Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flutningsm. (Eggert Pálsson) Frumv. þetta, sem jeg og þrír aðrir hv. deildarmenn hafa komið fram með, er ekki langt, en mjög einfalt og óbrotið. Jeg vona, að jeg syndgi ekki á móti þingsköpunum, með því að tala um einstakar greinar þess, því að það er ekki hægt, þar sem frumv. er ekki nema ein einasta grein. Það, sem kemur mjer til að bera þetta frumv. fram, er það, að lögin, sem hjer ræðir um, hafa komið að litlum notum eða engum, og heyrst hafa ákveðnar raddir almennings víðsvegar að um það, að fá þau numin úr gildi. Jeg ímynda mjer, að það sje ekki einungis jeg, sem hefi orðið þessa var, heldur muni og aðrir hafa orðið áskynja hins sama. Í þingmálafundargjörðum alstaðar að, þar sem laganna hefir á annað borð verið minst, hefir komið fram ákveðin óánægja með þau, og óskir um, að fá þau annað hvort afnumin með öllu eða breytt í heimildar- eða samþyktarlög. Að vísu eru til kjördæmi, þar sem ekki hefir verið minst á lögin, en það þarf ekki að vera vottur þess, að menn sjeu þar ánægðir með þau, heldur mun það vera af þeim rótum runnið, að menn hafa haft önnur meiri áhugamál fram að bera. Af þingmálafundargjörðum þeim, sem jeg hefi rekið mig á, þar sem komið hefir fram eindregin ósk um að breyta lögunum eða afnema þau alveg, skal jeg nefna Snæfellsnessýslu, Austur-Skaftafellssýslu víðast, Eyjafjarðarsýslu sumstaðar, Múlasýslur sumstaðar. Og í Strandasýslu, þar sem alment er álitið, að vagga þessara laga sje, hafa komið fram ákveðnar áskoranir um að afnema lögin með öllu og láta ekkert í staðinn koma. Því er nú skotið að mjer, að sama ósk eigi sjer einnig alment stað í Vestur-Skaftafellssýslu. Að því er snertir Rangárvallasýslu, þá liggur þar ekki fyrir nein þingmálafundargjörð, en mjer er það persónulega kunnugt, að þar er mjög sterk alda á móti lögunum, svo sterk, að varla hefir verið hægt að fá nokkurn mann í sumum hreppunum til að gegna forðagæslumannsstörfum, og hefir orðið að taka til þess stranga úrræðis, að skipa menn til þess nauðuga. Á sýslunefndarfundi Rangæinga kom þetta mál til umræðu, og var þar samþykt með öllum greiddum atkvæðum sýslunefndarmanna, að skora á Alþingi að nema lögin úr gildi. Í Árnessýslu hygg jeg, að svipuð óánægja með lög þessi eigi sjer stað, og að flestir búendur þar mundu einnig því fegnastir, að lög þessi yrðu numin úr gildi, eða að minsta kosti breytt í heimildarlög, þótt erfitt sje að draga ályktanir um skoðanir Árnesinga á þessu máli út úr þingmálafundargjörðunum þaðan, þar sem einn af þingmálafundum þeirra hefir óskað, að lögin yrðu feld úr gildi, annar hefir sætt sig við, að þau fái að standa til frekari reynslu enn um hríð, á þriðja fundinum eru samþyktar tillögur hvor ofan í aðra. Mjer og okkur flutningsmönnum er það ljóst, að það er eindregin ósk landsmanna, að lögunum verði breytt, eða þá að þau yrðu numin úr gildi, og okkur væri öllum kærast, að þau yrðu afnumin með öllu og ekkert sett í staðinn, þar sem vjer búumst við svo litlum notum af lögum yfir höfuð að tala í þeim efnum, sem hjer ræðir um. Aðrir munu ef til vill fremur geta sætt sig við, að í stað þess að láta lögin standa eins og þau eru, yrði sett eitthvað í heimildar- eða samþyktaráttina, og eru því sammála um, að eins og lögin eru úr garði gjörð, sje ekki hægt að vænta neins gagns af þeim. Til þess, að um einhvern árangur væri að tala af slíkum lögum, þyrftu þau að fara lengra