Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Bjarni Jónsson Mjer hefir borist til eyrna, að hv.Ed. hafi breytt þingsályktunartillögunni sakir þess, að deildarmenn hjeldu, að hún tæki til lands, er einstakir menn eða sveitarfjelög ættu. En sú hugsun lá ekki til grundvallar tillögunni. Í skjölum fossanefndar er orðið „afrjett“ skilgreint svo: „Skilgreining Grágásar er rjett enn í dag. Afrjett (eða afrjettr) er sumarbeit manna og geldfjárhöfn, ítak í ríkisland, en ekki landeign einstakra manna eða hjeraða, nema þar sem menn taka fje til upprekstrar í heimaland sitt, og kallast afrjett, þótt það sje eigi afrjett“. Í þessu sambandi vil jeg einnig minna á tillögu til þingsál., er samþykt var á þingi 1917, í byrjun ársins, og hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) flutti. Hún hljóðar svo: „Neðri deild ályktar að skora á landsstjórnina að gæta hagsmuna þjóðfjelagsins og rjettar landssjóðs til fossa og annara verðmæta í almenningum landsins og afrjettum, þeim er eigi heyra til neinni ákveðinni jörð einstakra manna eða sveitarfjelaga“ o. s. frv. Nú hefi jeg leyft mjer að bera fram samhljóða brtt. Það er yfirsjón ein, að till. var ekki orðuð greinilega frá upphafi. Jeg geri ráð fyrir, að enginn ágreiningur verði um brtt., og tel till. skýrari svo breytta.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg vil benda á, að enn er ekki tekið fyrir þann skilning, sem efri deild vildi forðast, ef brtt. verður samþykt. Landsstjórnin hefir stundum selt eða afsalað sveitarfjelögum til fullrar eignar afrjettir; einnig hafa partar af jörðum verið seldir sveitarfjelögum og lagðir við afrjettir. Afrjettir, sem svo eru til komnar, eru ekki undanteknar í brtt.

Bjarni Jónsson Ef landsstjórnin hefir afsalað einhverju sveitarfjelagi afrjetti með öllum rjettindum, eða sveitarfjelögin keypt parta af jörðum og lagt við afrjetti, ber landsstjórninni auðvitað per analogiam ekki að leita eftir vatnsrjettindum þar, þó brtt. yrði samþ., frekar en á eignarjörðum manna. En landsstjórnin verður að hyggja vel eftir, hvort afrjettarlönd hafi verið afsöluð með öllum rjettindum, eða að eins einstök rjettindi hafi verið innifalin í sölunni. Jeg get tilfært t. d. sölu á afrjettarlandi upp með Hvítárvatni til Biskupstungnahrepps árið 1850. Söluverðið, 80 ríkisdalir, sýnir, að hjer hafa að eins verið seld beitarrjettindi. Upprekstrargjaldið var áður 4 rd. Það hefir því verið „kapitaliserað“ með 5%. Þetta verður stjórnin vandlega að athuga, hversu víðtæk rjettindi hafa verið af hendi látin.

Kristinn Daníelsson Jeg er ekki móti brtt. á þgskj. 944 í sjálfu sjer. En jeg get ekki sjeð, að hún sje til neins gagns, þar sem allar þær afrjettir, sem ekki eru undskildar hvort sem er í tillögunni, geta heimfærst undir það, sem felst í orðinu „almenningar“, sem þess vegna grípur einnig yfir það, sem brtt. fer fram á. Aftur gæti hugsast, að till. sjálf verði feld, ef brtt. verður samþykt, og legg jeg því til, að till. verði samþ. óbreytt.

Bjarni Jónsson Jeg vildi gera þá fyrirspurn til hæstv. stjórnar, hvort hún leggi sama skilning í orðið „almenningur“ og hv. 2. þm. G.-K. (K. D.), því ef svo væri, er brtt. mín óþörf, þar sem öll framkvæmd þessa máls fellur undir stjórnina.

