Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (Ragnhildur Helgadóttir) : Umræðan skiptist í tvær umferðir, þannig, að hver þingflokkur fær til umráða 30 mínútur, 15–20 mínútur í þeirri fyrri og 10–15 í þeirri seinni. Röð flokkanna verður þessi í báðum umferðum: Sjálfstfl., Alþb., Framsfl., Alþfl. og SF. Ræðumenn verða þessir: Af hálfu Sjálfstfl. talar Geir Hallgrímsson forsrh. í fyrri umferð og Matthías Bjarnason sjútvrh. í síðari umferð. Af hálfu Alþb. talar Lúðvík Jósepsson, 2. þm. Austurl., í fyrri umferð og Eðvarð Sigurðsson, 7. þm. Reykv. í síðari umferð. Af hálfu Framsfl. talar Tómas Árnason, 4, þm. Austurl., í fyrri umferð og Halldór E. Sigurðsson samgrh. í þeirri síðari. Af hálfu Alþfl. tala Benedikt Gröndal, 2. landsk. þm., og Sighvatur Björgvinsson, 8. landsk. þm., í fyrri umferð og Gylfi Þ. Gíslason, 9. þm. Reykv., í síðari umferð. Af hálfu SF talar Magnús T. Ólafsson, 3. landsk. þm., í fyrri umferð og Karvel Pálmason, 5. þm. Vestf., í síðari umferð. Nú hefst umr. og tekur fyrstur til máls Geir Hallgrímsson forsrh. og talar af hálfu Sjálfstfl.

Forsrh. (Geir Hallgrímsson) : Hæstv. forseti. Góðir áheyrendur. Allir stjórnmálaflokkar og talsmenn stærstu hagsmunasamtaka á vinnumarkaðinum eru sammála um nauðsyn sérstakra efnahagsráðstafana til að tryggja rekstrarstöðu útflutningsatvinnuveganna og til að hamla gegn verðbólgu. Í sameiginlegu áliti fulltrúa Alþýðusambands Íslands, Bandalags starfsmanna ríkis og bæja og stjórnarandstöðuflokkanna í verðbólgunefnd, sem lauk störfum 8. febr. s. l., segir m. a.: „Um hinn sérstaka vanda útflutningsatvinnuveganna gerum við ekki tillögur hér, þar sem ljóst er að gengislækkun er þegar ákveðin.“ Í þessum tilvitnuðu orðum felst viðurkenning á nauðsyn gengislækkunarinnar, enda byggja þessir fulltrúar till. sínar um hliðarráðstafanir á henni og benda ekki á annað úrræði til að leysa vanda atvinnuveganna. Það er því ekki raunverulegur ágreiningur milli ríkisstj. og stjórnarandstöðu um sjálfa nauðsyn gengislækkunar og hliðarráðstafana til að milda áhrif hennar og treysta stöðu atvinnuveganna enn frekar. Einmitt í því skyni hefur ríkisstj. lagt fram það frv. um aðgerðir í efnahagsmálum sem hér er til umræðu. Valið hefur staðið á milli samdráttarleiðar að afstaðinni 10% gengislækkun annars vegar og málamiðlunarleiðar með 13–15% lækkun gengis og helminginn verðbóta hins vegar. Ríkisstj. valdi síðari kostinn. Kemur þar margt til, ekki síst sú áhersla hennar að koma í veg fyrir atvinnuleysi. Í málflutningi stjórnarandstæðinga er að því spurt, hvers vegna ríkisstj. hafi ekki valið samdráttarleiðina. Svarið er fólgið í því, að í henni felist hætta á atvinnubresti, henni fylgi veruleg skattahækkun hjá einstaklingum, fjárhag ríkisins væri stefnt í hættu, en það hefði aukna verðbólgu í för með sér. Tillaga fulltrúa stjórnarandstöðunnar og ASÍ og BSRB er skrumskæld samdráttarleið og ber algeru ábyrgðarleysi vitni, þar sem þeir segjast ekki þurfa að fjalla um vanda útflutningsframleiðslunnar af því að ríkisstj. muni fella gengið. Stefnt er í atvinnuleysi og lagt til að „svindlað“ sé á vísitölunni með því að taka milljarða með beinum sköttum og nota andvirðið til þess að lækka vísitöluna með lækkun óbeinna skatta og hækkun niðurgreiðslna í stórum stíl, sem þeir hafa harðlega gagnrýnt áður. Þetta eru því botnlausar till., sem ekki mundu draga úr verðbólgunni. Fjárhagur hins opinbera yrði með miklum halla, því að tekjuöflunin er algerlega óraunhæf, þar sem ætlunin er að ná inn tekjum með óljósum sparnaði og bættri innheimtu hér og þar eða með sköttum á fyrirtæki, sem þó á að heita að verið sé að bjarga. Í 1. gr. frv. ríkisstj. er lagt til að hamlað verði gegn víxlhækkunum verðlags og launa með því að helminga þá hækkun verðbóta og verðbótaauka sem greiðast eiga á þessu ári umfram verðbótavísitöluna sem tók gildi hinn 1. des. s. l. Í þessu felst, að í stað þess að laun almennt hækki um 10% hinn 1. mars hækka þau um 5%. Við verðum einfaldlega að játa, að með verðbótahækkun launa var stefnt í ógöngur, ef launin æddu upp eftir óbreyttum vísitölureglum á þriggja mánaða fresti. Bretar takmarka launahækkun á ári við 10%. Hvernig getum við staðist 50–70% árlega hækkun launa í krónutölu? Tillagan í 1. gr, frv. er sett fram á þeim forsendum að í raun sé vilji til að slæva kapphlaup launa og verðlags. Aðalatriðið er ekki krónutala í launaumslaginu, heldur hvernig kaupið nýtist til lengdar. Markmiðið er að tryggja kaupmáttarstigið 1977 í sessi, en á því ári jókst kaupmáttur launþega um nálægt 9% að meðaltali frá árinu áður, og hefur hann aldrei verið hagstæðari þegar miðað er við meðaltal heilla ára. Um síðustu áramót var kaupmáttur kauptaxta 6–7% meiri en að meðaltali 1977. Miðað við helmingun verðbóta og hliðarráðstafanir frv. verður þessi kaupmáttur sennilega 3–4% minni á síðasta ársfjórðungi í ár en hann var um áramótin og er þá miðað við, að hálfar verðbætur verði greiddar 1. des. Þarna ber að hafa í huga, að grunnkaupshækkanir launa 1. júní og 1. sept. vega að nokkru upp kaupmáttarrýrnun vegna helmingunar verðbóta. Að meðaltali verður kaupmáttur kauptaxta eftir sem áður nokkru meiri á árinu 1978 en á síðasta ári. Þetta eru því engir afarkostir. Þegar gengisbreytingin nú og hliðarráðstafanir eru bornar saman við hliðstæðar aðgerðir t. d. hjá vinstri stjórninni vorið 1974 og reyndar aðrar enn fyrr, verður ekki annað sýnt en að hér sé mildilega að farið, enda er nú brugðið á þetta ráð áður en allt er komið í þrot. Nú þegar ytri aðstæður eru einmitt fremur hagstæðar hefði að sönnu verið auðvelt fyrir ríkisstj. að fara undanfærsluleiðina, þ. e. fara undan vandanum í flæmingi til vors, fram yfir kosningar. Hún kaus hins vegar að gera kjósendum hreinskilnislega grein fyrir stöðu mála og nauðsynlegum ráðstöfunum í tæka tíð. Þrátt fyrir helmingun verðbóta samkv. 1, gr. frv. er tryggt með ákvæði um lágmarksverðbætur í 2. gr., að þessi frádráttur snerti lítið eða ekki hina tekjulægstu í hópi launþega. Hér er einkum þeir hafðir í huga sem tekjur hafa af reglulegri dagvinnu einni í lágum kauptaxta. Ljóst er að vísu, að vandasamt verður að framkvæma þetta á kvæði. En hér er um mikið sanngirnismál að ræða og nokkur fyrirhöfn til að leysa þennan vanda því eðlileg. Launþegi með 100 þús. kr. mánaðarlaun fær samkv. þessu um 8800 kr. hækkun verðbóta 1. mars n. k. eða hið sama og launþegi með 176 þús. kr. fær samkv. helmingareglu frv. Nánari ákvæði um framkvæmd þessarar greinar verða sett með reglugerð í samráði við launþegasamtök og vinnuveitendur. Þetta ákvæði er framhald þeirrar stefnu að vernda hag hinna lægst launuðu, sem einnig kemur fram í ákvæðum um tryggingabætur, en samkv. þeim skal koma sérstök hækkun á tekjutryggingu og heimilisuppbót. Á starfstíma þessarar stjórnar hefur einmitt mikið verið í það lagt að bæta þau lágmarkskjör sem almannatryggingakerfið ábyrgist landsmönnum. Staðreyndin er sú, að aðilum vinnumarkaðarins hefur mistekist að vernda hag hinna lægst launuðu í kjarasamningum. Kjör þeirra hafa hins vegar því miður oft verið notuð í skjóli heildarsamtakanna til að tryggja hinum betur settu hlutfallslega meiri kjarabætur. Í þessu frv. er reynt að bæta hér nokkuð um. Sé litið til framtíðarinnar felur frv. í sér þá stefnumörkun, að í 3. gr. þess er ákveðið að frá upphafi næsta árs skuli óbeinir skattar ekki hafa áhrif á verðbótavísitölu eða verðbótaákvæði kjarasamninga, hvorki til hækkunar né lækkunar launa. Rökin fyrir þessari breytingu eru vel kunn og hafa verið ítarlega rædd, bæði af forvígismönnum launþega og vinnuveitenda og á opinberum vettvangi, eins og í stefnuræðu minni haustið 1974. Í fyrsta lagi eru beinir skattar, eins og tekjuskattur, ekki taldir með í vísitölu. Óbeinir skattar eiga þar ekki fremur heima. Eðlilegt er að löggjafinn eigi frjálst val milli beinna skatta og óbeinna að því marki sem skattlagning er nauðsynleg þjóðfélaginu. Í öðru lagi er óeðlilegt að landsmenn fái kauphækkun þótt óbeinir skattar þurfi að hækka, t. d. vegna bættrar heilbrigðis- og sjúkrahúsaþjónustu, sem ríkið kostar og landsmenn fá ókeypis. Í þriðja lagi eru menn nú sammála um að beita skuli fjármálum ríkisins til jafnvægis, svo að draga megi úr verðbólgu samkv. hinni gömlu reglu, að á góðum árum skuli safnað til hinna mögru. En það er ekki unnt án verðlagssveiflna meðan skattar eru tengdir vísitölu. Ég vil taka það skýrt fram, að ég lít á niðurgreiðslur sem neikvæðan, óbeinan skatt, og það er því eðlilegt og rétt, að kauplagsnefnd meti niðurgreiðslur inn í vísitöluna eins og aðra óbeina skatta. Í frv. er mörkuð framtíðarstefna í þessu efni. Ákvæðið er þannig ekki beinlínis tengt stundarvanda þjóðarbúsins, en til þess hugsað að bæta launaákvörðunarkerfið til frambúðar. Fyrir þau félög, sem hafa samninga í gildi, mun þetta ákvæði frv. þó eingöngu snerta breytingar á óbeinum sköttum og niðurgreiðslum eftir áramótin næstu. Önnur félög, sem hafa samninga lausa fyrir n. k. áramót, munu einfaldlega geta samið út frá þessari almennu reglu. Það er mikill misskilningur, ef launþegasamtökin telja þessu fyrirkomulagi stefnt gegn hagsmunum launþega. Slíkt kerfi er í gildi t. d. í Danmörku, og þykir þar ekki hallað á launþega. Flestir þeir, sem ritað hafa og rætt um vísitölukerfið, eru sammála um, án tillits til stjórnmálaskoðana, að nauðsynlegt sé að meiri háttar uppskurður verði á vísitölukerfinu gerður ef snemma á stigu við verðbólgunni. Í umr. nm stefnuræðu mína í haust sagði Gylfi Þ. Gíslason: „Einn af hornsteinum nýs efnahagskerfis þarf að vera að komast út úr vítahring þessa vélræna kerfis. Það sem mestu máli skiptir fyrir launþega, er að þeim sé tryggð réttmæt hlutdeild í vexti þjóðartekna. En hlutdeild launþega í vaxandi þjóðartekjum mætti tryggja með því að tengja laun vísitölu um þróun þjóðartekna.“ Sjálfstæðismenn hafa einnig oft bent á þessa leið, en hún er mun viðtækari og róttækari en í frv. er lagt til að farin sé. Og í blaðagrein 9. febr. s. l. segir Gylfi Þ. Gíslason einnig: „Í næstum 40 ár hefur það kerfi ríkt hér á landi varðandi kaupgjald, að það hefur breyst sjálfkrafa í kjölfar breytinga á vísitölu framfærslukostnaðar.“ Og enn fremur: „Ekki verður komist hjá að vekja á því athygli, að verðbólgan á Íslandi er jafngömul þessu kerfi.“ Eins má minna á orð Lúðvíks Jósepssonar á Alþ. 30. ágúst 1974, þegar hann sagði: „Það þarf að koma í veg fyrir það, að kaupið, eftir einhverjum vísitölureglum eins og þeim sem við höfum búið við, æði upp á eftir verðlagi, því að það kippir vitanlega fótunum undan eðlilegum rekstri eins og nú er ástatt.“ Það eru látalæti, ef þessir tveir hv. þm. telja 3. gr. frv. árás á launastéttir. Þeir hafa öðrum fremur bent á skaðsemi núverandi vísitölukerfis. En það er ekki nóg að tala, athafnir verða að fylgja orðum. Og víst er um það, að séu launþegasamtökin reiðubúin að horfast í augu við þennan vanda og benda á raunhæfar úrlausnir, þá mun það skipta miklu máli um framvindu baráttunnar gegn verðbólgunni. Auðvitað gerir ríkisstj. sér grein fyrir því, að frv. það, sem hér er til umr., er ekki fagnaðarefni. Það er neyðarúrræði að gripa inn í gerða kjarasamninga, en getur þó verið skylda stjórnvalda, eins og nú, til þess að tryggja fulla atvinnu, hamla gegn verðbólgu, vernda kaupmáttinn og styrkja stöðu landsins gagnvart öðrum löndum. Okkur hefur tekist hér á Íslandi að bægja vofu atvinnuleysis frá dyrum okkar. Í Englandi, Danmörku og Finnlandi eru 8–12% vinnufærra manna atvinnulausir. Hvernig þætti okkur að ganga úr vinnu tíundu hverja viku til að gefa atvinnulausum kost á handtaki, eins og talað er um í Danmörku? Það bryddir á atvinnuleysi í Svíþjóð og Noregi. Gengi er fellt í fyrra og nú í ár á öðrum Norðurlöndum, jafnvel í Noregi, þar sem stuðst er við olíulindir. Aðrar þjóðir eiga við efnahagsvanda að etja eins og við. Vilja menn skorast undan því nú að gera fullnægjandi, en mildar ráðstafanir til að tryggja atvinnuöryggi? Það verður ekki gert nema snúist sé gegn verðbólgunni. Allir eru sammála um skaðsemi hennar, en þegar gripa á til gagnaðgerða vilja menn kippa að sér hendinni og segja: Bara ekki ég. Aðrir geta tekið að sér það hlutverk að axla byrðina. - En verðbólgan verður ekki hamin nema allir taki höndum saman. Sagt er að þessar ráðstafanir hafi of litið að segja í þessum efnum. En á því er munur hvort við, eftir að hafa minnkað verðbólguna frá 1974 um helming á fyrri hluta síðasta árs, sitjum aðgerðalaus, þegar verðbólgan frá upphafi til loka þessa árs verður meira en 36%, eða hvort við leggjum nokkuð á okkur til þess að hún fari niður fyrir 30% aftur, eins og gert er ráð fyrir samkv. frv. Þótt okkur hafi hrakið nokkuð af leið í baráttunni gegn verðbólgunni seinni hluta síðasta árs, þá er mikill munur á því, hvort við látum hrekjast enn meir eða tökum rétta stefnu á ný, hvort við fjarlægjumst markmiðið eða nálgumst það. Það gerir gæfumuninn. Saman fer atvinnuöryggi, árangur í baráttunni við verðbólguna og trygging kaupmáttar. Kaupmátturinn hyrfi ef atvinnureksturinn stöðvaðist. Það eru engir afarkostir að búa við sama kaupmátt og bestur hefur verið og leggja um leið með því grundvöll að enn frekari sókn til bættra lífskjara. Allir hafa verið sammála um það, að erlendar lántökur verði stöðvaðar og létt skuli á greiðslubyrði vegna þeirra. Frv. gerir ráð fyrir því, að viðskiptahalla sé snúið í afgang. Nú reynir á hvort tali manna um hættu af erlendri skuldasöfnun fylgir nokkur alvara. Þetta frv. leysir auðvitað ekki allan okkar vanda til frambúðar. Í áliti verðbólgunefndar er bent á þætti efnahagsstjórnar sem við verðum að halda áfram að hyggja að og leysa. En við skulum gera okkur grein fyrir því, að án þeirra ráðstafana, sem frv. gerir ráð fyrir, verður ekki unnið að frambúðarlausnum svo að vel fari. Löngum hefur verið sagt, að stjórnmálamenn þyrðu ekki fyrir kosningar að taka afstöðu til eða gera neinar þær ráðstafanir sem nauðsynlegar væru til þess að bæta þjóðarhag, ef þær hefðu erfiðleika í för með sér. Ríkisstj. hugsar ekki þannig um stundarvinsældir, heldur leggur hún fram till. sínar á heim tíma þegar hún telur þeirra þörf. Verði brugðist við þessum ráðstöfunum með því að efna til pólitísks hráskinnaleiks, bera þeir, sem að því standa, ekki hag launþega í landinu fyrir brjósti. Hver einstaklingur verður að gera upp hug sinn og má ekki láta glamuryrði eða æsingar hafa áhrif á sig. Lýðræðið byggist á frjálsri, einstaklingsbundinni skoðanamyndun, og ég er ekki í neinum vafa um að treysta má skynsemi landsmanna til að greina á milli kjarna og hismis, greina á milli þess, sem til heilla horfir, eða ófarnaðar. - Ég þakka þeim sem hlýddu.

