Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Það eru mörg ár síðan mönnum fór að verða það ljóst, að kjör þau, sem við Íslendingar höfum átt við að búa hjá útlendum brunabótafjelögum, hafa verið hreinustu neyðarkjör. Þess vegna hafa og verið gjörðar tilraunir til þess, að fá bætt úr þessu, en árangurinn hefir hingað til því miður orðið lítill. Þingið 1907 lagði mikla vinnu í það, að undirbúa og koma fram lögum um innlent brunabótafjelag, og það er óhætt að segja, að þær framkvæmdir þingsins vöktu ánægju manna og þakklæti út um alt land. En sú ánægja varð skammvinn, því að lögin voru þannig úr garði gjörð, að það varð að miklu á valdi útlendu ábyrgðarfjelaganna, hvort þeim yrði komið í framkvæmd, eða eigi, og þetta sáu þau að var leikur á borði, til þess að halda öllu hjer í sama, gamla horfinu. Og það, að þau gjörðu þetta, er nú að mínu áliti full sönnun þess, að þau hafi sjeð sjer hag í því, að ástandið hjeldist óbreytt. Endurtryggingarhugmyndin, sem vakti fyrir þinginu 1907, getur að vísu verið góð, en þó einkum frá sjónarmiði þeirra manna, sem enga verulega trú hafa á fyrirtækinu. En jeg hefi frá upphafi álitið hana óþarfa og jafnvel óheppilega, eina og nú er líka komið á daginn. Það liggur í augum uppi, að með því móti verður að borga mikinn hluta af iðgjöldunum út úr landinu aftur, en ekkert fæst í staðinn, ef ekki vilja til sjerstök óhöpp. Því er það skoðun þeirra, sem trú hafa á innlendu brunabótafjelagi, að öll iðgjöld eigi að renna í hinn innlenda sjóð, því að á þann hátt verði hann færastur um að gegna skyldu sinni, og þurfi siður að taka til landssjóðsábyrgðarinnar,sem frumv. gjörir ráð fyrir. Henni er nú auk þess þannig fyrir komið, að þótt til hennar kynni að þurfa að taka, þá ættu það ekki að verða bein útgjöld fyrir landssjóðinn. Ef illa færi, þá væri sjálfsagt, að taka lán með ábyrð landssjóðs, sem brunabótafjelagið svo endurborgaði, þegar hagur þess batnaði. Auðvitað má gjöra ráð fyrir því, að ýmsum kunni alt af að þykja það nokkuð varhugavert, að leggja út í fyrirtæki, eins og þetta, þar sem brunar hafa verið alltíðir hjer á landi að undanförnu. En þess verður hina vegar að gæta, að ástandið er nú alt annað en áður var. Í fyrsta lagi er þess að gæta, að hjer er ekki gjört ráð fyrir því, að fjelagið taki ábyrgð nema á 5/6 hlutum húsaverðsins; þar á móti er sveita- og bæjafjelögum ætlað að tryggja 1/6, og eigendum hinna vátrygðu eigna er gjört að skyldu, að hafa 1/6 í sjálfsábyrgð. Ætti það að vera nægileg trygging þess, að ekki verði álitið að menn kveiki í af ásettu ráði, og eins fyrir hinu, að menn gjöri sjer alment far um að fara varlega með eld. Í öðru lagi eru lög um brunamál frá 1907. Þar eru ýms ákvæði um allnákvæmt eftirlit, sem ætti að minka brunahættuna mjög mikið. Í þriðja lagi hefir það mikla þýðingu, að nú eru flestir komnir að raun um það, að heppilegra sje að byggja úr steini en trje eða torfi, og minkar það enn afar mikið brunahættuna framvegis. Auk þess eru nú orðið flest þau timburhús, sem nokkurs eru verð, klædd utan með járni, svo að þótt kvikni í einu, þá er miklu síður hætt við því, að stórbruni verði af. Þetta, sem jeg hefi nú tekið fram, og margt fleira sannar það, að ástandið er alla ekki sambærilegt við það, sem áður var. Þá má og geta þess, sem hefir afarmikla þýðingu í þessu sambandi, að nú hafa flestir kaupstaðir og kauptún fengið vatnsveitu inn í hvert hús, svo að hægra er að ráða við eld, þótt upp komi, ef hans verður vart áður en hann nær að magnast, og auk þess hafa margir kaupstaðir og stærri kauptúnin fengið sjer allgóð slökkvitæki nú orðið. Hvernig sem á málið er lítið, virðist áhættan ekki meiri en svo, að engin frágangssök muni vera fyrir þingið, að ráðast í þetta, og vænti jeg því, að engar verulegar mótbárur gegn því komi fram hjer í deildinni. Mjer finst það mesta furða, að þetta mál skuli ekki. ekki fyrr hafa verið tekið til athugunar. Nú eru liðin 8 ár síðan lögin voru samþykt, og er vafalaust tjón að því, að þau hafa ekki fyrr komið til framkvæmda. Jeg skal ekki tefja tímann með því, að fara að tala um einstök atriði frumv., þar eð jeg tel víst, að háttv. þm. hafi kynt sjer það og borið saman við lögin. Mjer finst sem þetta mál, eina og reyndar ýms fleiri, geti verið nokkurs konar mælikvarði á það, hve megnugir við erum í fjárhagslegu tilliti gagnvart útlenda auðvaldinu, sem er að reyna að ná yfirráðum hjer á landi, og því hafi þetta mál viðtækari þýðingu, en virðist í fljótu bragði. Jeg fer svo ekki fleiri orðum um þetta að sinni; vona að eina, að málinu verði vel tekið. Og áður en jeg setst niður, skal jeg leyfa mjer að stinga upp á því, að sett verði 5 manna nefnd í málið að umræðum loknum.



