Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Lárus Helgason) Svo sem kunnugt er, er þetta frv. komið fram eftir ósk bæjarstjórnarinnar í Neskaupstað í Norðfirði. Það er kunnugt, að samskonar lög og þessi hafa nú á síðari árum verið samþ. fyrir ýmsa aðra kaupstaði á landinu. Í grg. frv. er nokkuð komið inn á nauðsyn þessa máls. Er þess getið, að bærinn þurfi að leggja þennan skatt á til þess að standa straum af sorp- og salernahreinsun, sótun, framkvæmdum í brunamálum, holræsagerð o. fl. Eins og nál.allshn. ber með sér, hefir n. orðið sammála um frv. eins og það liggur fyrir, og hefi ég því ekki meira um það að segja fyrir hönd n. en að hún væntir þess, að hv.þd.samþ. frv.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Þetta frv., sem hér kemur fram fyrir hv.þd., er nálega shlj. frv. um háskólabyggingu, sem kom fyrir hv.Ed. í fyrra, en var svo seint á ferðinni, að það náði ekki til hv.Nd. á því þingi. Hv. Ed.samþ. frv. í fyrra og nú sömuleiðis með þeim lítilsháttar breyt., er það hafði tekið. Ég ætla ekki að fjölyrða mikið um efni þessa frv. það er öllum kunnugt, að háskólinn hefir alla sína tíð, frá því hann var stofnaður 1911, verið húsnæðislaus, og það er öllum ljóst, að þó að Alþingi hafi lánað skólanum húsnæði hingað til, þá er það fyrirkomulag mjög bagalegt fyrir baða aðilja. Hinsvegar hefir það nú gengið svo á síðustu árum, að háskólabygging hefir orðið að þoka fyrir öðrum stórbyggingum, sem ríkið hefir lagt í og hafa verið enn nauðsynlegri, og eru það sérstaklega spítalar víðsvegar á landinu. Nú er svo komið, að ætla má, að búið sé að framkvæma hið nauðsynlegasta á því sviði, og þá virðist mér, að háskólinn sé sú næsta stóra bygging, sem þjóðin eigi nú að stefna kröftum sínum að. Hinsvegar tel ég, að þar sem hér er um svo afarstórt mál að ræða, og mál, sem enn er lítið undirbúið, þá veiti ekki af næstu 3-4 árum til undirbúnings þessarar byggingar eða bygginga. Virðist mér hagkvæmt að nota einmitt þá krepputíma, sem nú standa yfir, til undirbúnings þessa máls. Þó hefi ég ekki viljað hugsa mér, að endanlegar framkvæmdir mættu dragast lengur en til 1940, og því er þetta ártal sett í frv. Ég hefi orðið var við það, að sumir hv.þm. vilja telja þetta frv. þýðingarlítið, þar sem engin fjárveiting sé ákveðin í því til byggingarinnar. En ég vil halda því fram, að jafnvel þótt Alþingi hefði nú haft t. d. 600 þús. kr. til þess að láta í bygginguna, þá hefði samt ekki verið byrjað á framkvæmdum á þessu ári eða næsta ári. Undirbúningur þessa máls er mikill og hann þarf að verða vel framkvæmdur, áður en raðist er í svo stórt fyrirtæki. Ég vil í sambandi við það, sem ég segi hér um væntanlega háskólabyggingu þakka bæjarstj. Rvíkur fyrir góðar undirtektir hennar um að láta ríkið hafa hagkvæma loð fyrir háskólann. þessi lóð, sem er um 10 ha. að stærð, er áföst við það svæði, þar sem fyrirhugaður skemmtigarður Rvíkurbæjar á að vera. Lóð þessi er svo rúm, að hún ætti að nægja um fyrirsjáanlega framtíð, enda er það mjög nauðsynlegt atriði í málinu, og frv. er byggt á þeim forsendum. Við, sem nú lifum, höfum litla hugmynd um, hvaða kröfur verða gerðar til háskóla eftir 50, hvað þá 100 eða 200 ár. Þess vegna þarf háskólinn að vera þannig skipulagður í upphafi, að hann feli í sér skilyrði til vaxtar, svo að síðari kynslóðir geti haldið áfram því verki, sem við byrjum á. Ef svo færi, að þetta frv. næði samþ. hér í hv. pd., virðist mér, að næsta stigið yrði að vera að semja við Rvík um lóðina. Þar næst gæti verið eðlilegt að taka fyrir stúdentagarðinn, sem fyrir nokkru hefir verið ákveðið að byggja og sem m. a. hefir beðið fyrir þá sök, að ekki er enn ákveðið, hvar háskólinn á að standa. Annars, þegar það er ákveðið, virðist ekkert til fyrirstöðu því að reisa stúdentagarðinn, áður en sjálfur háskólinn er byggður. Ég vil svo að síðustu taka það fram, að ég vona, að hv.þd. sjái nauðsyn á undirbúningi þessa máls og taki því þessu frv. vel. Óska ég, að því verði að loknum umr. vísað til menntamn.

Magnús Guðmundsson Mér kemur það næsta undarlega fyrir sjónir og skil ekki, hvaða þýðingu það hefir að setja lög, sem heimila næstu þingum að veita fé í eitthvert ákveðið fyrirtæki. Það hefir verið svo, að hvert þing hefir veitt fé úr ríkissjóði eftir sínu höfði, án þess að spyrja um það, hvað önnur þing kunna að hafa álitið um þau efni. Þetta frv. virðist mér því, að ákveði ekki annað en það, að ekki skuli byrjað á háskólabyggingunni fyrr en 1934, og mér finnst það ekki sízt athugavert í þessu sambandi, að einn af flokksmönnum hæstv.dómsmrh. í Ed. hefir viljað skjóta málinu á lengri frest en þetta. Hæstv. ráðh. hefir talað um húsnæðisleysi háskólans og viðurkennt nauðsyn þessa máls, en ég get ekki skilið, að þörf sé á svo löngum undirbúningstíma, sem hann vill vera láta eftir frv. Samningarnir við bæjarstj. Rvíkur um lóð fyrir skólann þurfa áreiðanlega ekki að taka langan tíma, því það er fyrirfram vitað, að bæjarstj. er samvinnufús í þessu máli og hefir gefið vilyrði fyrir ágætri lóð. Hinsvegar gæti það einmitt dregið úr bæjarstj. Rvíkur, ef ríkið vildi endilega fresta framkvæmdum að sinni. Ég skil það vel, að eins og nú er komið, sé ekki hægt að ákveða að byrja nú þegar, en að þurfi að ákveða, að ekki megi byggja fyrr en 1934, það skil ég ekki. Annars væri gaman að rifja upp gömul ummæli hæstv. ráðh. um heimild stj. fyrir byggingum. Ég ætla ekki að eyða miklum tíma í að tala um það, en vil minna á, að hæstv. ráðh. sagði er hann var í stjórnarandstöðu, að það væri mesta goðgá af nokkurri stj. að leyfa sér að leggja fyrir þingið frv. um opinberar byggingar, þar sem ekki væri nákvæm teikning og kostnaðaráætlun fyrir hendi. Hann er horfinn frá þeirri skoðun nú, og er það gott, því hún er röng. En út af því, sem hann sagði um Stúdentagarðinn, vil ég spyrja, hvenær byrjað verði á honum, veit ég, að stúdentum er það mikið áhugamál, að hafizt verði handa í því efni sem fyrst.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Hv. 1. þm. Skagf. sagði, að sér þætti lítið gagn að þessum heimildum, en ég vil minna á, að hann hefir bæði í fyrra og í vetur borið fram frv., sem er skylt þessu, nefnilega frv. til hafnarlaga fyrir Sauðarkrók. Fyrst er byrjað að samþ. hafnarlögin; fyrst er slegið föstu að reisa bygginguna, en síðan verða menn að bíða svo og svo lengi eftir framlagi ríkissjóðs, eins og það er veitt í fjárl. Hv. þm. sagði, að sér þætti kátlegt, að ekki mætti byrja fyrr en 1934, en mér er þetta ekkert kappsmál, og væri ekkert á móti því, þó ártalið væri flutt fram, en ég býst við því, að töluverðan undirbúning þurfi á þessu máli, sem tæki tíma; en ég játa það með hv.þm., að samningar við Rvík þurfi ekki að taka svo langan tíma; að þessu standa allar deildir háskólans, sem hafa gert sínar kröfur, en þær kröfur verða að minnka eða breytast að einhverju leyti, og nýir liðir að bætast við, sem ekki eru þarna nefndir. Hv. þm. talaði um það, að Danir eru að reisa háskóla í Árósum. Þeir eru auðvitað ríkari en við, en þó hefir þessi háskóli þurft margra ára undirbúning. Ég hefi myndir og teikningar af því, hvernig skipulagið á að vera, og er kunnugt um, að þessa þjóð hefir tekið nokkuð mörg ár að undirbúa skipulag þessa menningarverks. Þá spurði hv.þm., hvenær ég heldi, að byrjað yrði á Stúdentagarðinum, en byggingarnefnd hefir ekki talað neitt við mig um þetta síðasta árið, og held ég það stafi af því, að málið var vel undirbúið, búið að gera teikningar og grafa grunninn, en svo kemur sú stefnubreyting, að þeir vilja ekki byggja á sínum gamla stað. Þess vegna hefi ég sett það inn í þetta frv., að Stúdentagarðurinn gæti fengið lóð við háskólann, ef forstöðunefnd vildi. Ég held, að ef þetta væri gert, þá væri Stúdentagarðsmálinu hrint áfram, því stúdentar hafa töluvert fé og loforð um víst framlag úr ríkissjóði, þegar þeir vilja byggja. Ég get vel hugsað mér, að fyrr yrði byrjað á þessu, en býst við, að landinu þætti erfitt að leggja sinn hluta í málið á næstu missirum, en held, að hjá forráðamönnum stúdenta séu skiptar skoðanir um planið. Sumir vilja hafa eina byggingu, en aðrir Stúdentagarðsvinir vilja hafa 4 minni hús; þetta hefir ekki verið afgert enn. Að síðustu minnti hv.þm. mig á það, að við einhverja aðra byggingu hafi ég viljað sjá teikninguna, þetta getur vel verið, ég man það ekki lengur, en það er öðru máli að gegna um minni byggingar, sem hægt er að teikna fyrirfram en það er enginn maður á Íslandi, sem getur sagt um, hvernig háskólinn muni líta út, og um slíka byggingu tekur það mikinn tíma. Það tók mikinn tíma að byggja Landsspítalann, sem er sú byggingin, sem helzt er sambærileg.

