Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Framsögumaður (Lárus H. Bjarnason: ) Breyt.till. eru að vísu nokkuð margar, þær eru 24 á einu þskj. og 2 á tveim öðrum þskj., sín á hvoru. En eg get samt verið stuttorður, því að breyt.till. eru allar frá nefndinni, engin frá öðrum þingdeildarmönnum, og 21 af þeim eru blátt áfram orðabreytingar, sem eru gerðar sumpart til þess að breyta til betra máls, aðrar til að kippa burt hortittum og nokkrar til þess að koma á samræmi, með því að hafa einatt sama orð um sama hugtak. Efnisbreytingarnar eru að eins þrjár. Fyrsta efnisbreytingin er 22. breyt.till. á þskj. 173, um að ákvæði 29. gr. um próf sem skilyrði fyrir embættisgengi falli burt. Slíkt ákvæði á fyrst og fremst ekki heima í háskólalögunum, enda er það hvorki tekið upp í háskólalögin norsku né tilskipunina um háskólann danska. Það er eðlilegast að það sé ákveðið með sérstökum lögum, hvað útheimtast skuli til þess, að geta fengið embætti, enda er það svo í öðrum löndum. Dönsk tilskipun frá 26. jan. 1821, er brúkuð hefir verið hér á Íslandi, tiltekur t. d. prófskilyrði laga embættismanna. Og svo væri það mjög svo æskilegt og enda nauðsynlegt, að embættisgengi á Íslandi væri bundið við próf héðan. Önnur efnisbreytingin er við 31. gr. í frumv. stendur að hver sá, sem æskir doktorsnafnbótar, skuli hafa leyst af hendi embættispróf. Þetta er of hart. Að vísu má búast við því, að sá, sem æskir doktorsnafnbótar, hafi að jafnaði leyst af hendi embættispróf. En vísindamaður getur maður verið, þótt próflaus sé; þess vegna leggur nefndin til að próf sé aðeins heimtað »að jafnaði«. Og er þá ekki girt fyrir, að próflausir vísindamenn geti orðið doktorar. Þá er þriðja og stærsta efnisbreytingin. Bæði hæstv. ráðherra og allir forstöðumenn embættaskólanna, voru á eitt sáttir um það, að láta háskólalögin ganga í gildi 17. júní 1911, á aldarafmæli Jóns Sigurðssonar. Nefndin er og á einu máli um það, að háskólinn ætti að komast á sem allra fyrst á laggirnar, og að það væri einkar hugðnæmt að geta bundið göngu skólans við þenna dag. En þurfi að byggja hús yfir skólann, þá er ekki líklegt að það geti orðið til taks á þeim degi. Nefndin sá sér því ekki annað fært en að leggja það til, að skólinn tæki þá fyrst til starfa, er fé væri veitt til hans á fjárlögunum, líkt og ákveðið var í lögunum um stofnun lagaskóla. Enda þótt nefndin hafi þannig breytt frumv., vonar hún samt að skólinn geti tekið til starfa á tilteknum degi. Hún vonar að tiltækilegt verði að notast við efri bygð mentaskólans í bráðina. Þar eru 11 herbergi, eins og eg drap á á dögunum. Í rektors-íbúðinni gömlu uppi á loftinu býr að vísu einn kennari, en honum mætti byggja út. Auk þess eru nú einnig kenslustofur fyrir 5. og 6. bekk uppi á loftinu, en þá bekki mætti flytja niður, er umsjónarkennarinn flytti úr skólanum. Vitanlega þyrfti að útvega þessum mönnum íbúð í bænum og mundi það kosta um 400 kr. fyrir hvorn, eða samtals 800 kr. En hinsvegar mundi fást í aðra hönd húsaleiga sú, er embættaskólarnir nú borga, sem sé 1360 kr. fyrir lagaskólann og læknaskólann. Og svo mætti gera sér töluverðan mat úr prestaskólanum og þeirri lóð er hann stendur á; það er góð lóð og dýr, um 20,000 kr. virði með húsinu, að því er gizkað er á. Væri þetta fé ávaxtað með 5%, gæfi það 1000 kr. á ári, og sparaðist þá alls 2360 kr. eða öllu heldur 2500 kr., því að húsaleiga fyrir lagaskólann mun framvegis ekki verða undir 500 kr., og þó maður dragi þar frá húsaleigustyrk mentaskólakennaranna, þá yrði samt afgangs um 1700 kr. Það er lítill vafi á því, að þessi 11 herbergi mundu nægja í bráðina fyrir 4 deildir háskólans; presta-, laga- og heimspekisdeildinni nægir hverri um sig 2 herbergi. Þá eru 4 herbergi fyrir læknaskólann og þó 1 afgangs sem kennarastofa. Þannig ætti að vera vinnandi vegur að notast við mentaskólahúsið í bráðina. Það þyrfti ekki miklu að breyta. Æskilegt væri að vísu, að settur væri inngangur upp á loftið á suðurgaflinn, þar sem glugginn er nú, en þess ætti einu sinni ekki að þurfa með. Stúdentarnir og lærisveinar mentaskólans ættu að geta notað sömu dyrnar. Eg sé ekki betur en með þessu fyrirkomulagi mætti byrja skólann á sama tíma og ákveðið er í stjórnarfrv.; hafi eg skilið nefndina rétt, þá var hún eindregin með því. Vitanlega má draga stofnun háskólans í framkvæmdinni, verði breyt.till. nefndarinnar samþykt, því að með henni er háskólinn aðeins bréf-festur, og fjárveitingarvaldið hefir töglin og hagldirnar, en eftir öllum atvikum mun hér við verða að sitja. Breyt.till. á þskj. 235 er eðlileg afleiðing af 22. og 24. breyt.till. á þskj. 173. Þegar lagaskólinn er lagður niður, er ekki hægt að heimta aukapróf við þenna skóla fyrir lagakandídata frá Khöfn., en þar með á ekki að niður falla það aukapróf, sem tilskilið er í lögunum um stofnun lagaskóla. Um breyt.till. á þskj. 236 er það aðeins að segja, að orðinu »numin« er ofaukið. Eg finn svo ekki ástæðu til að fara nánar út í breyt.till. nefndarinnar að svo stöddu. Hún hefir rætt frumv. ítarlega á mörgum fundum, og vonar að háttv. deild taki því vel.