inn á þá braut, að hefta persónulegt atvinnufrelsi manna. Það má búast við, að lögin gætu haft einhvern árangur, ef forðagæslumenn hefðu vald til að skera af heyjum manna, og þá jafnframt ábyrgð á gjörðum sínum. En sá agnúi er á þeirri leið, auk ófrelsisins, að þá fengjust engir forðagæslumenn. En þar sem nú er engin heimild fyrir hendi fyrir forðagæslumanninn í lögum til að tryggja það, að til sjeu nægar fóðurbirgðir hjá hverjum einstökum, þá getur forðagæslumaðurinn ekkert annað gjört, en að áminna menn. En ef áminningin ein dugar, þá þarf ekki heldur neinn forðagæslumann, því að það er sjálfsagt innan handar hverjum einum að fá áminningu í þessum efnum, án þess að til þess sje með lögum skipaður forðagæslumaður. Jeg vona, að háttv. deild taki vel í þetta frumv., og sannfærist um, að það, sem í þessu máli getur að haldi komið, verður að koma innan að frá mönnunum sjálfum, en ekki utan að frá löggjafarvaldinu. Til samkomulags gæti jeg þó sætt mig við, að samþyktarlög yrðu sett um þetta efni, í stað þeirra laga, sem nú gilda, því að með því móti hafa menn meira frjálsræði til að hegða sjer eftir því, sem til hagar, hver í sinni sveit. Jeg vona svo góðs til háttv. deildar, að hún vilji að minsta kosti athuga málið í nefnd, og leyfi mjer að gjöra það að tillögu minni, að 5 manna nefnd verði sett í málið að umræðu lokinni. Sje jeg svo ekki að svo komnu ástæðu til að fjölyrða frekar um mál þetta.

Jóhann Eyjólfsson Mjer þykir það dálítið leiðinlegt, að þetta frumv. skuli vera komið fram. Jeg get ekki betur sjeð, en að það sje of fljótt, að vilja nú fara að eyðileggja þessi lög, áður en þau eru reynd til nokkurrar hlítar. Jeg efast ekki um að það sje rjett, að margir sjeu þessum lögum mótsnúnir. Því er svo farið um flest lög, sem einhvern kostnað eða fyrirhöfn hafa í för með sjer. En þótt margir sjeu nú óánægðir með þessi lög, þá er hætt við, að það myndi líka skapa óánægju, ef þeim verður nú í burtu kipt. Jeg er ekkert hissa á því, þó menn vilji breyta lögunum, en hitt er jeg hræddur um að verði aldrei vinsælt, að kippa þeim alveg burtu, án þess að setja nokkuð í staðinn. Það getur ekki orðið langt þangað til ný lög verða samin, sem fara í svipaða átt, og væri þá leiðinlegt að vera nýbúinn að fella þessi lög úr gildi; sanni nær, að lagfæra þau eitthvað, ef það eru á þeim auðsæir gallar. Við erum ekki búnir að lifa nógu lengi með lögunum til þess að vita, að þau sjeu óhafandi. Þó að háttv. 2. þm. Rang. (E. P.) áliti, að áminningar forðagæslumannanna hafi ekki mikla þýðingu, þá held jeg, að þær hafi einmitt mikið að þýða. Jeg vissi það, að upp um Mýrar og Borgarfjörð var talsvert tillit tekið til slíkra leiðbeininga, og þar sem menn vísað, að um skýran mann var að ræða, þá var mikið tillit tekið til ráða hans og oft farið að orðum hans. Það er ekki heldur þýðingarlaust, að lesa upp á hreppaskilum á vorin, hvernig fjenaður bænda hafi gengið fram. Það er eins og nokkurs konar próf, og mönnum er ekki sama um vitnisburðinn. Hann vilja menn gjarnan hafa sem bestan. Það er enginn vafi á því, að margt er það í þessum lögum, sem heldur hvetur menn til að hafa búpening sinn í betra lagi. Jeg er því hissa á því, að nú skuli vera farið fram á að nema þau úr gildi, án þess að setja nokkuð í staðinn. Jeg vildi helst ráða til, að málið yrði ekki látið halda lengra, nema þá til að lagfæra lögin, ef þingið treysti sjer til að gjöra það eitthvað til gagns.

