Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Háttv. alþingismenn. - Forseti Íslands hefur í dag gefið út svo hljóðandi forsetaúrskurð: „Forseti Íslands gerir kunnugt: Samkvæmt 15. gr. stjórnarskrárinnar og tillögu forsætisráðherra set ég hér með eftirfarandi ákvæði um skipun og skipting starfa ráðherra o. fl.: Forsætisráðherra Ólafur Thors. Undir hann heyra eftirgreind mál: Stjórnarskráin, Alþingi, nema að því leyti sem öðruvísi er ákveðið, almenn ákvæði um framkvæmdastjórn ríkisins, skipun ráðherra og lausn, forsæti ráðuneytisins, skipting starfa ráðherranna, mál, sem varða stjórnarráðið í heild, Þingvallanefnd og mál varðandi meðferð Þingvalla. Enn fremur félagsmál, þar undir alþýðutryggingar, atvinnubætur, vinnudeilur, sveitarstjórnar- og framfærslumál. Félagsdómur. Almenn styrktarstarfsemi, þar undir styrkveitingar til berklasjúklinga og annarra sjúklinga, sem haldnir eru langvinnum sjúkdómum, sjúkrasjóðir, ellistyrktarsjóðir, öryrkjasjóðir, slysatryggingasjóðir, lífsábyrgðasjóðir og aðrir tryggingasjóðir, þar með talið Brunabótafélag Íslands, nema sérstaklega séu undanteknir. Byggingarfélög. Ráðherra Bjarni Benediktsson. Undir hann heyrir dómaskipun, dómsmál, önnur en félagsdómur, þar undir framkvæmd refsidóma, hegningar- og fangahús, tillögur um náðun, veiting réttarfarslegra leyfisbréfa, málflutningsmenn, lögreglumálefni, þar á meðal gæzla landhelginnar, áfengismál, strandmál, sifjaréttarmál, erfðaréttarmál, persónuréttarmál, eignarréttarmál, yfirfjárráðamál, lög um kosningar til Alþingis og kjördæmaskipting, umsjón með framkvæmd alþingiskosninga, ríkisborgararéttur, útgáfa Stjórnartíðinda og Lögbirtingablaðs, húsameistari ríkisins, verzlunarmál, sem ekki eru í úrskurði þessum falin öðrum ráðherrum, þar undir verzlunarskólar. Menntamál, þar undir skólar, sem ekki eru sérstaklega undanteknir. Útvarpsmál og viðtækjaverzlun. Barnaverndarmál. Menntamálaráð. Leikhúsa- og kvikmyndamál. Kirkjumál. Enn fremur utanríkismál. Ráðherra Björn Ólafsson. Undir hann heyra fjármál ríkisins, þar undir skattamál, tollamál og önnur mál, er varða tekjur ríkissjóðs, svo sem ef verzlun er rekin til að afla ríkissjóði tekna. Undirskrift ríkisskuldabréfa, fjárlög, fjáraukalög og reikningsskil ríkissjóðs, hin umboðslega endurskoðun, embættisveð. Eftirlit með innheimtumönnum ríkisins, laun embættismanna, eftirlaun, lífeyrir embættismanna og ekkna þeirra, peningamál, þar undir peningaslátta. Yfirleitt fer þessi ráðherra með öll þau mál, er varða fjárhag ríkisins eða landsins í heild, nema þau eftir eðli sínu eða sérstöku ákvæði heyrir undir annan ráðherra. Hagstofan. Viðskiptamál, þar undir innflutningsverzlun og utanríkisverzlun, önnur en verzlun með sjávarafurðir: Bankar, sparisjóðir, gjaldeyrismál og verðlagsmál (dýrtíðarráðstafanir). Ráðherra Jóhann Jósefsson. Undir hann heyra sjávarútvegsmál, þar undir Fiskifélagið og