Kristinn Daníelsson Eg skal strax taka það fram með ánægju, að mér þykir frumvarpið hafa batnað við þær breytingar, sem nefndin gerði á því, þó að mér finnist ýmislegt að athuga við það. Fyrst er að minnast á þær breytingar, sem nefndin kallar aðalbreytingar. Að fella burt 2. lið 29. gr. frumv. um embættisgengi, er eg nefndinni samdóma um. Breytingin um hvenær lögin skuli öðlast gildi er í mínum augum stærsta breytingin, og er eg nefndinni þakklátur fyrir hana, því að hún gerir það að verkum, að eg get greitt atkvæði mitt með frumv. í heild sinni. Þá vil eg minnast á ýmisleg atriði, sem þörf væri á að laga í hendi sér og athuga nánar. Það er 1. og 2. breytingartillaga nefndarinnar, að »prófessorar« komi í stað aðalkennara. Eg vil fastlega mæla á móti þessari breyt.till.; því að það er síður en svo, að þessi breyt.till. horfi til bóta. Eg vil benda á það nú, þegar einmitt þeir sömu menn, sem fjallað hafa um þetta frumv., hafa líka snúið háskólalögunum norsku á íslenzku, og þar eru þessir embættismenn að eins kallaðir háskólakennarar, en útlendu nöfnunum slept eða höfð á milli sviga fyrir aftan. Eg vil vara við því, að hleypa útlendum orðum að óþörfu inn í málið. Það er að vísu oft bent á, að orðinbiskup, prestur o. s. frv. eru útlend, en það mælir ekki með því, að taka útlend orð nú inn í málið. Þessi orð eru orðin gömul og komin inn í málið á þeim tímum, þegar sterkir útlendir straumar komust inn í þjóðlíf vort, með nýjum hugmyndum og hugtökum, sem þá voru óþekt hér á landi og hafði ekki tungan bolmagn til að útiloka þegar í stað eða útrýma síðar meir, þegar þau höfðu náð festu. En það má þó telja furðu, hvað þessi orð eru fá. Mér þætti einnig bezt, að orðið »rektor« félli í burt. Í þýðingunni af norsku lögunum er það líka gert, og »háskólameistari« sett í staðinn. Þetta orð er mjög virðulegt og snjalt og fer vel í munni. Eg vil því leggja til, að orðið »rektor« verði felt í burt, og 1. og 2. breyt.till. nefndarinnar feldar, en þau nöfn, sem standa í stjórnarfrumvarpinu, sett í staðinn. Og mun eg bera fram breyt.till. um það við 3. umræðu. Þá vil eg benda á, hvort ekki sé betra, í samræmi við 3. breyt.till. um að »háskólaár« komi í stað »kensluárs«, að setja »háskólamissiri« í 11., 13., 16., 17., og 26. gr. í stað »kens1umissiris«. 7. br.till. fer fram á að setja »dekani« í stað »dekanus«. í stj.frv. er »dekanus« sett í svigum fyrir aftan orðið deildarforseti. Eg get ekki haft á móti því, að það sé sett í krókbekk sviganna. En að setja »dekani« í staðinn, og leiða það í kór tungunnar, felli eg mig alls ekki við. Eg legg til, að 7. br.till. sé borin upp í tvennu lagi. Síðari liðnum gef eg atkv. mitt, en ekki hinum fyrri. 12. breyt.till. finst mér ástæðulaus. Það má láta sér nægja það sem stendur í stj.frv. Því að það er auðskilið, að hver sem tekið hefir stúdentspróf við hinn alm. mentaskóla, hvort heldur karl eða kona, hefir þann rétt, sem hér um ræðir. Um br.till. við 22. gr. er það að segja, að eg felli mig ekki betur við br.till. nefndarinnar, að setja »aftur« í stað »af nýju«. Í greininni er talað um ýms tilfelli, er nemandi gangi undir próf af nýju. Og eðlilegast er að sama orðið sé brúkað um sama hugtak við endurtekningu. Þá kann eg ekki við 18. breyt.till., að setja að »endurtaka prófið» í stað: »að ganga undir próf af nýju». Það er ekki nemandinn, sem endurtekur prófið, heldur eru það kennararnir, sem endurtaka prófið á nemandanum. Nemandinn er ekki gerandi. Eg hefi borið þetta undir hálærðan mann, og er hann mér samdóma um þetta atriði. Mér finst því þessi br.till. sé óþörf. 20. breyt.till. fer fram á að setja »háskólastúdent» stað »háskólanemandi«. Mér þykir háskólanemanda standi svo snoturt, að mér finst engin ástæða til að amast við því, eða þörf á að breyta því. Í 23. breyt.till. hefir nefndin lagt það til, að »háskólaráð« komi í stað »háskólanefndar«, en þá verður líka að breyta »hún« í »það«, og mætti leiðrétta það sem prentvillu, tillögulaust. Síðasta breyt.till. er aðal breyting nefndarinnar og fellur hún mér vel í geð. Mér hefði þótt það leitt, ef þessi breyting hefði ekki verið gerð, því að þá hefði eg ekki getað greitt frumv. atkvæði mitt. Nefndin leggur til, að lögin öðlist gildi, þegar fé er veitt til háskólans á fjárlögunum. Eg hefði að vísu getað komið með þessa athugasemd við 1. umr. málsins, en mér þótti það þó ekki við eigandi þá, til þess að trufla ekki hina snjöllu, vel fluttu og áhrifamiklu ræðu háttv. framsm. En eg álít það ósamboðið þessari háu stofnun að nota hús hins alm. mentaskóla. Eg hafði hugsað mér, að það yrði stórmikil stofa, sem benda mætti útlendum sem innlendum á með stolti, en að benda á efra loft hins alm. mentaskóla, er ekki til að miklast af. Í hugum okkar blasir við önnur og veglegri bygging. Það mætti fara mörgum orðum um þetta háskólamál, en eg vil ekki tefja umræðurnar. Eg vil því aðeins leggja til, að l., 2., 7., 12., 18. og 20. breyt.till. nefndarinnar verði feldar, og lagaðar verði þær misfellur sem eg hefi bent á, og trúi eg háttv. nefnd bezt til þess.

