Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Mentamálanefnd þessarar hv. deildar hefir haft frv. þetta til meðferðar og komist að þeirri niðurstöðu, að ástæður þær, sem færðar eru fram með því í greinargerðinni, er frv. fylgir, nægi til þess að sanna, að hjer er um misrjetti og skakt fyrirkomulag að ræða, er frv. vill leiðrjetta þannig, að því er snertir kirkjugjöld hinna fjögra býla í Prestsbakkasókn í Hrútafirði, að fylgja einnig í þessu falli hinni gömlu kirkjurjettarreglu, „að gjald skuli til þeirrar kirkju greiða, sem maður á sókn til.“ Legg jeg það til fyrir hönd nefndarinnar, að frv. verði samþ. óbreytt.



Frv. þetta á þskj. 307 flytur meiri hl. mentmn. að tilhlutun hæstv. kenslumálaráðherra (JM), og get jeg látið mjer nægja að vísa til greinargerðar þeirrar, er frv. fylgir. Frv. þetta var borið fram á þinginu í fyrra sem stjfrv., og eina breytingin, sem á því hefir verið gerð, er sú, að ríkið taki eigi aðeins að sjer kvennaskólann í Reykjavík, heldur líka Blönduósskólann. Málið var rætt allmikið og ítarlega á síðasta þingi, og á þessu stigi málsins finst mjer nægja að vísa til umræðnanna um málið þá og greinargerðar þeirrar, sem þá fylgdi frv. En jeg vil hjer með láta ánægju mína í ljósi yfir því, að hæstv. stjórn hefir nú sjeð sjer fært að ganga lengra með því að gera einnig kvennaskólann á Blönduósi að ríkisskóla. Forstöðunefndir beggja skólanna eru ánægðar með frv. eins og það er, og er mjer sjálfri mjög ljúft að mæla með því fyrir hönd mentmn. þessarar hv. deildar. Eins og jeg gat um í upphafi, ætla jeg ekki að fjölyrða um málið að þessu sinni, en þó vil jeg minnast á 2. gr. þess fáum orðum. Þar er gert ráð fyrir því, að ríkisstjórnin semji reglugerð fyrir skólann í Reykjavík og hafi yfirstjórn hans á hendi. Jeg tel þetta æskilegt, þar sem skólinn er undir handarjaðri stjórnarinnar, en um Blönduósskólann er öðru máli að gegna vegna fjarlægðar, og þarf hann því að njóta eigin skólanefndar eftir sem áður, þótt ríkið taki hann að sjer. Eins og jeg drap á fyr, voru umræður um málið margbreyttar í fyrra, og tel jeg óþarft að rifja þær hjer upp, enda munu þær flestum þdm. í fersku minni. Mjer finst horfa vænlega fyrir frv. nú, og jeg álít það heillavænlegt, að skólarnir starfi báðir framvegis undir eftirliti ríkisstjórnarinnar að góðri sjermentun kvenna.

Jónas Jónsson Vegna þess að svo stendur á, að sagt er, að frv. það, er hjer liggur fyrir, sje borið fram af meiri hl. mentmn., verð jeg að lýsa yfir því, að jeg er í minni hl. enn sem komið er, hvað sem síðar kann að verða. Þegar þess er gætt, hvað frv. hæstv. stjórnar um þetta efni fjekk kaldar móttökur hjá þinginu í fyrra, þá finst mjer, að þessi dráttur, sem orðið hefir á því, að frv. kæmi fram á þessu þingi, bendi til þess, að hæstv. stjórn hafi sjálf efast um, hvort hún ætti að nýju að koma fram með það. Og mjer finst það dálítið athugavert fyrir mitt leyti, að nú skuli eiga að stofna 8 föst kennaraembætti og þar með jafnframt að skapa það fordæmi, sem hlýtur að binda ríkissjóð allmikla nýja bagga um aukinn kostnað. Jeg verð fyrst og fremst að átelja það, að hæstv.forsrh. (JM) skyldi ekki láta frv. þetta koma fyr fram. Og mál þetta er alls eigi undirbúið eins og skyldi, því að það hefir ekki verið rætt í mentamálanefnd í heild. Það eru ekki nema 2–3 dagar síðan málið barst henni í hendur, og á þeim fundi, sem málið var tekið til meðferðar, var hv.þm. Seyðf. (JóhJóh) ekki við, en nú hefir hv. 4. landsk. (IHB) lýst yfir því, að hv.þm. Seyðf. (JóhJóh) sje frv. samþykkur, og á þann hátt hefir verið skapaður sá meiri hluti í nefndinni, er ber fram frv. fyrir hönd hæstv. stjórnar. Jeg vil hjer með beina þeirri spurningu til hæstv.forsrh. (JM), hvort eigi sje ástæða til þess, að málið fari til nefndar aftur. Mentamálanefnd hefir ekkert rannsakað það, aðeins tekið ákvörðun um að flytja það. Þá vil jeg minnast á tvö atriði í sambandi við málið. Mjer finst sem hjer sje um að ræða aukaríkisrekstur, þar sem á að fara að taka upp á arma ríkisins tvo skóla, sem fram að þessu hafa starfað á frjálsum grundvelli: Samhliða þessu verður að gæta þess, að frv. er borið fram af hæstv. stjórn, en jafnhliða er borin út um bæinn grein eftir einn ráðherrann, formann Íhaldsflokksins, þar sem það er kallað stjórnlyndi, að ríkið ráði sem mestu af fyrirtækjum í landinu. Þar er því með öðrum orðum lýst yfir skýlaust, að stjórnarflokkurinn sje á móti ríkisrekstri, enda er í greininni bæði talað um tóbaksverslunina og Steinolíuverslunina. Vil jeg því spyrja hæstv.forsrh. (JM),sem er höfundur frv. þessa, hvernig hann haldi, að þetta tvent geti samrýmst, og hvort eigi sje með frv. brotin sú meginregla, er formaður Íhaldsflokksins talar um í grein sinni, og hvernig hann muni telja, að það sje ekki stjórnlyndi, að taka þessa tvo skóla, sem áður hafa starfað á þeim grundvelli, er eigi reiknast til stjórnlyndis. Þá er hitt atriðið. Ef frv. verður samþ., þá er þar með komið inn á þá leið, er lengra verður að ganga. Jeg skal þó ekki fullyrða neitt um það, hvort sú leið sje rjett eða röng. það er nú langt síðan, að hið háa Alþingi samþykti fræðslulög sín á þessum svonefnda stjórnlyndisgrundvelli, en öll unglingafræðsla í landinu er bygð á öðrum grundvelli. Í raun og veru er ekki hægt að telja þessa tvo skóla, sem hjer er um að ræða, annað en unglingaskóla fyrir kvenfólk, alveg eins og skólarnir á Hvítárbakka, Eiðum, Laugum og hinn tilvonandi hjeraðsskóli Árnesinga eru unglingaskólar bæði fyrir karla og konur. Vil jeg því vekja athygli hæstv.forsrh. (JM) á því, að ef ríkið tekur þessa skóla upp á sína arma, verður það á næstu árum að taka alla hina unglingaskólana. Og það getur vel verið, að vit sje í þessu, úr því að barnafræðslan, Mentaskólinn, Háskólinn, Stýrimannaskólinn og Vjelstjóraskólinn eru á höndum ríkisins og reknir á þjóðnýtingar grundvelli. Þá vil jeg benda á það, að í fyrra bar stjórnin ekki fram nema helming frv. þessa. En hvernig fór þá? Frv. fjell hjer í þessari hv. deild vegna þess, að ýmsir þm. hjeldu því fram, að ef ríkið tæki að sjer kvennaskólann í Reykjavík, yrði það einnig að taka að sjer Blönduósskólann. Nú hefir hæstv. stjórn sjeð það, að ekki væri undanfæri að taka Blönduósskólann með, en þó er það nú svo, að í fyrra var bæði hæstv.forsrh. (JM) og hv. 4. landsk. (IHB) á móti þessu. Þetta sýnir það, að ef frv. skyldi nú falla með jöfnum atkv. eins og í fyrra, þá verður hæstv. kenslumálaráðherra (JM) að bera fram frv. á næsta ári, með þeim breytingum, að allir unglingaskólarnir skuli þjóðnýttir. Þetta hefi jeg aðeins sagt til þess, að hæstv.forsrh. (JM) fái tækifæri til þess að skýra hv. deild frá afstöðu hæstv. stjórnar til málsins, og hvernig hún hefir hugsað sjer að geta tekið unglingaskóla kvenna eina út úr, en láta alla aðra unglingaskóla verða útundan.

