Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (FS): Umræðan fer þannig fram í kvöld, að hver þingflokkur fær 50 mín. ræðutíma, sem skiptist í tvær umferðir, hin fyrri 25–30 mín., en í hinni síðari 20–25 mín., þannig að alls verði 50 mín. Röð flokkanna verður þessi: Framsóknarflokkur Sjálfstæðisflokkur, Alþýðubandalag, Alþýðuflokkur. Ræðumenn verða, fyrir Framsfl.: í fyrri umferð Eysteinn Jónsson, í síðari umferð Sigurvin Einarsson og Ásgeir Bjarnason, fyrir Sjálfstfl.: í fyrri umferð Ölafur Thors, í síðari umferð Gunnar Thoroddsen og Magnús Jónsson, fyrir Alþb.- í fyrri umferð Karl Guðjónsson, í síðari umferð Alfreð Gíslason og Eðvarð Sigurðsson, fyrir Alþfl.- í fyrri umferð Emil Jónsson og Eggert G. Þorsteinsson, í síðari umferð Guðmundur Í Guðmundsson. Hefst nú umr., og tekur fyrstur til máls hv. 1. þm. Austf., Eysteinn Jónsson.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Það er ótrúlegt en satt, að núv. stjórnarflokkar mörðu meiri hl. í síðustu kosningum með því að lofa stöðvun dýrtíðar án nýrra skatta og bættum lífskjörum. Þegar þeir lofuðu þessu hátíðlega, höfðu þeir þó ákveðið að leita jafnvægis í þjóðarbúskapnum, eins og þeir kalla, með því að magna dýrtíðina og gera lánsfé dýrara, halda niðri launum og afurðaverði, draga saman lánveitingar og minnka þannig framkvæmdir. Þeir lækkuðu gengið, hækkuðu tolla og söluskatta, innleiddu okurvexti, frystu sparifé og drógu úr lánveitingum. Þetta átti að tryggja jafnvægi, stöðugt peningagengi og stöðugt verðlag. Framsóknarmenn sögðu slíkt aldrei mundu takast með þessum aðferðum. Dýrtíðaráhrif þessara ráðstafana væru slík, að þar af mundi leiða óstöðvandi dýrtíðarflóð. Nýjar dýrtíðaröldur hlytu að rísa í kjölfar þeirra fyrstu, unz ekki réðist við neitt. Forsrh. var aftur á móti ótrauður í fyrstu og yfirlýsti á gamlárskvöld 1960: „Ef við ekki verðum fyrir nýjum áföllum, er fram undan tímabil stöðugs verðlags. Enn fremur sagði forsrh., að það hefði orðið að horfast í augu við allan vandann í einu, hálfkák væri verra en ekkert. Loks bætti ráðh. við, að aflabrestur og verðfall afurða 1960 ylli því, að ekki hefði verið hægt þá strax að létta byrðum af almenningi. Þetta var á gamlárskvöld 1960. Hvað hefur svo gerzt? Hvernig hafa skilyrðin verið fyrir ríkisstj. til að standa við þessar yfirlýsingar? Við vitum öll, hvernig ástatt er núna. En geta þeir afsakað sig með nýjum áföllum? Öll þjóðin veit, að þau tvö ár, sem síðan eru liðin, eru mestu uppgripa- og aflaár í sögu íslenzku þjóðarinnar. Það hljóta því að hafa verið þung spor fyrir þennan sama ráðh. á gamlárskvöld nú í vetur, þegar hann gaf svofellda yfirlýsingu: „Hins vegar játa ég hispurslaust, að enn hefur ekki tekizt að ráða niðurlögum verðbólgunnar.“ Enn fremur sagði ráðh.: „En takist ekki að sigrast á verðbólgunni, gleypir hún fyrr eða síðar ávexti þess, sem bezt hefur tekizt. Er þá unnið fyrir gýg og beinn voði fyrir höndum.“ 1960 bað ráðh. bara um eitt, að þjóðin yrði ekki fyrir áföllum. Ekki aðeins það hefur veitzt, heldur stórfelldari aflauppgrip en nokkru sinni fyrr. Samt sem áður neyðist ríkisstj. til þess að játa, að mistekizt hefur með öllu að ráða niðurlögum verðbólgunnar og þar með fyrir gýg unnið og voði fyrir höndum, eins og forsrh. orðaði það sjálfur. Aldrei hefur íslenzkur ráðh. neyðzt til þess að kveða upp jafnafdráttarlausan áfellisdám yfir sinni eigin stefnu og stjórnarverkum og hæstv. forsrh. síðasta gamlárskvöld. Þegar ríkisstj. magnaði dýrtíðina 1960, komumst við þannig að orði, að þvílíkt heljarstökk væri ekki hægt að taka og koma standandi niður. Á gamlárskvöld játaði forsrh., að stjórnin hefur komið niður á bakið. Vísitala framfærslukostnaðar, sem sýnir vandlega saman tekin í samráði við launþegasamtökin útgjöld meðalfjölskyldu, hefur hækkað um 30 stig eða 60 stig að eldra laginu. En vísitala yfir vörur og þjónustu hefur hækkað um 49 stig eða 98 stig að eldra laginu. Þetta er allra tíma Íslandsmet í dýrtíðarvexti á einu stjórnartímabili. Fyrra metið átti raunar einnig núv. forsrh. og hans menn. Auknar fjölskyldubætur eru sem dropi í þetta dýrtíðarhaf. Allt verðlag og kaupgjald er á hraðri leið upp á við, launakerfið allt úr skorðum vegna óðadýrtíðar, sem fer sívaxandi, íbúðaverð þýtur upp og húsaleiga með ofsahraða. Nýi stofnkostnaðurinn og okurvextirnir eru þó ekki nema að litlu leyti enn komnir inn í verðlagið. Húsnæðiskostnaður er t.d. ekki reiknaður nema rúmar 10 þús. kr. á ári í framfærsluvísitölunni, þótt ekki kosti undir 40–50 þús. á ári að búa í lítilli nýrri íbúð að óbreyttu vaxtaokrinu. í verðlagi landbúnaðarafurða er ekki reiknað nema með lágum vöxtum af því, sem svarar andvirði eins íbúðarhúss með viðreisnarverði. Okurvextirnir eru sem sé ókomnir inn í verð landbúnaðarafurða og nýi stofnkostnaðurinn að mestu leyti líka. Vísitölufjölskyldan þarf a.m.k. 130–150 þús. kr. í tekjur til að geta búið í nýrri, lítilli íbúð. Algerlega er vonlaust orðið að lifa mannsæmandi lífi af því, sem menn geta unnið sér inn á venjulegum vinnudegi. Þrátt fyrir stórkostlega vaxandi þjóðartekjur vegna óvenjulegra aflabragða og hagstæðs verðlags hefur ríkisstj. tekið með fjandskap hverri tilraun almennings til að rétta hlut sinn, þótt út yfir tæki, þegar ríkisstj. felldi gengið á nýjan leik sumarið 1961 í hefndarskyni gegn kauphækkun, sem atvinnuvegir sannanlega gátu borið. En sú ráðstöfun verkaði sem olía á dýrtíðarbálið, og síðan hefur stjórnin ekki ráðið við neitt og enga tilraun gert til þess, treysti sér ekki til að lækka gengið aftur í sumar sem leið vegna þess, hversu komið var þá nálægt kosningum. Á hinn bóginn virðist ríkisstj. lítið hafa lært af þessum óförum, því að enn linnir ekki yfirlýsingum um, að okurvextir og aðrar ámóta jafnvægisráðstafanir verði að standa, og því einu kennt um ófarirnar, að almenna kaupgjaldið sé of hátt. Menn vita því, á hverju þeir eiga von eftir kosningar, ef stjórnarflokkarnir fá að ráða. Viðreisnin á að halda áfram og það þótt hún hafi beðið algert skipbrot og það sé játað að forsrh, sjálfum. En það er í þessum efnum einn höfuðþáttur, sem er ekki mikið talað um á torgum, en þeim mun meira innan fjögurra veggja í herbúðum stjórnarinnar. Þeir telja þar, að viðreisnin hafi beðið skipbrot og allt mistekizt með jafnvægið og verðbólguna vegna þess, að samdrátturinn, sem átti að verða, komst ekki nema að litlu leyti í framkvæmd. Aflauppgripin sáu fyrir því og síðan fjárfestingarpanik, sem upp kom á síðasta ári og stendur enn, því að menn sáu þá, að ríkisstj. réð ekki við neitt. Viðreisnin var komin út um þúfur og menn höfðu tapað allri trú á aðferðir og getu stjórnarinnar. Viðbótarfiskafli upp á 700-800 millj. miðað við árið 1958 jók atvinnuna stórkostlega, og sparifjárfrystingin og aðrar samdráttarráðstafanir stjórnarinnar megnuðu ekki að vega á móti þessum uppgripum. Það jókst því eftirspurn eftir fólki í vinnu í stað þess, að viðreisnarplanið byggðist blátt áfram á því, að eftirspurn eftir vinnu minnkaði. Þetta telur ríkisstj. orsök þess, að hún réð ekki við að halda kaupgetunni niðri, eins og hún ætlaði sér, og telur hún, að samvinnufélögin hafi svikið með því að ljá máls á sanngjörnum kauphækkunum árin 1961 og 1962, kauphækkunum, sem að vísu engan veginn nægðu til að mæta kjaraskerðingunni, en voru miðaðar við það, sem hægt var að borga án þess að valda röskun. Aflamokið í fyrra og hittiðfyrra og sanngirni samvinnufélaganna gerir að verkum, að menn hafa ekki enn þá séð viðreisnina eins og hún átti að verða, og þykir þó flestum nóg. En menn ættu að reyna að gera sér í hugarlund, hvað skeð hefði, ef árferði hefði verið í meðallagi og því vantað inn í útflutning eða framleiðslu 700–800 millj. eða svo, samdráttarráðstafanir því heppnazt, kaupgjald staðið óbreytt og menn orðið að láta sér nægja dagvinnu eina í bezta falli til að standa undir viðreisnarverðlaginu. En einmitt þetta er það, sem menn eiga eftir að horfast í augu við á næsta kjörtímabili, ef stjórnarflokkarnir merja meiri hl. aftur í vor, - einmitt þetta ásamt viðeigandi gengisfellingum og öðrum þvílíkum ráðstöfunum til jafnvægis, sem þeir kalla. Þegar stjórnin sá, að hún réð ekki við neitt hvort sem var á síðasta ári, ákvað hún að láta vaða á súðum fram yfir kosningar, bætti erlendu kosningaláni við, þótt erlendar lántökur væru fordæmdar áður, og segir stjórnin nú eins og kerlingin: Ég ætlaði ofan hvort sem var. Einmitt sem mestar framkvæmdir hafi alltaf verið hennar höfuðkeppikefli. En eftir kosningar kemur annað hljóð í strokkinn, og þá verða gerðar öflugar ráðstafanir til að rétta viðreisnina við með gamla laginu og þá ekkí gleymt að setja undir lekann, sem þeir telja að hafi öllu spillt, en það er of mikil eftirspurn eftir vinnu. Jú, en er ekki aðalmálið núna framkvæmdaáætlunin, hin stórhuga framkvæmdaáætlun, „framkvæmdaáætlunin mikla,“ sem gárungarnir segja að hafi staðíð í Morgunblaðinu? Var ekki aðalmálið fyrir síðustu kosningar stöðvun dýrtíðar án nýrra skatta og leiðin til bætta lífskjara? Og hvað skeði svo, þegar búið var að kjósa? Halda menn kannske, að það sé hrein tilviljun, að framkvæmdaáætlunin sjálf, sem búið er að boða í mörg ár, nær svo ekki, þegar til kemur, nema yfir þetta eina ár, kosningaárið sjálft, með enska kosningaláninu? Fyrir næstu ár kemur þess í stað almenn þjóðhagsáætlun, sem stjórnin kallar svo, og um hana segir stjórnin sjálf: „Þessar áætlanir eru almenns eðlis. Þær fjalla ekki um þróunina í einstökum atriðum og fela ekki í sér ákvarðanir um framkvæmdir.“ Sams konar fyrirvarar eru mýmargir. Þessir snjöllu fyrirvarar við hina marglofuðu stórhuga áætlun eru engin tilviljun. Nú á sem sé að hafa vaðið fyrir neðan sig. Það á með þessu að gera áætlunina gersamlega skothelda, þótt öllu verði snúið við, sem í henni stendur. Það þarf ekki að standa við neitt. Á hinn báginn er gott að lofa fólki að heyra kafla úr henni, eitt og annað. Fyrirvararnir standa fyrir sínu á eftir, enda má hér ekkert um fyrirvarana mistakast af þeirra hendi, sem nú ætla að heyja kosningar undir framkvæmdafánunum, en meina, að viðreisnin hafi farið út um þúfur, af því að eftirspurn eftir vinnu var of mikil, samdráttur í heild hafi mistekizt, og hafa það efst í huga að bæta úr því. Góðærið nú undanfarið hefur gengið í lið með fólkinu í stríðinu við kjaraskerðingarstefnu stjórnarinnar. Útfærsla landhelginnar, sem gerð var í trássi við Sjálfstfl., uppbyggingin geysivíðtæk fyrir viðreisn og aflauppgripin hafa opnað ýmsum undankomuleiðir í bili, sem þó er dýru verði keypt, því að leggja verður nótt með degi og útivinna húsmæðra og barna að koma til, svo að vinnuþrælkun er stórfellt þjóðfélagsvandamál, en 8 stunda vinnudagur hefur fjarlægzt óðfluga. En þessari undankomuleið er ætlun ríkisstj. að loka, ef hún má ráða eftir kosningar, því að einmitt hún er talin orsök ófaranna. Hitt virðist ekki hvarfla að þeim, að orsök ófaranna er sú, að þeir leita aldrei annarra ráða til jafnvægís, sem þeir kalla, en þeirra að magna dýrtíðina eins og gengislækkunin 1961 er ömurlegasta dæmið um. En einmitt það, sem þá gerðist, sýnir glöggt muninn á stjórnarstefnunni og þeirri vinnutilhögun, sem framsóknarmenn vilja viðhafa. Þá var tækifærið til að fikra síg inn á nýjar og heppilegri leiðir, en það var eyðilagt með gengislækkuninni og benzín borið á eldinn. Ríkisbúskapurinn sjálfur er einnig nokkur spegilmynd af því, hvernig viðreisnin hefur farið. Álögur til ríkissjóðs hafa hækkað um 1400 millj. á kjörtímabilinu. Hefur engin ríkisstj. komizt með tærnar þar, sem þessi hefur hælana í þessu tilliti, því að auk þessa morar allt í aukasköttum og álögum í sérsjóði, sem haldið er utan við þetta. Ekki endast þessar álögur þó betur en svo, að ráðgerðar eru stórfelldar lántökur í öllum áttum til að greiða útgjöld, sem áður voru greidd af ríkistekjunum. Má nefna lán í rafveituhalla, lán til að standa undir ríkisábyrgðum, skólabyggingalán, lögreglustöðvarlán, ríkislán til að greiða ríkisframlag í atvinnuleysistryggingasjóð, svo að dæmi séu nefnd, og ýmsir þessir liðir slitnir út úr ríkisbúskapnum og reikningshaldinu. Stefnir því út í botnleysu. Jafnframt hafa framlög til margra þýðingarmestu mála verið skorin niður. T.d. eru vegamálin í hreinu öngþveiti. Bráðabirgðasöluskattur var innleiddur ásamt öðru 1960 og því margheitið og síðast í haust, að hann yrði niður felldur. Ný tollskrá verður nú lögfest, og kemur þá í ljós, að nýju skattarnir verða allir innlimaðir í nýja verðtollinn og þar með 2/3 af bráðabirgðasöluskattinum, sem fjmrh. lofaði síðast í haust að yrði felldur niður. Slaka á í bili sem svarar 1/3 af þessum eina skatti, sem þá var lofað að fella niður að fullu og öllu. Þegar tollskrárfrv. kom fram, var bæjar- og sveitarfélögum ætlað að bera helminginn af þessari lækkun eftir 1. jan. 1964. Hefur nú verið lofað að bæta úr þessu, enda gerðu framsóknarmenn strax kröfu til, að bæjar- og sveitarfélög héldu sínu. Skömmtunarlagið, þegar um lækkun álaga er að ræða, má svo marka af því, að fjmrh. varð að játa hér á Alþingi, að áhrif lækkananna í tollskránni væru ekki teljandi á afkomu meðalfjölskyldunnar, og upplýst er, að það tekur því ekki að reyna að reikna þau. Það þýðir, að um er að ræða brot úr vísitölustigi. Lækkunarskammturinn nær því sem sagt ekki að vera mælanlegur á dýrtíðarvogina. Hann hreyfir ekki vísinn. Það sama verður ekki sagt um álögur ríkisstj. á kjörtímabilinu og aðrar ráðstafanir og afleiðingar þeirra, því að þær hafa hækkað vísitölu vara og þjónustu um 49 stig. Þær hafa megnað að hreyfa vísinn á dýrtíðarvoginni og vel það. Hér er því um sýndarmennsku mest að ræða að undanteknum fáum vörutegundum, eins og t.d. dráttarvélum og landbúnaðartækjum, þar sem látið er undan pressunni frá framsóknarmönnum. Mætti nefna fleiri dæmi um slík áhrif stjórnarandstöðunnar á einstök mál, en til þess vinnst þó ekki tími. Verst er, að jafnvel hin minnsta lækkun á álögum getur ekki staðið stundinni lengur sem horfir, því að stjórnarstefnan leiðir til síhækkandi ríkisútgjalda með óstöðvandi hraða og nýrra álaga. Auk þess sem heildarálögur hafa hækkað svo gífurlega, hefur tollabyrðin verið færð yfir á brýnustu nauðsynjar í vaxandi mæli, og á það sinn þátt í dýrtíðarflóðinu. Loforð sín um lækkun beinna skatta hefur ríkisstj. efnt þannig, að vísitala beinna skatta í vísitölugrundvellinum hefur hækkað, en ekkí lækkað. Enginn mælir móti því í alvöru, að efnahagskerfinu hafi verið umturnað, og upplausnareinkennin eru augljós. Ríkisstj. gerir sér þetta ljóst. Meira að segja sjálfum alþingiskosningunum er flýtt, svo að teflt er á tæpasta vað og getur orðið að stóróhappi vegna veðráttu, ekki af umhyggju fyrir sjómönnum, heldur af því að stjórnin situr á glóðum elds og getur búizt við, að upp úr blossi hvaða dag sem er, og telur því illu bezt af lokið. Enn segir stjórnin: Á hitt er að líta, að staða landsins út á við hefur styrkzt og spariféð aukizt meira en „nurlað hefur verið saman áður samtals frá landnámstíð,“ eins og það hefur verið orðað í stjórnarherbúðunum af venjulegri hógværð. Engum skynsömum manni mundi finnast það tíðindi eða hrósvert, þótt afkoman út á við hefði styrkzt óvenjulega við tvö metaflaár í röð og t.d. tífalda sumarsíldveiði á við það, sem tíðkaðist og menn urðu að komast af með áður, og vetraruppgrip af síld að auki, og lítið hafa þeir sér til skjóls, sem vilja láta þakka sér góðærið. En hver er svo sannleikurinn um afkomu út á við? Mönnum er sagt, að 1958 hafi allt verið á heljarþröm. Það er auðvitað ósatt. En það ætti ekki að vera hægt að bjóða upp á hagstæðari samanburð en við þá niðurlægingu, sem þeir segja að þá hafi verið, og þá er dæmið svona og allt umreiknað eftir núv. gengi: Gjaldeyrisstaða bankanna hefur batnað um 922 millj., en stofnað hefur verið til stuttra vörukaupalána erlendis upp á 413 millj. og aðrar erlendar skuldir hafa vaxið um 531 millj. Erlendar skuldir að frádregnum innstæðum eru því meiri, en ekki minni, nú en í árslok 1958 og stutts tíma skuldir margfalt meiri nú en þá. Þetta er eftir beztu opinberum heimildum og getur ekki skakkað neinu, sem máli skiptir. Á þessu tímabili hafa þó komið um 240 millj. af gjafafé erlendis frá til viðbótar við öll uppgripin, og nú þessi síðustu ár hefur þjóðin ekkert stórvirki eignazt á borð við áburðarverksmiðjuna, sementsverksmiðjuna og Sogsvirkjunina síðustu. Þetta er furðuleg útkoma og skýtur illa skökku við skrum stjórnarflokkanna. En mönnum verður að spyrja: Hvar væri komið málum þjóðarinnar við venjulegt árferði og búskaparlag þessarar ríkisstj.? Það er satt, að spariféð hefur aukizt að krónutölu, enda mætti nú fyrr vera, þegar saman fer góðærið og hækkun allra talna í öllum viðskiptum með ofsahraða. En sé spariféð nú í árslokin 1962 borið saman við innstæðurnar í árslok 1958 og bæði árin miðuð við verðgildi krónunnar gagnvart erlendum gjaldeyri, þá kemur í ljós, að aukningin er 4.75% á öllu tímabilinu eða rúmlega 11/2 % á ári. Skárri verður útkoman, ef reiknað er framkvæmdaverðmæti sparifjárins innanlands. En þetta er nóg til að sýna, hver fjarstæða það er að bera saman sparifjártölu nú og í árslok 1958 skýringarlaust, eins og ríkisstj. gerir í skrumauglýsingum sínum í blöðum og útvarpi, og þetta sýnir, að sparifjáraukningin er furðulega lítil, en ekki furðumikil, enda hefur ríkisstj. fáa jafngrátt leikið og sparifjáreigendur þrátt fyrir háu vextina. Það er svo einn þáttur í þessu máli öllu, að sparifjáraukningin fær ekki að vera í umferð og afurðalán eru líka dregin saman, en stórfelldur rekstrarfjárskortur háir atvinnuvegum og almenningi bægt frá lánsfjáraðstoð, þátt allir sjóðir séu sagðir fullir af peningum. Jafnhliða því, sem hluti af sparifénu er þannig frystur í bankakerfinu, eru svo tekin stórlán erlendis með okurvöxtum og Seðlabankinn svo látinn reikna framleiðendunum okurvexti af afurðalánum til að greiða vexti af frysta sparifénu innanlands. Eiga þetta allt að vera nýtízkuleg og örugg úrræði, en útkoman er ein og hin sama: óðadýrtíð, fossandi verðbólga og alveg furðulega léleg útkoma á búi þjóðarinnar, og því miður er það versta eftir að óbreyttu. Eitt loforð sitt hefur ríkisstj. þessi staðið við. Hún sagðist ætla að innleiða hér nýja þjóðfélagshætti. Það hefur hún gert svikalaust. Hún hefur komið upp járntjaldi milli þeirra, sem búnir voru að koma sér fyrir, áður en hún hóf að umturna efnahagskerfinu, og hinna. Hver vill leyfa sér að bera saman möguleika nú til að koma upp íbúð, byggja og rækta í sveit, eignast báta eða skip eða vélar til iðnaðar við það, sem áður var? Unga fólkið verður að bera okurvextina og nýja stofnkostnaðinn án þess að koma honum inn í kaupgjaldið og verðlagið og leggja nótt með degi í staðinn, þangað til þeirri leið verður líka lokað eftir kosningarnar, ef þeir fá að ráða eða ef slaknar á uppgripaaflanum. Nýja fjárfestingarstefnan er við það miðuð, að þeir einir, sem fullar hendur hafa fjár, skuli fást við uppbygginguna, hinir ekki. Það er stefna stórkapitalisma, innlends eða erlends, eftir því sem verkast vill. Það hefur verið skipulega og eftir áætlun dregið úr stuðningi við uppbyggingu almennings og félagssamtaka fólksins. Hinir eiga að koma í staðinn. Við hagstæðari stöðu fyrir fjármagnið er erlent fjármagn tekið að reyna að troða sér inn í landið, ekki sízt í fiskiðnaðinn og þar með inn í sjávarútveginn og sjálfa landhelgina, og það er síður en svo, að núv. ríkisstj. sé treystandi til að standa gegn slíku eða með innlendum framleiðendum til að koma í veg fyrir þvílíkt. Alveg þvert á móti eru núv. stjórnarvöld líklegust til að líta á það með velþóknun, að útlendingar komist til verulegra umráða í íslenzkum atvinnurekstri, því að það léttir þeim að ganga frá stöðu Íslands gagnvart Efnahagsbandalagi Evrópu með einhvers konar aðild, þegar þar að kemur. Það léttir slíkt, ef þeir geta sagt: Þeir eru komnir hér hvort sem er. - Enda er sannleikurinn sá, að efnahagsmálastefnan er fyrst og fremst miðuð við að koma hér á ómenguðum stórkapítalisma í stað þess að styðja með öllu móti einstaklings- og félagsframtak almennings, en það hefur þó bezt gefizt íslenzku þjóðinni og mótað hér sérkennilegt og farsælt þjóðlíf, sem einkennist ekki sízt af óvenjumörgum efnalega sjálfstæðum einstaklingum og sterkum sjálfsbjargarsamtökum almennings. Undan þessu er nú grafið óðfluga á vegum þessa stjórnarmeirihluta. Það er ekki seinna vænna en í vor að reisa öflugar skorður við og byrja að brjótast út úr sjálfheldunni, taka upp aftur drengilegan stuðning við heilbrigt einstaklingsframtak hinna mörgu, ekki sízt unga fólksins, sem stjórnarstefnan drepur í dróma. Að þessu lýtur barátta Framsfl. fyrir nýrri vaxtapólitík, endurskoðun fjárfestingarlánakerfisins til samræmis við ný viðhorf, útlánum sparifjáraukningarinnar til stuðnings uppbyggingu almennings og heilbrigðum rekstri, auknum stuðningi við framkvæmdir í sveitum og sjávarplássum, réttlátari tekjuskiptingu, aukinni framleiðslu og framleiðni, aukinni vélvæðingu og vinnuhagræðingu og nýjum launagreiðsluaðferðum, sem innleiddar verði í samvinnu við samtök launafólksins í landinu, svo að aðeins nokkur dæmi séu nefnd um hin nýju viðhorf, sem koma þurfa til. Þá kem ég að því, sem efst hefur verið í hugum margra síðustu missirin: Hvernip, á að móta stöðu Íslands í þeirri nýskipan Evrópu, sem nú er sumpart orðin eða að verða? Eitt er víst. Sú þróun er svo ör og róttæk, að Íslendingar verða í því sambandi að taka ákvarðanir á næsta kjörtímabili, sem meira varða framtíð þjóðarinnar í landinu en nokkuð annað, síðan sjálft frelsismál þjóðarinnar var leyst. Stofnað hefur verið Efnahagsbandalag Evrópu og ekki dult með farið af áhuga- og forráðamönnum, að þar er efnt til varanlegrar þjóðasamsteypu. Sex Evrópuríki hafa sameinazt í þessu bandalagi, gengið undir samstjórn í veigamestu þáttum efnahags- og atvinnumála og opnað öllum þegnum allra landanna og fjármagni þeirra aðgang að öllum lands- og sjávargæðum. Flest önnur ríki Vestur-Evrópu hafa sótt um að ganga inn í bandalagið, fá aðild að því, og öll þau lönd lýst sig reiðubúin að ganga undir samstjórnina og opna lönd sín og landhelgi og deila lands- og sjávargæðum sínum. Hér fer því ekkert á milli mála um stefnuna og hvað koma skal, og breytir engu í því efni, þótt snurða hafi í bili