Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Páll Þorbjörnsson skipstjóri og fyrrv. alþm. varð bráðkvaddur í heimabæ sinum, Vestmannaeyjum, s.l. fimmtudag, 20. febr., 68 ára að aldri. Páll Þorbjörnsson var fæddur 7. okt. 1906 í Vatnsfirði í Norður-Ísafjarðarsýslu. Foreldrar hans voru Þorbjörn héraðslæknir á Bíldudal Þórðarson bónda á Neðri-Hálsi í Kjós Guðmundssonar og kona hans, Guðrún Pálsdóttir prófasts og alþm. í Vatnsfirði Ólafssonar. Hann hóf ungur sjómennsku úr heimabyggð sinni og vann sjómannsstörf lengstum á árunum 1920–1932. Gagnfræðaprófi við Menntaskólann í Reykjavík lauk hann utanskóla vorið 1922, var við nám í Stýrimannaskólanum í Reykjavík veturinn 1929–1930 og lauk þaðan farmannaprófi vorið 1930. Eftir það var hann um skeið stýrimaður hjá Skipaútgerð ríkisins. Árið 1932 fluttist hann til Vestmannaeyja og gerðist þar kaupfélagsstjóri og síðar skipstjóri og útgerðarmaður. Síðustu árin stundaði hann umfangsmikill kaupsýslustörf, rak heildsölu- og smásöluverslun með veiðarfæri og aðrar útgerðarvörur. Páll Þorbjörnsson átti sæti í bæjarstjórn Vestmannaeyja á árunum 1934–1950 og gegndi öðrum trúnaðarstörfum fyrir bæjarfélagið. Landsk. alþm. var hann eitt kjörtímabil, 1934–1937, sat á 4 þingum. Hann var í stjórn Síldarverksmiðja ríkisins 1935–1937 og yfirskoðunarmaður ríkisreikninga 1936–1937. Víst má telja, að ungum hafi Páll Þorbjörnssyni staðið opnar ýmsar leiðir til frama. Hann valdi sér sjómennsku að ævistarfi og vann flest störf sín í tengslum við sjósókn og siglingar. Á Alþingi átti hann sæti í sjútvn. og ræður hans á þingi fjölluðu flestar um þau málefni. Á heimsstyrjaldarárunum var hann löngum í siglingum og auðnaðist honum þá að bjarga mörgum mannslífum úr sjávarháska. Í Vestmannaeyjum átti hann heimili í rúma fjóra áratugi við miklar athafnir og umsvif og þar féll hann frá skyndilega. Ég vil biðja hv. alþm. að minnast Páls Þorbjörnssonar með því að rísa úr sætum. - Þm. risu úr sætum.



Herra forseti. Þessi fsp. á þskj. 41 var gerð af Vilhjálmi Sigurbjörnssyni, sem gegndi þingstörfum í fjarveru minni á haustþinginu og er á þessa leið, - hún er til samgrh. um störf flutningskostnaðarnefndar: „1. Hvað líður störfum mþn., sem kjörin var í samræmi við þál. frá 10. apríl 1973 um stofnun verðjöfnunarsjóðs vöruflutninga og bætt skipulag á þeim flutningum? 2. Hvenær má vænta álitsgerðar n.?“Landbrh. (Halldór E. Sigurðsson) : Herra forseti. Út af fsp. á þskj. 41 vil ég gefa upplýsingar um störf n. sem fyrir liggja, en þannig er ástatt um störf þessarar n., að formaður hennar varð menntmrh. á s.l. hausti og hefur af skiljanlegum ástæðum þess vegna ekki getað sinnt þessum störfum. Hann hefur hins vegar sagt því starfi lausu og við því starfi hefur tekið hv. 5. þm. Austf. Þess vegna get ég ekki svarað síðari liðnum, hvenær nál. liggi fyrir. En maður, sem starfaði hjá n., Guðmundur Einarsson deildarstjóri í fjmrn., hefur gefið svo hljóðandi skýringar á þeim atriðum sem til meðferðar höfðu verið hjá n.: Áætlað er, að árið 1971 hafi vöruflutningar skipst á milli flutningatækja á eftirfarandi hátt miðað við tonn og km. Bílar 91%, skip 7%, flugvélar 2%. Á leiðum, sem eru 300 km eða lengri, er áætlað að hlutdeild bila hafi verið 69%, skipa 26% og flugvéla 4–5%. Þróun undanfarandi ára hefur verið í átt til dýrari flutningsmáta, þ. e. hlutdeild bila og flugvéla hefur aukist á kostnað skipanna. Helstu ástæður þessarar þróunar eru: 1. Bættar samgöngur í lofti og á landi, en tiltölulega litlar framfarir í flutningum á sjó, t.d. með hraða og vörumeðferð. 