Forsætisráðherra (JM): Hv. 3. landsk. (JJ) vill nú átelja það, að frv. þetta sje of seint fram komið. Jeg tek ekki á móti neinum átölum fyrir stjórnarinnar hönd í því efni, því að það er alstaðar í þingræðislöndum og hefir verið venja hjer líka, að stjórn megi átölulaust bera fram ný frv. á hvaða tíma þings sem er, jafnvel á allra síðustu stundu. Jeg skal ekki að þessu sinni orðlengja um málið. Hv. frsm. meiri hl. mentam. (IHB) hefir tekið fram alt það, er segja þarf í bili, enda var málið og fullvel rannsakað og athugað í fyrra í þessari hv. deild af nálega sömu hv.þdm. og nú eiga sæti í þessari hv. deild, og um þá, sem nýir eru hjer, veit jeg, að þeir hafa þegar kynt sjer málið, svo að óþarfi er að vísa málinu að nýju til nefndar. Jeg vil geta þess, að það er rangt hjá hv. 3. landsk. (JJ), að þótt þetta frv. næði fram að ganga, væri skapað með því hættulegt fordæmi í kenslumálunum. Ef hv.þm. (JJ) hefði rjett fyrir sjer, þá er þetta fordæmi, er hann talar um, skapað fyrir löngu. Vil jeg þar benda á, að ekki væri Eiðaskólinn síður slíkt fordæmi, nema fremur sje. Hjer er eingöngu verið að ræða um sjerskóla. Það er alveg rjett hjá hv.þm., að jeg var á móti því í fyrra, að Blönduósskólanum væri blandað inn í frv. Jeg hugði, að það mundi spilla fyrir því, en áleit aftur á móti, að rjettara væri, að hann kæmi þá fram í sjerstöku frv. Jeg hefi nú athugað þetta atriði betur og komist að þeirri niðurstöðu, að rjett væri að hafa báða skólana í sama frv. Jeg greiddi atkvæði gegn brtt. um Blönduósskólann í fyrra, einkum vegna þess, að jeg taldi hann aðallega sýslu- eða hjeraðsskóla. Nú hafa komið nánari skýrslur um starfsemi skólans, og sýnir það sig, að þangað sækja til náms stúlkur alstaðar af landinu, ekki frekar frá Húnavatnssýslu en annarsstaðar að. Þá fór háttv.þm. að tala um unglingaskólana. En þeir eru engir sjerskólar, heldur almennir skólar, bæði fyrir konur og karla.