komið á þráðinn í samningum um aðild Breta. Þessi þróun verður ekki stöðvuð fremur en aldan, sem nálgast ströndina, enda nær allir ábyrgir stjórnmálamenn Vestur-Evrópu önnum kafnir við að lýsa yfir því, að það verði fundin leið til að sameina Vestur-Evrópu á vegum Efnahagsbandalagsins. Á næstu missirum verða Íslendingar því að taka ákvarðanir um, hvort þeir ætla að stefna inn í Efnahagsbandalagið, eins og flestar aðrar þjáðir Vestur-Evrópu, eða standa utan við bandalagið og leysa mál sín í samvinnu við þjóðir Vestur-Evrópu, eins og gert hefur verið fram að þessu. Aðra hvora stefnuna verður að taka. Það er ekki hægt að fara báðar þessar leiðir. Það verður að velja. Framsfl. telur, að Íslendingar eigi ekki að ganga í Efnahagsbandalag Evrópu, heldur taka þá stefnu að leysa málefni sín með sérstökum samningum við bandalagið um tolla- og viðskiptamál án annarra tengsla. Við teljum óhugsandi fyrir 180 þús. manna þjóð í landi mikilla ónotaðra náttúruauðæfa að ganga undir samstjórn efnahags- og atvinnumála með og opna lönd sín fyrir háþróuðum iðna$arþjóðum, sem telja hundruð millj.; hafa yfir ótakmörkuðu fjármagni að ráða, en fáum ónotuðum náttúruauðlindum. Við leggjum áherzlu á, að verði Ísland opnað fyrir þessum þjóðum og þeim risafyrirtækjum og auðhringum, sem þar starfa, mun þess ekki langt að bíða, að Íslendingar missi með öllu tökin á málefnum sínum, glati sjálfstæði sínu og hverfi í þjóðahafið. Framsfl. hefur sætt hörðu ámæli frá ríkisstj. og stjórnarflokkunum fyrir að taka þessa afstöðu, og þarf engan á því að undra, sem fylgzt hefur með því, sem frá þeim hefur komið í málinu. Báðir stjórnarflokkarnir hafa samþ. þá stefnu að sækjast eftir aðild að bandalaginu, sem stundum er bara kölluð aðild, en stundum aukaaðild. Bæði landsfundur Sjálfstfl. og miðstjórn Alþfl. hafa gert slíkar ályktanir. Blöð stjórnarflokkanna hafa missirum saman haldið uppi hörðum áróðri fyrir því, að Íslendingar gerðust aðilar að bandalaginu. Hefur þar óspart verið útmálað, hve þungbært mundi verða að vera utan tollmúra bandalagsins, og með ofurkappi lögð áherzla á, að þjóðin mundi einangrast, ef hún yrði ekki aðili að Efnahagsbandalaginu, framsóknarmenn taldir einangrunarsinnar og jafnvel erindrekar kommúnista fyrir að beita sér fyrir því, að tolla- og viðskiptasamningsleiðin verði valin. Upphaflega var því meira að segja haldið fram, að tolla og viðskiptasamningsleiðin væri ekki til. Nú segir ríkisstj. hins vegar, að tvær leiðir séu hugsanlegar, tolla- og viðskiptasamningsleiðin og aukaaðíld. Jafnframt er það upplýst í skýrslu ríkisstj., að hún telur sjálf, að aukaaðildarleiðinni verði að fylgja samningar um atvinnurekstrarréttindi útlendinga á Íslandi og önnur aðalákvæði Rómarsáttmálans. Þótt ríkisstj. hafi þannig orðið að viðurkenna tolla- og viðskiptasamningsleiðina sem úrræði, þá dylst engum, hvað hún og stjórnarflokkarnir vilja, en það er aðild að bandalaginu í einu eða öðru formi. Ríkisstj. hefur ráðizt á Framsfl. fyrir að aðhyllast aðra þá leið, sem hún í öðru orðinu telur koma til greina. Ríkisstj. hefur nú missirum saman, bæði innan lands og utan, bollalagt um að breyta stefnu Íslendinga í sjávarútvegsmálum með tilliti til væntanlegrar aukaaðildar eða aðildarsamnings við bandalagið. Hún hefur þrásinnis látið í ljós, að til greina kæmi að breyta stefnunni, sem fylgt hefur verið um langt skeið varðandi fisklandanir útlendinga og stofnsetningu atvinnufyrirtækja útlendinga, m.a. í fiskiðnaði, talið stefnu Íslendinga úrelta, taka bæri upp nýjar reglur, sem þá yrðu að miðast við að leyfa útlendingum að leggja hér upp fisk og reka fiskiðjuver. En augljóst er, að kæmust útlendingar inn í fiskiðnaðinn, væru þeir þar með komnir inn í landhelgina, því að óðar væru fiskiðjuverin látin eignast báta og skip og þar mundi ekki fjármuni skorta. Þegar þessir menn tala um, að það sé úrelt stefna í sjávarútvegsmálum, sem Íslendingar hafa fylgt undanfarið, að hafa ekki aðeins fiskveiðar í landhelginni fyrir sig eina, heldur einnig til afnota fyrir sig eina, aðstöðuna til að verka fiskinn í landi, þá virðast þeir ekki gera sér grein fyrir því, að það er einmitt þetta, sem fyrst og fremst hefur gert Íslendingum kleift að lifa hér sjálfstæðu menningarlífi. Velmegun Íslendinga byggist jöfnum höndum á uppgripafiskímiðum heima fyrir og aðstöðunni til að verka aflann í landi. Það verður ekki lengi að koma upp í nokkurn tollmismun, ef þessi aðstaða verður látin útlendingum í té. Það velkist ekki fyrir neinum, að ríkisstj. og stjórnarflokkarnir vilja aðild Íslands að Efnahagsbandalagi Evrópu. Aukaaðildarleið sú, sem ríkisstj. heldur fram í skýrslu sinni um Efnahagsbandalagið, er leið þeirra, sem vilja koma Íslandi inn í bandalagið og gera það, ef þeir fá bolmagn og fulltingi til. Málið liggur skýrt fyrir eftir þær umr., sem orðið hafa undanfarið góðu heilli. Geti stjórnarflokkarnir einir ráðið ferðinni á næsta kjörtímabili, munu þeir loka tolla- og viðskiptasamningsleiðinni og taka stefnuna inn í Efnahagsbandalag Evrópu beint eða í áföngum eftir því, sem hagfellt þykir. Sú stefna verður þá tekin og örlagaskrefið stigið. En verði Framsfl. efldur svo í vor, að hann geti lagt úrslitalóðið á vogarskálina, verður ofan á að leysa málefni Íslands í samskiptum við bandalagið eftir tolla- og viðskiptasamningsleiðinni. Inn í þennan farveg er hægt að þrýsta málinu með því að efla Framsfl. Við trúum því, að íslendingar muni geta tryggt sér góð og hagkvæm viðskipti við þjóðir Vestur-Evrópu framvegis sem hingað til eftir leiðum samvinnu og það engu að síður þótt þessar þjóðir sameinist í bandalagi og siðan nýju ríki, sem við vegna sérstöðu okkar getum alls ekki tekið þátt í. Við höfum megna andúð á þeirri múgsefjun, sem reynt er að skapa til að koma inn þeirri skoðun, að smáþjóðir hljóti að dragast aftur úr stærri þjóðunum og verði því að innlimast til að njóta góðs af stærðinni Slíkt brýtur algerlega í bága við aldalanga reynslu Íslendinga sjálfra og fjölda annarra þjóða, og það er ekki gert í góðum tilgangi að fá menn til að missa sjónar á, að samvinna þjóða og sameining þjóða er sitt hvað. Framsfl. hefur verið og er enn eindregið fylgjandi vestrænni samvinnu, enda þótt hann fylgi eindregið fram þeirri skoðun, að Íslendingar geti ekki gengið í Efnahagsbandalag Evrópu. Ríkisstj. og stjórnarflokkarnir hafa undanfarið svo ósleitilega sýnt, að hugur þeirra stendur til aðildar að Efnahagsbandalagi Evrópu, að um það er ekkert að villast. Ríkisstj. áttast og vafalaust með réttu, að sá málstaður eigi ekki almennu fylgi að fagna með þjóðinni, og biður menn því að leiða hugann frá því, sem er að gerast í Evrópu, því að Bretar séu ekki komnir inn í bandalagið enn og því komi þetta mál allt í einu okkur ekkí við. En þetta er til of mikils mælzt. Ríkisstj. veit jafnmikið og við í Framsfl., að á næsta kjörtímabili verða Íslendingar að velja eða hafna, taka stefnuna inn í Efnahagsbandalag Evrópu, eins og svo margar Evrópuþjóðir, eða standa utan við og leysa mál sín með samvinnu í stað sameiningar eða innlimunar. Ríkisstj. er því að reyna að blekkja þjóðina og gera tilraun til þess að fá þetta mál í sínar hendur í 4 ár án íhlutunar þjóðarinnar og án þess, að þjóðin segi vilja sinn, en það má aldrei verða. Að lokum þetta: Hvað verður um íslenzkt efnahagslíf og afkomu almennings í landinu, ef ríkisstj. og flokkar hennar fá í vor meiri hl. á Alþingi til að halda áfram þeirri stefnu, sem ríkisstj. varð að játa í gamlársræðu forsrh. að hafi leitt í hreinar ógöngur við mestu uppgrip í sögu þjóðarinnar? Hvar verður komið fullveldismálum landsins eftir 4 ár, ef ríkisstj. fær í vor aðstöðu til að móta eins og henni einni sýnist afstöðuna til Efnahagsbandalags Evrópu, þar með stefnuna í sjávarútvegsmálum og landhelgismálinu? Þessar spurningar verða menn að leggja fyrir sig nú þegar og svara þeim í vor. Eftir 4 ár verður það orðið of seint, og þá verður ekki aftur snúið.



Herra forseti. Hv. 1. þm. Austf., Eysteinn Jónsson, hefur nú lýst stjórnmálaviðhorfinu, eins og hann langar til að það sé. Ég skal lýsa því eins og það er: Sá stutti tími, sem ég hef hér til umráða, endist að sjálfsögðu ekki til að draga upp skýra mynd af stefnu og starfi núv. ríkisstj., frá því að hún tók við völdum í nóvember 1959 og fram á þennan dag, og þaðan af síður til að lýsa aðkomunni. Að þessu sinni læt ég nægja að minna á, að vinstri stjórnin skildi við þjóðarbúið í upplausn. Í augum nágrannaþjóðanna var Ísland sem máttvana, heillum horfinn og trausti sviptur vesalingur, sem þrátt fyrir mesta góðæri aldarinnar stóð svo tæpt á barmi greiðsluþrots og glötunar, að sjálfur íormaður vinstri stjórnarinnar lýsti því yfir í ræðu sinni 4. des. 1958, og það gerði hann í samráði við Eystein Jónsson, sem hér var að enda mál sitt, að vegna sundurlyndis og ráðleysis ríkisstj. gæfist hann upp í miðri gullnámu ársins 1958. Jafnframt tilkynnti hann, að yfir vofði óðaverðbólga, sem að mati vitrustu sérfræðinga vinstri stjórnarinnar mundi með öllu óviðráðanleg, ef ekki yrði tafarlaust spyrnt við fæti. Það var þetta þrotabú, sem núv. stjórnarflokkar tóku við í árslok 1958. Stjórn Emils Jónssonar tókst að stöðva þjóðina á feigðargöngunni, en sjálfur aðalvandinn beið núv. stjórnar. Varnir sínar gegn greiðsluþrotinu og glötun, sem leitt hefði af óðaverðbólgunni, leggur hún nú ótrauð undir dóm kjósenda og æskir þess, að þeir láti ekki blekkjast af öfgum og ósannindum stjórnarandstöðunnar, heldur kynni sér a.m.k. allra stærstu málin og reyni að gera sér grein fyrir: Hvað það sé, sem straumhvörfum hefur valdið og örlög skapað. Hvað það sé, sem því veldur, að eitt mesta velferðarmál þjóðarinnar, landhelgismálið, var leyst með svo glæsilegum sigri Íslendinga, að illgjarnri stjórnarandstöðu varð orðfall, týndi glæpnum og gafst upp. Hvernig á því standi, að íslenzkir bankar, sem í febrúarlok 1960 skulduðu erlendis 216 millj. kr., skuli á réttum þrem árum hafa bætt gjaldeyrisaðstöðuna um 1408 millj. kr. Hvað því valdi, að sparifjáraukning á þessum fáu árum skuli vera meiri en allt það sparifé, sem Íslendingar höfðu dregið saman frá upphafi byggðar og fram á þann dag. Hvaða Aladdínslampi það sé, sem nú allt í einu virðist hafa opnað á víða gátt þær dyr erlendra fjárhirzlna, sem áður voru Íslendingum harðlæstar. Hvernig auðnazt hafi að rétta nú sjúkum, gömlum, öryrkjum og öðrum, sem aðstoð verðskulda og þurfa, fjórar krónur í stað hverrar einnar, áður en viðreisnin hófst. Hvernig á því standi, að hrakspár vitrustu stjórnarandstæðinga um allsherjar atvinnuleysi, hrun og öngþveiti eru nú eitt mesta gamanmál þjóðar, sem aldrei hefur búið við aðra eins velsæld og nú, og það einmitt vegna þess, hversu mikil og almenn atvinnan er. Hvað því valdi, að nærri megi segja, að sama sé, hvert litið er, alls staðar sé vorhugur í mönnum og alls staðar sjái ávextina af bjartsýni, framtaki og dug fólksins. Af hverju það muni stafa, að á þessum síðustu árum hafi verið sett svo mikil, margvísleg og merk löggjöf sem raun ber vitni um, jafnframt því sem útvegað hefur verið fé til fleiri nauðsynlegra framkvæmda en nokkru sinni fyrr og um leið ráðin bót á fjármálaóreiðu hins opinbera og þegnarnir verndaðir gegn ríkisræningjanum með viturlegri skattalöggjöf o.s.frv. Um allt þetta er spurt og margt fleira. Að sjálfsögðu verða svörin nokkuð eftir því, hver spurður er. Mitt svar er þetta: Þótt fleira komi til, þá veldur það miklu, að allt þetta kjörtímabil hafa Alþfl. og Sjálfstfl. borið gæfu til að leggja ágreiningsmálin á hilluna og einbeina getunni að því að reisa úr rúst og byggja upp að nýju svo veglega, að það verði húsrými og athafnasvæði fyrir stórhuga, dugmikla æsku ört vaxandi þjóðar. Ég þykist mega staðhæfa, að ríkisstj. hefur verið miklu samhentari en dæmi eru til um samtök stjórna hér á landi og að hún og flokkar hennar hafi af einhug og undirhyggjulaust alltaf stefnt að einu marki: Því að rétta við og reisa við, og alltaf af fullum drengskap látið þjóðarheill sitja í fyrirrúmi fyrir stundarhagsmunum flokka sinna. Vildi ég mega vona, að ferill vinstri stjórnarinnar megi verða þeim til lærdóms, sem alltaf virðast hafa verið óheilir í samstarfi, svo að ekkí sé sterkar að kveðið, og með þeim hætti stórspillt árangri þess samstarfs, sem þeir hafa tekið þátt í. Væri það út af fyrir sig mikill ávinningur. Mér þykir ekki ólíklegt, að yfirleitt játí menn, að samstarf viðreisnarflokkanna hafi verið óvenju heilsteypt. Ágreiningurinn verður um hitt, hvort uppskeran hafi verið jafnmikil og góð sem af er látið í stjórnarherbúðunum. Stjórnarliðið biður rólegt dóms þjóðarinnar við kosningarnar í vor. Stjórnarandstaðan gerir sér ljóst, að ekki virðist sigurstranglegt að leggja til orrustu við stjórnarliðið, ef deilt verður um það, hvort viðreisnin sjálf hafi tekizt betur eða verr. Fyrir því er það nú orðið viðkvæðið hjá andstæðingunum, að enda þótt rétt kunni að vera, að stjórnin hafi eitthvað vel gert, þá sé það léttvægt og lítils virði borið saman við þá ógæfu, sem stjórnin hafði leitt yfir þjóðina með gengisfalli, fyrst í febrúar 1960 og síðan í ágúst 1961, eins og menn heyrðu hv. síðasta ræðumann tala um, sem því valdi, að verðhækkunaraldan flæði nú óhindruð yfir landið. Sé nú svo komið, að menn geti ekki lengur reist bú, byggt sér bát, eignazt þak yfir höfuðið o.s.frv. Óþarft er að deila um, hvort dómur manna um skaðræði verðbólgunnar er eitthvað ýktur eða ekki. En um hitt skal spurt, hver valdi þessum verðhækkunum. Er það viðreisnarstjórnin, eða er það vinstri stjórnin og e.t.v. fleiri, sem gengisfallinu valda? Á svarinu veltur, við hvern beri að sakast um verðbólguna. E.t.v. yrði svarið skýrast, ef rifjuð væri upp saga vinstri stjórnarinnar, raupsöm og vanhugsuð fyrirheit og fálmkenndar athafnir hennar og óbrotinn slysa- og vanefndaferill, allt þar til hún geispaði golunni af pólitískum vanmætti og ófeiti. En þessi saga er svo margsögð, að ég hlífi mönnum við að hafa hana yfir að nauðsynjalausu, af því líka að út af fyrir sig er hún ekkert gamanmál, þótt ýmsir kaflar hennar séu svo spaugilegir, að menn fá ekki varizt brosi, svo sem t.d. tjáningar þeirra Hannibals Valdimarssonar og Hermanns Jónassonar um svo heitar gagnkvæmar ástir, að ekkert fengi skilið þó nema gröfin. Það fór nú sem fór, að fyrirheitin, sem þeir gáfu hvor öðrum, reyndust eins og önnur vinstri fyrirheit: Tuttugu ára sambúðin entist ekki nema í rúm tvö ár og var báðum vorkunn. Læt ég útrætt um þetta, en vind mér að því að upplýsa sjálft málið. Þegar forsrh. vinstri stjórnarinnar baðst lausnar 4. des. 1958, tilkynnti hann, að ný verðbólgualda væri að rísa, en engin samstaða væri í stjórn hans um varnir gegn henni. Hann sagði sjálfur, að yrði viðnám ekki tafarlaust veitt, mundi aldan flæða yfir landið. Þetta þekkja flestir jafnvel og það, sem eftir fór, að Alþfl. myndaði flokksstjórn, sem Sjálfstfl. varði vantrausti með vissum skilyrðum, m.a. þeim, að fyrstu flóðgarðar yrðu reistir til varnar gegn óðaverðbólgunni. Það var gert, en aðalvandinn beið lausnar núv. stjórnar. Sú rannsókn, sem viðreisnarstjórnin lét fram fara strax eftir valdatökuna, leiddi í ljós, svo að ekki varð um villzt, að arfleifð vinstri stjórnarinnar v ar miklu uggvænlegri en menn höfðu gert sér grein fyrir, svo að ekkert blasti við annað en glundroði innanlands og greiðsluþrot út á við, ef ekki yrði fast og röggsamlega í taumana tekið. Öllum varð ljóst, að við svo búið mátti ekki standa. En hvað átti nú til bragðs að taka? Aðeins tvær leiðir hafa verið taldar koma til greina. Stjórnarandstaðan, einkum framsóknarmenn, hefur haldið því fram, að auðveldast hefði verið að búa áfram við falskt gengi og útflutningsuppbætur. Þeir vita þó, að þetta var útilokað. Einhvers staðar varð að fá peninga í uppbæturnar, og hafði það verið gert með tollum á innflutningsvöruna, sem runnu til útflutningssjóðs. En nú var löngu komið í ljós, að því fór svo fjarri, að þessar tolltekjur útflutningssjóðs nægðu til þess að standa undir útflutningsuppbótunum, að tekjur sjóðsins námu aðeins fjórum krónum af hverjum fimm, sem honum bar að greiða. Þannig myndaðist halli, sem nam nærri 1/5 af andvirði alls útflutningsins. Reynt hafði verið í tvö ár í röð að bæta úr þessu með því að auka innflutning á lúxusvörum, sem voru tollhæstar, til þess með því að hækka tekjur útflutningssjóðsins og jafna hallann. Þetta var auðvitað neyðarúrræði, sem auk þess mistókst einfaldlega vegna þess, að fólkið vildi ekki kaupa nægjanlega mikið af rándýrum óþarfanum. Þar við bættist, að þessi óheilbrigða stefna varð að byggjast á erlendum lánum, en frumskilyrði fyrir því, að erlend lán fengjust, var einmitt, að algerlega yrði breytt um stefnu. Kerfi, sem byggist á lánum, sem voru ekki fáanleg, nema gerbreytt yrði um kerfi, bar dauðameinið undir hjartarótum og var þess vegna sjálfdautt. Það sjá allir. Um þetta þarf þess vegna ekki frekar að ræða. Eftir stóð þá sá eini möguleiki að gerbreyta um stefnu, viðurkenna rétt gengi krónunnar, en afnema uppbæturnar. Sá vandi, sem nú tók við, var að ákveða rétt gengi þeirrar vinstristjórnarkrónu, sem viðreisnarstjórnin tók við, að taka út vinstri krónuna, ef svo mætti segja. Til þess vandaverks voru valdir hinir hæfustu innlendu og erlendu sérfræðingar, sem völ var á. Er skemmst frá að segja, að eftir að þeir höfðu framkvæmt ýtarlegar rannsóknir, urðu þeir allir sammála og gerðu því sameiginlega tillögu til stjórnarinnar. Það er eftirtektarvert, að sérfræðingarnir mátu krónuna talsvert minna virði en stjórnin eftir atvikum taldi rétt að fallast á. Vildu þeir hafa 40 eða helzt þó 42 kr. í bandarískum dollar. Stjórnin ákvað 38 kr. Gerði hún sér þó auðvitað ljóst, að varfærnara var að meta krónuna lægra, eða eins og sérfræðingarnir ráðlögðu. Með því var hættan á nýju krónufalli, ef eitthvað gekk úr skorðum, minni. Höfuðsjónarmið okkar voru hins vegar þau, að vart væri þess að vænta, að skráð gengi krónunnar yrði bráðlega hækkað aftur, þótt eitthvað batnaði í ári. Væri því réttmætt að tefla nokkuð á tvær hættur til þess að halda krónunni uppi. Auk þess vildi stjórnin halda vísitölunni í skefjum af fremsta megni, en vitað var, að hún hækkaði um eitt stig fyrir hverja krónu, sem dollarinn hækkaði um. Og loks bættist það við, að stjórnin lagði höfuðáherzlu á, að auðsannað væri, að ekki hefði verið hallað á vinstri stjórnina við úttekt á búi hennar, svo að ekki gæti leikið á tveim tungum, hver ábyrgð bæri á þeim verðhækkunum, sem í kjölfarið hlutu að sigla. Hér er því um ekkert að villast. Viðreisnarstjórnin lét skrá krónu vinstri stjórnarinnar miklu hærra en sérfræðingarnir töldu hyggilegt eða jafnvel verjanlegt. Enginn getur því með rökum vefengt, að það er vinstri stjórnin, en ekki viðreisnarstjórnin, sem veldur þeim verðhækkunum, sem nú eru á orðnar og eru afleiðing af sæmilega réttri skráningu vinstristjórnarkrónunnar í febrúar 1960. Varðandi síðari skráninguna, í ágúst 1961, er það að segja, að enn valda þeir sömu og fyrr. Þar voru enn að verkí framsóknarmenn og kommúnistar. Fram að þeim tíma hafði verið föst venja, að Vinnumálasamband SÍS og Vinnuveitendasamband Íslands kæmu fram sem ein heild í samningum við Alþýðusamband Íslands eða einstök verkalýðsfélög. En vorið 1961 skar SÍS sig allt í einu út úr, gerði sérsamning við kommúnista um kauphækkanir og neyddi með því aðra atvinnurekendur til að fylgja í kjölfarið. Námu kauphækkanirnar frá 13–19%. Með þessu var nýtt gengisfall ákveðið, svo sem m.a. sést á þessu: Höfuðatvinnuvegur þjóðarinnar, sjávarútvegurinn, var illa farinn eftir langvarandi verðbólgu og hafði á undanförnu ári orðið fyrir meira verðfalli afurða sinna en dæmi voru til um langt árabil. Síldarvertíðin sumarið 1960 hafði brugðizt, og vetrarvertíðin 1961 var afleit, og togararnir áttu við meira aflaleysi að etja en nokkru sinni fyrr. Engum hugsandi manni gat þess vegna dottið í hug, að þessi bágstaddi atvinnurekstur gæti allt í einu tekið á sig 13–19% kauphækkanir, jafnt við sjálfa framleiðsluna sem alla verkun aflans. Stjórnarandstæðingar hafa að vísu tæpt á því, að gengisfelling hefði verið óþörf, ef vextir hefðu verið lækkaðir um 2%. Hvílík endemis fjarstæða hér er á ferð, sést bezt á því, að slik vaxtalækkun hefði aðeins létt af atvinnurekendum 70–80 millj. kr., en kauphækkanirnar lögðu nýjar byrðar á þá, sem námu 550–600 millj. kr. En hvað þá um aðra atvinnuvegi? Gátu þeir tekið á sig kauphækkanirnar? Eftir gengisfallið reyndi ríkisstj. til hins ýtrasta að vernda hagsmuni launþega með því að sporna af alefli gegn því, að atvinnurekendur fengju að hækka verðlagið vegna kauphækkananna. Var hagur og afkoma hvers einstaks fyrirtækis rannsakað, áður en leyft væri, að hækkun kaupgjaldsins fengist að einhverju eða öllu leyti tekin upp í verðlagið. Niðurstaða þessara rannsókna sýndi, að langflest fyrirtækin gátu sannað, að ef þau ættu að forðast hallarekstur, væri óhjákvæmilegt að heimila verðhækkanir, er sem næst námu kauphækkunum. Rétt er að upplýsa, að flest fyrirtæki SÍS stóðu engum að baki í kröfunum um verðhækkanir, sem sannar, að þau voru ekki fær um að standa undir samningunum við kommúnistana án þess að færa afleiðingarnar yfir á bök almennings. Vildi ég, að menn bæru þetta saman við ummæli hv. síðasta ræðumanns. Það liggur þannig alveg ljóst fyrir, að það eru framsóknarmenn og kommúnistar, sem alla sök eiga, jafnt á hinni fyrri gengislækkun sem hinni síðari, og þar með þeim verðhækkunum, sem þeir ásaka okkur fyrir. Með þessu er stjórnarandstaðan rekin íu síðasta víginu. Þeim er því hentast að þagga niður í grátkerlingum sínum. Auðvitað er það rétt, að af verðlækkun krónunnar leiðir margvísleg vandkvæði og misrétti. En hitt er jafnsatt og víst, að það er ekki við þann, sem viðurkennir verðfallið, að sakast, heldur við hinn, sem því veldur. Þeir, sem skyggnast bak við forhengi stjórnmálanna, skilja án efa flestir, að stjórnarandstaðan veit, að hún beitir rangindum, - og á það ekki sízt við þann ræðumann, sem hér var að ljúka máli sínu, - og treystir þess vegna ekki málstað sínum. Það sést m.a. á því, að þegar til orrustunnar dregur, grípur Framsókn til þess óyndisúrræðis að skapa ágreining við hina lýðræðisflokkana um Efnahagsbandalagið og færa með því kosningabaráttuna yfir á vettvang viðkvæmra utanríkismála. Nú hefur Framsókn að vísu fyrr gerzt sek um slíkt glapræði, en alltaf sér til lítils sóma og oftast líka til tjóns. Brennt barn forðast eldinn, og fullvíst er, að Framsókn gerir sér grein fyrir, að hún teflir á tæpt vað með þessu athæfi. Að flokkurinn samt sem áður skuli freista þess, vekur sérstakan grun og kallar á skýringar. Skal ég ekki að þessu sinni fjölyrða um þetta mál, heldur aðeins minna á þrennt: 1) Til skamms tíma voru allir lýðræðisflokkarnir sammála um afstöðu Íslands til Efnahagsbandalagsins. 