Lúðvík Jósepsson Hæstv. forseti. Góðir hlustendur. Þá hafið þið heyrt skýringar hæstv. forsrh. á frv, ríkisstj. um ráðstafanir í efnahagsmálum. Ég hygg að það hafi ekki farið fram hjá neinum, sem á hlýddi, að uppistaðan í máli forsrh. voru afsakanir og viðbárur: Ráðstafanir í efnahagsmálum varð hann að gera til þess að tryggja rekstur atvinnuveganna. Og svo kom tal um það, að ekkert þjóðfélag þyldi 50–70% launahækkun á einu ári og að reynt væri að tryggja hagsmuni láglaunafólks og stefnt væri að því að kaupmáttur launa yrði svipaður og á s. l. ári. Hér er um lélegar skýringar forsrh. að ræða, skýringar sem ekki segja hálfan sannleika og ganga á svig við kjarna þess alvarlega máls sem hér er um að ræða. Gengislækkunin, sem samþykkt var fyrir fáum dögum og veldur 14.9% hækkun á erlendum gjaldeyri eða um 15% verðhækkun á öllum innfluttum vörum, var aðeins formleg tilkynning um ákvörðun sem ríkisstj. hafði lokið fyrir mörgum mánuðum. Þegar í fjárlög fyrir árið 1978 voru til afgreiðslu í desembermánuði var upplýst af forstöðumanni Þjóðhagsstofnunar, að við útreikning á tekjum og gjöldum fjárl. væri reiknað með gengissigi sem næmi 1.5% á mánuði eða 18% á árinu. Gengislækkunarstefnan var valin snemma á árinu, þegar ríkisstj. neitaði aðilum vinnumarkaðarins um að veita svigrúm fyrir óhjákvæmilegum kauphækkunum sem þá voru að ganga yfir. Í stað þess þá að lækka skatta og skapa svigrúm hækkaði ríkisstj. enn skattaálögur með því m. a. að taka í ríkissjóð viðlagasjóðsgjaldið, olíugjaldið, hækka sjúkragjald og halda áfram 18% vörugjaldinu sem þó átti að lækka. 60–70% hækkun kauptaxta í krónum frá upphafi árs til loka þess varð ekki vegna þess að verklýðsfélögin hefðu krafist slíkrar krónutöluhækkunar. Þau sömdu aðeins um 8–9% kaupmáttaraukningu á árinu og um verðtryggingu gegn verðlagshækkunum. Það var verðhækkunarstefna ríkisstj. sem margfaldaði 8–9% kaupmáttaraukningu upp í 60–70% krónutöluhækkun kauptaxta sem nú er verið að tala um, og síðan leiddu allar þessar hækkunarráðstafanir til þess að gengið var fellt. Það frv., sem hér liggur fyrir um ráðstafanir í efnahagsmálum, felur í sér eitt meginatriði. Öll önnur ákvæði frv. skipta litlu máli. Þetta meginatriði er að ákveða með lögum, að greiddar skulu aðeins hálfar vísitölubætur á laun, og þar með að rjúfa skuli alla þá kjarasamninga sem gerðir voru á s. l. ári. Ákvæði frv. um að dregið skuli nokkuð úr þessari kjaraskerðingu á lægstu launum skiptir sáralitlu máli, því að þar er tekjumarkið sett svo lágt að almennir kjarasamningar gera ekki ráð fyrir svo lágum tekjum. Samkv. ákvæðum frv. er við það miðað, að kaupmáttur meðalkauptaxta verkafólks lækki um 10–12% frá því sem verið hefur í upphafi þessa árs. Þetta þýðir í reynd, að kaup þess verkafólks, sem nú hefur 117 þús. kr. á mánuði fyrir fulla dagvinnu, á, þegar við það hefur bæst venjuleg yfirvinna eða vinnuálag, að lækka að raungildi um 10–12% frá því sem samningar gerðu ráð fyrir. Þarna lá hundurinn grafinu að dómi ríkisstj. Þarna var að finna skýringuna á efnahagsvanda þjóðarinnar. Vandinn lá þá í því, að fólkið í frystihúsunum og fólkið sem vinnur í iðnaði, að hið vinnandi fólk hafði fengið of mikið í sinn hlut. Þetta hefur alltaf verið skýring íhaldsaflanna á öllum efnahagsvanda. Þetta er skýring atvinnurekenda og þetta er nú skýring Framsóknarforingjanna á þeim vanda sem við er að fást, Nú segja m. a. Framsóknarforingjarnir við bændur landsins, að skera verði niður umsamin kjör bænda um 10–12% eins og laun viðmiðunarstéttanna, vegna þess að laun bóndans eru tengd við laun verkamanna. Sá vandi, sem við er að fást í íslenskum efnahagsmálum, er vissulega margslunginn. Við honum duga engin íhaldsúrræði. Á valdatíma núv. stjórnar hefur þessi vandi vaxið um allan helming. Hér skulu nefnd nokkur dæmi frá valdaferli stjórnarinnar. Hún hefur lækkað gengið þrisvar sinnum formlega og auk þess notað gengissig miskunnarlaust. Afleiðingarnar eru að í hennar tíð hefur Bandaríkjadollar hækkað í verði um 156.7% og annar gjaldmiðill enn meir. Þetta þýðir að innfluttar vörur hafa hækkað af þessum ástæðum um 150–170% á rúmum þremur árum. Framfærsluvísitalan hefur hækkað um 214%, en það merkir, að verðlag hefur almennt meira en þrefaldast á stjórnartímanum. Erlendar skuldir hafa vaxið um tugi milljarða á hverju ári og námu orðið 130 milljörðum um síðustu áramót, og enn á að taka 20 milljarða lán á þessu ári samkv. þeim áætlunum sem ríkisstj. hefur sent frá sér. Ríkissjóður hefur verið rekinn með stórtapi þrátt fyrir marga nýja tekjustofna og stórhækkaða skattheimtu. Skuldaaukning ríkisins við Seðlabankann nemur 14 milljörðum í tíð núv. stjórnar. Vaxtagreiðslur ríkisins nema nú á ári samkv. fjárl. um 13 milljörðum kr. Viðskiptahallinn við útlönd reyndist rúmir 9 milljarðar á s. l. ári. Þetta eru hrikalegar staðreyndir um óstjórnina í efnahagsmálum, ekki síst þegar það er haft í huga, að s. l. tvö ár hafa verið einstaklega hagstæð ár, metafli og síhækkandi verðlag á öllum útflutningsvörum. Afsakanir ríkisstj. á því, hvernig komið er, eru gersamlega haldlausar. Árið 1915 og árið 1976 og hálft árið 1977 fór kaupmáttur launa minnkandi. Þá var ekki hægt að kenna hækkandi kaupi um erfiðleikana og þá voru áhrifin frá erlendri verðhækkun með minnsta móti, en samt geisaði verðbólga hér og náði hámarki á árinu 1975. Orsakir vandans liggja í rangri stjórnarstefnu. Gengislækkunarstefnan er röng. Verðhækkunarstefnan er röng. Stjórn á ríkisfjármálum hefur verið fráleit. Vaxtahækkunarstefnan hefur magnað vandann. Fjárfestingarstefnan hefur í rauninni verið óstjórn. Hún hefur leitt til tugmilljarða fjárfestingar sem engan arð hefur gefið, en krefst áfram mikilla útgjalda. Krafla er þar sorglegasta dæmið. Grundartangadæmið er þó enn þá vitlausara, enda jafngildir það þremur Kröflum að verðmæti og stefnir í milljóna taprekstur á hverju ári. Eyðslu- og fjársóunarstefnan hefur verið ríkjandi á stjórnarheimilinu. Ljóst dæmi þar um eru kaupin á Víðishúsinu, þar sem stefnt er til útgjalda í gömlum húshjalli fyrir um 700 millj. kr. Það er athyglisvert í málflutningi þeirra, sem reyna að verja stefnu ríkisstj. í efnahagsmálum, að efnislega vilja þeir ekki ræða um það, sem stjórnin hefur gert, né heldur árangur stefnunnar. Þess í stað grípa þeir til þess ráðs að segja að aðrir hafi gert þetta líka. Þannig geta þeir ekki varið hina hrikalegu skuldasöfnun við útlönd, ekki heldur sífelld rekstrartöp ríkissjóðs, ekki verðbólguna og ekki vaxtaokrið og ekki fjárfestingarafglöpin. Þess í stað segja þeir einvörðungu: Þið hafið líka lækkað gengið, þið hafið líka magnað verðbólguna og þið hafið líka breytt kjarasamningum. - Þessi málflutningur er lágkúrulegur í meira lagi, en auk þess oftast rangur eða villandi. Hámarki nær þessi lágkúra hjá framsóknarmönnum, sem ekki hika við að bera rangar sakir á vinstri stjórnina og þar með á sjálfa sig í þeim tilgangi að reyna að réttlæta þau skammarstrik sem þeir standa nú að í félagi við íhaldið. Aðgerðir vinstri stjórnarinnar sumarið 1974, þegar vísitölubótum á laun var frestað með brbl. í tvo mánuði, voru gerólíkar þeim ráðstöfunum sem nú er verið að gera. Þá voru niðurgreiðslur stórauknar, verðlagshækkanir, sem áttu að ganga fram, voru stöðvaðar, þannig að launafólk tapaði þá ekki eyri við frestun vísitölubótanna í tvo mánuði. Frestunin þá var óhjákvæmileg vegna þess að þing hafði verið rofið og kosningar fóru fram. Nú reyndi hæstv. forsrh. í máli sínu hér að láta orð liggja að því, að ég væri á móti verðtryggingu launa. Slíkt er vitanlega hreinn útúrsnúningur á orðum mínum. Það er engin þörf á því að laun æði upp eftir vísitölu, það er rétt. En til þess að það gerist ekki þarf að halda verðlaginu í skefjum, og um það snerust umr. árið 1974. Þá þurfti að gera ráðstafanir til þess að lækka verðlag, það þurfti að gera líka nú. Nú er hins vegar um beint rof ríkisstj. á nýgerðum launasamningum að ræða og um kaupskerðingu sem nemur 10–12% og það í einstöku góðæri. Hlutur Framsfl. í þessum íhaldsaðgerðum öllum er þáttur út af fyrir sig. Það hefur orðið hlutverk Framsfl. í samstarfinu við íhaldið undanfarin ár að réttlæta sérstaklega mikinn niðurskurð verklegra framkvæmda, eins og niðurskurð til vegamála, niðurskurð til skólamála niðurskurð til hafnargerða og stórfelldan niðurskurð á framkvæmdafé til atvinnuuppbyggingar, eins og til þess að ljúka við byggingu fiskvinnslustöðva víðs vegar um landið. Á sama tíma hafa Framsóknarþm. hins vegar samþykkt, eftir því sem best verður séð með glöðu geði, stórfelldar fjárveitingar til hafnargerðarinnar á Grundartanga. Til slíkra hafnargerða hafa verið nægir peningar. Framsókn hefur líka samþykkt að fella niður framlög ríkisins til byggingar elliheimila og til rekstrar barnaheimila. Lög um að fella niður slíkan stuðning voru samþykkt þegar landsbyggðin var að hefjast handa um framkvæmdir á þessum sviðum. Í tíð vinstri stjórnarinnar voru nefskattar til trygginganna lagðir niður. En nú hefur íhaldið pínt Framsókn til þess að leggja á sérstakt sjúkragjald og það á hina lægst launuðu, þannig að í reynd er nú endurvakið gamla skattgjaldið til sjúkratrygginganna. Hvað hefur Framsfl. gert í samstarfinu við íhaldið til þess að jafna aðstöðumun fólksins úti á landsbyggðinni? Hvað hefur ráðh. Framsóknar gert til þess að jafna símakostnaðinn? Því sem næst ekkert. Enn er raforkuverðið um 50% hærra úti á landi en á Landsvirkjunarsvæðinu. Og hvað hefur verið gert til þess að jafna flutningskostnað? Hreinlega ekkert. Enn er söluskattur lagður á öll flutningsgjöld, og nú hefur Ólafur Jóhannesson, formaður Framsfl., heimilað versluninni úti á landi að leggja verslunarálagninguna einnig ofan á flutningsgjöldin. Og Ólafur Jóhannesson og þm. Framsóknar hafa líka samþykkt að kröfu íhaldsins að taka meginhluta olíugjaldsins af fólkinu úti á landi, sem átti að fá gjaldið, og ráðstafa því til annarra. Sífelldur vandi í efnahagsmálum er satt að segja að gera flesta landsmenn gersamlega ruglaða. Efnahagsaðgerðir eru gerðar einu sinni til tvisvar á ári. Gengið er lækkað eða látið síga. Ríkisstj. segist vera í stöðugum átökum við verðbólguna, en samt sækir verðbólgan alltaf á. Kaup er lækkað eða launasamningar rofnir, og allt kemur fyrir ekki. Vextir eru hækkaðir og látnir elta verðbólguna og þeir eru nú 25–30% algengast. Og vaxtagreiðslur - aðeins vaxtagreiðslur af nýrri íbúð í blokk eru orðnar um 100 þús. kr. á mánuði, ég endurtek: um 100 þús. kr. aðeins í vexti af umsömdum lánum á mánuði fyrir eina íbúð. Ég þó er talið að 117 þús. kr. á mánuði í kaup fyrir 8 klst. vinnu á dag fyrir þýðingarmestu störf í þjóðfélaginu séu of hátt kaup. Er nema von að hlutirnir séu farnir að snúast fyrir augum manna? Við Alþb.-menn segjum að eina leiðin út úr þessu öngþveiti sé að breyta um stjórnarstefnu. Við leggjum til að lögð verði áhersla á aukna framleiðslu. Við getum auðveldlega framleitt meira en við gerum og verðmeiri vörur. En til þess þarf vinnuafl að leita í framleiðslustörf og fjármagni þjóðarinnar verður að heita til framleiðsluaukningar, þveröfugt við það sem nú er gert. Við Alþb: menn leggjum til að þegar í stað verði gert nokkurt átak til verðlagslækkunar. Um það höfum við gert till. í félagi við Alþýðusamband Íslands og Bandalag starfsmanna ríkis og bæja og aðra stjórnarandstöðuflokka. Við leggjum til að fjárfestingarmálin verði þegar í stað sett undir sterka stjórn og þannig reynt að koma í veg fyrir rangar fjárfestingar og óþarfa eyðslu. Við leggjum til að yfirbygging þjóðarbúsins verði minnkuð. Það á að fækka bönkum og stöðva útþenslu í bankakerfinu. Það á að fækka vátryggingarfélögum. Og okkur nægir að hafa aðeins eitt olíudreifingarfélag. Það verður líka að knýja fram sparnað í innflutningsversluninni og draga úr óþörfum milliliðakostnaði. Við leggjum til að rekstur ríkisbúsins verði líka tekinn til rækilegrar endurskoðunar með sparnað í huga, án þess þó að minnka félagslega þjónustu. Við leggjum til að verðlagseftirlitið verði gert virkara og hafi beinlínis hönd í bagga um að vörur séu keyptar til landsins á hagkvæmustu verði. Við Alþb.-menn höfnum erlendri stóriðju og virkjunarframkvæmdum þeirra vegna. Við leggjum áherslu á íslenska atvinnustefnu, á eflingu iðnaðar, ekki aðeins í orði, heldur á borði, á stóraukna framleiðslu úr sjávarafurðum og skynsamlega hagnýtingu þeirra möguleika sem íslenskur landbúnaður býr yfir. Með því frv., sem hér liggur nú fyrir til umr., ætlar ríkisstj. að hlaupa frá þeim launasamningum sem hún lét fjmrh. sinn undirrita hátíðlega við Bandalag starfsmanna ríkis og bæja fyrir rétt rúmum þremur mánuðum. Hún ætlar einnig að svíkja það samkomulag sem hún var aðili að við hin almennu verkalýðsfélög og gert var 22. júní í sumar. Ekkert hefur gerst í ytri aðstöðu þjóðarbúsins síðan þessir samningar voru gerðir sem réttlætt gæti þessar aðfarir. Þvert á móti hefur þjóðarframleiðslan orðið meiri en ráð var fyrir gert og þjóðartekjur hækkað meira en reiknað var með við samningsgerðina. Hér er því um siðlausa framkomu að ræða, ábyrgðarleysi og virðingarleysi fyrir því að halda gefin loforð og standa við skuldbindingar sínar. Öll er framkoma ríkisstj. með eindæmum í þessu máli. Auk þess að rifta samningum og gera ráð fyrir 10–12% raunkaupslækkun leggur hún svo fram till. um að eftir 1. jan. n. k. skuli bæta með vísitölubótum á laun verðlagshækkanir sem verða vegna hækkana á söluskatti, tollum, vörugjaldi, bensínskatti og öðrum óheinum gjöldum. Ríkisstj. leggur m. ö. o. til að hún fái vald til að geta hækkað verðlag að vild án þess að launafólk fái bætur fyrir. Hún vill fá vald til að geta ógilt kjarasamninga hvenær sem hún telur ástæðu til. Það þarf engan að undra, að samtök launafólks hafi brugðið hart við gegn þessum fyrirætlunum og þessum árásum á vinnandi fólk. Hér er í rauninni um sjálfan samningsrétt launafólks að ræða. Hér er um það að ræða, hvort hægt eigi að vera að gera bindandi kjarasamninga sem eitthvað gildi hafi. Með frv. þessu hefur ríkisstj, íhalds og Framsóknar sýnt launafólki hvert þessir flokkar stefna í launa- og kjaramálum. Ákvæði 3. gr. frv., sem ekki á að taka gildi fyrr en 1. jan. á næsta ári, gefur vísbendingu um að stjórnarflokkarnir ætla að halda samstarfi sínu áfram eftir kosningar fái þeir til þess umboð. En getur það verið, að þessir tveir flokkar, Sjálfstfl. og Framsfl., fái áfram umboð til að stjórna landinu eftir þá hörmulegu reynslu sem fengin er af stjórn þeirra? Getur það gerst? Svarið við því veltur á launafólki sjálfu sem er mikill meiri hl. kjósenda í landinu. Af reynslu liðins árs í kjarabaráttu og af þeim sönnunargögnum, sem fyrir liggja í þessu frv., verður launafólk að læra. Það hlýtur að sjá að kjarabarátta þess getur ekki farið saman við stuðning við Sjálfstfl. eða Framsfl. Stuðningur við þessa flokka er gersamlega ósamrýmanlegur heiðarlegri og réttlátri kjarabaráttu vinnandi fólks. Mælirinn er fullur. Núv. ríkisstj. stendur frammi fyrir gjaldþroti. Öll hennar ráð hafa reynst óráð. Öll hennar loforð hafa verið svikin. Hún er verðbólgustjórn. Hún er kjaraskerðingarstjórn. Hún er stjórn milliliða og braskara. Hún er stjórn óráðsíu og eyðslu. Hún er stjórn vaxtaokurs, skuldasöfnunar og stjórn lánlausra stórframkvæmda og erlendrar stóriðju. Og nú hefur framkoma hennar leitt til þess, að öllum kjarasamningum verður sagt upp og ný átök hefjast um það sem samningar áttu þó að vera í gildi um. Af þessari dýrkeyptu reynslu verður þjóðin öll að læra, og í kosningunum á næsta sumri verður launafólk, hvar sem það áður hefur staðið í flokki, að svara fyrir sig og það á þann hátt, að ekki verði misskilið af valdhöfunum. - Góða nótt.