Sigurður Eggerz Jeg vil vekja athygli á því, að mál þetta hefir tvær hliðar. Önnur er fræðsluhliðin, en hin er fjármálahliðin. Að því er fyrri hliðina snertir, þá er ekki í þessu frv. gert ráð fyrir að bæta hana, og heldur ekki er farið fram á að ljetta undir lærisveinunum með þessu frv. á nokkurn hátt. Þá er það fjárhagshliðin. Enginn vafi er á því, að hjer er um aukin útgjöld að ræða. Og hætt er við því, þó að útgjöldin virðist ekki mikil, að hjer fari eins og við hvern annan ríkisrekstur, að þetta hafi mjög aukinn kostnað í för með sjer. Líklegt er og, að ekki muni líða langur tími þangað til farið verður að heimta byggingu fyrir kvennaskólann hjer, og það stóra byggingu, sem kostað gæti fleiri hundruð þúsund. Í þessu máli hefir stjórnin reynst allveik fyrir gegn hinum eina kvenfulltrúa, sem hjer á sæti. Hvernig mundi stjórnin þá standast gegn heilli kvenfylkingu, sem heimtaði nýja kvennaskólabyggingu, eftir að búið væri að gera skólann að ríkisskóla. Marga hefir furðað á því, að þetta frv. skyldi nú tekið upp aftur að nýju. Virðist það benda á, að stjórnin sje fullbjartsýn á fjárhaginn. þó búið sje að greiða á einu ári 30% af ríkisskuldunum, þá má ekki gleyma því, að þessi greiðsla og gengishækkunin hefir verið allnærgöngul við atvinnuvegi þjóðarinnar. Og þó ríkisskuldirnar þannig hafi minkað, þá eru þó fjárhagshorfurnar engan veginn góðar, því kjarnaþátturinn í fjármálum þjóðarinnar er, að atvinnuvegirnir standi vel, en á því er nú allmikill brestur. Í sambandi við þetta kvennaskólamál virðist mjer, að ekki verði hjá því komist, að líta á tillögur stjórnarinnar í öðrum fræðslumálum. Minni jeg þannig á, að nú á að stofna lærðan skóla, og því máli fylgir stjórnin með mikilli hörku, en samtímis á að kasta gagnfræðakenslunni hjer í Reykjavík á gaddinn. Nær teldi jeg að sjá fyrir gagnfræðakenslunni heldur en taka að áþörfu tvo af kvennaskólum landsins, sem nú eru reknir sem einkaskólar, og gera þá tilefnislaust að ríkisskólum. Mjer virðist það annars gullin meginregla fyrir þessa stjórn og allar aðrar stjórnir, að forðast að taka ný útgjöld á ríkissjóðinn, nema mikil þörf sje á því. Jafnvel þótt bjart væri yfir fjárhagnum, ætti sú regla að ráða um áþörf útgjöld. Og þegar sannað er, enda enginn mótmælt, að þessir skólar sjeu mjög vel reknir og veiti góða fræðslu, en yrðu engu betri, þó ríkið tæki við þeim, þá finst mjer engin furða, þó að fram komi sterk mótmæli gegn því að auka þannig útgjöld ríkissjóðs alveg að nauðsynjalausu. Það er gersamlega óþarft að vera að taka þessa skóla upp og skapa með því fasta útgjaldaliði á fjárlögum. Sje jeg svo ekki ástæðu til að ræða þetta frekar, en þykist hafa gert ljósa grein fyrir aðstöðu minni.

Guðmundur Ólafsson Jeg þarf nú ekki mikið hjer um að segja og skal því vera stuttorður. En jeg vil byrja á því að segja hv.þm. það, að jeg bjóst alls ekki við, að frv. þetta kæmi fram nú á þinginu. Jeg verð þó að lýsa ánægju minni yfir þessu, því að það var einmitt mín skoðun í fyrra, að báða skólana ætti að taka upp í sama frv., og ef kvennaskólinn hjer væri tekinn á ríkissjóð, ætti Blönduósskólinn öllu meiri rjett til þess. Þegar nú hæstv. fjrh. (JM) og annar flm. mentmn., hv.þm. Seyðf. (JóhJóh), sem fastast lögðust á sama streng í þessu máli í fyrra og töldu ófært að taka upp báða skólana í sama frv., þegar svo vísir menn sem þeir eru komnir á mitt mál, get jeg ekki annað en verið dálítið hreykinn.

Jeg held, að hv.þm. misminni

. Það getur vel verið að mig misminni eitthvað, en ekki samt það, að hv.þm. (JóhJóh) lagðist þá af fullri alvöru móti skólanum á Blönduósi. Og þó að jeg misti af hv.þm. Seyðf. (JóhJóh), sem ekki mun hafa sjerstaklega vítt það, þó báðir skólarnir væru í sama frv., þá er mikið unnið, þar sem er hæstv.forsrh. (JM), því að jeg álít hann síst minni mann í þessu efni en hv.þm. Seyðf. (JóhJóh). Hæstv. forsrh. (JM) sagði, að nú væri fyrir hendi skýrsla, sem sýndi, að Blönduósskólinn væri fyrir alt landið, og þessvegna hefði hann breytt um skoðun. En hjer er nú ekki annar munur en sá, að nú er skýrslan prentuð í brjefi frá hv.þm. V.-Húnv. (ÞórJ), en í fyrra hafði jeg skýrslu þessa skrifaða frá stjórnarnefnd skólans.  (Forsrh. JM: Aðeins dálítið öðruvísi)  . Nei, hún var alveg eins. En annars skal jeg ekki um þetta þrátta. Jeg verð að lýsa yfir fylgi mínu við það, að ríkissjóður taki á sig báða skólana. Því að ósanngjarnt er að taka upp Reykjavíkurskólann, en skilja hinn eftir, enda mun það sannast, að það verða smámunir, sem fara til Blönduósskólans hjá því, sem hinn þarf. Mjer finst launamunur kennara þessara skóla vera nokkuð mikill; enda þótt jeg játi hinsvegar, að ódýrara sje að lifa á Blönduósi en hjer. Jeg hygg, að rjett væri, að kennarar Blönduósskólans hefðu 2/3 hluta móti því, sem kennarar Reykjavíkurskólans kæmu til með að hafa. Ætlaðist jeg líka til þess í fyrra, að svo væri. En nú er munurinn talsvert meiri. Hvað því viðvíkur, að frv. komi nokkuð seint fram, þá er því að svara, að svo mun og hafa komið fyrir um fleiri frv., sem óþörf voru og lítt kunn, en höfðust þó í gegn. En þar sem þetta er svo kunnugt mál, ætti það að geta orðið að lögum, enda þótt það hafi komið seint fram.



