Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Borist hefur svohljóðandi bréf, dags. 25. apríl 1988: "Árni Gunnarsson, 3. þm. Norðurl. e., hefur ritað mér á þessa leið: "Þar sem ég get ekki sótt þingfundi á næstunni vegna veikinda leyfi ég mér með skírskotun til 130. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess að 1. varamaður Alþfl. í Norðurlandskjördæmi eystra, Sigbjörn Gunnarsson verslunarmaður, taki sæti á Alþingi í forföllum mínum." Þetta er yður hér með tilkynnt, herra forseti, með ósk um að fram fari í Sþ. rannsókn á kjörbréfi varamanns. Jón Kristjánsson, forseti neðri deildar." Bréfi þessu fylgir kjörbréf Sigbjarnar Gunnarssonar. Það þarf athugunar við og afgreiðslu hjá kjörbréfanefnd. Þess er því óskað að kjörbréfanefnd taki bréf þetta nú þegar til meðferðar. Á meðan verður fundinum frestað í fimm mínútur. - Fundarhlé.



Herra forseti. Kjörbréfanefnd hefur haft til athugunar kjörbréf Sigbjörns Gunnarssonar, 1. varamanns Alþfl. í Norðurlandskjördæmi eystra, en óskað er eftir að hann taki sæti hv. þm. Árna Gunnarssonar sem vegna veikinda getur ekki sótt þingfundi á næstunni. Kjörbréfanefnd leggur einróma til að kjörbréfið verði samþykkt.



Sigbjörn Gunnarsson hefur unnið drengskaparheit að stjórnarskránni og er hann boðinn velkominn til starfa á Alþingi.



Herra forseti. Hinn 7. des. 1987 var lögð fram á Alþingi svohljóðandi beiðni um skýrslu frá menntmrh.: "Óskað er eftir því við menntmrh. að hann gefi Alþingi ítarlega skýrslu að undangenginni rækilegri rannsókn um fréttaflutning Ríkisútvarpsins dagana 9. og 10. nóv. sl. vegna hins svonefnda Dag Tangen máls. Þess er óskað að skýrslan verði tekin til umræðu á fundi í Sþ. þegar og henni hefur verið útbýtt." 1. flm. till. var hv. 4. þm. Austurl. Sverrir Hermannsson og meðflm. átta þingmenn úr stjórnarflokkunum þremur. Till. var samþykkt samhljóða á fundi í Sþ. 10. des. 1987 og menntmrh. tilkynnt það samdægurs. Í framhaldi af því var hafist handa um að vinna að máli þessu í menntmrn. Skýrslan var lögð fram á Alþingi í fyrri viku og vænti ég þess að hv. þm. hafi haft góðan tíma til að kynna sér efni hennar vandlega. Ég vil í upphafi gera Alþingi grein fyrir því í örfáum orðum hvernig unnið var að gerð þeirrar skýrslu sem hér er til umræðu. Leitað var til Ríkisútvarpsins og óskað eftir því að öll gögn málsins, endurrit frétta og fréttatengdra þátta, bókanir útvarpsráðs og annað af því tagi yrðu send menntmrn. Gögn þessi bárust flest 18. jan. og eru birt sem fylgiskjöl 1-9 í skýrslunni. Hinn 8. febr. sl. sendi útvarpsstjóri ráðuneytinu síðan afrit af úrskurði siðanefndar Blaðamannafélags Íslands um umræddan fréttaflutning Ríkisútvarpsins, en útvarpsstjóri hafði átt frumkvæði að því að vísa málinu til nefndarinnar. Er úrskurður siðanefndar birtur sem fylgiskjal 10 í skýrslunni. Hinn 15. jan. leitaði menntmrn. til dr. Þórs Whitehead, prófessors í sagnfræði við heimspekideild Háskóla Íslands, og óskaði eftir ráðgjöf hans og umsögn vegna málsins. Dr. Þór Whitehead, sem nú dvelur við sagnfræðirannsóknir í Freiburg í Vestur-Þýskalandi, er ótvírætt einhver fremsti sérfræðingur okkar í sögu íslenskra utanríkis- og öryggismála á fjórða og fimmta áratugnum og höfundur fræðilegra rita og ritgerða um þau efni. Hann gjörþekkir skjöl er varða Ísland og íslenska menn frá þessum árum og varðveitt eru í skjalasöfnum í Evrópu og Bandaríkjunum. Var það mat ráðuneytisins að enginn væri betur til þess fallinn að vinna skýrslu þá er Alþingi óskaði eftir en dr. Þór. Í bréfi ráðuneytisins var þess farið á leit við dr. Þór að hann legði mat á eftirfarandi: 1. Skjöl þau um samskipti íslenskra og bandarískra stjórnvalda er gerð voru að umtalsefni í fréttum og fréttatengdum þáttum Ríkisútvarpsins 9. og 10. nóv. 1987. 2. Vinnubrögð fréttastofu Ríkisútvarpsins varðandi skjöl þessi. Skýrsla dr. Þórs Whitehead, Álitsgerð: Dag Tangen málið og Ríkisútvarpið, barst menntmrn. 29. febr. sl. og er hún birt í heild í skýrslu minni sem hér er til umræðu. Mál þetta snýst um fréttaflutning og aðra umfjöllun Ríkisútvarpsins í kjölfar þess að Jón Einar Guðjónsson, fréttaritari Ríkisútvarpsins í Osló, hafði hinn 9. nóv. 1987 eftir norskum manni, Dag Tangen að nafni, þær upplýsingar að til væri skjal eða skjöl sem sýndu fram á náið samband bandarísku leyniþjónustunnar við Stefán Jóhann Stefánsson er hann var forsætisráðherra Íslands á árunum 1947–1949. Eins og dr. Þór Whitehead kemst að orði í álitsgerð sinni fólst í fréttum útvarpsins augljós aðdróttun um að Stefán Jóhann Stefánsson hefði staðið í sambandi við bandarísku leyniþjónustuna með þeim hætti sem ekki samrýmdist stöðu hans sem forsætisráðherra Íslands. Það er á allra vitorði að leyniþjónustur erlendra ríkja ráða í þjónustu sína stjórnmálamenn og aðra áhrifamenn sem síðar ganga erinda þessara stofnana í heimalöndum sínum. Þótt ekki væri fullyrt að svo hefði verið um Stefán Jóhann hlaut einhver af hlustendahópi Ríkisútvarpsins að skilja fréttina og ályktanir sem henni fylgdu á þann veg. Kom það raunar óðar fram í blaðaskrifum um málið og umræðum utan dagskrár hér á Alþingi. Jafnvel þótt fréttin væri ekki lögð út á versta veg fólust tvímælalaust í henni brigsl um annarleg tengsl forsætisráðherra við leyniþjónustu Bandaríkjanna. Í álitsgerð sinni telur dr. Þór Whitehead að starfandi fréttastjóri Ríkisútvarpsins, Friðrik Páll Jónsson, hafi miðað við aðstæður haft gildar ástæður til að útvarpa tíðindunum frá fréttaritaranum í Osló í þeirri von að staðfesta mætti þau, þ.e. sýna fram á tilvist umræddra skjala, þegar næsta dag. Daginn eftir, 10. nóv., var fluttur pistill frá fréttaritaranum í Osló í hádegisfréttatíma Ríkisútvarpsins. Þar var fullyrt að umrædd skjöl væru til. "Leyniskýrslur þær, sem Dag Tangen hefur um Ísland, eru rúmlega tíu síður og ítarlegar", sagði fréttaritarinn og fullyrti að skjölin sýndu ótvírætt fram á fundi Stefáns Jóhanns Stefánssonar og fulltrúa bandarísku leyniþjónustunnar. Þeir hefðu skipst á upplýsingum sem ströng leynd hvíldi yfir. Nú er komið á daginn að þessar fréttir Ríkisútvarpsins voru rangar og fluttar gegn betri vitund. Í álitsgerð dr. Þórs Whitehead kemur fram að þennan morgun, hinn 10. nóv., reyndi fréttaritari útvarpsins að fá að sjá skjöl Tangens, en Tangen kvaðst ekki geta fundið þau. Fréttaritarinn skýrði þeim fréttamanni sem hafði með málið að gera á fréttastofunni, Má Jónssyni, frá þeirri stöðu sem upp væri komin. Niðurstaðan varð hins vegar sú að halda fréttaflutningnum áfram í þeirri trú eða sannfæringu að Tangen fyndi senn skjölin. Umræddur fréttamaður hefur skýrt frá því að hann hafi ekki talið neina ástæðu til að tortryggja Tangen þar sem hann hafi treyst á orð hans sem fræðimanns. Slík tiltrú, þegar um jafnalvarlegar ásakanir er að ræða, getur ekki og má ekki vera leiðarljós fréttamanna Ríkisútvarpsins. Þennan sama dag áttu fréttaritarinn í Osló og viðkomandi fréttamaður aðild að umræðuþætti á Rás 2 Ríkisútvarpsins. Í ljósi þess að fréttaritarinn hafði engu við fyrri fréttir að bæta og ekkert í höndum til að sanna staðhæfingar Tangens verður að telja það ákaflega misráðið af honum og viðkomandi fréttamanni að koma fram í þessum umræðuþætti nema þá til þess að vara hlustendur við fljótfærnislegum ályktunum og upplýsa sannleikann um að skjölin væru ekki komin fram. Hvorugt gerðu þeir. Umræðurnar í þættinum voru afar hlutdrægnislegar og einkenndust af pólitískum hleypidómum. Umsjónarmaður þáttarins, Stefán Jón Hafstein, hefur komið á minn fund og látið í ljós mikla óánægju með það að álykta megi af álitsgerð dr. Þórs Whitehead að hann hafi vitað að skjölin hefðu ekki fundist er umræðurnar áttu sér stað. Þessu neitar hann og kveðst eingöngu hafa byggt á upplýsingum frá fréttastofunni. Hefur hann afhent mér greinargerð þar sem þetta sjónarmið er áréttað og tel ég sjálfsagt og skylt að koma því hér á framfæri. Ég rengi ekki orð umsjónarmanns þáttarins, en vek athygli á því að í álitsgerð dr. Þórs beinist gagnrýnin á umsjónarmanninum ekki síður að hlutdrægnislegri meðferð mála og leiðandi spurningum. Daginn eftir og næstu daga hélt Ríkisútvarpið áfram fréttaflutningi um leyniskýrslur og áfram var látið að því liggja að Tangen hefði umrædd skjöl undir höndum. Í álitsgerðinni kemur fram að það var að kvöldi miðvikudags 11. nóv. sem fréttaritarinn í Osló frétti að Dag Tangen hefði sagt fréttaritara dagblaðsins Vísis í Osló að hann hefði engin skjöl undir höndum um samband Stefáns Jóhanns Stefánssonar við bandarísku leyniþjónustuna. Hann kvaðst hafa reynt að ná sambandi við Tangen en ekki tekist það. Daginn eftir, að morgni fimmtudags 11. nóv., náði fréttaritarinn tali af Tangen á ritstjórnarskrifstofu Klassekampen, sem er blað norskra marxlenínista. Þá kvaðst Tangen ekki viss um það að hafa haft umrætt skjal undir höndum og taldi jafnvel að hann hefði sent það til kunningjakonu sinnar í Reykjavík. Orðrétt segir nú í álitsgerðinni: "Þennan sama dag birti dagblaðið Vísir þau tíðindi frá fréttaritara sínum í Osló að ekkert væri að finna um Stefán Jóhann Stefánsson í því skjali sem Dag Tangen hefði sýnt honum. Friðrik Páll Jónsson hefur skýrt undirrituðum [þ.e. Þór Whitehead] svo frá að þetta hafi einkum orðið til þess að tortryggni vaknaði á fréttastofunni í garð Tangens. Þar brugðu menn nú á það óvenjulega ráð að biðja nágranna hinnar íslensku kunningjakonu Tangens að fylgjast með póstkassa hennar og bærist bréf frá Noregi yrði fengið leyfi í síma til að opna það. Auk þess var Jóni Einari Guðjónssyni falið að hljóðrita viðtal við Tangen." Í viðtalinu fullyrti Tangen að skjalið um Stefán Jóhann Stefánsson væri að finna í skjalasafni Trumans, fyrrv. Bandaríkjaforseta, í Missouri. Af hálfu fréttastofunnar var enginn fyrirvari gerður. Hlustendum var ekki greint frá þeirri óvissu sem upp var komin. Föstudaginn 13. nóv. greindi fréttaritari Ríkisútvarpsins í Bandaríkjunum, Jón Ásgeir Sigurðsson, frá því að hann hefði farið í Truman-safnið í Missouri. Það hefði ekkert komið fram í skjölunum er sýndi fram á tengsl Stefáns Jóhanns Stefánssonar við bandaríska leyniþjónustumenn. Það var svo ekki fyrr en 19. nóv. að mál þetta var til lykta leitt í Ríkisútvarpinu. Þá var birt viðtal við Dag Tangen þar sem hann kvaðst aldrei hafa fullyrt að hann hefði séð skjöl er sýndu samband milli Stefáns Jóhanns Stefánssonar og bandarísku leyniþjónustunnar. Fréttastofan gaf í framhaldi af því út þá yfirlýsingu að fyrri fréttir um málið væru úr lausu lofti gripnar og harmaði að heimild sem hún taldi ekki ástæðu til að vefengja skyldi reynast ótraust. Dr. Þór Whitehead bendir á að hér hafi forráðamenn fréttastofunnar varpað aðalábyrgð málsins yfir á fréttaritarann í Osló. Eins og eftirgrennslan Þórs leiddi í ljós var það hins vegar á fréttastofunni sjálfri sem brotalömin lá. Þar héldu menn dögum saman leyndri mikilvægri vitneskju um málið og afvegaleiddu hlustendur. Eins og fram kemur í álitsgerðinni er mál þetta margþætt og ýmis atriði, sem rakin eru þar og varða vinnubrögð á Ríkisútvarpinu, hef ég ekki nefnt í þessari ræðu. Þau eru í mínum huga efniviður í sérstaka úttekt á vegum yfirstjórnar stofnunarinnar á vinnubrögðum fréttastofunnar. Í því sambandi er þess að geta að útvarpsstjóri hefur skipað þriggja manna nefnd til að gera úttekt á stjórnun og rekstri fréttastofu hljóðvarps og sjónvarps og skila tillögum sem fram kunna að koma um breytta skipan mála. Þá er nefndinni falið að yfirfara fréttareglur Ríkisútvarpsins og gera tillögur um breytingar á þeim eftir því sem þurfa þykir. Nefndinni hefur enn fremur verið falið að móta aðrar starfs- og siðareglur sem nefndin telur nauðsynlegar til að tryggja að markmiðum útvarpslaga og reglugerðar um Ríkisútvarpið verði náð. Formaður nefndarinnar er Baldur Guðlaugsson hæstaréttarlögmaður, en aðrir nefndarmenn Margrét Heinreksdóttir lögfræðingur og Ólafur Þ. Harðarson lektor. Fréttastjóri Ríkisútvarpsins, Kári Jónasson, hefur í viðtali við Morgunblaðið haldið því fram að skýrslan sem hér er til umræðu hafi verið pöntuð til að klekkja á fréttastofunni og annarleg sjónarmið ráðið efnistöku. Ég vísa þessum fullyrðingum á bug. Fréttastjóri Ríkisútvarpsins ætti frekar að verja tíma sínum til að íhuga vandlega þau mistök sem fréttastofunni hafa orðið á og bæta vinnubrögðin en láta frá sér fara vanhugsaðar yfirlýsingar af þessu tagi. Skýrslan sem hér er til umræðu var ekki samin að frumkvæði menntmrh. og enn síður að frumkvæði höfundar álitsgerðarinnar, Þórs Whitehead. Skýrslan er sem fyrr segir samin að ósk Alþingis og það skyldu menn hafa í huga í þessum umræðum. I útvarpslögum nr. 68/1985 segir m.a. um Ríkisútvarpið: "Ríkisútvarpið skal halda í heiðri lýðræðislegar grundvallarreglur og mannréttindi og frelsi til orðs og skoðana. Það skal gæta fyllstu óhlutdrægni í frásögn,túlkun og dagskrárgerð." Í reglugerð um Ríkisútvarpið nr. 357/1986, segir m.a.: "Fréttir þær sem Ríkisútvarpið flytur mega ekki vera blandnar neins konar ádeilum eða hlutdrægum umsögnum heldur skal gætt fyllstu óhlutdrægni gagnvart öllum flokkum og stefnum í opinberum málum, stofnunum, félögum og einstaklingum. Við skráningu frétta skal þess jafnan gætt að heimildir séu sem fyllstar og óyggjandi:" Í álitsgerð dr. Þórs Whitehead, sem byggð er á rannsóknum á öllum gögnum málsins og viðtölum við ýmsa málsaðila, eru leidd rök að því að fréttastofu Ríkisútvarpsins og dægurmáladeild Rásar 2 hafi orðið á alvarleg mistök í fréttaflutningi og annarri umfjöllun í Dag Tangen málinu. Hér hafi ekki verið starfað í samræmi við þær kröfur sem útvarpslög og reglugerð um Ríkisútvarpið gera. Eðlilegt er að spurt sé í framhaldi af þessari niðurstöðu til hvaða ráða eigi að grípa. Ég tel að útvarpsráð hafi brugðist skynsamlega við með bókun sinni 20. nóv. þar sem vinnubrögð fréttastofunnar voru harðlega átalin. Ég tel það einnig við hæfi að útvarpsstjóri leitaði eftir úrskurði siðanefndar Blaðamannafélags Íslands. Niðurstaða siðanefndar var eins og kunnugt er mjög í samræmi við ályktun dr. Þórs Whitehead, en hún taldi að Ríkisútvarpið hefði í fréttatíma útvarps og þætti dægurmáladeildar Rásar 2 brotið gegn 2. gr. siðareglna félagsins. Brotið væri alvarlegt. Þá hefur útvarpsstjóri skýrt frá því að hann hafi átt viðræður við fulltrúa fréttastofunnar um vinnubrögð og verkstjórnarleg atriði. Ég hef síðan óskað eftir því í bréfi, sem ég hef ritað útvarpsstjóra, að álitsgerð dr. Þórs Whitehead verði vandlega kynnt starfsmönnum fréttastofu Ríkisútvarpsins, hljóðvarps og sjónvarps, og starfsmönnum dægurmáladeildar Rásar 2. Útvarpsstjóri hefur síðan skipað nefnd þá sem ég gerði að umtalsefni fyrr í þessari ræðu. Framhald málsins er í höndum útvarpsstjóra. Á undanförnum árum hafa orðið talsverðar breytingar í fjölmiðlun hér á landi eins og öllum er kunnugt um. Sumt af þessum breytingum er tvímælalaust til batnaðar. Fjölmiðlarnir eru óháðari stjórnmálaflokkum og hagsmunasamtökum en áður. Ríkið hefur ekki lengur einkarétt á rekstri útvarpsog sjónvarpsstöðva. Þetta hefur skapað fjölbreytni og grósku í fjölmiðlaheiminum svokallaða. En jafnframt þessu hefur ýmislegt gerst í fjölmiðlun sem ekki er til fyrirmyndar. Óyfirvegaður og hlutdrægur fréttaflutningur, mér liggur við að segja æsifréttamennska, hefur komið til sögunnar og skýlir sér á bak við rannsóknarblaðamennsku. Í hraða samkeppninnar gefa fjölmiðlarnir sér minni tíma en áður til að meta fréttir og áhrif þeirra. Stundum virðist öllu máli skipta að vera fyrstur með fréttina. Því fer þó fjarri að hér séu allir fjölmiðlar undir sömu sök seldir og það sýnir að fum, agaleysi og rokufréttir eru ekkert náttúrulögmál. Ein er sú þróun á vettvangi svokallaðra ljósvakafjölmiðla sem ég hef sérstakar áhyggjur af. Mér virðist að þar geri menn hlustendum æ erfiðara fyrir að gera skýran greinarmun á fréttum annars vegar og fréttamati eða fréttatúlkun hins vegar. Þessu er blandað saman með þeim hætti að hlustendur vita stundum ekki hverjar eru staðreyndir mála og hvað eru skoðanir viðkomandi frétta- og dagskrárgerðarmanna. Sömu mennirnir lesa oftsinnis fréttir og túlka þær og stundum er frétt og útleggingu hrært svo saman að engin leið er að greina þar á milli. Fréttatengdir þættir, sem svo eru nefndir, virðast mér stundum auka enn á rugling af þessu tagi. Ég held að hér hljóti að vera hægt að gera á bragarbót með öðruvísi vinnubrögðum, skýrari verkefnaskiptingu. Herra forseti. Ég er sammála dr. Þór Whitehead um að Tangen-málið svonefnda er víti til varnaðar. Það er mál sem Ríkisútvarpið verður að læra af. Ég er sannfærður um að þetta er einnig skoðun útvarpsstjóra og útvarpsráðs, svo sem viðbrögð þessara aðila bera gleggstan vott um.



Herra forseti. Um það bil sem jólaannir hófust á hinu háa Alþingi óskaði ég eftir því við hæstv. forseta sameinaðs Alþingis að fá orðið utan dagskrár um hinn makalausa málflutning og fréttaflutning Ríkisútvarpsins dagana 9. og 10. nóv. sl. Ástæðan var sú að ég vildi fá nánari upplýsingar um málið frá hæstv. menntmrh. og eins hitt að ég vildi ekki láta við það sitja að ekki yrði fleira að finna um málið í þingtíðindum en utandagskrárumræða sem hv. 2. þm. Austurl., Hjörleifur Guttormsson, hóf hinn 12. nóv. Vegna anna færðist hæstv. forseti undan langri utandagskrárumræðu. Fyrir því var á það ráð brugðið af okkur nokkrum þingmönnum að biðja hæstv. menntmrh. skriflega um skriflega ítarlega skýrslu um málið. Á því var full þörf, sérstaklega vegna þess að hastarlega var vegið að minningu fyrrv. forsrh. Stefáns Jóhanns Stefánssonar. Nú liggur skýrslan fyrir og vil ég þakka hæstv. menntmrh. fyrir viðamikla og rækilega úttekt á málinu. Það sem mesta athygli hlýtur að vekja er hinn þungi áfellisdómur sem upp er kveðinn yfir störfum fréttastofu Ríkisútvarpsins. Nú eru liðin um 40 ár frá því að Íslendingar mörkuðu þá utanríkisstefnu sem þeir fylgja enn og felst í samvinnu þeirra við aðrar vestrænar lýðræðisþjóðir. Það er kunnara en frá þurfi að segja að harkalega var deilt um þessa utanríkisstefnu frá upphafi og sóttu andstæðingar hennar einkum að tveimur mönnum með persónulegum og óvægnum hætti, þeim Stefáni Jóhanni Stefánssyni, sem var forsrh. er við Íslendingar gengum í Atlantshafsbandalagið árið 1949, og dr. Bjarna Benediktssyni sem var utanrrh. á sama tíma. Dundu um árabil á þeim látlausar árásir um það að þeir hefðu framið landráð vegna þess að þeir beittu sér fyrir varnarsamstarfi við Bandaríkin. Hefði margur maðurinn efalaust bognað við þessar árásir, en þeir stóðu þær báðir af sér með fullri reisn og uxu raunar af. Er tímar hafa liðið fram hefur reynslan staðfest að því friðvænlegar hefur verið í heiminum sem vestrænar lýðræðisþjóðir hafa verið sterkari og samhentari. Friður hefur verið í norðurálfunni í skjóli jafnvægis síðustu 40 árin og þar hafa Íslendingar lagt sitt af mörkum. Smám saman hefur því dregið úr árásum á þessa stefnu og deilum um hana hérlendis og er nú svo komið að Alþb. treystir sér jafnvel ekki lengur til að gera það að úrslitaatriði um stjórnarsetu að varnarsamstarfinu við Bandaríkin sé slitið. Einnig hefur orðið hljóðara að þessu leyti um þá menn sem áttu mestan þátt í að marka utanríkisstefnuna á sínum tíma, þá Stefán Jóhann Stefánsson, Bjarna Benediktsson og Eystein Jónsson. Fólk er flest tekið að horfa um öxl af fullum skilningi og án þess að gleyma sér í vígorðaflaumi. En hinn 9. nóv. sl. virtist sem skyndilega birtist gamall uppvakningur frá dögum kalda stríðsins á öldum ljósvakans í Ríkisútvarpinu og í kjölfarið lagði draugurinn undir sig fréttasíður Þjóðviljans. Var þar um að ræða harðar árásir á Stefán Jóhann Stefánsson og margvíslegar getsakir um tengsl hans við bandarísku leyniþjónustuna, CIA. Nú er það auðvitað ekki mál Alþingis með neinum hætti hvað útgefendur Þjóðviljans kjósa að skrifa í blaði sínu. Hér er sem betur fer prentfrelsi og útgefendur Þjóðviljans bera ábyrgð fyrir lesendum sínum og auðvitað fyrir dómstólum þegar því er að skipta. En öðru máli gegnir um fréttastofu hljóðvarpsins. Sú skylda er lögð á alla þá sem eiga útvarpstæki að greiða afnotagjöld til Ríkisútvarpsins. Þessari stofnun er ætlað að vera útvarp allra landsmanna og henni hafa verið tryggðir tekjustofnar í samræmi við það. Það er því ljóst að ábyrgð hennar er miklu meiri en venjulegs einkamiðils, enda er ráð fyrir því gert í útvarpslögunum. Alþingi hlýtur í umboði þjóðarinnar að láta sig varða með hvaða hætti fréttaflutningur er í hljóðvarpinu og bregst raunar skyldu sinni við landsmenn ef það sinnir því ekki að neinu leyti. Vitanlega má Alþingi eða umboðsmenn þess ekki ritskoða með neinum hætti fréttir Ríkisútvarpsins, en það hlýtur að gera þeim sem annast þar fréttaflutning skylt að bera ábyrgð á honum. Mál þetta hófst mánudaginn 9. nóv. sl. er ein aðalfrétt hljóðvarpsins þá um kvöldið snerist um meint tengsl Stefáns Jóhanns Stefánssonar við CIA, bandarísku leyniþjónustuna. Í fréttinni voru engir fyrirvarar settir heldur beinlínis fullyrt að Stefán Jóhann Stefánsson hafi verið eins konar flugumaður CIA. Hann hafi ekki aðeins hitt menn frá henni í kurteisisskyni eins og gengur heldur beinlínis gefið henni leynilegar upplýsingar. Síðar í þessum fréttatíma sagði að svo náið samband sem Stefán Jóhann Stefánsson átti að hafa haft við CIA væri mjög óvenjulegt. Einnig var sagt að leyniskýrslur þær, sem Dag Tangen hefði komist yfir um Ísland, væru um tíu bls. og mjög rækilegar. Gefið var í skyn að bandarískar hersveitir hefðu verið sendar til Íslands til þess m.a. að koma í veg fyrir hugsanlega valdatöku kommúnista. Og í þessum fréttatíma var einnig eytt miklum tíma í að tíunda deilur er risið höfðu í Noregi um uppljóstranir Dags Tangens. Því er við að bæta að í þættinum Dagskrá, sem Stefán Jón Hafstein fréttamaður annaðist á Rás 2 í hljóðvarpinu, var sama dag, 10. nóv., rætt við Jón Einar Guðjónsson og Þorleif Friðriksson um þetta mál. Sagði Jón Einar, sem er fréttaritari hljóðvarpsins í Osló, þá m.a. að honum hefði eftir mikla mæðu tekist að hafa upp á Tangen sem færi nú huldu höfði í höfuðborginni. Höfðu þeir Jón Einar og aðrir útvarpsmenn svipað eftir þessum norska felumanni og komið hafði fram í fréttatímum hljóðvarpsins og þegar hefur verið greint, en bættu við getsökum frá eigin brjósti um hugsanleg tengsl Alþfl. við bandaríska og norræna ráðamenn. Er ekki að orðlengja það að fréttaflutningur hljóðvarpsins þessi tvö kvöld, 9. og 10. nóv., olli nokkru uppnámi. Þjóðviljinn birti t.d. miðvikudaginn 11. nóv. fjögurra dálka fyrirsögn á forsíðu sem hljóðaði svo: "Stefán vann með CIA." Var þar óspart vitnað í fréttaflutning kommúnista sem verið höfðu hörðustu andstæðingar utanríkisstefnunnar árið 1949, svo sem Einar Olgeirsson. Daginn eftir, fimmtudaginn 13. nóv., kvaddi hv. 2. þm. Austurl. Hjörleifur Guttormsson sér hljóðs hér á Alþingi utan dagskrár. Þá hafði hann náð sér eftir lestur Gunnlaðarsögu og aðalfund Alþb. og óskaði nú eftir því í tilefni fréttanna í hljóðvarpinu að upplýsingar yrðu gefnar um það hvernig staðið yrði að birtingu skjala um samskipti Íslands og annarra þjóða. Vitnaði Hjörleifur í Atómstöðina eftir Halldór Laxness í þessu sambandi, en ýmsir þingmenn efuðust raunar um að sú ágæta skáldsaga gæti verið góð heimild um það sem raunverulega gerðist á því tímabili er utanríkisstefnan var mörkuð og ég rakti lítillega í upphafi míns máls. Hljóðvarpið hélt áfram fréttaflutningi frá þessu máli miðvikudagskvöldið 11. nóv., en lagði þó megináherslu á það í nokkrum ásökunartón að engar fastar reglur væru til á Íslandi um birtingu opinberra skjala. Einnig var rætt um málið í sambandi við umræður á Alþingi fimmtudagskvöldið 12. nóv. Því má síðan skjóta inn í til gamans en líka í nokkurri alvöru að Þjóðviljinn skrifaði föstudaginn 13. nóv. af mikilli hrifningu um fréttaflutning hljóðvarpsins á liðnum dögum. Sagði þar m.a. í umsögn Þjóðviljans, sem Óttar Proppé er skrifaður fyrir, svo, með leyfi forseta: "Vissulega hefði verið gaman fyrir Þjóðviljann að eiga þessa frétt, en við hljótum að gefa fréttastofu Ríkisútvarpsins prik fyrir að vera fyrst með fréttirnar að þessu sinni." En segja má að málinu hafi lokið með tveimur fréttum hljóðvarpsins föstudagskvöldið 13. nóv. Önnur var um það að þau skjöl, sem Dag Tangen hefði undir höndum um Ísland, leiddu ekkert í ljós um það sem hann fullyrti, enda væru þau gömul skjöl sem hefðu velflest birst fyrir mörgum árum í Morgunblaðinu. Hin fréttin var svohljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: "Í skjalasafni Trumans Bandaríkjaforseta er skýrsla frá bandarísku leyniþjónustunni um íslensk málefni frá því í júní 1948. Þar er Stefáns Jóhanns Stefánssonar getið og fleiri Íslendinga, en hvergi í skýrslunni kemur fram að Stefán Jóhann hafi hitt bandaríska sendiherrann og starfsmann bandarísku leyniþjónustunnar reglulega í Reykjavík eins og fréttastofan hefur haft eftir norska sagnfræðingnum Dag Tangen." Var hér heldur betur komið annað hljóð í strokkinn en þriðjudagskvöldið 10. nóv. þegar þetta hafði verið fullyrt. Þetta dæmalausa mál verðskuldar auðvitað athugun og umræður. Í fyrsta lagi hefði það verið mjög óvenjulegt og fréttnæmt, eins og raunar var tekið fram af fréttamönnum hljóðvarpsins, ef Stefán Jóhann Stefánsson hefði beinlínis unnið með sendimönnum CIA hér á landi. Slík frétt hefði verið mjög óvenjuleg og því þurft vandlegrar heimildakönnunar við. Menn geta ekki tekið einhverja huldumenn í Osló trúanlega um svo óvenjulegt atriði þegar það stangast á við hugmyndir flestra Íslendinga um hvernig stefnumörkun í utanríkismálum fór fram. Hér var um viðkvæmt og umdeilt mál að ræða og upplýsingar bornar fram í því sem hlutu að koma á óvart. Fréttamaður á hvergi að vera eins á verði og í slíku máli, sérstaklega fréttamaður í útvarpi allra landsmanna sem gerðar eru ríkari kröfur til en á einkastöðvum eða einkablöðum. Í öðru lagi ber að gæta þess að óleyfilegt hefði verið að álykta, jafnvel þótt einhver minnisblöð hefðu fundist um viðræður íslenskra ráðamanna við bandaríska sendimenn, að hinir íslensku ráðamenn hefðu verið á þeirra snærum. Það vita allir sem vilja vita að þeir sem hitta erlenda sendimenn að máli geta ekki stjórnað því hvað slíkir menn setja síðan í skýrslur sínar. Við getum þess vegna ekki tekið skýrslur þeirra og skjöl trúanleg án sjálfstæðs heimildamats. Við megum ekki og aldrei líta á íslensk utanríkismál með bandarískum augum. Það er hins vegar ekki sjáanlegt í þeim fréttum sem birtust í hljóðvarpinu eða í umræðuþætti þeim sem Stefán Jón Hafstein stjórnaði 10. nóv. og vitnað hefur verið hér til að beitt hafi verið gagnrýnni hugsun að þessu leyti. Þar var umsvifalaust gleypt við fullyrðingum hins norska huldumanns um það sem stæði í bandarískum skjölum sem sönnun fyrir því að íslenskir ráðamenn hefðu ekki gætt íslenskra hagsmuna heldur beinlínis verið á snærum Bandaríkjamanna. Jafnvel þótt eitthvað það hefði staðið í skýrslum eða skjölum Bandaríkjamanna sem gefið hefði norska huldumanninum og fréttamönnum á hljóðvarpinu tilefni til fréttaflutnings þeirra hefði orðið að leggja sjálfstætt mat á það. Í þriðja lagi verður að rifja upp að þetta er ekki eina dæmið þar sem tilefni hefur verið gefið til efasemda um vönduð vinnubrögð og óhlutdrægni á fréttastofu hljóðvarpsins. Mörgum er í fersku minni er birtar voru um það rokufréttir fyrir nokkrum árum í hljóðvarpinu að kjarnorkuvopn væru fólgin á Keflavíkurflugvelli. Fyrir því var borin rannsóknarstofnun ein í Washington. Þegar til kom reyndist þessi stofnun vera ákaflega umdeild fyrir þann pólitíska blæ sem var á öllum hennar gögnum og þeir pappírar sem vísað var til ekki taka af nein tvímæli, enda hafa að geyma innihaldslitlar vangaveltur. Hjaðnaði það mál af sjálfu sér. Einnig komu upp ákafar deilur um fréttaflutning hljóðvarpsins í kjaradeilu opinberra starfsmanna í október 1984. Eru röksemdir í því máli tíundaðar í bók Jóns Steinars Gunnlaugssonar hæstaréttarlögmanns, "Deilt á dómarann" eins og hún heitir, þar sem það blandaðist inn í mál þeirra einkaútvarpsstöðva sem þá voru reknar. Var þá þó enn brýnni ástæða en endranær fyrir fréttamenn á hljóðvarpinu að gæta óhlutdrægnisskyldu sinnar þar sem þeir voru sem opinberir starfsmenn beinir aðilar að kjaradeilunni og hljóðvarpið var um tíma eini starfandi fjölmiðillinn í landinu. Ég er ekki að fullyrða, og á það legg ég áherslu, ég er ekki að fullyrða að fréttamenn Ríkisútvarpsins ætli sér að vera vísvitandi hlutdrægir eða þeir megi yfirleitt ekki sjálfir hafa skoðun á því hvað skiptir máli. Ég hygg hitt betri skýringu á þeim mistökum, sem tvímælalaust hafa verið gerð þar á bæ, að fréttamenn hafi ekki vandað sig nægjanlega. Þeir hafi ekki staldrað við og spurt sjálfa sig hvort þeir hafi gert öllum marktækum sjónarmiðum í málum nægjanleg skil og hvort heimildir þeirra fyrir fréttum hafi verið traustar. Alþingi getur ekki krafist þess og má ekki krefjast þess að fréttamenn gerist boðberar einhverrar einnar stjórnmálaskoðunar eða að sum mál séu bannmál þannig að ekki megi um þau ræða eða flytja af þeim fréttir. En Alþingi á fyrir hönd landsmanna allra heimtingu á því að fréttamenn starfi eftir bestu samvisku að því að flytja okkur vandaðar og áreiðanlegar fréttir. Þannig og aðeins með þeim hætti geta fréttamenn rækt þá skyldu sína sem þeim ber samkvæmt útvarpslögunum. Þeir geta ekki skellt skuldinni á norskan huldumann því að þeir framkvæmdu sjálfir sitt heimildamat með því að taka hann trúanlegan um það sem ótrúlegt var. Það er til að afstýra frekari mistökum af þessu tagi sem mál þetta og mistök fréttastofunnar eru svo rækilega reifuð. Ég ítreka þakkir mínar, herra forseti, til hæstv. menntmrh. fyrir mikilsverða skýrslugerð í máli þessu.



Það hafa þegar komið níu hv. þm. á mælendaskrá. Það er því óvarlegt að ætla að það sé víst að við getum lokið þessari umræðu áður en þingflokksfundir hefjast kl. 5. Auk þess þarf fyrir þann tíma að hafa lokið utandagskrárumræðu sem tilkynnt hefur verið. Þess vegna er á það bent að menn skulu vera við því búnir að það verði kvöldfundur í kvöld, ef á þarf að halda til að ljúka þessari umræðu.



