Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Atvinnumálaráðherra (MG): Í fjárlögum fyrir yfirstandandi ár eru veittar 3 þús. kr. til eftirlits með skipum og bátum og öryggi þeirra. Þegar þessi upphæð var veitt í fyrra, var gengið út frá því sem sjálfsögðu, að þennan kostnað þyrfti einnig að greiða árið 1924. Hjá því varð ekki komist, þar sem þetta er lögákveðinn kostnaður. Ástæðan til þess, að þessi upphæð er ekki í fjárlögum fyrir árið 1924, er sú, að lögin, sem fyrirskipa þessa greiðslu, eru tiltölulega ný, frá árinu 1922, og voru því varla komin til framkvæmda þegar þau fjárlög voru afgreidd. Þessi brtt. fer fram á, að sama upphæð verði veitt í þessu skyni árið 1924, sem veitt er í fjárlögum þeim, sem nú gilda, enda hefir hún þegar verið greidd úr ríkissjóði. Vænti jeg þess, að hv. deild samþykki þessa brtt., og sje jeg ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um hana.

Frsm. (Þórarinn Jónsson) Fjvn. hefir ekki getað athugað þessa brtt., þar sem hún er svo seint fram komin. Get jeg því ekki fyrir hönd nefndarinnar sagt, hvernig hún muni líta á þessa fjárveitingu, en það mun rjett vera hjá hæstv. atvrh. (MG), að í fyrra mun hafa verið búist við þessari greiðslu á síðastl. ári, þó að jeg minnist þess ekki, að á það hafi verið minst við umr. um fjárlögin. Mjer fyrir mitt leyti sýnist ekki nema sanngjarnt, og enda varla hjá því komist, að samþykkja þessa brtt., þó að fjvn. hafi um hana óbundin atkv., eins og jeg hefi áður sagt.

Frsm. (Klemens Jónsson) Fjhn. hefir athugað brtt. á þskj. 78 og 83, og getur hún ekki gengið inn á að fallast á brtt.hv. 2. þm. Reykv. (JBald) á þskj. 78. Nefndin getur ekki álitið, eins og fjárhagsástæður ríkissjóðs eru nú, að hann geti komist af án tekjuauka þess, sem lög þessi gefa honum, og fellst því ekki á, að gengisviðaukinn sje lækkaður úr 25% niður í 15%. Þegar nefndin fór vegna þessara brtt. að athuga, hvort ekki gæti komið til mála að láta tollhækkun þessa vera bundna tímatakmörkum að einhverju leyti, þá gat hún fallist á þá hugsun. Þó að lögin um gengisviðaukann væru aðallega til þess sett að afla ríkissjóði tekna, þá var þó miðað við ástandið eins og það var þá og heimildin bundin því skilyrði, að verð sterlingspunds væri meira en 25 kr. Þá þegar var gengið út frá því, að tollhækkun þessi yrði aðeins til bráðabirgða. Þegar breyta á þessu skilyrði um verð sterlingspundsins, fanst nefndinni rjettast að binda gildi laganna einhverju tímatakmarki í staðinn. Hún áleit ekki rjett, að nú yrði ákveðið, að þau skyldu standa óhögguð þangað til þingið afnæmi þau, heldur vill hún láta þingið í hvert skifti athuga, hvort tími sje til þess kominn að fella tollhækkun þessa úr gildi með öllu. Þess vegna leggur nefndin nú til, að ákveðið verði að þessu sinni, að lögin falli úr gildi við árslok 1926. Hún kaus þetta tímatakmark til þess að hæstv. stjórn gæti reiknað með þessari tollhækkun í áætlunum sínum fyrir alt næsta ár. Það er svo á valdi næsta þings, hvort lögin verða enn framlengd, ef þá verður fyrirsjáanlegt, að ríkissjóður megi ekki vera án þeirra. Í rauninni hefði ef til vill verið rjettast í þetta sinn að binda gildi laganna við 1. apríl 1926, eins og hæstv. stjórn hefir farið fram á, að gert verði við önnur tollaukalög, verðtollslögin, sem samþykt voru á síðasta þingi. En við nánari athugun fjellst nefndin þó á, að það væri of stuttur frestur og að rjettara væri, að hæstv. landsstjórn gæti nú þegar reiknað með þessari 25% tollhækkun alt árið 1926. Mælist nefndin því eindregið til þess, að brtt. hennar verði samþykt.