2) Þegar kosningaskjálftinn færðist um Framsókn, skarst flokkurinn úr leik og hóf ógeðþekkan, tilbúinn ágreining milli sín og stjórnarflokkanna um málið. 3) Að þegar svo þróun málanna varð sú, að allir valdamenn Efnahagsbandalagsins virðast sammála um, að málið sé úr sögunni um fyrirsjáanlega framtíð, þá kvað Framsókn sjáif upp Salómonsdóm yfir sjálfri sér með því að taka fréttinni ekki fegins hendi og láta úlfúðina niður falla. Nei, alls ekki, heldur gerist Framsókn úfin og geðill og magnar því meir áróðurinn sem ákvörðun okkar í málinu í hvaða formi sem er færist fjær. Þegar þetta er athugað og því bætt við, að fyrir hendi eru skýrar, skjallegar sannanir fyrir því, að fram til hins síðasta stefndi Framsókn beint að aukaaðild, og jafnframt hinu, að stjórnarflokkarnir hafa aldrei bundið sig við aukaaðildina fremur en t.d. tollaleiðina, þá er ekki til nein skýring á þessu athæfi Framsóknar önnur en sú, að Framsókn treysti sér ekki að berjast við stjórnarliðið á vettvangi innanlandsmálanna. Það má því fullyrða, að þessi óheillavænlegi leikur Framsóknar er ekkert nema sultarvæl valdahungraðra, en málefnasnauðra manna, sem að lokum verður til þess eins að svipta þá trausti. Eftir fáar vikur ganga Íslendingar til kosninga. Án efa verður kosningabaráttan hörð. Sýnt er, eins og heyra mátti af ræðu hv. síðasta ræðumanns, að Framsfl. er illa haldinn, valda- og áhrifalaus. Ber öll málfærsla framsóknarmanna þessu órækt vitni, ekki sízt það, sem lesa má milli línanna, svo sem þegar þeir á alla lund, beint og óbeint, róa undir og spana launþega til kröfuhörku í því skyni að brjóta viðreisnina á bak aftur. Jafnframt virðist Framsókn jafnvel venju fremur leitast við að espa til úlfúðar og beinna illinda. Nær sú iðja sannarlega nokkrum árangri, þegar meinlausir menn úr trúarflokki Tímans láta sér um munn fara, að heldur vilji þeir hungra en þola þá raun, að viðreisnin lánist, þ.e.a.s. að fósturjörðin bjargist. Sýnir þetta nokkuð, hvernig barizt er. En til hvers er svo barizt? Hvað er það, sem Framsókn sækist eftir, og hverjar eru sigurhorfurnar? Við skulum aðeins staldra við og gera okkur grein fyrir, hvað komið getur upp á teningnum. 1) Ef stjórnarflokkarnir halda meiri hlutanum, sem flestir munu telja sennilegast, munu þeir halda viðreisninni áfram. Það samstarf hefur gengið vel og mundi hvorki styrkjast né batna, þótt Framsókn bættist í hópinn, heldur alveg það gagnstæða. Framsókn yrði því ekki hleypt inn fyrir. 2) Ef Framsókn og kommúnistar næðu þeim meiri hl., sem með þarf til að geta stjórnað, er að sönnu alveg ástæðulaust að ætla, að Framsókn gengi ekki að þeim skilmálum, sem kommúnistar setja, svo náið sem samstarfið er orðið, bæði ljóst og leynt. Mundu utanríkismálin alls ekki standa á milli, enda hefur Tíminn síðustu árin í vaxandi mæli verið að undirbúa einmitt slíka hraðferð á vængjum kommúnista frá vestrænni samvinnu til Moskvuþjónustu. óhætt mun vera að treysta því, að dómgreind þjóðarinnar girði fyrir, að slíkt ólán hendi Íslendinga. 3) Þá er eftir þriðji möguleikinn og sá, sem Framsókn heldur að lánast megi, en hann er, að Framsókn eflist svo, að stjórnarflokkarnir neyðist til að leyfa henni þátttöku í stjórninni. Menn heyrðu tóninn um þetta í ræðu hv. síðasta ræðumanns. Í þessu skyni leita framsóknarmenn fylgis hjá öllum rauðliðum og hika þá ekki við að bregðast kommúnistum og öðrum þeim, sem þeir jöfnum höndum hyggja á samstarf við, allt eftir því, hvað kosningateningarnir færa þessum áhættuspilurum. Það er ekki líklegt, að þetta hendi þjóðina, en ef svo færi, hvað tekur þá við? Eitt er víst: Viðreisnarstjórnin mun aldrei hvika frá stefnu sinni. Framsókn yrði þess vegna að renna niður fullyrðingunum og gleypa í sig árásirnar. Þetta er svo sem ekkert útilokað, það vita þeir, sem vel þekkja til, og fremur fyrir það, að fullvíst er, að Framsókn hefur allt kjörtímabilið talað um hug sér og mundi í öllum aðalefnum hafa farið eins að og við, ef hún hefði verið í stjórn. Nei, þetta er sannarlega ekki útilokað, heldur fremur sennilegt, og mundi þá Framsókn skilja það eitt til, að þess yrði ekki krafizt, að hún gleypti stærri bita í einu en kokvíddin þyldi, en það er nú sjálfsagt ekki svo lítið. En allt er þetta ósköp ógeðþekkt og mundi án efa tefja framkvæmdir og eitthvað spilla árangrinum. Hinu verður svo ekki neitað, að mörgum mundi til gamans að láta þá Eystein og Þórarin stíga nýjan dans eftir viðreisnarlaginu, og þá ekki síður hitt, að sýna þjóðinni, að þegar Skuggasveins-gæran er af köppunum dregin, er ekkert nema Ketill inni fyrir. Það er nú allt og sumt. Enginn réttdæmur maður neitar því, að viðreisnarstjórnin hefur margt vel gert og orðið furðuvel ágengt, þrátt fyrir harðan andróður stjórnaxandstöðunnar. Er þetta að sönnu gleðilegt. En í því felst auðvitað engan veginn, að hættan sé liðin hjá, hvað þá heldur, að allt sé nú sem bezt verður á kosið. Að sjálfsögðu verða alltaf nýir og nýir örðugleikar á vegi sérhverrar ríkisstj., jafnt á Íslandi sem annars staðar, enda er það hlutskipti valdhafanna að ráða fram úr aðsteðjandi vanda, sem hitt að feta sig jafnt og þétt áfram á framfarabrautinni. En varðandi þá sérstöku örðugleika, sem viðreisnarstjórnin hefur átt og á enn við að etja, þ.e.a.s. kaupgjaldsmálin og verðbólguna, þá verður aldrei fram úr þeim ráðið í eitt skipti fyrir öll og aldrei heldur svo, að til nokkurrar frambúðar sé, fyrr en tveim höfuðskilyrðum hefur verið fullnægt: 1) Að launþegar öðlist fullan skilning á því, að það eru ekki eingöngu atvinnurekendur, heldur einnig og engu síður þeir sjálfir og þjóðin öll, sem á því skaðast, ef greitt er hærra kaupgjald en þjóðarframleiðslan og atvinnureksturinn þolir. 2) Að komið verði á fót stofnun, sem launþegar ráða yfir, sem sé fær um að kanna og meta allar upplýsingar, sem opinberar stofnanir leggja fram, og safni einnig sínum eigin gögnum, eftir því sem ástæða reynist til, en leiðbeini síðan launþegum og láti þeim í té öll nauðsynleg gögn í málinu. Verður kaupgjaldsbaráttan þá tæplega hörð af hálfu launþega, nema kjarabætur séu tímabærar, þ.e.a.s. þegar þær leiða ekki til gengisfalls, heldur til raunverulegra kjarabóta, en þá ætti líka oftast að vera óhætt að hækka kaupið. Takist þetta, takist að eyða tortryggninni og skapa traust launþega á því, að ýtrustu hagsmuna þeirra sé gætt, þá er bægt frá dyrum þjóðarinnar þeim bölvaldi, sem ógnað hefur heilbrigðu efnahagslífi hennar tvo síðustu áratugi, þá hefur viðreisnin sigrað, og þá verða engir farartálmar á brautinni til bættra lífskjara aðrir en þeir, sem illt árferði og óvenjuleg óhöpp valda og okkar dugmiklu þjóð er vorkunnarlaust að fást við nú sem fyrr, - nú betur en nokkru sinni fyrr. Ríkisstj. hefur nú útbýtt meðal þingmanna skýrslu um, hvað viðreisnarflokkarnir hyggjast fyrir um helztu framkvæmdir næstu ára, verði þeim falin völdin áfram. Framfaramenn fagna þeim stórhug, sem þar lýsir sér, og engu síður því, hversu traustlega er um hnútana búið. Að þessu sinni vinnst ekki tími til að rekja og skýra þetta mikla mál. En meðal þess, sem þessi skýrsla sannar, er þetta: 1) Þjóðartekjur og atvinnutekjur almennings fylgjast náið að. 2) Af því leiðir, að mestu varðar að tryggja sem örastan vöxt þjóðarteknanna. 3) Síðan í ófriðarlok hafa þjóðartekjurnar vaxið hraðar hjá nágrannaþjóðunum en okkur. 4) Rannsókn leiðir í ljós, að þetta stafar af því, hversu lengi við bjuggum við höft, bönn, útflutningsuppbætur og skakkt gengi krónunnar, en nágrannarnir tóku hins vegar fljótlega eftir ófriðarlok upp viðreisnarstefnuna. Verði viðreisnarflokkunum falin völdin áfram, munum við fylgja velmegunarstefnunni fast fram og hagnýta okkur reynslu annarra þjóða, til þess að leiðin til bættra lífskjara allra þjóðfélagsþegnanna verði sem greiðgengust og tryggust. Um þetta fjallar hin stórhuga, varfærna framkvæmdaáætlun okkar. Andstæðingarnir hafa tekið skýrslunni illa eins og allri viðreisninni. Í þetta sinn er þeim nokkur vorkunn, því að aldrei fyrr hafa jafnsterk rök verið borin hérlendis fram fyrir ágæti viðreisnarstefnunnar. En andstæðingunum þýðir ekkert að reyna að standa gegn straumi tímans. Við erum á hraðri leið til bættra lífskjara og megum ekki vera að sinna nöldri þeirra. Menn, sem heldur vilja hungra en horfa á viðreisnina leiða til velmegunar, eru ekki til forustu fallnir. Ég bið menn að kynna sér skýrsluna, gögn hennar og rök sem bezt. Ég bið alla þá, sem telja, að störf og stefna vinstri stjórnarinnar hafi verið til þjóðþrifa, og alla þá, sem nú telja sínum eigin hag betur borgið en áður, að efla okkur til meiri valda, til þess við getum látið meira gott af okkur leiða. Látum viðreisnina leiða til velmegunar.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Það var haustið 1959, sem núv. stjórnarflokkar, Sjálfstfl. og Alþfl., hlutu meiri hl. fylgis þjóðarinnar í kosningum til Alþingis, og á þeim meiri hl. hafa þeir byggt völd sín hin síðustu 4 árin. Nú við lok kjörtímabilsins er því vert að gefa því gætur annars vegar, á hvaða forsendum meiri hl. stjórnarflokkanna er fenginn, og hins vegar, til hverra hluta hann hefur verið notaður. Forsaga síðustu kosninga var sú, að Framsfl. sleit vinstri stjórninni, sem hann hafði staðið að ásamt Alþb. og Alþfl. frá miðju ári 1956 þar til í desembermánuði 1958. Því stjórnarsamstarfi sleit Framsókn vegna þess, að ekki var fallizt á eftirgjöf á samningsbundnu kaupi verkamanna, eins og Framsókn krafðist. Þegar kauplækkunarkröfunni hafði verið hafnað, sagði Framsókn vinstri stjórninni slitið, þótt í ríkissjóði og útflutningssjóði væru nokkur hundruð millj. kr. af óráðstöfuðum umframtekjum. Á Þorláksmessudag 1958 settist svo á valdastóla ríkisstj. Alþfl. studd af Sjálfstfl. Sú stjórn notaði allan tekjuafganginn, sem vinstri stjórnin eftirlét henni, og raunar nokkurt lánsfé að auki til þess að stemma stigu við dýrtíðarvexti í augnablikinu og sagðist hafa frelsað þjóðina frá ásælni dýrtíðardraugsins og gat talið sumum skammsýnum mönnum trú um, að hér hefði verið unnið varanlegt afrek. En auk hins ímyndaða sigurs yfir dýrtíðinni vann Alþfl.-stjórnin annað afrek, sem óneitanlega var miklu raunverulegra. Það var sú ráðstöfun hennar að lækka allt kaup hjá daglaunamönnum, fastlaunamönnum og bændum. Það gerði hún með lögum frá Alþingi á öndverðu ári 1959. Með þeirri ráðstöfun var í rauninni stigið inn á þá braut, sem er núv. stjórnarstefna, og þetta fyrsta skref var á sinni tíð þeim mun meira afrek sem það var óframkvæmanlegt með liðstyrk þeirra flokka einna, sem að stjórninni stóðu. Stjórnarandstöðuflokkarnir, Alþb. og Framsókn, höfðu vald á að stöðva þessa ráðstöfun í Ed. Alþingis, ef þeir beittu sér báðir gegn henni. En Framsfl. var þá enn svo haldinn af þeirri skammsýni sinni og fyrirmunun, að kaupgjaldið væri of hátt, að hann tryggði þeirri stjórnarsamsteypu, sem enn ríkir, framgang kaupránsins með hlutleysi sínu. Þótt það kostaði allar launastéttir landsins og bændur einnig stórlega skertar tekjur, lét Framsókn sér það ekki fyrir brjósti brenna. Stjórnin kom þessu fyrsta óþurftarverki sínu í gegn eingöngu gegn andstöðu Alþb. og ekki annarra stjórnmálaflokka. Stefnuskrárnar, sem stjórnarflokkarnir birtu kjósendum fyrir síðustu kosningar, voru um flest efnislega samhljóða. Fyrsta boðorð þeirra var samkv. Morgunblaðinu 2. okt. 1959 „stöðvun verðbólgunnar“, og fylgdu þar með ýmsir undirliðir, svo sem um samkomulag milli launþega og framleiðenda, sparnað í opinberum rekstri o.s.frv., allt fagur boðskapur á sinni tíð. Stöðvun dýrtíðarinnar hefur hjá stjórninni orðið sú í reynd, að tvívegis á kjörtímabilinu hefur hún fellt gengi íslenzkrar krónu, þannig að miðað við skráð gengi þarf nú 260 ísl. kr. til að greiða með þann erlenda gjaldeyri, sem áður kostaði 100 kr. Samhliða þessum gengisfellingum hafa raunar orðið breytingar á ýmsum aðflutningsgjöldum. Hafa þar sum verið felld niður, svo sem hin mismunandi háu yfirfærslugjöld, en önnur ný hafa verið upp tekin, eins og söluskattarnir nýju, sem að nokkru voru á lagðir í upphafi sem bráðabirgðaskattar, sem gilda áttu aðeins eitt ár, en hafa síðan verið framlengdir til eins árs í senn, þar til nú í hinu nýja tollskrárlagafrv., að gert er ráð fyrir að lögfesta þá til varanlegrar frambúðar. Dýrtíðin hefur því ekki stöðvazt fyrir aðgerðir núv. stjórnarvalda, heldur vaxið örar en dæmi eru til um nokkru sinni áður á sambærilegu tímabili. Samkomulagið á milli launþega og framleiðenda, sem heitið var, hefur svo verið framkvæmt á þá lund, að þegar atvinnurekendur hafa stöðvað atvinnutækin án þess að boða verkbann að lögum, þá hleypur ríkisstj. til þrátt fyrir margendurteknar yfirlýsingar um, að allar vinnudeilur verði aðilar að jafna með sér án afskipta ríkisvaldsins, og setur lög, sem leiða til þess, að um 200-250 þús. kr. rýrna tekjur hverrar skipshafnar á síldveiðiflotanum á einu sumarúthaldi. Sparnaðinn í opinbera rekstrinum hefur stjórnin sýnt með því að stofna til fjölda nýrra embætta og auka fjárveitingar til allra þeirra, sem fyrir voru, og sýna fjárlögin þess greinileg merki, að þau hafa þrátt fyrir hlutfallslega lækkandi framlög til framkvæmda hækkað úr 1 milljarðs kr. áætluðum ríkisútgjöldum 1929 í 2.2 milljarða kr. á þessu yfirstandandi ári. Með reynslu hinna síðustu ára að baki verður því ljóst, að öll fyrirheit hins fyrsta liðar kosningastefnuskrár Sjálfstfl. frá haustinu 1959 væru óaðfinnanleg revíuatriði í dag. í þeirri revíu hefur skúrkinum svo sannarlega tekizt að láta trúgjarna aðdáendur sína gína við skrautflugu, sem reynzt hefur önnur en hún sýndist. Engum blöðum er um það að fletta, að fremur öllu öðru var það blekkingin um stöðvun dýrtíðarinnar, sem færði stjórnarflokkunum meirihlutaaðstöðu í síðustu kosningum. Þeir áttu því ekki alls kostar auðvelt með að segja alveg upp úr þurru: Nú erum við hættir við alla dýrtíðarstöðvun og munum þess í stað gera ráðstafanir til þess að auka dýrtíðina. - Utan um þá ákvörðun varð auðvitað að vefa einhvern hjúp, og það gerði stjórnin líka. Þann vefnað nefndi hún viðreisn og taldi vera nýtt efnahagskerfi, laust við styrki og uppbætur, en nákvæmlega sniðið eftir vísindalega útreiknuðum þörfum þjóðfélagsins, þar sem hin eina sanna tekjuskipting þjóðfélagsstéttanna væri tryggð. Og í rökréttu framhaldi af þessum hugmyndum hefur stjórnin jafnan talið það vera fráleitast af öllu fráleitu, þegar einhverjar atvinnustéttir hafa gert tilraunir til að semja um einhverjar breytingar á kaupi sínu, því að slíkt gæti raskað hinu útvalda jafnvægi. Hverjar eru nú hinar helztu kenningar, sem fram eru færðar því til réttlætingar, að horfið var frá stöðvun dýrtíðarinnar, sem stjórnarflokkarnir boðuðu í kosningabaráttunni, yfir á braut viðreisnarinnar, sem er alger andstaða þeirrar leiðar, sem boðuð var? Það vantar ekki, að ýmsir ráðunautar, doktorar og aðrir hátitlamenn hafa stigið í ræðustóla og fullyrt ýmislegt, t. d, að skuldir okkar við útlönd hafi verið orðnar svo miklar, að þar á yrði að binda endi, og því hefði viðreisnin verið nauðsynleg. Þeir hafa raunar líka skýrt frá því viðreisnarkerfinu til réttlætingar, að gömlu atvinnuvegirnir okkar, landbúnaður og sjávarútvegur, séu þess ekki umkomnir lengur að leggja Íslendingum til þann árlega tekjuauka, sem nauðsynlegur sé. Tveir helztu sérfræðingar stjórnarinnar, þeir Jóhannes. Nordal bankastjóri og Jónas Haralz ráðuneytisstjóri, hafa báðir lýst þessu yfir, hinn fyrrnefndi við blöð í Danmörku og Bretlandi, en hinn síðarnefndi orðaði þetta svo í opinberri ræðu hér heima fyrir: „Vegna þeirra aðstæðna, sem ég hef hér nefnt, má ekki gera ráð fyrir, að framleiðsla sjávarútvegsins, fiskveiða og fiskvinnslu, aukist samanlagt um meira en 4.5% árlega að meðaltali á næstu árum.“ Og í samræmi við þetta lét þessi sami talsmaður ríkisstj. þessi orð falla í annarri ræðu um framtíð aðalatvinnuvega landsins: „Eigi Ísland á komandi árum að ná þeim efnahagslegu framförum, sem telja verður eðlilegar og nauðsynlegar, verður landið að færa sér í nyt sérmenntað, erlent vinnuaft og erlent fjármagn, bæði opinbert fjármagn og einkafjármagn.“ Hér hafa verið tilfærð orð aðalráðunautar ríkisstj, í efnahagsmálum, en þau hafa oft reynzt skýrari og réttari túlkanir á stefnumiðum stjórnarinnar en ráðh. hafa sjálfir þorað að láta hafa eftir sér. Þó hafa ráðh. úr báðum stjórnarflokkunum staðfest, að þær hugmyndir, sem ráðunauturinn setur hér fram um innflutning erlends fjármagns og vinnuafls, séu einnig þeirra hugmyndir. Hvernig hafa þá hinar fræðilegu undirstöður viðreisnarkerfisins staðizt. Um skuldbindingarnar og skuldasöfnunina við útlönd má auðvitað segja, að ekki þurfi neina spekinga til að sjá, að það verður að vera hóf á þeirri skuldasöfnun eins og annarri skuldasöfnun. En hitt er jafnaugljóst, að erlent lánsfé, sem notað er til að byggja upp arðbær raforkuver, sementsverksmiðju og hentug fiskiskip, eins og gert var í tíð vinstri stjórnarinnar, verða ekki þjóðinni fjötur um fót. En hitt virðist í meira lagi vafasamt og koma öldungis þvert á fyrri röksemdafærslu stjórnarinnar, að í hinu nýja plaggi hennar, sem nefnt hefur verið: Þjóðhags- og framkvæmdaáætlun fyrir árin 1963–1966, stendur skýrum stöfum sem tiltekið áætlunaratriði: Aflað sé erlendra lána á næstu árum að upphæð um 600 millj. kr. að meðaltali á ári. - En þar er ekki tilgreind ein einasta meiri háttar arðbær framkvæmd, sem þessar árlegu stórlántökur eru ætlaðar til að hrinda í framkvæmd. Fullyrðingarnar um magnleysi hinna gamalreyndu atvinnuvega reynast ekki heldur í samræmi við fengna reynslu, því að tvö hin síðustu ár hefur sjávarútvegurinn ekki aðeins skilað 4.5% verðmætaaukningu á ári, heldur 14% verðmætaaukningu hvort árið um sig, og vita þó allir, sem til þess atvinnuvegar þekkja, að sökum vantrúar stjórnarvaldanna á fiskveiðar og einstaks sinnuleysis þeirra um útvegun markaða, svo og vegna þess, að heildarviðskiptastefna stjórnarinnar er þessari atvinnugrein einkar fjandsamleg, þá hefur okkur ekki nýtzt til verðmæta sá afli, sem skip okkar fengu, nema að mjög takmörkuðu leyti. Mundi það sízt ofmælt, að verðmætaaukningin í sjávarútvegi hefði með hægu móti getað orðið 20% hvort hinna tveggja síðustu ára, ef ekki hefði ríkt í landinu stjórn, sem búin var að vísa þeirri hugmynd á bug, að hægt væri að auka verðmæti sjávarafla meira en í hæsta lagi um 41/2 % á ári. Í landbúnaði hefur verðmætaaukningin á hvern mann, sem við hann vinnur, einnig orðið meiri en ætlað var, og það þótt ríkisstj. haldi enn þeim hluta uppbótakerfisins, sem verðbætir erlendar og innfluttar búvörur til samkeppni við innlenda búvöru, sem engra verðbóta nýtur, eins og t.d. er gert um kornvörur og ekki fæst nein leiðrétting á, því að þetta virðist vera stefnuatriði þeirrar sömu stjórnar, sem taldi sig ætla að afnema styrki og uppbætur, en gerir þó áætlanir um að verja 430 millj. kr. til þeirrar starfsemi á yfirstandandi ári. Þótt freistandi sé að rekja enn í einstökum atriðum, hvernig það, sem kölluð voru rök fyrir viðreisninni, hefur á flestum sviðum reynzt haldlaust skraf eða hreinar fjarstæður, þá verða þau dæmi, sem hér hafa nefnd verið, að nægja, enda sanna þau það fullkomlega, að viðreisnarkerfið þjónar ekki þeim tilgangi, sem sagt var að það ætti að gera. En hver er þá tilgangurinn með því, og hvernig hefur það reynzt? Þessa daga eru sumir talsmenn stjórnarinnar útbelgdir af því, að viðreisnin hafi reynzt ágætlega. Er ekki allt í blóma? segja þeir og vilja þakka viðreisninni það góðæri, sem við búum við um þessar mundir. Það er hverju orði sannara, að árgæzka og aflaföng eru svo mikil og ágæt um þessar mundir, að ekkert hagkerfi er til, sem megnar að yfirbuga þau uppgrip verðmæta, sem Íslendingar nú búa við, ekki einu sinni viðreisnin. Hinn mikli afli er að langmestu leyti fenginn með tækjum, sem keypt voru, áður en núverandi kerfi var upp tekið. Viðreisnin stöðvaði öll fiskiskipakaup um langt skeið og verkaði því sem óeðlilegur hemill á viðhald og endurnýjun fiskiskipaflotans. Í minni heimabyggð, sem er mest bátaútvegsstöð þessa lands, er t.d. yngsta skipið frá árinu 1960, svo grátt lék viðreisnin þann stað, að þar hefur flotinn rýrnað án teljandi endurnýjunar í 3 ár, og það er fyrst seint á yfirstandandi ári, sem von er til, að ný skip bætist í einhver skörð fyrir þau, sem fallið hafa úr notkun. En framan af stjórnartímabili þessarar stjórnar streymdu hins vegar að ný fiskiskip, sem áður hafði verið lagður grundvöllur að. Viðreisnarstjórnin hefur því notið þess, sem áður hafði verið gert, en sjálf hafði hún verið dragbítur á eðlilega framþróun í þeirri atvinnugreininni, sem borið hefur uppi framfarir okkar á liðnum áratugum og gerir enn þrátt fyrir það, að ríkisstj. og allir hennar hagspekingar hafa vanmetið og afneitað möguleikum hennar. Það er óneitanlega dálitið fróðlegt að bera þá fullyrðingu stjórnarmanna nú, að viðreisnin skapi hér gullöld án tillits til árferðis og aflasældar, saman við það ramakvein, sem sömu aðilar höfðu uppi, rétt áður en síldveiðarnar fóru að ganga eins greiðlega og nú. Þá var allt dauflegra, þegar ágæti viðreisnarinnar átti eitt saman að vera helzta von þessarar þjóðar. En viðreisnarkerfið var þá afsakað með hinu gífurlega verðfalli á lýsi og mjöll. Eða hvort man ekki einhver eftir þessu orðalagi enn, svo margtuggið sem það var fyrir tveimur árum, þegar tiltölulega ómerkileg verðsveifla á tveimur hliðarframleiðsluvörum okkar var notuð til að afsaka vanmegun hagkerfisins gagnvart venjulegustu aðstæðum þessarar þjóðar. Því er hins vegar engan veginn að neita, að viðreisnin hefur í veigamiklum atriðum náð því marki, sem kaupsýslu- og peningavald þessa lands hefur frá upphafi ætlað henni. Núv. ríkisstj. hefur