Herra forseti. Hér hefur hæstv. menntmrh. flutt skýrslu um fréttaflutning Ríkisútvarpsins 9. og 10. nóv. 1987 vegna upplýsinga frá Norðmanninum Dag Tangen um utanríkismál Íslands, eins og er heiti þess þinggagns sem hér er til umræðu. Hæstv. ráðherra hefur mælt fyrir málinu og kveðið upp þunga áfellisdóma yfir Ríkisútvarpinu, sem undir hann heyrir, á grundvelli þessarar skýrslu og hv. 4. þm. Austurl., fyrsti skýrslubeiðandi, hefur hnykkt þar enn frekar á og dregið inn í umræður þá atburði sem gerðust hér í aðdraganda þess að Ísland hvarf frá hlutleysisstefnu sinni á fyrstu árum eftir stofnun lýðveldisins. Hv. 4. þm. Austurl., fyrrv. menntmrh., kvað raunar upp enn harðari dóma yfir Ríkisútvarpinu, sem undir hann heyrði sem ráðherra á sínum tíma, og kvað eðlilegt að gerðar væru meiri kröfur til Ríkisútvarpsins en annarra fjölmiðla. Ásamt hv. þm. Sverri Hermannssyni eru beiðendur um þessa skýrslu nokkrir hv. þm. Sjálfstfl. og auk þess hv. 4. þm. Reykn. Kjartan Jóhannsson og hv. 10. þm. Reykv. Guðmundur G. Þórarinsson. Hv. þm. Sverrir Hermannsson og þeir sem með honum standa að skýrslubeiðninni báðu um ítarlega skýrslu að undangenginni rækilegri rannsókn um fréttaflutning Ríkisútvarpsins. Þessi beiðni er lögð fram eftir að útvarpsráð hefur ályktað um málið og eftir að fréttastofa hljóðvarpsins hefur birt greinargerð um það fyrir sitt leyti og lýst heimildir fyrir fréttum sínum 9. nóv. og dagana þar á eftir ótraustar og ekki til staðar og beðið velvirðingar á því og harmað þennan fréttaflutning. Þetta lá allt fyrir þegar hv. þm. lögðu fram beiðni sína, en það er alveg ljóst að þingflokkur Sjálfstfl. hefur talið nauðsynlegt að bæta um betur í þessu efni og fengið til þess aðstoð tveggja hv. þm. úr öðrum flokkum til að reiða upp refsivönd gegn Ríkisútvarpinu og það er yfirmaður útvarpsins, hæstv. menntmrh., sem hér lætur þennan vönd ríða á fréttastofu þessa fjölmiðils með þeim fordæmingum sem hann hafði hér uppi og lesa má í skýrslu hans. Þar segir í inngangi, sem ég leyfi mér að rifja upp, með leyfi forseta, á bls. 2 í þskj.: "Mál þetta er mikill álitshnekkir fyrir Ríkisútvarpið og brýnt að unninn verði bugur á þeim trúnaðarbresti sem óhjákvæmilega hefur orðið á milli stofnunarinnar og hlustenda. Menntmrh. gerir ekki athugasemd við þá meðferð sem málið hefur hlotið af hálfu útvarpsráðs og útvarpsstjóra. Útvarpsráð hefur harðlega átalið vinnubrögð í þessu máli og í framhaldi af því hefur útvarpsstjóri átt sérstakar viðræður við fulltrúa fréttastofunnar um starfshætti hennar og verkstjórnarleg atriði. Álitsgerð dr. Þórs Whitehead mun verða send útvarpsstjóra" - og ég vek athygli á því sem hér fylgir - "með þeim eindregnu tilmælum að efni hennar verði vandlega kynnt starfsmönnum fréttastofu Ríkisútvarps, hljóðvarps og sjónvarps, og starfsmönnum dægurmáladeildar Rásar 2 svo komast megi hjá því að mistök af þessu tagi endurtaki sig." Þetta er niðurlagið í inngangi hæstv. menntmrh. fyrir þessari skýrslu. Hann dregur þar fram að útvarpsráð og fréttastofan hafi þegar lýst skoðunum sínum á málinu. En þetta var ekki nóg. Það skyldi viðhafa hellaþvottaraðferðir á fréttamenn Ríkisútvarpsins til þess að þeir voguðu sér aldrei að víkja að málum sem þessum í náinni framtíð. Það er alveg ljóst að inntakið á bak við þennan málflutning hér, þessa skýrslubeiðni og uppsetningu alla, er að hræða fréttamenn frá því að gegna eðlilegum skyldum sínum. Auðvitað hljóta allir að krefjast þess að vandlega sé að verki staðið og það séu gerðar kröfur um heimildir og það er því fyllilega réttmætt og sjálfsagt, eins og fréttastofan gerði, að harma þau mistök, greina frá þeim þegar þau lágu fyrir eins og þeir höfðu gert. En hefði það nú ekki stundum þótt nóg að verið í máli sem þessu sem í rauninni lá alveg ljóst fyrir eftir greinargerð fréttastofunnar og auk þess hafði hún fengið frá kjörnum fulltrúum í útvarpsráði gagnrýni, þó að það væri með misjöfnum hætti hvernig hún var fram sett af fulltrúum í útvarpsráði. En til þess að renna stoðum undir þau högg sem hér eru látin ríða á Ríkisútvarpinu/hljóðvarpi grípur hæstv. menntmrh. til þess að leita álits aðeins eins aðila, Þórs Whitehead, prófessors í sagnfræði við Háskóla Íslands, og hann segir í innganginum til þess að rökstyðja þessa málsmeðferð: "Hann gjörþekkir skjöl er varða Ísland og íslenska menn frá þessum árum og varðveitt eru í skjalasöfnum í Evrópu og í Bandaríkjunum. Var það mat ráðuneytisins að enginn væri betur til þess fallinn að vinna skýrslu þá er Alþingi óskaði eftir en dr. Þór." Hér er mikið sagt og það eru miklar kröfur sem eru gerðar til þessa manns sem ætlað er einum að fjalla um þetta mál og kveða þar upp dóma. Nú ætla ég ekki að vefengja að dr. Þór Whitehead sé vel heima í sögu þessa tímabils og hafi kannað þar mörg gögn og það mörgum öðrum frekar. Það liggur fyrir og væri nú kannski hollt fyrir hv. þm. að draga fram gamlan Skírni. Hann er meira en sjö ára. Var hann ekki sjö ára sem Jónas Hallgrímsson fékk og gat um í gamansögu sinni? Hann er frá 1976 og hefur að geyma ritgerð eftir dr. Þór Whitehead sem heitir "Lýðveldi og herstöðvar". Ég held að það hefði verið ágætt fyrir hv. 4. þm. Austurl. að fara yfir þessa ritgerð sagnfræðingsins sem hefur að geyma tilvitnanir í minnisblöð ýmissa frammámanna Sjálfstfl. og annarra innanbúðarmanna í ríkisstjórn Íslands á þessum árum, minnisblöð sem renna ekki stoðum undir þau orð sem hann lét hér falla og þá söguskýringu og sögutúlkun sem hann hafði hér uppi áðan í ræðustól. Það hlýtur hins vegar að teljast gagnrýni vert að ráðuneytið skuli ekki leita til fleiri aðila til að fjalla um þetta mál, en þetta tengist greinilega því markmiði skýrslubeiðanda, þingmanna Sjálfstfl., að koma höggi á Ríkisútvarpið og nota þau mistök, sem orðið höfðu og fréttastofa hljóðvarpsins hafði upplýst og harmað, til að hræða fréttamenn frá því að fjalla um mál af þessu tagi framvegis. Eins og skýrslan er fram sett er reynt að koma því á framfæri að ekki aðeins hafi fréttastofan beðið álitshnekki og valdið trúnaðarbresti heldur sé ekki flugufótur fyrir því að íslenskir valdamenn á þessum tíma hafi farið yfir eðlileg mörk í samskiptum við erlenda sendimenn. Vissulega má finna málflutningi af þessu tagi ýmsa stoð í prentuðum orðum dr. Þórs Whiteheads því að hann gengur sannarlega langt í fullyrðingum sínum um fréttastofuna og um það hvað fréttamönnum hafi gengið til. Hann segir m.a.: "Ofurkapp er lagt á að halda ásökunum Tangens að hlustendum og blinda trú á sannleiksgildi þeirra." Þetta eru orð hans í skýrslunni. "Í þættinum Dagskrá sannaðist að útvarpsmenn litu málið aðeins frá einu pólitísku sjónarhorni." Þarna setur sagnfræðiprófessorinn sig í spor dómarans, fer í föt dómarans og kveður upp dóm sem byggir m.a. á þeirri vinnu, sem hæstv. ráðherra gat um í sínu máli, að sagnfræðiprófessorinn hafði ekki fyrir því að tala við stjórnanda þáttarins, Stefán Jón Hafstein, sem séð hefur ástæðu til þess að senda öllum formönnum þingflokka á Alþingi greinargerð um hvernig þetta mál horfi við af hans hálfu. Það er mjög eðlilegt að hann bregðist þannig við til þess að verja heiður sinn sem opinbers starfsmanns og það ætti að vera verkefni hæstv. menntmrh. að biðja hér á Alþingi afsökunar fyrir hönd þess sem hann fær til verka á þeim vinnubrögðum sem þarna eru viðhöfð gagnvart fréttastofunni að því er sérstaklega snertir þennan fréttamann. Einnig má lesa í skýrslunni: "Þeir útvarpsmenn sem hér eiga hlut að máli reyni framvegis að líta á umdeild sagnfræðileg viðfangsefni frá fleiri en einni hlið og finni stjórnmálaskoðunum sínum vettvang utan fréttatíma." Ja, hvaða aðdróttanir eru á ferðinni í orðum þessum sem lesa má í niðurlagi þessarar skýrslu? Hvaða kröfur um ritskoðun eru raunverulega hér á ferðinni? Það kemur fram, og hefur nú verið dregið fram af Stefáni Jóni Hafstein, að Þór Whitehead virðist aðeins hafa rætt við fáa málsaðila sem þó fá harðan dóm í skýrslu hans. Hann gengur einnig langt í að gefa í skyn að engin skjöl séu tiltæk um starfsemi leyniþjónustunnar CIA á Íslandi þar eð hann hafi ekki fundið þau í skjalasöfnum vestra á árinu 1986. Hann segir: "Markmiðið var að kanna öll helstu gögn sem opnuð höfðu verið fræðimönnum um þetta efni á síðustu árum. Við þessa rannsókn", segir prófessorinn, "kom í ljós að engin skjöl bandarísku leyniþjónustunnar CIA um starfsemi hennar á Íslandi eru tiltæk í skjalasöfnum vestra. Skemmst er frá því að segja að í heimildum frá öðrum stjórnarstofnunum og Bandaríkjaher fundust engar vísbendingar um Íslendinga sem starfað hefðu í þjónustu CIA." Hér er þessi prófessor, sem fær gæðastimpil í upphafi skýrslunnar frá hæstv. menntmrh., að koma því inn hjá lesendum og hv. Alþingi að það sé bara ekkert af þessu að finna. Að vísu segir hann hér, ósköp falið í þessum texta: "gögn sem opnuð höfðu verið fræðimönnum." Hann lætur undir höfuð leggjast að greina frá því hvernig skjöl bandarískra stjórnvalda eru flokkuð, áður en ákvörðun er tekin um það, hvort þau skuli opnuð til skoðunar á söfnum eða til birtingar. Hann upplýsir ekki um það að fjöldi manns vinnur, að ég best veit, að slíkri flokkun og nákvæmt mat fer fram á því í bandarískum stjórnarstofnunum og ráðuneytum hvort tiltekin skjöl eru opnuð eða haldið áfram undir lás og slá sem "classified" eins og það heitir á enskunni. Við þetta mat er m.a. litið á öryggishagsmuni Bandaríkjanna og pólitíska hagsmuni, svo og hvort birting komi sér illa fyrir persónur sem í hlut eiga, innlendar eða erlendar, og þá m.a. sem taldar eru hafa þýðingu fyrir samskipti Bandaríkjanna út á við. Heimildir um þessi efni hef ég m.a. fengið úr samtali við Bandaríkjamann sem vinnur að slíkri flokkun og stjórnar henni að ég best veit á vegum State Department, bandaríska utanríkisráðuneytisins, og var raunar staddur á áheyrendapöllum Alþingis þegar skýrsla utanrrh. Matthíasar Á. Mathiesens var rædd hér í marsmánuði 1987. Við spjölluðum saman að viðstöddum fulltrúum frá utanrrn. á eftir hér niðri í kaffistofunni. Hann greindi okkur frá þeirri miklu kembingu sem fram fer á opinberum skjölum þar vestra með löngum fyrirvara áður en endanlegt mat fer fram á því hvort þau skuli áfram vera lokuð eða opnuð til skoðunar. Þetta hefði verið eðlilegt að fram kæmi af hálfu fræðimanns eins og dr. Þórs Whiteheads, en það hefði auðvitað dregið úr áhrifamætti staðhæfingar ráðuneytisins í inngangi skýrslunnar þar sem segir: "Hann gjörþekkir skjöl er varða Ísland og íslenska menn frá þessum árum og varðveitt eru í skjalasöfnum í Evrópu og Bandaríkjunum." Það er nú ekkert minna. Það væri fróðlegt ef hæstv. menntmrh. upplýsti hvort dr. Þór Whitehead hefði fengið sérstaka heimild Bandaríkjastjórnar og leyniþjónustu Bandaríkjanna og Bandaríkjahers til þess að fara yfir lokuð trúnaðarskjöl þeirra á umræddu tímabili. Ég bið hæstv. ráðherra um að upplýsa hvort þessi trúnaðarmaður hans, sagnfræðiprófessorinn, hafi fengið þessa heimild. Þá vekur það auðvitað athygli að sagnfræðiprófessorinn hirðir ekki um að minnast á skýrslur sem höfðu verið til umfjöllunar og hafa verið til umfjöllunar í íslensku blaði hér á undanförnum mánuðum, sérstaklega í nóvember og desembermánuði sl., þar sem er Helgarpósturinn. Þar eru birt skjöl, sem voru leyniskjöl en voru opnuð til skoðunar á sínum tíma, úr bandaríska utanrrn. og frá sendiráði Bandaríkjanna hér í Reykjavík sem vissulega sýna fram á náið samstarf íslenskra valdamanna, þar á meðal umrædds forsrh. á þessum tíma, við bandaríska sendiráðið, bandaríska sendimenn. Það er ekki minnst á gagn af þessu tagi. Það er ekki minnst á þetta skeyti, sem sent er frá bandaríska sendiráðinu 23. mars 1948 af 1. sendiráðsritara, Trimble, til Dean Acheson utanrrh. Bandaríkjanna, og hvað skyldi nú vera innihald þess? Ætti það sé ekki rétt aðeins að rifja upp hvert er innihaldið í þessu skeyti sem er "classified" á þessum tíma og það er sent afrit til ýmissa aðila, þar á meðal til CIA, bandarísku leyniþjónustunnar, sem er hér skjalfestur viðtakandi afrits af þessu skeyti. Helgarpósturinn birti þetta skeyti þannig að sagnfræðingurinn átti nú að vita um það. Við skulum styðjast við þýðingu Helgarpóstsins, með leyfi forseta: "Í viðræðum sem forsrh. Íslands átti við mig nýlega sagðist hann vera áhyggjufullur vegna þess hve margir flokksmenn Kommúnistaflokksins störfuðu hjá hinu opinbera og að þeir hefðu komist í þessar stöður . . . " Nú er hv. skýrslubeiðandi genginn á dyr, hv. 4. þm. Austurl. Mér fyndist nú ekki óeðlilegt að hann væri viðstaddur umræðuna, hlýddi m.a. á upplýsingar af þessu tagi. ". . . margir flokksmenn Kommúnistaflokksins störfuðu hjá hinu opinbera og að þeir hefðu komist í þessar stöður í tíð síðustu samsteypu [þ.e. samsteypustjórnar] en í henni voru tveir ráðherrarnir kommúnistar. Hann sagðist þess vegna stefna að því að fjarlægja kommúnista úr öllum trúnaðarstöðum eða skáka þeim í störf, þar sem þeir "gætu lítinn eða engan skaða gert". Herra Stefán Jóhann Stefánsson gat þess að Hendrik Ottósson, óður kommi, hefði nýlega verið leystur frá störfum sem fréttamaður við Ríkisútvarpið og bætti því við að menntmrh. Eysteinn Jónsson, en undir hann falla málefni Ríkisútvarpsins, væri nú að leita fyrir sér að manni með "heilbrigðar hugmyndir"" - ideologically sound á enskunni - "í stað hr. Ottóssonar. Ég notfærði mér þetta tækifæri", segir 1. sendiráðsritari bandaríska sendiráðsins hér, Trimble, "ég notfærði mér þetta tækifæri, sem hann gaf mér þarna, og lét í ljós þá skoðun að það væri afar heppilegt að fá nýtt fólk í stað hr. Erlings Ellingsen flugmálastjóra og frú Teresíu Guðmundsson, forstöðukonu Veðurstofu Íslands, þar sem þau væru bæði vel þekktir stuðningsmenn kommúnista. Forsrh, sagði einnig að tiltölulega fáir fundir hefðu verið haldnir í utanrmn. Alþingis undanfarna marga mánuði þar sem hr. Einar Olgeirsson, einn af þingmönnum kommúnista, væri í nefndinni. Í staðinn hefði verið sett á fót óformleg þingnefnd sem samanstæði af fulltrúum ríkisstjórnarflokkanna þriggja stjórninni til ráðuneytis um erlend málefni." Tilvitnun lýkur og texta þessa skeytis, undirritað Trimble. Hvað segja alþm. um atburði af því tagi sem þarna fara fram, samtöl af því tagi sem þarna fara fram, trúnaðarsamtöl um það efni að fjarlægja íslenska opinbera starfsmenn úr stöðum sínum af því að þeir eru samkvæmt upplýsingum erlends aðila yfirlýstir stuðningsmenn þess sem sendiráðið kallar kommúnista? Og hvað segja félagar mínir í utanrmn. Alþingis, sem var að koma af fundi núna rétt fyrir þingfund, um vinnubrögð af því tagi, sem viðtekin voru, ef treysta má þessum texta, á þessu ári, 1948, að leggja til hliðar utanríkismálanefnd Alþingis og setja í hennar stað á fót trúnaðarnefnd stjórnarflokkanna þáverandi, klíku þingmanna sem til er kvödd til þess að vera ráðgjafi ríkisstjórnar Íslands í utanríkismálum í staðinn fyrir þingkjörna nefnd? Já, það eru margir, virðulegur forseti, dregnir inn í þessi mál af bandaríska sendiráðinu á þessum tíma, af bandaríska utanríkisráðuneytinu á þessum tíma og af fleiri aðilum sem því tengjast og ég held, til glöggvunar fyrir hv. skýrslubeiðanda, hv. 4. þm. Austurl., og hæstv. menntmrh., meðan ég er ekki kominn lengra mínu máli, að rétt sé að ég biðji virðulegan forseta að koma til þeirra þessum gögnum hérna, sem gæti kannski verið til þess að fríska aðeins upp minni þeirra og athuga hvort viðkomandi hv. þm. Sjálfstfl. og hæstv. ráðherra gæti ekki þótt ástæða til að draga það plagg sem hér hefur verið lagt fram til baka.

Hvernig fá menn svona plögg?

- Já, nú fer að ókyrrast hér í röðunum.

Nei, ég bara spurði.

Hv. þm. Guðmundur H. Garðarsson spyr hér: Hvernig fá menn nú þessi gögn? Já, á þingmaðurinn ekki þessi gögn hérna? Á ég að trúa því að þeim hafi ekki verið komið til hans til upplýsingar? Nei, það hefur ekki gerst. Athyglisvert.  Ef hæstv. ráðherra telur ekki ástæðu til að endurskoða sinn texta og sína heimild, dr. Þór Whitehead prófessor, í þessu máli, þá er a.m.k. lágmarkið að hann komi upp í þennan stól og biðjist velvirðingar á þeim dómum sem hann er að kveða upp. Ég er svo sem ekki að gera kröfur til hv. 4. þm. Austurl. um að hann fari að endurskoða sína sagnfræði eða breyta sinni söguskoðun. Hann er í óða önn, hv. þm., við það að túlka sögu Sjálfstfl. á síðustu mánuðum og missirum og leggja þar með í púkk íslenskra sagnfræðiathugana. Það má lesa í Heimsmynd, tímariti sem er gefið út í Reykjavík, um söguskoðun hv, þm. á málefnum Sjálfstfl. og fleira sem varðar ekki síst þá tíð þegar hann var ráðherra. Þetta nefni ég aðeins. Helgarpósturinn hafði fyrir því að birta fleiri gögn á þessum mánuðum, en það er ekki nema lítið af því sem er í þessum pakka. Helgarpósturinn birti t.d. skýrslu sem varðaði samtöl fyrrv. sendiherra Bandaríkjanna, Dreyfuss heitir hann eða hét, ég veit ekki hvort hann er lífs eða liðinn, Louis G. Dreyfuss jr., sendiherra á Íslandi um skeið eftir stríð og kemur mjög við sögu í H. bindi um Ólaf Thors eftir Matthías Johannessen á fyrstu síðum þeirrar bókar og fær nú ekki alltaf mjög góða einkunn þar. En það er fjallað í þessari grein um samskipti þáv. forseta Íslands, Sveins Björnssonar, við Dreyfuss þennan og samtöl sem sendiherra Bandaríkjanna í Stokkhólmi sendir til síns stjórnarráðs. Það eru athyglisverðir hlutir sem þar koma fram sem snerta þau mál sem hér eru til umræðu, m.a. þær tilraunir til stjórnarmyndunar sem þá voru uppi í sambandi við myndun stjórnar að nýsköpunarstjórninni fallinni. Ég ætla ekki að fara að vitna sérstaklega í þessa grein hér, hana geta menn lesið, hún er á sínum stað í Helgarpóstinum, en það er fróðlegt að rýna í hana eins og margt fleira sem er verið að draga fram af miklu efni sem enn er falið undir yfirborði um sögu þessara ára, samskipti þeirra manna sem þá fóru með völdin á Íslandi. Það er hér annað plagg sem er sjálfsagt að nefna af því að við erum að ræða Ríkisútvarpið. Það er hér annað plagg sem sendiráð Bandaríkjanna á Íslandi kemur á framfæri við utanrrn. í Washington og er dags. 29. mars 1948. Það er rétt vegna þess að við erum að ræða málefni Ríkisútvarpsins að fara aðeins yfir innihaldið eins og Helgarpósturinn rekur það. Ég ætla ekki að fara sjálfur að spreyta mig í að þýða það hér frá orði til orðs eins og það liggur fyrir, en hæstv. ráðherra hefur fengið það. Helgarpósturinn segir þannig frá því, þetta er dags. 29. mars 1949: "Í þessu skeyti til utanrrh. Bandaríkjanna greinir William C. Trimble frá því að Högni Torfason muni taka við starfi Hendriks Ottóssonar." Það er þá búið að ýta Hendrik til hliðar eins og sendimaðurinn hafði verið að óska eftir við forsrh. Íslands að gerð yrði gangskör að. "Trimble lætur þess sérstaklega getið að hann hafi gengið ár skugga um að menntmrn. hafi látið kanna Högna með hliðsjón af trúnaði. Þá hafi Eysteinn Jónsson menntmrh. skýrt Högna frá yfirsjón Hendriks sem hafi falist í því að Hendrik hafi greint frá valdaráninu í Tékkóslóvakíu og reitt sig á útvarpsfréttir frá Moskvu. Þá á Eysteinn að hafa sagt að fréttir útvarpsins ættu fyrst og fremst að byggjast á BBC, breska útvarpinu, og ríkisútvarpsstöðvum á Norðurlöndum og í öðru lagi á fréttum úr bandarískum útvarpsstöðvum, en ekki undir neinum kringumstæðum ætti Ríkisútvarpið að reiða sig á fréttir frá Sovétríkjunum." Þetta er útdráttur Helgarpóstsins á efni þessa skeytis frá Trimble. Það er kannski ekki víst að allir muni eftir því hver hann var, þessi Högni Torfason, hvar hann hafði starfað áður en honum var veittur þessi trúnaður. Hafa menn það í minni? Hvar skyldi hann hafa öðlast sína reynslu? Ég hygg að hv. þm. Geir H. Haarde, sem þekkir sennilega sögu þessa tíma dálitið, viti það eins og fleiri hér. Hann var starfsmaður bandaríska sendiráðsins.

Hver?

Högni Torfason. Hann var starfsmaður, "employee of the Legation since 1944" stendur í þessu skeyti, starfsmaður bandaríska sendiráðsins frá 1944, og það er honum sem er treyst fyrir því að fylla skarð Hendriks Ottóssonar sem er ýtt til hliðar af íslenskum valdsmönnum að kröfu starfsmanna bandaríska sendiráðsins á Íslandi. Hvað segja menn í dag um þessi vinnubrögð og hvað segja menn um þau vinnubrögð sagnfræðiprófessorsins Þórs Whitehead að stinga undan vitneskju sem hefur komið hér fyrir almenningssjónir, þeir sem lesa Helgarpóstinn þekkja þetta, á sama tíma og hann er að vinna að þessari skýrslu fyrir menntmrn.? Það er eðlilegt að Helgarpósturinn skrifi í leiðara sínum það sem hér má aðeins grípa niður í, með leyfi virðulegs forseta. Það er fyrir tveimur vikum eða svo. Ætli það sé ekki bróðir hæstv. núv. fjmrh. sem heldur þar á penna þó hann sé ekki undirritaður, leiðarinn. "Rannsóknarskýrslan", segir Helgarpósturinn í leiðara, "fjallar um Tangen-málið sem svo er nefnt til heiðurs norska sagnfræðingnum Dag Tangen sem í upphafi fréttar um vinsamleg samskipti Stefáns Jóhanns Stefánssonar og fulltrúa bandarískra stjórnvalda á Íslandi 1948 hélt því fram að hann hefði undir höndum skjöl sem sönnuðu þessi vinsamlegu samskipti þáv. forsrh. og bandaríska sendiráðsins í Reykjavík. Það hafði Tangen ekki. Hann neitaði a.m.k. að láta skjöl þessi af hendi. Í þessu blaði", segir Helgarpósturinn, "birtust svo skjölin sem fréttastofu ríkisfjölmiðlanna vantaði" og við skulum taka glefsur úr einni fjölmargra skýrslna sem birtar hafa verið á þessum vettvangi og þá er vitnað í þetta skeyti sem ég hef lesið hér, fyrra skeytið frá Trimble varðandi Erling Ellingsen og Teresíu Guðmundsson. Síðan fjallar Helgarpósturinn nánar um þessi vinnubrögð og bendir á að enginn fjölmiðla, ekki núverandi stjórnarflokka, ekki Morgunblaðið, ekki Tíminn, hafi tekið við sér eða greint frá þessum upplýsingum. Ekki stafkrók að finna um þessar upplýsingar þar. Og það segir einnig í Helgarpóstinum, leiðara: "Menntamálaráðherra Birgir Ísl. Gunnarsson fékk í framhaldi af kröfu Sverris Hermannssonar og fleiri þingmanna ungan sagnfræðing austur í Þýskalandi til að taka saman skýrslu um fréttaflutning ríkisfjölmiðlanna. Sá er flokksbróðir ráðherra eins og flestir þeir sem þora ekki að eiga fortíð í utanríkismálum." Það er Helgarpósturinn, ritstjóri, sem lætur þessi orð falla. Ekki vissi ég að virðulegur sagnfræðiprófessor hefði flokksskírteini í Sjálfstfl., en það er hér fullyrt. Hann gæti verið góður fræðimaður þess vegna. Fleiri hafa látið frá sér heyra um þessi efni og menn sem eiga að þekkja til, þar á meðal Þorleifur Friðriksson sagnfræðingur sem í viðtali við Þjóðviljann 15. apríl sl. gagnrýnir harðlega að Þór sest með sínu framlagi í þessari skýrslu í dómarasæti og virðist ekki einu sinni hafa lesið Helgarpóstinn, sem greindi frá þessum atriðum, sem ég hef hér vakið athygli á, og að "dómaraárátta og sérkennileg vinnubrögð eru helstu einkenni þessarar skýrslu", sagði Þorleifur í Þjóðviljanum, "þannig að það er ekki laust við að maður velti því fyrir sér hvort hér sé um pantaða niðurstöðu að ræða." Þetta er orðrétt haft eftir þessum sagnfræðingi sem gaf í fyrra út bók sem hv. þm. hafa vafalaust kynnt sér, ekki síst þingmenn Alþfl. sem höfðu ástæðu til þess, og heitir Gullna flugan og er fyrra bindi athugana á sögu Alþfl. og þeirra stoða sem rennt var undir starfsemi hans hér fyrr á árum. Það er von á framhaldi af þeirri bók. Já, það mætti í marga vitna í sambandi við efni þessarar skýrslu og umræður um þessi mál. Ég vek athygli manna t.d. á ummælum Helga Skúla Kjartanssonar, sem ég hygg að eigi flokksskírteini í Alþfl., og birt var í Alþýðublaðinu 30. des. sl. undir fyrirsögninni "Fréttaupphlaup útvarpsins og æra Stefáns Jóhanns". Þar er ekki að finna þessa svarthvítu lýsingu sem hæstv. menntmrh. dregur hér fram og sagnfræðingur hans. Það er ekki að finna í þessari umfjöllun Helga Skúla Kjartanssonar í Alþýðublaðinu 30. des. sl. Menn ættu að kynna sér það sem þar segir um þessi efni. Og þá kem ég að því sem ég tel að skipti miklu í þessu máli áður en ég fer nánar út í upplýsingarnar úr pakkanum sem ég afhenti hæstv. ráðherra áðan, en það er spurningin um heimildir, það er spurningin um aðgang að heimildum til þess að menn geti fjallað með eðlilegum hætti en ekki í æsifréttastíl um sögu þessa tímabils. Hvar eru gögnin, hvar eru íslensku gögnin um sögu þessa tímabils, frumheimildir íslenskra stjórnvalda? Grafin í kössum einhvers staðar í fórum kannski Þjóðskjalasafns, kannski utanrrn., kannski geymslum úti í bæ, því ekki hefur nú verið búið þannig að íslenskum söfnum og þá sérstaklega Þjóðskjalasafni að það hafi verið fært um að flokka og taka við lögum samkvæmt gögnum íslenskra stjórnvalda hvað þá að hafa þau aðgengileg. Fyrir rúmu ári setti ég fram þá kröfu í umræðu um utanríkismál hér á Alþingi, þar sem ég ræddi sérstaklega birtingu á hluta skjala frá árunum milli inngöngunnar í NATO og fram að komu hersins hér vorið 1951, birtingu þeirra gagna á vegum bandarískra stjórnvalda, en búið er samkvæmt bandarískum lögum að létta trúnaði af hluta af þessum gögnum. Það var Helgarpósturinn sem kom inntaki þeirra plagga, það var ekki Þjóðviljinn, það var Helgarpósturinn sem kom inntakinu á framfæri með því að þýða úr þessum opinberu plöggum sem Bandaríkjastjórn birti á fyrri hluta árs 1987. Þarna er að finna mjög athyglisverða hluti sem ég ætla ekki að fara að rekja hér nánar, en þetta varð mér tilefni til þess í umræðum um utanríkismál í mars 1987 að reisa þá kröfu að íslensku gögnin frá þessum tíma yrðu reidd fram og það yrði komið reiðu á birtingu skjala íslenska stjórnarráðsins, þar á meðal og ekki síst íslenska utanrrn., varðandi samskipti Íslands við erlend ríki. Hæstv. þáverandi utanrrh. Matthías Á. Mathiesen lofaði að taka málið til athugunar og ég ítrekaði þetta í utanrmn. og enn var málið til athugunar og hæstv. ráðherra fór úr valdastóli og málið var enn til athugunar. - Já, þetta eru athyglisverð plögg, hv. 4. þm. Austurl. Er það ekki?  Hæstv. utanrrh. núverandi, Steingrímur Hermannsson, lofaði að taka á málinu og hæstv. forsrh. sagði: Jú, ég er búinn að fela hópi manna að móta reglur um birtingu á skjölum. - Ekkert hefur síðan af málinu spurst, ekki neitt, ráðherrarnir þöglir sem gröfin um þessi efni og hér er komið með skýrslu sem hefur það m.a. að markmiði auðsællega að biðja fréttamenn á Íslandi um að vera sem allra minnst að grafa í þennan haug. Ja, það er kannski eðlilegt. Það er ekkert skemmtilegt að fara í gegnum þessi plögg mörg hver. Það er engin skemmtisaga sem lesin verður út úr þessum pakka hérna.

Er hægt að fá pakkann?

Já, ég skal bæta úr því, virðulegur þingmaður Albert Guðmundsson, við fyrstu hentugleika. Í þessum gögnum er m.a. að finna skýrslu sem dagsett er 4. ágúst 1948, send utanríkisráðuneyti Bandaríkjanna, Norður-Evrópu skrifstofunni, af 1. sendiráðsritara Trimble, og efnið: Áhrif kommúnista á Íslandi og tillögur um úrbætur - "remedial measures" á enskunni. Í þessu plaggi upp á átta síður rekur Trimble áhrif þeirra sem hann kallar kommúnista hér á Íslandi sem séu sterkari á þessari eyju en annars staðar í Vestur-Evrópu að frátöldu Frakklandi og Ítalíu. Þeir séu ekki aðeins drottnandi í verkalýðshreyfingunni heldur séu menntamenn með fáum undantekningum með rauðlituð viðhorf eða "pink".

Þetta er nú liðin saga.

