Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Hv. 14. þm. Reykv. tók bara ekkert eftir því hvað ég sagði. Ég sagði að hv. 14. þm. hefði haldið því fram að þessi skuld mundi ekki verða innheimt og hún mundi fyrr eða síðar lenda á sjómönnum vegna þess að útgerðarmenn mundu ekki borga. Ég var aðeins að skerpa á því og minna hana á það og segja henni frá því að enginn sjóður annar en Lífeyrissjóður ríkisstarfsmanna er í slíkri aðstöðu til að innheimta þessa skuld eins og Lífeyrissjóður sjómanna vegna þess að hann hefur sjóveðskröfu í skipunum. Ég veit ósköp vel um þessa skuld útgerðarinnar. Ég veit það. Ég veit það líka, ég get frætt hv. 14. þm. Reykv. á því, að frá áramótum til þessa tíma hefur Lífeyrissjóður sjómanna keypt bréf, m.a. af Byggingarsjóði ríkisins og fleiri aðilum fyrir um 1 milljarð. Í sjálfu sér er þessi upphæð ekki stór vegna þess að hún kemur með ákveðnum hætti inn í Lífeyrissjóð sjómanna í gegnum greiðslumiðlun. Verslunarmenn skulduðu í Lífeyrissjóð verslunarmanna um 300 millj. kr. Það var bara það sem ég vildi skerpa á að þetta er ekki tapað og ekki glatað fé og ég skil ekki þá samlíkingu sem hv. 14. þm. Reykv. leggur þetta við Lánasjóð ísl. námsmanna. Mér er það gjörsamlega óskiljanlegt.

Hæstv. forseti. Ég harma að hv. 16. þm. Reykv. skuli ekki skilja samlíkinguna. Þetta er nefnilega algjörlega hliðstætt lánasjóðsmálinu. Það stendur til samkvæmt frv. sem liggur fyrir að rýra réttindi sjómanna til sjóðsins, eins og segir hér í frv. sem hæstv. fjmrh. hefur þegar lagt fram, að beiðni sjóðstjórnarinnar m.a. vegna vangoldinna iðgjalda. Alveg á sama hátt og sjómenn eiga að greiða vangoldin iðgjöld útgerðarinnar með versnandi rétti sínum til sjóðsins eiga námsmenn, sem nú eru að hefja nám eða eru í námi og námsmenn framtíðarinnar, að greiða vanrækslusyndir okkar allra varðandi Lánasjóð ísl. námsmanna. Það þarf nú ekkert óskaplega mikla vitsmuni til að sjá samhengið í þessu. En það gleður mig þó að hv. 16. þm. Reykv. skuli viðurkenna að það eru ógreidd iðgjöld ásamt dráttarvöxtum upp á 150 millj. sem eru m.a. orsök þess að þetta frv. var lagt fram að beiðni stjórnarinnar þó að hv. þm. sæi ekki ástæðu til að vera viðstaddur umræðu þess í gær.

Hv. 16. þm. Reykv. óskar að bera af sér sakir. Ég vil upplýsa hv. 16. þm. Reykv. um það að ströng ákvæði eru í þingsköpum um umræður um andsvör. Í þeim er ekki ætlast til þess að þau megi lengja með því að bera af sér sakir og þar með lengja þessar umræður um andsvör. En ég hafði lýst því yfir að andsvörum væri lokið en hv. þm. ætlar að nýta sér þann rétt sem hann hefur að bera af sér sakir og gerir hann það nú. En ég óska eftir því að framvegis taki hv. þm. tillit til þessara þingskapa um andsvör.

Herra forseti, ég skal taka fullt tillit til þess. Hér er verið að bera mér það á brýn að ég sem stjórnarmaður í Lífeyrissjóði sjómanna fylgist ekki með því sem er að gerast. Ég vildi aðeins benda hv. 14. þm. Reykv. á að það er algjör kórvilla hjá henni að það sé verið að biðja um þessa breytingu á Lífeyrissjóði sjómanna vegna vangoldinna iðgjalda frá útgerð. Það er alrangt.

Virðulegi forseti. Ekki er ofmælt að þetta frv. sem er til umræðu sé eitt af stærri málum þingsins og ákaflega þýðingarmikið fyrir framtíð fólks. Ekki er furða þó að þingmönnum hafi orðið nokkuð tíðrætt um þetta frv., bæði við 1. umr. og eins nú við 2. umr. Ég hef ekki til þessa tekið til máls í umræðunni þannig að ég þarf að fara nokkuð ítarlega yfir þetta frv. og víkja að ýmsum atriðum sem mér þykir ástæða til að nefna. Verður það þá að hafa sinn gang þó að ég nefni kannski atriði sem aðrir hafa komið að áður. Ég vil fyrst víkja að frv. eins og það lítur út með þeim breytingum sem hafa verið lagðar fram og það er 1. gr. frv. sem mér er nokkurt áhyggjuefni. Þar er lögð til nokkuð veigamikil breyting á núgildandi lögum sem mér þykir stangast verulega á við þann málflutning sem þeir flokkar höfðu uppi fyrir síðustu kosningar sem standa nú að ríkisstjórninni og þessum tillögum. Það sem mér þótti þó kannski merkilegast, þó ekki væri það stærsta atriðið, við 1. gr. er umsögnin um 1. gr. í grg. með frv. en þar segir í athugasemdum um þessa grein, með leyfi forseta: ,,Greinin er samhljóða 1. gr. laga nr. 72/1982.`` Með öðrum orðum er verið að segja að greinin sé efnislega sú sama og núgildandi 1. gr. laga frá 1982. Ekki þarf að lesa greinina lengi til að sjá að sannleikanum er nokkuð vikið til og ekki nákvæmlega frá greint. Það er einkum tvennt. Í fyrsta lagi að í núgildandi lögum er meginhlutverk sjóðsins að veita íslenskum námsmönnum fjárhagsaðstoð en í frv. er talað um að veita þeim námslán. Munur er á þessu þó svo að menn geti greint á um hversu mikill sá munur er, en ég hygg að út frá þeim ræðum sem hafa verið fluttar af hálfu stjórnarliðsins sé ekki vafi á því að í þeirra augum er verulegur munur á þessum tveimur orðum. Hitt sem er öðruvísi og ég hef ekki rekist á að gerð væri grein fyrir hvort það væri efnisleg breyting og ég vildi því nefna þetta atriði. Það er að í núgildandi lögum er talað um framhaldsnám við stofnanir er gera sambærilegar kröfur o.s.frv. En í frv. er talað um framhaldsnám við skóla. Í mínum huga eru skólar og stofnanir ekki það sama. Ég vildi biðja hæstv. menntmrh. síðar þegar hann svarar spurningum sem fram hafa komið í ræðum þingmanna að gera aðeins grein fyrir því hver meiningin er hjá honum með þessari breytingu þannig að ljóst megi vera að hverju menn stefna, hvort um sé að ræða breytingu á orði en ekki meining að breyting verði efnisleg, eða hvort hér sé um að ræða efnislega breytingu og þá fá hana útskýrða. Fleira má nefna. Ég vil víkja næst að 2. gr. en þar eru þó nokkrar breytingar á ferðinni og reyndar hefur flm. og höfundum frv. ekki tekist betur til við samningu frv. en svo að þeir hafa umorðað greinina í heilu lagi og leggja til nýja 2. gr. og ég tala þá út frá þeirri tillögu sem er á þskj. 775. En þar er sú efnisbreyting að í stað þess að ,,nemendur skuli njóta námsaðstoðar``, kemur ,,er heimilt``. Það er grundvallarbreyting á markmiðum laganna og hlýtur að verða mótmælt mjög kröftuglega af hálfu þeirra sem gera sig sérstaklega út fyrir það að gæta að jafnrétti og jafnaðarmennsku í þjóðfélaginu. Bara út af þessum tveimur fyrstu greinum og þeim grundvallarbreytingum sem gerðar eru á þeim vil ég rifja upp hvað þessir flokkar höfðu að leggja til málanna hvað þetta varðar í síðustu kosningabaráttu og hvað þeir settu á prent í kosningabæklingum sínum og stefnuyfirlýsingum sem þeir gáfu út fyrir þær kosningar. Það var ekki lengur meginhlutverk sjóðsins að tryggja jafnrétti til náms, heldur að tryggja tækifæri til náms og á þessu er verulegur munu, reyndar grundvallarmunur. Við skulum rifja upp hvað stendur í þessari ágætu bók sem heitir ,,Kosningastefnuskrá 1991 --- Alþýðuflokkurinn`` og er skrifað hér efst: Ísland í A-flokk og þar með talið væntanlega námsmenn. Koma þeim upp í A-flokk. Það stendur nefnilega nokkuð merkilegur hlutur í þessari kosningastefnuskrá, svo merkilegur hlutur að eftir að frv. var lagt fram var nokkrum alþýðuflokksmönnum nóg boðið --- að vísu alþýðuflokksmönnum í Hafnarfirði. Þeir skrifa í riti sem ber yfirskriftina ,,Í góðu jafnvægi`` og ber væntanlega að skilja þannig að stefna Alþfl. í menntamálum sé í góðu jafnvægi. Væntanlega þá í jafnvægi við stefnu flokksins fyrir kosningar. Ef maður les innihaldið í þeim texta, sem er fyrir neðan þessa fyrirsögn, þá er greinilegt að alþýðuflokksmenn í Hafnarfirði eru ekki í góðu jafnvægi yfir menntastefnu Alþfl. og þykir mér leitt að það skuli einungis vera einn þingmaður Alþfl. í sjónmáli en ég veit þó af öðrum á bak við. Það stendur hér, með leyfi forseta: Í stefnuskrá Alþfl. fyrir síðustu alþingiskosningar stendur m.a.: Tryggja þarf öllum þjóðfélagsþegnum jöfn tækifæri til mennta. --- En hvað stendur í frv.? Tryggja þarf öllum tækifæri til náms. --- Ekki jöfn tækifæri, heldur tækifæri til náms. Jöfnuðurinn farinn út úr stefnu Alþfl. --- Jafnaðarmannaflokki Íslands, svo ég hafi það rétt. En ég vitna áfram í þessa grein, með leyfi forseta: ,,Tryggja þarf öllum þjóðfélagsþegnum jöfn tækifæri til mennta. Þetta felur í sér að aðgangur að menntakerfinu sé ekki bundinn fjárráðum eða félagslegum aðstæðum. Þetta kemur mörgum spánskt fyrir sjónir þar sem á síðustu missirum hefur formaður flokksins staðið fremstur --- væntanlega fremstur meðal jafningja jafnvel framar en menntamálaráðherrann sjálfur og boðað gjaldtöku til rekstrar skólum. Vonum við ungir jafnaðarmenn að einhver taki formanninn á upprifjunarnámskeið og bendi honum á það hvaða flokki hann er að stýra og hvaða stefnu hann hefur. Oft var þörf en nú er nauðsyn. Þannig var komið í desember sl. að ungir jafnaðarmenn töldu ástæðu til að setja opinberlega fram að rétt væri að taka formann flokksins í upprifjunarnámskeið í stefnu Alþfl. í menntamálum. Þessi mikilvæga breyting frá stefnuskrá Alþfl. yfir til frv. þar sem einu orði er hent út í stað þess að tryggja jöfn tækifæri til náms, nægir flokknum nú að tryggja tækifæri til náms, kemur m.a. hart niður á námsmönnum utan af landi og ekki hvað síst námsmönnum af Vestfjörðum. Þar er atriði sem ég vildi nefna, mig minnir að það hafi verið í 6. gr. frv. þar sem tekið er á atriðinu varðandi búsetu, að í stað þess að skylt sé að taka tillit til búsetu við mat á framfærslu, sé það heimilt. Sjóðstjórninni er það bara heimilt. Það er ekki lengur skylt, það er ekki lengur grundvallaratriði af hálfu Alþfl. að kostnaður vegna búsetu sé metinn til framfærslukostnaðar heldur er aðeins heimildarákvæði og auðvitað lagt í mat Sjálfstfl. að meta það. Það fullnægir metnaði Alþfl. í menntamálum fyrir menntamenn utan að landi. Segir það nú meira en mörg orð um efndirnar í þeim ágæta flokki. Ef maður les þessa ágætu bók hér, t.d. á bls. 34, kemur ekkert fram um Lánasjóð ísl. námsmanna. Ekki orð um að það sé stefna Alþfl. að það sé nauðsynlegt að breyta lögum um þann sjóð. Ekki orð. Hvergi vikið að því. Hins vegar áréttað, ítrekað og hamrað á því að stefnan sé jafnrétti til náms. Þessu er Alþfl. búinn að fleygja. Hann er búinn að kasta þessu út fyrir sínar dyr. Jafnréttið er ekki lengur velkomið innan dyra Alþfl. Þvílíkar efndir á málflutningi. Það minnir mig á ýmislegt annað í málflutningi þessa ágæta flokks fyrir kosningar sem ástæða væri til að rifja upp og fyrir fólk til að muna eftir og bera saman við efndirnar sem orðið hafa eftir kosningar. Skyldu menn hafa heyrt eitthvað í málflutningi formanns Alþfl. sem benti til þess að sú kreppa væri uppi í íslensku þjóðfélagi að ástæða væri til að sauma að ýmsum félagslegum sjóðum hér á landi eins og t.d. Lánasjóði ísl. námsmanna? Ég hef mikið leitað og rifjað upp það sem Jón Baldvin Hannibalsson, hæstv. utanrrh., lét frá sér fara fyrir síðustu kosningar og ekki hef ég fundið neitt um það að hann sæi dökk ský á himni. Þvert á móti sendi hann landsmönnum þau skilaboð daginn fyrir kosningar að þeir ættu að kjósa Alþfl. vegna hins stórkostlega árangurs þeirrar ríkisstjórnar sem þá var að ljúka sínu tímabili. Hæstv. núv. heilbrrh. bætti um betur þegar hann sagði við launafólkið vestur á fjörðum: Árangurinn er stórkostlegur, nú er komið að því að launafólkið fái undanbragðalaust það sem því ber í efnahagsbatanum. --- Og hann spurði: Hver er tilbúinn til að vinna með Alþfl. í næstu ríkisstjórn og tryggja það að launafólk fái undanbragðalaust það sem því ber og það á það skilið fyrir umbun og þolinmæði í svokölluðum þjóðarsáttarsamningum. Þetta sögðu nú þessir tveir miklu spekingar, yfirjafnaðarmenn í Alþfl. --- Hvað gera þeir svo? Hvað varðar það mál sem er til umræðu, þá ráðast þeir á grundvallarréttindin og ýmist taka þau út eða veikja þau svo að það er alveg óvíst um að nokkurt hald sé í. Þetta eru efndirnar hjá Alþfl. --- Jafnaðarmannaflokki Íslands sem segir Ísland í A-flokk. Þetta er væntanlega frv. sem á að tryggja það að námsmenn framtíðarinnar verði í A-flokki. Gaman væri að heyra í námsmönnum framtíðarinnar eftir nokkur ár og fá að heyra frá þeim hvort þeir séu sammála því að þeir hafi komist upp í A-flokk á þeim kjörum sem nú er verið að leggja til að þeim verði boðið upp á í framtíðinni, þar sem jafnréttinu er hent út og búsetumisvæginu er slakað þannig að ekki er lengur skylt að taka tillit til þess heldur einungis heimilt. Gerum aðeins hlé á umræðum um þennan ágæta Alþfl. --- Jafnaðarmannaflokk Íslands og víkjum aðeins að hinum flokknum. Hvað skyldi hann nú hafa lagt fram í púkkið fyrir síðustu kosningar fyrir námsmenn og aðra, fjölskyldufólk sem er með börn á sínu framfæri og unglinga sem stefna í nám? Hvað skyldi Sjálfstfl. hafa haft fram að færa fyrir þetta fólk? Hvað sagði hann þessu fólki fyrir kosningarnar varðandi lánasjóðsmálin? Við skulum rifja það eilítið upp líka. Hér er ég með ályktanir Sjálfstfl., 29. landsfundar frá 7.--10. mars 1991. Þessar ályktanir voru svo ferskar sem verða mátti fyrir síðustu kosningar, svo ekki er hægt að segja að þeir hafi verið að veifa gömlum ályktunum sem átti eftir að endurnýja og endurmeta í ljósi þeirra breytinga sem hefðu orðið frá því þeir gerðu þessa samþykkt. Nei, þetta er ný samþykkt. Það er dálítið merkilegt að kaflinn um menningarmál hjá þeim er á sömu blaðsíðutölu og hjá Alþfl., eða á bls. 34. Kannski er það fyrirboði þess sem koma skyldi. Ef við flettum upp í kafla sem ber nafnið ,,Skólar og fræðslumál`` og lítum á hann þá sjáum við ekki eitt orð um Lánasjóð ísl. námsmanna. Við sjáum ekkert. Við sjáum ekkert um að þörf sé á því að mati flokksins að gera þurfi breytingar á lögum um þann sjóð og rýra þurfi rétt námsmanna til láns eða styrkja. Jafnvel þótt ég leiti í allri þessari skræðu fram og aftur og lesi hana aftur á bak og áfram þá finn ég ekki eitt einasta orð um það mál. En það stendur í þessum kafla á bls. 34, með leyfi forseta: ,,Það er stefna Sjálfstfl. að hið opinbera tryggi að allir eigi kost á menntun við sitt hæfi og hafi jafnan rétt til menntunar án tillits til efnahags, búsetu eða fötlunar.`` Svo mörg voru þau orð. Þeir sem lásu þetta fyrir síðustu kosningar fengu þau skilaboð að stefnan væri jafn réttur til menntunar án tillits til búsetu. En hverjar eru efndirnar hjá þessum ágæta flokki, stærsta flokki þjóðarinnar, sem stundu kallar sjálfan sig kjölfestuna í íslensku stjórnmálalífi? Það er meiri kjölfestan að hafa svo slíkan flokk sem efnir ekki betur það sem hann lætur frá sér fara en raun ber vitni. Eftir kosningar er það sem fyrir kosningar hét jafn réttur til menntunar bara tækifæri til menntunar, ekki réttur. Það sem var fyrir kosningar án tillits til búsetu er það ekki lengur eftir kosningar heldur: sjóðstjórninni er heimilt að taka mið af búsetu ef henni sýnist svo. Heimildarákvæði. En það er nú svo að þetta er bara ekki eina ákvæðið sem þessi ágæti flokkur setti fram fyrir kosningar og hefur síðan staðið illa við eða alls ekki. Ég hef áður úr þessum ræðustól vitnað í ágæta bók um stefnu þessa flokks í ýmsum málaflokkum borið saman við efndirnar. Það gerði ég í umræðum um ráðstafanir í ríkisfjármálum fyrir árið 1992 en ég vil aðeins rifja upp fáein atriði sem varða skóla og fræðslumál. Hér er eitt ákvæði sem ég vil minna á sem er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Efla þarf og auka námsframboð á landsbyggðinni svo að unnt sé að stunda nám í heimabyggð. Það yrði áhrifamikil byggðastefna.`` Það hefur aldrei verið betra tækifæri fyrir þennan flokk að efna fyrirheit sín, stefnu sína, en einmitt nú því að fáeinum dögum eftir að þessi stefna er samþykkt fær flokkurinn umráðarétt yfir menntmrn. og getur hrint stefnu sinni í framkvæmd. En hvaða svör fengu íbúar á Hólmavík og nágrenni sl. haust þegar þeir vildu fá að stofna öldungadeild. Þeir hafa eflaust vitnað í þessa klásúlu og sagt við hæstv. menntmrh.: ,,Það er stefna þín og flokks þíns að auka námsframboð á landsbyggðinni og það sé áhrifamikil byggðastefna. Við erum ekki að biðja um mikið. Við erum bara að biðja um 100--150 þús. kr. til að geta starfrækt þessa öldungadeild eða fullorðinsfræðslu. En hvert var svarið? Svarið var nei. Það eru engir peningar til. Efndirnar voru þessar. Til þess að hnykkja á þessu vil ég vitna enn og aftur í þessa sömu ályktun því þar stendur líka, með leyfi forseta: ,,Ljóst er að eftirspurn fer vaxandi, bæði eftir almennri og sérhæfðri fullorðinsfræðslu. Sjálfstfl. lýsir yfir stuðningi við hvers konar framtak í þessum efnum.`` Þvílíkur stuðningur sem Vestfirðingar fengu við lítið mál. Hann var eitt stórt núll. Það er ábyrgðarhluti af hálfu stjórnmálamanna að haga svo málflutningi sínum eins og núv. stjórnarherrar hafa gert fyrir kosningar og hafa efndirnar í engu samræmi við það skömmu síðar, eftir kosningar. Það er mikill ábyrgðarhlutur að menn temji sér slík vinnubrögð og verði til þess eins að rýra traust almennings á stjórnmálaflokkum og stjórnmálamönnum. Það er alveg ljóst að núv. ríkisstjórn hefur ekkert umboð þjóðarinnar til að framfylgja þeirri stefnu í menntamálum sem hún er að gera nú. Hvorugur flokkurinn lagði fram þessa stefnu. Hvorugur flokkurinn vék að því einu orði að þeir mundu taka upp þessa stefnu. Það var ekki einu sinni svo að ýjað væri að því. Nei, þvert á móti var nánast hinu gagnstæða haldið fram miðað við það sem menn eru að framkvæma í dag. Þetta eru ein ljótustu svik við kjósendur sem ég hef orðið vitni að þann tíma sem ég hef fylgst með stjórnmálum og eru stjórnmálamenn kannski engir englar og hafa ekki verið á undanförnum áratugum. En ég held að ég hafi engin dæmi um jafnhrikalega mikla misvísun og rangfærslur í málflutningi fyrir kosningar og eftir kosningar og nú er. Þar gæti ég, ef menn vilja frekari rökstuðning fyrir því, fært fram og vitnað í fleiri ályktanir úr þessum tveimur stefnuskrám sem ég hef hér undir höndum og dregið fram greinar og vitnað í ummæli forustumanna þessara flokka sem stýra núv. ríkisstjórn því að nú er það stefnan varðandi framhaldsnám að rétturinn til þess er ekki skilyrðislaus. Rétturinn til náms er ekki háður vilja eða getu samfélagsins eða framboði á námi heldur er hann bundinn einhverjum sjóði, útreiknuðum áhrifum fram í framtíðina miðað við gefnar forsendur. Rétturinn er bundinn við útreiknaða hugsanlega afkomu einhvers sjóðs. Það er allt annað en menn hafa verið að tala um hingað til. Hingað til hefur það verið það verið ríkissjóður allur, samfélagsleg skylda og samfélagslegt verkefni að standa undir menntakerfinu. Það væri dálítið skondið eins og hv. 14. þm. Reykv. kom inn á áðan ef menn yfirfærðu þessa teoríu yfir á önnur svið þjóðfélagsins að útreikna allt í sjóðum og segja: Þeir sem fá úr sjóðnum eiga að standa undir honum og þeir sem koma til með að fá úr honum í framtíðinni eiga að borga ekki bara fyrir sig heldur nógu mikið til að borga fyrir hina sem fengu áður og það sem menn telja að vanti upp á. Gaman væri að sjá hvernig stjórnarstefnan væri ef menn yfirfærðu þetta á fleiri svið þjóðlífsins. T.d. væri gaman að sjá hvernig hæstv. ríkisstjórn ætlar sér að framfylgja þeirri stefnu í ýmsum atvinnugreinum eins og sjávarútvegi, skuldsettustu atvinnugrein þjóðarinnar. Ég get eiginlega ekki hugsað það til enda hvernig menn ætla að útfæra þá stefnu, enda var það verkefni sett í nefnd og geymt fram á haustið. Fleiri nýmæli eru í þessu frv. sem ég hef athugasemdir við og er fjarri því að vera sáttur við og er andvígur þeim flestum ef ekki öllum. Það er nýmæli í 15. gr. frv. að taka upp lántökugjald. Í 15. gr. frv. segir m.a., með leyfi forseta: ,,Árlegur rekstarkostnaður sjóðsins greiðist af ráðstöfunarfé sjóðsins og með lántökugjöldum, sbr. 6. gr.`` Og í 6. gr. segir, með leyfi forseta: ,,Stjórn sjóðsins er heimilt að innheimta lántökugjöld af veittum lánum.`` Þetta eru nýmæli. En hvað skyldu menn finna ef menn leituðu að athugasemdum með 15. gr. frv., ef við flettum aftur í athugasemdir við 15. gr. á bls. 12 í frv. þá stendur þar, með leyfi forseta: ,,Greinin er samhljóða 15. gr. laga nr. 72/1982.`` Ég spyr: Hvernig má það vera að menn setja svo frá sér að fullyrða að 15. frvgr. sé samhljóða 15. lagagr.? Ég er með við höndina núgildandi lög og ég fletti aftur í 15. gr. og ég vil leyfa mér, virðulegi forseti, að lesa 15. gr. og bið þá sem á hlýða og sérstaklega hæstv. menntmrh. að benda mér á það hvar það standi í greininni að heimilt sé að innheimta lántökugjöld fyrst svo stendur í athugasemdum með frvgr. En greinin er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Ráðstöfunarfé Lánasjóðs íslenskra námsmanna er 1. Endurgreiðslur samkvæmt lögum þessum og vextir og afborganir af eldri námslánum. 2. Ríkisframlag. 3. Lánsfé. Stjórn Lánasjóðs íslenskra námsmanna skal árlega gera fjárhagsáætlun fyrir sjóðinn á næsta almanaksári með sama hætti og aðrar ríkisstofnanir. Ársreikningar sjóðsins skulu samþykktir af sjóðstjórn og endurskoðaðir af Ríkisendurskoðun. Þeir skulu birtir í Stjórnartíðindum.`` Það verður að telja heldur lakara að menn setji frá sér, ekki bara einu sinni heldur tvisvar, í umsögn um frv. að einstakar lagagreinar séu samhljóða núgildandi lögum þegar svo er ekki. Það eru ekki góð vinnubrögð þótt ég viti ekki af hverju svona hefur verið frá málum gengið, hvort menn sem voru að semja frv. hafi einfaldlega ekki kunnað lögin eða hvort það væru mistök af öðrum toga. Ég hallast helst að því að þeir sem sömdu frv. hafi bara einfaldlega ekki kunnað þau lög sem þeir voru að breyta nægilega vel. Ég vil líka benda á 8. gr. frv. þar sem mér sýnist vera um nýmæli að ræða. Ég bið hæstv. ráðherra að leiðrétta mig fari ég ekki með rétt í þeim efnum, en þar stendur í 7. mgr. með leyfi forseta: ,,Skuldara ber á hverjum gjalddaga að greiða kostnað af innheimtu hverrar greiðslu.`` Ég fæ ekki betur séð en hér sé um nýmæli að ræða, hér sé um aukaskattlagningu að ræða eða sértekjur fyrir sjóðinn. Auðvitað hefur það áhrif sem útgjöld hjá þeim sem greiða af lánunum og það væri fróðlegt að vita hvort þessi kostnaður hafi verið tekinn með þegar menn eru að reikna út áhrif frv. á greiðslubyrði miðað við tekjur þeirra sem greiða af lánunum því að þessi kostnaður er hjá ýmsum bönkum og sparisjóðum umtalsverður í hverri einstakri greiðslu. Ef við hugsum okkur að lántakandi greiði í áratugi og greiði sérstaka innheimtukostnaðargreiðslu í hvert skipti þá er augljóslega um að ræða kostnað sem munar um. Ég vil einnig víkja að 12. gr. frv. þar sem sett er inn í 2. mgr. ákvæði sem heimilar stjórn sjóðsins að veita venjuleg skuldabréfalán sem bera vexti sem eru sambærilegir við almenna útlánavexti banka á hverjum tíma. Mig langar að fá að vita hvenær stjórn sjóðsins er heimilt að beita þessari málsgrein, við hvaða kringumstæður. Er það einungis við þær kringumstæður sem getið er um í 12. gr. sjálfri, fyrri mgr. greinarinnar, þegar heimilt er að veita námsmanni viðbótarlán vegna sérstakra aðstæðna eins og örorku, framfærslu barna eða maka eða af öðrum ástæðum sem að dómi sjóðstjórnar gera það að verkum að námsmanni er illmögulegt að stunda nám sitt þótt hann hafi fengið fullt lán. Ber að skilja þessa grein þannig að fái námsmenn viðbótarlán við þessar aðstæður þá eigi eða hafi stjórnin þá heimild að það viðbótarlán verði með hærri vöxtum, almennum útlánavöxtum og að þau viðbótarlán eigi að vera að hámarki til tíu ára? Eða er þessi heimild víðtækari? Nær hún yfir á aðrar frumvarpsgreinar? Ég tel nauðsynlegt að það komi alveg skýrt fram hvenær meiningin er að unnt sé að beita 2. mgr. 12. gr. Eitt atriði enn, sem ég vil nefna sem er veruleg breyting frá núgildandi lögum, er að tekin eru út úr núverandi lögum um Lánasjóð ísl. námsmanna öll ákvæði varðandi styrki. Í frv. eins og það liggur fyrir núna er því engin heimild til styrkveitinga. Það kemur greinilega fram í grg. með frv. og í athugasemdum um 12. gr. segir einmitt um þetta atriði, með leyfi forseta: ,,Felld eru niður ákvæðin um námsstyrki en vísað til þess sem sagt er um Vísindasjóð í almennum athugasemdum.`` Þannig er vísað yfir til almennra athugasemda um Vísindasjóð. Í þessum almennu athugasemdum segir svo, með leyfi forseta: ,,Í frv. þessu er lagt til að öll ákvæði um námsstyrki falli niður. Í því sambandi er rétt að taka fram að menntmrh. mun beita sér fyrir endurskoðun laga nr. 51/1957, um Vísindasjóð, í þeim tilgangi að hann geti í ríkari mæli en nú veitt styrki til námsmanna í langskólanámi og til skólagjalda.`` Væri fróðlegt að fá að vita hvað líði þessari endurskoðun laga um Vísindasjóð og fyrst það er svo að það er meining flm. að vísa styrkjum úr lánasjóðnum yfir í Vísindasjóð tel ég það algert lágmark af þeirra hálfu að leggja hér fram samhliða þessu frv. einmitt frv. til nýrra laga um Vísindasjóð sem endurspeglar þau sjónarmið sem boðuð eru. Hins vegar hef ég ekki orðið var við að hér hafi verið útbýtt neinu frv. um Vísindasjóð, sem boðar þessa breytingu, og það er dálítið ólíku saman að jafna að henda styrkjaákvæðinu út strax en taka það síðan hugsanlega einhvern tíma inn síðar í öðrum sjóði. Hljóta þingmenn að ganga ríkt eftir efndum í því sem kemur fram í almennum athugasemdum með þessu frv. Ég er með undir höndum bréf frá stjórn Vísindaráðs þar sem veitt er umsögn um frv. til laga um Lánasjóð ísl. námsmanna.

Það er búið að lesa þetta oft.

Aldrei er góð vísa of oft kveðin, hæstv. ráðherra. Hins vegar hafði ég ekki hugsað mér að lesa umsögnina í heild sinni en ég vil minna á efnisatriði úr henni og grípa niður þar sem þau koma fram. Segir hér, með leyfi forseta: ,,Vísindaráð telur að heppilegra væri að koma á blönduðu kerfi hreinna námsstyrkja annars vegar og námslána hins vegar sem gætu verið á sambærilegum kjörum og t.d. húsnæðislán eða önnur lán í þjóðfélaginu. Slíkt fyrirkomulag er haft á hinum Norðurlöndunum og virðist gefast nokkuð vel. Þar skiptist stuðningur við nám nokkurn veginn til helminga á milli styrkja og lána.`` Það er alveg ljóst að stjórn Vísindasjóðs hefur greinilega aðrar skoðanir í þessum efnum en fram koma í frv. sem er til umræðu. Mér sýnist að umsögn þeirra styðji í raun og veru þá skoðun að rétt væri að hafa áfram í lögum um Lánasjóð ísl. námsmanna inni ákvæði um styrki eins og er frá gengið í þeim lögum frá 1982. Ekki hefur farið fram hjá neinum að námsmenn hafa tekið ákaflega ábyrgt á þessu frv. Auðvitað er alveg ljóst að þeim er það ekki að skapi að menn leggi fram slíkan boðskap sem hér hefur verið gert og það er ákaflega auðvelt hjá hagsmunasamtökum eins og námsmönnum og samtökum þeirra að segja bara eitt nei. Við erum bara á móti, búið. En það gera þeir ekki. Þeir hafa þvert á móti lagt mikið á sig við að koma fram með tillögur til þess að mæta sjónarmiðum stjórnvalda og þeir hafa komið með ábyrgar tillögur og vel rökstuddar, en því miður hafa núverandi stjórnvöld ekki borið gæfu til að taka mark á þessum hógværa málflutningi námsmanna. Eitt er það félag sem hefur komið mér á óvart hvernig tekur á þessum málum í sinni umsögn, ekki af því að það skeri sig úr frá námsmannahreyfingunni varðandi viðbrögð heldur hitt að í bréfi sem það hefur látið frá sér fara er tekið ákaflega skelegglega á málinu. Þessi félagssakapur er nú ekki þekktur að róttækni þannig að mér þykir erindið vera merkilegra einnig fyrir þær sakir. Ég vil leyfa mér, virðulegi forseti, að vitna í það bréf sem ég hef undir höndum mönnum til fróðleiks og sumum kannski til upprifjunar því að það er ekki verra að fara oft með gott mál, en í þessu bréfi segir, með leyfi forseta: ,,Mikils metinn maður í bandarísku efnahagslífi og mikill Íslandsvinur sagði eitt sinn á fundi með nokkrum íslenskum athafnamönnum að helsta auðlegð Íslands og framtíðarvon væri ekki fólgin í fiskimiðum eða rafmagni heldur í vel menntuðu ungu fólki. Með sambærilega hugsun í farteskinu hefur Lánasjóður ísl. námsmanna starfað og greitt leið margra góðra manna til menntunar sem annars hefðu ekki átt kost á því. Nú ber við í skammtímaniðursveiflu í íslensku efnahagslífi að horft er með eftirsjá til þess fjár sem fest hefur verið í menntun ungs fólks. Mótað hefur verið nýtt frv. til laga um Lánasjóð ísl. námsmanna og þrátt fyrir að þingmenn hafi að einhverju leyti tekið tillit til athugasemda námsmannahreyfinganna eru enn í frv. ákvæði sem stjórn Orators, félags laganema, sér sig knúna til að mótmæla harðlega. Stjórn Orators hefur fengið af því fregnir að þingmeirihluti sé fyrir áðurnefndu frv. um Lánasjóð ísl. námsmanna eins og það lítur út í dag. Í 6. gr. þess er ákvæði sem segir að námslán skuli aldrei veitt fyrr en námsmaður hefur skilað vottorði um tilskilda skólasókn og námsárangur. Ljóst er af greinargerð með frv. að ákvæðið ber að skilja þannig að stúdent fær ekki námslán fyrr en hann hefur tekið tilskilin próf og skilað fullnægjandi árangri. Stúdentar þurfa þá að taka lán hjá bankakerfinu til að framfleyta sér fram að prófum í stað þess að fá mánaðarlega greiðslu frá Lánasjóðnum eins og núverandi kerfi gerir ráð fyrir. Stjórn Orators telur þetta ákvæði útiloka fjölmarga nemendur frá námi þar sem af hinu lága láni þyrfti að greiða háa bankavexti, greiðslur yrðu ótryggari og auk þess geta ekki allir útvegað sér ábyrgðarmenn vegna slíkra lána eins og bankar áskilja eðlilega í viðskiptum sínum.`` Þetta segir m.a. í þessu bréfi frá Orator, félagi laganema við Háskóla Íslands, sem dags. er 2. apríl sl. og segir meira en mörg orð um afstöðu námsmanna til frumvarpsdraganna eins og þau líta út núna. Sú röksemd, sem þeir hafa beitt fyrir sér og hefur reyndar verið grundvöllurinn hjá núv. ríkisstjórn fyrir þessum aðgerðum og fleirum, að það sé niðursveifla í íslensku hagkerfi, skammtímaniðursveifla í íslensku efnahagslífi, er ákaflega merkileg. Þetta er sú röksemd sem menn hafa helst fært fram til að styðja að það væri nauðsynlegt að hreyfa við þessum lögum. En við fengum einmitt þær fréttir í kvöld hjá annarri sjónvarpsstöðinni sem var að draga fram skuldastöðu íslenska ríkisins í alþjóðlegu samhengi og þar komu fram aðrar upplýsingar en núverandi stjórvöld hafa látið uppi. Þvílíkt ramakvein hefur verið uppi hjá núv. ríkisstjórn allt frá því að hún tók við völdum að það er alveg með ólíkindum, allt þetta svartnættistal. En þegar staðreyndunum er brugðið á skjáinn og menn sjá hver staðan er hér borið saman við ýmsar stöndugar efnahagslega vel stæðar þjóðir í Evrópu og annars staðar þá kemur annað í ljós en menn hafa viljað láta í veðri vaka. Það verður fróðlegt að fylgjast með fréttum næstu daga á þessari sömu sjónvarpsstöð sem boðaði það að hún mundi fara yfir fleiri atriði því að ég er ekki viss um að það standi svo mikið eftir af röksemdunum á bak við þetta svartnættistal. Virðulegi forseti. Ég hef varið nokkrum tíma til þess að fara yfir nokkur atriði í þessu frv. og vakið athygli á þeim atriðum sérstaklega sem ég geri athugasemdir við en hef geymt mér að og sparað mig við að yfirfara málið í heild sinni eins og hefði reyndar verið full ástæða til. Ég veit að aðrir þingmenn hafa gert það mjög rækilega og ég hygg að vel muni nú vera komið til skila atriðum eins og hvernig útreikningar á endurgreiðslukerfinu líta út fyrir ýmsa þjóðfélagshópa sem eiga að búa við þetta kerfi og hef ég dæmi um slíkt. Ég verð að segja að það er með ólíkindum að menn skuli láta hvarfla að sér að bera fram tillögur af þessu tagi þegar menn hafa fyrir sér útreikninga á því hvernig þetta muni koma út. Að lokum, virðulegi forseti, gríp ég af handahófi bara í eitt dæmi af þessu tagi. Einstætt foreldri með tvö börn. Hvernig kæmi út fyrir það foreldri það lánakerfi sem hér er verið að reyna að knýja í gegnum þingið? Hér er um dæmigerðan framhaldsskólakennara að ræða sem gæti meira að segja verið búsettur hvar sem er á landinu því að þeirra kjör eru víst eins án tillits til búsetu. Þar eru árslaun miðað við 864 þús. kr. og að hann hafi tekið lán upp á 3,5 millj. kr. Miðað er við 1% vexti af námslánum og að fjögur ár hafi farið í nám. Fram kemur að þegar viðkomandi framhaldsskólakennari er orðinn 67 ára gamall og búinn að borga öll árin sem honum er áskilið þær greiðslur sem honum ber að gera samkvæmt þessu frv. þá er hann nú ekki svo vel staddur að hann gæti hugsað með sjálfum sér: Ég fer nú á eftirlaun skuldlaus við lánasjóðinn, við þennan samfélagslega sjóð. Nei, samkvæmt þessum útreikningum skuldar hann hvorki meira né minna en 2.000.040 kr. Hann skuldar enn þá meira en helming af því láni sem hann tók. Ég hlýt að spyrja hæstv. ráðherra hvernig hann hugsar sér framhaldið hjá þessum tiltekna framhaldsskólakennara. Hvernig skyldu nú menn hafa reiknað út endurgreiðslur á lánveitingum miðað við þessar forsendur? Eru menn kannski á réttri leið? Þetta er kannski sú leið sem Sjálfstfl. boðaði 1987? Þetta er kannski misskilningur hjá mér að vera að vitna í það sem flokkurinn sagði fyrir kosningarnar 1991? Maður á kannski að muna eftir kosningunum 1987 þar sem kjörorð Sjálfstfl. var: Á réttri leið? Hann var þá á réttri leið að eigin mati og komst í ríkisstjórn og hrökklaðist þaðan út eftir rúmt ár eftir að vera búinn að setja sjávarútveginn meira og minna á höfuðið. Nú er hann búinn að vera í eitt ár og hann er að knýja í gegn slíkar breytingar á högum almennings og láglaunafólks að kannski verður efnahagurinn og efnahagsreikningarnir á þeim bæjum svipaður og sjávarútvegsfyrirtækin voru haustið 1988. Menn eru kannski á réttri leið. Virðulegi forseti. Ég vil láta lokið þessari fyrstu ræðu minni um þetta frv. sem ástæða er til fyrir þingmenn að mótmæla og þeim ákvæðum sem ég hef sérstaklega gert að umræðuefni. Ekki hvað síst er ástæða fyrir þingmenn utan af landi, sem bera fyrir brjósti hag ungs fólks á landsbyggðinni sem vill fara til náms, að taka höndum saman, líka þeir sem vilja vera í A-flokki til að hrinda þessum ákvæðum brott, steypa þeim út fyrir borð í þessu frv. eins og það lítur út núna.

Virðulegur forseti. Ég vil inna forseta eftir því hversu lengi eigi að halda fram fundi á þessari nóttu. Mér var tjáð það fyrir allnokkru að samkomulag hefði verið gert um það við formenn þingflokka stjórnarandstöðunnar að fundi lyki í síðasta lagi kl. 1 og yrði ekki fram haldið lengur. Ég spyr um þetta vegna þess að mér hefur verið greint svo frá og í öðru lagi vegna þess að það eru miklar annir við nefndastörf í þinginu þessa daga og menn þurfa að sinna þeim verkum á morgnana. Mér finnst eðlilegt að það sé haldið þannig á málum að mönnum sé ætlaður einhver hvíldartími á milli þeirra ábyrgðarmiklu starfa sem hvíla á mönnum í sambandi við nefndir. Því spyr ég hæstv. forseta um það hversu lengi hann hyggist halda áfram fundi og hvort ekki eigi að standa við samkomulag sem mér hefur verið greint frá að gert hafi verið.

Forseti vill taka fram að gert var ráð fyrir því að ljúka þessari umræðu og ekki liggur ekki fyrir að samkomulag hafi verið gert um annað.

Virðulegi forseti. Ég vil bara upplýsa það að ég var hér á fundi með hæstv. forseta, Salome Þorkelsdóttur, ásamt öðrum þingflokksformönnum stjórnarandstöðunnar, klukkan hálftólf held ég að við höfum verið boðuð, og á þeim fundi gerðum við það samkomulag að halda áfram til klukkan eitt. Ég var viðstödd þegar samkomulagið var gert og ég geri ráð fyrir að aðrir geti staðfest það. Ég kannast ekki við neitt annað og er var mjög undrandi þegar mér var gefið orðið. Að sjálfsögðu var ég hér til klukkan eitt þar sem ég var reiðubúin að tala fram til klukkan eitt eins og um var talað.

Virðulegi forseti. Rétt er að það komi fram að þegar þetta mál var rætt í morgun á fundi þingflokksformanna þá gerði ég strax athugasemd við þær hugmyndir sem þá voru uppi um að umræðunni skyldi ljúka á miðnætti. Ég lagði ríka áherslu á að umræðunni yrði haldið áfram þangað til málinu lyki. Ég hef ekki fallist á neinar breytingar á því fyrir hönd þingflokks okkar og ég hef haldið þeirri kröfu til streitu og gerði það við forseta þegar við hittumst upp úr hálftólf. Að vísu urðu smámistök í því fundahaldi þannig að formenn þingflokka stjórnarandstöðunnar komu þar að á undan okkur formönnum stjórnarþingflokkanna en ég kannast við það að þeir hafi fallist á það fyrir sitt leyti. Mér var tjáð það að þeir féllust á að það væri verið hér til klukkan eitt, en það hefur ekki verið gert neitt allsherjarsamkomulag um það. Eftir því sem mér er tjáð af forseta er aðeins einn þingmaður á mælendaskrá og ef vilji væri til þess að ljúka þessari umræðu ætti það ekki að vera neitt mál. Það er því eitthvað annað sem vakir fyrir mönnum hér en að greiða fyrir þingstörfum eða ljúka þessu máli og koma því til næstu umræðu.

Hæstv. forseti. Ekki veit ég hvað hv. 8. þm. Reykv. kallar allsherjarsamkomulag, en eitt er víst að það sem Anna Ólafsdóttir Björnsson, hv. 9. þm. Reykn., sagði hér áðan er aldeilis rétt. Við fulltrúar stjórnarandstöðuflokkanna hittum hæstv. forseta klukkan hálftólf og varð niðurstaða þess fundar að halda hér áfram til klukkan eitt. Ég ráðlegg því hæstv. forseta að eyða ekki nóttinni í þingskapaumræðu um það mál, heldur að slíta fundi eins og þá var um talað að yrði gert klukkan eitt. Mér var kunnugt um að hv. 8. þm. Reykv. hafði áhuga á því í morgun að þessari umræðu yrði lokið en um það var ekki gert neitt samkomulag. Þó svo að aðeins einn sé nú á mælendaskrá þá eru fleiri sem ætla sér að tala í málinu, ekki síst eftir að við höfum heyrt mál hæstv. menntmrh. sem ekkert hefur talað síðan í upphafi umræðunnar og við hljótum að óska eftir því að hann svari ýmsum spurningum. Ef ræða hans verður á þann veg að við sættum okkur algjörlega við hana þá þurfum við sjálfsagt ekki að tala meira en ég er síður þeirrar skoðunar. En, hæstv. forseti, þetta eru staðreyndirnar í málinu og ég mæli eindregið með því að hæstv. forseti slíti fundi þannig að við getum farið heim og sofið eitthvað áður en fundir byrja í fyrramálið klukkan átta.

Virðulegur forseti. Það ber nokkuð nýrra við ef forsetadæmið ætlar ekki að standa við gert samkomulag við stjórnarandstöðuna. Ég verð að lýsa mikilli undrun yfir því að það eigi að breyta frá því sem hefur verið sæmileg regla að orð standi sem fram hafa farið á fundum og hafa verið staðfest af formönnum þingflokka eða þeim sem gegna störfum þeirra. Þetta er auðvitað ekki vegna þess að málið sé ekki umræðu vert áfram. Ég geri ráð fyrir að hæstv. ráðherra eigi eftir að tala í málinu og margir sem þurfa kannski að mæla eitthvað eftir ræðu hans. Ég held það sé vafasamt að draga einhverjar ályktanir af því að það sé einn á mælendaskrá núna. Það hefur verið sígandi mælendaskrá í málinu í allan dag og mönnum er ljóst að margt er ósagt í málinu og ég held að forsetar gangi þess ekki duldir að þetta mál er ekki útrætt við 2. umr. málsins. En það var ekki erindi mitt, heldur að hvetja til þess að menn standi við það sem um hefur verið samið við forseta þingsins. Ég held að það væri ráð fyrir þann sem gegnir störfum fyrir aðalforseta að kveðja til þann sem hefur staðið að þessu samkomulagi og að látið verði reyna á það. En boðleiðirnar eru orðnar harla einkennilegar í hinni mjög svo samhentu forustu þingsins ef menn átta sig ekki á því frá hverju hefur verið gengið og að formaður þingflokks Sjálfstfl. þurfi að koma til þess að lýsa andstöðu við það sem forseti hefur samið um við formenn stjórnarandstöðuþingflokkanna. Ég geri mér ekki grein fyrir því hvers vegna formenn stjórnarflokkanna voru ekki þátttakendur í því að vera viðstaddir eins og ætla mátti af orðum hv. 8. þm. Reykv. En að öðru leyti er mér ekkert að vanbúnaði að ræða málið frekar þegar næst verður boðað til fundar þannig að þá þarf enginn að óttast að umræðuefni sé þrotið í málinu.

Forseti vill taka fram vegna orða hv. 4. þm. Austurl. að það er rétt til getið hjá honum að forseti hefur ekki ætlað sér að ganga á bak nokkurs samkomulags sem gert hefur verið en þetta mál verður að sjálfsögðu skoðað.

Herra forseti. Það er eflaust rétt sem kom fram hjá hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni að margt er órætt í málinu þótt ég verði að segja að eftir að hafa hlýtt á einar fimmtán ræður frá því ég tók til máls í síðustu viku þá hefur það eiginlega allt verið það sem áður var komið fram í umræðum um þetta mál og sjálfsagt eigum við eftir að heyra fleiri endurtekningar áður en málið verður endanlega afgreitt í þinginu. Við því er svo sem ekkert að segja. Ég beygi mig að sjálfsögðu undir samkomulag sem kann að hafa verið gert milli forseta og þingflokksformanna. Það geri ég að sjálfsögðu þótt mér hafi verið ókunnugt um að samkomulag hafi verið gert um að hætta klukkan eitt. Ég hefði óskað eftir því að haldið yrði áfram. Það hefur verið kvartað undan því hér fyrr í dag --- það er nú reyndar kominn annar dagur, en fyrr í umræðunni eftir að þingfundur var settur klukkan hálftvö í gær --- að umræður væru slitnar í sundur um einstök mál. Ég tek undir að það er afskaplega óheppilegt að þurfa að slíta umræður í sundur um mál eins og var gert í gær. Þessi 2. umr. um lánasjóðsfrumvarpið hefur áður verið slitin í sundur og ég tel það mjög óheppilegt. Það kemur í ljós núna og hefur svo sem oft komið fram áður að óheftur ræðutími og heftur fundartími fara illa saman. Það er það sem er alltaf að eiga sér stað hér, samið er um að hafa ekki kvöldfund og ef það er kvöldfundur að ljúka þá ekki síðar en um miðnætti, undantekning nú að samið hefur verið um að ljúka klukkan eitt. Þetta getur ekki gengið upp. Það er alveg óhugsandi að una við það og síst af öllu þegar dregur að þinghléi. Á þetta vil ég benda í fullri vinsemd. Það er auðvitað hægurinn hjá að koma í veg fyrir afgreiðslu mála ef menn semja alltaf svona eða setja mönnum stólinn fyrir dyrnar og hefja síðan umræður um þingsköp ef mönnum líkar ekki það sem forseti ætlar að gera. Ég óska eftir því, ef fundi á að ljúka núna --- og ég ætla ekki að hreyfa andmælum við því ef um það hefur verið samið --- þá fer ég fram á það við þingflokksformenn og hæstv. forseta að sest verði niður og samið um lok 2. umr. um málið, en ekki bara um það hvenær næsta fundi eigi að ljúka. Helst af öllu vildi ég óska að unnt yrði að semja um 3. umr. frv. líka. En það yrði þó strax skref í rétta átt ef menn væru tilbúnir til þess að semja um hvenær 2. umr. um frv. lyki og ég óska eindregið eftir því að hún verði ekki slitin oftar í sundur. Ég vil svo bæta því við að ég ætlaði mér að sjálfsögðu að tala við 2. umr., svara spurningum sem hefur verið til mín beint, þær eru ekki margar, en ég hef að sjálfsögðu ýmislegt við ræður manna að athuga sem ég mun koma að í ræðu minni, hvenær sem hún verður nú haldin. Ég vona hún verði haldin á morgun, ef ég fæ ekki að halda hana hér á eftir.

