Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir framhaldsnefndaráliti menntamálanefndar um frumvarp til laga um breytingu á lögum um almenningsbókasöfn. Nefndin ákvað að taka málið aftur inn á milli 2. og 3. umr. til að bregðast við ábendingum um að ekki væri nægilega skýrt kveðið á í lögum um hvaða grundvöllur liggi fyrir annars vegar þjónustugjöldum á vegum almenningsbókasafna og hins vegar ýmiss konar sektar- og bótagreiðslum fyrir safnefni sem hefur glatast eða skemmst í meðförum notenda. Það kom fram í umfjöllun nefndarinnar að óheimilt er að taka gjald fyrir afgreiðslu eða úrlausn stjórnvalda nema lagastoð sé fyrir hendi. Þessi meginregla byggist á þeirri grundvallarreglu stjórnsýslunnar að stjórnsýslan er lögbundin sem og að íþyngjandi stjórnvaldsákvarðanir verða almennt að byggjast á skýrri lagaheimild sem ekki verður skýrt rúmt. Þess verður að gæta við töku þjónustugjalda fyrir þjónustustarfsemi að gjald sé ekki heimt fyrir aðra þjónustu en lagaheimildin kveður á um. Ákvörðun um fjárhæð þjónustugjalda verður þannig að byggjast á traustum útreikningi á þeim kostnaði sem hlýst af því að veita umrædda þjónustu. Af þessu má sjá að það hefur grundvallarþýðingu að afmarka vel þá kostnaðarliði sem verða felldir undir þjónustugjaldið þegar meta á hversu hátt það á að vera. Með hliðsjón af þessu vill nefndin leggja til þær breytingar að afmarka nánar hvaða atriði falla undir þjónustugjöld almenningsbókasafna, og er kveðið á um það í breytingartillögu nefndarinnar að þau eigi að standa undir í fyrsta lagi launum starfsfólks sem sinnir þjónustunni og í öðru lagi sérstökum efniskostnaði vegna þjónustunnar. Þessu nátengt leggur nefndin einnig til breytingar þar sem nánar eru afmarkaðar heimildir almenningsbókasafna til að taka gjöld fyrir sektir eða eyðileggingu á safnkosti. Þær skulu nema að hámarki innkaupsverði á viðkomandi efni. Þar er annars vegar um að ræða dagsektir sem eru óbein þvingunarúrræði þar sem mönnum er gert skylt að reiða af hendi fjárgreiðslur samkvæmt ákvörðun stjórnvalds þar sem þeir hafa látið undir höfuð leggjast að fullnægja ákveðinni skyldu sem á þeim hvílir. Í ljósi eðlis dagsekta sem þvingunarúrræðis leggur nefndin til þá breytingu að í 1. gr. frumvarpsins verði kveðið á um hámarksdagsektir, þ.e. að samanlagðar dagsektir fyrir afnot safnefnis fram yfir skilafrest megi ekki vera hærri en 4 þús. kr. fyrir hvern lánþega í hvert skipti. Jafnframt leggur nefndin í ljósi skýrleika lagaheimilda til nýtt ákvæði sem felur í sér breytingu á 15. gr. laganna þess efnis að ráðherra sé heimilt að setja reglugerð um innheimtu dagsekta og bóta vegna safnefnis sem glatast eða skemmist í meðförum notenda. Gjörvöll menntamálanefnd stendur að baki þessu framhaldsnefndaráliti að undanskildum einum nefndarmanni sem var fjarverandi við afgreiðslu málsins.

Virðulegi forseti. Við fulltrúar Sjálfstæðisflokksins í menntamálanefnd, sú sem hér stendur og hv. þm. Íris Róbertsdóttir, erum á þessu framhaldsnefndaráliti og teljum til bóta þær breytingar sem menntamálanefnd setur hér fram. Þær eru meðal annars komnar til vegna athugasemda frá umboðsmanni Alþingis. Þó er vert að benda á eitt sem var rætt innan nefndarinnar, að ólögráða og ófjárráða einstaklingar, börn í grunnskólum sem fá oft aðgangskort að bókasöfnum, falla sjálfkrafa undir þessar reglur og væri þá vert að beina þeim almennu tilmælum til skólasafna sem og almenningsbókasafna að stjörnumerkja skírteini nemandans og að forráðamenn skóla sem útbúa slík skírteini geri foreldrum viðvart á heimasíðu skólans, í skólareglum eða öðru þess háttar um að nemandi hafi fengið slíkt kort. Ekkert í þessum reglum okkar hér tekur á aldri og í raun þarf með einhverjum hætti að tryggja að forráðamönnum nemenda undir 18 ára aldri, sem hvorki eru fjárráða né lögráða, sé gert ljóst að þessar reglur gildi á hverju bókasafni fyrir sig. Að öðru leyti er ekki öllu meira um þessi lög að segja. Þau eru til bóta og skýra það sem þarf að skýra. Eins og umboðsmaður Alþingis gerði nefndinni grein fyrir eru gjaldtökuheimildir og þvingunarúrræði eins og þessi af hinu góða, virðulegur forseti.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti menntamálanefndar um frumvarp til laga um breyting á lögum um námsstyrki. Tilgangur þeirra laga er einkum að veita námsstyrki til að jafna fjárhagslegan aðstöðumun framhaldsskólanema sem helgast af búsetu eða efnaleysi. Námsstyrkir eru fyrst og fremst af tvennum toga, annars vegar dvalarstyrkir og hins vegar styrkir til skólaaksturs, og er með þessu frumvarpi ætlað að auka jafnræði einstaklinga til náms, hvort sem þeir eru á framhaldsskóla- eða háskólastigi, með áherslu á að koma til móts við nemendur sem ekki uppfylla skilyrði um lánveitingar úr Lánasjóði íslenskra námsmanna. Dæmi eru um að nemendur sem ekki uppfylla skilyrði til töku námslána hafi misst námsstyrk við að hefja nám í háskóla áður en þeir hafa náð 18 ára aldri. Til að mæta slíku ójafnræði er ætlunin að víkka út gildissvið laganna þannig að þau nái einnig til háskólanáms en ekki einungis náms í framhaldsskólum. Meðal helstu breytinga er að háskólanemar yngri en 18 ára sem ekki eru fjárráða og eiga þar af leiðandi ekki kost á námsláni geta nú sótt um námsstyrki verði þetta frumvarp að lögum. Þá er einnig leitast við að jafna aðstöðu þeirra námsmanna sem stunda nám erlendis í sérhæfðum skólum sem ekki telst lánshæft hjá Lánasjóði íslenskra námsmanna en svo háttar til að ekki er hægt að stunda sambærilegt nám frá lögheimili viðkomandi námsmanns hér á landi. Þetta ákvæði snertir einkum afreksfólk í íþróttum og nemendur í listdansi á framhaldsskólastigi. Sú breyting er einnig gerð á ákvæði um námsstyrkjanefnd í frumvarpinu að nefndarmönnum er fækkað um tvo, úr fimm í þrjá. Með þeirri breytingu verður nefndin skipuð tveimur fulltrúum mennta- og menningarmálaráðuneytis án tilnefningar og einum fulltrúa sem er skipaður eftir tilnefningu frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga. Nefndin fjallaði sérstaklega um þetta atriði og leggur áherslu á það í sínu áliti að annar fulltrúi mennta- og menningarmálaráðherra verði fulltrúi nemenda þannig að nemendur missi ekki úr nefndinni þann fulltrúa sem þeir hafa haft í námsstyrkjanefnd. Frumvarpið tekur fyrst og fremst til úthlutunarreglna námsstyrkja. Nefndin tekur undir með þeim umsagnaraðilum sem segja að hér sé stigið skref í átt að auknu jafnrétti til náms á Íslandi sem er mikilvæg forsenda velferðar í samfélaginu. Nefndin leggur áherslu á að hugað verði að heildarendurskoðun á opinberri námsaðstoð á Íslandi í þeirri vinnu sem fram undan er við endurskoðun laga um Lánasjóð íslenskra námsmanna í því augnamiði að tryggja jafnræði milli nemenda á mismunandi skólastigum. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt með tilteknum einföldum formbreytingum sem fram koma í nefndaráliti. Öll menntamálanefnd skrifar undir þetta álit að undanskildum einum nefndarmanni sem var fjarverandi.

Virðulegi forseti. Eins og fram kom í máli hv. þm. Skúla Helgasonar stendur menntamálanefnd einhuga að baki þessu nefndaráliti. Ég vil árétta það sem hv. þingmaður kom inn á, þessir styrkir eru af tvennum toga, annars vegar dvalarstyrkir og hins vegar styrkir til skólaaksturs. Það sem er verið að bæta inn hér skiptir máli og menn þyrftu að íhuga enn frekar þegar horft er til hröðunar og samfellu frá grunnskóla að stúdentsprófi að þeim nemendum gæti fjölgað sem taka það nám á skemmri tíma en gert er ráð fyrir í dag. Til að þeir sem hefja nám á háskólastigi sitji allir við sama borð þyrfti að horfa til þess að breyta með einhverjum hætti Lánasjóði íslenskra námsmanna vegna einstaklinga sem sumir hverjir eru hvorki fjárráða né lögráða. Menn verða að íhuga það þannig að ekki sæki sumir sér lán í Lánasjóð íslenskra námsmanna en aðrir fái námsstyrki. Við fulltrúar Sjálfstæðisflokksins í menntamálanefnd fögnum einnig þeirri breytingu sem varð í meðförum nefndarinnar þegar ákveðið var að fækka nefndarmönnum um tvo, úr fimm í þrjá, að sett væri inn það skilyrði að fulltrúi unga fólksins ætti aðkomu að þessari nefnd. Okkur í menntamálanefnd hefur í mörgum öðrum málum orðið tíðrætt um afstöðu ungs fólks til þess sem snertir það sjálft. Þar sem við leggjum áherslu á að unga fólkið eigi fulltrúa fögnum við þessu sérstaklega. Þó að ekki sé kveðið fastar að orði en að nefndin leggi á það áherslu að annar fulltrúi sem skipaður verður af mennta- og menningarmálaráðherra sé fulltrúi nemenda treystum við því að hæstv. menntamálaráðherra, hver svo sem hann er á hverjum tíma, virði þessa ósk nefndarinnar og að aðkoma ungmenna að þeim málum sem fjalla um þau sjálf sé tryggð. Þá fylgja orðum okkar athafnir og það er það sem við höfum oftar en ekki látið falla um orð hér á þingi að skipti máli, virðulegur forseti.

Virðulegi forseti. Við fjöllum um frumvarp til laga um Landsbókasafn Íslands – Háskólabókasafn og ég mæli fyrir nefndaráliti menntamálanefndar. Með þessu frumvarpi er lögð fram heildarendurskoðun á gildandi löggjöf um Landsbókasafn Íslands – Háskólabókasafn í samræmi við breytt hlutverk bókasafna á 21. öldinni, nauðsyn þess að endurskilgreina hlutverk safnsins, öra þróun á sviði upplýsingatækni og þær breytingar sem hafa orðið á háskólasamfélaginu á síðustu árum. Eins og menn þekkja hefur háskólum í landinu fjölgað umtalsvert á undanförnum árum eða frá því að Landsbókasafn Íslands – Háskólabókasafn var sett á fót í hinni nýju glæsilegu Þjóðarbókhlöðu árið 1994. Háskólar í landinu eru nú sjö talsins og ljóst að með þessum breytingum á háskólasamfélaginu hefur hlutverk Landsbókasafns Íslands – Háskólabókasafns breyst að nokkru leyti og safnið er í reynd orðið þjóðbókasafn allra landsmanna sem þjónustar ekki einungis Háskóla Íslands heldur alla háskóla í landinu Í 4. gr. frumvarpsins er fjallað um meginverkefni Landsbókasafns Íslands – Háskólabókasafns. Frá umsagnaraðilum komu fram ábendingar er lúta að c-lið greinarinnar, annars vegar að orðalag málsliðarins væri of almennt og hins vegar að nauðsynlegt væri að safnið hefði sér til ráðgjafar nefnd sem skipuð væri fulltrúum helstu greiðenda til að taka þátt í stefnumótun, vali á efni, gerð fjárhagsáætlana o.s.frv. Nefndin tekur undir þessar ábendingar og leggur til breytingar á frumvarpinu þar að lútandi. Einnig komu fram ábendingar um að brýnt væri að leggja áherslu á það þróunarstarf sem unnið er í safninu til hagsbóta fyrir íslensk bókasöfn og gerir nefndin þessa tillögu að sinni og leggur til breytingar í þá veru. Í 2. gr. frumvarpsins er fjallað um stjórn Landsbókasafns Íslands – Háskólabókasafns en með því er verið að færa ákvæði um hlutverk stjórnar safnsins til samræmis við almenna þróun á hlutverki stjórna í opinberum stofnunum hér á landi undanfarinn áratug, sérstaklega þó til að hnykkja á því að forstöðumaður beri fulla ábyrgð á starfsemi stofnunarinnar, samanber 38. gr. laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Hlutverk stjórnar bókasafnsins verður þá, svo dæmi sé tekið, í samræmi við hlutverk stjórnar Stofnunar Árna Magnússonar í íslenskum fræðum og vill nefndin jafnframt árétta að einn megintilgangurinn með setningu laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins hafi einmitt verið að auka sjálfstæði forstöðumanna ríkisstofnana og möguleika þeirra til að taka ákvarðanir er varða stjórnun og starfsmannahald, jafnframt því að gera auknar kröfur til þeirra og auka ábyrgð þeirra. Nefndin áréttar hins vegar að stjórnin er mikilvægur samráðsvettvangur sem og tengiliður við Háskóla Íslands og háskóla- og vísindasamfélagið í landinu almennt og landsbókaverði til ráðgjafar. Nefndin leggur til breytingu á 9. gr. frumvarpsins þess efnis að reglur um grisjun á safnkosti verði settar í samráði við stjórn safnsins en ekki að fengnu samþykki stjórnar. Nokkuð er fjallað er um skipun og hlutverk landsbókavarðar í 3. gr. frumvarpsins. Lögð er til sú breyting að krafa verði gerð um að landsbókavörður hafi háskólamenntun og staðgóða þekkingu á starfssviði safnsins. Nefndin leggur ekki til breytingu á þessu ákvæði en telur að eðlilegt sé að ákvæði um landsbókavörð séu sambærileg ákvæðum um forstöðumenn annarra menningarstofnana, svo sem Náttúruminjasafns Íslands, þjóðminjavörð, forstöðumann Fornleifaverndar ríkisins o.s.frv. Síðan vil ég árétta það að nefndin leggur til sams konar breytingu á þessu frumvarpi og hún lagði til um almenningsbókasöfn er lýtur að grundvelli fyrir þjónustugjöld og svokölluð þvingunarúrræði þar sem átt er við sektir og bótagreiðslur vegna þess að safnefni hefur glatast eða skemmst í meðförum notenda. Að öðru leyti vísa ég til nefndarálits varðandi þær breytingartillögur sem nefndin leggur til í áliti sínu. Undir álitið rita allir fulltrúar í hv. menntamálanefnd.

Virðulegur forseti. Við ræðum nefndarálit hv. menntamálanefndar um frumvarp til laga um Landsbókasafn Íslands – Háskólabókasafn. Eins og fram kom í máli hv. þm. Skúla Helgasonar, formanns menntamálanefndar, er enginn ágreiningur í nefndinni um frumvarpið eins og það er nú. Það sem skiptir kannski meginmáli er að þegar farið var í heildarendurskoðun á gildandi löggjöf um Landsbókasafn Íslands og Háskólabókasafn í þinginu 2007–2009 komu æðimargar athugasemdir fram um það frumvarp sem ljóst er að menntamálaráðuneytið fór vel yfir og skoðaði og tók tillit til ýmissa þátta sem þar komu fram. Það er af hinu góða og gerði það að verkum að þetta frumvarp var lagað að þeim athugasemdum og er því meiri sátt um það. Það sem skiptir kannski mestu máli í breytingum frá því sem var í frumvarpinu sem lagt var fram á þinginu 2007–2009 er að staða safnsins sem rannsóknarbókasafns er styrkt. Það skiptir ekki bara máli fyrir safnið sjálft heldur fyrir þá fjölmörgu vísinda- og fræðimenn sem hér starfa og geta nýtt sér þekkinguna, bókakostinn og þau skjöl og söfn sem fyrirfinnast þar. Með þessu er lögð áhersla á tvöfalt hlutverk Landsbókasafns Íslands – Háskólabókasafns sem íslenskt þjóðbókasafn og jafnframt rannsóknarbókasafn. Eins og formaður nefndarinnar, hv. þm. Skúli Helgason, kom inn á var umræða um bæði stjórn safnsins sem og hæfi landsbókavarðar. Ég og við fulltrúar Sjálfstæðisflokksins í menntamálanefnd fögnum því að farið sé eins að í þessari stofnun og verið er að gera í flestum öðrum ríkisstofnunum, að sömu verklagsákvæði gildi um hvaða stjórn ríkisstofnana sem er. Það er líka verið að auka sjálfstæði forstöðumanna ríkisstofnananna og möguleika þeirra til að taka ákvarðanir er varða stjórnun og starfsmannahald jafnframt - og ég ítreka - jafnframt því sem gerðar eru auknar kröfur til þeirra og ábyrgð þeirra aukin. Þetta skiptir máli, frú forseti. Þetta er einföldun og samræming sem er góð innan ríkisstofnana. Með þessu eru gerðar þær almennu kröfur til forstöðumanna menningarstofnana sem hafa verið í lögum. Ég fagna því að við erum að setja þetta í lög um Landsbókasafn Íslands – Háskólabókasafn. Jafnframt er ánægjulegt að sjá í þessu frumvarpi að tekið er tillit til þeirra miklu breytinga sem orðið hafa á háskólasamfélaginu frá gildistöku núgildandi laga um Landsbókasafn Íslands – Háskólabókasafn og að lögð skuli vera aukin áhersla á samvinnu og samstarf háskólanna. Það er rökrétt þar sem Háskóli Íslands er 100 ára á þessu ári og elsta háskólastofnun landsins að háskólasafnið gæti þess að vera í forustu og auki samstarf við aðra skóla. Frú forseti. Það er ekki mikið fleira um þetta segja. Ákveðnar breytingar eru lagðar til sem nefndin er sammála um. Að lokum verður að segjast eins og er að það er ánægjulegt að vera fulltrúi í menntamálanefnd þar sem gengið er til verka óháð pólitískum flokkum og horft á verkefnin sem slík og hvernig nefndin geti lagað frumvörp og betrumbætt til að lögin sem við samþykkjum héðan frá Alþingi séu sem best úr garði gerð.

Virðulegi forseti. Til umfjöllunar er þingsályktunartillaga um menntun og atvinnusköpun ungs fólks. Menntamálanefnd hefur fjallað um þetta mál og leitað eftir umsögnum víðs vegar að og fengið ýmsar frá aðilum vinnumarkaðarins, skólasamfélaginu, Sambandi íslenskra framhaldsskólanema, Samtökum atvinnulífsins og fleirum auk þess sem nefndin óskaði sérstaklega eftir áliti félags- og tryggingamálanefndar á tillögunni. Ástæðan var ekki síst sú að eitt meginmarkmið tillögunnar, eins og hún var lögð fram, var að bregðast við því mikla atvinnuleysi sem hefur verið í landinu meðal ungs fólks á aldrinum 16–24 ára. Mörgum hefur sviðið að sjá að verulega stór hluti þeirra ungu atvinnuleitenda sem þurfa á aðstoð að halda í samfélaginu er einungis með grunnskólapróf, í kringum 75% hafa ekki tekið önnur próf en grunnskólapróf. Engum blöðum er um það að fletta að þetta er meginskýringin á því hve hátt atvinnuleysið er í þessum aldurshópi. Með tillögunni var ætlunin að móta heildstæða aðgerðaáætlun sem hefði þann þríþætta tilgang að takast á við og vinna bug á langtímaatvinnuleysi ungs fólks, í öðru lagi að efla iðn- og tæknimenntun í samfélaginu og í þriðja lagi að svara eftirspurn helstu vaxtargreina atvinnulífsins eftir vinnuafli með slíka menntun. Umsagnaraðilar eru að mestu jákvæðir í garð tillögunnar, styðja framgang hennar og benda á mikla þörf fyrir aukin námstækifæri fyrir ungt fólk. Nú er þess að geta, og það er í sjálfu sér mikið gleðiefni, að góð hreyfing hefur komist á þau mál sem lúta að menntunarúrræðum fyrir ungt fólk síðan þessi tillaga var upphaflega lögð fram, þ.e. í kringum áramótin, sem birtist í því að ríkisstjórnin hóf í samráði við aðila vinnumarkaðarins sérstakt átak sem ber heitið Nám er vinnandi vegur og hefur ríkisstjórnin samþykkt að verja til þess 7 milljörðum kr. á næstu þremur árum. Átakið felur í stuttu máli í sér að atvinnuleitendur eru hvattir til að sækja sér menntun í framhaldsskólum og munu framhaldsskólar strax í haust taka inn alla umsækjendur undir 25 ára aldri sem uppfylla tiltekin skilyrði ásamt eldri umsækjendum sem lokið hafa raunfærnimati á þessu vori. Ýmislegt fleira kemur fram í þessu átaki, t.d. er stofnaður sérstakur þróunarsjóður til að efla starfstengt nám, samstarf skóla og fyrirtækja um slíkt nám er aukið, vinnustaðanámssjóður er settur á fót og fær til þess sérstaka fjárveitingu til að auðvelda nemendum í starfsnámi að ljúka hagnýtu námi með starfsþjálfun á vinnustað og svo mætti áfram telja. Menntamálanefnd leggur sérstaka áherslu á að samhliða þessari aðgerðaáætlun verði tryggt aðgengi framhaldsskólanemenda frá 16 ára aldri að vinnustaðanámi, samanber 28. gr. framhaldsskólalaga frá 2008. Nefndin telur að með átakinu Nám er vinnandi vegur sé að verulegu leyti komið til móts við það efni tillögunnar sem lýtur að því að fjölga námsúrræðum fyrir unga atvinnuleitendur. Hins vegar stendur eftir að full þörf er á nánari samþættingu á mennta- og atvinnustefnu stjórnvalda, þ.e. að þessi tvö kerfi, menntakerfið annars vegar og hins vegar málefni vinnumarkaðarins, séu í betra samræmi hvort við annað og þá með sérstakri áherslu á eflingu starfsnáms í því skyni að fjölga atvinnutækifærum ungs fólks í ýmsum helstu vaxtargreinum atvinnulífsins. Fyrir liggja rannsóknir, m.a. könnun Samtaka iðnaðarins frá því um áramótin, sem staðfesta að mikil eftirspurn er eftir starfsfólki með iðn- og tæknimenntun, sem menntakerfið hefur ekki haft undan að sinna. Nefndin leggur því til breytingar á texta tillögunnar þar að lútandi þannig að áhersla verði lögð á að samþætta mennta- og atvinnustefnu stjórnvalda með því að greina menntunarþörf atvinnulífsins, auka vægi starfsnáms í íslensku menntakerfi og þróa nýjar fjölbreyttar starfsnámsleiðir. Nefndin leggur til breytingar varðandi skipun þess starfshóps sem móti umrædda aðgerðaáætlun, að hún verði mótuð í samráði við iðnaðarráðuneytið og Samtök atvinnulífsins, og nefndin breytir sömuleiðis tímamörkum þannig að stefnt verði að því að skila niðurstöðum fyrir 1. desember 2011. Það er með þetta nefndarálit eins og þrjú hin fyrri sem ég hef kynnt í dag að öll menntamálanefnd stendur að baki álitinu. Ég vil nota tækifærið og þakka kærlega fyrir þann góða anda sem hefur verið í nefndinni við störf hennar í þessum málum eins og reyndar mörgum fleiri í vetur. Ég tek heils hugar undir orð hv. þm. Ragnheiðar Ríkharðsdóttur um að í nefndinni hafi menn hvergi haldið aftur af sér við að vinna vel að einstökum málum þvert á flokka og vekur það með manni bjartsýni um að við séum að sigla inn í nýja og bjartari tíma í þeim efnum.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ágæta yfirferð yfir málið en mig langar að spyrja hann hvort í nefndinni hafi komið til tals úrræði sem vantar á Íslandi, til dæmis eins og menntun í afgreiðslustörfum. Það er sérstakt nám í Þýskalandi, er hluti af iðnnámi, en það vantar hér á landi og það vantar einnig kennslu í mörgum öðrum þjónustustörfum. Það er nefnilega þannig að fólk hefur hæfileika á mismunandi sviðum. Sumir hafa meiri hæfileika í handverksátt og aðrir eru meira á bókina. Mér finnst eins og alltaf sé verið að stíla inn á það að menn læri á bókina í staðinn fyrir að læra það sem kannski stendur þeim nær, menn geta verið mjög handlagnir eða þjónustuliprir og þá vantar nám við hæfi. Ég vil spyrja hv. þingmann, án þess að ég vilji tefja umræðuna neitt sérstaklega, hvort þetta hafi verið rætt í nefndinni, hvort rætt hafi verið um að bjóða upp á meira úrval fyrir fólk sem er frá náttúrunnar hendi með mismunandi hæfileika.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Pétri H. Blöndal fyrir þessa ábendingu, sem er mjög þörf. Ég held að góðu heilli sé að skapast almennur stuðningur við þá stefnumótun að í skólakerfi okkar reynum við eftir megni að þjónusta hvern nemanda og virkja þá hæfileika og getu sem býr í hverjum og einum. Við höfum kannski ekki verið nægilega dugleg við að sinna þeim áherslum á liðnum áratugum, meðal annars með þeim afleiðingum að brottfall hefur verið mjög mikið í framhaldsskólunum og reyndar á öllum skólastigum. Það er efalítið afleiðing af því að til dæmis þeir hópar sem hv. þingmaður vísaði til, sem eru kannski ekki eins vel í færum að læra á bókina en hafa mikla hæfileika til að leggja stund á styttri starfsnámsbrautir, hafa ekki fengið þá þjónustu sem þeim hefur hentað. Þó erum við með ákvæði í stjórnarskránni sem segir okkur að allir borgarar í þessu landi eigi að fá menntun og fræðslu við sitt hæfi. Þetta er eitt af því sem er mikilvægt og var vissulega rætt í nefndinni, þ.e. að við þyrftum að auka vægi starfsnáms í menntakerfinu og fjölga starfsnámsbrautum, ekki síst styttri starfsnámsbrautum. Það kom einmitt fram í umfjöllun nefndarinnar að sá ljóður hefur verið á okkar menntakerfi að einhverju leyti að starfsnámsbrautir hafa í of miklum mæli verið mótaðar í samræmi við fyrirkomulagið í bóknáminu. Við erum með fjögurra ára nám í starfsnámi þegar kannski tveggja ára nám mundi duga. Áherslan á styttri starfsnámsbrautir er örugglega eitt af því sem við þurfum að horfa meira til í þessari vinnu. Það er einmitt ein af þeim breytingum sem nefndin leggur til að þróaðar verði nýjar fjölbreyttar starfsnámsleiðir með það markmið í huga.