Framsögumaður (Lárus H. Bjarnason) Nefndin getur verið hv.þm. V.-Ísf. þakklát fyrir það, að hann er henni samdóma um efnisbreytingarnar. Hitt skiftir minna máli um smábreytingarnar. Hann fann að því, að nefndin leggur til að hafa »prófessor« í stað »aðalkennari«. Það skiftir nú raunar ekki miklu máli hvort er; eg geri það að minsta kosti ekki að neinu kappsmáli. Mér er hérumbil sama, hvað eg er kallaður; það er meir undir því komið, hvað maður er. En hins vegar eru ýmsar ástæður til að lögleiða orðið prófessor, sem löngu er komið inn í daglegt mál vort og ritmál. Sé orðið »háskólakennari« lagt út á dönsku eða norsku, verður það »Højskolelærer«. En í dönsku, norsku og sænsku táknar það ekki kennara við háskóla - Universitet -, heldur kennara við svokallaða lýðháskóla. Og úr því háskólinn á að vera eftirmynd samskonar skóla erlendis, þá vildum við líka hafa sömu nöfn. Mér þykir ekki minna vænt um íslenzkuna en háttv.þm. V.-Ísf., og þó get eg ekki séð neitt á móti því, að nota þetta orð, og það því síður, sem við höldum mörgum öðrum orðum, sem líkt er ákomið, svo sem stúdent, kandídat, o. s. frv. Auk þess er þessum orðum haldið í nálega öllum málum, að minsta kosti þekki eg ekkert mál, sem ekki hefir haldið þeim. Og því á þá að amast við þeim? Því á að amast við því, að kennararnir hafi það heiti, sem þeir verðskulda. Enda er prófessors nafnið ekki nýmæli í íslenzku. Finnur Magnússon var altaf kallaður prófessor. Og svo eru kennarar við útlenda háskóla kallaðir þann dag í dag. - Við eigum ekki að hlaða kínverskan múr utan um íslenzkuna; við eigum að leitast við að auðga hana og fegra. Útlend orð geta verið gróði fyrir málið, ef þau eru smekkleg og handhæg. Í ensku og þýzku, að eg ekki nefni frönsku, er aragrúi af latneskum og enda grískum orðum, og amast enginn við þeim. Útlend orð eru heldur ekki ókunn í lögum vorum. Á síðasta þingi var t. d. heilt kerfi af útlendum orðum innleitt í lagamálið með metralögunum. - Þó er mér þetta, eins og eg hefi þegar tekið fram, ekkert kappsmál. En verði prófessorsnafninu bygt út, þá verður að gjöra öðrum útlendum orðum sömu skil, svo sem orðunum stúdent, kandidat og doktor. Og þess verður að gæta, að háskólakennari samsvarar ekki prófessor. Við hinn fyrirhugaða háskóla vorn eiga að vera tvennskonar kennarar, eins og við erlenda háskóla, prófessorar og dósentar, eða aðalkennarar og aukakennarar, þeir heita einu nafni háskólakennarar, Universitetslærere, en innan þessa heildarheitis eru 2 flokkar: prófessorar, aðalkennarar og dósentar, aukakennarar. - 6. breyt.till. við 7. gr. frv., er í rauninni ekki annað en orðabreyting. Eftir frv. stjórnarinnar er kennurum háskólans skift í tvo aðalflokka, aðalkennara og aðstoðarkennara. Síðari flokknum er aftur skift í tvent, dósenta og aukakennara. Dósenta átti að kalla þá, sem hefðu kensluna að einkastarfi, en aukakennara þá, sem hefðu önnur störf að aðalstarfi, eins og héraðslæknir, tannlæknir o. fl. nú hafa við læknaskólann. Sumum nefndarmönnum þótti þessi skifting óþarflega margbrotin, þótti óbrotnara að hafa að eins 2 flokka, prófessora og dósenta, og varð það úr, að þessu var breytt þannig. Eg er háttv.þm. V.-Ísf. þakklátur fyrir það, að hann benti á ósamræmi milli kenslumissiris og háskólamissiris, og kensluárs og háskólaárs. Sömuleiðis er það rétt athugað hjá honum, að »hún« í 31. gr. 1. málsgr. á að breytast í »það«, sem afleiðing af því, að háskóla-nefnd er breytt í háskóla-ráð. Nefndinni hefir skotist yfir það, og mun hún sjá um að hvorttveggja verði leiðrétt.7. breyt.till. vill háttv. þingm. láta bera upp í tvennu lagi, líklega vegna orðsins »dekani«. Mín vegna má gera það. En eg vil skjóta því til hans, hvort ekki væri heppilegra, að hann bæri sig saman við nefndina til 3. umr. um þetta atriði og önnur, sem hann er henni ósamdóma um. Þá þyrfti ekkert blóð að renna í dag í þessu góða máli. Raunar er eg ekkert smeikur um »dekanann« (djáknann), en mér finst sú aðferð liðlegust. Eg skal játa það, að breytingin í tölulið 12 (við 17. gr.), að á eftir: »Hver sá« komi orðin: »kona sem karl«, er í rauninni óþörf, en hún var gerð eftir tillögu eins nefndarmanns. Breyt.till. í tölul. 17, að »aftur« komi í stað »að nýju«, skiftir ekki máli. Breyt.till. í tölul. 18, að »endurtaka prófið« komi í stað »ganga undir prófið að nýju« er runnin frá sama háttv. nefndarmanni, sem breyt.till. í 12. lið, og skiftir sömuleiðis litlu máli, en hins vegar virðast mér aðfinslur háttv.þm. V.-Ísf. hér að lútandi óþarfar, og jafnvel rangt, að ekki sé rétt að segja um mann, sem gengur undir prófið að nýju, að hann »endurtaki próf«. Það er líku máli að gegna um orðin »nemandi« og »stúdent« sem um aðalháskólakennari og prófessor, nema hvað orðið stúdent hefir þó það fram yfir hitt, að það er ávalt brúkað í daglegu tali. Og eg get ekki varist þess að játa, að það er svo mikill »akademikus« í mér, að eg vil heldur halda orðinu stúdent. Háskólanemandi yrði líka beinlínis villandi, væri það lagt út á dönsku eða norsku, enda miklu lengra og stirðbusalegra en stúdent. Þá eru tæmdar athugasemdir háttv.þm. V.-Ísf., og skal eg geta þess enn, að eg er honum þakklátur fyrir tillögur hans um það sem betur má fara. Hins vegar þótti mér miður að hann gat ekki hugsað sér, að háskólinn yrði hafður í efri bygð Mentaskólans; honum fanst það leitt, að þurfa að benda á Mentaskólann sem háskólahús. Mér þótti þetta leitt af því, að verði Mentaskólahúsið ekki notað, verður því ver líklega lítið úr stofnun háskóla fyrst í stað. Og svo get eg með engu móti kannast við, að það geti verið nein ástæða móti því, að notast við Mentaskólahúsið í bráð, að skemtilegra væri að geta bent útlendingum á veglegt sérstakt hús. Vér, sem fylgjum háskólamálinu, fylgjum því vegna þess, sem það er í raun og veru; leggjum minni áherzlu á húsið en stofnunina. Vér leggjum aðaláhersluna á það, að stofnunin sé góð og líkleg til viðgangs. Bezt væri auðvitað, ef hægt væri að byggja strax veglegt hús fyrir háskólann. Og eg vil segja það, að land, sem er nýlega búið að eyða stórri fjárupphæð í stundargaman, ætti að hafa ráð á því að leggja fram líka eða jafnvel minni upphæð til annarar eins stofnunar og háskóli er. Það ætti að hafa ráð á, að tryggja sér langt og dáðríkt líf með ekki meira framlagi, því í raun og veru kaupir þjóðin sér nokkurskonar ábyrgð á lífi sínu með stofnun háskóla. Hann mundi öllum öðrum stofnunum fremur auka hið innra megn þjóðarinnar, og á því hlýtur öll lífsvon þeirra að byggjast, sem ekki hafa hið ytra megnið. Eg skyldi glaður greiða atkvæði með nauðsynlegri fjárveitingu til sæmilegrar háskólabyggingar nú þegar. En á hinn bóginn álít eg, að vel megi notast við efri bygð Mentaskólans fyrst um sinn. Að endingu vil eg aftur skjóta því til háttv.þm. V.-Ísf., hvort hann vill ekki lofa breyt.till. nefndarinnar að ganga óáreittum gegn um þessa umræðu málsins, ræða síðan við nefndina þau atriði í þeim, sem honum mislíka, og koma svo við 3. umr. með breyt.tillögur um það, sem ekki verður samkomulag um.

Kristinn Daníelsson Eg get verið fáorður. Flest það, sein eg tók fram áðan, voru smálagfæringar, sem mér eru engin áhugamál, nema ef vera skyldi útlendu nöfnin. Háttv. framsögum. sagði, að ef nafninu háskólakennari væri haldið, mundi það verða lagt út á dönsku »Højskolelærer«, sem þýddi annað. Til þess liggur það svar, að þá væri rangt lagt út. - Enn fremur sagði hann, að slíkum orðum væri haldið í flestum öðrum málum. Eg kannast við að svo sé, en það er veigalítil ástæða, og lítið á því að byggja. Oft ber það við, að orð með algengri þýðingu koma skyndilega upp í alt annari þýðingu í sumum málum. T. d. má nefna, að orðið minister þýðir nú prestur á ensku. En verði þýðingin frábrugðin, þá er fremur ógagn en gagn að því, að orðmyndin sé sú sama. Hann sagði, að prófessor væri alment haft í daglegu tali; t. d. hefðu menn alt af sagt prófessor Finnur Magnússon. Það sannar ekkert. Við segjum t. d. iðulega justitiarius, assessor o. s. frv., en þó dettur okkur ekki í hug að leiða þessi orð inn í lagamálið, og ekki heldur notum við þau, þegar við skrifum íslenzku. Háttv. framsögum. ræður mér til að bera mig saman við nefndina til 3. umr. Eg er fús til þess, en álít þess þó ekki þörf. Það nægir að deildin skeri úr nú þegar, hvort hún vill heldur útlendu orðin eða innlendu. Eg skal geta þess, að eg hefi ekkert á móti því, að »dekanus« standi í svigum fyrir aftan íslenzka orðið, eins og er í stjórnarfrumvarpinu. Það er íslenzkaða myndin »dekani«, sem eg get ekki felt mig við, því að með þessari íslenzkun er verið að læða orðinu inn í tunguna. Eg gat, eins og eg mun hafa orðað það áðan, unað við það í krókbekk sviganna; en eg vil ekki leiða það í kór tungunnar.