skipulega unnið að því og til þess er kerfi hennar að byggja hér upp þjóðfélag hinna ríku, þjóðfélag, sem stjórnast af lögmáli einkagróðans. Til þjónustu við einkagróðann hafa gengisfellingarnar verið framkvæmdar. Í hans þjónustu hefur ríkisvaldinu verið beitt til að halda vinnulaunum óeðlilega niðri. Og í hans þágu var skattalögum breytt á síðasta ári í það horf, að tekjuskattur gróðafélaga var stórlega lækkaður og ný regla sett um fyrningarafskriftir, þannig að gróðaaðilarnir fá stórrýmkaða aðstöðu til auðsöfnunar á kostnað almennings. Fyrir tíð núv. stjórnar voru beinir skattar 20.7% af ríkistekjunum. Þeir voru á lagðir eftir efnahag aðila, þannig að auðugir og tekjuháir aðilar báru þar meginþungann. Nú er talið, að beinu skattarnir nemi 7% ríkisteknanna, en söluskattarnir til ríkissjóðs, sem allir verða að greiða að jöfnu, ríkir sem fátækir, þar sem þeir eru hluti almenns vöruverðs, voru því sem næst jafnháir beinu sköttunum að fjárhæð 1959, en eru nú næstum því fimmfalt hærri en þeir, og má glöggt af þessu sjá, hvort skattabreytingar stjórnarinnar muni gerðar til hagræðis auðmönnum eða almenningi. En þótt viðreisnin hæfi vel innlendum fyrirmönnum í verzlun og peningastofnunum, eiga þó aðrir og okkur fjarlægari aðilar mestan þáttinn í smíði viðreisnarinnar og framkvæmd. Eitt af því, sem flaggað var með sem göfugu stefnumiði núv. stjórnar í síðustu kosningum, var, að við skyldum öðlast hlutdeild í frjálsum viðskiptaheimi, eins og þeir orðuðu það. Það var nógu fallegur boðskapur þeim til handa, sem vissu ekki, hvað það átti að þýða. En nokkuð kann hann að hafa skipt um svip í ljósi þeirrar reynslu, að það er einmitt hinn frjálsi viðskiptaheimur, sem verið er að laða okkur að með viðreisnarkerfinu, og það var líka verið að laða okkur að þeim heimi, þegar stjórnin þrengdi landhelgi okkar úr 12 mílum í 6 mílur, en af því var einmitt hæstv. forsrh. að gorta sem sérstökum sigri stjórnarinnar hér rétt áðan. En nú um skeið hefur það fyrirbæri, sem fyrir síðustu kosningar hét „hinn frjálsi viðskiptaheimur“, verið nefnt sínu rétta nafni, og þá heitir það Efnahagsbandalag Evrópu. Efnahagsbandalagið er samsteypa sex Evrópuríkja, sem í raun réttri slá sér saman í eitt ríki, að því er til verzlunar- og atvinnumála tekur. Um skeið leit út fyrir, að fleiri ríki mundu bætast í samsteypu þessa. Einkum var það sumarið 1961, sem mikil þensla þessarar ríkjasamsteypu þótti líkleg. A.m.k. fékk íslenzka ríkisstj. þá alvarlegt flog og krafðist svars frá helztu samtökum atvinnulífsins á Íslandi um það, hvort þau væru því samþykk, að Ísland sækti um aðild að þeim samtökum, og slík umsókn var áform stjórnarinnar. Með inngöngu Íslands í bandalag þetta væri öllum aðilum bandalagsþjóðanna gefinn kostur á að nýta íslenzkar auðlindir til jafns við Íslendinga sjálfa. Þeir mættu virkja okkar fossa, okkar hveri. Þeir mættu veiða í okkar landhelgi, ekki bara á ytri sex mílunum, heldur í henni allri til jafns við okkur. Þeir mættu byggja sér fiskiðjuver og hefðu allan hinn sama rétt og landsmenn sjálfir. Þeir mættu flytja inn verkafólk ótakmarkað. Þeir gætu gert Íslendinga að litlum minni hluta í sínu eigin landi, sem þá væri raunar ekki lengur orðið þeirra land fremur en Frakkland, Ítalía eða Þýzkaland. Þá væri Ísland orðið sameign allra þessara þjóðlanda eða allra þessara þjóða. En ríkisstj. fékk ekki neitun frá neinum aðspurðum aðila við því að senda inngöngubeiðni frá Íslandi í þetta bandalag nema frá Alþýðusambandi Íslands. Enginn þingflokkur mótmælti þessum áformum í blöðum sínum nema Alþb. Ráðherrar landsins og ráðunautar þeirra fóru utan til að vinna að inngöngu Íslands í samtök þessi. En þeim var sagt að bíða, þar til Bretar og aðrir umsækjendur, sem hefðu orðið fyrri til, hefðu fengið sín mál samþykkt, og því lá málið í salti um skeið. Sá tími var þó notaður til að reka hér áróður fyrir aðild Íslands að ríkjasamsteypunni. Varðberg, félagsskapur til stuðnings vestrænum hernaðarsamtökum, sendi boðbera sína í allar áttir til að vinna að efnahagsbandalagsmálinu, hersetu Bandaríkjanna og aðildinni að NATO. En allt voru þetta taldar greinar og það göfugar greinar á hinum sama stofni. Loks kom að því, að Bretum var neitað um inngöngu í Efnahagsbandalagið og ljóst varð, að Íslendingum stóð innganga þar ekki heldur til boða um sinn. Þá sneri stjórnin við blaðinu. Nú stóð hún vonsvikin og rassskellt með allt á hælunum við þær dyr, sem skollið höfðu aftur við nefið á henni. Síðan reynir hún að hysja upp um sig og telja mönnum trú um, að eiginlega hafi hún aldrei neitt meint alvarlega með fyrirætluninni um aðildarumsókn, en jafnframt skimar hún eftir því, hvort ekki opnist dyrnar að nýju. Stækkandi hluti þjóðarinnar skilur nú, að hér er ekkert meinlaust spaug á ferðum. Hér var ríkisstj. að leiða þjóðina til glötunar, og það var ekki íslenzku ríkisstj. að þakka, þótt það mistækist í þessari fyrstu atrennu. Þjóðin hefur nú líka fengið að sjá, að Framsfl. er ekki treystandi í þessu máli fremur en raunar mörgum öðrum. Sá flokkur virðist nú helzt fylgja þeirri reglu í hinum mikilvægustu málum að vera með orsökinni og á móti afleiðingunni. Hann var með kauplækkununum 1959, en á móti kjararýrnununum, sem af þeim stöfuðu. Hann sendi flokksmenn sína í fylkingum Varðbergsmanna til þess að boða hersetu, Atlantshafsbandalag og Efnahagsbandalag. En hann segist vera á móti hersetu á friðartímum, og alveg eins og ríkisstj. segist hann nú vera á móti aðild Íslands að Efnahagsbandalaginu, þótt fulltrúi SÍS samþykkti að senda þangað inntökubeiðni, þegar málið var á hættulegasta stigi, og blöð og fyrirmenn Framsfl. tóku beint og óbeint undir tilburði stjórnarinnar í máli þessu. Það er því auðsætt, að í Framsókn togast á öfl gagnstæðra áforma, og það, hvort hin betri eða hin íhaldssamari öfl verða þar ráðandi eftir næstu kosningar, fer algerlega eftir því, hversu sterk og öflug fylking verður vinstra megin við hana að þeim kosningum loknum. Því er ekki að neita, að vinstri öflin í landinu hafa drepið kröftum sínum um of á dreif á undanförnum árum. Afleiðing þess er núv. ríkisstj., sem varðar veg sinn kaupkúgun vinnustéttanna, vaxandi dýrtíð, afsali íslenzkra auðlinda í hendur útlendingum og ógnun við tilveru þjóðarinnar sem slíkrar. En einmitt nú, þegar taumlaus auðhyggja, sem Sjálfstfl. er málsvari fyrir, hefur með öllu blindað Alþfl. og glapið Framsókn svo sýn, að henni er ekki treystandi til varðstöðu um íslenzkt sjálfstæði, þá hefur góðu heilli svo skipazt, að breiðari samstaða vinstri manna hefur náðst við undirbúning komandi kosninga en nokkru sinni áður um langt árabil. Að undanförnu hafa staðið yfir samningar milli Alþb. og Þjóðvarnarmanna um, að þessir aðilar standi sameiginlega að framboðum við kosningarnar 9. júní n. k. Þjóðvarnarflokkurinn gerði Alþb. tilboð um laustengd kosningasamtök, þannig að Þjóðvarnarflokkurinn yrði ekki beinn aðili að Alþb., en stæði hins vegar að sameiginlegum framboðum með því á grundvelli stefnuyfirlýsingar, sem starfað yrði eftir á kjörtímabilinu. Samningar um þetta hafa nú tekizt og verið undirritaðir í dag. Okkur Alþb.-mönnum er þetta mikið fagnaðarefni, og svo mun og vera öllum þeim, sem af einlægni vilja spyrna gegn þeim hættum, sem við þjóð okkar blasa, ef haldið yrði áfram á þeim brautum, sem núv. ríkisstj. hefur markað sér. Okkur Alþb.- mönnum er það vel ljóst, að mörgum framsæknum fylgismanni okkar hefur þegar fundizt of lengi dragast, að við tækjum að birta framboðslista á vegum okkar hreyfingar. Nú væntum við þess, að þeir skilji, að sú bið var vel tilvinnandi, af því að hún leiddi til þeirrar sameiningar vinstri aflanna, sem nú eru orðin. Framboðslistar Alþb. munu nú taka að birtast hver á fætur öðrum. Á þeim öllum munu þjóðvarnarmenn skipa ýmis sæti, enda standa þeir að þeim og vinna að framgangi þeirra við okkar hlið í öllum kjördæmum landsins. Alþýðubandalagsmenn, þjóðvarnarmenn og aðrir vinstri menn um land allt! Biðinni eftir aukinni samstöðu þeirra afla, sem áður voru dreifð og ósamtaka, er lokið. Við hefjum kosningaundirbúninginn af meiri þrótti og á breiðari grundvelli en áður. Samtök okkar munu reynast sigursæl, enda þarf þjóðin þess fremur við nú en oft áður. - Góða nótt.



Herra forseti. Háttvirtu áheyrendur. Þetta mun vera í fyrsta sinn um langt árabil, sem sama ríkisstj. situr heilt kjörtímabil, án þess að stjórnarsamstarfið rofni. Og raunverulega hefur þetta samstarf Sjálfstfl. og Alþfl. staðið lengur, eða frá því í des. 1958, þegar minnihlutastjórn Alþfl. tók við af vinstri stjórninni og samkomulag náðist milli þessara flokka, Alþfl. og Sjálfstfl., um að koma fram breytingu á kjördæmaskipuninni og stöðva óðaverðbólgu vinstri stjórnarinnar. Hvort tveggja þetta tókst giftusamlega, og upp úr því samstarfi var svo núv. stjórn mynduð. Sá vandi, sem hennar beið að leysa, var gífurlegur. Það voru fyrst og fremst efnahagsmálin. Það var landhelgisdeilan við Breta. Það voru atvinnumálin og dýrtíðarmálin, sem mest kölluðu að, auk fjölda annarra, sem vissulega þurfti einnig að sinna, þótt ekki væru jafnaðkallandi. Flest þessi meiri háttar vandamál hefur ríkisstj. tekizt að leysa á farsælan hátt með samkomulagi, þó að önnur hafi verið látin bíða. Það er í rauninni athyglisvert, að þessum tveim svo ólíku flokkum skuli hafa tekizt þetta. En ég held, að skýringin á því sé einfaldlega sú, að þeir hafa báðir sett þjóðarhag ofar flokkshagsmunum og gengið fullkomlega heiðarlega að verki, en það er meira en hægt er að segja um stjórnarsamstarf ýmissa annarra flokka. Um þetta ber líka vott, að samstarfið hefur enzt þetta lengi. Það mundi það ekki hafa gert, ef ekki hefði verið af heilindum unnið. Vitaskuld er ýmislegt, sem betur hefði mátt fara og ríkisstj. hefði óskað að færi öðruvísi. Eg nefni þar fyrst og fremst dýrtíðarmálin, sem ekki hefur tekizt að leysa eins og ríkisstj. helzt vildi, þ.e. að halda niðri verðlaginu í landinu. Rétt er þó að geta þess, að þær hliðarráðstafanir, sem ríkisstj. gerði í sambandi við gengisbreytinguna 1960 og síðar, hafa dregið mjög verulega úr framfærslukostnaðarhækkuninni. Framfærsluvísitalan í dag er um 130 stig, þegar tekið er tillit til lækkunar skatta og fjölskyldubótanna. Eftirtakanlegt er þó í þessu sambandi, að af þessum 30 stigum, sem framfærsluvísitalan hefur hækkað allt tímabilið, fellur næstum því helmingurinn eða um 14 stig á s.l. ár. Það gefur greinilega vísbendingu um það, hvar orsakanna sé að leita. Lausn annarra þeirra vandamála, sem ég nefndi, efnahagsmálanna, landhelgisdeilunnar við Breta og atvinnumálanna, hefur að mínu viti tekizt vel. Sparifjármyndunin hefur aldrei verið meiri en s.l. ár. Gjaldeyrisstaða bankanna hefur batnað mjög, og nemur gjaldeyrisforðinn nú um 1200 millj, kr. Staða ríkissjóðs er góð, og útlánum bankakerfisins hefur verið haldið innan hóflegra marka. Atvinnuástandið í landinu hefur verið gott, atvinnuleysi að heita má óþekkt, og enginn nefnir lengur móðuharðindi af manna völdum nema með góðlátlegu brosi. Bezta sönnunin fyrir þessu er atvinnuleysistryggingasjóðurinn. tekjur atvinnuleysistryggingasjóðs urðu 1961 77.4 millj. kr., en bótagreiðslur til atvinnulausra urðu aðeins tæpar 900 þús. kr. Árið 1962 urðu tekjur sjóðsins ca. 84 millj. kr., en bótagreiðslur vegna atvinnuleysis svipaðar og árið 1961, undir 1 millj. kr., eða um 1% af tekjum sjóðsins. Sjávarafli hefur s.l. 2 ár orðið meiri en nokkru sinni áður. Má það að verulegu leyti þakka hinum fjölmörgu nýju og fullkomnu skipum, sem keypt hafa verið til landsins á s.l. árum í tugatali. Á árinu 1962 fjölgaði skipum í fiskiskipaflotanum um 36 skip, og um s.l. áramót voru í smiðum utanlands og innan um 50 skip, sem samtals munu kosta talsvert á fjórða hundrað millj. kr. Hv. 6. þm. Suðurl., Karl Guðjónsson, sem talaði hér á undan mér, vildi halda því fram, að mestöll aukning skipastólsins hefði átt sér stað á vinstristjórnartímanum. Þetta er alrangt. Ég fullyrði, að aukning skipastólsins hefur aldrei verið meiri en nú, enda innflutningur skipa frjáls, en var áður háður leyfi. Til þess að taka á móti þessum mikla afla hefur svo fjöldi fiskvinnslustöðva verið byggður, sérstaklega síldarverksmiðjur, og aðrar eldri stækkaðar og endurbættar. Til þess að gera þetta mögulegt hefur fiskveiðasjóður verið efldur mjög og annað lánsfé útvegað af hálfu ríkisstj., og er þar skemmst að minnast framkvæmdalánsins brezka, en af því er gert ráð fyrir að endurlána til fiskvinnslustöðva og til fiskiðnaðarins í ár 50 millj. kr. Einnig má minna á stofnlánadeild sjávarútvegsins, sem veitti sjávarútveginum 354 millj. kr. til þess að breyta stuttum lánum í löng lán. Það er óhætt að fullyrða, að um langan aldur hefur ekki verið jafnmikill vöxtur og gróska í íslenzkum sjávarútvegi og hin s.l. ár. Stjórnarandstaðan svarar því að vísu til, að ekki sé hin mikla fiskgengd við strendur landsins ríkisstj. að þakka, og er það að vísu rétt, en ef ekki hefði skipastóllinn og fiskvinnslutækin verið aukin eins mikið og raun ber vitni, hefði aflafengurinn væntanlega orðið eitthvað minni. Og minna má á í því sambandi, að aflabrögðin 1958 voru óvenjulega mikil og viðskipti okkar við útlönd hagstæð, en einhvern veginn tókst þó þá að koma. efnahagskerfi okkar í þá megnustu óreiðu og upplausn, sem það hefur nokkurn tíma komizt í upp á síðkastið. Annað atriði atvinnuástandinu og atvinnuvegunum nátengt vildi ég líka minnast á. Það er hið félagslega öryggi og fyrst og fremst almannatryggingarnar. Atvinnuöryggi og atvinnuafkoman annars vegar og hið félagslega öryggi hins vegar eru þeir hyrningarsteinar, sem líf allrar alþýðu byggist fyrst og fremst á. Alþfl. hefur líka ávallt látið þessi mál til sín taka, átt að þeim frumkvæði og beitt sér fyrir breytingum til bóta, þegar hann hefur haft aðstöðu til. Á síðasta kjörtímabili hefur orðið gerbreyting á þessum málum, og hefur um það verið góð samvinna í núv. ríkisstj. Ég skal leyfa mér að nefna nokkur atriði: Í fyrsta lagi vildi ég nefna hina miklu hækkun á bótagreiðslum, sem gerð var 1960 og færði þessar greiðslur í það horf, sem bezt gerist annars staðar. Ég nefni afnám skerðingarákvæðisins svokallaða, en það var mikið hagsmunamál þeirra fullorðnu manna og kvenna, sem enn höfðu nokkra starfsgetu og gátu unnið og vildu gera það. En sá galli var á, að þá minnkuðu lífeyrisgreiðslurnar og féllu alveg niður, þegar tekjurnar höfðu náð vissu marki. Með þessari breytingu fá nú allir, sem náð hafa 67 ára aldri, tilskilinn ellilífeyri, hvort sem þeir vinna nokkuð eða ekki. Munar þá ellilífeyrisþega, sem eitthvað geta unnið, mjög verulega um þetta. Ég nefni enn það, að nú hefur landið allt verið gert að einu verðlagssvæði og allar bótagreiðslur jafnar, hvar sem menn búa á landinu, en áður voru bæturnar verulega hærri til fólks á þeim stöðum, sem fjölmennastir eru. Upphaflega mun þetta hafa verið sett í lög vegna þess, að framfærslukostnaður mun hafa verið talinn minni í dreifbýlinu og kauptúnum og sjávarþorpum. Nú er þessi mismunur á framfærslukostnaði horfinn, hafi hann þá nokkurn tíma verið fyrir hendi. Þess vegna var fullkomið réttlætismál að fá þessu breytt, og það hefur nú verið gert. Loks vil ég geta þess, að nú liggur fyrir Alþingi frv. um heildarendurskoðun almannatrygginganna, sem væntanlega verður að lögum, áður en þinginu lýkur, og felur það í sér veigamiklar endurbætur. Ég skal aðeins nefna nokkrar þær helztu. Félagar sérstakra lífeyrissjóða eiga hér eftir að njóta fullra trygginga almannatrygginganna. Fjölskyldubætur eiga að greiðast með öllum börnum. Ekkjulífeyrir stórhækkar. Fæðingarstyrkur hækkar um 56%. Dánarbætur eftir þá, sem farast af slysförum, hækka að miklum mun, í stað einnar greiðslu í eitt skipti fyrir öll, rúmar 100 þús. kr., greiðast hér eftir 192 þús. kr., sem skiptast í jafnar mánaðargreiðslur í 8 ár. Sjúkra- og slysadagpeningar verða stórum hækkaðir. Ýmsar fleiri breytingar til bóta eru í frv., en ég skal hér láta staðar numið. Til marks um það, hversu þær breytingar, sem gerðar hafa verið á almannatryggingunum, eru gífurlegar, skal ég að lokum geta þess, að framlag ríkissjóðs til trygginganna var árið 1959 101 millj. kr. Árið 1963 er þessi upphæð komin upp í 434 millj. kr. eða meir en fjórfölduð á þrem árum. Þegar framlög sveitarfélaga, atvinnurekenda og einstaklinga koma til viðbótar, verður heildarfjármagn tryggingakerfisins í ár 823 millj. kr., og með þeim breytingum, sem nú er verið að gera og ég hef nefnt, hækkar svo þessi upphæð enn um rúmar 54 millj. kr. Næsta ár mun því umráðafé trygginganna í heild nálgast 900 millj. kr. Þessi tekjujöfnun, þessi tilflutningur á tekjum frá þeim, sem betur mega, til hinna, sem erfitt eiga uppdráttar, er að mínu viti eitt mesta afrek þessarar ríkisstj. Það skal tekið fram til þess að fyrirbyggja misskilning, að stjórnarandstaðan hefur ekki beitt sér gegn þessum breytingum nú á almannatryggingalögunum. En einhvern veginn atvikaðist það svo, að þegar núv. stjórnarandstöðuflokkar áttu sæti í ríkisstj., fengust engar umbætur á þessum málum gerðar og áhugi fyrir þeim þá virtist minni en enginn. Ýmis önnur félagsleg umbótamál hafa verið borin fram á Alþingi og samþ. á þessu tímabili, og ég skal nefna nokkur. Fjárútvegun til íbúðarhúsabygginga hefur verið stóraukin. Byggingarsjóður aldraðs fólks hefur verið stofnaður, en með honum er gert ráð fyrir að útvega fullorðnu fólki hentugar íbúðir, án þess að það þurfi að fara á elliheimili, og möguleikar skapaðir til þess, að það geti fengið heimilishjálp eftir þörfum. Jafnlaunamál kvenna hefur verið leyst, þannig að tryggt er, að konur fái sömu laun fyrir sömu vinnu og karlar. Þetta mál hefur lengi verið áhugamál kvennasamtakanna í landinu og hefur nú verið farsællega leyst. Forsvarsmenn Alþb. höfðu um það stór orð í vinstri stjórninni, að þeir mundu leysa það, en úr framkvæmdum varð aldrei, af því að þeir höguðu sinni kröfugerð þannig, að engar líkur voru til, að það næði samþykki. Málið var þeim, eins og í svo mörgum tilfellum öðrum, meira virði sem áróðursmál heldur en áhugamál að leysa, og þess vegna fór sem fór. Alþfl. flutti það á þeim grundvelli, að launamismunurinn á milli karla og kvenna yrði jafnaður á 6 árum, og þannig náði það þegar samþykki. Mörg fleiri mál mætti nefna, sem til hagsbóta horfa fyrir alþýðu manna í landinu, en hér verður ekki tími til að ræða þau frekar, en þau verða að sjálfsögðu rædd af öðrum fulltrúum flokksins við þessar umr. Ég get þó ekki stillt mig um að nefna eitt mál til viðbótar, en það er þjóðhags- og framkvæmdaáætlunin, sem lögð var fram nýlega. Hún er hið merkasta plagg, enda liggur mikið starf í mörg ár á bak við hana. Hún gefur mjög glöggt yfirlit yfir efnahagsþróun undanfarinna ára, stöðuna, eins og hún er í dag, og áætlun um framkvæmdir næstu fjögurra ára. Um þetta, mál var samið, þegar núv. stjórnarflokkar mynduðu ríkisstj. 1959, og er enginn vafi á því, að þessi áætlun getur orðið til margs konar nytja og hinn ágætasti grundvöllur undir skynsamlegar framkvæmdir. Eitt atriði í málafylgju stjórnarandstöðunnar er athyglisvert sérstaklega, og skal ég fara um það nokkrum orðum. Fyrst eftir að núverandi ríkisstj. tók við og gerði sínar ráðstafanir í efnahagsmálum, beindist gagnrýni stjórnarandstöðunnar að þessum ráðstöfunum og það mjög hatrammlega. Af þeim átti allt illt að leiða: stöðvun á framkvæmdum vegna lánsfjárskorts, hárra vaxta, bindingar sparifjár og dýrtíðar. Atvinnuleysi mundi sigla í kjölfarið og alls konar óáran mundi þrengja kjör almennings í landinu. En eftir að í ljós kom, að þessir spádómar stóðust ekki, atvinna var meiri en nokkru sinni áður, framkvæmdir eins miklar og fólk fékkst frekast til að vinna, og afkoma allra landsmanna yfirleitt góð, þá var sýnilegt, að þessi aðferð dugði ekki, því að það er erfitt að stangast við staðreyndir. Var þá skipt um og annar háttur upp tekinn. Nú um skeið hefur verið tekinn upp sá háttur í blöðum stjórnarandstöðuflokkanna og hér á Alþingi og hefur enda verið gert hér líka í kvöld að hætta mikið til að ræða þessi mál. Nú er ekki deilt lengur að ráði á ríkisstj. fyrir það, sem hún hafi gert, heldur hitt, sem hún ætlar að gera. Hv. 1. þm. Austf., Eysteinn Jónsson, dró að vísu fram hér í kvöld hinar gömlu lummur um, að viðreisnin hefði brugðizt, en þessar lummur er farið að slá svo í, að þær eru ekki lengur boðlegar neinum. Því hefur nú verið haldið fram um skeið, að ríkisstj. ætli að framlengja samninginn við Breta um fiskveiðilandhelgina, þegar hann fellur úr gildi í byrjun næsta árs. Og þetta er gert þrátt fyrir það, að því hefur verið marglýst yfir, að slík framlenging komi ekki til greina, og greinilega fram tekið í samningnum sjálfum, að Ísland stefni að útfærslu fiskveiðitakmarkanna út fyrir landgrunnið allt. Hitt atriðið, sem á sama hátt hefur verið tekið til meðferðar, er um möguleg tengsl Íslendinga við Efnahagsbandalag Evrópu. Því er haldið fram, að ríkisstj. sé líkleg til að semja þar um inngöngu upp á býtí, sem séu alls óaðgengileg. Ríkisstj. hefur þó ekki gert í því máli annað en að kynna sérstöðu okkar og leita upplýsinga um, hvaða möguleikar væru til einhvers sambands við bandalagið, þegar tekið væri tillit til þessarar sérstöðu. Þetta eru hvort tveggja viðkvæm utanríkismál og að mínu viti alveg forkastanlegt að draga þau inn í dægurþrasið á þann hátt, sem gert hefur verið, þegar í öðru málinu liggur fyrir fastmótuð ákvörðun hjá ríkisstj., en í hinu, að ekkert hefur verið gert annað en að kanna málið. Þetta mál er, eins og margrakið hefur verið, óendanlega þýðingarmikið fyrir Íslendinga, að eitthvert samkomulag náist víð efnahagsbandalagsríkin um sölu á okkar afurðum og koma í veg fyrir útilokun frá þessum markaði vegna hárra aðflutningsgjalda þar. En það er kannske það, útilokun markaðanna, sem stefnt er að til þess að beina viðskiptum okkar í aðrar áttir. En hvað, sem um það er, þá segir það sína sögu, að gagnrýninni virðist nú meira beint gegn því, sem ríkisstj. hefur ekki gert, en að hinu, sem gert hefur verið. Ég tel, að ríkisstj. geti eftir atvikum verið ánægð með þann árangur, sem náðst hefur á kjörtímabilinu, a.m.k. ánægðari en ýmsar aðrar fyrrverandi ríkisstj., og geti óhrædd beðið dóms kjósendanna í kosningunum í vor.



