Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Halldór Stefánsson) Jeg ætla mjer ekki að tala langt mál um þetta frv. Eins og sjest af nál., þá leggur nefndin til, að það verði samþ. óbreytt. Jeg ætla heldur ekki að tala um efnishlið þess, því þær athugasemdir, er kunna að verða gerðar við hana, munu frekar koma fram þegar næsta mál á dagskrá verður rætt, en það eru landsreikningarnir. Um formshliðina er það eitt að segja, eins og stendur í nál., að leitað er aukafjárveitingar á öllu því, er endurskoðendurnir leggja til, að leitað sje aukafjárveitingar á. Gjöldin hafa alls farið fram úr áætlun um kr. 3379502,94. Þar af er leitað aukafjárveitingar á kr. 1462072,94 og samkv. sjerstökum lögum og fjáraukalögum og væntanlegum fjáraukalögum kr. 1288336,92. Það sem eftir er og ekki er leitað fjárveitinga fyrir, eru kr. 629093,08, og er þetta samtals jafnmikið og landsreikningurinn hefir farið fram úr áætlun. Það helsta, sem ekki er leitað aukafjárveitingar á, er alþingiskostnaður, 45 þús. kr., og lögboðnar fyrirframgreiðslur, 25 þús. kr. Yfirleitt er ekki farið fram á aukafjárveitingu fyrir umframgreiðslu á launum, en þar sem aukafjárveitingar er leitað fyrir útgjöldum samkv. sjerstökum lögum, þá er álitamál, hvort ekki beri að leita aukafjárveitinga fyrir þessu líka. Jeg segi þetta ekki í aðfinningarskyni, heldur aðeins til athugunar. Jeg hefi svo ekki fleira að segja og býst við, að ekki verði langar umr. um þetta, þar sem nefndin hefir lagt til, að frv. verði samþ. óbreytt.

Hannes Jónsson Jeg vil einungis láta þess getið, að jeg álít, að á gengisreikningi landsreikningsins sjeu færðar ýmsar upphæðir, sem þar eigi ekki heima, en ættu að færast undir ýmsa sjerstaka liði landsreikningsins, og að leita beri sjerstaklega aukafjárveitingar fyrir þeim. Jeg hefi minst á þetta áður og álít alveg óverjandi að láta þessar upphæðir ganga í gegn athugasemdalaust. Hjer hafa verið greiddir tugir þúsunda umfram það, er lög standa til. Það getur verið, að það sje gömul venja, sem hefir skapað þessa aðferð, en hún er óheilbrigð og er sjálfsagt að leita sjerstaklega aukafjárveitingar fyrir þessum upphæðum. Aðalupphæðir þær, sem hjer er um að ræða, munu stafa af því, að ýmislegur kostnaður við utanríkismálin hefir verið greiddur í dönskum krónum, en í fjárl. hefir verið gert ráð fyrir íslenskum krónum. Þetta nær vitanlega ekki nokkurri átt, því allar fjárupphæðir, er standa í fjárl., hljóta að vera íslenskar, en ekki danskar krónur. Jeg vildi aðeins taka þetta fram, til þess að herða á því, að leitað sje aukafjárveitingar fyrir þessum upphæðum. En vilji stj. ekki fara þá leið, þá virðist sjálfsagt að hafa þá aðferð að áætla hærri upphæðir til þessara hluta í fjárl., og ætti það að vera vandalítið nú, þegar nokkurnveginn festa er komin á peningagildið og kunnugt orðið, hvað greiða þarf mikið umfram það, sem nú er áætlað. Sjálfsagt eru það fleiri upphæðir, sem svipað er ástatt um, en landsreikningnum er svo háttað, að erfitt er að átta sig á einstökum atriðum. Sjerstaklega virðist mjer ástæða til að greina gengisreikning meira í sundur og færa gengismuninn á viðkomandi liði landsreikningsins, en ekki með óvissum útgjöldum, eins og nú er gert.

Frsm. (Halldór Stefánsson) Jeg hygg, að hv.þm. V.-Húnv. (HJ) hafi sjest yfir, að leitað er aukafjárveitingar fyrir þeim útgjöldum, er hann mintist, því þau eru talin með óvissum útgjöldum, en fyrir þeim er leitað aukafjárveitingar í einu lagi. En sumt af því, sem hann sagði og snertir efnishlið landsreikningsins, ætti heldur við, að kæmi fram við umr. um hann. Ef hv.þm. (HJ) flettir upp á bls. 54 í landsreikningnum, sjer hann, að mismunur á gengisreikningi er þar færður allur í einu lagi á óviss útgjöld, og svo leitað aukafjárveitingar fyrir þeim í einu lagi einnig.

Magnús Guðmundsson Jeg tek aðeins til máls nú sökum þess, að jeg býst við, að jeg geti frekar svarað ýmislegu af því, sem hv.frsm. var að spyrja um, heldur en hæstv. fjmrh. Gengisreikningur er í reikningum ríkisfjehirðis tilfærður í einu lagi. Þegar svo þeir einstöku reikningar eru gerðir, er hann sundurliðaður og svo leitað aukafjárveitingar fyrir afganginum, t. d. um konungsmötuna og fje til sendiherrans í Kaupmannahöfn og ýmsar afborganir á lánum og þvílíkt. Hv. frsm. talaði um, að ekki hefði verið hyggilegt að verja allmiklu fje til aðgerðar á húsi fyrverandi forsrh. Jóns Magnússonar, þar sem það hefði staðið fyrir dyrum að gera við forsætisráðherrabústaðinn. En þá stóð svoleiðis á, að Jón sál. Magnússon bjó í sínu eigin húsi og ætlaði ekki að flytja þaðan. Hinsvegar þurfti hann að láta gera við hús sitt, og með því að enginn staður var hæfur til þess, að konungur gæti gist þar, þótti rjett að slá þessu tvennu saman þá í svipinn. Jón Magnússon dó svo áður en gert hafði verið upp við hann, og þótti þá rjett að greiða þetta alt úr ríkissjóði, en hefði hann lifað, er jeg viss um, að hann hefði greitt mikið af þessari upphæð úr sínum eigin vasa. Borgunin. til sveins Björnssonar er fyrir ýms störf vegna utanríkismálanna áður en hann varð sendiherra aftur. Um greiðsluna til dýralæknisins í Reykjavík er það að segja, að hann þóttist samkv. skipunarbrjefi sínu ekki skyldur til þess að veita allar þær upplýsingar og gegna öllum þeim störfum, er stjórnarráðið krafðist af honum, og varð því að greiða þær aukalega. Þetta hefir viðgengist mörg undanfarin ár, og hefir aldrei verið að því fundið fyr en í fyrra, en nú þegar verið er að skipa nýjan dýralækni, ætti að vera hægt að fyrirbyggja þetta. Þá mintist hv.þm. á flutningskostnað sendiherrans frá Kaupmannahöfn og þær 10 þús. kr., er hann fjekk vegna tjóns, er hann beið við húsakaup. Jeg ljet að sönnu ekki greiða þessa upphæð, en hún var veitt af þinginu í fjárl., og man jeg, að upphæðin stafar af því, að þegar sendiherraembættið var lagt niður, varð Sveinn Björnsson að selja með 30 þús. kr. tapi hús það, er hann þá hafði keypt, og mun þetta vera það, sem ríkið tók þátt í því. Um styrkinn til landsfundar kvenna 1926 er jeg ókunnugur. En eitthvað mun þó hafa verið talað um þetta á þinginu 1926 og með því að fundurinn átti að vera 1926, þá var víst ákveðið, að styrkurinn skyldi talinn með þess árs útgjöldum. Annars man jeg þetta ekki svo glögt. Þá mintist háttv.frsm. á 5. og 6. aths. við landsreikninginn, og þó sjerstaklega á þær 25 þús. kr., er veittar höfðu verið til Vestmannaeyinga sem skaðabætur fyrir netjatap. Skýrði hann rjett frá gangi þess mál, að undanteknu því, að hann gat ekki um það, að þegar þessi fjárhæð var greidd, áttu Vestmannaeyingar Þór. Annars get jeg vísað til þess, sem jeg sagði um þetta í eldhúsdagsumræðunum. Um 5. aths. við landsreikninginn má segja það, að álitamál getur verið, hvar beri að færa slíkan kostnað. Það er nú svo, að hjá honum verður oft og einatt alls ekki komist, því hjer ber iðulega að garði ýmsa gesti, sem ríkið verður að taka á móti. Svo hefir altaf orðið nokkur kostnaður vegna dátanna á varðskipunum, því venja hefir verið að gefa þeim eina máltíð eða bjóða þeim í bíó, eða eitthvað svoleiðis. Hefir það verið venja hingað til að greiða þetta úr landhelgisjóði, en vitanlega er auðvelt að færa þetta yfir á ríkissjóð. Annars stafar mikið af þessum kostnaði frá komu danska hervarnamálaráðherrans. Var ómögulegt fyrir forsrh. að greiða allan þann kostnað af fje því, er honum var ætlað til risnu, en vel má vera, að best yrði ráðið fram úr þessu á þann hátt að hækka risnufjeð. Þá mintist háttv.frsm. á það, að berklavarnakostnaðurinn væri hár, og er það satt; hann er að mínu áliti gífurlega hár. Og þó jeg hafi nokkra von um, að hann lækki, þá er jeg alls ekki viss um það. Í fyrra voru gerðar ýmsar ráðstafanir til þess að draga úr kostnaðinum með nýrri löggjöf, en sökum þess, hve lögin frá 1921 um berklavarnir eru ógætilega samin, þá er ómögulegt að komast hjá kostnaði þessum, og þær brtt., sem bornar hafa verið fram við lögin, hafa flestar verið feldar. En ekki kæmi mjer það á óvart, þó þingið yrði að taka í taumana áður en langt um líður. Hvort reikningar lækna eru of háir, er ekki gott að segja um, en reglan hefir verið sú, að hafi komið ósundurliðaðir reikningar, hafa þeir verið sendir heim aftur. En þá hefir það venjulega farið svo, að þeir hafa verið hærri, er þeir komu aftur sundurliðaðir, svo lítið hefir græðst á því. Yfirleitt er mjög erfitt að ráða við þetta, en víst er um það, að margir læknar hafa talsverðan hagnað af þessum sjúklingum. Þá hefir og kostnaður við sjúkrahúsin verið mjög mismunandi, en úr því hefir verið reynt að bæta með því að hafa ákveðna gjaldskrá til þess að fara eftir, en af því hefir sumstaðar sprottið hin mesta óánægja.

Haraldur Guðmundsson Það væri í sjálfu sjer ástæða til þess að hafa ekki alllítið skraf um landsreikninginn í heild sinni, en jeg skal nú samt ekki að þessu sinni lengja umr., en vera má, að jeg tali eitthvað nánar um hann við 3. umr. Er þá fyrst gengisreikningurinn. Halli á gengisreikningi nemur árið 1926 um 50 þús. kr., og mun mikið af því vera ofgreiðsla til konungs og sendiherrans í Kaupmannahöfn. Hvað snertir liðina 25–30, þá fæ jeg ekki sjeð, að nokkursstaðar hafi verið gert ráð fyrir þeim upphæðum. Í þessu sambandi þykir mjer rjett að geta þess, að mjer finst það alls ólöglegt, þegar laun starfsmanna ríkisins hafa verið ákveðin í ísl. krónum, að greiða svo sumum þeirra kaup sitt í dönskum krónum. Það mun og rjett, að ferðakostnaður sambandslaganefndarinnar hafi verið greiddur í dönskum krónum, og sömuleiðis styrkurinn til stúdentanna. Virðist það í meira lagi óviðkunnanlegt, er stj. tekur sjer þannig bessaleyfi til þess að greiða í dönskum krónum þær upphæðir, sem veittar eru í íslenskum krónum. Um stúdentastyrkinn stendur þó sjerstaklega á. Fjvn. mun hafa fallist á, að hann skyldi greiddur í dönskum krónum. En auðvitað væri rjett að hækka upphæðina sem gengismun nemur. Það væri full ástæða til þess að tala alment um landsreikninginn, en jeg mun þó ekki gera það að þessu sinni. Aðeins vil jeg geta þess, að betra mundi vera að haga á nokkuð annan hátt bókfærslu ríkissjóðs en tíðkast hefir. Sú regla hefir tíðkast hingað til að prenta ítarlega sundurliðaða skrá yfir tekjurnar, en því hefir ekki verið hagað svo með gjöldin, heldur hefir aðeins verið sett, til hvers hefir verið greitt, en ekkert hefir sjest um það, fyrir hvað hefði eiginlega verið greitt. T. d. eru í 10. gr. landsreikningsins greiddar 28 þús. kr. fyrir að gegna ríkisfjehirðisstörfum. Er liður sá algerlega ósundurliðaður og því ómögulegt fyrir þm. að átta sig á því, hvernig þessu fje hefir verið varið. Svona má víða grípa niður í reikninginn. Þar eru liðir fjöldamargir, sem ómögulegt er að segja um, hvort stilt er í hóf eða ekki. Væri það strax mikil bót, ef hægt væri að semja heildarskýrslu um það, hvernig gjöldin skiftast niður. Höfum við gert tilraun til þess í ríkisgjaldanefndinni, en hún getur ekki enn sem komið er orðið fullkomin, því í mörgum tilfellum voru gögnin svo ófullnæglandi. Niðurstaða okkar var sú, að síðastl. 12 mánuði hefðu 6 milj. og 92 þús. kr. farið til greiðslu á launum, persónulegum styrkjum, eftirlaunum og þess háttar. Þar við má svo bæta 103 þús. kr., sem er ferðakostnaður til einstakra manna. Af þessu má sjá, að til einstakra manna eru greiddar 6 milj. og 200 þús. kr., og er þetta fullur helmingur af útgjöldum ríkissjóðs. Þau laun, sem gert er ráð fyrir, að greidd sjeu fyrir ákveðið starf, eru ekki nema helmingur af þessari upphæð. Um 3 milj. og 180 þús. kr. eru greiddar í lögboðin laun föstum starfsmönnum, en yfir 900 þús. kr. er greitt fyrir aukavinnu. Mun það og oft eiga sjer stað, að ýmsir starfsmenn ríkisins taki laun á fleiri en einum stað, og dæmi munu þess, að sami maður taki jafnvel laun á 4 stöðum fyrir störf í þágu ríkisins. Kaupið fyrir þessi aukastörf er um 25% af lögmætum launum þessara starfsmanna. Svipað er að segja um kennarana við mentaskólann. Eftir lögunum eru laun þeirra 94 þús. kr. En þeir fá fyrir aukakenslu í skólanum um 19400 kr., eða 20% af laununum. Þetta sama má segja um meiri hluta opinberra starfsmanna. Þeir gegna aukastörfum fyrir ríkið og fá sjerstaka borgun fyrir þau. Oftlega vinna þeir aukastörfin fyrir sömu stofnanirnar og þeir eru ráðnir hjá sem fastir starfsmenn. Jeg tel þetta ákaflega varhugavert fyrirkomulag. Væri miklu rjettara að hækka laun starfsmannanna, þar sem þess er þörf, en taka svo algerlega fyrir aukastörfin - krefjast þess, að þeir leggi alla starfskrafta sína fram til að rækja embætti sitt. Næst vil jeg leyfa mjer að spyrja hæstv. stj., hvernig standi á þeirri miklu aukningu eftirstöðva hjá fjárheimtumönnum ríkissjóðs og eftirgjöfum, sem færðar eru hjer í skýrslunni. Sjerstaklega er eftirtektarverð hin mikla eftirgjöf í Gullbringu- og Kjósarsýslu. Þar hafa verið gefnar eftir á árinu kr. 85289,30, og eru þó eftir ógreiddar kr. 46716,98. Er það eftirtektarvert, að tekju- og eignarskatturinn, sem langmest vantar á að greiddur sje, er ekki nema kr. 103835,77 þetta ár, eða miklum mun lægri upphæð en niðurfærslan og eftirstöðvarnar til samans. Endurskoðunarmennirnir geta þess, að þeir hafi ekki haft tækifæri til að fara yfir eftirgjafalista frá öðrum stöðum en Reykjavík. En þar nemur eftirgjöfin kr. 57034,40. Hafa endurskoðendur athugað þær upphæðir, sem gefnar eru eftir, og telja, að sumar þeirra mundu hafa verið fáanlegar, ef ríkar hefði verið gengið eftir. Við aths. um vangreiðslur annarsstaðar eru svör ráðh. þau, að þar verði að fara eftir umsögnum sýslumanna. En jeg vænti þess, að hæstv. fjmrh. sjái sjer fært að láta þinginu í tje nokkru nánari skýrslu um eftirgjafirnar og hvernig á þeim stendur. Sjerstaklega væri æskilegt, að þessi hv. deild gæti fengið einhverja skýringu á hinni háu upphæð í Gullbringu- og Kjósarsýslu fyrir 3. umr. Þá hafa og endurskoðendur litið svo á, að aukning eftirstöðvanna í Barðastrandarsýslu og Ísafjarðarsýslu gæfi tilefni til sjerstakrar athugunar. Í Barðastrandarsýslu hafa þær vaxið úr kr. 16187,49 upp í kr. 34885,08, og í Ísafjarðarsýslu - að kaupstaðnum meðtöldum - úr kr. 8116,60 upp í kr. 50477,63. Endurskoðunarmenn hafa fundið að því, að ekki skuli hafa verið gerður upp reikningur landhelgisjóðs fyrir árið 1926. Stj. svarar því, að hann hafi ásamt fylgiskjölum verið afhentur ríkisgjaldanefndinni. Þetta er ekki rjett. Ríkisgjaldanefndin hefir ekki fengið annað en skrá yfir greiðslur ríkisfjehirðis eftir ávísunum frá stjórnarráðinu. Eftir því, sem jeg best veit, hefir aldrei verið gerður neinn heildarreikningur yfir landhelgisjóðinn. Reikningar yfir greiðslur sjóðsins munu vera til a. m. k. á 4 stöðum, því að svo víða hafa farið fram greiðslur úr honum. Hjá sendiherranum í Kaupmannahöfn hefir verið greiddur kostnaður vegna manna, sem fóru til að sækja varðskipið Óðin, svo og kaupverð þess að mestu leyti. Þá hefir og talsvert fje verið greitt í dómsmálaskrifstofunni. Í þriðja lagi eru greiðslur ríkisfjehirðis. Loks hefir Ólafur Sveinsson annast greiðslur sjóðsins og bókhald frá 1. júlí. Hefir hann afhent nefndinni reikninga frá þeim tíma til ársloka og að nokkru leyti frá fyrri hluta ársins. En þó vantar þar a. m. k. alla þá reikninga, sem eru hjá sendiherranuúm. En þegar þeir eru komnir, verður að líkindum reynt að gera reikninginn upp endanlega. Þess var getið í umr. á eldhúsdaginn, að frumreikninga vantaði yfir fjölda upphæða, sem greiddar hafa verið úr sjóðnum. Þetta er auðvitað afleitt. En auk þess verð jeg að telja það ákaflega óviðfeldið og jafnframt broslegt að færa t. d. til útgjalda kostnað við hestahald landhelgisjóðs. Sú upphæð nemur 5 þús. kr. Mjer er óskiljanlegt, að landhelgisjóður hafi nokkurn skapaðan hlut með hesta að gera. Þó að það kunni að þykja nauðsynlegt, að ráðherrarnir hafi gæðinga til að skemta sjer á öðru hverju, sje jeg ekki, að landhelgivörnunum komi það neitt við. Þá þykir mjer fremur óeðlilegt að færa veisluhöld fyrir um 10 þús., kr. hjá landhelgisjóði. Ef nauðsyn ber til að taka opinberlega á móti erlendum gestum og gefa þeim mat og vín, á ríkið vitanlega að borga það, en ekki landhelgisjóður. En jeg þykist vita, að þessar upphæðir sjeu færðar landhelgisjóði til útgjalda í þeirri von, að þær stingi almenning þá minna í augu en ef þær væru birtar í landsreikningnum, sem er öllum opiínn. Aðra skýringu er mjer ómögulegt að finna á þessari einkennilegu reikningsfærslu. Fyrir henni getur ekki verið nokkur skynsamleg ástæða önnur en sú að dylja landsmenn hins sanna um þessar greiðslur. Á greiðsluna fyrir netjatöp Vestmannaeyinga, 25 þús. kr., hefir áður verið drepið. Jeg skal ekkert segja um það að svo stöddu, hvort ástæða hafi verið til að greiða þetta eða ekki. En hitt orkar ekki tvímælis, að upphæðin er greidd í fullkomnu heimildarleysi. Það getur verið, að ástæða hafi verið til að bæta Vestmannaeyingum þessi netjatöp, sem þeir urðu fyrir vegna fjarvistar varðskipsins. En það er alveg óverjandi athæfi af fyrv. stjórn að taka sjer bessaleyfi til þess að borga út upphæðina, en minnast ekki á það við þingið, sem einmitt mun hafa staðið yfir um þetta leyti.

