Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Jón Auðunn Jónsson Herra forseti! Jeg hefi ekkert um meðferð frv. í hv.Ed. að segja. Jeg vona, að frv. verði samþ., eins og það liggur nú fyrir. Fyrir mjer vakti að eins Ísafjörður, en jeg hefi vitanlega ekkert á móti því, að aðrir kaupstaðir fylgi með.

Sigurður Stefánsson Jeg tók það fram við fyrri umr. þessa máls, að viðaukatill. okkar, mín og hv.þm. Ísaf. (J. A. J.), um 11 þús. kr. til bátaferða um Ísafjarðardjúp, ætti við hvort árið um sig. Þetta er ef til vill ekki skýrt tekið fram í till., en jeg vona, að hæstv. stjórn taki þessa skýringu til greina. Jeg ætla ekkert að ræða um till. sjálfa, að eins geta þess, að það var misskilningur sumra hv. þm„ að fleiri bátar en þessi ættu að gæta póstferða. Jeg hefi athugað það mál og komist að því, að þetta er eini báturinn, sem fer ferðir sínar í beinu sambandi við póstáætlanir, og er því styrkur til hans ekki sambærilegur við hinar styrkbeiðnirnar, sem fram eru komnar.

Sveinn Ólafsson Á kvöldfundi í gær hjer í deildinni var erindi, sem náskylt er þessu, þ. e. þingsályktunartillögu um flóabátaferðir um Austfirði, vísað til samgöngumálanefndar. Samvinnunefnd samgöngumálanefnda hafði gengið svo frá beiðni okkar og öðrum líkum fyrir 25. febr., að ákveða að láta ógert að mæla með þeim, og þess vegna er till. á þgskj 122 fram komin, eins og hinar, sem eru sama eðlis. Þótt það væri að eins þessi eina till., sem vísað var til nefndarinnar, þá ber að líta svo á, sem nefndin hafi átt að taka allar umsóknirnar til yfirvegunar. Nefndin skildi það að minsta kosti svo, og hefir komist að þeirri niðurstöðu, að um leið og einni beiðni er sint, verði að taka hinar til greina. Nefndin hefir þess vegna komið með till. á þgskj. 150 sem viðaukatill. við þgskj. 134 og leggur til, að 60 þús. kr. verði veittar til flóabátaferða kring um landið, og er stjórninni ætlað að úthluta þeim eftir þörfum einstakra landshluta. Umsóknirnar fóru fram á röskar 70 þús. kr., en nú hefir ein, sem nemur 11 þús. kr., verið samþ., og er þá nærhæfis að ákveða 60 þús. til viðbótar. Það má ekki leggja áherslu á það, að umsækjendur hafa fært upphæðina niður í þeirri von, að þá fengist frekar fjárveitingin. Það má ekki líta á það, að farið er fram á 14 þús. kr. til ferða meðfram Suðurlandi, í stað 20 þús., og 20 þús. til ferða um Austfirði, í stað 30 þús. kr. Nefndin leit svo á, að 60 þús. kr. mundu nægja til að fullnægja þörfum umsækjenda. Og er fjeð einnig ætlað til þeirra, sem ekki hafa sótt, en þó hafa þörf fyrir styrkinn. Fjárveitinganefnd hefir fallist á að veita þessar 60 þús. kr., en síðar borið fram aðra till. um 80 þús. kr. og hefir samgöngumálanefndin ekki haft tækifæri til að athuga hana, og ætla jeg því ekki að ræða um hana að þessu sinni.

Sveinn Björnsson Jeg á, ásamt háttv. 1. þm.N.-M. (Þorst. J.), viðaukatill. á þgskj. 133. Jeg skal taka það fram, að vegna þess hraða, sem er á öllum þingstörfum, hefir nefndin bætt við einum lið meðan verið var að prenta till. okkar, og á hún því að verða 6. liður, en ekki 5. Ástæðan til þess, að jeg er flm. þessarar viðaukatill., er þessi. Jeg var beðinn af manni úr kennarastjettinni að athuga, hvað yrði um tvö atriði, sem kennarar höfðu kvartað yfir við fjárveitinganefnd, til að fá leiðrjetting mála sinna. Jeg spurðist fyrir um þetta hjá nefndinni, og fekk það svar, að hún hefði ekki haft tíma til að athuga þetta svo gaumgæfilega, að hún sæi sjer fært að bera fram till. um það. Till. um heimild til stjórnarinnar til ýmsra fjárbóta er nú á förum úr deildinni og er því ekki seinna vænna að bera fram þessa viðaukatill., svo að hv. deildarmönnum gefist kostur á að taka afstöðu til þessara atriða. 12. gr. laga um skipun barnakennara segir, að launaviðbót þeirra reiknist frá því, er þeir urðu fastir kennarar. En þegar átti að framkvæma þetta, urðu menn ekki á eitt sáttir um það, hvernig skilja ætti orðin „fastir kennarar“. Stjórnarráðið komst að þeirri niðurstöðu, að orðin ættu ekki við aðra en þá sem ráðnir væru kennarar með föstu árskaupi. Þessi orð. „fastir kennarar“. komu inn í lögin með brtt. frá hv.þm. V.-Sk. (G. Sv. Hann tók það fram, þegar hann flutti brtt., að hún væri að eins til skýringar, en breytti ekki efni frv. að neinu leyti. Til árjettingar þessu skrifaði hann stjórnarráðinu brjef sem jeg ætla að lesa upp með leyfi hæstv. forseta. Brjefið er dagsett 27. sept. f. á. og er á þessa leið: „Að gefnu tilefni skal það tekið fram um breytingu þá á barnakennaralaunafrv., sem gerð var í Nd. Alþingis og jeg var nokkuð við riðinn, sem sje að stöðualdur kennara til hækkunar launum þeirra skyldi teljast, ekki frá því lögin koma til framkvæmda, heldur frá því er þeir byrjuðu að starfa við skólann, - þá var það ákvæði meint þannig, þótt þar standi „fastir kennarar“ (12. gr.), að árin teldust frá þeim tíma, er þeir voru ráðnir kennarar við skólann, hvort sem þeir hafa starfað sem svokallaðir „fastir“ eða að eins sem tímakennarar. Með föstum kennurum í þessu sambandi var þannig átt við alla ráðna kennara við viðkomandi skóla (aðra en þá, sem um stundarsakir hafa kent, en síðar horfið frá).“ Þegar stjórnin úrskurðaði, að uppbótin skyldi að eins ná til kennara með föstu árskaupi, hefir hún ekki haft þetta brjef fyrir sjer. En afleiðingin af því, að úrskurður stjórnarinnar yrði lagður til grundvallar, yrði sú, að þá mundi nálega enginn kennari fá uppbót. Það hefir varla átt sjer stað, að kennarar hafi verið ráðnir með föstu árskaupi, þó að kensla hafi verið aðalatvinnugrein þeirra. Það liggur því í augum uppi, að kennarar verða hjer fyrir ranglæti, sem löggjafarvaldið hefir ekki ætlast til. Nú kann það að orka tvímælis, hvort rjett sje, að Alþingi samþykki þetta í þingsályktunarformi. En þó hygg jeg, að ekkert geti verið því til fyrirstöðu, úr því að svo stendur á, að ekki hafa verið lögð fyrir stjórnina þau gögn, sem hlutu að skýra málið. Jeg vænti því. að deildin geti að minsta kosti samþykt a-liðinn. Um b-liðinn er mjer ekki eins kunnugt. Hv. 1. þm.N.-M. (Þorst. J.) gefur skýringu á honum. Hygg jeg því rjett að bera liðina upp í tvennu lagi.

