Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þrír af nm. landbn. hafa skrifað undir nál. Frv. hefur verið fyrir Nd. og er komið til okkar þaðan. Nm. voru sammála þeim breyt., sem gerðar voru á frv. í Nd., en breyttu þó ýmsu, mest til skýringar á frv. og til þess að ekki yrði um það villst, við hvað er átt. Þótt fyrsta breyt. nm. sé öðruvísi orðuð, má heita, að hún sé hér um bil eins að efni til og í frv., þó ekki alveg. Það þótti rétt að láta ekki vextina, sem áður voru taldir í d-lið, hverfa, svo að ekki þurfi að segja upp lánum, þó að leitað sé til byggingarsjóðs eða ræktunarsjóðs. - 2. gr. er látin haldast, en skýrari ákvæði tekin upp í 3. gr. um, að jörð, sem búin er að vera í eigu sömu ættar í 75 ár eða lengur, verði ættaróðal. Annars er í lögunum miðað við 100 ár, en hér við 75 ár eða lengur, og að jörðin sé enn í eigu ættarinnar, er lögin öðlast gildi. Þá er gert ráð fyrir því, að þetta ákvæði taki einnig jafnóðum til jarða, sem fullnægja þessum skilyrðum, en við töldum ekki nægilega skýrt kveðið á um það í lögunum, að svo yrði eo ipse. Um 3. brtt. er það að segja, að það láðist að breyta 100 í 75 í 27. gr. laganna, er málið var til meðferðar í Nd. Þá töldum við rétt, að þess væri getið í afsals- og veðmálabókum, að jörð sé ættaróðal. Það hefur töluverða þýðingu fyrir lánsstofnanirnar. Ég legg svo til, að frv. sé samþ. með þeim breyt., sem við höfum borið fram.



Herra forseti. Eins og tekið er fram í nál., var ég ekki viðstaddur, er frv. var afgr. í n., og hef ég því ekki tekið þátt í meðferð málsins. Það má því segja, að það sé óþarfi af mér að segja nokkuð um afstöðu mína, og það því fremur, að ég geri engar brtt. Þó vildi ég taka það fram, að þessi breyt. er gerð í góðu skyni og reynt að tryggja sanngirni í þessum efnum. En samt er þetta þó hálfgert fitl. Það má segja, að það sé sanngjarnt að miða við 75 ár í stað 100, en það er þó nokkuð út í bláinn, og segja má, ef talið er of hátt að miða við 100 ár, að svo sé einnig um 75 ár. Þar er einnig um handahófsákvörðun að ræða. Tilgangurinn er, að vaskur, traustur og starfsamur kynstofn njóti sín sem bezt jörðinni til góðs, og vel gæti staðið svo á, að eftir 50 ár eða 34 ár hefði maður sannað verðskuldun sína fyrir ættaróðali. Þetta getur alltaf verið álitamál, og því er bezt að hafa ekki tölurnar mjög skorðaðar. En sem sagt, úr því að verið er að ákveða tímatakmark í frv., get ég ekki verið á móti því. Það er einskorðað í frv., hvaða skuldir megi hvíla á jörðinni, og er þar eðlilega miðað við Búnaðarbanka Íslands og starfsemi hans, en mér flaug í hug, að ef athafnir á slíkri jörð væru meiri en svo, að Búnaðarbankinn væri fær um að sinna öllum eðlilegum beiðnum, væri alger útilokun í þessum efnum nokkuð hæpin og varhugaverð. Reynslan gefur bezta tilsögn um það, hvernig lögin komi að beztum notum. Með þessum athugasemdum er ég ekki að mótmæla frv., en vildi vekja athygli á því, að þróunin verður að skera úr um það, hvað bezt hentar í þessum efnum, og sníða verður löggjöfina eftir því. Með þessum athugasemdum greiði ég atkv. með frv.



Herra forseti. Þegar ég tók til máls í fyrra skiptið, má vera, að ég hafi ekki tekið nægilega skýrt fram, hver er megintilgangur frv. Samkvæmt d-lið 1. gr. l. nú mega ekki hvíla hærri veðskuldir á jörðinni en svo, að árlegir vextir af þeim nemi 4% af fasteignamatsverði jarðarinnar. Samkvæmt þeirri breyt., sem n. leggur til að gerð verði, á þetta ákvæði ekki að ná til vaxta af skuldum við byggingarsjóð og ræktunarsjóð, hins vegar tekur það til allra annarra lána. Ef á að viðhalda jörðunum, verður að breyta til í þessa átt. Þetta vildi ég taka fram.