Þetta er ekki rjett

. Jeg hefi vitneskju mína um þetta frá hv.þm. Vestm. og vænti, að hún sje rjett.  Eitt af því, sem yfirskoðunarmennirnir benda á, er, að skrifstofukostnaður lögreglustjórans í Reykjavík fari mikið fram úr áætlun, eða um 45 þús. kr. árið 1926. Nú fylgja að vísu mikil störf þessu embætti, en fyrir mörg þeirra er greidd allveruleg aukaborgun. Þannig eru lögreglustjóra greiddar 25 þús. kr. fyrir tollgæslu, aðallega merkingu á tóbaki, og 35 þús. kr. fyrir rannsóknir sakamála. Landsreikningurinn sýnir því ekki nema nokkurn hluta löggæslu- og tollgæslukostnaðar. Þessar 60 þús. kr. bætast við kostnað embættisins. Þá koma ýmsir liðir, þeir sem taldir eru til óvissra útgjalda, mjer mjög á óvart, svo sem t. d. vín handa ríkisstjórninni, kr. 1340,50. Ráðherra segir, að þetta sje vín, sem keypt hafi verið vegna konungskomunnar. En hafi þessi glaðning á annað borð verið nauðsynleg í stjórnarráðinu vegna konungskomunnar, hefði verið rjett að færa hana meðal annars kostnaðar við móttöku konungs.

Eiga þetta að vera dylgjur?

. Jeg mótmæli því, að jeg sje að fara með nokkrar dylgjur. Slíkt er ekki minn siður. En það er sannarlega ástæða til að láta sjer detta margt í hug, þegar vínið flýtur í stríðum straumum á kostnað ríkissjóðs og áfengisnautn er jafnvel talin til strandvarna, sbr. veisluhald landhelgisjóðs. Á eldhúsdaginn var talsvert rætt um annan kostnað af konungskomunni, t. d. það fje, sem varið var til aðgerðar á húsi Jóns heitins Magnússonar. Yfirskoðunarmenn telja fje þetta kr. 14923,02. En ríkisgjaldanefndinni hefir talist svo til, að það mundi alls nema rúml. 23 þús. kr. Verð jeg að álíta, að sú tala sje rjettari, og gæti stafað af því, að yfirskoðunarmennirnir hefðu ekki haft í höndum alla þá reikninga, sem að þessu lúta og komið hafa frá ekkju hins látna forsrh. Jeg skal ekki vera margorður um þessa ráðstöfun. En jeg get verið sammála hv. 1. þm. Skagf. um, að þessi greiðsla mundi varla hafa orðið svona há, ef Jón heitinn Magnússon hefði lifað. Það er óskiljanlegt, að hann hefði leyft sjer að borga sjálfum sjer svo háa upphæð. Og það er líka ákaflega athugunarvert, að fyrv. stj. skyldi leyfa sjer að greiða þetta, þar sem mikið af þeim umbótum, sem gerðar voru, eru varanleg eign. Til viðbótar er svo húseigandanum, J. M., greidd húsaleiga áfengisverslunarinnar eftir sem áður, meðan á aðgerðinni stóð og konungur bjó í húsinu, þó að vitanlega yrði að flytja hana burt úr húsinu allan þann tíma. Jeg ætla þetta umstang alt tæki um 3 mánuði. Mætti þó ætla, að ekki væri hægt að meta viðgerðina á húsinu minna en húsaleigu verslunarinnar þann tíma, sem verkið stóð yfir. Þá geta yfirskoðunarmenn þess, að kr. 1664,15 hafi verið greiddar fyrir gólfdregla o. fl., sem bæjarfógetinn á Ísafirði hafi pantað vegna konungskomunnar. En til Ísafjarðar kom konungurinn aldrei. Mikils þykir þeim við þurfa, hinum konunghollu mönnum. Berklavarnakostnaðinn hafa yfirskoðunarmenn gert að umtalsefni og bent á, að hann færi ískyggilega vaxandi. Um hann er svipað að segja og landhelgisjóðinn, að reikningsfærsla er í allra bágbornasta lagi. Greiðsluupphæðirnar eru færðar, en frekari upplýsingar vantar víðast. Tvö ár hefir verið sýnd viðleitni til að greina sundur aðalkostnaðarliðina, svo sem fyrir sjúkrahúsvist og læknishjálp. En eins og hv. 1. þm. Skagf. drap á áðan, er fjöldi af reikningum lækna ósundurliðaður. Þó hefir ríkisgjaldanefndin reynt að gera skýrslu fyrir árið 1926, en ýmsar tölur vantar til þess, að hægt sje að fullgera hana. M. a. hefir það verið reiknað út, að læknishjálpin nemur á dag 10 aurum fyrir hvern sjúkling í heilsuhælum ríkisins. Í stærri sjúkrahúsum úti um land nemur hann 50–60 aurum. En í einkaspítölum hjer í Reykjavík, t. d. Landakoti, kemst hann upp í eina krónu fyrir hvern sjúkling á dag. Kemur hjer í ljós nokkuð mikill munur, enda er enginn vafi á, að sumstaðar er kostnaðurinn nokkuð hátt reiknaður. Það hefir komið fyrir, að stj. hefir neitað að greiða reikninga og fengið þá lækkaða. Verst er þó, að reikningarnir eru flestir ósundurliðaðir, svo að ekki verður sjeð, hver hl. er læknishjálp, lyf eða umbúðir, nje hve mikil hjálpin er. En jeg tel sjálfsagt, að beinlínis ætti að fyrirskipa sundurliðaða reikningsfærslu yfir berklavarnakostnaðinn, og greiða hann ekki að öðrum kosti. Jeg skal viðurkenna það í þessu sambandi, að berklavarnirnar eru nokkuð þungur baggi á ríkinu. En menn mega ekki gleyma því, að sá baggi hvílir á þjóðinni hvort sem er. Hún verður á einhvern hátt að sjá fyrir berklasjúklingum sínum og verjast sýkingarhættu. En býrðin verður ljettari fyrir ríkissjóð en einstaklinga. Það er ódýrara að hafa marga sjúklinga saman í heilsuhælum en dreifða í einstökum sjúkrahúsum eða heimilum úti um land. Á meðan veikin er í landinu, verður þjóðin að taka afleiðingum hennar, bera kostnaðinn og sjá um aðgerðir til að reyna að útrýma henni. Og þá er beinlínis „praktiskt“ að láta ríkissjóð annast framkvæmdirnar. Auk þess liggur það í augum uppi, að mikil hætta stafar af veikinni fyrir þá heilbrigðu. Þessar ráðstafanir eru því ekki gerðar í gustukaskyni vegna sjúklinganna, heldur miklu fremur vegna hinna heilbrigðu, þeim til varnar. Því er fyllilega rjettmætt, að þeir beri kostnaðinn af vörninni. Orð mín má ekki skilja svo, að jeg sje á móti sparnaði á þessum lið. Fyrsta skrefið til að geta dregið úr kostnaðinum er að heimta nákvæma sundurliðun reikninganna. Jeg vil leyfa mjer í þessu sambandi að benda á, að jeg hefi flutt frv. um breyting á launum embættismanna, þar sem gert er ráð fyrir nýjum læknataxta. Það er fyllilega rjettmætt að setja sjerstakan taxta fyrir þá lækna, sem starfa við sjúkrahús og fyrir opinbert fje. Mjer er kunnugt um, að í hinum stærri kaupstöðum úti um land fá læknar mikið fje frá hinu opinbera fyrir hjálp sína til berklassjúklinga. Á Akureyri hefir þetta t. d. numið yfir 10 þús. kr. árið 1926. Það er ótal margt fleira, sem ástæða væri til að tala um í sambandi við þennan landsreikning, t. d. fálkaorðan sæla. Kostnaðurinn við hana er nú alls kominn yfir 60 þús. kr. 1926 er hann 12 þús. danskar kr. Þessi heiðursmerkjareikningur er býsna skrítinn og fróðlegur til athugunar. Þar er hægt að fá allgóða hugmynd um verð þessarar nauðsynjavöru. Kross af 1. gráðu kostar t. d. 300 kr., kross af 2. gráðu eitthvað minna. Hylkin kosta 15, 20, 25 og upp að 30 kr., eftir því hve til þeirra er vandað. Og svo eru talsverð útgjöld við að fægja krossana, svo að þeir líti vel út, þegar þeir eru afhentir. Og fleira mætti um þetta segja. Nú skal jeg ljúka máli mínu, og er þó sitt af hverju ótalið, sem ástæða væri til að minnast á. En jeg vil ítreka þau tilmæli mín til hæstv. stj., að hún sjái svo um, að fyrir hv.fjhn. eða þessari hv. deild liggi áður en umr. lýkur nákvæm skýrsla um stærstu eftirgjafirnar, t. d. í Gullbringu- og Kjósarsýslu. Svo alvarlegt mál krefst ítarlegrar rannsóknar.

Magnús Jónsson Það lítur sannarlega út fyrir, að ekki þurfi að hvetja þetta þing til eldhúsverka, þar sem svo langt er gengið að gera eldhúsdag úr umræðum um landsreikninginn. Jeg ætla ekki að taka þátt í þeim störfum. Aðeins vildi jeg leyfa mjer að beiðast nokkurra upplýsinga um landsverslunina. Gæti henni jafnframt verið beint til hæstv. fjmrh., ef hv.frsm. hefði ekki tækifæri til að svara því. Í landsreikningnum að þessu sinni eru alveg sömu skýrslur um landsverslunina eins og þær, sem komu hjer fram á þingi í fyrra og jeg lýsti þá fyrir hv.þm. Kemur það fram í svörum ráðherra, þar sem hann segist ekki þurfa að svara athugasemdum yfirskoðunarmanna, af því að þær sjeu endurtekning af athugasemdum í fyrra og þeim hafi þá verið fullsvarað. Nú er það auðvitað, að yfirskoðunarmennirnir, sem munu hafa starfað í nóvember og desember, hafa ekki haft fyrir sjer nýrri skýrslur en þessa. En á hinn bóginn má búast við, að nýrri skýrslur hafi legið fyrir nefndinni, þegar hún hafði þetta til meðferðar. Það stendur alveg sjerstaklega á með þetta núna, þar sem hjer var samþ. í fyrra þáltill. um að gera upp reikninga verslunarinnar og kalla inn skuldir hennar. Jeg vil því spyrja nefndina, hvort hún hafi haft fyrir sjer reikninga verslunarinnar 1927 og hverjar hafi verið útistandandi skuldir hennar í árslok þá. Þó yfirskoðunarmenn landsreikninganna hafi ekki haft fyrir sjer yngri reikninga en frá 1926, mun mörgum þykja fróðlegt að heyra eitthvað um ástæður þessarar verslunar seinna og um útistandandi skuldir hennar.

Fjmrh. (Magnús Kristjánsson) Jeg skal geta þess, að auðvitað er bygt á reikningum verslunarinnar fyrir árið 1926; um aðrar tölur gat ekki verið að ræða. Jafnframt skal þess getið, að unnið hefir verið að framkvæmd þál. frá síðasta þingi og - mjer er óhætt að segja það - í fullkomnu samráði og samstarfi við fyrverandi landsstjórn. Þótt svo sje tekið til orða í þál., að reikninga verslunarinnar skuli gera upp þegar í stað, þá er auðsjáanlega ekki ætlast til, að því sje fylgt bókstaflega. Þá væri einungis um tvent að gera, annaðhvort að gefa upp meira eða minna af skuldum, eða lögsækja menn hlífðarlaust og jafnvel gera fleiri eða færri gjaldþrota. Þess vegna hefir verið farin sú leið, sem sjálfsögð er, að ganga svo ríkt eftir skuldum sem fært þótti, því þó að viðskiftunum verði ekki lokið á einu ári, þá er - hyggilegra að fara að með lempni og gætni. Annars held jeg, að þeir hv.þm., sem þál. báru fram, hafi ekki gert sjer ljóst, að um jafnstór viðskifti væri að ræða og raun varð á. Viðskifti landsverslunar frá byrjun voru orðin um 100 milj. kr. En allar útistandandi skuldir, bæði fyrra og seinna tímabils, námu ekki meiru en 1 milj. kr., eða um 1% af viðskiftaveltunni. Jeg hugsa, að ekki sje hægt að benda á neitt hliðstætt dæmi. t. d. ekki bankana, og er þar þó engin upphæð látin af hendi nema fullkomin trygging eigi að koma á móti. En við verslun er ekki til þess ætlast, að heimtað sje veð fyrir því, sem lánað er út. Jeg skal ekki fjölyrða um þetta, en aldrei mun jeg þurfa að bera kinnroða fyrir starf mitt við landsverslun. Jeg á frekar lof en last skilið fyrir það, þótt þakkirnar hafi hingað til verið mjög litlar. Þegar öllu er á botninn hvolft, mun verslunin hafa komist betur út úr viðskiftum sínum en nokkur önnur stofnun hjer á landi. Málið er nægjanlega skýrt með þeim upplýsingum, sem fram hafa komið. Það verður haldið áfram að innheimta útistandandi skuldir á sama hátt og áður. Og jeg er sannfærður um, að hvorki háttv. 1. þm. Reykv. nje nokkur annar leggur til að fara að ganga hranalega eftir þeim skuldum, sem eftir eru, því þær eru litlar í samanburði við viðskiftin. Jeg geri ráð fyrir, að af þeirri upphæð, sem útistandandi er, muni tiltölulega mjög mikið nást inn. Og er allir reikningar verða gerðir upp, býst jeg við, að allir geti látið í ljós ánægju sína yfir því, hvernig þessu fyrirtæki hefir farnast. Þegar jeg kom að versluninni fyrir 10 árum, hafði öll reikningsfærsla verið í höndum stjórnarinnar sjálfrar. Þá var tiltölulega meira útistandandi heldur en nú. Þá hafði ríkið lagt 10 milj. kr. til rekstrarins. Það var skuld fyrirtækisins þá. Nú hefir verslunin greitt ríkissjóði hvern einasta eyri af því, sem hann hefir lagt í fyrirtækið. Hún hefir greitt 6% vöxtu árlega af öllu því fje. Ríkissjóður hefir fengið fullkomlega það, sem honum bar. Reikningslega á verslunin varasjóð, þótt mikið hafi verið notað af honum til að greiða með kolatap á sínum tíma. Þegar kolaverkfallið stóð yfir, var heimtað, að verslunin birgði landið upp að kolum. Varð þá að kaupa þau dýru verði hvar sem var, og varð á því tap mikið. Gekk þá varasjóður verslunarinnar mjög til þurðar. En sá varasjóður, sem verslunin á nú reikningslega, er að mestu bundinn í rekstrinum og er því ekki strax handbær, þótt verslunin sje lögð niður. En jeg geri mjer vonir um, að mikir af honum muni nást, ef skynsamlega er að farið. Og þess vænti jeg, að hvert það þing, sem getur kynt sjer niðurstöðu þessara mála, geti látið í ljós ánægju sína yfir útkomunni.

Magnús Guðmundsson Það eru einungis fá orð út af ræðu hv.þm. Ísaf. Hann áleit það vítavert, að konungsmatan, sendiherralaunin o. fl. væri greitt í dönskum krónum. En þetta hefir verið samþ. á mörgum þingum og það hefir verið samþ. á þinginu nú, því ekki hefir komið fram brtt. þess efnis við fjárlögin. Þessu var að vísu hreyft við 2. umr. fjárlaganna, en engin brtt. kom fram. En ef þessu er ekki breytt, þá er bæði fyrv. og núv. stjórn heimilt að fara eftir þeirri venju, sem myndast hefir á undanförnum árum. En hitt get jeg viðurkent, að rjettara væri að taka upp í fjárlög hærri upphæðir í ísl. krónum. Hvað stúdentunum viðvíkur, þá er það alt of lítið að ætla þeim að lifa af 100 kr. á mánuði, og var því sjerstaklega samþykt af fjárveitinganefnd að gjalda þeim í dönskum kr. Nær því ekki nokkurri átt að nefna það í þessu sambandi. Við sendiherra var samið svo, er hann tók við starfinu, að honum skyldi borgað í dönskum krónum, en það má teljast galli, að það skuli ekki fært út í ísl. krónum í fjárlögum. - Hinu er jeg auðvitað samþykkur hjá hv.þm. Ísaf., að ekki er um aðrar krónur að ræða í íslenskum fjárlögum en íslenskar. Hv. þm. kvartaði um, að reikningurinn væri ekki nægilega sundurliðaður. Jeg vil benda honum á, að frá upphafi hefir það verið siður að sundurliða hann á svipaðan hátt og fjárlögin. Það er ekki vikið frá þeirri venju nema að litlu leyti í fáum liðum. En það getur verið álitamál, hvort ekki ætti að sundurliða hann frekar. En ef hann væri mjög sundurliðaður, svo að alt sæist, þá yrði hann geysilangur og kostnaðarsamur. Hann sagði, að ríkisgjaldanefndinni hefði ekki tekist að sundurliða reikninginn nægilega, en það er galli, sem hún á að snúa sjer með til hinnar umboðslegu endurskoðunar, en ekki til endurskoðenda LR. Þá mintist hv.þm. á aukavinnulaun, sem greidd væru ýmsum starfsmönnum ríkisins. Hvað snertir kennara, þá er ákveðið í lögum, hvað margar stundir þeir skuli kenna daglega. Meira er ekki hægt að heimta af þeim. En ýmsir kennarar taka að sjer tímakenslu að auki, og er borgað sjerstaklega fyrir hana. Það getur verið, að þetta sje óheppilegt, en gildandi lög mæla fyrir, hvað hægt er að heimta af þeim fyrir laun þeirra. Og það er engu verra að borga þeim fyrir aukavinnu en taka aðra til að vinna það. Svipað er að segja um stjórnarráðsritarana. Þar er ákveðinn skrifstofutími. Sumir vilja gjarnan vinna lengur. Og ef verk er til, þá er ekkert á móti því að láta þá vinna það. Það er ekkert betra að taka aðra til þess. Hitt má vel vera, að rjettara sje að heimta af þeim lengri vinnutíma og gjalda þeim hærra kaup, en það er ekki hægt samkvæmt gildandi launalögum. Þá skildist mjer á hv.þm., að hann hefði ekki orðið var við reikninga landhelgisjóð. Það er sorglegt, því þeir eru birtir í stjórnartíðindunum. Hvenær reikningurinn fyrir árið 1926 var saminn, það man jeg ekki nú, en vel getur verið, að því hafi ekki verið lokið í ágústlok, þegar jeg fór frá. Reikningshald landhelgisjóðs hefir verið lítið, þar til Óðinn kom. Það var lítið annað en taka á móti sektum. En þetta, breyttist, þegar varðskipin Þór og Óðinn voru keypt. Hv. þm. spurðist fyrir um hesta landhelgisjóðs, og skal jeg skýra það. Hermálaráðherrann danski tilkynti, að hann mundi koma hingað sem gestur á danska varðskipinu um sumarið. Vildi hann sjá sig um hjerna. Það var ákveðið að láta hann fara til Mývatns frá Akureyri. Það þarf ekki að þykja undarlegt, þótt kostnaður hafi orðið við komu þessa gests. En jeg vona, að háttv.þm. muni taka vægara á því, þar sem ráðherrann var sósíalisti.

