Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Einar Árnason Þegar þetta frv. var hjer til 2. umr., snerust umr. aðallega um samnám karla og kvenna, en snertu hinsvegar lítið einstök atriði frv., eins og það lá fyrir. Jeg ætla ekki að fara að vekja þessar umr. upp aftur, sem hjer fóru fram um daginn; aðeins vildi jeg með örfáum orðum láta mína skoðun í ljós á þessu sjernámi eða samnámi karla og kvenna. Í stuttu máli álít jeg sjernám sjálfsagt fyrir konur og karla á vissu sviði, og má þar sjerstaklega benda á húsmæðraskóla fyrir konur og búnaðarskóla, stýrimannaskóla og vjelstjóraskóla fyrir karlmenn, þó að jeg álíti hinsvegar ekki útilokað, að karlar og konur megi taka þátt í þessari kenslu, sem fer fram í þessum skólum. Að öðru leyti álít jeg samnám sjálfsagt, þegar er að ræða um almennar námsgreinar. Það var minst á það við 2. umr., mig minnir af hv. 1. þm. Rang. (EP), að hann taldi, að eðli karla og kvenna til náms væri dálítið ólíkt, og gat þess í því sambandi, að karlmenn hefðu venjulega meiri skarpleika til að bera við nám, en kvenfólk aftur meiri ástundun og skyldurækni. Jeg skal ekkert um það segja, hvort þessi aðgreining er rjett, það má vel vera, en þó að svo væri, eru þessir eiginleikar út af fyrir sig ekki nægileg orsök til þess, að ekki megi hafa samnám, að kynin þurfi sjerskóla út af fyrir sig í almennum fræðum. Það er ágætur kostur, að hafa skarpleika til náms, en það er ekki einhlítt, og það er óhætt að segja, að ástundun og skyldurækni sjeu eins notadrjúg í reyndinni, og að því leyti álít jeg yfirleitt, að kvenfólk geti staðið karlmönnum á sporði í almennum námsgreinum, þótt það geti verið misjafnt eftir námsgreinum. En þegar er að ræða um kvennaskóla, sem aðallega á að vera gagnfræðaskóli, þá álít jeg, að hann geti ekki verið ríkisskóli, svo framarlega sem hann er kvennaskóli eingöngu. En ef kvenþjóðin vill hafa sjerstaka skóla fyrir sig, þá álít jeg, að hún eigi að bera þá uppi, ekki aðeins hvað fjárframlög snertir, heldur líka að hafa stjórn þeirra í sínum höndum. Vitanlega er jeg ekki á móti því, að þeir skólar sjeu styrktir af ríkisfje. Svo er önnur hlið þessa máls, og það er sú hliðin, sem hv. 1. landsk. (SE) lagði áherslu á, það er aðallega kostnaðarhliðin, og hún er alls ekki lítils verð í þessu sambandi, og jeg er hv.þm. (SE) alveg samdóma um það, að sje kvennaskólinn í Reykjavík færður algerlega yfir á ríkissjóð, þá verði það margfalt dýrara ríkinu. Hv. 1. landsk.þm. (SE) færði algildar ástæður fyrir því, svo að það er engin ástæða til að taka þær upp aftur, og það er jeg sannfærður um, að kvennaskólinn hlýtur að verða miklu dýrari, og sömuleiðis sannfærður um, að hann verður ekki betri, og þá virðist mjer það óhyggilegt, að breyta til. það eru ýms atriði í þessu frv., sem hefði verið ástæða til að gera brtt. við. Jeg hefi leyft mjer að koma með brtt. á þskj. 244, einungis við tvö atriði. Fyrra atriðið er það, að í 2. gr. frv. er gert ráð fyrir 5 manna skólanefnd. Þetta er í rauninni alveg nýtt fyrirkomulag á ríkisskóla, og jeg veit ekki til, að svona fyrirkomulag sje við nokkurn núverandi ríkisskóla; það eina, sem jeg veit um, er, að það mun vera skipaður eftirlitsmaður við bændaskólann á Hólum í Hjaltadal, en þar stendur töluvert öðruvísi á, með því að ríkissjóður hefir átt þar hagsmuna að gæta, þar sem skólabúið hefir verið eign ríkissjóðs, svo að þar er það eðlilegt, að hafður sje eftirlitsmaður. Jeg sje því enga ástæðu til að hafa þessa skólanefnd. Í athugasemdum í frv., við 2. gr., stendur, með leyfi hæstv. forseta: „Þar sem hjer er að ræða um sjerskóla fyrir stúlkur, þá virðist eigi óeðlilegt, að stjórnin kjósi nefnd manna sjer til ráðuneytis, er sjerþekkingu hafi á því sviði.“ Mjer er nú spurn: sjerþekkingu á hverju? Mjer skilst, eftir öðrum ákvæðum frv., að hjer sje aðallega um gagnfræðaskólanám að ræða, og þurfi því ekki sjerþekkingu hvað það snertir. Þó að fram yfir hið venjulega gagnfræðanám sje kensla í útsaumi og ljereftasaumi, get jeg ekki skilið, að setja þurfi sjerstaka nefnd fyrir það. Ef svo væri, þá þyrfti líka að setja sjerstaka nefnd bæði fyrir vjelstjóraskólann og stýrimannaskólann, því að varla má ætlast til, að kenslumálaráðherra hafi nægilega sjerþekkingu í þeim fræðigreinum, sem þar eru kendar, þó að hann hefði nægilega þekkingu í almennum fræðigreinum. Jeg sje því enga ástæðu til að hafa nefnd milli skólastjóra þessa skóla og kenslumálaráðherra. Jeg tel nægja, að stjórn þessa skóla sje í höndum skólastjóra og kenslumálaráðherra, eins og allra annara slíkra skóla. Þegar farið er að brjóta til mergjar, hvað eiginlega liggi til grundvallar fyrir þessu ákvæði frv., hlýtur manni að detta í hug, að fyrir stjórninni og þeim, sem samdi frv., hafi það vakað, að stjórn skólans myndi annars of veik. Hvort það hefir verið af því, að það er kona, sem stjórnar skólanum, skal jeg ekki um segja. En hafi svo verið, tel jeg þá ástæðu ekki rjettmæta, því að það er margviðurkent, að konur sjeu engu síður stjórnsamar en karlmenn. Í þessu sambandi vil jeg minnast á álit háttv. 3. landsk. (HSn), sem hann hefir leyft mjer að hafa eftir sjer, að hann telji það galla á 5. gr. frv., að þar er talað um forstöðukonu skólans. Vill hann, að í stað þess komi forstöðumaður. Það, sem fyrir honum mun vaka, er það, að útiloka ekki, að karlmenn geti orðið forstöðumenn skólans. En jeg fyrir mitt leyti skal taka það fram, að jeg sje ekki ástæðu til að gera slíka breytingu. Eins og jeg hefi þegar tekið fram, sje jeg enga ástæðu til að skipa þessa nefnd, og legg því til, að það ákvæði verði felt í burtu. Þá skal jeg með nokkrum orðum víkja að 2. brtt. minni. í 3. gr. frv. er gert ráð fyrir 4 ára námi við skólann, en jeg legg til, að sá tími verði styttur niður í 3 ár. Ekki af því, að jeg vilji ekki, að nemendurnir fái eins góða fræðslu og kostur er á, heldur fyrir þá sök, að jeg tel 4 ára nám alt of dýrt, að minsta kosti fyrir stúlkur utan af landi. Og jeg sje ekki annað en með svo löngum námstíma verði margt kvenfólk útilokað frá að stunda nám allan skólatímann. En það tel jeg skaða fyrir fólk, að þurfa að hætta námi í miðju kafi, kanske eftir 1 til 2 ár. En á því er hætta í mörgum tilfellum, vegna fjárhagslegra örðugleika. Þess ber og að gæta í þessu sambandi, að þó að nemendur komist í gegnum skólann með 4 ára námi, þá veitir hann engin sjerrjettindi, sem trygt geta þeim lífsframfæri. Nemandinn er því ekki hóti nær en með 3 ára gagnfræðanámi. Er því engin ástæða til að hafa námið lengra við þennan skóla en gagnfræðaskólana. Á Möruvallaskólanum var námstíminn aðeins tvö ár, og jeg held jeg þori að leggja ýmsa þá, sem þaðan útskrifuðust, til jafns við marga, sem nú eru búnir að vera 3 ár í gagnfræðaskólum. En það er mín skoðun, að sá mismunur stafi af því, að það voru að eins þroskaðir piltar, sem sóttu þann skóla, og gátu því miklu betur hagnýtt sjer það, sem kent var, en lítt þroskaðir unglingar. Þá höfum við háttv. 3. landsk. (HSn) komið fram með brtt. á þskj. 250, og skal jeg víkja að þeim örfáum orðum. Er þá fyrst brtt. okkar við 4. gr. Í 4. gr. eru taldar upp námsgreinar skólans, og telst mjer svo til, að þær sjeu 19. Jeg get ekki að því gert, að mjer finst þær óþarflega margar, jafnvel til skaða margar. Og jeg er ekki í neinum minsta vafa um, að það væri best fyrir skólann að fækka þeim, til þess að nemendurnir fengju betri fræðslu í hinum. Í samræmi við þessa skoðun höfum við flutningsmenn tillögunnar lagt til að fella þrjár námsgreinarnar niður, sem sje: hjúkrun, teiknun og skrift. Um hjúkrunarnámið skal jeg taka það fram, að við teljum það í sjálfu sjer ekki stórt atriði, en lítum svo á, að nám í þeirri grein geti tæplega orðið kent við svona skóla, svo að gagni megi verða. Slíkt hið sama má segja um teiknunina. Öðru máli er aftur að gegna með skriftina. Úr því að hún er námsgrein, virðist það benda til, að þarna eigi að vera unglingar, sem ekki sjeu búnir að læra að skrifa. En jeg lít svo á, að skrift eigi að vera inntökuskilyrði í unglingaskóla og eigi því ekki að kennast í slíkum gagnfræðaskólum sem þessum. Þá kem jeg að síðari brtt. okkar, að yngri nemendur en 16 ára skuli ekki fá inntöku í skólann. Það var einmitt skriftin, sem sjerstaklega kom okkur til að halda, að þetta ætti að vera framhaldsbarnaskóli. En jeg er þeirrar skoðunar, að á síðari árum sje farið að gera alt of mikið að því, að þreyta börn með þungum námsgreinum og löngum skólasetum. Og jeg er viss um, að börn hefðu yfirleitt gott af því, að hvíla sig 1 til 2 ár eftir sinn barnaskólalærdóm, áður en þau byrjuðu á þyngra og erfiðara námi. Með því gætu þau orðið betur þroskuð, þegar þau kæmu t. d. í gagnfræðaskóla, og hefðu því miklu betri not af náminu. Annars er jeg sannfærður um, að ef gagnfræða- og kvennaskólar tækju ekki nema þroskaða nemendur, þá gerðu þeir yfirleitt miklu meira gagn. Í sambandi við þetta vil jeg minna á auglýsingu, sem jeg las nýlega. Var hún frá skólastjóra unglingaskólans að Laugum í Þingeyjarsýslu, og hefir sá maður kynt sjer allmjög skólamál erlendis. Í auglýsingu hans stóð, að hann tæki enga yngri en 17 ára í fyrsta bekk skólans. Þetta tel jeg rjett spor í rjetta átt, og legg því mikla áherslu á, að í þennan skóla, sem hjer er um að ræða, verði ekki teknir yngri nemendur en 16 ára. Að jeg flutti ekki þessar brtt. við 2. umr., var fyrir þá sök, að jeg bjóst ekki við, að frv. yrði samþykt, því að jeg þóttist þá vera búinn að kynna mjer svo hugi háttv. deildarmanna gagnvart því, að jeg þóttist viss um, að til þess myndi ekki koma. En þar sem svo undarlegir hlutir gátu skeð, að það var þó samþykt, gat jeg búist við, að svo yrði áfram. Vildi jeg því ekki láta það fara svo úr deildinni, að jeg gerði ekki þessar athugasemdir við einstök atriði í frv.