Herra forseti. Ég hef borið hér fram frv. um breyt. á vissum ákvæðum útsvarslaganna. Eins og hv. d. er kunnugt, eru ákvæði um það nú í útsvarsl., að skipta skuli útsvari á milli atvinnu- og heimilissveitar eftir vissum nánar ákveðnum reglum, ef maður stundar atvinnu utan heimilissveitar sinnar vissan tíma. Jafnframt eru í l. ákvæði um útsvarsjöfnun, sem koma á í veg fyrir, að menn geti komizt í lægra útsvar með því að skrifa sig til heimilis utan atvinnusveitar. Síðan þessi ákvæði voru sett, hafa orðið miklar breytingar. Á stríðsárunum urðu miklar breytingar á atvinnuháttum, og hin mikla eftirspurn eftir vinnuafli hafði það í för með sér, að það var ekki lengur óhagræði að fá menn úr öðrum sveitum til vinnu. Nú hefur að vísu orðið nokkur breyting á þessu, en þrátt fyrir það er engin ástæða til þess, að þessi ákvæði séu lengur í gildi. Ég vil einnig benda á það, að meginorsökin fyrir útsvarsjöfnuninni mun hafa verið, að nokkuð bar á því, að íbúar Reykjavíkur skrifuðu sig í nágrannahreppunum, þar sem útsvörin voru lægri, en í Reykjavík. Á þeim tíma var um talsverðan mun að ræða. Þá var hætta á, að menn reyndu að flýja útsvörin hér í bæ. En nú er orðin gagnger breyting á þessu, þannig að eigi er hægt að tala um neinn mun á útsvarsstiga Reykjavíkur og annarra sveitarfélaga, og meira að segja er í næsta hreppi hærri útsvarsstigi, en í Reykjavík, svo að ekki er ástæða til að ætla, að menn mundu sjá sér hag í því, þótt horfið væri frá varúðarákvæðum l., að láta skrifa sig til heimilis í nágrannahreppunum. Þá vil ég benda á, að heimilissveitir manna hafa margháttuð útgjöld af íbúum sínum. Þessi kostnaður hefur vaxið mjög í sambandi við l. um almannatryggingar, en skv. þeim þurfa nú öll sveitarfélög landsins að greiða mjög ríflega fjárhæð til þeirra á hverju ári. Þessu fé er engan veginn skipt í hlutfalli við útsvörin, heldur er þar um önnur sjónarmið að ræða: tölu íbúa, fasteignamat og skattskyldar tekjur. En til þess er ekkert tillit tekið, þótt sveitarfélög missi meiri og minni hlut útsvarstekna sinna til atvinnusveitar íbúanna, sem algerlega er laus við umrædd útgjöld o. fl. Þetta hefur komið niður á sveitarfélögunum kringum Reykjavík, og um sum þeirra er svo háttað, að þau þurfa að skila til Reykjavíkurbæjar um helmingi af heildarútsvörum sínum, en þó þurfa sveitarfélögin að greiða af fé þessu þarfir íbúa sinna, þ. á m. til trygginganna. Þessi útsvarsskipting er orðin slík byrði, að sveitarfélögunum verður um megn að rísa þar undir. Ég vil geta þess líka, að heildarútkoman, þegar skiptingin hefur verið gerð, er eigi heldur stórvægileg á neinum stað, nema þá helzt hér í nágrenni Reykjavíkur. Hefur mér skilizt, að eftir því, hversu mikil vinna er í skiptingu útsvaranna milli sveitarfélaga, þá séu eigi mörg sveitarfélög á landinu, er þetta skiptir miklu máli. Ég held, að á þessu stigi málsins sé eigi ástæða til að fara nánar út í frv., en ég legg til, að því verði vísað til 2. umr. og hv. allshn. Mun ég gera frekari grein fyrir málinu síðar, ef tilefni gefst til þess.