Tómas Árnason Hæstv. forseti. Góðir hlustendur. Á undanförnum árum hefur verið beint miklu fjármagni í að byggja upp atvinnutæki til lands og sjávar. Samhliða sigursælli baráttu fyrir útfærslu fiskveiðilögsögunnar hefur fiskiskipaflotinn verið efldur og er að allri gerð og búnaði eins og best verður á kosið. Á þessu ári verður að mestu lokið uppbyggingu og endurbótum á frystihúsum og fiskiðjuverum á landsbyggðinni utan Reykjavíkur og Reykjanessvæðisins, en verið er að leggja grundvöll að skipulegri uppbyggingu á því svæði, m. a. með þeim ráðstöfunum sem hér eru til umr. Enn fremur ber að leggja kapp á vélvæðingu og hagræðingu annarra greina fiskvinnslunnar. Í landbúnaði hefur einnig verið stórfelld uppbygging sem gerir fáliðaðri, en atorkusamri bændastétt kleift að brauðfæða þjóðina með hollum og heilnæmum fæðutegundum. Þjónustu- og framleiðsluiðnaður hefur og verið stórefldur, þ. á m. vaxandi útflutningsiðnaður. En það er ekki nægilegt að tryggja fulla atvinnu. Það verður einnig að koma til aðstaða, vélvæðing og skipulag til að skila hagkvæmri framleiðslu. Sem dæmi um árangur þessarar þróttmiklu framleiðslustefnu má nefna, að útflutningsverðmæti sjávarafurðaframleiðslunnar nam yfir 80 milljarða kr. á s. l. ári. Þá er ástæða til þess að undirstrika að sá mikli árangur hefur náðst í byggðamálum, að búseta landsmanna hefur haldist í eðlilegu jafnvægi s. l. 4 ár, m. a. vegna hinnar miklu atvinnuuppbyggingar. En það er grundvallaratriði til þess, að Íslendingar geti hagnýtt bestu auðlindir sínar, að tryggja lífvænlega byggð um allt landið. Það er mála sannast, að sjaldan eða aldrei hefur Íslendingum vegnað betur en einmitt nú. Velmegun er mikil og almenn og atvinnuleysi í algjöru lágmarki. Þetta finnur og veit öll þjóðin. Þrátt fyrir margvíslegan ávinning hefur ekki tekist að halda efnahagslífinu í þeim skorðum sem nauðsyn ber til. Verðbólga er hér miklu meiri en hollt er, og verður, hvað sem tautar og raular, að taka fastar á í þeim málum en gert hefur verið. Það hafa verið gerðar of miklar kröfur til atvinnulífsins og þjóðfélagsins í heild. Þegar til lengdar lætur geta menn ekki lifað um efni fram, þótt slíkt sé mögulegt um stundarsakir. Svokallaðar heildarlausnir í efnahagsmálum eru vafasamar, eins og málum er komið. Við erum of hátt uppi í efnahagsmálum til að geta stokkið niður á trausta jörð í einu stökki án þess að skaða okkur. Hinn 8. febr. s. l. skilaði svonefnd verðbólgunefnd af sér störfum, en hún var skipuð af ríkisstj. í okt. 1976 og hafði það verksvið að kanna horfur í verðlagsmálum og gera tillögur um ráðstafanir til að draga úr verðbólgu. Helstu sérfræðingar okkar í efnahagsmálum með hagrannsóknastjóra í broddi fylkingar ásamt fulltrúum stjórnarflokkanna skiluðu sameiginlegu séráliti um þessi málefni. Þeir telja brýna þörf á því, að ákveðnar aðgerðir verði gerðar í efnahagsmálum þegar í stað, og jafnframt sé mikilvægt, að við lausn á hinum aðsteðjandi efnahagsvanda séu farnar leiðir sem leggi grundvöll að bættri efnahagsstefnu á næstu árum. Efnahagsráðstafanir ríkisstj., sem hér er verið að ræða, eru byggðar á þeim meginhugmyndum, sem þessi hluti verðbólgunefndarinnar mælir með. En hvers vegna eru efnahagsráðstafanirnar nú gerðar? Í sem einföldustu máli er það vegna þess, að innlendur tilkostnaður hefur vaxið meira en svo að útflutningsatvinnuvegirnir fái undir honum risið, þar sem þeir verða að selja afurðir sínar á nokkurn veginn föstu verðlagi erlendis. Ef ekkert væri gert nú mundi verða rekstrarstöðvun í frystihúsunum og verksmiðjunum sem flytja út iðnaðarvörur og þar með stórfellt atvinnuleysi. Verðbólgan mundi einnig æða upp í 35–40% frá upphafi árs til loka þess og viðskipti við útlönd yrðu neikvæð um 4–5 milljarða kr. á þessu ári. Í meginatriðum er þessum ákveðnu aðgerðum ríkisstj. ætlað að leysa aðsteðjandi háska í efnahagsmálum á þann veg að leggja grundvöll að bættri efnahagsstefnu næstu ára. Staðan gefur ekki svigrúm til valkosta sem eru þægilegastir, en þjóðarhagsmunir krefjast þess, að snúist verði ákveðið og afdráttarlaust gegn vaxandi verðbólgu og upplausn í efnahagsmálum. En sá árangur, sem þegar hefur náðst við uppbyggingu og eflingu atvinnulífsins, er svo mikilvægur, að ekki má spilla honum með vægðarlausri styrjöld launa- og hagsmunahópa og hóflausri kröfugerð á hendur atvinnulífinu og þjóðfélaginu. Meginmálið er að varðveita góð lífskjör. Í aðalatriðum eru þessar efnahagsráðstafanir fólgnar í 13% gengislækkun til styrktar útflutningsframleiðslunni og fiskiðnaðinum ásamt hliðarráðstöfunum, sem eiga að létta undir með þeim tekjulægri og barnmörgum fjölskyldum. Sérstakur skyldusparnaður er settur á félög og stofnanir og heimild til lækkunar á fjárveitingum fjárl. um einn milljarð kr. til sparnaðar í rekstri ríkisins eða með því að hægja á einhverjum tilteknum framkvæmdum. Segja má með réttu, að svipaðar efnahagsaðgerðir hafi áður verið gerðar í mismunandi formi. Allir stjórnmálaflokkar hafa t. d. tekið þátt í að lækka gengi og skerða ákvæði gerðra samninga, ef stöðvun atvinnulífsins hefur blasað við. Það, sem er nýtt í þessum till., er fyrst og fremst ákvæðið um það, að frá og með 1. jan. 1979 skuli óbeinir skattar ekki hafa áhrif á verðbótavísitölu eða verðbótaákvæði í kjarasamningum. Auðvitað er þessu nýmæli ætlað að vera bremsa á verðbólguskrúfuganginn þegar til lengdar lætur. Þetta ákvæði hefur ekki áhrif á þessu ári. Hins vegar getur engin ábyrg ríkisstj. miðað gerðir sínar við þann tíma sem hún kann að sitja að völdum. Allt skraf þeirra Alþb.-manna um, að lögfesting þessa ákvæðis jafngildi áframhaldandi stjórnarsamvinnu núv. stjórnarflokka, er gersamlega út í hött. Mér er ómögulegt að standa frammi fyrir allri þjóðinni og halda því fram, að atvinnu- og efnahagslífið þoli 60–70% launahækkanir almennt á einu einasta ári. Ég læt öðrum slíkt eftir. Hins vegar vil ég tala fyrir eðlilegri launajöfnunarstefnu, sem tryggir þeim lægst launuðu nægilegar tekjur til sæmilegrar lífsafkomu. Stjórnarandstaðan hefur ekki bent á marktæk úrræði í efnahagsmálum, heldur slegið úr og í og reynir í atkvæðaveiðum sínum að sannfæra menn um að hægt sé að lagfæra það, sem að er, án þess að það komi við nokkurn einasta mann. En það, sem vakið hefur mesta athygli hér í þingsölum, er að málflutningur og viðhorf stjórnarandstæðinga eru mjög mismunandi til úrræða í efnahagsmálum. Nokkur dæmi skulu nefnd þessu til staðfestu. Gylfi. Þ. Gíslason, talsmaður Alþfl., leggur mikla áherslu á niðurskurð opinberra framkvæmda. Um það segir Lúðvík Jósepsson, talsmaður Alþb., miklu minna, en enginn veit hvað hann hugsar. Gylfi Þ. Gíslason hefur lýst því yfir, að gengislækkun hafi verið óumflýjanleg eins og ástatt er. Lúðvík Jósepsson fordæmir hins vegar gengislækkun og telur hana ekki koma til greina. Lúðvík Jósepsson telur það nú hrein fjörráð við launþega að taka óbeina skatta út úr vísitölunni og hefur um það stór orð. Um það atriði sagði Gylfi Þ. Gíslason í þingræðu, sem jafnframt var útvarpað, í nóv. s. l., svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Einn af hornsteinum nýs efnahagskerfis þarf að vera að komast út úr vítahring þessa vélræna kerfis. Það, sem mestu máli skiptir fyrir launþega, er að þeim sé tryggð réttmæt hlutdeild í vexti þjóðartekna. En hlutdeild launþega í vaxandi þjóðartekjum mætti tryggja með því að tengja laun vísitölu um þróun þjóðartekna.“ Hér kemur fram að Gylfi Þ. Gíslason er í grundvallaratriðum sammála þeirri stefnu að taka óbeina skatta út úr vísitölunni, og meira en það: hann vill, að hlutdeild launþega í vaxandi þjóðartekjum verði tryggð með því að tengja laun þeirra vísitölu um þróun þjóðartekna. Hann vill því einnig taka erlend verðhækkunaráhrif út úr kaupgjaldsvísitölunni. Hér er Lúðvík Jósepsson, eins og nú er ástatt, algerlega á öndverðum meiði varðandi eitt af þeim grundvallaratriðum, sem kom fram í till. ríkisstj. um ný úrræði í efnahagsmálum sem líkleg eru til þess að hægja á verðbólgunni þegar tímar líða. Þá eru þeir félagar einnig á öndverðum meiði í vaxtamálum. Af þessum dæmum, sem ég hef hér rakið, er ljóst hversu viðhorf stjórnarandstæðinga eru gerólík til þýðingarmikilla þátta efnahagsmálanna og hversu sundraðir þeir eru í málflutningi og ólíklegir til þess að standa saman að raunhæfum úrræðum í efnahagsmálum. Til þess að þjóðin geti sótt fram á við verður að ná jafnvægi í efnahagsmálunum. Eins og ég gat um áður, hafa orðið miklar og alhliða framfarir í þjóðfélaginu á undanförnum árum, þótt jafnhliða hafi herjað allt of mikil verðbólga, sem veldur stórfelldu misrétti í þjóðfélaginu, mengar siðferðismat borgaranna og magnar lánsfjárkreppu sem sýgur merg og blóð úr atvinnulífinu og hlýtur fyrr en varir að valda atvinnuleysi og efnahagshruni. Verðbólgan er eins og eldsvoði sem brennir upp það besta í efnahagslífi þjóðarinnar, en magnar upp það versta og skilur eftir sig rústir einar, ef ekki er snúist tímanlega gegn vandanum. Það er ekki ætlunin að skera úr um það í fáum orðum, hverjar séu aðalorsakir verðbólgunnar eða almennra verðlagslækkana. Ég held þó að skýringar sé að leita m. a. í allt of stórum stökum í launamálum, víxlhækkunum kaupgjalds og verðlags, of miklum framkvæmdum miðað við framkvæmdamátt þjóðarinnar, sveiflukenndum sjávarútvegi, ónógum tækifærum fólks til að ávaxta peninga sína, hallarekstri ríkisins, stefnunni í skattamálum og verðbólguáhrifum umheimsins. En aðalorsökin er e. t. v. skortur á samvinnu sumra þeirra, sem fara með þýðingarmikla þætti efnahagsmálanna, og skilningsskortur á því að halda kröfugerð innan þess ramma sem þjóðfélagsbyggingin og efnahagslífið þolir. En það er ekki nægilegt að lýsa orsökum og skaðsemi verðbólgunnar. Það þarf að lækna hana. Hér er hægara um að tala en í að komast. Hin brýna nauðsyn á að hægja á verðbólgunni og koma henni niður á það stig, sem er sambærilegt við okkar nágranna- og viðskiptaþjóðir, hlýtur að knýja Íslendinga til athafna í þessum efnum. Það er ákaflega mikilvægt að reyna að skapa almennan skilning á skaðsemi verðbólgunnar. Það er raunar skilyrði fyrir því, að samstaða takist um nauðsynlegar úrbætur. Og eitt er alveg víst: Það er ekki á færi neins eins aðila að kveða niður verðbólguna. Reynslan hefur sýnt, að þörf er á samræmdri stefnu í efnahagsmálum og skipulegu samráði ríkisvaldsins við aðila vinnumarkaðarins. Ég ætla ekki að nota þennan stutta ræðutíma til að þræla frekar við stjórnarandstæðinga, heldur til að benda á nokkur meginatriði í langtímastefnu í efnahagsmálum sem miða að því að draga úr verðbólgu og auka þjóðartekjur. Þegar til lengdar lætur ræður það úrslitum um efnahag þjóðarinnar, að hún gernýti auðlindir sínar til þess að bæta lífskjörin. Vinna fólksins í landinu, sem er ein dýrasta eign þjóðarinnar í bráð og lengd, þarf að skapa sem mest verðmæti með sem minnstum tilkostnaði. Þetta er raunar galdur góðrar afkomu. Að þessu markmiði ber að stefna með skipulögðum hætti. Þá ber almennt að haga heildarframkvæmdum í landinu innan þeirra marka, að nægilegt vinnuafl sé tiltækt og framkvæmdirnar séu fjármagnaðar með eðlilegum hætti. Oft er réttlætanlegt og nauðsynlegt að taka erlend lán til framkvæmda, en gæta verður þess, að heildarafborganir og vextir af erlendum lánum séu innan hæfilegra marka. Þá vil ég koma að kjaramálunum, sem eru mjög veigamikill þáttur efnahagsmála. Meðferð kjaramála og kjarabaráttan hefur verið með þeim hætti á undanförnum árum hér á Íslandi, að engin von er til þess að hægt sé að ráða við efnahagsmálin meðan menn beita afli stórra launþegasamtaka á þann hátt sem gert hefur verið. Á þessu þarf að verða breyting. Eins og kunnugt er, eru launin þýðingarmesti þáttur í afkomu manna og hafa auk þess mjög mikil áhrif á rekstrarkostnað atvinnuveganna. Á seinasta ári mun hlutur launþega hafa numið um 73% af hreinum þjóðartekjum. Hér á landi hafa kauptaxtar hækkað margfalt meira í krónum en aukning kaupmáttar. Á árunum 1960–1976 hækkuðu kauptaxtar um 20% á ári að meðaltali, meðan kaupmáttur taxtanna hækkaði aðeins um 2% að meðaltali á sama tíma. Ekki ber þetta vott um glæsilega þróun. Líklegt má belja, að raunveruleg tekjuaukning ASÍ og BSRB-samninganna á s. l. ári nái ekki 10% á þessu ári, þótt heildarhækkun kaupsins í landinu nemi 60–70% í krónutölu frá því í jan. 1977 þar til í jan. 1978. Þá vaknar spurningin: Eru íslenskir atvinnuvegir í stakk búnir til að greiða slíkar launahækkanir á einu ári? Það þarf raunar engan sérfræðing til að svara þessari spurningu neitandi. Það verður að taka upp nýjar vinnuaðferðir sem tryggja þeim lægst launuðu sómasamleg laun og spenna ekki kröfugerð í launamálum fram úr því sem atvinnulífið þolir. Heildarsamningar um laun verða að fara fram á sama tíma og efla verður alla gagna- og upplýsingasöfnun um þjóðarhag og kjaraþróun. Þá verður að kveða á um nýja tilhögun verðbóta. Sjávarútvegurinn er í eðli sínu mjög sveiflukenndur atvinnuvegur. Honum verður sennilega aldrei stjórnað nema að vissu marki. Þar á sér ætíð stað óhjákvæmilegur kostnaður sem verður þó að reyna að halda í lágmarki. Mesta áherslu ber að leggja á hagræðingu vinnslustöðvanna og skapa miklu meira verðmæti úr aflanum en nú er gert. Enn fremur þarf að tryggja öfluga verðjöfnunarsjóði í sjávarútveginum til þess að minnka áhrif verðsveiflna á mismunandi verð og afla. Það verður einfaldlega að safna í sarpinn í hagstæðu árferði og nota síðan innstæðurnar til verðjöfnunar þegar þörf er á. Að lokum ber að gæta þess að beita samræmdri stefnu í peninga- og gengismálum sem tryggir kröfur atvinnulífsins til eðlilegrar afkomu og uppbyggingar. Til frambúðar verður að marka stefnuna í vaxtamálum á þá leið, að fólk fái tækifæri til að ávaxta fé sitt með eðlilegum hætti og á þann veg, að það haldi verðgildi sínu. Hins vegar verður að marka heildarstefnuna í efnahagsmálum á þann veg, að atvinnuvegirnir geti greitt jákvæða vexti. Hallalaus ríkisbúskapur er eitt af grundvallarskilyrðunum fyrir heilbrigðu efnahagslífi. Ríkissjóður hefur á undanförnum árum þurft að stofna til stórkostlegra skulda í Seðlabankanum til þess að hægt væri að framfylgja fjárl. eins og þau hafa verið samþykki. Þetta er í raun og veru óhæfa og verður að ráða bót á. Tekjur og gjöld ríkisins verða að standast á. Þá þarf að endurskoða skattalögin og beita meira beinum sköttum en nú er gert. Það minnkar eftirspurnina í þjóðfélaginu og gengur hægar út í verðlagið en óbeinir skattar. Markmið efnahagsstefnunnar á að vera framvinda og framfarir samfara þolanlegri verðþenslu. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Ríkisstj. Sjálfstfl. og Framsfl., sem nú er á fjórða ári sínu, hefur verið misheppnuð stjórn. Hún kom til valda í frekar erfiðu árferði, en það hefur farið stöðugt batnandi og aldrei verið betra en einmitt nú. Samt hefur stjórn þjóðarbúsins farið í handaskolum. Landið er að sökkva í erlent skuldafen og verðbólgan ríður húsum svo að einstaklingum eða stofnunum er varla vært. 30–50% verðhækkanir á ári hafa þurrkað út siðferðiskennd þjóðarinnar og leitt af sér meira óréttlæti, meiri spillingu, meira sérréttindabrask en þjóðin hefur nokkru sinni kynnst fyrr. Ríkisstj. mun augsýnilega skilja við efnahagsmál okkar í meiri ógöngum en þau voru þegar hún tók við. Þetta er harður, en óhjákvæmilegur dómur. Það er gömul kenning, að óðaverðbólga leiði til harðstjórnar og einræðis, og eru dæmi þess um alla Suður-Ameríku. En svo fer ekki hér á Íslandi. Samt eru ýmis teikn á lofti um tilhneigingu stjórnvalda til að hrifsa til sín aukið vald. Stjórnkerfi okkar er lýðræðislegt og í því töluverð valddreifing. T. d. er það samkv. lögum og venjum hlutverk hinna ýmsu atvinnustétta að semja sín á milli um skiptingu þjóðartekna, svo sem um kaupgjald, um fiskverð, um verðlagsgrundvöll landbúnaðarvöru. Ríkisvaldið er síðan oddamaður eða sáttasemjari. Hlutverk þess er að hafa yfirumsjón með því, að frjálst samkomulag náist, og greiða fyrir því, en ekki ráða þessum málum með fyrirskipunum úr stjórnarráðinu. Ríkisstj. hefur brugðist þessu hlutverki hrapallega. Það verður að leysa vanda atvinnuveganna, enginn neitar því, og nefnd sérfróðra manna hefur lagt fram hugmyndir um ýmsar leiðir til þess. Þegar ríkisstj. á elleftu stundu loks kallaði á formenn Alþýðusambandsins og BSRB dró hún upp úr pússi sínu allt aðrar till. en n. hafði gert, - till. með harkalegum úrræðum sem leysa eiga vandann fyrst og fremst á kostnað launþega og enn fremur eiga að rjúfa gildandi kjarasamninga, þ. á m. þá sem gerðir voru við sjálfa starfsmenn ríkisins fyrir aðeins þremur mánuðum. Ráðh, lögðu á borðið um leið vanhugsað frv. um vísitölubreytingar, sem getur dregið samningsvaldið frá aðilum vinnumarkaðarins og flutt það til ríkisvaldsins. Það var ekki að undra þótt formenn ASÍ og BSRB stæðu upp og gengju út. Ef hv. hlustendur þurfa frekar vitnanna við um það, hvert er grundvallarviðhorf t. d. framsóknarmanna, ráðandi stjórnarflokksins, heyrðist það vel af síðustu ræðu sem hér var flutt af Tómasi Árnasyni. Hverjum var verðbólgan að kenna? Launþegasamtökunum, kaupi og kjörum. Þó er hægt að lesa það í skýrslum alþjóðlegra efnahagssamtaka um Ísland, að alþýðusamtökin hafi á árunum 1974–1976, mestallt stjórnartímabilið, sýnt alveg einstaka þolinmæði og langlundargeð, og forsrh. hefur jafnvel viðurkennt þetta í ræðum. En þeir geta ekki rifið sig frá þessari trú, kenna alltaf alþýðu manna og kaupi láglaunafólksins um allan vanda. Það er rannsóknarkenningin um efnahagsmál Íslendinga. Sú deila, sem nú hefur spunnist um þessi mál, er að einu leyti ólík þeim átökum sem oft hafa orðið um efnahagsráðstafanir. Við erum vön því, að ríkisstj. leggi fram frv. um aðgerðir og stjórnarandstaða láti nægja að gagnrýna. Að þessu sinni hefur stjórnarandstaðan lagt fram sínar till. á móti, og það eru till. byggðar á sjálfri skýrslu verðbólgunefndar, - till. sem færustu sérfræðingar þessarar þjóðar telja að geti leyst núverandi vanda án þess að skerða launasamningana. Frv. ríkisstj. leggur meira á almenning, minna á fyrirtækin í landinu og skerðir gerða samninga. Till. okkar í stjórnarandstöðunni eru hagstæðari fyrir almenning, leggja nokkru meiri byrðar á fyrirtækin, en skerða ekki gerða samninga. Þetta er meginmunurinn. Og hvor leiðin sýnist þér, hlustandi góður, að sé vænlegri: að láta hag fólksins ganga fyrir eða hag peningavaldsins í fyrirtækjunum? Á að standa við gerða samninga eða rifta þeim með lagaboði? Ríkisstj. hefur valið ranga leið og hún hefur spillt stéttafriði sem þjóðinni er nauðsynlegur. Þar að auki hefur hún hótað frekari valdbeitingu síðar með hagstjórnartæki sem vissulega mætti við réttar aðstæður nota, en eins og ríkisstj. leggur það fram er það bein hótun við launþegasamtökin í landinu. Stjórnarliðar eru vissulega ekki sammála um þetta frekar en svo margt annað. Þar hefur hver höndin verið upp á móti annarri. Þeir hafa notað dagsbirtuna til þess að rífast innbyrðis, og svo hefur sjálft Alþ. fengið nóttina og þá fyrst hefur stjórnarandstaðan fengið að tala um málið. Er þó varla hægt að segja að margir hafi hlustað, því að meiri hl. af Framsfl. t. d. hefur sofið værum svefni á meðan Alþ. hefur verið að vinna til kl. hálffimm á næturnar. Áhuginn á þessum málum er ekki meiri, enda er málið ósköp einfalt í þeirra augum: Þetta er allt verklýðnum að kenna. Kaupið er of hátt. Verst af öllu er að efnahagstill. ríkisstj. eru aðeins til bráðabirgða. Þær snerta ekki framtíðarlausn, sem þó er það yfirþyrmandi verkefni sem þjóðin verður að snúa sér að. Verðbólgan er eins og of hár blóðþrýstingur og ýmsir fleiri sjúkdómar. Það þarf að beita meira en einu lyfi til að halda henni niðri. Það verður að gera ráðstafanir á mörgum sviðum samtímis af festu og fórnfýsi, hvað sem þær kosta, og þá fyrst er von um árangur eftir nokkurn tíma. Það er hægt að telja upp langan lista aðgerða í þessu skyni, og það er líka hægt að draga saman nokkur meginatriði þeirrar stefnu sem við verðum að taka upp, og því fyrr því betra. Ég skal hér telja sex meginstefnuatriði sem ég legg áherslu á. Í fyrsta lagi verður að gera meiri háttar endurbætur á ríkisfjármálunum. Það dugir ekki lengur að safna sífellt skuldum hjá Seðlabankanum eins og ríkisstj. hefur gert. Hún hefur látið þankann prenta 15 milljarða af verðlausum seðlum og síðan notað þá til að greiða ríkisútgjöld. Þetta er olía á eld verðbólgu. Það má draga saman, t. d. með því að endurskoða lögbundin ríkisútgjöld sem eru allt of mikil. Hugsið ykkur, að það er t. d, bundið í lögum og kemur þar af leiðandi í hverjum einustu fjárl., að það skuli veita stórfellda styrki árlega til að auka landbúnaðarframleiðslu, sem auðvitað var á sínum tíma bráðnauðsynlegt, en þetta heldur bara áfram ár eftir ár, þó að offramleiðsla sé í landbúnaði. Mörg fleiri slík dæmi gæti ég nefnt. Það verður að koma skattaumbótum í verk. Núv. ríkisstj, hefur alltaf verið að lofa þeim og alltaf svikið það loforð ár eftir ár. Það verður að afnema skattsvikin, skattahlunnindin og allt það misrétti. Og það á að taka upp núllgrunnsfjárlagagerð, ef ég má nota það orð, spyrja fyrst. hvort fjárveitingin sé nauðsynleg, en ekki, hvað hafi verið veitt í málið í fyrra, og bæta síðan einhverri prósentu við. Í öðru lagi verður að koma fótum undir verðjöfnunarsjóði útflutningsatvinnuveganna og láta þá gegna hlutverki sínu, safna fé í góðæri til að nota yfir mögru árin. Þetta gengur allt öfugt hjá núv. ríkisstj. Það er borgað út úr sjóðunum í mesta góðæri sem við höfum lifað. Í þriðja lagi verður að koma skipan á fjárfestingarmálin. Við verðum að hætta að moka milljörðum í óarðbæra fjárfestingu. Það eru fleiri en ein Krafla í landinu, þær eru víða til, mest af þeim þó hér á höfuðborgarsvæðinu. Það er t. d. ein uppi í Hlíðum, stórt og mikið skrifstofuhús, sem tryggingafélag hefur reist fyrir fé hinna tryggðu, hefur haft það lengi í byggingu, farið sér rólega og stórgrætt á steinsteypunni í þessari eilífu verðbólgu. Skammt þaðan frá er verið að byrja að byggja mesta háhýsi á Íslandi, og þar hygg ég að m. a. sé verið að festa peninga sem láglannafólkið í Verslunarmannafélaginu á í lífeyrissjóði sínum. Þetta og mýmörg önnur dæmi mætti nefna um fáránlega, ónauðsynlega og óarðbæra fjárfestingu, því að það er miklu meira en nóg verslunar- og skrifstofuhúsnæði á þessu sama svæði. Í stað Kröflustefnunnar verður að koma fastmótuð heildarstefna um útlán og fjárfestingu til að fjarlægja þar með einn versta verðbólguvaldinn. Í fjórða lagi nefni ég það, að koma verður á eins konar stéttasáttmála, en með því á ég við fast samstarf og samkomulag milli ríkisvalds og aðila vinnumarkaðarins, stöðugar viðræður, ekki bara þegar vandamálin steðja að, mörkun launastefnu sem m. a. á að tryggja eðlilega jöfnun tekna. Þessu hefur ríkisstj. nú forklúðrað á alveg furðulegan hátt, og er það kannske mesta tjónið sem unnið hefur verið með því frv. sem hér er nú til umr. Í fimmta lagi er kominn tími til að endurskoða velferðarkerfi þjóðarinnar allt frá grunni, og takið eftir því, að það er Alþfl. sem bendir á þessa staðreynd um sitt hjartans mál alveg frá upphafi flokksins. Tryggingakerfi okkar byggist óneitanlega að miklu leyti á 40 ára gömlum aðstæðum, og sjúkratryggingakerfið allt, sem okkur er mjög annt um, er að sprengja af sér öll bönd. En takmark okkar á þessu sviði er óbreytt: að hjálpa þeim sem eru hjálparþurfi, að veita öllum öryggi frá vöggu til grafar og að flytja til tekjur í þjóðfélaginu. En aðferðirnar verða að fylgjast með tímanum. Í sjötta lagi verður að hefja markvissa baráttu til að styrkja siðferðiskennd þjóðarinnar, þurrka út efnahagsafbrot, allt frá skattsvikum til fjársvika, þurrka út sérréttindi og hyglun kerfisins og gera allt þjóðfélag okkar réttlátara og mannlegra. Þetta er veigamikill þáttur í baráttunni við efnahagsvandann, af því að það eru sannarlega bein tengsl á milli þess, hvers konar viðhorf landsmenn hafa til fjármálanna og hvernig fer í fjármálastjórninni. Ef okkur tekst sóknin gegn verðbólgu eftir þessum og öðrum skyldum leiðum er ég sannfærður um að eftir 3–4 ár verður kominn tími til að skipta um mynt, leggja niður verðbólgukrónuna sem flýtur á vatni, en taka upp nýja, verðmeiri og betri krónu. Þegar við getum það verðum við einnig sjálf meiri og betri þjóð. Þessa dagana fær ríkisstj, vafalaust vilja sínum framgengt hér á Alþ., enda hefur hún ærinn meiri hl. og þrátt fyrir það að stjórnarandstaðan hefur veitt henni hart viðnám. En hún er aðeins að vinna varnarsigur í smáorrustu. Stríðið gegn verðbólgunni og öðrum vandamálum þjóðfélagsins getur enginn unnið nema þjóðin sjálf í kosningunum í vor. - Góða nótt.