Jens Pálsson Eg vil að eins, út af athugasemdum háttv.þm. V.-Ísf., í framhaldi af því sem háttv. 5. kgk. þm. sagði um orðið háskólakennari, bæta því við, að eg tel réttast að geyma það orð sem embættisorð þangað til við fáum þær embættisstofnanir, þar sem það á heima sem heiti á kennurum, nefnilega lýðháskóla. Þar á það heima og er í samræmi við nöfn, sem kennarar við slíka skóla hafa sem embættisheiti. Aftur er orðið aðalkennari alveg óaðgengilegt fyrir mig, af því að svo hafa verið, eru og verða nefndir kennarar við barnaskóla og unglingaskóla, þeir er aðalkenslu hafa á hendi; en þeir, sem jafnframt öðrum störfum hafa minni kenslu við slíka skóla, eru nefndir aukakennarar. Víst eru þetta virðuleg störf líka, en eg kann samt ekki við að hafa sama heiti á kennurum við lægstu alþýðuskóla landsins, sem við háskólann. Mér finst það óþolandi. En þessum heitum skilst mér háttv.þm. V.-Ísf. vilji halda, þar sem hann vill fella orðið »prófessor«. Eg sé ekkert á móti því, að taka upp í málið alkunn evrópsk orð, sem eru notuð af öllum mentuðum mönnum um allan hinn mentaða heim, og það því síður, hafi þau verið höfð í daglegu tali á Íslandi, eins og þau sem hér er um að ræða. Þangað til Pétur Pétursson varð biskup, var hann hvarvetna hér á landi kallaður »prófessor Pétur«. »Prófessor Finnur Magnússon« er tamt á tungu hvers Íslendings. Hér er því ekki verið að taka upp nein óþekt orð. Háttv. þm. V.-Ísf. hafði sömuleiðis og jafnvel einna mest á móti orðinu »dekani«. Mér dettur í hug »djákni«, sem er því samstofna. Það er gamalt og gott íslenzkt orð, sem enginn amast við. því mætti þá ekki eins taka orðið »dekani« upp í málið. Mér þykir sannarlega vænt um tunguna okkar, en eg get ekki séð, að henni sé nokkur óréttur gjör né virðing hennar skert með því, að taka þessi orð upp í hana. Eg var hvatamaður þess, að »kona sem karl« var skotið inn á eftir orðunum: »Hver sá« í 17. gr., og var eg það af þeirri ástæðu, að mér er ekki kunnugt, að konur hafi rétt til að taka próf við embættaskólana hér, nema læknaskólann. Mér þótti vel viðeigandi, að það yrði innleitt með lögum, að konur hefðu rétt til að stunda nám og taka embættispróf; þess verður ef til vill ekki langt að bíða, að þær fái rétt til embætta. En orðin: »Hver sá« í frumvarps-greininni mundu flestir skilja svo, sem þar sé að eins átt við karlmenn, enda styðst sá skilningur við fortíðina, þar sem karlmenn einir hafa hingað til haft aðgang að æðri skólum hér, að undanskildum læknaskólanum. Gerði eg því þessa breytingu og vona að háttv. deild álíti hana til bóta.

Steingrímur Jónsson Það er máske óþarfi að standa upp og lengja umræðurnar, en eg skal að eins taka fram, að eg er samdóma háttv.þm. V.-Ísf. um það, að ekki sé rétt að hleypa útlendum orðum inn í málið að óþörfu. En eg get ekki betur séð, en að hér hafi orðið að gera slíkt, þar sem algerlega vantaði góð orð um þessar hugmyndir. Og þegar svona hefir staðið á, hefir það tíðkast frá aldaöðli að taka upp útlend nöfn; á þennan hátt hefir málið hreint og beint auðgast, því að orðin hafa orðið algerlega íslenzk í huga allrar alþýðu. Eg verð að líta svo á, að hér sé beint um auðgun á málinu að ræða, ef þessi kennaraheiti verða tekin upp, en alls ekki um neina spilling. En eg skal játa, að eg kæri mig ekki um að halda svo fast í sum af þessum heitum, t. d. »decanus«, enda er það óþarft.

Framsögumaður (Lárus H. Bjarnason) Háttv. þm. Strandamanna og 4. kgk. þm hafa tekið af mér ómakið að svara háttv.þm. V.-Ísf., svo að eg get verið stuttorður. Eg undirstrika það, sem háttv.þm. Strand. sagði um danska orðið »Højskolelærer«. Það verður eingöngu haft um nemendur á lýðháskólum. Og það mun þó ekki vera meiningin, að setja háskólanemendur vora á bekk með jafn lítt mentuðum mönnum og flestir lýðháskólanemendur eru. Um ýmis önnur hinna útlendu heita, t. d. rektor, dósent o. s. frv., er það að segja, að þau eru styttri og munntamari en tilsvarandi íslenzk orð. En úr því háttv.þm. V.-Ísf. fór að amast við þessum orðum, hví hefir hann þá ekki líka fett fingur út í doktors heitið. Eg sé að þarna situr einn dr. phil. Hvað ætlast háttv.þm. til að hann verði kallaður framvegis? Annars mun enginn taka eftir því, að hér er um útlend nöfn að ræða, þegar frá líður, eins og enginn man nú eftir því, að biskup og djákni og ýmis önnur útlend orð eru ekki íslenzk að uppruna. Háttv. þm. V.-Ísf. þótti óþarft að bera sig saman við nefndina til 3. umr., og verður það því svo að vera. Eg skaut því fram ekki síður vegna háttv.þm. en nefndarinnar. Hún er allsendis ósmeik við, að láta »slaginn« standa nú þegar.

Kristinn Daníelsson Mér virðist nauðsynlegt við þetta frumv., sem hér liggur fyrir og er líklegt að mundi annars fá fylgi þingmanna, að á því yrðu gerðar breytingar í þá átt, að taka ákvæðin sjálf upp í meginmál þess í stað þess að vitna til viðkomandi lagastaða, því að þetta mundi gera lögin aðgengilegri fyrir þá, sem eiga að nota þau. Eg vil þess vegna leyfa mér að stinga upp á því, að kosin verði 3 manna nefnd, þegar umræðum er lokið.