Herra forseti. Góðir Íslendingar. Um langan aldur hefur það verið eitt höfuðatriðíð í baráttu íslenzkrar verkalýðshreyfingar að krefjast atvinnu handa öllum vinnufærum höndum. Við upphaf þessa stjórnarsamstarfs, sem nú hefur varað nálega eitt kjörtímabil, var því óspart spáð af hv. stjórnarandstæðingum, að sérstaklega þessi krafa verkalýðssamtakanna yrði fótum troðin og nú mundi í hönd fara sú tíð, sem atvinnurekendum væri æskilegust, þ.e. atvinnuleysi og allt illt, sem í kjölfar þess óhjákvæmilega fylgir, hvers konar kúgun hins vinnandi fólks í skjóli neyðar, sem fyrst og fremst stafaði af verkefnaskorti þeirra, sem framfæri sitt hafa af daglaunavinnu. Óþarft er að vitna í einstaka spádóma þessum fullyrðingum hv. stjórnarandstæðinga til sönnunar. Til þess eru þeir öllum landsmönnum of ferskir í minni, sér í lagi spádómar hins spaka framsóknarmanns, er spáði fyrir móðuharðindum af manna völdum við upphaf þessa kjörtímabils. Þessir spádómar um voða atvinnuleysisins hafa á stjórnarárum hæstv. núv. ríkisstj. breytzt í það að vera umr. um ofþrælkun vegna of lítils vinnuframboðs á vinnumarkaðinum um land allt. Nú vil ég á engan hátt gera lítið úr of miklu vinnuálagi fólks, sem að sjálfsögðu hefur einnig sínar alvarlegu afleiðingar, því að öllum eru sín orkutakmörk sett. Hitt er ljóst, að hrakspárnar um atvinnuleysi og verkefnaskort vinnandi fólks annars vegar og vinnuþrælkun vegna of mikils vinnuframboðs hins vegar fara ekki saman við þá óskhyggju hv. stjórnarandstæðinga, sem þeir boðuðu þjóðinni í upphafi þess kjörtímabils, sem nú er að ljúka með alþingiskosningum 9. júní n. k. Stöðugar og sífelldar auglýsingar atvinnurekenda í blöðum og útvarpi eftir meira vinnuafli vitna ljósast um, að þessar bölsýnisspár stjórnarandstæðinga hafa ekki orðið að veruleika, - og frá sjónarmiði verkalýðssamtakanna sem betur fer. Þarf þó enginn landsmaður að efast um, að þeir aðilar í hópi stjórnarandstæðinga, sem einhvers mega sín í þessum efnum, hafa ekki látið sitt eftir liggja að gera atvinnuleysisspár sínar að veruleika, treystandi því, að þá yrðu til fullnustu nýttir þeir möguleikar, sem skapast með slíku árferði, og þannig gæti þeim stjórnarandstæðingum á ný opnazt hlið til hinna langþráðu ráðherrastóla með falli núv. ríkisstj. Með þá reynslu, sem íslenzk verkalýðssamtök hafa af nálega 50 ára starfi sínu hér á landi í skipulögðum samtökum, er ljóst, að meginorka þeirra hefur farið í að berjast fyrir þeim frumstæða rétti, að atvinnuöryggið yrði tryggt. Væri hægt að tryggja atvinnuöryggið, skapaðist verkalýðssamtökunum aðstaða til að vinna að flestum öðrum hagsmunamálum sínum á mun æskilegri grundvelli en ella. Enginn getur með sanni sagt, að atvinnuöryggis hafi, það sem af er kjörtímabilinu, ekki verið gætt. Samhliða kröfunni um fulla atvinnu handa öllum hafa verkalýðssamtökin ávallt haft uppi þá réttlátu kröfu, að sem flestum væru skapaðir möguleikar til að búa í mannsæmandi íbúðum. Alþfl. hefur frá upphafi starfs síns dyggilega barizt fyrir framgangi þessarar kröfu verkalýðssamtakanna. Nægir í því sambandi að minna á baráttu flokksins fyrir setningu laganna um verkamannabústaði og forustu flokksins í núv. stjórnarsamstarfi fyrir endurskoðun opinberra afskipta af húsnæðismálum og stórauknu fjármagni til þeirra hluta, en þar hlýtur fjármagnið ávallt að vera ein af höfuðundirstöðum aukinna framkvæmda samfara hagnýtingu aukinnar tækni í öllum byggingarframkvæmdum. Núv. stjórnarandstæðingar hafa í framangreindum efnum hlotið sitt reynslutímabil, og er það landsmönnum enn fullljóst í stórum dráttum, það er stjórnartímabil hinnar svokölluðu vinstri stjórnar. Þá var stjórnað að þeirra eigin sögn í samráði við verkalýðssamtökin. Þau samráð hafa áður verið til umræðu á þessum vettvangi og óþarfi að endurtaka það nú. Hitt er ljóst, að hv. núv. stjórnarandstæðingar kvörtuðu þá ekki um framlag hins opinbera til húsnæðismála, en fóru þá með yfirstjórn þeirra, og má af því ætla, að frekar yrði ekki að gert í þeim málum. í stjórnartíð þeirra frá árinu 7.956 til og með árinu 1953 var ráðstafað af hálfu húsnæðismálastjórnar 138.1 millj. kr., til verkamannabústaða var ráðstafað 17 millj. 527 þús. kr. og til útrýmingar heilsuspillandi húsnæðis 11.4 millj., eða samtals á kjörtímabili vinstri stjórnarinnar 167 millj. 99 þús. kr. Til samanburðar hefur núv. ríkisstj. ráðstafað til húsnæðismála frá valdatöku sinni við árslok 1959 til þessa dags 368 millj. 667 þús. kr. Fjárframlög þessi skiptast þannig, að á vegum hins almenna veðlánakerfis húsnæðismálastjórnar eru 308 millj. 727 þús. kr., til útrýmingar heilsuspillandi húsnæðis 14 millj. 860 þús. og ráðstafað til verkamannabústaða 42 millj. kr. Hér er þó ekki með reiknað árið 1959, sem minnihlutastjórn Alþfl. var við völd, en það ár ráðstafaði húsnæðismálastjórn 35 millj. kr., og til verkamannabústaða var ráðstafað 12.1 millj. og til útrýmingar heilsuspillandi húsnæðis rúmum 3 millj. kr., eða samtals rúmum 50 millj. kr. Frá því að Alþfl. tók við húsbóndavaldi í félmrn. og þar með húsnæðismálunum við áramótin 1958 og 1959, hefur af hálfu ríkisins því verið ráðstafað til húsnæðismála rúmlega 419 millj. kr. Þær tölur, sem hér hafa verið nefndar, tala skýru máli um það, hvor aðilinn, ríkisstj. eða stjórnarandstæðingar, hefur gengið betur til móts við kröfur verkalýðssamtakanna um mannsæmandi íbúðir fyrir sem flesta, þegar þeir hafa haft ráðin í sinni hendi. Þrátt fyrir þann árangur, sem náðst hefur í núv. stjórnarsamstarfi í þessum málum, er mikið starf óunnið. Lausn þeirra verkefna, sem fram undan eru, verður ákveðin af kjósendum í þeim kosningum, sem háðar verða að lokinni þeirri kosningabaráttu, sem nú er hafin. Þessari kosningabaráttu mun endanlega ljúka með úrskurði um það, hverjir halda muni um stjórnvöl íslenzkra þjóðmála næsta kjörtímabil. Alþfl. mun ekki fremur nú en áður viðhafa neinar fullyrðingar um, hver úrslit þessarar baráttu verða. Þar verða tölurnar að tala sínu máli. Hins vegar fer það ekki á milli mála í öllum undirbúningi þeirrar kosningabaráttu, sem nú er hafin, að stjórnarandstöðubandalagið, framsóknarmenn og kommúnistar, mun fyrst og fremst beina geirum sínum að Alþfl., treystandi því, að þannig muni bezt verða höggvið skarð í núv. stjórnarsamstarf. Alþfl. leggur ótrauður til sjálfrar kosningabaráttunnar og skorar á alla meðlimi og velunnara sína að taka hvarvetna nú þegar til starfa að kosningaundirbúningnum og kosningabaráttunni. Minnumst þess, Alþýðuflokksfólk og aðrir stuðningsmenn flokksins, að sóknin er bezta vörnin.



Herra forseti. Góðir hlustendur. „Leiðin til bættra lífskjara er að kjósa Sjálfstfl. Stöðvun verðbólgunnar án nýrra skatta.“ Þannig hljóðuðu kosningaloforð núv. stjórnarflokka í síðustu alþingiskosningum. Þetta voru fögur loforð, ef gefin hefðu verið af heilum hug. Meiri hl. kjósenda tók þessi kosningaloforð alvarlega, menn trúðu þeim og treystu og færðu þessum flokkum meiri hl. á Alþingi og þar með völdin í hendur vegna loforðanna. En nú er komið að reikningsskilum. Nú komast stjórnarflokkarnir ekki undan því að gera þjóðinni grein fyrir, hvernig þeir efndu kosningaloforðin, hvernig þeir bættu lífskjörin, hvernig þeir stöðvuðu v erðbólguna, hvernig þeir efndu það að leggja ekki á nýja skatta. Viðreisnarstefnan hófst með gengislækkuninni stóru, vaxtahækkunum, lánsfjárbanni til almennings, sölusköttum á lífsnauðsynjar og fyrirskipunum til atvinnurekenda að hækka ekki kaupið, enda lækkuðu þessir sömu flokkar kaupið með lögum árið áður. Eftir þá kauplækkun biðu launastéttirnar nokkuð á þriðja ár eftir bættu lífskjörunum. En þegar þau komu ekki, hækkuðu þær kaupið með samningum við samvinnufélögin, en þó í mjög smáum stíl. Þá reiddust goðin og hleyptu yfir þjóðina nýrri gengislækkun í hefndarskyni. Kauphækkunin skyldi ekki verða fjölskyldum manna til hagsbóta. Óðaverðbólgan skyldi gleypa hana, og það serði hún, Í þessu sambandi má geta þess, að það voru hrein ósannindi hjá hæstv. forsrh. í ræðu hans hér áðan, að Samband ísl. samvinnufélaga hafi óskað eftir hækkun á vöruverði vegna kaupgjaldssamninganna 1961. Í hvítu bókinni Viðreisn, sem hæstv. ríkisstj. gaf út á kostnað almennings, var þjóðinni heitið því, að kjaraskerðingin skyldi ekki verða nema 3% og engin kjaraskerðing hjá fjölskyldum með 3 börn eða fleiri, ef tekjur hennar næðu 60 þús. kr. yfir árið. Nú sýna skýrslur hagstofunnar, að nauðsynjar 4 manna fjölskyldu kosta um 72 þús. kr. yfir árið, eða 23 þús. kr. meira en fyrir 4 árum, og þó er ekki húsnæðiskostnaður, opinber gjöld og margt fleira talið með. Unga fólkið, hvort sem er í sveit eða við sjó, sem er að stofna heimili og vill eignast þak yfir höfuðið, hefur þó sérstaka sögu að segja í viðskiptum sínum við stjórnarflokkana. Lítil íbúð kostar nú 556 þús. kr. samkv. byggingarvísitölu eða 149 þús. kr. meira en í febrúar 1959. Hámarkslán frá húsnæðismálastjórn á að vera 150 þús. kr., en lánið fer allt í viðreisnarhækkunina.. Sá, sem byggir sér íbúð núna, stendur jafnt að vigi og hann hefði byggt fyrir 4 árum og ekkert lán fengið þá frá húsnæðismálastjórn. En ekki er sagan öll sögð með þessu um byggingarmál ungu hjónanna og svo allra þeirra, er þurfa að byggja. Vaxtahækkunin kemur í ofanálag. Ef þessi ungu hjón geta lagt fram úr eigin vasa 100 þús. kr. í bygginguna, en þurfa að taka hitt að láni, þurfa þau nú að borga um 39 þús. kr. í vexti á fyrsta ári af byggingarlánunum eða um 18 þús. kr. meira en þurft hefði fyrir 4 árum, miðað við jafnhátt eigið framlag. Þannig verkar verðhækkun og vaxtahækkun, þegar báðar leggjast á eitt. Nú eru beinir skattar orðnir um 10500 kr. hjá vísitölufjölskyldu eða um 1000 kr. hærri en fyrir 4 árum, og ekki mun of hátt áætlað, að viðhald, fyrning og opinber gjöld af íbúðinni séu nú orðin um 9500 kr. Séu nú þessi gjöld lögð saman, en fjölskyldubæturnar dregnar síðan frá, verða ársútgjöld vísitölufjölskyldunnar, sem eru 4.2 menn, um 123 þús. kr. Hvað ætli þau séu þá hjá 8 manna fjölskyldu? Þó er enginn eyrir ætlaður í afborganir af byggingarskuldunum, en ekki verður komizt hjá því að greiða þær. Til þess að mæta þessum útgjöldum eru algengustu árslaun verkamanna, verksmiðjumanna og iðnaðarmanna um 63–76 þús. kr. fyrir 8 stunda vinnudag alla virka daga ársins. Ef þetta kaup ætti að duga fyrir fjölskylduútgjöldum þessara manna, þá þyrftu að vera 480–580 virkir dagar í árinu. Blöð stjórnarflokkanna hafa skýrt svo frá, að meðaltekjur verkamanna, iðnaðarmanna og sjómanna hafi orðið 80–90 þús. kr. undanfarin ár og jafnvel yfir 90 þús. kr. s.l. ár. Sé þetta rétt, sýnir það tvennt: annars vegar hin óvenjumiklu aflabrögð tvö undanfarin ár, sem hafa skilað sjómönnum það góðum aflahlutum, að þeir hækka. mjög meðaltekjur manna. Hins vegar sýnir þetta, að eftirvinna og næturvinna manna vegna aflabragðanna er orðin svo mikil, að árstekjurnar hækka verulega. En ekki lifa launamenn, sem aldrei fara á sjó, á þessum óvenjulegu og ótryggu aflahlutum. En þessi málflutningur stjórnarflokkanna sýnir, að þeir ætlast ekkí til þess, að 8 stunda dagleg vinna alla virka daga ársins dugi fjölskyldumönnum til lífsframfæris. Þannig hefur hún reynzt, leiðin til bættra lífskjara. Þetta eru efndirnar á einu stærsta kosningaloforði stjórnarflokkanna. Og svo kemur hæstv. forsrh, hér áðan og segir: Við erum á hraðri leið til bættra lífskjara. Svo augljósar eru þessar staðreyndir, að jafnvel steinarnir eru farnir að tala. Í Alþýðublaðinu 31. marz s.l. segir ritstjóri og ábyrgðarmaður blaðsins í bréfi til flokksbróður síns orðrétt á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Taktu eftir, Helgi, að hinn 1. maí n.k. verður farið með spjöld um bæinn og krafizt 8 stunda vinnudags, og taktu enn fremur eftir því, að allir aðilar munu loka augunum fyrir þeirri staðreynd, að 8 stunda vinnudagur er óhugsandi á Íslandi í dag, því að óbreyttur borgari, sem ynni 8 stunda vinnudag, yrði hungurmorða.“ Þetta voru orð ritstjóra Alþýðublaðsins. En hæstv. ríkisstj. lætur bankastjóra Seðlabankans lesa í útvarp úr áróðursskýrslu um efnahagsmál, þar sem beitt er litt dulbúnum hótunum um nýja gengislækkun, ef menn ætla að svara óðadýrtíð stjórnarflokkanna með kauphækkun. Efndirnar á því kosningaloforði stjórnarflokkanna að leggja ekki á nýja skatta urðu þessar: Beinum sköttum, sem lagðir voru á eftir efnahag manna, var breytt í söluskatta, sem leggjast á vörurnar, sem almenningur kaupir, og eru þungbærastir þeim, sem marga hafa að fæða og klæða. Milljónafyrirtæki eru gerð skattfrjáls til ríkissjóðs, en heildarálögur á þjóðina samkv. fjárl. hafa hækkað frá 1958 úr tæpum 830 millj. í tæpar 2200 millj. kr., og eru þá niðurgreiðslur útflutningssjóðs 1958 reiknaðar með það ár. Heildarálögurnar eru nú orðnar sem svarar 61 þús. kr. að meðaltali á hverja 5 manna fjölskyldu í landinu. Svo takmarkalausar eru skattaálögur núv. stjórnarflokka. Stöðvun verðbólgunnar var loforð loforðanna, en um efndirnir á því höfum við sæmilega frambærilegt vitni, þar sem er sjálfur hæstv. forsrh. Hann sagði um áramótin, að stöðvun verðbólgunnar hefði mistekizt, unnið hefði verið fyrir gýg og beinn voði sé nú fyrir höndum. Þessu gleymdi samt hæstv: forsrh. í ræðu sinni í kvöld, og er það kannske von, því að nú er farið að draga að kosningum. Hvað er þá fram undan, ef stjórnarflokkarnir halda meiri hl. sínum á Alþingi eftir næstu kosningar? Enginn þarf að fara í grafgötur um það, að þeir mundu halda enn lengra á þeirri braut, sem þeir hafa fetað þetta kjörtímabil. Þá fengju menn eina gengislækkunina enn, nýja vaxtahækkun, meiri lánsfjárskort; hækkun söluskatta og gegndarlausa dýrtíð. Þá þyrftu bændur ekki að efast um, að landhúnaðarvélarnar mundu hækka aftur í verði, áburðurinn, fóðurbætirinn o. m. fl. Ungu hjónin, sem ætla nú að fara að byggja yfir sig, mættu eiga það víst, að byggingarkostnaðurinn ykist stórkostlega. Þá mættu launamenn eiga von á nýjum gerðardómum og brbl. um bann við kauphækkunum. Og ekki er ólíklegt, að menn þyrftu að vinna enn meiri eftirvinnu, næturvinnu og helgidagavinnu til þess að geta greitt nauðsynjar fjölskyldunnar. Fjöldi kjósenda í öllum kjördæmum landsins mun hafa lært það mikið af viðreisnarstefnunni, að þeir hugsi sig um fyrir næstu kosningar, hugsi t.d. eitthvað á þessa leið: Við kusum ykkur síðast, af því að við trúðum loforðunum ykkar um bætt lífskjör. Við vitum nú, hvernig þið efnduð þessi loforð, og látum ekki blekkja okkur tvö kjörtímabil í röð. Við vitum, að þið ætlið að fella gengið einu sinni enn og magna með því dýrtíðina. Við viljum ekki og getum ekki lengt vinnutíma okkar umfram það, sem orðið er. Við vitum, að ykkur er ekki treystandi í efnahagsmálum, þótt þið hafið flotið þessi árin á þeim óvenjulegu aflabrögðum, sem fyrst og fremst er að þakka útfærslu landhelginnar, sem vinstri stjórnin framkvæmdi. Ef þið hefðuð búið við meðalárferði í aflabrögðum, væru hér alvarlegir erfiðleikar nú vegna viðreisnarstefnunnar, og þessi hætta vofir yfir, ef þið ætlið að stjórna áfram. Og síðast, en ekki sízt, er okkur það ljóst, að þið bíðið eftir fyrsta tækifæri til að innlima Ísland í Efnahagsbandalag Evrópu og afsala þannig í hendur útlendinga valdinu yfir atvinnu- og efnahagslífi þjóðarinnar og þar með sjálfstæði hennar. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Þann stutta tíma, sem ég hef til umráða, ætla ég að tileinka landbúnaðinum og meðferð landbúnaðarmála hjá núv. hæstv. ríkisstj. Fyrir síðustu kosningar lofuðu núv. stjórnarflokkar lækkandi dýrtíð, batnandi lífskjörum og að engar nýjar álögur skyldu lagðar á þjóðina. En hvernig hafa efndirnar verið? Þessu gleymdi hæstv. forsrh., Ólafur Thors, að skýra þjóðinni frá áðan í ræðu sinni, enda hyggilegt af honum, þar sem fögru loforðin gleymdust, um leið og ráðh. settust í valdastólana. Eitt af fyrstu verkum hæstv. ríkisstj. var að fella gengi íslenzkrar krónu um 132.5%, afnema bann á okurvöxtum, skylda banka, sparisjóði og innlánsdeildir kaupfélaga til að frysta inni í Seðlabanka Íslands drjúgan hluta af sparifjáraukningu landsmanna. Þannig mun vera búið að frysta um 640 millj. kr., sem engum koma að gagni, og vaxtatapið nemur 57 millj. kr. Væri ekki nær að ávaxta svolítinn hluta af þessu fé í stofnlánadeild landbúnaðarins? En ársgreiðslur eru nú af 150 þús. kr. íbúðarhúsaláni í sveit 9900 kr. og hafa hækkað um 3000 kr. í tíð núv. ríkisstj., og ársgreiðsla af 300 þús. kr. útihúsaláni hefur hækkað úr 22200 kr. í 31800 kr. Við þetta bætist á hvern bónda að meðaltali á yfirstandandi ári 2000 kr. lánsfjárskattur til stofnlánadeildar landbúnaðarins. Allar þessar hækkanir nema 14 600 kr. á bónda á ári. Tekjuöflun stofnlánadeildarinnar er þannig upp byggð, að bændur greiða til hennar 2 kr. á móti hverri 1 kr. frá ríki og neytendum. Samkv. áætlun ríkisstj. greiða bændur þannig á næstu 14 árum 618 millj. kr. til deildarinnar. Helmingur af þessari upphæð er til kominn vegna vaxtahækkunar og sérskatts á bændur, en hinn helmingurinn samsvarar þeim vöxtum af lánum, er áður voru. Ofan á þetta bætist það, að rekstrarvörur landbúnaðarins hafa stórhækkað: fóðurmjöl um 40% síðan 1958, kjarnaáburður um 34%, fosfóráburður 70% og kalí 91%. Ferguson standard dráttarvél hefur hækkað um 35 þús. kr. síðan 1958, eða um tæp 66%, ef reiknað er með tollum samkv. nýju tollskránni, og kostar því nú 88500 kr. En þessi vél var mun dýrari undanfarin 3 ár. Á sama tíma hefur nýmjólk hækkað í verði til bænda sem næst 35% og sauðfjárafurðir um 40% . Það gefur því auga leið, að framkvæmdir hafa farið minnkandi í landbúnaðinum hin síðari ár. Framræsla lands var 1958 4 millj. m3, en aðeins 2,5 millj. m3 s.l. ár. Árið 1958 voru byggðar heygeymslur 175 þús. m3, en árið 1961 voru þær 63 þús. m3 minni. Nýræktin er 800 hekturum minni árin 1960 og 1961 en hún var miðað við tvö næstu ár á undan, og jafnframt hefur jarðabótamönnum fækkað. Árið 1957 voru byggð útihús í sveitum fyrir 54 millj. kr., en 1961 fyrir aðeins 41 millj. kr., hvort tveggja miðað við verðlag árið 1954, samdráttur rúmlega 30%. Þannig mætti lengi telja og færa sönnur á þá þróun landbúnaðarins, sem verið hefur í tíð núv. ríkisstj. Viðreisnardýrtíðin var búin að hækka öll tæki til landbúnaðar um nálægt 100% frá því, sem var fyrir viðreisn. Þakklætisverð viðleitni er nú sýnd á lækkun með nýju tollskránni. Þar koma til áhrif frá Framsfl. og samtökum bændanna. Afleiðing stjórnarstefnunnar er sú, að ungt fólk hvorki getur né vill eiga afkomu sína undir sól og regni og stunda landbúnað, meðan jafnilla er búið að því og hjá núv. ríkisstj. Ungir bændur horfa vonsviknum augum á afkomu sína í framtíðinni. Þetta skilur hæstv. ríkisstj. ekki og gerir því ekki neitt til að bæta úr í þessum efnum, nema síður væri, vitandi vits, að á meðal bænda eru fjöldamargir, sem aldurs vegna treysta sér ekki til að halda áfram búskap og verða að hverfa frá sínu, án þess að von sé til, að nokkur geti tekið við þeirra ævistarfi eða losað þá á sómasamlegan hátt við jarðnæði og mannvirki þau, sem þeir hafa lagt sig í sölurnar fyrir. En á sama tíma býður hver í kapp við annan í lóðir í höfuðborg landsins. Það er uggvænlegt, hver hugsun og þróun er að verða í þessum málum nú undir forustu íhalds og krata. Það er kaldhæðni örlaganna, þegar hæstv. landbrh., Ingólfur Jónsson, ber sér það í munn, að viðreisnin og batnandi hagur bænda fari saman. Sannleikurinn er sá, að viðreisnin og versnandi hagur bænda fer saman. Fyrir rúmu ári lauk stjórn Stéttarsambands bænda við áætlun um framkvæmdir í landbúnaði fyrir árin 1961–1970. Áætlun þessi gerir ráð fyrir 13.8% minni framkvæmdum en þær voru á næsta 10 ára tímabili á undan, enda gerð á þeim tíma, sem ekki er mikils að vænta af valdhöfum. Í þessari nýju áætlun segir, með leyfi hæstv. forseta: „að aðstaða landbúnaðarins í þjóðfélaginu sé nú þannig, að þar muni ekki á næstu árum verða ráðizt í meiri framkvæmdir en brýnasta nauðsyn krefst og þó sennilega tæplega það. Aðgerðir stjórnarvalda geta riðið baggamuninn um, hvort bændum tekst að framkvæma það, sem þeir telja nauðsynlegt, til þess að landbúnaðurinn geti fullnægt þeim kröfum, sem eðlilegt er að gera til hans, og haldi sinum hlut í óhjákvæmilegri samkeppni við aðrar atvinnugreinar um vinnuafl og fjármagn.“ Þetta er viðhorf fróðra manna, sem hafa staðið í eldinum fyrir bændastétt landsins. Öðruvísi var þetta árið 1960. Þá var einnig gerð framkvæmdaáætlun fyrir íslenzkan landbúnað, fyrir árin 1951–1960. Hvernig stóð sú áætlun? Um það ræðir stjórn Stéttarsambands bænda í Árbók landbúnaðarins 1961, og telur hún, að það viðhorf hafi ríkt á því tímabili eða sú stefna, að þjóðfélaginu í heild sé hagkvæmast, að viðhaldið sé byggð og þeim framleiðslumannvirkjum, sem til eru í sveitum landsins. Síðan segir, með leyfi hæstv. forseta: „Þetta viðhorf og þær þjóðfélagsaðstæður, sem að framan eru greindar, voru höfuðorsök þess, að á árunum 1951-1960 má segja, að bylting hafi átt sér stað í vélvæðingu og ræktun í íslenzkum landbúnaði.“ Á þessu tíu ára tímabili stækkuðu túnin úr 44 þús. hekturum í 77 þús. hektara, eða um 75%. Og framleiðsluaukningin varð 300 millj. kr., miðað við verðlag ársins 1960. Ein höfuðorsök þess, að þessi þróun varð í íslenzkum landbúnaði, var skilningur þáv. stjórnarvalda á gildi hans fyrir þjóðina. Á þessum árum var landbúnaðinum séð fyrir lánum með lágum vöxtum og sjóðir Búnaðarbankans efldir með innlendu og erlendu fjármagni án þess að skattleggja bændur sérstaklega í því skyni. Afurðalán til bænda voru tryggð 67% af verðmæti framleiðslunnar og fóru því hækkandi með aukinni framleiðslu og hækkandi verðlagi. Störf og stefna Framsfl. hefur jafnan miðazt við það, að atorka vinnandi fólks nyti sín. Með stuðningi félagslegrar uppbyggingar og hjálp samvinnufélaga og búnaðarfélaga hefur uppbygging og ræktun í sveitum landsins vaxið jafnt og þétt og framleiðsluaukning orðið í landbúnaði þrátt fyrir allt. En þessi framleiðsluaukning byggist á fjármagni því, sem veitt var í landbúnaðinn undir forustu Framsfl. Bændur væru nú mun verr settír, ef þeir hefðu ekki notfært sér þá framfarastefnu, sem þá ríkti í landbúnaðarmálum. Undir forustu Framsfl. var með margs konar löggjöf miðað að því að tryggja aðstöðu bændanna. Ýmsum þáttum þeirrar löggjafar hefur verið gerbreytt í tíð núv. ríkisstj. og þá fyrst og fremst lánstíma og vaxtakjörum. Í sumum málum hefur hæstv. ríkisstj. ekki aðhafzt neitt. Þannig er það með frv. til jarðræktarlaga, sem afgreitt var frá búnaðarþingi 1962 og fól í sér réttmæta hækkun á ræktunarframkvæmdum miðað við vaxandi dýrtíð. Engan árangur hefur það borið, þótt hæstv. landbrh., Ingólfur Jónsson, hafi látið í veðri vaka, að hann vildi framgang málsins. Hefði þetta frv. verið samþ. á þessu þingi, mundu bændur hafa hlotið á annan milljónatug hærra ræktunarframlag en þeir fá nú. Andi hæstv. ríkisstj. speglast m.a. í því að halda vísitölu á ræktunarframlagi óbreyttri þrátt fyrir síaukinn ræktunarkostnað. En Framsfl, er þess albúinn að hefja nýja sókn í málum, þegar hann fær aðstöðu til. Má þar til nefna m.a. frv. til laga. um bústofnslánadeild, frv. til l. um eflingu stofnlánadeildar landbúnaðarins og niðurfellingu lánsfjárskattsins, lækkun vaxta, endurskoðun jarðræktarlaga, breyting á l. um framleiðsluráð landbúnaðarins, koma á fót tryggingum, sem bæta stórfellt tjón á uppskeru og búfé o.fl., greiða fyrir eigendaskiptum á jörðum, sjá um, að bændum verði tryggt, að þeir fái verð afurða sinna greitt við afhendingu, en þurfi ekki að bíða, svo að mánuðum skiptir, eftir kaupi sínu, stuðla að því, að garðyrkju- og gróðurhúsaframleiðsla verði efld, auka og efla aðstöðu til almennrar og faglegrar menntunar bændastéttarinnar, efla tilraunir og rannsóknir í þágu landbúnaðarins ásamt nauðsynlegri leiðbeiningastarfsemi. Allt fram á þessa öld voru Íslendingar að miklu leyti bændaþjóð. En nú hefur þróun mála orðið sú, að sumar aðrar atvinnustéttir eru orðnar fjölmennari. Eiga þær líka sín vandamál og á margan hátt um sárt að binda eftir viðreisnardýrtíð síðustu ára. Ég hef að þessu sinni rætt um landbúnaðinn fyrst og fremst, jafnframt því sem aðrir ræðumenn ræða önnur efni. Við framsóknarmenn teljum, að það sé, hvernig sem á það er litið í einstökum atriðum, sameiginlegt hagsmunamál alþjóðar, að landbúnaðurinn standi traustum fótum, og þessu megi aldrei gleyma. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Hv. 1. þm. Austf., Eysteinn Jónsson, og hv. 6. þm. Sunnl., Karl Guðjónsson, gerðu báðir að umtalsefni, hve mjög útgjöld og álögur hefðu hækkað í tíð núv. ríkisstj. Hv. 1. þm. Austf. var þó öllu stórtækari og sagði, að álögur hefðu hækkað um 7.400 millj. á kjörtímabilinu. Væntanlega á hv. þm. við breytinguna frá 1958, sem honum og flokksbræðrum hans er tamt að tala um, og hafa þeir oft sagt, að þessi væri hækkunin frá 1958 til fjárlaga fyrir 1963. Ég vil taka það fram, að samanburður milli þessara ára er harla vafasamur og varasamur. Það stafar af því, að árið 1958 var ríkissjóðurinn klofinn í tvennt og annar parturinn kallaður útflutningssjóður. Útgjöld hans námu á árinu nær 700 millj. kr., en ríkissjóðsins sjálfs um 940 millj. Séu þessar upphæðir lagðar saman, urðu ríkisgjöldin um 1640 millj. og hafa, miðað við þessar tölur, því ekki hækkað um 1400, heldur um tæplega 540 millj. En málið er ekki svona einfalt. Það er ekki rétt eða sanngjarnt að bera saman ríkissjóðsgjöld 1958 og 1963 né heldur að bera sjóðina báða frá árinu 1958 samanlagða saman við ríkisgjöldin nú. Það er ekki heldur rétt að nota á þessum samanburði tölur fjárl. fyrir árið 1958, heldur ríkisreikningsins, vegna þess, hve útgjöldin fóru þá stórlega fram úr áætlun. Það gerir samanburðinn m.a. erfiðan, að árið 1958 var mikill hluti af tekjum og gjöldum útflutningssjóðs yfirfærslugjald og yfirfærslubætur, en þetta var grímuklædd gengislækkun. Í sanngjörnum samanburði er því væntanlega rétt að sleppa yfirfærslugjöldum og bótum, en eins og kunnugt er, kom rétt skráning krónunnar í stað þeirra. Þegar nú samanburðurinn milli áranna 1958 og 1963 er gerður á eðlilegan og sanngjarnan hátt, lítur dæmið þannig út, að ríkisgjöldin hafi hækkað um 1105 millj., en ekki um 1400 millj. Skakkar þar nærri 300 millj. í samanburðinum hjá hv. þm. En 1105 millj. eru vissulega há tala og stór fúlga, og því er rétt að kanna: í hvað hefur þetta fé farið? Hefur það horfið í einhverja eyðsluhít? Eða til hvers hefur það verið notað? Framlög til félagsmála, og þar eru almannatryggingar stærsti liðurinn, hafa hækkað um 397 millj. kr. á þessum tíma. Framlög til að lækka vöruverð innanlands og til uppbóta á afurðir landbúnaðarins hafa lækkað um 232 millj. Framlög til skóla og fræðslumála hafa hækkað um 138 millj. Framlög til atvinnumála til sjávar og sveita og bættra samgangna á landi og sjó og í lofti hafa hækkað um 133 millj. M.