fiskimálanefnd, síldarútvegsmál (síldarverksmiðjur, síldarútvegsnefnd), utanríkisverzlun með sjávarafurðir. Landssmiðjan. Mælitækja- og vogaráhaldamál. Skipagöngur. Atvinna við siglingar. Stýrimannaskólinn. Skipaskoðun ríkisins. Mæling og skrásetning skipa. Vitamál. Hafnarmál. Iðnaðarmál, þar undir iðnskólar, iðnaðarnám, iðnfélög. Eftirlit með verksmiðjum og vélum. Einkaréttarleyfi. Veðurstofan. Ríkisprentsmiðjan. Heilbrigðismál, þar á meðal sjúkrahús og heilsuhæli. Enn fremur flugmál, þar undir flugvallarekstur. Ráðherra Jón Pálmason. Undir hann heyra landbúnaðarmál, þar undir ræktunarmál, þar á meðal skógræktarmál og sandgræðslumál. búnaðarfélög, búnaðarskólar, garðyrkjuskólar, húsmæðraskólar í sveitum, dýralækningamál, þjóðjarðamál, Búnaðarbanki Íslands. - Enn fremur rafmagnsmál, þar á meðal rafmagnsveitur ríkisins og rafmagnseftirlit. Vatnamál, þar undir sérleyfi til vatnsorkunotkunar, jarðboranir eftir heitu vatni og gufu. Námurekstur. Kaupfélög og samvinnufélög. Atvinnudeild háskólans. Rannsóknaráð ríkisins. Vegamál. Póst-. síma- og loftskeytamál. Ráðherrafundi skal halda um nýmæli í lögum og mikilvæg stjórnarmál. Svo skal og ráðherrafundi halda, ef einhver ráðherra æskir að bera þar upp mál. Með úrskurði þessum er úr gildi felldur forsetaúrskurður frá 4. febrúar 1947, um skipun og skipting starfa ráðherra o. fl., svo og forsetaúrskurður frá 28. febrúar 1947, um breyting á þeim úrskurði. Gert í Reykjavík, 6. desember 1949. Sveinn Björnsson./Ólafur Thors.“ Í umræðum þeim, er fóru fram fyrir alþingiskosningarnar í október s. l., gerði Sjálfstæðisflokkurinn grein fyrir því, með hverjum hætti hann teldi hyggilegast að vinna bug á þeim örðugleikum, sem nú steðja að í þjóðlífi Íslendinga, og þá einkum í atvinnu- og fjármálum. Þess var að vísu getið af flokksins hálfu, að ekki væri unnt að fullyrða, að hann réði, fremur en aðrir, yfir alveg óyggjandi úrræðum til lausnar þessum vanda, en á það var lögð höfuðáherzla, að skilyrði þess, að úrræði flokksins yrðu framkvæmd, væri, að hann fengi meiri hluta á Alþingi. Flokkurinn fékk ekki þennan meiri hluta. Og þar sem enginn annar flokkur öðlaðist heldur meiri hluta á Alþingi, ákvað Sjálfstæðisflokkurinn að beita sér fyrir sem víðtækustu samstarfi þeirra flokka, er stóðu að fyrrv. stjórn, um stjórn landsins og löggjöf. Taldi flokkurinn þó óvænlega horfa um frið milli flokka, og eru auk þess að sjálfsögðu löngu ljósir annmarkar slíks samstarfs. Í samræmi við þessa ákvörðun og eftir umboði forseta Íslands gerði Sjálfstæðisflokkurinn tilraun til myndunar meirihlutastjórnar og tók einnig vel umleitunum Framsóknarflokksins meðan stóð á tilraunum hans til stjórnarmyndunar. Eftir að sannprófað var, að í bili var ekki auðið að mynda meirihlutastjórn, beindi forseti Íslands þeirri beiðni til mín, að ég myndaði innanþingsstjórn, enda þótt hún hefði ekki fyrirfram tryggðan stuðning meiri hluta Alþingis. Sjálfstæðisflokkurinn ræddi málið á tveimur fundum, 25. og 26. fyrra mánaðar. Leit flokkurinn svo á, að athuguðu máli, að með því að hann er stærsti flokkur þings og þjóðar, bæri honum ótvíræð skylda til þess að verða við framangreindum tilmælum forseta Íslands, úr því að eigi hafði reynzt auðið að mynda meirihlutastjórn. Tilkynnti ég því forseta Íslands, laugard. 