Jeg get verið fáorður um þetta frumv. Meiri hl. nefnarinnar telur æskilegt, að póstsparisjóðir komist á í sveitum, sem erfitt eiga með að ná til annara sparisjóða. Póstsparisjóðir eru víða um lönd, og reynast ágætlega. Jeg hygg, að póstsparisjóðir hafi tvo galla í margra manna augum. Vextirnir eru litlir, því kostnaður legst á geymslu og flutning fjárins, og hitt, að fjeð flytst á einn stað, úr hjeruðum og til landsstjórnarinnar hjer til Reykjavíkur, og þá um leið frá sveitunum eða einstöku hreppum. Þetta hefir nefndinni þótt annmarki, og hefir verið sammála um, að það væri sanngjörn krafa, þar sem bankafyrirkomulag er ekki því betra, að fje hreppanna dragist ekki frá þeim á einn stað í landinu. Gjörðum við því brtt. á þgskj.114 við 2. gr. frv., og bundum stofnun póstsparisjóðs því skilyrði, að hlutaðeigandi hreppsnefnd mælti með henni. Víða í landinu er erfitt að ná til sparisjóðs; þar væri því gott að koma á póstsparisjóðum til viðbótar við hjeraðssparisjóði vora. Hin aðalbreytingartillagan er auðskilin. Nefndinni þótti - og hafði enda heyrt það á öðrum líka - 15 ára fresturinn vera alt of stuttur, og hefir því lagt það til, að 50 ár verði látin líða, áður innstæðufje hverfi til sjóðsins, þá er eigendur gefa sig ekki fram. Um sjálft frumvarpið er lítið annað að segja en að það er samið af Sigurði Briem póstmeistara, og fylgir því brjef hans til stjórnarráðsins með skýringum á frumvarpinu. Nefndin hefir farið yfir það grein fyrir grein, og ekki fundið annað athugavert við það en nú var talið, og væntir því, að háttv. deild muni fallast á það.