Fjármálaráðherra (M. G.) Jeg vildi segja nokkur orð í sambandi við viðaukatill. á þgskj. 133. Vegna þess, að jeg er dálítið riðinn við þann skilning barnakennaralaganna, sem hjer um ræðir, vil jeg geta þess, að þótt brjefið frá hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.,) hefði legið fyrir frá byrjun. mundi skilningur minn á þessu lagaákvæði hafa orðið hinn sami, enda eru meira verð í þessu efni orð laganna en ummæli einstakra þingmanna. Og ekki mundu kennarar hafa grætt á því, að farið hefði verið eftir meiningu þessa þm. á þessu ári, því að tilætlun hans var, að þeir fengju enga aldursbót þ. á. Þar af sjest, að stjórnin hefir gengið lengra en hann hefir ætlast til. Það er heldur engin ástæða að fara eftir skilningi flutningsmanna á þessu atriði, heldur að eins eftir orðalagi laganna. Það er og harla kynleg aðferð að ætla sjer að breyta lögum með þingsál. Mjer finst enn fremur, að kennarar hjer við barnaskólann fái sæmilegt kaup. Þeir fá 3–7 þús. kr. fyrir sjö mánaða starf. Og er jeg sannfærður um, að þeir sumir hafa hærri laun, reiknað eftir tímavinnu, en hæst launuðu embættismenn vorir. Þjónustutímann hefir stjórnarráðið talið frá þeim tíma, sem kennarinn var fyrst ráðinn með föstu árskaupi, en nú vilja hv.flm. þessarar tillögu láta telja starfsaldur þeirra frá ráðningu, þótt þeir hafi ekki kent nema 2 tíma á viku. Þetta fer beinlínis í bág við anda kennaralaganna, því að þau gera ráð fyrir 30 stunda kenslu á viku. Enginn sanngirni mælir með því, að þeim sem að eins kenna 2 stundir á viku, sje gert jafnhátt undir höfði og hinum, er kenna 30 stundir. Og það er greinilega gert ráð fyrir því í lögunum, að hlutaðeigandi kennarar kenni svo marga tíma, til þess að geta orðið fullra launa aðnjótandi. Og þetta er mjög eðlilegt. En í till. eru að eins heimtuð rjettindi, en minna hugsað um skyldurnar. Mjer sýnist b-liðurinn líka að marki varhugaverður. Þar eru taldir í einum flokki farkennarar, eftirlitskennarar og barnaskólakennarar í og utan kaupstaða og kauptúna. Þetta eru þó töluvert mismunandi störf sem kennaralögin gefa að flestu eða öllu leyti mismunandi reglur um. En eftir till. á að hita ganga eitt yfir alla að því er aldursbótina snertir, auk þess sem gert er ráð fyrir, að kennarar fái hana frá ráðningardegi, jafnvel þótt þeir kenni ekki neitt. En hvorttveggja þetta er óhafandi og má ekki verða samþykt, enda færi það alveg í bága við launalög embættismanna, en eðlilegt að sama gildi í þessu efni. Jeg neita því ekki, að það þurfi að lagfæra lögin eitthvað, en ekki á þessu, heldur næsta þingi. Og jeg veit, að fræðslumálastjóri hefir hug á að bæta þau eitthvað. Hv. flm. (Sv. B.) sagði, að nálega enginn kennari kæmist undir aldursbót. Þetta er ekki rjett. Þeir eru margir, t. d. í Reykjavík, og margir úti um land. En hinir eru þó nokkuð margir, sem ekki eru ráðnir með föstu árskaupi og falla því ekki hjer undir. En laun þeirra eru svo ríf, að það er ekki sanngirni gagnvart öðrum starfsmönnum ríkisins að bæta við þau. Því er rjett að láta þetta bíða, en hugsa heldur til að endurskoða lögin á næsta þingi. Jeg skal taka það fram, að ríkið borgar um 100 þús. kr. til barnaskólans í Reykjavík. Þetta er svo mikil fjárhæð, að vafalaust er rangt að hækka hana.

Eiríkur Einarsson Það er af brýnni þörf, að beiðst er styrks til sjóleiðarflutninga milli Reykjavíkur og kauptúnanna austanfjalls. Eins og hv. deildarmönnum mun vera ljóst, tók fyrir allar hafsiglingar til Suðurlandsstrandarinnar á fyrstu stríðsárunum. Síðan hefir almenningur eystra orðið að búa við flutning frá Reykjavík með afarstopulum bátaferðum sjóleiðis eða landflutning um Hellisheiði. Þeir, sem til þekkja, vita hve slíkir aðdrættir eru erfiðir og undirorpnir mikilli tilviljun. Landleiðis er oft ófært, t. d. um þessar mundir, og þegar fært er á öðrum tímum, eru landflutningar svo dýrir, að þungavara kemst í það verð, að mönnum verður frágangssök að afla hennar eða kaupa. Jeg býst við, að nú kosti flutningur frá Reykjavík til Eyrarbakka landleiðina, ef fær væri, um 20 aura á hvert kíló. Að nota báta til þessara flutninga er því eini kleifi vegurinn. En þar er ekki hægt um hönd. Suðurland á að vísu að koma við á Eyrarbakka í þrem ferðum þessa árs. En skip þetta er mjög óhentugt til slíkra ferða, vegna brims fyrir ströndunum þar, og þess, hvernig hagar til að öðru leyti. Það kemur sennilega að svo litlum notum, að jeg býst við, að einu gildi, þó að Eyrarbakki yrði tekinn út af áætluninni. Skipið hefir svo takmarkaðan viðstöðutíma, að oft er ekki hægt að skjóta út báti vegna brimsins, og því síður að flytja í land þungavöru. Einu skipin, sem hæf eru til þessara ferða, eru hæfilega stórir mótorbátar, sem gætu legið til byrjar og skotist austur þegar vel gæfi. En að kosta báta sjerstaklega til vöruflutninga þennan veg yrði mjög dýrt; slík útgerð væri nauðsynleg, en langt frá því að vera arðvænleg, enda mætti hún ekki vera rekin í þeim tilgangi með tiltölulega háum flutningsgjöldum, því að nógir eru verslunarerfiðleikarnir þótt því væri stilt í hóf. Gæftir til milliferðanna yrðu auðvitað sömu dagana og helst gefur á sjó til fiskjar, svo að hvorugt mætti sitja á hakanum fyrir öðru, og því ómögulegt að láta fiskibáta annast þennan flutning af þessum ástæðum og fleirum. Einstakir menn austanfjalls, sem fyrirfarandi hafa látið báta sína skjótast til Reykjavíkur við og við til þess að sækja vörur, hafa engin tök á að annast flutningana með neinni reglu eða fullnægjandi. Það er hin almenna þörf, sem hjer þarf að sjá fyrir, og það er sú þörf, að hið mannflesta og víðlendasta af samfeldum sveitahjeruðum landsins eigi það ekki á hættu, eftir því sem slíkt verður trygt, að komast í algerð vistaþrot og vandræði þegar verst gegnir, er kemur okkur austanmönnum til að æskja þessa styrks, og tel jeg þær ástæður mega sín meira en það, hvort báturinn ætti t. d. að annast póstflutning, án þess að jeg á nokkurn hátt vilji gera lítið úr ástæðum annara, er æskja svipaðs styrks. Jeg skal geta þess, að kaupfjelögum, verslunum og öllum almenningi eystra leikur mjög hugur á að geta haldið uppi bátaferðum eins og hjer er beiðst styrks til, en telja það ekki fært nema styrkur fáist. Veit jeg, að í þessar útvegur verður lagt, ef styrkurinn fæst, þótt ekki verði nema nál. 14000 krónur. Þörfin krafði miklu meira, en við færðum beiðnina niður í von um, að þessi lágmarksupphæð fáist því greiðlegar og hv. deild samþykki brtt.

