Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á lögum nr. 80/1966, um kísilgúrverksmiðju við Mývatn, á þskj. 800, sem er 510. mál þingsins. Í frv. er lagt til að iðnrh. fái heimild til að selja 51% eignarhlut íslenska ríkisins í Kísiliðjunni hf. við Mývatn og að söluandvirðið renni til atvinnuuppbyggingar í þeim sveitarfélögum sem eiga verulegra hagsmuna að gæta vegna kísilgúrverksmiðjunnar. Sölusamningur um hlutinn hefur þegar verið gerður við Allied EFA hf. með fyrirvara um samþykki Alþingis. Í frv. er lagt til að ákvæði laganna um kísilgúrverksmiðju við Mývatn verði felld úr gildi að undanskilinni 12. gr. um kísil úr sjó. Kísiliðjan mun þá lúta almennum lögum en ekki sérlögum. Lög nr. 36/1974, um verndun Mývatns og Laxár, munu þó standa óbreytt. Ákvæði um kísilgúrsjóð munu að mestu standa óbreytt. Þegar og ef hægt verður að taka kísilgúr úr Mývatni mun sjóðurinn ekki lengur fá tekjur af námagjaldi og mun því framtíð sjóðsins ráðast af því hvort fé fáist af fjárlögum samkvæmt ákvörðun Alþingis hverju sinni. Þetta frv. á sér nokkuð langan aðdraganda. Árið 1998 stofnuðu EFA hf., þ.e. Eignarhaldsfélagið Alþýðubankinn hf., og bandarískt fyrir tæki, Allied Resource Corporation, nýtt fyrirtæki, Allied EFA hf. Aðrir íslenskir fjárfestar eiga um þriðjung í Allied Resource. Tilgangur Allied EFA hf. er m.a. fjárfestingar í framleiðslufyrirtækjum á sviði orkufreks iðnaðar, efnaiðnaðar og endurvinnsluiðnaðar. Hið nýja fyrirtæki keypti hlut í norsku fyrirtæki sem heitir Promeks ASA. Promeks hefur unnið í nánu samráði við norsk iðnfyrirtæki að því að þróa aðferð til framleiðslu á kísildufti og býr fyrirtækið yfir einkaleyfi til að framleiða duftið með þessari nýju aðferð. Kísilduft er meðal annars hægt að framleiða úr kísilryki, kísilgúr, kvarsi, perlusteini og vikri og er notað sem fylliefni í margs konar iðnaðarvörur, svo sem gúmmí, plast, málningu o.fl. Forsvarsmenn Allied EFA hf. fóru þegar að leita að hentugum stað fyrir tilraunaverksmiðju til að reyna þessa nýju tækni. Í þessu skyni ræddi Allied EFA hf. við iðnaðarráðuneytið sumarið 1998 um mögulega staðsetningu tilraunaverksmiðjunnar, og síðar iðnaðarverksmiðjunnar, í Kísiliðjunni hf. við Mývatn. Ekkert varð úr samningum við Allied EFA hf. á árinu 1998. Þríhliða viðræður voru síðan í gangi á árinu 1999 á milli Allied EFA hf., World Minerals og íslenska ríkisins á árinu 1999 en þær leiddu ekki heldur til sölu Kísiliðjunnar hf. Réðist það einkum af því að World Minerals sá sér ekki hag í því að selja eignarhlut sinn en það var skilyrði af hálfu Allied EFA hf. að bæði íslenska ríkið og World Minerals seldu hlut sinn. Á árinu 2000 reisti síðan Allied EFA hf. tilraunaverksmiðju í Norður-Noregi til að prófa vinnsluferlið og gæði framleiðslunnar. Á síðasta hausti tóku Allied EFA hf. og World Minerals aftur upp viðræður og leiddu þær til þríhliða samninga um sölu verksmiðjunnar með íslenska ríkinu. Það er mat íslenska ríkisins og World Minerals að framtíðarhorfur í kísilgúrframleiðslu séu tvísýnar. Rekstrarafkoma hefur ekki verið viðunandi í nokkur ár og vegna vaxandi til kostnaðar og nýrrar tækni eru ekki lengur sömu forsendur fyrir starfsemi verksmiðjunnar. Af þessum sökum tóku tveir stærstu eigendur Kísiliðjunnar hf. þá ákvörðun að skrifa undir samninga um sölu á sínum hlut í Kísiliðjunni hf. til Allied EFA. Með því er áframhaldandi atvinna við Mývatn tryggð eins og kostur er. Samningar um sölu verksmiðjunnar voru undirritaðir 13. febrúar 2001. Samningarnir voru bundnir ýmsum skilyrðum, þar á meðal fyrirvara um samþykki Alþingis. Samkvæmt samningunum skal yfirfærsla eigna eiga sér stað eigi síðar en 45 dögum eftir undirritun samninga. Skilyrði fyrir samningum eru eftirfarandi: Lögum nr. 80/1966, um kísilgúrverksmiðju við Mývatn, verði breytt þannig að iðnaðarráðherra fái heimild til sölu verksmiðjunnar og Kísiliðjan hf. starfi samkvæmt almennum lögum. Allir stjórnarmenn Kísiliðjunnar hf. samþykki sölu verksmiðjunnar en kveðið er á um það skilyrði í samþykktum hennar. Aðrir eigendur Kísiliðjunnar hf. en íslenska ríkið og Celite Corporation nýti ekki forkaupsrétt sinn. Stjórnir hlutaðeigenda félaga samþykki sölu verksmiðjunnar. Samningar á milli íslenska ríkisins og World Minerals verði felldir úr gildi. Kostgæfnisathugun hafi verið gerð. Íslenska ríkið og World Minerals skuldbundu sig með samningum að fella úr gildi alla samninga sem gerðir hafa verið á milli eigenda Kísiliðjunnar hf. til þessa. Samkomulag er þó um að söluskrifstofa World Minerals á Húsavík starfi áfram þar til kísilgúrframleiðslu verður hætt eða til ársloka 2005. Felld eru úr gildi öll sérákvæði um sölufélagið þannig að það mun framvegis lúta almennum íslenskum reglum sem gilda um hlutafélög. Áform eigenda Promeks um uppbyggingu fyrirtækisins fela í sér byggingu og rekstur nokkurra kísilduftverksmiðja. Að fenginni jákvæðri niðurstöðu á hagkvæmni kísilduftframleiðslunnar skuldbindur Promeks sig til að reisa næstu verksmiðju á lóð Kísiliðjunnar hf. Allied EFA hf. hyggst stofna félagið Promeks á Íslandi til að kaupa Kísiliðjuna við Mývatn og eiga og reka fyrirhugaða kísilduftsverksmiðju. Áformin eru í stuttu máli þau að kísilgúr verði framleiddur, að fengnu nýju námaleyfi, til ársloka 2004 með möguleika á framlengingu um allt að tvö ár. Þetta er gert til að tryggja að atvinna í sveitarfélaginu verði samfelld. Allied EFA hf. og World Minerals hafa gert með sér samkomulag um að söluskrifstofa World Minerals á Húsavík muni áfram selja kísilgúr frá Kísiliðjunni hf. Ákvörðun um byggingu kísilduftsverksmiðju Promeks á Íslandi verður tekin í ágúst 2002, og ef af verður, mun verksmiðjan verða byggð á árinu 2003 og hefja rekstur á árinu 2004. Herra forseti. Um langt árabil hafa staðið yfir deilur um það hvort starfsemi Kísiliðjunnar hf. hafi skaðleg áhrif á lífríki Mývatns. Með þessum samningi við Allied EFA hf. er möguleiki á að friður komist á um atvinnustarfsemi á svæðinu. Ríkið dregur sig út úr þessari atvinnustarfsemi og hleypir einkaaðilum að. Kísilgúrtaka úr vatninu er ekki forsenda fyrir vinnslu kísildufts. Allied EFA hf. hefur ýmis járn í eldinum og er óskandi að fyrirtækið muni glæða atvinnulíf í Mývatnssveit nýju lífi. Það verður hins vegar að koma í ljós. Þegar í ljós kom hvað markaðsaðstæður fyrir kísilgúr eru erfiðar lagði ég mesta áherslu á að atvinnustarfsemi á svæðinu yrði tryggð eftir því sem kostur væri. Að sjálfsögðu er ekki hægt, hvorki í þessari atvinnustarfsemi né nokkurri annarri, að veita tryggingu fyrir áframhaldandi starfsemi. Hins vegar er það mitt mat að með þeim samningum sem gerðir hafa við Allied EFA hf. sé atvinnustarfsemi á svæðinu tryggð að því marki sem unnt er. Herra forseti. Ég mæli með því að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. iðnn.

Herra forseti. Frv. sem hér liggur fyrir hv. Alþingi er eins og fram kom í máli hæstv. ráðherra niðurstaða af ákveðnu ferli sem verið hefur í gangi varðandi kísilgúrverksmiðjuna við Mývatn. Þar spila inn í bæði atvinnuhagsmunir Mývetninga og sömuleiðis hvernig menn vilja hafa umgengnina um þá sérstæðu náttúru sem þar er. Frv. í öllum sínum einfaldleik hljóðar náttúrlega fyrst og fremst upp á það að iðnrh. verði heimilt að selja þann eignarhlut ríkisins sem er í kísilgúrverksmiðjunni, eignarhlut sem er upp á 51%, og ég vil að það komi fram hér strax, herra forseti, að það er eðlilegt. Ríkið á ekki og þarf ekki að vera eigandi í verksmiðjum af þessu tagi ef ekki ber til þess brýna nauðsyn af einhverjum þeim sérstöku aðstæðum sem kalla eftir slíku. Ekki verður sagt í þessu tilfelli að svo sé. Atvinnusaga okkar Íslendinga segir okkur að á einhverju stigi hafi á býsna mörgum sviðum málum verið þannig fyrir komið að lítið var um fjármagn eða þekkingu þannig að hið opinbera kom að stofnun eða upphafi ýmiss rekstrar en í dag búum við við þær aðstæður að þess þarf ekki lengur með. Ríkið er þá fyrst og fremst sá aðili sem sér um að rekstrarumhverfi og starfsumhverfi fyrirtækjanna sé eðlilegt og síðan er auðvitað um að ræða eftirlitshlutverk með því að farið sé að þeim lögum og þeim reglum sem lúta að starfseminni. Herra forseti. Sama á að eiga við hvort sem um er að ræða verksmiðju í Mývatnssveit eða annars staðar. Hér háttar þannig til að einkaaðili er tilbúinn að taka við rekstrinum og ekki þá bara hluta ríkisins heldur hluta allra eignaraðila. Áform hans hafa komið fram opinberlega og eru hluti af því samkomulagi sem gert hefur verið við iðnrn. Þau eru kunn og eru m.a. rakin í grg. frv. Að þessu samanlögðu vil ég endurtaka að það er fullkomlega eðlilegt að fallast á að iðnrh. verði heimilt að selja þau 51% sem eignarhluti ríkisins hefur verið í þessu fyrirtæki. Að sjálfsögðu binda menn vonir við að með þessum gjörningi sé atvinnumálum í Mývatnssveit komið í öllu tryggara horf en verið hefur á undanförnum árum þar sem átök um umhverfismál, átök um framtíð kísilgúrverksmiðjunnar hafa sett mikinn svip á hvernig menn hafa litið til stöðu Mývatnssveitar og framtíðar hennar. Auðvitað er það svo að íbúar þar hafa verið afskaplega uggandi um sinn hag og framtíð sína. Í grg. kemur fram örlítil frásögn af skýrslu sem Byggðastofnun gerði árið 1997 um þýðingu Kísiliðjunnar fyrir efnahag og atvinnulíf í Mývatnssveit. Niðurstaðan varð sú að líklega mætti telja að 75 ársverk mundu hverfa úr atvinnulífi sveitarfélagsins ef starfsemi Kísiliðjunnar hf. yrði hætt og að um 210 íbúar þyrftu að finna sér annað lífsviðurværi að öðru óbreyttu. Eftir því sem mat Byggðastofnunar segir þá stendur eftir 260 manna samfélag sem yrði að stórum hluta í dreifbýli með um 130 ársverk og um 10% lægri meðallaun en nú er. Stundum skilja menn ekki hversu mikilvægir hlutirnir eru ef tölurnar eru litlar en ef þetta væri yfirfært yfir á aðrar stærðir eins og yfir á Reykjavík og menn þyrftu að líta til þess að fast að því helmingur íbúa yrði að finna sér lífsviðurværi eða búsetuskilyrði annars staðar sjá menn auðvitað hvert hlutverk þessi atvinnurekstur hefur haft í Mývatnssveit og hversu stóran hlut hann hefur átt að uppbyggingu í sveitarfélaginu og því mannlífi sem þar hefur verið lifað. Herra forseti. Þess vegna er afskaplega mikilvægt að nú liggja fyrir áætlanir um það hvernig hægt er og vonandi verður unnt að halda áfram atvinnurekstri á þessu svæði, atvinnurekstri sem getur þá væntanlega lifað í bærilegri sátt við umhverfi sitt þannig að þeim deilum sem verið hafa linni, þær verði settar niður með tímanum vegna þess að sá atvinnurekstur sem við tekur er ekki háður kísilgúrtöku úr Mývatni með sama hætti og verksmiðjan sem nú starfar, Kísiliðjan. Óöryggið á undanförnum árum hefur ekki aðeins, herra forseti, verið vegna deilna sem uppi hafa verið um réttmæti þess að nýta vatnið sem námu heldur hefur jafnframt legið fyrir að það námaleyfi sem verksmiðjan hafði mundi renna út á tilteknum tíma og að áður en það rynni út yrði náman í rauninni þorrin, þ.e. sú náma sem menn höfðu leyfi til að nýta eða sá hluti vatnsins. Kannski má segja að það sé eins og á elleftu stundu að hægt er að setja mál í nýjan farveg enda þótt skipulagsstjóri ríkisins hafi heimilað að kísilgúr yrði tekinn úr afmörkuðum svæðum í Syðriflóa að uppfylltum ströngum skilyrðum og að sá úrskurður hafi verið staðfestur af umhvrh. með þó nokkrum breytingum vegna þess að ég held að flestir hafi séð það fyrir, herra forseti, og sjái það fyrir að seint verði friður um kísilgúrtöku úr Mývatni. Það er því afar mikilvægt að það skuli geta komið til atvinnustarfsemi í Mývatnssveit sem nýtir þá þekkingu sem þar er, sem nýtir þann mannauð sem þar er með þeim hætti sem getur orðið og við bindum vonir við og að það sé þá starfsemi sem er ekki algjörlega háð því að nýta vatnið eins og gert hefur verið. Það held ég að sé kjarni málsins. Hæstv. iðnrh. fór yfir þau áform sem eru uppi um framhald atvinnurekstrar í Mývatnssveit og ég ætla ekki að lengja mál mitt með því að fara yfir það. Hins vegar finnst mér ástæða til að lýsa því yfir að mér finnst ánægjulegur og mér finnst það beri að fagna þeim samstarfssamningi sem iðnrh. og Allied EFA hafa skrifað undir. Ég held að mikilvægt sé að iðnrn. nái með þeim hætti sem þarna er samstarfi við fyrirtækið sem er að setja á stofn ýmiss konar starfsemi sem getur einkar vel átt heima ekki síst í Þingeyjarsýslum vegna þeirra landkosta sem þar eru með háhitasvæði og mikla orku en jafnframt fyrirtæki sem ekki eru mjög mannfrek. Mér sýnist að ef allt fer á besta veg getum við horft til þess að út úr þessum samstarfssamningi geti komið frekari atvinnutækifæri, atvinnutækifæri sem eru þá í hátækniiðnaði og geta nýtt bæði þekkingu sem er á svæðinu og ekki þá síður hitt: laðað fólk með menntun og þekkingu til að takast á við þessi verkefni. Herra forseti. Ég sit í iðnn. og mun þar að sjálfsögðu fá tækifæri til þess að fara nákvæmlega yfir þá þætti málsins sem ástæða er til að skoða nánar eins og það hvernig lögin líta út þegar búið er að fella út 1.--11. gr. í stað nýrrar 1. gr. og svo 12. gr. og hvernig hún er þá í samanburði við gildandi ákvæði og fá þá allar forsendur þeirra breytinga sem þar eru á ferðinni. En ég vil gjarnan í lok ræðu minnar nefna það sem ég a.m.k. rek augun í og ég veit að svo er um fleiri þegar þeir fá þetta frv. í hendur og lesa hér: ,,Iðnrh. er heimilt að selja 51% eignarhlut íslenska ríkisins í Kísilverksmiðjunni hf. við Mývatn.`` Af hverju fer fagráðherra með eignarhlut ríkisins í þessu fyrirtæki? Þetta er ekkert einstakt, við vitum það. Fagráðherrar hafa í einhverjum tilfellum farið með fyrirsvar eignarhluta ríkisins í viðkomandi fyrirtækjum og núna þegar menn hafa verið að hf-væða gömlu ríkisfyrirtækin eins og Póst og síma er það samgrh. sem fer með fyrirsvar eignarhluta ríkisins, fer með hlutabréfið í þessum fyrirtækjum, í Íslandspósti og Landssímanum. Þetta er óeðlilegt að mínu mati, herra forseti, og þetta er heldur ekki í samræmi við reglugerð um Stjórnarráð Íslands þar sem segir að fjmrn. fari með eignir ríkisins, þar á meðal verðbréf og hlutabréf svo og fyrirsvar vegna þeirra, m.a. að því er tekur til stjórnar fyrirtækja í eigu ríkisins að öllu leyti eða nokkru --- nema lagt sé til annars ráðuneytis. Þarna er reyndar til sá fyrirvari, að hægt sé að leggja til annars ráðuneytis en meginreglan á að vera hin. Mér finnst nauðsynlegt, herra forseti, að menn velti þessu aðeins fyrir sér vegna þess að auðvitað er mun eðlilegra að fjmrn. fari með fyrirsvar ríkisins hvað varðar eignarhlut í einstökum fyrirtækjum. Það hlýtur að orka tvímælis að sami aðili fari með æðsta vald í fyrirtæki og sá sem setur almennar leikreglur fyrir öll þau fyrirtæki sem starfa í viðkomandi grein. Mér finnst, og tel eins og ég sagði að ég tali þar fyrir hönd fleiri, að brýnt sé að þeirri meginreglu sem mörkuð er í reglugerðinni um Stjórnarráðið sé fylgt og að fjmrn. fari með eignarhlut ríkisins í sem flestum og öllum fyrirtækjum nema um sé að ræða einstök tilvik þar sem menn geti nýtt sér þessa aukasetningu ,,nema lagt sé til annars ráðuneytis``. Herra forseti. Það er betra fyrir alla að þessar leikreglur séu alveg skýrar og að opinber fyrirtæki verði þá ekki gagnrýnd a.m.k. fyrir að þau njóti þeirra forréttinda að sami aðili fari með fyrirsvar eignarhlutar í þeim og sé í rauninni æðsti yfirmaður þeirra og sá sem setur leikreglur fyrir allan markaðinn og öll fyrirtæki verða að lúta. Herra forseti. Ég held að á þessu stigi sé ekki öllu meira um þetta mál að segja nema menn vilji steypa sér út í umræður sem eiga þá síður við en hvað varðar eignarhlut ríkisins þar sem þetta frv. fjallar fyrst og fremst um hvernig skuli farið með eignarhlut ríkisins, og í þessu tilfelli er verið að leggja til að hann verði seldur. Auðvitað er hægt að halda langar ræður um atvinnumál á landsbyggðinni, um umhverfismál og ýmislegt fleira. Það gefur tilefni til þess, en ég ætla að láta það eiga sig nú, herra forseti. Mér sýnist að efni máls skipti hér öllu, þ.e. að ráðherra fái þá heimild sem hann leitar eftir til að selja eignarhlut ríkisins í Kísiliðjunni hf. við Mývatn og að það verði frágengið á Alþingi enda standa allar vonir til þess að það verði atvinnulífi í Mývatnssveit til framdráttar frekar en hitt.

Herra forseti. Maður getur sjálfsagt sagt sem stundum áður að það sé með blendnum tilfinningum sem maður ræðir málefni þessa fyrirtækis, Kísiliðjunnar við Mývatn. Þetta fyrirtæki hefur verið umdeilt og starfsemi þess á svæðinu frá fyrstu tíð og sérstaklega þó námugröfturinn af botni Mývatns í því sérstæða lífríki sem þar er og deilur um áhrif þessa inngrips í lífríkið á náttúruna hafa verið háværar og standa út af fyrir sig enn. Nú er það svo með kísilverksmiðjuna eins og svo margt fleira að ákvörðun um að reisa hana í Mývatnssveit var að sjálfsögðu barn síns tíma. Ég hef stundum spurt menn að því hvort þeim þætti líklegt að slík ákvörðun yrði tekin í dag, ef menn bönkuðu nú á því herrans ári 2001 á dyr hjá stjórnvöldum og færu fram á að reisa eitt stykki verksmiðju af þessu tagi og hráefni til vinnslunnar yrði sótt á botn vatnsins. Þykir mönnum líklegt að fallist yrði á slíkt eins og viðhorfin eru til umhverfismála í dag? Ég held að svarið sé nokkuð sjálfgefið. Langlíklegast er að aldrei mundi á slíkt reyna og ekki hvarfla að mönnum að fara af stað með slíkan atvinnurekstur við jafnviðkvæmar aðstæður og þarna eru, í einni helstu náttúruparadís landsins, sem Mývatnssveit og nágrenni, Laxá og allt umhverfi og lífríki óumdeilanlega eru. Tilvist verksmiðjunnar er hins vegar staðreynd. Hún hefur haft mikil áhrif á atvinnulíf á þessu svæði, ekki bara í Mývatnssveit, þar sem hún er burðarás atvinnunnar á móti landbúnaði og ferðaþjónustu, heldur og á Húsavík, í Suður-Þingeyjarsýslu allri og jafnvel á stærra svæði. Að sama skapi hefur sú óvissa sem uppi hefur verið um framtíð þessa fyrirtækis verið ákaflega bagaleg fyrir þetta svæði um langt árabil. Auðvitað hafa deilur þær sem verið hafa um starfsemina ekki verið skemmtilegar. Samfélagið hefur meira og minna verið þverklofið í viðhorfum sínum til málsins frá fyrstu tíð. Það er að sjálfsögðu ekki ástand sem neinn óskar sér. Segja má að ákvörðunin um að leyfa byggingu Kísiliðjunnar á sínum tíma sé dæmi sem menn mættu vel hafa í huga nú um stundir og í framtíðinni varðandi þær aðstæður sem menn geta lent í með því að fara út í umsvif af þessu tagi, sem byggja á inngripi í náttúruna og lífríkið með afleiðingum eða áhrifum sem ekki eru alltaf fyrirsjáanleg eða auðvelt að meta og spá fyrir um. Ég verð að segja, herra forseti, að mér hefur ekki þótt tíminn frá því að ljóst mátti vera, þ.e. síðustu 12--15 ár a.m.k., að um framtíð þessa fyrirtækis ríkti tvísýna til lengri tíma litið, hafa nýst mönnum vel til að huga að öðru í staðinn og undirbúa þá mögulegu niðurstöðu sem mér hefur lengi þótt blasa við að starfseminni yrði að ljúka þannig að samfélagið, byggðarlagið, atvinnulífið á þessu svæði væri betur í stakk búið til að takast á við slíkar breytingar. Þess vegna má segja, herra forseti, að það sé mikið fagnaðarefni --- menn hafa auðvitað bundið við það vonir lengi --- að sú lausn kunni að finnast í málinu að umdeildasta þætti starfseminnar, námugreftrinum á botni vatnsins, lyki en eftir gæti staðið iðnaðarstarfsemi eða umsvif sem þýddu að byggðarlagið yrði ekki fyrir áföllum í atvinnulegu tilliti. Herra forseti. Þetta frv. og þeir möguleikar sem liggja þar á bak við eru að mörgu leyti fagnaðarefni verði þetta mál til þess að hinum umdeilda námugreftri ljúki og betri sátt skapist um þann atvinnurekstur þar yrði til staðar í breyttu formi. Ég bind vonir við að svo geti orðið og fagna því ekki síður en hver annar ef loksins hillir undir lausn í þessu erfiða máli sem hefur í sér fólgna slíka möguleika. Í þessu sambandi má reyndar spyrja hvernig á því stóð að þessi kostur var ekki rækilegar skoðaður fyrir einu og hálfu til tveimur árum þegar hann var uppi á borðinu. Þá var sá möguleiki að því er virtist í hendi að hér risi tilraunaverksmiðja á þessu sviði sem nú er verið að byggja í Noregi. Ég leyfi mér að inna eftir því hvort það sé rétt, sem þráfaldlega heyrist, að ein af skýringunum hafi verið áhugaleysi þáverandi ráðamanna iðnaðarmála sem hafi stillt dæminu þannig upp að slík starfsemi yrði að koma til viðbótar hinu hefðbundna kísilgúrnámi en ekki í staðinn fyrir það og að á því hafi málið m.a. strandað. Þetta mál er a.m.k. ekki nýtt af nálinni í þeim skilningi að til staðar hefur verið áhugi þessa fyrirtækis á því að skoða þann möguleika að breyta starfseminni og nýta að hluta þá aðstöðu sem fyrir er og orkuna en þó ekki síst mannafla og þekkingu til annars konar iðnaðarstarfsemi eða úrvinnslu á kísil en þarna hefur farið fram. Auðvitað er ýmislegt óljóst í framhaldi málsins. Að sjálfsögðu verður að bíða þess að það skýrist. Ég vil aftur á móti láta það koma fram að ég er stuðningsmaður þess að á það verði látið reyna að þessi kostur gangi upp, að starfseminni verði breytt, dælingunni af botni vatnsins hætt en annars konar úrvinnsla á kísilhráefni fari þarna fram, og vonandi, ef vel tekst til, með ekki minni og heldur meiri framtíðarmöguleikum en fólgnir væru í óbreyttri áframhaldandi vinnslu á kísilleðju af botni vatnsins. Óvissan tengist framhaldi mála næstu tvö til þrjú árin og hvernig skörunin verður, hvernig núverandi starfsemi hverfur úr sögunni og hve lengi þarf að halda henni áfram, hvaðan hráefnið kemur þá til þeirrar vinnslu og hvernig til tekst með það sem við á að taka. Ég vil einnig taka fram, herra forseti, það er að sjálfsögðu einnig fyrirvari af minni hálfu, að ég hef ekki haft aðstöðu til að kynna mér mikið þá starfsemi sem þarna á í hlut, þ.e. hvers eðlis hún er í einstökum atriðum, hvernig hún kemur mönnum fyrir sjónir í umhverfislegu tilliti, hvaða efnanotkun fer þarna fram og annað því um líkt. Það þarf að sjálfsögðu að athuga, skoða og meta í tengslum við hin nýju áform. Að síðustu væri fróðlegt, herra forseti, að heyra nánar um áform manna um aðgerðir til annarrar uppbyggingar til styrkingar atvinnulífinu á þessum slóðum. Ég tek það fram að ég er að sjálfsögðu sammála því að ráðstafa söluandvirði kísilverksmiðjunnar til þeirra hluta og þó meira væri og fyrr hefði verið. Sömuleiðis er ég fylgjandi því að kísilgúrsjóður fái áfram nokkrar tekjur næstu árin. Í reynd hefur það verið mesta hörmung sem hann hefur haft til skiptanna. Það hafa verið allt of litlir fjármunir til að verulega muni um það, fáeinar milljónir á ári má segja. Þau mál virðast óljós ef marka má þetta frv. og mætti spyrja hvort þau mál hafa eitthvað skýrst síðan frv. var sett saman eða greinargerð þess, hvort fjármununum, söluandvirðinu samkvæmt 1. gr., eigi að verja til einhverra sérstakra verkefna eða hvort þeir renni í kísilgúrsjóð og endurúthlutist þaðan ásamt öðru fé sem þar verður til skiptanna. Mér sýnist frv. þannig úr garði gert að hvort tveggja sé haft opið. Fyrir því kunna að vera einhver rök en fróðlegt væri að heyra hvort þau áform hafi eitthvað skýrst. Ríkið ber auðvitað mikla ábyrgð á þeim aðstæðum sem þarna hafa skapast. Það var frumkvöðull að því, sem aðaleigandi, að þessi verksmiðja reis á þessum stað og hafði þá umbyltingu í för með sér fyrir viðkomandi samfélag sem raun ber vitni. Það getur að sjálfsögðu ekki hlaupið frá ábyrgð sinni í þeim efnum, enn síður en ella væri og breytti svo sem ekki miklu þó um hefði verið að ræða fyrirtæki sem alfarið hefði verið í eigu einkaaðila. Áhrif þess á samfélagið og atvinnulífið á öllu þessu svæði eru augljós og í byggðalegu tilliti, félagslegu og á allan hátt bæri mönnum skylda til að líta til þeirra aðstæðna sem þarna hafa skapast þegar menn standa frammi fyrir breytingum af þessu tagi. Auðvitað eru þetta ekki einu dæmin sem við horfum upp á um slíkar stórfelldar breytingar. Ýmis byggðarlög í landinu þurfa af mismunandi ástæðum að mæta samsvarandi breytingum um þessar mundir. Ég lít svo á að ábyrgð stjórnvalda sé hin sama í þeim efnum hver sem orsökin er í sjálfu sér. Um þessi mál hafa Íslendingar fyrst og fremst talað en lítið gert þegar byggðarlög þurfa að takast á við breytingar af þessum toga. Því er öðruvísi farið í nágrannalöndunum. Þar hafa menn, sumpart vegna breyttra atvinnuhátta eða af öðrum ástæðum, þurft að takast á við stórfelldar breytingar. Við getum nefnt fiskveiðibæi þar sem fiskveiðar, úthafsveiðar og aðrar slíkar hafa dregist saman eða horfið. Stjórnvöld hafa víða farið í viðamiklar aðgerðir, t.d. á Bretlandseyjum, norðurströnd Þýskalands og víðar, til þess að mæta þeim. Við getum nefnt annað dæmi, býsna nærtækt í þessu tilviki, þar sem eru t.d. námabæir þar sem námuvinnslu hefur lokið en annað atvinnulíf verið byggt upp í staðinn og traustur grundvöllur haldist fyrir áframhaldandi blómlegri byggð þó að á gerbreyttum grundvelli sé. Ég hef stundum sagt, í tengslum við umræður um Kísiliðjuna, herra forseti, að ástæða væri til, fyrir þá hv. þm. sem ekki hafa átt þess kost, að heimsækja hinn forna námabæ Røros í hálendi Noregs. Þar búa um 4.000 manns í einangraðri byggð lengst uppi í hálendinu við landamæri Noregs og Svíþjóðar, sem mætti á fáeinum áratugum, um miðbik síðustu aldar og fram undir árið 1980, algerum umskiptum í atvinnulífi þar sem koparvinnslunni lauk á þremur áratugum. Koparvinnsla hafði verið alger undirstaða alls atvinnulífs í þessu byggðarlagi um árhundraðaskeið og það svo mjög að stóra koparnámufélagið átti meira að segja kirkjuna á staðnum. Geri aðrir betur. Norðmenn ákváðu að láta þennan bæ ekki leggjast í eyði heldur fóru í stórfelldar aðgerðir til eflingar atvinnulífi og uppbyggingu á öðrum sviðum. Þar var byggð upp með miklum opinberum stuðningi stærsta húsgagnaverksmiðja Noregs og ýmiss konar iðnaður auk þess að ferðaþjónusta var stórefld. Afleiðingin er sú að þar er nú blómstrandi bær, ívið stærri en fyrir var og hið fegursta mannlíf. Við vonum auðvitað að þetta geti þróast þannig í Mývatnssveit þar sem er afar sérstakt og gott mannlíf í mikilli náttúruperlu. Ég hef stundum sagt að Mývatnssveit sé næst því sem komist verður í að vera byggður þjóðgarður. Það er vitanlega mikilvægt að vel takist til við að samræma þar umsvif mannsins og sambúð við náttúruna. Ég bind vonir við að breytingar sem fólgnar eru í þessu frv. geti orðið liður í slíku og vona sannarlega að svo verði.

