Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti vill láta þess getið að tvær utandagskrárumræður verða í dag. Hin fyrri hefst nú strax, áður en gengið verður til dagskrár, og er um þróun kaupmáttar hjá almenningi. Málshefjandi er hv. þm. Guðjón Ólafur Jónsson. Hæstv. fjármálaráðherra Árni M. Mathiesen verður til andsvara. Hin síðari hefst um klukkan hálffjögur og er um meðferðarúrræði fyrir áfengis- og vímuefnasjúklinga. Málshefjandi er hv. þm. Margrét Frímannsdóttir. Hæstv. heilbrigðisráðherra Siv Friðleifsdóttir verður til andsvara. Umræðurnar fara fram samkvæmt 1. mgr. 50. gr. þingskapa og standa í hálfa klukkustund hvor.

Hæstv. forseti. Nú eru bráðum liðin 12 frá því að ríkisstjórn Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks tók við völdum hér á landi.  Það sem meira er, allir hafa notið góðs af þessu mikla góðæri, bæði þeir sem hafa lægri tekjur og hinir sem hærri tekjur hafa. Ég vil í þessu sambandi nefna tvö atriði. Nýlega var í fréttum fjallað um rannsókn Ragnars Árnasonar, prófessors við viðskipta- og hagfræðideild Háskóla Íslands, um tekjur og tekjudreifingu hér á landi á árunum 1993–2005. Nú er það svo að hv. þingmenn stjórnarandstöðunnar hafa margir hverjir sýnt mikinn áhuga einstaka rannsóknum ónefnds þjóðfélagsfræðings við háskólann um lífskjör almennings. Þess vegna hef ég um nokkurra vikna skeið beðið þess með óþreyju að forustumenn stjórnarandstöðuflokkanna mundu gera rannsóknir Ragnars Árnasonar að umtalsefni hér á þinginu. Þögnin er hins vegar ærandi, hæstv. forseti, þögnin er ærandi. Þessi ágæti prófessor hefur kannað tekjur Íslendinga samkvæmt skattframtölum vegna gjaldáranna 1993–2005. Samkvæmt rannsóknum hans hefur meðalvöxtur atvinnutekna á hverju einasta ári verið að meðaltali 4,3% og heildartekna 5,5%. Aðalatriðið í rannsókn Ragnars er að íslenskt efnahagslíf hafi tekið stakkaskiptum frá árinu 1993, m.a. vegna gríðarlegs hagvaxtar og gjörbreytingar á hagkerfinu. Meginniðurstaðan er hins vegar sú að atvinnutekjur allra hópa hafa hækkað mjög mikið og dreifing þeirra hefur ekki breyst. Eða eins og prófessorinn sagði í útvarpsviðtali um miðjan síðasta mánuð, með leyfi hæstv. forseta: „Þá er ekki sjáanlegt í þessu mikla góðæri sem hefur átt sér stað síðan 1993 að þá hafi neinn sérstakur tekjuhópur setið eftir. Það hafa allir notið gríðarlega mikillar rauntekjuaukningar.“ Og síðar: „Þegar horft er á allra lægst launuðu tekjuhópana þá virðast þeir samkvæmt þessum gögnum ekki hafa dregist aftur úr.“ Hitt atriðið sem ég vildi minnast á í þessu sambandi, hæstv. forseti, eru niðurstöður lífskjararannsóknar Hagstofu Íslands um lágtekjumörk og tekjudreifingu á árunum 2003 og 2004 sem staðfesta í raun niðurstöður Ragnars Árnasonar. Rannsókn þessi er hluti af samræmdri lífskjararannsókn Evrópusambandsins. Niðurstaða þeirra rannsókna var í stuttu máli sú að tekjuskipting er mun jafnari á Íslandi en annars staðar í Evrópu. Af 31 Evrópuþjóð árið 2004 var ein þjóð með lægra lágtekjuhlutfall en Íslendingar, tvær með sama hlutfall en 27 þjóðir voru með hærra lágtekjuhlutfall. Til viðbótar má geta þess að nýlega birtust fréttir um það að einn af hverjum sex íbúum Evrópusambandsins byggi við fátækt og fer nú mesti glansinn af því draumalandi sem a.m.k. sumir stjórnarandstæðingar hafa sótt hvað mesta huggun í. Hvorug þessara rannsókna hefur farið hátt, hæstv. forseti, eins og ég gat um áðan, og niðurstöður þeirra eru eins og blaut tuska framan í hv. þingmenn stjórnarandstöðunnar, þá sömu þingmenn og hafa ítrekað reynt að halda því fram að ójöfnuður hafi aukist og kjör hinna lægst launuðu versnað á undanförnum árum, enda hefur stjórnarandstaðan reynt að þagga niðurstöðurnar niður og þegja þær í hel. Niðurstöðurnar eru hins vegar allt aðrar eins og ég gat um áðan. Rannsóknirnar staðfesta það sem blasir við og allir hugsandi menn vita, þ.e. að kaupmáttur alls almennings og allra tekjuhópa hefur vaxið ár frá ári á undanförnum kjörtímabilum. Hækkun kaupmáttar á síðustu 10 árum nemur tugum prósenta og er líklega nærri 60% á undanförnum 12 árum. Þetta finnur hver í sinni buddu. Íslendingar hafa aldrei haft það eins gott og um þessar mundir og það er mikilvægt að halda því til haga. Allar tölur frá opinberum aðilum og samtökum staðfesta að kaupmáttur launa hefur aldrei verið meiri en nú og hann hefur farið jafnt og þétt vaxandi frá árinu 1994 svo að skiptir tugum prósenta. Það er m.a. í þessu ljósi sem ég hef haft frumkvæði að þessari utandagskrárumræðu, hæstv. forseti, um þróun kaupmáttar og ég spyr hæstv. fjármálaráðherra um þau efni ef það mætti verða til þess að upplýsa hv. þingmenn stjórnarandstöðunnar sem vilja hvorki sjá né heyra og því síður skilja nokkuð sem viðkemur efnahagsmálum hér á landi.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að hefja máls á þessum atriðum hér. Það hefur óneitanlega verið mjög skemmtileg umræða í þjóðfélaginu um það hvernig staða einstaklinga og heimila er hvað varðar jöfnuð, kaupmátt og ráðstöfunartekjur, hvernig þessi mál hafa þróast á undanförnum árum. Síðan má auðvitað deila um það líka hvað liggur til grundvallar þeirri þróun. Í öllu falli hlýtur að vera jákvætt að það skuli vera efni til slíkrar umræðu, að þeir hlutir séu að gerast sem kalli á að menn velti þessu fyrir sér. Það er jákvætt af hálfu þingmannsins að hefja máls á þessu hér. Það sem skiptir sennilega mestu máli í þessu er hinn svokallaði kaupmáttur ráðstöfunartekna sem er þegar kaupmáttur launa er reiknaður út og búið að taka tillit til skatta og samskipta einstaklinganna og fjölskyldnanna að öðru leyti við skattkerfið, í formi þá barnabóta, vaxtabóta og þar fram eftir götunum. Fyrir liggja nýlegar tölur um þessi efni og þær sýna, miðað við árið 2005, að kaupmáttur ráðstöfunartekna hefur aukist um 52% á þessu tímabili. Þá er búið að taka tillit til skattanna þannig að þetta er eins nettó og nettó getur verið í þessu samhengi. Þetta er það sem fólk hefur til ráðstöfunar, hefur í vasanum meira en það hafði áður. 
             Meðaltalið á þessu tímabili er 4,7% á ári, á árinu 2006 jókst kaupmáttur ráðstöfunartekna um rúmlega 5% og gert er ráð fyrir því að á árinu 2007 muni kaupmáttur ráðstöfunartekna aukast um 4,6% að meðaltali. Það má segja að á þessu tímabili hafi kaupmáttur ráðstöfunartekna hækkað á hverju ári að einu ári undanskildu, árinu 2001, og hækkunin verið allt upp í 7% þegar hún var mest. Það er síðan athyglisvert að bera þetta saman við það hvernig þessum hlutum hefur verið háttað hjá nágrönnum okkar. Innan OECD-ríkjanna hefur kaupmáttur ráðstöfunartekna aukist á sama tímabili um 28%, þ.e. frá 1994 til 2005, og annars staðar á Norðurlöndunum að jafnaði um tæplega 35%. Þó hefur aukningin í Noregi verið 57% þannig að þeir eru þeir einu, með allan sinn olíuauð, sem mér sýnast hafa skotist fram fyrir okkur í þessum efnum. Það er auðvitað fleira sem skiptir máli í þessari umræðu. Það hefur verið talað um jöfnuð og hvernig þetta hafi þróast hjá einstökum hópum. Því hefur verið haldið fram að t.d. kaupmáttur lífeyris hafi ekki fylgt kaupmætti launa. Það er ekki rétt, kaupmáttur lífeyris hefur hækkað meira en kaupmáttur launa. Síðan hefur verið talað um jöfnuð, að jöfnuður hafi minnkað í þjóðfélaginu á undanförnum árum. Hagstofan birti mjög athyglisverða samevrópska könnun þar sem jöfnuður var borinn saman á þrjá vegu. Þar kom í ljós að við vorum alls staðar í fremstu röð  Það sem er síðan kannski merkilegast, miðað við það sem víða hefur komið fram í umræðunni, eru niðurstöður sem Hannes Hólmsteinn Gissurarson prófessor hefur kynnt og þær eru á þann veg að á þessu tímabili hafi hagur þeirra sem minnst hafa vænkast umtalsvert meira hér á landi en gerst hefur í nágrannalöndunum 

Engin hætta á því.

Virðulegi forseti. Fyrir 10 árum var Ísland stéttlausasta land í Evrópu. Núna 12 árum seinna, kom fram í grein eftir Þorvald Gylfason prófessor á dögunum, er Ísland stéttskiptasta land í allri Evrópu. Þetta er árangur af 12 ára setu hægri flokkanna við völd, og hver eru dæmin sem sanna þetta? Það eru verðbólguskatturinn, fátækraskatturinn og fjöldi annarra dæma. Það eru ofurvextirnir, verðbólgan, hæsta matvælaverð í heimi, lengsti vinnudagur í heimi og lygilegt virðingarleysi við eldri borgara eins og speglast í kjörum og aðstæðum þeirra. Hér er engilsaxneskur ójöfnuður eftir 12 ára setu hægri flokkanna, þetta er stéttskiptasta land í Evrópu. Þetta er árangurinn af ójafnaðarstefnu ójafnaðarflokkanna tveggja í 12 ár. Dæmin tala sínu máli. Barnabætur hafa rýrnað um 10 milljarða að verðgildi á 10 árum. Hefðu skattleysismörk fylgt launavísitölu væru þau núna 136 þús. í staðinn fyrir 90 þús. og það er hinn raunverulegi og sanni fátækraskattur sem ríkisstjórn Sjálfstæðis- og Framsóknarflokks hefur sett á bótaþega og láglaunafólk í þessu landi. Mörg önnur dæmi mætti telja og það sem er mest sláandi snýr að unga fólkinu og húsnæðiskaupendum. Ef það er tekið dæmi um 15 millj. kr. húsnæðislán í 40 ár á Evrópukjörum annars vegar og hins vegar í íslensku lána- og verðbólguumhverfi kemur í ljós að sá sem tekur lánið á Evrópukjörunum borgar af því 24 millj. en sá sem tekur það í íslenska umhverfinu borgar 74 millj. Það munar 50 millj. kr. á heildarafborgunum á 40 árum af 15 millj. kr. láni. Þetta er verðbólguskatturinn sem íslenskir húsnæðiskaupendur þurfa að dröslast með, þetta eru afleiðingarnar af óstjórn hægri flokkanna hér í 12 ár. Þetta er öll jafnaðarstefna Framsóknar- og Sjálfstæðisflokks. Það er verðbólguskatturinn og það er fátækraskatturinn.

Hæstv. forseti. Menn staðhæfa að með hliðsjón af meðaltali hafi orðið veruleg kaupmáttaraukning á Íslandi á undanförnum árum og að um þetta sé ekki deilt. Það má til sanns vegar færa. Hins vegar er um það deilt hvaða áhrif geigvænleg, sívaxandi og síversnandi skuldastaða þjóðarbúsins komi til með að hafa þegar fram líða stundir og í þessu tilliti er mjög mikilvægt að vel takist til um ábyrga efnahagsstjórn á komandi árum til að festa stöðugleika í sessi. Það sem hins vegar skiptir mestu máli er að sundurgreina þessar stærðir, horfa ekki á meðaltalið. Ég tel að réttar sé að spyrja: Er auðveldara nú en fyrir 15 árum að vera tekjulítill án húsnæðis? Er auðveldara nú en fyrir 15 árum að vera tekjulítill og veikur? Þetta eru þær spurningar sem skipta máli. Ég vek athygli á því að þegar horft er á húsnæðiskostnað, svo dæmi sé tekið, hefur hann frá árinu 2002 og fram á þennan dag, og er ég þá að vísa í húsnæði, hita og rafmagn, hækkað um 59,68% á sama tíma og launavísitala hefur hækkað um 39%. Ég er að sýna fram á að erfiðara er nú en á þeim tíma að afla húsnæðis og ég vek athygli á því líka að húsnæðið vegur yfir 26% í neysluvísitölunni og þar með í lánskjörunum, í lánavísitölunni. Það eru þessir hlutir sem ríkisstjórnin á að vera að skoða því þetta eru hennar verk. Og það er þetta misrétti og misvægi sem 

Virðulegi forseti. Þegar meta á lífskjör þarf að horfa til fleiri þátta en framsögumaður nefndi. Það þarf að líta til vinnutíma, verðlags, kostnaðar af opinberri þjónustu, skatta og dreifingu tekna. Ef við horfum til þessara hluta og byrjum á vinnutíma eru nýlegar upplýsingar þær að meðalvinnutími hér á landi eru 47,1 klukkustund á viku en í Evrópusambandslöndunum 25 er hann 42 klukkustundir. Þetta eru auðvitað lífsgæði líka, virðulegi forseti. Verðlag hér á landi er með því hæsta sem gerist í heimi. Verðbólgan er meiri hér en í flestum öðrum löndum. Kostnaður almennings af verðbólgu á þessu kjörtímabili umfram þau 2,5% sem ríkisstjórnin setti sér var um 100 milljarðar kr. um síðustu áramót. Á almenning hefur verið velt vegna verðbólgunnar kostnaði sem nemur einni Kárahnjúkavirkjun. Vextir hér á landi eru hærri en í öðrum löndum Evrópu sem nemur 2–5 prósentustigum að raungildi. Það felur í sér kostnað á venjulega íslenska fjölskyldu sem nemur allt að hálfri milljón kr. á ári umfram það sem gerist annars staðar. Hagdeild ASÍ gaf í fyrra út skýrslu um lífskjör á Norðurlöndum. Hún leiddi það í ljós að opinber þjónusta var dýrust á Íslandi af Norðurlöndunum. Kostnaður fjölskyldna af heilbrigðisþjónustu og lyfjum var hærri hér en í hinum löndunum og kostnaður fjölskyldna af menntun og tómstundum barna sinna var hærri hér en í hinum löndunum. Það er því að mörgu að hyggja, virðulegi forseti, og þó að undir það skuli tekið að lífskjör hér séu góð þá eru þau ekki í þeim hæðum sem hv. framsögumenn vilja vera láta og misskipting hefur vaxið á síðustu árum eins og hér hefur verið dregið fram. Þetta verða menn allt að hafa í huga þegar þeir meta árangurinn, virðulegi forseti.

Hæstv. forseti. Við höfum á undanförnum mánuðum heyrt kunnuglegan söng frá hv. þingmönnum stjórnarandstöðunnar, bæði þeim sem lengi hafa verið í stjórnarandstöðu og líka þeim sem nýkomnir eru þangað, um fátækt, misskiptingu og ráða hefur mátt af máli þeirra að hér á landi væri allt í óefni og þróunin hefði verið hörmuleg. Það sem kom fram í ræðu hæstv. fjármálaráðherra áðan eru mjög athyglisverðar upplýsingar.  
             Það er rétt sem hv. þm. bendir á að EES skiptir verulegu máli í þessu sambandi en það er ekki eina forsendan. Skattalækkanir hafa skipt 

Forseti fer þess á leit að þingmenn gefi ræðumönnum hljóð í þessari umræðu.

Virðulegi forseti. Þetta hafa verið merkilegar ræður og ég verð að segja alveg eins og er að mér blöskrar það hvernig stjórnarþingmenn koma hér upp með hæstv. ráðherra í broddi fylkingar og reyna að breiða yfir þá staðreynd að kaupmáttaraukningunni, sem verið hefur í landinu á undanförnum 12 árum, hefur verið misskipt. Staðreyndin er sú að þeir sem hæstar hafa tekjurnar hafa fengið um 80% kaupmáttaraukningu á meðan þeir sem lægstar hafa tekjurnar hafa fengið um 26% kaupmáttaraukningu. Lífeyrisþegar hafa ekki fengið nema 16% kaupmáttaraukningu, þeir sem lægstar hafa tekjurnar í þeim hópi.  Hv. þm. Guðjón Ólafur Jónsson ætti að spyrja félaga sinn í Framsóknarflokknum, Björn Inga Hrafnsson, hvers vegna honum er svo mikið í mun að taka upp skólabúninga á Íslandi. Það er til þess að fela þann gríðarlega ójöfnuð sem birtist okkur á hverjum einasta degi í fatnaði barnanna í skólunum. Þetta eru staðreyndir sem við skulum ræða hér, virðulegi forseti, en ekki þennan blekkingarleik sem um hefur verið rætt. Við skulum  Við vitum að rótin að þessu er auðvitað skattalækkanir ríkisstjórnarinnar sem bjuggu þennan ójöfnuð til, sem bjuggu þessa misskiptingu til. Þetta kemur fram í svari frá hæstv. fjármálaráðherra, svari við fyrirspurn hv. þm. Rannveigar Guðmundsdóttur þar sem fram kemur að þeir einir hafa fengið lækkaða skatta, þ.e. þau 10% sem hæstar hafa tekjurnar í þessu landi. Allir aðrir hópar hafa fengið aukna skattbyrði, allir aðrir hópar.

Hæstv. forseti. Skattastefna ríkisstjórnarinnar er alþekkt. Í forgang var sett að lækka hátekjuskattinn og afnema hann síðan í áföngum. Þess vegna hefur það verið svo að þeir sem hæstar hafa tekjurnar í þjóðfélaginu hafa hagnast mest á skattbreytingu ríkisstjórnarinnar. Þegar skoðaðar eru tölur frá fjármálaráðuneytinu um hvernig skattbyrðin dreifist á lágtekjufólk kemur í ljós að þeir sem eru með tekjur á 1,5–2 millj. kr. á ári eru 23.680 talsins. Þeir greiddu skatta af þeim upphæðum fyrir áramót. Þessi fjöldi lækkaði í 19.700 við hækkun á persónuafslætti um áramótin upp í 90 þús. kr. skattleysismörk til viðbótar. Ef farið hefði verið að tillögum stjórnarandstöðunnar um hækkun á persónuafslætti hefði í þeim hópi fækkað um 5.000, hann hefði farið niður í 15.000 manns. Það hefði munað um það, en þetta er ekki stefnan sem ríkisstjórnin hefur viljað fara. Hún hefur farið þá leið að hygla þeim sem hafa mestar tekjurnar og svo talar fjármálaráðherrann í meðaltölum. Þeir sem búa við stefnu ríkisstjórnarinnar eiga að lifa á meðaltölum. Þetta er þvílík óvirðing við láglaunafólk, eldri borgara og öryrkja að engu tali tekur hvernig ríkisstjórnin talar um skattamál. Hér er hafin umræða sem við getum kallað í stjórnarandstöðunni tveir fyrir einn, þ.e. þegar Framsóknarflokkurinn hefur umræðuna og ráðherrarnir bæta svo um betur og tala um hvað þetta sé ofboðslega mikið góðæri. Ég held að menn ættu aðeins að hugsa betur hvaða stefnu þeir reka í skattamálum og hverjar rauntekjurnar eru fyrir láglaunahópana í landinu, hæstv. forseti.