Framsögumaður (Björn Jónsson) Það hefir verið vani þegar fjárlögin hafa verið til framh. fyrstu umr., að nota þá tækifærið til þess að rekja störf stjórnarinnar, og finna að því, sem menn álíta aðfinsluvert í fari hennar. En nú hefir öllum komið saman um mér og mínum flokksmönnum að láta þennan eldhúsdag niður falla, vegna þess að hann er búinn að vera þetta árið, var 23. febr., þegar rædd var vantraustsyfirlýsingin til stjórnarinnar (ráðherrans), svo það er ekki sérstaklega þörf á því að hafa hann nú. Ennfremur má benda á það að núverandi stjórn er þegar farin frá völdum, svo það virðist vera þarflítið að rifja upp sakir á hendur henni. Af þessum ástæðum tel eg langréttast að láta þennan svonefnda eldhúsdag niður falla að þessu sinni. Hef svo ekki annað um þetta að segja en æskja að málinu sé vísað til 2. umr. Að öðru leyti þykir mér mikið undir því komið að málinu verði hraðað, vegna þess að eg fer utan, eins og menn vita, að 3 dögum liðnum og þyrfti þá að hafa lokið framsögu minni við 2. umr.

Jón Ólafsson Háttv. frams.m (B. J.) tók það fram í ræðu sinni, að ekki væri vert að hafa framhald fyrstu umr., eins og vant hefir verið undanfarin þing, eða eldhúsdag, sem kallað er, af því ekki væri ástæða til þess þar sem stjórnin færi frá völdum. En þetta er misskilningur, að ekki sé þörf á að halda eldhúsdag. Vér minni hl. menn héldum komandi stjórn, eða hennar flokkur, meiri hlutinn, mundi gera grein fyrir fjármálastefnu sinni, eða framleggja eitthvert prógram, einkum ætti þetta ekki að vera erfitt, þar sem háttv. framsögumaður fjárlaganna (B. J.), er sá maður, sem stendur nú til að komist til valdanna og minni hlutinn getur, ef til vill, átt tilefni til að halda eldhúsdag yfir fjármálastefnu hinnar nýju stjórnar; en frá þessu er oss algerlega bægt, ef háttv. meiri hluti ætlar nú þegar að skera niður 1. umr. Vér höfum fengið hér í hendur nefndarálitið; það kom svo seint, að eg hefi ekki getað fengið tíma til að lesa það alt, sízt rækilega; en satt að segja bjóst eg við því miklu stórfengilegra, og mér er engin launung á því, að nefndarálit þetta er óefað hið lang ómerkilegasta fjárlaganefndarálit, sem eg hefi séð síðan alþing var stofnað. Í því sjást ekki nein princip. En svo hugsaði eg; nefndarálitið er eins og umgerð tóm af andliti; breytingatillögurnar munu fylla það út og gefa því svip og drætti. En br.till. komu ekki fram hér í deildinni fyrri en nú eftir að háttv. framsm. (B. J.) hóf ræðu sína og ná ekki enn nema að 15. gr. Eg sé í nefndarálitinu, að talað er um meiri hluta og minni hluta, en hver þessi meiri hluti er, veit maður ekki. Er það framsögumaður og hans flokkur? eða eru það þeir sem fylgja núverandi stjórn? Þetta fær maður enga hugmynd um, því að þeir hafa allir nefndarmennirnir skrifað athugasemdalaust undir nefndarálitið. Það er skiljanlegt, að háttv. framsm. vill flýta fjárlögunum svo sem auðið verður, þar sem hann verður að fara utan á sunnudaginn kemur. En hitt álasa eg nefndinni fyrir, að hafa látið nefndarálitið koma svo seint. Eg veit, að framsm. nefndarinnar er svo vel ritfær og starfsamur, að honum hefði verið innan handar að láta álitið koma svo sem degi fyr. En þetta flaustursverk get eg ekki kallað annað en að taka fyrir munninn á minni hlutanum.

Framsögumaður (Björn Jónsson) Fremur finnast mér ónot háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ól.) borin fram af vilja en mætti og ákúrur hans með öllu átyllulausar. Hann byrjaði á því að álasa hinni nýju stjórn fyrir það að ekkert fjármálaprogram hafi komið fram í nefndarálitinu. Það er nokkuð skrítið að tala um nýja stjórn áður hún er fædd. Það mætti ef til vill búast við slíku fyrsta daginn, sem hún situr á veldisstóli, en varla fyr. Honum þótti, hinum sama virðulega þm., lítils vert um nefndarál. og taldi þar engar meginreglur hafa fram komið. Þar til er því að svara, að áherzluna ber að leggja á efnið en ekki á lengdina. Með því að um enga nýja stjórn var að ræða, gat og ekki verið um neitt nýtt prógram að tala. Nefndinni var ekki skylt að gera annað en færa rök fyrir br.till. sinum. Og þeirri meginreglu fylgdi nefndin að spara sem mest. Ekki hefir það verið gert, fremur en áður hefir tíðkast um nefndarálit fjárlaganefndar, að geta um meiri og minni hluta í hverju einstöku atriði; þar getur á ýmsu oltið. Yfirleitt hafa allir nefndarmenn frjálsar hendur um atkvæði sín, eins og venjulega hefir verið. Eg segi ekki, að flýta þurfi fjárlögunum svo, að síðdegisfundur verði á morgun, ef þm. þykir það bagalegt. Þó þykir mér líklegt, að 30 klst. frestur sé hæfilegur tími til íhugunar, enda geri eg ráð fyrir því, að fjárlögunum verði skift í kafla, svo sem áður hefir tíðkast, og komi þá 1. kafli þeirra til umræðu á morgun. Þetta sýnist mér nægja. Vitanlega eru þetta tilmæli mín og nefndarinnar vegna þess að svo stendur á sem kunnugt er; en engin er það flokksályktun.

Jón Magnússon Eg fæ ekki séð, að nokkur þörf sé að flýta svo fjárl., að 2. umr. sé á morgun, þar sem bæði föstudagur og laugardagur eru til stefnu. Eg sé ekki heldur, hvernig það má vera, þar sem ekki eru enn framkomnar breyt.till. nefndarinnar og ekki verður vitað, hvenær þær koma. Það getur ekki komið til mála og eg mótmæli því gagngert, að 2. umræða byrji fyr en á föstudagsmorgun; annars kemur umræðan ekki að haldi.

Framsögumaður (Björn Jónsson) Eg held því alls ekki til kapps, að fundur sé fyr en á föstudagsmorgun; forseti og þingdeildin ræður, hvað gert verður í því efni.