Það vill svo illa til, að jeg er hálflasin í dag, en þótti þó ekki rjett að sitja heima, þá er frv. þetta er til 3. umr. Við höfum nú við þessa 3. umr. hlýtt á nær klukkutíma langan lestur um, að margt væri við mál þetta að athuga. Liggur því næst að halda, eins og líka er, að hjer sje stórmál á ferðinni. Jeg hafði, satt sagt, búist við, að þessi umræða yrði eitthvað annað en endurtekning og upplestur á öllu því, sem sagt var um þetta mál við 2. umr. þess, endurtekning á lítt hugsuðum staðhæfingum. En síst bjóst jeg við þessum báglega fram bornu, lítt hugsuðu tillögum, sem háttv. 1. þm. Eyf. (EÁ) var að enda við að tala fyrir. Jeg verð vitanlega að láta mjer lynda, þó að mál þetta sje gert að flokksmáli og inn í það komist hin megnasta hreppapólitík. Háttv. 1. þm. Eyf. (EÁ) hefir allrækilega skýrt frá tilgangi sínum með tillögunum. Áður en jeg fer inn á einstök atriði þeirra, vil jeg fara um þær fáum orðum frá almennu sjónarmiði. Hv. þm. fer í tillögu sinni fram á, að ákvæðið um skólanefnd sje felt burtu úr frv. Jeg get sagt háttv. þm., að jeg hefi ekkert sjerstakt á móti því. Að það hafi verið sett inn til þess að lýsa vantrausti á mjer, eins og helst var að skilja á hv. þm., er hinn mesti misskilningur. Ástæðan fyrir því mun miklu frekar hafa verið sú, að ljetta undir störfum skólastjóra og kenslumálaráðuneytisins. Jeg geri því ákvæði þetta ekki að neinu kappsmáli, svo það út af fyrir sig getur ekki valdið ágreiningi okkar í milli. Þegar maður fer að athuga 1. brtt. háttv. þm., við 3. gr. frv., stendur svo skrítilega á, að hana þarf að bera upp í tvennu lagi, því að hún fjallar um tvö sjálfstæð atriði. Fyrri liður till. hljóðar svo: „Ríkisstjórnin setur skólanum starfsreglur og hefir öll umráð hans.“ Þessum lið er jeg fyllilega samþykk og hefi ekkert við hann að athuga. En svo kemur síðari liðurinn. Hann hljóðar svo: „Skal skólinn miðaður við 3 ára nám, og auk þess hússtjórnardeild í tveimur námsskeiðum.“ Þessum lið er jeg mótfallin, að því er snertir stytting námstímans úr 4 árum niður í 3. En mjer er ekki, eftir tillögunni, fyllilega ljóst, hvort háttv. þm. vill heldur taka ofan eða neðan af skólanum. Um þetta atriði vil jeg fara nokkrum orðum, frá mínu sjónarmiði. Stytting námstímans hlýtur altaf að rýra skólann allmikið, þar sem hann stefnir að því, að veita nemendum haldgóða, almenna, bóklega mentun, og auk þess allmikla kunnáttu í handavinnu. Þetta geta allir sjeð, sem lesa síðustu skýrslu skólans. Því verður ekki neitað, að skólinn hefir mikið verkefni, svo mikið, að jeg fullyrði, að 4 ára námstími sje síst of langur tími. Þó að þessi 4 ára námstími sje ákveðinn, hefir það alloft verið svo, og mun verða fyrst um sinn, að stúlkur; sem hafa þroska og aldur til þess, hafa sest í 2. bekk skólans og jafnvel 3. bekk. Að því er þær námsmeyjar snertir, er því ekki að ræða um nema 2–3 vetra nám, og er það síst of langur tími. Þessu atriði gekk hv. þm. alveg fram hjá, þegar hann var að tala fyrir brtt. sinni, um styttingu skólatímans. Eigi nú að fella niður 1. bekk skólans, verð jeg, eftir þeirri reynslu, sem jeg hefi fengið í 19 ár sem skólastjóri, og áður sem kennari í 11 ár, að telja það mjög misráðið. Því að foreldrar sækja oft fast að koma dætrum sínum í skólann, strax og þær eru komnar úr barnaskólanum, og færa þau rök fyrir, að ef námið falli niður, þá ónýtist tími. Þetta hlýtur háttv. 1. þm. Eyf. (EÁ) líka að skilja. Að hætta námi, þótt ekki sje nema í bili, orsakar kyrstöðu og er unglingum oftast tapaður tími, þótt einstaka heilsuveill nemandi kunni að hafa þess þörf, að barnaskólanámi afloknu. Þessi skoðun mín styðst við reynslu mjög merkra skólamanna, að það sje skaðlegt þroska unglinganna að láta þá hætta námi t. d. 1–2 ár. Hvernig það hefir verið á Möðruvöllum, veit jeg ekki, en víst er það rjett, sem hv. þm. (EÁ) tók fram, að þangað hafi aðeins sótt þroskaðir nemendur, sem auðvitað komust þá af með styttri námstíma. Að því er hjúkrunarnámið snertir, er það álit hv. flm. brtt., að það sje eitt af þeim námsgreinum, sem hægt sje að skaðlausu að fella niður. Jeg verð nú að segja það, að mjer virðist það vera að fara heldur aftan að siðunum hjá hv. flm. (EÁ og HSn), því nauðsynlegri námsgrein hygg jeg tæpast, að hægt sje að kenna uppvaxandi kvenkynslóð okkar. Geta má þess, að þær þjóðir, sem fremst standa í skólamálum, t. d. Þjóðverjar og Englendingar, eru altaf að verja meiri og meiri tíma til hjúkrunarnáms og meðferðar ungbarna við kvennaskóla sína. Hjá þessum þjóðum er, eins og víðar, misbrestur á, að nemendur úr barnaskólum sæki framhaldsskólana, og er því farið að taka kenslu í þessum greinum upp í barnaskólunum. Bandaríkjamenn gera slíkt hið sama. En hjerna hjá okkur leggja tveir hv. þm. til, að leggja þetta nám niður, vilja eyðileggja lítinn vísi hjúkrunarnáms og ungbarnameðferðar við þann eina skóla á öllu Íslandi, sem þetta er kent í. Auðvitað urðu námsmeyjar kvennaskólans ekki lærðar hjúkrunarkonur, svo hægt væri að benda á þær á eftir og segja: Þessi hefir lært hjúkrun í kvennaskólanum! Þær lærðu aðeins það nauðsynlegasta, til þess eftir á að geta betur en fólk flest gætt þess, að framkvæma fyrirskipanir lækna og stundað sjúklinga, meðan ekki næðist til læknis. Og þó þetta nám væri ekki lengra en 16–20 stundir, þá hefir reynslan sýnt, að þær stúlkur, sem þess nutu, hafa reynst betur færar að hjúkra sjúklingum í heimahúsum og fara eftir fyrirmælum lækna en þeir, sem ekkert höfðu lært í hjúkrun sjúkra. Þetta segi jeg óhikað, og gæti sannað það með mörgum vottorðum. En þegar dýrtíðin skall á, þá varð þessi kensla að falla að mestu niður, þannig, að hún hefir á síðustu árum aðeins farið fram í 4. bekk skólans. Teikning er, eins og hv. flm. vita, lögboðin í öllum barnaskólum, enda álitin eitt hið besta uppeldismeðal. Þetta vita hv. flm. brtt., og þarf því ekki að greiða frekar úr því. Teikning er einnig lögboðin í framhaldsskólum, og víða kend í unglingaskólum, og jeg veit ekki betur en gert sje ráð fyrir því í frv. um unglingaskóla, sem flutt er í Nd., að þar sje kend teikning. Er það atriði tekið í frv. úr álíti mentamálanefndarinnar frá 1922. Teikning gerir menn, ef svo mætti segja, „rjettsýnni“. Ef maður hefir lært teikningu, þá sjer maður betur, er maður lítur á hlutina, hvort þeir horfa rjett eða skakt við. Þannig verður maður næmari fyrir því, hvað fagurt er, maður verður skarpskygnari, rjettsýnni - meðal annars á skynsamleg rök. Rjettsýni er góður hlutur að eiga í fórum sínum. Skrift er eitt, sem hv. flm. brtt. á þskj. 250 vilja fella burtu úr frv. Það er nú svo, að skrift er lögboðin í fræðslulögunum, og það væri æskilegt, að sú kensla bæri þann árangur, að unglingar þyrftu ekki að tefjast frá öðru námi til þess að læra að skrifa, eftir að þeir hafa gengið gegnum barnaskólann. En þannig er það samt, því miður, að mikið skortir á, að unglingarnir alment skrifi þolanlega, er þeir hafa lokið sjer af í barnaskólanum. Ef þeir alment skrifuðu eins vel og t. d. hv. flm. till., þá skyldi enginn verða fyrri til en jeg, að leggja þessa kenslu niður, Hún er nú oftast lögð niður í 4. bekk, en ekki fyr, því jeg álít sjálfsagt fyrir hvern, sem notið hefir nokkurrar mentunar, að hann kunni sæmilega að skrifa. En það verður ekki sagt alment um unglinga frá 12–16 ára. Þó skal jeg játa það, að undantekningar eru frá þessu, ekki síst um suma unglinga, sem koma úr sveit. Þá er hækkun aldurstakmarksins. Jeg verð að telja það mjög óheppilegt. Það mætir mjer ekki annað oftar, er jeg á tal við foreldra, en þetta: Er alveg ómögulegt að koma dóttur minni í skólann nú strax í haust? Hún er nú 14 ára og hefir lokið sjer af í barnaskólanum. Jeg veit ekki, hvað jeg á að gera af henni, því að hafa hana heima, við spil og þvíumlíkt, er að miklu leyti tapaður tími. - Já, jeg játa, að það er misnotkun á tímanum, að bíða í 2 ár með nám, frá því barnaskólanum er lokið og til 16 ára aldurs. Lífið er ekki svo langt, og þreytan af náminu í barnaskólanum ekki meiri en það, þar sem fríið er svo langt, að engin hætta er á því að unglingarnir sjeu ekki búnir að ná sjer, þegar framhaldsskólar byrja að haustinu. Meðan enginn milliliður er milli barnaskólans og framhaldsskóla, eins og kvennaskólans, þá sje jeg ekki betur en að það sje afskaplegt ógagn að þessari till. Þessi eyða er ekki auðfylt, nema með skóla, fyrir þá, sem vilja afla sjer frekari mentunar, því hætt er við að öðrum kosti, að það gleymist, sem numið var í barnaskólanum. Það verður hverjum list, sem hann leikur, og það er hægt að stirðna í námi eins og öðru, sem lagt er á hilluna, þó ekki sje um lengri tíma. Í þessu sambandi vil jeg nefna það, að mentaskólinn setur ekkert slíkt aldurstakmark, svo að í hann geta unglingar gengið úr efstu bekkjum barnaskólans. Hjer er því hvorki sanngirni nje nein fulgild ástæða til að setja slíkt aldurstakmark. Hv. flm. brtt. á þskj. 244 (EÁ) talaði mest um samnám og gagnfræðaskóla, sem allir ættu jafnan rjett og aðgang til o. s. frv., og er margbúið að tala um þetta. Jeg vil ekki lengja þingtíðindin með því að vera að endurtaka neitt af því, sem jeg hefi áður um þetta sagt. Hv. þm. (EÁ) veit, að það sækja ekki nema fáar stúlkur gagnfræðaskólana, og þeim er líka nauðsynlegt að verja nokkrum tíma til þess að nema kvenlegar mentir. Enda held jeg, að það sje holt fyrir stúlkur á aldrinum frá 14–18 ára, að verða fyrir áhrifum af kvenlegri handleiðstu. Hjer var talað um forstöðumann og forstöðukonu. Jeg held, að það sje rjett, að það sje forstöðumaður við skóla fyrir pilta og forstöðukona við skóla fyrir stúlkur. En helst bæði forstöðumaður og forstöðukona við samskóla. En þar sem hv. þm. (EÁ) talaði um það, að kvennaskólinn ætti að halda áfram eins og hingað til, studdur af konum og styrktur af ríkinu, og að hann væri ágætur eins og hann væri og gæti ekki betri orðið, þá verð jeg að telja það hjegóma-lofsyrði í þessu sambandi. Það, sem hjer er um að ræða, er ekki annað en það, að það fáist viðurkent, að konur eigi að ráða mentun dætra sinna, að þær fái að halda þessum skóla framvegis, og Blönduósskólanum, og þriðja skólanum verði bætt við, þegar sjóður Herdísar Benedictsen er orðinn nógu stór til þess, að sá skóli verði stofnaður. Hv. þm. (EÁ) hneykslaðist á því, að skólanefnd hefði ráðið orðalagi frv., og ekki jeg. Jeg get bent hv. þm. (EÁ) á það, að ekki lakari maður en prófessor Eiríkur Briem vann að því, að semja frv. Þeir, sem eru í andstöðu við frv. þetta, eru að tala um sjerþekkingu, og jeg er ekki frá því, að það þurfi sjerþekkingu til þess að leiða uppeldi og nám ungra stúlkna. En það er eins og þeir hafi ekki athugað það, að ef kvennaskólinn verður gerður að ríkisskóla, sem jeg vona að verði, ef ekki nú, þá áður langt líður, þá kemur hann auðvitað til með að standa beint undir kenslumálaráðuneytinu. Og þetta, um forstöðumann, sem hv. 3. landsk. (HSn) leyfði að hafa eftir sjer, tek jeg heldur alls ekki illa upp. Jeg er nefnd hjer í þinginu hv. 6. landskjörinn og þingmaður, og í fornöld var sagt um konu, að hún var drengur góður. Jeg skammast mín því alls ekki, þó jeg falli undir þessa „kategoriu“. Loks vil jeg segja eitt, sem mjer hefir komið í hug undir öllum þessum umræðum, og vegna framkomu ýmsra hv. þm. gagnvart þessu frv., að hvernig sem um það fer - segi jeg það ekki sem neina hótun, heldur sem eðlilega afleiðing af því, sem gerist og gerst hefir í sambandi við þetta mál - að konur, bæði nær og fjær, munu gefa því gætur, hvernig atkvgr. fellur um þetta mál. Þetta er, sem sagt, engin hótun, aðeins eðlileg afleiðing af því, hve mikið hefir verið gert að því hjer í hv. deild, að bregða fæti fyrir málið, líklega aðeins í gamni og leik, ekki með mikilli alvöru, að jeg nefni ekki illvilja. Nú sker atkvgr. úr. En eftir 2 ár höfum við aftur atkvgr., og þá meðal annars líka um þetta mál.