Dómsmrh. (Bjarni Benediktsson) : Eins og hv. flm. tók fram, geri ég ráð fyrir, að þessar flóknu reglur hafi minni þýðingu, en ætla mætti. Því skiptir litlu máli, hvort þær eru hafðar í l. eða ekki. En mér skilst, að fyrir einstök sveitarfélög geti þetta haft töluverð áhrif. Væri því eðlilegt, áður en Alþ. tekur afstöðu til málsins, að leitað yrði umsagnar þeirra sveitarfélaga, sem helzt koma til mála, en þau skilst mér vera annars vegar Reykjavík og hins vegar sveitarfélög í námunda við hana. Það mundi eigi tefja málið mikið, þótt svo yrði gert, og þá yrði líka leitað umsagnar Sambands íslenzkra sveitarfélaga, þar eð núverandi form þess er skrifstofustjóri félmrn. Vil ég benda hv. n., er málið fær til meðferðar, á að hafa þessa aðferð við rannsókn málsins. Hér er mál á ferðinni, sem varðar fyrst og fremst viðskipti sveitanna innbyrðis, og er því eðlilegt, að sveitarfélögin fái að láta skoðun sína í ljós. Og í trausti þess, að þetta verði gert, greiði ég atkv. með frv. til 2. umr.



Herra forseti. Hv. þm., sem er flm. þessa frv., mun hafa starfað í mþn. þeirri, er hafði endurskoðun útsvars- og skattal. með höndum. Hefði ég viljað heyra, hvað hin ýmsu sveitarfélög, sem ég geri ráð fyrir, að leitað hafi verið til um umsögn á málinu, hafi um þetta sagt. áður en flanað væri að setningu nýrra l. Eins og hér hefur komið fram, m. a. hjá hæstv. dómsmrh., þá halda menn, að þetta mál skipti helzt Reykjavík og nágrannasveitir hennar. Þetta er þó mikill misskilningur. Málið skiptir fjölda sveita, t. d. Hafnarhrepp í Austur-Skaftafellssýslu, þar sem eru viðlegubátar á vertíðinni, Siglufjörð, en þangað koma menn, sem hafa miklar tekjur á skömmum tíma, og þetta skiptir fyrst og fremst alla þá atvinnustaði, sem missa tekjur vegna aðkomumanna, sem eru þar hluta úr árinu, og fá hluta af útsvörum þeirra. Og þetta á einnig við um þá hreppa, sem menn koma frá. Þarf því að athuga málið. - Þá vil ég líka spyrja, hvaða réttlæti sé í því, að Hafnarfjarðarkaupstaður eigi að fá allt útsvar vitamálastjórans, sem er búsettur þar, en stundar atvinnu sína í Reykjavík. Eða tökum sem dæmi bankastjóra, sem á heima í nágrenni bæjarins, en vinnur í öðru sveitarfélagi, sem fær ekkert af útsvari hans. Slík dæmi eru líka til úti á landi. Ég er ekki viss um, að hætta eigi að skipta útsvörunum. Ég viðurkenni, að snúningur sé á þessu og vafamál, hvernig þetta eigi að gerast, og erfitt sé að segja, hvar lögheimili mannanna sé. Vegna þessa má ég segja hið sama sem á síðasta þ., held ég, þegar útsvarsl. voru til meðferðar, að eitt hið fyrsta, sem gera eigi, sé að fá skýrari ákvæði um, hvar lögheimili manna sé, enda eru hæstaréttardómar komnir um þetta. Er oft og einatt sama vafaatriðið með einmitt þessa menn, sem reynt er að fá upplýst um, hvar lögheimili eigi. Um þessa menn þarf því skýrari ákvæði í l. Þá er nýlega komin upp deila um, að ýmsir eru farnir að gera kröfur um skiptingu á útsvörum embættismanna milli sveitarfélaga. Nefnum t. d. lækni, er störfum gegnir í þrem læknishéruðum. Hann hefur full laun á einum stað, en á hinum tveim er hann settur, og þar fær hann hálf laun. Þá segja þau héruð: Hann er héraðslæknir okkar, og eigum við því rétt á hluta af útsvari hans. - Svo eru líka prestar, sem skipaðir eru á einum stað, en settir á öðrum stöðum. Þá koma hreppsfélögin, þar sem prestssetrið er ekki, og segja, að presturinn hafi hálf prestslaun hjá þeim og eigi þau því heimtingu á hluta af útsvari hans. Þetta hefur einu sinni komið fyrir áður, en núna eru til fleiri slík tilfelli. Ég veit, að þetta er oft vafamál. En hætta liggur í þessu og bætir lítið um. Á hinn bóginn er það mesti misskilningur, að þetta nái aðeins til Reykjavíkur. Þannig er ástatt í langflestum hreppum úti um land að einhverju leyti.