Þetta er nú liðin saga, segir hv. þm. Sverrir Hermannsson sem var hér að kveða upp sína dóma um sögu þessa tíma úr ræðustól áðan. Hann hefur ekki mikinn áhuga á þessu eftir að kemur að því að líta á þessi plögg. - Þeir séu ekki aðeins drottnandi í verkalýðshreyfingunni heldur séu menntamenn með fáum undantekningum með rauðlituð viðhorf. Í lögreglunni í Reykjavík - ég bið menn að halda sér - séu kommúnistar með nálægt 30% styrkleika. Það er von að mönnum liði ekki vel upp við Laufásveg. Félagar í Kommúnistaflokknum og stuðningsmenn séu starfandi í öllum ráðuneytum nema utanríkisráðuneytinu. Venjulega sé um stöður undirmanna að ræða, en undantekning sé, og syrtir þá heldur betur í lofti, undantekning sé Veðurstofa Íslands þar sem styrkur kommúnista sé talinn 70%. Einnig hafi þeir tangarhald í öflugri verslun þar sem er KRON í Reykjavík. Þá rekur Trimble í þessu plaggi helstu ástæður fyrir styrkleika kommúnista: vöntun á öflugu mótvægi á vinstri væng stjórnmálanna, - Og hann, eða kannski var það sendiherrann sem fær síðar orðið, kemur sérstaklega að því að þeir séu nefnilega svo helvíti hægrisinnaðir, foringjar krata. Það sé ein skýringin á styrkleika þeirra sem hann kallar kommúnista. - klókindi forustumanna, stöðuna sem þeir fengu með aðild að nýsköpunarstjórninni, ýkta þjóðernisvitund Íslendinga. Ýkta þjóðernisvitund Íslendinga! Forusta kommúnista í þjóðernisbaráttu hafi skilað þeim miklu. Hún hafi komið í veg fyrir - og hér kemur túlkun bandaríska sendimannsins - þessi forusta kommúnista hafi komið í veg fyrir samningaviðræður um langtímaherstöðvasamning við Bandaríkin 1945 og hafi verið ástæðan fyrir verulegum breytingum á upphaflegum hugmyndum Bandaríkjanna varðandi Keflavíkursamninginn. Þá getur Trimble um aðgang kommúnista að gildum sjóðum, líklega frá sovéskum innistæðum í New York, sem m.a. séu notaðir til að styðja við hið öfluga málgagn Þjóðviljann. Og svo koma tillögurnar um úrbætur, "remedial measures". Hann víkur þar að því fyrst, áður en hann fer að gera nákvæmar tillögur, að nokkuð hafi hallað undan fyrir kommúnistum eftir að ný ríkisstjórn, það var Stefanía sem við köllum, var mynduð í febrúar 1947. Þrátt fyrir það séu þeir "far too strong in a country possessing so great a strategic importance for us" - allt of sterkir í landi sem hefur svo mikla hernaðarlega þýðingu fyrir okkur. Svo segir hann: "Því ættum við við þessar aðstæður að hafa frumkvæði um skref sem til þess væru fallin að hraða því sem ella yrði í besta falli hægfara þróun", hraða undanhaldi kommúnistanna. Í þessu sambandi hvetur Trimble til varkárni. "Við ættum að nota eftir því sem hægt er óbeina nálgun [eða indirect approaeh] til að komast hjá því að vekja grunsemdir hjá almenningi sem fyrir fram hefur tilhneigingu til að vantreysta útlendingum og koma þannig í veg fyrir öll okkar markmið." - Bölvaðir Íslendingarnir. Í mörgum tilvikum þarfnist líka áætlunin um úrbætur samvinnu ákveðinna erlendra ríkja, einkum Norðmanna, en Íslendingar telji sig sérstaklega tengda þeim. Aðgerðarlisti Trimbles er í 13 tölusettum liðum og reyndar einn til viðbótar. Sendiherra upp við Laufásveg á þessum tíma, ætli sendiráðið hafi ekki verið þar einnig þá, hét Richard Butrick og hann var beðinn af utanrrn. Bandaríkjanna um álit sitt á tillögum Trimbles. Sá svaraði til bráðabirgða 8. okt. 1948 og síðan ítarlegar þann 10. nóv. 1948, og það er sú skýrsla sem hér er í ljósriti, eftir að hafa fengið skriflegar umsagnir frá þremur starfsmönnum sendiráðsins öðrum en þessum Trimble. Þessir starfsmenn, sem veittu umsögn, voru George H. Reese, menningarfulltrúi sendiráðsins, Kenneth A. Byrnes, 2. sendiráðsritari, og John A. McKerson, 3. sendiráðsritari. Ég mun geta hér nokkurra atriða af því að það tengist þessu máli og athugun sagnfræðiprófessorsins á tengslum íslenskra valdamanna á þessum tíma við erlenda sendimenn. Þá vil ég grípa aðeins niður í þessum punktum, þessum tölusettu tillögum Trimbles mönnum til glöggvunar, en ég verð að sleppa hér mörgu, virðulegur forseti, tímans vegna. Þar er fyrst vikið að erlendri fjárhagsaðstoð. - Þetta er ekki orðrétt, en þetta er efnislega sett saman eftir bestu vitund, sumt orðrétt og þá get ég þess. Erlend fjárhagsaðstoð, ráðgjöf og aðstoð til að blása lífi í Alþýðuflokkinn, m.a. til stuðnings Alþýðublaðinu svo og með heimsóknum krata frá Skandinavíu og Vestur-Evrópu. Fjárhagsaðstoðin ætti að berast um erlenda farvegi, séð frá Bandaríkjunum, ekki beint frá þeim, helst sem gjöf frá norska Verkamannaflokknum. - Kannast menn nokkuð við það? Hvað segir í Gullnu flugunni? Kannski líta menn í hana. Butrick sendiherra hafnar hugmyndinni um fjárhagsstuðning m.a. af þeim ástæðum að með henni séu menn að taka Alþýðuflokkinn sérstaklega upp á arma sína og blanda sér, eða "meddle" eins og hann notar á enskunni, með þessum hætti í íslensk innanríkismál. Sjálfstæðisflokkurinn sé traustasti vinur Bandaríkjanna, "our staunchest friend", en í bæði Alþýðu- og Framsóknarflokki sé sterkur vinstri vængur, sbr. atkvæðagreiðsluna á Alþingi um Keflavíkursamninginn. Sem sagt: Það gæti verið tvíbent að styðja þennan flokk, Alþýðuflokkinn, vegna þess að það er sterkur vinstri vængur, hver veit nema hann kæmist yfir sjóðina. Muna menn nokkuð eftir hvað gerðist 1952 þegar Hannibal Valdimarsson var kosinn þar forseti? Þá hófst nú samkeppnin um aurana svo þetta var kannski svolítið klókt ályktað hjá Butrick. Alþýðuflokkurinn undir forustu Stefáns Jóhanns Stefánssonar forsætisráðherra, segir sendiherrann, sé hvorki dauður né deyjandi. Stefán ferðist oft til Skandinavíu og Alþýðuflokkurinn viti því hvað sé að gerast í umheiminum. Hugmyndin um fyrirlestraferðir erlendra verkalýðsfulltrúa til Íslands sé hins vegar mjög góð. Sjálfur hafi hann rætt þá hugmynd nokkrum mánuðum áður. - Við hvern? Við hvern ætli sendiherrann hafi rætt þá hugmynd að fá fyrirlesara erlendra verkalýðsfulltrúa? Hann ræddi það við íslenska forsætisráðherrann. Og hann muni sjá um hana, forsætisráðherrann, innan tíðar. "I shall remind him of it on a propitious occasion" - bætir hann við. Ætlar að minna hann á það við hentugt tækifæri. Sendiherrann segist hafa í huga háttsettan bandarískan verkalýðsforingja sem sé vel kunnugur brögðum kommúnista í verkalýðshreyfingunni. Svo kemur hér kafli um erlenda fyrirlesara og þar er m.a. vitnað í hve árangursríkt var að fá Arnulf Överland hingað. Ég fjalla nú ekki meira um það. Svo er það að bandaríski herinn ætti að kaupa fiskafurðir til nota í Þýskalandi, fiskafurðir af Íslendingum, og sendiherrann þóttist nú hafa lagt sitt af mörkum til þess. Og svo kemur að því að rætt er um að koma íslenskum mönnum úr störfum, íslenskum mönnum með óæskilegar skoðanir. Og hvað segir nú þar, með leyfi virðulegs forseta, og nú er það tilraun til orðréttrar þýðingar: "Í samvinnu við Norðmenn og e.t.v. Breta" - og það er gott að virðulegur núverandi formaður utanrmn. er kominn hér til að hlýða á umræður um þetta því þetta er alþjóðlegt eins og heyra má - "ættum við að undirstrika við ráðherra í ríkisstjórninni íslensku afgerandi nauðsyn þess, "absolute necessity", út frá þeirra eigin hagsmunum að fjarlægja kommúnista úr öllum áhrifastöðum, þar á meðal úr skólum og Háskólanum. Viss skref hafa þegar verið stigin í þessa átt." - Þetta er skrifað 4. ágúst 1948. - "Yfirráð kommúnista á Ríkisútvarpinu brotin á bak aftur og kommúnisti í stöðu flugmálastjóra fluttur til í starfi." Ætli sé ekki ánægjulegt að geta fært í letur í bandaríska sendiráðinu þennan árangur? "En þrátt fyrir andkommúnískar skoðanir eru ráðherrar í ríkisstjórninni hræddir um að verða ásakaðir um pólitískar ofsóknir og hafa því tilhneigingu til að slá málinu á frest." - Þeir eru nú ekki burðugri en þetta, ráðherrarnir í íslensku ríkisstjórninni. Butrick sendiherra segist í umsögn sinni sjálfur hafa minnt á þetta við hvert vænlegt tækifæri og ríkisstjórnin hafi ekki látið sitt eftir liggja. Þetta segir hann í mati sínu á þessum tillögum 10. nóv. 1948. Nefnir hann í því sambandi Erling Ellingsen flugmálastjóra, en þurft hafi lög á Alþingi til að ýta honum til hliðar. Sameiginlega flugvallarnefndin, eða "Joint Airport Committee", hafi verið vakin til lífsins að hans frumkvæði, sendiherrans, með fullri samvinnu ríkisstjórnarinnar. Hins vegar sé erfitt að sanna á Íslandi - og takið nú eftir áhyggjunum: Hins vegar sé erfitt að sanna að maður sé kommúnisti á Íslandi ekki síður en í Bandaríkjunum og því: "Við ættum ekki að vera óþolinmóðir gagnvart íslensku ríkisstjórninni né heldur loka augum fyrir vandamálum hennar. Síðast af öllu viljum við ráðast í aðgerðir sem komi ríkisstjórninni í opna skjöldu eða geti gert stöðu hennar óvissa", síst af öllu. "Svarið við þessari tillögu er því að halda áfram þeirri mótuðu stefnu að knýja á um það við hagstæð tækifæri að fólki með kommúnískar tilhneigingar verði vikið úr valda- og áhrifastöðum." Tilvitnun í þennan punkt í ummælum og mati sendiherra Bandaríkjanna lýkur. Svo er hér fjallað um það að stinga greinum að ritstjórum andkommúnísku blaðanna eða forustumönnum flokkanna til að leggja út af og ég hleyp nú yfir það, og þetta með bandarískar bækur og tímarit sem þurfi að reyna að koma sem víðast að á Íslandi og leiddi m.a. til þess að safnað var saman notuðu skrani, tímaritum suður á velli, til að dreifa í skólum og menntastofnunum og sjúkrahúsum hér inni á meginlandinu, utan vallarins. Það er nú ekki stórt í þessu samhengi kannski. Og svo andkommúnískar bandarískar kvikmyndir og það verður auðvitað að gæta þess að þær hafi auðmeltanlegt skemmtigildi. Það þýðir ekkert að sýna þeim "Henry the 5th". Hann gekk ekki á Íslandi, segir sendiherrann. Þetta verða að vera myndir með auðmeltanlegt skemmtigildi. Það var nefnilega svo að þeir skildu hvað klukkan sló þarna upp við Laufásveginn á þessum tíma og sáu fyrir það sem Matthías Johannessen, ritstjóri Morgunblaðsins, fjallar um svo vel í Reykjavíkurbréfi í gærdag og ástæða væri fyrir alþm. að lesa það sem hann tekur sér í munn, hernám hugarfarsins í sambandi við þann lágkúrulega skemmtiiðnað sem látinn er ganga hér yfir landslýðinn af svokallaðri frjálsri fjölmiðlun sem hæstv. menntmrh. ætlar nú að fara að efna á sama tíma og hann passar að koma kefli upp í þá hjá Ríkisútvarpinu. Já, og svo kemur hérna varðandi einn forustumann sem stóð stundum í stóli hér á Alþingi fyrr á árum og einhverjir minnast og er enn á lífi: "Viðleitni íslenskra kommúnista til að sýnast sannir föðurlandsvinir mundi bíða alvarlegan hnekki ef ráðuneytið gæti látið forsrh. eða utanrrh. í té til birtingar á réttu augnabliki eins og í kosningabaráttu skjalfestar vísbendingar sem tengdu Einar Olgeirsson, aðalritara Kommúnistaflokksins, við sovéskan njósnahring." Trimble segir að talið sé líklegt að slíkar upplýsingar séu í höndum ClG í Þýskalandi, Central Intelligent - sennilega -Germany. "Þessu er ég hjartanlega samþykkur", skrifar Butrick sendiherra. Hins vegar hafi ráðuneytið í símskeyti 15. jan. 1948 hafnað fyrstu beiðni um þetta. "Ég yrði hins vegar mjög hamingjusamur ef nú yrði á þetta fallist", segir sendiherrann. Undir sama tölulið nefnir Trimble: "Á svipaðan hátt væri það afar gagnlegt ef hægt væri að láta sendiráðinu í té kópíur af ljósmyndum af meintum sovéskum hernaðarmannvirkjum á Svalbarða til varfærinnar dreifingar meðal ráðherra í ríkisstjórninni." - Kópíur af meintum hernaðarmannvirkjum sovéskum á Svalbarða. Undir þessa beiðni tekur Butrick sendiherra að sjálfsögðu eindregið. Og svo er það fleira hér. Trimble leggur til: "Við ættum að hvetja forustumenn andkommúnistísku flokkanna að stofna flokkssveitir, "Party Militia", og sjá ætti til þess á laun að þær fengju í hendur létt vopn og skotfæri." - Hvað segja menn um þessar tillögur? Það væri nú fróðlegt að fara yfir þær nánar. Hann rökstyður þessar tillögur sínar, Trimble, með því að íslenskir kommúnistar gætu framkvæmt valdarán með fimm hundruð manna liði og haldið velli nógu lengi til að geta eyðilagt mannvirki á Keflavíkurflugvelli: "Auk þess er talið að þeir séu þess albúnir að framkvæma þetta hvenær sem skipun kæmi um það frá Moskvu", segir hann orðrétt í skýrslunni. Butriek telur þetta vandkvæðum bundið. Hér væri um að ræða "meddling" í íslensk innanríkismál. Óæfðar sveitir væru í reynd gagnslausar og ekki væri unnt að koma þeim á fót án þess að Kommúnistaflokkurinn kæmist á snoðir um það. Ef ráðast ætti í þetta yrði ríkisstjórnin að hrinda því í framkvæmd. Og svo segir hann: "Í raun hefur verið stungið upp á þessu af engum öðrum en Hermanni Jónassyni, sem gerir hugmyndina tortryggilega í mínum augum." Og kemur seinna að því, ef við vildum fara að rekja hvað um Hermann þennan Jónasson er sagt á þessum blöðum, í þessum pakka. Það er svolítið skrautlegt. Og jafnvel minnst á son hans.

Hann var nú vel þjálfaður.

Já, en síðan, og við skulum taka eftir því: "Það gæti leitt til falskrar öryggiskenndar meðal Íslendinga að hafa svona vopnaða liðssveit. Það gæti unnið gegn öllum áætlunum um raunveruleg hernaðarleg mannvirki", effective military garrison. Sem sagt: að hafa einhverja sveit innlendra manna undir léttum vopnum gæti bara komið í veg fyrir að fallist yrði á kröfu okkar um herstöð og herlið á Íslandi. Þetta er 1948. Um nákvæmari upplýsingar varðandi það síðast talda, þ.e. effective military garrison, vísar sendiherrann í leyndarskjal nr. 314 frá 11. nóv. 1948. Svo er vikið að því í einum punkti Trimbles að sendiráðið ætti að fylgja eftir beiðni dómsmrh. Bjarna Benediktssonar um að senda undirmenn sína til Bandaríkjanna til að kynnast aðferðum og tækni kommúnista hjá alríkislögreglunni FBI. Setja ætti á fót gagnnjósnaþjónustu sem mundi vinna með FBI og samsvarandi stofnunum í Skandinavíu. Það má reyndar geta þess áður en við kveðjum alveg þessar vopnuðu liðssveitir að einn af undirmönnum sendiherrans vildi að það yrði helst gengið bara beint til verks og þeir yrðu látnir hafa handsprengjur og menn væru ekkert að tvínóna við þetta og færu þarna yfir á þennan Þjóðvilja og létu þær ríða þar inn í húsin, ef menn ætluðu að ganga hreint til verks. Já, en þetta var hugmynd sem þeir bera dómsmrh. Íslands fyrir, að senda undirmenn til Bandaríkjanna til að kynnast aðferðum og tækni kommúnista hjá alríkislögreglunni þar. Butrick segir slíka þjálfun Íslendinga vera hluta af áætlun ráðuneytisins í upplýsinga- og menntunarsamskiptum. Beiðni ákveðins fulltrúa í íslenska stjórnarráðinu um FBl-þjálfun hafi verið send áfram 19. okt. 1948. Frekari beiðnir muni sendar í framtíðinni. "Litið er svo á", segir sendiherrann, "að sú ákvörðun sem loks var tekin um að senda þennan tiltekna fulltrúa í dómsmrn. til Bandaríkjanna í sérþjálfun . . ."  Svo er þetta með fjárstuðninginn: "Rannsaka ætti hvort íslenskir kommúnistar hafi fengið fjárstuðning frá Bandaríkjunum og sérhver vísbending sem um það fyndist yrði afhent íslenska utanríkisráðherranum." Butrick sendiherra segist hafa þetta í huga. "Það er ekki líklegt", segir hann, "að okkur takist að ná miklum upplýsingum um þetta, þar eð íslensku ríkisstjórninni með langtum betri aðstöðu hefur ekki tekist að grafa upp erlendar fjáruppsprettur Kommúnistaflokksins." Og situr víst við þá niðurstöðu enn í dag að því er ég best veit.  Og Trimble sem byrjaði á krötunum endar á kirkjunni. Það er kannski ekki rétt að fara mörgum orðum um það guðlast sem þar er uppi haft. En eitthvað er það á þessa leið: "Ýta ætti undir þann andkommúnisma sem fyrir er hjá íslensku þjóðkirkjunni og láta hana fá andkommúnískar bækur. Einnig ætti að koma á heimsóknum lútherskra guðsmanna af skandínavískum uppruna." Butrick sendiherra segist þegar vinna í þessa átt. Hins vegar megi ekki gera of mikið úr áhrifum þjóðkirkjunnar. Eitthvað var verið að fjalla um það sama í dagblaðinu Tímanum hér um daginn, að það stæði ekki vel með kristindóminn. Biskup hennar hafi hingað til ekki reynt að hafa áhrif á pólitískan hugsunarhátt prestanna, en hann, sendiherrann, hafi fyrir því öruggar upplýsingar að biskupinn hugsi sér það nú. Sendiráðið hafi beitt hann mildum áhrifum - biskupinn yfir Íslandi - í gegnum mjög náinn vin hans sem er fremur velviljaður Bandaríkjunum, "rather proamerican in belief". Í þessu efni þurfi að starfa varlega til að vinna ekki gegn eigin markmiðum. Sendiráðið láti nú presta þjóðkirkjunnar fá upplýsingar af réttri gerð öðru hvoru. Gott gæti verið að fá heimsóknir guðsmanna erlendis frá öðru hvoru, en þær gætu ekki þjónað þeim tilgangi að snúa núverandi biskupi til andkommúnisma. "Hann er þegar staðfastur andkommúnisti", segir sendiherrann. Svo það þarf ekki að kristna hann frekar í þeim efnum. Svo er vikið hér að öðrum aðferðum ýmsum, ýmsar aðferðir sem hægt væri að aðlaga íslenskum aðstæðum, og sendiherrann telur í þessu sambandi upp margt sem sendiráðið hafi unnið að til að klekkja á íslenskum kommúnistum. "Mikið af upplýsingum var afhent sendiráðinu af hernum", segir sendiherrann orðrétt, "þegar hann [þ.e. herinn] fór frá Íslandi. Við erum að koma reiðu á þær spjaldskrár [eða "files"] með sérstöku tilliti til einstaklinga með kommúnísk viðhorf  (þ.e. "communist tendencies"]. Við erum að bæta við þessar skrár og gera þær "up to date" eins og kostur er. Við höfum beðið um "watch-list" [hvernig sem á nú að þýða það, vaktlista eða eitthvað þess háttar.] frá ráðuneytinu til aðstoðar í þessari viðleitni. Við erum nú að undirbúa sendingu með skrám yfir vel þekkta íslenska kommúnista sem búsettir eru erlendis svo að fylgjast megi með gjörðum þeirra. Við fylgjumst með og látum vita um gjörðir útlendinga. Við látum stöðugt vita um aðra þætti í aðgerðum kommúnista, svo sem verkalýðsfélög, verkföll o.s.frv. Við höfum í hyggju að koma á fót liðssveit nokkurra Íslendinga, sem hægt er að treysta fullkomlega, sem tækju að sér útgáfu bóka og bæklinga á íslensku um áhugaverð efni. Þessi áform eru á byrjunarstigi", segir sendiherrann. "Við höfum ekki haldið að okkur höndum við að hafa áhrif á fjölmiðla [eða "the press"] svo að þeir beiti sér skeleggar gegn kommúnistunum. Í sendingu sendiráðsins nr. 142 frá 12. maí 1948 nefndi ég að ég hefði lagt að forsætisráðherranum að ráðlegra væri að sækja fram fremur en að setja sig í varnarstellingar." (AG: Hvaða forsætisráðherra er þetta?)  Þetta er 1948. Í þessu sambandi er vert að skoða skýrslu um fund Thors Thors sendiherra Íslands í Bandaríkjunum. Það er þessi hérna. Skýrsla um fund Thors Thors, sendiherra Íslands í Bandaríkjunum, og Francis Cunninghams frá Norður-Evrópudeild bandaríska utanríkisráðuneytisins. Skýrslan er skráð af utanríkisráðuneytinu bandaríska og dagsett 16. ágúst 1948 og fjallar um rekstur Bandaríkjamanna á Keflavíkurflugvelli samkvæmt samningnum frá 1946. Þar er mál Erlings Ellingsens flugmálastjóra fyrst og enn á dagskrá. En síðar kemur að óskum Bjarna heitins Benediktssonar utanrrh. um að fá vinnu fyrir fleiri Íslendinga á vellinum. Bandaríkjamenn tóku líklega undir það erindi, en í því sambandi segir í skýrslunni: "Í þessu sambandi sagðist hr. Thors skilja að bandarísk stjórnvöld hefðu ekki áhuga á að sjá kommúnista ráðna til starfa í Keflavík. Af þeim sökum væri nauðsynlegt að framkvæma einhvers konar greiningu á pólitískum skoðunum umsækjenda. Ég [þ.e. Cunningham] skildi það svo að hr. Butrick [sendiherrann] hefði farið fram á aðstoð tveggja stjórnmálaflokka við að fara yfir [eða "screening"] lista yfir væntanlega starfsmenn. Þetta sýndi sig að vera mjög tímakrefjandi eða tafsöm framkvæmd. Það væri því miður satt að engar skjótfengnar eða öruggar upplýsingar lægju fyrir um íslenska kommúnista. Hr. Thors gat þess að hann skildi fullkomlega hik okkar við að ráða kommúnista til starfa." Á sama fundi voru einnig rædd hin miklu áhyggjuefni út af Veðurstofu Íslands þar sem Bandaríkjamenn töldu eins og áður er getið 70% starfsliðsins vera kommúnista og veðurstofustjórann Teresíu Guðmundsson í þeim hópi. Í þessu sambandi minnti Cunningham Thor Thors sendiherra á að þegar á árinu 1947 hefði hr. Trimble, sá sem lagði á ráðin um sóknina gegn kommúnistunum á Íslandi, komið þeim boðum til íslenskra stjórnvalda að bandaríska veðurstofan væri reiðubúin að taka Íslendinga í nokkurra mánaða þjálfun á kostnað Bandaríkjanna, náttúrlega til að skipta síðan út og minnka þessi voðalegu 70% þarna uppi á Veðurstofu. "Hugmyndin var að þeir hinir sömu yrðu síðan starfsmenn íslensku Veðurstofunnar", segir í skýrslunni, "en e.t.v. mundu Íslendingar óska endurgreiðslu á slíkum launum frá ICAO." Er það ekki alþjóðaveðurstofan eða einhver slík samtök? "Þetta boð stendur enn og hr. Butrick mun líklega minna Íslendinga á það", segir í skýrslunni. "Við ættum erfitt með að skilja", segir þessi Cunningham við Thor Thors, "hvers vegna engir umsækjendur hefðu gefið sig fram nema það væri að frú Guðmundsson [það er Teresía] hefði lokað á umsóknir vegna kommúnískra skoðana sinna. Hr. Thors spurði hvort við teldum hana kommúnista. Ég sagði svo vera. Hann benti á að leiðin til að komast fram hjá hindrunum af hennar völdum væri að nálgast hærra sett stjórnvöld. Ég sagði að við hefðum nálgast hærra sett stjórnvöld og mundum gera það aftur." En snúum okkur til baka til Íslands þar sem hr. Butrick skrifar skýrslu sína 10. nóv. 1948. Hann hefur haft nokkrar áhyggjur af sumum framsóknarmönnum og málgagni þeirra Tímanum, en sér nú fram á betri tíð: "Vegna persónulegra aðgerða minna", segir sendiherrann, "birtist grein um Kósenkinamálið í Tímanum," - Það hljómar eitthvað slavneskt þetta Kósenkina, en ég kann ekki að skýra það nánar. - "málgagni Framsóknarflokksins, sem hefur verið mjög hikandi að beita sér gegn kommúnismanum. Fyrir dagblaðið Tímann var hér um róttæka kúvendingu að ræða frá viðtekinni stefnu." Og svigaskýring sendiherrans er þessi: "Tíminn er mjög undir áhrifum Hermanns Jónassonar, pólitísks tækifærissinna með vinstri tilhneigingar." Raunar kemur Hermann þessi Jónasson allvíða við sögu í þessum frásögnum, í þessum pakka sem ég afhenti hæstv. menntmrh. til þess að hann gæti stungið honum að sagnfræðiprófessornum Þór Whitehead þegar hann fer að rýna áfram í þessi fræði og kannski endursemja skýrsluna um Tangenmálið svokallaða. Framarlega í skýrslu Butrick sendiherra frá 10. nóv. 1948 er Hermann þessi nefndur, eftir að taldir hafa verið upp nokkrir hættulegir kommúnistar sem þarflaust er að nafngreina hér svo þekkt eru þeirra nöfn. Og þar segir: "Hugsanlega er þó e.t.v. hættulegasti maðurinn á öllu Íslandi Hermann Jónasson, einn af forustumönnum Framsóknarflokksins sem stöðugt daðrar við Kommúnistaflokkinn á sama tíma og hann heldur vinskap við háttsetta meðlimi annarra flokka og játar vantrú sína á kommúnistum. Hann er pólitískur tækifærissinni", segir sendiherrann. Ég sé hann hrista sig. En einnig þessar áhyggjur fóru minnkandi með árunum, og þetta er nú frekar gamansaga sem ég er að rekja hér, því að í fróðlegri skýrslu bandaríska utanríkisráðuneytisins, það er þessi hérna, frá 3. apríl 1953, sem greinir frá samræðum Thors Thors sendiherra og Raynor, framkvæmdastjóra BMA, þar sem m.a. er lýst inn í innbyrðis baráttu þáverandi stjórnarflokka, Framsóknar- og Sjálfstæðisflokks, um hylli kanans og gróðann af hermanginu og nýjar kröfur um hernaðaraðstöðu eru á lofti hér uppi á Íslandi. En Raynor segir m.a. í skýrslunni og það tengist þessum gamanþætti um Hermann Jónasson: "Sumar af athugasemdum hans", segir Raynor, þ.e. Thors Thors, "staðfestu upplýsingar sem komið hafa frá sendiráðinu um að hr. Hermann Jónasson, sem er í forustu Framsóknarflokksins, er nú betur stemmdur, "more favorably disposed", gagnvart Bandaríkjunum og varnaráætluninni." Þetta kom fram þegar sendiherrann var að tala um hagstæð áhrif þess að senda fleiri stúdenta til Bandarílcjanna. Hann vitnaði til sonar hr. Jónassonar sem hafði numið á einhverju rafmagnssviði og hafði komið til baka til Íslands [þetta er 1953] sem svo eindreginn stuðningsmaður Bandaríkjanna að utanríkisráðherrann [þ.e. Bjarni Benediktsson] teldi að hann hefði haft talsverð áhrif á hugsanir föður síns, "his father's thinking". Þeir eru allmargir sem koma við sögu á þessum blöðum fleiri en kommúnistarnir, þessir stórhættulegu. Þá eru til ýmsir sem eru að daðra við þá eða ráðast ekki nógu hart gegn þeim. En allt stendur þetta nú til bóta og þegar komið er fram á árið 1953 er farið að rofa til. Þá er líka komið herlið í Keflavík og athuganir í gangi að styrkja stöðuna þar á vellinum og mætti um það margt fleira segja, en ætli það sé ekki rétt, virðulegur forseti, að ég fari að ljúka þessari upprifjun hér. Ég vildi koma þessum þáttum á framfæri í ljósi þess sem fram kemur í skýrslu hæstv. menntmrh. varðandi þetta svokallaða Dag Tangen mál þar sem dregið hefur verið inn á völlinn virt nafn, íslenskur sagnfræðiprófessor, Þór Whitehead, til þess að efna í vönd á íslenska fjölmiðla og til þess að kveða upp dóma um pólitíska íhlutun fréttamanna á Ríkisútvarpinu án þess að færa að því nokkur rök, án þess að tala við fréttamenn, án þess að reiða fram heimildir, sem honum áttu þó að vera aðgengilegar. Þetta Dag Tangen mál skiptir auðvitað engu í sambandi við sögumat á þeim tíma sem hér er til umræðu, ef menn hafa fyrir því að rýna í heimildir sem fram hafa komið eða liggja þá aðgengilegar fyrir og dr. Þór Whitehead hefur sjálfur sumpart dregið fram, m.a. úr vasabókum ráðherra eins og Bjarna Benediktssonar í áður nefndri grein í Skírni frá 1976. Þessi málafylgja, sem hér er uppi höfð af Sjálfstfl. og mönnum sem glæpast til að skrifa upp á beiðni um skýrslu úr öðrum flokkum, er með slíkum endemum og fádæmum að það hlýtur að vera lengi í minnum haft. Menn skyldu átta sig á því að hér er verið að ráðast gegn grundvallarþáttum frjálsrar fjölmiðlunar á Íslandi og það á að vinna vel og það á að vinna hratt á vegum núv. hæstv. menntmrh. því að lesa mátti í Morgunblaðinu á laugardaginn var að hæstv. ráðherra hefur sett á fót nefnd til að fullkomna það verk sem hann hefur undirbúið með aðstoð sagnfræðingsins umrædda, Þórs Whiteheads, skipað nefnd og samkvæmt frásögn Morgunblaðsins á laugardaginn var er til þess stofnað með þessum hætti, með leyfi virðulegs forseta: "Útvarpsstjóri hefur skipað þriggja manna nefnd til að gera úttekt á stjórnun og rekstri fréttastofu Ríkisútvarpsins, hljóðvarps og sjónvarps, og skila áliti þar um til útvarpsstjóra ásamt tillögum sem fram kunna að koma um breytta skipan mála. Þá er nefndinni falið að yfirfara fréttareglur Ríkisútvarpsins og gera tillögur um breytingar á þeim eftir því sem þurfa þykir. Nefndinni hefur enn fremur verið falið að móta aðrar starfs- og siðareglur sem nefndin telur nauðsynlegar til að tryggja að markmiðum útvarpslaga og reglugerðar um Ríkisútvarpið varðandi fréttaflutning og fréttatengt efni verði náð "þannig að fréttastofa Ríkisútvarpsins gegni áfram forustuhlutverki í íslenskri fjölmiðlun við nýjar aðstæður í útvarpsmálum og njóti sem slík ótvíræðs trausts og virðingar allra landsmanna" eins og segir í tilkynningu frá útvarpsstjóra. Nefndina skipa Baldur Guðlaugsson hæstaréttarlögmaður, sem er formaður, Margrét Heinreksdóttir lögfræðingur og Ólafur Þ. Harðarson lektor. Nefndinni er heimilt að leita aðstoðar innlendra og erlendra sérfræðinga, fræðimanna og starfsmanna fjölmiðla ef þörf krefur. Áhersla er lögð á að nefndin hraði störfum og skili álitsgerð og tillögum sínum eins fljótt og unnt er." Þetta er tilvitnun í Morgunblaðið af frásögn um skipun þessarar nefndar frá laugardeginum síðasta. Menn kannast í þessum texta við orðalagið úr skýrslu hæstv. menntmrh. um traustið sem brugðist hafi verið, um breyttar siðareglur, um hertar kröfur, um það að brotin hafi verið útvarpslög og reglugerð um útvarpið. Það á að fylgja þessu máli eftir með þröngri vinnunefnd sem hæstv. menntmrh. hefur sett á laggirnar án þess auðvitað að hafa fyrir því að tala við starfsmenn á Ríkisútvarpinu um það hvað til stæði. Þeir fréttu af því eins og öðru fleira sem verið er að kokka uppi í menntmrn. á skrifstofu hæstv. ráðherra til þess að taka nú í lurginn á þessari stofnun með þeim hætti sem hæstv. ráðherra hefur haft tilburði til í þessari endemisskýrslu sem hann hefur lagt fyrir Alþingi. Virðulegur forseti. Leyndin hjúpar enn fjölmargt varðandi íslensk utanríkismál frá fyrsta áratug lýðveldisins og síðar. Þess vegna eru upplýsingar frá þessum tíma fréttnæmar. Fréttamenn eiga auðvitað að vanda heimildir sínar. Fréttastofa Ríkisútvarpsins/hljóðvarps lenti á villigötum þar sem voru fullyrðingar Dags Tangens. Hann reyndist ótraust heimild. Slík mistök á ekki að nota til að setja rannsóknarrétt yfir fréttamönnum af hálfu stjórnvalda eða kveða upp dóma. Markmið þessarar skýrslubeiðni virðist einkum vera að hræða fréttamenn frá því að kafa ofan í sagnfræðilegar eyður þessa tímabils. Að því leyti er þessi umræða af annarlegum hvötum. Verði hún hins vegar til þess að flýtt verði fyrir birtingu íslenskra heimilda og flýtt fyrir sögurannsóknum á þessu afdrifaríka tímabili er umræðan á réttum stað.



Herra forseti. Mér finnst það nokkuð undarleg málsmeðferð sem hér er viðhöfð. Sögumaður í Noregi, þ.e. maður sem segist kunna sögu, fer með slúður er varðar íslensk stjórnmál. Fréttaritari í Noregi veitir,þessu slúðri athygli og hleypur með það áfram. Íslenskir fréttamenn útvarpa þessari frétt. Síðan kemur í ljós við könnun að Tangen þessi hafði ekki gögn í höndum til að sanna mál sitt. Það sannaðist ekki að Stefán Jóhann Stefánsson fyrrv. forsrh. hefði haft tengsl við CIA. Það var auðvitað dómgreindarleysi að trúa Tangen þessum. Það sér maður eftir á. Ég sá við hann sjónvarpsviðtal sem sjónvarpað var meðan á þessari hríð stóð og eftir það viðtal blandaðist mér ekki hugur um að þetta væri ekki ábyggilegur fræðimaður. Það má kannski liggja fréttastofunni á hálsi fyrir að hafa ekki áttað sig fyrr en hún gerði, en fréttastofan og hlutaðeigandi blaðamenn biðjast síðan afsökunar á mistökum sínum og þar með hefði þessu máli að mínum dómi átt að vera lokið. Það féll enginn blettur á Stefán Jóhann Stefánsson af þessari umfjöllun og að því leyti til finnst mér þessi skýrslugerð óþarfi eftir að málið var upplýst og syndararnir búnir að iðrast. Ég verð að segja að mér finnst ritgerð Þórs Whitehead vera yfirdrifin og kenna í henni rokufréttastíls sem ljótt er að horfa upp á hjá slíkum fræðimanni og eftir að hafa lesið skýrslu Þórs Whitehead sýnist mér að hún sé skrifuð frá mjög ákveðnu pólitísku sjónarhorni og mér kemur það ekkert á óvart að þessi maður, sem hefur verið upplýst hér í umræðunum, sé félagi í Sjálfstfl. Mér sýnist fullyrðing hæstv. menntmrh. á forsíðu vera óþarflega sterklega orðuð þar sem hann segir að dr. Þór Whitehead, sem nú dvelur við sögurannsóknir í Freiburg í Vestur-Þýskalandi, "er ótvírætt einhver fremsti sérfræðingur okkar í sögu íslenskra utanríkis- og öryggismála á 4. og 5. áratugnum og höfundur fræðilegra rita og ritgerða um þau efni". Ég verð að segja að ég mun hér eftir lesa rit þessa fræðimanns með meiri varúð en ég hef gert, en ég hef lesið ýmislegt eftir hann og hef trúað því eins og nýju neti. Síðan ber sig upp einn fréttamaður eða einn blaðamaður undan skýrslu þessari og sendir menntmrh. umkvörtun og formönnum þingflokka og ég ætla að leiða inn í þessa umræðu örlitla málsvörn sem sá fréttamaður, Stefán Jón Hafstein, telur sér til málsbóta og les ég hér, með leyfi forseta, þetta bréf frá 17. apríl 1988 og ég gríp ofan í bréfið: "Vegna þess að í skýrslu dr. Þórs Whiteheads er þætti undirritaðs við umfjöllun málsins lýst á afar villandi hátt, þannig er vegið að starfsheiðri mínum og vegna þess að hvergi við undirbúning skýrslunnar var leitað upplýsinga frá mér eða sjónarmið mín könnuð leyfi ég mér að koma á framfæri við ráðherra meðfylgjandi greinargerð áður en ráðherra fylgir skýrslunni úr hlaði frammi fyrir þingheimi. Þess er fastlega vænst að ráðherra geri Alþingi grein fyrir því grundvallaratriði í skýrslunni sem varðar framgöngu undirritaðs er röng." Þetta er skrýtilega til orða tekið. Ég held áfram: "Ásökun í skýrslunni um að undirritaður hafi látist hafa heimild sem hann hafði alls ekki og stofnað til umræðu með vísvitandi blekkingum er röng. Í símtali við undirritaðan staðfestir dr. Þór Whitehead að hann hefði ályktað út frá þessari röngu forsendu. Hann viðurkenndi einnig að atriði sem þetta varða hefðu þurft að hafa komið fram. Við rannsóknina var aldrei leitað eftir upplýsingum frá undirrituðum." Undir þetta ritar Stefán Jón Hafstein. Ég taldi nauðsynlegt að þetta kæmi inn í þessa umræðu. Ég tel að það sé alveg óþarfi að hamast á fréttastofu Ríkisútvarpsins með þeim hætti sem hér er gert. Vissulega urðu mönnum á mistök, en þeir hafa gert yfirbót og beðist afsökunar á því sem miður fór og þess vegna tel ég að málinu hefði þar átt að vera lokið. Ég fæ það á tilfinninguna að nú eigi að kenna fréttastofunni lexíuna sem dugir. Mér finnst að hér eigi að fara að "terrorisera" fréttastofuna og koma í veg fyrir að fréttamenn séu að grafa í málum sem menntmrh. eða flokki hans eru ógeðfelld, koma í veg fyrir að fréttamenn segi fréttir sem ráðherra þykja slæmar. Ég tel að fréttamenn eigi að hafa leyfi til að hafa skoðanir á stjórnmálum. Þeir væru bara vesalingar og hefðu ekkert að gera í fréttamennsku ef þeir hefðu það ekki. En það hlýtur hins vegar að vera óhætt og reyndar nauðsynlegt að fréttamenn séu úr fleiri flokkum en Sjálfstfl. Ég tel að það sé mikilvægt að fréttamenn hafi starfsfrelsi. Ef þeim verður á og þeir eru trúgjarnir og hlaupa með staðlausa stafi á að taka gilda þeirra yfirbót. Í þessu tilfelli var skaðinn bættur. Orðstír Stefáns Jóhanns Stefánssonar fyrrv. forsrh. er ekki lakari. Hann er nákvæmlega samur og áður en þessi frétt var sögð. Þar af leiðir að þessi skýrslugerð er óþörf og þau stóryrði sem hér fylgja í kjölfarið skaðleg. Það er mjög háskalegt að mínum dómi að ætla að "terrorisera" fréttastofuna. Ríkisútvarpið hefur miklu hlutverki að gegna. Þar er mjög hæft starfslið. Það þarf auðvitað eðlilegt aðhald, en fúkyrði um fréttastofuna eiga ekki við og það er illt verk að reyna að grafa undan stofnuninni með þeim hætti sem mér sýnist vera hér gert. Ég ætla ekki að eyða tíma í að rekja í einstökum atriðum ýmis atriði í skýrslu Þórs Whiteheads, sem mér þykir vera ófræðimannleg, en ég get ekki stillt mig um að lesa örlítinn kafla á síðu 13, með leyfi forseta: "Sumarið 1986 dvaldist undirritaður við rannsóknir í Bandaríkjunum til að undirbúa fyrrnefnda ritgerð og aðrar væntanlegar ritsmíðar um utanríkis- og öryggismál Íslendinga 1945–1951. Markmiðið var að kanna öll helstu gögn sem opnuð höfðu verið fræðimönnum um þetta efni á síðustu árum. Við þessa rannsókn kom í ljós að engin skjöl bandarísku leyniþjónustunnar CIA um starfsemi hennar á Íslandi eru tiltæk í söfnum vestra. Skemmst er frá því að segja að í heimildum frá öðrum stjórnarstofnunum og Bandaríkjaher fundust engar vísbendingar um Íslendinga sem starfað hefðu í þjónustu CIA." Ég verð að segja að ég hefði gjarnan getað trúað því að Ísland hafi ekki verið á landakorti CIA á þessum árum, en hræddur er ég um að svo hafi þó verið. En ég harma að þessi skýrsla skyldi verða til með þeim hætti sem hún hefur orðið og mér þykir slæmt ef hér er verið að reyna að grafa undan fréttastofu Ríkisútvarpsins sem ábyggilegri fréttastofu.



Það hefur verið óskað utandagskrárumræðu um hvað ríkisstjórnin hyggist gera til lausnar í kjaradeilunum. Það verður orðið við þessari ósk og fer umræðan nú þegar fram skv. 1. mgr. 32. gr. þingskapa.



Herra forseti. Ég vil byrja á því að minna hv, málshefjanda á að á Íslandi eru lög sem gera ráð fyrir frjálsum samningsrétti verkalýðsfélaga og vinnuveitenda. Þessi frjálsi samningsréttur gefur mönnum frelsi til að gera samninga sín á milli og leggur um leið á herðar samningsaðilum skyldur gagnvart umbjóðendum sínum og þjóðfélaginu. Það standa yfir samningar á milli þessara aðila. Verslunarmannafélag Reykjavíkur og ýmis önnur verslunarmannafélög hafa boðað til vinnustöðvana til að knýja á um lausn þessara samninga. Ríkisstjórnin hefur ekki uppi áform um að leysa þessa samninga með lögum. Það hefur komið skýrt fram af hálfu ríkisstjórnarinnar og er hægt að endurtaka hér á hinu háa Alþingi að engin slík áform eru uppi. Hv. málshefjandi vék að því að í kjarasamningum einstakra verkalýðsfélaga væru ákvæði þess efnis að þeir skyldu taka breytingum ef önnur félög semdu og gæfu tilefni til þess. Ég vil taka fram vegna þessa að það hefur engin ríkisstjórn í þessu landi gert neinar athugasemdir nokkru sinni við það að verkalýðsfélög eða samtök atvinnurekenda hefðu í frammi viðmiðanir við aðra kjarasamninga vegna kröfugerðar eða afstöðu til kröfugerðar og þessi ríkisstjórn mun ekki gera neina tilraun til að hindra verkalýðsfélög í slíkum málflutningi eða slíkri samningsgerð. Ég sé ekki að aðgerðir ríkisstjórnar til þess að hindra verkalýðsfélög í viðmiðunum sín á milli væru neitt annað en afnám samningsréttar og þar að auki hygg ég að hverjum hv. þm. hljóti að vera ljóst að það væri útilokað í frjálsu þjóðfélagi að fylgja slíkum ákvæðum eftir, jafnvel þó að þau væru sett. Loks er það rétt að hluti af félögum í Verslunarmannafélagi Reykjavíkur er sá hópur launþega sem hefur lægst laun. Annar hluti þeirra er sjálfsagt í miðju launastigans og þriðji hópur félagsmanna innan Verslunarmannafélagsins í þeim hópi launþega sem er efst í launastiganum, en þeir eru nú allir í verkfalli. Ríkisstjórn hefur þau úrræði helst til þess að stuðla að tekjujöfnun og koma til móts við þá sem lakast eru settir að beita úrræðum í skatta- og tryggingamálum og það er rétt, sem fram kom í máli hv. málshefjanda, að þessi ríkisstjórn og sú ríkisstjórn sem sat næst á undan henni hafa stigið stór skref í því, mjög stór skref í því að hækka barnabætur og hækka skattleysismörk, hvort tveggja mjög mikilvægt fyrir þá sem lakast eru settir. Þetta eru þau úrræði sem ríkisstjórnir á hverjum tíma geta helst gripið til og slíkar ákvarðanir hafa verið teknar og tóku gildi um síðustu áramót. Það er nauðsynlegt að þetta komi fram í umræðum um þessi efni. En ég vil, herra forseti, að lokum ítreka að það eru ekki nein áform uppi að hálfu ríkisstjórnarinnar að grípa inn í þessa deilu eða setja hana niður með lögum. Það hvílir sú skylda á samningsaðilum, sem hafa réttinn til að gera frjálsa samninga, að leiða þessa deilu til lykta. Þeir ræðast nú við undir stjórn ríkissáttasemjara. Deilan er ekki enn komin á það stig að það hafi verið sett fram sáttatillaga og þegar af þeirri ástæðu má vera ljóst að ekkert tilefni er til þess að ríkisstjórn grípi inn í deiluna.



