Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Tómas Árnason Hæstv. forseti. Þetta mál, sem hér er til umr., fjallar um breytingar á kosningalögum og miðar að því að gera kjósendum auðveldara að velja á milli frambjóðenda á listum. Ég á sæti í þeirri stjórnarskrárnefnd sem kosin var á Alþ. 1972 til þess að fjalla um endurskoðun á stjórnarskránni. Ég var skipaður í þessa nefnd í fyrra og hef setið þar nokkra fundi. Eins og komið hefur fram í umr. áður, hefur stjórnarskrárnefndin ekki tekið til meðferðar þau ákvæði stjórnarskrárinnar sem fjalla um kjördæmaskipun og kosningatilhögun. Hins vegar hefur hún safnað saman margs konar gögnum sem að gagni koma við endurskoðun þessara mála, þ. á m. öllum samþykktum sem vitað er um að borist hafa frá mörgum aðilum. Á þeim fundum, sem ég hef setið, hafa verið rædd ýmis grundvallaratriði stjórnarskrárinnar, eins og t.d. eignarréttarákvæði, svo dæmi sé nefnt, en það er ljóst, ég hef a.m.k. ekki trú á því að það sé að vænta tillagna eða niðurstöðu af starfi stjórnarskrárnefndarinnar á næstunni. Það hafa ekki verið haldnir fundir í sumar og haust og ég hef ekki trú á því. Í þessu sambandi vil ég gjarnan láta koma fram, að ég er eindregið fylgjandi heildarendurskoðun stjórnarskrárinnar. Ég held að það sé meira en tímabært að það fari fram heildarendurskoðun á stjórnarskránni, eins og raunar hefur verið fyrirhugað allt frá því að Ísland varð lýðveldi árið 1944, en þá voru þær einar breytingar gerðar á stjórnarskránni sem beinlínis voru nauðsynlegar til þess að svo gæti orðið. Aðrar breytingar voru ekki gerðar. Mörg ákvæði stjórnarskrárinnar eru að stofni til yfir 100 ára gömul og þess vegna að sjálfsögðu ástæða til þess að endurskoða þau mörg, því margt hefur breyst í þjóðfélaginu á svo löngum tíma. Það eru mörg atriði sem sérstaklega er ástæða til þess að ræða og e.t.v. endurskoða og breyta. Það gæti komið til greina að endurskoða ákvæðin um embætti forseta Íslands. Ég var einu sinni, þegar ég var ungur, fylgjandi því að aðskilja framkvæmdavald og löggjafarvald á Íslandi. Það var á þeim árum þegar svokallað stjórnarskrárfélag var hér og hafði uppi ákveðnar till. þar að lútandi. Ég verð að viðurkenna að eftir því sem árin hafa liðið hef ég nú fallið frá þessum hugmyndum og er fylgjandi því, að hér verði áfram þingbundin stjórn og þingræði. Þá eru að sjálfsögðu ákvæðin um kjördæmaskipunina sem er stórt mál og stórpólitískt. Það gæti komið til greina að endurskoða ákvæði um þingrof. Það er ekki alveg sjálfsagt að þingrofsréttur sé gildandi í stjórnarskránni. Norðmenn hafa t.d. engan þingrofsrétt og það er ekki hægt að rjúfa þing í Noregi. Þar er kosið til 4 ára og án tillits til myndunar ríkisstj., og það er atriði sem gæti komið til íhugunar að endurskoða. Síðan eru mál, eins og deildaskipting Alþ., mannréttindaákvæði stjórnarskrárinnar, ákvæðið um eignarrétt eða öllu heldur hver eigi að vera hin almennu takmörk eignarréttar, hvort eigi að taka upp í stjórnarskrána ákvæði þar um frekari en nú eru, og þjóðaratkvgr. Það eru margir fylgjandi því, að rétt væri að setja í stjórnarskrána sérstök ákvæði um þjóðaratkvgr. Ýmislegt fleira mætti nefna, en ég nefni þetta aðeins sem dæmi. Það hefur verið rætt í þessum umr. talsvert mikið um vægi atkv. eftir kjördæmum og um jöfnun atkvæðisréttar. Fjöldi kjósenda að baki hvers kjördæmiskjörins þm. í kosningunum 1974 var fjórfaldur í Reykjaneskjördæmi og Reykjavík miðað við t.d. Vestfirði þar sem eru tiltölulega fæstir kjósendur á bak við hvern þm. Eftir að úthlutað hafði verið 11 uppbótarþingsætum hafði Reykjavík áfram fjórfalt fleiri kjósendur bak við hvern þm. en Vestfirðir, m.a. af því að Vestfirðir fengu í sinn hlut, ef svo mætti komast að orði, 2 uppbótarþingmenn, hins vegar um þrefalt fleiri en á Austfjörðum og Norðurlandi vestra, tæplega tvöfalt fleiri en Suðurland og litlu fleiri en Norðurland eystra. Á þessu hefur orðið nokkur röskun síðan, fyrst og fremst í þá átt að fjöldi kjósenda bak við hvern kjördæmiskosinn þm. í Reykjaneskjördæmi er nú um það bil 41/2 sinnum meiri en á Vestfjörðum samkvæmt kjörskrá 1976. Það væri ástæða til þess að spyrja: Hvers vegna hefur þetta hlutfall verið að breytast? Hefur það verið að breytast vegna þess að Reykjavík og Reykjaneskjördæmi hafi haft tiltölulega fleiri þm. á bak við hvern kjósanda heldur en aðrir landshlutar? Hafa menn streymt til þessa svæðis vegna þess? Það liggur auðvitað í augum uppi að svo hefur ekki verið. Þetta hefur gerst þrátt fyrir það að Reykjavík og Reykjaneskjördæmi hafa haft miklu færri þm. hlutfallslega á þak við hvern kjósanda heldur en aðrir landshlutar. Röskunin hefur orðið gífurlega mikil á nokkrum áratugum. Á fjórum áratugum, frá 1930–1970, fjölgaði Íslendingum um um það bil 95 þús. manns. Af þessari 95 þús. manna fjölgun settust 13 þús. að úti á landsbyggðinni utan við Reykjaneskjördæmi og Reykjavík, 82 þús. settust að á þessu svæði. Á tveimur áratugum, 1950–1970, fjölgaði þjóðinni um 66 þús. manns og aðeins 11 þús. settust að úti á landsbyggðinni utan Reykjaness og Reykjavíkur. Það mætti kannske spyrja að því, hvort landkostir væru miklu betri hér í Reykjavík og hér í grenndinni heldur en annars staðar á landinu. Ég vil ekki gerast neinn dómari í því efni. Ég geri ráð fyrir að landkostir til borgarmyndunar séu betri að ýmsu leyti en annars staðar. En það hefur margt fleira komið til en það og kemur vissulega við stjórnarskránni og ákvæðum hennar og kem ég nánar að því. Ég er ekki í nokkrum vafa um að ákvæði stjórnarskrárinnar á undanförnum áratugum hafa haft stórkostleg áhrif á þessa þróun, og það er kannske þess vegna sem ég er fylgjandi því, að stjórnarskráin sé endurskoðuð í heild, en ekki aðeins viss ákvæði hennar, þ.e.a.s. ákvæðin um kjördæmaskipun og kosningatilhögun. Það hefur verið ákveðið í stjórnarskránni að ríkisstj. skuli hafa aðsetur í Reykjavík, og nú er einnig svo ákveðið að forseti lýðveldisins skuli hafa aðsetur í Reykjavík eða nágrenni. Svo er og ákveðið í lögum að Hæstiréttur skuli hafa aðsetur í Reykjavík. Ég er ekki að gagnrýna þetta. Ég var aðeins að benda á þá staðreynd, að þetta er allt ákveðið í stjórnarskránni og þetta hefur haft mikil áhrif á vöxt þéttbýlissvæðisins hér á Suðvesturlandi - stórkostleg áhrif - og hefur óhjákvæmilega leitt af sér í framkvæmdinni margvísleg réttindi til þeirra sem búa nálægt valdinu. Það er óhjákvæmilegt, en það er eigi að síður staðreynd. Vegna þess að mörg ákvæði stjórnarskrárinnar hafa haft áhrif á jafnrétti þegnanna í landinu verður að lita á ákvæði hennar í heild, eins og ég var að minnast á, en ekki taka út úr eitt afmarkað svið, þ.e.a.s. kjördæmaskipunina og kosningafyrirkomulagið. Þegar grundvallarlög eru sett verður að finna einhvers konar heildarjafnvægi til þess að tryggja sæmilegt jafnrétti þegnanna. Þessi búseturöskun hefur haft margvísleg áhríf á hag manna. Þeir, sem búa hér á höfuðborgarsvæðinu, hafa margvíslega aðstöðu umfram þá sem búa fjarri ríkisvaldinu, en hér í Reykjavík eru höfuðstöðvar þýðingarmikilla þjónustugreina ríkisvaldsins. Hér er heilsugæsla á öllum sviðum best í landinu. Hér eru menntunarmöguleikar langbestir á flestöllum sviðum. Hér eru atvinnutækifæri miklu fjölbreyttari en nokkurs staðar annars staðar. Hvergi er aðstaða til að njóta lista í öllum mögulegum myndum eins margvísleg og hér. En eins og ég sagði áðan, þá er ég í sjálfu sér ekki að gagnrýna þetta. Ég er að benda á þessar staðreyndir, og í þessu felst vissulega verulegur aðstöðumunur til handa þeim sem búa nálægt valdinu eða valdastöðvunum. Það hefur þróast þannig um áratugi, vegna þess að Reykjavík er höfuðborg landsins, að ríkisvaldið hefur sett sig niður hér með starfsemi sína og út frá því höfuðstöðvar þjónustugreina og ýmiss konar starfsemi sem ríkið hefur á sínum snærum og hefur farið stórkostlega vaxandi á undanförnum árum. Og það er spurning að hve miklu leyti menn vilja bæta ofan á þennan aðstöðumun með því að fá tveimur kjördæmum í hendur - ég vil segja löggjafarvald þjóðarinnar. Einn hv. þm., Magnús Kjartansson, lagði til að jafnmargir kjósendur ættu að vera á bak við hvern þm. í Reykjavík og Reykjaneskjördæmi og annars staðar í landinu, ef ég tók rétt eftir um daginn. Þetta mundi þýða það, að miðað við 60 þm. yrðu um 35 þm. héðan úr Reykjavík og Reykjanesi og 25 þm. annars staðar af landinu. Ég álít að þetta sé fjarstæða eins og málum er háttað og þegar ákvæði stjórnarskrárinnar eru skoðuð í heild - hrein fjarstæða - og ég held að fáum hafi dottið þetta í hug. Ég viðurkenni að það er misræmi á milli kjördæma. Það er staðreynd, það er misræmi útí um landið miðað við Reykjaneskjördæmi og Reykjavík. Þó vil ég setja Stór-Reykjavík í sérflokk þar sem íbúarnir njóta nálægðar höfuðborgaraðstöðunnar sem er raunverulega ákveðin í stjórnarskránni sjálfri.  