Það eru málsbætur

. En hann var liðmargur og það þurfti því marga hesta. Hann fór að vísu ekki alla leið til Mývatns sjálfur, en þeir, sem með honum voru, voru svo ákafir, að þeir fóru alla leið. Það er ekki verið að dylja þennan kostnað með því að setja hann á reikninga landhelgisjóðs. Það er ekki hægt, því þeir eru jafnopinberir og landsreikningurinn. En þegar hermálaráðherrann kemur sem yfirmaður skips þess, er hjer er að landhelgigæslu, og óskar að kynnast hjer staðháttum, þá er eðlilegt, að sá kostnaður sje greiddur úr sjóði þeim, sem kostar landhelgivarnirnar. Jeg gat a. m. k. ekki fundið neinn annan sjóð, sem frekar bar að bera kostnaðinn. En fjárhagslega skiftir það engu máli, hvort það er landhelgisjóður eða ríkissjóður, sem kostnaðinn ber. Hv. þm. sagði, að skaðabætur þær, sem greiddar hefðu verið til Vestmannaeyinga úr landhelgisjóði, hefðu verið ólögmætar. Þetta er bygt á misskilningi. Sýslumaður Skaftfellinga símar til stjórnarráðsins og segir, að í landhelgi sjeu margir erlendir togarar og það verði að vinda bráðan bug að því að senda skip til að handsama sökudólgana. stj. sneri sjer til „Þórs“ og fjekk hann til að fara. En hvaða tími vanst til að spyrja sjútvn. Alþingis um þetta? Þær halda fundi annanhvern dag og hefðu efalaust þurft nokkra klukkutíma til að hugsa sig um. En þá hefðu togarnir efalaust verið komnir burt. Það vildi nú svo til, að „Þór“ handsamaði 4 af þessum togurum, sem allir voru að búa sig af stað, fullfermdir af fiski. Hefði dráttur orðið á þessu, þá hefðu þeir allir sloppið. Vestmannaeyingar áttu skipið, og það gat enginn skipað þeim að láta það fara í þessa ferð fyrir ekki neitt. Það var engin von, að þeir leyfðu skipinu að fara án þess að hafa tryggingu fyrir því, að skemdir þær, sem verða kynnu á veiðarfærum þeirra, yrðu bættar. Enda fór svo þessar nætur, sem „Þór“ var á brott, að togarar fóru í net Vestmannaeyinga og eyðilögðu þau. Það var sjálfsagt að bæta þeim skaðann, einkanlega þar sem landhelgisjóður græddi um 25 þús. kr. á þessari ferð þrátt fyrir það. Mjer er það óskiljanlegt, að hv.þm. skuli álíta þetta óforsvaranlegt. Það var alhægt að senda ekkert skip, lofa togurunum að fara óáreittum. En þá hefðum við ekki fengið 50 þús. kr. í landhelgisjóð og Vestmannaeyingar hefðu ekki beðið tjón á veiðarfærum sínum. En var það betra? Jeg tel það mjög óheppilegt að átelja stj. fyrir það, sem hefir hepnast jafnvel og þetta. Það getur ekki verið um auðugan garð að gresja, úr því svona atriði eru tekin fyrv. stj. til álösunar. Háttv. þm. mintist þá á sakamálakostnaðinn hjá lögreglustjóra. Hann er að vísu töluvert hár, en það verður þó svo að vera, ef halda á uppi lögum og rjetti í landinu. Hvort hann er óhæfilega hár, þori jeg ekki að segja um, en jeg geri ráð fyrir, að ef svo er, þá reyni hv.þm. að sýna fram á það. Jeg get tekið undir það með hv.þm., að ekki mundi hafa verið borgað svo mikið upp í aðgerðina á húsi Jóns heitins Magnússonar, ef hann hefði lifað. En eftir lát hans reyndist ekki mögulegt að sundurliða reikningana svo sem þurfti, og þetta var gert með samþykki þingsins. Ef Alþingi vill fá fjeð aftur, þá getur það að sjálfsögðu snúið sjer til ekkju hans og reynt að komast að samningum við hana um að skila einhverju af því aftur. Annars er jeg sannfærður um, að ekki hefir verið hægt að fá konungskomuna ódýrari heldur en með því fyrirkomulagi, sem haft var. Þá þótti hv.þm. berklavarnareikningarnir vera ónákvæmir. Jeg fæ því varla trúað, því allur slíkur kostnaður er greiddur af ríkisfjehirði sjálfum. Eru reikningarnir geymdir í viðkomandi stjórnarráðsdeild. Hann mintist á taxta hjeraðslækna. Svo var ákveðið 1919, þegar launalögin voru samþ., að þeir skyldu haldast óbreyttir. Taxtarnir eru ákveðnir eftir miklu lægra verðlagi en nú er. Landlæknir hefir sagt, að ef endurskoðun færi fram nú, mundu þeir hækka mikið. En það var tilgangur Alþingis 1919 að hækka laun lækna, en ekki þeirra aukatekjur. Um eftirgjöf á tekju- og eignarskatti í Gullbringu- og Kjósarsýslu get jeg ekkert sagt. Mjer er ókunnugt um það, en jeg geri ráð fyrir, þar sem upphæðin er svo há, að hún sje samsafn frá mörgum árum. Það hefir verið siður að bíða, nema því aðeins, að það hafi komið í ljós annaðhvort með lögtaki eða fjárnámi, að greiðsla væri ófáanleg. Jeg þekki til þess víðar, að upphæðin er samsafn frá nokkrum árum, af því að sýslumenn senda ekki skýrslu árlega, meðfram vegna þess, sem jeg nefndi, og vegna þess að ekki hefir verið tækifæri til að láta fjárnám fara fram, áður en þeir hafa sent sinn reikning. Svo er þetta látið dragast, í stað þess, að það hefði að rjettu lagi átt að strikast út. Oft verður einnig að bíða eftir skiftum á dánar- og þrotabúum.

Jóhann Jósefsson * Jeg hefði gjarnan viljað bíða þangað til hv.þm. Ísaf. er kominn, svo að hann megi heyra mál mitt. Mjer þykir skylt að gera nokkra grein fyrir því, er Vestmannaeyingum var bætt upp veiðarfæratap það, er þeir urðu fyrir á vertíðinni 1926, þó að jeg hafi áður, við svokallaðar eldhúsdagsumræður hjer í deildinni, gert ítarlega grein fyrir þessu, þar sem það þá var af hæstv.dómsmrh. gert að nokkru árásarefni jafnvel á mig og kjósendur mína. Háttv. þm. Ísaf. vjek nú nokkuð að þessu og hv.frsm.fjhn.; og skal jeg strax taka það fram, að það er misskilningur hjá hv.þm. Ísaf., að jeg hafi sagt honum, að greiðsla fyrir þetta tap hafi átt sjer stað meðan þing sat. Hitt er satt, að jeg sagði honum, að tapið hefði orðið í aprílmánuði; getur verið, að hann hafi haldið, að greiðsla hafi átt sjer stað þá þegar, en svo var ekki. Það hefir verið upplýst bæði af mjer og hv. 1. þm. Skagf., að þegar veiðarfærin töpuðust, var varðskipið „Þór“ eign Vestmannaeyinga, en ekki ríkisstjórnarinnar. Það var gert út af Björgunarfjelagi Vestmannaeyja með fjárstyrk aðallega frá Vestmannaeyjakaupstað, en þó nokkrum styrk úr ríkissjóði. Annars er rjett til skýringar að minna á það, að síðustu árin, sem Björgunarfjelagið átti skipið og gerði það út, var farinn að koma svona hálfopinber blær á þessa starfsemi, þannig að þótt skipið væri eign Vestmannaeyinga og skipverjar launaðir af Björgunarfjelaginu, þá var það farið að standa í beinu skeytasambandi við ríkisstjórnina viðvíkjandi björgun og landhelgigæslu, jafnvel án milligöngu Björgunarfjelagsins, og algerlega að því er snerti landhelgigæsluna. Þetta þykir mjer rjett að taka fram, af því að það sýnir best, hvernig þetta var í apríl 1926, að skipið fór eftir eindregnum tilmælum annað en því var ætlað af eigendum þess. Jón Magnússon var þá dómsmrh., og hann lagði mjög eindregið að Björgunarfjelaginu að gefa samþykki sitt til þess, að skipið færi í eftirlitsferð austur með söndum laust eftir miðjan apríl. Það var kvartað svo ákaft undan ágangi togara, að hann þóttist ekki geta daufheyrst við, og við vildum gjarnan, að svo miklu leyti sem unt var, verða við tilmælum stj. Hinsvegar var þetta sá tími, er mestu skifti Vestmannaeyinga vegna veiðarfæragæslu, að skipið hyrfi alls ekki burtu af fiskiveiðasvæðinu. Tilmæli ráðherra komu til mín, af því að jeg var hjer staddur í Reykjavík, en þar fyrir utan varð jeg þess var, að ráðuneytið skifti hjer um bil daglega skeytum við skipstjóra á björgunarskipinu, sem „Þór“ var þá. Svo kemur þetta fyrir, að fyrir þrábeiðni ríkisstjórnarinnar verður þetta úr, að skipið fer þessa för. Jeg vil, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp brjef frá Björgunarfjelaginu um þetta efni til ríkisstjórnarinnar, sem er dagsett 10. nóv. 1926: „Eins og ráðuneytinu er kunnugt, bar svo til í vetur er leið, að björgunar- og eftirlitsskipið „Þór“, sem um það skeið var á vegum Björgunarfjelags Vestmannaeyja og hafði gæslu á netasvæðinu S.-V. af Eyjunum, fór 18/4 fyrir endurtekin tilmæli ráðuneytisins austur með söndum og kom 21. s. m. með 4 þýska togara, sem allir voru dæmdir í fullar sektir fyrir veiðar innan landhelgi. En af burtveru skipsins af netasvæðinu leiddi það, að togarar gerðu usla mikinn í netunum, og urðu Eyjamenn fyrir stórkostlegu afla- og veiðarfæratjóni. Burtför skipsins af netasvæðinu kom öllum á óvart; enginn hafði búist við því, að skipið mundi yfirgefa netasvæðið þessa daga, er mátti heita aðaluppskerutími netabátanna. Björgunarfjelagið hafði ekki gefið skipun um þessa ferð; hitt var framkvæmdarstjórn fjelagsins ekki ókunnugt, að skeyti fóru á milli skipstjóra og ráðuneytisins um ferðina, og ljet hún það að mestu leyti hlutlaust, en var þó ekki mótfallin því, að ráðuneytið gæti notað skipið sem unt væri til að gæta landhelginnar. Eyjamenn urðu mjög gramir yfir töpum sínum, og gekk það, svo langt, að stjórn Björgunarfjelagsins fór þess á leit við forsætisráðherra, að landhelgisjóður bætti mönnum tap það, er orðið hafði, að minsta kosti að því er veiðarfærin sjálf snerti. Var vel tekið í það, bæði af honum og síðar af fjármálaráðherra, sem málið hefir síðar komið til. Skipið mun hafa aflað landhelgisjóði í þessari för að minsta kosti 60 þús. króna (4 togarar. „St. Paulli“. „Norburg“, „Lapland“, „Deeme“, fullar sektir, og upptækur afli og veiðarfæri). Veiðarfæratapið er samkvæmt hjálagðri skýrslu og meðfylgjandi vottorðum um 25 þús. kr. Aflatapið var alveg stórkostlegt, en vjer teljum ekki fært, að sá skaði verði bættur. Aftur á móti sýnist eftir atvikum öll sanngirni mæla með því, að landhelgisjóður bæti hið beina tap á veiðarfærum, og væntir stjórn Björgunarfjelagsins, að ríkisstjórnin sjái sjer fært að gera það. Skýrslan um töpin er tekin upp af skrifstofu fjelagsins eftir skriflegum yfirlýsingum formanna“. Skýrslunni um töpin fylgdi eiginhandar yfirlýsing bátaeigenda, sem í hlut áttu, og liggja þau skjöl vitanlega í stjórnarráðinu. Jeg fór fram á það í dag að fá þau lánuð; en gat ekki fengið þau að svo komnu; en afrit af þessu brjefi hafði jeg í plöggum mínum hjer, og af því að fundarhlje var, gat jeg nálgast það. Síðar en þessi skýrsla var gerð komu til staðar 4–5 bátar, sem ekki höfðu gefið skýrslu á rjettum tíma, og þeirra tapsskýrslur og reikningar voru send síðar; það er sú upphæð, sem hv.þm. Ísaf. mintist á, að hefði verið borguð seinna meir. Alls hefir landhelgisjóður greitt um 30 þús. kr. fyrir þessi töp. Og aðalgreiðslan fór fram, ekki á þeim tíma, er hv.þm. Ísaf. sagði, á meðan þing sat, heldur í nóvember sama ár. Jeg hefi ennfremur í höndum nokkurn útdrátt úr dagbók skipsins frá þessari ferð, og sömuleiðis ýmsar upplýsingar frá skipstjóranum, vegna þess að það var nauðsynlegt fyrir fjelagið að rannsaka, hvernig á öllu hefði staðið. Jeg get nú ómögulega sjeð, hvernig hv.þm. Ísaf. álítur það orka mikils tvímælis, hvort átt hefði að greiða þennan skaða. Mjer finst það svo augljóst mál, þar sem Björgunarfjelag Vestmannaeyinga skattlagði sjálft sig á þessu tímabili til þess að halda úti skipinu til veiðarfæragæslu. Svo lætur skipstjórinn til leiðast fyrir þrábeiðni ríkisstjórnarinnar að fara til þess að reyna að hefta frámunalegan yfirgang togara, og tekst það svo vel, að hann aflar landhelgisjóðnum í þessari för - mjer er óhætt að segja 60 þús. kr. Háttv. frsm. sagði það hafa verið um 50 þús. kr.; en það er alveg augljóst, að það hefir hlotið að fara fram úr því, því að meðalsektir 4 togara gerðu þá og gera enn 50 þús. kr. ísl. En svo var upptækur gerður afli og veiðarfæri á öllum þessum skipum, og er það ekki ofmetið á 10 þús. kr. Annars hefi jeg ekki rannsakað ofan í kjölinn, hvað landhelgisjóður bar úr býtum. En mjer virðist það hafa verið á fullri sanngirni bygt að greiða hið beina tap á veiðarfærum. Það er og vitanlegt, að hjer er ekki um veiðarfæratjónið eitt að ræða, heldur aflatjón um leið, bæði þessa daga frá 21.–28. apríl, og ennfremur urðu margir bátar að liggja í lamasessi um tíma, hvað veiðarfæri snerti, og öfluðu því miklu minna á vertíðinni. En að þetta gat komið fyrir, að skipið hyrfi frá veiðarfæragæslu og til landhelgigæslu, það kemur af því ástandi, sem orðið var síðustu árin, að starfsemi Björgunarfjelagsins var farin að verða það viðurkend af ríkisstjórninni, að hún var farin að hlutast til um skipið með eigendum þess, með því að biðja það að fara þessa og þessa eftirlitsferð, þegar henni lá á. Þegar það er vitað, að skipið fer þessa ferð án leyfis eigenda og að af ferðinni hlýtst svo mikið tjón, sem jeg hefi þegar lýst, þá hygg jeg það sje nægilega upplýst, að það hafi ekki verið annað en sanngirni og rjettlæti, að Vestmannaeyingum hafi verið bætt fyrir. Og þegar þess er ennfremur gætt, hvað þeir hafa lagt á sig til þess að halda uppi þessari gæslu, þá vil jeg spyrja hv.þm. Ísaf., hvort hann álíti það orka nokkurs tvímælis, að þennan skaða ætti að bæta af hálfu þeirra, sem stóðu fyrir því, að skipið fór förina. Jeg get ekki skilið, að hv.þm. álíti, að fiskimenn og bátaeigendur í Vestmannaeyjum hafi undir öllum kringumstæðum einir átt að bera þann skaða, sem þeim var gerður. * Ræðuhandr. óyfirlesið.

Frsm. (Halldór Stefánsson) Það var ekki ætlun mín eða nefndarinnar að hefja hjer nokkrar eldhúsdagsumræður, enda get jeg ekki talið, að orð mín fjellu þannig, að ástæða væri að ætla slíkt. Nefndin vildi aðeins benda á, að það skifti ekki alllitlu máli, hvernig meðferð stj. er á fjárlögunum. Það hefir löngum verið sagt, að Alþingi sje eyðslusamt, og skal jeg ekki um þá umsögn fást; meðal annars hefir þetta verið fært sem ástæða fyrir því, að rjett væri að fækka þingum. En þeir, sem á móti hafa staðið fækkun þinga, hafa hinsvegar sagt, að óvíst væri, að fjárreiðurnar væru öllu betur komnar í höndum stjórnanna en í höndum þingsins. Og jeg hygg þessar athugasemdir mínar leiði nokkur rök að því. Með því að þessir reikningar, sem hjer liggja fyrir, eru frá tíð fyrverandi stj., var það ekki nema eðlilegt, að hv. 1. þm. Skagf. yrði til þess að svara nokkru til þeirra aths., sem nefndin bar fram, og upplýsa það, sem um var spurt. Jeg ætla mjer ekki - eins og jeg tók fram í upphafi - að gera þessar umr. frá minni hálfu að neinum eldhúsdagsumræðum, og því mun jeg svara fáu einu þeim aths., sem fram hafa komið frá hv. 1. þm. Skagf., enda vill svo til, að þessi atriði hafa verið gerð að umtalsefni af öðrum hv.þm. Viðvíkjandi greiðslu til sendiherrans fyrir ráðunautsstarf sagði hv.þm., að sig minti, að það ráðunautsstarf hafi verið launað á tímabilinu frá því sveinn Björnsson ljet af sendiherraembættinu og þar til hann tók við því aftur. Jeg skal ekki þræta um þetta, en leyfi mjer aðeins að benda á það, að þetta er ekkert spánnýtt, því að við reikningana 1925 gerðu endurskoðendur samskonar aths., og þá var þessi greiðsla ekki 1500 kr., heldur 3000 kr. Þetta má sjá í 16. aths. endurskoðenda frá 1925. Það má vera, að sú aths. hafi orðið til þess, að greiðsla var lækkuð um helming. Það stendur óbreytt, sem jeg sagði áðan, að þar sem um mann er að ræða, sem hefir full laun frá ríkinu, sje jeg ekki, að ástæða sje til að greiða honum sjerstaklega fyrir aukastörf, sem unnin eru í þágu ríkisins og náskyld embætti hans. Það hefði verið sýnu nær að bjóða honum að leggja niður embættið, ef hann hefði ekki viljað vinna það, sem fyrir hann var lagt. Um þær 2500 kr., sem varið hefir verið til húsabóta á Horni í Skorradal, ætla jeg ekki að tala frekar en orðið er. Viðvíkjandi greiðslu til sendiherra til húsakaupa sagði hv.þm., að það hefði verið borið undir þingið. Jeg skal ekkert um það segja, en jeg vil benda hv.þm. á, að ef það hefði verið borið undir þingið, mundi það hafa komið fram á sjerstökum lið í fjárl., en ekki verið tekið undir þennan lið, óviss útgjöld. Að það hafi verið borið undir þingið í einhverri annari merkingu, hefir enga þýðingu í þessu sambandi. Um greiðslu til kostnaðar við landsfund kvenna á Akureyri árið 1926 sagði hv.þm., að sig minti, að það hefði verið borið undir þingið. Já, það var gert á þann hátt, sem jeg hefi áður sagt, að tvisvar sinnum komu fram ákveðnar tillögur um að veita fjeð, og tvisvar sinnum var það felt. Þó það væri borið fram 1926 við fjárlögin fyrir 1927 til útgjalda á sama ári, þá var það svo orðað í tillögunni, að fjeð væri veitt til kostnaðar við landsfund kvenna árið 1926. Um liðina, sem endurskoðendur vildu vísa til sjerstakra aðgerða Alþingis, fór hv.þm. nokkrum orðum, en mjer var ekki ljóst, hvort hann beindi þeim orðum til nefndarinnar eða endurskoðenda. Nefndin ber að engu leyti fram frekari kröfur en endurskoðendur höfðu gert. Þvert á móti gat hún ekki fallist á, að ástæða væri til sjerstakra aðgerða Alþingis, eins og endurskoðendur höfðu lagt til. Þar sem þessi atriði hafa verið rædd allmikið af öðrum hv. dm., skal jeg ekki eyða tímanum í að fara frekar út í þau. Hv. 1. þm. Reykv. bar fram þá fyrirspurn til nefndarinnar, hvort hún hefði haft með höndum fullgerða reikninga ríkisverslunarinnar eins og þeir voru í árslok 1927. Þessu þarf jeg ekki að svara, því að hæstv. fjmrh. hefir þegar gert það og sagt, að svo hefði ekki verið. Jeg get vísað til þess, sem jeg hefi sagt áður, að það, sem endurskoðendur byggja á nú, er sama skýrslan, sem lá fyrir þegar þál. var samþykt á þinginu í fyrra. Hæstv. fjmrh. hefir svarað þessu að öðru leyti, svo að jeg þarf ekki frekar um það að ræða. Mjer skilst, að hæstv. fjmrh. hafi í sínum aðgerðum út af þál. verið í samráði við fyrverandi stjórn, og veit jeg ekki, hvort hv.þm. (MJ) hefir nokkuð að átelja um þetta. Það er ekkert um sagt í þál. í fyrra, að það eigi að innheimta útistandandi skuldir landsverslunarinnar gömlu tafarlaust, enda mundi það vera jafnóhyggilegt fyrir ríkið og aðra skuldheimtumenn. Með því að gefa gjaldfrest er meiri von um greiðslu. Hv. þm. Vestm. upplýsti, að sektir til landhelgisjóðs fyrir þessa 4 togara hefðu ekki verið 50 þús. kr., eins og jeg sagði, heldur nær 60 þús. kr. Um þetta skal jeg ekki deila. Jeg hafði fyrir mjer það, sem fram var komið í umræðunum áður. Jeg hygg, að hv.þm. muni, að 50 þúsund krónur voru nefndar hjer í deildinni við umr. á eldhúsdegi, og engar aths. við það gerðar þá, en í svörum hæstv. stj. við athugasemdum endurskoðendanna er upphæðin ekki nefnd, heldur er aðeins sagt, að hún muni nema meiru en tvöföldum skaðabótunum til Vestmannaeyja.

