Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. þetta til l. um breyt. á læknaskipunarl. frá 1965 fjallar um einn þátt þeirra mála, þ.e. svo kallaðar læknamiðstöðvar, möguleika til að koma þeim upp og fyrirkomulag í sambandi við stofnkostnað og rekstur þeirra. Nú mætti varpa fram þeirri spurningu, hvort þessi til þess að gera unga löggjöf þyrfti nú þegar endurskoðunar við, og eins hitt, hver árangur hefði orðið af endurskoðun laganna eða hinum nýju læknaskipunarlögum frá 1965, og skal ég víkja örfáum orðum að því almennt, áður en ég kem að efni sjálfs frv. Eins og menn rekur minni til, var ekki alger samstaða milli þm. við setningu læknaskipunarlaganna 1965 og nokkuð ólík viðhorf. Ekki skal ég þó neitt úr því gera nú, enda náði málið fram að ganga. En menn skiptust þó nokkuð á um skoðanir í þessu sambandi, í aðalatriðum á þann veg, hvort rétt væri að sameina minni læknishéruð og fækka læknishéruðunum þannig, en eins og oft endranær á þingi var bæði einstökum þm. og svo einnig umbjóðendum þeirra úti í héruðunum sárt um hin gömlu og litlu héruð, enda þótt þau væru læknislaus og hefðu verið læknislaus um langan tíma, og auðvitað var enginn ágreiningur milli þm. um það að gera sitt ýtrasta til þess að skapa betri læknisþjónustu utan Reykjavíkur og utan helztu kaupstaðanna í strjálbýli landsins, en nokkur ágreiningur um það, með hverjum hætti þetta mætti verða. Þessa sögu skal ég ekki rekja. Þó að ekki séu nú liðin nema rúm 3 ár síðan þessi lög voru afgreidd frá þinginu, hefur reyndar margt gerzt á þessu tímabili, og ég geri einnig ráð fyrir því, að viðhorf manna kunni töluvert að hafa breytzt til málsins. En spurningin er þá um það, hvort þessi löggjöf hafi ekki haft tilætlaðan árangur. Nú var auðvitað fyrst og fremst megintilgangur lagasetningarinnar 1965 að stuðla að því, að fólkið í strjálbýlinu fengi viðunandi læknisþjónustu, og því miður verður að segja það eins og er, að það vantar mikið á enn, að svo sé. Engu að síður held ég, að mér sé óhætt að fullyrða, að l. hafi haft verulegan árangur, þrátt fyrir það að ástandið í þessum efnum sé kannske tölulega séð um það, hvar lækna vantar o.s.frv., engu betra nú en þá, nema síður sé. En við höfum á árinu 1965, hygg ég, verið orðnir nokkuð seinir að breyta læknaskipunarlögunum og gengið þá of skammt, en hins vegar voru þá lögbundin margvísleg og mikilvæg hlunnindi, sem vissulega hafa stuðlað að því, að málum er þó ekki verr komið en er í dag, og einnig hefur margt, sem þá var athugað og gerðar till. um, síðan verið til meðferðar og íhugunar, og ég tel að því leyti málin töluvert miklu betur á vegi stödd en þegar umr. áttu sér stað um læknaskipunarfrv. 1965. Það liggur í augum uppi, að það voru veitt svo mikil hlunnindi í kjaramálum og á ýmsan annan hátt með löggjöfinni frá 1965, að hjá því gat ekki farið, að það hefði veruleg áhrif, enda þótt benda megi enn á það, hversu ástandið er mjög slæmt. Þá var, svo að ég nefni aðeins nokkur af þessum atriðum, það ákveðið, að í 17 tilteknum læknishéruðum og ef nauðsyn krefur í 5 öðrum enn ótilteknum héruðum skyldi greiða héraðslækni staðaruppbót á laun, er nemi hálfum launum í hlutaðeigandi héraði, og þetta má segja að hafi verið í rýrustu héruðunum og gekk þá til þess að laða menn þangað m.a. með þessum hætti, og í framhaldi af því var svo einnig ákveðið, að í þessum sömu héruðum skyldi héraðslæknir, sem hefur setið 5 ár eða 3 ár samfleytt í héraðinu, eiga rétt á að hljóta eins árs frí með fullum launum til framhaldsnáms hér á landi eða erlendis. Og þetta ákvæði var ákveðið, að skyldi koma til framkvæmda tveimur árum eftir gildistöku Laganna. En mismunurinn á 3 og 5 árum var sá, að læknir sá, sem hafði verið 5 ár samfleytt í einhverju af þessum héruðum, eins og segir í l., átti rétt á að hljóta án skuldbindingar um áframhaldandi héraðslæknisþjónustu eins árs frí með fullum launum til framhaldsnáms hér á landi eða erlendis og fá greiddan úr ríkissjóði fargjaldakostnað fyrir sig og fjölskyldu sína að heiman og til þess lands í Evrópu eða Norður-Ameríku, þar sem hann hyggst stunda námið, að ársleyfinu loknu skal hann eiga rétt á að fá greiddan á sama hátt fargjaldakostnað heim til Íslands aftur, enda skuldbindi hann sig þá til að gegna áfram héraðslæknisstörfum. Eftir þriggja ára samfellda setu á hann þó rétt á að hljóta slíkt frí með sömu kjörum, en gegn skuldbindingu um að gegna áfram héraðslæknisstörfum eigi skemur en 2 ár að ársleyfi loknu. Þetta voru talin mundu vera mikil hlunnindi fyrir lækna í dreifbýlinu og hinum minni héruðum, vegna þess að meðal margs, sem um var kvartað, var sú einangrun, sem þar skapaðist, og hæpin aðstaða þeirra, og var nærri útilokað fyrir þá að fylgjast með í sinni flóknu vísindagrein, ef þeir ættu ekki kost á því að takast á hendur námsferðir, sem þeir tæpast gætu gert með þeim kjörum, sem þeim væru boðin þar, nema slík ákvæði eins og hér um ræðir kæmu til. Síðan var sú meginregla ákveðin í l., að við veitingu héraðslæknaembætta skyldi sá umsækjandi, sem hefur lengstan starfsaldur sem héraðslæknir, að öðru jöfnu sitja fyrir öðrum umsækjendum um stöðuna, en jafnframt ákveðið, að embættis- eða starfsaldur hérlendis í þeim afskekktu héruðum, sem ég vék að áðan, í þessum 17 minni héruðum, skyldi teljast 5 ár fyrir hver 3 ár, sem hann hefur gegnt hlutaðeigandi héraði. Allt miðaði þetta að því sama marki, að bæta verulega aðstöðu þeirra, sem í þessum héruðum störfuðu, og laða nýja lækna til þeirra. Þá var einnig heimilt í þessum lögum, eftir því sem nánar yrði ákveðið í reglugerð, að veita læknastúdentum ríkislán til náms gegn skuldbindingu um læknisþjónustu í héraði að loknu námi, og reglugerð um þetta var sett skömmu eftir að lögin voru afgreidd, og nú standa sakir þannig, að 15 lán af þessu tagi, svo kölluð námslán til læknanema gegn skuldbindingu um læknisþjónustu í héraði, hafa verið veitt og fjögur oftar en einu sinni. En skuldbindingin er sú, að fyrir hvert lán, sem árlega er veitt, skuldbindi viðkomandi sig til þess að gegna a.m.k. eins árs þjónustu í héraði. Það eru 15 lán, sem hafa verið veitt, og fjögur oftar en einu sinni, og ég held eitt lán þrisvar sinnum eða einum lántakanda þrisvar sinnum. Nú hafa sjö lokið námi af þeim, sem þessi lán hafa sótt um og fengið, og 5 hafa byrjað sína þjónustu, að leysa af höndum þá skuldbindingu, sem fylgir því að hafa fengið þetta lán. Þá var einnig ákveðið, að stofnaður skyldi bifreiðalánasjóður, og um það var sett reglugerð. Hlutverk hans var að lána héraðslæknum, sem eru að hefja héraðslæknastörf, fé til bifreiðakaupa, og úr þessum lánasjóði hafa verið veitt, eins og nú standa sakir, 9 lán, en lánin hafa verið veitt þannig, að þau hafa verið veitt til tveggja ára með fjórum jöfnum afborgunum höfuðstóls og vaxta og 100 þús. kr. hvert. Ég held þess vegna, að það séu nokkuð óskiptar skoðanir manna um það, að yfirleitt séu kjör héraðslækna ekki því til hindrunar, að læknar sæki um héruðin, þó að þetta sé nokkuð misjafnt og e.t.v. megi sums staðar kvarta undan þeim, en sums staðar eru þau mjög góð og reyndar annarra lækna en héraðslækna afar góð úti á landsbyggðinni, eins og spítalalækna, þar sem spítalar eru starfandi, en samt sem áður fæst enginn læknir. Nú skal ég ekki fara neitt nánar út í að ræða það, hvað þessi laun eru mikil og hvað vitað er um, að kjörin séu góð á hinum og þessum stað. Það er viðkunnanlegra, að sú þn., sem fær þetta mál til meðferðar, kynni sér það til frekari staðfestingar á þeim hugmyndum, sem ég hef haft um það. En þá er náttúrlega, eins og öllum er ljóst, og oft hefur verið tekið fram, úr vöndu að ráða, þegar menn setja í sjálfu sér ekki kjörin fyrir sig, heldur aðstöðuna. Menn skirrast við að hverfa út á landsbyggðina, þó að kjörin séu góð, og spurningin er þá, hvað þessu veldur. Það var gerð mjög ýtarleg grein fyrir ýmsum atriðum, sem hér koma til álita, í grg. frv. um læknaskipunarl. frá 1965 um orsakir læknaskortsins í dreifbýlinu, og skal ég ekki tefja tímann með því að fara að rekja það upp, en þar var m.a. talað um hina starfslegu einangrun og hina miklu starfsábyrgð, sem á einn mann legðist og væri mönnum fjötur um fót, það væri fagleg einangrun og læknaskorturinn væri m.a. afleiðing hennar, það væri hin þunga vaktaskylda, vinnutíminn og vinnuskilyrði, sem fjöldi þm. þekkir vel af eigin raun. Það var talað um vanmat á almennum læknisstörfum, sem hér hefði áhrif til þess að draga úr því, að menn sæktu um héruðin, og einnig var vikið að því, að nám og námsuppeldi læknastúdenta mundi vera ábótavant í þeim efnum að örva menn til héraðslæknastarfa, og yfirleitt væri mjög mikil ásókn ungra lækna í sérfræðinám, eins og reyndar er alkunnugt, og slíkt nám er náttúrlega ekki til þess fallið að takast á hendur almenna læknisþjónustu, þegar því er lokið eftir mjög langan tíma. Og loks var vikið að því, að læknar hefðu mikla atvinnumöguleika erlendis og það seiddi þá til annarra landa, og í því efni er það kunnugast, að mjög mikill hluti íslenzkra lækna, ég hef nú ekki nákvæmlega prósenttölu þeirra, sem erlendis starfa, eru starfandi í Svíþjóð. Og þeir telja sig að vísu fá þar viðunandi kosti og kjör og vilja vera þar, en þó staðhæfi ég, að margir sitja þar í afskekktum héruðum og við lélegan aðbúnað við miklu lægri laun og verri kjör en þeim stæðu til boða hér heima á Íslandi. Og þessum orðum er hægt að finna stað og upplýsingar liggja fyrir um það í rn., sem n., sem málið fær til meðferðar, mundu að sjálfsögðu látnar í té. En í sambandi við þessi félagslegu sjónarmið og persónulegu og faglegu, sem réttilega var vikið að í grg. frv., sem samin var af nefnd sérfræðinga, sem undirbjó málið, þá samdi þessi n., en dr. Sigurður Sigurðsson landlæknir var formaður hennar, ályktunartillögur, sem hún lét fylgja frv. til rn., og þær snerta vissa þætti þessara mála, og mig langar til þess að minna á þær, því að því miður voru þær ekki látnar fylgja sem fskj. með málinu, og þó að gerð væri grein fyrir þeim þá, er nú farið að fyrnast yfir það. En fyrsta ályktunartill. var um breytingu á læknakennslu, og þar segir, með leyfi hæstv. forseta: „Nefndin telur, að læknakandídötum sé tilfinnanlega vant þjálfunar í almennum læknisstörfum utan sjúkrahúsa. Er því lagt til, að rn. fari fram á það við menntmrn., að læknadeild Háskólans verði falið að gera till. um slíkt nám og tilhögun þess.“ Og í öðru lagi var ályktun um sérfræðiréttindi heimilislækna og embættislækna: „ N. álítur mikilsvert að auka veg almennrar læknisþjónustu og embættislæknastarfa með því að gera heimilislækningar og embættislækningar að sérgreinum. Leggur n. til, að læknadeild Háskólans verði falið að semja reglur um nám í þessum sérgreinum.“ Þessar ályktunartill. n. sendi dómsmrn. að sjálfsögðu til menntmrn., sem framsendi þær til Háskólans, og síðan hefur rn. tvisvar eða þrisvar rekið á eftir þessum málum, og ég tel, að það hafi gengið of seint að vinna að framgangi þeirra á því sviði, þar sem það á að gerast, en þó mun vera nú kominn skriður á þessi mál. En það er sennilegt, að það sé réttilega metið, að læknakennslan eigi því miður nokkuð ríkan þátt í lítilli löngun þeirra, sem útskrifast frá Háskólanum, til þess að taka að sér læknisstörf í héraði. Kannske vík ég að því nánar, en annars er það ekki á mínu sviði að vera dómari um þau efni. En í aðalatriðum er það svo, eins og hv. þm. mörgum hverjum er kannske kunnugt um eða flestum, að við læknakennsluna læra stúdentarnir í hópum hér og við það að ganga á sjúkrahús, á spítalana, og þeim er algerlega framandi að eiga að koma einir og taka á sig ábyrgð sem heimilislæknar úti í afskekktum byggðum, eftir að náminu er lokið. Þá kem ég að þeim þætti, sem þetta frv. fjallar alveg sérstaklega um og er breyting á læknaskipunarlögum, heimild 4. gr. til að setja upp læknamiðstöðvar. En ég geri ráð fyrir því, að menn hafi tekið eftir því, að ungir læknar hafa látið til sín heyra nú á undanförnum árum og eftir að þessi læknaskipunarlög frá 1965 gengu í gildi um það, að þeir teldu, að það gæti verið mikil meinabót í þessu mikla vandamáli að stuðla að skilyrðum fyrir hópstarfsemi lækna, að þeir þyrftu ekki að starfa nema í alveg ýtrustu neyð - hvað eigum við að segja? - í einmenningslæknishéruðum, þar sem þeir væru hver einn síns liðs, en stuðlað að því að skapa þeim skilyrði til þess að vera a.m.k. tveir eða fleiri saman á svokölluðum læknamiðstöðvum. Þegar heimildarákvæðið var sett í læknaskipunarlögin frá 1965, var gerð ýtarleg grein fyrir þessari hugmynd um læknamiðstöðvar og flokkaðir ýmsir staðir, sem eðlilegir töldust að dómi þeirra sérfræðinga, sem undirbjuggu málið, til að koma þar upp læknamiðstöðvum. Síðan voru aftur í öðrum flokki þeir staðir, sem þetta mundi tæpast eiga við, og við skulum segja, að ekki væri þörf þess, og einnig þeir staðir, þar sem slíkar læknamiðstöðvar væru ekki framkvæmanlegar, og það held ég, að líka sé sameiginlegt álit flestra eða allra þeirra, sem ég hef heyrt tjá sig um þessi mál, að hvað sem gert yrði nú með læknamiðstöðvar og sameiningu læknishéraða, verði ekki komizt hjá því, a.m.k. í nánustu framtíð, að einhver einmenningslæknishéruð verði við lýði í okkar strjálbýla landi. Hún var óljós, heimildin í læknaskipunarlögunum frá 1965 um læknamiðstöðvarnar, hvernig þær áttu að vera, hver átti að kosta þær, hvernig átti að reka þær o.s.frv. Þess vegna var unnið að því innan rn. og í samvinnu fyrst og fremst við landlækni að kanna möguleikana á því, hvernig slíkar læknamiðstöðvar gætu verið, og í sept. 1967, eftir allmikla athugun á því máli, fól ég n. þriggja manna, sem í áttu sæti Þór Vilhjálmsson prófessor, formaður, Ólafur heitinn Björnsson læknir og Helgi Valdimarsson læknir, að semja reglur um fyrirkomulag og rekstur læknamiðstöðva samkv. 