Þegar rætt er um kjördæmaskipun og stjórnarskrá, þá kemur til athugunar að gera greinarmun á því að setja kjördæmaskipun fyrir þjóð og setja kjördæmaskipun fyrir flokka. Það hefur verið svo á undanförnum árum við endurskoðun á stjórnarskránni, að ég held að seinna atriðið hafi verið miklu meira ríkjandi, þ.e.a.s. að setja og breyta kjördæmaskipuninni miðað við flokka heldur en miðað við þjóðina. Það kemur t.d. til greina að setja á einmenningskjördæmi í landinu, og það eru margir merkir menn sem hafa haldið því fram að það mundi leiða af sér heppilegt stjórnkerfi. Við vitum að í þeim löndum þar sem lýðræði er kannske hvað grónast, eins og t.d. í Bretlandi, búa menn við einmenningskjördæmi. En einmenningskjördæmin hafa þann kost - ég vil segja þann höfuðkost að þau eiginlega neyða þjóðina til þess að skipta sér í tvær meginfylkingar. Það er aðalkosturinn við einmenningskjördæmafyrirkomulag. Ég hef ekki trú á því að það sé hugsanlegt að ná samkomulagi um einmenningskjördæmafyrirkomulagið. En það hefur vissulega ýmsa kosti. Hlutfallskosningar eru í eðli sínu gagnstæðar að því leyti til, að þær ýta undir möguleikana á flokkafjölgun og eru að vissu leyti hættulegar að því leyti. Það er ekki gott fyrir þjóð að búa við mjög marga stjórnmálaflokka. Úr því verður glundroði og hefur sýnt sig að gefast illa sem stjórnarfyrirkomulag. Ég vil í þessu sambandi aðeins minnast á þá möguleika, ef ekki yrði horfið að einmenningskjördæmum, sem ég hef enga trú á að verði, að minnka kjördæmin frá því sem nú er. Þau eru nokkuð stór, það finnum við sem erum þm, í stórum og viðlendum kjördæmum. Það er erfitt að vera þm. í þessum víðlendu kjördæmum þannig lagað að þingmaður geti kynnst högum manna nægilega náið. Það gegnir allt öðru máli í þéttbýli. Þar er aðstaðan allt önnur í þessu sambandi. Þess vegna álít ég að það gæti komið til greina að minnka kjördæmin frá því sem nú er. Í öðru lagi kæmi til greina að gera breytingar á uppbótarþingsætum. Það gæti komið til greina að afnema uppbótarþingsæti og skipa uppbótarþingsætunum í fjölmennu kjördæmin. Og ýmislegt fleira kemur til greina í þessu sambandi. Ég ræði þetta þó heldur lauslega nú, vegna þess að þetta eru hugleiðingar svona öðrum þræði utan dagskrár, því að það málefni, sem hér er beint til umr., það frv. fjallar ekki um þessi atriði sem ég hef komið inn á. Ég vil þá minnast á það frv., sem hér liggur fyrir, og gera það að umræðuefni. Það gerir ráð fyrir því að svipta stjórnmálaflokka lagarétti til að raða upp lista, en í stað þess skuli raða nöfnum þeirra, sem flokkarnir tilnefna, í stafrófsröð á listana. Kjósendur raði svo frambjóðendum eftir því sem þeir kjósa. Það vakna náttúrlega margar spurningar upp í sambandi við þetta fyrirkomulag, t.d. hvað er líklegt að margir noti sér þann rétt að raða. Það hefur komið fram í umr., að reynsla er fyrir því, bæði hér og annars staðar, að menn nota sér yfirleitt ekki þennan rétt nema að takmörkuðu leyti. Það er því hætt við, ef þetta fyrirkomulag yrði innleitt, að það gæti leitt til þess að tiltölulega lítill minni hl. réði því hverjir væru kosnir þm.. við skulum segja 10–20% réðu því hverjir yrðu kosnir þm., auk þess að enginn vafi er á því, að ýmsir, sem mundu nota sér þennan rétt, mundu hreinlega raða mönnum í samræmi við stafrófsröð, a.m.k. að einhverju leyti. Það er líka reynsla fyrir því þar sem slíkt fyrirkomulag er notað. Og mér finnst það ótæk niðurstaða, að það hafi einhverja þýðingu í þessu efni hvað menn heita. Mér finnst það ótæk niðurstaða. Það er talað um stafrófsröð og ef það verður ofan á að samþykkja slíkt, sem ég hef enga trú á, þá þurfa menn að vera býsna framsýnir í sambandi við þingmennskuna. Það er ekki nóg að menn hugsi fyrir því sjálfir, heldur þarf næsta kynslóð á undan að vera með á nótunum og hugsa til nafngiftar eða hafa áhuga á því að eftirkomendur hafi verulega mikla möguleika á því að verða þm. Hvernig sem á það mál er lítið finnst mér fráleitt að hugsa til þess að raða á lista eftir stafrófsröð, það þurfi að vera það sem ræður kosningu hvað menn heita. Það verður að vera eitthvað meira á bak við uppstillingu heldur en hvað menn heita. Það er ekki úr vegi að gera sér grein fyrir því, hvaða möguleika menn hafa í dag til að velja á milli frambjóðenda á listum, hví að það eru möguleikar til þess í lögum þó að það þurfi talsvert til. Samkv. kosningalögunum frá 1959 hafa flokkar rétt til þess að raða frambjóðendum á lista og bera þá fram og kjósendur geta svo breytt röð frambjóðenda. Eins og lögin eru í dag þurfa yfir 12% kjósenda hér í Reykjavík að hafa strikað yfir mann til þess að það geti haft áhrif á röðun listans. Í sex manna kjördæmum geta 23% breytt röð á lista og í fimm manna kjördæmum rúm 27%. En þessu var verulega breytt frá því sem var fyrir lögin frá 1959, en kjördæmin voru áður miklu minni. Ef reglan hefði verið tekin upp óbreytt í kosningalögin frá 1959 eins og hún var áður, þá hefði þurft um 4% kjósenda hér í Reykjavík til þess að breyta röð á lista og í sex manna kjördæmum hefði þurft um 71/2% og í fimm manna kjördæmum um 9%. Þegar þetta mál var til meðferðar hér í þinginu var, eins og raunar hefur komið fram áður í umr., mikið rætt um þetta atriði og þm. voru sammála um að það væri hætta á því, ef þessi ákvæði yrðu samþykkt óbreytt frá því sem var fyrir 1959, að mjög lítill minni hl. gæti raunverulega ákveðið um val þm. þvert ofan í vilja mikils meiri hl., eða 4% í Reykjavík, sem mundi þýða það að ekki þyrfti nema 200 manns til að breyta röð á lista sem fengi 5000 atkv. Þetta þótti mönnum 1959 vera of lítið eða vildu ekki ljá því fylgi. Þess vegna varð það ofan á, og ég hygg að menn hafi verið sammála um það, að breyta þessari reglu og setja upp þá reglu, að það þyrfti meira að koma til til þess að breyta röð á lista heldur en þetta. Því var sett sú regla sem nú gildir í kosningalögum. Ég vil láta koma fram þá skoðun, að ég hygg að það hafi verið gengið fulllangt í hví að takmarka áhrif útstrikana í lögunum frá 1969 í minni kjördæmunum - það hafi verið gengið fulllangt í því. En ég dreg í efa að það væri skynsamlegt að minnka þetta mikið hér í Reykjavík, sem er miklu stærra kjördæmi, minnka þetta mikið niður fyrir það að 12% eða þar um bil gætu breytt röð á lista. Þó kæmi til greina að lækka þetta eitthvað. En ég tel fráleitt að gera svo mikla breytingu í þessum efnum að einungis 4% kjósenda gætu haft veruleg áhrif á röð á listum. Það er þess vegna hægt að gera kjósendum auðveldara um breytingar á röð frambjóðenda á listum heldur en nú er með því að hreyta þessum reglum í áttina til þess sem var áður en lögin frá 1959 voru samþykkt. Það er í augnablikinu mikið í tísku að kalla það lýðræði að sem allra fæstir, vil ég segja, hefðu möguleika á að breyta röðun á frambjóðendum. Ég er ekki fyrir mína parta kominn til með að samþykkja að í þessu felist í raun og veru aukið lýðræði, vegna þess að ég vil a.m.k. skilgreina lýðræði sem bað stjórnarform að meiri hl. manna ráði ákvörðunum, það sé grundvallarregla að meiri hluti manna ráði ákvörðunum. Á þeirri meginreglu, ef menn vilja halda lýðræðinu, verða að byggjast reglur um kosningar. Það er hægt að komast næst hví að einstakir kjósendur hafi áhrif á það, hverjir eru kosnir þm., með því að taka upp einmenningskjördæmi. Þá er engin spurning um það, að menn eru að kjósa um einstaklingana. Og einmenningskjördæmin tryggja í rann og veru fulla persónukosningu hjá hverjum kjósanda. í öðru lagi er mögulegt að breyta núverandi reglum eins og ég sagði áður, þannig að röðun kjósandans hafi meiri áhrif en nú er, þar sem nú er aðeins tekið tillit að 1/3 hluta til þeirra breytinga sem gerðar eru á röð framþjóðenda. Þessu má að sjálfsögðu breyta. Síðan er hægt á ýmsan hátt að auka áhrif einstakra kjósenda á val þm. og það er auðvitað gert. Þ. á m. eru skoðanakannanir og prófkosningar í flokkunum. Það gæti komið til greina í þessu sambandi að setja löggjöf um starfsemi stjórnmálaflokka, eins konar rammalöggjöf sem tryggi á einhvern hátt rétt kjósendanna, einstakra kjósenda, betur en nú er. Nú er það svo, að gengið er frá listum, eins og allir vita aðallega með þrennum hætti. Í fyrsta lagi eru það fulltrúasamkomur sem gera það, í öðru lagi eru það prófkosningar sem ekki eru bindandi og í þriðja lagi er það prófkjör sem yfirleitt er talið vera bindandi í kosningum. Um fulltrúasamkomurnar er það að segja, að þær eru yfirleitt nefndar kjördæmisþing eða fulltrúaráð. Þessar samkomur eru oft býsna fjölmennar. Ég sat t.d. á fulltrúasamkomu fyrir nokkru í mínu kjördæmi. Þar sem voru milli 70 og 80 fulltrúar, og ég veit að margir þessara