Magnús Jónsson Mér þykir vænt um að heyra ræður þessar. Mér virðist hæstv.Dómsmrh. og hv. 1. þm. Skagf. ekki greina verulega á annað en þarf, að hver eggjar annan á að sinna málinu sem bezt. Mér þykir vænt um, að ráðh. hefir hreyft þessu máli, þó ekki sé hægt að neita því, að margir vilja ýta við málinu og benda á, hver vilji þingsins sé í þessu efni. Ég hefi ekkert á móti því, þó hv. 1., þm. Skagf. þyki langur tími að bíða, en við höfum nú beðið svo lengi, að mönnum þykir væntum að eygja nú takmarkið, þó bíða þurfi í 3 ár. Þetta frv. er að ýmsu leyti ónógt, eftir vilja þeirra, sem finna sárt til þess, hver þörf er á háskóla, og hefði ég viljað óska, að þessu frv. hefði verið breytt þannig í meðförunum, að í því stæði, að reisa skyldi bygginguna á árunum 1934–40. Ég held, að ef þörfin er orðin svo brýn væri áhættulaust að segja þetta. Ríkið á eftir að byggja svo mikið, að það er ótrúlegt, ef ekki er búið að reisa fyrir 1940 þá byggingu, sem fyrst var um talað. Ég er ekki fjarri því, að erfitt væri að hefjast verulega handa um þetta fyrr en 1934, því það þarf mikinn undirbúning, áður en ráðlegt er að byrja; fyrst er að koma á samningum við Rvík; það hefir sýnt sig, að það er ekki vandalaust að velja betri stað en hjá Skólavörðunni, þótt annarsstaðar finnist máske fleiri, eða suður á melum, og þykir ekki ótrúlegt, þótt þeir staðir kæmu til álita. En svo er eitt atriðið enn. Það gæti farið svo, að eftir þessi 3 ár sé málið ekki meira undirbúið en áður; það þarf beinlínis að hefjast handa um það, að þessi undirbúningur verði hafinn, því oft skjóta menn málum frá sér með þeirri afsökun, það þau séu ekki nógu undirbúin, og dregst þannig oft í mörg ár að koma þeim í framkvæmd, af þeirri einföldu ástæðu, að málin undirbúa sig ekki sjálf. T. d. er reisa skal byggingu sem háskólann, þá þarf að vanda svo geysilega allar teikningar, að ómögulegt er annað en að mikið starf og tími fari í það. Ýmsar þjóðir hafa verið að reisa háskóla hjá sér og safnað dýrmætri reynslu. Það er ekkert vit í því að reisa byggingu, sem með tíð og tíma mundi kosta milljónir kr., án þess að hugsa um það, að það þarf að byrja þannig, að hvergi þurfi að skeika út af, ekki einusinni í framtíðinni. Ég hefi skotið því fram í grein, sem ég skrifaði í Súdentablaðið, að ekkert vit væri að reisa byggingu þessa, fyrr en búið væri að senda mann í rannsóknarför til annara landa. Kostnaðurinn yrði auðvitað mikill, en lítilfjörleg mistök yrðu miklu dýrari en þessi för. Ég hafði hugsað mér, að sendur yrði helzt sá húsameistari, sem ætlazt væri til að teiknaði húsið, og helzt viljað að með honum yrði fulltrúi fyrir háskólaráðið. Ég er glaður yfir því, að þrátt fyrir öll vandræðin er ekki farið að reisa Stúdentagarðinn, því að það hús á að njóta starfs þeirra manna, sem undirbúa málið. Ég veit ekki, hvort hægt væri að taka upp ákvæði í þessa átt í frv., eða hvort nokkurt fé verður veitt strax, en háskólaráðið hefir í bréfi því, sem það sendi ríkisstj., farið fram á 10 þús. kr., og með því látið í ljós sinn vilja um það, að hafizt verði handa í þessu máli. Það þyrfti sennilega að auglýsa samkeppni til að sjá, hver líklegastur væri til þess að leysa þetta verk vel af hendi. Að fela alltaf einum og sama húsameistara að reisa allar byggingar, sem ríkið tekur þátt í, finnst mér mjög óráðlegt, að þeim manni ólöstuðum, sem hingað til hefir gert það. Það er hætt við, að þær byggingar verði allar með sama svipnum; hinsvegar gæti verið, að hann gerði beztan uppdrátt, og er þá rétt að fela honum það. Ég hefi aðeins sagt þetta til að þakka þeim, sem leggja gott til málsins, og gefa þær bendingar, sem gætu ef til vill stuðlað að því, að þessi 3 ár verði notuð þannig, að hafizt verði handa 1934 að reisa húsið.

Magnús Guðmundsson Hæstv. ráðh. vildi líkja þessu frv. við hafnarlögin, en ég vil benda á, að þar er ekki tekið fram, að það megi ekki hefja framkvæmdir fyrir ákveðinn tíma, en hitt er rétt, að ekki er ákveðið hvenær, en það sem ég er á móti, er það, að ekki megi hefjast handa fyrr en 1934, jafnvel þó fé væri fyrir hendi. Það gleður mig að heyra, að hæstv. ráðh. segir, að hann hefði ekkert á móti því, að þessu væri breytt eitthvað, mér finnst réttara að orða það svo, að stj. væri heimilt að hafa reist bygginguna 1940. Ég á erfitt með að trúa því, að þurfi þriggja ára undirbúning, þó auðvitað þurfi talsverðan tíma, því þó kröfur komi frá háskóladeildunum, þá þarf ekki mörg ár að rannsaka þær. Hæstv. ráðh. segir, að það sé eðlilegt, þótt krafizt sé teikningar, þegar um litlar byggingar er að ræða. Það er fjarri allri skynsemi, að ekki þurfi eins teikningu að stórri byggingu sem lítilli, en ef það er rétt, sem hæstv. ráðh. sagði, að enginn vissi, hvernig byggingin ætti að vera, þá er undarlegt að segja, að hún megi ekki kosta nema 600 þús. kr. Mér þykir upphæðin mjög lág og hygg það muni sýna sig, að hún er allt of lág. Mér skildist á hv. 1. þm. Reykv., að hann væri talsvert ánægður með frv., hann kvaðst eygja markið framundan, en ég sé það ekki. Mér finnst allt bundið svo römmum skorðum í frv., að álitamál sé, hvort nokkuð vinnst. En að síðustu vil ég geta þess, að ég tel, að þetta frv., þótt að lögum verði, hafi enga aðra þýðingu en þá, að hreyfa dálítið við málinu. En eins og það er orðað nú, gæti það óneitanlega orðið til þess að fresta málinu, að minnsta kosti engu að síður en flýta því.

Hannes Jónsson Hv. 1. þm. Reykv. let í ljós ánægju sína yfir kapphlaupinu milli hæstv.Dómsmrh. og hv. 1. þm. Skagf. um að koma sem fyrst fram þessari háskólabyggingu. Ég verð að segja, að ég er ekki svo hrifinn af þessu kapphlaupi, og finnst mér, að þeir hefðu mátt líta betur fram fyrir fæturna á sér, áður en þeir geystust svo fast fram. Mér skildist á hv. 1. þm. Reykv., að í frv., eins og það er, væri ekki það, sem fyrst og fremst lægi á að fá fram. Það, sem þyrfti að gera, væri að hefja undirbúning, og ég held, að ekki væri vanþörf á því, að hefja einhvern undirbúning á þessu máli, áður en sett eru lög um það, sem ekki eiga að koma til framkvæmda fyrr en eftir 3 ár. Ég hefði ekkert á móti því, að reynt væri t. d. að finna stað fyrir skólann, sem gæti orðið varanlegur samastaður fyrir hann. Ég held, að það hafi aldrei verið uppi föst skoðun um það, hvar hann á að standa. Og þó að í augnablikinu séu einhverjir, sem kunna að vera sammála um það, þá er ekki efi á því, að eins og þetta breyttist hér um árið, þá gæti alveg eins farið nú. Ég held, að við ættum að gefa þeim, sem að háskólanum standa og þeim, sem fremstir standa í þessum málum hér í bænum, ennþá nokkurn tíma til þess að vinna að því að finna skólanum stað. Og svo er hinn undirbúningurinn, sem óneitanlega er æskilegt, að búið sé að framkvæma, og það er, hvernig þessi bygging á að vera, hvort kosta á til hennar 600 þús. kr. eða einni millj. eða kannske 2 millj. mér finnst ekki rétt að fara að semja lög um þetta, áður en menn eru bunir að koma sér saman um, hvar byggingin á að standa, hvernig hún á að vera og hversu miklu á til hennar að kosta. Yfirleitt hefi ég ekki skilið það írafár hv.þm. að koma á lögum um framkvæmdir, sem bundnar eru því skilyrði, að einhverntíma kunni þær að verða teknar upp í fjárveitingar í fjárlögunum. ég held, að þetta sé ekki svo nauðsynlegt, þegar fyrirsjáanlegt er, að þetta verður ekki framkvæmt á næstu árum. En ef á annað borð á að fara að lögfesta þetta, þá vil ég láta þá skoðun mína í ljós, að ég vildi heldur færa framkvæmd málsins lengra fram í tímann heldur en færa hana nær. Þetta er vegna þess, að ég veit, að það verður mikið yfir 600 þús. kr., sem þessi bygging kemur til að kosta. Ég vildi aðeins láta þessa skoðun í ljós við fyrstu umr. málsins, og ég vænti þess, að sú nefnd, sem fær þetta mál til meðferðar, annaðhvort svæfi það, eða breyti því þannig, að það komi ekki til framkvæmda á þeim tíma, sem gert er ráð fyrir í frv. Það þýðir ekki að vera að slá ryki í augun á sér með því að setja tölur á pappírinn, sem eru langt fyrir neðan það, sem bygging háskólans kostar.

Magnús Jónsson Ég þarf mjög litlu að bæta við fyrri ummæli mín. Hv. 1. þm. Skagf. þótti ég vera nokkuð lítillátur, að mér skyldi finnast nokkur brú í þessu frv. Ég sagði nú, að mér þætti nokkuð margir fyrirvararnir í því, en frv. eins og þetta er í mínum augum ekki alveg gagnslaust, og par að auki er frv. undir meðferð þingsins og því hægt að breyta því. Ég benti t. d. á eina breyt., sem gera mundi frv. í mínum augum aðgengilegt, sem sé þá, að ákveða, að á árunum 1934–40 skuli reisa þessa byggingu. Annars skal ég játa, að við kennarar háskólans erum orðnir lítillatir. Við höfum nefnilega alltaf verið að reyna að koma einhverju af stað með þessa byggingu, en það hefir aldrei fengizt nein áheyrn. Og það fer jafnan svo með alla, og það meira að segja með samvizkuna, að þeir sofna þegar aldrei er á þá hlustað. En ég er fullviss um það, að ekki þarf að eggja háskólaráðið til þess að fylgjast með í því, sem löggjafarvaldið vill gera í þessu máli. Því að þótt segja megi, að mögulegt sé að segja stúdentum til, þá er það samt svo, að stundum rekast kennslutímar á, og eru kennarar þá að flækjast til og frá með stúdentahópinn á eftir sér. Ein stofan átti að vera lestrarsalur, en það varð að taka hana til kennslu, svo að nú hafa nemendur enga stofu, þar sem þeir geta búið sig undir tíma. Enginn samkomusalur er til, nema þá þessi salur, sem við erum í, því að hann er notaður, þegar skólinn er settur. Forstofuna hafa þeir raunar til að vera í, en þar er rammasti dragsúgur. Hv. 1. þm. Skagf. sagði, að háskólaráðið mundi geta gert talsvert til undirbúnings þessu máli, og skal ég þá geta þess, að ráðið hefir þegar gert það. En hvað því viðvíkur, að skólinn eigi sjóði, sem nota mætti til að kosta menn út að kynna sér þetta mál, þá hefir hann engan slíkan sjóð, nema ef það væri Sáttmálasjóður, en hann er nú svo fast skipulagður, að ekki mundi gerlegt að breyta því. Þessi skóli ætti heldur ekki að hafa þá sérstöðu meðal skóla ríkisins, að hann þyrfti sjálfur að kosta hús yfir sig, eða leggja fé til undirbúnings þess, því að það finnst mér ríkið eigi að gera. Hv. þm. V.-Húnv. talaði um það, að rétt væri að fela háskólaráðinu að undirbúa þetta mál. Ég hygg, að það mundi fljótt taka hverri áskorun um það. Hv. þm. sagði einnig, að 600 þús. kr. væri ekki nægilegt til að koma upp þessari byggingu. En ég segi nú fyrir mitt leyti, að ég tel, að fyrir þessa upphæð megi koma upp húsi, sem háskólanum mundi nægja fyrst um sinn. Það er aðgætandi, að þetta er ekki svo ákaflega stór skóli og hann er heldur ekkert sérstaklega plássfrekur. Ef byggt væri hús fyrir 600 þús. kr., býst ég við, að skólinn mundi geta unað sínum hag um alllangan tíma. Hv. þm. sagði, að allt væri á hringli með staðinn fyrir þessa byggingu. Þetta er ekki rétt. Ég þori að fullyrða, að flestir kennarar skólans eru ánægðir með hann stað, sem nú hefir verið valinn, en þeir voru líka flestir eindregið á móti hinum staðnum. Að lokum vil ég endurtaka þá áskorun mína til menntmn., að hún taki þetta tvennt til greina: Annarsvegar að setja meiri vissu og festu í frv., með því að segja, að á þessum ákveðnu árum skuli reisa bygginguna. Hinsvegar að setja í frv. ákvæði um undirbúning málsins.