ö.o.: af hækkun ríkisgjaldanna á 5 árum, rúmlega 1100 millj. kr., hafa um 950 millj, gengið til félagsmála, kennslumála, niðurgreiðslna, atvinnu- og samgöngumála, en öll önnur ríkisútgjöld, þ. á m. hin eiginlega stjórnsýsla, hafa vaxið um 155 millj., eða sem næst 30 millj. á ári að meðaltali. Miðað við fjölgun landsmanna og sívaxandi framkvæmdir og þjónustu ríkisins getur sú aukning útgjalda ekki talizt úr hófi fram. Og eins ber að hafa það í huga, að fólksfjölgun, aukning þjóðarframleiðslu, innflutnings, veltu og velmegunar skilar ríkissjóði og sveitarsjóðum auknum tekjum ár frá ári að óbreyttum toll- og skattstigum, án þess að slíkt sé á mæltu máli kallað tolla- eða skattahækkanir. Hv. 1. þm. Austf., Eysteinn Jónsson, sagði, að framlög til verklegra framkvæmda væru nú mjög af skornum skammti og vegamálin í hreinu öngþveiti, eins og hann komst að orði. Og Karl Guðjónsson sagði, að framlög til verklegra framkvæmda hefðu í tíð stjórnarinnar verið lækkuð hlutfallslega. Við skulum nú athuga sérstaklega hinar verklegu framkvæmdir. Undir það hugtak eru venjulega felldir vegir, brýr, hafnir, flugvellir, skólar, sjúkrahús. Ég tek hér eingöngu framlög til nýframkvæmda, en ekki til viðhalds. Tölurnar eru þá þannig, að árið 1958 var varið til þessa alls 90 millj. kr., en í fjárl. 1963 197 millj. Hækkun til þessara verklegu framkvæmda, sem ég nefndi, er því um 107 millj. kr., m.ö.o., þessi framlög hafa í krónutölu meira en tvöfaldazt. En tilkostnaðurinn hefur hækkað, og ef umreiknað er eftir vísitölu byggingarkostnaðar, verður samt raunveruleg hækkun 42%,. Það er því ekki aðeins meira en tvöföldun að krónutölu, heldur hækkun yfir 40% að notagildi. Manni virðast því harla einkennileg þau ummæli þessara hv. tveggja þm., að framlög til verklegra framkvæmda séu nú mjög af skornum skammti og hafi lækkað hlutfallslega frá því, sem áður var. Þær tölur, sem ég nefndi um það, í hvað þessi aukning á ríkisgjöldum hefur farið á undanförnum árum, þessar tölur, sem ég nefndi að gefnu sérstöku tilefni frá þessum tveim hv. þm., bregða upp nokkurri mynd af því, sem gerzt hefur í þjóðmálunum þetta tímabil: stóraukin fjárframlög til verklegra framkvæmda, vaxandi stuðningur við atvinnuvegi og menningarmál og margföldun á alinannatryggingum. En hvernig hefur þá afkoma ríkissjóðs orðið á þessum tíma? Það er alltaf mikils um vert, að fjárlög séu afgreidd hallalaus og ríkisbúskapurinn sé rekinn í samræmi við það. Og greiðsluafgangur hjá ríkissjóði var mikilvægur hlekkur í víðreisninni, hlekkur sem mátti ekki bresta. Á árunum 1950–1958, að báðum meðtöldum, 9 að tölu, varð halli hjá ríkissjóði 5 árin, en tekjuafgangur 4 árin. Öll þessi 9 ár var Eysteinn Jónsson fjmrh., og eina heila árið, sem vinstri stjórnin lifði, var tekjuhalli, en síðan hefur orðið tekjuafgangur öll árin, 1959, 1960, 1961 og 1962. Þegar rætt er um lántökur ríkisins, verður að greina sundur, hvort tekin eru eðlileg, hagkvæm lán til langs tíma eða safnað lausaskuldum. Lausar óumsamdar skuldir þykja hvarvetna til vansa og hinn mesti þrifnaður að hreinsa þar til og borga þær upp. Lausaskuldir, meiri og minni, hafa um langan aldur verið hjá ríkissjóði, eins og sjá má í ríkisreikningum. Það er eðlilegt, að ríkissjóður hafi viðskiptaskuld hjá Seðlabankanum mikinn hluta árs, þar sem útgjöldin falla fyrr á en tekjur koma inn. En til þess er ætlazt, að slík víðskiptaskuld, eins og aðrar lausaskuldir, sé greidd upp fyrir reikningslok, og svo hefur verið gert í tvö undanfarin ár. Í árslok 1961 og 1962 skuldaði ríkissjóður engar lausaskuldir. En hvað þá um föst lán til langs tíma? Ég vil nefna tvennt, sem sýnir breytt viðhorf erlendis gagnvart íslenzkum fjármálum. Alþjóðabankinn, sem verið hafði okkur lokaður í 8 ár, hefur opnað okkur dyr sínar að nýju og þegar lánað til langs tíma 86 millj. kr. til hitaveituframkvæmda. Og framkvæmdalánið í Englandi, að upphæð 240 millj. til 26 ára, sem fékkst á hinum frjálsa peningamarkaði í Lundúnum, verður á þessu og næsta ári aflgjafi mikilvægra framkvæmda víðs vegar um land. Slík lán til langs tíma þarf Ísland að taka á næstu árum til margháttaðra framkvæmda, en til þess að þau fáist, þarf að varðveita lánstraustið, efnahags- og fjármálagrundvöllinn. En hvernig er svo aflað tekna til að standa undir ríkisbúskapnum, og hvaða breytingar hafa þar á orðið á stjórnartíma núv. ríkisstj.? Meginhlutinn af tekjum ríkissjóðs fékkst áður með tollum og tekjuskatti. Báða þessa tekjustofna þurfti að endurskoða frá grunni og alla löggjöf um álagningu þeirra, innheimtu og framkvæmd. Til þess lágu margar ástæður. Tollarnir voru smám saman orðnir svo margir, margbreytilegir og flóknir og reiknaðir á svo margvíslegan hátt, að það var orðið á fárra manna færi að kunna þar full skil á. Ósamræmið var óviðunandi. Sem dæmi má nefna, að sams konar hlutur bar ýmist 21% toll eða 34% eða 77% eftir því, hvort átti að setja hann sem varahlut í bát, dráttarvél eða bíl. Og tollarnir á ýmsum vörum voru komnir svo úr hófi, að stórfelldur ólöglegur innflutningur átti sér stað, óg var það á allra vitorði. Í nóvembermánuði 1961 var ráðizt í lækkun tolla á ýmsum vörutegundum, sem höfðu borið mjög háa tolla. Reynslan af þeirri tollalækkun varð sú, að hún færði almenningi lægra verð á ýmsum vörum, hún dró úr smyglinu og jók tekjur ríkissjóðs. Eftir þriggja ára starf hefur nú verið lögð fyrir Alþingi ný tollskrá, sem sníður aðalágallana af núv. tollakerfi, gerir það einfaldara, samræmdara, mun enn draga úr smyglinu til viðbótar þeim tollalækkunum, sem lögleiddar voru fyrir hálfu öðru ári, og í heild, miðað við innflutningsmagnið 1962, mun tollskráin nýja létta tollabyrðina um 100 millj, kr. Hv. 1. þm. Austf., Eysteinn Jónsson, sagði hér áðan: Bæjar- og sveitarfélögunum er ætlað bera helming af þessari 100 millj. kr. lækkun. - Þessi staðhæfing er alröng. Bæði í grg. tollskrárfrv. og í framsöguræðu minni í hv. Ed. kom það svo skýrt fram, að ekki verður um villzt, að í stað hluta sveitarfélaganna af innflutningssöluskatti, en sá skattur verður nú felldur niður, skyldi jöfnunarsjóður sveitarfélaganna fá fullar bætur. Um árið 1963 er beint ákvæði í tollskránni, en varðandi framtíðina verður jöfnunarsjóði ætlað 5% af verðtollstekjum ríkissjóðs. En í rauninni verður að segja, að þá er skörin farin að færast upp í bekkinn, þegar sá maður, Eysteinn Jónsson, sem í áratug synjaði óskum sveitarfélaganna um nýjan tekjustofn og hótaði eitt sinn afsögn úr ráðherradómi, sem því miður varð ekki af, ef sveitarfélögin fengju hluta af söluskatti, ég segi, þá er skörin farin að færast upp í bekkinn, þegar sá hinn sami maður brigzlar þeim, sem beitt hafa sér fyrir lögfestingu hins nýja tekjustofns, um, að þeir ætli nú að ræna sveitarfélögin helmingi þessara tekna. Hv. þm. viðurkenndi þó, að um tollalækkanir væri að ræða með nýju tollskránni, en það stafaði bara af því, að nú væri látið undan pressunni frá framsóknarmönnum, og þar nefndi hann sem dæmi lækkunina á tollum af dráttarvélum. Við skulum skoða það mál nánar. Nú í dag eru heildartollar af dráttarvélum 34%, 1958, þegar vinstri stjórnin skildi við, voru tollarnir 231/2%, en samkv. nýju tollskránni verða þeir 10% eða tæpur helmingur af því, sem þeir voru í stjórnartíð vinstri stjórnarinnar. Hv. 1. þm. Austf. undrast, að þessi tollalækkun muni ekki lækka framfærsluvísitöluna að ráði. Þessi undrun hans er eðlileg, því að þessi hv. þm. hafði nefnilega, meðan hann var í stjórnarsessi og var að hækka tolla og skatta, sem kom alloft fyrir, eitt aðalsjónarmið, það, hvernig væri hægt að komast fram hjá vísitölunni, að leika á vísitöluna, leggja tolla á þær vörur, sem væru ekki taldar í henni. En auðvitað var hann að rýra lífskjör fólksins með þessu engu að síður. Nýja tollskráin er ekki miðuð við það að leika á vísitöluna. En hún felur auðvitað engu að síður í sér kjarabót fyrir fólkið í landinu. Tekjuskattslögin voru einnig meingölluð. Skatturinn var það hár, bæði á einstaklingum og atvinnufyrirtækjum, að hann dró úr framtaki, vinnusemi og framkvæmdum. Skatturinn var það ósanngjarn, að hann leiddi til allt of almenns undandráttar undan skatti. En þar sem tekjur launamanna eru yfirleitt taldar fram að fullu, þá lenti skattþunginn á þeim í ríkara mæli en réttlátt var. Allsherjarendurskoðun skattalaganna hefur farið fram og tekjuskattur lækkaður bæði á almenningi og atvinnurekstri. Við þær umbætur hefur skattasiðferðið batnað mjög í landinu. Til þess að vega á móti tekjutapi ríkissjóðs af skattalækkun, til þess að afla fjár til sveitarfélaganna, svo að þau gætu lækkað útsvörin, og til þess að afla fjár til almannatrygginga og annarra nauðsynja, var á fyrsta ári stjórnarinnar lögleiddur 3% smásöluskattur, en sú tegund fjáröflunar hefur í flestum nágrannalöndum verið upp tekin og þykir réttlátari, handhægari og ódýrari í framkvæmd en háir beinir skattar og ólikt vinsælli en þeir, ef nefna má orðið vinsældir í sambandi við skatta. En smásöluskatturinn er miklu lægri hér en annars staðar. T.d. er hann 6% í Svíþjóð og 11% í Noregi, en 3% hér. Síðan þessi söluskattur var lögleiddur vorið 1960, hafa engir tollar eða skattar verið hækkaðir né nýir á lagðir. Þrenn fjárlög, fyrir árin 1961, 1962 og 1963, hafa því v erið afgreidd án nýrra tolla eða skatta. En jafnhliða endurskoðun á fjármálum ríkisins fór fram gagnger endurskoðun á fjárhagsmálum sveitarfélaganna og fyrstu heildarlög voru sett um tekjustofna sveitarfélaganna. Útsvarsstigar voru samræmdir, einn ákveðinn útsvarsstigi lögfestur fyrir öll sveitarfélög í stað eldri reglu um að jafna niður eftir efnum og ástæðum. Sveitarfélögum voru fengnir nýir tekjustofnar, landsútsvör og hluti af söluskatti. Söluskatturinn hefur fært sveitarfélögunum nýjar tekjur sem hér segir: Árið 1960 56 millj., 1961 71 millj., 1962 83 millj. og 1963 104 millj., eða samtals á þessum 4 árum 314 millj. kr. Þessi ráðstöfun hefur því gert. hvort tveggja í senn að gefa sveitarfélögunum aukið svigrúm til athafna og gert þeim kleift að lækka útsvörin.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Fyrir vorkosningarnar 1959 var hleypt af stokkunum hinum öfgafyllsta kosningaáróðri, sem heyrzt hefur á Íslandi. Því var haldið fram, að með fyrirhugaðri kjördæmabreytingu væri beinlínis að því stefnt að eggja heil héruð landsins í auðn. Og í málgagni hinna æstustu framsóknarmanna, Kjördæmablaðinu, var jafnvel staðhæft, að kjördæmabreytingin gæti tortímt íslenzkri tungu og gróðurmætti íslenzkrar moldar. Fyrir þessum furðulega áróðri stóðu þeir menn, sem nokkrum mánuðum áður höfðu gefizt upp við að stjórna landinu eftir að hafa hleypt af stað óðaverðbólgu, framkvæmt ítrekaðar dulbúnar gengislækkanir, grafið undan trausti íslenzks gjaldmiðils bæði innanlands og utan og valdið efnahagslegu upplausnarástandi á góðæristímum, en síðast, en ekki sízt, haldið þannig á hinu mesta hagsmunamáli þjóðarinnar, landhelgismálinu, að hernaðarástand var ríkjandi á miðunum kringum landið. Þótt ýmsir létu moldviðrið blekkja sig, lét þorri þjóðarinnar ekki villa sér sýn, og kjördæmamálið var farsællega til lykta leitt, og eftir hinn ömurlega stjórnarferil og uppgjöf vinstri stjórnarinnar fór svo, að það varð hlutverk Sjálfstfl., flokksins, sem vinstri stjórnin hafði að meginstefnumáli að klekkja á, að hafa forustu um að bjarga þjóðinni út úr ógöngunum í samvinnu við Alþfl., sem Framsókn hafði með Hræðslubandalaginu ætlað sér að innlima. Síðan eru liðin nær 4 ár, tímabil styrkrar og samhentrar stjórnar. Auðvitað er þessi stjórnarstefna ekki alfullkomin fremur en önnur mannanna verk, en hún hefur verið heilsteyptari en stefna flestra eða allra annarra samsteypustjórna í landi voru. Þegar í upphafi var af festu tekið á vandamálunum, og stjórnarflokkarnir . hafa ekki látið kjósendahræðslu fæla sig frá að gera nauðsynlegar ráðstafanir, þó að óvinsælar hlytu að verða í bili. Og það er fyrst og fremst af þessum sökum að tekizt hefur að ná þeim ótrúlega árangri til viðreisnar efnahagskerfi þjóðarinnar, sem nú blasir við hverjum sjáandi manni. Þessi merkilega þróun, sem nú þegar gerir þjóðinni kleift að leggja út í stórfelldari framkvæmdir og umbætur á flestum sviðum þjóðfélagsins en áður hafa þekkzt, skal ekki rakin hér í einstökum atriðum, enda gerist þess ekki þörf, því að þessar staðreyndir blasa við augum allra, sem vilja sjá. Mig langar hins vegar til, að við íhugum í nokkrar mínútur sameiginlega, hver hefur orðið raunin um eyðingu landsbyggðarinnar, sem framsóknarmenn boðuðu fyrir síðustu kosningar. Í kauptúnum og kaupstöðum hvarvetna um landið má heita, að hver vinnufær hönd sé að starfi allan ársins hring, þar sem víða var áður tímabundið atvinnuleysi mánuðum saman, og mjög víða vantar fólk, ekki hvað sízt til framleiðslustarfa, og nú er það framleiðslan, fyrst og fremst sjávarútvegurinn, sem sogar til sín vinnuaflið. Fleiri og stærri skip eru nú í smíðum fyrir útvegsmenn víðs vegar um landið en áður hefur verið, og þó að vissulega verði að fara með gát að aukningu skipaflotans, meðan vinnuafl skortir svo mjög, þá sýnir þessi þróun traust manna á framleiðslunni og framtíðinni. Mikil átök hafa verið gerð til eflingar síldariðnaðinum og enn meiri framkvæmdir víða um land fyrirhugaðar á því sviði í sumar, en þessar framkvæmdir sem raunar margar aðrar takmarkast fyrst og fremst af vinnuaflinu. Vegna hinnar miklu aukningar fiskiflotans og hinna nýju, stóru skipa eru hafnargerðirnar víða mesta vandamálið. Miklar framkvæmdir hafa víða verið á því sviði, og í ár er gert ráð fyrir að verja miklu meira fé til hafnargerða en nokkru sinni áður, eða um 120 millj. kr., en á s.l. ári var unnið fyrir um 70 millj. kr. Í framkvæmdaáætlun ríkisstj. er ráðgert að vinna með þeim hraða, sem auðið er, að nauðsynlegum hafnargerðum. Er þetta eitt mesta hagsmunamál útgerðarinnar víðs vegar um landið. Árið 1958 fluttum við nokkrir þm. Sjálfstfl. þáltill. um gerð framkvæmdaáætlunar um hafnargerðir og endurskoðun ákvæða um greiðslu kostnaðar við þær. Var svokallaðri atvinnutækjanefnd falið að gera 10 ára áætlun um framkvæmdir þessar og endurskoða lögin. Er ekki sízt nauðsynlegt að gera sér grein fyrir getu hinna einstöku byggðarlaga til að standa undir kostnaði og haga skiptingu kostnaðar í samræmi við það, svo að ekki þurfi að koma til stórfelldra vanskila á ríkisábyrgðarlánum, sem er viðkomandi sveitarfélögum sízt til gleði. Vegna meiri aflabragða á næstu miðum hefur útgerð smábáta víða um land aukizt mjög mikið. Öll þessi hagstæða þróun í útgerðinni, segja stjórnarandstæðingar nú, að sé fyrst og fremst landhelginni að þakka. Sú staðhæfing stingur illa í stúf við fullyrðinguna um það, að landhelgissamningurinn við Breta mundi eyðileggja árangurinn af stækkun landhelginnar. Það er vissulega ánægjuleg staðreynd, að í flestum kaupstöðum og kauptúnum landsins býr almenningur nú við betri lífskjör en áður og aðstaða til allrar lífsbjargar og atvinnurekstrar fer batnandi. Á mörgum stöðum hefur atvinnubótafé komið að góðu haldi til uppbyggingar atvinnulífinu með löggjöfinni um atvinnubótasjóð, sem fyrst tókst að fá samkomulag um í tíð núv. ríkisstj. Er stefnt að því að koma föstu skipulagi á þá starfsemi. En hvað þá með sveitirnar? Hafa þær þá ekki lagzt .í auðn, úr því að framsóknarverndina vantaði? Ég held, að fátt sé landbúnaðinum nauðsynlegra en að losna undan áhrifum og hugsunarhætti Framsfl. Samvinnuhreyfingunni hafa framsóknarmenn stórspillt með því að gera hana að flokkslegu áróðurstæki, og virðulegar stofnanir eins og búnaðarþing eru þeir að gera að marklausri samkundu síðustu árin, þar sem flokkspólitísk sjónarmið eru sett ofar hagsmunum bænda og landbúnaðarins. Merkilegast er í rauninni það, að framsóknarmenn með Tímann í broddi fylkingar skuli ekki vera búnir að tæma sveitir landsins með þessum sífellda áróðri ár og síð, ekki aðeins í tíð núv. ríkisstj., heldur um áratugi, að bændur byggju við lökust kjör allra í þjóðfélaginu. Mér dettur ekki í hug að halda því fram, að Framsfl. hafi ekki ýmislegt gert til hagsbóta fyrir bændur, en sem sveitamanni hefur mér oft sárnað það, að í orðræðum sínum og skrifum hafa framsóknarmenn oft talað í þeim dúr, að landbúnaðurinn væri atvinnuvegur, sem gæti ekki bjargað sér sem jafnoki annarra atvinnuvega. Mín skoðun er sú, að með skynsamlegum starfsháttum geti landbúnaðurinn staðið fullkomlega jafnfætis öðrum atvinnuvegum og bændur þurfi ekki að vera háðir neinu náðarbrauði, hvorki frá Framsókn né öðrum. Undir farsælli og einbeittri forustu núv. hæstv. landbrh. hefur mikilvægum hagsmunamálum landbúnaðarins þokað það mjög í jákvæða átt síðustu árin, að hagur bænda er áreiðanlega að ýmsu leyti traustari nú en var á tímum vinstri stjórnarinnar. Verðlag landbúnaðarvara er nú þannig, að eigi aðeins hafa verið bættar verðhækkanir í tíð núv. ríkisstj., heldur einnig hluti verðhækkana frá fyrri tíð, sem bændur voru sviknir um í tíð vinstri stjórnarinnar, þétt enn vanti á, að bændur hafi viðunandi tekjur. Hækkun tilkostnaðar kemur nú fram fjórum sinnum á ári í stað einu sinni áður. Og síðast, en ekki sízt, má nefna þau réttindi, sem eru einstæð, að ríkissjóður verðbætir nú allar útfluttar landbúnaðarafurðir til jafns við söluverð innanlands. Styrkir vegna byggingar íbúðarhúsa hafa verið hækkaðir, og hin sérstaka aðstoð ríkisins við ræktun nær nú til 15 hektara túnstærðar í stað 10 hektara. Eitt merkilegasta átakið til eflingar uppbyggingu landbúnaðarins er endurskipulagning stofnlánasjóða hans, sem vinstri stjórnin skildi við gjaldþrota, samhjálp ríkisins, framleiðenda og neytenda, er byggi upp stofnlánadeild fyrir landbúnaðinn, sem á að geta orðið fær um að veita smám saman í auknum mæli stofnlán til þeirrar eflingar í landbúnaðinum, sem nauðsynleg er í framtíðinni. Með þessari nýju löggjöf eru stóraukin framlög ríkissjóðs, og til viðbótar kemur 1% framlag frá bændum og 0,75% frá neytendum. Margir framsýnir bændaleiðtogar hafa fagnað þessari löggjöf sem ómetanlegu hagsmunamáli landbúnaðarins, þótt í þeirra hópi sé því miður ekki hv. 1. þm. Vesturl., sem flutti hér áðan dæmalausar tölulegar blekkingar um stofnlánadeildina. Það er ömurlegt dæmi um ógiftusamlega forustu Framsóknar í bændasamtökunum, þegar síðasta búnaðarþing mótmælir framlagi til stofnlánadeildar landbúnaðarins og gefur jafnvel í skyn, að það sé stjórnarskrárbrot, en biður um svipað leyti Alþingi að lögfesta gjöld á bændur til hótelbyggingar í Reykjavík, sem vitanlega er þá ekki síður stjórnarskrárbrot. Og það er næsta kaldhæðrúslegt, að framsóknarforustan í bændasamtökunum skuli hamast gegn bæði gjaldi bænda og neytenda í stofnlánadeildina, en engin neytendasamtök hafa haft uppi nein mótmæli, og þann möguleika að stofna lífeyrissjóð bænda í sambandi við stofnlánadeildina minnist framsóknarforustan ekki á, en það merkilega mál er nú í sérstakri athugun. Fyrst og fremst vegna löggjafarinnar um stofnlánadeildina hefur verið hægt að auka verulega lánveitingar til ýmissa framkvæmda bænda, og nú fyrst hefur verið talið auðið að hefja lánveitingar til kaupa á dráttarvélum. Í athugun eru lán til súgþurrkunar, en það er einnig til athugunar fyrir forgöngu landbrh., hvort ekki sé auðið að veita styrk til súgþurrkunar. Síðustu 3 árin hafa stofnlán til landbúnaðarins yfirleitt hækkað um 50-100%, en hækkuðu ekkert, þegar vinstri stjórnin lagði á 55% yfirfærslugjaldið. Með l. um stofnlánadeildina var gert ráð fyrir að leysa fjárþörf veðdeildar Búnaðarbankans með því, að stofnlánadeildin keypti vaxtabréf veðdeildarinnar. Því miður hefur veðdeildin alla tíð verið of mikið vanrækt, hverjir sem í stjórn hafa verið, en nú hafa verið gerðar ráðstafanir til að afla veðdeildinni nokkurs fjár, svo að auðið er að hækka verulega lán úr veðdeildinni til jarðakaupa. Rafvæðingin hefur gengið samkv. áætlun, og hefur ríkisstj. ákveðið að stefna að því að ljúka framkvæmd 10 ára áætlunarinnar á tilsettum tíma, eða árið 1964, þrátt fyrir stórkostlega aukinn tilkostnað. Loks má nefna breytingu á 65 millj. kr. lausaskuldum bænda í 20 ára lán, sem er bændum mikil stoð, en því miður ýmsir misstu af, þar eð þeir hlustuðu á áróður framsóknarmanna. En hvað þá um vextina? Víst eru þeir tilfinnanlegir. En þeir eru þáttur í efnahagsaðgerðum, sem ekki er hægt að komast hjá, og auðvitað er hér ekki um hrein útgjöld bóndans að ræða, því að í verðlagsgrundvellinum í ár er reiknað með 24793 kr. vaxtagreiðslu, en aðeins 8188 kr. 1958. Síðast, en ekki sízt, má svo nefna hinar miklu tollalækkanir á landbúnaðarvélum, er tollur á dráttarvélum lækkar t.d. úr 34% í 10%. En auðvitað vilja bændavinirnir í Framsókn gera enn betur. Dráttarvélar eiga að vera tollfrjálsar, hámark ræktunaraðstoðar á að vera 20 hektarar, en ekki 15 hektarar, og í stað gjalds bænda og neytenda til stofnlánadeildar á ríkissjóður að leggja fram árlega 30 millj. kr., auk annarra framkvæmda ýmiss konar, sem hv. 1. þm. Vesturl. taldi hér upp áðan. Gallinn er bara sá, að þeim hefur ekki komið til hugar að beita sér fyrir neinu slíku, meðan þeir voru í stjórn. Það er ódýrt að vera öllum góður, þegar menn þurfa enga ábyrgð að bera. Framsfl. er mikill umbótaflokkur, þegar hann er ekki í stjórn. Vegna réttrar skráningar á gengi krónunnar hefur iðnaðurinn nú fengið ný tækifæri, enda hefur margvíslegur iðnaður blómgazt og möguleikar fyrir ýmiss konar útflutningsiðnað áreiðanlega miklir, og fyrir forgöngu núv. hæstv. iðnmrh. hefur grundvöllur verið lagður að stórauknum stofnlánum iðnaðarins. Framlög til verklegra framkvæmda víðs vegar um landið hafa síðustu árin vaxið mun meira en verðhækkunum nemur, og í framkvæmdaáætluninni er sérstök áherzla lögð á bættar samgöngur. Lögfest hefur verið stóraukin þátttaka ríkissjóðs í löggæzlukostnaði, sem hefur mikla þýðingu fyrir landsbyggðina, framlög stóraukin til margvíslegra menningarmála, almannatryggingar auknar meira en dæmi eru til áður og afnumin verðlagssvæðaskiptingin, sem hafði áður í för með sér lægri lífeyri fyrir fólk utan Reykjavíkur. Þá er og vert að minnast hluta sveitarfélaganna af söluskatti, sem fyrst var lögfestur fyrir forgöngu hæstv. núv. fjmrh. og nemur í ár rúmlega 100 millj. kr. Er hlutur hinna minni sveitarfélaga þar hlutfallslega stærstur. Hér er aðeins stiklað á nokkrum atriðum, en nægilega mörgum til að sanna það, að stjórnarstefnan og þróun atvinnulífsins hefur eigi síður verið til hagsbóta sveitum og sjávarplássum víðs vegar um landið en höfuðborginni og þéttbýlinu. Ótalið er þó eitt, sem hefur verkað mjög örvandi á allt athafnalíf, ekki síður utan höfuðborgarinnar, en það er afnám haftakerfisins og allrar þeirrar spillingar, sem því fylgdi. Meðan haftakerfið var í algleymingi urðu menn utan af landi að sitja tímunum saman í Reykjavík til þess að fá nauðsynleg leyfi, en nú er það úr sögunni. Það er vissulega mál þjóðarinnar allrar, að byggðin dragist ekki of mikið saman, og það er skylt að miða allar aðgerðir í atvinnu- og fjármálum við það, að eðlilegt jafnvægi sé í byggð landsins. Það er því nánast barnalegt að halda því fram, að það geti verið vísvitandi áhugamál nokkurs flokks, að heil byggðarlög leggist í auðn, og það er óvirðing við þjóðina að bjóða, henni slíkan málflutning. Reynslan hefur ótvírætt sannað, að auk þess sem kjördæmabreytingin var lýðræðisleg nauðsyn, hefur hún á margan annan hátt verið til góðs og einkum til hagsbóta fyrir hin minni héruð, sem nú fá miklu fleiri talsmenn. Í dag talar heldur enginn um, að hún muni leggja heilar byggðir í auðn. Þar er aðeins um að ræða eitt hinna mörgu öfgayrða, sem stjórnarandstæðingar vilja gjarnan að séu gleymd, svo sem móðuharðindalýsingar hv. 1. þm. Norðurl. e., spádómar Þjóðviljans um stórfellt atvinnuleysi vegna stjórnarstefnunnar, allt talið um samdrátt í atvinnulífinu og síðast, en ekki sízt, hin einstæða yfirlýsing formanns Framsfl., að hann muni segja upp landhelgissamningunum við Breta, ef hann fær aðstöðu til, þótt þeir verði endanlega farnir úr landhelginni, og efna þannig til nýs ófríðar. Er þetta að vísu í næsta góðu samræmi við þá utanríkismálastefnu, sem annar þm. Framsfl. markaði á þann veg, að heppilegast væri að semja ekki við aðrar þjóðir, því að þá gætu menn ekki samið af sér. Hamingjan hjálpi þjóð, sem nú á dögum hefði slíka utanríkismálastefnu. En stjórnarandstæðingar treysta á, að þjóðin sé gleymin. Nýju moldviðri er blásið upp í málefnafátæktinni, staðreyndum er mótmælt, reynt er að hræða með gengisbreytingu og hlutlaus, og raunsæ skýrsla Seðlabankans um efnahagsástandið er afflutt. En kjarni áróðursins er þó sá, að stjórnarflokkarnir ætli að ofurselja þjóðina erlendu peningavaldi, framlengja landhelgissamninginn við Breta og með þessum aðgerðum raunverulega tortíma sjálfstæði þjóðarinnar. Virðingin fyrir dómgreind almennings hefur sannarlega ekki aukizt í þeim herbúðum. Val kjósenda hefur sjaldan verið einfaldara en nú. Annars vegar er fastmótuð stefna stjórnarflokkanna og árangur hennar, sem ekkert moldviðri fær dulið. Hins vegar eru mennirnir, sem gáfust upp 1958, hafa ekki gert annað síðan en reyna að torvelda uppbyggingarstarfið og biðja nú um traust með áróðri, sem sæmir ekki ábyrgum mönnum. Annars vegar er áframhaldandi uppbygging á traustum efnahagsgrundvelli, hins vegar upplausn og óvissa, sem hin dæmalausa ræða formanns Framsfl. hér í kvöld var glöggt dæmi um, því að þar örlaði ekki á öðrum úrræðum í vandamálum þjóðarinnar en að lækka vexti og ausa út gjaldeyrisvarasjóðum, sem er öruggasta leiðin til fullkominnar upplausnar. Leiðin til bættra lífskjara hefur verið mörkuð. Efnahagsleg undirstaða áframhaldandi uppbyggingar og framfara hefur verið lögð, og það er vissulega ástæða til þess að lita björtum augum á framtíðina, ef þjóðin kann fótum sínum forráð og lætur staðreyndir og raunsæi ráða afstöðu sinni við næstu kosningar. - Góða nótt.

