) þykir sektarákvæðin of rúm. Mig furðar á þeirri mótbáru frá aðallögfræðingi landsins, hann hlýtur þó að vita, að það er nú viðurkent, að rétt sé að hafa hegningarákvæði mjög rúm. Og eg verð að álita að rétt sé, þegar um hegningu er að ræða, að láta dómarann alveg sjálfráðan um hvaða hegningu á að beita. Það er auðvitað, ef um meiri og minni brot er að ræða, þá verður að treysta dómstólunum til að beita ekki hæstu hegningu við lægsta broti. Eg skal nú ekki harma það mjög, þó ákvæði um einfalt fangelsi sé felt burt, eða sektarákvæðin að einhverju leyti milduð, ef 1. gr. fær að halda þeirri mynd, að þar með sé hindrað að vínveitingar geti farið fram undir yfirskyni félagsskapar. Eg hafði hugsað mér, að til þess að hafa vín um hönd í veizlum, gæti fengist sérstakt leyfi lögreglustjóra. Eg tel efasamt að vínveitingar í öllum veizlum eða fundum hér í bæ, séu lögum samkvæmar. En eg skal nú ekki fara frekar út í það atriði. Þá hefir hv.þm. fundið að orðfærinu á frv. Má vel vera að því sé eitthvað ábótavant, en þó gat eg ekki sannfærst um að aðfinslur hans væru á rökum bygðar. Eg álit t. d. nauðsynlegt að það sé skýrt tekið fram, að félag megi ekki hafa um hönd áfengisveitingar „sín í milli“, því vel gæti verið að félagið veitti ekki einungis innan félagsskaparins, heldur og gestum. En auðvitað heyrir þetta undir það, sem bannað er með gildandi lögum. Eg get ekki séð að orðaskipunin sé svo mjög útlenzkuleg. Hún er oft lík í íslenzku og öðrum málum. Það getur verið að finna megi betra orð en „ráðendur“, en íslenzka er það. Nákvæmar held eg að eg kæri mig ekki um að fara út í þetta. Eg hefi ekki heyrt aðrar mótbárur, sem eg get tekið til greina, en þá, að frv. skerði persónulegt frelsi manna, en það skerðir ekki persónulegt frelsi meira en aðflutningsbannslögin frá 1909, og þeim lögum greiddi hv. 1. þm. Rvk. (L. H. B.) atkvæði.

Lárus H. Bjarnason Eg skal fyrst minnast á það, sem háttv. flutnm. (J. M.) sagði, að nefndin tæki ekki við frumv. aftur. Það er ekki komið undir nefndinni, heldur undir hv. d. Deildin getur vísað frv. aftur til nefndarinnar til frekari íhugunar. Háttv. flutnm. vill færa sér það til afsökunar, að með aðflutningsbannslögunum 1909 sé gengið svo nærri persónulegu frelsi, að lengra verði ekki komist. Þetta er ekki rétt. Fyrri heldur en eftir 1. janúar 1915 er það t. d. ekki óheimilt eftir þeim lögum, að ríða með pela upp á vasann. Annars greiddi eg atkv. með bannlögunum af því, að því hafði verið skotið undir úrskurð þjóðarinnar, hvort hún vildi að bannaður yrði aðflutningur áfengra drykkja, og þjóðin nærri einróma játað því. Háttv. flutnm. fór ekki út í þá mótbáru, sem eg hélt fram, að frv. kæmi í bág við 55. gr. stjórnarskrárinnar. Þar segir svo í niðurlagi greinarinnar: „Ekkert félag má leysa upp með stjórnarráðstöfun. Þó má banna félög um sinn, en þá verður þegar að höfða mál gegn félaginu, til þess það verði leyst upp.“ Nú segir háttv. flutnm. að það hafi verið tilgangur sinn að geta lokað klúbbunum. Hann hefði því þurft að bæta við að strax skyldi höfða mál. Viðvíkjandi hegningunni sagði flutnm. að það væri orðin tízka um hinn mentaða heim, að hafa bilið milli hámarks og lágmarks sem strst, en það er of mælt, enda hefði hv. flutningsm. þá átt að hafa það enn rýmra. Ef lögð er þriggja mánaða fangelsisvist við svo lítilfjörlegu broti sem því, að maður súpi á sínum eigin pela inni á kaffihúsi, veitti naumast af æfilöngu fangelsi eða lífláti fyrir stærri brotin. Flutnm. (J.M.) sagði, að eg vildi milda hegningarákvæðin, og það er satt, því að þau eru sum of hörð. En hann gleymdi að geta þess, að eg vil jafnframt láta búa þannig um lögin, að þau geti gert eitthvert gagn. Eins og gengið er frá þessu frv., má alstaðar fara í kring um það. Hvað eru t. d. „föst félagsherbergi“? Yfirleitt er að vísu erfitt að búa svo um lög, að ekki megi fara í kring um þau, en hér er mönnum bent til þess, hvernig menn eigi að fara kringum þau, og það er alveg óvanalegt. Hv. flm. kveðst hafa hugsað sér, að hann sem lögreglustjóri gæti leyft að hafa vín um hönd í veizlum, en það er hvergi gert ráð fyrir slíkum undantekningum í frv. Hann yrði því að neita um þær þó hann hugsi sér nú að hann geti gert það. Eg hefi ekki komið með þessar aðfinslur til að draga úr frv., heldur til að gera það nýtilegt í framkvæmd. Eg vildi gjarnan að lögin gætu orðið annað en kák. Háttv. flm. óskaði þess, að eg gerði athugasemdir við frv., og vona eg að eg hafi ekki stygt hann með aðfinslum mínum. En sumt í frv. er þess eðlis, að miklu betur mætti gera, og leyfi eg mér því að gera það að tillögu minni, að frv. verði vísað aftur til nefndarinnar, til nánari athugunar.

Framsögumaður (Jón Magnússon) Eg hygg, að nefndin muni ekki finna ástæðu til að taka frv. aftur til íhugunar, en ef háttv. deild vill það, þá verður svo að vera. Eg gleymdi áðan að tala um „föst félagsherbergi“. Eg er ekki hræddur um að það atriði geti orðið misskilið. Félög hafa myndast og tekið á leigu herbergi og haft þar vínveitingar alveg eins og á opinberum veitingastöðum. Það getur ekki verið hætt við að félagsmenn reyni að fara í kringum þetta atriði. Eg skal aftur taka það fram, að eg er alveg forviða á því, að háttv.þm. talar um hvað einfalt fangelsi sé voðalega hörð hegning. Ef háseti hleypur burt úr skipsvist, þá er minsta hegning, sem við því liggur, einfalt fangelsi. En eg verð að álíta það miklu meira brot, að spilla unglingum með því að leyfa setur við víndrykkju daga og nætur, helga daga jafnt og rúmhelga. Þegar háttv.þm. talar um lífsstraff fyrir brot á þessum lögum, þá sýnir það, að hann gætir ekki hófs í aðfinslum sinum. Eg sagði áðan, að eg áliti ekki leyfilegt eftir aðflutningsbannslögunum, að ferðast með pela upp á vasann Lögin segja það beint og undantekningarlaust, minsta kosti get eg ekki skilið 9. gr. á annan hátt. Eg get ekki álitið það neitt efamál, að frv. nái tilgangi sinum. Að minsta kosta er eg sannfærður um, að með frv. er náð aðaltilgangi mínum: að koma í veg fyrir klúbbana. Með því er algerlega fyrir þá gert. Það er satt, að stjórnarskráin heimilar löglegan félagsskap manna, en hún stendur ekki í vegi fyrir því, að hindraður sé félagsskapur, sem kominn er saman til að brjóta lögin. Eg held að það sé ekki rétt hjá háttv.þm., að frv. komi í bág við stjórnarskrána; eg hygg það bara tilfundið til að finna að.  (L. H. Bjarnason: Og sei-sei, nei)  . Það er auðvitað, að félag, sem á móti lögum hefir að staðaldri um hönd vínveitingar í herbergjum sínum, er ekki samankomið í löglegum tilgangi. Annars hirði eg ekki að deila mikið um þetta. Þeir, sem vilja að þetta frv. gangi fram, greiða því atkv. til 3. umr.

Forseti: Það er komin fram tillaga um að vísa frv. aftur til nefndarinnar til frekari íhugunar, og skal eg leyfa mér að bera undir atkv.háttv. deildar áður en umræðum heldur áfram.