Hannes Jónsson Ég ætla mér ekki að þreyta kappræðu um þetta mál, en mér fannst það koma berlega fram hjá hv. 1. þm. Reykv., að hann býst ekki við, að þessar 600 þús. kr. nægi til byggingarinnar. Hann sagði, að það mætti komast af með þetta. Það er hægur vandi að tala svona, en hugsa svo með sjálfum sér, að þetta verði bara aldrei gert. Ég held, að ekki verði hægt að komast hjá því, að þessi bygging verði dýrari en þetta. Og ég sé heldur ekki neina knýjandi þörf til þess að fara að samþykkja neitt um þetta, þegar það eru að minnsta kosti þrjú ár, þangað til byrjað verður á verkinu. Er ekki betra að hefja á þessum þremur árum undirbúning málsins og fá í hendurnar betri gögn um það, hvernig skólinn á að vera og hvar hann á að standa. Ég sé ekki, að neinu sé spillt, þótt það dragist 2–3 ár að setja lög um þetta.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Ég vildi segja fáein orð út af ræðu hv.þm. V.-Húnv. Hann hélt því fram, að háskólabyggingin mundi fara langt fram úr því að kosta 600 þús. kr. Þetta kann að vera rétt, og hefði hv.þm. getað rökstutt þetta með því, að t. d. Landsspítalinn hafi orðið mun dýrari en gert var ráð fyrir. En hinsvegar er það alveg rétt hjá hv. 1. þm. Reykv., að með þeim byggingarkostnaði, sem er hér í Rvík, mætti gera byggingu fyrir 600 þús. kr., sem gera mundi mikið gagn. Og þegar á það er litið, að ekki er gert ráð fyrir heimavist við þennan skóla, heldur aðeins kennslustofum fyrir um 150 nemendur, þá held ég, að þetta sé vel framkvæmanlegt. Ég skal þessu til sönnunar geta þess, að skrifstofubygging landsins, sem raunar varð dýrari en gert var ráð fyrir, kostaði um 350 þús. kr. Það er ekki efi á því, að ef til dæmis háskólinn hefði fengið þá byggingu, þá hefði það verið meira en nóg fyrir hann skóla. Þetta sýnir, að fyrir þessar 600 þús. kr. mætti áreiðanlega koma upp húsi fyrir skólann, sem fullnægja mundi þörf hans, eins og hann er nú. Í frv. og grg. er það skýrt tekið fram, afi ætlazt sé til þess, að háskólinn verði, þegar fram líða stundir, í mörgum byggingum. Það, sem hér er farið fram á, er að byggja aðalhúsið, og það miðast við brýnustu þörf skólans. Bókasöfn, rannsóknarstofur og nýjar kennslustofur geta svo komið síðar í nýjum byggingum. Ég skal því játa það, að þessi fjárupphæð er engan veginn nægileg til þess að fullnægja þörf skólans í fjarlægri framtíð. En hér er heldur ekki verið að hugsa um það. Mér finnst, að við eigum að láta komandi kynslóðir um það, hvernig byggingunni verður hagað þá, og mér finnst ekki rétt að taka of mikið fram fyrir hendurnar á þeim, hvað þetta snertir.

Einar Jónsson [óyfirl.]: Ég vil segja það hv. sjútvn., að landbn. þessarar d. hefir borizt erindi frá Búnaðarfélagi Íslands, sem er í þá átt, að það er þessu frv. viðkomandi. En þegar n. var að því komin að ganga frá þeirri till., þá tók hún eftir því, að í frv. er farið fram á samskonar breyt. og fólst í till. Búnaðarfélagsins. Það er aðeins gengið skemmra í frv., því að þar er farið fram á, að takmarkið sé 1. sept., en Búnaðarfélagið vill hafa það 10. sept. Ég tek þetta fram hv. sjútvn. til athugunar, og held ég, að væri hyggilegt fyrir hana að fá þessi plögg hjá landbn., og ég lýst við, að landbn. verði fús til að lána sjútvn. þau, ef hún óskar. Það er líka ýmislegt fleira, sem hér er farið fram á, að breytt verði, sem er sjálfsagt, að sú n. athugi, sem þetta mál fær til meðferðar. En vilji hv. sjútvn. ekki taka þessar till. til greina, t. d. að þetta takmark verði fært til l5. sept., þá leyfist mér sjálfsagt að koma með brtt.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Ég veit ekki nema ég þurfi að fara að temja mér að breyta um málróm, þegar ég beini máli mínu til hv. 2. þm. G.-K., fyrst honum þótti ég tala af svo miklum þjósti í ræðu minni í gær. Ég get sagt hv.þm. það, að það var hreinn misskilningur, að ég talaði þá af nokkrum þjósti, en hinsvegar get ég ekki neitað því, að ég var hissa á ræðu hv. 2. þm. G.-K, m. a. vegna þess, að hann er form. í félagi ísl. togaraeigenda og getur því talað af hálfu útgerðarmanna. Þess vegna verður að krefjast þess, þegar hann kemur fram sem slíkur, að hann hafi athugað vel það mál, sem um er að ræða. Þess vegna er það nokkuð einkennilegt, að jafnframt því, sem hann kemur með skýrslu og ákveðnar tölur í slíku máli og fullyrðir, að þær séu réttar, þá kemur fram hjá honum tvennt jafnhliða. Í fyrsta lagi segir hann hvað eftir annað: „Ég býst við, að það sé svona“, og „ég ætla, að þetta muni vera svona,“ og svo í öðru lagi endar hv. ræðumaður á því, sem er alveg rétt, að hann óskar eftir skýrslu og grg. um málið af hendi þess opinbera, sem er auðvitað skyldugt til að láta slíka grg. í té. En hvers vegna þarf hv.þm. að fá þessa skýrslu, ef hann hefir haft allar þessar tölur réttar og á reiðum höndum? Ég er alveg undrandi á þessum mótsetningum í ræðu hv.þm., sem er annars rökvís og skýr maður og er nú, eins og það er kallað, að „filma“ fyrir kosningarnar. Sá partur ræðu hans, sem þessar fljótfærnislegu tölur voru í, svo að ekki sé kveðið fastara að orði, fór vel í munni hans, en þar sem hann kom fram sem form. ísl. botnvörpuskipaeigenda, þá hefði hann átt að láta sér nægja að heimta skýrsluna um rekstur verksmiðjunnar, sem hann áreiðanlega mun fá. Hv. þm. lagði mér ennfremur þau orð í munn, að ég hafi sagt: „Hvernig á ég að vita um afkomu þessarar verksmiðju?“ Og í því sambandi sagði hann, eins og er alveg rétt, að það mætti ekki eiga sér stað, að atvmrh. fylgdist ekki með rekstri slíks ríkisfyrirtækis. En gallinn á þessu hjá hv.þm. er bara sá, að ég sagði aldrei, að ég vissi ekkert um rekstur verksmiðjunnar. En ég sagði, þegar hv.þm. kom með sundurliðaðar tölur yfir allt, tunnuverð á þessum mánuði og síldarverð á þessum mánuði, og skal játa það nú aftur, að ég er ekki svo vel að mér í þessu efni, að ég hafi á reiðum höndum svar við því, hvort tunnuverðið var 5 aurum meira í júlí eða verð á síld 5 aurum meira í ágúst.

Eiga þessir 5 aurar að gera allan muninn?

Þegar um mörg hundruð þús. kg. er að ræða, þá getur það gert mikinn mun. Ég skal fúslega játa það, að ég er kunnugri öðrum málum, af þeim, sem undir mitt ráðuneyti heyra. Það vita allir, að ég hefi fyrst og fremst hugsað um landbúnaðinn og framfarir á þeim atvinnuvegi. Í þessu sambandi vil ég segja það, þó að ég geri ráð fyrir, að það hneyksli suma, að ég álít, að taka megi til athugunar, hvort það sé rétt að hafa aðeins einn ráðh. fyrir atvinnumálin. Þess væri full þörf að hafa tvo ráðh. fyrir atvinnumálin, annan fyrir landbúnaðinn, en hinn fyrir sjávarútveginn. Mér er það ljóst, að á báðum þessum sviðum er svo mikil þörf góðra forgöngumanna, að það er nauðsynlegt, að hvor atvinnuvegurinn fyrir sig hafi sinn ráðh., sem getur þá eingöngu helgað atvinnuveginum starf sitt. Og ég get mjög vel játað það, að í þessu efni hefi ég lagt meiri vinnu í það, sem að landbúnaðinum lýtur heldur en sjávarútveginum; það er á allra vitorði. En það, sem hv.þm. sagði, að það væri vítavert gáleysi, að ég skuli enga hugmynd hafa um rekstur þessa fyrirtækis, þá er það alls ekki rétt, að ég hafi enga hugmynd um það. Ég gat komið því við að koma þangað á þeim tíma, sem verksmiðjan starfaði, og skoðaði hana, eftir því sem ég hafði þol til, en þá var ég nýstaðinn upp úr veikindum og þoldi því ekki vel hið illa loft, sem er í þeim salarkynnum, þegar verksmiðjan starfar, og eftir þeirri reynslu, sem ég hefi fengið af þeim mönnum, sem fyrir verksmiðjunni standa, þá þori ég vel að reiða mig bæði á þá og líka þá, sem verksmiðjuna reistu, og fannst því óþarfi að vera sjálfur með nefið niðri í hverjum dalli og hverri kyrnu, eins og hv. 2. þm. G.-K. vill vera láta. Ég skal segja hv.þm. það, að eftir nokkra daga kemur formaður stjórnar verksmiðjunnar hingað, og mun hann þá ásamt starfsmanni verksmiðjunnar, sem er hér í bænum nú, ganga frá skýrslu um rekstur verksmiðjunnar, sem sjútvn. mun svo fá í sínar hendur. Ég hefi nú síðan í gær séð drög til skýrslu um verksmiðjuna, sem ennþá er þó ekki fullgengið frá. Sú skýrsla sýnir og segir, að rekstrarkostnaður verksmiðjunnar nú á fyrsta ári muni vera, sem er ekki heldur neitt undarlegt, nokkru meiri en búast má við, að hann verði síðar. Það er ekkert undarlegt, þó að við verðum á því sviði sem öðrum að greiða kennslugjald. Það verður ekki hjá því komizt, hvort sem um verkun á síld er að ræða eða eitthvað annað. Rekstrarhalli verksmiðjunnar er eftir þeirri skilgreiningu, sem ég hefi fengið, eitthvað um 65 þús. kr., en ekki svipað því eins mikill og hv.þm. nefndi; hann nefndi 350 þús. kr. Viðvíkjandi þeim lauslegu tölum, sem hv.þm. nefndi viðvíkjandi stofnkostnaði verksmiðjunnar, þá vil ég segja það, að þær voru vægast sagt villandi, þar sem hann ber saman þá upprunalegu áætlun og þann raunverulega stofnkostnað, án þess að taka tillit til þess, hvenær og hvernig verkið var framkvæmt. Ég vil segja frá því, hv. sjútvn. til athugunar, að hv. landbn. hefir borizt erindi í þá átt, að tímatakmarkið verði fært til 10. sept. Landbn. hefir tekið þetta erindi til athugunar, en í gær, þegar að því var komið, að n. gengi frá því, þá tók n. eftir því, að þar var farið fram á breyt., sem flutt er í frv. Það komu fyrir hlutir, sem ómögulegt var að vita fyrir. Eini sinni gerði mikið óveður á Siglufirði og eyðilagðist þá bryggja, sem kostaði 60 þús. kr.

Hún hefir sennilega verið vátryggð

. Nei, hún var ekki vátryggð. Og ég býst við, að ekki sé hægt að vátryggja bryggjur á þessum stað. Þar beið verksmiðjan, eins og ég sagði. 60 þús. kr. tjón. Svo voru og liðir, sem fóru fram úr kostnaði, eins og hann var áætlaður í upphafi, t. d. olíugeymirinn. Hann kostaði 70–80 þús. kr. Sú ásökun þm., að verksmiðjan hefði átt að vera til fyrr, hefir ekki við mikil rök að styðjast. Því var lýst yfir á þinginu 1928, að ekki mætti reisa hana fyrr en stefna hennar um reksturinn væri að fullu mörkuð. Hv. þm. og flokkur hans sá fyrir því, að afgreiðsla málsins fékkst ekki fyrr en í þinglok 1929. Margt var svo sem hjálpaðist að um að tefja framkvæmdir verksins. T. d. lagðist vetur óvenjusnemma að haustið 1929 á Siglufirði. Sást þar ekki á dökkan díl frá 18. sept. '29 til 3. júní 1930. Urðu vegna þess allar framkvæmdir dýrari og erfiðari. Þess vegna, því miður, þótt verkinu væri flýtt eins og frekast var unnt og töluvert lagt í kostnaðinn, gat verksmiðjan ekki tekið til starfa fyrr en raun varð á. Sennilega hefði tapið orðið enn meira, ef verksmiðjan hefði tekið fyrr til starfa og keypt meira af síld. Það er mjög ranglátt að álasa stj. verksmiðjunnar, því að ekki gat hún vitað slíkt verðfall fyrirfram. Ég býst við, að ég muni það rétt, að slíkt verðfall á síldarolíu hafi ekki átt sér stað, síðan farið var að starfrækja síldarverksmiðjur á Íslandi. Þá sagði hv.þm., að aðeins einn maður væri þó góður í stjórn verksmiðjunnar. En það vill nú svo einkennilega til, að það er einmitt sá maðurinn, sem ég valdi. Og ég vil í þessu sambandi skjóta því til hans, hvort hann vilji ekki bera fram frv. þess efnis, að ég velji alla stjórnina. Heldur þessi hv.þm., að áheyrendurnir taki hann alvarlega, þegar hann segir, að ég hafi meiri áhuga fyrir síld en landbúnaði? Ég hefi nú nefnt aðalniðurstöðurnar og hrakið lið fyrir lið það, sem hv.þm. sagði. Og ég hefi einnig getið þess, að innan fárra daga muni koma skýrsla frá stjórn verksmiðjunnar og mun sú skýrsla að sjálfsögðu verða lögð fyrir sjútvn. En þar á hv.þm. sæti. Og að fengnum öllum upplýsingum um rekstur og stofnun verksmiðjunnar getum við svo fengið gott tækifæri til að deila um þetta atriði.