Virðulegur forseti. Við ræðum enn eitt mál frá hv. menntamálanefnd, þingsályktunartillögu um menntun og atvinnusköpun ungs fólks. Menntamálanefnd sjálf flytur þessa tillögu og hún var komin til áður en aðrar nefndir voru settar á laggirnar. Hér er talað um nefndina Nám er vinnandi vegur. Þar samþykkti ríkisstjórnin, í samráði við aðila vinnumarkaðarins, að setja allt að 7 milljarða á næstu þremur árum í að efla átak sem meðal annars felur í sér að atvinnuleitendur verði hvattir til að sækja sér menntun í framhaldsskólum. Jafnframt er hér komið inn á að framhaldsskólarnir muni haustið 2011 taka inn alla umsækjendur undir 25 ára aldri. Ég vil láta þess getið að menntamálanefnd hafði farið af stað með þessa þingsályktunartillögu áður en þetta verkefni ríkisstjórnarinnar og aðila vinnumarkaðarins kom inn. Það er þó tekið mið af því hér og er það vel. Ég vil benda á að við settum framhaldsskólalög árið 2008. Við höfum á þessu þingi tekið þátt í því að fresta ákveðnum lögum um framhaldsskóla vegna þess að talið var að fjármunir lægju ekki fyrir. Þrátt fyrir að ég sé einn af flutningsmönnum þessarar tillögu verð ég að segja að ég er ekki sátt við þetta vinnulag, að skerða fjármuni og fjárútlát til framhaldsskólans til að sinna því lögbundna hlutverki sem honum var falið með lögum frá Alþingi 2008 en vera svo, ríkisstjórn og aðilar vinnumarkaðarins, tilbúin til að setja allt að 7 milljarða á næstu þremur árum í það ferli sem framhaldsskólinn átti raunverulega að gera, en hafði verið tekið út með frestun ákvæða. Ég vona að hv. menntamálanefnd taki það upp hjá sjálfri sér á komandi þingi að draga til baka þær frestanir sem gerðar voru á gildandi lögum. Engu að síður er það af hinu góða að sérstakt átak sé í gangi fyrir unga einstaklinga sem eru atvinnulausir því að fátt er bölið meira en þeirra sem atvinnulausir eru. Kynnist menn því á unga aldri og séu lengi atvinnulausir er hætta á að það dragi úr kjarki, áræði og þori til að hefja leit að nýjum tækifærum. Að því leyti ber að fagna því sem hér er sett fram. Í gildandi framhaldsskólalögum og því sem frestað var var meðal annars komið inn á starfsnámið og vinnustaðasjóð sem skólar og þá þeir vinnustaðir sem tilbúnir voru til að taka nemendur í starfsnám eða vinnustaðatengt starfsnám - til að auðvelda aðgengi nemenda að þjálfun í þeirri iðngrein eða starfsgrein sem þeir óskuðu að mennta sig í yrði settur á laggirnar sá vinnustaðanámssjóður sem hér um ræðir. Talið var að það auðveldaði nemendum að sækja í iðnnám og geta síðan tekið meira en eingöngu bóknámið og fullnumið sig í þeirri iðngrein eða starfsnámi sem nemendur óskuðu hverju sinni. Þess vegna ber að fagna því sem hér er komið hvað þetta varðar og vonandi er þetta komið til að vera. Þetta er vonandi ekki tímabundið átak til þriggja ára heldur er verið að stefna í að fullgilda framhaldslögin frá 2008. Þess vegna stendur menntamálanefnd einhuga að því. Eins og fram kom í máli hv. þm. Skúla Helgasonar, formanns menntamálanefndar, leggur nefndin áherslu á að samhliða þessu átaki, Nám er vinnandi vegur, verði með þessari aðgerðaáætlun tryggt aðgengi framhaldsskólanema, sem eru 16, 17 og 18 ára, að vinnustaðanámi og þá aðgengi í þennan vinnustaðanámssjóð þannig að þeir nemendur sem hefja nám í framhaldsskóla 16 ára gamlir og kjósa sér iðngreinar verði ekki látnir sitja á hakanum en eldri nemendum gefið tækifæri til að koma inn og fara í starfsnám eða iðnnám sækja í vinnustaðanámssjóðinn en hinir þurfa að bíða. Ég legg mikla áherslu á að ósk nefndarinnar verði virt um aðgengi framhaldsskólanema frá 16 ára aldri að vinnustaðanámi, samkvæmt 28. gr. laga nr. 92/2008, að við séum ekki að mismuna nemendum í framhaldsskóla hvað þetta varðar á næstu þremur árum. Virðulegur forseti. Ég ítreka það sem ég sagði í upphafi að það var hv. menntamálanefnd sem ákvað að leggja fram þingsályktunartillögu hvað þetta varðar og því ber að fagna að framkvæmdarvaldið í samvinnu við aðila vinnumarkaðarins hafi síðan lagt af stað með átakið Nám er vinnandi vegur til að efla áræði, kjark og þor ungra atvinnulausra einstaklinga til að sækja inn í skóla á nýjan leik til að styrkja sig og vonandi búa sig enn frekar undir framsækið nám til framtíðar.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir breytingartillögum við frumvarp til laga um breytingu á barnaverndarlögum, nr. 80/2002, með síðari breytingum. Hér er um fjórar breytingartillögur að ræða sem ég ætla að fara yfir. Í þeirri fyrstu segir, með leyfi forseta: „Á eftir a-lið 2. gr. komi nýr stafliður svohljóðandi: Í stað orðanna „3. og 5. mgr. 15. gr.“ í 3. málslið 1. mgr. kemur: 3., 5. og 6. mgr. 15. gr.“ Hér er um tæknilega breytingu að ræða. Í frumvarpinu var lögð til breyting á 15. gr. laganna þar sem vísað er til að barnaverndarnefndir geti kært til kærunefndar barnaverndarmála ákvarðanir Barnaverndarstofu samkvæmt 3., 5. og 6. mgr. 15. gr. Sambærilega breytingu láðist að leggja til á 6. gr. laganna og því er þessi breyting lögð til. Í tillögu númer tvö segir: „Við b-lið 53. gr. a. Orðin „og hagsmunasamtök fóstur- og vistforeldra“ í 1. málslið falli brott. b. Á eftir orðunum „með sama hætti“ í 2. málslið komi: og að höfðu samráði við hagsmunasamtök fóstur- og vistforeldra.“ Ástæðan fyrir þessari breytingu er sú að nefndin lagði til að haft yrði samráð við hagsmunasamtök fóstur- og vistforeldra við gerð reglugerðar um fjárhæðir sem greiddar eru vegna barna í fóstri og um hlut ríkisins í kostnaði vegna fósturs. Samkvæmt breytingartillögu nefndarinnar var jafnframt gert ráð fyrir samráði við hagsmunasamtökin um fjárhæð gjalda sem sveitarfélögum ber að greiða vegna ráðstöfunar barna í neyðarvistun á heimili eða stofnun. Eðli málsins samkvæmt var ekki ætlunin að leggja á samráðsskyldu vegna þess kostnaðar og er því lögð til leiðrétting á þessu. Í þriðju breytingartillögunni segir: „Við b-lið 54. gr. Í stað orðanna „að höfðu samráði við“ í 4. mgr. komi: að fengnum tillögum.“ Annars staðar í lögunum er kveðið á um að ráðherra setji reglugerð að fengnum tillögum Barnaverndarstofu og rétt er að hafa sama hátt á hér því um er að ræða samræmingu á orðalagi. Í fjórðu breytingartillögunni segir: „9. mgr. 57. gr. orðist svo: Ákvæði a-liðar 45. gr., 50.–52. gr., a-liðar 53. gr. og 1., 3. og 4. málsliður b-liðar 53. gr. taka gildi 1. janúar 2013.“ Í nefndaráliti félags- og tryggingamálanefndar kemur fram að nefndin leggi til að ákvæði er varða breytta verkskiptingu ríkis og sveitarfélaga taki ekki gildi fyrr en 1. janúar 2013. Lagði nefndin því til breytingu þess efnis að ákvæði sem getið er í 9. mgr. gildistökuákvæðis frumvarpsins tækju gildi 2013. Þar er þó jafnframt að finna ákvæði er varðar kostnað vegna fósturs auk ákvæða um mat og eftirlit með gæðum úrræða og vistun barna utan heimilis. Nefndin hefur lagt áherslu á sterkt, skilvirkt og virkt eftirlit og því er mikilvægt að breyta gildistökunni þannig að ákvæði er varða eftirlit taki gildi strax. Flutningsmaður þessara breytingartillagna er Sigríður Ingibjörg Ingadóttir og legg ég til að hv. Alþingi samþykki þessar tillögur.

Herra forseti. Ég ætla ekki að tefja umræðuna, það er margt sem liggur fyrir. Við ræðum afskaplega mikilvægt mál og mjög mikilvægt hvernig til tekst í lagasetningunni og sérstaklega í framkvæmd laganna. Málið er búið að vera nokkuð lengi til umræðu hjá Alþingi og er það vel því að það þarf að ræða vel. Rætt hefur verið við marga hagsmunaaðila og sérfræðinga á þessu sviði. Barnaverndarlög eru náttúrlega sá hluti lagasafnsins sem snýr kannski að viðkvæmustu hlutum í samfélaginu og fer inn fyrir veggi heimilisins, ef má orða það svo. Þess vegna eru þetta oft og tíðum erfið mál og reynast alltaf erfið og stundum mjög erfið og vara ef til vill yfir áratugi og lengur. Því skiptir miklu hvernig til tekst. Ég vona að hv. félagsmálanefnd hafi fundið þá agnúa á því frumvarpi sem fram var lagt og það sé orðið núna eins gott og maður vonast til að það geti orðið, það má auðvitað alltaf bæta málin. Það sem ég hef haft kannski mestar áhyggjur af er að þjóðfélagsgerðin er að breytast. Það eru mjög miklar sviptingar í samfélaginu, fjölskyldan er að breytast, hin hefðbundna fjölskylda, pabbi og mamma gift, eigandi tvö börn, er horfin eða hún er sem sagt ekki orðin eins stöðluð og hún var, það eru komnar alls konar fjölskyldugerðir, svo maður tali nú ekki um fyrir kannski hundrað, tvö hundruð árum þegar stórfjölskyldan var afi, amma o.s.frv. Miklar breytingar hafa orðið, nú er mikið um einstæða foreldra, samkynhneigðir foreldrar eiga börn o.s.frv. Það er orðin miklu víðtækari flóra af fjölskyldum sem við þurfum að takast á við og það er í sjálfu sér ekki mikill vandi. Svo hefur aukist að afi og amma taki börn að sér vegna náms eða vegna ýmissa atvika hjá börnunum. Inn í þetta kemur, því miður, og það er eitthvað sem við þurfum líka að horfast í augu við, hin mikla aukning á ýmiss konar fíkn, eiturlyfjafíkn, áfengisfíkn o.s.frv., sem hefur rústað mörgum heimilum og kemur aðallega niður á börnunum, því miður. Því þarf löggjafinn að taka mið af þegar hann er að smíða svona löggjöf. Því má segja að hver fíkill sem á börn geti skapað aðstæður sem leiði til barnaverndarmála vegna þess að fíkill er, eins og kunnugt er, kannski ekki í færum til þess að sinna börnum svo að vel sé og sómi sé að. Þá lenda börnin oft eða stundum hjá vandamönnum, afa og ömmu og öðrum slíkum, sem þarf þá að taka mið af í svona löggjöf. Nefndin tók mið af því að færa meiri ábyrgð yfir á þær fjölskyldur sem standa barninu nærri og það finnst mér vera mjög jákvætt. Það er miklu betra fyrir barn sem lendir í svona ógöngum innan fjölskyldunnar að það fari til fólks sem það kannast vel við og er í tengslum við. Ég vona að þetta frumvarp sé gott. Það sem ég hef enn áhyggjur af er sá mikli huliðshjálmur sem hvílir yfir þessum málum eðlilega. Ég hef minnst á það bæði í 1. og 2. umr. að sá huliðshjálmur er náttúrlega til þess að vernda persónulegar upplýsingar sem koma í ljós í svona málum en getur jafnframt verið skálkaskjól fyrir eitthvað sem misjafnt getur gerst, eins og Breiðavíkurmálið sýnir okkur. Við þurfum stöðugt að vera á varðbergi fyrir því að slíkt gerist ekki og ég hygg að menn séu orðnir ansi vel vakandi fyrir slíkum vandamálum þó að menn hafi ekki verið tilbúnir til að lyfta þeim huliðshjálmi nóg þannig að slík mál geti komist upp.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á lögum nr. 100/2007, um almannatryggingar, lögum nr. 99/2007, um félagslega aðstoð, og lögum nr. 129/1997, um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, með síðari breytingum. Markmið frumvarpsins er að koma í veg fyrir gagnkvæmar skerðingar örorkulífeyris úr lífeyrissjóðum og örorkulífeyris almannatrygginga. Byggist það á samkomulagi félags- og tryggingamálaráðherra, nú velferðarráðherra, og Landssamtaka lífeyrissjóða frá 30. desember 2010 sem gert var á grundvelli yfirlýsingar ríkisstjórnarinnar og Landssamtaka lífeyrissjóða um víxlverkun örorkulífeyris almannatrygginga og lífeyris úr lífeyrissjóðum annars vegar og hins vegar hækkun frítekjumarks ellilífeyrisþega í áföngum frá 3. desember 2010. Í ákvæðum frumvarpsins er kveðið á um að örorkulífeyrir almannatrygginga, auk greiðslna örorkustyrks, aldurstengdrar örorkuuppbótar og tekjutryggingar, lækki ekki vegna almennra hækkana á örorkulífeyri úr lífeyrissjóðum. Hið sama eigi við um greiðslur heimilisuppbótar, uppbótar á lífeyri vegna kostnaðar og uppbótar vegna reksturs bifreiðar. Þá er kveðið á um það í 3. gr. frumvarpsins að óheimilt sé að láta almennar hækkanir sem kunni að verða á örorkulífeyrisgreiðslum samkvæmt almannatryggingalögum og lögum um félagslega aðstoð leiða til lækkunar á örorkulífeyri sjóðfélaga úr lífeyrissjóði. Nefndin ræddi nokkuð skerðingar sem örorkulífeyrisþegar hafa orðið fyrir á undanförnum árum. Nefndin bendir á að örorkulífeyrisþegar hafa vegna víxlverkana örorkulífeyris almannatrygginga og lífeyris úr lífeyrissjóðum orðið fyrir umtalsverðum skerðingum á greiðslum frá sínum lífeyrissjóði síðustu ár og margir misst þær alveg. Mikilvægt er að stöðva frekari skerðingar og kanna til hlítar hvort og þá með hvaða hætti sé hægt að leiðrétta skerðingar aftur í tímann. Sökum þess hvernig þetta frumvarp er til komið og með vísan í samkomulagið sem það byggist á telur nefndin að svo stöddu ekki unnt að kveða á um frekari afturvirkni frumvarpsins. Það liggur á að tryggja þá réttarbót sem í frumvarpinu felst en nefndin áréttar hins vegar mikilvægi þess að skoða þessi mál til hlítar og frekari leiðréttingu á þeim skerðingum sem öryrkjar hafa orðið fyrir. Við nefndina voru bornar upp áhyggjur af því að óljóst væri hvað átt væri við með almennum hækkunum. Til að mynda yrði unnt að skilgreina það þröngt og koma í veg fyrir að þar undir féllu hækkanir í samræmi við nýsamþykkta breytingu þingsins á lögum nr. 100/2007, um almannatryggingar. Í þeim lögum er ráðherra gefin heimild til að hækka bætur almannatrygginga með reglugerð ef verulegar breytingar verða á launaþróun og þjóðhagsforsendum frá afgreiðslu fjárlaga. Markmið laganna er að lífeyrisþegar njóti hliðstæðra kjarabóta og um hefur verið samið í kjarasamningum aðila á vinnumarkaði. Nefndin áréttar að hækkanir sem verða í samræmi við framangreinda breytingu á almannatryggingalögum og reglugerð ráðherra fellur undir það að vera almenn hækkun og leiði því ekki til lækkunar örorkulífeyris lífeyrissjóða. Nefndin fagnar því að sú hækkun sem verður á örorkulífeyri í samræmi við nýsamþykkt lög, reglugerð ráðherra og yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar í tengslum við kjarasamninga leiði ekki til víxlverkunar og samsvarandi lækkunar örorkulífeyris frá lífeyrissjóðum. Um er að ræða mikilvægar kjarabætur til handa lífeyrisþegum og brýnt að þeir fái notið þeirra án þess að samspil greiðslna frá almannatryggingum og lífeyrissjóðum leiði til lækkunar. Nefndinni voru kynntar áhyggjur af því að ekki væri hér um varanlega ráðstöfun að ræða þar sem frumvarpið hefur tímabundinn gildistíma og ákvæðum þess er einungis ætlað að gilda til ársloka 2013. Því fylgdi óvissa fyrir örorkulífeyrisþega um framtíðargreiðslu til þeirra. Í athugasemdum við frumvarpið og í máli gesta kom fram að nýta eigi tímann fram að því til að ljúka endurskoðun á sambandi og samspili lífeyrissjóða og almannatrygginga. Nefndin áréttar mikilvægi þess að fundin sé varanleg lausn á víxlverkun þessara tveggja meginstoða lífeyristrygginga landsmanna og að tíminn til endurskoðunar sé nýttur til hins ýtrasta eins og vilji stendur til. Nefndin áréttar jafnframt hversu nauðsynlegt það er við yfirstandandi endurskoðun almannatryggingalaga að lausn finnist á samspili lífeyrissjóða og almannatrygginga til frambúðar. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Undir álitið skrifa auk þeirrar sem hér stendur Guðmundur Steingrímsson, Þórunn Sveinbjarnardóttir, Ásmundur Einar Daðason, Íris Róbertsdóttir, Lilja Rafney Magnúsdóttir, Jónína Rós Guðmundsdóttir og Ásbjörn Óttarsson, með fyrirvara.

Herra forseti. Það mál sem við ræðum nú hefur langa forsögu. Segja má að það hafi byrjað upp úr 1980 þegar lífeyrissjóðirnir hófu að verðtryggja lífeyri sinn en þangað til hafði hann verið afskaplega óverulegur og skipti ekki máli í rauninni, var bara einhverjar óverðtryggðar krónur sem dugðu ekki til neins og skiptu engu máli. Þegar lífeyrissjóðir fóru að verðtryggja lífeyri og sérstaklega þegar þeir fóru að framreikna lífeyri örorkulífeyrisþega, þ.e. að menn sem yrðu öryrkjar fengju lífeyri eins og þeir hefðu greitt til æviloka, þá fóru lífeyrissjóðirnir í reynd að borga lífeyri eins og þeir yrðu þegar lífeyrissjóðirnir væru búnir að starfa á fullu eftir svona 30, 40 ár með ellilífeyri. Það þýddi að öryrkjar voru þeir fyrstu hjá lífeyrissjóðunum sem fengu sæmilegan lífeyri með framreikningi. Inn í reglugerðir sjóðanna var á þeim tíma sett sjálfsagt ákvæði um að maður sem verður öryrki á ekki að vera betur settur eftir örorkuna en áður, þ.e. hann átti ekki hækka í launum við það að fá örorkulífeyri. Þetta finnst mér vera alveg sjálfsagt ákvæði og er enn í reglugerðum sjóðanna. Þeir fóru að framkvæma þetta fyrir nokkrum árum og þá fóru að gerast undarlegir hlutir vegna þess samspils sem er við Tryggingastofnun ríkisins, þ.e. lífeyris frá almannatryggingum, sem enn er ekki leyst. Það hefur ekki verið leyst hvernig lífeyrissjóðirnir sem borga tekjutengdan lífeyri og hins vegar almannatryggingar sem borga eiginlega framfærslutryggingu eiga að vinna saman. Ég vil minna á að skylda er að borga í lífeyrissjóð þannig að þeir eru hluti af velferðarkerfinu og það ættu í rauninni allir sem verða öryrkjar að vera með framreikning í einhverjum skilningi. Þeir eiga að hafa unnið á vinnumarkaði, nema þeir sem eru fatlaðir frá fæðingu og fara aldrei á vinnumarkað. Það er svo aftur hópur sem hefur sem betur fer verið dálítið í umræðunni og í löggjöfinni undanfarin tíu til fimmtán ár og hefur verið gert stórátak í því að bæta stöðu fatlaðs fólks en þar má gera töluvert betur frá því sem er í dag en ég ætla að sleppa þeim hópi nú. Það sem olli miklum vandræðum, þegar lífeyrissjóðirnir fóru að virkja þetta ákvæði um að menn ættu ekki að hagnast af örorkunni, var það fólk sem hafði greitt inn í lífeyrissjóðina af mjög litlum tekjum, jafnvel fyrir hlutastarf, jafnvel fyrir örlítið starf. Heimavinnandi húsmæður eða námsmenn fóru að vinna og borga í lífeyrissjóð af mjög litlum tekjum, kannski fyrir vinnu í 3–4 mánuði á ári eða eitthvað slíkt. Þegar þær tekjur komu svo til greiðslu örorkulífeyris nokkrum árum seinna voru viðmiðunartekjurnar sem greitt hafði verið inn í lífeyrissjóðina mjög lágar og stundum undir því lágmarki sem almannatryggingar greiða. Ég tel að það hafi verið mistök hjá lífeyrissjóðunum að hafa ekki miðað við alla vega lágmarkslaun þegar þeir fóru að skerða sinn lífeyri þannig að tekjutrygging almannatrygginga yrði ekki ákveðinn botn í því máli. Þetta kom mjög undarlega út og allt þetta kerfi er eiginlega óskiljanlegt nema fyrir innvígða. Ég geri ekki ráð fyrir að margir þingmenn skilji þetta, geri ekki kröfu til þess og ég geri heldur ekki ráð fyrir og enn síður að almenningur skilji hvernig samspil almennra lífeyrissjóða og Tryggingastofnunar er. Þannig er, herra forseti, að ef lífeyrissjóður hækkar lífeyri af einhverjum ástæðum, segjum að gengið hafi vel í góðærinu eins og það gerði, sumir lífeyrissjóðir hækkuðu þá lífeyri en eru reyndar búnir að skerða hann aftur, þá var það tilkynnt til Tryggingastofnunar og hún sagði: Þessi maður er með hærri lífeyri, við skerðum lífeyrinn frá okkur. Um leið og það var gert kom inn í dæmið skertur lífeyrir frá Tryggingastofnun og maðurinn var aftur kominn með lægri laun og fór aftur undir mörk lífeyrissjóðsins þannig að hann hækkaði sínar bætur. Svona gekk þetta fram og til baka að lífeyrissjóðurinn hækkaði bæturnar, Tryggingastofnun skerti og þetta gekk svona fram og til baka með ákveðinni töf upp á einhverja mánuði eða ár og fólk skildi náttúrlega ekki neitt í neinu að þetta dinglaði svona upp og niður. Þetta er nokkuð sem er eiginlega löggjafanum að kenna eða þeim sem sjá um þróun velferðarkerfisins, að reglurnar skuli ekki vera skýrar og að þetta skuli ekki vera gert bara á punktinum. Þegar fyrir liggur að maður verður öryrki hjá lífeyrissjóði og hækkun kemur þar ætti um leið að vera búið að reikna hver endanleg niðurstaða er en láta það ekki fara svona fram og til baka eins og bolta eða eitthvað slíkt sem fólk skilur ekki. Hér er frumvarp um að þetta verði fryst í þrjú ár, þessi ákvæði sem um er að ræða, og á meðan verði unnið að því að finna lausn á þessu. Til þess að það verði þurfa menn náttúrlega að vinna hratt. Ég er í þeirri nefnd sem fjallar um þetta mál og þar hafa menn verið að skoða Tryggingastofnun mest. Ég hef varað einmitt við því í nefndinni að menn skoði bara Tryggingastofnun vegna þess að menn þurfa að taka allt umhverfi hennar, þ.e. lífeyrissjóðina, alveg sérstaklega inn. Lífeyrissjóðirnir borga miklu meiri lífeyri í dag en Tryggingastofnun og munu sækja enn meira á í framtíðinni. Mig minnir að það séu 70 milljarðar á móti 50, 70 milljarðar sem lífeyrissjóðirnir greiða í lífeyri á móti 50 sem Tryggingastofnun greiðir og af þeim tölum sjá menn að þetta eru umtalsverðar upphæðir sem við erum að tala um. Ég vonast til að nefndin verði búin að skila niðurstöðu áður en þessi frestur rennur út en það gengur heldur ekki eins og sumir hafa sagt og segja: Við skerðum ekkert lífeyri frá Tryggingastofnun vegna þess að hann er réttur okkar sem við eigum samkvæmt skattkerfinu. Hvað mundi koma út úr því, herra forseti? Það mundi koma út úr því oftrygging, vegna þess að ef menn væru með tekjutryggðan lífeyri, stefnt er að 56%, að menn fái 56% af tekjum, sem er lífeyrir, og síðan fái þeir einhvern krónutölulífeyri sem ætlaður er til framfærslu hjá Tryggingastofnun óskert, 150–160 þús. kr. eða 180 þús. kr. eins og nú er markið, fyrir skatt reyndar. Þá mundi fólk, sérstaklega lágtekjufólk sem fær 56% af einhverjum lágum tekjum, einhverjum lágmarkslaunum, fá töluvert hærri lífeyri eftir að það verður öryrkjar en áður. Líka það að ekki er gerð krafa til þess að öryrkjar megi ekki vinna, þeir megi því vinna og þá getur það gerst að öryrki vinni við hliðina á manni sem ekki er öryrki og öryrkinn er með töluvert hærri og betri lífskjör en sá sem hann vinnur við hliðina á. Þá hafa menn sagt að það komi til alls konar tæki og annað slíkt sem öryrkinn þarf að kosta til, en það er ekki alltaf. Sumir eru öryrkjar án þess að þurfa tæki og annað slíkt, hjólastól og annan kostnað sem reyndar er líka greiddur af kerfinu, og þá getur það gerst að við séum að búa til þá stöðu að sá sem nýtur bóta er með betri lífskjör en sá sem vinnur við hliðina á honum. Það er eitt af grundvallaratriðum í öllum velferðarkerfum að sá sem greiðir bæturnar sé ekki með verri lífskjör en sá sem þiggur bæturnar, þ.e. að ekki séu tekin lífskjör af einhverjum manni og flutt yfir á einhvern annan þannig að sá fyrri tapi. Talið er að það megi ekki gera almennt séð. Þetta er mjög flókið frumvarp, flókin mál hafa langa sögu. Ég vona að sú nefnd sem er að störfum finni á þessu tiltölulega einfalda lausn þannig að sem flestir geti skilið.

Virðulegi forseti. Við ræðum frumvarp til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar, lögum um félagslega aðstoð og lögum um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, með síðari breytingum. Þegar þetta er tekið saman er um að ræða samspil örorkugreiðslna, almannatrygginga og lífeyrissjóða. Þetta mál á sér þá sögu að hæstv. félags- og tryggingamálaráðherra, sem nú er velferðarráðherra, og Landssamband lífeyrissjóða gerðu með sér samkomulag 30. desember 2010 á grundvelli yfirlýsingar ríkisstjórnarinnar og Landssambands lífeyrissjóða um víxlverkun örorkulífeyris, almannatrygginga og lífeyrissjóða annars vegar og hins vegar hækkun frítekjumarks ellilífeyrisþega í áföngum frá 3. desember 2010. Eins og kom fram í máli hv. þm. Guðfríðar Lilju Grétarsdóttur er ég á þessu máli með fyrirvara og ég ætla að gera örstutta grein fyrir honum. Það er ekki svo að skilja að það fólk sem fær þessa leiðréttingu eigi hana ekki skilið. Það er ágætt að rifja upp í umræðu eins og þeirri sem hér fer fram að þetta þýðir að sjálfsögðu gríðarlega mikil útgjöld fyrir ríkissjóð.

… skatta.

