Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Eins og eg lýsti yfir fyrir hönd nefndarinnar við 1. umr., þá hefir hún lagt til, að frumvarpið verði samþykt óbreytt. Eg má þó bæta því við, að minsta kosti af hálfu meiri hl. nefndarinnar, að skilyrðið fyrir því, að nefndin leggar til, að frv. verði samþ., er sá, að fyrirvari fylgi um uppburð sérmálanna fyrir konungi. Með því að nefndin hefir lagt þetta til, sé eg ekki ástæðu til þess að fjölyrða um einstök atriði frumvarpsins né um sjálfan fyrirvarann fyrr en í sambandi við hann (þskj. 438) og þær breytingartilögur, sem að honum lúta (þskj. 447 og 455). En það er eitt atriði í 1. gr. frv., sem eg vil drepa á, þótt það sé að vísu formatriði. Eins og kunnugt er, er þar ákveðið, að tölu ráðherra megi breyta með lögum. Það hefir áður verið bent á það; utanþings þó, að grein þessi væri óheppilega orðuð. Því að hún og alt annað í frv. bygðist einmitt á því, að ráðherra væri ekki nema einn. Svo sem að ráðherra megi ekki hafa annað embætti á hendi og að landssjóður greiði kostnað við utanfarir ráðherra o. s. frv . Eg tel þetta orðalag að vísu ekki sem höndulegast, en þó ekki til fyrirstöðu því, að fullnægja megi heimildinni í 1. gr. um fjölgun ráðherra. Úr því að löggjafinn sjálfur ætlast til þess, að þessu (þ. e. tölu ráðherra) verði breytt, þá breytist auðvitað alt það. sem breytingin hefir nauðsynlega í för með sér. Það skilyrði, að ráðherra megi ekki hafa annað embætti verður þá ekki skilið svo, að honum sé óheimilt að fara með embætti annars ráðherra til bráðabirgða. Og þar sem það er ákveðið, að landritari taki við ráðherraembættinu, ef ráðherra deyr, þá hverfur þetta ákvæði úr sögunni jafnskjótt sem ráðherrum verður fjölgað, enda skal þá leggja niður landritaraembættið, en þegar ráðherrar eru orðnir tveir eða fleiri, þá tekur einhver þeirra við störfum þess, er deyr. Það eru ýms fleiri ákvæði, sem byggjast á því skipulagi, sem nú er, að ráðherra sé einn, en ekkert er þó sem hindrar, að þessu ákvæði l. gr. verði framfylgt. Þetta er aðeins skýring um skilning þessa atriðis, sem eg vildi láta fram koma, svo að síðar mætti til þess vitna, ef vafi léki á um það, hvernig beita skyldi heimild 1. gr. frv. til fjölgunar ráðherrum.



Eg stend ekki upp til þess að andmæla háttv. 2. þm. Árn. (E. A.). Eg er honum alveg samdóma um, að þetta sé hin eina rétta skýring. En eg vildi bera hönd fyrir höfuð nefndarinnar í stjórnarskrármálinu í fyrra og get ekki viðurkent, að ákvæðið sé illa orðað. Orðalagið er fullljóst og þess vegna óþarft að gera þessa skýringu  (E. A.: Eg sagði, að komið hefði fram vafi um þetta atriði)  . Já, mér er sama, sá vafi er ekki á rökum bygður og skilningur háttv. 2. þm. Árn. er alveg réttur, og vil eg mótmæla, að nokkur efi geti í rauninni á þessu leikið.