Forseti vill leita allra leiða til þess að ná samkomulagi og mun nú gera fimm mínútna hlé og óska eftir því að formenn þingflokka gangi til skrifstofu forseta. ---  Samkomulag hefur orðið um að fresta umræðunni um 11. dagskrárliðinn.

Borist hefur eftirfarandi bréf, dagsett 4. maí 1992: ,,Þar sem heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra Sighvatur Björgvinsson, 4. þm. Vestfjarðakjördæmis, verður erlendis í opinberum erindum og getur því ekki sótt þingfundi næstu tvær vikur leyfi ég mér að beiðni hans með vísan til 2. mgr. 53. gr. laga um þingsköp Alþingis að óska þess að vegna forfalla 1. varamanns Alþfl. í Vestfjarðakjördæmi taki 2. varamaður Alþfl. í Vestfjarðakjördæmi, Björn Ingi Bjarnason fiskverkandi, Hafnarfirði, sæti á Alþingi í fjarveru hans. Þetta er yður hér með tilkynnt, virðulegi forseti. Össur Skarphéðinsson, formaður þingflokks Alþfl.`` Þá er hér einnig bréf frá 1. varamanni Alþfl. í Vestfjarðakjördæmi. Það er dagsett á Ísafirði 29. apríl 1992 og hljóðar svo: ,,Vegna mikilla anna sé ég mér ekki fært að mæta til þings í forföllum Sighvats Björgvinssonar í byrjun maí nk. og óska því eftir að Björn Ingi Bjarnason taki sæti hans í minn stað. Virðingarfyllst, Pétur Sigurðsson.`` Þar sem rannsaka þarf kjörbréf Björns Inga Bjarnasonar skv. 4. gr. þingskapa verður gert fimm mínútna fundarhlé meðan kjörbréfanefnd starfar. --- 

Virðulegi forseti. Kjörbréfanefnd hefur fengið til athugunar kjörbréf Björns Inga Bjarnasonar sem er 2. varaþingmaður Alþfl., Jafnaðarmannaflokks Íslands, í Vestfjarðakjördæmi. Kjörbréfið er gefið út 4. maí 1992 og undirritað af öllum landskjörstjórnarmönnum. Fyrir lá bréf frá 1. varaþingmanni Alþfl. í Vestfjarðakjördæmi, Pétri Sigurðssyni, þess efnis að hann gæti ekki tekið sæti á þingi sökum anna. Kjörbréfanefnd telur ekkert athugavert við þetta kjörbréf og mælir með því að það verði tekið gilt.

Björn Ingi Bjarnason hefur ekki áður tekið sæti á Alþingi og mun undirrita drengskaparheit að stjórnarskránni.

Björn Ingi Bjarnason hefur nú undirritað drengskaparheit að stjórnarskránni og er boðinn velkominn til starfa á Alþingi.

Virðulegi forseti. Í tengslum við þá kjarasamninga sem voru gerðir nú á dögunum kom fram yfirlýsing ríkisstjórnarinnar og í þriðja lið hennar segir svo, með leyfi forseta: ,,Í framhaldi af gerð kjarasamninga er ríkisstjórnin reiðubúin að stofna samstarfsnefnd um atvinnumál með þessum aðilum með það að leiðarljósi að treysta undirstöður hagvaxtar og atvinnuöryggis. Í þessum efnum verður hugað að stefnumörkun og aðgerðum er örvi framleiðslu og atvinnustarfsemi í landinu til lengri tíma litið.`` Ég beini því spurningu minni til hæstv. samgrh. Nú vita flestir að bættar samgöngur eru undirstaða margra þátta í atvinnulífi og sérstaklega í dreifbýli. Þar var samþykktur niðurskurður á fjárlögum fyrir yfirstandandi ár í vegamálum. Ég spyr því hæstv. samgrh.: Er fyrirhugað að auka framlög til vegagerðar t.d. með lántökum til að bæta atvinnuástandið í landinu?

Hæstv. forseti. Þessi mál eru ekki komin á það stig að farið sé að ræða um tillögur í atvinnumálum og það er ekki á borði ríkisstjórnarinnar að taka lán til vegamála eins og nú standa sakir.

Hæstv. forseti. Ég beini spurningu minni til hæstv. umhvrh. og varðar málefnið fjárhagsstöðu Náttúruverndarráðs. Samkvæmt frv. til fjárlaga fær Náttúruverndarráð 38,5 millj. til starfsemi sinnar. Náttúruverndarráð fór eindregið fram á að þurfa ekki að verða fyrir þessum flata niðurskurði og óskaði eftir að fá 40 millj. og 700 þús. kr. en ekki var orðið við því. Nú er það rétt eins og fram hefur komið að Náttúruverndarráð fór allverulega fram úr heimildum með greiðslum sínum á síðasta ári, en hefur fært rök fyrir þeim fjármunum og er ekki annað að sjá en það hafi allt saman verið meira og minna nauðsynlegar framkvæmdir sem farið var í. T.d. má nefna framkvæmdir í Skútustaðagígum, lagfæringar á tjaldstæði í Skaftafelli og einnig má nefna að unnið var að endurbótum á íbúðarhúsi þjóðgarðsvarðar í Skaftafelli og er það nú loksins orðið múshelt, eins og kemur fram í bréfi frá Náttúruverndarráði. Nú er svo að Náttúruverndarráð hefur reynt að miða starfsemi sína við fjárlög og gert áætlanir í því sambandi en þá berast þær fregnir að fjmrn. gerir kröfur um að Náttúruverndarráð greiði einhverjar milljónir til baka til ríkissjóðs sennilega vegna þess að ráðið fór fram úr á síðasta ári. Ekki er séð hvernig hægt er að verða við þessu af hálfu Náttúruverndarráðs öðruvísi en þá að draga úr rekstri, t.d. með því að ráða ekki landverði, því að það er þá eitt af því sem hefur ekki verið gengið frá endanlega fyrir árið. Ég hlýt því að spyrja hæstv. umhvrh. hvernig hann ætli að sjá til þess að hægt verði að halda uppi nauðsynlegri starfsemi til verndar okkar dýrmætu náttúru.

Virðulegi forseti. Einfaldasta leiðin til að sjá til þess hefði náttúrlega verið ef meira fé hefði verið veitt af fjárlögum til þessa starfs, en svo var ekki og í Náttúruverndarráði varð nokkur niðurskurður eins og hjá svo fjölmörgum öðrum stofnunum ríkisins. Náttúruverndarráð sætti engu sérstöku harðræði í þeim efnum. Hitt er annað mál að í mörg ár hefur það verið svo að Náttúruverndarráð, því miður, hefur farið verulega fram úr fjárlagaheimildum á hverju einasta ári. Reynt hefur verið að bæta úr því, m.a. með því að ráða sérstakan fjármálastjóra sem sinnir fjármálastjórn Náttúrufræðistofnunar Íslands og Náttúruverndarráðs og ég hygg að sú ráðstöfun sé mjög til bóta. Sá niðurskurður sem hefur orðið hjá þessari stofnun þarf auðvitað ekki allur að bitna á landvörslunni. Það er auðvitað mat og röðun Náttúruverndarráðs hvernig niðurskurðurinn kemur niður. Það hefur verið komið til móts við þetta að nokkru leyti með því að Ferðafélag Íslands, sem hefur tekjur af ferðamönnum á hálendinu og þeirri aðstöðu sem það veitir, mun annast hluta vörslunnar. Önnur mál hafa enn ekki verið leyst. Hins vegar hef ég ítrekað bent á það að til þess að standa undir landvörslu, sem er mjög nauðsynleg, þá hljóti að koma til í einhverjum mæli aukin gjaldtaka. Það er bjargföst skoðun mín og ég held það eigi að fjármagna þetta með þeim hætti í vaxandi mæli. En Náttúruverndarráð hefur ekki sætt sérstöku harðræði í þessum efnum og sá niðurskurður sem þar hefur orðið þarf ekki allur að bitna á landvörslunni.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Mér fannst kannski ekki alveg koma nógu mikill metnaður fram í svari hans varðandi það að hægt yrði að halda uppi starfsemi landvarða á þessu sumri. Ég veit ekki hvort hæstv. ráðherra getur bent á einhvern óþarfa rekstur sem hefur verið hafður uppi af hálfu Náttúruverndarráðs. Þær framkvæmdir sem farið var í á síðasta ári voru mjög mikilvægar, en það er rétt að ráðið fór fram úr. Ég vil því endurtaka þá spurningu mína hvort hæstv. ráðherra treystir sér til þess að fullyrða það að hægt verði að ráða landverði á þeim svæðum sem Náttúruverndarráð telur nauðsynlegt að þeir verði starfandi.

Virðulegi forseti. Ef hv. þm. Valgerður Sverrisdóttir heldur að þetta mál verði leyst með yfirlýsingu hér úr ræðustól þá er málið ekki svo einfalt og ég treysti mér ekki til á þessari stundu að gefa yfirlýsingar um það að alls staðar verði haldið uppi landvörslu þar sem Náttúruverndarráð telur það æskilegt. Því miður.

Virðulegur forseti. Ég er reyndar í dálitlum vandræðum vegna þess að í morgun fékk ég þau skilaboð að hæstv. menntmrh. yrði viðstaddur og hann var reyndar í salnum þegar ég stóð upp og bað um orðið en nú fæ ég ekki betur séð en hann sé floginn. Það er erfitt stundum að halda ráðherrunum í stólunum. Er ráðherra í húsinu eða er hann ekki hér til viðræðu í fyrirspurnatímanum? --- Nú, ráðherrann er kominn. Það sem ég ætlaði að spyrja út í er frétt í Tímanum í dag um nefnd sem ráðherra hefur sett á laggirnar til að endurskoða útvarpslögin. Í fréttinni segir að nefndin sé svo skipuð að í henni eigi sæti Tómas Ingi Olrich alþm., Baldvin Jónsson útvarpsstjóri, Guðni Guðmundsson rektor, Hjálmar Jónsson prófastur, Jóhann Óli Guðmundsson forstjóri, Rannveig Guðmundsdóttir alþm. og Sólveig Pétursdóttir alþm. Síðan segir í þessari frétt: ,,Meðal viðfangsefna hennar er að skilgreina hlutdeild ríkisins í útvarpsrekstri og athuga hvernig tryggja megi sem jafnasta aðstöðu ljósvakamiðla. Einnig á nefndin í störfum sínum að leggja áherslu á að ný löggjöf taki tillit til tækniþróunar og aðildar Íslendinga í alþjóðasamningum og samstarfi. Nefndinni er sérstaklega ætlað að leita leiða til að efla innlenda dagskrárgerð.`` Ég verð að segja að nöfn þeirra sem þarna eru á blaði og eiga að vinna verkið vöktu furðu mína og ég hlýt að spyrja hvernig valið hafi verið í þessa nefnd. Ég sé reyndar að þarna eru tveir úr útvarpsráði, einn frá hvorum stjórnarflokki, þarna eru þrír þingmenn, tveir sjálfstæðismenn og einn alþýðuflokksmaður og svo eru þarna tveir karlmenn að auki, útvarpsstjóri nokkur og einhver forstjóri. Nú þætti mér gaman að vita hverra fulltrúar þeir tveir eru. Það vekur líka furðu mína að þarna er enginn fulltrúi starfsmanna Ríkisútvarpsins né heldur stjórnenda stofnunarinnar og ég vil spyrja hvernig á þessu standi. Af hverju eru þeir sem hafa puttann á púlsinum í þessari viðamiklu menningarstofnun ekki kallaðir til að semja slíkt frv.?

Hæstv. forseti. Ég held að það skýri sig nokkuð sjálft og ég held að hv. þm. hafi skýrt nægjanlega hvernig hefur verið valið í nefndina. Þeir sem þarna eru eru ekki fulltrúar neins nema þess sem skipar þá. Það var ekki óskað eftir tilnefningum, en þarna eru tveir sem eiga sæti í útvarpsráði, það eru tveir sem geta talist fulltrúar frá einkareknum útvarpsstöðvum, þótt ekki sé óskað eftir tilnefningum þaðan og síðan þrír alþingismenn. Ég leitaðist við að skipa í nefndina menn sem hefðu komið að útvarpsrekstri, bæði að því er tekur til Ríkisútvarpsins og einkarekinna stöðva þannig að sjónarmið beggja mættu koma fram, og síðan þrjá alþingismenn. Auðvitað kom til greina að óska eftir tilnefningum í nefndina og þá frá Ríkisútvarpinu sjálfu sem stofnun en ekki frá útvarpsráði og eins kom auðvitað til greina að óska eftir tilnefningum frá starfsmannafélögum þessara stofnana en ég hvarf frá því eftir vandlega íhugun og skipaði nefndina með þessum hætti sem þarna kemur fram.

Virðulegur forseti. Ég hef fengið staðfestingu á því í svörum ráðherra að þarna er um beina pólitíska nefndarskipan að ræða og ekki virðist vera markmiðið með henni að reyna að ná sem víðtækastri samstöðu um þessa merku menningarstofnun sem Ríkisútvarpið er og vegur mjög þungt inni í útvarpslögum. Mig langar í því sambandi að nefna að nú er verið að endurskoða stefnuna í sjávarútvegsmálum. Þar kemur stjórnarandstaðan hvergi að. Verið er að endurskoða grunnskóla- og framhaldsskólalögin og gera þar greinilega mikla stefnubreytingu. Þar kemur stjórnarandstaðan hvergi að. Það á að endurskoða útvarpslögin. Stjórnarandstaðan á hvergi að koma þar nærri. Hún á enga fulltrúa í þessari endurskoðun og það er greinilega ekki ætlun þeirra manna sem ráða núna að ná pólitískri samstöðu um eitt eða neitt. Ég furða mig á þessum vinnubrögðum og mér finnast þau gamaldags og úr sér gengin. Eigum við að búa við það að nýr ráðherra komi á fjögurra ára fresti, skipi í sínar pólitísku nefndir til þess að endurskoða mikilvæg lög frá grunni? Alltaf komi nýr ráðamaður í þessa stofnun, endurskoði lög og því sé varla lokið þegar það eru kosningar, nýr maður kemur og setur nýja nefnd og endurskoðar að nýju. Þetta er algjörlega óviðunandi ástand að búa við og þetta er gamaldags þankagangur, gamaldags pólitískur þankagangur.

Virðulegi forseti. Ég vil bera fram fyrirspurn til hæstv. samgrh., Halldórs Blöndals. Á 113. löggjafarþingi var flutt till. til þál. um könnun á gerð jarðganga og vegarlagningar milli Ólafsfjarðar og Siglufjarðar í framhaldi af opnun jarðganga um Ólafsfjarðarmúla, eða eins og segir í þáltill., með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að láta Vegagerð ríkisins kanna í samráði við sérfróða aðila lagningu vegar og gerð jarðganga milli Ólafsfjarðar og Siglufjarðar um Héðinsfjörð. Við könnun þessa skal m.a. hafa í huga hagkvæmni jarðgangagerðar borið saman við aðra valkosti og hafa sérstaklega hliðsjón af stofnkostnaði, notagildi, viðhaldskostnaði og byggðarþróun, félagslegum sjónarmiðum, samtengingu þéttbýlisstaða og styttingu vega.`` Þessi þáltill. fékk þá afgreiðslu að henni var vísað til ríkisstjórnarinnar með það fyrir augum að þingmannanefnd sem vann að langtímaáætlun um samgöngumál fjallaði um málið. Ég vil ekki taka afstöðu til þess hvort rétt sé að fara í jarðgangagerð, það sé sú besta leið sem farin yrði til þess að bæta samgöngur á milli Norðurl. e. og Norðurl. v., þ.e. jarðgöng yfir í Héðinsfjörð og þaðan yfir í Ólafsfjörð frá Siglufirði. Ég vil þó segja að það er mjög mikilvægt að samgöngur milli þessara staða verði bættar, þ.e. að tengja saman Norðurlandskjördæmi v. og Norðurlandskjördæmi e. með betri vegi heldur en nú er, þ.e. veginum um Fljót og Lágheiði til Ólafsfjarðar. Það er mjög brýnt að þar verði miklar bætur á því sá vegur er alls ófullnægjandi til þess að hægt sé að tala um gott vegasamband. Ég held ég að þurfi ekki að lýsa því fyrir ráðherra hversu mikilvægt er að samgöngur séu góðar til þess að styrkja byggðina í landinu og þarf kannski ekki að hafa frekari orð um það. En ég vil því spyrja hæstv. samgrh.: 1. Hvað líður þeirri athugun sem getið er um í þáltill.? 2. Má vænta þess að ráðherra beiti sér fyrir að samgöngur milli Norðurl. v. og Norðurl. e. um Fljót og Lágheiði til Ólafsfjarðar verði bættar á næstunni, þ.e. með lagfæringu á Lágheiði?

Hæstv. forseti. Engin hreyfing er á þeirri könnun hvernig og hvort hagkvæmt þyki að sprengja fyrir jarðgöngum milli Siglufjarðar og Ólafsfjarðar. Auðvitað mundi það stytta mjög leiðina á milli þessara þéttbýlisstaða og má færa þau rök fyrir því að ráðast í slíka framkvæmd að þá yrði Siglufjörður eitt atvinnusvæði með öðrum byggðum Eyjafjarðar. Á hinn bóginn eru jarðgöng mjög dýr kostur og á sama tíma og ekki hafa fundist ráð til þess að leggja viðunandi veg um Fljót til Ólafsfjarðar og Lágheiði er varla við því að búast að menn láti sér detta ný jarðgöng í hug. Á þessari stundu þori ég ekki að fullyrða um það hvenær ráðist verður í vegarlagningu yfir Lágheiði en það er rétt sem hv. þm. segir, það er mjög brýnt verkefni að tengja byggðir Eyjafjarðar saman því að í landfræðilegum skilningi tilheyrir Siglufjörður að sjálfsögðu Eyjafirði og mundi styrkja byggð þar og byggð annars staðar í Eyjafirði ef öruggt vegasamband kæmist á yfir þennan farartálma.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka ráðherra fyrir svör hans og ég vil bara ítreka það og taka raunar undir þau sjónarmið hans að það er ólíklegt að á næstunni verði ráðist í jarðgangagerð milli þessara staða, en ítreka þá sérstaklega að það er mjög brýnt að vegarlagning um Lágheiði verði verulega endurbætt til þess að styrkja byggðirnar á þessu svæði.

Virðulegi forseti. Ég beini spurningu minni til hæstv. forsrh. Hæstv. forsrh. hefur margoft ítrekað að vaxtalækkun með handafli komi ekki til greina og hefur haft mörg orð uppi um það, bæði í þingræðum og núna síðast í sinni stefnuræðu í upphafi þingsins að vaxtalækkun með handafli sé engin lausn í raun og veru. Forsenda vaxtalækkunar séu hallalaus fjárlög eða eftir því sem hallinn á fjárlögum er minni því lægri geti vextirnir orðið. Þegar þetta markmið hafi tekist þá sé það náttúrlega alls ekki handaflið sem á að ráða heldur fyrst og fremst sé það markaðurinn. Þá komi markaðurinn til og vextirnir lækki. Nú hefur það hins vegar gerst í tengslum við kjarasamninga að vextir hafa verið lækkaðir með handafli og það á sama tíma og hæstv. fjmrh. lýsir því yfir í viðtali við fréttamann á Stöð 2 að hallinn á fjárlögum verði örugglega 2 milljörðum kr. meiri en fjárlög gera ráð fyrir. Fjmrh. sagði í fréttaviðtali að það væri kraftaverk ef hallinn á fjárlögum yrði innan við 6 milljarða. Því spyr ég hæstv. forsrh.: Hvað veldur því að nú er allt í einu hægt að lækka vexti með handafli á sama tíma og að hallinn á fjárlögum er að aukast að mati hæstv. fjmrh.?

Virðulegi forseti. Ég held reyndar að þessi orð sem höfð voru eftir hæstv. fjmrh. hafi verið slitin úr samhengi og þau hafi verið leiðrétt, en ég ætla ekki að fjalla neitt nánar um þau. Hins vegar sagði ég margoft, og það er rétt hjá hv. þm., að það væri forsenda þess að við gætum horft fram á það að menn gengju til móts við kröfur aðila vinnumarkaðarins um lækkun á vaxtastigi að samningar á vinnumarkaði röskuðu ekki þeim forsendum sem við teljum vera nauðsynlegar fyrir lækkun vaxtastigs. Þær forsendur eru kunnar. Að draga úr halla á ríkissjóði eins og við höfum verið að vinna að, minnka lánsfjáreftirspurn ríkissjóðs eins og við höfum verið að vinna að og jafnframt að verðbólgan æddi ekki af stað vegna þess að menn höfðu gengið til samninga sem væru ekki forsendur fyrir. Ég tel að ekkert af þessu hafi gerst og því í raun hafi þessi skilyrði verið fyrir hendi til þess að vextir mættu lækka, það mætti skrá vexti lægri, það væri í samræmi við markaðsniðurstöðurnar. Í rauninni er þetta því ekki handafl heldur er hér um það að ræða að vextir eru færðir til samræmis við þær niðurstöður sem hafa orðið um þróun efnahagsmála. Þróun efnahagsmála hefur verið mjög í samræmi við óskir og forsendur ríkisstjórnarinnar.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. forsrh. svarið. Ég er með hér útskrift frá fjölmiðlavaktinni á þessum orðum hæstv. fjmrh. sem fréttamaðurinn Karl Garðarsson á Stöð 2 hafði við hæstv. fjmrh. 24. apríl sl. Þar segir í fyrsta lagi, svo beint sé vitnað til þess sem fréttamaðurinn sagði: ,,Í fyrsta áfanga, þ.e. á þessu ári, átti að ná hallanum niður í 4 milljarða og er miðað við þá tölu í fjárlögum. Nú viðurkennir fjmrh. í fyrsta sinn að líklega verði hallinn mun meiri, jafnvel 6 milljarðar króna.`` Þá vitna ég beint í hæstv. fjmrh. sem svarar síðan: ,,Það eru áætlunartölur í fjárlögunum upp á 4,1 milljarð eins og þú segir.`` --- Áætlunartölur. --- Nú eru lögin á Íslandi orðin svona áætlanir sem menn gera bara. Þetta er svona áætlun sem ríkisstjórnin gerði og fékk hér samþykkta á Alþingi. --- ,,Það getur auðvitað enginn sagt á þessari stundu hvort sú verður niðurstaðan en mér sýnist að á þessu ári verði hallinn miklu minni heldur en á sl. ári, þá var ríkissjóðshallinn yfir 12 milljarðar og ég tel að það verði stórkostlegt afrek ef hallinn á þessu ári væri vel undir helmingnum af þeim halla.`` Þá spyr fréttamaðurinn hæstv. fjmrh.: ,,Afrek ef hallinn er undir 6 milljörðum?`` Þá svarar hæstv. fjmrh.: ,,Já, ég tel það miðað við 12 milljarða á síðasta ári.`` Auðvitað er ekkert annað hægt að lesa út úr þessu og þarf ekkert að lesa út úr þessu.

Lestu áfram.

Ég ætla ekki að lesa allt fréttaviðtalið  ,,Það breytir hins vegar ekkert því að við stefnum að því að halda við áætlun fjárlaga. Við stefnum að því.`` --- En segir áður að það væri afrek ef hann væri innan við 6 milljarða kr. Þau orð hæstv. forsrh. hér áðan að það sé það efnahagsástand sem sé að skapast hér nú sem gerir það að verkum að markaðurinn hafi lækkað vextina. Markaðurinn tekur ekki við sér daginn eftir eða morguninn eftir að kjarasamningar eru undirritaðir, það hefði haft ákveðinn aðdraganda. Það sem hæstv. forsrh. og ríkisstjórnin gerði var að hún notaði handaflið til þess að lækka vextina, það verkfæri sem hæstv. fjmrh. og hæstv. forsrh. hefur á undanförnum árum fordæmt að væri notað og sagt að væri haldlaust tæki í þessari baráttu.

Virðulegi forseti. Það vafðist fyrir þingmanninum að lesa þessa einu setningu, hann sagðist ekki hafa tíma til þess og rökstuddi það í löngu máli, en menn heyrðu síðan setninguna og það var þess vegna sem ég sagði að orð fjmrh. hæstv. hefðu verið snúin út úr samhengi. Þegar hv. þm. segir að ekkert gerist á samri stundu við kjarasamninga sem breytir forsendum um vexti þá veit þingmaðurinn það að samningarnir eru nánast til árs og þeir leggja þess vegna ákveðnar forsendur fyrir efnahagsramma þjóðlífsins og það er auðvitað mjög þakkarvert að aðilar vinnumarkaðarins, launþegar og vinnuveitendur, hafi viljað leggja slíkan grundvöll að efnahagslegum forsendum eins og þeir gerðu. Það eru nákvæmlega þær forsendur sem leiða til þess að vaxtastigið má lækka. Það eru sem sagt efnahagslegar, markaðslegar forsendur.

Virðulegi forseti. Ég beini fyrirspurn til hæstv. menntmrh. en í kvöldfréttum Ríkisútvarpsins 2. maí sl. var greint frá því að vegna fjárhagsörðugleika væri óljóst hvort Skáksamband Íslands gæti tryggt þátttöku í Ólympíuskákmótinu sem á að fara fram á þessu ári. Í fréttinni kemur fram að kostnaðurinn sé um 2 millj. kr. við þátttöku í Ólympíuskákmótinu og Skáksambandið hafi nurlað saman u.þ.b. 1 millj. kr. og það þurfi u.þ.b. 1 millj. kr. í viðbót til að tryggja Íslendingum þátttöku í Ólympíuskákmótinu. Íslendingar hafa tekið þátt í Ólympíuskákmótum að mig minnir frá 1952. Þannig er að þessi Ólympíuskákmót hafa að öllu eða verulegu leyti verið fjármögnuð af ríkinu með beinum fjárframlögum, í raun og veru fram hjá sérstökum framlögum til Skáksambandsins og auk þess var það lengst af þannig þangað til núna líklega að þessir fjármunir hafa verið ákveðnir eftir á og teknir inn á fjáraukalög hverju sinni. Þess vegna er það sem Skáksambandið hefur ekki verið undir það búið að taka á þessu máli nægilega snemma og ég veit ekki hvort málið kom til kasta fjárln. þegar fjárlög fyrir 1992 voru afgreidd, ég þekki það ekki. En hér er um litla upphæð að ræða sem vantar upp á eða um það bil 1 millj. kr. og ég vil spyrja hæstv. menntmrh. hvort hann eða ríkisstjórnin hafi ákveðið að gera ráðstafanir til að tryggja að Íslendingar geti tekið þátt í Ólympíuskákmótinu svo sem verið hefur sl. 40 ár.

Hæstv. forseti. Ég hef ekki fengið sérstakt erindi frá Skáksambandi Íslands varðandi þátttöku í Ólympíuskákmótinu. Hins vegar hef ég átt viðræður við forustumenn Skáksambandsins um þann fjárhagsvanda sem Skáksambandið er í, einkum vegna húseignar þeirra, og það liggur fyrir erindi í menntmrn. þar sem óskað er aðstoðar vegna þess máls. Það hefur ekki verið afgreitt enn þá af hálfu ríkisstjórnarinnar. Ég hef í viðræðum við Skáksambandið lofað þeim því að ég muni athuga hvort fjármunir gætu fengist úr ráðuneytinu sjálfu til þess að létta þeirra vanda. Ég hef ekki verið að hugsa þar um fjárasukalög en það kynni hins vegar að koma til ef ríkisstjórnin fellst á að greiða götu þeirra varðandi húseignina eða þá með einum eða öðrum hætti að tryggja þeim fjárveitingu á næsta ári. En fjárhagsvandi þeirra varðandi húseignina er um 15 millj. kr. Þetta er það sem ég hef að segja um þetta á þessu stigi en ég ítreka það að viðræður hafa farið fram á milli mín og Skáksambandsins en ekki sérstaklega vegna þátttöku í Ólympíuskákmótinu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. menntmrh. fyrir svörin og fer í allri vinsemd fram á það að menn skilji þá stöðu sem uppi er hjá Skáksambandinu. Skáksambandið stendur mjög illa fjárhagslega og hefur gert um langt árabil. Það má auðvitað ekki láta þann almenna fjárhagsvanda sem Skáksambandið stendur frammi fyrir verða til þess að menn sendi ekki sveit á Ólympíuskákmótið. Mér hefur skilist --- og það hlýtur reyndar að vera að menn velti því fyrir sér hvenær fjáraukalög, lagafrv. yrði lagt fyrir á þessu ári. Forsendur kjarasamninga breyta ýmsu í fjárlögum fyrir árið 1992. Það er augljóst mál. Og ég hvet til þess að tekið verði á þessari sérstöku fjárbeiðni Skáksambands Íslands jákvætt og það verði tryggt að Íslendingar geti tekið þátt í þessu skákmóti. Hér er um litla fjármuni að ræða og ég bið um það að menn fari ekki að láta hinn almenna vanda Sáksambandsins verða til þess að sambandið hrökkvi frá því að senda sveit á næsta Ólympíuskákmót. Við erum með efnilega sveit. Hún var í 5. sæti á síðasta Ólympíuskákmóti og gæti örugglega komist hærra nú ef hún kemst út.

Frú forseti. Ég vil eiga orðastað við hæstv. landbrh. Okkur hefur verið sagt að hvað landbúnað á Íslandi varðar, þá skipti EES-samningur fremur litlu og í 5. gr. bókunar 3, viðbæti við bókun 3, eru talin upp nokkur undantekningarákvæði er varða Ísland. Þá er það tekið fram að hér sé um að ræða bráðabirgðafyrirkomulag sem samningsaðilum beri að taka til endurskoðunar fyrir árslok 1998. Síðan segir í lið 2 í þessari grein: ,,Að því er Ísland varðar skal það hámark verðjöfnunarfjárhæða sem lagðar eru á við innflutning og gert er ráð fyrir í 9. gr. bókunarinnar ekki gilda um Ísland vegna vara`` í tollflokkum og sem síðan eru taldir, en síðan segir að gjöld sem lögð eru á við innflutning til landsins skuli þó aldrei vera hærri en það sem Ísland leggur á innflutning frá samningsaðilum árið 1991. Nú vill svo til að árið 1991 voru alveg hverfandi lítil gjöld lögð á og ég get ekki lesið annað út úr þessu en að Íslendingum sé meinað að beita þarna jöfnunargjöldum eða innflutningstollum. Það vekur líka athygli að í 9. gr., þar sem talað er um hámark verðjöfnunarfjárhæða, segir svo að samningsaðili skuli ekki leggja á afurð frá öðrum samningsaðila breytilegt verðjöfnunargjald sem er hærra en tollur eða fastagjald sem hann lagði á afurð samningsins 1. jan. 1992. Þetta á einnig við hafi tolli eða fastagjaldi verið stýrt með tollkvóta en ekki hafi afurðin heyrt undir verðjöfnunaraðgerðir 1. jan. 1992, auk tollsins eða fastagjaldsins. Það er ósamræmi í þessum dagsetningum. Annars vegar er miðað við að á Íslandi megi gjöldin ekki vera hærri en 1991, en annars staðar er miðað við 1. jan. 1992. Því vil ég spyrja hæstv. landbrh.: Telur hann að hagsmuna Íslands við samningagerðina hafi í þessu efni verið gætt með eðlilegum hætti? Og hvernig hyggst ríkisstjórnin bregðast við til varnar eðlilegum hagsmunum landbúnaðarins og í samræmi við það sem okkur hefur verið sagt fram að þessu um landbúnaðarþátt þessa samnings?

Hæstv. forseti. Ég hef ekki þennan texta við höndina sem hv. þm. las upp. Hefði það verið nærgætnislegt af honum að gera mér viðvart svo að ég gæti borið þennan texta saman, en spurning hans vék ekki að hinu heldur hvort ég teldi að hagsmunir landbúnaðarins væru nægilega tryggðir með samningsgerðinni. Um þetta er það að segja að þegar núv. ríkisstjórn kom að völdum höfðu vinnubrögð verið með þeim hætti að fyrri ríkisstjórn hafði ákveðið að eiga ekki fulltrúa á þeim fundum þar sem málefni landbúnaðarins voru rædd. Af þessum sökum var ekki hægt að koma við neinum fyrirvörum af hálfu okkar Íslendinga um einstök atriði þar sem við sóttum ekki fundi og tókum ekki þátt í málefnaundirbúningi. Hins vegar gerðist það á sl. sumri að ég skrifaði hæstv utanrrh. bréf um þá stefnu sem ríkisstjórnin fylgir í landbúnaðarmálum og hv. þm. eru kunnug og okkur tókst að ná fram þeim atriðum sem við teljum þýðingarmest í sambandi við stöðu íslensks landbúnaðar í hinu Evrópska efnahagssvæði og í samningunum við Evrópubandalagið. Nú er að störfum sérstök nefnd með fulltrúum frá landbrn., iðnrn. og fjmrn. til að vinna að undirbúningi þess að lögð verði á jöfnunargjöld í sambandi við innflutning á landbúnaðarvörum og um þessi mál öll hefur verið haft náið samráð við bændasamtökin og aðra sem málið varðar. Það hefur jafnframt verið tekin ákvörðun um að sérstök athugun verði gerð á því hvernig skattlagningu og styrkjum til landbúnaðar er háttað í nágrannalöndum okkar, bæði innan Evrópubandalagsins og á Norðurlöndunum, í EFTA-löndunum, þannig að við höfum sem fyllstan samanburð á því hver sé rekstrargrundvöllur landbúnaðarframleiðslu hér á landi og erlendis. Ég vil líka geta þess að undirbúningsvinnu í sambandi við hugsanlega aðild okkar að GATT er lokið og hefur verið unnið mjög gott verk í því sambandi.

Frú forseti. Það hefði sjálfsagt verið nærgætnislegt að ræða þetta við ráðherrann en ég reiknaði nú með að honum væri landbúnaðarþáttur þessara samninga sæmilega kunnur. Ég held að það hafi verið röng ákvörðun að sækja ekki fundi um landbúnaðarmálin og fylgjast með því sem þar var að gerast og ég vil biðja ráðherra að setjast yfir þetta mál með starfsmönnum sínum til þess að kanna hvað til varnar má verða. Hæstv. landbrh. taldi að hann og hans menn hefðu náð fram þeim atriðum sem mikilvægust væru. Ég er ekki viss um það, og a.m.k. hafa þau ekki náðst öll, vegna þess að betur væru þessar línur ekki festar á blað, þ.e. þessi ákvæði um að banna okkur að leggja jöfnunargjöld á innfluttar landbúnaðarvörur. Það er svo sorglegt til þess að vita að sú landbúnaðarpólitík sem við rekum hér á Íslandi --- og ekki bara landbúnaðarpólitík, heldur það að fella niður niðurgreiðslur og útflutningsbætur --- passar ákaflega illa við það sem er að gerast í samningum bæði um EES og GATT. Þannig að þó að menn hafi í góðri trú hér reynt að endurskipuleggja landbúnaðinn og viljað færa þar til þæginda fyrir ríkið, þá stemmir þetta bara ekki við það sem aðrar þjóðir hafa gert og þar af leiðir að okkur er mjög torvelt að gerast aðilar að þessum alþjóðasamningum að óbreyttri landbúnaðarpólitík. Ég sé ekki betur en að hér hafi verið settur varnagli sem kemur Íslendingum ákaflega illa og ég vil í fullri alvöru biðja hæstv. landbrh. að fara vandlega ofan í þetta mál með starfsmönnum sínum og í fyrsta lagi reyna að gera sér grein fyrir því hvað hættan er mikil og í öðru lagi reyna að finna einhver ráð sem til varnar mættu verða.

Þau atriði sem hv. þm. vék að og annað sem varðar samning okkar við hið Evrópska efnahagssvæði eru að sjálfsögðu í athugun, nákvæmri athugun í landbrn. og eins og ég sagði hefur verið haft fyllsta samráð við bændasamtökin um hvaðeina í þeim efnum. Ég vil að þetta komi alveg skýrt fram.

Virðulegi forseti. Við sem skipum minni hluta heilbr.- og trn., auk mín hv. 10. þm. Reykv., gerum það að tillögu okkar að þessu máli verði vísað til ríkisstjórnarinnar. Rök okkar fyrir málinu eru í fyrsta lagi þau að fjárhagslegur grundvöllur þeirrar ákvörðunar sem hér er verið að taka hefur ekki verið kannaður. Hér er um að ræða stofnun sem á 3--4 milljarða kr. samkvæmt eiginfjárstöðu um síðustu áramót. Og forsendur breytinganna samkvæmt lagafrv. hafa ekki verið kannaðar. Það liggur ekkert fyrir um það hvaða áhrif breytingarnar hafa á fjárhag Viðlagatryggingar Íslands. Í öðru lagi vegna þess að Tryggingaeftirlitið gerir mjög alvarlegar athugasemdir við þetta frv. en það hefur ekki verið hlustað á þær. Og í þriðja lagi vegna þess að ábendingar sem komu frá Sambandi ísl. sveitarfélaga og einstökum þingmönnum hér á Alþingi, m.a. úr Framsfl. og Sjálfstfl., hafa ekki fengist skoðaðar. Af þessum ástæðum og öðrum, virðulegi forseti, flytjum við þessa tillögu um að vísa málinu til ríkisstjórnarinnar þannig að hún geti unnið það betur og ég skora á stjórnarmeirihlutann, jafnvel þó að málið fari hér í gegnum 2. umr., að líta vandlega á það eftir að henni yrði lokið. Við flytjum sem sagt tillögu um að vísa málinu til ríkiksstjórnarinnar. Fari svo að sú tillaga verði ekki samþykkt munum við sitja hjá við afgreiðslu málsins að öðru leyti.

Virðulegi forseti. Fulltrúar Framsfl. í heilbr.- og trn. standa að brtt. sem fulltrúar stjórnarflokkanna í heilbr.- og trn. flytja. Það er alveg rétt að málið hefur verið lengi til umfjöllunar í nefndinni. Má færa rök fyrir því að ýmislegt hefði mátt skoða frekar í meðferð málsins þar. Hins vegar eru gerðar verulegar breytingar með þeim brtt. sem eru fluttar og að okkar mati hefur náðst samkomulag við þá aðila er málið snertir og við styðjum því brtt. sem þarna eru fram komnar.

Virðulegi forseti. Að frv. þessu, frv. til laga um greiðslur úr ríkissjóði o.fl., standa þeir alþingismenn sem sæti eiga í fjárln., þ.e. þingmennirnir Pálmi Jónsson, Guðmundur Bjarnason, Margrét Frímannsdóttir, Jóna Valgerður Kristjánsdóttir, Einar K. Guðfinnsson, Jón Kristjánsson, Sturla Böðvarsson, Hermann Níelsson, sem var varamaður Gunnlaugs Stefánssonar þegar frv. var lagt fram, Guðrún Helgadóttir og Árni Johnsen, auk mín. Í meginatriðum byggir frv. á frv. um sama efni sem fjárveitinganefndarmenn stóðu að og fluttu á síðustu tveimur þingum, en í hvorugt skiptið varð málið útrætt. Nokkrar breytingar hafa verið gerðar á frv. frá síðustu gerð þess. Breytingar þessar eru ekki stórvægilegar. Segja má að í stórum dráttum felist þær fremur í breyttri framsetningu og orðalagi en efnisbreytingum. Hér á eftir mun ég víkja nokkrum orðum að efni frv. almennt og einstökum greinum þess, en fyrst vil ég gera stutta grein fyrir tilurð þess í þeirri mynd sem það er nú og ástæðum sem að baki því liggja. Frv. þetta á, eins og þingheimi er kunnugt, rætur að rekja til tillagna er undirnefnd fjárveitinganefndar gerði síðla árs 1989. Tillögur nefndarinnar voru á þá lund að brýnt væri að setja skýrar reglur um greiðslur úr ríkissjóði og þá einkum þau skilyrði sem yrðu að vera fyrir hendi til þess að inna mætti greiðslur af hendi. Á grundvelli þessara tillagna var útbúið frv. um greiðslur úr ríkissjóði sem nefndin öll stóð að og var það lagt fram og mælt fyrir því á 112. löggjafarþingi 1989--1990. Málið varð ekki útrætt á því þingi. Í fyrra var málið lagt fram á ný en þá fór á sömu leið, ekki náðist að afgreiða það enda tíminn sem til þess gafst mjög knappur vegna komandi þingkosninga. Frv. hefur enn á ný verið yfirfarið og endursamið af nefndinni með aðstoð og í náinni samvinnu við fjmrn. og Ríkisendurskoðun. Ágæt samstaða hefur náðst um málið með nefndinni og fjmrh. og lít ég a.m.k. svo á að hann styðji flutning þess nú. Frumskilyrði fyrir greiðslum úr ríkissjóði er skilmerkilega orðað í sjálfri stjórnarskránni en samkvæmt 41. gr. hennar má ekkert gjald greiða af hendi nema heimild sé til þess í fjárlögum eða fjáraukalögum. Það er hins vegar kunnara en frá þurfi að segja að um árabil var framkvæmd ekki í neinu samræmi við þetta stjórnarskrárákvæði. Hinar svokölluðu aukafjárveitingar fjmrh. tíðkuðust mjög á árum áður. Segja má að aukafjárveitingavald þetta hafi fjmrh. öðlast með vitund og jafnvel vilja löggjafarvaldsins. Það kann að vera mjög hentugt að hafa heimildir af þessu tagi til þess að leysa úr brýnum vandamálum sem upp koma í rekstri ríkisins og stofnana þess og ekki er hægt að sjá fyrir við fjárlagaafgreiðslu. Einkum gat svigrúm af þessu tagi verið réttlætanlegt þegar ör verðþróun eða óðaverðbólga hafði í för með sér að fjárlagagerð varð mjög ónákvæm. Hins vegar bauð þetta kerfi upp á það að ýta mátti erfiðum, viðkvæmum og óþægilegum málum út af borðum þingmanna við fjárlagaafgreiðsluna til úrlausnar hjá fjmrh. í formi aukafjárveitinga. Með því móti mátti sneiða hjá erfiðri eða óþægilegri umræðu um ýmis fjárhagsleg vandamál. Þegar litið er á þróun ríkisfjármálanna á síðasta áratug má sjá að hallinn á ríkissjóði var á þessu tímabili tugum milljarða króna hærri en fjárlög gerðu ráð fyrir. Þannig var hallinn á árunum 1984--1991 þrefalt hærri en gert hafði verið ráð fyrir í fjárlögum. Hér er um ótrúlega miklar vanáætlanir að ræða sem hljóta að vekja upp ýmsar spurningar um fjárlagagerðina og framkvæmd fjárlaganna. Þá vekur ekki síður eftirtekt að svo virðist vera að fjárlög lifi sjálfstæðu lífi og taki ekki mið af raunverulegum umsvifum ríkisins. Þannig hafa frá árinu 1984--1991 verið að meðaltali um 8 milljarða kr. frávik milli fjárlaga og raunverulegrar niðurstöðu útgjalda hjá A-hluta ríkissjóðs á föstu verðlagi en frávik á tekjur hafa aftur á móti á sama tímabili orðið helmingi minni en frávik gjalda. Þessi mikli munur verður ekki skýrður nema með tvennum hætti. Annars vegar að ekki hafi verið tekið tillit til upplýsinga um óhjákvæmileg útgjöld sem gera verður ráð fyrir að hafi legið fyrir við fjárlagagerð hverju sinni. Þetta hefur síðan verið leiðrétt seint og um síðir við afgreiðslu fjáraukalaga og ríkisreiknings með vísan til þess eins að um vanáætlun hafi verið að ræða. Hins vegar skýrist munurinn á ákvörðunum framkvæmdarvaldsins um verkefni eða rekstrarumfang til viðbótar því sem Alþingi hefur ákveðið með fjárlögum hverju sinni. Mýmörg dæmi eru til um það frá liðnum áratug að ríkisstjórnir hafa stofnað til útgjalda upp á tugi eða jafnvel hundruð milljóna án þess að fjárveitingavaldið hafi nokkru sinni fengið að tjá sína afstöðu til þeirra. Reyndar má einnig finna nokkur dapurleg dæmi um að framkvæmdarvaldið hafi heimilað útgjöld vegna verkefna sem Alþingi hafði áður hafnað að styðja með fjárframlögum. Þrátt fyrir það sem hér að framan segir er rétt að geta þess að nú allra síðustu árin hefur mjög dregið úr aukafjárveitingum eða öllu heldur heimildarlausum greiðslum úr ríkissjóði. Kemur þar einkum til breytt afstaða þings og þjóðar til þessara mála og tíðari afgreiðslur fjáraukalaga. Frumkvæði síðustu ríkisstjórnar í þessum efnum ber vissulega að geta sérstaklega og virða. Þó þessi ánægjulega þróun hafi átt sér stað er ekki þar með sagt að frv. það sem hér er til umræðu sé af þeim sökum óþarft. Því er í sjálfu sér ekki aðeins stefnt til höfuðs aukafjárveitingum einum sér, frv. er almennt ætlað að marka þær meginreglur sem fara verður eftir við að skuldbinda ríkissjóð fjárhagslega, svo og að undirstrika þau skilyrði sem fyrir hendi þurfa að vera til þess að greiðslur úr ríkissjóði geti átt sér stað. Frv. er með öðrum orðum ætlað að setja framkvæmdarvaldinu markvissari reglur um ráðstöfun opinbers fjár en áður hefur tíðkast, auk þess sem því er ætlað að skerpa skilin á milli fjárveitingavaldsins og framkvæmdarvaldsins. Einn megintilgangurinn að baki frv. er að girða fyrir greiðslur úr ríkissjóði sem ekki eiga sér stoð í fjárlögum eða eftir atvikum fjáraukalögum. Þess í stað gerir frv. ráð fyrir að í fjárlögunum sjálfum verði ákveðið með hvaða hætti bregðast skuli við þegar breytingar verða á fjárþörf vegna þess að forsendur fjárlaga standast ekki þegar á reynir. Í samræmi við þetta meginmarkmið er grunnregla 41. gr. stjórnarskrárinnar áréttuð í 1. gr. til áherslu, svo og til þess að eyða öllum vafa um að greiðslur úr ríkissjóði án skýrra heimilda verði ekki réttlættar með skírskotun til venju sem hafi unnið sér svo ríkan sess að hún teljist hafa lagagildi. Önnur ákvæði frv. fela í sér á sinn hátt annaðhvort nánari skýringu á meginreglunni eða mæla fyrir um frávik frá henni þar sem slíkt þykir nauðsynlegt til þess að tryggja snurðulausa og eðlilega framkvæmd. Áréttað skal að meginreglan tekur ekki einungis til greiðslna úr ríkissjóði í hefðbundnum skilningi heldur og til hvers konar fjárskuldbindinga ríkisstofnana og ríkisfyrirtækja sem fela í sér aukið rekstrarumfang frá því sem fjárlög gera ráð fyrir. Þannig er ekki nægjanlegt að almenn lög heimili að skuldbinda ríkissjóð fjárhagslega heldur verður og að afla heimildar í fjárlögum eða fjáraukalögum til greiðslna í samræmi við nefndar skuldbindingar. Undir ákvæði 1. gr. falla hvers konar viðskiptasamningar stofnana og fyrirtækja ríkisins, hvort sem þær eru í A- eða B-hluta, séu ekki sérstök fyrirmæli um annað. Í 4. og 5. gr. er engu að síður að finna heimildir til þess að víkja að nokkru frá þessu þar sem slíkt telst nauðsynlegt eðli málsins samkvæmt. Í 2. gr. er kveðið á um að óheimilt sé að auka launa- og rekstrarútgjöld ríkisins umfram það sem fjárlög mæla fyrir um nema að fenginni heimild í fjáraukalögum. Nú er það ljóst að það hlýtur ætíð að vera ríkisstjórn sem mótar efnahagsstefnuna á hverjum tíma og leggur þar með línur um að kjarasamningar séu innan viðsættanlegra marka hverju sinni. Í þessu ljósi er ekki talið skynsamlegt að takmarka umboð fjmrh. til þess að gera kjarasamninga við opinbera starfsmenn. Slíkir samningar eru jafnan gerðir á ábyrgð fjmrh. og hljóta að sjálfsögðu ætíð að taka mið af þeim efnahagsforsendum sem við blasa á hverjum tíma, svo og öðrum kjarasamningum á hinum almenna vinnumarkaði. Gerð þeirra raskar iðulega launa- og verðlagsforsendur fjárlaga enda fellur samningagerðin ekki nauðsynlega að gerð fjárlaganna í tíma. Ákvæði sem takmarkar vald fjmrh. til að gera kjarasamninga gætu valdið erfiðleikum. Því er hér gert ráð fyrir óbreyttu umboði hans í þessum efnum, en hins vegar er lögð sú skylda á hann að leita nauðsynlegra fjárheimilda í fjárlögum eða fjáraukalögum til greiðslu í samræmi við gerð kjarasamninga. Rétt er að geta þess að orðalagi þessarar greinar hefur verið breytt frá því sem það var í fyrri frv. um þetta efni í því skyni að gera það skýrara. Jafnframt eru fyrirmæli fyrri frv., um að kjarasamninga sem mæltu fyrir um frekari útgjöld en fjárlög gerðu ráð fyrir bæri að undirrita með fyrirvara um samþykki Alþingis, ekki að finna í þessu frv. Í 3. gr. er mælt fyrir um að ríkissjóði, stofnunum ríkisins og fyrirtækjum sé óheimilt að kaupa, selja, skipta eða leigja til langs tíma eignir sem telja má verulegar nema samkvæmt lagaheimild hverju sinni. Til þessa hefur ekki verið að finna neina takmörkun á heimildum til sölu á lausafé sambærilega þeirri sem gildir um fasteignir og finna má í stjórnarskrá. Telja verður sjálfsagt að sömu reglur gildi um lausafé sem verulegt verðgildi hefur og fasteignir í þessum efnum, þ.e. að hvorki kaup þess né sala eigi sér stað nema á grundvelli heimildar Alþingis. Nefna má í þessu sambandi eignarhlut í félögum, skip, flugvélar, listaverk og fleira í þeim dúr, sem getur verið langtum verðmeira en einstakar fasteignir. Í 2. mgr. greinarinnar er engu að síður að finna frávik frá þessari meginreglu sem ætlað er að koma í veg fyrir að strangar formkröfur letji ríkisstofnanir og ríkisfyrirtæki til þess að koma varanlegum rekstrarfjármunum sem notaðir hafa verið við starfsemina í verð, t.d. við endurnýjun þeirra. Í 4. og 5. gr. er kveðið á um að bæði stofnanir og fyrirtæki í A- og B-hluta skuli skila sértekjum og arði, sem fer fram úr áætlunum fjárlaga, í ríkissjóð. Fjmrh. getur þó sett reglur þar sem vikið er frá þessu, enda sé tryggt að sértekjunum verði ekki varið til framkvæmda eða ráðstafana sem leiða til aukinna rekstrarútgjalda strax eða síðar sé um A-hluta stofnanir að ræða. Á sama hátt getur hann heimilað B-hluta stofnunum að byggja eigið fé sitt með tekjum sem fara fram úr áætlunum fjárlaga. Ákvæðum þessum er að hluta ætlað að koma í stað 54. gr. laga um ríkisbókhald sem mæla fyrir um að fjmrh. skuli setja reglur um greiðslu rekstrarhagnaðar fyrirtækja og sjóða í B-hlutanum að svo miklu leyti sem slíkt er ekki lögákveðið. Heildstæðar reglur um skil á rekstrarhagnaði ríkisfyrirtækja hafa hins vegar aldrei verið settar. Rétt er að vekja sérstaka athygli á 2. mgr. 5. gr. sem felur í sér mjög veigamikil frávik frá meginreglu 1. gr. Í þessari málsgrein er mælt fyrir um að fjmrh. geti heimilað ríkisfyrirtækjum að standa að öllu eða verulegu leyti undir kostnaði við starfsemi sína með tekjum af sölu á vörum og þjónustu og að stofna til frekari fjárskuldbindinga en fjárlög gera ráð fyrir, enda sé það gert í þeim tilgangi einum að tryggja rekstrarhagsmuni fyrirtækisins. Með þessu er þessum fyrirtækjum tryggt nægjanlegt svigrúm til þess að stunda samkeppni við einkaaðila á svipuðum grundvelli. Ákvæði þetta er ekki nýmæli en því er ætlað að koma í stað 2. gr. laga nr. 103/1974, um lántökur ríkissjóðs og ríkisfyrirtækja. Hins vegar gerir það nokkuð strangari kröfur en gerðar hafa verið varðandi þau skilyrði sem fyrir hendi þurfa að vera ef nauðsynlegt þykir að fara fram úr fyrirmælum fjárlaga um fjárskuldbindingar ríkisfyrirtækja. Þó gilda ákvæði 7. gr., sem mælir fyrir um að óheimilt sé að fella niður eða flytja milli verkefna greiðsluheimildir á stofn- og fjárfestingarframlögum og hvers konar styrkjum sem ákveðnar eru í fjárlögum nema að fenginni heimild í fjáraukalögum. Eðlilegt þykir að ákvörðunum fjárveitingavalds í þessum efnum verði ekki breytt nema af því sjálfu. Loks tel ég rétt að geta sérstaklega ákvæða 9. gr. er kveður á um að fjmrh. sé heimilt á hverju fjárlagaári að stofna til tímabundis yfirdráttar í Seðlabankanum vegna árstíðabundinna sveiflna í fjármálum ríkisins. Hámark yfirdráttarins skal ákveða í fjárlögum hverju sinni. Heimild sambærilega þessari hefur verið að finna í 6. gr. fjárlaga á liðnum árum en þó án nokkurs hámarks. Telja verður tímabært að takmarka heimildir ríkissjóðs til að stofna til yfirdráttar í Seðlabankanum og að sem fyrst þurfi að girða algjörlega fyrir þennan möguleika ríkissjóðs til þess að verða sér úti um skotsilfur. Nútímaefnahagsstjórn krefst þess að ríkissjóður hafi ekki óheftan aðgang að Seðlabanka til þess að fjármagna árstíðabundna fjárþörf, slíkt er almennt talið veikja peningamálastjórn og hefur verið aflagt í fjölmörgum löndum. Um leið verður að tryggja ríkissjóði kost á skammtímalántökum á lánsfjármarkaðnum. Segja má að ákvæði 10. gr. marki fyrstu sporin á þessari leið. Ég tel ekki ástæðu til þess að fjölyrða frekar um einstakar greinar frv. en vísa í því efni til athugasemda með frv. Að lokum vil ég geta þess að það er staðföst trú flm. að frv. þetta muni tryggja með viðunandi hætti að reglur stjórnskipunarlaga um fjárveitingavald Alþingis og eftirlitshlutverk verði í heiðri hafðar. Það muni jafnframt veita framkvæmdarvaldinu nauðsynlegt aðhald í öllu því er lýtur að fjárhagsmálefnum ríkisins og fjármálastjórn jafnframt því sem reglur þess ættu að stuðla að vandaðri og raunhæfari vinnubrögðum við fjárlagagerð en tíðkast hefur til þessa. Virðulegi forseti. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frv. verði vísað til 2. umr. og fjárln.