Hv. þm. Pétur Blöndal kallar fram í að þá verði væntanlega að hækka skattana. Þetta þýðir um 6,5 milljarða á þessu ári, annars vegar um 4,5 milljarða vegna almannatrygginganna og hins vegar 2 milljarða vegna atvinnuleysistrygginga. Það er ágætt að rifja upp fjáraukalögin 2010 því að þessir hópar, sérstaklega aldraðir og öryrkjar, fengu mikinn skell þegar þessi hæstv. ríkisstjórn tók við. Fyrsta verk hennar var að flytja bandorm á vorþingi 2009 sem gerði það að verkum að það átti að skerða kjör þessara hópa, aldraðra og öryrkja, um 7 milljarða. Það var gert við mikil mótmæli frá þessum hópum, eðlilega. Fulltrúar bæði Landssambands eldri borgara og öryrkja sem hittu fjárlaganefnd og töluðu við okkur þar bentu okkur á að mjög hart væri gengið fram. Þá var áætlun um að þessir tveir hópar yrðu skertir um 7 milljarða. Reyndin varð hins vegar önnur og það kom í ljós að varnaðarorð fulltrúa þessara landssambanda, annars vegar eldri borgara og hins vegar öryrkja, þess góða fólks, við okkur reyndust rétt. Þegar fjáraukalög fyrir 2010 voru samþykkt kom í ljós að skerðingin var nefnilega 11 milljarðar en ekki 7. Það var verið að rétta af fjárhag ríkissjóðs um 4 milljarða vegna þessara þátta. Það var aðallega vegna þess að menn tekjutengdu allt sem kom að þeirri þjónustu, sérstaklega hjá öldruðum. Mér er minnisstæður einn hlutur, það var reiknaður út kostnaður fyrir aldraða við að vera á öldrunarstofnunum og hann fjórfaldaðist miðað við það sem var lagt upp með. Tekjuskerðingin á þessa hópa var alveg gríðarlega mikil. Það er ekki ósanngjarnt að eitthvað af því gangi til baka. Það var mjög hart gengið fram gegn öldruðum og öryrkjum. Eins og ég sagði áðan voru teknir 4 milljarðar umfram áætlun, það voru alls staðar skerðingar. Það er dapurlegt að það skyldi verða fyrsta verk hæstv. vinstri ríkisstjórnar í landinu að ganga svona fram. Fyrirvari minn í þessu máli snýr líka að því að ég hef töluverðar áhyggjur af fjárhag ríkissjóðs og því hvernig við náum jöfnuði í ríkisfjármálum. Það var lagt af stað í upphafi árs 2011, þegar við samþykktum fjárlög fyrir það ár, að hallinn á ríkissjóði yrði 37 milljarðar. Hér erum við að setja 6,5 milljarða í þennan málaflokk. Ég veit ekki hvað við eigum eftir að setja mikið í Íbúðalánasjóð, hugsanlega 15–18 milljarða, og þá á eftir að taka tillit til fleiri þátta. Reyndar sló hæstv. fjármálaráðherra dálítið á það í umræðunni í morgun og gerði athugasemdir við það sem hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra og hv. þm. Helgi Hjörvar, sem er formaður efnahags- og skattanefndar, sögðu í síðustu viku þegar fulltrúar Landsbankans kynntu tillögur til frekari úrbóta fyrir heimilin í landinu. Þeir sögðust telja alveg sjálfgefið að það væri til lítils að vera með ríkisábyrgð eða ríkisrekinn Íbúðalánasjóð ef hann gæti ekki gert það sama og ríkisbankinn. Hæstv. fjármálaráðherra gerði alvarlegar athugasemdir við yfirlýsingar þessara ágætu manna og sagði að ekki mætti líta á Íbúðalánasjóð með sama hætti og Landsbankann. Síðan er hagvöxturinn ekki eins og við ætluðum að hann yrði. Það er margt fleira, við erum að klára samningana þannig að það eru mikil útgjöld í farvatninu. Ég hræðist það mjög mikið. Við erum búin að sleppa fullt af tækifærum til að auka tekjurnar, það er staðreynd, og ég hræðist mjög mikið að hallinn á ríkissjóði geti orðið mjög stór í lok árs, þ.e. að hann verði ekki 37 milljarðar heldur hugsanlega miklu meiri. Ef maður fylgist eins vel með fjármálum og ríkissjóði og ég geri, við fáum mánaðarlegt yfirlit frá Fjársýslunni, sér maður að það er líka komið ákveðið launaskrið. Á fyrstu fjórum mánuðunum er það komið 1,5 milljarða fram yfir það sem gert var ráð fyrir. Þá var ekki búið að gera neina kjarasamninga eða neitt hjá ríkinu þannig að það er klárlega eitthvert launaskrið, eða maður hlýtur að halda það, hjá að minnsta kosti sumum opinberum starfsmönnum. Það er ekki gott ef það er hjá sumum hópum og ekki öðrum, sérstaklega í ljósi þess að það mistókst aldeilis þegar menn fóru í að beina tilmælum til stofnana um lækkun launa. Þær meðhöndluðu tilmælin mismunandi. Það er mjög dapurlegt þegar það gerist að sumir forstöðumenn stofnana lækka fólkið sitt í launum, eins og tilmæli ríkisstjórnarinnar og hæstv. forsætisráðherra voru, en aðrar stofnanir sinna því ekki. Það er ekki réttlátt gagnvart þeim sem þurfa að taka á sig launalækkun þegar starfsmenn í öðrum stofnunum þurfa ekki að gera það. Það er dæmi sem við verðum að læra af, enda gerir Ríkisendurskoðun alvarlegar athugasemdir við það hvernig staðið var að þessu. Ég hræðist mjög að hallinn á ríkissjóði geti orðið miklu meiri en lagt var upp með. Um það eru allir sammála, a.m.k. flestir, að við náum varla að ganga lengra fram í skattahækkunum. Það er ekki að gerast sem átti að gerast og þar sem hagvöxturinn er látinn fara af stað gæti orðið dálítið erfitt að ná þessu saman. Þá gæti þurft að kalla á miklar skerðingar inn í árið 2012, ekki að menn ætli að fresta því að ná jöfnuði í ríkisfjármálum sem er að mörgu leyti ekki góð niðurstaða. Það er búið að klúðra svo mörgum tækifærum til þess að ná þessu í gang. Af þessu hef ég verulegar áhyggjur þó að ég ítreki það sem ég sagði áðan, að þeir hópar sem hér um ræðir, sérstaklega aldraðir og öryrkjar, eiga svo sannarlega skilið að fá bætur því að þá er búið að ganga mjög hart fram gagnvart þeim. Síðan langar mig að nefna stuttlega, og ég held að það sé mikilvægt að við ræðum það í þinginu, að það fólk sem missir atvinnuna á samúð mína alla. Það er ekkert verra en að verða atvinnulaus þegar fólk vill vinna til að geta séð sér farborða. Þá er mjög mikilvægt að við náum af stað hvata til að vera í vinnu. Maður heyrir allt of mörg dæmi um annað og maður hefur séð staðreyndir um að fólk hafi meiri ráðstöfunartekjur á atvinnuleysisbótum. Þetta verðum við að forðast, við verðum að taka umræðu um það að fólk hafi meiri ráðstöfunartekjur við það að vera ekki að vinna því að þá þarf það ekki að keyra til vinnu, vera með börn á leikskólum og þar fram eftir götunum. Það er nokkuð sem við verðum að koma í veg fyrir. Maður hefur séð mörg dæmi, eins og ég sagði áðan, og staðreyndir hjá fólki sem maður hittir um að það hafi í raun minni ráðstöfunartekjur, sérstaklega eftir að eldsneyti hækkaði svona mikið. Það borgar sig að vera heima á atvinnuleysisbótum og það má ekki gerast. Þegar maður ferðast um landið, eins og til dæmis í mínu kjördæmi, Norðvesturkjördæmi, sér maður allt of mörg dæmi um erlent vinnuafl í til dæmis sláturhúsum. Þetta er hefðbundin vinna og allir sem eru atvinnulausir þyrftu að sjá meiri möguleika í því að vinna en að sitja atvinnulausir heima. Við flytjum á sama tíma inn erlent vinnuafl til að vinna kannski í þrjá mánuði á haustin við þessi verk. Það er hægt að snúa þessari þróun við, við erum með langstærsta hlutann af erlendu vinnuafli en það gæti verið öfugt þar sem við þyrftum sérmenntað fólk til að sinna þeim störfum svo ég nefni þau sérstaklega. Þetta á líka sums staðar við um fiskvinnsluna, því miður, að fólk fæst ekki til að vinna við fiskvinnslu. Menn gátu hugsanlega leyft sér þetta í loftbóluhagkerfinu þegar allir gátu fengið vinnu, í aðdraganda hrunsins, en sá tími er því miður liðinn. Þetta þýðir bara að við verðum að skattleggja meira hina sem eru að vinna og þetta er nokkuð sem við verðum að þora að ræða í þingsölum. Ég ítreka þó að allt það fólk sem missir atvinnuna á samúð mína alla. Af því að ég var með fyrirvara á þessu nefndaráliti vil ég að lokum vekja athygli á því að hann snýr að þessu: Ég hef miklar áhyggjur af ríkisfjármálum en tek hins vegar undir að mikilvægt er að að minnsta kosti aldraðir og öryrkjar fái einhverjar leiðréttingar því að þeir urðu harðast úti fyrst þegar farið var í skerðingar vorið 2009. Áætlunin var sú að skerða kjör þessara hópa um 7 milljarða en reyndin varð 11. Það eru staðreyndir sem við verðum að horfast í augu við þannig að ég fagna því að verið er að gera það. Ég ítreka áhyggjur mínar af ríkisfjármálum.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir yfirgripsmikla ræðu og umhyggju hans fyrir ríkissjóði sem ég reyni að hafa líka. Hann segir að staða öryrkja og aldraðra hafi skerst eftir hrunið og ég vil því spyrja: Er það ekki aðallega vegna þess að fjármagnstekjur voru teknar inn að fullu í staðinn fyrir að þær voru áður metnar að hálfu? Röksemdir fyrir því að meta þær að hálfu voru þær að fjármagnstekjur séu að miklum hluta froða, þ.e. verðbætur eða áhætta í hlutabréfum eins og komið hefur illilega í ljós eða kostnaður eins og í húsaleigu. Þetta voru rökin fyrir því á sínum tíma að hafa skatt á fjármagnstekjurnar helmingi lægri en á launatekjur, þ.e. 10%, í staðinn fyrir meðaltal í launatekjunum sem þá voru 20% þegar maður tekur alla frádrætti frá. Fyrsta spurningin er sú hvort það séu ekki fjármagnstekjurnar og hvort ekki sé þá ráð að taka aftur upp helmingsskiptin alveg sérstaklega vegna þess að fjármagnstekjur eru í dag flestar neikvæðar, alla vega á almennum innlánsreikningum, og fólk er búið að tapa óhemju í hlutabréfum sem það getur ekki dregið frá kostnað við og kemur ríkinu ekkert við þegar menn tapa. Síðan er spurningin hvort hv. þingmaður sé ekki sammála því að við komum aftur með fjáraukalög ef frumvarpið verður samþykkt svona eins og hann leggur til með fyrirvara. Ég flutti frumvarp að fjáraukalögum vegna þess að 50 þúsund kallinn og sitthvað fleira kom inn í kjarasamning sem eykur kostnað ríkisins um 4 milljarða. Hér er aftur verið að auka kostnaðinn og þá er spurningin: Er ekki rétt að koma með ný fjáraukalög eða breytingartillögu við það fjáraukalagafrumvarp sem ég flutti um daginn og herra forseti hefur ekki séð ástæðu til að ræða þó að búið sé að greiða þetta út samkvæmt almannatryggingum og jafnvel má ekki greiða út samkvæmt stjórnarskrá?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Pétri H. Blöndal fyrir andsvarið. Þetta er hárrétt sem hv. þingmaður bendir á með fjármagnstekjurnar, það er verið að skattleggja þær á neikvæða ávöxtun. Þetta er eitt af því sem menn verða að skoða mjög sérstaklega. Hv. þingmaður kom líka inn á það sem ég aðeins minntist á í minni ræðu, þ.e. tekjutengingin á greiðslu fyrir að dvelja annaðhvort á hjúkrunarrými eða dvalarheimili. Það er einhver hluti þó að það sé hámarkstala í því en það er eitthvað sem menn verða að ræða að mínu viti því að það gengur í sjálfu sér ekki að sumir greiði upphæð sem er kannski þrisvar sinnum lægri en aðrir greiða, fólk sem hefur sparað eða á einhver réttindi, að það skuli vera að greiða og þessi tekjutenging verða þarna á milli. Ég benti líka á það í ræðu minni að það kom einmitt í ljós þegar þetta var skoðað, þegar búið var að tengja þessa eignamyndun eða eignir sem fólk á, kannski ekki beint tekjur heldur eignir líka, ef eignastaða fólks er með þeim hætti þá gerir hún það að verkum að þetta um það bil fjórfaldaðist frá því sem gert var ráð fyrir áður en þetta var sett í gang. Það er líka rétt sem hv. þingmaður sagði að þessi hópur fólks tapaði að sjálfsögðu miklu á hlutabréfum. Það kom líka í ljós. Ég las fyrir nokkru grein eftir einn af forsvarsmönnum eldri borgara þar sem hann bendir á eins og t.d. með peningamarkaðssjóðina að fólk innan bankanna hafði aðgang að þeim og vissi að þetta fólk átti einhverja peninga, var búið að nurla saman kannski gegnum ævina og átti það inni á bankabók, og þá var gerður út her manna til að hringja í þetta fólk og því talin trú um að þetta væri öruggt. Eflaust gerði það fólk sem hringdi út fyrir hönd bankans það eftir þeirri vitund eða upplýsingum sem það hafði innan úr bönkunum sjálfum en eldri borgarar töpuðu líka mjög miklu þar. Þannig að það er margt sem menn þurfa að ræða og skoða.

Herra forseti. Það er aðallega til að ýta á spurninguna um fjáraukalögin ef þetta verður samþykkt, hvort ekki sé ástæða til að horfast í augu við það. Það hefur verið allt of lítill agi í fjármálum hér á landi. Það eru stórar fjárhæðir, gífurlega stórar fjárhæðir, herra forseti, sem ekki hafa verið færðar til bókar eins og t.d. skuldbinding vegna B-deildar LSR, 400 milljarðar. Ég hef hvergi séð hvernig eigi að greiða það. Spurningin er sú hvort hv. þingmaður verði þá ekki með mér í því að flytja fjáraukalög um þessi útgjöld þegar þau verða, enda segir stjórnarskráin að ekki megi greiða krónu út úr ríkissjóði nema samkvæmt fjáraukalögum eða fjárlögum. Það segir stjórnarskráin sem við höfum svarið eið að. Ég held að það sé nú rétt, herra forseti, að við förum að framkvæma eða vinna samkvæmt stjórnarskránni áður en við förum að huga að því að búa til nýja sem ég líka styð. En það má ekki greiða út hækkanir samkvæmt þessu samkomulagi fyrr en búið er að setja þær í fjáraukalög. Það er bara þannig. Hugleiðingar hv. þingmanns um tap á hlutabréfum og ranga ráðgjöf og allt slíkt, þetta hefur maður heyrt og þetta á alveg rétt á sér og þyrfti að ræða miklu ítarlegar í kannski öðru samhengi. Ég veit ekki hversu burðugir bankarnir eru til að bera ábyrgð á því, hvort föllnu bankarnir geti borið ábyrgð á því sem menn töpuðu í þeim efnum. Það er kannski erfitt að sanna það hvernig menn voru vélaðir til að leggja peninga bæði í peningamarkaðssjóði og líka hlutabréf í viðkomandi banka sem tapaðist þá alveg, algerlega, gjörsamlega. Það voru eitthvað um 60 þúsund venjuleg heimili sem töpuðu 80 milljörðum og helmingur aldraðra tapaði töluverðum peningum líka.

Virðulegi forseti. Ég náði ekki að svara þessu með fjáraukalögin sem hv. þingmaður beindi til mín í fyrra andsvari og ég skal svara því núna. Ég held að þetta væri til mikilla bóta. Ég held að það sem mundi gerast sé að þingið yrði miklu meðvitaðra um hverju hafi verið eytt og hverju lofað. Hv. þingmaður bendir að það þyrfti í raun og veru að flytja fjáraukalög og ég er sammála hv. þingmanni um það. Yfirsýnin yfir þetta er takmörkuð, alla vega hjá mörgum hv. þingmönnum, tel ég vera. Ég vil líka minna á þá umræðu sem fór fram hér fyrir nokkru síðan um lokafjárlögin. Þá vorum við að samþykkja lokafjárlög fyrir árið 2009. Þar var verið að færa til tugi milljarða í báðar áttir og var nánast engin umræða um það, tveir, þrír sem tóku þátt í henni. Þá var verið að rétta af allt sem var að gerast. Auðvitað vantar allan aga inn í fjárreiður ríkisins. Það er til að mynda eitt sem maður gæti líka rætt, við samþykktum fjárlög fyrir árið 2011, þeir sem samþykktu þau, þó svo að búið væri að segja að til að mynda Sjúkratryggingar gætu ekki staðið við það sem þar er sagt nema lögum yrði breytt. Nú hefur þessum lögum ekki verið breytt og alveg viðurkennt og vitað að Sjúkratryggingar verða með 2 milljarða í halla. Samt hafði þinginu verið sagt frá því á fundi í fjárlaganefnd að Sjúkratryggingar mundu ekki geta staðið við þetta nema lögum yrði breytt og þeim yrði gert að skerða þjónustuna. Það hefur ekkert verið gert í því. Hvaða gagn er í svoleiðis fjárlögum ef þeim er ekki fylgt ekki alla leið? Það er akkúrat það sem hv. þingmaður var að benda á. Auðvitað eiga að vera hér fjáraukalög þannig að menn geti séð nákvæmlega hvað er að gerast en ekki bara þeir hv. þingmenn sem eiga sæti í fjárlaganefnd. Eitt sem ég ætla að enda á í sambandi við þetta agaleysi í ríkisfjármálunum. Það eru til að mynda allar þær stofnanir sem eru með sértekjur, þær eyða þeim bara, margar hverjar, og hafa frjálsan aðgang að þeim og taka ekki á sig niðurskurð. Ein stofnun núna - það kemur fram á minnisblaði frá fjármálaráðuneytinu - sem er með sértekjur segist bara ætla að fá að nota þær, og þó að fjárlög ríkisins segi annað ætlar hún samt að nota þær.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti frá félags- og tryggingamálanefnd um frumvarp til laga um breytingu á lögum nr. 54/2006, um atvinnuleysistryggingar, og lögum nr. 72/2002, um réttarstöðu starfsmanna við aðilaskipti að fyrirtækjum, með síðari breytingum. Frumvarpið er lagt fram í kjölfar yfirlýsingar ríkisstjórnarinnar í tengslum við gerð kjarasamninga aðila á almennum vinnumarkaði frá 5. maí sl. Nefndin hefur fjallað um málið sem samstaða ríkir um hjá aðilum á vinnumarkaði. Fagnar nefndin því að lögfest sé heimild um greiðslu desemberuppbótar til handa einstaklingum sem fá greiddar atvinnuleysisbætur. Slík uppbót var greidd í desember 2010 en rétt er að skýr heimild til greiðslu hennar sé lögfest. Þá telur nefndin eðlilegt að taki tryggður einstaklingur þátt í virku starfstengdu vinnumarkaðsúrræði sé ekki litið svo á að þann tíma sé hann á atvinnuleysisbótum. Nefndin ræddi sérstaklega breytingar er varða gildistöku bráðabirgðaákvæða um hlutabætur. Ákvæðin voru sett skömmu eftir hrun til að bregðast við sérstökum tímabundnum aðstæðum á vinnumarkaði. Ákvæði til bráðabirgða V var ætlað að stuðla að því að fyrirtæki sem hagræða þyrftu í rekstri vegna efnahagshrunsins gripu fremur til þess ráðs að minnka starfshlutfall starfsfólks en að segja því upp. Sambærilegt ákvæði til bráðabirgða, VI, var lögfest varðandi sjálfstætt starfandi einstaklinga en síðar var því breytt á þann máta að sjálfstætt starfandi einstaklingur gæti einungis fengið hlutabætur í þrjá mánuði. Líkt og kemur fram í athugasemdum við frumvarpið hafa þessi úrræði verið mikið notuð og reynst vel. Lagt er til að ákvæðið framlengist til áramóta en tíminn fram að því verði nýttur til að endurskoða það í samráði við aðila vinnumarkaðarins. Nefndin áréttar mikilvægi þess að sú endurskoðun verði unnin heildstætt. Nefndin telur til að mynda rétt að endurskoðunin nái jafnframt til annarra ákvæða laganna um bætur samhliða minnkuðu starfshlutfalli, þ.e. 17. og 22. gr. laganna, auk þess sem horft verði til allra þátta og hugsanlegra áhrifa af breytingu á þessu fyrirkomulagi. Vekur nefndin sérstaka athygli á því að um 2/3 þeirra sem þiggja hlutabætur í samræmi við ákvæði til bráðabirgða V eru konur og því sé mikilvægt að hafa kynjasjónarmið í huga við endurskoðunina. Nefndin telur mikilvægt að starfsmönnum gjaldþrota fyrirtækja sé veitt ríkari vernd vegna áunninna réttinda sinna, haldi starfsemi áfram eftir gjaldþrot. Ákvæðið um óbreytt launakjör og starfsskilyrði á við ákveði nýr rekstraraðili að halda sama starfsfólki eða endurráði hann það innan þriggja mánaða. Nefndin bendir á að ákvæðið kemur ekki í veg fyrir nauðsynlega hagræðingu í rekstri því að 4. gr. laganna um vernd við uppsögnum á ekki við þegar um gjaldþrot fyrirtækis er að ræða. Þá vekur nefndin athygli á því að í ákvæðinu er kveðið á um að virða skuli launakjör og starfsskilyrði samkvæmt kjarasamningi þar til kjarasamningi verður sagt upp eða hann rennur út eða annar samningur kemur í hans stað. Ég ætla ekki að orðlengja frekar um þetta frumvarp, virðulegi forseti, en nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Undir nefndarálitið skrifa auk þeirrar sem hér stendur Sigríður Ingibjörg Ingadóttir, Pétur H. Blöndal, Jónína Rós Guðmundsdóttir, Guðmundur Steingrímsson, Ásmundur Einar Daðason, Íris Róbertsdóttir og Lilja Rafney Magnúsdóttir.

Frú forseti. Ég vil spyrja hv. framsögumann, sem flutti ágæta ræðu um málið, út í tvennt; í fyrsta lagi út í hlutaatvinnuleysisbæturnar sem teknar voru upp eftir hrun. Ég tel að þar sé um að ræða ákveðin nýmæli í heiminum þótt ég hafi ekki kannað það. Fyrst var miðað við að fólk gæti jafnvel orðið 10% atvinnulaust og haft í huga t.d. 10 manna fyrirtæki sem þyrfti að segja upp einum manni. En í stað þess að segja einum manni upp alveg, sem yrði þá tap á þekkingu í fyrirtækinu og rofið samband við vinnumarkaðinn og viðkomandi aðili yrði algerlega atvinnulaus, yrði öllum sagt upp 10%. Nú er búið að víkka það út þannig að lágmarkið er 30% þannig að þetta nýmæli er að fjara út. Spurning mín til hv. þingmanns er hvort hann telji það æskilega þróun að ákvæðið sé látið fjara út, það á að renna út um áramótin. Er meiningin sem sagt að fella hlutaatvinnuleysisbætur alveg út? Þá kem ég inn á það sem gerist þegar fyrirtæki verður gjaldþrota, t.d. vegna of hárra launa í góðærinu, og nauðsynlegt er að skerða launin sem eru samkvæmt kjarasamningi með álagi og slíku - samkvæmt kjarasamningi má ekki skerða launin. Einhver vill kaupa reksturinn en forsenda þess að hann beri sig er að launin verði lækkuð, sem má ekki samkvæmt kjarasamningi. Getur þá komið upp sú pattstaða að þeir aðilar sem vilja bjarga fyrirtæki í rekstri megi það ekki samkvæmt lögum og afleiðingin verði atvinnuleysi allra starfsmannanna?

Virðulegi forseti. Þetta er nokkuð mikilvægt álitamál sem hv. þm. Pétur Blöndal kemur inn á varðandi hlutaatvinnuleysisbæturnar. Mér finnst þetta dálítið gott nýmæli, eins og hv. þingmaður kallar það, það hefur reynst konum vel, eins og komið hefur fram, og ef valið er á milli þess að segja einum starfsmanni upp eða segja öllum pínulítið upp en allir haldi samt áfram í minnkuðu starfshlutfalli finnst mér það vænni kostur. Ég veit að hv. þm. Pétur Blöndal hefur talað um það í sölum þingsins. Hins vegar eru flestir á því máli að það eigi í raun að útrýma þessu eða alla vega að fara vel í gegnum það. Málið fer í endurskoðun en nefndin leggur áherslu á að það sé skoðað heildstætt og með opnum huga og ég vona að það verði gert. Mér finnst að við ættum að huga að ákveðnum leiðum í þessu sambandi og hvað sé jákvætt við þetta nýmæli þó að talað hafi verið um að það ætti að vera tímabundið. Varðandi hitt málið sem hv. þingmaður nefnir verð ég að segja að markmiðið er að verja réttindi launafólks og ég tel ekki að með þessu sé verið að gera fólki erfiðara fyrir við að halda áfram rekstri, heldur einmitt að tryggja að fólk njóti þeirra réttinda sem það hefur áunnið sér og á rétt á.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni ágæt svör svo langt sem þau ná. Reyndar tel ég að ákvæðið um hlutaatvinnuleysi eigi við á öllum tímum. Ég man ekki betur en að fyrirtæki hafi farið á hausinn fyrir hrun líka og bara nokkuð oft. Fyrirtæki voru illa rekin eða lentu í áföllum. Það fylgir nefnilega atvinnurekstri að lenda í áföllum. Það er ákveðin áhætta í öllum rekstri og það getur gerst að fyrirtæki fari á hausinn þó að engin sök sé og þá geta menn einmitt notað ákvæði um hlutaatvinnuleysi til að þurfa ekki að segja upp allt of mörgum starfsmönnum í einu sem verða þá alveg atvinnulausir. Ég held að ákvæðið eigi við á öllum tímum, bæði fyrir og eftir hrun, þannig að við eigum að nota þá ágætu lausn sem fannst eftir hrunið. Varðandi það að menn haldi réttindum sínum þá standa menn frammi fyrir því: Er betra að vera atvinnulaus og halda fullum rétti sem nýtist þá ekki neitt af því að fyrirtækið fór endanlega á hausinn eða er réttara að slaka á þeim hörðu réttindum sem kjarasamningar gefa? Það minnir mig á að mann sem gengur yfir götu á grænu ljósi og vörubíll kemur og ekur á hann og maðurinn deyr í rétti. Það er lítils virði að deyja í rétti. Ég mundi vilja að menn skoðuðu það frekar að vera ekki svona harðir á réttindunum. Reyndar er talað um að heimilt sé að gera nýja kjarasamninga og það má vel vera að menn séu svo snöggir að gera þá að þeir geti afstýrt gjaldþroti. En þá geta menn lent í því að eitthvert verkalýðsfélag sem kemur málið ekkert við og hefur engan áhuga á atvinnuleysisbótum eða atvinnulausu fólki, segi nei af því að það vill ekki slaka á kröfunum.

Virðulegi forseti. Þetta eru ágætar vangaveltur hjá hv. þingmanni. Ég verð hins vegar að segja að mér finnst hann lita málið mjög skörpum svart/hvítum litum. Ég held að hér sé ekki um að ræða að keyrt sé yfir fólk á grænu ljósi, þ.e. að annaðhvort sé maður atvinnulaus eða glati réttindum sínum, heldur það að brotið hefur verið á fólki, við stöndum frammi fyrir þeirri staðreynd. Þá þarf að taka á því og tryggja að réttindi fólks séu í hávegum höfð. Það er ekki verið að segja að fólk eigi frekar að verða atvinnulaust, heldur er einfaldlega verið að tryggja að menn nýti sér ekki það ástand sem við búum við til að troða á rétti launafólks. Verið er að tryggja að réttur fólks sé í heiðri hafður. Það er ekki um það að ræða að þá verði fyrirtæki ekki starfhæft eða geti ekki haldið áfram o.s.frv. eða að aðrir nýir tekið við rekstrinum heldur þarf einmitt að passa upp á að fólk nýti sér ekki það ástand sem nú ríkir til að skera af þeim áunnu réttindum sem fólk hefur. Það er gríðarlega mikilvægt að allir taki höndum saman um það og ég legg áherslu á að þetta er ekki svo svart/hvítt eins og hv. þingmaður ýjar að.