Magnús Guðmundsson Ég tók eftir því, sem hæstv.forsrh. sagði, að 65 þús. kr. rekstrarhalli hefði orðið á síldarbræðslunni síðastl. ár. En út af þessu vil ég einnig spyrja hann, hvort verksmiðjan sé búin að greiða til ríkissjóðs það, sem hún á að greiða samkv. lögunum frá 1929. Ef þessar greiðslur hafa ekki fram farið, þá fer ég að verða hræddur um, að hv. 2. þm. G.-K. hafi áætlað of lágt. Ég skal nú geta þess, að sjálfur hefi ég ekki skýra hugmynd um, hvað rétt er í þessu máli. En ég hefi þá trú, að ekki skakki mjög miklu frá því, sem hv. 2. þm. G.-K. segir, því að allir vita, að hann er gagnkunnugur þessum málum. Ég fyrir mitt leyti get vel beðið eftir skýrslu stj. verksmiðjunnar, en mér þykir leiðinlegt, að hæstv. ráðh. skuli ekki geta gefið nánari upplýsingar um þetta, eftir að hafa átt tal við stj., þó ekki sé nema í síma, úr því að forstjórinn er ferðbúinn suður hingað með öll plöggin. Ennfremur vil ég spyrja, hvort ríkið eigi nú fé í láni hjá verksmiðjunni, og ef svo er, hve mikið, og einnig hvort tilgangurinn sé sá, að ríkið fái þetta fé aftur. Ég vildi sem sagt fá greinilegt yfirlit yfir það, hvernig ástatt er um hag verksmiðjunnar, en jafnframt býst ég tæplega við, að það sé hægt. Það var sagt á þingi 1929, að það væri ekki hættulegt fyrir ríkið að fást við síldarbræðslu; enginn átti svo sem að bíða skaða af því. Nú er annað orðið uppi á teningnum. Þá þykir mér næsta undarlegt, að hæstv. ráðh. skuli telja það óeðlilegt, að bryggjur bili á Siglufirði. Það er nú ekki sérlega óvenjulegt, því það kemur víst varla það ár fyrir, að ekki bili bryggjur þar. Hæstv. ráðh. talaði um, að þetta óhapp gæti orðið okkur einskonar kennslugjald. Ég má segja að það var tekið fram strax í byrjun, að það gæti orðið nokkuð hátt þetta kennslugjald í síldarbræðslu. Ég hefi heyrt, að hæstv. ráðh. hafi lýst yfir því á búnaðarþinginu, að verðfallið á síldarmjöli hafi numið 360 þús. kr. frá því verksmiðjan tók til starfa og þangað til sala fór fram. Hæstv. ráðh. getur leiðrétt þetta, ef ég fer ekki rétt með, en svona var mér flutt það. Ég tel líklegt, að ef einstakir menn hefðu orðið fyrir slíku tjóni á síldarbræðslunni og ríkissjóður, þá hefðu þeir farið á hausinn. Og þá þykir mér og sennilegt, að í „Tímanum“ hefði sézt, að einn „braskarinn“ enn hefði farið á hausinn. Þetta ætti að kenna þeim mönnum, sem mest tala um óstjórn á atvinnuvegunum, að það er ekki alltaf brask, sem kemur mönnum til að fara á hausinn. Ég ætla ekki að fara að lasta stjórn verksmiðjunnar; til þess þekki ég ekki rökin nægilega. En ég vil að lokum segja það, að það er ranglátur dómur, ósanngjarn dómur og óverðskuldaður dómur, að allir, sem illa fer fyrir fjárhagslega, séu braskarar.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Ég er hálfhissa á ofsóknum hv. 1. þm. Skagf. og hv. 2. þm. G.-R. og að þeir skuli ekki geta beðið þangað til þessi gögn verða lögð fyrir sjútvn., þar sem svona stutt er þangað til þetta kemur allt fullkomlega á daginn. Þetta kom að vísu fram í ræðu hv. 1. þm. Skagf. Hann sagði það í sambandi við ákveðna fyrirspurn, að hann gæti vel beðið. Til hvers er þá að spyrja? Er ekki eðlilegt að bíða? Hinsvegar skal ég játa það, að mér finnst það ranglát ágengni, að verksmiðjan borgi fyrningargjald áður en hún er fulltilbúin. Verksmiðjan starfaði ekki nema með hálfum krafti fyrri hluta síðastl. starfsárs, og aldrei með fullum krafti. Það virðist því ranglátt, að hún borgi öll gjöld á fyrsta ári. Og mér finnst rétt að láta sama gilda um síldarverksmiðjuna norðanlands eins og um mjólkurbúin hér sunnanlands. Það var talið rangt meðan þau voru ekki komin á fót, að krefja þau afborgana. Þá spurði hv. 1. þm. Skagf., hvort ríkið ætti fé hjá verksmiðjunni. Ég veit ekki betur en hún hafi fengið allt sitt rekstrarfé að láni hjá Landsbankanum eða bönkum. Það er rétt hjá hv.þm., að ég talaði um verðlækkun afurðanna, sem orðið hafði, á búnaðarþinginu. Mig minnir, að hún hafi verið eitthvað yfir 300 þús. kr. Annars man ég það ekki greinilega nú. En víst er um það, að hún var geysimikil. Það er rétt, sem hv. 1. þm. Skagf. sagði, og allir raunar vissu, að það hefir sýnt sig, að það er meiri áhætta að starfrækja síldarverksmiðju en haldið hafði verið fram í upphafi. Kunnugir sögðu, að sala afurða væri svo trygg, að hægt væri að álíta þetta mikla fyrirtæki áhættulítið. Og ég býst við, að þeir hafi haft rétt fyrir sér að því leyti, að ekki hafi komið svona mikið verðfall á síldarafurðum í sögu verksm. á Íslandi, að því líkt verðfall hafi á einu ári orðið á síldarolíu. Annars mun hv.þm. vita, að ég var ekki hvatamaður þess, að síldarverksmiðjan væri stofnuð. Það var maður, sem þekki þessi mál betur en ég. Það var Magnús heit. Kristjánsson fyrrv. ráðh. Hann áleit þetta skyldu og mestu nauðsyn fyrir sjávarútveginn. Ég er vanari að bera fram kröfur fyrir landbúnaðinn. En hitt held ég, að mér sé jafnóhætt að fullyrða, út frá viðtali við þann mann, sem einna bezta þekkingu mun hafa á þessum málum, að það hafi þegar komið í ljós, þrátt fyrir þessi töp verksmiðjunnar, að hún hafi gefið ríkissjóði svo miklar óbeinar tekjur og orðið að svo miklu beinu og óbeinu gagni, að ekki beri að telja eftir eða iðrast eftir, að ríkið rétti sjávarútveginum þessa hjálparhönd. Það er náttúrlega alltaf hægt að ráðast að þeim mönnum, sem stjórna, á samkomu, þar sem margir hafa meira og minna takmarkaðan kunnugleika á hlutum þeim, sem um ræðir. Það er hægt að segja, að mistök hafi átt sér stað, og mér dettur ekki í hug að halda, að þeir menn, sem verksmiðjunni stjórna, séu syndlausir. En eftir að hafa talað við ýmsa trúnaðarmenn sjávarútvegsins sem þessum málum eru kunnugir, þá verð ég að álíta, að þessum mönnum hafi farið mjög vel úr hendi starfið við þetta dýra en góða fyrirtæki.

