Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Ég bið afsökunar á því, herra forseti, að ég kom aðeins of seint, ég tafðist hér fyrir utan. En mér er sagt, að tilkynnt hafi verið, að það ætti að vera fundur hér á morgun á venjulegum tíma. Nú vil ég sízt draga úr fundarhöldum hér í deildinni eða starfsemi. En þannig er mál með vexti, að ég og ýmsir fleiri a.m.k. af mínum flokksbræðrum höfðum ekki hugmynd um það, að hér ætti að verða fundur á morgun, fyrr en við heyrum það nú, og ég og annar þm. til höfum ákveðið að fara til Akureyrar um helgina, búnir að auglýsa það. Fleiri þm. ætluðu að fara til sinna heimkynna. Við getum auðvitað ekkert haft á móti því, að fundir séu haldnir á laugardögum, ef menn vita það með nægum fyrirvara, en ég vil mjög alvarlega mælast undan því, að það sé gert alveg fyrirvaralaust og eftir að menn í góðri trú eru búnir að efna til mannfunda, sem eru því annaðhvort lítt eða ekki samrýmanlegir, að hér séu haldnir fundir, því að ef tala á um einhver af þeim stærri málum, sem hér liggja fyrir, þá veit ég, að ég og ýmsir aðrir af þeim, sem höfum ráðið brottför okkar, ætluðum að taka til máls. Nú hygg ég, að viðurkenna verði, að við í stjórnarandstöðunni höfum ekki með óþörfum málalengingum tafið þetta þing. Þó að við höfum stundum talað, hefur það ekki verið þannig, að afgreiðsla mála hafi af þeim sökum tafizt. Og eins og þetta þing er orðið langt, þá sé ég ekki, að það geti á miklu oltið, hvort fundur verður einn laugardag eða ekki. Því eru það tilmæli mín, að þessi fundur verði látinn falla niður, af því að menn höfðu í góðri trú ráðstafað deginum á annan veg.

Forsett (EOl): Út af ummælum hv. 1. þm. Reykv. (BBen) vil ég taka það fram, að eins og honum er kunnugt, er það mjög títt, þegar á líður þing, að þingfundir séu haldnir á laugardögum. Þingmönnum hefur ekki á þessu þingi verið íþyngt svo með fundarhöldum, að þegar komið er eins langt fram á sumar og nú er og þing eins langt og þetta þing er orðið, þá verður ekki talið, að það sé neitt verið að íþyngja þingmönnum með því að halda fundi á laugardögum. Og mörgum laugardagsfundum man ég eftir á þingi, þegar ekki hefur verið tilkynnt áður um, að þeir yrðu haldnir, heldur beinlínis bara boðaðir sem hverjir aðrir fundir. Ég verð þess vegna að halda fast við þessa tilkynningu, þó að ég annars hafi mjög miklar tilhneigingar til þess að taka tillit til þeirra óska, sem fram koma frá hv. stjórnarandstöðu.



Herra forseti. Beiðni stjórnarandstöðunnar varðandi fyrirkomulag þingstarfa hefur nú ekki verið ákaflega margbrotin á þessu þingi eða oft þurft á það að reyna, hvort eftir henni væri farið eða ekki. Hins vegar minnist ég þess, að þegar afgreiða þurfti í skyndi að áliti stjórnarflokkanna mál fyrir jólin, beinlínis lögðum við okkur fram. þrátt fyrir andstöðu við málið, til þess að greiða fyrir, að svo mætti verða. Það má auðvitað öllum vera ljóst, að jafnvel þó að þannig standi á nú, að allmargir þm. Sjálfstfl. séu burtu um þessa helgi, þá eigum við þess fullan kost, ef við viljum, að tefja þingstörf, nema forseti beiti þá því valdi, sem hann hefur og meiri hl. til þess að skera niður umr. Ég veit ekki, hvort það bætir nokkuð starfshætti eða greiðir fyrir, að menn leggi á þá braut, enda segi ég ekki, að það verði gert, að við svörum því ofbeldi, sem hér á að fremja, með því. En þegar það er fyrst tilkynnt, að hér skuli halda fund á laugardegi, sem ekki hefur verið gert á þessu þingi yfirleitt, eftir að búið er að auglýsa, að ég eigi að fara norður til Akureyrar - og er þó sem stendur aðaltalsmaður míns flokks í þessari d. - og hv. 2. þm. Eyf. (MJ) með mér, eftir að vitað er, að aðrir þm. þurfa nauðsynjar vegna að fara úr bænum og höfðu bundið sig þar, þá tel ég það fullkomna misbeitingu á forsetavaldi, ef ekki er orðið við þeirri ósk okkar, að fundur falli niður, þannig að við eigum þess kost að taka þátt í umr. um þau mál, sem hér verða væntanlega til umr. Ég hef út af fyrir sig ekki á móti því, að einhver af þeim málum, sem stjórnmáladeilur standa ekki um, verði hér til umr. og á þann veg greitt fyrir þingstörfum. En ég tel það mjög miður farið, ef eftir það, sem á undan er farið með þingstörf, að búið er að halda mönnum hér verklitlum eða verklausum mánuðum saman á kostnað alþjóðar og þinginu og stj. til skammar, á að knýja svo fast á, að fyrirvaralaust verði teknar upp umr. um mikil deilumál á þeim tíma, þegar talsmenn stjórnarandstöðunnar eru þegar opinberlega búnir að binda sig annars staðar. Og ég vil enn beina því til forseta með allri virðingu og vinsemd, en í fullri alvöru, að hann taki þetta á ný til athugunar.

Forseti (EOl): Út af ummælum hv. 1. þm. Reykv. vil ég taka það fram, að sú stjórnarandstaða, sem hingað til hefur verið á Alþ., hefur orðið að sætta sig við það, að umræður væru teknar upp, án þess að nokkur fyrirvari væri gefinn, 2. umr. látin fara fram 1 eða 2 mínútum eftir að fyrri umr. hefur verið lokið og ekki verið tekið tillit til, þó að mælzt hafi verið til, að frestað væri. Ég held, að það sé óþarft að kvarta yfir, að ofbeldi hafi verið beitt í sambandi við fundarsköp hér, og nú er hafður sá óvenjulegi háttur á að tilkynna degi áður, þegar þingfundur er að hefjast, að þingfundur muni verða á laugardegi, sem oft hefur tíðkazt áður. Þar er aðeins fyrirhuguð m.a. 1. umr. um stórmál, og ég veit, að svo stór flokkur sem Sjálfstfl. hefur næga málsvara, þótt þm. hans sumir þurfi að gegna störfum annars staðar. Ég get því ekki orðið við þeim tilmælum að fella niður fund á morgun. En hitt mun ekki þurfa að óttast, að menn fái ekki að nota sinn fulla rétt til þess að tala.



Herra forseti. Ég vil benda forseta á, að þannig stendur á, að af talsmönnum flokksins í þeim málum, sem hér liggja fyrir, eru Björn Ólafsson og Ólafur Thors hvorugur staddur í bænum um þessa helgi, að ég og Magnús Jónsson höfðum auglýst fundarhöld á Akureyri, að Ingólfur Jónsson hafði bundið sig í sínu héraði á morgun, að Pétur Ottesen hafði átt tal um það fyrir nokkrum dögum við forseta, að hann þyrfti að hverfa á braut um helgina. Segja má, að það sé ef til vill nokkur léttúð af þm. að fara svona að. En þegar búið er að halda mönnum hér starfslausum mörgum mánuðum saman, þá geta menn auðvitað ekki sett öll störf til hliðar um helgar í þeirri óvissu ég veit ekki, hvort maður á að segja trú eða von, að loksins fari að bóla á málefnum stjórnarinnar. Ég veit það, að hæstv. forseti muni ekki svipta okkur neinum formlegum rétti; ég gruna hann ekki um það, enda veit ég ekki, hvor aflmeiri yrði, ef hendur væru látnar skipta á annað borð, þannig að utan réttar ætti að leysa málin. En ég er ekki að tala um það. Ég veit, að hann hefur réttinn og valdið í sínum höndum. Ég vildi beina því til hans að beita því sem mildum höfðingja. En ef hann vill ekki þann veg að fara, heldur fara eftir því, sem hann hingað til hefur talið verst í stjórnarfarinu, þá hann um það að velja sér það fordæmi. En ég hélt nú sannast sagt, að hæstv. forseti hefði fengið nóg af því að beita valdi sínu með hæpnum hætti snemma á þinginu og ætlaði ekki að fara að endurtaka það. Það má vel vera, að einhverjir okkar getum hagað þannig störfum og háttum, að við getum verið við upphaf þessarar umr. á morgun, ég get ekki um það dæmt á þessu stigi. En það rekst á þær fyrirætlanir, sem við höfum haft fram að þessu. Ég hygg sannast sagt, að þær séu ekki margar óskirnar, sem ég í nafni stjórnarandstöðunnar hef borið fram við hæstv. forseta á þessu þingi, og stj. hafi oftar leitað til okkar um fyrirgreiðslu en við til hennar. Ég minnist þess, að fyrir jólin leitaði ég fyrirgreiðslu hæstv. félmrh. um frestun á einu tilteknu máli. Hann varð ljúflega við þeirri ósk, og hæstv. forseti má vel gera sér það til sæmdar að verða enn þá lakari en sá ráðh.