Herra forseti. Þetta frv., aðdragandinn að því og það sem fram undan er, markar tímamót við Mývatn. Segja mætti að það hafi legið í loftinu tvö síðustu ár að eitthvað þessu líkt kynni að gerast. Menn höfðu að vísu gert sér vonir um að ný verksmiðja risi við hlið Kísiliðjunnar þar sem kísilduft yrði framleitt þannig að atvinnulífið við Mývatn mundi styrkjast meira en ella en eins og nú standa sakir virðist svo ekki verða. Þessi slagur um Kísiliðjuna er orðinn nokkuð langur. Það er laukrétt sem hv. 3. þm. Norðurl. e. sagði áðan að hann hefur frá öndverðu verið mjög harður. Afstaða manna hefur í grófum dráttum farið eftir flokkum. Þó man ég að 1. þm. Norðurl. e. á þeim tíma, Karl Kristjánsson, var einn af þeim mönnum sem harðast og best barðist fyrir Kísiliðjunni þó flokksbræður hans væru þar ekki allir á sama máli. Ég hygg að óhætt sé að segja að afstaða Alþb., forvera flokks hv. 3. þm. Norðurl. e., Steingríms J. Sigfússonar, hafi á sínum tíma verið sú sama og hans nú, að ástæðulaust væri að reisa slíka verksmiðju við Mývatn. Sú afstaða hefur ekki breyst. Þetta er einn af þessum föstu punktum í tilverunni þó ótrúlegt sé vegna þeirrar góðu reynslu sem orðið hefur af Kísiliðjunni við Mývatn. Við sjáum það m.a. vel nú þegar að kreppir á Húsavík hversu mikla þýðingu það hefur að hafa þó bakhjarl í þessari litlu umdeildu verksmiðju uppi í Mývatnssveit. Þó þessi verksmiðja geri ekki meira fyrir Húsvíkinga en raun ber vitni þá munar sannarlega um það. Ekki þarf að spyrja oft að því hvaða áhrif það mundi hafa ef Kísiliðjunni yrði lokað og ekkert annað kæmi í staðinn. Auðvitað vonum við öll að sú kísilduftverksmiðja sem hér er efnt til muni rísa, fyrir því verði forsendur þegar fram í sækir. Það er þó ekki öldungis víst og því er mjög gott að ákveðið skuli að halda kísilvinnslu áfram a.m.k. í fjögur ár og e.t.v. tvö til viðbótar og jafnvel lengur, vil ég bæta við. Ég var einn af þeim mönnum sem lögðu hvað ríkasta áherslu á að öfgalaust yrði horft til þess hvort ekki væri gerlegt að taka kísilgúr úr Syðriflóa. Nú liggur fyrir að slíkt námaleyfi hefur verið samþykkt af umhvrn. og ég tel sjálfgert nú að fara í Syðriflóa vegna þess að ekki er heimild fyrir að dæla efni úr núverandi námasvæði eftir sumarið 2001. Ég vil ekki trúa því að náttúruverndarmenn og -konur hafi einungis miðað við árið 2001 til þess að stöðva algjörlega slíkan rekstur heldur hafi legið fyrir því gild rök að ekki mætti vinna lengur kísilgúr úr Ytriflóa. Það hlýtur mikil alvara að hafa verið á bak við þessa föstu dagsetningu, 2001, það er ekki hægt að líta á slíkt sem gamanmál. Þess vegna tel ég nauðsynlegt að eyða ekki tímanum í gagnslaust raus yfir því og stíga skrefið og taka kísilgúr úr Syðriflóa. Þeir fjármunir sem þar eru í húfi eru rétt eins og mislæg gatnamót í Reykjavík og ekki það, kannski helmingurinn af því, svo það eru ekki miklir fjármunir ef við erum stödd í höfuðborginni þó að muni kannski um slíka peninga þegar komið er til Mývatnssveitar. Maður má ekki láta sér þá vaxa í augum þó að þangað sé komið því að Mývatnssveit hefur lengi gefið okkur mikið. Ég geri mér vonir um að hv. alþm. séu mér sammála um að það yrði dapurlegur endir ef svo ólíklega vildi til að kísilduftverksmiðjan risi ekki vegna óvarkárni vegna þess að menn hafi ekki hugsað dæmið til enda og séu þá ekki forsendur fyrir því að halda kísilgúrrekstrinum áfram. Hér stendur vissulega að síðustu ár hafi rekstrarafkoma verksmiðjunnar verið óviðunandi. Verksmiðjan hefur unnið við óviðunandi aðstæður. Það hefur verið veitt miklu fé til þess að reyna að finna leiðir til að vinna kísilgúrinn úr vatninu. Orkan hefur að miklu leyti farið til þess og stundum hefur komið fyrir að orka framkvæmdastjóra hefur aðallega farið í réttlætingu eða málafylgju, farið í að reyna að skilja þá óvild sem ýmsir báru til verksmiðjunnar og af þeim sökum vannst kannski ekki tími til að huga eins að rekstrinum og ella mundi. Auðskilið er að kísilgúrverksmiðjan hefði varið fjármunum sínum með öðrum hætti síðustu ár ef hún hefði getað treyst því að rekstrarleyfið yrði til einhverrar framtíðar, kannski 10, 20, 30 ár, ég vil segja ekki skemmra en kannski 10, 15 ár. Þá hefðu menn kostað kapps um hvers konar hagræðingu þó að hún borgaði sig kannski ekki á einu eða tveim árum. Af þessum sökum er mjög hæpið að halda því fram að kísilgúrverksmiðjan geti ekki verið arðvænlegt fyrirtæki eftirleiðis sem hingað til og hefur raunar stundum dökknað í álinn, svo ekki sé meira sagt á ferli verksmiðjunnar. Ógleymanlegt er okkur sem þangað komum í náttúruhamförunum hvernig húsin klofnuðu og gjár opnuðust en allt stóð verksmiðjan þetta af sér. Ég legg þess vegna áherslu á að í þessum efnum verði ekki látið við það sitja að gera einhvern bráðabirgðasamning um Ytriflóa sem gæti gert eftirleikinn erfiðari ef ekki kæmi til þess að kísilduftverksmiðjan rísi. Það er annað í þessu efni sem mér finnst líka mikið til umhugsunar. Ég man ekki hvort það var í árslok 1973 eða eftir áramótin sem lagt var fram á Alþingi frv. um verndun Mývatns og Laxár í Suður-Þingeyjarsýslu. Magnús Kjartansson var iðnrh. á þeim tíma og rökstuðningurinn fyrir þessu undarlega frv. og samþykki þess var Kísilgúrverksmiðjan í Mývatnssveit. Í þessum lögum stendur, með leyfi hæstv. forseta: ,,Reisa skal og reka náttúrurannsóknastöð við Mývatn.`` Þetta hefur í rauninni aldrei verið gert. Forstjóri þessarar rannsóknastöðvar býr í Reykjavík, ég hygg að hann stundi hér aðra atvinnu. Ég skal ekki segja ef maður hringir í símanúmer rannsóknastöðvarinnar, hvort símtæknin sé orðin svo mikil nú sem við Íslendingar ráðum yfir, þökk sé fyrrv. samgrh., að kannski sé hægt að hringja í símanúmerið í Mývatnssveit og hann svari í Reykjavík. Það má vera að þannig sé komið tækninni nú. En það breytir hinu ekki að þessi rannsóknastöð hefur aldrei nokkurn tíma orðið til þess að lyfta undir eitt né neitt í Mývatnssveit. Nú er spurning þegar við sjáum fram á það að nú er e.t.v. að ljúka rekstri kísilgúrverksmiðjunnar og þegar við heyrum líka hið óvænta, að hv. 3. þm. Norðurl. e. kvartar yfir því að við höfum ekki horft til framtíðar eins og vera skyldi og byggt upp annað atvinnulíf í staðinn fyrir kísilgúrverksmiðjuna ef hún lokaðist, þá hlýt ég að draga af því þá ályktun að við séum sammála um að tími sé kominn til þess að fella úr gildi lögin um verndun Mývatns og Laxár í Suður-Þingeyjarsýslu vegna þess að þessi lög og framkvæmd þeirra hefur valdið því að torsótt hefur verið fyrir Mývetninga að sækja inn á ný svið. Svona til gamans er hægt að geta þess að gamall Mývetningur hefur lengi látið sig dreyma um að reisa lítinn húskofa á Geiteyjarströnd en síðustu missirin hefur það stangast á við lögin um verndun Mývatns og Laxársvæðisins í Suður-Þingeyjarsýslu að húskofinn megi rísa. Eins höfðu menn hróflað upp gufubaði í Bjarnarflagi og fóru þar í gufubað þar sem mönnum þótti stundum gott að vera á síðkvöldum. Það stangaðist líka á við lögin um verndun Mývatns og Laxár í Suður-Þingeyjarsýslu svo að það varð að rífa kofann. Ýmislegt af þessu tagi kemur í ljós að hægt er að lesa út úr þessum lögum sem eru kannski eitthvert besta dæmi í íslenskum texta um það hvernig hægt sé að lesa á milli línanna og misskilja. Ég held þess vegna að við hljótum, ég og hv. 3. þm. Norðurl. e., að vera öldungis sammála um að tími sé kominn til þess að þessi lög verði numin úr gildi. Ég tek líka undir og gladdist raunar yfir því að hv. þm. skyldi geta um þá miklu náttúrufegurð sem er í Mývatnssveit og á þessum slóðum og talaði um þjóðgarð í því samhengi, ef ég man rétt. Ég er nú ekki einn af þeim mönnum sem vilja láta Náttúruvernd ríkisins passa upp á þetta svæði. Ég hef verið þeirrar skoðunar að Austfirðingar og Norðlendingar, ef þeir leggja saman, séu alveg menn til að rannsaka og gæta svæðisins norðan Vatnajökuls niður með Jökulsá, Ódáðahraun niður í Bárðardal og það sem þar er á milli. Þess vegna væri íhugandi hvort t.d. í Mývatnssveit og líka kannski á Egilsstöðum risu sjálfstæðar stofnanir sem sæju um rannsóknir og annað þvílíkt og friðun þessa svæðis sem yrði að öðru leyti í höndum heimamanna. Þá er ég að tala um að sveitarfélögin bera mikla ábyrgð. Þar sitja menn og konur sem hafa einnig orðið að ganga í gegnum kosningar og verða að svara fyrir gerðir sínar þar og ég hygg að rétt sé að fela þeim gæslu og umsjá þessa svæðis. Ég veit ekki hvort mönnum finnst það kannski spaugilegt en þegar því er velt fyrir sér hvar þeir eru sem helst hafa haft möguleika á því að rannsaka Mývatnssvæðið búa þeir allir í Reykjavík en sérfræðingur í mosa norður á Akureyri en ekki t.d. í Vestur-Skaftafellssýslu þannig að maður áttar sig ekki stundum alveg á því hvar vísindamennirnir setjast að. Stundum eru þeir ekki nálægt vettvangi og ég veit að hv. 3. þm. Norðurl. e., Steingrímur J. Sigfússon, þekkir það af samtölum við mikla náttúruunnendur í Mývatnssveit að þeir sakna þess og þykir sárt að geta ekki átt gott samstarf og notið trúnaðar hjá þeim mönnum sem bera helst ábyrgð á rekstri þeirrar stofnunar sem kölluð er Náttúrurannsóknastöð við Mývatn. Til þess að það sé alveg ljóst að löggjafinn ætlaðist til að þessi stöð yrði í því sveitarfélagi er í lögunum náttúrurannsóknastöð með litlum staf. Þess vegna er þetta ekki heiti á stofnun heldur er verið að tala um að menn séu þar og þá auðvitað allt árið því að varla fara menn að setja heil lög til að útvega einhverjum mönnum aukastarf. Ég á ekki von á því. Þá vil ég í annan stað segja vegna þess að ég vék áðan að þeirri lyftistöng sem kísilgúrverksmiðjan hefur verið Húsavík að ég hef fylgst með vaxandi kvíða með atvinnuástandi á Húsavík og þeim breytingum sem þar hafa orðið og liggja e.t.v. í loftinu. Ég álít að það sé rétt hjá hv. 3. þm. Norðurl. e. að við verðum að huga að eflingu atvinnulífs í Mývatnssveit, að fleiri atvinnufyrirtæki rísi þar, þar verði vaxandi byggð. Þá held ég að það sé kannski líka rétt að við þurfum að velta fyrir okkur nýjum rekstri á Húsavík eða við Skjálfanda í Öxarfirði. Því miður hefur okkur gengið illa að finna iðnað sem styðst við hveraorkuafl, gufuafl, sem er auðvitað lykillinn að því að ,,lífvænlegt`` sé að búa á þessum stöðum á háhitasvæðunum og er einmitt þetta umhverfi frá Öxarfirði um Húsavík til Mývatns. Við getum raunar haldið áfram lengra til suðurs. Það er gott dæmi um þá miklu möguleika sem þar eru ef menn fyndu leiðir og kynnu ráð til þess að nýta þá. Þess vegna vil ég taka mjög undir þau hvatningarorð sem komu fram um þau efni og leggja áherslu á að menn mega þá ekki vera með bábiljur. Menn verða þá að meina það sem þeir segja. Menn verða þá að standa við það að þeir geti hugsað sér að ný fyrirtæki rísi, jafnvel þó þau standi á fallegum stað. Jónasi Hallgrímssyni þótti oft sú náttúra falleg sem kom sér vel fyrir manninn, og ef ég man rétt kemur það fram í Sturlungu að enginn glæpur er svívirðilegri en sá að koma í veg fyrir það að fólk geti bjargað sér.

Hún er nú ekki eftir Jónas.

Sturlunga? Er hún ekki eftir Jónas? Mig minnti að hún væri eftir Jónas og hann væri úr Þistilfirðinum en það er kannski rangminni hjá mér, ég veit það ekki. En svona er nú þetta. Okkur liggur á að segja góð orð og raunar vinna að því að atvinna megi blómstra í landi okkar, ég tala ekki um í kjördæmum okkar og að fólk geti búið þar sem það langar til að búa, fái þar atvinnu við sitt hæfi en þurfi ekki að flytjast á braut.

Herra forseti. Ég ætla ekki að elta ólar við sumpart frjálslega útleggingu hv. þm. Halldórs Blöndals á orðum mínum en vil segja það eitt að ég er að sjálfsögðu fylgjandi því og hef verið talsmaður þess að stórefla rannsóknir við Mývatn og þar hefði svo sannarlega mátt búa betur að ýmsu á undanförnum árum. Ég nefni sem dæmi að enn hefur ekki tekist að koma á heilsárslandvörslu á þessu svæði og er þó þarna talsvert af ferðamönnum allan ársins hring. Það er hins vegar að mínu mati fullkomlega ósæmilegt að taka til orða eins og hv. þm. gerði að rannsóknastöðin hafi aldrei orðið til þess að lyfta undir eitt eða neitt í Mývatnssveit og leggja þá hluti þannig út að hún hafi nánast verið til óþurftar og einskis gagns og aðalvandamálið sé það að forstöðumaðurinn hafi ekki búið í Mývatnssveit. Staðreyndin er sú að rannsóknastöðin hefur skipt þarna miklu máli. Fyrir tilverknað hennar var t.d. gamli prestsbústaðurinn á Skútustöðum gerður upp og komið í myndarlegt og gott stand og er varðveittur og þjónar glæsilegu hlutverki. Þar er mikið um að vera frá því snemma á vorin og fram á haust. Það er einu sinni þannig að vettvangsrannsóknir í náttúrufræðum fara mjög gjarnan fram að sumrinu til eða yfir sumartímann, sérstaklega eins og aðstæðum er háttað í Mývatnssveit. Úrvinnslan fer síðan oft fram að vetri til og fer fram víða. Rannsóknirnar eru unnar af fjölda vísindamanna úr ólíkum greinum náttúrufræði og líffræði. Það eru engir slíkir fjölfræðingar til í dag að þeir gætu tekið sig upp og sett sig niður og unnið einir að öllum þessum fjölbreyttum rannsóknum á sviði líffræði, efnafræði, jarðfræði o.s.frv. þannig að þetta er unnið af fjölmörgum mönnum og úrvinnslan fer fram á fjölmörgum stöðum. Eftir stendur að það getur verið æskilegt markmið að reyna að byggja þetta eins mikið upp og aðstæður leyfa á staðnum. En menn verða að hafa þær aðstæður í huga sem rannsóknirnar verða að lúta og hvernig að þeim er staðið ef þeir vilja sýna umræðum einhverja sanngirni.

Herra forseti. Mér þykir vænt um að það skuli vera hægt að benda á það að Náttúrurannsóknastöðin hafi séð um það að endurbyggja gamla prestsbústaðinn á Skútustöðum. Hann var satt að segja orðinn svolítið slitinn svo ekki veitti af að gera eitthvað fyrir hann. En gagnrýni mín vissi nú ekki að því hvort Náttúrurannsóknastöðin stæði í húsbyggingum eða ekki eða tæki slíkt að sér. Á Skútustöðum eru ágætir menn aðrir sem kunna til þeirra verka og þurftu ekki á Náttúrurannsóknastöðinni að halda. En á hinn bóginn hefur sá tónn sem hefur komið frá þeim sem ráða Náttúrurannsóknastöðinni til fólks í Mývatnssveit verið vægast sagt óviðkunnanlegur að minni hyggju. Nú má vera að hv. þm. telji að svo sé ekki og sá tónn sé eins og svanasöngur í hans eyrum eða sálmasöngur, það veit ég ekki. En ég hef ekki kunnað við það orðbragð og þær sendingar sem þaðan hafa komið til Mývetninga.

Herra forseti. Okkur sem höfum lengi fylgst með aðstæðum á þessu svæði er vel ljóst að andrúmsloftið í samskiptum manna þarna hefur ekki verið eins og skyldi og ég tók það sérstaklega fram í ræðu minni að eitt bölið sem þessu ástandi hefur verið samfara hafi verið mjög hatrammar og hvimleiðar deilur þar sem lítið samfélag hefur verið rifið í tvennt. Að sjálfsögðu hafa ýmsir þeir vísindamenn sem þarna hafa verið við rannsóknir og störf og hafa þurft að reiða fram vinnu sín sem m.a. hefur verið falin í því að meta áhrif á lífríkið og gera grein fyrir rannsóknum, dregist inn í þær með ýmsum hætti. Það er alveg rétt og það hefur sjálfsagt leitt til óvildar á köflum og leiðinda í samskiptum manna. Ég hygg að hins vegar sé ekki hægt að setja dæmið þannig fram að þar hafi verið hinir vondu vísindamenn að sunnan eða aðkomumenn á móti heimamönnum heldur hefur myndin verið flóknari en það. Vísindamennirnir hafa heldur ekki verið allir einir í einum hópi í þessum efnum. Þar hafa verið átök líka eins og eðlilegt er. Ég minni líka á að fjölmargir erlendir vísindamenn hafa komið að þessu, einnig í gegnum tíðina, og hluti af þessum rannsóknum sem hafa skipt miklu máli, eins og rannsóknir Péturs Jónassonar, eru unnar við erlenda háskóla og þar fram eftir götunum. Mikil einföldun er að stilla dæminu þannig upp að hinn vondi forstöðumaður rannsóknastöðvarinnar sé að sunnan, búsettur fyrir sunnan, og kannski meira að segja það reginhneyksli að hann kunni jafnvel að svara í símann í Reykjavík þó að hringt sé í númerið í Mývatnssveit sem mér virtist að hv. þm. þætti mjög sérkennilegt. Þetta finnst mér ekki vera mjög uppbyggilegt. Hitt væri gott ef við næðum að gera átak í því að efla þessar rannsóknir og það er að sjálfsögðu markmið í sjálfu sér að heimamenn geti notið góðs af. Að síðustu varðandi lögin um verndun Laxár og Mývatns, bara til þess að halda því til haga sögulega séð, þá hef ég lært söguna þannig að tilurð þeirra laga sé ekki síður til komin vegna Laxárdeilunnar en vegna tilvistar Kísiliðjunnar við Mývatn.

Herra forseti. Ég átta mig ekki alveg á því hvort hv. þm. var að gefa í skyn að ég hafi sagt að Pétur Jónasson hafi verið að senda Mývetningum tóninn eða einhverjir aðrir vísindamenn. Ég var að tala um forstöðumann Náttúrurannsóknastöðvarinnar við Mývatn og þá menn sem þar réðu en ekki vísindamenn úti um heim. Ég veit ekki hvað þeir hafa sagt um þá hluti og er ekki að tala um það til að það liggi ljóst fyrir. Í annan stað hygg ég að eftirtektarvert sé að hv. þm. tók ekki undir þá skoðun mína að eðlilegt væri að vísindamenn beinlínis ynnu í Mývatnssveit. Við getum horft til annarra verkefna, t.d. eru náttúrufræðingar og vísindamenn víða um land. Ég get með engu móti skilið af hverju það er svo erfitt að fá menn til að taka undir að það eigi að gefa vísindamönnum tækifæri til að vinna við náttúrufræðistöð við Mývatn, ef hún á annað borð er til, við Mývatn. Af hverju menn skella við því skollaeyrum og fara alltaf undan í flæmingi þegar að því kemur. Það styrkir byggðirnar að þar búi háskólamenntaðir menn, ég tala ekki um vísindamenn og það breikkar með mörgum hætti atvinnulífið. Við vitum aldrei hvað getur vaxið upp úr því ef góðviljaðir menn, sem blönduðu sér ekki í deilur og stæðu utan við þær og reyndu að skilja það sem fram fer í sveitarfélaginu, settust að og bæru ábyrgð á slíkri náttúrurannsóknastöð við Mývatn. Það er algerlega út í hött að líta á það sem náttúrulögmál að þeir þurfi að standa í deilum við heimamenn.

Virðulegi forseti. Hér er til umræðu frv. til laga um breytingu á lögum nr. 80/1966, um Kísilgúrverksmiðju við Mývatn, með síðari breytingum. Frv. þetta kveður á um að iðnrh. sé heimilt að selja 51% eignarhlut ríkisins í Kísiliðjunni. Sem fulltrúi Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs í iðnn. fagna ég því að þetta frv. er komið fram vegna þess að eins og ég kem að síðar í máli mínu tel ég að þetta opni marga möguleika. Eins og komið hefur fram í ræðum manna á undan mér eru allir meðvitaðir um að starfsemi Kísiliðjunnar við Mývatn hefur verið mjög umdeild svo vægt sé til orða tekið, allt frá því að Kísiliðjan við Mývatn var stofnuð 13. ágúst 1966. Þess vegna er sú sýn sem sett er fram í þessu frv. með samningum um sölu Kísiliðjunnar allrar athygli verð og ber að skoðast. Ekki fer á milli mála að Kísiliðjan við Mývatn hefur gríðarlega þýðingu fyrir samfélagið í Mývatnssveit. Árið 1977 mat Byggðastofnun þýðingu Kísiliðjunnar fyrir efnahags- og atvinnulíf í Mývatnssveit og niðurstaðan varð sú að líklegt mætti telja að 75 ársverk mundu hverfa úr atvinnulífi sveitarfélagsins ef starfsemi Kísiliðjunnar hf. mundi hætta og um 210 íbúar þyrftu að finna sér annað lífsviðurværi að öllu óbreyttu. Eftir stæði 260 manna samfélag sem væri að stórum hluta í dreifbýli með um 130 ársverk og 10% lægri meðallaun en nú. Byggðastofnun reiknaði með að tekjur sveitarsjóðs gætu dregist saman um helming og tekjur Húsavíkurbæjar mundu dragast saman um 4% auk þess sem minni verkefni yrðu í tengslum við útflutning um Húsavíkurhöfn. Það liggur þess vegna ljóst fyrir að ekki er einvörðungu samfélagið í Mývatnssveit sem hér er um að ræða. Þessi starfsemi hefur haft mikla efnahagslega þýðingu fyrir Húsavík og raunar allt svæðið í kring. Þess vegna er mjög athyglisvert að nú skuli kominn upp sá flötur að nýtt fyrirtæki sem kaupir Kísiliðjuna hyggi á byggingu og rekstur kísilduftverksmiðju. Þetta fyrirtæki segist munu, að fenginni niðurstöðu um hagkvæmni kísilduftverksmiðju, skuldbinda sig til að reisa næstu verksmiðju á lóð Kísiliðjunnar hf. og eiga og reka fyrirhugaða kísilduftverksmiðju. Í greinargerð segir að áformin séu í stuttu máli þau að kísilgúr verði framleiddur, að fengnu nýju námaleyfi, til ársloka 2004 með möguleika á framlengingu um allt að tvö ár. Ég tel að það séu spennandi áform sem þarna er lagt upp með og ég vona svo sannarlega að með umfjöllun í iðnn. fáum við skýringar á því og getum haft áhrif á hvernig þessi áform verða sett út í veruleikann. Það sem ég tel þó kannski mikilvægast í þessu frv. er viðbótin við 12. gr. laganna, sem verður 2. gr., sem kveður á um að: ,,Starfræktur skal sérstakur sjóður, Kísilgúrsjóður, sem hafi það hlutverk að kosta undirbúning aðgerða til þess að efla atvinnulíf í þeim sveitarfélögum sem nú eiga verulegra hagsmuna að gæta vegna starfsemi kísilgúrverksmiðjunnar.`` --- Og það segir í frv.: ,,Ráðstöfunarfé sjóðsins skal vera: 1. 20% af námagjaldi kísilgúrverksmiðjunnar árið 2001. 2. 68% af námagjaldi verksmiðjunnar frá og með árinu 2002 og þar til kísilgúrvinnslu er hætt. 3. Framlag á fjárlögum samkvæmt ákvörðun Alþingis hverju sinni. 4. Aðrar tekjur.`` Ef til vill væri ástæða til að staldra við þriðja liðinn og kannski að framkalla meiri bindingu hvað fjárupphæðir varðar þannig að menn gætu skipulagt sig betur varðandi uppbyggingu á atvinnumálum í Mývatnssveit. Ég held að það væri ákaflega mikilvægt. Vegna þess að burt séð frá áformum eigenda Promeks, kaupendanna um kísilduftverksmiðju, liggur alveg ljóst fyrir að í Mývatnssveit og nánasta nágrenni verður að huga að atvinnuuppbyggingarmálum í víðara samhengi. Þetta er náttúruperla og það þarf uppbyggingu vegna umhverfismála, stígagerð o.fl. Það þarf að hlúa að ferðamannastarfseminni á svæðinu. Þörf er á alhliða umhverfisbótum í Mývatnssveit og ljóst að á næstu missirum verður gríðarleg starfsemi í nágrenni Mývatns á sviði orkumála, iðnaðar og ferðamála. Undir þær áætlanir þyrfti að fella svæðið austur fyrir, alveg austur að Kröflu en þar þarf töluverða uppbyggingu á næstu missirum. Uppi eru áform um heilsulind í einhverju formi í Námaskarði o.s.frv. Í mínum huga hefur þessi sjóður þannig gríðarlega mikla þýðingu. Þess vegna væri betra að hafa glögga mynd af umfangi hans svo gera megi ráðstafanir og áætlanir til lengri tíma um alhliða uppbyggingu í Mývatnssveit. Það dylst engum, þó allir viðurkenni hversu mikla þýðingu Kísiliðjan hefur haft fyrir Mývatnssveit, að starfsemin hefur náttúrlega í aðra röndina kostað ríkissjóð stórfé. Kísiliðjan er t.d. fóðruð orku frá gufuveitum ríkisins sem upprunalega voru settar á laggirnar af ríkissjóði. Ef ég man rétt voru fyrir 14 árum síðan afskrifaðar tugmilljónir króna hjá því fyrirtæki sem afhenti orkuna til Kísiliðjunnar. Óbeint hefur Kísiliðjan, ekki bara verksmiðjan sjálf heldur og annað tengt henni kostað stórfé. Ég vil líka taka undir þá gagnrýni að meðan Kísiliðjan var í svokallaðri biðstöðu, sem við getum sagt að sé fram að deginum í dag, þá höfðu menn ekki nein áform um heildstæða atvinnuuppbyggingu og er það miður. Ég held að þá hefði verið annað hljóð í mönnum og önnur staða ef menn hefðu gripið til einhverra hliðarráðstafana eins og víða er gert þegar stórar verksmiðjur hætta rekstri. Við þekkjum þetta svo víða. Við þurfum ekki annað en að fara til Mið-Englands þar sem kolanámurekstur hefur verið lagður niður. Þar hafa menn neyðst til að snúa sér að öðru og náð gríðarlega góðum árangri, m.a. með opinberum styrkjum. Mér finnst mikilvægt að það komi fram. Úr því að menn fóru um vítt og breitt í umræðunni þá ætla ég að leyfa mér það líka. Hv. 1. þm. Norðurl. e. hafði allt á hornum sér varðandi lög um verndun Laxár og Mývatns. Í raun hélt ég að sjónarmiðin sem þar komu fram heyrðu gærdeginum til vegna þess að lögin um verndun Laxár og Mývatns eru auðvitað verndunarlög. Menn verða að átta sig á því, þegar talað er í þessum dúr gagnvart landinu í heild sinni, að við erum nýbúnir að samþykkja lög um mat á umhverfisáhrifum framkvæmda. Vandséð er hver tilgangurinn er með að slá því fram að menn megi ekki byggja kofa á Geiteyjarströnd án þess að fá leyfi. Það má hvergi byggja kofa, ekki einu sinni sex læra reykkofa án þess að það fari fyrir skipulagsyfirvöld og mat á umhverfisáhrifum í heild sinni. Ég held að menn séu ekkert betur settir með því að agnúast út í lögin um verndun Laxár og Mývatns og telja að þau hafi þau áhrif að menn komist ekki neitt áfram. Heildarlögin setja að mörgu leyti sömu skorður við áformum manna um að byggja o.s.frv. Ég held að ef menn vilja vera raunsæir þá séu það ekki þau lög sem hindra uppbyggingu eða framtíðarplön í Mývatnssveit heldur vanti kannski skilninginn á því að vinna með lögunum. Það er sama hvar sveitarstjórnin er. Það þurfa allir að fara í gegnum skipulagsferli, fá framkvæmdir samþykktar o.s.frv. Ég held að allt of mikið sé gert úr því að lögin um verndun Laxár og Mývatns séu einhver þrándur í götu. Virðulegi forseti. Ég vil að síðustu segja að þetta frv. fer til umsagnar iðnn. og þar fáum við tækifæri til að fara betur í þessi mál. Við hjá Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði höfum ávallt lagt áherslu á að við værum ekki andvíg því að selja verksmiðjur í rekstri ríkisins. Við höfum lagst alfarið gegn því að selja úr ríkiseigu stoðkerfi landsins, hvort sem það er í rafmagnsmálum, heilbrigðismálum eða fjarskiptamálum. Verksmiðjurekstur af þessu tagi er ekki heilagur fyrir okkur og ég lít nú þannig á að við verðum betur í stakk búin til að gera góða hluti á svo mikilvægu verndarsvæði ef við stöndum hlutlaus gagnvart rekstrinum, gagnvart þeim sem hugsanlega færi í vinnslu á kísildufti á svæðinu. Oft er erfitt að sitja beggja vegna borðs. Frá stofnun verksmiðjunnar má náttúrlega segja að ríkið hafi setið beggja vegna borðsins. Kannski stæðu málin öðruvísi ef svo hefði ekki verið. Að síðustu þetta: Það mætti setja á langa ræðu um atvinnumál í Mývatnssveit og öllu því svæði en bara til að halda því til haga fyrir hv. 1. þm. Norðurl. e. þá erum við hjá Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði auðvitað hlynnt atvinnuuppbyggingu á jákvæðum nótum á öllu svæðinu. Málið snýst ekki um það heldur hvernig verði staðið að því. Það þýðir ekki að koma hvað eftir annað og leggja fram sínar hugmyndir og ef mótaðilinn vill ekki samþykkja þær þá fái hann í andlitið: Ja, þið eruð á móti öllu. Menn eru kannski ekki sammála um þær hugmyndir sem settar eru fram af mótaðilanum og vilja aðrar lausnir en þar með eru þeir ekki á móti öllu. Auðvitað vilja menn framfarir og nota orkuna. Málið snýst um hvernig eigi að nýta kostina. Það er gott til þess að vita að nú er að koma fram frv. um orkulög. Eins og allir vita búa Þingeyjarsýslur yfir gríðarlegum orkuforða. Ég vil enda þetta innlegg mitt með því að ég er jákvæður í garð þessa frv. Ég mun leggja mig fram um að koma málum svo fyrir að orkuforði Þingeyjarsýslna megi nýtast, á hvaða hátt sem ákveðið verður að vinna hann, því fólki sem býr næst þeim auðlindum sem svæðið býr yfir. Það er grundvallaratriði.