Frú forseti. Ég ætla að ræða um þau tvö atriði sem ég hef nefnt í andsvörum og þá fyrst um hlutaatvinnuleysisbæturnar. Sú hugmynd kom fram að ég held í ræðu hjá mér rétt eftir hrun að opinberir starfsmenn mundu nýta þetta þegar menn sáu fyrir sér mikinn vanda hjá ríkinu, mikinn kostnað og mikinn niðurskurð. Því miður hafa menn ekki notað þá leið nægilega mikið. Menn hafa sagt fólki upp að fullu t.d. á hjúkrunarstöðum úti á landi, þar voru ekki teknar upp hlutauppsagnir eða eitthvað slíkt. Það finnst mér mjög miður af því að heimildin er til staðar í lögunum um að menn geti verið 25% atvinnulausir og í 75% starfi og það eiga menn að nýta miklu meira hjá hinu opinbera. Ég spurði þáverandi hv. þm. Ögmund Jónasson, sem nú er hæstv. innanríkisráðherra, að því hvort það væri í undirbúningi hjá BSRB, sem hann þekkir til, að fara í svona aðgerðir til að mæta þeim mikla niðurskurði sem var fyrirsjáanlegur hjá ríkinu, þ.e. að taka upp hlutaatvinnuleysisbætur. Svo komst það í lög og það er ágætt, en núna sýnist mér að menn séu að hverfa frá því aftur og það þykir mér miður vegna þess að eins og ég gat um eru fyrirtæki alltaf að lenda í vandræðum. Menn geta lent í vandræðum út af því að birgjar lenda í vandræðum eða þeir sem þeir selja til eða eitthvað slíkt þannig að hluti af rekstri er áhætta og því geta menn lent í vandræðum og þurfa að segja upp einhverjum hluta af starfsmönnunum. Þeir segja við starfsmenn: Heyrðu, við getum sagt upp 10%, en þá má það ekki. Svo er verið að víkka þetta í 20%, og hvað gerir fyrirtækið þá? Það segir þá upp tveimur í staðinn fyrir einum þannig að það er mjög slæm þróun að minnka hlutfallið stöðugt í staðinn fyrir að hafa það 10% eins og það var upphaflega. Það er hægt að færa rök fyrir því að það geti komið illa út að minnka hlutfallið sem menn mega vera atvinnulausir. Svo er það hitt sem ég vildi gjarnan ræða án þess að tefja umræðuna mikið, það er þegar fyrirtæki lenda í gjaldþrotum eða þegar aðilaskipti verða að fyrirtæki, eins og kallað er. Menn geta gert kjarasamninga sem eru bara ekki framkvæmanlegir. Eitt gott dæmi eru t.d. þeir ríkisstarfsmenn sem eru með réttindi í B-deildinni. Það gæti ekki nokkurt einasta einkafyrirtæki borgað þau réttindi. Þetta eru 400 milljarðar ógreiddir og óskuldfærðir og ekki einu sinni í fjárlögum. Einkafyrirtæki gætu hugsanlega þurft að semja um niðurfellingu á þessum réttindum. Segjum að eitthvert fyrirtæki segði við starfsmenn sína eða hefði sagt einhvern tíma í fortíðinni: Við borgum lífeyri eins og hjá B-deildinni. Svo vex skuldbindingin og vex og fyrirtækið fer á hausinn. Hvað gera menn þá? Þá má ekki hvika frá réttindunum. Hvað gerist? Fyrirtækið fer bara beint á hausinn og allir starfsmennirnir missa vinnuna. Það er bara þannig. Ég held að stéttarfélög væru ekki tilbúin að hvika frá réttindum sínum. Réttindagæslan er svo óskapleg á þeim bæjum að þar er barist heiftúðugri baráttu um hvert einasta atriði og alltaf talað um að ekki megi skerða áunnin réttindi. En það er ákveðinn raunveruleiki í heiminum og það getur komið upp sú staða - segjum að þessi ríkisstjórn verði lengi við völd og hér fari allt í kaldakol, allt sé í frosti og allt stopp, þá neyðast menn til að skerða réttindi vegna þess að á bak við réttindin er alltaf traust atvinnulíf sem skilar miklum arði. Ég kom t.d. inn á stefnuna í sjávarútvegsmálum í morgun og benti á að arðsemi sjávarútvegsins væri hluti af arðsemi atvinnulífsins. Það gerir okkur síðan mögulegt að styðja alls konar góð mál eins og málefni fatlaðra og bæta þar í, og persónustýrða þjónustu og annað slíkt sem er mjög kostnaðarsamt og mjög réttlátt, en það gerir alltaf kröfu til þess að atvinnulífið sé arðbært. Hvað gerist ef atvinnulífið er ekki lengur arðbært? Þá getum við þurft að skerða fullt af þeim réttindum sem menn hafa samið um og áunnið sér. Þetta frumvarp gengur eiginlega þvert á það því að það má ekki bakka með áunnin réttindi. Ég vildi setja þarna inn frekara ákvæði um að það yrði mildað eitthvað en það var ekki vilji til þess og í sjálfu sér styð ég þetta mál. Það er eðlilegt en ég vildi gjarnan að menn skoðuðu að það getur komið upp sú staða að menn verða hreinlega að bakka með áunnin réttindi, enda eru áunnin réttindi auðvitað eitthvað sem menn hafa áunnið sér og það sem þeir hafa áunnið sér geta þeir líka afsalað sér ef nauðsyn krefur. Það getur komið upp sú staða að við þurfum að bakka með heilmikið af þeim réttindum sem við höfum aflað okkur vegna þess hreinlega að atvinnulífið stendur ekki undir því. Það þarf sterkt og öflugt atvinnulíf til að halda uppi sterku og góðu velferðarkerfi og ég vil hafa sterkt og öflugt atvinnulíf. Ég vil hafa arðbært atvinnulíf sem græðir - ég nota það orð sem sumum finnst ljótt, mér finnst það fallegt, það minnir mig á gróður og grænt - þannig að mér finnst umræðan um sjávarútvegsmálin vera þannig að menn ætli markvisst að varpa arðseminni fyrir róða. Menn segja með rómantíska glýju í augunum að nú eigi allir að geta farið á trillunni sinni út á sjó og veitt þegar þeim dettur í hug.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti frá félags- og tryggingamálanefnd um frumvarp til laga um réttindagæslu fyrir fatlað fólk. Frú forseti. Okkur er uppálagt að reyna að vera stuttorð og kjarnyrt í dag. Ég hef reynt að vera það en þetta er svo stórt og mikilvægt mál að ég ætla að fá að taka dálítinn tíma í að kynna þetta efnismikla nefndarálit og þær breytingartillögur sem nefndin hefur lagt til við frumvarpið. Í frumvarpinu er kveðið á um þríþætta réttindagæslu fyrir fatlað fólk. Í fyrsta lagi er kveðið á um réttindavakt ráðuneytis sem fer með stjórnsýsluframkvæmd réttindagæslunnar. Í öðru lagi er kveðið á um svæðisbundna trúnaðarmenn sem fylgjast skulu með högum fatlaðs fólks á sínu svæði og vera því innan handar við hvers kyns réttindagæslu. Í þriðja lagi er kveðið á um persónulega talsmenn sem lögráða fatlaður einstaklingur á rétt á að fá eigi hann vegna fötlunar sinnar erfitt með að gæta hagsmuna sinna. Persónulegur talsmaður styður fatlaðan einstakling við að gæta réttar síns og aðstoðar við persónuleg málefni eftir því sem til er tekið í sérstöku samkomulagi milli hins fatlaða einstaklings og persónulegs talsmanns. Frumvarpið byggist á tillögu starfshóps sem skipaður var af félags- og tryggingamálaráðherra í nóvember árið 2007. Brýnt hefur verið að setja lög um réttindagæslu fatlaðs fólks og í skýrslu Ríkisendurskoðunar um þjónustu við fatlaða sem kom út í ágúst 2010 gerir Ríkisendurskoðun alvarlegar athugasemdir við fyrirkomulag réttindagæslu fatlaðs fólks og telur hana í óviðunandi ástandi. Í nefndaráliti um frumvarp til breytinga á lögum um málefni fatlaðs fólks, nr. 59/1992, þar sem lagðar voru til breytingar vegna flutnings þjónustu við fatlað fólk frá ríki til sveitarfélaga tekur nefndin, þ.e. félags- og tryggingamálanefnd, undir þessar athugasemdir Ríkisendurskoðunar. Nefndin gerði auk þess veigamiklar athugasemdir við að ekki væri gert ráð fyrir því í frumvarpinu að trúnaðarmönnum yrði fjölgað og beindi því til ráðherra að tryggja að fjöldi þeirra væri nægilegur til að tryggja reglubundið eftirlit og heimsóknir til fatlaðra einstaklinga. Þá lagði nefndin til breytingar á starfssviði trúnaðarmanna sem henni þótti of þröngt samkvæmt frumvarpinu þar sem starfssvið þeirra átti einungis að taka til ákveðinna afmarkaðra sviða. Í ljósi vankanta sem voru á réttindagæslu fatlaðs fólks lagði nefndin til breytingu á frumvarpinu þess efnis að ráðherra skyldi leggja fram á Alþingi frumvarp til laga um réttindagæslu eigi síðar en 1. mars 2011. Í fyrirliggjandi frumvarpi ganga réttindagæslumenn undir heitinu trúnaðarmenn í samræmi við 37. gr. laga um málefni fatlaðs fólks. Nefndin telur heitið réttindagæslumenn falla betur að starfsskyldum samkvæmt frumvarpinu auk þess sem það undirstrikar að um nýtt og víðfeðmara starf er að ræða en það sem trúnaðarmenn höfðu með höndum áður. Leggur nefndin því til breytingu á þessu og verða trúnaðarmenn almennt nefndir réttindagæslumenn þessu til samræmis. Í athugasemdum við fyrirliggjandi frumvarp kemur fram að stefnt sé að því að leggja fram frumvarp um aðgerðir til að draga úr nauðung við fatlað fólk eigi síðar en 1. nóvember 2011 og er það einmitt í samræmi við ábendingar nefndarinnar áður í þessum efnum. Telur nefndin mjög mikilvægt að þetta náist og leggur því til ákvæði til bráðabirgða þar sem kveðið verður skýrt á um skyldu ráðherra til að leggja frumvarpið fram á Alþingi eigi síðar 1. nóvember næstkomandi. Nefndin skilaði ítarlegu nefndaráliti vegna þeirra lagabreytinga sem gerðar voru þegar þjónusta við fatlað fólk var færð frá ríki til sveitarfélaga. Þá lagði nefndin einnig til fjölmargar breytingar á frumvarpinu sem Alþingi samþykkti. Meðal þeirra var nýtt ákvæði til bráðabirgða við lögin þar sem kveðið er á um að ráðherra skuli eigi síðar en 1. október 2011 leggja fram á Alþingi tillögu til þingsályktunar um framkvæmdaáætlun í málefnum fatlaðs fólks. Þar skal setja fram stefnu í málefnum fatlaðs fólk, skýra forgangsröðun verkefna, markvissa aðgerðaáætlun og skilgreinda árangursmælikvarða. Ég nefni þetta sérstaklega, frú forseti, til að árétta hversu mikið félags- og tryggingamálanefnd hefur unnið með þessi mál og telur þau mikilvæg og brýn. Vinnan við þetta frumvarp er í rauninni framhald á því starfi sem allir nefndarmenn félags- og tryggingamálanefndar haft lagt sig í líma við að gera vel. Þau málefni sem hlutu mesta umfjöllun í nefndinni að þessu sinni eru: Samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks, réttindi fatlaðs fólks og frelsi þess til að taka eigin ákvarðanir, mannréttindi og yfirstjórn réttindagæslu fatlaðs fólks, eftirlit og eftirfylgni með réttindagæslu, réttindavakt ráðuneytis, réttindagæslumenn, réttindi fatlaðra barna, fjöldi réttindagæslumanna, starfsheiti, hæfisskilyrði og tilkynningar til þeirra sem og persónulegir talsmenn; réttur á talsmanni, störf talsmanns og samkomulag við hann svo og útlagður kostnaður talsmanna vegna starfa sinna. Þá ræddi nefndin jafnframt þann kostnað sem hlýst af samþykkt frumvarpsins og kostnaðarumsögn fjármálaráðuneytisins. Samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks, sem hér eftir verður alla jafna nefndur „samningurinn“, var undirritaður fyrir Íslands hönd 30. mars 2007. Stigin hafa verið nokkur skref í því að treysta réttindi fatlaðs fólks til samræmis við samninginn. Það er hins vegar mjög mikilvægt að hann sé fullgiltur og að fullu lögleiddur hér á landi. Í 12. gr. samningsins eru lagðar ríkar skyldur á aðildarríki samningsins að þeim sem vegna fötlunar sinnar eiga í erfiðleikum með að nýta sjálfir gerhæfi sitt sé tryggð aðstoð og stuðningur við það. Þar er þó jafnframt kveðið á um að gæta beri meðalhófs við gerð verndarráðstafana að því marki sem slíkar ráðstafanir hafa áhrif á réttindi og hagsmuni viðkomandi einstaklings. Nefndin ræddi ítarlega þennan þátt og telur ljóst að með frumvarpinu sé leitast eftir að tryggja að fatlaður einstaklingur fái notið réttar síns til að taka eigin ákvarðanir en honum sé jafnframt veittur stuðningur til þess þurfi hann á því að halda. Nokkuð víða í frumvarpinu telur nefndin þó ekki gætt meðalhófs við gerð verndarráðstafana. Nefndin telur afar brýnt að undirliggjandi öllum ákvæðum og stefnumótun í málefnum fatlaðra sé sjálfstæði, sjálfræði og vilji hins fatlaða einstaklings til grundvallar. Telur nefndin orðalag ákvæðisins í 2. mgr. 5. gr. frumvarpsins ekki í samræmi við samninginn og þau réttindi sem honum er ætlað að tryggja og leggur því til þá breytingu að leita skuli eftir samþykki fatlaða einstaklingsins og persónulegs talsmanns hans sé hann til staðar. Á nokkrum stöðum í frumvarpinu eru breytingar af þessu tagi, þ.e. að tryggja að vilji og samþykki hins fatlaða einstaklings sé alltaf undirliggjandi. Nefndin leggur til breytingar á orðalagi í því sambandi, m.a. er varðar hlutverk persónulegs talsmanns um að styðja hinn fatlaða einstakling við að taka upplýsta ákvörðun. Með þessu er jafnframt tryggt að ákvæði frumvarpsins séu í samræmi við meginreglu samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Nefndinni voru kynnt sjónarmið þess efnis að þar sem samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks væri mannréttindasamningur væri eðlilegt að hann væri vistaður hjá ráðuneyti mannréttindamála, þ.e. innanríkisráðuneyti. Meðal verkefna þess ráðuneytis er að hafa yfirumsjón með lagabreytingum þegar þeirra er þörf vegna þjóðréttarlegra skuldbindinga og skýrslugjöf til nefnda um framkvæmd þeirra mannréttindasamninga sem Ísland er aðili að. Þá var nefndinni jafnframt tjáð að í ljósi þessa væri eðlilegt að innanríkisráðherra færi með yfirstjórn réttindagæslu fatlaðs fólks og að yfirumsjón með réttindum fatlaðs fólks og réttindavakt væri hjá innanríkisráðuneyti. Telur nefndin ljóst að það sé ekki samræmanlegt samningnum að fara með réttindagæslu fyrir fatlað fólk sem velferðarmál eða félagslegt málefni. Nefndin áréttar þann grundvallarskilning að um er að ræða mannréttindamál en ekki velferðarmál. Í ljósi þessa telur nefndin mikilvægt að réttindagæslu fyrir fatlað fólk sé sinnt af aðila í stjórnsýslunni sem sinnir réttindavakt eða vernd og sérhæfir sig í mannréttindum. Það er ljóst að engin sérstök mannréttindastofnun er til staðar í þessu skyni en nefndin telur mikilvægt að skoðað verði hvort unnt sé að koma á fót stofnun sem þessari sem fari þá heildstætt með réttindavernd og réttindavakt. Hægt væri að fela henni réttindagæslu fyrir fatlað fólk og aðra hópa þar sem huga þarf sérstaklega að vernd mannréttinda. Ljóst er þó að allar hugmyndir um stofnsetningu mannréttindastofnunar eru á frumstigi og kalla á víðtækt samstarf ráðuneyta, hagsmunaaðila og fræðasamfélags. Nefndin skoðaði sérstaklega hvernig innanríkisráðuneytið og velferðarráðuneytið hafa sinnt og sinna virkri réttindavakt. Nefndin telur, eins og fram hefur komið, eðlilegra að þessi réttindavakt sé vistuð í innanríkisráðuneytinu sem mannréttindaráðuneyti. Veruleikinn er hins vegar sá að innan Stjórnarráðsins hefur í gegnum tíðina verið farið með alla umsýslu málefna fatlaðra sem velferðarmál og þar liggur þekkingin og reynslan og mannaflinn og þess vegna tekur tíma að byggja upp annars konar kerfi, sérhæfingu og þekkingu sem byggist á nálgun mannréttinda. Telur nefndin því ljóst að skipa þurfi sérstakan starfshóp til að vinna að þessum málum og leggja línurnar til framtíðar. Leggur nefndin því til ákvæði til bráðabirgða þess efnis að ráðherra komi á fót starfshópi sem skipaður sé m.a. fulltrúum velferðar- og innanríkisráðuneytis, fjölbreyttum hagsmunasamtökum fatlaðs fólks, Sambandi íslenskra sveitarfélaga og Rannsóknarseturs í fötlunarfræðum. Starfshópurinn hafi það hlutverk að endurskoða fyrirkomulag réttindagæslu fyrir fatlað fólk með það fyrir augum að farið sé með réttindagæsluna sem mannréttindamál en ekki velferðarmál. Lagt er til að við vinnu sína leiti hópurinn til mannréttindasérfræðinga og sérfræðinga á sviði réttindagæslu, réttindaverndar og fötlunarfræða. Hópurinn skoði m.a. að færa réttindagæsluna til ráðuneytis mannréttindamála eða til þjóðbundinnar mannréttindastofnunar eða veita Mannréttindaskrifstofu Íslands lögformlegt hlutverk til að sinna réttindavernd. Hér er ekki er um tæmandi talningu að ræða en mikilvægt að starfshópurinn leiti leiða til að tryggja skilvirka og öfluga leið til að sinna réttindagæslu fyrir fatlað fólk. Þetta er sem sagt enn þá í mótun og í þróun. Nefndin leggur til að starfshópurinn ljúki vinnu sinni eigi síðar en 31. desember 2011 og skili þá skýrslu til ráðherra með tillögum og drögum að lagabreytingum og skýrsluna kynni ráðherra fyrir Alþingi í kjölfarið. Nefndin ræddi líka mikið eftirlit með réttindagæslunni. Réttindavakt ráðuneytis er samkvæmt frumvarpinu ætlað að fara með eftirlitshlutverk með störfum réttindagæslumanna enda eru þeir ráðnir af ráðherra. Í a-lið 2. mgr. 3. gr. er kveðið á um að réttindavaktin skuli fylgjast með störfum réttindagæslumanna fatlaðs fólks og veita þeim ráðgjöf og leiðbeiningar eftir þörfum. Í athugasemdum við greinina kemur fram að gert sé ráð fyrir að hlutverk ráðuneytisins felist fyrst og fremst í eftirliti og yfirumsjón með réttindagæslu. Ljóst er því að sama ráðuneyti er falið eftirlit með þjónustu sveitarfélaga við fatlað fólk og eftirlit með réttindagæslu. Telur nefndin mikilvægt að eftirlit með réttindagæslu sé fært frá ráðuneyti velferðarmála og vísar þar til þeirrar umfjöllunar sem ég nefndi áðan. Nefndin ítrekar enn og aftur í öllu þessu samhengi hversu brýnt það er að ljúka við fullgildingu og lögleiðingu samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks en sá samningur hefur verið leiðarljós nefndarinnar í þeim áherslum sem hún leggur. Nefndin áréttar mikilvægi þess að virk réttindavakt sé til staðar og eftirlit sé haft með störfum réttindagæslumanna, en einnig hve nauðsynlegt sé að réttindagæslumenn geti leitað ráðgjafar og leiðbeininga um störf sín til réttindavaktarinnar. Nefndin bendir á að samkvæmt samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks er lögð skylda á ríki til að grípa til aðgerða til að treysta réttindi fatlaðs fólks. Þá er jafnframt lögð áhersla á upplýsingagjöf ríkja til fatlaðs fólks auk þess sem ríkjum ber að vekja þjóðfélög til vitundar um fatlað fólk og auka virðingu fyrir réttindum þess og meðfæddri göfgi. Telur nefndin mikilvægt að þeim verkefnum sem getið er í 3. gr. frumvarpsins verði sinnt í samræmi við samninginn en áréttar um leið að þar er ekki ætlunin að ganga inn á starfssvið hagsmunasamtaka fatlaðs fólk heldur vinna með þeim að þessum mikilvægu málum. Nefndin ræddi mikilvægi þess að upplýsa samfélagið allt og breyta viðhorfum almennt og að réttindavaktinni sé falið það hlutverk, eins og ég nefndi, í samvinnu og samráði við hagsmunasamtök fatlaðra að bera ábyrgð á fræðslu- og upplýsingastarfi til að upplýsa almenning um réttindi fatlaðs fólks, vinna gegn staðalímyndum og fordómum og auka vitund um getu og framlag fatlaðs fólks. Leggur nefndin til breytingu þess efnis og bendir jafnframt á að ráðuneytið horfi til 8. gr. samningsins vegna þessa sérstaklega. Fram til 1. janúar 2011 voru starfandi nokkrir trúnaðarmenn í sem jafngildir einu og hálfu stöðugildi við réttindagæslu fatlaðra. Nefndin telur vert að benda á að í framangreindu nefndaráliti sínu um breytingu á lögum um málefni fatlaðs fólks leggi hún ríka áherslu á að trúnaðarmenn verði skipaðir hið allra fyrsta og starfandi trúnaðarmenn haldi áfram störfum þar til ráðherra hefði skipað nýja. Það er fagnaðarefni að stöðugildum trúnaðarmanna hefur fjölgað til muna þótt óljóst sé hvort nóg sé að gert og þeir þurfi að vera fleiri. Starfandi trúnaðarmenn eða réttindagæslumenn, eins og þeir heita héðan í frá ef þetta frumvarp verður að lögum, eða þessar breytingartillögur, eru núna átta talsins víða um land í samtals 4,75 stöðugildum. Umsagnaraðilar gerðu margir hverjir athugasemdir við hversu fáir réttindagæslumenn væru, hversu stórum landsvæðum þeim væri ætlað að þjóna og hversu lítið starfshlutfall þeir hefðu. Nefndin tekur undir áhyggjur umsagnaraðila og áréttar mikilvægi þess að réttindagæslu fyrir fatlað fólk sé vel sinnt og að réttindagæslumenn séu nægilega margir til að fatlað fólk eigi greiðan aðgang að réttindagæslumanni og þeir geti sinnt lögbundnu hlutverki sínu. Nefndin beinir því til velferðarráðherra að fylgjast vel með störfum réttindagæslumanna og gæta þess að fjöldi þeirra og starfshlutfall sé í samræmi við umfang starfsins. Lagt er upp með að kerfið sé í þessari mynd til reynslu í eitt ár og sé svo metið að ári loknu hvernig til hafi tekist, hvort fjölga beri réttindagæslumönnum og hverju þurfi að breyta. Það er afar mikilvægt að vel sé fylgst með þessari þróun. Nefndin ræddi í þessu samhengi líka störf réttindagæslumanna og hæfiskröfur þeirra. Í gildandi lögum um málefni fatlaðs fólks er gerð sú krafa að trúnaðarmenn hafi þekkingu og reynslu af málefnum fatlaðs fólks. Nefndin áréttar mikilvægi þess að ráðnir séu sem réttindagæslumenn hæfir einstaklingar sem hafa þekkingu í þeim málaflokki sem um ræðir. Áréttar nefndin mikilvægi þess að fræðsluhlutverki réttindavaktarinnar sé sinnt á skilvirkan og faglegan hátt svo að fatlaðir einstaklingar geti treyst á að réttindagæslumaður geti leiðbeint og aðstoðað þá með réttindi sín og málsmeðferð ef á þeim er brotið. Þá má ekki horfa fram hjá því í þessu samhengi að hagsmunasamtökum fatlaðs fólks er tryggð aðkoma að ráðningarferli réttindagæslumanna þannig að vonandi leggjast allir á eitt um að hlutirnir séu vel úr garði gerðir. Nefndin vill í þessu samhengi árétta að starfssvið og hæfi réttindagæslumanna snúi einnig að réttindum og þekkingu á réttindum fatlaðs fólks og leggur því til breytingu þess efnis. Við nefndina voru viðraðar áhyggjur af því að form tilkynninga til réttindagæslumanna mætti ekki vera þess eðlis að það yxi fólki í augum að tilkynna teldi það að brotið væri á rétti fatlaðs einstaklings. Nefndin áréttar að ekki er eðlilegt að einungis verði hægt að tilkynna eftir einni ákveðinni leið og ákveðnu formi. Telji fólk að réttur fatlaðs einstaklings sé ekki virtur er mikilvægt að það geti tilkynnt það án mikils undirbúnings eða umstangs. Það er mikilvægt að orðalag ákvæðisins hvað þetta varðar sé ekki of þrengjandi og áréttað er að það sé sameiginleg skylda allra í samfélaginu að standa vörð um að mannréttindi séu virt. Ekki er kveðið á um tilkynningarskyldu í fyrirliggjandi frumvarpi. Þar er aftur á móti talið upp hverjir geti tilkynnt auk þess sem kveðið er á um að hver sá sem verður vitni að atviki sem vekur grun um að verið sé að brjóta gegn réttindum fatlaðs einstaklings geti tilkynni atvikið til réttindagæslumanns. Nefndin telur ekki nægilega sterkt að orði kveðið enda þarf viðkomandi að hafa orðið vitni að ákveðnu atviki til að geta tilkynnt það réttindagæslumanni. Þá telur nefndin mikilvægt að um tilkynningarskyldu sé að ræða enda endurspegli það alvarleika mála þegar brotið er á mannréttindum fatlaðs fólks. Leggur nefndin því til breytingu þessu til samræmis. Þá vík ég máli mínu að persónulegum talsmönnum. Í athugasemdum við frumvarpið kemur fram að persónulegir talsmenn eru fyrst og fremst hugsaðir sem aðstoðarmenn sem þekkja fatlaðan einstakling. Nefndin áréttar að persónulegur talsmaður aðstoðar fatlaðan einstakling við að gæta réttar síns og við persónuleg málefni í samræmi við samkomulag þeirra á milli. Honum er ekki ætlað að hjálpa honum að taka ákvarðanir heldur veita hinum fatlaða einstaklingi stuðning til að taka sjálfur upplýsta ákvörðun. Þá er rétt að árétta að persónulegum talsmanni er ekki ætlað að koma í stað persónulegs aðstoðarmanns notendastýrðrar persónulegrar aðstoðar. Ég hef þegar gert grein fyrir tillögum nefndarinnar að breytingu á orðalagi á vissum stöðum í frumvarpinu þannig að rík áhersla er á að hinn fatlaði einstaklingur taki ákvarðanirnar og hlutverk persónulegra talsmanna sé að styðja þær. Nefndin áréttar líka í þessu samhengi að hlutverk persónulegs talsmanns byggist á samkomulagi milli hins fatlaða einstaklings og talsmannsins á forsendum hins fatlaða. Því samkomulagi getur hinn fatlaði einstaklingur eða talsmaður hans hvenær sem er sagt upp. Í 8. gr. frumvarpsins er gert ráð fyrir að réttindagæslumaður geti afturkallað umboð persónulegs talsmanns í samráði við réttindavakt ráðuneytis telji hann viðkomandi ekki gegna skyldum sínum gagnvart hinum fatlaða einstaklingi. Nefndin telur rétt að árétta að það sé hins fatlaða einstaklings að velja sér talsmann og það verði ekki gert nema með samþykki hans. Þar leggjum við einnig til breytingu. Nefndin ræddi jafnframt það skilyrði frumvarpsins að um undirritað samkomulag væri að ræða. Telur nefndin mikilvægt að horfið sé frá þeim kröfum þar sem því verður ekki við komið, enda er ljóst að ekki geta allir skrifað undir slíkt samkomulag. Í 7. gr. er jafnframt kveðið á um að þegar réttindagæslumaður metur hinn fatlaða einstakling svo að hann geti ekki tjáð vilja sinn skuli haft samráð við nánustu ættingja eða aðstandendur við val á persónulegum talsmanni. Nefndin áréttar að ekki sé ætlunin að lögfesta ákvæðið til að ganga þvert á vilja hins fatlaða einstaklings enda skuli ávallt skýra ákvæðið í ljósi meginreglna samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðra og 12. gr. hans þar sem lögð er áherslu á gerhæfi hins fatlaða einstaklings og rétt hans til sjálfstæðra ákvarðana. Mat réttindagæslumanns kemur því einungis til þegar ljóst er að hinn fatlaði einstaklingur getur ekki eftir hefðbundnum leiðum, svo sem með tali eða skrifum, tjáð vilja sinn. Í slíkum tilfellum er eðlilegt að þeir sem standa einstaklingnum næst, sem umgangast hann og þekkja hann, áhugamál hans og persónuleika, hafi milligöngu um val á persónulegum talsmanni. Nefndin leggur áherslu á að í reglugerð sé gerð nánari grein fyrir þeim atriðum sem persónulegur talsmaður þarf að hafa fengið fræðslu um áður en hann getur gengið frá samkomulagi við hinn fatlaða einstakling. Nefndinni var einnig kynnt að gert væri ráð fyrir því að allir persónulegir talsmenn fengju fræðslu í samræmi við ákvæði 7. gr. Þeir þurfa því að sækja námskeið til að geta orðið persónulegir talsmenn og á það við hvort sem um er að ræða nána aðstandendur, eins og foreldra eða systkini, eða einhvern annan. Þessu er mikilvægt að halda til haga og hnykkja hér á þar sem vilji hins fatlaða einstaklings liggur alltaf til grundvallar. Varðandi kostnaðarþáttinn fór nefndin einnig yfir hann. Gert er ráð fyrir því að starf persónulegs talsmanns sé ólaunað en nefndin leggur áherslu á að settar verði skýrar reglur í reglugerð um hvaða kostnaður fáist endurgreiddur hjá persónulegum talsmanni, jafnvel þó að stefnt sé að því áfram að um sjálfboðaliðastarf sé að ræða. Um það er lögð fram breytingartillaga. Það gætti ósamræmis í kostnaðarumsögn fjárlagaskrifstofunnar við skipun réttindagæslumanna. Gert var ráð fyrir kostnaði vegna 3,5 stöðugilda en þegar er búið að skipa trúnaðarmenn í sem nemur 4,75 stöðugildum. Þeir eru skipaðir til eins árs og því ljóst að aukinn kostnaður verður af störfum þeirra á yfirstandandi ári. Nefndin hefur eins og ég sagði áður lagt áherslu á að náið verði fylgst með störfum réttindagæslumanna og þess gætt að fjöldi þeirra og starfshlutfall sé í samræmi við umfang starfsins. Telur nefndin engar líkur á því að störf þeirra verði með þeim hætti að unnt verði að fækka þeim á næsta ári og því ljóst að tryggja þarf nægilegt fjármagn til þessa þáttar réttindagæslunnar og miða þar við raunhæfar áætlanir. Nefndin hefur jafnframt áhyggjur af því að ekki sé nægilegt fjármagn áætlað í fræðslu-, upplýsinga- og útgáfustarf réttindavaktarinnar sem kveðið er á um í 3. gr. frumvarpsins og beinir því til fjárlaganefndar að fá raunhæft kostnaðarmat frá velferðarráðuneyti og fjárlagaskrifstofu og tryggja nægilegt fjármagn í samræmi við umfang verkefna til að unnt sé að sinna réttindagæslu fyrir fatlað fólk svo vel sé. Ég vil að lokum, frú forseti, bara segja að grunnforsenda í nálgun nefndarinnar og umræðum hefur verið sú að réttindi fatlaðs fólks séu mannréttindi og rauði þráðurinn í öllu sem við höfum gert er út frá sjálfstæði, sjálfræði og vilja hins fatlaða einstaklings og að samningur Sameinuðu þjóðanna sé í einu og öllu hafður til hliðsjónar, hann lögleiddur og fullgiltur. Breytingartillögur nefndarinnar snúa að því hvað varðar stór úrlausnarefni eins og hvar réttindagæsla fatlaðra skuli vistuð. Það er vissulega stórt mál og við erum að reyna að setja það í ákveðinn úrlausnar farveg og mun fjölbreyttur starfshópur skila af sér tillögum í því samhengi. Nefndin ræddi mikið um hversu mikilvægt það er að fá fjölbreytta talsmenn fatlaðs fólks og fræðasamfélagið til liðs við Stjórnarráðið og þá aðila sem skrifa frumvörpin og verður það grundvallaratriðið þegar við höldum áfram. Þetta er gríðarlega brýnt mál og enn er margt ógert og áframhaldandi vinna fram undan, en nefndin telur þetta mikilvægt framfaraskref og er því afar ánægð með að frumvarpið sé nú á dagskrá og vonandi verður það gert að lögum fyrir þinglok. Mig langar rétt í blálokin að þakka öllum nefndarmönnum fyrir vandað og frábært samstarf. Ég ætla að leyfa mér að fullyrða að hver og einn nefndarmaður hafi lagt metnað sinn í málaflokkinn í heild og í þetta mál, eins og önnur sem við höfum unnið að. Samstarfið hefur verið einstaklega ánægjulegt og allir lagst á árar við að ljúka þessu máli en hafa jafnframt séð það sem skref í rétta átt á langri vegferð fram undan sem nefndarmenn ætla að halda áfram að vinna að. Ég þakka líka frábærum sérfræðingi okkar og ritara, Hildi Evu Sigurðardóttur, sem er einstök eins og við öll vitum, fyrir ómetanlegt framlag - reyndar held ég að flestir geti sagt það um starfsfólk Alþingis almennt, það er með ólíkindum hvað það er öflugt við að hjálpa okkur og liðsinna dag og nótt og um helgar. Þá segi ég máli mínu lokið.