4. gr. læknaskipunarlaganna, nr. 43 12. maí 1965, og sérstaklega um afstöðu læknanna hvers til annars og verkaskiptingu þeirra. Þessi n. skilaði svo áliti 23. sept. 1967, hafði verið skipuð 10. marz sama ár, en í september sem sagt 1967 skilaði hún till. að reglugerð um læknamiðstöðvar héraðslækna, eins og hún orðaði það. Og fengnar voru umsagnir um till. n. frá Læknafélagi Íslands og Sambandi ísl. sveitarfélaga, sem voru jákvæðar um þetta frv., og einnig leitað til Tryggingastofnunarinnar, sem ég held að hafi ekki tjáð sig um þetta reglugerðarfrv. Eftir að þessar till. að reglugerð voru nánar athugaðar í rn. og í samráði við landlækni, varð það uppi á teningnum, að okkur sýndist, að það væri óhjákvæmilegt að breyta ákvæðum l. sjálfra, 4. gr. l., og gera þau ýtarlegri um læknamiðstöðvar, og niðurstöðuna af þeim athugunum, hvernig þau lagaákvæði skyldu vera, er að finna í 1. gr. þessa frv. En þar er meginefni málsins, að ráðh. er heimilt, ef þetta verður að lögum, eftir till. landlæknis að breyta skipan læknishéraða samkv. 1. gr. l. þessara og sameina í eitt læknishérað tvö eða fleiri nágrannahéruð eða hluta úr héruðum, svo fremi sem staðhættir og aðrar aðstæður leyfi. Þarna er beinlínis veitt heimild án löggjafar, að ráðh. sé heimilt að breyta skipan læknishéraðanna. En áður en slík breyting eigi sér stað af hálfu ráðh., á að leita álits stjórnar Sambands ísl. sveitarfélaga, Tryggingastofnunar ríkisins, stjórnar Læknafélags Íslands, svo og hlutaðeigandi héraðslækna, ef héruð þau, sem sameina á, eitt eða fleiri, eru skipuð héraðslæknum. Hins vegar er rétt, að það sé mönnum ljóst, að álit og till. hinna tilgreindu aðila binda ekki hendur ráðh. Hér er um veigamikið atriði að ræða, og kann að vera, að mönnum sýnist sitt hverjum um það. En það er fjarri því, að það sé í hugum þeirra, sem að þessu standa, og í mínum huga sem ráðh. nokkur minnsta löngun til þess að seilast hér til meira valds en áður til þess að geta breytt skipun læknishéraðanna, en sá eini tilgangur með þessu er sá, að þetta sé sennilegasta og líklegasta leið í bili til þess að geta aukið svo að um muni læknisþjónustuna úti á landinu, því að í framhaldi af þessu, ef slík breyting á sér stað af hálfu ráðh., skal setja á stofn læknamiðstöð í þessu nýja læknishéraði. Svo er nánar til tekið, að til læknamiðstöðvanna teljist íbúðir héraðslækna og húsakynni fyrir starfsemi þá, sem fram fer í stöðinni, og ráðh. ákveður svo með ráði landlæknis og að fengnu áliti þeirra aðila, sem upp eru taldir í 1. mgr., sem ég nefndi áðan, hve margir héraðslæknar skuli vera í læknishéraði, sem stofnað hefur verið samkv. 1. mgr., en þeir mega þó aldrei vera Færri en tveir. Síðan koma ákvæði um það, að kostnaður við byggingar vegna stofnunar læknamiðstöðvar skuli greiddur úr ríkissjóði. Sjálfur kostnaðurinn við byggingu læknamiðstöðvarinnar og þá læknisbústaðar, ef þarf að byggja læknisbústað í þessu héraði í tengslum við læknamiðstöðina, skuli allur greiddur úr ríkissjóði, en eins og kunnugt er, eru hlutaskipti milli ríkissjóðs og sveitarsjóðanna um byggingu læknisbústaða fram til þessa og einnig sjúkrahúsa samkv. sjúkrahúsalögum. En þarna er tekið, má segja, nokkuð róttækt skref, en að mínu áliti nauðsynlegt til þess að hrinda þessu máli í framkvæmd. En aftur á móti hafi svo sveitarfélögin, sem hlut eiga að máli, rekstrar- og viðhaldskostnað læknamiðstöðvanna, hlutaðeigandi sveitarfélög í hlutfalli við íbúafjölda. Nú geta menn spurt: Bætir þetta nokkuð úr skák, þessi ákvæði um læknamiðstöðvar? Ég hef áður vitnað til viðhorfs ungra lækna, sem er mjög ríkt í þessum efnum, á þann veg, að þeir telja, og það hefur beinlínis komið fram í álitsgerðum frá þeim, að kandídatar eða stúdentar, réttara sagt, við nám, sem spurðir hafa verið um það, hvort þeir hefðu hug á því að gerast héraðslæknar að námi loknu, hafa allir svarað því neitandi, nema þeir fengju aðstöðu til þess að starfa við læknamiðstöðvar, þá hafa ýmsir tjáð sig vera reiðubúna eða mundu hafa hug á því að taka upp læknisþjónustu við slík skilyrði. Af þessu mætti ætla, að nokkuð gott gæti af þessu leitt. Frá einstökum aðilum hafa borizt óskir um það og áskoranir til rn. að stuðla að því að koma upp læknamiðstöðvum úti á landi. Frá bæjarstjórn Ísafjarðar var skorað mjög ákveðið á landlækni, ríkisstj. og Alþ. að nota heimild í 1. til þess að stofna og starfrækja læknamiðstöð á Ísafirði, er a.m.k. taki yfir Ísafjarðar- og Súðavíkurlæknishérað. Og Samband sveitarfélaga í Austurlandskjördæmi hefur einnig hreyft svipuðum sjónarmiðum í álitsgerðum, sem sambandið hefur gert, að athugaðir verði möguleikar á því að koma á fót læknamiðstöðvum. Og vísir hefur skapazt að læknamiðstöð fyrir samstarfsvilja ungra lækna á Húsavík. Má segja, að vísir hafi skapazt til þess á Patreksfirði, og það er vitað um, að dálítið er unnið að þessu líka í þéttbýlinu, því að þetta tekur ekki í augum læknanna aðeins til dreifbýlisins, heldur vilja þeir einnig, að heimilislæknar í þéttbýlinu, án þess að þetta frv. taki til þess, að þeir vinni saman á læknamiðstöðvum í viðkomandi þéttbýli, og skal ég víkja að því síðar. En það eru margir agnúar á þessu, og það er ekki læknamiðstöð eins og gert er ráð fyrir í þessu frv. og því reglugerðaruppkasti, sem fylgir sem fskj., en menn hafa þarna verið að þreifa sig áfram. Læknafélag Íslands efndi til heilbrigðisráðstefnu nú á þessu hausti, sem er önnur í röðinni, aðra ráðstefnu hélt Læknafélag Íslands haustið 1967, en dagskráin á ráðstefnunni núna snerist fyrst og fremst um læknisþjónustu í dreifbýli og þéttbýli. Og þar komu einmitt alveg sérstaklega við sögu möguleikarnir til þess í báðum tilfellum að koma upp læknamiðstöðvum. Á þessari ráðstefnu, þar sem ég var viðstaddur við setningu hennar, fluttu tveir læknar ræður um rekstur læknamiðstöðva í þéttbýli: Örn Bjarnason héraðslæknir í Vestmannaeyjum, það er sem sagt í kaupstað, og Gísli Auðunsson héraðslæknir á Húsavík um læknisþjónustu í strjálbýli. Og það eru mjög athyglisverðar hugmyndir eða hugleiðingar, sem fram koma hjá þessum læknum, og getur að mínum dómi verið til mikillar styrktar fyrir þingnefnd að hafa aðgang að plöggum ráðstefnu Læknafélags Íslands, bæði framsöguræðum læknanna og fskj., sem þeim fylgdu, og umræðum, sem um þessi mál fóru fram. Læknafélag Íslands hefur að mínum dómi með þessum tveimur ráðstefnum sínum lagt mikinn skerf til bóta í sambandi við heilbrigðisstarfsemina í landinu. Fyrri ráðstefnan, 1967, fjallaði m.a. um yfirstjórn heilbrigðismála, og voru mörg merk erindi flutt þar. Ráðuneytið hafði þá til meðferðar endurskoðun á yfirstjórn heilbrigðismála, en það snertir ekki þetta mál. Ég vil aðeins geta þess, að það hafa unnið 4 menn að því á vegum rn. nú s.l. ár og skilað frumhugmyndum eða grg. um málið í sambandi við endurskoðun á yfirstjórn heilbrigðismála, og læknaráðstefnan lagði góðan skerf til þeirra mála að mínum dómi. En ég skal ekki lengja mál mitt með því að víkja að því hér, þar sem það snertir ekki frv., sem hér er til umræðu. Mig langar aðeins til að víkja að nokkrum atriðum í framsöguræðum þessara lækna á ráðstefnu Læknafélags Íslands nú í haust um læknamiðstöðvar í þéttbýli og strjálbýli, því að ég held, að sumt af því, sem þeir segja, geri skýrara fyrir mönnum, hvað við er átt með þessum læknamiðstöðvum. Örn Bjarnason héraðslæknir í Vestmannaeyjum dregur upp þessa mynd af læknamiðstöð í þéttbýli: „Hópstarf almennra lækna merkir, að heimilislækningar eru stundaðar af almennum læknum, sem starfa mjög náið saman, leita ráða hver hjá öðrum um rannsóknir og meðferð og hafa sameiginlega spjaldskrá með öllum upplýsingum um sjúklingahópinn, en sjúklingi er heimilt að leita til þess læknis, sem hann óskar. Hópurinn hefur nokkra starfsskiptingu, þannig að læknarnir kynna sér sérstaklega eina eða fleiri greinar læknavísindanna. Hópurinn hefur sameiginlegt húsnæði fyrir starfsemina í læknamiðstöð og stjórnar þeirri stofnun sjálfur. Slíkur hópur nýtur aðstoðar sérþjálfaðra aðila: 1. Einkaritari sér um að vélrita öll bréf, vottorð og skýrslur, svo að spjaldskrá sé í röð og reglu, og ritarinn er tengiliður á milli aðstoðarfólks og læknanna innbyrðis og sér um skipulagningu hins daglega starfs. 2. Sé vinnuálag ekki mikið, getur ritarinn annazt móttöku sjúklinga og símavörzlu, ella verður að ráða til þeirra starfa. 3. Hjúkrunarkonur aðstoða læknana við störf þeirra, svo sem við slys og smærri aðgerðir og við skoðanir, sem ekki verða framkvæmdar án hjálpar eða nærveru hjúkrunarkonu. Annars vinnur hún sjálfstætt, skiptir á sárum, gefur flestar sprautur, sér um alla sótthreinsun, og sér um ýmsar einfaldari rannsóknir. 4. Læknamiðstöðvar, sem liggja fjarri stórum rannsóknarstofum, þurfa að geta annazt slíka þjónustu, og hafa því á að skipa sérþjálfuðum aðila í þessum efnum (laborant) og tækjabúnaði við hæfi. Í stuttu máli má segja, að þannig eru heimilislæknum búin lík vinnuskilyrði og sjúkrahúslæknar hafa.“ Þetta segir héraðslæknirinn í Vestmannaeyjum og það liggur fyrir, að læknar þar eru í undirbúningi með það að koma á slíku samstarfi hjá sér. Og örlað hefur á því, eins og ég segi, af sjálfsdáðum frá lækna hálfu hér í bænum. Sannleikurinn er sá, að læknaþjónustan er ekki aðeins orðin vandamál í dreifbýlinu, heldur einnig í þéttbýlinu og tilfinnanlega hér í Reykjavík. Og ég vil aðeins minna á, að það hefur verið starfandi undanfarandi tvö ár sérstök nefnd á vegum borgarstjórnar Reykjavíkur til þess að vinna að endurskipulagningu heimilislæknisþjónustunnar í borginni, og hún skilaði ýtarlegu áliti í vor, og er þar um að ræða ýmiss konar merkar nýjungar á því sviði, sem ég vík ekki frekar að hér. Í lokaorðum héraðslæknisins í Vestmannaeyjum segir: „Læknaskorturinn utan Reykjavíkur er þegar orðinn alvarlegt vandamál og fjöldi héraða er ósetinn og mörg aðeins til bráðabirgða. Þar við bætist, að á næstu árum munu allmargir héraðslæknar hætta störfum fyrir aldurs sakir. Það verður því að bregða skjótt við af opinberri hálfu að koma til móts við þá, sem vilja taka að sér að skipuleggja læknamiðstöðvar og starfa í þeim. Það er ekki nóg að reisa miðstöðvarnar. Vísir að starfshóp verður að vera kominn, áður en stöðin rís. (Hann er að tala um þéttbýlisstöðvarnar.) Læknarnir, sem ætla að ganga til starfs, verða að gera sér grein fyrir, hversu mikið húsnæði þeir þurfa, hvernig þeir geta bezt nýtt það, hvað þeir þurfa af aðstoðarfólki og hver tækjabúnaður þarf að vera fyrir hendi. Hlutverk opinberra aðila er að stuðla að því, að fjármagn sé fyrir hendi til þessara framkvæmda og síðan að líta eftir því, að stöðvarnar verði reknar í samræmi við þau fyrirheit, sem gefin eru.