Jeg sje að það er merkismál, sem hjer er fram komið. Það kemur frá nefnd, sem sett var um daginn í öðru máli, sparisjóðanefndinni. Það mun nú ekki vera vani, að frumv., sem koma frá heilum nefndum, sjeu fengin nýrri nefnd til athugunar, en mjer sýnist af ýmsum ástæðum rjett, að athuga þetta frumv. sem best, og vildi jeg því gjarna heyra hvað háttv. flutningsm. (G. H.) segir því viðvíkjandi.



Jeg sje að þessi aths. hv. þm. Snæf. (S. G.) muni geta haft við mörg góð rök að styðjast. Að þetta frumvarp kemur svona frá okkur nefndarmönnum, kemur til af því, að það barst nefndinni í hendur frá stjórninni, og þótti okkur þá rjett að koma því á framfæri. Og við vildum leggja það fram óbreytt, svo að háttv. deild gæfist kostar á að sjá það, eins og höfundur þess hafði frá því gengið, en láta jafnframt sjást, hvernig nefndin hefði hugsað sjer það, ef það hefði komið beinlínis frá henni. Þannig ber að skoða brtt. hennar við það á þgskj. 114. Jeg hefi ekkert á móti því fyrir mitt leyti, að ný nefnd sje skipað, en hins vegar efast jeg um, að hún myndi gjöra verulegar breytingar á frumv.



Jeg þakka háttv. flutningsm. (G. H.) fyrir undirtektir hans. En það, sem vakti helst fyrir mjer, var það, ef hægt hefði verið að heyra ástæður nefndarinnar sjálfrar fyrir frumv., til þess að glöggva sig á þeim.



Jeg man ekki til þess, að nokkurn tíma hafi verið sett ný nefnd í mál, sem kemur inn í þingið frá nefnd, og jeg skil ekki, að rjett sje, að fara að byrja á því ná. Það gæti komið fyrir, að máli væri vísað til nefndar aftur, til þess að íhuga það betur, en ekki hitt, að kjósa nýja nefnd. Annars má ef til vill segja, að það sje nefndinni sjálfri að kenna, að slíku er hreyft hjer, því að hún hefir ekki borið frumv. fram á heppilegan hátt. Það er að eins stjórn og þingmenn, sem eiga rjett á að flytja frumvörp inn í þingið, og þá eiga þeir að bera þau þar fram eins og þeir vilja að þau sjeu, en annarra tillögur geta þeir þá sent með sem fylgiskjöl. Mjer þætti það, sem sagt, óheppilegt, ef farið yrði að vísa málinu til nýrrar nefndar, enda skildi jeg ekki orð háttv. þm. Snæf. (S. G.) sem beina tillögu um það, heldur hafi hann að eins viljað hreyfa því, eins og rjett var, að nefndin hefði átt að leggja beinlínis fram sínar tillögur í málinu.



Jeg vil taka undir með háttv. 2. þm. Rvk. (J. M.), og bæta því við, að þegar heil frumv., samin af einstökum mönnum, koma þannig frá nefnd, þá ætti að minsta kosti að mega vænta þess, að þeim fylgdu ítarlegar athugasemdir frá nefndinni. Hjer á þingi er gjört alt of lítið að því, að rita ítarleg nefndarálit og aðrar skýrandi athugasemdir, og segi jeg þetta alls ekki til þess, að áfellast þessa sjerstöku nefnd, öðrum framar, heldur af því, að jeg hefi, eins og hv. þm. Snæf. (S. G.), fundið til þess, að hjer hefir, sem oftar, of lítið komið fram beinlínis um skoðun nefndarinnar sjálfrar.



Það má vera, að okkur í nefndinni hafi yfirsjest í þessu að forminu til, og að frumv. hefði átt að koma fram algjörlega í okkar nafni, en framvarp póstmeistara óbreytt að vera prentað sem fylgiskjal. Jeg fyrir mitt leyti er ekki svo vanur þingstörfum, að jeg vilji bera á móti því. En meiningin var að eins þessi, að láta frumvarpið halda sjer óbreytt, eins og það var frá höf. hendi, og gátu þingmenn eins fyrir það sjeð, hverjar athugasemdir og breytingar nefndin vildi við það gjöra. Hitt, hve stutt nefndarálit okkar var, kom til af því, hve fylgiskjalið með frv. sjálfu er ítarlegt.

