Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Verktaki sá sem Járnblendifélagið valdi til þess að sjá um þær framkvæmdir sem nauðsynlegar voru taldar til þess að hefjast mætti handa um byggingu verksmiðjunnar við Grundartanga í Hvalfirði, taldi síg hafa lokið því ætlunarverki sínu núna undir jólin í vetur. Þá tók hann saman föggur sinar og fór. En verkið hafði kostað nokkru meira en maðurinn reyndist geta borgað. Skuldir hans að verkinu loknu. voru geysiháar. Og þær eru jafnháar enn. Þeir sem hann skuldar, hafa síðan staðið í árangurslausu stappi við að fá eitthvað borgað. Og þolinmæði þeirra er þrotin. Ýmsir þeirra hafa nú að undanförnu leitað til mín og ég hygg að þeir hafi einnig leitað til annarra þm. Vesturl. með ósk um að gera eitthvað til þess að knýja á um lausu þessa máls. Hagur þeirra margra er í óefni kominn út af þessu. Þetta er ástæðan til þess að ég er kominn í ræðustólinn utan dagskrár í stað þess að biða svo og svo lengi eftir svörum við skriflegum fyrirspurnum. Ég er hæstv. forseta þakklátur fyrir það að hann skuli gefa mér orðið utan dagskrár. Ég mun á móti leitast við að vera stuttorður, eins stuttorður og frekast er kostur. Mjög stuttorður get ég hins vegar ekki orðið, til þess er málið of stórt, of víðtækt. Ég gerði hæstv. iðnrh. viðvart um þetta núna fyrir helgina, og hann tók þessu vel, kvaðst mundu, eftir því sem ástæður leyfðu og tök væru á, svara fsp. mínum. I:g þakka honum fyrir þær góðu undirtektir. Dæmi um skuldirnar: Ég hef undir höndum lista yfir það sem verktakinn skuldar eigendum vinnuvéla. Þeir vinnuvélaeigendur, sem hér er um að ræða, sitja flestir sjálfir á þessum vélum sínum og stjórna við vinnuna. Skuldir verktakans nema við þessa menn samtals 111/2 millj. kr. Skuldir við einstaka vinnuvélaeigendur eru á bilinu frá um 500 þús. og upp í 1 millj. og 700 þús. kr. Einn þessara aðila er t.d. Ræktunarsamband Hvalfjarðarstrandar. Verktakinn skuldar því 1 millj. og 217 þús. kr. Síðasta greiðsla verktakans til vinnuvélaeigenda fór fram 29. okt. Þann dag greiddi hann helming þess sem skuldir hans við þessa aðila námu þá. Hinn helmingurinn er sú upphæð, sem ég var að nefna, 111/2 millj. Verktakinn hét því þá, 29. okt., að greiða þennan seinni helming í þrem áföngum, 25% 26. nóv., 15% 6. des. og svo loks 10% 29. des. Hann stóð ekki við neitt af þessu. Um aðrar skuldir veit ég ekki nákvæmlega í krónutölu. Þar á meðal eru t.d. skuldir við ýmis fyrirtæki á Akranesi. Um þær skuldir mun hafa verið gerð dómsátt á sínum tíma, og hún mun hafa hljóðað upp á fulla greiðslu 1. apríl n.k. En hætt er við, því miður, að sá dagur líði án þess að þessi fyrirtæki þeirra skagamanna fái nokkra úrlausn frekar en vinnuvélaeigendur eftir sams konar samkomulag sem þeir gerðu við verktakann. Í stuttu máli sagt: verktakinn virðist ekki geta borgað neitt. Hjá borgarfógetaembættinu í Reykjavík og fógetaembættinu í Hafnarfirði liggja fyrir háar kröfur á hann. Verkalýðsfélag Akraness eða Verkamannasambandið fyrir þess hönd er líka með háar kröfur á hann. Af launagreiðslum í sambandi við framkvæmdirnar við Grundartanga er verktakinn að nokkru búinn að greiða félagsgjöld og lífeyrissjóðsgjöld, en hvergi nærri að fullu. Hins vegar hefur hann ekki greitt einn einasta eyri í orlof. Og þarna er að sjálfsögðu um að ræða margar milljónir. Samkvæmt upplýsingum, sem ég hef fengið hjá Póstgíróstofunni, nema kröfur frá 7 aðilum í Skilmannahreppi einum vegna ógoldins orlofs um 300 þús. kr. Vörubílstjórar, sem hjá þessum verktaka unnu, fengu reglulegar greiðslur þangað til í síðustu vikunni í nóvembermánuði. Þeir, sem hjá honum unnu eftir þann tíma og til loka, hafa hins vegar ekkert fengið greitt fyrir þá vinnu. Sú upphæð mun nema um 3 millj. kr., líklega um 300 þús. kr. á hvern vörubilstjóra. Þessi þula gæti orðið miklu lengri. En ég læt hér staðar numið. En í framhaldi af þessu mætti að sjálfsögðu margt tilgreina varðandi þau vandræði sem ýmis fyrirtæki, smáfyrirtæki flest, í nágrannasveitum Grundartanga og á Akranesi hafa komist í vegna þessa, sömuleiðis vörubílstjórarnir, en einkum þó vinnuvélaeigendur. Þessum aðilum ber að sjálfsögðu að greiða ýmis gjöld, t.d. söluskatt. Það er gengið hart eftir söluskatti hjá þeim, en af augljósum ástæðum eru þessir aðilar komnir í vanskil með þessi gjöld, og mörg fleiri eru þeirra vandræði, og þeir geta því fyrr eða seinna átt það á hættu að tæki þeirra, atvinnutæki þeirra, verði dregin undir hamarinn, þó að þeir treysti því hins vegar að skilningur viðkomandi sýslumanns embættis og fógetaembætta endist þeim til þess að þeir komist hjá slíku. Nú kem ég að fyrstu spurningunni sem ég vildi leyfa mér að beina til hæstv. iðnrh.: Telur hæstv. ráðh. ekki að ríkisstj. beri skylda til að kippa þessum málum í lag? Ég tel að svo sé. því verður í fyrsta lagi ekki á móti mælt að með fullyrðingum sínum, stóru fullyrðingum sínum um atvinnulegan og efnahagslegan ávinning sem fylgja mundi