Sigurður Eggerz Jeg skal fyrst minnast lítilsháttar á þær brtt., sem fram hafa komið. Að því er snertir till. á þskj. 250, um það, að kensla í hjúkrun, teikning og skrift, falli burt, þá greiði jeg atkv. á móti henni. Jeg tel heppilegt, að konur læri hjúkrun í skólanum. Það getur reynst mjög heppilegt fyrir þær, að kunna nokkuð í þeirri grein. Og jeg get sagt það sama um teikning og skrift. Að því er snertir aldurstakmarkið, þá finn jeg heldur ekki ástæðu til þess að hreyfa við því. Ennfremur er jeg á móti brtt á þskj. 244, um að stytta skólann, gera hann að þriggja ára skóla. Jeg vil halda skólanum, hvað þetta atriði snertir, eins og hann er nú. - Jeg þarf svo ekki að lýsa frekar afstöðu minni til brtt. Hún er í fullu samræmi við alt, sem jeg hefi sagt hjer áður um þetta mál. Jeg neyðist til þess, eins og hv. 6. landsk. (IHB), að rifja upp í aðaldráttunum það, sem jeg hefi sagt um málið áður. Aðalatriðið er í mínum augum þetta, að með því stjfrv., sem hjer liggur fyrir, er ekki á nokkurn hátt breytt um kenslu í kvennaskólanum. Með öðrum orðum: hvort sem skólinn verður gerður að ríkisskóla eftir frv. eða ekki, þá nýtur kvenþjóðin algerlega sömu kenslu. Þegar þessu hefir verið slegið föstu, þá getur frv. þetta með engu móti kallast mál kvenþjóðarinnar, því það verður að líta svo á, að konur hafi jafna ánægju af því að njóta kenslu í einkaskóla og ríkiskóla, að öðru jöfnu. Þetta, sem jeg nú sagði, er þungamiðjan í þessu máli það er þungamiðja þessa máls, að með frv. sínu er hæstv. stjórn ekki að fara fram á það, að kvenþjóðin fái að njóta betri kenslu. Hjer er engri nýrri námsgrein bætt við og engu breytt. Jeg sje heldur ekki neina þörf á því, að gera þessa breytingu í viðurkenningarskyni við skólann, því hann hefir fengið næga viðurkenningu í því, að ríkið veitir honum stöðugt hærri og hærri styrk. Allar röksemdafærslur í nafni kvenþjóðarinnar til stuðnings þessu máli hrynja því til grunna. Hjer er ekki annað gert en að færa skólanum allálitlega afmælisgjöf á 50 ára afmæli hans. Stjórnin færir honum hjer mjög „flotta“ afmælisgjöf - of flotta“, þegar þess er gætt, að hún kemur frá stjórn, sem hefir hinn fylsta sparnað á stefnuskrá sinni. Sem sagt, jeg hefi sýnt með föstum rökum, sem ekki verður á móti mælt, að kvenþjóðin nýtur engu betri kenslu í skólanum, þó hann verði gerður að ríkisskóla. Þessvegna legg jeg ekki neitt upp úr hótun háttv. 6. landsk. (IHB). Jeg hefi að vísu ekki heyrt öllu ákveðnari hótun um pólitíska hefnd. Hv. þm. (IHB) kvaðst hafa fengið brjef um það frá konum fjær og nær, að það mundi verða tekið nákvæmlega eftir því, hvernig atkvæði fjellu hjer um þetta mál. Það lítur þá svo út, eftir ummælum hv. 6. landsk. (IHB) - ef hún annars hefir rjett til þess að tala þannig í nafni kvenþjóðarinnar - þá lítur svo út, segi jeg, að næstu kosningar eigi að snúast um það, hvort kvennaskólinn eigi að verða ríkisskóli eða ekki. Ef hv. 6. landsk. (IHB) hefði umboð frá konum þessa lands til þess að lýsa yfir öðru eins, þá verð jeg að segja, að það væri sorgleg niðurstaða af rjettindum kvenna. Jeg hefi skoðað það frá byrjun minna afskifta af þjóðmálum skyldu mína, að styðja rjettindi kvenna. Þegar málstaður þeirra stóð höllum fæti, þá gerði jeg það, sem jeg gat, til þess að stuðla að því, að þær fengju fullkomið jafnrjetti við karlmenn. Og jeg trúi því enn, að jeg hafi þá unnið að þörfu máli. En það verð jeg þó að segja, að ef það á að verða niðurstaðan, að kvenþjóðin, eftir að hafa notið þessara rjettinda nokkur ár, ætlar nú að láta næstu kosningar snúast um það, hvort þessi skóli eigi að vera ríkisskóli eða ekki, þá líta þær sannarlega ofsmáum augum á stjórnmálin. - Jeg álít nú, að hv. 6. landsk. (IHB) hafi ekki rjett til þess að tala svona, ekki rjett til þess að draga stjórnmálavit kvenþjóðarinnar niður í duftið. Það fær mig enginn til þess að trúa því, að konur liti svo lágt og smásálarlega á þjóðmálin. Jeg greiði atkv. á móti frv. vegna þessi að það tryggir ekki konum neitt betri kenslu, en bakar hinsvegar ríkissjóði aukin útgjöld. Og jeg skil ekki annað en að kvenkjósendur hljóti að líta sömu augum á fjárhagsmál ríkisins og karlkjósendur, ef þær ætla að taka alvarlegan þátt í stjórnmálunum. Það er því sannfæring mín, að hv. 6. landsk. (IHB) muni ekki hafa ráðgast við nema fáa kvenkjósendur um þetta. Og ætti að leggja málið undir álit kvenna alment, þá mundu ekki fást mörg atkvæði með því að láta næstu kosningar snúast um það.

Meðal annars, sagði jeg!

Hv. þm. sagði, að eftir 2 ár færi fram atkvgr. um þetta mál.

Meðal annars!

Jeg segi fyrir mig, að þó að jeg sje á móti þessu máli af fjárhagslegum ástæðum, þá gæti mjer aldrei dottið í hug, að það gæti nokkurntíma haft minstu þýðingu fyrir stórpólitík þessa lands. Jeg get ekki ímyndað mjer, að nokkur stjórn ljeti það hafa nokkur áhrif á sig, hvort slíkt frv. fjelli eða ekki. Með þessu vildi jeg sýna, hvílíkur hjegómi þetta mál er í raun og veru. Það nálgast beina óhæfu, að vilja gera það að stórpólitísku þjóðarmáli, hvort hv. 6. landsk. (IHB) veitir forstöðu ríkisskóla eða einkaskóla.

Forsætisráðherra (JM): Mál þetta er alls ekki eins einfalt og hv. 1. landsk. (SE) virðist álíta. Hann hefir áður fært ýmsar aðrar ástæður fram móti því, sem einkum ganga í þá átt, að ekki sje svo mikil þörf á sjerskóla fyrir konur  Hv. 1. landsk. (SE) hefir sagt, að kvenfólk geti notið kenslu annarsstaðar en í sjerskólum, og aðrir hafa haldið því fram, að slíkum skólum þurfi ekki að halda uppi. það er nú langt síðan, að kvenfólk fjekk rjett til þess að ganga í alla skóla. En hve margar hafa notað sjer þennan rjett, t. d. í mentaskólanum? Þegar litið er á skólaskýrsluna, sjest það, að þær hafa verið mjög fáar. Af 120 nemendum, sem voru í 3 efstu bekkjum skólans 1923–24, voru aðeins 14 stúlkur, og lítið fleiri í neðri bekkjunum. Af þessu er auðsjeð, að þótt konur hafi aðgang að samskólum, þá nota þær þá ekki mjög mikið. - Í morgun spurði jeg rektor háskólans, hve margar stúlkur væri þar, en hann sagði, að þar væri engin. Og engin er við nám erlendis. - Af þessu er auðsjeð, að konur þurfa mjög nauðsynlega sjerskóla, og það er sama, hvort hv. 1. landsk. (SE) leggur nokkra áherslu á þetta atriði eða ekki, þá gera aðrir það. Það, sem kvennaskólinn vinnur við, að frv. þetta verði að lögum, er það, að þá er fengin trygging fyrir framhaldi hans. Nú er skólanum skamtað fjeð frá ári til árs, og hann verður á hverju ári að sækja um framhald. Og það getur altaf komið fyrir, eins og í fyrra um stúdentana, að þessi styrkur verði af tekinn. 