Herra forseti. Við ræðum hér frv. til laga sem heimilar ráðherra að selja hlut ríkisins í kísilgúrverksmiðjunni við Mývatn. Ég hlýt að gleðjast yfir því vegna þess að ég er á móti því að ríkið standi í svona rekstri og bisness. Ræða hæstv. iðnrh. var í takt við það. Þar var mikið rætt um bisness og alls konar tækni, um kísilryk, kísilgúr, kvars, perlustein og vikur og alls konar útlend nöfn á fyrirtækjum út og suður. Bisness og aftur bisness, herra forseti, á hinni háu löggjafarsamkundu Íslands. Í staðinn fyrir að setja almenn lög um atvinnulífið þá ræðum við um bisness en sem betur fer, herra forseti, deyjandi bisness af því að nú á að fara að selja þetta. Það játast. Reyndar gátu menn ekki látið lögin alveg detta út þannig að lagasafnið yrði snyrtilegra fyrir þá sem það lesa öðru hverju. Nei, örlítið skal lifa eftir, einhver kísilgúrsjóður. Þessi sjóður er ógnarlegt bákn vegna þess að hann á að hafa óskaplegar tekjur. Það er það sem standa á eftir sem lög. Hann á að hafa 20% af námagjaldi kísilgúrverksmiðjunnar árið 2001 og síðan 68% af námagjaldi verksmiðjunnar frá og með árinu 2002 og þar til kísilgúrvinnslu er hætt. Ekki veit ég hvernig menn fundu þessi 68%. Það getur vel verið að iðnn. komist að þeirri niðurstöðu að það skuli vera 69%. Hvaða tölur eru á bak við þetta? Algjör, með leyfi herra forseta, ég segi nú kannski ekki tittlingaskítur, en þetta eru smáaurar. Málið snýst um einhverjar 3 millj. á ári. Það er eins gott að stjórnin, sem skipuð er fimm mönnum, sé ekki með há laun því að þá er sjóðurinn farinn. Að menn skuli stofna sjóði og setja um þá sérstök lög og prenta inn í lagasafnið til að halda utan um 3 millj. eða svo á ári í einhver ár, kannski 2--4 ár í viðbót. Nei, herra forseti, ég legg nú til að menn bara leggi þetta alveg af, heimili ráðherra að selja verksmiðjuna og síðan renni þessir litlu peningar, námagjaldið, bara í ríkissjóð. Menn ættu að hætta að búa til svona sjóði út og suður sem ekkert hafa að segja nema að þar er stjórn sem þarf að skipa, þarf að mæta á fundi og drekka kaffi og síðan fær hún stjórnarlaun og síðan eru einhverjir peningar settir í eitthvert gæluverkefni einhvers staðar. Afskaplega lítið sniðugt. Ég ætla rétt aðeins, herra forseti, að koma inn á það sem formaður vinstri grænna sagði hér áðan um umhverfismálin. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon sagði að svona verksmiðja yrði ekki stofnuð í dag. Hvaða skilaboð eru það til landsbyggðarinnar? Nú fer hver einasti maður úti á landsbyggðinni að líta í kringum sig og vonast til að landslagið í kringum hann sé ekki fallegt og ekkert sérstakt því þá geti komið einhverjir umhverfissinnar og bannað allar framkvæmdir. Þessi verksmiðja hefur verið mikil lyftistöng fyrir þetta svæði. Þarna eru 75 störf og um 40% af íbúum sveitarfélagsins lifa meira og minna af þessari verksmiðju. Það sem hv. þm. var að segja er að þessi störf hefðu aldrei orðið til ef umhverfismál hefðu verið verið komin á það stig sem þau eru í dag. Þessi störf hefðu aldrei orðið til, Mývatnssveit hefði aldrei orðið það sem hún er í dag. Hann er að segja það. Þarna rekast náttúrlega umhverfisverndun og umhverfismál illilega á byggðamál. Hér í Reykjavík má gera alla hluti án þess að fara í umhverfismat. Kópavogur er á leiðinni til Reykjavíkur hægt og rólega yfir veginn. Menn fylla upp og fylla upp, einskis spurt og ekkert umhverfismat, ekki neitt. Ekkert bra-bra sem þarf að kíkja á þar eða neitt svoleiðis. Þar má gera allt. En þarna býr fólk sem gerir kröfur um að ekki megi hreyfa stein úti á landi. Það má ekki velta við steini úti á landi, þá skal allt fara í umhverfismat. Þetta eru skilaboðin til landsbyggðarinnar og það getur vel verið að þetta sé bara niðurstaðan. Sumir hafa sagt að kísilnámið hafi hreinlega bjargað vatninu frá því að breytast í mýrlendi. Sumir hafa sagt það þó þar stangast á skoðanir. Ef ekki hefði verið þetta nám þarna þá hefði vatnið orðið svo grunnt að þar mundi enginn fiskur þrífast og svæðið verða að mýri. Í rauninni telja sumir að í það stefni hægt og bítandi, bæði með foki og myndun kísilgúrs. Það eru tvær hliðar á öllum málum. Það eru líka tvær hliðar á umhverfisstefnu sem gengur svo hart fram --- það getur vel verið með réttu --- að það megi í raun ekki breyta neinu. Þá verða menn úti á landi bara að vona að umhverfi þeirra sé ekki sérstaklega fallegt og ekki þess virði að vernda það og þá megi gera ýmsa hluti, byggja kofa og reisa litlar verksmiðjur og svoleiðis. Annars mega þeir það ekki.

Herra forseti. Kannski er ekki tilefni til að lengja mikið þessa umræðu. Ég get þó ekki látið hjá líða að takast á við hv. síðasta ræðumann um það sem fram kom í ræðu hans, þegar hann reyndi að búa til þá mýtu hér í ræðustól að ekki megi snúa við steini úti á landi án þess að allt verði vitlaust og allt þurfi að senda í umhverfismat í dreifbýli en hins vegar sé aldeilis annað uppi á teningnum hér í Reykjavík þar sem aldrei þurfi að gera neitt slíkt. Herra forseti. Fullyrðingar af þessu tagi eru einfaldlega rangar og dæma sig sjálfar. Að sjálfsögðu gilda sömu lög um mat á umhverfisáhrifum í Reykjavík og annars staðar á landinu. Að halda því fram hér úr þessum ræðustóli að á höfuðborgarsvæðinu gildi önnur lög en á landsbyggðinni er einfaldlega rangt. Hins vegar verðum við líka að vita og viðurkenna að hér í þessum sölum voru sett lög, árið 1973 eða 1974, um verndun Mývatns og Laxársvæðisins. Eftir þeim lögum er farið og langri og stórri reglugerð með þeim lögum. Eftir þeirri reglugerð og þeim lögum hefur verið unnið og samkvæmt þeim lögum nýtur svæðið sem hér um ræðir mjög víðtækrar verndar. Við getum ekki horft fram hjá því þegar við ræðum þau mál sem hér hefur borið á góma. Umrædd lög voru sett eftir mjög langvinnar og harðar deilur um virkjanir í Laxá. Þeir sem þekkja þá sögu eru færari en sú sem hér stendur til að rekja hana en sannleikurinn er sá að það var vegna umhverfisáhrifa sem orðið hefðu ef virkjanaáformin hefðu náð fram að ganga að þau lög voru sett. Síðan hefur verið deilt um Kísiliðjuna og töku kísilgúrs úr vatninu. Öllum sem vilja vita er kunnugt um að í gildi hefur verið ákveðið samkomulag á milli ríkisstjórnarinnar og Náttúruverndar ríkisins, sem þá var Náttúruverndarráð reyndar, um að námaleyfið sem Kísiliðjan er rekin á núna yrði tímatakmarkað og ekki endurnýjað. Í þetta samkomulag hefur verið vitnað í þingræðum, blaðagreinum, vísindagreinum og víðar. Flestum er því kunnugt um að námaleyfið er takmarkað og það hefur verið vitað a.m.k. allt aftur til ársins 1993. Herra forseti. Ég get heldur ekki orða bundist vegna þeirrar gagnrýni sem kemur fram í máli hv. 1. þm. Norðurl. e. á rannsóknastöðina við Mývatn. Ég verð að segja, herra forseti, að það eru ansi stór orð hjá hv. þm. að segja að rannsóknarstöðin hafi hvorki lyft undir eitt né neitt í Mývatnssveit. Sú gagnrýni sem forstöðumaður rannsóknastöðvarinnar, dr. Árni Einarsson varð fyrir úr þessum ræðustóli er líka ámælisverð, herra forseti. Sú gagnrýni var allsendis órökstudd og helst studd þeirri skoðun hv. þm. að mál væri til komið að afnema lögin um vernd Mývatns og Laxár. Hv. þm. má hafa sínar skoðanir á þessum málum en, herra forseti, órökstudd gagnrýni af þessu tagi, úr ræðustóli hér í umræðu um kísilgúrnám úr Mývatni, á að mínu mati ekki rétt á sér nema til þess að vera vísað til föðurhúsanna. Það að hv. þm. skuli vera þeirrar skoðunar að taka eigi umsýslu hins verndaða svæðis úr höndum Náttúruverndar ríkisins segir líka sína sögu. Mér þykir það ábyrgðarhluti hjá þingmönnum, sem eiga að standa vörð um stofnanir á borð við Náttúruvernd ríkisins, að tala svo lágkúrulega niður til þeirra stofnana. Ég fullyrði, herra forseti, að rannsóknastöðin við Mývatn hefur látið afskaplega margt gott af sér leiða. Ég get nefnt eitt einfalt dæmi sem er mjög nýlegt. Síðasta vor var unnið afskaplega merkilegt þemaverkefni skólabarna í Mývatnssveit í samvinnu við rannsóknastöðina þar sem nemendur í skólunum fóru ásamt vísindamönnum rannsóknastöðvarinnar yfir náttúru vatnsins. Þar var kannað varp á fyrri tímum og fjallað um vatnsnytjar á Hofsstöðum, eggjatínslu og fjallað um lífríki vatnsins á breiðum grunni. Krakkarnir unnu stórkostleg og merkileg verkefni í samvinnu við vísindamenn rannsóknastöðvarinnar við Mývatn. Rannsóknastöðin er til staðar í sveitinni og tekur að sér uppeldishlutverk nánast óumbeðin. Ég verð að viðurkenna að ég tel það til göfugra hlutverka og bendi á það hér til að það sé á hreinu að rannsóknastöðin lætur gott af sér leiða í Mývatnssveit, í daglegu lífi fólksins þar, jafnvel þó forstöðumaður stöðvarinnar hafi ekki fasta búsetu í sveitinni. Hvað vitum við sem hér stöndum um þarfir stöðvarinnar og óskir, t.d. um aukið fjármagn til að gera stöðina öflugri? Hvað vitum við nema fjármagnsskorti sé um að kenna? Hvað vitum við nema hugur fólks sem þarna starfar standi til að gera meira og leggja meira af mörkum til lífsins í sveitinni heldur en stöðin er fær um að gera í dag? Í öllu falli er starf rannsóknastöðvarinnar í mínum huga merkilegt starf. Ég hef haft mikla ánægju af því að heimsækja hana. Ég hef notið þeirrar ánægju að lesa það sem frá vísindamönnum hennar kemur. Ég veit að sveitungarnir í Mývatnssveit hafa haft gagn og gaman af sambýli við þessa stöð. Hún á skilið að njóta sannmælis úr þessum ræðustóli.

Herra forseti. Það var ekki við því að búast að hv. 17. þm. Reykv., Kolbrún Halldórsdóttir, hefði mikinn skilning á því að ýmsir okkar hafa áhuga á því að efla vísindarannsóknir en jafnframt hafa í höndum heimamanna og að við skulum hafa áhuga á því að færa slík störf norður. Nú eru aðrir tímar og jafnvel þó við förum ekki lengra aftur en til ársins 1974 þá hefur umhverfið breyst. Með hverju ári fjölgar ungu fólki sem lýkur háskólaprófi í ýmsum náttúruvísindum. Auðvitað eigum við að gefa því tækifæri til að setjast að þar sem rannsóknarsvæðin eru. Það er nútíminn. Það er hins vegar forræðishyggja og að hverfa aftur til fortíðar að staðna svo að ekki megi hugsa sér að við náttúruverndarstöð í Mývatnssveit vinni vísindamenn sem vilji búa í Mývatnssveit. Það er meira að segja svo að ung kona þarna af Fjöllunum er að læra til slíkra hluta og væri ekki amalegt ef þeirri konu gæfist kostur á því að búa á þessum slóðum, þar sem hún er upp alin og þekkir hverja þúfu, hvern stein, Jökulsána og hvað eina, og sækir að vera þar. Við erum að tala um að menntað fólk hafi tækifæri til þess að vinna að þeim verkum sem falla til úti á landi en þau séu ekki unnin hér. Það er það sem um er að ræða. Hitt var algerlega rangt og uppspuni að gert hefði verið samkomulag milli ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar, meðan Eiður Guðnason var umhvrh., og Náttúruverndar ríkisins um að námaleyfið yrði takmarkað í Mývatnssveit. Þetta er uppspuni. Hv. þm. getur ekki staðið við það og slíkt samkomulag liggur hvergi fyrir.

Herra forseti. Ég elti ekki ólar við ummæli hv. 1. þm. Norðurl. e. um hversu margir vísindamenn séu tilbúnir til að hafa fasta búsetu í Mývatnssveit, hverjir þeir séu eða hverjar ættir þeirra annars eru. Varðandi hitt atriðið vil ég aðeins árétta, þ.e. um samkomulagið frá 1993, að mér er fullkunnugt um, herra forseti, að það er deilt um þetta samkomulag. Ég hef lesið um þetta samkomulag og ekki einungis í gögnum frá stjórn Náttúrurannsóknastöðvarinnar við Mývatn. Ég hef lesið um þetta samkomulag í gögnum frá Náttúruvernd ríkisins, frá Fuglaverndunarfélagi Íslands og í þinggögnum meira að segja. Í þingræðum hefur þetta borið á góma oftar en einu sinni. Mér er fullkunnugt um að um þetta samkomulag er deilt en hef engu að síður rökstuddar fullyrðingar í fórum mínum. Ég held því fram statt og stöðugt að samkomulagið hafi verið gert, enda hafa ansi margir vitnað til þess og vitna til þess enn í dag.

Herra forseti. Hv. þm. vék auðvitað fyrst að því svona, ég segi ekki að hv. þm. hafi slett í góm --- það var a.m.k. ekki virðing fyrir því að ungt menntað fólk gæti sest að úti á landi sem kom fram í fyrstu orðum hv. þm. Ég lít svo á ef við viljum á annað borð efla byggð í landinu þá hljótum við að horfa til þess að vísindastofnanir geti verið úti á landi. Það er alveg ljóst ...  Um hitt vil ég segja: Hvernig stendur á því að hv. þm. fylgir ekki eftir fullyrðingu sinni og leggur fram skriflega fsp. til hæstv. umhvrh., hæstv. iðnrh. eða hæstv. forsrh. og spyrst fyrir um hvort fyrir liggi samkomulag við ríkisstjórn Davíðs Oddssonar sem sat frá 1991--1995 um að námaleyfið yrði tímatakmarkað eins og hv. þm. komst að orði. Þá kæmi sannleikurinn í ljós. Ég hef oft rakið þetta hér. Það liggur fyrir að iðnrh. á þeim tíma fékk heimild ríkisstjórnarinnar til að leggja fram frv. Það var skýrt tekið fram af Sjálfstfl. að sú heimild nægði ekki til að frv. yrði samþykkt. Þetta frv. dagaði uppi eins og að var stefnt. Samkomulag er ekki til enda reyndi ekki á það í raun, nema með þessum hætti. Samkomulag er ekki hægt að gera við ríkisstjórn eða Alþingi nema fá það staðfest.

Herra forseti. Það kann að vera rétt að taka áskorun hv. þm. og leggja fram fsp. um þetta efni og fá fram í dagsljósið þá pappíra sem kallaðir hafa verið samkomulagið frá 1993. Á hitt vil ég leggja áherslu að ég er sammála hv. þm. um að það beri að efla störf vísindastofnana sem og annarra stofnana á landsbyggðinni. Þar deilum við sjónarmiðum og skoðunum. Hins vegar vil ég benda hv. þm. á að það er á stefnuskrá Náttúruverndar ríkisins að dreifa störfum út á land. Sú stofnun hefur verið afskaplega ötul í því að ráða heimafólk til vinnu, hvort sem er í landvörslu eða öðru sem þeir hafa yfir að ráða. Það hæfir því ekki hv. þm. að gera lítið úr Náttúruvernd ríkisins sem deilir þessum skoðunum með okkur.

Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu. Ég vil fyrst og fremst þakka hv. þm. fyrir að taka undir með mér og styðja þetta frv. Það er aðalatriðið. Ég vil lýsa ánægju með að umræðan var nokkuð friðsamleg þó eitthvað örlaði á því að reynt væri að hleypa henni upp. Það eru svo sannarlega nýir tímar þegar við getum talað um þetta ágæta fyrirtæki, Kísiliðjuna við Mývatn, án hávaða og þess að menn verði mjög ósammála. Mér fannst hv. þm. almennt vera sammála þessum áformum. Hv. þm. ætla að styðja það að þarna verði farið út í nýja starfsemi. Mér finnst það mjög mikilvægt og um það er svo sem ekki meira að segja. Út af örfáum atriðum sem komu upp í umræðunni, t.d. því sem kom fram hjá hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni, þ.e. hvers vegna þessi kostur hefði ekki verið skoðaður betur áður. Hann lét jafnvel að því liggja að fyrrv. iðnrh. hefði ekki staðið sig í þeim efnum. Ég vil að það komi fram að meðeigendur okkar í Kísiliðjunni voru ekki áhugasamir um að selja fyrr en núna. Kannski hefur það eitthvað með það að gera að það urðu forstjóraskipti hjá fyrirtækinu og dálítið annað hljóð komið í strokkinn. Varðandi tilraunaverksmiðjuna, sem um tíma stóð til að reisa hér en síðan var reist í Noregi, þá tel ég að aðalástæður þess að þannig fór séu að Norðmenn veita mjög myndarlega fjárfestingarstyrki í tilfellum sem þessum. Það gerum við Íslendingar ekki og þess vegna urðum við undir í þeirri baráttu. En ef, eins og núna er útlit fyrir, næsta verksmiðja --- ef við tölum um þessa tilraunaverksmiðju sem verksmiðju --- yrði reist við Mývatn þá tel ég að við getum í sjálfu sér verið ákaflega sátt við þá niðurstöðu. Hv. þm. nefndi líka aðgerðir til annarrar atvinnustarfsemi og að kannski hefðum við ekki staðið okkur nógu vel á þessu tímabili. Vissulega var ákveðin óvissa í sambandi við fyrirtækið, í sambandi við að byggja upp nýja atvinnumöguleika, að þá má sjálfsagt að einhverju leyti taka undir það en staðreyndin er sú eins og við vitum öll að það er ekki þannig að hlaupið sé að því að finna tækifæri og finna nýja iðnaðarkosti. En í sambandi við það vil ég nefna, eins og kemur fram í greinargerð með frv., að ég hef fyrir hönd iðnrn., undirritað samning við Allied EFA. Í honum felst að Allied EFA hf. mun kynna fyrir iðnrn. þau fjárfestingarverkefni á sviði iðnaðar sem Allied EFA og dótturfélög þess eru að vinna að hverju sinni. Allied EFA hf. mun gera grein fyrir hvort og hvernig hægt er að staðsetja umrædd verkefni á lóð Kísiliðjunnar hf. í nágrannasveitarfélögum eða annars staðar á Íslandi og í þriðja lagi að skilgreina þær hindranir sem eru í vegi fyrir því að staðsetja iðnaðarfyrirtæki á framangreindum stöðum og leita leiða til að ryðja þeim hindrunum úr vegi. Það er því von mín að það samstarf sem hefur verið tekið formlega upp við þetta fyrirtæki muni leiða af sér frekari atvinnutækifæri á Íslandi og þá sérsaklega á landsbyggðinni. Ég ætla ekki að fara neitt sérstaklega út í útlistanir á því hvaða líkur eru á því að farið verði í Syðriflóa. Ég veit að til þess að sé hægt að vinna út það tímabil sem meiningin er að vinna kísilgúr, þá dugar Ytriflóinn a.m.k. ekki miðað við núverandi leyfi, en best er að útiloka ekkert í þeim efnum. Við vitum hverjar staðreyndirnar eru í sambandi við Syðriflóann, það hefur verið farið í gegnum umhverfismat og umhvrh. hefur staðfest það þannig að í sjálfu sér er sá möguleiki fyrir hendi, en þetta eru atriði sem liggja ekki fyrir á þessari stundu og þess vegna kannski engin ástæða til að fara nánar út í það. En hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon spurði líka um fjármunina, hvort fyrir lægi hvernig þeim yrði varið og það gerir það nú reyndar ekki. Hins vegar eru ýmsir möguleikar og jafnvel er einn möguleikinn sá að þessir fjármunir fari inn í kísilgúrsjóðinn vegna þess að eins og kom fram í máli hv. þm. Péturs H. Blöndals hefur hann náttúrlega ekki yfir miklum fjármunum að ráða eins og er, en hefur þó nýst á ákveðinn hátt fyrir ákveðna einstaklinga og ákveðin fyrirtæki á svæðinu. Þetta er sem sagt atriði sem hefur ekki verið gengið endanlega frá en kannski skýrist það eitthvað meðan málið verður í hv. iðnn. og verður þá iðnn. gerð grein fyrir því. Ég held að ég hafi þessi orð ekki fleiri að sinni, ég vil bara fyrst og fremst þakka að frv. fékk góðar undirtektir. Ég vil ítreka að það er mjög mikilvægt að unnið verði vel og hratt í þessu máli vegna þess að við höfum ekki mjög langan frest. Ég vil því fara þess á leit við hv. iðnn. að hún hraði störfum sínum eins og kostur er.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. iðnrh. fyrir svörin við spurningum mínum. Það eru nokkur atriði sem borið hefur á góma í umræðunni sem hefur reyndar breikkað talsvert út frá efni frv. Má þar ekki síst um þakka frumkvæði þeirra flokksbræðranna, hv. 1. þm. Norðurl. e. og hv. 10. þm. Reykv. Um það sem sá síðarnefndi ræddi og lýtur að því að skipta þjóðinni einnig að þessu leyti upp í tvennt, annars vegar sé fólk á landsbyggðinni og vitund þess til umhverfismála og hins vegar fólk á höfuðborgarsvæðinu sem sé skeytingarlaust um umhverfi sitt hið næsta sér, en sjái ofsjónum yfir öllum framkvæmdum sem eigi að ráðast í úti á landi, þá held ég að þetta sé bæði röng og ákaflega óþörf uppstilling mála. Hv. þm. Pétur H. Blöndal er vissulega ekki sá eini sem reynir á köflum að setja málin svona fram en ég fullyrði að þetta er bæði rangt og þetta er algjörlega óþarft. Við bætum ekki ástandið í þjóðfélaginu með því að reyna enn einu sinni, einnig að þessu leyti, að draga menn í sundur og kljúfa þjóðina upp. Fyrir það fyrsta er það nú þannig að meðvitund manna á landsbyggðinni fyrir náttúru sinni og umverfi sínu er mjög næm. Þar hefur umhverfið og náttúran gjarnan reynst eiga sína dyggustu gæslumenn. Það er mikill misskilningur ef menn ætla að fara að skrifa sögu umhverfisátaka hér á landi þannig að allt hafi verið að frumkvæði einhverra vísindamanna af höfuðborgarsvæðinu sem gerst hafi í þeim efnum. Ekki voru þeir frumkvöðlar í baráttunni fyrir verndun Laxárdals. Hverjir voru það? Voru það einhverjir aðkomumenn og vísindamenn utan frá? Nei, það voru bændur á svæðinu sem risu upp með þeim hætti til varnar nánasta umhverfi sínu að frægt varð, ekki bara á Íslandi, heldur víða um lönd. Þannig hefur það reyndar líka verið ef menn vilja fara yfir það í sambandi við Mývatn. Hér hefur gætt þeirrar tilhneigingar að tala um Mývetninga eins og þeir hafi allir saman verið á einu máli og staðið að baki Kísiliðjunnar. Það er mikill misskilningur. Ætli hörðustu andstæðingar hennar hafi ekki einmitt búið á bökkum Mývatns, menn eins og Eysteinn á Arnarvatni og Starri heitinn í Garði og aðrir slíkir? Skyldu einhverjir þekkja þá? Þeir þurftu ekki háskólamenn utan úr heimi eða sunnan frá Reykjavík til að hjálpa sér í þeim efnum, að vita hvaða afstöðu þeir hefðu og vilja í þeim efnum. Með sama hætti er það líka algjörlega rangt að reyna að skrifa söguna þannig að fólk á þessu svæði hafi ekki haft meðvitund um umhverfi sitt. Hafa ekki risið harðar deilur hér einmitt vegna ýmissa framkvæmdaáforma á höfuðborgarsvæðinu innan og í nágrenni við borgarmörk Reykjavíkur? Jú, ætli það ekki. Nú síðast risu menn upp þegar átti að fara að koma með íbúðarbyggð niður á bakka Elliðavatns, fjölmargir bæði íbúar á svæðinu og áhugaaðilar um umhverfismál hér á þessu svæði. Reyndar höfðu fleiri á því áhuga, þar á meðal sá sem hér stendur og lagði inn fyrirspurn um málið, þó ég telji mig Norðlending. Man hv. þm. Pétur H. Blöndal eftir átökunum um Fossvogsdal þegar átti að malbika upp eftir honum? Hverjir risu upp honum til varnar aðrir en íbúarnir beggja vegna við það græna belti sem þar teygir sig frá sjó og upp í Elliðaárdal? Fossvogsbakkana mætti nefna og fjölmörg fleiri svæði þar sem menn hafa risið upp til varnar rétt eins og menn hafa líka gert á landsbyggðinni. Þetta er ekki svona, þetta er einföldun og þjónar engu í umræðunni. Þó svo að nokkur stór framkvæmdaáform úti á landsbyggðinni hafi orðið umtöluð á síðustu missirum og umhverfisverndarfólk alls staðar að af landinu, bæði héðan af þessu svæði þar sem við stöndum nú eða sitjum og svo annars staðar að af landinu hafi sameinast í þeim efnum, þá mega menn ekki fara að reyna að umskrifa söguna þannig að vitund þjóðarinnar sé eitthvað tvískipt í þessum efnum eftir því hvar menn búa. Ég held að sé ekki svo. Langt því frá. Í öðru lagi það sem hér hefur verið rætt lítillega um rannsóknastöðina við Mývatn og rannsóknir þar almennt, þá verð ég að segja alveg eins og er að mér finnst hv. þm. Halldór Blöndal nokkuð kjarkmikill að hætta sér út í umræðuna á þeim nótum sem hann gerir, að saka okkur hér, sem höfum aðeins komið til varnar þeirri starfsemi þegar að henni er sótt, og veist að nafngreindum einstaklingum, sem eru ekki á Alþingi til að svara fyrir sig og mætti nú hv. 1. þm. Norðurl. e., sem er jafnframt forseti þingsins, hafa það í huga hvað er við hæfi í þeim efnum að ganga langt í nánast óhróðri um nafngreinda einstaklinga, í skjóli þinghelgi þegar þeir hafa ekki aðstöðu til að verja hendur sínar. Hafi hv. þm. Halldór Blöndal lítinn heiður að því að kunna þannig með hlutverk sitt að fara hér á þinginu eins og þetta m.a. sannaði. Sjálfsagt má finna ýmislegt að störfum þessa manns. Menn geta haft þá persónulegu skoðun að það sé óheppilegt að hann hafi ekki sett sig niður í Mývatnssveit og búið þar en að fjalla með þeim hætti sem gert var um störf hans og þá stofnun sem hann veitir forstöðu er til lítils sóma þingreyndum mönnum að gera með þeim hætti sem þarna gerði hv. þm. Halldór Blöndal. Talar nú sá sem í glerhúsinu býr eða kastar steininum. Hvar hefur hv. þm. Halldór Blöndal verið sl. 10 ár að koma ekki að einhverju leyti fram þeim áformum sínum um að efla rannsóknarstarfsemi við Mývatn? Hefur hann ekki verið ráðherra í tveimur ríkisstjórnum, hv. þm., í átta ár og stuðningsmaður þeirrar þriðju, að nálgast 10 ár í innsta valdakjarna ríkisstjórnar og hefur ekki mikið gengið fram af áformum hans um að leggja aukið fé til eflingar rannsóknarstarfsemi við Mývatn? Ég er algjörlega sannfærður um að ekki hefur strandað á því að ef stjórnvöld vildu byggja þar upp fasta starfsemi, myndarlegt fræðasetur, fastráða þar starfsfólk árið um kring og efla þar rannsóknir, þá hefði verið hægt að gera mikið í þeim efnum. Það skal svo sannarlega ekki standa á mér að bakka upp þann mikla áhuga sem hv. þm. hefur núna í þessum efnum. Það breytir ekki hinu að vísindarannsóknir af þeim toga sem þarna hafa farið fram og þurfa að fara fram verða alltaf unnar af mönnum sem koma víða að, m.a. vegna þess að menn vilja fá til þeirra færustu sérfræðinga á ýmsum sérsviðum vísinda. Það finna menn ekki í einum og sama manninum eða tveimur eða þremur. En menn gætu fastráðið ákveðið starfsfólk til að halda utan um slíka starfsemi og halda utan um fræðasetur, svo maður noti það orð, sem þarna mætti svo gjarnan rísa. Um það er ekki ágreiningur. Það er algjörlega ómálefnalegt að reyna að bera okkur það á brýn, þingmönnum Vinstri hreyfingar -- græns framboðs, sem hér hafa talað að það standi eitthvað upp á okkur í þeim efnum eða skorti á stuðning okkar við það. Eða að byggja upp starfsemi á landsbyggðinni og færa þangað störf eftir því sem efni standa til. Hitt er svo annað mál að varðandi sérhæfðar rannsóknir, sem menn ætla að stunda á einhverjum afmörkuðum svæðum á landinu, verður að ráðast af því hversu heppnir menn eru með að fá mannskap sem er tilbúinn til að setja sig þar niður til þess að sinna þeim. Það mun alltaf verða þannig þegar um fjölþættar rannsóknir er að ræða að það þarf að einhverju leyti að kalla til þeirra menn úr ýmsum áttum sem koma og framkvæma vettvangsrannsóknir sínar og vinna úr þeim þar sem þeir hafa síðan starfsstöð sína. Væntanlega yrði seint hagkvæmt að byggja t.d. upp tækjakost og rannsóknaraðstöðu á heimsmælikvarða á öllum helstu sérsviðum náttúruvísinda þannig að það gagnaðist mönnum til fulls við Mývatn. Ég held að við verðum líka að vera raunsæ í þeim efnum og horfast í augu við hvernig aðstæðurnar eru enda hefur úrvinnsla sumra þátta þessara rannsókna verið svo sérhæfð að hún hefur farið fram erlendis en ekki bara innan lands. Auðvitað er sjálfsagt mál að vinna að þessu og ég fagna þeim áhuga sem gýs nú allt í einu upp í þessum efnum. Mér hefur þótt á skorta að nægjanlega myndarlega væri staðið á bak við þetta einmitt undanfarin ár. Þar hafa auðvitað ýmsar hugmyndir verið á kreiki, m.a. um að efla samstarf Háskólans á Akureyri og rannsóknarstarfseminnar í Mývatnssveit. Ég spyr aftur: Af hverju hefur þá ekki eitthvað gerst í þeim efnum? Á hverju hefur strandað? Halda menn að það hafi strandað á því að vísindamenn hafi ekki verið tilbúnir til að hafa meiri fjármuni handa á milli til þess að efla þessar rannsóknir? Eða heimamenn? Eða Háskólinn á Akureyri? Nei, ég lít svo á að fyrst og fremst hafi strandað á því að ekki hefur verið lagt til þessara hluta meira en það sem hefur verið gert. Að lokum um lögin um verndun Laxár og Mývatns, herra forseti. Það kann vel að vera svo að það sé tímabært í sjálfu sér að fara yfir þau og endurskoða þau, m.a. í ljósi breytts lagaumhverfis að öðru leyti. En ég tel að það eigi menn að gera þegar sæmilegur friður hefur komist á og er til þess að fara yfir það í rólegheitum, skoða hvaða áhrif slíkar breytingar kynnu að hafa. Þær væru mun minni í dag en verkun þeirra laga var á sínum tíma þegar þau voru sett sem sérstök verndarlög eins og hér kom reynar fram í máli 6. þm. Norðurl. e. áðan þannig að þegar aðstæður skapast til að fara yfir það í rólegheitum og af yfirvegun þá er sjálfsagt mál að gera það. Það á ekki að hrapa að neinu í þeim efnum.