Herra forseti, Ég þakka hv. 11. þm. Reykn, fyrir að hefja þessa umræðu því að þótt ég hafi reyndar ekki trú á að hún leiði til neinnar niðurstöðu er fyllilega ástæða til þess og réttmætt að ræða þetta á þessum vettvangi þar sem stjórnvöld bera allnokkra ábyrgð á því alvarlega ástandi sem hefur skapast og á væntanlega eftir að verða miklu verra. Þegar skattalagabreytingarnar voru til umræðu fyrr á þessu þingi, þ.e. breikkun söluskattsstofnsins, vöruðum við ítrekað við þeim breytingum og bentum aftur og aftur á hverjar afleiðingar matarskatturinn svokallaður hefði. Við bentum á að hann hefði ekki aðeins stórfelld áhrif á afkomu heimilanna og afkomu láglaunafólks sérstaklega heldur væri hann sem högg í andlit almenns launafólks og hlyti að hafa veruleg áhrif á kröfugerð í kjarasamningum. Þetta hefur vitaskuld allt komið á daginn og enn ein afleiðingin er svo ákaflega erfið staða í ferðaþjónustu sem um nokkurt skeið hefur verið einn helsti vaxtarbroddurinn í atvinnulífi okkar. Þannig er allt á sama veg og hæstv. ráðherrar hefðu betur hlustað á aðvörunarorð okkar sem vöruðum við afleiðingum matarskattsins. Það hlaut að koma að því að launafólk mótmælti svo að eftir yrði tekið og kjör þess fólks sem nú á í vinnudeilum eru vitanlega fyrir neðan allt velsæmi. Taxtarnir eru til skammar og vinnutíminn ómannúðlegur. Barátta þessa fólks nýtur almennrar samúðar og skilnings, en lausnin virðist því miður sannarlega ekki í augsýn, ekki á þeim nótum sem slegnar eru í samningaviðræðunum. Við kvennalistakonur höfum ítrekað lagt fram frv. um lögbindingu launa við ákveðið lágmark sem við lítum þó á sem algjöra neyðarráðstöfun þar sem samningaleiðin virðist ekki skila viðunandi árangri. Ástandið hefur ekki batnað frá því sú tillaga kom fyrst fram, en umræðan sem orðið hefur í kringum hana hefur skýrt ástandið og opnað augu margra og orðið láglaunafólki styrkur í baráttu þess. En það er spurning dagsins hvað hæstv. ríkisstjórn ætti að gera og í öðru lagi hvað hún getur gert. Hæstv. forsrh. virtist ekki sjá nein úrræði fyrir ríkisstjórnina til að hafa áhrif á lausn deilunnar og ég hlýt að taka fram að við kvennalistakonur erum að sjálfsögðu ekki hvetjandi þess að gripið sé inn í vinnudeiluna með því að afnema samningsrétt, en hæstv. ríkisstjórn getur sannarlega haft áhrif til góðs og ég hlýt að taka undir orð málshefjanda um að hæstv. ríkisstjórn ætti að afnema matarskattinn. Hæstv. ráðherrar væru menn að meiri ef þeir hefðu kjark til að viðurkenna mistök sín og bæta fyrir þau.



Hæstv. forseti. Ég bið afsökunar á hvað ég hef leiðinlegan málróm því ég er svo illa haldin af kvefi. "Hvað höfðingjarnir hafast að hinir ætla sér leyfist það." Einhvers staðar er þetta sagt. Þegar þjóðarsáttin fræga var gerð 1986 held ég að margir þeir sem undir hana skrifuðu hafi skrifað undir hana í þeirri trú að þetta væri eitthvað sem allir mundu sætta sig við eða allir mundu sitja við sama borð. Fyrstu samningarnir, sem hæstv. núv. forsrh. gerði, gengu þvert á þetta. Í þeim samningum eru líka ákvæði um að ef eitthvað hækkaði nú hjá þessum sem einna minnstar kröfurnar gerðu og gengu að þjóðarsáttinni skyldi hækka hjá þeim líka. Síðan er þetta gegnumgangandi í samningum. Þetta er vitanlega mjög slæmt og þýðir að þó eitthvert félag vilji brjóta sig út úr og reyna að ná mannsæmandi samningum kemst það ekkert áfram. Svo getum við talað um frjálsa samninga alveg eins og við viljum. Höfuðkrafa Verslunarmannafélags Reykjavíkur er um 42 000 kr. á mánuði í lágmarkslaun. Hver af öðrum af kaupmönnum segir það hiklaust, segir það í, sjónvarpi og útvarpi: Ég borga engum þessi laun. Ég borga hærri laun. Hvernig í ósköpunum dettur atvinnurekendum í hug að halda að þeir komist upp með endalaust að skrifa undir einhverja samninga sem þeim sjálfum dettur svo ekki í hug að fylgja þegar þeir eru að tala um fólk sem þeir vilja borga? Það er og hefur verið svoleiðis núna í mörg ár: Það er ákveðinn hópur af fólki sem alltaf er saminn ofan í þetta láglaunafen. Það skal ekki þaðan upp úr. Síðan hlær atvinnurekandinn þegar búið er að undirrita samningana og hann borgar bara það sem honum sýnist. Þetta er ekkert annað en staðreynd sem allir geta kannað ef þeir þekkja nokkuð til vinnumarkaðarins. Það eru auðvitað margar samverkandi ástæður fyrir því að fólk rís upp og það í Verslunarmannafélagi Reykjavíkur núna. Ég vil taka undir það sem þau hafa sagt hérna sem hafa talað á undan mér: Ekki síst hafa þessir óvinsælu skattar og fyrst og fremst matarskatturinn aukið þessa gremju. Ég vil líka taka undir það sem einn ungur maður skrifaði í Alþýðublaðið fyrir nokkrum dögum: Þetta fólk sem situr við kassana á þessum lágu töxtum sem það hefur sér alla peningana í þjóðfélaginu. Það veit vel að það eru til peningar til að borga fólki annað en þessi hungurlaun. Mér finnst ekki að ríkisstjórnin geti falið sig á bak við það að hún vilji styðja frjálsan samningsrétt. Þetta verkfall spilar svo víða inn í og það á eftir að gera þjóðinni svo mikið ógagn ef ekki er komið inn í það. Þá er ég ekki að biðja um lögbindingu. Ég er að biðja um að það sé komið inn í það og það sé reynt að hjálpa fólki til að ná sanngjörnum kröfum fram. Ríkisstjórnin hlýtur að verða að koma að þessu. Hún á fyrst og fremst sökina á hvernig þetta er komið.



Herra forseti. Það kom fram í svari hæstv. forsrh. að ríkisstjórnin ætlar ekki að gera neitt til að greiða fyrir lausn kjaradeilnanna. Ekki frekar í þessum efnum en öðrum er að vænta lífsmarks frá hæstv. ríkisstjórn. Hér á Íslandi hefur verið rekin um fimm ára skeið láglaunastefna, rekin í sameiningu af atvinnurekendavaldinu og afturhaldssömum ríkisstjórnum. Nú gerir hluti launafólks í landinu tilraun til að brjóta á bak aftur þessa láglaunastefnu. Enn ein atlagan er gerð að láglaunastefnunni. En þá gerist það sem endranær að upp rís ákveðin hreyfing í þjóðfélaginu, hreyfing þeirra manna sem hafa að sáluhjálparatriði að viðhalda launum í kringum 30 000 kr. á mánuði, sem grundvalla efnahagsstefnu sína á þeirri staðreynd að hér þurfi að vera svona lág laun, a.m.k. fyrir einhvern hluta vinnandi fólks. Hvað gerir hæstv. fjmrh. þegar kjaramálin ber á góma í fjölmiðlum? Hann spyr: Vilja menn hér 45–50% verðbólgu? Er það það sem menn eru að biðja um? Enn er því haldið fram af þessum spekingum öllum að það séu þessi lágu laun, laun þessa fámenna hóps sem vinnur á taxtakaupi, liðlega 30 000 kr. á mánuði, sem séu undirrót alls ófarnaðar í efnahagsmálum. Það er endemis málflutningur. Gamla platan er sett á fóninn um að lægstu launin valdi verðbólgunni, ekki forstjóralaunin, ekki launin hans Guðjóns B. Ólafssonar í SÍS. Hver hefur heyrt um að þau hafi valdið verðbólgu? Ekki nokkur maður. Það hefur aldrei verið minnst á að bankastjórasporslurnar eða laun forstjóranna væru verðbólguhvetjandi. En eigi að hækka þessi mánaðarlaun, sem tiltölulega lítill hluti þjóðarinnar verður að sætta sig við, og jafnvel þó að það sé hjá fyrirtækjum eins og nú gerist í verslun og skrifstofustarfsemi, sem mörg hver geta vel borgað mun hærri laun, fer allt á annan endann. Ég segi það, herra forseti, að lokum að sú ríkisstjórn sem grundvallar efnahagsstefnu sína á 30 000 kr. mánaðarlaunum og hefur það helst úrræða í skattamálum að leggja á matarskatt á að fara frá völdum og það sem fyrst.



Herra forseti. Hvernig er umhorfs í þjóðfélaginu og hver er það sem á sök á því máli? Eru það þeir sem bera úr býtum 30 000 kr. laun á mánuði? Voru það þeir sem báðu um matarskattinn? Voru það þeir sem báðu um að vextirnir færu upp úr öllu valdi? Voru það þeir sem höfðu áhrif á samningana á Vestfjörðum sem voru í raun og veru þeir samningar sem aðrir hafa verið neyddir til þess að samþykkja eða slík laun? Vita menn ekki hvað er að gerast í þjóðfélaginu? Það er verið að tala um heildarlaun nú. Það er verið að segja upp fólki í stórum stíl og það eru horfur á að yfirvinna yfirleitt minnki og sums staðar hverfi. Vilja hæstv. ráðherrar og hv. alþm. lifa á slíkum launum? Er það hægt? Ég held að ríkisstjórnin geti ekki þvegið hendur sínar í þessu máli. Það er hún sem hefur lagt á skattana, það er hún sem hefur pressað upp vextina og það er fyrst og fremst hún sem hefur haft áhrif bein og óbein á þá láglaunasamninga sem hafa verið gerðir. Við sögðum fyrir hvernig það mundi fara ef t.d. matarskatturinn yrði lagður á. Það eru vissir hlutir sem fólk lætur ekki bjóða sér. Ríkisstjórnin sjálf hefur viðurkennt að þetta séu sultarlaun með því að hafa skattleysismörkin um 42 000. Hún hefur viðurkennt það með því móti. En það þarf að halda í þetta. Það er auðvitað. Þeir sem eru hinum megin við borðið í samningunum segja: Það er bara ekki hægt að borga meira. Þeir sjá ekki frekar en hæstv. ríkisstjórn að það sé hægt að skipta öðruvísi en gert er. Nei, ég held að hæstv. forsrh. og aðrir hæstv. ráðherrar ættu að líta í eigin barm og taka á þessum málum eins og menn.



Herra forseti. Það er ágætt að hv. alþm. skuli sýna baráttu verslunarfólks samúð. En orð eru ekki nóg né frómar óskir. Ummæli alþm. styrkja væntanlega baráttu verslunarmanna fyrir betri launum og samningar takast væntanlega um betri kjör fyrir verslunarmenn í frjálsum samningum. En orð og ummæli alþm. einna sér duga ekki. Í þessari baráttu verða verslunarmenn að treysta á sjálfa sig. Stjórnmálamenn eiga að láta af þeim ósið að notfæra sér erfiða stöðu fólksins í pólitískum skollaleik. Hv. alþm. ættu frekar að koma með raunhæfar tillögur um það hvernig unnt er að leysa þessa deilu í frjálsum samningum. Ég segi þess vegna: Verslunarfólk kærir sig ekki um pólitíska leiksýningu á hv. Alþingi Íslendinga. Fólkið biður um raunverulegan stuðning.



Nú er að ljúka þeim tíma sem við höfum til þessarar umræðu. Enginn hefur kvatt sér hljóðs, en umræðunni lýkur með því að málshefjandi og hæstv. forsrh. taka til máls ef þeir óska.



Hæstv. forseti. Ég þakka þeim sem hafa tekið til máls í þessari umræðu og lagt þessu máli lið. Hæstv. forsrh. hefur tekið undir þau sjónarmið sem ég setti fram í máli mínu og telur að þeir sem hafa lægst launin standi mjög illa. Hann hefur hins vegar ekki tekið undir það sjónarmið að hæstv. ríkisstjórn geti komið til móts við launafólk með afnámi matarskatts eða annarra skatta sem lagðir hafa verið á þjóðina. Það eru hins vegar orðin tóm að hér sé um frjálsa samninga að ræða þegar atvinnurekendur hafa neglt það niður við önnur verkalýðsfélög að ef einhver önnur semji um eitthvað betra verði þeir að fá það líka. Þannig er búið að binda þetta á þann hátt að því verður ekki rótað nema með einhverjum aðgerðum. Þær víxlhækkanir sem gætu átt sér stað mundu auðvitað vera mjög mikið vandamál. Ríkisstjórnin ætlar ekkert að gera, það liggur ljóst fyrir. Í Reykjavíkurbréfi Morgunblaðsins sunnudaginn 17. apríl 1988 segir svo, með leyfi hæstv. forseta: "Nú bryddar á þeirri skoðun í röðum forustumanna í viðskipta- og athafnalífi að stjórnmálamennirnir sjálfir séu eitt helsta vandamálið sem við er að eiga í efnahagsmálum. Þær þungu ásakanir á hendur stjórnmálamönnum sem í þessu felast eru rökstuddar með því að alþm. og ráðherrar taki alls ekki ábyrga afstöðu til þeirra vandamála sem fram undan eru eða fjalli yfirleitt um þau. Þeir líta fyrst og fremst á sig sem gæslumenn hagsmuna einstakra kjördæma og byggðarlaga og einbeita kröftum sínum að því að tryggja stundarhagsmuni þeirra en ekki framtíðarhagsmuni þjóðarinnar." Þetta eru alvarleg orð ef rétt eru. Er það þá rétt sem hér hefur komið fram að ríkisstjórnin ætli ekki að taka neitt á þessu máli? Eru þessi orð e.t.v. rétt um ríkisstjórnina? Getur það verið að Morgunblaðið hafi rétt fyrir sér um það að ríkisstjórnin sé aðalvandamálið, hún hafi ekki viljað taka á málunum. Ríkisstjórnin hefur lagt á þessa miklu skatta sem valda miklum vanda nú og henni ber að sjálfsögðu að leysa þann vanda nema þetta sé satt sem stendur í Morgunblaðinu. Ég á erfitt með að trúa því að ríkisstjórnin ætli að sitja undir þessum orðum. Hæstv. forseti. Ég hef lokið máli mínu.



Herra forseti. Hér hefur því verið haldið fram í máli nokkurra hv. þm. að sú kjaradeila sem nú stendur eigi rætur sínar að rekja til efnahagsstefnu ríkisstjórnarinnar. Hvað hefur þessi ríkisstjórn verið að gera á undanförnum mánuðum? Hún hefur verið að draga úr þenslu. Hún hefur mætt vaxandi viðskiptahalla m.a. með því að ná jöfnuði á ríkissjóði á þessu ári. Hún hefur dregið úr erlendum lántökum. Hún hefur náð þeim árangri, sem mest er um vert, að verðbólga hefur nú lækkað úr því að vera um 26% á þremur síðustu mánuðum síðasta árs niður í það að vera 13–14% á síðustu þremur mánuðum. Þetta er árangur af efnahagsstarfi ríkisstjórnarinnar sem mun skila sér bæði fyrir launafólkið í landinu og atvinnufyrirtækin. Ég vil líka minna á það að meginþorri launþegasamtaka í landinu hefur samið á undanförnum vikum við vinnuveitendur sína. Þessar fullyrðingar eru því algjörlega út í bláinn, að það sé vegna efnahagsstefnu ríkisstjórnarinnar sem þessi kjaradeila hefur ekki verið leidd til lykta. Ég fagna því hins vegar að hér kemur fram skilningur á því að þau ráð sem stjórnvöld hafa á hverjum tíma eru fyrst og fremst skattar og tryggingabætur. Ég viðurkenni það fúslega og það er alveg rétt sem hér kom fram hjá hv. 5. þm. Reykv. að ég tók fram fyrir hendurnar á honum sem fjmrh. í samningunum 1984 til að tryggja það að þeir samningar yrðu til lykta leiddir. Þá voru barnabætur stórauknar og gerðar verulegar ráðstafanir fyrst og fremst til að koma til móts við einstæða foreldra. Það var gert í samvinnu við aðila vinnumarkaðarins. Nú hafa barnabætur verið hækkaðar og skattleysismörk verið hækkuð verulega. Þannig hefur ríkisstjórnin, bæði sú sem nú situr og sú sem sat á undan henni, reynt að koma til móts við þá sem lakast eru settir. Meginatriðið er hins vegar það að skapa hér það efnahagslega umhverfi að við búum við stöðugleika og snúum okkur að því verkefni að reyna að auka verðmætasköpunina í þjóðfélaginu þannig að við höfum meira til skiptanna, eyðum ekki öllu afli okkar í að þrátta um það hvernig eigi að skipta minnkandi þjóðarköku, heldur reynum að beina kröftum okkar að því að stækka þessa köku sem við höfum til skiptanna og auka þannig velsæld allra þegna í þessu þjóðfélagi. Og sannleikurinn er sá að við búum auðvitað við góð lífskjör, Íslendingar í dag. Þó að á móti blási og þó að þjóðartekjurnar lækki á þessu ári og við verðum að laga okkur að þeim staðreyndum býr íslenska þjóðin við góð lífskjör. - Fundarhlé.



Herra forseti. Mér þykir að vísu miður að sumir þeirra hv. þm. sem hæst töluðu hér í dag, lengst og mest, eins og hv. 2. þm. Austurl. Hjörleifur Guttormsson, skuli ekki vera viðstaddir þessa umræðu.  Ég bið hv. þm. að hugleiða hvað þessir þm. eru í rauninni að segja. Samkvæmt þingskapalögum geta þm., ákveðinn fjöldi þm., óskað eftir skýrslu ráðherra um einstakt mál. Það sem þeir hv. þm., sem óskuðu eftir þessari skýrslu, voru að gera var einfaldlega að notfæra sér þennan rétt samkvæmt þingsköpum. Það er svolítið sérstætt að hv. þm. Hjörleifur Guttormsson skuli hafa svona mikið á móti þessu. Ég veit ekki betur en að hann hafi átt þátt í því ásamt öðrum þm. að óska eftir skýrslum um ýmis efni og ég held að það sé mjög mikilvægur réttur þm. á Alþingi Íslendinga að geta óskað eftir skýrslum frá ráðherrum um einstök efni. Það sem hv. þm. voru að segja, þeirra á meðal hv. þm. Hjörleifur Guttormsson, er í rauninni að þm. eigi ekki að hafa þennan rétt eða að þeir eigi bara að nota þennan rétt í þeim málum sem honum eru þóknanleg. Hv. þm. Hjörleifur Guttormsson talaði hér hátt á annan klukkutíma í dag um þetta efni á aðalfundartíma þingsins. Þegar tími til umræðna er heldur takmarkaður eins og er núna þegar nálgast þinglok er það auðvitað furðulegt tillitsleysi í garð annarra þm. að flytja ræður sem eru hátt á annan klukkutíma og fjalla þar að auki mestmegnis um atriði sem ekki eru þessu máli eða þessari skýrslu beint viðkomandi. En við hv. þm. erum ýmsu vanir í þeim efnum frá hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni. En ég vil ítreka þakkir mínar til hv. þm. Sverris Hermannssonar fyrir að hafa tekið þetta mál upp hér á hinu háa Alþingi með þeim hætti sem leitt hefur til þessarar skýrslu. Um þetta mál má vissulega margt segja. Ég hef þó ekki hugsað mér að verða mjög langorður þó að ýmislegt liggi mér á hjarta. Það sem gerðist er að fréttastofu Ríkisútvarpsins urðu á mistök. Það er staðfest þegar málið er skoðað. Fyrst er málið skoðað í útvarpsráði. Ég átti þá sæti í útvarpsráði og átti aðild að þeirri samþykkt sem þar var gerð. Síðan biður útvarpsstjóri siðanefnd Blaðamannafélags Íslands um að skoða málið sérstaklega. Það er gert og úrskurður siðanefndar Blaðamannafélagsins er prentaður hér sem fskj. með skýrslu menntmrh. Allt er þetta á eina lund og ég sé ekkert, og ég endurtek: ekkert, óviðurkvæmilegt eða rangt við það að þetta mál skuli líka vera tekið upp á Alþingi með þeim hætti sem hér hefur verið gert. Fréttamenn eiga ekki að vera hafnir yfir gagnrýni. Í þessu tilviki gerði fréttastofa Ríkisútvarpsins sig seka um ámælisverð vinnubrögð og mér finnst fullkomlega eðlilegt að um það mál sé fjallað og það sé gert af fullri hreinskilni. Hér er talað um það, og hv. þm. Hjörleifur Guttormsson hafði um það stór orð, að hér sé verið að reiða upp refsivönd. Hann talaði um ritskoðun og ýmislegt fleira í þeim dúr og hann sagði að hér væri verið að ráðast gegn frjálsri fjölmiðlun. Allt er þetta auðvitað rugl og misskilningur. Hér urðu fréttastofu Ríkisútvarpsins á mjög alvarleg mistök og það er bara heimsins eðlilegasti og sjálfsagðasti hlutur að það mál sé rætt til hlítar og reynt að gera sér grein fyrir því hvernig á því stóð að þessi mistök voru gerð og að gera ráðstafanir til þess að koma í veg fyrir að slík mistök verði gerð aftur. Ég minnist þess, ég held að það hafi verið árið 1979 eða 1980, þegar fréttastofa Ríkisútvarpsins flutti ítrekað fregnir um það að ákveðinn starfsmaður bandarískrar stofnunar, sem hét, held ég, Center for Defence Information, í Washington héldi því fram að hér á Íslandi væru geymd kjarnorkuvopn. Þetta var margendurtekið í fréttum Ríkisútvarpsins. Í umræðum hér í Ed. á Alþingi dró ég það í efa að þessi ummæli væru rétt og að þessi stofnun væri traust heimild. Ég veit ekki hvert hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson, núverandi formaður Alþb., sem þá ætti sæti í Ed. Alþingis, ætlaði að komast. Að ég, óbreyttur þm., skyldi voga mér að draga í efa að ummæli þessarar stofnunar, Center for Defence Information, væru rétt. En viti menn. Ári síðar kom þessi sami talsmaður þessarar stofnunar, sem þessi ummæli höfðu verið höfð eftir sem heilagur sannleikur í Ríkisútvarpinu, í þetta hús og það var boðað til fundar í þingflokksherbergi Framsfl. Þar stóð þessi maður og sagði: Herrar mínir. Ég hafði rangt fyrir mér. Það er ekkert sem bendir til þess að kjarnorkuvopn séu geymd á Íslandi. Ég hygg að ýmsir fleiri hv. þm. muni þennan fund. Hann er mér a.m.k. eftirminnilegur. Ég man það líka að önnur stofnun í Washington birti bók þar sem var að finna kort þar sem Ísland var litað með ákveðnum lit eins og þau lönd þar sem kjarnorkuvopn væru annaðhvort í geymslu eða færu um. Ég skrifaði þessari stofnun og það bréf á ég enn og spurði á hvaða heimildum þetta væri byggt. Ég fékk bréf frá forstöðumanni þessarar stofnunar sem sagði: Við nánari athugun reyndust þær upplýsingar sem þetta kort var teiknað eftir vera rangar. Þær voru komnar frá stofnun sem hét og heitir Center for Defence Information og núverandi formaður Alþb. treysti betur en öllum öðrum í þessum efnum. Og forstöðumaður þessarar stofnunar skrifaði mér: Þetta verður leiðrétt í næstu útgáfu. Við hörmum þessi mistök. Við fylgjum þeirri reglu að skrá ekki upplýsingar nema hafa um það heimildir frá tveimur óháðum aðilum. Í þessu tilviki reyndust þessar tvær heimildir upprunnar frá sama stað, þessari frægu stofnun sem lék svo stórt hlutverk í fréttum Ríkisútvarpsins fyrir nokkrum árum. Hér gerðist það að fréttastofa Ríkisútvarpsins var blekkt. Eftir ótraustum heimildarmanni voru hafðar upplýsingar sem voru rangar. Nú veit ég það að þeir sem þekkja til rannsóknarblaðamennsku, þar sem menn eru á svona hálum brautum þar sem heimildir geta reynst ótraustar, fylgja einmitt þeirri reglu að birta ekki fréttir nema hafa um það staðfestingu frá tveimur óháðum aðilum. Ég veit að þeir sem lesið hafa bækur t.d. bandarískra rannsóknarblaðamanna geta borið að þetta er meginreglan. Fréttastofa Ríkisútvarpsins hefði eftir á að hyggja átt að fá staðfestingu á þessari frétt frá öðrum aðila. En það var ekki gert og ýmislegt geta menn lært af þessu. En það sem mér fannst og finnst vera ámælisvert í þessu er að það kemur tiltölulega fljótt í ljós að menn draga þessar heimildir í efa en það er haldið áfram að tönnlast á þeim dag eftir dag eftir dag. Þangað til loksins menn viðurkenna að hér hafa orðið alveg hrapalleg mistök. Hins vegar má svo segja það að sums staðar er kannski svolítið erfitt að lýsa eða beinlínis að festa hönd á hvernig þetta var gert vegna þess að þar ræður að sumu leyti mat og tilfinning. Það vill svo til að ég starfaði um hálfan annan áratug við fréttir og fréttaskrif og tel mig því ekki alveg ókunnugan þessum málum en mín tilfinning er sú að allur blærinn sem fylgdi þessum fréttaflutningi var í þá veru að gera orð og gjörðir fyrrv. forsrh. Íslands tortryggileg. Það var svona sá andi sem sveif yfir þessum fréttavötnum þessa daga, tónninn í þessum fréttum og framsetningin. Þetta tek ég fram að er mitt mat, það er auðvitað umdeilanlegt, og mínar skoðanir, en allt var þetta í þessa veru. Það er eitt og annað afar fróðlegt líka sem kemur fram í þessari skýrslu sem hæstv. menntmrh. hefur lagt fram, hvernig þessi svokallaði sagnfræðingur sem reynist svo alls ekki vera sagnfræðingur opinberast að því að vera ósannindamaður. Það kemur líka fram í grg. Jóns Einars Guðjónssonar þegar hann er að leita eftir þessum heimildum. Ég efast ekkert um það að sá fréttamaður var í góðri trú. En það breytir ekki því að þarna urðu mistök. Í grg. hans á bls. 29 og 30 í skýrslu menntmrh. segir orðrétt, með leyfi forseta: "Fimmtudagur 12.11.: Ég hafði fengið vitneskju um að Tangen ætlaði á ritstjórn Klassekampen og ég sat því fyrir honum þar kl. 10:45. Ég sagði að nú yrðum við að fá bréfið. Nú var hann ekki jafnviss um hvort hann hefði það í fórum sínum. Tangen taldi jafnvel að hann hefði sent Ingibjörgu Hafstað skjalið, en hann sagðist hafa sent henni skjöl um íslensk öryggismál sem hann hefði komist yfir." Ég verð að játa að ég hrökk svolítið við þegar ég las þessar setningar vegna þess að mér sýnist að hér sé um að ræða fulltrúa Kvennalistans í útvarpsráði og ég veit eiginlega ekki hvaða tengsl þarna eru á milli. Þetta er afar sérkennilegt að ekki sé meira sagt.  Það hefur komið fram gagnrýni hér á það að sagnfræðingnum dr. Þór Whitehead skyldi hafa verið falið að semja þessa skýrslu. Ég held að hann hafi verið ákaflega vel til þess fallinn og sé ekki betur en þetta sé ágætlega unnið verk þó að vísu komi fram í greinargerð, sem Stefán Jón Hafstein fréttamaður hefur sent formönnum þingflokka, að Þór Whitehead gerði sér ekki grein fyrir starfsskipulagi Ríkisútvarpsins þannig að dagskrárgerðarmenn eins og sá sem ég nefndi voru ekki á vegum fréttastofu heldur störfuðu sjálfstætt. En það er kannski það eina sem e.t.v. mætti finna að því sem hér er sagt og vinnubrögðum við þetta, en annars hef ég ekki athugasemdir við það að gera. Ég held hins vegar að það sé misskilningur hjá hv. þm. að það sé rangt eða óeðlilegt að Alþingi láti þetta mál til sín taka. Ég held að það hafi verið mjög eðlilegt í ljósi þess sem á undan var gengið og auðvitað eiga menn að draga lærdóma af því þegar svona mistök eiga sér stað. Hv. þm. Hjörleifur Guttormsson flutti mjög langa kaldastríðsræðu ef svo mætti segja. Það vill nú svo til að hann er sennilega eini þingmaðurinn sem er sérfræðingur í leyniskjölum og er aðalpersónan í frægri bók sem heitir Leyniskýrslur SÍA og einn af aðalhöfundum hennar. Það væri auðvitað alveg í stíl við ræðu hans í dag að ég læsi hérna nokkur af hugverkum hv. þm. úr þessari ágætu bók. Ég ætla hins vegar að mestu að stilla mig um það, en þó eru hérna örfáar setningar sem ég get ekki stillt mig um rifja upp og minna á. Það er nefnilega svo í þessari bók að það koma mjög skýrt og greinilega fram tengsl ríkisstjórnanna í Austur-Evrópu við þann flokk sem hv. þm. Hjörleifur Guttormsson þá var í og er í enn þó að flokkurinn hafi skipt um nöfn nokkrum sinnum. Með leyfi forseta stendur á bls. 204, af því að hv. þm. var að víkja að einhverjum skjölum um námsmenn og Bandaríkin og þá sem stunduðu þar nám, og það er í skýrslu sem að vísu er undirrituð af Þór Vigfússyni, hún er ekki eitt af hugverkum hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar: "Rætt var einnig hið mikla vandamál námsmannasendinga austur fyrir tjald. Var það skoðað frá mörgum hliðum og ákveðið að skrifa um það bréf ítarlegt og senda Einari Olgeirssyni, þ.e. flokknum, og Árna Björnssyni, þ.e. Æskulýðsfylkingunni." Á öðrum stað stendur hér, og það mun hv. þm. Hjörleifur Guttormsson hafa skrifað ef mér ekki skjöplast: "Námsmenn þeir, sem fóru austur fyrir tjald, og þá fyrst og fremst til DDR [þ.e. austurþýska alþýðulýðveldisins], hefðu allir farið á vegum flokksins". Og það má nú mikið vera ef allir þessir námsmenn, sem lýst er í þessari ágætu bók, hefðu ekki einhvern tíma hitt einhverja stjórnarerindreka þarna og verið spurðir um ástand og gang mála á Íslandi. Síðan segir í annarri skýrslu sem hv. þm. hefur líka skrifað og það er nú ekki beint um námsmennina. Ég ætla að ljúka með þeirri tilvitnun. Það er á bls. 47, með leyfi forseta: "Okkar álit í stuttu máli: Við álitum, að rétt sé og sjálfsagt að leyfa ekki umræður né gefa fólki kost á að velja um neitt nema á grundvelli sósíalismans, og þá síst Þjóðverjum. Okkur er það jafnframt ljóst að "frjálsar kosningar" eins og það tíðkast á Vesturlöndum gefa alranga mynd af vilja fólksins." Ég ætla ekki að hafa þessa ræðu lengri um þetta eða fleiri tilvitnanir héðan. En það væri alveg í stíl við það sem hv. þm. gerði hér í dag ef ég héldi uppi svona klukkutíma lestri úr þessari bók hans. Ég ætla ekki að gera það. En ég ætla hins vegar að beina því til hv. þm. að lesa þessa bók og lesa síðan og íhuga þá ræðu sem hv. þm. Hjörleifur Guttormsson flutti í dag.

Hún kom út fyrir 30 árum.

Já, já, ég held að hún sé fáanleg enn þá, hv. þm. Hún er til á bókasafni þingsins. Þetta er nefnilega mjög merkileg bók og hún er merkileg heimild. En ég skal hins vegar fyrstur manna viðurkenna að það er auðvitað hæpið að vera að dæma þessa menn út frá því sem þeir sögðu og gerðu fyrir 30 árum í ljósi allt annars tíma og allt annarra aðstæðna og það mættum við kannski hafa í huga um ýmislegt fleira. En ég held, svo að ég víki aftur að þeim mistökum sem hér urðu og við þurfum auðvitað að gæta þess að eigi sér ekki stað aftur, að það sé hollt að íhuga núna hver staðan er í fjölmiðlun hér á landi. Hér hefur orðið svokölluð fjölmiðlasprenging sem veldur því m.a. að margt reynslulítilla starfsmanna fjallar nú um fréttir og fréttatengda þætti, ekki síst á öldum ljósvakans og raunar einnig í prentmiðlum, og hið margumtalaða og langþráða frelsi í þessum efnum hefur leitt til mjög harðnandi samkeppni fjölmiðlanna um fréttir. Án þess að ég geti rökstutt það beinlínis finnst mér oft að farið sé meira af kappi en forsjá í þessum efnum og að kannski hafi það átt þátt í þessu frumhlaupi fréttastofunnar á sínum tíma að koma fréttinni á framfæri og vera fyrstur með fréttina án þess að hafa gefið sér tíma til að ganga úr skugga um að fréttin væri rétt og hefði við rök að styðjast. Þessi harða samkeppni hefur líka leitt til annars konar fréttamats og ég held að það sé ástæða fyrir fréttamenn og fjölmiðlastjóra, ritstjóra, útvarpsstjóra og sjónvarpsstjóra að athuga svolítið sinn gang og yfirleitt þá stefnu og stefnur sem eru uppi í fréttaflutningi. Hafa gæðin aukist með auknu framboði? Ég held ekki. Ég hef jafnvel á tilfinningunni að gæðin kunni að hafa minnkað. Ég nefni sem dæmi frétt sem ég heyrði fyrir fáeinum dögum þegar verkfall verslunarmanna var að byrja á útvarpsstöðinni Stjörnunni. Þar var sagt: "Átök hafin. Fólk slasast í verkfallsátökum." Jú, það kom í ljós að unglingar höfðu efnt til óláta fyrir utan verslun og það hafði maður meitt sig á fingri. Það þarf ekki að hlusta lengi á þessa útvarpsstöð til að finna fleiri svona dæmi. Þau eru á hverjum einasta degi. Þetta er ný tegund af fréttaflutningi sem ég held að íslensk fjölmiðlun geti ákaflega vel verið án og ég held að sé engum til góðs og ekki til bóta. Við sjáum líka dæmi um dagblóð sem eru sett þannig upp að forsíðan er ekkert nema tilvísanir með flennistóru letri á eitthvað sem er á baksíðunni eða inni í blaðinu og reynist svo ekki vera neitt eða ákaflega lítið og stundum eru ekki einu sinni nein tengsl á milli fyrirsagnarinnar á forsíðu og "fréttarinnar" á baksíðunni. Ég ætla að nefna aðra frétt. Fyrir fáeinum dögum var í Tímanum fimm dálka frétt með stríðsletri yfir þvera forsíðuna og fyrirsögnin var svona: "Kristnitakan árið 1000 árangurslítil." Í fréttinni var verið að leggja út af skoðanakönnun um trúarlíf og trúhneigð okkar sem nú erum á dögum. En að hugsa sér þá rökleysu, það hugsunarleysi eða ég veit ekki hvað ég á eiginlega að kalla það sem er á bak við það að dagblað birtir frétt með stríðsletri undir fyrirsögninni "Kristnitakan á Alþingi árið 1000 árangurslítil". Þetta finnst mér hreint út sagt alveg skelfilegt. Ég get ekki að því gert. Það er annað líka, sem við eigum að leiða hugann að í íslenskri fjölmiðlun, sem er að gerast núna. Sjá menn ekki hvernig verið er að má út mörkin á milli auglýsinga og efnis í dagskrám t.d. Stöðvar 2 og raunar miklu, miklu víðar? Ég held að það sé líka hættuleg og óæskileg þróun. Ég ætla að stilla mig um að minnast á málvillurnar, ambögurnar og vitleysurnar sem sífellt stinga mann í eyru og er satt að segja alveg skelfilegt því svo læra börnin málið sem fyrir þeim er haft. Ég ætla nú, herra forseti, ekki að lengja þetta mikið frekar. En það vil ég hafa sem mín lokaorð að við fjölmiðlun hér og ekki síst á Ríkisútvarpinu og raunar á blöðunum líka og víðar vinnur margt mjög vel hæft fólk sem vinnur sín störf vel og eru traustir fréttamenn og vandvirkir. Sem betur fer er þetta fólk í meiri hluta. Og það á auðvitað líka að geta þess sem vel er gert. Hjá Ríkisútvarpinu er margt afar vel gert og það er skylda okkar að hlúa að þeirri stofnun þannig að hún geti haldið áfram að starfa af fullri reisn. En það þýðir ekki það að þeir sem þar starfa og verða á mistök eins og hér hafa orðið eigi að vera hafnir yfir gagnrýni. Þvert á móti. Það er skylda okkar að láta þá gagnrýni koma fram. Það er kannski ákaflega óklókt fyrir þá sem starfa að stjórnmálum að gagnrýna fréttamenn og blaðamenn. Ég sat í útvarpsráði í níu ár og gerði það mjög oft og það er ekkert skynsamlegt. Ef menn vilja að sagt sé frá sér og sínum málum er það ekkert skynsamlegt. Ég hef komist að raun um það offar en einu sinni með mjög áþreifanlegum hætti. Það borgar sig ekki. En hins vegar er það skylda að gera það og benda á það sem miður fer. Auðvitað verða mönnum á skyssur í starfi. Það er mannlegt. En þarna voru skyssurnar mjög alvarlegar og það þurfti mjög harða mótspyrnu til þess að það væri viðurkennt að þarna hefðu orðið mistök. Og þess vegna er mjög gott að þetta skuli vera rætt ítarlega. En ég endurtek að það er margt mjög hæft og vandvirkt fólk sem starfar að þessum málum og gerir vel. Og sem betur fer eru það meginreglurnar að hér er vel unnið og heiðarlega. Hitt eru miklu fremur undantekningar. En þær eiga bara ekkert að liggja í láginni og til þess eru vítin að varast þau og menn geta ekki varast þau nema á þau sé bent og um þau sé rætt. Ég held að skýrslan sem hér er til umræðu sé ekkert meiri áfellisdómur um það sem hér gerðist en þegar var komið fram hjá siðareglunefnd Blaðamannafélagsins þar sem segir, með leyfi forseta: "Úrskurður siðanefndar er sá að útvarpið hafi í fréttatímum útvarps og þætti dægurmáladeildar á Rás 2 brotið 3. gr. siðareglna þar sem segir: "Blaðamaður vandar upplýsingaöflun sína svo sem kostur er og sýnir fyllstu tillitssemi í vandasömum málum." " Brotið er alvarlegt. Skýrslan sem hér liggur fyrir segir í rauninni ákaflega lítið meira en þetta. Það var búið að kveða upp þennan dóm. En ég sé ekki að menn geti kvartað yfir því með nokkrum rökum að þetta mál skuli vera tekið upp á Alþingi vegna þess að þeir sem eru að gera það eru í rauninni að segja að þingmenn hafi ekki rétt til að biðja um skýrslur um einstök og ákveðin mál. Ég held að það sé fjarri að hér sé verið að reisa einhvern refsivönd, hér sé verið með einhverjar hótanir, ritskoðun eða eitthvað því um líkt. Það er einfaldlega verið að benda á hluti sem hefði átt að gera betur og hefði átt að gera með öðrum hætti. Þess vegna þarf auðvitað að ræða þessi mál opinskátt. Ég fagna því sömuleiðis að ég sé að það hefur verið sett nefnd til að endurskoða fréttareglur. Ég get ekki litið svo á að sú nefnd sé sett til höfuðs einum eða neinum. Ég held einmitt að þessar reglur þurfi að endurskoða og það sé rétt, svo og ýmsa starfshætti fréttastofu. Útvarpsstjóri hefur nýverið gert mjög áhrifamiklar ráðstafanir. Hann hefur vikið frá yfirmanni fréttastofu Sjónvarpsins. Ég held að það hafi verið rétt ákvörðun vegna þess að sá starfsmaður hafði borið ábyrgð á röð mistaka í fréttaflutningi sem voru óafsakanleg og til þess fallin að rýra traust á fréttum Ríkisútvarpsins, sjónvarpsfréttum. Og ég held að þar hafi verið brugðist við alveg með réttum hætti. Það hefði verið ámælisvert ef ekkert hefði verið gert í þeim efnum að mínu mati. En ég endurtek að það er nauðsynlegt að þegar svona alvarleg mistök verða, eins og hér urðu, sé málið rætt út í hörgul og þeir sem þar eiga hlut að máli geri sér grein fyrir því að hér er um alvarleg mál að ræða og það séu gerðar ráðstafanir til að koma í veg fyrir að slíkt endurtaki sig. Það er auðvitað hægt með því að ástunda traustari heimildaleit og vandaðri vinnubrögð. Þetta snýst allt um að hlaupa ekki eftir fyrstu gróusögu eins og er í þessu tilviki. Að vísu má segja að fréttamenn höfðu ekki kannski beina ástæðu til að vantreysta þessu, en hér var þó um þannig mál að ræða að það var rík ástæða til þess að ganga eftir því hvort hér væri rétt með farið. Þarna urðu mistök og við skulum læra af þeim.