Virðulegi forseti. Mig langar í örstuttu andsvari að reifa örfá atriði og fá um leið skoðanir okkar ágæta hv. formanns félags- og tryggingamálanefndar á ákveðnum vangaveltum. Ég tek undir það að nefndin hefur unnið sem einn maður að þessum málaflokki öllum og við fögnum því mikilvæga skrefi sem verið er að stíga í réttindagæslu fyrir fatlað fólk. Sú réttindagæsla sem var við lýði fyrir tilkomu þess frumvarps sem hér liggur fyrir var ekki einu sinni í skötulíki, hún var nánast engin. Hér erum við því að stíga mjög merkilegt og mikið skref sem ber að fagna. Í fullkomnu samfélagi fyndist manni samt að sérstök réttindagæsla fyrir fatlað fólk ætti ekki að þurfa að vera til. Mig langar til að ræða um persónulega talsmenn. Ég held að það sé framfaraskref að þeim sé gefinn ákveðinn lagalegur farvegur, þ.e. að hver lögráða einstaklingur fái að velja sér sinn persónulega talsmann ef hann kýs. Mig langar til að velta því upp hvort við erum ekki sammála, ég og hv. þingmaður, um að það séu ávallt hagsmunir og vilji hins fatlaða sem ráða ef upp kemur togstreita. Það getur komið upp togstreita þegar verið er að vinna að málefnum einstaklings með fötlun þar sem fjölskylda og jafnvel starfsmenn eru ekki sammála um hvernig fara eigi með ákveðin mál. Þá skiptir sérstaklega miklu máli með mikið fatlaðan einstakling að við lærum á það hvernig við skiljum skoðun hans og vilja.

Virðulegi forseti. Hér kemur hv. þingmaður einmitt inn á eitt þeirra lykilatriða sem við höfum rætt mikið í nefndinni og var lagt til grundvallar því sem við vorum að reyna að gera. Þetta er vandmeðfarið, eins og hv. þingmaður hefur oft komið inn á, en grundvallarprinsippið er að það sé hinn fatlaði einstaklingur, vilji hans, sjálfræði og sjálfstæði, sem sé ávallt leiðarljósið. Þetta getur verið snúið, sérstaklega þegar mjög fáir skilja kannski hvernig hinn fatlaði einstaklingur tjáir vilja sinn. Þá er úrslitaatriði að það sé skylda allra sem koma að þessu kerfi að vita að löggjafinn hefur mælt skýrt fyrir um að það sé hinn fatlaði einstaklingur og vilji hans sem ráði. Eins og við fengum að sjá og heyra í máli gesta þá kemur það fyrir að einstaklingur sem flestir mundu segja að geti ekki tjáð vilja sinn getur tjáð sig á sinn hátt og þá er lykilatriði að kalla til þá sem þekkja. En aðstandendum ber líka skylda til að fara að vilja hins fatlaða en ekki að eigin óskum, rétt eins og á við um okkur öll. Foreldrum okkar finnst við kannski oft gera strákapör, eða stelpupör, en það erum við sem sjálfráða einstaklingar sem eigum að ráða og krefjumst þess að ráða. Þannig á þetta við um okkur öll, fötluð sem ófötluð og allt litrófið.

Virðulegi forseti. Ég þakka viðbrögð hv. þingmanns. Eins og fram kom í máli þingmannsins höfum við heilmikið rætt um að það skipti ekki minna máli þegar verið er að vinna með fatlað fólk að þekkja til réttinda þess eins og að vita allt um vöðvabyggingu þess eða þær þjálfunaráætlanir sem best er að gera. Þetta ræddum við fram og til baka og í framhaldi af því verður til þessi hugmynd með starfshóp sem á að fara yfir réttindamálin almennt. En svo þurfum við líka að hugsa það þannig að þegar fatlaður einstaklingur er að berjast fyrir réttindum sínum þá er það mjög oft tengt þjónustu. Þjónustan er kannski eitthvað sem er velferðarmál þannig að við erum aðeins í togstreitu með þessi mál, en ég trúi því að þessi hópur muni fara yfir það. Mig langar síðan til að spyrja hv. þingmann, af því að við höfum svolítið verið að burðast með eftirlit með velferðarmálum almennt - nú síðast í vetur töluðum við mikið um þau mál sem heyra undir okkar nefnd eins og barnaverndarmál, ýmislegt kom upp í tengslum við meðferðarheimili. Upp á síðkastið hafa verið að koma upp mál sem tengjast hjúkrunarheimilum, lyfjaávísunum o.s.frv. Ég hefði því gjarnan viljað heyra hvort hv. þingmanni þyki það eðlilegt að við færum í alvöru að huga að því að búa okkur til óháða eftirlitsstofnun sem hefði eftirlit með velferðarstofnunum eða þeim stofnunum sem koma að velferðarmálum og þá jafnvel réttindagæslunni líka.

Frú forseti. Það er einmitt hárrétt þarna er ákveðin togstreita eins og hv. þingmaður bendir á. Oft eru réttindin nátengd þjónustunni og þannig tengd velferðarsviðinu. En áherslur nefndarinnar, sem ég tel vera mjög réttar, og eigi að halda áfram að vinna með, eru þær að þetta séu mannréttindi, þetta séu réttindi fólks. Varðandi eftirlitið held ég að langbest væri ef okkur auðnaðist - og vonandi verður ekki langt þangað til, það verður ekki á morgun, ekki í næsta mánuði og líklega ekki fyrir áramót o.s.frv. - að setja á stofn óháða eftirlitsstofnun, mannréttindastofnun, sem tæki þessi mál að sér. Auðvitað þurfa margir að koma að því hvernig þetta sé best gert. Þar þurfum við líka að horfa til reynslunnar eins og hún gerist best annars staðar. Margt af því sem hefur verið gert á ýmsum stöðum er til fyrirmyndar. Svíþjóð hefur oft verið nefnd en það eru ýmsir aðrir staðir. Okkur hefur verið bent á Kanada og fleiri lönd sem hafa gert þetta vel og við eigum að horfa þangað til að gera þetta sem best. Það flækir þetta mál að hópur fatlaðra er mjög fjölbreyttur hópur. Við höfum talað um aðstæður geðfatlaðra og það sem að þeim snýr. Það þarf alveg sérstaka meðhöndlun líka þannig að þetta þarf allt að taka inn í. Fólk segir: Já, þetta kostar allt svo mikið o.s.frv. En ég held að á endanum kosti það samfélagið miklu meira að standa ekki vel að þessum málum. Þegar fram í sækir er hagkvæmara, ef fólk er að horfa á peningana, og betra fyrir alla að standa vel að þessum málum í grunninn, þá sparast til framtíðar fyrir samfélagið allt.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Guðfríði Lilju Grétarsdóttur fyrir góða yfirferð á nefndaráliti félags- og tryggingamálanefndar. Mig langar aðeins að koma inn á nokkra þætti sem hún kom inn á og eru í nefndarálitinu. Það fyrsta sem ég held að ég megi segja að allir gestir sem við kölluðum til okkar ræddu um var hvar samningur Sameinuðu þjóðanna um málefni fatlaðra væri vistaður, að það væri í rauninni aðgreining, það væri verið að greina fatlaða frá öðrum, þegar þessi samningur einn mannréttindasamninga væri vistaður annars staðar. Við ræddum talsvert viðhorfið til fatlaðra og málaflokksins í nefndinni og er komið inn á það í þessu langa, mikla og góða nefndaráliti. Við áréttum að það er mikilvægt að vinna í víðtækum viðhorfsbreytingum í málefnum fatlaðs fólks og réttinda þess. Ég held að þetta sé stóra hagsmunamálið í því að okkur langar til að í fullkomnum heimi þurfi ekki að vera sérlög um réttindagæslu fyrir fatlað fólk og það þurfi ekki að vera til sérlög um fatlaða vegna þess að allir eiga að geta lotið sömu lögum. Við erum öll manneskjur og ættum öll að vera með sömu réttindi. En á meðan við erum að læra að hegða okkur eins og til er ætlast þurfa þessi lög að vera í gildi. Mig langar líka að koma inn á það sem var rætt í sambandi við sáttmálann. Nefndin taldi ekki samræmanlegt samningnum að fara með réttindagæslu fyrir fatlað fólk sem velferðarmál eða félagslegt málefni. Áréttar nefndin, svo ég grípi niður í nefndarálitið, „þann grundvallarskilning að hér sé um að ræða mannréttindamál en ekki félagslegt málefni eða velferðarmál“. Stóri vandinn okkar liggur hérna. Ég glími við það á hverjum degi í starfi mínu sem kennari að enn eimir eftir af ákveðnu viðhorfi. Það er ekki illa meint, heldur hefur þetta einhvern veginn verið þannig að fatlað fólk var aðgreint í samfélaginu. Við erum að vinna í því, við erum komin með skóla sem fylgir skólastefnunni „skóli án aðgreiningar“. Allir einstaklingar eiga sama rétt og er þetta frumvarp til bóta eins og fram hefur komið. Það er mjög mikilvægt að við opnum á almenna umræðu um fatlað fólk og mér fannst margt sérstaklega áhugavert sem Freyja Haraldsdóttir sagði þegar hún kom fyrir nefndina, m.a. það að hún yrði enn vör við það í stórmörkuðum og búðum þar sem hún kæmi að fólk kippti í börnin sín af því að þau væru að pískra og benda á hana. Henni fannst þetta mjög óþægilegt og vildi að foreldrar útskýrðu málin, hún væri einstaklingur en hún væri svona einstaklingur. Þetta á ekki að vera feimnismál. Við eigum að geta rætt og útskýrt fyrir börnunum okkar og fyrir hvert öðru ef við skiljum ekki að við erum ekki öll eins. Við höfum öll okkar þarfir og eigum öll okkar rétt og það á að koma til móts við hann. Ef við höldum áfram að aðgreina og gera það að feimnismáli að einhver sé fatlaður og einhver þurfi að nota hjólastól eða einhverja aðra þjónustu eða þurfi aðstoðarmann viðhöldum við viðhorfi sem við viljum ekki hafa í samfélaginu. Þetta er rosalega stórt mál og ég held að það sé varla til sá nemendahópur sem ekki hefur fatlaðan einstakling í sínum röðum, a.m.k. ekki úti á landi. Það eru kannski aðrar aðstæður í Reykjavík. Þetta er rosalega gott og við fáum klára og flotta krakka sem alast upp við það að við erum ekki öll eins, krakka sem alast upp við það að hann Siggi situr alltaf fremst hjá kennaranum vegna þess að hann getur ekki setið annars staðar og hann fær alltaf aðeins öðruvísi verkefni en hinir. Það er bara allt í lagi, það er ekki ósanngjarnt að hann geri minna en hinir. Hann hefur aðrar þarfir en hinir og þetta er lykill að því að breyta viðhorfinu í samfélaginu, að ala upp einstaklinga í skólakerfinu sem vita að við erum ekki öll eins og að við styðjum það sem fullorðið fólk og foreldrar. Mig langar líka að koma inn á bráðabirgðaákvæðið sem ég tel mjög mikilvægt. Ég var afskaplega ánægð með vinnu hv. formanns og varaformanns sem komu að því að vera í samvinnu og samkomulagi við ráðuneytið um að fá þetta inn af því að umræðan í nefndinni var öll á þann veg að við tókum undir það sem hagsmunaaðilar sögðu um vistunina á samningnum. Við vissum það, eins og hv. þm. Guðfríður Lilja Grétarsdóttir kom inn á, að við breytum þessu ekki yfir nótt. Þetta tekur tíma og þetta er líka tæknileg útfærsla án þess að ég sé að gera mér það upp að ég hafi mikla faglega þekkingu á málinu. Ég taldi þetta góða leið, og það er góð lausn á þessu máli að við setjum málið í þennan farveg og vinnum að því að þessi samningur verði vistaður á sama stað og aðrir mannréttindasamningar. Mig langar að koma aðeins inn á í 3. kafla nefndarálitsins. Þar er talað um trúnaðarmenn en ef breytingartillögurnar verða samþykktar munu þeir heita réttindagæslumenn. Mér er tilkynningarskyldan í þeim kafla hugleikin. Við tókum svolítið á því í nefndarálitinu að það ætti ekki að þurfa að hafa mikið fyrir því að tilkynna ef maður telur á einhverjum brotið. Það ætti ekki að vera mikið vandamál, stór og þung skref. Ég hef kynnst því í starfi mínu að ef það er eitthvert flækjustig á því að koma upplýsingum áfram fara þær ekki áfram. Eins og kemur fram í nefndarálitinu þurfa símanúmer trúnaðarmanna sem koma til með að heita réttindagæslumenn að vera á heimasíðu, tölvupóstfang og annað þarf að vera á vefsíðu ráðuneytisins, allt til að auðvelda tilkynninguna vegna þess að maður þarf aldrei að vera beint vitni, maður getur heyrt af eða grunað. Maður ákærir ekki neinn og það verður aldrei gert neitt með þessar upplýsingar nema að sjálfsögðu í samráði við hinn fatlaða einstakling. Það er samt mikilvægt að hafa þetta þarna af því að við eigum öll að láta okkur velferð annarra varða. Það er mikilvægt að kveða sterkt á um það að þegar maður telur á öðrum brotið eigi maður að tilkynna það. Þetta er þessi samfélagslega ábyrgð sem vantar stundum svolítið upp á og við höfum bara gott af því að taka okkur svolítið tak. Ég er mjög ánægð með þetta. Mig langar líka aðeins að koma inn á stöðugildin. Hv. þingmaður benti í nefndarálitinu á þennan mismun í kostnaðarumsögninni frá fjárlagaskrifstofunni þar sem talað er um 3,5 stöðugildi. Það þarf að sjálfsögðu að ganga þannig frá því að þetta fjármagn verði til staðar, það þarf bara að ganga í það af því að við getum ekki farið að lenda í einhverjum vandræðum og komist að því að ekki eru til peningar til að klára þetta ár sem er tilraunaár. Þetta eru 4,75 stöðugildi. Það var gagnrýnt mjög hart af mörgum, sagt að þetta væri allt of lítið og ekki neitt þrátt fyrir að verið væri að bæta í. Það voru bara 1,5 stöðugildi en nú eru þau orðin 4,75. Það sem vakti athygli mína af því að ég kem ný að þessu var að menn höfðu enga rosalega trú á þessum trúnaðarmönnum sem verða réttindagæslumenn. Ég tók heils hugar undir það að breyta heitinu til þess að auka vonandi trúna og að menn áttuðu sig á því að þeir hefðu víðara starfssvið. Ég tek líka undir það, þó með þeim formerkjum að allt kostar þetta peninga og þá þarf að gera ráð fyrir auknu fjármagni. Talan sem mjög oft var nefnd var 7 stöðugildi, að það þyrfti til að uppfylla kröfurnar, en ég tel að sú lausn sem náðist með 4,75 stöðugildum í eitt ár sem verður svo metið sé góð. Ég vona og treysti því að velferðarráðuneytið meti stöðuna að þessum tíma liðnum og bæti þá í ef þörf reynist og að sjálfsögðu með því fororði að það rúmist innan ramma fjárlaga. Ég ætla að víkja aðeins að persónulegum talsmönnum. Það mál var mikið rætt í nefndinni og einu sinni eða tvisvar kom talsvert hörð gagnrýni á persónulegu talsmennina og hvernig þetta væri sett fram, en það voru líka þónokkuð margir sem fögnuðu þessu og töldu þetta framfaraskref. Það sem sat svolítið í mér var að við erum með Rannsóknarsetur í fötlunarfræðum og að til þess var ekki leitað þegar verið var að skrifa þetta lagafrumvarp. Ég var svolítið hissa vegna þess að það þarf talsvert mikla sérþekkingu á þessu máli. Til dæmis er mikið vitnað til 12. gr. samningsins um málefni fatlaðra og það eru bara örfáir einstaklingar í heiminum sem hafa sérhæft sig í þeirri grein, svo flókin er hún. Við búum svo vel að við Rannsóknarsetur í fötlunarfræðum starfar einstaklingur sem hefur haldgóða þekkingu á þessari grein og hefði verið mjög gott ef hún hefði komið að, a.m.k. að hluta, þótt ég sé mjög ánægð með það hversu góðan og mikinn tíma nefndin gaf sér í að vinna þetta frumvarp. Við getum státað af því að við gerðum breytingartillögur við hverja einustu grein í frumvarpinu. Það er ekki víst að við hefðum þurft að gera allar þessar breytingar ef leitað hefði verið til fræðasamfélagsins áður en lagt var af stað. Það er gott að hafa það í huga af því að við höfum glímt við það í þinginu undanfarna daga og held ég að enginn sem horfir á fréttir hafi farið varhluta af því að við höfum hrópað hér að lagafrumvörp séu vanbúin, illa unnin og komi ekki tæk inn til þingsins. Þetta frumvarp var það alls ekki en það hefði getað orðið talsvert betra ef leitað hefði verið til fræðasamfélagsins. Nefndin tók sig þó til og leitaði umsagna hjá mjög mörgum aðilum og ég verð að hrósa því af því að ég stóð hér í þessum ræðustól og kvartaði og kveinaði yfir frumvarpi um Stjórnarráðið, yfir skorti á samráði og að það væri ekkert að frétta í því nema fögur orð. Ég verð að hrósa þessu ferli og mér þótti mjög lærdómsríkt, árangursríkt og einkar skemmtilegt að sitja í hv. félags- og tryggingamálanefnd og kynnast þeim vinnubrögðum sem eru viðhöfð þar, og sérstaklega í þessu máli. Þar voru allar skoðanir jafnréttháar, þar var tekið tillit til sjónarmiða og hlustað á þau. Það var kallað á gesti aftur ef okkur þótti vanta svör og ég hrósa þessum vinnubrögðum. Þau eru til eftirbreytni og auka virðingu þingsins og ég hrósa því af því að ég tel að maður eigi bæði að lofa og lasta. Það er tekið mark á manni þegar maður lastar ef maður lofar stundum líka. Mig langar að enda mál mitt með því að grípa niður í nefndarálitið, mjög viðeigandi lokaorð, með leyfi forseta: „Með þessu frumvarpi er stigið mikilvægt skref í réttindagæslu fyrir fatlað fólk þó ekki sé ráðið fram úr öllum ágöllum þessa mikilvæga réttindamáls. Nefndin hefur því lagt sig fram um að betrumbæta og skýra tiltekna þætti frumvarpsins og koma öðrum og stærri málefnum í ákveðið úrlausnarferli til lengri tíma.“

