Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Í fyrra var afgr. hér lagasetning, sem ákvað, að verðlagsuppbætur á laun skyldu vera þær sömu og um samdist milli verkalýðsfélaga og atvinnurekenda, og gilti þetta ákvæði til 1. júní í vor. Með þessu frv. er lagt til að framlengja þetta ástand, framlengja þessi ákvæði næsta ár, þ.e.a.s. frá þessum tíma og til loka næsta árs. Ef til vill hefði mátt segja, að ríkisstjórnin hefði átt í sumar að gera ráðstafanir til að bæta við einhverjum nýjum ákvæðum í þessu sambandi, þar sem eldri ákvæði um launagreiðslurnar féllu niður 1. júní. En þess ber að gæta, að það kom aldrei til þess, að verðlagsuppbót þyrfti að breytast nokkuð eftir 1. júní og nú til þessa tíma, og þótti af þeim ástæðum ekki nauðsynlegt að grípa til brbl., heldur eðlilegt að bíða Alþingis, þar sem tími var til þess, til ákvörðunar um þetta málefni. Ég hygg, að ekki sé nauðsynlegt að hafa um þetta lengri framsögu, en leyfi mér að óska þess, að málinu verði vísað til hv. fjhn. að lokinni umr.



Í umræðum þeim, sem fram fóru hér í hv. Sþ. í gær um fjárlfrv., var gerð nokkur grein fyrir þessu máli og einnig allmikil grg. í aths. við lagafrv. Ég leyfi mér að vísa til þessa og vil ekki endurtaka það, sem áður hefur komið fram um málið, og legg til, að því verði vísað til 2. umr. og fjhn. að aflokinni þessari umræðu.



Það var ákveðið á sínum tíma, að efnahagsaðstoð frá Bandaríkjunum á tímabilinu frá 1. júlí 1951 til jafnlengdar árið 1952, þ.e.a.s. til jafnlengdar þetta ár, skyldi nema 51/2 milljón dollara. Það varð að samningum, að 1 milljón dollara af þessari fjárhæð yrði veitt sem lán, en hitt sem óafturkræft framlag, og er þetta sízt tiltölulega meira lán af allri fjárhæðinni, heldur en tíðkast að veita yfirleitt. Þegar þessir samningar tókust, þá var ekki fyrir hendi löggjöf frá hv. Alþingi til þess að ganga frá láninu, en gripa varð þá til þess að gefa út brbl. Þó að það sé heldur óvenjulegt um lántökur að grípa til brbl., þá þótti það mikið vitað um þingviljann, að ríkisstj. taldi það óhætt. Var það þess vegna gert og lánið tekið samkv. brbl., og það frv., sem hér liggur fyrir, er til staðfestingar á þeim brbl. - Ég leyfi mér að óska eftir, að málinu verði vísað til fjhn. að aflokinni umr.



Herra forseti. Það er út af fyrir sig ekki sérstaklega mikið um þetta frv. að segja. Það kom fyrir okkur á síðasta þingi líka frv. um lán til áburðarverksmiðjunnar, og ég gerði í sambandi við það nokkuð að umtalsefni, á hvern hátt þessi lán væru látin í té og til hvaða aðila. Þau mál voru þá afgr., án þess að það fengist endanlega úr því skorið, hver sá aðili raunverulega væri, sem ríkisstj. væri að láta þessi lán í té. Lögin um áburðarverksmiðju hljóða um það, að ríkisstj. sé heimilt að láta reisa og reka verksmiðju, hún skuli leggja fram fé til stofnunar áburðarverksmiðju og verksmiðjan skuli vera sjálfseignarstofnun, er lýtur sérstakri stjórn, og sé hvorki heimilt að selja hana né veðsetja, nema. heimild sé veitt til þess af Alþingi. M.ö.o.: Allar 12 greinar laganna um áburðarverksmiðju hljóða um, að áburðarverksmiðjan sé sjálfseignarstofnun á sama hátt og t.d. Landsbankinn og aðrar slíkar eignar ríkisins, og það er ekkert í þessum lögum, sem raunverulega breytir þessu atriði. Hins vegar hef ég nú á tveim þingum komið fram með fyrirspurnir um það, hvernig hæstv. ríkisstj. liti á með eignarréttinn á áburðarverksmiðjunni, og það hafa komið fram í umræðum yfirlýsingar frá ýmsum ráðherrum um það, að þessi áburðarverksmiðja væri eign hlutafélags. Ég hef mótmælt þessum yfirlýsingum og lýst því yfir, að ég álíti, að þær hefðu ekki neitt lagalegt gildi, þær gætu ekki breytt eignarréttinum á áburðarverksmiðjunni, eins og hann er ákvarðaður í öllum þeim afgerandi lagagreinum, 1.–12. gr. laganna. Hins vegar hafa nú verið settar í gegn hvað eftir annað í hv. deild ákvarðanir um að lána Áburðarverksmiðjunni h/f, sem er fyrirtæki, sem er ekki minnzt á í lögum um áburðarverksmiðjuna, fyrr en að nokkru leyti í 13. gr., en aldrei undir því nafni, allar þær lánsupphæðir, sem ríkið lætur þannig í té. Hvernig er hins vegar hin lagalega afstaða þessarar Áburðarverksmiðju h/f? Hún er þannig eftir 13. gr. laganna, að heimilt er að stofna hlutafélag, svo framarlega sem hægt er að fá 4 millj. kr. annars staðar að, en frá ríkissjóði, og skal þá verksmiðjan rekin sem hlutafélag. Með öðrum orðum: Það elna, sem segir í l., er, að svo framarlega sem hægt er að fá hlutafé að upphæð 4 millj. kr. annars staðar