Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Fjármálaráðherra (KlJ): Þetta frv. til fjáraukalaga fyrir 1923 hefir í sjer falin gjöld að upphæð kr. 46306,05 til viðbótar gjöldum þeim, sem talin eru í fjárlögunum fyrir 1923. Annars læt jeg mjer nægja að vísa til greinargerðar frumvarpsins, en finn enga ástæðu til þess að ræða um neina einstaka greiðslu, eða skýra frá ástæðum til hennar, en vænti þess, að það gangi til 2. umr., og legg til, að því verði að þessari umr. lokinni vísað til fjvn.

Magnús Guðmundsson Jeg tók svo eftir, að hæstv. fjrh. (KlJ) legði til í ræðu sinni, að frv. yrði vísað til fjvn., en mjer skilst, að þetta frv. ætti fremur að fara til fjhn. og geri það að till. minni, að frv. verði vísað þangað.

Flm (Tryggvi Þórhallsson) Jeg skal ekki þreyta háttv. deildarmenn á því að fara að endurtaka greinargerð frv. Ekki skal jeg heldur víkja að tilraunum þeim, sem áður hafa gerðar verið á fyrri þingum til þess að koma upp hagfeldri lánsstofnun fyrir landbúnaðinn, þótt það sje í sjálfu sjer allfróðlegt; en sumt af því er og tekið fram í greinargerð frv. Heldur ætla jeg að víkja nokkrum orðum að ástandi því, sem hjer er og hefir ávalt verið, - að varla hefir verið fáanlegt fje hjá lánsstofnunum í landinu til neinna framkvæmda, sem lúta að landbúnaði, og allra síst hefir það verið með þolanlegum kjörum fyrir bændur, hafi þeir getað fengið fjeð. En lánskjörin þurfa að vera alveg sjerstök til þessara hluta og frábrugðin því, sem á sjer stað í öðrum atvinnurekstri. Hygg jeg því, að allir hugsandi menn verði mjer sammála um, að þetta ástand sje bæði lítt þolandi og enda stórhættulegt fyrir velgengni þjóðarinnar. Mjer finst rjett að geta þess nú í þessu sambandi, að jeg hefi flutt hjer inn á þing 3 frumvörp til embættafækkunar, og er það gert í sparnaðarskyni, til þess að hafa bætandi áhrif á hag ríkisins. Jeg á við frv. um niðurlagningu sendiherraembættisins, sameining biskupsembættisins við háskólakennaraembætti og afnám grískudósentsembættisins. En þetta frv. mitt, sem hjer liggur fyrir, fer inn á aðra braut en jeg hefi áður haldið í hinum frv. Hjer er gert ráð fyrir fjárframlögum frá lánsstofnun ríkisins til eflingar atvinnu í landinu og til aukinnar ræktunar. En í þessu felst engin mótsögn, eins og jeg nú skal gera grein fyrir. Viðvíkjandi sparnaðarfrumvörpunum tek jeg það fram, að jeg held fast við þá stefnu að fækka þeim embættum og stofnunum, sem hægt er að komast af án. Enda er jeg sannfærður um, að Ísland er það land í heiminum, sem einna ofhlaðnast mun ver af embættum og opinberum stofnunum. Að vísu veit jeg, að það, sem nú hefir verið gerð tilraun til að gera, er aðeins byrjunin í þessu efni. Aðalorustan um embættafækkanirnar verður háð á næstu þingum hjer á eftir, þegar lögin um embættaskipun ríkissjóðs verða endurskoðuð. Þess vegna vil jeg nú taka það fram, að jeg mun ávalt verða fús til samvinnu um þessi mál. Þetta er önnur hlið þessa máls viðvíkjandi rjettingu á fjárhag landsins. Hin hliðin veit að atvinnuvegunum í landinu og viðreisn þeirra, til þess að sem flestar hendur geti unnið að arðberandi störfum, svo auðið verði að grynna eitthvað á þeim óbotnandi skuldum, sem landið er komið í. Þetta er sú langmerkasta hlið þessa máls. Þar sem atvinnuvegirnir eru annarsvegar, mega menn ekki halda fram sömu sparnaðarstefnunni; - þar verða menn að vera stórtækari í fjárframlögum. Það er með þetta eins og með einstaka atvinnurekendur, að á erfiðum árum verða menn að draga úr persónulegum þörfum sínum, en forðast eftir megni að draga úr atvinnurekstrinum, því það getur haft hinar alvarlegustu afleiðingar. Sama gegnir um ríkið. Það verður að efla atvinnuvegina í landinu eftir mætti, en fækka heldur þeim opinberu starfsmönnum og stofnunum, sem það getur komist af án. Jeg álít, að landbúnaðurinn eigi rjettmætar kröfur til þessa stuðnings, sem þetta frv. fer fram á, og skal jeg nefna nokkur atriði til styrktar þessari skoðun minni. Í fyrsta lagi verður ekki um það deilt hverja þýðingu landbúnaðurinn hefir fyrir afkomu allrar þjóðarinnar; hann er einn af máttarviðunum undir hag ríkisins. Í öðru lagi verður heldur ekki um það deilt, að landbúnaðurinn hefir sjerstaka þýðingu fyrir heilbrigði og hreysti og alt líkamlegt og andlegt atgervi þjóðarinnar. Í þriðja lagi er þetta tryggasti og áhættuminsti atvinnuvegurinn í landinu. Í fjórða lagi er hann orðinn á eftir öðrum atvinnuvegum landsins í samkepninni við þá. Í fimta lagi stafar það, að hann er orðinn á eftir öðrum atvinnuvegum, af því, að hann hefir verið hafður útundan, - ekki einungis af þingi eða stjórn, heldur sjerstaklega af lánsstofnunum í landinu. Þess vegna segi jeg í sjötta lagi, að um það verði alls ekki deilt, að landbúnaðurinn þurfi alveg sjerstakan stuðning. Af þessu dreg jeg þá ályktun, að þingi og stjórn beri nú sjerstök skylda