Benedikt Sveinsson : Nefndin, sem kosin var í þetta mál á öndverðu þingi, hefir fyrst í fyrradag látið nefndarálit frá sér fara. Það er hvorttveggja að þetta er aðalmálið, sem fyrir þessu þingi liggur og það málið sem mest á ríður, það mál sem þetta þing var sérstaklega kallað saman til að ganga frá, enda auðséð, að nefndinni hefir reynst, að hér var um mikið vandamál að ræða. Hún hefir starfað lengi og loks klofnað út af ágreiningi um það, hvernig skoða beri hið opna bréf konungs frá 20. okt. 1913, og það sem fram fór í ríkisráðinu þann dag. Einnig hefir orðið ágreiningur um það, hvernig afstýra beri þeirri hættu, sem sjálfstæði landsins geti verið búin af þessu tvennu. Jafnvel þótt skoðanir væri svo skiftar í sjálfri nefndinni, að ekki gæti fengist samkomulag; þá eru þær þó enn skiftari meðal þingmanna utan nefndarinnar. Það er mjög ilt, að nú er svo áliðið þingsins, að þingmenn hafa ekki nema þrjá daga, eða að eins tvo fyrir utan þennan, til þess að ganga frá þessu máli til fullnustu í báðum þingdeildum. Það er þingmönnum ofætlun, að þeir geti gert sér þetta mál nægilega ljóst í einni svipan, sem nefndin sjálf hefir þurft svo langan tíma til að athuga og búa þeim í hendur. Eg verð að telja það afaróviðfeldið og ótilhlýðilegt að þurfa að fleygja þessu máli frá sér svo að segja umræðulaust, (en það er óhjákvæmilegt úr því að þingtíminn verður ekki lengdur), og með sífeldum afbrigðum frá þingsköpunum, sem illa sæmir að grípa til um þetta mál, sem er vandasamasta mál þjóðarinnar, og stjórnarskráin sjálf ákveður, að svo mikið skuli vandað til, að ekki verði frá því gengið nema á tveim þingum, þannig, að nýjar kosningar skuli fara fram og boðað sé til aukaþings áður það nái til fulls fram að ganga. Síðan mál þetta var rætt hér á síðasta þingi hefir margt nýtt fram komið, einkum viðvíkjandi því atriði, hvernig uppburði sérmálanna fyrir konungi verði framvegis hagað. Í sambandi við það verð eg fyrst að minnast stuttlega á þær deilur, Sem áður hafa verið hér á landi um þetta atriði. Fyrir aldamótin voru menn sammála um það, að fá sérmálin tekin út úr ríkisráðinu. Á því máli vöru allir endurskoðunarmenn og sjálfur fulltrúi stjórnarinnar, Magnús Stephensen landshöfðingi, var einnig kominn á þá, skoðun á þingi 1897, að þetta væri eitt aðalatriðið í stjórnmálabaráttu vorri. Þegar Valtýskan kom til sögunnar fundu mótstöðumenn hennar henni það mest til foráttu, að þar væri ekki tekið fram að sérmálin skyldi ekki borin upp í ríkisráðinu. Þetta var aðalástæðan, sem haldið var fram til þess að hamla Valtýskunni, þó að mörg fleiri atriði kæmi að vísu til greina. En svo verða þau merkilegu hamskifti. á alþingi 1902, að þeir menn, sem mest höfðu barist á móti Valtýskunni á þessum grundvelli. Sami flokkur sem áður hafði krafist, að sérmál Íslands skyldi ekki borin upp í ríkisráðinu, hann verður þá til þess að taka það atriði hreint og beint upp, að sérmálin skuli borin fram í ríkisráðinu. Valtýingar hurfu nú og líka að því ráði, því að þeir höfðu aldrei gert mikið úr atriðinu um uppburð sérmálanna í ríkisráðinu. Um þetta urðu mjög miklar deilur 1902 og 1903, einkum utan þings, en þó varð það úr, að »tilboði« Albertis var tekið og það samþykt. Þetta var gert með þeirri röksemdafærslu, að með upptöku þessa atriðis í stjórnarskrána væri það gert að sérmálaatriði Íslands, hvar málin væri upp borin og að því leyti væri þetta »réttaraukning«, Einnig var því haldið fram af flutningsmönnum málsins á þingi, að ef þetta kynni síðar að reynast öðruvísi, en þeir þóttust búast við, þá, væri