Guðlaugur Guðmundsson Eg hafði ekki ætlað að blanda mér í deilur hinna hv.þm. um þetta mál, en úr því sem komið er, verð eg þó að tala fáein orð. Eg trúi því, sem hv.frsm. (J. M.) segir, að 1. gr. frumv. eigi rót sína að rekja til klúbbanna, sem svo eru kallaðir, hér í bæ, og taldir eru að hafa um hönd áfengisveitingar á miður löglegan hátt. En eins og gr. liggur fyrir, þá finst mér hún með orðunum: „Ekkert félag manna“ ganga lengra, taka yfir meira en tilgangurinn er, leggja nýtt bann á ýmislegt fleira en „klúbbana“, og þess vegna „seilst um hurð til loku“. Það væri heppilegra, ef háttv. framsm. vildi bera sig saman við aðra um br.-till. við þetta til næstu umræðu og orða þessa grein skýrar. Það dugir ekki, að láta landið alt gjalda þess, þótt núgildandi lög séu svo úr garði gerð, að í skjóli þeirra geti hér í Reykjavík þrifist eitthvað það, sem er skaðlegt, og jafnframt er á takmörkunum milli þess að vera löglegt og ólöglegt. Annars legg eg fyrir mitt leyti mesta áherzluna á 2. gr. Væri hún betur orðuð og henni haldið innan réttra takmarka, ætti hún, að geta haft mikla þýðingu í mínu kjördæmi. Ef húsráðendur á kaffihúsum og öðrum slíkum veitingastöðum væru skyldaðir til þess, að viðlagðri hegningu, að gera það sem í þeirra valdi stæði til þess að koma veg fyrir áfengisnautn á slíkum stöðum, eins og t. d. kaupmenn í sölubúðum, þá væri það stór réttarbót. Inn á slíka staði þar nyrðra koma oft á sumrin fjöldi útlendinga, og hafa með sér í vösunum svo sem eina eða tvær; rommflöskur, sem þeir hafa keypt sér áður; þeir biðja svo um eina eða tvær flöskur af sódavatni eða öli og sitja svo yfir þessu klukkutímunum saman og, koma út blindfullir. Þetta væri gott að yrði fyrirbygt, og það ætti að gerast með því, að skylda húseigendurna til þess að koma í veg fyrir það; sumir þeirra gera það reyndar nú, en sumir ekki, og það ef til vill af því, að þeir vilja nota þennan sið útlendinga til blóra, til þess að geta rekið ólöglega áfengissölu. Eg vildi nú skjóta því að hv.flm., hvort hann vilji ekki fá málið tekið út af dagskrá nú, og verði svo gerðar br.till. við 1. og 2. gr. Úr hinu geri eg miklu minna, að frv. gangi nærri stj.skr. og að hegningin fyrir brot á því sé ekki rétt mæld. Þótt eg reyndar, leggi mikið upp úr því, að hegningarramminn sé hafður sem víðastur. Afbrotamenn eru margskonar og ólíkir mjög og komast fáir undir sama hugtak, þótt brotin séu talin hin sömu. Þess vegna er nauðsynlegt að lögreglustjórinn hafi nóg svigrúm til þess að taka tillit til þess, sem sérkennilegt er hjá hverjum og einum, annars verður hann oft bundinn við að gjöra það sem hann álitur rangt.

Framsögumaður (JónMagnússon): Eg verð að segja það, að eg sé ekki ástæðu til þess, að taka þetta mál út af dagskrá, því að það má láta líða hæfilega langan tíma milli 2. og 3. umr. og þá er nógur tími til þess fyrir nefndina, að taka til athugunar væntanlega br.till. Um orðin „Ekkert félag“ o. s. frv., er það marg sagt, að þau ná að sjálfsögðu lengra en þau í raun og veru eiga að gera í framkvæmdinni, en það hefir líka verið tekið fram, að þau hafa verið látin ná það í því trausti, að það gerði ekkert til vegna takmörkunarinnar, sem felst í niðurlagsorðum greinarinnar um leyfi lögreglustjóra. Ef einhver hv.þm. vildi benda á annað orðalag, sem jafnframt væri svo, að ekki væri hægðarleikur að komast í kringum það, því að þann kost hefir þetta orðalag, að í kringum það verður ekki farið.  (Lárus H. Bjarnason: Svo!)  . Nei, eg þykist þekkja svo vel til hér um slóðir. Ef sem sagt t. d. einhver lögfræðingur deildarinnar vildi gera þetta, þá yrði það auðvitað þakksamlega þegið, en eg hefi ekki orðið þess var hingað til, að aðrir háttv.þm. hafi fundið neitt slíkt orðalag. Það er satt, að þetta frv. er aðallega gert fyrir þennan bæ, en sjálfsagt er að taka til greina allar breytingar er að gagni mættu verða, hvort heldur hér eða annarsstaðar. Eg hygg að vísu að bæjarstjórnin hér hafi óskað þess, að þetta mál fengi sem fljótastan framgang, en þó vil eg ekki sækja það fast, að því sé flýtt svo til 3. umr., að ekki gefist kostur á að koma með brt., og mun nefndin taka þeim með þökkum, ef góðar eru, en hins vegar ekki staðlausum aðfinningum.

Einar Jónsson Umræður eru nú þegar orðnar alllangar um þetta mál, og skal eg fám orðum við þær bæta. Þó að þetta frv. beri það ekki sjálft með sér, að það sé stílað á móti klúbbunum, sem svo eru kallaðir, þá hefir það þó komið fram í umræðunum. En eftir því, sem eg veit frekast til, þá eru þeir ekki óheiðarlegri en önnur veitingahús, sem selja áfengi, leyfislaust eða með fullu leyfi, nema betri séu, að því leyti, að verðið kvað þó vera þar heldur rýmilegra en á föstum veitingahúsum. Og úr því að það er viðurkent, að þessi aðferð er ekki brot á núgildandi lögum - annars mætti auðvitað loka þeim, og annars væri þetta frv. ekki samið - þá er það undarlegt, að vera að elta uppi með nýjum lögum þá menn, sem sjálfir vilja selja sér áfengið þannig í félagi. - Eg veit að ef til vill færi bezt á því, að enginn maður færi nokkurntíma inn í veitingahús eða klúbba, en ef einhver endilega vill fá sér áfengi og meðan hann má það á nokkurn hátt, þá er honum sjálfum að minsta kosti bezt, og landinu enginn skaði, að hann fái það með sem sanngjörnustu verði. Eg kem ekki oft inn á „Hotel Reykjavík“, og aldrei á klúbba þessa, en svo mikið veit eg, að á „Hotel Reykjavík“ er verð þess sem selt er, ekki til fyrirmyndar. Einn bjór, einn vindill o. s. frv., er að minsta kosti tvöfalt dýrara en annars staðar má fá það. Og það á ekki að skara þann eld að köku þessara fáu, rándýru veitingahúsa, að þau sitji ein að öllum gróðanum. Eg lít illum augum á það, að þau ein skuli hafa leyfi til þess, að taka af mönnum stórfé fyrir áfengi, en einstaklingarnir megi ekki vera í félagi um það, ef þá langar til að fá sér snaps út í kaffið sitt etc. og þess vegna verð eg að vera á móti þessu frv.

Bjarni Jónsson Eg hefi komið fram með samskonar brt. við þetta frv. sem við frv. um samþyktir um mótak; hún fer fram á það, að þeir sem veiðirétt eigi í Drangey, skuli hafa atkvæðisrétt um samþyktina, þótt þeir hafi ekki atkvæðisrétt í sveitamálum. En lögspekingarnir hér í deildinni sjá sennilega sama galla á þessari tillögu og hinni, að ekki sé tekið fram, hvernig fara skuli að ef ófullveðja menn eða ung börn eigi réttinn. Eg fyrir mitt leyti er eigi hræddur við þennan galla. Eg hafði hugsað mér, að þegar svo stæði á, mundi fjárráðamaður fara með atkvæðið fyrir eigandann. En nú ætla eg að taka brt. aftur, svo að lögspekin losnar við ábyrgðina af að greiða atkvæði um hana. Ekki geri eg það þó vegna lögspekinnar, heldur vegna þess að eg hefi nú fengið upplýsingar um að eyjan er almennings eign, þar sem hún er eign sýslufélagsins, og hverfur þá nauðsynin á slíkri breytingu; þegar eg samdi till. var eg ekki viss um hvort eyjan væri einstakra manna eign eða almennings. En hina tillöguna mun eg bera fram til 3. umr., og getur lögspekin safnað vindi þangað til.

Framsögum. (Ólafur Briem) Eg gerði við 1. umr. grein fyrir nauðsyn þessa frv., og skal eigi fara frekar út í það nú, en að eins færa ástæður fyrir brt. þeim sem nefndin hefir komið með; að öðru leyti felst nefndin á frv. Í 2. gr. er óskýrt orðað þar sem segir að oddviti skuli kveðja til fundar alla þá er atkvæði eigi um samþyktina, en ekki nákvæmar tiltekið hverjir hafi atkvæðisrétt um hana. Nefndinni þótti réttast að binda hana við atkvæðisrétt í sveitamálum; það er eðlilegast, þar sem eyjan er eign sýslufélagsins og er almennings eign. Við 3. gr. stingur nefndin upp á tveim breytingum. Sú fyrri er bara orðabreyting, það breytir engu efni, þó orðinu „löggildingar“ sé slept. Hin síðari er efnisbreyting. Hún fer fram á það, að atkvæðafjöldi sá er þarf til að samþykkja frumvarp sýslunefndar skuli færður úr 3/5 upp í 2/3 fundarmanna. Í sumum eldri samþyktarlögum hefir atkvæðafjöldinn um frumv. verið settur hærri, nefnilega 4/5 fundarmanna, en í samþyktarlögum frá síðasta þingi er hann 2/3 og virðist það vera fulltryggilegt. Þá er viðaukatillaga við 4. gr. Sumum í nefndinni þótti réttast að taka það beint fram, sem reyndar segir sig sjálft að breyta mætti samþyktinni, og þótti þá sá máti sjálfsagður, að breytingin fengi sömu meðferð og undirbúning sem hin upphaflega samþykt. Nefndin leggur til að frumv. verði samþykt með þessum breytingum.