Herra forseti. Landbn. hefur athugað þetta frv. og þær breytingar, sem hafa verið gerðar á því í hv. Ed., en þessar breytingar eru ákvæði, sem skýra að nokkru leyti leigukjör þeirra, sem nýbýlin taka á leigu, og hins vegar er gerð breyting á ræktunarsjóðslögunum til samræmis við breytingu, sem gerð var hér í hv. Nd. við 2. umr. þessa máls. N. mælir með því, að þessar till. verði samþ.



Ég vil aðeins greina frá því, að í hv. Ed. hefur aðeins verið gerð ein mjög smávægileg breyting á þessu máli, sem allir voru sammála um, og sýnist því ekki ástæða til. að vísa því til n.



Herra forseti. Þetta frv., sem er flutt samkv. tilmælum Háskóla Íslands, var samið af sérstakri nefnd. Í ársbyrjun 1954 kjöri háskólaráð 5 manna nefnd til þess að fjalla um endurskoðun á lögum og reglugerð Háskóla Íslands. Haustið 1955 skipaði þáverandi menntmrh., Bjarni Benediktsson, sjötta nefndarmanninn, og var hann formaður nefndarinnar. Kjörnir af háskólanum í þessa nefnd voru þeir prófessorarnir Ármann Snævarr, Björn Magnússon, Júlíus Sigurjónsson, Leifur Ásgeirsson og Þorkell Jóhannesson. Hinir tveir síðastnefndu störfuðu ekki í nefndinni nema skamman tíma, og kvaddi þá háskólaráð í þeirra stað þá prófessorana Finnboga R. Þorvaldsson og Steingrím J. Þorsteinsson. Hinn stjórnskipaði maður í nefndinni var dr. Benjamín Eiríksson bankastjóri, og var hann jafnframt formaður nefndarinnar. Það frv., sem n. samdi, var sent til umsagnar öllum deildum háskólans og stúdentaráði, og fjallaði háskólaráðið einnig um frv. og sendi frv. að síðustu til menntmrn. Í ráðuneytinu fóru fram nokkrar viðræður milli ráðuneytisins annars vegar og háskólarektors og fulltrúa frá þeirri nefnd, sem unnið hafði að málinu, hins vegar leiddu þessar viðræður til þess, að nokkrar breytingar voru gerðar á frv., eins og það hafði komið frá n. upphaflega. Þær breytingar lutu sérstaklega að 11. gr. frv., sem fjallar um það, með hverjum hætti skuli skipa kennara háskólans. Nefndin hafði óskað eftir því og var sammála um þá skoðun sína, að eðlilegt væri að auka rétt háskólans nokkuð til íhlutunar um embættaveitingar frá því, sem verið hefur nú um 14 ára skeið. Sú skipan, sem nú gildir og á stoð í reglugerðarákvæði, sem sett var 1942, er sú, að þegar kennaraembætti við háskólann er veitt, skal skipa dómnefnd til þess að dæma um hæfni umsækjendanna, og er óheimilt að veita umsækjanda kennaraembætti, ef dómnefnd hefur talið hann óhæfan til þess að gegna starfinu. Þessum ákvæðum vildi nefndin breyta á þann veg, að skylt skyldi að veita umsækjanda embætti, ef dómnefnd og háskóladeild væru sammála um, að hann væri hæfastur til að gegna því. Ég taldi heppilegast að hafa skipun á þessum málum, sem verið hafa allviðkvæm deilumál á mörgum undanförnum árum, efnislega óbreytta frá því, sem verið hefur, en taldi hins vegar rétt að gefa þeim ákvæðum, sem nú eru aðeins reglugerðarákvæði, lagagildi, þ.e. að taka ákvæði núgildandi reglugerðar háskólans varðandi embættaveitingar inn í sjálf háskólalögin. Þegar sú skipun, sem nú gildir, var tekin upp árið 1942, var það gert samkvæmt tilmælum háskólans, og sú reglugerð var sett af einum af þáverandi prófessorum háskólans, dr. Magnúsi Jónssyni, sem þá um skeið gegndi embætti menntmrh. Um þá skipun var með öðrum orðum þá fullt samkomulag innan háskólans, og reynsla þeirra 14 ára, sem síðan eru liðin, virðist mér hafa sýnt, að þessi skipun sé farsæl, og þess vegna taldi ég rétt að löghelga hana með ákvæðum í sjálfum háskólalögunum. Mönnum hefur á undanförnum árum sýnzt nokkuð sitt hvað og sýnist enn nokkuð sitt hvað, hvaða hátt eigi að hafa við embættaveitingar við háskólann og aðrar hliðstæðar stofnanir. Ég hef verið þeirrar skoðunar og er enn þeirrar skoðunar, að úrslitavaldið í þeim efnum eigi að vera í höndum þess aðila, sem ber stjórnarfarslega ábyrgð á gerðum sínum gagnvart Alþingi, þ.e. í höndum ráðherra; hins vegar sé sjálfsagt að tryggja þeirri stofnun, sem starfskraftanna á að njóta, eðlilega og heilbrigða íhlutun um, hvernig embættunum sé ráðstafað, jafnvel láta stofnunina og sérfróða aðila, sem stofnunin getur til kvatt, að meiri hluta hafa neitunarvald gagnvart umsækjendum, sem þeir telja ekki hæfa til að gegna starfinu; að öðru leyti eigi valið og ábyrgðin á valinu að vera í höndum aðila, sem ber stjórnarfarslega ábyrgð á gerðum sínum. Í áliti háskólaráðs hefur komið fram, að það telur þá skipan, sem n. stakk upp á og ég lýsti áðan, æskilega í sjálfu sér, en leggur þó ekki svo mikið upp úr þessu atriði, að það vilji gera það að skilyrði fyrir stuðningi sínum við frv. í heild. Ég mun ekki rekja önnur atriði eða nýmæli, sem í frv. felast, heldur láta mér nægja hér í þessari hv. d. að vísa til þeirrar ýtarlegu grg., sem frv. fylgir. Þó þykir mér rétt að geta þess, að inn í þetta frv., eins og það var afgreitt frá hv. Ed., hafa verið felld efnisatriði tveggja annarra frv., sem voru flutt samhliða þessu frv., þ.e. frv. um starfrækslu mælingastöðvar á geislavirkum efnum og stofnun prófessorsembættis í eðlisfræði og stofnun prófessorsembættis í uppeldisfræðum. Á fjárlögum gildandi árs var samþykkt fjárveiting til þess að starfrækja rannsóknarstöð til mælinga á geislavirkum efnum. Sú fjárveiting var að vísu ekki mikil, en mun þó duga til þess, að slíkri mælingastöð verði komið á fót. En einmitt með hliðsjón af því, hvað fjárveitingin var naum, var ástæða til að hyggja sérstaklega að því, með hverjum hætti væri hægt að hagnýta féð og þá starfskrafta, sem við stofnunina ynnu, sem bezt. Hafa nokkur undanfarin ár verið uppi tillögur um að stofna prófessorsembætti í eðlisfræði við háskólann. Eðlisfræði og þær greinar, sem henni eru tengdastar, fá nú orðið meiri og meiri þýðingu fyrir allar hagnýtar vísindarannsóknir. Svo háttar og, að Vestur-Íslendingur, Aðalsteinn Kristjánsson, hefur ánafnað í dánargjöf sinni háskólanum allmikið fé með því skilyrði, að vöxtum af því verði varið til þess að styrkja kennarastól í náttúruvísindum við háskólann. Forráðamenn dánargjafarinnar hafa tjáð sig samþykka því, að vöxtum af henni verði varið til þess að styrkja að nokkrum hluta stofnun kennarastóls í eðlisfræði við háskólann. Má gera ráð fyrir, að af tekjum dánarsjóðsins muni fást um 25–30 þús. kr. til þess að greiða laun eðlisfræðiprófessorsins. Þess er og að geta, að nokkur aukakennsla er nú höfð um hönd í eðlisfræði við háskólann, og mundi sá