fulltrúa komu þannig til þings að þeir höfðu ákveðnar skoðanir á því, hvernig þeir vildu skipa framboðslista, sem voru byggðar á samþykktum sem gerðar voru í félögum, þannig að þessar samkomur byggjast náttúrlega á meira en þeim fulltrúum einum sem þar eru mættir. Þær byggjast auðvitað á hreyfingum, stjórnmálaflokkum, sem eru fjölmennir, og þar af leiðandi koma margir þarna til ákvörðunar. Og ég segi fyrir mína parta: ég er ekki kominn til með að samþykkja að það sé meira lýðræði fólgið í því að setja á prófkosningar eða prófkjör til þess að ákveða val á þm. Ég er ekki kominn til með að samþykkja það þegar allt kemur til alls. En eins og ég sagði áður, þá getur það meira en komið til greina að setja rammalöggjöf um starfsemi stjórnmálaflokka. Svo er í öðrum löndum sumum, t.d. í Bandaríkjunum, þar eru ákveðin lagaákvæði um þessar svokölluðu prófkosningar sem þar fara fram, sérstök ákvæði sem um þær gilda. En ég held að það væri varhugavert að taka þann rétt af stjórnmálaflokkum, stórum hreyfingum sem eru raunverulega undirstaða þess að lýðræði geti þrifist, til þess að stilla upp frambjóðendunum. Það er álitamál hvort menn vilja lögleiða prófkosningar eða skoðanakannanir. Ég er fylgjandi því fyrir mitt leyti að slíkt eigi að vera á valdi flokkanna sjálfra, en ekki lögleitt. Hins vegar kemur til greina til þess að sætta sjónarmið í þessum efnum að setja rammalöggjöf um starfsemi stjórnmálaflokkanna og þ. á m. ákvæði um prófkosningar og prófkjör. Eitt er víst, að við prófkjör þarf að hafa strangar reglur. Annars er hætt við að prófkjör verði meira í orði en í verki. Það er t.d. alveg ljóst í sambandi við prófkjör sérstaklega í fjölmenni og e.t.v. alls staðar, að það er talsvert fyrirtæki fyrir einstaklinga að ganga til prófkjörs. Það er mikil keppni milli manna í þessu efni og það kemur sér vel að hafa fjármagn til þess að eyða í prófkosningar. Og það gæti svo farið, ef prófkosningar yrðu alfarið sú leið sem yrði notuð til þess að velja þm., að það hefði ekki litla þýðingu fyrir einstaklingana, sem vilja taka þátt í prófkjöri, að hafa yfir að ráða talsvert miklu fjármagni til þess að eyða í prófkosningar, til þess að auglýsa sjálfa síg, til þess að ráða menn til þess að vinna fyrir sig o.s.frv. Það er því ekki alveg víst, þegar málin eru skoðuð ofan í kjölinn, að prófkosning sem slík sé hið eina sanna lýðræði þegar til alls kemur og tryggi að bestu menn verði valdir til þingmennsku. Ég er andvígur því frv. sem hér er til umr. Ég tel það ekki skynsamlega leið að raða mönnum upp eftir stafrófsröð í sambandi við val þeirra til þingmennsku. Ég álít að það sé miklu virkara lýðræði, að það eigi að vera meira á bak við frambjóðendur en nafnið eitt, og vil leggja á það áherslu að fulltrúasamkomur stjórnmálaflokka, þjóðmálaflokka sem eru venjulega fjölmennar fylkingar í þjóðfélaginu, eru vissulega þess eðlis að engin ástæða er til að dæma þær úr leik - engin ástæða til þess. Ég held að það sé t.d. dálítið varhugavert, ef á að fara að taka upp það fyrirkomulag í landinu að halda opnar prófkosningar sem eru þannig að aðrir stjórnmálaflokkar geta tekið þátt í þeim, menn geta kosið í prófkjöri ákveðins stjórnmálaflokks, en jafnhliða lýst því yfir að þeir styðji annan stjórnmálaflokk og muni kjósa hann í kosningunum. Ég held, að þetta sé dálítið varhugavert, og álít, að það væri skynsamlegra að binda prófkjör einstakra stjórnmálaflokka við þá sem fylgja flokkunum, annað hvort lýsa yfir að þeir fylgi flokkunum eða eru raunverulega í flokkunum, þó að ég segi ekki að það geti komið fyrir að menn skipti um skoðun á milli prófkjörs og kosninga. Það er ekki nema mannlegt. En aðalreglan tel ég að verði að vera sú, að eingöngu flokksmenn eða þeir, sem styðja viðkomandi flokk, taki þátt í prófkosningum. Ég held að menn verði að gera sér grein fyrir því í þessu sambandi, að lýðræðið getur í raun og veru ekki þrifist án stjórnmálaflokka til lengdar. Það er útilokað, enda engin dæmi þess neins staðar í heiminum, ekki í einu einasta landi, að lýðræði hafi þrifist til lengdar án - ég vil segja: skipulagðra stjórnmálaflokka. Þetta er í sjálfu sér mjög auðskilið mál. vegna þess að lýðræðið byggist á meirihlutavaldi, og til þess að skapa meirihluta þurfa menn að þjappa sér saman, og menn þjappa sér auðvitað saman í stjórnmálaflokka, þeir sem hafa skyldastar skoðanir, til þess að skapa meiri hluta. Einræðisríkin aftur á móti hafa einn flokk og byggja á því. Bæði kommúnistaríkin og fasistaríkin hafa einn flokk, en það er allt önnur saga sem ekki er verið að ræða hér. En ég held að íslendingar geti ekki hugsað sér það fyrirkomulag að byggja á eins flokks kerfi. Ég hef orðið var við að menn ræða um það, að það sé hálfgamaldags að leggja áherslu á þýðingu stjórnmálaflokka. Það kann að vera að þessari skoðun vaxi fylgi eftir því sem velferðin verður meiri í þjóðfélaginu. Það er að minni hyggju rétt, að það er kannske minni munur á flokkum nú t.d. hér á landi en var fyrir einum 40–50 árum vegna þess að búið er að lögfesta mikið af þeim málum sem þá voru misklíðarefni og eru ekki lengur deiluefni í þjóðfélaginu. En eigi að síður er ég þeirrar skoðunar, að það þýði ekki það, að þýðing stjórnmálaflokka í sjálfu sér sé ekki til í þjóðfélaginu ef menn vilja búa við lýðræðisfyrirkomulag. Og ef menn eru á þeirri skoðun að vilja minnka þýðingu stjórnmálaflokka, að ég nú ekki tali um að leysa upp stjórnmálaflokka, þá álít ég að lýðræði muni ekki lifa lengi í landinu. Varðandi stjórnarskrána og endurskoðun á henni held ég að menn eigi að flýta sér hægt. Það kann að vera að mál gangi ekki nógu hratt fram í stjórnarskrárnefndinni. Ég held að það hafi verið starfandi að nafninu til stjórnarskrárnefnd líklega í ein 30 ár, ef ég man rétt, og menn hafa verið í þeim nefndum og menn hafa sagt sig úr þeim sumir. Þeir eru búnir að vera lengi í þeim og ekkert hefur skeð. En ég held að það sé engin ástæða til þess að menn séu að blekkja hver annan í þessum efnum. Endurskoðun stjórnarskrárinnar verður ekki tekin fyrir af alvöru fyrr en flokkarnir ganga í málið. Það er ljóst. Og flokkarnir verða að ganga í það mál af fullri alvöru til þess að eitthvað gerist. Ég fyrir mitt leyti er fylgjandi heildarendurskoðun stjórnarskrárinnar, ekki í neinu snarhasti, en að það verði gengið af alvöru til þess verks. Ég tel það nauðsynlegt í stað þess að ganga til breytinga á stjórnarskránni í einstökum atriðum. Inn í þetta mál allt saman - ekki aðeins það sem snertir þetta frv., heldur þetta mál allt saman - kemur mjög sú búseturöskun sem orðið hefur í landinn á undanförnum áratugum og hefur valdið miklu í ýmsum efnum, miklu tjóni að mínum dómi. Það hefur verið snúist gegn þessari þróun af verulegum krafti á undanförnum árum. Ríkisstj. Ólafs Jóhannessonar, sem hóf störf 1971, snerist gegn þessu máli, stofnaði sérstakan sjóð, Byggðasjóð, til þess að stuðla að jafnvægi í byggð landsins, til þess að vinna gegn áframhaldandi byggðaröskun í landinu, og það var vitanlega vegna þeirrar stórkostlegu byggðaröskunar sem orðið hafði á undanförnum áratugum. Þetta starf var nokkuð öflugt og því hefur verið haldið áfram og það hefur haft mikil áhrif, þannig að á árin 1974 urðu þau sögulegu umskipti, að fjölgun landsmanna varð tiltölulega meiri utan Reykjavíkur og Reykjaness heldur en þar. Ég ætla nú að vonast til að það verði samstaða um það á Alþ. áfram að reyna að tryggja að þessi búseturöskun, sem svo miklu hefur raskað í okkar þjóðfélagi á undanförnum áratugum, heyri til sögunni og það verði lagt fram nauðsynlegt fjármagn til að treysta búsetuna í öllu landinu. Þá kemur ekki til sú stórkostlega búseturöskun sem leiðir það af sér að menn þurfa sífellt að gjörbreyta stjórnarskránni vegna þess að þjóðfélagið er að umbyltast á örskömmum tíma. En ég vil gjarnan taka undir það, sem komið hefur fram hjá ýmsum, að það er eitt af þeim atriðum sem þarf að huga að við endurskoðun á stjórnarskránni, að hve miklu leyti á að festa fjölda þm. í kjördæmum í stjórnarskránni sjálfri eða að hve miklu leyti á að taka upp svipað fyrirkomulag og er í Danmörku, þar sem þetta er endurskoðað með tilliti til breyttrar búsetu í hinum ýmsu kjördæmum á, að ég held, 10 ára fresti. Þetta er eitt af þeim atriðum sem kemur til greina að endurskoða í sambandi við stjórnarskrána. Ég vil að lokum endurtaka það, að ég er andvígur frv. sem hér liggur fyrir, álít, að það eigi að fella það, og vonast til, að það verði fellt, því að mér finnst ekki að það réttlæti það að verða samþykkt. Ég ítreka enn fremur að nauðsyn er að endurskoða stjórnarskrána í heild í þetta sinn í staðinn fyrir að taka einstök ákvæði hennar fyrir til endurskoðunar, ákvæði eins og kjördæmaskipun og kosningafyrirkomulag.