framkvæmdunum við Grundartanga, þá áttu talsmenn ríkisstj. hvað mestan þátt í því að draga menn til starfa hjá þessum verktaka sem hefur nú með framferði sínu komið hag þessara sömu manna í þetta efni. Það eitt leggur ríkisstj. ærna ábyrgð á herðar að mínum dómi. Hitt vegur þó að sjálfsögðu þyngra á metunum, að vegna aðildar að Járnblendifélaginu, meirihlutaaðildar, ber ríkisstj. fulla ábyrgð á þessu félagi og þar með á framferði verktakans sem félagið fól að annast umræddar framkvæmdir sem nú hafa endað með þessum ósköpum. Ég geri mér ljóst, að lagalega séð má vefengja það að ríkisstj. beri skylda til að gera hreint í þessum málum og það geti verið hæpið fordæmi að hið opinbera taki að sér að greiða úr vandræðum sem glannafengnir verktakar valda. En ég tel að hin siðferðilega skylda ríkisstj. í þessu efni sé svo mikil að hún geti ekki undan þessu vikist, jafnvel þó að málið verði ekki leyst nema til komi einhver útlán af almannafé. Sem þm. og þrátt fyrir það að ég barðist hatrammlegum frá upphafi gegn þessu verksmiðjumáli öllu, þá lýsi ég því yfir að ég mundi styðja slíka lausn. Þessi afstaða mín ræðst af þeirri vitneskju sem ég hef fengið um þau mjög alvarlegu vandræði sem ýmsir aðilar, einstaklingar og smáfyrirtæki, í kjördæmi mínu og annars staðar hafa lent í vegna þessa máls. Og svo eru hér í örstuttu máli 2 eða 3 aðrar spurningar sem ég vil beina til hæstv. iðnrh. Hve mikla fjármuni samtals hafa framkvæmdirnar kostað sem Þegar hefur verið ráðist í vegna járnblendiverksmiðjunnar? Ég minni á það að þm. hafa, ekki aðeins Alþb.-menn, heldur einnig aðrir þm., þar á meðal einn hv. hm. Alþfl., .Jón Árm. Héðinsson, þeir hafa krafist þess að vegna hinna margumtöluðu “breyttu viðhorfa„, verði mál hetta hægt fyrir Alþ. á ný. Telur hæstv. iðnrh. eða hæstv. ríkisstj.ekki að það sé bæði rétt Og sjálfsagt? Og svo að lokum: Ég fór um Grundartangasvæðið núna í fyrradag. Og þar er í einu orði sagt hroðalegt um að litast. Þar hafa veríð unnin ógnarleg spjöll á náttúrunni. Og nú bendir margt til þess að jafnvel þó að ekki verði á næstunni endanlega ákveðið að hætta með öllu við þessa verksmiðjubyggingu, sem mér virðist reyndar harla líklegt að verði endirinn á, en gerum ráð fyrir að því verði ekki lýst yfir formlega, heldur aðeins að framkvæmdum verði frestað að nafninu til, en þó svo lengi að næsta sumar liði án þess að haldið verði áfram með verksmiðjuundirbúninginn. má þá ekki treysta því, - ég spyr hæstv. iðnrh., - má þá ekki treysta því að sá aðili sem ber ábyrgð á þessum spjöllum, Járnblendifélagið, uppfylli þær skyldur sem mjög um náttúruvernd leggja því á herðar, uppfylli þessar skyldur a.m.k. að einhverju leyti t.d. með því að láta sá grasfræi í þá hauga og þau flög sem nú blasa við á svæðinu hjá Grundartanga, þó ekki væri mena til þess að draga eitthvað út því uppfoki jarðvegs sem áreiðanlega á eftir að verða á þessum svæðum? Víst er, það er alveg víst, að ef Járnblendifélagið hefst ekki handa í þessu efni strax í vor, þá munu koma til aðrir aðilar og reyna að græða að einhverju leyti þetta flakandi sár.



Herra forseti. Það mun vera allóvenjulegt að hér á Alþ. geri þm. vanskil einstaks atvinnurekanda eða verktaka að umtalsefni eins og hér er gert. Ég vil í því sambandi geta þess, að það er hin almenna regla eftir íslenskum lögum að verktaki ber sjálfur ábyrgð á sínum skuldbindingum, sínum greiðslum fyrir vélar, kaupgjaldi, launagreiðslum og öðru slíku. Hins vegar voru fyrir tveim árum sett lög Alþ. til að tryggja hag verkafólks og annarra starfsmanna ef vinnuveitandi stæði ekki í skilum eða gæti greitt laun. Það eru lög frá 28. mars 1974 um ríkisábyrgð á launum við gjaldþrot. Þar segir að ríkið ábyrgist greiðslu á launakröfum á hendur vinnuveitenda sem úrskurðar hefur verið gjaldþrota. Það eru nánari reglur í þessum lögum og reglugerð, sem sett var samkvæmt þeim, um þetta mál. Er tekið fram í 4. gr. laganna að ríkið megi hins vegar ekki inna af hendi greiðslu í þessu sambandi fyrr en úrskurður um gjaldþrotaskipti hefur gengið. Þessi lög eru til verndar launþegum ef svo fer að vinnuveitandi eða verktaki verði gjaldþrota. Um fjárhag þessa tiltekna verktaka skal ég ekki ræða hér. Hitt er vitað, að um veruleg vanskil er að ræða og veldur það auðvitað ákaflega miklum óþægindum og erfiðleikum fyrir fjölda manna. Í sambandi við samninga Járnblendifélagsins við þennan verktaka er rétt að rekja það, að vorið 1975 voru boðnar út fyrstu framkvæmdir til undirbúnings byggingu Járnblendiverksmiðjunnar og 1. júní 1975 voru tilboð opnuð og lægst tilboð reyndist tilboð Jóns V. Jónssonar í Hafnarfirði. Eftir nokkra athugun var ákveðið að taka lægsta tilboði, enda höfðu þá verið gefnar þær bankatryggingar sem stjórn Járnblendifélagsins óskaði eftir í þessu sambandi. Verkið hófst síðan 21. júlí 1975, þegar gengið var frá samningum var samningsupphæðin 147 millj. kr. Á framkvæmdatímanum, frá því í júlí og þangað til í des. var