Hæstv. forseti. Frv. það sem hér er til umræðu og flutt er af nefndarmönnum hv. fjárln. miðar að því að styrkja framkvæmd fjárlaga. Svigrúm framkvæmdarvaldsins til athafna hefur iðulega verið talið meira en góðu hófi gegnir þó svo flestir séu sammála um það að gæta þurfi líka að því að löggjafinn fari ekki út yfir eðlileg mörk í afskiptum af framkvæmdarvaldinu. Það markar vissulega tímamót að fulltrúar allra stjórnmálaflokkanna skuli standa að frv., enda hefur þetta mál fengið ítarlega umfjöllun allt frá árinu 1988. Ég sé ástæðu til að taka til máls um frv. því að í því eru fjmrh. lagðar ýmsar skyldur á herðar og eðli máls samkvæmt er hann sá aðili sem mest samskipti á við Alþingi um fjárlagamál. Í upphafi máls míns vil ég fara nokkrum orðum um ýmis almenn atriði og anda frv. Síðan kem ég að ákvæðum nokkurra mikilvægra greina þess. Öll þessi atriði munu ugglaust koma til umræðu í nefnd þegar frv. kemur þangað til frekari vinnslu. Engum blöðum er um það að fletta að óheimilt er að greiða úr ríkissjóði nema heimild sé til þess í fjárlögum eða öðrum lögum. Eins og allir vita hefur í tímans rás gengið misjafnlega að framfylgja þessu ákvæði stjórnarskrárinnar. Skýringarnar á því eru eflaust margar. Að nokkru leyti má rekja það til viðvarandi verðbólgu og vandamála í fjármálastjórn sem því fylgir. Því tíðkuðust um áraraðir svokallaðar aukafjárveitingar fjmrh. þar sem hvorki var stuðst við almenn fyrirmæli í lögum né skráðar heimildir. Á síðari árum hefur þetta fyrirkomulag verið gagnrýnt, bæði innan þings sem utan og nú má segja að aukafjárveitingar hafi lagst af, enda aðstæður til fjármálastjórnar allt aðrar en var á árum áður. Því má segja að margt af því sem frv. er ætlað að ná sé nú þegar komið til framkvæmda. Ákvæði frv. gera þetta í ýmsum atriðum þó enn skýrar. Fyrst er til að taka að almennt mun viðurkennt að samskipti löggjafarvalds og framkvæmdarvalds eru um margt óskýr og hefur það með réttu sætt gagnrýni. Þetta á við á öðrum sviðum en þeim er lúta gagngert að fjárlögum og heimild til fjárgreiðslna. Mér kemur m.a. í hugann skipan manna í stjórnir og ráð. Ef nefnd eru dæmi má minna á bankastjórnir, stjórn Húsnæðisstofnunar ríkisins, stjórnir verksmiðja á vegum ríkisins o.s.frv. Hjá því getur tæpast farið að hagsmunaárekstrar verði milli löggjafarvaldsins og framkvæmdarvaldsins við slíkar aðstæður. Oft og tíðum er alls ekki ljóst hvorum húsbóndanum skal hlýða, löggjafanum eða framkvæmdarvaldinu. Mér sýnist að frv. sé ekki sérstaklega til þess fallið að skerpa línur milli löggjafarvaldsins og framkvæmdarvaldsins og er það miður. Í mínum huga ber löggjafanum fyrst og fremst að setja almennar reglur um framkvæmdarvaldsmálefni og hafa eftirlit með því að eftir þeim sé farið en forðast bein afskipti af sjálfri framkvæmdinni. Með sama hætti og framkvæmdarvaldið hefur e.t.v. tekið sér vald umfram það sem lög og stjórnarfarsreglur heimila, þá þarf líka að vara við því að löggjafarvaldið vefjist svo mikið inn í framkvæmdarvaldsmálefni að eftirlit þess og aðhald með framkvæmdarvaldinu verði óvirkt. Annað atriði af almennum toga sem ég vil nefna er að til álita hefur komið hvort setja eigi sérstök lög um greiðslur úr ríkissjóði eða að öðrum kosti að fella ákvæði frv. inn í gildandi lög nr. 52/1967, um bókhald og gerð ríkisreiknings og fjárlaga. Þó hér sé ekki um grundvallaratriði að ræða telur fjmrn. eðlilegra að ákvæði frv. séu felld að núgildandi lögum um sama efni og að í þau lög verði skeytt nýjum kafla um greiðslur úr ríkissjóði og fleira. Að þessu sjónarmiði hníga ýmis rök. Á síðustu missirum hefur gerð ríkisreiknings og fjárlaga verið mjög mikið til umfjöllunar. Fyrrv. fjmrh. setti af stað umfangsmikla athugun á ýmsum þáttum er að ríkisreikningi og fjárlögum lúta og er unnið að þessu í svonefndri ríkisreikninganefnd. Í þeirri nefnd sitja fulltrúar allra helstu hagskýrslustofnana ríkisins svo sem Þjóðhagsstofnunar, Seðlabanka, Hagstofu, Ríkisendurskoðunar og fjmrn. Ýmsar breytingar hafa nú þegar verið gerðar á ríkisreikningi í kjölfar þessarar vinnu en heildstæð mynd af öllum þeim breytingum sem menn telja að þurfi að komast á er ekki enn komin fram. Strax á næsta ári hefur verið boðað að framsetningu fjárlagafrv. verði breytt þar sem fram komi jöfnum höndum yfirlit yfir greiðslur úr ríkissjóði og skuldbindingar sem ríkissjóður tekst á hendur. Einnig hef ég mælst til þess við ríkisreikningsnefnd að vinnunni verði hraðað þannig að í fjárlagafrv. fyrir árið 1993 verði gjöld og tekjur ríkissjóðs flokkuð sem mest í hátt við alþjóðlegar reglur. Þetta þýðir m.a. að ýmsir útgjaldaþættir ríkisjóðs sem til þessa hafa dregist frá tekjum og tekjulið fjárlaga koma nú til gjalda. Þannig verður þingheimi gerð fyllri grein en áður fyrir hver hin raunverulegu útgjöld eru og til hvaða verkefna þau renna og með sama hætti hverjar hinar eiginlegu tekjur ríkissjóðs eru. Ég hef aðeins nefnt tvö atriði sem endurskoðunin tekur til en málið er flókið og að mörgum sjónarmiðum þarf að hyggja. Því er það viðhorf ráðuneytisins að ákvæði um greiðslur úr ríkissjóði verði best komin sem hluti af þeirri heildarlöggjöf. Það skal þó tekið fram að frv. var unnið með þeim hætti að fjmrh. kom að málinu og um það var samið að frv. yrði flutt með þeim hætti sem það hefur nú verið gert þótt að mínu viti hefði verið heppilegra að hafa annan hátt á eins og ég veit reyndar að hv. fjárln. er vel kunnugt um. Þriðja atriðið af almennum toga sem ég tel nauðsynlegt að geta um tekur til ýmissa heimildarákvæða sem Alþingi hefur veitt fjmrh., einkum og sér í lagi í 6. gr. fjárlaga og fyrirmæla sem fjárln. gefur framkvæmdarvaldinu. Hv. fjárlaganefndarmenn og aðrir hv. þm. þekkja vel að í 6. gr. fjárlaga hefur iðulega verið leitað heimilda til umfangsmikilla útgjalda fyrir ríkissjóð. Ýmis málefni sem ekki hafa hlotið náð fyrir augum fjárveitingavaldsins í fjárlögum eða ágreiningur og vafi hefur leikið á um hafa verið tekin upp í 6. gr. fjárlaga. Með þessum hætti hefur fjmrh. verið eftirlátið að ákvarða mikilvæg mál sem Alþingi hefur ekki treyst sér til að taka afstöðu til. Þannig hefur verið lagt í framkvæmdir og uppgjör farið fram langt umfram þau mörk sem fjárveiting vegna 6. gr. hefur rúmað. Ég hygg að ég tali fyrir munn allra fyrrv. fjmrh. að þeir hafi ekki hvatt til notkunar 6. gr. heimildarinnar. Ég þekki það frá sl. ári að fjölda óska var hafnað um heimildarákvæði í 6. gr. á undirbúningsstigi fjárlaga. Eigi meiri agi að nást en þetta frv. stefnir að ætti eðli máls samkvæmt að fella niður eða takmarka notkun 6. gr. mjög mikið frá því sem nú er. Þar sem ekkert er tekið á þessu málefni í frv. tel ég að taka þurfi það til sérstakrar skoðunar. Að gefnu tilefni vil ég fjalla nokkrum orðum um boðvald fjárln. um eitt málefni fjárlaganna, þ.e. ráðstöfun fjármuna í svonefndum safnliðum. Fjmrn. hefur unnið markvisst að því að auka ábyrgð einstakra ráðuneyta í fjármálum hvert á sínu sviði. Í stórum dráttum held ég að ekki hefði tekist jafnmikil samstaða í hæstv. ríkisstjórn um aðhald og samdrátt í fjárveitingum ef þetta væri ekki. Því tel ég menn hér vera á réttri braut. Hitt er aftur á móti verra og kann að valda erfiðleikum ef fjárln. eykur afskipti af einstökum málefnum og fjárframlögum til þeirra því að það stangast á við þá viðleitni sem nú er uppi um ábyrgð einstakra ráðuneyta. Þetta nefni ég því dæmi eru um það að fjárln. hafi gefið ráðherrum ákveðin fyrirmæli um ráðstöfun safnliða til málefna sem ráðherra er ósáttur við og einnig að nefndin hafi tilkynnt viðtakendum um fjárframlög án nokkurrar aðildar hlutaðeigandi ráðherra og ráðuneytis sem þó fer með ábyrgðina á þeim málaflokki og ber fulla ábyrgð á viðkomandi skiptingu. Hér sýnist mér að nefndin hafi jafnvel farið út fyrir þau valdmörk sem henni eru ætluð en þess skal getið að þessi háttur hefur verið hafður á um áratuga skeið. Ég sný mér nú að athugasemdum og umfjöllun um einstakar greinar frv. Ég tel ekki ástæðu til að fjalla um þær allar, enda hefur það verið gert allítarlega í framsögu hv. formanns fjárln. Ég vil þó ekki láta hjá líða að víkja að örfáum atriðum sem fulltrúar fjárln. og fjmrn. hafa skipst á skoðunum um. 1. og 2. gr. frv. taka til heimilda til fjárskuldbindinga fyrir ríkissjóð. Í 2. mgr. 1. gr. er allur vafi tekinn af um það að meginreglan sé sú að fjárgreiðsla sé óheimil umfram það sem ákveðið er í fjárlögum né heldur fjárskuldbinding ríkisstofnana og ríkisfyrirtækja sem felur í sér aukið rekstrarumfang frá því sem fjárlög gerðu ráð fyrir. Litið er svo á að ekki sé nægjanlegt að almenn lög heimili að skuldbinda ríkissjóð heldur verði og að afla heimilda í fjárlögum eða fjáraukalögum til greiðslu. Gagnlegt er að tvímæli séu tekin af í þessu efni og má segja að þetta ákvæði sé í fullu samræmi við ákvæði um lántöku, þ.e. að í lánsfjárlögum skuli leita nauðsynlegra heimilda til lántöku hvers árs um sig jafnvel þó að í sérlögum kunni að vera opnar heimildir til lántökunnar. Hitt er svo að samningar eru af ýmsu tagi. Mér þykir rétt að gera sérstaka grein fyrir ákvæðum kjarasamninga ríkisins. Eðli máls samkvæmt fela þeir í sér fjárhagslegar skuldbindingar fyrir ríkissjóð, ríkisstofnanir og ríkisfyrirtæki þó svo að öllu jöfnu sé þeim ekki ætlað að hafa áhrif á rekstrarumfang stofnana. Ríkisstjórnin er sá aðili sem mótar efnahagsstefnu á hverjum tíma og ber henni því jafnan að tryggja að gerð kjarasamninga verði innan rýmilegra marka. Bent skal á að kjarasamningar við félög opinberra starfsmanna eru nú á annað hundrað. Þeir samningar eru á ábyrgð fjmrh. og tengjast iðulega samningum á hinum almenna vinnumarkaði. Í þessum kjarasamningum er í rauninni hornsteinn þeirrar efnahagsstefnu sem ríkisstjórn á hverjum tíma stendur að. Ég vara því við ákvæðum er takmarka vald fjmrh. til kjarasamninga því að það mun valda erfiðleikum við samningsgerðina, einkum og sér í lagi ef ráðherra er ekki talinn hafa fullt umboð til hennar. Fjmrh. þarf að hafa fullt og óskorað vald til þess að gera kjarasamninga, en að sjálfsögðu hvílir sú skylda að leita nauðsynlegra fjárheimilda í fjárlögum eða fjáraukalögum til greiðslu í samræmi við gerða kjarasamninga. Ákvæði 2. gr. eru í sjálfu sér óþörf í þessu ljósi. Ástæða er til að fara nokkrum orðum um ákvæði 3. gr. frv. Samkvæmt þessari grein er ríkissjóði, stofnunum ríkisins og fyrirtækjum óheimilt að selja, kaupa, skipta eða leigja til langs tíma eignir sem telja má verulegar nema samkvæmt lagaheimild hverju sinni. Með þessum hætti er leitast við að tryggja að hvorki sala á veigameiri eignum ríkisins né kaup, skipti eða leiga á slíkum eignum eigi sér stað án samþykkis Alþingis fyrir viðskiptunum. Liggi slík heimild ekki fyrir verður væntanlega að semja um viðskiptin með fyrirvara um samþykki Alþingis. Eins og allir vita hefur þmfrv. verið flutt um þetta efni í vetur og þetta var að sjálfsögðu í þeim frumvörpum sem flutt voru á fyrri þingum. Eins og menn þekkja hefur fjmrh. á hverjum tíma æðimikið vald til að fjalla um og fara með það sem kallað eru lausafjármunir. Til lausafjármuna teljast ýmsar skammtímakröfur, m.a. hlutabréf. Því getur fjmrh., út á hina almennu heimild, selt hlutabréf án beinnar aðildar Alþingis hverju sinni. Með ákvæðinu eins og það er í 3. gr. er í raun tekið fyrir þetta. A.m.k. verður ekki gengið frá sölu eigna af hvaða tagi sem er án fyrirvara um samþykki Alþingis, hafi heimildar ekki verið leitað fyrir fram. Þetta ákvæði má vera gagnlegt þó svo að bókstafstúlkun muni óhjákvæmilega gera fjmrh., einstökum ráðherrum, forstöðumönnum stofnana og forstjóra fyrirtækja oft og tíðum erfitt um vik. Í samræmi við megintilgang frv. er í 4. og 5. gr. þess lagt til að allar sértekjur A-hluta stofnana og sölutekjur B-hluta fyrirtækja fái mun ákveðnari umfjöllun en verið hefur til þessa. Almenna reglan er sú að stofnanir og fyrirtæki megi ekki ráðstafa tekjum umfram áætlun að eigin vild. Fjmrh. getur þó heimilað ríkisstofnunum að ráðstafa öllum eða hluta teknanna til eigin þarfa, þó aldrei til eigin framkvæmda eða ráðstafana sem leiða þegar í stað eða síðar til aukinna rekstrarútgjalda. Svipuðu máli gegnir raunar um tekjur sem B-hluta fyrirtæki kunna að afla og þurfa á að halda til að standa undir rekstri eða efla hann. Á það skal fullkomlega fallist að það þarf að setja mun skýrari reglur um heimildir stofnana og fyrirtækja til ráðstöfunar á eigin tekjum. Í 54. gr. laga nr. 52/1966, um gerð ríkisreiknings og fjárlaga, er nú til staðar ákvæði sem heimilar fjmrh. að setja reglur um greiðslu rekstrarhagnaðar fyrirtækja og sjóða í B-hluta ríkisreiknings í ríkissjóð að svo miklu leyti sem slíkt er ekki ákveðið í lögum. Þar er kveðið á um að fyrirtækjum þessum og sjóðum sé heimilt að nota rekstrarhagnað til að auka hreina eign með þeim takmörkunum sem fjmrh. setur eða ákveðnar eru með lögum. Heildstæðar reglur um skil á rekstrarhagnaði ríkisfyrirtækja hafa aldrei verið settar en ákvörðun um skil arðs fyrirtækja og sjóða hafa jafnan verið settar í einstökum tilvikum. Um þetta mál hefur dálítið verið fjallað upp á síðkastið og vek ég athygli á að með fjárlögum fyrir 1992 er sérstakt yfirlit sem sýnir hvaða arði fyrirtækjunum er ætlað að skila. Þetta ákvæði greinarinnar er því ekki nýmæli en að því leyti þarft þar sem það ýtir á eftir því að út frá ákveðnum reglum verði gengið. Aðalefni þessa máls er þó að hafa þarf hugfast að á undanförnum árum hafa stofnanir verið hvattar til þess að afla tekna með sölu á þjónustu og annarri starfsemi. Ákvæði um skil sértekna stofnana og fyrirtækja mega ekki vera letjandi í þessu efni en slíkt gæti orðið ef stofnanir njóta ekki í einhverjum mæli teknanna og hafi heimild til ráðstöfunar þeirra. Jafnframt þarf að hafa í huga að til þess að auka sértekjur fylgir oft aukinn kostnaður vegna breytinga eða aukinnar starfsemi. Því vara ég sterklega við takmörkunum sem ganga of langt í þessum efnum. Ákvæði 9. gr. frv. vil ég fjalla sérstaklega um. Í greininni er ákvæði þess efnis að fjmrh. sé heimilt á hverju fjárlagaári að stofna til tímabundins yfirdráttar í Seðlabanka Íslands vegna árstíðabundinna sveiflna í fjármálum ríkisins. Að mati þeirra sem að fjármálum ríkisins starfa og að stjórn peningamála vinna er tímabært að takmarka heimild ríkissjóðs til að stofna til yfirdráttar í Seðlabanka Íslands og að sem fyrst þurfi að taka fyrir yfirdráttarmöguleika ríkissjóðs. Í frv. er gert ráð fyrir að yfirdrátturinn verði takmarkaður og það verði háð ákvörðun Alþingis hverju sinni hver sá yfirdráttur megi vera. Þess er vert að geta að í hugmyndum nefndar sem hefur haft löggjöf um Seðlabanka til athugunar, reyndar hefur frv. nefndarinnar verið lagt fram á Alþingi til kynningar, er kveðið skýrar að orði um þetta atriði því að þar er gert ráð fyrir að tekið sé fyrir allan yfirdrátt ríkissjóðs hjá Seðlabanka. Það má því segja að allt bendi til þess að innan skamms verði ríkissjóði óheimill yfirdráttur í Seðlabanka með þeim hætti sem hefur verið á liðnum árum. Á undanförnum árum hefur ætíð verið að finna í 6. gr. fjárlaga heimild fyrir fjmrh. að stofna til tímabundins yfirdráttar í Seðlabanka Íslands í því skyni að mæta tímabundnum sveiflum í fjármálum ríkisins og semja um greiðslu yfirdráttarskuldar og lánskjör. Þessar sveiflur eru fyrst og fremst til komnar vegna þess að inngreiðslur í ríkissjóð af ýmsum tekjum, þar á meðal skatttekjum, koma ekki inn á sama tíma og stofnast til útgjalda og þarf að greiða ýmis útgjöld ríkissjóðs. Þess vegna þarf ríkissjóður, eins og margar aðrar stofnanir og fyrirtæki, á skammtímafyrirgreiðslu að halda hjá þeim sem geta lánað ríkissjóði fjármuni. Ákvæði sem þetta fellur e.t.v. ekki mjög vel að nútímahagstjórn, þ.e. ákvæði í 6. gr. Sé litið til nálægra landa virðist sem víðast hvar hafi verið tekið fyrir þessar fjármögnunarleið fyrir ríkissjóð. Því tel ég eðlilegt að ákvæði sem þetta sé sett í lög. Ákvæðið ber þess sterk merki að aga þurfi framkvæmdarvaldið við framkvæmd fjárlaga. Þetta er út af fyrir sig góðra gjalda vert en felur í sér nokkra einföldun á málefninu og það eru tvö atriði sem ég vil nefna og skipta máli í þessu sambandi. Annars vegar samrýmist það nútímahagstjórn að ríkissjóður hafi ekki ótakmarkaðan aðgang að Seðlabanka til fjármögnunar á tímabundinni fjárþörf. Slík tilhögun er almennt talin veikja peningamálastjórn og samrýmist ekki opnari og frjálsari peningamarkaði en verið hefur. Því ber að fagna því í þessu frv. og frv. til laga um Seðlabanka Íslands er fetað inn á nýjar brautir í þessu efni. Þó tel ég að fyrst um sinn þurfi nokkra aðlögun að breyttum háttum og því kæmi til álita að á hverjum ársfjórðungi hefði ríkissjóður heimild til yfirdráttar að vissu hámarki en í lok yfirdráttartímabils væri ríkissjóði gert að greiða upp þá skuld. Þetta mundi í rauninni fela í sér að ríkissjóður verði að haga lántökum sínum innan lands og erlendis þannig að yfirdráttur verði ekki langvinnur eins og oft hefur gerst á liðnum árum. Hins vegar --- og það er hitt atriðið --- þarf að hafa hugfast að til þess að ríkissjóður geti fyrirbyggt yfirdrátt í Seðlabanka þarf hann að eiga kost á skammtímafjármögnun. Til þess að svo geti orðið þarf lánamarkaður hérlendis að eflast töluvert frá því sem nú er en eins og menn þekkja hefur megináherslan verið lögð á langtímamarkaðinn. Þar hefur ríkissjóður átt verulegan þátt í að byggja upp sparnað landsmanna með útgáfu spariskírteina til þriggja, fimm og sjö ára. Hinu er ekki að leyna að ríkissjóður hefur í vaxandi mæli tekið lán til skamms tíma, einkum í formi ríkisvíxla. Viðskipti með ríkisvíxla hafa verið það mikil á síðustu árum að þau hafa gert meira en að jafna tímabundið sveiflur í fjármálum ríkisins. Ríkisvíxlar gegna þannig mikilvægu hlutverki en skammtímamarkað þarf að efla enn frekar. Því er ákveðið að gefa út ný ríkisbréf til 6--18 mánaða. Áformað er að þau verði seld á uppboði þannig að vextir ráðist á markaði en ekki eins og hefur gilt um spariskírteini og ríkisvíxla að þeir séu ákveðnir af fjmrh. hverju sinni. Þessi nýbreytni er liður í því að efla skammtímamarkaðinn enda er nauðsynlegt verði girt fyrir yfirdráttarmöguleika ríkissjóðs í Seðlabanka. Fjmrh. frábiður sér þannig að þurfa að ákveða vextina en þess í stað verði ríkissjóður að lúta þeim vöxtum sem markaðurinn kallar á. Það verður síðan hlutverk Seðlabankans að haga peningamálastjórn þannig að vaxtasveiflur, vaxtastig, verði í samræmi við efnahagsforsendur. Það er mat fjmrn. að frá og með næstu áramótum sé eðlilegt og rétt að greiðslustreymi ríkissjóðs verði hagað þannig að til sem minnsts yfirdráttar þurfi að koma. Þetta mál þarf þó frekari úrvinnslu við og er nú verið að vinna að því í samráðsnefnd um lánasýslu sem fulltrúar fjmrn. og Seðlabanka Íslands taka þátt í. Hæstv. forseti. Ég hef getið um nokkur veigamikil atriði þessa frv. um greiðslur úr ríkissjóði. Um frv. er margt gott að segja en ég er sannfærður um að þingið og sú nefnd, sem fær málið til umfjöllunar, þarf að skoða ýmis ákvæði gaumgæfilega. Nú er það svo að lagt er til að málið fari til fjárln. en það er hún sem flytur frv. Samt sem áður bið ég formann hv. nefndar, hv. frsm. málsins og aðrar nefndarmenn að skoða þau atriði sem upp kunna að koma í umræðunni. Þegar á heildina er litið fagna ég því að þetta frv. skuli komið fram því að það styrkir framkvæmd fjárlaga sem er vissulega mjög brýnt. Við hinu þarf þó að vara að frv. verði til þess að verkaskipting löggjafans og framkvæmdarvaldsins verði gerð óskýrari en nú er og að í lögunum séu ákvæði sem draga úr ábyrgð þeirra sem stofnunum og fyrirtækjum ríkisins stjórna. Á síðustu missirum og einkum í tíð þessarar ríkisstjórnar hefur verið lögð þung áhersla á að bæði ráðuneyti og stofnanir bera sem mesta ábyrgð á fjármálum hvert á sínu sviði. Umræðan um aðhald í ríkisútgjöldum upp á síðkastið hefur fært mönnum heim sanninn um það að valddreifing í fjármálum er þegar farin að skila nokkrum árangri. Á þessari braut viljum við halda áfram. Hæstv. forseti. Mér fannst eðlilegt að þessi sjónarmið kæmu fram við 1. umr. málsins til þess að nefndin hafi þau til hliðsjónar við meðferð þess. Að lokum ítreka ég stuðning minn við tilgang frv. og tel afar þakkarverðan og lofsverðan þann áhuga sem fjárln. bæði fyrrv. og nú hefur sýnt þessum málefnum með umræðum og með því að þetta mál skuli hafa verið flutt af hálfu nefndarinnar.

Herra forseti. Formaður fjárln., hv. 6. þm. Reykn., hefur gert grein fyrir því frv. sem liggur fyrir um greiðslur úr ríkissjóði o.fl. sem fjárln. flytur og ég ætlaði ekki að hafa mörg orð um frv. Hann hefur gert ítarlega grein fyrir því. Ég vildi aðeins leggja nokkur orð inn í þessa umræðu um afstöðu okkar fulltrúa Framsfl. í nefndinni gagnvart þessu frv. Fjárln. stendur sem heild að þessu frv. og mikil vinna var lögð í það í nefndinni og mér er kunnugt um að það var einnig gert í þeirri fjárln. sem sat á fyrra kjörtímabili. Hún lagði mikla vinnu í frv. sitt á sínum tíma sem var til umræðu á síðasta þingi. Aðdragandinn að þessu máli er því orðinn nokkuð langur. Þessu frv. er eins og hinu fyrra ætlað að setja skýr lagaákvæði um samskipti löggjafar- og framkvæmdarvalds á sviði ríkisfjármálanna. Við fulltrúar Framsfl. höfum fylgt þeirri stefnu og reynt að koma þeim sjónarmiðum til skila í nefndinni að lagaramminn um þau sé eins einfaldur og skýr og kostur er, því að oft og tíðum er ekki um mjög einföld mál að ræða, þau ákvæði sem í frv. eru standist í framkvæmd og valdi ekki árekstrum milli löggjafar- og framkvæmdarvalds eftir á þegar á það reynir að fara að framkvæma þau. Þetta höfum við haft að leiðarljósi í vinnu okkar og um þetta atriði voru miklar umræður í nefndinni en það hefur tekist allvel að samræma sjónarmiðin og vil ég láta í ljós ánægju með það. Það er meginreglan í frv., sem kemur fram í 1. gr. þess, að engar greiðslur úr ríkissjóði má inna af hendi nema heimildar til hennar sé aflað fyrir fram í fjárlögum eða fjáraukalögum fyrir hvert reiknisár. Þetta er aðalreglan og spyrja má hvort það þurfi nokkurs meira við. En málið er ekki alveg svona einfalt og það eru fjölmörg ákvæði varðandi ríkisfjármálin sem frv. tekur á. Óhætt er að segja að mestur tími hafi farið í að ræða um 2. gr. frv. sem kveður á um heimildir ráðherra til kjarasamninga og meðferð þeirra kjarasamninga á Alþingi. Því hefur verið breytt frá fyrra frv. Meginreglan er í frv., sem samkomulag tókst um, að ráðherra hafi heimild til kjarasamninga, hún sé skýr og ótvíræð. Við fulltúar Framsfl. erum fylgjandi því sjónarmiði að óhæft sé annað en að ráðherra hafi skýrar og ótvíræðar heimildir til kjarasamninga en leiti síðan heimilda í fjárlögum eða fjáraukalögum fyrir útgjaldaaukningunni eins fljótt og kostur er. Ég tel að þarna hafi náðst lending sem ætti að vera vel skýr og framkvæmanleg. En um þetta hefur eins og ég gat um orðið miklar umræður og þessi lending náðist í málinu. Það hefur verið gerð grein fyrir öðrum greinum frv., t.d. 4.--7. gr. sem fjalla um meðferð sértekna og hagnað B-hluta fyrirtækja, reglugerðarákvæði, tilfærslu greiðsluheimilda milli verkefna og ónotaðar fjárveitingar. En framkvæmd reglna og lagaákvæða um þessi málefni, sem hér um ræðir, hafa verið nokkuð á reiki og vantar tilfinnanlega skýrari ákvæði um þessi efni. Í 9. gr., sem hæstv. fjmrh. gerði að umtalsefni áðan, var það niðurstaða að hámark skuli sett í fjárlögum ár hvert um yfirdrátt í Seðlabankanum. Við erum samþykkir þessari niðurstöðu og eins og hæstv. fjmrh. tók fram þá hefur sú stefna verið uppi og kom vissulega til umræðu hvort það ætti að taka algjörlega fyrir þessa heimild til yfirdráttar. Ég held að sú lending sem þarna náðist sé heppilegri. Ég sé ekki að fjármagnsmarkaðurinn á Íslandi sé orðinn það þróaður að það sé heppilegra fyrir ríkissjóð eða aðra þá sem gæta fjárhirslunnar að stinga sér til sunds í þessum efnum og þurfa að afla sér rekstrarfjár eingöngu með skammtímalánum og sölu pappíra á markaði. Ég tel að þarna hafi náðst millileið sem er viðunandi. Ég er sammála hæstv. fjmrh. um það að 6. gr. heimildir fjárlaga hafa oft verið ansi opnar. Ég tek það alveg á mig ásamt og fleiri hv. þm. Ég er viss um að þeir eiga eins mikinn hlut þar að máli og hæstv. ráðherrar á hverjum tíma. Það er alveg rétt að þarna hafa farið inn ýmis baráttumál margra hv. þm. Þó held ég að þessar heimildir verði að vera fyrir hendi og þá aðallega um kaup og sölu eigna ríkissjóðs, að það sé háð slíkum heimildum, vegna þess að ég tel að það sé stirt í vöfum að leggja fram lagafrv. um hverja einustu slíka sölu. En að sjálfsögðu er það óhæft fyrirkomulag að eignir ríkisins séu seldar eða keyptar án lagaheimildar. En ég tek undir það vissulega að þessar 6. gr. heimildir verði að vera skýrar. Ég vil taka það sérstaklega fram að ég lít svo á að vegna ákvæða 3. gr. frv. sé óheimilt að selja eignarhlut í félögum, þar á meðal hlutabréf, nema með ákvæðum í almennum lögum. Ég ætla ekki að hafa öllu fleiri orð um þetta frv. Við fulltrúar Framsfl. í fjárln. stöndum að þessu frv. Við hlustum að sjálfsögðu á þær hugmyndir sem koma fram við 1. umr. um málið og við munum taka fullan þátt í umræðu um þær athugasemdir í nefndinni þegar málið kemur þangað.

Herra forseti. Eins og hv. síðasti ræðumaður skýrði frá þá styður Framsfl. þetta frv. En vegna forsögu málsins langar mig til að segja öfrá orð. Það er fyrst og fremst vegna þess að ég lagðist gegn afgreiðslu frv. með þessu nafni í fyrra þar sem mér þótti þá að fjárln. væri komin ofar ríkisstjórninni að afli og völdum og í því væru ákvæði sem augsýnilega væru óheppileg eins og að fara að ræða kjarasamninga á Alþingi áður en þeir væru gerðir. Nú hefur þessum agnúum verið eytt og frv. lagt fram í breyttri mynd og ég vil lýsa yfir heils hugar stuðningi við málið eins og það liggur fyrir á þskj. 737. Ég vil líka bæta því við að fyrr á þessu þingi flutti ég á þskj. 423 frv. til laga um bann við sölu á eignum ríkisins án lagaheimilda og endurflutti það reyndar frá í fyrra. Það frv. tekur á einum þætti þessara mála, þ.e. að fjmrh. eða viðkomandi ráðherra sé óheimilt að selja eftirtaldar eignir ríkissjóðs og ríkisstofnana eða sjóða í ríkiseign nema samkvæmt heimild í almennum lögum eða fjárlögum: a. fasteignir, b. hlutabréf eða eignarhlut í félögum, c. skip eða flugvélar, b. listaverk og listmuni eða söfn sem geyma menningarverðmæti, e. aðrar eignir sem hafa verulegt verðgildi. Mér sýnist að frv. í núverandi mynd taki yfir þessi atriði. Frv. mitt hefur að sjálfsögðu ekki fengist rætt á þinginu frekar en önnur þingmannafrumvörp. Hér hefur fyrst og fremst verið sinnt afgreiðslu stjórnarfrumvarpa. Ég vil ekki tefja fyrir því þingmannafrumvarpi sem er til umræðu eða afgreiðslu þess. Ég styð það heils hugar. Ég tel að það taki yfir þau atriði sem talin voru upp í því frv. sem ég flutti og vænti þess að þetta frv. verði að lögum áður en þessu þingi lýkur.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frv. til samkeppnislaga sem er á þskj. 749. Þar er lagt til að samkeppnislög leysi af hólmi lög nr. 56/1978, um verðlag, samkeppnishömlur og óréttmæta viðskiptahætti. Frá því að þau lög sem eru frá árinu 1978 gengu í gildi hafa orðið verulegar og víðtækar breytingar á skipulagi og starfsháttum atvinnulífs á Íslandi. Kröfur um aukna framleiðni og skilvirkni hafa leitt til stærri og öflugri framleiðslueininga og aukinnar samþjöppunar í atvinnulífinu. Fyrirkomulag á sölu vöru og þjónustu hefur stöðugt verið að breytast. Þá hefur aukin milliríkjaverslun í vaxandi mæli haft áhrif á samkeppnisaðstæður á mörgum sviðum atvinnulífsins. Aðlögun íslenska hagkerfisins að nánari efnahagssamvinnu í Evrópu mun enn knýja á um framhald þessarar þróunar. Það er því fyllilega tímabært að endurskoða samkeppnislöggjöfina í ljósi breyttra aðstæðna á markaði og í framleiðslu. Þær breytingar sem ég hef gert að umræðuefni hafa þegar haft áhrif á starfshætti verðlagsyfirvalda. Fram á síðustu ár var hlutverk verðlagsyfirvalda að mestu fólgið í afskiptum af verðlagningu beinlínis í einu eða öðru formi. Á þessu hefur hins vegar orðið sú breyting að stórlega hefur dregið úr beinum verðlagsafskiptum en í þess stað hafa afskipti af samkeppnismálum farið vaxandi. Með aukinni samkeppni hefur borið meira á því að fyrirtæki með sterkari stöðu á markaðnum misbeiti henni, m.a. með því að mismuna viðskiptavinum og freista þess að beita ósanngjörnum aðferðum gagnvart samkeppnisaðilum. Málum af þessu tagi sem komið hafa til meðferðar hjá verðlagsyfirvöldum fer nú ört fjölgandi. Réttar leikreglur um samkeppni geta haft gífurleg áhrif til að bæta lífskjör almennings og stuðla að hvers konar hagræðingu í rekstri fyrirtækja. Reglur sem vinna gegn einokun og hringamyndun, sem vinna gegn samþjöppun efnahagslegs valds og sem setja seljendum vöru og þjónustu leikreglur um samskipti við neytendur, vernda hagsmuni hvers einasta manns í landinu og bæta lífskjör hans á raunhæfan hátt. Vaxandi skilningur er á því hér á landi sem annars staðar í Evrópu að virk samkeppni er ákaflega mikilvæg til þess að stuðla að hagkvæmri nýtingu framleiðsluþátta og að efnahagslegum framförum. Eins og fram hefur komið í máli mínu hefur samkeppni hér á landi aukist í ýmsum greinum á síðustu árum en þó vantar enn mikið á að hún sé alls staðar fullnægjandi. Með frv. er að því stefnt að efla virka samkeppni enn frekar á þeim sviðum þar sem hún getur best tryggt hag neytenda, atvinnulífsins og þjóðfélagsins í heild. Það er gert með því að skerpa þær samkeppnisreglur sem nú eru í gildi, auka gagnsæi markaðarins og draga úr opinberum samkeppnishömlum. Með frv. er þó aðeins hægt að stuðla að síðasttalda atriðinu með óbeinum hætti þar sem opinberar samkeppnishömlur, t.d. innflutningsbönn á nokkrum vörutegundum, tæknilegar viðskiptahindranir, verðlagning búvöru, verðlagning lyfja, vátrygging og nokkur fleiri atriði eru enn bundin í öðrum lögum sem þyrfti þá að endurskoða sérstaklega. Ég á þá von á því að skilningur á nauðsyn virkrar samkeppni muni einnig ná til þessara sviða og að sá skilningur muni aukast. Reyndar er í frv. gert ráð fyrir því að samkeppnisyfirvöld geti komið á framfæri ábendingum við stjórnvöld um ákvæði laga og stjórnvaldsfyrirmæla sem stríða gegn markmiðum þessara laga og snertir það að sjálfsögðu þau málasvið sem ég hef lítillega nefnt sem annars eru ekki snortin af því frv. sem hér er rætt. Virðulegi forseti. Með þessum inngangi mun ég nú fara yfir nokkur helstu ákvæði frv. og helstu breytingar sem það felur í sér miðað við gildandi löggjöf. Þar ber kannski fyrst að nefna að andi laganna, meginstefna þeirra, breytist. Í gildandi lögum hafa bein verðlagsafskipti setið í fyrirrúmi en samkvæmt frv. munu þau heyra til undantekninga. Þess í stað er megináherslan í frv. á það lögð að ná höfuðmarkmiði laganna um hagkvæmustu nýtingu framleiðsluþáttanna með eflingu virkrar samkeppni. Í samræmi við þetta er m.a. lagt til að nafni Verðlagsstofnunar verði breytt í samkeppnisstofnun og að samkeppnisráð taki við af verðlagsráði. Lögin taka til viðskipta hér á landi en ekki til samninga, skilmála og athafna sem ætlað er að hafa áhrif utan Íslands. Verði samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði fullgiltur hér á landi fylgja honum kvaðir um lögfestingu samkeppnisreglna sem eiga að gilda í viðskiptum milli ríkja á markaðssvæðinu. Íslensk samkeppnisyfirvöld mundu með því fá möguleika til þess að hafa afskipti af ýmsum atriðum og viðskiptum er varða innflutning til Íslands, t.d. að samningum milli fyrirtækja á Evrópska markaðssvæðinu sem ætla væri að hafa áhrif hér á landi. En það er vitað um ýmiss konar fyrirkomulag sem hefur valdið hækkun á innflutningsverði á Íslandi, t.d. að dönsk fyrirtæki hafi frá fornu fari haft einkaumboð fyrir innflutning frá þriðja ríki til Íslands og þiggi fyrir það umboðslaun sérstaklega. En með aðild að Evrópska efnahagssvæðinu gæfist íslenskum samkeppnisyfirvöldum færi á að hafa afskipti af slíkum skilmálum. Í 3. gr. frv. er lagt til að ráðherra geti breytt gildissviði laga þessara í samræmi við alþjóðlegar skuldbindingar sem Ísland tekst á hendur. Eru þá samningaviðræðurnar um Evrópska efnahagssvæðið hafðar í huga en einnig gætu væntanlegar skuldbindingar okkar í nýju GATT-samkomulagi komið þar til álita. Þá er af sömu ástæðu lagt til að stofnunin aðstoði við framkvæmd samkeppnisreglna annarra ríkja og alþjóðastofnana í samræmi við gagnkvæmar skuldbindingar í milliríkjasamningum sem Ísland er eða gerist aðili að. Eins og ég hef þegar nefnt er gert ráð fyrir að fimm manna samkeppnisráð komi í stað níu manna verðlagsráðs og er það í samræmi við breytt hlutverk og breytt stjórntæki þeirrar stofnunar sem ætlað er að hafa daglega framkvæmd laganna á sinni könnu. Stofnunin fær ný stjórntæki til þess að veita atvinnulífinu aðhald og því þykir ekki heppilegt að hagsmunaaðilar hafi þar jafnrík áhrif og nú er raunin, enda væru fulltrúar þeirra jafnan settir í erfiða aðstöðu þegar beita ætti þeim nýju stjórntækjum sem frv. gerir ráð fyrir. Lagt er til að ráðherra skipi einn ráðsmann, Hæstiréttur tvo eins og verið hefur og hagsmunaaðilar tilnefni tvo ráðsmenn og er lagt til að þessir tveir verði tilnefndir annars vegar af Alþýðusambandi Íslands og hins vegar af Vinnuveitendasambandi Íslands og eru þá valin þau hagsmunasamtök sem hafa víðtækasta félagsaðild. Varamenn í samkeppnisráð eru skipaðir á sama hátt. Samkvæmt frv. er einnig gert ráð fyrir sérstakri fastanefnd skipaðri þremur mönnum er fjallar um auglýsingar. Með því er einfölduð sú skipan sem lögð hefur verið til í frv. um breytingu á gildandi lögum sem verið hefur til umfjöllunar á undanförnum þingum og á sá kafli frv. að leysa af hólmi það frv. sem lengi hefur verið rætt. Þá er gert ráð fyrir sérstakri þriggja manna áfrýjunarnefnd. Til hennar yrði hægt að áfrýja ákvörðunum samkeppnisráðs og samkeppnisstofnunar. Sú skipan er lögð til í því skyni að auka réttaröryggi jafnframt því sem völd samkeppnisráðs eru stórlega aukin og því m.a. fengið sektarvald og vald til þess að mæla fyrir um afturköllun á samningum um samruna fyrirtækja og því um líkum samningum. Í athugasemdum við frv. er gerð ítarlega grein fyrir þeim meginreglum sem samkeppniseftirlit er byggt á í flestum iðnvæddum ríkjum. Ég ætla ekki að endurtaka það í ræðu minni, en í gildandi lögum eru nokkrar tegundir samkeppnishamla þegar bannaðar. Samkvæmt frv. er hins vegar gert ráð fyrir að fjölga slíkum bönnum þannig að allar þær samkeppnishömlur, sem að fenginni reynslu eru ótvírætt taldar skaðlegar hagsmunum neytenda, verði bannaðar. Það felur í sér að samningar, samráð og aðrar samstilltar aðgerðir um verð, gerð tilboða eða skiptingu markaðar milli fyrirtækja verði bannaðar. Bann við markaðsskiptingu er nýmæli og einnig bann við útgáfu ýmissa starfsstétta á sameiginlegum verðtöxtum sem mikið hafa tíðkast á Íslandi. Það er einnig nýmæli að seljandi vöru getur ákveðið það verð sem endurseljandi má hæst verðleggja vöruna á. Getur síðasttalda ákvæðið einkum haft þýðingu þegar seljandi vill hasla sér völl með ódýra vöru og þarf að geta tryggt sig gegn því að endurseljendur geri honum það ókleift. Frá þessum bannákvæðum eru nokkrar undanþáguheimildir sem beita má séu þær taldar geta leitt til aukinnar samkeppni, aukinnar framleiðni og þegar sérstakar aðstæður er varða almannaheill eru til staðar. Enn fremur yrði leyfð samvinna milli aðila sem eru svo smáir að áhrif þeirra á markaðnum yrðu talin hverfandi eða að samvinna þeirra gæti leitt til þess að samkeppni á markaðnum beinlínis efldist. Þá eru leyfðir samningar og samvinna milli móðurfyrirtækis og dótturfyrirtækis sem í raun og veru eru eitt og sama fyrirtækið og svo loks samningar milli þess sem nefnt er í einkaleyfalögunum nytjaleyfishafar og nytjaleyfisnotendur, þ.e. milli þeirra sem hafa yfirráð yfir einkaleyfi og aðila sem fær rétt til þess að nýta leyfið og þá yfirleitt gegn gjaldi. Fyrir utan þau bannákvæði við samkeppnishindrunum sem tillögur eru gerðar um í frv. er einnig lagt til að heimiluð verði íhlutun í aðrar tegundir athugana sem skaðleg áhrif geta haft á samkeppni fyrirtækja. Þar er um að ræða heimildir til íhlutunar gegn misbeitingu markaðsráðandi fyrirtækja á aðstöðu sinni. Almennt er viðurkennt að fylgjast þurfi sérstaklega vel með þessari tegund samkeppnishamla en það hefur sýnt sig að vera býsna erfitt í framkvæmd og á alþjóðavettvangi hafa verið skiptar skoðanir um það með hvaða hætti það skyldi gert. Hér er lagt til að íhlutun eigi sér stað að undangengnu mati á einstökum tilfellum og er það sami háttur og hafður er á í fámennari samstarfsríkjum okkar í EFTA. Markaðsyfirráðin sem slík eru ekki bönnuð en það er matsatriði samkeppnisyfirvalda í hverju einstöku tilfelli hvort eða að hve miklu leyti um misbeitingu á markaðsyfirráðum er að ræða. Að undanförnu hafa orðið miklar umræður um samþjöppun efnahagslegs valds í okkar samfélagi og er það ekki að ástæðulausu. Í frv. er í raun og veru í fyrsta sinn tekið á því máli í löggjöf. Í nágrannaríkjum okkar tíðkast ekki að hafa afskipti af eignar- eða valdahlutföllum innan einstakra fyrirtækja nema í fáum undantekningartilfellum. Um það er fyrst og fremst fjallað í samþykktum hlutafélaga og með almennum lagaákvæðum um þak á atkvæðisrétti einstakra aðila. Slík ákvæði í löggjöf nágrannalanda okkar virðast reyndar vera á undanhaldi vegna þess að þau þykja yfirleitt ekki hafa náð tilætluðum árangri. Hins vegar er algengt að höfð séu afskipti af samruna fyrirtækja sem talinn er leiða til skertrar samkeppni og samþjöppunar efnahagslegs valds. Það er einmitt það sem gert er í frv. og ákvæðið sem þar er að finna nær bæði til samruna, de jure og de facto, hvort sem við honum er gengist af aðilunum eða ekki. Hér er um að ræða nýmæli í íslenskum lögum en lagt er til að samkeppnisráð hafi heimild til þess að banna samruna fyrirtækja eða yfirtöku fyrirtækis á öðru fyrirtæki ef það dregur verulega úr samkeppni á markaðnum. Einnig getur samkeppnisráð ógilt samruna eða yfirtöku sem þegar hefur átt sér stað. Sama á við, það er mjög mikilvægt ákvæði, ef eigendur með virk yfirráð í einu fyrirtæki freista þess að ná virkum yfirráðum í öðru fyrirtæki eða það sem ég nefni de facto yfirtöku á öðru fyrirtæki. Eftirlit með samruna eða yfirtöku með fyrirtækja er nátengt eftirliti með misbeitingu á markaðsyfirráðum. Það gengur hins vegar lengra þar sem samkeppnisyfirvöldum er gert kleift að koma í veg fyrir að þær aðstæður skapist á markaðnum að fyrirtæki nái með yfirtöku eða samruna einokunar- eða markaðsráðandi aðstöðu. Auk þess er lagt til að yfirvöldum verði veitt heimild til þess að ógilda slíkan samruna eða yfirtöku dugi ekki önnur úrræði gegn misbeitingu markaðsyfirráða til þess að tryggja nægilega virka samkeppni. Það leiðir af sjálfu sér að jafnafdrifaríkri heimild og samkeppnisyfirvöldum yrði með þessu fengin verður ekki beitt nema ríkar ástæður séu til og þau telji að virkri samkeppni sé veruleg hækka búin ef samruni eða yfirtaka fær að standa. Þá er það nýmæli í frv. að lagt er til að samkeppnisráði verði veitt heimild til þess að leggja á stjórnvaldssektir vegna brota á samkeppnisreglum. Þetta ákvæði er í samræmi við þróun mála í nágrannaríkjum okkar. Við ákvörðun stjórnvaldssektanna skal tekið tillit til skaða sem samkeppnishömlurnar eru taldar hafa valdið og til þess ávinnings sem talið er að þær hafi haft í för með sér fyrir þá sem þeim beita. Þessar sektir geta hæst numið 10% af ársveltu viðkomandi fyrirtækis og liggur í augum uppi hversu strangar sektir um er að ræða. Ákvörðunum samkeppnisráðs um ógildingu á samruna fyrirtækja og um álagningu stjórnvaldssekta má skjóta til áfrýjunarnefndar sem skipuð yrði sérfróðum mönnum. Úrskurðir áfrýjunarnefndar og ákvarðanir samkeppnisráðs eru aðfararhæfir og tengjast nýju aðfararlögunum á þann hátt að mælt er fyrir um að framkvæmd aðfarar fari samkvæmt ákvæðum XIII. kafla aðfararlaganna og að kveðja skuli gerðarþola fyrir héraðsdóm. Með þessu móti er tryggð skjót málsmeðferð fyrir héraðsdómi jafnframt því sem fyllsta réttaröryggis er gætt þótt stjórnvaldssektum sé beitt sem, eins og ég nefndi áðan, er nýjung í okkar löggjöf. Virðulegi forseti. Sá kafli í frv. sem fjallar um óréttmæta viðskiptahætti er í meginatriðum óbreyttur frá hliðstæðum kafla í gildandi lögum. Hér er um að ræða ákvæði sem í nágrannaríkjunum eru ýmist höfð í samkeppnislögum eða í sérstökum lögum um markaðsstarfsemi í viðskiptum. Bætt er inn nýju ákvæði um auglýsingar sem einkum er ætlað til verndar börnum gegn óeðlilegum áhrifum auglýsinga og ég vitna enn til þess frv. um breytingu á lögunum um ólögmæta viðskiptahætti sem ítrekað hefur verið til umræðu. Þessi ákvæði koma þar í stað þeirra ákvæða sem varða verndun barna og íslenskrar tungu í auglýsingastarfsemi. Í þessum tillögum er á hinn bóginn fellt brott ákvæði sem hingað til hefur verið í lögunum og felur í sér bann við úthlutun vinninga í verðlaunasamkeppni í tengslum við kynningu á vöru eða þjónustu. Að mínu áliti hefur ekki reynst unnt eða skynsamlegt að framfylgja núgildandi banni við slíkum viðskiptaháttum og almennur skilningur fyrir þörf á slíku banni virðist hverfandi. Í frv. er lögð áhersla á aukið gagnsæi á markaðnum með upplýsingamiðlun, enda er það grundvallarforsenda fyrir þróun virkrar samkeppni að seljendur og kaupendur vöru og þjónustu beri gott skynbragð á verð, viðskiptakjör, gæði hins selda og fleira af því tagi. Eins og áður hefur komið fram er gert ráð fyrir því að samkeppnisyfirvöld beiti verðlagsákvæðum eingöngu í undantekningartilfellum ef önnur úrræði á samkeppnissviði duga ekki. Í frv. er hins vegar almenn heimild til handa ríkisstjórninni, eins og verið hefur, til þess að setja á almenna verðstöðvun eða aðrar verðlagningarreglur án sérstakrar lagasetningar ef mjög óvenjulegar aðstæður skapast í þjóðfélaginu. Virðulegi forseti. Hér er um að ræða frv. sem á margan hátt markar tímamót í íslensku viðskiptalífi ef það verður að lögum. Ég tel að framkvæmd nýrra samkeppnislaga sem á því verði byggð mundi breyta viðhorfi almennings gagnvart hvers konar einokun í viðskiptum sem því miður er allt of víða að finna í þjóðlífinu, jafnt ólögbundna sem lögbundna. Virðulegi forseti. Ég legg mikla áherslu á að frv. fái sem fyrst afgreiðslu og legg til að því verði að lokinni 1. umr. vísað til 2. umr. og hv. efh.- og viðskn.