hæg heimatökin að kippa ákvæðinu aftur burtu út stjórnarskránni, alþingi Íslendinga gæti breytt þessu þegar það vildi með konungi. Það var mikil áherzla lögð á þetta atriði og með þessum skilningi var frv. samþ. 1903. Þetta orkaði þó þegar tvímælis í landinu og þegar frá leið sannfærðust fleiri og fleiri um, að hér væri ekki tryggilega um búið. Þegar millilandanefndin hafði lokið störfum sínum 1908, var mikil áherzla lögð á það, að samkvæmt uppkastinu væri sérmálin ekki borin upp í ríkisráðinu. Varð þetta til þess, að nokkrir landvarnarmenn, að vísu ekki margir, hurfu í flokk uppkastsmanna. Þeim var það svo mikið kappsmál að fá brott numin ákvæðin um uppburð sérmálanna í ríkisráðinu, að þeim sást yfir marga stórgalla uppkastsins. Á þinginu 1911 vóru orðin: » ríkisráði« feld úr stjórnarskránni og var það í fullu samræmi við skoðun þingmanna 1903, að þetta væri í lófa lagið, hvenær sem þinginu sýndist, en þá kom það í ljós, að mál þetta horfði alt öðruvísi við frá sjónarmiði konungs, svo að ekki varð eins auðgert og spáð hafði verið, að breyta þessu í gamla horfið. Konungur neitaði að staðfesta frv. ef orðin væri feld niður, nema jafnframt yrði staðfest lög um samband landanna. Á þinginu 1912 var málið svæft, þrátt fyrir loforð þingmanna um hið gagnstæða og þau endaskifti höfð, að ný samtök vóru gerð um sambandsmálið, þó að því hefði verið lofað fastlega að láta það þá liggja í þagnargildi. Þingið 1913 tók stj.skrármálið upp aftur og ætlaði nú að sneiða hjá því, að þetta atriði gæti hamlað því, að gagnlegar umbætur á stjskr. kæmist fram, og fór þann milliveg að víkja orðunum þannig við, að í stað orðanna »fyrir konungi í ríkisráði« standi »þar sem konungur ákveður«. Það var auðvitað, að þessi breyting var þó gerð til þess að auka en ekki minka réttindi landsins, og ekki gerð til þess heldur, að alþingi fleygði frá sér valdi því, er það hafði yfir þessu máli. Þingið treysti því, að Stjórn Íslands, eða konungur og ráðherra, réði því, hvar sérmálin yrði borin upp. Þinginu gat alls ekki komið til hugar, að það yrði fastákveðið svo að segja um aldur og æfi, hvar sérmál Íslands yrði borin upp, heldur að það væri á valdi ráðherra Íslands og konungs að ákveða það og breyta því. Það er og auðséð, að ráðherra sá, sem þá fór með völdin, hefir og skilið þetta svo, þar sem hann segir svo á fundi í ríkisráðinu 20. okt. 1913: »Samkvæmt þeim fyrirmælum - er konungi í hendur lagið að gera með undirskrift Íslandsráðherra þá skipan, sem hann vill ákveða -. - - alla þá stund er vilji konungs er um þetta óbreyttur. « En svo kemur forsætisráðherra Dana með þau skilyrði, að konungur staðfesti stjórnarskrána með þeim fyrirmælum, »að ákveðið sé í eitt skifti fyrir öll, að ráðherra Íslands beri upp lög og mikilvægar stjórnarráðstafanir í ríkisráðinu eins og að undanförnu, nema því að eins að gefin verði út lög að sameiginlegu ráði ríkisþingsins og alþingis, um ríkisréttarsamband Danmerkur og Íslands, þar sem ný skipan verði á gerð«. Að þessu gekk ráðherra Íslands orðalaust og staðfesti það með undirskrift sinni undir konungsbréfið. Eg get ekki betur séð, en að hann hafi gengið hér langtum lengra en þingið ætlaðist til og sat það sízt á honum, sem áður hafði haldið því fram, að ríkisráðsákvæðið væri »sérmál« vort, en nú er það tekið undan þeim málum, sem alþingi hefir áhrif á. Konungur hefir gefið vilyrði um að staðfesta stjórnarskrárfrumv. með því skilyrði, að kjósendum væri gert það kunnugt, með hverjum hætti málin yrði borin upp og umboðsmaður alþingis hefir gengið að því, að þetta »sérmálaatriði«, sem hann hafði sjálfur kallað, uppburður sérmálanna fyrir konungi, skuli nú fara fram í ríkisráðinu, ekki um stundarsakir, heldur þangað til danskt löggjafarvald hefir fallist á lög um samband milli landanna, sem breyti þessu. Konungur hefir sagt íslenzku þjóðinni það berlega og orðskviðalaust fyrir kosningar, að hverju væri að ganga. Þess vegna er þýðingarlaust að koma á eftir og segja, að menn hafi ekki vitað hvað verið var að gera. Eg legg enga áherzlu það, hvort þessi skilyrði standi á úrskurðinum eða ekki. Það er nóg, ef konungur breytir ekki vilja sínum í þessu efni. Þessi grautarlegi fyrirvari, sem hér er fram borinn, og verður til umræðu síðar, er því algerlega þýðingarlaus. Eg hygg, að þeir háttv. þm. sem samþykkja nú þennan fyrirvara í því trausti, að konungur breyti vilja sínum, ætli sér of mikið. Konungur og aðrir geta ekki litið á málið nema á tvennan hátt: annaðhvort, að alþingi og Íslendingar hafi gengið að stjórnarskránni með þeim hætti, er konungur ætlast til, eða ekki, og ef fyrirvarinn verður að nokkru hafður, - þá neitar konungur stjórnarskránni staðfestingar. Ef ráðherra heldur því til streitu, að konungur breyti vilja sínum, þá býst eg við, að málinu sé þar með siglt í brot og ráðherra verði að leggja niður embætti, þar sem hann sé kominn í bága við vilja konungs. Það tel eg stórum verr farið heldur en heima setið og hlýt því að telja réttara að fresta málinu að sinni, einkum þar sem stórhættulegir tímar eru nú fyrir höndum. Oss Íslendingum er betra að eiga nú í engum brösum við útlent vald að nauðsynjalausu, allra sízt þegar lítið er í aðra hönd. Á þessum stórháskatímum er best að fara varlega og eiga ekki undir vafasömum afdrifum. Vér höfum líka dæmið fyrir oss frá Dönum. Þeir hafa nú haft grundvallarlagabreytingu með höndum, en horfið frá henni að sinni vegna þeirra tíðinda, sem eru að gerast. Í þetta sinn tel eg rétt að hafa dæmi þeirra til hliðsjónar og eftirbreytni.

Framsögum. meiri hl: (Einar Arnórsson): Eg stend ekki upp til þess að fara út í þau atriði, sem háttv. þm. N.-Þing. (B. Sv.) ræddi mest. Eg bjóst við, að þær umræður mundu geymdar þangað til þingsályktunartillagan um fyrirvarann kæmi til einnar umræðu. Að eins vil eg mótmæla þeim orðum hv. þm. er hann sagði, að þingmönnum væri það ofætlun að átta sig á þessu máli á svo skömmum tíma. Það er óhugsandi að svo sé, vegna þess, sem eg geri ráð fyrir að háttv. þm. N.-Þing. (B. Sv.) sé kunnugt, að þingmenn voru einmitt kosnir á þing í vor til þess að athuga þetta mál, og eg býst við því, að flestir þeirra hafi lýst skoðunum sínum á því fyrir kjósendum áður en til þings kom. Og þótt svo hefði ekki verið, þá held eg, að staðhæfing háttv. þm. N.-Þing. sé ekki rétt, því að allir flokkarnir hafa nú í sumar alt af verið að þinga um þetta mál öðru hverju, svo að menn ætti að geta verið búnir að mynda sér nokkurn veginn fasta skoðun á því. Þó að málið hafi verið svona lengi í nefnd, þá leiðir ekki af því, að háttv. þm. hafi ekki átt kost á að kynna sér störf nefndarinnar og vita, hvernig málinu liði. Enn fremur fann háttv. þm. að því, hversu lengi málið hefði verið í nefnd. En það stafaði af óviðráðanlegum atvikum, sem nefndarmönnum verður ekki gefin sök á, nefnilega utanför ráðherra. Það var svo um samið, að ekkert skyldi afráðið um málið fyrr en hann kæmi aftur. Eg þarf ekki að útlista þetta frekar. Eftir að ráðherra kom aftur hefir nefndin starfað af kappi, og eg hygg ekki, að henni verði með réttu núið því um nasir, að hún hafi legið óþarflega lengi á málinu eftir þann tíma.