Jeg skal ekki lengja umr. mikið. En hv. 3. landsk. (JJ) hefir gefið mjer tilefni til nokkurra athugasemda. Hann telur yfirsjón, að ekki skuli getið um það, hver þessi meiri hl. sje, sem flytur frv., og gæti það valdið misskilningi. Jeg hefi nú reyndar tekið það fram í framsöguræðu minni áðan, en skal þó lýsa yfir því, að meiri hl. er hv. þm. Seyðf. (JóhJóh) og jeg, en minni hl. er hv. 3. landsk. (JJ). En háttv. þm. var vel kunnugt um, að til stóð að prenta frv. og það þoldi enga bið, sökum þess að það var svo seint á ferðinni. Hefir verið sýnt fram á, að það getur eins orðið að lögum fyrir það. Mun svo hafa verið um ýms önnur mál, og það þótt þau væru ekki eins kunn og þetta. Það er nú að bera í bakkafullan lækinn að fara að taka upp aftur hið sama og umr. snerust um í fyrra, enda þótt ræður tveggja hv. þm. hafi gefið tilefni til þess. Þó ætla jeg að gera hjer örlítlar athugasemdir. Jeg hefi nú þegar gert fulla grein fyrir því, sem hv. þm. var vel kunnugt áður, hver væri meiri og hver minni hl. Mjer þykir leitt, að svo skýr maður, sem hv. 3. landsk. (JJ) er, skuli ekki beita skarpleik sínum til þess að sjá, hver sje munurinn á almennum unglingaskóla og kvennaskóla, þar sem kenna á konum það, er þær þurfa að læra, til þess að geta gegnt skyldum sínum og störfum í lífinu. En jeg ætla ekki að fara út í það nú. Þetta kemur líklega af líkamlegri eða andlegri sjóndepru hjá honum. Hv. 1. landsk. (SE) var að reyna að villa mönnum sýn, eins og í fyrra, með því að segja, að skólinn væri nú vel rekinn og mundi ekkert batna, þó að hann yrði ríkisskóli. En jeg vil stuttlega benda honum á það, að lengi getur gott batnað eins og vont versnað. Og það, að skólarnir eru þektir að góðu einu, ætti að gera þá þeim mun verðugri heldur en ef hið gagnstæða mætti um þá segja. En besta tryggingu fyrir því, að bæði einstaklingum og almennum fyrirtækjum gangi vel, tel jeg vera það, að hin fjárhagslega afkoma þeirra sje sæmilega trygð og menn eigi ekki alt undir dutlungum þeirrar stjórnar og þings, er í það og það skiftið, situr við völd. Aukin útgjöld. Það er gamla grýlan. En menn ættu aðeins að lesa frv. betur niður í kjölinn, áður en þeir nota þá grýlu til þess að slá niður sanngjarnar og sjálfsagðar kröfur. En hjer er ekki mikið í húfi. Af þeim ástæðum þurfa menn ekki að kvíða fyrir miklum útgjöldum. Það hefir verið minst á það undir þessum umræðum, að í þinginu sje nú á ferðinni frv. um lærðan skóla. Ef það verður samþ., leiðir það að sjálfsögðu af sjer, að gagnfræðaskóli verður settur á stofn hjer. En auðvitað á rikissjóður ekki frekar að taka hann á sína arma en sambærilega skóla annarsstaðar á landinu. Jeg get upplýst, að kvennaskólinn hjer getur, með sáralitlum breytingum, veitt sömu fræðslu og gagnfræðaskólar. Mundu þá stúlkur þær, sem af efnalegum ástæðum ekki gætu haldið áfram lengur en í gagnfræðaskóla, leita til Kvennaskólans í Reykjavík og fá þar í efri bekkjunum þá mentun, er svarar til gagnfræðanáms, auk þeirrar sjermentunar, sem Kvennaskólinn í Reykjavík veitir öllum nemendum sínum. Get jeg sannað hv. þm. þetta hvenær sem er. Háttv. þm. A.-Húnv. (GuðmÓ) þótti munurinn mikill á launakjörum við skóla þessa. Reyndar er jeg ekki nægilega kunnug þar nyrðra til þess að dæma um það, hvort þar er um ósanngjarnan mismun að ræða, því eins og sumir hv. þm. hafa rjettilega tekið fram, þá er svo miklum mun ódýrara að lifa á Blönduósi en í Reykjavík, og munu launin vera miðuð við það. Jeg býst þá við, að það sje nokkuð sanngjarnt að viðbættri dýrtíðaruppbót. Þess ber og að gæta, að á Blönduósi eru flestir kennararnir fastakennarar, en hjer í Reykjavík eru það aðeins forstöðukonan, kenslukonan í hússtjórnardeild skólans og loks einn fastur kennari, forstöðukonunni til aðstoðar, sem frv. gerir ráð fyrir, að í forföllum hennar hafi stjórn skólans á hendi.