Frsm. (Magnús Pjetursson) Jeg hefi ekki komist enn að til þess að halda framsöguræðu í þessu máli, enda er ekki margt um það að segja fyrir nefndarinnar hönd. Nefndin á hjer viðaukatill. á þgskj. 152. Það hefir verið svo undanfarið að læknaefni, sem hafa útskrifast hjer, hafa orðið að fara til Kaupmannahafnar til þess að fullkomna sig á fæðingarstofnun og hefir það verið skilyrði fyrir embættisveitingu. Til þessa fullnaðarnáms hafa þeir fengið ferðastyrk frá Íslandi, en Danir hafa greitt þeim mánaðarlegan styrk meðan þeir voru við námið, venjulega 6–9 mánuði. En við nýja ríkjasambandið hefir styrkurinn frá Dönum að sjálfsögðu fallið niður. Nú býst jeg við, að stjórnin eða þingið hafi gert ráð fyrir, að sáttmálasjóðurinn yrði hjer til hjálpar. En raunin hefir orðið önnur. Að vísu er ætlaður styrkur til kandídata. En það eru að eins 4 kandídatar á ári, sem geta orðið styrksins aðnjótandi, og þar af í mesta lagi 2 læknakandídatar, sem gætu komið til mála. Og mun þó fremur gert ráð fyrir, að styrkurinn notist til þess að framast yfirleitt í læknislistinni, en ekki til þess að ljúka fullnaðarnámi. En þar sem það er skilyrði embættisveitingar, að læknaefnin gangi á fæðingastofnun, vona jeg, að deildin sjái sjer skylt að veita þennan styrk. Hjer eru læknaefni, sem enn hafa ekki farið til útlanda, og má vænta, að töluvert bætist við þann hóp á þessu ári. Þess vegna getur styrkveitingin ekki beðið til næsta þings. Hjer eru 1000 kr. ætlaðar hverjum nemanda, og er það síst of mikið, því að fyrir 10 árum voru veittar 50 kr. á mánuði um 6 til 9 mánaða tíma. Ef þessi till. verður feld. geta læknaefnin ekki farið utan fyr en eftir næsta þing, og geta allir skilið, hversu bagalegt það getur orðið landinu í þeirri læknafæð, sem nú er. Þá vil jeg víkja nokkrum orðum að því, sem hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) sagði. Jeg er ekki sammála því, sem hann skaut til stjórnarinnar, að þessi styrkur til Ísafjarðarbátsins eigi að skoðast veittur fyrir bæði árin. Hann á eiginlega að miðast einungis við yfirstandandi ár, en næsta þing á að ákveða hann fyrir 1921. Það var alveg sama athugasemdin, sem jeg hafði að gera við ræðu hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.), ef hann vill hlýða á mál mitt, að jeg álít að þessi till. um fjárveitinguna til flóabáts geti að eins átt við þetta ár, því jeg vænti fastlega, að næsta þing geri einhverja bragarbót á strandferðamálinu í heild sinni, en kasti ekki svona út styrkveitingum, án nokkrar íhugunar eða rannsóknar á þörfunum víðs vegar um landið. Út af þessari styrkveitingu skal jeg lýsa yfir því fyrir hönd nefndarinnar, að henni þykir nú betur ráðið en út leit fyrir í gær, en út af því, sem hv.frsm. (Sv. Ó.) sagði, að fjárveitinganefnd samþykti þessar 60 þúsund krónur, þá er það ekki alveg rjett. Hún bindur samþykki sitt með fjárveitingu slíkri því skilyrði. að upphæðin verði 80 þús. kr., en ekki 60 þús. kr. Hún álítur ekki nægilegt að líta einungis á þær kröfur, sem nú eru komnar fram, vegna þess, að sumir landshlutar vita enn ekkert um þær breytingar á samgöngunum, sem nú eru orðnar frá því, sem gert var ráð fyrir á síðasta þingi, og þar sem samgöngumálanefndin hefir ætlast til, að þetta væri hámark, sem stjórnin mætti ekki fara fram úr, þá vildi fjárveitinganefnd hækka hámarkið dálítið, svo að stjórnin gæti litið til víðar. Jeg þykist vita, að samgöngumálanefndin geti ekki haft neitt við þetta að athuga, því að hún hefir gefið stjórninni svo óbundnar hendur hvort sem er í þessu máli, að hún mun eins trúa henni, þótt bætt sje við 20 þús. krónum, og jeg hefði heldur ekkert sjeð á móti því. þó að varið væri til þessa þeim 100 þús. krónum, sem gert var ráð fyrir á síðasta þingi að verja til að bæta strandferðir. Jeg tók ekki eftir því hjá hv.frsm. (Sv. Ó.). hvort meiningin væri að taka aftur þessar till. um einstaka flóabátastyrki.  (Sv. Ó.: Jú, það var það)  . Nú, þar verða þá allar teknar aftur. Um viðaukatill. á þgskj. 133 hefi jeg ekki annað að segja en að nefndin er henni meðmælt, þótt hún verði að játa, að slíkt sje ekki vel formlegt, en jeg sje heldur ekki annað en að öll aðferðin á þessu þingi og alt, sem það snertir, hafi verið svo óformlegt, að ekki sje hægt að hengja hatt sinn á þetta einstaka atriði. Jeg vænti nú, að hv. deild sýni þessum till. fjárveitinganefndar alla sanngirni, og skal jeg svo ekki fara fleiri orðum um þetta að sinni.