Mér virðist þetta mál liggja þannig við, að það gæti gengið umræðulaust gegnum þingið - að menn segi annaðhvort já eða nei við því, hvort þeir vilji samþykkja stjórnarskrárbreytinguna eða ekki, sérstaklega þar sem engin breytingartillaga liggur fyrir. Sömuleiðis finst mér háttv. þm. N.-Þing. (B. Sv.) hefði getað sparað sér þessa löngu ræðu sína um fyrirvarana, þangað til þeir kæmi á dagskrá. Það er óviðeigandi að vera að blanda þeim inn í þetta mál núna. Því er nú svo farið, að vér erum að vísu kosnir á þing vegna stjórnarskrármálsins, en um það verður ekkert sagt annað en það, sem áður er margsagt og margprentað. Enda hygg eg að þjóðin hafi ekki ætlast til annars en menn segði annaðhvort já eða nei, umræðulaust.

Benedikt Sveinsson : Háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) sagði, að ekki væri hægt að liggja nefndinni á hálsi fyrir það, að hún hefði setið lengi að störfum sínum. Eg sakaði ekki nefndina um það, að hún hefði unnið lítið meðan ráðherra var í utanför einni, en það er nú orðið all-langt síðan hann kom heim. Það sýnir, að hér er um allmikið vandamál að ræða og þingmenn eiga heimtingu á að fá ráðrúm til þess að átta sig á þessum fyrirvörum, sem nefndin hefir verið svona lengi að sjóða saman og hefir þó ekki getað orðið sammála um. Menn verða að fá tíma til þess að átta sig vel á málinu, svo að þeir geti gert það, sem rétt er, því að það kostar mikið að gera rangt í slíku máli. Og þá er betra að hafa »status quo« en að spilla nokkru. Eg veit það, að málið hefir dregist nokkuð vegna utanfarar ráðherra og ófriðaröldu þeirrar, er risið hefir í Norðurálfunni. Hugir manna hafa dregist að þeim stórtíðindum, sem yfir dynja. Þetta hefir bæði valdið nefndinni töfum og eins öðrum þingmönnum. En það tjáir ekki að koma nú á eftir með það, að málið sé svo auðvelt orðið alt í einu, að þingmenn þurfi engan tíma til þess að íhuga það. Þótt menn hafi verið kosnir til þings með stjórnarskrármálið fyrir augum, þá eru margar upplýsingar komnar í málinu síðan fyrir kosningar. Og það virðist svo, sem þær hafi komið ruglingi á skoðanir margra, jafnvel t. d. hv. þm. Dal. (B. J.) og háttv. framsögumanns (E. A.). Og sundrungin öll, sem verið hefir í nefndinni alt til þessa dags, sýnir bezt, að það er ekki hlaupið að því að átta sig í fljótu bragði á málinu. Eg kunni betur við, að taka þetta fram við þessa umr. stjórnarskrármálsins, en á sjálfa fyrirvarana mun eg minnast síðar, er þeir koma hér til umræðu síðar í dag.