Pjetur Jónsson Jeg get tekið í sama strenginn og háttv.þm. Mýr. (J. E.). Hann hefir nú tekið fram það helsta, sem jeg vildi sagt hafa. Mjer finst sá hugsunarháttur, sem háttv. 2. þm. Rang. (E. P.) vill halda fram í þessu máli, hvorki vera hans eigin hugsunarháttur, nje sá, sem þingið á að beygja sig fyrir. Hann segist hafa orðið var við óánægju með lögin hingað og þangað. Jeg veit ekki, hversu grómtæk sú óánægja er, þótt þingmálafundir, sem fáir sækja, samþyktu áskoranir um að breyta lögunum eða afnema þau. En einkanlega hefir sú aðferð, sem hjer er farið fram á, ekkert róttækt við sig, og er ekki bygð á neinum rökum. Jeg fyrir mitt leyti þekki annan hugsunarhátt, þann hugsunarhátt, sem jeg álít að ætti að verða ofan í þinginu, því að löggjafarvaldið verður að styðja hinn betri hugsunarháttinn. Þessi lög, og lögin, sem á undan þeim gengu, hafa frá upphafi vega sinna miðað að því, að bæta meðferð á skepnum og tryggja bústofninn betur með gætilegum ásetningi. Það getur vel verið, að þetta hafi sumstaðar gengið illa, og að litlu eða engu gagni komið, en þar sem jeg þekki til, verð jeg þó að álíta, að lögin hafi orðið til gagns. Auðvitað er hlutverk slíkra laga torvelt, og gallar hafa verið á þessum lögum eins og öðrum lögum. Þá hafa menn alt af verið að reyna að lagfæra, þing eftir þing, og þá auðvitað mest það, sem menn hafa verið óánægðastir með. Annars hygg jeg nú, að segja megi um þessa óánægju, sem mest hefir borið á með lög þessi, að þeir gusi mest, sem grynst vaða, þeir hafi mest á móti þeim, sem minst hafa um þau hugsað. Mjer þætti gaman að benda á eitt dæmi um undirtektirnar, þegar sú breyting var gjörð, að þessi lög komu í stað horfellislaganna. Þegar jeg kom heim af þingi 1913, þá hitti jeg hreppsnefndina á fundi heitna í minni sveit, og var þá minst á lögin, og var þá á þessum mönnum að heyra mikla óánægju með þau, eins og þeir skildu þau. Út af þessu varð nú nokkurt orðakast, en jeg bað þá að bíða við, og vita hvort ekki yrði nú sú niðurstaðan, að reynslan sannaði það, að full þörf væri á þessum lögum. Nú varð veturinn 1913–14 einn af hinum allra hörðustu, sem gengið hafa yfir þetta land í manna minnum, og kom það þá í ljós, að betra var að hafa haft einhverja almenna fyrirhyggju um ásetninginn. Í minni sveit höfðu menn sett vel á, enda heyjað sæmilega, en þó komust ýmsir í heyþrot, og fáir voru til muna aflögufærir. Og um vorið í miðjum harðindunum greip flesta mikil áhyggja, og þá kviknaði ný hugsun um það, að láta eigi slíkar áminningar sem þessa og aðra eins frá 1910, sem var annar harðinda veturinn frá, verða árangurslausar. Og árangurinn varð þessi, að haustið 1914 var stofnað ásetningarfjelag í minni sveit, með þeirri grundvallarreglu, að setja svo á, miðað við reynsluna, að hver einasti fjelagsmaður væri jafnan við því búinn að taka á móti harðasta vetri. Menn kunna nú að segja, að þar sem svona fjelagsskapur sje kominn á, þar þurfi engin lög. En lögin stuðla einmitt að fjelagsskapnum, og það er gott að hafa aðhald þeirra og fjárframlög, til þess að koma ákvörðunum slíkra fjelaga í framkvæmd. Í annari sveit nálægt heimili mínu hefir nú þegar verið fjárræktarfjelag í milli 30 og 40 ár, og hafa þar ætíð verið hafðar skoðanir á fje og fóðurbirgðum, og svo langt er þessi fjelagsskapur kominn, að nú í nokkur ár hafa birgðir hjá fjelagsmönnum ætíð verið nægar í hvaða vetri sem komið hefir. Þessi tvö dæmi, sem því miður eru ef til vill ekki mjög almenn, sýna það, að mikið er hægt að gjöra í þessu efni, og það eru einmitt skoðanirnar, sem alið hafa upp þann rjetta hugsunarhátt, bæði áður og eftir það, er lögin um þær voru gefin. Og ef nú ætti að fara að afnema þau, og þar með lýsa yfir því, að löggjöfin álíti sjer meðferð búpenings og fóðurtryggingar alveg óviðkomandi, þá er jeg hræddur um, að það væri spor aftur á bak í menningarlegu tilliti. Það er eins og háttv.þm. Mýr. (J. E.) sagði, að skoðanirnar hafa mikil áhrif, því að betur sjá augu en auga. Það er margt unnið í þessu landi með persónulegum áhrifum, bæði í pólitík og öðru, og það mætti undarlegt heita, ef þau mættu sín einskis í þessu efni. Jeg fyrir mitt leyti teldi nú rjettast, að þetta frumv. gengi ekki til 2. umr., en af því að hjer er annað frumv., um fóðurtryggingarmálið, á ferðinni, sem væntanlega verður athugað í nefnd, þá stendur mjer nokkurn veginn á sama, þótt þetta gangi til þeirrar nefndar líka.