Ingvar Gíslason Hæstv. forseti. Ég skal hvorki vera allt of langorður né ætla ég heldur að hvarfla allt of mikið frá efni þessa frv., þó að það gefi náttúrlega tilefni til nokkuð víðtækra umr. um kosningamálin og um stjórnarskrármálefni almennt. En hér hafa orðið allmiklar umr. um þetta mál og er það kannske að vonum. Þetta frv. er ekki mikið að vöxtum í prentuðu máli, en eigi að síður er það býsna efnismikið. Það felur í sér mjög róttæka breytingu á kosningaháttum, þannig að það er kannske ekki hægt að ganga öllu lengra í því, og það ætti því að vera fyrirgefanlegt þó að menn staldri ögn við og reyni að átta sig á þessu máli og athugi hvað felst í þessu máli. Og hvað skyldi það þá vera sem felst í þessu frv.? Það felst í því, að það skuli raða frambjóðendum til Alþ. eftir starfrófsröð á lista. Síðan á það að vera hlutverk kjósenda, ef þeir vilja, ef þeir óska eftir því, að raða nöfnunum í töluröð. En ef kjósendur nota ekki rétt sinn til þess að raða í töluröð, þá skilst mér að stafrófsröðin eigi að gilda. Þetta er hið fullkomna lýðræði, skilst mér á hv. flm. En ætli þessi fullyrðing hans um hið fullkomna lýðræði fái staðist? Ég held að hún standist ekki, því að ef annmarkar eru á núverandi fyrirkomulagi, þá er till. hv. 4. þm. Reykn. ekki síður gallagripur. Og það er því miður svo um þetta frv., að það er reglulegur gallagripur. Frv. hefur að vísu góðan tilgang, en ég er ósköp hræddur um, að minn ágæti vinur, hv. 4. þm. Reykn., eigi eftir að komast að því, eins og stendur einhvers staðar í uppbyggilegum sálmi eða fræðum, að góð meining enga gerir stoð. Tilgangurinn er sá að gera kosningarnar lýðræðislegri með því að þær verði persónubundnari og þar með persónulegri, geri ég ráð fyrir, þannig að kjósandinn finni til mikilvægis síns, þegar hann gengur til kosninga, og finni að hann er að fela á persónulegan hátt pólitískt umboð sitt þeim frambjóðanda sem hann helst óskar, og slíkan tilgang get ég ekki lastað. Hann er ákaflega góður og hann lýsir göfugu hugarfari hv. flm. En gallinn við frv. er sá, að þótt tilgangurinn sé góður, þá er frv. ófært um að ná tilgangi sínum um hið fullkomna lýðræði. Því miður óttast ég að árangurinn verði alveg þveröfugur, nefnilega lýðskrum í stað lýðræðis. Ég fæ ekki betur séð en lýðskrum fari stórvaxandi með þjóðinni og það sé síst ástæða til þess að kynda undir slíku með yfirborðslegum hugmyndum um endurbætur á kosningalögum og kjördæmaskipun. Sannleikurinn er sá, að kosningafyrirkomulag og kjördæmaskipun eru hvergi nærri eins bölvuð og margir vilja vera láta. A.m.k. er víst, að kosningafyrirkomulagið hentar vel þeirri kjördæmaskipun sem við búum við. Um kjördæmaskipunina sjálfa má sjálfsagt deila og sitthvað segja. Ef eitthvað er að kjördæmaskipuninni nú, þá finnst mér það liggja í því að kjördæmin séu of stór og þau séu of sundurleit. Hins vegar er ég sammála hv. 4. þm. Reykn. um það, að einmenningskjördæmi séu ekki í öllum tilfellum eftirsóknarverð. Þó er það svo með einmenningskjördæmin, að þar eru kosningar óneitanlega persónulegar, því að þar á sér stað útsláttarkeppni milli frambjóðenda, þannig að einn þeirra, ein persóna, stendur yfir höfuðsvörðum andstæðinga sinna. Þeir, sem því líta stærstum augum á persónuleg vopnaviðskipti og einliðaleik í framboðum til Alþingis, telja sennilega einmenningskjördæmin æskilegust, næstum að segja hvernig sem á stendur. Ég tel að einmenningskjördæmi geti átt rétt á sér í vissum tilfellum, en að þau séu fráleit í öðrum. T.d. tel ég fráleita þá hugmynd að skipta Reykjavík í einmenningskjördæmi eða stærstu kaupstöðum, svo sem Akureyri og Kópavogi. Þar finnst mér hlutfallskosning ein eiga að koma til greina, þó að einmenningskjördæmi geti átt við í fámennari félagsheildum, t.d. í fámennum sýslufélögum, ef við færum út í það að búta niður núverandi kjördæmi. Annars held ég að breyting á kjördæmaskipun sé ekki mjög aðkallandi vandamál. Menn eru sagðir ræða mikið um kosningafyrirkomulagið. Ég held að það sé rétt, að talsvert hefur verið rætt um það í fjölmiðlum og e.t.v. manna á meðal, að kosningar til Alþ. þyrftu að vera persónubundnari - persónubundnari og persónulegri - en þær eru. Í sjálfu sér finnst mér ósk um þetta efni ekki óeðlileg og þar af leiðandi er nauðsynlegt að ræða þetta mál hér á Alþ. og athuga það gaumgæfilega. En ég held að athugun muni leiða í ljós, að það er engan veginn auðvelt að verða við ýmsum kröfum í þessu efni eins og þær eru stundum settar fram, enda eru þær oft lítið hugsaðar og þjóna ekki lýðræðisfyrirkomulaginu þegar til kastanna kemur. Þær eru ekki einungis ranghverfa einstaklingshyggjunnar, heldur líka mistúlkun á þeirri skoðun sem allir lýðræðissinnar hafa, að persónufrelsi sé eitt aðaleinkenni lýðræðis. Og hver er það t.d. í þessum sal sem vill ekki persónufrelsi? Slíkur maður finnst auðvitað ekki í þessum sal. Samt held ég að allir geri sér grein fyrir því, að persónufrelsi er ekki í því fólgið að maður hafi leyfi til að aðhafast hvað sem honum kann að detta í hug né heldur að menn komist hjá því að móta sér skynsamlegt þjóðskipulag sem byggt er á lögum og reglu, á stjórn og valdbeitingu og á því að menn skerði eitthvað persónulegt frelsi sitt. Við Íslendingar höfum komið á hjá okkur þjóðskipulagi sem byggt er á lýðræði og þingræði og margflokkakerfi. Þetta þjóðskipulag er auðvitað ekki gallalaust fremur en önnur mannaverk. Um lýðræðið hefur verið sagt að það sé mjög slæmt þjóðskipulag, en þó sé það skárra en annað sem í boði er. Lýðræðisþjóðskipulagið leysir okkur t.d. ekki undan klafa valdsins, þeirri kvöð að híta lögum og reglu, og allra síst þeim „ágalla“ að þurfa að taka tillit til annarra. Sannleikurinn er sá, að lýðræðisskipulagið krefst þess fyrst og fremst að menn vinni saman. Það krefst félagshyggju engu síður en persónufrelsis. Þessi krafa um samvinnu og félagshyggju hefur orðið að veruleika á þann hátt, að fólk stofnar með sér félög og samtök til þess að hafa áhrif í þjóðfélaginu, en berst ekki algerlega eitt í einhverri sérvisku og sérgæðingsskap. Þó er slíkt engum bannað. Menn geta, ef þeir vilja, verið sérgæðingslegir og andfélagslegir í okkar þjóðfélagi. En sem betur fer eru það næsta fáir sem velja sér slíkt hlutskipti. Yfirgnæfandi meiri hluti fólks lítur á samtök og félagsskap sem sjálfsagðan hlut og í rauninni undirstöðu þess þjóðskipulags sem við köllum lýðræði, - þjóðskipulags sem er ekki gallalaust, en er þó skárra en annað sem um er að velja. Ég vona að sem flestir átti sig á því, að stjórnmálaflokkar eru félagsleg samtök og eru ómissandi í lýðræðis- og þingræðislandi. Það er a.m.k. víst, að margt væri á annan veg og örðugra ef ekki væru í landinu þau skipulögðu fjöldasamtök sem nefnast stjórnmálaflokkar. Þó er ekki því ekki að leyna, að oft og tíðum gætir misskilnings og mistúlkunar að því er varðar störf og stöðu stjórnmálaflokkanna. Ég er ekki frá því að afflutningur á mikilvægi stjórnmálaflokka sé meiri hér á landi en annars staðar í nálægum lýðræðislöndum. Má með nokkrum sanni segja að um alllangt skeið hafi flætt yfir landið linnulaus áróður gegn stjórnmálaflokkum og stjórnmálamönnum, og þessi áróður hefur jafnvel gengið út yfir Alþ. sem stofnun, að ekki sé minnst á alþm, sem einstaklinga. Þessi áróður hefur verið mjög neikvæður og þjónar ekki góðum tilgangi, og eins og yfirleitt er um neikvæðan áróður, þá hefur þessi gagnrýni á stjórnmálaflokkana verið lýðskrumskennd og yfirborðsleg, m.a. persónuleg í vondri merkingu þess orðs. Að sjálfsögðu er ekkert vit í því að frábiðja stjórnmálaflokkana gagnrýni. Þá ber að gagnrýna og þeir veða alltaf gagnrýndir. Eigi að síður verða menn að átta sig á því, að stjórnmálaflokkarnir eru aðalmáttarstólpar lýðræðisins og alger grundvöllur þingræðisins. Ef ekki væri stjórnmáaflokkar, þá