Flutn.m. (Jón Ólafsson): Herra forseti! Aðalástæðan til þessa frv. er sú, að á Seyðisfirði er þegar numið land fyrir bankaviðskifti, en í Suður-Múlasýslu algerlega ónumið land. Því er sjálfsagt miklu meiri von viðskifta þar eins og nú standa sakir. Viðaukatillagan á þgskj. 68 er þess efnis að stjórn Landsbankans sé heimilt að setja á stofn útbú erlendis á þeim stað sem henni þykir hent. Slíkt útbú gæti orðið heppilegur afgreiðslustaður fyrir bankann, og sömuleiðis ætti það að geta bætt úr þeim örðugleikum sem nú eru á, að selja verðbréf hans. Í annan stað má og segja það, að með þessum lögum á bak við sig, getur Landsbankinn betur haldið í skák þeim bönkum erlendis sem hann á viðskifti við.

Ráðherrann (H. H.) Mig langar til að beiðast frekari skýringar á því, hvernig menn hugsa sér þetta útbú erlendis og hvaða verk því er ætlað að inna af hendi.

Björn Kristjánsson Bankastjórnin hefir enn ekki ákveðið að setja á stofn neitt útbú eða skrifstofu utanlands, þó heimild fengist til þess. Hún hefir miklu fremur hugsað sér, svona fyrst um sinn, að geta haldið erlendum bönkum í skák - eins og hv. 2. þm. S. Múl. (J. 0.) komst að orði - með þessum lögum á bak við sig. Ef bankinn sæi sér hag í því, að reka sín eigin störf erlendis eins og hér, ætti bankastjórnin að hafa opnar dyr til þess. Nú sem stendur er það talsverðum örðugleikum bundið að koma út verðbréfum bankans, enda verður að gera það gegnum danska umboðsmenn. Eg veit ekki hvort viljaleysi þeirra er um að kenna, en því yrði alls ekki kent um ef bankinn annaðist sjálfur söluna. Ef til þess kæmi að stofnað yrði útbú á Austurlandi - sem stendur hefir bankinn ekki veltufé til þess - ætti bankastjórnin að fá að ráða hvar það yrði sett á stofn. Hún ætti bezt að geta séð hvar bankanum væri mestur hagur að hafa það, en hagur bankans er líka hagur fólksins.

Flutn.m. (Jón Ólafsson): Herra forseti! Eg veit að hæstv. ráðherra, sem hefir verið bankastjóri þangað til fyrir einum eða tveimur dögum, getur gert sér hugmynd um störf er slíkt útbú erlendis gæti int af hendi. Það eru ekki lítil viðskifti sem Landsbankinn hefir við erlenda banka, nær öll fyrir meðalgöngu Landmandsbankans; það er svo mikið af útl. víxlum og ávísunum, sem Landsbankanum er sent til innheimtu árlega, og svo mikið af víxlum og ávísunum héðan upp á útlönd, sem Landsb. þarf að láta krefja inn, að provision sú er Landmandsbankinn fær af því, væri eins næg til að kosta afgreiðslustofu erlendis. Störf umboðsmannanna tæki útbúið að sér og hefði þær tekjur er þeim störfum fylgja. Það er ekki tilgangurinn eins og h. 1. þm. G.-K. (B.K.) tók fram, að setja á stofn útbúið þetta ár eða þau næstu. En ef bankinn sæi sér hag í því, að gera það síðar, er betra að hafa lögin að baki sér.

Ráðherrann (H. H.) Eg verð að játa að mér er ekki fullkomlega ljóst hvaða gagn útbú erlendis gæti gert fyrir Landsbankann, þrátt fyrir upplýsingar hv. 1. þm. G.-K. (B. K.) og hv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.). Bankaútbú fá veltufé sitt frá aðalbankanum, og eru sett til þess að reka bankastörf fyrir aðalbankans hönd. Hefir Landsbankinn svo mikið fé aflögu, að hann þurfi að koma því í útlán eða veltu erlendis? Að því er snertir innheimtu gerði það ekki mikla breytingu þó að útbú væri t. d. í Kaupmannahöfn. Flestir viðskiftamenn á Englandi og á Þýzkalandi sendu innheimtur sínar beint til bankanna hér, eða mundu snúa sér til Kaupmannahafnarbankanna fyrst eftir sem áður, þótt útbú væri. Það er ómögulegt að fyrirskipa þeim að láta útbúið njóta viðskifta sinna. En ef hv. þingdeild sýnist að setja þessa nýju útbúsheimild inn í lögin, virðist í öllu falli sjálfsagt að binda hana við samþykki ráðherra, eins og útbússtofnanir á Akureyri, Ísafirði og Seyðisfirði eru bundnar við samþykki landshöfðingja í lögunum um stofnun Landsbanka 1885.

Jóhannes Jóhannesson Við fyrri umr. þessa máls, lagði hv. flutningsm. (J. Ó.) áherzlu á það, að útbú Íslandsbanka á Seyðisfirði kæmi ekki Sunnmýlingum að notum, og gaf í skyn, að beitt væri hlutdrægni að því er til lánveitinga kæmi. Eg vil leyfa mér að mótmæla þessu. Eg er persónulega kunnugur bankastjóranum, og veit, að hann er vandaður og valinkunnur maður, sem hefir hag bankans og hag fólksins fyrir augum. Hafi Sunnmýlingar ekki fengið þau lán, er þeir hafa gert sér vonir um og haft nægilega tryggingu fyrir, hefir það stafað af fjárþröng útbúsins, en alls ekki því því að hlutdrægni væri beitt. Hinsvegar veit eg, að það er ósatt mál að Sunnmýlingar hafi ekki fengið lán í útbúinu. Eg hefi afsagt nægilega marga víxla úr Suður-Múla-sýslu til þess, að geta borið það til baka. Söguna þá, að Sunnmýlingar hafi ekki fengið lán til mótorbátakaupa, nema með því móti að þeir keyptu þá hjá kaupmanni á Seyðisfirði, vil eg ekki ætla að hv.þm. hafi smíðað sjálfur, heldur hafi einhver skrökvað þessu að honum og hann trúi því sjálfur. En það veit eg að sagan er öldungis tilhæfulaus. Eg vildi biðja hann að tilnefna heimildarmanninn, svo útbússtjórinn gæti hrundið þessum óhróðri af sér. Eg skal geta þess, að eg sé enga ástæðu er mælir með þessu frv., 1. þm. G.-K. (B. K.) mælti líka svo eindregið á móti því sem hægt var. Hann sagði að bankastjórnin ætti að ráða hvar útbúið stæði ef það yrði sett á stofn. En ef frv. verður samþ. verður henni einmitt fyrirmunað að ráða því. Reyðarfjörður er eini staðurinn á Austurlandi, auk Seyðisfjarðar, sem nokkrar samgöngur eru við. En það veit sá, er nokkuð þekkir til þar eystra að um Fagradal eru alls ekki neinar samgöngur nema fáeina mánuði að sumrinu. Reyndar hefir kaupfélag Héraðsbúa aðsetur sitt á Reyðarfirði, en það er mér kunnugt, að það er ekki til sá bóndi á Héraði, sem ekki hefir viðskifti við eina eða fleiri verzlanir á Seyðisfirði. Hvað viðvíkur stofnun útbús erlendis, finst mér að bankinn ætti fyrst að inna af hendi skyldu sína við bankalögin frá 1885, að því er stofnun útbúa innanlands snertir, áður en hann fer að seilast út fyrir landið, Eg leyfl mér því að leggja til að hvorutveggja frv. og viðaukatillagan verði feld.

Björn Kristjánsson Hæstv. ráðherra var ekki ljóst, hvaða gagn útbú erlendis gæti gert. Eg gat þess þó áður og flutningsmaður frv. (J. Ól.), að bankinn gæti haft gagn af heimildinni, þó hann ekki notaði hana. Vitaskuld mundi bankastjórnin enga slíka skrifstofu setja upp ytra, nema bankanum yrði hagur að. Og treysti þingið ekki bankastjórninni til þess að sjá um þetta og annað bankanum viðvíkjandi, þá er vitanlega ráðið það, að styrkja bankastjórnina svo, að henni þyki treystandi. Hæstv. ráðherra sagði, að innheimta kæmi að mestu beint til bankanna hér, en ekki gegnum aðra banka. Hann mun hafa alt aðra reynslu en eg. Landsbankinn hefir sama umboðsmann sem hann hefir jafnan haft áður og frá honum koma mestar innheimturnar, enda nýtur hann hálfs arðsins af innheimtunni. Eg tel till. holla og rétta og enga ástæðu til þess að leggja heimildina á vald stjórnarinnar. Því meiri afskifti sem stjórnin, og jafnvel þingið líka, hefir af bankanum, því verr álít eg farið, enda hefir stjórnarráðið eðlilega enga þekkingu á bankamálum á við mig. Út af orðum hv. 1. þm.N.-Múl. (Jóh. Jóh.) skal eg geta þess, að það er misskilningur hjá hv.þm., að þessi skrifstofa sé ætluð til þess að veita lán. Tilgangurinn er sá, að hún útvegi starfsfé til handa Landsbankanum, selji verðbréf o. s. frv. Eg vona, að allir þeir, sem unna hag Landsbankans, sýni það með því að samþykkja þessa tillögu. Að öðru leyti skal eg geta þess, að mér stendur öldungis á sama um það, hvort heimild er veitt til þess að stofna útbú með því orðalagi, að það sé „á Austfjörðum“ eða „í Suður-Múlasýslu“; aðalatriðið er þetta, að bankastjórninni sé veitt heimild til að setja útbúið á þeim stað, sem hún telur hagkvæmast, þegar bankinn verður gerður þess megnugur, að setja slíkt útbú á stofn.