Björn Hallsson Háttv. þm. S.-Þ. (P. J.), sem síðast talaði, hefir nú þegar tekið fram sumt af því, sem jeg ætlaði að segja. Mjer kemur það nokkuð á óvart, að fram skuli koma frumvarp, eins og þetta, um að afnema forðagæslulögin, svona tafarlaust, þar sem þau hafa þó ekki komið til framkvæmda hingað til, nema einn einasta vetur. Að vísu heyrðist á síðasta þingi rödd úr sömu átt um það, að rjettast mundi vera að stinga þeim undir stól, en þá var sú leið valin, að halda þeim eins og þau voru. Það er ekki svo að skilja, að jeg sje að öllu leyti ánægður með þessi lög, og að því leyti á jeg sammerkt við marga. En einmitt af því, að skoðanir manna um þau eru svo mjög sundurleitar, þá vil jeg ekki fara að hringla í þeim nú þegar. Jeg álít sem sje engu spilt, þó að þau sjeu látin gilda til næsta þings og athuguð sem best á meðan. Eins og við vitum eru nú komnar fram nýjar tillögur, sem þarf að athuga í þessu sambandi. Torfi heitinn í Ólafsdal sendi út um landið tillögur, sem ekki hefir gefist tími til að ræða og athuga nógsamlega áður en þing kom saman nú, og er full ástæða til að ætla, að þar sje ýmislegt gagnlegt í, þótt mjer virðist ýmsir annmarkar á því fyrirkomulagi. En eins og kunnugt er, er þar aðallega gjört ráð fyrir heimildarlögum. Út af því, sem talað er um óánægjuna með þessi lög, vil jeg segja það, að þar sem jeg þekki til, hefi jeg ekki orðið var svo verulega óánægju með þau, að þess vegna sje ástæða til að fella þau úr gildi nú þegar. Auðvitað hafa ýmsir verið óánægðir með þau, en svo verður ætíð, þegar takmarkað er að einhverju leyti athafnafrelsi einstaklingsins, eða sett eftirlit með einstökum mönnum, þá verður það ætíð óvinsælt, enda er það fullkomlega athugavert, hvað löggjafarvaldið á að fara langt í því efni. En þótt nú ætti að afnema þessi lög, þá efast jeg um, að þingið gæti, sóma síns vegna, gjört það án þess, að setja eitthvað í staðinn. Það hefir hingað til álitið gagnlegt, að hafa lög, sem miðuðu til þess, að bæta meðferð á skepnum í landinu og koma henni á fullkomnara stig, og jeg held, að bæði þessi lög og horfellislögin gömlu hafi gjört talsvert gagn í þá átt, þrátt fyrir galla þá, sem á þeim hafa verið. Og ef nú ætti að fella þessi lög alveg úr gildi, þá vantar öll slík lög framvegis, og þarf þingið þá að athuga, hvort nokkuð eigi að setja í staðinn, og þá hvað það ætti að vera. Auk þess hefir borið alt of mikið á hringli í löggjöfinni á hverju þingi nú undanfarið. Það er eins og menn sjeu að fálma út í loftið og viti ekki hvað þeir vilja, þegar verið er að setja lög á einu þinginu og gjörbreyta þeim svo eða fella þau á því næsta. Samkvæmt undanfarinni reynslu mátti búast við því, að þótt forðagæslulögin væru feld nú úr gildi og einhver önnur lög sett í staðinn, þá yrðu þau lög afnumin á næsta þingi. Það er ekki vegur til að auka virðingu þingsins, að halda slíku áfram, og þess vegna álít jeg rjett, að láta forðagæslulögin gilda til næsta þings, en að landsmenn athugi vel á meðan bæði þau og aðrar uppástungur, sem fram koma, hvað muni vera heppilegast, svo að menn hafi eitthvað meira að styðjast við en álit einstakra þingmanna eða einstakra sveitarfjelaga, ef á að fara að breyta þeim. Full ástæða virðist mjer til, að stjórnarráðið leitaði umsagnar allra sveitarstjórna í landinu í þessu máli, til þess að fá heildaryfirlit yfir skoðanir manna í þessu efni. Að endingu vildi jeg mega beina því til flutningsm. (E. P.), hvort honum finnist ekki þetta mál svo skylt ýmsum öðrum landbúnaðarmálum, sem nú liggja fyrir þinginu, að það ætti að verða þeim samferða og leggjast fyrir landbúnaðarnefnd.