Haraldur Guðmundsson Það er í sjálfu sjer óþarfi fyrir hv.þm. Vestm., og jafnvel hv. 1. þm. Skagf. líka, að vera enn einu sinni að segja söguna um herför „Þórs“ á hendur togurunum austurfrá. Jeg var að þessu sinni ekki að finna að því, þó að Vestmannaeyingum væru greiddar einhverjar bætur fyrir veiðarfæratöp. Það atriði leiddi jeg hjá mjer. En jeg vítti stjórnina fyrir að hafa gert þetta í heimildarleysi. Jeg mundi ekki betur, þegar jeg talaði áðan, en að greiðslan hefði farið fram í apríl 1926. En jeg hugsa, að það sje rjett, sem hv.þm. segir, að hún hafi farið fram í nóvember. En það bætir ekkert fyrir fyrverandi stjórn. Hver sem þörf Vestmannaeyinga hefir verið, er það tvímælalaus skylda stjórnarinnar að leita til Alþingis 1927, til að fá samþykki þess til að greiða fjeð. Þó að fjenu kunni að hafa verið vel varið, hefir engin stjórn leyfi til þess að greiða tugi þúsunda heimildarlaust. Það mætti hv. 1. þm. Skagf., og jafnvel hv.þm. Vestm. líka, vita fullvel. Jeg vil spyrja hv.þm. Vestm., sem er mjög svo spurull í minn garð, hvaða sannanir hann hefir fram að færa fyrir því, að netin hefðu ekki tapast, þó að Þór hefði ekki farið austur. Það má auðvitað leiða líkur að því, að netin hafi tapast af því að Þór var eigi á verði, en hv.þm. getur aldrei sannað neitt í því máli. En hvað sem um það er, hvort sem Vestmannaeyingum hafa borið bæturnar með rjettu eða ekki, þá er það víst, að stjórnin hefir greitt skaðabæturnar í algerðu heimildarleysi. Það má í þessu sambandi minna á, að Þór hefir alls ekki hvílt eingöngu á Vestmannaeyjum. Ríkissjóður hefir lagt til hans drjúgan skerf. 1926 var hann styrktur með 40 þús. kr. úr ríkissjóði. Yfirleitt fæ jeg ekki annað sjeð en að ríkissjóður hafi mjög drengilega hlaupið undir bagga með Vestmannaeyingum með að verja veiðarfæri þeirra fyrir yfirgangi togaranna. Jeg verð að endurtaka það, að það kemur í sjálfu sjer málinu lítið við, í hverjum erindum Þór fór austur eða hvaða tjón Vestmannaeyingar kunna að hafa beðið. Aðalatriðið í þessu máli er það, hvort stjórnin hafði heimild til þess að láta fjeð af hendi eða ekki. Að stjórnin hefir ekki einu sinni kært sig um slíka heimild, heldur kosið að dylja gerðir sínar fyrir þinginu, sjest af því, að hún skýrði ekki þinginu 1927 frá þessu. Hv. þm. Vestm. hefir upplýst, að þær 5 þús. kr., sem greiddar voru 1927, væru fyrir tjón á veiðarfærum á þeim sama tíma, og það er eflaust rjett, og þá sama um þær að segja. Jeg heyrði ekki alla ræðu hæstv. fjmrh., en jeg held ekki, að hann hafi drepið neitt á það, sem jeg inti eftir um eftirgjöf á tekju- og eignarskatti í Gullbringu og Kjósarsýslu. Jeg vildi mega vænta þess, að jeg fengi um það fyllri upplýsingar fyrir 3. umr. Í sambandi við eftirgjöfina vil jeg geta þess, að hv. 2. þm. Reykv. inti fyrverandi forsætisráðh. (JÞ) eftir því 1927, hvernig ástatt væri um eftirstöðvarnar í Gullbringu- og Kjósarsýslu þá, og svaraði ráðh., að mestur hluti þeirra mundi fást. Þessi spásaga þáv. ráðh. hefir sýnilega ekki rætst, því að nú eru strikaðar út 87 þús. kr. Hv. 1. þm. Skagf. sagði út af ummælum mínum um berklavarnakostnaðinn, að það væri ekki rjett, að reikningshald hans væri ekki í lagi, því að hann væri greiddur út eftir frumreikningunum. Það er sjálfsagt rjett. Jeg var ekki að finna að því, að ekki væru til frumfylgiskjöl, heldur að hinu, að það sjest ekki, fyrir hvað greitt er. Reikningurinn er ósundurliðaður, svo að ekki er hægt að sjá hversu mikið er greitt fyrir læknishjálp, hversu mikið fyrir meðul, hvað margir legudagar eru á ári og svo framvegis. Reikningurinn gefur ekki þær upplýsingar, sem eiga að fást. Það á vitanlega að semja gagngerða sundurliðun berklavarnakostnaðarins. Það er kunnugt, að aukatekjur hjeraðslækna fyrir störf í þágu berklavarna eru allmikill hluti af þeirri ½ miljón, sem greidd er til berklavarna. Jeg get sagt það um tvo hjeraðslækna, að annar hefir haft yfir 6 þús. kr. og hinn yfir 10 þús. kr. fyrir læknishjálp handa berklasjúklingum. Mjer hefir aldrei dottið í hug að segja, að fjeð væri greitt án þess að reikningar væru til. - Mjer þóttu einkennileg ummæli hv.þm. um orð mín viðvíkjandi viðgerð á húsi Jóns heitins Magnússonar. Hv. þm. sagði, að hann teldi víst, að þetta hefði ekki verið borgað, ef Jón Magnússon hefði lifað. Jeg býst við, að það sje rjett. En mig furðar á því, ef hv.þm. sjer ekki, að með þessum ummælum viðurkennir hann, að hjer hafi verið ofgoldið, því að Jón Magnússon hefði eflaust látið greiða sjer það, sem rjett var. Sökin er því tvöföld, þegar hv.þm. viðurkennir, að greiðslan hafi verið óþörf. Hv. þm. sagði, að hann gæti ekki sjeð, að konungsmóttakan hefði orðið ódýrari á annan hátt. Jeg vil snúa þeim ummælum. við og segja, að jeg sje ekki, að hún hefði getað orðið dýrari á annan hátt. Um helmingurinn af kostnaðinum við hana fer til að dubba upp hús Jóns heit. Magnússonar, 20–30 þús. kr., en sama sumar er gert við ráðherrabústað ríkisins fyrir 35 þús. kr. Hefði ekki mátt flýta þeirri viðgerð ca. 2 mán. og láta konung búa þar? Ennfremur voru greiddar fyrir dúka og þvíumlíkt til móttökunnar á Ísafirði 1700 kr., en þangað kom konungurinn aldrei. Á Akureyri og Seyðisfirði mun kostnaðurinn hafa orðið samtals 10–12 þús. kr. En þeir reikningar hafa ekki verið finnanlegir til þessa. Það er ekki ofmælt, að alveg óforsvaranlega hafi verið bruðlað með fje við konungskomuna. Það er alveg rjett hjá hv. 1. þm. Skagf., að það var rangsagt hjá mjer, að reikningar landhelgisjóðs hefðu aldrei verið gerðir. Þeir eru til fyrir árin 1924 og 1925 í stjórnartíðindunum. En á þeim tíma voru greiðslur landhelgisjóðs engar. Síðan sú regla var tekin upp, að landhelgigæsla er í einu lagi færð yfir á landhelgisjóð, eiga að koma í reikningum landhelgisjóðs sundurliðaðir allir reikningar landhelgigæslunnar. Þetta er sjóður, sem á á 2. miljón, gerir út tvö skip og greiðir fyrir mannahald, kol og annan rekstrarkostnað mörg hundruð þúsunda. Háttv. þm. vildi halda því fram, að það væri óumflýjanlegt fyrir landhelgisjóð að hafa risnufje til þess t. d. að taka á móti flokksbróður mínum, hermálaráðherranum danska, o. fl. Það má lengi um það deila, hve mikið menn eigi að halda sjer til, en jeg verð að átelja það, að fært sje á landhelgisjóð það, sem ekki viðkemur sjálfri landhelgigæslunni. Ef þetta risnufje er nauðsynlegt - en um það skal jeg ekkert segja -, þá á að sjálfsögðu að færa það undir sjerstakan lið í landsreikningunum, ef ekki þykir hrökkva risnufje forsrh. Jeg hygg, að það sje rjett, að meginástæðan til þess, að reikningar landhelgisjóðs eru ekki hafðir eins opnir fyrir almenningi og reikningar ríkissjóðs, sje sú, að stjórnin hafi ekki kært sig um, að þeir kæmu fyrir almenningssjónir. Hv. þm. fór nokkrum orðum um aukavinnu starfsmanna ríkisins. Mjer skildist hann telja það alveg eðlilegt, að menn, sem ynnu aðalstörf sín við stofnanir ríkisins, hefðu aukavinnu við þær sömu stofnanir. Jeg verð að segja, að mjer finst mjög óviðfeldið, að til dæmis skrifstofustjórarnir í stjórnarráðinu fái aukaþóknun fyrir eftirlit og reikningshald sjóða, sem undir stjórnarráðið heyra, og allskonar endurskoðanir við stofnanir ríkisins. Einn fulltrúi í stjórnarráðinu hefir haft eins miklar tekjur fyrir setudómarastörf eitt ár og embættistekjur hans voru. Það fer ekki lítill tími í hans aukastörf, en það er ekki dregið af laununum fyrir það. Jeg álít, að ekki sje hægt að fá óheppilegri niðurröðun starfs en þetta. Jeg átaldi ekki aukavinnu kennara. En ef 5 stunda vinna er álitin nægileg fyrir þá, dregur það úr starfskröftum þeirra að þurfa að vinna marga tíma fram yfir það. Þá sagði hv.þm. nokkuð, sem mig stórfurðaði á. Hann hjelt því fram, að með því að samþykkja fjárlögin hjeðan væri lagt samþykki á það, að kongsmatan væri greidd í dönskum krónum. Hann spurði mig, af hverju jeg hefði ekki flutt brtt. um þetta efni. Þetta er furðuleg spurning. Við viljum, að hans hátign sjeu greiddar 60 þús. íslenskar kr., eins og í fjárlögunum stendur, og sjáum því enga ástæðu til að flytja brtt. við það. Það er hv. 1. þm. Skagf., sem á að flytja brtt. um þetta efni, ef hann ætlast til, að kongsmatan skuli greidd í dönskum krónum. En það er ekki nóg, því að fjárlögin breyta ekki gildandi lögum, en í lögunum frá 1919 er ákveðið, að kongsmatan skuli vera 60 þús. íslenskar krónur. Matan hefir í algerðu heimildarleysi verið greidd í dönskum krónum, þó að segja megi, að Alþingi hafi lagt samþykki sitt á það eftir á, með því að samþykkja landsreikningana, en afsökun Alþingis er sú, að gengismunurinn er ekki tilfærður sjerstaklega, heldur vandlega falinn í einum lið óvissra útgjalda. Hvað snertir stúdentastyrkinn játaði hann, að um það hefði verið talað við fjvn. þingsins, hvort greiða mætti hann í dönskum krónum. Það sýnir, að hann viðurkennir, að ekki hafi verið ætlast til þess og að ekki sje ætlast til þess, að þessi upphæð fremur en aðrar upphæðir fjárlaganna skuli greidd í dönskum krónum, heldur auðvitað íslenskum. Annars var óþarfi að leita samþykkis fjvn. Ef hv.þm. (MG) ætlast til þess, að einstakar upphæðir sjeu greiddar í dönskum krónum, en ekki íslenskum, sje jeg ekki, að hann geti komist hjá því að bera fram brtt. í þá átt.

Magnús Jónsson Jeg fjekk heldur lítil svör við þeim spurningum, sem jeg bar fram áðan til hæstv. fjmrh. Jeg verð að segja, að jeg var hissa á þeirri ræðu, sem hæstv. ráðh. þuldi yfir hausamótunum á okkur áðan. Mjer er næst að halda, að hann hafi fundið einhverja reykjarstybbu framan úr eldhúsi og því komist í það eldhússkap, sem hann komst, þegar hann fór að verja stjórn sína á landsversluninni og tala um, hversu lítil töp hefðu orðið á henni. Jeg var hissa á þessu, því að jeg mintist ekki einu orði á landsverslunina og rekstur hennar eða töp, heldur var jeg aðeins að biðja um nýrri skýrslu um hag landsverslananna en þær, sem LR. ber með sjer. Jeg ætlast alls ekki til, að skuldir landsverslunar verði innheimtar í hasti, og mintist yfirleitt ekkert á þetta, heldur fór jeg fram á vitneskju um, hvað þessu liði. Með þál. frá í fyrra var heldur ekki til þess ætlast, og vil jeg leyfa mjer að lesa hjer, með leyfi hæstv. forseta, 3. lið hennar, sem um þetta ræðir. Hann hljóðar svo: „Að gerð sje gangskör að því að semja um og kalla inn útistandandi skuldir steinolíuverslunarinnar, og að framvegis verði gætt varúðar um útlán“. Jeg er hæstv. ráðh. alveg sammála um flest af því, sem hann sagði um þetta yfirleitt, en jeg veit ekki vel, hvað hann átti við með því tapi, sem hann var að tala um, að hefði jetið upp varasjóð landsverslunar. Það var settur á tollur til að bæta þetta upp og það var ákveðið, að hann skyldi falla niður, þegar landsverslun hefði fengið sitt uppborið. Jeg sje ekki annað en að við getum snarað okkur að deila um þetta. Tilgangur minn var auðvitað aðeins sá, að fá að vita, hvernig innheimtan hefir gengið. Að jeg hafi verið að deila á hæstv. ráðh. eða stj. hans á landsverslun með þessu, er alveg fjarstætt. Jeg man heldur ekki betur en að jeg hafi einu sinni undirskrifað þingskjal, þar sem farið var mjög lofsamlegum ummælum um stjórn hans á landsverslun. Jeg fyrir mitt leyti skal ekki fara lengra út í þetta, en aðeins endurtek þá ósk, að fá upplýsingar um skuldir landsverslananna í árslok 1927. Jeg legg ekki áherslu á, að þær komi fram nú; það getur staðið svo á, að hæstv. ráðh. eigi óþægilegt með að gefa þær að svo stöddu. En jeg teldi æskilegt, að þessar tölur lægju fyrir við 3. umr., og mun jeg þá endurtaka þessar óskir mínar um upplýsingar í þessu efni.

Magnús Guðmundsson Hv. frsm. þarf jeg ekki miklu að svara. En jeg vil benda á, að þessar umræddu greiðslur til sveins Björnssonar fyrir árið 1925 og að nokkru leyti 1926 voru einkum vegna ullarmálsins sænska, sem hv.þdm. kannast við. Það er þessi mikla krafa frá Svíum, sem ekki mun útkljáð enn. Um aukagreiðsluna til dýralæknisins í Reykjavík er það að segja, að hann taldi sjer ekki skylt að inna af hendi aukastörf án sjerstakrar greiðslu. Borgun þessi hefir verið int af hendi í mörg ár og ekki verið kvartað yfir henni fyr en í fyrra, en þá var þessi greiðsla int af hendi, því að hún er fyrir árið 1926. Jeg man með vissu, að bæturnar til Sveins Björnssonar vegna húsakaupa hans voru samþ. af þinginu. Með hvaða formi, man jeg ekki, en jeg hygg, að það hafi verið borið undir fjvn. og standi í 23. gr. fjárl. 1926 eða 1927. Jeg vildi með þessu gefa upplýsingar um þessi atriði, sem óskað hefir verið skýringar á. Hv. þm. Ísaf. sagði, að það hefði verið óþarfi fyrir okkur, hv.þm. Vestm. og mig, að svara nokkru til um greiðsluna til Vestmannaeyinga. Er þá óþarfi að gefa upplýsingar um það, sem átalið er og talið vítavert, þegar hægt er að sýna fram á, að ekkert var athugavert við það? Það var ekki aðeins, að það væri alveg forsvaranlegt, heldur alveg sjálfsagt. Menn ættu þó að minsta kosti að hafa rjett til að bera hönd fyrir höfuð sjer, þegar á þá er ráðist, ekki síst þegar það er gert að ósekju. Það var samningur um að greiða Vestmannaeyingum þann halla, sem þeir yrðu fyrir af þessari för Þórs, og var það ekki nema eðlilegt, þegar ríkið átti að hafa tekjurnar, og það var ekki síður ástæða til þess, þegar tekjur ríkissjóðs af förinni urðu 60 þús. kr. Að tala um það, að stj. hafi ekki haft heimild til þessa, er bara barnaskapur, - því að til hvers er þá stj., ef hún á ekki að geta framkvæmt annað eins og þetta? Viðvíkjandi berklavarnakostnaðinum skal jeg upplýsa það, að jeg ljet gefa út sjerstök eyðublöð undir reikninga bæði lækna og sjúkrahúsa.

En þau hafa ekki verið notuð

. Jú, þau hafa oftast verið notuð og oftast ekki greiddir reikningar nema því aðeins. En hitt er rjett, að stj. hafði linast á að heimta, að reikningarnir frá læknunum væru sundurliðaðir, vegna þess að það hefir sýnt sig, þegar þeir hafa verið endursendir og sundurliðun heimtuð, að þeir hafa verið hærri, þegar þeir hafa komið aftur, enda þótt læknar hafi haldið sig við þann taxta, sem þeim hefir verið settur. Þessi kostnaður er vitanlega mjög mikill, og væri mikilsvert, ef hægt væri að draga úr honum, til dæmis með því að fá embættislæknana til að inna þetta af hendi fyrir lægra gjald. Til þess mætti vitanlega skuldbinda þá með lögum. - Þá var það viðgerðin á húsi Jóns heitins Magnússonar. Frá því máli hefi jeg skýrt alveg rjett og bent á, að ef hann hefði lifað, hefði útkoman orðið alt önnur. Jeg skil nú ekki í, að hv.þm. geti undrast, að erfitt sje að gera þessa reikninga upp eftir á, þegar sá maður, sem mestu rjeði um þetta, er dáinn. Annars liggur þetta nú, ásamt öðru, fyrir þinginu, og geta hv.þdm., ef þeim sýnist svo, borið fram brtt. um að láta endurgreiða þetta, ef þeir vilja og telja sanngjarnt. Eins og á stóð, gat enginn vitað fyrir, að forsætisráðherraskifti yrðu svo fljótt sem raun varð á, og að þess vegna þyrfti að taka ráðherrabústaðinn til afnota svo fljótt. Þá var hv.þm. að tala um dúka, sem sendir hefðu verið til Ísafjarðar. Jeg veit ekki betur en að þeir hafi verið seldir og verð þeirra dregið frá kostnaðinum yfirleitt. Það var gott, að hv.þm. uppgötvaði, að reikningar landhelgisjóðs hefðu þó verið gerðir, en mig undrar, ef hann heldur, að hægt sje að hylja greiðslur úr landhelgisjóði, þar sem reikningar hans eru lagðir fyrir endurskoðendur árlega. Slíkt er einber barnaskapur, að láta sjer detta slíkt í hug. Þó að það geti verið álitamál, þá get jeg ekki sjeð, hvaða sjóði stæði nær en landhelgisjóði að bera kostnað, sem stofnað er til vegna þess manns, sem hefir yfirumsjón með strandvörnum Dana hjer við land. Þá þótti hv.þm. hart, að skrifstofustjórum í stjórnarráðinu væri borgað fyrir að hafa á hendi fjárhald opinberra sjóða. Þessir sjóðir, sem hjer er um að ræða, eru nokkuð stórir, t. d. kirkjujarðasjóðurinn og fiskiveiðasjóðurinn, annar um 600 þús. kr. og hinn nálægt 1 milj. kr., og fylgir því eigi lítil ábyrgð að hafa stjórn þeirra á hendi. Jeg veit líka til, að tap hefir átt sjer stað hjá einum þessara sjóða, sem vafalaust stafaði af mistalningu eða einhverri slíkri vangá, og varð reikningshaldari að bæta það úr eigin vasa. Auk þess veit jeg, að það er ómögulegt að koma þessu fyrir á ódýrari hátt en þennan. Að því er setudómarastörfin snertir, get jeg ekki sjeð, að neitt sje verra að greiða fyrir þau starfsmönnum stjórnarráðsins, þegar þeir vinna að þeim utan skrifstofutíma. Laun þessara manna, sem eru um 2000 kr. á ári með dýrtíðaruppbót, eru svo lág, að það er ómögulegt að fá dugandi lögfræðinga til að gegna þessum störfum, nema þeir eigi von á einhverju öðru meiru. Um tímakaup kennara er það að segja, að það var farið fram á það á þingi að fjölga skyldutímum þeirra, en það var felt, og jeg býst við, að það hafi meðfram verið af því, að það hafi verið talið ósanngjarnt að leyfa þessum mönnum ekki að afla sjer aukatekna til uppbótar á hin lágu laun þeirra. Loks að því er snertir borðfje konungs fanst hv.þm., að jeg ætti að koma með brtt., en ekki hann. Það er nú svo, að jeg læt það alveg laust og óbundið, hvort hæstv. stj. vill greiða þetta eins og áður hefir verið gert, en ef hv.þm. vill tryggja sjer, að það verði ekki gert, ætti hann að koma með till. um það. Jeg er líka alveg viss um, að ekki verður breytt til um þetta án þess að bein fyrirmæli komi um það frá þinginu. Jeg held líka, að hægt væri að breyta með fjárl. lögunum um konungsmötu, til dæmis að kveða svo á, að þessi upphæð skyldi greiðast með dýrtíðaruppbót eða gengisviðauka. Jeg tel að minsta kosti líklegt, að stj. fari ekki að breyta til í þessu efni, nema fram komi bein skipun þingsins um þetta; annars svarar stj. því auðvitað sjálf. Fyrir síðastl. ár var þetta greitt, eins og vant er, samkv. þeirri samþykt, sem gerð var á landsreikningnum í fyrra, og á þá samþykt má líta sem ákvörðun þingsins um þetta. Jeg held því, að ef hv.þm. vill fá þessu breytt, ætti hann að flytja till. um það.