Sighvatur Björgvinsson; Hæstv. forseti. Góðir hlustendur. Enn ein kollsteypan blasir nú við í efnahagsmálum. Undir lok fjögurra ára valdaferils ríkisstj. tveggja stærstu stjórnmálaflokka þjóðarinnar stendur hún á barmi hengiflugs. Við blasir 35–40% verðbólga, hrun atvinnuvega og hætta á atvinnuleysi. Okkur er sagt af stjórnvöldum, að nú séu engin önnur ráð en þau gamalkunnu bráðabirgðaúrræði sem landsmenn vita af reynslunni að engan vanda leysa til frambúðar. En hvers vegna stöndum við í þessum sporum? Sala á útflutningsafurðum okkar hefur sjaldan gengið betur og verðlag á þeim hefur aldrei verið hærra. Ekki verður aflabresti kennt um ástandið, því að afli hefur verið góður og skapað þjóðinni mikil verðmæti. Landið býr yfir auðlindum, auðugum fiskimiðum og nær ónýttum orkulindum. Fólkið er vinnusamt, engir þegnar í neinu vestrænu ríki a. m. k. leggja jafnhart að sér við vinnu og íslenskir launþegar gera né vinna jafnlangan vinnudag. Þjóðartekjur á mann eru með því hæsta sem gerist. Fyrst ytri aðstæður eru eins og ég hef hér lýst, hvers vegna stöndum við þá í þessum sporum? Hvers vegna er þá efnahagur þjóðarinnar að bresta og mikilvægustu atvinnuvegir hennar farnir að riða til falls? Talið er að sjávarútvegurinn sé nú rekinn með 12 000 millj. kr. halla á ári. Liggur sökin hjá íslenskum sjómönnum? Hafa þeir ekki tileinkað sér fullkomnustu tækni til fiskveiða sem þekkist? Skila þessir menn ekki meiri afköstum en dæmi eru til um meðal sjómanna um heim allan, en verða samt sem áður að sætta sig við lægra verð fyrir afla sinn en sjómenn í flestum nálægum löndum. Hafa þessir menn brugðist þjóðinni? Var það kannske fólkið í fiskverkuninni sem brást? Framsóknarmenn segja það. Fólkið sem þarf að leggja nótt við dag til þess að hafa í sig og á, fólkið sem barðist fyrir því í síðustu kjarasamningum að tryggja sér 100 þús. kr. lágmarkslaun á mánuði - var það þetta fólk sem brást? Eða iðnverkafólkið - fólk sem er á lægri launum en þekkist í nokkru landi á svipuðu verkmenningarstigi að greidd séu fyrir sambærileg störf, en er samt ætlað að framleiða samkeppnishæfar vörur? Eða voru það e. t. v. bændurnir, mesti láglaunahópurinn í láglaunalandinu Íslandi? Nú er hart sótt að forustumönnum launþegasamtakanna og þeim stjórnmálaflokkum sem veitt hafa verklýðshreyfingunni brautargengi. Alþýðusambandsforustunni úr Alþfl. og Alþb. er kennt um hvernig kjaramálum launþega er komið, þar eð þessi öfl hafi ekki náð árangri í forustu fyrir íslenskri verklýðshreyfingu. En hverjir hafa verið í forsvari um kjaramál bænda? Ekki hafa það verið vondu mennirnir í Alþýðusambandinu eða verkalýðsflokkunum. Þar hafa stærstu flokkar þjóðarinnar, Sjálfstfl. og Framsfl., skipst á, og þessir sömu flokkar hafa einnig ráðið framleiðslustefnunni í landbúnaði, lánastefnunni, fjárfestingarstefnunni, sem sé allri stefnumörkun í atvinnugreininni og í kjaramálum bænda. Og hver er árangurinn? Hann er sá, að bændur eru rétt rúmlega hálfdrættingar á við aðrar stéttir. Þeir eru mesta láglaunastétt landsins. Íslenskir launþegar og samtök þeirra fara ekki með stjórn þessa lands. Það er ekki sök sjómanna, verkafólks, bænda eða annarra launþega hvernig komið er. Veldur hver á heldur, segir máltækið. Það er ríkisstj. landsins sem á heldur. Það er hún sem veldur. Það er hennar sök að fjárfestingin hefur verið stjórnlaus með öllu. Það er hún sem hefur stjórnað með þeim hætti, að erlendar skuldir þjóðarinnar nema nú yfir 600 þús. kr. á hvert mannsbarn, viðskiptahalli nálgast tíunda milljarðatuginn, verðbólga er á bilinu 30–40%, ríkissjóður er rekinn með halla, skuld hans við Seðlabanka hefur aldrei verið meiri, nýjar skattaálögur nema 17 000 millj. kr. aðeins á yfirstandandi ári, atvinnuvegum landsmanna er að blæða út og Ísland orðið mesta láglaunasvæði í Vestur-Evrópu. Efnahagsúrræðin, sem deilt er um, eru nauðvörn, örþrifaráð, sem rædd eru við kreppuaðstæður sem skapast hafa. Og hver ber ábyrgðina? Þeir sem stjórnað hafa landinu. Örþrifaráðin eru örþrifaráð gegn stefnu þeirra. Nauðvörnin er nauðvörn gegn aðgerðum þeirra. Í margar vikur hefur nefnd sérfræðinga, fulltrúa vinnumarkaðarins og fulltrúa stjórnmálaflokkanna, unnið að könnun verðbólguvandans og leit að valkostum. Einn valkosturinn gekk út frá því, að grundvöllur kjarasamninga væri ekki skertur. Fulltrúar stjórnarandstöðunnar í n. og fulltrúar launþegasamtakanna lögðu til að sú leið yrði valin, og þeir síðarnefndu buðust til að eiga viðræður við ríkisstj. á þeim grundvelli. Því boði var hafnað. En ríkisstj. hafnaði einnig till. sinna eigin manna og sérfræðinga sinna í verðbólgunefndinni. Hún kastaði þess í stað sjálf fram á elleftu stundu öðrum hugmyndum sem voru sumar með öllu óræddar og fólu það m. a. í sér, að í fyrsta sinn í sögunni á að gera með valdbeitingu breytingu á grundvelli vísitölunnar, án þess að um það mál hafi verið rætt við verkalýðshreyfinguna. Slíkt hefur aldrei áður gerst. Í grein í Morgunblaðinu í morgun nefnir Halldór Elíasson prófessor þessa aðferð dæmalausa valdbeitingu og segir að sig hreinlega vanti lýsingarorð til þess að lýsa slíku framferði. Þrátt fyrir sókn afturhaldsaflanna í Sjálfstfl. að undanförnu hefur flokkurinn þó enn þau tengsl við verkalýðshreyfinguna, að hann á að vita um hvílíka ögrun við hana hér er um að ræða, enda er flokkurinn klofinn í málinu. Tveir þm. hans neita að greiða aðförinni atkv. En hinn stjórnarflokkurinn, Framsfl., hefur aldrei haft nein afskipti af verkalýðsmálum, hefur engan skilning á hlutverki verkalýðshreyfingar og engan áhuga á samskiptum eða samvinnu við launþegasamtökin. Ráðh. Framsfl. hafa viljað láta kné fylgja kviði í þessu máli. Þeir hafa viljað sýna vald sitt valdsins vegna, viljað sýna samtökum 60 þús, launamanna í landinu að þeir kærðu sig kollótta um hvorum megin hryggjar þessi samtök lægju. Þeir hafa malað niður þá mótstöðu sem kann að hafa verið fyrir slíku innan Sjálfstfl. Framsóknarbrennimarkið er á allri þessari ráðagerð. Góðir hlustendur. Ég óttast að með frumkvæði sínu í þá átt að leggja niður vinnubrögð sem siðuðum og sáttfúsum mönnum sæmir, en taka upp þau vinnubrögð sem kennd eru við frumskógalögmálin, þar sem öll brögð eru leyfð, - ég óttast að með frumkvæði í þessa átt hafi ríkisstj. lagt út á braut sem enginn sér fyrir endann á eða veit hvert liggur. Mig óar við því sem á eftir getur fylgt. Þetta er ekkí hótun. Þetta er ekki illspá byggð á ósk um hrakför sýnu verri. Þvert á móti, ég er aðeins að orða ugg sem býr með mér og mörgum öðrum um hvert stefnir. Ég hvet réttsýna og rólynda menn til þess að gera sér grein fyrir þeim hættum, sem því þjóðfélagi er búið þar sem kynt er undir stéttaátökum og boðið til stéttastríðs með þeim hætti sem ríkisstj. hefur nú gert. Við kringumstæður eins og nú eru í landi voru verða stjórnvöld að búa yfir þeim hæfileika að geta laðað til samstarfs við sig öll þau margvíslegu öfl í þjóðfélaginu sem ráða úrslitum um, eftir hvaða farvegi framvindan í efnahags- og þjóðfélagsmálum fellur. Nú er ljóst að hæstv. ríkisstj. býr ekki yfir slíkum hæfileikum. Eftir síðustu atburði er það borin von. Því fyrr sem slík ríkisstj. fer frá, boðar til nýrra kosninga og gefur þjóðinni tækifæri til þess að virkja afl sitt til sameiginlegs átaks í stað sundrungar og stéttastríðs, því betra. Ríkisstj. Sjálfstfl. og Framsfl. getur gert landslýð einn stóran greiða. Hún getur farið frá.

Magnús T. Ólafsson Hæstv. forseti. Góðir hlustendur. Síðast þegar útvarpað var umr. úr þessum sal var textinn stefnuræða forsrh. í upphafi þings. Í framlagi mínu í þær umr. var lögð áhersla á að í stefnuræðunni, sem forsrh. flutti fyrir hönd ríkisstj. sinnar, væri það ekki markverðast sem mestu máli væri eytt á - viðleitni til að sýna feril ríkisstj. og horfurnar fram undan í sem hagstæðustu ljósi væri í rauninni ekki annað en umbúðir um kjarna sem væri allt annars eðlis. Þessi kjarni í boðskap ríkisstj. í haust fólst í þrem stuttum setningum þess efnis, að svo gæti farið að forsendur stefnu ríkisstj. í efnahagsmálum reyndust fallvaltar og þá yrði að gripa til öflugra ráðstafana. Nú er það komið rækilega á daginn, að þessi stuttaralegi fyrirvari fyrir tilraun forsrh. til að túlka óhappaferil ríkisstj. í efnahagsmálum sem afrekaskrá hefur reynst þyngri á metum en allt annað í stefnuræðunni. Ráðstafanirnar í efnahagsmálum, sem þar tóku ekki nema hálfa setningu, eru orðnar þungamiðjan í löggjafarstarfi ríkisstjórnar meirihl. á þessu þingi. Fyrirheitin um endurbætur á kosningalögum, endurskoðun óviðunandi skattalaga, frv. að nýjum framleiðsluráðslögum til að losa landbúnaðinn úr úlfakreppu og tillögur um nýtt verðmyndunarkerfi í stað þess, sem verðlaunar óhagkvæm innkaup, eru grafin og gleymd í ruslakistu ríkisstj. Málin, sem hér voru talin, hafa úrslitaþýðingu fyrir jafnan rétt og hag landsmanna, en ríkisstj. virðist staðráðin í að leiða þau hjá sér, þvert ofan í gefin loforð. Nú snýst allt hjá henni um önnur efni sem koma fram í samþjöppuðu formi í frv. um ráðstafanir í efnahagsmálum sem hér er til umr. Ríkisstj. hóf feril sinn með tveim gengislækkunum á einu missiri. Nú framkvæmir hún þriðju gengislækkunina í lok valdaferils síns. Í framhaldi af lækkun gengisins leggur hún svo fyrir Alþ. frv. sem nú er rætt, þar sem kveðið er á um ógildingu verðbótaákvæða allra kjarasamninga og helmingslækkun þeirra verðbóta á laun sem samið var um á síðari hluta árs fyrir þorra launafólks. Þ. á m. er samningur sem ríkisstj. gerði sjálf með beinni þátttöku ráðh. við Bandalag starfsmanna ríkis og bæja. Einnig hyggst ríkisstj. gera gangskör að því að breyta grundvelli vísitölukerfisins með því að nema úr grundvelli verðbótavísitölu alla óbeina skatta, svo sem söluskatt, hvers konar aðflutningsgjöld og bensínskatt. hetta er meginefni frv. ríkisstj. Að hliðarráðstöfunum, sem fylgja, verður vikið síðar eftir því sem tilefni gefst. Ríkisstj. lagði á það megináherslu, að áður en hún legði fram efnahagsmálafrv. sitt lyki störfum verðbólgunefnd, sem hún setti á laggirnar í hittiðfyrra og átti samkv. erindisbréfi að hafa skilað áliti fyrir réttu ári. N. skipuðu fulltrúar stjórnmálaflokka og stéttasamtaka auk embættismanna. Ekki fór dult, að síðustu mánuðina, sem n. starfaði, var að undarlagi ríkisstj. tekið sérstakt mið af því í störfum hennar, að ríkisstj. var að undarbúa aðgerðir í efnahagsmálum. Sú varð líka raunin á, þegar leiðir skildi í lokin með nm., að mismunandi till. nefndarhluta snerust einkum um aðgerðir í efnahagsmálum á líðandi stund. Stærsta nefndarhlutann, sem skilaði sameiginlegu áliti, skipuðu fulltrúar stjórnarflokkanna og tveir embættismenn, þeir Jón Sigurðsson hagrannsóknastjóri, formaður n., og Jóhannes Nordal seðlabankastjóri, en af hálfu stjórnarflokkanna sjálfra voru heldur engir aukvisar í verðbólgunefndinni. Úr þingliði stjórnarflokkanna sátu þar formenn fjh.- og viðskn. beggja deilda Alþ., fyrir Sjálfstfl. Ólafur G. Einarsson með Jónas Haralz landsbankastjóra sér við hlið og frá Framsfl. Halldór Ásgrímsson, sem hafði sér til fulltingis upprennandi stjörnu þeirra framsóknarmanna, Guðmund G. Þórarinsson, sem nýbúinn er að vinna það sér til ágætis í prófkjöri hér í Reykjavík að fella frá þingmennsku formann þingflokks Framsfl. Í nál. sínu leggja þessir sexmenningar eindregið til, að í efnahagsráðstöfunum, sem á döfinni séu, verði tekinn sá kostur af þeim mörgu, sem raktir eru í gögnum verðbólgunefndar, sem þar er auðkenndur með tölustafnum 5 og bókstafnum B. Í kostum þessum er gerð grein fyrir hugsanlegum ráðstöfunum á fjölda sviða, svo sem í ríkisfjármálum, lánamálum, launamálum, gengisskráningu og verðlagsmálum. Kostirnir, sem raktir eru, og afbrigði þeirra eru í rauninni 6 talsins og má geta þess til glöggvunar, að í launamálum spanna þeir bilið frá því að ekki sé hróflað við kjarasamningum yfir í það, að slegið sé með lagasetningu striki yfir öll óframkomin hækkunaráhrif kjarasamninga á laun, jöfnum höndum grunnkaupshækkanir og verðbætur. Í máli eins og þessu, þar sem um það er að ræða að hafa áhrif á hagkerfi þjóðarinnar í heild, móta afkomuskilyrði jafnt einstaklinga, fyrirtækja og opinberra aðila, verður að krefjast þess, að skipulag og markviss vinnubrögð séu viðhöfð. Hefði þess verið gætt af hálfu ríkisstj. og þingliðs hennar, hefði hægri höndin vitað hvað hin vinstri gerði, mundi hafa ríkt samræmi milli álits fulltrúa stjórnarflokkanna í verðbólgunefnd og tillöguflutnings ríkisstj, hér á þingi. Ég sagði: samræmi, við algerri samhljóðan í hverju atriði var ekki að búast. En það er öðru nær en að samanburður á áliti fulltrúa stjórnarflokkanna í verðbólgunefnd og frv., sem fyrir liggur hér í d., beri vott um rækilegan og vandlegan hugsaðan málatilbúnað af ríkisstj. hálfu. Þar er um að ræða slíkt misræmi og svo veigamikil frávik, að ljóst er að við ákvarðanatöku í stjórnarflokkum og ríkisstj. hefur ekki verið um að ræða heildarafgreiðslu á samræmdum og samstæðum aðgerðum að því er tekur til mismunandi sviða þjóðarbúskaparins, heldur hefur hver höndin verið upp á móti annarri og tilviljun ein ráðið því, hvað ofan á varð í hverju atriði um sig. Af nógum dæmum er að taka til að finna þessum orðum stað. Leið 5 B í áliti verðbólgunefndar, sem fulltrúar stjórnarflokkanna í n. gerði að sinni till., gerði t. a, m, ráð fyrir að milda áhrif helmingslækkunar verðbóta á laun með því m. a. að ríkissjóður legði af mörkum 5 milljarða 140 millj. kr. til lækkunar á vöruverði. Gerir leið 5 B ráð fyrir að þessu sé komið í kring með tvennum hætti: með því að auka framlag ríkissjóðs til að greiða niður verð á landbúnaðarafurðum um 1900 millj. kr. og lækka hið sérstaka vörugjald um helming, úr 18% í 9% út árið. Auk beinna áhrifa slíkra aðgerða til lækkunar vöruverðs átti með þessu að vinna tvennt í leiðinni: greiða fyrir sölu á búvörum með niðurgreiðsluhækkuninni og ganga svo rösklega til verks gagnvart sérstaka vörugjaldinu, að auðvelt ætti að vera að fella það niður algerlega að árinu liðnu, en öllum ber saman um að það sé með bæði óheppilegum og ósanngjörnum hætti á lagt. Í báðum þessum atriðum er í frv. ríkisstj. hopað stórlega frá till. fulltrúa stjórnarfl. í verðbólgunefnd. Niðurgreiðslur eiga ekki að aukast nema um 1300 millj. í stað 1900 millj. kr., og í stað þess að helminga sérstaka vörugjaldið er rétt nartað í það, lækkunin nemur einungis 2%, úr 18% í 16%. Heildarniðurstaðan af þessu atriði er sú, að með þessu tvennu móti leggur ríkisstj. aðeins fram úr ríkissjóði til lækkunar vöruverðs rúma 2 milljarða kr., nákvæmlega til tekið 2020 millj. kr., í stað ríflegra 5 milljarða, 5140 millj., sem fulltrúar stjórnarflokkanna í verðbólgunefnd lögðu til. Framlag þetta til lækkunar á vöruverði er þannig skert um rúmlega 3/5 frá því sem samræmd heildartillaga gerði ráð fyrir. Hliðstæðu máli gegnir um annan höfuðþátt tillögu 5B: lækkun á útgjaldaliðum ríkissjóðs frá því sem til þeirra er veitt á fjárlögum. Gert var ráð fyrir í leið 5 B, sem fulltrúar stjórnarflokkanna í verðbólgunefnd gerðu að sinni till., að fram færi niðurskurður á fjárl. sem næmi 2 milljörðum kr. Í stað þess að setja ákveðin fyrirmæli um slíka lækkun í frv. sitt hefur ríkisstj. valið þann kost að setja í 12. gr. þess heimild til lækkunar um helmingi lægri upphæð, 1 milljarð. En til þess að sýna einhvern lit á frekari sparnaðarviðleitni, a. m. k. í orði, hefur ríkisstj. sett í grg. með frv. sínu afar mjósleginn ádrátt, sem ber með sér að hann er til kominn eftir langa togstreitu og harða og hljóðar svo í öllu sínu umkomuleysi, með leyfi hæstv. forseta: „Auk þess verður unnið að því á næstunni að leita leiða til að fresta framkvæmdum, sem fjármagnaðar eru með erlendum lántökum, um a. m. k. 1000 millj. kr.