að, en frá ríkissjóði, þá skuli verksmiðjan rekin sem hlutafélag. Það stendur hvergi nokkurs staðar í þessum lögum, að verksmiðjan skuli fá að vera eign hlutafélags, - hvergi nokkurs staðar einn einasti bókstafur fyrir því. Og hitt er vitanlega fyrirkomulag, sem er mjög vel hugsanlegt, að rekstur eins fyrirtækis er hafður í hlutafélagsformi, þó að eigandi fyrirtækisins sé annar, en hlutafélagið. Það er hægt að stofna t.d. hlutafélag um að reka togara, sem t.d. bær eða ríki á. Ég álít þess vegna, að lögin skeri alveg ótvirætt úr um það, að Áburðarverksmiðjan h/f sé hlutafélag, sem eftir lögunum eigi að annast rekstur á þessu fyrirtæki, en ekki eiga það, og ég vil nú, eins og ég hef gert áður, þegar þessi mál hafa verið hér til umræðu, láta þessa skoðun koma skýrt og greinilega fram, þannig að það sé ekki hægt að skilja, að nein af þeim ákvörðunum, sem teknar eru viðvíkjandi ráðstöfuninni á lántökunni, eigi að löghelga það, að Áburðarverksmiðjan h/f sé eigandi áburðarverksmiðjunnar. Ég verð líka að segja það, að það mundi vera undarlegt fyrirkomulag, ef á að stofna áburðarverksmiðju, sem kostar líklega 108 millj. kr., og ríkið á að taka að láni eða útvega á ýmsan hátt máske yfir 100 millj. kr. í þetta fyrirtæki, en siðan eigi þetta fyrirtæki, sem er sem sé að 98 hundraðshlutum skaffað fé af hálfu ríkisins, að vera eign hlutafélags, þar sem einstaklingar eiga 4 millj. og ríkið 6. Það mundi m.ö.o. þýða, að svo framarlega sem þessi áburðarverksmiðja yrði gott fyrirtæki, sem ég geng út frá, að allir voni, sem að henni hafa staðið, og borgaði smám saman niður sínar skuldir, þá yrðu, þegar búið væri að borga allar hennar skuldir, hún væri orðin skuldlaus að lokum og væri búin að eignast þessar 108 milljónir, sem í hana hafa verið lagðar, sem sé 6/10 hlutar hennar eign ríkisins og 4/10 hlutar eign einstaklinga. Ég vil, að það komi alveg skýrt og greinilega fram, hvort það sé hugmynd Alþ. að ráðstafa þannig eignum ríkisins, að það skuli skaffa af hálfu ríkisins 100 millj. kr. og það skuli vera lagt fram þannig, að ef allt gengur vel, þá skuli að lokum 4/10 hlutar áburðarverksmiðjunnar vera eign þeirra einstaklinga, - og þegar ég tala um einstaklinga, þá veit ég, að Samband íslenzkra samvinnufélaga er þar með, ég meina einstaka hluthafa, - og 6/10 hlutar eign ríkisins, þegar að lokum er búið að borga allar skuldir. Ég vil, að þetta komi alveg skýrt og greinilega fram, hvort það er hugsað að ráðstafa á þennan hátt framlögum ríkisins, og ég vil í þessu sambandi spyrja hæstv. fjmrh.: Er það rétt, að einhver hluti af þeim framlögum, sem veitt eru áburðarverksmiðjunni, sé hugsaður sem óafturkræf framlög? Í fyrsta lagi var gert ráð fyrir því í 2. gr. laganna, að það, sem ríkissjóður leggi fram samkv. ákvæðum fjárl., sé óafturkræft. Ég vil spyrja hæstv. fjmrh., hvort það fé eigi sem sé að verða óafturkræft, elgi að verða gjöf, sem þýðir, ef litið er á Áburðarverksmiðjuna h/f sem eiganda fyrirtækisins, að ríkissjóður eigi að gefa 4/10 hluta af sínum framlögum þessum einstöku hluthöfum. Ég vildi í fyrsta lagi spyrja að því og hvernig hæstv. fjmrh. álitur, að það samrýmist tilgangi 2. gr. - Í öðru lagi vildi ég spyrja að því, hvort einhver hluti af því fé, sem ríkið fær sem Marshalllán til áburðarverksmiðjunnar, sé látinn ganga áfram til áburðarverksmiðjunnar sem gjöf, því að þá mundi það líka þýða, að 4/10 hlutar af því færu sem gjöf raunverulega til einstakra hluthafa. Ég býst hins vegar ekki við, að sé fyrir hendi, að slíkt sé gert. Ég býst við, að það fé, sem ríkið tekur þannig við sem óafturkræfum framlögum, sem Marshallaðstoð, það verði eign ríkisins og áburðarverksmiðjan fái það aftur eins og aðrar þær stofnanir, sem þannig fá lán frá ríkinu. En þetta væri gott að fá upplýsingar um. Nú er það vitanlegt öllum, sem fylgdust með, þegar þessi lög voru sett, að það var aldrei tilgangur Alþ., að sú áburðarverksmiðja, sem upp væri sett, væri annað, en eign ríkisins. Frv. um áburðarverksmiðju kom fyrst fram hér í Nd., var samþ. hér í Nd. í þeirri mynd, að það væri einvörðungu hugsað sem eign ríkisins og rekið af ríkinu. Við 1. og 2. umr. í Ed. var þetta líka óbreytt, en við 3. umr. í Ed. er komið þarna inn með þessa brtt., - ég man ekki hver það var, sem flutti hana, það er kannske misminni hjá mér, að það hafi verið hæstv. núverandi viðskmrh., - en við 6. umr. í þinginu, síðustu umr. í síðari deild, var komið inn með þessa breytingu, sem þarna var samþykkt, þannig að 13. gr. lítur nú út eins og hún er, að þessu megi breyta í rekstrarhlutafélag, og síðan eru l. þannig samþ. á síðasta degi þingsins, samþ. í Nd. við eina umr. Og svo á næsta þingi á eftir er því lýst yfir af einum ráðh., að þessi ríkisverksmiðja sé eign þessa hlutafélags. M.