Flutn.m. (Jón Ólafsson): Herra forseti! Eg stend að eins upp til þess að svara hv. 1. þm. N-Múl. (Jóh. Jóh.). Hann vildi rengja skýrslu mína um mótorbátakaup eystra og skoraði á mig að tilgreina heimildarmann minn. Eg get gert honum það til þægðar; það er sannorður maður, sem hv.þm. mun kannast við, Sigfús Daníelsson fyr verzlunarstjóri á Eskifirði, nú verzlunarstjóri Ásgeirssons verzlunar á Ísafirði. Um útbússtjórann á Seyðisfirði hefir mér aldrei til hugar komið að segja neitt misjafnt um, því að eg þekki hann að góðu einu. Rígur hefir frá fornu verið milli Seyðisfjarðar og Suður-Múlasýslu-kauptúnanna og kennir hans enn í ræðu hv.þm. Hv. þm. sagði, að mér kæmi til skortur á kunnugleika á Suður Múlasýslu; eg skal ekki við hann þræta um það, hvor okkar sé kunnugri þar, þótt eg sé þar bæði fæddur og uppalinn, en líklega ætti þó Sunnmýlingum að vera sjálfum kunnugast um hagi sína og vita bezt, hvar skórinn kreppir. En þar hafa í hverjum einasta hreppi á árlegum fundum alt síðan 1908 verið samþyktar einróma ályktanir um málið. Eg tók svo milt til orða, að numið land væri í Seyðisfirði, en ónumið í Suður-Múlasýslu, til að vekja ekki kapp. Hv. þingm. var með sögusagnir um Fagradalsbrautina. Eg býst við, að þær séu viðlíka ábyggilegar og allar aðrar sögusagnir annara Seyðfirðinga um þetta, alla tíð frá því að fyrst var talað um að leggja þennan veg; en þær hafa, sem betur fer, reynst árangurslausar. Reynslan hefir þegar skorið úr því, hve mikið hefir orðið úr spádómum þeirra. Og enn framar munu ferðirnar aukast um Fagradal þegar sláturhús er komið á í Reyðarfirði, sem væntanlegt er. Í annan stað er þess að geta, að ekki liggur Suður-Múlasýsla eingöngu í Fljótsdalshéraði; hún nær einnig suður um alla firði alla leið suður að Lónsheiði.

Ráðherrann (H. H.) Hv. 1. þm. G.-K. (B. Kr.), sem jafnframt er bankastjóri Landsbankans, hefir lýst yfir því einu sinni eða jafnvel tvisvar, að það væri ekki tilgangurinn með till. á þskj. 68, að stofnað yrði útbú erlendis nú þegar, heldur einhverntíma í framtíðinni. En fyrst svo er, hví á þá endilega að keyra þetta áfram nú, hví má ekki lofa mönnum, sem þetta kemur á óvart, að hugsa málið? Eg hefi litið svo á, að útbú bankanna væru til þess ætluð, að gera mönnum út um land hægara fyrir bæði til að fá lán og greiða þau, auk þess vitaskuld að koma út peningum bankanna. En þetta útbú er sagt til þess ætlað, samkvæmt orðum hv.þm., að útvega erlendis starfsfé til þess að Landsbankinn hafi efni á að koma á fót útbúi á Austurlandi. Þessu útbúi erlendis hlýtur þannig að vera ætlað alt annað fyrirkomulag en það, sem þekst hefir á útbúum bankanna hingað til. Eg get ekki hugsað mér, að útlendingar verði fremur bráðsólgnir í að lána fé sitt á þennan hátt en á þann hátt sem gengið hefir til þessa. Eg hygg, að ekki væri mikið í húfi, þótt beðið væri með þessa löggjöf, án þess að aftaka nokkuð um það, að þetta kunni að geta tekist til greina að einhverju leyti síðar. Ummæli bankastjórans um stjórnarráðið leiði eg hjá mér að svo stöddu.

Lárus H. Bjarnason Eg er meðmæltur frv. á þskj. 25, sérstaklega vegna þess, að Seyðisfjörður hefir þegar útbú en Suður-Múlasýsla ekki, enda mundu ekki einungis Sunnmýlingar hafa gagn af því, heldur og Austur Skaftfellingar hafa meira gagn af útbúi þar en á Seyðisfirði. Eg er sömuleiðis meðmæltur till. á þskj. 68, um heimild til þess að stofna útbú eða afgreiðslustofu fyrir Landsbankann í Khöfn. Eg fæ ekki betur séð en að töluvert gagn gæti leitt af slíkri stofu. Þar með mundi greiðast fyrir viðskiftum Landsbankans við útlönd, t. d. með sölu verðbréfa, afgreiðslu arðmiða o. fl. Eg trúi því ekki, að hæstv. ráðh. (H.) leggist á móti till., þegar hann hugsar sig um. Eg man það, að þegar um var að ræða á þingi fyr meir að veita Íslandsbanka heimild til að koma á fót svipaðri stofnun, þá var hæstv. ráðh. hvatamaður þess.  Annað mál er það, hvort bankastjórnin skuli vera einráð um þetta, eða stjórnarráðið hafa hönd í bagga með. Líklega fult eins heppilegt að stjórnarráð og bankastjórn ráði því í sameiningu, enda þarf samtök beggja til stofnunar innlendum útbúum. Eg er, sem sagt, meðmæltur báðum tillögunum og vona, að þær hafi framgang.

Jón Jónsson Rv. Eg vildi skjóta því til hv. flutnm. (J. Ó.), hvort ekki mætti setja inn Austfirði við 3. umr. í stað Suður-Múlasýslu. Það er ekki víst að sú bankastjórn, sem við bankann verður, er heimildin kemur til framkvæmda, þyki Suður-Múlasýsla betur til fallin til að taka við útbúi en aðrir staðir á Austfjörðum, en eg vil, að sú bankastjórn, sem við bankann er þegar þar að kemur, að heimildarinnar verður neytt, hafi óbundnar hendur og megi velja þann stað, er þá þykir hagkvæmastur. Geri eg þessa breytingu beint að skilyrði fyrir atkvæði mínu með frv.

Bjarni Jónsson Eg tek í sama streng og háttv. 2. þm. Rv. (J. J.), að heppilegra er að setja inn Austfirði í stað Suður-Múlasýslu. En eins og eg hefi áður fram tekið við 1. umr., er lagabreyting ónauðsynleg til þess, að bankastjórn megi setja útibúið þar sem henni sýnist. Hún hefir heimild til þess. En nú er viðbótartill. komin fram við frv. svo löguð, að eg mun greiða frv. atkv., í því trausti, að til 3. umr. verði sett inn á Austfjörðum í stað í Suður-Múlasýslu. Um viðbótartill. tek eg undir með hv.þm. Rvk. (L. H. B), að hæstv. ráðh. hefir auðsýnilega ekki veitt því athygli að hér er að eins um afgreiðslustofu að ræða, til þess ætlaða meðal annars að selja verðbréf, en þau er lítt kleift að selja erlendis vegna ókunnugleika útlendra manna á oss. Þar í móti ef afgreiðslustofa slík væri sett upp t. d. í Lundúnum eða annarsstaðar, þar sem fjármagn er, þá mundu þau seljast, með því að maður væri jafnan við hendina, til að koma þeim út. Það dugir ekki að ætla þann starfa mönnum, sem eru á snöggri ferð; um það get eg borið. Eftir fyrirmælum Landsbankastjórnarinnar hafði eg verðbréf Landsbankans á boðstólum um tíma í vetur og hafði góða von um sölu á þeim. En þá fór að kvisast um rannsókn og málaferli út af bankanum, og gengu þá kaupin aftur. Mér er sagt, að nú séu verðbréf Landsbankans seld fyrir 93-94 af hundraði. Eg er viss um, að ef slík föst stofnum væri sett á laggirnar, mundu fást 96-98 af 100 fyrir verðbréfin á þeim stöðum, þar sem fé er fyrir hendi. Eg á ekki við Kaupmannahöfn; þar er góður umboðsmaður; afgreiðslustofan þyrfti að vera annarsstaðar en í Danmörku. Eg tel víst, að það borgi sig fyrir bankann að setja upp þessa afgreiðslustofu nú þegar, en ilt að bíða næsta þings og óþarft með öllu. Eg skil og ekki, hví landstjórnin treystir ekki bankastjórninni til að setja upp slíka stofu. Annaðhvort er bankastjórnin fær um að standa fyrir bankanum eða hún er ófær um það, og ætti þá að hypja sig. Hitt, sem hæstv. ráðh. (H. H.) gat um að það heyrði undir stjórnarráðið að úrskurða um þetta, þá er þar um að segja, að hann finnur ef til vill „hitann í sjálfum sér og sjálfs sín kraft til að standa mót“. En það er ekki víst, að jafnan sé banksstjóri ráðherra, þótt stundum sé svo, og er þá tryggara að bankastjórnin ráði.