Einar Árnason Ekki sakast jeg um, þótt frv. þetta komi seint fram. Mjer finst sannast að segja ekki svo langt síðan það var hjer í hv. deild, að það hefði ekki mátt hvíla sig enn um stund. Frv. er flutt af meiri hl. mentmn., og skildist það á hv. 3. landsk. (JJ), að það hefði aldrei verið rætt í nefndinni. Mun það því eigi vera tilætlunin, að því verði vísað til þeirrar nefndar aftur, enda þýðir víst ekki að stinga upp á því. En mjer finst mál þetta þannig vaxið, að rjett sje, að það sje athugað í nefnd. Mjer hefir talist svo til, að með frv. væru stofnuð hjer 7–8 ný og föst embætti. Þetta snertir því auðsjáanlega fjárhag ríkisins mjög mikið. Fyrir utan það geng jeg út frá því, eins og líka hv. 1. landsk. (SE) benti á, að ekki mundi líða á löngu áður en það hefði í för með sjer nýjan og aukinn kostnað, þegar ríkissjóður væri búinn að taka við þessum skólum. Er ekki laust við, að farið sje hjer að brydda á sömu stefnu og 1919, þegar alt þótti fært. Enda hefir ríkissjóður alt til þessa orðið að bera allþunga launabagga, er þá voru lagðir á hann og erfitt hefir reynst að fleyta fram. Vil jeg út af þessu leggja til, að málinu verði vísað til fjhn., til þess að hún fái ástæðu til að athuga launakjör hinna nýju embættismanna, sem ríkissjóður á að taka á sínar herðar með þessu frv.

Jónas Jónsson Mjer þykir vænt um, að hæstvirtur forsrh. (JM) má vera að því í þetta sinn að hlýða á mál mitt; hann gat það ekki vegna anna í fyrra, svo að jeg verð til neyddur í þetta sinn að endurtaka nú nokkur atriði af því, sem jeg þá óskaði svars við, sem er ennþá ókomið; t. d. hvernig hæstv. ráðh. ætlar að samrýma það stjórnlyndi sínu að byrja hjer ríkisrekstur á skólum í stærri stíl. Hjer er sem sje ekki um meira nje minna að ræða en þjóðnýting unglingaskólanna að miklu leyti, ef frv. gengur fram. Í öðru lagi vil jeg spyrja hæstv.forsrh. (JM) , JóhJóh og IHB, hvort þau vilji ekki nú þegar stiga skrefið lengra, svo ekki verði annað eins hálfverk og frv. miðar til. Hvort eigi skuli nú taka upp á arma ríkissjóðs Hvítárbakkaskólann, Núpsskólann, Laugaskólann, hinn væntanlega skóla Árnesinga o. fl., svo að unglingafræðslan verði þegar án frekari umsvifa tekin upp á arma ríkissjóðs. Jeg veit vel, að aðstandendur þessara skóla allra renna hýru auga til stjórnar ríkisins viðvíkjandi þessum málum, og síst mun það draga úr áhuga þeirra, er þeir sjá þann hinn mikla sigur, sem hv.þm. A.-Húnv. (GuðmÓ) hefir unnið á stjórninni, að því er Blönduósskólann snertir. Jeg veit, að það getur alls eigi farið framhjá jafn-vitibornum manni og hæstv.forsrh. (JM), að á næstu árum, máske þegar á næsta þingi, verður að bæta við 30–40 nýjum kennaraembættum, ef frv. þetta verður samþykt. Hæstv. ráðh. (JM) vildi ekki taka við ávítun fyrir það, að frv. þetta kæmi seint fram, en þó máske þingið þurfi ekki, eins og hæstv. ráðh. virðist álíta, mikinn tíma til að athuga þetta mál, hefir það þó tekið allgóðan tíma hjá stjórninni sjálfri. Jeg verð því að gefa háttv. deild nokkrar upplýsingar um þetta mál, sem stjórninni sjálfri að vísu var skyldara að koma fram með. - Það er sem sje svo, að stjórnin virðist í fyrstu ekki hafa hugsað um að taka á sína arma aðra skóla en kvennaskólann í Rvík, og í því formi lá frv. svo fyrir, en eftir að stjórninni hefir borist brjef og tilmæli háttv.þm. V.-Húnv. (ÞórJ), sem á sæti í skólanefnd Blönduósskólans, er hann fer fram á nákvæmlega hið sama og háttv.þm. A.-Húnv. (GuðmÓ) bar fram á þinginu í fyrra og viðhefur nákvæmlega þau sömu rök og þá voru borin fram fyrir upptöku þess skóla, verður niðurstaðan sú, hjá hæstv. stjórn, að Blönduósskólanum er bætt við á þetta frv.; skólarnir eru lyppaðir saman. Það sjá og allir, að frv. er mjög bæklað af þessum ástæðum, og er auðsýnileg á því brotalömin á samskeytunum. Jeg leyfi mjer nú að spyrja hæstv. ráðh. (JM), hverju það sætir, að hann vill heldur taka þessa kröfu til greina, er hún kemur frá háttv.þm. V.-Húnv. (ÞórJ), enda þótt hann að vísu sje stuðnings og styrktarmaður stjórnarinnar, en er krafan kom annarsstaðar frá? Jeg fæ ekki annað sjeð en að hæstv. stjórn hafi verið ófús að taka við Blönduósskólanum og sje inst í hjarta sínu þeirri stofnun alveg andvíg, líklega líka af því, að stjórninni óar við að taka við öllum unglingaskólunum, sem munu sigla í kjölfar Blönduósskólans, en hæstv.forsrh. (JM) hefir orðið fyrir þunga af hálfu háttv. 4. landsk., og því orðið að ganga nauðugur til leiks, eins og Ari sonur Jóns biskups forðum. Því var það, að stjórnin uppgötvaði ekki fyr en eftir dúk og disk í fyrra, að háttv.þm. V.-Húnv. (ÞórJ) á sæti í skólanefnd Blönduósskólans, sem auðvitað varð gramur undirtektum stjórnarinnar þá. Þetta verður því ekki skoðað á annan veg en þann, að stjórnin sje að stinga tveimur sætum sælgætisbitum upp í tvo mikilsverða stuðningsmenn sína. En bitinn virðist furðanlega stór; það eru hvorki meira nje minna en 8 ný embætti, sem búin eru til, eingöngu vegna þessara tveggja stuðningsmanna stjórnarinnar. Hæstv. forsrh. (JM) telur málið ekki þurfa skýringar við hjer í deildinni. Mjer verður þá að spyrja, hvort tilgangurinn sje, að frv. fari alls ekki til neinnar nefndar? Bæði hæstv.forsrh. og flm. frv. vilja ekki láta ræða þetta mál, því þeir eru hræddir um, að málið muni missa fylgi á umræðum um það, og þegar þeir eru svona hræddir um sinn málstað, virðist mjer, að þeir hefðu aldrei átt að bera þetta frv. fram. Jeg get ekki látið hjá líða að minnast lítið eitt á athugasemdir háttv. 4. landsk. (IHB). Það var rjett, sem hún skýrði frá um minni hlutann í mentamálanefndinni, en hún hefði líka átt að segja frá því, að þetta mál er enn alveg órætt í þeirri nefnd; hefir aldrei verið borið undir nefndina alla, hvort hún vildi taka að sjér flutning frv. fyrir hæstv. ríkisstjórn. Þá er það einnig órannsakað, hversu margir þeir skólar eru, sem hliðstæðir eru þessum kvennaskólum, hjeraðsskólarnir. Það gætti ónákvæmni í ræðu háttv. 4. landsk., er hún sagði, að kvennaskólinn í Rvík gæti útskrifað umsvifalítið ca. 50 gagnfræðinga. Hver er þá munurinn á kenslu í þessum skóla hennar og unglingafræðslunni? Þetta er þá yfirlýsing um, að skólinn þurfi ekki að breytast til að geta útskrifað gagnfræðinga. Jeg skal taka það fram, að jeg veit um mjög marga nemendur, t. d. frá Eiðaskóla, sem hafa aðeins þurft lítinn undirbúning í viðbót til að standast hjer gagnfræðapróf. Af hverju er þetta? Af því að Eiðaskólinn er í svo litlu frábrugðinn skólunum hjer. Það er því játað með þessum orðum háttv. 4. landsk. (IHB), að kvennaskólinn sje aðeins almennur unglingaskóli, og sje hægt með mjög litlum breytingum á þeim skóla að útskrifa þaðan gagnfræðinga. Það þarf heldur ekki miklar breytingar á Eiðaskóla til þess sama. Skólinn í Flensborg í Hafnarfirði, sem er einkaskóli, er líka gagnfræðaskóli fyrir Gullbringu- og Kjósarsýslu o. fl., og þaðan koma árlega hópar nemenda, sem ganga inn í Mentaskóla Reykjavíkur. Hjer er þá alls ekki að ræða um neinn sjerskóla fyrir konur, þar sem eru þessir kvennaskólar, en það hefir víst orðið óvart, að háttv. 4. landsk. kom með þessa játningu; en auðvitað var áður búið að sanna henni, að kvennaskóli Reykjavíkur væri hliðstæður öðrum unglingaskólum. Öðru máli gegnir um þessa sjerskóla kvenna erlendis; ef t. d. nemandi frá Sóreyjarskóla ætti að ganga þar undir gagnfræðapróf, mundi nemandinn ekki geta staðist slíkt próf, sem ekki er heldur von. Sóreyjarskólinn veitir konum alt aðra mentun en gagnfræðaskólar; þótt sú mentun geti verið fullgóð og þeim hentugri fyrir því. Jeg vona því, að það verði skýrt og einarðlega játað hjer eftir af flm. þessa frv., að hjer sje um ekkert annað að ræða en að taka tvo skóla upp á arma ríkissjóðs, sem eru algerlega hliðstæðir 5–6 skólum öðrum í landinu. Þá vil jeg taka undir og undirstrika það, sem hv.þm. A.-Húnv. (GuðmÓ) og háttv. 1. landsk. (SE) sögðu, að kostnaður sá, sem af þessu frv. leiddi, yrði gífurlegur fyrir ríkissjóð. Vegna húsnæðisleysis skólans hjer í Reykjavík verður ríkið að byggja yfir hann, og getur það ekki orðið fyrir minna en 200 þús. kr., með heimavistum í skólanum. 