Flutnm. (Eggert Pálsson) Alt er þegar þrent er. Nú hafa þrír háttv. þingmenn talað í röð og allir haldið hlífiskildi fyrir forðagæslulögunum. Það má lengi deila um það, að hverju gagni þessi löggjöf hefir komið. Jeg held því nú fram, að það sje lítið, og þykist þar hafa stuðning mikils meiri hluta þjóðarinnar mín megin. Háttv. þm. S.-Þing. (P. J.) mintist á horfellislögin, sem þjóðin hefði nú lifað undir í nærfelt 40 ár, og hjelt því fram, að þau hafi komið oss að svo og svo miklu gagni. Jeg er nú ekki þeirrar skoðunar. Mjer virðist ekki þurfa lengra að fara en til vorsins í fyrra, til þess að sjá vottinn um það, að gagnið, sem horfellislöggjöfin hefir unnið oss, muni ekki vera sjerlega mikið. Jeg hygg, að fá fellisár hafi verri orðið, að minsta kosti hjer á Suðurlandi, en vorið 1914. Þetta er nú reynslan eftir öll þessi ár, og jeg bygg, að sama verði ofan á framvegis, þótt saminn sje og látinn gilda annar lagabálkur í þessum efnum. Sannleikurinn er sá, að þetta lagast ekki með neinu, nema aukinni menningu þjóðarinnar. Háttv. þm. Mýr. (J. E.) óskaði þess helst, að þetta mál yrði ekki einu sinni sett í nefnd. Jeg hygg, að hann hafi sagt þetta í athugaleysi, því úr því hjer eru framkomnar raddir um fleiri breytingar, þá virðist eins vel mega athuga þá grundvallarbreytingu, sem hjer er farið fram á. Og jeg veit ekki, nema það væri á móti þingsköpunum, að fella það fyrst, að nema lögin úr gildi, en samþykkja svo ef til vill eftir á eitthvað annað, sem óhjákvæmilegt gjörði, að þessi lög yrðu upphafin. Það liggur þess vegna beint við, að vísa þessu frv. til nefndar, hvort sem þingið felst nú á, að gjöra meiri eða minni breytingar á lögunum, eða nema þau alveg úr gildi. Sami háttv.þm. (J. E.) gaf það í skyn, að það væri kostnaðargrýlan, sem orsakaði það, að jeg og aðrir vildu nema forðagæslulögin úr gildi. Það er alveg rjett, það er kostnaðurinn, sem er aðalatriðið. Það mundi enginn hafa á móti því, þótt menn væru að róla manna á milli og gefa þeim ráð og bendingar, ef það kostaði ekkert. En við viljum ekki fleygja peningum út til þess, sem við erum sannfærðir um, að ekki gjöri neitt gagn. Háttv. þm. S.-Þing. (P. J.) hjelt því fram, að það sýndi gagnsemi þessara laga, að rokið var til að gjöra ásetningssamþykt í hans sveit, og hefðu menn þar stuðst við lögin. En þetta sannar einmitt, að í þessum efnum er ekki nauðsyn á öðru frekara en að eins heimildarlögum, og það hafði jeg áður sagt, að þótt jeg hafi ekki mikla trú á gagnsemi slíkra laga, fremur en þeirra, sem nú eru í gildi, þá mundi jeg þó fallast á þau til samkomulags. Háttv. þm. Mýr. (J. E.) ljet mikið af því, að tillit væri tekið til þess, sem forðagæslumennirnir segðu. En þá er mjer spurn: Hvers vegna myndi vera tekið meira tillit til þeirra, þótt þeir sjeu skipaðir að lögum? Jeg hefi ekki neina trú á því, að menn láti betur að ráðleggingum þeirra, þótt þeir vinni fyrir peninga, en ella. Háttv. 1. þm.N.-Múl. (B. H.) spurði hvort mjer þætti ekki viðeigandi, að málið gengi til landbúnaðarnefndar. Jeg get nú kannast við það, að eftir eðli þess mætti það vel eiga þar heima. En jeg skal játa það hreinskilnislega, að það, sem vakti fyrir mjer, þegar jeg óskaði þess, að skipuð yrði sjerstök nefnd, til að athuga þetta frumv., var það, að ef þetta mál gengi til landbúnaðarnefndar, þá yrði enginn af flutningsmönnum þess í nefndinni. En það hefir hingað til þótt óviðkunnanlegt, að máli sje svo komið í nefnd, að enginn sje til að bera þar hönd fyrir höfuð þess. Mjer er þetta að vísu ekkert kappsmál, hvort landbúnaðarnefnd eða önnur sjerstök nefnd hafi mál þetta með höndum, en óska þess þó, að tillaga mín verði borin upp.