Herra forseti. Já, hér hafa verið gerð mistök, en það hafa orðið fleiri mistök sem hefði verið alveg ástæða til að fara betur ofan í. Ég verð að segja að í þessu tilfelli finnst mér vera nokkuð miklar umbúðir utan um þann kjarna sem er verið að ræða um. Hvers vegna er ekki t.d. Sjónvarpið þá tekið hér betur í gegn? Hafa fréttir þaðan, m.a.s. fréttir frá þinginu, verið hlutlausar? Ég vil spyrja. Það er verið að hneykslast á því að fréttamenn tóku bókstaflega ummæli manns sem var talið að mundi hafa upplýsingar sem væri hægt að treysta. En er ekki alltaf hætta á svona mistökum og þarf margra klukkutíma umræður um þetta eina atriði í hv. Alþingi eftir það að siðanefnd blaðamanna er búin að fjalla um þetta atriði eitt og sér? Væri t.d. ekki ástæða til að athuga hvernig fréttir berast frá hinu háa Alþingi í gegnum Sjónvarpið? Er þar hlutleysis gætt? Er það, hæstv. menntmrh.? Ég fullyrði hér og nú að það er alls ekki. En um það þarf ekki að ræða þar sem við höfum þó staðreyndirnar fyrir okkur. T.d. sá sem hér stendur. Það er í eitt skipti sem hefur verið rætt við mig frá því í haust í Sjónvarpinu. Stjórnarandstaðan yfirleitt. Það er á hana hallað í fréttaflutningi. Ætli það sé nokkur hlutdrægni í t.d. ræðunni sem fjmrh. var að flytja hér í fréttum í gær? Það var stór hluti af ræðu. Og svo mætti lengi telja. Það getur vel verið að sumum t.d. sem hafa aðgang að fréttamönnum finnist það vera hótfyndni að finna að slíku og þeir séu ánægðir með sinn hlut. En málið er ekki svona einfalt. Ríkisútvarpið og Sjónvarpið á að gæta hlutleysis, á ekki að vera stýrt eða taka fyrst og fremst tillit til pólitískra sjónarmiða. En ég segi enn og aftur: Það er gert. Og það er líka rétt. Hv. þm. eru feimnir við að ræða þessi mál vegna þess að þeir standa í þeirri trú eins og sá þingmaður sem talaði síðast að það mundi koma niður á þeim sjálfum ef um þetta væri rætt á opinberum vettvangi. Það kalla ég ekki að menn séu kjarkmiklir ef þeir glúpna fyrir því. En þeir auðvitað vilja tryggja með þessum hætti að það sé við þá talað og birtar glefsur úr því sem þeir segja. Það er tilgangurinn. Ég ætla ekki að tala hér lengi, en nú vil ég skora á hæstv. menntmrh. að láta gera úttekt á því hvernig fréttir berast t.d. í Sjónvarpinu, það er allt annað með þó Ríkisútvarpið, það eru allt öðruvísi fréttir þar en í Sjónvarpinu, hvort þarna sé farið eftir því, sem segir í lögum og reglugerðum, að það eigi að gæta fyllstu óhlutdrægni gagnvart öllum. Ég endurtek það, hæstv. menntmrh.: Ég skora á ráðherrann að láta kanna þetta og láta birta þá niðurstöðu og það sé ekki fenginn einn maður til þess heldur séu það a.m.k. þrír sem skoða það og lýsi yfir niðurstöðu sinni að þessu leyti.



Herra forseti. Það verður að segjast eins og er að sú umræða sem hér fer fram er allsérstæð. Við lifum í landi þrískiptingar valdsins þar sem það er reglan að dómstólar dæmi menn og þar er það venja að saksóknari eða lögfræðingur flytji málið, verjandi eigi kost á því að svara og svo sé dómur upp kveðinn. Hér er búið að snúa hlutunum þannig við að hæstv. menntmrh. tekur að sér að flytja ræðu sækjanda í málinu og svo er hafin allsherjarumræða, en hinir sakfelldu eiga ekki nokkurn kost á að taka til máls til að verja hendur sínar.

Stefán Jóh. Stefánsson getur það ekki.

Hv. 14. þm. Reykv. lýsir því yfir að fyrrv. forsrh. Stefán Jóhann geti það ekki. Ég ætla ekki að fullyrða neitt um það. En við skulum halda okkur við efnið. Erum við að fara fram á að það sé skýrt tekið fram í vinnubrögðum í fyrsta lagi að Norðmönnum sé aldrei trúandi? Sé eitthvað af fréttum frá Noregi skuli þær skjalfestar, Norðmönnum skuli ekki vera trúandi í einu né neinu. Eru menn að fara fram á það? Eru menn almennt að fara fram á að það liggi fyrir skjalfestar upplýsingar ávallt fyrir öllu sem sagt er? Ég held að enginn sé að fara fram á það. Ég held að mönnum sé ljóst, ef þeir vilja viðhafa heiðarlegan málflutning í þessum efnum, að það verður aldrei hægt að komast hjá því að ekki eigi sér stað einhver mistök í fréttaflutningi. Það væri fróðlegt að kanna hvort fjölmiðlar almennt á Íslandi þola þær kröfur sem menn eru nú að gera til Ríkisútvarpsins. Það er krafan um óskeikulleikann. Ég er ekki búinn að sjá að þeir fjölmiðlar sem hér eru þoli þessa rannsókn. Þá snúum við okkur að hinu málinu. Jú, það liggur fyrir staðfest að þessi Tangen hefur ekki getað sýnt fram á að hann hafi haft undir höndum þau skjöl sem hann fullyrti að hann hefði haft undir höndum. Í fyrsta lagi: Er það þá sannað að hann hafi aldrei haft þau undir höndum? Það liggur engin sönnun fyrir um að svo sé. Því er einfaldlega ekki hægt að svara. Það mætti spyrja: Hvað ætti honum að koma til að halda því fram sem hann hélt fram um þessi mál? Er hugsanlegt að manninn hafi langað til að varpa þessu fram til að afla sér frægðar vitandi að hann yrði tvímælalaust sakfelldur fyrir tiltækið mjög fljótlega? Er það trúleg skýring? Mér finnst hún hreint ekki trúleg. En hvar væri þá hægt að fá þær sannanir eða afsannanir sem þyrfti í þetta mál? Með því eina móti að öll skjöl í Bandaríkjunum varðandi þennan tíma verði gerð opinber, hvert einasta skjal verði gert opinbert. Það er kominn tími til þess að þessi þjóð fái að vita allt um þessa hluti. Það sér það hver heilvita maður að auðvitað hefur forsrh. þess tíma rætt við Bandaríkjamenn. Eru menn þau börn að halda að CIA-menn hafi verið merktir í bak og fyrir með stórri skammstöfun? Hvernig hefði hann átt að vita við hverja hann var að tala? Auðvitað hefur hann verið að tala við fulltrúa Bandaríkjanna og litið svo á. Ég vil bæta því við: Við getum látið okkur dreyma um að það sé ekki stunduð njósnastarfsemi á Íslandi. Það væru draumórar að mínu viti. Ég er í það minnsta sjálfur sannfærður um að bæði stórveldin, Bandaríkjamenn og Rússar, munu safna upplýsingum í öllum löndum heims um gang atburða. Það er hluti af þeirra vinnubrögðum hvort sem okkur líkar það betur eða verr. Það er eins og Churchill sagði: Það njósna allir, en það er bara að þræta fyrir það. Sú regla hefur verið viðhöfð og henni er fram haldið. Hvað halda menn að allt það rússneska starfslið sé að gera hér á landi ef enginn vinnur að upplýsingasöfnun? Láta menn sér detta í hug að Ísland sé eina landið á Vesturlöndum eða í Evrópu sem Bandaríkjamenn safni engum upplýsingum um? Nei. Auðvitað hafa þeir safnað upplýsingum á þessum tíma. Og það sem leitar á hugann: Hvers vegna eru skjölin ekki gerð opinber, skjölin úti í Bandaríkjunum? Einfaldlega vegna þess að það eru menn hér heima á Íslandi sem ekki vilja að þessi skjöl séu gerð opinber, menn sem telja að það sé of stutt um liðið, þora ekki að standa frammi fyrir þeim staðreyndum sem þar verða sagðar um menn og málefni. Ég vil geta þess að það er auðvitað viðkvæmt þegar umræðan snýst um það hvort erlendir aðilar hafi haft áhrif eða mikil samskipti við íslenska menn eins og þarna átti sér stað. Auðvitað er það viðkvæmt. Það er líka viðkvæmt þegar sannast að erlent fé hefur verið flutt inn í landið til þátttöku í stjórnmálum á Íslandi. Ég veit ekki betur en stjórnmálaforingi hafi lýst því yfir úr þessum ræðustól að hann mundi upplýsa allt um þá hluti. Hann er ekki enn búinn að því og situr ekki á þingi í dag. Hvers vegna fara menn þá af stað núna í þessu offorsi sem gert hefur verið? Hvers vegna láta menn sér ekki nægja þegar fréttamenn biðjast afsökunar og gera grein fyrir því að þeim hafi orðið á mistök? Hvers vegna eru settar á svið nánast galdrabrennur í sambandi við svona hluti? Hvaða tilgangi þjónar það? Ég verð að segja eins og er að mig undrar að mönnum skuli detta þetta í hug, mönnum skuli detta í hug að hefja þann vopnaburð sem hér er hafinn. Ég hygg að sú athugasemd sem kemur fram í skýrslunni, þar sem norski aðilinn viðurkennir að það sé sennilega ekki nógu gott að treysta á minnið, sé svar sem gerir að verkum að hvað sem hver segir vill hann ekki bakka frá því að hann hafi haft þessa hluti undir höndum. Hann segir ekki: Mig misminnti eða ég hafði ekki þessa hluti undir höndum. Hann vill trúa því að svo sé. Mér finnst það út af fyrir sig dálítið merkilegt ef við, vitandi um að það eru leyniskjöl í hirslum Bandaríkjanna um þessa hluti, ætlum hér og nú að fullyrða endanlega hvað í þeim stendur. Er hugsanlegt að þessi norski aðili, menn draga í efa að hann sé sérfræðingur, hitt er viðurkennt að hann hefur fengið að skoða skjalasafnið þarna úti, að hann hafi í óhelgi verið að gramsa í íslenskum skjölum þegar hann hafði aðeins heimildir til að skoða skjöl um Noreg og Bandaríkin? Er það hugsanlegt? Er það hugsanlegt að það hafi verið kippt í einhverja spotta á bak við þegar kemur í ljós að maðurinn er farinn að segja frá hlutum sem hann hafði engar heimildir til að skoða? Auðvitað vakna miklu fleiri spurningar þegar svona umræða fer fram eins og hér hefur verið sett á svið. Ég lýsi fyllsta trausti á fréttastofu Ríkisútvarpsins. Mér er ljóst að þar hafa verið gerð mistök og getur verið að verði ávallt svo að þar eigi sér stað einhver mistök. En ég fullyrði hér og nú úr þessum ræðustól að ég þekki ekki til þeirra vinnubragða hjá íslenskum fjölmiðlum að þar starfi óskeikulir menn. Auðvitað hljóta þeim að verða á mistök. En hitt er verra að hjá sumum fjölmiðlum Íslands, sem kenna sig við frelsi og óhlutdrægni, rekst maður á það trekk í trekk að sannleikanum er hagrætt, fyrirsagnirnar eru látnar ljúga og allt annað er í undirtexta en í fyrirsögnum. Má búast við því að hæstv. menntmrh. beiti sér fyrir almennri ritskoðun á slíkum blöðum og úttekt á sannleiksgildi slíks fréttaflutnings? Það er þá blaðapressan íslenska sem yrði tekin til rannsóknar.

Á hún öll óskilið mál í þessu?

Hv. 4. þm. Austurl. spyr spurningar sem að sjálfsögðu er ekki hægt að svara fyrr en rannsóknin hefði farið fram. Hún mundi fjalla um þetta og vænti ég að hann sé alveg með á það að rannsókn væri óþörf ef ég vissi þessa hluti fyrir víst því þá mundi ég aðeins fræða þingheim um staðreyndirnar. Ég ætlaði mér ekki að fara í harðar umræður um þessa hluti, en ég vara við þeim vopnaburði að halda áfram að höggva eins og gert hefur verið. Það hlýtur að kalla á kröfuna um að menn krefjist þess að öll þessi skjöl verði gerð opinber og að þeirri leynd verði svipt af sem verið hefur.



Virðulegi forseti. Hér hefur hv. 3. þm. Vesturl. gleymt í ræðustólnum bókinni sem hann hefur á náttborðinu sínu um leyniskýrslur SÍA.  Hér er til umræðu skýrsla hæstv. menntmrh. um fréttaflutning Ríkisútvarpsins 9. og 10. nóv. 1987 vegna upplýsinga frá Norðmanninum Dag Tangen um utanríkismál Íslands. Sá fréttaflutningur sem hér um ræðir varðar mjög viðkvæmt og umdeilt tímabil í sögu þjóðarinnar, tímabil sem enn hefur ekki verið nægilega vel upplýst af íslenskum aðilum. Brýna nauðsyn ber því til að þeir sem enn lifa af þátttakendum í sögu þeirra tíma og ekki síst þeir er mótuðu söguna skrái hana hver frá sínum sjónarhóli. Reyndar er það mjög lærdómsríkt fyrir manneskju sem var of ung til að upplifa þetta eins og fullorðið fólk gerir eða jafnvel unglingar að skynja hversu þessir tímar eru enn viðkvæmir og hversu hörundsárir menn eru gagnvart þeim enn þá. Ég hafði ekki gert mér grein fyrir því. Mér er sem ég skynji, þar sem ég sit hér úti í salnum og hlusta á menn tala, sterkan óm af þeim tímum sem ég get ímyndað mér að hafi verið á dögum McCarthy í Bandaríkjunum þar sem menn gengu um með gleraugu og ofsóttu aðra menn. Það er eins og sumir hafi ekki losnað við þessi gleraugu enn, jafnvel þó að heimurinn og samskipti manna hafi breyst töluvert síðan. Það kom fram á þinginu, reyndar fyrir jólin, þegar þetta mál bar á góma í utandagskrárumræðu að enn hvíldi nokkur leynd yfir skjölum sem vörðuðu mjög sögu okkar á þessum tíma og þá lýstu bæði hæstv. utanrrh. og hæstv. forsrh. því yfir að þeir mundu beita sér fyrir því að settar yrðu reglur, sem nú eru ekki til, um meðferð opinberra skjala og hvenær skyldi aflétta leynd á þeim. Ef þeir væru hér mundi ég vilja leggja á það áherslu við þá að þeir gerðu eitthvað í þessum efnum sem fyrst. Í stuttu máli reyndist umræddur fréttaflutningur, sem hér hefur mikið verið fjallað um, byggður á ónógum og ótraustum upplýsingum og má ýmislegt læra af þeim mistökum sem gerð voru. Þegar öll kurl voru komin til grafar í málinu baðst fréttastofan afsökunar og útskýrði málið fyrir þjóðinni í útvarpinu eins og reyndar kemur fram í skýrslunni á bls. 41, með leyfi forseta: "Í kvöldfréttum útvarps 19. nóv. var eftirfarandi lesið: Friðrik Páll Jónsson: Fréttir um náin samskipti Stefáns Jóhanns Stefánssonar og bandarísku leyni; þjónustunnar hafa reynst úr lausu lofti gripnar. Í Bandaríkjunum hafa engin skjöl fundist sem benda til slíkra samskipta og Dag Tangen, sagnfræðingur í Noregi, segir nú að hann hafi aldrei séð slík skjöl. Jón Einar Guðjónsson, fréttaritari útvarps í Noregi, segir aftur á móti að Dag Tangen hafi áður sagt að hann hafi séð skjöl um slík samskipti. Margrét Jónsdóttir: Jón Einar Guðjónsson hefur um langt skeið verið fréttaritari útvarpsins í Noregi og reynst áreiðanlegur fréttamaður. Hann sagðist í dag standa fast við það að Dag Tangen hefði sagt sér að hann hefði séð skjöl sem sönnuðu náin samskipti Stefáns Jóhanns og leyniþjónustunnar. Jón Einar kveðst harma að hafa ekki tekið viðtöl sín við Tangen upp á segulbönd. Hér stendur því staðhæfing á móti staðhæfingu. Fréttastofan harmar að heimild sem hún taldi ekki ástæðu til að vefengja skyldi reynast ótraust." Áður en ég vík nánar að skýrslunni langar mig að fjalla lítillega um vinnubrögð innan Ríkisútvarpsins í þessu máli sem eru að mörgu leyti athyglisverð. Ég vil byrja á því að vitna aftur í skýrsluna á bls. 28 og 29, með leyfi forseta. Þar stendur í fskj. 4 sem er samþykkt útvarpsráðs: "2934. fundur útvarpsráðs, föstudaginn 20. nóv. 1987, hófst kl. 11.12. Útdráttur. Síðan eru taldir upp þeir sem voru á fundinum og ég vísa hv. þm. á skýrsluna. Í lið 2 í þessari samþykkt segir: "Framkvæmd dagskrár í hljóðvarpi. Allmiklar umræður urðu um fréttaflutning Ríkisútvarpsins af máli Stefáns Jóhanns Stefánssonar. Eftirfarandi bókun var samþykkt, 6:1. "Útvarpsráð átelur harðlega þau vinnubrögð sem viðhöfð voru við fréttaflutning um Stefán Jóhann Stefánsson, fyrrv. forsrh., dagana 9.-14. nóv. og beinir því til útvarpsstjóra að hann láti hlutlausan aðila kanna með hvaða hætti slíkt getur gerst." Árni Björnsson gerði eftirfarandi bókun með atkvæði sínu: "Þótt heimildakönnun hafi í þessu tilviki verið óvönduð tel ég það almennt séð af hinu góða að fréttamenn Ríkisútvarpsins opni umræðu um mál sem áratugum saman hafa verið sveipuð slíkum leyndarhjúp að það þykja nú fréttir sem allir ættu í rauninni að vita. Fráleitt er að ekki megi fjalla um látna stjórnmálamenn og verk þeirra. Með slíku viðhorfi væri verið að hræða fréttamenn frá því að hreyfa við sögulegum vandamálum." María Jóhanna Lárusdóttir, sem var fulltrúi Kvennalistans í útvarpsráði á þeim tíma, greiddi atkvæði á móti og óskaði eftirfarandi bókað: "Fréttaflutningur fréttastofu Ríkisútvarpsins um Stefán Jóhann Stefánsson er byggður á heimildarmanni sem fréttastofan taldi ekki ástæðu til að vefengja. Heimild fréttastofunnar reyndist síðar ekki traust og hefur fréttastofan nú skýrt málið fyrir almenningi og tel ég að þar með sé málinu lokið." Af upplýsingum frá þáverandi fulltrúa Kvennalistans í útvarpsráði hef ég eftirfarandi: Þegar þessi fundur var haldinn í útvarpsráði þar sem fréttaflutningur Ríkisútvarpsins af máli Stefáns Jóhanns Stefánssonar var ræddur allítarlega hafði þegar verið borin fram afsökunarbeiðni af hálfu fréttastofunnar til þjóðarinnar. Á þessum fundi lá ekki fyrir skrifleg greinargerð frá fréttastofu um málið og það var ekki beðið um slíka greinargerð af hálfu útvarpsráðs sem slíks, en fulltrúi Kvennalistans gerði það. Eftir að allmiklar umræður höfðu farið fram um málið af hálfu útvarpsráðsmanna, þá kynnti Elfa Björk Gunnarsdóttir, framkvæmdastjóri Ríkisútvarpsins, munnlega greinargerð frá fréttastofunni. Enginn hafði haft samband við neinn starfsmann fréttastofu af hálfu útvarpsráðs eða yfirmanna stofnunarinnar til að kynna sér sjónarmið þeirra.  Síðan samþykkti meiri hluti útvarpsráðs harðorða bókun í garð fréttastofunnar þar sem því er beint til útvarpsstjóra að hann láti hlutlausan aðila kanna með hvaða hætti vinnubrögð af því tagi sem fréttastofan viðhafði í máli Stefáns Jóhanns Stefánssonar geti gerst. Það að utanaðkomandi aðila skuli fyrst af öllum falið að kanna mál fréttastofu Ríkisútvarpsins án þess að fréttastofan sjálf sé beðin um skýringar verður að teljast undarlegt. Það er ekki hægt að álykta annað en útvarpsstjóri og meiri hluti útvarpsráðs beri meira traust til aðila utan stofnunarinnar en eigin starfsmanna. Það kann að vera að hv. 3. þm. Vesturl. viti betur, en þetta eru þær upplýsingar sem ég hef bestar um þetta mál. Mér finnst það mjög alvarlegt í raun og veru og undarlegt verklag að yfirmaður stofnunar skuli ekki sjálfur og útvarpsráð, þar sem líka má segja að séu yfirmenn þessarar stofnunar, skuli ekki kynna sér málið með því að fá á sinn fund þá sem málið varðar sérstaklega, einkum þegar um svo alvarlegt mál er að ræða eins og sagt er. Þarna finnst mér að ríki trúnaðarbrestur. Í skýrslunni segir, eins og þegar hefur verið vitnað til á 1. bls., að það hafi verið mat ráðuneytisins að enginn væri betur til þess fallinn að vinna þessa skýrslu, sem Alþingi óskaði eftir, en dr. Þór Whitehead. Nú þekki ég ekki þann mann og hef lítið sem ekkert lesið af hans verkum. Ég hef heldur ekki haft hugmynd um hvaða stjórnmálaskoðun hann hefur. En hins vegar, bara með því að lesa í gegnum þessa skýrslu, verð ég að segja að mér finnst hann falla í nákvæmlega sömu gryfju og hann ásakar fréttastofuna og starfsmenn hennar að hafa fallið í, þ.e. að gera sig sekan um mikla einsýni og dómhörku sem mér finnst byggjast á pólitískri skoðun án þess að hafa nokkuð vitað um manninn áður. Mér virðist að megi vitna til orða skáldsins Hallgríms Péturssonar: "Þetta sem helst hann varast vann varð þó að koma yfir hann." Og án þess að rekja gang mála ítarlega, því ég reikna með að hv. þm. séu búnir að kynna sér skýrsluna, þá kemur ýmislegt fram þessu til stuðnings. Hann talar um t.d. að þetta mál sé mikill álitshnekkir fyrir Ríkisútvarpið og brýnt sé að unninn verði bugur á þeim trúnaðarbresti sem óhjákvæmilega hefur orðið milli stofnunarinnar og hlustenda. Síðan segir, með leyfi forseta: "Álitsgerð dr. Þórs Whitehead mun verða send útvarpsstjóra með þeim eindregnu tilmælum að efni hennar verði vandlega kynnt starfsmönnum fréttastofu Ríkisútvarps, hljóðvarps og sjónvarps, og starfsmönnum dægurmáladeildar Rásar 2 svo að komast megi hjá því að mistök af þessu tagi endurtaki sig." Þetta virkar hreinlega á mig eins og dr. Þór Whitehead sé einhver utanaðkomandi hirtir fyrir Ríkisútvarpið. Hvers vegna tekur ekki stofnunin þetta sjálf upp og hvers vegna í ósköpunum er núna eftir dúk og disk verið að skipa nefnd til að kanna vinnubrögð innan stofnunarinnar? Því er þetta ekki gert innan stofnunarinnar af starfsfólki og yfirmönnum? Því er fenginn maður úr öðru landi fyrstur af öllum og notaður sem einhver hirtir eða vöndur? Mér finnast þetta sérkennileg vinnubrögð. Það er hægt að sjá það af skýrslunni og kemur reyndar fram í greinargerð sem Stefán Jón Hafstein sendi hæstv. menntmrh. og til þingflokka einnig, sem þegar hefur verið vitnað til, og ég mun ekki endurtaka innganginn að hans greinargerð, sem hv. 1. þm. Norðurl. v. hefur þegar lesið upp, en mig langar samt að vitna í lokaorðin, með leyfi forseta, þar sem stendur: "Með öllu er óskiljanlegt hvernig hægt er að saka opinberan starfsmann um vísvitandi blekkingar og pólitíska misnotkun í starfi án þess að ganga úr skugga um að stuðst sé við réttar forsendur." Skýrslugerðarmaðurinn hafði nefnilega aldrei samband við þennan ákveðna starfsmann stofnunarinnar sem hann þó ber mjög þungum sökum. Og einn stærsta sökudólginn í málinu, Dag Tangen, hefur hann einnig aldrei hitt, en það hlýtur að hafa verið mjög nauðsynlegt í þessu máli að tala einmitt við lykilpersónur í málinu. Þennan umrædda mann hefur hann aldrei hitt að máli þó hann hafi aflað sér upplýsinga um hann hjá öðrum og tekið trúanlegar. Án þess að rekja efni skýrslunnar ítarlega, sem þó væri kannski ástæða til, þar sem skýrsluhöfundur sakar fréttamenn og dagskrárgerðarmenn um hlutdrægt fréttamat og hlutdræga afstöðu, jafnvel stjórnmálaafstöðu, í sinni umfjöllun um málið, finnst mér það sem eru lokaorð skýrslunnar vera kannski sýnu alvarlegra, en þar segir á bls. 11 í Vl. kafla: "Mál það, sem nú hefur verið reifað, er í eðli sínu svikamál." Þetta finnst mér vera mjög alvarleg ásökun og síðar segir á bls. 13: "Svik, sem framin eru undir yfirskini fræðimennsku, getur verið erfitt að varast ef kænlega er um hnúta búið. Svo var þó alls ekki um pretti Dags Tangens sem augsýnilega var ætlað að ófrægja látinn stjórnmálaandstæðing og koma höggi á flokk hans. Meðferð Tangens á heimildum og skipti hans við fjölmiðla minna einna helst á "aprílgabb" sem venjulega endist aðeins í einn dag. Þannig hefði einnig farið í þessu tilviki ef útvarpsmenn hefðu ekki ákveðið að láta sem þeir hefðu sannreynt "heimild" hans. Að svo langt skyldi gengið verður ekki skýrt með því einu að fréttastofan hafi borið óverðskuldað traust til Tangens sem fræðimanns. Röng ákvörðun fréttastofunnar 10. nóv. og meðferð málsins upp frá því vitnar einkum um tvennt: ofurkapp á að halda ásökunum Tangens að hlustendum og blinda trú á sannleiksgildi þeirra. Í þættinum Dagskrá sannaðist að útvarpsmenn litu málið aðeins frá einu pólitísku sjónarhorni. Verður það að teljast sterk vísbending um að þessi einsýni hafi ráðið mestu um að þeir komust í ógöngur með málið. Líti menn svo á að víti eigi að verða til varnaðar virðist ýmislegt mega læra af þessu leiðindamáli: að gengið sé rækilega úr skugga um feril og málflutning manna, sem segja vilja fréttir og skírskota til fræðimennsku og háskólatitla; að munnlegur vitnisburður slíkra manna um heimildir verði ekki talin sönnun á efni þeirra, hvað þá jafngildi frumheimildar; að þeir útvarpsmenn sem hér eigi hlut að máli reyni framvegis að líta á umdeild sagnfræðileg viðfangsefni frá fleiri en einni hlið og finni stjórnmálskoðunum sínum vettvang utan fréttatíma." Þetta finnst mér óvarlega sagt og ófræðimannlega og bera vott um pólitíska einsýni hans sjálfs miklu fremur. Þessi málsmeðferð gerir það að maður efast um að skýrslugerðin sé í raun stjórnmálalega óháð. Hverju hafa þau mistök valdið sem hér hafa verið gerð og hafa verið viðurkennd, því að vissulega voru gerð mistök, það er enginn vafi á því? Ég tel ekki að þau hafi spillt mannorði þess stjórnmálamanns sem fjallað var um. Hins vegar endurspegla mistökin þau vinnubrögð sem ríkja í fréttaheimi þar sem vaxandi samkeppni ríkir, þar sem öllu máli skiptir hver er fyrstur með fréttirnar. Þetta eru vinnubrögð sem við hljótum að þekkja af eigin vettvangi. Og ég verð að segja að það sem mér fannst einna ógeðfelldast í byrjun þegar ég kom inn á stjórnmálavettvanginn var ágengni fréttamanna sem kröfðust þess að stjórnmálamenn gæfu svör um viðbrögð annarra stjórnmálamanna án þess að hafa nokkrar forsendur til þess að bregðast við vegna þess að þeir höfðu mjög takmarkaðar upplýsingar. En vegna þess að fréttirnar eru bundnar við ákveðna tíma dagsins og vegna þess að það er sívaxandi kapphlaup á milli fjölmiðla, sem nú eru orðnir mun fleiri en áður, er mjög erfitt að verjast þessu. Það er mjög erfitt fyrir fréttamennina og það er erfitt fyrir stjórnmálamennina. Við skulum líta í eigin barm þegar við hugsum um vinnubrögð þar sem hraðinn skiptir öllu máli. Við erum sjálf að ganga inn í síðustu annadaga þingsins núna og við skulum minnast þess hvernig var hérna fyrir jólin þegar æðibunugangurinn var slíkur að mörg mistök voru gerð, mistök sem menn leitast síðan við að leiðrétta. Ég bið menn að hafa þetta í huga án þess að ég sé að reyna að afsaka þau mistök sem gerð voru. Það hafa aðrir gert, þeir sem gerðu mistökin. En ég bið menn að hugsa til þess. Auðvitað hlýtur slíkt oft að verða í fréttamennsku. Kannski jafnvel margoft á dag þó það sé í minna mæli og þó að það séu ekki eins afdrifarík mistök. Ég minni t.d. á það að nýlega keypti þýska tímaritið Spiegel leyniskjöl varðandi Kurt Waldheim. Þeir höfðu reyndar talsvert góðan tíma til að gaumgæfa þau skjöl en birtu þau síðan og þau reyndust vera fölsuð. Þau reyndust vera röng. Tímaritið bað síðan afsökunar á þessu. En þetta er dæmi um það að slík mistök geta hent jafnvel hjá þeim sem hefðu getað haft nægan tíma til að gaumgæfa. Hvað varðar oftrú á fræðimönnum þá er það eitthvað sem við gerum okkur kannski öll sek um. Ég vil líka biðja menn að íhuga það, hér kemur t.d. talsverð sanngjörn umfjöllun af hálfu skýrsluhöfundar á bls. 4, með leyfi forseta, þar sem segir: "Ekki verður um það deilt að fræðimenn njóta almennt mikils trausts meðal blaða- og fréttamanna." Og ég vil skjóta hér inn: meðal ýmissa annarra líka. "Í þessu skjóli skákaði Tangen. "Heiður" hafði hann að vísu ekki áunnið sér á sviði vísinda er hann kvaddi sér hljóðs í Klassekampen í nóvember 1987, og áróðursblærinn á málflutningi hans leyndi sér ekki. Það hlaut þó í fljótu bragði að vekja nokkurt traust norskra fjölmiðla að hann hafði styrkþegastarf við rannsóknarstofnun og háskólapróf. Því er engin furða að Ríkisútvarpið íslenska skyldi einnig telja hann verðugan tíðindamann í upphafi. Útvarpið þarf að heyja harða samkeppni við aðra fjölmiðla um fréttir og hefur sjaldnast færi á að brjóta mál til mergjar áður en þau eru afgreidd í fyrsta sinn. Miðað við aðstæður 9. nóv. sl. hafði Friðrik Páll Jónsson fréttastjóri gildar ástæður til að útvarpa tíðindunum frá Osló í von um að þau mætti staðfesta næsta dag. Í fréttayfirliti var þess einnig gætt að taka ekki neina ábyrgð á sannleiksgildi þeirra. Hlustendum gat ekki dulist að útvarpið var aðeins að greina frá þeim vitnisburði og ályktunum sem fréttaritari þess hafði eftir "sagnfræðingnum" í Osló." Maðurinn reyndist síðan ekki vera sagnfræðingur heldur hafði hann lokið háskólaprófi í stjórnmálafræði. Við skulum hins vegar ekki gleyma því að fræðimennska blindar marga hvort sem hún er raunveruleg eða ekki. Vegna þeirrar spurningar sem var borin fram í sambandi við Dag Tangen og Ingibjörgu Hafstað skal það tekið fram að Ingibjörg Hafstað er með réttu kvennalistakona og var fulltrúi okkar í útvarpsráði um tíma. Vegna starfa föður hennar hjá sendiráði Íslands erlendis ólst hún upp í Noregi og nefndur Dag Tangen var skólabróðir hennar um tíma og af því stafar sá kunningsskapur. Mér finnst alvarleg sú samsæriskenning sem kemur fram í þessari skýrslu. Mér finnst hún reyndar fáránleg. Ég bendi hv. þm. á það sem mér barst í bréfi frá fréttastofunni, að varafréttastjóri og vaktstjóri fyrstu daga málsins eru fæddir 1945 og 1960 og elsta manneskjan á fréttastofunni þessa daga er fædd 1940. Meira að segja hef ég fyrir satt að þegar fréttin barst í fyrstu voru fréttamennirnir ekki betur að sér en svo að þeir mundu tæplega hver hafði verið forsætisráðherra á umræddu tímabili. Mér finnst þessi kenning út í hött og fáránleg. Og ef ég dæmi út frá sjálfri mér sem er fædd 1941 vissi ég ekki það mikið um þessi mál í smáatriðum að augu mín og eyru opnast æ meir eftir að ég hlusta á fleiri tala hér. Ég gerði mér ekki grein fyrir því hversu viðkvæmt þetta tímabil í raun er í vitund þeirra sem hér sitja og hversu hörundsárir menn eru enn sem e.t.v. voru þátttakendur í stjórnmálum á þessum tíma. Það er eins og þeir beri kvíðboga gagnvart því að einhverju verði ljóstrað upp. Það liggur við að maður haldi það. En af því að við erum að ræða um Ríkisútvarpið verð ég að segja að mér finnst hún mjög alvarleg sú staða sem komin er upp í málefnum Ríkisútvarpsins, hljóðvarps og sjónvarps. Það virðist sem stjórnvöld reyni að veikja stoðir þessarar mikilvægu stofnunar á markvissan hátt. Er þess skemmst að minnast að hún var rúin mikilvægum tekjustofnum nú fyrir áramótin þegar felldur var niður lögboðinn tekjustofn hennar þar sem aðflutningsgjöldin eru. Þetta var gert eftir að opnað hafði verið fyrir frjálsa fjölmiðla með sérstökum lögum og þeim þannig veitt samkeppnisaðstaða við Ríkisútvarpið. Ríkisútvarpinu var þó ætlað að bera áfram mikla ábyrgð og mikilvæga menningarskyldu við þjóðina eins og áður, ábyrgð og skyldu gagnvart íslenskri menningu umfram það sem öðrum fjölmiðlum er ætlað að sinna. Og ég þarf ekki að minna hv. þm. á þau lög sem þeir samþykktu á síðasta kjörtímabili sem fyrirskipa hlutverk þessara stofnana. Á sama tíma bera margir ríkar áhyggjur af vaxandi ágengni enskrar tungu á málheim barna okkar og reyndar þjóðarinnar allrar. Hlutur íslensks efnis og dagskrárgerðar er víkjandi í sjónvarpi og ræður fjármagnsskortur þar mestu. Fjárhagur Ríkisútvarpsins, hljóðvarps og sjónvarps, verður æ þrengri og stafar það ekki síst af ráðstöfunum stjórnvalda. Er þá von að sú spurning vakni hver sé hollusta stjórnvalda og í raun þeirra fulltrúa stjórnmálaflokka, t.d. Sjálfstfl., sem nú beita sér einkum gegn Ríkisútvarpinu. Hver er hollusta þeirra við þá stofnun og hollusta þeirra við hlutverk hennar gagnvart íslenskri menningu? Hvernig á nú að trúa einlægni þeirra þegar þeir reka upp ramakvein og hóa mönnum saman á fundi til varnar íslenskri tungu, altalandi og þrælfullorðnu fólki. Á meðan sitja börnin fyrir framan sjónvörpin sín og hlusta á enskuna í barnaefninu og öðru efni sem menn hafa ekki talið sig hafa ráð á að setja íslenskan talaðan texta við. Nei, við höfum rætt þetta á þinginu í vetur, bæði í umræðum um lánsfjárlög, í umræðum um fsp. um barnaefni í sjónvarpi og oftar og þeir yppta bara öxlum, hæstv. menntmrh., fyrrv. og núv., og hæstv. fjmrh. lætur ekki sjá sig. Kæra þeir sig í raun og veru kollótta? Ég bara spyr. Ég tel að þarna þurfi önnur vinnubrögð og meiri hollustu af hálfu stjórnvalda við þá mikilvægu stofnun sem Ríkisútvarpið er og það starfsfólk sem þar starfar af áhuga, hollustu og hæfni, örugglega langflest. Því verða á mistök eins og öðrum og það er enginn vafi á því að það getur bætt vinnubrögð sín eins og aðrir. Hins vegar finnst mér skipta meginmáli hvernig yfirmenn þeirrar stofnunar, eins og allra annarra stofnana, bregðast við því þegar starfsfólki verða á mistök. Án þess að gera lítið úr þessum mistökum, eins og ég sagði áður - menn hafa þegar útskýrt þau og beðist afsökunar á þeim - vil ég lýsa því yfir að mér finnst yfirmenn stofnunarinnar hafa brugðist starfsfólki sínu og ekki sýnt því þá hollustu sem það á skilið. Svona mál þarf að vinna innan stofnunar. Það á ekki að kalla lögreglur utan úr löndum til að hirta menn. Ég tel að yfirmenn stofnunarinnar geti jafnframt lært af þessu máli nokkuð um sjálfa sig eins og þeir hvetja starfsfólk sitt til að gera. Það er einnig alvarlegt að öll hegðun stjórnvalda gagnvart Ríkisútvarpinu lýsir jafnframt skorti á hollustu við menningu þessarar þjóðar. Slíkt getur reynst afdrifaríkt fyrir sjálfstæði okkar, afdrifaríkara jafnvel en atburðirnir sem urðu á fjórða og fimmta áratugnum og menn skjálfa enn gagnvart þegar þessi mál koma til umræðu.