26. f. m., að ég, í samræmi við vilja flokksins, tæki að mér að mynda stjórn, svo sem forseti hafði farið fram á. Var ætlunin að leggja ráðherralistann fyrir forseta til skipunar ráðuneytis fyrri hluta síðustu viku. En þennan dag að kvöldi lagðist ég í lungnabólgu, og hefur því þessi dráttur orðið á stjórnarmynduninni. Stjórn sú, sem nú sezt að völdum, hefur ekki tryggt sér hlutleysi né stuðning neinna þingmanna utan Sjálfstæðisflokksins. Hún er því viðbúin vantrausti hvenær sem er. En á meðan hún fer með völdin, mun hún leitast við að leysa þann vanda, er liggur fyrir, með þeirri samvinnu við þingið, sem nauðsynleg er og kostur er á. Enda er það ljóst, að svo sem Alþingi nú er skipað, verður úrlausn þeirra mála, sem löggjafar þarf um, en flokka greinir á um, ekki náð, nema með samningum þeirra í milli. Það mál, sem nú þarfnast skjótastrar úrlausnar, er, með hverjum hætti verði greitt fyrir því af hálfu Alþingis og ríkisstjórnar, að útgerðin þurfi ekki að stöðvast nú um áramót. En svo sem kunnugt er, hefur allt frá því 1946 þurfa að leysa þann vanda með löggjöf. Sjálfstæðisflokkurinn hefur lýst yfir því, að hann teldi þau úrræði, sem beitt hefur verið, ekki vera til frambúðar. Þótt menn greini mjög á um, hvernig til frambúðar skuli ráða fram úr þessum málum, eru allir, eða flestir, sammála um, að úrlausn fáist ekki, nema gerðar séu margar samfelldar ráðstafanir, sem verulegs undirbúnings þarfnast og verða því ekki framkvæmdar án nokkurs aðdraganda. Nægir um það að vísa til yfirlýsinga flokkanna fyrir kosningar. Til bráðabirgða verður því sennilega nú um áramótin að fara troðnar slóðir, jafnframt því sem þegar í stað verður að hefja undirbúning lausnar, sem varanlegri geti orðið, og er þar fyrst að telja samþykkt greiðsluhallalausra fjárlaga. Svo sem afstöðu ríkisstjórnarinnar til Alþingis er háttað, telur hún á þessu stigi að öðru leyti ekki ástæðu til að fjölyrða um fyrirætlanir sínar. Þær munu koma fram í málum þeim, er ríkisstjórnin leggur fyrir Alþingi, og daglegum stjórnarháttum, og gefst Alþingi þá að sjálfsögðu færi á að kveða á um traust sitt eða vantraust á stjórninni. En sú skoðun Sjálfstfl. er óbreytt, að úr því honum tókst ekki að ná þinglegum meiri hluta við kosningarnar, þá sé farsælast að koma á sem víðtækustu samstarfi milli áðurgreindra flokka um stjórn landsins og löggjöf. Að þessu mun stjórnin vinna, og sjálfur finn ég ástæðu til að taka það sérstaklega fram, að slíkt samstarf er á engan hátt háð forsæti mínu eða þátttöku í væntanlegri ríkisstjórn.