Einar Árnason Það var hv. 6. landsk. (IHB), sem veitti mjer ofanígjöf fyrir það, að halda klukkutímaræðu um mál, sem jeg hefði ekki vit á. Að vísu talaði jeg nú ekki nema í 25 mínútur, en hv. 6. landsk. (IHB) hefir fundist svona langt að hlusta, vegna þess, að honum hefir verið sjálfum svo brátt að taka til máls. Sami hv.þm. (IHB) sagði ennfremur, að jeg hefði verið með upplestur frá 2. umr. málsins, lítt hugsaðar tillögur og hreppapólitík, og að við hv. 3. landsk. (HSn) værum að flytja hjer mál, er við bærum ekki skyn á. Jeg skal alveg ganga fram hjá þessum ásökunum. Þykist jeg hafa leitast við áður, er jeg talaði, að styggja ekki neinn með orðum mínum. Álít jeg, að hv. 6. landsk. (IHB) hafi ekki þurft að fara eins geist og raun var á, því að jeg hefi ekki móðgað hann að neinu leyti. Það, sem mjer skildist, að háttv. 6. landsk. (IHB) hefði á móti brtt. minni á þskj. 244, er formið, og að hún væri óframbærileg þessvegna. Það getur vel verið, að brtt. falli ekki í kram hv. 6. landsk. (IHB). En brtt. er bæði að efni og formi rjett hugsuð, enda ekki samin í neinu ógáti, heldur að yfirlögðu ráði. Hv. 6. landsk. (IHB) má fella hana. Jeg skal ekki taka það illa upp. Þá sagði hv. 6. landsk. (IHB), að það væri ekki ljóst á brtt., hvort jeg vildi taka ofan eða neðan af skólanum. Það er ekki von, að slíkt komi fram í brtt., það verður að koma fram í reglugerð, en brtt. er ekki nein reglugerð fyrir skólann. Þetta ætti hv. 6. landsk. (IHB) að vita. En eigi jeg að skera úr um það, af hverjum endanum eigi að taka, þá mun jeg, eftir að hafa heyrt ræðu hv. 6. landsk. (IHB), vilja taka af neðri endanum. Annars bjóst jeg við því, að ríkið mundi setja nánari reglugerð, ef það tæki að sjer skólann, svo að ekki þyrfti hjer að tala um neina endastýfingu. Þá talaði hv. 6. landsk. (IHB) um það, að 4 ára nám væri nauðsynlegt og ekki of langur tími. Þetta getur verið alveg rjett, og mætti þá alveg eins segja 6 ár. Fólk er aldrei oflært. En hjer ber á fleira að líta, t. d., hve miklum tíma og peningum eytt er til námsins, og hvað svo fæst í aðra hönd. Mjer hefir skilist svo sem hjer sje um gagnfræðamentun að ræða, er konum geti orðið stuðningur að í lífinu, og það er ástæðulaust að eyða meiri tíma til þess náms í kvennaskólanum en í venjulegum gagnfræðaskólum. Hv. 6. landsk. (IHB) sagði, að auðvelt væri að setja sveitastúlkur í efri bekki skólans. Það má vel vera rjett, ef þær eru vel undirbúnar. En þá skilst mjer, að neðri bekkirnir verði nokkurskonar framhald barnaskólans í Reykjavík. En jeg er algerlega á móti því, að ríkið taki að sjer framhaldsbarnaskóla fyrir Reykjavík. Hv. 6. landsk. (IHB) talaði um það, hve skaðlegt væri fyrir þroska nemenda að hætta námi á tímabili  Þá mintist hv. 6. landsk. (IHB) á brtt. á þskj. 250, um hjúkrun o. fl. Jeg lagði nú ekki mikla áherslu á þá brtt. Og þó að skrift sje lögboðin í fræðslulögunum, eins og hv.þm. var að tala um, þá kemur það ekkert þessu máli við, og er ekkert annað en fjarstæða, að hafa slíkt ákvæði í þessu frv. Það er líka lögboðið í fræðslulögunum, að börn sjeu læs. Eftir sama hugsanagangi ætti þá að kenna lestur í kvennaskólanum. Þá talaði sami hv.þm. (IHB) um teikningu og sagði, að teikninám gerði menn rjettsýnni. En skyldi það nú vera svo, að menn í seinni tíð hafi orðið rjettsýnni af því að læra teikningu? Jeg get ekki sagt um það af eigin reynslu, því að jeg hefi ekki lært teikningu, en þó veit jeg, að til eru bæði beinar línur og bognar, og mjer finst, að rjettsýnin sje stundum nokkuð bogin nú í seinni tíð, ekkert síður en áður það varð tíska, að læra teikningu. Hv. 6. landsk. (IHB) sagði, að ef aldurstakmark væri miðað við 16 ár, þá gæti fyrsti bekkur ekki orðið milliliður milli kvennaskóla og barnaskóla. En jeg tel slíkan millilið óþarfan, og að ríkissjóður eigi að minsta kosti ekki að viðhalda honum. Ef foreldrar ungra stúlkna hjer í Reykjavík telja nauðsynlegt að hafa slíkan millilið, þá er það þeirra, eða viðkomandi bæjarfjelags, að greiða kostnaðinn. Hv. 6. landsk. (IHB) sagði, að það hefði verið tekið fram, að skólinn mundi ekki batna neitt við þessa fyrirhuguðu breytingu, vegna þess, hvað hann væri góður nú. Jeg segi fyrir mig, að jeg hefi ekkert um það sagt, hvað góður skólinn er. Á það legg jeg engan dóm. En satt er það, að jeg hefi enga trú á því, að hann muni batna víð það eitt, að verða ríkisskóli. Þá var það seinast hjá hv. 6. landsk. (IHB), að við næstu kosningar myndu þeir fá að kenna á því, sem nú væru á móti þessu, og benti á það, að konur hefðu nú kosningarrjett. Jeg býst nú varla við því, að þessu hafi verið slegið fram til þess að hræða menn 

Ó-nei!

. Hæstv. forsrh. (JM) furðaði sig á því, hvert kapp væri lagt á það, að fella frv. þetta. Hann má nú vitanlega fyrir mjer skoða það sem kapp, að menn greinir á um þetta mál. Um mig er það að segja, að mjer var það áhugamál, að koma fram með þær breytingar, sem gætu orðið frv. til bóta, ef það á annað borð á fyrir því að liggja að ganga fram.



Jeg skal ekki vera langorð. Hv. 1. landsk. (SE) var á móti því, að stytta skólatímann, og er jeg honum þakklát fyrir það. Fanst mjer þar kenna þeirrar sanngirni, sem hann hefir altaf sýnt í mentamálum. Við vorum því þarna alveg samdóma um, að ekki ætti að breyta neinu. En lengra gátum við ekki átt samleið. Hann byrjaði á að tala um það, að jeg hefði haft í hótunum. Því skal jeg taka rólega. En um leið og hann reifaði það, að jeg hefði haft í hótunum, sagði hann, að hann hefði byrjað sína pólitísku braut með því að vera með kvenrjettindunum. Jeg sagði áður, að margir, ekki aðeins konur, hefðu orðið löngu á undan honum í því að styðja að rjettarbótum kvenna. Það er ekki konum einum að þakka, að þær hafa fengið þessar rjettarbætur, heldur sanngirni fulltrúa á Alþingi. En vegna þess, að jeg hefi ætíð haldið því fram, að hv. 1. landsk. (SE) hafi kynt sig að því, að vilja styðja að mentamálum þjóðarinnar, þá kom mjer það á óvart, að hann skyldi nú láta kostnaðaratriðið við það, að ríkið taki að sjer kvennaskólann, verða að þrætuepli. Að honum ólöstuðum, bæði sem þm. og ráðherra, hefir hann aldrei kynt sig að því, að vera neinn sparnaðarmaður.  Hv. 1. landsk. (SE) hafði eftir mjer, að kosningar myndu snúast um þetta mál næst. Jeg skal ekki standa í neinni orðaorustu við hann út af því, þótt hann „lagfæri“ orð mín, en jeg skal, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp, það sem jeg sagði. Mjer fórust svo orð: „Konur munu gefa því gætur og minnast þess við næstu kosningar, hvernig atkvæðagreiðsla fer í þessu máli.“ Þetta, sem hv. 1. landsk. (SE) hefir sagt, er því rangfærsla.  Mundi það t. d. ekki þykja fremur ósanngjarnt, ef konur færu að sletta sjer fram í það, hvernig skólum karlmanna væri skipað?  Þátttaka kvenna í samskólunum og í áframhaldandi æðri skólum, þar sem ekki eru nema sárfáar stúlkur í tölu nemenda, sýnir, að sú fræðsla, sem þeir veita, hentar ekki konum yfir höfuð. Af þeirri bóklegu fræðslu, sem þeim er þar veitt, hentar þeim sumt, en samhliða því vantar alla kvenlega sjermentun, og flestar konur, sem dætur eiga, leggja þó allmikið upp úr þeirri hlið málsins. Af hverju sækja þær ekki betur þessa skóla? Af því að það hentar þeim ekki. Menn verða að taka tillit til reynslunnar í þessum efnum. Jeg efast ekki um það, að bráðlega muni koma þeir tímar, að fleiri skólar sæki í kjölfar þessa skóla, t. d. skólinn á Blönduósi og Flensborgarskólinn. Það er eðlilegt, að skólarnir æski eftir að verða ríkisskólar, því að þeir vilja á þann hátt tryggja framtíð sína. Hví ættum vjer konur að láta okkur nægja með pappírsrjettindi ein? Ættum vjer að hrekjast sem ásauður frá kvíum til kvía? Nei, það koma fleiri skólar hjer á eftir, um það er jeg sannfærð.

Aldrei húsmæðraskóli Norðurlands; það er jeg viss um.