Virðulegi forseti. Mér fannst ástæða til að nýta rétt minn til andsvars í tilefni af ræðu hæstv. ráðherra vegna þess að á dagskránni er 18. mál, 383. mál þingsins á þskj. 625 sem er frv. til laga um breytingu á lögum um verðlag, samkeppnishömlur og óréttmæta viðskiptahætti sem flutt er af hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni og fleiri þingmönnum Alþb. Í frv. er komið inn á mjög mikilvæga þætti sem snerta samkeppniseftirlit og samkeppnishömlur, þar sem gerðar eru alvarlegar tillögur um það hvernig á málum af þessu tagi yrði haldið hér á landi. Mjög hefur skort á aðhald gegn einokunaraðilum eins og allir þekkja og ástæðulaust er að fjölyrða um í andsvarinu, ekki síst eftir að umræðan um kolkrabbann varð jafnlifandi og ljós fyrir hverju mannsbarni í landinu og menn þekkja. Það varð að samkomulagi að þessi mál yrðu rædd um svipað leyti. Þar sem hv. 4. þm. Norðurl. e. er fjarri, ræddi ég um það við hæstv. forseta að þetta mál hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar kæmi til meðferðar um leið og það mál sem nú er til umræðu á næsta fundi þingsins þegar um þessi mál verður fjallað. Ég legg mjög mikla áherslu á að þessi mál fái samhliða meðferð því ég tel það mjög mikilvægt. Einnig tel ég ástæðu til að vekja athygli á að þingmenn hafa tekið sig til og flutt frv. um breytingu á flóknum löggjafaratriðum af miklum myndarskap sem er óvenjulegt en til fyrirmyndar. Auðvitað er skylt að skoða þau mál samhliða. Ég bendi líka á að frv. hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar og fleiri alþýðubandalagsmanna var flutt og lagt fram áður en það stjfrv. kom fram sem hæstv. viðskrh. var að mæla fyrir. Ég endurtek að ég tel nauðsynlegt og að um það sé samkomulag að þessi mál verði rædd samhliða í þinginu þegar frekari umræður fara fram.

Herra forseti. Vegna andsvars hv. 9. þm. Reykv. tek ég það skýrt fram að ég tel það mjög eðlilega meðferð í þinginu að frv. Steingríms J. Sigfússonar og fleiri þingmanna um verðlag, samkeppnishömlur og óréttmæta viðskiptahætti sem er á þskj. 625 verði til meðferðar samhliða frv. til nýrra samkeppnislaga, þar sem þar er að hluta fjallað um skyld efni og tek undir það með hv. 9. þm. Reykv. að það væri æskileg meðferð mála í þinginu.

Virðulegi forseti. Það er að vonum að menn velti fyrir sér að leggja fram frv. um samkeppnishömlur og bann við hringamyndun í ljósi þeirra aðstæðna sem eru í þjóðfélaginu og hafa verið undanfarin ár, en hafa kannski hvað skýrast komið fram á síðustu missirum. Þar á ég við þau miklu tök sem Eimskipafélag Íslands hefur á íslensku þjóðfélagi, á flutningastarfsemi á sjó, á að flutningum í lofti og á landi og ég minni á að Eimskipafélag Íslands sem auk þess að vera stærsti flutningaaðili landsins með vörur til landsins og innan lands er einn af stærstu hluthöfum í stóru flutningafyrirtæki á landi milli Reykjavíkur og Akureyrar, auk þess að vera stór hluthafi í Flugleiðum sem hefur yfirburðastöðu á flugmarkaðnum, bæði innan lands og erlendis. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra hvernig frv. hans kemur til með að taka á þessu ástandi eða er því einungis ætlað að grípa inn í aðstæður sem kunna að koma til í framtíðinni er miðast við að núverandi ástand verði óbreytt í þjóðfélaginu? Er ekki nauðsynlegt að í frv. verði a.m.k. viðleitni til þess að brjóta upp þennan einokunarhring?

Virðulegi forseti. Það eru mjög mikilvæg nýmæli í IV. og V. kafla þessa frv. Annars vegar er um að tefla bann við samkeppnishömlum og hins vegar um eftirlit við þeim og með þeim. Í 18. gr. eru ákvæði þar sem samkeppnistofnun getur skyldað fyrirtæki til að tilkynna um samruna fyrirtækja eða yfirtöku á öðru fyrirtæki, um kaup á meiri hluta í öðru fyrirtæki eða yfirtöku á starfsemi annars fyrirtækis með öðrum hætti sem gera má ráð fyrir að hafi veruleg áhrif á samkeppnisaðstæður. Þarna eru líka ákvæði um það að ef eigendur með virk yfirráð í einu fyrirtæki ná virkum yfirráðum í öðru fyrirtæki þannig að hamlað geti samkeppni og brotið í bága við markmið laganna, þá má bera fram kröfu um ógildingu slíkra gerninga eigi síðar en þremur mánuðum eftir að ráðinu var kunnugt um samrunann eða yfirtökuna. Hér verður augljóslega oft um túlkunarvanda að ræða en ég tel að þessi ákvæði geti snert samkeppnisaðstæður sem þegar eru til staðar og þá gæti komið til kasta ákvæðanna sem er að finna í XI. kafla laganna um viðurlög, ekki síst ákvæðanna í 43. gr. þar sem eru heimilaðar stjórnvaldssektir á fyrirtæki eða samtök fyrirtækja sem brjóta gegn bannákvæðum um samninga eða samráð sem skaðlegir geta talist og brjóta í bág við markmið þessara laga. Ég ætla ekki, virðulegi forseti, að fara að leggja út í nákvæmum lagalegum skilningi ákvæði þessara laga eða þessa lagafrv., en ætla þó að benda á að þetta er kjarni nýmælanna í frv. og að sjálfsögðu yrði þetta mál athugað mjög vandlega í þeirri nefnd þingsins sem þetta mál fær til meðferðar, hv. efh.- og viðskn. og ég mun ásamt nefndinni leita umsagna um málið sem víðast meðan það verður til meðferðar hér í þinginu.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir svör hans. Ég get þó ekki annað en látið koma fram það sjónarmið mitt að í 18. gr. eru ákaflega veikluleg tök á þessu máli til að grípa til aðgerða gagnvart aðilum sem nú þegar fyrir gildistöku laga af þessu tagi hafa markaðsráðandi stöðu. 18. gr. fjallar í raun og veru meira um það sem kann að gerast í framtíðinni en á ekki við um ástandið eins og það er í dag þannig að ég vil ítreka það sjónarmið sem fram kom í fyrri ræðu minni og beina því til nefndarmanna þeirrar nefndar sem fær þetta mál til skoðunar að athuga frv. einmitt með hliðsjón af þessari skoðun minni að frv. taki ófullnægjandi á því að reyna að brjóta upp það ástand sem er fyrir hendi á tilteknum sviðum atvinnulífsins þar sem aðilar hafa einokunarstöðu eða yfirburða markaðsráðandi aðstöðu.

Virðulegi forseti. Ég get með engu móti á það fallist hjá hv. 5. þm. Vestf. að í 18. gr. sé linkulega tekið á samkeppnishömlum. Þvert á móti get ég fullvissað hv. þm. um það að þessi ákvæði eru harðari og strangari en yfirleitt er að finna í löggjöf nágrannalanda okkar. Hitt er svo alveg sjálfsagt mál að við athugun málsins í þinginu verði einmitt hugað að því hvort þetta dugi til þess að gera það sem gera þarf til þess að tryggja hagsmuni neytenda og til þess að tryggja sem besta nýtingu framleiðsluþáttanna í landinu sem er að sjálfsögðu markmið þessa lagafrv.

Virðulegi forseti. Ég vil aðeins láta fram koma óánægju mína með þá rofnu umræðu sem hér hefur orðið í dag í tveimur málum. Ég get vel skilið það sem að baki liggur varðandi 17. mál dagskrárinnar og geri ekki athugasemd við það. Hins vegar geri ég athugasemd við það að umræða um 10. mál skyldi verða rofin eins og gert var hér kl. 4 í dag. Það voru tveir á mælendaskrá þegar umræðunni var frestað og mér er ekki kunnugt um að það hafi verið gerðir neinir samningar um að svo skyldi staðið að málum varðandi það mál. Og almennt talað, virðulegi forseti, er afar erfitt fyrir okkur þingmenn, sem sitjum hér daginn út og daginn inn við að undirbúa mál, að þurfa að búa við það að hlaupið sé fram og aftur eftir dagskránni og maður geti ekki treyst á að farið sé nokkurn veginn eftir málaröð eins og hún er gefin út að kvöldi daginn fyrir fund.

Forseti vill upplýsa að umræður um 10. dagskrármálið verða teknar upp svo fljótt sem auðið er en mér skilst að það hafi verið samkomulag að taka lánasjóðinn fyrir núna. Því geri ég það.

Virðulegi forseti. Á dagskrá þessa fundar eru 19 mál og fundurinn hefur að ég best veit lokið við að afgreiða níu mál. Hér er hálfnuð umræða eða ekki það um frv. til laga um greiðslur úr ríkissjóði. Hafin er umræða um Lánasjóð ísl. námsmanna. Hafin er umræða um Skipaútgerð ríkisins og hér er hafin umræða um Lífeyrissjóð sjómanna. Allar þessar umræður eru í miðjum klíðum. Til 3. umr. er frv. til laga um starfsmenntun í atvinnulífinu þar sem liggur fyrir brtt. frá mér m.a. Nefndarálit liggja fyrir til afgreiðslu og hafa legið fyrir um skeið varðandi Náttúrufræðistofnun Íslands, Fríverslunarsamning EFTA við Tyrkland og auk þess er til 1. umr. stjfrv. um bann gegn viðskiptum við Suður-Afríku. Og því tel ég þetta upp hér, virðulegi forseti, að það er æskilegt fyrir okkur sem erum hérna að fá að vita hvernig ætlunin er að hafa þennan gang í gegnum dagskrána í dag. Hvernig er meiningin að fara fram og til baka í dagskránni. Ég hygg að við séum hætt að gera kröfur um að farið sé beint af augum í dagskrána með venjulegum hætti, þ.e. að á eftir 5. máli sé tekið 6. mál o.s.frv., heldur gerum við sjálfsagt ráð fyrir að það sé meira og minna hlaupið fram og til baka í þessum textum. Ég hefði viljað inna hæstv. forseta eftir því eftir hvaða tölfræði þessi dagskrá verður tekin fyrir í dag í framhaldi af þeim umræðum sem nú hafa átt sér stað og hvort frv. um greiðslur úr ríkissjóði kemur fyrir aftur síðar á þessum fundi.

Forseti verður að segja að honum er ekki kunnugt um það hvernig forgangsröðun fór fram. Það mun hafa verið gert af meginforseta og hans aðstoðarfólki. En forseti vonar að greiðslur úr ríkissjóði komi sem allra fyrst til umræðu á ný en ákveðið hefur verið að taka nú fyrir Lánasjóð ísl. námsmanna.

Virðulegi forseti. Ég vil aðeins vekja athygli á því og skýra það frekar hvers vegna ég er ekki yfir mig ánægður með það hversu lítið við þingmenn fáum að vita hvað er fram undan á næstu klukkutímum. Ég er í miðri ræðu í 12. dagskrárlið. Ég er á mælendaskrá í 10. dagskrárlið og auk þess hef ég hug á því að taka til máls í a.m.k. 14. og 16. dagskrárlið. Fyrir utan það að vakta dagskrá hér inni í þingsal og taka til máls eftir því sem efni standa til er ég að vinna að því að fara yfir frumvarp um málefni fatlaðra sem lögð er mikil áhersla á að hraða afgreiðslu á auk annarra mála í allshn. og mér er það nauðsyn og ég hygg öðrum þingmönnum sem eru undir nokkru vinnuálagi um þessar mundir að geta skipulagt tíma sinn og nýtt sinn tíma til virkrar vinnu eins og kostur er.

Virðulegur forseti. Við 1. umr. um þetta frv. um Lánasjóð ísl. námsmanna gerði ég grein fyrir afstöðu minni og Kvennalistans til þessa máls. Í meðförum hv. menntmn. hafa orðið nokkrar breytingar, að vísu ekki mjög afgerandi, frekar smávægilegar breytingar, sem eru þó í áttina en þær eru svo veigalitlar að frv. er langt frá því að vera viðunandi. Þjóðin þarfnast þess að fólk mennti sig til að mæta framtíðinni, til að geta tekist á við þau stóru mál sem við blasa nú sem og þau sem upp eiga eftir að koma í framtíðinni. Menntun og rannsóknir eru undirstaðan undir velferð þjóðarinnar. Með því að höggva að rótunum er hætta á því að tréð falli. Stefna ríkisstjórnarinnar í menntamálum, eins og hún birtist í aðgerðum hennar á sl. ári, sýnir að ekki er hugsað til langs tíma á þeim bæ. Aðrar þjóðir leggja höfuðáherslu á menntun, sérstaklega þegar þrengir að. Hér eru aðrar leiðir farnar. Sú hugmyndafræði sem að baki býr er mér illskiljanleg. Frv. um lánasjóðinn er eitt dæmi um þessa stefnu, en grunnskólinn, framhaldsskólinn og háskólarnir verða einnig fyrir barðinu á þessari stefnu ríkisstjórnarinnar og stuðningsmanna hennar. Það er athyglisvert að hæstv. menntmrh. skipaði nefnd til að endurskoða gildandi lög um Lánasjóð ísl. námsmanna en aðeins stuðningsmenn ríkisstjórnarinnar voru í þeirri nefnd. Námsmenn fengu aðeins að koma að málinu á lokastigi og þá aðeins að því er virtist til að hægt væri að segja að þeir hefðu verið með. Þeirra sjónarmið fengu auðsjáanlega engu breytt um niðurstöðu nefndarinnar. Sjónarmið fulltrúa stjórnarandstöðunnar máttu alls ekki koma fram við undirbúning málsins að mati ráðherrans að því er virtist. Annars vekur það athygli að það er að verða meginregla hjá ríkisstjórninni að aðeins stuðningsfólk ríkisstjórnarinnar er skipað í nefndir á vegum hennar. Annað er orðið undantekning. Fyrir skömmu skipaði t.d. hæstv. menntmrh. nefnd sem á að endurskoða útvarpslögin. Að því er best verður séð er ekki einn einasti sem í þeirri nefnd er utan stuðningsliðs ríkisstjórnarinnar. Það virðist ekki vera mikill áhugi á því innan ríkisstjórnarflokkanna að ná samstöðu í málum. Það er eins og þeir þoli ekki að nein önnur sjónarmið komi fram en þau sem akkúrat þeir hafa, engin önnur sjónarmið megi koma fram. Þeir þoli ekki að það sem verið er að gera sé skoðað. Þetta þykir mjög einkennileg stefna og hefði ég fremur talið að það mundi vera málinu til framdráttar að ná um það breiðri samstöðu meðal bæði stjórnar og stjórnarandstöðu. Það er hægt í mjög mörgum málum. Það hefur tekist oft hingað til og það er ekki farsælt að hafa þessa stefnu sem ríkisstjórnin virðist nú vera að gera að sinni. Að vísu veit ég um nokkrar undantekningar frá þessari reglu en þetta hefur alla vega hæstv. menntmrh. haft að meginmáli og þykir mér það miður. Fulltrúi Kvennalistans í menntmn. hefur fyrr í umræðunni gert grein fyrir sjónarmiðum okkar til einstakra greina og brtt. og ég ætla ekki að fara út í það hér í smáatriðum svo ágætlega sem hún gerði grein fyrir því. Ég vil þó leyfa mér að minnast á nokkur grundvallaratriði. Með þessu frv. er gerð sú grundvallarbreyting að vextir eru settir á námslán eins og um sé að ræða fjárfestingu í fasteign. Það er eins og menn hafi ekki áttað sig á að námslán eru framfærslulán og fyrst og fremst fjárfesting fyrir þjóðina í heild. Arðurinn af námsaðstoðinni kemur ekki fyrst og fremst námsmanninum til góða heldur þjóðinni í heild og er alveg furðulegt að bera það hér fram að þetta komi námsmönnunum fyrst og fremst til góða og þess vegna beri þjóðinni ekki að taka þátt í þessum kostnaði með eðlilegum hætti. Þessir vextir leiða til þess að endurgreiðsla lánanna verður þeim, sem lægstar hafa tekjurnar, óviðráðanleg. Fyrr í umræðunni hefur verið gerð grein fyrir því atriði, m.a. í fylgiskjölum með frv. sem við höfum fyrir framan okkur. Og frekari útreikningar, sem hafa verið framkvæmdir, sýna að málið er enn verra en kemur fram í frv., þ.e. fólk mun aldrei geta greitt til baka þau lán sem það hefur tekið ef það á að greiða þá vexti sem upp eru settir og að sjálfsögðu tengist þessu að það er búið að ákveða að setja lántökugjöld á þessi lán þannig að allt er gert til þess að reyna að gera málið erfiðara fyrir námsmenn. Samkvæmt brtt. meiri hlutans er lagt til að námsmenn eigi að byrja að greiða lánið til baka eftir tvö ár sem er auðvitað bót frá frv. Þetta getur einnig reynst erfitt, sérstaklega fyrir námsmenn sem hafa verið við nám erlendis. Það kostar mikið að flytja og koma sér upp húsnæði. Menn verða líka að gera sér grein fyrir því að hér á landi er húsnæðismarkaðurinn þannig að ekkert er auðhlaupið að því að fá leigðar íbúðir á viðráðanlegu verði þannig að fólk sé nokkuð tryggt með að halda í húsnæðið nokkurn tíma. Þannig getur það kostað nokkurt fé að koma sér upp húsnæði og ekki er víst að tvö ár dugi til að fólk sé komið á svona nokkurn veginn réttan kjöl í þeim málum. Ástandið er einnig orðið þannig á vinnumarkaðinum að fólk sem kemur úr námi hleypur ekki beint inn í störf eins og hægt var hér áður fyrr. Þannig getur fólk þurft að leita mánuðum saman að atvinnu og safnað þá enn meiri skuldum. Allt þetta hefur í för með sér verulega aukningu á greiðslubyrði sem mun hafa þau áhrif að fólk mun í vaxandi mæli veigra sér við að fara í nám vegna fjárhagsskuldbindinga sem í því felst. Mig langar, virðulegi forseti, að minnast á 6. gr. frv., ákvæðið sem fjallar um að menn fái ekki lán fyrr en tilskildum námsárangri sé náð, þ.e. að lánin séu greidd eftir á eins og það hefur verið kallað. Þetta hefur gilt um fyrsta árs nema hingað til. Að vísu hafa þeir getað fengið víxillán hjá lánasjóðnum, sem á að fella niður ef ég skil það rétt. Það hefur verið nógu erfitt fyrir þá að hafa ekki möguleika á að fá lán fyrsta missirið eða fyrsta árið eftir því hvaða námi þeir hafa verið í en nú á þetta að gilda um alla. Fulltrúar stjórnarandstöðunnar hafa bent á þetta atriði en það er eins og meiri hluti menntmn. geri sér ekki grein fyrir hve erfitt þetta ákvæði getur reynst. Auðvitað geta námsmenn reynt að fara í banka og fá lán en það mun ekki nást nema með þeim vöxtum sem eru á markaðnum og það má ætla að þeir séu 9--10% um þessar mundir. Það hefur sýnt sig að námsmenn á fyrsta ári, t.d. héðan af höfuðborgarsvæðinu, hafa getað bjargað sér með því að búa heima hjá foreldrum sínum eða ættingjum, án þess að greiða fyrir fæði og húsnæði, þangað til lán eru veitt eftir kannski hálft eða eitt ár. En það hefur reynst námsmönnum sem koma utan af landi erfitt, ef þeir þurfa að hefja nám í Reykjavík, að koma til Reykjavíkur, leigja sér húsnæði og þurfa að fá peninga til framfærslu. Það hefur reynst þeim mjög erfitt að vera við nám í Reykjavík og hefur oft orðið til þess að þeir hafa orðið að vinna verulega mikið með námi og hafa þá ekki getað ráðið við hvort tveggja, að framfleyta sér og að stunda námið eins og vera ber. Þetta verður einnig til þess að þeir hafa orðið að velja sér nám sem hægt er að stunda vinnu með en í mörgum greinum, ef t.d. háskólinn er skoðaður, er útilokað að stunda atvinnu með námi. Ég get nefnt líffræði, sem ég þekki nokkuð til, þar sem skólinn ætlast til þess að nemendur séu yfir 30 tíma í skólanum svo það er nánast útilokað að stunda vinnu með, ég tala nú ekki um ef fólk er með fjölskyldu og þarf að sinna henni einnig. Þetta þýðir að nemendur eru í raun að greiða vexti af lánum allan námstímann. Eftir fyrsta missirið fá menn lán hjá lánasjóðnum til að greiða upp bankalánið og þurfa svo að taka nýtt bankalán til framfærslunnar svo þetta heldur áfram þannig endalaust. Rökin fyrir því að taka þetta upp hafa m.a. af verið þau af hálfu menntmrh. og reyndar fleiri að menn hafi tekið lán og síðan ekki staðið sig í námi og greiði ekki til baka. Þetta eru auðvitað ekki nokkur rök. Það hlýtur að vera hægt að beita einhverjum ráðum við þá sem ekki hafa staðið sig og heimta að þeir sem hætta námi og hafa fengið lán greiði til baka. Það á auðvitað að gjaldfella lánin og láta fólk greiða þau til baka eins og mér skilst að hafi verið gert. Ég man ekki betur en sagt hafi verið frá því í útvarpinu fyrir skömmu að þessar 50 millj. kr. sem talað hefur verið um að hafi verið oflánaðar á síðasta ári hafi í raun verið verulega lægri upphæð en 50 millj. kr. og það komi nánast allt til baka aftur. Það séu aðeins um 10% sem ekki hafi verið innheimt. Ef það er rétt sem kom fram í þessari frétt, ég rek hana eftir minni, mig minnir að það hafi verið um 10% sem ekki voru innheimt, þá er ómögulegt að sjá af hverju verið er að fara fram á eða breyta þessu ákvæði sem mun koma sér svo illa fyrir námsmenn. Mann grunar að það séu skammtímasjónarmið enn þá einu sinni sem ráða ferðinni. Ef ég hef réttar upplýsingar, þá er talað um að um 900 millj. kr. muni með þessu móti ýtast yfir áramótin, þ.e. í ár muni þurfa minni fjárveitingu til lánasjóðsins vegna þess að námsmenn fái þá ekki lán í haust heldur verði þeir að taka bankalán til að byrja með. Það sé því um það að ræða að ýta 900 millj. kr. yfir áramótin og er þetta skammtímalausn sem auðvitað bitnar á engum öðrum en námsmönnum sjálfum. Ég get ómögulega séð neinn tilgang með þessu. Í útvarpsfréttum í hádeginu í dag var viðtal við formann stjórnar lánasjóðsins. Hann upplýsti að stjórnin væri í viðræðum við banka vegna lána fyrir námsmenn og jafnvel ætti að lána námsmönnum fyrir þeim vöxtum sem þeir ættu að greiða af bankalánunum. Þetta verður auðvitað til að hækka lánin og fer þá lítið fyrir þeim sparnaði sem ríkisstjórnin hyggst ná með frv. Stjórnarformaðurinn upplýsti einnig að fjöldi námsmanna vanáætlaði tekjur sínar og næði sér í vaxtalaus lán hjá lánasjóðnum. ,,Misnotkun,`` sagði stjórnarformaðurinn. Það er allt gert til að reyna að gera námsmenn að skúrkum. Ef þetta er raunverulegt vandamál er það möguleiki fyrir lánasjóðinn að hafa vexti á þeim lánum sem ofáætluð eru og draga þannig úr því að fólk misnotaði lánin ef það er rétt að um misnotkun sé að ræða eins og stjórnarformaðurinn orðaði það. Það er fráleitt að gera öllum námsmönnum það að fá ekki lán greidd fyrr en eftir á vegna slíkra mála sem auðvitað á að leysa hvert fyrir sig en vera ekki að búa til reglur sem bitna harðast á þeim sem minnst mega sín. Með þessu fellur ákvæðið út úr 7. gr. sem segir, með leyfi forseta: ,,Vextir reiknast frá námslokum.`` Það er kannski rétt að vextir af þeim lánum sem lánasjóðurinn sjálfur veitir reiknist frá námslokum en námsmenn verða að greiða verulega háar upphæðir í vexti á meðan á námstímanum stendur vegna þessa fyrirkomulags. Þess vegna er ekki rétt að láta líta svo út að þarna sé eingöngu verið að gera þeim erfitt fyrir sem eru þá, ef ég má nota orðið skúrkar eða þeir sem misnota aðstöðu sína. Það er verið að gera meiri hluta námsmanna mjög erfitt fyrir með þessu móti. Það á að taka á því sem aflaga fer með öðrum hætti en frv. gerir ráð fyrir. Það er verið að hverfa frá þeirri stefnu að hér á landi ríki jafnrétti til náms en þetta frv. gengur fyrst og fremst út á það að mínu mati. Það er mjög slæmt og mörg skref aftur í tímann. Mig langar, virðulegur forseti, í þessu sambandi að benda á eitt atriði sem fram kemur í áliti Kennaraháskóla Íslands í greinargerð sem tvær konur, Erla Kristjánsdóttir sem er kennslustjóri og Hrafnhildur Tómasdóttir sem er námsráðgjafi, hafa gert fyrir skólaráð Kennaraháskóla Íslands. Það er aðeins smáatriði sem ég vil taka þar til athugunar og benda á. Þær benda á 6. gr. frv., þar sem segir, með leyfi forseta: ,,Námslán skal ekki veitt nema námsframvinda sé með eðlilegum hætti.`` Það ákvæði fjalla þær um og svo segir: ,,Þetta þarfnast nánari skýringar og ugglaust breytingar samanber sérálit námsmanna sem fylgir með frv.`` Ég ætla ekki að fara út í það. ,,Í reglugerð KHÍ kemur fram sú regla um tímamörk náms að námi í tiltekinni skor skuli lokið innan tíma sem er 50% lengri en sá tími sem gert er ráð fyrir í námsskrá og kennsluskrá. Fjögurra ára námi til B.Ed.-gráðu má því ljúka á sex árum sem þýðir að meðaltali 10 einingar á missiri eða 75% af því sem skipulag KHÍ gerir ráð fyrir. Þessi sveigjanleiki er ákaflega mikilvægur fyrir stóran hóp kennaranema, þar á meðal ungar konur sem eignast börn. Hvergi í frv. er fjallað um undanþágur frá fullu námi vegna veikinda eða barnsburðar.`` Ég ætla ekki að lesa meira upp úr þessu, virðulegur forseti. En þarna benda þær á mjög mikilvægt atriði og Kennaraháskólinn tekur undir það sjónarmið sem þarna kom fram. Bent hefur verið á að það megi nota þau ákvæði sem fram koma í brtt. meiri hlutans, ég held það sé þar, um að taka megi tillit til félagslegra þátta. Auðvitað er það mikilvægt ákvæði en hins vegar veit enginn hvernig það á að reiknast og túlkun þess atriðis að námsframvinda sé með eðlilegum hætti skiptir auðvitað mjög miklu máli. Mér þykir ábending þessara kvenna vera mjög mikilvæg og tel að það þurfi að vera miklu ljósara hvernig á málinu eigi að taka áður en frv. verður að lögum. Það hefur enginn sem ég hef talað við heyrt sagt að ekki megi endurskoða lögin um Lánasjóð ísl. námsmanna. Námsmenn hafa m.a. komið með tillögur í því sambandi. Þær tillögur eru mjög áhugaverðar og hefði gjarnan mátt fara betur ofan í þær og athuga hvort ekki hefði mátt ná samstöðu um það mál. Samvinna milli aðila er auðvitað það sem skiptir mestu máli en ekki gerræðislegar og einhliða ákvarðanir. Ég vil enn í því sambandi lýsa óánægju minni með það að hæstv. menntmrh. skyldi ekki reyna að ná samstöðu um þetta mál meðal allra stjórnmálafloka og námsmanna í stað þess að fara þá leið sem hann hefur hér valið. Tilgangurinn með þessu frv. virðist fyrst og fremst vera sá að minnka eftirspurn eftir lánum, sama hvað það kostar, þó að það bitni á jafnrétti til náms og þó að það í raun hverfi marga tugi ára aftur í tímann. Þá aðför sem ríkisstjórnin og stuðningsmenn hennar hófu í vetur verður auðvitað að stöðva, annars mun hún hafa alvarlegar afleiðingar um langa framtíð. Ég vil taka undir það sem hefur komið fram áður hversu erfitt þetta kerfi getur verið fyrir konur. Þær eiga miklu erfiðara með að afla sér hálaunatekna svo það getur verið miklu erfiðara fyrir þær en karla, þótt þetta sé mjög erfitt fyrir alla, að fá nægilega hátt launað starf til að þær geti unnið með námi. Þess vegna mun þetta bitna fremur á konum en körlum. En ég óttast líka að við hverfum aftur til baka til þeirra ára þegar þrýstingurinn var gífurlega mikill á konur að hætta í námi og vinna fyrir körlunum og það óttast ég mjög að geti orðið raunin ef frv. verður að lögum. Það vita allir að konur í þjóðfélaginu hafa miklu lægri laun en karlar og oft hefur verið bent á það að þrátt fyrir mikla menntun kvenna hafa þær ekki aukið tekjur sínar að sama skapi og menntakarlar. Það er meiri munur á launum menntakvenna og menntakarla en verkakvenna og verkakarla. Þess vegna er hætt við því að þrýstingurinn á konur verði aukinn, þær hætti í námi og vinni fyrir körlum ef þær eru í sambúð. En hins vegar eykst það hjá konum að fleiri og fleiri velja það að fara ekki í sambúð og fleiri og fleiri sem velja það að eignast ekki börn þegar þær eru í námi og jafnvel ekki eftir það, því miður. Búið er að koma því þannig fyrir í þessu þjóðfélagi að það hefur verið þjarmað svo að fjölskyldunni að ungar konur eru farnar að hugsa sig ekki bara einu sinni um, þær hugsa sig nokkrum sinnum um og margar þeirra ákveða að eignast ekki börn vegna þess ástands sem í þjóðfélaginu ríkir. Það erum við að fjalla um núna og það er mjög alvarlegt sem hér er að gerast. Þess vegna tel ég að við eigum að vísa þessu máli aftur til ríkisstjórnarinnar, vísa málinu frá og vona að ríkisstjórnin með hæstv. menntmrh. í broddi fylkingar taki þetta mál og kanni það betur og reyni að gera sér grein fyrir því hvaða afleiðingar það muni hafa í för með sér að samþykkja frv. Ég er sannfærð um að það mun ekki spara eins mikið og hefur verið talað um af hálfu ríkisstjórnarinnar. Það er hugsanlegt að það spari um skamman tíma en til lengdar verður þetta mjög dýrt. Ef ekki tekst nú að fá það fram, þá er auðvitað sjálfsagt að samþykkja brtt. sem minni hluti menntmn. hefur lagt fram á þskj. 790. Ég ætla ekki að eyða meiri tíma í að tala um frv. þótt það hefði mátt gera miklu fleiri þætti þess að umtalsefni. En hér hafa þingkonur Kvennalistans áður gert grein fyrir afstöðu okkar og munu gera e.t.v. síðar í umræðunni svo að ég ætla ekki að hafa fleiri orð um frv. að þessu sinni.