Herra forseti. Ég hef ekki nafngreint neina menn í ræðum mínum hér. Ég tók eftir því að hv. 17. þm. Reykv. nefndi nafn Árna Einarssonar. Ég hef ekki nefnt það. Sá maður sem hefur komið fram í þeim umræðum sem orðið hafa milli Náttúrurannsóknastöðvarinnar við Mývatn og heimamanna hefur verið Gísli Már Gíslason og þær orðahnippingar hafa staðið þar á milli. Eins hafa verið ýmsar ályktanir sem stjórn Náttúrurannsóknastöðvarinnar hefur samþykkt sem ég hafði í huga og ég veit að hv. 3. þm. Norðurl. er kunnugt. Mér finnst alveg ástæðulaust fyrir hann að vera að reyna að drepa því máli á dreif með því að tala um einhverja prófessora úti á landi eða reyna að halda því fram að ég hafi verið að tala um aðra menn því að hin hörðu orðaskipti hafa orðið um Gísla Má Gíslason. Það er rétt að hann á ekki sæti á Alþingi og getur ekki borið hönd fyrir höfuð sér hér fremur en ég get svarað honum þegar hann kom t.d. í beinni útsendingu í útvarpinu. En það er sá maður sem ég hafði í huga svo að það sé alveg skýrt. Ég vil í annan stað segja að mér þótti tónninn hjá hv. 3. þm. Norðurl. e. betri nú en áður að því leyti að hann hefur nú opnað á það að hann sé til viðtals um að lögin um vernd Laxár og Mývatns verði numin úr gildi eða þeim breytt, hvað sem felst nákvæmlega í því hjá hv. þm. Hann hefur ekki verið svo frjálslyndur í orðum um þessi efni áður þannig að það kann kannski að reka að því að óhætt sé að Mývetningar sitji þar við sama borð og aðrir. Ég álít nauðsynlegt að svo sé og get nefnt fjölmörg dæmi um það og ég hygg að það geti hv. þm. líka án þess að ég viti það. Ég vil í annan stað segja að mér þykir hálfundarlegt þegar þetta mál ber á góma að menn skuli halda því fram sem einhverri furðu að Árni Einarsson skuli hafa látið margt gott af sér leiða þó að það hafi ekki orðið lyftistöng fyrir Mývatnssveit í þeim skilningi sem ég var að tala um. Auðvitað veit ég að menn eru við þessa rannsóknastöð á sumrin og ekkert merkilegt við það þótt þessir vísindamenn fari í þemaverkefni með skólabörnum í Mývatnssveit enda var rannsóknastöðin ekki opnuð til þess. Það sem málið snýst um, og ég tek alveg undir með hv. 3. þm. Norðurl. e. þegar hann gagnrýnir mig fyrir að hafa ekki komið því máli áleiðis, er að meiri myndarskapur verði á bak við þessa rannsóknastöð ef hún eigi á annað borð að vera og að menn sem vilja hafa þarna búsetu, menn sem vilja kynnast lífi fólksins sem er þarna og sökkva sér í þau verkefni sem þarna eru, hafi aðstöðu til að búa í Mývatnssveit og vinna þar að rannsóknum sínum. En hv. þm. veit líka að ég hef oft vikið að þessu áður og ég hef líka oft vikið að því að ég tel miður að á Akureyri skuli vera náttúrufræðisetur en ekki sérstakar sjálfstæðar stofnanir, annaðhvort sjálfstæðar eða þá undir Háskólanum á Akureyri því orðið setur á íslensku er farið að þýða hjáleiga sem var ekki í gamla daga. Náttúrufræðisetur þýðir ekki annað en náttúrufræðihjáleiga við Náttúrufræðistofnun í Reykjavík. Ég sannfærðist um það þegar við vorum að vinna að því að stofna Háskólann á Akureyri og þáverandi háskólarektor, Sigmundur Guðbjarnason, lagði einmitt ríka áherslu á að það gengi ekki til lengdar að fjarstýra stofnunum úr öðrum landsfjórðungi. Óhjákvæmilegt væri að til lengdar hlyti slíkt að bitna á starfsemi stofnunarinnar. Ég tala ekki um þegar svo stendur á að stofnanirnar báðar, önnur fyrir sunnan eða margar, hinar kannski víðs vegar um landið, eiga að sækja í sama sjóðinn og þegar kemur að því að vinna að fjárlögum og skila þeim rekstrarsparnaði sem um er talað, freistast menn auðvitað til að skera niður þá starfsemi sem fjærst er. Þegar við erum að tala um Náttúrurannsóknastöðina við Mývatn er augljóst að hún er mikið olnbogabarn þar sem hún hefur ekki fasta starfsemi í Mývatnssveit. Þetta er fullkomlega augljóst og væri mikið metnaðarleysi, ef þingmenn Norðurl. e. mundu ekki, a.m.k. á góðum dögum, reyna að reisa höfuð út af því fyrirkomulagi sem nú er. Að síðustu vil ég leggja áherslu á að orð hv. 3. þm. Norðurl. e. hafa orðið mér hvatning til að beita mér fastar fyrir því að þessi stofnun geti orðið sjálfstæð og endurskipulögð á þeim forsendum að hún verði rekin að öllu leyti úti á landi. Talað er um að flytja störf út á land, flytja stofnanir út á land, flytja skrifstofur út á land. Hvernig er þá að starfrækja þær skrifstofur, sem eru úti á landi eru, úti á landi? Menn urðu undrandi á því þegar í ljós kom samkvæmt hæstaréttardómi að ekki mátti flytja Siglingastofnun að réttum lögum frá Reykjavík til Kópavogs af því að það var í skilningi dómsins að fara út á land. Ef sá dómur er lesinn hygg ég að menn hljóti að velta því fyrir sér hvort það standist að sú stöð, sem í lögum segir að eigi að starfa við Mývatn, skuli rekin hér í þeim skilningi að hinn fasti starfsmaður hafi hér búsetu. Það er hins vegar í eðli rannsóknarstarfa og vísinda að leita víða fanga og ástæðulaust að blanda sér í þær hugleiðingar sem hafa orðið um þau efni. Þarf ekki náttúruvísindi eða náttúrurannsóknir til. Þetta er auðvitað í öllum rannsóknum og öllum vísindum, hvort sem við horfum til læknavísinda, bókmennta eða hvers sem er. Auðvitað hafa menn samráð og samstarf milli landa. Auðvitað leita menn víða fanga og auðvitað hljóta ýmsir að koma að því að athuga Laxár- og Mývatnssvæðið eins og önnur svæði hér á landi sem eru mjög eftirsóknarverð fyrir vísindamenn vegna sérstöðu sinnar.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. fyrir að tala skýrt gagnvart þeim einstaklingum sem áttu hér í hlut með því að nefna Gísla Má Gíslason, formann stjórnar rannsóknastöðvarinnar. Í fyrri ræðu talaði hv. þm. um framkvæmdastjóra rannsóknastöðvarinnar þannig að þá er það hygg ég alveg skýrt til hvers verið var að vísa og til hvaða einstaklinga. Í öðru lagi er það þá gott, ef það hefur leitt af þessum orðaskiptum hér, að það er að myndast hugur og samstaða um að blása til sóknar fyrir því að byggja upp og efla myndarlegt --- við getum kallað það eða notað á það vinnuheitin fræða- og rannsóknasetur eða fræða- og rannsóknamiðstöð, af því að hv. þm. hefur ímugust á orðinu setur og við skulum þá sleppa því og tala um fræða- og rannsóknamiðstöð. Vel má það vera sjálfstæð stofnun eins og rannsóknastöðin er reyndar, byggjandi á sérlögum og með sjálfstæðri stjórn. Þar yrði reynt bæði að halda utan um þær vísindarannsóknir sem vonandi verða áfram á þessu svæði og miðla fróðleik um svæðið sem er ærin ástæða til. Á Skútustöðum er kominn vísir að náttúrufræði- eða Mývatnssafni. Þetta mætti tengja mjög vel saman og síðan að einhverju leyti þjónustu við þann mikla fjölda ferðamanna sem leggur þangað leið sína og væri ekki til einskis unnið ef menn gætu tvinnað þarna saman fjölþætt hlutverk á sviði rannsókna, fræða og atvinnuuppbyggingar á svæðinu. Varðandi lögin um Laxá og Mývatn, svo það sé algerlega á hreinu og það sé talað úr mínum munni hvaða viðhorf ég hef til þess, það sem ég sagði hér og endurtek er að ég get vel hugsað mér að taka þátt í því að fara yfir það hvort tímabært sé að endurskoða þessi lög í ljósi breyttra aðstæðna. Það er með öllum fyrirvörum gagnvart því að þau verði felld úr gildi. Ég tel ekki heppilegan tíma til þess meðan átök standa enn um málefni svæðisins heldur þegar friður og kyrrð hefur komist á. Þá er tímabært að huga að því en fyrr ekki.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um stofnun hlutafélags um Orkubú Vestfjarða. Frv. gerir ráð fyrir að stofnað verði hlutafélag sem taki við rekstri, eignum og skuldbindingum sameignarfélagsins Orkubús Vestfjarða. Aðdraganda stofnunar Orkubús Vestfjarða má rekja aftur til 7. áratugar síðustu aldar en þá fór vaxandi áhugi fyrir því á Vestfjörðum að heimamenn tækju orkumál svæðisins í sínar hendur. Í kjölfar ályktana Fjórðungssambands Vestfirðinga fól Alþingi ríkisstjórninni að kanna óskir sveitarfélaga á Vestfjörðum um þátttöku í virkjunarframkvæmdum með það fyrir augum að stofna sameignarfyrirtæki ríkisins og sveitarfélaganna. Með lögum nr. 31 frá 31. maí 1976 var ríkissjóði og sveitarfélögum á Vestfjörðum heimilað að stofna Orkubú Vestfjarða og 26. ágúst 1976 undirrituðu fulltrúar ríkisstjórnarinnar og sveitarfélaganna síðan sameignarsamning um Orkubú Vestfjarða. Hugmyndin byggðist á hagkvæmnisjónarmiðum fyrir þjóðarheildina. Talið var eðlilegt að staðarþekking sveitarstjórnar kæmi til við stjórn þessara mála sem varða hag fólksins og framtíð byggðar auk þess sem orkuframleiðslan á Vestfjörðum var staðbundið verkefni. Var talið eðlilegt að ríkisvaldið með sína fjármálalegu ábyrgð, heildarstjórn og yfirsýn yfir orkumál landsins tæki þátt í slíku sameignarfélagi ásamt íbúum sveitarfélaganna sem tækju á sig skyldur samfara rétti til að ráða eigin málum í samvinnu við og með aðstoð ríkisvaldsins. Frá stofnun Orkubús Vestfjarða hafa hins vegar orðið verulegar breytingar á stöðu raforkumála og áreiðanleiki og öryggi kerfisins aukist auk þess sem raforkuframleiðsla nægir til að mæta eftirspurn hvar sem er í raforkukerfinu. Breytingar á rekstrarformi raforkufyrirtækja hafa verið mjög til umræðu undanfarin ár og skoðanir skiptar um ágæti þess að ráðast í slíkar breytingar. Árið 1996 var skipuð sérstök viðræðunefnd eignaraðila að Landsvirkjun um endurskoðun á eignarhaldi, rekstrarformi og hlutverki fyrirtækisins. Urðu eignaraðilar sammála um að fyrir 1. jan. 2004 skyldi endurskoða sameignarsamning um Landsvirkjun, m.a. hvort ástæða væri til að stofna hlutafélag um Landsvirkjun. Á 122. löggjafarþingi lagði þáv. iðnrh. fram till. til þál. um framtíðarskipan raforkumála sem hlaut eina umræðu og var afgreidd úr hv. iðnn. en hlaut ekki endanlega afgreiðslu. Í tillögunni var m.a. lagt til að rekstrarform raforkufyrirtækja, sem ríkið ætti eignarhlut í, yrði yfirfarið. Nýverið var skipuð viðræðunefnd sem hefur það hlutverk að ganga til viðræðna við fulltrúa eigenda Norðurorku um hugsanlega sameiningu Rariks og Norðurorku. Í störfum sínum skal nefndin miða við að stofnað verði hlutafélag um rekstur hins sameinaða fyrirtækis í starfsumhverfi nýrra raforkulaga. Þá hef ég lagt fram í þinginu frv. til laga um stofnun hlutafélags um Hitaveitu Suðurnesja. Á næstunni verður lagt fram frv. til raforkulaga sem kveður á um breytt skipulag raforkumála. Í tengslum við þær breytingar sem það felur í sér er eðlilegt að skoðað verði hvort rétt sé að breyta rekstrarformi orkufyrirtækjanna. Breytingu á rekstrarformi Orkubús Vestfjarða má að nokkru rekja til viðræðna um kaup ríkisins á hlut rekstrarfélaganna í fyrirtækinu. Í gildandi lögum um Orkubú Vestfjarða er kveðið á um að eignarhlutföllum verði ekki breytt nema til samræmis við íbúafjölda á Vestfjörðum og að engum sameiganda sé heimilt að ganga úr fyrirtækinu án samþykkis allra sameigenda. Var það niðurstaða sameigenda að skynsamlegt væri að breyta Orkubúi Vestfjarða í hlutafélag. Með því yrði eigendum frjálst að ráða því hvort þeir seldu hlut sinn í fyrirtækinu, óháð vilja annarra eigenda og fyrirtækið betur undirbúið að starfa í nýju umhverfi raforkumála. Í síðasta mánuði undirrituðu sameigendur Orkubús Vestfjarða svo samkomulag um breytingu á rekstrarformi fyrirtækisins. Samkomulagið felur í sér að sameignarfélaginu verður slitið og stofnað hlutafélag um reksturinn. Samkomulagið, sem er fylgiskjal með frv., kveður á um helstu atriði þessarar breytingar og fylgir frv. samkomulaginu í öllum meginatriðum. Í frv. er gert ráð fyrir að hið nýja hlutafélag taki við öllum eignum, réttindum, skyldum og skuldbindingum Orkubús Vestfjarða og að réttarstaða fyrirtækisins haldist óbreytt að öðru leyti en því sem rekja má til rekstrarforms. Þannig er gert ráð fyrir að hlutafélagið yfirtaki einkarétt Orkubús Vestfjarða til orkudreifingar og sölu á orkuveitusvæði Orkubús Vestfjarða og hlutafélagið verði undanþegið skattskyldu með sama hætti og sameignarfélagið er nú. Sameigendur eignast hluti í hlutafélaginu í samræmi við hlutdeild sína í Orkubúi Vestfjarða svo sem hún var 1. des. 2000. Þá er gert ráð fyrir að starfsmenn sameignarfélagsins eigi rétt á sambærilegum störfum hjá hinu nýja félagi. Í samkomulaginu er loks kveðið á um stöðu hlutafélagsins þar til breytt skipulag raforkumála tekur gildi. Hæstv. forseti. Að lokinni umræðunni þá legg ég til að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. iðnn.

Herra forseti. Hér er verið að leggja fram frv. til laga um stofnun hlutafélags um Orkubú Vestfjarða. Eins og fram kom í máli hæstv. ráðherra hefur þetta fyrirtæki verið til frá árinu 1976 og haft það hlutverk að sjá Vestfirðingum fyrir raforku svo að þeir gætu haft ljós í húsunum sínum og eldað matinn eins og annars staðar er gert í okkar landi. Ég lít svo á að þetta hafi líka verið gert til að tryggja öllum rafmagn, til að sjá svo um að enginn á Vestfjörðum þyrfti að búa við raforkuskort. Reyndar mætti vera betri staða í málum þar sem vantar þriggja fasa rafmagn á ýmsa bæi og staði á Vestfjörðum sem annars staðar. Eignarhald á raforkufyrirtækjum getur verið með ýmsu móti. Það er hægt að hugsa sér að það sé í einkaeigu og þá sé ég fyrir mér t.d. bændur, bóndabýli, þar sem íbúar eru með litla rafstöð fyrir býlið. Það er líka hægt að hugsa sér samvinnu nokkurra bænda sem eiga á saman eða hafa möguleika til að virkja á þar sem lönd þeirra liggja saman að ánni og mynda þannig einhvers konar sameignarfélag, hlutafélag eða einhvers konar eignarhaldsfélag um raforkuframleiðslu. Það er ágætt þegar svo er hægt að gera og ættum við þegar við erum að tala um þetta og um Vestfirðina að stuðla að því að fólk geti í ríkari mæli nýtt þá óbeisluðu orku sem er fyrir framan það. Það verður sjálfsagt mögulegt með nýjum orkulögum sem verða lögð fram og mun vonandi gefa þessu fólki aukin tækifæri til þess að efla sína stöðu í byggðunum og í sveitunum. Það gæti þá jafnvel selt rafmagn, þ.e. ekki framleitt rafmagn eingöngu fyrir sitt býli, heldur gæti það líka selt út á netið, raforkudreifingarkerfið sem við reynum náttúrlega að halda í eigu þjóðarinnar, því það skiptir að sjálfsögðu miklu máli hver á það og hver ræður yfir því hvaða rafmagn fær að renna eftir þeim leiðslum. Síðan er hægt að tala um eignarhald sveitarfélaga á raforkuverum eins og t.d. Orkubú Vestfjarða, þarna standa sveitarfélögin saman að raforkuframleiðslu ásamt ríkinu. Orkuveita Reykjavíkur er náttúrlega líka gott dæmi um þetta. Öll þessi orkuver hafa auðvitað verið reist til hagsbóta fyrir íbúana, til þess að þeir búi við betri kost, eins og ég sagði, fái rafmagn og hita og geti eldað með raforku, en þurfi ekki að vera með gömlu kabyssuna eða hlóðir eins og áður var. Fulltrúar sveitarfélaganna hafa skrifað undir samkomulag sem er í raun forsenda þess að þetta frv. er lagt fram. Það samkomulag býr yfir nokkrum ákvæðum, m.a. þeim að það fólk sem vinnur hjá Orkubúi Vestfjarða og starfsmenn Orkubús Vestfjarða muni ekki missa störf sín og að vinna þeirra sé trygg áfram. Ég sé að ákvæðið kemur inn í lögin líka og ég fagna því að réttindi þess fólks sem starfar hjá þessu fyrirtæki séu lögvernduð. Það er sem sagt ekki verið að breyta lögunum um orkubúið til þess að gera einhverjar stórkostlegar eða svokallaðar hagræðingaraðgerðir sem stundum eru gerðar og felast oft í því í fyrirtækjum að reka alla sem eru yfir fimmtugt og ráða miklu yngra fólk, fækka starfsmönnum o.s.frv. Ég lít svo á að frv. feli einmitt í sér ákvæði til þess að verja starfsfólkið eins og kemur fram í 9. gr., með leyfi hæstv. forseta, þar sem segir: ,,Fastráðnir starfsmenn Orkubús Vestfjarða skulu eiga rétt á störfum hjá hinu nýja félagi og skulu þeim boðnar stöður hjá því, sambærilegar þeim er þeir áður gegndu hjá sameignarfélaginu`` o.s.frv. Þetta er náttúrlega mjög mikilvægt atriði. Mig langar líka til að benda á að ég lít svo á að orkubúið hafi að sjálfsögðu áfram skyldur við íbúa Vestfjarða varðandi raforkuframleiðslu, orkuframleiðslu, til að stuðla að því að allir íbúar Vestfjarða hafi þann aðgang að rafmagni, að þeirri orku sem þeir þurfa og líka helst þegar verið er að stofna til nýrra fyrirtækja þar sem þarf að hafa þriggja fasa rafmagn eða eitthvað því um líkt, að orkubúið sjái svo um að þetta sé veitt, án þess að á neytendur, kaupendur orkunnar, séu lagðar sérstaklega miklar álögur eða svo miklar byrðar að þeir geti kannski ekki tekið til sín þriggja fasa rafmagn. En þetta mun framtíðin náttúrlega leiða í ljós. Samkomulagið, sem undirritað var á Ísafirði þann 7. febrúar og er forsenda þess að þetta frv. til laga hefur verið lagt fram hér á hinu háa Alþingi, er í 11 greinum. Þar er einmitt minnt á í 7. gr., með leyfi forseta: ,,Komi til kaupa ríkisins á eignarhlut sveitarfélaga á Vestfjörðum í Orkubúi Vestfjarða hf., skal eftirfarandi gilda þar til breytt skipulag raforkumála tekur gildi, 1. júlí 2002, nema sameigendur samþykki annað: Orkubú Vestfjarða hf. starfar sem sjálfstæð eining og verður ekki sameinuð öðru orkufyrirtæki.`` Svo er líka í þessari grein talað um stjórn Orkubúsins. En mig langar til að spyrja hvort nokkur áform séu raunverulega uppi um það að ríkið kaupi þetta orkubú, þ.e. kaupi eignarhlut sveitarfélaganna í orkubúinu, og ef svo er hvort séð verði til þess þegar ríkið kaupir orkubúið að réttindi manna verði ekki skert. En hvers vegna kemur þetta frv. fram? Er það vegna EES-samninga? Eða er það til einhverrar ákveðinnar hagræðingar sérstaklega sem hugsað er um í rekstrinum? Það er ýmislegt umhugsunarvert í sambandi við þetta mál. Fram var lagt á fundinum þann 7. febrúar bréf eða bókun frá ráðuneytisstjórum til eigendafundar Orkubús Vestfjarða, þ.e. ráðuneytisstjórunum Baldri Guðlaugssyni í fjmrn. og Þorgeiri Örlygssyni í iðnrn. og einnig skrifaði undir þetta ráðuneytisstjóri í félmrn. Mig langar til að lesa þetta bréf ráðuneytisstjóranna, með leyfi forseta, en það hljóðar svo: ,,Með vísan til 9. gr. í samkomulagi sameignarfélaga Orkubús Vestfjarða, dags. 7. febrúar 2001, og til bréfs iðnaðar- og viðskiptaráðuneytisins, dags. 7. nóvember 2000, til sveitarfélaga á Vestfjörðum, staðfestist hér með að ríkisvaldið mun í kjölfar stofnunar hlutafélags um Orkubú Vestfjarða gera öllum sameigendum sínum í Orkubúi Vestfjarða kauptilboð í eignarhlut sveitarfélaganna í Orkubúi Vestfjarða hf.`` Og svo kemur: ,,Í samningum um kaup á eignarhlut sveitarfélaganna í Orkubúi Vestfjarða hf. mun ríkisvaldið ganga út frá að heildarverðmæti Orkubús Vestfjarða sé 4,6 milljarðar kr., enda verði söluverðmætinu varið til að greiða niður skuldir viðkomandi sveitarfélaga og til lausnar bráðavanda viðkomandi sveitarfélaga í félagslega íbúðarkerfinu í samræmi við það sem rætt hefur verið.`` Þegar hæstv. iðnrh. fylgdi þessu máli úr hlaði áðan þá kom ekkert fram um þetta. En með þessu bréfi sem er lagt þarna fram vaknar sú spurning hvort verið sé að stofna þetta hlutafélag um Orkubú Vestfjarða til þess eins að greiða niður skuldir þeirra sveitarfélaga sem eru í slæmri stöðu í hinu félagslega íbúðarkerfi. Er það málið? Ég er algjörlega andvígur því að sveitarfélögum á Vestfjörðum verði settir einhverjir kostir í sambandi við þetta mál. Annaðhvort eru lögin samþykkt án fyrirvara um það að eigendurnir, sem eiga 60% í fyrirtækinu, ráði hvernig þeir fari með þá fjármuni sem þeir fá í hendur og þeim ber skylda til. Það er ekki hægt að mínu viti og í minni hugsun er það ekki rétt að segja við sveitarfélögin: Við skulum kaupa ykkar hlut ef þið borgið skuldirnar. Það má líka spyrja: Hvað um aðra sem eiga peninga hjá þessum sveitarfélögum? Er jafnræðis gætt gagnvart öðrum lánardrottnum, eða hvað? Einnig vil ég velta því upp að alltaf þegar það kemur inn í umræðuna að selja orkubúið kemur þráfaldlega fram að sveitarfélögin séu svo skuldug að það sé best að þau selji orkubúið. Og svo þegar búið er að selja orkubúið og greiða upp í einhverjar skuldir, eru þá tekjur sveitarfélaganna orðnar svo miklar að allt verði í lagi og skuldirnar hætti að vaxa? Og hvað á að gera þá? Eigum við þá að selja hafnirnar? Eða eigum við að selja skólana? Það má velta fyrir sér ýmsum slíkum spurningum ef þessi aðgerð á að vera til þess að greiða skuldirnar í húsnæðiskerfinu. Þetta vildi ég að kæmi hér fram. Það undirstrikar náttúrlega ástandið hjá byggðunum, í byggðamálunum, þegar fyrirtæki sem Vestfirðingar hafa verið svo stoltir yfir og ánægðir með, Orkubú Vestfjarða, þetta er gott tákn og merki um góða hluti sem þarna hafa verið gerðir, að þá skuli eiga að fara að selja þetta, ekki endilega til sérstakrar hagræðingar eða til að efla orkuframleiðslu á Vestfjörðum til þess að ýta undir byggðina og þess háttar, nei, það á að selja það upp í skuldir og það til ríkisins. Við vorum áðan, hæstv. forseti, að ræða um Kísilgúrverksmiðjuna við Mývatn því það á að fara að selja hana. Var það ekki rétt skilið? Og það á að nota andvirði hins selda til þess að byggja upp ný fyrirtæki eða aðra starfsemi í Mývatnssveit. En hérna er þessu alveg snúið við. Mér finnst einhvers konar mótsögn í þessu. En sveitarfélagastjórnirnar hafa skrifað undir og fulltrúar sveitarfélaganna, og þeir hafa lýst því yfir að þeir vilji að salan eigi sér stað, en þeir hafa alls ekki gefið út neinar yfirlýsingar um það að fjármunirnir eigi að fara beint í Íbúðalánasjóð. Er ekki Íbúðalánasjóður og ríkið og fjölmörg önnur sveitarfélög um allt land að glíma við þessi mál? Eru ekki sams konar mál í gangi á Austfjörðum og víða um land? Ég spyr. Og ef svo er, má þá ekki spyrja: Ef þau eiga ekkert orkubú, hvernig á þá að bjarga málunum þar? Húsnæðislánakerfinu, þessu félagslega íbúðakerfi, þeim málum verður að bjarga á annan hátt og á sameiginlegum vettvangi. Það eiga allir að sitja við sama borð. Það eiga allir að njóta sama réttar og vera jafnir hvað þetta varðar, þegar um sömu vandamál er að ræða verður að taka á þeim með sama hætti. En nú er ég kannski farinn að tala aðeins út í annað. Hins vegar vil ég segja það að lokum að ég vona innilega að þetta ákvæði eða þetta bréf ráðuneytisstjóranna sem áður voru nefndir, sem undirrituðu frá fjmrn., iðnrn. og félmrn., þetta eru hvorki meira né minna en þrjú ráðuneyti sem er nú nokkuð mikið, en þetta ákvæði komi ekkert meira inn í umræðuna og ég vona að það hafi bara verið nokkurs konar slys, en ekki að það verði sett einhvers konar ól um hálsinn á sveitarfélögunum sem skulda, heldur að þau fái að halda sinni reisn og þau fái að semja um skuldir sínar á eðlilegan hátt, en ekki verði sagt: Við skulum kaupa af ykkur, við breytum þessu í hlutafélag, en peningana fáum við. Ég tel auk þess líka að það mætti jafnvel segja að verið væri að brjóta jafnræðisreglu með þessu gagnvart öðrum skuldurum. Og þegar við tölum um það og hugsum um það, þá dettur mér í hug að frv. um lagaráð sé mjög gott og nauðsynlegt hér til samþykktar á Alþingi.