Fjmrh. (Magnús Kristjánsson) Mjer þótti það næsta furðulegt, að hv. 1. þm. Reykv. fann sig móðgaðan af því, að jeg talaði nokkur orð alment um starfsemi landsverslunar fyrr og nú. Þetta voru aths. almenns efnis, sem áttu beint við málið, sem fyrir lá. - Ef á að skoða þetta sem beina fyrirspurn til mín, þessar aths., sem hann kveðst hafa komið fram með, þá get jeg ekki svarað henni að svo stöddu. Hv. fjhn. hefir ekki heldur enn fengið skýrslu um þetta, og stafar það af því, að enn eru ekki komnir reikningar bæði frá útlöndum og hingað og þangað að innanlahds. Það er enda mjög óvanalegt með stærri fyrirtæki, að hægt sje að lúka reikningsskilum þeirra fyrir liðið ár fyr en eftir lok fyrsta ársfjórðungs. Jeg skal hinsvegar lofa hv. 1. þm. Reykv. því, ef það mætti verða honum til hugarhægðar, að þessir reikningar skuli lagðir fram svo fljótt, sem verða má, og jeg vona, að þeir verði þá svo úr garði gerðir, að hv. nefnd þurfi ekki að leggja mikla vinnu í þá. Jeg get þó ekki lofað, að þeir verði komnir við næstu umr. um landsreikninginn. - Annars var ræða hv.þm. lítið efni til ágreinings okkar í milli. Hann sagðist yfirleitt vera mjer sammála um flest, og vona jeg, að svo verði einnig framvegis. Þessi hv.þm. gat þess, að sjer væri ekki kunnugt, að verslunin hefði þurft að greiða kolatap af sjóði sínum. Það kann vel að vera, að honum sje ókunnugt um það, en mjer er það mjög vel kunnugt. - Þegar vopnahljeð var samið 1918, lágu hjer mjög miklar kolabirgðir, sem þá fjellu geysilega í verði, eða alt úr 300 í 100 kr. tonnið. Eins og geta má nærri, varð af þessu mikill halli, og var þá ákveðið að leggja toll á kol til bráðabirgða, til þess að ná tapinu upp að einhverju leyti, og þetta kannast hv.þm. við. En síðan kom kolaverkfallið mikla í Englandi, og urðu afleiðingar þess nokkuð líkar. Þá lágu fyrir feikna birgðir af kolum, og þegar sjáanlegt þótti, að kolaverkfall væri í aðsigi, var eftir fyrirskipun stj. gert alt til þess að birgja landið upp með kol, til þess að sjávarútvegurinn þyrfti ekki að stöðvast. Steig þá verð á kolum upp úr öllu valdi, og þau varð að sækja bæði til Belgíu og Þýskalands. Þegar verkfallinu lauk, lækkaði verðið. aftur, og voru þá til afarmiklar birgðir af kolum, og leiddi af þessu stórtjón fyrir verslunina. Þarf jeg svo ekki að orðlengja um þetta frekar, því að jeg vænti þess, að reikningarnir verði komnir svo snemma, að Alþingi geti kynt sjer þá. Viðvíkjandi þeirri áskorun, er hv.þm. Ísaf. beindi til mín, hvort jeg vildi upplýsa um eftirgjöf á tekjuskatti 1926, vil jeg geta þess, að jeg vil ekki skorast undan því, en hinsvegar hefði jeg haldið, að hv.þm. hefði haft svo gott tækifæri til þess að kynna sjer gjöld ríkisins, að hann ætti að geta aflað sjer þessara upplýsinga sjálfur. Annars getur vel verið, ef jeg hefi tíma til þess, að jeg hjálpi honum til þess að afla sjer þeirra upplýsinga. Jeg geri ráð fyrir því, eins og svarið við aths. við þennan lið ber með sjer, þá megi ekki búast við því, að mikið sje hægt upp úr því að hafa, þótt lagður væri fram nafnalisti yfir þá menn, sem ekki hafa getað greitt þennan skatt. Segir svo í svari við aths., að þegar búið sje að reyna lögtak, sje ekki um annað að gera en að útfæra þetta sem ófáanleg gjöld. Það er viðurkend regla, þegar skattgreiðandi er öreigi, þá er í flestum tilfellum viðhöfð sú aðferð að telja skuldir hans ófáanlegar. Það getur verið, að þessi gjöld kunni að fást síðar, ef þau eru geymd nógu lengi og efnahagur skattgreiðanda hefir tekið þeim breytingum, en jeg tel það mjög hæpið og ekki mikið leggjandi upp úr því. Jeg sje því ekkert við það að athuga, þótt þau gjöld, sem reynt hefir verið að ná inn með lögtaki, sjeu útfærð sem ófáanleg og strikuð út úr reikningnum. Þá er annað atriðið, og það er þessi rekistefna út af konungsmötunni. Í mínum augum er það álitamál, hvort hún sje fyllilega rjettmæt. Jeg sje ekkert eðlilegra en að starfsmenn ríkisins taki sín laun í gjaldeyri þess lands, er þeir lifa og starfa í. Tel jeg að gildi alveg hið sama um þetta atriði og um laun sendiherra í Kaupmannahöfn. Jeg vil taka þetta fram til þess að fyrirbyggja misskilning, svo að annars verði ekki vænst af mjer í máli þessu. Geta þá þeir menn, er sjerstakan áhuga hafa á þessu máli, gert þær ráðstafanir, er þeim þykja nauðsynlegar. Sje jeg svo ekki ástæðu til þess að ræða þetta frekar, enda hjelt jeg, að menn hefðu haft tækifæri til þess að seðja ádeilufýsn sína og aðfinslusýki nægilega áður, og vænti þess, að nú muni ganga greiðlega að afgr. þetta mál og önnur.

Jóhann Jósefsson * Hv. þm. Ísaf. reyndi enn að vjefengja rjettmæti þess, að Vestmannaeyingum hafi verið greiddar bætur fyrir þessi veiðarfæraspjöll og fanst óþarfi fyrir mig að rifja upp það mál. Jeg sje ekkert á móti því, þar sem slíkur maður og hv.þm. Ísaf. vjefengir rjettmæti þeirrar kröfu og heimild stj. til þess að inna hana af hendi. Þá beindi hv.þm. þeirri spurningu til mín, hvaða sannanir væru fyrir hendi um, að veiðarfæraspjöll þessi hefðu orðið af völdum togaranna í fjarveru „Þórs“. Jeg skal nú með fáum orðum upplýsa hv. deild um þetta mál. Um nokkurra ára skeið hafa eyjarskeggjar lagt undir sig hafið kringum eyjarnar og stundað þar veiðar á bátum sínum utan landhelgi, með hjálp gæsluskipsins „Þórs“. Nú er það kunnugt, að í apríl 1926 - frá 19. til 21. apríl - urðu tugir báta alt í einu fyrir svo stórfeldu tjóni á tveim nóttum, að slíks eru ekki dæmi. Það er ennfremur vitað, að kringum þetta netasvæði sveimar mikill fjöldi togara á vertíðinni, svo að erfitt er að halda þeim frá netasvæðinu, enda þótt gæsluskipið sje altaf við. Loks er það sannað af skýrslum, að á þessum sama tíma fór „Þór“ frá gæslu og tók 4 togara meðfram söndum, við Portland og Hjörleifshöfða, sem voru þar að veiðum í landhelgi. Getur hv.þm. látið sjer koma það til hugar, að nokkur sjómaður geri sjer það að leik að koma afla- og veiðarfæralaus í land, þegar mest aflast? Nú þegar tekið er tillit til þessa, sem nú er um getið, svo og þess, að hver formaður hefir gefið skýrslu eftir bestu vitund um tjón sitt, sem hv.þm. getur kynt sjer, þegar hann er að gagnrýna reikninga landhelgisjóðs, þá held jeg, að hjer sje um svo miklar líkur að ræða, að þær megi sannanir kallast. Að lokum vil jeg svo beina einni spurningu til hv.þm., ef tekið er tillit til alls þessa, sem jeg hefi fært fram, og honum þykja skýrslur sjómanna ónógar: Hvaða vitni ætlast hann þá til, að leiddi verði til þess að upplýsa málið? *Ræðuhandr. óyfirlesið.

Hannes Jónsson * Jeg verð að segja, að mjer þótti miður, er hæstv. fjmrh. taldi sjer ekki fært að láta kostnað utanríkismálanna koma á rjettan lið í landsreikningnum. Því að þótt þessi liður standi nú á gengisreikningnum, þá virðist mjer mjög auðvelt að færa hann og setja hann á rjettan stað eins og aðra liði. Þótt gengishækkunin sje ekki tekin upp í fjárl., finst mjer sjálfsagt að færa þann lið á landsreikninginn og láta hann koma sjerstaklega fram til aukafjárveitinga, þegar leitað er samþykkis Alþingis á þeim, en ekki sem óviss gjöld. Það er harla óviðkunnanlegt, þegar að því er gætt, hve mikið ríkið leggur fram í þessu skyni, þá sje ekki hægt að komast að rjettri niðurstöðu um það. Þessir liðir hafa altaf verið villandi frá því að þeir komu inn í landsreikningana 1920, eða frá því laun sendiherra fyrst komu til greina. Jeg býst við því, að til þessa tíma sje gengismunurinn þegar orðinn á annað hundrað þús. kr., og verð jeg að telja það alveg óviðunandi. Þykir mjer mjög leitt, ef stj. sjer sjer ekki fært að bæta úr þessari villu, því að það er mjög leitt, ef slík fjárhæð verður framvegis færð annarsstaðar en hún á að vera. Það er ýmislegt fleira, er jeg vildi sagt hafa í þessu sambandi, en vil þó ekki bæta miklu við hinar löngu umræður. Get jeg því látið hjer staðar numið, en vil óska þess alvarlega, að stj. geri landsreikningana svo vel úr garði framvegis, að þessir liðir verði svo skýrt færðir, að það sje ekki falið fyrir þingi og þjóð, hve mikinn kostnað þessi störf hafa í för með sjer fyrir landið. *Ræðuhandr. óyfirlesið.

Haraldur Guðmundsson Hv. þm. Vestm. lagði fyrir mig þá spurningu, hvaða vitni jeg vildi leiða, ef jeg teldi skýrslur sjómanna ónógar sannanir. Jeg skal svara þeirri spurningu strax: Jeg þekki engin þau vitni, er sannað geti neitt í máli þessu, því að það er ekki hægt að sanna, hvort nokkuð eða hve mikið tjón hlautst af því að „Þór“ var ekki viðstaddur. Þetta má háttv.þm. vel vita og sætta sig við það. Jeg hefi sagt, að stj. hafi enga heimild haft til þess að greiða þetta fje, og hv. 1. þm. Skagf. hefir líka játað, að svo er. Þetta er eitt af því, sem stj. hefir gert á eigin ábyrgð, og það er það, sem jeg er að víta. Þetta er nú í þriðja skiftið, að þessi saga er sögð, að Þór hafi verið austur með söndum og tekið togara þar í landhelgi. Þetta kemur í rauninni málinu ekkert við. Það er að vísu hægt að færa nokkrar líkur fyrir því, að Vestmannaeyingar hafi orðið fyrir tjóni af þeim orsökum, en það er því alveg óviðkomandi, - sem jeg sagði, að stj. hefði ekki haft neina heimild til þess að greiða þetta fje. Og jeg sje enga ástæðu til þess, að stj. vegna Vestmannaeyinga, jafnvel þótt þeir kunni að vera kjósendur háttv.þm. (JJós), taki fjárveitingavaldið í sínar hendur og greiði annað en lögboðin gjöld. Hv. 1. þm. Skagf. vildi staðhæfa, að kostnaðurinn við berklavarnir væri alveg sundurliðaður, nema að því er snerti læknishjálp sjúklinga. Þetta er einmitt það, sem jeg er að víta. Í mörgum reikningum stendur aðeins legukostnaður og annar kostnaður sjúklings, svo og svo mikill. Sami hv.þm. sagði einnig, að enginn hafi getað vitað það fyrirfram, að fráfall Jóns heitins Magnússonar bæri svo brátt að og að ráðherraskifti yrðu svo fljótt. Þetta er auðvitað alveg rjett, en jeg hefði álitið skynsamlegra, að stj. hefði látið gera við landsins eigið hús, því að þá var sú viðgerð eign ríkisins. Viðvíkjandi aukatekjum skrifstofustjóra stjórnarráðsins sagði hv.þm., að skrifstofustjórarnir fengju þessar 1200 kr. fyrir vörslu kirkjujarðasjóðs og fiskiveiðasjóðs. Þessi upphæð mun vera fyrir vörslu annara smærri sjóða, en að auki hafa skrifstofustjórarnir þessa tvo sjóði og taka laun fyrir. Þar að auki hefir svo annar skrifstofustjórinn laun fyrir það að annast útgáfu stjórnartíðindanna, og allir hafa þeir verulegar upphæðir fyrir endurskoðun á reikningum ýmsra ríkissjóðsstofnana. Eins og sjáanlegt er, hljóta öll þessi aukastörf að draga mjög úr störfum þessara manna, en annars kæri jeg mig ekki um að fara að draga þessa menn inn í umr., en vildi aðeins benda á það, hve mikið er að því gert að hlaða aukastörfum á starfsmenn ríkisins; er það auðvitað mælt til fyrv. stj., en ber ekki að skoða sem árás á þessa starfsmenn. Hv. 1. þm. Skagf. upplýsti það um ferð Þórs austur með söndum, að gerður hafi verið samningur við Björgunarfjelagið í Vestmannaeyjum um þessa ferð. Jeg hefi ekki fyr heyrt getið um þennan samning, en ef hann hefir verið gerður, hlýtur það að hafa verið eftir að ferðin hefir verið farin. Hv. þm. Vestm. hefir upplýst, að ferðin var farin og ráðin með svo miklum skyndingi, að óhugsandi er, að samningur hafi verið gerður áður. Jeg þarf ekki að þakka hæstv. fjmrh. fyrir svörin við fyrirspurn minni. Hann sagði aðeins, að mjer hefði verið innan handar að afla mjer upplýsinga um þetta, þar eð jeg hafi haft greiðan aðgang að því að kynna mjer tekjur ríkisins. Jeg geri ráð fyrir, að hann eigi þar með við störf mín í ríkisgjaldanefndinni. En henni var aðeins falið að athuga útgjöld ríkisins. Þetta atriði hafði nefndin enga aðstöðu til að kynna sjer öðrum fremur; hún hefir að vísu sjeð reikninga viðkomandi sýslumanns, en þeim fylgdi engin skýrsla um eftirgjafir þá. - Hæstv. fjmrh. sagði, að það gæti vel verið, að jeg gæti fengið upplýsingar um þetta með hans hjálp einhvern tíma síðar. Jeg get sannast að segja ekki verið honum neitt sjerlega þakklátur, því að jeg held, að jeg hafi fullan rjett á að vita þetta. Hitt veit jeg, að þessi eftirgjöf er ákaflega mikill hluti af öllum tekju- og eignarskatti í hjeraðinu á árinu, nærfelt 75%, ætla jeg. Þá upplýsti hæstv. fjmrh., að það væri sín skoðun, að starfsmenn ríkisins eigi að fá laun sín goldin í gjaldeyri þess lands, þar sem þeir eru búsettir. Þetta kemur áreiðanlega í bága við gildandi lög, og er auk þess hreinasta fjarstæða, ef hann á við það, að sömu upphæð, sem fjárlögin ákveða í íslenskum krónum, skuli greiða að tölunni til í mynteiningu þess lands, sem starfsmaðurinn er búsettur í, t. d. með dönskum krónum í Danmörku, pundum í Englandi, frönkum í Frakklandi o. s. frv. Þetta nær auðvitað engri átt. Skoðun ráðherrans getur vitanlega ekki breytt gildandi lögum. Þess vegna sje jeg enn enga ástæðu til að flytja brtt. um þetta efni. Sjerstök lög og fjárlögin ákveða konungsmötuna í íslenskum krónum, og ber því auðvitað að greiða hana, eins og önnur gjöld fjárlaganna, samkvæmt því.

Fjmrh. (Magnús Kristjánsson) Jeg bjóst ekki við því að meðtaka neitt þakklæti frá þessum hv.þm., svo að orð hans fá ekkert á mig. En jeg álít þetta dálítið undarlegt, því að starfi hans í ríkisins þágu er þannig varið, að hann átti að gera gangskör að því að athuga það, sem honum þótti með þurfa, og gera aths. um það. Og ef hv.þm. hefði komið í stjórnarráðið og spurst fyrir, þá geri jeg ráð fyrir, að honum hefði ekki verið neitað um upplýsingar, frekar en öðrum. En hvað hitt atriðið snertir, þá vil jeg benda honum á, að hvorugur okkar er lögfræðingur, svo að jeg hygg, að það verði óákveðið, hvort skilningur minn eða hans verður þyngri á metunum í því efni, svo að jeg held, að hv.þm. farist ekki að vera að setja sig á háan hest hvað það snertir. En jeg vil benda honum á, að þótt honum þyki sú aðferð, sem jeg benti á, ófær og lögum gagnstæð, þá er það viðurkend regla um starfsmenn allra ríkja, að þeir fá dýrtíðaruppbót sem því svarar, hve dýrara er að lifa í því landi, sem þeir eru sendir til, heldur en þar, sem þeir eiga heima. Það þýðir því ekkert að vera að tala um það, að hjer sje átt við íslenskar krónur, sem jeg þó man ekki eftir, að nokkursstaðar sje beinlínis tekið fram; hjer er heldur ekki um neitt stórvægilegt atriði að ræða. Jeg mun halda fast við mína skoðun og hv.þm. við sína, svo að það er ekki líklegt, hvort sem við ræðum þetta mál lengur eða skemur, að nein breyting verði á því.

Magnús Guðmundsson Það er aðeins örstutt athugasemd. Jeg vil benda hv.þm. Ísaf. á það, að þetta hús, sem hann vildi láta gera við árið 1926, var þá á leigu, og þeim, sem það leigði, var þá ekki hægt að víkja í burtu vegna húsaleigulaganna.

Var það nokkuð reynt?

. Menn vissu um húsaleigulögin og að þeirra vegna þýddi það ekki neitt. Svo var það líka, að þá voru ekki neinar líkur til, að þyrfti að leggja út í að kosta til viðgerðar á því húsi, eins og þá stóð. En að því er snertir það, sem hv.þm. var að tala um aukatekjur skrifstofustjóranna í stjórnarráðinu, þá vil jeg benda á, að hv.þm. nefndi ekki neina sjóði í fyrri ræðu sinni, svo að jeg gat ekki vitað, hvaða sjóði hann átti við. En það er eðlilegt, að það verði að borga eitthvað fyrir að stjórna þessum sjóðum, því að það er talsverð ábyrgð, sem því fylgir. Og það er heldur ekki rjett, að alt, sem að stjórn þeirra lýtur, sje unnið í skrifstofutíma stjórnarráðsins, þótt þar sje tekið á móti greiðslum frá mönnum og þeim sje veitt lán í þeim tíma, því að bæði eru reikningar þeirra færðir og ýmislegt annað, sem þeim tilheyrir, gert utan skrifstofutíma. Svo var hv.þm. að átelja það, að jeg hefði sagt, að hann hefði ekki vitað, að Vestmannaeyingar hefðu átt Þór á þeim tíma, sem um var að ræða. Jeg sagði ekki, að hv.þm. hefði ekki vitað það, en jeg sagði, að hv.þm. hefði ekki upplýst það. En það var einmitt aðalatriðið í málinu; þeir áttu skipið og gátu neitað að láta það fara, því að það hafði þá ákveðið starf. En þegar jeg sagði, að samningur hefði verið gerður, þá er það svo að skilja, að samningur var gerður um að skipið færi þessa ferð og að skaðabætur yrðu greiddar, ef illa tækist til, og það varð, því miður. Botnvörpungar toguðu yfir netin, en hefði skipið verið á staðnum, þá hefði það getað aðvarað þá. Til þess var skipið látið liggja á þessum slóðum að gera það, og til þess greiða Vestmannaeyingar stórfje á ári til að hafa skipið við hendina. Jeg hygg, að ekki sje hægt að heimta frekari sannanir en þetta, enda myndi hver dómstóli í landinu láta sjer þessar sannanir nægja, svo að strangari er ekki hægt að vera, því að samningurinn var á þá leið að bæta skaðann, ef til kæmi.

Hví skýrði stjórnin ekki þinginu frá þessu?