“ Gísli Auðunsson héraðslæknir á Húsavík varpar fram þessari spurningu í sínú erindi, með leyfi hæstv. forseta. hvaða leiðir eru til úrbóta: „Hér framar hefur verið drepið á helztu orsakir læknaskortsins. Það, sem ber að gera, er að reyna með öllum ráðum að uppræta þær. Í fyrsta lagi þarf að taka upp skipulega kennslu í heimilislækningum, bæði innan og utan Háskólans, og með því móti að vekja áhuga læknastúdenta á þessum þætti heilbrigðisþjónustunnar. Þá þarf að gera mun strangari kröfur um framhaldsmenntun heimilislækna en nú er, og heimilislæknar verða að hafa möguleika á slendurteknum námskeiðum. Í því sambandi er vert að vekja athygli á námskeiðum þeim, sem Læknafélag Íslands gengst fyrir árlega, og eru þau félaginu til hins mesta sóma. Í öðru lagi verður að ráðast gegn fámennu héruðunum með oddi og egg, leggja sem allra flest þeirra niður, sameina þau nágrannahéruðum og mynda síðan læknamiðstöðvar, þar sem helzt þrír læknar starfi saman.“ Svo vitnar hann í fskj., sem fylgdu ræðu hans, um ýmsar hugsanlegar breytingar í þessu sambandi, en ég hef aðeins vitnað í þetta til þess, að hér komi fram viðhorf þessara lækna sjálfra. Síðan dregur hann upp eina mynd af hugsanlegri læknamiðstöð í strjálbýli á svipaðan hátt og héraðslæknirinn í Vestmannaeyjum gerði, og þá hugsar hann sér læknamiðstöð á Húsavík og reiknar með, að hún nái yfir núverandi Húsavíkur- og Breiðumýrarhéruð, að viðbættum Kelduneshreppi í Norður-Þingeyjarsýslu. „Íbúar þessa svæðis,“ segir læknirinn, „eru um 4200, svo að gera yrði ráð fyrir 4 læknum og einni héraðshjúkrunarkonu að minnsta kosti og sæti hún í Laugaskóla í Reykjadal. Lengstu vegalengdir á svæðinu eru 94 km fram að Svartárkoti í Bárðardal. Ég tel þó frekar ólíklegt, að aðalvandamálið yrði að þjóna Bárðdælingum, þar sem sveitin er fámenn. Hins vegar yrði mun meira vandamál að þjóna jafnfjölmennri byggð sem Mývatnssveitinni, en þar eru íbúar orðnir yfir 500. Vegalengdin að fyrstu bæjum í Mývatnssveit eftir hinum nýja „kísilgúrvegi“ er rétt rúmir 50 km og lengsta vegalengdin á bæ 72 km. Sömuleiðis er nokkuð langt í Kelduhverfið, en það eru 44 km að fyrsta bænum og 68 km að þeim fjærsta. Í Kelduhverfinu búa um 300 manns. Á Húsavík verður bráðlega tekið í notkun myndarlegt héraðssjúkrahús fyrir allt að 60 legusjúklinga. Það er þó jafnvel ánægjulegra, að það hefur verið gætt þeirrar framsýni að reikna með að flytja alla almenna læknisþjónustu inn á sjúkrahúsið og verður þar mjög góð aðstaða fyrir tvo lækna að sinna sjúklingamóttöku samtímis og nokkuð góð fyrir þrjá lækna samtímis. Það er því greinilegt, að húsnæði fyrir þessa starfsemi er þegar að verða fyrir hendi á Húsavík. Hin daglegu störf með skiptingu á vöktum o.s.frv. yrðu mjög lík því, sem Örn Bjarnason hefur lýst í Vestmannaeyjum, en að auki þyrftu læknarnir á Húsavík að ætla sér mun rýmri tíma til vitjana og eins þyrftu þeir að hafa aðstöðu á þrem stöðum í héraðinu utan Húsavíkur til sjúklingamóttöku. Þessir staðir yrðu Breiðamýri eða Laugaskóli, Reykjahlíðarþorp í Mývatnssveit og Skúlagarður í Kelduhverfi. ósagt skal látið, hvað þétt þyrfti að fara á þessa staði, en örugglega er nóg að heimsækja hvern þeirra einu sinni í viku. Þessar ferðir munu að sjálfsögðu skiptast jafnt niður á læknana.“ Ég hef vitnað til þessa til að fá fram raunhæfar myndir, eftir því sem þeir gera sér grein fyrir, þeir læknar, sem um þessi mál m.a. hafa fjallað. Það er líka mjög athyglisverður síðasti kaflinn í ræðu héraðslæknisins Gísla Auðunssonar, en þar víkur hann að bók; sem nýlega er komin út í Bretlandi: „Um almenna læknisþjónustu“, eins og hún heitir, og er skrifuð af Platt lávarði, og hann vitnar til hennar á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Að síðustu, þessi bók flytur mér þá óþægilegu tilfinningu,“ segir Platt lávarður, „að allt, sem hún lýsir, hefði verið hægt að gera áður. Það er auðvelt að benda á heilbrigðisstjórnina og gera hana að sökudólgnum, en það væri í alla staði rangt, því að hefði læknastéttin barizt af heilum hug fyrir breytingum í þessa átt, hefði aðstaðan verið geysisterk og málið auðsótt. En ég ásaka ekki aðeins afturhaldssemi stéttarinnar. Ég óttast, að efst á listann verðum við hiklaust að setja kennara læknastéttarinnar, sem hafa verið svo helteknir af að nota vísindalegar rannsóknaraðferðir við leit „organiskra“ sjúkdóma, að þeir hafa vanmetið, hversu mikilvæg grein heimilislækningarnar eru, og hafa engan áhuga vakið hjá stúdentum sínum fyrir þeim. Hluti þessarar bókar fjallar um, hversu geysimikilvægur undirbúningur undir heimilislækningar er, en jafnvel það nægir ekki, ef ógæfan hefur þegar skeð með algerri vanrækslu þeirra í læknaskólunum. Ef háskólarnir taka ekki breytingum til batnaðar, verða framfarirnar vissulega hægar.“ Og hér lýkur tilvitnuninni í ummæli Platts lávarðar. En sjálfur segir Gísli Auðunsson: „Þetta sagði læknirinn Platt lávarður. Ég vil gera orð hans að mínum og fullyrði, að verði læknastéttin einhuga í þessu máli, muni ekki standa á heilbrigðisstjórninni. Ungir læknar eru einhuga. Ábyrgðin er því hjá eldri starfsbræðrunum og þá fyrst og fremst þeim, sem eftir eru úti um landsbyggðina. Hafni þeir hugmyndum okkar og snúist gegn þeim af einhverjum sökum, á læknaskortur strjálbýlisins eftir að verða enn alvarlegra vandamál en nú er orðið, og þykir þó flestum nóg um.“ Og lýkur þá þessu erindi læknisins. Menn sjá, að það kennir nokkuð margra grasa, og það eru eflaust margar orsakir þess mikla vanda, sem við eigum við að stríða, og það eiga sannarlega fleiri við að stríða sams konar vanda, sbr. tilvitnunina í þessa brezku bók, og sama hefur verið upp á teningnum hjá nágrönnum okkar, Norðmönnum, í fjarlægum héruðum þar - og eflaust Svíum, sem hafa bjargað sér á því að leita liðstyrks hjá Íslendingum. Hér eru úrbætur á læknaskortinum úti í strjálbýlinu svo aðkallandi, að spurt mun verða, hvort ekki væri fleira til ráða en að stuðla að því að koma upp þessum læknamiðstöðvum og breyta læknakennslunni o.s.frv., eins og ég hef vikið að. Það er ýmislegt fleira, sem reynt hefur verið, og m.a. hugleitt að fá erlenda lækna hingað. En það getur orðið erfitt mál. M.a. þyrfti þá að breyta löggjöf. Lækningaleyfi hafa aðeins íslenzkir ríkisborgarar hér á landi. Á fundi nú í gær með stjórn Læknafélags Íslands var það rætt við hana, hvert hún teldi viðhorf íslenzkra lækna til þess, og var ekki á henni að heyra, að hún teldi það neitt óeðlilegt, að það verði fengnir erlendir læknar hér í bili til að bæta úr neyðarástandi og þeir fengju réttindi til þess. En þessi fundur með stjórn Læknafélagsins í gær í rn. var framhald af fundi, sem haldinn var s.l. föstudag í rn. með þm. Austfjarðakjördæmis, en þeir höfðu óskað eftir viðræðufundi vegna hins alvarlega ástands á Austfjörðum nú vegna læknaskorts. Og það er hörmulegt ástand, sem þar blasir við. Þm. voru ljós hin margvíslegu vandkvæði, en eins og þeir sögðu, þetta er neyðarkall frá okkur sem umboðsmönnum fólksins þarna fyrir austan, því að við sjáum ekki, hvernig þetta má verða, þegar svo fer, sem nú fram vindur, að það eru mörg læknishéruðin þegar læknislaus og önnur eru að verða læknislaus. Og það var sameiginlegt mál þeirra og okkar, að hvað sem öllu öðru liði og framtíðaraðgerðum í þessu máli, yrði að reyna að gera þarna mjög skjótar bráðabirgðaráðstafanir til þess að forða frá neyð. Landlæknir hafði þá rætt við Landsspítalann, yfirlækna hans, um þann möguleika, að þeir gætu hlaupið undir bagga með því að sinna læknisþjónustu í neyðartilfellum einhvern tíma, og þá var talað sérstaklega um Norðfjörð í því sambandi, þar sem er sjúkrahús, og yrði þar læknir frá handlæknisdeildinni, meðan ekki réðist fram úr þessu. Og ég vil, að það komi fram hér, að þó að þeir telji sig ekki hafa miklum mannafla og of litlum þar á að skipa, þá tóku landsspítalalæknarnir þessu mjög vel. Þeir voru á fundi á laugardaginn, eftir að við höfðum þennan fund á föstudag, og þeir voru þá ákveðnir í því, að ef á þyrfti að halda, mundu þeir taka að sér að skiptast á um að sinna læknisþjónustu í neyðartilfellum úti á landsbyggðinni, þarna eða annars staðar eftir atvikum. Ég get búizt við því, að sú reynsla, sem fékkst af læknisþjónustunni á síldarmiðunum í sumar, hafi nokkuð ýtt undir, að slíkt er gerlegra nú en áður, og það gæti í sjálfu sér verið þess virði, að þannig væri reynt að búa að deildum eins og handlæknisdeildinni í Landsspítalanum, að þeir ættu greiðara með að víkja frá tiltekinn tíma og skiptast þá á um að sinna störfum, meðan neyðin er sem mest og meðan við höfum ekki ráðið fram úr vandanum betur en nú er orðið. Einnig hefur þeirri hugmynd skotið upp, að kæmust upp læknamiðstöðvar, þegar út í það væri komið, mundu þær kannske einnig vera betur aflögufærar en með því kerfi, sem nú er, til þess að einn af þremur eða fleiri læknum gæti skotizt til staðar, þar sem um virkilegt neyðarástand væri að ræða. Það hafði verið hlutazt til um það af hálfu rn. í samvinnu við landhelgisgæzluna vegna þess neyðarástands, sem er nú á Austfjörðum, að þyrlan færi austur og athugaðir væru möguleikar, á hvaða stöðum hún gæti fengið skýli, ef reynt yrði að staðsetja hana fyrir austan til þess að fá þá fáu lækna, sem þar eru, og þá, sem þurfa alveg nauðsynlega að koma í viðbót, til þess að vera hreyfanlegri og geta betur sinnt læknisþjónustunni. En þá var jafnframt hugsað um það, að Ægir, hið nýja varðskip, sem er með skýli fyrir þyrluna, mundi vera staðsett fyrir austan, þannig að hún gæti átt athvarf í skipinu eða á hinum ýmsu höfnum, sem kom í ljós að höfðu tómar mjölskemmur og annað slíkt, því miður kannske, liggur mér við að segja, en það snertir annað mál, þannig að þess vegna væri hægt að hýsa hana. Þá fæst líka af þessu reynsla og mundi þá leiða til þess, að byggð yrðu síðar sérstök skýli fyrir litlar þyrlur eða kannske stærri en þessi er, en þau eru alveg óhjákvæmileg til þess að skjóta skjólshúsi yfir þessar litlu flugvélar, þegar allra veðra er von, þegar þær eiga að staðsetjast um einhvern tíma á viðkomandi stað. En hér getur náttúrlega varðskipið bætt úr með þyrluskýli sínu og einnig til flutninga, eins og landhelgisgæzlan hefur alltaf verið reiðubúin til að veita aðstoð til sjúkraflutninga og aðra aðstoð í hinum dreifðu byggðum og er tiltekið verkefni hennar samkv. hinum nýju landhelgisgæzlulögum, sem nýlega voru samþ., og einnig almannavarnalögunum, sem tengja að þessu leyti landhelgisgæzluna og almannavarnir nokkuð saman. Og ég get að vísu látið þess getið í þessu sambandi, að forstöðumaður Almannavarna, Jóhann Jakobsson, sem gegnt hefur því starfi undanfarin 2 ár, sagði því starfi lausu frá 1. okt., og eins og nú standa sakir, hef ég sett Pétur Sigurðsson, forstjóra Landhelgisgæzlunnar, til þess að gegna jafnframt sínu starfi sem forstjóri Landhelgisgæzlunnar forstöðumannsstarfi Almannavarna, og kemur þá í ljós, hvernig sú skipan mála reynist, áður en endanlegar ákvarðanir yrðu teknar um nýja skipun þeirra. Nú hef ég dvalið við Austfirðina. Það er því miður ekki vegna þess, að það séu ekki líka erfiðleikar annars staðar á landinu, og það verður áreiðanlega á næstunni og komandi vetri erfitt að greiða fram úr því. En að ég hef vikið að þessu, er m.a. vegna þess, að ég vil á engan hátt draga úr því, hvað við höfum skammt komizt með þó, eins og við héldum, að mundu verða miklar úrbætur með læknaskipunarl. frá 1965, og hversu nauðsynlegt það er af hálfu Alþ. að grípa sterklega í taumana, m.a. með því að ljá nú gott fylgi þessu frv. hér, með þeim breytingum þá, sem þm. telja að kynnu að vera til bóta, með fjárframlögum, ef þess er þörf í sérstökum tilfellum, sem vel getur orðið, áður en afgreiðsla fjárl. fer fram, og á annan hátt. Ég skal svo ekki hafa þessi orð fleiri, en ég ber einlæga von í brjósti um það, að við getum sameinazt í aðgerðum í þessum mikla vanda, sem hér ber að höndum. Ég er ekki að segja, að hér sé allur vandinn leystur, nema síður sé, og vissulega er ég sjálfur og ráðuneyti mitt reiðubúin til sérhvers samstarfs við hv. þm. til úrlausnar í því mikla vandamáli, sem ég hef nú gert að umræðuefni. Enda þótt okkur sýnist nokkuð kannske sitt hvað um einstök atriði í þessu, sumt er viðkvæmnismál, eins og kunnugt er, þá skulum við ekki láta það verða okkur að ágreiningsefni til þess að taka skjótlega alvarlegar ákvarðanir til úrlausnar þessum mikla vanda, að bæta læknisþjónustuna í hinum dreifðu byggðum landsins, og jafnhliða er svo, eins og ég hef vikið að, unnið að því, að hin almenna læknisþjónusta geti batnað á öðrum stöðum í landinu. Ég leyfi mér svo, herra forseti, að leggja til, að málinu verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. heilbr.- og félmn.