Fjármálaráðherra (JÞ): Mjer þykir leitt að þurfa að taka aftur meiri hluta þess þakklætis, sem jeg galt hv.fjhn. við 2. umr. fyrir meðferð hennar á þessu frv., þar sem hún lagði þá til, að það yrði samþykt óbreytt. Síðan hefir hv. nefnd sjeð sig um hönd og leggur nú til, að 25% tollhækkunin verði ekki ákveðin lengur en til ársloka 1926 fyrst um sinn. Jeg verð að segja það eins og það er, að jeg hefi ekki heyrt af vörum háttv.frsm. (KIJ) neinar gildar ástæður fyrir þessum skoðanaskiftum hv. nefndar. Hið eina, sem í mínum augum gæti rjettlætt það að binda gildi laga þessara tímatakmarki því, sem hv. nefnd stingur nú upp á, væri það, ef einhverjar líkur væru fyrir því, að ástæður ríkissjóðs breyttust svo til batnaðar, að hann mætti missa tolltekjur þessar frá árslokum 1926. En nú þegar má einmitt sjá fyrir, með svo mikilli vissu, sem yfirleitt er hægt að fá um áætlanir um ókomna tímann, að á þessu og næsta ári geta engar þær breytingar orðið á fjárhag ríkissjóðs, sem rjettlæti það, að lög þessi falli úr gildi frá lokum næsta árs. Eða hvaða útgjöld ríkissjóðs geta lækkað svo frá áætlun fjárlaganna þangað til næsta þing kemur saman, að þá þætti forsvaranlegt, að hann misti nálega einnar milj. kr. tekjustofn áður en Alþingi 1927 kæmi saman! Það er einungis einn útgjaldaliður í fjárlögunum, sem er svo háður breytingum tímanna, að nokkru verulegu geti numið. Er það dýrtíðaruppbót embættis- og sýslunarmanna landsins. En í fjárlagafrv. stjórnarinnar fyrir árið 1926 er einmitt gert ráð fyrir, að hún lækki úr 78% niður í 60%, og má það gott heita, ef þessi áætlun fær staðist; en að ríkissjóður megi missa nokkurs af tekjum sínum á þessum grundvelli, nær ekki nokkurri átt. Hinsvegar er það ósiður, sem hjer hefir verið innleiddur á síðustu árum, að láta mikinn hluta tekjulinda ríkissjóðs vera bundinn lögum, sem falla úr gildi, ef þau eru ekki endurnýjuð svo að segja á hverju ári. Þó má segja, að þetta sje þolanlegt, þegar um gjaldstofna eins og t. d. útflutningsgjaldið er að ræða, sem allir telja mjög hagkvæman tekjustofn, og því má gera ráð fyrir, að fáist framlengt ágreiningslaust. En þetta er ótækt um þá tekjustofna, sem altaf geta valdið ágreiningi, eins og t. d. þessa tollhækkun. Og ef stjórnin á að vera í stöðugri óvissu um, hvort ríkissjóður fái nauðsynlegar tekjur, þá hlýtur það að hafa meiri en lítil áhrif á alla afstöðu hennar til fjármála, einkum til fjárveitinga úr ríkissjóði. Ef ganga á út frá því, að þessi tollur falli niður frá árslokum 1926 og verðtollurinn frá 1. apríl sama ár, þá geta allir sjeð, hvílík áhrif það hlýtur að hafa á afstöðu núverandi stjórnar til fjármálanna nú þegar og á allar ráðstafanir hennar á þessu ári. Nei, það er ekki vert að láta sem til sjeu líkur, þegar öllum má vera ljóst, að svo er ekki. Þess vegna er rjettast, að mál þetta fái að ganga sinn eðlilega gang og 25% tollhækkunin látin standa þangað til öðruvísi verður ákveðið með lögum á venjulegan hátt. Eins og lögin eru nú, er tollhækkunin bundin því skilyrði, að verð á sterlingspundi sje hjer í Reykjavík 25 kr. eða meira. Ef jeg sem fjrh. ætti enga aðra kosti en að velja á milli þessa ákvæðis og brtt.hv.fjhn. um að tollhækkunin falli úr gildi frá árslokum 1926, þá kysi jeg hiklaust, að lögin fengju að standa óbreytt, enda þótt sýnt hafi verið með ljósum rökum fram á, hversu óheppilegt þetta ákvæði laganna er, bæði við 1. og 2. umr. málsins, í greinargerð stjórnarinnar fyrir frv. þessu og í nál.hv.fjhn.; sem hún, því miður, virðist fallin frá. Um brtt.háttv. 2. þm. Reykv. (JBald) get jeg vísað til þess, sem jeg sagði við 2. umr. Þeim fylgir svo mikil skerðing á tekjum ríkissjóðs, að jeg fæ ekki sjeð, að til mála geti komið, að þær verði samþyktar. Sama er að segja um brtt.hv. 1. þm. Ám. (MT). Jeg álít, að hún verði að falla með brtt.hv. 2. þm. Reykv., enda eru þær nátengdar. Jeg verð því að leyfa mjer að mælast til þess við hv. deild, að hún taki sömu afstöðu til þessa máls nú sem hv.fjhn. tók við 2. umr. og með nál. sínu, sem sje að samþykkja frv. óbreytt.