Hæstv. forseti. Þetta var að mörgu leyti athyglisverð umræða sem ég hóf um þróun kaupmáttar almennings. Það voru fæstir hv. þingmenn stjórnarandstöðunnar sem töluðu nokkru sinni um kaupmátt  Ég vek athygli á því að samkvæmt rannsóknum Hagstofu Íslands  
             Það sem er líka mikilvægt, hæstv. forseti, í þessu sambandi er að hafa í huga að það er áframhaldandi aukning á kaupmætti almennings, nema hv. stjórnarandstöðu takist að koma í veg fyrir það eftir kosningar, nema það slys verði að stjórnarandstöðuflokkarnir nái meiri hluta á hinu háa Alþingi.  
            

Frú forseti. Óneitanlega athyglisverð umræða, það er ekki hægt að segja annað. Það er eins og hv. þingmenn geri sér ekki grein fyrir þegar þeir ræða þessi mál, að þegar við erum að tala um kaupmátt ráðstöfunartekna er búið að taka tillit til verðlagsbreytinga og þá er búið að taka tillit til breytinga á húsnæðiskostnaði. Samt er niðurstaðan sú að kaupmáttur ráðstöfunartekna hefur aukist að meðaltali um tæplega 5% á ári síðan 1995.

Ekki fyrir þá sem eru að kaupa húsnæði.

Síðan segja menn að við séum að tala í meðaltölum.

Það er málið.

Jú, auðvitað er erfitt að ræða svona mál án þess að nefna einhver meðaltöl.  Ég verð að viðurkenna fyrir hönd frænda míns, Þorvaldar Gylfasonar hagfræðings, að það virðist eins og hann hafi gert mistök þegar hann var að reikna út Gini-stuðulinn og það hefur hann örugglega ekki gert viljandi, við frændur erum ekki þannig menn. En að hann hafi haldið því fram,  
            

Frú forseti. Fyrirspurnin sem ég mæli fyrir er orðin nokkuð gömul, hún er frá því í byrjun október. Þá lagði ég fram tvær fyrirspurnir af svipuðu tagi, aðra til hæstv. félagsmálaráðherra og hina til heilbrigðisráðherra. Fyrir tveimur vikum ræddi ég fyrirspurnina við hæstv. félagsmálaráðherra um biðtíma eftir þjónustu Greiningar- og ráðgjafarstöðvar ríkisins og samstarf hennar og barna- og unglingageðdeildar. En nú beini ég sem sagt fyrirspurn til hæstv. heilbrigðisráðherra um þann hluta sem að honum snýr, sem hljóðar svo: 1. Hvenær má búast við að bið eftir þjónustu barna- og unglingageðdeildarinnar verði komin í viðunandi horf? Hvenær er gert ráð fyrir að biðin verði komin niður í sex mánuði og hvenær undir þrjá mánuði? 2. Hvað þarf barn sem hefur fengið fötlunargreiningu á Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins og þarf aðstoð barna- og unglingageðdeildarinnar eða innlögn vegna geðrænna vandamála að bíða lengi? 3. Hvernig er samstarfi Greiningarstöðvarinnar og barna- og unglingageðdeildarinnar háttað hvað varðar þjónustu við börn með einhverfueinkenni og geðræn vandamál? Nokkur umræða hefur verið í vetur vegna óviðunandi biðtíma eftir þjónustu barna- og unglingageðdeildar og að eftir hana taki við önnur löng bið eftir þjónustu Greiningarstöðvar eða öfugt. Barnið fær á meðan ekki þjónustu við hæfi, t.d. í skóla, en biðin getur varað nokkur ár. Nokkur ár eru langur tími í lífi barns sem er fatlað, veikt og þarf þjónustu. Hæstv. félagsmálaráðherra staðfesti að bið eftir greiningu á Greiningar- og ráðgjafarstöðinni geti verið allt að þrjú ár hjá börnum á skólaaldri, a.m.k. það sem snýr að einhverfu og þroskahömlun. Dæmi eru um að barn fari inn á barna- og unglingageðdeild í greiningu eftir ársbið og sé síðan vísað á Greiningarstöð í nánari greiningu. Öll þessi bið er í óþökk allra, starfsfólksins, foreldranna og ekki síst bitnar hún á viðkomandi barni. Þetta er mjög alvarlegt ástand. Þessi staða, þessi langa bið eftir þjónustu, kallar á meira samstarf þessara stofnana. Það samstarf er nauðsynlegt, annað bitnar á börnunum sem eru án þjónustu í langan tíma. Hæstv. félagsmálaráðherra sagði í svari sínu til mín að þegar búið væri að vísa barni til beggja stofnana væri leitast við að hafa samráð en það kannast því miður enginn við að barni hafi verið vísað á báðar stofnanir í einu. Þetta var mér bent á eftir umræðuna við félagsmálaráðherra. En það er mjög mikilvægt að því verði komið á til að stytta þessa bið. Það er sárt að vita til þess að barn sem ekki hefur fengið greiningu fái ekki þá þjónustu og skilning sem það þarf því að eyrnamerktir peningar fylgja barninu með greiningunni inn í skólana. Það þarf samvinnu því annars þurfa menn að bíða eftir umönnunarbótum frá Tryggingstofnun sem þeir fá ekki nema greiningin sé komin. Ég bið hæstv. ráðherra um svör við þeim spurningum sem ég las upp áðan.

Virðulegur forseti. Hv. 4. þm. Reykv. s. hefur beint til mín fyrirspurn í þremur liðum um barna- og unglingageðdeildina. Ég vil sérstaklega þakka hv. alþingismanni fyrir þessa fyrirspurn því hún gefur kost á að varpa ljósi á þær aðgerðir sem nú þegar hefur verið gripið til með það að markmiði að reyna að stytta biðlista á barna- og unglingageðdeildina. Fyrst er spurt: „1. Hvenær má búast við að bið eftir þjónustu barna- og unglingageðdeildarinnar verði komin í viðunandi horf? Hvenær er gert ráð fyrir að biðin verði komin niður í sex mánuði og hvenær undir þrjá mánuði?“ Því er til að svara að ég geri ráð fyrir að hér sé verið að óska upplýsinga um biðlista vegna göngudeildarþjónustu þar sem bið eftir innlögn er alla jafna stutt. Ekki er unnt að svara með óyggjandi hætti nákvæmlega hvenær bið verður komin niður í sex mánuði og hvenær undir þrjá mánuði. Það ræðst m.a. af því hvernig tekst að framfylgja aðgerðaráætlun minni sem var kynnt 21. september sl. og var í níu liðum. Meginmarkmið þeirrar áætlunar er einmitt að stytta bið eftir þjónustu barna- og unglingageðdeildarinnar, m.a. með því að flytja hluta þjónustunnar á lægra þjónustustig þar sem sú þjónusta á heima jafnframt því að auka með margvíslegum hætti þjónustu við börn og unglinga með geðraskanir. Fjölmargir hafa lýst ánægju með þessa aðgerðaáætlun, nú síðast stjórnir Sálfræðingafélags Íslands, Iðjuþjálfafélags Íslands og Stéttarfélags íslenskra félagsráðgjafa. Á fundi í ráðuneytinu daginn áður en ég kynnti þessa áætlun lýstu bæði yfirlæknir BUGL og formaður Félags barna- og unglingageðlækna því yfir að þau teldu aðgerðirnar til þess fallnar að stytta biðlista á BUGL. En ég veit að það er mjög mikill og skýr vilji hjá heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins og heilsugæslustöðvunum um landið til að takast á hendur þau nýju viðfangsefni sem þeim hafa nú verið falin. Ég er sannfærð um að ef allir leggjast á eitt við að framkvæma þessa aðgerðaáætlun munu biðlistar styttast verulega og vonandi hverfa þó erfitt sé að fullyrða um það á þessu stigi. En ég vil líka taka fram að sviðsstjóri hjúkrunar á geðdeildinni sagði á opinberum vettvangi í tilefni af aðgerðaáætluninni að hún teldi að með því að fylgja henni myndu biðlistar styttast mjög verulega eða hverfa á yfirstandandi ári en þá þurfa auðvitað allir að vinna að sama markmiðinu. Nú er heilsugæsla höfuðborgarsvæðisins að ráða til sín sálfræðinga til að sinna þessum málum og búið er að koma á farþjónustu á nokkrum heilsugæslustöðvum um landið svo að hægt sé að sinna börnunum á heimavettvangi. „2. Hvað þarf barn sem hefur fengið fötlunargreiningu á Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins og þarf aðstoð barna- og unglingageðdeildarinnar eða innlögn vegna geðrænna vandamála að bíða lengi?“ Því er til að svara að samkvæmt upplýsingum frá yfirlækni BUGL og deildarstjóra göngudeildar þar bíða bráðamál af þessu tagi ekki og forgangsmál eru að öllu jöfnu tekin fyrir innan fárra vikna. Milli stjórnenda Greiningarstöðvar ríkisins og barna- og unglingageðdeildarinnar er óformlegt samkomulag í gildi þess efnis að gagnkvæm þjónusta sé veitt með þeim hætti að barn sem fengið hefur þjónustu á öðrum staðnum þurfi ekki að bíða á hinum. „3. Hvernig er samstarfi Greiningarstöðvarinnar og barna- og unglingageðdeildarinnar háttað hvað varðar þjónustu við börn með einhverfueinkenni og geðræn vandamál?“ Því er til að svara að greining og meðferð vægari raskana með svokölluðu einhverfuprófi fer fram á barna- og unglingageðdeildinni. Börnum með einhverfuraskanir sem leiða til fötlunar er vísað til Greiningarstöðvarinnar og á þjónustu svæðisskrifstofu fatlaðra. Börn með einhverfueinkenni af þeim toga að þau þarfnast innlagnar vegna alvarlegra geðrænna einkenna eru lögð inn á legudeild barna eða unglinga á barna- og unglingageðdeildinni. Að mati stjórnenda BUGL er samstarf deildarinnar og Greiningarstöðvarinnar gott. Ég vil líka taka fram að í gær var tekin skóflustunga að nýju göngudeildarhúsi við barna- og unglingageðdeildina, það er verk sem hefur beðið um sinn. Safnað var til þess fjármagni frá mörgum öflugum félagasamtökum og ég lagði mjög mikla áherslu á það í fjárlagagerð síðasta árs að klára fjármögnun þessa verkefnis og það tókst. Nú er það verk hafið og það hús verður risið í maí á næsta ári og mun stórbæta alla aðstöðu fyrir göngudeildarþjónustuna. Ég tel að þar hafi afar brýnum áfanga verið náð til hagsbóta fyrir þessi börn.

Frú forseti. Það er auðvitað gott að hæstv. heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra skuli hafa lagt fram aðgerðaáætlun í september sl. Það er ágætt. Þá hafði Framsóknarflokkurinn setið í heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneyti í 15 ár eða svo. Það er líka mjög gott að í gær hafi verið tekin skóflustunga að göngudeild við barna- og unglingageðdeild. Ef ég man rétt voru teikningar af þessari stækkun tilbúnar fyrir átta árum, gætu verið sjö ég held að þau séu átta. Hún var fyrst kynnt fyrir sex árum, aftur fyrir rúmum fimm árum, henni var lofað fyrir síðustu kosningar 2003 og aftur í fyrra minnir mig og nú er enn einu sinni á ferð loforðið um stækkun BUGL vonum seinna, en það er þó gott að búið er að taka fyrstu skóflustunguna. Það er líka eftirtektarvert að göngudeildin er m.a. byggð fyrir framlög félagasamtaka og einstaklinga en ekki einvörðungu fyrir framlög úr ríkissjóði.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir að koma fram með þessa fyrirspurn. Börn og unglingar eru viðkvæmur hópur, hver mánuður skiptir máli og þegar við geðræn vandamál er að glíma má ekki verða dráttur á þjónustu eins og verið hefur. Það er okkur til vansa. Það er okkur til vansa hvað dregist hefur að ráðast í þá byggingu sem skóflustunga var tekin að í gær. Það eru nokkur ár síðan teikningar voru tilbúnar og að það skuli þurfa að safna af almannafé og félaga til að fara af stað með slíka byggingu er hryggileg staða. Það þarf að stórauka geðheilbrigðisþjónustu barna og unglinga og geðheilbrigðisþjónustuna í hinni almennu heilsugæslu. Þetta á að vera hluti af almannaþjónustu. Við verðum að fara að koma sálfræðingum inn í greiðslufyrirkomulag Tryggingastofnunar ríkisins og reyna að koma þessu í lag. Það væri hægt að hafa mörg orð um þetta en ég ætla að vona að við förum að sjá fjármagn inn í þennan málaflokk.

Frú forseti. Loksins dróst hún upp úr jörðinni, skóflan með fyrstu moldinni vegna byggingar yfir BUGL. Eftir sex ára árangursleysi með söfnunarfé frá almannasamtökum, sem er að sjálfsögðu ekkert annað en áfellisdómur um getuleysi ríkisvaldsins í þessu máli. Um er að ræða brotnustu börnin, langa biðlista ár eftir ár, eilíf slagsmál foreldra barna sem þjást af geðröskunum og geðrænum vandamálum við að fá þjónustu fyrir börnin sín - áfellisdómur um árangursleysi heilbrigðisyfirvalda í þessu máli. Þetta mál er allt hinn mesti ósómi fyrir íslenska ríkið og ríkisstjórnina. Það er eiginlega grátlegt að þurfa ár eftir ár að byrja á sama núllpunktinum aftur og aftur. En nú nokkrum dögum fyrir kosningar tekur hæstv. heilbrigðisráðherra fyrstu skóflustunguna, sex árum eftir að átti að vera búið að byggja yfir BUGL. Gott og vel. Ég veit ekki hversu alvarlega fólk tekur það en þetta mál er allt yfirvöldum til minnkunar.

Virðulegi forseti. Full ástæða er til að óska okkur öllum til hamingju með að farið er að byggja við BUGL. Í tilefni af orðum hv. þm. Björgvins G. Sigurðssonar á undan mér þá er engin skömm að því að nýta söfnunarfé frá aðilum úti í bæ. Það er sterk hefð fyrir því. Ég bendi m.a. á að Landspítalinn var á sínum tíma byggður fyrir fé sem var safnað af kvenfélögunum og það sama á við um Barnaspítala Hringsins. Ég kem hingað upp ekki síst til þess að ræða um þá mikilvægu aðgerðaáætlun sem kom fram sl. haust í málum geðfatlaðra barna. Hún er til þess fallin að stytta biðlista eftir þjónustu og færa þjónustuna á það stig að hægt verði að bregðast við áður en börn þurfa að leggjast inn á sjúkrahús. Með því móti er þörfum barnanna og fjölskyldna þeirra betur mætt og þeim er mætt á réttu þjónustustigi.

Frú forseti. Ég þakka þá umræðu sem orðið hefur um fyrirspurnina. Hún hefur verið gagnleg og það er rétt að ástæða er til að gagnrýna það hversu hægt hefur gengið í uppbyggingu á barna- og unglingageðdeildinni. Henni hefur verið lofað mjög oft og í gær var fyrsta skóflustungan loksins tekin. Ég vil líka þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin við fyrirspurnum mínum. Hæstv. ráðherra segir að ef staðið verði við aðgerðaáætlunina muni biðin leysast á þessu ári. Hæstv. félagsmálaráðherra talaði líka um í svari sínu fyrir tveimur vikum að vandinn vegna biðar mundi leysast á árinu 2008. Ég leyfi mér að hafa efasemdir vegna þess að þetta hefur enginn af þeim heyrt sem eru að bíða eftir þjónustunni. Foreldrum hefur verið bent á, sérstaklega vegna barna á skólaaldri, að biðin geti verið allt að þrjú ár. Það er enn verið að segja þetta við foreldra. Og vegna þeirra svara í sambandi við börn sem þurfa þjónustu barna- og unglingageðdeildar vegna geðrænna vandamála, þá er það svo að ég veit dæmi þess að fólk er að bíða eftir mjög lítilli þjónustu allt of lengi. Ég veit um nokkur dæmi. Ég bið því hæstv. ráðherra að skoða þetta nánar og beita sér í því, þann stutta tíma sem hún á eftir í embætti, að þeirri þjónustu við börn sem bíða verði flýtt og einnig að aukin samvinna verði á milli stofnananna. Báðir hæstv. ráðherrar hafa svarað þeim spurningum mínum á þann veg að samvinnan sé góð. Ég vona að það sé rétt og ég held að það sé rétt og að allir vilji hafa það þannig, en hún er ekki alveg nægilega mikil. Þar þarf ráðherra að taka til hendinni og beita sér fyrir því að hún verði enn þá meiri og foreldrar þurfi ekki að bíða með börn sín eins og staðan er nú.

Virðulegur forseti. Það er mjög mikilvægt að draga fram í þessu sambandi að bráðamálin bíða ekki, þau eru alltaf í forgangi, en það hefur verið biðlisti vegna annarra mála og með aðgerðaáætluninni bind ég vonir við að biðlisti styttist. Vonandi hverfur hann. Það er auðvitað alltaf erfitt að fullyrða um slíkt en að því er stefnt. Ég vísa aftur í orð sviðsstjóra á hjúkrunar- og geðdeildinni sem taldi að þeir gætu styst eða jafnvel horfið á þessu ári. Árið er ekki liðið og við vitum ekki nákvæmlega hvernig til tekst með aðgerðaáætlunina en að minnsta kosti er hún góð og henni hefur verið fagnað almennt af m.a. foreldrasamtökum barna og við vinnum eftir henni af eins miklum sóma og okkur er unnt. Göngudeildarbyggingin, sem getið var um í fyrra svari mínu, hófst í gær en gefið var í skyn áðan að þetta væri kannski eitthvert blöff eða eitthvað slíkt en það er alls ekki. Búið er að fjármagna bygginguna þannig að fjármagnið er komið í höfn. Það er rétt að félagasamtök komu með hluta af fjármagni inn og ríkið kom með rest og einnig var ein eign seld upp í þetta sem hafði verið nýtt af Landspítalanum á fyrri tíð. Ég tel að mjög vafasamt sé þegar þingmenn fara að hallmæla því að gefið sé fé í svona verkefni. Hér var hv. þm. Björgvin G. Sigurðsson sérstaklega að hallmæla því. Ég tel að það sé mjög gott ef frjáls félagasamtök gefa í góð verkefni. 

Virðulegi forseti. Öflugar slysavarnir eru ómetanlegar og mikilvægt að öryggismál séu í lagi fyrir alla aldurshópa og ekki síst aldraða. Oft þarf ekki nema eina slæma byltu og heilsan er ekki lengur til staðar. Það er því mikilvægt að tryggja eldra fólki öryggi bæði á heimilum og utan þeirra. Í haust sat ég ráðstefnu um slysavarnir aldraðra en þar var kynnt það sem aðrar þjóðir eru að gera í þessum efnum og sumt af því sem við erum að gera. Stór þáttur í slysavörnum aldraðra eru t.d. byltuvarnir. Þar eru aldraðir kallaðir í göngugreiningu og eru t.d. Ástralir með forgreiningu við ákveðinn aldur til að fyrirbyggja slys, til að finna þá sem eru í áhættuhópi. Víða eru hjúkrunarfræðingar á heilsugæslustöðvum að sinna öldruðum í hverfinu með heimsóknum og fræðslu um þessi mál. Í nágrannalöndum okkar er víða hvatning til reglubundinnar hreyfingar, göngu og sunds, sem er reyndar hér á landi einnig, mætti jafnvel vera meira, en Brynjólfur Mogensen bæklunarlæknir sagði á ráðstefnunni að líkamsrækt væri besta yngingarmeðalið. En hvað erum við að gera hér til að fyrirbyggja slys hjá þessum hópi? Það var spurt: Eru lög um hitaveituvatn nógu ströng? Eru kröfur um tæknilausnir í lögum til að fyrirbyggja bruna vegna hitaveituvatns? Slík slys eru algeng hjá öldruðum og börnum og reyndar hjá fleirum. Hafa heilbrigðisyfirvöld vísað því t.d. til Neytendastofu að hún beiti sér fyrir auknu öryggi aldraðra í verslunum? Þar er algengt að þeir brjóti sig og detti á meðan algengustu slysin á börnum í verslunum eru að detta úr innkaupakörfum. Svona var umræðan um þessi mál á ráðstefnunni og bent á að endurskoða þyrfti ýmsa löggjöf með tilliti til öryggis aldraðra, t.d. hvað varðaði hópa með ýmsa alvarlega sjúkdóma, t.d. öldrunarsjúkdóma, og þar vantaði víða endurskoðun á lögum um öryggisþætti. Því spyr ég á þessu þingskjali hæstv. heilbrigðisráðherra: 1. Hvaða vinna hefur farið fram til að fyrirbyggja slys á öldruðum í heimahúsum, á heilbrigðisstofnunum og á hjúkrunarheimilum? 2. Telur ráðherra þörf á lagabreytingum til að ná betri árangri í slysavörnum aldraðra, og ef svo er, þá hverjar? Ég nefndi nokkur dæmi sem komu til tals á ráðstefnu þeirri sem ég sat um slysavarnir aldraðra.