Herra forseti. Um leið og þessi háttvirta ríkisstjórn hefur göngu sína, vil ég lýsa yfir því, að Framsóknarflokkurinn hvorki styður þessa ríkisstjórn né veitir henni hlutleysi, því að hann ber ekki traust til hennar. Til þessa liggja augljós rök. Framsóknarflokkurinn hefur á undanförnum árum löngum átt í harðri baráttu við Sjálfstæðisflokkinn, vegna þess að hann hefur talið og telur störf hans og stefnu ranga og skaðlega fyrir þjóðina. Framsóknarflokkurinn hefur stundum átt samstarf við Sjálfstfl., þegar þannig hefur verið ástatt í stjórnmálum, að málefnum hefur ekki virzt verða lengra þokað áleiðis með öðrum hætti. Í síðasta stjórnarsamstarfi reyndist Sjálfstfl. svo andvígur flestum þeim umbótamálum, er Framsóknarflokkurinn taldi mestu máli skipta fyrir hag þjóðarinnar, að Framsóknarflokkurinn sá sig til neyddan að slíta samstarfinu og áfrýja málum til þjóðarinnar. Eftir kosningarnar hefur Framsóknarflokkurinn reynt að ná samtökum um stjórnarmyndun, til þess að koma fram þeim málum, sem hann álítur aðkallandi, en meðal þeirra eru þau málefni, sem Framsóknarflokkurinn telur grundvallaratriði þess, að þjóðin sætti sig við þá fórn í bráð, sem af henni verður að krefjast til þess að koma fjármálalífi þjóðarinnar og framleiðslu á heilbrigðari grundvöll. - Hið aukna fylgi, sem þjóðin veitti Framsfl., er mikils virði, en það hrekkur ekki til þess, að hann geti komið málunum áleiðis án mikils stuðnings annars staðar frá. Þær viðræður, sem hafa átt sér stað milli flokkanna, virðast sýna, að afstaða Sjálfstæðisflokksins sé hin sama og áður til þeirra mála, er Framsfl. taldi og telur einna mestu varða. Afleiðingarnar eru þessi hæstv. ríkisstjórn, sem nú er tekin við stjórn landsins, - en af framansögðu er ljóst, að það er ekki Framsfl., sem er líklegur til þess að geta átt nokkra samleið með henni um lausn málanna. Til þess að svo yrði þyrfti Sjálfstfl. að gerbreyta um stefnu frá því, sem verið hefur. Forseti Íslands hefur með skipun þessarar minnihlutastjórnar tekið hér upp nýjan sið, sem að vísu tíðkast svipaður erlendis, þar sem er þingbundin konungs- eða forsetastjórn. Um það skal ekki rætt. Á hitt skal minnt, að forsetinn tók það skýrt fram, að nú mætti myndun stjórnar fyrir engan mun dragast, vegna þeirrar hættu, sem þjóðinni stafaði af því, ef nokkur dráttur yrði á, að tekið væri á vandamálunum og þau þegar leyst. Til þess þurfti stjórnin að koma svo fljótt. Það skal ekki í efa dregið, að þessi skoðun forsetans og varnaðarorð hafi verið réttmæt, - þvert á móti. En sá flokkur, sem tók að sér stjórnarmyndun úr hendi forsetans, eftir að hann hafði mælt áðurnefnd varnaðarorð, hlýtur að hafa gert sér það ljóst, að stjórn hans varð að hafa tillögur til úrbóta á reiðum höndum og verður þegar að skýra Alþingi frá því í höfuðatriðum, hverjar þær séu - og hvernig hún ætli að leysa mál, sem ekki þola neina bið. Ef til vill hefur og verið frá þessu atriði gengið milli forsetans og væntanlegs stjórnarformanns, er hann tók að sér stjórnarmyndunina.-, því það liggur í augum uppi, að aðgerðalítil eða aðgerðalaus ríkisstjórn var ekki það, sem aðkallandi var að fá. Slík ríkisstjórn getur þvert á móti orðið mjög skaðleg. Ef Alþingi þyldi nú setu aðgerðarlausrar ríkisstjórnar, væri það að taka á sig ábyrgð, sem forsetinn frammi fyrir Alþingi varaði svo mjög við og kvaðst ekki geta tekið á sínar herðar, þess vegna kvað hann ríkisstjórn verða að vera komna fyrir 1. desember s. l., til þess að hún tæki til starfa við vandamálin, er ekki þyldu bið. Vegna þessarar nauðsynjar taldi hann sig hafa vald og skyldu til að setja hinn óvenjulega stutta frest til samninga um stjórnarmyndun. Það er eðlileg þingræðisvenja, sem styðst við augljós rök, að ríkisstjórn, sem kemur fram fyrir þing í fyrsta sinn, skýri frá því, hver stefna hennar sé og með hverjum hætti hún ætli að ráða fram úr vandamálunum. Á þetta skortir mjög í yfirlýsingu hæstv. forsætisráðherra, svo ekki sé sterkar til orða tekið. En af ástæðum, sem ég hef rakið, var enn ríkari ástæða en venjulegt er til þess, að stefnuyfirlýsingin lægi fyrir og sem allra skýrust. Ég vil vara við því, að þetta sé látið dragast, því eins og hæstv. ríkisstj. er til komin, svo sem ég hef rakið, fæ ég eigi séð, að við slík vinnubrögð verði unað.