Frú forseti. Mig langar rétt aðeins til að taka til máls í þessu máli um réttindagæslu fyrir fatlað fólk og vona að ég sé ekki að lengja umræðuna um of. Við stóðum frammi fyrir ákveðnu tómarúmi varðandi trúnaðarmenn sem myndaðist eftir að málefni fatlaðra voru flutt til sveitarfélaganna frá ríkinu og þess vegna stóð hv. félags- og tryggingamálanefnd frammi fyrir þeim vanda að vinna vel og nákvæmlega og samt hratt. Það lá mikið á því að setja þetta kerfi á varanlegan grunn. Það tókst, frú forseti, með mjög góðri vinnu innan nefndarinnar, mjög góðu samstarfi sem hefur verið áréttað. Ég þakka ritara nefndarinnar sérstaklega fyrir óskaplega gott og mikið starf. Þetta tókst og hér held ég að sé komið frumvarp sem búið er að breyta mjög mikið og allt í góðu með aðstoð sérfræðinga. Ég tel að réttindagæslan fyrir þennan viðkvæma hóp sé núna í lagi. Það er rétt sem hv. formaður nefndarinnar sagði í framsögu fyrir málinu, fatlað fólk er afskaplega misjafn hópur og fötlun er af mjög mismunandi toga. Þess vegna er erfitt að setja lög sem gilda jafnt fyrir allan hópinn en ég held að það hafi samt tekist. Við erum búin að vinna þetta nokkurn veginn í tvo mánuði. Það vantar einn dag upp á að þetta hafi verið unnið á tveim mánuðum og ég held að það sé mjög góð vinna. Ég er mjög sáttur við það að kalla trúnaðarmennina, sem hétu það áður, réttindagæslumenn. Mér finnst trúnaður eitthvað svo persónulegt að ég kynni ekki við það ef ég fengi trúnaðarmann eða vin eða hvað það nú væri samkvæmt lögum frá Alþingi. Mér líst miklu betur á að fá réttindagæslumann samkvæmt lögum. Það liggur í orðinu að hann eigi ekki að vera trúnaðarvinur minn heldur á hann að gæta réttar míns og það finnst mér mjög jákvætt. Ég nefndi fyrr í dag að við stefnum að mjög góðri þjónustu við fatlað fólk. Ég nefndi líka að útgjöld til þessa málaflokks hafa vaxið mjög mikið. Þegar minn flokkur var í forsvari fyrir ríkisstjórnina, var með forsætisráðherrann í 18 ár, jukust útgjöld til málefna fatlaðra á alla mælikvarða, tvöfölduðust á suma. Það var ekki vanþörf á því, frú forseti, því að staða fatlaðra var ömurleg 1991 og þar áður. Það hefur mikið áunnist en það er mikið óunnið eins og persónulega stýrð þjónusta og annað slíkt sem menn stefna að og sumir halda fram að sé jafnvel ódýrari en sú stofnanaveitta og miðstýrða þjónusta sem við veitum í dag. Allt þetta byggir á því að undirliggjandi sé sterkt og arðsamt atvinnulíf sem getur borgað há laun, og bæði launþegar og fyrirtæki borgi mikla skatta þannig að menn geti haldið uppi metnaðarfullu starfi eins og hér er gert ráð fyrir og við getum vonandi haldið áfram. Þess vegna er mjög brýnt að allir hv. þingmenn hafi arðsemina að leiðarljósi og það er dálítið dapurlegt að heyra hæstv. sjávarútvegsráðherra halda því fram að arðsemin sé gamaldags fyrirbæri og menn geti látið hana fyrir róða. Ég er algjörlega á öndverðum meiði og ég tel að arðsemi sé það sem við þurfum að stefna að á öllum sviðum til að geta einmitt staðið undir svona metnaðarfullum áformum eins og við höfum gagnvart fötluðum. Ég skora á alla hv. þingmenn að styðja mál sem auka arðsemi í þjóðfélaginu og vera á móti málum sem minnka arðsemina eins og tveimur kvótafrumvörpum sem við ræddum hér í morgun.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um tillögu til þingsályktunar um ferðamálaáætlun 2011–2020 frá allri iðnaðarnefnd. Í upphafi er getið um að við höfum fengið á fund okkar Helgu Haraldsdóttur og Sigríði Ólöfu Kristjánsdóttur frá iðnaðarráðuneytinu. Þá bárust umsagnir frá Atvinnuþróunarfélagi Vestfjarða, Bláskógabyggð, Byggðastofnun, Eyþingi, Ferðamálaráði Íslands, Ferðamálastofu, Fjórðungssambandi Vestfirðinga, Hagstofu Íslands, Hrunamannahreppi, Íslandsstofu, Landsvirkjun, Markaðsstofu Austurlands, Náttúrufræðistofnun Íslands, Orkustofnun, Rannsóknamiðstöð ferðamála, Höfuðborgarstofu, Sambandi íslenskra sveitarfélaga, Sambandi sveitarfélaga á Austurlandi, Samtökum atvinnulífsins, Samtökum ferðaþjónustunnar og Vegagerðinni. Virðulegi forseti. Þessari tillögu er ætlað að leysa af hólmi þingsályktun um ferðamál fyrir tímabilið 2006–2015. Í tillögunni er lögð áhersla á að auka arðsemi atvinnugreinarinnar, að standa að markvissri uppbyggingu áfangastaða, öflugri vöruþróun og kynningarstarfi til að skapa tækifæri til að lengja ferðamannatímabilið, minnka árstíðasveiflu og stuðla að betri dreifingu ferðamanna um landið, að auka gæði, fagmennsku, öryggi og umhverfisvitund ferðaþjónustunnar og að skilgreina og viðhalda sérstöðu Íslands sem áfangastaðar ferðamanna, meðal annars með öflugu greiningar- og rannsóknarstarfi. Nefndin fjallaði nokkuð um innviði og grunngerð íslenskrar ferðaþjónustu. Íslensk náttúra er mikilvægasta auðlind ferðaþjónustunnar og því nauðsynlegt að byggja upp áfangastaði með aðgengi í huga til að hægt verði að nýta viðkomandi auðlind á sjálfbæran hátt. Við umfjöllun nefndarinnar var bent á að í tillögunni er ekki fjallað um samgöngur sem þó eru nauðsynlegur hlekkur í að geta byggt upp innviði ferðaþjónustunnar og stuðlað að náttúruvernd og sjálfbærni í ferðamálum. Nefndin fékk þær upplýsingar að við gerð ferðamálaáætlunarinnar væri einblínt á þau atriði sem eru innan valdsviðs iðnaðarráðuneytisins og ferðamálin því umfjöllunarefni áætlunarinnar. Nefndin bendir hins vegar á að samvinna við þá aðila sem hafa með samgöngumál að gera er grundvallaratriði þess að hægt sé að byggja upp framúrskarandi ferðaþjónustu og meðal annars stuðla að því að ferðamenn heimsæki Ísland í auknum mæli að vetri til. Nefndin leggur því til breytingar á tillögunni þessu að lútandi. Nefndin ræddi um öryggismál og þá sérstaklega í tengslum við þær náttúruhamfarir sem hafa orðið undanfarin tvö ár. Er það skoðun nefndarinnar að í ferðamálaáætlun skuli kveðið á um öryggi ferðamanna og hvernig það sé best tryggt. Tengist það jafnframt aukinni áherslu á öruggar samgöngur og viðbragðsáætlanir vegna náttúruhamfara. Eftir eldgos í Eyjafjallajökli á síðasta ári var sett á fót viðbragðsteymi hjá forsætisráðuneytinu sem var kallað saman um leið og eldgos í Grímsvötnum hófst fyrr í þessum mánuði. Nefndin telur nauðsynlegt að ferðamálaáætlun sé jafnframt tengd ákveðinni viðbragðsáætlun vegna náttúruhamfara og leggur því til breytingar á tillögunni þannig að tengsl áætlunarinnar við samgöngu- og öryggismál verði tryggð sem og að unnin verði viðbragðsáætlun vegna náttúruhamfara fyrir ferðaþjónustuna sem byggist á reynslu af þeim tveimur eldgosum sem valdið hafa talsverðum truflunum á flugi og öðrum samgöngum. Nefndin vill einnig leggja á það áherslu að við vinnu viðbragðsáætlunar verði hugað að því að ef flugsamgöngur stöðvast skuli vera til varaáætlun sem kveði á um aðgerðir til að koma einstaklingum og nauðsynjavörum til og frá landinu. Nefndin bendir á að hægt væri að gera það með áætlun um auknar ferjusiglingar til og frá Seyðisfirði, í samvinnu við rekstraraðila Norrænu. Virðulegi forseti. Það nefndarálit sem hér hefur verið sett fram í skrifuðum texta var unnið eftir að Eyjafjallagosið hófst í fyrra, eftir þau vandræði sem sköpuðust í millilandafluginu, af samgönguráðuneytinu sem ég stýrði á þeim tíma. Þá var farið að huga að þessu og var meðal annars haft samband við forstjóra Austfars, Jónas Hallgrímsson, sem er það félag sem rekur Norrænu, ferjuna sem kemur til Seyðisfjarðar. Þess má geta að kannað var hvað þyrfti að gera hvað þetta varðar og hinir færeysku eigendur Norrænu tóku mjög jákvætt í það. Ég vona að því verki hafi verið haldið áfram og nefndin hvetur til þess að það verði gert. Eins og við vitum siglir Norræna vikulega, alltaf á fimmtudögum á sumrin og á þriðjudögum á veturna, til og frá Seyðisfirði, til Þórshafnar í Færeyjum og Hirtshals í Danmörku. Það er mikilvægt að hafa þetta í huga. Þetta er stór og mikil ferja sem er að vísu í vikulegum siglingum en ef við ætlum að hafa einhverja viðbragðsáætlun eða varaáætlun, ef allt teppist hér í flugi og landið ef til vill fullt af ferðamönnum, þá er þetta eina leiðin. Norræna tekur tæpa 1.500 farþega og 800 bíla, eins og kunnugt er, og þetta eru atriði sem rétt er að hafa í huga. Þá ber að huga að öðru. Ferðir til og frá Seyðisfirði geta verið erfiðar, sérstaklega að vetri til. Því kynntumst við Íslendingar í lok maí þegar um 600 farþegar voru að koma til landsins meðan óveður gekk yfir. Allt var ófært, sunnan lands vegna öskufalls en austan og norðan lands vegna snjókomu; og Fjarðarheiðin, sem er í 630 metra hæð yfir sjávarmáli, var þá ófær. Það reddaðist sem betur fer. Ferjan tafðist út af óveðri og þegar hún kom loks að landi var komin sól og blíða. Fjarðarheiðin gat þá tekið við þeim fjölmörgu bílum sem þar fóru um en auðvitað er þar oft ófært vegna hálku og snjóa. Þetta er nú það sem við vildum bæta inn í þessa áætlun og við hvetjum þá sem að þessu koma, iðnaðarráðuneytið og innanríkisráðuneytið, til að huga vel að þessu. En inn í þetta blandast auðvitað framtíðarsamgöngutengingar við Seyðisfjörð með jarðgöngum um Fjarðarheiði sem farið er að undirbúa þó að þau séu auðvitað ekki komin inn á áætlun. Í athugasemdum við tillöguna er áhersla lögð á samkeppnishæfi ferðamálaþjónustunnar hér á landi í alþjóðlegu samhengi. Til að tryggja að þróun ferðaþjónustunnar sé sambærileg við það sem best gerist annars staðar er nauðsynlegt að tryggja aðgengi að fjármagni og styrkja grunnþætti eins og tölulegar upplýsingar, kannanir, rannsóknir og spár. Nefndin áréttar að ferðamannaþjónustan er ein mest gjaldeyrisskapandi atvinnugrein á landinu auk þess sem gjaldeyristekjur vegna erlendra ferðamanna hafa stóraukist undanfarin ár. Sjálfstæðar kannanir og rannsóknir eru grundvöllur áframhaldandi þróunar ferðaþjónustunnar, meðal annars á sviði vöruþróunar, nýsköpunar og markaðssetningar. Góð markaðssetning er jafnframt grundvöllur þess að vara seljist vel. Nefndin bendir á nauðsyn þess að árangur kynningarstarfs sé ávallt mælanlegur og greint verði hvaða tækifæri séu í boði og hvaða straumar og stefnur í ferðaþjónustu verði á komandi tímabilum. Í umsögn Hagstofu Íslands er tilkomu nýrrar ferðamálaáætlunar fagnað. Hagstofan bendir hins vegar á að samkvæmt lögum nr. 163/2007, um Hagstofu Íslands og opinbera hagskýrslugerð, sé það hlutverk stofnunarinnar að safna og birta ítarlegar upplýsingar um ferðaþjónustu hér á landi, framboð gistirýma og fjölda gestakoma og gistinátta eftir þjóðerni gesta. Í ferðamálaáætluninni er hins vegar gert ráð fyrir að Ferðamálastofa hafi frumkvæði að og beri ábyrgð á mótun stefnu varðandi framkvæmd og vinnslu kannana á sviði ferðamála. Nefndin lýsir yfir ánægju með þá afstöðu Hagstofu Íslands að opinber hagskýrslugerð í ferðaþjónustu skuli vera á þeirra ábyrgð. Bendir nefndin hins vegar á að ekki er gert ráð fyrir breytingum á því fyrirkomulagi sem nú er í gildi heldur er eingöngu verið að hnykkja á ábyrgð Ferðamálastofu á að tryggt sé að skýrslur séu gerðar. Til að leggja áherslu á hlutverk Ferðamálastofu og annarra opinberra aðila leggur nefndin til breytingar þannig að Ferðamálastofa hafi yfirsýn yfir skýrslugerð en Hagstofa Íslands beri ábyrgð á opinberri hagskýrslugerð í ferðaþjónustu samkvæmt þeim alþjóðlegu skuldbindingum sem Íslendingar hafa á sviði hagskýrslugerðar í ferðaþjónustu. Nefndin áréttar að núverandi fyrirkomulag TSA-reikninga sé tryggt til framtíðar án sérstakra samninga og fjárframlaga þar um. Virðulegi forseti. Í ferðamálaáætluninni er lögð áhersla á þróun ferðaþjónustunnar á fjölbreyttum sviðum allt árið um kring. Niðurstöður þjóðfunda sem haldnir voru í öllum landshlutum á árinu 2010 sýna að utan höfuðborgarsvæðisins vilja landsmenn setja ferðaþjónustuna í efsta sæti varðandi þau tækifæri sem þjóðfundargestir um land allt sjá sem meginstyrk sinna svæða. Áframhaldandi þróun ferðaþjónustunnar er því augljóslega grundvallaratriði í Sóknaráætlun 20/20. Til að slík þróun sé möguleg er nauðsynlegt að greina sérstöðu hvers svæðis fyrir sig og kortleggja þá möguleika sem fyrir hendi eru. Nefndin fagnar þeirri uppbyggingu sem orðið hefur um land allt en bendir jafnframt á nauðsyn þess að betur verði unnið að nýtingu hennar. Til að stuðla að lengingu ferðamannatímabilsins er mikilvægt að íslensk ferðaþjónusta verði samkeppnishæf við erlenda. Til þess að hún geti keppt um hylli ferðamanna er þörf á mikilli nýsköpun og stuðningi við hana af hálfu hins opinbera. Nefndin beinir því til ráðuneytisins að tryggja að nauðsynlegur fjárhagslegur stuðningur verði tryggður við þau verkefni sem stuðla eiga að fjölgun vara og áfangastaða í ferðaþjónustu og að opinber ráðgjöf sé ávallt til staðar um allt land. Þessu tengt leggur nefndin einnig til breytingu á tillögunni um nauðsyn þess að lengja ferðamannatímabilið um land allt. Þetta er viðbót, virðulegi forseti, sem kemur í þetta frá nefndinni. Að lokum nokkur orð um markaðsmál: Nefndin fjallaði um markaðsmál og hvernig best er hægt að tryggja að fjármagn sem lagt er í vöruþróun og nýsköpun nýtist á sem skilvirkastan hátt. Til þess að markaðssetning nái tilætluðum árangri, þ.e. aukningu í ferðaútgjöldum innan lands samkvæmt ferðaþjónustureikningum, aukningu í gjaldeyristekjum af erlendum ferðamönnum, betri dreifingu gistinátta yfir árstíðir og landsvæði og fjölgun ársverka í ferðaþjónustu, þarf í ferðamálaáætluninni að setja mælanleg markmið og mælikvarða á árangur. Nefndin vill því leggja á það áherslu að næstu þrjú til fimm ár verði árlega hvatt til sérstakra átaksverkefna í samvinnu við markaðsstofur, fyrirtæki og sveitarfélög til að vekja athygli á ferðamöguleikum innan lands utan háannatíma. Einnig vill nefndin að hvatt verði til ferðalaga innan lands með almennri kynningu á því sem íslensk ferðaþjónusta hefur upp á að bjóða. Íslandsstofa mun gegna lykilhlutverki í samstarfi ferðamálayfirvalda en nefndin áréttar að til þess að hægt sé að ná tilætluðum árangri sé lykilatriði að fyrir liggi almenn stefna og áherslur hins opinbera í markaðssetningu ferðaþjónustunnar. Nefndin hvetur til þess að stofnað verði til samstarfs við markaðsstofur í hverjum landshluta fyrir sig vegna sérstakra kynningarverkefna í hverjum landshluta og bendir á þann möguleika að flétta þessar aðgerðir inn í samningsgerð Ferðamálastofu við markaðsstofurnar. Virðulegi forseti. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem gerð er grein fyrir hér að framan og lagðar eru til í sérstöku þingskjali. Þetta mál var tekið úr nefnd, virðulegi forseti, 1. júní 2011. Auk þess sem hér stendur, formanns og framsögumanns nefndarinnar, skrifa upp á álitið hv. þingmenn Lilja Rafney Magnúsdóttir, Þuríður Backman, Magnús Orri Schram, Tryggvi Þór Herbertsson, Sigmundur Ernir Rúnarsson, Margrét Tryggvadóttir, Jón Gunnarsson og Gunnar Bragi Sveinsson, sem sagt allir nefndarmenn hv. iðnaðarnefndar.