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Þar sem jeg þekki til, er orðið „almenningur“ notað um land, sem enginn hefir í manna minnum helgað sjer sem tilheyrandi bygðum bólum fyr eða nú. „Afrjett“ er þá miklu víðtækara orð, þar sem það grípur yfir sjereignir sveitarfjelaga, eða jafnvel einstakra manna, sem tilheyrandi einhverri jörð. Um ítök kirkna, sem allvíða munu vera til, ýmist í sambandi við afrjetti eða almenninga, og hagnýtt enn til upprekstrar, finst mjer næst liggja að skoða þau sem „almenning“, að fráskildum forrjettindum kirkjuráðanda til upprekstrar.

Gísli Sveinsson Jeg vildi leyfa mjer að gera hjer örfáar athugasemdir, þar sem þetta mál hefir komið töluvert við mig frá upphafi. Það var með fyrirhuguðu ráði, að „afrjettir“ voru taldar með í till. Öræfi er það land, sem er til engra nota. Almenningur er það land, sem ekkert sveitarfjelag á öðrum fremur rjett til, það orð getur að vísu náð til öræfanna, en venjulega er það þó notað um land, sem einhver afnot eru af. „Afrjettir“ eru aftur nefnd upprekstrarlönd og beitilönd, án tillits til þess, hvort þau sjeu eign ríkisins, einstakra manna eða sveitarfjelaga. Þetta er þjóðkunnugt. Nú var það tilætlun milliþinganefndar og samvinnunefndar beggja deilda í fossamálum, að einum manni undanteknum, að till. næði til alls þessa, að undanteknum þeim afrjettum, er sannaðist að væru rjett eign einstakra manna eða sveitarfjelaga, með öllum rjettindum. Það mun vera skilningur allra, sem á þingi sitja, að ríkið eigi öll vatnsrjettindi, sem og öll önnur rjettindi, í þeim löndum, sem enginn getur gert tilkall til. Það var miður farið, að hv.Ed. breytti orðalagi till., en getur komið í sama stað niður, ef stjórnin skilur hana eins og upphaflega var til ætlast.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg býst við, að yfirlýsing hæstv. atvinnumálaráðh. (S. J.) nægi hv.þm. Dala. (B. J.) Jeg hygg, að það komi í sama stað niður, hvort brtt. verður samþ. eða ekki. Tilætlun beggja deilda er að tryggja ríkinu vatnsrjettindi í almenningum og afrjettum, sem ekki geta talist eign einstakra manna eða sveitarfjelaga, og því verða að álítast eign ríkisins, og rifta þeim samningum, sem kunna að hafa verið gerðir í bága við rjett landsins. Þetta er mergurinn málsins. Það er sama, hvort brtt. er samþ. eða till. óbreytt. Þar sem vilji þings og stjórnar fellur saman, eins og hjer, þarf ekki að hræðast þetta orðalag eða hitt, jafnvel þó hv.þm. sje það kunnugt, að jeg geri nauðalítið úr gildi þingályktunartillagna.

Bjarni Jónsson Þegar jeg hefi heyrt þessa skýringu hæstv. forsætisráðh.(J. M.), get jeg tekið till. á þgskj. 994 aftur. Hún er nú búin að vinna sitt gagn, þar sem hún hefir kallað fram þá skýringu á till., sem nægir.

Á 4. fundi í Sþ., laugardaginn 27 sept., kl. 1½ miðdegis, þinglausnafundi, að loknum fundarstörfum, skýrði forseti í stuttu máli frá störfum þingsins, á þessa leið: Fundir. í neðri deild .... 75 - efri deild .... 67 - sameinuðu þingi 4 Alls .. 146 Mál. I. Frumvörp: Stjórnarfrv. lögð fyrir Nd 27 - - - Ed ...............................14 41 Þingmannafrv. borin fram í Nd. 67 - - - - Ed. 19 86 Alls .. 127 Þar af: Lög frá Alþingi: a. Stjórnarfrv 28 b. Þingmannafrv 39 67 Feld: a. Stjórnarfrv 3 b. Þingmannafrv 11 14 Vísað til landsstjórnarinnar: Þingmannafrv. ............................ 6 Ekki útrædd: a. Stjórnarfrv 10 b. Þingmannafrv 30 - 40 = 127 II. Þingsályktunartillögur: Komnar fram í Nd 31 - - -- Ed ............................. 5 Alls .. 36 Þar af; Ályktanir afgreiddar til stjórnarinnar19 - um skipun nefnda 3 Feldar 5 Vísað til stjórnarinnar 3 Ekki útræddar 6 = 36 III. Fyrirspurnir: Komnar fram 2 báðar í Nd., og báðum svarað. Mál til meðferðar alls: Frumvörp 127 Þingsályktunartillögur 36 Fyrirspurnir 2 Alls .. 165 Þar af: Lög 67 Alyktanir afgreiddar 19 = 86