2. Bætt þjónusta flutningaaðila á landi og í lofti, t.d. heimkeyrsla á vörum. 3. Léleg aðstaða Skipaútgerðarinnar til vörumóttöku og að því er virðist lítill áhugi á að ná til sín flutningum. 4. Ósamræmi í skattlagningu flutningatækja. Talið er, að öll opinber gjöld af rekstri vörubila nemi um 1/3 hluta af tilkostnaði hins opinbera við þá. 5. Auknar kröfur um hraða og fljóta afgreiðslu, m.a. aukning verðmætisflutninga. Tilhneiging verður þá til að velja flutningatæki sem fljótari eru í förum þótt dýrari séu en önnur. 6. Flókin gjaldskrá í vöruflutningum á sjó. Það er augljóst, að með þessari þróun verða flutningar dýrari að sumu leyti og óhagkvæmari en vera þyrfti, a.m.k. frá félagslegu sjónarmiði. Nokkrar fleiri skýringar eru hér: 1. Endurbætt leiðakerfi Skipaútgerðar ríkisins dregur úr hringferðum og teknar upp ferðir til Vestfjarða og Austfjarða. Kanna þyrfti möguleika á að flóabátar tækju að einhverju leyti við flutningum, t.d. Drangur á Norðurlandi. 2. Fækka skipum Skipaútgerðar ríkisins, en samvinna er tekin upp við flutningsaðila á landi um framhaldsflutning eftir því sem hagkvæmara reyndist. 3. Aukin tækni í vörumeðferð, t.d. með aukinni notkun gáma og aukinni hagræðingu við notkun þeirra. 4. Bætt aðstaða til vörumóttöku, sérstaklega í Reykjavík. 5. Aukin þjónusta við neytendur, þ.e.a.s. heimkeyrsla á vörum, og aukið söluátak, þ.e. reynt að hafa frumkvæði að ná flutningum. 6. Endurnýjun skipastóls sem þörf er á og þess þá gætt að ný skip séu sem nýtískulegust. Aðrar hugmyndir, er varða samgöngur á sjó: Ný skip sem sigla beint milli ákveðinna staða, t.d. Reykjavíkur og Akureyrar, bílferja sem sigldi á milli Reyðarfjarðar og Bergen. Aðbúnaður sé allur miðaður við að farmgjöld verði sem lægst með viðunandi þægindum, þó að hluti farrýmis verði færanlegur, þannig að nota megi til vöruflutninga á vetrum, t.d. á nýjum bílum. Einföldun vörugjalda í höfnum. Flutningar á landi. 1. Umferðarmiðstöðvar á krossgötum til að auðvelda umhleðslu gætu bætt nýtingu flutningatækja og aukið tíðni ferða til smærri staða, mundu auk þess skapa möguleika á flutningum milli staða, þar sem ekki er um að ræða beinar ferðir. 2. Aukin áhersla á bundið slitlag. Mjög mikill hluti vegakerfisins hefur nú þegar svo mikla umferð að lagning bundins slitlags væri arðbær fjárfesting. Mundi það draga mjög úr rekstrarkostnaði bíla. 3. Aukin notkun gáma. Flutningar í lofti: Skipulag flutninga í lofti er tiltölulega gott. Þó eru þar undantekningar. Það er helst gæti staðið til bóta er: 1. Sérstök flugvél eða flugvélar staðsettar á Akureyri, sem flygju til hinna einstöku staða á Norðurlandi, Austurlandi og Vestfjörðum. Sérstök þörf er fyrir slíka þjónustu á Norðurlandi og Grímsey. 2. Bætt aðstaða í Reykjavik og úti á landi með tilliti til afgreiðslu. 3. Endurbættir flugvellir, m.a. í Reykjavik með nýjum flugvelli á Álftanesi - sem ég held að sé nú ekki um að ræða. Flutningar almennt: Samræming í skattlagningu flutningatækja með tilliti til tilkostnaðar hins opinbera við þau. Aukin samræming í flutningi hinna ýmsu flutningatækja, m.a. við umferðarmiðstöð, og notkun gáma. Ég vil leyfa mér að vekja athygli á því, að þessar upplýsingar, sem ég hef lesið hér, eru hugmyndir sem starfsmaður n. hefur tekið saman, en eru hvorki till. n. þeirrar, sem um hefur fjallað, né samgrn. A.m.k. vil ég taka það skýrt fram, að nýr flugvöllur á Álftanesi mundi ekki verða samþykktur af minni hendi. Hins vegar eru í þessu margar góðar ábendingar sem n. sú, sem nú mun taka til starfa á nýjan leik, mun taka til athugunar. Þetta svar verð ég að láta nægja við fsp. vegna þeirrar breytingar sem orðið hefur á störfum n.