um aukningu á áætluðum magntölum að ræða. í desembermánuði, þegar verktakinn hætti framkvæmdum var gengið frá uppgjöri. Eftir þeim upplýsingum sem ég hef fengið, er lokauppgjör magntalna við verktakann nú frá byrjun mars það, að honum hafi verið greiddar 165 millj. kr., sem sagt, við upphaflega upphæð hafa bæst verðbætur og greiðslur fyrir aukningu verka. Járnblendifélagið telur sig hafa greitt verktaka það sem hann eigi rétt á að fá. Hins vegar hefur verktakinn eða lögfræðingur hans gert viðbótarkröfur umfram verksamning og sá verk fræðilegi ráðunautur, sem bæði annaðist hönnun og útboð framkvæmda og eftirlit með verkframkvæmdum, mun nú hafa þessar viðbótarkröfur verktakans til athugunar og er gert ráð fyrir að þeirri athugun ljúki fljótlega. Færi svo að ekki næðist samkomulag um niðurstöður hans, þá er heimilt að áfrýja til úrskurðar gerðardóms, en um þetta verk fer eftir ákvæðum útboðs- og samningsskilmála sem ber heitið Íslenskur staðall 30. Er á þessu stigi ekki hægt að ræða frekar um það atriði, annað en að stjórn Járnblendifélagsins telur sig hafa greitt það sem verktakinn eigi rétt á að fá. Það er rétt í þessu sambandi að rekja nokkuð hvað gerst hefur varðandi járnblendiverksmiðjuna, en Íslenska járnblendifélagið var stofnað á grundvelli laga nr. 10 frá 1975 og samningur undirritaður 27. apríl það ár. Félagið tók þá til starfa við að undirbúa framkvæmdir og fjármögnun þeirra. Fljótlega var gengið frá samningum við verkfræðilega ráðunauta og verktaka vegna vinnu við undirbúning lóðar. Einnig voru undirritaðir samningar um rafmagnskaup, tækniaðstoð o.fl. Eins og ég gat um, var svo í júlímánuði 1975 gengið frá samningi um jarðvegsskipti og þeim var lokið að mestu 16. des. 1975. Þá var þeim framkvæmdum hætt. Það er eftir að ganga frá og jafna moldina sem grafin var upp og sett í hóla umhverfis lóð félagsins. Út af því, sem hv. þm. Jónas Árnason drap á þetta mál, þá var svo ákveðið í útboðsskilmálum að vorið 1976 skyldi lóðin lagfærð og sáð grasfræi í moldina. Af eðlilegum ástæðum var ekki unnt að ganga frá þessu í desembermánuði þegar þessum framkvæmdum lauk, en það verður gert með vorinu. Ég vænti þess, að þegar því er lokið verði fullnægt kröfum náttúruverndar í því sambandi. Á s.l. ári gerðist það að stálframleiðsla í Vestur-Evrópu dróst mjög saman. Á árinu 1974 var stálframleiðslan þar 182 millj. tonna, en á árinu 1975 aðeins 150 millj. tonna, framleiðsían minnkaði um ca 17% milli þessara ára. Minnst varð framleiðslan í ágústmánuði s.l., um 10 millj. tonna, en hefur síðan verið nálægt 12 millj. tonna á mánuði. Svo virðist sem þessi samdráttur hafi náð hámarki, og telja menn að stálframleiðsla sé nú heldur að aukast En milli stálframleiðslu og járnblendis eða kísiljárns er náið samband. Með minnkandi stálframleiðslu hefur verð á járnblendi eða kísiljárni farið lækkandi, á sama tíma og verulegar birgðir söfnuðust hjá framleiðendum. Kunnugir menn telja að líkur séu til að stálverð fari nú aftur hækkandi, en járnblendi hefur yfirleitt í meginatriðum fylgt stálverði eftir. Vegna þessara erfiðleika á markaðnum var ákveðið á stjórnarfundi Járnblendifélagsins í nóv. s.l. að takmarka allar frekari fjárskuldbindingar félagsins þar til búið væri að endurskoða áætlanir um stofn- og rekstrarkostnað félagsins og gera nýja markaðsathugun. Þessi ákvörðun virðist hafa verið óumflýjanleg þar sem ekki var unnt né rétt að halda áfram að skuldbinda félagið án þess að kanna þessi atriði nánar. Síðan í nóv. hefur verið unnið stöðugt að endurskoðun fyrri áætlana, og þar sem þeirri endurskoðun var ekki lokið þegar síðasti stjórnarfundur í félaginu var haldinn nú fyrir skömmu, þá var ákveðið á honum að fresta framkvæmdum enn um sinn meðan á endurskoðuninni stendur. Þessi ályktun, sem ég ætla að hafi verið samþykkt 5. mars á stjórnarfundi, var svo hljóðandi: „Þar sem endurskoðun þeirri, sem stjórn félagsins samþykkti á fundi sínum 7. nóv. 1975 á efnahagsástandi og markaðsmálum almennt svo og stofnkostnaði og rekstrarkostnaði járnblendiverkmiðjunnar, er enn ekki lokið, þá samþykkir stjórnin nú að takmarka enn frekar fjárskuldbindingar félagsins á meðan þessi endurskoðun stendur yfir.“ Hv. þm. 5. þm. Vesturl., Jónas Árnason spyr hvort ég telji ekki að ríkisstj. beri skylda til að kippa þessum málum í lag. Ég vil benda á í fyrsta lagi að ég tel endurskoðun þá á kostnaðaráætlunum og markaðsathugunum, sem stjórn Járnblendifélagsins hefur ákveðið, eðlilega og í rauninni sjálfsagða eins og mál horfa. Stjórn Járnblendifélagsins telur sig hafa greitt verktakanum það sem hann eigi rétt á að fá samkvæmt samningum. Þó er rétt að hafa þann fyrirvara að viðbótarkröfur verktakans eru nú til athugunar hjá eftirlitsaðila og gætu svo farið til úrskurðar gerðardóms. Ég vil enn fremur benda á það lagaákvæði sem ég nefndi, að ef til gjaldþrots kemur ber ríkissjóður ábyrgð á ógoldnum launakröfum, og koma þau lög þá að sjálfsögðu til framkvæmda.