Ráðherrann (H. H.) Háttv. 1. þm. Rvk. (L. H. B.) misminnir, að eg hafi nýlega verið hvatamaður að því, að Íslandsbanki fengi það sama sem nú er farið fram á í þgskj. 68 til handa Landsbankanum. Íslandsbanki hefir frá upphafi haft þessa heimild, eða nú í 9 ár og vísast um það til 3. gr. í reglugerð bankans 25. nóv.br. 1903, sem hljóðar þannig: „Hann  Þessi heimild Íslandsbanka um að stofna útbú utan Íslands eða erindrekastofu í Kaupmannahöfn, sem er alveg sitt hvað, hefir alt af verið látin ónotuð. Það hefir þótt ótiltækilegt, með því að engi arðs von mundi að því verða að nota heimildina að þessu leyti, og hefir Íslandsbanki þó mjög miklu meiri viðskifti við útlönd en Landsbankinn. En fyrst ekki á að nota þessa heimild nú þegar, hver knýandi nauðsyn er þá til þess að koma henni í gegn nú, þrátt fyrir það að að fæstir hér í deildinni munu hafa haft tækifæri til að hugsa málið? Háttv. þm. Dal. (B. J.) þótti heppilegt og og rétt, að stjórnarráðið hefði hér um ekkert að segja. En það að stjórnarráðið hafi úrskurðarvald um slíkt mál, er ekki að eins í fullu samræmi við gildandi lög Landsbankans, eins og eg gat um, heldur og í samræmi við tilsvarandi ákvæði í reglugerð Íslandsbanka; þar kemur bankaráð í stað stjórnarráðs. Athugasemd mína um þetta efni þarf ekki að skoða sem neina vantraustsyfirlýsing til stjórnar Landsbankans, en þar sem hér er um að ræða landsins eign, þykir mér ekki til mikils mælst þótt stjórnarráðið fái að minsta kosti að hafa hönd í bagga með þeim starfsmönnum, sem það sjálft skipar til þess að hafa á hendi framkvæmdastjórn Landsbankans, á slíkum efnum, sem snerta stjórn og framkomu bankans út á við.

Lárus H. Bjarnason Eg sagði áðan að hæstv. ráðherra (H. H.) hefði lagt áherslu á það að Íslandsbanki fengi heimild til að hafa útbú í Höfn. Nú hefir hæstv. ráðherra sýnt að bankinn hefir þessa heimild samkvæmt reglugerð sinni, svo að þetta hefir því líklega ekki komið til mála á þingi, en eg veit að það hefir verið til umræðu annarsstaðar, eg á við í fulltrúaráði bankans og þar hefir ráðherra lagt áherzlu á þetta atriði. 

Björn Kristjánsson Mér finst hæstv. ráðherra (H. H.) ganga fram hjá því sem er aðalatriði í þessu máli, en en það er, að Landsbankinn fái þessa lagaheimild eins og Íslandsbanki hefir hana nú. Það gæti verið bankanum styrkur, að hafa heimildina, þó útbúið verði ekki stofnað fyrst um sinn. Og hvað ætti að vera á móti því, að gera Landsbankann jafn réttháan og Íslandsbanka í þessu efni?

Framsögum. (Ólafur Briem) Það er alment viðurkent að samþyktarlöggjöf er haganlegt fyrirkomulag þegar um er að ræða mál, sem snerta að eins einstök héruð, eða þarf að sníða sérstaklega fyrir hvert hérað mismunandi eftir staðhátttum. Enda hefir þessi leið gefist vel hingað til. Einn kostur á þessari aðferð er sá, að auðvelt er að breyta samþyktum þegar reynslan sýnir að þess þurfi við, eins og oft á sér stað, þegar um nýja lagasetning er að ræða. Þannig komst nefndin að þeirri niðurstöðu að það mundi hentugt fyrirkomulag að heimila sýslunefndum að gera samþyktir um mótak, til að koma í veg fyrir landsspjöll af mótakinu, óhagkvæma meðferð mótaks og hættu af mógröfum. Að öðru leyti er ekki ástæða til að fara mörgum orðum um frv. Eg skal aðeins minnast lítið eitt á br.till. þær er við höfum komið með. Sumar þeirra eru að eins orðabreytingar, t. d. 1. br.till., er fer fram á, að fyrir orðið „ódrjúga“ komi: „óhagkvæma“. 2. br.till. við 2. gr. fer aftur fram á efnisbreyting. Í frv. er gert ráð fyrir að þeir einir hafi atkvæðisrétt um samþyktir er kosningarrétt hafa til alþingis, en nefndinni fanst réttara að miða atkvæðisrétt um samþyktir við atkvæðisrétt í sveitamálum. Aðalmunurinn sem felst í br.till. er að konur hafi atkvæðisrétt jafnt og karlmenn. Á þgskj. 84 er viðaukatill. við br.till. okkar um að allir þeir er mótak eiga eða eru landsetar á mótaksjörð skuli hafa atkvæðisrétt um samþ. þó þeir hafi ekki atkvæðisrétt í sveitamálum fyrir æsku sakir. Nefndin felst á þessa till., því það er ekki rétt að slíkir menn séu útilokaðir þó þeir séu ekki orðnir 25 ára að aldri, en það aldurstakmark er skilyrði fyrir atkvæðisrétt í sveitamálum. Þá leggur nefndin til að síðasta málsgrein 2. gr. falli burt; henni þykir ákvæðið óþarft. Þá vill nefndin fella burt orðin „og löggildingar“ í 2. málsgr. 3. gr. Þetta orð er haft í öllum samþyktalögum, en nefndin áleit það óþarft, þar sem það er bara endurtekning, það nægir að segja að stjórnarráðið skuli staðfesta samþyktina enda er það einmitt sú staðfesting, sem veitir þeim lagagildi. 5. br.till. við 4. gr. er að eins orðabreyting; þó er „réttindi“ ef til vill víðtækara orð en „réttur“, og þykir í þessu sambandi betur viðeigandi.

Bjarni Jónsson Eg stend að eins upp til þess að þakka nefndinni fyrir, hve rækilega hún hefir tekið breytingartillögu mína til greina. Ástæður mínar hefir hv. framsögum. tekið fram og þarf eg því ekki að hafa þær yfir aftur.

Ráðherrann (H. H.) Eg vildi einungis spyrja hv. framsögum. (Ó. B.) hvort ætlast er til með þessari viðaukatillögu við 2. gr. að jafnvel ómálga börn megi eiga hlutdeild í slíkum málum er hér ræðir um. Tillagan gefur fullkomlega ástæðu til að álíta það, þar sem ekkert aldurstakmark er sett. Svo sem hún er, virðist gersamlega ómögulegt að samþykkja hana.

Bjarni Jónsson Ef börn ættu hér hlut að, geri eg ráð fyrir að fjárráðamaður þeirra réði fyrir þeirra hönd í þessu máli sem öðrum. Annars væri hægt að lagfæra þetta við 3. umr. ef þurfa þætti.

Framsögum. (Stefán Stefánsson) Eg get verið stuttorður um þetta frv., þar eð engin mótmæli hafa komið fram gegn því. Aðalbreytingin, sem gerð hefir verið frá frv. því, sem lá fyrir síðasta þingi, er sú, að nú er eigi öllum ólærðum mönnum leyft að skoða og merkja kjöt eftir að hafa tekið próf hjá dýralækni, heldur að eins lögskipuðum læknum. En svo urðu líka nokkrar smábreytingar, t. d. sú, að þeir læknar er vilja verða kjötskoðunarmenn verða að taka próf hjá dýralækninum í Reykjavík eða á Akureyri; engir aðrir geta útskrifað þá til þess að stimpla kjötið. Áður var þetta látið laust og óbundið, hjá hvaða dýralækni slíkt próf var tekið. í fyrra var t. d. á Húsavík fenginn dýralæknir frá útlöndum til að skoða og merkja kjöt, en það mundi ekki geta álitist nægileg trygging að slíkum læknum yrði leyft að útskrifa kjötskoðunarmenn. Þá er sú breyting, að í hinu fyrra frv. var aðeins talað um borgun 5 aura fyrir stimplun kjötsins; þetta var ekki nægilega ljóst ákvæði og höfum við flutningsmenn því álitið sjálfsagt að taka það fram, að borgunin 5 aurar skuli vera fyrir hvortveggja, bæði skoðun og stimplun kjötsins. Er því komið í veg fyrir að læknar geti tekið sérstaka borgun fyrir skoðunina. Í 2. gr. er það tekið fram að kjöt, sem merkt er dýralækismerki skuli ekki einungis vera heilnæmt eða með öllu ósaknæmt, heldur og slátrun og öll meðferð þess sé hreinleg og er því óleyfilegt að merkja skitna eða rifna kroppa til útflutnings. í 3. gr. er öllum öðrum en þeim sem nefndir eru í 1. gr. gert óheimilt að nota dýralæknismerkið; þar hefir nefndin komið með þá viðaukatillögu, að öðrum skuli óheimilt að nota merki á kjöt er svo eru lík dýralæknismerkinu að lit og lögun, að um megi villast. Eg hefi heyrt að merki Ditlevs Thomsens sé svo líkt merki dýralæknis, að vafasamt sé hvort ekki geti orðið misgrip á þeim. Merki Thomsens er þríhyrningur með innrituðu A-i. Þegar kjötið liggur lengi í tunnunum máist merkið og aflagast og væri þá vel hugsanlegt að ekki mætti sjá mun á slíkum merkjum. Þessa skoðun hefir jafn vel dýralæknirinn hér í Reykjavík látið í ljósi og álitið æskilegt að svo líkt merki yrði ekki notað. Nefndinni fanst því ástæða til að setja þetta viðaukaákvæði, því hugsanlegt er að einhver óski að nota kjötstimpil, sem jafn vel væri enn líkari. Loks leizt nefndinni rétt að lögin gengi í gildi þegar í stað, svo að þau gætu komið til framkvæmda á næsta hausti, og kom því með br.till. í þá átt. Skal eg svo eigi orðlenga frekar um málið.