til þess að styrkja og efla þennan atvinnuveg og bæta fyrir syndir feðranna í þessu efni; ekki síst fyrir það, að af öllum framkvæmdum í landinu er landbúnaðurinn tryggastur atvinnuvegur og gefur öruggastan arð. Í þessu sambandi finst mjer rjett að minna á, hvað aðrar þjóðir gera fyrir þennan atvinnuveg. Hvar sem til er litið, eru alstaðar til sjerstakar lánsstofnanir fyrir landbúnaðinn, sem veita bændum sjerstök lánskjör fram yfir aðra atvinnurekendur. Lánin eru ætíð veitt til langs tíma og afborganir því lágar og vextir sömuleiðis. Alstaðar þar, sem landbúnaður er stundaður, er það viðurkent bæði í orði og verki, hversu mikla þýðingu það hefir fyrir hag þjóðanna, að landbúnaðurinn standi í sem mestum blóma. Þannig er það í öllum nágrannalöndum vorum, að ef einhver vill ráðast í einhverjar landbúnaðarframkvæmdir, sem eru heilbrigð fyrirtæki frá almennu sjónarmiði, þá á hann víst að fá fje til þess með hagfeldum kjörum. Hjer hjá okkur vantar svo mikið á, að þessu sje þannig varið. Þetta frv. stefnir að því, að menn viðurkenni nauðsyn þessa máls, ekki aðeins í orði, heldur einnig í verki, og að landbúnaðurinn fái nú þann stuðning, sem hann þarfnast. Læt jeg svo þau ályktarorð fylgja þessu máli, að þetta sje svo mikið og brýnt nauðsynjamál, að ef þetta reynist erfitt í framkvæmdinni, verður heldur annað að víkja en þetta mál sitji á hakanum. Verði það ofan á hjá lánsstofnunum ríkisins, að þetta mál sje þeim of erfitt til framkvæmda, þá á Alþingi að leggja svo fyrir, að annað víki fyrir þessu. Þetta, sem hjer er farið fram á, er ekki annað en bráðabirgðaráðstöfun, aðeins tilraun til þess að ráða bót á núverandi ástandi. Þetta er heldur ekki það eina, sem gera skal, en meðan ekki verður bent á annað held jeg fast við, að þetta verði gert. Jeg held því fram, að þessi leið sje vel fær og að það verði ekki auðvelt að hnekkja þeim rökum, sem færð eru fyrir þessu í greinargerð frv. Ennfremur vil jeg bæta því hjer við, - og það mun sjást síðar þegar á líður þetta þing, hvort ekki er satt, sem jeg ætla að Landsbankanum muni aukast veltufje með væntanlegri nýrri seðlaútgáfu, og þó þetta sje há upphæð, sem hjer er um að ræða, er ekki víst, að hún verði öll notuð, að minsta kosti ekki í fyrstu, meðan menn eru að venjast þessu fyrirkomulagi. Enn er eitt atriði, sem jeg vil víkja að, það eru ákvæði 3. gr. þessa frv. um vaxtakjörin, að það eru engin nýmæli, sem hjer er farið með, að vextirnir skuli ekki vera hærri en 4%. Þetta ákvæði var á síðasta þingi sett í jarðræktarlögin, og kom mjer því ekki til hugar að fara að breyta því og gera kjörin bændum óhagstæðari. Þó mun jeg ekki halda mjög fast við þetta, en skýt því til væntanlegrar nefndar, að hún taki þetta til athugunar. En yfir höfuð verð jeg ekki mjög fús að gera stórfeldar breytingar á þessu. Þó að vaxtakjör sjeu nú orðin alstaðar erfiðari, finst mjer samt ekki full ástæða til að hverfa frá þessum ákvæðum 8. greinar, af þeim ástæðum, að breytingar þær, sem orðnar eru á vaxtakjörunum, eru sprottnar af ástæðum, sem landbúnaðinum eru alveg óviðkomandi, - þ. e. falli íslensku krónunnar. Gengisfall hennar er alls ekki bændum að kenna. Landbúnaðurinn á og ekki neinn þátt í tapi bankanna nje hinum dýru lánum, sem tekin hafa verið. Það hefir ekki farið neitt af þeim til landbúnaðarins. Í öðru lagi verður það fje sem í þessu skyni yrði lánað, að teljast mjög tryggilegt, svo áhættan mundi verða harla lítil fyrir bankann. Að lokum vil jeg óska þess, að málið fái, að lokinni þessari umræðu, að ganga til landbn. Jeg get raunar búist við því, að sumum hv.þm. fyndist í fljótu bragði eins rjett að láta það fara til fjhn., en jeg vil samt leggja hitt fremur til. Því í eðli sínu er mál þetta miklu meira landbúnaðarmál en bankamál. Og til hv. landbn. vil jeg snúa mjer með þá ósk, ef hún fær málið til meðferðar, að hún taki mál þetta til sem rækilegastrar yfirvegunar og að hún hverfi ekki frá þeirri leið, sem hjer er bent á, nema hún sjái fram á aðra heppilegri og betri að því takmarki, sem með frv. er ætlað að ná. Og vonandi verður þetta mál ekki dregið eins á langinn að þessu sinni eins og það hefir verið dregið um öll undanfarin ár. Þá skal jeg að endingu sömuleiðis benda á, að komið hefir fram till., sem fer í líka átt og frv. þetta, en sem fer miklu skemra. Eins og kunnugt er, er hjer í Reykjavík til stofnun, sem heitir Söfnunarsjóður Íslands. Hefir hann árlega veitt að láni 50–60 þús. kr. Nú hefir verið stungið upp á því, að þessi lán yrðu aðeins veitt eftirleiðis til landbúnaðar. Þetta vildi jeg biðja hv. nefnd að athuga. En þar sem hjer er um svo lítið fje að ræða, þá get jeg ekki búist við, að það eitt út af fyrir sig geti orðið nokkur lausn málinu, ekki síst þar sem þegar mun vera búið að ráðstafa eða lofa fyrirfram því fje, sem sjóðurinn hefir til útlána næstu 2–3 árin.