Jú, jeg er viss um, að sá skóli kemur líka á eftir. En yfir höfuð felst ekki annað í þessum kröfum skólanna, eins og jeg hefi þegar tekið fram, en krafan um að fá tryggingu fyrir því, að geta starfað sæmilega nú og í framtíðinni. Þá ætla jeg að svara lítillega því, sem háttv. 1. þm. Eyf. (EA) vjek að mjer, og mun jeg þó ekki tefja tímann með því að svara því öllu, enda var sumt af því hið sama og jeg hefi þegar svarað hjá hv. 1. landsk. En því, sem háttv. 1. þm. Eyf. vjek að mjer persónulega, hefi jeg flestu gleymt, enda gerir það ekki til. Hann byrjaði á því að segja, að námstíminn væri of langur og yrði því mörgum of dýr. Get jeg að nokkru leyti fallist á það; en á það ber þá einnig að líta, að námið hefir komið fjölda nemenda að góðu gagni. Jeg vil benda á, að stúlkur frá kvennaskólanum hafa fengið ágætar stöður eftir 3 ára nám, hafi þær komið sæmilega undirbúnar á skólann, t. d. þær námsmeyjar, er komið hafa frá góðum unglingaskólum. Það, að neðstu bekkirnir væru ekki annað en framhald af barnaskólunum, er veigalítið. Má þá ekki 14 ára stúlka eiga kost á framhaldsmentun, þótt foreldrar hennar vilji ekki senda hana í mentaskólann? Jeg segi hún eigi heimtingu á því. Að færa aldurstakmarkið niður í 12 ár, það hefi jeg eigi gert, og þarf jeg eigi að svara því frekar. Að skólavistin sje ill og heilsuspillandi, og að margir nemendur hafi mist heilsuna af þeim ástæðum? - Þessu er því að svara, að það er mjög algengt, að unglingar á þeim árum sjeu eigi eins heilsuhraustir og æskilegt væri, en það á ekkert fremur við kvennaskólann en aðra skóla, og jeg er þakklát forsjóninni fyrir það, að heilsufar í kvennaskólanum hefir yfirleitt verið gott. Háttv. þm. fann að því, að skrift og teikning væru teknar upp í frv. sem lögboðnar námsgreinar, og tók til dæmis, að þá ætti lestur einnig að vera lögboðin námsgrein, þar eð margir væru lítt læsir. Þetta er því miður sorglegur sannleikur. Það mundi gleðja mig, ef hægt væri að byrja ofar og fækka þar af leiðandi byrjendanámsgreinum, t. d. skrift. Háttv. þm. talaði eitthvað um beinar línur og boguar, í sambandi við teiknikensluna. Það er rjett; þær eru undirstaðan í teiknilistinni, og það er vel þess vert, að athuga það, að fegurð skapast af bognum línum, en hið rjetta, sanna, kemur fram í hinum beinu línum, og jeg sný ekki frá því, að það er sjálfsagt, að temja sjer teikningu. Háttv. þm. sagði sjer fyndist, að framhaldsskólar barnaskólanna ættu ekki að vera ríkiskólar, og að því leyti sem háttv. þm. átti við unglingaskólana, er það rjettmætt. Þó ber nú ríkissjóður þetta alt saman á einhvern hátt. Háttv. þm. sagði, og tók það oft fram, að kvennaskólinn mundi ekki batna neitt, þó að hann yrði gerður að ríkisskóla. Jeg tek mjer þetta til inntekta; en þegar slíkur úrskurður var feldur, held jeg það hafi síður átt að teljast lof en last, en jeg býst þó eigi við, að háttv. þm. (EA) sje fær um að gefa vottorð um þessi efni.

2284Frsm. meirihl. (Jónas Jónsson) Það eru örfá orð, sem jeg þarf að víkja að hæstv. mentamálarh. (JM), út af skýringu, sem hann gaf hjer um daginn. Hann heldur því fram, að af því að konur sæki lítið samskólana, t. d. mentaskólann og háskólann, þá sje það sönnun þess, að hjer þurfi almennan kvennaskóla. Ef þetta væri hugsunarlega rjett, og ef kvenfólkið vill fá meiri mentun, yrði að stofna sjerstakan kvennaháskóla. Og yfir höfuð yrði að aðgreina alla fræðslu eftir kyni nemendanna. En mundi eigi slík breyting sem þessi á öllu fræðslufyrirkomulaginu verða nokkuð dýr Jeg hygg, að jafnvel yrði betra að fresta eitthvað þeim framkvæmdum. Um kostnað ríkisins af kvennaskólanum sagði hæstv. ráðh. yrði hið sama, hvort heldur þar væri um einkafyrirtæki eða ríkisskóla að ræða. En þá vil jeg spyrja: hvi hefir kvennaskólinn undanfarið verið svo miklu ódýrari en aðrir skólar? Ef borinn er saman nemendafjöldi kvennaskólans og annara skóla, verður kvennaskólinn svo miklu ódýrari en ríkisskólarnir, enda er þetta hin herfilegasta villukenning hjá hæstv. mentamálarh. Jeg veit, að hæstv. mentamálarh. hefir talað þetta út í hött og sagt hjer rangt frá og villandi. Kvennaskólinn er tiltölulega góður skóli og kostar ekki nærri eins mikið og skólar, sem dýrari eru og eru þó ekki betri, og þetta stafar af því, að skólinn er einkafyrirtæki. Jeg þarf ekki að benda hæstv. mentamálarh. á, að launin við kvennaskólann eru talsvert lægri en við aðra skóla, en þau mundu hækka óðar við það, að skólinn yrði ríkisskóli. Jeg hefi þegar tekið fram, að jeg tel gott, að kvennaskólar hafi einn kennara sæmilega launaðan, svo eigi þurfi oft að skifta um þessvegna. En það er eitt, sem jeg hefi ekki enn fengið greinilegt svar við frá hæstv. mentamálarh. - hvað stjórnin getur gert til að tryggja það, að verða eigi fyrir ókjörum af húseigendum þeim, sem kvennaskólinn er til húsa hjá? Auðvitað verður skólinn á allan hátt dýrari við það, að verða ríkisskóli. Verði frv. samþ., verður án efa krafist af stjórninni, að hún kaupi hús það, sem skólinn er í. Jeg er ekki að bera neina ósanngirni þeim á brýn, sem hjer eiga hlut að máli, enda hefi jeg ekki heyrt þeim brugið um neitt í þá átt, en þetta er algengt í daglegu lífi, og eigi síst, þegar annarsvegar eru viðskifti við ríkissjóð. Jeg álít, að heppilegra hefði verið af stjórninni, ef hún hefði látið fylgja með þessu frv. bindandi samningatilboð um húsnæði, t. d. til 12–15 ára, því að ella má vænta, að það verði að kaupa húsið, og það verður varla látið falt við minna verði en ca. 200 þús. kr. Stærð hússins er sú, en þó er þetta alt of hátt verð fyrir ríkissjóð að kaupa. Jeg tel það því hafa verið skyldu stjórnarinnar, að útvega t. d. tilboð, því að ella má vænta, að húseigandi geri ríkinu tvo kosti, að kaupa eða fara á brott úr húsinu með skólann. En í allri Rvík er ekki til annað hús nógu stórt eða sæmilega vandað til að vera skólahús. Það má vel vera, að hæstv. ráðh. (JM) hafi gert einhverja baksamninga við húseiganda, en þá tel jeg vanrækslu, að hafa ekki sýnt þá þinginu, til þess að á þeim mætti byggja við athugun þessa máls. Mjer þykir annars leitt, að hv.þm. Snæf. (HSteins) er hjer ekki viðstaddur í svip, en hann er einn þeirra, er fyrst ætti að verða fyrir barðinu á konunum, vegna afskifta hans af þessu máli. Fyrir 2 árum síðan barðist hann móti Staðarfellsskólanum og nú hefir hann hjálpað til að drepa Blönduósskólann sem ríkisstofnun.

Forsætisráðherra (JM): Jeg ætla að svara hv. 5. landsk. (JJ) fáum orðum. Það er næstum of langt sótt fyrir hv. 5. landsk. að álykta svo, að ef konur þurfi á sjermentun að halda, t. d. á venjulegum kvennaskólum, þurfi þær líka sjerstaka háskóla. Þetta nær engri átt, og er engin ástæða til að álykta þannig. Það er t. d. ekki hægt að segja, að af því að bændur sæki bændaskóla, þurfi ríkið að stofna bændaháskóla. Hitt væri gott og æskilegt, ef þetta væri hægt, en fjárhagur vor leyfir þetta því miður ekki. Jeg hafði aðeins sagt, að konur þyrftu að fá sjermentun í sínum sjerstöku fræðum, sem væri talin hæfileg undirbúningsmentun fyrir hina venjulegu stöðu þeirra í þjóðfjelaginu, en hitt hefir mjer aldrei dottið í hug, að þær konur, sem vildu, ættu ekki að eiga kost á að fara á samskóla til frekari mentunar, þar á meðal í háskóla. En þær gera ekki mikið að því hjer. Flestar láta þær sjer nægja fræðslu, er samsvarar gagnfræðaeða alþýðuskólamentun, auk þeirrar fræðslu, sem er og verður að vera sjerstakleg fyrir konur, eins og enn til hagar í þjóðfjelagi veru. Um kostnaðinn við kvennaskólann, er hann væri orðinn ríkisskóli, mætti hafa samanburð við kennaraskólann. Hann er lítið dýrari en kvennaskólinn.

Nemendafjöldinn, hvernig er hann?

Það gerir ekki svo mikið til. Kennaraskólinn mundi ekki verða miklum mun dýrari, þótt nokkuð fjölgaði nemendum. En launin eru eitthvað ríflegri. Kennaraskólinn kostar eitthvað um 33–34 þús. í fjárl., og er þá ekki ýkjamikill munur skólanna, sem liggur aðallega í hærri launum við kennaraskólann. Út af ummælunum um leigu á kvennaskólahúsinu skal jeg taka það fram, að jeg er fús að styðja það, að frv. verði tekið af dagskrá í svip, ef hv. 5. landsk. þá vill fremur samþ. það síðar, er nánari skýrsla um það er komin. En þess ber að gæta, að meðan óvíst er um framgang þessa frumvarps, er erfitt að ná föstum, haganlegum samningi. Gagnvart þeirri grýlu hv. meirihl. nefndarinnar, að kostnaðurinn við kvennaskólann yrði miklu meiri, er hann væri orðinn ríkisskóli, hefi jeg áður sýnt og sannað, að munurinn í þessari grein getur ekki verið mikill. Nú fær skólinn á hinum árlegu fjárlögum það fje, sem hann nauðsynlega þarf með, alveg eins og hann væri ríkisskóli. En það er bert, hve mikla þýðingu það hefði fyrir skólann, ef þetta væri ákveðið með almennum lögum, eins og hv. 6. landsk. (IHB) þegar hefir tekið fram. Það er framtíð skólans, sem þetta frv. snýst um. Það er ekki undarlegt, þó að hv. 5. landsk. (JJ) sje á móti þessu máli, því að hann vill enga kvennaskóla hafa nema húsmæðraskóla. Hv. 1. landsk. (SE) sagði, að sjálfsagt væri að veita skólanum það, sem hann þyrfti til þess að geta haldið áfram. Jeg sje engan mun á því, hvort skólinn er ríkisskóli eða ekki, annað en það, að þá er skólinn tryggari.

Jóhannes Jóhannesson Það er nú viðurkent, jafnvel af andstæðingum þessa máls, að kvennaskólinn sje landsskóli og alt landið noti hann. En Blönduósskólinn er hjeraðsskóli. Af þessu leiðir, að bæjarstjórn Rvíkur hefir ekki viljað taka skólann að sjer. Hann stendur því ver að vígi en Blönduósskólinn, því að bak við hann standa tvö sýslufjelög. Hann á ekki á hættu, að verða lagður niður. Þar sem það nú er viðurkent þjóðarböl, ef skólinn legðist niður, ber að líta á það, á hve tryggum fótum skólinn stendur, ef frv. er felt. Þetta er einkastofnun eignalítil og á ekkert hús. Hún verður að taka það á leigu. Það má gera ráð fyrir, að eigandinn vilji hafa samning um lengri tíma, til þess að tryggja sjer leiguna. Hvernig ætti stjórn skólans þá að fara að? Hún getur ekki sett neina tryggingu fyrir því, að skólinn standi um svo langt árabil. Ef frv. yrði því felt, sje jeg ekki annað en stjórn skólans standi ver að vígi, og aðstaða skólans öll verri og ótryggari en verið hefir og svifi í lausu lofti. 