Forseti: Út af umræðum þeim, sem hjer hafa orðið, skal jeg taka það fram, að það virðist koma í bága við anda þingskapanna og sömuleiðis við þingvenju, að tvær nefndir hafi sama mál til meðferðar í einu. Jeg sje mjer því ekki fært, þótt tillaga kynni að koma fram um það, að láta kjósa nýja nefnd í þetta mál. - Annars skal jeg geta þess, að eins og þgskj. 107 ber með sjer, þá kemur þetta frumv. beint frá sparisjóðanefndinni, og það er altítt, að nefndir og einstakir flutningsm. koma fram með brtt. við sín eigin frumvörp, einmitt eins og þessi nefnd hefir gjört á þgskj. 114.  (Bjarni Jónsson: Svo má vísa frumv. til nefndarinnar aftur)  . Það er annað mál, og það er auðvitað ætíð á valdi deildarinnar, að gjöra það, ef henni þykir misbrestur á meðferð mála í nefnd. Og enn fremur getur nefnd bætt við sig mönnum, ef þurfa þykir, og deildin leyfir það. Þessar tvær aðferðir álít jeg að sjeu þær einu, er hjer geti komið til greina og sjeu í samræmi við þingsköpin.



Jeg vildi að eins gjöra þá athugasemd, að það mundi hafa litla þýðingu, að vísa þessu máli aftur til sömu nefndarinnar. Hún hefir þegar athugað það. Og þótt farið yrði að bæta við hana manni, eða mönnum, þá kæmi mjer það á óvart, ef hann eða þeir fyndu svo margt athugavert við frumv., að verulegar breytingar yrðu á því gjörðar við nýja athugun.



Jeg skil ekki í þessum umræðum. Nefndin hefir einmitt farið þá leið, sem vant er að fara, og hæstv. forseti hefir þegar lýst yfir því, að hún hafi farið að samkvæmt þingsköpunum. Hinu legg jeg lítið upp úr, hvort nefndarálitið er margar eða fáar línur. Mjer er ekki kunnugt um, að þingsköpin ákveði hve nefndarálit skuli vera margar línur. Ef frumv. væri svo örðugt viðfanga, að háttv, þingmönnum væri ofvaxið að átta sig á því, þá er auðvitað ekkert við því að segja. Þeir ættu þá ekki að greiða atkvæði. Þó vil jeg benda háttv. þingmönnum á það, að nefndin skilur frumv. og er fús að veita þeim »undirvísun« kauplaust. Það var víst háttv. þingm. Snæf. (S. G.), sem fann þetta púður, en jeg held að það hafi komist væta í púðrið hjá honum í þetta sinn. Jeg fyrir mitt leyti vil ekkert um málið tala nú. Jeg vil að það gangi til 2. umr. og mun þá gjöra grein fyrir fyrirvara mínum.



Jeg verð að taka undir með háttv. 2, þingm. S.-Múl. (G. E.) um það, að þetta eru nokkuð undarlegar umræður, og jeg hafði ekki búist við þeim á þessu stigi málsins. Og þar sem því er skotið fram, eins og háttv. þingm. Dal. (B. J.) gjörði, að það megi vísa málinu til nefndarinnar aftur, þá tel jeg það sama sem vantraustsyfirlýsing til nefndarinnar. Jeg mundi fyrir mitt leyti segja hið sama um málið aftur í nefnd og jeg hefi þegar gjört, og svipað hygg jeg að yrði um aðra nefndar menn.  (Bjarni Jónsson: Það var ekki tillaga, heldur að eins bending um hvað formlegt væri)  . Sama er að segja um það, að fara að bæta mönnum í nefndina. Það væri sama sem að setja nýja nefnd, því að gamla nefndin mundi ekki verða vitrari fyrir það. Jeg skildi heldur ekki háttv. þingm. Snæf. (S. G.) svo, að hann styngi upp á nefnd, heldur að honum fyndist ekki eiga vel við, að sparisjóðanefnd kæmi fram með breytingartillögu við frumv., sem hún sjálf flytur. En háttv. framsögum, hefir nú upplýst hvers vegna við gjörðum það. Hæstv. forseti hefir einnig úrskurðað, að málið sje fyllilega formlega fram komið. Þótt sumir af nefndarmönnum sjeu fremur óvanir þingstörfum, þá höfum við ekki gjört nein afglöp í þessu, og engin ástæða því til annars en að láta málið ganga til 2. umr. og gjöra þá við það þær breytingar, sem þurfa þykir.