kennslukostnaður að sjálfsögðu sparast, ef stofnað yrði fast prófessorsembætti í þessari grein. Það, sem þá vantar á, að til sé fé til að launa að fullu prófessor, má taka af fjárveitingunni til geislamælingastöðvarinnar og fela þá jafnframt eðlisfræðiprófessornum forstöðu þeirrar rannsóknarstofu. Með því er séð fyrir kostnaðinum við stofnun embættisins, án þess að komi til nokkurra nýrra beinna útgjalda fyrir ríkissjóð, auk þess sem ég hygg, að haganlegast sé fyrir komið forstöðu geislamælingastöðvarinnar á þann hátt, að hún verði tengd prófessorsembættinu í eðlisfræði. Um prófessorsembættið í uppeldisfræðum er það að segja, að um allmörg undanfarin ár hefur verið fjárveiting á fjárlögum, nokkuð á annað hundrað þús. kr., til rannsóknar á greindarþroska íslenzkra skólabarna. Því rannsóknarstarfi er nú að mestu leyti lokið, en eftir er á hinn bóginn að hagnýta niðurstöður þeirra rannsókna, sem hafa farið fram. Þessi fjárveiting, eins og ég sagði áðan, hefur verið nokkuð á annað hundrað þús. kr. Auk þess hefur verið höfð um hönd talsverð aukakennsla í uppeldisfræðum við BA-deild heimspekideildar háskólans. Með því að fela nýjum prófessor þessa aukakennslu og þá jafnframt það leiðbeiningarstarf í þágu uppeldismála landsins, sem virðist vera eðlilegt framhald af rannsóknarstarfi síðastliðins áratugs á greindarþroska íslenzkra skólabarna, virðist á hagkvæman hátt vera séð fyrir þörfum, sem nauðsynlegt er að fullnægja, án þess að til útgjaldaauka komi fyrir ríkissjóð. Þvert á móti mun starfsemi, sem nú hefur kostað upp undir 150 þús. kr. vera innt af hendi í framtíðinni, ef þetta nær fram að ganga, af einum prófessor, sem mun hafa í árslaun um 70–80 þús. kr. Þá er og í frv. ákvæði um prófessorsembætti í lyfjafræði. Gert er ráð fyrir, að sá maður, sem því starfi gegnir, sé jafnframt forstöðumaður lyfjaverzlunar ríkisins. Sá maður, sem nú kennir lyfjafræði við háskólann sem aukakennari, en lyfjafræðin er allmikil grein, 4–6 kennslustundir á viku, er einnig forstöðumaður lyfjaverzlunar ríkisins. Breytingin, sem hér yrði gerð, yrði engin önnur en sú, að í staðinn fyrir að hann sé aukakennari yrði hann prófessor. Kostnaðarauki er að þessu enginn, þar eð ekki þarf að greiða meira fyrir þessi tvö störf, þó að aðilinn heiti prófessor, heldur en nú þarf að gera. Að síðustu vil ég svo geta þess, að gert er ráð fyrir því í þessu frv., að tekin verði upp við læknadeildina kennsla í lyfjafræði, pharmacia, til undirbúnings fullnaðarfræðslu í þeirri grein, en gert er ráð fyrir, að hún verði fyrst um sinn eins og hingað til sótt til útlanda. Nú er starfræktur Lyfjafræðingaskóli Íslands og lýtur forstöðu aukakennarans í lyfjafræði við háskólann. Það er álit læknadeildarinnar og háskólaráðs og heilbrigðisstjórnarinnar, sem hefur farið með stjórn lyffræðingaskólans, að eðillegt sé, að læknadeildin taki þessa kennslu að sér. Yfirumsjón með henni er þá gert ráð fyrir að prófessorinn í lyfjafræði hafi, en kennslunni verði að öðru leyti hagað með svipuðum hætti og hún í höndum sömu manna og hún befur verið í Lyfjafræðingaskóla Íslands. Að svo mæltu leyfi ég mér, herra forseti, að óska þess, að málinn verði vísað til 2. umr. og hv. menntmn.



Herra forseti. Það er rétt, að það komi alveg skýrt fram, að sú endurskoðun, sem er upphaf þessa frv., var hafin af háskólaráðinu sjálfu án atbeina þáverandi menntmrh., og hafði ég sem menntmrh. í raun og veru ekki önnur skipti af málinu en að samkv. beiðni háskólans skipaði ég formann nefndarinnar, eftir að n. hafði starfað um nokkra hríð. Háskólaráð mun ekki alveg að ástæðulausu hafa talið, að skynsamlegra væri frá þess eigin sjónarmiði að hafa með þessum hætti nokkurt samband, þótt óbeint væri, við menntmrn. Ég get þess vegna þess, að að mér er veitzt í blaðagrein í dag, sem prentuð er í málgagni hæstv. núv. menntmrh., á þann veg, að ég hafi staðið á móti því, að stúdentar fengju mann í endurskoðunarnefndina. Þetta er í grein, sem prentuð er upp úr stúdentablaði Alþýðuflokksins, hygg ég vera. Nú verð ég að segja það alveg eins og er, að ég man ekki, hvort beiðni kom frá stúdentaráði um þátttöku í endurskoðuninni til menntmrn. En eins og málið var upp tekið og að því var unnið, var hér fyrst og fremst um að ræða mál háskólans og háskólaráðs og því eðlilegt, að eftir þess till. um það, hvaða aðilar tækju þátt í endurskoðuninni, væri farið. En víst má segja, að ekki hefði skaðað, þó að stúdentar væru þarna til kvaddir, og ég er ekki fjarri því, að að sumu leyti beri frv. þess merki, að þeir hafa ekki um það fjallað eins og skyldi. Er þó á það að líta, að þeim hefur eftir á gefizt færi til að láta uppi um það umsögn sína. Þá vil ég aðeins benda á, að ég tel nokkurn ljóð á grg. frv., að þar er ekki nógu ljóslega sýnt fram á, í hverju einstök ágreiningsatriði eru fólgin milli hæstv. menntmrh., háskólaráðs og þeirrar nefndar, sem frv. samdi. Það er auðvitað engin ástæða til að gera grein fyrir slíku, ef þessir aðilar koma sér saman, þó að það sé eftir till. hæstv. menntmrh. Ef um raunverulegan ágreining er að ræða, hefði ég talið, að það þyrfti að koma glögglegar fram í grg. frv., í hverju hann er fólginn, en hæstv. menntmrh. gerði grein fyrir því, að varðandi eitt viðkvæmasta deilumálið í þessum efnum, skipun háskólakennaranna, er einmitt einhver slíkur ágreiningur. Ég vil lýsa því, að mér sýnist hæstv. menntmrh. þar hafa ratað rétt meðalhóf í sínum tillögum. Ég fagna því, að hæstv. menntmrh. lýsti því, að það hefði farsællega tekizt til um framkvæmd þessa ákvæðis á undanförnum árum, vegna þess að einmitt fyrir nokkrum árum varð ég fyrir hörðum árásum hans félaga, ég man nú ekki, hvort hæstv. menntmrh. var þar í þátttakandi eða ekki, fyrir það, að ég hefði misbeitt því valdi, sem mér var fengið á sínum tíma í þessum efnum. Ef um það hefði veríð að ræða í alvöru, að slík misbeiting hefði átt sér stað, hefði auðvitað nú verið kjörið tækifæri til þess að koma í veg fyrir, að slíkt gæti endurtekið sig. En ég sé einmitt, að hæstv. menntmrh. hefur komizt að þeirri niðurstöðu, að þess væri ekki þörf, og ég er honum sammála um það. Ég tel, að það sé óhjákvæmilegt, að ráðherrann beri á þessu endanlega ábyrgð og háskólinn hafi hvorki ástæðu né eðlilegan rétt til að óska eftir meiru en að geta útilokað þá, sem óhæfir eru, og síðan verði veitingarvaldið með venjulegum hætti að velja úr þeim, sem hæfir teljast