“ Það er sem sé ætlunin að vinna að því að leita leiða. Svona margfaldur fyrirvari og það í grg. einvörðungu gefur til kynna að í þessu efni verði ekkert gert og þeim, sem settu orðin svona saman, sé það mætavel ljóst. Auk þessara veigamiklu frávika frá tillögum stjórnarflokkanna í verðbólgunefnd um atriði, sem þó gætir í margnefndri leið 5 B og frv., eru sum þýðingarmestu ákvæði frv. algerlega án tengsla við það sem sett var fram í áliti nm. Ákvæði 2. gr. frv. um minni skerðingu á verðbótavísitölu láglauna en annarra launaflokka eru skyldari því afbrigði fimmtu leiðar, sem auðkennt er með bókstafnum A, en afbrigði B. Svo afkáralega hefur tekist til við frv.-gerðina, að þótt ákvæði 2. gr. um sérstaka meðferð á verðbótum til að gera hlut þeirra lægst launuðu skárri en annarra sé það frv: ákvæðið sem allir telja til bóta, hvort sem þeir eru mótfallnir eða fylgjandi málinu í heild, þá liggur fyrir að ekki einu sinni frv: smiðirnir og flm. þess hafa treyst sér til að skýra frá hvernig eigi að framkvæma frv: gr. Hér er ekki tóm til að rekja þessa flækju til neinnar hlítar, aðeins taka fram, að við ákvörðun á því, hvort launþegi skal komast í þann hóp, sem fær yfir helming umsaminna verðbóta, er enga viðmiðun unnt að hafa af kauptaxta, heldur kemur til álita hve miklar verðbætur hans eru orðnar á dagvinnutekjur, yfirvinnutekjur, álkvæðistekjur og álagsvinnutekjur hverjar um sig. Ríkisstj. segist ætla að setja reglugerð um framkvæmdina, en ekki er vitað til að neinn hafi getað sýnt fram á hvernig sú reglugerð geti litið út þannig að hún nái tilgangi sínum. Þá er ótalið það ákvæði frv., sem hvergi örlar á í leiðunum sex sem verðbólgunefnd fékk til skoðunar. Það er fyrirmæli 1. gr. um að frá og með næstu áramótum skuli óbeinir skattar engin áhrif hafa á verðbótavísitölu né verðbótaákvæði kjarasamninga. Hér er um mikla og afdrifaríka kerfisbreytingu að ræða. Frá því vísitölufyrirkomulag um framreikning launakjara var fyrst tekið upp hér á landi hafa óbeinir skattar verið innifaldir í heim vísitölugrundvelli sem skammtað hefur vísitölubætur á laun. Eftir að söluskattur hækkaði svo sem raun hefur á orðið og er nú fimmti hluti af grunnverði vöru og þjónustu, hefur því æ oftar verið hreyft, að óeðlilegt sé af ýmsum ástæðum að óbeinir skattar hafi full áhrif á vísitölubótaverð á laun, en beinir skattar alls engin áhrif. Bent hefur verið á, að Danir til að mynda telja ekki óbeina skatta með í grundvelli kaupgjaldsvísítölu sinnar. En þá er þess að gæta, að í Danmörku kemur það á móti, að niðurgreiðslur á vöruverði koma ekki heldur við sögu við útreikning kaupgjaldsvísitölu. Ástæðan er sú, að væru niðurgreiðslur inni í vísitölugrundvellinum, en óbeinir skattar ekki, væri hægt að leika þann leik að hækka óbeina skatta beinlínis til að verja tekjunum til niðurgreiðslna, þannig að neysluskattur fengi tvöföld áhrif til að halda niðri kaupgjaldsvísitölu, og má líkja slíku fyrirkomulagi við svikamyllu í tafli. Eins og 3. gr. frv. er úr garði gerð, er ekkert því til fyrirstöðu, að svona yrði hægt að fara að eftir að ákvæði hennar væru komin til framkvæmda. Ekki skal því haldið fram, að sá sé ásetningur höfundar frv., heldur bendir það, sem gerðist í meðförum þess hjá fjh.- og viðskn., til að hér sé um að ræða hróplegasta dæmið af öllum um lélegan undirbúning málsins af ríkisstj. hálfu. Allir fulltrúar stjórnarflokkanna með tölu í fjh.- og viðskn. viðurkenna sem sé í nál. sínu, að ekki sé í rauninni unnt að taka óbeinu skattana út úr vísitölugrundvellinum nema um leið sé tekin afstaða til þess, hversu farið skuli með niðurgreiðslur vöruverðs í því kerfi. En af einhverjum óskiljanlegum ástæðum hafa fulltrúar stjórnarflokkanna í n. ekki þann hátt á, sem eðlilegastur hefði verið, að flytja brtt. við 3. gr. um þetta efni. Þeir láta sér nægja fróma ósk í nál. um að þeir telji rétt að fela kauplagsnefnd að meta sérstaklega þátt niðurgreiðslna í vöruverði í tengslum við óbeina skatta. Sú afgreiðsla málsins er allsendis ófullnægjandi, hvernig sem á er litið, en sýnir ljóslega í hvaða klípu stjórnarliðið hefur sett sig með óvönduðum vinnubrögðum. Hæstv. forseti. Góðir hlustendur. Mér er ljóst að í umr. sem þessum er fátt leiðigjarnara en að heyra hvern ræðumann af öðrum koma að hljóðnemanum og segja sömu eða svipaða hluti með mismunandi orðum og áherslum. Því hef ég kosið að láta hjá líða almennt yfirlit um frv., sem fyrir liggur, heldur kosið að beina athyglinni að takmörkuðu sviði efnis þess og aðdraganda. Sú athugun hefur leitt í ljós, að þetta frv. er ekki markviss ráðstöfun samhentrar ríkisstj., sem veit hvað hún vill og hefur markað sér leið af framsýni og yfirvegun. Þetta frv. er vanburða afsprengi sundurleits þingmeirihl., sem hangir saman á því einu að hann veit sig sameiginlega ábyrgan á þessari misheppnuðu stjórn flokka sem hafa fyrirgert trausti margra sinna bestu stuðningsmanna. - Ég þakka þeim, sem hlýddu.

Sjútvrh. (Matthías Bjarnason) : Hæstv. forseti. Góðir Íslendingar. Þegar núv. ríkisstj. tók við völdum fyrir þremar og hálfu ári setti hún sér tvö höfuðmarkmið: Í fyrsta lagi að færa fiskveiðilögsögu okkar út í 200 sjómílur og stefna að algerum yfirráðum Íslendinga yfir fiskveiðum á öllu þessu hafsvæði. Hitt höfuðmarkmiðið var að draga úr verðbólgunni, og þar náðist mjög umtalsverður árangur, því að á miðju s. l. ári var verðbólgan komin niður í 26%. Nú er hún að vísu á leiðinni yfir 30% markið, vegna þess að kaunhækkanir hafa síðustu 12 mánuði hækkað að meðaltali um rúmlega 60%, á sama tíma sem meðaltalshækkun á útflutningsafurðum okkar hefur ekki numið nema um 20%. Við verðum líka að hafa í huga, að frá því að kjarasamningarnir voru gerðir hafa ytri aðstæður versnað hjá okkur Íslendingum hvað snertir verð og sölu á útflutningsafurðum. Að undanförnu hefur ekki orðið framhald hækkana á freðfiskafurðum, saltfiskafurðir hafa lækkað frá því sem áður var og við eigum nú óseldar skreiðarbirgðir fyrir 5000 mill j. kr. Þessar breytingar allar hafa rýrt afkomu útflutningsatvinnuveganna gífurlega og á þann veg, að ekki varð komist hjá aðgerðum til þess að koma í veg fyrir að flest hraðfrystihús landsins neyddust til að stöðva rekstur sinn. Sömuleiðis þótti bæði rétt og sanngjarnt að hækka fiskverð um 13%, en það hafði staðið óbreytt frá 1. júlí á s. l. ári. Ég tel eðlilegt, að slík fiskverðsbreyting ætti sér stað á sama tíma og aðrir launþegar hafa fengið miklar hækkanir. Það varð ekki hjá því komist að sjómenn fengju þessa hækkun og útgerðarmenn til þess að mæta hækkunum á útgerðarkostnaði skipa sinna. Það er augljóst mál, að þegar kaupgjald og verðlag þrefaldast miðað við verðmæti útflutningsframleiðslunnar, þá þarf að gera sérstakar ráðstafanir. Eftir kjarasamninga á s. l. sumri og með nýju fiskverði frá áramótum fór hagur hraðfrystihúsanna og flestra annarra greina í fiskiðnaði mjög versnandi, og svo var komið nú um áramótin, að óumflýjanlegar voru ráðstafanir til þess að koma í veg fyrir stöðvun þessara mikilvirku atvinnutækja. Stöðvun hraðfrystiiðnaðarins þýddi stöðvun útgerðar og stöðvun velflestra atvinnugreina í þessu landi, því að sjávarútvegurinn er undirstöðuatvinnuvegur landsmanna og þegar hann bregst bregðast einnig aðrar stoðir íslensks efnahagslífs. Þess vegna var gengisbreyting gerð og í framhaldi af henni þær hliðarráðstafanir sem þetta frv. gerir ráð fyrir. Í þeim hliðarráðstöfunum er fyrst og fremst stefnt að því að tryggja þeim, sem minnst hafa í þjóðfélaginu, svipuð lífskjör og þeir áður höfðu. Hins vegar verður ekki hjá því komist að draga úr kaupuppbótum á öll meðallaun og upp úr, þannig að þeir sem hæst launin hafa verða að krónutölu að fórna mestu. Samhliða þessu eru gerðar ráðstafanir til þess að bæta hag ellilífeyrisþega og örorkuþega fram yfir það, sem oft áður hefur verið gert. Ég tel að þessar ráðstafanir, sem hér er verið að gera, séu eins mildar og hægt er. Það er óhjákvæmilegt að taka vísitöluna til meðferðar, því að við getum ekki lifað og rekið okkar þjóðfélag með því vísitölufyrirkomulagi sem við búum við og er margviðurkennt af talsmönnum allra flokka að þurfi að breyta til þess að draga úr hinum miklu verðbólguhvata sem það hefur í för með sér. En þegar á hólminn er komið standa menn ekki við stóru orðin. Það má lengi deila um hvaða breytingar eigi að gera á vísitölugrundvellinum. Þær breytingar, sem þetta frv. felur í sér, eru að mínum dómi eðlilegar þegar jafnframt er höfð í huga sú yfirlýsing sem hæstv. forsrh. gaf áðan varðandi niðurgreiðslur á vöruverði. Atvinna hefur verið mikil í landinu og tekjur hjá öllum stéttum verið mjög góðar. Kaupgeta hefur verið meiri en nokkru sinni fyrr. En þrátt fyrir það að góðæri hefur verið ríkjandi hjá öllum þorra landsmanna er kynt undir elda að glóðum óánægju, og þar hefur hin neikvæða fréttamennska, bæði ríkisfjölmiðla og annarra, fyrst og fremst verið að verki. Þar er aldrei spurt um það, hvað áunnist hefur, hvort við höfum gengið götuna til góðs, heldur er alltaf spurt: Ertu ekki óánægður með þetta eða hitt? Alltaf er reynt að finna einhvers staðar óánægju. Er mögulegt að óánægjan eigi fyrst og fremst að vera ríkjandi þegar allt leikur í lyndi? Ber kaupmáttur launa á s. l. ári vott um að almenningur hafi átt við mikla erfiðleika að stríða í efnahagsmálum á s. l. ári? Ber það vott um að lífskjörin hafi versnað, þegar 70 þús. manns hafa farið utan og keypt gjaldeyri í íslenskum bönkum fyrir 5.8 milljarða kr. á móti 59 þús. manns fyrir 3.2 milljarða kr. á árinu á undan? Ber það vott um fátæki, að keyptar voru til landsins á s. l. ári 7563 bifreiðar á móti 4310 á árinu 1976? Ber það vott um peningaleysi, að flutt eru inn 8827 sjónvarpstæki á árinu 1977 á móti 2202 árið á undan, og af þeim eru 97% litasjónvarpstæki? Ber þetta vott um að það hafi verið kreppt alvarlega að almenningi í þessu landi, eða ætlar einhver að halda því fram, að þessi innflutningur nái aðeins til örfárra forréttindamanna eða stétta í þjóðfélaginu? Verslun hefur aldrei verið meiri en á s. 1. ári og þó sérstaklega í desembermánuði. Lífsgæðakapphlaupið hefur verið í algleymingi. Finnst hlustendum þetta ekki vera í samræmi við sultarræðu Sighvats Björgvinssonar áðan? En við verðum að taka tillit til aðstæðna í þjóðfélaginu. Við vitum að það var gengið of langt í verðlags- og kauphækkunum á s. l. ári og dýrtíðarhjólið hefur snúist hraðar og við stefnum rakleitt í svo gífurlega dýrtíð, að á tveimur árum, ef ekkert er að gert, mundum við nálgast það Evrópumet sem var þegar Lúðvík Jósepsson og þeir félagar fóru frá stjórn sumarið 1974. Það þýðir ekki að berja sér á brjóst og bölva verðbólgunni, en snúast á móti þegar á að gera ráðstafanir til þess að draga úr mætti þessa skrímslis. Það er betra fyrir launþega að taka þeim hóflegu ráðstöfunum, sem hér eru á ferðinni, og hægja á verðbólguhjólinu en að þjóðin haldi áfram í þessum hrunadansi forheimskunnar, sem leiðir til spillingar og óhamingju á margan hátt í þjóðfélaginu. Vísitöluskrúfan er vítahringur sem við verðum að komast út úr. Við getum ekki haldið áfram á þessari röngu braut. Ríkisstj, væri alls ekki vanda sínum vaxin, ef hún léti nú sem ekkert væri vegna þess að það eru kosningar að vori. Henni ber skylda til að leggja fyrir þjóðina, hvað um er að ræða, og segja henni sannleikann og gera tilraun til að komast fyrir þennan vanda. Þessi ríkisstj. hefur unnið stærri sigra en nokkur önnur með útfærslu landhelginnar í 200 mílur, og það sem meira er um vert, hún hefur tekið alvarlega stjórn fiskveiða innan 200 mílna og komið útlendingum burt úr íslenskri landhelgi að undanskildum samningum við þrjár þjóðir sem eru smávægilegir miðað við það, sem áður var, og eru gerðir af fúsum og frjálsum vilja. Ríkisstj. varaði við of háum kröfum launþega í landinu, ekki vegna þess að hún unni ekki launþegum að njóta bestu kjara, heldur vegna hins, að í kjölfar slíkra kauphækkana fylgir verðhækkunarskriða vegna vísitölufyrirkomulagsins, svo sem þegar hefur komið á daginn. Ytri skilyrði eru ekki þau sömu, og við verðum að taka tillit til þess sem er í kringum okkur. Þessar aðgerðir verða ekki til þess að drepa einn eða annan. Þær eru skerðing að vissu marki. en það er reynt til hins ýtrasta að skerða ekki lífskjör þeirra sem minnst mega sín og minnstar tekjur hafa. Kauptaxtar verkamanna hafa á tímabili núv. ríkisstj. hækkað um 225.5% og kauptaxtar allra launþega um 221.7%. En tekjutryggingarmark elli- og örorkulífeyris að viðbættri tekjutryggingu hefur hækkað um 286.1% og tekjutryggingarmark með heimilisuppbót, sem tekin var upp á s. l. sumri, hefur hækkað um 354.2%. Ætla svo fulltrúar vinstri flokkanna að halda því fram, að hér hafi verið að verki ríkisstj. sem skilur ekki félagslegar umbætur, ríkisstj. sem alltaf ræðst á lítilmagnann, þegar slíkar tölur liggja fyrir frá hlutlausri stofnun, Þjóðhagsstofnuninni. Þegar við lítum í kringum okkur og vitum um þau miklu bágindi sem eru um víða veröld, þegar við lítum til