Alfreð Gíslason læknir: Herra forseti. Góðir hlustendur. Hæstv. ríkisstj. hefur tileinkað sér viðreisnarheitið, og að einu leyti verðskuldar hún það. Öll hennar viðleitni hefur beinzt að einu marki, og það er viðreisn peningavaldsins í landinu. Þetta ber að viðurkenna, þótt sjálf reyni hún að leyna því fyrir alþjóð. Þetta var mörgum ljóst þegar í upphafi, en skyldi ekki öllum vera það ljóst nú í dag? Aðstaða bankavalds og gróðamanna hefur stórbatnað síðustu árin fyrir beinar stjórnaraðgerðir, sem því miður allar hafa orðið á kostnað vinnandi stétta. Skattbyrðum er þegar að miklu leyti létt af fyrirtækjum atvinnu og verzlunar; en á herðar hins almenna neytanda leggjast álögurnar með vaxandi þunga. Lífskjörum fólksins er haldið niðri með valdboði, og hvenær bregzt það, að hæstv. ríkisstj. geri málstað atvinnurekenda að sínum, þegar deilt er um launakjör? Vinnudagur láglaunafólks lengist með ári hverju og nálgast nú æ meir það, sem hann var fyrir 100 árum. Er nú svo komið, að verkamaður, sem á fyrir konu og 2 börnum að sjá, verður að þræla allar dagvinnustundir ársins, eftirvinnustundir allar og að auki um 400 næturvinnustundir til þess að hafa fyrir brýnustu nauðsynjum. Með síauknu brauðstriti torveldast kjósendum heilbrigð gagnrýni og sjálfstætt mat á stjórnmálum, enda telur ríkisstj. peningavaldsins sér það til tekna. Lítil rækt hefur verið lögð við menntunarmál þjóðarinnar á seinni árum, og ríkisstj. hefur margsinnis sýnt það í verki, hvers hún metur menntun og kunnáttu. Hæfustu kennarar eru flæmdir úr skólunum, verkfræðingar hraktir úr opinberri þjónustu og læknar víð æðstu heilbrigðisstofnanir neyddir til að segja upp stöðum sínum. Allt er hégómi í augum ráðandi manna nú annað en gildir sjóðir peningastofnana og gróðafyrirtækja. Með öllu þessu er saga hæstv. stjórnar ekki nema hálfsögð og tæplega það, því að annar meginþátturinn í viðreisn mammons á Íslandi snýr út á við, að erlendu fjármálavaldi. Þótt ég harmi aðför ríkisvaldsins að launþegum og öðrum einyrkjum, ber ég þó enn meiri kvíðboga fyrir stefnunni í utanríkismálum. Í fersku minni er undanhald stjórnarinnar í landhelgismálinu. Við höfðum sigrað í því máli, en með baktjaldamakki höfðu Bretar þó fram allt, sem þeir vildu. Þeim var ekki aðeins með samningi leyft að fiska innan landhelgislínu, heldur vorum við Íslendingar um leið látnir afsala okkur um aldur og ævi réttinum til frekari útfærslu landhelginnar. Hér var stigið ógæfuspor, sem ekki afsakast með öðru en að um nauðung hafi verið að ræða. Sama ósjálfstæðið og gagnvart Bretum kemur einnig fram í þeirri áráttu stjórnarvaldanna að binda landið á klafa útlendra auðhringa. Hæstv. ríkisstj. hefur þegar lagt mikla vinnu í að hafa upp á erlendum fyrirtækjum, sem fáanleg væru til stóriðjurekstrar hér á landi. Telur hún nú góðar horfur á því, svo framarlega sem unnt reynist að fullnægja settum skilyrðum, en meðal þeirra er það, að almennt kaupgjald í landinu haldist örugglega lágt. Eftirsóknin eftir útlendri stóriðju væri skiljanleg, ef Íslendinga vantaði verkefni, en því fær enginn áróður þjóðina til að trúa í dag. Hér liggur að baki eitthvað annað, eitthvað, sem hylja verður í fallegum umbúðum. Það skyldi þó aldrei vera, að þessi atvinnurekstur útlendinga sé ætlaður sem forsmekkur þess, er koma skal, innlimun landsins í auðhringablökk Vestur-Evrópu? Sumarið 1961 hófu málgögn hæstv, ríkisstj. og félagasamtök á hennar snærum magnaðan áróður fyrir inngöngu Íslands í Efnahagsbandalagið. Var sú innganga þá talin brýnt nauðsynjamál þjóðarinnar og hver sem dirfðist að andmæla því fyrir fram stimplaður landráðamaður og kommúnisti. En áróðurinn datt snögglega niður; þó ekki vegna þess, að stjórnin sæi sig um hönd, heldur hins, að stund náðar hinna voldugu í Brüssel var enn ekki upprunnin. Aróðurinn reyndist ótímabær, og því var hann látinn falla niður að sinni. Nú er kjörtímabili senn lokið og kosningar í nánd, enda hafa viðbrögð hæstv. ríkisstj. og flokka hennar tekið miklum stakkaskiptum síðustu mánuði. Á 4 ár hafa stjórnarsinnar staðið í ströngu við að efla sjóði hinna ríku og halda aftur af þeim, sem minna mega sín, og í jafnlangan tíma hafa þeir í andans auðmýkt leitað samfélags voldugra utan landssteinanna. Nú er þessu öllu lokið í bili, því að kosningar standa fyrir dyrum. Við launþegana gerir hæstv. ríkisstj. vopnahlé. Hún talar fátt um þá nauðsyn, að atvinnurekendur safni sjóðum, og við Efnahagsbandalagið vill hún með engu móti kannast. Það eru hv. kjósendur, sem nú skipta höfuðmáli í stjórnarherbúðunum. Allt snýst um að gera þeim til hæfis næstu vikur og umfram allt að fá þá til að gleyma. Þess vegna eru vopnin slíðruð. Á Alþingi rignir niður stjfrv. eins og skæðadrífu um mál, sem ætla má að kjósendum falli í geð. Þar er lagt til, að tollar lækki, bætur almannatrygginga hækki og að alþýðubókasöfn verði aukin. Í frv. er einnig ráðgert að veita kennaraskólanum rétt til að brautskrá stúdenta, styðja tónlistarskóla fjárhagslega, færa þjóðkirkjunni Skálholt að gjöf og gera kirkjugarðana í landinu á ýmsan hátt aðgengilegri en þeir nú eru. Þetta er yfirbótin, sem gerð er, þegar skuldaskilin nálgast. En það er galli á gjöf Njarðar. Þannig sýnir það sig, að tollalækkun hæstv. ríkisstj. hefur ekki minnstu áhrif á vísitölu framfærslukostnaðar og er því engin kjarabót neytendum í landinu til handa. Lækkunin á nauðsynjum er svo að segja engin, en því ríflegri á allri óhófsvöru svo og allri rekstrarvöru milliliðanna í verzlun og viðskiptum. Úlfshárin koma víðar fram en í stjfrv. Alþingiskosningar hafa verið færðar fram um hálfan mánuð í því skyni að stytta tíma hinna slíðruðu vopna. Óleystur er sá vandi að ákveða launakjör opinberra starfsmanna, og í því efni vill ríkisstj. ekki segja sitt síðasta orð fyrr en eftir kosningar. Það eru fleiri blikur á lofti. Fram undan er versnandi greiðslujöfnuður ríkissjóðs, versnandi greiðslujöfnuður við útlönd, fjárþröng ríkissjóðs og ný verðbólguskriða. Allt mun þetta kalla á nýjar fórnir af hálfu vinnustéttanna, og þykir varasamt að heimta þær fyrir kosningar. Ársskýrsla Seðlabankans sýnir einnig, hvað undir sauðargærunni liggur. Þar er auðvitað fagnað síbatnandi aðstöðu peningastofnana. En gleðin er kvíðablandin. Þjóðarframleiðslan jókst á síðasta ári um 5% eða miklu meira en árið áður. Við það bætist hagstætt verðlag á útflutningsafurðum og batnandi verzlunarkjör. En í þessum gæðum felst einmitt áhyggjuefnið mikla. Launþegarnir heimta ríflega hlutdeild í auknum þjóðararði. Í skýrslunni er það sérstaklega harmað, að laun hafa hækkað að undanförnu og að engin sýnileg samdráttaráhrif eru enn komin í ljós, þrátt fyrir viðeigandi stefnu í peningamálum. Þar segir enn fremur: „Þessar launahækkanir eru nú orðnar svo miklar, að óhjákvæmilegt er að varpa fram þeirri spurningu, hvort þjóðarbúið getur borið þær án verulegra áfalla.“ Kannast launþegar ekki við þennan söng? Í skýrslunni er einnig rætt um það meginverkefni á næstunni að koma á festu í kaupgjaldsmálum og um gagnráðstafanir af hálfu yfirstjórnar peningamálanna. Þar er sýnilega m.a. átt við gengislækkun síðar á þessu ári. Hæstv. ríkisstj. er sem sagt við sama heygarðshornið. Nú er fátt rætt um Efnahagsbandalagið af stjórnvaldanna hálfu, og þó sannar ýmislegt, að afstaðan til þess er óbreytt. Ekki er langt síðan hæstv. ráðh., Gylfi Þ. Gíslason, tjáði þessum stál- og kolasamsteypuarftaka hollustu sína. „Stofnun bandalagsins er heimssögulegur viðburður, sem ber að fagna, sagði hann. Og fagnaðarefnið er þetta: Stofnað er til ríkjasambands, stjórnmálalegs og viðskiptalegs eðlis, með samningi, sem er óuppsegjanlegur og eins ólýðræðislegur og verið getur. Það hefur aldrei verið hugsað sem einingarbandalag Evrópu, þetta bandalag, þvert á móti. Ætlunin er frá upphafi að útiloka mörg Evrópulönd og gera öðrum sem erfiðast fyrir um aðild. Þetta er klofningsbandalag, sem ætlar að hlaða um sig háa tollmúra, einoka markaði og heyja hatrömm viðskiptastríð við umheiminn. Þessari stofnun fagnar hæstv. viðskmrh., og utan hennar háu múra getur hæstv. forsrh. með engu móti hugsað sér að Ísland verði. Leyfi Breta til að veiða innan íslenzkrar landhelgi rennur út á næsta ári. Erlendis efast enginn um, að þetta leyfi verði framlengt í einhverri mynd, og í trausti þess var brezk-danski samningurinn um landhelgi Færeyinga nýlega gerður. Þá var lagzt á kröfur Færeyinga um landhelgisstækkun og nauðungarsamningurinn íslenzki hafður að skálkaskjóll. Þetta mál ræða stjórnarflokkarnir ekki nú, það láta þeir bíða fram yfir kosningar. Herra forseti. Ég læt máli mínu brátt lokið. Að mínum dómi er rík ástæða til aðvörunar. Lognið er dottið á, en það er svikalogn. Vopnahlé stjórnarsinna og friðmæli fela ekki í sér neinn griðasáttmála við launastéttir landsins né við bændur. Stefnan er augljóslega sú sama og hún var, efling peningavaldsins á kostnað vinnandi fólks og vaxandi erlend áhrif og íhlutun á kostnað hins íslenzka fullveldis og þjóðernis. Misvitur stjórnvöld æskja þess ekki, að kjósendur séu langminnugir eða hafi yfirleitt áhuga á stjórnmálum. Almennt pólitískt sinnuleysi er vatn á þeirra myllu, en þjóðarheildinni verður það aldrei til hagsbóta. Stjórnarfarið mótast af almenningi, og það eru kjósendur, sem skapa stjórnmálamennina í raun og veru. John Kennedy orðaði þetta þannig í bók, sem hann reit alllöngu fyrr en hann varð forseti: „Við, fólkið í landinu, erum húsbóndinn, og við munum fá þá stjórnmálaforustu, hvort heldur góða eða illa, sem við viljum og verðskuldum. Íhaldsstjórn Macmillans er nú sögð á fallanda fæti og flokkur hans í minni hl. að næstu þingkosningum afloknum. Örlög þeirrar stjórnar eru vituð löngu fyrir fram, vegna þess að brezkur almenningur er kunnur að því að standa sæmilega á verði og láta ekki stjórnmálamenn blekkja sig til langframa. Vissulega hafa íslenzkir kjósendur öll skilyrði til að standa ekki að baki brezkum almenningi um stjórnmálaþroska. Launþegar og bændur mega muna loforðaefndir þeirrar stjórnar, sem hér situr nú, og þeir ættu að minnast húsbóndavaldsins á kjördegi. Standi þeir á réttinum, mun næsta ríkisstj. hugsa sig tvisvar um, áður en hún leggur út í stríð við allar vinnandi stéttir landsins eða treður undir fótum allt, sem íslenzkt er, af einskærri undirgefni við eitthvert erlent fjármálavald. - Góða nótt.