. Það verður erfitt fyrir stjórnir að skýra frá hverju einstöku atriði, sem fyrir kemur, og myndi auk þess lengja þingið stórkostlega. Jeg býst við, að ef stjórnin hefði farið að skýra þinginu frá því, að hún hefði með þessu eina verki sínu innunnið 30 þús. kr. í landhelgisjóð, þá mundi hv.þm. hafa kallað það mont hjá stjórninni, ef hann hefði þá verið á þingi. Við erum reiðubúnir að svara fyrir þetta mál, og jeg býst við, að það verði gert á þann hátt, að hv.þm. Ísaf. ríði ekki feitum hesti frá því að víta stjórnina fyrir það að gera þann samning, sem græðist á 30 þús. kr. á 2–3 dögum. Mjer finst það að minsta kosti ekkert árásarefni. Svo var hv.þm. að tala um borðfje konungsins og laun sendiherrans í Kaupmannahöfn. Jeg vona, að hv.þm. hafi sjeð það, að ef hann vill fá sínu máli framgengt og hafi skilið það af svörum hæstv. fjmrh., þá verður hann að bera fram brtt. og fá hana samþykta.

Hvernig á að orða þá brtt.?

. Jeg skal taka að mjer að orða brtt. fyrir hv.þm., ef hann treystir sjer ekki til þess.

Haraldur Guðmundsson Jeg get ekki orðið við beiðni hv.þm. (MG) um að gera þá brtt. við fjárlögin, að konungsmatan skuli greidd með ísl. krónum. Fjárlögin ákveða hana í ísl. krónum. Brtt. í þá átt, að ísl. krónur skuli greiddar með ísl. krónum, er kannske samboðin hv. 1. þm. Skagf. Mjer ekki. Sem afsökun fyrir greiðslunni til bátaeigendanna í Vestmannaeyjum hefir það verið fært fram, að Vestmannaeyingar hafi átt skipið, en aðalatriðið í málinu er ekki það, heldur hvort stjórnin hafi haft heimild til að gera þetta eða ekki. Hún hafði það ekki, og því átti hún að leita heimildar hjá þinginu 1927. Vestmannaeyingar gátu vel beðið eftir því, að forsvarsmenn þeirra mæltu máli þeirra við þingið, og þá hefði alt farið fram lögum samkvæmt. Viðvíkjandi því, sem háttv. 1. þm. Skagf. sagði um ráðherrabústaðinn, þá er því til að svara, að aldrei var farið fram á það við þann mann, sem þá bjó þar, að hann ljeti húsið eftir. Þessi valinkunni maður, hv.þm. Dal., er svo konunghollur, að hann hefði áreiðanlega viljið mikið á sig leggja til þess að rýma fyrir hans hátign konunginum, og jeg veit, að stjórnin hefði ekki farið erindisleysu, ef hún hefði leitað til hans. Hæstv. fjmrh. hefi jeg litlu að svara. En viðvíkjandi því, sem hann sagði um starf mitt í ríkisgjaldanefndinni, þá vil jeg benda hæstv. ráðh. á, að það er tekið fram í erindisbrjefum okkar, hvað við eigum að gera, sem er það að athuga útgjöld ríkissjóðs, og annað ekki. Þá sagði hæstv. ráðh., að vitaskuld þyrfti að greiða starfsmönnum ríkisins erlendis laun með tilliti til þess, hve dýrt væri að lifa þar í landi. En það er alt annað mál, og þá er engin ástæða til að greiða þessa upphæð í dönskum krónum, vegna þess að það er miklu ódýrara að lifa í Danmörku heldur en hjer.

Frsm. meiri hl. (Ingvar Pálmason) Allshn. hefir ekki getað orðið sammála um frv. það, sem hjer liggur fyrir. Eins og sjá má á þskj. 490, leggjum við hv. 3. landsk. til, að frv. verði vísað frá með rökstuddri dagskrá. Að nokkru leyti eru færð fram rök fyrir dagskránni í nál., og hefi jeg þar ekki miklu við að bæta. Jeg geri ráð fyrir því, að svipaðar orsakir valdi því um okkur báða, meirihlutamenn, að við viljum, að málið verði afgreitt þannig að þessu sinni. Jeg vil taka það fram, að mínu leyti, að strax í upphafi, þegar lög þessi voru samin, þótti mjer á þeim ýmsir annmarkar, enda mundu þau ekki allsstaðar eiga við. Það mun eflaust erfitt að semja þessi lög svo, að öllum líki, en þótt þessi löggjöf kunni að ýmsu leyti að vera varhugaverð, og jafnvel í einstöku tilfellum ranglát, þá tel jeg ekki rjett að gera breytingar á henni nú þegar. Þegar þær breytingar verða gerðar, álít jeg, að mest velti á því, að þær verði sem mest í samræmi við þá reynslu, sem þá er fengin, og þá bætt úr þeim megingöllum, sem við reynsluna hafa komið í ljós, gagnvart þeim, sem við lögin eiga að búa. Það hefir strax komið fram, við 2. umr. þessa máls, að skoðanir manna eru töluvert skiftar um þau atriði, og ef nú á að fara að hrófla við þessum lögum, er ekki víst, hvað að kemst, nje heldur, að það verði til bóta. Frv. þetta er fram borið aðallega vegna eins kaupstaðar á landinu, og skal jeg játa, að hann verður sennilega nokkuð hart úti, eftir þessum lögum. En þess ber að gæta, að eins og frv. þetta liggur fyrir, hlýtur það að grípa inn í þetta mál, einnig á öðrum stöðum á landinu, og leiðir það af sjer, að ósamræmi kemur inn í löggjöfina. Það, sem erfiðast þótti með gömlu löggjöfina, var þessi endalausi eltingaleikur um útsvarsálagningu. Var þá það ráð tekið upp, að leggja ekki á gjaldþegn nema á einum stað, en skifta útsvarinu milli þeirra sveitafjelaga, sem hlut eiga að máli. En ranglætið með hinni gömlu útsvarsálagningu var alveg orðið óþolandi, og algert ósamræmi um aðferðir við slíkar útsvarsálagningar. Má segja, að með aðferð núverandi löggjafar megi vænta nokkurs samræmis. Nú leggjum við meiri hl. til, að löggjafarvaldið láti lögin reyna sig betur. Ekki af því, að við ætlum, að eigi væri hægt að breyta þeim til batnaðar, heldur af því, að reynsla sú, er menn hafa af þeim enn, er eigi nógu löng, að okkar dómi, til þess að á henni verði bygðar breytingar til verulegra bóta. Út af framkomnum brtt. skal jeg geta þess, að afstaða okkar gildir einnig um þær. Það er ekki af því, að við teljum þær allar raska grundvelli laganna, því að við viðurkennum, að sumar þeirra kunni jafnvel að vera til bóta, heldur af því, að þótt kanske hafi sýnt sig, að breyta þurfi einstökum atriðum í lögunum, þá er reynslan ekki enn búin að sýna, hvar gallarnir eru mestir, og því teljum við ekki tímabært að fara að hringla í þeim strax. Þótt misfellur kunni einhverjar að vera á lögunum, og eitthvert misrjetti kunni af þeim að leiða, þá teljum vjer, að reynslan geti einmitt verið gagnlegur skóli til að kippa þessum ágöllum í betra horf. Reynslan hefir sýnt, að ófært er að hringla í útsvarslögum frá ári til árs. Þegar núgildandi lög voru sett, leiddu þau allmikið rask af sjer. Með breytingu reikningsársins úr fardagaári í almanaksár leiddi það, að gera varð þrjú misseri að reikningsári, er lögin gengu í gildi. Ef þessar nýju breytingar ná fram að ganga, kemur svipað fyrir aftur. Hjer hefir komið fram ein brtt. um að breyta reikningsárinu í fardagaár að nýju, í hreppsfjelögum. Skal jeg viðurkenna, að vel má vera, að heppilegra sje, að reikningsár þeirra hreppa, sem eru eingöngu landbúnaðarhreppar, sje fardagaárið, vegna ábúðar- og vistaskifta. Þetta kann að skifta nokkru máli fyrir hreina sveitahreppa. En fyrir þá hreppa, sem eru kauptún, að miklu eða einhverju leyti, er það allmiklum örðugleikum bundið, að miða reikningsárið við fardagaár. Nú er svo komið, að reikningsskil allra stofnana eru miðuð við almanaksárið, nema ábúðaskifti og greiðsla verkkaups árshjúa. Í fljótu bragði kynni að virðast, að hægt væri að bæta úr þessu á þann hátt, að hafa annað reikningsár fyrir sveitahreppa en kauptún. En nú stendur svo á, að margir hreppar eru blandaðir, bæði sveit og kauptún teljast í sama hreppi, og innan sömu sýslu liggja bæði kauptúna- og sveitahreppar. Svo er þessu háttað í Suður-Múlasýslu, Ísafjarðarsýslu, Snæfellsnessýslu, Gullbringu- og Kjósarsýslu og víðar. Mun það reynast erfitt, ef ekki óframkvæmanlegt, að hafa tvennskonar reikningsár innan sömu sýslu. Hygg jeg því, að erfitt verði að breyta reikingsárinu svo, að eigi verði það til erfiðleika fyrir einhverja þeirra, sem við þessi kjör eiga að búa. Kemur þá það til greina, hvort meira óhagræði leiði af því fyrir sveitahreppana, að hafa almanaksár, en kauptúnin að hafa fardagaár að reikningsári. Jeg held, að reynslan hafi sýnt, að rjett sje, að reikningsárið sje almanaksár. Það er svo komið inn í viðskiftalíf og viðskiftavitund þjóðarinnar, að jeg hygg, að sveitahrepparnir geti á stuttum tíma sætt sig við það fyrirkomulag, án þess að það valdi þeim örðugleikum. Þá vildi jeg drepa nokkuð á brtt. minni hl., sem gengur inn á þá braut, að setja það sjerákvæði um einn kaupstað, Siglufjörð, að hið sama skuli gilda þar um útsvarsálagningu og áður en lögin gengu í gildi. Jeg skal játa, að nokkuð sjerstaklega stendur á um þennan kaupstað, en jeg er hræddur um, að þessi breyting dragi á eftir sjer breytingar á öðrum stöðum, t. d. í Vestmannaeyjum. Gæti jafnvel farið svo, að fleiri breytingar bættust aftan í, þegar á þessu þingi, og þykist jeg mega sjá þess merki þegar við 2. umr. Þótt jeg viðurkenni, að agnúar sjeu á lögunum, tel jeg ekki fengna næga reynslu um þau, til að farið sje að breyta þeim nú þegar, og einnig býst jeg við, að sumir þessara agnúa mundi hverfa, er farið væri að framkvæma lögin. En þær brtt., er hjer hafa komið fram, toga hver í sinn skanka, og heppilegra mun að samþykkja ekki mikið af þeim, ef ekki á að komast ósamræmi inn í þessa löggjöf.

Frsm. minni hl. (Jón Baldvinsson) Það var margt rjett, sem hv.frsm. meiri hl. hjelt fram í framsöguræðu sinni. Fyrst og fremst er það rjett, að lögin eru lítt reynd, eftir aðeins eitt ár; ekki full festa komin í framkvæmd þeirra, og að líkindum ekki allir agnúar þeirra komnir í ljós. En jeg held, að engum geti dulist, að sá agnúi, sem margir sáu að vísu fyrirfram, að einn kaupstaður, Siglufjörður, yrði sjerstaklega hart úti vegna breytingarinnar, hafi þegar sýnt sig. Jeg minnist þess, að þegar lögin voru til umræðu á þinginu 1926, þá kom hv. 2. þm. Eyf. (BSt) fram með brtt. um að rýmka heimild til að leggja útsvar á þá, er atvinnu reka í dvalarsveit. En svo fór, að þessi brtt. náði ekki fram að ganga. Siglufjörður hefir algerða sjerstöðu í þessu efni. Atvinnurekstur sá, er myndað hefir bæinn, er eigi rekinn nema 2–3 mánuði ársins, af mönnum alstaðar að af landinu, og jafnvel af útlendingum, í mjög stórum stíl. Að vísu eru til margar aðrar verstöðvar á landinu, en atvinnurekendur þar eru næstum ætíð úr hjeruðunum kringum þær, eða úr sama sýsluhjeraði. Þar sem svo stendur á, er þó með skyldari að skifta en á Siglufirði, þar sem saman hópast menn af öllu landinu, til að njóta hlunninda af afstöðu kaupstaðarins og mannvirkja þeirra, er bæjarfjelagið hefir kostað stórfje til. Veit jeg, að síldveiðistöðvar eru víðar til hjer á landi, t. d. á Akureyri, Ísafirði og Austfjörðum, en þetta er í miklu smærri stíl, og á Ísafirði og Austfjörðum eru síldveiðar jafnvel ekki reknar nema sum ár, og að mestu leyti af hjeraðsmönnum, sem hægt er að leggja útsvör á, eins og áður. Þessu er ekki að heilsa á Siglufirði. Þangað streyma menn í þúsunda tali á sumri hverju, úr öllum áttum. Bærinn er bygður upp á það, að geta náð útsvörum af þessum mönnum. Því hefi jeg borið fram þessar brtt. um sjerstöðu Siglufjarðar, vegna síldveiðanna þar. Tel jeg, að ekkert annað hjerað þurfi að fara fram á samskonar ívilnanir, þótt þær nái fram að ganga, að minsta kosti ekki eins og nú standa sakir. Enn kemur eitt atriði til greina, sem gerir þessi undantekningarákvæði nauðsynleg. Það er alkunnugt, að töluverður hluti af síldarútvegs- og síldarkaupmönnum þar nyrðra geta sjálfir ekki lagt fje í atvinnurekstur sinn, og eru eignalausir menn. Þeir eru því leppar eða umboðsmenn erlendra síldarkaupmanna, fá hjá þeim tunnur og salt, krydd og annað, sem til síldarverkunar þarf. Sumir þessara manna greiða verkafólki sínu ekkert kaup sum árin, og kemur þetta mest niður á Siglfirðingum. Bæði er það, að utanbæjarmenn eru eftirgangssamari um að heimta kaupgjald sitt og síður hægt að draga þá á langinn, og hitt, að margir þeirra eru skrásettir á skipum og bátum og hafa því sjóveð fyrir kaupi sínu. Þetta rekstrarfjárleysi þessara „leppa“, ef svo má nefna þá, leiðir af sjer, að um leið og seinasta tunnan er farin um borð frá þeim, standa þeir uppi slyppir og allslausir og ekkert af þeim að hafa, hvorki upp í útsvar nje kaupgjald. Hefi jeg heyrt þessa eitt átakanlegt dæmi síðastliðið sumar. Maður einn, er fengið hafði efni, salt og eitthvað af peningum hjá erlendum síldarkaupmönnum, til að kaupa síld fyrir, skildi þannig við á Siglufirði, að hann greiddi hvorki útsvar nje verkakaup. Hann er heimilisfastur í útkjálkasveit, og þar greiddi hann 25 kr. útsvar. Þó hafði hann haft 70–80 manns í vinnu á Siglufirði og velt hundruðum þúsunda yfir atvinnutímann. Þess má nefna fjölmörg dæmi, að bærinn fær ekki útsvar og verkafólk ekki kaup, og verður það því bænum til byrði, beinlínis af þeim ástæðum. Þessir útgerðarmenn verða bænum til byrði í tvöföldum skilningi. Þeir njóta afstöðu og mannvirkja staðarins án endurgjalds, og þeir taka íbúa hans í þjónustu sína, án þess að greiða þeim kaup fyrir. Brtt. mín er fram komin til þess að koma í veg fyrir þetta ástand. Þar er farið fram á, að heimilt sje að leggja útsvör á skip og báta, sem upp leggja síld á Siglufirði, og ennfremur á einstaka menn eða fjelög, sem kaupa eða selja síld á Siglufirði, eða verka hana þar. Lög þessi eiga einnig að ná til útlendinga. Svo stendur á um marga þeirra, er kaupa, selja eða verka síld, að þeir hafa stórfje handa á milli meðan síldveiðitíminn stendur yfir, en eru slyppir bæði á undan og eftir. Ef útsvarið er eigi lagt á þá, meðan á síldveiðunum stendur, er ekkert af þeim að hafa, og því verða útsvörin að falla í gjalddaga þegar, er þau hafa verið lögð á. Þessi sjerstaða fyrir Siglufjörð er því aðeins vegna síldarútvegsins. Þetta er sú minsta breyting, sem hægt er að fara fram á, og jeg álít, að hjer standi svo sjerstaklega á, að önnur hjeruð geti ekki komið fram með kröfu um slíka breytingu með eins miklum rjetti og Siglufjörður. Þótt jeg játi, að útsvarslögin sjeu eigi enn orðin fullreynd, þá sjest þó þegar, að Siglufjörður hefir orðið mjög hart úti þeirra vegna. Útsvarsskrá síðasta árs þaðan sýnir, að útsvör hafa lækkað svo mjög, að til vandræða horfir um fje til framkvæmda þeirra og mannvirkja, sem bærinn sjálfur þarf að láta framkvæma og allmikill hluti landsmanna, er síldarútveg stunda, verður við að styðjast. Menn tala nú um að koma síldveiðunum í fastara horf en áður, og er vonandi, að það takist. En jafnframt verður að gæta þess, að sá staður, þar sem mestur síldaraflinn kemur að landi, fari ekki eins varhluta af gjöldum af þeim atvinnurekstri og reyndin virðist benda á að verði, eftir nýju útsvarslögunum. En úr því verður á engan hátt bætt, nema leyfilegt sje að leggja útsvör á utanbæjarmenn, er þar reka atvinnu, og bærinn þurfi ekki að ganga til skifta við aðra hreppa um þau útsvör. Hygg jeg, að það sje öllum ljóst, að með því fyrirkomulagi verði það venjulega sú sveit, sem maðurinn er heimilisfastur í, sem fær mestan hlut útsvarsins eða allan, en sú sveit eða kaupstaður, sem hann rekur atvinnu í, lítið eða ekki neitt. Jeg álit það að vísu kost, að nokkru leyti, en vil gera undantekningu um Siglufjörð, af þeim ástæðum; sem jeg hefi þegar greint. Um brtt.hv. 1. þm. Eyf., að í stað 3000 komi 20000, er það að segja, að jeg er henni meðmæltur, ef mínar tillögur falla. Á þann hátt sleppur smáútgerðin og annar smáatvinnurekstur við útsvör, og get jeg fallist á, að svo sje. Jeg hygg þá, að jeg hafi rökstutt brtt. mínar nægilega. Um brtt.hv.þm. A.-Húnv. skal jeg ekki fjölyrða að þessu sinni. Býst jeg þó heldur við að verða þeim andvígur. Tel jeg ekki þörf á öðrum brtt. en mínum.

Einar Árnason Það munu nú vera um átta vikur, síðan þetta mál var látið ganga til allshn. Hefði því mátt ætla, eftir tímanum að dæma, að nefndin hefði varið allmiklum tíma til að athuga málið. En þegar litið er á niðurstöður hennar, einkum meiri hl., virðist eigi sem svo hafi verið. Hins vegar vil jeg þakka hv. minni hl. fyrir tillögur hans í þessu máli. Mjer finst hann hafa sýnt góðan skilning á málinu, og brtt. hans sýna það, að hann vill leitast við að bæta úr þeirri rangsleitni, sem Siglufjörður verður fyrir af útsvarslöggjöfinni. Jafnvel þó að brtt.hv. minni hl. breyti frv. allmikið, vil jeg þó lýsa yfir því, að jeg felst á brtt. hans, af því að þær nálgast svo mjög það, sem farið er fram á í mínu frv., að þær geta að miklu leyti bætt úr því ástandi, sem er. Það er viðurkent af mörgum, þar á meðal hv. minni hl., að Siglufjörður hafi allmikla sjerstöðu í þessu efni. Um engan stað á landinu er eins ástatt og Siglufjörð. Það er svo, að núgildandi útsvarslöggjöf ýtir undir menn að fara ýmsar krókaleiðir til þess að komast hjá því að greiða útsvar. Löggjöfin gefur ágætt tækifæri til þess, þar sem maður getur rekið atvinnu í stórum stíl á Siglufirði, án þess að hægt sje að leggja á hann útsvar, ef hann telur sjer heimili í sveit, þar sem eru hjer um bil engin útsvör. Siglufjörður getur ekki fengið útsvar frá heimilissveit hans, en hins vegar verður bærinn, til þess að hægt sje að reka þar atvinnu, að halda uppi ýmsum mannvirkjum og leggja mikið í kostnað við höfn og vegagerðir. Jeg vil vekja athygli á því, að jeg hefi flutt brtt. við 3. gr. frv., af því að jeg hefi orðið þess var, að 3. gr. er sú greinin, sem mestum ágreiningi veldur. Jeg hefi ekki getað skilið, af hverju hv. meiri hl. hefir lagt á móti 1. og 2. gr., því að jeg get ekki sjeð, að þó að þær verði samþyktar, raski þær neitt því heildarfyrirkomulagi, sem í útsvarslöggjöfinni felst, og hafa lítil eða engin áhrif á aðrar sveitir. Jeg viðurkenni hins vegar, að ákvæði 3. gr. raska grundvelli útsvarslöggjafarinnar. En með því að samþ.brtt. mína um, að í stað 3 þúsunda komi 20 þúsund, verður það ekki mikið, sem útsvarslöggjöfin raskast. Það yrði þá aðeins hinn stærri útvegur á Siglufirði, sem kæmist inn undir þetta ákvæði. Jeg hefi flutt þessa brtt., sem einskonar varatillögu, ef brtt.hv. minni hl. verða feldar. Að sjálfsögðu kemur mín brtt. ekki til atkvæða, ef brtt.hv. minni hl. verða samþyktar. En jeg hefi lýst yfir fylgi mínu við þær. Um dagskrártillögu hv. meiri hl. hefi jeg ekki margt að segja. Hún er ljós vottur um viljaleysi hv. meiri hl. til þess að bæta úr þeirri rangsleitni, sem sumar sveitir og bæjarfjelög eiga við að búa af núgildandi útsvarslöggjöf. Jeg vænti, að hv. deild felli þá tillögu, til þess að tækifæri gefist til að greiða atkvæði um hinar ýmsu brtt., sem fram eru komnar við frv.