Bjarni Jónsson Jeg ætla aðeins að tala um nefndina. Mjer virðist þetta mál eingöngu eiga heima í landbúnaðarnefndinni, og þótt það sje rjett hjá hv. flutningsmanni (E. P.), að illa standi á þar sem enginn flutningsmanna situr í henni, þá er líka að líta á hitt, að jeg hefi einnig lagt fram frumv., samið af Torfa heitnum í Ólafsdal, sem vísað mun til þeirrar nefndar, svo að það er óviðkunnanlegt, ef tvö frumv. mikið til sams konar lenda sitt í hvorri nefndinni. Að öðru leyti mun jeg geyma umræðu um þetta mál, þangað til á dagskrá kemur frumv. það, er jeg hefi nú getið, og miklu er umfangsmeira en þetta.

Þorleifur Jónsson Þetta litla frumv. hefir mætt hjer töluverðri mótspyrnu, enda er við því að búast, því að sú skoðun hefir nú lengi ráðið á þingi, að í þessum efnum sje lagaaðhald hin mesta nauðsyn, án þess þó að nokkur vissa sje fengin fyrir því, hver vilji þjóðarinnar er um það, og án alls undirbúnings frá hennar hálfu. Það er orðið ofarlega á baugi, að ekki þurfi annað en að gefa út lög, og þau eiga að lækna allar meinsemdir, bæði í atvinnumálum og öðru. En það mun sjaldan heppilegt, að grípa þannig fram fyrir hendur manna, einkum þar sem ekki er hægt að benda á, að öll þessi lög, horfellislögin, lög um skoðanir og forðagæslulögin, hafi komið að nokkru verulegu gagni. Árið 1914 varð fellir, og þá hafði þó slík löggjöf staðið um nokkra tugi ára, og hvaða þýðingu hefir hún þá, ef það er sýnt, að engin trygging er að henni gegn slíku? Það mun ef til vill þykja nokkur dirfska, að koma fram með svo gagngjörða breytingu, sem frumv. fer fram á, en vjer flutningsmenn höfum þar við að styðjast bæði ýmsar þingmálafundagjörðir og svo ítarlegar greinar í blöðum, t. d. í »Suðurlandi«, þar sem ljóslega er sýnt fram á það, að þessi lög eru alveg ófullnægjandi og eiga ekki við, svo að jeg veit að skoðanir vorar eiga sjer allmikinn stuðning meðal landsmanna. Einkum hafa mönnum þótt vandkvæði á því, að eiga að fylla út þessi eyðublöð, eða skýrsluform. Þau eru æði margbrotin, og jeg hefi heyrt að sumum þyki þau erfið viðfangs, og svo fylgir þessu einnig nokkur kostnaður, en trú manna lítil á það, að gagnið sje nokkurt. Alment myndu menn kunna betur við heimildarlög, til að gjöra samþyktir, og best þó við það, að málið væri betur rætt og borið undir sveitarstjórnir, en þingið setti ekki lög um það upp á sitt eindæmi. Jeg hygg, að ekki sje mikið eftir af mótbárum háttv. þingm., sem talað hafa, sem háttv. flutningsm. (E. P.) hefir eigi þegar svarað. En þar sem háttv.þm. S.-Þing. (P. J.) talaði um ásetningsfjelag í sinni sveit, þá sannar það einmitt, að það er ekki brýn þörf á svona lögum. Það fer best á því, ef menn gjöra slíkar ráðstafanir sjálfir; þá er málið komið á rjettan rekspöl. Jeg vona að þetta frumv. verði ekki felt, heldur sett í nefnd, og jeg fyrir mitt leyti er með því, að sjerstök nefnd verði skipuð.