Jón Baldvinsson Það eru aðeins nokkur orð, sem jeg vildi láta fylgja frv. þessu til hv. landbn., ef hún fær málið til athugunar. - Viðvíkjandi tilgangi frv. hefi jeg ekki annað en gott eitt að segja, en á hinn bóginn er það álitamál, hvort frv. fari ekki fulllangt. Því vildi jeg leyfa mjer að skjóta því til hv. nefndar, hvort hún sjái sjer ekki fært að leggja til, að því verði breytt nokkuð frá því, sem það er nú, og þá á þann hátt, að lánin verði eingöngu veitt til að koma upp nýbýlum, og skal jeg fara nokkrum orðum frekar um það atriði. Eins og kunnugt er, hefir fólk streymt til kaupstaðanna úr sveitunum, og þá sjerstaklega til Reykjavíkur. Af þessu hefir m. a. leitt hið megnasta atvinnuleysi, svo að hina brýnustu nauðsyn ber til þess, að eitthvað verði gert til að útvega því fólki atvinnu til frambúðar. Svo lítur líka út, sem hið háa Alþingi ætlist ekki til, að fólk þetta fái atvinnu við sjávarsíðuna, því það hefir nýlega hindrað atvinnubætur þar, sem öðlast mátti með auðveldu móti, er það feldi undanþáguna frá fiskiveiðalögunum. Þá liggur sú spurning fyrir, hvort ekki sje gerlegt að beina fólksstraumnum aftur til sveitanna og hjálpa því til að komast þar af. Jeg býst nú við, að skiftar geti orðið skoðanir manna um það, hverjar leiðir sjeu heppilegastar að fara, en mín skoðun er sú, að farsælast myndi reynast að útvega efnilegum mönnum land til að stofna nýbýli á og veita þeim hagfeld lán til að koma upp nauðsynlegum byggingum og áhöfn. Og í þessu skyni ættu bankarnir, eftir því sem fært er, að veita lán á svipaðan hátt og í frv. er farið fram á. Varla býst jeg við, að bankarnir sjái sjer fært að taka lægri vexti en sem svarar þeim, sem sparisjóðirnir gefa á hverjum tíma. Jeg hika ekki við að fullyrða, að af þessu mætti hljótast stórmikið gagn. En þar sem það fólk, sem helst myndi verða til þess að stofna nýbýli og helst þarf að hjálpa, hefir lítið fje í höndum, þá þyrftu lánin auðvitað að vera rífleg, og væri þá eðlilegt og sjálfsagt, að einhver skilyrði yrðu sett fyrir umráðarjettinum yfir nýbýlunum, svo menn freistuðust ekki til að selja þessar eignir sínar fyrir stundarhagnað. Þessu vil jeg skjóta til hv. nefndar, því mjer skilst, að í þessu efni kreppi mest að og efa ekki, að þetta geti orðið talsvert til að draga úr atvinnuleysinu, þó það verði ekki nema smátt og smátt.