Jón Baldvinsson Þegar jeg flutti brtt. mínar hjer um daginn, þá var orsökin til þess sú, að jeg þóttist sjá, að ekki ætti neinu að þoka frá hinu upphaflega frv. stjórnarinnar. En mjer þótti óeðlilegt að taka að kalla öll takmörkunarákvæði burtu úr lögunum og gera þau alt í einu að föstum tolllögum. Því kom jeg með brtt. mínar, að jeg vildi, að málið yrði tekið enn upp á næsta þingi og athugað, hvort tollurinn skyldi gilda áfram. Hitt atriðið, að tollurinn skuli lækka á næsta nýári, miðar til þess að gera ríkissjóði ekki eins tilfinnanlegt, ef tollurinn yrði látinn falla niður á þingi 1926. Nú hefir þessum. till. verið tekið heldur illa, einkum a.-liðnum. Á hann vill hv.fjhn. ekki fallast, en í reyndinni fellst hún á b.-liðinn, þó að hún vilji hafa aðra dagsetningu en þá, sem jeg legg þar til. Get jeg þess vegna vel fallist á till.fjhn. í því atriði, þó till. mín sje raunar betri. Það er ekki meiri munur á þeim en svo. Hæstv. fjrh. (JÞ) taldi það mikla skerðingu á tekjum ríkissjóðs, ef till. mín yrði samþykt. Það er rjett, að verði tollinum lett af, missir ríkissjóður tekjur. En þess ber að gæta, að gjaldþol landsmanna eykst að sama skapi og vörur lækka og dýrtíðinni ljettir. Og lækki dýrtíðin, þá er það beinn hagur fyrir ríkissjóð. Það má því ekki einblína of mikið á það, að ríkissjóður missi 300–700 þús. kr. tekjur, eða heila miljón auk heldur. Það verður að athuga, hvaða fyrirkomulag í þessu efni verði happadrýgst fyrir landslýðinn. Jeg býst við því, að till. mínar verði feldar, eftir undirtektum hv.fjhn. að dæma. En við þær hefir þó unnist það, að menn hafa athugað, að hjer átti að koma á algerlega nýjum föstum tolli, með því að eftir frv. stjórnarinnar urðu lögin bundin alt öðrum ástæðum en þau voru í fyrstu við miðuð. Hæstv. fjrh. vildi ekki hafa nein föst takmörk fyrir gildi þessara laga, með því að engar líkur væru til þess, að tekjuþörf ríkissjóðs minkaði um ófyrirsjáanlegan tíma, nema ef ske kynni, að dýrtíðaruppbótin ein lækkaði. Mjer ber nú ekki að svara fyrir hv.fjhn., en mjer virðist, að fleiri gjöld ættu að geta lækkað heldur en dýrtíðaruppbótin. Hæstv. fjrh. ætti þó ætíð að muna eftir einu atriði, sem þessi lög voru einmitt tengd við í upphafi. Hjer á jeg við lággengið. Á því hefir ríkið tapað miklu, en hækki gengið, þá getur það munað ríkið afarmiklu fje. Jeg get svo látið útrætt um till. mínar, og þó þær nái ekki samþykki, þá lít jeg svo á, að þær hafi borið nokkurn árangur. En að lokum vil jeg taka það fram, að þó jeg kæmi með till. um það að lækka tollinn, þá hefi jeg samt ekki að neinu leyti gengið inn á rjettmæti hans. Enda hafði jeg sýnt það með því að greiða atkvæði móti frv. við 2. umr.