Herra forseti. Ég veitti því athygli að hæstv. ráðh. greindi frá því að enn stæði yfir sú endurskoðun á kostnaðaráætlun varðandi byggingu væntanlegrar járnblendiverksmiðju sem hér hefur áður verið skýrt frá. En ég heyrði ekki að hann svaraði því neinu hvort þetta mál yrði lagt fyrir Alþ. á nýjan leik þegar þessar endurskoðuðu áætlanir lægju fyrir. Þegar mál þetta var rætt fyrr á þessu þingi lagði ég og ég hygg fleiri alþm. áherslu á að það væri eðlilegt, eins og komið væri málum, að allar áætlanir varðandi byggingu þessarar væntanlegu verksmiðju í Hvalfirði og eins áætlanir varðandi rekstur verksmiðjunnar yrðu teknar upp hér á Alþ. að nýju til þess að Alþ. gæfist kostur á því að segja til um hvort það vildi fallast á að halda þessari mannvirkjagerð áfram, þar sem allar líkur benda til þess að forsendur hafi gjörbreyst frá því sem var þegar ákvarðanir voru teknar hér um að ráðast í verksmiðjubygginguna Ég vil því endurnýja fsp. til hæstv. ráðh. um það, hvort hann vilji ekki gefa yfirlýsingu um að þegar þessari endurskoðun lýkur verði allar upplýsingar um málið lagðar fram á Alþ., skýrsla gefin hér um stöðu málsins og fyrirætlanir af hálfu ríkisstj., og hvort hann geti ekki fallist á að eðlilegt sé, ef forsendur hafa raskast í grundvallaratriðum varðandi stofnkostnað og rekstraráætlun, að þá sé eðlilegt að Alþ. taki málið í sínar hendur á nýjan leik og segi til um það hvort rétt sé að halda verkinu áfram eða ekki. Ég tel mjög hæpið að standa þannig að málum að sú stjórn, sem kosin hefur verið fyrir þetta fyrirtæki, taki þessar ákvarðanir í krafti fyrri samþykkta Alþingis sem byggðar voru þar á allt öðrum forsendum en sennilega koma til með að liggja fyrir. Þetta finnst mér eitt höfuðatriði þessa máls, sem ég vil leggja áherslu á, að fá skýr svör um hvort við eigum von á því að þessi endurskoðun verði kynnt og rædd hér á Alþ. og þau nýju viðhorf sem skapast hafa og hvort ekki þyki ástæða til þess að fá álit Alþ. á nýjan leik um það hvort áfram skuli halda eða ekki. Ég ræði ekki um þann hluta af þessu máli sem hér hefur nú aðallega verið ræddur, það vandræðafjármálaástand sem upp hefur komið í sambandi við greiðsluþrot verktaka í sambandi við þetta fyrirtæki, vil þó aðeins segja um það mál, að ég tel að það sé afar hæpið fyrir ríkisfyrirtæki eða fyrirtæki, sem ríkið á meiri hl. í, að skjóta sér undan því að sjá til þess að þeir, sem raunverulega hafa unnið verkið og unnið það gallalaust og svikalaust, - ef svo er, þá tel ég mjög hæpið að ríkissjóður geti skotið sér undan því eða fyrirtækið sem slíkt að greiða slíka reikninga, jafnvel þó að komi í ljós að um gjaldþrot kunni að vera að ræða hjá verktaka. En auðvitað kemur ekki til greina að greiða slíka reikninga af hálfu ríkisins fyrr en fullséð er um það að verktakinn hafi staðið við allar sínar skyldur. Ég vil aðeins að þetta komi fram sem mín skoðun. Ég tel að það hvíli á ríkinu viss siðferðileg skylda að sjá um að þeir, sem þarna hafa unnið, fái sínar greiðslur. En á hitt legg ég höfuðáherslu, að fá hér fram skýrar yfirlýsingar frá hæstv. ráðh. um hvernig hann hugsar sér að áfram verði staðið að hugsanlegum framkvæmdum í sambandi við þessa verksmiðjubyggingu.



Herra forseti. Það eru aðeins nokkur orð um þetta mál sem hv. 5. þm. Vesturl. hefur gert hér að umræðuefni utan dagskrár. Hér er um að ræða á hvaða hátt eða hvort ríkisstj. eða Járnblendifélagið geti haft afskipti af og beitt sér fyrir að greiða þær vanskilaskuldir, svo sem vinnulaun verkamanna, vörubifreiðaakstur, vinnuvélanotkun o.fl., sem verktaki, er tók að sér byrjunarframkvæmdir með byggingu járnblendiverksmiðjunnar á Grundartanga, er í vanskilum gagnvart umræddum aðilum. Við mig hafa rætt sumir af þeim sem hér eiga hlut að máli og borið sig illa yfir hlut sínum. Eins og komið hefur fram í þessum umr. liggja ekki fyrir tæmandi upplýsingar um hvað hér er um stóra fjárupphæð að ræða sem verktaki á vangreidda, en fullvíst má telja að hér sé um verulegar fjárupphæðir að ræða. Að vísu munu skuldir verktaka hvað snertir laun verkamanna, þegar frá eru teknar orlofsgreiðslur og greiðslur vegna lífeyristrygginga, - en þar mun vera um stórar upphæðir að ræða, - vinnulaunin sjálf, sem vangreidd eru, - það mun hafa verið bara ein vika og talið er að það séu um 700 þús. kr. sem þar er um að ræða. Hins vegar er vitað að það eru stórar upphæðir í sambandi við orlofsgreiðslur og lífeyristryggingagreiðslur sem skipta millj. kr. sem ern í vanskilum. Það er talið eftir þeim upplýsingum, sem ég hef getað aflað mér, að skuldir við vörubifreiðaeigendur séu tæplega 3 millj. kr. Þar er aðeins um eina viku að ræða, vegna þess að þar var greiðslum þannig komið fyrir samkv. sérstöku samkomulagi, sem bifreiðastjórar gerðu við verktaka, að það var ávísað beint á Járnblendifélagið, það greiddi bifreiðastjórunum og það gekk þar til seinustu vikuna, sem var unnið, en þá hafði, eins og hefur komið fram í þessum umr., Járnblendifélagið talið sig vera búið að greiða að fullu það sem því bar í sambandi við þessa framkvæmd Þá hef ég aflað mér upplýsinga um hvað skuldakröfur vinnuvélaeigenda munu vera háar. Eftir því sem ég hef getað komist næst á þeim efnum munu það vera um 12 millj. kr., eitthvað nálægt því. Síðan eru að sjálfsögðu ýmsar skuldir við þjónustuaðila sem ég hef ekki getað aflað mér upplýsinga um hvað háum upphæðum nemi, en þar er ábyggilega um upphæðir að ræða sem skipta mörgum millj. kr. Af því, sem ég hef