Flm. (Tryggvi Þórhallsson) Jeg vil síst gera minna en háttv. 2. þm. Reykv. (JBald) úr þörfinni á því, að fólkið flytjist úr kaupstöðunum og upp í sveitirnar, og því var það, að jeg tók einnig nýbýli upp í frv. En stofnun þeirra, eins og líka stofnun mjólkurbúa og ostagerða o. fl., sem talið er upp í 2. gr. frv., er í sjálfu sjer ekki í samræmi við aðaltilgang frv., því það er skiljanlegt, að lán í þeim tilgangi eru ekki eins trygg. En jeg tók það þó með af því að jeg sá, að nauðsyn ber til þess, að meira sje gert fyrir þær framkvæmdir. En að gera þennan lið, nýbýlin, að einasta atriði frv., get jeg alls ekki fallist á. Í fyrsta lagi er það alveg ótímabært, þar sem svo stutt og lítil reynsla er enn fengin í nýbýlamálinu. Eins og kunnugt er, þá var það fyrst í fyrra, að þingið samþykti lög um nýbýli með jarðræktarlögunum, og er órannsakað ennþá, hvernig þær tilraunir, sem í því efni hafa verið gerðar, muni reynast. Því teldi jeg það mjög gáleysislega farið, ef farið væri nú strax að veita stórfje, alt að ½ milj. kr., að láni til þeirra framkvæmda. Í því efni verðum við að bíða átekta og prófa okkur áfram. Vil jeg því alvarlega vara hv. landbn. við þessu. - Hinu lofa jeg hv. 2. þm. Reykv., að jeg mun síst vera ófús til þess að styðja að því, að tilraununum með nýbýlin verði haldið áfram, og gefist þær vel, þá má hann vita, að engum skal vera ljúfara en mjer að stuðla að því, að alt verði gert, sem hægt er, til þess að gera fólki mögulegt að flytja úr Reykjavík og upp í sveitirnar, því jeg veit vel, hvaða þýðingu það hefir fyrir okkar þjóðfjelag.