Flm. (Ólafur Thors) Hæstv. ráðh. virtist telja það einhverja höfuðsök hjá mér að nota orðatiltækin „ég býst við“, „ég ætla“. Nú ætla ég að ráðh. viti, að þetta er algengt í ísl. máli sem fullyrðing. Hæstv. ráðh. veit, að þetta er gömul íslenzk málvenja. Ennfremur virðist hann eiga bágt með að skilja það, að ég skuli vera að heimta skýrslu. Ég er nú satt að segja alveg hissa á hæstv. ráðh. Hann hlýtur þó að sjá, að það er notalegt fyrir mig, sem af eigin rammleik get reiknað þetta út, að fá mína skýrslu staðfesta af skýrslu stj. verksmiðjunnar. Það er þó ekki mín vegna, ég þarf ekki skýrslu. En það eru Tómasarnir í deildinni, sem þurfa að fá skýrslu, svo að þeir að lokum, eftir að hafa þreifað á, geti fengið trúna. Þetta ætti hæstv. ráðh. að geta skilið, að fyrir mér hlaut að vaka. Þá sagði hæstv. ráðh., að ég væri að leika kosningaleik. Hæstv. ráðh. færði það sem afsökun fyrir fáfræði sinni í þessum málum, að hann væri kunnugri öðrum þætti atvinnulífsins. Og hann sýndi líka ágætt dæmi þess, hve gersneyddur hann er allri þekkingu á því, er að síld lýtur. Hann sagði, að það gæti vitanlega skakkað miklu, ef síldin lækkaði eða hækkaði um 5 aura pd. Ég er nú ekki frá því. Það munar sem sé 13,50 kr. á síldmálinu, eða 800–900 þús. kr. á allri umsetningu verksmiðjunnar síðastl. ár. Ég skal strax játa því, að ég gerði ekki mikla kröfu til þekkingar hjá hæstv. ráðh. En mér fellur illa, að svona mikil fáfræði og aðrar eins reginfirrur og þessar skuli koma úr sæti forsætisráðherra Íslands. Annars get ég tekið undir það með honum, að við slíkar verksmiðjur sem þessa er margt nokkuð kostnaðarsamt á fyrsta ári, og ég hefi því haft hliðsjón af því við gagnrýni á starfseminni. En því fer mjög fjarri, að í þessu liggi nokkur veruleg afsökun fyrir öllum þeim mistökum, sem á hafa orðið. Þau eru svo mörg og stórvægileg, að ég sé ekki að þau verði réttlætt, enda stafa þau að mestu af fáfræði þeirra, sem stjórna fyrirtækinu. Ég hefi rakið lið fyrir lið rekstrarafkomu bræðslustöðvarinnar, og verður engu af því, er ég hefi sagt, hnekkt með sanni. Það skal sannast innan skamms, þótt hæstv. ráðh. vildi eigi trúa orðum mínum í gær, að síldin hefir í höndum verksmiðjustjórnarinnar orðið minna en einskis virði. Það þarf því annaðhvort óvenjulega fáfræði eða þá óvenjuleg brjóstheilindi til þess að geta sagt það úr sæti forsrh., að stjórn verksmiðjunnar hafi yfirleitt farið stjórnendum hennar vel úr hendi. Eitt mikilsvert atriði kom fram í ræðu hæstv.forsrh. Hann taldi halla á rekstri verksmiðjunnar 65 þús. kr., í stað þess að ég sýndi fram á í gær, að hann væri a. m. k. 350 þús. Hv. 1. þm. Skagf. spurði þá, hvort hann reiknaði með gjöldum verksmiðjunnar þau lögboðnu gjöld, sem henni bar að greiða á árinu. Hæstv. ráðh. fékkst nú ekki til að skýra beinlínis frá, hvort svo væri eða ekki, en af orðum hans mátti ráða, að hann hefir ekki talið þau með. Enginn barðist þó fastar fyrir því á þingi 1929, að þessi gjöld væru lögð á rekstur hvers árs, heldur en hæstv.forsrh. Ef hæstv. ráðh., nú á fyrsta rekstrarári verksmiðjunnar, vill ekki telja með útgjöld, sem hann sjálfur barðist fyrir að lögfesta á þinginu 1929, bara af því árið var verksmiðjunni óhagstætt vegna illrar stjórnar, og af því hann óttaðist pólitískar afleiðingar af því fyrir sig, ef hið rétta kæmi í ljós um afkomu hennar, þá er hér um óvenjulega fimleikaraun að ræða hjá honum. Tekur hún jafnvel fram snúningi hæstv. stj. í Íslandsbankamálinu í fyrra. Það er firra hjá hæstv.forsrh., ef hann vill halda því fram, að ekki sé ástæð til að láta verksmiðjuna greiða hin lögákveðnu gjöld árið sem leið, af því það var fyrsta rekstrarár hennar. Henni bætast ekki neinir nýir gjaldstofnar til næsta árs, en á rekstur hennar á því ári verður að leggja öll lögboðin gjöld, sem því ári heyra til. Ef lögboðin gjöld þessa árs eru ekki færð á rekstrarreikning þessa árs. verða þau að koma á næsta ár, og yrði það ár þá að bera tvöföld lögleg gjöld á því ári, en ég sé enga skynsamlega ástæðu til slíkrar reikningsfærslu. Hitt er svo annað mál, hvort þau gjöld hafa verið ákveðin of há. Ég fyrir mitt leyti álít, að svo hafi verið. Ég skal upplýsa það að ef skilja ber orð hæstv.forsrh. þannig, að hann telji verksmiðjunni ekki til útgjalda þær samtals 15% greiðslur af stofnkostnaði verksmiðjunnar til ríkisins, sem hann sjálfur vann að að lögfesta, þá skakkar það um 340 þús. kr. Nú taldi hæstv. ráðh. samt 65 þús. króna halla á rekstri verksmiðjunnar, svo eftir því hefir útkoman verið enn verri heldur en mér reiknaðist til. Sýnir það, að ég hafði á réttu að standa í gær, þegar ég sagðist alstaðar þar, sem ekki var fullkomlega vitað um útsöluverð verksmiðjunnar, hafa reiknað þannig, að útkoman mundi alls ekki verða betri en ég gerði ráð fyrir. Það getur verið að ég hafi sýnt ósanngirni í því að taka ekki til greina þann skaða, sem verksmiðjan varð fyrir meðan verið var að byggja hana. Ég veit ekki hvort hægt er að vátryggja fyrir slíkum óhöppum, og það er rétt að taka tillit til þess kostnaðarauka, sem ekki hefir verið gert ráð fyrir í hinni upphaflegu áætlun. En þessi aukakostnaður nemur litlu á móti þeim 700 þús., sem verksmiðjubyggingin hefir farið fram úr áætlun. Mér dettur ekki í hug að fella neinn undan sökinni af þeim, sem að byggingu verksmiðjunnar stóðu. Þar var hver höndin upp á móti annari, allir voru jafnófærir til starfsins, einnig maðurinn sem hæstv.forsrh. nefndi. Þetta var alkunnugt þar nyrðra, og hvað sem líður kunnugleika hæstv.forsrh. á þessu máli, þá þykir mér ólíklegt, að jafnnæmur maður á annara misgerðir og starfsbróðir hans, hæstv.dómsmrh., hafi ekki a. m. k. tekið eftir því. Hæstv. ráðh. sagði, að það væri ekki neitt undarlegt, þótt verksmiðjan hefði tekið seint til starfa, hann hefði talið fásinnu að byrja á framkvæmdum áður en búið var að setja lög um, hvernig átti að starfrækja hana. Hæstv. ráðh. er víst gleymnari en ég hefi álitið. Hann margendurtók það á þinginu 1928, að engin nauðsyn væri að skipulagsbinda starfsemi verksmiðjunnar á því þingi; það, sem riði á, væri það, að ákveða að byggja verksmiðju og koma verkinu áleiðis. Nú kemur sami hæstv. ráðh. og segir, að ekki hafi verið neitt vit í að fara að byggja verksmiðjuna fyrr en búið var að setja reglur um, hvernig hún ætti að starfa. Þetta er nokkuð mikið ósamræmi. Það kann að vera rétt hjá hæstv.forsrh., að tap verksmiðjunnar hefði orðið meira, ef hún hefði byrjað fyrr að taka á móti síld, því gera má ráð fyrir, að stjórn verksmiðjunnar hefði farið hinu sama fram, hvort sem um meira eða minna var að tefla. En aðrar verksmiðjur, sem þó greiddu sæmilegt verð fyrir síldina, töpuðu engu. Og ríkisverksmiðjan hefði heldur ekki þurft að tapa neinu, ef henni hefði verið vel stjórnað. Hæstv. forsrh. sagði, að ekki væri ástæða til að harma það tap, sem orðið hefði á verksmiðjunni síðastl. ár, því sú blessun, sem hún hefði þegar orðið fyrir sjómannastéttina og atvinnulíf þjóðarinnar, væri miklu meira virði. Þetta fellur nú ekki vel saman við þau ummæli hæstv. ráðh., að það hefði ekki orðið til annars en að auka tapið á verksmiðjunni, ef hún hefði byrjað fyrr að starfa. Hinsvegar dettur mér ekki í hug að neita því, að það er mjög gott fyrir síldarútveginn, að verksmiðjan er komin upp. En það réttlætir alls ekki þau afglöp, sem orðið hafa á stjórn og rekstri hennar. Menn voru sammála um það á þinginu 1928, að það þyrfti að koma upp síldarbræðsluverksmiðju. En menn voru ekki samnála um, hvaða skipulag ætti að hafa á rekstri hennar og hvort ríkið ætti að eiga hana. Samskonar deila varð um rekstrarfyrirkomulag og stjórn hennar á þinginu 1929. Menn greindi m. a. á um það, hvort hin pólitíska valdstjórn skyldi skipa stjórn verksmiðjunnar, eða hvort útgerðarmennirnir, sem henni var ætlað að vinna fyrir, skyldu gera það. Hæstv. forsrh. barðist fyrir því skipulagi, sem ofan á varð. Þess vegna eiga allir hv.þm. hlutdeild í heiðrinum af þeirri blessun, sem verksmiðjan gerir sjómönnum og útgerðarmönnum að sögn hæstv. ráðh., en aftur á móti ber hæstv. stj. og hennar stuðningsmenn alla ábyrgð á þeirri bölvun, sem af skipulagi og stjórn verksmiðjunnar hefir leitt. Þá sagði hæstv. ráðh., að ég hefði talið einn góðan mann í stjórn verksmiðjunnar, og það væri einmitt maðurinn, sem hann sjálfur hefði valið. Það er að vísu rétt, að þessi maður er álitinn bæði duglegur og ráðvandur. En hann vantar þar fyrir alla þekkingu á rekstri síldarbræðsluverksmiðju. Og þó hæstv. ráðh. hafi þarna hitt á góðan mann, er tæplega hægt að færa honum það til heiðurs. „Oft ratast kjöftugum satt á munn“, segir máltækið, og þó maður, sem alltaf er að skipa í stöður, hitti einu sinni á góðan mann, er honum það varla þakkandi. Og þessi staðreynd léttir ekki af ráðh. þeirri ábyrgð, sem af því leiðir, að hann barðist fyrir því skipulagi á stjórn verksmiðjunnar, sem leitt hefir til þess, að óverjandi afglöp hafa verið framin sakir þekkingarskorts stjórnendanna. Hæstv. ráðh. var eitthvað að tala um, að hann bæri ekki ábyrgð á síldarverksmiðjunni 

Hinn látni ber ekki ábyrgð á því, sem gert er eftir dauða hans

. Hæstv. forsrh. viðurkennir þá, að hann ber ábyrgðina á skipulagi verksmiðjunnar, sem orsakar, að meiri hlutinn af stjórn hennar er í höndum þar til óhæfra manna. Hinn látni ráðh. á þá heiðurinn af því að hafa hrundið af stað þörfu fyrirtæki, en hinn lifandi forsrh. skömmina af að gera það algerlega ófært til að koma að notum. Hæstv. forsrh. talaði um, að það væri orðinn svo mikill vandi að gegna atvinnumálaráðherraembættinu, að til þess þyrfti helzt tvo menn. Ég skal viðurkenna, að meðan hæstv.forsrh. er atvmrh., væri ekki vanþörf á öðrum manni til að gegna embættinu með honum. En það má segja alveg það sama um hin ráðherræmbættin. Það veitti ekki af öðrum þremur mönnum til að gegna þeim störfum, sem hæstv. ríkisstjórn á að gegna.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Ég held, að hv. 2. þm. G.-K. hefði ekki þurft að koma með þá yfirlýsingu, er hann gaf síðast í ræðu sinni. Það mun engum dulið, að þessi hv.þm. álítur aðra eiga að skipa sæti ráðherranna heldur en nú skipa þau. Það er nú ekki langt þangað til úr því verður skorið, hverjir eiga að fara með stjórn landsins næstu fjögur árin; ég mun glaður mæta hv.þm. á þeim vettvangi, og skulum við svo spyrja að leikslokum á næsta þingi. Mér finnst það undarlegt að sækjast svo mjög eftir að ræða þetta mál nú eins og hv.þm. gerir, þegar upplýst hefir verið, að innan örfárra daga koma fram skýrslur frá stofnuninni, sem um er að ræða. Það eru eftir tvær umr. um þetta mál enn í þessari hv. d., ef það fær að ganga áfram, svo það ætti að verða tækifæri til að ræða þetta, eftir að fram eru komnar nauðsynlegar upplýsingar. Það er mjög undarlegt af hv.þm. að draga nú inn í umr. atriði, sem ekki er hægt að deila um, fyrr en plögg liggja fyrir um rekstur verksmiðjunnar. Þótt hv.þm. reki sjálfur síldarverksmiðju vestur við Ísafjarðardjúp, þá getum við ekki talið hann þann yfirvitring á þessu sviði, að við verðum bara að segja já og amen við öllu, sem hann segir um málið, og taka það gott og gilt, þótt ábyggilegar upplýsingar vanti. Ég skal ekki deila frekar um það, hvaða merkingu orðin „ég ætla“ og „ég býst við“ hafa. Við skulum láta málfræðingana og orðabækurnar um það. Þær munu efalaust telja, að þau merki ágizkun, sem e. t. v. hefir ekki við nein rök að styðjast. Hv. þm. sagði, að ef hann hefði talið, að það léki á tveim tungum um þau atriði, er hann skýrði frá í ræðu sinni, þá hefði það ekki verið sannleikur. En hann mótmælti sjálfum sér með því að segja: Við þurfum að fá öll plögg á borðið um rekstur verksmiðjunnar. Með því viðurkenndi hann, að ekki væri hægt að kveða upp endanlegan dóm um þetta mál, fyrr en skýrslur verksmiðjunnar væru komnar.

Þetta er rétt hjá hæstv. ráðh. Ég er oftast fljótur að játa það, þá sjaldan hann hefir á réttu að standa

. Ég bjóst sízt við, að hv.þm. yrði svona fljótur að fallast á mína skoðun. Það er gott fyrir mig, formann Búnaðarfélagsins, sem meira hefi kynnt mér málefni landbúnaðarins heldur en útgerðarinnar, að fá slíka játningu frá formanni togaraeigendafélagsins, þegar um er að ræða hans sérgrein.

Hér var um orðaskýringar að ræða. Játning mín snertir aðeins rökfræðilegt atriði í ræðu hæstv. ráðh.