Herra forseti. Sitthvað höfumst við nú að, eftir því á hvoru landshorninu við erum. Við vorum síðast að ræða mál sem sneri að Mývatnssveit og sölu fyrirtækis þar og hvernig hugsanlegt væri að nota það fé til verulegrar uppbyggingar þar. Nú erum við hins vegar að ræða um Orkubú Vestfjarða. Í fyrsta lagi hvernig megi breyta því í hlutafélag, sem frv. sem við ræðum hér gengur út á. En á bak við þá aðgerð að breyta orkubúinu í hlutafélag, hafa ýmsar viðræður farið hafa fram og ýmislegt hefur verið í gangi varðandi stöðu sveitarfélaga á Vestfjörðum, sem er aðdragandi þessa máls og málið verður varla rætt svo hér á hv. Alþingi að eigi verði vikið að þeim málum með ýmsum hætti. Í upphafi finnst mér samt rétt að taka fram að ég held að það hafi alveg verið kominn tími á það að skoða það, og jafnvel þó fyrr hefði verið, að breyta lögum um orkubúið og breyta því í hlutafélag. Ég er hins vegar algerlega andvígur því að það sé beinlínis verið að breyta í hlutafélag ef það á eingöngu að verða til þess að gera mönnum kleift að selja orkubúið og að ríkið ætli sér að kaupa það fyrir 4,6 milljarða, og það fé skuli síðan nota til að skuldajafna vegna félagslega íbúðakerfisins og greiða þar upp skuldir að sérkröfum ríkisvaldsins um hvernig þær skuldir skuli greiddar upp. Þarna tel ég að sé alveg öfugt farið ef þetta á að vera tilgangur málsins. Ef menn væru hins vegar eingöngu að breyta forminu á Orkubúi Vestfjarða úr sameignarfélagi í hlutafélag til þess m.a. að gera orkubúinu kleift að takast á við ný verkefni og taka þátt í stofnun fyrirtækja, eða fengið til liðs við sig aðra hluthafa og þannig hvatt til framkvæmda á Vestfjörðum, framkvæmda á orkusviðinu. Það getur varla verið svo að það sé bara Landsvirkjun sem geti byggt virkjanir og boðið orku til sölu. Það hljóta önnur fyrirtæki í orkugeiranum, jafnvel þó að þau séu staðsett á Vestfjörðum, einnig að geta gert, ef þau fá samstarfsaðila á því sviði og hafa möguleika til að selja orkuna. Það hefði vissulega verið áhugaverð framtíð fyrir Vestfirðinga að breytingin á Orkubúi Vestfjarða í hlutafélag hefði eingöngu verið með það markmið í huga að slíkt væri í farvatninu, en ekki að með fylgdi sá draugur að fyrir það söluverðmæti sem sveitarfélögin hugsanlega fá ef þau selja hlut sinn í Orkubúi Vestfjarða skyldi sérstaklega gera upp skuldir í félagslega íbúðakerfinu, og að það skuli svo vera skilyrt á bak við tjöldin í þessu máli að þannig skuli með hlutina farið, sem ég óttast að sé. Orkubúið hefur þjónað Vestfirðingum vel í aldarfjórðung. Ég hef litið svo á að orkubúið væri einn af hornsteinunum í þeim fyrirtækjum sem staðið hafa að því að viðhalda byggð í fjórðungnum og tryggja eðlilega stöðu og framtíðarþróun og tryggja íbúum og atvinnufyrirtækjum orku. Þetta fyrirtæki hefur verið vel rekið að mínu viti. Það væri vel hægt að nota það til enn meiri framfara á næstunni og þess vegna verð ég að segja að ég tel að með hlutafélagavæðingu einni og sér, ef með á að fylgja að hún sé fyrst og fremst gerð til þess að sveitarfélögin á Vestfjörðum geti greitt niður eitthvað af skuldum, og þá sérstaklega varðandi húsnæðiskerfið, þá sé í raun og veru illa farið með það tækifæri sem menn hafa á Vestfjörðum varðandi orkubúið. Þess vegna er ég andvígur því að það komi til álita að sveitarfélögin fari að selja hlut sinn í orkubúinu. Það hafa orðið miklar breytingar á Vestfjörðum á þessum tíma eins og annars staðar á landinu. Þegar orkubúið var stofnsett 1976, voru hrepparnir sem áttu aðild að því 30 og bæjarsjóðirnir tveir og síðan ríkið. Í dag eru hrepparnir níu og bæirnir þrír og síðan ríkið. Þetta sýnir okkur auðvitað að það hefur mikil breyting orðið á þessum aldarfjórðungi sem liðinn er síðan að orkubúið var stofnað. Þess vegna má vissulega taka undir það að breyting á eignarforminu yfir í hlutafélagsform er alls ekkert óeðlilegt, að leggja upp með eitt og sér, og hefði jafnvel getað auðveldað orkubúinu að takast á við jafnvel ný verkefni, efla önnur fyrirtæki eða fara í samstarf við önnur fyrirtæki um frekari orkuöflun og sölu, og þá jafnvel fyrir utan svæðið ef ekki væru til kaupendur á Vestfjörðum til þess að taka við þessari orku. Ég hef hins vegar haldið og vil spyrja hæstv. ráðherra sem fer með málið og mælir fyrir því, iðn.- og viðskrh., hvort ekki sé að störfum sérstök nefnd um húsnæðisvandann, ráðherra hlýtur að vera kunnugt um það, og hvort ekki sé á fleiri stöðum á landinu en bara Vestfjörðum sérstakur fjárhagsvandi sveitarfélaga sem tengist húsnæðiskerfinu og hvers vegna þetta mál ætti þá að tengjast þeirri lausn sérstaklega. Ég held að ekki fari á milli mála að málið hefur verið sett í þann farveg og jafnvel sumir sveitarstjórnarmenn á Vestfjörðum hafa nefnt að það væri sérstakt áhugamál þeirra, reyndar baráttumál, til einhverra tveggja eða þriggja ára, að fá að selja sinn hlut í Orkubúi Vestfjarða. Ég hygg jafnvel að íbúarnir á svæðum eins og suðurhluta Vestfjarða í Vesturbyggð vænti sér nokkurs af því fé sem sveitarstjórnarmenn hafa talað svo fjálglega um að mundi koma inn í byggðirnar og verða þar til mikillar uppbyggingar. Það er betra að satt sé, ef þeir ætla að selja, að það fé sem þeir fá dugi þeim til einhvers ella væri verið að vekja miklar falsvonir með því fólki sem talið hefur að salan á hlut Vesturbyggðar í orkubúinu dygði sveitarfélögunum til mikilla afreka í framtíðinni. Ég hygg hins vegar að þessi samtenging sé Vestfjörðum ekki til góðs upp á framtíðina. Það sem menn sjá eða þykjast sjá í þessu til næstu eins eða tveggja ára sé í raun og veru einhvers konar nauðvörn byggðanna sem hafa orðið fyrir þeim skakkaföllum sem m.a. fiskveiðistjórnarkerfið og það sem ég hef leyft mér að kalla eyðibyggðastefnu ríkisstjórnarinnar hefur valdið m.a. byggðum á Vestfjörðum. Ég er algjörlega andvígur því að verið sé að fela þann vanda með því að knýja Vestfirðinga til að selja þá einu eign sem þeir eiga sameiginlega, sem er Orkubú Vestfjarða, og greiða þannig niður hluta af því vandamáli sem tengist félagslega íbúðakerfinu. Þar held ég að menn séu að pissa í skóinn sinn eins og sagt er. Það dugi skammt inn í framtíðina. Þess vegna held ég að það mál sem við erum að ræða, frv. til laga um að breyta Orkubúi Vestfjarða í hlutafélag, sé slæmt, ef niðurstaðan verður sú að fyrst og fremst sé verið að keyra það fram til þess að búa til sölumöguleika fyrir ákveðnar sveitarstjórnir á Vestfjörðum þar sem fjárhagstaða sveitarfélaga er slæm, að það eigi sem sagt að nota þessa peninga fyrst og fremst í það. Ég er andvígur þeirri hugsun. Ég er hins vegar ekki andvígur því að breyta forminu í hlutafélag og hefði viljað nota næstu ár til þess að sanna hvað hægt væri að gera með nýju formi á rekstri orkubúsins og hvort ekki mætti nota orkubúið til góðra verka fyrir Vestfirðinga í heild. Þess vegna mun ég við 2. umr. málsins velta því verulega fyrir mér að leggja fram hugmynd um að sala á hlutum hluthafa í nýstofnuðu hlutafélagi um orkubúið verði ekki heimil næstu tvö eða þrjú árin. Hún verði bara ekki heimil þannig að eftir breytingu orkubúsins í hlutafélag gefist einhver tími til þess að nýta fyrirtækið til að standa að uppbyggingu og framkvæmdum á Vestfjörðum, vonandi með arðsemissjónarmið í huga og reyndar er gengið út frá því í hlutafélagsvæðingarfrv. sem við erum að ræða. En mig langar mig til að beina einni fyrirspurn til hæstv. iðnrh. og hún er þessi: Hver hefði arðsemi orkubúsins verið á hverju ári sl. þrjú ár ef orkuverðið hjá Orkubúi Vestfjarða hefði ekki verið lægra en hjá Rarik? Hvað má þá ætla að sveitarfélögin hefðu fengið í arð af eign sinni? Þetta held ég að fróðlegt væri að láta reikna út. Ég geri svo sem ekki kröfu til þess að ráðherra geti svarað því hér og nú en það væri afar æskilegt að þessar upplýsingar lægju fyrir t.d. við 2. umr. málsins, hvernig arðgreiðslum hefði verið háttað ef orkuverðið hefði verið um 25% hærra. Að minnsta kosti í sama farvegi og það er núna hjá Rafmagnsveitum ríkisins. Hverjar hefðu þá arðgreiðslurnar verið til eigenda orkubúsins? Einnig er gert ráð fyrir því í þessum lögum að orkubúið haldi öllum þeim réttindum sem það hafði í eldra sameignarformi, þ.e. að nýta vatnsorku og jarðvarmaorku og fjarvarmakyndistöðvar o.s.frv., það sé hins vegar þannig eins og segir í 6. gr. að sveitarfélög geti haft: ,,... rekstur einstakra orkumannvirkja skuli vera undanþeginn einkarétti félagsins, svo sem bygging og rekstur mannvirkja til raforkudreifingar, jarðvarmaveitna og fjarvarmaveitna með kyndistöðvum innan þeirra sveitarfélaga sem þess óska.`` Og: ,,Þeir aðrir sem reka orkumannvirki á starfssvæði Orkubús Vestfjarða hf. við gildistöku laga þessara skulu halda þeim rétti sínum.`` Mér er spurn: Hvað með einstaklinga sem hafa hug á því að nýta sér orku á jörðum sínum þar sem orkubúið hefur ekki komið að, hvort sem það eru vatnsföll eða hitaorka, hafa lagt í það kostnað á undanförnum árum, jafnvel borað eftir heitu vatni og talið sig eiga talsverða von um að fá upp orku þó að síðar verði. Hvað með þá einstaklinga? Þar eru ekki sveitarfélög á ferð. Þar eru einstaklingar á ferð sem eru ekki komnir af stað með orkuframleiðslu en eiga hennar e.t.v. von. Ég get ekki séð að gert sé ráð fyrir þeim sérstaklega. Hér er tekið hér fram: ,,Þeir aðrir sem reka orkumannvirki ...``, þ.e. við gildistöku laganna en ekki þeir sem mundu e.t.v. ná árangri við slíkt eftir gildistöku laganna. Þessari spurningu vildi ég beina til hæstv. iðnrh. Það er því ætlun mín, sem ég ætla að árétta í lokin, að ef það er fyrst og fremst tilgangur laganna að breyta yfir í hlutafélag til þess síðan að við horfum upp á það að sala á öllum hlutum sveitarfélaganna fari fram og það fé verði notað í skuldajöfnun að stórum hluta í félagslega íbúðakerfinu lýsi ég mig algjörlega andvígan því. Ég tel að þegar orkubúinu hafi verið breytt í hlutafélag ætti það sem slíkt að hafa a.m.k. tvö til þrjú ár án þess að eigendur þess hefðu heimild til þess að selja hluti sína, til þess einmitt að reyna að efla atvinnulíf á Vestfjörðum og efla þar bjartsýni og framkvæmdahug, m.a. í því að nýta orku sem þar er óbeisluð og til þess væri eðlilegt að nota orkubúið. Þar held ég að Vestfirðingum væri best treystandi til að eiga þá meirihlutaeignaraðild að upp á hagsmuni sína í framtíðinni. Þetta vildi ég sagt hafa við 1. umr. Ég ítreka síðan að ég tel að í þessi lög eigi að setja ákvæði um að eignaraðilar orkubúsins hafi ekki ótakmarkað frelsi til þess að selja eignarhluti sína strax á fyrstu árum eftir að hlutafélagið verður stofnað. Að menn fái sem sagt hið raunverulega vald eða raunverulegu breytingu sem frv. felur í sér, en þurfi að takast á við að reka orkubúið til góðra verka fyrir Vestfirðinga.

Herra forseti. Hér er til umræðu frv. til laga um stofnun hlutafélags um Orkubú Vestfjarða. Vegna þess hvernig þetta mál er bæði til komið og hvernig það tengist ákveðnum verkefnum og fjárhagsvanda sveitarfélaga á Vestfjörðum hefði mér fundist eðlilegt að hæstv. félmrh. væri viðstaddur og vil spyrja hvort hann sé í húsinu.

Forseti mun láta athuga það.

En annars höfum við hæstv. iðnrh. sem flytur málið og hann fer jafnframt með byggðamál, sem þetta mál er hluti af. Eins og fram hefur komið í fréttum og blaðaskrifum, er þetta mál, þessi tilurð um stofnun hlutafélags og sala á hlut Orkubús Vestfjarða, til komin í tengslum við ákveðinn byggðavanda og fjárhagsvanda sem sveitarfélög hafa þar. Ég leyfi mér, herra forseti, að vitna til fréttar í Morgunblaðinu, þriðjudaginn 21. mars árið 2000, en þar stendur: ,,Viðræður hefjast fljótlega milli stjórnvalda og sveitarfélaganna á Vestfjörðum um hugsanleg kaup Rafmagnsveitu ríkisins á hlut sveitarfélaganna í Orkubúi Vestfjarða. Bókfært eigið fé Orkubúsins er rúmir fjórir milljarðar, en í skýrslu sem Kaupþing hefur gert er komist að þeirri niðurstöðu að raunverð sé heldur lægra.`` Síðan kemur, virðulegi forseti: ,,Páll Pétursson félagsmálaráðherra sagði að umræða um hugsanleg kaup ríkisins á hlut sveitarfélaganna í Orkubúi Vestfjarða væri til komin vegna erfiðrar fjárhagsstöðu sveitarfélaganna á Vestfjörðum. Sveitarfélögin ættu flest við mjög alvarlegan vanda að stríða. Staða Vesturbyggðar væri mjög alvarleg og Ísafjörður og Bolungarvík stæðu einnig frammi fyrir miklum fjárhagsvanda.`` Herra forseti. Þetta stóð einmitt í frétt Morgunblaðsins þriðjudaginn 21. mars árið 2000. Áfram stendur í þessari sömu frétt, með leyfi forseta: ,,Páll sagði að vandi sveitarfélaganna vegna félagslegs húsnæðis væri til sérstakrar skoðunar í félagsmálaráðuneytinu, en það væri þó ljóst að ef ríkið keypti hlut sveitarfélaganna í Orkubúi Vestfjarða mundu möguleikar þeirra til að standa í skilum á lánum sem hvíldu á félagslegu íbúðunum batna verulega. Hann sagði að í sumum sveitarfélögum væru lán sem hvíldu á íbúðunum í vanskilum. Það ætti þó ekki við um Bolungarvík þar sem öll lán væru í skilum þrátt fyrir að sveitarfélagið ætti margar félagslegar íbúðir.`` Ég vitna til þessa, herra forseti, vegna þess að þetta er talin ein af forsendum, ein af frumástæðum fyrir því að frv. til laga, sem hér liggur fyrir, um stofnun hlutafélags Orkubús Vestfjarða og þeirra hliðarráðstafana og hliðartengdra bókana og ákvarðana, lúta einmitt að því að losa um fjármagn hjá sveitarfélögunum til þess að greiða skuldir þeirra við félagslega íbúðakerfið. Því liggur beint við að spyrja hæstv. iðnrh., sem fer jafnframt með byggðamál --- og þessi staða hinna félagslegu íbúða vítt og breitt um landið er stærsti og erfiðasti akkillesarhæll í byggðamálum og stendur fjárhag sveitarfélaganna alvarlega fyrir þrifum, eru einmitt þær skuldbindingar. Bygging þessara félagslegu íbúða var á sínum tíma hluti af hinni opinberu húsnæðisstefnu. Þar komu að, auk ríkisins og opinberra sjóða af hálfu þess, bæði lífeyrissjóðir, verkalýðsfélög og önnur samtök atvinnulífsins við að koma upp þessum íbúðum og ráðstafa þeim til sveitarfélaganna en það var oft og tíðum stjórnvaldsákvörðun hvernig þeim var úthlutað. Það er því afar ósanngjarnt og rangt að farið að mínu mati að nú skulu sömu sveitarfélög, sem fylgdu einungis þeirri opinberu stefnu húsnæðismála á sínum tíma, látin bera þennan vanda ein, þann vanda sem fylgir m.a. því að byggðastefna stjórnvalda hefur leitt til þess að fólk hefur unnvörpum yfirgefið byggðir og flutt hingað á höfuðborgarsvæðið. Það er enn ósanngjarnara að þessi sveitarfélög skuli þá jafnframt vera látin axla þann byggðavanda hins opinbera. Ekki verður litið á þessi mál sem aðgreind, herra forseti, og ég leyfi mér því að spyrja hæstv. iðnrh. og byggðamálaráðherra, sem fer með byggðamál: Hvað líður aðgerðum af hálfu ríkisvaldsins gagnvart félagslega íbúðakerfinu vítt og breitt um landið? Sú aðgerð sem hér er á ferðinni og snýr að Vestfirðingum leysir aðeins takmarkaðan hluta vanda þeirra en alls ekki málið í heild og er bara hrein bráðabirgðalausn í því tilliti. Það hlýtur því, eins og hefur verið margboðað hér á Alþingi að þetta mál sé í skoðun, að líða að því að eitthvað raunhæft gerist fyrir byggðirnar vítt og breitt um landið sem eiga í vandræðum vegna félagslega íbúðakerfisins sem er afleiðing byggðastefnu stjórnvalda. Herra forseti. Ég vil þá aðeins víkja að öðru, þ.e. að frv. sem hér liggur fyrir, um stofnun hlutafélagsins, sem er gert til þess að hægt sé að selja fyrirtækið. Ef það væri sjálfseignarstofnun áfram, eins og hæstv. ráðherra kom inn á, geta einstakir eigendur ekki selt hluti sína í því og þess vegna verður að breyta því í hlutafélag til þess að hægt sé að selja það og er það jafnframt í sjálfu sér markmiðið, enda kemur það fram í allri umræðu í kringum þetta mál. Það er því dapurlegt til þess að hugsa og heyra að á sama tíma og sveitarfélög annars staðar á landinu, t.d. á höfuðborgarsvæðinu og á Suðurnesjum, eru að stórauka eignir sínar í orkufyrirtækjum til þess að styrkja stöðu sína og byggja upp atvinnu tengda þessum orkufyrirtækjum, þá er verið að búa önnur sveitarfélög, t.d. sveitarfélög á Vestfjörðum, undir það að selja slíkar auðlindir sínar, eða réttara sagt að taka þær að einhverju leyti upp í skuldir. Það er dapurlegt, herra forseti, að upplifa það með hvaða hætti hér er gengið fram. Orkubú Vestfjarða hefur verið vel rekið fyrirtæki á undanförnum árum. Því hefur tekist þrátt fyrir erfiðar landfræðilegar aðstæður að skaffa notendum sínum rafmagn á góðu verði, meira að segja hagstæðara en Rafmagnsveitur ríkisins hafa getað gert, og eru að skaffa notendum sínum þar rafmagn á litlu hærra verði en gert er á höfuðborgarsvæðinu. Má því segja að með stefnu sinni hafi orkubúið í rauninni verið að gefa notendum sínum hlutdeild í arði á góðum rekstri fyrirtækisins. Það er fjarri því að segja að vegna þessa eignarforms hafi ekki verið hægt að reka fyrirtækið á arðbæran hátt eða það getað skilað eigendum sínum arði. Það hefur einmitt skilað eigendum sínum arði í því að getað veitt notendum sínum rafmagn á lægra verði en gengur og gerist víða um land. Og ef þetta er ekki tilgangur, hvað er þá góður tilgangur fyrir orkufyrirtæki eins og Orkubú Vestfjarða? Herra forseti. Þetta er því sannkallað byggðamál sem hér er verið að fjalla um, verið er að fjalla um hvernig megi koma því fyrir að stilla sveitarfélögum á Vestfjörðum upp við vegg og taka af þeim orkubúið og ráðstöfun þess. Ef við skoðum markmiðin eins og þau eru tilgreind, við skulum t.d. líta á markmið sem sett er fram í 8. gr. frv. um stofnun hlutafélags um Orkubú Vestfjarða, en þar segir: ,,Stjórn hlutafélagsins setur gjaldskrá um verð á seldri orku til notenda þar sem m.a. skal gætt almennra arðsemissjónarmiða við setningu gjaldskrár.`` Herra forseti. Mér þætti fróðlegt að fá upplýst hjá hæstv. ráðherra hvernig ráðherrann metur þessa yfirlýsingu arðsemissjónarmiða við setningu gjaldskrár. Hvergi í frv. er minnst á þjónustumarkmið eða þjónustuskyldur eða neitt slíkt að markmiðið sé að láta notendur sína hafa rafmagnið á sem öruggastan hátt og á sem lægstu verði. Það er ekki, heldur er sett sem markmið að fyrirtækið sjálft skuli skila sem mestum arði. Þannig skil ég þá orðanna hljóðan sem hér er, enda er það líka í sjálfu sér markmið þegar búið er að stofna hlutafélag um fyrirtæki, sé ekki annað tekið fram. Ég sakna þess, herra forseti, að í frv. skuli ekki vera kveðið skýrt á um þjónustumarkmið og að það skuli vera látið sitja í fyrirrúmi fyrir arðsemiskröfunum, en að sjálfsögðu þarf að standa að rekstri fyrirtækisins með þeim hætti að það standi sig eðlilega rekstrarlega séð. Herra forseti. Þá langar mig einnig að spyrja hvað átt er við í 9. gr. samkomulags sameigenda Orkubús Vestfjarða sem er á fylgiskjali I, þar sem stendur: ,,Ef samkomulag næst milli ríkissjóðs og sveitarfélaga á Vestfjörðum um kaupvirði Orkubús Vestfjarða hf. skal ríkissjóður bundinn við það fram til 1. júlí 2002.`` Er verið að segja að eftir þann tíma séu aðilar og ríkið frjálst eða ekki skuldbundið til þess að kaupa á þeim tilboðum sem hér er greint frá? Herra forseti. Ég hefði viljað sjá hér flutt metnaðarfyllra frv. fyrir hönd Vestfirðinga. Mér finnst dapurlegt að horfa til þess að einmitt orkuauðlindir fjórðungsins skuli nú vera settar í þann búning og hafa það markmið að vera seldar, sem enginn ræður þá hvert í sjálfu sér, þegar annars er almennt verið að berjast fyrir því að halda auðlindunum í forsjá fólksins, í forsjá heimafólks, í forsjá fólksins sem byggir byggðir landsins, að auðlindir hvort sem þær eru meðfram ströndum landsins eða inni á landinu sjálfu, séu þá nýttar og í eigu þess fyrst og fremst. Ég vil einnig spyrja, eins og hv. þm. Guðjón Arnar Kristjánsson spurði hér, og ég ítreka þá spurningu: Hvernig er staða annarra landeigenda um möguleika á að stofna til orkuvinnslu á sínu landi hvort sem það eru einstaklingar eða sveitarfélög? Eru þeir skuldbundnir til þess að framselja slíka möguleika til Orkubús Vestfjarða eða þessa nýja hlutafélags, eða geta þeir framleitt og hafið rekstur á eigin vegum? Í frv. kemur fram að þau fyrirtæki sem þegar eru starfandi geti haldið þeim rétti sem þau búa þegar við og stundað þá starfsemi sem þau nú gera, en mér finnst ekki vera kveðið fullkomlega skýrt á um það hvort eigendur lands, landeigendur, geti reist orkuver á sínu landi. Ég vildi gjarnan heyra nánar um það. Herra forseti. Einnig hefði verið ástæða til að hæstv. iðnrh., sem fer með byggðamál, hefði fjallað um tengingu þessa frv. við byggðamál á Vestfjörðum í ríkari mæli en hæstv. ráðherra gerði. Og hvaða áhrif þessi ráðstöfun gæti haft til lengri tíma, til þess tíma þegar fyrirtæki gæti verið selt burt og íbúarnir haft þar litla forsjá á. Ekki verður slitið úr samhengi byggð og búseta og aðgengi að náttúruauðlindunum sem fólk hefur í nágrenni sínu. Ég auglýsi síðan enn og aftur eftir aðgerðum ríkisvaldsins varðandi húsnæðiskerfið, félagslega íbúðakerfið, sem ekki aðeins vestfirsk sveitarfélög glíma við, heldur sveitarfélög víða um land, sveitarfélög sem kannski eiga ekkert orkubú til að selja upp í skuldir sínar, sveitarfélög sem eiga það öll sameiginlegt að brýnt er og skylt af hálfu ríkisvaldsins að taka á þeim málum og þó fyrr hefði verið.

Hv. þm. óskaði eftir viðveru hæstv. félmrh. við þessa umræðu. Það er rétt að greina frá því að borist hafa boð um það að hæstv. ráðherra er á fundi með eldri borgurum til kl. 5, en fær þá skilaboð um að nærveru hans sé óskað.

Herra forseti. Við höldum áfram að ræða bisness hér á hinu háa Alþingi. Nú er verið að ræða um að breyta sameignarfélagi í hlutafélag og í sjálfu sér er ég ánægður með það. Ákvæði um eignarhlut í sameignarfélaginu voru dálítið skrýtin. Þau voru þannig að eignarhluti sveitarfélaganna fór eftir íbúafjölda. Þegar fækkaði í einhverju sveitarfélaginu minnkaði hlutur þess í sameignarfélaginu. Einmitt þegar það þurfti kannski mest á því að halda að hafa meiri eignir til að standa við þær skuldbindingar sem sveitarfélagið hafði ekki lengur skattgreiðendur til að standa við. Ég held því að þetta sé til góðs að þessu leyti. Hins vegar er ég ekkert ánægður með það, þó að ég sé í sjálfu sér ánægður með að breyta sameignarfélaginu yfir í hlutafélag, að setja sérlög um hvert einasta hlutafélag sem ríkið á einhvern hlut í. Hér á ríkið 40% hlut og mér finnst menn vera að fylla lagasafnið með alls konar smálögum um sjóði og hlutafélög. Ég nefndi það hér áðan um Kísiliðjuna, að þar átti að vera kísilgúrsjóður, heil lög um einn lítinn sjóð, pínulítinn sjóð, og hér á að setja sérlög, reyndar um dálítið stærra fyrirtæki en engu að síður ósköp venjulegt hlutafélag. Ég legg til, herra forseti, að skoðuð verði önnur leið í hv. iðnn. sem þetta mál fer til og ég á nú sæti í, sem væri í þá veru að sett verði ákvæði í lögin um Orkubú Vestfjarða um að gæta skuli hagsmuna starfsmanna, það skuli greiða út eigið fé til hluthafanna, sem getið er um í greinargerðinni, eftir íbúafjölda 1. desember árið 2000, það eigi að greiða út eigið féð til þessara eigenda og það skuli skilyrt því að þeir kaupi hlutafé í nýju félagi gegn staðgreiðslu þess sama eigin fjár. Og hlutafélagið kaupi síðan eignirnar af sameignarfélaginu og þá þarf ekki lengur að vera með einhverjar vangaveltur um að hlutaféð sé ekki inngreitt með peningum, því það yrði þá greitt með peningum á því formi, með því bókhaldsákvæði. Þá er eiginlega ekkert orðið eftir nema e.t.v. fjöldi hluthafa og það má fjölga þeim með því að gefa eldri borgurum eða börnum á svæðinu nokkra hluti, þeir þurfa ekki að vera stórir, og þá þarf í rauninni engin sérlög um þetta hlutafélag. Það fellur bara undir hlutafélagalög að öðru leyti, nema það eru tvö atriði sem þetta hlutafélag á að njóta. Það er í fyrsta lagi skattfrelsis. Það á bara ekki að borga neina skatta, draumastaða allra hlutafélaga, hvorki stimpilgjald né nokkurn skapaðan hlut eins og svo sem gilt hefur um orkubúið og gildir um önnur orkufyrirtæki. Þau eru svo vanmáttug að þau geta ekki staðið undir velferðarkerfinu. Síðan er það einkaleyfið sem iðnrh. veitir orkubúinu. Ég hef verið að hugleiða hvort ekki megi setja hvort tveggja í almenn lög, þ.e. almenn lög um að orkufyrirtæki á Íslandi greiði ekki skatta almennt, og best væri náttúrlega að engin hlutafélög greiddu skatta, það væri náttúrlega best. En að orkufyrirtæki, af því að þau eiga svo bágt, borgi ekki skatta til velferðarkerfisins og síðan mætti skoða hvort iðnrh. hafi ekki í öðrum lögum heimild til að veita einkaleyfi til raforkuframleiðslu, ég hef grun um að svo sé. Þá verður í rauninni engin þörf á því að hafa sérlög í gildi áfram um Orkubú Vestfjarða. Síðan er það spurningin um sölu á hlut sveitarfélaganna, sem menn hafa verið að tala um, til að leysa félagsleg vandamál sveitarfélaganna, aðallega út af félagslegu íbúðarhúsnæði þar sem sum þeirra hafa verið dálítið glannaleg í byggingum félagslegra íbúða, ekki öll, en það á að verðlauna þau sem voru glannaleg með því að leysa vanda þeirra. Þau gætu selt hlut sinn en ég vil hafa það miklu víðar. Ég vil ekki að þau selji bara ríkinu hlut sinn, ríkið er alltaf slæmur kaupandi. Það er bara einn kaupandi og hann býður náttúrlega bara lélegt verð. Nei, nei, það á að selja þetta hæstbjóðanda, mér finnst það. Að sveitarfélögin eigi heimild, og það er ekkert í lögunum sem bannar það í rauninni,  Þetta getur því haft ýmsar auka- og hliðarverkanir ef menn sjá einhvern annan kaupanda en ríkið, miklu betri kaupanda. Að því leyti getur þetta orðið mjög jákvætt því það yrði þá í fyrsta skipti, að mér skilst, að einstaklingar geti keypt hlut í almennilega stóru orkufyrirtæki. Reyndar hafa einstaka bændur átt orkufyrirtæki sín, þ.e. einkaveitur heima hjá sér, en ekki hefur verið til sölu á almennum markaði hlutafé í sæmilega stóru orkufyrirtæki og það væri skemmtilegt ef Orkubú Vestfjarða hf. riði á vaðið með það og þá þarf ekki að hafa áhyggjur af fjölda hluthafa.