Virðulegi forseti. Ég þarf í sjálfu sér ekki að vera langorður um þessa skýrslu eða um tilefni hennar. Ég tel að það mál sé í raun og veru upplýst. Það liggur fyrir. Í þessari ágætu skýrslu liggja fyrir allar meginstaðreyndir þessa máls. Málið er þar af leiðandi upplýst og vonandi að allir læri af þeim mistökum sem orðið hafa í þessu máli. Ef ég vík aðeins að þessum fréttaflutningi tel ég að ekki sé hægt að áfellast fréttastofu Ríkisútvarpsins fyrir að birta hina upphaflegu frétt í þessu máli. Ég tel að ekkert þurfi að vera við það að athuga að hafa beint eftir nafngreindum norskum einstaklingi, sem talinn er fræðimaður, upplýsingar eða skoðanir á íslenskum málefnum svo fremi að í þeim komi fram einhver fréttapunktur, eitthvað nýtt sem talið er að menn viti ekki um. Fréttastofur geta ekki borið ábyrgð á skoðunum manna sem koma fram undir fullu nafni. Um slíkar frásagnir á að sjálfsögðu að fara samkvæmt eðlilegum og venjulegum reglum um fréttamat. Það sem hins vegar er óeðlilegt í þessu máli er framhaldið, viðbrögð fréttastofunnar, skýringar hennar, útleggingar og túlkanir, bæði fréttastofunnar og hinnar svokölluðu dægurmáladeildar, og síðan að sjálfsögðu að halda áfram með þetta mál með þeim hætti sem gert var eftir að ljóst var orðið að hinar upphaflegu fréttir stóðust alls ekki og reyna að hylma yfir þá staðreynd. Í útlöndum hefði þetta sjálfsagt verið kallað "cover-up"  En, eins og ég segi, ég tel að þetta mál sé upplýst og að allir sem hlut eiga að máli ættu að geta lært af þeim mistökum sem þarna hafa orðið. Mig langar hins vegar að vísa á bug þeim árásum sem dr. Þór Whitehead hefur orðið fyrir í þessum umræðum. Ég tel að það sé síst ofmælt sem um hann er sagt í inngangi þessarar skýrslu. Ég tel að rit dr. Þórs Whitehead um íslenska samtímasögu séu með því merkasta sem skrifað hefur verið um samtímasögu á Íslandi fyrr og síðar og menn hafi tekið hér mjög ómaklega upp í sig að því er varðar fræðimennskuheiður hans. Enda gat hv. þm. Hjörleifur Guttormsson ekki hrakið eitt einasta orð af því sem hann segir í skýrslu sinni um skjalakönnun sína í Bandaríkjunum eða annað það er viðvíkur meðferð gagna í þessu máli. Hann hefur að vísu ekki séð skjöl sem enginn hefur fengið að sjá, ekki einu sinni Hjörleifur Guttormsson, og kemur það reyndar fram.  Ég vil svo aðeins bæta þessu við varðandi höfund skýrslunnar: Það hefur verið fundið að því að hann hafi verið einn í ráðum. Menn gleyma því þá auðvitað að siðanefnd Blaðamannafélags Íslands hafði tekið sjálfstætt á þessu máli að frumkvæði útvarpsstjóra og komist að nákvæmlega sömu niðurstöðu. Sú gagnrýni fellur því um sjálfa sig. En það var býsna fróðlegt að hlýða hér á hv. 2. þm. Austurl. Hjörleif Guttormsson í dag. Hans kenning er sú, að þó svo að margumrætt skjal Dags Tangens hafi ekki komið í leitirnar og aldrei verið til, hafi samt verið um að ræða meiri háttar samsæri af hálfu innlendra ráðamanna, samsæri, ef ekki landráð, með ýmsum fulltrúum erlendra ríkja. Það skiptir m.ö.o. engu máli þó að gögnin í þessu máli hafi reynst dauð og ómerk og séu reyndar ekki til. Þá er bara farið að lesa upp úr allt öðrum skýrslum. Það má kannski segja að það sé út af fyrir sig fróðlegt að það skuli vera farið hér með eitthvert mál sem misvitrir sendimenn og sjálfsagt misfróðir um íslensk málefni, sendimenn Bandaríkjastjórnar, hafa sent til sinna yfirboðara. Þannig er það nú með sendimenn erlendra ríkja, bæði hér og annars staðar, og reyndar okkar sendimenn í útlöndum, að það er þeirra hlutverk að senda upplýsingar til heimalandsins um menn og málefni eins og reyndar hv. 2. þm. Vestf. gat réttilega um. En það er satt að segja hálfhjákátlegt ef það er orðið hlutskipti hv. 2. þm. Austurl. að gera slíkar skýrslur að sínum og gera ummæli sem þar koma fram að hinum endanlega úrskurði um Íslandssögu þessara ára. Auðvitað er það fjarstæða. Ég tók hins vegar eftir því að hv. þm. nafngreindi einn mann sérstaklega sem átti að hafa komið fyrir í þessum samtölum og hefði verið vikið úr starfi á fréttastofu útvarpsins, sennilega vegna þess að hann hafi verið kommúnisti, og við hafi tekið annar maður einnig nafngreindur, Högni Torfason, sem hefði unnið sér það helst til frægðar að hafa verið starfsmaður bandaríska sendiráðsins áður en hann tók við störfum. Það vill nú þannig til að ég gluggaði í æviminningar mannsins sem var rekinn, Hendriks Ottóssonar, útvegaði mér þá bók í matarhléinu. Þar kemur einmitt fram, sem ég hygg að hv. 2. þm. Austurl. hafi verið búinn að gleyma - sjálfsagt er langt síðan hann las þessa bók - að viðkomandi fréttamaður hafði einmitt verið starfsmaður bandarísku leyniþjónustunnar, hvorki meira né minna, á stríðsárunum og þar áður Breta. Eitthvað er því þessi saga öll málum blandin og skal ég ekki rekja það frekar. En ef menn vilja kynna sér þetta geta þeir lesið þetta í bók Hendriks Ottóssonar, Hvíta stríðið, Vegamót og vopnagnýr. Reyndar eru þetta tvær bækur sem voru gefnar út saman að nýju árið 1980. Hér segir frá þessu á bls. 251 og aftar. Það er óneitanlega dálítið hjákátlegt að heyra forustumenn Alþb. fara með þennan samsærissöng sem verið hefur þeirra viðkvæði í utanríkismálum árum og áratugum saman. Þetta er nefnilega engin ný bóla. Það kemur hins vegar nokkuð spánskt fyrir sjónir þegar þeir brigsla öðrum mönnum um landráð, landsölu og óþjóðhollustu eins og gert hefur verið undir rós í umræðunum hér í dag og gert var þegar þessi mál voru til umræðu í nóvember sl. Hv. þm. Hjörleifur Guttormsson talaði í umræðunum í dag, vitnaði að því er hann hélt í bróður núv. fjmrh., um menn sem ekki ættu sér fortíð í utanríkismálum. En þannig er því aldeilis ekki farið með Alþb. því að það er svo sannarlega flokkur með fortíð. Fortíð sem er reyndar svo skammarleg að þessu leyti að menn með slíkan arf og slíkan uppruna ættu ekki að taka sér í munn ummæli eins og óþjóðhollusta, óþegnskapur eða því um líkt gagnvart þeim aðilum sem hafa af einlægni staðið vörð um sjálfstæði þjóðarinnar. En þessi áburður hefur nú dunið á forustumönnum Alþfl., Framsfl. og Sjálfstfl. árum og áratugum saman eins og ég gat um. Sannleikurinn er hins vegar sá - og það er gersamlega óyggjandi - að ekkert stórveldi hefur haft slíkt vald yfir íslenskum mönnum eins og Ráðstjórnin í Sovétríkjunum yfir Kommúnistaflokki Íslands og forustuliði hans. Og þessum tengslum var ekki slitið þegar Sósíalistaflokkurinn, sameiningarflokkur alþýðu, var stofnaður 1938. Þetta er arfurinn sem Alþb. þarf að drattast með. Hv. þm. Hjörleifur Guttormsson gaf fullt tilefni til þess í dag að rifja örlítið upp eitt og annað um þessi mál. Ég vildi kannski byrja á því að benda hlustendum á ágæta ritgerð sem er einmitt eftir dr. Þór Whitehead. Hún birtist í Sögu, tímariti Sögufélagsins, árið 1981, og fjallar um þá nýútkomna bók Einars Olgeirssonar, Ísland í skugga heimsvaldastefnunnar. Í þessari grein er einmitt ágætlega rakið hvernig landsölukenningar íslenskra kommúnista ná allt aftur til ársins 1918. En allt frá þeim tíma á hin svokallaða íslenska borgarastétt að hafa verið að reyna að selja landið í hendur útlendu auðvaldi, ef ekki ensku eða þýsku þá bandarísku. Það er hart til þess að vita að enn þann dag í dag skuli alið á slíkum hugmyndum. Mig langar til þess, virðulegi forseti, að kíkja aðeins nánar í þessi mál því eins og margir hv. þm. urðu til að benda á í umræðum um þessi mál í nóvembermánuði sl., þá væri býsna fróðlegt ef jafngreiður aðgangur væri að skjölum sovétstjórnarinnar um samskipti við íslenska menn eins og er þó að skjölum Bandaríkjastjórnar.  Samt sem áður er eitt og annað vitað um þetta mál, m.a. vegna þess að menn eins og dr. Þór Whitehead hafa lagt á sig að sinna rannsóknum á þessu sviði. Raunar er allt of lítið gert af því að halda þeirri vitneskju við sem þó er fyrir hendi um þessi mál, jafnfurðuleg og hún hlýtur að virðast öllu venjulegu fólki nú á dögum. Það mun vera svo, virðulegur forseti, að íslenskir kommúnistar munu hafa tekið þátt í Alþjóðasambandi kommúnista, Komintern, sem var undir stjórn rússneska Kommúnistaflokksins, alveg frá því 1920. Um þetta má lesa í hinni ágætu bók Þórs Whitehead, Kommúnistahreyfingin á Íslandi 1921–1934, sem út kom 1979. En það er einnig annað ágætt rit eftir annan bróður núverandi fjmrh., dr. Arnór Hannibalsson, sem heitir "Kommúnismi og vinstri hreyfing á Íslandi" og ég efast ekki um að hv. 2. þm. Austurl. kann einhver skil á. Þessi bók kom út 1964 og í henni segir m.a., með leyfi forseta: "Samkvæmt lögum Komintern, samþykktum á 2. þingi þess (1920), skyldu allir hinir einstöku kommúnistaflokkar í hverju landi aðeins vera deildir úr alheimsflokk kommúnista og lúta miðstjórn flokksins (alþjóðasambandsins) í Moskvu. Allar samþykktir þinga Komintern og miðstjórnar þess voru bindandi fyrir kommúnistaflokkana, og verkefni þeirra var í því fólgið að framkvæma þær í samræmi við aðstæður í hverju landi." En það mun einmitt vera þetta þing, 1920, sem fyrstu fulltrúarnir héðan að heiman sátu. Síðan langar mig að vitna til bls. 32 í sömu bók eftir Arnór Hannibalsson ef einhver skyldi vera farinn að ryðga í þessum fræðum. Þar stendur: "Það er ótrúlegt en samt satt, að á því herrans ári 1934 voru uppi menn á Íslandi, sem trúðu því statt og stöðugt, að stefna Komintern og hinnar fámennu kommúnistaklíku væri svo nákvæmlega í samræmi við lögmál þróunarinnar, að einhvern næsta dag risi þjóðin upp, stofnaði Sovét-Ísland og afhenti kommúnistaforingjunum völdin, geislandi af hamingju yfir því nýja lífi sem við blasti." Síðan segir hér: "En hvað hugðust þá kommúnistar gera við hinn ástkæra verkalýð eftir byltinguna? Um það þurfti ekki að hugsa. Þá hefðu hinir réttu menn völdin, Ísland yrði sovétlýðveldi, Stalín og Komintern tryggðu hina réttu stjórn. Það er því enginn vegur að skýra frá hugmyndum kommúnista um framtíðina án tilvísunar til Sovétríkjanna. Framtíð íslenskra verkamanna og bænda var í Sovétríkjunum. Þar var framtíðarmarkmið þeirra komið í framkvæmd. Við inngöngu Íslands í Sovétbandalagið var verkið fullkomnað. Áætlunin þurfti ekki að ná lengra. Lýsing á ástandinu í Sovét var því hin raunverulega stefnuskrá Kommúnistaflokks Íslands." En það er ýmislegt fleira um þetta að segja því í þessari bók dr. Þórs Whitehead sem ég nefndi áðan segir m.a. á bls. 52: "Eftir að Kommúnistaflokkurinn var stofnaður, voru sendar skýrslur frá Íslandi til aðalstöðvanna í Moskvu. Í þeim sagði frá starfi flokksins og árangri, stjórnmálaviðhorfi og verkalýðsmálum. Einnig var skýrt frá starfinu í hliðarsamtökum flokksins. Kommúnistar á farskipunum komu skýrslunum til danska Kommúnistaflokksins, sem sendi þær til Moskvu." Örlítið neðar segir: "Í Moskvu gengu skýrslur frá kommúnistaflokkunum til deildar "alþjóðatengsla" (OMS) í Komintern. Deildarstjóri OMS var Osip A. Pyatnitski (líflátinn 1939), en í verkahring hans var að halda uppi sambandi við kommúnistaflokkana, sjá þeim fyrir peningum og afla upplýsinga um erlend ríki. Deildin starfaði í nánum tengslum við leyniþjónustu Rauða hersins ("fjórðu deildina" eða Razvedupr) og leynilögregluna (G.P.U.). Þau bönd, sem tengdu OMS við kommúnista í öllum löndum, gerðu deildina að einni mikilvægustu stofnun Kominterns og sovéska njósnakerfisins. Heimildarmaður úr forystusveit Kommúnistaflokks Íslands skýrir svo frá, að flokkurinn hafi fengið fjárstyrk sinn frá Moskvu fyrir milligöngu Signe Silléns, eiginkonu sænska kommúnistaleiðtogans Hugo Silléns. Vitað er, að Signe starfaði jöfnum höndum fyrir Komintern og leyniþjónustu Rauða hersins í Stokkhólmi. Ekkert verður þó um það sagt, hvort peningarnir komu úr sjóðum Kominterns eða leyniþjónustunnar, enda voru þessar stofnanir í reynd greinar á sama meiði, ráðstjórninni." Þarna er nú komið þetta blessað rússagull sem hv. þm. Hjörleifur Guttormsson var að lýsa eftir í umræðunum hér í dag. Hann hefur kannski verið búinn að gleyma þessari tilvitnun. Þarna er hvorki meira né minna en Gullna flugan Kommúnistaflokks Íslands, Gullflugan, Rússagullsflugan. En hann var að veifa bók í dag sem ber heitið Gullna flugan og á að vera um samskipti Alþýðuflokksins við einhverja örláta aðila. Þannig mætti lengi telja, herra forseti, og vitna ég til þessarar sögu sem er í og með undanfari þeirra ákvarðana sem teknar voru hér í utanríkis- og öryggismálum á þeim tíma sem fréttirnar, sem eru upphaf þessa máls, fjölluðu um. A bls. 55 í bók Þórs Whitehead segir m.a.: "Eftir flokksstofnunina 1930 voru íslenskir kommúnistar í óslitnu sambandi við Komintern. Skýrslur voru sendar reglulega, fulltrúar flokksins sátu þing Kominterns og fundi. Fyrstu fulltrúar íslensku deildarinnar á miðstjórnarfundi Alþjóðasambandsins voru Brynjólfur Bjarnason og Ísleifur Högnason. Fundur þessi var haldinn sumarið 1932, nokkrum mánuðum áður en deilurnar miklu um stefnu Kommúnistaflokksins hófust. Verklýðsblaðið sagði í frétt um för fulltrúanna til Moskvu. "En félagar. Það er ekki nóg að tilheyra heimsflokki kommúnismans. Við verðum einnig allir að vera viðbúnir til að framkvæma fyllilega í verkinu fyrirskipanir hans. ... " Örlítið neðar segir: "Komintern lét sér umhugað að skóla unga menn, sem taldir voru vel til forystu fallnir. Kommúnistaflokkur Íslands sendi nokkra félaga sína til náms í hinum leynilega flokksskóla fyrir Vesturlönd (Lenínskólanum). Hefur höfundur haft spurnir af 15 Íslendingum, sem þar námu bókleg og hagnýt byltingarfræði. Þrír þeirra áttu við heimkomu drjúgan þátt í flokksdellunum hatrömmu. Þess voru dæmi, að menn dveldust svo árum skipti í Moskvu á vegum Kommúnistaflokksins, og foringjar hans voru tíðir gestir þar í borg." Hefur nokkur annar íslenskur stjórnmálaflokkur, nokkurt annað íslenskt stjórnmálaafl, nokkurn tímann átt jafnnáin tengsl við erlenda aðila, við erlent stórveldi, eins og hér er verið að lýsa? Ég er ekki í nokkrum vafa um að svarið við þeirri spurningu er nei. Það var hins vegar ýjað að framhaldi þeirrar sögu áðan í tilvitnun hv. þm. Eiðs Guðnasonar í þessa bók hér, Rauðu bókina, leyniskýrslur SÍA sem hv. þm. Hjörleifur Guttormsson er nú víst einn af aðalhöfundum að. Það kemur hér fram. Hv. þm. Eiður Guðnason gleymdi hins vegar að geta þess að eftir að þessi bók kom út fóru þeir höfundarnir í málaferli. Þeir voru ekki að fara fram á það að ummælin hér yrðu dæmd dauð og ómerk, öðru nær. Þeir fóru fram á höfundarlaun. Eftir því sem ég best man voru þeim dæmd þau.  En varðandi ferðir íslenskra námsmanna austan tjalds er óþarft að rifja það upp sem hv. þm. Eiður Guðnason nefndi. Ég vil bara bæta hér við. Á bls. 177 í þessari góðu bók segir, með leyfi forseta: "Í flokki okkar og æskulýðssamtökum er mikill skortur á traustum, velmenntuðum kader til hinna margvíslegustu starfa, félögum, sem eru reiðubúnir til að leggja fram óeigingjarnt starf í þágu hreyfingarinnar og þeirrar hugsjónar, sem hún berst fyrir" o.s.frv. o.s.frv. Auðvitað má hafa langt mál um þetta. Það kemur fram t.d. á bls. 126 að Sovétvinafélagið MÍR var eins og hver önnur flokksdeild í Sósíalistaflokknum en var jafnframt rekin fyrir sovéskt fé og hélt uppi nánum tengslum við Sovétríkin og sovéska sendiráðið. Hvaða flokkur hefur starfað í slíkum tengslum við félög sem starfa á þessum grundvelli? Það hefur verið nefnt að Sósíalistaflokkurinn sjálfur skipulagði námsmannasendingar austur yfir tjald og það sem meira er, það kemur fram í þessari bók líka að þeir félagarnir reyndu að útiloka það að aðrir íslenskir námsmenn fengju að komast þarna austur yfir eftir eðlilegum leiðum. Ég skal ekki hafa fleiri orð um þessa bók en mig langar til þess að lesa eina tilvitnun enn úr bók Þórs Whitehead þar sem kemur mjög glöggt fram að ásakanir manna, sem tilheyra þessum félagsskap, um annarra manna landráð og landsölu hljóma sem hjóm eitt og auðvitað hið argasta öfugmæli miðað við það sem hér kemur fram um þá sjálfa. Þetta byrjar á tilvitnun í Einar Olgeirsson en hann skrifaði, með leyfi forseta: "Með gagnrýni og árás á auðvaldsskipulagið í anda Marx og Engels, með myndun Kommúnistaflokks og sigri verkalýðsbyltingar að fordæmi Leníns og bolshevikkanna, með framkvæmd sósíalismans eins og Stalín hefur stjórnað henni í Rússlandi, - mundi íslenskur verkalýður með markvissri baráttu gera að veruleika þann draum, sem íslenska alþýðan og hennar bestu menn hafa þráð og óskað eftir meir eða minna óljóst en innilega og heitt allan þann tíma, sem stéttaþjóðfélagið hefir staðið á Íslandi: að afnema alla kúgun og alla fátækt af þessu landi og þessari jörð." Síðan segir höfundur: "Í þessu alþjóðlega ljósi verður að skoða drauminn um Sovét-Ísland. Ráðstjórnarríkin voru upphafið að allsherjarsambandi sósíalistaríkja. Þegar alþýða auðvaldsríkis steypti kúgurum sínum af stóli, var henni opin leið í ráðstjórnarsambandið. Í samþykkt Kominterns frá 1928 var að finna drögin að þessu sambandi." Síðan segir: "Í þetta samband [samband sósíalistískra ráðstjórnarríkja] bar Sovét-Íslandi að ganga. Stjórnskipan landsins yrði þá hin sama og með þegnum Stalíns. Þessi afstaða til umheimsins verður ekki skilin og skýrð nema í ljósi alþjóðahyggjunnar. Í samskiptum sínum við Komintern og ráðstjórnina voru kommúnistar óbundnir af þeim reglum og siðvenjum, sem þegnum íslenska ríkisins var ætlað að fylgja í skiptum við erlend stjórnvöld. Í Kommúnistaávarpinu sagði: "Öreigalýðurinn á ekkert ættland. Það, sem hann ekki á, verður ekki af honum tekið"." Og síðan: "En nú var öldin önnur. Rússnesku öreigarnir höfðu tekið ríkisvaldið úr höndum borgaranna, og með því höfðu öreigar allra landa eignast sitt "sanna föðurland". Í blöðum kommúnista var börnum innrætt alþjóðahyggja og þeim kennt að varast borgaralega þjóðernishyggju." Síðan er tilvitnun í eitt af þessum blöðum. Þar segir: "Skátarnir elska íslenska fánann, fána auðmanna. En öll verklýðsbörn elska rauða fánann, fána verkalýðsins." Og áfram: "Framvarðarsveit öreiganna hafði engrar þegnskyldu að gæta við ríki borgaranna, íslenska ríkið, því að "þjóðlegur í borgaralegum skilningi verður hann [öreigalýðurinn] aldrei"." Neðar segir: "Kommúnistar óskuðu þess að vera hollir sinni stétt, alþjóðlegu öreigastéttinni, og ríki hennar, Ráðstjórnarríkjunum, sem þeir ætluðu Íslandi að sameinast. Foringi ráðstjórnarinnar, Jósef Stalín, var foringi íslenskra kommúnista, og þeir tignuðu hann sem "einhvern göfugasta hugsjónamann og mannvin nútímans . . ." ." - En þetta mun vera úr Þjóðviljanum frá árinu 1936 eða 1937. "Með því að vera hollir sinni stétt töldu kommúnistar sig vera holla sínu landi: hagsmunir Íslands (þ.e. íslensku öreigastéttarinnar) og Ráðstjórnarríkjanna fóru saman í einu og öllu. Kommúnistar voru hinir sönnu ættjarðarvinir, borgararnir voru "óþjóðhollir" í þeim skilningi, að þeir vildu selja landið í hendur útlenda auðvaldinu (danska, enska, þýska o.s.frv.)" Hér lýkur tilvitnun í bók Þórs Whitehead. Þannig er nú þessi arfur þeirra aðila sem hafa haft hæst um það að aðrir menn gengju fram í því að hafa uppi samsæri gegn almenningi hér í landinu og ofurselja landið erlendum aðilum. Þetta er ljót lesning. En þetta var nú samt það sem við blasti í stefnuskrá Sósíalistaflokksins frá 1952 sem ég hef hér í höndunum. Ég geri ekki ráð fyrir að þar hafi orðið miklar breytingar frá árunum 1938–1952. Þar er beinlínis tekið fram að langlíklegasta leiðin fyrir íslenskan verkalýð til að ná völdum sé leið átaka. Jafnframt er tekið fram í þessari stefnuskrá að það sé stefna flokksins að innlima Ísland, að Ísland verði aðili að alþjóðabandalagi sósíalistískra lýðfrjálsra þjóðfélaga, eins og það er kallað, alveg eins og segir í upphaflegri stefnu Kominterns frá 1928 sem ég vitnaði til áðan. M.ö.o. þetta var alveg óbreytt á árunum í kringum 1950 og spurningin sem menn stóðu frammi fyrir þá var þessi: Áttu menn að taka eitthvert mark á þessu eða ekki? Var þetta bara eitthvert hjal og blaður sem menn í öðrum flokkum áttu ekki að taka neitt mark á? Eins og hv. þm. Eiður Guðnason vék að eiga menn auðvitað leiðréttingu orða sinna og menn eiga rétt á því að skipta um skoðun og hverfa frá villu síns vegar. Það held ég reyndar að sé raunin með flesta þá sem tilheyra því Alþýðubandalagi sem við þekkjum í dag. Ég ætla ekki í alvöru að fara að gera Hjörleifi Guttormssyni upp þær skoðanir sem ég var að vitna hér til þó að hann hafi kannski einhvern tímann á árum áður aðhyllst þetta fagnaðarerindi. Það er fagnaðarefni að þeir skuli flestir hverjir hafa horfið frá trúnni á sovétskipulagið og vilji nú væntanlega flestir, ef ekki allir, standa vörð um íslenskt lýðræði í núverandi mynd. Mér dettur ekki í hug að herma upp á hann 30 ára gömul ummæli sem skoðanir hans í dag. Það fer hins vegar ekki hjá því, og það er það sem ég vil leggja áherslu á, að það hljómar býsna hjárænulega þegar flokkur með þessa fortíð og menn með þennan pólitíska arf eru sí og æ að brigsla öðrum um landráð, svik við sjálfstæðisbaráttu þjóðarinnar og annað það athæfi sem ekki samrýmist þegnskap góðra Íslendinga. Það er gersamlega ósæmandi og fyrir neðan virðingu hv. þm. Einhvern tíma var ort: Þú þjóð með eymd í arf. - Flokkur með þessa pólitísku eymd í arf á satt að segja ekki að brigsla öðrum um hluti af þessu tagi. Það er komið nóg af því í gegnum árin og mál að linni.



Virðulegi forseti. Það hefur farið svo að þessu sinni sem oft endranær að umræða af þessu tagi fer nokkuð víða, fer út um víðan völl og það er freistandi að gera að umtalsefni margt af því sem hér kemur fram eins og t.d. hjá hv. síðasta ræðumanni sem ræddi nokkuð um námsmannatengsl Sósíalistaflokksins á sínum tíma við Austur-Evrópuríkin. Ég efa ekki að það verður einhvern tíma rannsóknarefni sagnfræðinganna. Það var afar sérkennilegt fyrir menntaskólapilta á árum áður að fylgjast með því hvernig Flokkurinn valdi úr ákveðna einstaklinga sem síðar voru sendir til náms austur fyrir járntjald. Það voru engar auglýsingar um að öðrum námsmönnum gæfist kostur á að sækja um slíkt nám, efnalitlum námsmönnum sem höfðu hug til að stunda nám erlendis. Það var ekki um það að ræða heldur valdi Flokkurinn ákveðna fulltrúa út úr menntaskólunum. Ég hygg að við sem vorum í menntaskóla á árunum 1950–1960 og þar fram yfir höfum öll fylgst með þessu og séð þetta. Og þetta er mjög rækilega staðfest í bókinni sem ég vitnaði til áðan og er að miklu leyti skrifuð af formanni SÍA, hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni, en ég lít á það sem þar er skrifað í ljósi þess tíma sem það var þegar það var skrifað. Þetta eru mjög skemmtilegar sögulegar frásagnir og það er gaman að lesa þetta, en það er líka fróðlegt að sjá hvernig allt þetta kerfi vann við að koma fólki sem hafði velþóknun flokksins til náms erlendis sér að kostnaðarlausu og auðvitað átti þetta fólk skyldum að gegna. Þetta nám var ekki ókeypis í öllum skilningi. Það var a.m.k. sannfæring mín. En það var nú ekki þetta sem varð til þess að ég fór í ræðustól að nýju. Það var eitt sem ég vildi vekja athygli á. Það hefur verið talað mjög mikið um það og hver ræðumaðurinn á fætur öðrum að sem eftirfari þessara mistaka hafi Ríkisútvarpið beðist afsökunar. Það er ekki rétt vegna þess að í kvöldfréttum útvarpsins 19. nóv. er einungis sagt: "Fréttastofan harmar að heimild sem hún taldi ekki ástæðu til að vefengja skyldi reynast ótraust." Það er engin afsökunarbeiðni. "Fréttastofan harmar að heimild sem hún taldi ekki ástæðu til að vefengja skyldi reynast ótraust." Niðjar þess manns sem verið var að níða eru ekkert beðnir afsökunar t.d. Það er viðurkennt að menn hafi gert glappaskot, en það er ekki gert með mjög stórmannlegum hætti að mér finnst. En það var hins vegar annað sem varð þess valdandi að ég kvaddi mér hljóðs að nýju og það voru ummæli hv. þm. Guðrúnar Agnarsdóttur þegar hún ræddi hvernig unnið hefði verið að þessu máli innan Ríkisútvarpsins. Hún kvaðst hafa sínar upplýsingar að mér skildist frá fulltrúa Kvennalistans. Ég verð að lýsa því yfir og leggja á það mjög þunga áherslu að hún hefur fengið rangar upplýsingar. Ég er ekki að væna hv. þm. Guðrúnu Agnarsdóttur um að hún hafi farið hér vísvitandi með rangt mál, en hún hefur fengið mjög rangar upplýsingar og nú skal ég segja henni örlítið meira um það. Þegar þetta mál kom upp átti ég sem hér stend sæti í útvarpsráði. Ég hafði samband við þáverandi fréttastjóra Ríkisútvarpsins, Friðrik Pál Jónsson. Fréttastjóri, Kári Jónasson, var erlendis. Ég átti við hann langt samtal sem útvarpsráðsmaður. Ég fékk hjá honum öll gögn um málið. Það var auðvitað fúslega látið í té allt sem hafði verið sagt í útvarpinu um þetta mál. Ég ræddi líka við forstöðumann dægurmáladeildar, Stefán Jón Hafstein.

Fyrir þennan fund?

Já, fyrir þennan fund, og ég fékk hjá honum þau gögn sem ég óskaði eftir og við áttum um þetta samtal. Öll þessi gögn voru til staðar. Það var engum erfiðleikum háð eða vandkvæðum bundið að afla þeirra. En ég skal að vísu viðurkenna að ég hafði ekkert samráð við fulltrúa Kvennalistans í útvarpsráði um þetta. Ég gerði þetta að eigin frumkvæði og upp á eigin spýtur og síðan vakti ég máls á þessu í útvarpsráði og hafði þá þessi gögn öll undir höndum þannig að það var unnið að þessu máli með allt öðrum hætti en hér var gefið í skyn. Ég veit að hv. þm. fór ekki viljandi eða vísvitandi með rangfærslur heldur hafa henni verið gefnar alrangar upplýsingar um málið. Þetta vildi ég að kæmi hér fram. Það eiga sjálfsagt eftir að verða meiri umræður um þetta hér og töluvert lengri. Það er ýmislegt fleira sem hér mætti segja. Hún sagði líka, hv. þm., að hún skildi alltaf betur og betur hvað væri verið að fjalla um viðkvæman tíma og sagði síðan, að ég hygg næstum því orðrétt: Það er eins og menn beri kvíðboga fyrir því að einhverju verði ljóstrað upp. Ég verð að lýsa furðu minni á þessum ummælum. Það sem hér er um að ræða var að það var látið liggja að því að fyrrv. forsrh. landsins hefði allt að því gerst sekur um landráð. Það var látið liggja að því. Það var ekki sagt berum orðum. Ég held að menn þurfi ekkert að vera hissa á því þó að það sé tekið óstinnt upp. Ég man það sem barn frá 7-8-9 ára aldrinum að hafa lesið á hverjum einasta degi í Þjóðviljanum brigsl um landsölu og landráð ákveðinna einstaklinga í íslensku þjóðlífi. Þetta var daglegt brauð í Þjóðviljanum á þeim árum. Þar voru nafngreindir einstaklingar og níddir. Stefán Jóhann Stefánsson var einn af þeim. Þegar slík umræða er vakin upp að nýju er eðlilegt að þeir sem muna þá tíma bregðist hart við. En ég segi það aftur og enn að það er erfitt og það er hættulegt, getur verið kannski, að dæma með augum okkar það sem skrifað var í gær og það sem gert var í gær. Það getur allt orkað tvímælis. Hv. þm. Hjörleifur Guttormsson veifaði úr ræðustóli í dag bók sem heitir "Gullna flugan" eftir mann sem er sagður sagnfræðingur. Ég skoðaði þessa bók þegar hún kom út. Þetta er ekki sagnfræði. Þetta eru missagnafræði að mjög verulegu leyti. Það er áreiðanlega eitthvað rétt sem stendur í þeirri bók, en hún er hrikalega illa unnin og hún er ekki gott sagnfræðiverk. Það fullyrði ég og það er mjög auðvelt að standa við. En í skjóli sagnfræðinnar og í skjóli titilsins sagnfræðingur geta menn auðvitað gefið hlutum vigt og haldið fram ýmsu sem fær þá aukið vægi. En það er líka hættulegt. Ég ræddi nokkuð um stöðu íslenskrar fjölmiðlunar í kvöld og ítrekaði að ég held að fjölmiðlamenn þurfi að athuga sinn gang og huga að því hvert stefni varðandi fréttaflutning. Mig langar, herra forseti, til að ljúka þessum fáu orðum með því að vitna í grein sem er í afmælisriti Blaðamannafélags Íslands, sem kom út á þessu hausti, þar sem leitað var til nokkurra alþm. sem jafnframt hafa starfað við blaðamennsku. Þar var leitað til Þorsteins Pálssonar, hæstv. forsrh., sem um skeið var ritstjóri. Ég ætla, með leyfi forseta, að lesa hér stuttan kafla úr þeirri grein sem hann skrifar hér vegna þess að ég held að hann eigi erindi inn í þessar umræður: "Meginhlutverk blaðamanns er óvilhöll upplýsingamiðlun. Hann er farvegur milli yfirstandandi atburða og almennings, snúran sem tengir lampann við rafmagnið svo að ljósið kvikni. Það er því á ábyrgð blaðamanna að fólk sé upplýst um það sem er að gerast á hverjum tíma og geti dregið af því eigin ályktanir. Með vaxandi áhrifum og fyrirferð fjölmiðla á undanförnum árum hefur örlað á því að sumir í þessari merku stétt sætti sig illa við svo takmarkað hlutverk. Þeir vilja vera bæði lampinn og rafmagnið, þ.e. bæði fréttin sjálf og almenningsálitið. Það er nýtt í blaðamennsku að blaðamenn virðast vera ákaflega uppteknir af sjálfum sér. Á hinn bóginn er það gamalt að greina ekki á milli staðreynda og söguburðar. Að því leyti gætir um of afturhvarfs í blaðamennsku. Þá þykja mér verslunarviðskipti í blaðamennsku hvimleið. Þannig er ekki óalgengt að blaðamenn bjóðist til að flytja eða birta rétta frásögn af máli gegn því að fá tilteknar upplýsingar, en ella megi búast við ónákvæmri frásögn. Þessi vinnubrögð bera vott um ónóga sjálfsvirðingu. En hvað sem þessum tíðaranda í blaðamennsku líður mun hún í vaxandi mæli gegna hlutverki í hverju lýðfrjálsu ríki. Blaðamenn eru mikilvægustu milliliðir upplýsingaþjóðfélagsins. Þess vegna eru gerðar til þeirra kröfur. Íslenskir blaðamenn geta vel risið undir þeim kröfum og gera það reyndar í ríkum mæli þótt sitthvað gangi úrskeiðis hjá þeim eins og öðrum. Aukið frelsi hefur gerbreytt fjölmiðlum hér á landi, en e.t.v. urðið til þess að á stundum er villst af leið. Samkeppnin og mikið framboð af fjölmiðlum hlýtur að verða til þess að auknar kröfur verða gerðar til blaðamanna þegar fram í sækir. Blaðamenn á Íslandi njóta almennt trausts og trúnaðar. Sá trúnaður má ekki glatast í kapphlaupinu um athygli." Þessi orð, herra forseti, vildi ég gera að mínum við lok máls míns í þessari umræðu.