ö.o.: Það er smeygt inn í lögin í 13. gr. ákvæðum, sem eru þveröfug við allar aðrar greinar laganna, smeygt inn í af einum ráðh. á síðustu dögum þingsins, smeygt í gegnum báðar d. við sína umr. í hvorri, þegar þingið hefur yfirdrifið að gera og mikið af málum að afgreiða, orðalagið haft þannig, að það er ekki hægt eftir orðanna hljóðan að skilja það öðruvísi, en að það eigi að reka verksmiðjuna sem hlutafélag, og svo er byrjað að lýsa því yfir á næsta þingi á eftir, að þessi verksmiðja, þetta fyrirtæki, þetta 108 millj. kr. fyrirtæki, sem ríkið ríkið eigi að skaffa alla peninga í fyrir utan þær 4 millj. kr., sem ríkisbankarnir lána ákveðnum hluthöfum, eigi að vera eign þessa hlutafélags. Ég vil, að þessir hlutir komi alveg greinilega fram. Ég hef að vísu áður spurt um þetta, og hæstv. fjmrh. óskaði þá eftir því, af því að það lá á að afgreiða þau lög, sem þá lágu fyrir, að við afgreiddum þetta í fjhn. sem allra skjótast, og það var líka gert. Við gerðum þetta ekki að neinu löngu umtalsefni þá, en ég vil vonast til þess, að það verði betra næði á þessu þingi, til þess að þannig sé gengið frá þessum málum, að hér sé ekki neitt hægt að blanda málum. Þ.e.a.s., ef það er meiningin að gefa áburðarverksmiðjuna þessu hlutafélagi, þá álít ég nauðsynlegt, að það komi alveg greinilega fram, og þá þyrfti helzt líka að ganga þannig frá því, að l. sé alveg breytt og t.d. þeir menn, sem hafa í góðri trú lagt fram hlutafé til Áburðarverksmiðjunnar h/f, geti ekki löngu seinna, af því að þeir hafa haldið, að þeir væru að eignast þessa verksmiðju, farið að fara í mál á grundvelli þess, að þeir hafi verið blekktir til þess að leggja það fram, því að sem skiljanlegt er, þá munu þeir líta svo á, að þeir séu að eignast verksmiðjuna núna, en Alþ. liti þannig á seinna, eða dómstólar litu þannig á seinna, samkv. 1.–12. gr. l., að þeir hafi alls ekki verið að eignast hana, heldur hafi þeir bara verið að taka að sér rekstur á henni. Ég álít líka, að gagnvart þeim, sem hafa verið fengnir til að leggja þetta fram, sé alveg nauðsynlegt, að þetta komi núna alveg skýrt og ótvírætt í ljós, áður en á það er reynt, hvort áburðarverksmiðjan verður gott eða slæmt fjárhagslegt fyrirtæki, og það er hreinlegast, að Alþ. gangi þarna alveg greinilega frá þessu og hæstv. ríkisstj. kæmi þá sjálf fram með brtt. á l., ef hún vill hafa l. þannig, að þessi Áburðarverksmiðja h/f verð í eigandi fyrirtækisins, en ríkið sleppi sínum eignarrétti á þessu, eins og það á að hafa eftir 1.-12. gr. l. Ég þarf ekki að geta þess, að ég er á móti slíkri breytingu, en ég álít, að það geti ekki gengið, að þessu sé svo að segja lætt í gegn í andstöðu við öll lagafyrirmæli.



Eins og lögin um áburðarverksmiðju bera með sér, þá er gert ráð fyrir, að það sé mögulegt að koma henni upp með tvennu móti. Annars vegar er ráðgert í l., að henni yrði komið upp þannig, að hún yrði hreint ríkisfyrirtæki, ríkið byggði hana og ræki. En svo er einnig gert ráð fyrir því í lögunum, að önnur leið geti orðið farin og hún sé sú, að stofnað sé hlutafélag. Og það getur enginn, sem athugar lögin, verið í vafa um, og ekki heldur þeir, sem fylgdust með málinu, að ef slíkt hlutafélag væri stofnað, ætti það að vera stofnað til þess að byggja og reka áburðarverksmiðju. Nú var þessi síðari leið farin, og þess vegna hefur ríkisstj. samkvæmt heimildum, sem um það hafa verið samþykktar, lánað hlutafélaginu, sem reisir áburðarverksmiðjuna, það fé, sem til hennar hefur farið. Og hlutafélagið reisir verksmiðjuna og rekur hana. Nú segist hv. 2. þm. Reykv. hafa á þessu annan skilning, og vitaskuld getur enginn bannað honum að mótmæla þessu, vegna þess að hann hefur málfrelsi til þess hér á hv. Alþingi og annars staðar, ef hann vill. En þannig er þessu háttað og á því getur enginn vafi leikið. Nú spurði hv. 2. þm. Reykv., hvort það væri meiningin að gefa áburðarverksmiðjunni eða hlutafélaginu eitthvað. Það er hægt að lýsa því hreinlega yfir, - en ég hélt, að það væri nú öllum vitanlegt, - að það er ekki ætlunin að gefa hlutafélaginu neitt. Það, sem ríkissjóður leggur fram sjálfur, er lagt fram sem hlutafé. Og ef þannig fer, að þeir, sem leggja í áburðarverksmiðjuna, verða ríkir á því, eins og hv. 2. þm. Reykv. heldur að verði, þá verður ríkissjóður einnig