nú tekið fram, er augljóst mál að hér er um allmikinn vanda að ræða til lausnar, hvernig sem með verður farið. Eins og fram kom hjá hæstv. iðnrh. áðan hefur lögfræðingur verktaka nú lagt fram viðbótarkröfur um verulegar fjárupphæðir sem eru byggðar á þeim breytingum á verðlagi sem átt hafa sér stað á framkvæmdatímabilinu. Þar er ýmislegt sem gerst hefur á þessu tímabili sem talið er að þurfi og verði ekki komist hjá að viðurkenna. Það er t.d. í sambandi við vörugjaldið sem hefur lagst á alls konar rekstrarvörur og þjónustu, sem þessi maður hefur innt af hendi, þannig að það er talið a.m.k. af hans lögfræðingi og fleirum að Járnblendifélagið komist ekki hjá því að bæta við nokkurri upphæð þegar búið er að fara yfir þær kröfur sem þar liggja fyrir. En hvort þessar kröfur eiga rétt á sér eða ekki verður náttúrulega að svo komnu máli ekki fullyrt neitt um. Hér hefur verið rætt um það að samkv. sérstökum lögum beri ríkissjóði að greiða verulegan hluta af þeim launakröfum sem um er að ræða hjá viðkomandi atvinnurekanda þegar svo stendur á að hann verður gjaldþrota. Nú liggur ekki fyrir í þessu efni í dag hvort sá verktaki sem hér um ræðir og á þessar vangreiðslur við ýmsa aðila, verður ekki talinn eiga fyrir skuldum og verði þess vegna gerður gjaldþrota. En ég verð að segja það, að með tilliti til þess hvernig ríkið stendur að þessum málum og fyrirtæki sem ríkið á meiri hl. í, Járnblendifélagið, þá finnst mér að þessir aðilar báðir eigi að beita sér fyrir því að gera allt sem í þeirra valdi stendur til þess að reyna að rétta hlut þeirra manna sem hér eiga eftir að fá fullnægt kröfum sínum og greiðslu, bæði í sambandi við vinnulaun og aðra þjónustu. Ég hafði samband við menn úr stjórn Járnblendifélagsins í gær, og eftir þeim upplýsingum, sem ég komst þar að, töldu þeir ekki óhugsandi að í sambandi við þær kröfur, sem nú hafa verið lagðar fram, verði um einhverjar upphæðir að ræða sem Járnblendifélagið mun eiga eftir að greiða til verktaka. Ef slíkar upphæðir koma, þá tel ég að eigi að nota þær fyrst og fremst til að gera upp þessar skuldir. Ég tel það sé eðlilegra að Járnblendifélagið geri það heldur en ríkisstj. eða ríkissjóður, það yfirtaki þessar kröfur af kröfuhöfum og geri það sem í þess valdi stendur til að rétta hlut þessara manna, fyrst og fremst með þeim fjárupphæðum sem það kemur til með óhjákvæmilega að þurfa að inna af hendi til verktaka í sambandi við þetta verk. En þar fyrir utan finnst mér ekki óeðlilegt að Járnblendifélagið gengi lengra í þessum efnum.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. svör hans. En ekki er ég vel ánægður með þau. Litla huggun held ég að þeir, sem hér eiga hlut að máli, finni í orðum hæstv. ráðh. Mér sýnist m.ö.o. að viðbrögð af hálfu hæstv. ríkisstj. séu hvergi nærri í samræmi við þá ábyrgð, sem ég hika ekki við að fullyrða að hún beri á þessu öllu saman. Hæstv. ráðh. minntist á lög sem snerta þetta mál. Það eru „lög um ríkisábyrgð á launum við gjaldþrot“ frá 21. mars 1974. Ég er hér með eintak af þeim. Þessi lög voru stórt skref í áttina til þess að tryggja réttindi launþega og voru sett að frumkvæði þáv. hæstv. iðnrh„ Magnúsar Kjartanssonar. Hins vegar held ég, því miður, að þau nái ekki til allra þeirra aðila sem hér eiga hlut að máli. Eða telur hæstv. iðnrh. að 1. gr laganna, svo hljóðandi: „Ríkið Ábyrgist samkv lögum þessum greiðslur álaunakröfum á hendur vinnuveitenda sem úrskurðarður hefur verið gjaldþrota.“ - Telur hann að þetta nái til vinnuvélaeigenda og vörubílstjóra? Það er rétt sem hv. þm. Jón Árnason segir, að ekkert liggur fyrir um það að hægt verði að beita þessum lögum vegna þess að viðkomandi verktaki verði lýstur gjaldþrota. En hv. þm. Jón Árnason nefndi að hann hefði fengið þau svör hjá stjórn járnblendifélagsins varðandi þá kröfu, sem nýlega hefur komið fram frá verktakanum, að það kunni að vera hægt af hálfu félagsins að leggja fram eitthvert fé. Ég tek undir það með hv. þm. að það skiptir miklu máli að það fé fari ekki í hendur verktaka heldur í hendur þess fólks sem hér á hlut að mál. Þess fólks sem verktakinn skuldar stórar upphæðir. Athyglisverðast að mínum dómi í ræðu hæstv. ráðh. áðan var að hann minntist ekki einu orði á það sem mér var bent á áðan, eftir að ég flutti fyrri ræðu mína, að stendur á forsíðu Tímans í morgun, með leyfi hæstv. forseta. Þetta stendur í Tímanum: Það virðist vera ákaflega mikil bölsýni ríkjandi hjá forráðamönnum Union Carbide um áframhaldandi þátttöku í járnblendiverksmiðjunni og þeir eru mjög hikandi varðandi frekari framkvæmdir við verksmiðjuna, sagði Steingrímur Hermannsson framkvæmdastjóri Rannsóknarráðs ríkisins sem jafnframt á sæti í stóriðjunefndinni, sem svo er kölluð.“ Og það er ekki nóg með þetta. Seinna segir: „Steingrímur kvað skýrslu komna frá Union Carbide þar sem ástandið bæri málað dökkum litum. Hann sagði að Íslendingar teldu margt í skýrslunni ekki alls kostar rétt og því hefði verið ákveðið að afla upplýsinga annars staðar frá um markaðshorfur.“ En síðan segir: „Að sögn Steingríms verður endanlega úr því skorið á næsta fundi í stjórn járnblendiverksmiðjunnar hvort hætt verði við að reisa verksmiðjuna, en eins og fram kemur hér að framan virðast nokkrar líkur á því að Union Carbide hætti þátttöku í fyrirtækinu.“ Hæstv. ráðh. minntist ekki á þessi tíðindi í ræðu sinni. Þó hygg ég að þetta verði að teljast stórtíðindi varðandi þetta mikla og mjög svo prísaða, mjög svo lofsungna mál.