Virðulegur forseti. Ég tek þátt í þessari umræðu um frv. til laga um stofnun hlutafélags um Orkubú Vestfjarða ekki síst á grundvelli fjárlaga þar sem það barst inn í fjárlög á síðustu klukkutímum fyrir 3. umr. að heimilt yrði að semja til bráðabirgða um að Vesturbyggð seldi hlut sinn í Orkubúi Vestfjarða. Í 8. gr., sem fjallar um ýmsar heimildir í fjárlögum, er heimilað að kaupa eignarhlut sveitarfélaganna í Orkubúi Vestfjarða og taka til þess nauðsynleg lán. Í lið 8.11., Ýmsar heimildir, segir að heimilt sé, með leyfi forseta: ,,Að semja við sveitarfélög eða samtök þeirra um uppgjör vegna innlausnar íbúða í félagslega íbúðakerfinu.`` Þetta er ástæðan fyrir því, virðulegur forseti, að ég sé ástæðu til að ræða þetta mál. Eins og ég sá lögin fyrir mér um orkubúið eins og það var, þá var ekki unnt fyrir einhvern af eignaraðilum að selja sinn hlut í orkubúinu án samþykktar annarra eignaraðila. Þannig að ég sá það fyrir mér á þeim tíma þegar fjárlögin voru samþykkt að þetta mundi nú ekki renna svo ljúflega í gegn. En síðan hefur það gerst að náðst hefur samkomulag milli eignaraðilanna um að gera þetta fyrirtæki, Orkubú Vestfjarða, að hlutafélagi. Ég get í sjálfu sér ekki lagst gegn því og geri ekki. Það er ekkert óeðlilegt að eigendurnir ráði því undir hvaða formi fyrirtæki þeirra er rekið. En það sem ég tengi saman er að verið er að stefna að því, eins og segir á bls. 81, með leyfi forseta: ,,Að semja við sveitarfélög eða samtök þeirra um uppgjör vegna innlausnar íbúða í félagslega íbúðakerfinu.`` Og það á að gera með þeim hlut sem hvert sveitarfélag á fyrir sig í Orkubúi Vestfjarða. Skoðun mín er sú að ég tel að ríkið eða hæstv. félmrh. eigi að ganga til samninga við samtök sveitarfélaga um heildarlausn um félagslega húsnæðiskerfið fyrir allt landið. Félagslega húsnæðiskerfið er stórt vandamál í þeim byggðum þar sem fólksfækkun hefur orðið vegna aðgerða ríkisstjórnarinnar, m.a. vegna framkvæmdar fiskveiðistjórnarkerfisins, og ég tel að ef þetta er aðferðin sem menn ætla að fara að beita þá sé það óásættanlegt. En ég verð að segja það engu að síður að mér finnst að það sé ekki hægt að slá á hendurnar á aðilum sem eiga eignir, þeir verða að hafa frelsi til þess að selja ef þeim sýnist þörf á því og það er frumréttur eignaraðila. En ég vil líka að félagslega húsnæðiskerfið eða sá vandi sé leystur og þá geta sveitarfélögin tekið ákvörðun um hvort þau vilji selja eða eiga þennan gullmola sem margir telja að Orkubú Vestfjarða hf. sé eða verði. Virðulegi forseti. Ég tek undir þær spurningar sem hér hafa verið bornar upp um vanda félagslega húsnæðiskerfisins og hvað menn eru að gera, hverju hæstv. byggðamálaráðherra getur svarað varðandi aðgerðir vegna þess kerfis. Ég vil einnig taka undir ábendingu varðandi lögin um Orkubú Vestfjarða sem kveða á um að hlutur sveitarfélagsins minnki eftir því sem fækkar í sveitarfélögunum. Það er ákaflega merkilegt að þetta skuli hafa verið svoleiðis og ástæða til að laga þá hluti. Ég tel nauðsynlegt að leysa þetta vandamál sem ég nefndi heildstætt fyrir allt landið og síðan geti menn tekið ákvarðanir um hvernig þeir vilja fara með eignarhluti sína, hvort sem það er í Orkubúi Vestfjarða eða annars staðar. En mér finnst að sú breyting sem gerð var eða þetta innskot inn í heimildargreinina, 8. gr. fjárlaga, stefni beint í það að sveitarfélögin jafnvel neyðist til að fara að semja um sinn eignarhluta vegna félagslega íbúðakerfisins og þeirrar skyldu sem hvílir á sveitarfélögunum og íbúum þeirra Ég vona að málið fari á þann veg og að eigendum orkubúsins gefist það að ná samningum um félagslega íbúðakerfið og þann vanda sem er af því áður en til þess kemur að þeir fara að höndla með þann hlut sem verður þeirra í hlutafélaginu. Ég vona að ekki þurfi að koma til þess, eins og virðulegur bæjarfulltrúi og stjórnarformaður, Þorsteinn Jóhannesson, sagði á aðalfundi 28. apríl 2000, með leyfi forseta: ,,... að það komi ekki til þess að menn afsali sér eignarhlut sínum í Orkubúi Vestfjarða til að leiðrétta skuldastöðu sveitarfélaga um stundarsakir og byrji að safna skuldum upp á nýtt.`` Og enn segir Þorsteinn, með leyfi forseta: ,,Slíkt yrði án óbreyttra tekjustofna óumflýjanlegt.`` Og þá er ég, virðulegur forseti, kominn að því sem er vandamál þessara sveitarfélaga, það eru jú tekjustofnarnir. Það sem hefur gerst hjá sveitarfélögunum um allt land er að kostnaður vegna félagslegrar þjónustu sem sveitarfélögin þurfa að framkvæma hefur stöðugt farið vaxandi vegna sparnaðar ríkisvaldsins, t.d. í heilbrigðiskerfinu, og svo vegna lagasetningar um félagsþjónustu af ýmsum toga. Þar má minna á að útgjöld vegna málefna fatlaðra hafa farið vaxandi og fara vaxandi. Það hafa verið sett lög um umhverfismat sem leggja mjög auknar skyldur og þar með útgjöld á herðar sveitarfélögunum. Það má minna á að ríkisvaldið hefur sett lög um leikskóla og starfsemi þeirra og sett skilyrði um stærð og aðbúnað. Allt eykur þetta rekstrarkostnað sveitarfélaganna. Svona er hægt að halda áfram. Ég hef þetta, virðulegur forseti, í 17 liðum, atriði sem aukið hafa kostnað sveitarfélaganna. Á sama tíma eru þau jafnvel að neyðast til þess, sem ég óttast, að þurfa að láta af hlut sínum í góðum fyrirtækjum eins og Orkubú Vestfjarða er. Ég vona að hv. iðnn., sem tekur þetta mál til skoðunar, greini þar á milli ef þetta tengist á þennan hátt sem ég er að lýsa í frv. Ég ítreka að ég leggst ekki gegn því að fyrirtækið sé stofnað á þennan hátt. En ég vara við því ef það er til þess að einkavæða til ríkisins, það er sem sagt öfug einkavæðing sem er í burðarliðnum, að ríkið er að fara að leysa til sín hlut sveitarfélaganna vegna félagslega húsnæðiskerfisins og innlausnarskyldu sveitarfélaganna þar af leiðandi.

Virðulegi forseti. Það er ekki óeðlilegt þegar við ræðum þetta frv. að umræðan snúist almennt um fyrirtækið Orkubú Vestfjarða. Þetta er ákaflega mikilvægt fyrirtæki sem hefur starfað á Vestfjörðum um aldarfjórðungsskeið. Og þó að það hafi verið býsna umdeilt, sérstaklega á frumbýlingsárum þess, eins og gengur, eðli málsins samkvæmt því þetta er fyrirtæki sem þjónar hverju heimili og hverju fyrirtæki í fjórðungnum og þess vegna ekkert óeðlilegt að menn hafi haft skoðanir og hafi skoðanir á starfsemi þess, þá er það engu að síður þannig að með árunum hefur traust fólks á fyrirtækinu aukist og ég held að þetta megi teljast í dag vinsælt fyrirtæki á Vestfjörðum og menn eru almennt þeirrar skoðunar að það hafi sinnt hlutverki sínu mjög vel. Á þessum tíma hefur verið byggt upp gríðarlega mikið dreifikerfi um Vestfirði. Það hefur verið búin til hringtenging til þess að auka rekstraröryggi raforkukerfisins. Það hefur verið byggt upp gífurlega mikið varaafl til þess að bregðast við ef rafmagn fer af, ýmist af vesturlínunni eða á einstökum línum og það hefur verið byggt upp kerfi fjarvarmaveitu þar sem það hefur átt við o.s.frv. Auk þess er Orkubú Vestfjarða vinsæll og góður vinnustaður, öruggur vinnustaður, sem auðvitað skiptir miklu máli við þær aðstæður sem við búum við í hinum dreifðu byggðum. Þess vegna er ekkert óeðlilegt, nema síður sé, að menn ræði svona almennt um þetta fyrirtæki núna þegar við stöndum á þeim tímamótum að búið er að leggja fram frv., sem raunar er almenn og víðtæk sátt um á Vestfjörðum, um að breyta þessu fyrirtæki í hlutafélag. Við megum hins vegar ekki gleyma því að hið opinbera, ríkið, hefur komið að þessari uppbyggingu með margvíslegum hætti á undanförnum árum. Það er þannig að ríkissjóður hefur aflétt skuldum af fyrirtækinu til þess að gera því kleift að ráða við skuldbindingar sínar að öðru leyti og standa undir því að lækka orkuverð þannig að orkuverð til húshitunar er t.d. mun lægra hjá orkubúinu, sjálfsagt 12--15% lægra en hjá Rarik og eins er orkukostnaður að öðru leyti lægri en víða annars staðar þannig að munar talsvert miklu hvað varðar fyrirtækin. Allt þetta segir okkur að með samstilltu átaki stjórnenda fyrirtækisins og ríkisvaldsins hefur tekist að skapa á margan hátt mjög gott rekstrarumhverfi í kringum orkubúið og þess vegna er mjög eðlilegt að menn staldri nokkuð við þegar fyrirtækið stendur á þessum tímamótum og velti því fyrir sér hvað framtíðin beri í skauti sér að þessu leyti. Ég held þess vegna að það sé rétt að menn ræði þessi mál hispurslaust en hins vegar öfgalaust vegna þess að við erum hér að ræða um ákaflega mikilvægan hlut. Í fyrsta lagi varðandi þetta frv. er nauðsynlegt að menn hafi í huga að þetta frv. felur eingöngu í sér formbreytingu á þessu fyrirtæki úr því að vera sameignarfyrirtæki ríkisins og sveitarfélaganna í það að verða hlutafélag. Ég held að þrátt fyrir allt og hvað sem öllu öðru líður hefði sú breyting verið í eðli sínu nauðsynleg. Fyrirtækið galt þess alveg örugglega og mundi gjalda þess alveg örugglega í framtíðinni ef rekstrarformið yrði haft óbreytt í ljósi þeirra breytinga og þeirrar deiglu sem er í orkuumhverfinu almennt. Við vitum af Evróputilskipunum sem er verið að innleiða, við þekkjum þær breytingar sem eru að verða í viðskiptaumhverfi okkar almennt og taka m.a. til ríkisfyrirtækja og opinberra fyrirtækja og þess vegna er mjög mikilvægt að menn hafi öll tæki hjá þessu fyrirtæki, eins og hjá öllum öðrum, til þess að bregðast við í því nútímalega viðskiptaumhverfi sem við erum stödd í. Það getur vel verið að einhverjum mislíki það umhverfi, en þannig er þetta einfaldlega og það fyrirtæki sem ætlar að spjara sig verður a.m.k. að hafa öll tæki til þess á borð við alla aðra. Þess vegna held ég, virðulegi forseti, að bara þessi staðreynd geri það að verkum að nauðsynlegt sé að breyta Orkubúi Vestfjarða í hlutafélag og um það snýst í raun og veru þetta frv. fyrst og fremst og eingöngu. Í þessu sambandi hlýt ég að vekja athygli á því að þeir sem eru eignaraðilar fyrirtækisins, þ.e. sveitarfélögin tólf og ríkið, eru einhuga um þessar breytingar. Það er búið að fara með þetta fyrir sveitarstjórnirnar vítt og breitt um Vestfirði og það er niðurstaða sveitarstjórnanna að standa að þessu með þessum hætti og eins og kom fram í máli hæstv. ráðherra er fylgt í öllum meginatriðum niðurstöðu þessa samkomulags eigendanna og frv. er í raun og veru sniðið að því. Það er ekki verið að gera neinar efnisbreytingar, það er t.d. með umdeildum hætti ákveðið að hafa hér inni ákvæði, sem ég veit að ýmsir reka dálítið hornin í, um það að Orkubú Vestfjarða haldi þeim einkarétti sem sameignarfélagið Orkubú Vestfjarða hefur haft varðandi virkjanir og orkunýtingu á svæðinu. Ég veit að margir velta því fyrir sér hvort það sé að öllu leyti skynsamlegt, en það er samt sem áður gert. Allt er þetta gert vegna þess að menn eru með þessu frv. fyrst og fremst að reyna að lögfesta formbreytingu á fyrirtækinu án þess að það raski annarri starfsemi að neinu ráði. Hitt er auðvitað rétt að á bak við þetta allt saman er sú umræða sem hefur átt sér stað um vanda sveitarfélaganna á Vestfjörðum, tekjuvanda sveitarfélaganna á Vestfjörðum. Það blasir við að í mörgum sveitarfélögum er mikill vandi fyrir höndum. Sá vandi er að hluta tilkominn vegna stöðu félagslega íbúðarhúsnæðisins en að hluta til af ýmsum öðrum ástæðum. Menn verða að horfast í augu við að það var ekki ríkisvaldið sem kallaði eftir því að fá að kaupa þessa eign, það var ekki þannig. Það voru heimamenn sem upphaflega vörpuðu fram þeirri hugmynd sem hluta af þeirri lausn að leysa fjárhagsvanda sveitarfélaganna, að orkubúið, eign þeirra, yrði notuð í þessu skyni. Ég held að það sé mjög mikilvægt að menn hafi þetta í huga. Það er ekki þannig að hið opinbera, þ.e. ríkið, sé með einhverjum hætti að reyna að troða þessari sölu ofan í kokið á sveitarfélögunum eða heimamönnum, það er ekki þannig. Menn eru einfaldlega að reyna að finna lausn á mjög alvarlegu máli, sem er skuldastaða sveitarfélaganna, sem gerir það að verkum að sveitarfélögin eiga mjög erfitt með að sinna sinni lögbundnu þjónustu og skapa viðspyrnu sem er nauðsynleg í þeirri miklu baráttu sem sveitarfélögin og íbúar sveitarfélaganna eru að heyja um þessar mundir. Menn ræða mjög um félagslega íbúðarhúsnæðið og ég held að sú umræða sem hefur vakað í kringum þetta hafi gert það að verkum að menn hafa verið tortryggnir varðandi þetta mál almennt heima í héraði um það með hvaða hætti eða hvort einhverju af hugsanlegri sölu orkubúsins verði varið til þess að greiða niður skuldir vegna félagslegs íbúðarhúsnæðis. Í þessu sambandi held ég að það sé mjög mikilvægt að menn hafi í huga að um þessar mundir er verið að vinna að heildarlausn í félagslega íbúðakerfinu sem snýr að þeim sveitarfélögum m.a. sem hafa lent í þessum vanda, álíka vanda og ýmis sveitarfélög á Vestfjörðum hafa lent í með sitt félagslega húsnæðiskerfi. Vonandi skilar sú nefnd áliti á næstu vikum og örugglega fyrir vorið og þá sést vonandi hverjar þessar almennu lausnir eru hvað snertir þennan málaflokk. Ég er alveg sammála því að ég held að það sé mjög mikilvægt að menn sjái þá mynd fyrir sér áður en frekari skref verða tekin varðandi orkubúið. Í þessu sambandi hlýt ég líka að vekja athygli á því að sveitarfélögin almennt á Vestfjörðum hafa haft þessa skoðun. Þau vilja sjá heildarmyndina fyrir sér hvaða varðar félagslega íbúðarhúsnæðið áður en þau taka frekari skref og það kemur t.d. mjög skýrt fram í bókun sem bæjarstjórn Ísafjarðar gerði á 89. fundi sínum og var ítrekuð síðan með sérstakri samþykkt í bæjarstjórn Ísafjarðar í desember sl. Þess vegna held ég að þetta verði menn að hafa í huga. Ég held að það sé þess vegna mjög mikilvægt, einmitt til þess að skapa sveitarfélögunum stöðu, að við ljúkum þessu frv. sem fyrst, enda er um það almenn sátt þeirra sem hafa um málið að segja, bæði eigenda, sem eru sveitarfélögin, og ríkisins að ljúka þessu máli þannig að formbreytingin geti átt sér stað. Það er alveg hárrétt sem fram kom í máli hv. 5. þm. Vesturl., Gísla S. Einarssonar, að það er síðan algjörlega á valdi eigendanna með hvaða hætti þeir fara með sinn eignarhluta. Ég tel að það komi ekki til greina að þingið fari að setja einhverjar sérstakar skorður við því með hvaða hætti menn fara með eign sína að þessu búnu. Það liggur fyrir hvernig til þessa máls alls er stofnað. Sveitarfélögunum er mætavel ljóst hvernig menn hafa verið að vinna að þessu máli, sveitarfélögunum er alveg ljóst hver er aðdragandi alls þessa máls og sveitarfélögin standa að því að formbreyta félaginu til þess m.a. að hafa þá það vald að geta ráðstafað eignarhlut sínum ef þau svo kæra sig um. Ég ítreka það sem ég hef verið að segja að það er ekki verið að setja neina þvingu á sveitarfélögin í þessum efnum, það er bara verið að reyna að komast að einhverri tiltekinni niðurstöðu sem gæti verið sveitarfélögunum hagkvæm ef þau telja það sjálf. Svo ég komi aftur aðeins að þessu félagslega íbúðarhúsnæði held ég að þau mál verði menn líka að skoða aðeins í öðru ljósi. Staðan varðandi þessi lán er sú, eins og menn þekkja, að þau eru kannski hagkvæmustu lánin sem sveitarfélögin eru með almennt talað. Þetta eru þau lán sem eru með lægstu vöxtunum, þetta eru lán til langs tíma og ég held að menn þurfi að skoða það, ef sveitarfélögin til að mynda fara í það að selja hluta af eignum sínum, selja hlut sinn í orkubúinu t.d., hvort það sé skynsamlegast að ráðstafa þeim til einhliða skuldalækkunar varðandi þetta félagslega íbúðarhúsnæði. Menn verða að komast að niðurstöðu um það. Það getur vel verið að það sé skynsamlegra frá sjónarhóli sveitarfélaganna að ráðstafa þeim með þeim hætti að reyna að lækka aðrar skuldir sem bera hærri vexti og eru mönnum dýrkeyptari. Bæjarstjórinn á Ísafirði, Halldór Halldórsson, vakti einmitt athygli á þessu á upplýsingafundi sem fór fram í haust um þessi mál á Ísafirði, vakti athygli á því að það kynnu að vera fjárhagsleg rök fyrir því að nota frekar þessa peninga til þess að gera upp aðrar skuldir og reyna að lækka vaxtabyrðina og greiðslubyrðina ef til kæmi. Það er hins vegar ákvörðun sem verður þá að vera í höndum sveitarstjórnanna sjálfra sem fara með sín fjármál og verða að hafa fullt vald til þess. Virðulegi forseti. Aðalatriði þessa máls núna er að við ljúkum afgreiðslu þess sem er góð sátt um, þ.e. formbreytingin á Orkubúi Vestfjarða. Það er að mínu mati mjög mikilvægt skref allra hluta vegna, bæði vegna þess rekstrarumhverfis sem orkufyrirtækin eru komin í og eru að fara inn í í enn þá ríkari mæli og líka vegna þess að það gefur sveitarfélögunum sjálfum nýtt val um það hvernig þau vilja síðan ganga áfram þennan veg. Ég held hins vegar að það sé mjög mikilvægt að menn sjái þá alla myndina fyrir sér, m.a. hvernig staðið verði að uppgjöri varðandi félagslega íbúðarhúsnæðið almennt í landinu. Það getur vel verið að það muni á einhvern hátt auðvelda mönnum málið, en við skulum ekki horfa fram hjá því að staða þeirra sveitarfélaga sem eru verst sett að þessu leytinu verður örugglega, þrátt fyrir einhverjar almennar aðgerðir, mjög alvarleg áfram. Það sem menn hafa verið að ræða um í þessu sambandi varðandi fjárhagslegan vanda sveitarfélaganna á Vestfjörðum og hugsanlega sölu orkubúsins í því sambandi stafar ekki af ásælni ríkisins í þessum efnum heldur einfaldlega af því að menn sáu kannski ekki margar aðrar leiðir til þess að koma til móts við þau sveitarfélög sem voru í mestum vanda. Það er það sem býr að baki og eftir ábendingu og hugmynd sem kom fram hjá heimaaðilum var þetta mál skoðað frekar þó að það verði enn að ítreka að hið endanlega vald hlýtur alltaf í þessum efnum sem öðrum að liggja hjá eigendunum sjálfum, hvernig þeir vilja þá ljúka málinu og hvernig þeir vilja ráðstafa eignum sínum. Virðulegi forseti. Ég held að það sé eðlilegt að þetta mál fái eðlilega og vandaða meðhöndlun í iðnn. Alþingis þar sem farið verði yfir málið og það borið saman við þann texta sem til grundvallar liggur, sem er samkomulag eigendanna, og e.t.v. að skoða aðra þætti sem umdeilanlegir kunna að vera. En ég legg mikla áherslu á að það sé þá gert í góðri samvinnu við þá sem eru aðilar málsins, eigendur fyrirtækisins, sveitarfélögin og eftir atvikum ríkið.

Herra forseti. Hv. þm. Einar K. Guðfinnsson talaði um að frv. fæli eingöngu í sér formbreytingu og lét síðan að því liggja í máli sínu að sveitarfélögin gætu varið söluhlut sínum eins og þau síðan lysti. Ég leyfi mér því, herra forseti, að beina til hans þeirri spurningu hvernig hv. þm. líti á þá bókun sem ráðuneytin gerðu sem þau líta svo á að sé hluti af þeim samningi en þar stendur, með leyfi hæstv. forseta: ,,Í samningnum um kaup á eignarhlut sveitarfélaganna í Orkubúi Vestfjarða mun ríkisvaldið ganga út frá að heildarverðmæti Orkubús Vestfjarða hf. sé 4,6 milljarðar kr., enda verði söluverðmætinu varið til þess að greiða niður skuldir viðkomandi sveitarfélaga og til lausnar bráðavanda viðkomandi sveitarfélaga í félagslega íbúðakerfinu í samræmi við það sem um hefur verið rætt.`` Ég vek athygli á þessu, herra forseti, og bendi á að þetta er ekki í takt við það sem hv. þm. lét að liggja og bið gjarnan um skýringu á því. Enn fremur er mér forvitni á að vita hvaða Evróputilskipanir það eru sem krefjast þess að fyrirtækið sé hlutafélagavætt. Það geta verið Evróputilskipanir sem krefjast aðskilnaðar á vinnslu og rekstri og það er hægt að gera með ýmsum félagsskap. Herra forseti. Ég óska eftir því að heyra hvernig hv. þm. lítur á þá bókun sem ríkisvaldið lætur fylgja samningnum og lítur svo á að sé hluti af honum.

Virðulegi forseti. Ég held að það fari ekkert á milli mála að þetta frv. felur í sér formbreytingu á félaginu. Þessi bókun ríkisvaldsins er auðvitað skoðun ríkisvaldsins. Það liggur líka fyrir hver er skoðun sveitarfélagsins. En það er alveg hárrétt hjá hv. þm. að sú hugmynd að kaupverði sem hefur verið sett fram af hálfu ríkisvaldsins miðast við það að gengið sé til uppgjörs á tilteknum skuldum. En það út af fyrir sig raskar engu um þetta frv., frv. er sjálfstæður gjörningur. Frv. er flutt af hæstv. iðnrh. vegna þess að undir hæstv. iðnrh. heyrir þetta fyrirtæki og það er hæstv. iðnrh. sem leggur það til að gerð sé þessi formbreyting á fyrirtækinu. Það er þess vegna sem ég stend alveg við það að samkomulag ríkisins og sveitarfélaganna, sem fylgir með sem fylgiskjal, er, a.m.k. við þann yfirlestur sem ég hef gert á því, í samræmi við frv. sjálft, í samræmi við frumvarpstextann sjálfan, og þess vegna er það rétt sem ég sagði áðan í ræðu minni. Varðandi Evróputilskipanirnar þá held ég að ég hafi orðað það þannig að Evróputilskipanirnar breyttu auðvitað rekstrarumhverfinu. Ég vakti síðan athygli á því að það væri ýmislegt annað að gerast sem gerði það knýjandi að breyta rekstrarfyrirkomulaginu úr því að vera sameignarfélag í hlutafélag, m.a. þær breytingar sem eru að verða í okkar viðskiptalífi, þær breytingar sem við sjáum að eru að gerast núna á raforkumarkaðnum með sameiningu ýmissa fyrirtækja, uppstokkun þeirra o.s.frv., sem gerir það að verkum að ef fyrirtæki á borð við Orkubú Vestfjarða á að hafa möguleika í þessum bardaga þá verður það að hafa öll tæki til að geta tekið þátt í þeim slag.

Herra forseti. Það væri afar fróðlegt að vita, og það er þá hæstv. iðnrh. sem gæti sjálfsagt upplýst það, hvaða stöðu þessi bókun, þessi gjörningur sem fulltrúar ríkisvaldsins létu gera varðandi frágang á þeirri ályktun að óska eftir því að Orkubú Vestfjarða yrði gert að hlutafélagi. Að mínu viti er það deginum ljósara að þetta er kvöð og þetta er kvöð sem er skilyrðislaus og það er blekking að ætla að segja sveitarfélögunum annað. Ég tek hins vegar heils hugar undir sjónarmið hv. þm. Einars Guðfinnssonar að þetta er afar óeðlileg kvöð og hún er virkilega mjög gróf því að auðvitað eiga eignaraðilar að geta ráðstafað sínum hlut, eins og hv. þm. benti á í ræðu sinni, á sem hagkvæmastan hátt fyrir sveitarfélagið. En þau standa frammi fyrir þessu sem beinni kvöð að mínu viti, annars væri ekki verið að láta þetta fylgja svo afdráttarlaust með. Ég vil því vara við því að það sé verið að gefa tálvonir um annað en styð í sjálfu sér það að sveitarfélögin standi á sínu og tel að tilgangurinn með þessu sé reyndar að selja og þá með þeim skilyrðum sem ríkið hefur sett og ríkið er með beinum og óbeinum hætti að þvinga ákveðin sveitarfélög til að að ganga til þessarar hlutafélagavæðingar og sölu, sérstaklega gagnvart einstökum sveitarfélögum, og hin geta ekki heldur staðið á móti.

Virðulegi forseti. Mér finnst einkennilegt að vera að kalla tilboð af hálfu ríkisvaldsins kvöð. Þetta er tilboð og tilboð er auðvitað byggt á ákveðnum forsendum. Forsendurnar sem ríkið gefur sér í þessum efnum koma fram í bókun ráðuneytisstjóranna þriggja og eru lagðar til grundvallar því tilboði sem þar er lagt fram. Menn þekkja það, held ég, almennt úr viðskiptum að tilboð ráðast mjög af því á hvaða forsendum þau eru gerð. Það að ríkið sé að leggja fram tilboð, sem felur í sér ákveðna verðmyndun, byggir m.a. á þeim forsendum sem ríkið er að leggja þarna upp. Það er engin kvöð sem það í sjálfu sér felur í sér, þetta er hins vegar tilboð af þessu taginu. Síðan er það auðvitað sveitarfélaganna að taka afstöðu til þess. Það er engin spurning um það að verðlagning orkubúsins verður m.a. til á þessum forsendum. Ég held þess vegna, virðulegi forseti, að allt sem ég hef sagt um þetta mál standi. Þetta frv. er í sjálfu sér sjálfstæður gjörningur. Það er verið að formbreyta þessu fyrirtæki. Ég reyndi að rökstyðja það dálítið í upphafi máls míns að ég tel að fyrir því séu efnisleg rök að formbreyta fyrirtækinu. En síðan fór ég yfir það í máli mínu áðan, vegna þess að ég tel að það sé nauðsynlegt að fara yfir málið í ljósi forsögunnar, sem er m.a. sú að menn hafa verið að reyna að finna lausnir á mjög alvarlegu vandamáli sem er skuldastaða þessara sveitarfélaga. Það sem vekur athygli í þessari umræðu er að þó að menn séu í öðru orðinu að gagnrýna það að verið sé að tengja sölu orkubúsins við eitthvert tiltekið skuldauppgjör þá hafa ekki verið settar fram aðrar hugmyndir. Ég ítreka það að ástæðan fyrir því að þessi hugmynd er komin upp er einfaldlega sú að menn höfðu ekki á hraðbergi fleiri hugmyndir að því að finna lausn á skuldavanda sveitarfélaganna en þessa.

Herra forseti. Ég tók eftir því í ræðu hv. 1. þm. Vestf. að hann sagði að hugmyndirnar að sölu orkubúsins og lausn á vanda sveitarfélaganna á Vestfjörðum, sem því e.t.v. tengdust, hefðu komið frá Vestfirðingum sjálfum. Ég vil spyrja hv. þm. að því hvort hann muni það ekki með mér að á fjölmennum fundi á Ísafirði hafi Eiríkur Finnur Greipsson, fyrrverandi stjórnarformaður Orkubús Vestfjarða, lýst því mjög eindregið yfir að hann teldi sig hafa vissu fyrir því, hann gæti fært fyrir því rök, að hugmyndin um það að sveitarfélögin skyldu selja hlut sinn í orkubúinu hefði á sínum tíma komið frá ríkisvaldinu. Ég held að ég muni vel þessa fullyrðingu Eiríks Finns, fyrrverandi stjórnarformanns í Orkubúi Vestfjarða, og ég hef ekki heyrt hann draga hana til baka. Ég hef m.a.s. nýverið heyrt hann segja að hún væri rétt.

Hann rökstuddi hana ekki.

Ég vil endurtaka þá spurningu hvort 1. þm. Vestf. hafi ekki einnig heyrt þessi orð og hvort hann telji þá að Eiríkur hafi farið með rangt mál.

Virðulegi forseti. Því miður var ég vegna veikinda ekki á þessum mikla fundi sem hv. 4. þm. Vestf. vitnaði til og get þess vegna ekki dæmt um þá fullyrðingu sem hv. þm. hafði eftir fyrrverandi stjórnarformanni orkubúsins. En ég tel mig hafa komið það oft að þessu máli að mér sé það vel í minni að þessi hugmynd kom frá heimamönnum, ég held að það hafi verið fulltrúar Vesturbyggðar sem á sínum tíma settu hana fram. Og það var ekki vegna þess að þeir væru svo gírugir og þá langaði svo mikið til að losa sig við þessa eign. Þeir voru einfaldlega í þeirri stöðu að þeir sáu ekki aðrar leiðir til þess að létta á sínum mikla skuldavanda heldur en að selja Orkubú Vestfjarða og gera það að hluta af því að losa sig út úr þessum vanda. Þess vegna ítreka ég það og það er kannski það stóra mál sem ég var að reyna að leggja áherslu á, að það er ekki þannig að ríkisvaldið hafi verið að reyna að sælast í þessa eign Vestfirðinga og reyna að yfirtaka þessa eign Vestfirðinga heldur var hér um að ræða hugmynd um það hvort hægt væri að finna sérstaka lausn á mjög alvarlegum vanda margra, en ekki allra reyndar, margra sveitarfélaga á Vestfjörðum sem væru að glíma við óviðráðanlegar skuldir, skuldir sem gerðu það að verkum að sveitarfélögin réðu ekki við það að standa undir lögboðnum verkefnum sínum, hvað þá að takast á við það að skapa viðspyrnu í byggðunum núna þegar er virkilega mikil þörf á því. Þetta er einfaldlega það sem ég held að sé staða málsins og eins og hún hefur blasað við okkur þingmönnum Vestfirðinga sem höfum fylgst með þessu og höfum unnið að þessu máli í góðri samvinnu við sveitarstjórnarmenn sem hafa, eins og ég nefndi áðan, sameiginlega komist að þeirri niðurstöðu að skynsamlegast sé að breyta Orkubúi Vestfjarða í hlutafélag.