Bjarni Jónsson Á síðasta þingi var það aðallega eg, sem mælti móti þessu frv. Eg vil lýsa yfir því að þar sem eg álít nú full tryggilega um hnútana búið og það á þann hátt sem eg lagði til þá, þá mun eg nú greiða atkv. með þessu frv.

Flutningsm. (Stefán Stefánsson) Frv. þetta hefir inni að halda nýmæli, og get eg því búist við, að ekki verði allir á eitt sáttir um það, hver nauðsyn er á því. En hvað sem um það verður sagt, hvort nauðsynin á lögum um þetta efni, nú þegar, sé svo knýjandi, þá hygg eg að mál þetta sé fullkomlega þess vert að koma hér til umræðu og athugunar. Það er ljóst, að störf sýslunefnda vaxa ár frá ári og að sama skapi vex vandinn og ábyrgðin, og þá eðlilega áhugi kjósenda á því, hver skipi sæti í nefndinni. Út af þessu má búast við og hefir jafn vel þegar bólað á flokkadráttum og agitationum. Eins og valdi sýslunefnda nú er komið, þar sem þær geta aukið gjöldum á sýslubúa eiginlega mjög takmarkalítið, þá er það ofur eðlilegt að allmikið kapp verði eða geti orðið um þessar kosningar, sem þá leiði til þess, að hindra að nokkru algerlega frjálsa atkvæðagreiðslu. Eg minnist þess, af því að það er svo náskylt þessu máli, hve eindregið fylgi alþingiskosningalögin fengu þegar það frv. var til umræðu, á árunum 1901-2 að mig minnir og varð þá enginn til að andmæla þeirri gagngerðu breytingu enda var það sannarlega stór réttarbót. sama er að segja um lögin um kosningar til bæjarstjórna, og hví ættu ekki kosningar til sýslunefnda að fylgja sama principi og þær kosningar, þar sem öll starfsemi og afstaða þessara nefnda er hin sama. Eg sé ekki ástæðu til að fara út í nein einstök atriði málsins við þessa umræðu en leyfi mér að stinga upp á 3 manna nefnd í málið, að umræðunni lokinni.

Einar Jónsson Eg skal ekki lengja umræður. En eg get ekki orða bundist yfir bunka þýðingarlausra frv. sem streyma inn á þetta þing, og er þetta eitt í þeirra tölu. Eg kalla það að gera lítið úr kjósendum að koma með þannig lagað frv., þar sem um ekki vandasamara verk er að ræða en þetta, kosning til sýslunefnda. Það mætti næstum halda, að það sé einungis fram komið í því skyni, eins og segja má um fleiri frv., sem hér hafa fram komið, að nöfn flutningsmanna sjáist á sem flestum þingskjölum. Eg mun því als ekki styðja þetta með mínu atkv., álít réttara fyrir háttv. þingdeild að vinna að öðrum þarfari málum og drepa þetta nú þegar.

Flutn.m. (Stefán Stefánsson): Það fór svo sem mig grunaði, að við flutn.m. frv. fengum ekki einróma þökk fyrir að koma fram með nýmæli um kosningu til sýslunefnda. En satt að segja voru mótbárur hv. 1. þm. Rang. (E. J.) þannig lagaðar, að þær voru frekar meðmæli með frv. Hann sagði - eg skrifaði orðin hjá mér -, að „bændur ættu að hafa frjálsan og óháðan vilja“, en það er einmitt tilgangur frv., að stuðla að því, að bændur geti farið eftir sannfæringu sinni með öllu, frjálsir og óháðir. Þá leit hinn hv.þm. svo á, sem þetta væri að gera „lítið úr“ kjósendum. Er það þá að gera lítið úr kjósendum, að fara að þeirra eigin óskum? Nei, svo ramm-öfugar skoðanir bjóst eg ekki við að heyra hér í þingsalnum. Að við flytjum frv. er beint eftir áskorun þingmálafunda í Eyjafjarðar- og Skagafjarðarsýslum, en að bændur hafa óskað þessarar breytingar á kosningaraðferðinni er ljós vottur þess, að þeir álíta það vöntun í löggjöf vorri, að eigi eru lögboðnar leynilegar kosningar til þessara opinberu starfa eins og til annara öldungis samskonar, er eg nefndi í fyrri ræðu minni.

Flutningsm. (Jón Ólafsson) Herra forseti! Það er fátt um þetta frv. að segja, nema að það fer fram á, að egg skuli héðan af seld eftir þyngd en eigi tölu eins og tíðkast hefir hingað til. Það er réttlátt, bæði að því er snertir kaupanda og seljanda. Það er auk þess holt og gott, því að það mun hafa það í för með sér, að menn leggja meiri stund á að bæta hænsakyn sitt, að ala fremur upp hæns, sem verpa stórum eggjum. Eg vona að frv. komist mótmælalítið gegnum þingið.

Framsögum. (Guðlaugur Guðmundsson); Eg finn ekki ástæðu til þess að ræða þetta mál frekar en búið er, heldur vísa til þess, sem eg hefi áður um það sagt og svo til nefndarálitsins. Um breyt.till. á þgskj. 77 er það að segja, að nefndin treystir sér eigi til að leggja með því, að hún verði samþykt, en ástæður fyrir tillögum hennar býst eg við að muni koma fram frá hæstv. ráðh (H. H.). Skal eg svo ekki fjölyrða um þetta, en óska einungis, að háttv. deild vilji fallast á tillögu nefndarinnar. Ef það er gert, þá er von um góðan árangur.

Bjarni Jónsson : Br.till. á þgskj. 77 stafar af því, að við tillögumenn hugðum að stjórninni ætti að vera það kærara, að hafa heimild frá þinginu til þess að halda úti skipi í þessu skyni, sérstaklega svo að hún mætti verja til þess meira fé, en nú er varið til þessa eftirlits í fjárlögunum. Til hins þarf enga þingsál.till., að hún verji til þess því fé, sem þegar er til þess veitt. Það væri ekki að eins vitalaust verk af henni, heldur sjálfsagt. Það gerir hún líka auðvitað sjálfkrafa, og hlýtur lof allra landsmanna fyrir því að öllum þykir mikils um það vert, að strandgæzlan sé aukin. Eg skil því ekki í öðru en að öllum mönnum, að minsta kosti á þessum stað, sé það ljóst, að þessi þingsál.till. væri óþörf, ef hér væri ekki um nýja heimild að ræða. Aðalatriðið er einmitt það, að stjórnin fái heimild til að taka til þessa eftirlits meira fé en heimilt var áður, alla þá upphæð, sem þarf til þess að eftirlitið komi að haldi. Og til þess álítum við tillögumenn, að hæfilegt væri að heimila henni að verja því fé sem svarar alt að helmingi sekta og andvirðis upptæks afla og veiðarfæra. Eg býst ekki við að nokkur neiti því, að Íslendingar hafi fullan rétt til lögreglueftirlits innan landhelginnar, því að það sem stendur í 1. gr. samningsins frá 1903 er nefndur var við 1. umr. og hljóðar svo: „Ákvæðin í samningi þessum, er fara fram á að skipa fyrir um löggæzlu við fiskveiðar í hafinu umhverfis Færeyjar og Ísland fyrir utan landhelgi við eyjar þessar, hafa gildi fyrir þegna hinna tignu samningsaðila“, nær alls eigi til þessa. Þarna er eingöngu talað um svæðið utan landhelginnar, þar sem íslenzk lögregla nær alls ekki til. Eg vona því að enginn háttv.þm. fælist frá því, að orða till. eins og við viljum orða hana. Eg vona að menn sjái að það er til hagræðis fyrir stjórnina, þegar hún þarf að svara máli eins einstaks, ákveðins manns, sem hefir boðið fram sjálfan sig og skip til þessa eftirlits. með ákveðnum kjörum. Þetta er ekkert leyndarmál, að maðurinn hefir skrifað stjórnarráðinu og fengið hjá því sæmileg svör, og fáist heimildin hjá þinginu til þess að gjalda honum fé það, sem þarf, þá getur það ekki komið til mála, að neinir aðrir eigi hér úrskurðarvald um. en stjórnarráðið. Og þessi maður hefir einmitt áður verið riðinn við þetta eftirlit manna mest og hefir lagt fram vitnisburð Vigfúsar Einarssonar, lögreglustjóra á Siglufirði um það, að hann hafi reynst duglegur í því. Skal eg leyfa mér að lesa þann vitnisburð með leyfi hæstv. forseta: „Að herra Guðmundur Guðlaugsson á Akureyri hafi rækt starf sitt á Siglufirði síðastliðið sumar vel og samvizkusamlega í alla staði með reglusemi og dugnaði, er mér ánægja að votta og hefði eg engan fremur kosið mér til aðstoðar við löggæzlu þar á staðnum, þar sem mér var þörf á duglegum manni. Reykjavík 29. okt. 1911. Vigfús Einarsson.“ Eg hygg, að okkar orðalag á tillögunni geri stjórninni hægra fyrir að svara tilboði því, er henni hefir borist. Raunar getur tillaga nefndarinnar náð yfir þetta atriði, en hún er að mínu áliti nokkuð óákveðin. Loks skal eg leyfa mér að benda hæstv. ráðherra á það, að fari svo að eitthvað þyki misráðið í þessu efni, þá kemur það ekki niður á stjórninni sjálfri heldur á Alþingi.