Flm. (Guðmundur Í. Guðmundsson.) : Herra forseti. Ég vil eindregið taka undir tilmæli hæstv. dómsmrh., að n. sú, sem málið fær til meðferðar, sendi það til umsagnar þeirra aðila, er hafa aðstöðu til að láta í té umsögn um frv. þetta sem fljótast. Er sjálfsagt, að Reykjavík og hrepparnir í nágrenni hennar fái það til meðferðar. Svo vil ég og benda n. á, að sjálfsagt verður, að sveitarfélagasambandið fái málið líka til umsagnar. Málið hefur verið rætt þar, og mér er eigi grunlaust um, að samkomulag muni vera innan þess um það. Út af ummælum og spurningu hv. 1. þm. N-M. (PZ) vegna starfa mþn. vil ég taka fram, að misskilningur er, að hún hafi haft útsvarsl. sérstaklega til meðferðar, en ráðgert var, að n. athugaði þau í sambandi við endurskoðun skattal. En svo var ráðgert í upphafi starfa hennar, að hún héldi sér einvörðungu við skattal. Útsvarsl. voru því eigi athuguð í n., eða annað, og kynnti hún sér eigi afstöðu sveitarfélaganna í því efni. Þá vildi hv. þm. halda því fram, að þetta skipti ótal fleiri sveitarfélög máli en þau, er ég hef bent á. Raunar getur verið, að þetta skipti þau einhverju máli. En eftir þeim upplýsingum, er ég hef fengið, veit ég ekki betur en útkoman úr slíkri skiptingu mundi eigi svara kostnaði eða fyrirhöfn nema hér í nágrenninu. Hv. þm. nefndi Siglufjörð sem dæmi. Í fljótu bragði kann að líta svo út sem það sé rétt, en hefðum við tölur til taks, þá held ég, að við sæjum, að þetta skipti minna fyrir Siglufjörð en það skiptir einstaklinga að starfa utan heimilissveitar sinnar a. m. k. þrjá mánuði af árinu eða vera þann tíma lögskráðir á skip utan heimilissveitar sinnar. Það er vitað, að sjómenn og síldarfólk er sjaldan eða aldrei þann tíma á Siglufirði.

Þeir munu þó vera skráðir í þrjá mánuði á skip.

Ég held, að Siglfirðingar hafi aldrei farið fram á skiptingu útsvara. Þess eru a. m. k. engin dæmi. Kann að vera, að svo sé í Hornafirði, en ég efast um það. Þá minntist hv. þm. á tvö sérstök og alveg sláandi dæmi: Hvað réttlætti það, að Hafnarfjarðarkaupstaður fengi allt útsvar vitamálastjórans, og hvað hitt, að eitthvert sveitarfélag fái útsvar bankastjóra, sem vinnur annars staðar. Þetta er fullt réttlæti, því að búsetusveitarfélögin þurfa að bera allan kostnað vegna þessara manna. Þau þurfa að sjá fyrir skóla handa börnum þeirra, leggja vegi o. s. frv. Auk þess þurfa þau að greiða skatt til almannatrygginganna fyrir hvern mann innan hvers sveitarfélags. Er því sjálfsagt réttlæti í því, að þessi sveitarfélög fái tekjurnar af útsvörum þessara manna. Ég held því, að þessi dæmi, sem hv. þm. nefndi, sanni fyllilega réttmæti þessa frv. En að lokum vil ég taka undir tilmæli hæstv. dómsmrh., þau, að frv. verði frá hv. allshn. látið ganga til umsagnar Reykjavíkurbæjar og annarra sveitarfélaga og félmrn., og er mér ekki grunlaust um, að það gæti leitt til farsælla lykta á málinu.