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. samgrh. fyrir svör hans og sé ekki ástæðu til að ræða þetta mál nánar við þetta tækifæri. Það er, eins og öllum hv. þm. er ljóst, mikið vandamál fyrir landsbyggðina að þurfa að búa við þau skilyrði að flytja yfirleitt vörur sínar í gegnum Reykjavík frá útlöndum. Þetta kemur auðvitað hastarlega niður á vöruverði úti á landi og hefur þau áhrif að vörur eru þar yfirleitt dýrari en hér í Reykjavík. Ég get ekki stillt mig um, af því að ég hef ákveðin dæmi fyrir framan mig, að nefna tilvik um vörusendingar, sem gefa góða hugmynd um það, hvað hér er í húfi. Það eru timbursendingar sem flytja átti með skipi erlendis frá og til hafna á Austurlandi. Ég nefni tvö tilvik. Í öðru tilvikinu er millilandafragt 370 þús. kr., en framhaldsfragt eða strandfragt sömu sendingar frá Reykjavík og austur á Reyðarfjörð um 170 þús. kr. Í hinu tilvikinu er millilandafragtin tæplega 180 þús. kr., en strandfragtin til hafnar á Austfjörðum tæplega 100 þús. kr. M.ö.o.: flutningsgjald á sömu vöru er 35–40% hærra til Austfjarðahafna en það er til Reykjavíkur og hefur auðvitað tilsvarandi áhrif á vöruverðið á þessum báðum stöðum. Ég vil endurtaka þakkir til hæstv. ráðh. og vonast til að þessi n., sem vinnur að gagnmerku starfi, starfi áfram og skili sem fyrst áliti og till. til, hv. Alþ.



Herra forseti. Þessi fsp. var einnig flutt af Vilhjálmi Sigurbjörnssyni á sinum tíma til hæstv. fjmrh. um söluskatt af framflutningsgjöldum og hljóðar þannig: „Hefur ráðh. látið kanna möguleika á því að fella framflutningsgjöld undan álagningu söluskatts, þannig að sú hækkun vöruverðs til neytenda, sem verður vegna strandflutninga og af öðrum flutningskostnaði innanlands, verði undanþegin álagningu söluskatts?“ Ég hygg, að það sé einhver misskilningur í sambandi við þessa fsp., sem væntanlega upplýsist af hálfu hæstv. ráðh., og leyfi ég mér að þakka honum fyrir fram fyrir svarið.



Herra forseti. Hugtakið framflutningsgjald, eins og það er í þessari fsp., er skilið á þann veg að hér sé um flutningsgjald af vöru að ræða sem leggst við vöruverð til viðbótar öðru flutningsgjaldi sem áður hefur verið reiknað inn í vöruverðið. Vöruflutningar eru undanþegnir söluskatti og hefur svo verið allt frá 1960. Nú í sumar voru upp- og útskipunargjöld einnig undanþegin söluskatti. Með hliðsjón af þessu verður sennilega að skilja fsp. þá, sem hér liggur fyrir, þannig, hvort unnt sé fyrir seljendur vöru að skilja kaupverð í sundur annars vegar í svokallað framflutningsverð og hins vegar í annað verð. Efni fsp, er þá nánast hvort unnt sé að nota hið svokallaða annað verð sem söluskattsstofn. Hitt er talið ógerlegt. Seljendur vöru hafa yfirleitt litla eða enga möguleika á því að greina hið svokallaða framflutningsverð frá heildarandvirði vöru. Með hliðsjón af framansögðu hefur þetta mál ekki verið kannað sérstaklega og minna verður á, að allar undanþágur frá söluskatti gera eftirlit með þeim skatti erfiðara en ella, svo að þeim markmiðum, sem talið, er æskilegt að ná, verði helst að ná með öðrum hætti en fella niður söluskattinn.