til embættisins. Ég efast sannast sagt um, hvort það er að öllu leyti heppilegt að hafa í sama frv. sem fjallar um stjórn háskólans og starfshætti ákvæði um það, hversu margir kennarar eða prófessorar skuli vera í hverri deild. Það er miklu breytilegra atriði og á þess vegna í raun og veru heima í sérákvæðum, enda er það komið í ljós, að því er mér skilst, að síðan frv. var samið í fyrstu, hefur tveimur embættum eða fleirum verið bætt við af hæstv. menntmrh. eins og hann nánar gerði grein fyrir. Það þarf sjálfsagt að athuga það mál nánar. Í því efni geta komið upp nokkur vafaatriði, eins og ef tekið er fram, að prófessor eigi að hafa forstöðu einhverrar annarrar stofnunar með hendi. Ja, hver hefur þá í raun og veru veitingarvaldið. Er það þá það ráðuneyti, sem t.d. einhver tiltekin verzlun heyrir undir, sem veitingarvaldið hefur, eða á um skipun í stöðuna að fara með þeim hætti, sem í þessu frv. segir. Nú skulum við segja t.d., ef talið yrði, að sá maður, sem gegnir forstöðu lyfjaverzlunar ríkisins, yrði ekki talinn hafa þá vísindalegu þekkingu, sem háskólaprófessor þurfi á að halda, er þá engu að síður skylt að skipa hann, eða verður að breyta til um forstjóra þessarar stofnunar? Vera kann, að á þessu finnist skýring í lögunum, en þegar farið er að blanda slíkum harla óskyldum atriðum saman, er hætt við, að sumt verði heldur óljóst. Ég vil einnig benda á, þó að ef til vill mætti fjalla um það við 2. umr., - en ekki er vist, að ég eigi kost á að vera við hana, svo að ég vil víkja hér að nokkrum atriðum, - að mér finnst hæpin sú ráðstöfun að ætla að svipta dósenta kosningarrétti um háskólarektor og svipta þá valdi á deildarfundum. Þar er um fastráðna vísindamenn að ræða, sem a.m.k. sumir, að því er mér skilst, eiga að hafa þetta vísindastarf að aðalstarfi. Í þeim tilfellum sé ég ekki, hver munur er á dósentum samkv. þessu frv. og dósentum áður en lögskylt var, sem er tiltölulega nýtt ákvæði, að dósentar skyldu verða prófessorar eftir tiltölulega fárra ára starfstíma. Þá vil ég einnig benda á, að mér virðist ósamræmi í því, að prófessorar háskólans eiga einir að kjósa rektor, en hins vegar er tekið fram, að forstöðumenn vísindastofnana, sem heyra undir tiltekna deild, skuli eiga sæti á deildarfundum og að því er virðist eiga þar atkvæðisrétt. Ef þeir eiga á annað borð atkvæðisrétt á deildarfundum, virðist mér þar af leiða, að sanngjarnt sé, að þeir eigi einnig rétt til að kjósa rektor. Hitt er svo annað mál, að mér finnst nokkuð hæpið að láta slíka menn, sem deildin á að hafa yfirumsjón með og eru nánast hennar starfsmenn, hafa fullt vald til atkvæðisréttar á deildarfundum og mjög hæpið, að þeir eigi rétt til setu á þeim fundum með öðrum hætti en þá dósentar, aukakennarar og aðrir slíkir. Enn fremur vildi ég benda á, að eftir þá breyt., sem hv. Ed. gerði, ef ekki hefur verið gerð á því ný breyt. við 3. gr., - ég bið þá afsökunar á því, að ég hef ekki tekið eftir henni, - þá virðist mér ósamræmi í því, að í 4. gr. segir: „Nú er til umr. á fundi háskólaráðs mál, er varðar sérstaklega stúdenta háskólans, og skal rektor þá kveðja á fundinn einn fulltrúa stúdenta, sem stúdentaráð nefnir til. Hefur fulltrúinn þar málfrelsi og atkvæðisrétt.“ Þarna er um beina skyldu að ræða til þess að kveðja slíkan fulltrúa til, en í 14. gr. varðandi deildarfundina segir: „Nú er mál til umræðu á deildarfundi, sem varðar sérstaklega nemendur deildarinnar, og er deildarforseta þá heimilt að kveðja á fundinn fulltrúa nemenda, einn eða fleiri, er stjórn deildarfélags nefnir til. Hafa fulltrúarnir þar málfrelsi, en eiga ekki atkvæðisrétt.“ Ef á að skylda til að kveðja þá á fundi í háskólaráði, sem hefur miklu meiri völd en deildin, þá virðist einnig vera eðlilegt, að þeir séu með sama rétti atkvæðisbærir og eigi aðgang að deildarfundunum. En annað mál er svo það, að töluverður vafi er, hvaða mál varða stúdenta. Við skulum segja t.d. val prófverkefna. Mér virðist fátt varða stúdenta meira, og vist hefði ég sem stúdent viljað eiga þess kost að vera á deildarfundi, þegar verkefnin voru valin. En ég er þó ekki alveg viss um, að það sé meiningin. En látum nú vera, að það sé of fráleitt, að til slíks komi. Annað atriði, sem kemur auðvitað fyllilega til álita um, hvernig á að fara að, er það, ef til kemur að víkja stúdent úr háskóla? Er þá ætlunin, að fulltrúi stúdenta eigi þar að vera við og hafa atkvæðisrétt í háskólaráði, eða er þarna einungis um að ræða þau málefni, sem almennt varða stúdenta? En engu að síður, þótt við segjum, að þau eigi almennt að varða stúdenta, þá lendum við í miklum vanda. Það varðar almennt stúdenta, hvort á að vera leikfimisskylda eða ekki, og a.m.k. hafa stúdentar látið það mál sig meira skipta en að standa á móti því að taka þá skyldu á sig. En eiga þeir þá einnig að hafa rétt á því að skipta sér af vali og ákvörðun annarra námsgreina? Þetta er atriði, sem vei má vera að menn hafi hugsað til hlítar og fordæmi séu fyrir, t.d. frá Oslóarháskóla, þar sem sagt er, að svipuð ákvæði hafi verið í gildi. En mér sýnist nauðsynlegt, að þetta sé athugað þegar frá upphafi. Varðandi 5. gr. vildi ég benda á, að þar segir: „Nú er fundur boðaður að frumkvæði kennara, sem eiga ekki sæti í ráðinu, og er þeim þá rétt að senda fulltrúa á fundinn. Hafa slíkir fulltrúar málfrelsi á fundinum, en atkvæðisrétt eiga þeir ekki.“ Eiga þeir rétt á að senda marga fulltrúa eða einn fulltrúa? Og er í raun og veru ástæða til þess, að þeir sendi nema einn fulltrúa? En ef það er ætlunin, þá væri réttara að segja: Hefur slíkur fulltrúi málfrelsi á fundinum. - En sjálft orðið „fulltrúa“ í því falli, sem það stendur þarna, getur átt hvort tveggja við eintölu og fleirtölu, eins og þeir sjá, sem renna augunum yfir þetta. Þá vil ég vekja athygli á því og skjóta því sérstaklega til hæstv. menntmrh., sem er því kunnugri en ég, og raunar hv. 9. landsk. þm. einnig: Er ástæða til þess að láta viðskiptadeildina lengur vera sameinaða lagadeildinni? Er þarna ekki um algerlega tvær sjálfstæðar stofnanir að ræða? Og skiptir það í raun og veru nokkru máli, þó að fastir kennarar séu ekki fleiri en tveir? Gæti ekki deildin engu að síður verið ein út af fyrir sig og starfað sér? Segja mætti, að þetta kæmi til greina varðandi það, að viðskiptadeildarmenn eiga að kenna lögfræðingum og lögfræðingarnir viðskiptadeildarmönnum. Þá skyldu er hægt að hafa á mönnum alveg án tillits til þess, hvort deildin er ein eða tvær, enda vitum við, ég og hæstv. menntmrh., að ágreiningur hefur komið út úr þessu nú þegar, jafnvel þótt deildin sé einungis ein. Ég var einnig að efast um, hvort menntmrh. væri ekki fengið fullmikið vald í 10. gr., þar sem segir: „Menntamálaráðherra ákveður í samráði við háskólaráð, hverjir af kennurum háskólans, sem starfandi eru við gildistöku laga þessara, séu dósentar, lektorar, aukakennarar og aðstoðarkennarar.