Herra forseti. Út af ræðu og fyrirspurn hv. 2. þm. Austurl., Lúðvíks Jósepssonar, vil ég taka fram að þegar þeirri endurskoðun lýkur, sem ég gat um í svari mínu áðan, mun hún vera kynnt Alþ. og skýrsla gefin um stöðu málsins. Varðandi vangreiðslu vinnulauna vil ég einnig taka það fram, að ég hef beint til forráðamanna Járnblendifélagsins að gera það sem hægt er til að greiða úr þeim erfiðleikum. Hv. 5. þm. Vesturl., Jónas Árnason, ræddi hér nokkuð um lögin um ríkisábyrgð á launum við gjaldbrot, sem ég hafði drepið á, og kom því að' að þetta væru lög sem Magnús Kjartansson fyrrv. ráðh. hefði beitt sér fyrir. Mér finnst fara mjög vel á því að hv. þm. dregur inn í umr. nafn Magnúsar Kjartanssonar, slíkan áhuga sem hann hefur sýnt á því máli frá upphafi og slíkur frumkvöðull sem hann var um stofnun Járnblendifélagsins. En varðandi þessi lög Magnúsar Kjartanssonar, þá er svo ákveðið í 4. gr. að rn. er bannað að inna af hendi nokkrar greiðslur vegna vangoldinna launa fyrr en úrskurður um gjaldþrotaskipti eru gengin, þannig að hendur ríkisstj. eru að þessu leyti bundnar með lögunum. En þar sem hv. fyrirspyrjandi, 5. þm. Vesturl., hefur nú snúið sér frá mér og beint frekari spurningum til hv. 2. þm. Vestf., Steingríms Hermannssonar, læt ég hér staðar numið.



Herra forseti. Hv. fyrirspyrjandi, 5. þm. Vesturl., las hér upp úr Tímanum. Það er yfirleitt rétt sem stendur í því blaði og það er rétt sem stendur í því um þetta mál. Það sem haft er eftir mér þar. Blaðamaður frá Tímanum hafði samband við mig í gær og var með ýmsar upplýsingar sem voru margar rangar. Ég reyndi að leiðrétta það. Það sem hv. fyrirspyrjandi las, með leyfi hæstv. forseta, hljóðaði svona: „Að sögn Steingríms verður endanlega úr því skorið á næsta fundi í stjórn járnblendiverksmiðjunnar hvort hætt verði við að reisa verksmiðjuna.“ Þessi hluti er rétt eftir mér hafður. Síðan heldur áfram: „en eins og fram kemur hér að framan virðast nokkrar líkur á því að Union Carbide hætti þátttöku í fyrirtækinu.“ Það er ályktun af þeirri athugun sem Union Carbide hefur gert, eins og ég skýrði frá. Það er hans mat. Ég taldi mér ekki fært að kveða upp neinn dóm um það. Ég benti hins vegar á, eins og fram kemur í þessari grein og ekki var lesið upp, að járnverð hefur farið hækkandi nú upp á síðkastið og kann það vel að breyta viðhorfum Union Carbide til þessa máls. Ég hef einnig talið að það hljóti að verða tekin ákvörðun um þetta endanlega á næsta fundi. Ég sit að vísu ekki í stjórn fyrirtækisins en samkv. þeim upplýsingum, sem ég hef, sýnist mér að það hljóti að verða, því að það er ákaflega erfitt að láta mál sem þetta hanga nánast í lausu lofti lengi. Mér er kunnugt um að sú skýrsla, sem Union Carbide hefur gert, er nú í endurskoðun, eins og hér kemur fram, og á að liggja fyrir með endanlegum niðurstöðum von bráðar. Ég vil svo segja almennt um þetta mál, að að sjálfsögðu hefur enginn aðill, hvorki Union Carbide né íslenska ríkið, áhuga á því að leggja í atvinnurekstur ef hann er ekki arðbær. Það er ekki nema virðingarvert að málið sé skoðað mjög vandlega, og mér sýnist að stjórn þessa fyrirtækis hafi valið þann kostinn að skoða málið að nýju mjög vandlega eftir það mikla verðfall sem varð og kom óvænt á s.l. ári á stáli, og ferrósílikon fylgdi þar á eftir því að sú framleiðsla er mjög tengd framleiðslu stáls, enda notað í því sambandi eingöngu. Þetta helst því mjög í hendur. Það kom einnig fram við það markaðsástand, sem þá skapaðist, að norðmenn ráða mjög svo markaðsverði. Norðmenn héldu áfram að framleiða í birgðir, eftir því sem ég hef frétt, og nutu til þess fjárhagsaðstoðar hjá sinni ríkisstj. Það voru svo norðmenn sem ákváðu verðlækkun á þessu efni. Með tilliti til þessa veit ég ekki betur en að stjórn fyrirtækisins hafi öll talið sjálfsagt að skoða þetta mál nákvæmlega. Ég sé ekki ástæðu til að ég fari að ræða þetta mál hér nánar nú. Ég stóð upp eingöngu vegna þess að þessu var beint til mín út af því sem birtist í Tímanum í gær.