Virðulegur forseti. Því er til að svara að árið 2002 hófst formleg skráning í slysaskrá Íslands með það að markmiði að samræma skráningu slysa, veita yfirlit yfir fjölda, orsakir þeirra og afleiðingar auk þess að skapa möguleika á ítarlegum rannsóknum. Markvissar forvarnir og skipulagning slysavarna grundvallast á þekkingu á þessum atriðum. Flest slys á öldruðum verða á eða við heimili þeirra og um tveir þriðju hlutar allra slysa á öldruðum verða vegna falls eða byltu. Næstalgengasta orsök áverka eru árekstrar af einhverju tagi, en aðrar orsakir eins og bruni, skurðir eða eitranir eru frekar fátíðar. Aldraður sem hefur lent í byltu er allt að því þrisvar sinnum líklegri en aðrir til að detta aftur innan árs. Áhætta eykst með hækkandi aldri. Kynferði skiptir máli því áhætta eykst með hækkandi aldri hjá konum en síður hjá körlum. Af fleiri áhættuþáttum má nefna lyfjanotkun, tiltekna sjúkdóma, andlegt ástand, næringarástand, fótavandamál, slæma sjón og hættur í umhverfinu. Virðulegi forseti. Hv. þingmaður spyr um fyrirbyggjandi aðgerðir til að draga úr slysum á öldruðum. Á öldrunarsviði Landspítalans er starfrækt byltu- og beinverndarmóttaka fyrir þá sem orðið hafa fyrir byltum eða eru taldir í slíkri hættu. Landlæknir hefur gefið út klínískar leiðbeiningar um greiningu og meðferð beinþynningar og einnig um forvarnir og meðferð mjaðmabrota hjá öldruðum þar sem m.a. er fjallað um byltuforvarnir. Gagnrýndar rannsóknir hafa sýnt fram á að sé farið vandlega yfir mál þeirra sem hljóta byltu má draga úr sjúkrahúsinnlögnum, fötlun og umfram allt bæta lífsgæði. Beinvernd, landssamtök áhugafólks um beinþynningu, vinnur gott starf og stendur m.a. að fræðslu fyrir almenning og fagfólk sem byggist á bestu þekkingu á hverjum tíma um beinþynningu og varnir gegn henni. Líkamsrækt er mikilvæg byltuforvörn og fellur undir 1. stigs forvarnir. Einstaklingur ber þar mesta ábyrgð sjálfur en hlutverk heilbrigðisþjónustunnar er að upplýsa og hvetja fólk til dáða. Heilbrigðisráðuneytið, Lýðheilsustöð og Íþrótta- og Ólympíusamband Íslands er nú komið af stað með tilraunaverkefni sem kallast hreyfing fyrir alla. Markmiðið er að fjölga skipulögðum tilboðum um markvissa hreyfingu fyrir fullorðið og eldra fólk og skapa tækifæri til að sinna þeim sem skortir hvatningu og stuðning til að hreyfa sig. Hjá heilsugæslu og félagsþjónustu sveitarfélaganna eru miklir möguleikar til forvarna, m.a. til að draga úr byltum og afleiðingum þeirra. Heilsueflandi heimsóknir til aldraðra er þjónusta sem hefur verið tekin upp nokkuð víða og ég hvet til að verði skipulögð um allt land. Með því gefst kostur á að kanna heimilisaðstæður aldraðra, leiðbeina um úrbætur á húsnæði og notkun hjálpartækja. Þá má geta þess að slysavarnadeildir innan Landsbjargar um allt land standa fyrir öflugu forvarnastarfi með fræðslu til aldraðra og í haust hófst verkefni sem miðar að því að heimsækja aldraða, 75 ára og eldri, til að yfirfara hættur á og við heimili þeirra. Þetta verkefni er í þróun og hefur fallið í góðan jarðveg hjá öldruðum, þ.e. þeim sem hafa verið heimsóttir. Byltur meðal aldraðra á sjúkrahúsum, heilbrigðisstofnunum og öldrunarstofnunum eru nokkuð tíðar og þarf að draga úr þeim eins og kostur er. Samkvæmt RAI-mælingum á hjúkrunarheimilum á síðasta ári hlutu 30% íbúanna byltu á sex mánaða tímabili. Alls beinbrotnuðu 6% íbúa á hjúkrunarheimilunum á því tímabili. Klínískar leiðbeiningar eru ein leið til að draga úr byltum. Á Landspítalanum hafa verið gerðar þverfaglegar klínískar leiðbeiningar í þessu skyni sem verða innleiddar þar á næstu mánuðum. Virðulegur forseti. Meðal markverðra aðgerða sem ráðist hefur verið í, og ég bind vonir við að munu draga úr byltum aldraðra á stofnunum, er lyfjastefna sem nú hefur verið tekin upp á dvalar- og hjúkrunarheimilum sem eiga aðild að samtökum fyrirtækja í heilbrigðisþjónustu. Auk sameiginlegrar lyfjastefnu hafa dvalar- og hjúkrunarheimilin sameiginlega lyfjanefnd til að fjalla um þessi mál. Samkvæmt stefnunni er stefnt að því að aldraðir sem eru á nýjum lyfjum eða fleiri fái sérstaka skoðun, lyf þeirra yfirfarin og þeim fækkað ef efni standa til. Þetta er mjög mikilvægt því það hefur sýnt sig og verið sannað með rannsóknum að fækkun lyfja dregur úr möguleikum á mistökum og byltum, bætir meðferðarheldni og eykur lífsgæði einstaklinganna. Ráðuneytið vinnur að því að koma þeirri stefnu víðar að innan heilbrigðisþjónustunnar. Hv. þingmaður spyr hvort ég telji þörf á lagabreytingu til að ná betri árangri í slysasvörnum aldraðra. Ég tel við fyrstu sýn að svo þurfi ekki að vera. Mestu skiptir að skipuleggja slysavarnir vel og beina þeim í þann farveg þar sem þær koma að mestu gagni. Það gerum við best með því að nýta þau tæki og upplýsingar sem við höfum með því að byggja á þekkingu sérfræðinga og nýta okkur gagnrýnd úrræði á þessu sviði.

Virðulegi forseti. Ljóst er að slysavarnir aldraðra munu margborga sig hvernig sem á það er litið. Samkvæmt úttektum sem hafa verið gerðar er fall algengasta slys sem hendir aldraða í 73% tilfella og í 75% tilvika gerist það á heimilum fólks vegna m.a. lausra mottna, þröskulda og rafmagnssnúra sem eru í gangveginum o.s.frv. Að mínu mati ætti það ekki síst að vera hlutverk heilsugæslunnar að takast á við þessa þætti og ég bendi á að heilsugæslustöðvar víða um land hafa tekið upp reglubundnar heimsóknir til aldraðra, m.a. í þeim tilgangi að skoða slysagildrur. Það er til fyrirmyndar og ætti að taka upp á öllum stöðum. Jafnframt tek ég undir það sem kom fram í máli hæstv. ráðherra varðandi slysavarnir í kringum lyfjagjöf. Við sem sitjum í heilbrigðis- og trygginganefnd veittum því athygli þegar við heimsóttum hjúkrunarheimilið Sóltún að einmitt lyfjastefna og slysavarnir fækkuðu marktækt slysum á stofnuninni.

Hæstv. forseti. Byltur og brot valda einstaklingum óþægindum og heilsutjóni og er kostnaðarsamt fyrir þjóðfélagið. Þess vegna ber okkur að stuðla að því að fyrirbyggja slík óþægindi og það er hægt að gera. Enn og aftur kem ég að því að efla þarf heilsugæsluna og ekki bara í orðum heldur þarf fjármagn til að fjölga starfsmönnum og að markviss þjónusta verði innan heilsugæslunnar að veita öldrunarþjónustu, heimsóknir miðað við ákveðinn aldur og í heimsóknunum sé farið yfir heimilisaðstæður, hvar megi draga úr slysaþáttum og ef þarf komi iðjuþjálfar þar inn líka. Þetta þarf að vinna með félagsþjónustu sveitarfélaganna því það er einstaklingurinn, sveitarfélögin og hugsanlega Tryggingastofnun sem þurfa að koma að með hjálpartæki. Einnig vil ég benda á mikilvægi þess að skipulag í sveitarfélögum og bæjum sé með þeim hætti að aðgengi aldraðra og fatlaðra sé til sóma.

Frú forseti. Ég þakka umræðuna og hæstv. ráðherra svörin. Slysavarnir eru mjög mikilvægar og ekki síst hjá öldruðum og ég heyri hjá hæstv. ráðherra að verið er að gera ýmislegt gott, en kannski mætti segja að heildræna stefnu vantaði í slysavörnum aldraðra. Það var a.m.k. sú niðurstaða sem fékkst á þinginu sem ég sat. Ég heyri að ýmislegt er að gerast hjá Landsbjörgu, Landakoti og Landspítalanum. Einnig vil ég taka undir mikilvægi lyfjastefnunnar. Það voru mjög merkilegar upplýsingar sem heilbrigðis- og trygginganefnd fékk í heimsókn á Sóltún um árangurinn af því að fækka lyfjum og hvernig áhrif það hefur haft á aldraða. Það er líka merkilegt að konur slasast oftar en karlar á efri árum þannig að þetta er mikið baráttumál í rauninni í kvennabaráttunni að tryggja og standa vel að slysavörnum aldraðra. Ég var hissa á svari ráðherra við fyrirspurninni um hvort þyrfti að breyta lögum til að bæta slysavarnir aldraðra. Í nágrannalöndum hefur verið farið markvisst yfir hina ýmsu löggjöf til að tryggja betur heilsu aldraðra. Það hefur t.d. verið farið yfir umferðarlögin og ýmis önnur lög til að tryggja betur slysavarnir aldraðra. Ég nefndi t.d. hitaveitur, lög um heitt vatn o.s.frv. sem var bent á. Ég hefði því talið ástæðu til að skoða löggjöfina út frá þeim markmiðum sem við setjum okkur í að bæta slysavarnir gagnvart öldruðum. Það er svo auðvitað til bóta þegar slysaskráningin hefur batnað svo mjög eins og fram kom í máli hæstv. ráðherra.

Virðulegi forseti. Ég sé ekki við fyrstu sýn hvort eitthvað sé að okkar lögum. Varðandi hitaveituna eru, að ég tel, nokkuð skýr ákvæði í lögum og reglugerðum um þau atriði en það er auðvitað sveitarfélaganna að framfylgja því að farið sé eftir þeim. En ég vil taka undir það sem hér hefur komið fram að verið er að gera mjög margt gott á þessu sviði og fjölmargir aðilar koma þar að. Það er rétt sem fram hefur komið að heilsugæslan og félagsþjónusta sveitarfélaga eru í nokkuð stóru lykilhlutverki af því að þar verða slysin tíðust. Ég vil í því sambandi benda á það, sem ég hef haft mjög miklar áhyggjur af, að meira en helmingur sveitarfélaga hefur dregið úr félagslegri þjónustu fyrir aldraða í heimahúsum. Mér finnst það mjög alvarlegt mál og þetta eru mörg sterkrík sveitarfélög. Það eru ekki fátæk veikburða sveitarfélög sem eru að gera þetta. Ég hef bent á að Reykjavík, sem er langstærsta sveitarfélagið, hefur ekki verið að auka félagslegu heimaþjónustu sína fyrir aldraða. Sami tímafjöldi var á tímabilinu 1999–2003, þetta kemur fram í skýrslu Ríkisendurskoðunar. Sveitarfélög eins og Kópavogur, Reykjanesbær, Garðabær, Seltjarnarnes, Akranes og Ísafjarðarbær drógu úr félagslegri heimaþjónustu fyrir aldraða 1990–2003 og mörg þeirra sveitarfélaga sem ég var að lesa upp eru sterkrík sveitarfélög í sókn. Hvað er í gangi? Ég vil draga þetta sérstaklega fram af því að sveitarfélögin hafa mjög miklu hlutverki að gegna í þjónustu við aldraða og félagsþjónusta sveitarfélaga er má segja eiginlega fyrsta þjónustustigið og það er miklu eðlilegra að fólk fái félagsþjónustu frá sveitarfélaginu áður en það fær heimahjúkrun frá heilsugæslunni. Það er seinna stigið þegar fólk er orðið veikara. Ég segi það, virðulegi forseti, að mér finnst það grafalvarleg staðreynd að meiri hluti sveitarfélaga hefur dregið úr félagslegri heimaþjónustu við aldraða og það líka mörg sterkrík stór sveitarfélög. Það er hneyksli að mínu mati.

Frú forseti. Ég vil beina eftirfarandi fyrirspurn til hæstv. heilbrigðisráðherra: Hyggst ráðherra beita sér fyrir því að fram fari útboð á rekstri þeirra dvalar- og hjúkrunarrýma sem ráðherra hefur boðað á næsta kjörtímabili og að þjónusta sem þar á að veita verði skilgreind með þjónustusamningum við viðkomandi stofnanir? Það verður að segjast eins og er, því miður, að ekki er skilgreind nein lágmarksþjónusta á þeim stofnunum þrátt fyrir að Ríkisendurskoðun hafi gefið út það álit að slíkt skuli gert. Það kom fram í skýrslu Ríkisendurskoðunar frá haustinu 2005, eða fyrir einu og hálfu ári, að það beri að gera, enda hljótum við að gera þá kröfu að skilgreind sé einhver lágmarksþjónusta. Við höfum því miður dæmin fyrir okkur að sú þjónusta sem öldruðum er boðið upp á er ekki boðleg og m.a. má benda á að sumir aldraðir búa við það að þurfa að búa í þvingaðri sambúð með öðrum inni á herbergjum. Þegar verið er að veita svona háar upphæðir, eins og veitt er í þennan málaflokk, 15 þús. milljónir árlega, hlýtur að þurfa að skilgreina hvaða þjónustu á að veita fyrir þessa háu upphæð til að ná árangri. Þetta kemur fram í skýrslu Ríkisendurskoðunar og nú vil ég ítreka spurninguna hvort hæstv. ráðherra hyggist þá gera einhverjar lágmarkskröfur til þeirra nýju stofnana sem verið er að setja á fót. Mér finnst það vera lágmark að það verði gert. Við verðum að gæta að því að það ástand sem við búum við í þessum málaflokki er ófremdarástand. Það er ófremdarástand þegar fram kemur í skoðanakönnun sem tímaritið Ísafold gerði að mikill meiri hluti landsmanna vill ekki dvelja á þessum heimilum. Það segir auðvitað sína sögu um ástand málaflokksins, að meiri hluti landsmanna vilji ekki sætta sig við að þiggja þá þjónustu sem hið opinbera á að veita. Og við höfum því miður, frú forseti, nýleg dæmi um að þegar þjónusta sem verið er að veita af opinberu fé sem átti að nýta til góðrar starfsemi, er ekki skilgreind og peningar veittir eftirlitslaust til slíkrar starfsemi, þar nefni ég m.a. Byrgið. Það kann ekki góðri lukku að stýra þegar fjármunir eru veittir án þess að það sé með nokkrum hætti skilgreint til hvers á að nota viðkomandi peninga. Við sem viljum fara vel með opinbert fé hljótum því að gera þá kröfu að gerðir verði einhverjir þjónustusamningar í þessum málaflokki. Annað er óásættanlegt, virðulegi forseti.

Virðulegur forseti. Hv. þingmaður hefur beint til mín svohljóðandi spurningu: „Hyggst ráðherra beita sér fyrir því að fram fari útboð á rekstri þeirra dvalar- og hjúkrunarrýma sem ráðherra hefur boðað á næsta kjörtímabili og að þjónusta sem þar á að veita verði skilgreind með þjónustusamningum við viðkomandi stofnanir?“ Virðulegur forseti. Ég vil taka fyrst fram að engin áform eru um að fjölga dvalarrýmum eins og spurningin hljóðar upp á, enda eru það úrræði sem eru á undanhaldi og hafa verið um langa hríð. Við erum að breyta dvalarrýmum í hjúkrunarrými, það er þróunin. Dvalarrýmum hefur því farið fækkandi en hjúkrunarrýmum fjölgandi. Fyrir liggur ákvörðun um að byggja á næstu fjórum árum um 374 hjúkrunarrými víðs vegar um landið. Þau eru flest á höfuðborgarsvæðinu og undirbúningur þessara framkvæmda er þegar hafinn. Ekki er skylt að bjóða út rekstur hjúkrunarheimila samkvæmt lögum um opinber innkaup, nr. 94/2001. Á undanförnum árum hafa fáir viljað taka að sér rekstur hjúkrunarheimila en á síðustu missirum hefur hins vegar komið fram vaxandi áhugi á slíkum rekstri og margir reyndir og traustir aðilar hafa sóst eftir að taka að sér rekstur hjúkrunarheimila. Við þessa breytingu á framboði á rekstraraðilum eykst að sjálfsögðu krafan um jafnræði og gagnsæi við ákvarðanatöku. Því hefur verið ákveðið að auglýsa eftir rekstraraðilum með markmið laga um opinber innkaup að leiðarljósi, þ.e. að tryggja jafnræði bjóðenda við opinber innkaup og stuðla að virkri samkeppni og hagkvæmni í opinberum rekstri. Ég hef með bréfi til fjármálaráðuneytisins óskað eftir afstöðu þess til þess hvort víkja megi frá þeirri kröfu þegar sérstaklega stendur á. Svar við þessu liggur ekki fyrir. Ég vil taka fram að þegar sveitarfélög taka að sér rekstur hjúkrunarheimila er ekki auglýst eftir rekstraraðilum. Greiðslur daggjalda á hjúkrunarheimilum byggjast á sérstöku greiðslulíkani heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytisins. Líkanið tekur mið af umönnunarþyngd þeirra sem vistast í hjúkrunarrýmum og mönnunarþörf. Við val á rekstraraðila er útbúin kröfulýsing þar sem lýst er nákvæmlega þeim kröfum sem ríkið hyggst gera til þjónustu og aðbúnaðar á viðkomandi heimili. Samkeppni milli bjóðenda byggist því ekki á keppni um verð heldur um gæði þjónustunnar sem verið er að bjóða. Þegar val á rekstraraðila hefur verið staðfest er jafnframt komið á ígildi þjónustusamnings sem byggir á fyrrgreindri kröfulýsingu og upplýsingum bjóðenda. Hvað varðar það að oft er gefið í skyn að stjórnvöld viti ekki hvað þau eru að kaupa vil ég taka fram að í lögum um málefni aldraðra kemur fram hvaða grundvallarkröfur eru gerðar til hjúkrunarheimila og hvaða þjónusta skuli veitt. Nánari skilgreiningar á þjónustu koma fram í reglugerð nr. 422/1992, um greiðslur öldrunarstofnana fyrir heilbrigðisþjónustu og í skilmálablöðum ráðuneytisins um rekstur og uppbyggingu hjúkrunarheimila aldraðra er fjallað ítarlega um kröfur varðandi aðbúnað og þjónustu. Loks eru RAI-mælingarnar, sem fjallað er um í reglugerð nr. 546/1995, um mat á heilsufari og aðbúnaði íbúa á öldrunarstofnunum. RAI-kerfið er mjög mikilvægt tæki jafnt til að setja markmið um gæði og til þess að sinna eftirliti með þjónustu öldrunarstofnana. Virðulegur forseti. Ég vil líka af þessu tilefni lýsa því hvar þessi 374 nýju hjúkrunarrými eiga að rísa. Það eiga að rísa 110 rými við Suðurlandsbrautina og þar eru framkvæmdir við jarðvegsvinnu hafnar. Af þessum 110 rýmum eru 40 rými fyrir heilabilaða og 10 rými fyrir geðsjúka. Þá eru 90 rými á svokallaðri Lýsislóð en þar koma bæði Reykjavíkurborg og Seltjarnarneskaupstaður að og síðan verða byggð 174 rými á eftirtöldum svæðum: 20 rými á Sjúkrahúsi Suðurlands, 44 í Kópavogi, 20 í Mosfellsbæ, 30 í Reykjanesbæ og Hafnarfirði, 10 á Ísafirði og 20 í Garðabæ. Ég tel mjög mikilvægt að draga það fram að nú þegar erum við að vista hærra hlutfall aldraðra á stofnunum en gengur og gerist í nágrannalöndum okkar. Samt erum við að bæta við 374 nýjum rýmum. Ég tel að þegar búið verður að byggja þau upp, sem verður á næstu fjórum árum, sé líklegt að við séum búnir að byggja nóg. Það er erfitt að fullyrða það en mér finnst það mjög líklegt miðað við það sem við sjáum í nágrannaríkjum okkar. Ég tel að sveitarfélögin verði að stórherða sig varðandi heimaþjónustu, félagslega heimaþjónustu fyrir aldraða og ríkisvaldið hefur verið á síðustu árum að stórauka framlög til heimahjúkrunar og það munum við halda áfram að gera. Félagsþjónusta sveitarfélaga og hlutur sveitarfélaga er því gífurlega stór og þau verða að standa sig betur en þau hafa gert. Sum hafa gert þetta vel, meiri hluti hefur dregið úr félagslegri heimaþjónustu og það hefur skapað mjög mikið óöryggi og skapað þrýsting á biðlista inn á hjúkrunarheimili.