mundi öll stjórnmálastarfsemi leysast upp í eins konar frumskógahernað, skipulagslausa klíkustarfsemi, lýðskrum og atkvæðaveiðar af verstu tegund. Ef það er þess konar pólitík sem menn óska eftir, þá er auðvitað ráðið að halda áfram að jaga stjórnmálaflokkana og veikja álit þeirra meðal almennings. En að mínum dómi er slíkt hið mesta óþurftarverk. Að mínu áliti fer best á því, að framboð séu á vegum stjórnmálasamtaka, og í því sambandi hlýt ég að leggja á það sérstaka áherslu, að ég tel að ekki komi til greina annað en að röðun framboðslista sé ákveðin af stjórnmálasamtökum, um leið og ég tek það fram að kjósendur eiga að hafa rétt til að breyta þeirri röð eins og kosningalög gera ráð fyrir. E.t.v. er hægt að rýmka um möguleika kjósenda í þessu efni og er eðlilegt að ræða það mál sérstaklega. En það frjálsræði kjósenda, sem gert er ráð fyrir í þessu frv., yrði ekki til bóta, heldur yrði það til þess að auka pólitískan. glundroða og magna upp lýðskrumsaðferðir sem alltaf er hægt að eiga von á á vettvangi stjórnmála, ekki síst þegar mönnum hitnar í hamsi í kosningabardaga og í hlut eiga menn sem hættir til að beita ofurkappi þegar hagsmunir þeirra eru í veði. Sú aðferð, sem stungið er upp á í þessu frv., mundi verða til þess að draga úr málefnalegri stjórnmálabaráttu, en magna upp persónu- og eiginhagsmunabaráttu. Þessi aðferð getur aldrei leitt til annars. Með þessari aðferð er verið að efna til innbyrðis sundrungar manna sem eiga að vera samherjar og málsvarar sameiginlegrar stjórnmálastefnu. Ég vil einnig spyrja í þessu sambandi: Hver eða hverjir eiga að vera málsvarar framboðslista sem þannig er skipaður? Hafa menn leitt hugann að því hvaða praktísk vandamál fylgja slíku fyrirkomulagi sem hér er stungið upp á? Eða er það kannske meiningin að sleppa algerlega þeim þætti úr, að frambjóðendur á sama lista berjist undir sama merki og hafi sameiginlega kosningastefnuskrá? Ef svo er, þá ætti að stíga skrefið til fulls og leggja niður stjórnmálaflokka í núverandi mynd og láta það ráðast, hverjir bjóða sig fram til þings, eða öllu heldur, það ætti ekki að hafa nein framboð, heldur ætti að haga kosningum þannig að hver kjósandi skuli leggja fram eigin lista og stinga honum í atkvæðakassann á kjördegi. þá er víst frelsi kjósandans fullkomnað - eða er ekki svo? En þar með er ekki sagt að lýðræðinu sé gerður mikill greiði, og ég held raunar að það væri mikill bjarnargreiði við kjósendur að taka upp þess háttar skipulag. Ég hef þá trú þrátt fyrir allt, að almenningur í landinu sé yfirleitt ekki óánægðar með flokkaskipunina eða starfsemi stjórnmálaflokkanna, og ég hygg að það sé skoðun alls þorra manna, að stjórnmálaflokkarnir eigi að ráða framboðum, m.a. raða á lista og ákveða hverjir skulu vera í efstu sætum þeirra og þar með málsvarar og forustumenn listans. Kjósendur almennt vilja fyrst og fremst málefnalega stjórnmálabaráttu og þeir meta stjórnmálamenn eflir málefnum og hæfni þeirra til þess að túlka skoðanir. Og kjósendur aðhyllast miklu fremur flokka og baráttumál flokkanna heldur en þeir elti einhverjar persónur í algerri blindni. Það eru aðeins skrumararnir sem halda öðru fram, að vísu eru dæmi um að skrumarar hafa náð alllangt í því að safna um sig fylgi, en yfirleitt reynast þess háttar sigrar Pyrrhusarsigrar. Nú munu e.t.v. einhverjir, sem á mig hlýða, segja sem svo, að ég sé að boða þá kenningu að engu þurfi að breyta og engu eigi að breyta og ekkert þurfi um þessi mál að tala yfirleitt. Það er þó alls ekki mín skoðun og það eru ekki mín orð. En ég er andvígur því fyrirkomulagi kosninga sem stungið er upp á í þessu frv. og ég er andvígur því að dregið sé úr valdi stjórnmálasamtaka við ákvörðun framboða og röðun á framboðslista. Þvert á móti álít ég að það þurfi að efla starfsemi stjórnmálaflokkanna og fá fleira fólk til þess að taka virkan þátt í starfsemi þeirra. Ég álít að það þurfi að tryggja enn betur en er að lýðræðislegt skipulag stjórnmálaflokkanna fái notið sín í reynd. Að mínum dómi verður það best gert með því að efla starfsemi grunneininganna í skipulagi flokkanna, þ.e.a.s. staðbundinna fokksfélaga og samtaka þeirra í hverju kjördæmi. Því fleiri sem taka þátt í störfum stjórnmálafélaganna því lýðræðislegri er starfsemi þeirra, og því fleiri sem taka þátt í umr. og ákvörðunum um framboð því betra. Í því sambandi tel ég mjög koma til greina að efna til skoðanakönnunar eða prófkjörs meðal flokksmanna sem undanfara ákvörðunar um framboð, enda hygg ég, að flestir stjórnmálaflokkar í landinu hafi sett sér reglur um þessi efni og að þeir beiti þessum aðferðum að meira eða minna leyti. Skoðanakönnun og prófkjör eru að mína viti eðlilegur þáttur í flokksstarfi sem er því auðveldara að framkvæma sem flokksstarfið er virkara og fjörugra. Og að því þarf að vinna að stjórnmálaflokkarnir starfi af þrótti, bæði að almennri stefnumótun og baráttu fyrir stefnumálum og einnig með því að kjósa menn til trúnaðarstarfa hver sem þau eru. Að einu leyti er ég mjög sammála hv. flm. að því er varðar skoðanir sem hann hefur látið uppi, en það er sú gagnrýni á seinagang í störfum stjórnarskrárnefndar sem hann hefur hreyft. Núv. stjórnarskrárnefnd var kosin fyrir fimm og hálfu ári, eins og var upplýst áðan af einum nm. í þeirri n. En því miður hefur verið ákaflega hljótt um störf þessarar n. Þó er vitað að í n. sitja bæði áhugasamir menn og vel hæfir menn. Ég óttast að ástæðan fyrir seinvirkni n. sé sú, að hér sé um vandasamara og umfangsmeira starf að ræða en svo að önnum kafnir menn geti sinnt því í hjáverkum. Gísli heitinn Guðmundsson alþm., sem var annar aðalhvatamaður að því að stjórnarskrárnefndin var sett á laggirnar, lét sér koma til hugar að nauðsynlegt kynni að reynast að stofna til sérstaks stjórnlagaþings til þess að fjalla um breytingar á stjórnarskránni. Ýmsum mun þykja slík hugmynd fjarlæg veruleikanum. En hvað skal segja þegar svo seint miðar hjá stjórnarskrárnefndinni? Ég er þeirrar skoðunar að okkur sé þörf á að endurskoða stjórnarskrána. En ég er ekki þeirrar skoðunar að nauðsynlegast sé að endurskoða þá kafla sem fjalla um kjördæmaskipun og kosningafyrirkomulag. Ég held líka að það væri mjög gagnlegt að vekja meiri umr, um stjórnarskrármálefni í heild og auka almennan skilning á hlutverki stjórnarskrár og mikilvægi hennar fyrir mannréttindi og fyrir virkt stjórnskipulag. Mannréttindaákvæði eru að sjálfsögðu eins og blómi hverrar lýðræðislegrar stjórnarskrár. En stjórnarskráin er líka til þess gerð og kannske fyrst og fremst til þess gerð að tryggja meiri hl. Alþ. snurðulausa stjórn á málefnum ríkisins. Stjórnarskráin á að vera grundvöllur að valdskiptingunni í þjóðfélaginu. Hún er eins konar útdeiling valds milli æðstu stjórnvalda. Ég fyrir mitt leyti held að það sé full ástæða til þess að kanna hvernig ástatt er í þessu efni. Ég held að það þurfi að rannsaka gaumgæfilega og hlutlægt hvernig nú háttar í raun valdahlutföllum í þjóðfélaginu og hvort hlutföllin séu í samræmi við eðli stjórnarskrárinnar og nauðsyn þess sem kalla má virkt stjórnskipulag. Mér finnst að það sé í verkahring stjórnarskrárnefndar að svara spurningum um þessi atriði. Þessi orð mín verða ekki öllu fleiri, virðulegi forseti. Þó að ég viti að þetta frv. er borið fram af góðum hug, þá kemst ég ekki hjá að lýsa yfir andstöðu minni við það. Ég er sannfærður um að ef þetta frv. yrði að lögum þá mundi það siður en svo verða lýðræðinu til styrktar. Slíkt fyrirkomulag mundi auka hættu á skrumi og óvægilegum áróðri og vera hemill á málefnalega stjórnmálabaráttu. Ég álít að það sé fyrst og fremst hlutverk stjórnmálaflokka að fjalla um framboð, og ef menn vilja auka persónuáhrif á framboð, þá hallast ég að skoðanakönnunum og prófkjörum innan flokkanna eða meðal stuðningsmanna þeirra.