Frsm. (Klemens Jónsson) Jeg skil ekki í því, að hæstv. fjrh. (JÞ) þurfi að taka aftur nú alt þakklæti, sem hann galt fjhn. við 2. umr. þessa máls. Eftir till. hennar fær ríkissjóður tekjur af tollinum alt árið 1926 og getur bygt sína áætlun á því. En það getur hæstv. stjórn ekki samkv. hennar eigin frv. um verðtollinn, sem aðeins á að framlengja til 1. apríl 1926. Þa8 er því ósamræmi hjá hæstv. fjrh. að finna að því við fjhn., að hún láti þetta vera tímabundið á þann hátt, sem hún leggur til í brtt. sinni, en hafa þó sjálfur tímatakmark í sínu frv., sem gefur miklu minni tryggingu. Hæstv. fjrh. kvaðst ekki hafa heyrt nægar ástæður fram færðar frá fjhn. fyrir brtt. hennar. En jeg get eins spurt hann, hvað honum hafi til þess gengið sjálfum að hafa tímatakmark í verðtollsfrv. sínu. Þá spurði hæstv. fjrh., hvort við teldum nokkrar líkur til þess, að tekjuaukinn af þessum lögum mundi mega missast í náinni framtíð. Nei, jeg geri ekki ráð fyrir því. Og jeg býst heldur ekki við því, að tekjurnar af verðtollslögunum megi missast, svo framarlega sem það er alvara þings og stjórnar að greiða lausaskuldir ríkissjóðs á næstu árum. Og hví er þá verið að tímabinda gildi þeirra laga? Jeg sje heldur enga hættu stafa af því, þó þessi lög sjeu tímabundin. Það má fram lengja þau á næsta þingi, alveg eins og verðtollslögin, sem jeg geri alls ekki ráð fyrir, að við megum sleppa. Hæstv. fjrh. tók það fram, að það væri ósiður að binda tekjur ríkissjóðs við lög, sem þurfa framlengingar frá ári til árs. Þetta má vera. Það hefir tíðkast að undanförnu, og má í því sambandi minna á útflutningsgjaldið. En þetta hefir oft verið gert í þeirri von, að bráðlega mundi rakna úr ástandinu, svo hægt yrði að leggja þessi gjöld og tolla niður. Jeg geri nú samt ráð fyrir, að útflutningsgjaldið sje komið svo inn í meðvitund manna sem sjálfsagt gjald, að því verði ekki bráðlega breytt, þó að það væri sett í upphafi aðeins til bráðabirgða. Hstv. fjrh. (JÞ) tók það fram, að svo framarlega sem þetta tímatakmark yrði samþykt, þá hlyti það að hafa áhrif á fjármál þessa þings. Þetta skil jeg ekki. Eftir okkar till. er þetta gjald trygt alt árið 1926, og óhætt að reikna með því. Hæstv. fjrh. tók það fram, að ef hann ætti um að velja, þá vildi hann heldur lögin óbreytt en með þessu tímatakmarki, ef það næði samþykt. Jeg er honum samþykkur um það, að ekki sjeu líkur til, ef lögin verða óbreytt, að þau falli úr gildi á næsta ári; geri ekki ráð fyrir, að sterlingspundið fari niður úr 25 kr. En þá er líka frv. stjórnarinnar óþarft. Og hæstv. fjrh. er innan handar, ef hann vill heldur lögin óbreytt, að fá þá ósk sína uppfylta, með því að taka frv. sitt aftur. Jeg býst ekki við því, að neinn af háttv.þm. færi að taka það upp aftur. Honum er því í sjálfsvald sett að hafa lögin áfram eins og þau voru sett upphaflega af þinginu í fyrra.