ríkur af þessum 6 millj., sem hann leggur fram sem hlutafé, og ætti það að minnka a.m.k. um 3/5 áhyggjur hv. 2. þm. Reykv. í þessu sambandi. Annað fjármagn, sem áburðarverksmiðjan fær, er henni veitt að láni, sem hún á að endurborga. Hv. 2. þm. Reykv. finnst þetta vera slæmt fyrirkomulag, og ég get í sjálfu sér skilið það, vegna þess að hann mun vilja ríkisrekstur á sem allra flestu, og frá hans sjónarmiði er þetta vafalaust skökk aðferð. En við því er auðvitað ekkert að gera, hann getur reynt að vinna þeirri skoðun sinni fylgi, og eins og ég sagði áðan, er honum heimilt að sjálfsögðu að telja þetta skakkt og mótmæla því. En ég minni hv. 2. þm. Reykv. á, að hann talar til þingmanna eins og hér hafi skeð eitthvert skelfilegt óhapp og það geti farið svo, að þarna verði einhverjir „voðalega“ ríkir á þessari aðstoð, sem hlutafélagið fær með því að fá fé að láni. Það er nú ekki annað, sem gert er. Aðstoðin á ekki að vera í öðru fólgin. Þetta gefur mér tilefni til þess að minna hv. 2. þm. Reykv. á, að hann hefur ekki ævinlega verið svona hræddur um það, að einstaklingar græddu, þó að náð væri saman lánsfé með tilstuðlun Alþingis og það lánað aftur einstaklingsfyrirtækjum. Ég held, að það hafi enginn endir verið á því, hvað þessi hv. þm. og hans flokksbræður gortuðu af því að eiga þátt í stofnun stofnlánadeildar sjávarútvegsins t. d. Sú löggjöf fjallaði um að ná saman lánsfé og að það fé skyldi afhent einstaklingum og hlutafélögum til þess að kaupa margvísleg tæki. Það var einkennilegt, að þessi hv. þm. skyldi ekki þá vera jafnhræddur um, að menn gætu orðið ríkir, eins og hann virðist vera í sambandi við rekstur áburðarverksmiðjunnar. En hvað um það, ég segi þetta síðasta nú meira í gamni heldur en að það hafi verið beint þörf á því. En aðalatriðið er þetta, og til þess fór ég hingað í ræðustólinn, að lýsa því yfir einu sinni enn, að hlutafélagið reisir að sjálfsögðu verksmiðjuna og á hana, framlag ríkissjóðs sjálfs er lagt í fyrirtækið sem hlutafé, en allt annað fé, sem verksmiðjunni er útvegað, er lánað og á að greiðast til baka, og þess vegna verður engum gefið eitt eða neitt í sambandi við þessi viðskipti.



Ég veit ekki, hvort hæstv. fjmrh. er byrjaður að draga eitthvað í land í sambandi við þetta. Þegar hann svaraði minni fyrirspurn við 1. umr. svipaðrar lántökubeiðni á síðasta þingi, þá sagði hann alveg skýrt og skorinort, að þessi verksmiðja væri eign Áburðarverksmiðjunnar h/f.

Sagði ég það ekki áðan líka?

Nei, hann sagði nú ekki nema að félagið skyldi byggja og reka, en hæstv. fjmrh. hefur kannske ekki meint það, að hún væri alveg ótvírætt eign þessa fyrirtækis, en það var það, sem ég vildi fá fram hjá honum. 13. gr. í lögunum um áburðarverksmiðju hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „ Ríkisstj. er heimilt þrátt fyrir ákvæði 2. gr. að leita eftir þátttöku félaga og einstaklinga um hlutafjárframlög til stofnunar áburðarverksmiðjunnar og leggja fram til hennar hlutafé úr rekstrarsjóði áburðarsölu ríkisins allt að 1 millj. króna. Ef slík framlög nema minnst 4 millj. kr., leggur ríkissjóður fram hlutafé, sem þá vantar til, að hlutaféð verði alls 10 millj. króna, og skal verksmiðjan þá rekin sem hlutafélag.“  Það, sem ég hef fyrst og fremst verið að mótmæla hér, er þessi aðferð, sem hæstv. ríkisstj. virðist ætla að hafa við að koma eignarréttinum á verksmiðjunni yfir í hendur Áburðarverksmiðjunni h/f. Það er það, sem ég hef fyrst og fremst verið að gagnrýna hér. Ef á að gera það, þá er rétt að gera það alveg hreinlega með því að breyta þessum l., þannig að 13. gr. stangist ekki við allar hinar og það komi alveg greinilega fram og sé þá samþ. af löglegum meiri hluta hér, þeim mönnum, sem vilja taka ábyrgð á því. Hitt er svo aftur allt annað mál, sem hæstv. fjmrh. var að koma inn á og okkur greinir á um, hvor reksturinn sé skynsamlegri út af fyrir sig, að hafa þetta sem einkahlutafélag eða að hafa þetta sem ríkisfyrirtæki. Það er allt annað mál. Það snertir allt annað en það, sem við erum hérna að deila um. Ég skil nú ekki, af hverju hæstv. fjmrh. fer alveg sérstaklega að veitast að því og telja það næstum því ákaflega óskynsamlega skoðun af mér, að áburðarverksmiðjan skuli vera rekin sem ríkisfyrirtæki. Má ég bara spyrja: Hefur ekki Framsfl. barizt fyrir því alla sína tíð, að áburðarverksmiðjan væri ríkisfyrirtæki, að það væri ríkiseign, að ríkið kæmi því upp, að ríkið ætti það? Hefur ekki sjálfur þessi hæstv. ráðherra lagt fram frv. hér á Alþingi til laga um