Virðulegi forseti. Hér er til umræðu frv. til laga um stofnun hlutafélags um Orkubú Vestfjarða. Það er alveg makalaust hvað ríkisstjórn Davíðs Oddssonar og í þessu tilfelli hæstv. iðnrh., hvað ríkisstjórnin hefur gott lag á því að byrja á hlutunum á öfugum enda. Þetta frv. um að hlutafélagavæða Orkubú Vestfjarða er á svo snarvitlausum tíma miðað við það sem fyrir okkur liggur í orkugeiranum þar sem tilkynnt hefur verið að á næstu grösum sé nýtt frv. um orkulög. Í þessu sambandi verðum við að átta okkur á því hver staðan er. Það kom fram í ræðu hv. þm. Guðjóns A. Kristjánssonar fyrr í dag að Vestfirðingar byggju við lægra orkuverð en þeir sem fá þjónustu frá Rarik. Þetta er alveg rétt. Staða Vestfirðinga er þannig að þeir voru svo ljónheppnir að við uppstillingu á orkubúinu héldu þeir framleiðslutækjum, sem sagt orkuframleiðslutækjum innan fyrirtækisins. Staða Orkubús Vestfjarða er þannig í dag að orkubúið framleiðir sjálft um 40% af því afli sem er notað á Vestfjörðum og það er meginatriði í stöðunni. Ef við tökum Rarik á hinn bóginn þá framleiðir Rarik ekki nema 7% af eigin afli í tiltölulega smáum virkjunum. Menn verða að átta sig á heildarsamhenginu. Hvernig ætla menn að standa frammi fyrir breytingum í orkugeiranum þannig að það sé réttlæti gagnvart öllum landsmönnum? Orkulögin voru, að mínu mati, þegar þau komu fram, rammi til nýrrar framtíðar í orkugeiranum. Og það er náttúrlega grundvallaratriði núna að menn fari í þessa vinnu, skoði ný orkulög, skoði nýjar leikreglur og séu ekki að búa til hlutafélög þegar þessi vinna er rétt handan við hornið. Það er svo himinklárt í mínum huga að það að selja eignir Vestfirðinga á þennan hátt er auðvitað til komið út af skuldastöðu sveitarfélaganna og þar ber náttúrlega hæst 1,8 milljarða sem eru í félagslega íbúðakerfinu. En það er ekkert réttlætismál að Vestfirðingar einir þurfi að selja eignir til þess að jafna þá stöðu. Það gengur bara ekki upp. Félagslega íbúðakerfið, þar sem hefur orðið fólksfækkun, er stjórnsýsluleg mistök sem á að taka á fyrir landið allt hér á hinu háa Alþingi. Hlutafélagavæðing Orkubús Vestfjarða núna er flumbrugangur og til þess fallið að eyðileggja möguleika fyrir Vestfirðingum til lengri tíma litið. Lægra orkuverð Orkubús Vestfjarða er eins og ég segi vegna þess að Vestfirðingar báru gæfu til þess að halda eftir framleiðslutækjunum, aðallega Mjólkárvirkjun en smærri virkjanir einnig. Aðalvandi Rariks er að hafa ekki framleiðslutæki. Með nýjum orkulögum þarf að fara í öll þessi mál, endurmeta hvernig eigi að standa að þessum málum. Rarik, með 7% framleiðslu, er algerlega bundið af því að kaupa afl frá Landsvirkjun. Landsvirkjun er sett á stofn til að þjóna stóriðjunni. Á sínum tíma, þegar Landsvirkjun var búin til, voru öll framleiðslutækin sett í þann pott með örfáum undantekningum til að þjóna stóriðjunni. Eigendurnir innan Landsvirkjunar eru vel settir, þéttbýlið, Akureyrarkaupstaður og höfuðborgarsvæðið. Önnur svæði eru einnig vel sett, t.d. notendur orkunnar frá Andakílsárvirkjun, þ.e. Akranes. Við verðum að fá svör áður en við förum í róttækar breytingar af þessu tagi. Hér erum við að tala um stór fyrirtæki á íslenskan mælikvarða. Orkubú Vestfjarða er metið, eftir því sem ég best veit, á 4,6 milljarða. Við verðum að leggja línurnar að því hvernig við ætlum að standa að orkumálum, orkuflutningum og orkuframleiðslu á grunni nýrra orkulaga áður en við samþykkjum flumbrugang af þessu tagi. Það hefur berlega komið í ljós að þetta er einvörðungu til að losa peninga og laga skuldastöðu. Að tala um það úr þessum ræðustóli að menn af Vestfjörðum séu að biðja um þetta og geri það sjálfviljugir. Hvernig er hægt að taka svona trúanlegt? Hver er samningsstaða þess sem kominn er út í horn? Hvað semja þeir ekki um ef þeir eiga ekki fyrir nagla? Auðvitað geta menn samið og það er hægt að segja, þegar allt um þrýtur, að menn semji á viðskiptalegum grundvelli en á Vestfjörðum hafa átt sér stað svo gríðarleg samfélagsleg umbrot að það verður að taka þetta inn í heildarpott. Ég er tilbúinn að ræða um hlutafélagavæðingu á Orkubúi Vestfjarða að lokinni vinnu að nýjum orkulögum. Þau eiga að vera grunnurinn. Ég er ekki tilbúinn að ræða um hlutafélagavæðingu á Orkubúi Vestfjarða út frá þeim forsendum sem nú er gengið út frá og staðfestar eru í bak og fyrir. Ég er ekki tilbúinn í það. Á grunni nýrra orkulaga verðum við á hinu hv. Alþingi að fara yfir það hverjir eigi t.d. að standa straum af kostnaði við dreifbýlisveitur. Við getum ekki eingungis lagt það á fyrirtækin Rarik eða Orkubú Vestfjarða sem þjóna langstærstum hluta dreifbýlisins. Það er ósanngjarnt að þessi tvö fyrirtæki og notendur þeirra borgi það sem er óarðbært í dreifbýlinu. Þannig er þetta í dag og hefur versnað ár frá ári vegna þess að ríkið er alltaf að draga við sig framlög til Rafmagnsveitna ríkisins. Þegar nýju orkulögin koma til skoðunar verður að fara ofan í þetta allt saman og gera leikreglur fyrir allt landið. Það verður að hafa allt undir í því sambandi. Þess vegna er ótímabært að fara í þessa lagasetningu núna. Hvernig á að standa straum af jöfnun orkukostnaðar á landinu? Hvernig gera aðrir það? Við vitum það alveg. Eins og tæpt var á í skýrslu auðlindanefndar eru til aðferðir til að jafna verðið og dreifa orku þar sem það er ekki arðbært, t.d. með því að setja framleiðslugjald á þau fyrirtæki sem framleiða orku. Það er gert sums staðar þannig að allir landsmenn borgi. Í öðrum löndum er farin skattaleið. Norðmenn fikta t.d. í söluskattinum eftir því sem ég veit best veit og jafnvel Skotar líka. Síðast en ekki síst er hægt að viðhalda þeirri leið sem upprunalega var farin, þ.e. með beinum ríkisframlögum til Rariks. En þessi beinu ríkisframlög til Rariks eru, ef ég man rétt, ekki nema 135 millj. á þessu ári. Notendur Rariks á þéttbýlisstöðum landsins, þar sem menn skyldu síst skattleggja menn til að borga fyrir óarðbært dreifikerfi sem verður þó að þjóna, borga um 400 millj. í brúsann, í hítina. Allir vita að rafmagnsverð á þessum þéttbýlisstöðum, sem standa í raun undir gjaldskrá Rariks, er gríðarlega hátt. Það skýrir svo vel að Orkubú Vestfjarða standi betur. Orkubú Vestfjarða á 40% af aflinu, fyrirtækið sjálft. Það þarf ekki að kaupa af stút frá Landsvirkjun fyrir 3,20 inn á kerfið nema 60%. Rafmagnsveitur ríkisins eiga ekki nema 7%, geta ekki framleitt nema 7% af aflinu og þurfa að kaupa hitt dýru verði frá Landsvirkjun. Það er fyrst og fremst þess vegna sem verðið er svo miklu hærra hjá Rarik úti um landið en hjá Orkubúi Vestfjarða. Virðulegi forseti. Ég krefst þess að farið sé yfir þessi mál í samhengi. Það verður ekki liðið að menn flumbrist áfram á þennan hátt út og suður, selji hér og selji þar án þess að hafa nokkra heildarsýn á það sem þarf að gera. Hvað varðar Orkubú Vestfjarða þá vitum við, ef við höfum framtíðarsýn á fyrirtækið, að þar eru gríðarlegir möguleikar, jafnvel fyrir raforkubændur á að koma inn á netið og auka enn orkuframleiðslu á svæðinu. Það má raunar fara um allan fjórðunginn og finna víða góða möguleika, t.d. á Ströndum. Virðulegi forseti. Þetta mál verður skoðað í iðnn. og við hjá Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði gerum kröfu um að þetta mál verði skoðað mjög náið í samhengi við ný orkulög og þá nýju sýn sem menn vilja hafa í þessum málum. Þetta verður ekki dansað svona út og suður í bútasaumi. Það verður að skoða þessi mál í nýju ljósi. Við vitum vel að vegna stóriðjustefnunnar komumst við í vandræði með að laga ný orkulög að tilskipun ESB vegna þess að auðvitað áttum við okkur öll á því að Landsvirkjun er gríðarlega háð sölu á orku til stóriðju. Í efnahagsuppgjöri í fyrra var það um 60% af viðskiptum þeirra, 3 milljarðar af sölunni. En við Íslendingar sem notuðum 40% af orkunni og borguðum helmingi meira samkvæmt því uppgjöri, um 6 milljarða. Þetta eru hlutir sem verður að skoða og eru ekki sjálfgefnir. Það er ekkert vafamál í mínum huga að það að setja í púkk öll þau orkuframleiðslufyrirtæki sem til voru í landinu og mynda Landsvirkjun hefur gert það að verkum að hægt hefur verið að bjóða orku á tiltölulega lágu verði til stóriðju en ég er ansi hræddur um að það ball sé búið. Ný orkulög, sem byggja á því að hvaða hlutafélagi sem er verði frjálst að framleiða inn á kerfið samkvæmt Evróputilskipuninni, munu líklegast krefjast þess að við skoðum þetta fyrir landið allt í samhengi. Að síðustu, virðulegi forseti, finnst mér að að svo mæltu þurfi hæstv. iðnrh. að svara, burt séð frá þessu frv., því hvernig hún sér fyrir sér jöfnunina í dreifbýlinu, hvort ráðherrann sjái fyrir sér framleiðslugjald eins og sumir nota, t.d. Skotar. Sér hæstv. ráðherra fyrir sér jöfnun með skattaleið eða gæti hún hugsað sér að jafna með ríkisframlögum? Við í Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði, miðað stöðuna eins og hún er núna, höfum þráfaldlega lagt það til að framlög til Rafmagnsveitna ríkisins verði aukin. Samkvæmt því sem fyrirtækið sjálft gefur út er lágmark að árlegt framlag sé 400 millj. kr. en sum endurskoðunarfyrirtæki segja að það þyrfti að vera 700 millj. kr. Þá er talað um fjárfestingu á þeim línum sem bera sig ekki. Þetta eru tölur frá fyrirtækinu sjálfu. Virðulegi forseti. Frv. til laga um stofnun hlutafélags um Orkubú Vestfjarða er enn eitt frv. frá hæstv. ríkisstjórn þar sem byrjað er á vitlausum enda. Menn munu sjá afleiðingarnar af því að nokkrum missirum liðnum. Þannig er þetta með símann, póstinn, bankana o.s.frv. Það sem ég er að kalla eftir er að ekki verði gerð ein mistökin enn. Við viljum skoða þetta mál heildstætt og láta þetta frv. liggja, svona a.m.k. sem varatillögu. Ég geri mér grein fyrir því að hér er sterkur ríkisstjórnarmeirihluti og vildi að í öllu falli yrði samþykkt tillaga hv. þm. Guðjóns A. Kristjánssonar um að setja ákvæði inn í lögin um að salan megi ekki fara fram innan tiltekins tíma. Ég held að hann hafi nefnt 2--3 ár.

Hæstv. forseti. Ég tel að þetta frv. sé í sjálfu sér ekki óeðlilegt. Ég tel hlutafélagaform á þessum rekstri sé skynsamlegt og því sé ekki ástæða til að amast við frv. á þeim forsendum. Hins vegar hefur ýmislegt annað komið upp í umræðunni sem ástæða er til að velta fyrir sér. Mér finnst helsta umhugsunarefnið hvort það er rétt sem hér hefur verið sagt og engin ástæða er til að þræta um --- menn hljóta að vita um hvað þeir tala --- en hv. 1. þm. Vestf. staðfesti í ræðu sinni að hluta upphæðarinnar sem talað er um, sem greiðslu ríkisins fyrir eignarhlutina í Orkubúi Vestfjarða, væri ætlað að koma til móts við sveitarfélögin vegna skulda í félagslega húsnæðiskerfinu. Það er aðferð sem maður hlýtur auðvitað að staldra við og spyrja hvort geti verið eðlileg. Spurningin hlýtur að vera: Skulda sveitarfélögin sem eiga í orkubúinu öll jafnmikið? Er verið að gera þeim mishátt undir höfði? Græða kannski sumir á þessu? Fá þeir fjármagn sem þeir ekki þurftu? Skulda þeir kannski lítið eða ekki neitt í húsnæðiskerfinu og þurfa ekki á svona aðstoð að halda? Síðan er hitt. Mörg sveitarfélög annars staðar á landinu skulda í þessu kerfi. Hvers vegna er þá tekið sérstaklega á þessu máli á Vestfjörðum? Fyrsta svarið sem manni dettur í hug er auðvitað að þarna sé kúfurinn og hann þurfi að lækka hann áður en farið verður að taka á annars staðar. Ég ímynda mér að það sé rétt svar. Ég tel samt sem áður að frá hendi ríkisins sé ekki eðlilega staðið að málum í þessu tilviki. Það þarf helst að hafa hlutina skýrari. Það á auðvitað ekki að koma til móts við sveitarfélög sem ekki þurfa á aðstoðinni að halda eins og manni virðist að hljóti að gerast með þeirri aðferð sem þarna á að grípa til. Afleiðingarnar af því sem þarna er verið að gera eru kannski þær að þeir sem eiga hlut í Orkubúi Vestfjarða eru líklega þvingaðir, ég segi líklega þvingaðir, til að selja orkubúið nú þegar. Aðrir sem eiga fyrirtæki af sama tagi í landinu bíða flestir eftir því að sjá hvaða áhrif þær breytingar sem fram undan eru í orkugeiranum hafi. Ég veit ekki til að menn hafi verið að hlaupa til og selt eignir sínar í orkuveitufyrirtækjum að undanförnu, einfaldlega vegna þess að menn hafa talið að ýmsir möguleikar væru fram undan sem gætu jafnvel gefið þessum fyrirtækjum enn meiri arðsemi en fram að þessu. Þess vegna er líka ástæða til að doka við og velta því fyrir sér hvort menn séu að ganga rétta braut í þessu ef þær upplýsingar sem hér hafa komið fram í dag eru réttar. Ég óska eftir því við hæstv. ráðherra að hún svari því hvort þær fullyrðingar sem hér hafa verið settar fram um að ríkið sé með því að bæta við einhverjum verulegum upphæðum inn í það verð sem á að greiða fyrir eignarhlut í Orkubúi Vestfjarða að þvinga sveitarfélögin á Vestfjörðum til að ganga til þessara samninga. Ég held að það sé rétt að menn segi nákvæmlega hvernig málið sendur og dragi ekki neitt undan í því. Síðan langar mig til að spyrja eftir öðru. Ég held að allt saman sé nokkuð ljóst sem stendur í þessu skjali, en ég velti svolítið fyrir mér ákvæði til bráðabirgða I, þar sem segir: ,,Sameignarfélagar Orkubús Vestfjarða bera áfram, gagnvart kröfuhöfum, einfalda óskipta ábyrgð á skuldbindingum Orkubús Vestfjarða sem stofnast hafa áður en hlutafélag er stofnað um rekstur þess. Innbyrðis skiptist þessi ábyrgð samkvæmt eignarhlutföllum l. desember 2000.`` Ég er búinn að lesa skýringarnar við þetta ákvæði og verð að viðurkenna að ég skildi ekki alveg hvaða gildi þetta hefur fyrir framtíðina. Þetta virðist vera ótímabundin skuldbinding sem fylgi mönnum inn í framtíðina og þarf kannski ekki að hafa áhyggjur af því ef ríkið kaupir þetta allt saman. En það hefur líka komið fram og kemur fram í þessum skjölum að ekki er endilega víst að ríkið kaupi þetta allt saman. Það geta verið aðrir eigendur. Og ríkinu gæti líklega dottið í hug að selja þetta fyrirtæki aftur. Það er hugsanlegt. Það er a.m.k. hugsanlegt á meðan sú ríkisstjórn er við völd sem er núna. Ef ég hef skilið þetta ákvæði rétt, hvaða stöðu hafa þá þessir aðilar ef upp koma einhverjar skuldbindingar sem hafa af einhverjum ástæðum orðið meira virði í höndunum á þeim sem eiga þær en mönnum virðist vera í dag þó vaknað geti upp kröfur á þetta fyrirtæki? Mig langaði bara til þess að skilja þetta. Ég ætla ekki að halda langa ræðu. Ég ætla ekki að fara út í að ræða almennt um orkulögin sem eru væntanleg og annað sem tengist þeim. Mér finnst hins vegar ástæða til að hafa áhyggjur af því ef eigendur þessa orkufyrirtækis geti hugsanlega orðið fyrir skakkaföllum eða tjóni vegna þess að hin nýja skipan sem hæstv. iðnrh. ætlar að standa fyrir með nýju orkulögunum geti fært öðrum hagnað og betri stöðu sem eiga orkufyrirtækin en þeir sem eiga það orkufyrirtæki sem hér er til umræðu séu búnir að missa af þeim strætisvagni með þessum samningi. Mig langar til þess í lokin að biðja hæstv. ráðherra að útskýra skilmerkilega hvaða skoðun hæstv. ráðherra hefur á því hvort sú bókun sem nefnd var hér fyrr á þingfundinum og skuldbindingar sveitarfélaganna í gegnum umræðurnar eða viðræðurnar um það sem hér er komið á borð hv. Alþingis séu þannig að búast megi við því að öll sveitarfélögin muni ganga til þess að selja ríkinu eignarhluti sína í þessu fyrirtæki.

Herra forseti. Í ræðum þingmanna stjórnarandstöðunnar hefur komið fram að þeir gera því skóna að af hálfu ríkisvaldsins sé verið að fara illa með sveitarfélögin, pína þau og neyða til hluta sem sveitarfélög vilja ekki og samninga sem þeim séu óhagstæðir. Ég held að rétt sé að svara slíkum ásökunum, þessum samsæriskenningum sem eiga ekki við nein rök að styðjast, eins og fram hefur komið m.a. hjá hv. þm. Einari K. Guðfinnssyni. Ef við förum aftur til þess tíma þegar orkubúið var stofnað fyrir rúmum 23 árum voru það fyrst og fremst Rafmagnsveitur ríkisins sem voru með raforkudreifingu og sölu á Vestfjörðum. Fyrir utan Rafmagnsveitur ríkisins voru tvær rafveitur ef ég man rétt, annars vegar Rafveita Patreksfjaðrar eða Patrekshrepps og hins vegar Rafveita Ísafjarðar. Þessar veitur voru lagðar inn í sameiginlegt félag ásamt eigu Rafmagnsveitna ríkisins á Vestfjörðum og það var reiknað út að sveitarfélögin mundu eiga 60% í þessu sameinaða fyrirtæki. Ég hef ekki heyrt nokkurn mann halda því fram á Vestfjörðum í þau 20 ár sem ég hef komið nálægt þessum málum að sá samningur sem gerður var í upphafi hafi verið sveitarfélögunum óhagstæður. Ég hef ekki heyrt nokkurn mann halda því fram að ríkisvaldið hafi hlunnfarið og þvingað sveitarfélögin þar í þessum stofnsamningi á þann veg að ríkið tæki til sín stærri hlut en því bar og sveitarfélögin fengju minni hlut en þau áttu rétt á. Þvert á móti hafa menn talað um þennan samning í upphafi á þann veg að ríkið hafi í raun og veru lagt býsna vel í púkkið. Ef menn vildu eitthvað efast um skiptahlutföllin væri það frekar að menn gætu fært rök fyrir því að ríkisvaldið hefði fengið minna en hugsanlegt var að það gæti gert kröfu til. Strax í upphafi málsins er til orkubúsins þannig stofnað af hálfu ríkisvaldsins að ekki er hægt með nokkrum rökum svo mér sé kunnugt um að halda því fram að ríkisvaldið hafi farið illa með sveitarfélög á Vestfjörðum. Það sem gerist í framhaldinu er að orkubúið ræðst í gríðarlega miklar framkvæmdir sem var vissulega full þörf á. Ekki er dregin fjöður yfir það. Þær framkvæmdir námu á nokkrum árum yfir liðlega 3 milljörðum kr. í ýmsum framkvæmdum sem lutu að því að treysta dreifingu og afhendingaröryggi sem full þörf var á að ráðast í. En hvernig skyldi þetta hafa verið borgað? Var stofnkostnaði velt yfir á raforkukaupendur eða var honum velt yfir á sveitarfélögin? Nei. Það var hvorugt gert. Þessum stofnkostnaði var velt yfir á ríkissjóð. Ríkissjóður yfirtók stóran hluta af þessum skuldum og létti þeim af Orkubúi Vestfjarða og því sem eftir stóð var síðan létt af orkubúinu með þeim hætti að því var breytt í víkjandi lán þannig að ef orkubúið var gert upp með rekstrartapi var ekkert greitt af þessu láni. Þeir sem hafa stjórnað orkubúinu síðan þetta var gert hafa gætt þess vandlega við ákvörðun um gjaldskrá að ekki yrði hagnaður af orkubúinu og því ekki komið til þess að það og þar með raforkukaupendurnir á Vestfjörðum hafi greitt af þessu láni. Hvað verður um þetta lán við þessi skilyrði? Það fellur auðvitað niður. Ríkið tekur þetta á sig. Þannig er heldur ekki hægt að segja að í þessum þætti málsins sé ríkið að fara illa með sveitarfélögin á Vestfjörðum. Öðru nær. Það eru full rök til þess að halda því fram að ríkisvaldið á þessum tíma sé að gera vel við þá sem eru raforkukaupendur og viðskiptavinir Orkubús Vestfjarða á Vestfjörðum. Bæði við upphaf málsins og síðan þegar orkubúið tekur til starfa og ræðst í sínar gríðarlega miklu framkvæmdir kemur ríkisvaldið því vel að því máli Vestfirðingum til hagsbóta. Nú rísa hér upp þingmenn stjórnarandstöðunnar hver á fætur öðrum og reyna að búa til samsæriskenningar um að núna sé ríkisvaldið að fara illa með Vestfirðinga. Skyldi vera nokkuð til í því? Hvað er orkubúið verðlagt á mikið? 4,6 milljarða kr. Ég bið hv. þm. sem hafa verið uppi með þessar kenningar að gefa mér upplýsingar um hvers virði þeir telja að orkubúið sé. Telja þeir að orkubúið sé meira virði og því sé verið að hlunnfara Vestfirðinga ef sveitarfélögin kjósa að selja á því verði? Halda þeir því fram að þetta verð sé of lágt og verðmæti fyrirtækisins sé í raun meira en þarna kemur fram? Ég hef ekki heyrt einn einasta hv. þm. halda því fram. Ég hef hins vegar heyrt menn halda því fram, þó að það hafi ekki verið í dag úr þessum ræðustól, að þetta verð væri allt of hátt og ríkið sé að verðleggja orkubúið til kaups á verði sem er mun hærra en ætla megi að sé markaðsverð. Því hef ég heyrt menn halda fram. Og ef eitthvað skyldi vera til í því, er þá ríkisvaldið að hlunnfara Vestfirðinga? Ég ætla ekki að leggja neinn dóm á verðmæti fyrirtækisins. Ég hef hvorki sökkt mér neitt ofan í það né tel mig hafa neina þekkingu til þess að kveða upp úr með það. En ég treysti því að þegar ríkisvaldið og sveitarfélögin á Vestfjörðum ná samkomulagi um verðlagningu á hlut sem hugsanlega gæti leitt til viðskipta þeirra á milli, þá sé eðlilega að því staðið. A.m.k. hef ég ekki heyrt einn einasta sveitarstjórnarmann af Vestfjörðum segja að þessi verðlagning sé óeðlileg og verið sé að hlunnfara sveitarfélögin á Vestfjörðum. Ég er dálítið undrandi á hv. þm. vinstri grænna sem hér tala mjög gegn því að ríkið eignist fyrirtækið. Það er alveg nýtt. Ég hef þá misskilið þeirra pólitísku stefnu ef hún felst í því að þeir leggist mjög gegn því að ríkið eignist orkudreifingarfyrirtæki eins og Orkubú Vestfjarða. Kannski þurfa þeir að varpa betra ljósi á pólitíska stefnu sína, en ég hélt að hún fælist dálítið í því að treysta á ríkisvaldið. Í þessu máli virðist ríkja í garð ríkisvaldsins mikið vantraust og ég átta mig ekki á hvað veldur að þessu sinni, sérstaklega í ljósi áhugans sem ég heyri frá þingmönnum flokksins í öðrum málum á hlut ríkisins fyrir hönd almennings. En kannski kemur það fram síðar í umræðum á hverju sú andúð þeirra á ríkisvaldinu byggist í þessu máli. Ég fæ ekki séð, herra forseti, að það séu nein rök fyrir þeim ummælum sem hér hafa fallið að ætla megi að verið sé að hlunnfara Vestfirðinga í málinu. Ég bið þá hv. þm. að koma með rökstuðning fyrir þeim kenningum sínum. Þvert á móti, miðað við alla sögu málsins sem ég er bærilega kunnugur frá upphafi, tel ég að ríkisvaldið hafi virkilega komið fram í málinu á þann veg að Vestfirðingar hafi notið góðs af. Og þó að ríkisvaldið eignist 100% hlut í Orkubúi Vestfjarða hef ég enga ástæðu til að ætla að fyrirtækinu verði lokað eða það flutt. Hvernig ætla menn að flytja slíkt fyrirtæki? Það sér hver maður að það verður ekki flutt. Ég hef miklu fremur ástæðu til að ætla að ríkisvaldið geti og muni skoða möguleika á því að styrkja fyrirtækið með því að ætla því stærri hlut en það hefur í dag og ég bendi á að ríkisvaldið hefur tök á því að skoða slíka hluti og hrinda þeim í framkvæmd ef talið er skynsamlegt að gera það og mér finnst margt benda til þess að athuga eigi það mjög gaumgæfilega hvort ekki sé unnt að styrkja stöðu fyrirtækisins frá því sem nú er. Herra forseti. Hinu er hins vegar ekki að leyna að málið er þannig vaxið að upphaf þess er hjá sveitarstjórnarmönnum á Vestfjörðum. Ég þekki ekki annan flöt á þessu máli en þann að sveitarstjórnarmenn hafi óskað eftir því við ríkisvaldið að það kæmi til viðræðna við þá um möguleika á því að ríkið keypti af sveitarfélögunum. Það má vel vera að einhver annar telji sig vita betur og haldi því fram að ríkisvaldið eigi þar frumkvæði í málinu en mér er algerlega ókunnugt um það. Ég veit ekki annað en allt frumkvæði í málinu til margra ára hafi komið frá sveitarstjórnarmönnum. Það er að mörgu leyti eðlilegt að sveitarstjórnarmenn velti þessum hlutum fyrir sér í þeirri stöðu sem vestfirskar byggðir eru og hafa verið á síðustu árum. Þegar menn horfa upp á það að möguleikar sveitarfélaganna til að fylgja eftir sveitarfélögum í öðrum landshlutum um þjónustu og uppbyggingu eru mjög svo af skornum skammti vegna fólksfækkunar, þá átta menn sig auðvitað á því að það dregur í sundur með vestfirskum sveitarfélögum annars vegar og sveitarfélögum annars staðar á landinu hins vegar. Þegar vestfirsk sveitarfélög standa höllum fæti í þessum samanburði, þá virkar það á þann veg að heldur stuðlar það að því að Vestfirðingar eigi undir högg að sækja en hitt. Menn hljóta því að velta því fyrir sér hvernig hægt er að bregðast við. Menn hafa komist að þeirri niðurstöðu að það er hægt að losa um eignir sem sveitarfélögin eiga. Ef það gæti leitt til þess að skuldastaða sveitarfélaga lækkaði verulega, þá gætu þau verið í þeirri stöðu að þau hefðu bolmagn til þess að sækja fram, bæta sína þjónustu og sækja fram. Hvert ár sem líður í þeirri stöðu sem vestfirsk sveitarfélög eru núna um þessar mundir er afar erfitt. Það ríður á að breyta þeirri stöðu fyrr en seinna. Ég tel því algert glapræði ef farið yrði að ráðum hv. þm. sem hér hafa lagt til að slá málinu á frest. Frestur þýðir í þessu máli að það kemur ekkert verr vestfirskum byggðum en aðgerðaleysi og frestur. Það er alveg ljóst. Þeir sem leggja til frest og hafa engar aðrar hugmyndir eða tillögur uppi í málinu eru að gera vestfirskum byggðum illt þó að það sé kannski ekki þeirra meining. Ég ætla mönnum það ekki að gera það af illum hug, en slík tillaga, ef farið yrði eftir henni, yrði versti kosturinn í stöðunni. Ég tel hins vegar að fleira þurfi að koma til til þess að sú aðgerð að lækka skuldir komi að fullum notum. Það þarf að treysta grundvöll sveitarfélaganna þannig að á nýjan leik safnist ekki upp skuldir vegna fólksfækkunar því að við getum búist við því að að óbreyttu muni halda áfram að fækka í þessum byggðarlögum og þá mundi byrja að safnast upp á nýjan leik svipaður vandi og orðið hefur til vegna mikillar fólksfækkunar á síðasta áratug. Það þarf að girða fyrir að slík staða geti komið upp á nýjan leik og ég hef fulla trú á því að hæstv. félmrh. og hæstv. iðnrh. finni í sameiningu grundvöll af því tagi þannig að treysta megi að ekki sæki í sama farið á nýjan leik. Ég vil svo segja varðandi félagslega íbúðakerfið, sem mikið hefur verið rætt um í þessu sambandi, að það var kerfi sem hefur skilað Vestfirðingum og öðrum mjög góðum árangri í gegnum tíðina. Mér finnst að menn tali um þessar mundir oft mun verr um þennan tíma en efni standa til. Það leynir sér hins vegar ekki að þegar fækkar í byggðarlögunum, þá kemur upp sú staða að það eru ekki til íbúar í öllum þessum íbúðum. Þá verður einfaldlega að horfast í augu við þann veruleika og bregðast við. Ég hef þá skoðun að það sé langeðlilegast að bregðast við því með því að selja slíkar íbúðir á almennum markaði á því verði sem menn eru tilbúnir að borga fyrir þær. Það þjónar engum tilgangi að láta íbúðir standa auðar og halda uppi verði á þeim. Það þjónar hins vegar tilgangi að selja íbúðir, fá eiganda að íbúð sem notar hana og býr í henni jafnvel þó að söluverðið yrði lágt. Það lendir auðvitað á hinu opinbera að bera það tap og ég held að það sé mál sem mönnum sé ljóst að hlýtur að enda á þennan veg að ef ekki tekst að snúa íbúaþróuninni mjög hratt við þá verður a.m.k. næstu árin allmikið af íbúðum á þessu svæði sem erfitt verður að manna og þá sé eðlilegast að grípa til þess að koma þeim út, fá fólk til að eignast þær og nýta þær. Það muni aftur styrkja byggðirnar þegar frá líður og stuðla að því að íbúðaverð að öðru leyti verði styrkara og jafnvel hærra en það er í dag. Það er mín skoðun varðandi lausn á þeim vanda sem er í dag í félagslega íbúðakerfinu. Eins og hér hefur komið fram í umræðum gera menn sér grein fyrir að þetta er margþætt vandamál. Menn eru að bregðast við vanda sem skapast vegna mjög hraðrar íbúafækkunar og það kemur fram á mörgum sviðum og því verða lausnirnar að vera margþættar líka. Vestfirskir sveitarstjórnarmenn hafa valið þann kost að sækjast eftir samningum við ríkisvaldið um sölu á hlut sínum í Orkubúi Vestfjarða. Ég ætla ekki að fullyrða neitt um það að öll sveitarfélög kjósi að selja en það væri blekking að halda öðru fram en því sem menn vita, að nokkur þeirra ætla sér að selja og hafa hugsað sér að gera það svo fljótt sem verða má. Og til þess eru auðvitað refirnir skornir með þessu frv. Menn eru að bregðast við vandanum eins og hann er og þetta er hluti af lausninni, að breyta orkubúinu í hlutafélag og gera mönnum kleift að breyta eign sveitarfélaganna sem þar er í peninga og grynnka þannig á skuldum þeirra.