Herra forseti. Á þskj. 111 hef ég leyft mér að flytja fsp. í tveimur tölul. til hæstv. menntmrh. um kostnaðarhlut sveitarfélaga varðandi stofnun og starfrækslu fræðsluskrifstofu í fræðsluumdæmum. Það er orðið nokkuð langt síðan þessi fsp. var borin fram og því vonandi ástæða til þess að ætla að hæstv. ráðh. sé búinn að taka það mál til úrlausnar sem hér er spurt um. Eins og hv. þm. er kunnugt er í nýsamþykktum grunnskólalögum gert ráð fyrir því að skipta landinu í fræðsluumdæmi. Í hverju fræðsluumdæmi á að starfrækja fræðsluskrifstofu og eiga þessi umdæmi að hljóta nokkra sjálfstjórn í fræðslumálum, þannig að fræðsluskrifstofurnar séu nokkurs konar fulltrúar menntmrn. á þessum stöðum. Nú hefur komið í ljós um þetta eins og svo fjölmargt annað, þegar á að dreifa valdi út um landsbyggðina, að gert er ráð fyrir því að fólkið í fræðsluumdæmunum leggi í talsverðan kostnað til þess að fá þessa þjónustu, þó að ekki sé vitað til þess t.d. að reykvíkingar hafi þurft að greiða sérstaklega fyrir þau forréttindi - skulum við e.t.v. segja - að hafa helstu stjórnsýslumiðstöðvar landsins staðsettar í Reykjavík. Er það raunar furðuleg framkvæmd á byggðastefnu ef svo á að vera, að sé verið að bjóða fólki í hinum dreifðu byggðum landsins að fá til sín ákveðnar stjórnsýslumiðstöðvar gegn því að senda þeim reikning jafnhliða, þar sem þeim er gert að borga stórfé til þess að halda þessum skrifstofum uppi. Þetta mál var töluvert mikið rætt á þingi Fjórðungssambands vestfirðinga á s.l. hausti, og skömmu eftir að það þing var haldið fóru forráðamenn sambandsins suður til Reykjavikur til þess að kanna frekar þetta mál og spurðust m.a. fyrir um það, hvort menntmrn. væri búið að gera einhverja útreikninga á rekstrarkostnaði og stofnkostnaði við þessar skrifstofur. Þá mun í ljós hafa komið, eftir því sem mér er sagt, að það hafi ekki legið fyrir af menntmrn. hálfu. Eftir þær fregnir gerði stjórn Fjórðungssambands vestfirðinga sjálf áætlun um rekstrarkostnað og stofnkostnað við fræðsluskrifstofuna í Vestfjarðaumdæmi, og þar kom í ljós að samtals nemur árlegur rekstrarkostnaður og kaupverð innbús 6 millj. 67 þús. kr. samkv. áætlun stjórnar Fjórðungssambandsins, þar af er vestfirskum sveitarfélögum ætlað að greiða 2.8 millj. Mér er kunnugt um það, að Fjórðungssamband vestfirðinga hafði ekki á þingi sínu í haust gert ráð fyrir því að þurfa að greiða svo mikið fé fyrir þessa skrifstofu, og raunar hefur Fjórðungssambandið ekki yfir slíkum fjármunum að ráða. Þess vegna spyr ég hæstv. ráðh. hvort hann og ríkisstj. hafi tekið þetta mál til sérstakrar umfjöllunar og hvort tilgangurinn kunni að vera sá að tryggja sveitarfélögunum nýja eða aukna tekjustofna í því skyni að standa undir þessum kostnaðarhluta sveitarfélaganna við framkvæmd grunnskólalaganna.