áburðarverksmiðju, sem væri eingöngu eign ríkisins og stjórnað af Alþingi, sem kysi stjórn hennar, Alþingi einu saman? Hefur ekki þessi hæstv. ráðherra sjálfur beitt sér fyrir framgangi slíks frv. hér í Nd. og fengið það í gegn? Hefur hann ekki líka fylgt því eftir í Ed. gegnum tvær umr. þar? Ég held, að í staðinn fyrir að vera með einhverjar svona ákúrur til mín fyrir það, að ég skuli hafa leyft mér annað eins og að standa með því, að áburðarverksmiðjan væri eign ríkisins, þá ætti hæstv. ráðh. að gefa okkur upplýsingar um, hvernig stóð á því, að Framsfl. breytti þannig um skoðun á rekstri áburðarverksmiðjunnar, eftir að hafa verið á þeirri skoðun, að hún ætti að vera eign ríkisins, við 1. umr. í Nd., við 2. umr. í Nd., við 3. umr. í Nd., við 1. umr. í Ed., við 2. umr. í Ed., en breytir svo allt í einu um skoðun við 3. umr. Hvernig skyldi hafa staðið á því? Ætlar hæstv. fjmrh. að reyna að telja mér trú um, á sama tíma sem hann er með sveittan skallann að reyna að útvega upp undir 100 millj. kr. í þetta fyrirtæki, sem kostar 108 millj. kr., að hann hafi séð það fyrir fram af sinni miklu fjármálavizku, þegar þetta mál hafi verið að fara í gegn 1949, að það yrðu svo óskaplegir erfiðleikar á að útvega 4 millj. kr. þarna í viðbót, upp í þessar 108, að það yrði þess vegna að fara að skapa áhuga hjá hluthöfum út í frá? Ætlar hann að fara að segja mér, þegar S.Í.S. leggur fram 2 millj. kr. hlutafé í þetta og gefur vafalaust ávísun á Landsbankann til þess, að það hefði verið miklu erfiðara fyrir Landsbankann að lána ríkinu þessar 2 millj. heldur en að lána Sambandinu þær? Ég held, að ef hæstv. fjmrh. ætlar að fara að ráðast á þá skoðun mína núna, að það væri heppilegt, að áburðarverksmiðjan sé ríkisfyrirtæki, þá ætti hann að skýra það, af hverju Framsfl. breytti um skoðun á þessu máli við allra síðustu umr. málsins. Var þetta vink utan frá? Kom einhver krafa um það kannske vestan að í sambandi við lánamöguleika eða slíkt, að vissir menn litu þannig á, voldugir menn þar, að það væri betra, að þetta væri hlutafélag, og að það væri bezt að smokka því yfir í það smátt og smátt, að það væri ekki aðeins rekið sem hlutafélag, heldur væri það líka eign þess? Ég held, að hæstv. ráðh. ætti þess vegna alveg að spara sér að vera með nokkrar ákúrur út af því. Ég stend bara á grundvelli, sem Framsfl. hefur staðið á mestalla sína tíð og barizt fyrir, þó að hann hafi víkið burt frá því þarna við 6. umr. í þinginu og farið inn á þennan ákaflega hættulega grundvöll, sem 13. gr. gerir. Hæstv. ráðh. talaði í þessu sambandi um, að það væri nú hálfundarlegt, að ég, sem hefði barizt fyrir stofnlánadeild sjávarútvegsins, skyldi vera svona hræddur við að fara að gefa einstaklingum aðstöðu til þess að fá lán. Það er alveg rétt hjá hæstv. ráðh., að ég barðist eins mikið fyrir stofnlánadeild sjávarútvegsins eins og hann barðist á móti henni. Ég barðist fyrir því, að togarar, t.d. á Austfjörðum, gætu fengið að láni 75% og meira til úr stofnlánadeild sjávarútvegsins til 20 ára með frekar lágum vöxtum, þegar honum fannst það firra, - enda fannst honum þá þeir togarar ekki nema gums, sem ekkert væri við að gera og veslings ríkisstj. sæti uppi með og ómögulegt væri að nota, svo að það var náttúrlega skiljanlegt, að honum fyndist það vera hræðileg vitleysa að fara að lána til þess, að hægt væri að kaupa slíka togara og gera út. Ég hef heldur ekkert haft á móti því út af fyrir sig, að fyrirtækjum væri hrundið hér af stað, þar sem einstaklingar ættu hlutafé, og að það væru á ýmsan hátt veitt lán til þess, en þá kann ég betur við, að það sé gengið hreint frá þeim málum, og það er ekki gert í samþandi við þessi mál. Og mér liggur nú við að spyrja, hvort hæstv. fjmrh. finnist það nú svona að öllu leyti eðlilegt, að ríkið beiti sér fyrir því, þegar verið er að byggja fyrirtæki, sem kostar 108 millj. kr., að útvega með lánum og hlutafjárframlagi sjálfs sín um 100 millj. kr. eða rúmlega það, en hluthafarnir, sem útvega 4 millj. og eiga, ef allt gengur vel, að eiga 4/10 hluta fyrirtækisins, útvegi raunverulega ekki neitt og standi ekki í neinni ábyrgð að neinu leyti, ef illa fer fyrir einhverju af þessu. Það er ríkið, sem ber alla ábyrgðina. Það er ríkið, sem tekur á sig alla ábyrgðina, alla saman eins og hún leggur sig. Hins vegar hliðraði hæstv. ráðh. sér hjá því að lýsa því yfir, hvernig væri með óafturkræf framlög til þessarar áburðarverksmiðju, og mun ég nú máske við seinna tækifæri við umr. í þessari deild sjá um, að því verði svarað.