. Hv. þm. var að tala um fimleikaraun, sem ég hefði gert. Ég hefi nú ekki talið mig mikinn íþróttamann, en mér þykir auðvitað gott að fá vottorð frá hv.þm. um afrek á því sviði, þó ég raunar hafi lítinn vöxt til slíkra hluta. Ég mótmæli algerlega því, sem hv.þm. sagði um stjórnina á byggingu og útbúnaði verksmiðjunnar. Hann sagði, að þar hefði enginn vitað neitt og hver höndin verið upp á móti annari. Af hálfu ríkisstj. var einum manni falið að veita þessu verki forstöðu. Hann fékk svo með sér útlendan mann, til þess að leggja til hina sérfræðilegu þekkingu. Sá maður hafði verið við að reisa eina eða tvær síldarbræðsluverksmiðjur hér á landi. Sömuleiðis var til aðstoðar innlendur maður, sem ég veit, að sumir hv.þdm. þekkja persónulega að samvizkusemi, og sem hefir sérstaka gáfu fyrir allt það, sem að vélum lýtur. Það var sjálfsagt að fá íslenzkan mann til að fylgjast með verkinu frá upphafi, til þess að geta síðan gripið til þekkingar hans og kunnugleika til viðgerðar á verksmiðjunni. Ég mótmæli, að hvað þetta snertir hafi ekki verið vel fyrir séð af hálfu ríkisstj. Hv. þm. talaði um mikið ósamræmi í framkomu minni í sambandi við þau gjöld, sem verksmiðjunni er ætlað að greiða í tryggingarsjóð, fyrningu o. fl., er samtals nema 15%. En þegar málið er athugað nánar, sést það, að ekki er minni ástæða til að sýna fram á ósamræmi hjá hv.þm. sjálfum í þessu atriði. Hann barðist mjög á móti þeim kröfum, að verksmiðjunni yrði, samkv. almennum reglum, gert að greiða gjöld í tryggingarsjóði og fyrningu. En nú finnst honum sjálfsagt að beita fyllsta strangleika laganna og heimta þessi gjöld þegar á fyrsta ári, þó stofnunin væri eiginlega ekki tekin nema að hálfu leyti til starfa og rekstur hennar mætti skoða sem tilraunastarfsemi. Hv. þm. minntist á, að skipulag það á verksmiðjunni, sem ákveðið var á þinginu 1929. hefði orðið til bölvunar. Um það atriði gæti ég mikið talað við hv.þm., því það fyrsta, sem ég lagði til málanna um þessa verksmiðju, var það, að ég barðist fyrir að koma á hana skipulagi samvinnunnar. Ég get fremur tekið upp deiluna við hv.þm. af þekkingu á því sviði. En það er nokkuð langt utan við það efni, sem hér er til umr., nefnilega hvernig skuli skipa stjórn verksmiðjunnar. Ég vil geta þess, að eftir þá reynslu, sem fengin er um rekstur síldarverksmiðjunnar, held ég engu síður en áður fast við það, að núverandi skipulag á rekstri hennar sé það rétta, og einmitt með því sama skipulagi eigi að reka hana í framtíðinni. Og það er spá mín, að á næstu árum muni sjávarútvegsmennirnir sumpart neyðast til og sumpart af frjálsum vilja taka upp það skipulag á fleiri og fleiri sviðum atvinnurekstrar síns. Ég held, að mikið af þeim erfiðleikum, sem sjávarútvegurinn hefir nú við að stríða, stafi af því, að sjávarútvegsmennirnir hafa ekki farið að dæmi bændanna í því að taka mátt samtakanna í sína þjónustu, að þeir hafa ekki viljað taka upp skipulag samvinnunnar við sölu og öflun afurðanna. Ég óska og vona fastlega, að þetta fyrsta spor, sem stigið hefir verið í þá átt að koma skipulagi á atvinnu og verzlun sjávarútvegsins að hætti samvinnumanna, verði sjávarútveginum til mikillar blessunar og að það verði upphaf að mörgum breytingum í sömu átt.

Jóhann Jósefsson Eins og hæstv. forseta og hv. dm. er kunnugt, var útbýtt hér í d. þann 21. þ. m. nál. meiri hl. sjútvn. um frv. til laga um stofnun rekstrarlánafélaga fyrir bátaútgerð og smáiðju. Þetta frv. hefir nokkrum sinnum áður verið hér fyrir þinginu. Frv. flytur mikið nauðsynjamál fyrir bátaútveginn, og þar sem ekki er enn komið nál. frá minni hl., þykir mér ætla að fara að verða tvísýnt um, að það komi nægilega snemma, til þess að frv. fái afgreiðslu á þessu þingi. Vildi ég því mælast til þess við hæstv. forseta, að hann taki frv. á dagskrá mjög bráðlega, svo sýnt verði, að það verði ekki of seint fyrir.

Sveinn Ólafsson Út af ræðu hv.þm. Vestm. - þó efni hennar væri utan dagskrár - vildi ég geta þess, að minni hl. sjútvn. hefir enn ekki samið nál. um þetta frv. Veldur það drætti þessum, að stofnanir, sem minni hl. hefir leitað til um upplýsingar, hafa ekki ennþá gefið þær. Þó býst ég við, að þær fáist mjög bráðlega og að minni hl. n. geti lagt fram álit sitt ekki síðar en á mánudag, og mun þá verða afgr. álitið, þó svör verði ekki komin frá umgetnum stofnunum.

Forseti (JörB): Út af tilmælum hv.þm. Vestm. skal ég taka það fram, að ég mun taka þetta til athugunar.

Flm. (Jón Baldvinsson) Höfuðbreytingin, sem þetta frv. gerir á núgildandi fátækralögum, er fölgin í því, að landið skuli vera eitt framfærsluhérað. Með því falla niður öll viðskipti, sem sveitarstjórnir hafa þurft að hafa sín á milli út af framfærslu manna, sem fengið hafa styrk frá því opinbera; niður fellur öll sú skriffinnska, allt vafstur og öll þau hrekkjabrögð, sem sveitarstjórnir og hreppsnefndir hafa beitt hver við aðra til að toga, teygja og smjúga fátækralögin. Þessi hugmynd, að gera landið að einu framfærsluhéraði, er ekki ný; hún hefir oft komið fram áður á Alþingi og átt þar nokkuð fylgi, en öllu meira fylgi þó utan þings, eftir því að dæma, sem fram hefir komið í blöðum og á fundum. Með þessu fellur niður sú krafa, sem sveitarstjórnir eiga hver á aðra, að geta flutt menn milli hreppa, eftir því hvar þeir hafa reynzt sveitfastir, sem kallað er. Allur fátækraflutningur hverfur þar með úr sögunni; en hann hefir verið þyrnir í augum allra þeirra, sem hafa haft opin augu fyrir mannúðlegri meðferð á olbogabörnum þjóðfélagsins. Eftir þessu frv. fær hver maður framfærslustyrk þar, sem hann er búsettur. Ég ætla, að það muni vera fastur skilningur, að dvalarsveit þýði þann hrepp eða bæjarfélag, sem maðurinn er búsettur í. Hitt gæti vitanlega ekki komið til mála, að menn, fengju styrk þar, sem þeir eru staddir; að maður gæti t. d. farið í annan hrepp til að sækja styrk handa sér og sinni fjölskyldu. Eftir frv. á dvalarsveit að veita þann styrk, sem menn þarfnast og nauðsyn er talin að veita. Nokkuð af núgildandi fátækralögum helzt óbreytt í þessu frv. Þannig er t. d. haldið framfærsluskyldu ættingja. Það þykir ekki rétt að draga úr henni, því að ekkert er eðlilegra en að foreldrar sjái fyrir börnum sínum og börnin aftur fyrir foreldrunum, þó að sú skylda sé raunar ekki eins sterk. Talsvert er breytt orðalagi núgildandi fátækralaga um það, hvernig veita skuli styrkinn. Í þessu frv. er lögð áherzla á, að í stað þess að veita beinan styrk skuli sveitarfélögin reyna að útvega mönnum vinnu, og ráðast sjálf í framkvæmdir til þess að veita þeim mönnum atvinnu, sem styrks þurfa og færir eru til starfs. Í raun og veru er þetta alveg eðlilegt og sjálfsagt. Jafnvel þó að arður af þeirri vinnu yrði minni en við aðrar framkvæmdir, vegna þess að það yrði oft unnið á óhentugum tíma, að vetrarlagi, ætti það þó að vera margsinnis betra en að veita stórar fjárhæðir til fátækraframfæris og fá ekkert í aðra hönd, nema þá veiku von að fá endurgreiðslu einhverntíma löngu síðar. En það vill ganga treglega. Venjulegast er það svo, að það, sem búið er að greiða í sveitarstyrk, fæst aldrei aftur. Mönnum finnst, þegar þeir hafa orðið að leita á náðir sveitarinnar, að þeir hafi orðið svo miklu minni menn, þeir hafa misst svo mikinn siðferðislegan stuðning, að þeir sleppa allri von um að geta séð fyrir sér sjálfir. Þetta er þeim tilfinnanlegt, einkum þar sem núgildandi fátækralög hafa svipt þá öllum mannréttindum. Að vísu var lítilsháttar linun gerð á þessu með lögunum frá 1927, svo að sextugir menn verða nú ekki fyrir réttindamissi, þó að þeir þiggi styrk, og einnig var fátækrastjórnum gefið vald til að ákveða, hvort sveitarstyrkur skuli afturkræfur eða ekki. Þessu er að vísu að nokkru leyti haldið, en rýmkað svo um, að einnig megi gefa eftir eldri sveitarskuldir. En í núgildandi lögum er talað um 2 ára gamlar skuldir, sem sveitarstjórn geti hvenær sem er gefið eftir. Það er náttúrlega dálítið erfitt að segja fyrir um, hvernig slíkt nýmæli, sem hér er, mundi reynast í framkvæmd fyrst í stað. Það er alltaf svo með ný lög sem grípa jafnmikið inn í þjóðlífið og fátækralögin gera, að framkvæmd þeirra er í fyrstu erfiðari, einkum vegna mótstöðu hinna íhaldssamari manna við allt það, sem nýtt er. Sennilegt er og, að menn mundu reka sig á ýmsa agnúa á frv., ef það verður að lögum. En ég skal minna á, að þegar lögin um slysatryggingu voru sett, spáðu margir þm. illa fyrir þeim og héldu, að lenda mundi í mesta klúðri með framkvæmd þeirra, af því að þar var um nýja og yfirgripsmikla löggjöf að ræða. Þó hefir það nú sýnt sig, að þau gefast vel í framkvæmd, þó að þau að mínu áliti séu ekki nærri eins víðtæk og þyrfti, þar sem þau grípa aðeins til atvinnutrygginganna. Það hefir verið hægt að auka tryggingarnar að mun og auk þess að safna nálega 1 millj. kr. í sjóði, sem nú eru handbært fé. Þetta er nú að vísu útúrdúr. Helzt gæti orðið vandi við niðurjöfnun á sveitarstyrk eftir framfærslulögunum. Það er ætlazt til, að atvinnumálaráðuneytið jafni niður fátækrakostnaði eins og segir í 43. gr. frv., með leyfi hæstv. forseta: „Atvinnumálaráðuneytið jafnar síðan niður samanlögðum fátækrakostnaði allra sveita landsins á hverja sveit, að hálfu eftir samanlögðu skattmati fasteigna í sveitinni, í samanburði við samanlagt skattmat allra fasteigna í landinu, að hálfu eftir samanlagðri fjárhæð skuldlausra eigna og tekna af eign og atvinnu í sveitinni, í samanburði við samanlagðar tilsvarandi fjárhæðir á öllu landinu. Atvinnumálaráðuneytið innheimtir síðan eftirstöðvar fátækrakostnaðar hjá þeim sveitum, sem greitt hafa minna en þeim ber. samkv. þessari niðurjöfnun, og endurgreiðir þeim sveitum mismuninn, sem hafa greitt of mikið. Skal þeim innheimtum og endurgreiðslum lokið fyrir 1. júlí vegna undanfarandi árs. Atvinnumálaráðuneytið hefir úrskurðarvald um sérstaka reikninga yfir veittan framfærslustyrk og um reikninga sveitarfélaga yfir framfærslukostnað í heild sinni. Við niðurjöfnun fátækrakostnaðar skal fara eftir gildandi fasteignamati og tekju- og eignaframtali ársins á undan“. Við niðurjöfnun fátækrakostnaðar mætti raunar fleira taka til greina, þótt ekki sé það gert í frv. Eðlilegt væri t. d., að útgjöld til þjóðfélagsmála og atvinnubóta, sem sveitarfélögin leggja fram og miða til þess að draga úr opinberum styrk, kæmu til greina við niðurjöfnunina. Það gæti verið rétt að leyfa sveitunum að leggja þann kostnað ofan á framfærslukostnaðinn að einhverju leyti. Þegar bæir t. d. ráðast í að halda uppi atvinnu tímunum saman til þess að komast hjá að veita sveitarstyrk, þá eru þau útgjöld í rauninni vegna fátækramála. Ég verð að játa, að það væri talsvert réttlátt að taka þetta með í niðurjöfnun. Sveit, sem ekkert borgar út nema fátækrastyrk, og önnur, sem hefir mikil útgjöld vegna atvinnuráðstafana, geta orðið mjög misjafnt úti, nema tekið sé tillit til hvorstveggja. Þessu ákvæði mætti bæta við í frv. Ætlazt er til, að allir reikningar séu komnir til stjórnarráðsins fyrir 1. marz árið eftir að styrkur er veittur. Þetta er engri sveitarstjórn ofætlun, því að nú hverfa öll viðskipti milli sveitarfélaga innbyrðis, svo að sveitarstjórnirnar ættu að geta verið búnar að semja sína eigin reikninga fyrir þann tíma. Síðan er ætlazt til, að stjórnarráðið hafi lokið endurskoðun reikninganna 1. júní. Þá er endurskoðun er lokið og niðurjöfnun fátækrakostnaðar, skal atvinnumálaráðuneytið krefjast eftirstöðva fátækrakostnaðar hjá þeim sveitarfélögum, sem greitt hafa of lítið eftir þessum lögum, og endurgreiðir hinum, sem greitt hafa of mikið. Er þannig hægt að koma á jöfnuði milli sveitarfélaganna. Við flm. frv. höfum látið ýmislegt haldast úr núgildandi fátækralögum. Meðal þess má telja það ákvæði, að taka skuli skýrslu af þeim, er þiggja af sveit. Þær skýrslur gætu og verið fylgiskjöl til stjórnarráðsins, til þess að sýna, hverjir fái styrk og hvaða ástæður valda. Er það lítilsháttar aðhald fyrir þá, er styrk þurfa að liggja. Ég hefi nú minnzt á öll helztu atriði frv., a. m. k. þau, sem telja má nýmæli. Ég vil svo mælast til, að frv. verði, að lokinni þessari umr., vísað til allshn.