Þorsteinn Jónsson Það eru fáein orð um viðaukatill. á þgskj. 133. Hv. 1. þm. Reykv. (Sv. B.) hefir tekið fram þau rök, sem liggja fyrir a-lið hennar, og hefi jeg þar engu við að bæta. Aftur á móti mintist hann ekkert á b-lið till. Sem vitanlegt er, getur þingsál.till. ekki breytt lögum, enda datt oss flm. það ekki í hug, en vildum að eins slá föstum ákveðnum skilningi á þessum atriðum í launalögum kennara, sem þessi viðaukatill. fjallar um. Í 12. gr. kennaralaunalaganna er svo ákveðið, að launaviðbót eftir þjónustualdri verði talin frá þeim tíma, er þeir urðu fastir kennarar. Með b-lið till. á þgskj. 133 er þeim skilningi slegið föstum, að þótt kennari flytjist úr einum launaflokki til annars, það er að segja að kennari utan kaupstaðar flytji í kaupstað eða úr kaupstað í skóla utan kaupstaða, þá sje ekki litið svo á, að hann skifti um starf, heldur sje þjónustualdur hans reiknaður frá því er hann varð fyrst fastur kennari. Virðist okkur það samkvæmt lögunum, en því flytjum við þessa till., að við höfum komist að því, að stjórnin muni ekki líta sömu augum á þetta atriði laganna. Hæstv. fjármálaráðherra (M. G.) taldi, að um þrennskonar stöður væri að ræða, þegar talað væri um barnakennara, en jeg get ekki sjeð það; hjer er aðeins um launaflokka að ræða, launin sniðin eftir því, hve dýrt myndi fyrir kennarann að lifa, eftir því hvar hann væri kennari. Launanefndin í fyrra taldi t. d. rjett, að kennari í kaupstaðarskóla væri hærra launaður en kennari í sveit eða smákaupstað. Liggur þar hið sama til grundvallar sem fyrir flokkun læknaembætta. Þá eru nokkur atriði, sem rjett væri að taka fram, viðvíkandi því, sem hæstv. fjármálaráðherra (M. G.) sagði um þetta mál. Skal jeg þó sleppa því, nema einu einasta atriði, þar sem hann skildi okkur öðruvísi en við ætluðumst til. Hann leit svo á, að við vildum telja það fasta kennara, sem kendu að eins 2 tíma á dag, en í lögunum er talað um, að kennarar þurfi að kenna 30 stundir á viku og kenna minst 4 vikur á ári. Fer till. að engu leyti í bág við það, enda var ekki til þess ætlast af okkur flm.

Fjármálaráðherra (M. G.) Já, það gleður mig, að hv. 1. þm.N.-M. (Þorst. J.) er mjer sammála um, að heimta verði 30 stunda kenslu á viku af barnakennurum, með öðrum orðum hann álítur fyrri lið sinnar eigin till. rangan. En nú skal jeg benda honum á það, að ef haldið er fast í 30 stunda takmarkið, verður það hreinasta tilviljun, hvaða kennarar fá aldursbót og hverjir ekki. Kom þetta greinilega fram hjer í Reykjavík, þar sem sumir höfðu kent 27, aðrir 28, enn aðrir 29 stundir á viku. Eftir 30 stunda skilyrðinu voru þessir allir útilokaðir, en væri nokkur sanngirni í því að láta slíka tilviljun ráða fyrir hinn liðna tíma? Jeg neita því og held því fast fram, að það langhyggilegasta sje það, sem stjórnin hefir gert, að miða aldurshækkunina við það hve nær kennarinn var ráðinn með föstum árslaunum, því að þegar svo er, er óhætt að ganga út frá, að skólanefndirnar sjái um, að kennarar kenni nægilegan stundafjölda á viku. Sami hv.þm. (Þorst. J.) sagði, að sjer fyndist það rangt, sem jeg sagði, að það væru til þrennskonar kennaraembætti. Jeg man nú ekki, hvort jeg viðhafði þessi orð, en við það held jeg fast, að þessi barnakennarastörf eru þrennskonar, hver flokkur með mismunandi launum og hækkunarreglum. En eftir till. á að grauta þessu saman, og það get jeg alls ekki fallist á, og legg eindregið á móti, að nokkur breyting verði á þessu gerð á þessu aukaþingi. Jeg efa líka mjög, að stjórnin mundi nokkuð fara eftir þessu, því að vitanlega er ekki hægt að breyta lögum með þingsályktunartill. Jeg sje af því, sem fram er komið, að þessi viðaukatill. er þannig til orðin, að hv. 1. þm. Reykv. (Sv. B.) er faðir fyrri hluta hennar, en hv. 1. þm.N.-M. (Þorst. J.) síðari hlutans, en báðir hlutar eru að mínu áliti jafnvarhugaverðir.

Þórarinn Jónsson Það er aðallega vegna brtt. á þgskj. 153, við viðaukatill. á þgskj. 150, frá samgöngumálanefnd. Þessi brtt. frá fjárveitinganefnd fer fram á að hækka styrkinn úr 60,000 kr. upp í 80,000. Jeg vil eindregið mæla með þessari till., og er það af því, að jeg sje það í hendi mjer, að styrkurinn er of lítill, ef taka ætti tillit til annara staða en þeirra, sem fjárbeiðnir eru komnar frá. Jeg gekk þó inn á þennan styrk í nefndinni - 60,000 kr., - með því að jeg sá, að stjórnin hafði dálítið fje aukreitis til að hjálpa með annarsstaðar. en jeg sje það strax, að þarna er svo lítið fram yfir, að stjórnin mundi ekki til nokkurra muna geta bjargað með því, og jeg sje það líka, að þótt þessi till. kæmist í gegn, þá mun hún ekki geta breytt ferðaáætlun Sterlings, og því mörg hjeruð þurfandi fyrir styrk. Það mundi þurfa marga báta til þess að flytja vörur til ýmsra hafna, og þyrftu þá mörg hjeruð að fá styrk; t. d. veit jeg, að í mínu kjördæmi þarf að fá bát til flóaferða, og þess vegna var það, að jeg samþykti þessa viðbót, til þess að unt væri að hjálpa á stöku stað, þar sem þörfin væri brýnust. Þá finst mjer rjett að geta þess, í tilefni af ræðu hv. 1. þm. Árn. (E. E.), að mjer barst brjef frá hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.), þar sem hann minnist á ferðir „Suðurlands“ til Stokkseyrar og Eyrarbakka. Kveðst hann hafa átt tal við forstjóra fjelagsins um þetta, og er svo að orði kveðið í brjefinu: Þá vil jeg láta ykkur vita, út af Suðurlandsferðunum, að framkvæmdarstjóri s. s. „Suðurlands“, Sveinn M. Sveinsson, hefir tjáð mjer, að þeir ætluðu sjer að láta prenta neðanmáls á áætlun sína, að skipið færi í sumar til Eyrarbakka og Stokkseyrar sex sinnum eða svo, ef nægur flutningur byðist (og fleiri nálæga staði), eftir sex aðalferðir, þar sem því væri ætlaður ríflegur tími til slíkra skottuferða á milli, og þetta aukalega og í viðbót við föstu ferðirnar. Hann gat þess, að allar verslanirnar á Stokkseyri og Eyrarbakka, „Ingólfur“, „Hekla“ og Andrjes Jónsson, væru nú sem áður hluthafar fjelagsins“ o. s. frv. Jeg er ekki að taka þetta fram til þess að draga neitt úr, að styrkur verði veittur til þessara bátaferða, en það eru allar líkur til þess, að þetta fjelag, sem heldur úti Suðurlandi, muni rækja þessar hafnir eftir því, sem hægt er, og eftir því, hvað þörfin er brýn, en á hinn bóginn eru svo mikil vandkvæði á, að bátur, sem færi þangað, geti nokkuð athafnað sig á þeim slóðum, þegar eitthvað er að sjó og veðri.