“ Það er ekki vegna þess, að ég hafi vantraust á hæstv. menntmrh., sem ég að vísu hef fullkomið, að ég hreyfi þessu, heldur vegna þess, að jafnvel þótt ég hefði sjálfur átt hlut að máli, mundi ég ekki hafa viljað lenda í því að þurfa að ákveða þetta Mér skilst, að hér sé um mjög erfitt mál að ræða. Segja mætti, að háskólinn muni gera það raunverulega, en ekki menntmrh., og menntmrh. eigi einungis að setja sinn stimpil á. En er þá ekki eðlilegra, að það komi fram, að það sé í raun og veru háskólinn, sem geri það, einungis með samþykki ráðh.? Efnislega breytir þetta e.t.v. ekki ýkja miklu og er algerlega ópólitískt atriði, sem ég vildi þó benda á, eins og þessar aths. eru, sem ég hér hreyfi. Þær eru ekki sérstaklega mikilsverðar allar, en eins og ég sagði, ég vildi þó koma þeim á framfæri. Þar sem vera kann, að ég í næstu viku þurfi í erindum, sem Alþingi að nokkru leyti hefur falið mér, að skreppa einn eða tvo daga af landi burt og ég get ekki vænzt þess, að málinu sé frestað eftir mínum óskum, þá vildi ég skjóta þessum aths. að strax, þó að þær að sumu leyti eigi frekar heima við 2. umr., en hv. n. getur þá einnig athugað þær við sína meðferð málsins. Ég játa, að það er ekki óeðlilegt ákvæði, sem stendur í 18. gr.: „Nú unir kennari ekki úrlausn háskólaráðs um það, hver sé kennsluskylda einstakra kennara, og má hann þá skjóta úrlausninni til menntmrh., sem leysir til fullnaðar úr þessu efni.“ Þetta er ekki óeðlilegt ákvæði. En í raun og veru er það nú svo, og ég veit, að hæstv. menntmrh. af sinni reynslu muni vera mér sammála, að þetta er atriði, sem háskólinn verður að skera úr sjálfur. Hér er oftast nær um fræðileg atriði að ræða og slíkan samanburð á störfum manna, að langhelzt verður að leysa það með samkomulagi milli aðila. Ef það er ekki fáanlegt, er mjög erfitt fyrir menntmrh. að blanda sér í það, heldur verða þeir, sem með daglegu starfi þessara manna fylgjast, að skera úr um það, og mjög erfitt fyrir ráðherra að taka aðra ákvörðun en þá, sem háskólinn leggur til. Svo vil ég benda á atriði, sem ég tel mjög hæpið, og það er í 21. gr.: „Með sama hætti getur háskólaráð mælt svo fyrir í samþykkt, að aðeins ákveðinn fjöldi stúdenta skuli skráður í deild árlega og eftir hverjum reglum hinni tilteknu tölu stúdenta sé veittur aðgangur að deildinni.“ Ég efast mjög um, að það sé rétt að láta háskóladeild fá þannig úrskurðarvald um það, hversu margir menn skuli fá aðgang að þessum stéttum ár hvert. Þarna er hugsanlegt, að kennararnir geri sig að vörðum fyrir þrönga stéttarhagsmuni, sem séu þjóðfélaginu í raun og veru alveg andstæðir. Ég efast sannast sagt um, að slíkar takmarkanir eigi að setja nema með samþykki löggjafarvaldsins, en undir öllum atvikum tel ég rétt, að menntmrh. þurfi að veita samþykki sitt til þess, að þær séu gerðar. Vissulega eru mörg atriði, sem undir úrskurð ráðh. heyra, sem eru miklu minna virði en það, hvort takmarka eigi rétt til háskólafræðslu með þeim hætti, sem hér er ráðgerður. Þá er ákvæði í 23. gr. um, að ákvæði um eftirlit með námsástundun háskólastúdenta megi setja í reglugerð háskólans. Það er ákaflega viðtækt ákvæði og veitir háskólanum og að vísu ráðh. mjög mikið vald. Og spurning er, ef slíkar reglur á að setja, hvort ekki megi telja eðlilegra, að það sé kveðið á um það í háskólalögum beinlínis heldur en með reglugerð. Þá er það algert nýmæli, sem ég ekki til hlítar átta mig á, hvort til góðs er eða ekki, að stúdent sé heimilt að skjóta úrskurði háskólaráðs um brottvikningu úr háskólanum til hæstaréttar eftir reglum um kæru í opinberum málum innan fjögurra vikna o.s.frv. Það er sagt, að þetta sé tekið eftir norskum lögum. En í mínum huga er ákaflega vafasamt, hvort leiða á hæstarétt til úrskurðar um atriði, sem í flestum tilfellum eru jafnfrábrugðin lögfræðilegum vandamálum og þetta. Hingað til hefur það verið svo, að hver skóli, eftir atvikum undir umsjá og eftir lokaákvörðun ráðuneytis, verður að taka ákvörðun um, hvort nemendur hegði sér svo, að þeir eigi að vera þar áfram eða ekki. Telja má til aukinnar réttarverndar ákvæðið, sem hér er stungið upp á, en án þess að ég lýsi mig því andvígan á þessu stigi, finnst mér það þurfa nokkru frekari íhugunar við. Þá vil ég benda á, að í 25. gr. segir, að rektor sé „heimilt að vera viðstaddur dómþing, þegar svo stendur á, eða öðrum kennara háskólans, sem hann nefnir til“. Hér væri auðvitað mjög nauðsynlegt að bæta við „eða háskólaritara eða umboðsmanni.“ Oft og tíðum mundi það vera miklu eðlilegra, að háskólaritari, sem er í raun og veru eins konar framkvæmdastjóri háskólans, sækti dómþing í slíkum tilfellum heldur en kennari færi til þess. Það skiptir ekki miklu máli, en úr því að það er verið að taka þetta fram á annað borð, finnst mér hæpið að hafa þetta eins og það er. Svo eru líka ákvæði í 28. gr. um skyldur manna til að ganga undir próf, eftir því sem nánar er ákveðið. Ég vil benda hv. nefnd á, að íhuga þarf vandlega, að hve miklu leyti eru settar strangari reglur en nú gilda og hvort að öllu leyti er heppilegt að veita reglugerðargjafanum slíka heimild sem ráðgerð er. Ég segi aftur á móti, að mér virðist bersýnilega ákvæðin í 30. gr. vera ástæðulaus, þar sem segir, að milli prófa skuli eigi liða lengri tími en eitt ár, ef maður fellur, og standist hann enn ekki sama prófið eða gangi frá því, hefur hann fyrirgert rétti sínum til að ganga oftar undir það. Það má vel vera, að þannig standi á fyrir manni, að hann hafi fallið á prófum, jafnvel fyrir óreglu og eitthvað, sem miður skyldi vera, en taki sig svo á nokkrum árum síðar og taki próf af skyndingu, löngu eftir að allir hafa haldið, að hann væri hættur námi. Ég er ekki frá því, að a.m.k. einn af okkar fremstu fræðimönnum hafi að vísu ekki fallið svo oft á prófi, en hafi þannig tekið próf löngu eftir að menn héldu, að hann væri hættur námi, og orðið sjálfum sér og öðrum til sæmdar með því að taka prófið, og