forseti: Jeg ætla ekki að leggja dóm á gerðir þessa þings - til þess munu nógu margir aðrir verða - og sagan mun kveða upp rjettlátan dóm um þær á sínum tíma. - Þingrof og nýjar kosningar standa fyrir dyrum, og vil jeg láta í ljós þá ósk og von, að þjóðinni megi lánast að kjósa þá fulltrúa á þing, er geti unnið saman í bróðerni að því að efla hagsæld og framfarir þjóðarinnar á ókomnum tíma, bæði í andlegu og efnalegu tilliti, og auka álit hennar og traust meðal annara siðmenningarþjóða.

Þá stóð upp forsætisráðherra (J. M.) og lýsti yfir því í nafni og umboði konungs, jafnframt því að geta þess, að það væri með samþykki konungs, að þingið hefði staðið fram á þennan dag, að þessu þrítugasta og fyrsta löggjafarþingi Íslendinga væri slitið.

Stóð þá upp Sigurður Stefánsson, þm.N.-Ísf., og mælti: „Lengi lifi konungur vor, Kristján hinn Tíundi!“ Tóku þingmenn undir þau orð með níföldu húrrahrópi. Var síðan af þingi gengið.

Forsætisráðherra (J. M.) Eins og hv.þm. vita, á að kjósa í nefnd þessa jafna tölu Íslendinga og Dana, og ber að kjósa í hana minst 3, en mest 4 menn úr hvoru ríki. Í Danmörku eru nú 4 flokkar, og væri því rjettara, að vjer kysum 4 menn, í stað þriggja, eins og stjórnin skipaði til bráðabirgða. Vitanlega er það á valdi meiri hluta þingsins að ákveða, hvor talan verður tekin, og vil jeg biðja hæstv. forseta að leita atkvæða hv.þm. um það, hvort kjósa skuli 3 eða 4. 3967 Till. um að hafa nefndarmenn 4 feld með meiri hluta atkv. Þriggja manna nefnd því sjálfsögð. Hlutfallskosningu var beitt samkvæmt ósk margra þm. Fram komu 4 listar, með nöfnum jafnmargra manna, eins á hverjum. Var á A-lista Jóhannes Jóhannesson, á B-lista Böðvar Jónsson Bjarkan, á C-lista Bjarni Jónsson frá Vogi og á D-lista Einar Arnórsson. Kosningin fór svo, að A-listinn hlaut 11 atkv. B-listinn 8 - C-listinn 9 - D-listinn 10 -, en 1 seðill var auður. Forseti lýsti því kjörna nefndarmenn: Jóhannes Jóhannesson bæjarfógeta, Einar Arnórsson, prófessor, og Bjarna Jónsson, dósent. 8. Gæslustjóri Söfnunarsjóðsins. Á 57. fundi í Nd., laugardaginn 6. sept., var tekin til meðferðar Kosning gæslustjóra Söfnunarsjóðs Íslands fyrir tímabilið frá 1. jan 1920 til 31. des. 1923. Kosningu hlaut Einar Gunnarsson, sjálfseignarbóndi í Gröf undir Jökli sunnan, með 9 atkv. Björn Stefánsson, alþm., Einar próf. Arnórsson, Jóhannes adjunkt Sigfússon og Sigurður fyrv. sýslumaður Þórðarson hlutu 1 atkv. hver, en 5 seðlar voru auðir. 9. Stjórn Minningarsjóðs Jóns frá Gautlöndum. Á 65. fundi í Nd., þriðjudaginn 16. sept., var tekin til meðferðar Kosning tveggja manna í stjórn Minningarsjóðs Jóns alþingismanns Sigurðssonar frá Gautlöndum, fyrir tímabilið frá 1. jan. 1920 til 31. des. 1925.