Guðmundur Ólafsson Jeg skal ekki vera margorður. Jeg get vel verið með brtt.hv. 1. þm. Eyf. (EÁ), því að hann leggur til, að skólinn hjer komist í sama horf og Blönduósskólinn. Upp úr hinu legg jeg minna. En eftir upplýsingum hv. 6. landsk. (IHB) má síst fella skriftina niður úr þessum skóla, vegna uppvaxandi kvenkynslóðar hjer í bænum. Um hjúkrunarnámið undanfarið skal jeg segja það, að jeg hefi aldrei heyrt talað um neina stúlku, sem gengið hefir á skólann og neitt kunni til slíks. Hv. þm. Seyðf. (JóhJóh) vildi sanna, að Reykjavíkurskólinn væri landsskóli, en Blönduósskólinn hjeraðsskóli. Þetta er víst úrskurður hans sem valdsmanns, en allar forsendur vantar fyrir honum, og munu því engir geta sjeð, að hann sje rjettur. Jeg hefi t. d. sannað hið gagnstæða. Jeg geri því lítið úr svona fullyrðingum. Hann sagði ennfremur, að á bak við Blönduósskólann stæðu tvö sýslufjelög, en á bak við kvennaskólann ekkert. Þetta er vitleysa, sem jeg legg ekkert upp úr. Helmingur stúlknanna á Reykjavíkurskólanum eru úr Rvík, en helmingur stúlknanna á hinum skólanum er ekki úr Húnavatnssýslu. Jeg hefi mótmælt því með rökum, að kvennaskólinn hjer sje fremur landskóli en Blönduósskólinn. Enda er líka hingað til alveg sama snið á fjárveitingum til þessara stofnana, fje veitt til beggja skólanna, gegn ákveðnu tillagi annarsstaðar að. Jeg held, að hv. 6. landsk. (IHB) hafi ekki farið varlegar í þessum ummælum sínum en jeg, er jeg bar fram brtt. mína um Blönduósskólann og fjekk það svar, að jeg vissi ekki, hver væri vilji kjósenda minna í þessu máli. Þá vil jeg minnast á orð hv. 6. landsk. (IHB) um það, hvílík áhrif konur mundu hafa við næstu kosningar. þetta átti að skoðast sem hótun. En jeg er ekki hræddur við þessa hótun, og tel ekki líklegt, að konum fjölgi á þingi eftir þær kosningar. Þá taldi þm. það verk mundi hefna sín, að leggjast á móti kvennaskólanum. Jeg hefði verið með frv., ef ekki hefði verið beitt herfilegri ósanngirni í garð eins rjettmætrar kröfu annars skóla. Háttv. 6. landsk. og hæstv.forsrh. mega því þakka það sínum aðgerðum í málinu, ef frv. fellur nú. Ef jeg er háður hreppapólitík, þá er hv.þm. (IHB) eins háður bæjarpólitík. Og ef jeg og skoðanabræður mínir verða baksárir eftir framkomu sína í þessu máli, þá mun hv. 6. landsk. að minsta kosti klæja á bakinu af sömu ástæðum. Hæstv. forsrh. vildi sanna, að þetta yrði ekki dýrara, með því að skólinn fengi alt, sem hann beiddi um, og Blönduósskólinn einnig. En þegar jeg bar fram tillögu mína, þá treystist hann ekki að fylgja, sakir kostnaðar. Hitt, að það var brtt. en ekki frv., er aðeins fáránleg viðbára. Er það af því, að Blönduósskólinn á hús yfir sig, að hæstv.forsrh. blæddi kostnaðurinn í augum, eða af því hann er tveim árum yngri? Það verður gaman að sjá, hvort hæstv.forsrh. verður með, ef frv. kemur fram í Nd. Þá var hann margorður um kapp mitt á að fella frv. Jeg er búinn að færa rök fyrir mínu áliti og skammast mín ekkert fyrir. En mjer finst það varla sitja á hæstv.forsrh., að fetta fingur út í það kapp, eftir kapp hans að fella brtt. mína um Blönduósskólann, af þessari mikilsverður ástæðu, að það var ekki frv. Jeg held, að það hafi ráðið meira, hver stóð á bak við brtt. og hver á bak við kvennaskólafrv., úr því hann fór að gera upp á milli skólanna.

Sigurður Eggerz Jeg verð að leiðrjetta það hjá hæstvirtum forsætisráðherra, að jeg hafi verið á móti sjerskóla fyrir kvenfólk. Jeg tók fram þegar í byrjun, að sjálfsagt væri, að kvennaskólinn hjeldi áfram og yrði styrktur af ríkissjóði. En það er annað, sem hæstv.forsrh. virðist hafa blandað saman við þetta. Jeg leit svo á, að kvenkjósendur, eða kvenþjóðin yfirleitt, ætti að fylgja með eins miklum áhuga þróun annara skóla. Konur hafa jafnt aðgang og karlar að öllum skólum, líka stýrimannaskólum og vjelstjóraskólum. Þeim er víst frjálst að gerast skipstjórar, vjelmeistarar o. s. frv. Þær hafa sömu skyldur og rjettindi sem karlmenn og verða því sem góðir borgarar þjóðfjelagsins að hugsa um alla skóla. Hvað mentaskólann snertir, þá sækja stúlkur hann talsvert nú orðið. Hæstv. forsrh. sagði, að í efri bekkjum hans væru 14 stúlkur, og þótti ekki mikið. En í neðri bekkjunum þremur eru 34 kvennemendur, og það bendir á, að kvenþjóðin sje farin að sækja þessa mentastofnun allverulega. það er ekki langt síðan, að skólinn var opnaður fyrir kvennemendum, og þó er aðsóknin orðin svona mikil. Það sýnir, að í framtíðinni verður þessi skóli engu síður notaður af konum en körlum Hv. 6. landsk. (IHB) talaði um, að verið væri að standa á móti rjettarbótum í skólanum. Jeg sýndi glögglega, að hjer er ekki um neinar rjettarbætur að ræða. Jeg hjelt, að hæstv.forsrh. hefði fallist á það. En nú er þetta farið að snúast svo, að talið er, að hjer sje aðallega um tryggingarástæður að ræða. Jeg lít svo á, að sú besta trygging, sem hægt er að veita þessum skóla og öðrum, sje sú, að reksturinn sje í góðu lagi. Það er aðalatriðið. Og þessi skóli hefir verið vel rekinn. Þó sett sjeu lög um, að ríkið skuli taka skólann að sjer, þá er hægt að upphefja þau á næsta þingi. Á það verður að líta, að skólinn hefir verið vel styrkur af fjárveitingavaldinu og fengið fje eftir þörfum. Hjer virðist því aðeins verið að reyna að vekja upp grýlu, með því að kalla þetta tryggingarkávæði. Þá kemur spurningin um einkafyrirtæki og ríkisfyrirtæki. Hjer liggur fyrir vel rekið einkafyrirtæki. Er nauðsynlegt að breyta til? Það er búið að sýna, að strax á fyrsta stiginu yrði það dýrara. Og það veit jeg, hvernig sem aðstaða stjórnarflokksins er í þessu máli, að eitt aðalatriðið í stefnuskrá hans er einmitt að breyta ríkisrekstri í einkarekstur. Sá flokkur byggir algerlega á grundvelli einkafyrirtækjanna. Og þó er látið heita svo, að hjer sje um tryggingaratriði að ræða. Það er vitanlega hrein grýla. Það er ekkert hætt við, að skóla, sem vel er rekinn og styrks nýtur af ríkisfje, verði kastað út á gaddinn. Jeg verð að segja, að mjer fanst merkilegt, að kostnaðaratriðið, sem jeg lagði einkum áherslu á, skyldi vera skoðað sem hjegómi og það dæmt niður fyrir allar hellur. Er þá sparnaður álitinn hjegómi? Jeg veit þó ekki betur en að hæstv. núverandi stjórn hafi þennan hjegóma mjög ofarlega á stefnuskrá sinni og þykist vilja spara á öllum sviðum. Hv. 6. landsk. (IHB) þótti merkilegt, að jeg skyldi bera fyrir mig sparnað, þar sem jeg hefði aldrei neinn sparnaðarmaður verið. Þetta get jeg alls ekki fallist á. Það er einmitt jeg, sem hefi gert mestu tilraunirnar, sem hjer hafa verið gerðar, til þess að koma á sparnaði í ríkisrekstrinum. Ef samþ. hefðu verið þau frv., sem jeg bar fram, um samsteypur og niðurlagning embætta, þá hefði að því orðið verulega róttækur sparnaður. Engar sparnaðartillögur hafa verið betur rökstuddar en þær, sem jeg hefi flutt. Það er alt annað, hvað maður er kallaður og hvað maður er. Stjórnmálamaður, sem ekki á ítök í neinum blaðakosti, getur ekki vænst betra en þess, að þagað sje. Hann getur ekki búist við, að því verði á lofti haldið, sem hann gerir vel. Blöðunum hjer er svo háttað, að þau minnast aldrei á það, sem vel er gert andstæðingamegin. En jeg er sannfærður um það, að þegar það er orðið fínt, að vera ekki sparnaðarmaður, þá verð jeg kallaður sparnaðarmaður. Þannig er aðstaða blaðanna. En jeg græt það ekki neitt. Það er ekki svo að skilja. Hæstv. forsrh. talaði um óstjórnlegt kapp hjá mjer í þessu máli og ljest ekki skilja, af hverju það kæmi. Jeg hjelt, að jeg hefði verið búinn að taka ástæður mínar greinilega fram. Þó reynt væri að leita að einhverjum eigingirnisástæðum, þá veit jeg ekki, hverjar þær ættu að vera. Setjum svo, að jeg vildi koma stjórninni frá völdum. Það væri hreinasti barnaskapur að láta sjer detta í hug, að hæstv. stjórn gerði þetta mál að fráfararatriði. Það hefði kanske þótt meiri ástæða fyrir mig að vera með frv., til þess að komast hjá öllum þeim ógnun, sem yfir mig hafa dunið frá hv. fulltrúa kvenþjóðarinnar hjer á þingi, um að kvenkjósendur mundu snúast á móti mjer við næstu kosningar. Það væri kanske ástæða til þess að heykjast við svona hótun. En það er bjargföst sannfæring mín, að jeg þurfi ekki að hræðast þetta. Jeg er þess fullviss, að atkvæðum kvenna við næstu kosningar ráða stærri mál en þetta. Jeg trúi því ekki, að þær hafi þetta mál efst á stefnuskrá sinni.

Hver segir efst?