Virðulegi forseti. Ég hef áður í umr. um kosningalög og kjördæmaskipun gert grein fyrir skoðunum mínum í aðalatriðum varð andi breytingar á vægi atkv. og eins varðandi persónukjör og mun ekki endurtaka það við þessa umr. En vegna ummæla hv. þm. Tómasar Árnasonar varðandi vægi atkv. annars vegar í þéttbýli og hins vegar í dreifbýli vil ég aðeins segja örfá orð um það atriði. Hann komst að þeirri niðurstöðu að Reykjavík væri stór og blómleg byggð þrátt fyrir það hversu fáir þm. hefðu setið á Alþ. frá Reykjavík á undanförnum áratugum. En mætti þá ekki eins snúa þessu við og spyrja: Hvers vegna leggja dreifbýliskjördæmin svo mikla áherslu á að hafa marga þm. á þingi, ef það skiptir ekki máli hvort þeir eru fleiri eða færri? Og má ekki benda á það, að sú byggðastefna, sem hann fór lofsamlegum orðum um og hér hefur verið samþykkt nær einhuga á þingi, er í reynd framkvæmd með stuðningi þeirra þm. sem kjörnir eru hér á þéttbýlissvæðunum. Hann féll jafnframt í þá gryfju sem aðrir hafa gert, að vega atkvæðisrétt kjósenda með hliðsjón af efnahagslegri og jafnvel menntunar- og menningarlegri aðstöðu kjósendanna. Ég skildi orð hans svo, að hann vildi láta vega það og meta, þegar gert væri upp hvort atkvæðisréttur skyldi vera jafn eða ekki, hver væri hin efnislega og menningarlega afstaða í hverju byggðarlagi um sig. Enda þótt ég sé margbúinn að lýsa því yfir að vægi atkv. skuli ekki vera fullkomlega jafnt, þá vísa ég slíkum röksemdum algerlega á bug. Ég tel að Reykvíkingar eigi ekki að gjalda þess að þeir búi í höfuðborginni. Reykvíkingar hafa byggt upp þessa borg með eigin framtaki og dugnaði og það á ekki að verða til þess að draga úr atkvæðisrétti þeirra þó að þeir hafi búið vel að sjálfum sér og að höfuðborg þessarar þjóðar. Ég vek líka athygli á því, að höfuðborgin hefur ákveðnum skyldum að gegna gagnvart þjóðfélagi:m í heild sinni og þeim skyldum hafa Reykvíkingar sinnt. En það, sem kveikti í mér til að taka til máls við þessa umr., voru ummæli og hugleiðingar hv. þm. Lúðvíks Jósepssonar í fyrstu lotu þessarar umr., - hugleiðingar varðandi stjórnmálaflokkana. Hann minnti á að breyting á stjórnarskránni 1959, sú mikla breyting sem gerð var á kjördæmaskipan hefði haft tvö meginmarkmið: annars vegar að leiðrétta misvægið á milli einstakra kjördæma, sem var orðið allt of mikið, og líka til að tryggja það að stjórnmálaflokkar hefðu þingstyrk í samræmi við fylgi sitt meðal kjósenda. Hann minnti á að varðandi síðara atriðið, um stjórnmálaflokkana, hefði það markmið náðst og væri enn í fullu gildi. Ég er sammála honum um að þetta hafi verið réttur tilgangur og það ástand sé í nokkuð góðu lagi enn þá. Ég er líka sammála honum um að við verðum mjög að byggja á stöðu stjórnmálaflokkanna þegar við hugleiðum breytingar á kosningalögum eða kjördæmaskipun. Hins vegar finnst mér ástæða til af þessu tilefni að víkja nokkrum orðum að stjórnmálaflokkunum og hlutverki þeirra í þessu sambandi. Við erum sjálfsagt öll sammála um það, að í þingræðis- og lýðræðislandi sé óhjákvæmilegt að stjórnmálaflokkar starfi og þeir hafi fylgi á þingi í samræmi við styrk sinn og fylgi meðal kjósenda. En nú á síðustu tímum, eins og hv. síðasti ræðumaður vék að, hafa flokkarnir legið undir mikilli gagnrýni og þeir hafa verið sakaðir um spillingu hvers konar, getuleysi við stjórn þjóðmála, of mikið flokksræði og tillitsleysi gagnvart kjósendum í vali sínu á frambjóðendum og trúnaðarmönnum. Það væri óskynsamlegt að virða þessa gagnrýni algerlega að vettugi, enda sýnist mér hún vera markvisst til þess fallin að draga úr áhrifum flokkanna og minnka svo álit þeirra, sem afskipti hafa af stjórnmálum, að til stórskaða er. Slík skrif og umtal er e.t.v. ekki marktækt að magninu til. En þegar ungir, menntaðir, áhugasamir menn, sem kveðja sér hljóðs í fjölmiðlum og annars staðar, bera miklar og þungar sakir á borð og almenningur er farinn að taka slíkan málflutning sem góðan og gildan sannleika, þá er óneitanlega líklegt að slíkur óhróður, sem fram er settur, grafi undan flokkunum og hrindi góðu og gegnu fólki frá stjórnmálaþátttöku. Og auðvitað veikir það mjög verulega grundvöll lýðræðisins ef þessi þróun fær að halda áfram. Það er til lítils fyrir okkur þm. að gera kröfur til breytinga á kosningalögum og kjördæmaskipun og gera kröfu til þess að stjórnmálaflokkar haldi völdum sínum og áhrifum á þingi, et traust flokkanna fer hraðminnkandi og ef Alþ. glatar stöðu sinni og áhrifum og menn fást ekki lengur til að starfa í þágu stjórnmálaflokkanna. Það er tvímælalaust skylda okkar að hlusta á réttláta gagnrýni og taka tillit til hennar, en að kveða hana niður og það rækilega að öðru leyti af sama þunga og þessi gagnrýni er flutt. Við skulum fyrst víkja að ásökunum um spillinguna í stjórnmálaflokkunum. Flokkarnir hafa legið undir ámæli fyrir að fjármál þeirra væru ekki samkv. reglum heiðarleikans, hjá flokkunum væri leyndardómsfullt reikningshald og baktjaldamakk í þröngum og lokuðum flokksklíkum. Í þessu sambandi þykir mér rétt að upplýsa eða minna á, að á síðasta vetri var kosin mþn. til að semja frv. til l. um stjórnmálaflokka. Ég hef verið formaður þessarar mþn. og hún hefur nú að mestu lokið störfum og mun væntanlega á næstunni skila frá sér frv. þar sem gert er ráð fyrir að reikningar flokka séu birtir þeim, sem eflir því óska, og að settar séu almennar reglur um starfsemi stjórnmálaflokkanna. Það hefur komið fram í þessari n. og það er hafið, held ég, yfir gagnrýni, a.m.k. hér í þessum sal. að flokkarnir allir með tölu hafa takmarkaða löngun til að skapa tortryggni um starfsemi sína og þeir vilja auðvitað ná til fólksins og laða það til sin. Og ég hygg að lög um starfsemi stjórnmálaflokkanna mundu að einhverju leyti a.m.k. eyða tortryggni að svo miklu leyti sem það er hægt. Pólitískir flokkar geta að sjálfsögðu ekki útilokað hvers konar spillingu. Þeir geta aldrei tryggt að þjóðfélagið sé fullkomlega heiðarlegt, og klíkuskapur og mismunun mun sjálfsagt eiga sér stað hversu mörg lög sem sett eru um stjórnmálaflokkana. Þetta er auðvitað ekki spurning um löggjöf, heldur um hugarfar í þjóðfélaginu. Fyrirgreiðslupólitík á Íslandi hefur lengi víðgengist og hún þarf ekki í sjálfu sér að vera óheiðarleg. Hún hefur líka þrífist eftir mörgum leiðum en flokkspólitískum eða flokkslegum. Ísland er m.a. land kunningsskaparins, og ég hef grun um að sá þáttur sé öllu stærri í fyrirgreiðslunni heldur en hin pólitísku tengsl. En flokkarnir eiga ekki að vera skálkaskjól. Það er rétt og ég tek undir það, að það er í hæsta máta óeðlilegt t.d. að bankastjórar séu þm. Ég er þeirrar skoðunar, að svo eigi ekki að vera, ellegar að þm. eigi að vera „kommissarar“. En þetta er auðvitað ekki lagabrot og það þarf ekki heldur að vera óheiðarleiki, en það getur flokkast undir pólitískt siðleysi. Gagnrýnt hefur verið að flokkarnir kjósi menn í bankaráð, útvarpsráð og stjórnir stórra stofnana og þetta er kölluð samtrygging stjórnmálaflokkanna, þannig að hagsmuna flokka og þeirra, sem starfa í þeirra þágu, sé vel gætt. Það hefur verið bent á það í blaðagreinum, að einfaldasta leiðin til að koma í veg fyrir þetta væri einfaldlega að leggja niður slíkar stjórnir, slík ráð. Út af fyrir sig er hægt að velta vöngum yfir því. En ég get ekki í fljótu bragði séð að auðvelt sé að fella niður bankaráð eða stjórnir á stofnunum sem hafa mikið umleikis. Ég get líka vel fallist á að það fyrirkomulag, sem við höfum í dag varðandi kosningar í baukaráð og aðrar mikilvægar stofnanir, sé ekki endilega það besta. Ekki hefði ég t.d. á móti því að bankaráðin gerðu betur opinberlega grein fyrir störfum sínum eða t.d. að útvarpsráð, sem nefnt hefur verið í þessu sambandi, starfaði í meiri tengslum við notendur ríkisútvarpsins. En