Fjármálaráðherra (JÞ): Það er rjett hjá hv. 2. þm. Reykv. (JBald), að því var barið við, er lögin voru sett, að það væri gert vegna lággengis, enda voru þau kend við gengisviðauka. En þeirri sönnu ástæðu var rjett lýst af hv. 3. þm. Reykv. (JakM) við 2. umr. þessa máls, er hann sagði, að lögin hefðu eingöngu verið sett til þess að útvega ríkissjóði tekjuauka, sem hann vantaði. Það er rjett hjá hv. 2. þm. Reykv. (JBald), að þegar gengið hækkar, þá minka gjöld ríkisins, en það kemur ekki fram fyr en eftir mjög langan tíma, og fyrst í stað munar það litlu, nema helst á. dýrtíðaruppbót embættismanna, er heldur ekki lækkar fyr en nokkuð löngum tíma eftir gengishækkunina. Það er óþarfi að vera að rökræða um það við hv. 2. þm. Reykv., hvort ríkissjóður megi missa af tekjum sínum. Mjer þótti vænt um að fá viðurkenningu hv.frsm.fjhn. (KIJ) á því, að lög þessi megi ekki falla úr gildi, nema þá að annað komi í staðinn, því hún lýsir skilningi á fjárhagsástandi landsins eins og það virkilega er. Jeg verð þó að segja hv. 2. þm. Reykv. (JBald), að mjer virðist fjárhagur ríkisins lafa á tveim nástráum. Tekjuafgangur ríkisins var árið 1924 hálf önnur miljón, og hann þarf að verða eins mikill næstu árin tvö, ef lausaskuldirnar á að borga. Þessi tekjuafgangur 1924 kom af því, að engu var eytt til verklegra framkvæmda, en árið annars veltiár, þannig, að tekjur af gömlu tekjustofnunum urðu 11/2 milj. kr. hærri 1924 en árið á undan. Það liggur þá í augum uppi, að breyting á árferði getur ein saman svift ríkið jafnmiklum tekjum og nam tekjuafgangi síðasta árs. Og geti menn ekki þolað það lengur, að ekkert sje unnið að verklegum framkvæmdum, þá er tekjuhalli vís. Og bætist svo í þriðja lagi við niðurskurður þessara laga, samkvæmt brtt.hv.þm. (JBald), þá er komið sama ástand og ríkt hefir að undanförnu og hann hefir kunnað svo vel við. Hv. frsm.fjhn. (KIJ) vildi ekki kannast við það, að ákvæðið um það, að lögin skuli gilda til ársloka 1926, geti haft áhrif á afstöðu manna til fjármálanna á þessu þingi. En það hlýtur að verða, nema trygt væri, að lögin yrðu framlengd á þingi 1926. Það hljóta allir að sjá, þegar það er athugað, að mörg útgjöld eru ekki bundin við eitt ár, svo sem útgjöld við opinber störf og verklegar framkvæmdir, sem oft er alls ekki lokið með eins árs fjárveitingu. Í sjálfu sjer er jeg ekki á móti því, að enn harðari hemill sje settur fyrir því, að brotið verði upp á nýjum framkvæmdum á þessu þingi. En stjórnin þarf ekki nýrra brýninga við til að ráðast ekki í stórræði á árinu 1926, með því að hafa það á oddinum, að tekjur af þessum lögum sjeu ekki vísar lengur en það árið. Háttv. frsm. (KIJ) talaði um ósamræmi hjá mjer í afstöðu minni til þessa máls og verðtollsins hinsvegar. Jeg tek það fram, að það er ekki af því, að jeg hefði ekki kosið annað, að stjórnin hefir bundið gildi verðtollslaganna við 1. apríl 1926, heldur vegna þess, að það er ljóst, að þau lög geta ekki staðið óbreytt öllu lengur. Þau lög ákveða sjálf, að þau falli úr gildi í árslok 1925, en till. stjórnarinnar er sú, að þau gildi þetta lengur, svo fresta megi að endurskoða þau til næsta þings. En sjái hv.fjhn. sjer fært að endurskoða þau að efni til nú á þessu þingi, þá álít jeg, að ákvæðið um að þau falli úr gildi verði að falla burt, en í staðinn komi hið venjulega, að lögin gildi þangað til öðruvísi verði ákveðið. Þetta er mín skoðun í því máli. Annars sje jeg ekki ástæðu til þess að rökræða meira um þetta. Jeg heyri, að í rauninni er ekki að ræða um neinn meiningamun milli mín og hv.frsm. (KIJ) um þetta mál. Báðir erum við sannfærðir um það, að ríkissjóður megi ekki missa neitt af tekjum sínum á árinu 1927. En jeg vil taka fullkomna afstöðu til málsins samkvæmt þessu og ekki setja gildi laganna nein takmörk, en láta hvert þing sjálfrátt um það að taka þau til endurskoðunar, þegar tími þykir til kominn.