Jón Ólafsson Háttv. frams.m. skýrði frá því, að princip nefndarálitsins væri sparnaður. Eg hefi verið á nokkrum þingum, alloft í fjárlaganefnd og þá framsögumaður hennar, og hefi eg aldrei heyrt nokkura fjárlaganefnd annað segja en að sparnaður væri meginreglan. Svo að þetta hjá háttv. framsm. er ekki neitt nýtt eða sérlega sláandi. Aftur í móti hafa verið skiftar skoðanir um, hvort sparnaðurinn hafi orðið efst á baugi í raun og veru, og eins kann enn að fara. Hann (framsm.) taldi enga ástæðu til að vænta þess, að skoðanir hinnar nýju stjórnar kæmu fram í nefndarálitinu, því að engin ný stjórn væri til. Mér þykir nú samt líklegt, að honum muni ekki vera svo mjög ókunnugt um, hverjar verða muni skoðanir hinnar nýju stjórnar. En ef svo er, að honum er það ókunnugt, þá er engin ástæða til þess að hraða málinu til þess eins, að framsm. geti verið viðstaddur umræður. Eg skal fúslega kannast við það, að mér finst ekki nema sanngjarnt að 2. umr. þessa máls sé hraðað svo, sem kostur er á, til þess að henni geti orðið lokið, áður en framsm. fer utan. En þá hlýtur líka háttv. framsm. að kannast við það, að hann geti talað hér af hálfu komandi stjórnar, sökum þess að fyrnefnd utanför hans mun þó ekki eiga með öllu óskylt við það mál. Háttv. framsm. gat þess ennfremur, að minnihlutinn myndi hafa nægan tíma til undirbúnings, þar sem nefndarálitið nú lægi fyrir, með því líka að skoðanir hans myndu fast ákveðnar fyrir fram; minni hlutinn myndi standa þar sem einn veggur. En fyrst og fremst stoðar það lítið, þótt verið sé að útbýta nefndarálitinu núna, og enginn tími vinst til að gera breyt.till. Hinsvegar vil eg taka það fram fyrir mína hönd, að eg mynda mér ekki svo rígfasta skoðun í neinu máli fyrirfram, að eg beygi mig ekki fyrir góðum og gildum rökum, er kynnu að koma fram fyrir hinu gagnstæða, enda veit eg ekki til að slíkt hafi komið fram af hálfu minni hlutans á þessu þingi. En meiri hlutinn hefir fengið fram þessi þingskapa afbrigði fyrir aðstoð minni hlutans; án hans samþykkis hefði það ekki verið unt. Oss virtist sanngjarnt að verða við þeim tilmælum. Þá sagði háttv. framsm. að ekkert tjón væri að því, þótt mál þetta væri rætt, áður en til niðurlagsins kæmi. Hann vill sýnilega ekki að minni hlutanum gefist kostur á að taka þetta málið til rækilegrar íhugunar í heild sinni. Mætti þó búast við, að nefndarálitið væri að mestu samfelt mál - hvíldi á einhverri grundvallarskoðun, og því ekki heppilegt að fá ekki að sjá það nema í pörtum. Eg hygg því, að það sé engan veginn sanngjarnt, að málið sé tekið á dagskrá á morgun með nýjum afbrigðum, enda engin nauðsyn á því, af því að 2. umr. ætti að geta orðið lokið á laugardagskvöld fyrir því. Það er einmitt miklu hentugra, að fá að nota tímann á milli (morgundaginn) til þess að gera breytingartill., og að 2. umr. yrði þá á föstudag og laugardag. Það ætti að verða nóg. Í annan stað er meiri hlutanum það í lófa lagið, að skera niður umr. þegar honum býður svo við að horfa - deildin mun geta það, ef henni sýnist.

Skúli Thoroddsen Sem formaður fjárlaganefndarinnar, og út af því sem háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ól.) sagði um það, að nefndarálitið kæmi seint fram þá skal eg geta þess, að nefndarálitið var undirskrifað 16. marz, og kom því eins fljótt fram, eins og vanalegt mun hafa verið. - Áður hefir nefndarálitið komið í júlílok, og ef háttv.þm. minnist þess, hvenær þing var sett að þessu sinni, þá hlýtur hann að sjá, að tíminn við nefndarstörfin hefir ekki orðið lengri, en venja er til. Í sambandi við það, er eg nú hefi tekið fram, má og geta þess, að áður hefir aldrei legið fyrir fjárlaganefndinni jafnmikill aragrúi af bænarskrám og ýmiskonar erindum, frá stjórnarráðinu og öðrum, sem í þetta sinn. Það hefir því aukið mjög starfa nefndarinnar. Nefndin ákvað að hafa fund með sér á hverjum degi, og hefir aðeins orðið hlé á því, þegar annars var ekki kostur, sakir þingfunda framan af þingi. - Annars má altaf segja, og finna eptir á, að meira hefði mátt starfa, og að störfunum hefði mátt ljúka á skemri tíma. En hvað sem því líður, hefir nefndin viljað leggja alt kapp á, að hraða störfum sínum sem mest mátti verða. Háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.) bjóst við, að í till. fjárlaganefndarinnar, eða meiri hluta hennar, sæist fjármálastefna komandi stjórnar - eða flokks þess, er nú hefir afl atkvæða á þingi. - En hafi hann ætlast til þessa, átti hann þegar í þingbyrjun, að inna í þá átt við flokksbræður sína í nefndinni, því að nú er svo komið, að nefndarálitið er að mestu samhljóða álit allra nefndarmannanna; þar hefir ekki verið um neina flokkaskifting að ræða, nema þá í einstaka, en þó örfáum atriðum. Þó að það gæti í rauninni verið heppilegt, að glögg flokkaskifting kæmi fram í fjármálum, þá hefir slíkt eigi verið á undanförnum þingum, nema í stöku meiri háttar fjármálum, eins og t. d. var um ritsímamálið. - Þegar litið er á fjárlagafrumv. stjórnarinnar, þá getur nefndarálitið ekki verið öðru vísi en mótað af störfum eða fjármálastefnu fráfarandi stjórnar; - það hlýtur að verða nokkurs konar spegill af gerðum fráfarandi stjórnar, þar sem allur þorri gjaldliða á fjárlögunum eru lögákveðin gjöld, eða miða til þess, að halda áfram almennum störfum, og stofnunum, sem þegar hefir verið komið á fót. Þegar þessa er gætt, sem og hins, að andstæðingaflokknum hefir ekki gefist kostur á, að undirbúa neitt undir þetta þing, og þar sem skattamálanefndin hefir óskað, og ráðherra fallist á, að endurskoðun tolla- og skattalöggjafarinnar biði næsta þings, þá er ekki að vænta þess, að fjárlaganefndarálitið sýni neina ákveðna stefnuskrá í fjármálum að þessu sinni. - Mér virðist svo ekki ástæða til að fara frekari orðum um þetta mál. Eg hefi gert grein fyrir, hvers vegna nefndarálitið gat ekki komið fyr. Hinsvegar er það misskilningur, að hægt sé að sýna stefnuskrá komandi stjórnar, þar sem þannig var að mestu í garðinn búið af fráfarandi stjórn, að því verður ekki við komið.

Jón Ólafsson Eg skal kannast við það sem háttv. form. nefndarinnar gat um, að ekki hafi nefndin haft lengri tíma nú en viðgengist hefir áður. En þar sem nefndinni var kunnugt um, að hér þurfti að hafa hraðara á en áður, sakir utanfararinnar, þá virðist hefði mátt flýta störfunum um einn sólarhring.

Framsögumaður (Björn Jónsson) Eg get leitt minn hest hjá því að þrasa við háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.), ef hann hefir ekki annað fyrir sig að bera en þetta. Að vera nú að lasta það, að umr. séu keyrðar áfram - einmitt þegar búið er að fallast á að þær bíði til föstudags og laugardags, það verð eg að kalla vindhögg og ekki annað. Þá gat hann þess, að minni hlutanum gæfist ekki kostur á að kynnast nefndarálitinu, þar sem ekki yrði frekara framhald 1. umr. En þetta er ekki réttmæt aðfinsla, með því að aðalumræðurnar eru við 2. umr., og tíminn því nægur þangað til, enda sagðist honum svo fyrir skemstu, að nefndarálítið væri ekki það stórvirki, að ekki verði yfir það komist. Þar sem virðul. þm. var að hreyta því, að meiri hlutinn gæti skorið niður umræðurnar - og mundi það gera þegar honum sýndist, þá finst mér sú aðdróttun hans mjög óviðurkvæmileg og að engu hafandi. Eg sé ekki, að hér geti verið um neitt það að ræða, er geti verið athugavert af hálfu nefndarinnar, með því líka að engum nefndarmannanna hefir fundist neitt aðfinsluvert í þessu efni, ekki minni hlutamönnum í nefndinni fremur en hinum. Um það má auðvitað lengi deila, hve mikilsvert starfið sé, ef sitt sýnist hverjum. En ef það gerir sitt gagn - þá er nóg.