Gunnar Sigurðsson Jeg skal nú ekki lengja þennan eldhúsdag mikið, en viðvíkjandi brtt. fjárveitinganefndar, að færa bátastyrkinn upp í 80,000 krónur, skal jeg taka það fram, að jeg skoða það alls ekki sem skilyrði, að stjórnin noti þetta fje alt, heldur að eins sem heimild. Jeg legg áherslu á það, að stjórnin bindi sig alls ekki við þær þingsályktunartill. um fjárframlög til bátaferða, sem þegar eru fram komnar, heldur úthluti fjenu þar, sem henni virðist sannsýnilegast og rjettlátast, hvar sem þess þarf við á landinu. Jeg get ekki stilt mig um að minnast á styrk, sem kjördæmi mitt hefir fengið til bátaferða milli Vestmannaeyja og Landeyjasands. Nýlega hefir verið stofnað kaupfjelag í suðausturhluta sýslunnar, sem ætlar að hafa vöruupplögu í Hallgeirsey í Landeyjum og flytja vörurnar frá Vestmannaeyjum. Þetta er hið mesta þarfafyrirtæki, þar sem aðflutningar á landi eru jafnerfiðir og í Rangárvallasýslu, og vænti jeg þess, að hæstv. atvinnumálaráðherra (P. J.) sjái nauðsynina á því að greiða fyrir þessu og hækka styrkinn talsvert. Það nægir eitt til að sýna fram á, að það er í mesta máta sanngjarnt, að engin sýsla á landinu er jafnilla sett með hafnir og Rangárvallasýsla.

Sveinn Ólafsson Mjer þykja þessar umr. vera orðnar nokkuð langar. Jeg tók það fram áðan, að fjárveitinganefnd hefði samþykt till. samgöngumálanefndar um 60,000 kr. til samgöngubóta, en nú hefir hv.frsm. fjárveitinganefndar (M. P.) komið mjer í opna skjöldu og sagt, að hún hefði að eins lagt samþykki sitt á það með því skilyrði, að styrkurinn væri hækkaður upp í 80 þús. krónur. Þetta hefi jeg aldrei skilið. Fjárveitinganefnd hefir einmitt lagt samþykki sitt á tillögu samgöngunefndar um 60,000 kr. styrk, þótt hún óski fremur, að veittar sjeu 80,000 kr., en það er ekki sett sem neitt skilyrði af hennar hálfu. Svo var það annað atriði hjá hv.frsm. fjárveitinganefndar (M. P.), sem jeg hnaut um. Það var um þessa 2 ára styrkveitingu til flóabátsins við Ísafjarðardjúp. Jeg skal taka það fram, að mjer fyndist það rjettara að binda þann styrk, sem aðra, við eitt ár, því að sjálfsagt virðist að láta eitt yfir alla bátana ganga, nema alveg sjerstaklega standi á, og ætti stjórnin að hafa frjálsar hendur til þess að ráða fram úr þeim málum eftir því, sem best hentar.

Sveinn Björnsson Það eru nokkur orð út af viðaukatill. á þgskj. 133, sjerstaklega út af ummælum hæstv. fjármálaráðh. (M. G.). Jeg skal strax taka það fram, að þegar jeg tók að mjer að koma fram með þessa till., var jeg ekki vel kunnugur málinu. En eftir því, sem jeg hefi getað kynt mjer málið, breytir ræða hæstv. fjármálaráðh. (M. G.) og skýringar hans ekki þeirri skoðun, sem jeg hygg rjetta vera í þessu efni. Jeg þykist sannfærður um, að stjórnarráðið mundi ekki hafa úrskurðað málið svo, sem það gerði, ef fyrir því hefðu legið skýringar þær, sem síðar komu fram. Jeg játa, að það á ekki við að breyta lögum með þingsál.till. En hjer er ekki um neitt slíkt að ræða, enda enginn tími til að breyta nú lögunum, þótt rjett væri, að það yrði gleggra. Það, sem hjer er um að ræða, er það, að með samþykt í þingsál.formi sje stjórninni gefið tilefni til að breyta úrskurði, sem feldur var eftir röngum forsendum. Nú er það upplýst af hæstv. fjármálaráðh. (M. G.), að það var rjett, að ekki lá fyrir, er stjórnarráðið úrskurðaði atriðið, brjef frá hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.), sem jeg mintist á áðan, þar sem hann gaf skýringu í málinu. Hæstv. fjármálaráðherra (M. G.) sagði, að skoðun einhvers þm. gæti ekki breytt rjettum skilningi á lögunum. Þótt svo sje ekki, verð jeg að halda því fram, að ef vafi er um skilning á lögum, þá getur bæði umboðsvald og dómsvald leitað sjer upplýsinga um hið rjetta í undirbúningi málsins hjá löggjafarvaldinu, en þar sem þetta er hið eina, sem fyrir liggur til skýringar brtt. þeirri um þetta efni, sem samþykt var hjer í deildinni á síðasta þingi, og þau fáu orð, sem um hana fjellu áður en hún var samþykt, þá finst mjer ekki til of mikils mælst, að stjórnin taki tillit til upplýsinga hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.), er úrskurða á um vafaatriði þetta. Þess vegna finst mjer, að vel megi samþykkja tillöguna, án þess að leggja þann skilning í, að það hafi verið ætlun deildarinnar að breyta lögum með þingsál.till. Og jeg er ekki sannfærður af ræðu hæstv. fjármálaráðh. (M. G.), að ekki sje ástæða til þess að taka þetta til nýrrar yfirvegunar og ekki ástæða fyrir deildina að biðja stjórnina að taka það til yfirvegunar. Hvað snertir ræðu háttv.frsm. fjárveitinganefndar (M. P.), þá er gott að heyra, að nefndin hefir athugað málið og að hún ljær því meðmæli sín, og styður það enn betur mál mitt. Annars hefi jeg lítið að athuga við önnur atriði málsins. Skal að eins geta þess, að jeg er ekki alveg á sama máli og háttv. meðflm. minn (Þorst. J.), að það sje rjett, að aldursbótin sje bundin við þennan tíma, að hún sje bundin við 30 stunda kenslu. 9. gr. nefnir 30 stundir í sambandi við árslaun. 12. gr., um aldursbæturnar, er sjálfstæð og vísar ekki til 9. greinar. Finst mjer því ekki nauðsynlegt að leggja þennan skilning í hana. Finst það frekar ósanngjarnt.