Herra forseti. Það hefur vakið mig til umhugsunar að sá sem hefur einna mest haft sig í frammi í fjölmiðlum af hálfu stjórnarsinna í tengslum við frv. er verktaki, Gunnar Birgisson. Það hefur hneykslað hann mjög að um 50 millj. kr. hafi verið lánaðar út vegna þess að kerfið var ekki nógu fullkomið og menn hafi verið að innheimta þetta til baka. Talað er um að 40 millj. kr. séu komnar inn. Ég hélt að svona grjótkast úr glerhúsi væri kannski ekki það sem hentaði einna best. Skyldu verktakarnir þola þessa lúsarleit? Skyldi aldrei hafa verið borgað út án þess að verkið hafi verið unnið eins og til stóð hjá verktökunum? Það er ekki skrýtið þó að hæstv. menntmrh. telji að rétt sé að draga upp klútinn. Er hægt að halda því á lofti í fjölmiðlum landsins að 50 millj. kr., sem hafa verið greiddar og eru komnar inn í sjóðinn aftur, séu slíkur stórskandali í kerfinu að nú verði bara að loka sjoppunni hvað þessar leikreglur snertir? Það er eins og mig minni að Íslandsbanki hafi verið að afskrifa 1,5 milljarða á seinasta ári. Dálítið merkilegt það. Eru þeir reiðubúnir að gera grein fyrir því hvernig stóð á því? Er búið að framkvæma breytingar á kerfinu? Er Gunnar Birgisson reiðubúinn að mæta í sjónvarpi og leggja til að lánastarfsemi verði hætt þar til svona hlutir fari og kerfið sé orðið fullkomið? Þetta er önnur hliðin á þessu máli. Hér ræða menn lánasjóðinn. En úti í menntmn. í morgun ræddum við sjálfsvíg ungra karlmanna, 15--24 ára, og við erum þar þriðja efsta þjóðin í röðinni í heiminum, herra menntmrh. Á hvaða stig förum við þegar við erum búin að afgreiða frv.? Hvar stöndum við þá? Náum við fyrsta sætinu? Náum við fyrsta sætinu í sjálfsvígum með því að afgreiða þá vitleysu sem hér er verið að leggja til? Það er ekki skrýtið þótt herra forseti sé órólegur yfir því að eiga að bera ábyrgð á svona vinnubrögðum. Það nær náttúrlega ekki nokkurri átt að láta sér detta það í hug að þannig eigi að standa að málum að menn séu meðhöndlaðir eins og fyrsta árs nemar allan þann tíma sem þeir fara í gegnum skóla. Það nær ekki nokkurri átt. Það sækir á mig sú hugsun að þeir sem fluttu tillöguna um að draga úr sjálfsvígum hefðu hikað við að leggja til hugmyndir eins og þessar ef þeir gerðu sér grein fyrir því að ein af ástæðunum fyrir skipbrotum æskumanna er að menn ná ekki markmiðum sínum í námi. Það land sem situr uppi með flest sjálfsvíg barna í heiminum, Japan, stendur í dag frammi fyrir þeirri staðreynd að heimurinn er hneykslaður á þeim kröfum sem gerðar eru til barna og ungmenna og telja að þrátt fyrir hagvöxtinn sem þar er hafi menn ekki áhuga á að búa við þær aðstæður. Hér kemur nefnilega í ljós, sé tillagan um sjálfsvígin skoðuð, að margir stjórnarsinnar eru hlynntir því að það beri að draga úr þeim með fyrirbyggjandi aðgerðum. Er það ekki út og suður að auka svo streitu manna sem eru í námi að það sé ekki aðeins spurning hvort menn þurfi að sitja einu árinu lengur til að ná lokaprófi eða hvort þeir muni yfir höfuð ná lokaprófinu heldur bætist það við að kippt verði fjárhagslega undan þeim möguleikanum til að ljúka námi? Einu sinni var höfð sú regla þegar menn áttu að helga sér land --- og er ágætt leikrit til um --- að þeir áttu að labba umhverfis það en ef þeir náðu ekki að loka hringnum fengu þeir ekkert land. Mér sýnist að hæstv. menntmrh. hafi fallið í þá gryfju að ganga þannig frá þessum málum að það sé óhjákvæmilegt í framtíðinni að gera ráð fyrir því að þær breytingar, sem hér er verið að leggja til á því að meðhöndla alla eins og nema í fyrsta skipti, þýði sjálfsvíg --- hve margra veit ég ekki frekar en við reiknum ekki út slysatíðni af öryggi við eitt og annað. Hæstv. menntmrh. hefur ekki viljað láta sveigja sig af þeirri braut sem þarna var mörkuð. Kannski er hann ekki í þeirri stöðu að hann geti það. Kannski er honum einnig haldið í herkví óttans með hótun um hrókeringar, þ.e. það mun standa til að raða auðum ráðherrastólunum upp á nýtt og láta svo labba hringinn í kringum stólana tveimur fleiri en fá sæti. Þegar kemur að því að bjallan glymur, þá ryðjast þeir í stólana sem geta en tveir verða eftir og það er ekki vitað hvort núverandi ráðherrar gætu þess vegna lent fyrir utan. E.t.v. er þessi hótun um hrókeringarnar hluti af því að núv. ráðherra metur stöðuna svo að það sé eins skynsamlegt að hlýða verktakanum sem hefur gefið fyrirmælin um hvernig eigi að standa að þessum málum. Formaður þingflokks Alþfl., hv. 17. þm. Reykv., kom inn í þingið með vissum stæl og það duldist engum að það rann mengað blóð í hans æðum. Það var svolítið af uppreisnarblóði blandað saman við menntamanninn. Satt best að segja trúðum við því að þegar frá honum heyrðust yfirlýsingar á haustdögum um að ekki yrði allt að regni sem rökkvaði í lofti í þessum efnum, þá trúðum við því að fyrrverandi foringi æskumanna hefði áhuga á því að verja þeirra stöðu þótt hann hefði komist á annan stað í þjóðfélagsstiganum. En hvað gerist? Svo er eins og þessi söngfugl lækki róminn stöðugt. Það er að vísu vorhret fyrir utan gluggann núna en þó ekki svo alvarlegt að það mætti ekki heyrast einstaka tíst. En það heyrist bara ekki eitt einasta tíst lengur varðandi þessi mál. Í staðinn er komin upp ný staða. Það hefur nefnilega gerst að Alþfl. hefur orðið það á að kjósa til starfa í ákveðnu ráði miklu hugrakkari konu en gert er ráð fyrir að taki sæti á varamannabekk. Og uppreisnarforinginn sem talaði á þann veg í haust að hann vildi hafa áhrif virðist núna vera kominn í þá aðstöðu að annaðhvort verði hann að snúast gegn kvenmanni þessum, koma henni fyrir kattarnef svo völd hennar verði ekki þau sem þau eru í dag, eða hann óttast um sæti sitt sem formaður þingflokks Alþfl. Þeir eru margir sem virðast starfa í skjóli óttans þessa dagana. En það verð ég að segja að meðan jafnaðarmenn á Íslandi eiga þó tvo kvenskörunga sem segja og framkvæma stundum allt annað en forustusveitin leggur til, þá er þó vissulega enn von í þeim flokki. En aðförin er líka svo hörð að hæstv. utanrrh. ætlar að leggja frá sér starfið, hætta utanferðunum og vera heima til að verjast uppreisn í flokknum það sem eftir er af kjörtímabilinu. Það er svo að stundum mega menn bíða nokkuð lengi eftir uppskeru. Sá sem sáir getur ekki farið að skera upp strax, hann verður að bíða eftir uppskerunni, stundum til hausts, stundum lengri tíma. Það er eins með tímabil í ævi manna að þeir skila ekki arði samkvæmt útreikningum hagspekinnar. Skólastjóri sem stýrði Bændaskólanum á Hvanneyri með hvað mestum skörungsskap þeirra sem þar hafa verið, Halldór Vilhjálmsson, brýndi það mjög fyrir nemendum sínum að fóðra vel geldu kúna. Það væri grundvallaratriði ef þeir ætluðust til þess að hún mundi mjólka. Það verður að segjast eins og er að áhrifin frá þessum boðskap hafa verið nokkuð mikil í samfélaginu. Á þeim tímapunkti þegar Ísland var búið að ná því að vera komið í fjórða sæti með þjóðartekjur á mann upp úr 1980 var samþykkt frv. til laga um Lánasjóð ísl. námsmanna sem vissulega ætlaði þeim það hlutskipti að þeir gætu búið sig vel undir lífið. Þegar núv. ríkisstjórn tók við voru Íslendingar í 6.--7. sæti með þjóðartekjur á mann. Við höfum sennilega eitthvað lækkað. Það er svakalegt ástand í ár, segja þeir, svakalegt ástand. Það var sami tónninn sem glumdi árið 1991 en samt er það svo að hlutfallslegur fjöldi æskumanna miðað við heildarfjölda þjóðarinnar er alltaf að lækka. Það eru færri og færri barnsfæðingar á hverjar þúsund konur og maður hefði kannski haldið að undir þeim kringumstæðum gætum við staðið af fullri reisn að þessum málum. Við höfum vissulega gert fleira upp úr 1980. Við höfum verið að bæta kjör aldraðra þjóðfélaginu. Þar höfum við gert nokkuð stóra hluti. Ég held aftur á móti að í dag spyrji menn: Hvert stefnir þessi ríkisstjórn sem ekki trúir því að það sé vit í því að senda menn til mennta nema þeir eigi nóg af peningum sjálfir? Hvert stefnir sú ríkisstjórn sem boðar þær aðgerðir í heilbrigðismálum sem hefur orðið undrunar- og hneykslunarefni meiri hluta þjóðarinnar? Mér hefur stundum verið hugsað til þess að það er misjafnt hve lagnir menn eru að hagnýta sér það þegar þeir á yfirborðinu verða fyrir óhappi. Það verður að segjast eins og er að það var hrein snilld hvernig Hvamm-Sturla hagnýtti sér það þegar Þorbjörg í Reykholti lagði til hans hnífi og særði hann í kinnina. Hann strauk höndina um kinnina og dreifði blóðinu þannig að þeir sem sátu næstir trúðu því að þarna hefði orðið stórkostlegt slys. Hæstv. menntmrh. varð fyrir því áfalli að hent var í hann eggjum eins og allir vita. Þegar fjölmiðlar voru búnir að koma því á framfæri stóð maður eiginlega í þeirri meiningu að hann hefði eiginlega staðið í eggjaþvögunni miðri og höfuðið eitt staðið upp úr, svo stórt var málið orðið. Ég var satt best að segja hissa þegar gamall Keflavíkurgöngumaður sagði við mig að það hefði alltaf verið hætta á ferðum þegar þessar Keflavíkurgöngur voru að fara fram hjá Garðabæ. Þar áttu menn alltaf von á eggjakasti. Merkilegt er það hvað menningin getur verið lífseig. Hvort þetta tengist því að það hefur eitthvað slaknað á þessum göngum og menn hafi ekki fengið útrás fyrir þessa árásarhvöt af þeirri ástæðu að vopnin snerust, menn sneru sér því að menntmrh., það veit ég ekki. En vissulega var þetta vel hagnýtt. Það var brýnt og barið á því að kennarar landsins stæðu sig ekki. Þar væri innrætingin ekki í lagi. Afleiðingin væri þessi. Það er nú svo. Auðvitað er það alvarlegt mál að veita námslán til að auka dvöl manna í skólum ef árangurinn er ekki meiri en svo að það megi búast við svona ófögnuði. Nú er það svo að ég gæti að sjálfsögðu tekið mig til og lesið hér upp eitt og annað varðandi þessi fræði fram og til baka. Það er búið að moka í okkur gögnum. Hins vegar er mér það ágætlega ljóst að menn eru svo rökheldir í þessum efnum að það væri alveg sama hvað sagt væri. Það mundi engu breyta með afstöðu stjórnarsinna í þessu máli. Þeir hafa tekið þá ákvörðun, þessu skal verða breytt á þennan veg. En spurningin er þessi: Ef þeim er alvara með að draga úr sjálfsvígunum hljóta þeir að verða að skoða það umhverfi í heild sem æskufólk býr við og spyrja sjálfa sig hvers vegna það gerist undir stjórnartíð hæstv. forsrh., Davíðs Oddssonar, að enn skuli það vera staðreynd að sjálfsvígin séu svo alvarlegt vandamál að við erum hvað þetta snertir þriðju hæstu í heimi og það séu karlmenn 15--24 ára sem séu í hæsta áhættuflokknum. Það dugar ekki sem rök á mig að kvenfólkið sé orðið svo harðbrjósta að þeir búi allir við slíka ástarsorg að þess vegna hafi þeir ákveðið að yfirgefa þennan heim. Það hlýtur að vera heildarmyndin af því sem blasir við sem kemur þeim út í þetta vonleysisástand. Þess vegna verð ég að segja eins og er að þó að hér sé verið að ráðskast með þessa hluti fram og til baka og tala um vexti, sem vissulega koma þó ekki til framkvæmda fyrr en löngu seinna, þá hlýtur stærsta málið að vera: Erum við búnir að útbúa þá veröld öryggisleysis að menn gefist upp? Það er kannski rétt að hugleiða að í heimsstyrjöldinni síðari voru fleiri sem fóru í skotgröfunum á taugum en hinir sem urðu fyrir skotum. Við höldum áfram að magna spennuna í samfélaginu. Hér er það á hreinu. Það er ekki nóg að þú fáir fallið. Það er líka búið að skrúfa fyrir það að þú hafir peninga til að rétta þig af aftur. Þetta þýðir að menn þurfa reglulega að mæta til viðtals í bankanum og kanna hvort þeir fái lán. Nú er ekki aðeins boðið upp á alla viðskiptabankana og sparisjóðina. Nú er boðið upp á Seðlabankann líka því að það á að sækja um styrki í Vísindasjóð og hann er eins og allir vita staðsettur í Seðlabankanum. Ég verð að segja eins og er að það tiltæki minnir mig þó nokkuð á sögu sem mér var sögð í gamla daga. Strákur fór til bankastjóra og vildi fá hann til að lána sér peninga. Bankastjórinn var tregur, neitaði ekki alveg en sagði svo við strák: ,,Ef þú getur sagt mér hvorum megin ég hef glerauga, þá skal ég lána þér.`` Og strákur virti hann fyrir sér um stund og sagði svo að það væri hægra megin. ,,Hvernig sérðu það?`` spurði bankastjórinn undrandi. Svarið var rétt. ,,Jú, mér sýndist votta fyrir samúð þeim megin.`` Ég held að uppskeran verði kannski sú með Vísindasjóðinn að menn átti sig á því þegar frá líður að þar er ekki verið að leggja til neitt raunhæft í bili. Það er verið að skjóta út í myrkrið. Auðvitað er hægt að endurskipuleggja alla sjóði, setja yfir þá nýja stjórn, skapa þeim möguleika, en í dag blasir ekkert við sem segir að þetta sé vitræn niðurstaða. Ég er þess vegna þeirrar skoðunar þegar ég horfi á þetta að það alvarlegasta sem hér er lagt til sé tvímælalaust það að auka taugaspennuna hjá námsmönnum eins og verið er að gera með frv. Ég veit ekki hve margir vita það en það hefur gerst að menn hafa verið fluttir beint á Klepp eftir fall í læknisfræði. Sumir hafa náttúrlega orðið ráðherrar þrátt fyrir það en það er annað mál. Ég held nefnilega að þeir stjórnarsinnar sem nú fara offari í þessum efnum og vilja ekki hlusta þurfi að átta sig á því að það er grundvallaratriði, þrátt fyrir allt, eigi námsmaður að geta einbeitt sér að þeim verkefnum sem hann er að glíma við, að hann hafi samfélagslegt öryggi. Ef hann hefur ekki það samfélagslega öryggi að hann sé nokkuð viss um að hann gefi lifað út veturinn, þá er alveg vonlaust að gera ráð fyrir því að hann hafi hugann að fullu við þau verkefni sem hann þarf að hafa hugann við. Mér er ljóst að stjórnarandstaða ræður í sjálfu sér aldrei niðurstöðu svona máls. Það er rökrétt að meiri hlutinn taki þar ákvarðanir. En það er að taka ákvarðanir byggðar á blekkingum að láta Gunnar Birgisson boða þjóðinni að það hafi orðið stórkostlegt slys tengt einhverjum 50 millj. kr. sem menn hafi fengið og séu að endurgreiða. Ef hann er reiðubúinn að beita sér fyrir þeirri lúsarleit í bankakerfinu að það verði athugað hvers vegna þetta gjaldþrotið varð og hvers vegna hitt, hvers vegna þarna tapaðist fé, ef hann er reiðubúinn á jafnréttisgrundvelli að taka þátt í þessari umræðu, þá erum við að tala um aðra hluti. Kannski er það næsta tillagan að við fáum frv. um að bankaleyndin verði afnumin og þessi mál lögð á borðið. Hann hefur ekki hlíft námsmönnum við því að gera grein fyrir því sem þar hefur farið niður. Það eru miklu stærri hlutir að gerast í veröldinni í kringum okkur en við í dagsins önn hugleiðum. Bruninn sem varð í Bandaríkjunum út af dómi sem þar var kveðinn upp hefur kostað fleiri mannslíf og hann á eftir að kosta margfalt fleiri mannslíf í Bandaríkjunum. E.t.v. á hann eftir að kosta það að núverandi forseti Bandaríkjanna bíði ósigur í kosningunum. Ég segi ekki að eldarnir hafi verið eins sem léku um Parísarborg þegar námsmannauppreisnin varð þar og París breyttist hér um bil í götuvígi. Þá stjórnuðu sjálfstæðismenn og alþýðuflokksmenn þessu landi eins og nú. Hvað gerðu þeirra foringjar þá? Þeir gerðu sér grein fyrir því að þessir eldar mundu brenna hér á landi líka nema þeir kæmu til móts við æskufólkið. Í staðinn fyrir að Íslendingar þyrftu að búa við slíkt ástand sem varð í Evrópu var farið út í ýmsar aðgerðir til að bæta stöðu stúdenta við Háskóla Íslands. Það voru gæfuspor að menn skyldu taka þannig á málum. Ég verð þess vegna að segja það eins og er að ég trúi því ekki að þegar menn standa hér upp frá störfum í vor og fara heim verði þeir sáttir við sjálfa sig fyrir að hafa orðið til þess að auka svo mjög á spennuna í lífi æskufólks að það geti orðið til þess að sjálfsvígum fjölgi, meiri sókn verði í eiturlyf og afleiðingarnar verði á þann veg að við sitjum uppi með verra þjóðfélag en ella. Það er fyrst og fremst ákvæðið um að menn skuli alltaf vera meðhöndlaðir eins og nýnemar sem er hættulegt í þessu sambandi. Ég hygg að það hljóti að koma að því að menn spyrji sig alvarlega þeirrar spurningar: Er ekki tímabært að Vesturlönd reyni á einhvern hátt að minnka spennuna í sínum samfélögum? Er það tilfellið að þau þjóðfélög sem hafa komist hjá jafngífurlegri spennu og við byggjum upp séu kannski á ýmsa vegu mun manneskjulegri en það sem við búum við? Ég átti þess kost einu sinni að dvelja stuttan tíma í New York. Sú borg er að því leyti merkilegri en allar aðrar borgir að þar úir og grúir af alls konar þjóðarbrotum. Ef maður fer þar um getur maður séð mjög margt í sjónhendingu í menningu hinna ýmsu svæða. Þar er ítalska hverfið, stórhættulegt í orðsins fyllstu merkingu. En þar er líka kínverska hverfið og það var eina hverfið þar sem menn sáu börn að leik og raunverulega eina hverfið þar sem ég skynjaði það að fólkið var í mjög góðu jafnvægi. Minni hlutinn hefur gert að tillögu sinni að gera ráð fyrir því að frv. verði aftur vísað til ríkisstjórnarinnar og að menn fari í að vinna það upp á nýtt að nokkru leyti, fari yfir málið á nýjan leik. Við 1. umr. um þetta mál vakti ég athygli á því að ég tel að þeir íslenskir námsmenn sem eiga eftir að starfa hér á landi að loknu námi, greiði íslensku samfélagi sín námslán í reynd til baka með vöxtum og vaxtavöxtum. Þeir gera það í fyrsta lagi með því að greiða höfuðstólinn í gegnum sína endurgreiðslu á námslánunum. Afganginn borga þeir af sínum sköttum. Hinir sem setjast að erlendis munu að sjálfsögðu aldrei greiða íslenskri þjóð vextina af námsláninu. Önnur þjóð nýtur þeirra starfskrafta og önnur þjóð nýtur þeirra skatta þannig að þeir greiða aldrei vextina. Ég er hlynntur því frelsi að menn geti valið á milli og tekið ákvörðun um að búa erlendis. En ég spurði þá og spyr enn: Eiga Íslendingar að greiða útflutningsbætur með sínum hæfustu einstaklingum? Eiga þeir að greiða útflutningsbætur með þeim á þennan hátt? Ég hallast að því að við eigum ekki að gera það. Ég hallast að því að við eigum að hafa endurgreiðslukerfi á þann veg að þeir aðilar sem ekki koma til með að starfa hér í framtíðinni verði látnir endurgreiða með vöxtum sín lán. Mér finnst ekki eðlilegt að velferðarríkið Svíþjóð geti leikið sér að því að hafa námsstuðninginn lægri en launin hærri hjá læknunum og náð þannig frá Íslandi vel menntuðum mönnum út á það að þeir greiða þeim hærri laun en buðu þeim ekki jafnmikið þann tíma sem þeir voru við nám, mér finnst það ekki rökrétt. Ég tel að slíkir menn eigi að greiða til baka með fullum vöxtum. Aftur á móti er mér ljóst að sumir vilja hafa þetta útflutningsbótakerfi. Mér er aftur á móti annað ljóst og það er að hæstv. menntmrh. þarf strax næsta haust að svara menntastéttum Íslands og hæstv. fjmrh. þarf strax næsta haust að svara menntastéttum Íslands hvað þetta þýði í kaupkröfum hjá starfsmönnum ríkisins. Það liggur ljóst fyrir að þær stéttir sem geta sýnt fram á það að samkvæmt útreikningum eftir opinbera aðila geti þeir aldrei borgað sín námslán til baka munu að sjálfsögðu fara fram á stórkostlegar kauphækkanir. Þeim dettur að sjálfsögðu ekki annað í hug. Eru menn að biðja um þann stríðsdans? Ég held nefnilega að það sé nú svo, þótt Gunnar Birgisson sé mikilhæfur verktaki, að þá sé ekki víst að í amstri daganna hafi hann haft nægan tíma til að hugleiða allar hliðar þessa máls. Ég er ekki viss um að hann hafi haft það og mér er ekki ljóst hvers vegna stjórnarsinnarnir ná ekki þeirri yfirvegun þegar þeir skoða þetta mál að þeir átti sig á því að það verður aldrei hægt að kenna neinum mönnum úti í bæ um það hvað hér er samþykkt. Það verður aldrei hægt að kenna neinum öðrum um það en þeim sem sitja á Alþingi Íslendinga. Það er gersamlega út í hött að ætla að þvo hendur sínar og segja: ,,Hann Gunnar sagði það að svona ætti þetta að vera.`` Það gengur ekki eftir nokkur ár. Það gengur bara ekki upp. Og mér finnst það líka dálítið sérstakt, þótt ekki sé meira sagt, að nú eru barðar þær bumbur. Það hefur ekki verið annar eins trumbusláttur frá því að rokkið kom til sögunnar eins og efnahagsbumburnar eru barðar núna með þessa svakalegu efnahagslegu stórsókn, leiftursókn, sem Íslendingar eru að fara inn í, EES-svæðið. Maður sér skriðdrekana fyrir sér og allt riddaraliðið. Það verður sko hagvöxtur hér á landi á næstu árum, 5--10% trúlega. Halda menn að það sé ekki hægt að láta námsmenn njóta góðs af því. Eða trúa menn ekki á ævintýrið? Eru þeir sannfærðir um að þetta sé bara blekking, þessi bumbusláttur sem átt hefur sér stað úti í Brussel, að á vordögum eftir sigurgönguna miklu --- óvíst hvort það hefur verið virðulegra hjá Napoleon en það verður þegar Jón Baldvin, hæstv. utanrrh., kemur heim --- skuli það tilkynnt á sama tíma og hann er með samninginn í hendinni, sem hann segir að sé langmesti efnahagslegur ávinningur, einn af þremur stærstu samningum sem þessi þjóð hafi gert, þá eigi að leiða námsmenn á höggstokkinn? Hver skilur samhengið í þessum vopnaburði ef maðurinn trúir því sem hann er að tala um? Ég held að annaðhvort verði að fresta heimkomu utanrrh. fram yfir þessa aftöku eða þá með einhverjum vitrænum hætti að taka upp nýjan takt í trumbuslættinum þannig að þetta ruglist ekki saman. Það gengur ekki að hafa bæði sigurgöngumars og sorgarstef samtímis, það sér hver einasti maður. Það þýðir ekki að veifa samningi upp á það að nú séum við búnir að gera þriðja besta samning sem íslenska þjóðin hefur gert á eftir fullveldinu og á eftir því að við færðum út landhelgina og segja svo: Drengir mínir, það er slíkt svartnætti fyrir stafni að nú verðum við virkilega að þrengja að námsmönnum. Þetta gengur ekki upp. Og mér er sagt að þrátt fyrir þessa sigurgöngu búist menn við átökum á flokksþingi Alþfl. Ég skil ekki hvernig hægt er að búast við átökum þegar foringi flokksins kemur þreyttur heim frá vígvellinum eftir að hafa vakað daga og nætur og með plaggið undirritað og ætli að fara að tala yfir sínum félögum, þá búist bara fréttamennirnir við að það verði átök. Hvers lags mötun er þetta? Er einhver maðkur í mysunni?  Ég held að svo gæti farið að sumt af því alþýðuflokksfólki finnist nóg á því barið í þessu stjórnarsamstarfi þó að hæstv. menntmrh. sé ekki að skamma það opinberlega líka, að það meti stöðuna svo að það sé þess virði að takast á um stefnu Alþfl. á flokksþinginu. Alþfl. hefur átt marga hugsjónamenn og ekkert skáld betra en Þorstein Erlingsson sem orti skilmálana og kannski væri ráð að lesa skilmálana áður en menn færu á flokksþingið og átta sig á því hverjir þeir voru. En það er líka umhugsunarefni að Sjálfstfl. hefur átt skáld, afburðaskáld, skáldið sem orti um Austurstræti og talaði um hverfult að börn þín skuldir sínar greiði. Alltaf er nú sama vandamálið með æskuna. Og hvernig var með skáldið sem var norðan heiða, Davíð Stefánsson? Ekki var hann betri þegar kom að þessu með skuldirnar. Þegar hann las að afdalaklerkur hafi orðið til þess að nota kirkjuna sem eldivið --- sú kynlega vissa hjá klerki fengin að kúgildin séu til þurrðar gengin, --- kirkja fyrirfinnst engin stóð í úttektarbókinn --- þá yrkir hann drápu til að verja þessar gerðir, verja þessa sóun jarðneskra verðmæta. Og í ofanálag taldi hann að flokkur sinn ætti að vera flokkur mannúðar og mildi. Er það ekki svo þegar þetta er skoðað að í öllum flokkum blundi sú hugsun að menn en vilji bæta þetta samfélag? Ég er hræddur um það. Ég veit ekki hvort stjórnarsinnar eru að gera sjálfum sér eða komandi kynslóðum neinn greiða með því að reyna að herða sig upp í þeirri trú að það sé rétt að auka nú svo spennuna hjá námsmönnum, eins og hér er verið að leggja til, að við sitjum uppi með meiri mannlegan harmleik en við höfum áhuga á. Það er nú einu sinni svo að við höfum sett peninga í brunavarnir og erum með nokkuð gott kerfi í þeim efnum. En kannski er ástandið það sama og Steinn Steinarr sagði: ,,Þó eldur brenni með ógn og kvöl í einu hjarta við Laugaveginn.`` --- Við látum okkur það litlu skipta. Og það eru engar forsendur fyrir því að það kerfi sem notað hefur verið að eftir að menn væru einu sinni búnir að sanna það fyrir þjóðinni að þeir væru að stunda ákveðið nám, þá eigi nú að taka upp það kerfi að láta menn ganga undir þessa busavígslu á sex mánaða fresti. Það er nú svo með frumkvöðlana sem við könnumst við að þriðji ættliðurinn er ekki alltaf hátt skrifaður og ég er ekki viss um að þeir einstaklingar, sem geta átt í erfiðleikum vegna þess vopnabúnaðar sem hér er lagt til að verði notaður, verði aðeins bundnir við stjórnarandstöðuna. Ég veit að formaður míns þingflokks hefur það fyrir reglu þegar hann ávarpar hæstv. menntmrh. að taka það ávallt fram að þetta sé vænsti drengur, hann hafi ekki kynnst honum öðruvísi en sem vænsta dreng. Og auðvitað vitum við þingmennirnir það að megnið af þeim kynnum hafa verið úti í kóngsins Kaupmannahöfn. En það var einmitt í þeirri borg, kóngsins Kaupmannahöfn, sem eitt sinn var sagt að væri munurinn á Íslending og Dana ef ógæfu bæri að höndum, að annar færi heim í sína fæðingarsveit og gerðist þar drykkjumaður það sem eftir væri ævinnar en hinn kastaði sér í síkið.

Hæstv. forseti. Ýmislegt í ræðu hv. þm. Ólafs Þ. Þórðarsonar gæfi undir venjulegum kringumstæðum tilefni til svara. En með þeim hætti sem mál hans var sett fram, með þeim ósæmilega hætti vil ég segja, þá ætla ég að segja honum strax að ég ætla ekki að lúta svo lágt að svara ræðunni. Eitt vil ég þó sérstaklega nefna og það er tal hv. þm. um sjálfsvígin og óbeinir ef ekki beinir spádómar hans um að þeim muni fjölga hér á landi verði þetta frv. samþykkt, þetta tal hans hlýtur að verða honum til ævarandi vansæmdar.

Herra forseti. Það er misjafnt hvaða rökhugsun mönnum er gefin. Hér stendur hæstv. menntmrh. upp og byrjar að gefa eina yfirlýsingu: Hann kveðst ekki ætla að svara ræðu síðasta ræðumanns. Síðan fer hann í að svara ræðunni.

Nei, ég svaraði henni ekki.

Ef sannleiksástin er á öllum sviðum á sama veg og rökhyggjan í þessum efnum þá er ekki á góðu von. Og sá sem ekki tengir sjálfsvíg við það umhverfi sem við lifum í er blindur á báðum augum.

Frú forseti. Satt er það þótt það komi þessu máli sem hér er á dagskrá kannski ekki mikið við að mér er hæstv. menntmrh. einstaklega geðþekkur og átti ég við hann góð samskipti í Kaupmannahöfn, en við höfum nú setið saman á Alþingi síðan 1974 og þar af leiðir að með okkur hafa alla tíð verið góð kynni og þess vegna tekur mig það töluvert sárt þegar ég þarf að gagnrýna störf hans. Yfirleitt hef ég ekki þurft að gera það meðan við vorum kollegar sem formenn þingflokka okkar nema þá lítillega en eftir að hann varð menntmrh. hefur það stundum komið fyrir að mér hefur fundist að slægi út í fyrir vini mínum. Mig rak í rogastans þegar ég sá þetta frv. sem ríkisstjórnin eða hæstv. menntmrh. fyrir hönd ríkisstjórnarinnar lagði fram snemma á þessum vetri. Ekki það að ég sé ekki ýmsu vanur frá þessari ríkisstjórn. Ekki það að ég viti ekki að hún á sitthvað til. Ekki það að ég vissi að hún var ekkert sérstakur vinur námsmanna á Íslandi. En þetta frv. gengur miklu lengra í að klekkja á námsmönnum en mig óraði fyrir og miklu skemmra í því að tryggja framtíð Lánasjóðs ísl. námsmanna en ég hélt að væri meiningin. Auðvitað er vandi hjá Lánasjóði ísl. námsmanna en þetta frv. og það skipulag sem þar er lagt til lagar það ekki. Þetta frv. leggur hins vegar afar þungar byrðar á íslenska námsmenn. Lögin um Lánasjóð ísl. námsmanna frá 1982 eru góð lög. Þau voru sett að frumkvæði þáv. menntmrh. Ingvars Gíslasonar. Þau voru sett í fullu samráði við námsmenn og þau voru endurbót á merkilegri löggjöf sem sett var í menntamálaráðherratíð Vilhjálms Hjálmarssonar 1976. Framsfl. bar verulega ábyrgð á báðum þessum lagasetningum og Framsfl. hefur alla tíð verið annt um Lánasjóð ísl. námsmanna. Það hefur að vísu öðru hverju verið gerð aðför að lánasjóðnum á undanförnum árum. Sú alvarlegasta var í menntamálaráðherratíð Sverris Hermannssonar. Þá vorum við að vísu í ríkisstjórn og tókst með nokkru harðfylgi að hrinda aðförinni að lögunum sjálfum þannig að ekki var hróflað við þeim. Hins vegar greip því miður sá ágæti drengur Sverrir Hermannsson, sem þá var menntmrh. og er nú bankastjóri, til hefndaraðgerða með því að beita reglugerðarvaldi sínu nokkuð ótæpilega. Því miður hefur Framsfl. ekki ráðið menntmrn. nema tvö kjörtímabil, þ.e. 1974--1978 og 1980--1983. Á báðum þessum kjörtímabilum voru gerðar endurbætur á lögunum um lánasjóðinn og á því sést að Framsfl. lætur sér annt um lánasjóðinn og það er kannski ástæða til þess að rifja upp hvers vegna. Það er vegna þess að Framsfl. vill jafnrétti til náms án tillits til efnahags aðstandenda námsmanna og Framsfl. vill sem jafnasta lífsaðstöðu þegnanna hvar sem þeir búa í landinu. Vegna tilvistar Lánasjóðs ísl. námsmanna á fjöldi Íslendinga sjóðnum að þakka að þeir gátu stundað nám og lokið námi þjóðfélaginu til farsældar. Þetta á ekki hvað síst við þá sem búsettir eru utan höfuðborgarsvæðisins því þeir þurfa jafnvel enn þá meira á að halda aðstöðu til náms heldur en þeir sem geta sótt nám heiman að frá sér. Íslendingar þurfa á menntuðu fólki að halda og framfarir í þjóðfélaginu byggjast öðru fremur á dugnaði og hæfni þegnanna. Hæfir og duglegir þegnar þurfa ekki endilega langa skólagöngu en menntun eykur að öðru jöfnu hæfni og það þarf verulegan dugnað til þess að ljúka flestu háskólanámi. Undirstaða framfara í tækni og vísindum er að aðgangur sé að menntun og þekkingu. Þetta á ekki einungis við um þá þekkingu sem aflað er á háskólastigi. Víðtæk og almenn þekking og fjölbreytt undirstöðumenntun er algert skilyrði fyrir því að fagþekking fái notið sín. Fátt er einu þjóðfélagi hættulegra en fagidjótar, þ.e. menn sem vita mikið um sitt fagsvið og lítið um annað. Það er heppilegt að menn hafi nasasjón af sem flestu og hennar sé aflað með námi jafnhliða starfi í atvinnulífinu. Þess vegna verðum við að leggja sérstaka rækt við undirbúning háskólanáms. Ég vara við þeirri hugsun að stytta undirbúning háskólanámsins eða slaka á kröfum. Fremur þyrfti að auka þær á mörgum sviðum. Það er einnig mjög mikilvægt að námsmenn öðlist reynslu af vinnu á námstíma og kynnist atvinnuvegum þjóðarinnar. Lögin frá 1982 um lánasjóðinn hafa reynst vel og þau voru góð. Þrátt fyrir þessi lög er lánasjóðurinn í vanda en það er rétt að líta á hvernig þessi vandi er orðinn til. Hann er nefnilega ekki orðinn til fyrst og fremst vegna námsmanna. Þeir bjuggu ekki til þennan vanda og þeir eru ekki ábyrgir fyrir honum. Við höfum á undanförnum árum eða áratug frá ríkisins hendi ekki uppfyllt þörf lánasjóðsins fyrir ríkisframlag. Lánasjóðurinn hefur vegna ónógs ríkisframlags orðið að taka lán á of háum vöxtum. Hið brjálaða vaxtakerfi í þjóðfélaginu á sinn þátt í nútíðarvanda lánasjóðsins. Kannski er rétt að íhuga augnablik hvað réttlæti það að ríkið fjárfesti í menntun þegnanna. Hvað er það sem réttlætir há ríkisframlög til lánasjóðsins? Að minni hyggju eru það störf þeirra sem nema fyrir atbeina lánasjóðsins í þágu þjóðfélagsins. Það er réttlæting á ríkisframlögum. Fjárfesting í menntun þeirra er góð fjárfesting. Það gildir öðru máli um þá sem setjast að erlendis að námi loknu. Fjárfesting í námi þeirra skilar sér ekki til þjóðfélagsins. Mér finnst vel koma til greina að gjaldfella námslán þeirra með öðrum hætti en þeirra sem verja starfskröfum sínum og menntun í þágu hins íslenska þjóðfélags. Mig langar að fara nokkrum orðum um það hver vandi lánasjóðsins sé. Segja má að heildarvandinn sé þríþættur. Í fyrsta lagi hafa þau lán sem veitt voru úr sjóðnum fyrir 1976 ekki skilað sér nema að litlu leyti til sjóðsins. Þau voru óverðtryggð og brunnu upp í verðbólgueldi þess tíma. Í öðru lagi hafa ríkisstjórnir undangenginna ára ekki staðið við skuldbindingar sínar gagnvart sjóðnum og sjóðurinn hefur í æ ríkari mæli verið fjármagnaður með lánum sem hafa verið tekin á of háum raunvöxtum. Þessi lán hafa verið notuð til þess að lána námsmönnum verðtryggt --- og ég undirstrika verðtryggt --- en raunvaxtalaust. Þarna hefur vaxtamunur hlaðist upp sem á sífellt stærri hlut í fjárþörf sjóðsins. Þessi sífellt stærri hluti af fjárþörf sjóðsins fer svo í að greiða afborganir og vexti af hinum dýru lánum. Í þriðja lagi er staðreynd að námslán skila sér 85--90% til baka í sjóðinn, verðtryggð að fullu. Þarna eru á ferðinni afföll upp á 10--15% og þó ekki sé um stóran hlut að ræða er engu að síður vandi á ferð og þann vanda eru námsmenn tilbúnir að taka á sig. Það er þessi tiltekni hluti af vanda lánasjóðsins, 10--15% af heildarvandanum, sem með réttu er hægt að ætlast til að námsmenn taki þátt í að leysa. Það er ekki sanngjarnt að ætla námsmönnum framtíðarinnar einum að borga uppsafnaðan vanda fortíðarinnar. Auðvitað er hluti vandans sá hve miklu fleiri njóta aðstoðar nú en áður, en það tengist því að sífellt fleiri leita sér menntunar og þá þróun verður í sjálfu sér að telja gleðilega. Ég ætla ekki að skorast undan því að eiga hluta af ábyrgð á því að ríkisframlag á undanförnum áratug hefur verið ófullnægjandi. Flokkur minn hefur borið sína ábyrgð á lokaniðurstöðum fjárlaga frá 1972--1991. Við framsóknarmenn höfum því tekið vissan þátt í að búa til vanda LÍN og sjóðurinn hefur stundum verið olnbogabarn. En í allri hógværð verð ég þó að geta þess að við höfum aldrei ráðið einir. Við síðustu stjórnarskipti misstum við framsóknarmenn þá aðstöðu sem við höfum haft til þess að verja hagsmuni námsmanna. Til valda kom ríkisstjórn sem óhjákvæmilegt er að telja andvíga námsmönnum. Þetta er ríkisstjórn sem hefur það að markmiði að safna fjármunum þjóðarbúsins á hendur hinna betur megandi og láta einkum þá sem minna mega sín bera byrðarnar. Ég nefni sjúka, aldraða, barnafólk og námsmenn. Ég ætla ekki hér og nú að fjölyrða um þær breytingar sem ríkisstjórnin er að gera á þjóðfélaginu, grundvallarbreytingar á flestum þáttum þjóðlífsins. Ríkisstjórnin er að endurskapa þjóðfélagið til hagsbóta fyrir hina ríku, kollvarpa velferðarþjóðfélaginu þar sem þegnarnir hafa búið við félagslegt öryggi og jafnrétti til menntunar og menningarlífs. Hún stendur í því að færa eignir almennings til kolkrabbans og vill þagga niður í þeim sem ekki taka málstað núverandi valdhafa. Þeir eru búnir að drepa Þjóðviljann. Tíminn er hætt kominn þó að hann andi nú enn þá. Og verið er að boða það að afhenda kolkrabbanum, eða öngum hans, ríkisfjölmiðlana. Kannski hugsa þessir herrar sér að áður en kjörtímabilinu lýkur hafi stuðningsmenn Sjálfstfl. einir óskoruð yfirráð yfir allri fjölmiðlun í landinu. Þá verði sjálfstæðismenn einir um alla upplýsingadreifingu og að þá komum við til með að búa við ámóta frjálsa og óháða fjölmiðla og Morgunblaðið og DV eða fréttastofu Stöðvar 2. Það var hryggilegt þegar hæstv. menntmrh., vinur minn, réðst á fréttastofu Ríkisútvarpsins hvað eftir annað í vetur. Ég er nú ekkert að tala um hv. þm. Árna Johnsen, fréttastofan stendur að sjálfsögðu jafnrétt eftir því hvað hann kvakar. En hæstv. menntmrh. hefur afl sem hann getur beitt Ríkisútvarpinu til miska. Fyrir nokkrum dægrum skipað hann nefnd til þess að endurskoða lögin um Ríkisútvarpið. Guð má vita hvað kemur út úr því nefndarstarfi. Ég kvíði því að sjá það nál. Ég kvíði þeim breytingum sem sú nefnd kann að fitja upp á. Þar er nú ekki aldeilis verið að hugsa um pólitíska breidd. Nei, það er gengið tryggilega frá því að Sjálfstfl. hafi tögl og hagldir í þeirri nefnd. Í henni sitja hinir mætustu menn sem ég hef ekki neitt á móti en hæstv. menntmrh. passaði það að sjónarmið Sjálfstfl. koma til með að ráða fyrst og síðast. Ég var að tala um fréttastofu Ríkisútvarpsins. Ég minnist ótal dæma þar sem mér hefur þótt fréttastofan veita sjónarmiðum Sjálfstfl. óþarflega mikla athygli. Þó hún hafi í mörgum tilfellum, að mínu mati, sniðgengið sjónarmið okkar framsóknarmanna held ég að ekki sé með haldbærum rökum hægt að saka fréttastofu Ríkisútvarpsins um viðvarandi hlutdrægni í fréttaflutningi. En með flokkslegri einokun á allri fjölmiðlun í landinu kann að vera að núv. ríkisstjórn vonist eftir að kolkrabbinn launi henni góða þjónustu á kjörtímabilinu og leggi henni það fé sem dugi til að vinna næstu kosningar. Þrátt fyrir það sem þeir hafa nú þegar gert á því eina ári sem liðið er frá því að þeir tóku við völdum og formenn Sjálfstfl. og Alþfl. gerðu ,,kúppið`` úti í Viðey, hvað þá það sem þeir eiga eftir að gera ef sú ógæfa skyldi henda að þeim lánaðist að sitja út allt kjörtímabilið. En á dagskrá er sá þáttur aðfararinnar sem snýr að námsmönnum. Það er búið að skera niður á grunnskólastigi. Búið er að krenkja háskólann, leggja skólagjöld á skítblanka nemendur og ganga svo frá að forráðamenn háskólans eru að hóta því að innrita jafnvel ekki nýnema næsta haust og hindra með því eðlilega námsframvindu þess hluta heils árgangs sem hyggur á háskólanám. Þeir yrðu þá að fara út á yfirfullan vinnumarkað og þá ykist enn hið þungbæra atvinnuleysi sem ríkisstjórnin er búin að skapa í landinu með aðgerðum sínum. Í frv. því sem til umræðu er hafa sjónarmið námsmanna náttúrlega verið hundsuð. Aðgengið að sjóðnum er þrengt. Teknir eru upp vextir á námslán. Lánstíminn er styttur, endurgreiðslur hertar og kostur námsmanna þrengdur á flestum sviðum. Ég skil frv. svo, ég vona að ég verði leiðréttur ef það er misskilningur, að með sameiningu skuldabréfa við námslok skuli öll lánin hlíta þeim kjörum sem verða í gildi þegar síðasta skuldabréfið er gefið út. Ef ég les rétt út úr frv. er verið að svíkjast aftan að því fólki sem nú er í námi og ógilda skuldabréfin og þau kjör sem á þeim voru þegar lánin voru tekin í góðri trú. Ég vona sannarlega að ég hafi rangt fyrir mér í þessu efni og að skuldabréfin verði látin standa með sömu kjörum og þegar þau voru tekin, allt annað er ósanngjarnt og ófært. Í frv. er lagt til að lánin taki vexti. Nú er vaxtaprósentan að vísu sett að hámarki 3%, en ég sé fram á að það er bara byrjunin. Auðvitað verða vextirnir hækkaðir fljótlega upp í það sem er á hinum almenna lánamarkaði, ef farið er inn á þessa vaxtabraut á annað borð. Það er ekki mikil aðgerð að hækka vexti á lánunum, jafnvel þó að í lögum standi ,,að hámarki``. Annað eins hefur ríkisstjórnin látið sig hafa. Ég minni á umræðu sem var hér í gær um Bókaútgáfu Menningarsjóð og menntamálaráð, þar sem menntmrh. vitnar til einhverrar verkáætlunar og ætlar að binda sig í heimild við 6. gr. fjárlaga og heldur að hún taki af lögin í landinu. Það væri alveg eins hægt að leggja menntmrn. niður með einni setningu í 6. gr. fjárlaga eins og að leggja Menningarsjóð niður. Formúlan sem sjálfstæðismenn hafa komið sér saman um fyrir endurgreiðslunni er óréttlát. Þeir sem fara í tekjurýr störf sitja uppi með allt of þunga byrði við lok námstíma. Pínulítið hefur verið klórað í þetta í nefndinni en allt of lítið. Frv. er þar að auki, það er kannski einn megingallinn, alveg galopið því í mörgum greinum veitir það ráðherra eða stjórn sjóðsins takmarkalitlar og allt of víðtækar heimildir til þess að herða að námsmönnum, t.d. með því að herða kröfu um námsframvindu. Þetta skapar auðvitað öryggisleysi fyrir námsmenn sem er alveg óþolandi. Einn stór galli er sá að veita lánin einungis eftir á. Námsmenn verða að bera vaxtabyrði af framfærslu allan námsmtímann, ekki bara vexti af námslánunum heldur verða þeir að búa við víxilvexti á allri framfærslu eða mestallri, allan námstímann. Í ræðu síðasta ræðumanns kom fram samanburður á verktakastarfsemi og námi. Formaður stjórnar lánasjóðsins þekkir verktakabransann sjálfsagt býsna vel og mér þykir ekki óeðlilegt að þar væri nokkurt jafnræði. Stórerfiðleikar eru fyrirsjáanlegir hjá námsmönnum með því að lánin verði einungis veitt eftir á. Eðlilegt er að lán séu ekki veitt fyrr en námsmenn hafa komist yfir þröskuld og sýnt eðlilega námsframvindu. Það er algjör óþarfi og öllum til bölvunar að vera að breyta því skipulagi sem gefist hefur vel, þ.e. þegar námsmenn eru búnir að sanna sig og ljóst að þeir eru í alvörunámi, þá finnst mér að þeir eigi að eiga rétt á aðgengi að lánasjóðnum, ekki bara eftir að þeir hafa lokið ákveðnum námsákvæðum. Að vísu vinnur ríkisstjórnin kannski eitthvað á þessu. Það er kannski tvennt sem hún vinnur á þessu. Hún kemur til með að hvekkja hóp manna frá námi með því að búa þeim slík kjör. Það getur vel verið að ríkisstjórnin telji það eftirsóknarvert í sjálfu sér. Hitt ætla ég þó að vona að hafi verið það sem vakir fyrir ríkisstjórninni, þ.e. skammtímalausnin. Með þessu skapast tómarúm í fjárgreiðslum úr sjóðnum, þ.e. greiðslur úr lánasjóðnum frestast. Þægilegra verður að koma saman einum fjárlögum en bara einum. Þetta er hliðstætt því sem var á skattleysisárinu --- var það ekki í hittiðfyrra? Lánasjóðurinn kemst af með lægri upphæð við gerð næstu fjárlaga, vegna þess að framfærslan færist yfir á víxlana, en bara í eitt skipti og síðan ekki söguna meir. Fjárhagur lánasjóðsins er ekkert tryggður með frv., síður en svo. Eftirfarandi er haft eftir Sesari: Hygginn fjármaður rýr sauði sína en flær þá ekki. Ríkisstjórnin fer ekki svona að. Hún ætlar ekki bara að rýja námsmenn, hún ætlar að flá þá líka. Hún gengur svo hart að námsmönnum að gjaldþoli þeirra verður ofboðið. Þeir sem nema eftir þessu kerfi verða væntanlega ekki góðir gjaldþegnar sumir hverjir. Þar fyrir utan hrúgast lánin náttúrlega upp og ég hygg að innheimtan verði torveld af framliðnum því að margir námsmenn munu hverfa af heimi áður en þeir hafa greitt upp skuldir sínar við lánasjóðinn. Frv. sparar nefnilega ekki lánasjóðnum og ríkisframlagið minnkar ekki til frambúðar. Það er í eitt einasta skipti sem þörfin fyrir ríkisframlag minnkar. Kannski væri ástæða til þess að fara nokkrum orðum um hina hrokafullu framkomu forráðamanna sjóðsins og ríkisstjórnarinnar við námsmenn. Seinast í hádegisútvarpinu í dag var verktakinn í Kópavogi, formaður stjórnar lánasjóðsins, að tala um námsmenn sem glæpamenn og stórsvindlara því að hann hafði rekið sig á að einhverjir þeirra hefðu vantalið tekjur sínar, kannski ekki vantalið heldur vanáætlað vegna þess að framtal tekna eða áætlun um tekjur er a.m.k. í allmörgum tilfellum gerð áður en framtal liggur fyrir og áður en námsmenn eru búnir að fá haldbært yfirlit yfir tekjur liðins árs. Nú er ég ekki að mæla því bót að menn séu að oftaka úr sjóðnum eða vanáætla tekjur sínar, en ég vil ekki flokka það með stórglæpum eins og mér fannst formaður stjórnar lánasjóðsins gera, verktakinn í Kópavogi. Það ætti að vera einfalt að leiðrétta þetta við næstu lán sem hlutaðeigendur fá úr sjóðnum. Það er einfalt að skerða lán hjá þeim sem hafa fengið ofgreitt úr sjóðnum og vil leyfa mér að halda því fram að í flestum tilfellum sé það óviljaverk, ekki ásetningssynd. Það er í öðru lagi hægt að útbúa skuldabréf hjá þeim sem eru að ljúka námi og fá ekki oftar greiðslur úr sjóðnum. Það er hægt að vaxtafæra það sem ofgreitt hefur verið en það þarf ekki að meðhöndla þessa menn eins og glæpamenn. Ég held að betur hefði farið ef hæstv. menntmrh. hefði gefið sér tíma til að tala við námsmenn áður en hann lagði upp í þessa för en ekki hundsað þá því að mínum dómi hafa námsmenn sýnt rökfestu og sanngirni í málflutningi sínum. Allir þeir námsmenn sem ég hef heyrt í eru mjög andvígir frv., ekkert síður þeir sem glæptust til að kjósa Sjálfstfl. eða Alþfl. í síðustu kosningum. Mótmælum, undirskriftalistum, rignir yfir mann þar sem námsmenn eru skelfingu lostnir að biðja sér ténaðar, biðja okkur að reyna að passa sig og hagsmuni sína fyrir þeim stjórnvöldum sem slysuðust til valda í landinu á sl. vori. Út af fyrir sig er það þakkarvert að stjórnarmeirihlutinn í menntmn. hefur lagað frv. pínulítið í meðförum nefndarinnar, en það er bara ekki nóg. Þeir í meiri hlutanum eru svo skrefstuttir að ég verð að segja eins og segir í barnagælunni: Ekki get ég stigið við þig, stuttfótur minn. Reyndar er dæmi þess að einstöku raddir hafi heyrst úr stjórnarliðinu sem hafa verið að reyna að malda í móinn. --- Hvar er nú formaður þingflokks Alþfl.? Hann er ekki viðstaddur umræðuna í dag. Hann hefur sjálfsagt öðrum hnöppun að hneppa. Hann var eitthvað að stynja í haust út af frv. en er þagnaður núna. Það rifjast upp fyrir mér nú þegar hann opnaði fyrst munninn í þessum sal. Þá var hann að vísu ekki sitjandi þarna við borðshornið né í ræðustól heldur kom hann í hópi vaskra námsmanna og stillti sér upp í horninu á áhorfendabekkjunum og hafði með sér 100 manna sveit eða meira þannig að þingverðir náðu ekki til hans og flutti boðskap sinn yfir þingheimi, að vísu með sömu röddinni og hann hefur núna en eitthvað hefur broddurinn nú minnkað í því sem hann sagði þá. Verst er að hann skuli ekki vera staddur hér í dag, því þá hefði ég gjarnan vilja eiga við hann orðastað. En þetta rifjar upp fyrir mér það sem Rómverjarnir sögðu til forna: Sic transit gloria mundi. Mér finnst lítið leggjast fyrir þann kappa núna. Ég vil láta það koma fram námsmönnum til huggunar að ríkisstjórnin situr ekki til frambúðar --- nema þeir vilji. Ef þeir vilja, er hægt að fá annan stjórnarmeirihluta. Þá er hægt að fá annan menntmrh. og aðra stjórnarstefnu. Fulltrúar ráðherrans í stjórn lánasjóðsins hverfa með ráðherranum og það er út af fyrir sig ákveðinn kostur á frv. Og það ákvæði á í sjálfu sér að sýna námsmönnum hver ábyrgð þeirra er þegar þeir ganga að kjörborði því að það er ekki sama hvernig menn kjósa. Þeir námsmenn sem kusu núverandi stjórnarflokka í síðustu kosningum geta sjálfum sér um kennt. Þeir kusu þessi ósköp yfir sig með því að gefa núverandi stjórnarflokkum þingræðislegt færi á að ná saman í ríkisstjórn. Þeir gáfu Sjálfstfl. færi á að mynda ríkisstjórn með Alþfl. einum og gáfu Alþfl. færi á að hlaupa úr síðustu ríkisstjórn og yfir til Sjálfstfl. Að þessu finnst mér að námsmenn á Íslandi eigi að gefa gaum. Ef þeir vilja ekki að nám verði forréttindi þeirra sem eiga efnaða aðstandendur, verða þeir að muna eftir tilvist sinni á kjördegi til þess að koma í veg fyrir að núverandi stjórnarflokkar reyni aftur eða oftar að ná saman, því að náttúran minnkar ekkert í þeim. En námsmenn geta komið í veg fyrir það með samstilltu átaki og skynsamlegum vinnubrögðum að þeir fái aftur þingræðislegt tækifæri til þess að ná völdum og halda áfram að skemma þjóðfélagið. Ef frv. verður lögfest, sem mér skilst að ríkisstjórnin sé einbeitt í að gera og stjórnarmeirihluti hennar, verður afleiðingin sú að allmargir verða að hverfa frá námi af fjárhagsástæðum eða hætta við að hefja nám þótt þeir hafi gáfur, dugnað og hæfileika engu minni en þau efnamannaafkvæmi sem hér eftir hafa forgang að námi á háskólastigi á Íslandi. Frú forseti. Að lokum þetta: Þessi lög eru sett í algerri óþökk Framsfl. og í fullkominni andstöðu við hann. Ég leyfi mér að lýsa því yfir að Framsfl. mun ekki, þegar hann fær þingstyrk og afl til þess að stjórna menntamálum þjóðarinnar, búa áfram við þessi lög óbreytt. Við munum breyta þessum lögum um Lánasjóð ísl. námsmanna. Framsfl. vill ekki níðast á námsmönnum og Framsfl. þekkir gildi menntunar fyrir þjóðfélagið.