sé ég enga ástæðu til þess að koma í veg fyrir það. Þá vil ég benda á, hvort ástæða er til þess að hafa mismunandi reglur um prófdómara. Ef prófdómarar eru réttmætir á annað borð, er þá ekki nauðsynlegt að hafa þá í öllum fullnaðarprófum og með sama hætti, vegna þess að bersýnilega eru prófdómararnir ekki settir vegna háskólans eða kennaranna, heldur til þess að tryggja hæfilegt eftirlit af almannavaldinu og til þess að öruggt sé, að háskólakennarar misbeiti ekki því mjög viðkvæma og þýðingarmikla valdi, sem þeir hafa. Ég játa, að það eru mjög mismunandi reglur um þetta, sem gilt hafa, og ætlazt er til, að þær haldist að verulegu leyti. En mér finnst það vera óeðlilegt, þar sem reglurnar um prófdómara eru þannig til komnar eins og ég nú hef gert grein fyrir. Þá vil ég benda á það, að nokkurt ósamræmi er í 39. gr., þar segir: „Forseti Íslands veitir embætti háskólabókavarðar samkvæmt tillögu háskólaráðs“. Samkvæmt því, sem skilið hefur verið, mundi hann alls ekki mega veita neinum öðrum en háskólinn gerir till. um, hvort sem það er einn eða fleiri. En menntmrh. skipar ritara við háskólann að fengnum till. háskólaráðs. Nú vil ég benda á, að háskólaritari er háskólaráðinu miklu tengdari en háskólabókavörður, þannig að ef ástæða er til þess að fá háskólaráði mjög mikið vald í öðru hvoru tilfellinu, þá væri ríkari ástæða til þess að fá því mikið vald í sambandi við háskólaritara heldur en háskólabókavörð. Ég mundi nú telja, að í báðum tilfellunum færi bezt á því, að menntmrh. gerði þetta að fengnum till. háskólaráðs. Enn fremur vil ég benda á, að ég kann ekki við orðalagið, það getur verið, að það standist fyllilega, þar sem segir: „Prófessorinn í lyfjafræði hefur yfirumsjón með kennslu í lyfefnafræði.“ Þetta er þá þannig, að það eiga margir menn að starfa með honum og hann á að hafa yfirumsjón með starfi þeirra, en yfirleitt er það þannig, að prófessorarnir eiga sjálfir að annast kennsluna. Hvort þeir hafa svo með sér aðstoðarmenn eða ekki, það fer eftir því, hvers eðlis kennslan er. En ég þekki ekki til um þessa sérstöku kennslu og skal því ekki segja um, hvort þetta standist eða standist ekki. Þessar athugasemdir vildi ég láta fram koma nú þegar. Ég tel, að þær skipti mismunandi miklu máli, en vil beina því til hv. nefndar, að hún athugi þær í sinni meðferð, og mun síðar, ef tækifæri gefst til, áskilja mér rétt til að flytja brtt. eftir því, hvernig hennar umsögn og till. verða.



Herra forseti. Hv. 1. þm. Reykv. (BBen) gat þess í upphafi máls síns, að hann hefði saknað þess, að í grg. fyrir stjórnarfrv. væri gerð ýtarleg grein fyrir þeim mun, sem er á stjórnarfrv. og því frv., sem umrædd nefnd samdi. Sannleikurinn er sá, að ég ætlaðist til þess, að báðar n. þingsins fengju frv. n. til athugunar. N. ,í Ed. fékk það, og ég mun að sjálfsögðu sjá svo um, að menntmn. Nd. fái það einnig. Þessar breytingar voru margar, ef ekki flestar, svo smávægilegar, að við í rn. sáum ekki ástæðu til þess að prenta nákvæma grg. um það með frv. sjálfu. Hins vegar tók ég þann kost, þegar málið var lagt fyrir Ed., að gera í framsöguræðu grein fyrir þessum breytingum í einstökum atriðum. Segja má, að ég hefði einnig átt að gera það hér, en það er alllangt mál að rekja það, og fæst eru atriðin mikilvæg. Því tók ég þann kostinn að láta aðeins getið þess eina atriðis, sem segja má að sé verulega mikilvægt, einkum vegna þess, að einmitt þetta atriði varð tilefni til þess, að fluttar voru brtt. við frv. í hv. Ed. af tveim flokksmönnum hv. 1. þm. Reykv. Þess vegna gerði ég það að sérstöku umtalsefni og það eitt. Hins vegar fagna ég því mjög, að það kom alveg skýrt fram í ræðu hv. 1. þm. Reykv., að hann er mér alveg sammála um, hver sé eðlilegasta skipunin á þessu máli. Um það virðist með öðrum orðum ekki ríkja ein skoðun í hans flokki, og er í sjálfu sér ekki við því að búast, að það eigi sér stað um slík mál sem þessi. Till. um að taka inn í frv. ákvæði eins og þau, sem háskólanefndin gerði till. um, var felld með miklum atkvæðamun í hv. Ed. Hv. þm. vék nokkrum orðum að því, að hann teldi óeðlilegt, að dósentarnir ættu framvegis ekki að hafa atkvæðisrétt við rektorskjör. Till. um þetta kom einmitt fram í hv. Ed. frá hv. 1. landsk. þm., en var felld. Ástæðan til þess, að hér er ekki gert ráð fyrir atkvæðisrétti dósenta, er sú, að alger breyting er gerð á stöðu þeirra manna, sem slíkum embættum gegna, ef frv. nær fram að ganga, frá því, sem er samkvæmt núgildandi háskólalögum. Nú er í raun og veru enginn munur á kennsluskyldu og réttindum dósenta og prófessora, nema þeir njóta mismunandi hárra launa. Aðstöðumunurinn er sá einn, að dósent er ekki kjörgengur við rektorskjör, eins og nú á sér stað, en hefur aftur á móti atkvæðisrétt. Hér er hins vegar lagt til samkv. tilmælum háskólanefndarinnar og háskólaráðs, að eðli dósentsembættanna breytist algerlega. Þeir menn, sem nú gegna dósentsembættum, eiga að verða prófessorar samkvæmt ákvæðum laganna, en gert er ráð fyrir því, að dósentsheiti beri þeir kennarar, sem að vísu eru skipaðir kennarar til ótiltekins tíma, en jafnframt gegna öðru aðalstarfi. Það er rétt, að þetta kemur ekki nægilega skýrt fram í grg. háskólanefndarinnar og háskólaráðsins fyrir frv., að tilætlunin er, að þeir einir verði skipaðir dásentar, sem gegna öðru aðalstarfi, þó að skipun þeirra sé að vísu til ótiltekins tíma. Dósentar eiga í framtíðinni að hafa með höndum hliðstæð kennslustörf og þeir, sem nú eru nefndir lektorar eða aukakennarar. Ég fyrir mitt leyti er sammála háskólanefndinni og háskólaráði um, að ekki sé eðlilegt, að menn, sem gegna sem aðalstarfi sínu starfi utan við háskólann, þó að þeir einnig annist þar kennslu og séu því skipaðir um óákveðinn tíma, taki þátt í atkvæðagreiðslu við rektorskjör. Þá nefndi hv. þm. ákvæðin um lyfjafræðiprófessorinu. Ég vil aðeins taka það fram, að í frv. sjálfu eru engin ákvæði um, að hann skuli hafa með höndum forstöðu lyfjaverzlunar ríkisins. Það, sem ég sagði um þetta, átti við, að það þarf engan kostnaðarauka að leiða af stofnun þessa prófessorsembættis, meðan gera má ráð fyrir því, að hægt sé að sameina þetta prófessorsstarf í lyfjafræði forstöðu lyfjaverzlunar ríkisins,  Þá ræddi hv. þm. nokkuð um það ákvæði, sem bætt var við frv. í efri deild, í 3. gr. um atkvæðisrétt stúdenta, og vakti athygli á því, að ákvæðin í 14. gr. varðandi þátttöku stúdenta í deildarfundum