Virðulegi forseti. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar frá því í október 2005 kemur fram að munur sé á gæðum og magni þjónustu eftir stofnunum. Það kemur reyndar orðrétt fram að ekki sé alltaf samsvörun á milli kostnaðar og þjónustustigs. Það er auðvitað, virðulegi forseti, fráleitt að ríkissjóður sé að greiða út 15 milljarða kr. á ári án þess að um sé að ræða samning við þann aðila sem veitir þjónustuna þar sem skilgreind er sú þjónusta sem hver einstaklingur á rétt á að fá og eitthvert eftirlit sé með því að einstaklingarnir fái þá þjónustu sem ríkið er að leggja peninga út fyrir þá. Ég minni á, virðulegi forseti, að það vekur undrun að sum heimili virðast geta safnað fé í sjóði sem þau síðan nota til bygginga. Hvaðan kemur það fé annars staðar en frá ríkinu sem á að nota til þjónustu fyrir íbúana en virðist ekki vera gert?

Virðulegi forseti. Þetta er mikilvæg spurning hjá hv. þingmanni og ástæða til bæði að þakka honum fyrir hana og vekja athygli á henni. Það er nú svo að stærsti hluti öldrunarstofnana er rekinn af öðrum en opinberum aðilum. Margir hafa áhuga á að takast á við þetta verkefni eins og kom fram í máli hæstv. ráðherra. Það er viðurkennt að útboð tryggja jafnræði milli aðila og tryggja jafnframt að ríkið geti metið besta kostinn með tilliti til þjónustu, gæða og pyngju ríkisins. Það kom einmitt fram í skýrslu Ríkisendurskoðunar um þjónustu við aldraða frá því í október 2005 að mjög mikill munur er á þjónustu milli öldrunarstofnana. Það er mikil þörf á að skilgreina þetta, hvaða þjónustu á að veita, hvað fellur undir samninginn, og ég tel að þjónustusamningar séu best til þess fallnir að ná því markmiði. Ég minni m.a. á að í fyrirspurn síðastliðið haust kom fram að sumar öldrunarstofnanir færa kostnað af þvotti á einstaklingana sem veldur mikilli mismunun.

Hæstv. forseti. Það er ljóst að daggjaldagreiðslur, bæði til dvalar- og hjúkrunarheimila, eru allt of lágar í dag. Það hefur sérstaklega valdið hjúkrunarheimilunum miklum erfiðleikum sem hefur orðið til þess að þau hafa brugðið á það ráð að taka upp ýmis sparnaðarráð sem eru ekki til eftirbreytni, m.a. komið þvotti og annarri þjónustu yfir á aðstandendur. Það hefur gengið svo langt að aðstandendur hafa meira að segja tekið að sér hluta af eftirliti eða dagþjónustu inni á deildunum og þetta er náttúrlega ekki til fyrirmyndar. RAI-matið mun að einhverju leyti koma til móts við þetta. Ég vara við því að menn horfi eingöngu á útboð, mér þykir eðlilegra að horfa til þess að ekki sé verið að hafa þennan rekstur að féþúfu fyrir þá sem vilja reka slíkar stofnanir, að ekki sé horft á rekstur út frá arðsemiskröfum. Í því sambandi vil ég benda á góða þjónustu DAS og þeirra sem hafa rekið öldrunarþjónustu með sameignarforminu.

Frú forseti. Þetta er mjög mikilvæg umræða og ég er á þeirri skoðun að ríkisvaldið eigi ekki fela öðrum verkefni og þjónustu fyrir sig fyrir þriðja aðila án þjónustusamninga þar sem tilgreint er hvaða þjónustu eigi að veita, hvaða aðbúnað, hversu mikið það á að kosta og það á að vera samræmi í þeirri þjónustu. Það er ófremdarástand í þessum málum eins og hv. fyrirspyrjandi benti hér á. Það eru 70 manns á biðlista inni á Landspítala eftir því að komast inn á hjúkrunarheimili, 400 bíða í brýnni þörf, 900 eru þvingaðir í samvist með ókunnugum o.s.frv. Gamla fólkið er látið borga fyrir þjónustu af mjög lágum vasapeningum og dæmi eru um að fólk sem er inni á þessum stofnunum hafi ekki einu sinni efni á að kaupa sér gleraugu vegna þess að vasapeningarnir fara allir í að greiða fyrir þjónustu sem það þarf nauðsynlega á að halda inni á stofnuninni.

Frú forseti. Framsóknarflokkurinn hefur ráðið þessum málaflokki vel á annan áratug og ég held að sé nóg komið. Þegar maður hlustar á hæstv. heilbrigðisráðherra, sem er nokkuð ný í starfi, virðist ekki vera um neina stefnubreytingu að ræða. Ég gat ekki betur heyrt en að þetta ætti að ráðast af einhverjum útboðum í stað þess að vera með skýra stefnu um að gera eigi þjónustusamninga með lágmarkskröfum til þess að ná fram þeim árangri sem þarf að nást í þessum málaflokki. Auðvitað eiga menn að skilgreina í hvað peningarnir eiga að fara. Þetta er ekki bara mín skoðun heldur kemur þetta fram m.a. hjá helstu sérfræðingum á sviði þessa málaflokks, sérfræðingum í öldrunarfræðum, að þetta sé leiðin til að ná árangri. Ég minni á að á fundi í heilbrigðisnefnd síðastliðið haust komu aðstandendur aldraðra og sögðu frá því að þeir væru jafnvel farnir að leggja fram fé úr eigin vasa til þess að fá fyrir þá lágmarksþjónustu. Mér finnst það vera lágmarkskrafa til stjórnvalda að þau skilgreini hvaða þjónustu þau ætla að fá. Síðan verð ég að segja að mér finnst algjörlega ótækt þegar farið er af stað með ný hjúkrunarheimili og ekki verið með skýra stefnu hvað þetta varðar og það er í rauninni fyrir neðan allar hellur. Ég vonast til þess að hæstv. heilbrigðisráðherra taki tillit til þeirra tilmæla sem koma fram hjá Ríkisendurskoðun þannig að við þurfum ekki að fara í gegnum sömu fréttatímana ár eftir ár þar sem sýnt er frá hjúkrunarheimilum þar sem algert ófremdarástand ríkir. Við viljum fá breytingar í þessum málaflokki og til þess að svo verði þarf ráðherra að taka einhverja stefnu í málaflokknum og skýra þá lágmarksþjónustu sem veita á fyrir opinbert fé.

Virðulegi forseti. Það er eins og hv. þingmaður hafi ekki hlustað á fyrra svar mitt  Varðandi eftirlitið þá vil ég koma því á framfæri að við fáum ársskýrslur frá þessum heimilum og að landlæknisembættið sinnir eftirliti með þjónustu hjúkrunarheimila.

Ef það eru engar lágmarkskröfur, hvernig á þá eftirlitið að vera?

Þetta er ekki eins og hér sé verið að draga upp að þetta sé eftirlitslaust og menn viti ekkert hvað verið er að borga til. Þetta er ekki þannig, virðulegi forseti. Varðandi daggjöldin þá kom fram hjá einum hv. þingmanni að þau væru of lág. Af því tilefni sérstaklega vil ég segja að við erum að breyta daggjaldakerfinu og nýja kerfið byggist meira á því hve umönnunarþyngd sjúklinga er mikil. Greiðslurnar eru hærri til þeirra stofnana sem eru með þyngri hóp og lægri til þeirra sem eru með léttari hóp. Það er líka tekið tillit til lítilla stofnana, þ.e. ef stærðin er undir ákveðnum mörkum fá þau heimili meiri meðgjöf af því að ákveðið óhagræði er í því að vera með litlar rekstrareiningar. Nýja daggjaldakerfið endurspeglar bæði hjúkrunarþyngdina og það hvort stofnanir eru litlar eða stórar og er því mun réttlátara en það daggjaldakerfi sem viðgekkst þangað til það nýja var tekið upp sem var nú nýlega.

Frú forseti. Ég er með fyrirspurn sem ég beini til hæstv. félagsmálaráðherra og hún hljóðar svo: 1. Hvernig fer eftirlit og skoðun fram á gasbúnaði í hjólhýsum og húsbílum? 2. Kemur til greina að breyta því fyrirkomulagi sem nú er viðhaft? Eftir því sem ég kemst næst heyrir þetta eftirlit undir hæstv. félagsmálaráðherra en samt sem áður er Vinnueftirlitið, sem er hans eftirlitsstofnun, lítið í þessum verkum. Þessi tæki, hjólhýsi og húsbílar, fara að öllum líkindum í bifreiðaeftirlit og það væri þess vegna nær að flytja þetta eftirlit til þeirrar starfsemi. Þetta gæti verið liður í því að einfalda stjórnsýsluna en sá háttur sem hér er á, að hvert ráðuneyti hefur eftirlit með sínum lögum, reglugerðum og stofnunum, gerir stundum allt verklag mjög flókið. Ég vil heyra frá hæstv. félagsmálaráðherra hvaða viðhorf hann hefur til þessara mála en hér er um að ræða búnað sem verður sífellt algengari, hjólhýsum og húsbílum fjölgar mjög mikið, það er eins og landsmenn sér farnir að leggja gömlu tjöldunum og farnir að taka þessi tæki meira í notkun. Það er sjálfsagt að heyra hjá hæstv. ráðherra hvort hann sé tilbúinn til að gera Ísland að einhverju leyti einfaldara en það er nú.

Hæstv. forseti. Hv. þm. Sigurjón Þórðarson hefur beint til mín fyrirspurn um eftirlit með gasbúnaði í hjólhýsum og húsbílum. Í fyrsta lagi spyr hv. þingmaður um hvernig eftirlit og skoðun fari fram á gasbúnaði í hjólhýsum og húsbílum. Reglur nr. 108/1996, um tæki sem brenna gasi, byggja á tilskipunum ESB og kveða á um öryggi slíks búnaðar. Vinnueftirlitið hefur samkvæmt þeim reglum eftirlit með gasbúnaði sem markaðsettur er hér á landi, hvort heldur hann er ætlaður til nota í atvinnurekstri eða af einstaklingum, en heimilt er að fela stofnuninni slíkt eftirlit skv. 3. mgr. 3. gr. laga nr. 46/1980, um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum. Gasbúnaður í hjólhýsum, fellihýsum og húsbílum fellur undir gildissvið reglnanna og hefur eftirlit með slíkum búnaði aðallega verið með þeim hætti að úttektir eru gerðar hjá innflutningsaðilum. Ef í ljós kemur að búnaðurinn samræmist ekki ákvæðum reglnanna er markaðssetning tækjanna bönnuð þar til búnaðurinn uppfyllir ákvæði reglnanna. Slíkt bann er sett á með vísan til 8. gr. reglnanna og 48 gr. laga nr. 46/1980. Innflutningsaðilum hefur verið gerð grein fyrir ákvæðum reglnanna með bréfaskriftum, heimsóknum og fundum. Nokkur misbrestur var á því að eftir reglunum væri farið í upphafi en úr því var leyst. Vandamál lutu aðallega af því þegar búnaður var fluttur inn frá Bandaríkjunum en þar gilda aðrar reglur en innan Evrópusambandsins og búnaðurinn því ekki viðurkenndur á EES-svæðinu. Erfiðleikar hafa hins vegar verið á því að framfylgja reglum þessum þegar innflutningur fer ekki í gegnum hefðbundna innflutnings- og markaðsaðila. Í þeim tilvikum hefur Vinnueftirlitið alla jafna ekki vitneskju um innflutninginn. Á undanförnum árum hefur töluvert verið um að einstaklingar flytji inn húsbíla, húsvagna, fellihýsi og tjaldvagna sem innihalda búnað sem uppfyllir ekki ákvæði reglna nr. 108/1996, um tæki sem brenna gasi. Nánar tiltekið er um að ræða búnað eða tæki sem brenna gasi og bera ekki svokallaða CE-merkingu og/eða þeim fylgir ekki samræmisyfirlýsing, sbr. 4. gr. reglna nr. 108/1996. Reynt hefur verið að upplýsa almenning um þetta m.a. með fréttatilkynningu á heimasíðu Vinnueftirlitsins. Jafnframt hefur athygli milligönguaðila sem auglýsa aðstoð við kaup á slíkum tækjum verið vakin á ákvæðum reglnanna nr. 108/1996. Í öðru lagi spyr þingmaðurinn um hvort til greina komi að breyta því fyrirkomulagi sem nú er viðhaft. Til að bregðast við erfiðleikum með eftirliti með að húsbílar, fellihýsi og hjólhýsi sem einstaklingar flytja inn uppfylli ákvæði reglnanna hefur Vinnueftirlitið óskað eftir samstarfi við tollstjóraembættið og Umferðarstofu um aðstoð við að sinna eftirlitinu. Markmiðið með slíku samstarfi væri að Vinnueftirlitið yrði upplýst um þegar tæki koma til landsins sem hafa að geyma búnað sem uppfyllir ekki ákvæði reglna nr. 108/1996 og þannig koma í veg fyrir að hann sé tekinn í notkun. Hugmynd stofnunarinnar er að hlutverk tollstjóraembættisins væri að tollafgreiða ekki búnað að svo stöddu ef upp kemur að hann uppfylli ekki ákvæði reglnanna um CE-merkingu og um samræmisyfirlýsingu. Það kæmi þá í hlut Umferðarstofu að hlutast til um það við skoðunarstofur að þær hafi við skoðun slíkra tækja eftirlit með að gasbúnaður í húsbílum, húsvögnum, fellihýsum og tjaldvögnum uppfylli ákvæði reglna nr. 108/1996. Unnið hefur verið að því að koma þessari samvinnu á laggirnar.

Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Ég verð að segja að hann sýnir hér ákveðinn sveigjanleika, ef ég skildi orð hans rétt, að hann sé tilbúinn að færa þetta reglubundna eftirlit yfir til skoðunarstofa. Mér finnst það mjög til fyrirmyndar að ráðherra vilji með þessu ekki vera allt of fastur í reglugerðamúrum í kringum hvert og eitt ráðuneyti heldur færa það verklag eða verk úr sínu ráðuneyti og mögulega til skoðunarstofu sem heyrir undir annan ráðherra. Ég er á því að ýmsir aðrir ráðherrar ættu að taka sér þetta til fyrirmyndar, sérstaklega vil ég minnast hér á hæstv. landbúnaðarráðherra sem virðist ekki geta sleppt ýmsum verkum, svo sem dýravernd, og samræmt þau mál. Það er svo einkennilegt að hann getur í rauninni ekki samræmt dýraverndarmálin og komist að sameiginlegum reglum með umhverfisráðherra. Við sitjum því uppi í þeim málaflokki með reglugerð frá árinu 1957 þar sem gert er skylt að slátra alifuglum annaðhvort með beittri exi eða með skotvopni. Ég tel að hæstv. ráðherrar verði að gera eins og hæstv. ráðherra gerir hér, að sýna sveigjanleika og vera tilbúinn að færa eftirlit í skilvirkara horf, svo sem eins og að fara með eftirlit frá Vinnueftirlitinu til skoðunarstofu þar sem bílar koma reglulega til skoðunar og þá er lítið mál fyrir viðkomandi eftirlitsmann að kíkja á gasbúnaðinn ef hann hefur leiðbeiningar frá Brunamálastofnun um það hvernig ganga skuli frá viðkomandi búnaði.

Forseti vill áminna hv. þingmann um að ávarpa bæði ráðherra og þingmenn með viðeigandi hætti.

Hæstv. forseti. Ég tel rétt að koma aftur og leiðrétta, mér fannst gæta örlítils misskilnings í máli hv. þingmanns. Ég talaði ekki um það í svari mínu að færa ábyrgðina á þessu frá Vinnueftirlitinu. Það er alveg skýrt hvar hún liggur samkvæmt lögum. Hins vegar er rétt að árétta að Vinnueftirlitið er að þróa samstarf 

Virðulegi forseti. Lánatryggingarsjóður kvenna er samstarfsverkefni félagsmálaráðuneytis, iðnaðarráðuneytis og Reykjavíkurborgar. Það var hv. þm. Samfylkingarinnar, Rannveig Guðmundsdóttir, sem í tíð sinni sem félagsmálaráðherra hleypti þessu mikilvæga verkefni af stokkunum með samkomulagi milli ofantalinna ráðuneyta og Reykjavíkurborgar og var samningur þar að lútandi undirritaður í ársbyrjun 1995. Sjóðurinn er í samstarfi við Landsbanka Íslands og saman veita þeir tryggingu fyrir lánum til kvenna. Meginmarkmið Lánatryggingarsjóðs kvenna er að styrkja konur til nýsköpunar í atvinnulífi með því að veita ábyrgðir á allt að helmingi lána sem þær taka hjá Landsbanka Íslands til að fjármagna tiltekin verkefni. Ábyrgðin er veitt á grundvelli mats á arðsemi viðskiptahugmyndar sem konurnar leggja fram og veita m.a. atvinnuráðgjafar landshlutanna umsækjendum aðstoð og upplýsingar. Í desember 2005 skipaði félagsmálaráðherra nefnd til að endurskoða starfsgrundvöll Lánatryggingarsjóðs kvenna og mun hún hafa skilað tillögum sínum til ráðherra um mitt ár 2006. Auk þess hefur verið unnin könnun á vegum Vinnumálastofnunar á meðal þeirra sem hafa fengið lánatryggingu hjá sjóðnum samkvæmt því sem fram kemur í nýlegri skýrslu forsætisráðherra um meðferð og framkvæmd ályktana Alþingis. Niðurstöður nefndarinnar sem og könnunin hafa farið hljótt og því spyr ég hæstv. félagsmálaráðherra: Hvað líður störfum nefndar sem skipuð var í desember 2005 til að endurskoða starfsgrundvöll Lánatryggingarsjóðs kvenna? Ef nefndin hefur lokið störfum, hverjar eru niðurstöður hennar?