Jakob Möller Jeg geri ráð fyrir því, að ekki verði langar umr. um þetta mál. Það var afgreitt frá þessari hv. deild í fyrra, alveg eins og það er nú, og þótti þá ekki gefa ástæðu til þess, að lengi væri um það rætt, og vænti jeg, að svo verði enn, þrátt fyrir skjal það, sem hingað hefir borist til mótmæla frv. Þetta skjal er í rauninni ekki nema endurtekning á þeim ástæðum, sem færðar voru í fyrra á móti þessu máli. Jeg játa, að jeg hefi fulla samúð með þeim mönnum, sem hlut eiga að máli, og skil vel aðstöðu þeirra; en jeg skal nú fyrst og fremst vekja athygli á því, að hjer er ekki um ákveðin lagafyrirmæli að ræða, heldur aðeins heimild handa bæjarstjórn til þess að setja reglur um lokun þessara búða, sem um er að ræða. Áður en því verður endanlega til lykta ráðið, hafa því hlutaðeigendur tækifæri til að tala sínu máli á vettvangi, þar sem líklegt er, að tekið verði fult tillit til allra sanngjarnra mótmæla. Hinsvegar vil jeg minna hv.þdm. á það, að þetta mál var í fyrra borið undir borgarstjóra hjer, af nefnd þeirri, sem þá hafði það til meðferðar hjer í deildinni, og mælti hann með því. Í skjali því, sem jeg nefndi áðan, er lögð áhersla á það, að nokkrir rakarar sjeu beittir ofbeldi, ef styttur verði vinnutími þeirra á móti vilja þeirra. En þetta er ekkert einsdæmi. Hið sama var gert með heimild um lokunartíma sölubúða. par með var heimilað að banna þeim, sem eiga sölubúðir, að vinna lengur en til væri tekið. Þeir urðu að lúta því, sem talið var að horfa til almenningsheilla í þeim starfsgreinum, sem lögin um lokun sölubúða ná til. Þó að rakarabúðirnar væru ekki settar undir þau lög þegar í upphafi, þá sannar það ekki annað en það, að þá var ekki talin nauðsyn á því. En síðan hafa orðið breytingar á þessum iðnrekstri, sem gera það nauðsynlegt, sem sje, að fjölgað hefir starfsfólki á vinnustofunum og víða teknir unglingar í þessa vinnu. Þá skal jeg benda á, að töluverðar öfgar eru í mótmælum þeim, sem komið hafa fram gegn frv., t. d. er staðhæft er, að með þessu yrði sjómönnum alveg meinað að njóta þeirra þæginda, að komast inn í rakarabúðir að kvöldi dags. Jeg ímynda mjer, að þótt rakarar fengju leyfi til að halda opnum búðum sínum allan sólarhringinn, mundu þeir varla geta annað slíkri aðsókn. Þá byggja þeir mótmæli sín á því, að þetta mundi verða illa þokkað af almenningi. Þetta er ekkert sjerkennilegt fyrir rakarabúðirnar; alveg því sama var haldið fram gegn lögunum um lokun sölubúða. Að vísu fjell ýmsum mönnum illa að geta ekki komist í búð á hvaða tíma sólarhringsins sem var, fyrst í stað. En menn hafa vanist því svo afbragðs vel, og nú er öll sú óánægja algerlega hjöðnuð niður. Í mótmælaskjalinu er því haldið fram, að öðru máli sje að gegna um þetta en raksturinn, af því að menn geti símað eftir vörum, þegar búðum er lokað, en rakarar geti ekki sint rakstrarbeiðni í síma. En vitanlega eru það aðeins tiltölulega fáir, sem hafa aðgang að síma, svo að sú björg er algerlega bönnuð öllum almenningi, einnig um viðskifti við sölubúðir. Að minsta kosti eru sjómennirnir líkt settir í báðum tilfellum.

En þeir, sem loftskeyti hafa?

.

Atvinnumálaráðherra (MG): Jeg geri það að tillögu minni, að umræðu sje frestað og málinu vísað til allsherjarnefndar.

Forseti (BSv): Þetta er framh. 1. umr. - Háttv. þm. V.-Ísf. er fyrstur á mælendaskrá og tekur til máls.