Eins og fram kom í umræðum þeim, sem fram fóru í gær við 1. umr. fjárl., þá þarf ríkissjóður á ekki minni tekjum að halda næsta ár, en hann hefur í ár, og verður þó fullerfitt að afgr. fjárl., ef hægt á að vera að komast af með þær tekjur. Það var á síðasta þingi sett mþn. til þess að íhuga um skattalöggjöf ríkisins og tekjustofna bæjar- og sveitarfélaga. Eins og ég lýsti yfir í umr. í gær um fjárlfrv., þá er mér nú kunnugt um það, að nefndin hefur unnið allmikið starf, en hún hefur ekki enn þá skilað áliti. Þetta er líka geysilega flókið og erfitt viðfangsefni, því að það mun láta nærri, að um 200 millj. kr. séu nú innheimtar með beinum sköttum, þegar saman er lagt það, sem ríkið innheimtir, og það, sem bæjar- og sveitarfélög taka. Ég veit ekki, hvenær mþn. skilar áliti. Þegar við í fjmrn. vorum að útbúa fjárlfrv. og tekjuöflunarfrv., þá fannst okkur við ekki geta tekið aðra stefnu, en þá að gera ráð fyrir tekjum í fjárlfrv. eftir þeirri löggjöf, sem í gildi er nú, og sömuleiðis fannst okkur rétt að leggja fyrir til framlengingar sömu tekjustofna og notaðir hafa verið. Ég get ekki verið viss um það á þessari stundu, hvort til mála kemur yfirleitt að afgr. nýja skattalöggjöf á þessu þingi. Ég hef því, eins og ég tók fram áðan, tekið það ráð að leggja fyrir þessar framlengingar, líka þær, sem varða tekjuskattsviðaukann og lækkun skatts á lágtekjum og eru í þessu frv. Ef viðhorfið í þessum efnum breytist eitthvað, þá er að sjálfsögðu hægt að taka tillit til þess við meðferð þessa máls. Það er ekki hægt að segja, að þessu máli liggi svo ákaflega mikið á. Það gæti vel legið ofur lítið lengur í nefndinni, sem fær það til meðferðar, á meðan viðhorfið í þessum efnum skýrist eitthvað betur. Með þessum formála vil ég leyfa mér að leggja til, að þessu frv. verði vísað til hv. fjhn. Ég vil aðeins taka það fram, að það eru náttúrlega engar horfur á því, að ný skattalöggjöf geti orðið afgr. á þessu þingi, jafnvel þó að álit mþn. kæmi, nema því aðeins að heilsteyptur meiri hluti gæti myndazt um þá löggjöf í þinginu. Það mál er svo viðurhlutamikið, að ekki er til þess að hugsa, að það geti orðið afgr. öðruvísi, en að því standi einhver slíkur ábyrgur meiri hluti. Það er ekki til þess að hugsa, að orðið geti nokkurt vit i, að málinu væri kastað inn í þingið og það algerlega látið ráðast, þótt hver höndin yrði upp á móti annarri og skattalöggjöfin tætt í sundur, þannig að fullkomin markleysa yrði máske út. En slíkt gæti óneitanlega átt sér stað, ef ekki væri ábyrgur meiri hluti, sem stæði að málinu. - Ég vil endurtaka óskina um, að þessu frv. verði vísað til hv. fjhn.



Herra forseti. Í sambandi við þetta fyrsta tekjuöflunarfrv., sem hæstv. stjórn leggur fyrir þessa hv. deild, læt ég í ljós mikil vonbrigði yfir því, að hæstv. stjórn skuli ekki hafa treyst sér til þess að leggja fyrir þetta Alþingi frv. til nýrrar skattalöggjafar. Það er kunnara en frá þurfi að segja, - um það ætla ég ekki að fjölyrða að þessu sinni, -að skattalöggjöfin íslenzka er í þvílíku ófremdarástandi, að lengi er búið að vera til mestu smánar og við svo búið má ekki lengur standa. Manni skildist á s.l. þingi, að stjórnin hefði mikinn hug á því að láta vinna að endurskoðun löggjafarinnar í sumar, þannig að hægt væri að leggja frv. um einhverjar endurbætur á þessu sviði þegar fyrir í upphafi þingsins. Það virðist ekki hafa tekizt, og læt ég í ljós vonbrigði mín út af því. En að öðru leyti er það eitt atriði í þessu frv., sem mig langar til að minnast á. Aðalatriðið, lækkun skatts á lágtekjum, er að efni til gott, og því er ég fylgjandi - og minn flokkur, en það er ákvæði í 4. gr., sem mig langar til að vekja sérstaka athygli á og beina til hv. fjhn., sem málið fær væntanlega til meðferðar, að athuga sérstaklega. Ákvæðið er um umreikning tekjuskattsins og ákvörðun umreikningstölunnar 457. Svo sem hv. þm. er vafalaust ljóst, er það hlutverk þessarar umreikningstölu að koma í veg fyrir það, að hækkun á krónutölu tekna ein valdi