Virðulegi forseti. Þegar ekki varð af umræðu um Tangen-skýrsluna sl. mánudag eins og boðað hafði verið vonaðist maður satt að segja til að ætlunin væri að reyna að komast frá málinu með einhverri sæmd og hætta við að blása þetta mál upp að nýju, ekki síst ef höfð eru í huga orð hæstv. menntmrh. í upphafi skýrslu um svokallað Tangen-mál, en þar segir: "Mál þetta er mikill álitshnekkir fyrir Ríkisútvarpið og brýnt að unninn verði bugur á þeim trúnaðarbresti sem óhjákvæmilega hefur orðið á milli stofnunarinnar og hlustenda." Því er þá verið að rífa þetta mál upp aftur af slíku offorsi? Til að auka á trúnaðarbrestinn? Og hvar sér svo þessa mikla trúnaðarbrests stað? Hafa hlustendur kvartað umvörpum? Þetta mál er e.t.v. ágætt dæmi um þegar stjórnmálamönnum þykir að sér eða sínum lífsskoðunum vegið og mikla það svo fyrir sér að ætla mætti að öll þjóðin stæði fyrir utan glugga hæstv. menntmrh. biðjandi hann að berja í brestina. Staðreynd málsins er sú að ekki hefur heyrst um þetta mál nú í langan tíma, enda ekki í eðli sínu þannig vaxið að þetta sé stærsta áhyggjuefni varðandi Ríkisútvarpið í dag. En viðbrögðin tala sínu máli um þá viðkvæmni sem ríkir varðandi utanríkismál og utanríkisstefnu Íslendinga fyrr og síðar og þá bannhelgi sem hvílir yfir þeim málum. Öll umræða um inngöngu Íslands í Atlantshafsbandalagið, Keflavíkursamninginn og yfirleitt öll samskipti Íslands við Bandaríkin er illa þegin af ráðandi öflum íslenskra stjórnmála sem vilja hafa á henni einkarétt og sveipa þessi mál þögn. Þessi einkaréttur er auðvitað undirrót þeirrar heiftar sem grípur menn varðandi Tangen-málið. Heiftin byrgir þeim sýn og er til þess eins fallin að vekja tortryggni. Maður hlýtur að spyrja: Hvað hafa þeir að fela? Hví þessi sterku viðbrögð? Frétt birtist 9. nóv. í norskum blöðum um gögn sem Dag Tangen hafði undir höndum varðandi samskipti norska Verkamannaflokksins og leyniþjónustu Bandaríkjanna. Í norska útvarpinu er síðan viðtal við Tangen um þessi mál þar sem hann minnist á Ísland. Er þetta ekki frétt? Auðvitað er þetta frétt? Það fannst a.m.k. norskum fjölmiðlum sem fjölluðu um málið í marga daga. Nú vill síðan svo óheppilega til að heimildir um íslenskan þátt málsins reynast ekki eins traustar og ætla mátti og er þá fréttin borin til baka, beðið afsökunar og málinu hefði þar með átt að vera lokið. Bæði Jón E. Guðjónsson, fréttaritari útvarpsins í Osló, og fréttastofa útvarps skila greinargerðum um gang mála og rekja atburðarásina þessa daga, harma að heimildir reyndust ekki traustar og verður það að teljast afsökunarbeiðni. Útvarpsráð ályktar svo um þetta mál, að vísu með nokkuð mismunandi hætti. Árni Björnsson gerir eftirfarandi bókun: "Þótt heimildakönnun hafi í þessu tilviki verið óvönduð tel ég það almennt séð af hinu góða að fréttamenn Ríkisútvarpsins opni umræðu um mál sem áratugum saman hafa verið sveipuð slíkum leyndarhjúp að það þykja nú fréttir sem allir ættu í rauninni að vita. Fráleitt er að ekki megi fjalla um látna stjórnmálamenn og verk þeirra. Með slíku viðhorfi væri verið að hræða fréttamenn frá því að hreyfa við sögulegum vandamálum." María Jóhanna Lárusdóttir greiðir atkvæði á móti og óskaði eftirfarandi bókað: "Fréttaflutningur fréttastofu Ríkisútvarpsins um Stefán Jóhann Stefánsson er byggður á heimildarmanni sem fréttastofan taldi ekki ástæðu til að vefengja. Heimild fréttastofunnar reyndist síðar ekki traust og hefur fréttastofan nú skýrt málið fyrir almenningi og tel ég að málinu sé þar með lokið." Meiri hluti útvarpsráðs samþykkir eftirfarandi bókun: "Útvarpsráð átelur harðlega þau vinnubrögð sem viðhöfð voru við fréttaflutning um Stefán Jóhann Stefánsson, fyrrv. forsrh., dagana 9.–14. nóv. og beinir því til útvarpsstjóra að hann láti hlutlausan aðila kanna með hvaða hætti slíkt getur gerst." Og nú fara hjólin að snúast. Vinnubrögð öll bera því vitni að kné skuli fylgja kviði. Beðið er um rannsókn. Lágu ekki nægar upplýsingar fyrir í greinargerð fréttaritarans og fréttastofu? Siðanefnd Blaðamannafélagsins er skrifað, Félagsvísindastofnun Háskóla Íslands, Alþingi biður um skýrslu sem skal vera "ítarleg" að undangenginni "rækilegri" rannsókn. Í framhaldi af því er dr. Þór Whitehead beðinn um álitsgerð. Um hana væri hægt að hafa mörg orð og fer oft lítið fyrir fræðimannsheiðri doktorsins þegar hún er lesin og væri e.t.v. ástæða til að stofna enn eina hlutlausa nefndina til að fara í saumana á hans skýrslu. Það þarf ekki að fjölyrða um þetta dæmalausa plagg vísinda- og fræðimannsins Þórs Whitehead. Ég læt nægja að vísa til greinargerðar Stefáns Jóns Hafstein um hversu vel er staðið að upplýsingum um hans þátt málsins og hins vegar um upplýsingaöflun Þórs sjálfs um Tangen. Þór segir í skýrslu sinni, í Il. kafla skýrslunnar þar sem hann er að lýsa því hvernig hann aflar upplýsinga: "Að sögn Helge Pharos, prófessors og forstöðumanns Sagnfræðistofnunarinnar í Osló, hefur Tangen lokið kandídatsprófi í stjórnmálafræði. Þeir Pharo og Magne Skodvin sögðust hins vegar ekki vita til þess að hann hefði nokkru sinni birt fræðilega ritsmíð á sviði stjórnmálafræði og sagnfræði. Fyrir nokkrum árum kvað Skodvin hann hafa birt grein í einu dagblaðanna í Osló þar sem hann hafði farið með staðlausa stafi um sagnfræðileg efni. Skodvin sagði að sér væri ekki kunnugt um störf Tangens uns hann hefði tekið upp þráðinn í Klassekampen. Í Osló starfi Tangen sem styrkþegi við einkastofnun er fáist við viðskiptafræði og efnahagsmál." Í lok skýrslunnar segir svo Þór Whitehead: "Líti menn svo á að víti eigi að vera til varnaðar virðist ýmislegt mega læra af þessu leiðindamáli: að gengið sé rækilega úr skugga um feril og málflutning manna sem segja vilja fréttir og skírskota til fræðimennsku og háskólatitla; að munnlegur vitnisburður slíkra manna um heimildir verði ekki talin sönnun á efni þeirra, hvað þá jafngildi frumheimildar." Og fellur nú Þór á sjálfs sín bragði. Hann leitar einungis munnlegra heimilda. Hann leitar ekki eftir skriflegum upplýsingum sem hann ráðleggur þó öðrum að gera. Víkjum þá aftur að spurningunni sem ég varpaði fram í upphafi: Til hvers er verið að ýfa þetta allt saman upp? Er þetta liður í þeirri aðför að Ríkisútvarpinu sem manni virðist mjög markviss og ber þar margt að sama brunni? Til hvers er eiginlega ætlast af fréttastofu útvarpsins nú? Á hún að leita skriflegra heimilda um allar fréttir? Ég er hræddur um að fréttastofan þætti þá stundum nokkuð svifasein ef svo ætti að vera og bið yrði á fréttaflutningi um ýmis merk mál. Eða er verið að kenna fréttamönnum þá lexíu að láta viðkvæm mál eiga sig og hrófla ekki við þessum tíma eða þeim málum sem þarna voru til umræðu? Á sama tíma og þetta veldur mönnum svo miklum áhyggjum býr Ríkisútvarpið við mikið fjársvelti. Hið háa Alþingi hefur sjálft staðið að því að svipta það tekjustofnum sem því ber lögum samkvæmt og mun það nema um 122 millj. kr. sem Ríkisútvarpið var svipt. Auk þess var því neitað um hækkun afnotagjalda. Virðist svo að fyrst eigi að knésetja stofnunina fjárhagslega og síðan að ráðast að henni úr öllum áttum og með öllum hugsanlegum brögðum. Það væri ánægjulegra ef menn hefðu meiri áhyggjur af ástandi Ríkisútvarpsins, einstökum deildum þar, rekstri og hvernig staðið er að dagskrárgerð. Þegar litið er í drög að sumardagskrá útvarps og sjónvarps sér þess glögglega stað að fjárhagur Ríkisútvarpsins er með þeim hætti að þar er miklu minna um innlenda dagskrárgerð en hingað til hefur verið. Það er mikið byggt á endurteknu efni og það þarf að leita með logandi ljósi t.d. í júnídagskrá sjónvarps til að finna þar íslenska þætti. Mér telst til að það muni vera þrír þættir sem eru íslensk dagskrárgerð. Áður hefur hér verið rætt um í vetur hvernig staðið er að barnaefni í bæði sjónvarpi og útvarpi, þó sérstaklega sjónvarpi. Þar er einungis nokkrum milljónum kr. varið til gerðar íslensks barnaefnis. Það er í raun sama hvar á er litið, að hvergi getur stofnunin staðið undir því hlutverki sem henni er þó ætlað sem menningar-, upplýsinga- og fræðslustofnun þessa þjóðfélags. Í síauknum mæli er Ríkisútvarpinu ætlað að lifa af auglýsingatekjum og hefur Ríkisútvarpinu vissulega tekist að auka þær tekjur, en það má spyrja hvort það sé vænlegt fyrir Ríkisútvarpið að þurfa að keppa við einkastöðvar, sem engar skyldur hafa, um hylli auglýsenda og hvort þeir neyðist þá ekki til að hneigja sína dagskrárgerð meir í átt til einhvers konar ímyndaðra eða óraunhæfra hugmynda um vinsældir þátta. Þetta held ég að ætti að vera hinu háa Alþingi miklu meira áhyggjuefni en hugsanleg mistök fréttastofu og fréttaritara sem þeir hafa síðan gert mjög glögglega grein fyrir af hverju stöfuðu. Það er furðulegt að við skulum vera hér að ræða þetta mál, sem í rauninni ætti að vera úr sögunni, í stað þess að hér sé í gangi öflug umræða um málefni Ríkisútvarpsins í heild, fjármál þess og rekstur einstakra deilda. Hvernig gerir hv. Alþingi því kleift að rækja hlutverk sitt sem stærstu og áhrifaríkustu menningarstofnun þjóðarinnar? Það skiptir öllu máli hvernig búið er að Ríkisútvarpinu fjárhagslega og held ég að hinu háa Alþingi væri sæmra að snúa þar við blaðinu og standa við landslög en eltast á smásmugulegan hátt í anda kaldastríðs og ofstækis við einstaka starfsmenn og fréttastofu útvarps.



Herra forseti. Ég kem ekki í ræðustól hlaðinn skýrslum, bókum eða tilvitnunum og hafði ekki hugsað mér að taka til máls í þessari umræðu, en ummæli tveggja hv. þm. hafa orðið þess valdandi að ég taldi mér skylt að koma upp og ræða nokkuð tvö atriði sem komu fram í ræðum þeirra vegna þess að það gefur fullt tilefni til þess að vekja athygli hv. þm. á því, ef menn hafa gleymt því, að með spurningum sem hv. þm. lögðu fram opna þeir umræðurnar með allt öðrum hætti en ég átti von á. Hér var til umræðu í dag skýrsla um fréttaflutning. Hafa þingmenn gert þessari skýrslu ítarleg skil sem og hæstv. menntmrh. Ég ætla ekki að fara út í að ræða skýrsluna efnislega, en vil hins vegar ræða nokkuð þann bakgrunn sem er á bak við þær spurningar sem settar voru fram með beinum og óbeinum hætti af hv. 6. þm. Reykv. Guðrúnu Agnarsdóttur og hv. 18. þm. Reykv. Þórhildi Þorleifsdóttur. Hv. þm. Þórhildur Þorleifsdóttir sagðist ekki skilja þau sterku viðbrögð sem hv. þm. hefur orðið var við hér í dag. Hann skilur ekki þessi sterku viðbrögð þeirra sem leyfa sér að halda til streitu þeim atriðum sem koma fram í skýrslunni hjá m.a. Þór Whitehead eða þeim atriðum sem menn hafa leyft sér að túlka í sambandi við þann fréttaflutning sem barst frá Noregi fyrir skömmu um virðulegan og góðan mann sem nú er látinn og getur þess vegna ekki varið stöðu sína hér með þeim hætti sem æskilegt hefði verið. Hv. þm. Guðrún Agnarsdóttir sagði, og er þá að vitna í það tímabil þegar Ísland gekk í Atlantshafsbandalagið, þegar við sem erum nokkuð eldri vorum á þeim aldri að við vorum farin að skynja þá tilveru sem að okkur sneri, hv. þm. sagði eitthvað á þá leið að þessir tímar væru okkur enn viðkvæmir. Einnig kom fram í ræðu þingmannsins að hann skildi ekki hvers vegna þetta væri svona mikið viðkvæmnismál fyrir þessa kynslóð. Hv. þm. virðist ekki skilja hvers vegna við erum yfirleitt að ræða um þessi mál með þeim hætti sem gert er hér í dag. Það er alger misskilningur, eins og hv. þm. báðir sem ég hef títt nefnt með nafni halda, að við sem leyfum okkur að halda til streitu þeim grundvallarsjónarmiðum sem voru að baki því að Ísland gekk í Atlantshafsbandalagið, sem snertir óneitanlega mikið þessa umræðu, óttumst að einhverju verði ljóstrað upp um afstöðu okkar og gerðir í þessum efnum. Ég vil segja: Nema síður sé. Hins vegar höfum við sama rétt og hv. þm. að halda til streitu okkar lífsskoðunum og við höfum einnig leyfi til að halda til streitu þeim rökum sem við teljum að þjóðinni beri að hafa í huga þegar verið er að ræða um öryggis- og varnarmál Íslands. Það er ekki hægt að þurrka út sögulegar staðreyndir og tala eins og hlutirnir hafi ekki gerst. Það er ekki unnt að neita því hvernig stórveldin innlima smáríki og þurrka út þjóðlönd. Það er ekki hægt að þurrka út af spjöldum sögunnar að fólk hefur verið líflátið milljónum saman og andstæðingar stjórnenda einræðisríkja fluttir frá heimahögum í útlegð. Þetta gerðist og þetta er enn að gerast. Ég ætla ekki að rifja það nánar upp vegna þess að ég veit að hv. þm. kunna þessa sögu flestallir. Það er staðreynd að stórveldin takast enn á með svipuðum hætti og gerðist fyrir 40–50 árum. Ég nefni sem dæmi: Sovétríkin heyja enn styrjöld. Það eru átök í Afganistan. Þar er stórveldið Sovétríkin að aðstoða einn skipulagðan hóp manna. Ég ætta að leyfa mér að nefna þennan hóp manna kommúnista. Það fellur kannski ekki alls staðar í kramið og þykir ekki fínt og er yfirleitt reynt að eyða því með glotti eða brosi þegar það er nefnt réttum nöfnum hvernig starfað er á vegum róttækustu sósíalista heimsins, kommúnista. Þar eru Sovétríkin nú að heyja harða styrjöld í smáríki til að styrkja vel skipulagðan hóp róttækra sósíalista, kommúnista, með þeim afleiðingum að í þeim átökum hefur 1 milljón Afgana látið lífið. Það þýðir ekkert að neita því að þegar við erum að ræða þessi mál og þá menn sem hafa verið nafngreindir úr fortíðinni, sem komu við sögu, erum við að tengjast fortíðinni og þeim átökum sem enn eiga sér stað í nútíð. En það er aðferð út af fyrir sig að reyna að telja börnunum okkar trú um að þetta komi okkur ekki lengur við. Nú sé allt í lagi að Íslendingar snúi við blaðinu og lifi einir sér norður í Atlantshafi með þeim hætti sem hentar kannski best því ríki sem heyr núna styrjöld og murkar út hella þjóð sem eru Afganir. Það eru átök í heiminum á milli róttækra sósíalista, öðru nafni kommúnista, og hægfara lýðræðissinna. Það þýðir ekkert fyrir hv. þm. hér á Alþingi Íslendinga að reyna að svæfa sig eða aðra í því að þetta sé ekki að gerast. Í lýðræðisríkjum eru átök um völd og áhrif með friðsamlegum hætti. Það gerist í kosningum. Þar skiptir fólkið um valdhafa í krafti atkvæða og sérhver einstaklingur hefur sama rétt. En í kommúnistaríkjunum er einn flokkur, einn vilji, vilji flokksins, hinnar vernduðu forustu. Þar eru ekki greidd atkvæði í sama skilningi og við gerum hjá lýðræðisríkjunum. Í kommúnistaríkjum er ekki lýðræðislegt stjórnarfar. Þar er stjórnarandstaða ekki leyfð. Þetta er nákvæmlega það sama sem var fyrir 40–50 árum þegar Íslendingar tóku afstöðu með lýðræðisríkjum andstætt þessu sósíalistíska einræðiskerfi. Fyrir 40 árum voru andstæðingar lýðræðislegra stjórnarhátta fjarlægðir í kommúnistaríkjunum á sama tíma sem við fengum að greiða atkvæði og skipta um valdamenn og skipta um ríkisstjórnir. Andstæðingar voru ekki viðurkenndir þar þá og þeir eru ekki enn viðurkenndir í þessum ríkjum. Þeir mega ekki skipuleggja stjórnarandstöðu gegn ríkjandi þjóðfélagskerfi. Nei, hv. þm. Meginátök alþjóðastjórnmála í dag snúast um hvort fólkið á að búa við einræði eða lýðræði og inn í þá umræðu tengjast hin ólíkustu mál sem ég mun rekja nokkuð á eftir. Það er staðreynd að kommúnistar hafa náð lengst og mjög langt í skipulögðu einræði víða um heim og stór hluti mannkynsins býr við þetta stjórnskipulag. Lífskjör í þessum ríkjum eru slök, fólkið er ófrjálst og það er óglatt og þar eru listir ekki frjálsar. - Ég sé að hv. þm. Þórhildur Þorleifsdóttir vill ekki sitja undir þessari ræðu og segir það mér töluvert mikla sögu þar sem ég var að minnast á að í kommúnistaríkjum ríkja ekki frjálsar listir. Þar er ekki frjáls menning. Ég teldi æskilegt að hv. þm., sem hafa gagnrýnt jafnmikið þá skýrslu sem hér liggur fyrir, ættu að, sitja undir því þegar aðrir ræðumenn tala. En það er kannski háttur nýrra valdamanna að það þurfi ekki að hlýða á rök andstæðinga. Það er nokkuð í samræmi við viðhorf ákveðinna aðila. Þeir sem hafa sótt kommúnistaríkin heim, eins og m.a. hv. þm. Hjörleifur Guttormsson og ég m.a. líka, sjá strax að í þessum ríkjum ríkir ekki lífsgleði, enda byggir stjórnarfar þar á her- og lögregluvaldi. Þar er fólki haldið niðri. Það er í viðjum hins skipulagða eftirlitskerfis flokks, hers og lögreglu. Ég fór margsinnis til kommúnistaríkja Austur-Evrópu vegna starfa míns á sínum tíma og kynntist þar mörgum í Tékkóslóvakíu, í Austur-Þýskalandi, í Póllandi og einnig í Sovétríkjunum. Það var mikil lífsreynsla. Eftir slíka lífsreynslu þarf ekki að útskýra fyrir manni hvers virði það er að tilheyra vestrænu lýðræðisríki, vera þegn í lýðræðisríki og njóta tjáningarfrelsis, ferðafrelsis o.s.frv. Auðvitað getur margt verið betra í lýðræðisríkjunum. Okkur hefur ekki tekist að útrýma fáfræði. Okkur hefur ekki tekist að útrýma fordómum eða eyða mannlegri vonsku, því miður. Okkur hefur heldur ekki tekist að útrýma fátæktinni. En við eigum eitt umfram það fólk sem býr í því þjóðskipulagi sem ýmsir eru að upphefja. Við erum frjáls, en þegnar kommúnistaríkja, sósíalískra ríkja, eru ófrjálsir. Á þessu er grundvallarmunur sem óþarft er að skýra frekar fyrir hv. þm. Ég er sannfærður um að hv. þm. Hjörleifur Guttormsson skilur manna best hvað ég er að ræða um þegar ég tala með þessum hætti. Hv. þm. Hjörleifur Guttormsson hefur sem betur fer horfið frá þeim róttæku skoðunum sem hann aðhylltist á yngri árum. Nú er hann þægilegur, þokkalegur títóisti. Það þýðir á íslensku hægfara þjóðernissósíalisti. Ég fagna því. En hv. þm. veit einnig að Ísland er átakasvæði stórveldanna í Norður-Atlantshafi og það ættu aðrir þingmenn einnig að hafa í huga þegar þeir ræða um þessi mál. Í þeim átökum erum við Íslendingar á þjóðbraut. Ísland undir kommúnisma mundi þýða að landið færi inn á yfirráðasvæði Sovétríkjanna. Þetta er landfræðileg og herfræðileg staðreynd. Þá verða Íslendingar ekki lengur frjálsir. En hins vegar mundi staða Sovétríkjanna, annars þeirra stórvelda sem eru sterkust í átökunum um heimsyfirráðin, styrkjast. Um þetta snúast átökin og um þetta snýst í vissum skilningi sú umræða sem hér hefur farið fram í dag. Undirrót þess sem við höfum verið að fjalla um er raunverulega ákveðið samspil á bak við tjöldin eða undir borðinu þar sem íslenskir aðilar hafa orðið bein eða óbein fórnarlömb. Ég er t.d. þeirrar skoðunar að fréttamenn íslenska útvarpsins hafi orðið fórnardýr óhlutvandra aðila í sambandi við þann fréttaflutning sem hér hefur verið til umræðu. Það getur vel verið að ýmsir hv. þm. vilji ekki viðurkenna þetta. Það getur vel verið að sumum hv. þm. þyki það langsótt ef sagt er að það þekkist í vestrænum ríkjum að þau ríki sem eru á yfirráðasvæði Sovétríkjanna hafa skipulagt í vestrænum ríkjum að dreifa svokölluðum ófrægingaráróðri. Það þykir kannski ekki fínt orð. Það passar kannski ekki alveg í kramið hjá þeim sem vilja sjá þetta í dálítið öðru ljósi. En það er staðreynd að í Vestur-Evrópuríkjunum er heill hópur manna, bæði í Skandinavíu, Vestur-Þýskalandi, Englandi, Frakklandi og hugsanlega jafnvel á Íslandi, sem stundar þessa iðju án þess að við vitum hverjir þetta eru. Það er þekkt að kommúnistaríkin eru sérstaklega vel skipulögð á því sviði, þ.e. að stunda ófrægingarherferðir og skipuleggja þær sérstaklega gegn forustumönnum Atlantshafsbandalagsríkjanna. Hér áðan sagði einn þingmaður að á sínum tíma hefði Þjóðviljinn skipulagt það að skrifa ófrægingargreinar og níðgreinar um ákveðna menn á Íslandi. Hv. þm. Hjörleifur Guttormsson man þessa tíð. Sem betur fer er þessi ósiður af lagður í Þjóðviljanum. En hv. þm. Hjörleifur Guttormsson man þegar Þjóðviljinn skipulagði ekki aðeins að skrifa illa um stuðningsmenn Atlantshafsbandalagsins heldur iðkaði hann það líka að reyna að lítilsvirða þá með afkáralegum myndum og myndavali. Það getur verið að sumum þyki þetta furðulegt, en það er ekkert furðulegt þegar maður skoðar það í ljósi þeirra átaka sem um er að ræða. Eitt meginmarkmið ófrægingarherferða og eitt meginmarkmið einmitt með máli svipaðrar gerðar og hv. þm. hafa verið að fjalla um í dag, sem kallast slys hjá sumum en ég vil segja að íslenskir fréttamenn hafi verið blekktir, er einmitt að koma af stað umræðum á borð við þær sem hér hafa farið fram í dag, þ.e. að efna til illdeilna, sá efasemdum og ala á tortryggni milli þeirra þjóða sem um ræðir. Á sama tíma höfða þessir sömu aðilar til friðar og manngæsku í nafni sósíalisma. Hver vill ekki frið? Hver vill ekki vera góður? Hver vill ekki hjálpa meðbróður sínum? Sumir gera það í kyrrþey. Aðrir bera það á torg. Við sem höfum gengið í gegnum þennan hreinsunareld að hafa leyft okkur að taka afstöðu með því að Íslendingar ættu að vera í varnarsamtökum vestrænna þjóða. Við sem höfum tekið þátt í því þorum að viðurkenna hvar við erum staddir á hnettinum. Við sem höfum þorað að taka afstöðu í varnar- og öryggismálum og við sem afneitum ekki þeim þjóðum sem næstar okkar eru höfum fengið okkar skammt af þeim ófrægingarherferðum sem handbendi kommúnistaríkjanna iðka m.a. hér á Íslandi. Sá þáttur í slíkum ófrægingarherferðum, sem kommúnistar hafa náð hvað lengst í, er að níða niður forustumenn jafnaðarmannaflokka vestrænna þjóða. Þetta hafa þeir iðkað alla tíð frá því að byltingin varð í Rússlandi árið 1917. Skal ég nú ekki rekja millistríðsárin, en ég leyfi mér að vísa til þess hvernig íslenskir jafnaðarmenn, forustumenn Alþýðuflokksins á Íslandi hafa verið níddir niður og ófrægðir í gegnum árin og áratugi og það er enn verið að því. Ég minnist þess líka hvernig forustumenn í verkalýðshreyfingu á Íslandi, sem ekki voru kommúnistar, voru níddir niður og hvernig reynt var að sá efasemdum um ágæti þeirra til þátttöku í verkalýðshreyfingunni. Þar voru vopnabræður ýmissa hv. þm. sem hér eru núna inni að verki og vönduðu ekki alltaf meðulin. Hér væri hægt að flytja langa ræðu og mikið mál þeim þingmönnum til upplýsingar sem ekki hafa upplifað þessar raunir íslensku þjóðarinnar og hafa ekki upplifað hvað felst á bak við svona vinnubrögð. Það er ekki furða þótt þeim Íslendingum sem þekkja þessa forsögu bregði þegar fréttir berast frá Noregi með þeim hætti sem gerðist í sambandi við Stefán Jóhann Stefánsson. Það var vissulega óhuggulegur atburður. En ég tek það skýrt fram og ítreka það að ég tel að íslenskir fréttamenn hafi þar verið fórnardýr annarra og verri afla en þeir eiga skilið. Ég ætla ekki að ræða um hlut þess Norðmanns sem hér hefur oft verið nefndur, Dag Tangen, í þessu máli. En vissulega væri rannsóknar virði að kynna sér með hvaða hætti og hvernig þessi maður stundar sína rannsóknastarfsemi um öryggis- og varnarmál Íslands. Vissulega væri það kafli út af fyrir sig og nauðsynlegt að hv. Alþingi kannaði hvert hann sendir sín trúnaðarskjöl. Ég vil segja að lokum, hæstv. forseti, að í máli sem þessu er hreyft við mörgu sem gefur tilefni til ítarlegrar umræðu. Það er ekki að ástæðulausu sem þess er krafist að gerð sé skýrsla um atburði sem þessa sem hægt er að tengja og rekja til erlendra manna sem senda sín gögn til fólks á Íslandi sem nýtur trúnaðar sovéska sendiráðsins. Meira ætla ég ekki að segja um það á þessu stigi. En til þess að menn geti séð í gegnum þann blekkingavef sem ófrægingaraðferðir óhlutvandra erlendra manna geta ofið er nauðsynlegt að fólk geri sér grein fyrir því að það verður að skoða söguna, það verður að skoða samhengi sögunnar til að reyna að gera sér grein fyrir þeim undirstraumum sem hugsanlega kunna að vera á ferðinni. Menn verða að viðurkenna sögulegar staðreyndir. Ég tel einnig mikils um vert að fólk heimsæki kommúnistaríkin og geri sér grein fyrir því hvers konar þjóðríki eru þar á ferðinni. Það er einnig nauðsynlegt. Ég teldi einnig æskilegt að meiri áhersla væri lögð á það, þegar svona viðkvæm mál eru rædd, að fólk geri sér far um að skilja samhengi á milli fortíðar, nútíðar og framtíðar og hvernig hugsanlega er verið að reyna að afvegaleiða þjóðina. Þá er það ekki síður nauðsynlegt að menn geri sér grein fyrir í hverju frelsið er fólgið. Hvers virði er það frelsi sem Íslendingar búa við? Þá er þörf á því að menn reyni að varast þá sem með óbeinum hætti reyna að grafa undan tiltrú manna á þingræði og lýðræði. Og síðast en ekki síst: Andvaraleysið er hættulegasti óvinur einstaklingsfrelsisins. Það verður ekki aftur snúið ef Ísland lendir undir hrammi Sovétríkjanna með beinum eða óbeinum hætti. Við hv. þm. erum stöðugt að reyna að leitast við að vernda sjálfstæði og frelsi þessarar þjóðar. Okkur tekst það mismunandi vel, enda aðstæður mjög erfiðar. En hvað sem því líður held ég að við séum flestir sammála um að Ísland er frjálst land. Þess vegna segi ég: Það er rangt og að mínu mati svik við íslenska þjóð og sérstaklega við framtíð barna okkar að telja sjálfum sér eða öðrum trú um að Íslendingar þurfi ekki að taka ákveðna afstöðu í sambandi við stöðu sína í átökum stórveldanna. Frelsi okkar og sjálfstæði byggist á styrkleika vestrænna þjóða. Það byggist á samstöðu þeirra og vörnum. Sérhver tilraun til að veikja ímynd þeirra sem hafa unnið að öryggis- og varnarmálum íslensku þjóðarinnar er liður í þeirri viðleitni kommúnistaríkjanna að gera Íslendinga fráhverfa þátttöku í öryggis- og varnarbandalagi Vestur-Evrópuþjóðanna, Bandaríkjanna og Kanada. Ég vil svo að lokum, herra forseti, leyfa mér að vitna í kvennalistakonur. Þær tala oft um reynsluheim kvenna. Það er örugglega af hinu góða. Ég get að sjálfsögðu ekki talað út frá þeim forsendum, en ég leyfi mér að segja að í máli sem þessu og í öryggis- og varnarmálum Íslendinga skulum við tala um lífsreynslu manna og þjóða og tryggja vel öryggi íslensku þjóðarinnar.



Hæstv, forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu mjög svo, en sá mig tilneyddan að standa hér upp. Sú umræða sem hefur orðið um þá skýrslu um fréttaflutning Ríkisútvarps um utanríkismál Íslands er orðin bæði löng og hörð og ég sagði í vetur að menn ættu, þegar þetta mál kom hér upp, að fara sér hægt í þessu máli. Ég kann raunar þessari umræðu illa. Hér hefur verið tekið óvægilega til orða og hafa verið árásir á látna menn sem fjölluðu á sinni tíð um viðkvæm mál. Sagan mun geymast og það verða aðrir en við sem munu meta þetta tímabil og ég er ekki í nokkrum vafa um hver sú niðurstaða verður. Við sem höfum talað fyrir munn vestræns lýðræðis viljum ekki taka í sama orðinu undir einræði kommúnista eins og sumir hafa reynt að hengja hér saman. Þessi umræða er að sjálfsögðu til komin vegna ófrægingarherferðar sem var hafin í ríkisfjölmiðlunum og blekkingum sem þar voru hafðar í frammi. Það hefur verið lenska að reyna að ófrægja marga af okkar bestu mönnum sem hafa staðið hvað harðast með vestrænu lýðræði og þeir hafa oft legið undir hörðum árásum. Ég kannast vel við þetta sjálfur því ég hef sjálfur legið undir líku fyrr á árum sérstaklega. Það er auðvelt að höggva úr myrkrinu að mönnum og vega að þeim þannig að þeir megi ekki koma vörnum við. Ég held að við sem trúum á vestrænt lýðræði vitum að það er undirstaða þess að við stöndum hér á Alþingi og tölum þau orð sem okkur þykja rétt og sönn. Sú staða verður best varin með því að tryggja okkur í þeim hópi. Við getum ekki tekið þá áhættu að við lendum undir hrammi einræðisríkja kommúnista. Það munum við aldrei gera. Ég held að fréttamenn ættu að vera svolítið varkárari í fréttaflutningi um fyrri ár og athuga þau betur. Það er auðvelt að setja af stað skriðu eins og hefur verið gert í þessu máli þannig að hér hefur verið mikið talað og með þeim hætti sem nú hefur verið gert. Ég ætla að vona að í framtíðinni leiti menn sér betri upplýsinga um þessi mál og ég kann því illa, eins og ég sagði fyrr í vetur, þegar er farið að vitna í erlenda menn og skrifa okkar sögu byggða á erlendum skýrslum. Ég sagði fyrr í vetur: Það hefði þá verið gaman að hafa til samanburðar skýrslu sovéska sendiráðsins frá sama tíma eða sovéskra sendimanna sem mótvægi við þessar skýrslur sem hér hafa verið tíundaðar og lesið úr fram og til baka. Það er þó okkar styrkleiki í vestrænum lýðræðisríkjum að flestar þessar skýrslur koma að lokum fram og eru ræddar. Við sjáum að nú eru þær birtar hver á fætur annarri og liggja á lausu. Þetta er ekki hægt að segja um hinn aðilann sem í rauninni tengist þessum málflutningi sérstaklega. Það er því dálítið erfitt að fjalla um þessi mál með slíku offorsi sem gert hefur verið og ég ætla að vona að menn spari við sig stóru orðin og haldi sér heldur innan þeirra marka sem eru skynsamleg í þessu máli.



Herra forseti. Aðeins nokkur orð. Ég ætlaði að svara hv. 3. þm. Vesturl., en hann er þá kannski ekki staddur hér. Vegna þeirra ummæla sem hann hafði hér í ræðustól áðan vil ég segja að ég var í góðri trú þegar ég fullyrti að fulltrúi Kvennalistans í útvarpsráði hefði ein haft samband við fulltrúa fréttastofu og dægurmáladeildar Rásar 2. Hins vegar er það rétt, ég hef kannað það á meðan á umræðum stóð, að hv. 3. þm. Vesturl. fékk afrit af þeim umræðum sem áttu sér stað og skiptist á nokkrum orðum við fulltrúa fréttastofu og dægurmáladeildar. Hins vegar var fulltrúi Kvennalistans sá eini í útvarpsráði sem setti sig ítarlega inn í gang mála og kynnti sér sjónarmið starfsfólksins. Hitt stendur, sem ég sagði og skiptir kannski öllu meira máli, að útvarpsráð bað fréttastofuna aldrei um greinargerð um málið, skriflega greinargerð, né kallaði fulltrúa hennar á fund sinn, og það gerði útvarpsstjóri ekki heldur þannig að meginefni minnar ræðu áðan stendur óhaggað. Hvað varðar ummæli hv. 14. þm. Reykv. þegar ég undraðist þá viðkvæmni sem kæmi upp í umræðum manna hér um þessi mál, þá verð ég að segja að undrun mín er enn söm. Það er rétt, sem hann sagði, eitthvað á þá leið, að við verðum að kunna söguna, taka tillit til hennar og virða hana, en við megum ekki, hv. þm., festast í sögunni. Við megum ekki festast í fangbrögðum gamallar glímu kalda stríðsins. Þetta gera menn eflaust af því að þeir hafa áður glímt og renna í sama farið á nýjan leik. En þeir sem voru börn á þeim tíma þegar Ísland gekk í Atlantshafsbandalagið og upplifðu því ekki þessa sömu glímu og þeir sem eru þaðan af yngri hafa ekki þessa reynslu og þeir líta líka e.t.v. öðrum augum til samskipta í nútímanum og ekki síst binda aðrar vonir við samskipti í framtíðinni, bæði einstaklinga og stórvelda. Við höfum ekki upplifað þetta kalda stríð á sama hátt og þess vegna lítum við fram hjá því og það er ekki hluti af okkar lífsreynslu. Ég undrast enn þessa viðkvæmni. Það kannski segir manni ekki síst að mönnum stendur enn ekki á sama. Þetta mál og lyktir þess eru enn lifandi í þjóðarvitundinni og mönnum stendur ekki á sama.