Ráðherrann (H. H.) Eg hefi haft sagnir af því, að nú sem stendur sé mjög rólegt á Siglufirði, Norðmenn haldi skipum sínum fyrir utan landhelgi og alt fari þar fram með mestu spekt. Það sýnist því ekki brýn þörf að fara að herða á ákvæðunum um eftirlitið með síldveiðunum nú í svipinn. Sérstaklega skal eg geta þess, að einmitt nú er full átæða til þess að fara varlega í sakirnar, vegna þess, að íslenzku stjórninni hefir nýskeð gegnum utanríkisstjórn Dana, borist erindi frá norsku stjórninni, sumpart sem svar upp á eldri óskir héðan, þess efnis, að nú mundi af Norðmanna hálfu kostur á samningum milli Íslendinga og Norðmanna, í þá átt, að þeir færðu niður toll á íslenzku kjöti og hestum, gegn því að Íslendingar linuðu dálítið á ákvæðunum um síldveiðar Norðmanna hér við land, sérstaklega þeim, sem sett voru með lögunum frá 1911. Þykja þeim, sem von er, sum ákvæði þessara laga, afarhörð aðgöngu svo sem það ákvæði að síldveiðaskipunum er bannað að hafa skipsbáta sína utanborðs í landhelgi - telja Norðmenn það ákvæði gera sér síldveiðarnar lítt mögulegar. Þess var því farið á leit við íslenzku stjórnina, hvort ekki væri hægt að fresta framkvæmdinni á ákvæðum laganna 1911, en stjórnin svaraði því svo, að slíkt yrði ekki gert nema með lögum frá Alþingi, en hana skorti alla heimild til bráðabirgða-fyrirskipana í þá átt. En hins vegar mundi þessi málaleitun verða lögð fyrir þingið til athugunar. Og satt að segja finnast mér þessi lagaákvæði nógu hörð og óvægin, þótt ekki sé verið að herða enn þá meira á þeim. Eg hefi leyft mér að koma fram með þingsál.till, þess efnis, að nefnd verði kosin til þess að athuga öll þau skjöl og skilríki, sem fyrir liggja viðvíkjandi málaleitun þessari, er eg gat um - og þegar sú tillaga kemur á dagskrá gefst mér tækifæri til þess að skýra háttv. þd nánara frá málinu. Fjöldi manna mun telja okkur það mikið velferðar mál, að íslenzkur kjöt- og hesta-markaður yrði opnaður eða bættur í Noregi - og teldi eg það mikið happ ef hægt væri að koma því fyrir með því móti, að við slökuðum dálítið til í lagaákvæðum okkar um síldveiðarnar - gerðum þau dálítið mannúðlegri. Hvað þessari þingsályktun, sem nú liggur fyrir, viðvíkur, þá skal eg geta þess, að mér þykir nefndin, sein í tillögum sínum fer fram á aukið eftirlit úr landi, fara nægilega langt, en þar sem hv.þm. Dal. (B. J.) leggur það til að einum manni sé veitt heimild til þess að gera út sérstakt skip, til þess að gripa sem flesta lögbrjóta, gegn ákveðnum hluta í sektunum, sem landssjóði aflast á þann hátt, þá finst mér hann alt of ólmur. Mér virðist það mjög óviðeigandi og ósamboðið þjóðinni að gera út þess konar „Spekulant“skip eða „kaprara“, sem á að reyna að hremma sem flesta, til þess að ná í eins mikið sektarfé og hægt er. Sú aðferð er ólík því sem tíðkast um heim allan, að því er strandgæzlu snertir og eg er þess fullviss að erlendar þjóðir mundu kunna slíkri aðferð mjög illa. Annarsstaðar er það venja, að strandgæzlu er haldið uppi af þeim einum mönnum, er hafa herforingjalærdóm og stöðu. Auðvitað mætti halda úti lögregluskipi til þess að hafa eftirlit á landhelgissvæðinu, á sama hátt og að undanförnu hefir tíðkast, um eftirlit úr landi; en þá yrði að verja til þess ákveðinni og fyrirfram veittri fjárupphæð, en hitt væri alveg fráleitt ef landssjóður ætti að fara að ganga inn á eitthvert „akkord“, þannig að laun útgerðarmanns skipsins færu eftir því hve marga sökudólga honum hepnaðist að klófesta. En fé til slíks er ekki unt að ákveða með þingsályktunartillögu, heldur þarf til þess veiting á fjárlögunum eða á fjáraukalögum. Eg vona því, að háttv. deild samþykki ekki þessa brt. háttv.þm. Dal. (B. J.). Að lokum vildi eg leyfa mér að spyrja háttv. nefnd að því, hvort hún gæti ekki fallist á, að þetta mál biði dálitla stund, þangað til þingsál.till. mín, sem eg hefi getið um, kemur á dagskrá. Málaleitunin frá Norðmönnum gæti þá orðið til hliðsjónar þessari þingsál.till. Henni liggur heldur ekki svo mikið á, því eins og eg gat um í byrjun ræðu minnar, þá er alt nú sem stendur með mestu spekt fyrir norðan land.

Framsögum. (Guðlaugur Guðmundsson) Út af þeim orðum hv. ráðherra (H. H.), að alt væri nú með ró og spekt á Siglufirði, skal eg geta þess, að það er mjög skiljanlegt, því að svo hefir alt af áður verið um þetta leyti sumars. Það hefir aldrei bólað þar á neinum óeirðum fyr en í ágústmánuði - enda munu ekki öll þau síldveiðaskip, sem von er á, vera kornin til landsins enn þá. Samt sem áður er það hin mesta nauðsyn, að sem minstur dráttur verði á þessu máli, vegna þess, að síldin hefi í ár gengið fyr en vant er. Eftir skýrslum, sem mér hafa borist, er þegar búið að salta úr 39 þús. tn. Þótt það sé rétthermt hjá hæstv. ráðherra (H. H.) að lögreglustjórinn á Siglufirði hafi skýrt honum frá, að alt væri þar með ró og spekt, þá getur hann ekkert um það sagt, hvort ólöglegar veiðar eigi sér stað eða ekki, vegna þess að talsverð breyting er orðin á veiðunum síðan í fyrra. Nú ganga fleiri skip frá Eyjafirði, en færri skip frá Siglufirði en áður. Það stafar af því, að verksmiðjur hafa verið settar á stofn í Eyjafirði til þess að vinna olíu o. fl. úr síldinni. Og þótt nú sé rólegt í landi, þá er það engin sönnun fyrir að svo verði lengur en vikutíma og lögreglustjóri getur, eins og eg sagði, ekki haft gát á því að ekki sé rænt og ruplað í landhelgi. Samt þykir mér sennilegt, að hvorki verði þar framin landhelgisbrot í dag eða á morgun, vegna þess að varðskipið Heimdallur liggur þar fyrir landi þessa dagana - en það verður innan skamms að fara til Danmerkur. Til þess að varðskip geti komið að nokkru gagni þar nyrðra, verður það að vera daglega á flökti um sjálfar veiðstöðvarnar. Hitt kemur að litlum notum, eins og oftast hefir verið, að það skjótist við og við á milli Akureyrar og Siglufjarðar, en sýnir sig aldrei eða sjaldan á síldarmiðunum. Eg get ekki séð, að það sé rétt hjá hæstv. ráðherra (H. H.), að þetta mál standi í nokkru sambandi við málaleitanir Norðmanna. Eg get hvorki hugsað mér að Norðmenn fari fram á, eða við gengum nokkurn tíma að þeim samningum, að heimila veiðar í landhelgi. En þessi tillaga lýtur að eins að eftirliti með veiðum í landhelgi. Þar er því ekkert samband á milli. Viðvíkjandi því atriði, að síldveiða skipum er bannað að hafa skipsbáta sína utanborðs í landhelgi, þá skal eg kannast við að það er ákaflega strangt og því nær hið sama sem að banna þeim að flytja afla sinn frá veiðistöðvunum utan landhelgi, á land. En þetta ákvæði er komið inn í lögin eftir tillögum foringjans á danska varðskipinu, er kvað það alveg nauðsynlegt til þess að hægt væri að taka skip, er væru að ólöglegum veiðum. Þeir gætu að öðrum kosti fiskað í landhelgi eftir vild, en ef til varðskipsins sæist, hleyptu þeir síldinni úr nótinni og látist vera að bæta netin í bátunum. Annars álít eg fyrir mitt leyti, að ekki væri miklu slept, þótt þetta ákvæði yrði numið úr gildi, einkanlega ef gert væri út skip, sem væri á daglegu flökti á veiðistöðvunum og varnaði brotum. Það er alls ekki meining mín, eins og eg hefi áður tekið fram, að slíkt skip ætti að hafa vald til að handtaka lögbrjóta, heldur ætti það að eins að tryggja sönnun fyrir þeim brotum er framin yrðu. Og þá er eg þess fullviss, að síldveiðaskipin mundu fremur skyrrast við að ganga ofan í lögin. Eins og eg tók fram, þá hefi eg ekkert á móti því, að ákvæðið um skyldu veiðiskipa til þess að hafa báta sína innanborðs í landhelgi sé numið úr gildi sérstaklega ef við fáum eitthvað í aðra hönd í staðinn fyrir það. En, sem sagt, það kemur ekkert þessu máli við og eg álít alsendis óþarft að fresta því vegna þessarar málaleitunar Norðmanna, sem hæstv. ráðh. (H.H.) talaði um.