Herra forseti. Þegar ný ríkisstjórn tekur við störfum í dag, þykir mér rétt að taka það fram af hálfu Alþýðuflokksins, að hann hvorki styður hina nýju ríkisstjórn né veitir henni hlutleysi. Alþýðuflokkurinn mun eins og áður miða afstöðu sína eingöngu við málefnin. Hann mun fylgja málum, er til heilla horfa, og styðja þau, en berjast eftir mætti gegn þeim málum, er hann telur brjóta í bága við hagsmuni almennings. Fer það svo eftir stefnu og störfum hæstv. ríkisstjórnar, hvernig viðbrögð Alþýðuflokksins verða. Tímar eru nú vissulega örðugir og framtíð torráðin. Veltur því á miklu, að lausn málefna verði á þann veg, að hagsmuna alþýðunnar sé vel gætt. Það hlutverk mun Alþýðuflokkurinn rækja í samræmi við markaða stefnu sína og með lýðræðislegum og ábyrgum hætti. Hvað sem við kemur ágreiningi lýðræðisflokkanna, meira og minna djúpsettum, í innanlandsmálum, vildi ég mega vænta þess, að áfram geti haldizt góð og heilbrigð samvinna lýðræðisflokkanna um utanríkis-, sjálfstæðis- og öryggismál þjóðarinnar.



Herra forseti. Ég vil fyrir hönd Sósíalistaflokksins lýsa yfir, að flokkurinn er andvígur þessari ríkisstj. og álítur þær aðferðir, sem beitt hefur verið við myndun stjórnarinnar, mjög aðfinnsluverðar. Þingflokkunum hafa ekki verið gefin þau tækifæri, sem þeim þó var heitið, að reyna, hvort hægt væri að mynda stjórn, sem væri örugg gegn vantrausti. Það var rangt að fela form. eins stjórnmálaflokks völd til myndunar minnihlutastjórnar án þess að ráðgast fyrst við formenn annarra þingflokka, svo fremi Ólafur Thors hafi ekki við forseta lýðveldisins lagt fram líkur fyrir hlutleysi eða stuðningi, leynt eða ljóst, frá fleirum, en sínum eigin flokki, og það er það, sem mér virðist, sérstaklega frá form. Alþfl., að núverandi hæstv. forsrh. muni á einn eða annan hátt hafa tryggt sér. Ég vil taka það fram, að það er á ábyrgð alls Alþfl. og vissra afla í Framsfl., að þessi stjórn er komin til valda. Þau öfl hafa, undir annarlegu yfirskini, hindrað myndun annarrar stjórnar og virðast nú ætla að leyfa þessari stjórn að sitja við völd, þar til hægt verði að mynda þriggja flokka stjórn, þeirra, sem áður fóru með völdin. Ég hef ekki trú á, að hagsmunir alþýðunnar verði tryggðir að neinu leyti með því, sem þessi stjórn kæmi til með að leggja fyrir, og jafnvel því síður, svo framarlega sem ný þriggja flokka stjórn kæmi. Sósfl. er því andvígur þessari stjórn og mun hvorki veita henni hlutleysi né stuðning. Hann mun taka afstöðu til þeirra mála, er hún kann að flytja, samkvæmt eðli þeirra málefna. Hann mun fylgja vantrausti, ef hinir flokkarnir flytja það. Flytji þeir ekki vantraust, mun Sósfl. sjálfur gera ráðstafanir til þess að prófa fylgi ríkisstj. í þinginu, þegar honum þykir henta.