Jeg held, að hjer. lýsi sjer alt of mikil viðkvæmni, sjerstaklega hjá 2. hv. þm. S.-Múl. (G. E.). Hann hefir eflaust fundið margt púðrið, og það líklega ekki spilst af vætu. Jeg gjörði aldrei neina tillögu í þá átt, sem um hefir verið talað, heldur sagði jeg, að með því að hjer væri um merkilegt og íhugunarvert efni að ræða, þá hefði jeg óskað, að nefndin sjálf hefði gjört ítarlegri grein fyrir sinni skoðun, en gjört var. Hv. frsm. (G. H.) tók þessum athugasemdum mínum með allri stillingu, svo sem hans var von og vísa; og jeg kann honum þakkir fyrir. Og svo álít jeg óþarft að fara lengra út í þessar umr.

Flutningsm. (Bjarni Jónsson) Jeg þykist ekki þurfa að skýra þetta mál neitt verulega hjer, þar sem jeg ljet það fylgja á fylgiskj. með þessu frumv., er mjer þótti við þurfa, og geta menn hæglega kynt sjer það, þeir er vilja. Maðurinn, sá er hjer ræðir um, hefir tvisvar sótt um að fá jörðina keypta, en ekki fengið, enda þótt sýslunefnd legði með kaupunum. Mun þar hafa hamlað brjef frá sóknarprestinum, sem skýrði þar frá, að á þessari jörð myndi með tímanum verða kauptún, líklegt til þess, að framfleyta fjölda manns. En þetta er nú reyndar á engu bygt þjá þeim góða manni, þar eð á þenna stað myndu aldrei sækja nema þeir bæir, sem jeg skal leyfa mjer að telja upp, nema að miklu betri verslun yrði þar en annarstaðar, sem er næsta ólíklegt. Bæirnir, sem gætu komið til mála, eru þessir: Skerðingsstaðir, Hvammur, Akur, Skarfsstaðir, Kýrunnarstaðir, Knarrarhöfn, Teigur, Ketilsstaðir og Rauðbarðaholt. Er þá alt upp talið, og vona jeg að menn sjái, að hjer er ekki um nein ósköp að ræða. Það er áreiðanlegt, að aðalkauptúnið þar á þessum slóðum verður alt af Búðardalur, vegna þess, að þangað sækja hægast þær sveitir, er mest verslunarmagn hafa, Laxárdalurinn og Suður-Dalir, þær sveitir, er liggja fyrir sunnan Búðardal. En þarna á Skarfsstöðum gæti í hæsta lagi hugsast, að einhver er verslun ræki, setti þar upp geymsluhús fyrir vörur handa þeim bæjum, er jeg nefndi áðan. Kaupfjelag Dalamanna hafði þar eitt sinn geymsluhús, en hætti svo við það, vegna þess að því þótti það ekki borga sig. Enda hefir sýslufundur, er haldinn var ekki fyrir löngu, mótmælt því, að þarna gæti orðið kauptún. Ef jeg fyndi, að stjórnin myndi fús til þess að selja manninum jörðina, þá myndi jeg jafnfúslega taka frumvarpið aftur. En hæstv. ráðherra hefir, að því er hann hefir einslega skýrt mjer frá, ekki haft tíma til þess, að kynna sjer málið, og getur því víst eigi að sinni gefið mjer svar, svo að jeg læt mjer þá nægja að biðja um að málinu verði vísað til 2. umr.