Guðmundur Eggerz Mjer er það reyndar móti skapi, að tala hjer við 1. umr., en jeg kann ekki við það, að láta háttv. flutningsmenn standa eina uppi. Jeg bjóst síst við því, að háttv.þm. S.-Þing. (P. J.) færi að tala á móti þessu frumv., því að þegar hann kom heim af þingi 1913, þá vissi jeg ekki betur en að hann fengi bágt fyrir princip sín í þessu máli þá. Jeg vildi benda honum á þetta, til þess að hann gæti þess, að fá ekki enn þá bágara nú fyrir principin. Þar sem háttv.þm. S.-Þing. (P. J.) talaði um ásetningsfjelagið þar nyrðra, þá skilst mjer að þetta fjelag mundi eins hafa komist á fót, þó að gömlu lögin frá 1900 hefðu verið í gildi. Jeg gæti vel felt mig við, að þau lög væru í gildi, enda tel jeg vafasamt að þau verði það ekki, þó að þetta frumv. verði samþykt. Jeg hygg, að allir geti verið sammála um það, að forðagæslulögin veiti ekki meiri tryggingu fyrir því, að varlegar verði sett á, en horfellislögin frá 1900. Forðagæslumennirnir, sem skipaðir hafa verið í Suður-Múlasýslu, kvarta mjög undan því, hve umsvifamikið sje að framkvæma lögin. Eins og kunnugt er, sendir stjórnarráðið út eyðublöð, sem fylla á út. En það er svo fyrirhafnarmikið og vandasamt að útfylla alla þá dálka, að ef vel ætti að vera, þyrfti að senda hálærðan skrifstofustjóra úr stjórnarráðinu til þess að leysa það verk af hendi. Þá hafa þessi lög miklu meiri kostnað í för með sjer en gömlu lögin. Og bændunum verður ekki láð það, þó að þeim þyki hart að borga það miklu dýrara, sem á engan hátt er betra. Enn má telja það, að forðagæslumönnunum er mjög óljúft að hafa þá stöðu á hendi. Að líkindum mest fyrir það, að þeir telja sig, samkvæmt lögunum, bera ábyrgð á því, ef til fellis kæmi. Og það þykir þeim þung byrði, sem vonlegt er. Þeir segjast raunar geta gjört ráðstafanir til þess, að svo verði sett á, að fellir sje útilokaður. En hins vegar segjast þeir engin ráð sjá til þess, að koma því til leiðar að þeim ráðstöfunum verði fylgt. Eitt hygg jeg að sje höfuðatriðið í þessu máli, og það er sá nýi og breytti hugsunarháttur almennings, að það borgi sig betur að fara vel með skepnurnar, heldur en að fara illa með þær, og enn fremur mannúðarstefnan, sem einnig á þessu sviði ryður sjer meir og meir til rúms. Í þessa átt hefir mikil breyting orðið á síðari árum, og það hygg jeg að komi miklu betur í veg fyrir horfelli en nokkur lagaákvæði. Að síðustu skal jeg geta þess, að jeg tel það rjettara, sem háttv. flutningsm. (E. P.) hefir stungið upp á, að sjerstök nefnd verði skipuð í þetta mál, en því ekki vísað til landbúnaðarnefndarinnar. Jeg býst við, að annað frumv., ekki ósvipað þessu, verði bráðlega borið fram hjer í deildinni. Það er frumv. um að afnema Bjargráðasjóðslögin. Væri vel til fallið, að sama nefndin hefði bæði þessi frumv. til meðferðar.