Forsætisráðherra. (JM): Jeg hvorki hirði nje finn ástæðu til að svara fyrirspurnum háttv. 3. landsk. (JJ). Jeg hefi áður lýst fyrir honum, ásamt öðrum háttv.þm. þessarar deildar, skoðun minni á unglingaskólum og því, sem þá áhrærir, og hafa skoðanir okkar ekki fallið saman. Ef stefnu minni og skoðun um skipun unglingaskólanna hefði verið fylgt eða meiri gaumur gefinn, mundi því atriði fræðslumálanna nú betur komið en raunin er á. Háttv. þm. A.-Húnv. (GuðmÓ) talaði um mismun á launum við þessa skóla, að það væri ekki með öllu rjett. Jeg tel launin vera hlutfallslega bætt í báðum þessum skólum eftir frv. Háttv. þm. (GuðmÓ) viðurkendi, að ódýrara væri að lifa á Blönduósi, sem væri nær sama og í sveit væri, og uppbótin á launum við Blönduósskólann er hjer um bil alveg hlutfallsleg við hinn skólann. Jeg tel því ekkert ósanngjarnt í þessu. Viðvíkjandi því, að hjer sje um stofnun nýrra embætta að ræða, vil jeg leyfa mjer að benda á, að þessir tveir skólar hafa að undanförnu að öllu leyti verið kostaðir af ríkinu, og hjer er því ekki um neinar nýjungar að ræða. Hjer er það aðeins viðurkent með berum orðum, sem verið hefir í verki. Jeg held það sje máske eitthvað um 2000 kr., sem Reykjavíkurskólinn fær annarsstaðar en úr ríkissjóði, og þessar 2000 kr. koma svo að segja allar úr sjóði skólans, og um 1000 kr. til Blönduósskólans. það getur að vísu verið, að áður hafi eitthvað verið lagt meira til Blönduósskólans úr sýslusjóði norður þar, en nú er skólinn í rauninni kominn á landssjóð. Viðvíkjandi aðfinslunum um orðalag kaflans um Blönduósskólann, þá hygg jeg þær á engum rökum bygðar, en sje þar eitthvað ábótavant, er það ekki meira en svo, að laga megi á þinglegan hátt með brtt., án þess að frv. þurfi að fara til nefndar, úr því það er borið fram af nefnd. Að fara að vísa frv. til fjhn. sje jeg enga ástæðu til, og skil ekki, hvað liggur til grundvallar þeirri uppástungu. Fari frv. í nefnd, verður það auðvitað mentamálanefnd, - sem jeg þó tel alóþarft, er sú nefnd flytur frv. Vilji menn þó endilega láta frv. fara í nefnd, má gera það við 2. umr., og væri því óhætt að vísa því til 2. umr. nefndarlaust.