Það dreg jeg af því, sem hv.þm. (IHB) minti á, að eftir tvö ár yrði kosið. Jeg verð að endurtaka það, að jeg get ekki sjeð, að fjárhagsatriðið í þessu máli sje neitt smáatriði. Menn verða að athuga það, að þetta snýst ekki einungis um þennan skóla. Hjer myndast fordæmi. Það hefir þegar komið fram krafa um annan skóla, sem hæstv.forsrh. og hv. 6. landsk. skáru niður með köldu blóði. Jeg sá ekki hendur þeirra titra hið minsta. Jeg skal benda á, að líka eru konur í Norðlendingafjórðungi. Og ef þessa máls á að minnast við næstu kosningar, þá munu þær líka taka tillit til aðstöðu hv.þm. gagnvart Blönduósskólanum. Ef kvennaskólinn verður gerður að ríkisskóla, þá kemur Blönduósskólinn strax á eftir, og síðan Flensborgarskólinn. Þá yrði þremur einkafyrirtækjum breytt í ríkisfyrirtæki. Jeg verð að segja, að mjer þykir það helst til harðvítug misbrúkun á Íhaldsflokknum, að láta hann samþ. þetta, þar sem hann virðist vilja byggja starf sitt á grundvelli einkafyrirtækjanna. Jeg held, að jeg þurfi svo ekki meira um þetta að segja. Jeg sje ekki betur en að jeg sje búinn að rökstyðja aðstöðu mína rækilega, og sje ekki ástæðu til að gera það frekar, hvorki vegna hv. deildar og Alþingis, nje vegna kjósenda minna. En það get jeg sagt hv. 6. landsk. (IHB), að jeg mun áður en langt líður tala við hv. kjósendur mína í þessu landi, og þá skal jeg ekki draga undan framkomu mína í þessu máli. Jeg mun hiklaust skýra frá framkomu minni í hvaða máli, sem óskað verður. Um að jeg fylgi þessu máli með kappi skal jeg ekkert segja annað en það, að þegar jeg er með máli, þá er jeg allur með því. Jeg raða fram þeim rökum, sem styrkja mál mitt, og jeg fylgi því vafningalaust við hvern sem er að eiga.

Frsm. meirihl. (Jónas Jónsson) Jeg hefi ekki ennþá getað sannfærst af rökum hæstv.forsrh. í þessu máli. Hæstv. forsrh. heldur því sem sje ennþá fram, að kvennaskólinn hjer sje sjerskóli, þótt það viti allir, að þar er nákvæmlega sama bókleg fræðsla, sem í öðrum skólum er kölluð gagnfræðakensla. Það sjest einmitt á því, að hæstv.forsrh. hefir ekki glöggan skilning á því, hvað sjermentun kvenna er, þegar hæstv.forsrh. heldur, að kvenmenn, sem lært hafi slík fræði, sje sjerstaklega búnar undir lífsstarf sitt; en þar er t. d. ekki kend matreiðsla, og það vita þó allir, að matreiðslunni á heimilunum er stjórnað og stundum mestmegnis framkvæmd af húsmóðurinni sjálfri, svo að það er hugsunarvilla að halda því fram, að það sje sjerskóli fyrir konur, sem gengur fram hjá því verki, sem fyrst og fremst kemur í hlut þeirra flestra að framkvæma. Það stendur því, sem sagt, ekki vel ljóst fyrir hæstv.forsrh., hvað er sjerskóli og hvað almennur skóli, annars myndi hann ekki flaska á þessu. Næst reyndi hæstv.forsrh. að fóðra skoðun sína með því, að það yrði svo lítill kostnaður fyrir ríkið, þó að það tæki þennan skóla að sjer, en þorði þó ekki að bera hann saman við mentaskólann, því að honum var ljóst, að mismunurinn var svo gífurlegur, að það var ekki hægt, en reyndi að bjarga sjer með því, að mentaskólinn væri svo miklu göfugri skóli en hinn. Jeg mótmæli þessu algerlega og leyfi mjer að skora á hæstv.forsrh., næst þegar hann fer til Danmerkur, að athuga, hvernig kenslumálaráðherrann danski, frk. Nína Bang, raðar skólunum þar; hún breytti nefnilega þannig til, að hún taldi barnaskólana fyrsta, en háskólann síðastan, en hæstv.forsrh. er auðsjáanlega ekki sömu skoðunar, þótt Danir sje annars sú þjóð, sem hann er vanur að taka allmikið tillit til. Annars mótmæli jeg þessum skilningi algerlega, að því er snertir hærri og lægri skóla, því að hann er ekki bygður á neinu öðru en gömlum hleypidómum. Það má t. d. benda á, að það hefir átt sjer stað í skóla þeim, er hann vill telja göfugan, að fylgt væri línunum í bókinni við yfirheyrsluna, og svo þegar einhverjum nemanda hefir orðið það á, að fylgja ekki línunni, þá hefir verið sagt við hann: „Nei, nei, þetta er ekki komið ennþá.“ Þetta er eins og í lökustu skólum hjer á landi. En jeg segi ekki, að þetta sje alment hjá kennurum þar, heldur aðeins, að það sje til þar, og þá vil jeg spyrja hæstv.forsrh., hvað hann telji æðri eða lægri kenslu. Jeg fyrir mitt leyti vil svara því svo, að það skifti ekki máli, hvort kent sje í kvennaskóla, mentaskóla eða barnaskóla, heldur það, að kenslan sje góð og þroski nemandann, en öll kensla er lág, sem er eins og jeg benti á áðan. í öðru lagi vil jeg benda hæstv.forsrh. á skjal, sem hjer liggur fyrir, frá kennurum mentaskólans, til samanburðar við skoðun þá, er fram hefir komið hjá hæstv.forsrh., að kennaraskólinn sje í tölu lægri skóla, og kvennaskólinn sömuleiðis, en mentaskólinn hár. Kennararnir benda á, að í nálægum löndum sjeu kennaraskólar taldir hærri mentaskólum, af því, að af þeim sjeu menn útskrifaðir endanlega, og ef menn athuga launakjör kennara í mentaskólum og kennaraskólum erlendis, þá mun hæstv.forsrh. reka sig á, að skoðun hans er röng, því að launin eru nærri jöfn. Annars fyrirlít jeg þessa skoðun ráðherrans. Hún er leifar af uppskafningshætti fyrri alda. Þá er leigan á húsinu. Hæstv. forsrh. vildi áfella okkur meirihl. mentmn. fyrir það, að við hefðum ekki komið til stjórnarinnar og spurt um það. En þetta kom okkur ekkert við; það er stjórnin, sem hefir samið frv., og það er afleitt, að hún hefir ekki látið neinar upplýsingar um þetta fylgja frv. til nefndarinnar, og vill hæstv.forsrh. koma sökinni á okkur; en við eigum alls ekki að semja við húseigendur úti í bæ. Við eigum aðeins að athuga frv., eins og það liggur fyrir. Þá sagði hæstv.forsrh., að það munaði lítið um kostnaðinn, það yrðu auðvitað dálítið hærri laun handa kennurunum, annað ekki. En má jeg þá spyrja: Hvað er það, sem mestur kostnaður við skólana er fólginn í? Er það kanske námsstyrkurinn handa þeim, sem skólana sækja? Eða er það húsaleigan ? Nei, ónei, það eru mest kennaralaunin, það er aðalliðurinn við alla skóla. En það er annað og meira en þetta. Það er talið lítilsvert, að kennaraskólinn, sem ekki hefir helming að nemendatölu við kvennaskólann, er miklu dýrari en hann, og þó er sá mikli munur, að ríkið hefir bygt yfir kennaraskólann. Þá var það alveg rangt, þegar hæstv.forsrh. fór að draga barnabekkinn inn í þá upphæð, sem kennaraskólinn hefir fengið, því að barnabekkurinn er að mestu kostaður af bænum. Þá vil jeg nefna einn skóla hjer, sem væri mikil ástæða til fyrir stjórnina að vilja koma á ríkið, það er iðnskólinn; hann er sjerfræðiskóli og hann er fyrir alt landið. Hvað þessi skóli fær í styrk, man jeg ekki fyrir víst, en mig minnir, að það sje eitthvað 5–6 þús. kr. Hvað nemendatöluna snertir, þá er hún líklega svo sem helmingur af því, sem er í mentaskólanum, mig minnir, að nú standi slagur um það í Nd., hvort þessi skóli eigi að fá 7000 kr. styrk eða ekki. En jeg held nú, að skólar eins og iðnskólinn fái ósanngjarnlega lítinn styrk; hann verður t. d. að borga 6000 kr. í húsaleigu, eða nærri því eins og kvennaskólinn. En annars vil jeg geta þess, að það er hyggilegt að nota tímakennara hjer. Það væri hægt að reka hjer ágætan skóla með fastlaunuðum forstöðumanni og eintómum tímakennurum. Jeg skal t. d. nefna það, sem jeg veit, að hæstv.forsrh. er vel kunnugt um, að einn mikilsvirtur sagnfræðingur hjer í bæ kennir fram til kl. 12 á hverjum degi við mentaskólann, fyrir venjuleg tímakennaralaun, og hygg jeg, að hann geri það alveg eins vel og þótt hann hefði verið fastur kennari við skólann. Þá mælti hv.þm. Seyðf. (JóhJóh) nokkur orð um það, að kvennaskólinn hjer væri landsskóli. Það er hann vitanlega, því að þangað koma námsmeyjar alstaðar að af landinu, en svo er við alla skóla hjer, t. d. um verslunarskólann og samvinuskólann, og þeim ætlar hæstv.forsrh. að bjargast með 3000 kr. á ári, og þó hefir verslunarskólinn ekki aðgang að neinu húsi. Jeg tek þetta sem dæmi um það, að það er ekki látin vera algild ástæða fyrir því, þótt menn sæki skólann af öllu landinu, að þá eigi ríkið að taka hann að sjer fyrir því. Hæstv. forsrh. sagði, að Reykjavík vildi ekki styrkja kvennaskólann hjer. Hversvegna ekki? Jú, þeir eru nógu klókir í bæjarstjórn Reykjavíkur til að vilja ekki fara að styrkja þann skóla, þegar þeir hafa heyrt þá yfirlýsingu hæstv. stjórnar, að hún láti þennan skóla fá alt, sem hann vilji og þurfi.  (Forsrh. JM: Hefir hann ekki fengið það, og jafnvel á milli þinga?)  Ef til vill, en þá með ólögum. Jeg vænti, að núverandi fjrh. sje ekki hrifinn af að borga þannig út á milli þinga. En það er einmitt það, sem rangt er, að meira en helmingurinn af námsmeyjunum er hjeðan úr Reykjavík og hlýtur altaf að vera það, en Reykjavík styrkir ekki þennan skóla, sem í raun og veru er góður gagnfræðaskóli fyrir hana, og sem Reykjavík hefir meira gagn af en nokkurt annað kjördæmi landsins. Þessvegna er það mjög athugavert um aðstöðu Reykjavíkur til þessa skóla, að þingið hefir aldrei reynt að koma þessu á hreint. Jeg geri ráð fyrir, að siðar verði að taka þetta til athugunar, og þá virtist sanngjarnt, að Reykjavík legði fram svo sem 1/3 af þeim styrk, sem kvennaskólinn fær, og það myndi hún standa sig vel við, þegar tekið er tillit til þess, hve margar námsmeyjar hjeðan fá kenslu.