Hæstv. forseti. Hv. þm. talaði um það að menn hefðu talað um að hlunnfara Vestfirðinga. Ekki gerði ég það nú. Ég benti hins vegar á að hv. 1. þm. Vestf. hefði fullyrt það í ræðu sinni, eða þannig skildi ég hann, að í þessu verði væru viðbótarverðmæti fram yfir það sem menn hefðu talið þetta fyrirtæki vera virði þannig að það er alveg á hinn veginn. Ég gagnrýndi þessa aðferð. Ég tel það vera mjög óheppilegt að menn standi svona að og ég spyr: Á að skilja þetta þannig að ekki standi til að koma til móts við önnur sveitarfélög sem eiga við sams konar vanda að etja? Hvernig ætla menn að gera það í framhaldinu? Varla er hægt að kaupa orkubú á öllum stöðum. Hefur hæstv. félmrh. þá einhver önnur ráð uppi í erminni til þess að koma til móts við þau sveitarfélög? Ég spyr: Almennar aðgerðir ganga varla eftir þetta vegna þess að þær kæmu þá líka til viðbótar ofan á þetta á þeim svæðum sem þarna eiga við. Mér sýnist því að með þessari aðgerð, ef það er rétt sem hér hefur verið fullyrt að þarna séu fjármunir inni vegna þessara mála, þá sé verið að setja framhald málanna gagnvart öðrum sveitarfélögum í vandræði og á það hef ég verið að benda. Auðvitað hefðu Vestfirðingar átt fullan rétt og kröfu til þess að komið yrði til móts við þá eins og alla aðra hvað þetta varðar. Og að blanda þessum tveimur málum saman, orkubúinu og þeim vandamálum sem eru vegna félagslegu íbúðanna, finnst mér alls ekki vera rétt.

Herra forseti. Ég get ekki svarað öllum þeim spurningum sem þingmaðurinn bar fram, enda beindi hann þeim til annarra en mín. En ég vil benda á að þetta er ekki í fyrsta skipti sem ríkisvaldið er að kaupa fyrirtæki á þessu sviði. Ríkisvaldið keypti veitufyrirtæki á Siglufirði og meðal annars var hvatinn að því máli alvarleg skuldastaða þess kaupstaðar. Þess vegna var þá farið af stað með viðræður í málinu við ríkisvaldið sem leiddu til samninga og þess að ríkið keypti veiturnar ásamt virkjun af sveitarfélaginu þannig að þetta er ekkert nýtt. Þetta hefur gerst áður og menn hafa þá verið að bregðast við aðsteðjandi vanda á því svæði sem málið nær til. Vestfirðingar hafa verið að velta fyrir sér sínum málum og þeir hafa komist að þessari niðurstöðu, komu upp með þessar hugmyndir rétt eins menn gerðu á Siglufirði og það er svo sem ekkert öðruvísi en þar. Síðan verða menn að meta málið annars staðar eftir atvikum þar sem sambærileg mál kunna að koma upp. Það er ekki hægt að fullyrða um það hér og nú hvernig málsatvik eru. Það verður að fara dálítið eftir þeim.

Herra forseti. Ég vil bara láta það koma fram að ég er algerlega ósammála svona aðferðum. Ég tel að hæstv. félmrh. hefði átt að koma með tillögur um almenna lausn þar sem tekið væri á þessum vandamálum með jafnræðissjónarmið í huga þannig að öllum sem væru í þessum erfiðleikum væri gert jafnhátt undir höfði en að menn væru ekki í svona sérhæfðum lausnum eins og þarna eru og að blanda saman vandamálum sem eru alls óskyld og verða kannski til þess, vonandi þó ekki, að aðrir falla fyrir borð sem hefðu kannski þurft á því að halda að fá einhverja úrlausn mála sem eru af sama tagi.

Herra forseti. Þrátt fyrir það að ég hafi ekki haft tækifæri til þess að fylgjast með allri þessari umræðu og hef einungis heyrt nokkrar síðustu ræður, þá vil ég leggja örfá orð í belg. Það er fyrst spursmálið hver á þá hugmynd að gera sveitarfélögum á Vestfjörðum mögulegt að koma eignarhlut í orkubúinu í verð. Ég heyrði fyrst af þessari hugmynd þegar við vorum á fyrri hluta síðasta kjörtímabils að ræða sérstakan fjárhagsvanda í Reykhólahreppi. Ég þori ekki að fullyrða hver átti hugmyndina, en þá heyrði ég hana fyrst. Ég vil taka það fram að ríkisstjórnin mun ekki hafa frumkvæði að því að kaupa eignarhlut einstakra sveitarfélaga í orkubúinu. Frumkvæðið að sölunni verður að koma frá heimamönnum og það er þeirra val hvort þeir selja. Með þessari lagasetningu er einungis verið að gera það mögulegt fyrir sveitarfélögin að koma hlut sínum í verð í orkubúinu, ef þau svo kjósa, og ríkisstjórnin er tilbúin að standa fyrir kaupum af einstökum sveitarfélögum ef þau óska eftir því. Eins og hér kom fram hjá hv. þm. Kristni H. Gunnarssyni er þetta svipuð leið og farin var á Siglufirði. Ég man ósköp vel eftir þeim viðskiptum og satt að segja var það með hálfum huga sem ég gekk að því máli. Þannig háttaði til á Siglufirði að þar var virkjun, Skeiðsfossvirkjun, sem var búin að borga sig upp og hún var farin að mala Siglufirði gull. Hins vegar var Siglufjörður með hitaveitu sem var mjög erfið í rekstri og sveitarfélagið var komið með mjög erfiða skuldastöðu. Sú leið var farin að Rafmagnsveitur ríkisins keyptu orkuveiturnar á Siglufirði og sú leið gafst Siglfirðingum vel. Ég efast um að menn finni nokkurn Siglfirðing núna sem álítur að sú leið sem farin var hafi verið röng eða komið illa við Siglufjörð. Það er hægt að fara svipaða leið í miklu fleiri sveitarfélögum en á Vestfjörðum. Sem betur fer eiga mörg sveitarfélög hitaveitur eða rafveitur eða eitthvað sem þau gætu komið í verð, hlutabréf í atvinnufyrirtækjum, þannig að ef þau svo kjósa til þess að rétta við fjárhag sinn, þá hafa þau eitthvað að selja. Fjárhagslegur vandi sveitarfélaga er ekki eingöngu bundinn við Vestfirði, en fjárhagur stærri sveitarfélaga á Vestfjörðum er því miður mjög þröngur. Það þýðir ekkert annað en horfast í augu við það. Það er að vísu hægt að finna sveitarfélög annars staðar á landinu sem eru næstum því í áþekkri stöðu og þó ekki og ekki nokkur saman í röð. Ég vil taka það fram að það eru líka sveitarfélög á Vestfjörðum sem eru ágætlega sett fjárhagslega. Sveitahreppanir á Ströndum t.d. eru ekki með neinar teljandi skuldir en þeir eiga hins vegar ekki stóran hlut í orkubúinu, kannski 1--2% eða eitthvað svoleiðis hvert sveitarfélag þannig að það er ekki nein knýjandi nauðsyn fyrir þau að selja. Ég veit ekki hvort það eru öll sveitarfélögin, jafnvel þau sem eiga við erfiðan fjárhag að stríða, sem kjósa það að selja hlut sinn í orkubúinu. Það er einungis verið að búa orkubúið í þann stakk að einstök sveitarfélög geti gert sér peninga úr því ef þau kjósa sjálf til þess að létta á skuldabyrði og ríkisstjórnin vill aðstoða sveitarfélögin á Vestfjörðum við það að koma sér í rekstrarhæft ástand með því að hjálpa þeim til að létta á skuldabyrðinni ef þau óska eftir því. Með hliðsjón af því er verðmat orkubúsins mjög hátt. Það er unnið af því af krafti að gera félagslega íbúðakerfið bærilegt fyrir sveitarfélögin og sú vinna er komin vel á veg. Ég vil undirstrika það að að sjálfsögðu eru sveitarfélögin í ábyrgð fyrir þeim skuldum sem hvíla á þeim íbúðum sem þau hafa þurft að innleysa og þurfa að innleysa og þar af leiðir að þau vanskil eru ekkert léttbærari fyrir sveitarsjóðina heldur en önnur vanskil. Ég ætla ekki að orðlengja þetta meira. Ég er sammála hv. þm. Árna Steinari Jóhannssyni um eitt atriði í ræðu hans og það var að ég tel að Rarik þurfi að framleiða miklu meiri orku og það tel ég að heppilegast sé að gera með því að virkja Héraðsvötnin hjá Villinganesi.

Hæstv. forseti. Það mun hafa verið árið 1996 sem ég kom fyrst á þing og ég man að það mál sem mér fannst mest brenna á þá og ég fór m.a. í ræðustól út af voru fjárhagsvandræði sveitarfélaga, ekki síst á Vestfjörðum. Mér skildist þá að það væru einhverjar aðgerðir í vændum sem mundu leysa þessi mál, sem mundu leysa sveitarfélögin úr þeirri prísund sem þau voru komin í vegna fólksflótta. Fólksflóttinn var auðvitað eins og við vitum öll vegna neikvæðra afleiðinga kvótakerfisins sem hér hefur verið hafið í hæstu hæðir af ákveðnum stjórnmálaöflum. Ég verð að segja í sambandi við þá Siglufjarðarleið sem hér er um rætt að ég held að í sjálfu sér hafi það verið ágætar aðgerðir á sínum tíma, enda snerust þær um aðra hluti en vandræði félagslega íbúðakerfisins. Vegna fólksflótta er almennur vandi um land allt og ég held að í mörg ár hafi staðið á því að gripið yrði til almennra aðgerða af hálfu ríkisvaldsins út af þessum málum. Ég held að það hafi verið mjög nauðsynlegt að t.d. kvótaeigendur í landinu yrðu látnir greiða sérstakan skatt til að koma til móts við þennan vanda. Þetta er náttúrlega hrikalegt. Þetta hefur farið með sveitarfélögin. Þau hafa verið gjörsamlega svipt öllum möguleikum til að uppfylla lögboðnar skyldur sínar því að þau hafa í raun mörg hver verið á barmi gjaldþrots.

Herra forseti. Það er hverju orði sannara að ekki hefur enn tekist að koma fjárhag allra sveitarfélaga í lag. Sem betur fer hefur mörgum þeirra tekist að ná valdi á fjármálum sínum og með breyttum sveitarstjórnarlögum hafa verið sköpuð skilyrði til þess að fylgjast betur með og aðstoða þau betur við að ná stjórn á fjármálunum. Það er náttúrlega fjarri lagi að kenna kvótakerfinu um fólksfækkun á landsbyggðinni. Það hefur fækkað á Siglufirði þó að enginn kvóti hafi verið seldur þaðan heldur keyptur þangað kvóti. Það hefur fækkað í Vestmannaeyjum þó að Vestmanneyingar eigi tíunda part af öllum kvóta landsmanna.

Hæstv. forseti. Það vill svo til að ég hef nokkuð fylgst með þessum málum um margra ára skeið og það er ekki hægt að bera það til baka, ég tala nú ekki um á Vestfjörðum, að kvótakerfið átti alla sök á því hvernig fór. Þegar félagslegt húsnæði var byggt á Vestfjörðum voru öll þorp iðandi af lífi þar, mörg fiskvinnsluhús á hverjum stað. Svo hentaði það þeim sem áttu þennan kvóta að selja hann burt af svæðinu og eftir stóðu hnípin þorp í vanda. Fólk flutti auðvitað á eftir fiskinum og þar með stóð stór hluti af þessum húsum auður. Ég verð að segja að mér hefur alltaf þótt það ósæmandi að leggja þennan vanda á herðar þeim sem eftir urðu í þessum litlu þorpum.

Herra forseti. Það er upp undir það jafnmiklum afla landað hlutfallslega á Vestfjörðum og fyrir daga kvótakerfisins. Ætli það sé ekki nálægt því vera það. Það hefur kannski minnkað um 1--2% sem landað er á Vestfjörðum frá því að kvótakerfið var sett á. Hitt er rétt að aflinn er öðruvísi samansettur eða hann er færður að landi með öðrum hætti en áður, því að það er búið að selja burtu stóru skipin, og hann er veiddur á minni skip, aflinn sem fluttur er að landi, er í meira mæli fluttur burt óunninn.

Virðulegi forseti. Ég er feginn því að við hæstv. félmrh. getum verið sammála um eitthvað. En varðandi orkusölu eða orkuframleiðslu hjá Rarik, þá er það kannski ekki svo einfaldur hlutur. Ég var að benda á að þetta væri flókið samhengi. Ætli orkukaup Rariks séu ekki á þessu háa verði um 5 milljarðar og það kemur auðvitað víða við í öllu kerfinu. En ég spyr hæstv. félmrh. í sambandi við félagslegu íbúðirnar sem standa tómar. Það getur ekki verið rétt að sveitarfélög sem standa frammi fyrir hækkun, sum svo nemur tugum prósenta, að þeir skattborgarar sem þó þrauka og eru eftir á stöðunum séu bara skildir eftir með vandamálið. Ég segi það enn og aftur, og við erum tilbúin að standa að því og höfum lagt fram tillögur þar að lútandi, að það verður að leysa þetta mál því að þetta vindur upp á sig. Það býr enginn í sveitarfélagi sem er orðið gjörsamlega vanmáttugt til nokkurrar þjónustu og þetta er stór hluti af því. Við höfum horft upp á það í sveitarfélögum að þau hafa kannski tapað 10--17% af íbúunum á einu ári, t.d. úti í Hrísey. Auðvitað er það ekkert réttlætismál. Við stóðum öll að þessu kerfi og það er ekkert réttlætismál að skilja þetta fólk eftir gjörsamlega úti á klakanum og segja bara: Þetta er ykkar mál, þið verðið að borga. Í mörgum tilfellum var það ekki einu sinni fólkið sem tók ákvörðun um að byggja íbúðirnar.

Herra forseti. Það er rétt að hafa það í huga í fyrsta lagi að það hefur engin félagsleg íbúð á Íslandi verið byggð nema samkvæmt ósk viðkomandi sveitarstjórnar. Bara svo að það sé klárt. Það er ekki ríkið sem setti þessar íbúðir þarna niður heldur voru það forráðamenn sveitarfélaganna sem óskuðu eftir því að það yrði gert á þeim tíma. En sleppum þessu. Það er einmitt verið að reyna að hjálpa sveitarfélögum til að vinna sig út úr þessum vanda. Við getum reyndar ekki flutt fólk til til þess að fylla tómar íbúðir. Sem betur fer er að hægja á fólksstraumnum utan af landsbyggðinni á höfuðborgarsvæðið, í bili a.m.k., og vonandi verður það varanlegt. Það er að vísu mikið innstreymi af fólki á höfuðborgarsvæðið, en stærri hluti þess er frá útlöndum núna en hefur verið á undanförnum árum. En það er verið að reyna að hjálpa sveitarfélögunum til að klára sig af þessum vanda og það er fullur vilji til þess.

Virðulegi forseti. Ég árétta að ég og minn flokkur viljum standa að því að gera það kleift að greiða úr þessum málum. Eins og ég sagði áðan höfum við lagt fram tillögur þar að lútandi. Það er stórfurðulegt eiginlega, miðað við verklag hæstv. ríkisstjórnar, þar sem hún gengur fram í einkavæðingu og hlutafélagavæðingu á öllum sviðum, að það skuli ekki vera opinn hugur fyrir því að horfast í augu við staðreyndir og afskrifa skuldir og hjálpa sveitarfélögunum til að komast út úr þessu af myndarskap þar sem ástandið er verst. Ég veit þess mörg dæmi að fólk hefur haft hug á því að kaupa félagslegar íbúðir, en stendur frammi fyrir því að viðkomandi sveitarfélag getur vegna stöðu sinnar ekki fellt verðið á félagslegum íbúðum niður í það sem mætti kallast markaðsverð á svæðinu. Ég vil að síðustu lýsa ánægju minni með það ef hæstv. félmrh. er með einhverjar lausnir í pokahorninu fyrir þessi sveitarfélög því að þetta er sennilega eitt af brýnustu málunum fyrir sveitarfélögin í dag, dreifbýlissveitarfélögin, sérstaklega þau sem standa frammi fyrir fækkun íbúa.

Herra forseti. Því miður er þessi vandi fyrir hendi í sumum sveitarfélögum. Sem betur fer er þetta ekki stórt vandamál nema í tiltölulega fáum sveitarfélögum. Fari maður um landið þá eru auðar íbúðir ekki nein meginregla. Þær eru á nokkrum stöðum og margar á örfáum stöðum en það er hins vegar ekki meginvandinn alls staðar.

Hæstv. forseti. Hér hafa spunnist heilmiklar umræður um frv. um stofnun hlutafélags um Orkubú Vestfjarða. Ég efast ekki um að hv. þm. sem hér hafa verið með efasemdir og gagnrýnt frv. gengur gott eitt til fyrir hönd Vestfirðinga. Hins vegar er sá málflutningur á nokkrum misskilningi byggður, þ.e. þegar því er haldið fram að ríkisvaldið sé að þvinga einhverju upp á Vestfirðinga. Þannig er það ekki. Auðvitað er þetta ósköp sakleysislegt frv. um að breyta rekstri fyrirtækisins í hlutafélagaformið. Engu að síður er heildarhugsunin kannski stærri en sú og þess vegna hafa umræðurnar orðið meiri en ella. Mig langar aðeins að koma inn á það sem hv. þm. Karl Matthíasson nefndi í framhjáhlaupi um þriggja fasa rafmagn, að það væri ekki til staðar eins og vera skyldi. Að þeim málum er unnið í nefnd sem vinnur að tillögugerð í því sambandi í ráðuneytinu. Ég vonast til að fljótlega verði komnar fram tillögur um hvernig skuli fara í það. En það er sannarlega ekki bara á Vestfjörðum sem þetta háir mjög atvinnurekstri og bændum. Þarna erum við að fást við ansi stórt vandamál og dýrt. Hv. þm. Guðjón A. Kristjánsson talar um að hann sé andvígur því að sveitarfélögin selji hlut sinn og hann telji að sala verði a.m.k. ekki heimiluð næstu árin. Hann hyggst leggja fram tillögu þess efnis en mér finnst að þar með sé hann í og með að tala um að taka valdið af sveitarfélögunum. Auðvitað hljóta sveitarfélögin að eiga að hafa það á sínu valdi og geta tekið um það ákvörðun hvort þau selja eða ekki. Þannig sé ég þetta fyrir mér. Það kom fram hjá hv. þm. Jóni Bjarnasyni, þ.e. mér fannst á honum eins og taka ætti eignarnámi allan virkjanarétt á Vestfjörðum en svo er alls ekki. Það sem kemur fram í upphafi 6. gr. er einungis að Orkubú Vestfjarða hf. heldur einkarétti þeim sem iðnrh. veitti sameignarfélaginu Orkubúi Vestfjarða. Það nær ekki lengra en verið getur að ég hafi misskilið hv. þm. Ég skildi hann a.m.k. á þennan veg. Hv. þm. minntist einnig á 9. gr. samningsins og taldi að fresturinn væri kannski ekki nægilega langur fyrir sveitarfélögin til að selja hlut sinn miðað við það verð sem talað er um í dag, sem er 4,6 milljarðar. Ég tel aftur á móti bærilegt að hafa þarna eitt ár til umhugsunar. Auðvitað er ekki hægt að láta þetta gilda óendanlega. Það þarf einhvers staðar að setja mörkin og þau voru sett þarna. Að sjálfsögðu getur hv. nefnd þó farið yfir þetta mál. Hv. þm. Pétur Blöndal talaði um skattinn eins og stundum áður. Hann vildi að sett yrðu almenn lög í sambandi við skatt fyrirtækja eins og Orkubús Vestfjarða. Reyndar hefur hæstv. fjmrh. skipað nefnd sem fjallar um skattumhverfi orkufyrirtækja. Þar er tilgangurinn einmitt sá að reyna að koma á almennum reglum hvað þetta varðar. Ég vænti þess að annaðhvort á þessum vetri eða þeim næsta verði þau mál í höfn þannig að ég get að sumu leyti tekið undir ábendingar hans í þessu. Hv. þm. Gísli S. Einarsson kom inn á ákvæði í fjárlögum. Það var náttúrlega forsjálni að setja þetta ákvæði inn í fjárlögin því að við vorum farin að vinna að málinu þegar fjárlög voru samþykkt um áramótin. Svo flutti hv. þm. Árni Steinar Jóhannsson mikla og snarpa ræðu um orkumál almennt. Ég heyri að hann er að hita sig upp fyrir þá umræðu sem er fram undan í sambandi við ný orkulög. Nú styttist í að þau komi til þingsins. Mér fannst margt af því sem hann sagði þess eðlis að ástæða væri til að ræða það en ég veit bara ekki hvort við eigum að gera það núna. Ég held að við fáum tækifæri mjög fljótlega þegar frv. kemur fyrir þingið. Ég tek alveg undir það með honum að auðvitað þurfum við að hafa jöfnunina í huga. Rarik hefur tekið á sig miklar kvaðir en samkvæmt því frv. sem nú verður brátt lagt fram verður þessum kvöðum létt af öllum orkufyrirtækjum, þ.e. til að sjá um þessa jöfnun. Þau mál þarf því að leysa á annan hátt. Enn ein nefndin er einmitt að vinna að tillögugerð í sambandi við þau mál og ég vonast til þess að pólitísk samstaða sé um að við hlaupum ekki frá þeim skyldum okkar. Ég held að ég hafi ekki um þetta fleiri orð. Ég tel að umræðan hafi ekki verið mjög neikvæð og geri mér vonir um að málið verði tiltölulega fljótafgreitt á hv. Alþingi. Það er beðið eftir því líka fyrir vestan.

Herra forseti. Ég kem upp til að skýra ofurlítið betur hvað ég átti við þegar ég talaði um að rétt væri að orkubúið fengi að vera í hlutafélagsformi um einhvern tíma áður en ríkið hjólaði beint í að kaupa upp eignarhluta sveitarfélaganna. Í núverandi lögum um Orkubú Vestfjarða eru ákvæði um að engu sameignarfélaganna sé heimilt að ganga út úr fyrirtækinu án samþykkis allra sameigenda. Þetta hamlar því að menn fari út úr fyrirtækinu og var auðvitað ætlað til að halda fyrirtækinu saman. Ég tel að þegar núverandi frv. verður orðið að lögum og búið að breyta orkubúinu í hlutafélag þá væri eðlilegt að orkubúið ætti framtíð þar sem ekki væri sjálfgefið og helst takmarkaður möguleiki, reyndar komið í veg fyrir það með lagasetningu, að menn seldu hlut sinn í orkubúinu þannig að raunverulega verði tekist á við að reyna að nýta orkubúið til uppbyggingar atvinnutækifæra og farið í frekari orkuöflun og orkuiðnað á Vestfjörðum. Það var hugsunin á bak við orð mín áðan og ef aðrir þingmenn Vestfjarða líta svo á að það sé neikvætt fyrir Vestfirði að hafa þá hugsjón að byggja upp gegnum orkubúið þá verður bara að hafa það. Ég lít svo á að það væri gott hlutskipti fyrir nýja stjórn orkubúsins að takast á við slíkt undir nýjum lögum. Ég tel að það mundi geta þjónað hagsmunum Vestfirðinga mjög vel í framtíðinni. Það er ekkert vit í því að stíga öll skrefin í einu og selja.

Hæstv. forseti. Ég held að almennt sé best að stíga eitt skref í einu. Ég steig nú eitt skref sem ég hefði ekki viljað stíga fyrir nokkrum dögum, eitt aukaskref sem kostaði mig handleggsbrot. Ég vil halda því fram að þetta fyrirtæki, sem áfram verður til, alla vega fyrst um sinn, Orkubú Vestfjarða hf., eigi alla möguleika á að standa sig. Það hefur þá möguleika þegar búið er að gefa framleiðslu á orku frjálsa að fara út í framleiðslu eins það hefur haft hingað til. En auðvitað þarf þetta fyrirtæki eins og önnur að taka ákveðnar kvaðir á sig í tengslum við þá tilskipun sem við ætlum að undirgangast frá Evrópusambandinu í sambandi við ný raforkulög. Ég tel að það sem hv. þm. er að tala um, að fresta þurfi af þessum orsökum, sé ekki nægilega vel rökstutt.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um hönnunarrétt sem er á þskj. 792, 505. mál. Með frv. er í stuttu máli stefnt að setningu nýrra laga um hönnunarrétt í stað viðamikilla breytinga á gildandi lögum um hönnunarvernd. Nauðsynlegt er að gera breytingar vegna tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins frá 1998 um lögvernd hönnunar, tilskipun nr. 98/71/EB. Hliðsjón er höfð af einum alþjóðasamningi, þ.e. Genfarsamningnum, frá 2. júlí 1999 um breytingu á Haag-samningnum um alþjóðlega skráningu hönnunar. Þá er á grundvelli samstarfs Norðurlandanna stefnt að lagasamræmi á þessu sviði og m.a. tekin inn ákvæði er svipar til ákvæða einkaleyfalaga. Þrátt fyrir að um verulegar breytingar á lagatexta sé að ræða eru breytingar varðandi efni verndarinnar, umfang hennar og meðferð umsókna um skráningu ekki miklar. Helstu breytingar frá gildandi lögum eru annars vegar að ekki er gert ráð fyrir óskráðri hönnunarvernd í frv. og hins vegar að unnt verði að sækja um alþjóðlega skráningu hönnunar hér á landi. Verður þá unnt að sækja um skráningu hönnunar í öllum aðildarríkjum Genfarsamningsins með einni umsókn sem beint er annaðhvort til Alþjóðahugverkastofnunarinnar, WIPO, eða einkaleyfastofu hvers ríkis. Genfarsamningnum svipar mjög til viðaukans við Madrid-samninginn um alþjóðlega skráningu merkja sem Ísland er aðili að. Gildandi lög um hönnunarvernd og framangreind tilskipun eru sniðin eftir sömu tillögum og eru grundvallaratriði laganna því ekki mjög frábrugðin tilskipuninni. Vegna ákvæða í EES-tilskipuninni um að taka þurfi ákvæði hennar upp í landsrétt EES-ríkja í síðasta lagi 1. október 2001 óska ég eftir afgreiðslu þessa frv. á vorþingi. Gildistaka laganna miðast við 1. október 2001, enda rétt að hafa nokkurn aðlögunartíma. Gert er ráð fyrir að hæstv. utanrrh. muni innan tíðar leggja fram till. til þál. um heimild til aðildar Íslands að Genfarsamningnum en afgreiða má þáltill. síðar en frv. Frv. þetta er samið af nefnd sem iðnrh. skipaði í árslok 1999 þar sem Ásta Valdimarsdóttir lögfræðingur var formaður. Skiptist frv. í 11 kafla sem geyma almenn ákvæði; ákvæði um umsókn, um skráningu hönnunar, aðgengi að umsókn og upplýsingaskyldu; gildistíma skráðrar hönnunar, brottfall skráðrar hönnunar; áfrýjun, refsi- og bótaábyrgð o.fl.; réttarfar, ýmis ákvæði og ákvæði um alþjóðlega skráningu hönnunar og gildistöku. Auk þess að gefa yfirlit um frv. almennt þykir mér rétt að greina frá því að nýmæli er m.a. að finna í 1. og 2. gr., 10.--12. gr., 19 gr., 23. gr., 24. gr., 33. gr., 35. gr., 39. gr., 41. gr., 43. gr., 44. gr., 46. gr., 48. gr., 52. gr. og 54.--59. gr. Samkvæmt 60. gr. er gert ráð fyrir því að ný lög um hönnunarrétt öðlist gildi 1. október 2001 en við það tímamark er miðað í EES-tilskipuninni um lögvernd hönnunar eins og áður er greint frá. Samtímis falla lög um hönnunarvernd, nr. 48/1993, með síðari breytingum, úr gildi. Ákvæði þeirra laga geta þó skipt máli í vissum tilvikum. Óskráður hönnunarréttur sem stofnast hefur fyrir gildistöku nýju laganna getur t.d. haldist um skeið samkvæmt ákvæðum eldri laganna um hönnunarvernd. Ekki er gert ráð fyrir kostnaðarauka fyrir ríkissjóð vegna frv. Hæstv. forseti. Ég vænti þess að frv. verði að lokinni 1. umr. vísað til 2. umr. og hv. iðnn. Í því sambandi vil ég taka fram að drög að greinum frv. voru af hálfu nefndarinnar sem það samdi send ýmsum aðilum til umsagnar. Það ætti að geta greitt fyrir meðferð málsins í iðnn.

Herra forseti. Við fyrsta yfirlestur þessa frv. sýnist að ekki sé á ferðinni stórt pólitískt álitaefni heldur miklu fremur tæknilegar breytingar á þeim lögum sem fyrir eru, lögum um hönnunarvernd frá 1993. Það hefur komið fram í yfirliti hæstv. iðnrh. að það frv. sem við erum að vinna með er í rauninni samið með hliðsjón af tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins um lögvernd hönnunar. Út af fyrir sig er áhugavert að við skulum með svo stuttu árabili takast á við löggjöf af þessu tagi því niðurstaða þeirrar nefndar sem hér var greint frá að hefði samið þetta frv. var sú að eðlilegt væri að stefnt yrði að nýrri heildarlöggjöf í stað þess að betrumbæta þá sem fyrir var. Nú er það áreiðanlega smekksatriði á hverjum tíma hvernig menn fara í breytingar á lögum eða hvernig staðið er að slíku en niðurstaðan varð sem sé þessi. Virðist ástæðan aðallega hafa verið sú að unnið var að undirbúningi að nýju norrænu frv. og eftir því sem hér kemur fram virðist sem svo að löggjöfin á Norðurlöndum verði að verulegu leyti samhljóða og nefnd okkar taldi rétt að þau lög sem hér giltu samrýmdust norrænni löggjöf á þessu sviði. Hæstv. iðnrh. taldi upp fjöldann allan af greinum þar sem um var að ræða breytingar eða nýmæli. Eigi að síður kemur jafnframt fram að efnislegar breytingar séu ekki miklar þannig að í rauninni séum við ekki að fara neinar kollsteypur hvað varðar hönnun og hönnunarvernd. Skýringin mun liggja í því að núgildandi löggjöf er í samræmi við tillögur sem voru síðan lagðar til grundvallar tillögum Evrópusambandsins um samræmda löggjöf um vernd hönnunar. Það má segja að við séum að loka ákveðnum hring. Eftir því sem fram kemur í greinargerð frv. hefur Ísland sérstöðu hvað þetta varðar og þess vegna eru efnisbreytingar hjá okkur þegar löggjöfin er aðlöguð þeirri samþykkt sem verið er að aðlaga hana ekki jafnmiklar og annars staðar á Norðurlöndum. Herra forseti. Hjá hæstv. iðnrh. kom fram að hún óskaði eftir því að þetta mál yrði lögfest á vorþinginu. Miðað við að ekki er um miklar efnisbreytingar að ræða ætti slíkt að vera unnt. Helstu breytingar sem tilteknar eru hér eru þær að ekki er gert ráð fyrir óskráðri hönnunarvernd en aftur á móti vísað í höfundalög hvar nytjalist nýtur höfundarréttar og hins vegar er nýmæli að unnt verður að sækja um alþjóðlega skráningu hönnunar hér á landi. Það er mikilvægt, herra forseti, og í rauninni er mikilvægt að við lyftum hönnun til þess vegsauka sem vert er. Finnar, sem hafa að flestra mati náð frábærum árangri hvað varðar hönnun og síðan í framhaldi af því í iðnaði og framleiðslu ýmiss konar iðnvarnings, segja að án listarinnar verði engin sköpun og án hönnunar verði enginn iðnaður. Þetta er nokkuð sem við höfum kannski ekki náð að tileinka okkur og ekki kannski horft til hönnunar sem jafnmikilvægs þáttar í atvinnulífi okkar eða grundvelli að atvinnulífi okkar á ýmsum sviðum eins og frændur okkar, Finnar, en vonandi stendur það allt til bóta og að við lærum að meta og skynja mikilvægi þess að sköpun og hönnun eru grundvöllur margra þátta í atvinnulífi okkar þar sem við þurfum að ná betri árangri. Herra forseti. Ég geri ráð fyrir því að það sem ekki er upplýst eða svarað í þessu máli nákvæmlega núna muni koma fram í vinnu hv. iðnn. Eins og ég sagði áðan þá er um ýmsa áhugaverða þætti að ræða og vonandi getur það orðið sem hæstv. iðnrh. óskar eftir, að unnt verði að afgreiða þetta mál nú á vorþingi.