Guðmundur Ólafsson Jeg skal ekki þreyta hv. deild lengi á því að tala fyrir brtt. mínum. Jeg hefði getað slept því að miklu leyti, ef hv.frsm. meiri hl. hefði ekki vikið að þeim, einkum hinni fyrstu, en hún varðar mestu. Hv. frsm. játaði, að sú brtt. væri til góðs fyrir sveitarfjelögin, enda hljóta allir að gera það, sem nokkuð þekkja til. En svo sagðist hv.þm. ekki finna neitt sjerstakt, sem mælti með brtt., nema ef vera skyldi það, að fólksflutningar í sveitum fara fram í fardögum, í lok reikningsársins. En það er talsvert mikilsvert atriði. Jeg get fært nægar ástæður fyrir því, og gerði það á þinginu 1926, hve óhentugt er, að minsta kosti fyrir hreppsfjelög, að hafa ekki fardagaárið fyrir reikningsár. En hv.frsm. færði engin rök að því, að almanaksárið væri hentugra. Jeg skal játa, að það hefir altaf verið að færast nær því, að almanaksárið væri reikningsár ýmsra fjelaga og stofnana, og það á við í mörgum tilfellum. En í þessu tilfelli er það miklu óhentugra, þar sem fólksflutningar á milli hreppa fara fram í fardögum, eða á miðju núverandi reikningsári. En af því leiðir, að hjá fjölmörgum gjaldendum þarf að skifta útsvarinu á milli 2 hreppa. Þá má benda á, að sveitarómagar eru ráðnir frá vori til vors, en ekki nýári til nýárs, og ýmislegt fleira. En skifting útsvara, eins og frá henni er gengið í lögunum, er fyrirhafnarsöm og varhugaverð að ýmsu leyti. Það eru þegar farnar að koma margar fyrirspurnir til stjórnarráðsins um það, hvernig beri að skilja lögin hvað það snertir, og sýnir það ljóslega, hversu flókin þau eru og óskýr í þessu efni. Hv. frsm. heldur, að þeir agnúar, sem hann játar sjálfur að sjeu á lögunum, muni slitna af í notkuninni. En það skal ekki koma flatt upp á mig, þó að lögin reynist í framtíðinni nákvæmlega eins illa og þau hafa reynst hingað til. Og væri þessi skoðun háttv.frsm. rjett, að agnúarnir slitni af, virðist óþarft að breyta lögum yfirleitt. Þar sem jeg er ekki nákunnugur í kaupstöðunum, hefi jeg ekki þorað að halda öðru fram en rjettara væri að lofa þeim að halda því reikningsári, sem nú er. Það er mikill vandi að setja löggjöf um þetta efni fyrir alt landið. Mjer virðist eiginlega vera sjálfsagt, að hafa ein lög um þessi mál fyrir kaupstaði og önnur fyrir sveitahreppa. Mjer var falið að bera fram þessa brtt. samkvæmt einróma ósk fjölmenns þingmálafundar á Blönduósi. Blönduós er hreppur út af fyrir sig. Það vildi svo vel til, að jeg var farinn af fundinum, þegar þetta kom fram, svo að ekki verður hægt að segja, að það hafi verið fyrir mín áhrif. Þarna vitum við um einn hrepp, sem er kauptún og vill þó hafa fardagaárið fyrir reikningsár. Það er ekki von, að hv. nefnd hafi athugað frv. með tilliti til minna brtt. Þær komu svo seint fram. En það virðist hafa vakað fyrir hv. meiri hl., að þægilegast væri að breyta engu. Jeg býst við, að tækifæri verði til að tala um þessi lög á hverju þingi, á meðan nauðsynlegar breytingar fást ekki fram. Jeg hugsa, að þing verði ekki lengi svo skipað, að það vilji ekki taka tillit til almennra óska landsbúa. Jeg verð að segja, að jeg álit, að við sjeum ver farnir eftir að endurskoðun laganna hefir farið fram, heldur en með gömlu sveitarstjórnarlögunum. Það var verið að smálaga þau, eftir því sem þörf krafði, þó að ekki væru gerðar neinar stórfeldar breytingar. 2. brtt. mín er um 12. gr. laganna. Það hefir komið fram, að ekki er aðgengilegt að skifta útsvörum eftir aðferðum 12. gr. Það gæti gengið, ef ekki væri lengra á milli hreppa en á milli hornanna hjerna í salnum. Og svo þarf að vera að borga fram og aftur. Ýmist þurfa gjaldendur að borga til baka, eða þá að hreppurinn þarf að borga þeim. Jeg verð að segja, að það er ákaflega klaufalegt fyrirkomulag. Það er eins og það hafi vakað fyrir löggjöfunum, að gera þetta sem allraerfiðast. 3. brtt. mín er um 26. gr. laganna. Jeg vil fella burt 26. gr., að öðru leyti en þessu: „Kærum, sem koma að liðnum kærufresti, verður ekki sint.“ Í niðurlagi 26. gr. er hið dásamlega ákvæði um að yfirskattanefndir megi ekki breyta útsvörunum, ef ekki skakki meira en 10%, þó að þær hins vegar sannfærist um, að kæran sje rjettmæt. Ef svo færi, að 1. brtt. yrði samþykt, sem ummæli frsm. nefndarinnar benda nú ekki til, þyrfti að breyta bráðabirgðaákvæðunum aftan við lögin, því að þá yrði að taka hálft ár sem sjerstakt reikningsár. Það er dálítil fyrirhöfn, en ekki mikil þó, en líklega meiri en hv.frsm. meiri hl. vildi leggja á sig og nefndin. Jeg heyrði ekki betur, en að hv.frsm. meiri hl. væri altaf að tala um agnúa á lögunum. Það er óskemtilegt, að hann skuli tala þannig, en þó ekki geta fallist á breytingar. Jeg trúi ekki á, að útsvarslögin óbreytt reynist ekki framvegis slæm. Það hefir mikið verið talað um að skipa milliþinganefnd til þess að athuga skattamálin. Þá ætti ekki síður að vera þörf á að skipa nefnd til að athuga útsvarslöggjöfina, meðal annars af því, að miklu meiri gjöld eru tekin af þjóðinni eftir útsvarslögum en eftir skattalögum.

Frsm. meiri hl. (Ingvar Pálmason) Jeg ætla aðeins að segja örfá orð, út af ummælum hv. 1. þm. Eyf. Hann taldi, að dráttur hefði orðið á þessu máli í allshn. Það er alveg rjett, en hann stafar af því, að til nefndarinnar hafa borist allmörg mál, sem hafa verið ærið tímafrek. Mjer er samt óhætt að fullyrða, að nefndin skágekk ekki þetta mál um skör fram, enda mun það vera svo, að mörg mál, sem eiga fram að ganga á þessu þingi, munu ekki vera komin lengra en þetta. Jeg held, að þeir, sem talað hafa í þessu máli, að minsta kosti hv.þm. A.-Húnv. og hv. 1. þm. Eyf., misskilji afstöðu meiri hl. nefndarinnar. Það kom fram í ræðum þeirra, að jeg vildi viðurkenna, að agnúar væru á lögunum, en samt vildi jeg láta við þau sitja. Það er alveg rjett, að jeg viðurkenni, að lögin eru ekki fullkomin, en hitt er rangt, að jeg vilji umfram alt láta við þau sitja. Við, meirihl.menn, viljum, að úr því að lögin eru komin á, sjeu þau framkvæmd það lengi, að nokkur reynsla fáist í þessu efni, svo að síðari villan verði ekki argari hinni fyrri. Sumar hreppsnefndir eru ekki enn farnar að læra að fara með lögin og hafa gert ýmsar fyrirspurnir til stjórnarráðsins, eins og hv. 1. þm. Eyf. vjek að, um það, hvernig framkvæma skuli lögin. Það er fyrst, þegar hreppsnefndirnar eru búnar að læra að fara með lögin, að hægt er að segja, að reynsla sje fengin um þau. Það er ekki álit okkar meirihlutamanna, að lögin sjeu svo góð, að aldrei þurfi að breyta þeim. En við viljum, að það sje notað úr lögunum, sem nothæft er, og ekki breytt öðru en því, sem nauðsyn er á. Jeg held, að hv.þm. A.-Húnv. hafi misskilið mig, að því er snertir 1. brtt. hans. Jeg viðurkendi, að það kynni að valda óþægindum fyrir sveitahreppa, að hafa almanaksárið fyrir reikningsár, en hitt tók jeg líka fram, að um aðra hreppa, sem mundu lenda undir ákvæði brtt., ef samþykt yrði, stendur svo á, að afleiðingarnar yrðu enn verri en í fyrra tilfellinu. Hv. þm. viðurkennir, að það sje miklu heppilegra fyrir bæjarfjelög að hafa almanaksárið fyrir reikningsár. Jeg benti á það í fyrra, að það væri hugsanleg leið, að fardagaárið gilti aðeins fyrir sveitahreppa. En jafnframt sýndi jeg fram á, að hún er óframkvæmanleg. Í sömu sýslunni verður að gilda sama reikningsár fyrir alla hreppa. Þó nú að lögin hafi máske ekki reynst eins vel og æskilegt hefði verið, þá álít jeg, að við ættum að læra meira af reynslunni, hvað framkvæmd þeirra snertir, heldur en við erum búnir að, áður en þeim yrði breytt. Þá mintist hv.þm. A.-Húnv. á, að skipa þyrfti milliþinganefnd í þessi mál, því að þau væru síst minna verð, en tolla- og skattamál. Þessu er því að svara, að jeg var á sínum tíma með því, að skipa milliþinganefnd í þetta mál, en þá var þeirri till. vísað til stjórnarinnar, og árangurinn af henni eru einmitt þessi lög. En eins og jeg tók fram áðan, þá vil jeg ekki breyta þessum lögum að svo komnu. Jeg tel alt of litla reynslu fengna um þau ennþá. En sífelt hringl í þessum efnum sem öðrum ber aldrei góðan árangur.

Guðmundur Ólafsson Háttv. frsm. meiri hl. vildi halda því fram, að hreppsnefndirnar væru alt af að læra, og þyrftu að læra betur að framkvæma þessi lög. Þennan mikla lærdóm, sem hreppsnefndirnar verða að leggja á sig, til þess að skilja lögin, tel jeg ókost á þeim, því að það gefur í skyn, að þau sjeu þó meir en lítið tvíræð. Annars held jeg, að þó að gerðar væru einhverjar breytingar á þessari útsvarslöggjöf nú, þá væri það ekki meira en það, sem oft hefir verið gert áður, bæði á þessum lögum og öðrum. Þá sagði háttv.frsm. meiri hl., að jeg hefði viðurkent, að almanaksárið væri hentugra reikningsár fyrir kaupstaðina. En þetta er ekki rjett. Jeg komst aldrei svo langt. Jeg sagði, að það gerði kaupstöðunum lítið til, en sveitunum mikið. Þá fullyrti háttv.þm., að fardagareikningsárið væri miklu verra fyrir kaupstaðina en almanaksárið, en honum láðist alveg að færa nokkur rök fyrir þeirri fullyrðingu. Þau liggja svo sem ekki á lausum kili rökin hjá háttv. meiri hl. í þessu máli. Annars er það eins og háttv. meiri hl. sje í tilhugalífi við þessi vitlausu og ranglátu lög, sem hann getur aldrei varið.

Bjarni Ásgeirsson Jeg gat þess í umr. um annað mál, sem nýlega lá hjer fyrir, að mjer væri ekki fyllilega ljóst, hve mikið vald þessum fjelögum væri gefið samkv. þessu frv. til þess að friða fisk, enda þótt þess sje getið í 2 greinum. En það eru til önnur lög um friðun á fiski, laxveiðalögin, sem eru í eðli sínu líka friðunarlög. Það er því ljóst, að ef veita á þessum fiskiræktarfjelögum leyfi til þess að friða lax, þá rekast þau á laxveiðalögin. Það vantar því ákvæði í þessi lög um það, að þau hafi frekari rjett til friðunar en hin lögin. Jeg hefi borið þetta undir merkan lögfræðing, og er hann mjer sammála um þetta. Það er því annaðhvort, að bæta því í þessi lög, að þau hafi vald til friðunar fram yfir hin lögin, en að öðrum kosti verða þau algerlega þýðingarlaus. Þá er að athuga það, hvort rjett er að láta frv. þetta ná inn á verksvið þeirra gildandi laga, eða greina á milli þeirra og láta þau ná yfir sitt verksviðið hvor. Skiftingin yrði þá þannig að fiskiræktarlögin fengjust eingöngu við klak og þessháttar, en farið skyldi eftir ákvæðum laxveiðilaganna að því er snerti veiði og friðun. Jeg fyrir mitt leyti hallast hiklaust að því, að hjer sje greint vel á milli og hvor lögin um sig hafi sitt takmarkaða svið. Því jeg er sannfærður um það, að ef leyfa ætti fiskiræktarfjelögum að friða fisk og takmarka netalagnir, þá mundi það verða til þess að vekja sífeldan ófriðareld innan hjeraðanna. Og þar verður betra, þó löggjöf þessi verði óvinsæl, heldur en að hún verði til þess að vekja ófriðareld innan hjeraðanna. Það verður því heppilegast, að vísa laxveiðalögunum til stjórnarinnar og fela henni að koma inn í þau öllum þeim ákvæðum, sem nauðsynleg eru til þess að þau geti verið fullgildandi um friðun á fiski, en láta þessi lög eingöngu fjalla um klakhliðina. Því það getur farið svo, að ef fiskiræktarfjelögunum er gefin heimild til þess að friða eða takmarka veiðirjett manna, að þá verði gengið nær eignarrjetti einstaklingsins en heimilt er samkv. 63. gr.stjskr. En vitanlega yrði þá að setja ákvæði um þær bætur, er koma skyldu í stað þeirrar veiði, er tekin væri. Vegna alls þessa er rjettara að binda fiskiræktarfjelagsskapinn eingöngu við klakið, en sleppa hinu. Sama máli gegnir um eyðing sels. Þar væri rjettara að setja ákvæði um það í laxveiðalöggjöfina. Að því er snertir ákvæðið í 13. gr., um það, að taka megi fjelagsgjöld lögtaki, þá finst mjer það alger óþarfi, að þessi gjöld sjeu gerð svo miklu rjetthærri en önnur svipuð, og legg jeg því til, að það sje felt niður. Annars væri gott að heyra, hvað hv. landbn. segir um þetta.

Frsm, (Jörundur Brynjólfsson) * Hv. þm. Mýr. hefir flutt hjer brtt. við þetta frv. Það er nú svo, að við höfum að vísu talað um þetta í landbn., en ekki formlega, því það láðist að taka þetta fyrir á fundi, og get jeg því ekki sagt fyrir hönd nefndarinnar, hvernig hún liti á þetta mál. Jeg get aðeins sagt fyrir mína hönd og ef til vill meiri hl. nefndarinnar, að við höfum ekkert á móti þessum brtt. Það er rjett, sem hv.þm. Mýr. drap á, að ef þetta frv. verður samþ. eins og það er, kemur það í bága við núgildandi lög, og getur því ekki öðlast staðfestingu. Jeg get fallist á, að rjett sje, að lögin hafi hvor sitt afmarkaða svið, en gripi ekki hvor inn í önnur, eins og gert er ráð fyrir í frv. eins og var upphaflega. Laxveiðalögunum er þar að auki í mörgu ábótavant, og væri því þörf á að endurskoðun færi fram á þeim og frekar væri ákveðið um tilhögun veiðanna. En þó þörf sje á frekari friðun, þá bætir svona lagasetning, eins og hjer er á ferðinni, ekkert úr, og því rjett að fella ýms atriði í burtu. Mun jeg því greiða atkv. með því. Viðvíkjandi 13. gr. er það að segja, að hún má gjarnan breytast, og er því vel farið, að þessi brtt. hefir komið fram við hana. Hefi jeg svo ekki fleira að segja, en vona, að hv.þdm. geti orðið ásáttir um að samþ. þessar brtt. *Ræðuhandr. óyfirfarið af þm.

Jörundur Brynjólfsson * Jeg á smábrtt. á þskj. 533, sem jeg vona að hv. deild geti fallist á. Önnur er þess efnis, að skaðabætur fyrir selalátur verði metnar í eitt skifti fyrir öll. Hin er á þá leið, að minni veiði en 50 laxar verði eigi gjaldskyld til bóta fyrir selveiðimissi. Það yrði svo mikill eltingaleikur, ef jafna ætti niður á alla, sem veiða, hversu lítið sem það væri, að það mundi ekki svara kostnaði. Þetta vona jeg, að hv. deild geti fallist á. *Ræðuhandr. óyfirfarið af þm.

Frsm. meiri hl. (Jón Baldvinsson) Fjhn. hefir ekki orðið á eitt sátt um þetta mál. Minni hl. er algerlega á móti því að leggja Þingvallaprestakall niður, en meiri hl. felst á að samþ. frv. óbreytt. Ástæður þær, sem bornar eru fram fyrir frv. þessu, felast í friðun Þingvalla. Það er nefnilega óhugsandi, að stórfeldar friðunarráðstafanir geti farið þar fram meðan prestur er þar og rekur þar búskap á jörðinni, nema þá með því móti að kaupa af honum með ránverði öll þau hlunnindi, sem hann kann að þurfa að láta af hendi. Þetta stafar meðal annars af því, að sá ljóður varð á, þegar presti þeim, sem nú er á Þingvöllum, var veitt brauðið, voru engin skilyrði sett um það, að skerða mætti afnot hans af landareigninni, vegna nauðsynlegrar friðunar. Eins og kunnugt er, er frv. um friðun Þingvalla komið í gegnum þessa háttv. deild, og má búast við, að það verði að lögum. Er því nauðsyn, að frv. þetta komist líka gegnum þingið, því að það er óumflýjanlegur fylgifiskur hins. Það hafa þegar komið fram mótmæli gegn niðurlagningu prestakallsins frá söfnuðinurn. En slíkt er ekkert nýmæli undir þessum kringumstæðum, og má því til sönnunar minna á, að þegar framkvæma hefir átt samsteypu brauða eftir prestakallalögunum frá 1907, hefir rignt mótmælum gegn því frá þeim söfnuðum, er hlut áttu að máli. Þessi mótmæli, sem hjer er um að ræða, eru því engin nýmæli. Þau eru ekkert annað en það, sem fram hefir komið í hvert sinn, sem breytt er prestakallaskipuninni. En þó hefir það orðið svo, að breytingarnar hafa altaf frá 1907 gengið sinn gang, þrátt fyrir mótmælin. Það má vera, að það sje erfitt fyrir Mosfellsprest að þjóna á Þingvöllum, en það er síst lengra eða erfiðara en víða annarsstaðar. Þá er það atriðið, að prestinum eru ætluð 2000 kr. biðlaun næstu 5 árin. Hann er óánægður með þau og söfnuður hans er svo brjóstgóður, að honum finst þau líka of lítil fyrir hann. Hvað biðlaun þessi snertir, þá er jeg ekki persónulega neitt á móti því, þó að þau yrðu eitthvað hækkuð. En þar sem meiri hl. nefndarinnar vildi ganga inn á frv. óbreytt, þá gat jeg ekki farið að gera þetta að neinu ágreiningsatriði, því að mjer er það ekkert kappsmál. Annars álít jeg þetta mál ekkert stórmál, og mjer finst aðalumræðan um það um garð gengin, þar sem búið er að afgreiða hjeðan friðunarfrumvarpið. Skal jeg svo ekki fjölyrða frekar um málið að svo stöddu, en bíð átekta, hvort eitthvað nýtt kemur fram, sem svara er vert. En komi ekkert slíkt fram, læt jeg úttalað um málið frá minni hálfu.