nágrannalandanna, til þeirra samdráttaraðgerða sem þar er verið að gera, í ríkjum þar sem þjóðir hafa lifað við allsnægtir á undanförnum árum, þá þurfum við Íslendingar ekki að kvarta. Við skulum líta til stjórnar jafnaðarmanna í Danmörku, þar sem atvinnuleysi vex með hverjum degi sem líður. Við skulum minna íslensku kratana á 8% gengisbreytingu norsku jafnaðarmannastjórnarinnar um síðustu helgi. Við skulum líka minna íslensku kratana á kratastjórnina í Bretlandi, sem hefur sett sér það höfuðmarkmið, að kaupgjald hækki ekki á ári hverju um meira en 10%. Hvernig stendur á því, að jafnaðarmannaflokkar eru svona sterkir í þessum löndum, þar sem þeir eru svona vondir við fólkið, en jafnaðarmannaflokkurinn á Íslandi er sífellt að minnka, eins og hann vill vera góður við fólkið, að hann segir sjálfur? Eða halda íslenskir jafnaðarmenn að fólk sé búið að gleyma öllum þeim gengisfellingum og kjaraskerðingum sem þeir hafa staðið að um dagana? Svo kemur hér formaður flokksins, Benedikt Gröndal, fullur hneykslunar á þeim ríkisrekstri, sem hér á sér stað, og það vanti allt aðhald í sambandi við afgreiðslu fjárl. Þessi maður og flokkur hans hefur stutt hverja hækkunartill. sem flutt hefur verið við afgreiðslu fjárl., bæði frá eigin flokki og kommúnistum, till. sem hafa samtals skipt nokkrum milljörðum kr. það tímabil sem þessi ríkisstj. hefur setið. Þessum mönnum ferst að tala. Benedikt Gröndal taldi forustumönnum ASÍ og BSRB það til hróss að hlaupa á dyr, þegar rætt er um vandamál launþega í landinu. Ég tel það ekki þeim til hróss. Ég tel það lýsa vanstillingu þessara foringja launþeganna að hlaupa á dyr og verða þeim til skammar. Íslenska þjóðin hefur ekki heldur gleymt Alþb. Alþb. hefur staðið að gengislækkun. Og 1. júní 1974 átti kaupgjaldsvísitalan að hækka um 17–18%, en þáv. ríkisstj. hafði ákveðið að greiða niður hluta þeirrar vísitöluhækkunar með peningum sem voru ekki til og engar till. voru gerðar um hvernig afla skyldi. En það, sem á vantaði til að standa við þessa kaupgjaldsvísitölu, átti ekki að koma til útborgunar. Þá þagði Þjóðviljinn þunnu hljóði. Þá var ekki sagt eitt einasta orð. Einnig var ákveðið eftir febrúarsamningana 1974, að fiskverð til sjómanna og útgerðar yrði óbreytt, og það gert með brbl. Það þýddi að sjómenn fengu ekki þær kjarabætur, sem landverkafólk hafði fengið, og kjör þeirra voru skert enn meir en kjör landverkafólks. Það þýddi það sama og við hefðum ekki hreyft við fiskverði um síðustu áramót. Og svo setur Lúðvík Jósepsson upp sparisvipinn, þegar hann kemur hér í pontuna, og hefur allt á hornum sér, - maðurinn sem fann upp gengissigið. Hann álasar þessari ríkisstj. fyrir að hafa notað það. Þetta er „patent“ sem hann fann upp þegar hann var viðskrh., en núv. ríkisstj. er staðráðin í því eftir þessa gengisbreytingu að leggja nú þetta „patent“ fyrrv, viðskrh, á hilluna. Þessu er þjóðin ekki búin að gleyma. Sporin hræða. Hvað varð um þriðja vinstri flokkinn? Það var flokkur sem reis upp og vann stórsigur í kosningunum 1971, Samtök frjálslyndra og vinstrimanna, og fékk 5 þm. kjörna. Snemma hvarf einn þm. úr hópnum og var í fullri andstöðu við hina þau ár sem vinstri stjórnin sat. Annar foringi flokksins fór í ríkisstj, og út úr stjórnmálum. Þriðji þm. fór þá í ríkisstj. Hann fór úr flokknum og gekk í Alþfl. Fjórði þm. sat eftir í ríkisstj. og tók þátt í öllum þessum aðgerðum, og það er formaður flokksins nú, Magnús T. Ólafsson, sem var áðan að ljúka máli sínu. Einn þm. er þá afgangs sem enn er á þingi, en hefur ákveðið að fara úr þessum flokki og bjóða sig fram utan flokka. Þannig er nú komið fyrir þessum flokki. Hann hefur tvístrast. En nú hafa þeir aftur mæst í Alþfl., stóru vinirnir, Björn Jónsson og Bjarni Guðnason. Haldið þið að það verði ekki skemmtileg sambúð í þeim flokki? Það er ekki að furða þó að Gylfi Þ. Gíslason brosi ánægjulega, eins og lítið og saklaust barn. Það kemur fyrir í öllum stjórnmálaflokkum að menn greinir á um leiðir og það er ekki alltaf samvinna og samstarf. En í Sjálfstfl. ríkir sá andi, að flokkurinn tekur ábyrga afstöðu til mála hverju sinni. Honum hefur verið kennt um það, að hann hafi ekki stutt úrræði vinstri stjórnarinnar vorið 1974. Það er ekki hlutverk stjórnarandstöðu að koma lagafrv, fram fyrir ríkisstj. og síst af öllu þegar hún hefur ekki þingmeirihl. að baki og á að segja af sér. Ef þessi ríkisstj. kemur ekki sínum ráðstöfunum í efnahagsmálum fram, þá verður hún að fara. Það er hennar og stuðningsmanna hennar að gera þær ráðstafanir að lögum sem nauðsynlegar eru taldar. Það er sannfæring mín, að óðaverðbólgan er meira en efnahagslegt fyrirbæri. Hún hefur víðtækt vald á sálarlífi fjölmargra þjóðfélagsþegna og veldur ógnvekjandi lífsgæðakapphlaupi. Fólk eyðir fram yfir það sem er skynsamlegt og viðráðanlegt og krefst of langs vinnutíma á kostnað heimilanna. Börnin verða afskipt, hamingja heilbrigðs heimilislífs lýtur í lægra haldi fyrir upplausn og sundrungu. Það er mörg bölvunin sem óðaverðbólgan veldur, en því er ekki að leyna, að þeir, sem fyrst og fremst græða peningalega á henni, eru stóreignamennirnir. Þeir verða ríkari eftir því sem verðbólguhjólið snýst hraðar. Hinn almenni launþegi lifir ekki á óðaverðbólgunni. Að vísu hækkar íbúðin hans eða húsið í verði, en stóreignamaðurinn margfaldar eignir sínar. Það er eftirtektarvert þessa síðustu daga, hve illa hefur legið á mörgum verðbólgubröskurum af ótta við að ráðstafanir ríkisstj. í efnahagsmálum drægju verulega úr óðaverðbólgunni. Það er röng stefna margra forustumanna launþega að krefjast sífellt fleiri króna í laun, þegar meira virði er að fá fyrir krónurnar aukið verðmæti. Það er þetta sem ríkisstj. er nú að framkvæma með ráðstöfunum sínum, og gegn þessu berjast stjórnarandstæðingar af alefli með verðbólgubröskurunum. Það er skoðun mín að fólk, sem vinnur af alúð og skyldurækni, eigi að öðlast möguleika á að verða efnahagslega sjálfstæðir einstaklingar sem samfélagið á ekki að skattleggja meira en nú er gert. En verðbólgubraskið er óeðlilegt. Sjálfstfl. er sterkasta aflið í stjórnmálum Íslands. Hann lætur enga sérhagsmunahópa segja sér fyrir verkum. Þar eru teknar ákvarðanir út frá því sjónarmiði, sem er þjóðarheildinni fyrir bestu á hverjum tíma, og tillit tekið til allra stétta. Við höfum stjórnarforustu í okkar höndum og ætlum með samstarfsflokki okkar á þessu kjörtímabili að stjórna landinu til næstu kosninga eftir því sem þingmeirihl. okkar telur farsælast heildarhagsmunum þjóðarinnar í bráð og lengd. - Góða nótt.

Eðvarð Sigurðsson Hæstv. forseti. Góðir áheyrendur. Hér er til umr. frv. til i. um ráðstafanir í efnahagsmálum, flutt af þeirri ríkisstj. sem lengst allra hefur gengið í því að þrýsta niður kaupmætti launa vinnandi fólks. Og efni þessa frv. sker sig ekki úr í þeim verkum hennar. Höfuðefni þess er ný árás á samningsfrelsi verkalýðssamtakanna og stórfelld kjaraskerðing fyrir allt launafólk. Öllum ákvæðum í kjarasamningum launþegasamtakanna, sem gerðir voru s. l. sumar og haust og kveða á um verðbætur á kaupið vegna hækkandi verðlags, á nú að rifta. Fyrir fáum mánuðum var þessi sama ríkisstj. beinn aðili að gerð kjarasamninga við starfsmenn ríkisins og einnig aðili að samningum ASÍ, þótt með öðrum hætti væri. Nú ætlar ríkisstj. að nota löggjafarvaldið til að ómerkja undirritun ráðh. undir þessa samninga og rifta þeim. Samtímis er svo leitað eftir stuðningi alls launafólks og samtaka þess við þennan gerning. En í því efni mun hún áreiðanlega sannreyna að til of mikils er mælst. Okkur er sagt, að sú kjaraskerðing, sem felst í þessu frv., sé nauðsynleg vegna þess að mikill vandi sé nú í efnahagslífi þjóðarinnar og atvinnuvegirnir eigi í miklum erfiðleikum. Og því er haldið fram, að aðalorsök þessara vandamála sé kauphækkunin á s. l. ári. Þessi fullyrðing er fjarri öllum sanni. Því skal að vísu ekki neitað, að ýmis vandi steðjar nú að efnahags- og atvinnulífi þjóðarinnar, en sá vandi á fyrst og fremst rætur sínar í stefnu og stefnuleysi ríkisstj. sjálfrar. Að þessu hafa verið færð mörg og skýr rök, og ég ætla ekki að tíunda þau frekar, nema hvað varðar samninga verkalýðsfélaganna. Það er rétt, að samningar verkalýðsfélaganna í júní s. l. fólu í sér verulega kauphækkun í krónutölu. En hvers vegna þurfti verkalýðshreyfingin að knýja fram þessa kauphækkun? Kauphækkunin var afleiðing af og andsvar verkalýðshreyfingarinnar við kjaraskerðingarstefnu ríkisstj. Með tveim gengisfellingum, látlausu gengissigi og öðrum verðhækkunum hafði tekist að lækka svo kaupmátt launanna árin 1975 og 1976, að leita verður fjölda ára aftur í tímann til að finna hliðstæðu. Það var til að vinna upp þessa gáfulegu kaupskerðingu sem launin voru hækkuð s. l. sumar. En verkalýðshreyfingunni var ljóst, að til þess að skapa þessari kauphækkun svigrúm og hamla gegn verðbólgu þurfti að gera sérstakar ráðstafanir, og í því efni benti hún á leiðir og setti fram kröfur til ríkisstj. jafnhliða kaupkröfum sínum til atvinnurekenda. En á þetta var ekki hlustað og engar ráðstafanir gerðar. Og nú þegar þessi stefna ríkisstj. hefur leitt til vandræða er verkafólk beðið að taka með þögn og þolinmæði nýrri kjaraskerðingu, nýrri kauplækkun. Það er sama gamla sagan, ríkisstj, sér engin ráð nema kauplækkun, að leysa vandann á kostnað launafólksins. Þegar svona ráðstafanir eru gerðar og því er haldið fram, að það sé kaup hins almenna verkafólks sem er að sliga atvinnuvegina, þá er ekki úr vegi að athuga hvað þetta kaup er í dag sem endilega verður að lækka. Sagt er að útflutningsatvinnuvegirnir séu verst á vegi staddir og þó einkum fiskvinnsla. En hvert er þá kaupið í fiskvinnslunni? Það er núna frá tæpum 111 þús. kr. á mánuði fyrir dagvinnu og getur hæst komist í tæplega 115 þús. kr. á mánuði. En vinni þetta fólk alla virka daga frá klukkan 8 að morgni til klukkan 19 að kvöldi verður mánaðarkaup frá tæpum 150 þús. kr. og getur komist í 155 þús. kr. Dettur nokkrum manni í hug, að það sé réttlætanlegt eða það bjargi atvinnuvegunum að skerða þetta kaup? Alþýðusambandsþing í nóv. 1976 mótaði þá meginkröfu í komandi kjarasamningum, að lágmarkskaup skyldi vera 100 þús. kr. á mánuði miðað við verðlag í nóv. 1976 og síðan fullar verðbætur á þau laun. Viðskrh., Ólafur Jóhannesson, lýsti yfir fylgi sínu við þessa kröfu í fyrravetur og taldi hana réttmæta. Lágmarkskaupið, sem verkalýðsfélögin sömdu um 22. júní s. l., er í dag 106 þús. kr. á mánuði, en ef þau hefðu náð kröfum sínum fram að fullu í einum áfanga, þá væri þetta kaup í dag nærri 145 þús. kr. Það vantar sem sé hátt í 40 þús. kr. á mánuði til að ná því kaupi sem Ólafur Jóhannesson lýsti yfir fylgi sínu við fyrir tæpu ári. Nú rembist þessi ráðh. og öll ríkisstj. við að lækka þetta 106 þús. kr. kaup. Ég læt hlustendum eftir að nefna þau lýsingarorð sem hæfa slíku hátterni. Höfuðatriði þessa frv. felast í fyrstu þremur gr. þess. Í 1. gr. er ákveðið að aðeins skuli greiða á árinu 1978 helming þeirra verðbóta á laun sem samningar ákveða. Í 2. gr. er þó sagt, að launþegi skuli aldrei fá minna en sem svarar 880 kr. á mánuði fyrir hvert 1% sem verðbótavísitalan hækkar um hverju sinni. Tilgangur þessarar greinar mun vera sá, að þeir lægst launuðu fái hlutfallslega heldur meira en hálfar bætur. En öll er greinin og þær skýringar, sem fram hafa komið við hana, svo óljósar og ruglingslegar, að telja má þessi ákvæði óviðunandi fyrir verkafólk sem vinnur ójafnan vinnutíma á tíma- og vikukaupi, og jafnframt munu þessi ákvæði vera óframkvæmanleg fyrir atvinnurekendur. Það er engin leið að gefa út kauptaxta sem fela í sér verðbætur samkvæmt 2. gr. frv., og hvernig á þá verkafólk að fylgjast með því, að það fái réttar kaupgreiðslur? Sú kjaraskerðing, sem fyrstu tvær gr. frv. kveða á um, verður ekki undir 11–12% hinn 1. des. n. k., og verður kaupmáttur launa þá orðinn lægri en hann var 1. jan. 1972. Þessi skerðing er miðuð við að verðbólgan hækki um 31% frá 1. des. 1977 til 1. des. 1978. Verði verðbólgan meiri, sem ekki er ólíklegt, eykst skerðingin að sama skapi. Til þess að vega upp þessa skerðingu þyrfti kaup að hækka um 13–14% 1. des. n. k. Innsiglið á þessa kjaraskerðingarstefnu ríkisstj, og flokka hennar er í 3. gr. frv. Þar er að finna það sem koma skal. Í þessari grein frv. segir svo: „Frá og með 1. jan. 1979 skulu óbeinir skattar ekki hafa áhrif á verðbótavísitölu eða verðbótaákvæði í kjarasamningum.“ Þetta ákvæði frv. er einhver allra ósvífnasta árás sem gerð hefur verið á verkalýðshreyfinguna. Með þessu ákvæði er ríkisstj. fengið vald í hendur til að gera að engu þær kauphækkanir sem verkalýðshreyfingin kynni að semja um hverju sinni. Hún gæti umsvifalaust tekið kauphækkanirnar aftur með hækkun á óbeinum sköttum og engar bætur kæmu fyrir. Þetta felur í sér nær ótæmandi möguleika til kjaraskerðingar og samningsréttur verkalýðsfélaganna væri í reynd mjög takmarkaður. Það væri aldeilis fráleitt ef launafólk léði þeim stjórnmálaflokkum kjörfylgi sem ganga til kosninga með slíka stefnuskrá. Það er lífsnauðsyn að þeir fái skellinn í vor. Launþegasamtökin, ASÍ og BSRB, og stjórnarandstöðuflokkarnir hafa lagt fram sínar tillögur í þessum málum, till. sem eru andstæða kjaraskerðingarstefnu ríkisstj. Þær till. eru verðlækkunarleið til að hamla gegn verðbólgunni og þær byggja á óskertum kjarasamningum. Slíkum hugmyndum hafnar ríkisstj. algjörlega. Hún hefur valið þá leið að rifta öllum kjarasamningum og stofna til stéttaátaka. Þar með hefur hún lokað öllum leiðum til skynsamlegra ráðstafana gegn verðbólguvandanum í samvinnu við verkalýðshreyfinguna. Samþykktir allra launaþegasamtaka varðandi þetta frv. eru á einn veg. Þau mótmæla riftun kjarasamninganna og allri kjaraskerðingu. Það þarf því enginn að vera í vafa um að þau líta þessa lagasetningu sem þvingunarlög, og viðbrögð þeirra verða í samræmi við það. Kaupgjaldsákvæðum samninga verður sagt upp fyrir 1. mars og gagnsókn verkalýðsfélaganna undirbúin. Miðstjórn Alþýðusambands Íslands hefur einróma lýst því yfir, að verði frv. þetta að lögum séu með því þverbrotnar allar heiðarlegar leikreglur varðandi sambúð verkalýðssamtakanna og atvinnurekenda og ríkisvaldsins og jafnframt að verkalýðsfélögin og allir einstaklingar innan þeirra séu siðferðilega óbundnir af þeim ólögum. Þessi orð eru hvatning til verkalýðsfélaganna og alvarleg aðvörun til valdhafa.