Herra forseti. Ég hlýt sem fulltrúi fyrir landshluta, sem í mörg undanfarin ár hefur átt við læknisleysi og ófullnægjandi læknisþjónustu að stríða, að láta í ljós ánægju mína yfir því, að stjórnarvöldin skuli leiða hugann að ástandi læknisþjónustunnar í dreifbýlinu. Ég vil þó nú við 1. umr. málsins minnast á nokkur atriði í þessu frv., sem mér virðist að vera mættu á annan veg, og geri ég það til athugunar fyrir þá hv. n., sem væntanlega fær málið til meðferðar. Ég heyrði það á framsöguræðu hæstv. ráðh. hér áðan, að hann er fús til þess að ræða breytingar á þessu frv. og yfirleitt stuðla að samkomulagi í þessu mjög svo vandasama máli. Frv., sem hér liggur fyrir á þskj. 3, er um umorðun á 4. gr. læknaskipunarlaganna frá 1965 eða nánar tiltekið um læknamiðstöðvar og um sameiningu læknishéraða, hversu með skuli fara. Læknamiðstöðva er getið lauslega í þessum lögum, þannig að það er gert ráð fyrir því, að þær kunni að verða stofnaðar, en að öðru leyti ekki nánari ákvæði um þær, en gert ráð fyrir, að sett kunni að verða reglugerð um það efni. Ég minnist þess, að það hefur lengi verið talið svo, að sá þekkti bezt skókreppuna, sem skórinn kreppir að. En mér hefur virzt, að það hafi því miður stundum viljað við brenna, þegar stjórnarvöldin eða það, sem kalla mætti ríkisbáknið hér í Reykjavík, fer að gera tilraunir til þess að kynna sér vanda strjálbýlisins og leysa hann, þá sé það stundum annar orðskviður forn, sem þar er efst á baugi eða kemur manni fremur í hug: „Sá segir mest af Ólafi kóngi, sem hvorki hefur heyrt hann né séð.“ Ég minnist þess, að nú fyrir nokkrum árum vaknaði mikill áhugi hjá stjórnarvöldum og kannske hér á Alþ. fyrir því að koma til aðstoðar minnstu sveitarfélögunum í landinu. Og mönnum sýndist, að úrræðið til að hjálpa þeim í þeirra vanda væri það að sameina þau, steypa litlu hreppunum, fámennu hreppunum, saman mörgum í stærri hreppa. Að vísu lá það ekki fyrir, að þessi litlu sveitarfélög hefðu kvartað um nein sérstök vandræði, sem því fylgdu að vera sjálfstætt sveitarfélag. Eigi að síður má vera, að sá vandi hafi verið fyrir hendi. Það var sett á laggirnar 7 manna n., að ég ætla, til þess að vinna að þessu vandamáli litlu sveitarfélaganna, og því var svo vísdómslega ráðstafað í þann tíð, að í þessari 7 manna n. var enginn fulltrúi frá fámennu sveitarfélagi, enginn fulltrúi frá sveitarfélagi, sem líklegt var að nyti góðs af sameiningu, ef af henni stæði gott. Fulltrúarnir í n. voru valdir héðan úr Reykjavíkurborg og nokkrum hinum fjölmennustu sveitarfélögum eða bæjarfélögum landsins. Þ. á m. minnist ég þess, að það voru tveir úr einum kaupstað hér suðvestanlands í þessari 7 manna n., en enginn úr fámennu sveitarfélögunum, sem n. átti sérstaklega að vinna fyrir. Ég býst við því, að þetta hafi þótt undarlegt, og ég varð nokkuð var við það, og ég hugsa, að það hafi ekki greitt fyrir því að auka áhuga manna á þessu úrræði, því að mönnum sýndist í þessu tilfelli, eins og mönnum hefur alltaf sýnzt og ég nefndi áðan, að sá þekki skókreppuna bezt, sem skórinn kreppir að, og að í þessu máli hefði átt að kveðja til fulltrúa frá þeim, sem ætlað var að hefðu þarna þröngan skó. Nú er ekki verið að ræða um þetta mál hér, sameiningu sveitarfélaga, en það er ýmislegt í sambandi við undirbúning þessa frv. og þó sérstaklega í sambandi við ákvæði, sem í því eru, sem minnir mig á þetta forna máltæki um Ólaf kóng. Ég kem nánar að því síðar. Í nýju læknaskipunarlögunum frá 1965 kom fram mikil viðleitni til þess að ráða bót á miklu vandamáli. Viðleitni er því miður ekki alltaf sama og árangur. En í þessum l. og nýmælum þeirra var einkum leitað þriggja úrræða. Fyrsta úrræðið var að bæta kjör héraðslækna í þeim héruðum, þar sem erfiðast hefur gengið að fá menn til starfa, og hæstv. ráðh. vék að því hér áðan, en l. gera ráð fyrir, að það verði gert á ýmsan hátt, og ég hygg, að um þær kjarabætur eða bætur á aðstöðu, sérstaklega kjarabætur, sem þar er um að ræða, orki það ekki tvímælis, að þær voru töluverðar, enda vil ég taka undir það, sem hæstv. ráðh. sagði hér áðan, að ég hygg, að ástæðan fyrir læknaskortinum í dreifbýlinu sé ekki sú, að læknar þar hafi ástæðu til að telja sig hafa það lágar tekjur, að engan veginn sé við það unandi miðað við aðra. Það eru aðrar ástæður, sem hér er um að ræða og þessu valda, og að því var einnig nokkuð vikið í ræðu hæstv. ráðh. En þetta var sem sé fyrsta úrræðið, sem leitað var og ég man eftir. Annað úrræðið var það, sem felst í 9. gr. l. Þar var gert ráð fyrir, að heimilt væri að greiða 2/3 af launum til hjúkrunarkvenna, sem ráðnar væru til starfa í læknishéruðum. Mér er ekki fullkunnugt um það, hver árangur hefur af því orðið, en mun kannske víkja að því síðar. Þriðja úrræðið voru svo þessar læknamiðstöðvar, sem aðeins lauslega er vikið að í l. og nú eru hér til frekari umr. Ég held, að þetta hafi verið aðalúrræðin, sem í l. fólust. Það voru að vísu margs konar ráðstafanir, sem þarna komu til greina, en ég hygg, að þær megi flokka undir þessi úrræði, sem ég nú hef nefnt. Eins og hæstv. ráðh. vék að í framsögu sinni, var í byrjun septembermánaðar hér í Reykjavík haldin læknaráðstefna eða heilbrigðismálaráðstefna, sem tengd var 50 ára afmæli Læknafélags Íslands, að ég ætla. É,g hef gert mér nokkurt far um það að kynna mér það, sem fram fór á þessari ráðstefnu, þó að ég væri þar ekki, og ég hef m.a. lesið með athygli þau merkilegu erindi, sem þeir fluttu þar, Örn Bjarnason héraðslæknir í Vestmannaeyjum um læknamiðstöðvar í þéttbýli og Gísli Auðunsson héraðslæknir á Húsavík um læknamiðstöðvar í strjálbýli. Það, sem þessir læknar hafa lagt til mála á undanförnum árum, sérstaklega annar þeirra, er mjög athyglisvert og ástæða til þess að fylgjast með því, sem þeir leggja til máls, þegar það kemur fram. Þetta eru ungir menn, útskrifaðir úr læknadeildinni fyrir fáum árum, og hafa ekki, að ég held, farið utan til framhaldsnáms, en í stað þess farið í héruð og gegnt héraðslæknisstörfum nú um skeið, aflað sér þar reynslu, og það sýnir sig, að þetta eru miklir áhugamenn. Þeir hafa að vísu ekki - ég held hvorugur þeirra - starfað í neinu þeirra héraða, sem við mesta erfiðleika eiga að stríða í sambandi við læknaskortinn, en þeirra orð eru merk eigi að síður. Þetta úrræði, læknamiðstöðvar, hefur verið á dagskrá hér á landi í nokkur ár. Og það hefur verið gerð tilraun til að koma upp slíkum miðstöðvum líklega á einum tveim eða þrem stöðum í landinu. Ég tel sem leikmaður, að þessi hugmynd um læknamiðstöðvar sé mjög merkileg og hana beri að styðja og veita athygli till., sem fram koma frá hinum ungu læknum um þetta mál, og meira en það. En ég vil leyfa mér að vekja athygli á því, að læknamiðstöðvar, sem fyrst og fremst hafa verið reyndar erlendis, eru þar reyndar sem þéttbýlisúrræði. Þar, sem ég þekki til þessara mála erlendis, og það er nú reyndar ekki víða, þá hafa slíkar læknamiðstöðvar verið settar á stofn í stórborgum og yfirleitt nokkuð víða í þéttbýli, og starfsemi þeirra þar er byggð á þeim skilyrðum, sem þéttbýlið veitir og stórborgirnar. Ég kynntist t.d. ofurlítið slíkum miðstöðvum í Nýja-Englandi í Bandaríkjunum, og þar virtist mér það vera þannig, að læknamiðstöðvarnar væru í borgum og í sambandi við spítalana, og þar er gangur málanna þannig í sambandi við læknaþjónustuna, að þegar einhver verður snögglega veikur eða eitthvað er að, hvort sem þar er um að ræða slys eða snögg veikindi, sem enginn veit, af hverju stafa, þá er ekki almennt sá háttur hafður á, sem við þekkjum bezt hér, að það sé símað til læknisins og hann beðinn að koma eða læknirinn sóttur, sem við köllum, heldur er farið með sjúklinginn í læknamiðstöðina. Læknarnir segja: Þetta er það, sem veitir sjúklingnum skjótasta hjálp, og þetta er það sem veitir sjúklingnum árangursríkasta hjálp. Og þetta sparar líka vinnutíma læknanna. En þar sem þetta fyrirkomulag tíðkast, svona læknamiðstöðvar í borgunum, þá er nú töluvert öðruvísi umhorfs en hér. Bæði er veðurfarið öðruvísi, og þar eru alls staðar malbikaðir vegir, ekki einungis götur borganna, heldur eru allir þjóðvegir malbikaðir og færir alla daga og nætur árið um kring, þannig að það er í raun og veru ekki örðugt, jafnvel þótt sjúklingur hafi orðið fyrir slysi eða sé mikið veikur, að koma honum til læknisins og til hinnar fullkomnustu meðferðar á hverjum stað. Þetta er auðvitað allt annað en tíðkast hér á landi. Ég held, að það eina, sem sé öruggt í sambandi við þetta hér, sé það, að svona læknamiðstöð gæti komið að miklu gagni t.d. hér í höfuðborginni, í Reykjavík, og í hinum fjölmennari kaupstöðum landsins, eins og t.d. í Vestmannaeyjum, og Örn Bjarnason lýsir því skilmerkilega í sínu ágæta erindi á heilbrigðismálaráðstefnunni, hvernig læknamiðstöðin, sem þar er að taka til starfa, hagi sínum daglegu störfum. Hins vegar verðum við að hafa það í huga, þegar um læknamiðstöðvar er talað sem úrræði gegn læknaskortinum og hinni ófullkomnu heilbrigðisþjónustu í dreifbýlinu, að þar er allt á tilraunastigi. Þetta fyrirkomulag hefur lítið og yfirleitt ekki verið reynt í strjálbýli erlendis, svo að ég viti, og hér á landi erum við að prófa okkur áfram með þetta. Hitt er svo það, að þó að þetta, læknamiðstöðvar í dreifbýlinu, séu hér á algeru tilraunastigi og á þær verði að líta sem tilraun, þá er auðvitað ekki þar með sagt, að þetta kunni ekki að geta leyst að meira eða minna leyti vandann í dreifbýlinu. Við vitum það ekki enn þá. Það getur verið. Við skulum vona, að þær geti gert það. En við megum ekki ganga út frá því, að þetta sé úrræði, sem við getum lagt fram og boðið upp á til þess að leysa þennan átakanlega vanda. Gísli Auðunsson, sem ég nefndi áðan, héráðslæknir á Húsavík, er sá maður, sem einna mest hefur rætt læknamiðstöðvarnar út frá þessu sjónarmiði, þ.e.a.s. út frá sjónarmiði dreifbýlisins. Hann ritaði um þetta, að ég ætla, ýtarlegar greinar, sem birtust í öllum dagblöðunum hér í Reykjavík - eða flestum - fyrir tveimur eða þremur árum, og nú hefur hann flutt þessa ræðu, sem einnig hefur verið birt í blöðum eða a.m.k. einu dagblaði hér, Tímanum, þar sem ég las ræðuna. Gísli Auðunsson læknir er, eins og ég sagði, mikill áhugamaður um þessi efni, og hæstv. ráðh. las hér áðan kafla úr ræðu hans á læknaráðstefnunni, þar sem hann fjallar um ástæðurnar til þess m.a., að ungir læknar séu ófúsir til þess að verða héraðslæknar í dreifbýlinu, og hvernig þar mætti úr bæta, hvernig e.t.v. mætti gera þá fúsari til þess að starfa sem héraðslækna. Ég vil ekki leggja neinn dóm á skoðanir hans um það efni, en mér þykir líklegt, þar sem hann hefur mjög hugsað það mál, að þá felist í þeim sitt af hverju, sem ekki verði andmælt með rökum. En Gísli Auðunsson hefur gert meira en að skrifa um þetta. Hann hefur gert tilraun til þess sjálfur að horfast í augu við vandann, og eftir því sem mér skilst, hefur hann lagt í það vinnu að gera beinlínis till. um skiptingu landsins í héruð, og till. hans er sú, að í stað 55 eða 57 læknishéraða, sem nú eru í landinu samkv. l., ættu að koma 27–30. Hann gerir ráð fyrir því, að í þessum læknishéruðum verði læknamiðstöðvar og við hverja miðstöð verði fæstir tveir læknar og þar sem fjölmennara er þrír o.fl. En samkv. læknishéraðatill. hans er gert ráð fyrir, að héruð með tveim læknum verði 6–9, en þrír eða fleiri læknar í hinum flestum. En þó að Gísli Auðunsson hafi mikla trú á læknamiðstöðvum og það sjálfsagt með réttu, þá hefur hann samt við að horfast sjálfur í augu við vandann og gera sjálfur till. um skiptingu landsins í læknishéruð komizt að þeirri niðurstöðu, að læknamiðstöðvarnar leysi ekki allan vandann. Og að það sé ekki framkvæmanlegt að leggja niður öll núverandi læknishéruð. Í einhverjum héruðum verði að gera ráð fyrir, að verði einn læknir starfandi. Hann gerir ráð fyrir því, að ekki verði komizt hjá því að halda 5–7 læknishéruðum sem einmenningshéruðum. Þegar á þetta er litið, er það ljóst, að till. eins og sú, sem hér liggur fyrir um læknamiðstöðvar, leysir að líkindum ekki vanda héraðanna, sem verst eru sett, héraðanna, sem minnstar líkur eru til þess að fái lækni, héraðanna, sem eftir sem áður verða að vera einmenningslæknishéruð. Sú