Þorleifur Guðmundsson Jeg hafði hugsað mjer að tala nokkur orð viðvíkjandi tillögunni um styrk til vöruflutningabáta. En þar er margt búið að taka fram, sem jeg hefði viljað segja, og hefi jeg þar litlu við að bæta. Samt skal jeg geta þess, að jeg lít dálítið öðruvísi á, hvað Eyrarbakka og Stokkseyri snertir, heldur en gert hefir verið, enda geta menn varla gert sjer grein fyrir, hvernig þar hagar til, sem þar eru ekki kunnugir. Jeg get vel lýst Eyrarbakka, bæði hvað snertir tálmanir þær, sem þar eru fyrir hendi, og svo á hinn bóginn, hvað verslun og vöruþörf er þar mikil. Hvað hið síðara snertir, þá mun háttv. deild það kunnugt, að þangað sækja fjölmennar bygðir verslun sína, auk kauptúnanna sjálfra, og er því ljóst, að hjer er um mikla vöruþörf að ræða. Enn fremur er hjer um fiskiver að ræða, sem mikið er að sótt. Þetta hefir að vísu verið viðurkent með því að styrkja Suðurland og ákveða, að það fari þangað austur 6 ferðir á sumri. En þetta álít jeg ekki nóg; álít, að það komi ekki að fullum notum, og kemur þar að tálmununum, sem jeg mintist áðan á. Þó að skip komi þangað fermt vörum, þá getur oft staðið svo á, að ómögulegt sje að ná einum einasta hlut úr skipinu. Veldur því brimið, sem ekki að eins getur orðið afarmikið, heldur getur einnig skollið snögglega á. Þó að skip fari hjeðan í blíðviðri, getur þó svo farið, að leiðin inn sundin verði ófær þegar austur kemur og ekki hægt að ná í neinar vörur. Fer þá svo, að menn fá að eins að sjá eða vita af vörunum, en sjálfar koma þær kann ske ekki fyr en næsta ár, eða þá jafnvel aldrei. Háttv. deild getur víst varla skilið þessa erfiðleika. Jeg get sagt sem dæmi, að einu sinni þegar jeg var unglingur, kom skip frá Reykjavík með vörur, sem áttu að fara til vegagerðarmanna í Flóanum. Við fórum út í skipið og fengum lag til þess að komast þangað. En þegar til lands skyldi halda, var sundið lokað. Lauk því svo, að 3 menn mistu lífið, en sumir, sem af komust, voru lasburða lengi á eftir. Þess vegna má sjá, að ekki er mikið að byggja á strandferðabáta með reglubundnum ferðaáætlunum, því þeir mega ekki bíða eftir, að lags verði leitað að komast út í þá, heldur verða að halda áfram sinni ferð. Þetta vona jeg að háttv. deild taki til athugunar; vona, að aldrei verði veittur neinn styrkur til reglubundinna ferða þangað, því það er nærri sama sem að kasta peningum í sjóinn. Hitt væri öðru máli að gegna, að fá þann styrk til bátaferða, sem yrðu að ljúka sjer þar af, og veita þá styrk fyrir hverja ferð í senn. Væri þá heppilegast að taka 3–5 báta í einu, og „grípa þá gæsina á meðan hún gefst“, nota tækifærið þegar vegurinn er fær og ferðin getur komið að notum. Á þennan hátt væri þessum peningum ekki varið til ónýtis, því vitanlega þurfum við oft á ferðum að halda. Jeg tek til dæmis núna. Það er harðindatíð. Vjer þurfum vörur til þess að bjarga skepnunum, vjer þurfum salt til þess að verka fiskinn o. s. frv. Og þá gætu líka 5 bátar komið að góðum notum. Jeg vona, að stjórnin taki þetta til athugunar, og endurtek svo að lokum það, sem jeg sagði áðan, að styrkur til reglubundinna ferða er þýðingarlítill, heldur er sá einn að gagni, sem getur stutt að því, að ferðin komi að fullum notum.

Sigurður Stefánsson Eftir atvikum get jeg fallist á skilning háttv.frsm. (M. P.). Og með vissri von, að stjórnin taki þetta á fjáraukalögin, skal jeg ekki fara fleiri orðum hjer um. Jeg læt þetta í ljós að eins til athugunar fyrir hæstv. stjórn.

Fjármálaráðherra (M. G.) Það er að eins til að svara hv. 1. þm. Reykv. (Sv. B.), að jeg stend hjer upp. Hann hjelt því fram, að ef brjefið frá hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) hefði legið fyrir, þá hefði úrskurður stjórnarráðsins orðið á annan veg. En jeg veit, að svo hefði ekki orðið, og hefi þegar skýrt frá því. Annars ber ekki á milli hvað lögskýringuna snertir, því hann heldur því alls ekki fram, að hún sje röng.  (Sv. B.: Misskilningur)  . Nei, en það er misskilningur hjá hv.þm. (Sv. B.), hvað hann metur oftnefnt brjef mikils. Viðvíkjandi 30 stunda takmarkinu vil jeg benda á það, að sje sú tala ekki tekin, þá má líka taka hverja aðra sem vill, því enginn annar stundafjöldi er nefndur í kennaralögunum, og þá alveg eins t. d. 2 stundir á viku.