Virðulegi forseti. Ég hygg að nauðsynlegt sé að byrja á að vekja athygli á einu grundvallaratriði í því frv. til laga um Lánasjóð ísl. námsmanna sem liggur fyrir og ég er ekki viss um að allir þingmenn hafi áttað sig á. Það er sú staðreynd að haustið 1992 á að leggja niður Lánasjóð ísl. námsmanna. Hann mun ekki veita nein lán haustið 1992. Þeir sem í óbreyttu kerfi hefðu fengið í lán alls 800--900 millj. kr. haustið 1992 fá engin lán fyrr en í janúar eða febrúar á næsta ári. Ég verð að segja alveg eins og er að ég dreg það mjög í efa að þingmenn hafi almennt gert sér grein fyrir því að þetta er í raun og veru svona. Ég er ekki viss um að þingmenn stjórnarflokkanna hafi áttað sig á því að leggja á niður Lánasjóð ísl. námsmanna haustið 1992, að það verði engin lán veitt í haust. Ég hef ekki séð neinar hugmyndir um að á sama tíma eigi að segja í stórum stíl upp starfsmönnum Lánasjóðs ísl. námsmanna, en það verða engin lán veitt. Engin. Ekki króna. Þannig að Lánasjóður ísl. námsmanna leggur niður starfsemi sína hálft ár á árinu 1992. Ég vildi gjarnan inna hæstv. forseta eftir því hvort einhverjir af forustumönnum Alþfl. eru í húsinu því ég hefði viljað eiga við þá orð um þessi mál. Þeim kemur þetta við þó þeir hafi verið að gera samþykktir um að þetta sé allt saman hæstv. menntmrh. að kenna og hann hafi af þjóðkunnum skepnuskap sínum ákveðið að hafa þetta svona. En það er einu sinni ákvörðun stjórnarflokkanna beggja og ábyrgð Alþfl. líka að leggja niður Lánasjóð ísl. námsmanna haustið 1992. Í raun og veru hefði verið hægt að orða frv. þannig, frv. til laga um breytingu á lögum um námslán og námsstyrki: 1. grein: Lánasjóður ísl. námsmanna er lagður niður frá og með 1. júní 1992 og tekur til starfa aftur 1. janúar 1993. Það er það sem verið er að gera. Sparnaðurinn sem hæstv. ríkisstjórn ætlar sér að ná fram á þessu ári felst allur í þessu af því að lánin verða eingöngu eftirágreidd. --- Ég vænti þess að forseti hafi numið það mál mitt að ég sakna aldrei þessu vant alþýðuflokksmanna og þætti vænt um ef forseti vildi gera húsleit, senda menn í fjallskil, smölun eftir þeim þannig að hægt sé að tala við þá smástund ef svo ólíklega skyldi fara að hægt væri að kveikja á einhverri skilningsglætu í höfðinu á þeim. Ég er ekki viss um að allir þingmenn stjórnarflokkanna hafi gert sér þetta ljóst. Ég fór áðan yfir fjárhag Lánasjóðs ísl. námsmanna á árinu 1992 með framkvæmdastjóra lánasjóðsins, Lárusi Jónssyni. Hann hefur sem kunnugt er tekið við störfum þar, hefur margvíslega verðleika eins og alþjóð veit frá Samtökum rækju- og hörpudiskframleiðenda og allir sjá í hendi sér hversu mikill skyldleiki er með þeim tveimur stofnunum sem hér um ræðir. Auk þess sem maðurinn er einn af fyrrv. þingmönnum Sjálfstfl. Hvort tveggja er snertur af hálfgerðum niðursuðuiðnaði eins og þetta er rekið af núverandi ríkisstjórn.  Hvernig er fjárhagsstaða Lánasjóðs ísl. námsmanna árið 1992? Hún er þannig að fjárþörf vegna vorlána er talin vera um 2,6 milljarðar kr. Fjárþörf vegna haustlána að óbreyttu kerfi væri 1,3 milljarðar kr., þannig að heildarfjárþörf lánasjóðsins á þessu ári til útlána yrði um 3,9 milljarðar kr. að óbreyttu kerfi. Í afborganir og vexti þarf sjóðurinn að leggja 2,2 milljarða kr. til viðbótar við þessa tölu og rekstrarkostnaður lánasjóðsins er talinn vera um 77 millj. kr. Samtals er talið að sjóðurinn þurfi að óbreyttu 6,1 milljarð kr. á þessu ári. Hann hefur í fjárlögum 5,7 milljarða, sýnist mér. Þannig að miðað við þessar forsendur þá skortir upp á að sjóðurinn hafi til óbreyttrar starfsemi 0,4 milljarða króna eða um 400 millj. kr. Til þess hins vegar að ná þarna saman endum hefur ríkisstjórnin ákveðið að flytja öll þau lán, sem hefði átt að greiða út í haust upp á 1,2 milljarða, eða 1,1 milljarð kr. eða svo, yfir á fyrri hluta ársins 1993. Það er talið að með þessu móti flytjist yfir áramótin 800--900 millj. kr. þannig að ef þessi áform ríkisstjórnarinnar ganga eftir þá er sjóðurinn með afgang í lok ársins, ekki aðeins sem þessu nemur heldur má segja að afgangurinn sé um 400 millj. kr. sem sjóðurinn flytur yfir áramótin til þess að takast á við skuldbindingar sínar á næsta ári. Auðvitað er það þannig að frá sjónarmiði ríkisstjórnarinnar og forráðamanna lánasjóðsins er hér um það að ræða að verið er að færa fjármuni yfir áramót sem koma svo á sjóðinn aftur eftir áramótin. En það kemur ekki eins út fyrir námsmennina. Íslenskir námsmenn fá engin lán í haust. Það er tillaga Alþfl. --- Jafnaðarmannaflokks Íslands, að leggja niður lánakerfi íslenskra námsmanna haustið 1992. Það er tillaga Alþfl. Það er von að það þurfi að kalla saman sérstakt flokksþing til að ræða um velferðarkerfið og það má auðvitað segja að þessi tillaga sé í góðum samhljóm við málflutning formanns Alþfl. um Lánasjóð ísl. námsmanna á undanförnum árum, en hann hefur verið einna harðastur allra í því að gagnrýna Lánasjóð ísl. námsmanna á undanförnum árum. Auðvitað fara einhver lán út í haust, aðallega þó eftirágreidd sumarlán, samkvæmt þessu kerfi. En niðurstaðan er sem sagt sú að Lánasjóður ísl. námsmanna verður lagður niður í haust. Ég vildi gjarnan spyrja þá hv. þm. Alþfl. sem eru í salnum núna og ég ætla ekki að fara að skattyrðast við á einn eða annan hátt, þeir eiga það á engan hátt skilið miðað við þá aðstöðu sem þeir eru í sem varaþingmenn, þá vil ég biðja þá um að kanna hvort það hefur verið samþykkt í þingflokki Alþfl. að leggja niður Lánasjóð ísl. námsmanna í haust. Og við 3. umr. málsins eða framhald 2. umr., hvenær sem það nú verður, mun ég inna formann þingflokks Alþfl. alveg sérstaklega eftir því hvort hann hafi samþykkt það og flokkur hans að leggja Lánasjóð ísl. námsmanna niður í haust af því það verða engin lán veitt í haust. Það eru engin lán veitt í haust af því að öll lán eiga framvegis að verða eftirágreidd. Ég tel að í rauninni sé þessi þáttur málsins langljótasti þáttur frv. eins og það stendur nú. Hæstv. menntmrh. hefur verið að hóta námsmönnum því að ef þetta frv. verður ekki afgreitt þá verði hann að skera niður lánin í haust um 30% og hann sér það væntanlega þannig fyrir sér að þörfin sé 1.200 millj. og hann hafi 800 millj. og hann þurfi þá að skera niður lánin í haust sem því nemur. En það þýðir út af fyrir sig ekki að hann þyrfti að óbreyttu kerfi að skera þá lánin niður um 30% á árinu 1993. Ég held það sé nauðsynlegt að talsmenn stjórnarflokkanna svari þeirri spurningu alveg skýrt og skorinort hvort þeir geri sér grein fyrir því að það er verið að leggja lánasjóðinn niður í haust. Ég mun koma aðeins nánar að þessum málum líka síðar í ræðu minni, virðulegi forseti. Í tengslum við umræðuna um Lánasjóð ísl. námsmanna núna að undanförnu má segja að ríkisstjórnin hafi haft í frammi alveg eindæma ósvífni í því að rægja, ég segi rægja, námsmenn. Þar hafa talsmenn ríkisstjórnarinnar gengið svo langt að með ólíkindum er. Því er haldið fram að námsmenn séu að svindla sér út lánum í stórum stíl, þeir vantelji tekjur sínar um 600--700 millj. kr., fái út á það aukin lán upp á 300--400 millj. kr. og síðasta tilraunin í þessum efnum kom í hádegisfréttum í dag. Þar sagði formaður stjórnar Lánasjóðs ísl. námsmanna að einhver hluti af námsmönnum væri að spila á kerfið, eins og hann sagði orðrétt, og síðan, með leyfi forseta: ,,Þ.e. að verða sér úti um vaxtalausa peninga í einhvern tíma.`` ,,Ert þú þá að tala um misnotkun á kerfinu?`` --- spyr fréttamaður. Og formaður stjórnar lánasjóðsins svarar: ,,Já, ég er að tala um misnotkun á kerfinu.`` Í þessari frétt kemur það fram að að mati starfsmanna lánasjóðsins vanmeti námsmenn tekjur sínar viljandi, þeir telja þær ekki fram, upp á 640 millj. kr. og fái út á það lán sem nemur 350--400 millj. kr. umfram það sem þeir eiga rétt á. Þannig stendur fréttin. Og í vitund þjóðarinnar sem hlustar er niðurstaðan bersýnilega sú sem til er ætlast. Þetta er svindlaralið, þessir námsmenn. Nota allar mögulegar aðferðir til að ná sér í meiri peninga. Óprúttið svindlaralið. Það er auðvitað kostulegt að fylgjast með umræðunni frá þessari ríkisstjórn og má segja að það sé ástæða til að óska henni til hamingju með að hafa fundið svindlarana í þjóðfélaginu. Það eru námsmenn. Það er þetta fólk sem er að reyna að læra og mennta sig í þjóðfélaginu. Það þarf að skera upp herör gegn þeim og svínbeygja þá, námsmenn, stúdenta. Það er það fólk sem þarf að snúa niður. Þar er ranglætið, hið svívirðilega ranglæti sem ríkisstjórnin berst gegn. Þar er ranglætið sem Alþfl. fann í þjóðfélaginu. Það er ekki núna mikið verið að tala um skattasvindlið sem Alþfl. talaði mikið um þegar hann var í stjórnarandstöðu hér fyrir löngu. Það er ekki verið að tala um stórburgeisana eða kolkrabbann. Nei, það eru námsmenn. Það er liðið sem nú skal fá til tevatnsins og það heldur betur. En þetta er ekki eina dæmið um hvernig ríkisstjórnin hefur með skipulegum hætti verið að rægja námsmenn. Annað dæmið er t.d. sá málflutningur formanns menntmn. að einstaka námsmenn séu með lán upp á fleiri milljónir króna, mig minnir að hún hafi nefnt einar 12 millj. kr. þegar það liggur samt fyrir að það er algjör undantekning og aðeins 1% námsmanna, ef ég man rétt, eru með lán sem eru 5 millj. eða meira. En það er endilega hamrað á þessari tölu, að það finnist eitt dæmi eða kannski tvö um einhverja sem eru með 12 millj. kr. Það er jarmað um það í fjölmiðlum daginn út og daginn inn af hálfu þessara manna sem finna ranglætið í fátækum námsmönnum í þessu landi. Svindlaradótið. Þessi skipulegi áróður gegn námsmönnum, rógur á hendur námsmönnum, sem Sjálfstfl. stendur fyrir, ósmekklegi áróður, tekur náttúrlega engu tali. En það er hægt að nefna fleiri dæmi um það hvernig Sjálfstfl. hefur beitt sér alveg sérstaklega fyrir því að vega að æru íslenskra námsmanna. Þeir séu mikið í því að vantelja tekjur sínar til að geta náð sér í meiri lán. Þeir séu að harka út lán upp á 12 millj. kr. og blessað fólkið sem situr heima hjá sér og hlustar á fjölmiðlana segir: Ja, 12 millj., það er ekkert annað. Það er munur að vera námsmaður á Íslandi, bara allir með 12 millj. --- Og talið gengur svo út á það, eins og til er ætlast, að þessir menn noti þetta aðallega til að kaupa sér lystikerrur. Enginn hefur þó afhjúpað þennan málflutning eins skemmtilega og Bibba á Brávallagötunni, sem er einn snjallasti Íslendingur sem gengur laus, eins og kunnugt er, sem sagði að námsmenn væru jafnvel að eyða námslánunum sínum til að kaupa mat. Þetta dót sem ætti nú að læra fyrir peningana, ekki vera að eyða þeim í eitthvað að éta. Þetta eru ekki einu dæmin um þennan málflutning Sjálfstfl. í sambandi við íslenska námsmenn. Eitt dæmið sem menntmrh. hefur alveg sérstaklega lagt rækt við að tíunda er að það þurfi að taka upp þetta eftirágreiðslukerfi af því að menn fái alltaf of mikið á haustin. Maður gæti ímyndað sér að þarna væri bara lausnin komin á vanda ríkissjóðs og lánasjóðsins um aldur og ævi. En hvernig stendur það mál? Hefur nokkuð verið sagt frá því? Það er sagt frá því af þessum mönnum að þessi lán séu ofgreidd upp á 55 millj. kr. og það er tönnlast á því að mesta skuldin sé kannski 600 þús. kr. hjá einstökum mönnum. Það er tönnlast á því. En það hefur aldrei verið sagt frá því af hálfu ríkisstjórnarinnar að nær öll þessi ofgreiddu lán eru komin í hús aftur um áramót og samkvæmt upplýsingum sem ég hef frá Lánasjóði ísl. námsmanna eru af þessum lánum komin í hús um áramót 85% með útgáfu á svokölluðum E-skuldabréfum og þessi lán eru ekki öll 684 þús. kr. En það er eitt dæmi um það. Eitt. Lægsta skuldin hefur aldrei verið nefnd af ríkisstjórninni í þessu máli, aldrei. Hver er hún? Hún er ekki 680 þús. eða 670 þús. Nei, hún er 5.318 kr. sem þetta rakkaralið hefur verið að svindla sér út úr Lánasjóði ísl. námsmanna. 5.318 kr. Það er nú allt. Auðvitað er það þannig að þetta greiðslukerfi er hægt að laga þannig að í sjálfu sér er algjör óþarfi að búa við þetta eins og það er, það er algjör óþarfi. Eins er það með þessi lán sem menn eru að fá vegna þess að þeir vantelji tekjur sínar. Það er sagt frá því í fréttum að námsmenn fái 350--400 millj. í haustlán umfram það sem þeir höfðu rétt til, en það er ekki sagt frá því að þeir sem fá ofgreidd lán eru skattlagðir í lánum sínum eftir áramótin. Samkvæmt reglum, sem hafa verið settar og ganga út á það að sá sem vantelur tekjur sínar um 100 þús. kr. t.d., skerðir lán sitt um leið um 5.000 kr. af næsta tímabili og sá sem hins vegar oftelur tekjur sínar styrkir að einhverju leyti lánastöðu sína þar á móti. Þannig að það er í gangi tiltekið refsikerfi í Lánasjóði ísl. námsmanna sem réttir þetta allt saman af. En það er ekki sagt frá því. Ekki orð. En það er nákvæmlega tíundað að þarna sé um að ræða mistök og misferli hjá þessum námsmönnum. Þetta er auðvitað málflutningur sem er ekki nokkrum manni bjóðandi í þessu þjóðfélagi. Ekki nokkrum manni bjóðandi. Það væri hægt að nefna mörg fleiri dæmi um það hvernig málflutningur ríkisstjórnarinnar hefur verið í þá átt að veikja sem allra mest stöðu námsmanna, berja þá niður þannig að þeir verði eiginlega að taka við hverju sem er. Mörg, mörg fleiri dæmi um það. Ég hef nefnt þrjú dæmi og þau eru öll mjög alvarleg vegna þess að það er verið að vega að æru ungs fólks í þessu landi og segja: Yfirgnæfandi meiri hluti þessa fólks er þannig innrættur að hann stundar svindl á svindl ofan til að framfleyta sér og þetta eru auðvitað kinnhestar sem eru með þeim hætti að ég vona að menn muni þá og ég dreg það reyndar í efa að nokkur stétt hafi orðið fyrir öðrum eins ærumeiðingum af hálfu stjórnvalda eins og námsmenn að undanförnu í þessu máli. En tilgangur ríkisstjórnarinnar er auðvitað augljós. Hann er sá að reyna að skapa jarðveg, skapa stöðu, til að koma þessum ófögnuði í gegn, þessu frv., þessum ófögnuði sem á að fara að afgreiða að manni skilst einhvern tímann á þessu vori undir hótunum menntmrh. um að annars verði námslánin skorin niður um 30%. Ég held, virðulegi forseti, að þetta sé málflutningur sem hafi því miður skilað árangri fyrir ríkisstjórnina. Ég held að námsmönnum líði illa undir þessu. Þeim finnist vont að sitja undir svona áróðri. Ég hef orðið var við það sjálfur, ég þekki fjölda námsmanna og veit að þeim líður illa undir ákúrum af þessu tagi. Eitt af því, virðulegi forseti, sem menntmrh. hefur gert í þessu máli er það að hóta því að skerða framfærslulánin um 30%. Hann hefur þegar skert þau um 16--17%, hann gerði það í fyrra. En hvað er að gerast í raun og veru að öðru leyti með þessum lagabreytingum? Það er verið að auka raungreiðslur námsmanna um 30% þegar litið er yfir lánstímabilið allt. Ég hef undir höndum skjal frá Hagfræðistofnun Háskóla Íslands þar sem birtast niðurstöður útreikninga hennar á afföllum í breyttu og gildandi lánasjóðskerfi sem unnir voru samkvæmt beiðni menntmn. Alþingis 7. apríl 1992. Undirritað af Ingólfi H. Bender. Í því skjali kemur fram að endurgreiðslufall námslána í breyttu og gildandi námslánakerfi er með þeim hætti að ef við skoðum gildandi kerfi á árunum 1992 til 2035, sem menn eru að borga lánið, þá nemur greiðslan 90,9% af láninu á öllum tímanum. Ef við tökum lán með 3% vöxtum eins og gert er ráð fyrir sem möguleika í frv., þá er greiðslan ekki 90,9% heldur 123,5% á tímanum. Með öðrum orðum vextir á vexti ofan og vaxtavextir gera það að verkum að þegar allt lánstímabilið er skoðað þá eru lántakendur þriðjungi verr settir en í gildandi kerfi. Það er verið að tala um að þjóðarbúið verði fyrir áföllum í þjóðartekjum og þjóðarframleiðslu upp á 3--4%. Það er búið að taka þessa námsmenn niður um 16--17%. En að auki á að herða endurgreiðslur og vexti þannig að það er verið að veikja þeirra stöðu á lánstímanum í heild um u.þ.b. 30% og svo er auðvitað smurt á þetta með því að þetta sé meira og minna ærulítið eða ærulaust lið. Þess vegna er það svo að þegar námsmenn skoða hlutina, annars vegar hótanir menntmrh. um 30% skerðingu og hins vegar þetta, þá er það alveg ljóst hvaðan talan er sem komin er frá menntmrh. Hún er ekki bara komin upp úr fjárlögunum, hún er líka þarna. Þetta eru ekki tölur sem eru unnar upp af stjórnarandstöðunni eða námsmönnum. Þetta eru tölur sem eru reiknaðar út að beiðni hv. menntmn. þar sem staða námsmannanna á lánstímanum öllum versnar um um það bil þriðjung. Spurningin er hins vegar um það hversu mikið þessar breyttu endurgreiðslureglur styrkja sjóðinn sem slíkan þegar upp er staðið. Þessi þriðjungsbreyting snýr að námsmönnunum sem slíkum og þeim námsmönnum sem geta greitt upp lánin sín. Spurningin er aftur á móti um það hvernig þetta snýr að sjóðnum í heild og það er mál sem ég mun koma að síðar í ræðu minni. Einnig liggur fyrir athugun á því hvernig þessi mál koma út fyrir sjóðinn í heild. Hver er þróunin á eiginfjárstöðu Lánasjóðs ísl. námsmanna á þessum tíma? Það hefur verið reiknað út. Það eru í raun og veru marklausir útreikningar vegna þess að engin ný áætlun liggur fyrir um afföllin sem bersýnilega verða eins og ég mun sýna fram á síðar í þessu tali. Afföllin í nýja kerfinu verða mikið meiri en í gamla kerfinu af því að vextirnir eru komnir á, endurgreiðsluhlutfallið er hærra og höfuðstóllinn mun fara hækkandi hjá þeim sem ekki hafa háar tekjur og eru kannski bara á taxtalaunum. Þegar menn hafa lokið störfum kannski 65, 67 eða 70 ára gamlir, munu þeir eiga svo mikið eftir af láninu að það er augljóst að afföllin í þessu nýja kerfi verða síst minni frá sjónarmiði sjóðsins en í gamla kerfinu. Ég tel reyndar að það sé þveröfugt. Og það er nokkuð athyglisvert að þrátt fyrir umræður um málið mánuðum saman hafa ekki fengist neinar áætlanir um hugsanleg afföll og að mínu mati er ekki hægt að afgreiða málið öðruvísi en einhver áætlun um afföll liggi fyrir. Hún liggur ekki fyrir enn þá. Ég leyfi mér að spyrja hæstv. menntmrh. að því, hvort hann hyggst bjóða þinginu upp á að afgreiða frv. frá Alþingi án þess að nýtt mat á hugsanlegum afföllum liggi fyrir. Hins vegar hafa verið settir upp útreikningar um þróun eiginfjárstöðu sjóðsins og ég mun fara yfir hana. Ég hafði hins vegar hugsað mér að spyrja hæstv. forseta næst hvað hæstv. forseti hefur hugsað sér um fundahöld, hvort ætlunin sé að taka matarhlé á þessum fundi.

Forseti hafði hugsað sér að gera hlé frá kl. 7 til kl. 8.30 í kvöld og ef hv. þm. er langt kominn með sína ræðu getur forseti alveg sýnt ofurlitla biðlund en að öðrum kosti mundi hv. þm. e.t.v. vilja fresta ræðu sinni til kl. 8.30 í kvöld.

Já, ég þakka hæstv. forseta fyrir þessar mikilvægu upplýsingar en þannig stendur á í ræðu minni að það mundi vera hentugra fyrir mig að halda áfram kl. 8.30 í kvöld. Ég hef ekki nærri lokið ræðu minni, virðulegi forseti. Ég á eftir að fara yfir eiginfjárstöðu sjóðsins og þróun hennar, þannig að ég kysi heldur að forseti frestaði máli mínu núna.

Það er alveg sjálfsagt að hv. þm. fresti ræðu sinni þar til í kvöld þegar við hefjum fund að nýju kl. 8.30.

--- Fundarhlé. Virðulegi forseti. Fyrr í dag fór ég yfir nokkra þætti þessa máls, m.a. að því er varðar þá umræðu sem fram hefur farið um lánasjóðinn af hálfu ríkisstjórnarinnar þar sem því hefur verið dreift ótæpilega að námsmenn misnoti aðstöðu sína til þess að harka sér út meiri lán. Ég hafði einnig rakið það að endurgreiðslufall lána versnar um þriðjung samkvæmt frv. eins og það lítur út ef vextir verða teknir upp á 3% eins og heimilt er samkvæmt því þó nú um sinn hafi verið tekin ákvörðun um 1% vexti. Ég hafði einnig vikið lauslega að eiginfjárhlutfalli sjóðsins og hvernig það breytist. Það sem mér finnst athyglisverðast í þeim efnum er tafla sem birtist í skjali frá Hagfræðistofnun Háskóla Íslands, dags. 6. apríl 1992, þar sem fram kemur að ef miðað er við að 45% fjárþarfar sjóðsins verði mætt með ríkisframlagi en 55% með lántöku þróist eigið fé sjóðsins með þeim hætti að eftir mörg ár eða árið 2036 verði um að ræða 60 milljarða fjárbindingu í sjóðnum að óbreyttu kerfi en 53 milljarða að breyttu kerfi með 3% vöxtum. Þannig að frá þeim bæjardyrum séð, þó svo að hlutirnir snúi eins gagnvart einstökum námsmönnum og ég hafði rætt um fyrr, er í raun og veru ekki eins mikil breyting á eiginfjárstöðu sjóðsins og menn hefðu getað ætlað þó svo að það vanti inn í þessa mynd, sem er auðvitað aðalatriðið engu að síður, að ekki hefur verið reiknað út enn þá hversu mikil afföll verði í hinu nýja kerfi. Eins og ég benti á við 1. umr. málsins, og einnig á almennum fundi í Háskólabíói fyrir nokkrum mánuðum, var auðvitað alveg ljóst að sjóðurinn mundi ekki fá nærri eins mikið út úr hinu nýja kerfi og hinu gamla ef miðað var við 3% vexti. Einnig er ljóst að verði vextirnir 1% eins og nú er verið að tala um, er þó nokkur fjöldi fólks sem ekki mun ná að greiða lánin upp af venjulegum launum eins og ég mun víkja að á eftir. Virðulegi forseti. Þegar heildardæmið um sjóðinn er skoðað og tillit er tekið til 1% vaxtaálags eins og nú hefur verið ákveðið um sinn, 1,2% lántökugjalds, að endurgreiðslur hefjist tveimur árum eftir námslok og föst ársgreiðsa verði 48 þús. o.s.frv. er fróðlegt að velta því fyrir sér hvað breytist með þessu frá því sem hefði orðið að óbreyttu á þessum tíma. Það er mjög athyglisvert, virðulegi forseti, að sú heildarlækkun á ríkisframlagi sem næst með þessum breytingum, t.d. á árinu 1993 eða 1994, er 70--80 millj. kr. hvort ár. Staðreyndin er sú að ríkisframlagið sem að óbreyttu mundi þróast t.d. fram til ársins 2024 upp í 4,6 milljarða lækkar samkvæmt hugmyndum frv. til ársins 2024 um 2,3 milljarða. Lækkunin er sem sagt 2,3 milljarðar, úr 4,6 í 2,3. En hvert er framlagið sem reiknað er með núna í upphafi? 2,3. Þannig að það ríkisframlag sem menn eru að tala um í þessu dæmi fer ekki að breytast í raun fyrr en eftir árið 2024 og þá verðum við báðir hættir á Alþingi, ég og hv. 4. þm. Reykv., sem er eins og fyrr sérstakur fulltrúi Sjálfstfl. í salnum að þessu sinni ásamt hæstv. menntmrh. Hv. 4. þm. Reykv. rækir þingskyldur sínar betur en allir aðrir þingmenn Sjálfstfl. Þó að við munum sitja hér báðir afar lengi, er hætt við því að það verði lítið eftir af okkur sem alþingismönnum árið 2024, hvað sem öðru líður. Árið 2024 fer hið raunverulega ríkisframlag fyrst að lækka. Segi menn svo að ríkisstjórnin sé ekki framsýn. Og eins og menn vita eru aðalrökin fyrir breytingunum t.d. þau samkvæmt framsöguræðu hv. formanns menntmn. að sjóðurinn hafi svo veika stöðu og að ekki sé vilji til þess að auka framlög til sjóðsins eins og nauðsynlegt er. Það er mikið til í því hjá hv. formanni menntmn. að viljinn til þess að auka framlög til sjóðsins hefur oft verið furðulega lítill á Alþingi. Engu að síður er það svo að sú röksemd um að verið sé að draga úr framlagaþörf til sjóðsins stenst ekki af því að framlögin munu halda áfram að aukast um skeið og lækka mjög lítið á næstu árum. Þannig að þegar kosið verður næst, sem verður í síðasta lagi 1995, getur orðið fyrr, er lækkunin 106 millj. á árinu 1995 af 6 milljarða pakka. Hér er auðvitað um upphæð að ræða sem er innan skekkjumarka og þegar þessir hlutir eru skoðaðir kemur í ljós að ekki einasta er þetta kerfi sem verið er að gera tillögur um algerlega út í hött gagnvart námsmönnunum sjálfum, heldur gengur það heldur ekki upp að því er sjóðinn sjálfan varðar, því samkvæmt útreikningunum með frv. er það fyrst árið 2024 sem ríkissjóður getur gert ráð fyrir að hann geti farið að lækka framlögin frá því sem þau eru núna. Ef litið er yfir allt tímabilið til ársins 2036 er talið að ríkisframlög þyrftu að vera um 190 milljarðar kr. að óbreyttu. Samkvæmt frv. er lækkunin á ríkisframlaginu talin verða um 70 milljarðar kr. og það er breyting úr 190 í um það bil 120 milljarða kr. Að því er ríkisframlagið varðar stendur þetta svona og það er fyrst árið 2024 sem þessir hlutir fara að rétta sig af. Gagnvart námsmönnum gengur þetta kerfi engan veginn upp eins og ég hef rakið áður. Gagnvart sjóðnum sem slíkum er það í raun og veru rammgötótt að auki þó svo að ekki liggi fyrir neinar áætlanir um afföll sem yrðu í hinu nýja kerfi. Okkur er tjáð að hæstv. ríkisstjórn hafi hugsað sér að ná endum saman með jöfnuði í ríkisbúskapnum á árinu 1993. Augljóst er að ef menn ætla að gera það munu þeir líka hjóla í Lánasjóð ísl. námsmanna aftur á næsta ári með ríkisframlagið, sem þýðir þá að staða sjóðsins er enn verri sem því nemur. Ég óttast þannig að menn séu ekki að segja alla söguna. Ef við skoðum hvernig fólki gengur að borga af lánunum af taxtalaunum kemur í ljós að í ýmsum tilvikum mun fólk ekki ráða við það. Það munu verða verulegar eftirstöðvar þó að menn séu búnir að borga í áratugi. Fyrir framan mig hef ég dæmi af framhaldsskólakennara sem tekur lán upp á 2,5 millj. kr., árslán 648 þús. Framhaldsskólakennarinn er einstætt foreldri með eitt barn meðan hann er í námi. Hvað á hann eftir þegar hann hættir að kenna? Hann á eftir 715 þús. kr. eftir 42 ár. Hvergi nokkurs staðar er reynt að reikna það út hvað þessi afföll í raun og veru þýða í heild fyrir sjóðinn. Ég held ég neyðist til þess að spyrja hæstv. menntmrh. að því, án þess að ég ætlist til að hann svari því í andsvörum heldur mætti það vera með öðrum hætti ef hann vill, hvernig hann hugsi sér að farið verði með afföllin. Samkvæmt frv., ef ég man það rétt, er gert ráð fyrir að stjórn sjóðsins geti ákveðið hvernig farið verði með afföllin og hæstv. menntmrh. sagði einhvern tíma í þessari umræðulotu á Alþingi að það kæmi til greina að fella afföllin niður þegar viðkomandi er orðinn 67 ára og kominn á eftirlaun eða eitthvað því um líkt, en við höfum engar skýrar upplýsingar um þetta atriði og það er mjög mikilvægt að fá þetta mál á hreint. Ég nefndi áðan framhaldsskólakennara á taxtalaunum. Ég nefni viðskiptafræðing á taxtalaunum líka. Hvað á hann eftir? Hann á að vísu ekki eftir 700 þús. kr. þegar hann hættir störfum í hárri heiðurselli. Hann skuldar 537 þús. kr. þegar hann fer að fá ellilífeyrinn. Enn þá skuggalegra er dæmið um einstætt foreldri með tvö börn. Þar er niðurstaðan sú að framhaldsskólakennari sem tekur 3,5 millj. kr. að láni, á eftir 2 millj. kr. eftir 42 ár eða 67 ára að aldri. Þá er miðað við taxtakaup en það er auðvitað ekki hægt að miða við neitt annað í þessu efni. Og viðskiptafræðingurinn, en viðskiptafræðingar eru nú stundum taldir komast sæmilega af, ef þeir eru á taxta eiga þeir eftir 1,8 millj. kr. þegar þeir eru búnir að ljúka sínum langa vinnudegi 67 ára gamlir. Það hefur að vísu ekki verið reiknað út hvað lögfræðingar ættu eftir sem mundi kannski kveikja alveg í ríkisstjórninni vegna þess að hún á marga fulltrúa í lögfræðistéttinni. Þannig mætti nefna fleiri dæmi en ég hélt mig við 1% vextina, ekki 3%, eins og heimilað er. En ég ætla að leyfa mér að nefna dæmi um einhleyping í leiguhúsnæði en það er í raun og veru lægsti flokkurinn ef vextirnir væru 3% eins og heimilt er samkvæmt frv. Hvað ætli þessir vesalingar eigi mikið eftir ef þeir fara að taka lán þarna? Viðskiptafræðingar, hagfræðingar, 3% vextir, á taxtalaunun, fá lán upp á 1,7 millj. alls meðan þeir eru í skóla og þeir borga samviskusamlega á hverju einasta ári afborgun og vexti af kaupinu sínu, 7% á hverju einasta ári og þegar viðskiptafræðingarnir, hagfræðingarnir hætta störfum, og það ætti að vera auðveldara fyrir þá að reikna þetta út heldur en okkur hina, hvað eiga þeir þá eftir? Þeir eiga eftir 917 þús. Það er rúmlega helmingurinn af því sem þeir tóku að láni, 917 þús. kr. vegna þess að vextirnir hafa hlaðið svo miklu upp á þetta. Ef við tökum verkfræðing, þá lýkur hann auðvitað við þetta á taxtalaunum. Ef við tökum framhaldsskólakennara, þá fær hann í lán 1,7 millj. kr. og á eftir 1,2 millj. kr. þegar hann lætur af störfum. Þessi framhaldsskólakennari á eftir 1,2 millj. kr. þegar hann lætur af störfum 67 ára að aldri. Þetta er auðvitað hrein vitleysa, virðulegi forseti. Það er ekki verra að hafa formann fjárln. hér í forsetastóli en hann hlýtur að hafa alveg sérstaklega glöggt auga fyrir þessum ósköpum og ber er hver að baki nema hann hafi þar bróður og formann fjárln. helst í senn. Það liggur auðvitað alveg í augum uppi, virðulegi forseti, að það þýðir ekki að afgreiða þetta frv. nema þessi afföll verði reiknuð út. Þau eru svo hrikalega mikil. Ég endurtek það sem ég sagði fyrr í dag að ég er sannfærður um að afföllin eru meiri í þessu kerfi en í hinu gamla kerfi. Það er fróðlegt t.d. að leggja saman töflurnar sem menn hafa í sínum frumvörpum og nefndarálitum. Hvað borga menn í afborganir og hvað borga menn í vexti og hvað er eftir? Mín niðurstaða er sú eftir að hafa rennt fingri yfir nokkrar síður, að í raun og veru klári menn nokkuð vel að jaga niður höfuðstólinn. En í flestum tilvikum verði það þannig ef menn eru með venjuleg taxtalaun, þá séu allir vextirnir eftir. Þetta er kannski engin speki en það hlýtur að vera fréttnæmt fyrir ríkisstjórnina. Vextirnir eru eftir þannig að í rauninni er það fráleitt út frá menntapólitísku sjónarmiði séð að leggja vextina á en maður á kannski ekki að gera kröfu um að ríkisstjórnin skilji það. En það er líka fráleitt frá því sjónarmiði að í raun og veru stenst þetta ekki út frá hagsmunum Lánasjóðs ísl. námsmanna. Ég hef líka skoðað dæmi um 2% vexti, 3% rakti ég og 1% hef ég rakið og niðurstaðan er alveg skýr í þessum efnum, herra forseti, þetta gengur ekki. Þess vegna á auðvitað ríkisstjórnin að hætta við þessa vexti því að þeir munu aldrei skila sér. Í athugunum á þessu máli að undanförnu hefur verið farið nokkuð rækilega yfir fjárbindinguna í sjóðnum í breyttu og gildandi lánasjóðskerfi og ég hef aðeins nefnt það hér áður. Og það er kannski rétt að nefna hér í ræðustólnum nafn þess manns sem hefur reiknað mest af þessu út og heitir Ingólfur Bender og ég sé ekki betur en sé ágætur maður í að vinna þau verk sem hann er beðinn um að vinna og það eru afar fróðlegar upplýsingar um þessa hluti í þeim gögnum sem frá honum hafa komið. Fyrr í dag ræddi ég sérstaklega dálítið um 6. gr. frv. og sagði að ég drægi það í efa að þingmenn hefðu yfirleitt gert sér grein fyrir því að verið er að leggja Lánasjóð ísl. námsmanna niður haustið 1992 en það er verið að því. Menn fá engin lán haustið 1992, það er verið að loka sjoppunni. Þetta hefur verið borið undir fjölmarga aðila og ég hef undir höndum umsagnir fjölda aðila um þetta mál sérstaklega og þær eru mjög fróðlegar og þetta er kannski ljótasti þáttur frv. eins og það er núna. Og ég verð að segja alveg eins og er að ég leyfi mér að nefna þetta sem úrslitaatriði og segja: Ég tel það langversta atriðið í frv. eins og það stendur núna, þessa tilraun til að fella niður öll lán nema eftir á. Ríkisstjórnin hefur borið ýmsu við í þessu efni sem ég hef rakið áður, en ég tel að það séu ekki gildar viðbárur. Það er auðvitað þannig að krakkar, háskólastúdentar t.d., sem hafa verið í námi og hafa verið á gamla kerfinu og eru að fá lán núna til vorsins, fá engin lán í haust. Þeir sem eru svo lánssamir að eiga fjölda barna, eins og sumir sem ég þekki, í háskólanámi hljóta að velta þessum hlutum mjög alvarlega fyrir sér og auðvitað sérstaklega þeir sem búa við tiltölulega mjög lágar tekjur þar sem þetta kemur örugglega þannig út að krakkarnir fara ekki í skóla. Ég þekki dæmi um það að það hlýtur að fara þannig að krakkarnir fara ekki í skóla af því að fjölskyldurnar ráða ekki við það. Nú er það ekki þannig að við séum að gera þessar breytingar einmitt á þeim tímum þegar staðan í þjóðfélaginu er tiltölulega góð. Það er nú eitthvað annað. Atvinna er lítil, sumarvinna skólafólks verður mjög lítil í sumar og mjög erfitt að fá vinnu fyrir krakkana í sumar. Og þau sem fá vinnu lenda mörg á mjög lágum og lélegum kauptöxtum þannig að þetta kemur á allra harðasta tíma fyrir fjölskyldurnar, fyrir utan þau áhrif sem þetta mun hafa á skólakerfið í heild. Ég reikna þó með því að nemendur, sem eru að byrja háskólanám, eru á 1., 2. eða 3. ári, muni reyna að harka af sér og vera þarna áfram og ljúka tilteknum áfanga. En ég þekki sjálfur þegar dæmi um krakka sem eru að ljúka BA- eða BS-prófi í vor sem munu ekki halda viðstöðulaust áfram af því að það er verið að breyta kerfinu, krakkar sem mundu ella hafa gert það. Ég þekki dæmi um það og ég veit að í sumum tilfellum getur það komið mjög illa út þannig að ég er viss um að þetta kemur þar niður fyrst og fremst og í heildina mun þetta auðvitað draga verulega úr eftirspurn eftir námslánum. Það er náttúrlega sá þáttur sem er ekki gerð tilraun til að áætla inn í dæmin sem hér liggja fyrir. Og eins og ég sagði áðan, þegar maður skoðar dæmin sjálfur þá munar breytingin kannski ekki svo mjög miklu þannig að ég er viss um að það er undirliggjandi og ósagður þáttur í málinu af hálfu ríkisstjórnarinnar að eftirspurn eftir lánum mun minnka mjög verulega verði þetta frv. að lögum og verði sú aðferð notuð sem gerð er skv. 6. gr. Ég endurtek að ég tel að það sé í raun og veru eitt allra versta atriðið í frv. Fjöldi hagsmunasamtaka og stofnana hefur sent frá sér sérstaka umsögn um þetta frv. Ein af þeim er t.d. Háskóli Íslands og það hefur stundum verið til siðs í menntmrn., ekki nærri alltaf að vísu, að hlusta á Háskóla Íslands. Hvað segir Háskóli Íslands, og þetta er stofnunin Háskóli Íslands og háskólaráð, um þessa breytingu að færa lánin þannig að þau verði öll greidd eftir á. Hvað segir Háskóli Íslands? Hann segir, með leyfi forseta: ,,Í gildandi lögum er áskilið að fyrsta námsaðstoð skuli ekki veitt fyrr en námsmaður hefur skilað vottorði um tilskilda skólasókn og námsárangur. Þetta er gert vegna þess að vitað er að á fyrsta námsári ræðst oft og tíðum hvort námsmðaur hefur tök á viðkomandi námi og festist við það. Eftir að námsmaður hefur sýnt að hann hefur náð þessum tökum er á hinn bóginn engin ástæða til annars en veita honum aðstoð undanbragðalaust með svipuðu fyrirkomulagi og fólki sem skilar vinnu sinni eru greidd laun. Ákvæði 1. mgr. 6. gr. í frv. mundi hins vegar leiða til þess að námsmenn almennt fengju námslán ekki greidd fyrir en hálfu til einu ári eftir að vinnan er unnin. Er vart ætlandi annað`` segir Háskóli Íslands, ,,en að þetta sé byggt á einhverjum misskilningi.`` Með öðrum orðum: Háskóli Íslands er þeirrar skoðunar að um einhvern misskilning hljóti að vera að ræða. Og er að furða þó að mönnunum detti þetta í hug vegna þess að sú aðferð sem hér er verið að tala um, að greiða námslánin eftir á, löngu eftir á, jafngildir því að ákveðið sé að borga öll laun langt eftir á. Hún jafngildir t.d. því að það yrði ákveðið á Alþingi að þingfararkaup fyrir síðari hluta ársins 1992 yrði borgað í febrúar 1993. Hún jafngildir því að ráðherralaunin yrðu ekki borguð fyrr en í febrúar 1993 fyrir síðari helming ársins 1992. Ég er hræddur um að það hvini í einhverjum keilunum ef þetta kerfi yrði tekið upp, ég segi það alveg eins og er.  Það finnst víst sumum að ansi dauft sé yfir verkalýðshreyfingunni á Íslandi um þessar mundir og má margt um það segja. Ég held að menn standi sig þar eftir atvikum. En ég segi alveg eins og er, ég er nærri viss um það, þó að ég sé ekki neinn spámaður, að menn mundu láta í sér heyra ef tekið væri af þeim kaupið alveg í hálft ár, útborgunarskrifstofunum lokað. Ég er t.d. alveg viss um að sá ágæti maður, varaformaður Vinnuveitendasambands Íslands, sem jafnframt er formaður stjórnar Lánasjóðs ísl. námsmanna, mundi ekki láta sér detta það í hug að leggja það til einu sinni í Vinnuveitendasambandinu að borga ekki sínu fólki kaup fyrr en hálfu ári eftir á. En námsmennirnir, það má koma svona fram við þá. Þetta er nákvæmlega hliðstætt. Því að eins og Bibba á Brávallagötunni hefur sagt: Þessir menn kaupa nefnilega mat. Þó að sumum finnist það kannski ósvífni, þá kaupa þeir mat fyrir námslánin. Þeir þurfa að éta til þess að geta lært. Ég veit ekki hvernig það er t.d. með Verslunarráð Íslands, hvort það hefur gert sérstaka samþykkt um að það væri allt í lagi að hætta að borga laun í hálft ár. Ég veit það t.d. þegar ég lít um salinn að þeir sem þekkja til í fiskeldinu voru að kvarta yfir því um skeið að verið væri að drepa stofnana þar með því að gefa þessum kvikindum of lítið að éta. En námsmennirnir, það er hálft ár. Slagbrandur fyrir útborgunardyrunum og tóm launaumslög. Þetta er hægt að bjóða fólki sennilega bara af því að þetta eru námsmenn og af því að það er búið að ófrægja hlut og málstað námsmanna svo mikið með því að þeir séu að harka sér út lán sem þeir eiga ekkert í, enda segir Háskóli Íslands af fræðilegri hógværð: ,,Er varla ætlandi annað en að þetta sé byggt á einhverjum misskilningi.`` En þetta var ekki misskilningur. Ég veit í sjálfu sér ekki, virðulegi forseti, hvaða leið er best að þeim mönnum sem fyrir þessum málum tala. Ég veit í sjálfu sér ekki hvaða leið er best að þeim mönnum sem bera ábyrgð á þessum málum. En ég vil beina því til þeirra í allri vinsemd að þeir skoði þetta mál aðeins betur því að ég held að menn hafi ekki hugsað þennan þátt málsins til enda. --- Nú er það auðvitað eins og venjulega þannig að stjórnarþingmenn láta ekki sjá sig hér í salnum nema einn og einn snillingur sem hér er og það er ástæða til að þakka þeim alveg sérstaklega fyrir.  Ég er t.d. ekki alveg viss um að allir þingmenn hafi gert sér grein fyrir því að það á að loka lánasjóðnum í haust. Það verður gert. Það verða engin lán borguð út í haust. Ég er t.d. ekki viss um að allir þingmenn Alþfl. hafi gert sér grein fyrir því --- ég fagna komu hæstv. varaforseta þingsins í salinn --- að það er þannig að samkvæmt frv. er gert ráð fyrir að námslán verði greidd eftir á sem þýðir að engin námslán verða greidd í haust, 1992. Dyrum Lánasjóðs ísl. námsmanna verður lokað. Ég er að endurtaka þetta í tilefni af því að hv. þm. Gunnlaugur Stefánsson er genginn í salinn vegna þess að ég ímynda mér að hann gæti hugsað sér að staldra við þegar hann áttar sig á þessu, ekki síst þar sem hann fékk sérstakt bréf í gær frá 8.000 einstaklingum með áskorunum um að breyta frv. frá því sem það er nú. Þetta frv. var lagt fram fyrir nokkru og hefur breyst aðeins síðan en þetta atriði með að borga lánin eftir á er alveg afleitt í alvöru talað. 8.000 einstaklingar skrifuðu undir áskorun til alþingismanna. Þessir alþingismenn fengu þetta bréf: Hv. þm. Gunnlaugur Stefánsson, hv. þm. Össur Skarphéðinsson, hv. þm. Árni R. Árnason, hv. þm. Árni Johnsen, hv. þm. Eggert Haukdal, hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson, hv. þm. Ingi Björn Albertsson, hv. þm. Matthías Bjarnason, hæstv. menntmrh. og hæstv. félmrh. Námsmenn sneru sér sérstaklega að hæstv. félmrh. og fjölmiðlar fóru á fund félmrh. með námsmönnum vegna þess að þeir töldu líklegast að þar væri fréttir að hafa, en eins og kunnugt er vill félmrh. verja velferðarkerfið, og hæstv. félmrh. sagði við fjölmiðla: Já, þetta mál hefur lagast og það er í meðferð og verður athugað betur. Ekki var nokkur leið að skilja ummæli hennar öðruvísi en svo að hún hugsaði sér að beita sér fyrir lagfæringum á málinu. Ég hef dálítið verið að tala við Alþfl. í ræðu minni í dag og í kvöld og tveir blessaðir og góðir snillingar, varaþingmenn Alþfl. hafa verið hér og fylgst með þessum umræðum af stökustu samviskusemi og þeim hefur örugglega oft fundist þreytandi hvað ég hef talað illa um flokkinn þeirra.  ,,Námsmenn skora á alþingismenn að taka til endurskoðunar það frv. sem nú liggur fyrir um Lánasjóð ísl. námsmanna. Þrátt fyrir að búið sé að gera á frv. breytingar þá er enn að finna í því ákvæði sem ekki er hægt að sætta sig við. Það mun vera stefna allra þeirra flokka sem nú eiga fulltrúa á Alþingi að á Íslandi sé jafnrétti til náms. Lánasjóður ísl. námsmanna er hornsteinn þeirrar stefnu. Þess vegna hljóta alþingismenn að standa vörð um sjóðinn sem félagslegt jöfnunartæki en skoða hann ekki sem peningastofnun sem verður að skila hagnaði. Námsmenn minna á að hin sanna arðsemi menntunar sést ekki í ársreikningum Lánasjóðs ísl. námsmanna heldur skilar sér beint út í þjóðfélagið því til eflingar. Námsmenn vilja benda hv. alþingismönnum á eftirtalin ákvæði sem er að finna í frv.: 1. Settir verði allt að 3% raunvextir á námslán. Með því að samþykkja þetta frv. eru þingmenn að samþykkja það að settir verði 3% raunvextir á námslán. Þó svo að sú ríkisstjórn sem nú situr hafi ákveðið að fyrst um sinn verði vextirnir 1% þá breytir það því ekki að í frv. er heimild fyrir allt að 3% vöxtum. Eftir að frv. hefur verið samþykkt ræður hinn almenni þingmaður minnstu um það hvort svo háir vextir verði lagðir á. Slíkt er alfarið ákvörðun ríkisstjórnar á hverjum tíma. Þetta ættu alþingismenn að hafa í huga þegar gengið verður til atkvæða um frv. 2. Endurgreiðslur verði 5% fyrstu fimm árin en 7% af heildartekjum eftir það og hefjist tveimur árum eftir að námi lýkur í stað þriggja nú. Það hlutfall sem hér er rætt um er of hátt. Í dag greiðir fólk 3,75% af tekjum uns það hefur greitt upp lán sitt. 7% heildartekna er u.þ.b. 10% ráðstöfunartekna og það sér hver maður að slík greiðslubyrði er of há. Námsmenn vilja benda sérstaklega á þau áhrif sem slík greiðslubyrði mundi hafa á möguleika fólks til að komast inn í húsbréfakerfið og fá þar greiðslumat. 3. Eftirágreiðsla lána. Námsmönnum þykir það með algjörum ólíkindum að frv. skuli vera komið svo langt sem raun ber vitni með þessa hugmynd innan borðs. Helstu rök sem færð hafa verið fyrir þessari breytingu eru að á síðasta ári hafi sjóðurinn varið um 55 millj. kr. í svokölluð ofgreidd lán. Það vandamál er þessari hugmynd ætlað að leysa. Samkvæmt upplýsingum frá Lánasjóði ísl. námsmanna voru um 90% þeirra sem fengu slík lán hjá sjóðnum búin að gera hreint fyrir sínum dyrum um áramót. Reikna má með að þær 8 millj. sem þá voru eftir komi inn nokkrum mánuðum síðar. Það er því alveg ljóst að hér er ekki um neitt eiginlegt vandamál að ræða hjá sjóðnum. Fyrir þessari breytingu eru því engin rök. Hún hefur hins vegar í för með sér geysilegt óhagræði fyrir námsmenn þar sem lánin væru greidd út eftir að önn lýkur í stað þess að fólk fái mánaðarlegar greiðslur eins og eðlilegt er. Fólk er því neytt til að leita á náðir banka og annarra peningastofnana með þeim vöxtum sem þar tíðkast. Það er von og trú námsmanna að alþingismenn taki þessar athugasemdir til íhugunar. Aðild að samstarfsnefnd námsmannahreyfinganna eiga Stúdentaráð Háskóla Íslands með um 5.200 umbjóðendur, Bandalag ísl. sérskólanema með um 3.500 umbjóðendur, Iðnnemasamband Íslands með um 3.500 umbjóðendur og Samband ísl. námsmanna erlendis með um 3.000 umbjóðendur. 15.200 námsmenn telja sig eiga nokkurn hlut að máli varðandi skipan löggjafarsamkundunnar. Við höfum bent á augljósa galla sem er að finna í frv. Við höfum farið fram á það að alþingismenn lagfæri þessa galla áður en teknar verði ákvarðanir sem hafa áhrif á líf þúsunda námsmanna hérlendis sem erlendis.`` Undir þetta bréf rita Pétur Þ. Óskarsson fyrir hönd Stúdentaráðs Háskóla Íslands, Almar Eiríksson fyrir hönd Bandalags ísl. sérskólanema, Ólafur Þórðarson fyrir hönd Iðnnemasamands Íslands og Ingibjörg Jónsdóttir fyrir hönd Sambands ísl. námsmanna erlendis. Í þessum texta, sem 8.000 aðilar hafa skrifað undir, eru nú ekki stóryrðin. Með mjög hógværum, rökföstum hætti er farið fram á það að hv. stjórnarþingmenn athugi sinn gang. Ég vona að þeir geri það. Ég vona að þeir geri það og átti sig á því að þessi útborgunarstöðvun Lánasjóðs ísl. námsmanna frá 1. júlí 1992 eða svo, þegar sjoppunni verður lokað með slagbröndum, gengur ekki. Þó að námsmenn hafi ekki það vopn sem launafólk hefur að leggja niður vinnu og gera kröfur samkvæmt lögum um stéttarfélög og vinnudeilur þá finnst mér að við hin hljótum að segja með þessu fólki: Þetta gengur ekki. 15.200 námsmenn. Þetta fólk er hluti af fjölskyldum sem telur a.m.k. tvöfalt, þrefalt fleiri Íslendinga. Ég er alveg viss um það að jafnvel þó að ríkisstjórnin færi í gegn með þetta mál núna þá verður það ekki liðið til langframa. Menn þola ekki það ranglæti sem í þessu felst. Þess vegna skora ég ekki síst á hv. alþýðuflokksmenn, sem hafa lýst því yfir að þeir vilji taka á þessu máli, að gaumgæfa málið mikið betur því að ég er sannfærður um það að þó að málin hafi lengi verið til meðferðar þá hafa ekki allir þingmenn gert sér ljóst hvað er verið að gera. Ég er ekkert að áfellast þá í sjálfu sér fyrir það. Mikið er af málum sem menn hafa ekki getað sett sig inn í í einstökum atriðum. Þetta mál var ekki aðalmálið sem rætt var við 1. umr. málsins, þetta mál er miklu meira rætt núna og þess vegna ástæða til og eðlilegt að fara fram á það í fullri vinsemd en þó af miklum þunga að þessir hlutir verði teknir til endurskoðunar. Við fyrsta hluta þessarar umræðu flutti hæstv. menntmrh. ræðu þar sem hann gerði athugasemdir við ýmsar þær tillögur sem minni hluti menntmn. flytur. Þeim athugasemdum hæstv. menntmrh. hefur þegar verið svarað að verulegu leyti þannig að ég ætla ekki að víkja frekar að því nema örfáum atriðum og þó einkum því sem segir hér, að pólitíska valdið hafi stundum gengið of langt í að leggja byrðar á Lánasjóð ísl. námsmanna. Rökin fyrir skerðingum á lánasjóðnum núna eru eins og kunnugt er aðallega þau að framlögin í sjóðinn hafi verið of lítil, lánin hafi verið allt of hátt hlutfall af útgjöldum sjóðsins. Það er út af fyrir sig alveg rétt. Hitt er aftur annað mál, sem menn verða að velta fyrir sér af fullri sanngirni, hvort það er réttlátt að námsmenn framtíðarinnar verði látnir bera hallann á sjóðnum vegna liðinnar vanrækslu. Það liggur fyrir að námsmannahreyfingarnar eru núna tilbúnar til þess að taka þátt í að borga það sem á milli ber í framtíð, en námsmannahreyfingarnar eru tregar til að taka á sig þann halla sem liggur fyrir frá liðnum tíma. Hins vegar vil ég segja það sem skoðun mína að ég tel að engin rök séu fyrir því að skerða sjóðinn vegna mikilla lána hans á undanförnum árum. Lánasjóður ísl. námsmanna er hluti af hinu almenna menntakerfi Íslendinga. Lánasjóður ísl. námsmanna er hluti af hinu almenna menntakerfi rétt eins og leikskólar, grunnskólar, framhaldsskólar, háskólar, rannsóknir, endurmenntun, fullorðinsfræðsla, vísindi. Við þær aðstæður sem lánasjóðurinn stendur nú frammi fyrir er auðvitað alveg ljóst að ríkissjóður ætti að taka á sig hluta af þeim skuldbindingum sem liggja hjá lánasjóðnum, rétt eins og ríkið hefur gert gagnvart ýmsum félagslegum fyrirtækjum eins og Rafmagnsveitum ríkisins og Orkubúi Vestfjarða svo ég nefni dæmi, því í öllum þessum tilvikum er um sambærilegar félagslegar skyldur að ræða. En þegar kemur að Lánasjóði ísl. námsmanna þá eru menn tregir til að viðurkenna þetta, því miður, en það ættu menn að gera frekar en að loka sjóðnum hálft ár 1992 eins og gerðar eru tillögur um. Hæstv. menntmrh. sagði í ræðu sinni 27. apríl: ,,Einnig hafa sumir þeir sem farið hafa með pólitíska valdið í málefnum lánasjóðsins víkkað út lánareglur sjóðsins, án tillits til fjárveitinga hverju sinni.`` Ég veit alveg hvert þetta skot á að fara. Ég þekki það alveg nákvæmlega. En staðreyndin er sú að markið sem þetta skot ætti helst að beinast að er ekki á Alþingi lengur. Það er úti í Landsbanka. Sverrir Hermannsson, fyrrv. menntmrh., tók ákvörðun um að skerða framfærslulán Lánasjóðs ísl. námsmanna. En á sama tíma tók hann ákvörðun um að auka gífurlega lánaskyldur sjóðsins frá því sem áður hafði verið, m.a. með breyttu tekjutilliti. Þannig að stærstu útgjöld sjóðsins á undanförnum árum fyrir utan fjölgunina, sem er auðvitað gífurlega stór þáttur í málinu, liggur í þeim ákvörðunum sem Sverrir Hermannsson tók einhliða á sínum tíma eins og hv. 1. þm. Norðurl. v. gat um fyrr í dag. Þær ákvarðanir sem teknar voru um breytingar á námslánum í minni tíð gengu út á það að framkvæma lögin um Lánasjóð ísl. námsmanna undanbragðalaust. Ég tók auðvitað eftir því á þeim tíma þegar ég var að taka þessar ákvarðanir að þær voru misjafnlega vinsælar á vissum stöðum sem verður farið nánar út í í ævisögu minni þegar hún kemur út á næstu öld og ég ætla ekki að fara að rekja hér. Það er alveg ljóst að það fór misjafnlega ofan í kokið á mönnum þegar sú ákvörðun var tekin.  Hins vegar gerðist það að auki að námsmönnum fjölgaði mjög verulega á þessum tíma og auðvitað skapaði það ný verkefni fyrir sjóðinn og skylt var að taka á. En það á ekki að gera með þeim hætti sem hér er gerð tillaga um. En markið sem ætti að taka við því skoti sem hæstv. menntmrh. skaut úr ræðustólnum 27. apríl sl. situr úti í Landsbanka. Það er auðvitað þeim mun alvarlegra hvernig að þessum hlutum er staðið þegar fyrir liggur að námsmannahreyfingin hefur lýst vilja sínum til þess að taka á vandamálum sjóðsins. Auðvitað er alveg dæmalaust að sjá hvernig ríkisstjórnin vinnur alltaf að öllum málum. Það mega helst aldrei koma menn að nokkurri vinnu á vegum þessarar stjórnar öðruvísi en þeir séu í þessum stjórnarflokkum. Það er eins og engin þjóð sé til í landinu nema þeir menn sem eru enn þá flokksbundnir í þessum stjórnarflokkum og þeim fer sem betur örugglega fækkandi. Aldrei var talað við þá sem hagsmuna eiga að gæta, eins og í þessu tilviki námsmennina. Jú, menn hittu þá aðeins á fundi, þeim var gefinn nokkurra sólarhringa frestur. Svo komu þeir með sínar tillögur og þær fengust aldrei ræddar. Það er stefna ríkisstjórnarinnar, sem er sama stefna og viðreisnarstjórnin hafði fyrir áratugum, að hafa alltaf þessa tvo flokka, bara Alþfl. og Sjálfstfl. en það er nokkurn veginn alveg tryggt að við sem erum í hinum flokkunum fáum aldrei að koma að verkum á undirbúningsstigi af neinu tagi, þó það sé auðvitað vitað að áður en langt um líður tökum við við þessu aftur. Það er alveg á hreinu. Það er ekki spurning um hvort heldur hvenær, eins og hv. 7. þm. Reykn. veit best allra sem sitja hér í salnum. Þannig að það kemur að því að við tökum við þessu aftur. En þessi einsýni í sambandi við skipan allra nefnda og ráða. Látum nú vera þó menn sleppi stjórnarandstöðunni, en að tala ekki við námsmenn sem þó voru tilbúnir til þess að skera niður útgjöld sjóðsins upp á 400--500 millj. kr. á ári að því er þeir hafa sjálfir sagt. Það var aldrei við þetta fólk talað. Ég ætla ekki, virðulegi forseti, að fara út í þessa þætti frekar í einstökum atriðum. Ég ætla aðeins að víkja að einu atriði að síðustu og það er varðandi Vísindasjóð. Búið var að segja að það ætti að styrkja Vísindasjóð til að taka við einhverjum af þessum verkefnum sem Lánasjóður ísl. námsmanna getur ekki sinnt. Við báðum um upplýsingar um stefnu ríkisstjórnarinnar í málefnum Vísindasjóðs. Hvar er hún? Ég leyfi mér að leggja þá spurningu fyrir hæstv. menntmrh. hvort það sé eitthvað nýtt að frétta af því máli. Er ríkisstjórnin kannski senn að leggja fram stefnumótun í málefnum vísinda og rannsókna? Hvar eru tillögurnar um eflingu Vísindasjóðs? Hvar eru þær? Við höfum ekkert séð af því tagi. Auðvitað er það þannig, virðulegi forseti, að ef ríkisstjórnin væri nú --- mér liggur við að segja bara --- að taka svona á Lánasjóði ísl. námsmanna, þá mætti nú horfa á hlutina. En það er allt menntakerfið undirlagt eins og það leggur sig. Tímaframboð grunnskóla er skorið niður í haust og meira á næsta ári. Framhaldsskólarnir munu eiga mjög erfitt með að gegna skyldum sínum. Í háskólanum búa menn við skólagjöld. Framlög til vísinda og rannsókna eru skorin niður. Þetta mun allt í senn koma niður á lífskjörum þjóðarinnar eftir ekki mjög langan tíma. Af þessum ástæðum munum við búa við verri lífskjör þegar fram í sækir. Það mun ekki standa í fjárlögunum 1993 eða 1994 og það verður kannski ekki kosið um það einu sinni árið 1995. En það verður kannski kosið um það árið 2005 eða 2010 þegar afleiðingarnar af niðurskurðarstefnunni í menntamálum, rannsóknum og vísindum eru farnar að segja til sín. Reyndar þekkjum við dæmi um það, m.a. frá Bandaríkjunum, að niðurskurður á framlögum til skólamála kemur slíkum þjóðum í koll oft miklu fyrr. Auðvitað vona ég að menn hafi rænu á því í stjórnarandstöðunni, ef svo fer fram sem horfir og þetta verður samþykkt, að halda því upp í ljósið næst þegar verður kosið, hvað hefur verið gert. Ég vil að lokum, virðulegi forseti, leggja spurningu fyrir menntmrh. Ég hef borið fram við hann þrjár spurningar í ræðu minni um hina sérstöku 1% vaxtaákvörðun. Hvernig kemur hún út? Er það ætlunin að hún gildi um þau lán sem tekin eru á árinu 1993 og verði föst á þeim lánshluta sem þá er tekinn eða er hætta á að þeim lánsskilmálum verði breytt þegar fólk fer að borga af láninu? Ef svo er hefur þessi 1% vaxtaákvörðun ekkert gildi, enga stoð. Ef aftur á móti það er á hreinu að þetta sé fast, er það mikils vert, en ég spyr þá: Ef svo er, hvernig heldur það? Er ekki alveg ljóst að samkvæmt ákvæðum frv. gæti mennmrh., e.t.v. einhver annar, t.d. ef hæstv. utanrrh. Jón Baldvin yrði menntmrh., breytt þessum lánsskilmálum sem nú eru ákveðnir 1%. Eða er það alveg gullslegið að þetta 1% sé fast? Virðulegi forseti. Ég hef lagt fyrir hæstv. menntmrh. fáeinar spurningar. Ég tel að á ferðinni sé eitt allra stærsta mál þingsins og eðlilegt að menn vilji fara rækilega yfir það. Ég þakka hæstv. menntmrh. fyrir það að hann hefur á beinan hátt tekið þátt í umræðunum og greitt þannig fyrir því að þær geti gengið með eðlilegum hætti og vænti þess að hann sjái sér fært að svara þeim fáeinu spurningum sem ég hef lagt fyrir hann.