staðreynd, sem Gísli Auðunsson hefur leitt í ljós með því að horfast sjálfur í augu við vandann um skiptingu læknishéraðanna, stendur hér, og við verðum að horfast í augu við hana, enda þótt það kunni að koma í ljós, að læknamiðstöðvarnar geti orðið almennt úrræði víða á landinu til úrbóta í þessum efnum. Ef við lítum yfir land okkar, hvernig það er lagað, og ef við rifjum upp okkar eigin reynslu, sem höfum átt heima í þessum byggðum og eigum, þá gerum við okkur það auðvitað ljóst, hvernig á því stendur, að svo miklir erfiðleikar eru á því að láta læknamiðstöðvar þjóna öllu landinu, og. áhugamaður eins og Gísli Auðunsson læknir hlýtur að gera sér það ljóst. Það eru heiðarnar, það eru fjöllin, sem skilja að byggðarlög þessa lands, og það er veðráttan, það er vetrarveðráttan, og það er hið þriðja, sem kann að vera á mannanna valdi, og það eru samgöngurnar í landinu. Nú eru í ýmsum hlutum landsins samgöngur þannig á landi, að þar eru vegir, sem, þótt þeir séu allvel færir og sýnist kannske góðir á sumrin, verða ófærir meira og minna um vetrartímann vegna snjóalaga. Það kann að vera hægt að ráða bót á þessu. Það kann að vera hægt að gera vegi, sem eru að mestu leyti færir allan veturinn, um ýmsa af þessum fjallvegum, sem nú teppast af snjó og um ýmsar sveitir, þar sem vegirnir einnig teppast af snjó. Það eru ekki eingöngu millibyggðavegirnir, sem teppast, heldur eru það því miður æðivíða einnig vegirnir um byggðirnar sjálfar. Það eru vegir, sem hafa verið lagðir af vanefnum, ruddir vegir, sem eru jafnháir yfirborði jarðar eða jafnvel lægri og þó að þeir geti verið góðir á sumrin, fyllast af snjó, undireins og um verulegar úrkomur er að ræða að vetrinum. En kannske gætum við leyft okkur að fara að líta á það sem heilbrigðismál að gera sæmilega fullkomna vegi í dreifbýlinu, milli byggðanna og um byggðirnar, þar sem þá vantar. Og ef við værum búin að koma okkur saman um að gera slíka vegi og sæjum ráð til þess að gera þá, þá gætum við kannske farið að nota miklu meira úrræðin, sem um er talað í þessum efnum, ef við vildum fara að líta á þessa vegagerð öðrum þræði sem heilbrigðismál og lausn á þessum mikla læknavanda. Hæstv. ráðh. gat þess, að hann hefði haldið fund í stjórnarráðinu, m.a. að áeggjan þm. af Austurlandi, sem hefðu borið fram kvartanir sinna umbjóðenda um ástand heilbrigðismálanna. Og hann gat þess, að hann vildi gjarnan leysa þeirra vanda og annarra og að það hefði verið leitað ýmissa nýrra úrræða. T.d. hefði verið rætt við læknana á Landsspítalanum, að þeir skiptust á um það að gegna þjónustu úti í héruðum, en ættu auðvitað jafnharðan afturkvæmt að sínu starfi á spítalanum. Hann lét þess getið, að það kæmi til mála að bæta aðstöðu Landsspítalans að þessu leyti, og skildi ég hann svo, að hann ætti þá við það að fjölga þar læknum, þannig að fleiri yrðu til starfa en þar hafa verið og þeir mættu fremur sjá af mönnum til þessarar þjónustu. Þetta finnst mér athyglisvert úrræði í sambandi við Landsspítalann, og kynni einnig að vera það í sambandi við fjórðungssjúkrahúsin og e.t.v. fleiri sjúkrahús, að styðja sjúkrahúsin til þess að hafa fleiri lækna gegn því, að læknarnir sinni að einhverju leyti þjónustu í læknislausum héruðum. Og ég held, ef við vinnum að þessu máli, vinnum stöðugt að þessu máli, að það kunni að koma í ljós ýmiss konar úrræði. Ég hef trú á því, ýmiss konar úrræði, sum kannske nokkuð dýr, önnur kannske ekkert sérstaklega dýr. Hér hefur verið minnzt á þyrlur, að hafa þyrlur á verði. Það er náttúrlega ágætt, en sjálfsagt nokkuð dýrt. En gallinn er sá náttúrlega, að það er ekki ævinlega fært fyrir þyrlu, sjálfsagt oft, en ekki ævinlega fært fyrir þyrlu. Það getur verið þannig veður á okkar landi, að jafnvel þyrlu sé ekki fært, þar sem veðrin eru hörðust um landið á vetrum, alveg eins og þegar slík veður koma á sjónum, að ekki er neinni fleytu fært. En allt er þetta góðra gjalda vert, að að þessu sé hugað. Ég vil einnig leyfa mér að minna á eitt af þeim úrræðum, sem ég nefndi áðan og ákvæði eru um í læknaskipunarlögunum frá 1965, en það er, að í héruðum séu fengnar til starfa héraðshjúkrunarkonur, sem í neyðartilfellum gætu komið í stað héraðslæknis, þegar hann er með öllu ófáanlegur. Ég veitti því athygli í haust, að á áðurnefndri læknaráðstefnu hafði hjúkrunarkona flutt erindi.  „Ég tel, að héraðshjúkrunarkonur með staðgóða undirbúningsmenntun geti starfað í dreifbýlinu, þar sem langt er til lækna, geti þar innt af hendi þýðingarmikla þjónustu með því að halda uppi reglubundnu eftirliti með sjúklingum, leyst úr minni háttar vandamálum í samráði við lækni símleiðis, gert honum grein fyrir erfiðari tilfellum, þannig að hann eigi auðveldara með að ákveða, hvenær nauðsynlegt er fyrir hann að takast á hendur langa ferð. Þessi þjónusta gæti því aukið öryggi þeirra staða, þar sem læknar eru ekki til starfa.“ Ég hefði gjarnan viljað heyra hæstv. ráðh. segja frá því, hvað frekar hefur gerzt í þessu máli í sambandi við héraðshjúkrunarkonurnar og hvert álit hans er á því úrræði eða þeirra, sem hann hefur spurt um þá hluti. En þarna er mjög sennilega eitt af þeim úrræðum, sem verður að nota meira en er gert til þess að bæta úr neyðarástandi. Og vera má, að ríkið ætti jafnvel að leggja meira fram en í l. er gert ráð fyrir, til þess að þetta ráð gæti komið að gagni, ef þess þyrfti með og á því strandaði. En það er sjálfsagt ekki dýrara en ýmislegt annað, sem verið er að reyna. Ég nefni þetta til þess að benda á það, að þegar menn leggja heilann í bleyti, sem kallað er, og bera ráð sín saman, þá kunna að finnast ýmis ráð, og það er sennilega ekkert eitt ráð, eins og t.d. læknamiðstöðvar, sem dugir til þess að leysa vanda allra íslenzkra byggða í þessum efnum. Menn hafa öðru hverju leyft sér nokkra bjartsýni í þessum efnum, t.d. í sambandi við það, að nú á þessu hausti hafa innritazt í læknadeildina miklu fleiri stúdentar en nokkru sinni áður, ég held tvisvar eða þrisvar sinnum fleiri. En auðvitað er það, að þó að þetta fólk sé að byrja nám í læknisfræði, líða mörg ár, þangað til það hefur lokið því, og auðvitað höfum við enga tryggingu fyrir því, að tímarnir breytist að því leyti, að læknarnir, þótt miklu fleiri yrðu, verði frekar þess sinnis að starfa í einmenningslæknishéruðum, sem svo hafa verið kölluð. En þó er skynsamlegt að álykta sem svo, að þeir, sem það vilja, verði hlutfallslega því fleiri, sem fjöldi útskrifaðra lækna verður meiri. Ég vil svo með nokkrum orðum víkja að frv., sem hér liggur fyrir, nánar en ég þegar hef gert, og í framhaldi af þeim ummælum, sen ég hafði í byrjun ræðu minnar almenns efnis um það tillitsleysi, sem stundum kemur fram í garð hlutaðeigandi, þegar stjórnarvöld eru að reyna með góðum hug að leysa þeirra vanda. Þessi frvgr., sem hér er um að ræða, 1. gr. frv., fjallar jafnframt læknamiðstöðvum um sameiningu læknishéraða. Í gildandi I. eru ákvæði um þetta, í 4. gr. og víðar, ákvæði um sameiningu læknishéraða, þ.e.a.s. um vissa heimild ráðh. til slíkrar sameiningar. En þar er þessi heimild ráðh. til sameiningar læknishéraðanna ákaflega takmörkuð, og afstaða þm. til þess efnis var sú, þegar þessi lög voru til meðferðar, að menn voru mjög tregir til þess að ganga langt í því að heimila ráðh. sameininguna, vildu binda það vissum skilyrðum, sem þýddu það, að þetta væri ekki gert nema þar, sem telja mætti, að það væri svo að segja óhjákvæmilegt. Íbúar þeirra læknishéraða, sem búa við læknisleysi eða hafa ekki lækni nema öðru hverju, telja sig eiga þó nokkurt öryggi í því, að héraðið sé læknishérað, héraðið sé að lögum læknishérað. Á meðan læknishérað er í lögum, segja menn sem svo, að það sé alltaf von um, að þangað komi læknir, en ef héraðið sé lagt niður, þá sé engin von. Og við skulum gera okkur grein fyrir því hér í þessum sal, að hluti af því stríði, sem fólk í strjálbýlinu heyr nú vegna læknisleysisins, er fólginn í öryggisleysistilfinningunni, sem margir verða haldnir af, þegar læknir er ekki til staðar. Þó að við vitum öll, að möguleikar læknis til að hjálpa geta verið takmarkaðir og stundum engir, þá finnst fólki samt alltaf öryggi í því, að læknirinn sé nærri, að það sé unnt að ná til hans. Það veitir mönnum þrek, t.d. þeim, sem við heilsubrest eiga að stríða. Nú er í þessu frv. ráðh. veitt ákaflega mikið vald, og mér dettur ekki í hug að gera ráð fyrir því að hæstv. núv. heilbrmrh. hugsi sér að misnota það vald á neinn hátt. Ég hygg, að hann sé ekki þess sinnis. En það er gert ráð fyrir, að þannig verði þessi lög. Greinin hljóðar svo eða upphaf hennar: „Ráðh. er heimilt eftir till. landlæknis að breyta skipan læknishéraða samkv. 1. gr. þessara l. og sameina í eitt læknishérað tvö eða fleiri nágrannahéruð eða hluta úr héraði (héruðum), svo fremi að staðhættir og aðrar aðstæður leyfi. Skal hið nýja læknishérað hljóta nafn þess héraðs, þar sem læknamiðstöð verður sett á stofn.“ Síðan segir: „Áður en slík sameining er framkvæmd, skal leita álits stjórnar Sambands ísl. sveitarfélaga, Tryggingastofnunar ríkisins, stjórnar Læknafélags Íslands, svo og hlutaðeigandi héraðslækna, ef héruð þau, sem sameina á, eitt eða fleiri, eru skipuð héraðslæknum,“ - annars náttúrlega ekki. Ég kann ekki við þetta ákvæði. Mér finnst, að heilbrigðisstjórninni sé hér í l. veitt allt of mikið vald og það vald sé allt of litlum skilyrðum bundið, og mér geðjast ekki að því, að fólkið, sem við læknavandann á að stríða, fái þær fréttir helztar í þessu máli, að heilbrigðisstjórninni, ráðh. og landlækni, þótt ágætur maður sé, þeim hafi verið veitt vald til þess að sameina læknishéruð, leggja niður læknishéruð, sem nú eru starfandi, hvar sem er á landinu, aðeins með því skilyrði, að þeir hafi áður leitað álits nokkurra stofnana hér í Reykjavík, Sambands ísl. sveitarfélaga, sem hefur aðsetur hér í Reykjavík, stjórnar Læknafélagsins og Tryggingastofnunarinnar. Ráðh. og landlækni er aðeins lögð sú skylda á herðar að leita þessara álita, en þeir þurfa ekki að fara eftir þeim, jafnvel þótt þau væru öll andvíg slíkri sameiningu og niðurlagningu læknishéraða„ sem raunar þarf nú varla að gera ráð fyrir, að þessar stofnanir, sem hér eru nefndar, færu að setja sig á móti því, sem yfirstjórn heilbrigðismála hefði hugsað sér í þessu máli. Það er héraðslæknirinn einn, ef hann er þá til, sein má segja að hafi staðarlega reynslu í sambandi við slíka ákvörðun, og þá er þó þess að gæta, að hann væri væntanlega staðsettur í því héraðinu, þar sem læknamiðstöðin yrði sett. Í framhaldi af því, sem ég sagði hér í upphafi um undirbúning, veit ég það að vísu, að í þeirri n., sem heilbrmrh. skipaði árið 1967, voru mætir menn. Einn þeirra mun nú vera látinn. En enginn þessara manna var samt læknir, að ég held, sem starfað hefur í einhverju þeirra héraða, sem í mestu stríði hafa átt vegna læknaskortsins. Ég hefði álitið, að það hefði verið mjög tilhlýðilegt að fá í þessa n., ef þar áttu einkum að vera læknar og fræðimenn, slíka lækna, lækna, sem hafa einmitt starfað í héruðum, sem nú stríða við vandann og hafa strítt í mörg ár. Það má kannske segja, að það sé ekki hægt að taka slíka menn frá sínu starfi. En þá má minna á það, að slíkir menn fyrirfinnast nú hér í Reykjavík, læknar, sem hafa gegnt þjónustu og henni sumir lengi í þeim héruðum, sem hér eiga hlut að máli. Ég minnist þess, að hér í Reykjavík er t.d. maður, sem í eina þrjá eða fjóra áratugi var héraðslæknir í héraði, sem öðru hverju hefur verið læknislaust undanfarið, og ég man eftir öðrum, sem um 10 ára skeið gegndi slíku héraðslæknisstarfi og þurfti oftar en einu sinni að þjóna ekki einungis sínu héraði, heldur tveimur og jafnvel þremur læknishéruðum samtímis. Slíkur maður fyrirfinnst hér á höfuðborgarsvæðinu, og hefði ekki þurft að taka neinn mjög vant við látinn héraðslækni úr starfi til þess að hafa samráð við um þessa hluti. Og af læknum eru það náttúrlega slíkir menn, sem mesta persónulega reynslu hafa í þessum efnum og líklegastir eru til að geta sagt heilbrigðisstjórninni frá því, hvernig læknisstarfið er í slíkum byggðarlögum, hefur verið og er, og hvernig því var sinnt á þeim áratugum, sem þeir leystu það af hendi. Ég er leikmaður á þessu sviði. En