Herra forseti. Ég er þeirrar skoðunar, að enda þótt það kunni að vera góðra gjalda vert af hálfu stjórnar Járnblendifélagsins að taka þetta mál til endurskoðunar í ljósi nýrra upplýsinga sem fyrir liggja um hagkvæmni þess að reka járnblendiverksmiðju í Hvalfirði, - enda þótt það sé efalaust góðra gjalda vert, þá hygg ég að það hefði verið þrátt fyrir allt enn þá betri gjalda vert að Alþ. hefði athugað þetta mál öllu betur en gert var um þetta leyti s.l. ár þegar verið var að fjalla um lagafrv. um fyrirtæki þetta og samninga við Union Carbide. En þá lá svo mikið á að afgr. frv. þetta á grundvelli þeirra upplýsinga sem fram komu í grg. með frv., á grundvelli þeirra upplýsinga sem nú er verið að endurskoða, á grundvelli þeirra upplýsinga sem nú reynast verið hafa kolrangar. Það lá svo mikið á að afgr. þetta frv. þá að framkvæmdir þarna efra, þær framkvæmdir sem nú stendur vandi af, voru hafnar áður en frv. hafði verið afgr. af hv. Alþ. Ein af forsendunum fyrir því, að nauðsynlegt væri að afgr. þetta frv. fyrir páska á því vori, var sú að járnblendiverksmiðjan í Hvalfirði yrði endilega hreint að vera tilbúin til þess að taka við raforku frá raforkuveri því sem verið er að byggja fyrir þessa verksmiðju, - það væri alveg bráðnauðsynlegt að verksmiðjan væri tilbúin til þess að taka við þessari raforku svo að ekki yrði af því tjón fyrir Landsvirkjun að kaupandinn væri ekki tilbúinn. Að vísu mun það nú vera svo um þessa nýju stoð sem reist skyldi undir atvinnulífi landsmanna, þessa nýju og traustu stoð og þetta byggðamál, þetta þýðingarmikla byggðamál fyrir borgfirðinga, eins og það var kynnt fyrir okkur hér á hv. Alþ., að öll gagnrýni stjórnarandstöðunnar á málið mun nú hafa reynst sönn vera. Það mun koma fram við endurskoðun þessa máls. En það er alveg bráðnauðsynlegt fyrir okkur að fá fullvissu fyrir því að hæstv. ríkisstj. leyfi nú Alþ. að vera með í ráðum um það hvernig afstýrt verði, eftir því sem hægt er, fjárhagslegu tjóni sem af því leiðir að anað var út í þetta fyrirtæki þrátt fyrir allt. Það er æskilegt að hv. Alþ. fái að fylgjast með því t.d. hvernig á nú að ráðstafa raforku sem afgangs verður samkv. því sem sagt var við afgreiðslu málsins í fyrra, ef frestað verður smíði þessarar verksmiðju um nokkur ár, en að fullu og öllu ef hætt verður við að reisa þessa verksmiðju. Það var að því er virtist að gefnu óverulegu tilefni notað tækifærið, - hæstv. iðnrh. notar tækifærið að gefnu einhvers konar tilefni til þess að minna á afstöðu Magnúsar Kjartanssonar, sem hér er því miður fjarverandi í dag, til frv. um Járnblendiverksmiðjuna. Ég vil bara rifja það upp. nota tækifærið til þess að rifja það upp, að Magnús Kjartansson, eins og allir alþb.- menn hér á þingi greiddi atkv. gegn þessu frv. En ég fer nú ekki lengra út í þá sálma. Ég er vongóður um að það líði ekki mjög langur tími þangað til Magnús Kjartansson verði kominn hingað til þess að svara fyrir sig sjálfur.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja á þskj. 397 svo hljóðandi fyrirspurn til hæstv. iðnrh.: „1. Hverjar eru niðurstöður athugana sem gerðar hafa verið á vegum iðnrn. á hagkvæmni nýrrar gerðar af miðstöðvarkatli - svonefndum „Nýtli“ -- sem fundinn hefur verið upp hér á landi og notað getur jöfnum höndum olíu og rafmagn til upphitunar? 2. Hefur einhver ákvörðun verið tekin um hvort og þá hvernig greitt yrði fyrir því að miðstöðvarkatlar af þessari gerð verði almennt teknir til notkunar á olíuhitasvæðum til þess að draga úr upphitunarkostnaði?“ Forsaga þessa máls er sú, að fyrir nokkrum árum fann íslenskur uppfinningamaður í Keflavík upp nýja tegund af miðstöðvarkatli sem getur notað jöfnum höndum raforku og olíu til upphitunar. Þessi ketill er með sjálfvirkum búnaði, þannig að hann getur nýtt raforku á nóttum til upphitunar þegar álag er lítið, en olíu á dögum og hægt að tímastilla þessi skipti eins og hver og einn óskar. Þær athuganir og mælingar, sem gerðar hafa verið á þessum nýja hitunarkatli, leiða í ljós að hann notar um það bil 10% minni olíu notkunartíma olíu en aðrir katlar sem í notkun eru og á að geta sparað, miðað við athuganir, sem gerðar voru fyrir tæpu ári. milli 4 og, þús. kr. á mánuði í kyndingu í meðalíbúð. Þeir, sem að þessari uppfinningu hafa staðið, hafa mikinn áhuga á því að hefja framleiðslu á þessum katli og hafa m.a. leitað til iðnrn. um hagkvæmnisathuganir á þessari nýju uppfinningu og eftir því sem ég best veit einnig leitað til rn. um það hvort rn. sjálft, einhver opinber stofnun eða sjóður kynni að vilja veita þeim einhverja aðstoð til þess að hefja framleiðslu af þessu tagi. Nú hefur iðnrn. skipað sérstaka n. sem hefur starfað nokkuð langa hríð að athugunum á nýtni þessa nýja tækis. Ég veit ekki hvort n. hefur lokið störfum, en vænti þess þó, en það mun skýrast hér á eftir er hæstv. ráðh. flytur sín svör.