Til þess að sætta almenning við þessar harkalegu aðgerðir beittu stjórnarflokkarnir aðallega tvennu í áróðri sínum: Reynt var að telja fólki trú um, að hér væri aðeins um stundarfyrirbæri að ræða, aðrir og betri tímar væru á næsta leiti og í annan stað var hamrað á því, að kauphækkanir væru tilgangslausar, og því beinlínis hótað, að kauphækkunum skyldi svarað með nýjum gagnráðstöfunum. Ekki verður annað sagt en að verkalýðsfélögin og launþegar almennt hafi sýnt stjórnarflokkunum mikla biðlund. Í full tvö ár höfðu þeir frið til að láta dóm reynslunnar skera úr um verk sitt. En þá var líka svo komið, að það var einróma álit verkalýðsfélaganna, að ný kaupgjaldsbarátta væri óumflýjanleg. Jafnt stjórnarsinnar sem stjórnarandstæðingar voru á einu máli um, að kaupið yrði að hækka, enda höfðu neysluvörur almennings hækkað um 17% frá því í marz 1959 og þangað til í febrúar 1961 samkv. vísitölu hagstofunnar. Á tveggja ára valdatímabili viðreisnarflokkanna hafði kaupið þannig lækkað um 20–30%. Ekki var því að undra, þótt allir væru sammála um, að það yrði að hækka á ný. Þetta mikla óréttlæti gagnvart launþegum leiddi svo til kaupgjaldsbaráttunnar og verkfallanna vorið 1961. En rúmu hálfu ári áður en til þeirra atburða dró, höfðu fulltrúar verkalýðshreyfingarinnar farið á fund ríkisstj. og leitað eftir samkomulagi um kjarabætur eftir öðrum leiðum en kauphækkunum. Þessu var algerlega neitað. Ekkert var hægt að gera í lækkunarátt. Á þessum tíma spöruðu stjórnarblöðin þó ekki slagorðin um kjarabætur án verkfalla, en þegar gengið var eftir athöfnum af hálfu stjórnarvaldanna í þá átt, reyndust öll sund lokuð. Kröfur verkalýðsfélaganna um vorið 1961 voru mjög hógværar. Þau fóru aðeins fram á hækkun, er nam nokkrum hluta þeirrar kaupskerðingar, sem orðin var. Vitað var, að fjöldi atvinnurekenda vildi semja við félögin. Til verkfallanna kom fyrst og fremst vegna þess, að það var stefna ríkisstj. að semja ekki. Hún hugsaði sér að lama verkalýðsfélögin, svo að þau væru síður í það búin að svara um hæl gagnráðstöfunum hennar. Meðan kaupdeilurnar stöðu yfir 1961, gaf ríkisstj. öðru sinni út brbl., sem bönnuðu löglega boðuð verkföll, hið fyrra sinni var í júlí 1960, þegar verkfall flugmanna var bannað, og nú var lagt bann við verkfalli verkamanna við millilandaflugið. Með þessum ráðstöfunum, sem eru einsdæmi í okkar sögu, voru atvinnurekendur bakkaðir upp í andstöðu sinni við verkafólkið. Svo fór þó að lokum, að verkalýðsfélögin báru sigur úr býtum og sömdu um 10% kauphækkun. En ríkisstj. lét ekki á sér standa að sanna verkamönnum, að þeir græddu ekki á kauphækkunum. Aðeins einum mánuði eftir að samningarnir voru gerðir var nýrri 13% gengislækkun skellt yfir með brbl., og einu rökin, sem fram voru færð fyrir henni, var þessi 10% kauphækkun. Þessi gengislækkun var því furðulegri sem vitað var, að árið 1961 mundi verða eitt mesta veltiár, sem komið hefði yfir íslenzka útflutningsatvinnuvegi. Gengisfellingin var bein hefndarráðstöfun til að gera að engu þá kauphækkun, sem samdist um, og þar með höfðu stjórnarflokkarnir í þriðja sinn á röskum tveimur árum lækkað kaup almennings með valdboði. Að sjálfsögðu ætlaði verkalýðshreyfingin ekki að una þessu ástandi til lengdar. Mörg félög sögðu strax upp samningum sínum. Enn hófust viðræður við ríkisstj. um leiðir til að auka kaupmátt launanna án kauphækkana. En þær fóru á sama veg sem fyrr. Ríkisstj. sá engin ráð til að fara þá leið. Verðlækkunarleiðin, sem verkalýðsfélögin helzt kusu að fara, reyndist ávallt lokuð. En nú brá svo við, að ríkisstj. lýsti því yfir, að hún teldi réttmætt, að hinir lægst launuðu fengju nokkra kauphækkun, og kom nú í ljós, að verkföllin 1961 höfðu ekki orðið áhrifa- eða árangurslaus. Í maí í fyrra var enn samið um 9% kauphækkun til verkamanna, en auðvitað bætti hún ekki nema lítinn hluta þeirrar skerðingar á kaupinu, sem orðin var. Góð orð voru höfð um það af hæstv. ráðh., að reynt skyldi að sjá svo um, að þessi kauphækkun yrði varanleg. En reynslan varð sú, að er á leið sumarið, var kauphækkunin svo til öll horfin í nýjar verðhækkanir. Verkalýðsfélögin áttu þá þann eina kost að segja enn á ný upp samningum sínum með það fyrir augum að fá hlut sinn réttan. Jafnhliða viðræðum við atvinnurekendur var enn farið á fund ríkisstj. og þess krafizt aðallega, að kaupið yrði verðtryggt, að séð væri um, að kauphækkun, sem kynni að semjast um, yrði varanleg. Fulltrúar verkalýðsfélaganna töldu núverandi ástand óþolandi fyrir launþega og raunar fyrir atvinnurekendur einnig. Samningar væru oftast lausir og alger óvissa í þeim málum. Ekki reyndist þó mögulegt að fá neina verðtryggingu á kaupið, og þessum viðræðum lauk í bili með því, að atvinnurekendur hækkuðu kaup ófaglærðra verkamanna um 5% í lok janúarmánaðar s.l., án þess að nýir samningar væru gerðir. Þeir eru áfram lausir. Þessi hækkun var ofur lítil viðurkenning á þeim þungu rökum, sem eru fyrir því, að kaupið verði að hækka. Ég hef hér brugðið upp skyndimynd af þróun kaupgjaldsmálanna í valdatíð núv. stjórnarflokka og afskiptum ríkisvaldsins af þeim málum, og er þó ýmislegt ótalið. Ég hef t.d. ekki nefnt hinn hataða gerðardóm í kjaramálum sjómanna í fyrrasumar, ekki heldur brbl. í deilu ríkisstj. við lækna og verkfræðinga. Vert er að minnast þess, þegar þessi ferill er rakinn, að það var eitt af fyrirheitum hæstv. ríkisstj., þegar hún kom til valda, að hún ætlaði engin afskipti að hafa af deilum verkamanna og atvinnurekenda, þær ættu deiluaðilar einir að leysa. Efndirnar á þessu fyrirheiti eru hins vegar þær, að vegur hennar síðan er varðaður valdboðum gegn verkalýðshreyfingunni og öllu launafólki. Þá er ekki síður athyglisvert, að á þessu tímabili, sem svo mjög hefur verið keppzt við að halda niðri kaupi verkafólks, hefur þetta sama verkafólk fært stærri björg í þjóðarbúið með vinnu sinni en nokkru sinni áður í sögu þjóðarinnar. Þjóðarframleiðslan hefur stóraukizt, bæði að magni og verðmæti. En það eru aðrir en verkafólkið, sem þar hafa fleytt rjómann af. Hæstv. viðskmrh., Gylfi Þ. Gíslason, tók sér fyrir hendur í des. s.l. að sanna þjóðinni, að kjör launþega væru þá 10% betri en þan voru 1958. Hversu fráleit þessi fullyrðing er, sést glöggt af eftirfarandi dæmi: Í des. 1958 var almennt kaup verkamanna kr. 23.86 á klst., en í des. s.l. var það kr. 24.80 á klst. og hafði því hækkað um aðeins tæp 4%. Hins vegar segja Hagtíðindin okkur, að helztu nauðsynjavörur almennings, a-liður vísitölunnar, hafi hækkað um 43% frá því í marz 1959 og þar til í desember 1962. Kaupið hafði hækkað um 4%, en nauðsynjavörurnar um 43%. Ég skal að vísu viðurkenna, að þetta dæmi sýnir ekki alveg rétta mynd, en það sýnir þó í aðaldráttum, hver hefur verið þróun kaupgjaldsmálanna annars vegar og verðlagsmálanna hins vegar á þessu tímabili. Það er sennilega þessi þróun, sem hæstv. forsrh. hafði í huga í kvöld, þegar hann sagði, að við værum á hraðri leið til bættra lífskjara. Hæstv. viðskmrh. byggði fullyrðingar sínar á því, að atvinnutekjur manna hefðu hækkað verulega, og það er rétt. Atvinnutekjur manna hafa hækkað þrátt fyrir viðreisnina. En atvinnutekjur og lífskjör eru ekki endilega eitt og hið sama. Maður, sem verður að þræla meiri hluta sólarhringsins, býr ekki við góð lífskjör, en slíkur þrældómur er nú hlutskipti allt of margra í okkar þjóðfélagi. Vegna þess, hve launin eru lág, verða menn að leggja nótt við dag til þess að afla nauðsynlegra tekna fyrir heimilin, en slík þróun er háskaleg, bæði einstaklingunum og þjóðfélaginu í heild. Stefna ríkisstj. í efnahagsmálum hefur leitt til þess, að gengi hverrar krónu, sem verkamaðurinn vinnur sér inn, er svo lágt, að óhugsandi er, að hann geti lifað sómasamlegu lífi af 8 stunda vinnudegi. Ég vil þó ekki í þessu efni taka eins sterkt til orða og áróðursstjóri hæstv. viðskmrh. gerði nýlega í blaði sínu, Alþýðublaðinu, en þar sagði hann orðrétt: „Átta stunda vinnudagur er óhugsandi á Íslandi í dag, því að óbreyttur borgari, sem ynni átta stunda vinnudag, yrði hungurmorða. Þetta er dómur ritstjóra Alþýðublaðsins um ástand launamálanna í dag, og sjálfsagt er það kaup þessa láglaunafólks, sem stjórn Seðlabankans segir um í nýlegri skýrslu sinni að hækkað hafi að undanförnu meira en æskilegt hefði verið. Stefna stjórnarflokkanna á liðnu kjörtímabili hefur fært launþegum lækkað kaup og lengdan vinnudag. Réttindi og frelsi verkalýðsfélaganna hefur hvað eftir annað verið skert, og stjórnarflokkarnir krefjast nú endurskoðunar á vinnulöggjöfinni til þess að þrengja kosti verkalýðshreyfingarinnar enn meira. Gegn þessari stefnu verður alþýða landsins að fylkja liði í komandi kosningum. Með öflugri sókn í kosningunum, sem helzt í hendur við hagsmunabaráttuna, er hægt að tryggja batnandi lífskjör, stytta vinnudaginn með óskertum tekjum og hægt að vernda frelsi og réttindi verkalýðshreyfingarinnar. Þetta gerum við með því að fylkja okkur um Alþb.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Þegar Alþingi verður slitið eftir fáa daga, lýkur síðasta þingi yfirstandandi kjörtímabils. Núv. ríkisstj. var mynduð í upphafi kjörtímabilsins með samningum Alþfl. og Sjálfstfl. Á undanförnum áratugum höfum við haft margar samsteypustjórnir ýmissa flokka, en það er sameiginlegt með þeim öllum þar til nú, að allar hafa þær kosið að víkja frá sér vandanum, áður en hinu reglulega kjörtímabili hefur verið lokið. Núv. ríkisstj. er sú fyrsta um langt skeið, sem leitast við að leysa vandamálin allt kjörtímabilið, án þess að flokkar þeir, sem að henni standa, geri sér ágreining frammi fyrir kjósendum á miðju kjörtímabili í fylgisaukningarskyni. Aðkoma núv. ríkisstj. var á margan hátt mjög erfið. Vinstri stjórnin hafði farið frá í des. 1958 og forsrh. hennar, Hermann Jónasson, lýsti því yfir, að skapazt hefði óðaverðbólga í landinu og þjóðin væri stödd á barmi hengiflugs efnahagsmálanna. Fyrrv. forsrh., Hermann Jónasson, treysti sér ekki til að leggja neinar till. fyrir Alþingi til lausnar á þessum vanda. Framsfl. óskaði þess eins í des. 1958 að verða leystur frá stjórnarvandanum og öðrum yrði falið að ráða fram úr honum. Alþfl. tók að sér stjórn landsins í des. 1958 í bili í því skyni að stöðva verðbólguna og koma fram leiðréttingu á kjördæmaskipan landsins. Alþfl. gaf þjóðinni nokkur fyrirheit um stjórnarstefnuna, og skulu þau ekki rakin hér, en aðeins á það minnt, að við öll þessi fyrirheit Alþfl.-stjórnarinnar var staðið. Aldrei var til þess ætlazt né því lofað, að Alþfl.- stjórnin leysti varanlega vanda efnahagsmálanna, til þess var starfstími sá, sem henni var ætlaður, of naumur og þingstyrkleiki hennar of veikur. Hinu hét Alþfl.-stjórnin, að bægja yfirvofandi óðaverðbólgu frá dyrum þjóðarinnar, og það var gert. Það hlaut hins vegar að verða verkefni þeirrar ríkisstj., sem mynduð var upp úr kosningunum 1959, að leita varanlegrar lausnar á efnahagsmálunum. Þegar núv. ríkisstj. var mynduð í nóv. 1959, gerði hún þjóðinni grein fyrir stefnu sinni. Í stefnuyfirlýsingunni er lögð áherzla á, að ríkisstj. muni í fyrsta lagi leggja fyrir Alþingi till. sínar til lausnar á efnahagsmálunum, sem miði að því, að efnahagslíf þjóðarinnar komist á traustan og heilbrigðan grundvöll, þannig að skilyrði skapist fyrir sem örastri framleiðsluaukningu og allir hafi stöðuga atvinnu, í öðru lagi hækka verulega bætur almannatrygginganna, einkum fjölskyldubætur, ellilífeyri og örorkulífeyri, í þriðja lagi afla aukins lánsfjár til íbúðabygginga almennings, í fjórða lagi koma lánasjóðum atvinnuveganna á traustan grundvöll, í fimmta lagi endurskoða skattakerfið með það fyrir augum fyrst og fremst að afnema tekjuskatt á almennar launatekjur, í sjötta lagi taka upp samningu þjóðhagsáætlana, er verði leiðarvísir stjórnarvalda og banka um markvissa stefnu í efnahagsmálum, og síðast, en ekki sízt, beita sér fyrir lausn landhelgismálsins á grundvelli samþykktar Alþingis frá 5. maí 1959. Að öllum þessum málum hefur ríkisstj. unnið í 4 ár, og nú í lok kjörtímabilsins er tími kominn til að gera upp reikningana og athuga, hvort staðið hafi verið við gefin fyrirheit. Ríkisstj. hefur lagt fram og fengið samþ. á Alþingi till. sínar til úrlausnar á efnahagsmálum. Þar var fram úr miklum vanda að ráða, en ég er viss um, að sú leið, sem þar var valin, var hin farsælasta, sem þjóðin átti völ á út úr því öngþveiti, sem í var komið 1958. Öngþveiti styrkja- og uppbótakerfisins í útflutningnum var afnumið með raunhæfri gengisskráningu á gildi krónunnar. Þetta var erfið og ekki vinsæl lausn í bili, en hún var óhjákvæmileg. Reynslan hefur og skorið úr því, að aðgerðir ríkisstj. í efnahagsmálum hafi ekki aðeins megnað að koma í veg fyrir, að þjóðin færi fram af því hengiflugi, sem Hermann Jónasson sagði henni að hún væri að fara fram af vegna óðaverðbólgu, heldur hefur atvinnulíf blómgazt og þjóðarframleiðslan aukizt meira en dæmi eru til áður. Gjaldeyrisstaðan út á við hefur breytzt úr því, að áður skulduðu Íslendingar öllum erlendis, sem vildu lána þeim fé, í það, að nú eiga þeir gjaldeyrisinnstæður erlendis, sem nema um 1200 millj. kr. Gjaldeyrislán þau, sem tekin voru til framkvæmdar viðreisnarstefnu ríkisstj., eru öll að fullu greidd. Ein afleiðing viðreisnarstefnu stjórnarinnar er sú, að í stað stöðugs halla á þjóðarbúskapnum og innflutningshafta hefur viðskiptajöfnuðurinn við útlönd í vörum og þjónustu verið hagstæður um rúmar 500 millj. kr. samtals tvö seinustu ár og hægt hefur verið að gera verzlunina við útlönd frjálsa að verulegu leyti. Spariinnlán hafa einnig aukizt stórlega og á seinasta ári t.d. um 760 millj. kr. En þrátt fyrir þetta neitar því enginn, að úrlausnar bíða ýmis vandamál í efnahagsmálunum. Aukning á kaupmætti launanna er vissulega langþýðingarmest þeirra mála. Það hlýtur að verða eitt höfuðviðfangsefni liðandi stundar að bæta kjör almennings með því að auka kaupmátt krónunnar. Slíkt verður ekki gert með því að hækka laun og verðlag á víxl, eins og gert hefur verið í fjölda ára á Íslandi. Aukning framleiðslunnar og þjóðarteknanna ásamt hagkvæmari vinnutilhögun megnar ein að færa almenningi varanleg og raunveruleg bætt lífskjör. Alþfl. hefur bent á og kvatt til nýrra vinnuhátta, einkum í fiskiðjuverum, sem þegar hafa gefið góða raun, og í heild eru allar aðgerðir ríkisstj. við það miðaðar að efla framleiðslutækni og auka framleiðslu og þjóðartekjur og þannig skapa raunhæfar kjarabætur. Annað fyrirheit ríkisstj. var að hækka verulega bætur almannatrygginganna. Almannatryggingum var komið á á Íslandi fyrir frumkvæði Alþfl. og kostuðu langa og harða baráttu. Jafnan síðan almannatryggingarnar voru lögfestar, hefur Alþfl. beitt sér fyrir eflingu og aukningu þeirra. Margar endurbætur og lagfæringar hafa verið gerðar, en engar þó slíkar sem á yfirstandandi kjörtímabili. Upphæð sú, sem almannatryggingarnar greiða í bætur á þessu ári, er um 770 millj. kr. Og á næsta ári, eftir aukningu bótanna á þessu þingi, eru þær áætlaðar um 840 millj. kr. Aukning lánsfjár til íbúðabygginga var þriðja fyrirheit ríkisstj. Lögin um verkamannabústaði voru sett á sínum tíma skv. till. Alþfl. Hafa þau hjálpað mörgum til að eignast íbúð, sem hefðu ekki átt þess kost ella. Þessi löggjöf leysir þó ekki nema mjög takmarkaðan hluta húsnæðisvandamálsins. Þess vegna hefur verið unnið að því að afla húsnæðismálastjórn aukins fjár til útlána, jafnframt því sem byggingarsjóður verkamanna hefur verið endurvakinn. Á seinasta ári vinstri stjórnarinnar var húsnæðismálastjórn séð fyrir 35 millj. kr. til útlána. Það var árið 1958. En á árinu 1960 var húsnæðismálastjórn séð fyrir 71 millj. kr. í þessu skyni, 1961 76 millj, kr., 1962 85 millj. kr., og á þessu ári hefur húsnæðismálastjórn til umráða 110 millj. kr., eða um það bil þrefalda þá upphæð, sem hún hafði á seinasta ári vinstri stjórnarinnar. Þá hefur skattakerfið verið endurskoðað og skattur á almennar launatekjur hefur verið afnuminn. Vegna verðlags- og launabreytinga er þó svo komið, að ört sækir í það horf, að endurskoða þurfi skattakerfið á ný. Þá hefur ríkisstj. látið semja og lagt fram á Alþingi þjóðhags- og framkvæmdaáætlun. Alþfl. hefur lengi beitt sér fyrir því, að slík áætlun væri samin. Árum saman hafa ríkisstj. lofað að gera þjóðhags- og framkvæmdaáætlun og allar svikið það þar til nú. Framkvæmdaáætlunin er hluti af áætlunarbúskap. Hún gerir ráð fyrir ákveðnum vexti þjóðartekna á tilteknu tímabili, og skv. því er áætlað, hve miklu þjóðin muni geta varið til fjárfestingar. Kjarni framkvæmdaáætlunarinnar er síðan að skipta framkvæmdafé þjóðarinnar, tiltaka, hve mikið skuli fara til húsbygginga, til sjávarútvegs, landbúnaðar, iðnaðar, samgangna, skólabygginga, rafvæðingar o.s.frv. Gerð slíkra áætlana hefur rutt sér mjög til rúms í heiminum á síðari árum. Þannig hafa t.d. Frakkar, Norðmenn og Hollendingar stuðzt við slíkar áætlanir í mörg ár, og Bretar eru að undirbúa sínar áætlanir. Má telja vafalaust, að ef hér hefði verið tekin upp framkvæmdaáætlun í stríðslok, væri þjóðin hundruðum millj. kr. ríkari en hún er í dag. Framkvæmdaáætlunin gerir ráð fyrir að verja til framkvæmda umfram fjárlög á árinu 1963 um 472 millj. kr. Fé til þessara framkvæmda er þegar tryggt. Er gert ráð fyrir að verja því til fjárfestingar í sjávarútvegi, landbúnaði, iðnaði, rafvæðingu, skólabyggingum, vegagerðum, hafnarframkvæmdum, húsbyggingum o.fl Er m.a. ráðgert að hrinda í framkvæmd þremur mjög þýðingarmiklum höfnum: á Rifi, í Njarðvík og Þorlákshöfn, og þremur þýðingarmiklum vegum: Reykjanesbraut, Ennisvegi og Strákavegi, auk þess sem fé er veitt til annarra hafna og vega víðsvegar um land. Hér er um að ræða eitt stærsta átak, sem gert hefur verið hér á landi til eflingar og aukningar atvinnuveganna og framkvæmda í landinu. Er það óneitanlega kátbroslegt, að Eysteinn Jónsson skuli tala um samdráttaráform ríkisstj. með framkvæmdaáætlunina liggjandi á borðinu fyrir framan sig. Þjóðhagsáætlunin markar vissulega þýðingarmikil tímamót í framkvæmda- og efnahagslífi þjóðarinnar. Stefna ríkisstj. í efnahagsmálum gerir ekki aðeins samningu slíkrar áætlunar mögulega, heldur einnig framkvæmanlega. Landhelgismálið var eitt þeirra mála, sem ríkisstj. hét að vinna að lausn á. Þetta mál hefur um langt skeið verið eitt þýðingarmesta og vandasamasta mál þjóðarinnar. Vegna legu landsins eiga Íslendingar meira undir verndun fiskimiða sinna en flestu, ef ekki öllu öðru. Þjóðinni hefur lengi verið það ljóst, að næg vernd fiskstofnanna fengist því aðeins, að unnt væri að framkvæma nauðsynlega útfærslu fiskveiðilandhelginnar. En hér hefur verið við ramman reip að draga. Aðrar þjóðir hafa einnig sótt á íslenzk fiskimið og ekki viljað þola útfærslu fiskveiðilögsögunnar. Þrátt fyrir aðkallandi nauðsyn voru allir stjórnmálaflokkar á Íslandi á einu máli um að ráðast ekki í útfærslu fiskveiðilögsögunnar, fyrr en fenginn væri sá grundvöllur til slíks, sem örugglega mætti standa á á alþjóðlegum vettvangi. Hvað eftir annað leituðu Íslendingar frjáls samkomulags við frændþjóðirnar, en árangurslaust. Það var ekki fyrr en eftir sigur Norðmanna fyrir alþjóðadómstólnum í Haag í deilumáli þeirra við Breta árið 1952, að Íslendingar töldu sig hafa nægan alþjóðlegan grundvöll til að hefjast handa um útfærslu fiskveiðilögsögunnar í 4 mílur og nýtt grunnlínukerfi. Þrátt fyrir þennan grundvöll, mótmæltu þrjár þjóðir útfærslunni, og ein þeirra, Bretar, beitti þvingunaraðgerðum með löndunarbanni. Löndunarbannið var mjög alvarleg ráðstöfun gagnvart Íslendingum, þegar því var skellt á, og ríkisstj. gerði sitt ýtrasta til að fá því aflétt. Á meðan á undirbúningi landhelgismálsins stóð, sigldi einn ráðherra ríkisstj. þáverandi á fund ríkisstjórnar Bretlands og ræddi málið. Hinn 24. apríl 1953 bauð ríkisstjórn Steingríms Steinþórssonar Bretum, að landhelgisdeilan skyldi lögð fyrir alþjóðadómstólinn í Haag, en því var hafnað. Árangurslaust var leitað til alþjóðastofnana um aðstoð í deilunni. Svo hörð var andstaða Breta gegn útfærslunni í 4 mílur, að enda þótt hún væri byggð á niðurstöðum alþjóðadómstólsins í Haag, þá tókst tveimur ríkisstjórnum ekki á fjórum árum að knýja Breta til þess að létta löndunarbanninu af, og efa ég þó ekki, að beitt hafi verið öllum þeim aðferðum, sem menn vissu heppilegastar. Löndunarbannið fékkst ekki afnumið fyrr en árið 1956. En jafnhliða því sem fiskveiðilögsagan var færð út í 4 mílur árið 1952, var unnið að því að skapa skilning og alþjóðlegan réttargrundvöll fyrir frekari útfærslu á fiskveiðilögsögunni. Haustið 1958 var ráðizt í slíka útfærslu. Fiskveiðilögsagan var þá ákveðin 12 mílur, en ekki þótti tiltækilegt að gera að því sinni neinar breytingar á grunnlínum. Útfærslan í 12 mílur árið 1958 var gerð að lokinni ráðstefnu í Genf varðandi réttarreglur á hafinu. Þessari ráðstefnu lauk í aprílmánuði 7958, án þess að nokkrar bindandi samþykktir væru gerðar um réttarreglur á hafinu. Það eitt var samþykkt í þessu efni á ráðstefnunni, að fljótlega skyldi kalla saman aðra ráðstefnu til þess að reyna að komast að niðurstöðu um víðáttu landhelgi og fiskveiðilögsögu. Þegar ráðizt var í útfærsluna 1958, var vitað, að Bretar mundu mótmæla henni. Það var einnig óttazt, að Bretar mundu ekki fallast á neina lausn á þessu máli, sem á nokkurn hátt mætti túlka á þann veg, að þeir féllust á 12 mílna landhelgi, á meðan Bretar biðu eftir ráðstefnunni, sem bráðlega átti að halda. En eftir útfærsluna 1958 voru samt gerðar ýtarlegar tilraunir til að fá Breta til að halda ekki uppi andstöðu gegn útfærslunni. Tilraunir þessar voru að nokkru leyti gerðar innan NATO. Framkvæmdastjóri þess átti mikinn þátt í þeim tilraunum. Niðurstaða þeirra var sú, að með öllu væri vonlaust að fá Breta til að þola 12 mílurnar, á meðan beðið væri eftir hinni væntanlegu ráðstefnu. Að sjálfsögðu héldu Íslendingar fast við sínar ákvarðanir, og því varð enginn árangur af viðræðunum. Síðari ráðstefnunni í Genf lauk í marz 1960. Henni lauk á sama hátt og þeirri fyrri að því leyti, að engin bindandi samþykkt var gerð um víðáttu fiskveiðilögsögunnar. En henni lauk með ólíkum hætti að því leyti, að engin ný ráðstefna var áformuð, eins og gert hafði verið 1958. Þetta breytti vissulega viðhorfunum. Bretar gátu nú ekki lengur borið það fyrir sig, að þeir gætu ekki unað 12 mílunum, vegna þess að það mundi spilla málstað þeirra á nýrri ráðstefnu. Engin slík ráðstefna var áformuð. Ágreiningur var um það á milli stjórnarflokkanna, hvernig bregðast skyldi við hinum nýju viðhorfum. Hv. þm. Lúðvík Jósefsson lýsti viðhorfi síns flokks þannig í þingræðu, að hann vildi semja um það eitt við Breta, að þeir héldu hér áfram fiskveiðum næstu árin undir herskipavernd. Hv. þm. Hermann Jónasson lagði til fyrir hönd síns flokks, að sjóher Bandaríkjanna yrði beðinn að verja íslenzka fiskveiðilögsögu. Ríkisstj. gat á hvoruga þessa leið fallizt. Hún vildi freista þess að knýja Breta til að viðurkenna 12 mílurnar. Ríkisstj. vissi, að Bretar gátu ekki lengur borið fyrir sig, að ný ráðstefna væri væntanleg. Samkomulag tókst við Breta. Þeir viðurkenndu 12 mílurnar og auk þess mjög þýðingarmiklar grunnlínuútfærslur. Hefur ríkisstj. unnið stærri og glæsilegri sigur í landhelgismálinu við Breta en menn gera sér almennt grein fyrir í dag. Stjórnarandstaðan hefur hvað eftir annað lýst því yfir, að hún muni fella úr gildi landhelgissamkomulagið, ef hún fær aðstöðu til. Væntanlega þýðir þetta það, að stjórnarandstaðan hyggist þá taka upp landhelgislínuna frá 1958 og færa inn grunnlínurnar, sem Lúðvík Jósefsson treysti sér ekki til að breyta. En á hverju byggir stjórnarandstaðan þá fyrirætlan sína að fella landhelgissamkomulagið úr gildi? Jú, hún segir, að vegna þess, að Bretar hafi beitt Íslendinga nauðung, þá sé samkomulagið ógilt nauðungarplagg. Hvernig er svo þessi málflutningur undirbúinn? Þegar landhelgissamkomulagið var til umræðu á Alþingi 1961, lýsti hv. þm. Hermann Jónasson því yfir, að með öllu hefði verið óþarft fyrir Íslendinga að semja við Breta, vegna þess, að Bretar hefðu verið uppgefnir í deilunni og búnir að tapa henni, áður en til samninga var gengið. Síðan endurtóku allir þm. Framsfl. og Alþb. þessa fullyrðingu. Um þetta má lesa tugi blaðsíðna í Alþingistíðindunum. M.ö.o.: stjórnarandstaðan heldur því fram, að Bretar hafi beitt okkur nauðung, enda þótt þeir hafi verið búnir, að dómi þessarar sömu stjórnarandstöðu, að gefast upp og raunverulega tapa landhelgisdeilunni, áður en samkomulagsviðræður við þá hófust. Stjórnarandstaðan á eftir að gera grein fyrir því, hvernig þær fullyrðingar hennar fái samrýmzt, að óþarfi hafi verið að semja, vegna þess að Bretar hafi verið búnir að tapa deilunni og gefast upp, en samtímis beitt okkur nauðung til samninganna. Hvernig má það vera, að hægt sé að beita mann nauðung og gefast jafnframt upp fyrir honum? Málflutningur stjórnarandstöðunnar um þetta atriði er eins og allur málflutningur hennar í landhelgismálinu. Þar rekur sig hvað á annað. Sannleikurinn í þessu máli er sá, að enga nauðung þurfti til að knýja Íslendinga til þeirra samninga, sem gerðir voru til lausnar í landhelgismálinu 1961. Með þeim samningum unnu Íslendingar þann sigur, sem lengi mun minnzt á Íslandi. Það væri vissulega mikil ógæfa fyrir þjóðina, ef stjórnarandstaðan ætti eftir að fá aðstöðu til að hefja milliríkjadeilur til ógildingar landhelgissamkomulagsins, eins og stjórnarandstaðan lýsir yfir að gert verði, ef núv. stjórnarflokkar halda ekki meiri hl. sínum í kosningunum í sumar. Með landhelgissamkomulaginu var á það fallizt, að Bretar mættu um takmarkaðan, stuttan tíma veiða á vissum stöðum innan 12 mílnanna. Þessi tími er útrunninn í marzmánuði næsta ár. Stjórnarandstaðan heldur því fram, að Bretar muni fara fram á framlengingu þessa tíma og að núverandi stjórnarflokkar muni á það fallast. Hvort tveggja er fjarstæða. Bretar munu ekki fara. fram á neitt slíkt. Fyrir liggja ýtarlegar yfirlýsingar þeirra um algera viðurkenningu á 12 mílunum og jafnframt, að þeir muni enga tilraun gera til þess að fá umþóttunartímann framlengdan, þegar hann rennur út í marz næsta ár. Það er beinlínis móðgandi við Breta að halda því fram, að þeir muni fara fram á framlengingu eftir þær yfirlýsingar, sem þeir hafa gefið. Að því er varðar stjórnarflokkana, þá mundu þeir hvorki taka við né hlusta á tilmæli um framlengingu á umþóttunartímanum. Umræður um slíka hluti koma ekki til mála, enda dettur hvorki Bretum né Íslendingum slíkt í hug. Það er alkunna, að með útfærslunni í 12 mílur hafa Íslendingar ekki náð endanlegu takmarki sínu í landhelgismálum. Yfirráð yfir landgrunninu öllu eru takmark Íslendinga, og í samkomulaginu við Breta var því yfir lýst, að við mundum halda áfram að vinna að þessu marki. Til þessa höfum við ekkert skref stigið í landhelgismálinu án þess að undirbúa það áður rækilega á alþjóðavettvangi. Þróun í fiskveiðimálum ræður miklu um, hvernig framhald landhelgismálsins verður. Okkar er að vera á verði og hyggja að þörfum okkar og möguleikum og athuga, hvað hægt er að gera til þess að þoka málinu áfram. Í því sambandi þykir mér rétt að vekja athygli á vissu atriði. Á Genfarráðstefnunni 1958 var samþykktur samningur með tilskildum meiri hl. atkvæða um yfirráðarétt strandríkis yfir landgrunnsbotninum. Samkv. þessum samningi er strandríki heimilt að helga sér hafsbotninn á landgrunninu og það, sem í honum er, án þess þar með að öðlast rétt yfir hafinu yfir landgrunnsbotninum og því, sem í hafinu er. Með landgrunninu í þessum samningi er miðað við 200 m dýpi. Samningurinn öðlast gildi, þegar 22 ríki hafa staðfest hann. Mjög fá ríki hafa staðfest þennan samning, mér er aðeins kunnugt um 6. Engu að síður hef ég ástæðu til að ætla, að ýmsir þjóðréttarfræðingar telji efni samningsins gildar þjóðréttarreglur. Hygg ég, að það fengi staðizt að alþjóðarétti, að Íslendingar helguðu sér landgrunnsbotninn. Spurningin er, hvort okkur væri hagkvæmt að stíga slíkt spor eða ekki. Hér er um mál að ræða, sem Íslendingar þurfa að athuga gaumgæfilega. Í dag þekkjum við engin þau verðmæti á eða undir hafsbotninum, sem við þurfum að helga okkur. Hins vegar þurfum við að gera upp við okkur, hvort við færumst nær því marki, að allt landgrunnið komist undir íslenzka fiskveiðilögsögu, með því að helga okkur fyrst landgrunnsbotninn að 200 m, eða hvort við með slíku skrefi leggjum stein í götu þess máls. Þetta er vandamál, sem ekki verður ráðið fram úr án nánari athugunar. - Góða nótt.