mér finnst, að þeir, sem fyrst og fremst á að spyrja um það, hvað þeir leggi til, að fyrir þá sé gert, og kannske, hvað þeir vilja með engu móti, að fyrir þá sé gert, sé fólkið sjálft í læknishéruðunum, sem ekki hafa haft lækna. Og mér finnst það misráðið að ætla sér að sameina læknishéruð og leggja niður læknishéruð án þess að leita um það álits þessa fólks, eða fyrirsvarsmanna þeirra. Mér finnst, að það ætti jafnvel að gera meira, að það ætti að taka fullt tillit til álits þessa fólks, eins og það virðist koma fram, t.d. meiri hl. sveitarstjórna eða slíkra. Mér finnst, að það ætti að gera. Það getur verið, að ég eigi eftir að skipta um skoðun á því, en á þessu stigi finnst mér, að það eigi að gera og að það eigi ekki að sameina læknishéruð og fella niður læknishéruð aðeins að nokkrum ríkisstofnunum hér í Reykjavík spurðum, án þess að hafa svo mikið sem spurt fólkið, sem hér á hlut að máli og menn sjálfsagt af góðum hug ætla sér að hjálpa. Við eigum ekki að hugsa okkur það, finnst mér, að framkvæma þessar hjálparráðstafanir í trássi við fólkið, sem á að njóta þeirra. Það er ekkert unnið við það að gera lögin þannig úr garði, að fyrirsjáanlegt sé, að þau kunni að verða framkvæmd í trássi við þá, sem eiga að njóta hjálparinnar, heldur auðvitað í samstarfi. Ég hef enga trú á því, að það fólk sé svo skyni skroppið, sem í þessum landshlutum á heima, sem nú eru í vanda staddir, að það geti ekki verið til viðtals, að það þýði ekki að tala við það um ráðstafanir, sem góðir menn álíta að séu til hjálpar, - að það þýði ekki að tala við það. Ég held, að það þýði mjög mikið að tala við það, og ég held, að það mundi aldrei vera nema til góðs, að það sé gert, og eigi að gera það. Það eigi sem sé að leita tillagna, t.d. sveitarstjórna í hinu væntanlega sameinaða læknishéraði, og það eigi eftir einhverjum reglum að fara eftir þeim till., sem þaðan koma, jafnvel þótt þær kunni að vera aðrar en heilbrigðisstjórnin hér hefur í huga, því að það er þó þetta fólk, sem í hlut á. Það veit, hvar skórinn kreppir, og það vill áreiðanlega losna við þá skókreppu. Þetta vil ég nú segja til athugunar fyrir hv. n. og hæstv. ráðh., sem ég geri ráð fyrir, eftir því sem hann sagði, að sé fús til viðræðu um þessi efni. Það kynni að vera fleira, sem ég teldi ástæðu til að minnast á í sambandi við orðalag frv. Ég sé t.d., að í síðustu mgr. 1. gr. er talað um þau tilfelli, þegar óhjákvæmilegt sé, að haldið sé uppi föstum viðtalstíma læknis í „þéttbýliskjarna“ utan læknamiðstöðvar, og skal þá landlæknir að fengnu áliti viðkomandi héraðslækna gera till. til ráðh. um tíðni slíkra viðtalstíma á hverjum stað. Ég hnaut um þetta orð þarna: „þéttbýliskjarni“. Ég veit nú ekki almennilega, hvað þéttbýliskjarni er, en mér skilst, að það sé einhver kjarni í þéttbýli, einhver kjarni innan þéttbýlis. Annað hugtak skylt höfum við notað nú um sinn, sem er orðið „byggðakjarni“. Það er litið á það svo, að byggðakjarni sé þéttbýlisstaður, sem mörg byggðarlög liggja að. Ég mundi nú heldur kjósa að nota það orð. - Ég er alveg að verða búinn, herra forseti, - það er nú það út af fyrir sig, hvaða orð maður vill nota. En ég tel þetta svolítið vafasamt og vil benda n. á, að slíkur staður, þar sem læknir hefur viðtöl við fólk, þurfi endilega að vera í þorpi eða litlum bæ. Hann getur alveg eins verið á einhverjum sveitabæ, skulum við segja, eða í samkomuhúsi í dreifbýli. Við vitum dæmi þess, að sums staðar eru héraðslæknar enn staðsettir á sveitabæjum, sem liggja vel við samgöngum, og ég sé ekki, að það sé ástæða til þess að binda þessi viðtöl eingöngu við þorp eða bæi. En þetta er ekkert stórmál. Ég vil aðeins leyfa mér að benda á þetta til athugunar fyrir n. og skal nú láta máli mínu lokið.



Herra forseti. Þegar mál þetta var hér síðast á dagskrá, hafði ég kvatt mér hljóðs, af því að ég vildi gera nokkra grein fyrir afstöðu minni til þessa máls. Hæstv. heilbrmrh. gerði hér allýtarlega grein fyrir þessu frv. og fyrir þeim erfiðleikum, sem við er að etja í læknaskipunarmálum landsbyggðarinnar, en eins og hv. þm. er kunnugt, er þar við mikla erfiðleika að stríða, því að það virðist vera svo, að það takist grátlega seint að ráða fram úr þeim mikla vanda að tryggja landsbyggðinni sómasamlega læknisþjónustu. Þegar læknaskipunarlögin voru hér síðast til meðferðar á Alþ., eða árið 1965, voru gerðar allverulegar breytingar, sem ætlað var, að gætu orðið til þess að greiða nokkuð fyrir því, að læknar fengjust til þess að þjóna læknishéruðum úti um land. Það er enginn vafi á því, að það, sem þá var samþ., miðaði í rétta átt og hlaut að vera fremur hvetjandi fyrir lækna til þess að taka að sér þessi störf heldur en hitt. Það var þó álit okkar margra, sem um þær till. fjölluðum, að það væri hæpið, að þær dygðu til þess að leysa þetta mikla vandamál, og sú hefur líka orðið raunin á. Nú er með þessu frv. lagt til að bæta hér enn nokkuð úr. Það er lagt til, að komið verði upp sérstökum læknamiðstöðvum og ríkið leggi þar fram nokkru meira fé til þess að gera aðbúnað læknanna enn betri en nú er. Ég vil fyrir mitt leyti taka undir það, sem hér kom fram hjá hæstv. ráðh. Ég álít, að hér sé stefnt í rétta átt, þetta geti í vissum tilfellum orðið nokkur hjálp. En hins vegar vil ég lýsa því yfir sem minni skoðun, að ég held, að þó að þetta frv. verði nú samþ. til viðbótar við fyrri ráðstafanir í þessum málum, þá muni það fjarri því leysa þann vanda, sem hér er við að glíma, og ætla ég, að hæstv. ráðh. hafi einnig gert sér fulla grein fyrir því, eins og kom fram í ræðu hans. Það er alveg víst, að vandinn í þessum tilfellum stafar ekki af því fyrst og fremst, að laun lækna séu ekki orðin sæmileg eða sambærileg við laun annarra starfsmanna, og vandamálið stafar ekki heldur að mínum dómi fyrst og fremst af því, að aðbúnaður lækna í læknishéruðum úti á landi sé ófullnægjandi. Eflaust er það í ýmsum tilfellum, að þarna kann nokkuð á að skorta, sem sagt, að launin séu ekki nægilega góð í einstaka héruðum, eða aðbúnaður sé enn ófullnægjandi. En því er alls ekki til að dreifa í nándarnærri öllum þeim tilfellum, þar sem er þó um áberandi læknaskort að ræða. Hæstv. heilbrmrh. gat þess hér í sinni ræðu, að ástandið í læknamálum á Austurlandi væri t.d. nú mjög alvarlegt og hans rn. hefði nokkuð með þessi mál að gera og væri að reyna að greiða úr þessum vandamálum. Ég efast ekkert um það, eftir að hafa átt viðræður við hæstv. ráðh. um þessi mál, að hann mun gera það, sem í hans valdi stendur, til þess að reyna að ráða bót á þessum miklu vandamálum þar eystra, og það efast ég ekki heldur um, að það mun landlæknir gera, sem mikið hefur með þessi mál að fást, eftir því sem hans geta stendur til. En á Austurlandi er þessu þannig farið nú, að á svæðinu frá Hornafirði austur um til Fáskrúðsfjarðar er enginn læknir, á Fljótsdalshéraði vantar einn lækni, á Eskifirði og Reyðarfirði er enginn læknir og í Neskaupstað vantar tvo lækna, héraðslækninn og aðallækninn að sjúkrahúsinu, þar er nú aðeins starfandi aðstoðarlæknir við sjúkrahúsið, og á Seyðisfirði er í rauninni einnig læknislaust, því að héraðslæknirinn er þar að fara úr starfi. Þannig er ástandið á Austurlandi nú, að það má segja, að Austurland sé að verða læknislaust. Eins og menn vita, er ekki aðeins sá vandi í þessum efnum, sem snýr að Austfirðingum sjálfum. Um þetta leyti árs getur verið þar um að ræða jafnvel menn svo að skiptir þúsundum, ekki minna en 2–3 þús. aðkomumanna, sem verða að hafa störf sín þar eystra um þetta leyti og fást við þannig störf, að æðioft ber það við, að óvænt slys ber að höndum, og þá er illa komið, þegar læknismálunum er skipað á þann hátt, sem er nú á Austurlandi. Veit ég, að heilbrigðismálastjórnin gerir sér grein fyrir þessu og hún reynir að leita úrbóta í þessum efnum. En þegar þessi mál þar eystra eru virt fyrir sér, kemur það fljótlega í ljós, að á fæstum þessum stöðum, ef ég segi ekki á þeim öllum, er því alls ekki til að dreifa, að laun læknanna séu lág. Þvert á móti munu í ýmsum tilfellum laun lækna á þessum svæðum hafa verið samkv. opinberum skýrslum mjög há, að ekki sé meira sagt, á sumum stöðunum - mjög há. Og því verður varla trúað, að læknar beri því við, að þeir sæki ekki í þessi héruð vegna þess, að þarna sé kaupið of lágt. Þá kemur upp hitt sjónarmiðið, sem nokkuð hefur borið á, þegar reynt er að finna skýringar á þessum vanda, að héraðslæknar úti á landi búi við ófullnægjandi vinnuskilyrði eða þeim þyki, að þeir séu mjög einangraðir í störfum, og því þurfi m.a. að leita þeirra ráða, sem koma fram í þessu frv., að vinna að því að byggja upp læknamiðstöðvar. En í þessum efnum vil ég benda á það, að ekki get ég annað séð en t.d. í Neskaupstað hafi öll þessi skilyrði verið fyrir hendi. Þar hefur raunverulega verið komið upp hreinni læknamiðstöð, á svipaðan hátt og hér er gert ráð fyrir. Þar er mjög góð aðstaða, óvenjugóð aðstaða í sjúkrahúsi, þar sem læknarnir hafa haft sína vinnuaðstöðu og getað unnið saman. Þar hafa verið þrír læknar, eða áttu að vera þrír læknar og stundum verið það, og þrátt fyrir mjög góðar tekjur, góða vinnuaðstöðu og þessa möguleika að geta rekið saman læknamiðstöð, eftir því sem læknarnir hafa viljað halda á þeim málum, tekst eigi að síður ekki með neinum eðlilegum hætti að útvega menn í þessi störf. Ég vildi aðeins, að þetta kæmi hér fram, til þess að menn áttuðu sig á því, að hér er um mjög vandasamt úrlausnarefni að ræða, og ég held, að bót á þessum vanda verði ekki ráðin að fullu með því að samþykkja frv. eins og það, sem hér liggur fyrir. Hér þarf miklu meira að koma til. Ég vil t.d. benda á það, að fram hefur komið sú hugmynd, að það ætti að taka öll aðalsjúkrahúsin úti á landi og raunverulega reka þau öll undir einum hatti, gera þau öll deildir frá Landsspítalanum hér í Reykjavík og hafa þá skipun á, að þeir læknar, sem ráðnir eru að Landsspítalanum, verði einnig að þjóna á þessum stöðum, eftir því sem þeim verður falið að skiptast á í hinum ýmsu sjúkrahúsum. Það er vitanlega ómögulegt að komast hjá því að reyna að taka upp þá skipan, sem tryggir það, að eðlileg læknisþjónusta við góð skilyrði geti farið fram alls staðar í landinu. Og það er alveg ómögulegt að láta þetta þróast þannig, að allir læknar, sem starfandi eru í landinu, reki sína starfsemi aðeins hér í Reykjavík og hingað verði allir menn að leita í öllum tilfellum til þess að geta náð til læknis. Það hefur verið bent á í þessum efnum, að það sé líka um það að ræða, að það þurfi að endurskoða kennslu læknaefnanna, og ég tók eftir því, að hæstv. ráðh. minntist á þetta efni og virtist einmitt hafa komizt að þeirri niðurstöðu, að það mundi þurfa að taka það mál til sérstakrar athugunar. Ég er á sömu skoðun. Ég held líka, að nokkuð af þessum vanda megi rekja einmitt til þess, að kennslan í Háskólanum í læknisfræði sé ekki á þann hátt, sem hún þurfi að vera, m.a. til þess að ala upp lækna til þjónustu utan aðallækningastöðvanna hér í Reykjavík. Ég skal við þessa umr. ekki orðlengja frekar um þetta frv. Ég er fylgjandi frv., svo langt sem það nær. Ég býst við því, að með því sé stefnt í rétta átt, og ég fyrir mitt leyti get vel gengið inn á það að veita heilbrigðisstjórninni þá heimild, sem óskað er eftir með þessu frv., að hún geti í vissum tilfellum lagt niður læknishéruð, sem ekki reynast tök á að fá fasta lækna til að þjóna, ef hún getur tryggt þjónustu handa þeim læknishéruðum með öðrum ráðum eða með því að koma upp sameiginlegum læknamiðstöðvum. Ég fellst á það að veita heilbrigðisstjórninni þessa heimild, og ég býst við því, að í grundvallaratriðum sé stefnt í rétta átt með þeirri breytingu á læknishéraðaskipuninni, sem stefnt er að með þessu frv. En ég undirstrika það, sem ég sagði hér áðan, að ég held, að hér þurfi miklu meira að koma til, til þess að þessi vandi verði leystur, heldur en að samþykkja þetta frv., eins og það liggur fyrir. Og ég vænti þess, að hæstv. ráðh. beiti sér fyrir því, eins og hann gaf fyrirheit um í framsöguræðu sinni fyrir þessu máli, að það verði unnið þannig að því að reyna að leysa þessi vandamál, að það megi takast og þá á þann hátt, að meira verði að gert heldur en felst í þessu frv.