Ásgeir Ásgeirsson Jeg vil mælast til þess við hæstv. forseta, að jeg þurfi ekki að taka til máls nú þegar, ef hæstv.forsrh. (JM) getur ekki verið viðstaddur, því að jeg þarf að beina til hans nokkrum fyrirspurnum.

Forseti (BSv): Þar sem nú hæstv.forsrh. (JM) er bundinn við umræður í efri deild, sje jeg ekki annað hægt en taka mál þetta út af dagskrá að þessu sinni, en mun taka það tímanlega á dagskrá næsta dag. Á 24. fundi í Nd., þriðjudaginn 3. mars, var fram haldið 1. umr. um frv. (A. 32).

Flm. (Magnús Jónsson) Jeg þarf ekki að fara mörgum orðum um frv. þetta. Jeg vona, að hv.þdm. hafi lesið greinargerðina og sjeð, hvað fyrir mjer vakir. Ýmsir menn hafa talað við mig um þetta mál og sagt, að það þyrfti að veita heimilum vernd gegn því, að fá kol, sem hafa verið látin liggja úti undir snjó og regni. Það er ekki dæmalaust, að þegar kolum hefir verið ekið heim, hefir runnið svo mikið úr þeim, að alt geymslugólfið hefir verið undir vatni, og það kalla jeg dýr vatnskaup, þegar tekið er tillit til kolaverðsins. Ýmsar verslanir geyma kol sín í húsi, og er misrjetti milli þeirra, sem með kol versla. Vandkvæði eru engin, þegar um er að ræða að selja kol í smásölu. Fer vel á því, að nærri lætur að 1 hl. sje skpd., og því ekki vont að átta sig á verði. Þótti mjer rjett að taka fram í frv. þetta, ef kaupandinn óskar að fá kol eftir þyngd. Annars ætla jeg ekki að orðlengja þetta að svo komnu, en vil óska, að málinu verði vísað til 2. umr. og hv.allshn.

Flm. (Tryggvi Þórhallsson) Jeg þakka forseta fyrir að hafa leyft þessu máli að koma til umr., þó að annað mikilsvert mál væri á dagskrá á undan. Jeg mun því gera mitt til, að það tefji ekki. Jeg álít óþarft að fara mörgum orðum um málið, þó að það sje merkilegt, vegna þess, að öll aðalatriði þess eru tekin fram í greinargerð frv. Leyfi jeg mjer að leggja það til, að frv. verði vísað til landbn., að umræðu lokinni.

Atvinnumálaráðherra (MG): Jeg vil leyfa mjer að biðja nefndina að tala við mig, áður en hún afgreiðir málið.

Jón Sigurðsson Jeg veit ekki, hvort jeg fæ tækifæri til að tala við nefnd þá, sem mál þetta fær til athugunar, en vil einungis skjóta til hennar nokkrum bendingum, til athugunar. Jeg get ekki sagt annað en að málið sje merkilegt, þar sem áburðarskortur hefir verið aðalhemill á framkvæmdum í jarðrækt, og það er vanaviðkvæðið hjá bændum, er þeir hafa verið spurðir um, hvað valdi vanrækslu í jarðrækt, að það sje áburðarskortur. Enda er það víst, að þegar áburð vantar, þýðir ekki að hugsa um ræktun. Jeg vil benda á, að með nágrannaþjóð vorri, Dönum, hefir bændum verið trygður ósvikinn og ódýr áburður, og hefir sjerstakur fjelagsskapur þann starfa með höndum. En svo háttar hjá okkur, að samskonar fjelagsskapur verður að hafa með höndum ýms önnur óskyld störf. Álít jeg best, að Búnaðarfjelag Íslands hafi málið með höndum, þótt það skorti rekstrarfje á við áburðarfjelögin dönsku. Best væri, að Búnaðarfjelag Íslands tæki að sjer málið, og að því yrði árlega veitt fje til þess úr viðlagasjóði, annaðhvort með lágum rentum eða vaxtalaust. Þetta er miklu eðlilegri leið en að fara með málið beint til stjórnarinnar. Kost tel jeg það, að varan verður ódýrari eftir frv., einkum ef Esja fengist til að flytja vöruna annaðhvort frítt eða fyrir lítið gjald.