Frsm. minni hl. (Jón Þorláksson) Minni hl. fjhn. hefir ekki getað fallist á frv. þetta, og telur engar rjettmætar ástæður fyrir því, að það er fram komið. Þá var heldur ekki hægt að finna neinar frambærilegar ástæður í ræðu háttv.frsm. meiri hl., enda þótt jeg hlustaði eftir því með ítrustu athygli. Ástæður þær, sem hann taldi liggja til grundvallar fyrir frv. þessu, voru allar gripnar úr lausu lofti, og því einskis verðar sem rök í málinu. Eins og t. d. það, að niðurlagning þessa prestakalls rjettlættist af því, að ekki væri hægt að gera stórfeldar friðunarráðstafanir, nema með því móti að kaupa með okurverði af prestinum það af landi jarðarinnar, sem nauðsynlega þyrfti, vegna friðunarinnar. Hvað frv. sjálft snertir, þá er það frámunalega illa samið, því að í því eru ákvæði, sem beinlínis sanna, hve alt er gripið úr lausu lofti. Jeg geri ráð fyrir, að hjer hefði átt að fylgja sömu reglum og fylgt er t. d. við landsspjöll vegna vegagerða, að skerðing þeirra hlunninda, sem látin eru af hendi, fari eftir mati óvilhallra manna. Og þar sem landið er ríkiseign, koma skaðabæturnar fram í niðurfærslu á eftirgjaldinu, því að leigutaki getur ekki fengið bætur fyrir landið sjálft. Hvað þessa jörð snertir, hefði því skerðing á hlunnindum jarðarinnar átt að koma fram í niðurfærslu á heimatekjum prestssetursins, sem mig minnir að sjeu metnar árlega 4–500 kr. Að annað eins og þetta skuli ekki hafa verið athugað, sýnir glögglega, hve alt er gripið úr lausu lofti. Þá hefir það ekki við nein rök að styðjast, að hjer sjeu þau vandkvæði til fyrirstöðu, að engin skilyrði hafi verið sett um það, að láta land eða landsnytjar af hendi, ef til friðunar kæmi, þegar prestakall þetta var veitt síðast. Um þetta þurfti engin skilyrði að setja frekar gagnvart Þingvöllum en öðrum jörðum, því að hjer er ekki farið fram á annað en talið er, að almenningsþörf krefji.

Þá hefði það ekki þurft að kosta neitt!

Jú, alveg það sama og jeg hefi bent á, að það þurfi að kosta nú, sem sje hæfilega niðurfærslu á heimatekjum prestssetursins. Söfnuðir þeir, sem hjer eiga hlut að máli, hafa mótmælt þessari ráðstöfun, og er það ekki nema eðlilegt, og það sjerstaklega þegar svo stendur á, að á þessu þingi á að sýna þessum stað alveg sjerstaka virðingu af hálfu hins opinbera, þar sem þar á að friðlýsa hinn eina helgistað á Íslandi. Væri því óneitanlega ekki illa viðeigandi, þó að kirkja landsins ætti þar sinn fulltrúa. Þá vil jeg gjarnan, að það komi fram hjer, að núverandi prestur á Þingvöllum hefir stigið stærra spor til friðunar Þingvalla en stigið hefir verið nú um langt skeið. Hann hefir vanið ferðafólk af því að rífa upp hríslur úr skóginum og flytja burt með sjer, og þetta gerði hann með þeirri lagni og friðsemi, að það er hreinasta fyrirmynd. Eins og kunnugt er, er bannað að rífa þar upp skóg, en ferðafólk gerði það eigi að síður. Tók prestur því það ráð, að hann sagði fólkinu, að sjer væri ekkert mein gert með því, þó að það rifi upp skóginn, en hver smáhrísla, sem það rifi upp, kostaði 1 kr. og þær stærri 2 kr. Hafði þetta þau áhrif, að nú er aldrei rifin hrísla úr skóginum. Fólkinu varð það ljóst, að það var verðmæti, sent það var að eyðileggja. Þó að þetta sje aðeins lítið dæmi, þá sýnir það þó, hverja þýðingu það hefir, að á þessum stað sje maður, sem fólkið ber virðingu fyrir. Annars er jeg sannfærður um, að frv. þetta er borið fram af þeirri einu ástæðu, að einhverjum í stjórnarflokknum er í nöp við núverandi prest á Þingvöllum og vill því koma honum í burtu þaðan. Og þó að svo verði í þetta sinn, þá er jeg viss um, að ekki líður á löngu, þangað til prestakallið verður endurreist aftur, því að sú mun raunin á verða, að þegar fer að nálgast 1000 ára minningarhátíð kristintökunnar á Íslandi, þá mun þykja óviðeigandi, að hafa ekki prest á þessum stað. Jeg get svo látið hjer staðar numið og býst ekki við, að taka til, máls aftur í þessu máli, því að jeg veit, að skynsemi og rök verða ekki látin ráða úrslitum þess í þetta sinn.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Þetta mál er í sjálfu sjer ekki nýtt hjer á Alþingi, því að það mun hafa verið 1919, sem þingið fyrst gerði ráðstafanir í þessum efnum, og ef þeim ráðstöfunum, sem þá voru gerðar, hefði verið framfylgt, mundu umræður um þetta mál hafa sparast nú. Þá voru gerðar þær ráðstafanir, að brauðið yrði ekki veitt, ef það losnaði, nema með sjerstökum skilyrðum, og jarðirnar heldur ekki bygðar, nema með sjerstökum skilyrðum. En hvorugt þetta var gert. Jarðirnar voru bygðar til lífstíðar, og kirkjumálastjórnin auglýsti prestakallið skilyrðislaust. Það varð mikil óánægja út af þessu máli. Margir þm. töldu vilja þingsins forsmáðan með þessum aðgerðum biskups, og ef hann hefir ekki gert þetta af misgáningi einum, þá hefir hann mjög brotið af sjer. Jeg vona, að hv. 3. landsk. geti skilið það, að til eru menn hjer á þingi, sem ekki vilja þola það, að einstakir embættismenn landsins traðki vilja þingsins. Jeg ætla ekki að fara að ámæla biskupi fyrir þetta verk; það er nóg, sem allir vita, að hann gerði þetta, veitti brauðið, þvert ofan í yfirlýstan vilja þingsins. Hvorttveggja getur verið, að hann hafi gert það af misgáningi, eða þá viljað neyta aðstöðu sinnar. En eitt er víst, og það er það, að eyðileggingin hjelt áfram; þúsundum fjár er beitt í skóginn og hann rifinn upp, og ekki nóg með það, heldur er nú farið að byggja sumarbútstaði til og frá um vellina, hús sem hljóta að særa fegurðartilfinningu hvers einasta sæmilegs smekkmanns, sem kemur til Þingvalla. Þá er og bygður þessi timburskúr, sem er bein móðgun við alla þjóðrækna menn, og sem mun kosta 4–5 þúsund krónur að rífa, ef þetta frv. nær ekki fram að ganga. Það hús, ef hús skyldi kalla, var byg í tíð fyrverandi prests, og hefir verið haldið við af þeim núverandi, í trássi við alla góða siði og smekk. Jeg vil minna hv. 3. landsk. á það, þótt jeg sje ekki að ásaka hann um það, að það var í tíð hans sem verkfræðings, að eyðilagður var á Vandala hátt einn hinn fegursti foss á Þingvöllum, með því, að bygð var af smekklausum verkfræðingi einhver ljótasta og ósmekklegasta brú, sem dæmi eru til, rjett fyrir ofan fossinn. Þessi brú er slíkt fádæma verk, að hún hlýtur að meiða auga hvers einasta manns með nokkrum fegurðarsmekk, sem hana sjer. Það er ekkert óeðlileg, þótt þeir, sem ekki hafa hærri smekk en sá maður hefir haft, sem hana gerði, skilji ekki tilgang þessa frv. Í stuttu máli: það er ekkert gert fyrir Þingvelli, nema að niðurníða þá, fyr en sá straumur vaknar fyrst á Alþingi 1919, að hlúa að þeim og meta staðinn of mikils til þess að láta fáfengilegan hugsunarhátt og dutlungaómentaðra manna ráða um þá og gera þingi og þjóð til skammar. Síðan þetta mál kom fyrst fram á Alþingi, hafa starfað fleiri en ein nefnd í því, og hafa þær sumar átt í hinu mesta stríði við prestinn á Þingvöllum. Jeg get getið þess, að einn maður, sem mjög er hátt settur í Íhaldsflokknum, hefir í allshn.Nd. fyrir nokkrum árum látið frá sjer fara skýrslu um það, hvað hann áleit þá um Þingvelli og meðferðina á þeim. En núverandi Þingvallanefnd hefir skorað á stjórnina að flytja á þessu þingi frv. til þess, að gera aðstöðuna til undirbúnings hátíðahaldanna 1930 betri á Þingvöllum. Stjórnin hefir nú flutt tvö frv. um Þingvelli. Fyrra frv., um friðun Þingvalla, er flutt heim eftir óskum Þingvallanefndar, og það frv., sem hjer liggur fyrir, er flutt að ýmsu leyti eftir óskum hennar. Það má vera, að einhverjir úr nefndinni sjeu því mótfallnir að leggja niður brauðið, en nefndinni allri er það ljóst, að ekki er hægt að búa undir hátíðina 1930 á Þingvöllum; nema stjórnin fái alt öðruvísi ráð yfir Þingvöllum hjer eftir en hingað til. Hv. 3. landsk. veit, að það hefir borið mjög mikið á kæruleysi hjá mörgum flokksbæðrum hans um alt, sem Þingvelli snertir. Margir þeirra hafa, lagst á móti friðun Þingvalla. Blöð flokksins hafa óspart alið á því, að friðun Þingvalla væri hneyksli og þings og þjóðar skömm, ef hún næði fram að ganga. Þingvallanefndin hefir gert ítrekaðar tilraunir til þess að komast eftir því hjá núverandi Þingvallapresti, hve mikla árlega borgun hann vildi fá, til þess að hætta að búa. Og ef hv. 3. landsk. vildi kynna sjer, hvað honum hefir verið boðið af nefndinni, þá hygg jeg, að það sæist, að þetta frv. er ekki ófyrirsynju fram borið. Því það mun hafa verið allveruleg upphæð, sem hann vildi fá. Og það er alveg út í hött hjá hv. 3. landsk., að hægt sje að taka jörðina eftir mati óvilhallra manna og leggja afgjaldið af jörðinni til grundvallar, því að það er fyrirfram vissa fyrir því, að presturinn mundi ekki gera sig ánægðan með það, sem svaraði afgjaldinu af jörðinni. Það má geta þess í þessu sambandi, að bóndinn á Hrauntúni hefir nefnt miklu hærri upphæð en afgjaldinu af þeirri jörð svarar, til þess að standa upp af henni. Þessi maður er þó flokksbróðir hv. 3. landsk., og jeg geri ekki ráð fyrir, að hann væni hann um ósanngirni. Og presturinn metur ábúðarrjettinn, rjettinn til að halda kindur og kýr og selja tjaldstæði og skóg, eins og hv. 3. landsk. segir að hann geri, miklu meira en það, sem afgjaldinu nemur. Það hefir komið til greina í nefndinni að reyna málamiðlun, t. d. hefir verið farið fram á að fá túnið þetta eina ár, eða part af því, til hagagöngu fyrir hesta þeirra manna, er gestir yrðu á Þingvöllum um hátíðina. En það hefir komið í ljós, að ekki er hægt að fá þetta litla stykki nema við svo háu verði, að ógerningur er að ganga að því. Alt þetta ætti að sýna, að farið hefir verið með fullri sanngirni að núverandi presti, og honum sýnd ólíku meiri tilhliðran en hann vill sjálfur sýna. Hv. 3. landsk. veit sjálfur, að það hefir komið frá þessum manni reikningur í stjórnarráðið, þar sem hann fer fram á að fá 1200 kr. á ári fyrir grunn undir lítið timburhús í landi hans. Hvorki fyrv. forsrh. (JÞ) nje núverandi (TrÞ) hafa viljað greiða þennan reikning, vegna þess, hve lítt sanngjarn hann væri. Þegar þessi maður telur eitt lítið hússtæði svo mikils virði, halda menn þá, að hann vilji hætta að búa fyrir það, sem svarar afgjaldinu af jörðinni. Nei, engum, sem til þekkir, dettur það í hug. Öllum, sem til þekkja, er það ljóst, að ef á að vernda sögustaðinn, ef á að hindra það, að bygð verði rafmagnsstöð í Almannagjá, milli foss og brúar, þá verður að taka ábúðarrjettinn af þessum einstaka manni. Nú geta menn ef til vill sagt, að ekki hafi verið reynt að ná samkomulagi við þennan mann. En Þingvallanefndin hefir einmitt reynt að ná samkomulagi við hann, en hefir gefist upp. Enda hefir nú þegar myndast óþolandi ástand á Þingvöllum, bæði fyrir prestinn og almenning, sem vill koma á þann fornhelga stað. Prestur getur sett gaddavirsgirðingar meðfram vegunum og bannað alla umferð um vellina og utan þeirra, og hann getur gefið leyfi til að setja þar upp hverskonar mannvirki, án þess að hægt sje við að gera. Og jeg verð að álíta það alveg ósamboðið dugandi mönnum, að vilja ekki stuðla til þess, að bundinn sje endi á þann vandalaskap, sem ríkt hefir á Þingvöllum til þessa. Það má vera, að hv. 3. landsk., og þeir, sem honum eru fylgifastir, segi sem svo: Látum það nú vera, þótt ábúðin sje tekin af Þingvallaprestinum, en því má ekki vera þar prestur áfram, svo sem verið hefir? En þar til er því að svara, að það er alveg víst, að núverandi Þingvallaprestur metur sjer ábúðarrjettinn til svo mikilla tekna, að það mundi verða verulega dýrt fyrir landið, ef það ætti að bæta honum það upp, svo sem hann mundi heimta, ef ábúðin væri af honum tekin. Í fyrra komst í gegnum þingið frv. um að bæta við einu prestakalli hjer nærlendis, milli Þingvalla og Rvíkur. Það frv. komst í gegn, vegna þess, að látið var í veðri vaka, að með því mætti spara annað prestakall. Því var sem sje bætt við frv., að presturinn á Mosfelli væri skyldur að þjóna einnig Þingvöllum, ef svo yrði ákveðið með lögum. Það, sem hjer er verið að gera, er því aðeins endurtekning á vilja þingsins 1919 og í fyrra. Og mönnum var það vel ljóst í fyrra, að sú ráðstöfun var einn liður í þeim ráðstöfunum um fyrirkomulagið á Þingvöllum, sem nauðsynlegar væru, vegna undirbúnings undir 1930. Það er ekki til neins fyrir hv. 3. landsk. og aðra, að halda því fram, að prestinum á Þingvöllum sje ekki sýnd full sanngirni, því að með frv. er honum gerður kostur á því, að fara á 2000 kr. árleg biðlaun. En annars á hann ekki heimting á meiru en 300–400 kr. í eftirlaun. Honum er því sýnd full sanngirni, og er það gert með tilliti til þess, að það eru alls engar sannanir fyrir því, að honum hafi verið kunnugt um það, að aðgerðir kirkjustjórnar, er hún veitti honum brauðið, voru þvert ofan í yfirlýstan vilja þingsins. Og núverandi Þingvallaprestur er svo skynsamur maður, að hann sjer, að það er ómögulegt fyrir þessa tvo aðila, prest og almenning, að halda áfram að heyja stríð um staðinn, eins og hingað til. Og enginn veit betur en hann, að það er ekkert spaug að vera prestur á Þingvöllum. Það er rjett hjá hv. 3. landsk., að vegna þeirrar sanngirni, sem prestinum er sýnd, verður enginn sparnaður að þessari ráðstöfun á næstu 5 árum. En eftir þann tíma verður sparað heilt prestakall, og gæti það vegið móti því prestakalli, sem stofnað var í fyrra og ekki ætti að vera til. Það kunna enn að koma fram nýjar tillögur viðvíkjandi Þingvöllum; ekki vegna þeirra, sem álíta það æðstu fullkomnun, að þar sje prestur, heldur vegna þeirra, sem vilja gera alt til þess að prýða staðinn, í stað þess að lýta hann á allan hátt, eins og hingað til hefir verið gert. Og þá mundi ef til vill geta komið að því, að þar yrði reistur heiðursbústaður handa einhverjum ágætum andans manni, svo að hann gæti dvalið þar að minsta kosti á sumrin. Yrði það þá svipaður heiður eins og það er í Danmörku að búa í húsi Jacobsens bruggara, þar sem prófessor Höffding býr nú. Það er svo langt frá því, að við, sem þetta frv. styðjum, viljum niðurlægingu Þingvalla, að við mundum fúsir til þess að styðja það, að þær væri, að minsta kosti á sumrum, heiðursbústaður þess manns, sem Þingvöllum væri verulegur sómi að. Hingað til hefir alt verið gert til þess að niðurníða Þingvelli. Vellirnir eru stórskemdir, fallegur foss hefir verið eyðilagður, bæjarhúsin eru komin að hruni og kirkjan getur fokið á hverri stundu. Í stuttu máli: alt ástand Þingvalla er landinu til stórskammar. Samt vilja þeir, sem aðeins vilja friða vellina en ekki skóginn, bæta því við, að fórnfæra skóginum líka. Hjer er því um tvær stefnur að ræða. Önnur vill friða Þingvelli, en hin vill gera þá að einskonar Grímsstaðaholti fyrir Reykjavík. Málið er því alveg ljóst. Annarsvegar er verndun Þingvalla, en hinsvegar er eyðing þeirra. Og þingið mun skera úr, hvort það vill heldur.

Frsm. minni hl. (Jón Þorláksson) Jeg mun ekki svara nema fæstu af því, sem hæstv.dómsmrh. sagði, en þess er jeg fullviss, að niðurlagning prestsseturs á Þingvöllum mun af öllum skynsömum mönnum verða talin til þeirrar stefnu, sem vill eyðingu Þingvalla. En stefna okkar, sem viljum láta staðinn halda sínum fornu fríðindum mun verða talin honum til verndar. Með eignarnámsákvæðinu í friðunarfrv. er sjeð fyrir öllum þeim fjárhagsatriðum þessa máls, sem hæstv.dómsmrh. var að tala um. En viðvíkjandi eignarnámi, sem nauðsynlegt væri vegna undirbúnings undir 1930, þá bar jeg fyrstur fram till. um að fá afmælisnefndinni slíka heimild, sem nú hefir verið tekin hjer upp aftur. En sú till. var þá feld. Það verður áreiðanlega ódýrara að taka þá landspildu sem með þarf, eignarnámi, svo framarlega sem prestinum er greitt fyrir afnotamissi sinn samkvæmt mati rjettsýnna manna, en ekki farið eftir því, sem hann sjálfur kann að setja upp. Mjer er sjálfum kunnugt um það af 12 ára starfi sem fyrirsvarsmaður ríkissjóðs í þeim efnum, að mönnum er mjög gjarnt til þess, í slíkum tilfellum, að setja hærra upp en rjett mundi þykja eftir mati. Og held jeg, að það sje alveg jafnt, hvort sem það eru Íhaldsmenn eða ekki.

Frsm. meiri hl. (Jón Baldvinsson) Jeg hjelt í fyrstu, að hv. 3. landsk. mundi koma með drepandi gagnrýni á þessu frv., því að hann sagði, að það væri framúrskarandi illa samið.  Annars hefir hann ekki hnekt neinni af þeim ástæðum sem fyrir þessu frv. liggja. Hv. 3. landsk. gekk út frá því, að heimilt væri að taka landið eignarnámi, en af þeirrri reynslu, sem fengin er af eignarnámi, þá er það alveg víst, að það mundi hafa miklu meiri kostnað í för með sjer en biðlaunin nema. Þeim hv.þm. úr allshn. neðri deildar Alþingis frá 1926, er áttu tal við Þingvallaprest um þetta mál, er það full-ljóst, að sú upphæð, sem hann vill setja upp, er enginn smáskildingur, jafnvel þótt þá væri um minna svæði að ræða en samkv. frv. er nú. En það, sem gerir aðstöðuna mun óhægari í þessu máli, er það, að sú stjórn, eða sá ráðherra, er prestakallið veitti, vanrækti að setja skilyrði viðvíkjandi ábúð prestsins á Þingvöllum. En ef á að friða Þingvelli, þá er það óhjákvæmilegt, að leggja prestakallið niður og láta prestinn fara, en honum er með þessu frv. sýnd full sanngirni, þar sem hann fær sín biðlaun og þau allsæmileg. Jeg vil algerlega mótmæla því, að frv. sje fram borið af því, að einhverjum í stjórnarflokknum sje illa við prestinn. Það er getsök hv. 3. landsk. og hefir ekki við neitt að styðjast. Jeg þekki engan í stjórnarflokknum, sem er í nöp við prestinn, en aftur á móti get jeg bent á mann í Íhaldsflokknum, sem jeg hefi ástæðu til að ætla, að ekki sje sjerlega hlýtt til núverandi prests á Þingvöllum. Jeg þekki sjálfur prestinn og hefi síður en svo ástæðu til að láta mjer líka illa við hann, en það er nauðsynegt að leggja prestakallið niður í því skyni, sem í frv. segir. Og vissulega ætti söfnuðurinn að vera fullsæmdur af, að biskupssonurinn að Mosfelli veiti honum andlega uppfræðingu, svo að hjer er ekki um neina goðgá að ræða. Jeg sje, að hv. 3. landsk.þm. vill ekki tala meira um málið, og get jeg því fyrir mitt leyti látið umr. falla niður.