Forsætisráðherra (JM): Hv. frsm. meirihl. er hjer að vísu ekki við,* enda þarf jeg ekki mikið að segja við þann hv.þm. Hann var aftur að tala um og bera saman einkafyrirtækin og ríkisfyrirtækin, og sagði, að hin siðarnefndu væri miklu dýrari. En jeg held, að jeg hafi sannað það, að ríkisskólar á borð við kvennaskólann eru ekki miklu dýrari en hann. Það er nú svo, að það má viðhafa sparsemi, þótt skólarnir sjeu ríkisfyrirtæki, og það hefir líka verið svo um kennaraskólann, að það hefir verið farið mjög vel með alt fje hans, og svo er og um marga aðra skóla, t. d. stýrimannaskólann og vjelstjóraskólann, skóla á borð við kvennaskólann. Jeg get heldur ekki samþykt það, að skólinn hljóti að verða því dýrari sem nemendurnir eru fleiri; það geta orðið dálítið fleiri í bekk, því að minni skólar hafa oft færri menn í bekk en mætti vera, kenslunnar vegna. Jeg hefi ekki borið saman nemendatöluna í kvennaskólanum og kennaraskólanum, enda er það nokkuð misjafnt, hve margir eru í kennaraskólanum, og sjerstaklega misjafnt, hvað er í stýrimannaskólanum; þar eru nemendur stundum svo fáir, að kenslukraftarnir eru of miklir, en það kemur af sjerstökum ástæðum og er ekki nema í bili. Hv. frsm. meirihl. (SE) talaði um það, að iðnskólinn stæði á grundvelli einkafyrirtækja. Jeg veit ekki til, að Íhaldsflokkurinn hafi nokkurntíma sagt það, að allir skólar skyldu vera reknir sem einkafyrirtæki, nje heldur síma- og póststarfsemi. Jeg veit ekki til þess. En þetta, sem jeg var að tala um kapp hv.þm. (SE), þá skal jeg játa það, að jeg mundi það ekki fyrir víst, hvort hv.þm. (SE) var frsm. meirihl.  Þá verð jeg að snúa mjer að hv. 5. landsk. (JJ). Sá hv.þm. var að heimska mig fyrir það, að jeg segði, að kvennaskólinn væri sjerskóli, og vildi telja það fásinnu, af því að þetta væri ekki annað en venjulegur gagnfræðaskóli. Mig furðar mjög á þessu, því að jeg veit ekki betur en að við teljum, að mótsetningin við sjerskóla, annað tveggja fyrir konur eða karla, sje samskólar, þ. e. skólar fyrir bæði konur og karla; jeg veit ekki hvaða nafn hv.þm. (JJ) vill gefa þeim skólum, sem ekki eru samskólar og heldur ekki almennir skólar.

Sjerfræðiskólar og almennir skólar.

Það finst mjer ekki miklu greinilegra, það verð jeg að segja. Nei, kvennaskólinn er sjerskóli, samanborið við samskólana, og þar að auki er hann sjerskóli fyrir kvenmenn á vissum aldri, og gefur þeim ákveðna ment á þessum tíma, og þær fara gjarnan ekki lengra á mentabrautinni. Annars sækja konur miklu minna að samskólunum en karlar. Þegar hv.þm. (JJ) var að vanda um út af því, sem jeg talaði um æðri og lægri mentir, þá vil jeg benda á, að það var ekki meining mín að fara að gera lítið úr neinum skóla, heldur vildi jeg aðeins segja það, að það er meira lært og meira kent í mentaskólanum og háskólanum heldur en t. d. í kvennaskólanum og kennaraskólanum, sem jeg býst við muni vera nokkuð á borð við vanalega gagnfræðaskóla, undirbúningurinn kanske nokkru betri, og ef reiknað er með tímanum, sem þarf, þá er það töluvert meiri tími, sem þarf til þess að komast í gegnum 6 bekki í mentaskólanum, heldur en 3–1 í kennaraskólanum. Annars er þetta gömul skifting á skólum, sem ekkert er móðgandi fyrir þá skóla, sem veita hina minni mentun. Um laun kennara við erlenda kennaraskóla vil jeg geta þess, að kennarar þar munu hafa nokkru lægri laun en kennarar við mentaskóla, en yfirleitt eru launakjör við erlenda skóla miklu betri en hjer, sjerstaklega fyrir þá, sem standa fyrir þeim; þar eru launin miklu hærri en hjer, en adjunktar eru ekki tiltölulega mikið hærra launaðir en hjer. Þá var hv.þm. enn að tala um húsaleiguna. Jeg get upplýst, að jeg hefi talað við eiganda hússins og fengið fulla vissu fyrir því, að þar er ekkert að óttast, ef þetta frv. nær fram að ganga, enda vissi jeg það fyrir, því að jeg hefi þekt þann mann lengi og átt mikil viðskifti við hann um æfina, en annars sýnist mjer, að þessar upplýsingar muni ekkert þýða fyrir hv. meirihl. nefndarinnar í þessu máli. Þá fór hv.þm. (JJ) enn að tala um tímakensluna, en jeg ætla nú ekki að fara að tala um hana aftur. Loks var háttv.þm. svo hreinskilinn, að kveða upp úr með það, að hann vildi gjarnan kippa að sjer hendinni og hætta að styrkja kvennaskólann á fjárlögum. Þar með meinar hv.þm., að hann sje ekki þess verður, að hann sje styrktur. Hann eigi að vera húsmæðraskóli. Verði hv.þm. því einhverntíma kenslumálaráðherra, þá mun hann tæplega tregur að fylgja þessari stefnu fram.

Hver hefir kanske hælt skólanum meira en jeg?

Háttv. þm. hefir ekki hælt skólanum. Hann hefir sagt, að hann væri óþarfur. Það er alveg satt, að skólinn stendur mjög valt, þar sem hann getur ekki samið um húsaleigu, nema frá ári til árs. Hv. þm. A.-Húnv. (GÓ) var að svara mjer. Jeg sagði ekkert um Blönduósskólann annað en að jeg myndi fylgja því, að hann fengi styrk til aðgerðar húsum. En jeg talaði sem minst um hann, til þess að hleypa háttv.þm. A.- Húnv. ekki upp. Annars er jeg ekkert hræddur við að gera Blönduósskólann að ríkisskóla, því að jeg er viss um, að útgjöld ríkissjóðs vegna hans yrðu ekkert meiri fyrir það. Að síðustu vil jeg geta þess, að fyrir mjer er þetta kappsmál, meðal annars fyrir þá sök, að yfirráðin yfir kvennaskólanum eiga, eftir þessu frv., að hverfa undir ráðuneytið. því að jeg tel það í fylsta máta athugavert, að ríkið leggi fje til skólans eins og hann þarf og um er beðið, en hafi svo engin yfirráð yfir honum. Eins og skólinn er nú, þá er hann einkafyrirtæki að nafni til, en ríkisfyrirtæki í raun og veru. Jeg læt svo útrætt um þetta frá minni hlið, en vilji háttv.þm. taka einn daginn enn til þess að ræða það, þá þeir um það. En nú hygg jeg, að þegar sjeu komnar eins margar ræður um það, eins og um fjárlögin í Nd. *ræðum. á við 1. landsk. (SE): sjá síðar í ræðunni.



Þegar jeg kom á fundinn í morgun, bjóst jeg alls ekki við svona miklum umræðum um þetta mál nú, eftir allar þær ræður, sem haldnar voru um það við 2. umr. þess. Hv. þm. A.-Húnv. (GÓ) talaði mest við mig persónulega, en minna um málið sjálft; fyrir því læt jeg honum svarað. En það er hv. 5. landsk. (JJ), sem jeg vildi víkja að nokkrum orðum. Hv. þm. kom að því í fyrri ræðu sinni, að forstöðukonur skóla þyrftu ekki að hafa eins góð launakjör og forstöðumenn. Þetta er gömul „logik“. En jeg get ekki annað sjeð en jöfnum skyldum eigi að fylgja jöfn rjettindi. Þá mintist þessi hv. þm. á það, að ef skólinn gæti ekki staðist samkeppnina, þá væri hans tilverurjettur enginn. En eins og hv. þm. veit og mintist líka á, þá er skóli þessi leigutaki, og það eitt út af fyrir sig er nægilegt til þess að gera honum samkeppnina örðuga. Það er alveg satt, að samningar um húsaleigu skólans hafa aldrei verið gerðir til langs tíma. En það stafar af því, að nefnd sú, sem ráðið hefir yfir skólanum s.l. 16 ár, hefir altaf orðið að semja til 5 ára í senn, og jafnvel styttri tíma, því að hún hefir aldrei getað tekið á sig þá ábyrgð, að semja til langs tíma í senn. Og lái jeg henni það ekki. Þá kem jeg að síðari ræðu háttv. 5. landsk. (JJ). Í henni er ekki margt, sem jeg þarf að svara, því að hæstv. forsrh. hefir svarað henni að mestu leyti. En það, sem hann talaði um tímakennarana, því get jeg ekki gengið fram hjá. Það er satt, að kvennaskólinn hefir altaf haft góða kennara. Þannig hafa t. d. allflestir mentaskólakennararnir kent lengri eða skemri tíma við hann, að undanteknum rektor. Þar sem því skólinn hefir mestmegnis orðið að nota tímakennara, hefir vitanlega orðið að bjóða þeim sömu kjör og þeir hafa átt kost á annarsstaðar. En þó að háttv. 5. landsk. hafi getað fengið ódýrari menn til þess að kenna við samvinnuskólann, þá kemur ekki það mál við mig. Að þetta sje sjerskóli, verður ekki móti mælt. En vitanlega er hægt að segja hvítt svart og svart hvítt, en það breytir engu frá því, sem er í raun og veru. Þá var háttv. þm. (JJ) að finna að því, að stúlkurnar lærðu ekki matargerð, nema í matardeildinni. Þetta er satt. En hvernig í ósköpunum ætti að vera hægt að bæta slíkri kenslu ofan á, þegar stúlkurnar sitja 6 tíma á dag í bekkjunum. Og hvernig í dauðanum getur háttv. þm. ætlast til, að hægt sje að taka „grautargerð“ inn í bekkjakensluna. Þá vil jeg víkja nokkrum orðum að háttv. 1. landsk. (SE). Hann taldi sig vera fylgjandi sjerskólum. En hversvegna fylgir þá háttv. þm. ekki þessu máli? Annars vil jeg vona, og jeg veit, að sú von verður sjer ekki til skammar, að sá tími kemur, þó það verði kanske ekki í þetta sinn, að konur fái að ráða yfir sínum skólamálum, á sama hátt og karlmenn fá að ráða yfir sínum. Þá skildist mjer, að háttv. 1. landsk. (SE) mótmælti því, að hjer væri um rjettarbót að ræða.  Jeg segi því, og vil undirstrika það, að það, sem felst í frv., er einmitt trygging fyrir því, að skólinn geti haldið áfram að vera það, sem hann hefir verið í 50 ár: stofnun, þar sem stúlkur geta haldið áfram að þroskast andlega og líkamlega, eftir óskum og vonum foreldra sinna. Jeg get tæplega skilið, að háttv. 1. landsk. (SE) geti fundist það goðgá, þó að konum finnist það liggja í hlutarins eðli, að þeim beri sömu laun fyrir sama starfa og karlmönnum. Jeg get nú fullvissað háttv. þm. um það, að það er ekki jeg ein, sem geri þessar kröfur fyrir hönd skólans, heldur mun fjöldi hjerlendra kvenna gera slíkt hið sama. Hv. þingmenn mega því fyllilega vera sannfærðir um, að þessum kröfum verður fylgt fram til hins ítrasta. Þá endaði hv. 1. landsk. (SE) ræðu sína með því, að minnast á þær ógnanir, sem jeg hefði haft í frammi í ræðu minni í dag. En jeg vona, að enginn lái mjer, þó að jeg gæti þess, að konur myndu geyma nöfn þeirra manna  Skal jeg svo ekki fjölyrða frekar um þetta mál.