Mér hefir skilist svo, að ástæða háttv. þingnefnda fyrir því, að samþykkja einhvern »fyrirvara« um leið og stjórnarskrármálið er afgreitt, sé alls ekki óánægja út af þeirri ráðstöfun, að íslenzk lög skuli, eftirleiðis eins og hingað til, borin upp fyrir konunginum í ríkisráði hans, heldur sé tilgangurinn aðeins sá, að mótmæla því, að með stjórnarskrárbreytingunni, 1. gr. frumvarpsins, sé uppburður málanna gerður að sameiginlegu máli. Það hefir verið látið svo, sem einhver hætta í þessa átt gæti stafað af því, að spurningin um breyting á fyrirkomulagi þessa atriðis er sett í samband við ný lög um ríkisréttarsambandið milli Íslands og Danmerkur í auglýsing þeirri um skilyrðin af konungs hálfu fyrir staðfesting stjórnarskrárfrumvarpsins, sem felst í hinu konunglega opna bréfi um nýjar kosningar til alþingis frá 20. okt. f. á., og skilst mér, að fyrirvarinn eigi að fyrirbyggja það, að nokkur geti litið svo á að alþingi samþykki að leggja þetta sérmál Íslands á vald Ríkisþingsins danska, þótt það samþykki nú stjórnarskrána eftir framkomnar yfirlýsingar af konunga hálfu; en sú hugsun er af því sprottin, að ný sambandslög geta ekki orðið til án samþykkis Ríkisþingsins. Eitthvað í þessa átt hygg eg vaki fyrir flestum þeim, sem vilja koma fram með skýra yfirlýsingu um það, að hér sé um ekkert réttarafsal að ræða af Íslands hálfu, heldur haldi alþingi fast við þá skoðun sína, að uppburður íslenzkra mála fyrir konungi sé íslenzkt sérmál, þótt því atriði sé í framkvæmd ráðstafað eins og gert hefir verið. Aftur á móti hygg eg ekki, að það sé tilætlan þingmanna, nema þá ef til vill örfárra að reyna að fá konung til þess að breyta þeirri ákvörðun sinni, að málin skuli borin upp fyrir honum í ríkisráði hans, enda fer því fjarri, að eg sé sá eini, sem tel það meira en vafasamt, að Ísland græddi nokkuð á að breyta því. Eg er í engum vafa um það, að yrði vikið frá því fyrirkomulagi, þá mundu verða teknar upp einhverjar aðrar leiðir, sem Íslandi yrði engu betri, affarasælli né sjálfstæðisríkari. Enginn þarf að láta sér detta það í hug, að íslenzk lög yrði þá staðfest svo, að enginn annar en konungurinn og Íslandsráðherra einn hefði vitneskju um hvað fram færi, alla þá stund, sem ríkisréttarsamband landanna er eins og það nú er. Eg fyrir mitt leyti tel »fyrirvarann« hvernig sem hann nú verður, óþarfan, því að það liggur í hlutarins eðli, að svo framarlega, sem það er rétt, sem vér fullyrðum, að uppburður mála vorra fyrir konungi sé, eigi síður eftir stjórnarskrárbreytinguna en áður, stjórnskipulegt sérmál vort, þá verður því ekki breytt nema á stjórnskipulegan hátt ; en sé það ekki rétt, þá dugir enginn »fyrirvari» til að kippa því í lag. Mér virðist þessi uggur út af því, sem gerðist í ríkisráðinu 20. okt. f. á. vera sprottinn af því, að menn rugli saman tveim ólíkum eða hliðstæðum ráðstöfunum, er þar vöru gerðar. Önnur þeirra er íslenzk stjórnarráðastöfun, gerð af konungi á ábyrgð Íslandaráðherra eins. Það er fyrirskipunin um nýjar kosningar til alþingis með þeim boðskap til kjósenda, að konungur muni, um leið og hann staðfesti stjórnarskrárbreytinguna, gefa út þann úrskurð samkvæmt 1. grein hennar, með undirskrift Íslandsráðherra, að málin skuli eftir sem áður borin upp fyrir honum í ríkisráði hana. Hitt var dönsk stjórnarathöfn, er konungur boðar það, að hann muni á sínum tíma gefa út auglýsingu til Dana með undirekrift forsætisráðherra Danmerkur um það, að þessi ráðstöfun hafi verið gerð, og að hann muni ekki breyta henni nema breytt hafi verið áður sambandinu milli landanna. Þetta er ekki gert eftir tillögum Íslandsráðherra. En hinsvegar ómögulegt fyrir Íslandsráðherra að fyrirbyggja slíka yfirlýsingu af konungs hálfu, þótt hann hefði