Herra forseti. Það þarf ekki langa ræðu til að skýra þessa till., sem ég ásamt þm. S-M. flyt hér á þskj. 64. Grg., sem fylgir till., skýrir það efni, sem hér er um að ræða, í aðalatriðum. Þessi till. er flutt samkvæmt beiðni bæjarstjórnar Neskaupstaðar vegna þeirra atburða, sem þar gerðust og raktir hafa verið í blöðum og útvarpi. Ég vil hins vegar segja það við þessa fyrri umr., að ég vænti þess, að sú n., sem fær þetta mál til athugunar, taki fullt tillit til þess, að þeir atburðir, sem þarna gerðust og farið er fram á nokkurn stuðning vegna, eru svo sérstæðir, að það verður varla hjá því komizt, að þjóðarheildin hlaupi undir bagga, þegar þannig vill til eins og þar hefur orðið. Atburðir eins og þessir eru svipaðir eins og þegar um jarðskjálftatjón hefur orðið að ræða eða önnur meiri háttar tjón af náttúruhamförum, en dæmi eru til þess, að ríkissjóður hefur hlaupið undir bagga og veitt nokkrar tjónbætur undir þeim kringumstæðum. Í þessu tilfelli hafa verið gerðar ráðstafanir til þess, að dómkvödd n. taki að sér að meta tjón það, sem bærinn og einstaklingar hafa orðið fyrir. Þetta mat n. mun liggja fyrir bráðlega, en ekki er hægt, fyrr en það liggur fyrir, að kippa öllu í lag, sem þarna hefur farið úr lagi. En í þessari till. er farið fram á, að veitt verði nokkur bráðabirgðaaðstoð svo að hægt sé að efna til framkvæmda nú þegar. - Ég sé svo ekki ástæðu til að ræða um þetta meira, en óska, að málinu sé vísað til fjvn. til umsagnar.



Þar sem fyrstu flm. þessarar till. eru ekki viðstaddir á fundinum, vil ég fara um hana nokkrum orðum. Efni till. er það að heimila ríkisstj. að greiða farkennurum, sem ekki hafa kennsluréttindi, sömu laun úr ríkissjóði og þeim farkennurum, er kennsluréttindi hafa. Till. um þetta efni mun hafa verið fyrir þinginu í sambandi við afgreiðslu launal. á sínum tíma, en sú till. um að hafa þann hátt á launagreiðslum til kennara var þá felld. Við flm. þessarar till. teljum, að hér sé um réttlætismál að ræða, því flytjum við þessa till. um heimild fyrir ríkisstj. til að greiða þessum kennurum sömu laun og hinum. Það má segja, að það hefði verið eðlilegra að flytja um þetta frv. til l. um breyt. á launal., en sá háttur hefur verið upp tekinn á síðustu tímum að ákveða uppbætur á laun með þingsályktunum, og því teljum við, að þessa aðferð mætti viðhafa til bráðabirgða, þó að ég viðurkenni og telji hitt rétt, ef þingið á annað borð gæti á það fallizt, að ákvæði um þetta yrðu sett í launal. - Ég sé ekki ástæðu til að fara um þetta fleiri orðum, málið liggur ljóst fyrir og er nokkuð skýrt í grg., sem ég geri ráð fyrir, að þm. hafi lesið. Vil ég leggja til, að málinu verði vísað til síðari umr. og fjvn.



Herra forseti. Um efni þessa máls get ég látið nægja að vísa til grg., sem till. fylgir. Það mun þykja betur við eiga, að þingn. fjalli um málið, þó að hér sé í rauninni gamall kunningi á ferðinni, og vil ég því, ef hæstv. forseti telur það réttara, að málið fari til n., leggja til, að umr. verði nú frestað, en till. vísað til fjvn. Vænti ég þess, ef svo fer, að n. geti skilað áliti um málið hið fyrsta.

Flm. (Skúli Guðmundsson) : Ég vil leyfa mér að leggja til, að umr. um þessa till. verði nú frestað og henni vísað til fjvn. til athugunar.