Landbrh. (Halldór E. Sigurðsson) : Herra forseti. Þegar hv. þm. Lúðvík Jósepsson gat í ræðu sinni áðan um aðgerðaleysi ríkisstj., þá varð mér hugsað: Nú er Bleik brugðið. Hann mundi ekki einn sinni eftir höfninni í Neskaupstað, hvað þá í Þorlákshöfn, Akureyri eða Akranesi, svo nokkrir staðir séu nefndir. Hann var búinn að gleyma Oddsskarði, að ég nefni ekki Hvalnesskriður eða frágangi á brúnni á Skeiðará. Svo illa var nú komið fyrir þessum ágæta þm., og þykir mér það miður, því ég hef hælt honum fyrir gott minni. Þá mundi hv. þm. ekki heldur eftir byggðalínunni eða hitaveitunum og öðrum orkumálum. Þar voru Krafla og Grundartangi það eina sem hann hafði fest sér í minni, Ennfremur hafði hann ekki fylgst með þeim aðgerðum sem gerðar höfðu verið til jöfnunar á símgjöldum úti um landið, sem hefur verið gert í hvert sinn sem gjaldskrá símgjalda hefur verið breytt og nú síðast með ákveðinni prósentutölu af hækkuninni, 2%. Vona ég að hv. þm. átti sig á þessu þótt síðar verði. Að tali hans og þeirra Sighvats Björgvinssonar og hv. þm. Benedikts Gröndal um landbúnaðarmál skal ég koma betur síðar. En nær hefði verið að þeir hefðu munað eftir því fyrr, að bændur þurfa að hafa góðar tekjur eins og aðrir þegnar í þjóðfélaginu, þegar höfðað var mál af hálfu Alþýðusambands Íslands gegn bændum fyrir að taka eðlilegar launahækkanir eins og þeim bar samkvæmt landslögum, enda hafa þeir Alþýðusambandsmenn tapað málinu. Þá taldi hv. þm. Sighvatur Björgvinsson að ríkisstj. hefði alveg fyrirgert rétti sínum og þó sérstaklega framsóknarmenn við það að hafa ekki samstarf við launþegana í landinu. Hefur nokkur önnur ríkisstj. haft að störfum nefnd sem hefur starfað á annað ár, þar sem samtök allra stjórnmálaflokka og samtök stéttarfélaganna hafa átt sína fulltrúa, eins og verðbólgunefnd nú? Ég dreg það mjög í efa. Sighvat þekkti ég alveg fullkomlega í lok ræðu hans, þegar hann gaf ráðh, þá einkunn að þeir væru ekki siðaðir menn eða sáttfúsir og ríkisstj. ætti að fara frá völdum. Þá var hann farinn að tala eins og hans er háttur. Áður en ég vík að frv, því um efnahagsmál, sem hér liggur fyrir, vil ég víkja sérstaklega að landbúnaðarmálum og hvernig úr þeim hefur ræst nú á síðustu vikum s. l. árs og fyrstu vikum þessa árs. Svo tókst til með greiðslur á útflutningsbótum í kringum áramótin fyrir tilstuðlan ríkisstj., að endar náðu saman vegna verðlagsársins 1976 og 1977 án sérstakrar skattlagningar á framleiðslu bænda. Samstarf tókst milli stjórnvalda forráðamanna Framleiðsluráðs og Osta- og smjörsölunnar um útsölu á smjöri, sem hefur gengið allvel. Niðurgreiðslum er haldið áfram á ull. Með þeim aðgerðum, sem er verið að gera með þessu frv. og lagt verður fram frv. um síðar í sambandi við iðnaðinn í landinu og hæstv. iðnrh. hefur undirbúið, þá treysti ég að afkoma iðnaðarins verði allsæmileg á þessu ári. Samkvæmt till. um aðgerðir í efnahagsmálum munu niðurgreiðslur verða auknar um 1300 millj, kr. og auka kaupmátt launa um 1%. Láta mun nærri að sú fjárhæð jafngildi því, að söluskattur af dilkakjöti væri felldur niður. Gengismunur á birgðum landbúnaðarvara fellur til landbúnaðarins, eins og venja hefur verið. Yfirlit hefur verið gert um lausafjárskuldir bænda og verður unnið að því máli áfram. Ekki liggja þó enn fyrir möguleikar til lausnar málinu. Tilbúið er frv. til að draga úr kostnaði við aðföng vegna landbúnaðarframleiðslu. Með því er einnig stefnt að því að gera innlenda fóðurframleiðslu samkeppnishæfa við erlendan fóðurbæti. Unnið er að markaðsöflun fyrir landbúnaðarvörur erlendis. Sömu reglum verður fylgt um verðskráningu á landbúnaðarvörum og er að því er varðar aðföng og kaupgjald, eins og þetta lagafrv. mælir fyrir um, ef það verður að lögum. Það, sem einkennt hefur þessar umr. og álit verðbólgunefndar, er það sameiginlega álit allra, að aðgerða sé þörf til þess að tryggja áframhaldandi rekstur atvinnuveganna, forðast atvinnuleysi og tryggja atvinnuöryggi, Breyting á gengi krónunnar var ekki aðeins nauðsynleg til að tryggja stöðu atvinnuveganna, heldur einnig eðlileg viðskipti okkar við önnur lönd. Kaupæði hefur verið hér mikið síðustu mánuði á s. l. ári, og t. d. var halli á viðskiptum okkar við önnur lönd um 3.9 milljarðar í janúarmánuði s. l. Ljóst er því að verðlag á innfluttri vöru var orðið of lágt miðað við kaupgetu hérlendis. Með afgreiðslu lánsfjáráætlanar fyrir árið 1978 var tekin sú ákvörðun af hálfu ríkisstj, að auka ekki erlendar skuldir á þessu ári. Það gerði þessa ákvörðun að engu, ef um áframhaldandi viðskiptahalla yrði að ræða á árinu, þó hann yrði í minna mæli en hann var í janúar. Hvort sem litið er á öryggi atvinnurekstrarins eða viðskipti við önnur lönd varð ekki hjá gengisbreytingu komist, það má öllum ljóst vera. Það, sem valdið hefur deilum af hálfu stjórnarandstöðunnar, eru hliðarráðstafanir sem fylgja í kjölfar gengisbreytingarinnar. Fer þar sem fyrr, að þess er að litlu getið er til bóta horfir. Má nefna að tekjutrygging og heimilisbætur hækka um 2%, barnabætur hækka um 5% umfram skattvísitölu, tímabundið vörugjald lækkar um 2%, niðurgreiðslur á landbúnaðarvörum hækka um 1300 millj. kr. Áhrif þessara aðgerða auka kaupmátt um 1.4%. Eins og áður hefur verið getið, er tilgangurinn með gengisbreytingunni og ráðstöfunum í efnahagsmálum, er henni fylgja, að tryggja fulla atvinnu, koma í veg fyrir viðskiptahalla við útlönd, auk þess að draga úr verðbólgu og treysta þau góðu lífskjör almennings sem náðust á s. I. ári. Til þess að hamla gegn víxlhækkun verðlags og launa gerir frv. um efnahagsráðstafanir ráð fyrir að greiða hálfar verðbætur og verðbótaauka samkv. núgildandi kjarasamningum. Þrátt fyrir þetta ákvæði um takmörkun verðbóta er þó tryggt með 2. gr. þessa frv., að þessi frádráttur komi ekki fram með fullum þunga gagnvart tekjulægstu hópum launþega. Í umr. þeim, sem fram hafa farið hér í hv. d., hafa stjórnarandstæðingar talað svo sem það að ganga á gerða kjarasamninga væri nýmæli. Nú vil ég taka það skýrt fram, að mér þykir miður að til slíks þurfi að koma, En nýmæli er það ekki og rétt þykir mér að vekja athygli á því, að á árunum 1956–1977, að báðum meðtöldum, hafa hliðstæðar breytingar verið gerðar 25 sinnum. Það út af fyrir sig er athyglisvert, hversu oft hefur þurft að gripa til slíkra aðgerða, og svo hitt, að allir stjórnmálaflokkar landsins hafa tekið þátt á þessum aðgerðum. Hv. þm. Gylfi Þ. Gíslason og Lúðvík Jósepsson, sem hafa orðið að beita slíkum aðgerðum sem ábyrgir aðilar í ríkisstjórn, geta því ekki talað um kauprán þegar aðrir verða þjóðar sinnar vegna að heita vægari aðgerðum en þeir gerðu, t. d. Gylfi Þ. Gíslason, til þess að forða atvinnuleysi. Rétt þykir að minna á nokkur atriði þessum þætti máli mínu til stuðnings. Árið 1956 voru verðlagsbætur og laun bundin nærri þrjá mánuði, og var það eitt af fyrstu verkefnum hv. þm. Gylfa Þ. Gíslasonar og Lúðvíks Jósepssonar í ráðherrastóli. Árið 1959, þegar stjórn Emils Jónssonar kom til valda, lækkaði hún verðlag og verðlagsbætur og gerði margvíslegar hreytingar á kjarasamningum. 1960 tók þó steininn úr. Þá var sett bann við vísitölubindingu á launum. Segir svo í 23. gr. þeirra laga varðandi vísitöluákvæði, með leyfi hæstv. forseta: „Óheimilt er að ákveða, að kaup, laun, þóknun, ákvæðisvinnutaxtar eða nokkurt annað endurgjald fyrir unnin störf skuli fylgja breytingum vísitölu á einn eða annan hátt: Hvar var hv. þm. Benedikt Gröndal þegar þetta var gert? Hann fordæmdi þó slíka hluti mjög hatrammlega áðan. En þetta ákvæði stóð í lögum til 1964 og var gengisbreyting þó gerð 1960 og aftur 1961. 1970 var verðstöðvun gerð og frestun vísitölubóta. Gylfi Þ. Gíslason ásamt öðrum ráðh. Alþfl., Gylfi þó lengst, hafði setið samfleytt í ríkisstj. frá 1956 til miðs árs 1971 og tók þátt í öllum þessum aðgerðum. Enginn varð var við að honum yrði flökurt af. Þá vil ég minna á það, að hv. þm. Lúðvík Jósepsson tók þátt í viðnámsaðgerðunum sem voru gerðar 1974, gengislækkun, auknum niðurgreiðslum, bundin var vísitala á laun, innborgunarkerfi við innflutning og vaxtahækkun. Að þessu stóð viðskrh. Lúðvík Jósepsson ekki síður en við hinir. Ég tek það fram, að þá eins og nú var nauðsyn aðgerða og þess vegna voru þær gerðar. En fordæming þeirra, sem tóku þátt í þessu, er að fara aftan að siðunum. Í framhaldi af þessu þykir mér rétt að reyna að gera grein fyrir því, hvaða ástæður liggja til þess að stjórnvöld hafa farið og eru enn knúin til að fara inn á svo óæskilega braut sem það er að ganga á gerða kjarasamninga. Ekki þýðir það, svo snöggsoðin afgreiðsla sem nú er notuð af stjórnarandstöðu, að illmennsku stjórnvalda sé þar um að kenna. Og um þá, sem halda því fram, forustumenn Alþfl. og Alþb.. má með sanni segja, að hér heggur sá er hlífa skyldi. Hins vegar er málið þess eðlis, að nauðsyn ber til að gera sér grein fyrir ástæðum þeim er þar að lúta. Hér er hvorki um nýmæli né illgirni stjórnvalda að ræða, heldur nauðsyn þeirra aðgerða er ríkisstj. telur sig knúða til að gera vegna þjóðarinnar í heild. Sú skýring, sem mér finnst sennilegust, er að ekki sé tekið mið af getu þjóðfélagsins við gerð kjarasamninga, eins og t. d. á s. l. sumri, þegar kauphækkunin varð um 44%. Frá því í des. 1976 til 1977 hafa laun hækkað um 88% að meðaltali og er þá miðað við launataxta, Auk þessa er vísitölukerfi okkar, eins og það er nú framkvæmt, með þeim hætti, að það er nánast óframkvæmanlegt, þegar við bætist að samhengi á milli kaupgjalds og verðlags er með þeim hætti, að áhrifin koma alls staðar fram í verðlagskerfi okkar. Þarf engan að undra þó að verðbólgan sé vel haldin, svo sem raun ber vitni um, þegar hún er fóðruð á þennan hátt. Ég minni á það, að ríkisstj. lýsti þeirri skoðun sinni við kjarasamninga á s. l. sumri, að 3–4% raunverulegar kjarabætur á árinu 1977 gætu staðist og um 3% á þessu ári, en ekki tvöföld sú fjárhæð eins og raunin varð á. Ég legg áherslu á það með tilliti til þess, sem ég hef vikið að hér að framan, að ég tel óæskilega framkvæmd að breyta kjarasamningum með lögum. En það þarf að gera þá af meira raunsæi með tilliti til gjaldþols atvinnuveganna og afkomu þjóðarinnar í heild heldur en gert hefur verið. Mér er vel ljóst, að ákvörðun um ríkisfjármál og rekstur atvinnurekstrarins hefur hér líka sitt að segja. Endurskoðun vísitölukerfisins, sem er boðuð með þessu frv, um efnahagsmál, er að mínu áliti mikil nauðsyn. Tekna ríkissjóðs, sem fara til að greiða framlög til almannatrygginga, sjúkrahúsa, skóla, vega o. fl., nýtur þjóðin í endurbótum og framlögum til þeirra þátta er njóta fjárins, en getur ekki notið þeirra einnig í launahækkunum, Það er ekki sanngjarnt. Eins er það fráleitt að beinir og óbeinir skattar hafi ekki sömu áhrif á vísitölu. Hitt skekkir myndina, eins og raunin hefur orðið á síðustu árum. Hvað sem sagt er, þá er raunin sú, að tekjuskattur er besta tækið til að jafna að vissu marki launamismuninn á milli þegnanna í landinu. Því ber nauðsyn til að endurskoða vísitölukerfið, svo sem mörkuð er stefna um í efnahagsfrv. því sem hér er til umr. Ég tel að gera þurfi það í viðtækara mæli en frv. gerir ráð fyrir. Ég vil endurtaka, að brýna nauðsyn ber til þess að vanda gerð og markmið kjarasamninga, svo að þeir gildi í raun samningstímabilið sem um er samið. Því hefur verið haldið fram, að Framsfl. hafi minni áhuga á samstarfi við launþega en aðrir stjórnmálaflokkar. Þessu mótmæli ég. Framsfl. hefur tekið virkan þátt í viðræðum stjórnvalda við launþega, þegar til þeirra hefur verið stofnað, þau ár sem hann hefur setið í ríkisstj, Framsóknarmenn hafa haft forustu um gerð þeirra kjarasamninga sem munu vera einna skynsamlegastir af kjarasamningum síðustu ára, en það eru kjarasamningar milli ríkisstj. og BSRB 1973. Hefði betur farið ef forustuliði ASÍ hefði við gerð kjarasamninga á fyrstu mánuðum ársins 1971 tekist samningsgerðin eins vel. Þá hefði ekki þurft 2–3 mánuðum síðar að draga verulega úr áhrifum þeirra samninga með vísitölubindingu o. fl., eins og áður hefur verið skýrt frá að gert var. Efnahagsaðgerðir eru alltaf erfiðar og góður efniviður til að skapa deilur og tortryggni. Fyrir okkur Íslendinga skiptir þó mestu máli nú, að við forðumst atvinnuleysi og drögum úr verðbólgu, svo að við í því efni komumst a. m, k. í kallfæri við viðskiptaþjóðir okkar. Ég vil að lokum vekja athygli á því, að stjórnarandstaðan hefur haldlausar till. einar fram að færa í þessum umr., stendur ekki einu sinni saman um þær till, sem fram eru settar. Þangað verður forusta ekki sótt til úrræða í efnahagsmálum íslensku þjóðarinnar. Og ljóst er, að upphrópanir og sleggjudómar leysa engan vanda. Aðeins raunhæf úrræði, eins og hér eru lögð til, koma þjóðinni að gagni. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Varla mun nokkrum hugsandi Íslendingi blandast hugur um að nú á þessum vetri er ófremdarástand íslenskra efnahagsmála orðið slíkt, að óhjákvæmilegt er að gera ráðstafanir í því skyni að útflutningsframleiðslan stöðvist ekki og til atvinnuleysis komi. Gengislækkun krónunnar, sem tilkynnt var fyrir fáum dögum, var orðin staðreynd. Í auglýsingunni fólst aðeins opinber viðurkenning á því sem smám saman hefur orðið afleiðing alrangrar stefnu í efnahagsmálum. Hitt er meginspurning dagsins, og það er sú spurning sem er hér til umr., hvort nauðsynlegt sé að rifta þeim kjarasamningum, sem gerðir voru á síðasta ári, að ekki sé talað um þá framkomu í garð launþegasamtaka sem ríkisstj. hefur sýnt af sér og á sér engin fordæmi. Rétt er að minna á það, að á síðasta ári samdi ekki aðeins Alþýðusambandið við vinnuveitendur. Ríkisstj, sjálf samdi við Bandalag starfsmanna ríkis og bæja og Bandalag háskólamanna fyrir fáeinum mánuðum. Telur ríkisstj. sig engar skyldur hafa gagnvart samningum sem blekið er nýþornað á? Hafi þessir samningar allir verið óraunhæfir, hvernig í ósköpunum telur ríkisstj. sér fært að skella allri skuldinni af því á launþegasamtökin? Ríkisstj. skrifaði sjálf undir tvenna af þessum samningum. Er stjórnvöldum nú á dögum alveg sama hvaða skuldbindingar þau gangast undir? Er hægt að svíkja það í dag sem menn lofuðu í gær? Áður en ég vík að sjálfu efni málsins, þ. e. a. s. frv. sjálfu og því sem hægt væri að gera, langar mig til þess að fara nokkrum orðum um málsmeðferðina. Hún er nefnilega skýrt dæmi um þá stjórnarhætti sem farnir eru að tíðkast á síðustu og verstu tímum. Verðbólgunefndin svokallaða, sem skipuð var fyrir meira en einu ári, lauk störfum s. l. miðvikudag. Í áliti hennar er að finna ítarlegar upplýsingar um efnahagsþróun undanfarinna áratuga og að mínu viti mjög gagnlegar og skynsamlegar ábendingar um nauðsyn breyttrar efnahagsstefnu á komandi árum. Formaður n. var forstöðumaður Þjóðhagsstofnunarinnar. Hann lagði fyrir n. ýmsa valkosti varðandi þann bráða vanda sem við væri að etja nú í byrjun þessa árs. Að undangengnum ítarlegum umr. urðu fulltrúar stjórnarflokkanna og embættismenn ríkisstj. í n. sammála um till. um lausn þessa vanda. Kjarni úrræðanna skyldi vera helmingun vísitöluuppbóta út árið, niðurfelling helmings vörugjaldsins svonefnda, veruleg aukning á niðurgreiðslum, minnkun opinberra framkvæmda og nokkur aukning á bótum almannatrygginga. Fulltrúar Alþýðusambandsins, Bandalags starfsmanna ríkis og bæja og stjórnarandstöðuflokkanna gerðu hins vegar aðrar till. Nál. var undirritað um hádegi á miðvikudaginn var. En síðar um daginn kom í ljós, að á miðvikudagsmorgninum hafði ríkisstj. setið á fundi og verið að ræða allt, allt aðra lausn á bráðabirgðavandanum en fulltrúar hennar og embættismenn í verðbólgunefnd voru að lýsa fylgi sínu við og skrifa undir. Í stað þess að helminga vísitölubæturnar út þetta ár ætlaði ríkisstj. nú að breyta sjálfu verðlagsuppbótakerfinu til frambúðar, þannig að ekki skyldi tekið tillit til óbeinna skatta, auk ýmissa annarra breytinga á till. í verðbólgunefndinni. Nú er engum blöðum um það að fletta, að ráðh. eru allir svo reyndir menn, að þeir vita að í augum launþegasamtakanna eru fá samningsatriði í launasamningum jafnviðkvæm og grundvöllur vísitölunnar, sem verðbætur eru miðaðar við. Þessum grundvelli hefur áður verið breytt og auðvitað er þar ekki um neinn helgan dóm að ræða. En það hefur aldrei áður verið gert án þess að málið hafi verið rætt ítarlega við launþegasamtökin. Nú átti hins vegar að leggja fram lagafrv. um þetta atriði án þess að nokkrar viðræður hefðu farið fram um það, hvorki við launþegasamtökin né heldur í verðbólgunefndinni. Talið er að hugmyndin um þetta hafi fyrst komið úr hópi ráðh. Framsfl. og beinlínis verið hugsuð sem ögrun við launþegasamtökin. En ekki má á milli sjá, hvorum var sýnd meiri lítilsvirðing, forustumönnum launþegasamtakanna eða fulltrúum og embættismönnum stjórnarflokkanna í verðbólgunefnd, sem ekkert fengu um þetta að vita. Vegna þess að forustumenn Alþýðusambandsins og Bandalags starfsmanna ríkis og bæja gengu út af fundi með forsrh. og viðskrh., þegar þeir heyrðu um þessar fyrirætlanir, guggnaði ríkisstj. að hluta, hætti við að láta breytingu verðbótagrundvallarins taka gildi á þessu ári, en hélt fast við það, að hún skyldi taka gildi í byrjun næsta árs. Er hér í raun og veru um óskiljanlega óhyggilega ráðstöfun að ræða, þar sem þá hefur þjóðin kosið nýtt þing sem hlýtur að marka stefnuna á næsta kjörtímabili. Milli 1. og 2. umr. hér í Nd. kom í ljós að mikil andstaða er gegn þessum ákvæðum í Sjálfstfl. Tveir þm. hans gerðu uppreisn í dag og greiddu atkv. gegn þeim við 2. umr. En ríkisstj. lætur sér ekki segjast. Framsfl. ræður ferðinni, enda er hann kunnari að öðru en vilja til samstarfs við launþegasamtökin. Öll meðferð málsins af hálfu ríkisstj. hefur því verið eins klunnaleg og hugsast getur. Og ekki getur farið hjá því, að ýmsir undrist hvað fulltrúar stjórnarflokkanna í verðbólgunefndinni hafa látið bjóða sér, að vera látnir skrifa í góðri trú undir ákveðnar till. á miðvikudegi, en síðan sagt að verja allt aðrar till. á föstudegi. Þá vík ég að sjálfu aðalefni málsins, en það er þessi spurning: Er nauðsynlegt að rifta hinum nýgerðu kjarasamningum? Einn af þeim valkostum, sem formaður verðbólgunefndarinnar gerði nm. grein fyrir, var við það miðaður að kjarasamningarnir héldu gildi sínu. Það þýðir því bókstaflega ekki neitt fyrir ríkisstj. að halda því fram, að óhjákvæmilegt sé að rifta kjarasamningunum. Helsti trúnaðarmaður ríkisstj. á sviði efnahagsmála segir í skýrslu n., að það sé hægt að láta kjarasamningana halda gildi sínu m. a. með því að draga mjög úr opinberum framkvæmdum. Það er rétt, að þessi valkostur gerir ráð fyrir nokkru rýrari afkomu atvinnurekstrar en gert er í till. ríkisstj. En í skýrslunni er sýnt fram á að þessi valkostur hefði ekki í för með sér hallarekstur, heldur sómasamlega afkomu bæði sjávarútvegs og iðnaðar. Það, sem fyrst og fremst ber á milli þessa valkosts, sem lýst er rækilega í skýrslunni, og frv. ríkisstj., er að í fyrra tilfellinu er gert ráð fyrir að draga mjög úr umsvifum hins opinbera, en engin ákvörðun er um slíkt í frv. ríkisstj. Það er hér sem kjarna málsins er að finna. Þótt of mikil og arðlaus fjárfesting hafi verið einhver mestu efnahagsmistök undanfarinna ára og bæði Alþýðusambandið og Bandalag starfsmanna ríkis og bæja hafi hvatt til þess að draga úr þessari fjárfestingu, þar eð hún hljóti að bitna á neyslunni, þá má ríkisstj. ekki heyra slíkt nefnt. Hún vill frekar skerða kjör launþeganna en að draga úr fjárfestingu sinni og eyðslu. Ég gerði það að varatillögu minni í verðbólgunefndinni, að gripið væri til þeirra ráðstafana sem í þessum valkosti fælust. Þá hefði ekki þurft að rifta kjarasamningunum með lagaboði. En ríkisstj. virðist heldur kjósa fjandskap við launþegasamtökin. Ég er hræddur um að slík skammsýni eigi eftir að hefna sín. Málflutningur talsmanna stjórnarflokkanna í þessum umr. og raunar öllum umr. um efnahagsmál á liðnum mánuðum ber þess glöggan vott, að þeir gera sér ekki grein fyrir því, að erfiðleikar þeir, sem nú er við að etja, eru afleiðing langvarandi óstjórnar sem ekki verður ráðin bót á með einu pennastriki eða einu lagafrv. Það verður að móta algerlega nýja efnahagsstefnu og hverfa frá þeim mistökum, sem einkennt hafa stjórn efnahagsmála á undanförnum árum, svo sem skaðlegum víxlhækkunum verðlags og kaupgjalds, rangri og arðlausri fjárfestingu, hallabúskap ríkisins, erlendri skuldasöfnun, rangri stefnu í landbúnaðarmálum og síðast, en ekki síst, ofveiði fiskstofna. Tillögur ríkisstj. nú bera ekki aðeins vott um lítilsvirðingu á launþegasamtökunum. Það sem verra er, þegar horft er nokkuð fram á veginn verða þessar ráðstafanir að teljast kák. Í þeim felst ekki mótun neinnar nýrrar heildarstefnu. Eftir eitt ár verður sama öngþveiti skollið yfir aftur. Það vantar traustan grundvöll undir það sem verið er að gera. Og það er er ekki síður mikilvægt, að það vantar heilan hug af hálfu stjórnarflokkanna á bak við þessar ráðstafanir. Það hefur komið glöggt fram í hringlandahættinum við undirbúning málsins. Þar hefur stjórnarflokkana greint á, og það er ágreiningur innan stjórnarflokkanna. Það kemst ekki vit og heilbrigði í íslensk efnahagsmál fyrr en gerbreytt er um stefnu, fyrr en algerlega ný einörð og traust stefna er mörkuð og henni fylgt fram af festu og djörfung, af samhug og án undirhyggju. Núv. stjórnarflokkar hafa ekki borið gæfu til þess að móta nýja heildarstefnu og þeim hefur ekki tekist að starfa saman af heilindum. Því hefur farið sem farið hefur. En ytri aðstæður eru þjóðinni hagstæðar. Og sjálf er þjóðin ágætlega mennt, vinnufús og búin bestu tækjum, sem skilað geta miklum árangri ef þau eru vel og hyggilega hagnýtt. Það, sem vantar, er farsæl forusta. Ég vona að gæfa þjóðarinnar verði slík, að eftir kosningar verði hér við völd menn sem hafa til að bera þá þekkingu og þá reynslu, þann kjark og þá festu sem til þess þarf að framkvæma nýja og heilbrigða stefnu af heilum hug. - Góða nótt.