Framsögumaður (Benedikt Sveinsson) Eg hefi engu við það að bæta, sem eg tók fram við fyrstu umræðu þessa máls. Mæli að eins með því, að deildin samþ. frumv.

Framsögumaður (Björn Kristjánsson) Við síðustu umr. benti eg að eins á aðalþráðinn í þessum lagabálki; en nú vil eg leyfa mér að benda á hin einstöku atriði. Nefndin fékk vitneskju um það, að fyrir kæmi, að landssjóður ætti stundum hálfar jarðir, og gera gildandi námulög ekki ráð fyrir því. Nefndin hefir því ráðið af, til að fyrirbyggja mikla vafninga, að láta námulögin að eins ná til jarða, sem landssjóður eða kirkja á óskiftar. Enn fremur stóð í gildandi lögum, að námulögin næðu til allra »kirkjujarða« í staðinn fyrir léns-kirkjujarða. 2. gr. líka talsvert breytt. Þar kemur nýtt ákvæði um það að ekki þurfi að setja tryggingu, nema leitað sé í túnum og matjurtagörðum. Nú er ætlast til, að hlutaðeigandi lögreglustjóri gefi út málmleitarbréf, einnig þau, sem stjórnarráðinu er ætlað að gefa út samkvæmt námulögunum. Það væri t. d. tafsamt fyrir mann, sem ætti heima norður á Langanesi, að fá málmleitarbréf suður í Reykjavík. Séu málmleitarmenn útlendir eða dvelji langvistum erlendis er þeim ætlað að hafa umboðsmenn hér á landi, sem lögreglustjóri geti snúið sér til. 3. gr. er hér um bil eins og í eldri lögunum. 6. gr. breytt frá eldri lögum, að því leyti, að 12 mánaða fresturinn er gerður að tveim árum, annað var ósamrýmanlegt í námulögunum, eins og þau eru. Frestirnir þar koma hver í bága við annan. Ætlast er til að málmgraftrar-tilkynning sé færð inn í námabókina. Og einnig að þeim er hafa jörð til nytja, sé birt með tveim vottum, ef málmar hafa fundist; öðrum birtingum slept sem þýðingarlausum. Eg fer að eins fljótlega yfir sögu, því efnið mun ekki vera skemtilegt fyrir háttv. deildarmenn. 11. gr. er breytt að því leyti, að námuteigarnir eiga að verða stærri; er stærð þeirra miðuð við stærð námuteiga í Bandaríkjunum; er ekki líklegt, að námusvæði megi vera minna hér en þar, í jafn fámennu og félausu landi, sem Ísland er. Ætlast er til að námufinnandi fái tvo námuteigi, en aðrir einn. 12. gr. fer fram á, að sá sem beiðist útmælingar láti lögreglustjóra í té alla aðstoð, er hann með þarf. Eg þykist vita, að háttv. þingdeildarmönnum sé þetta mál annars orðið ljóst, svo að ekki þurfi mikið frekar um það að ræða, þar sem aðalbreytingarnar eru skýrðar í nefndarálitinu. Nefndin hefir gert alt, sem í hennar valdi stóð, til þess að gera lögin aðgengilegri en núgildandi lög og samræmilegri. Hún álítur rétt að stuðla að því, að námanna sé leitað. Eg vænti þess, að háttv. deild, taki frumv. þessu vel, samþ. breyt.tillögur nefndarinnar og vísi því til 3. umr.

Framsögumaður (Magnús Blöndahl) Eins og háttv. deild er kunnugt, voru á alþingi 1903 samin lög um lífsábyrgð fyrir sjómenn, er stunda fiskiveiðar á þilskipum hér við land. Lög þessi voru þörf og góð, og hafa náð hylli sjómanna, að því leyti sem þau ná til, en samt sem áður hefir mönnum orðið það ljóst, að brýna nauðsyn beri til þess að líftryggja fleiri sjómenn en þá, er að eins stunda fiskiveiðar á þilskipum. Á þessu er nú reynt að ráða bót með frumv. þessu, er hér liggur fyrir, þar sem líftryggingin á nú einnig að ná til allra sjómanna, er lögskráðir eru á íslenzk skip, hvort sem þau stunda fiskiveiðar, eru í förum meðfram ströndum landsins eða eru í förum landa milli. Nokkur fleiri nýmæli eru í frumv., svo sem, að í stað vetrarvertíðar og vor- og sumarvertíðar í hinum eldri lögum, er tímatakmarkinu í þessu frv. skift í tvent, þ. e. frá 1. oktbr. til 30. apríl og 1. maí til 30. sept. Þá er einnig þýðingarmikið nýmæli í 6. gr. frumv., er kemur í veg fyrir það, að skuldheimtumenn hafi leyfi til að skerða styrk þann, er um ræðir í frumvarpinu. Nefnd sú, er háttv. deild kaus til þess, að athuga frumv. þetta, hefir nú komið fram með álit sitt á þingskjali 216, og eins og nefndarálitið ber með sér, eru breyt.till. nefndarinnar aðallega orðabreytingar, er nefndin væntir, að fái góðan byr í deildinni. Eg finn mér skylt að geta þess, að nokkru eftir að nefndarálit vort var prentað, bárust nefndinni nokkrar br.till, við frumv. frá yfirmanninum á »Islands Falk«, og fara þessar breyt.till. fram á það: 1. Að líftryggingin nái til allra sjómanna, er sjó stunda, hvort heldur er á þilskipum, opnum bátum eða mótorbátum. 2. Að gjaldið (premían) sé 15 aurar um vikuna fyrir allan tímann. 3. Að útgerðarmaður greiði að eins ? af gjaldinu á móts við sjómenn. 4. Að útborgun á styrknum sé 200 krónur 1. árið en 100 krónur 2. og 3. árið. 5. Að þar sem talað er um skráningarstjóra, komi: sýslumaður eða hreppstjóri. Nefndin hefir nú ekki haft tækifæri til þess að taka þessar breyt.till. til nákvæmrar yfirvegunar, en mun að sjálfsögðu gera það, og þá koma fram með framhaldsnefndarálit við 2. eða 3. umr. málsins. Eg skal svo ekki á þessu stigi málsins fara fleiri orðum um frumv. Vona Háttv. deild taki því vel, og vísi því til 2. umræðu.

Framsögumaður (Sigurður Sigurðsson) Eg get verið stuttorður um þetta litla frumv. Landbúnaðarnefndin hefir tekið málið að sér eftir bendingu og tillögum dýralæknisins, og því er það hér borið fram. Dýralæknirinn og aðrir læknar líta svo á, að ef banni þessu eigi sé komið á, geti af því leitt, að hundapest og aðrar drepandi pestir geti borist til landsins með hundum, er hingað kunna að flytjast með ferðamönnum eða af öðrum ástæðum. Vona eg, að háttv. deild taki þessu máli vel.