Herra forseti. Þessi umræða hefur nú dregist allmikið og einnig dreifst allmikið. Menn hafa farið nokkuð út um víðan völl í sínum ræðum hér sem e.t.v. er eðlilegt þegar maður skoðar þetta mál ofan í kjölinn og setur það í samhengi við ýmislegt annað sem hefur verið að gerast í okkar þjóðlífi á undanförnum árum eða jafnvel áratugum. Ég ætla fyrst að víkja örfáum orðum að ræðu hv. 2. þm. Austurl. Hjörleifs Guttormssonar. Viðbrögð þessa hv. þm. voru afar fróðleg í þeirri ræðu sem hann hélt, en þau komu þó ekki á óvart. Hann notaði mjög gamalkunnar aðferðir. Hann gat auðvitað ekki neitað því að fréttin var röng. Sjálfur hafði hann staðið upp á hv. Alþingi, gert þessa frétt að umtalsefni eins og heilagan sannleika og varð vafalaust þess vegna sjálfur fyrir vonbrigðum með að þessi heimild skyldi ekki hafa verið rétt. En hverjar voru aðferðir hans? Hver voru efnistök hans í þeirri ræðu sem hann hélt hér áðan? Í fyrsta lagi: Byrjum á því að gera skýrsluhöfundinn tortryggilegan. Byrjum á því að gera dr. Þór Whitehead, sem er virtur sagnfræðingur hvort sem hv. þm. líkar betur eða verr, tortryggilegan. Reynum að sá efa í huga áheyrenda um áreiðanleika og trúverðugleika þessa manns. Þetta er regla númer eitt. Og hv. þm. gerði heiðarlegar tilraunir til þessa í sinni ræðu og skal ég ekki rekja það frekar. Það geta menn skynjað með því að lesa ræðu hans. Regla númer tvö: Þó að þessi skjöl hafi ekki verið til, þó að þessi heimild hafi reynst röng eru þau kannski samt til. Og til að reyna að sannfæra hlustendur, hv. þm. og þjóðina alla, um að skjölin séu nú kannski samt til, las hann í heilan klukkutíma upp úr löngu birtum skjölum sem eru aðallega minnisblöð ýmissa starfsmanna bandaríska sendiráðsins sem koma þessu máli auðvitað ekkert við. Það vita allir að slíkar frásagnir erlendra sendimanna, eins og margoft hefur verið vitnað til hér í þessum umræðum, eru auðvitað ákaflega óáreiðanlegar heimildir um það sem er að gerast í viðkomandi löndum. Þetta eru ályktanir sendiráðsstarfsmanna sjálfra og ég hygg að það sé nokkuð viðurkennd sagnfræðiaðferð að taka slík skjöl með miklum fyrirvara og með mikilli varúð. Aðferð hv. þm. var sú, og nú ætla ég að leyfa mér að sletta ensku úr ræðustól vegna þess að það er smáregla sem þeir hafa í Bretlandi einmitt undir kringumstæðum sem þessum, að þeir segja: "If you can not convince them confuse them." M.ö.o.: ef þú getur ekki sannfært fólk skalt þú rugla það í ríminu. Hv. 2. þm. Austurl. hefur upplifað það að geta ekki sannfært fólk að þessu sinni. Norski marx-lenínistinn Dag Tangen, sem helst var að finna í höfuðstöðvum Klassekampen í Noregi, brást og þá er að draga athygli frá því, þyrla upp einhverju öðru. Það var auðvitað tilgangurinn með þessum lestri og þessu ræðuhaldi öllu saman sem hér stóð yfir í einn og hálfan klukkutíma í dag. Ekki fleiri orð um það. Því hefur verið haldið fram í þessum málflutningi í dag hjá ýmsum ræðumönnum að tilgangurinn með því að birta þessa skýrslu og efna til þessarar umræðu sé sá að hræða fréttamenn frá eðlilegum skyldum sínum. Hér séu uppi kröfur um ritskoðun og álíka fullyrðingar hafa komið hér fram. Auðvitað er þetta rangt. Ég skal að vísu viðurkenna að það hefði verið samhengisins vegna þægilegra fyrir alla aðila að þessi umræða hefði farið fram miklu fyrr. Og hv. skýrslubeiðandi, 4. þm. Austurl., skýrði það að hann hefði óskað eftir utandagskrárumræðu hér fyrir jól í beinu framhaldi þessara atburða og þar með hefði þetta mál væntanlega verið úr sögunni á hv. Alþingi. En því var ekki að heilsa. Sú umræða fékkst ekki og þess vegna greip hann og aðrir þingmenn til þess ráðs að biðja um sérstaka skýrslu sem er nú fyrst til umræðu þó hún hafi legið hér frammi í allnokkurn tíma. En það er alls ekki tilgangurinn með þessari umræðu að hræða fréttamenn á neinn hátt eða "terrorisera" þá eins og einhver orðaði það. Þetta er auðvitað ósköp eðlileg umræða. Kjarni málsins er sá að fréttastofunni urðu á mjög alvarleg mistök. Mistökin voru fólgin í því að leyna þjóðina því að heimild fréttarinnar var ekki til og þrátt fyrir það að heimildin var ekki til, var haldið áfram að klifa á því við þjóðina að fréttin væri til. Þetta var engin venjuleg frétt. Við skulum átta okkur á því að þessi frétt setti Alþingi á annan endann í heilan dag, hún setti aðra fjölmiðla og þjóðina á annan endann í nokkra daga. Þetta var frétt þar sem látinn íslenskur stjórnmálamaður var sakaður um landráð. Þess vegna er eðlilegt að menn skuli vilja ræða það mál ofan í kjölinn. Auðvitað átti hv. 2. þm. Austurl. að biðja Alþingi afsökunar á frumhlaupi sínu í nóvember þegar hann stóð hér upp og efndi til utandagskrárumræðu sem byggð var á þessum fölsku heimildum. Hann kaus að gera það ekki heldur kaus að fara aðrar leiðir. Með þessum umræðum er ekki verið að ráðast gegn grundvallarþáttum frjálsrar fjölmiðlunar á Íslandi eins og hv. þm. hélt fram. Þvert á móti. Með þessum umræðum er verið að styrkja frjálsa, heiðarlega blaðamennsku á Íslandi. Hv. 2. þm. Austurl. hélt því fram að ég hefði skipað nefnd, "ráðherra hefur skipað nefnd" sagði hann tvisvar sinnum í ræðu sinni. 2. þm. Austurl. sagði í tvígang: "Ráðherra hefur skipað nefnd." Ég hef enga nefnd skipað. Þetta er röng fullyrðing hjá hv. þm. Það er útvarpsstjóri sem hefur skipað nefnd. Ég tel það ekki hlutverk mitt að segja fyrir um innri mál útvarpsins. Það er útvarpsstjóra og yfirstjórnar útvarpsins að sjá um það. Ég skal segja þessum hv. þm. að ég sá fyrst um þessa nefnd í blöðunum, sá það þegar ég var að koma heim í gær í flugvél að þessi nefnd hafði verið skipuð. Ég hafði ekki heyrt um hana fyrr og því síður að ég vissi nokkuð um það fyrir fram hverjir yrðu í hana settir. Það er sannleikur þess máls. Sumir ræðumenn hafa borið Ríkisútvarpið saman við aðra fjölmiðla og sagt að það sé víða pottur brotinn og það er vafalaust rétt og ræddi ég það í minni ræðu í dag. Ríkisútvarpið hefur hins vegar sérstöðu. Þetta er ótvírætt fjölmiðill allra landsmanna. Eins og hv. 4. þm. Austurl., skýrslubeiðandi, benti á í sinni ræðu hér í dag greiða menn afnotagjald Ríkisútvarpsins hvort sem þeir vilja það eða ekki. Menn verða hins vegar sjálfir að taka ákvörðun um hvort þeir kaupa sér aðgang að öðrum fjölmiðlum. Þess vegna verður að gera meiri og strangari kröfur til Ríkisútvarpsins í þessum efnum sem reyndar öðrum. Hv. 3. þm. Vesturl. rifjaði upp í sinni fyrri ræðu í kvöld ýmis fyrri atvik þar sem Alþb. hefur reynt með aðstoð erlendra manna, oft af svipuðu pólitísku sauðahúsi, að skjóta svikafréttum á loft upp. Fréttastofa Ríkisútvarpsins hefur ótrúlega oft verið með í þeim leik, ég vil segja látið blekkjast í þeim leik, og alltaf er atburðarásin eins. Það er einhver erlendur maður sem skýtur upp frétt, Ríkisútvarpið tekur hana upp, Þjóðviljinn breiðir sig síðan út og málið er komið inn á Alþingi oftast í formi umræðu utan dagskrár. Þau eru mýmörg dæmin um þetta á undanförnum árum og allt of oft hefur fréttastofa Ríkisútvarpsins látið blekkjast til þess að vera með í slíkum leik. Fulltrúar Kvennalistans hafa tekið þátt í þessari umræðu og þáttur þeirra í þessari umræðu hefur verið afar sérstakur. Undirtónninn hefur raunverulega verið sá að umræða af þessu tagi eigi ekkert erindi inn í íslenskt þjóðfélag í dag. Þetta séu "kaldastríðs"-umræður og tilheyri liðinni tíð. Þess vegna eigi ekki að tala um málið á þeim nótum eins og hér er gert. Ég er mjög ósammála fulltrúum Kvennalistans um þetta efni. Ég varð fyrir enn einni nýrri persónulegri reynslu fyrir tveimur dögum sem sannfærir mig um hvað sjónarmið Kvennalistans í þessu efni er rangt. Ég fór til Berlínar núna um helgina. Var boðið þangað til að vera viðstaddur hátíðahöld í tilefni þess að það var verið að opna, ef við getum orðað það þannig, Berlín sem höfuðborg evrópskrar menningar árið 1988. Við hjónin fórum á okkar eigin vegum yfir til Austur-Berlínar. Fórum í gegnum þetta eina hlið sem hægt er að fara í yfir til Austur-Berlínar. Eftir að hafa heyrt ræður kvennalistakvenna í þessari umræðu, hv. þm., held ég að það ætti að senda þær í gegnum þetta hlið yfir til Austur-Berlínar. Þar sjáum við ótrúlega mikinn mun á þjóðfélögum. Við erum stödd í sömu borginni, það er sama fólkið, en það er himinhrópandi munur á lífsgleði, á anda, lífsháttum og öllum lífsgæðum. Þegar maður upplifir slíkt skynjar maður að þessari baráttu milli lýðræðis og einræðis í heiminum er ekki lokið. Hún stendur yfir og það verða allir að taka afstöðu. Það er ekki hægt að skýla sér í einhverjum rósrauðum sakleysishjúp og segja: "Þetta kemur mér ekkert við. Okkur Íslendingum kemur þetta ekkert við. Þetta er fortíð. Þetta er liðin tíð." Þetta er ekki fortíð. Þetta er barátta dagsins í dag. Þess vegna er ekki hægt að hafa uppi málflutning eins og þann sem fulltrúar Kvennalistans halda fram, ekki bara í þessari umræðu heldur í öllum umræðum þar sem utanríkismál ber á góma. Það er ekki hægt að halda fram þeim málflutningi sem þær gera. Því er haldið fram og sérstaklega af fulltrúum Kvennalistans að Sjálfstfl. hafi ráðist skipulega að Ríkisútvarpinu, að Sjálfstfl. haldi Ríkisútvarpinu í fjárhagslegu svelti og þessi skýrsla og þessi umræða sé liður í þeim ofsóknum sem Sjálfstfl. á að halda uppi gegn Ríkisútvarpinu. Þessu vil ég eindregið mótmæla. Ég hygg að Sjálfstfl., þeir menntmrh. sem hér hafa setið á vegum Sjálfstfl. undanfarin ár frá árinu 1983 og ég sjálfur meðtalinn, beri hag og vilji bera hag Ríkisútvarpsins mjög fyrir brjósti. Er Ríkisútvarpinu haldið í fjársvelti miðað við aðrar ríkisstofnanir? Það er sagt: Ríkisútvarpið var svipt tekjustofni, þ.e. afnotagjöldum af sjónvarpstækjum, og síðan er leitt frá þeirri fullyrðingu yfir í það að dagskrá Ríkisútvarpsins sé fjársvelt. Þið vitið betur. Þið vitið að þessi tekjustofn Ríkisútvarpsins, þ.e. tollarnir eða aðflutningsgjöldin af sjónvarpstækjunum, hefur ekki verið notaður til dagskrárgerðar. Það er gagngert í lögunum fram tekið að þetta sé tekjustofn til fjárfestingar. Það er fyrir þennan tekjustofn sem stóra húsið uppi á Háaleitisbraut hefur verið byggt. Það sem felst í þeirri ákvörðun að þessi aðflutningsgjöld eru ekki látin ganga til Ríkisútvarpsins nú er að hægt skuli á fjárfestingu, að það skuli hægja á að byggja og innrétta þetta stóra hús. Þetta hefur engin áhrif haft á dagskrárgerðina. Og hvernig er með afnotagjöldin? Hefur Ríkisútvarpið verið svelt að því er afnotagjöldin snertir miðað við aðrar ríkisstofnanir eða miðað við þjóðfélagið í heild? Ég er með fyrir framan mig skrá um breytingar á afnotagjöldum hljóðvarps og sjónvarps frá ársbyrjun 1984 til dagsins í dag. Það kemur fram að hækkun á þessum tíma hefur verið 209,7% á afnotagjöldum þegar framfærsluvísitala hefur hækkað um 127,8%. Það munar auðvitað mest um þá miklu hækkun sem varð árið 1987 þegar hækkun afnotagjalda varð 85% miðað við framfærsluvísitölu 24,3%. Það er ekki hægt að halda því fram með neinum rökum að Ríkisútvarpið hafi verið svelt ef við lít m á þessar tölur. Ríkisútvarpið hefur fengið meiri hækkanir í sinn hlut en nokkur önnur ríkisstofn n eða a.m.k. þær ríkisstofnanir sem ég þekki til. Það er röng fullyrðing að það sé verið að svelta Ríkisútvarpið. Hitt er annað mál að kostnaður Ríkisútvarpsins hefur vaxið mikið og miklum mun meira en vísitölur gefa tilefni til. Ég skal ekkert segja af hvaða ástæðum það er, en eitt af því sem verið er að kanna í því efni er t.d. sérstök úttekt sem Ríkisendurskoðun lætur nú fara fram á Ríkisútvarpinu og reyndar hefur útvarpsstjóri sjálfur brugðist mjög myndarlega við til að reyna að hagræða innan stofnunarinnar þannig að kostnaðarhækkunarlínan liggi ekki nánast eins og þráðbeint strik upp á við eins og hún hefur legið undanfarið ár. Ég hef lagt áherslu á að Ríkisútvarpið bæti sinn rekstur og ég tel að Ríkisútvarpið þurfi að gera það, þurfi að bregðast rétt við til að geta haldið sínum hlut. Ríkisútvarpið er og verður útvörður íslenskrar menningar og á að vera það. En að halda því fram, eins og haldið hefur verið fram hér í umræðu hvað eftir annað í vetur, að útvarpið megi ekki gagnrýna, gagnrýni sé fjandskapur við útvarpið, er misskilningur. Það er rangt. Ég vil þvert á móti orða það svo: "Vinur er sá er til vamms segir."



Herra forseti. Hér hefur staðið yfir fróðleg umræða, sem eðlilegt er, um þessa skýrslu hæstv. menntmrh. og ég tel að skýrslan, svo slæm sem hún er efnislega og illa úr garði gerð, hafi þó þjónað þeim tilgangi að hér hafa farið fram umræður sem eru mjög fróðlegar fyrir þá sem tekið hafa þátt í þeim og á þær hafa hlýtt, a.m.k. á það við um sjálfan mig. Ég hef haft af því gagn - ég vil ekki segja gaman vegna þess að það er ekki gamanmál sem hér er til umræðu, en þó hefur mér fundist að málflutningur stuðningsmanna hæstv. menntmrh. í þessu efni hafi verið mjög áhugaverður vegna þess að hann lýsir inn í ákveðinn hugarheim sem er fyllsta þörf á að reyna að skilja. Og hann er mér vissulega ekki ókunnugur, sá hugarheimur. En kannski vík ég fyrst að skýrslunni sjálfri sem einhver hv. þm. taldi, hvort það var hv. þm. Geir H. Haarde, held ég, sem byrjaði að klifa á því, að mér hafi komið illa að hún var lögð hér fram. Ég hefði helst ekki viljað sjá neina skýrslu um þetta mál. Það er mikill misskilningur. En ég hefði kosið að hún væri öðruvísi unnin og ég vil benda á eitt atriði til viðbótar við mörg sem fram hafa komið um alveg dæmalaust léleg efnistök hjá þeim sagnfræðingi sem hæstv. menntmrh. fékk til að taka saman meginefni skýrslunnar og byggir sína hörðu dóma á. Það er að finna á bls. 13 í skýrslunni. Kann að vera að aðrir ræðumenn hafi vakið athygli á þessu, en það sakar ekki þá að það sé gert enn og aftur. Það segir hér, eftir að fjallað hefur verið um umræður í Ríkisútvarpinu, dagskrárþætti að mig minnir að hann sé kallaður: "Þetta eru einu "viðræðurnar", sem ráðgerðar voru af Bandaríkjamönnum um baráttu gegn "byltingu kommúnista" á stjórnartímabili Stefáns Jóhanns Stefánssonar. Nafn hans er ekki að finna í áætlun þeirra fremur en í áðurgreindri skýrslu Þjóðaröryggisráðsins. Þó verður að telja mjög líklegt að "bréfið", sem Tangen kveðst hafa fundið um þetta efni, sé í raun þessi áætlun [sem þarna er verið að lýsa, tengd Þjóðaröryggisráðinu]. Hann haldi enn fram þessum ósannindum að nafn Stefáns Jóhanns komi þar fyrir og fari auk þess rangt með efnisatriði. Ef þessi tilgáta er rétt hefur Tangen einnig misnotað hér prentaða heimild því að áætlunin hefur verið prentuð í skjalaútgáfu Bandaríkjastjórnar (1977) og árið eftir var hún birt í dagblaðinu Þjóðviljanum." Hér er sagnfræðingurinn að kasta fram staðhæfingu og fer síðan að leggja út af tilgátunni, því sem hann sjálfur kallar tilgátu. Þetta eru vinnubrögð sem eru ámælisverð af manni sem gengur fram undir lærdómstitli og hefur fengið gæðastimpil frá hæstv. menntmrh. Ég vil ekki þar með fullyrða að þessi sagnfræðingur hafi ekki margt gagnlegt fram lagt. Það tel ég að liggi fyrir í ýmsum af hans ritgerðum margt sem að gagni má verða í sambandi við sögulegt mat. Það kom fram hjá hv. 14. þm. Reykv. í sambandi við þetta mál að það gæti verið þörf á að rannsaka sérstaklega hvernig títtnefndur Tangen stundar sína rannsóknarstarfsemi um öryggismál Íslands. Það er einmitt það. Það er ósköp eðlilegt að hv. þm., eftir að hafa rennt, sennilega í fljótheitum nokkrum, yfir þessa skýrslu, komist að því að umræddur Dag Tangen stundi einhverjar rannsóknir á öryggismálum Íslands.

Hann sendir öryggisskjöl fyrir Íslendinga. Það kemur fram í skýrslunni.

Aha. Við skulum aðeins líta á það atriði. Það tengist samsæriskenningu sem liggur í þessari skýrslu en er ekki fundinn nokkur efnislegur staður. Við skulum líta neðar á bls. 13. Þar stendur: "Svik, sem framin eru undir yfirskini fræðimennsku, getur verið erfitt að varast ef kænlega er um hnúta búið. Svo var þó alls ekki um pretti Dags Tangens, sem augsýnilega var ætlað að ófrægja látinn stjórnmálaandstæðing og koma höggi á flokk hans."  Hvernig kemst fréttamaður Ríkisútvarpsins á sporið sem verður til þess að hann fer að ræða við þennan mann og bera fram þessa frétt, Jón Einar Guðjónsson í Osló? Hann heyrir frásögn norska Ríkisútvarpsins eða sjónvarpsins af viðtali eða heyrir viðtal við þennan mann, sem hann hafði aldrei heyrt áður eða þekkti a.m.k. ekki, að ég hygg. Hann heyrir það líklega að kvöldi 8. eða þann 9. nóv. sl. og þar minnist þessi Dag Tangen í framhjáhlaupi, eins og sagt er á slæmu máli, á það að hann hafi rekist á einhver atriði varðandi öryggismál Íslands í sínu grúski, sem varðaði annars fyrst og fremst samskipti norskrar verkalýðshreyfingar og frammámanna hennar við bandaríska leyniþjónustu og bandaríska aðila fyrr á árum, Haakon Lie og fleiri slíkra. Þetta verður til þess að fréttamaðurinn í Osló fer að tala við manninn sem verður til þess að hann sendir þessa frétt. Haldið þið að Dag Tangen hafi verið að leita uppi fréttaritara Ríkisútvarpsins úti í Osló? Haldið þið að Tangen hafi haft í huga eitthvert samsæri gegn látnum íslenskum stjórnmálamanni þó að hann nefni þetta í viðtali við norskan ríkisfjölmiðil? Hvers konar rugl er hér á ferðinni? Þetta er eitt af mörgu sem er með þessum hætti í þessari skýrslu að hún verður ómerkt plagg sem einhver söguskýring eða sagnfræðilegt framlag.

Hvert sendi hann skjölin þegar hann sendi þau til Íslands? Vill hv. þm. lesa það í skýrslunni?

Ja, ég hef heyrt það í umræðunni að viðkomandi hafi sent einhver skjöl skólasystur sinni eða talið sig hafa sent skjöl til skólasystur sinnar. En að hann hafi stundað eða lagt fram einhverjar sagnfræðilegar rannsóknir varðandi Ísland, ég held að það sé enginn staður fyrir því. Ég hef ekki heyrt það nefnt a.m.k. En svona er hægt að ganga fram og þetta gerir dr. Þór Whitehead. Það er hann sem setur á blað þetta rugl sem hér stendur. Síðan eru menn hér að ítreka og endurtaka að hann sé óbrigðull og standi nú í sínu stykki, standi fyrir sínu. Ég verð að segja að ég hef orðið fyrir miklum vonbrigðum með framlag þessa fræðimanns vegna þessarar skýrslu. Það er auðvitað mjög alvarlegt mál þegar hæstv. menntmrh. síðan fer að kveða upp dóma reista á sleggjudómum þessa sagnfræðings í ýmsum tilvikum. Ég segi sleggjudómum því hann gengur fram sem dómari og talar um sannanir og annað af því tagi. Hann er ekki hér að leggja fram hlutlægt sagnfræðilegt innlegg inn í þetta mál eins og krefjast bæri af manni sem beðinn er um þetta verkefni af menntmrn. Því miður. En síðan kemur það sem ég vildi taka næst upp við hv. þm., t.d. hv. þm. Geir Haarde og hv. þm. Guðmund H. Garðarsson og fleiri viðstadda sem tekið hafa þátt í umræðunum, og það er þessi uppsetning mála sem snertir baráttuna sem þeir segja milli lýðræðis og einræðis sem þeir hafa verið að draga upp, þetta heilaga stríð sem þeir eru þátttakendur í og hafa skipað sér öðrum megin í sveit vegna þess að þeir eru svo sannfærðir um að það verði að verja Ísland með aðstoð herveldis eins og Bandaríkjanna gegn "rauðu hættunni". Auðvitað eru þetta sjónarmið. Viðkomandi hv. þm. hafa allan eðlilegan rétt til þess að draga þær ályktanir og taka þá afstöðu til mála. En ég segi hins vegar: Þetta er ekki lausnin. Ég hef talað oft á Alþingi Íslendinga um reynsluna af tilraunum í Austur-Evrópu undir merkjum sósíalisma til að "bæta heiminn" og ég hef gagnrýnt þau þjóðfélög hér og farið um þau hörðum orðum og íhlutunarstyrjaldir þeirra á jaðarsvæðum þar sem þau hafa sín áhrif, eins og í Afganistan. En að það leiði mig til þeirrar niðurstöðu að segja: Við eigum að beygja okkur undir vilja hins risaveldisins vegna þess að við eigum ekki annarra kosta völ því annars lendum við í gin eða klær rússneska bjarnarins er að mínu mati röng niðurstaða og hún er mjög háskaleg fyrir smáþjóð nú, eins og hún var fyrstu árin eftir að lýðveldi var stofnað á Íslandi þegar Bandaríkjunum tókst að ná markmiðum sínum um varanlegar herstöðvar á Íslandi sem þeir settu fram kröfuna um að yrði til 99 ára 1945 en þá var hafnað. Ég var að lesa það upp úr skýrslum, að að mati bandarískra sendimanna á þeim tíma var það vegna andstöðu þeirra sem þeir kalla kommúnista að dæmið gekk ekki upp 1945. En það liggur líka fyrir, m.a. í ritgerðum dr. Þórs Whitehead sem ég nefndi í dag, sem er hér að finna í Skírni 1976, hvernig bandarísk yfirvöld náðu markmiðum sínum á ótrúlega skömmum tíma, fyrst Keflavíkursamningnum 1946, síðan að keyra Ísland inn í Atlantshafsbandalagið með aðstoð annarra þeim vinveittra ríkja og út af fyrir sig okkar góðra granna, þar sem voru Norðmenn og Danir, en sérstaklega Norðmenn, og síðan að fá íslenska alþingismenn til að stíga það dæmalausa skref 1951 að ganga á bak orða og eiðstafa sem uppi voru hafðir á Alþingi Íslendinga í mars 1949 um að á Íslandi skyldi ekki verða her á friðartímum. Þessi skref voru stigin, þessar ákvarðanir voru teknar utan Alþingis, á skúmaskotafundum þingmanna sem ekki þorðu að standa Íslendingum og Alþingi Íslendinga reikningsskil sinna gerða, ekki á réttum vettvangi, heldur settu bráðabirgðalög og keyrðu málið síðan í gegnum þingið mörgum mánuðum síðar eftir að herinn var kominn og búinn að hreiðra um sig í Keflavík. Það er mjög gagnlegt að fá inn í umræðu sem þessa hreinskiptin orð frá manni eins og hv. 14. þm. Reykv. Guðmundi H. Garðarssyni vegna þess að það segir okkur býsna margt um á hvaða forsendum menn hasla sér völl. Og við verðum að reyna að skilja þær forsendur og við sem erum andsnúin þessum sjónarmiðum, þessari niðurstöðu, þurfum að taka þessi sjónarmið til athugunar og við þurfum að benda á aðrar lausnir til að tryggja það, sem ég efa ekki að sé sameiginlegur vilji manna á hv. Alþingi, að viðhalda borgaralegu lýðræði í þessu landi og sumir vilja að það verði ekki aðeins lýðræði til orðs og hugsana og félagafrelsis heldur líka efnahagslegt lýðræði þar sem íslenskum auði sé skipt á sæmilega réttlátan hátt. Mér er það alltaf mikil raun þegar hv. þm., sem mæla fyrir þessum sjónarmiðum og hafa talað í kvöld, gleyma framgangi þess herveldis sem þeir hafa tryggt aðstöðu í landinu, framgangi þess herveldis á ýmsum svæðum heimsins þar sem það fer sínu fram með mjög svipuðum hætti - ja, ekki betri en við vitum að gerst hefur af hálfu Sovétríkjanna og gert er á þeirra yfirráðasvæði. Hvernig er staða mála í Rómönsku Ameríku? Hverjir keyrðu niður lýðræðislega kjörna stjórn og lýðræðislega kjörinn forseta í Chile? Hverjir ganga fram með leyniþjónustu og herlið að vopni til að viðhalda efnahagslegri og stjórnmálalegri kúgun á svæðum þar sem þeir eiga í fullu tré við landslýðinn og telja sig ekki þurfa að líta á þær leikreglur sem sem betur fer hefur tekist að halda í sæmilegum heiðri í Vestur-Evrópu og sérstaklega á Norðurlöndum? Hafa menn engar áhyggjur af þessu? Hafa menn engar áhyggjur af því að skipa sér með þeim hætti í sveit með þessu risaveldi, styðja stefnu þess og gera rök þess að sínum rökum á þann hátt sem við heyrum hér úr munni manna? Ég bið menn að hugleiða þessi mál. Það er nefnilega svo að þegar ég er að rekja hér efni úr skýrslum bandarískra sendimanna, sem menn eru að kvarta undan að hafa verið lesnar upp í dag, þó skil ég ósköp vel að það svíði undan ýmsu því sem þar kemur fram, þá sjá menn þar inn í hugarheim sem ekki varð virkur á Íslandi með vopnum til þess að beygja okkur undir ok herveldisins og tryggja þeirra hernaðarlegu hagsmuni. Þess þurfti ekki. Það þurfti ekki að beita vopnunum. En þeim er beint að þeim hinum sömu á svæðum, þar sem þeir telja sér það henta og telja sér kleift að hafa í fullu tré við landslýðinn og þar fara fram myrkraverk og pyntingar með þeim hætti sem allir þeir sem fylgjast með í alþjóðamálum vita, en þekkja sem betur fer ekki á eigin líkama. Ég má til með að nefna eitt dæmi til viðbótar við það sem ég las upp fyrir hv. þm. í dag. Það er örstutt. Bandaríski sendiherrann fékk nefnilega frá samstarfsmönnum sínum greinargerðir um tillögur Trimbles til að ráða niðurlögum eða minnka áhrif skulum við segja kommúnistanna á Íslandi sem þeir kalla. Þeir skiluðu honum skýrslum. Einn þeirra segir, John McKesson, 3. sendiráðsritari 1948 í bandaríska sendiráðinu: "Í framhaldi af breytingum og aðgerðum sem stungið er upp á hér að ofan eru sett fram eftirfarandi meðmæli: Sem tæki til að koma í kring ofangreindri áætlun ætti að fara fram virk rannsókn á kommúnismanum á Íslandi á vegum sendiráðsins. Þetta ætti að fela í sér nána samvinnu við gagnnjósnastarfsemi íslensku ríkisstjórnarinnar" sem þeir voru að gera tillögur um að komið yrði á fót og höfðu fengið ákveðnar viðtökur og viðbrögð við frá íslenskum valdamönnum. "b. Hnitmiðuð áætlun um söfnun upplýsinga af öllum starfsmönnum sendiráðsins gegnum persónuleg sambönd. c. Finnist réttir einstaklingar innan kommúnistahreyfingarinnar og unnt verði að nálgast þá, ætti að nota hæfilegar mútur ["adequate bribes"] til að fá verðmætar upplýsingar. Sumir þessara þátta, sem nefndir eru hér að ofan, eru með réttu verkefni fyrir leyniþjónustuhóp" - eða The Central Intelligence Group eins og það heitir á enskunni. Hvað segja menn um þetta? Hæfilegar mútur. Leita uppi einstaklinga, nógu auðvirðilega menn sem eru reiðubúnir til að gefa verðmætar upplýsingar fyrir hæfilegar mútur. Og hvað segja menn um þetta, þar sem skrifar 2. sendiráðsritari Kenneth A. Byrnes 13. okt. 1948 þar sem hann er að fjalla um hugmyndina um að koma upp "Party militia" hér uppi á Íslandi, sveitum sem voru raunar myndaðar og birtust almenningi hérna fyrir utan veggi þessa húss 30. mars 1949, "Party militia", hvítliðasveitir. Hvað segir 2. sendiráðsritari um þær hugmyndir? "Tillagan um að við látum flokksliðssveitum á Íslandi í té vopn gæti verið erfiðleikum bundin þar eð við yrðum líka að láta fylgja einhvern til að þjálfa Íslendinga í notkun þeirra. Ef við látum Íslendinga hafa vopn skulum við líka gefa þeim handsprengjur og láta þá eyðileggja prentsmiðju Þjóðviljans. Ef við gerum það skulum við líka hvetja þá til að útrýma" -Það segir hér "eliminate". Ég þýði það "útrýma". Það má kannski segja útiloka eða einangra. - "leiðandi félaga í Kommúnistaflokknum. Allt má það setja fram sem varnir gegn kommúnismanum. Umræða mín um þetta atriði er auðvitað ýkt, en ég hygg að við eigum ekki að blanda okkur í innanlandsmál annarrar þjóðar nema við séum reiðubúnir að framfylgja fullkominni OSS-aðgerð og ganga leiðina á enda."  Virðulegur forseti. Ég taldi rétt að fjalla um nokkur grundvallaratriði að baki þessarar umræðu og mig hefði langað til þess vegna þess sem hér hefur komið fram að fara í gegnum nokkra þætti úr ritgerð Þórs Whitehead, Lýðveldi og herstöðvar, sem er að finna í Skírni 1976, því að þar er skjalfestur af títtnefndum sagnfræðingi aðdragandi þess að Bandaríkin náðu hér tangarhaldi, fyrsta áfanganum til að tryggja sér varanlegar herstöðvar í landinu með Keflavíkursamningnum 1946. Þar eru raktar með skýrum hætti og stuðst við upplýsingar og einkaminnisblöð forustumanna t.d. Sjálfstfl. á þessum tíma, sem nefndur sagnfræðingur hafði aðgang að, og rakið hvernig hlutirnir gerðust. Ég er ekki að halda því fram að þar sé sagður allur sannleikur, þar sé allt framreitt, en að svo miklu leyti sem það er gert hérna er það svo upplýsandi um þessi efni að eftir að hafa farið í gegnum þetta og þær upplýsingar sem ég var að lesa upp í dag fyrir þingheimi virkar þessi umræða um Dag Tangan og fréttina í Ríkisútvarpinu sem slíkt aukaatriði þessa máls að það er alveg furðulegt að það skuli vera tilefni skýrslugjafar, ofanígjafar og rassskellingar af hálfu hæstv. menntmrh. á Ríkisútvarpið eins og hann hefur hér tilburði til. Það liggur fyrir í þessari ritgerð Þórs Whiteheads í Skírni og það liggur fyrir í því sem birt hefur verið t.d. í nú opinberum skjölum vestur í Bandaríkjunum yfir þetta tímabil, að íslenskir valdamenn, bæði títtnefndur Stefán Jóhann Stefánsson, Bjarni Benediktsson og fjölmargir aðrir, sem koma við þessa sögu, töldu sér henta að vera í mjög nánu samstarfi við sendimenn erlends ríkis, sendimenn erlends stórveldis um þeirra áætlanir til að ná tangarhaldi uppi á Íslandi og ekki síður um að klekkja á pólitískum andstæðingum hér innan lands undir nafni baráttunnar gegn kommúnismanum, ofsækja menn, svipta menn störfum, færa menn til í störfum vegna kommúnískra tilhneiginga. Það þurfti ekki meiri rök til. Og ráðherrar Íslands á þessum tíma gerast verkfæri stórveldisins í þessum efnum. Svo eru menn að fjargviðrast út af einhverri frétt utan úr Noregi og segja: Það verður að hvítþvo minningu látinna manna og það er alveg skelfilegt þegar menn eru að ræða um hvað gerst hafi hér í fortíðinni ef menn eru svo dauðir sem hafa tekið þátt í því. Ég vildi gjarnan fá ráð til þess hvernig menn ætla yfirleitt að standa í sögugrúski eitthvað til baka ef það má ekki minnast á neitt sem snertir látna menn. Ja, hvað um Íslandssöguna? Hvað um 13. öldina sem er kannski viss hliðstæða þess sem hefur verið að gerast uppi á Íslandi á þessari öld, sturlungaöldin sú? Svo eru menn að reyna að víkja út af borðinu umræðu um Íslandssöguna einhverja áratugi aftur í tímann vegna þess að menn séu gengnir til feðra sinna sem hafa verið þar þátttakendur. Svo eru menn að glugga í einhver stúdentaskrif til þess að leiða fram ***hjá því sem skiptir sköpum í íslenskri pólitík. Og er ég þó ekki að biðjast undan neinu sem þar kom fram og mér er eignað, langt frá því, og hlýt ég að minnast á það aðeins. Það vill svo skemmtilega til að þeir eru í miklum erfiðleikum, Heimdellingarnir sem stálu einkabréfunum og skjölunum frá okkur svokölluðum SÍA-mönnum á sínum tíma, að framreiða það með þeim hætti að hentaði. Og hvers vegna? Vegna þess að þessi bréfaskipti okkar ungra námsmanna höfðu að verulegum hluta að geyma harða gagnrýni á það þjóðskipulag sem við kynntumst í Austur-Evrópu og Morgunblaðið lagði undir sig forsíðurnar með flenniletri vorið 1962 til þess að sýna fram á, einmitt með okkar orðum og þessum stolnu bréfum okkar, að þetta væri bara svo andskoti slæmt í Austur-Evrópu, rétt eins og Mogginn hefði verið að segja. Það er svolítið erfitt, sem síðan var reynt í sömu andránni að koma inn hjá þjóðinni, að þarna væru fimmtu herdeildarmenn á ferðinni, þarna væru í uppvexti og uppeldi piltungar sem ættu að tryggja valdatökuna og framtíðarríkið hér uppi á Íslandi. Þetta gekk illa saman. Þess vegna er það nú svo að það er ekki mjög margt fróðleikskornið að finna þarna, fyrir þá sem ætla að koma höggi á hreyfingu sósíalista á þessum tíma, né heldur seinna í þessu riti sem Heimdallur auðvitað þurfti að borga sín ritlaun fyrir og var dæmdur til eftir að hafa stolið bréfunum okkar og það var ekki nema réttmætt. Þeir fengu sinn dóm. En það er aukaatriði í þessu máli. Alvaran tengist framtíðinni. Alvaran tengist fjölmiðlun á Íslandi sem er orðin í okkar samfélagi eins og víða annars staðar slíkt veldi að það skiptir gífurlega miklu máli hvernig hún þróast, hvernig hún fær að þróast. Og það er áhyggja okkar, sem höfum verið að mæla varnaðarorð í þessari umræðu, að okkur þykir sem núverandi valdamenn á Íslandi séu að nota mistök fréttastofunnar í nóvembermánuði sl. til að keyra menn þar niður, til að hræða menn frá því að gegna skyldum sínum sem upplýsingaaðili. Mér finnst að mörg orðin í þessari skýrslu hæstv. menntmrh. í inngangi hennar og í lokaorðum beri þessum hugmyndum allt of órækt vitni, þessum heilaþvottarhugmyndum sem lesa má út úr þessu plaggi. Hæstv. menntmrh. sagði í sínu máli áðan að hann vildi veg Ríkisútvarpsins sem bestan. Ja, betur að satt væri, betur að fylgt væri eftir. Og hann var að reyna að segja okkur hér að það hafi bara verið gert vel við þessa stofnun fjárhagslega. Æ, það hafi að vísu verið klipinn af henni þarna lögbundinn tekjustofn, en hann færi ekki til dagskrárgerðar, o-nei. Það voru 300 millj. í fyrra sem þannig var klipið af og það verða 150 eða 200 í ár eftir því hvað menn hafa áætlað tolltekjurnar sem var klipið af og kom í veg fyrir að þessi stofnun geti byggt sig upp og náð til landsmanna á sómasamlegan hátt, að unnt sé að byggja hér upp langbylgjukerfið sem er að falli komið og algerlega úrelt. Þetta eru aðgerðir fyrrv. og núv. ríkisstjórnar, aðgerðirnar sem hv. 3. þm. Vesturl. Eiður Guðnason hafði uppi mörg og stór orð um hérna uppi í Ed. í fyrra þegar hann var í stjórnarandstöðu en sem fjmrh. sama flokks gerði síðan að sínum aðgerðum við fjárlagagerð yfirstandandi árs. Og svo kom hæstv. menntmrh. og sagði: Já, en afnotagjöldin hafa bara hækkað meira en framfærsluvísitalan. En hvað gerðist, hæstv. menntmrh., í tíð forvera þíns í þessum efnum? Frá ársbyrjun 1986 til 1. júlí 1987 voru afnotagjöld Ríkisútvarpsins ekki hækkuð nokkurn skapaðan hlut heldur hríðlækkuðu með verðbólguverðrýrnun á öllu þessu tímabili. Engin hækkun afnotagjalda á þessum tíma, en þeim mun myndarlegri hækkun á seinni hluta 1987.

1986 var hækkunin 15,1% þegar framfærsluvísitala hækkaði um 13,5.

Já, já, við skulum skoða það. Ég hef þessar tölur ekki fyrir framan mig. Ég hef bara upplýsingar um þetta efni sem voru framreiddar hér og ekki gerðar athugasemdir við við undirbúning fjárlaga og lánsfjáráætlunar í vetur. Nei, það skal áreiðanlega ekki standa á Alþb. að hlúa að Ríkisútvarpinu og fyrir Sþ. liggur sérstök tillaga flutt af alþýðubandalagsþingmönnum um það efni, kosningu sérstakrar nefndar til að taka á málefnum Ríkisútvarpsins með uppbyggjandi hætti. Auðvitað þarf að búa að þessari stofnun, sem sett er í samkeppnisumhverfi hinnar svokölluðu frjálsu fjölmiðlunar, þannig að hún geti rækt menningarhlutverk sitt og staðist þá samkeppni, ekki með lágkúrulegu efni skemmtanaiðnaðarins heldur með því að tryggja framlag til íslenskrar menningar. Ég vitnaði fyrr í dag í Reykjavíkurbréf skrifað af Matthíasi Johannessen, að ég hygg í gær. Það mun hafa komið í fyrradag. Þar voru mælt þarfleg og réttmæt orð um hætturnar á núverandi fjölmiðlun, hinni svokölluðu frjálsu fjölmiðlun, hætturnar á lágkúru, hætturnar á hernámi hugarfarsins í því fjölmiðlaumhverfi sem núverandi og fyrrverandi ríkisstjórn hafa verið að skapa og hlúa að á sama tíma og þrengt er að Ríkisútvarpinu með þeim hætti sem við höfum rætt hér oft áður. Það þýðir hins vegar ekki að mæla fagurt um íslenska menningu ef það er ekki tryggt að jarðvegurinn sé þannig að við getum vænst úr honum góðrar sprettu. Og vegna sagnfræðilegra athugana, sem hér hafa verið til umræðu, vil ég að lokum, virðulegur forseti, ítreka það sem hefur verið inntak í mínum ræðum um þetta efni í fyrra og á þessu ári. Við eigum ekki að láta okkur nægja að rýna í erlend skjöl og skrif erlendra manna. Við eigum að vera menn til þess að halda til haga íslenskum gögnum, íslenskum heimildum með þeim hætti að þær séu aðgengilegar. Það hefur ekki verið gert þrátt fyrir áskoranir. Fyrir Sþ. liggur fsp. til núv. hæstv. utanrrh. um hvenær vænta megi þess að heimildir um íslensk utanríkismál og samskipti við erlend ríki verði aðgengilegar. Það er stórt mál og það gæti orðið kannski til þess að draga aðeins úr getsökunum sem fram hafa komið í þessari umræðu, eyðunum sem menn eru að reyna að spá í. Og hvers vegna sameinumst við ekki um það að hlúa að þeim menningarþætti hér á heimagrund með því að draga fram plöggin sem væntanlega hafa varðveist úr sögu lýðveldisins um þessi samskipti?