Jón Jónsson Ég álít, að svo mikill lagabálkur sem þessi er, komi of seint fram og ekki sé tími til að afgreiða hann nú. Það eru engin vinnubrögð, að vera að tefja þingið með því að bera fram frv., sem vitanlegt er um, að ekki er hægt að afgreiða á þessu þingi, og sem er svo umfangsmikið, að það krefst rækilegrar athugunar. Það er líka annað atriði, sem ég álít að mæli á móti því, að frv. sé borið fram nú. Ég veit nefnil. ekki betur en að nefnd sitji nú á rökstólum, sem vinnur að því að undirbúa alþýðutryggingar. Ég býst við því, að þetta vandræðamál yrði leyst að miklu leyti, ef hægt væri að setja 1. um alþýðutryggingar. Ég skal nú játa, að ég hefi ekki kynnt mér frv. þetta mikið, enda býst ég líka við, að hv.flm. flytji málið aðallega til þess að sýnast, og þeir búist ekki við því, að frv. verði afgr. á þessu þingi. Aðalbreytingin frá núgildandi lögum, sem farið er fram á í þessu frv., er sú, að gera landið allt að einu framfærsluhéraði. Er það mjög stórt atriði, og má um það deila og færa fyrir því ástæður bæði með og móti. Mér þykir undarlegt, að hv.flm. skuli ekki gera fulla grein fyrir þessari breytingu. Það, sem mér finnst helzt mæla með henni, er það, að framfærslukostnaður sveitarfélaganna mundi þá verða jafnari, en hann er nú mjög misjafn, sem kunnugt er. Aftur á móti mælir það mjög í gegn þessari breytingu, að framfærslukostnaðurinn, sem nú er geysimikill, um 1600 þús. kr., myndi aukast að mun, ef þessi breyt. yrði gerð. Vér vitum, að hin einstöku sveitarfélög beita hinni mestu hagsýni og varfærni í þessum sökum. Ef framfærslukostnaðurinn hinsvegar væri lagður á öll bök landsmanna í einu, myndi minni sparnaðar og hagsýni verða gætt. Þá myndi þessi breyting auka mjög á störf atvinnumálaráðaneytisins. Býst ég helzt við, að stofna þyrfti sérstaka deild innan þess til að annast um þessi mál. Yrði því mikill kostnaður að þessari breytingu. Ekki er hægt að segja, að frágangur frv. sé góður. Í 20. gr. er gert ráð fyrir því, að landið verði allt eitt framfærsluhérað. En í 46. gr. stendur þessi klausa: „Ef framfærsluþurfi fer eftir læknisráði í sjúkrahús, annað en holdsveikraspítala eða geðveikrahæli, þá greiðir dvalarsveit hans 2,5 hluta meðlagskostnaðarins, þar með talin lyf og læknishjálp, þó aldrei yfir 400 kr. á ári. Að öðru leyti greiðist kostnaðurinn úr ríkissjóði, en aldrei nema fyrir 4 sjúklinga á ári úr sama sveitar- eða bæjarfélagi“. Hér er gert ráð fyrir, að sjúkrakostnaðurinn verði ekki sameiginlegur. Þetta er ósamræmi og sýnir ljóslega, að ekki er vel frá frv. gengið. Þá vil ég og minna á ákvæði 43. gr. frv. um niðurjöfnun fátækrakostnaðar á sveitarfélögin. Þar segir, að jafna skuli niður kostnaðinum á hverja sveit, að hálfu eftir samanlögðu skattmati fasteigna í sveitinni og að hálfu eftir samanlagðri fjárhæð skuldlausra eigna og tekna af eign og atvinnu í sveitinni. Þetta er nú hægt að kalla gott fyrirkomulag! Að fara að leggja saman tekjur og eignir sveitar, þar sem utansveitarmenn eða félög eiga fasteignirnar, finnst mér líkast því að leggja saman íslenzkar og danskar krónur sem samkynja stærðir. Allt bendir þetta til þess, að það sé ekki hugmynd hv.flm., að frv., gangi fram á þessu þingi. Í 30. gr. fara hv.flm. fram á, að verkalýðsfélögin skuli ráða kaupgjaldi við vinnu handa þurfalingum. Þykir mér heldur hart, ef á að lögfesta það, að verkalýðsfélögin skuli vera einráð um kaupgjald í landinu. Kemur þessi stefna þó víða fram í þessu frv. Skal ég svo ekki fjölyrða meir um frv. Mér finnst, að frv. sé ekki svo vel undirbúið sem skyldi, að réttara hefði verið að bíða eftir áliti alþýðutrygginganefndarinnar, og því ekki tímabært að bera frv. fram nú. Frágangur þessa frv. er heldur ekki nærri því svo góður og vandaður sem skyldi.

Flm. (Jón Baldvinsson) Tveir hv.þm. hafa nú rætt um þetta frv., og hefir andað heldur köldu frá þeim báðum í garð þess. Hv. 6. landsk. lét svo, sem taka þyrfti fleiri atriði með í frv. en í því eru. En þegar til kom, þá voru það aðallega ýmiskonar breytingar á orðalagi frv., sem ég get ekki séð, að geti skipt nokkru máli. Auðvitað hefði mátt orða ýmislegt öðruvísi og betur en gert er í frv., og dettur okkur flm. ekki í hug að halda því fram, að við höfum alstaðar fundið bezta orðalagið, sem hægt væri að finna. Ég held, að hv.þm. geti yfirleitt sagt það sama um frv. þau, er þeir flytja, nema ef til vill hv. a. landsk., - en ég man bara ekki í svipinn eftir því, að hann hafi flutt nokkurt frv. Hv. 6. landsk. hélt því fram, að þetta frv. hefði ekki verið borið fram, ef hann hefði ekki orðið fyrri til og flutt brtt. við fátækralögin nú á þessu þingi. Ég hélt, að það myndi gleðja hv. 6. landsk., ef hið smávægilega frv. hans gæti knúið fram svo umfangsmikið og róttækt frv., sem þetta. En hv.þm. hefir auðsjáanlega ekki kynnt sér þingsögu þessa máls. Öll meginatriði þessa frv. hafa legið fyrir Alþingi áður sem brtt. við fátækralögin. Sú getsök hv.þm., að frv. þetta sé fram komið til þess að spilla fyrir frv. hans, hefir því ekki við nein rök að styðjast. Síðan árið 1922 hafa flestar þær till. til breytinga á fátækralögum, sem felast í frv., legið fyrir flestöllum þingum, að vísu ekki nákvæmlega eins orðaðar, en eins í öllum höfuðatriðum. Svo að hv. 6. landsk. getur séð, að við flm. þessa frv. höfum ekki farið að hlaupa til að semja frv. vegna hins lítilsverða frv. hv.þm. Auðvitað höfum við látið ýms ákvæði í öðrum lögum, sem snerta framfærslu og ekki komu í bága við frv., haldast óbreytt, og má þar nefna t. d. sifjalög o. fl. Hinsvegar skal ég geta þess út af aths. hv.þm., að í þessu frv. er frekar að orði kveðið viðvíkjandi uppeldi barna og eftirliti með þeim heldur en er í núgildandi lögum. Annars heyra þær umr. um orðalag einstakra gr. undir 2. umr. málsins. Þegar að því kemur, skal ég fús ræða við hv.þm. um orðalag einstakra greina. Eiginlega voru engar efnisbreytingar, sem hv.þm. vildi gera. Viðvíkjandi því, að taka upp ýms ný ákvæði, sem snerta tryggingar, t. d. mæðratryggingar, þá álít ég, að þær eigi ekki heima í framfærslulögunum, heldur á sá lagabálkur heima í alþýðutryggingunum. Mér skildist af niðurlagsorðum hv. 6. landsk., að með frv. væri tekið of stórt stokk; hv.þm. vill, að því er mér skildist, heldur taka smáu skrefin en þau stóru. Ég vil taka stóru skrefin, til að leiðrétta og bæta það, sem aflega fer. Ég vil taka þau, ef hægt er að koma þeim við, en þó vil ég ekki slá hendinni móti smærri umbótum. Nú höfum við fengið ýmsar smábreytingar á fátækralögunum, en í rauninni er það herzlumunur, hvort fullkomin leiðrétting fæst á þeim eða ekki. Það er takmarkið að koma þessum lögum í það horf, að fullkomlega sé séð fyrir rétti þeirra, sem minni máttar eru í þjóðfélaginu, og að þeir hafi kröfu til þess, að fyrir þeim sé séð, en þó ekki á þann hátt, að þeir séu sviptir öllum réttindum. Og eins hvað snertir börn þau, sem eru á vegum þess opinbera, þá er í frv. lögð rík skylda á hendur fátækrastjórnum að sjá um, að börn séu alin þannig upp, að þau geti fullkomlega séð fyrir sér sjálf, þegar þau hafa náð aldri til þess. Ég vil ekki fylgja þeirri reglu hv.þm. að tína þetta í smáum skrefum, ef hægt er að ná því stóra í einu. Mér sýnist ekki nein ástæða fyrir hv.þm. að ganga móti þessu frv., þó að hún viti, að einhverjir kunni að vera á móti því, heldur frekar ástæða fyrir hv.þm. að taka þá höndum saman við okkur flm. til að koma málinu til sigurs, ef nokkur alvara er hjá hv.þm., t. d. með að afnema sveitarflutninga og annað ranglæti fátækralaganna. En hv.þm. er máske á móti því að taka nema smáu skrefin, litlu umbæturnar, eins og í frv. því, er hv.þm. flutti. Það er máske í samræmi við stefnu Íhaldsins. Ég hélt einmitt, að með kosningu hv. 6. landsk. hefðum við fengið áhugasaman þm., sem mundi vilja vinna, fyrir þessi mál. Ég bjóst aldrei við, að hv. 3. landsk. mundi veita þessu frv. góðar viðtökur, enda var hann hornóttur við það. Ég get trúað því, að nagg og nag milli sveitarfélaga sé búið að festa svo rætur í huga hans, eins og einstaka þeirra, sem við hreppstjórn hafa lengi fengizt, að hann vilji ekki missa tækifærin, sem núgildandi fátækralög veita honum til þessa. Það er máske orðinn hluti úr lífi hans, og honum því nauðsynlegt. Ég gæti því trúað, að hv.þm. vildi ekki missa þetta þjark milli sveitarstjórnanna og öll þau hrekkjabrögð, sem slungnir hreppsnefndarmenn finna upp á til að leika á hina hreppana, með því að kosta ómaga í öðrum hreppum, þangað til þeir eru orðnir þar sveitfastir. Er alveg yfirganganlegt, hve mikið þeir leggja oft á sig til að finna upp brögð til að leika hver á annan í fátækramálum. Það þarf ekki að bíða eftir nál. um alþýðutryggingarnar. Það kemur ekki þessu máli við, að öðru leyti en að það kann að draga úr kostnaði sveitarfélaganna. Ég tek mér létt, þó að hv.þm. segi, að við höfum ekki vandað til frv. og borið það meira fram til að sýnast. Hv. þm. minntist á 46. gr. frv. Þessir 2/5, sem sveitin greiðir af sjúkrahúskostnaði framfærsluþurfa, verða vitanlega fátækrakostnaður og koma fram í niðurjöfnun. Það er tóm vitleysa, þegar hv.þm. er að finna að grundvellinum að niðurjöfnuninni. Grundvöllurinn undir matið í hverju sveitarfélagi er jafngóður, þótt utanhreppsmaður eigi eign, sem matið er byggt á. Fasteignamatið í krónutölu er jafnhátt, hvort sem jörð er eign utanhreppsmanns eða ekki. Það var rétt hjá hv.þm. og það eina, sem rétt var í ræðu hans, að ekki er tekið fram í ástæðum frv., að betur stæðu hrepparnir tækju þátt í framfærslukostnaði. Það er rétt hjá þm.; en ég skal bæta úr því með því að telja það eina af ástæðunum fyrir frv. og það, sem sérstaklega mælir með því, að betur stæðu hrepparnir styðji hina fátækari til að bera þennan kostnað. Hv. þm. var að hnýta í verklýðsfélögin. Hann getur aldrei staðið hér upp án þess. Ég veit ekki, við hvað sveitarfélögin ættu að miða kaupgjald við vinnu þá, sem þau þurfa að láta gera, ef ekki við taxta verklýðsfélaganna. Ég sé ekki að það sé meiri vansi fyrir sveitarfélögin að fara eftir þeim kauptaxta en atvinnurekendur. Hv. þm. býr langt frá kaupstað og hefir þess vegna haft lítil kynni af verklýðsfélögunum, nema það sem hann hefir lesið í Morgunblaðinu. En hann hefði átt að reyna að afla sér upplýsinga um þau. Þetta er svipað því og þegar Morgunbl. er að skamma Rússland, eitt af stórveldum heimsins, með hálft annað hundrað millj. íbúa. Það talar eins og orð þess séu afgerandi fyrir Rússland. Eins er með hv. 3. landsk. gagnvart verklýðsfélögunum. Hann er álíka lítill gagnvart verklýðsamtökunum og Morgunbl. er gagnvart Rússlandi. Hann getur engu ráðið um, hvað félögin gera, þótt hann beiti öllum sínum sterka vilja til þess. Þau hafa jafnan rétt eftir sem áður. Þau eru það voldug og svo stór hluti í þjóðlífinu, að hv.þm. getur ekki knésett þau.