Herra forseti. Læknaskipunarlögunum var breytt 1965 með það fyrir augum að leitast við að bæta úr læknaskortinum í landinu. Ég tel, að þá hafi verið stigið allmikið spor í þá átt, og flestir munu hafa gert ráð fyrir, að það bæri árangur. Þetta var fyrst og fremst gert með því að koma á staðaruppbót á laun lækna í þeim héruðum, sem sízt voru eftirsótt. Nam þessi staðaruppbót helmingi launa, en það þýðir, að laun þessara lækna voru hækkuð um 50%. En þar að auki voru þeim veitt ýmis önnur fríðindi, mjög mikilsverð. Þetta sýndist því eiga að geta gefið nokkurn árangur í því að draga úr læknaskortinum, og tilraunin var að mínum dómi lofsverð af hálfu stjórnarvalda og Alþ. Síðan eru liðin 31/2 ár og árangur kominn í ljós. En árangurinn er bókstaflega enginn. Ástandið í þessum málum er sízt betra nú, þar sem ég þekki til, ef það er ekki verra en það var 1965. Hvað snertir Vestfjarðakjördæmi, þá er ástandið þannig núna: Í kjördæminu eru 10 læknishéruð. Í þremur þeirra eru læknar eins og til er ætlazt. Það er í Ísafjarðarlæknishéraði, Bolungarvíkurlæknishéraði og Patreksfjarðarlæknishéraði. Í hinu fjórða, Hólmavíkurlæknishéraði, er að vísu læknir og hefur verið oftast að undanförnu, þótt sífelld mannaskipti hafi orðið, en sá, sem er þar núna, er ekki ráðinn nema til 15. júní næsta vor. Þá eru tvö héruð, sem eru að verða læknislaus, Flateyrarhérað, en þaðan er ráðgert að læknirinn fari eftir 3 daga, og Þingeyrarhérað, en þaðan mun læknirinn fara 22. des. Og loks eru 4 læknishéruð læknislaus; Reykhólahérað, Bíldudalshérað, Suðureyrarhérað og Súðavíkurhérað. Eins og bezt verður vitað núna, verða 6 læknishéruð af 10 læknislaus fyrir jól. Og þetta er verra ástand en var 1965. Þá má svo bæta því við, að 1965 voru tvö læknishéruð lögð niður í Vestfjarðakjördæmi: Flateyjarlæknishérað á Breiðafirði og Árneslæknishérað í Strandasýslu. Þau voru sameinuð öðrum læknishéruðum. Það er því ekki læknislaust þar, fyrst héruðin eru úr sögunni. En fólkið er alveg jafnlæknislaust þar eftir sem áður. Mér fannst þá og finnst það enn torskilin ráðstöfun til þess að bæta úr læknaskorti að leggja niður héruð út af fyrir sig. Með þeirri ráðstöfun er þurrkuð út sú von, að síðar komi læknar í þessi héruð, sem við er að búast, þar sem þau eiga ekki að vera lengur til, og það má nærri geta, hvaða framfarir hafi fylgt því fyrir Breiðfirðinga, að lagt var niður Flateyjarhérað og sameinað Reykhólahéraði, sem er læknislaust. Þá er nú skörin farin að færast upp í bekkinn. Auðvitað var hægt að gera þá skipan á þá, að nágrannalæknar þjónuðu þessum héruðum, meðan þau væru læknislaus, eins og þeir þjóna þeim núna eftir sameininguna. Um Patreksfjarðarhérað er það að segja, að ég ætla, að það hafi verið samkv. 3. gr. núv. læknaskipunarlaga, sem sú breyting var gerð á, þegar læknir fór frá Bíldudal, að ráðnir voru tveir læknar til Patreksfjarðar og Bíldudalur sameinaður á þann hátt, að þeir sitja báðir á Patreksfirði og þjóna þessum tveimur héruðum. Þarna var því verið að stofna til læknamiðstöðvar á vissan hátt. Tveir læknar á sama stað með sjúkrahús og lyfjabúð og aðra aðstöðu, að ég ætla, allsæmilega. Ég held, að það hafi verið snemma á árinu í fyrra, sem þessi ráðstöfun var gerð. En annar læknirinn er nú farinn og eftir stendur Patreksfjarðarhérað með einn lækni, alveg eins og áður var, en enginn er á Bíldudal. Þetta spáir að vísu ekki góðu um það, að læknamiðstöðvar leysi allan vanda, og þó tel ég, að það sé réttmæt ráðstöfun og sjálfsagt að reyna þá skipan. Ég veit náttúrlega ekki, hve lengi þetta stendur, en svona er það núna. Einn læknir fyrir alla Vestur-Barðastrandarsýslu, eitt sveitarfélag í Vestur-Ísafjarðarsýslu og sjúkrahús á Patreksfirði, þannig er nú ástandið. Ég hef trú á því, að læknamiðstöðvar kunni að leysa úr þessu að einhverju leyti, og því er ég því mjög meðmæltur, að þeirri skipan verði komið á, sem gert er ráð fyrir í þessu frv. En hins vegar er ég þeirrar skoðunar, að það sé engin þörf á því að vera að leggja niður læknishéruð, þó að þetta sé gert, og ég tel, að í 3. gr. núgildandi l. sé aðstaða til þess að koma þessari skipan á án þess að breyta læknaskipuninni. Í 3. gr. l. segir, með leyfi hæstv. forseta: „Ráðh. getur eftir till. landlæknis leyft héraðslækni að sitja annars staðar en á lögskipuðu læknissetri og ef nauðsyn krefur utan héraðs.“ Það er því hægt að láta 3–4 lækna, sem að vísu að forminu til eiga að þjóna ákveðnum læknishéruðum, sitja alla á sama stað. Og þá ætla ég, að grundvöllur sé kominn fyrir læknamiðstöð. Það þarf enga lagabreytingu, og meðan engin reynsla er á þetta komin, held ég að þetta sé skynsamlegra en fara að umturna lögunum. Þessu atriði beini ég alveg sérstaklega til þeirrar hv. n., sem fær þetta frv. til meðferðar. Í 1. gr. þessa frv. segir, að áður en sameining læknishéraða komi til framkvæmda, skuli leita álits stjórnar Sambands ísl. sveitarfélaga, Tryggingastofnunar ríkisins, stjórnar Læknafélags Íslands og svo hlutaðeigandi héraðslækna. En það á ekki að leita álits fólksins í héruðunum, sem á að leggja niður. Það á ekki að spyrja það að neinu, hvort því falli þetta vel eða illa. Það á ekki að spyrja sveitarstjórnirnar eða neina forvígismenn þessara byggðarlaga um það, hvort þeir vilji slíka sameiningu, hvort hún henti þeim. Það þykir mér alveg furðulegt. Og í grg. um þetta ákvæði segir, með leyfi hæstv. forseta: „Er ekki sjáanlegt í fljótu bragði, að fleiri aðilar en upp eru taldir komi hér til greina,“ - það komi ekki til greina að spyrja aðra en þessa. Ég hélt, að það ætti að byrja á því að spyrja forsvarsmenn fólksins í héruðunum um það, hvort það sætti sig við þessa ráðstöfun eða ekki, áður en farið er að gera eitthvað, og þá kröfu geri ég til hv. n., að hún lagfæri þetta ákvæði. En eitt þýðingarmesta skilyrði fyrir því, að læknamiðstöð geti komið að tilætluðum notum, er, held ég tvímælalaust, að um greiðar samgöngur sé að ræða innan hins nýja og stóra læknahéraðs, - greiðar samgöngur með viðeigandi samgöngutækjum, þeim sem bezt gætu hentað í þessu skyni. Við skulum hugsa okkur, að það sé komin læknamiðstöð á Ísafirði, eins og sótt hefur verið um, og sameinuð því héraði, Ísafjarðarhéraði, þá væntanlega læknislausu héruðin, sem þar eru í nágrenninu. Þau eru 4: Súðavíkur-, Suðureyrar-, Flateyrar- og Þingeyrarlæknishérað. Þarna gæti komið þá upp læknamiðstöð með 4 eða 6 læknum eða þess háttar. En hugsum okkur svo, að það þurfi skyndilega að fá læknishjálp til manns í Dýrafirði. Yfir tvær heiðar er að fara, og þetta er að vetri til, í illviðrum og báðar heiðarnar ófærar. Hvernig er nú sjúklingurinn settur? Ekki er um það að ræða að fara á landi, hvorki að ná til læknisins né flytja sjúklinginn. Það er hugsanlegt, að það sé hægt að fara á sjó, en það er mjög löng leið og ill í vetrarveðrum og auk þess mjög vafasamt, að það þætt fært að leggja sjúkling í slíkan flutning. Mér sýnist, að það kæmu ekki til greina, þegar svona stendur á, önnur farartæki en flugvélar eða þyrlur, og því legg ég áherzlu á það, að þegar farið verður að sameina mörg héruð í eitt, verði að sjá fyrir flutningum á sjúklingum og læknum, ef þetta á að bera árangur. Annars er voði á ferðinni að mínum dómi. Niðurstöður mínar í þessu máli eru því þær: Í fyrsta lagi sé ónauðsynlegt að breyta núverandi læknaskipun til þess að koma á læknamiðstöðvum, en þó sé réttmætt að reyna þessa skipan og sjá, hvernig hún gefst. Í öðru lagi sé nauðsynlegt að leita álits sveitarstjórna þeirra héraða, sem á að sameina, áður en nokkuð er gert eða aðhafzt í því máli. Og í þriðja lagi, og það er kannske erfiðasta atriðið, að leitast við að tryggja örugga og fljótvirka flutninga á sjúklingum og læknum innan þessara nýju og stóru læknishéraða, sem ráðgerð eru í þessu frv. Þessum atriðum beini ég sérstaklega til hæstv. ráðh. og hv. n., sem fær þetta frv. til meðferðar.