Frsm. (Magnús Pjetursson) Það má nærri undarlegt heita, að hjer eru langar umræður um till., sem verða teknar aftur og altaf hefir átt að taka aftur En viðvíkjandi því, sem háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) sagði, þá verð jeg að játa, að jeg skildi ekki vel, hvað hann var að fara, þegar hann var að minnast á fyrirvara fjárveitinganefndar. Jeg skildi atkvæðagreiðslu fjárveitinganefndar þannig, að vægast talað væri mjög vafasamt, hvort nokkur nefndarmaður greiddi atkvæði þessum 60 þús., ef hitt væri felt. Jeg fyrir mitt leyti mun þá ekki greiða þeim atkvæði. Jeg skil ekki þá röksemdafærslu, að brtt. á þgskj. 152 sje sönnun fyrir því, að ekki sje um skilyrði frá nefndinni að ræða. Það, að við komum með okkar skilyrði prentað sem brtt., á að vera sönnun fyrir því, að það sje ekki skilyrði! Skilji nú aðrir en jeg þankagang hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.).  (Sv. Ó.: Ef það var skilyrði, þá átti aftan við till. að standa: „ella ekki“)  . Einmitt það! Jeg vil þá biðja háttv.þm. að taka við fjárlagafrv., að bera fram brtt. við einhvern lið, og ætla alls ekki að greiða eftir því, sem lærdómsríku fyrir framtíðina, að ef þeir einhvern tíma ætla sjer, t. d. þeim lið atkvæði, nema þeirra eigin brtt. verði samþykt, þá eiga þeir samkvæmt kenningu hv. 1. þm. S.-M. (Sv. O) að setja aftan við tillöguna orðin: „ella ekki!“ Já, takið eftir því!! Skal jeg svo ekki deila frekar um þetta, sem er nú orðið að eins orðaleikur, en vænti, að hv. deild samþykki brtt. fjárveitinganefndar.

Pjetur Ottesen Jeg ætla að geta þess, að sjávarútvegsnefnd í hv.Ed. hefir borið þessa till. undir sjávarútvegsnefnd Nd., og vil jeg lýsa því yfir, að sú nefnd hefir fallist á till.

Magnús Kristjánsson Það hefir nú verið samþ. að veita 80 þús. kr. til flóabátaferða. Í því trausti, að stjórnin sjái hagsmunum þessa landshluta borgið, eigi síður en annara, get jeg tekið aftur till. mína, um sjerstaka fjárveitingu til strandferðabáts norðanlands, og vænti þess, að meðflm. minn sje því samþykkur.

Forseti: Samkvæmt yfirlýsingu hv.flm. (M. K.) um, að hann taki till. aftur, er hún úr sögunni, ef enginn tekur hana upp.

Flm. (Jakob Möller) Eins og kunnugt er, voru með húsaleigulögum 1917 settar allmiklar hömlur á umráðarjett húseigenda yfir eignum sínum. - Lög þessi voru frá byrjun illa þokkuð, og vinsældir þeirra hafa farið minkandi dag frá degi, eins og liggur í hlutarins eðli, vegna þess, hve nærri er gengið eignarrjettinum, en auk þess hafa menn vænst þess, að þau yrðu þá og þegar úr gildi numin, vegna þess, að upphaflega var talið, að hjer væri að eins um ófriðarráðstöfun að ræða, en þær vonir manna hafa þó ekki enn fengið að rætast. Í lögunum er svo ákveðið, að nema megi þau úr gildi með konunglegum úrskurði, þegar ekki þætti þörf á þeim lengur. Nú finst mönnum, að stjórnin ætti að fara að athuga, hvort ekki væri kominn tími til þess að nema þau úr gildi, og í þessari till. um afnám húsaleigulaganna er í rauninni ekki farið fram á annað. Á till. á þgskj. 102 voru „smíðis“-gallar, bæði hvað samningu og prentun snertir, og hefir hún því verið orðuð á ný, en er að efni til í aðalatriðunum sú sama eins og hún er orðuð á þgskj. 135. Jeg geri ráð fyrir, að brtt. á þgskj. 125 verði tekin aftur, vegna þess, að hún hefir verið tekin upp í aðaltill. eins og hún er nú. - Það er farið fram á, að numin verð úr gildi 2. og 3. gr. laga nr. 24, 12 sept. 1917, um húsaleigu í Reykjavík ásamt viðaukalögum nr. 45, 28. nóv 1919, sem sagt, öll ákvæði húsaleigu laganna, nema þau, sem snerta hámark húsaleigu, eða með öðrum orðum, öll þau ákvæði, sem hindra menn í því að ráðstafa eignum sínum eftir vild. - Tel jeg það óþarft að fjölyrða um þetta mál. Lögin hafa altaf verið illa þokkuð, og það er óhæfilegt að hafa slík lög, sem skerða rjett einstaklingsins þannig, nema brýnasta nauðsyn beri til. En það orkar að minsta kosti mjög tvímælis, hvort lög þessi sjeu nú orðið ekki fremur til ógagns en til gagns, vegna þess, að þeirra vegna sje minna bygt af íbúðarhúsum í bænum en ella myndi gert. En það er einmitt brýnasta nauðsynin, að sem mest sje bygt. Af húsnæðisleysinu, sem lög þessi geta auðvitað á engan hátt bætt úr, stafa ýms vandræði. Menn neyðast til að búa í íbúðum, sem eru óhæfar til íbúðar, en í skjóli húsaleigulaganna sitja margir, sem ella gætu bygt, kyrrir í leiguíbúðum sínum. Nú er þannig mál með vexti, að lög þessi voru gerð að tilhlutun bæjarstjórnar Reykjavíkur, og væri því eðlilegt, að leitað yrði álits hennar, áður en lögin yrðu numin úr gildi, enda er svo fyrir lagt í till., að það skuli gert. Þess er ekki heldur að vænta, að þingið vilji upp á eindæmi sitt taka neina fullnaðarákvörðun um slíkt mál, án þess að það sje borið undir bæjarstjórn. - Okkur þm. bæjarins hefir líka borist brjef frá borgarstjóra f. h. húsnæðisnefndar bæjarstjórnarinnar, þar sem þess er eindregið krafist, að álits hennar verði leitað um málið, og skal jeg, með leyfi hæstv. forseta, lesa það brjef upp, og er það á þessa leið: „Í tilefni af till. til þingsál. um afnám laga um húsaleigu í Reykjavík og brtt. við hana, sem fram hefir verið borin á Alþingi, hefir húsnæðisnefnd bæjarstjórnarinnar gert svo hljóðandi ályktun og falið mjer að tilkynna hana hv.þm. í þeim tilgangi, að þeir geri hana kunna Alþingi: Húsnæðisnefndin er þeirrar skoðunar, að bæjarstjórn Reykjavíkur beri að hafa ákvörðunarrjett um, hve nær tími sje kominn til að afnema húsaleigulögin, eða hluta þeirra, og að bæjarfjelaginu sje stofnað í hættu, ef æðri stjórnarvöld, sem ekki hafa sömu skilyrði til að þekkja ástandið í bænum, hafa frumkvæði að því að afnema lögin. Nefndin telur hins vegar rjett, að bæjarstjórnin taki húsnæðismálið til nýrrar yfirvegunar, og mun hún gera till. um það. Virðist nefndinni hentugast, að öll ákvæði viðvíkjandi húsnæðismálinu verði sett með reglugerð, sem breyta megi, þegar ástæður breytast, en ekki með beinum lagaákvæðum, og telur því rjettast, að Alþingi setji nú þegar lög, eða heimili landsstjórninni að setja bráðabirgðalög, er heimili bæjarstjórn Reykjavíkur að setja reglugerð, sem stjórnarráðið staðfestir, um leigu á húsnæði til íbúðar, hámark húsaleigu og annað, til tryggingar því, að bæjarbúar geti notið þess húsnæðis, sem til er eða verður í bænum. Jafnframt skorar húsnæðisnefndin á þingm. bæjarins að flytja svo látandi brtt. við till. til þingsál. um afnám laga um húsaleigu í Reykjavík: Till. orðist svo: Alþingi skorar á landsstjórnina að gefa út, ef bæjarstjórn Reykjavíkur óskar þess, bráðabirgðalög, sem heimili bæjarstjórninni að setja reglugerð, er stjórnarráðið samþykki, um leigu á húsnæði til íbúðar, hámark húsaleigu og annað, til tryggingar því, að bæjarbúar geti notið þess húsnæðis, sem til er eða verður í bænum. Jafnframt verði þá úr gildi numin lög um húsaleigu í Reykjavík, nr. 24, 12. sept. 1917, og viðaukalög við nefnd lög, nr. 21, 14. okt. 1918. Vænti jeg, að hv.þm. verði við þessari áskorun húsnæðisnefndar fyrir hönd bæjarstjórnarinnar.“ Jeg skal geta þess, að við þm. bæjarins höfum ekki getað sjeð ástæðu til þess að gera þá breytingu á þingsál.till., sem húsnæðisnefndin fer fram á. Tilgangur okkar með þeirri till. var að vísu sá, að koma hreyfingu á málið, að ýta við stjórninni í því skyni, að það yrði tekið til rækilegrar yfirvegunar, hvort ekki sje rjett að nema lögin úr gildi, meðfram vegna þess, að þau væru ef til vill farin að verka á móti tilgangi sínum. Við ætlumst auðvitað til þess, að tekið verði fult tillit til álits bæjarstjórnar og till. um þetta mál, og þó því að eins farið eftir þeim, að stjórnin telji þær till. á rökum bygðar. Ef till. verður samþ., má líta svo á, að þingið hafi þar með vísað þessu máli algerlega frá sjer til aðgerða stjórnarinnar í samráði við bæjarstjórn Reykjavíkur. Og vænti jeg þess því, að enginn ágreiningur þurfi að verða um málið hjer, en að till. verði samþ.