viljað. Það stendur ekki í voru valdi að hindra það, að konungur og forsætisráðherra Dana gefi út hverja þá auglýsingu, sem þeim sýnist um gerðir og fyrirætlanir konungs. En hitt er eins víst, að slík auglýsing, sem sú, er hér var boðuð, getur ekki breytt stjórnskipulegum rétti Íslands, enda hefir ekki neinn slíkan tilgang, heldur eðlilega gerð til þess að friða danska stjórnmálamenn, sem hafa haldið því til streitu, að ríkisráðið teljist til sameiginlegu málanna, og að það sé »stjórnarfarsleg nauðsyn«, vegna þess, hvernig sambandi landanna er varið og ábyrgðarinnar gagnvart öðrum ríkjum, að danska stjórnin viti, hverju fram vindur í löggjöf vorri. - Eg kæri mig ekki um að vera neitt að verja mínar aðgerðir í því að fá framgengt stjórnarakrárbreytingunni, eða framkomu mína á ríkisráðsfundinum 20. október. Það má hver meta það eins og honum þóknast. Að eina vil eg leiðrétta þann misskilning hjá háttvirtum þingmanni N.-Þing. (B. Sv.), að það hafi verið einhver pólitískur ósigur fyrir mig, að eg tók aftur fyrstu tillögu mína til orðunar á opna, bréfinu um kosningar til alþingis, eins og frá er skýrt í skýrslunni um ríkisráðsfundinn, er birt er í Lögbirtingablaðinu. Sannleikurinn er þessi: Eg hafði sent konungi til undirskriftar hreinskrift að opnu bréfi um kosningar til alþingis, sem búin var til hér heima í stjórnarráðinu áður en eg sigldi, í venjulegu formi, að eins örfáar línur um, að nýjar kosningar skuli fram fara, og ekkert annnað. Þegar það skjal var ritað vissum við ekkert um, hvort konungur mundi fást til að staðfesta stjórnarskrárbreytinguna, né með hverjum skilyrðum, svo að um það gat auðvitað ekkert staðið þar. Þetta skjal lá hjá konungi, og hafði verið honum sent löngu áður en eg fekk að vita, hvernig hann mundi svara spurningu minni í ríkisráðinu um það, hvort hann gæti fallist á stjórnarskrárfrumvarpið með breytingum alþingis, eða hvort hann mundi synja því staðfestingar, eins og áður hafði verið yfirlýst að hann mundi gera, ef ríkisráðsákvæðið gamla væri úr felt. En um þetta vildi eg láta kjósendur vita fyrirfram, og standa eða falla með frumvarpi þingsins. Þegar það svo kom á daginn, að konungur mundi staðfesta frumvarpið, en setja það skilyrði, sem menn raunar höfðu við búist, að jafnframt væri útgefinn íslenzkur konungsúrskurður um, að málin skyldi borin upp í ríkisráðinu, og auk þess lýsa yfir fyrirætlun sinni um dönsku auglýsinguna, áleit eg sjálfsagt að gera íslenzkum kjósendum þetta alt kunnugt svo fljótt sem unt væri, enda var það og vilji konungs. En þá átti eg um það að velja, hvort þetta skyldi gert í sérstökum konungaboðskap, eða tekið upp í opna bréfið um nýjar kosningar. Eg ákvarðaði mig til þess að taka það heldur upp í opna bréfið, meðal annars af því, að svo nefndur konungs boðskapur hefir hingað til að eins verið stílaður til alþingis, en þetta var boðskapur til almennings. Af þessari ákvörðun minni leiddi það og hlaut að leiða, að eg bað konunginn fá mér aftur skjalið, sem ritað hafði verið hér heima, og fekk honum í þess stað nýja, aukna útgáfu af bréfinu, þar sem þessum nýju atriðum var viðbætt. Á þennan hátt varð opna bréfið til í því formi, sem það er, sumpart fyrirskipan, sumpart tilkynning um yfirlýsta fyrirætlan konungs, er kjósendur varðaði að vita um til fulls, áður þeir gengi til kosninga um frumvarp þingsins 1913. Þetta er »ósigurinn«, sem eg á að hafa beðið. Þetta er það, sem háttv. þm. kallar að eg hafi »tekið aftur tillögur« mínar o. s. frv. En eg veit, að eg hefi ekkert aftur tekið, og álít, að eg hafi engan ósigur beðið í þessu, heldur fullnægt, eftir því sem ýtrast var unt, vilja þeirra manna meðal þings og þjóðar, sem óskuðu að stjórnarskrárbreytingunni fengist framgengt.