meginatriðið er þó að ég hef engan heyrt setja fram hugmyndir um ákjósanlegra eða betra fyrirkomulag, ekki bent á neinar aðferðir sem tryggja betur rétt eða hagsmuni almennings. Og í þessu sambandi vaknar aftur spurningin: Hvað eru flokkarnir? Hvað eru stjórnmálaflokkarnir? Eru þeir ekki lýðræðisleg samtök fólksins í landinu? Og ef þeir væru ekki stanslaust níddír niður, þá væri kannske meiri von til þess að fólk, allur almenningur, sækti meir inn í flokkana og starfaði í þeim og beitti áhrifum sínum þar. Flokkarnir eru hreyfingar fólksins sjálfs, og ég get ekki séð betri lýðræðislega aðferð til þess að almenningur fái að fylgjast með og koma í veg fyrir spillingu heldur en þær aðferðir sem í aðalatriðum hafa verið viðhafðar hér á landi. Ég vil í þessu sambandi minna á að fyrir nokkrum árum var stofnaður hér nýr flokkur og hann hafði eitt alveg sérstakt aðalstefnumál, og það var að brjóta niður hið svokallaða samtryggingarkerfi hinna vondu stjórnmálaflokka. Þessi flokkur vann frægan sigur í kosningunum 1971. En það var ekki að merkja, þegar hann var og hét a.m.k., að fram kæmu till. til breytinga í þessum efnum. Þvert á móti tók hann þátt í kapphlaupinu um völd og áhrif engu síður en gömlu flokkarnir og það var mjög eftirminnilegt þegar þurfti hér á Alþ. að breyta lögum um Húsnæðismálastofnun ríkisins, þrátt fyrir tímaþröng og aðra annmarka, til þess eins, að því er virtist, að þessi nýi óspillti flokkur fengi kosinn, eins og það var nefnt í þá daga, „pólitískan þuklara“ í stjórn Húsnæðismálastofnunar. Varðandi spillinguna er meira um gífuryrði og slagorð en að rökstutt sé eða bent á einhverja raunverulega spillingu. Það, sem ég hef verið að tala um núna, er tiltölulega saklaust, og meðan það er ekki meira og alvarlegra þurfum við ekki að hafa miklar áhyggjur af því. Ekki hef ég orðið var við að menn séu hér mútuþægir, eins og fram er haldið í blaðagreinum nú síðustu dagana. Þá vil ég víkja að flokksræðinu. Það er enginn vafi á því, að mjög hefur dregið úr öllu flokksræði hér á landi á síðustu tímum. Við skulum t.d. taka dagblöðin. Þau hafa mjög losnað úr viðjum flokkanna og að mínu mati hefur sú þróun orðið lýðræðinu og stjórnmálunum til mikillar styrktar. Ég held að stjórnmálaflokkarnir hafi ekki tapað á því að blöðin hafi fjarlægst þá og yfirstjórn flokkanna, og ég leyfi mér að fullyrða að þau blöð, sem enn þá eru fjarstýrð og eru í eigu stjórnmálaflokka, gjalda þess að nokkru leyti í dag. Ríkisfjölmiðlarnir, hljóðvarp og sjónvarp, eru mun opnari og frjálslegri í efnisvali en áður þekktist og allur almenningur er áberandi óháðari og sjálfstæðari í afstöðu sinni til stjórnmálaflokkanna en dæmi voru um áður. Þetta er ánægjuleg þróun að mínu mati og er sönnun þess, að dregið hefur úr flokksræði. Það hefur líka verið sama tilhneiging hér á Alþ. Menn hafa a.m.k. viljað láta líta svo út sem þeir séu óháðari flokkunum. Flokksböndin hér á Alþ. eru ekki eins sterk. En svo getur aftur hver um sig metið kosti og galla þess að menn slíti af sér flokksböndin. Fyrrv. þm. Bjarni Guðnason lét ekki segja sér fyrir verkum, eins og alþjóð er kunnugt. Afleiðingin varð líka að sú stjórn, sem hann studdi, hrökklaðist frá, mestmegnis vegna þess að þessi ákveðni þm. vildi vera sjálfstæður og var það. Hann lét ekki segja sér fyrir verkum. En það kynni einhver að halda því fram, sem studdi þessa stjórn, að bar hefði stærri hagsmunum verið fórnað fyrir minni. Það þjónar nefnilega ekki alltaf málstaðnum að hafa í frammi ótímabærar yfirlýsingar eða vera óhagganlegur í afstöðu sinni enda þótt það sýnist karlmannlegt í það og það sinnið. Menn stofna samtök og flokka til að auka mátt sinn og áhrif, og vitaskuld gilda sömu lögmál varðandi stjórnmálaflokkana: einhver yfirstjórn verður þar að vera, hvort sem hún kallast flokksræði eða ekki. Þá er rétt að víkja aðeins að þeim ásökunum að flokkarnir séu vanhæfir til þess að koma stefnumálum sínum fram. Það hefur jafnvel gengið svo langt, að menn eru með hástemmdar yfirlýsingar um að þeir hafi yfirgefið flokka, sagt sig úr flokkum vegna þess að flokkarnir hafi brugðist varðandi stefnumálin. Auðvitað væri æskilegt að hreinni línur væru í stjórnmálunum á Íslandi en þær eru núna og stefnur væru framkvæmdar meira í samræmi við það sem sagt er fyrir kosningar af flokkunum sjálfum, þannig að kjósendur gætu dæmt um: er þessi stefna góð eða slæm? - og skipt þá um eftir atvikum. En í þessu sambandi er ekki við flokkana að sakast, að þeir hafi ekki náð meiri hluta á löggjafarsamkundunni til þess að koma stefnumálum sínum alfarið fram. Og það hefur sannast í þessu, að pólitík er samstarf, hún er málamiðlun, og það að yfirgefa flokka eða lýsa andstöðu sinni við þá vegna þess að allt næst ekki fram er að gefast upp fyrir staðreyndum og gleyma þeirri meginforsendu lýðræðisins, að taka verður tillit til fleiri en sjálfs sín. Með því að taka svo óhagganlega afstöðu að krefjast alls eða einskis eru menn ekki að þjóna frjálslyndum stjórnmálaskoðunum, heldur biðja um stjórnmálaástand sem er meira í ætt við einræði og óbilgjarnar öfgar. Ef flokkar t.d. höguðu sér með sama hætti og neituðu að taka þátt í samsteypustjórnum nema öll þeirra mál næðu fram að ganga, þá einangruðust þessir flokkar mjög fljótt og misstu ítök sín og áhrif. Menn mega ekki halda að áhrif flokka og lífsskoðana komi endilega og einvörðungu fram í ómengaðri forskrift pólitískra yfirlýsinga einhverra flokksfunda, heldur er mikilvægi flokka og stefnu þeirra fólgið í stöðugri baráttu, í viðleitninni til að nálgast markmiðin, og þau markmið geta komið fram í stóru og smáu, í hverri einustu ákvörðun sem tekin er af stjórnvöldum. Þjóðfélag er nefnilega ekki búið til í einu vetfangi, það þróast. Það þjóðfélag, sem við lifum í, Íslendingar, með öllum sínum kostum og göllum er að mínu mati nær hinu fyrirheitna ríki frjálshyggjumannsins en ýmsir aðrir í öðrum löndum þurfa að sætta sig við. Þá er því haldið fram að stjórnmálaflokkarnir og stjórnmálamenn hafi ekki getu eða þrek til þess að stjórna, og nú tíðkast það mjög að slá sig til riddara á kostnað stjórnmálaflokkanna, enda þótt þessir hinir sömu, sem hafa hæst með slíkri gagnrýni, eru hvað ákafastir í að komast í þessa aðstöðu sjálfir. En þá er spurningin: Hver er aðstaða stjórnmálamannsins og þingmannsins til þess að hafa áhrif og breyta framvindu mála? Ég vil fyrst nefna það, að þm. eru mjög illa launaðir og þess vegna eru þeir á höttunum eftir alls kyns störfum utan þings og oft og tíðum sinna þingstörfum nánast sem aukastarfi. Það er sagt að þm. komist úr tengslum við kjósendur ef þeir sinna ekki öðrum störfum. En skoðun mín er þvert á móti sú, að ef alþm. hafa laun og stöðu til þess að sinna þingmennsku sem skyldi, þá geta þeir að sjálfsögðu og eiga að geta verið í miklu meiri tengslum við fólkið heldur en ef þeir eru bundnir á einhverjum skrifstofum í einhverju ákveðnu starfi. Þeir eiga þá sem þm. að geta haft frumkvæði að því að fylgjast með, hvernig löggjöfin er framkvæmd, hvernig peningunum er varið sem við erum að deila út, og þeir geta haft frumkvæði að alls kyns öðru eftirliti með stjórnarstofnunum og með opinberum rekstri. Og ég er sannfærður um að ef þessi staða skapaðist, þá væru þm. betur í stakk búnir til þess að stjórna og væru í meiri tengslum við fólkið heldur en þeir eru núna. Ég er líka þeirrar skoðunar að það fyrirkomulag, sem við höfum á þingstörfum og vinnubrögðum hér í þinginu, sé senn að verða algerlega úrelt. Öll frv. eru hér í sex umr., hér eru fluttar langlokuræður, þ. á m. kannske ein núna, sem hálfur eða heill þingheimur þarf að sitja undir. Ráðh., sem eru sjálfsagt önnum kafnir við stjórnsýslustörf, þurfa að sitja hér undir mismunandi skemmtilegum eða merkilegur ræðum.