Hæstv. forseti. Eins og kom fram í máli hv. þingmanns og fyrirspyrjanda er Lánatryggingarsjóður kvenna samstarfsverkefni félagsmálaráðuneytisins, iðnaðar- og viðskiptaráðuneytisins og Reykjavíkurborgar með það meginmarkmið að styðja konur til nýsköpunar í atvinnulífinu með því að veita ábyrgðir á allt að helmingi lána sem þær taka hjá Landsbankanum. Félagsmálaráðherra skipaði nefnd, eins og einnig hefur komið fram, sem ætlað var að fara yfir starfsemi sjóðsins og koma fram með tillögur um hvernig skipa mætti þessum málum til frambúðar að teknu tilliti til annarra sjóða eða úrræða til stuðnings atvinnulífinu, óháð kynferði. Nefndin skilaði skýrslu til félagsmálaráðherra á síðastliðnu ári og hafa tillögurnar verið til skoðunar í félagsmálaráðuneytinu í samhengi við fyrirkomulag lánveitinga til kvenna annars staðar innan stjórnkerfisins. Samkvæmt niðurstöðu skýrslunnar er ljóst að styrkir og lán til atvinnumála ná ekki til viðskiptahugmynda kvenna í sama mæli og viðskiptahugmynda karla og ósamræmis gætir í þeirri athygli sem kvenna- og karlaverkefni fá og því aðgengi sem hugmyndir kynjanna hafa að fjármagni. Sjónarmið kvenna virðast heldur ekki eiga jafngreiðan aðgang að stefnumótun opinberra sjóða. Konur njóta um 20% opinberra styrkja á Íslandi en karlar 80%. Þá hafa karlar verið skipaðir í 80% sæta í úthlutunarnefndum á vegum hins opinbera. Til að breyta þessari stöðu til samræmis við jafnréttismarkmið ríkisstjórnarinnar og þær leiðbeiningar sem norræna ráðherranefndin hefur sent frá sér er nauðsynlegt að líta á kvennaverkefni sem hluta af heildinni en ekki sérstakan tímabundinn málaflokk sem stendur utan við stefnu stjórnvalda í atvinnu- og nýsköpunarmálum almennt. Til þess að ná tilskildum árangri þarf því að ráðast í viðamikla endurskoðun á úthlutunarreglum þeirra sjóða sem nú eru starfandi, fjölga konum í úthlutunarnefndum og efla og styrkja sjóðakerfið þannig að það nýtist báðum kynjum eins og fram kemur í skýrslu nefndarinnar. Markmið þeirra aðgerða sem endurskoðunarnefndin gerir tillögu um er að tryggja að konur alls staðar á landinu hafi aðgang að sérhæfðri ráðgjöf sem tekur mið af þörfum þeirra og hjálpar þeim að ná markmiðum sínum. Mikilvægt er að tryggja aðgengi kvenna að fjármagni úr opinberum sjóðum til jafns á við karla og einnig að stjórnun og stefnumótun einstakra sjóða og verkefna. Meginmarkmiðið er að líta á stoðkerfi atvinnulífsins sem úrræði fyrir konur og karla og að taka tillit til þarfa mismunandi hópa til að fjölga konum í atvinnurekstri. Aðlaga þarf stoðkerfið báðum kynjum og auka almenna þekkingu og vitund á mikilvægi íslenskra kvenna fyrir efnahagslífið og ekki síður í tengslum við frumkvöðlastarfsemi, nýsköpun og fjölbreytni í atvinnulífinu. Í tillögu til þingsályktunar um að endurskoða áætlun í jafnréttismálum, sem samþykkt var í ríkisstjórninni í gær, og lögð verður fram á Alþingi á næstu dögum, er tillaga um að gengið verði úr skugga um að samþætting kynja- og jafnréttissjónarmiða sé lögð til grundvallar við töku ákvarðana um styrki, lán og fjárfestingar innan hins almenna stuðningskerfis atvinnulífsins. Í þingsályktunartillögunni er gert ráð fyrir að iðnaðar- og viðskiptaráðuneytið hafi umsjón með slíkri könnun að því er varðar styrki, lán og fjárfestingar sem í boði eru á vegum þess og tiltekinna stofnana þess. Umrædd nefnd leggur til að Lánatryggingarsjóður kvenna og styrkir til atvinnumála kvenna verði starfræktir þar til endurskoðun á stöðu og stefnu opinberra sjóða hefur farið fram og ásættanlegur árangur náðst við samþættingu jafnréttissjónarmiða inn í þá stefnumótun. Ég lýk máli mínu á því að segja að sú vinna stendur yfir.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. félagsmálaráðherra fyrir þetta svar sem leiddi ekki neitt sérstaklega nýtt í ljós en kom þó inn á athyglisverða hluti sem við vissum áður um það t.d. að aðeins 20% opinberra styrkja falla í hlut kvenna og að karlmenn skipa 80% sæta í úthlutunarnefndum. Þetta segir okkur væntanlega nokkuð um það að þarna bíður okkar verkefni til að breyta, þ.e. að konur hljóta að þurfa að fá jafnstóran hlut í úthlutunarnefndum og karlar og þá er ég viss um að viðhorf og skilningur á málefnum kvenna og áherslum þeirra mun aukast en það kom jafnframt fram í máli ráðherra að hann virðist skorta. Ég undraðist það nokkuð hve hæstv. ráðherra lagði mikla áherslu á bæði kynin því að staðan er jú sú, eins og kom ítrekað fram í máli hans, að konur standa miklu verr á þessu sviði en karlar. Það er þó ánægjuefni að reka á sjóðinn enn um sinn en ég verð að segja, virðulegi forseti, að mig lengir eftir að fá niðurstöður í þessi mál og að fá að sjá könnunina sem ég minntist á í framsögu minni. Ég legg á það áherslu í lokin að sinna þarf atvinnusköpun kvenna betur en gert hefur verið hingað til, bæði með almennum aðgerðum og eins með sértækum aðgerðum þangað til jafnrétti verður náð. Ég held því miður að enn þá sé talsvert í það, sérstaklega úti á landsbyggðinni þar sem menntun er bæði minni en að meðaltali í landinu og þar sem 

Virðulegi forseti. Í byggðaáætlun fyrir árin 2006–2009, sem samþykkt var á Alþingi í fyrravor, er aðgerð nr. 19 sem fjallar um stuðning við atvinnurekstur kvenna og er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Unnið verði að því að efla þátt kvenna í atvinnurekstri með ráðgjöf og námskeiðum. Hugað verði að leiðum til þess að gera stoðkerfi atvinnulífsins aðgengilegra fyrir konur.“ Iðnaðarráðuneytinu er falin ábyrgð á framkvæmd aðgerðarinnar og Byggðastofnun er samstarfsaðili. Hverjum og einum sem til þekkir á landsbyggðinni hlýtur að vera ljóst að það verkefni sem þarna er fjallað um er ákaflega mikilvægt. Sérstakt fjármagn hefur verið veitt til eflingar atvinnumálum kvenna frá árinu 1991 og hefur félagsmálaráðuneytið annast þær styrkveitingar en tilgangur þeirra er að auka fjölbreytni í atvinnulífinu, viðhalda byggð um landið og stuðla að fjölbreytni í atvinnulífi á landsbyggðinni, auðvelda aðgang kvenna að fjármagni og draga úr atvinnuleysi meðal kvenna. Þáttur kvenna í atvinnurekstri er almennt ekki nógu stór en þó hygg ég að hann sé jafnvel enn minni á landsbyggðinni en að landsmeðaltali. Þrátt fyrir að ekkert hafi heyrst varðandi framkvæmd tillögunnar trúi ég því tæpast að félagsmálaráðherra hafi látið undir höfuð leggjast að koma í framkvæmd þessu mikilvæga máli sem félagsmálaráðuneytið ber ábyrgð á eins og skýrt er tekið fram í textanum. Ég spyr því hæstv. félagsmálaráðherra: 1. Hvað hefur verið gert til að styðja atvinnurekstur kvenna, svo sem gera skal skv. 19. tölul. þingsályktunar um stefnumótandi byggðaáætlun fyrir árin 2006–2009? 2. Hvernig hljóðar framkvæmdaáætlun til að ná markmiðum þingsályktunarinnar og hverjum hefur verið falið að framfylgja henni?

Hæstv. forseti. Svar við fyrri spurningunni: Nokkur verkefni eru í gangi til að hvetja konur til að hrinda viðskiptahugmyndum sínum í framkvæmd og til að efla þátt kvenna í atvinnurekstri. Niðurstöður skýrslu Byggðastofnunar frá árinu 2005, Konur og stoðkerfi atvinnulífsins, benda til þess að ýmislegt hafi áunnist á undanförnum árum. Meðal annars kom í ljós að styrkir til atvinnumála kvenna og Lánatryggingarsjóður kvenna hafa skipt sköpum fyrir frumkvöðlastarf og nýsköpun meðal kvenna. Þá hefur heilmikið áunnist vegna starfa atvinnu- og jafnréttisráðgjafa Byggðastofnunar og félagsmálaráðuneytisins en hlutverk hans er að efla þátttöku kvenna í atvinnurekstri og veita þeim rekstrarráðgjöf. Einnig er mikill ávinningur af verkefnum á vegum Impru og Viðskiptaháskólans á Bifröst, þ.e. Máttur kvenna og Brautargengi. Impra nýsköpunarmiðstöð hefur boðið upp á námskeiðið Brautargengi frá árinu 1996 en 2003 var það haldið í tíunda sinn og þá í fyrsta skipti á landsbyggðinni. Námskeiðið er sérsniðið fyrir konur um gerð viðskiptaáætlana og um stofnun og rekstur fyrirtækja. Á sjötta hundrað kvenna hafa lokið námskeiðinu og eru flestar síðan með fyrirtæki í rekstri. Félag kvenna í atvinnurekstri hefur haft aðsetur hjá Impru nýsköpunarmiðstöð síðan árið 1999 og fengið þar ýmiss konar þjónustu. Markmið félagsins er að sameina konur í atvinnurekstri, stuðla að aukinni miðlun á viðskiptatengdum fróðleik milli félagskvenna og efla samstöðu þeirra og samstarf. Einnig að auka sýnileika og tækifæri kvenna í viðskiptalífinu og stuðla að virðingu og verðskuldaðri athygli samfélagsins á framlagi fyrirtækja sem konur reka. Handleiðsla er þjónusta sem Impra nýsköpunarmiðstöð býður öllum frumkvöðlum endurgjaldslaust. Markmið handleiðslu er að veita frumkvöðlum leiðsögn við þróun viðskipta- og vöruhugmynda við stofnun og rekstur fyrirtækis og gerð viðskiptaáætlana. Impra nýsköpunarmiðstöð hefur nýverið tekið upp þá þjónustu að bjóða sérstaka aðstoð til kvenna við gerð styrkumsókna og þróun viðskiptahugmynda. Styrkir til atvinnumála kvenna hafa verið veittir frá árinu 1991. Sérstakt fjármagn hefur verið veitt til eflingar atvinnumálum kvenna og hefur félagsmálaráðuneytið annast þessar styrkveitingar sem veittar eru einu sinni á ári. Lánatryggingarsjóður kvenna hóf starfsemi 1997 sem þriggja ára tilraunaverkefni. Hlutverk Lánatryggingarsjóðs kvenna er að styðja konur til nýsköpunar og þátttöku í atvinnulífi með því að veita ábyrgðir á allt að helmingi lána sem þær taka hjá lánastofnun til að fjármagna tiltekið verkefni. Iðnaðar- og viðskiptaráðuneytið hefur einnig beint og óbeint komið að fjölmörgum ráðstefnum og viðburðum til styrktar atvinnurekstri kvenna. Skemmst er að minnast ráðstefnunnar Virkjum kraft kvenna sem haldin var nú í janúar. Svar við síðari spurningunni: 19. töluliður byggðaáætlunar hljóðar svo: „Stuðningur við atvinnurekstur kvenna: Unnið verði að því að efla þátt kvenna í atvinnurekstri með ráðgjöf og námskeiðum. Hugað verði að leiðum til þess að gera stoðkerfi atvinnulífsins aðgengilegra fyrir konur.“ Samkvæmt þingsályktun um stefnumótandi byggðaáætlun fyrir árin 2006–2009 hljómar framkvæmd þessa liðar á þessa leið: „Breytingar í atvinnuháttum og atvinnulífi með fækkun starfa í frumvinnslugreinum hafa einkum komið niður á atvinnumöguleikum kvenna á landsbyggðinni. Þá hafa kannanir ítrekað sýnt að mjög hallar á konur í frumkvöðlastarfi og fyrirtækjarekstri. Ein af ástæðunum fyrir því hefur verið talin sú að konur eigi af ýmsum ástæðum ekki eins greiðan aðgang að stoðkerfi atvinnulífsins og karlar. Iðnaðarráðuneyti fól Byggðastofnun í apríl 2005 að vinna úttekt á því hvaða árangur hefði náðst undanfarin ár af verkefnum sem hafa haft það að markmiði að örva frumkvæði kvenna í atvinnurekstri. Markmiðið er að niðurstöðurnar geti orðið grundvöllur að frekari aðgerðum til að efla þátt kvenna í atvinnurekstri. Mikilvægt er að aðgerðum til stuðnings atvinnureksturs kvenna á landsbyggðinni sé fylgt eftir heima fyrir svo árangur skili sér.“ Ábyrgð framkvæmdarinnar er á höndum iðnaðar- og viðskiptaráðuneytis. Aðrir þátttakendur eru Byggðastofnun, félagsmálaráðuneyti, Jafnréttisstofa, atvinnuþróunarfélög, skólastofnanir, Iðntæknistofnun og Impra o.fl. Því skal bæta við að lokum að mat er lagt á árangur í árlegum framvinduskýrslum sem lagðar eru fyrir Alþingi.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. iðnaðarráðherra fyrir svörin sem mér fannst samt sem áður lengst af einkennast af því sem gert hefur verið í fortíðinni. Það er að vísu gott og gilt út af fyrir sig, en það var samt ekki það sem ég spurði um heldur var ég að forvitnast um hvað fyrirhugað er að gera til framtíðar, því það er jú það sem skiptir okkur mjög miklu máli. Ég spurði um hvernig framkvæmdaáætlun hljóðaði og hverjum hefði verið falið að framfylgja henni. Eins og fram kemur í þeim markmiðum sem ég las upp áðan úr 19. gr. áætlunarinnar er t.d. Byggðastofnun falin þar ákveðin verkefni. Mig langar til að ítreka þá spurningu við hæstv. iðnaðarráðherra hvort Byggðastofnun hafi fengið verkefnið, framkvæmdaáætlunina í hendur því að ég held að við hljótum að vera sammála um það, hæstv. iðnaðarráðherra og ég, að mikilvægt er að nýta tímann vel. Tíminn líður og það hratt. Það er mjög brýnt að taka á atvinnumálum kvenna og ekki síst úti á landsbyggðinni. Ég ætla líka að minna hæstv. ráðherra á að það eru konur sem fyrst taka sig upp og fara af þeim svæðum sem hallar á og við höfum því miður talsvert af slíkum svæðum á Íslandi. Ég gat ekki heyrt það á orðum hæstv. iðnaðar- og viðskiptaráðherra að við ættum von á einhverju nýju í þessu efni, því miður. Hann minntist líka á atvinnu- og jafnréttisráðgjafa og því miður er það svo að störf atvinnu- og jafnréttisráðgjafa hafa verið lögð niður eftir því sem ég best veit, nema hugsanlega á Austurlandi, sem ég er þó ekki viss um að séu enn við lýði. 

Hæstv. forseti. Ég get tekið undir mjög margt af því sem hv. þingmaður sagði að þarna eru mjög mikil verkefni og þeim er engan veginn lokið. Það má sannarlega taka betur á í þeim efnum. Ég lít svo á að þetta sé ekki sérmál kvenna. Þetta er mál allrar þjóðarinnar vegna þess að þarna eru miklir hæfileikar, mikil geta og gáfur sem er vannýtt ef konur eru ekki til jafns við karlmenn á vettvangi atvinnulífsins og reyndar á öllum sviðum. Þetta er sameiginlegt hagsmunamál okkar allra sem við þurfum að beita okkur vel í og áreiðanlega gera betur en við höfum gert og erum að gera. Ég dreg ekki úr því. Mér er kunnugt um að Byggðastofnun er með þessi verkefni í fullum gangi, ég hef séð framvinduskýrslur um að verið er að vinna að því. Það er alveg rétt að það voru ekki einstök nýmæli eða ný verkefni sem ég lýsti áðan heldur fyrst og fremst staðan í þeim verkefnum sem verið er að vinna að. Aðalatriðið í þessu máli er að hér þarf þrotlaust starf til langs tíma. Það verður ekki unnið í einhverjum átökum eða köstum á stuttum tíma, það verður að vinna þetta á lengdina og gefast ekki upp heldur halda stöðugt áfram. Það er það sem verið er að reyna að gera í þeim samtökum og þeim stofnunum sem ég gerði lauslega og lítillega grein fyrir áðan. Að öðru leyti þakka ég fyrir fyrirspurnina.

Frú forseti. Í apríl 2004 og apríl 2005 bárust samkeppnisyfirvöldum tvö mál frá internetfyrirtækjum þar sem kvartað var vegna meintrar misnotkunar á markaðsráðandi stöðu. Þessar kvartanir liggja báðar enn óafgreiddar hjá Samkeppniseftirlitinu, annars vegar eftir rúma 1.000 daga og hins vegar eftir tæpa 700 daga. Á vefsíðu Inter, samtaka aðila er veita internetþjónustu, þ.e. netfyrirtækja sem ekki eru jafnframt símafélög, kemur fram að árið 2005 sé meðalafgreiðslutími á málum hjá Samkeppniseftirlitinu 16 mánuðir en þar er mikill málafjöldi talinn valda þessum töfum. Árið 2005 er ritað á heimasíðu Inter, með leyfi forseta: „Stjórn Inter lýsir verulegum áhyggjum vegna þess tíma sem fer í úrlausn mála á þessu sviði og telur að vegna þess hafi netþjónustur hér á landi og viðskiptavinir þeirra borið verulegan skaða af sem ólíklegt er að verði nokkurn tíma bættur.“ Þetta var árið 2005 og enn eru málin óafgreidd hjá Samkeppniseftirlitinu. Auk þess hefur Samkeppniseftirlitið ekki virt 9. gr. stjórnsýslulaga um málshraða en þar er m.a. kveðið á um að skýra skuli aðila máls frá því að afgreiðsla máls muni tefjast, upplýsa um ástæður tafanna og hvenær ákvörðunar sé að vænta. Mér leikur því forvitni á að vita hvort hæstv. ráðherra fylgist með fjölda óafgreiddra mála hjá Samkeppniseftirlitinu og spyr: 1. Hvað eru mörg óafgreidd mál hjá Samkeppniseftirlitinu frá 2005–2007 og eldri? 2. Hvað telur ráðherra vera ásættanlegan afgreiðslutíma kvartana sem berast Samkeppniseftirlitinu? 3. Telur ráðherra líkur á að þjónustuaðilar og neytendur hafi borið skaða af drætti á afgreiðslu mála hjá stofnuninni?