Frsm. meiri hl. (Ingibjörg H. Bjarnason) Háttv. 3. landsk. (JJ) segir, að jeg hefði sagt það óvart, að nemendur úr efri bekkjum Kvennaskólans í Reykjavík gætu tekið gagnfræðapróf þaðan, ef þörf krefði, með því að auka nokkuð við kensluna í einstaka námsgreinum. Þetta sagði jeg í sambandi við það, sem hv. l. landsk. sagði, að til vandræða horfði með gagnfræðamentun hjer í bæ, ef Mentaskóli Reykjavíkur yrði gerður að samfeldum lærðum skóla. Jeg sagði, að úr hinni brýnu gagnfræðaskólaþörf gæti Kvennaskólinn í Reykjavík bætt að nokkru leyti, án þess að gera þyrfti á honum nokkrar verulegar breytingar, og þetta tek jeg ekki aftur, því jafnframt þeirri fræðslu, sem konum einum hæfir, fá nemendur Kvennaskóla Reykjavíkur mjög staðgóða bóklega fræðslu, sem í mjög fáum og óverulegum atriðum víkur frá algengri gagnfræðamentun.

Sigurður Eggerz Það er verulega. skemtilegt að hlusta á umræður í þessu máli. Hæstv. forsrh. (JM) kvaðst ekki láta ginna sig til að halda langar ræður. Hver er að ginna hann? Jeg hefi ekki beðið hann að segja eitt einasta orð! Frá sjónarmiði okkar, sem erum þessu frv. andvígir, er það gleðilegt, að hæstv. stjórn treystist ekki að ræða frv. Jeg mótmæli því, að í þessum umræðum hafi verið leiddar nokkrar líkur að því, að skólar þessir verði reknir betur, þó þeim sje úr einkaskólum breytt í ríkisskóla. Jeg veit, að hæstv.forsrh. (JM) er þó svo sniðugur í umræðum, að ef hann hefði sjeð sjer fært að tilfæra eitt einasta atriði þessu til sönnunar, hefði hann gert það. Athugasemdir mínar um fjárhagshliðina eru einnig óhraktar. Í fyrsta lagi felast í sjálfu frumv. nú þegar aukin útgjöld, en auk þess má vísa til reynslunnar um það, að ríkisfyrirtæki reynast jafnan dýrari en einkafyrirtæki. Í tilefni af því, sem hæstv. forsætisráðherra sagði, læt jeg ekki fyrirskipa mjer um það, hvað jeg tali eða hvað jeg ekki tali. Sumt af því, sem sagt var í fyrra, getur verið nauðsynlegt að rifja upp aftur, einkum þegar skilningurinn er ekki alt of næmur. Út af ummælum háttv. 3. landsk.þm. (JJ) vil jeg taka fram, að besta öryggið fyrir þennan skóla er, að hann sje rekinn vel, því þá mun hann ekki skorta styrk frá því opinbera. Þessi sjálfsbjargarhvöt minkar, þegar ríkið er búið að taka skólann í sínar hendur. Hæstv. stjórn má eiga von á því við hverja einustu umræðu þessa máls hjer í deildinni, að sýnt verði fram á veilurnar í þessu frv. það er broslegt, að þessi stjórn, sem þykist hafa bjargað við fjárhag landsins, og látið blása það út um alt land, skuli koma með slíkt frv. sem þetta. það sýnir best sparsemina.