Herra forseti. Það er rétt hjá hv. fyrirspyrjanda, það er langt síðan þessi fsp. var fram lögð. Að nokkru leyti er það mín sök að henni hefur ekki verið svarað fyrr og bið ég velvirðingar á því, að svo miklu leyti sem mér er um það að kenna. Í fyrsta lið fsp. er spurt um kostnaðaráætlun varðandi fræðsluskrifstofur. Þessi kostnaðaráætlun var saman tekin fyrir áramótin og þá litu tölurnar út svona, en spurt er um kostnað fræðsluskrifstofanna hverrar fyrir sig og hversu mikið fé sveitarfélögum hvers umdæmis er gert að leggja fram. Því svara ég þannig: Í Reykjavík alls áætlað 11 millj. 180 þús. og hluti fræðsluumdæmis 4 millj. 940 þús. Reykjaneskjördæmi 6 millj. 180 þús., 2 millj. 440 þús. Vesturl. 4 millj. 980 þús., 1 millj. 840 þús. Vestfirðir 4 millj. 980 þús., 1 millj. 840 þús. Norðurl. v. sama upphæð, 4 millj. 980 þús., 1 millj. 840 þús. Norðurl. e. 5 millj. 480 þús., 2 millj. 90 þús. Austurl. 4 millj. 980 þús., 1 millj. 840 þús. Suðurl. 4 millj. 980 þús. samtals og 1 millj. 840 þús. hluti fræðsluumdæmis. Samtals var rekstrarkostnaður áætlaður fyrir áramótin 47 millj. 740 þús. og hluti fræðsluumdæmanna alls 18 millj. 670 þús. Þá var áætlaður stofnkostnaður á hverja skrifstofu samtals 1 millj. 100 þús. kr. Er auðséð á því, að það er ekki gert ráð fyrir að byggt sé yfir þessa starfsemi. Samtals verður þetta 1 millj. og l00 þús. kr. sem skiptist þá til helminga, 4 millj. 400 þús. á hvorn aðilann. Þá er í 2. líð fsp. spurt um það, hvort fyrirhugað sé að tryggja sveitarfélögunum nýja eða aukna tekjustofna eða aðrar sérstakar viðbótartekjur til að standa undir kostnaðarhluta sveitarfélaganna við þessa framkvæmd grunnskólalaganna. Hluti sveitarfélaganna er í þessari áætlun samtals bæði rekstur og stofnkostnaður, áætlaður 23 millj. og 70 þús. Nú hefur ekki verið lagt hér fram né heldur er í undirbúningi frv. um sérstakan tekjustofn til þess að standa undir þessum kostnaði. Það er þó rétt, að þetta er viðbótarkostnaður hjá sveitarfélögunum, en hitt verður þá einnig að hafa í huga, að í grunnskólal. eru mörg ákvæði, þar sem fremur léttir á sveitarfélögunum heldur en hitt og þyngir aftur á ríkissjóði. svo að í heildina tekið held ég ekki rétt að segja að grunnskólalögin íþyngi sveitarfélögunum sérstaklega. Þrátt fyrir það að þetta er ekki stór upphæð yfir allt landið, 23 millj., þá er hér eigi að síður vandamál á ferðinni, sem þarf úrlausnar. Og það er vegna þess að landshlutasamtök sveitarfélaga, sem ætlað er að annast þessar fræðsluskrifstofur, hafa ekki verið lögfest, þau hafa ekki möguleika til að innheimta gjöld af meðlimum sinum á sama hátt og t.d. ríki og sveitarfélög hafa. Og meðan landshlutasamtökin hafa þannig ekki aðra tekjustofna en þá, sem þau nú hafa og eru bundnir við önnur verkefni, þá er þetta mál sem krefst sérstakrar úrlausnar. Þetta atriði hefur nokkuð verið rætt. Ég hef kynnt það í ríkisstj. t.d. og hefur verið haldinn fundur með ráðh. menntamála og félagsmála og svo fulltrúum landshlutasamtakanna um þessa hlið málsins. Ákvörðun hefur ekki verið tekin enn um þetta efni, en það er sem sagt verið að vinna að því. Ég hef heyrt því hreyft, að nú þegar þrengir að og menn tala um samdrátt í útgjöldum hins opinbera, þá hef ég heyrt því hreyft að það væri skynsamlegt