Hæstv. forseti. Hv. þm. Anna Kristín Gunnarsdóttir hefur lagt fram þrjár spurningar. Sem svar við fyrstu spurningu þingmannsins er það að nefna að hjá Samkeppniseftirlitinu eru nú um miðjan febrúarmánuð 2007 til meðferðar um 85 stjórnsýslumál. Hér er um að ræða athuganir af ýmsu tagi eða erindi sem beint hefur verið til Samkeppniseftirlitsins um efni sem varðað geta við samkeppnislög. Ekki eru meðtaldar margvíslegar fyrirspurnir eða umsagnarbeiðnir sem stofnuninni berast. Af framangreindum 85 málum hófust 25 á þessu ári, 33 á liðnu ári, 2006, og 28 hófust árið 2005 eða fyrr. Þegar ný samkeppnislög tóku gildi og Samkeppnisstofnun var lögð niður á miðju ári 2005 tók Samkeppniseftirlitið við tæplega 80 óafgreiddum málum. Nú er um þremur fjórðungum þeirra mála lokið. Vel hefur gengið að ljúka þessum málum en vegna umfangs nokkurra þeirra og forgangsröðunar að öðru leyti í stofnuninni er úrvinnslu um 20 þeirra mála ólokið enn. Samkeppniseftirlitið hefur lagt áherslu á að meðferð nýrra mála sé í viðunandi horfi og hefur það tekist í flestum tilvikum að því er ætla má. Hafa ber í huga að talsverð málavelta er hjá Samkeppniseftirlitinu. Þannig ber að nefna að frá júní 2006 hefur Samkeppniseftirlitið lokið 89 stjórnsýslumálum en tekið upp ein 63. Meiri hluta mála lýkur á innan við sex mánuðum eftir að þau hefjast. Vegna annarrar spurningar þingmannsins vil ég taka fram að ég tel að ásættanlegur afgreiðslutími stjórnsýslumála sé sá tími sem það tekur stjórnvald að afla gagna, uppfylla rannsóknarskyldu sína, gæta andmælaréttar og annarra ákvæða stjórnsýslulaga og að lokum til að taka ákvörðun án þess að óeðlilegar tafir verði á málsmeðferðinni. Rannsóknir samkeppnismála eru oft og tíðum viðamiklar. Augljóslega er umfang þeirra hins vegar mismikið. Sést það m.a. á því að ákvarðanir samkeppnisyfirvalda sem birtar eru opinberlega hafa síðustu árin spannað frá tveimur blaðsíðum og upp í tæplega þúsund blaðsíður í máli. Meiri hluta stjórnsýslumála hjá Samkeppniseftirlitinu lýkur innan við sex mánuðum eftir að til þeirra er stofnað eins og áður sagði. Stærri athuganir taka óhjákvæmilega lengri tíma. Ekki er óeðlilegt þó að viðamikið mál taki eitt og hálft til tvö ár í meðferð. Finna má fjöldamörg dæmi um mál hjá systureftirlitum Samkeppniseftirlitsins í nágrannalöndunum sem taka enn lengri tíma. Af framangreindu er ljóst að ekki er með neinu móti hægt að gefa eitt endanlegt svar um það hvað teljist ásættanlegur afgreiðslutími erindis eða erinda hjá Samkeppniseftirlitinu. Vegna þriðju spurningar hv. þingmanns vil ég taka fram að samkeppnislög setja aðilum í samkeppni reglur. Þannig er t.d. lagt bann við ólögmætu samráði og misnotkun á markaðsráðandi stöðu. Þegar samkeppnislög eru brotin verða viðskiptavinir og/eða keppinautar eðli málsins samkvæmt fyrir tjóni vegna brotsins. Eðlilegt er að þeir sem orðið hafa þolendur slíkra brota vilji fá úrlausn samkeppnisyfirvalda eins fljótt og kostur er. Dráttur á því getur vissulega verið bagalegur og skaðlegur. Aldrei er hægt að útiloka að kvartendur verði fyrir óþægindum vegna þess tíma sem fer í að upplýsa mál hjá samkeppnisyfirvöldum. Því má hins vegar aldrei gleyma að tjónið af brotinu verður alltaf rakið til hins brotlega. Stjórnvöld bera auðvitað ekki ábyrgð á fyrirtækjum á samkeppnismarkaði og allra síst á þeim sem brjóta samkeppnislög.

Frú forseti. Hæstv. ráðherra sagði að ráðuneytið eða stjórnvöld bæru ekki ábyrgð á fyrirtækjum í samkeppnisrekstri. Hæstv. ráðherra ber samt óvart ábyrgð á þessum málaflokki, hann gerir það. Ég tel það ástand sem kemur fram í svari hæstv. ráðherra vera algert ófremdarástand í nútímaviðskiptum þar sem hraðinn er mikill. Það skiptir mjög miklu máli sérstaklega fyrir minni fyrirtæki, sem fyrirspyrjandi nefnir dæmi um, sem eiga við ofurefli að etja þegar þau verða fyrir barðinu á mismunun í samkeppnisreglum, ef ekki er skorið strax úr um það hvort verið sé að brjóta á þeim eða ekki. Mér finnst það óásættanlegt að eftir skuli vera vel á þriðja tug mála sem eru orðin gömul. Ég skora á hæstv. ráðherra að sýna meiri metnað í þessum málaflokki en raun ber vitni, frú forseti.

Frú forseti. Það voru athyglisverðar upplýsingar sem hér komu fram, t.d. að 28 kvartanir hefðu beðið frá því 2005 eða enn lengur. Varla er hægt að áætla að þau mál falli undir skilgreiningu hæstv. ráðherra á því að ekki sé um að ræða óeðlilegar tafir. Ég held að þetta hljóti að teljast óeðlilega langur tími og sérstaklega þegar í hlut eiga lítil fyrirtæki. Ég vek athygli á því að Inter, sem ég minntist á í framsögu minni, er væntanlega fyrst og fremst samtök lítilla fyrirtækja, þ.e. fyrirtæki sem er að berjast við risa eins og Símann t.d. Þarna eru lítil fyrirtæki látin bíða árum saman eftir að fá úrlausn mála. Mér fannst hæstv. ráðherra ekki svara síðustu spurningu minni, hvort þjónustuaðilar og neytendur hafi borið skaða af þessum drætti og ég ætla bara að svara því fyrir hæstv. ráðherra. Það er, held ég, alveg öruggt að bæði neytendur og fyrirtækin hafa borið skaða af þessu og munu halda áfram að bera skaða af svo lengi sem Samkeppniseftirlitið er ekki betur í stakk búið til að sinna hlutverki sínu en sá vitnisburður sem hér kom fram áðan segir okkur. Það er allsendis óviðunandi að lítil fyrirtæki þurfi að bíða jafnlengi og hér hefur komið fram, þ.e. árum saman. Það verður að efla Samkeppniseftirlitið, það er niðurstaðan 

Virðulegur forseti. Ég tek undir þau orð að efla þarf Samkeppniseftirlitið enn frekar. Ég tek einnig undir þau orð að full ástæða er til að hafa áhyggjur af þeim málum sem hafa dregist lengi eins og fram kom hjá hv. þingmönnum báðum. Ég er hins vegar ekki fær um að segja til um það hvort í þessum tilteknu málum sé um að ræða einhverja óeðlilega töf eða hvort lögmætar ástæður valda því að þau hafa dregist. Það væri líka ástæða til þess að hafa áhyggjur af því ef málum væri hraðað um of vegna þess að tiltekin sönnunarbyrði, tiltekin  Ég vil minna á að þótt ég taki eindregið undir það að efla þurfi þessa stofnun eins og fleiri sambærilegar stofnanir og reyndar dómstólana líka, þá er því þannig fyrir komið að lögum að Samkeppniseftirlitið er sjálfstæð stofnun og tekur ekki við fyrirmælum frá viðskiptaráðherra frekar en öðrum. Ég tek ekki undir að almennt séð sé ófremdarástand og ég vara við því að menn verði með flýti í afgreiðslu þessara mála, þau eru mörg mjög flókin og þurfa mjög vandaða meðhöndlun, en um leið tek ég undir það að þeim þarf að hraða eftir öllum föngum.

Virðulegi forseti. Ég beini fyrirspurn til hæstv. menntamálaráðherra um lesblindu. Hún er svohljóðandi: 1. Hver er fjöldi og hlutfall lesblindra barna í grunnskólum landsins, sundurliðað eftir árgangi? 2. Stendur til að endurskoða stuðning við lesblind börn í grunnskólum og ef svo er, hvernig? 3. Stendur til að endurskoða greiningarferli á lesblindu í skólum og ef svo er, hvernig? Lesblinda er alvarlegt og útbreitt vandamál um allan heim. Gera þarf mikið átak í menntun barna með dyslexíu sem er samheiti yfir skyntruflanirnar lesblindu, skrifblindu og erfiðleika með stærðfræðinám og nær að mati þeirra sem til þekkja mun betur yfir þá fötlun sem dyslexía er talin. Eins og staðan er hefur alvarleg dyslexía og lesblinda verið ávísun á brottfall úr skóla, nemendur hrökklast fljótt frá bóknámi. Í þeirri flokkun og röðun sem fer fram í skólakerfi okkar í gegnum samræmd próf og annað flokkast þeir sem taparar og hrökklast úr skólanum og líður illa þar. Það er alþekkt að börn og ungmenni sem þjást af lesblindu og dyslexíu eigi við alvarleg vandamál að stríða í menntun og það er fullyrt af mörgum sem til þekkja að dyslexía sé eitt alvarlegasta vandamál í menntamálum íslensku þjóðarinnar. Félagsleg vandamál þessara barna og ungmenna eru mikil. Sumir telja að að um 11% þjóðarinnar séu lesblind og 20–25% hafi einkenni af lesblindu sem eru 30–60 þúsund Íslendingar. Lesblinda eða dyslexía hefur verið tabú og lítið rætt um hana og ekki tekið nægilega vel utan um málið. Að sjálfsögðu þarf að finna bestu leiðirnar til að greina þennan vanda, tæknileg úrræði o.s.frv. Við erum að rannsaka þetta mjög vel, hvaða aðferðir virka best í lestri og stærðfræði. Til dæmis kemur fram að lestrarkunnáttu íslenskra barna og sérstaklega drengja hrakar mjög á umliðnum árum. Við þurfum að fara í mikið átak til að ná utan um lesblindu og dyslexíu. Þetta eru alvarlegar hindranir í námi, börnunum líður illa, þau fyllast vonbrigðum og reiði við upphaf skólagöngunnar, sjálfstraustið hrynur, þau verða oft einmana, flýja út úr félagslegu umhverfi og upplifa sig mjög niðurlægð í því skólaumhverfi sem við flest þekkjum. Þegar maður les lýsingu margra barna eða fullorðinna sem þjáðst hafa af dyslexíu var hver dagur í skóla alger martröð. Við verðum að bæta líðan þessara barna í skóla, virkja mannauð þeirra og þekkingu og búa til þannig skólakerfi að þau nái að þroskast þar og menntast eins og önnur börn. Við þurfum að vanda vel til úrræða og utanumhalds og því beini ég þessari fyrirspurn til hæstv. menntamálaráðherra.

Frú forseti. Í aðalnámskrá grunnskóla frá árinu 1999 er sérstök áhersla lögð á mikilvægi þess að greinandi próf séu lögð fyrir nemendur á fyrstu árum grunnskólans og hefur menntamálaráðuneytið sérstaklega styrkt gerð ýmissa skimunar- og greiningarprófa í grunnskólanum. Í nóvember 2003 gaf menntamálaráðherra út reglugerð um breytingu á sérfræðiþjónustu skóla og breytti reglugerð frá 1996. Þær breytingar voru gerðar að tillögu samráðsnefndar um lestrarerfiðleika nemenda í grunnskólum sem menntamálaráðuneytið skipaði í febrúar 2003. Í þeirri nefnd sátu fulltrúar ráðuneytisins, heilbrigðisráðuneytis, félagsmálaráðuneytis, Sambands íslenskra sveitarfélaga, Kennarasambands Íslands, Háskóla Íslands, Háskólans á Akureyri og Kennaraháskóla Íslands. Helstu breytingar sem gerðar voru á reglugerðinni voru þær að á fyrstu árum skólagöngu ber skólum að kanna hvaða nemendur eiga í erfiðleikum með lestur og bregðast skal við með kerfisbundnum hætti þannig að öll börn fái nauðsynlega aðstoð til að ná viðunandi lestrarfærni. Sérfræðiþjónustu skóla ber að aðstoða skóla við þetta verkefni með leiðbeiningum til kennara og gerð greiningarprófa. Gert er ráð fyrir að menntamálaráðuneytið hafi eftirlit með lestrargreiningu og aðstoði skóla vegna lestrarerfiðleika nemenda með því að kalla eftir upplýsingum frá sveitarfélögum á tveggja ára fresti. Þegar ráðuneyti menntamála athugaði vorið 2006 hvort og hvernig sveitarfélög fylgdu þessu ákvæði eftir kom fram að fylgst er reglubundið með lestrarnámi grunnskólabarna. Auk þess kom fram að hljóð- og málvitund leikskólabarna er skoðuð nánast alls staðar með því að leggja fyrir skimunarprófið Hljóm. Í grunnskólum nota flestir lesskimunarprófið Læsi á yngsta stigi og GPR14 til skimunar á unglingastigi. Á miðstigi er mjög mismunandi hvernig staðið er að skimununum hjá sveitarfélögunum. Samkvæmt upplýsingum frá skólaskrifstofum er niðurstöðu skimana að jafnaði fylgt eftir með markvissum hætti. Ástæðan fyrir því að ég ákvað að skoða þetta hjá sveitarfélögunum er sú sem ég kem að varðandi þriðja lið fyrirspurnarinnar og það er að afla upplýsinga til þess að nefnd sem ég skipaði hefði sem bestar upplýsingar til að geta unnið áfram að málefnum barna með leserfiðleika. Fyrrgreind könnun bendir til þess að sveitarfélögin safni ekki með reglubundnum hætti tölulegum upplýsingum um umfang lestrarerfiðleika. Það er einnig mismunandi milli sveitarfélaga hvenær byrjað er að skilgreina lestrarerfiðleika sem leshömlun eða dyslexíu og því ekki hægt að bera saman tölur milli árganga. Í tengslum við umsóknir um frávik á samræmdum prófum í íslensku í 7. og 10. bekk safnar Námsmatsstofnun upplýsingum um fjölda frávika vegna lestrarerfiðleika af ýmsu tagi sem ætla má að gefi mynd af umfangi vandans þó að ekki séu allir þessir nemendur með skilgreinda leshömlun eða dyslexíu. Í upplýsingum frá Námsmatsstofnun kemur fram að af þeim sem þreyttu próf í 7. bekk árið 2004 var hlutfall frávika vegna lestrarerfiðleika 11,4%, árið 2005 var hlutfall frávika örlítið lægra eða 10% og árið 2006 11,9%. Í 10. bekk tóku á bilinu 96–98% samræmt próf í íslensku á árunum 2004–2006 og hlutfall frávika vegna lestraerfiðleika var 11,2% árið 2004, 12,4 % árið 2005 og svipað árið 2006. Ég ætla að svara öðrum og þriðja lið fyrirspurnarinnar saman. Í nóvember 2006 skipaði ég nefnd sem sérstaklega er ætlað að setja fram tillögur um eftirfarandi þætti: Í fyrsta lagi fyrirkomulag greiningar á lestrarerfiðleikum og eftirfylgni til hagsbóta fyrir nemendur með lestrarerfiðleika í grunn- og framhaldsskólum. - Frú forseti. Væri hægt að fá hljóð í salnum.

Ég vil biðja hv. þingmenn að tala saman fyrir utan salinn eða hafa lægra.

Það er afar mikilvægt, frú forseti, að þessar upplýsingar komist skýrt og skilmerkilega til skila, því að hópurinn sem ég skipaði í nóvember 2006 hefur afar mikilvægu hlutverki að gegna til þess að við getum áttað okkur á og reynt að uppfylla þarfir nemenda sem eiga við dyslexíu að etja. Hópurinn á að kanna sérstaklega fyrirkomulag greiningar á lestrarerfiðleikum og eftirfylgni hennar til hagsbóta fyrir nemendur með lestrarerfiðleika í grunn- og framhaldsskólum, stuðning við skóla og kennara þannig að þeir geti betur komið til móts við þarfir nemenda sem eiga í erfiðleikum með lestur eða lestrarnám, ráðgjöf og stuðning við foreldra barna með lestrarvanda á að skoða sérstaklega og próftöku ekki síst lesblindra nemenda með tilliti til samræmdra prófa í 4., 7. og 10. bekk. og hvernig fara skuli með undanþágur og frávik fyrir þennan nemendahóp. Ég vil geta þess sérstaklega að í fjárlögum eru ákveðnar fjárhæðir til styrktar hóps til að gera átak í málefnum lesblindra og 

Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn og hæstv. ráðherra fyrir svörin sem satt að segja vöktu með mér ugg, þ.e. hjá manni vaknar óneitanlega sá grunur að alls ekki sé nógu vel staðið að hlutunum hjá ýmsum sveitarfélögum. Það bendir í sömu átt og reynsla ýmissa framhaldsskóla sem standa frammi fyrir því að nemendur greinast lesblindir fyrst þegar þeir eru komnir á framhaldsskólastig og það getur varla talist eðlilegt í dag, árið 2007. Til er ný aðferðafræði sem ég veit að borið hefur mjög góðan árangur en foreldrar hafa sjálfir neyðst til að standa straum af kostnaði við hana sem nemur mörg hundruð þúsundum á hvert barn. Ég beini því þess vegna til hæstv. ráðherra að veita þessari nýju aðferðafræði athygli og taka hana í notkun fyrir þau börn og ungmenni sem greinast lesblind.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin svo langt sem þau ná. Það hefði verið fróðlegt ef sveitarfélögin hefðu haldið utan um þessi mál. Flest bendir til að 10–12% barna séu haldin alvarlegri lesblindu. Tölur frá Danmörku benda til að 18%, eða um ein milljón, Dana eigi við alvarlega dyslexíu að stríða. Könnun sem framkvæmd var í Menntaskólanum í Reykjavík 1998 af stærðfræðikennara benti til að 6–8% nemenda þar væru haldin lesblindu að einhverju leyti sem er talsvert hátt hlutfall í bóknámsskóla eins sá skóli er. Að mínu mati er bæði greiningu og úrræðum gagnvart lesblindum börnum alvarlega ábótavant. Við þurfum að taka þessi mál til gagngerrar endurskoðunar, ráðgjöf, stuðning, greiningu og allt sem lýtur að þessum málum. Í fyrra kom hér fram að verið væri að mæla á samræmdum prófum í 10. bekk lesskilning hjá lesblindum börnum, sem er svipað og að biðja blindan mann að gefa álit sitt á myndverki eða heyrnarlausan mann álit sitt á tónleikum eða slíku. Það er fráleitt nógu vel staðið að þessum málum. Börnin eru illa sett í allt of miklum mæli og ekki er tekið nógu vel utan um þessi mál. Við þurfum eins og bent hefur verið á af sérfræðingum, eins og dr. Hermundi Sigurmundssyni, sálfræðingi við Háskólann á Akureyri, að byggja sérstaka rannsóknarmiðstöð um nám og þroska barna til að rannsaka þetta mál miklu betur og hvaða leiðir við höfum til að bregðast við því, rannsaka bæði greiningaraðferðir, úrræði o.s.frv. Það væri fróðlegt að heyra svar hæstv. ráðherra við hugmyndinni um rannsóknarmiðstöð um nám og þroska barna, af því að ég veit hún er henni vel kunn frá Hermundi og fleirum. Við þurfum að vita hvaða aðferðir virka og rannsaka aðstæður þessara barna. Við þurfum einnig að taka utan um þá sem eldri eru og hafa hrakist úr skóla, búa við erfiðar félagslegar aðstæður út af dyslexíu og hafa lent í félagslegum vanda síðar.