því, að menn greiði hlutfallslega hærri tekjuskatt en ella, sem auðvitað er óeðlilegt. Það er óeðlilegt að láta tekjuaukningu, sem einungis á rót sína að rekja til dýrtíðar, en er ekki raunveruleg tekjuaukning, valda aukningu á skattgreiðslu. Og þess vegna er í gildandi skattalögum ákvæði um umreikning skattsins, og á hverju ári undanfarið hefur umreikningstalan verið ákveðin í lögum. Þessi tala, 457, sem nú á að ákveða fyrir þetta ár, mun vera miðuð einvörðungu við aukningu á tekjum samkv. vísitöluuppbót, þ.e.a.s., henni er ætlað að vera vísitala, sem sýni tekjuaukningu, miðað við vísitöluuppbót. Það er hins vegar alveg augljóst, og þekkir það hver maður, að minnsta kosti hver launamaður, af eigin reynslu, að kaupmáttur tekna nú á því herrans ári 1952 hefur rýrnað meira, en svarar til vísitölu 457, miðað við grundvöllinn 1939, eða fyrir stríð, þ.e., aukning peningateknanna er meiri. Það er að vísu rétt, að vísitöluuppbót, þ.e. sú aukning á tekjum, sem orðið hefur vegna vísitöluuppbótar, er minni heldur, en tekjuaukningin í heild, vegna þess að verulegur hluti tekjuaukningarinnar hefur orðið með hækkun á grunnkaupi. En verulegur hluti grunnkaupshækkunarinnar hefur í raun og veru aðeins verið til þess að mæta dýrtíðaraukningu, hefur ekki þýtt raunverulegar kjarabætur, svo að í raun og veru á alveg það sama að gilda um þann hluta tekjuaukningarinnar, sem leitt hefur af grunnkaupshækkunum að þessu leyti, eins og hinn hluta tekjuaukningarinnar, sem leitt hefur af vísitölufyrirkomulaginu. Tekjur nú - að minnsta kosti ýmsar almennar tekjur - eru átt- til tífaldaðar miðað við það, sem þær voru fyrir stríð. Hins vegar eru tekjur til skattlagningar umreiknaðar aðeins með vísitölunni 457. Þetta veldur því auðvitað, að menn lenda í miklu hærri skattstiga með sömu tekjur, heldur en þeir gerðu fyrir stríð, og þetta er óeðlilegt og veldur mjög miklu um þann aukna skattþunga, sem nú hvílir á flestum stéttum launamanna. Í þessu sambandi er svo þess að geta, að umreikningnum er hætt við ákveðið tekjumark lögum samkv., og á s.l. ári mun það tekjumark hafa verið tæp 61 þús. kr., svo að á því tekjubili tekur tekjuskatturinn gífurlegt stökk upp í við. Þetta tekjubil er líka orðið of lágt, og það er tiltölulega miklu lægra nú heldur en það var, þegar gildandi lagaákvæði um þetta efni voru sett árið 1942, vegna þeirrar miklu breytingar, sem hefur orðið á tekjuhæðinni, fyrst og fremst vegna margs konar grunnkaupshækkana. Þessi ákvæði þarf að taka til gagngerðrar endurskoðunar, og það er ekki hægt að afgr. þetta frv. án þess. Talan 457 er vafalaust rétt reiknuð, þ.e.a.s. miðað við það, að hún sýni breyt. á reiknuðum kaupuppbótum, en það, sem ég vil leggja áherzlu á, er, að þetta er ekki nægilegt. Það þarf jafnframt að taka tillit til þeirra grunnkaupshækkana, sem í raun og veru hafa reynzt ekki raunveruleg kauphækkun, sem réttlætti flutning í hærri tekjustiga, heldur aðeins til að mæta vaxandi dýrtíð, og þess vegna er nauðsynlegt að breyta þeim reglum, sem nú gilda um ákvörðun umreikningstölunnar, og því vildi ég beina til hv. fjhn. að athuga, hvort ekki sé tiltækilegt að gera það nú þegar í sambandi við afgreiðslu þessa frv. Það er mikið hagsmunamál allra launastétta, að þetta verði gert, því að ef skattumreikningstalan yrði gerð á þann hátt, sem ég nú var að lýsa, þannig að hún taki tillit til allrar þeirrar tekjuaukningar, sem orðið hefur og farið hefur til þess eins að mæta aukinni dýrtíð, þá mundi af því auðvitað leiða mjög verulega skattalækkun fyrir launastéttir, og það er mál, sem nauðsynlegt er að nái fram að ganga.



Í þessu frv. er gerð tillaga um að framlengja innheimtu söluskattsins fyrir árið 1953. Eins og greinilega hefur komið fram í þeim umr., sem þegar hafa átt sér stað hér á hv. Alþingi um fjárlagafrv. og fjárhag ríkisins yfirleitt, þá er ómögulegt að komast hjá því að halda áfram að innheimta þennan skatt. - Ég leyfi mér að óska eftir því, að málinu verði vísað til hv. fjhn. að lokinni umr.