Jón Baldvinsson Misskilningur var það hjá hv.flm. (TrÞ), að jeg hefði hugsað mjer að veita til lána í þessu skyni milj. kr. Jeg nefndi enga upphæð, heldur gerði jeg ráð fyrir því, að upphæðin færi eftir því, sem bankamir teldu sjer fært að veita. Þá hygg jeg líka, að um það megi deila, hversu mikil eða lítil reynsla sje þegar fengin fyrir nýbýlunum. En kunnugt er það, að ekki sjaldan hafa menn reist nýbýli hjer á landi, tekið kot til ábúðar, sem engin bygð hefir verið á um lengri tíma, o. s. frv. Jeg hygg því, að ekki þurfi mikið lengri reynslutíma til að sýna, að það getur orðið að miklu gagni að auka nýbýlaræktina. Og jeg treysti þeim mönnum, sem með búnaðarmálin fara, vel til þess að velja gott land undir nýbýlin, og sje svo sjeð fyrir nauðsynlegum byggingum á þeim og mönnum hjálpað til að koma sjer upp bústofni, þá mun fólki takast að lifa viðunanlega af því. Jeg hygg því, að ekki þurfi að fara nú að bíða í 10–20 ár eftir því, hvernig nýbýlin á Víðinum á Mosfelli kunni að reynast. Er mjer heldur ekki kunnugt, hvort haldið hefir verið áfram með þá tilraun. Og sje gott, ræktanlegt land fyrir hendi, - og það er víst ekki svo lítið til ónotað af því ennþá hjer á landi, - og fje til að koma upp byggingum og bústofni, þá er jeg þess fullviss, að menn geta bjargast af því. Þess vegna er heldur ekkert að óttast, þótt alldjarflega verði farið af stað. Annars er líka ólíkt, eins og nú stendur, hvað samvinnufjelögum og bændum standa opnari leiðir til að fá lán í peningastofnunum vorum heldur en þeim mönnum, sem helst myndu vilja reisa nýbýli. En að það sjeu erfið lánskjör, sem þeir þurfa að sæta, get jeg auðvitað fallist á.

Jón Auðunn Jónsson Hv. flm. (TrÞ) óskaði þess, að mál þetta yrði látið ganga til landbn., með því hann taldi, að það væri meira landbúnaðarmál en bankamál. En þar sem málið er þó þannig vaxið, að það verður einnig að athugast frá sjónarmiði bankanna, og hinsvegar mörg slík mál til meðferðar í fjhn., þá vildi jeg skjóta því til hv. deildar, hvort hún teldi ekki rjettara að fá það þeirri nefnd í hendur.

Sigurjón Jónsson Eftir því, sem jeg fje sjeð, þá er grundvöllurinn undir frv. því, sem hjer liggur fyrir, beint fjárhagsmál, þar sem það byggist á því, að Landsbankinn leggi fram fje til útlána, alt að ½ milj. kr. fyrstu árin, til þeirra framkvæmda, sem frv. tekur yfir. Því finst mjer, að beinast liggi við, að málið verði látið ganga til fjhn. Vandkvæði munu líka reynast á frv. með tilliti til þess, hversu mikið hægt er að bjóða bankanum að lána út til sjerstakra framkvæmda og atvinnugreina. Einnig gerir frv. ráð fyrir 4% vöxtum af útlánsfjenu, en nú munu bankarnir greiða 5% af innstæðufje. Alt eru þetta atriði, sem í eðli sínu heyra undir fjhn., og því virðist rjettast að vísa málinu til hennar.

Flm. (Tryggvi Þórhallsson) Jeg vil aðeins víkja örfáum orðum að ræðu hv. 2. þm. Reykv. Hann vildi láta líta svo út, að skriður væri kominn á nýbýlamálið. En talsverður munur er á því, hvort menn setjast að þar, sem búið hefir verið áður, eða reisa nýbýli. Og það vissi jeg, að það þótti undrun sæta, er maður í Þingeyjarsýslu setti niður nýbýli þar. En helst gæti það auðvitað komið til greina á þeim stöðum, sem liggja nærri markaðinum. Þá verð jeg að halda því fram, að þetta sje fyrst og fremst landbúnaðarmál. Og landbn. treysti jeg vel til þess að ráðgast um það við Landsbankastjórnina, hvað tiltækilegt sje fyrir bankann að leggja mikið fje fram í þessu skyni. Og fullviss er jeg um það, að þessi lán yrðu ekki svo ótrygg, að þau gætu haft hættuleg áhrif á fjárhag landsins. Auk þessa má geta þess, að fjhn. mun mjög hlaðin störfum, þar sem öll fjármál og verslunarmál eru þar til meðferðar. Jeg hygg, að til hennar og allshn. berist langsamlega mest af málum. Því myndi það einnig vinnubragðanna vegna vera heppilegast að fela mál þetta landbn. á hendur.