Herra forseti. Ég tek undir það með hv. síðasta ræðumanni að vafalaust er hér um eitt mikilvægasta mál þessa þings að ræða og reyndar hygg ég þegar til lengri tíma er litið eitt af mikilvægustu málum þjóðarinnar. Ég hef reyndar sagt það áður en vil endurtaka það að það er sannfæring mín að við hljótum að byggja á þekkingu eins og aðrar þjóðir sem eru komnar á það stig að nýta nokkurn veginn til fullnustu náttúruauðlindir sínar. Reyndar bað ég um orðið því mig langaði til að beina þeirri spurningu til hæstv. menntmrh. hvort hann hefði lesið leiðara Morgunblaðsins sl. sunnudag og Reykjavíkurbréf þann sama dag. Þetta eru afar athyglisverð skrif og eiginlega má draga þau saman í þau fáu orð að ,,mennt er máttur``. Í þessum skrifum er lýst þeirri hrörnun sem orðið hefur í Bandaríkjunum frá því að frjálshyggjan, skulum við segja, var innleidd þar með Reagan fyrir rúmum 10 árum sem gerði það eins og hér eitt af sínum fyrstu verkum að draga úr opinberum stuðningi við menntun. Fullyrt er í Reykjavíkurbréfi Morgunblaðsins að í Bandaríkjunum séu nú um 17% unglinga ólæsir og óskrifandi. Reyndar hlustaði ég á rektor eins þekktasta háskóla í Bandaríkjunum nota miklu hærri tölu, allt að 30%, en við skulum segja að hún sé einhvers staðar þarna á milli. 17% er sannarlega nógu hátt. Í skrifum Morgunblaðsins eru rök færð að því að þarna megi finna meginástæðuna fyrir því ástandi sem við höfum séð í Bandaríkjunum nú og meginástæðuna fyrir því að 1% Bandaríkjamanna safna stöðugt meiri auði en hinir meiri fátækt. Er það þetta sem við Íslendingar viljum? Ég leyfi mér þó að fullyrða að hæstv. menntmrh. vill það ekki. Ég þekki hæstv. menntmrh. af því að hugsa ekki svona, en mér finnst að hann láti draga sig inn á afar hættulega braut með þeim niðurskurði, ekki aðeins til námsmanna þó að það sé afar alvarlegt sem við erum að ræða hér, heldur einnig til skólakerfisins í heild og hann sé þar í raun að reisa sér minnisvarða sem ég segi fyrir mitt leyti að mér finnst hæstv. menntmrh. ekki eiga skilið. Ég spyr þess vegna hæstv. menntmrh. hvort hann hafi hugleitt þetta og af því að ég veit að hann fær Morgunblaðið, spyr ég hreint út: Hefur hæstv. menntmrh. lesið þá lýsingu sem Morgunblaðið gefur af því ástandi sem hefur orðið þar sem menn hafa farið inn á þann veg að draga svo úr menntun? Reyndar gæti ég bætt miklu fleiru við því ég þekki allvel til í Bandaríkjunum og þekki nánast af eigin raun hvernig málin hafa smám saman þróast þar á undanförnum árum eftir að stöðugt var dregið meira úr opinberri aðstoð til menntunar. Þar er ekki lengur jafnræði til mennta. Ég sé ekki betur en að með því frv. sem hér er til umræðu sé einmitt stigið skref sem dregur strax úr jafnræði til menntunar og ætla ég að koma að því síðar. Sannarlega met ég þær breytingar sem eru gerðar á frv. og eru til bóta. En því miður þarf að ganga langtum lengra. Mikið hefur verið rætt um vexti og ég sagði í ræðu minni í 1. umr. að 1% vextir væru út af fyrir sig þolanlegt, en mér finnst dálítið merkilegt að þegar menn tala um vexti ræða menn bara um eina vexti. En það eru aðrir vextir og fleiri sem námsmenn greiða. Við erum í fyrsta lagi líklega eina þjóðin í heiminum sem ekki reiknar verðtryggingu eða verðbótaþáttinn sem vexti. Þetta eru verðtryggð lán og þar eru vextirnir u.þ.b. 5%, líklega 4--5%. Ég þekki ekki til nokkurrar þjóðar sem reiknar ekki verðbótaþáttinn til vaxta. Í dag hefur einmitt verið rætt um aðra afar mikla vaxtabyrði námsmanna. Ég tek heils hugar undir það sem hv. ræðumaður á undan mér lýsti ítarlega, þ.e. þeim ákvæðum frv. að veita ekki lán fyrr en eftir á. Námsmenn verða þá að taka þau lán og eftir því sem ég kemst næst mun það vera um 1 milljarður sem þannig verður í útlánum til námsmanna til að brúa bilið. Vextir af þeim eru 8--10% og ég reikna nú varla með því að námsmenn fái lán sín á lægstu kjörvöxtum. Þeir fá það ekki nema þeir hafi fasteignaveð með mjög lítilli veðsetningu. Þannig að vextir sem námsmenn eru að greiða eru í fyrsta lagi verðtryggingin, sem er 4--5%, síðan þeir vextir sem lagðir eru ofan á, sem hæstv. ráðherra hefur af mildi sinni ákveðið að skuli vera 1%, og svo vextir af þeim lánum sem þeir verða að taka áður en þeir fá námslán og verða raunar að velta stöðugt áfram. Það er líka athyglisvert að bankarnir veita þeim námsmönnum sem þurfa að taka lán vegna fyrstu annar, þ.e. áður en þeir eru búnir að fá fyrstu prófskírteini sín, aðeins 90% af því sem þeir mundu fá hjá lánasjóðnum. Þannig að vextirnir sem námsmenn bera eru miklu hærri en 1% eða 3%. Út af fyrir sig hef ég margsinnis lýst þeirri skoðun minni að við eigum að leggja niður verðtryggingu og hafa fasta vexti. Ég vona að þingmenn kannist við það. Við hv. þm. Eggert Haukdal höfum verið hvað ötulastir við að boða það. Það kemur einhvern tímann að því að verðtryggingin gengur ekki, þegar hér er orðið opið peningakerfi með Evrópulöndunum. Ég vil því leggja mikla áherslu á það að vextirnir eru ekki 1% eins og menn eru að tala um, þeir eru einhvers staðar nær 14--15% þegar allt er tekið saman sem námsmenn þurfa að greiða í vexti af því fjármagni sem þeir þurfa til framfærslu. Þetta er náttúrlega ekkert annað en okur. Af því að hæstv. ráðherra hefur af mildi sinni ákveðið að vextir skuli vera 1% nú, af hverju er þeirri grein ekki breytt? Ég er ekki viss um að það verði svona mildur og góður hæstv. menntmrh. einhvern tímann seinna. Það var einhver að segja það áðan að hæstv. utanrrh. ætlaði að taka að sér menntamálin. Guð hjálpi okkur þá. En sem sagt: Af hverju er ekki bara hægt að breyta þessu og hafa hámarkið þá 1% til að tryggja að ekki verði slíkt slys? Ég tel að það væri strax mikill áfangi. En langtum meiri lækkun vaxta felst vitanlega í því að halda því kerfi sem nú er og veita þeim námsmönnum sem komist hafa í gegnum fyrstu önn með gildum prófum lán fyrir fram, með öðrum orðum: ekki eftir á. Þar felst vitanlega langsamlega mesta vaxtalækkunin. Það er náttúrlega alveg ljóst sem kom fram hjá síðasta hv. ræðumanni að útlánin verða sáralítil í haust. Það getur verið að það verði greiðsla á einhverju sumarnámi, ég skal ekki segja um það, en þau verða afar lítil í haust. Mig langar til að spyrja hæstv. menntmrh. --- spurning númer tvö --- hvort til þess hafi verið tekið tillit við gerð fjárlaga. Er í fjárlögum í ár reiknað með minni útlánum í haust? Ljóst er að það verða minni útlán því það er ekki borgað fyrr en eftir á. Námsmenn í haust fá ekki lán fyrir haustönninni fyrr en eftir áramót. Var þetta virkilega tekið með í fjárlagadæmið? Á með þessu móti að bæta afkomu ríkissjóðs á árinu 1992, en láta í staðinn námsmennina greiða vexti af þeim lánum sem þeir þurfa að taka? Með öðrum orðum: Við getum sagt að vaxtabyrðin sé flutt frá ríkissjóði með því að hann sparar sér vexti með minni halla og yfir til námsmanna og þeir látnir bera þessa vaxtabyrði. Mér þætti fróðlegt að vita það hvort hæstv. menntmrh. sé sammála þeim tölum sem hafa verið nefndar, að það sé um einn milljarður sem útlán verði minni eða hátt í það með því fyrirkomulagi sem hér er gert ráð fyrir. Ef hann er ekki sammála því vildi ég gjarnan heyra hvaða tölur það eru aðrar. Ég harma þær ofsóknir sem hafa komið fram í fjölmiðlum upp á síðkastið og sem reyndar hæstv. menntmrh. því miður flutti inn í þingið að sumu leyti í garð námsmanna, eins og t.d. þær að 55 millj. kr. væru oflán og manni skildist að hefðu ekki náðst inn. Nú hefur verið upplýst að öll þessi upphæð, nema 8 millj., var greidd í lok síðasta árs þegar gert var upp. Við heyrðum það í fjölmiðlum í hádeginu að of há lán nemi yfir 600 millj. kr. og almenningur er afvegaleiddur með því og látið að því liggja að þarna séu námsmenn að ná sér í meira fjármagn en þeir eigi rétt á. Ég skal ekkert segja um það hvort einn og einn stundi það, en ég er sannfærður um að allur þorri námsmanna gerir það ekki. Og ég er sannfærður um að þeir sem gera það eru varla reiknaðir í einum hundraðshluta reyndar langtum minna. Hins vegar getur náttúrlega svo farið að námsmenn vanmeti tekjur sínar og þær geti orðið meiri en þeir hafa metið. En mér er tjáð að allar þessar umframgreiðslur hafi verið endurgreiddar þegar gert er upp nema á síðasta ári 55 millj. kr., sem þó voru síðar endurgreiddar og eftir standa aðeins 8 millj. kr. Mér þætti afar vænt um ef hæstv. menntmrh. vildi leiðrétta þetta fyrir þjóðina og láta koma fram réttar tölur í þessu sambandi og rétta þróun þessara greiðslna, ef ég má segja svo. Hvenær hafa þær aftur verið greiddar sjóðnum? Hafa þær ekki verið greiddar sjóðnum, eins og fram kemur hjá námsmönnum? Er það rangt sem námsmenn eru að segja okkur og hafa sannarlega fært rök fyrir með sínum tölum? Er það ekki rétt að þær umframgreiðslur, sem sjóðurinn birtir, hafa fengist endurgreiddar? Er það ekki líka rétt að þær 55 millj., sem hæstv. ráðherra nefndi í ræðu, hafa fengist endurgreiddar nema 8 millj.? Mér finnst afar mikilvægt að þessi leiðrétting komi fram hjá hæstv. menntmrh. þannig að námsmenn liggi ekki í þingtíðindum undir rangri sök í þessum efnum. Ég er þeirrar skoðunar að þessi þáttur, eftirágreiðsla lánanna, sé það versta sem eftir stendur í frv. Það er ýmislegt sem þyrfti svo sannarlega að bæta og sjálfur hef ég sagt að við framsóknarmenn værum tilbúnir að setjast niður og skoða fjölmargt eins og fulltrúar okkar í menntmn. hafa reyndar gert, fjölmargt sem gæti orðið til þess að draga úr lánsþörfinni, en þetta atriði er hlutur sem við getum aldrei nokkurn tímann sætt okkur við. Að mínu mati er þetta tvímælalaust eitt það versta, ef ekki það versta, sem eftir stendur í frv. og nauðsynlegt að fá leiðrétt. Ég skora á hæstv. menntmrh. að skoða hug sinn vel um þetta atriði og ganga til móts við námsmenn í þessu efni. Ég ætla alls ekki að segja að hæstv. menntmrh. hafi lofað leiðréttingu á þessu á fjölmennum fundi í Háskólabíói þar sem við báðir vorum, en hitt vil ég segja að hæstv. menntmrh. tók svo vinsamlega í allar ábendingar námsmanna að ég hygg að þeir hafi farið frá þeim fundi ólíkt glaðari en þeir komu til hans og farið frá honum í því trausti að miklu meira yrði leiðrétt í frv. en gert hefur verið hingað til. Ég vil einnig taka undir það sem hér hefur komið fram að mér þykja námsmenn hafa sótt mál sitt af mikilli hæversku og mikilli kurteisi. Ég hef ekki orðið var við nein stóryrði, nein fúkyrði, engar hótanir eða neitt slíkt. Langt frá því. Mér finnst að þeir hafi lagt þetta allt afar málefnalega fram og get ekki annað en dáðst að þeim í þessu sambandi því svo sannarlega eru þeir að berjast fyrir kjörum sínum og ekki bara sínum heldur kjörum námsmanna um alla framtíð og um framtíð þjóðarinnar eins og ég hef áður minnst á. Ég hef verið að velta því dálítið fyrir mér þegar ég les frv. hvað heimildir sjóðstjórnar eru ótrúlega miklar. Ég rekst alltaf aftur og aftur á orð sem gefa það til kynna og vekja upp spurningar í mínum huga. Um hlutverk sjóðsins stendur að hann eigi að veita námslán til framhaldsskólanáms. Í 6. gr. stendur að námsmaður skuli að jafnaði hafa rétt til að taka lán. Hvað þýðir þetta ,,að jafnaði``? Það hlýtur að vera, skilst mér, sjóðstjórnin sem metur þetta ,,að jafnaði`` og hvað þýðir það? Það felst í því afar mikil óvissa. Við skulum segja að það séu námsmenn sem fullnægja öllum skilyrðum um próf sem við höfum verið að tala um hér og eru í skólum sem fullnægja þeirri kvöð að skólinn geri svipaðar kröfur til náms og gerðar eru til háskólanáms hér. En samt sem áður kemur þarna inn að námsmaður hefur aðeins heimild að jafnaði. Af hverju hefur námsmaður, sem fullnægir þessum reglum, ekki rétt á láni, námsmaður sem hefur ekki styrki eða laun sem nægja honum fyrir framfærslu? Að sjálfsögðu ættu allir íslenskir námsmenn sem þannig er ástatt um að hafa jafnan rétt en ekki ,,að jafnaði`` rétt til þess að fá lán úr sjóðnum. Þetta skapar afar mikla óvissu og þessi óvissa hefur hvergi komið betur fram en í framhaldsnámi læknanema, sem ég hef áður minnst á hér, og sem mjög mikið hefur verið ritað um í blöðin og heldur áfram. Það eru ótrúleg svör sem formaður og framkvæmdastjóri lánasjóðsins hafa látið frá sér fara, hreint og beint ótrúleg. Maður hugleiðir stundum þegar maður les það hvort mennirnir viti hvað þeir eru að segja og skrifa. Hæstv. menntmrh. svaraði spurningum mínum um þetta við 1. umr. en ég ætla að leyfa mér að endurtaka þær og ég vil gjarnan biðja hæstv. menntmrh. enn á ný að svara. Þá er rétt að taka dæmið um læknanemann sem er í framhaldsnámi og er skyndilega sviptur möguleikum á námsláni eftir að hafa þó náð því í gegn að fá slíkt námslán. Hann er skilinn eftir í mjög miklum vandræðum með sína fjölskyldu erlendis. Það hafa komið fram í dagblöðum nákvæmar lýsingar á þessu og ég þarf ekki að fara mörgum orðum um það. Honum er neitað um lán án þess að skoða hvort þau námslaun eða námsstyrkir sem hann kann að hafa erlendis nægi til framfærslu. Hvers vegna er læknanemanum einum neitað um það að skoða framfærsluna? Og það er gert meira. Honum er gert skylt að byrja að greiða lánin áður en náminu lýkur. Er það ekki alveg tvímælalaust skilningur hæstv. menntmrh. að læknanemi í framhaldsnámi eigi til jafns við aðra rétt á láni ef hans tekjur duga ekki fyrir framfærslu? Er það ekki alveg tvímælalaust? Ég vil gjarnan fá því svarað aftur. Það má segja að hæstv. menntmrh. hafi svarað því en það sakar ekki að hafa það betur skjalfest. Kannski sjóðstjórnin fari að hlusta á hæstv. menntmrh. Það er í þeirri von sem ég spyr. Ég held að hæstv. menntmrh. hafi miklu betri skilning á þessu máli en komið er fram hjá talsmönnum lánasjóðsins. Það er afar mikilvægt að þessir námsmenn fái skilning hæstv. menntmrh. svart á hvítu. Ég skal ekki lengja þetta mikið en ég vil gjarnan ljúka þessum fáu orðum með því, sem ég hóf þessa ræðu mína á, að hvetja hæstv. menntmrh. til að líta langtum lengra fram á veg, skoða hvaða áhrif slíkur samdráttur í menntun mun hafa á þjóðina þegar til langs tíma er litið. Ég nefndi leiðara og grein í Morgunblaðinu sem er afar athyglisverð og ég vona að hæstv. menntmrh. hafi lesið hana en það mætti miklu fleira nefna. Í athugun fræðimanna sem ég sá nýlega á vexti og viðgangi þjóða ber allt að sama brunni. Þar eru færð rök að því að vöxtur þjóða eins og Japana, Tævanbúa og fleiri byggist fyrst og fremst á mjög miklu framlagi til menntunar og skipulagðri menntun. Þar eru færð rök að því að ýmsar smáþjóðir sem hafa staðið sig vel eins og Svisslendingar og fleiri þjóðir byggi fyrst og fremst á þekkingunni. Það er sorglegt þegar svo góður grundvöllur hefur verið lagður að þekkingu, eins og gert hefur verið hér á undanförnum árum, og sem sannarlega er að gefa þjóðinni mikinn arð af því fjármagni sem til þess hefur verið lagður, að þessi grundvöllur skuli nú að vissu leyti --- ég vil alls ekki segja eyðilagður, langt frá því, það er ekki svo langt komið sem betur fer en fyrsta skrefið hefur tekið til þess að veikja þennan mikilvæga grundvöll. Það er sorglegt. Manni hefur skilist að svo muni áfam verða á næsta ári þrátt fyrir fyrri yfirlýsingar hæstv. ráðherra um að þetta sé algerlega tímabundið. Þetta er að mínu mati miklu alvarlegra mál en mér finnst koma fram í ýmsum ræðum talsmanna stjórnarflokkanna. Ég leyfi mér að fullyrða að jafnvel afskiptaleysi hæstv. ríkisstjórnar af atvinnuleysinu, atvinnuvegunum og erfiðleikum þeirra sé ekki eins alvarlegt og hér er á ferðinni. Staðreyndin er vitanlega sú að öll hagræðing í atvinnulífinu hlýtur að byggja á þekkingu. Staðreyndin er sú að öll nýskipun í atvinnulífinu hlýtur að byggja á þekkingu og staðreyndin er vitanlega sú að allur hagvöxtur þessa þjóðfélags hlýtur að byggja á þekkingu. Það er líka staðreynd að góður rekstur heilbrigðiskerfisins og velferðarkerfisins í heild hlýtur að byggja á þekkingu. Við Íslendingar getum verið afar stoltir af því að gott menntakerfi og góðir styrkir hafa gefið okkur marga færustu sérfræðinga í heimi á hinum ýmsu sviðum velferðarmála. Ég hvet hæstv. menntmrh. til að endurskoða þetta. Hann tæki stórt skref ef hann féllist á að fella niður ákvæði um eftirálánveitingar í frv. Ég veit að það yrði mjög mikils metið af námsmönnum.

Virðulegur forseti. Margir stjórnarandstæðingar sem hafa talað á undan mér hafa hrósað hæstv. menntmrh. fyrir setu hans hér og þátttöku í umræðum um frv. sem liggur fyrir um Lánasjóð ísl. námsmanna og málefnalega þátttöku í þeirri umræðu. Ég er afskaplega lítið fyrir það að hrósa mönnum fyrir vond mál. Frv. sem liggur fyrir er vont mál og þó að menn sem bera fram svo vont mál taki málefnalegan þátt í umræðum get ég tæpast verið að hrósa þeim fyrir það. Málið er jafnslæmt eftir sem áður. Ég hef líka litla trú á því að þessi ríkisstjórn sem ber þetta fram, þó að það sé menntmrh. og málið sé á hans málasviði og á hans nafni, taki mjög miklum rökum. Ég hef ekki orðið vör við það í þeirri umræðu sem við höfum farið í gegnum á Alþingi í vetur að hún taki sérstaklega miklum rökum þegar að niðurskurðaráformunum kemur. Hún er einfaldlega í niðurskurðarham og það er sama hvort við komum þar að heilbrigðiskerfinu eða menntakerfinu. Boðorð dagsins er að skera niður. Auðvitað leggur þessi ríkisstjórn fram frv. með fallegum markmiðssetningum eins og þeim að tryggja jafnrétti til náms en markmiðið er auðvitað fyrst og síðast að ná fram niðurskurði í lánakerfinu, að ná sparnaði í ríkisútgjöldunum. Það vitum við. Námsmenn hafa sannarlega sýnt þessari ríkisstjórn og þessum ráðherra mikið langlundargeð og gert allt það sem þeir geta til að koma vinsamlegum ábendingum og óskum og bænarskjölum á framfæri við ráðherrann og ríkisstjórnina. Ég er helst farin að hallast að því að þessi ríkisstjórn skilji ekki vinsemd eða hvað í henni felst. Þó að ég sé kannski ekki mjög bjartsýn á framtíð þessa máls í meðförum þingsins getur maður ekki neitað því að þetta mál hefur heldur batnað í meðförum menntmn. Það má kannski segja að það sé kominn einhvers konar bræðingur milli krata og sjálfstæðismanna út úr þeim brtt. sem menntmn. hefur soðið saman og leggur fram. Þessar brtt. eru vissulega flestar til bóta en þær gera ekki málið þar með gott. Þetta frv. verður ekki þar með gott, síður en svo. Málflutningur manna úr stjórnarliðinu, ekki síst formanns menntmn. og ráðherra, sýnist mér og heyrist ekki vera neinu betri en hann var fyrir áramót. Hann er ósköp svipaður. Mér finnst sá málflutningur hafa verið bæði villandi og þröngsýnn og að þessir aðilar reyni að bæta sinn málstað með villandi upplýsingum oft og tíðum. Hvaðan þröngsýnin er komin veit ég ekki. Hún getur verið meðfædd eða fengin úr Sjálfstfl. Ég verð hins vegar að segja að ég sakna þess dálítið í þessari umræðu að hér situr t.d. ekki formaður menntmn. Ég hafði hugsað mér að eiga kannski við hana nokkur orð og taka á ýmsu sem kom fram í hennar máli á sínum tíma. Satt að segja eru hér afskaplega fáir fulltrúar úr menntmn. þingsins og vekur það athygli mína. Ég held að það sé ekki einn einasti stjórnarliði úr menntmn. ef ég þekki þá fulltrúa. Mér sýnist ekki einn einasti þeirra vera í þingsalnum og finnst mér að þeir hefðu vel getað eytt þessu kvöldi í að hlusta á okkur stjórnarandstæðinga tala um þetta mál. Fyrst við viljum standa hér og tala um það ætti einhver að vera hér til að hlusta. --- En ég sé að formaður menntmn. er kominn og ég fagna því. Í málflutningi bæði ráðherra og formanns menntmn. kemur fram viss sjálfsblekking og hún felst m.a. í því að þau leggja bæði á það ríka áherslu í sínum málflutningi að þau séu að leysa vanda sjóðsins með tillögum sínum. Í ræðu formanns menntmn. kom m.a. fram að það væri verið að gera tilraun núna til þess að leysa vanda sjóðsins, eins og hún sagði, á raunhæfan máta. Það hefði ekki verið reynt fyrr en nú, þetta væri í fyrsta skipti sem það væri reynt. Hingað til hefðu menn velt vanda sjóðsins á undan sér árum saman án þess að gera nokkra tilraun til að leysa hann. Það er út af fyrir sig rétt að menn hafa velt vandanum á undan sér á undanförnum árum og það sýna miklar lántökur sjóðsins að ekki hefur verið tekið á þessu máli. En lausnir stjórnarflokkanna núna eru hins vegar hvorki raunhæfar né réttlátar. Með þessum ,,lausnum`` sem birtast í frv. --- og ég verð að setja lausnir innan gæsalappa --- er vandanum hreinlega velt yfir á námsmenn framtíðarinnar. Það er það sem verið er að gera. Í rauninni má segja að það þyrfti að taka hluta af skuldabyrði lánasjóðsins og afskrifa hreinlega. Ríkisvaldið þyrfti að yfirtaka hluta af skuldabyrði lánasjóðsins og leggja á skattgreiðendur alla því að við eigum öll saman sök á þessum vanda sem sjóðurinn á við að glíma. Við ættum öll að leysa hann í sameiningu en ekki bara námsmenn framtíðarinnar. Lausnin sem boðið er upp á er hvorki raunhæf né réttlát. Í öðru lagi kemur fram sú sjálfsblekking í máli þeirra beggja að lánasjóðurinn muni í framtíðinni veita hagstæð lán. Það kemur fram í ræðu formanns menntmn. að Lánasjóður ísl. námsmanna muni áfram auðvelda ungu fólki að afla sér menntunar með því að veita hagstæð lán og þá hlýtur maður að spyrja: Hagstæð lán --- miðað við hvað? Svo sannarlega eru þetta ekki hagstæð lán miðað við það sem við, sem sitjum í sal Alþingis og höfum sótt í þennan sjóð, höfum átt kost á. Þetta eru miklu óhagstæðari lán en við höfum fengið mörg hver hér inni. Það á auðvitað ekki við um alla, það hafa ekki allir tekið námslán en það eru ábyggilega margir hér sem hafa gert það og fengið hagstæðari lán en verða í boði eftirleiðis. Það kemur reyndar fram í máli þeirra beggja líka, eða það má skilja það af máli þeirra, að með breytingunum sem þau standa fyrir eða hyggjast standa fyrir á lánasjóðnum sé verið að koma inn einhvers konar hvata sem sé ætlaður þeim sem ganga á það lag, getum við sagt, að taka há lán úr lánasjóðnum þegar ákveðnu hámarki er náð, þegar upp í þak er komið. Við vitum það að þegar sett er þak á endurgreiðsluhlutfallið er það þannig að ef námsmenn eru komnir upp í mjög hátt námslán þá breytir ekki miklu þótt þeir bæti á það því þeir ná ekki að greiða lánið upp á þessum tiltekna árafjölda vegna þess að það er þak á endurgreiðslunni. Hins vegar er alveg ljóst líka af ræðu formanns menntmn., þótt hún virðist ekki gera sér það ljóst í málflutningi sínum, að það eru afskaplega fáir námsmenn sem ganga á þetta lag. Í ræðu hennar kemur fram annars staðar að 60% námsmanna skuldi innan við 1 millj. kr. Það kemur líka fram hér að aðeins um 1% lántakenda skuldar 5 millj. kr. eða meira. Samt sem áður tekur hún dæmi af einstaklingum sem skulda lánasjóðnum 12--14 millj. kr. Það má sjálfsagt telja þessa einstaklinga á fingrum annarrar handar. Hvers vegna skyldi þorri námsmanna, þúsundir námsmanna, þurfa að blæða fyrir þá sem hugsanlega ganga á það lag að taka meiri námslán en þeir komast kannski af með fyrir utan það að í þessu sambandi er rétt að hafa það í huga að úthlutunarreglur lánasjóðsins takmarka auðvitað möguleika fólks á að fá námslán. Þær setja því ákveðnar reglur. Í þessum hópi námsmanna sem skulda 12--14 millj., og sem kannski má telja á fingrum annarrar handar, reikna ég með að um sé að ræða námsmenn sem hafa farið í dýrt nám, þurft að borga há skólagjöld, eins og gerist í Bandaríkjunum og Bretlandi,  Þar fyrir utan er rétt að geta þess að það er ekki hægt að sjá að frv. taki í rauninni á þessu nema síður sé. Vextirnir virka í raun gegn þessu markmiði. Við sjáum það á þeim útreikningum sem við höfum fengið upp í hendur að fólk er mörg ár og jafnvel áratugi að greiða froðuna sem vextirnir mynda en nálgast ekki höfuðstólinn á þessum endurgreiðslutíma fyrr en þeir komast á eftirlaunaaldur. Ef frv. verður að veruleika og ef við gefum okkur það að námsmaður sé með þunga framfærslubyrði, þurfi að taka hátt námslán, þá skiptir það kannski ekki miklu máli þó að hann bæti á það vegna þess að eftir sem áður er ákveðið þak á endurgreiðslunni. Það er þakið á endurgreiðslunni sem gerir það að verkum að námsmenn, sem eru búnir að taka mjög hátt lán, freistast til þess að bæta á það. Það breytist ekki í þessu frv. þótt þakið sé hærra. Ég talaði í upphafi míns máls um villandi málflutning og þessi villandi málflutningur hefur m.a. komið fram í því að það er verið að halda því fram að námsmenn gangi á það lag að taka mun hærri lán en þeir þurfa á að halda og það séu dæmi um einstaklinga sem skuldi 12--14 millj. kr. en við sjáum að þeir eru mjög fáir. Það er almennt villandi að tala í sífellu um misnotkun námsmanna á Lánasjóði ísl. námsmanna. Með því að tala með þeim hætti er verið að ala á ríg og fordómum í garð námsmanna og það skýtur nokkuð skökku við að sá stjórnmálaflokkur sem leggur mikla áherslu á kjörorðið stétt með stétt skuli standa þannig að sínum málflutningi. Eitt af því sem hefur verið notað gegn námsmönnum eru þessi svonefndu ofgreiddu lán sem talað er um að numið hafi um 55--60 millj. kr. á skólaárinu 1990--1991 og talað er um að um 500 námsmenn hafi fengið þessi ofgreiddu lán. Nú á að koma í veg fyrir þessa misnotkun með þeirri ákvörðun að greiða ekki lánin út fyrr en eftir að árangri hefur verið skilað. Það er talað um í ræðu formanns menntmn. að með þessu megi koma í veg fyrir misnotkun á fjármunum og það eru þessar 55--60 millj. kr. Hér hafa menn rakið það að stærstur hluti þessara fjármuna, sem talað er um misnotkun á, skili sér. Þeir skila sér árið eftir og aðeins um 8 millj. hafa staðið út af um áramót ári síðar. Það nær engri átt að nota þessa tölu til þess að réttlæta niðurskurð um 800--900 millj. kr. og í raun lokun á lánasjóðnum í haust eins og hv. 9. þm. Reykv. benti réttilega á áðan. Þau rök, sem notuð eru af hv. formanni menntmn., eru að það þurfi að koma í veg fyrir að námsmenn lendi í fjárhagsvandræðum vegna ofgreiddra lána. Með öðrum orðum að þeir fái greidd út lán, þeir nái síðan ekki tilskildum námsárangri og verði þá að endurgreiða þessi lán og lendi í fjárhagsvandræðum eins og formaður menntmn. segir. Mér finnst það dálítið einkennileg forræðishyggja hjá sjálfstæðismönnum að þeir skuli þurfa að hafa vit fyrir fólki með þessum hætti. Að auki er þetta markleysa vegna þess að þessir námsmenn lenda væntanlega í staðinn í vandræðum með bankalán. Hver er munurinn á því? Fari þetta fólk í nám, fari síðan í banka og fái lán til að fjármagna námið þar til prófum hefur verið lokið, standist síðan ekki prófið, þá þarf að borga bankalánin á bankavöxtum. Þessir námsmenn lenda ekkert síður í fjárhagsvandræðum en þeir gera í dag í gegnum lánasjóðinn nema síður sé. Það er ekki með nokkru móti hægt að réttlæta það að nota þessar 55--60 millj. kr., sem skila sér allar nánast eftir á, til þess að allur sá fjöldi, sem sinnir sínu námi og stenst öll sín próf, sé skilinn eftir á köldum klaka og þurfi að fjármagna nám sitt með bankalánum og háum vöxtum. Og það eru einmitt þessi lán sem gera það að verkum að í raun verða háir vextir af námslánum allan námstímann. Námslán verða ekkert vaxtalaus á námstímanum eins og hér hefur verið predikað af forsvarsmönnum frv. Það verða háir vextir á námslánum á námstíma. Í ræðu þann 27. apríl sl. furðaði ráðherra sig á þeim rökstuðningi minni hluta menntmn. fyrir dagskrártillögu sinni að gildandi lög um Lánasjóð ísl. námsmanna hafi í aðalatriðum reynst vel. Hann furðaði sig á þessu og hélt því fram hér að lögin hefðu í rauninni brugðist. Mér finnst þessi málflutningur hæstv. menntmrh., sem hefur setið lengi á Alþingi og ætti að hafa fylgst nokkuð vel með málum úti í þjóðfélaginu, dálítið sérkennilegur. Í rauninni má segja að námslánakerfið sem komst á á áttunda áratugnum hafi gjörbylt aðstöðu ungs fólks til náms og ekki síst gjörbylt aðstöðu kvenna til að fara í nám. Ég held að það sé engin tilviljun að konur eru núna í meiri hluta við Háskóla Íslands. Þetta er gjörbylting bara frá árinu 1975 og það er lánasjóðurinn sem hefur gert þessum konum kleift að fara í nám. Því miður verður hins vegar að játa það að aukin menntun kvenna hefur ekki skilað þeim hærri launum en hún hefur skilað þeim auknu sjálfstrausti og auknum möguleikum. Það er ekki svo lítils virði og á án efa eftir að skila okkur miklum árangri, bæði íslenskum konum og íslensku þjóðfélagi á komandi árum. Aðrir hafa talað um það í ræðustól í dag að verði námslánakerfinu breytt muni það hugsanlega breyta fjölskyldumynstri og lífsmynstri ungra menntamanna eða námsmanna í dag. Það hefur verið dálítið sérstakt við íslenska námsmenn að þeir hafa, ef svo má að orði komast, getað sinnt barneignum samhliða námi og það er lánasjóðurinn og hið félagslega tillit sem hann hefur veitt sem hefur gert þeim þetta mögulegt. Þetta hefur stundum verið gagnrýnt og sagt að ungt fólk vilji gera allt í einu, það vilji eignast börn, það vilji stunda nám, það vilji kaupa íbúðir o.s.frv. En ég held að þetta hafi skipt íslenskt þjóðfélag mjög miklu máli að námsmenn hafi getað leyft sér þann ,,munað`` að eignast börn. Við þekkjum það í löndunum í kringum okkur, við þurfum ekki að fara nema til Danmerkur og Þýskalands, að til skamms tíma hefur ungt fólk, námsfólk og menntafólk, ekki eignast börn á meðan það er að sinna námi og það er algengast að fólk eigi eitt til tvö börn. Um daginn birtist grein, ég held að það hafi verið í Politiken, um þá mótsögn hjá ríkjum Evrópubandalagsins að á sama tíma og þau eru að reyna að loka að sér gagnvart ríkjum sem standa utan Evrópubandalagsins er það engu að síður staðreynd að í framtíðinni verða þessi ríki að treysta á erlent vinnuafl. Því að þjóðirnar sem byggja Evrópubandalagið ná ekki að halda sér við. Þær ná ekki að framleiða það vinnuafl fyrir framtíðina sem þær þurfa á að halda. Þótt þær séu að reyna að loka að sér gagnvart þriðju ríkjum þá verða þær í rauninni að flytja inn vinnuafl frá þriðju ríkjum vegna þess að þær geta ekki séð sér fyrir því sjálfar. Þetta er mótsögnin sem þessi ríki standa andspænis. Og ég vona svo sannarlega að þetta verði ekki mótsögn sem við Íslendingar þurfum að standa andspænis líka, að okkur takist að halda okkur sjálfum við. Þegar hæstv. ráðherra talar um að lögin hafi brugðist þá er það ekki rétt. Það er í rauninni framkvæmdar- og fjárveitingavaldið sem hefur brugðist og sem hefur ekki tekið á málum með þeim hætti sem lögin gerðu ráð fyrir og sem gefin voru vilyrði um þegar lögin voru sett á sínum tíma, m.a. voru námsmönnum gefin vilyrði um að þannig yrði að verki staðið að ríkið mundi setja nægilegt fjármagn í lánasjóðinn. Mér finnst ekki ósennilegt og ekki sérkennilegt í rauninni þótt námsmenn í dag gagnrýni þá kynslóð sem ræður mestu í þjóðfélaginu og ræður mestu á Alþingi, þá kynslóð sem ólst upp við hugarfar stríðsgróðans, hugarfar hins stöðuga vaxtar og sem kemur núna, eftir að hafa trúað á þetta fyrir sjálfa sig og eftir að hafa notið góðs af því fyrir sjálfa sig, og lokar dyrum og slær á fingur hjá þeirri kynslóð sem við á að taka. Það er þess vegna sem ég segi að það þyrfti í raun að afskrifa hluta af skuldum lánasjóðsins. Ríkið þyrfti að taka þær yfir og leggja þær byrðar hreinlega á skattgreiðendur alla því að stór hluti af þeirri kynslóð sem ólst upp við hugarfar stríðsgróðans, fæddist á stríðsárunum og ólst upp í kjölfar þess, hefur lifað um efni fram. Það er hún sem hefur lifað um efni fram og hún verður að taka á sig hluta af ábyrgðinni og sinn skerf af byrðunum. Ráðherra furðaði sig á ýmsum tillögum sem minni hluti menntmn. stendur fyrir. Hann furðaði sig m.a. á hinni mjög svo, eins og hann sagði, undarlegu tillögu til rökstuddrar dagskrár sem minni hluti menntmn. stendur fyrir. Hann sagði að fulltrúar stjórnarandstöðunnar í menntmn. skulduðu þinginu skýringu á því hvernig þeir ætluðu að tryggja jafnrétti til náms ef þessi tillaga þeirra yrði samþykkt. Þeir yrðu að útskýra það vegna þess að fjárframlög frá Alþingi væru ekki nægjanleg til að halda lögunum óbreyttum. Mér finnst þetta fráleitur málflutningur af hálfu menntmrh. Stjórnarandstaðan getur hvorki borið ábyrgð á fjárlagafrv. ríkisstjórnarinnar né námsmannafrv. hennar. Á því verður ríkisstjórnin sjálf að bera ábyrgð. Í rauninni er eina vitlega ráðið til að bregðast við þeim vanda sem við blasir hjá ríkisstjórninni í ríkisfjármálum og í velferðarkerfinu að láta þessa ríkisstjórn fara frá. Það væri varanleg lausn á þeirri vá sem er fyrir dyrum í íslensku samfélagi og að því hlýtur auðvitað stjórnarandstaðan að vinna. Hún getur ekki tekið tillit til eða borið ábyrgð á því sem þessi ríkisstjórn stendur fyrir. Annað sem virtist fara nokkuð fyrir brjóstið á hæstv. menntmrh., og hann talaði um að sér sýndist einkennilegt og í raun ótrúlegt, er að minni hluti menntmn. skyldi leggja það til að endurgreiðslur af námslánum færu fram á grundvelli reglna sem giltu á þeim tíma sem námsmaður undirritaði einstök skuldabréf. Þarna er menntmrh. að vísa til tillögu við 7. gr. sem minni hluti menntmn. leggur til en þar segir: ,,Endurgreiðslur fara fram á grundvelli reglna sem giltu á þeim tíma er námsmaður undirritaði einstök skuldabréf.`` Ég skil ekki af hverju menntmrh. furðar sig á þessu. Það er einhver rökvilla í hans málflutningi vegna þess að hann segir að það hljóti að vera um mistök að ræða hjá minni hluta menntmn. og síðan segir hann: ,,Ég sé ekki betur en að þetta geti falið í sér aukna greiðslubyrði skuldara á við það sem er, samkvæmt því sem gert er ráð fyrir í frv.`` Hann segir með öðrum orðum að það feli í sér aukna skuldabyrði ef endurgreiðslur fara fram á grundvelli reglna sem giltu þegar námsmaðurinn undirritaði einstök skuldabréf. Ég held að bitur reynsla allra húskaupenda á undangengnum árum sýni að þessu er einmitt þveröfugt farið. Hversu margir hafa ekki tekið lífeyrissjóðslán á tiltölulega þokkalegum vöxtum, reiknað út að þeir gætu staðið við þessi lán og greitt af þeim eins og þeim bæri í 20--25 ár eftir því til hvað langs tíma þau hafa verið tekin? En hvað hefur ekki gerst á því tímabili? Vextir hafa verið hækkaðir. Öll plön sem fólk gerði hafa breyst og grunninum hefur verið kippt undan greiðsluáætlunum fólks. Þetta er reynsla okkar. Og þetta verður án efa reynsla þeirra námsmanna sem taka, við skulum segja þeirra námsmanna sem taka nú --- ef þetta frv. verður að veruleika --- námslán á 1% vöxtum fyrsta árið, kannski annað árið líka og það þriðja. Á fjórða ári verður búið að hækka vextina upp í 3% en mér segir svo hugur að það gerist áður en langt um líður. Hvað gerist þegar námsmaðurinn ætlar að sameina sín lán á einu skuldabréfi fjórða námsárið? Þau fara öll á 3% vexti, líka námslánið sem hann tók þó á 1% vöxtum á fyrsta námsári. Það verður sett á 3% vexti á hinu sameinaða skuldabréfi í lok náms. Það er trygging fyrir námsmenn, mikilvæg trygging, að það skuldabréf haldi sem þeir skrifa undir, ef þetta frv. verður að veruleika, og sem er með 1% vöxtum. Þessi ríkisstjórn eða sá þingmeirihluti sem hefur hug á að setja það hér inn að vextir skuli aldrei vera hærri en 3% gefur ríkisvaldinu möguleika á því að hækka þá hvenær sem því býður svo við að horfa þó svo það ákveði að hafa þá 1% núna. Það er mjög mikilvægt að námsmenn sem taka þessi námslán á 1% vöxtum, hugsanlega á fyrsta ári, eigi einhverja tryggingu fyrir því að við námslokin verði þeir ekki 3%. Þetta er einmitt mjög mikilvægt. Ég ætla að beina þeim tilmælum til stjórnarliða hér, þó ég hafi sagt það áðan að ég héldi að þeir skildu ekki orðið vinsemd, að þeir taki þetta til skoðunar, að námsmenn geti treyst því að þeir greiði lánin miðað við það skuldabréf sem þeir undirrita. Í þessu sambandi vil ég líka benda á að það er mikilvægt að námsmenn fái að hafa lánin sín á mörgum skuldabréfum en þurfi ekki að sameina þau í eitt í lok náms. Ég og fleiri bentum á það við 1. umr. um málið að það gæti reynst þeim mjög erfitt í námslok að fá sjálfskuldarábyrgðarmenn, einn eða tvo, upp á milljón eða eina og hálfa milljón þegar búið er að sameina þetta allt saman á eitt skuldabréf. Það er ekki skemmtilegt fyrir námsmann að fara með skuldabréf af þeirri upphæð og biðja um sjálfskuldarábyrgðarmann. Við skulum athuga að ekki er víst að allir geti fengið foreldra sína á slíkt bréf. Hverja fá þeir ef þeir fá ekki foreldra sína? Ég er hrædd um að það muni reynast einhverjum erfitt að fá sjálfskuldarábyrgðarmenn á slíkt lán. Um þetta frv. sem hér liggur fyrir er ekki hægt að segja neitt annað en að þetta er vont frv. Og frv. er jafnmikið óheillaspor fyrir íslenskt menntakerfi og námslánakerfið var mikið heillaspor þegar því var komið á á sínum tíma. Með frv., verði það að lögum, sem ég vona sannarlega að gerist ekki, er verið að herða að ungu fólki. Það er verið að herða að ungu fólki í samfélaginu á öllum vígstöðvum. Það er verið að herða að því í námi og í námslánum, það er verið að herða að því á vinnumarkaði, það er verið að herða að því í húsnæðismálum, það er verið að herða að fólki í fjölskyldumálum og það er sama hvert litið er. Námslánin eru takmörkuð, það er erfiðara að fá vinnu en áður. Atvinnuleysi meðal ungs fólks og líka menntafólks er meira en áður var. Húsnæðislánin eru dýrari og menn hafa verið að skera niður barnabæturnar. Sú mynd sem blasir við ungu fólki í dag er allt önnur en hún var fyrir tíu árum. Og því miður finnst mér ég hafa orðið vör við að það er vonleysi hjá ungu fólki. Það veit ekki hvað tekur við, jafnvel þótt það mennti sig er það alls ekki visst með að fá nokkra vinnu. En það þarf að borga þessi námslán sín engu að síður, þessa fjárfestingu einstaklingsins þarf að borga upp með vöxtum. Og það hefur komið fram hér að námslánin ein geri það að verkum að það verður erfiðara um vik á húsnæðismarkaðnum. Þetta fólk á minni möguleika í húsbréfakerfinu en hinir sem engin námslán skulda. Það er því sama hvert litið er, það er verið að herða að ungu fólki. Eins og ég sagði áðan eru þeir sem að þessu standa sjálfir sloppnir fyrir horn. Þeir hafa lifað sjálfir í landi tækifæranna og neytt duglega af því nægtaborði sem hefur verið í íslensku samfélagi á undanförnum árum og áratugum. Ég hef stundum rekið mig á það, ekki bara núna heldur líka þegar ég var námsmaður á sínum tíma, að oft og tíðum var það fólk sem hafði mest á milli handanna sem hafði námsmenn grunaða um græsku, sem talaði um ,,steríógræjurnar`` sem námsmennirnir væru að kaupa sér eða bílana sem námsmennirnir ækju um á. Um þetta er kannski ekki annað að segja en það að margur heldur mig sig. Það er að mörgu leyti gott að vera námsmaður og hefur alltaf verið það held ég. Það er líf sem er áhyggjulausara að því leytinu til að menn eru ekki bundnir á neinn klafa. Þetta er millibilsástand sem menn hafa til að hugsa sinn gang, til að meta framtíðina, til að meta hvað þeir vilja gera og hvernig þeir vilja lifa sínu lífi og þetta er mjög mikilvægt tímabil, held ég, í lífi allra. Ég hef hins vegar aldrei orðið vör við að námsmenn eignuðust mikið. Það gerðist ekki fyrir fimmtán árum og það gerist heldur ekki í dag. Það kemur enginn klyfjaður eignum út úr námi, það hefur aldrei gerst. Hins vegar hafa alltaf verið til, bæði meðal námsmanna og annarra, einstaklingar sem reyna að misnota kerfið, reyna það sem þeir geta, reyna að komast eins langt og þeir geta. Þeir voru til fyrir 15 árum, 20 árum og 25 árum og þeir eru enn til. En að ætla sér að breyta námslánakerfinu með tilvísun til þessara einstaklinga sem eru tiltölulega fáir nær ekki nokkurri átt. En menn hafa bent á það í dag að alvara málsins er mikil og hún sést kannski best á því að ekki verður greitt úr út lánasjóðnum í haust ef að líkum lætur. Ég skal játa það að ég gerði mér ekki fyllilega grein fyrir því þegar ég fór að skoða þetta mál við 2. umr. að málið stæði þannig að ekki yrðu greidd út námslán úr lánasjóðnum í haust. En því hefur verið haldið fram í dag. Ég vænti þess að ráðherra beri það til baka ef það er ekki rétt því þeir námsmenn sem sækja munu um lán í haust geta ekki skilað árangri fyrr en í fyrsta lagi eftir áramót. Það segir manni þá væntanlega að námslán verða ekki greidd út fyrr en í fyrsta lagi eftir áramót. Sé þetta ekki rétt vænti ég þess að ráðherra leiðrétti það og útskýri hvernig greiðslum úr lánasjóðnum verður háttað nú í haust.