Frú forseti. Ég held að við séum nokkuð vel sammála, ég og hv. þm. Björgvin G. Sigurðsson, varðandi það að taka þarf sérstaklega á málefnum lesblindra í skólakerfinu. Þegar af þeirri ástæðu taldi ég brýnt að setja niður þennan starfshóp sem hefur það víðfeðma hlutverk sem ég gat um áðan, að reyna að greina nákvæmlega þörfina, stuðninginn sem er hjá sveitarfélögunum. Það kom fram í þessari könnun sem við í ráðuneytinu gerðum að það er mjög mismikil eða mislítil yfirsýn hjá sveitarfélögunum. Við þurfum að stuðla að því að þessar upplýsingar verði sem bestar, huga að því hvernig bæði ráðgjöf og stuðningi og ekki síst próftöku lesblindra barna eigi að vera háttað til lengri tíma litið þannig að börnin átti sig á því hvaða möguleika þau eigi og hvaða leiðir þau eigi að fara þegar grunnskóla er lokið, hvað hentar þeim hverju sinni upp á námsframboðið að gera. Ég vil líka undirstrika það sem ég gat um áðan að í ljósi þess að ég tel brýnt að á þessum málum sé tekið hélt ég sérstaklega til hliðar ákveðnum fjármunum til þess einmitt að geta síðan komið til móts við þær tillögur sem ég vænti um miðjan mars frá nefndinni sem á að taka á málefnum lesblindra. Til þess að koma til móts við þær tillögur hélt ég til hliðar fjármunum til að efla og styrkja grundvöll lesblindra í skólakerfi okkar. Það er brýnt og að mínu mati afar mikilvægt að við komum til móts við þennan hóp, því að þetta er hópur sem, ef vel er að málum staðið, getur notið sín í hvívetna á þeim sviðum sem hann er góður í.

Forseti. Á vefsíðu Norræna blaðamannaskólans, NJC, stendur þetta á áberandi stað, með leyfi forseta, þýðing úr dönsku: „Í sérfræðingaráði Norræna blaðamannaskólans sitja reyndir fjölmiðlamenn frá norrænu ríkjunum fimm samkvæmt tilnefningu blaðamannafélagsins í hverju ríki. Þetta á þó ekki við um Ísland þar sem menntamálaráðherrann skipar fulltrúann …“ Þessi setning vísar til þess að menntamálaráðherra Íslendinga hunsaði tilnefningar Blaðamannafélags Íslands nú fyrir stuttu, um þau Birgi Guðmundsson og Svanborgu Sigmarsdóttur sem hina íslensku sérfræðinga í sérfræðingaráði blaðamannaskólans. Menntamálaráðherra hæstv. kaus að velja tvo aðra, sem eru ágætisfólk að því er ég þekki en ekki tilnefnd af Blaðamannafélags Íslands, og það er galli að annar af þessum fulltrúum, varamaðurinn sem á að vera, er sérstakur starfsmaður í menntamálaráðuneytinu. Norræni blaðamannaskólinn annast endurmenntun blaðamanna, lengstu námskeið hafa undanfarið verið sex vikur. Fjölmargir íslenskir blaðamenn hafa farið í þennan skóla og notið þessarar endurmenntunar, oft með styrk úr sjóðum blaðamannafélagsins, og þetta hefur verið sérstakt tækifæri í áratugi fyrir íslenska blaðamenn að mennta sig í sínu fagi sem skiptir miklu eins og allir vita sem nálægt fjölmiðlum hafa komið. Það hefur alltaf verið höfuðforsenda skólans að vera í sem allra bestu sambandi við fagið, við blaðamannafélögin og við samtök útgefenda. Nýverið var starfsháttum skólans breytt, hann er ekki lengur sjálfstæður eins og hann var undir ráðherranefndinni heldur er hann rekinn á vegum dönsku endurmenntunarstofnunarinnar. Þetta eru reyndar umdeildar breytingar en þeim fylgdi það að nú heitir það ráðgjafarnefnd, sem áður hét stjórn, sem annast samskipti við skólann og ráðgjöf við stjórnendur hans. „Sagkyndige“ er þetta kallað á dönsku og mætti kalla sérfræðingaráð. Það er hálfrar aldar hefð um þetta mál. Þeir sem blaðamannafélagið tilnefndi voru annars vegar í varamannssæti Svanborg Sigmarsdóttir blaðamaður og hins vegar Birgir Guðmundsson fjölmiðlafræðingur. Birgir er lektor við Háskólann á Akureyri, úr blaðamannastétt, vinnur m.a. við útgáfu og ráðgjöf fyrir Blaðamannafélag Íslands og er öllum hnútum kunnugur í norrænu fjölmiðlasamstarfi og öðru norrænu samstarfi. Þessa tilnefningu hunsaði ráðherrann, reyndar eftir að Blaðamannafélagið taldi sig hafa fengið hana staðfesta í símtali. Svör ráðherrans hingað til hafa verið þau að hugsanlegur hagsmunaárekstur sé á ferðinni. Um það leyfi ég mér að efast mjög harðlega en ef svo var af hverju ráðgaðist þá ekki ráðuneytið, starfsmenn menntamálaráðherrans, við Blaðamannafélagið um það mál? Það er engin ástæða sem í raun og veru er hægt að taka mark á af þeim skýringum sem fram eru komnar og maður spyr 

Frú forseti. Eins og fram hefur komið áttu sér stað miklar breytingar á starfsemi Norræna blaðamannaskólans um áramótin en við endurskoðun Norrænu ráðherranefndarinnar á menningarstofnunum ráðsins árið 2005 var sérstaklega ákveðið að Norræni blaðamannaskólinn yrði ein þeirra stofnana sem lögð skyldi niður og kennsluþátturinn færður til danska blaðamannaháskólans. Norræna blaðamannamiðstöðin í Árósum eða NJC mun áfram gegna mjög margvíslegu og mikilvægu hlutverki, m.a. í námskeiðahaldi eins og fram hefur komið, fyrir blaðamenn og uppbyggingu tengsla við þær háskólastofnanir á Norðurlöndum er bjóða menntun og endurmenntun fyrir fjölmiðlamenn. Markmiðið með þessari starfsemi er ekki síst að efla samkennd meðal norrænna blaðamanna. Í tengslum við þessar breytingar, sem eru töluverðar, var nú áramótin skipað nýtt sérfræðingaráð. Menntamálaráðuneytið hefur stuðst við þá venju við skipan í ráð og nefndir á norrænum vettvangi og raunar víðar að leita eftir tillögum til hagsmunasamtaka á borð t.d. við Blaðamannafélag Íslands. Það er rétt að árétta að slíkt er ekki skylda heldur venja og ábyrgðin er eftir sem áður alltaf hjá ráðherra, ekki hjá frjálsum félagasamtökum. Á Norðurlöndunum er gjarnan leitað til skiptis til samtaka blaðamanna og samtaka atvinnurekenda á fjölmiðlum. Hér á landi hafa fulltrúar í stjórn NJC í gegnum árin verið skipaðir í samráði við samtök blaðamanna en líka Samtök iðnaðarins. Þá hefur ráðuneytið þegar þess þykir þörf skipað fulltrúa úr ráðuneytinu sem varamann í nefndum og ráðum til að tryggja beint upplýsingastreymi til ráðuneytisins. Slíkt þykir sérstaklega mikilvægt þegar breytingar eiga sér stað þar sem verið er að móta framtíðarstarfsemi stofnana. Sérfræðinganefndin við NJC hefur það hlutverk að gera tillögur um námskeið og samþykkja fjárhagstillögur NJC. Einnig verður það mikilvægt hlutverk á næstunni að móta nánara samstarf við þær stofnanir í einstökum ríkjum er bjóða upp á fjölmiðlanám. Talið var mikilvægt að fulltrúi Íslands að þessu sinni yrði einstaklingur sem hefði mikla reynslu af norrænni samvinnu, jafnt sem innra starfi fjölmiðla. Í bréfi sem ráðuneytinu barst frá Þór Jónssyni, sem lengi sat í stjórn blaðamannaháskólans sáluga, frá 9. janúar sl., er sett fram það sjónarmið að mikilvægt sé að sá sem situr í stjórn NJC fyrir Íslands hönd starfi á fjölmiðlum. Gaf Þór ekki kost á sér til áframhaldandi setu í stjórninni þar sem hann væri ekki lengur starfsmaður á fjölmiðli. Þegar kom að því að skipa í sérfræðinganefndina hafði ráðuneytið til viðmiðunar að mjög mikilvægt væri að fulltrúi Íslands hefði umfangsmikla reynslu af fjölmiðlastarfi, væri starfsmaður á fjölmiðli og væri ekki einungis fulltrúi fjölmiðlamanna er starfa á ritstjórnum heldur gæti jafnframt tengt starf sitt hagsmunum útgefenda. Þegar þetta sjónarmið var haft til viðmiðunar og í ljósi þeirra breytinga sem NJC er að ganga í gegnum vildi ráðuneytið leggja áherslu á að sá sem skipaður væri að þessu sinni hefði þekkingu og skoðanir á þeim viðfangsefnum sem um er að ræða en væri hvorki beintengdur hagsmunasamtökum né þeim samtökum sem bjóða upp á menntun fjölmiðlamanna. Þetta skiptir máli. Þetta fyrsta tímabil stofnunarinnar í breyttu formi mun skipta miklu máli, enda er verið að móta framtíðarstarfsemi hennar í breyttu umhverfi og hvernig hún mun t.d. hugsanlega tengjast þeim íslensku háskólastofnunum er bjóða upp á nám fyrir fjölmiðlamenn. Menntamálaráðuneytið taldi í þessu ljósi að það gæti leitt til hagsmunaárekstra ef fulltrúi Íslands í sérfræðinganefndinni væri starfsmaður fjölmiðladeildar við háskóla, t.d. ef rætt væri um tengsl eða samstarf við viðkomandi háskóla. Einnig verður að taka fram að norrænar endurmenntunarstofnanir fyrir blaðamenn eru með sérstaka fulltrúa í nefndinni og er dr. Sigrún Stefánsdóttir, varamaður í nefndinni, í því hlutverki. Þar sem NJC er að ganga í gegnum mikið umbreytingaskeið er mikilvægt að vel takist til og að þessar breytingar heppnist til að tryggja NJC í sessi í þessu breytta umhverfi. Þær breytingar þarf að sjálfsögðu að gera í samvinnu við blaðamenn, útgefendur og háskólastofnanir. Ég vil að lokum ítreka það, frú forseti, að það hefur ekki verið algild venja, þegar horft er til síðustu ára, að Blaðamannafélag Íslands skipi fulltrúa í stjórn NJC. Samtök iðnaðarins hafa átt þar jafna aðkomu, m.a. til þess að tengja útgefendur. Öll fjölmiðlafyrirtæki og allir fjölmiðlamenn eiga þó ekki aðkomu að þessum samtökum.

Virðulegi forseti. Eins og hv. þm. Mörður Árnason tók ég eftir þessari frétt og furðaði mig á henni. Ég verð að segja að mér fannst það svar sem hæstv. menntamálaráðherra gaf hér ekki vera viðhlítandi varðandi þá breytingu sem gerð var núna. Ég skildi ráðherrann þannig að ekki væri verið að taka aðila úr hinum samtökunum, Samtökum iðnaðarins eða útgefenda, heldur einstakling sem hæstv. ráðherra metur að sé góður. Það sem er að gerast er að ráðherrann er að brjóta það sem Blaðamannafélagið telur venju og eftir þeim upplýsingum sem liggja fyrir er ekki verið að brjóta þá venju annars staðar á Norðurlöndum. Verið er að flytja blaðamannaskólann undir háskólann í Árósum en að öðru leyti er ekki verið kollvarpa starfseminni þar. Það vekur því mikla furðu mín hvert svar ráðherrans er.

Frú forseti. Ég tek undir það. Ég held að hæstv. ráðherra hafi hlaupið mjög á sig í þessu máli og þetta sé hið vandræðalegasta mál fyrir ráðherrann. Það eru engin rök fyrir því hefðarrofi sem hér hefur átt sér stað við skipan og tilnefningar í sérfræðingaráð Norræna blaðamannaskólans. Það var sjálfsagt að hafa í heiðri tilnefningar Blaðamannafélags Íslands og halda þeirri hefð sem sköpuð hefur verið í þessu máli. Ég held að hæstv. ráðherra hafi gert mistök og langeinfaldasta leiðin út úr þeim fyrir hæstv. ráðherra væri að biðjast velvirðingar á þeim mistökum og gefa það út að framvegis verði unnið með öðrum hætti og þeim sem hefð og venja segja til um að gert hafi verið. Það hefði verið langheppilegast. Ráðherrann hefði átt að velja leið friðar í stað ófriðar í þessu máli eins og reyndar svo mörgum öðrum en ekki síst hér þar sem um er að ræða tilnefningar sem alltaf eru pólitískt viðkvæm mál þótt enginn dragi í efa hæfi þeirra sem skipaðir voru í ráðið.

Forseti. „Í sérfræðingaráði Norræna blaðamannaskólans“ - stendur á áberandi stað á vefsíðu Norræna blaðamannaskólans, NJC - „sitja reyndir fjölmiðlamenn frá norrænu ríkjunum fimm samkvæmt tilnefningu blaðamannafélagsins í hverju ríki.“ Síðan kemur punktur og svo kemur þessi undantekningarsetning: „Þetta á þó ekki við um Ísland þar sem menntamálaráðherrann skipar fulltrúann. ...“ Sú lýsing sem hæstv. menntamálaráðherra gaf hér á tildrögum þessa máls er þannig að ekki er hægt að taka mark á henni. Talað er um hagsmunaárekstur ef Birgir Guðmundsson sitji í þessu sérfræðingaráði þó að þar sitji, eins og vissulega og réttilega kom fram í máli menntamálaráðherra, tveir fulltrúar frá endurmenntunarstofnunum á Norðurlöndum. Ef um hagsmunaárekstur er að ræða í einhverjum tilvikum koma varamenn inn og þannig leysum við hlutina í hinu íslenska lýðræði almennt. Ef um hagsmunaárekstur hefði verið að ræða, og það væri ekki skyndiskýring eftir á hjá ráðherranum og starfsmönnum hennar, ég veit ekki hvorir eru sekir um þetta klúður, hefði auðvitað verið haft samband við Blaðamannafélagið og bent á að því miður væri þessi tilnefning ekki fullnægjandi. Eða þá að menn hefðu snúið þessari tilnefningu við og tekið varamanninn og sett hann inn sem aðalmann og haft aðalmanninn varamann. Hægt hefði verið að gera þetta með ýmsu móti ef hæstv. menntamálaráðherra hefði í raun og veru viljað hafa þá hefð samráðs við fagfélögin, Blaðamannafélagið og samtök útgefenda sem ekki var heldur haft samráð við sem reyndin er í þessu efni. Mig langar að vitna í Íslenska orðabók. Skýring á einum stað hljóðar svo, með leyfi forseta: „misnotkun valds; t.d. það að ólögmæt sjónarmið (einkahagsmunir, óvild, flokkshagsmunir e.þ.h.) ráði ákvörðun stjórnvalds.“ Þetta er skýring orðsins valdníðsla.

Frú forseti. Engar breytingar hafa átt sér stað á því að menntamálaráðherra hefur ávallt skipað fulltrúa í NJC. Á því hefur ekki orðið breyting.  Ég legg engu að síður mikla áherslu á að þetta er fyrsta skrefið í breytingum hjá Norræna blaðamannaskólanum og hjá umræddri sérfræðinganefnd og það er ekkert óeðlilegt við hvernig að málum hefur verið staðið. Þetta hefur verið hefð eða venja en það er ekki skylda að ráðherra fari eftir þessu, enda er það ráðherra eftir sem áður sem ber ábyrgð á þessum skipunum en ekki blaðamannafélagið. Hitt er svo annað mál og vissulega er það rétt að margir hafa sagt mér að það væri mikið óráð að fara ekki eftir tilnefningum helstu hagsmunasamtökum blaðamanna. Hagsmunasamtök eins og Blaðamannasamtök Íslands geta að sjálfsögðu haft mikil áhrif á starfsumhverfi stjórnmálamanna og góð tengsl þar á milli skipta auðvitað sköpum fyrir stjórnmálamenn, sama hvar í flokki þeir standa.

Virðulegi forseti. Ég beini eftirfarandi fyrirspurn til hæstv. menntamálaráðherra um Tæknisafn Íslands: 1. Með hvaða hætti hefur menntamálaráðuneytið komið að undirbúningsstarfi vegna Tæknisafns Íslands og hvernig verður aðkomunni háttað meðan undirbúningur stendur yfir? 2. Hver eru viðbrögð ráðherra við þeirri niðurstöðu áfangaskýrslu undirbúningsnefndar um Tæknisafn Íslands að brýn þörf sé fyrir tæknisafn og hvað hyggst ráðherra gera til úrbóta? Umrædd áfangaskýrsla, sem lögð var fyrir hæstv. menntamálaráðherra í lok síðasta árs, leiðir í ljós ákveðnar brotalamir í bæði mennta- og menningarmálum hérlendis hvað þetta varðar. Varðandi menntamálin stendur það kannski upp úr að nemendur hér á landi sitja ekki við sama borð og þekkist í nágranna- og viðmiðunarlöndunum. Erlendis eru heimsóknir í svokallaðar vísindastofur mikilvægur og órjúfanlegur þáttur í hvers konar raungreinakennslu sem er sú menntun sem við þurfum kannski hvað helst að efla í skólakerfi okkar. Hérlendis er hvergi að finna fullbúna vísindastofu sem getur þjónað þessu hlutverki. Reynt hefur verið að leysa þennan vanda með tilraunastofum í skólunum sem eru oft vanbúnar og standast ekki samanburð við svokallaðar upplifunarstofur sem gerðar eru til að taka á móti stöðugum straumi nemenda. Þessi þáttur upplifunar og lifandi kennslu er vanræktur og hafa margir raungreinakennarar bent ítrekað á það. Áfangaskýrslan leiðir einnig í ljós alvarlegan ágalla í safna- og menningarmálum en það er söfnun og varðveisla á verkum íslenskra hugvitsmanna. Staðreyndin er sú að við getum týnt niður þjóðararfinum í þessari merkilegu grein vegna þess að enginn stofnun er til að halda þessu hlutverki uppi og halda til haga verkum frumkvöðlanna. Þeir fáu munir sem komast á söfn eru að öllum líkindum í ágætri varðveislu en þeir eru sjaldan til sýnis almenningi o.s.frv. Við höfum átt marga ágæta uppfinningamenn sem vert er að halda utan um og allt sem snýr að tækni og verkmennt hvers konar er að sjálfsögðu mjög mikilvægt að varðveita og vernda. Engin stofnun hefur þetta hlutverk og við þurfum að bæta úr því. Ég held, frú forseti, að tæknisafn væri mjög ákjósanlegt og eftirsóknarverður hluti til að bæta í safnamenningu okkar og menntaflóru. Unnið hefur verið að undirbúningi slíks safns og sá maður sem hefur gengið hvað lengst fram í því heitir Valdimar Össurarson, ferða- og upplýsingafulltrúi í Flóa. Hann hefur unnið mikið starf í mörg ár og hefur fengið ákveðna fjármuni til undirbúnings, litla þó en þannig að vísir er kominn að málinu. Ég held að við þurfum að hreyfa þessu máli og lýsa því hér yfir að við ætlum að stefna að því að stofna Tæknisafn Íslands og koma mjög veglega að því máli, bæði Alþingi og ríkisstjórn, og stuðla að framgangi þess.