Sigurjón Jónsson Jeg geri það í sjálfu sjer ekki að kappsmáli, að þetta mál fari til fjhn. En verði það látið ganga til landbn., þá vildi jeg mega skjóta því til hennar, að álitamál geti verið, ef lögfesta á fjárframlög sem þessi, hversu mikið fje megi taka frá hinum atvinnuvegunum til þessara framkvæmda. Og frá því sjónarmiði finst mjer líka, að málið sje fyrst og fremst fjárhagsmál.

Jakob Möller Þótt háttv.þm. úr fjhn. hafi falast eftir því að fá mál þetta til meðferðar í sinni nefnd, þá verð jeg þó að álíta eins og hv.flm. (TrÞ), að því muni verða eins vel borgið í landbn., og tel jeg þá auðvitað sjálfsagt, að hún leiti álits Landsbankans um málið. Og hvað því viðvíkur, sem hv.þm. Ísaf. (SigurjJ) tók fram í sinni ræðu, að álitamál gæti verið, hvað taka mætti mikið fje í þessu skyni frá hinum atvinnuvegunum, þá er það augljóst, að í því efni verður að fara eftir tillögum Landsbankans, því honum er það ljósast, hvað mikið fje hann getur ætlað til þessa og hvers viðskifti hans krefjast í því efni. Jeg skal raunar játa, að eftir venju ætti mál sem þetta að fara til fjhn., en þó er svo sjerstaklega ástatt með þetta mál, að jeg ætla það misráðið, ef það ef ekki látið athugast í landbn. Aftur er ekkert því til fyrirstöðu, að ef hv.þm. þykir málið að einhverju leyti miður athugað fjárhagslega, er það kemur frá nefndinni, þá sje það fengið fjhn. í hendur til frekari athugunar um þau atriði.

Flm. (Ásgeir Ásgeirsson) Frv. það, sem hjer liggur fyrir, er borið fram eftir ósk Vestur-Ísfirðinga og í samráði við landsímastjóra. Vestur-Ísfirðingar vita best, hvað þeim er símaleysið bagalegt, en landsímastjórinn þekkir þá hliðina best, sem landsímann snertir. það segir sig sjálft, að nauðsyn ber til þess, að sími verði lagður að Núpi, vegna skólans þar, enda er ekki nem 5 km. spölur þangað frá næstu símastöð. Og þá hafa dalirnir, einkum Valþjófsdalur og Ingjaldssandur, mikla þörf fyrir síma, þar sem þeir eru mjög afskektir og inniluktir, og sími næstum sú eina samgöngubót, sem þar verður komið við í bráðina. Gæti mönnum þar orðið hið mesta gagn að símanum, t. d. við læknisvitjanir. En þó þetta sje sett í símalögin nú, þá er auðvitað ekki til þess ætlast, að báðar línurnar gangi fyrir öllum slíkum framkvæmdum, sem þegar hafa verið heimilaðar, Um kostnaðarhliðina þarf jeg ekki að ræða í þessu sambandi, þar sem ekki kemur til framkvæmda án sjerstakrar fjárveitingar á fjárlögunum. Vil jeg svo að lokum mælast til þess, að mál þetta fái að ganga til samgmn., og geri jeg þá ráð fyrir, að hún leiti frekari upplýsinga hjá landsímastjóra.

Forseti (BSv): Þar sem það mun skoðun og tilætlun hv.fjvn., að tillaga þessi leiði ekki til neinnar aukafjárveitingar, þá legg jeg til, að ein umr. fari fram um málið, og skoða það samþ. án atkvgr., ef enginn mælir því á móti. Ein umr.samþ. án atkvgr.