Ráðherra: Það er alveg rjett hjá háttv.þm. Dal. (B. J.), að jeg hefi enn ekki haft tíma eða tækifæri til þess, að kynna mjer þetta mál, og get því ekkert um það sagt að sinni. En úr því að stjórnin hefir áður neitað sölunni tvisvar, að því er mjer skilst,  (Bjarni Jónsson: Veit ekki með vissu svar hennar við síðari beiðninni)  , þá hygg jeg ekki miklar líkur á því, að stjórnin fari að brjóta í bág við fyrri gjörðir í þessu máli. En jeg þykist nú reyndar vita, að ef stjórnin neitaði að selja, þá myndi háttv. þingmaður (B. J.) halda málinu til streytu hjer í deildinni, og færi þá sennilega svo, að því, eftir eitthvert þjark, yrði vísað til landbúnaðarnefndar. Jeg gjöri þess vegna að tillögu minni, að því verði nú þegar vísað til landbúnaðarnefndarinnar, og hún látin búa í hendur þingsins.

Flutningsm. (Bjarni Jónason) Jeg skal lýsa yfir því, að jeg hefi ekkert á móti því, að málinu verði vísað til landbúnaðarnefndarinnar. En viðvíkjandi því, hvert traust jeg beri til hæstv. ráðherra í þessu máli, þá er það fljótsagt, að jeg er alls ókvíðinn. Því þó að okkur hafi ekki samið í einu stórmáli hjer á þinginu, þá ber jeg þó fult traust til hans, að hann sjái ekki ástæðu til þess, að neita sölu á jörðinni, þar sem lögð eru fram skýr og skilmerkileg gögn um það, að slíkt komi ekki í bág við lögin um sölu þjóðjarða. Jeg hefi og því fremur þá von, að stjórnin veiti leyfi til sölunnar, sem sýslunefnd hefir lagt gott til með manninum, og þar sem þingmálafundur einnig hefir skorað á stjórnina að selja jörðina og láta manninn þannig ná skýlausum rjetti sínum.

Framsm. (Guðm. Hannesson) Þegar landbúnaðarnefndin hafði til meðferðar frumv. um forkaupsrjett landssjóðs á jörðum, þá þótti henni æskilegt, þó ekki gæti hún mælt með sjálfu frumv., að lög væru samin um takmörkun á eignar- og afnotarjetti útlendinga yfir íslenskum fasteignum. Það kann nú vel að vera, að bættan, sem af útlendingum stafar í þessu efni, sje ekki svo ýkjamikil, en þó er það samt svo, að hvað eftir annað hefir þetta mál verið tekið til meðferðar hjer á þingi. Tillögur landbúnaðarnefndar 1877 byrjuðu með ákvæðum um það, að ekki mættu aðrir eignast jarðir hjer en þeir, er búsettir væru í landinu. Þingið 1899 afgreiddi lög um þetta efni, og 1901 lagði stjórnin frumvarp líks efnis fyrir þingið. Þá var frumvarpið orðið umfangsmeira og margbrotnara. Var mikið rætt og mikið um það þjarkað, en að síðustu felt. Nefndin verður að álíta, að rjetti vegurinn í þessu máli sje sá, að stjórnin taki þetta til yfirvegunar og leggi svo frumvarp fyrir næsta þing. Jeg skal láta ósagt, hve mikil eða lítil tilhæfa er í sögum þeim, er ganga af braski útlendinga í þessum efnum, en sagt er, að Frakkar hefðu haft í huga að kaupa stórar spildur á Suðurlandsundirlendinu, til þess að hagnýta sjer fossana þar o. fl. Og þetta er svo sem alls ekki ókleift fyrir miljónafjelög, eins og jarðir eru í lágu verði hjer. Jeg álít þetta þess vegna vel þess vert, að stjórnin vildi athuga það sem vandlegast hún sæi sjer fært.