eru öðruvísi. Ég vil taka undir þau ummæli hans að skjóta því til n. að athuga þetta mál sérstaklega. Ég hef skilið þessa till. um heimild til þess að kveðja stúdenta á háskólaráðsfund og deildarfundi eða skyldu til þess þannig, að það bæri einvörðungu að gera, þegar um væri að ræða mál, sem vörðuðu stúdenta almennt, ekki einstakan stúdent og ekki einstaka hópa af stúdentum, heldur eingöngu mál, sem varði stúdenta alinennt, félagsmál þeirra almennt, réttindi þeirra almennt og þar fram eftir götunum. Hins vegar er augljóst mál, að um þetta þarf að setja allnákvæm ákvæði í reglugerð, til þess að þetta valdi ekki misskilningi og verði ekki til leiðinda, þó að tilætlunin sé með þessu að sjálfsögðu að auka rétt stúdenta og gera þeim vistina í háskólanum bærilegri en hún yrði að öðrum kosti. Í þessu sambandi tel ég sjálfsagt, að menn kynni sér nákvæmlega framkvæmd hliðstæðs lagaákvæðis í Noregi, þó að það sé að vísu tiltölulega nýtt þar í landi og varla fengin á það mikil reynsla. Hv. þm. gat einnig um viðskiptadeildina, hvort ekki væri ástæða til þess að skilja hana algerlega frá lagadeildinni. Ég er á þeirri skoðun og hef alltaf verið, að eðlilegra væri, að viðskiptadeildin væri sjálfstæð. Hún á í raun og veru ekkert beint sameiginlegt lagadeildinni. Þó að einstakir kennarar í viðskiptafræðum og lögfræðum hafi kennt nemendum í hinni greininni, má, eins og hv. þm. tók fram, alveg koma slíku við, þó að deildirnar séu tvær. Laga- og hagfræðideildin hafði eindregið óskað eftir því, - allir kennarar hennar, - að viðskiptadeildin yrði skilin frá, og í n. var meiri hl. fyrir því að skilja viðskiptadeildina frá. Hins vegar neitaði háskólaráð að fallast á þennan aðskilnað, og gerði meiri hl. þess þá till. til ráðuneytisins, að þetta yrði óbreytt. Ég gerði hins vegar þá breytingu á í menntmrn., að ákvæðið er eins og það er, og er það eins konar miðlun í málinu, að viðskiptadeildin skuli verða sjálfstæð, þegar þrjú föst kennaraembætti hafa verið stofnuð í viðskiptafræði, en þau eru aðeins tvö nú. Einu rökin, sem háskólaráð færði fyrir því að greina deildirnar ekki að, voru þau, að fastir kennarar væru aðeins tveir og það væri óeðlilegt að hafa sjálfstæða deild með tveim kennurum, sem þá sætu ávallt annar hvor í háskólaráði. Þessa till. mína féllst háskólaráðið á, þ.e. að láta aðskilnaðinn bíða, þangað til kennurum hefur verið fjölgað í þrjá. Þá ræddi hv. þm. nokkuð ákvæði frv. um heimild háskóladeildar til að takmarka aðgang stúdenta að háskóladeild. Þetta atriði mun hafa verið rætt nokkuð í háskólaráði, en það var rætt mikið á þeim fundi, sem ég átti með fulltrúum frá háskólanum og n., þegar málið var til umr. eftir athuganir í menntmrn. Ég skal lýsa því hiklaust yfir, að ég tel þetta takmörkunarákvæði að mörgu leyti mjög varhugavert og kaus í byrjun, að það yrði fellt niður, en forsvarsmenn færðu fyrir þau rök, sem ég varð að fallast á, að af því gætu hlotizt alvarlegar afleiðingar. Svo háttar nú, að ekki er tekinn nema ákveðinn fjöldi nemenda í tvær af deildum háskólans, þ.e. í tannlæknadeildina og verkfræðideildina. Um tannlæknadeildina háttar þannig, að þar eru teknir 3 nýir nemendur árlega af þeirri einföldu ástæðu, að ekki er aðstaða til þess að kenna fleirum en þremur, miðað við þau tæki og það húsnæði og þá kennslukrafta, sem tannlæknadeildin hefur yfir að ráða. Þessi takmörkun við þrjá er byggð á ákvæði, sem er í gildandi l. og er ætlazt til að verði óbreytt í þessum lögum. Nú hefur verið á það bent, að ef þetta ákvæði yrði fellt niður og 10 stúdentar innrituðu sig til náms í tannlækningum, væri háskólanum skylt að taka við þeim öllum og kenna þeim tannlækningar, sem gæti verið algerlega óframkvæmanlegt, og a.m.k. ekki nema með ærnum kostnaði. Þá yrði þegar í stað að kaupa nýja tannlæknastóla og önnur þau tæki, sem nauðsynleg eru við þá kennslu, auka við húsnæðið, sem er ekki fyrir hendi, og kennslukraftana. Það er til þess, að hægt sé að slá slíka varnagla, sem ég fyrir mitt leyti get fallizt á, að ákvæðið sé óbreytt. Um verkfræðideildina gildir það, að hún setur ákveðið skilyrði fyrir því, að menu séu teknir til náms í deildinni. Það þarf ekki aðeins að hafa staðizt stúdentspróf í stærðfræðideild, heldur þurfa nemendurnir einnig að hafa hlotið vissar lágmarkseinkunnir í stærðfræðilegum fögum á stúdentsprófi. Halda kennarar verkfræðideildarinnar því fram, að þessar reglur megi engan veginn missa sig, námið í verkfræðideildinni sé svo fræðilegt og erfitt, að ekki þýði fyrir aðra að reyna að þreyta það nám en þá, sem hafi góðan undirbúning í hinum stærðfræðilegu greinum. Reynslan hafi sýnt, að það væri tímaeyðsla, sem ekki mundi bera tilætlaðan árangur. Ef þetta ákvæði yrði fellt niður um takmörkunina, hefði verkfræðideildin enga lagnheimild til þess að setja slíkar inntökuprófsreglur í deildina. Sá skilningur, sem ég vil leggja í þetta ákvæði, er því sá einn, að það eigi að nota eingöngu til þess að setja almennar reglur um inngöngurétt stúdenta í tilteknar deildir og takmörkun í þeim tilfellum, þar sem hún er alveg óhjákvæmileg af aðstöðuástæðum eða vegna kennslukrafta. Hins vegar tel ég ekki koma til nokkurra mála að beita þessu ákvæði með hliðsjón af væntanlegum atvinnuskilyrðum kandídatanna. Það er raunar mjög til athugunar, hvort ekki ætti að breyta þessu ákvæði þannig, að það sé alveg skýrt, að þessa heimild megi ekki nota til þess að meina mönnum aðgang að námi með hliðsjón af atvinnuskilyrðum eða almennum þjóðfélagsaðstæðum, það sé eingöngu hægt til þess að tryggja, að námið hagnýtist vel eða að ekki séu óframkvæmanlegar skyldur lagðar á háskólann sem stofnun. Ég vil skjóta því til hv. menntmn. að taka þetta atriði til meðferðar, hvort ekki komi til greina að umorða þessa takmörkunarheimild þannig, að enginn vafi sé á því, að einstökum deildum verði ekki lokað vegna atvinnuskilyrða eða annarra almennra þjóðfélagsástæðna. Að síðustu er svo það, sem hv. þm. sagði um ákvæði um eftirlit með námsástundun. Ég vil aðeins undirstrika það, að rétturinn til að setja slíkar reglur er ekki í höndum háskólans eins. Ég fellst á, að það gæti verið hæpið. Það er ekki hægt að setja slíkar reglur nema í reglugerð, m.ö.o. ráðuneytið mundi um það efni fjalla, sem og sjálfsagt er, þar sem hér er auðvitað um mikilvæg atriði að ræða, sem eðlilegt er að fleiri fjalli um en þeir einir, sem framkvæma eiga og við eiga að búa.