Bjarni Jónsson Jeg ætla að eins að bæta við örfáum orðum. Jeg sje ekki, hver nauðsyn er á því, að ein sjerstök stjett, á sjerstökum bletti, sje ósjálfráð eigna sinna Ef almenn nauðsyn hefði kallað, þá hefði það að sjálfsögðu verið rjett, að stjórnin, eða bæjarstjórnin, hefðu tekið húsin eignarnámi og goldið eigendum þeirra fult verð fyrir, og síðan ráðstafað þeim eftir eigin geðþótta. En nú er friður undirskrifaður, og sje jeg ekki, til hvers er að hafa lögin lengur. Einkum þegar þau hafa unnið á móti sjálfum sjer, með því að enginn hefir þorað að byggja, því menn geta setið fastir í íbúðum sínum, þótt þeim sje sagt upp. Þetta er ekki til að hjálpa alþýðu, heldur hinum efnuðu, sem annars gætu bygt. Ef herbergi losnar hjá manni, þá þorir hann ekki að leigja það út, því hann getur átt það á hættu, að leigjandinn sitji fastur. Þess vegna fá færri inni en ella. Bæjarstjórnin álítur sig hafa rjett til að ráða bæjarbúum; kann að vera, að það sje að vissu leyti rjett, ef bæjarstjórnin hefði sýnt sig að vera starfinu vaxin. En að láta einstaka menn gjalda þess, þegar ekki er brýn þörf, álít jeg ekki rjett. Beinasti vegurinn til að sjá Reykjavík fyrir viðunanlegu húsnæði, hefði verið að láta fólk ekki hrúgast inn í bæinn á ári hverju, nema því að eins að skylda það til að byggja, eða blátt áfram banna innflutning nema brýn nauðsyn kalli; t. d. með embættismenn, sem fara úr einu embætti í annað. En banna fólki, sem ella gæti unnið annarsstaðar, t. d. að landbúnaði, eða því um líku. Þetta hefði bæjarstjórnin átt að gera frá byrjun stríðsins og öll stríðsárin, og þá hefði það sýnt sig, að húsnæðismálið hefði verið í betra horfi.

Sveinn Björnsson Eins og kunnugt er, voru lög þessi upphaflega sett að tilhlutun bæjarstjórnar. Hún sá fram á óvenjuleg vandræði vegna ófriðarins, og fór því fram á, að hjer yrðu sett lög um þetta efni, eins og með öðrum þjóðum. Jeg var þess hvetjandi þá, og er þeirrar skoðunar, að lögin hafi gert mikið gagn. Þau eru sett vegna neyðarástands út af ófriðnum, en þegar nú ófriðnum er lokið, og smátt og smátt nálgast venjulegar kringumstæður í lífi manna, þá á að nema úr gildi, eins fljótt og hægt er, öll þau ákvæði, sem lagt hafa höft á menn. Eitt af þessum lögum eru húsaleigulögin í Reykjavík. Þau voru sett að tilhlutun bæjarstjórnar, og kemur því ekki til greina að afnema þau nema í samráði við bæjarstjórnina. Jeg hefi sjálfur komið með brtt. í þessa átt við till. á þgskj. 102, en þar sem hún hefir verið orðuð á ný í brtt. á þgskj. 135, og mín brtt. tekin þar upp, get jeg fallið frá brtt. á þgskj. 125 og tek hana aftur. Eins og hv. samþm. minn (Jak. M.) tók fram, hefir þetta mál verið til umr. hjá sjerstakri nefnd í bæjarstjórn, og hún sent okkur flutnm. erindi það, sem hann las upp. Það, sem vakir fyrir okkur, er að hreyfing komist á málið. Það stendur í lögum þessum, að það megi afnema þau með konunglegri tilskipun; er það óvenjulegt ákvæði í lögum. Það má því búast við því, að stjórnin fari gætilega að því að afnema lögin. Er því full ástæða til, að þingið láti uppi álit sitt í þessu efni. En þótt till. sje samþ., geri jeg ráð fyrir, að stjórnin afnemi ekki þessi ákvæði laganna nema bæjarsjórnin telji það heppilegt. Eftir brjefi því, sem komið hefir frá borgarstjóra, virðist einmitt húsnæðisnefnd bæjarstjórnarinnar tími til kominn að afnema húsaleigulögin, en leggur til, að sett verði önnur lög, sem heimila bæjarstjórninni að setja reglugerð um leigu á húsnæði til íbúðar, hámark húsaleigu o. fl. Nú er ekki tími til að samþ. slík lög, en jeg vænti þess, að stjórnin taki fult tillit til brjefsins, sem fram hefir komið. Með því fororði mæli jeg með því, að till. verði samþ.