Þeir hefðu gott af að hlusta á þetta.

Og svo mætti áfram telja. Nefndir eru algerlega vanbúnar og að mínu mati ákaflega valdalitlar. Þær taka yfirleitt við frv., sem aðrir hafa samið, og eru að krunka í þau eftir bestu getu og eru undir mjög miklum þrýstingi frá aðilum sem eru e.t.v. jafnvaldamiklir og þingið í raun. Fjvn., sem á að vera ábyrgðarmesta þn., situr mjög takmarkaðan tíma á ári hverju, frá okt, og fram í des., til þess að fjalla um fjárlagafrv. Það eru alger handarbakavinnubrögð, ég segi það alveg eins og er. Þar er verið að ræða um mál, sem alls ekki geta neinu breytt um meginniðurstöðu fjári. Við skulum bara horfast í augu við þennan sannleika. Ég held að það megi mörgu breyta í því hálfkáki, sem hér fer fram á ýmsum vígstöðvum, og það megi breyta þessu þingi okkar í eina málstofu. Ég minni á það, að þetta hafa Svíar og Danir gert fyrir stuttu, og þrátt fyrir alls kyns röksemdir gegn þessu og efasemdir um að þetta tækist eru það nær einróma skoðanir danskra og sænskra þm., að breytingin hafi verið til mjög mikilla bóta fyrir þingstörf í þessum löndum. Við verðum að muna það, að nútímaþjóðfélag er allt annað en það var jafnvel fyrir 20–30 árum. Gerbylting hefur orðið í þjóðfélaginu, og Alþ. verður auðvitað að haga störfum sínum og vinnubrögðum í samræmi við þær breytingar ef þingið á að standa undir nafni. Ég er þeirrar skoðunar, að þingið verði valdaminna með hverju árinu, nema hér verði gerðar mjög skjótar og róttækar breytingar og þm. hafi raunverulega aðstöðu til að sinna löggjafar- og eftirlitsstarfi. Ásakanir um vanmátt og getuleysi þm. og stjórnmálaflokkanna varðandi stjórn þjóðmála hafa um þessar mundir eða á síðustu missirum risið hvað hæst fyrst og fremst af einni ástæðu að mínu mati, og það er vegna þeirrar óðaverðbólgu sem ríkir í þessu landi. Það er óvissa og órói og það er kvíði í fólki. Það er talað um að stjórnmálaflokkarnir séu kjölfesta í þjóðfélaginu. En hvers konar kjölfesta er það þegar bátnum er að hvolfa? Og þegar ég segi þetta og fullyrði að óðaverðbólgan eigi stærstan þátt í því, hve þingið er nú undir smásjánni og hversu gagnrýnt það er, þá þýðir ekkert að vera að tala um að þetta sé núv. ríkisstj. að kenna. Við skulum bara vera menn til þess að viðurkenna það, en allir flokkar og þeir menn, sem hafa afskipti af stjórnmálum, hafa brugðist í því mikla verkefni sinu að ráða við þennan vanda. Og því fyrr sem menn hætta að deila hver á annan og gera sig að athlægi, m.a. í sjónvarpi, með kýtingi fram og til baka, því fyrr sem þeir hætta þessu því betra. Ég fullyrði hreint út sagt að verðbólgan er hættulegasti óvinur lýðræðisins, og þess vegna geri ég hana hér að umtalsefni, af því að hún er kannske það sem mest og alvarlegast er að grafa undan trausti stjórnmálaflokkanna. Við getum talað hér áfram um fyrirkomulag kosninga og mannréttindi og jafnara vægi atkv., en allt er þetta hégómi samanborið við þá hættu sem stafar af verðbólgunni. Ég þarf ekki að fara mörgum orðum um það, af hvaða ástæðum ég segi þetta. Það brenglar verðmyndun. Hér þrífst spákaupmennska, uppgjöf og menn gefast upp á stjórnmálastarfi. Heiðarleiki fer þverrandi. Og hver er afleiðingin? Afleiðingin er sú, að það kallar fram öfgar í þjóðfélaginu og það kallar fram lýðskrum. Það stafar ekki af því að við séum með prófkosningar eða einhverjar aðrar reglur en áður tíðkuðust um hvernig eigi að kjósa menn á þing. Það vaða bara hér uppi alls kyns öfgakenndar skoðanir og lýðskrumarar í skjóli þessa ástands, verðbólgusjúkdómsins. Ég er þeirrar skoðunar að stjórnmálaflokkarnir eigi að sameinast í því að reyna að leysa þennan vanda, og þeir eiga að gera það meira heldur en beita áhrifum sínum hér á þingi. Stjórnarandstaðan hverju sinni getur auðvitað deilt á ríkisstj. og sagt: Þetta er allt saman ríkisstj. að kenna. - Sjálfsagt er eitthvað til í því á hverjum tíma. En það spillir kannske fyrir ríkisstj. og þeim flokkum, sem að henni standa, í næstu kosningum. En þegar til lengdar lætur eru flokkarnir allir að grafa eigin gröf. Ég tel að þeir menn, sem hafa afskipti af stjórnmálum á Íslandi, séu allt saman greindir og velviljaðir menn, ég hef ekki haft önnur kynni af þm. Og ég trúi því að menn skilji þetta alvarlega vandamál og vilji leysa það, ekki sín vegna persónulega, heldur vegna lýðræðisins í landinu og vegna framtíðar stjórnmálaflokkanna. Og ég skora á alla flokka og alla stjórnmálamenn, hvar í flokki sem þeir eru, að beita áhrifum sínum í alls kyns hagsmunahreyfingum utan þings til þess að koma mönnum í skilning um þær hættur sem eru samfara áframhaldandi verðbólgu í þeim mæli sem hún hefur verið hér á Íslandi. Virðulegi forseti. Ég skal ekki tala miklu lengur. Ég gerði þetta að umtalsefni hér þótt till. væri að einhverju leyti efnislega öðruvísi en það sem ég hef verið að tala um, en till. fjallar um breytingar á kosningalögunum. Ég skil hana svo, að hún sé flutt til þess að reyna að auka tengsl milli kjósenda og stjórnmálaflokkanna, og ég held þess vegna að slíkar hugleiðingar eins og ég hef sett fram eigi rétt á sér í þessum umr. Ég er sammála því, um leið og ég tek undir það að stjórnmálaflokkarnir eru mikilvæg kjölfesta í þingræðis- og lýðræðislandi, að þá er auðvitað nauðsynlegt líka að átta sig á hvernig eigi að velja mennina. Það er ekki nóg að velja bara flokka, það þarf að velja líka menn, og það hefur verið hent á margar leiðir til að ná því fram. Mér finnst sú till., sem hér er sett fram, vera gölluð að því leyti til að gert er ráð fyrir að mönnum sé raðað eftir stafrófsröð. Það getur a.m.k. haft í för með sér að út komi alveg skökk mynd, vegna þess að kjósendur notfæri sér ekki þann rétt að númera og það þýði kannske að fyrir tilviljun sé maður valinn á þing sem stuðningsmenn viðkomandi flokks höfðu alls ekki hugsað sér að velja og viðkomandi maður e.t.v. alls ekki heldur hugsað sér að fara á þing, þó að hann hafi léð máls á því að vera á lista. Það tíðkast m.a. í Danmörku, þar sem þetta fyrirkomulag hefur verið, að gefa flokkunum að einhverju leyti tækifæri og heimild til þess að raða sjálfir sínum listum og kjósendur síðan haft sín áhrif. Þessi till. er ekki alls kostar fullkomin frekar en prófkjörin hafa verið í hinum ýmsu flokkum. Ég hef áður sagt það, að ég tel að við getum sameinað þetta hvort tveggja, þ.e.a.s. að ná fram réttu vægi á milli kjördæma og milli atkv. með því að taka upp að einhverju leyti einmenningskjördæmi á nýjan leik, og það samræmist líka því að hafa persónubundnara kjör. Ég hef m.a. sett fram þá hugmynd að við getum haldið okkur í aðalatriðum við þá skiptingu sem nú er á kjördæmunum, en skipt síðan þeim kjördæmum í smærri einingar. Það þýddi auðvitað að Reykjavík yrði skipt í einmenningskjördæmi. Það yrði sjálfsagt að fjölga þm. í Reykjavík til að ná fram því rétta vægi sem ég vona að allir séu sammála um að þurfi að komast á. Og það er ekki tiltökumál þó að þm. sé fjölgað um 4–5, það skiptir auðvitað engu meginmáli, ef það hjálpar til að ná fram réttu vægi eða eðlilegra vægi á milli kjördæma og á milli kjósenda. Síðan er ég sammála um það, að ekki eigi að binda fjölda þm. í stjórnarskránni, heldur eigi að vera möguleiki til þess að laga hann til eftir búferlaflutningum, eftir breytingum á mannfjölda í kjördæmum, í almennum lögum og með endurskoðun á 10–15 ára fresti. Virðulegi forseti. Niðurstöður mínar af þessu spjalli eru þær, að meðan við búum við þingræði gegn stjórnmálaflokkarnir lykilhlutverki. Það þarf að tryggja þeim styrk á þingi í samræmi við fylgi þeirra meðal þjóðarinnar. En á sama tíma þurfa þeir að vera opnir sjálfir og opnir fyrir að rofna ekki úr tengslum við almenning. Það er hættulegt ef það álit kemst á, að flokkarnir séu skálkaskjól spillingar. Þeir geta að nokkru leyti kennt sér um sjálfir, en þessum hugsunarhætti þarf að eyða. Og það er margt sem flokkarnir geta komið sér saman um að gera til þess að standa vörð um áframhaldandi þingræði og lýðræði í þessu landi.