Virðulegi forseti. Það gætir mikillar bjartsýni í íslenskri ferðaþjónustu og það er í sjálfu sér ekki að undra miðað við þann ágæta og góða vöxt sem verið hefur í greininni á undanförnum árum, sérstaklega síðustu ár. Þessi vöxtur hefur leitt það af sér að ferðaþjónustan er án nokkurs vafa ein af okkar undirstöðuatvinnugreinum og mjög mikilvægur þáttur í atvinnulífi okkar. Af því tilefni höfum við sett okkur háleit markmið um stefnumið ferðaþjónustu til næstu ára; 500 þúsund ferðamenn til landsins á síðasta ári. Sá múr var rofinn og í ár er þess vænst að fjöldi ferðamanna til landsins geti orðið um 600 þús. og jafnvel farið yfir eina milljón ferðamanna innan ekki svo langs tíma. Ég vil nota þetta tækifæri, virðulegi forseti, um leið og ég gleðst yfir þessari þróun, og minna á mál sem verið hefur mér hjartfólgið í gegnum árin og það eru hvalveiðar. Þá vil ég nefna það mikla ofmat á áhrifum þeirra sem fram komu alveg sérstaklega hjá ferðaþjónustunni og ákveðnum aðilum innan ferðaþjónustunnar, en eins og flesta rekur minni til var það helst ferðaþjónustan og ákveðinn geiri innan hennar sem börðust hvað lengst og mest gegn því að Íslendingar hæfu aftur hvalveiðar. Nú hefur baráttan breyst hjá þeim samtökum sem lögðu þeim mestan stuðning, hjá friðunarsamtökum út um allan heim. Þau voru með opinn fund á sjómannadaginn eða í tengslum við hann þar sem þau boðuðu í raun nýjan boðskap. Nú er það ekki lengur ógnin að ferðamenn kjósi ekki að koma til Íslands vegna hvalveiða og allar þær tröllasögur sem sagðar voru af því að hér mundi allt fara fjandans til ef við hæfum veiðar aftur og ferðamenn mundu hætta að koma. Nú á baráttan að snúast um að fá ferðamenn til að hætta að borða hvalkjöt á Íslandi en eins og menn vita sem fylgjast með er það einn af vinsælli réttum á veitingastöðum út um allt land og erlendir ferðamenn sækjast alveg sérstaklega eftir því að borða hvalaafurðir. Ég held að það sé ágætisáminning um fyrir hvað íslensk ferðaþjónusta á að standa. Hún á auðvitað að standa fyrir náttúru og menningu landsins. Við megum aldrei gleyma rótum okkar og af hverju við erum sprottin og það er í raun það sem er eftirsóknarverðast fyrir þá erlendu ferðamenn sem sækja landið heim. Þannig hefur það sýnt sig að hvalaskoðun er vaxtarbroddur í íslenskri ferðaþjónustu, hún hefur vaxið mikið á undanförnum árum og getur gengið mjög vel samhliða hvalveiðum. Reyndar gætu hvalveiðar líka verið áhugaverðar fyrir ferðamenn. Það er mikilvægt að við stöndum vel að eflingu þessarar atvinnugreinar í framtíðinni, eflum enn áhrif íslenskrar ferðaþjónustu á íslenskt efnahagslíf. Tækifærin eru til staðar og fjárfestingin líka. Við höfum séð að fjölbreytni og bjartsýni hafa aukist mikið í greininni. Ferðamönnum standa nú til boða miklu fjölbreyttari afþreyingarmöguleikar en áður þegar þeir koma til landsins. Þeir geta farið á miklu fleiri svæði en nokkru sinni áður og við eigum að auka það framboð gagnvart ferðamannaflóru okkar. Eitt af því sem mikilvægt er í þeim efnum er uppbygging fleiri ferðamannastaða og til þess hefur verið settur í gang ákveðinn framkvæmdasjóður sem er hugsaður fyrst og fremst til að efla aðgengi að ferðamannastöðum sem ekki eru eins mikið sóttir í dag, ekki síst til að tryggja og auka öryggi og bæta aðstöðu á fjölsóttum ferðamannastöðum, en það hefur verið eitt af vandamálum okkar hvað margir ferðamannastaðir eru vanbúnir til að taka á móti þeim vaxandi fjölda sem þangað kemur. Við verðum að setja okkur mikilvæg markmið í þessum efnum. Við verðum að tryggja öryggi ferðamanna eins vel og við getum, auka fjölbreytnina gagnvart þeim stöðum sem þeir geta heimsótt og hafa þar mannsæmandi aðstöðu til að geta tekið á móti þeim. Bættar samgöngur eru eitt af grundvallaratriðunum sem þarf að horfa til þegar við ætlum að efla ferðaþjónustu um landið. Það felst í vegagerð og við verðum að miða við þau svæði sem ferðamenn sækja þegar við forgangsröðum því fjármagni sem við setjum í vegagerð. Það eru ákveðin landsvæði sem þarf að horfa til alveg sérstaklega í þeim efnum og ákveðnir ferðamannastaðir sem nauðsynlegt er að bæta aðgengi að. Flugvöllurinn í Reykjavík er líka mjög mikilvægur þáttur í þessu og um staðsetningu hans hafa verið skiptar skoðanir. Ég hef lagt á það áherslu og er þeirrar skoðunar að það sé mjög mikilvægt, ekki síst fyrir ferðaþjónustuna eins og í raun í öllu tilliti, að flugvöllurinn verði áfram í Vatnsmýrinni í Reykjavík. Ég hef lagt fram þingsályktunartillögu ásamt nokkrum þingmönnum til að leggja áherslu á það mál. Ég held að það sé mjög mikilvægt að stjórnvöld beiti sér gagnvart Reykjavíkurborg í samningum um framtíðarstaðsetningu vallarins í Vatnsmýrinni. Það er ekki hægt, hvorki fyrir allan þann fjölda Íslendinga sem notar völlinn til að komast til Reykjavíkur og frá Reykjavík, þá á ég við landsbyggðarfólk en ekki síður höfuðborgarbúa sem nota þá þjónustu, að búa við þessa óvissu og allra síst fyrir ferðaþjónustuna til lengri tíma. Eins er nauðsynlegt fyrir þá sem stunda starfsemi sína á þeim fjölmenna vinnustað sem Reykjavíkurflugvöllur er, að geta bætt aðstöðu sína og veitt betri þjónustu. Ég tel það vera eitt af þeim brýnustu málum sem þarf að líta til þegar við horfum til uppbyggingar og eflingar ferðaþjónustu, að innanlandsflugið verði tryggt til og frá Reykjavík með framtíðarstaðsetningu flugvallarins á þessu svæði. Í umræðu okkar um þessa ferðamálaáætlun til ársins 2020, sem ég vil segja að hafi verið nokkuð vel unnin - hún var vel fram sett af hálfu embættismanna ráðuneytisins, hún var stutt og skýr og með hnitmiðuð markmið en það voru atriði sem þurfti að skoða betur, eins og formaður nefndarinnar, hv. þm. Kristján L. Möller, fór yfir áðan. Eitt af því voru öryggismál ferðamanna. Við höfum upplifað á undanförnum árum mikil átök í náttúru okkar. Það er nokkuð sem við höfum vanist í gegnum aldirnar og munum þurfa að búa við í framtíðinni. Það er mjög mikilvægt að við tökum tillit til þess þegar við horfum til íslenskrar ferðaþjónustu og öryggismála þeirra ferðamanna sem koma til landsins. Eldgosin í fyrra og á þessu ári eru mjög skýr dæmi um þetta en það eru líka aðrir hlutir sem þarf að horfa alveg sérstaklega til. Með þeirri auknu fjölbreytni sem stendur ferðamönnum til boða hafa aukist mjög mikið svokallaðar hálendisferðir, þ.e. ferðamenn fara í skipulegar ferðir um jökla en líka mikið á eigin vegum um þekktari hálendisvegi. Ég hef stundum rifjað það upp í þessu sambandi, eftir að hafa starfað áratugum saman í björgunarsveitum landsins, að á árum, þegar líða fór að sumri, sögðu menn: Jæja, við sjáumst aftur í haust. Það var hægt að ganga út frá því að það yrði að mestu leyti sumarfrí hjá björgunarsveitunum yfir sumarið, það voru örfá útköll. En það hefur breyst mjög mikið og sumartíminn er núna einn mesti annatíminn hjá björgunarsveitum okkar bæði til lands og sjávar. Það fylgir ekki síst aukinni ferðamennsku hér og vandræðum erlendra ferðamanna á hálendi landsins. Af því tilefni settu björgunarsveitirnar á svokallaða hálendisvakt fyrir örfáum árum, þær vildu gera tilraun með að hafa björgunarsveitir á fastri vakt yfir háannatímann, yfir sumarið, og það kom í ljós að mikil þörf var fyrir þá vakt. Í hana hefur nú verið bætt svo um munar þannig að nú hafa um fimm björgunarsveitarhópar fasta staðsetningu á hálendinu yfir hásumartímann - ætli það séu ekki einar sjö vikur. Sú vinna er öll í sjálfboðavinnu, skipulögð af björgunarsamtökunum. Við stöndum auðvitað í þakkarskuld við þetta fólk fyrir það mikilvæga starf og fyrir að auka öryggi ferðamanna okkar með þessum hætti. Samtökin hafa líka ýtt af stað og átt frumkvæði að því að setja á laggirnar svokallað safetravel- verkefni sem unnið er í samráði við ferðaþjónustuaðila og ferðamálayfirvöld. Það er mjög mikilvægt að yfirvöld sem hafa umsjón með því horfi sérstaklega til þessa mikilvæga starfs og leggi því allan þann stuðning sem þau geta. Upplýsingamál eru stór þáttur í því að auka öryggi ferðamanna og til þeirra þarf að horfa alveg sérstaklega. Það er mjög einfalt í sjálfu sér fyrir okkur að ná utan um og ná til þess fjölda sem hingað kemur. Við erum eyland þar sem innkomustaðir ferðamanna eru tiltölulega fáir og við eigum að geta miðlað upplýsingum með auðveldum hætti til að tryggja þann þátt ferðaþjónustunnar. Tækifærin liggja alveg örugglega í aukinni fjölbreytni, að auka enn frekar fjölbreytni í ferðaþjónustu okkar sem hefur vaxið mjög á undanförnum árum. Við höfum nú tekið í notkun Hörpu, mikla ráðstefnuhöll sem gerir okkur kleift að bjóða upp á enn betri aðstæður til að halda alþjóðlegar ráðstefnur. Við hljótum að horfa mjög til þess í framtíðinni að geta lengt ferðamannatímann og fengið að halda stærri og fjölmennari ráðstefnur en við höfum áður ráðið við með þessa góðu aðstöðu í höndunum, ekki síst yfir vetrartímann þegar eftirspurnin er minni og nýting á allri fjárfestingu, gistirými og öðru, er minni. Vetrarferðamennska er það sem við þurfum að horfa til í framtíðinni. Við þurfum að horfa til þess að lengja ferðamannatímabilið. Það hefur verið akkillesarhæll íslenskrar ferðaþjónustu hversu stutt tímabilið er og öll sú fjárfesting sem lagt er í til að geta tekið á móti þessum mikla fjölda ferðamanna hefur verið vannýtt svo mánuðum skiptir yfir vetrartímann. Við verðum að horfa alveg sérstaklega til landsbyggðarinnar í þessum efnum en við þekkjum öll dæmi þess hversu erfitt ferðaþjónustan á uppdráttar í landsbyggðinni á þessum stutta tíma yfir sumarmánuðina. Það verður að horfa alveg sérstaklega til þess í átaki okkar að leggja áherslu á vetrarferðir víða um landið þar sem við getum þá stutt við bakið á hinni vaxandi og mikilvægu atvinnugrein á landsbyggðinni. Það er engin spurning í mínum huga að með þeirri miklu tæknibreytingu og tækniþróun sem orðið hefur í grundvallargreinum okkar eins og sjávarútvegi og landbúnaði hefur landsbyggðin liðið fyrir að það þarf nú færri hendur til að vinna verkin og stjórnvöld hafa í gegnum árin brugðist í því að auka fjölbreytni í atvinnusköpun á landsbyggðinni og vinna gegn fólksflótta þaðan, sem við viljum ekki sjá. Við viljum sjá öfluga byggð um allt land. Aukin nýting fjárfestinganna er að því leyti grundvallaratriði. Ferðamálaáætlunin er einföld og skýr. Markmiðin eru háleit og sett fram með skýrum hætti. Það er vilji til þess hjá stjórnvöldum, maður finnur það, að standa þétt við bakið á ferðaþjónustuaðilum, efla markaðsstarf sem er grunnurinn að því sem við erum að leggja út í, og eins með því að setja aukið fjármagn í það að gera fleiri ferðamannastaði aðgengilegri og auka öryggi ferðamanna. Ef við fylgjum þeirri áætlun hef ég ekkert annað en bjarta von um að við munum sjá ferðamannastraum aukast og að við náum þeim árangri sem stefnt er að; að lengja ferðamannatímabilið þannig að þessi grein eigi sér enn lífvænlegri framtíð en verið hefur fram að þessu.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka þeim ræðumönnum sem hér hafa talað. Það er í sjálfu sér ánægjulegt að við séum að ræða tillögu til þingsályktunar um ferðamálaáætlun þegar við sjáum hér á Austurvelli og nánast alls staðar þar sem við lítum í kringum okkur stóra hópa af ferðamönnum vera að skila gjaldeyri til þjóðarbúsins. Það er vitanlega mikilvægt fyrir okkur að við séum fókuseruð á það hvernig við viljum efla eða auka afraksturinn af ferðaþjónustunni og um leið hvernig við viljum stýra og stjórna því hvernig ferðamenn ganga um landið okkar, hvernig uppbyggingu er háttað og slíkt. Þingsályktunartillögunni sem hér er til umræðu er skipt í nokkra liði og kafla og ber þar fyrst að nefna Innviði og grunngerð, Kannanir, rannsóknir, spár, Vöruþróun og nýsköpun og loks Markaðsmál. Það er eðlilegt að menn velti fyrir sér innviðum og grunngerð og ræði hvernig staða þeirra þátta er og mikilvægt að við séum sammála um að byggja upp þá grunngerð og þá innviði sem eru svo mikilvægir til að byggja á. Þetta er grunnurinn að störfunum í ferðamennskunni og afrakstrinum sem síðan verður til. Stjórnvöld og hagsmunaaðilar verða að sjálfsögðu að leggjast á eitt með að efla greinina og við höfum séð að þegar á reynir og á þarf að halda geta þessir aðilar staðið saman sem einn. Nægir að horfa til þess þegar bregðast þurfti við eldgosinu í Eyjafjallajökli að þá var farið í samhent átak sem kallað var Inspired by Iceland sem vakti mikla athygli og lukku. Við nefndarmenn gerum mikilvægi samgangna að umræðuefni í nefndarálitinu. Ekki er ofsögum sagt þegar maður segir að góðar samgöngur séu mikilvægur þáttur og ein af grunngerðunum sem þarf að huga að. Þó má ekki gleyma því heldur að hluti ferðamanna sækist í að koma til Íslands til að komast hreinlega hjá samgöngum, ef má orða það þannig, að fara á fjöll og slíkt. Engu að síður vill stærsti hlutinn komast leiðar sinnar með öðrum hætti eða sjá meira af landinu og þá skiptir miklu máli að allir landshlutar séu þokkalega tengdir og bjóði upp á að þeir séu heimsóttir. Hér er einnig rætt um öryggismálin og hefur verið farið ágætlega yfir þann hluta. Mikilvægt er að við áttum okkur á þeirri stöðu sem getur komið upp við náttúruhamfarir og þess háttar. Vil ég í því sambandi skjóta því inn og minnast á mál sem hér hefur verið lagt fram um öryggisáætlun fyrir Ísland og skilgreiningu á löggæslu því að það tengist þessu a.m.k. á óbeinan hátt. Síðan er rætt um kannanir, rannsóknir og spár og ég ætla aðeins að geyma það. Um vöruþróun og nýsköpun er rætt í þriðja meginkaflanum og er ljóst að þar eru mikil tækifæri fram undan. Mjög ánægjulegt er að sjá hve margir ferðaþjónustuaðilar hafa verið hugmyndaríkir í að þróa sína vöru og þjónustu. Að sjálfsögðu þarf að halda utan um það starf og hlúa að þeim sem það geta og vilja en líklega eru engir betur til þess fallnir en einmitt þeir sem starfa í greininni að þróa áfram sínar hugmyndir og þau verkefni sem þeir standa að. Og það er að sjálfsögðu mikilvægt að við leitum leiða til að tryggja fjármuni til að vöruþróun og nýsköpun geti verið í eðlilegu horfi. Markaðsmálin eru ein af stóru málunum þegar við ræðum ferðaþjónustuna. Færð hafa verið rök fyrir því að varhugavert sé að fara í miklar markaðsherferðir þegar við getum varla tekið við þeim ferðamönnum með góðu móti sem hingað koma í dag. Engu að síður er mjög mikilvægt að alltaf séu tryggðir ákveðnir fjármunir og það sé ákveðið plan í gangi varðandi markaðssetninguna þannig að við drögumst ekki aftur úr. Ef það er svo að við ráðum varla við að taka á móti þeim fjölda sem hingað vill koma hlýtur að vera hvetjandi fyrir Íslendinga að búa þannig um hnútana að hver ferðamaður skili þá meiru í kassann en hann gerði áður. Aðeins um kaflann Kannanir, rannsóknir og spár. Varðandi þessa starfsemi eða þessi störf eins og mörg önnur er mjög mikilvægt að til sé gagnagrunnur til að vinna í raun það sem rætt er í öðrum liðum til að átta sig á hvað þarf að vera til staðar í innviðum og grunngerð, vöruþróun og nýsköpun og eins varðandi markaðsmálin. Það verður að segjast eins og er, frú forseti, að þar höfum við ekki staðið okkur sem skyldi. Á 138. löggjafarþingi lagði sá er hér stendur fram fyrirspurn til iðnaðarráðherra um rannsóknir í ferðaþjónustu í samanburði við aðrar atvinnugreinar. Það kom verulega á óvart að sjá hvernig skiptingin er milli atvinnugreina. Þegar skoðað er framlag til rannsókna í nokkrum atvinnugreinum - og þá er stuðst við rannsóknarvog RANNÍS árin 2005 og 2007 - kemur fram að af þeim fjármunum sem renna til rannsókna í helstu atvinnuvegum, svo sem fiskveiðum, landbúnaði, iðnaði, orkuframleiðslu og dreifingu og ferðaþjónustu, fara einungis 0,5% í rannsóknir í ferðaþjónustu. Á árunum 2005 og 2007 samkvæmt þessu svari er framlag til rannsókna í ferðaþjónustu, þar með talið styrkir og launakostnaður vegna rannsóknarvinnu, rétt rúmar 364 þús. kr. Ég vil leyfa mér að segja að það er grafalvarlegt mál að við skulum ekki sinna betur rannsóknum í ferðaþjónustu. Rannsóknir á þeim vettvangi, og við þurfum að sjálfsögðu að þróa rannsóknir á gagnagrunni, eru mjög mikilvægar til að byggja á til framtíðar. Þetta kemur fram og er gert að umtalsefni á bls. 19 í þingsályktunartillögunni sjálfri og, með leyfi forseta, ætla ég að fá að lesa lokasetninguna sem er svohljóðandi: „Ferðaþjónustan kallar eftir að aukinn kraftur verði settur í gagnaöflun og rannsóknir og bendir á að án greininga og rannsókna séu forsendur vöruþróunar, nýsköpunar og markaðssetningar mjög veikar.“ Ég held að það sé rétt að orði komist þarna. Það er mjög mikilvægt að við styrkjum rannsóknir í ferðaþjónustu til muna og ég mæli eindregið með því að svo sé gert. Í tillögunni er einnig kafli sem nefnist Áherslur landshluta. Ég ætla ekki að fara djúpt í það, ég vil þó koma því hér á framfæri að skiptar skoðanir eru úti í landshlutunum um innihald þessa kafla og ekkert meira um það að segja. Þetta er ferðamálaáætlun til nokkuð langs tíma og mun þar af leiðandi væntanlega taka einhverjum breytingum. Frú forseti. Það er ánægjulegt að þessi áætlun skuli vera komin á þennan stað. Ég vil ítreka það að ég legg þunga áherslu á að við leitum leiða til að efla rannsóknir í ferðaþjónustunni því að án þeirra, án athugana, án rannsókna, er erfitt fyrir okkur að sjá hvar við þurfum að styrkja okkur og það hlýtur að vera eitt af meginverkefnum okkar á næstu árum.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti frá iðnaðarnefnd um tillögu til þingsályktunar um orkuskipti í samgöngum. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Ingva Má Pálsson og Erlu Gestsdóttur frá iðnaðarráðuneytinu. Þá bárust umsagnir frá Alþýðusambandi Íslands, Atvinnuþróunarfélagi Þingeyinga hf., Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja, Byggðastofnun, Landsvirkjun, Náttúrufræðistofnun Íslands, Neytendasamtökunum, Nýsköpunarmiðstöð Íslands, Orkustofnun, Samtökum atvinnulífsins, Samtökum iðnaðarins, Valorku ehf. og Vegagerðinni. Samkvæmt tillögunni felur Alþingi iðnaðarráðherra að vinna að því að minnka hlut jarðefnaeldsneytis í samgöngum með notkun endurnýjanlegra orkugjafa og orkusparnaði. Tillagan byggist m.a. á stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar þar sem segir að móta eigi heildstæða orkustefnu sem miði að því að endurnýjanlegir orkugjafar leysi innflutta orku af hólmi. Í tillögunni kemur einnig fram að stefnt skuli að orkuskiptum í samgöngum þar sem jarðefnaeldsneyti verði leyst að hólmi með innlendum endurnýjanlegum orkugjöfum. Unnið verði að stefnumótun, markmiðssetningu og aðgerðaáætlun fyrir orkuskipti í samgöngum fram til 2020. Nefndin vill í þessu sambandi benda á að núverandi verkefnishópur skal skila tillögum fyrir 1. nóvember næstkomandi. Nefndin leggur því til þær breytingar að stefnumótun fyrir orkuskipti í samgöngum fram til 2020 skuli liggja fyrir 1. janúar 2012. Í athugasemdum umsagnaraðila kemur fram að flestir eru jákvæðir gagnvart tillögunni og styðja hana í megindráttum. Hins vegar er bent á nokkur atriði sem nefndin telur vert að skoða betur. Í tillögunni er lagt til að Ísland verði í forustu við notkun á endurnýjanlegri orku í samgöngum í heiminum. Nefndin telur nauðsynlegt að markmiðssetning sé skýr en að auki þurfi markmiðin að vera raunhæf og í samræmi við raunverulega getu stjórnvalda og almennings til að ná þeim. Leggur nefndin til breytingar á tillögunni þessu að lútandi. Nefndin bendir jafnframt á að þrátt fyrir að mikil þekking sé hér á landi á endurnýjanlegri orku þá sé sú þekking meiri erlendis. Því sé mikilvægt að auka alþjóðlegt samstarf til að nýta alla þá þekkingu sem er til staðar, hvort sem hún er hérlendis eða erlendis. Nefndin fjallaði um jafnræði landsmanna þegar kemur að umhverfisvænum ökutækjum. Bendir nefndin á að í tillögunni komi fram að m.a. þurfi að auðvelda aðgengi að almenningssamgöngum og fjölga hjólastígum til að stuðla að breyttri hegðun fólks. Auk þess er í tillögunni fjallað um skattalegar ívilnanir fyrir kaupendur ökutækja með enga skráða losun koltvísýrings og kaupendur ökutækja sem eingöngu geta notað endurnýjanlega orku. Ljóst er að við orkuskiptin verður nauðsynlegt að leggja áherslu á breytta hegðun fólks og hvetja almenning til nýta sér almenningssamgöngur. Að mati nefndarinnar er hins vegar mikilvægt að tekið sé tillit til mismunandi möguleika fólks til að nýta sér almenningssamgöngur eða kaupa sér bíla sem nýta endurnýjanlega orkugjafa. Á landsbyggðinni er staðan oft sú að þörf fólks fyrir notkun einkabílsins er meiri en þörf þeirra sem búa á höfuðborgarsvæðinu þar sem almenningssamgöngur eru betri. Þar að auki eru ferðir á landsbyggðinni oft lengri og um verri vegi að fara en á höfuðborgarsvæðinu, og því þörf á öflugum stórum bílum. Leggur nefndin áherslu á að skattalegar ívilnanir skekki ekki búsetuskilyrði í landinu og jafnræði allra landsmanna verði ávallt haft í huga. Við umfjöllun nefndarinnar var rætt um framtíð Íslands í orkugjafamálum. Nefndin fagnar því að Ísland hafi verið leiðandi á sviði vetnisverkefna og rannsókna á vetni en bendir jafnframt á möguleika á sviði annarra endurnýjanlegra orkugjafa, t.d. notkun rafbíla, metaneldsneytis og lífdísilolíu Að mati nefndarinnar er nauðsynlegt að skoða notkun endurnýjanlegra orkugjafa með heildstæðum hætti og að orkustefna Íslands taki mið af þeim möguleikum sem til staðar eru hér á landi þar sem ljóst er að framleiðsla endurnýjanlegs eldsneytis hér á landi muni hafa í för með sér bætt lífsgæði, tækifæri til atvinnu- og nýsköpunar og gjaldeyrissparnað. Nefndin bendir hins vegar á að bílaframleiðendur og innflutningsaðilar hafi mikið að segja um það hvað sé í boði á markaðnum hverju sinni. Náið samstarf við þá er grundvöllur þess að vel takist til með orkuskipti í samgöngum. Með því að minnka notkun jarðefnaeldsneytis verður efnahagskerfið minna háð verðsveiflum á eldsneytismörkuðum erlendis Nefndin leggur til að tillagan verði samþykkt með breytingum sem lagðar eru til í sérstöku þingskjali, þ.e. þskj. 1545. Virðulegi forseti. Málið var afgreitt úr iðnaðarnefnd 25. maí sl. Auk þess sem hér stendur, formanns og framsögumanns nefndarinnar, skrifa undir nefndarálitið hv. þingmenn Lilja Rafney Magnúsdóttir, Sigmundur Ernir Rúnarsson, Margrét Tryggvadóttir, með fyrirvara, Gunnar Bragi Sveinsson, Tryggvi Þór Herbertsson, með fyrirvara, Þráinn Bertelsson, Magnús Orri Schram og Jón Gunnarsson, með fyrirvara.