Frú forseti. Hugmyndir um stofnun Tæknisafns Íslands voru fyrst kynntar í ráðuneytinu 22. september 2004. Ferðamálafulltrúi Austur-Flóa, Valdimar Össurarson, kom þá á minn fund og kynnti þar hugmyndir um að stofnað yrði nýtt höfuðsafn, Tæknisafn Íslands, þörfina fyrir stofnun þess, auk þess sem hann færði rök fyrir því að í Austur-Flóa væri góð staðsetning fyrir slíkt safn. Jafnframt hefur safnaráð veitt umsögn og í svari þess í febrúar 2005 kom fram að það telur mikilvægt að forgangsraða útgjöldum ríkisins í málum höfuðsafna Íslands en ráðið telur aðkallandi að stofnsett verði Náttúruminjasafn Íslands eins og fjallað er um í safnalögum. Enn fremur var bent á að sérsafn á sviði tækniminja Íslands í heild væri æskilegt fyrsta skref fremur en nýtt höfuðsafn og er ég sammála því. Þá hefur verið kynnt fyrir ráðuneytinu áfangaskýrsla frá árinu 2006, m.a. með áætlunum um stofnkostnað og rekstrarkostnað. Í bréfi ráðuneytisins frá 6. febrúar sl. er bent á að samkvæmt þeim hugmyndum sem skýrslan greinir frá um fyrirhuguð verkefni og starfsemi væntanlegs tæknisafns sé ljóst að það yrði ekki skilgreint sem safn samkvæmt safnalögum og gæti því ekki notið styrkja úr Safnasjóði samkvæmt 10. og 11. gr. þeirra laga. Jafnframt væri ljóst að í næsta áfanga undirbúnings þessa verkefnis þyrfti að huga að frekara samráði við önnur söfn í landinu til að skilgreina með hvaða hætti fyrirhuguð stofnun félli að þeirri safnastarfsemi sem fyrir er í landinu, og er þá einkum vísað til samráðs við Þjóðminjasafn Íslands sem er höfuðsafn fyrir minjavörslu í landinu samkvæmt gildandi safnalögum. Ég vil minna á að höfuðsöfnin eru þrjú samkvæmt gildandi safnalögum, þ.e. Þjóðminjasafn, Listasafn Íslands og Náttúruminjasafn, og vonandi verðum við búin að gera það að höfuðsafni áður en þetta þing er úti. Í fjárlögum fyrir 2006 var Tæknisafni Íslands úthlutuð fjárveiting að upphæð 500 þús. kr. og í fjárlögum fyrir árið 2007 er tæknisafninu úthlutuð fjárveiting að upphæð 1 millj. kr. Jafnframt veitti menntamálaráðuneytið undirbúningsnefndinni sérstakan styrk til að bjóða erlendum fyrirlesara að koma til landsins og halda erindi í tengslum við uppbyggingaráform aðila. Af efnistökum í áfangaskýrslunni er ljóst að megináhersla undirbúningsnefndarinnar hefur verið á hvert gildi slíkrar stofnunar sem Tæknisafn Íslands er yrði fyrir menntakerfi landsins. Þar kemur einnig fram að höfundur skýrslunnar telur orðið tæknisafn dálítið villandi fyrir það sem hér er verið að fjalla um og bætir við, með leyfi forseta: „Tæknisafn þarf ekki að vera minjasafn, og hér er ekki gert ráð fyrir slíku. Tæknisafn er fræðslustofnun sem samanstendur af þremur meginþáttum: Vísindastofu; tækniþróunarsýningu og varðveislu þjóðararfs á tæknisviði.“ Í 3. kafla skýrslunnar er lögð fram skilgreining á tæknisafni með mikilli áherslu á fræðsluhlutverk slíks safns með rekstri vísindastofu. Í 5. kafla er fjallað um tæknisafn sem menntastofnun. Í 6. kafla er fjallað um varðveislu tæknisögu og uppfinninga og þar kemur m.a. fram að líklegt er að væntanlegt tæknisafn eftirláti öðrum söfnum minjavörslu að mestu en geri fremur við þau sýningarsamninga og er þetta í samræmi við það sem sagt er í inngangi. Hins vegar er ljóst að undirbúningsnefndin hefur ekki kannað stöðu söfnunar og varðveislu tækniminja á Íslandi nema að mjög litlu leyti enn sem komið er og því ekki enn metið til fullnustu þörfina fyrir safn til varðveislu tækniminja hér á landi. Verður það væntanlega meðal verkefna í áframhaldandi starfi nefndarinnar. Í 7. kafla skýrslunnar er fjallað um vaxandi þörf fyrir stofnun af þessu tagi út frá þörfum íslensks menntakerfis og vísað í ýmsar skýrslur, rannsóknir og námskrár sem lýsa einkum þörf á auknu framboði innan skólakerfisins á fræðsluefni á sviði tækni- og raungreina. Niðurstaða skýrslunnar er sú að nú sé orðin brýn þörf fyrir íslenskt tæknisafn sem menntastofnun sem tæki til kennslu á sviði náttúrufræða. Það er því verið að blanda þarna saman hugtökunum safn og menntastofnun. Afstaða mín er sú að það sé ótvírætt hlutverk menntastofnana á hinum ýmsu skólastigum að sinna hlutverki sínu samkvæmt lögum og reglugerðum og að menntun nemenda sé í samræmi við námskrár. Ekki eru uppi fyrirætlanir af hálfu ráðuneytisins að grípa til sérstakra ráðstafana á þessu sviði í tilefni af því sem fram kemur í skýrslunni. Minjasöfn af öllu tagi, þar með talin tækniminjasöfn og náttúruminjasöfn ekki síst, geta vissulega gegnt mikilvægu hlutverki til stuðnings við menntastofnanir en staða þeirra hlýtur þó ávallt að markast af ákvæðum safnalaga. Undirbúningsnefnd að stofnun Tæknisafns Íslands hefur skilað fyrstu áfangaskýrslu sinni og er eindregið hvött til að halda áfram starfi sínu. Á grundvelli framlags á fjárlögum ársins 2007 til Tæknisafns Íslands hefur ráðuneytið því óskað eftir frekari upplýsingum um undirbúning verkefnisins eftir því sem því miðar áfram. Ég vil undirstrika það sem ég hef sagt hér, m.a. í tengslum við frumvarp sem er til meðferðar í menntamálanefnd, og það er um náttúruminjasafn, að ég tel mikilvægt að við samþykkjum það frumvarp og mótum síðan stefnu í samráði og samvinnu við safna- og náttúrufræðisamfélagið í samvinnu við forstöðumenn nýrrar stofnunar til þess einmitt að móta hér öflugt náttúruminjasafn sem verði líka vísindasafn, hugsanlega í tengslum við og í góðri samvinnu við svona tæknisafn sem á enn þá eftir að vinna betur úr tillögum sínum. Slíkt safn mun stuðla að enn betri 

Virðulegi forseti. Mig undrar hve hæstv. menntamálaráðherra er fljót á sér að blása þetta góða mál af. Mér finnst það einkenna svör hæstv. ráðherra að þau eru þunglamaleg og endurspegla hreinlega gamaldags viðhorf. Mér finnst þetta mál bera vott um að þarna sé ný hugmynd á ferðinni, hugmynd sem snýr að því að færa alla þekkingu og tækni sem verður til úr henni inn í eitt safn sem gæti orðið mjög spennandi kostur fyrir skólana. Það væri spennandi að byggja slíkt safn upp samhliða því að við þurfum að efla mjög verk- og tækninám í landinu. Safn af þessu tagi gæti sannarlega orðið til þess að kveikja áhuga hjá námsmönnum framtíðarinnar hér á landi á því að fara inn á þær brautir. Við vitum að það er þar sem við þurfum að gefa í, það er á sviði 

Frú forseti. Ég held að hæstv. ráðherra kveiki ekki á mikilvægi þessarar hugmyndar. Þetta er framsækin og merkileg hugmynd, bæði hvað varðar skóla-, menningar- og safnamál. Ég held að fálætið sem kemur fram í orðum ráðherra gagnvart hugmyndinni spegli það að við þurfum að fara betur yfir málið. Tæknisafn á borð við þetta, þar sem mest áhersla væri lögð á söguna og upplifunina, upplifunarsafn - minjavarslan sjálf, hvort sem hún væri einhvers konar aukabúgrein eða ekki, er í rauninni aukaatriði. Þessi hugmynd hefur byggt á því að halda til haga bæði hugmyndum og verkum frumkvöðla í tækni- og verkmennt á Íslandi sem hafa um árabil verið að störfum og við ekki gefið nægjanlegan gaum. Við höfum kannski ekki átt marga mjög þekkta uppfinningamenn en fjölmargir hafa komið að því að þoka áfram og umbylta tækni- og verkmenningu okkar í gegnum árin og aldirnar. Þetta tengist að sjálfsögðu íslenskum atvinnuháttum, íslensku þjóðlífi o.s.frv. Ég held að mjög heppilegt væri að hafa sérstakt safn utan um verk- og tæknimál okkar. Skólalega séð getur þetta örugglega haft mikil áhrif. Það þarf að efla raungreinamenntun og allt sem lýtur að verk- og tæknimenntun með öllum tiltækum ráðum. Ég tek því undir með hv. þm. Katrínu Júlíusdóttur og skora á hæstv. ráðherra að gefa þessu máli miklu meiri gaum. Ég skora á hæstv. ráðherra að slá þessa hugmynd ekki af heldur þvert á móti að beita sér fyrir því að þessi góða umbótatillaga og fína og vel útfærða hugmynd, Tæknisafn Íslands, nái fram að ganga.

Frú forseti. Það er síður en svo verið að slá þessa hugmynd út af borðinu. Ég held að hv. þingmenn verði aðeins að hugsa sinn gang ef þeir ætla að misskilja orð mín þannig. Hins vegar fer ég eftir því m.a. sem safnaráð segir í umsögn sinni og mér finnst það frekar umhugsunarefni ef þau ætla að slá þá umsögn út af borðinu. Þar segir að tækniminjasafn sem höfuðsafn sé ekki raunhæft og við verðum einfaldlega að forgangsraða og forgangsröðunin er, og ég tek undir það, Náttúruminjasafn Íslands. Mér finnst það í rauninni frétt í sjálfu sér ef Samfylkingin ætlar að vera á móti þeirri forgangsröðun að efla og styrkja náttúruminjasafn.  Hins vegar er ágætt að skynja þann samhljóm að mikilvægt sé að efla raungreinar og tækniþekkingu okkar og skólabarna okkar. Ég skipaði fyrir fáeinum missirum hóp sem skilaði mjög merkum tillögum um hvernig hægt er að efla raungreinamenntun í landinu. Þar komu m.a. fram hugmyndir í þá veru að stofna og setja á fót tilraunahús, sérstaklega með það í huga hvernig hægt sé og vekja og tengja áhuga barna á þeim heimi sem raungreinarnar og náttúruvísindin eru. Við erum enn að vinna með þær hugmyndir til að sjá hvernig hægt er að stuðla að því að slíkt tilraunahús verði að veruleika því að slíkt tilraunahús þar sem krakkarnir okkar gætu farið inn í og leikið sér svolítið í þeirri veröld sem raungreinarnar og náttúruvísindin eru er að sjálfsögðu heillandi. Þær hugmyndir hafa því í rauninni komið fram og verið er að vinna með þær. Ekki er verið að slá hugmyndir um tækniminjasafn út af borðinu, það er verið að vinna með þessum aðilum og leiðbeina fólki áfram. En ég undirstrika mikilvægi þess að við komum á fót og setjum á laggirnar öflugt Náttúruminjasafn Íslands.

Virðulegi forseti. Á undanförnum árum hefur átt sér stað talsverð umræða um erfðabreytt matvæli. Um slík matvæli eru skiptar skoðanir og hefur andstaða við þau verið einna mest í Evrópu en minnst í Bandaríkjunum og framleiðsla á þeim fer að mestu leyti fram í Bandaríkjunum. Á síðasta þingi kom ég með fyrirspurn til þáverandi hæstv. heilbrigðisráðherra um hvað liði innleiðingu reglugerða Evrópusambandsins um merkingu á erfðabreyttum lífverum og rekjanleika matvæla og fóðurvöru. Þá voru svörin þau að þetta væri allt á leiðinni og síðan höfum við fengið fregnir af því endrum og sinnum. Sú reglugerð hefur hins vegar þá gloppu að ekki eru gerðar kröfur um merkingar á afurðum af búfé sem alið hefur verið á erfðabreyttu fóðri. Þegar þessi reglugerð lítur loksins dagsins ljós, sem er með ólíkindum hve lengi hefur verið á leiðinni hingað inn, finnst mér í ljósi þess að vil viljum markaðssetja Ísland sem hreint land með hreina vöru, ættum við ganga alla leið og setja inn í reglugerðina kröfu um að öll sú matvara þar sem erfðabreytt hráefni hefur verið notað við framleiðsluna, verði merkt sem slík. Virðulegi forseti. Hv. þm. Þuríður Backman spurði sömuleiðis á síðasta ári landbúnaðarráðherra hversu hátt hlutfall af heildarinnflutningi ákveðinna fóðurvara, þ.e. af maís og sojamjöli, væri erfðabreytt. Þar kom fram að um 63% af sojamjöli væri erfðabreytt og 78% af innfluttum maís. Þetta tel ég vera slíkar tölur að við eigum að gera þá kröfu að fæða sem verður til úr þeim búvörum sem þetta fóður er notað til, verði einnig merkt. Því ber ég þá fyrirspurn til hæstv. umhverfisráðherra hvort til greina komi að mati ráðherra að setja reglugerð sem, auk kröfu um merkingu erfðabreyttra matvæla, krefst merkingar á vörum þar sem erfðabreytt hráefni hefur verið notað við framleiðsluna. Virðulegi forseti. Þetta snýst um rétt neytanda til að vita hvað er í fæðunni sem hann neytir hverju sinni.

Frú forseti. Hv. þm. Katrín Júlíusdóttir spyr hvort komi til greina að mati ráðherra að setja reglugerð sem, auk kröfu um merkingu erfðabreyttra matvæla, krefst merkingar á vörum þar sem erfðabreytt hráefni hefur verið notað við framleiðsluna. Reglugerðir Evrópusambandsins nr. 1829/2003, um erfðabreytt matvæli og fóður, og nr. 1830/2003, um rekjanleika og merkingu erfðabreyttra lífvera og rekjanleika matvæla og fóðurs sem eru afurðir erfðabreyttra lífvera, tóku gildi í aðildarríkjunum 2004. Þessar gerðir eru ekki komnar inn í EES-samninginn en málið er til umfjöllunar hjá framkvæmdastjórn Evrópusambandsins sem stendur. Að þessu leyti, frú forseti, er staðan sú sama gagnvart innleiðingu reglugerðarinnar að hún liggur hjá framkvæmdastjórninni eins og hún var þegar hv. þingmaður spurði þáverandi umhverfisráðherra og umhverfisráðherra svaraði sambærilegri fyrirspurn um merkingar erfðabreyttra matvæla í aprílmánuði á síðasta ári. Þrátt fyrir að þessar reglugerðir séu ekki komnar inn í EES-samninginn er hafin vinna í umhverfisráðuneytinu við reglugerð sem skyldar framleiðendur og seljendur til að merkja vörur sínar ef um er að ræða erfðabreytt matvæli, enda er heimild til þessa í lögum um matvæli nr. 93/1995. Markmiðið með þeirri reglugerðarsetningu er að neytendur hafi val um það hvort þeir kaupi slík matvæli eða ekki. Staðan í málinu nú er sú að haldinn hefur verið fundur með hagsmunaaðilum þar sem drög að reglugerðinni voru kynnt. Reglugerðardrög hafa verið send út til umsagnar innan stjórnkerfisins og til hagsmunaaðila. Í þeim drögum, og þá kem ég að jákvæða svarinu við fyrirspurn hv. þingmanns, eru erfðabreytt matvæli skilgreind sem matvæli sem innihalda eða samanstanda af erfðabreyttum lífverum eða eru framleidd úr eða innihalda innihaldsefni sem framleidd eru úr erfðabreyttum lífverum. Þannig er gert ráð fyrir að matvæli þar sem erfðabreytt hráefni hefur verið notað við framleiðsluna verði merkt. Svarið við spurningu hv. fyrirspyrjanda er því já. Ég hef lagt áherslu á að hraða þeirri reglugerðarsmíð þar sem ég tel afar mikilvægt að neytendur hafi val um hvort þeir kaupi erfðabreytt matvæli eða ekki. Ég hef orðað það þannig að ég telji að fólk eigi að hafa aðgang að þeim upplýsingum sem nauðsynlegar eru til að taka ákvörðun um hvað það almennt leggur sér til munns, erfðabreytt matvæli eða annað. Ég vænti þess að reglugerðin verði sett eftir tæknilegt tilkynningarferli innan EES sem er nauðsynlegt og áskilið þar sem þessar reglugerðir hafa ekki verið teknar upp í EES-samninginn. Svarið við fyrirspurn hv. þingmanns er já, ég hef reynt að flýta þessu máli vegna dráttar á innleiðingu reglugerðarinnar með því að nota lagaheimildina sem við eigum til þess að setja reglugerð sem kveður á um þessar merkingar allt í þágu neytendaverndar.

Frú forseti. Við erum einfaldlega að ræða um nútímaframleiðslutækni. Það er nútíminn að nota erfðatækni og mér finnst stundum eins og umræðan um erfðabreytt matvæli lykti svolítið af fordómum gagnvart nútímatækni og nútímaframleiðsluháttum. Við sjáum hve hátt hlutfallið er af fóðri þar sem notuð er nýjasta tækni við framleiðslu þess, 63% og 78% voru nefnd í umræðunni. Ef það er svona aðkallandi mál fyrir einhvern hóp að neyta matvæla þar sem ekki er notuð nýjasta tækni við framleiðsluna finnst mér sjálfsagt að framleiðendur sem vilja uppfylla óskir þeirra merki matvæli sín sérstaklega og taki fram að þeir noti forna framleiðsluhætti við framleiðslu þeirra matvæla, þannig að sá hópur sem ekki vill neyta matvæla þar sem notuð er nýjasta tækni við geti þá mögulega fengið þá ósk sína uppfyllta.

Virðulegi forseti. Ég fagna mjög því svari sem ég fékk frá hæstv. umhverfisráðherra og ég fagna því ekki síður að hún og ráðuneytið ætli að ganga lengra en reglugerð Evrópusambandsins og láta merkja sérstaklega vörur þar sem notað hefur verið erfðabreytt hráefni við framleiðsluna. Ég hrósa hæstv. umhverfisráðherra fyrir að lýsa því yfir að verið sé að reyna að hraða ferlinu eins og mögulegt er. Ég veit að án efa munu margir gleðjast yfir því vegna þess að við Íslendingar erum núna í hópi með skussunum í þessu sambandi, við erum í hópi með Bandaríkjamönnum og nokkrum öðrum ríkjum í Ameríku, t.d. Argentínu, þar sem ekki hefur verið tekin upp sú skylda að merkja eigi erfðabreytta matvöru. Við höfum því verið svolítið sér á parti hvað varðar Evrópuríkin og önnur ríki utan Ameríku. Ég fagna því mjög að við eygjum það núna að fara úr hópi skussanna og yfir til þeirra sem eru lengra komnir í neytendavernd. Varðandi orð hv. þm. Sigurjóns Þórðarsonar undrast ég þau mjög og það er ekki rétt hjá honum að segja að öll þessi umræða einkennist af fordómum gagnvart nútímaframleiðslutækni. 

Frú forseti. Ég ætla ekki að blanda mér í deilu hv. fyrirspyrjanda og hv. þm. Sigurjóns Þórðarsonar um nútímann eða ekki nútímann í þessu samhengi. Í svari mínu kom í sjálfu sér ekki fram nein afstaða til líftækninnar sem slíkrar, hvorki gagnvart matvælum né fóðri. Ég vil enn og aftur árétta að innleiðingin hefur dregist, ekki af orsökum sem okkur verður kennt um, heldur vegna þess ferils sem ég gerði grein fyrir í fyrra svari mínu. Afstaða mín hefur verið sú, og það er einungis neytendasjónarmið, að fólk eigi rétt á að vita hvort um sé að ræða erfðabreytt matvæli. Þess vegna þarf varan að vera merkt svo fólk viti hvað það er að kaupa og hvað það leggur sér til munns og eigi þannig val um hvort það kaupir vörur þar sem líftæknin hefur verð nýtt eða ekki. Þetta er sjónarhornið í þessu og afstaða mín er sú, eins og ég gerði grein fyrir, að bíða ekki eftir innleiðingunni, nota lagaheimildina og setja þessa reglugerð og síðan í kjölfarið, eftir að innleiðingarferlinu er lokið, verðum við með sama kerfi, sömu löggjöf og ríkir innan Evrópusambandsins, en drátturinn er ekki með okkar vilja og ekki fyrir ráðstafanir okkar á nokkurn hátt.