Herra forseti. Ég skal ekki vera fjölorður um ástandið úti á landsbyggðinni að því er varðar læknisþjónustu. Ég hef nú á þessum fundi heyrt um það, hvernig ástandið er á Austfjörðum, og hér var að ljúka máli sínu hv. 1. þm. Vestf., sem gaf nokkurt yfirlit yfir það, hvernig ástandið væri um læknisþjónustuna í Vestfjarðakjördæmi, þar sem ég er búsettur. Við þetta hef ég litlu að bæta. Þetta eru sannar og réttorðar lýsingar á ástandinu, sem skapazt hefur, og það er ekki ofmælt, að síðan gildandi lög voru sett um læknaskipan, hefur ástandið ekki batnað. Það hefur sýnilega til stórra muna versnað. Og ég hygg, að landlæknir hafi aldrei horfzt í augu við aðra eins lítt yfirstíganlega, ef ekki alveg óyfirstíganlega erfiðleika við að ráða fram úr þessum málum, eins og hann horfist nú í augu við undir komandi vetur. Og það er þó vissulega sérstaklega á veturna, sem það verður mjög alvarlegt, þegar varla er til læknis að leita nema langar vegalengdir og erfiða fjallvegi, en þannig er ástandið nú, að örfáir læknar gegna læknisþjónustu í heilum landshlutum, eins og t.d. á Vestfjörðum og Austfjörðum. Um þetta mál hef ég nýlega rætt við landlækni og veit, að hann gerir sér ljóst, að þetta ástand er algerlega óviðunandi. Það, sem ég ætlaði að víkja að sérstaklega, er einkum þetta, sem í frv., sem hér er til umr., virðast tengdar miklar vonir við, að hægt sé að bæta úr þessum málum með svo kölluðum læknamiðstöðvum. Sú leið var opnuð, þegar núgildandi löggjöf um læknaskipun var sett, að heimilt væri að koma á fót læknamiðstöðvum, og af því er þegar fengin nokkur reynsla. Ég er því dálítið hissa á því, að enn skuli vera frá hendi heilbrigðismálastjórnarinnar uppi þær skoðanir, að þetta mál verði leyst með þeim hætti. Mér finnst reynslan ekki benda til þess. Þetta hefur verið reynt á nokkrum stöðum og reynslan er ekki jákvæð, að því er ég bezt veit. Hv. 4. þm. Austf. lýsti því hér rétt áðan, að Neskaupstaður hefði í raun og veru haft öll skilyrði til læknamiðstöðvar og aðstaðan öll slík sem þessi löggjöf áskilur læknamiðstöðvum. En samt er þar skortur lækna. Þangað fást ekki læknar. Það er svo, að á Vestfjörðum hefur þetta verið reynt líka, og reynslan er á sömu lund. Þetta hefur ekki leyst vandann. Bíldudalslæknishérað hefur verið læknislaust um langa hríð, en héraðslæknir Bíldudalslæknishéraðs hefur setið á Patreksfirði ásamt héraðslækni Patreksfjarðarhéraðs, og þeir hafa þar haft sjúkrahúsaðstöðu, og þeir hafa þar haft samstarf og átt að þjóna báðum þessum læknishéruðum og sjúkrahúsinu á Patreksfirði. Ég hef ekki heyrt læknana þar, sem ég hef haft persónulegt samband við, kvarta undan launakjörunum, enda væru það hin mestu firn, ef þeir kvörtuðu undan þeim, því að ég hef haft aðstöðu til að kanna það, að hvor þeirra um sig hefur haft nokkuð yfir 100 þús. kr. tekjur á mánuði, þ.e.a.s. eitthvað á aðra millj. kr. á ári í laun, og auk þess íbúð með húsgögnum, gólfteppum og gardínum og öllu þeim að kostnaðarlausu. En samt hefur læknamiðstöðvarfyrirkomulagið ekki haldið læknum betur en svo, að annar þeirra lækna, sem þarna hófu störf við þessi skilyrði, hefur þegar sagt upp og er farinn fyrir nokkrum vikum, og nú er ástandið þannig, að einn maður á að þjóna öllu Patreksfjarðarhéraði og öllu Bíldudalshéraði og sjúkrahúsinu á Patreksfirði, sem vitanlega er algerlega ofraun einum manni og mun flæma hann í burt, áður en langir tímar líða, þrátt fyrir hin gífurlegu laun, sem hann hefur. Ég er því sammála þeim mönnum, sem hafa upplýst, að það muni ekki fyrst og fremst vera launamál læknanna úti á landsbyggðinni, sem gera það að verkum, að þeir fást ekki til þess að starfa þar eða svo dræmt, að til vandræða horfir. Það er auðvitað sjálfsagt að líta á það, að læknamiðstöðvafyrirkomulagið veitir læknunum sjálfum sjálfsagt betri starfsaðstöðu, og það er mikilsvert. Það mun vafalaust vera meira öryggi fyrir þá að starfa í nánu samstarfi tveir eða fleiri saman, og þeir geta vafalaust veitt betri þjónustu við slíka aðstöðu, einkanlega ef þeir hafa sæmilega sjúkrahúsaðstöðu einnig. Þetta virðist vera fyrir hendi þarna, sem ég nú er að ræða um. En það ber þó vissulega líka að líta á málið frá sjónarmiði hinna sjúku, og þá er að horfa á það, hvort þessi breytta starfstilhögun í þessum tveimur læknishéruðum hefur veitt betri læknisþjónustu. Það er óefað, að í Patreksfjarðarkauptúni sjálfu hefur breytingin orðið til bóta. Ég geri ekki mikinn mun á því, að því er snertir Patreksfjarðarlæknishérað utan kauptúnsins. En hitt er hægt að fullyrða, að íbúar Bíldudalslæknishéraðs mundu allir sem einn maður, hygg ég, ljúka upp einum munni um það, að við þetta fyrirkomulag hafa þeir fengið lakari læknisþjónustu, sérstaklega að vetrinum. Það hefur sem sé komið í ljós, að það eru ekki samgönguskilyrði í þessu héraði til þess að hafa læknamiðstöð á Patreksfirði, ef læknaþjónustan á að vera jafngóð í Bíldudalslæknishéraði t.d. Þarna er yfir tvo fjallvegi að fara frá Patreksfirði, fjallveginn Litladal og fjallveginn Hálfdán, og það er nú mjög kvartað undan því af læknunum, að það sé erfitt að sinna þessu læknishéraði einmitt vegna þessara erfiðleika að vetrinum. Kostnaðarsamt er það líka fyrir ríkið, því að það hefur kostað ærið fé að halda fjallvegum þessum bílfærum að vetrinum. Sú var reynslan a.m.k. s.l. vetur. Og stundum varð að gera tvívegis gangskör að því að moka þessa tvo fjallvegi, í fyrsta lagi til þess að læknirinn kæmist og í annan stað til þess að komizt yrði til þess að sækja lyfin á eftir til lyfjabúðarinnar á Patreksfirði. Og um kostnaðinn við þetta hjá fólkinu í Bíldudalslæknishéraði þarf ég ekki að fjölyrða. Sá kostnaður er næstum óbærilegur í mörgum tilfellum. Í upphafi, þegar stofnað var til þessarar læknamiðstöðvar á Patreksfirði, var ætlunin, að læknir kæmi til Bíldudals og hefði afgreiðsluaðstöðu í læknisbústaðnum þar, sem nú er mannlaus, og væri þar til viðtals við sjúklingana þrisvar í viku, og við það sættu Bílddælingar og íbúar Bíldudalslæknishéraðs sig nokkurn veginn, þótt þeir teldu það mikla afturför frá því að hafa átt daglegan aðgang að lækni búsettum þar á staðnum. En smátt og smátt hefur það farið svo, að úr þessari þjónustu hefur dregið, og næst var ákveðið, að læknirinn væri aðeins tvisvar í viku til viðtals í læknisbústaðnum á Bíldudal, annar hvor læknanna frá Patreksfirði, og s.l. sumar var ákveðið, að læknir frá Patreksfirði væri aðeins einu sinni í viku til viðtals við sjúklinga á Bíldudal í læknisbústaðnum þar. Þannig hefur dregið úr þessari læknisþjónustu í Bíldudalslæknishéraði smám saman, og ríkir um þetta gífurlega mikil óánægja. Slík læknisþjónusta er gamla Bíldudalslæknishéraðinu með öllu óviðunandi. Nú verð ég að játa það, að þegar læknirinn er einn á Patreksfirði, þá er enginn möguleiki fyrir hann að gera sér ferð á Bíldudal oftar en einu sinni í viku, ef hann þá getur annað því, og að vetrinum á ég eftir að sjá, hvernig meira að segja tekst að halda uppi þeirri þjónustu reglubundið. Það er erfiðara að framkvæma það heldur en segja það, að við skulum skipta landi okkar í stór læknishéruð með læknamiðstöðvum. Það eru víða og þar á meðal á þessum stað, sem við nú ræðum um, ekki til þess skilyrði að framkvæma það. Þá skal ég enn fremur víkja að einni alvarlegri hlið á þessu máli, sem þarna hefur komið til framkvæmda og fengizt reynsla á, og það er kostnaðarhliðin. Þar er þá sögu að segja, að þar er komið í alger fjárhagsleg þrot. Og sendir hafa verið menn, ekki einu sinni, heldur tvisvar á fund landlæknis til þess að gera honum grein fyrir þeirri hlið málsins, auk fulltrúa frá heilbrmrn. Patrekshreppur og Suðurfjarðahreppur og þau önnur sveitarfélög, sem í þessum tveimur læknishéruðum eru, hafa þegar orðið að taka á sig slíkar fjárhagslegar byrðar í sambandi við þetta fyrirkomulag læknaþjónustunnar, að þau rísa ekki lengur undir, og sjúkrasamlögin öll á þessu svæði eru orðin raunverulega gjaldþrota. Þessi mál hafa verið túlkuð hér við heilbrigðismálastjórnina, og þeim sagður sannleikurinn um þetta, og að vonum lízt þeim ekki á þetta. En úrræði hafa engin fengizt í því efni fremur en öðrum hliðum þessa máls. Ég held því, að það sé of mikil bjartsýni, sem kemur fram í þessu frv., að hægt sé að skipa þessum málum með því að koma upp læknamiðstöðvum, því miður, og þar byggi ég m.a. á þeirri reynslu, sem ég hef af þessu fyrirkomulagi um nú tveggja til þriggja ára skeið í Patreksfjarðar- og Bíldudalslæknishéruðum. Þar er í fyrsta lagi niðurstaðan þessi, að þrátt fyrir mjög góð laun haldast læknarnir þarna ekki. Það hefur í annan stað komið í ljós, að það er erfitt að halda uppi jafngóðri læknisþjónustu um héraðið allt eins og áður var gert með héraðslækni á Bíldudal og Patreksfirði, og vantar mikið á, að hún sé yfir allt héraðið jafngóð og áður var. Og í þriðja lagi virðast vera litlir möguleikar til þess fjárhagslega að halda uppi þessu fyrirkomulagi, ef reynslan verður hin sama og í þessu læknishéraði að því er kostnaðarhliðina snertir. Ég held, að það verði að grípa til einhverra annarra ráða til þess að tryggja dreifbýlinu læknisþjónustu. Og þar er kannske fárra, máske engra góðra kosta völ. En tilraun var þó gerð til þess að taka sárasta broddinn af í þessu efni, þegar landlæknir fyrrverandi setti þá kvöð á kandídata frá Landsspítalanum, læknakandídata, að þeir yrðu, áður en þeir fengju sín sérfræðiréttindi, að þjóna úti í héraði um 6 mánaða skeið. Það má segja, að þetta hafi verið mikil kvöð á hina ungu lækna eftir langt nám. En það var nú samt svo, að stundum varð þetta til þess að byggja upp og rétta dálítið við þeirra fjárhag. Og ég er á því, að það hefði komið betur út fyrir þá fjárhagslega, ef kvöðin hefði ekki verið bundin við 1/2 ár, heldur heilt ár, því að búferlaflutningar t.d. fyrir fjölskyldumenn tvisvar sinnum á sama árinu eru kostnaðarsamir. Og þó að það þyki sjálfsagt gagnstætt því að stefna í frjálsræðisátt, er ég þeirrar skoðunar, að heldur en héruðin í heilum landshlutum standi læknislaus, verði að grípa til einhverra þeirra ráða, t.d. þeirra að setja svipaða kvöð og þetta á læknakandídatana, og þeir þjóni í læknishéraði í eitt ár, áður en þeir geta fengið viðurkenningu sem sérfræðingar í lækningum á Íslandi. Sú hugmynd hefur og komið fram, m.a. frá mönnum í heilbrigðismálastjórninni, að þetta væri e.t.v. hægt að gera lítið eitt aðgengilegra fyrir hina ungu lækna með því að setja upp sérfræðikennslu í héraðslæknisstörfum við Háskólann, og að þeir, sem færu út í héruðin, öðluðust við það sérfræðiviðurkenningu sem héraðslæknar. Ég skal ekki leggja dóm á þessa hugmynd, en í fljótu bragði virðist mér sem leikmanni þetta vera viðleitni frá heilbrigðismálastjórnarinnar hendi til þess að koma til móts við lækna í sambandi við þá kvöð, sem e.t.v. yrði á þá lögð um þjónustu í læknishéruðunum. Ég held líka, og það hef ég heyrt margan lækni af eldri kynslóðinni segja, að slík dvöl, þó að hún væri skyldubundin, sé verðmætur og dýrmætur skóli fyrir ungan lækni, náin viðkynning við fólk úti í dreifbýlinu og margvísleg þjónusta, margvísleg tilvik, þar sem þeir verða að standa ábyrgir gagnvart vandasömum sjúkdómstilfellum og leysa vandann, hvað sem tautar og raular, það sé þeim góður framhaldsskóli. Gömlu læknarnir hika ekki við að halda því fram, að úti í héruðunum hafi þeir numið margt, sem þeir ekki áttu kost á að nema á skólabekkjum Háskólans. Það er a.m.k. augljóst mál, að ástandið er orðið svo alvarlegt, að því er snertir læknaskortinn úti í héruðum landsins, einkanlega þegar vetur fer í hönd, eins og nú, að það verður að grípa til einhverra þeirra ráða, sem tryggja fólkinu nokkurn veginn viðunandi öryggi í þessum málum. Ég veit, að hæstv. heilbrmrh. er í miklum vanda staddur, og hann skortir vafalaust ekki vilja til þess að ráða þarna bót á. En vandinn er svo brýnn og aðkallandi, að hjá því verður ekki komizt að reyna að grípa til einhverra úrræða, sem tryggi fólkinu viðunandi læknisþjónustu. Ég efa það ekki, að þó að ástandinu í þessum efnum hafi sérstaklega verið lýst dökkum litum á Austfjörðum og Vestfjörðum, þá er víða hina sömu sögu að segja um þetta. Ég treysti því, að sú hv. n., sem fær þetta mál til meðferðar, leiti ráða hjá öllum þeim, sem þarna geta góð ráð lagt til, leiti til gamalla lækna, heilbrigðismálastjórnarinnar og heyri raddir fólksins sjálfs í héruðunum, sem nú eru verst stödd í þessum efnum, því að ný lagasetning verður að byggjast á einhverjum vonum um það, að ráðin verði bót á því ástandi, sem nú ríkir og að flestra, ef ekki allra dómi er óviðunandi.