Jón Ólafsson Eg vil leyfa mér að beina einni fyrirspurn til háttv. flutnm. (S. S.). Nú koma ferðamenn til landsins og hafa hunda meðferðis. Er meiningin að frv. nái til slíkra hunda? Á að skjóta þá, eða hvað?

Framsögumaður (Sigurður Sigurðsson) Fyrirspurn þessari vil eg svara þannig, að frumv. nær að sjálfsögðu til slíkra hunda. Það er heldur ekki nema sjálfsagt, að útlendir ferðamenn verði að hlíta þeim lögum, sem gilda í landinu um þetta sem annað. Það nær ekki neinni átt að veita þeim undantekningu í þessu efni.

Jón Ólafsson Af því ákvæði þetta getur orðið til töluverðra óþæginda fyrir útlenda ferðamenn, vildi eg leyfa mér að skjóta því til háttv. flutnm. (S. S.), hvort ekki væri gerlegt, að hugsað væri um hæli handa slíkum hundum, þar sem þeir gætu verið í sóttkvíun, meðan ferðamennirnir dveldu hér, eða að minsta kosti komist undir ransókn um, hvort nokkuð væri við þá að athuga.  (Sigurður Sigurðsson: Skal verða íhugað seinna)  .

Framsögumaður (Magnús Blöndahl) Eg get verið stuttorður um þetta frv. og það því fremur, sem það er náskylt lögunum frá 1893. Frv. þetta er borið hér fram samkvæmt óskum kaupmannaráðsins hér í Reykjavík og kaupmanna yfirleitt og þeim er þetta áhugamál mikið, því að þeim finst - og það með réttu - að atvinnuvegir kaupmanna og iðnaðarmanna séu svo ólíkir í fleiri atriðum, að örðugt sé að beita lögunum frá 1893, þegar um námssamning verzlunarmanna er að ræða. Eg vil taka það fram að við samning eða prentun frv. hefir fallið burt ein setning úr 13. gr., um skipun gerðardómsins utan kaupstaða og svo síðasta gr. frumv., sem verður 11. gr. og mun þetta hvorttveggja verða lagfært til 2. umr. Eg leyfi mér að vænta þess, að h. deild taki frumv. þessu vel og vísi því til 2. umr.

Framsögumaður (Jón Ólafsson) Það er ekki mikið að segja um þetta mál, því að í nefndarálitinu er gerð grein fyrir breytingartillögum, sem komið hafa frá nefndinni, og þær eru bæði fáar og smáar; og frá öðrum en nefndinni hafa engar breyt.till. komið. Sumum hefir þótt það athugavert við frv., að frumbók skuli vera löggilt, því að nú sé tekinn upp sá siður, að nota litlar bækur fyrir frumbók, sem svo eru rifin upp úr blöðin og fær kaupandi annað en seljandi heldur hinu. Í öllum löndum, þar sem bækur eru löggiltar, er einmitt frumbókin löggilt, enda ríður mest á, að hún sé áreiðanleg. Nefndin vissi um þessar litlu bækur, en fanst að það væri ósköp hægt fyrir þá, sem þær hafa, ef þeim þykir of dýrt að löggilda svo margar smábækur, þá að láta gera bækurnar stærri, t. d. með 1000 duplicat-blöðum. Tiltök gætu og verið, að breyta lögunum um gjald fyrir löggilding verzlunarbóka þannig, að gjaldið fyrir löggilding frumbóka væri lækkað frá því sem nú er.

Framsögumaður (Sigurður Sigurðsson) Eg þarf ekki að fara mörgum orðum um þetta frumv., en mér þykir þó eiga við að gera grein fyrir því, hvernig það er til orðið og tilgangi þess. Eins og hinni hv. deild er kunnugt voru samþ. lög um girðingar á alþ. 1903, hin svo nefndu gaddavírsgirðingalög. Lög þessi heimila að veita bændum lán til að kaupa fyrir girðingarefni frá útlöndum. En lögin falla úr gildi við næstu áramót og með þeim fellur einnig þessi lánsheimild burt. Hins vegar hafa komið fram ýmsar raddir frá bændum um að þeir framvegis gætu átt kost á svipuðu láni til þess að geta útvegað sér girðingarefni frá útlöndum. Það er því eftir óskum margra merkra bænda, að landbúnaðarnefndin hefir tekið málið til íhugunar og komið fram með þetta frumv. Frumv. byggist á því að landssjóður eða réttara sagt alþ. heimili stjórninni að verja til lána handa bændum og samgirðingafélögum alt að 20000 kr. á ári til að kaupa girðingarefni frá útlöndum. Að fjárlaganefndin ekki hefir tekið þessa lánsheimild enn upp í fjárlagafrv. stafar af því, að hún hafði ekki séð eða kynt sér þetta frv. En eg vona að hún taki málinu vel. Frumv. þetta er að ýmsu leyti frábrugðið núgildandi túngirðingalögum; mörgum ákvæðum þeirra laga slept og öðrum nýjum bætt við. Þannig inniheldur frv. almenn ákvæði um fyrirkomulag girðinga, er miða að því, að tryggja það, að þær verði betur gerðar en verið hefir að undanförnu. Einnig inniheldur frv. það nýmæli, að sýslunefndir og hreppsnefndir geti gert bindandi samþyktir um girðingar og miðast það einkum við samgirðingar, sem nú eru óðum að ryðja sér til rúms. Eg treysti nú því, að allir sjái, hve þýðingarmikið mál þetta er. Girðingar eru eitt af aðalskilyrðunum fyrir aukinni jarðrækt og þá um leið fyrir framförum landbúnaðarins. Það fyrsta sem bóndinn þarf og verður að gera við jörðina sína er að girða hana og friða; annars er öll jarðyrkja í hættu. Á seinni tímum hefir áhuginn á girðingum farið mjög vaxandi og margir hafa klofið til þess þrítugan hamarinn að fá tún sín girt. Sem sönnun þess, hvað girðingar hafa aukist síðustu árin, má geta þess, að árið 1906 voru gerðar girðingar, sem nemur 17 mílum og 1907 námu þær 33 mílum. En þótt þetta, sem hér var nefnt beri vott um mikinn framgang vantar þó mikið á, að máli þessu sé komið í æskilegt horf. Eg skal líka benda á annað í þessu máli. Þó að girðingar víða hafi farið í vöxt, hefir þó oft verið sá agnúi á, að þær hafa ekki verið nógu traustar og vel úr garði gerðar, og því ekki komið að verulegum notum. Úr þessu er reynt að bæta með frumv. í því eru ákvæði um það, hvernig girðingar skuli gerðar, hvað háar þær eigi að vera, o. s. frv. Þetta er mjög nauðsynlegt og vona eg, að það mæti ekki mótspyrnu. Áður hefi eg minst á nýmælið um samþyktarvald sýslunefnda og hreppsnefnda og skal eg eigi fjölyrða frekar um það. Að öðru leyti skal eg ekki fara fleirum orðum um málið að svo stöddu, nema einhverjir vilji í móti mæla. Vona að hin háttv. deild taki því vel, því að það er áhugamál allra, sem landbúnað stunda og okkur í landbúnaðarnefndinni sannarlegt hjartans mál.

Jón Ólafsson Þessi tillaga er komin frá Ed., og virðist svo, sem hin háttv. deild hafi ekki fylgst mikið með í því sem gert hefir verið hér í deildinni. Eg leyfi mér að stinga upp á, að málinu sé vísað til nefndarinnar, sem skipuð var til að íhuga verzlunarlöggjöf landsins.