Bjarni Jónsson Viðvíkjandi þeirri ró og spekt, sem hæstv. ráðherra (H. H.) var að tala um, að nú væri fyrir Norðurlandi, hefir hv. frams m. (G. G.) getið um, af hvaða ástæðum það væri, svo eg get sparað mér að tala um það. Eg get ekki heldur séð, að málaleitanir Norðmanna og þessi þingsályktunartill. geti staðið í nokkru sambandi hvað við annað, því að þingsáltill. fer að eins fram á strangara eftirlit með veiðum í landhelgi okkar, og að gefa öðrum þjóðum rétt til að fiska í landhelgi, hygg eg að engum geti til hugar komið. Eg er samdóma hæstv. ráðh. (H. H.) í því, að ákvæði laganna 1911, sem skylda síldveiðaskipin til að hafa báta sína innanborðs í landhelgi, eru alt of hörð, og eg hafði jafnvel hugsað mér að koma með frumv. á þinginu í þá átt að afnema þetta ákvæði, en það aftraði mér, að eg sá að þetta atriði gætum við notað sem eftirgjafaratriði í samningum okkar við Norðmenn. Eg hefi gert margar fyrirspurnir til Norðmanna, hvaða ívilnanir þeir vildu gera okkur í tollum á íslenzku kjöti og hestum, ef við leituðum samninga við þá. Eg fékk þau svör, að við yrðum að láta í ljósi hvað við byðum á móti. Kváðust þeir helzt vilja fá leyfi til að veiða í landhelgi okkar, en það sagði eg að gæti ekki komið til nokkurra mála - það væri alt of mikil ívilnun til þess að við gætum gengið að því. Það sem tók skarið af, að eg ekki bar fram frv. um breytingu á lögunum frá 1911, var að eg sá þingsál.till. hæstv. ráðh. (H.H.) og sá að þessi ákvæði gátu orðið vopn í okkar hendi. En fari nú svo, að þetta ákvæði, sem yfirmaður danska varðskipsins telur svo mikilsvert, verði numið úr lögum, þá er það ljóst, að þörf er á enn þá strangara eftirliti og því ber að leggja enn þá meiri áherzlu á mína brt. en áður - því fremur þarf sérstakt skip til þess að vera á sífeldu flökti um veiðistöðvarnar. Eg get frætt hæstv. rh. (H. H.) um það, að þetta er aðeins eftirlit af landi, auðvitað er ekki meiningin að skipið standi í nausti - það á að vera á floti. Úr orðum hans um „spekúlantsskip“, get eg ekki gert mikið. Í br.till. minni er að eins lagt til, að verja megi alt að helmingi sektafjár þess, sem landssjóði bætist við þessa ráðstöfun, til eftirlitsins. Þar er alt lagt í stjórnarinnar hönd, hún getur ákveðið hversu mikið útgerðarmaður skipsins á að fá. Hér er að eins um heimild að ræða. Líka skal eg geta þess, að öll strandgæzla alstaðar um heim mun vera til þess, að hindra það, að lögbrot verði framin og ná í alla þá, er brjóta lögin. Hér getur því ekki verið um neina „spekulation“ að ræða. Og eg hygg að það sé ekki nema í einu einstöku smáríki, að ekki megi verja nema tiltekinni upphæð af kolum til strandgæzlu - og ekki þótti því ríkinu, sem hefir gert „Fálkann“ út, það frágangssök að taka á móti ákveðnum hluta sektafjárins sem borgun fyrir fyrirhöfn sína. Þegar við tókum þennan sektafjárhluta af þeim, þá var það kallað samningsrof, bæði af hæstv. ráðherra (H. H.), sem var að tala um „spekulant“-skipið, og Dönum. Eg get ekki skilið það, að nokkrar erlendar þjóðir taki það illa upp þótt við reynum að fyrirbyggja það, að vaðið sé ofan í landhelgislög okkar. Það er heldur ekki rétt hjá hæstv. ráðh. (H. H.), að sérstakan lærðan herforingja mundi þurfa til þess að vera fyrir þessu skipi. Þess þarf að eins við á eftirlitsskipum utan landhelginnar, en til þess er ekki ætlast í brt. minni. Lærðan herforingja þarf ekki einu sinni til gæzlu utan landhelgi. Því að í samningnum frá 1903, milli Englendinga og Danakonunga stendur í XXVI. grein: „Skip úr herskipaflota hinna tignu samningsaðila skulu hafa tilsjón með fiskveiðunum; fyrir Danmörku má nota til þess skip, sem eru eign ríkisins, er skipstjórar þeirra eru sérstaklega kvaddir til þess starfa“. Danakonungur er konungur Íslands og mundi því mega neyta þessarar undanþágu fyrir ríkið Ísland. Er því svo langt frá að vér þurfum herforingja til þess að gæta landhelginnar, að stjórn Íslands og konungur mundi geta falið íslenzku skipi og íslenzkum mönnum að hafa hið tilskilda eftirlit fyrir utan landhelgina. Og þótt aðrar þjóðir hafi eigi gengið að þessum samningi, svo sem hann heimilar, þá er eg fullviss að aðrar þjóðir mundu ekki fara að kvarta yfir því, sem Englendingar létu sér lynda. En áður en eg sezt niður og hæstv. ráðh. (H. H.) getur farið að traðka á moldum mínum, þá vildi eg beina þeirri fyrirspurn til hans, hvort hann áliti ekki, að Íslendingar hafi fullan rétt til þess að halda uppi gæzlu á landhelgi sinni, óbundnir af öllum öðrum þjóðum. Sezt eg svo niður með þeirri meðvitund að mega ekki segja meira í þessu máli í dag.

Ráðherrann (H. H.) Eg sé ekki til neins, að vera að tefja tímann með því, að vera að tala um þennan samning sem háttv.þm. Dal. (B. J.) gat um. Samningurinn er alls ekki um fyrirkomulag landhelgisvarna, heldur einmitt um tilhögun á fiskveiðum þegna hins ríkisins utan landhelgi á hafinu umhverfis Færeyjar og Ísland. Auðvitað hefir íslenzkt lögregluvald í sjálfu sér rétt til þess að halda uppi, lögum landsins á landhelgissvæðinu. En til þess að geta gert það svo gagn sé í, svo lögbrjótarnir verði ekki lögreglunni yfirsterkari, þarf að beita þeim vopnum sem öðrum en sjóliðsforingjum er ekki trúað fyrir með að fara. Það er og alþjóðatízka að ríkin vilja ekki beygja sig fyrir öðrum mælingum á landhelgistakmörkum en þeim, sem fengnar eru af mönnum er hafa sérstaklega til þess lært í sjóliði. Norðmenn hafa reyndar unað við það að undanförnu, að norsk skip hafi verið sektuð eftir mælingum og vitnisburði utansjóliðsmanna, en eg tel öldugis víst að Englendingar mundu ekki gera það og óvíst hve lengi Norðmenn gera það. Hv. þm. Dal. (B. J.) sagði að búið væri að upplýsa, hvers vegna sagt hefði verið að alt væri með spekt á Siglufirði. En það er ekki einungis á Siglufirði að alt er með spekt, heldur á öllu landhelgissvæðinu norður þar. - Það er alveg rétt að því meiri þörf er á eftirliti, ef lögin frá 1911 eru feld úr gildi og skipunum er heimilað, að hafa bátana úti. En samt sem áður tel eg ekki rétt að vera að herða á lögunum nú, því að með því gætum vér spilt væntanlegum samningaumleitunum við Norðmenn. Eg vil því leyfa mér aftur að leggja það til að málinu sé frestað, þangað til nefnd hefir verið sett til þess, að athuga hvort nokkuð og þá hvað megi bjóða af vorri hálfu í þessu samningamáli.