að fresta þessari framkvæmd, fresta því að setja á stofn fræðsluskrifstofurnar. Nú hefur þetta í raun og veru þegar frestast nokkuð, þar sem ekki er enn farið að auglýsa stöðu fræðslustjóranna. Það er þess vegna sýnt að skrifstofur geta varla tekið til starfa fyrr en á miðju ári. Ég álít hins vegar að það væri ekki skynsamlegt að fresta því lengur en svo sem eins og fram um mitt ár að þessar skrifstofur taki til starfa. Það er alveg rétt, sem fram kom hjá hv. fyrirspyrjanda, að þessum skrifstofum er ætlað að taka við hluta af því starfi, sem nú er unnið í menntmrn. Það er ekki búið að ganga alveg frá reglugerðum og erindisbréfum þar að lútandi. En það er t.d. ætlunin að skrifstofurnar fjalli um undirbúning áætlana fyrir skólana, um skoðun reikninga, jafnvel um ráðningu kennara sem eru settir í stöður og svo um ýmis atriði varðandi innra starf skólanna. Þannig er málum háttað, að það er mjög á hlaðið það starfsfólk sem nú er í menntmrn., og það er varla hugsanlegt annað en það þyrfti að auka þar við mannafla ef fræðsluskrifstofurnar kæmu ekki til, eins og gert hefur verið ráð fyrir, og þær gætu þannig létt ýmsum þeim störfum af ráðuneytinu, sem það nú hefur. Ég held að ég hafi þetta ekki lengra. Ég hef reynt að svara hinum beinu fsp. og svo látið fylgja með örlitlar skýringar.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. menntmrh. fyrir svörin. Ég vil aðeins vekja athygli þm. á því, sem fram kom í máli hans, að enda þótt menntmrn. hafi óskað mjög eindregið eftir því við fjórðungssamböndin að þau lykju ákvörðunartöku í sumar um hvar ætti að staðsetja fræðsluskrifstofurnar, gengju jafnvel frá samþykktum um það hvernig þau ættu að skattleggja sina aðila, þ.e.a.s. sveitarfélögin, í sambandi við kostnaðarhluta sveitarfélaganna í skrifstofuhaldinu, þá liggur ekki fyrir fyrr en nú um áramótin áætlun frá menntmrn. um kostnað við þessa starfsemi. Það ber ekki mikið á milli í þeim áætlunum sem menntmrn. hefur gert um rekstrarkostnað og stofnkostnað þessara skrifstofa, og þeirri áætlun sem Fjórðungssamband vestfirðinga gerði um skrifstofu sína. Það ber ekkert á milli varðandi stofnkostnað, það er sama upphæðin, en töluvert sem ber á milli í sambandi við almennan rekstrarkostnað. Ég vil taka það sérstaklega fram, að um þetta var gerð mjög nákvæm áætlun af Fjórðungssambandi vestfirðinga, sem ég hef hér undir höndum, og þar er miðað við verðlagið í nóv. 1974. Hvort sem möguleiki er að reka þetta með jafnódýrum hætti eins og menntmrn. gerir ráð fyrir eða hin áætlunin reynist réttari, um það vil ég ekki dæma, en þá er það engu að síður staðreynd að þarna þarf t.d. þetta fjórðungssamband - og sama máli gegnir um Norðurl. v. og Vesturland - að leggja fram til stofnkostnaðar og rekstrar nokkuð á þriðju millj. kr. Fjórðungssamböndin á þessum stöðum hafa ekki yfir þessu fé að ráða. Ég veit um að Fjórðungssamband vestfirðinga gerði ekki ráð fyrir því á fjórðungsþingi sínu í haust, að svo mikið fjárframlag þyrfti frá sveitarfélögunum til greiðslu rekstrarkostnaðar og stofnkostnaðar við þessa fræðsluskrifstofu. Ég vil eindregið óska eftir því við hæstv, menntmrh. að hann láti verða af því að tryggja þessum sveitarfélögum sérstaka tekjustofn til að geta staðið undir sínum kostnaðarhluta.