Flm. (Tryggvi Þórhallsson) Jeg vil aðeins geta þess, út af ummælum hv. 2. þm. Skagf. (JS), að miklu fleiri skoðanir hafa verið uppi um þetta mál á búnaðarþinginu, en síst þessi skoðun. T. d. kom það fram, að landsverslunin tæki þessa verslun að sjer. Aðrir vildu, að Samb. ísl. samvinnufjelaga gerði það, en til þess að komast hjá ágreiningi um þetta, vildi jeg, að ríkisstjórnin annaðist framkvæmdir, eða fæli þær öðrum, ef henni litist svo að gera.

Flm. (Magnús Jónsson) Eins og tekið er fram í greinargerðinni, flyt jeg þetta mál samkvæmt ósk Ljósmæðrafjelags Íslands. Margar áskoranir hafa komið fram, frá yfirsetukonum úti á landi, um að fá launakjör sín bætt. Stjórn Ljósmæðrafjelagsins hjer hefir dregið úr þessum launakröfum, og jeg hefi einnig skorið niður, nema þar sem brýn nauðsyn virðist vera til bóta. Fyrir nokkru birtist grein hjer í blaði eftir lækni hjer í bæ, um barnadauða. Er þar sýnt fram á, að mikil breyting hefir orðið til batnaðar í þessu efni nú á síðustu tímum, og að hjer á landi sje nú barnadauði hjer um bil minstur í heimi. Þótt menn nefni oft framfarir með háðbrosi á vörum, getur engum dulist, að hjer er um greinilegar framfarir að ræða, sem þakka má góðri framgöngu læknanna í því, ásamt öðru starfi, að vinna að því, að menta stjett yfirsetukvenna hjer á landi og prjedika hreinlæti og hollustu fyrir fólkinu. Enginn vafi er á því, að yfirsetukonur kunna betur verk sitt og hafa ríkari skilning á starfi sínu en áður. Ljósmæður hafa kent konum betri meðferð ungbarna, og áreiðanlega hefir fækkað þeim sjúkdómum, sem konur hafa kvalist af eftir barnsburð, og oft og tíðum hafa haft dauðann í för með sjer. En nú er þessi framför í hættu stödd, og án efa verður breyting á þessu til hins lakara, vegna þess, að stjettin er alt of lágt launuð. Kjörin voru víst eitthvað bætt árið 1919, en því verður ekki neitað, að nú eru þau óviðunandi, þar sem kaupið er lægra en kaup vinnukvenna. Þess verður að gæta, að staða yfirsetukvennanna hefir í för með sjer mikið ófrelsi. Þær verða að vera til taks hvenær sem er. Ennfremur hefir verið hert á kröfunum til þeirra, þar sem þær verða að kosta sig meira nú en áður. Fyrir nokkru fór það að færast í vöxt, að ungar stúlkur utan af landi leituðu til Reykjavíkur til yfirsetukvennanáms, til þess með því móti að geta sjeð sig um í höfuðstaðnum og skemt sjer þar vetrartíma, en með auknum kostnaði fór að draga úr aðsókninni til þessa náms. Er það að vísu gott, að komið sje í veg fyrir það, að stúlkur komi hingað á ljósmæðraskólann og hafi námið aðeins að yfirvarpi, en á hinn bóginn getur það orðið til þess, að erfitt verði að fá vel mentaðar ljósmæður. Ekki virðist mjer mega horfa í nokkur þúsund krónur úr ríkissjóði, til þess að bæta með kjör yfirsetukvennanna. Mörgum kann reyndar að virðast starf þeirra lítilfjörlegt, en það er samt altaf merkilegt starf, þegar tekið er tillit til þess, að vanræksla á því getur kostað lífið og skýrslur sýna, að hátt á 3. þúsund konur leggja líf sitt í þeirra hendur á ári hverju. Eina ráðið er að bæta kjör þeirra. Með það fyrir augum vil jeg vona, að hv.þdm. sýni málinu þá velvild, að vísa því til 2. umr. Jeg hefi með vilja lagað frv. svo til, að þær, sem lægst launin hafa, fái mesta uppbótina. Og sömuleiðis þær, sem eru í kaupstöðum, en það kemur ekki ríkissjóði við, því að þær eru launaðar af kaupstöðunum, en aftur verða þær að hafa svo mikinn kostnað, þar sem þeim er nú gert að skyldu að hafa alt af einhvern til þess að gæta síma o. fl. Jeg tel sennilegt, að mál þetta heyri undir allshn. og óska, að það fái að ganga til 2. umr. og þeirrar nefndar.