Herra forseti. Frv. það um tunnuverksmiðjur ríkisins, sem hér liggur fyrir til umr., er, eins og hv. þm. mun kunnugt, flutt í Ed. af þm. Friðjóni Skarphéðinssyni, Birni Jónssyni og Bernharð Stefánssyni og hefur nú fengið þar fullnaðarafgreiðslu óbreytt frá fyrstu gerð að öðru leyti en því, að inn í það var bætt einni gr., 5. gr. eins og frv. liggur nú fyrir, þ.e. heimild til handa ríkisstj. að reisa og reka þriðju tunnuverksmiðjuna á Norðausturlandi, ef aðstæður þykja til að mati ríkisstj. Lög þau, er nú gilda um tunnuverksmiðjur ríkisins, voru sett 1946 og síðan breytt lítils háttar 1947. Þau voru heimildarlög, er sniðin voru við byrjunarframkvæmdir. En þar sem nú er fengin 10 ára reynsla á rekstri tunnuverksmiðjanna, er augljóst, að ýmsu þarf að breyta í betra horf, og er umrætt frv. flutt til að auðvelda og flýta fyrir nauðsynlegum endurbótum. Eins og sakir standa nú, er talið, að tunnuverksmiðjan á Siglufirði geti framleitt 12 þús. tunnur á mánuði, en Akureyrarverksmiðjan 10 þús. tunnur, þ.e., að báðar verksmiðjurnar geti framleitt nær 160 þús. tunnur með 7 mánaða starfrækslu á ári. Eins og augljóst má vera, nægir þessi framleiðsla ekki, ef verulega síldveiði gerir. Við þetta er þó að athuga, að fullyrt er, að Akureyrarverksmiðjan geti aukið afköst sín til jafns við Siglufjarðarverksmiðjuna með betri staðsetningu véla og nokkrum lagfæringum á vinnuskilyrðum. Þegar þess er gætt, að um 36 kr. gjaldeyrissparnaður vinnst við hverja tunnu, sem smíðuð er í landinu í stað þess að flytja hana fullgerða inn, ætti ekki að vera áhorfsmál, að keppa beri að því að smíða allar tunnur innanlands, enda þótt nokkru dýrari verði, eða um 6 kr. á tunnu, að því er verið hefur. Kunnugir telja líka, að þennan verðmun mætti minnka með betri framleiðsluskilyrðum, og stefnir umrætt frv. einmitt að því, þar sem gert er ráð fyrir byggingu tunnugeymsluskýlis við verksmiðjuna á Akureyri. Einnig vantar þar lofthreinsunarkerfi, en slíkt er mjög nauðsynlegt vegna hins mikla sagryks, sem í slíkum verksmiðjum er. Enn fremur þarf að bæta þar upphitun. Mjög hefur verið bagalegt undanfarið, að geyma hefur orðið alla framleiðslu verksmiðjunnar á Akureyri undanfarin ár undir beru lofti, og hefur það valdið bæði tjóni á tunnunum sjálfum og kostað talsverða aukavinnu við lagfæringu þeirra og jafnframt gert tunnurnar að verri umbúðum um hina dýrmætu framleiðslu okkar, síldina, jafnvel kannske valdið þar tjóni, sem ekki er svo auðvelt annars að segja um né meta. Í frv. þessu er gert ráð fyrir því, að síldarútvegsnefnd hafi á hendi stjórn tunnuverksmiðjanna, svo sem verið hefur og gefið hefur góða raun. Hún á og bezt að geta metið, hve mikið þarf að framleiða af tunnum árlega, enda þótt slíkt verði aldrei ákveðið nákvæmlega. Kemur þá aftur að því, hve góðar geymslur eru nauðsynlegar, ef geyma þarf tunnur milli ára, jafnframt hinu, að verksmiðjurnar séu í fyrsta flokks búnaði, ef óvenjumikil síld veiddist og tunnur þryti, svo að hefja yrði framleiðslu þeirra með skjótum hætti. Tunnusmíðin á Siglufirði og Akureyri hefur verið þýðingarmikil vetrarvinna til að bæta úr árstíðabundnu atvinnuleysi þar. Um það eru heldur ekki skiptar skoðanir, að tunnuverksmiðjurnar eru þar vel staðsettar, miðað við Norðurland, því að tunnur eru fljótfluttar frá Siglufirði sjóleiðis til hvaða hafna sem er norðanlands, en frá Akureyri hins vegar landleiðis á flesta stærstu söltunarstaðina nema Siglufjörð, en tunnuflutningar á bílum ryðja sér æ meir til rúms. Nægir í þessu sambandi að nefna Dalvík, Hjalteyri, Húsavík og Raufarhöfn, en allir þessir staðir geta á svipstundu svo að segja fengið tunnur frá Akureyri. Akureyrarbær hefur og sýnt, að hann kann vel að meta það, að ríkið tók að sér rekstur tunnuverksmiðju þar, því að hann hét fyrirtækinu útsvarsfrelsi, veitti því undanþágu á vörugjaldi af aðfluttu efni og framleiðslu verksmiðjunnar, afslátt á rafmagni og lóðarleigu auk fleiri fríðinda. En ekki er fyrir það að synja, að bæjarbúum hefur þótt ríkið ekki að öllu leyti uppfylla loforð sín um verksmiðjuna hingað til. Vænta þeir þess fastlega, að frv. það, er hér liggur fyrir, muni ráða bót á þessu, ef að lögum verður. Eins og ég gat um í upphafi, hefur Ed. bætt inn í frv. frá upphaflegri gerð þess, að ríkisstj. sé heimilt að reisa og reka þriðju verksmiðjuna á Austur- eða Norðausturlandi, ef hún telur þess þörf. Eðlilegt má telja, að þessi heimild sé fyrir hendi, t.d. ef síldveiði legðist verulega austur fyrir land, svo að staðaldri yrði. Hitt er varhugavert, að dreifa tunnusmíðinni á fleiri staði en nú er eingöngu til úrlausnar árstíðabundnu atvinnuleysi. Þar á úrbótin ekki að vera að taka frá þeim, sem lítið hafa, og hygla til þeirra, sem enn minna hafa, heldur finna þeim síðartöldu eitthvað annað og nýtt til úrráða. Að lokum skal svo tekið fram, að iðnn. mælir samhljóða með því, að frv. verði samþykkt óbreytt eins og Ed. hefur gengið frá því.



Herra forseti. Sjútvn. flytur þetta frv. eftir beiðni hæstv. ríkisstj., en efni frv. er að gera breytingu á 5. gr. laga um heimild fyrir ríkisstj. til skipakaupa og lántöku og sérstakra ráðstafana í útgerðarmálum til þess að stuðla að jafnvægi í byggð landsins, en þessi lög voru samþ. á Alþ. í lok s.l. árs. Í 5. gr. laganna er ríkisstj. veitt heimild til að semja um kaup og smíði á allt að sex 150–250 rúmlesta fiskiskipum og taka til þess lán allt að 15 millj. kr. Nú hefur, eins og segir í grg. frv. á þskj. 539, ríkisstj. borizt till. frá atvinnutækjanefnd um það, að heimildin verði nokkuð aukin, þannig að heimilt verði að semja um kaup og smíði á fleiri skipum og þá jafnframt lánsheimildin hækkuð, og um það fjallar þetta frv. Það hefur komið í ljós, að allmikil eftirspurn er eftir þessum skipum, og liggja til þess tvær ástæður: Í fyrsta lagi það, að þau þykja henta betur en togarar af venjulegri stærð til þess að leggja á land fisk í höfnum, þar sem hafnar- og vinnsluskilyrði eru takmörkuð. Í öðru lagi virðist hafa vaknað hjá ýmsum reyndum útgerðarmönnum áhugi fyrir útgerð skipa af þessari gerð og stærð. Ég legg svo til, að frv. verði vísað til 2. umr. Það er flutt af nefnd.