Jón Jónsson Hv. 2. landsk. ætlaði að veita mér rothögg með því, að hann þekkti ekki mörg frv. frá mér. Ég játa, að ég hefi ekki komið með eins mörg frv. eins og hann. Ég hefi yfirleitt ekki lagt í vana minn að bera fram mál til þess að sýnast, hefi látið mér nægja að bera fram eitt frv. hvert ár, sem ég hefi setið á þingi, og þótt þau séu ekki stór, þá ætla ég, að þau hafi komið flestum sveitum landsins að gagni að meira og minna leyti. En hitt hefi ég ekki lagt í vana minn, að fylla öll þingborð með till. og frv. meira og minna fljóthugsuðum og fyrirfram vitandi það, að þau gangi ekki fram. Þá var hv.þm. að tala um það, að ég væri orðinn samgróinn naggi og nagi sveitarfélaganna. Mér virðist á lýsingum hv.þm., að hann muni vera þessu naggi kunnugri en ég. Ég hefi að vísu fengizt nokkur ár við sveitarstjórn, en hefi sloppið mikið við allt stríð út af fátæklingum. Ég held, að ég hafi orðið að skrifa eitt einasta bréf í því máli. Það var ofur einfalt mál og ég held, að það hafi heldur ekki farið lengra en að málið varð klárt með því bréfi. Ég held, að ég verði að frábiðja mér það, að hafa nokkuð fengizt við fátækraflutning.

Ég bar það ekki upp á hv.þm.

. Nei, en hv.þm. gaf það þá í skyn. Ég býst við, að nú sé orðið tiltölulega lítið um fátækraflutning. Náttúrlega mætti draga enn meira úr honum með stytting sveitfestistímans. Aðaltilgangur frv. er þá það, að landið eigi að bera kostnaðinn, en þá skil ég ekki, að einstakar sveitir eigi að bera kostnaðinn að nokkru leyti. Þá hélt hv.þm. því fram, að eignir væru jafngóður grundvöllur fyrir niðurjöfnun, hvort sem hún væri eign utansveitarmanns eða ekki. Ég skil ekki, hvað hann hugsar. Eftir núgildandi lögum getur sveitarfélag ekki lagt útsvar á eignir utansveitarmanna, og skil ég því ekki, að þær séu tiltakanlega góður mælikvarði á gjaldþol sveitarfélagsins. Hv. þm. talaði um það, að ég gæti aldrei staðið hér upp án þess að ráðast á kaupgjaldið og verklýðsfélögin. Ég veit ekki til þess, að ég hafi ráðizt mikið að þeim, enn mér þykir þeim fullhátt undir höfði gert, ef þau eiga að ráða fyrir um kaupgjaldstaxta við vinnu, sem hið opinbera veitir. Þá var hann að ógna mér með því, að ég væri lítill í samanburði við verklýðsfélögin. Það er ekki neitt við því að segja, þó að maður verði að láta í minni pokann fyrir einhverju og einhverju ofbeldi. Sem sagt, ég get ekki séð, að hv.þm. hafi hrakið neitt af því, sem ég sagði áðan. Það er flaustursbragur á þessu frv. og margt, sem bendir til, að lítil alvara sé að láta frv. ganga fram á þessu þingi, að það sé meira borið fram til að sýnast.

Flm. (Jón Baldvinsson) Við hv. 6. landsk. þarf ég fátt að ræða. Í síðustu ræðu sinni fór hv.þm. að afsaka þau kuldalegu orð, sem mér fannst hann beina til frv. Hv. þm. getur átt von á því, að ummæli hans komi alveg rétt í Alþýðubl., og tíðindamaður blaðsins, sem hér situr, er næg trygging fyrir því. En skilji aðrir ummæli hv.þm. eins og ég, gæti ég trúað, að mörgum hefði fundizt anda kalt til frv. í fyrstu ræðu þm. Og sérstaklega í niðurlagi ræðu sinnar gerðist þm. málsvari fyrir því, að taka smáu skrefin, og að mér fannst, andmæla því, að taka svo stór stökk, sem frv. fer fram á.

Það hefir þá bara verið tilfinning.

. Já, en þá tilfinning eða álit, sem mér fannst ég geta dregið af orðum hv.þm. Við hv. 3. landsk. vil ég segja það, að engin ástæða er til að ætla, að þetta frv. sé borið fram til að sýnast. Þetta er 7. árið, sem við höfum borið fram breytingar þessu svipaðar við fátækralögin, og þessar brtt. og þetta frv. hefir inni að halda þær skoðanir, sem Alþýðuflokkurinn hefir haldið fram í þessum málum, bæði á þingi og utan þings. Og þær lítilsháttar breytingar til bóta, er gerðar voru á fátækralögunum 1927, voru fram knúðar af umr. þeim, er Alþýðuflokkurinn hefir komið á stað um þetta mál. Bæði íhöldin hafa orðið að beygja sig fyrir því almenningsáliti, sem Alþýðuflokkurinn hefir skapað í þessu og fleiri málum. Svo er þessu t. d. farið um 21 árs kosningarrétt. Sú krafa hefir verið borin fram af Alþýðuflokknum frá upphafi, og nú er svo komið, að hinir flokkarnir hafa ekki þorað annað en ljá henni fylgi sitt líka. Það er almenningsálitið utan þings, sem úrslitum ræður. Það má vel, vera, að í því efni, sem hér um ræðir, sé það ekki enn nægilega sterkt til þess að allt landið verði gert að einu framfærsluhéraði, en það almenningsálit skapast fyrr eða síðar með því að bera málið fram á þingi og tala um það í tíma og ótíma og halda því sívakandi. Það má vel vera, að málið nái ekki fram að ganga á þessu þingi. En það vantar áreiðanlega ekki nema herzlumuninn til þess að stefna Alþýðuflokksins sigri í þessu máli, og því teljum við varhugavert að vera að stíga smáskref til endurbóta á fátækralöggjöfinni, því að slíkt er ekki til annars en að tefja fyrir gagngerðum umbótum. Það er rétt, að frv. kemur seint fram á þessu þingi, en hvorki hv. 3. landsk. né hv. 6. landsk. hefir leyfi til að segja, að við berum það fram til að sýnast.

Ég hefi aldrei sagt það.

. Nei, ekki beint, en mér fannst vera hægt að lesa það á milli línanna. Hv. 3. landsk. hafði þá sömu aðferð og hann er vanur, að segja, að allt standi ómótmælt, sem hann hefir sagt, hversu oft sem búið er að hrekja öll hans rök. Þetta er venja málaflutningsmanna fyrir rétti, og þykja þar ef til vill góðar og gildar, en í þingsalnum eiga þær miður við. Hv. 3. landsk. sagði, að flaustursbragur væri á frv. Ég skal ekki deila við hann um þetta, en þó að einhver smíðalýti kunni að vera á frv., eru þau ekki meiri en svo, að hægðarleikur væri að laga frv. svo í n., að innihald og efnisniðurröðun þyrfti engum misskilningi að valda. Hv. 3. landsk. á sæti í þeirri nefnd, sem væntanlega fær frv. til meðferðar, og hann er svo góður nefndarmaður, er hann vill það við hafa, að með hans aðstoð ætti að vera hægt að gera frv. vel og greinilega úr garði. Því heyrist oft fleygt, að stjórnarfrv. séu með nokkrum flaustursbrag, og er aðstaða til samningar þó betri þar en hjá einstökum þm.Stjfrv. eru oftast samin af nefndum eða sérfróðum mönnum, er hafa nægan tíma fyrir sér, en þingmannafrv. hinsvegar samin í hjáverkum á stuttum tíma. Ég held, að við flm. getum því látið okkur þessa aðfinnslu hv. 3. landsk. í léttu rúmi liggja. Hv. 3. landsk. var að afsaka afskipti sín af fátækramálum og sagði, að frá sér hefði farið aðeins eitt bréf um þessi efni. Ég skal ekki deila um þetta við hann, en ótrúlegt þykir mér, að ekki liggi meira eftir hann í þessum efnum en eitt bréf, eftir svo langa hreppsstjórn. Ætli hér geti ekki staðið líkt á og segir í sögunni um prestinn, þegar biskupinn lagði galdrabækurnar fyrir hann og spurði hann, hvort hann þekkti stafina. Prestur kvaðst ekki þekkja einn staf, en gaf síðar þá skýringu, að þetta hefði hann sagt af því, að hann hefði ekki þekkt einn staf, heldur alla. Það getur vel verið, þótt hv. 3. landsk. hafi ekki skrifað nema eitt bréf, að hann hafi lagt á hundrað ráð til að losa sína sveit við fátæklinga og koma þeim á aðrar sveitir. Út af ummælum hv. 3. landsk. um verklýðsfélögin vil ég segja það eitt, að það er ósköp þýðingarlítið fyrir hann að vera að ýfast við þeim, því að þau standa nákvæmlega jafnrétt eftir sem áður fyrir það. Þau skapa kauptaxtann ýmist í samráði við atvinnurekendur eða þá hvað sem atvinnurekendur segja. Þetta er þeirra valdsvið, sem nú orðið er viðurkennt af flestum hér og alstaðar í öðrum löndum. Það er því miður viturlegt hjá hv. 3. landsk., að ætla að fara að setja sig upp á móti taxta verkalýðsfélaganna. Eftir kosningum að dæma, er Alþýðuflokkurinn 1/5 hluti þjóðarinnar, og eru þó fleiri í verklýðsfélögunum en flokknum. Mér þætti gaman að vita, hvort hv. 3. landsk. er alvara með það, að vilja ganga fram hjá allt að 1/3 landsmanna í löggjöfinni.