Flutningsm. (Matthías Ólafsson) Ástæðan til þess, að jeg hefi leyft mjer að bera fram þetta litla frumvarp, er sú, að fræðslulögin leyfa, að í stórum hreppum sje bæði skólahjerað og fræðsluhjerað í sama hreppi. En þar sem svo stendur á, að skólahjeraðið eða fræðsluhjeraðið nær að eins yfir part af hreppi, er svo fyrir mælt, að kostnaðinum við fræðsluna sje jafnað niður á gjaldendur í rjettri tiltölu við sveitarútsvar þeirra. Nú er það víðast svo, að þar sem kauptún er partur af hreppi, þá er það skólahjerað út af fyrir sig, en hinn hlutinn fræðsluhjerað. Af þessu leiðir misrjetti, vegna þess, að í kauptúnunum eru ríkari gjaldendur, og verða því ljettar úti en fátæklingarnir í fræðsluhjeraðinu. Þetta hefir vakið óánægju manna, sem vonlegt er, og hafa raddir heyrst um það, að fá þessu breytt. Það er ekki langt síðan að jeg átti tal við fræðslumálastjórann um þetta efni. Hann taldi þessa breytingu heppilega. Raunar sagði hann, að í ráði væri, að fræðslulögunum yrði breytt talsvert mikið, en samt sem áður áleit hann ekkert athugavert, þó að þessi breyting væri gjörð strax. Úr því að jeg fór fram á breytingar á fræðslulögunum á annað borð, þá vildi jeg láta aðra litla breytingu fljóta með þeirri, sem jeg hefi nú talið. Hún er sú, að fræðslu- og skólanefndum verði gjört að skyldu, að gjöra reikningsskil fyrir gjaldendunum. Jeg veit til þess, að víða hafa þær ekki talið sjer það skylt. Og á einum stað veit jeg til þess, að nefndin hefir ekki fengist til þess. Jeg skal svo ekki orðlengja þetta frekar, að eins óska, að málinu verði vísað til 2. umr., og að í það verði sett 5 manna nefnd.

Flutnm. (Matthías Ólafsson) Það eru nú liðin 12 ár síðan, að tillaga í þessa átt var borin fram á Alþingi. Mjer hefir aldrei blandast hugur um, síðan jeg fyrst heyrði þessa málsgetið, að fegurri hugmynd hefir aldrei verið varpað fram í þessum sal, nje líklegri til þess að verða landi og lýð til blessunar. En hugmyndinni var tekið með kæruleysi, og sumstaðar mætti henni allmikil mótspyrna, en aðallega drap hana áhugaleysi almennings. Það er þó ekki rjett að orði komist, að hún hafi verið drepin. Hugmyndin dó ekki, en hún hefir sofið. Góðar hugsjónir deyja ekki, og er gott til þess að vita. Öllum góðum hugsjónum safnast áhangendur, fyrr eða síðar, og svo hefir farið um þessa fögru hugsjón. Síðari árin hafa þegnskyldumálinu unnist fleiri og fleiri áhangendur. Mentaskólinn og, að jeg held, flest ungmennafjelög landsins, hafa tekið það á sína stefnuskrá. Á búnaðarþinginu hefir það verið til umræðu, og fengið góðar undirtektir. Kveður nú alstaðar við annað hljóð en fyrst, er þessu máli var hreyft. Menn eru farnir að sjá, að hugmyndin er bæði hyggileg og þjóðræknisleg, og að mikið gott muni leiða af henni fyrir landið, ef hún kemst í framkvæmd. Það er sjerstaklega fyrir tilmæli Mentaskólanemenda, að jeg hefi borið fram þessa tillögu. Mjer er það ljúft verk, ef það gæti orðið til þess, að málið kæmist í framkvæmd, áður en langt um líður. Hins vegar tel jeg ekki heppilegt, að hrapað verði að því. Slíkt mál sem þetta á að vera vel undir búið og ætti að berast undir þjóðina, áður en til framkvæmda kæmi. Jeg get ekki sagt svo mörg lofsorð um málið, sem jeg kysi. Verði tillagan samþykt, sem jeg vona að hún verði, vildi jeg óska, að í nefndina veldust þeir menn, sem af alúð vilja vinna að því, að hrinda málinu áleiðis. Jeg skal svo ekki fara fleiri orðum um málið að þessu sinni, mjer gefst ef til vill tækifæri til þess síðar. Jeg vil að eins mæla hið besta með nefndarsetningunni.