Herra forseti. Áður en vikið er að efni spurningarinnar er rétt að fara örfáum orðum um aðdraganda þessa máls. Að beiðni Iðnþróunarstofnunar Íslands skipaði iðnrn. í byrjun sept. s.l. 3 manna n. til að hafa yfirumsjón með prófunum og athugunum á húshitunarkatli sem hannaður er af Guðjóni Ormssyni rafvirkjameistara. Í n. eiga sæti Gunnar Guttormsson fulltrúi, Gísli Jónsson prófessor, Leó Jónsson véltæknifræðingur. Ketill þessi er gerður bæði fyrir olíu og rafhitun. Hefur Guðjón um nokkurra ára skeið unnið að því að útfæra hugmynd sína um nýtingu þessara tveggja hitagjafa í einum og sama katlinum. Með því að koma rafhitara - eða rafhitaldi, það er nýyrði sem Gísli Jónsson prófessor notar um rafhitara - fyrir inni í olíukyntum katli telur Guðjón að nýta megi ódýra umframorku utan mesta álagstíma og þannig spara olíu á þeim svæðum sem ekki búa við hitaveitu og ekki hafa enn nægilega raforku til fullrar húshitunar með rafmagni. Verkefni þeirrar n., sem rn. skipaði, var, eins og áður segir, að hafa forgang um prófanir á þessum katli og að meta gagnsemi hans m.a. með tillíti til hugsanlegs olíusparnaðar. N. hefur nú lokið umræddum prófunum og mun bráðlega skila rn. skýrslu um niðurstöður sínar. Þar sem þess er skammt að bíða að heildarniðurstöður þessara athugana liggi fyrir verður hér aðeins drepið á nokkur atriði sem fram munu koma í skýrslu nefndarinnar. Um 1. lið fsp., hverjar séu niðurstöður athugana sem gerðar hafa verið á vegum iðnrn. á hagkvæmni nýrrar gerðar af miðstöðvarkatli - svonefndum „Nýtli“ - vil ég segja þetta: N. telur að sú hugmynd að byggja rafhitald inn í olíukyntan ketil sé ekki ný, allt frá því að möguleikar opnuðust til rafhitunar húsa hérlendis hafi nokkuð verið að því gert að breyta eldri kötlum á þann veg að setja í þá rafhitald og nota þannig rafmagn í stað olíu sem hitagjafa við venjuleg miðstöðvarkerfi. Það, sem hins vegar megi telja nýstárlegt og um leið athyglisvert við hugmynd Guðjóns Ormssonar, sé að nýta jöfnum höndum olíu og rafhitun við sama ketil. Í katli sínum hefur Guðjón gert þessa hugmynd að veruleika með því að hanna sjálfvirkan stjórnbúnað sem sér um að sá hitagjafi sé í sambandi sem hagkvæmari er miðað við ákveðnar gefnar forsendur. Þá telur n. rétt að geta þess, að samhliða nýting olíu og rafmagns til húshitunar þarf ekki að vera bundin með eina gerð katla eða sams konar rafhitald og Guðjón notaði í sínum katli. Mestu máli skiptir í þessu sambandi að notaður sé sá búnaður sem nýtir best varmann frá hitagjafanum. Við nýtnimælingar, sem gerðar voru á katli Guðjóns, reyndist nýtnin mjög góð. En þar sem nákvæmlega sambærilegar mælingar hafa ekki farið fram á öðrum kötlum er á þessu stigi ekki varlegt að fullyrða mikið um nýtni hans í samanburði við aðra katla sem hér eru í notkun. Á síðasta ári hefur verulegt átak verið gert í því að kanna nýtni og stilla húskyndingarkatla viða um land. Mæld hefur verið svonefnd brennslunýtni katlanna og þannig fylgst með hversu vel þeir nýta olíuna. Við lauslegan samanburð á nokkrum niðurstöðum þessara mælinga og sams konar mælinga, sem gerðar voru á katli Guðjóns, virðist brennslunýtni hans sambærileg því sem gerist best í öðrum kötlum. 2. liður fsp. er á þessa lund: „Hefur einhver ákvörðun verið tekin um hvort og þá hvernig greitt yrði fyrir því að miðstöðvarkatlar af þessari gerð verði almennt teknir til notkunar á olíuhitunarsvæðum til þess að draga úr upphitunarkostnaði?“ Meðan heildarniðurstöður athugana n. liggja ekki fyrir er ekki hægt að gefa tæmandi svör við þeim atriðum sem hér er spurt um. Með tilliti til þess, sem sagt var um fyrri lið fsp., mun iðnrn. leggja skýrslu n. til grundvallar frekari könnun á hitunaraðferðinni án þess þó að taka í því sambandi afstöðu til ákveðinna gerða húshitunarkatla. Öll þessi atriði munu verða skoðuð, bæði í tengslum við það málefni, sem hér er spurt um, og aðra þætti orkumála. Það er ástæða til að fagna því þegar einstaklingar eiga frumkvæði að tilraunum með nýjar húshitunaraðferðir, svo sem hér hefur átt sér stað. Iðnrn. hefur með stuðningi við þessa ákveðnu tilraun viljað fá hlutlaust mat á gagnsemi þess tækjabúnaðar sem hér um ræðir. Á grundvelli álitsgerðar n. mun rn. í samstarfi við aðra aðila taka ákvarðanir um frekari aðgerðir á þessu sviði.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. svörin. Það virðist ljóst vera að það hafi komið í ljós við þessar hagkvæmniskannanir að þetta nýja tæki, sem hefur verið fundið upp, muni sýna a.m.k. jafngóða hagkvæmni á við bestu katla af hvorri tegund sem fyrir eru í landinu, auk þess nýmælis að geta blandað saman í einu og sama hitunartæki hitunaraðferðum með tveimur ólíkum orkugjöfum. Ég held að það liggi því alveg ljóst fyrir að hér er um mjög þarft nýmæli að ræða þar sem þessi uppfinning er, - nýmæli sem gæti komið sér mjög vel fyrir þau landssvæði sem geta ekki, a.m.k. í sjáanlegri framtíð, vonast til annars en að halda áfram olíuhitun að öllu óbreyttu. Undir slíkum kringumstæðum held ég að kæmi mjög vel til greina að gera sérstakt átak til þess að minnka kostnað við húshitun á slíkum svæðum. Og ég bendi á, að það kemur a.m.k. mjög til álita að þarna sé fundin leið til þess að draga úr húshitunarkostnaði. Það er mjög ánægjulegt þegar íslenskur uppfinningamaður á hlut að slíku eins og hér um ræðir, og mér finnst sjálfsagt, ef niðurstöðurnar verða í þá átt sem hæstv. ráðh. lýsti, að hið opinbera reyni að leggja eitthvað af mörkum til þess að auðvelda slíkum manni starf hans.