Virðulegi forseti. Góðir áheyrendur. Það hefur áreiðanlega ekki farið fram hjá neinum undanfarnar vikur og mánuði, að stjórnarliðar og málgögn ríkisstj. hafa með málflutningi sínum verið að undirbúa almenning í landinu undir það að taka því, sem nú er fram komið og birt er í formi þess frv. til l. sem hér er til umr. Það hefur ekki heldur farið fram hjá neinum, hvað hæstv. ríkisstj. og stuðningsmenn hennar hafa talið höfuðorsök þess vanda sem þeir hafa uppmálað að því er varðar efnahags- og launamál þjóðarinnar. Það skal ekki í efa dregið, að almennt eru menn sammála um að viss vandi er fyrir höndum. Að vísu greinir menn á um, hversu sá vandi sé stór, og ekki síður, hvaða orsakir liggja til þess að þessi vandi er nú upp kominn. Áróður stjórnarliðsins hefur verið sá, að orsakanna sé að leita í of háum launagreiðslum launafólki til handa. Á þessu hefur verið hamrað í málgögnum og ræðum þm. hæstv. ríkisstj., ekki aðeins undanfarna daga eða vikur, heldur undanfarna mánuði. Reynt hefur verið að innprenta almenningi í landinu þessa orsök sem hæstv. ríkisstj. telur vera fyrir því, að þessi vandi er kominn upp. Ég og margir aðrir höfum haldið því fram, að þessi vandi sé af allt öðrum rótum runninn. Við höfum haldið því fram, að aðalorsökin sé stefna hæstv. ríkisstj. í efnahagsmálum, stefna sem hún hefur haldið uppi allt frá því að hún tók við völdum síðari hluta árs 1974. Þessi stefna hefur verið gengisfellingarstefna, gengisfelling á gengisfellingu ofan, þannig að nú undir lok kjörtímabils þessarar hæstv. ríkisstj. hefur gengislækkun náð því að vera nær því 160% - gengisfelling á rúmum þremur árum nærri 160%. Og þessi stefna hefur auðvitað leitt af sér, eins og margoft hefur verið tekið fram, stórkostlegar hækkanir. Hér hefur því verið í raun og veru allan þennan tíma bullandi verðbólga. Á einu ári einungis, þ. e. frá því í febr. 1977 til febr. 1978, hefur framfærsluvísitalan hækkað úr 682 stigum í 934 stig eða um 37% á einu ári. Og hæstv. ríkisstj. leyfir sér að segja: Þetta er vegna þess að laun verkafólks og alls almennings í landinu eru of há. - Ofan á þetta allt kemur síðan sú staðreynd, að ríkisvaldið hefur gengið á undan að verulegu leyti með hækkanir á svo til öllum sviðum að því er varðar þjónustu á vegum ríkisins. Það er eðlilegt að menn spyrji, ekki síst ef þeir líta til baka til þess tíma sem núv, stjórnarflokkar stóðu í kosningabaráttu fyrir alþingiskosningarnar 1974 og rifja upp loforðalista þessara flokka þá, hverjar séu efndirnar á hinum fögru loforðum. Við skulum rétt líta í afrekaskrána. Viðskiptahalli á árinu 1977 var 9 milljarðar kr. og erlendar skuldir í árslok 1977 voru 129 milljarðar. Skuld við Seðlabanka Íslands var við síðustu áramót um 15 milljarðar og halli á ríkissjóði var röskir 2 milljarðar. Svona mætti áfram telja og bera þessar niðurstöður reynslunnar saman við hin gullnu loforð ríkisstj.-flokkanna. Reyndar þarf ekki langt að leita til að fá staðfestingu þess, að rangri stjórnarstefnu sé hér um að kenna, en ekki of háum launum launafólks. Í skýrslu þeirri, sem lögð hefur verið fram frá verðbólgunefnd sem skipuð er að meiri hl. fulltrúum hæstv. ríkisstj., liggur fyrir að hin mikla verðbólga undanfarandi 3–4 ára er því að kenna, hvernig stjórnarstefnan hefur verið hér á landi. Ég vil leyfa mér að taka hér fram vegna ummæla hæstv. forsrh. í umr, hér á Alþ. s. l. föstudag, en hann lét þar að því liggja að allir fulltrúar í verðbólgunefnd hefðu verið samþykkir þeirri gengisfellingu sem gerð var s. l. þriðjudag, að þessi ummæli eiga ekki við nein rök að styðjast. Bankaráð Seðlabanka Íslands í samráði við hæstv. ríkisstj. tók ákvörðun um gengisfellinguna á þriðjudaginn í síðustu viku, þ. e. a. s. daginn áður en verðbólgunefndin skilaði af sér störfum, þannig að nm. stóðu þá frammi fyrir gerðum hlut. Það hefur þegar komið fram, að formaður verðbólgunefndar, sem er forstöðumaður Þjóðhagsstofnunar, setti fram fimm valkosti sem hann taldi til greina koma til bráðabirgðalausnar þessum vanda sem nú er við að glíma í efnahagsmálum. Var þar um fjórar leiðir að ræða og allar höfðu þær það sammerkt að rifta með beinum eða óbeinum hætti þeim kjarasamningum sem gerðir vorn annars vegar á s. l. sumri af aðilum vinnumarkaðarins og hins vegar á s. l. hausti milli BSRB og hæstv. fjmrh. Nauðsynlegt er að það komi skýrt fram hér, að þeir samningar, sem voru gerðir í júní s. l. milli Alþýðusambandsins annars vegar og Vinnuveitendasambandsins hins vegar, voru gerðir með fullu samþykki hæstv. ríkisstj. Sem rökstuðning má nefna að hæstv. ríkisstj. lofaði breytingum á skattalöggjöfinni og á almannatryggingalöggjöfinni, lofaði breytingum ef samningarnir yrðu innan þess ramma sem talið var mögulegt að því er varðaði þjóðarbúið sem heild. Þjóðhagsstofnun hafði á þessum tíma spáð aukningu þjóðartekna um 5% á árinu 1977. Sú spá lá fyrir þegar þessir samningar voru gerðir, og ríkisstj. taldi að samningar væru innan þeirra marka. Nú liggur hins vegar fyrir, að aukning þjóðartekna 1977 var ekki 5%, heldur 7%, þannig að það ætti ekki að vera ástæða til þess að gengið skuli nú svo freklega á gerða samninga. Reyndar var þetta að hluta til staðfest er fjmrh. undirritaði í umboði hæstv, ríkisstj, samninga við BSRB sem höfðu inni að halda verulega meiri hækkanir en fólust í samningunum við verkalýðshreyfinguna. Það fer því ekki á milli mála, að ríkisstj. lagði blessun sína yfir þessa samninga og hún er því siðferðilega skuldbundin til að halda þá. En í dag, aðeins 7 mánuðum eftir að samningarnir við verkalýðsfélögin voru gerðir, þegar ekki er hálfnað samningstímabilið, þá leggur hæstv. ríkisstj. til að þessum samningum sé rift og gerir þar með sjálfa sig ómerka að fyrri gerðum sínum. Auðvitað dregur enginn í efa stöðu ríkisstj. til þessa lagalega séð eða meiri hl. Alþ. verði þetta samþykkt. En það er kaldhæðnislegt, að hæstv. ríkisstj. skuli gera sjálfa sig að þvílíkum ómerkingi og það að sinni eigin tillögu. En siðferðilega er réttur ríkisstj, til þessara aðgerða enginn. Það hlýtur að hvíla sú siðferðisskylda á ríkisstj. jafnt og á hverjum þegni þessa lands að standa við gerða samninga. Hvert er viðhorf almennings til þeirra sem fremja samningsrof? Í almenningsálitinu eru sektarákvæði og fjársektir þau viðhorf sem fyrst koma upp í hugann er upp kemst um slíkan verknað. En hér verður að sjálfsögðu engu slíku við komið gagnvart hæstv. ríkisstj. En það er enginn vafi á því, að upp kemur í huga almennings við þessar ráðstafanir annars konar viðhorf til sektarákvæða, þ. e. a. s. sú dómsuppkvaðning sem hæstv. ríkisstj. á yfir höfði sér á komandi sumri, sú dómsuppkvaðning sem almenningur í landinu hefur í höndum sér innan ekki langs tíma. Það verða margir launþegar sem þá dæma hæstv. ríkisstj. og stjórnarliða alla sökudólga að samningsrofi. Og sá dómur mun verða þyngri en þó fjársektir hefðu til komið. Þær till., sem hér liggja fyrir, eru að litlu sem engu leyti þær till. sem fulltrúar ríkisstj. í verðbólgunefnd lögðu blessun sína yfir og lögðu til að framkvæmdar væru, eins og ég kom að áður. Það má raunar segja, að það séu fyrst og fremst fyrstu þrjár greinar frv. sem séu meginefni þess. 1. gr. er um að rifta gerðum kjarasamningum á þann hátt að skera niður um helming þær verðbætur sem launafólk á að fá samkv. gildandi kjarasamningum. Hér er ráðist enn á ný á garðinn þar sem hann er lægstur. Það er ekki einu sinni svo, að hæstv. ríkisstj. sjái sóma sinn í því að láta samningana gilda gagnvart þeim lægst launuðu og verst settu, þrátt fyrir allt tal sumra hæstv. ráðh. og ekki síst hæstv. viðskrh. Ólafs Jóhannessonar á s. l. vori um hina sjálfsögðu kröfu launþegasamtakanna varðandi þá lægst launuðu. Samkv. þeim samningum, sem nú eru í gildi, er gert ráð fyrir að 10% launahækkun hefði komið nú 1. mars vegna þeirra verðbótaákvæða sem samningarnir innihalda. En samkv. frv. á aðeins að greiða 5%, þ. e. helming þeirrar hækkunar. Og hið sama á að gerast 1. júní, 1. sept. og 1. des. n. k. Við skulum athuga þetta aðeins nánar, og spyrji nú hver og einn sjálfan sig: Er það of mikið að verkamaður, sem hefur í mánaðarlaun 120 þús. kr., fái núna 1. mars 12 þús. kr. hækkun eins og samningarnir gera ráð fyrir? Ég segi nei, allra síst þegar til þess er lítið að ríkisstj. hefur framkallað og lagt blessun sína yfir þær gífurlegu verðhækkanir lífsnauðsynja, vöru og þjónustu, sem hafa átt sér stað að undanförnu. En ríkisstj. segir: Það er of mikið fyrir verkamann með 120 þús. kr. á mánuði að fá 12 þús. kr. hækkun. Það verðum við að skerða um helming. Þjóðarbúið þolir ekki þessa hækkun, segir ríkisstj. En hæstv. ríkisstj. segir: Þjóðarbúið þolir ráðherralaun upp á ca. 1 millj. á mánuði, að vísu þingfararkaup innifalið. Það er í lagi, segir hæstv. ríkisstj. Og þjóðarbúið þolir bankastjóralaun upp á 600–700 þús. kr. á mánuði. Jú, við sleppum því, segir hæstv. ríkisstj. Þjóðarbúið þolir einnig, segir ríkisstj., þingmannskaup upp á 334 þús. kr. á mánuði. Við látum það vera. Þjóðarbúið þolir, segir ríkisstj., flugstjórakaup upp á 550 þús. kr. á mánuði. Þjóðarbúið þolir, segir ríkisstj., laun framkvæmdastjóra járnblendiævintýris upp á 700–900 þús. kr. á mánuði. Þjóðarbúið þolir, segir hæstv. ríkisstj., forstjóralaun hjá flugfélagi upp á 1100 þús. kr. á mánuði. Og svona mætti halda áfram að telja. Þetta og annað þessu líkt þolir þjóðarbúið, segir hæstv. ríkisstj. En kaup mannsins, sem hefur 120 þús. kr. á mánuði, má ekki hækka um 12 þús. kr., þá sligast þjóðarbúið. Hvað sem öllu líður, segir hæstv. ríkisstj., verður að koma í veg fyrir að þessi hækkun komi til, þó að það kosti að ríkisstj. gangi á bak allra sinna orða og gerða og rjúfi öll sín fyrirheit, það breytir engu. Það verður líka, segir hæstv. ríkisstj., að lækka kjör elli- og örorkulífeyrisþega. Verðbætur þeirra, sem hafa undir 88 þús. kr. á mánuði, verða skertar um þriðjung. Og svo segir Tómas Árnason, Framsóknarþm. og komissar með meiru: Þetta verðum við að gera vegna þess að Íslendingum hefur sjaldan eða aldrei vegnað betur, velmegun er svo mikil og góð, þess vegna verðum við að skerða kjörin. Þetta má segja að sé kjarninn í því frv. sem hér er til umr. Og það var ekki mikið að hjá hæstv. sjútvrh., sem talaði áðan. Það var ekki á honum að heyra, að það væri mikið um vandamál. Hann unir sýnilega glaður við sitt, enda þarf hann ekki, hæstv. ráðh., sem betur fer að lifa á 120 þús. kr. á mánuði, enda dygði það honum líklega skammt. Það annað, sem er í þessu frv., er smíðað utan um þennan ramma. Við skulum þó staldra við 3. gr. frv., en þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Frá og með 1. jan. 1979 skulu óbeinir skattar ekki hafa áhrif á verðbótavísitölu eða verðbótaákvæði í kjarasamningum.“ Hér er lagt til að söluskattur, bensíngjald, vörugjald, tollar o. fl. verði tekið út úr vísitölugrundvelli og stjórnvöld hafi í hendi sér að hækka þessar álögur að eigin vild, án þess að nokkrar bætur til handa launafólki komi á móti. Hér er á ferðinni slíkt svartnættishugarfar af hinu vonda gagnvart verkalýðshreyfingu og launafólki, að það má furðu gegna að sjá slíkt í frv: formi hér á Alþ. Það hugarfar, sem þessi frvgr. sýnir, er slík svívirða gagnvart verkalýðshreyfingunni og launafólki, að þess munu engin dæmi hjá neinni ríkisstj., og er þá mikið sagt. Þessi grein er einnig að öðru leyti athyglisverð, því að engu er líkara en hér sé um að ræða kosningastefnuskráratriði stjórnarflokkanna og augsýnilegt á því, að þeir ætla sér í áframhaldandi stjórnarsamstarf eftir kosningar fái þeir til þess umboð. Krafan um að kippa óbeinum sköttum út úr vísitölunni er að öllum líkindum komin frá Framsfl. og þá líklegast frá formanni hans, hæstv, viðskrh. Ólafi Jóhannessyni. A. m. k. finnst mér svipaður keimur af henni og þeirri kröfu sem gerð var vorið 1974, því að svo slæmir sem sumir hverjir forustumanna Sjálfstfl. eru gagnvart verkalýðshreyfingunni, þá er afstaða þeirra hreinir smámunir miðað við það sem er að finna innan forustu Framsfl. Og ekki kæmi mér á óvart þó að formaður Framsfl. væri með þessari kröfu sinni að undirbúa möguleika fyrir Framsókn til að hlaupa úr vistinni áður en kjörtímabili er lokið. Hæstv. forsrh. sagði fyrr við þessar umr., að fulltrúar allra þingflokka hafi þurft að standa frammi fyrir því að þurfa að breyta vísitöluákvæði gildandi kjarasamninga. Sjálfsagt er þetta rétt hjá hæstv. ráðh., að allir þingflokkar hafi staðið frammi fyrir þessu. En það er ekki þar með sagt, að allir stjórnmálamenn hafi staðið að því að framkvæma þetta. Ég a. m. k. vísa því á bug að hafa staðið að slíku. Ég stóð gegn því vorið 1974, þegar krafa var sett fram af þáv. forsrh. Ólafi Jóhannessyni, að rifta gerðum samningum. Þá rauf Ólafur Jóhannesson þing, af því að hann fékk ekki þessari kröfu sinni framgengt. En þeir voru allt of margir þá, þm. sem vildu fallast á þessa kröfu, og það verður að segjast, að það eru allt of margir stjórnmálamenn, sem hafa gleymt hugsjónunum þegar þeir hafa verið komnir í valdaaðstöðu. Og menn hafa væntanlega heyrt rökstuðning Framsóknarráðh. Halldórs E. Sigurðssonar áðan. Rökstuðningur hans fyrir þessu frv. og gerðum hæstv. ríkisstj. var fyrst og fremst sá, að Lúðvík Jósepsson og Gylfi Þ. Gíslason hefðu oft gert hið sama. Það er ekki slæmur rökstuðningur við frv. af því tagi sem hér er um að ræða. Það er alveg ljóst, að engin ríkisstj. er svo sterk að hún geti brotið á bak aftur þau grundvallarlýðréttindi verkalýðshreyfingarinnar að semja án lagaþvingana um sín mál. Hæstv. ríkisstj. hafði vissulega ætlað sér að nota hina margumtöluðu verðbólgunefnd sem skálkaskjól að þeim ráðstöfunum sem hún fyrirhugaði. Nú hefur komið í ljós, að engin samstaða var innan stjórnarflokkanna um að fara þá leið til lausnar vandanum sem fulltrúar hennar og sérfræðingar í efnahagsmálum lögðu til í verðbólgunefnd. Ríkisstj. leggur allt annað til með þessu frv. Eins og frá hefur verið greint, tókst samkomulag í verðbólgunefnd milli fulltrúa ASÍ, BSRB og fulltrúa stjórnarandstöðunnar hér á Alþ. um till. til lausnar þeim bráða vanda sem við er að etja. Þessar till. byggjast fyrst og fremst á þremur meginatriðum: að halda gerða samninga, að tryggja fulla atvinnu og beita ráðstöfunum til að draga úr verðbólgu. Þessar till. eru framkvæmanlegar, á því er enginn vafi, og með þeim er hægt að ná árangri, að vísu ekki miklum á þessu ári, en þó meiri en till. hæstv. ríkisstj. gera ráð fyrir. En það, sem mestu máli skiptir, er að þær leggja grunninn að frekari langtímalausn í baráttunni við verðbólguna. Bæði ASÍ og BSRB hafa tjáð sig reiðubúin til viðræðna við ríkisstj. á grundvelli þessara tillagna. Enn er það tækifæri opið ríkisstj., og hæstv. ríkisstj. ætti að hafa vit á því að taka því boði. Verði þetta frv. samþykkt hefur ríkisstj. valið þann kost sem verstur er, að efna til vinnudeilna og óróa á vinnumarkaðinum, og að sjálfsögðu verður hún að taka afleiðingum þeirra gerða sinna. Hún hefur þá kosið stríð við launþegasamtökin í stað þess að taka í framrétta hönd þeirra til lausnar vandans. Það er því alveg ljóst, að knýi ríkisstj. þetta mál í gegnum þingið eins og það liggur fyrir, þá er vísvitandi stefnt í stórkostleg átök og hörku á vinnumarkaðinum og það er ríkisstj. sem á frumkvæði að þeim átökum. Hér á því við sem oftar, að sá veldur miklu sem upphafinu veldur. - Góða nótt.