Herra forseti. Hæstv. fjmrh. álítur augsýnilega mjög auðvelt að fá það í gegnum hv. deild að framlengja söluskattinn eins og hann var og virðist nú treysta á það, að engrar óhlýðni gæti í stjórnarliðinu, eins og þó varð allmikið vart við á síðasta þingi, þegar verið var að koma söluskattinum í gegn þá, og virðist hann hafa mjög mikla trú á, að þeir verði nú hlýðnari við hann, hans hv. stjórnarstuðningsmenn, heldur en þeir þó voru um tíma á síðasta þingi. Hins vegar lítur þetta mál þannig út frá sjónarmiði alþýðu, að söluskatturinn er bókstaflega ekki bærilegur lengur í þeirri mynd, sem hann nú er, og það er engum efa bundið, að það eru til hjá þjóðfélaginu tekjustofnar, sem hægt er að taka á miklu réttlátari og léttbærari hátt en gert er með söluskattinum. M.a. hefur það greinilega komið fram einmitt í sambandi við bátaútvegsgjaldeyrinn, að þegar sá bátaútvegsgjaldeyrir er lagður á vöruna og heildsalarnir og aðrir, sem hafa þetta til sölu, taka sitt fé fyrir frá almenningi, þá er aukningin á því, sem þeir taka í álagningu fram yfir það, sem þeir tóku áður, eins mikil og öllum bátaútvegsgjaldeyrinum nemur, eða eins og það, sem fer ti1 bátaútvegsins. M.ö.ö., það er stétt í þjóðfélaginu, sem fær í sinn hlut þarna stórar fúlgur, sem ríkið gæti algerlega náð til sin. Það er þess vegna engum efa bundið, að þessa þungu skatta, sem nú eru lagðir á almenning í gegnum söluskattinn og aðra slíka, væri hægt að taka af auðmannastéttinni í landinu, svo framarlega sem ríkisstj. hefði nokkurn vilja til þess. Það er t.d. vitanlegt, að nú á sama tíma sem alþýða almennt er að kikna undan þunga dýrtíðarinnar og kaupgetan hefur farið þannig minnkandi hjá alþýðu manna, svo að meira að segja kaupmennirnir, kaupfélögin, handiðnaðarmennirnir og íslenzki iðnaðurinn kvarta yfir því, hvað kaupgeta almennings hafi minnkað, þá er kaupgetan hjá auðmannastéttinni í þjóðfélaginu svo mikil, að það er sama hvað fínar og dýrar vörur, sem sú stétt virkilega girnist, koma inn í landið, þær seljast upp undireins. M.ö.o., það verzlunarfrelsi, sem hæstv. ríkisstj. hefur verið að stæra sig af, að hafa skapað, hefur orðið verzlunarfrelsi einvörðungu fyrir þá ríkustu í þjóðfélaginu. En hæstv. ríkisstj. hyggst hins vegar skera þannig niður kaupgetuna hjá almenningi, að hann geti varla veitt sér málungi matar, og meira að segja af allra brýnustu lífsnauðsynjum, eins og mjólkinni, hafa menn ekki getað keypt eins mikið og þeir þurfa, þannig að það er farið að ganga út yfir bændur líka, hvernig kaupgetan hefur minnkað í bæjunum. Þegar ástandið er þannig í þjóðfélaginu, þá virðist manni, að ríkið ætti þó að hafa einhvern vilja til þess að ganga á undan og lækka þær þungu byrðar, sem ríkið hefur lagt á alþýðu manna með sköttum eins og söluskattinum, en gera í staðinn ráðstafanir til þess að taka féð af gróða auðmannastéttarinnar í landinu. Hins vegar er gefið, þegar um svona mál er að ræða, að þá greinir á milli hagsmuna stéttanna. Núverandi hæstv. ríkisstj. er fulltrúi auðmannastéttarinnar í landinu og vill þess vegna ekki fara í vasa hennar til að sækja peningana þangað. Þvert á móti. Um leið og kaupgetan er skorin niður hjá almenningi, þá er gróðinn aukinn hjá öllum þeim aðilum, sem eru nægilega ríkir og voldugir og nægileg tök hafa á ríkisstj. Þess vegna er auðséð, að hæstv. ríkisstj. virðist treysta því, að hún hafi tökin eins og áður og geti fengið framlengda alla þessa þyngstu og verstu skatta. Þó vil ég minna á það að lokum, að söluskatturinn var upphaflega settur á til þess að borga fiskábyrgð. Núna er ekki aðeins búið að afnema fiskábyrgðina, heldur líka búið að setja í staðinn ólöglegt fyrirkomulag eins og bátaútvegsgjaldeyrinn og gera það fyrirkomulag þannig úr garði hvað innrukkun snertir, að það kostar eins mikið aukreitis fyrir þjóðfélagið að láta rukka það inn eins og bátaútvegurinn fær mikið upp úr því. Svo að síðustu viðvíkjandi söluskattinum, það verða vafalaust skarpari deilur um hann við síðari umr. þessa máls, - þá vildi ég aðeins segja það, að það hefði nú raunverulega verið það minnsta; sem hæstv. ríkisstj. hefði getað gert fyrir þessar 100 millj. kr. eða upp undir það, - við skulum segja, þótt það yrði ekki nema 70–80 milljónir, sem hún fær fyrir söluskattinn, - að ganga þannig frá lögunum, að þau formlega séð væru ekki annað eins hrákasmíði og þau eru. Þetta var hæstv. ríkisstj. bent á, á síðasta þingi. 1. gr. í þessu frv. byrjar þannig: „Ákvæðin um tekjuöflun, sem sett eru í 3. kafla l. nr. 100.“ Meginið af þessum lögum er fallið úr gildi, en ríkisstj. hefur ekki einu sinni fyrir því að taka fram, að ákveðnar greinar skuli vera í gildi. Nei, það eru felldir úr lögum ákveðnir partar af ákveðnum greinum, án þess að það sé tiltekið, og upphafið á þessum kafla, sem bent er á, er um myndun sjóðs til þess að greiða niður verð á vörum. M.ö.o., frá lagalegu sjónarmiði séð er þessi tekjuöflun upp á 70–100 millj. kr. eitthvert það aumasta smíði, sem nokkurn tíma hefur komið fyrir Alþingi. Svona er þetta búið að ganga til núna í þrjú ár, án þess að hæstv. ríkisstj. hafi haft fyrir því að breyta þessum lögum þannig, að það sé raunverulega hægt að sýna þau. Ég vildi nú næstum því mega vonast til þess, að stjórnarmeirihlutinn í fjhn. sæi nú sóma sinn í því að ganga þannig frá þessum lögum, að það væri einhver mynd á þeim. Jafnvel þótt hæstv. ríkisstj. gerði það viðvíkjandi bátaútvegsgjaldeyrinum að taka tugi milljóna króna úr vasa þjóðarinnar án þess að hafa nokkurn rétt til þess og nokkurn lagabókstaf til þess að styðjast við, gerði það einvörðungu í krafti sins valds, þannig að þetta er beint rán, þá væri óviðkunnanlegt, að allur söluskatturinn væri tekinn án þess, að lögin, sem heimila það, séu sæmilega úr garði gerið.