Virðulegi forseti. Ég vil taka undir það sem kom fram hjá hv. formanni iðnaðarnefndar, Kristjáni L. Möller, starfið í nefndinni gekk vel og nokkuð mikil samstaða var um þetta mál. Ekki verður mælt á móti því að Ísland hefur haft ákveðið forustuhlutverk í nýtingu á endurnýjanlegri orku þar sem við höfum verið í fremstu röð í heiminum af því að við notum jarðvarma til húshitunar. Ekki þarf að fara mörgum orðum um það hversu gríðarlega mikilvægur áfangi það er hjá okkur að vera með allan þennan mikla fjölda, ætli það séu ekki yfir 90% heimila í landinu þar sem jarðvarmi er notaður til húshitunar. Sú þekking sem hefur skapast á þessum vettvangi hefur sett okkur í fremstu röð meðal þjóða. Ég og hv. þm. Tryggvi Þór Herbertsson vorum með fyrirvara við þessa þingsályktunartillögu. Það sneri kannski fyrst og fremst að því háleita markmiði sem þar er að Ísland verði í framtíðinni í forustu við að nýta endurnýjanlega orkugjafa til samgöngumála. Við teljum að eðlilegra sé að setja sér raunhæf markmið í þessum efnum og þarna munum við ekki ein geta ráðið för. Það verða auðvitað framleiðendur farartækjanna sem ráða miklu um það hvað verður í boði á þessum vettvangi og við munum fylgja í kjölfarið. Þegar er hafin ákveðin þróun á breytingum í bílaflota landsmanna í þessa átt. Einnig hefur verið hvatt til þess að við förum mismunandi leiðir í því að reyna að framleiða okkar eigin eldsneyti. Við þurfum að móta okkur ákveðna stefnu um það hvert skuli horfa í þeim efnum og kannski er eðlilegast til lengri tíma litið, ef við ætlum að horfa til þess að sem flestir geti nýtt sér farartæki sem nota endurnýjanlega orku, að horft verði til raforkunnar. Menn hafa verið að ræða mikið um framleiðslu á repju til að framleiða repjuolíu og breyta annarri ræktun í landinu jafnvel í þá átt en matvælaframleiðsla verður að vera trygg og hafa ákveðinn forgang þannig að horfa verður til þess af ákveðinni varúð. Í tillögunum er hvatt til aukinna almenningssamgangna og það er auðvitað vel að hvetja til þess og reyna að þróa almenningssamgöngur með þeim hætti að þær verði áhugaverðari valkostur fyrir okkur í framtíðinni. En við megum heldur ekki gleyma því að við erum fámenn þjóð í stóru landi og það er ekki nema ákveðinn hópur landsmanna sem getur raunhæft náð þessum markmiðum að einhverju gagni. Við verðum að horfa til þess að á landsbyggðinni verður fólk bundnara einkabílnum en kannski víða á þéttbýlli svæðum eins og hér á höfuðborgarsvæðinu. Það er því aftur mikilvægt að taka tillit til hinna dreifðu byggða þegar við skoðum möguleika okkar og þær leiðir sem við veljum í þessum málum. Í dag höfum við verið að hvetja til endurnýjunar á bílaflota okkar með skattalegum ívilnunum. Við erum að gefa skattafslátt af því eldsneyti sem framleitt er og notað á bifreiðar sem byggist á endurnýjanlegri orku og við höfum verið að fella niður aðflutningsgjöld af bifreiðum sem fluttar eru inn og hefur verið breytt á þann veg að þær geta nýtt þetta eldsneyti og af bifreiðum sem eru fluttar inn nýjar eða ónotaðar og verður þá breytt fyrir það eldsneyti. Þarna verðum við einnig að huga að því að aðgangur landsmanna að þessu eldsneyti verður mismunandi. Ekki er raunhæft að ætlast til þess að þeir sem stunda sölu og dreifingu á endurnýjanlegu eldsneyti muni fara inn á fámennari markaði á landsbyggðinni og við þurfum að huga að samkeppnisstöðu allra landsmanna þegar kemur að þessu. Það er líka mjög mikilvægt að horfa til þess að við skattleggjum vegnotkun okkar í dag með eldsneytissköttum og notum góðan hluta af því fé til samgönguframkvæmda. Við verðum að fara að horfa til þessa og breyta áherslum okkar. Við verðum að jafna kostnað þeirra sem nota vegakerfið hvernig bifreiðum sem þeir aka. Augljósasti valkosturinn er að við tökum í framtíðinni upp einhvers konar veggjöld og þar þurfum við að horfa til fjöldans þannig að það komi sem jafnast niður á öllum landsmönnum. Ég hef gagnrýnt það að nú þegar við erum með hugmyndir um eflingar í vegagerð, og það er svo mikilvægt sem raun ber vitni að efla atvinnulíf - nú þegar eru verkefni tilbúin til framkvæmda en stjórnvöld hafa horft til þess að ekki verði hægt að stíga þau skref fyrr en búið er að ákveða með þessa framtíðarskattlagningu. Þannig hefur ráðherra samgöngumála lagt til að samhliða því að taka ákvörðun um frekari framkvæmdir verði tekin ákvörðun um veggjöld sem eigi að fara að innheimta eftir fimm ár. Ég hefði viljað horfa öðruvísi á þessi mál, virðulegi forseti, og fara strax af stað í þessar framkvæmdir á meðan við nýtum tímann til að endurskoða það hvernig við ætlum að skattleggja vegnotkun í landinu. En það þurfum við einmitt að gera með tilliti til þessa frumvarps, þ.e. með tilliti til þeirrar framtíðarsýnar sem við höfum með endurnýjun á orkugjöfum til samgöngumála. Við þurfum ekki síður að horfa til þeirra staðreynda að nýjar bifreiðar sem fluttar eru til landsins eru miklar eyðslugrennri en bifreiðar hafa verið þannig að þessir skattar munu, miðað við eldsneytisnotkun, skila okkur miklu minna í framtíðinni. Ég held að þessi endurskoðun þurfi að fara fram samhliða þeim háleitu markmiðum sem eru í þeim tillögum sem hér er talað um, og þar verði að horfa sérstaklega til þess að allir landsmenn sitji við sama borð. Eins og ég sagði áðan erum við þingmenn Sjálfstæðisflokksins, ég og hv. þm. Tryggvi Þór Herbertsson, sammála og skrifum undir nefndarálitið en fyrirvari okkar nær til þess að við teljum mikilvægt að setja sér raunhæf markmið en ekki láta sér detta í hug að Ísland geti orðið í forustuhlutverki á þessum vettvangi í heiminum.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir ræður sem hafa verið fluttar varðandi þessa tillögu. Ég er aðili að þessu nefndaráliti án fyrirvara en tek hins vegar undir það með hv. þm. Jóni Gunnarssyni að það er mikilvægt að setja sér raunhæf markmið. Við þekkjum það ágætlega, af sögu háleitra markmiða, að þau hafa því miður ekki alltaf gengið eftir og er þá mikilvægara að setja sér markmið sem eru raunhæf og vinna að því að ná þeim fram. Hér segir að stefnt skuli að orkuskiptum þar sem jarðefnaeldsneyti verði leyst af hólmi. Nú er það þannig að innlendir orkugjafar, í það minnsta í dag, eru einna helst rafmagn. Við þekkjum síðan metanstarfsemina og meðal annars er hægt að keyra metanbíla á höfuðborgarsvæðinu. Gerðar hafa verið tilraunir með vetnisstrætó og vetnisbíla og síðan er það lífdísill svo að eitthvað sé nefnt. Það er mjög mikilvægt að við höldum vöku okkar og reynum að ná því markmiði að minnka útblástur frá samgöngutækjum, ekki síður en öðrum farartækjum. Þá vil ég taka inn í það almennan akstur, fiskiskip, flugvélar og þess háttar en það verður að sjálfsögðu að vera raunhæft. Ég hef líka haft töluverðar áhyggjur af því að þrátt fyrir mjög góð markmið og eðlilega sýn á framtíðina, að reyna að búa til orkugjafa innan lands, svo sem eins og lífdísil, er mjög mikilvægt að fórna ekki í slíkt landsvæði eða landi sem við þurfum að nýta til matvælaframleiðslu. Það þarf að forgangsraða í þessu þegar kemur að skipulagsmálum. Ég vil segja það, frú forseti, að það er mjög mikilvægt að höfðað sé til þeirra sem fara mjög framarlega í baráttunni fyrir því að búa til lífdísil á Íslandi, til dæmis með því að rækta repju eða eitthvað slíkt, að huga að því hvort landsvæði sem tekin eru undir þá ræktun séu til þess fallin að rækta matvæli í einhverju formi. Ég er alls ekki að gera lítið úr því að tilraunastarfsemi þessi er mjög mikilvæg og við eigum að prófa hvað við getum framleitt af repju og slíku til að búa til orkugjafa hér. En ég vil hins vegar vara við því að land sem hægt er að nota til beitar eða matvælaframleiðslu sé lagt undir það án þess að áætlanir um hitt liggi fyrir. Í nefndarálitinu eru lagðar til ákveðnar breytingar sem hugnast mér mjög vel, þ.e. að draga úr þeim yfirlýsingum sem í þessu eru án þess að gera neitt lítið úr markmiðinu. Einnig er lögð til breyting á viðmiðunarmarkmiði því sem er sett fram, þ.e. hvernig Evrópusambandið ætlaði að haga sínum hlutum enda lá ekki ljóst fyrir hvernig það hefði gengið þegar á hólminn var komið því að tölurnar sem hér eru inni eru viðmiðun 2010, hvað Evrópusambandið ætlaði að vera búið að koma sér í þá. Ég vil líka ítreka það sem kemur fram að skattaílvilnanir og hvati í kerfi því sem er smíðað nái til allra landsmanna. Það er vitanlega ljóst að hægt er að gera ákveðna hluti í þéttbýlinu sem ekki er hægt í dreifbýlinu eins og þegar kemur að almenningssamgöngum og þess háttar. Það verður að horfa til þess að mörg landsvæði á Íslandi bjóða ekki upp á þann valkost að breytt verði úr öflugum og kröftugum bílum yfir í litla sparneytnari bíla, hreinlega út af aðstæðum. Þess vegna verður að horfa til þess að þessum aðilum verði ekki mismunað. Það er kannski erfitt en í það minnsta er hægt að hvetja til þess að það verði ekki gert. Ég vil, frú forseti, koma því á framfæri að við ræðum um orkuskipti í samgöngum á sama tíma og svar berst inn í þingið við fyrirspurn sem ég lagði fram um jöfnun raforkuverðs. Ég vil hvetja þingmenn til að kynna sér það svar því að þar kemur fram, af því að við tölum hér um orku, að við eigum töluvert langt í land með að jafna búsetuskilyrði landsmanna og það vantar helming, það þarf að tvöfalda þær upphæðir sem eru notaðar í niðurgreiðslu á húshitunarkostnaði að ekki sé talað um jöfnun á flutningskostnaði. Ég hefði viljað sjá að við værum með háleitt markmið sem hægt væri að ná varðandi þessa jöfnun. Á sama tíma og við setjum okkur þau góðu markmið að skipta út orkugjöfum sem menga er eðlilegt að krefjast þess að ríkisvaldið setji fram áætlun um hvernig ná eigi jöfnuði meðal landsmanna þegar kemur að notkun á hinum hefðbundnu orkugjöfum sem eru í dag á Íslandi, rafmagni, heitu vatni og þess háttar. Frú forseti. Þetta eru ágæt markmið sem hér eru sett fram. Nefndin leggur til ákveðnar breytingartillögur sem miða að því að gera þessi markmið raunhæfari en þau eru í dag. Að öðru leyti vil ég lýsa því yfir að hugmyndafræðin í þingsályktunartillögunni er mjög góð en ég hvet til þess að raunsæis sé gætt og horft sé til fleiri þátta þegar við ræðum orkumál hér á landi.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir framhaldsnefndaráliti um frumvarp til laga um rannsóknarnefndir frá allsherjarnefnd. Hér er á ferðinni heildarlöggjöf, rammi um rannsóknarnefndir. Mikill tími hefur farið hjá hv. allsherjarnefnd í vinnslu þessa frumvarps á milli 2. og 3. umr. Ég vil gera grein fyrir þeim helstu atriðum sem við höfum verið að skoða í þessum efnum þó að tíminn sé knappur. Þetta er eitt af þeim frumvörpum sem má segja að komi út úr þeirri heildarendurskoðun á þeim tímamótum sem við sem þjóð stöndum á í kjölfar efnahagshrunsins. Það liggur fyrir þinginu töluverður fjöldi tillagna um rannsóknir á hinum og þessum atriðum sem þessi löggjöf nær utan um. Ég held að þessi lög geti leitt af sér vandaðri stjórnarhætti að mörgu leyti því að þetta eflir til muna getu þingsins til þess að veita framkvæmdarvaldinu aðhald og rækja eftirlitshlutverk sitt. Samkvæmt 39. gr. stjórnarskrárinnar getur Alþingi skipað nefndir alþingismanna til að rannsaka mikilvæg mál er almenning varða. Alþingi getur veitt þessum nefndum heimild til að heimta skýrslur, munnlegar og bréflegar, bæði af embættismönnum og einstökum mönnum. Með þessu frumvarpi og þeim breytingum sem nefndin leggur til er lagt til að sett verði almenn lög um rannsóknarnefndir og málsmeðferð fyrir þeim en með hugtakinu rannsóknarnefnd er átt við sérstaklega skipaða nefnd utanþingsmanna sem falið er að rannsaka tiltekin málsatvik í mikilvægum málum sem almenning varða. Það byggist á mati Alþingis hverju sinni hvort það telur rétt að virkja úrræði 39. gr. og skipa nefnd alþingismanna til að rannsaka mál eða skipa rannsóknarnefnd utanþingsmanna eins og þetta frumvarp gerir ráð fyrir. Ákveði Alþingi að skipa sérstaka rannsóknarnefnd þingmanna er verkefnið og heimildir slíkrar nefndar afmarkað nánar í þingsályktun eða eftir atvikum í sérstökum lögum. Allsherjarnefnd bendir í þessu sambandi á að í utanríkismálanefnd hefur nýverið verið lokið umfjöllun um þingsályktunartillögu um kosningu rannsóknarnefndar samkvæmt 39. gr., um aðdraganda ákvörðunar um stuðning Íslands við innrásina í Írak árið 2003 og birtingu skjala og annarra upplýsinga um það mál, og lagt til að hún verði samþykkt. Verði sú tillaga samþykkt mun Alþingi kjósa nefnd fimm alþingismanna til að rannsaka málið á þeim grundvelli. Meðal þess sem við skoðuðum í umfjöllun okkar í þessu máli var gildissvið frumvarpsins. Mig langar til að víkja að því í nokkrum orðum vegna þess að við veltum mikið fyrir okkur í störfum okkar í nefndinni hvaða mál ættu að falla undir þessar rannsóknarnefndir og hvort réttmætt væri að takmarka skipun rannsóknarnefndar við mál sem varða meðferð opinbers valds. Í skýringum við 1. gr. þar sem fjallað er um þetta gildissvið er lögð áhersla á að til að réttlætanlegt sé að setja rannsóknarnefnd á laggirnar verði það mál sem um ræðir að vera mikilvægt og varða almannahagsmuni. Það verður einnig að byggjast á því að ekki sé unnt að notast við hefðbundin rannsóknarúrræði. Nefndin telur að með því að taka fram að mál skuli varða meðferð opinbers valds sé áréttað að rannsóknarnefnd megi ekki skipa til athugunar á máli sem varðar einkaréttarlega hagsmuni nema þeir tengist á einhvern hátt meðferð opinbers valds. Nefndin telur að sá áskilnaður sem í því felist sé á hinn bóginn til þess fallinn að þrengja gildissvið laganna og geti mögulega leitt til ágreinings um það hvort starfsemi á vegum opinberra aðila feli í sér meðferð opinbers valds. Dæmi um slíkt eru opinber hlutafélög, t.d. Ríkisútvarpið ohf., og ýmis þjónustustarfsemi á vegum opinberra aðila, svo sem kennsla, umferðarmál og heilbrigðisþjónusta. Starfsemi á vegum slíkra aðila felur ekki nauðsynlega í sér valdbeitingu eða meðferð opinbers valds, eins og það hefur verið afmarkað í íslenskri réttarframkvæmd, og mundi því ekki falla undir gildissvið laganna. Niðurstaða okkar varð sú að hafa gildissviðið eins vítt og mögulegt væri og er því lagt til að í 1. gr. laganna verði ekki vísað til þess að mál skuli „tengjast meðferð opinbers valds“ þó að það sé engu síður skoðun nefndarinnar að hér sé mikilvægt sjónarmið sem styðjast beri við þegar þingið ályktar að setja á fót rannsóknarnefnd. Þá var töluvert fjallað í störfum nefndarinnar um það sjónarmið sem ber að hafa í huga við hið svokallaða eftirlitshlutverk Alþingis og hvað það feli nákvæmlega í sér. Í nefndarálitinu eru margvísleg sjónarmið sem ber að taka tillit til og mun ég ekki tíunda þau öll. Þau eru talin upp í nefndarálitinu og ég ætla ekki að taka of mikinn tíma í að fara yfir þau sérstöku skilyrði sem við horfum til en gerð er grein fyrir þeim þar. Mig langar að ræða aðeins um þau almennu hæfisskilyrði sem fjallað er um í frumvarpinu þegar kemur að formanni vegna þess að nokkur umræða var um það, m.a. að gert væri ráð fyrir því í frumvarpinu að formaður rannsóknarnefndar hefði lögfræðimenntun. Nefndin leggur til í breytingartillögu að við 2. gr. frumvarpsins verði bætt nýjum málslið þar sem gerð er sú krafa að formaður rannsóknarnefndar eða sá sem falin er rannsókn máls skuli uppfylla starfsgengisskilyrði héraðsdómara. Nefndin taldi mjög mikilvægt að ekki væri einungis kveðið á um að viðkomandi væri lögfræðingur heldur þyrfti hann að hafa aflað sér þekkingar á reglum réttarfars og stjórnsýslu og öðlast reynslu við beitingu þeirra. Viðmiðið er því fyrrnefnd starfsgengisskilyrði héraðsdómara að slepptu ákvæði um hámarksaldur, en nefndin telur ekki rétt að gera jafnstrangar kröfur og til dómara að því leyti og telur að einstaklingar sem hafa reynslu af störfum rannsóknarnefnda eða dómarastörfum og búa við fulla starfsorku geti vel tekið að sér að leiða vinnu slíkra nefnda. Gert er ráð fyrir heimild fyrir forseta til að ráða starfsmenn án auglýsingar og er það eins ákvæði og gilti um ráðningu starfsmanna rannsóknarnefndar Alþingis. Í skýringum með því heimildarákvæði kemur fram að störf þessara starfsmanna verði tímabundin og miklu skipti að nefndin geti sem fyrst ráðið til starfa einstaklinga sem hún telur að búi yfir þeirri þekkingu og reynslu sem best nýtist í starfi nefndarinnar. Þegar kemur að hæfi nefndarmanna er það mat allsherjarnefndar að ágreiningur um almennt hæfi nefndarmanns eftir að rannsóknarnefnd hefur verið skipuð lúti að hæfi hans til að taka sæti í rannsóknarnefnd eða svonefndum almennum neikvæðum hæfisskilyrðum. Þegar svo ber undir eiga ekki við fyrirmæli 5. gr. stjórnsýslulaga að nefnd skeri sjálf úr um hæfi sitt í einstökum málum. Almennt mundi það því heyra undir þann aðila sem skipaði í nefndina að úrskurða endanlega um hæfi nefndarmanns. Nefndin telur að í ljósi þess að rannsóknarnefnd er skipuð af forseta Alþingis sé rétt að gera ráð fyrir því að ágreiningi um almennt hæfi nefndarmanns verði skotið til úrskurðar forseta og leggur til breytingu á 3. gr. frumvarpsins þess efnis. Þess má geta líka í þessu samhengi að búast má við að einhver umræða fari fram á hinum pólitíska vettvangi um skipan slíkrar nefndar og þar muni þau sjónarmið sem varða hæfi viðkomandi einstaklinga verða tekin til sérstakrar umfjöllunar. Auðvitað gæti komið upp sú staða að í rannsóknarnefnd sæti eingöngu einn maður og jafnframt þegar störf nefndarinnar eða þessa tiltekna einstaklings væru komin af stað mætti draga hæfi nefndarmanns í efa. Þá gæti þurft að endurtaka málsmeðferðina að einhverju leyti eða endurskipa nefndina og hefja vinnuna að nýju. Sú breyting er sem sagt lögð til á 3. gr. af allsherjarnefnd að rannsóknarnefnd skeri úr um sérstakt hæfi nefndarmanna þegar kemur að tilteknum málum sem varða ákveðna einstaklinga í nefndinni. Mig langar að víkja aðeins að mati á ábyrgð og valdsviði annarra. Sú staða getur komið upp við rannsókn að mál sé metið svo að um tiltekna ábyrgð sé að ræða á hendur einstaklingi eða lögaðila og að viðkomandi skuli sæta ábyrgð. Ábyrgð getur verið þrenns konar í þessu samhengi, þ.e. refsiábyrgð, skaðabótaábyrgð og viðurlög. Nokkuð sem við viljum árétta sérstaklega er að meginviðfangsefni rannsóknarnefndar verði að upplýsa mál. Rannsóknarnefnd verður því hvorki falið að fella sök á einstakling eða lögaðila né kveða á um viðbrögð við slíku og sama gildir um mögulega skaðabótaábyrgð. Opinberir hagsmunir leiða jafnframt til þess að komi í ljós við rannsókn máls að refsivert brot hafi verið framið verði að vera tryggt að því verði vísað til réttrar meðferðar hjá þar til bærum aðila. Það er nauðsynlegt að mati nefndarinnar að leggja til nokkrar breytingar á 4. gr. frumvarpsins þannig að skýrt verði kveðið á um hlutverk nefndarinnar þegar mál sem hún hefur upplýsingar um falla undir valdsvið annarra aðila. Nefndin leggur því til að við greinina verði bætt nýjum málsgreinum sem sækja fyrirmynd sína í lög um rannsóknarnefnd Alþingis um að málum skuli vísa til hlutaðeigandi aðila. Rétt er að undirstrika að vísun um að flytja mál til hlutaðeigandi aðila felur ekki í sér ákvörðun eða niðurstöðu um þá háttsemi sem verið hefur til athugunar. Við fjölluðum líka um rof á fyrningu samkvæmt lögum um ráðherraábyrgð og er það sambærilegt því sem gilti þegar rannsóknarnefnd Alþingis kom til starfa. Töluvert var fjallað um rannsóknarheimildirnar, þ.e. hversu víðtækar þær ættu að vera, möguleg viðurlög og hvort ákvæðið næði markmiðum sínum. Fyrir nefndinni var þeim sjónarmiðum hreyft að miðað við þann grunn sem lagður er í frumvarpinu, um að heimild til skipunar rannsóknarnefndar verði einungis notuð í undantekningartilfellum og þegar sérstök ástæða sé til, sé nauðsynlegt að fara yfir rannsóknarheimildirnar. Bent var á að teldi Alþingi rétt að skipa rannsóknarnefnd og aðrar leiðir væru ekki færar væri mikilvægt að tryggja sem best að uppljóstrun málsins næði fram að ganga. Nefndin telur að rannsóknarnefnd sem þingið hefur ákveðið að skipa þurfi að hafa fullnægjandi heimildir til þess að sinna því verkefni sem henni er falið og telur því nauðsynlegt að bregðast við þessum athugasemdum. Nefndin leggur til breytingar á frumvarpinu sem sækja fyrirmynd sína til laga um rannsóknina á falli bankanna. Nefndin leggur jafnframt til allmiklar breytingar hvað varðar gagna- og upplýsingaöflun rannsóknarnefnda. Eftir mikla athugun og samanburð við dönsk lög um rannsóknarnefndir og ákvæði laga um rannsóknarnefnd Alþingis var lagt til að fjallað yrði almennt um gagna- og upplýsingaöflun rannsóknarnefndar. 6. gr. verður þá eftir fyrri breytingar 7. gr. frumvarpsins. Því næst komi ný grein, 8. gr., um skýrslutökur. Þar á eftir komi ný grein um vernd uppljóstrara sem ég mun gera grein fyrir á eftir. Þá eru loks lagðar til ýmsar tæknilegar breytingar sem liggja fyrir í þessu nefndaráliti sem ég ætla ekki að fara nánar út í. Sérstaklega er fjallað um réttarstöðu þeirra sem koma fyrir rannsóknarnefnd. Í því sambandi skal koma skýrt fram að réttur til þess að fella ekki á sig sök miðist ekki eingöngu við afhendingu gagna heldur taki einnig til upplýsinga sem látnar séu í té með öðrum hætti, þar með talið við skýrslutöku hjá rannsóknarnefnd. Töluverð vinna liggur fyrir hjá allsherjarnefnd um réttarstöðu þeirra sem koma fyrir rannsóknarnefnd og gerð er grein fyrir því í nefndarálitinu. Ég vil gera grein fyrir því að við leggjum til ákveðna tillögu um refsiheimild vegna þess að bent var á að ekki væri lögð refsing við því ef þeir sem kæmu fyrir rannsóknarnefnd gæfu vísvitandi rangar eða villandi upplýsingar. Til þess að taka af allan vafa og gera réttarstöðu þeirra sem koma fyrir rannsóknarnefnd skýrari leggur nefndin til að við 7. gr. frumvarpsins bætist ný málsgrein um að ef maður lætur af ásetningi rannsóknarnefnd í té rangar eða villandi upplýsingar samkvæmt fyrirmælum laganna fari um refsingu fyrir slík brot samkvæmt nefndum ákvæðum almennra hegningarlaga. Mig langar til að nota tíma minn til að gera grein fyrir kafla sem við felldum inn í lögin um vernd uppljóstrara. Nefndin fjallaði einnig um hvort rétt væri að leggja til að tekið yrði upp ákvæði um vernd uppljóstrara eða þeirra sem veita rannsóknarnefnd upplýsingar, sambærilegt við ákvæði í lögum um embætti sérstaks saksóknara og lögum um rannsókn á aðdraganda og orsökum falls íslensku bankanna. Með tillögu okkar er horft til þess að með slíku ákvæði sé vikið frá ákvæðum réttarfarslaga um að sækja menn til saka fyrir brot en að rökin sem búi að baki slíku ákvæði séu þau að brýnir almannahagsmunir geti krafist þess að ákveðið verði að falla frá saksókn. Sönnunarstaða geti verið erfið og rök hafi verið færð fyrir því að framburður einstaklinga sem liggja sjálfir undir grun geti gegnt mikilvægu hlutverki til að tryggja sönnun á refsiverðri háttsemi og að hagsmunirnir af því að fá slík brot upplýst geti verið mun meiri en hagsmunir af því að viðkomandi uppljóstrari sæti ákæru. Nefndin telur að í ljósi þeirra verkefna sem unnt er að fela rannsóknarnefnd samkvæmt frumvarpinu, þ.e. að meta ábyrgð, sé nauðsynlegt að taka upp ákvæði í frumvarpið sambærilegt við það ákvæði sem er í fyrrnefndum lögum nr. 142/2008. Til viðbótar er rétt að árétta mikilvægi þess að upplýsingar sem rannsóknarnefnd eru veittar séu látnar í té í góðri trú. Jafnframt er mikilvægt að tryggja frekar réttindi uppljóstrara með því að leggja þá skyldu á gagnaðila, t.d. yfirmann, að sanna að aðgerðir sem beinast gegn starfsmanni sem látið hefur upplýsingar í té sé ekki að rekja til uppljóstrana hans. Nefndin leggur til að tekin verði upp í frumvarpið ný grein um vernd uppljóstrara. Í ljósi þess að sérstakri stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hefur ekki verið komið á fót, samanber ákvæði í framlögðu frumvarpi til laga um breytingu á þingsköpum, og ábendinga um mál sem samþykkt hefur verið að skipa rannsóknarnefnd til að fjalla um tekur nefndin fram að hún telur eðlilegt að um slík mál fari eftir ákvæðum þessa frumvarps verði það að lögum. Fyrir liggur að samþykkt hefur verið þingsályktun um skipun rannsóknarnefndar til að rannsaka starfsemi Íbúðalánasjóðs. Nefndin leggur því til að við frumvarpið bætist nýtt bráðabirgðaákvæði þess efnis að þrátt fyrir ákvæði til bráðabirgða I skuli forseti Alþingis, samkvæmt þingsályktun frá 17. desember 2010, skipa rannsóknarnefnd til þess að rannsaka starfsemi Íbúðalánasjóðs. Um störf nefndarinnar fari að öðru leyti eftir lögum þessum. Ástæða er til að taka fram að þegar liggur fyrir þingsályktun frá 28. september 2010 um „viðbrögð Alþingis við skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis“ (þskj. 1537 í 705. máli á 138. löggjafarþingi) sem felur m.a. í sér að annars vegar verði farið í sjálfstæða og óháða rannsókn á starfsemi lífeyrissjóða á Íslandi og hins vegar á aðdraganda og orsökum falls sparisjóða á Íslandi frá því að viðskipti með stofnfé voru gefin frjáls. Því er þingsins að fylgja eftir þeim ákvörðunum í samræmi við ákvæði þessa frumvarps verði það að lögum. Það verður viðfangsefni allsherjarnefndar að undirbúa og afmarka nánar tillögur í því sambandi. Þess má geta að þingsályktun um rannsókn á aðdraganda og orsökum falls sparisjóðanna liggur fyrir og hefur verið undirbúin í allsherjarnefnd. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt með breytingum sem lagðar eru til í sérstöku þingskjali, en þverpólitísk sátt er um þetta mál innan allsherjarnefndar. Auk þess sem hér stendur skrifa undir þetta nefndarálit hv. þingmenn Valgerður Bjarnadóttir, Vigdís Hauksdóttir, með fyrirvara, Björn Valur Gíslason og Sigurður Kári Kristjánsson, með fyrirvara. Hv. þingmenn Birgir Ármannsson, Álfheiður Ingadóttir, Mörður Árnason og Þór Saari voru fjarverandi við afgreiðslu málsins. Málið hefur tekið eins og fyrr sagði mikinn tíma í störfum nefndarinnar og hefur verið farið vandlega yfir það á milli 2. og 3. umr. eftir ábendingar sem komu fram við 2. umr. Ég held að sú niðurstaða sem liggur fyrir sé vönduð og eigi eftir að verða okkur til farsældar til framtíðar litið.

Frú forseti. Ég þakka hv. framsögumanni ágæta ræðu og yfirferð yfir málið. Ég er sammála honum í mörgum atriðum, að þetta sé mjög brýnt. En mig langar til að spyrja hv. þingmann hvaða mál hann sæi fyrir sér að gætu fallið undir þetta. Nú er búið að víkka þetta út, þetta nær ekki bara til mála sem tengjast meðferð opinbers valds heldur er þetta orðið almennt, þ.e. að rannsaka mikilvæg mál sem almenning varðar og þar undir fellur náttúrlega fjöldinn allur af málum. Hér var nefnd rannsókn á sparisjóðunum. Vil ég þá geta þess að nauðsynlegt er að fara dálítið langt aftur í tímann til að fá góða mynd af því máli, eða allt aftur til 1990. Síðan er spurningin um rannsókn á lífeyrissjóðunum, sem þeir eru reyndar búnir að setja í gang, rannsókn sem er kostuð af þeim sjálfum, en það er dálítið ótrúverðugt. Það er trúverðugar ef óháður aðili kæmi að því. Eins er það með hluti sem mikið hefur verið kvartað undan, þ.e. rangri ráðgjöf bankanna varðandi kaup á hlutabréfum eða að leggja peninga í sjóði. Og svo er spurningin um rannsókn á raðeignarhaldi og lánveitingum og öðru slíku þar sem peningar fóru í hring, sem mér finnst vera mjög áberandi núna í fréttum, gífurlegar upphæðir, enda kannski auðvelt þegar peningarnir fara hring eftir hring að hægt sé að hafa þá í ansi háum tölum. Það er ekki svo að ég vilji fara að rannsaka og leggjast í rannsóknir endalaust þannig að þjóðin stöðvist við það. Við þurfum náttúrlega að hugsa til framtíðar en einhvern veginn þurfum við að læra af fortíðinni og þá er kannski nauðsynlegt að fara í eina og eina rannsókn, þó að það verði ekki aðalverkefni þjóðarinnar til framtíðar að rannsaka fortíðina.

Virðulegur forseti. Sú ákvörðun nefndarinnar að leggja til breytingu á 1. gr. þegar kemur að gildissviði helgast einmitt af þeirri spurningu sem hv. þingmaður kom fram með. Við fórum að skoða þau mál sem gætu fallið undir gildissvið laganna með þeirri afmörkun sem felst í orðalaginu meðferð opinbers valds. Í ljós kemur að málefni sem tengjast opinberum hlutafélögum, t.d. mál á borð við Grímseyjarferjuna, svo maður nefni tiltekið dæmi, mundi ekki falla undir það gildissvið laganna. Við vildum víkka þetta út þannig að það væru mikilvæg mál sem varða hagsmuni almennings og það yrði auðvitað mat þingsins hverju sinni hvenær því úrræði yrði beitt. Sú leið er til staðar að skipa rannsóknarnefnd þingmanna á grundvelli 39. gr. stjórnarskrárinnar en þingið getur líka ákveðið að búa til rannsóknarnefnd á borð við þá sem hér er smíðaður lagarammi í kringum. Þetta er auðvitað að því gefnu að önnur úrræði, önnur rannsóknarúrræði, dugi ekki til og að þingið meti það á þeim tíma að það sé mál sem varðar sérstaklega hagsmuni almennings. Það getur þá varðað að einhverju leyti eða farið inn á einkaréttarleg svið. Það getur líka farið inn á svið sveitarfélaganna, svo nefnd séu dæmi, en það er metið hverju sinni. Þetta er dýr leið, það er kostnaðarsamt að fara í þær rannsóknir sem hér um ræðir. Þær eru tímafrekar og mannaflsfrekar og verður að beita þeim í samræmi við það í undantekningartilfellum og þegar þau varða hagsmuni almennings miklu.

Frú forseti. Ég ætlaði einmitt að fara að spyrja hv. þingmann að því. Nú skulu þessar rannsóknir fara fram á kostnað Alþingis og Alþingi hefur fjárveitingavald. Var það rætt í nefndinni og var ekki eðlilegt að með svona þingsályktunartillögu, sem á að fara í gang til að fara í rannsókn, fylgdi kostnaðaráætlun, nákvæmlega eins og gert er við skýrslubeiðnir fyrir ráðherra og frumvörp sem lögð eru fram? Að fyrir liggi einhvers konar mat á því hvað slík rannsókn mundi kosta, líka til þess að stöðva kannski ónauðsynlegar rannsóknir eða takmarka þær? Svo vildi ég spyrja: Hversu langt mundu slíkar rannsóknir ganga? Gæti komið upp einhver rannsókn á málefnum sem tengjast barnaverndarlögum eða einhverju slíku?

Virðulegi forseti. Ég held að það sé mjög góð ábending hjá hv. þingmanni að þetta leggi þær skyldur á herðar þeim sem flytur þingsályktunartillögu um einhvers konar rannsókn að einhvers konar mat fari fram á því hvaða kostnaður sé samfara því. Ég vil líka nota tækifærið til að fara yfir þær rannsóknarbeiðnir sem nú þegar liggja fyrir vegna þess að hv. þingmaður spurði um það í fyrra andsvari sínu og ég náði ekki að svara því. Við afgreiddum fyrir áramót tillögu um rannsókn á Íbúðalánasjóði, auðvitað í tengslum við afgreiðslu fjárlaga á þeim tímapunkti og skipti mjög miklu máli. Við höfum undirbúið þingsályktunartillögu upp úr frumvarpi hv. þm. Eyglóar Harðardóttur um rannsókn á aðdraganda og orsökum á falli sparisjóðanna. Hún kemur væntanlega og vonandi til afgreiðslu á vordögum og við getum þá vænst þess að sú rannsókn geti farið af stað á sumarmánuðum. Fleiri rannsóknarbeiðnir liggja fyrir, t.d. rannsókn á einkavæðingu bankanna og eflaust fleiri sem eru komnar fram og þarfnast afgreiðslu. Ég held að það sé mjög hollt fyrir stjórnsýsluna, stjórnmálaflokkana og ríkisstjórnarflokka, að þessar heimildir séu til staðar og að þingið rækti jöfnum höndum eftirlitshlutverk sitt með þeim hætti sem hér er kveðið á um. Í því felst gríðarlega mikið aðhald í sjálfu sér að framkvæmdarvaldinu sé það ljóst að á hverjum tíma sé verið að rannsaka eitthvað sem varðar hag almennings.

Virðulegi forseti. Ég skrifa undir þetta nefndarálit með fyrirvara eins og kom fram í máli hv. þm. Róberts Marshalls, sem talaði hér á undan mér. Það er mjög óheppilegt að eftir það stóra bankahrun sem við þurftum að ganga í gegnum fyrir nokkrum missirum skulum við þurfa að standa í þeim sporum að setja núna lög um rannsóknarnefndir. Það ákvæði hafði verið í stjórnarskránni frá gildistöku hennar, í 39. gr., að setja rammalöggjöf um rannsóknarnefndir en því miður hafði það aldrei orðið að veruleika eða því verið fylgt eftir þrátt fyrir að löggjöf á Norðurlöndunum hefði uppfyllt þetta skilyrði. Þess vegna litast svona lagasetning ósjálfrátt af þeim málum sem eru undanfari þess að látið er til skarar skríða með frumvarpssmíðina. Farið var af stað að beiðni forsætisnefndar Alþingis við að semja frumvarp um rannsóknarnefndir sem er hér til umfjöllunar. Fín vinna hefur verið í allsherjarnefnd í þessu og þingmenn mjög samstiga. En ekki er hægt að líta fram hjá því að frumvarpið hefur tekið miklum breytingum og í upphaflegu drögunum kom fram mjög mikil gagnrýni á þann þátt sem snýr að 4. gr. er varðar verkefni rannsóknarnefnda. Ég ætla ekki að dvelja lengi við það ákvæði en til dæmis var sett fram sú gagnrýni að þegar Alþingi hafi skipað rannsóknarnefnd til að fjalla um bankahrunið hafi ekki verið leitað til þeirra aðila sem höfðu þó reynslu af því að fara með málefni rannsóknarnefnda, í svo veigamiklu verki eins og þá lá fyrir. Hér eru lagðar til breytingartillögur við 4. gr. varðandi mat á ábyrgð og valdsviði og hvernig þessar rannsóknarnefndir eiga að vísa málum til annarra - ég er þá sérstaklega að vísa í saksóknaraákvæðið. Ég hef lagt á það ríka áherslu í þeirri vinnu sem frumvarpið byggir á að þessu ákvæði sé breytt í algjörum undantekningartilfellum að því leyti að aðrir möguleikar séu útilokaðir. Það á ekki að vera hlutverk Alþingis að fara af stað með rannsóknir þegar við höfum önnur tæki til þess sem hafa dugað okkur vel hingað til. Er ég þá að vísa í saksóknara, ég er að vísa í ríkisendurskoðanda, ég er að tala um umboðsmann Alþingis, sem hefur eftirlitshlutverk með þinginu, og annað. Það er mjög hryggilegt að í skugga þessarar lagasetningar liggja fyrir þinginu einar tíu rannsóknarbeiðnir, rannsóknartillögur. Þetta er eitthvað sem þingmenn verða að vara sig á að nota ekki mjög víðtækt því að það er jú alltaf hægt að rannsaka allt sem hönd er á festandi. Ég er ekki heldur að gagnrýna það en það verður að beita þessu ákvæði mjög varlega. Sérstaklega er ég þá að vísa í það að þessu sé ekki beitt til þess að reyna að koma sök á fyrrverandi ríkisstjórnir því að við höfum þessi úrræði sem eru hér til staðar sem ég fór yfir, eftirlitsskyldu þingsins. Ég styð frumvarpið að því leyti að það var löngu orðið tímabært að setja rammalöggjöf um rannsóknarnefndir. Í framsöguræðu formanns allsherjarnefndar var farið yfir það ákvæði að líka sé hægt að byggja rannsóknir á 39. gr. stjórnarskrárinnar og þá eru þingmannanefndirnar þarna undir en þingmenn geta líka beðið aðra aðila sem ekki sitja sem þingmenn að fara með rannsókn fyrir sig eins og gert var hjá rannsóknarnefnd Alþingis. Frú forseti. Um þetta er svo sem ekki meira að segja. Ég ítreka það aftur að þegar verið er að setja lög af þessu tagi skuli þeim beitt af varúð og þá fyrst og fremst faglega og tíminn leiðir í ljós hvernig fer með afdrif þeirra tíu rannsóknarbeiðna og tillagna sem liggja fyrir þinginu. Eins og ágætur gestur, sem kom fyrir nefndina, sagði þá tekur fleiri ár að leysa úr þeim rannsóknum fari þær allar af stað, en formaðurinn kynnti hér að fara ætti fram rannsókn á falli sparisjóðanna. Það er líka mjög mikill áhugi úti í samfélaginu á því að lögð verði fram tillaga um rannsókn á lífeyrissjóðunum og þannig mætti lengi telja. En ég minni á að saksóknari sjálfur hefur forræði í ýmsum málum er varða refsivert athæfi og nú er gruggið að setjast eftir bankahrunið og verið að rannsaka fall bankanna. Við skulum sjá til hvernig þessum lögum, verði frumvarpið samþykkt, verður beitt í framtíðinni. En ég vonast til þess að það verði gert af varúð og varfærni.