Jónas Jónsson Það mun vera nóg að gera aðeins stutta athugasemd, þar sem stjórnarherinn virðist nú með öllu fallinn í valinn. Og „Generalarnir“ urðu fyrstir í gröfina. Mjer finst, að jafnlærður maður og hæstv. núverandi forsrh. (JM) er ætti að vita, að á heimspekinni velta framkvæmdirnar. Ef þess vegna einhver flokkur hefir komist í mótsögn við þá heimspeki eða lífsskoðun, sem hann byggir á, er ekki gott í efni. Jeg vil nú benda hæstv.forsrh. (JM) á það, að frv. þetta er einmitt borið fram um leið og formaður stjórnarflokksins mótmælir í einu af tímaritum landsins því, sem háttv. 1. landsk. (SE) kallar hinn mjúka kodda landssjóðs. Hæstv. ráðherra (JM) getur því ekki samrýmt þetta við lífsskoðun flokksins, og vill hann því hraða málinu óeðlilega gegn um þingið og alls ekki athuga það í nefnd. Það er alveg óhugsandi, að hæstv.forsrh. (JM) sje svo blindaður, að hann sjái ekki, að með frv. þessu er opnuð leið fyrir alla hjeraðsskólana inn í ríkissjóðinn. Og þegar þess er ennfremur gætt, að fyrst og fremst hann, hæstv.forsrh. (JM), þm. Seyðf. (JóhJóh) og hv. 4. landsk. (IHB) hafa öll snúist við gagnvart Blönduósskólanum, frá því í fyrra, þá er það vitanlega af því, að þau sjá, að það verður að taka fleiri skóla yfir á ríkið, ef Reykjavíkurskólinn verður tekinn. Út frá þessu er það ofurvel skiljanlegt, að þessir háttv.þm. vilja flaustra málinu gegnum þingið, án þess að það verði athugað. En hæstv. ráðherra flýtti sjer ekki svo mjög að leggja málið fyrir þingið, að það hafi ástæðu til að flýta sjer mjög með afgreiðslu þess. Þá hefir hæstv. ráðherra (JM) loks svarað þeirri fyrirspurn minni, hvort hann ætli að taka fleiri skóla yfir á ríkissjóðinn. Í svari hans kemur glögglega fram, að hann er ekki betur sjáandi í því máli nú en hann var gagnvart Blönduósskólanum í fyrra. Jeg var einmitt að halda, að hann sæi, að betra væri fyrir hann að taka alla unglingaskólana í einu heldur en einn og einn í senn. Með því snerist hann einn snúning fyrir marga. En annars þarf hann kannske að snúast einn snúning á ári, t. d. næsta ár vegna Borgarfjarðarskólans. Ákvæði frumvarpsins um launakjör kennaranna eru alveg óverjandi, þar sem helmings munur er gerður á launakjörum kennaranna hjer og á Blönduósi. Hefir kannske sýslumaður, læknir eða prestur á Blönduósi minni laun en stjettarbræður þeirra annarsstaðar? Jeg held ekki. Væri því æskilegt, ef hæstv. ráðherra vildi útskýra, af hvaða ástæðum hann gerir þennan mikla mun á launum kennaranna við þessa skóla, þegar læknir og prestur hafa sömu laun á báðum stöðunum. Veit hæstv. ráðherra (JM) nokkurt fordæmi fyrir slíku? - Þetta, meðal annars, sýnir, hver þörf er á að rannsaka málið í nefnd. Það gleður mig, að háttv. 4. landsk. (IHB) hefir nú tekið þann kostinn, sem henni var bestur, að gefast upp, og játa þar með sinn ranga málstað.

Jeg vil helst geta sannfært hv. 3. landsk.

. Í nefndinni. - En jeg vil benda á, að það er venja, að fjhn. hafi öll launalög til meðferðar, og hjer er um að ræða að stofna 8 ný embætti. Þá þætti mjer vel hlýða, að hún fengi að fjalla um málið eftir að mentamálanefnd hefir haft það til athugunar.

Forsætisráðherra (JM): Háttv. 3. landsk. (JJ) hættir oft við að rugla mörgu saman, jafnt þingsköpum sem öðru. Jeg held, að það sje varla rjett, að málið gangi á milli nefnda. Hitt er annað mál, að spyrja mætti hv.fjhn. um hin fjárhagslegu atriði frumvarpsins. Hvað launin snertir, þá er þeim haldið líkt í frumvarpinu og þau eru nú, að viðbættri dýrtíðaruppbót. Sjeu launin því sæmileg nú, jafnt við Blönduós sem Reykjavíkurskólann, ættu þau að vera rífleg eftir frumvarpinu. Samanburður þessa háttv.þm. (JJ) um launakjör embættismanna í kaupstöðum og kauptúnum held jeg að hafi ekki verið heppilegur. Háttv. þm. hefði heldur átt að bera saman launakjör kennara í Reykjavík og kennaranna við búnaðarskólana og Eiðaskólann. Það hefði verið dálítið meira vit í því. Annars held jeg, að svo sje um þetta mál sem fleiri, að það græði ekki á löngum umræðum. Í ræðum þeirra hv. 1. landsk. (SE) og hv. 3. landsk. (JJ) hefir ekki komið neitt nýtt í málinu. Það, sem þessir háttv.þm. eru að blanda hjer inn í stefnuskrá Íhaldsflokksins, þá sýnist mjer það ástæðulaust. Slík mál sem þessi ættu að vera laus við flokkadeilur, en hv.þm. hættir við að koma flokkapólitíkinni að í svo að segja hverju máli.

Sigurður Eggerz Mig furðar á því, að hæstv.forsrh. (JM) skyldi vera að tala um það, hversu oft jeg kastaði hnútum til hæstv. stjórnar, eins lítið og jeg hefi gagnrýnt störf hennar. Því satt að segja hefi jeg vonda samvisku yfir, hversu lítið jeg hefi gert að því. Hvernig stendur annars á því, að þeir sömu háttv.þm., sem stóðu í fyrra andvígir við Blönduósskólann, eru nú alt í einu orðnir með honum? Er ekki einhver angi af hinni illræmdu hreppapólitík í þessu? Er þetta ekki gert til þess að koma Reykjavíkurskólanum gegnum þingið? Annars getur vel verið, að jeg fari hjer eftir að kveða fastara að við hæstv. stjórn, því að sannarlega mundi hún hafa gott af því.

Forsætisráðherra (JM): Háttv. 1. landsk. (SE) sagðist hafa hlíft stjórninni og kvaðst nú mundi fara að kveða fastara að seinna. Háttv. þm. (SE) er velkomið að koma með hvað sem hann vill; það mun tæplega saka stjórnina mikið. Það, sem jeg meinti með ummælum mínum, var það, að mjer fanst þetta mál þannig vaxið, að um það mætti tala alment, án þess að blanda inn í það pólitík eða öðrum deilumálum. Þá var þessi háttv.þm. að tala um, að það hefði verið blásið út um alt, að þessi stjórn hefði bjargað við fjárhag landsins. Þetta finst mjer ekkert koma þessu máli við. Því fyrir mínum augum er mál það, sem nú er til umræðu, ekki stórt fjármál fyrir ríkissjóðinn. Eins og nú er, greiðir ríkissjóður kostnað skólanna. Eins og jeg hefi oft tekið fram áður, finst mjer, að þing og stjórn eigi að ráða yfir þeim fyrirtækjum, sem kostuð eru að mestu eða öllu leyti af ríkisfje. Að það sje ámælisvert fyrir stjórnina, þó að hún mælist til slíks, fæ jeg ekki skilið.