Herra forseti. Ein af mínum bernskuminningum er sú að fyrir tæpum fjörutíu árum var ég staddur með foreldrum mínum norður í Skagafirði við hátíðlega athöfn þar sem var afhjúpaður minnisvarði um eitt af þjóðskáldum okkar, Stephan G. Stephansson. Þessi minnisvarði stendur í Vatnsskarðinu á svokölluðum Arnarstapa rétt hjá þeim bæ þar sem skáldið er fætt. Ég minnist þess að ég heyrði í æsku sögu af þessu skáldi sem var mönnum, a.m.k. í minni sveit, nokkuð hugstæð. Hún var sú að hann komst ekki til náms og kastaði sér niður og grét þegar námsmenn riðu hjá garði á leið til náms til Reykjavíkur. Ég minnist þess að ég heyrði talað um það með stolti að íslensk þjóð væri komin það langt á veg að slíkt heyrði sögunni til. Menn töluðu um það með stolti í minni æsku. Ég heyrði lítið talað um skattamál eða annað slíkt. Menn töluðu um framfarir, menn vildu stefna fram á veg. Það voru ekki miklir peningar til en menn vildu nýta þá til að öllum skilaði nokkuð á leið. Mér verður þessi saga dálítið hugstæð þegar við stöndum í þeim sporum að ræða um frv. um Lánasjóð ísl. námsmanna en það er nú komið til 2. umr. Það er nú svo að þessi lánasjóður og sú aðstoð sem hann hefur veitt námsmönnum á undanförnum árum og áratugum er ein af gildustu stoðum þess þjóðfélags sem við höfum byggt upp á þessari öld og höfum kallað velferðarþjóðfélag þó að jafnvel talað sé um það í niðrandi tón. Það er nú svo að jafnrétti til náms er undirstaða þessa velferðarþjóðfélags. En hvers vegna viljum við hafa velferðarþjóðfélag í landinu? Ég minntist á skattpeninga áðan og það er mikið talað um skattpeninga nú til dags, skattpeninga þegnanna. Ekki skal ég draga úr því að skattgreiðslur eru ærnar í þessu þjóðfélagi en það er líka ærið sem við fáum fyrir þessa skatta, við skulum ekki gleyma því. Og koma okkur ástæður annarra við? Ég tók þá trú snemma að okkur kæmu ástæður annarra við, við ættum að stuðla að jafnrétti í þessu þjóðfélagi og ekki síst því jafnrétti að allir gætu menntað sig. Það hefur lengst af verið unnið í þeim anda og lengst af verið þjóðarsátt um það í þessu þjóðfélagi að svo yrði. En nú hafa mikil vatnaskil orðið. Það er greinilegt að í þessari ríkisstjórn sem nú situr eru það önnur sjónarmið sem eru drifkrafturinn. Og það er enginn vafi á því að það er frjálshyggjan sem drífur þessa ríkisstjórn áfram. Það er svo nöturlegt að það er á þeim tíma sem andhverfa frjálshyggjunnar er að koma í ljós í löndunum í kringum okkur. Það mætti tala langt mál um þær andhverfur sem upp hafa komið. Á það hefur verið minnst í þessari umræðu í dag. Ég held að sú frjálshyggja t.d. sem hefur verið við lýði í Bandaríkjunum síðustu árin sé nú að sýna andhverfu sína, í því þjóðfélagi sem ég ber að mörgu leyti mikla virðingu fyrir. Þar eru margir góðir þættir en þar er líka margt sem fer miður, m.a. það að þar hefur óheft frjálshyggja verið í heiðri höfð og fjölmenn millistétt risið upp sem lætur sér ekki mjög títt um þá sem eru minni máttar svo vægt sé til orða tekið. Ég er ekki að bera slíkt á þá sem standa að frv. en ég vona að við verðum aldrei svo langt leidd hér á landi af þessari frjálshyggju. Hlutverk Lánasjóðs ísl. námsmanna er auðvitað að efla menntun landsmanna til að skila þessari þjóð nokkuð á veg og auka þekkingu í þjóðfélaginu sem er undirstaða nútímalifnaðarhátta. Hlutverk lánasjóðsins er að efla jafnrétti til náms eftir efnahag og eftir búsetu og það er hlutverk hans að sjá svo til að enginn greindur ungur maður eða kona og enginn sem vill á annað borð leita sér náms þurfi að vera án þess af þessum orsökum. En hvernig hefur sjóðurinn þjónað þessu hlutverki? Hann hefur þjónað þessu hlutverki vel á síðustu árum. Það hafa vissulega farið til hans miklir fjármunir. Ég ætla ekki að draga úr því og hann hefur lent í vandamálum. Hann hefur m.a. lent í þeim vandamálum að það hefur ekki verið séð fyrir því að ríkisframlög stæðu undir þeim skyldum sem hann hefur tekið á sig. Hann hefur orðið að taka lán til þess að standa undir þeim skyldum. Ég ætla ekki frekar en 1. þm. Norðurl. v. að skjóta mér undan ábyrgð á því. En ég tel að það megi ráða bót á þessum vandamálum án þess að ganga svo til verks sem frv. gerir ráð fyrir. Frv. er mjög vont, ég tek undir það sem hv. 10. þm. Reykv. sagði. Það hefur að vísu verið lagfært nokkuð í meðförum hv. menntmn. Það eru þakkarverðar lagfæringar sem gerðar hafa verið á frv. en það er langt í frá að þær lagfæringar séu nógar. það eru einkum tvö atriði sem gera það að verkum að ræða þarf frv. allítarlega við 2. umr., þ.e. vextirnir af lánunum og ekki síður það að gera námsmenn að fyrsta árs nemum á hverju ári eða jafngildi þess. Ef þær breytingar ná fram að ganga sem frv. gerir ráð fyrir stuðlar sjóðurinn ekki að jafnrétti til náms eftir efnahag og eftir búsetu. Því vil ég aðeins koma nánar að. Eitt af því sem við Íslendingar réðumst í þegar okkur óx fiskur um hrygg og við fengum fullveldi og sjálfstæði og sú barátta var í algleymingi var að við reistum háskóla. Það var þáttur í sjálfstæðisbaráttunni og ein aðalástæðan fyrir því að við fundum til okkar sem sjálfstæðrar þjóðar. Háskólinn var kyndill sóknar til bættra lífskjara og í kjölfar hans á síðari árum komu fleiri menntastofnanir á háskólastigi. Margar af þessum menntastofnunum eru ekki langt undan. M.a. var háskólinn um skeið í þessu húsi. Það var ákveðið að Háskóli Íslands hefði aðsetur í Reykjavík, hér í höfuðborg landsmanna, en það að byggja okkur höfuðborg sem risi undir nafni var líka gildur þáttur í sjálfstæðisbaráttunni og ekki svo lítill. Ekki ætla ég að draga úr því að hér reis höfuðborg. Það var mikilvægt og eitt af því sem varð til þess að ýta undir sókn okkar til framfara. Það hefur verið þannig undanfarna áratugi að ungt fólk af öllu landinu hefur flykkst til þessarar borgar á haustin til náms í háskólanum og ýmsum stofnunum á háskólastigi og ekki nóg með það, ungt fólk hefur flykkst til náms í mörgum framhaldsskólum í þessari borg. Það er nauðsynlegt að rifja þetta upp vegna þess að fjölskyldur þess fólks, sem hér hefur numið í þúsunda tali í gegnum árin og áratugi, hafa lagt á sig ómæld fjárútlát og erfiði til að styðja börn sín til náms og ungt fólk sem þessum fjölskyldum tengist. Þeir sem betur hafa mátt sín hafa lagt svo mikið á sig að þeir hafa jafnvel keypt íbúðir hér í borginni til að námsmenn sem tilheyra þessum fjölskyldum gætu búið þar og þyrftu ekki að berjast um á leigumarkaðnum. Það eru fjölmargar íbúðir hér í borginni sem landsbyggðarmenn eiga og eru einmitt notaðar til þess að láta námsmenn búa í þeim. En aðrir, og einmitt þeir sem minna mega sín, berjast um á leigumarkaðnum hér og það er harður heimur. Það er ekki ódýrt fyrir námsmenn eða þá sem styðja þá til náms, því það er nú einu sinni svo að þrátt fyrir þetta námslánakerfi okkar, sem er vissulega gott, þá eru það alls ekki allir námsmenn sem hafa tekjur til að nema án þess að fá aðstoð frá þeim sem standa þeim næst. Þar að auki, eins og ég kom að áðan, eru ótal fjölskyldur og ótal námsmenn sem leggja á sig ærinn kostnað til að fara í framhaldsskóla hér í borginni en námslánakerfið nær ekki til framhaldsskólanna eins og kunnugt er. Ýmsir hafa lagt á sig ómældan námskostnað þegar í háskóla er komið. Ég vil benda á þetta. Þetta er auðvitað óhjákvæmilegur fylgifiskur þess að háskólinn er hér í þessari borg og einstakar menntastofnanir á háskólastigi. Þess vegna eru allar breytingar sem auka þetta misrétti af hinu vonda og þær eru ástæðurnar fyrir því að umræður eru ítarlegar hér í dag. Ég segi fyrir mig að samvisku minnar vegna get ég ekki látið þessa umræðu líða hjá án þess að benda á þetta. Þar að auki verða kjör námsmanna ekki skilin frá almennum skilyrðum í þjóðfélaginu en þau hafa breyst mjög á undanförnum árum. Það er nú svo varðandi það framfaraskeið sem verið hefur frá stíðslokum að ýmsar blikur eru á lofti og margt bendir til að nú séu að verða nokkrar breytingar á. Við höfum notið þess að uppbygging hefur verið í atvinnulífinu. Það hefur verið mikil fjárfesting og of mikil að margra dómi. En hún hefur eigi að síður verið og fólk hefur haft við hana atvinnu. Nú eru allt aðrar horfur í atvinnulífi en verið hafa, atvinnuástand hefur stórversnað, Þjóðhagsstofnun gerir ráð fyrir 2,6% atvinnuleysi á þessu ári. Ég hygg að það sé ekki of í lagt. Sums staðar er þetta atvinnuleysi miklu meira á einstökum landsvæðum. Þetta gerir auðvitað það að verkum að námsmenn hlaupa ekki í vellaunaða sumarvinnu í sumarfríi sínu. Sumarvinna námsmanna verður bæði stopul og sumir fá kannski alls ekki neina vinnu í sumar. Þá er ég kominn að því ákvæði frv. sem mér finnst allra verst og sem hefur ekki verið lagfært í meðförum hv. menntmn. en það er ákvæðið um eftirágreiðslurnar. Þetta ákvæði kemur auðvitað illa við alla námsmenn, ég ætla ekki að draga úr því. Þetta kemur ekki síst illa við þá sem búa úti á landi og þurfa að leggja í það mikla fjármuni að leigja sér húsnæði. Ég viðurkenni það vissulega að tekið er tillit til þess í námslánakerfinu hvað framfærslan er dýr þannig að námslánakerfið tekur tillit til mismunandi framfærslu en eigi að síður verður vaxtakostnaðurinn af þessum upphæðum náttúrlega hærri eftir því sem framfærslan er hærri. Því að þarna er verið að velta um það bil milljarði, 900--1.000 millj. á milli ára. Á það hefur verið bent að það verða engin námslán greidd út í haust. Það verður þá leiðrétt ef það er rangt en frv. gerir ráð fyrir að námslán séu greidd út eftir á á hverju ári. Þarna er verið að lagfæra afkomu ríkissjóðs til að fjárlagagerð verði auðveldari í haust en allur sparnaður sem í þessu ákvæði er fólginn til langframa, menn skulu taka eftir því, hlýtur að vera aðeins í því fólginn að hrekja fólk og ýta fólki frá námi, þetta verði til þess að það verði færri sem stunda nám. Hinn raunverulegi sparnaður hlýtur að liggja í því. Hitt er bara tilfærsla. Það er verið að vísa námsmönnum út á hinn almenna lánamarkað. Það hefur að sjálfsögðu verið rakið hér áður í þessum umræðum hver áhrif það hefur á fjárhag námsmanna og vaxtagreiðslur. Auðvitað er þetta bara tilfærsla í lánakerfinu því allur þessi sparnaður sem ríkisstjórnin er að hreykja sér af á að leiða til þess að ríkissjóður verði ekki svo umfangsmikill á lánamarkaði og vextirnir lækki af þeim sökum og allt verði gott og fagurt á eftir, atvinnulífið blómgist, allt verði gott á ný en þarna er bara verið að færa til. Lánsfjáreftirspurnin færist til einstaklinganna þannig að þrýstingurinn á vextina verður alveg samur og áður. Þessar vaxtagreiðslur eru bara settar yfir á námsmennina. En allur sparnaður, ég endurtek það, er í því fólginn að ýta fólki frá námi eða að fólki fækki við nám. Ég vil aðeins víkja aftur að þessu ákvæði um eftirágreiðsluna. Ég vil taka dæmi af greindum, ungum manni eða konu úr sveit því þar eru margir til sem vilja leita sér mennta. Það er verið að minnka tekjumöguleika sveitafólks vegna samdráttar í landbúnaði þannig að tekjurnar heima fyrir eru ekki miklar og þetta fólk þarf að leita sér atvinnu utan heimilis. E.t.v. á þetta fólk heima við sjávarsíðuna og hefur þar stopula atvinnu vegna þess að veiðiheimildir hafa einnig verið skornar niður. Hvernig kemur þetta ákvæði við þetta fólk? Það er rétt hægt að ímynda sér það. Það kemur auðvitað mjög illa við það. Það kemur illa við alla, en þetta kemur langverst við þá sem eru í dreifbýli og þurfa að leita náms um langan veg. Námsmenn eru allt í kringum okkur og sjálfsagt eru mjög margir þingmenn sem eru í nánum persónulegum tengslum við námsmenn, eiga jafnvel börn í langskólanámi. Ég segi fyrir mig að ég er einn af þeim. Ég er í nánum tengslum við námsmann sem er í langskólanámi í Svíþjóð. Hann fær tveggja mánaða leyfi í sumar. Hann er einn af þeim lánsömu sem fær vinnu í sínu fagi í sumar þannig að hann er ekki verr settur en hins vegar er mér tjáð að skólafélagar hans séu fæstir svo heppnir þannig að þeir sem ætla að halda áfram um miðjan ágúst í haust --- vegna þess að frí í háskólanum þar er frá miðjum júní og fram í miðjan ágúst --- þurfa að fara út á lánamarkaðinn og slá fyrir framfærslu sinni fram yfir áramót. Þetta verður ábyggilega mörgum erfitt. Við höfum áreiðanlega margir fengið bréf frá námsmönnum víða að þar sem þeir lýsa áhyggjum yfir ástandinu. Ég ætla, með leyfi forseta, að lesa eitt slíkt bréf sem ég hef fengið. Það er ekki langt en það hljóðar svona, með leyfi forseta: ,,Ástæður þessa bréfs eru áhyggjur vegna fyrirhugaðra breytinga námslána. Þessi árin stunda ég nám við landbúnaðarháskólann á Ási í Noregi á skógræktarbraut. Það er óhætt að segja að námslán í núverandi formi geri ekki meira en rétt duga fyrir brýnustu nauðsynjum. Með nauðsynjum á ég við ódýran mat og húsaleigu. Ég leyfi mér að efast um að framfærslan sé rétt reiknuð hjá lánasjóðnum fyrir Noreg í dag miðað við önnur námslönd. Það er alla vega ekki gert ráð fyrir brotnum gleraugum eða tannpínu. Hér fyrr í vetur sá ég hugmyndir um breytingar á námslánakerfinu og brá mér þá heldur betur í brún. Þau atriði sem mér þótti alvarlegust voru eftirfarandi: Námsaðstoð verði aldrei greidd út fyrr en sýnt hefur verið fram á námsárangur. Námslán beri 3% vexti [sem reyndar hafa verið lækkaðir niður í 1%, a.m.k. í bili]. Stytting greiðslufrests í eitt ár [sem reyndar verða tvö eftir brtt. hv. félmn.] Fyrsta atriðið gerir það að verkum að námsmaður þarf að taka skammtímalán fyrir komandi námsár sem þýðir að stór hluti námslánsins fer í beinan vaxtakostnað (útilokað mál). Námslán með vöxtum og afborganir hefjist ári eftir námslok verður erfið byrjun að loknu námi. Í vor á ég tvo vetur eftir hér á Ási. Samkvæmt þessu lendi ég á tveimur námslánum, því gamla og því ókomna og þarf því að borga af báðum samtímis. Annar kostur er að sameina gamla námslánið því nýja og fá vexti á allt saman þrátt fyrir að núverandi lán hafi verið tekin á vaxtalausum forsendum.`` Síðan segir hann: ,,Ég treysti á mína menn til að hafna þeim breytingum á fyrirkomulagi og rekstri LÍN sem munu leiða til óréttlætis og vona að allir muni áfram hafa jafnan rétt til náms óháð búsetu og stétt.`` Sjálfsagt hafa þúsundir af slíkum bréfum borist þingmönnum og ég vil aðeins koma þessu bréfi hér áleiðis til þess að gefa sýnishorn af þeim áhyggjum sem námsmenn hafa. Það hefur verið rakið í þessari umræðu að námsmenn hafa ekki háð sína baráttu með óbilgirni. Þeir hafa verið tilbúnir til að ræða þetta mál og þeir hafa verið tilbúnir til ýmissa breytinga á lánasjóðnum. Ég vil aðeins grípa niður í eina umsögn sem er stíluð á hv. menntmn. Alþingis en ég gríp niður í hana vegna þess að ég var á ferðinni austur á Egilsstöðum um daginn og komu þá tveir námsmenn til mín og fengu mér þessa umsögn á flugvellinum þar og báðu mig að kynna mér hana, en hún er frá nemendum Samvinnuháskólans á Bifröst. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Námsmenn hafa ekki farið leynt með það að þeir eru sáttir við núgildandi lög um Lánasjóð ísl. námsmanna. Það er því af illri nauðsyn sem við samvinnuháskólanemar ljáum máls á breytingum á þeim nú. Við teljum lykilatriði varðandi allar breytingar að tryggt sé jafnrétti til náms óháð efnahag og að námsmönnum verði gefið svigrúm til að koma undir sig fótunum eftir að námi lýkur og áður en endurgreiðslur námslána hefjast af fullum þunga.`` Síðan segir: ,,Við skiljum mætavel að nauðsynlegt er að taka á þeim vanda sem Lánasjóður ísl. námsmanna á við að glíma. En við bendum á að vandi þessi liggur fyrst og fremst í því að ríkið hefur ekki staðið við sínar skuldbindingar við sjóðinn. Fulltrúar námsmanna í stjórn LÍN hafa ítrekað varað við þeirri stefnu að fjármagna sjóðinn að svo miklu leyti með lánum. En þennan vanda sjóðsins á ekki að leysa með róttækum breytingum sem bitna alfarið á þeim sem enga sök eiga á málinu, námsmönnum framtíðarinnar. Við teljum að leysa eigi þennan vanda í áföngum og skorum á ríkisstjórnina að endurskoða það framlag sem hún er tilbúin að leggja í Lánasjóð ísl. námsmanna. Það þarf að gefa því meiri tíma að finna framtíðarlausn á málefnum lánasjóðsins í samráði við fulltrúa námsmannahreyfinganna. Frv. eins og það liggur fyrir nú er hroðvirknislega unnið. Verði frv. að lögum hefði það þær afleiðingar að peningar og aðgangur að þeim ráða því hverjir ganga menntaveginn. Við teljum hins vegar að námshæfileikar eigi að ráða þessu og ekki megi koma því svo fyrir að fólk kaupi sér menntun.`` Síðan segja þeir: ,,Þessar aðgerðir styðjum við: Í fyrsta lagi að fella niður lífeyrissjóðsgreiðslur. Í öðru lagi að láta lánþega greiða kostnað við innheimtu. Í þriðja lagi. Ábyrgðarmenn á skuldabréfum verði tveir og auknar kröfur verði gerðar til þeirra. Í fjórða lagi. Skuldabréf verði sameinuð jafnóðum í eitt skuldabréf sem síðan verði greitt eftir.`` Eins og þetta sýnir þá er þessi hópur námsmanna tilbúinn til ýmissa breytinga. Ég er ekki að gera þessar tillögur að mínum en ég vitna hér til þessarar umsagnar vegna þess að það er alveg ljóst að námsmenn eru tilbúnir að ræða þessi mál og þeir eru tilbúnir til breytinga á lánasjóðnum sem miða að því að styrkja hans stöðu. Hins vegar segir þessi hópur námsmanna: ,,Þessum aðgerðum erum við á móti: 1. Að námslán beri vexti. 2. Að stytta endurgreiðslufrest í eitt ár [sem nú er búið að koma til móts við, vissulega, í tvö ár]. 3. Að felld verði niður öll ákvæði um námsstyrki. 4. Lántökugjaldi til að greiða reksturskostnað. 5. Að námsaðstoð verði aldrei greidd út fyrr en sýnt hefur verið fram á námsárangur.`` Þar segir, með leyfi forseta: ,,Þetta ákvæði lýsir því vel hve illa ígrundað frv. er. Þessi klausa, verði hún að lögum, hefur í för með sér að námsmenn þurfa að snúa sér til almennra lánastofnana með fyrirgreiðslu. Lætur nærri að kostnaður við fjármögnun af því tagi yfir eitt missiri sé um 10% af lánsupphæð. Hér er því verið að leggja það til að beita flötum niðurskurði upp að 10% á öll lán til námsmanna. Þetta er fráleitt.`` Ég vitna til þessarar umsagnar og endurtek það til að sýna það svart á hvítu að námsmenn hafa ekki beitt neinum hótunum eða neinni óbilgirni í þessu máli. Þeir eru tilbúnir til að ræða leiðir til að efla lánasjóðinn og leysa vanda hans. Atvinnuástandinu í landinu hagar svo til um þessar mundir að eitt brýnasta verkefnið nú er að efla menntun og auka, svo og rannsóknir og þróunarstarfsemi. Til þess að svo megi verða þarf þjóðin auðvitað á öllum sínum kröftum að halda. Þjóðin má einfaldlega ekki við því að efnilegir námsmenn þurfi að sitja heima vegna þess að þeir hafa ekki efni eða tök á því að stunda nám, það sé búið að þrengja námslánakerfið svo að þeir séu nauðbeygðir til að hætta námi. Þvert á móti ætti að fara þá leið við núverandi aðstæður að efla námsaðstoð og auka hana. Það mundi áreiðanlega skila sér í framförum í atvinnulífinu og efla þá undirstöðu sem nauðsynlegt er að atvinnulífið byggist á. Það hefur verið mjög mikið gert úr miklum fjárráðum námsmanna. Oft hefur maður heyrt frásagnir af slíku. Það þekkja allir frásagnir um hljómflutningstækin, um dýra bíla o.s.frv. Vissulega má vel vera að einhverjir námsmenn hafi úr miklu að spila, ég skal ekkert sverja fyrir það, ekki síst þeir sem hafa gegnum tíðina búið við hliðina á háskólanum eða við hliðina á þeim skóla þar sem þeir sækja nám og hafa haft stuðning af foreldrum sínum í námi. En það er nú einhvern veginn svo að ég þekki ekkert af þessu fólki. Ég hef ekki komið í heimsókn til þessa fólks eða séð þessa sportbíla og svo fram eftir götunum. Þeir námsmenn sem ég umgengst, sem eru mjög margir því að eins og ég sagði áðan þá eru námsmenn allt í kringum okkur, eiga fullt í fangi með að standa straum af útgjöldum sínum. Auðvitað lifa námsmenn ekki sams konar lífi í dag og fyrir 50 eða 100 árum. Kröfurnar hafa að sjálfsögðu breyst í þjóðfélaginu og það eru ekki sömu þarfir í dag sem menn telja til nauðþurfta og fyrir áratugum eða fyrir lengri tíma þegar námsmenn voru með vettlinga við að skrifa í óupphituðum húsum og sultu kannski heilu hungri. Ég held að við viljum heldur ekki hafa það svoleiðis. En ég held að allt of mikið sé gert úr þessum tilvikum og það sé gert að allt of miklum þætti í þessari umræðu. Það er a.m.k. svo að ég hitti þetta fólk ekki og hef ekki heyrt og hef ekki komið til þess í heimsókn. Það er í einhverjum öðrum ,,kreðsum``, ef svo má segja, en ég hef samskipti við. Ég hóf innlegg mitt áðan með því að minnast á velferðarkerfið í landinu, að námsaðstoðin væri einn af gildum þáttum þess og ein gildasta stoðin undir velferðarþjóðfélaginu. Ekki fer hjá því að maður leiði hugann að þætti Alþfl. í þessu máli vegna þess, eins og áður hefur komið fram, að ýmsir þingmenn flokksins hafa talað nokkuð digurbarkalega í þessum málum í gegnum tíðina og einstaka þingmenn flokksins hafa haldið jómfrúrræður sínar í þessu húsi uppi á þingpöllum í lánasjóðsmálum eins og kom fram við umræðuna í dag og m.a. menn sem eru komnir til áhrifa í flokknum eins og hv. 17. þm. Reykv., Össur Skarphéðinsson. Hann er orðinn þingflokksformaður, kannski í krafti þessarar ágætu ræðu um lánasjóðinn sem var flutt uppi á áhorfendapöllum. Hæstv. félmrh. lýsti því yfir í útvarpi á dögunum að nú ætti að hella sér í málefnin næsta mánuð fram að flokksþingi Alþfl. og taka til skilgreiningar upp á nýtt velferðarkerfið og meðferð ríkisstjórnarinnar á því. Væri upplagt að þetta mál yrði ekki afgreitt fyrr en sú mikla málefnavinna hefur farið fram og ef einhverjir þingmenn þess flokks kynnu að sjá að sér þegar slagurinn er undirbúinn. Ég vil beina þessu til hæstv. félmrh. og hv. þingflokksformanns Alþfl., að taka góða törn í lánasjóðsmálinu í málefnavinnu sinni. Það er ekki orðið of seint jafnvel þó að þetta frv. hljóti nú afgreiðslu fyrir þinglok sem ég vona að verði eitthvað breytt frá því sem það lítur út nú. En ef ég sný mér að hæstv. menntmrh., þá hef ég kannski ekki átt eins mikil samskipti við hann og hv. 1. þm. Norðurl. v. en ég vil segja það þó að ég hef átt samskipti við hæstv. menntmrh. á mörgum póstum í þinginu og unnið með honum í nefndum og sem þingflokksformaður og undir hans stjórn í alþjóðasamskiptum og þau samskipti hafa öll verið með ágætum. Mér er ljúft að vitna um það. Ég hef þess vegna trú á því að menntmrh. hlusti grannt á umræðuna hér og ég hef von um það að hann láti sér segjast. Ekki er enn of seint að snúa við í þessu máli. Það mundi t.d. breyta þessu máli mjög mikið ef þetta illræmda eftirágreiðsluatriði væri fellt út úr frv. Það væri stórt skref í áttina að því að laga þetta mál. Ég treysti hæstv. menntmrh. til þess að hlusta grannt á umræðuna, eins og hann hefur gert og ég veit að hann gerir, og draga ályktanir sínar af henni. Ég veit að hann er undir mikilli pressu að skila árangri fyrir ráðuneyti sitt í niðurskurðinum sem er í hávegum hafður hjá ríkisstjórninni. Ég hef alveg skilning á því en þetta er of mikið af því góða. Í frv. er gengið of langt og ekki síst í þessu atriði að gera alla námsmenn að fyrsta árs nemendum á hverju ári. Ef það atriði væri lagað til viðbótar við þær lagfæringar sem eru komnar í meðförum hv. menntmn. væri stigið mjög stórt skref í áttina til að lagfæra málið og námsmenn mundu áreiðanlega meta það mikils. Ég vil láta þetta verða lokaorð mín um málið að sinni. Ég skora á hæstv. menntmrh. að taka þetta atriði sérstaklega til athugunar. Það er alls ekki orðið of seint að gera það og mundi áreiðanlega greiða stórlega fyrir málinu þó að vissulega séu fleiri atriði sem hafa hlotið mikla gagnrýni eins og frv. er úr garði gert.

Hæstv. forseti. Um þetta mál hefur þegar orðið allnokkur umræða og búið að fara í gegnum málið með þeim athugasemdum sem menn hafa gert við það. Ég skal reyna að hlífa fólki við að endurtaka það sem ég hef áður sagt í allmörgum umræðum um málið, bæði utan dagskrár og innan. Í upphafi máls míns vil ég benda á að vitrir menn hafa löngum sagt að öll lög séu slæm sem ekki er sátt um og það er alveg ljóst að um þetta mál eins og það liggur nú fyrir getur ekki orðið sátt vegna þess að þetta yrðu óréttlát lög sem vandalítið væri að breyta í þá veru að um þau gæti náðst sátt. En það er svo einkennilegt með störf hæstv. ríkisstjórnar, sem nú stýrir landinu okkar, að það er eins og henni sé flest annað lagið en ná einhverri sátt við fólkið í landinu. Ég verð að játa að þegar ég heyrði í fulltrúa ríkisstjórnarinnar, formanni stjórnar Lánasjóðs ísl. námsmanna, í hádegisútvarpi, ég held að það hafi verið í dag frekar en í gær, þá sló það mig hversu mikill skortur á vinsemd var í máli hans. Hann var að ausa því yfir þjóðina og gera því skóna að stór hópur námsmanna nýtti sér Lánasjóð ísl. námsmanna til þess að afla sér ódýrs lánsfjár. Þetta er auðvitað svo fjarri öllu lagi sem vera má. Það hefur margsinnis komið fram og mörgum hefur komið það mjög á óvart að einungis um helmingur námsmanna við Háskóla Íslands nýtir sér yfir höfuð Lánasjóð ísl. námsmanna. Ég hef þekkt allmarga námsmenn í gegnum árin og ég hef aldrei heyrt það fyrr að einhverjum hafi dottið slíkt í hug. Nú kann vel að vera að einhverjir hafi lært af foreldrum sínum að reyna að verða sér úti um ódýrt fé og nægir að minna á fólk sem nýtti sér svo sannarlega á ósvífinn hátt aðgang að Húsnæðisstofnun ríkisins meðan allir gátu vaðið þar inn og fengið það sem þeir báðu um. Vera má að afsprengi þessa góða fólks hafi lært eitthvað af foreldrum sínum og staðið í slíku en ég held að það sé svo mikill minni hluti og svo óverulegur hluti námsmanna að það taki vart að tala um það auk þess sem á auðvitað að vera hægt að koma í veg fyrir það. Mér finnst stundum að verið sé að tala um hluti eins og menn viti ekki í raun og veru um hvað er að ræða. Hvað er þetta sem námsmenn hafa fengið hingað til? Hámarkslán til einstaklings í leiguhúsnæði er núna 48.061 kr. Það gleymist stundum að námsmenn búa ekki allir í Reykjavík eða á Stór-Reykjavíkursvæðinu. Mikill hópur þessara námsmanna kemur utan af landi og á ekki heimili í bænum og þetta fólk getur ef best lætur sætt sig við herbergi með aðgangi að eldhúsi og baði. Og hvers er krafist í leigu fyrir slíkt húsnæði? Svona alla jafna um 25 þús. kr. Ef námsmenn skyldu vilja búa eins og við gerum flest kröfu til, að hafa sitt eigið eldhús og bað, þá þýðir ekkert að tala um neitt sem heitir íbúð fyrir minna en 30 eða 35 þús. kr. Til að bæta gráu ofan á svart segir svo leigusalinn: Þið megið ekki gefa þetta upp vegna þess að hann vill ekki borga skatta af því sem þýðir auðvitað að það rýrir námslán umrædds námsmanns. Það er því ekki feitan gölt að flá í kerfinu eins og það er. Engir eiga eins mikið undir því að námslán séu með sæmilegum hætti og einmitt fólkið sem kemur utan af landsbyggðinni til þess að stunda nám á Stór-Reykjavíkursvæðinu. Það sem við, sem hér höfum mest eytt tíma hæstv. ráðherra og hv. þm., erum að fara fram á er að menn setjist nú niður og reyni að ná sáttum um þetta mál. Það sem á mestu ríður er að menn hætti við það markmið að taka vexti af námslánum. Það getur ekki verið meiningin að námsmenn sem nú stunda nám og í framtíðinni eigi að greiða þann skaða sem við öll eins og hér hefur margkomið fram erum tilbúin til að taka ábyrgð á, sem sagt að hleypa lánasjóðnum í lántökur. Ég er svo hjartanlega sammála þeim sem hafa talað í kvöld og sagt: Þennan skaða verðum við að bera öll því að það er auðvitað mál okkar allra að við rýrum ekki aðgang námsmanna til þess að geta stundað nám sitt. Ég held að þegar til lengdar lætur geti þetta heldur ekki borgað sig. Ég hef margsinnis minnt á að skil á gjaldföllnum skuldum við Lánasjóð ísl. námsmanna, sem hafa verið um 91%, eru betri en í nokkrum öðrum sjóði landsmanna vegna þess einfaldlega að menn hafa verið sáttir við það sem þeim var gert að greiða og gert það með glöðu geði. Ég held að þessar nýju innheimtuaðgerðir væru ekki nema til þess að upp rísi miklu meiri vanskil við sjóðinn en hingað til hefur verið og ég get ekki hugsað mér að þetta geti borgað sig. Sú mynd sem blasir við námsfólki í dag er ekki glæsileg. Eins og hv. 9. þm. Reykv., Svavar Gestsson, þekki ég foreldra sem eru með fleiri en eitt og fleiri en tvö börn í námi. Og hvað er að koma inn úr dyrunum til okkar sem að þessum börnum standa þessa dagana? Það er stórlega lækkaður barnabótaauki. Það er verri aðgangur að Lánasjóði ísl. námsmanna. Það er ljóst að það verður erfitt sem aldrei að fá einhverja vinnu á þessu sumri og þegar námsmenn innrita sig þessa dagana í Háskóla Íslands eru þeir krafðir um 22 þús. kr. í innritunargjald. Þetta er ekki merki um vilja þessarar ríkisstjórnar til að stuðla að eflingu menntunar og menningar í landinu. Ég minni á þessi fjögur atriði, það sem blasir við hverri fjölskyldu í landinu, sem er með ungt fólk í námi, og þetta er ekki bara á einu sviði heldur öllum. Margt af þessu unga fólki er auðvitað fjölskyldufólk með ung börn. Hæstv. heilbrrh. hefur verið að tína allt sem hann hefur getað af barnafjölskyldum í heilbrigðiskerfinu. Verið er að draga úr fjármögnun grunnskólans og ég hlýt að spyrja: Hvert er þessi ríkisstjórn að fara? Mér dettur ekki í hug að halda að þetta fólk sé svo illa gert og illviljað að það geti hafa verið upphaflega ætlunin. Eitt er víst að ég er ansi hrædd um að hæstv. ráðherrar hafi alveg gleymt að segja þjóðinni frá þessari fyrirætlan sinni í síðustu kosningabaráttu. Ég held að margt af þessu komi fólki afar mikið á óvart og fólk er satt að segja furðu lostið yfir þessu athæfi. Eitt dæmi enn, sem ég ætla nú ekki að gera að umræðuefni vegna þess að ég gerði það í gær og mun gera það þegar það mál kemur aftur á dagskrá, um vinnubrögð sem ég fór hörðum orðum um í gær er frv. sem ríkisstjórnin leggur fram til að rýra kjör sjómanna, þ.e. frv. um Lífeyrissjóð sjómanna. Hver er ástæðan? Ég komst ekki að henni fyrr en í morgun. Í frv. er talað um að sjóðurinn sé svo illa stæður vegna vangoldinna iðgjalda. Hver er sannleikurinn í því? Samkvæmt upplýsingum Tryggingastofnunar ríkisins skuldar útgerðin í landinu 125 millj. í iðgjöld. Sjómennirnir eru löngu búnir að borga sín iðgjöld, þau eru tekin af þeim sjálfkrafa. Hvernig á svo að leysa þennan vanda á vanskilum útgerðarinnar? Það á að taka það af sjómönnunum til viðbótar því sem þeir eru búnir að greiða og þetta er algerlega hliðstætt mál þessum aðferðum varðandi lánasjóðinn. Það eru stúdentar, það eru námsmenn sem eiga að greiða mistök okkar við að fjármagna sjóðinn. Þetta getur bara ekki gengið. Ég vil lengstra orða og í mestu vinsemd fara fram á það við hæstv. menntmrh. að hann leyfi þessu máli aðeins að hvíla um stund og kalli til liðs við sig fulltrúa námsmannahreyfingarinnar því að þeir eru fullir vilja til að reyna að hjálpa til að leysa vanda sjóðsins. Þeir hafa bara ekkert fengið að komast að því því að það er nú einn háttur þessarar ríkisstjórnar að forðast að ræða við alla aðila. Nægir að nefna nefndaskipanir og annað slíkt og ein blasti við okkur í dagblöðum bæjarins í morgun, nefnd til að endurskoða lög um Ríkisútvarpið sem ég hélt þó að við ættum öll.

Það eru útvarpslög, ekki bara Ríkisútvarpið.

Jæja, útvarpslög, það er rétt hjá hæstv. ráðherra, það fjallar þá um allt útvarp í landinu en ætli Ríkisútvarpið sé þar ekki allverulegur þáttur. Hverjir eru skipaðir í þessa nefnd? Eingöngu fulltrúar stjórnarflokkanna. Hvað væri á móti því að við í stjórnarandstöðunni fengjum tækifæri til að taka þátt í þessu starfi? Þetta getur ekki gengið  Nú sé ég að hæstv. forsrh. er kominn í salinn og ég hef áður lýst því að ég trúi því ekki augnablik að þær aðgerðir til að rýra lífskjör landsmanna séu gerðar af illum vilja ríkisstjórnarinnar, ég trúi því ekki. En stjórnviska er það ekki og ég vil endurtaka það í eyru hæstv. forsrh. að ekki er hægt að stjórna löndum og þjóðum nema í sátt við þjóðina sjálfa. Lög eru ekki virt nema sátt sé um þau. Ég held að það besta sem hæstv. menntmrh. gæti gert í málinu sem veldur okkur svo sannarlega miklum áhyggjum væri að hæstv. ráðherra setti á milli 2. og 3. umr. niður nefnd manna með fulltrúum hagsmunaaðila til þess að reyna að finna aðrar leiðir til að rétta sjóðinn af en vaxtatöku af litlum hluta námsmanna sem sjóðsins njóta og afnema verstu agnúana úr þessu frv. Það sem mér finnst vera verst af þessu öllu fyrir utan vaxtatökuna er að námsaðstoð verði greidd eftir á. Satt að segja skil ég ekki hvernig mönnum sem hafa stundað háskólanám getur dottið annað eins í hug. Í fyrsta lagi: Hvernig halda menn að nemendum gangi, kannski nemendum sem eru ekkert líklegir til að verða miklir afreksmenn í námi? En það er einu sinni svo í okkar landi að allir mega reyna. Hvernig skyldi þessu fólki ganga að fá fólk til að ábyrgjast bankalán upp á von og óvon um að prófið takist og menn fái námslán? Oftar en ekki vill til í mörgum deildum Háskólans að mikill meiri hluti stúdenta nær ekki þessu prófi. Nægir að nefna læknadeild og fleiri deildir. Er þetta sanngjörn meðferð á námsmönnum að eiga að hafa þetta yfir höfðinu allan námstímann? Þetta getur ekki gengið. Ég hef áður spurt og ég held að ég hafi ekki fengið svar: Hvernig á að fara með það fólk sem getur ekki skilað neinum prófum? Ég nefni fólk sem er í doktorsnámi. Hvernig á það fólk að sanna að það sé virkilega að vinna að ritgerðinni sinni sem getur tekið 2--3 ár, jafnvel fleiri. Hvernig er það hugsað? Varla á það fólk að bíða allan tímann. Ég trúi því ekki. Ég held að menn lendi í mestu ógöngum með þetta fyrr eða síðar því að í mörgu námi, ég vil t.d. minna á háskólanám í Danmörku sem raunar hefur oft verið gagnrýnt þar sem mjög lítið er af prófum eftir annir. Menn fá satt að segja engin próf fyrr en lokapróf. Hvernig í ósköpunum á þetta fólk að staðfesta að það sé virkilega að stunda nám sitt? Eins og kunnugt er hafa Danir ekki BA-gráðu, þeir hafa magisterspróf og fram að því fá menn beinlínis engin próf. Ég held því að þetta verði alveg óframkvæmanlegt þegar til framkvæmdarinnar kemur. Ef þetta tvennt væri sniðið til, vaxtatakan og eftirágreiðslan, þá held ég að það mætti a.m.k. fara að ræða við stjórnarandstöðuna um að þetta frv. næði fram að ganga. Prósentutölur á endurgreiðslunum finnst mér svo sem ekki góðar en ég get miklu frekar sætt mig við þær. En þetta tvennt finnst mér alveg útilokað að halda til streitu og ég er ansi hrædd um að það muni líka reynast dálítið erfitt að koma því í gegnum þingið. Ég ætla ekki að fara að halda hér hjartnæma ræðu enn eina ferðina um þau grundvallarmannréttindi sem ég tel jafnrétti til náms vera. Ég hélt að ekki þyrfti að hafa orð á því á hinu háa Alþingi. Það segir sig auðvitað sjálft ef þetta frv. yrði að lögum eins og það er nú þrátt fyrir smávegis leiðréttingar sem þegar hafa verið gerðar þá er verulega þrengt að jafnrétti til náms og ekki síst hreinlega milli landshluta. Það er nefnilega svo einkennilegt á hinu háa Alþingi þar sem sitja menn úr öllum kjördæmum að það er eins og landsbyggðarhlutinn gleymist gjarnan. Og sannleikurinn er sá að segja má að það hafi verið jafnrétti til háskólanáms milli landshluta en því fer svo fjarri varðandi menntaskólanámið eða fjölbrautanám þar sem fólk hefur verið langt frá því að sitja við sama borð og fólk sem getur haft börnin heima meðan á námi stendur. Ég hef margsinnis tekið upp í þinginu hver kostnaður það er að hafa börn í heimavist í öðrum byggðarlögum og þarf ekki um það að tala. Þar er verulegur skortur á jafnrétti og hefði kannski verið nær að líta til þess ef hæstv. ráðherra vill reisa sér minnisvarða í þágu mennta og menningar í landinu. Ég held að við hljótum alla vega að vera sammála um það að framtíð þjóðarinnar sé undir því komin að menntun verði efld í landinu, aukið fé lagt til rannsókna og þannig mætti lengi telja. Ég átti þess kost í dag t.d. að líta inn á sýningu á kortagerð og ég vildi nú ráðleggja öllum hv. þm. að leggja leið sína á Hótel Sögu þar sem sú sýning fer fram og íslenskir vísindamenn sýna öðrum þjóðum að þeir standa framarlega í slíkri kortagerð ef hið háa Alþingi legði þar fé til sem þarf og ég held að það verði seint metið hvers virði slík kunnátta og þekking er. Við höfum auðvitað fyrir okkur eins og hv. 2. þm. Austurl. minntist áðan á að stórþjóðir eins og Bandaríkin eru að líða fyrir það núna að hafa vanrækt menntunarþáttinn í landi sínu og er svo komið að milli 30--40% námsmanna við bestu háskóla Bandaríkjanna eru útlendingar vegna þess að það hefur láðst að sinna þeirri menntun sem þarf til þess að komast inn í þessa skóla í heimalandinu. Það sem er nefnilega svo skelfilegt er hversu stuttan tíma tekur að eyðileggja menntun í einu landi. Þegar við tölum um kynslóðir erum við ekki að tala um nema eins og 20 ár og það er ákaflega erfitt að leiðrétta skaðann þegar hann er skeður. Ég held því að okkur geti ekki greint á um að við viljum halda því menntunarstigi sem við höfum haft og helst margefla það og auka. Það vakna ævinlega spurningar þegar talað er um hvað við þurfum að gera, hvar við þurfum að spara.Við sitjum og gerum fjárlög árlega, ofast samkvæmt einhverjum spádómum, gjarnan Þjóðhagsstofnunar og svo hygg ég að hafi verið þegar fjárlög fyrir árið 1991 voru gerð. Þá var spáð 4--5% versnandi þjóðarhag. Okkur hefur borist í hendur bók sem heitir ,,Þjóðarbúskapurinn, framvindan 1991 og horfur 1992``. Þjóðhagsstofnun. Reykjavík í apríl 1992 og ég ætla að lesa, með leyfi forseta, upphaf þeirrar bókar: ,,Áætlanir um helstu þjóðhagsstærðir á árinu 1991 og efnahagshorfur fyrir þetta ár og næstu árin hafa nú verið endurskoðaðar. Helstu niðurstöður fara hér á eftir: Árið 1991 var um margt hagstætt ár. Landsframleiðsla jókst um 1,4% og þjóðartekjur jukust enn meira eða um 2,8% vegna mikils viðskiptakjarabata.`` Hvað er orðið um fjárlögin sem samin voru í fyrra? Forsendurnar voru augljóslega rangar. Þar af leiðandi voru þetta að sjálfsögðu röng fjárlög og á fundi hv. fjárln. í morgun lagði ég þessa spurningu fram og óskaði eftir að fjárln. Alþingis liti ofan í það hvernig fjárlögin voru gerð fyrir 1991 og samkvæmt hvaða forsendum. Vítin eru til að varast þau og ég leyfi mér að taka með nokkrum fyrirvara þeirri þjóðhagsspá sem liggur að baki fjárlaga fyrir 1992. Auðvitað er ástæða til að horfast í augu við staðreyndir og hengja sig ekki í einhverjar tölur á blaði sem einhver stofnun úti í bæ gefur hinu háa Alþingi, láta telja sér trú um að allt sé að fara norður og niður og menn fyllast skelfingu og skera niður og gjarnan það sem síst skyldi. En maður gæti svo sem spurt sjálfan sig að því hvar kreppan sé? Í sjónvarpi í kvöld var þjóðinni tjáð að Íslendingar skulduðu minnst helstu iðnríkja Evrópu.

Ekki Íslendingar, hið opinbera.

Hið opinbera hét það. Það er rétt hjá hæstv. forsrh. Þetta eru alveg nýjar fréttir fyrir mér. Ég veit ekki betur en það hafi verið lesið yfir þjóðinni að við værum svo skuldsett að við ættum okkur aldrei viðreisnar von. Ég held að það sé kominn tími til, hæstv. forseti, að menn fari að ræða um þessi mál af einhverri ábyrgð en ekki pólitískum ungæðishætti. Ég verð að lýsa hneykslan minni á setningu sem stendur reyndar nokkru neðar á þessari síðu, ekki af því að mér sé málið sérlega skylt eða telji ástæðu til þess að taka það til mín. En að Þjóðhagsstofnun skuli setja eftirfarandi setningu á blað jaðrar náttúrlega við að maður eigi að biðja um opinbera rannsókn. En það er svo, með leyfi forseta: ,,Tvöfalt meiri halli varð á viðskiptum við útlönd á árinu 1991 en árið áður. Þetta stafaði einkum af`` --- og ég bið menn að hlýða á mál mitt, --- ,,þetta stafaði einkum af slaka í hagstjórn í aðdraganda kosninganna til Alþingis í apríl í fyrra.`` Gera menn sér grein fyrir hvað þetta þýðir? Það er beinlínis verið að segja að ráðuneyti landsins og þáv. hæstv. ráðherrar séu hreinlega glæpamenn, óábyrgir glæpamenn. Þetta getur ekki þýtt neitt annað. Hvers lags hegðun er þetta? Ég bara spyr. En að þessu mun verða komið síðar. Aldrei dytti mér í hug að bera annað eins á núv. hæstv. ráðherra þó oft hafi borið á slaka í hagstjórn en ekki endilega í aðdraganda kosninga. Ég mundi ekki einu sinni þora að ætla mönnum slíkt. Einhver takmörk hljóta að vera á fullyrðingum fólks og að viðskiptahallinn hafi orðið tvöfalt verri vegna aðdraganda kosninga, það er hreint með ólíkindum að halda öðru eins og þessu fram. Menn eru heldur ekkert að vanda sig mjög og geta þess að bókfærslu ríkissjóðs var gerbreytt og ýmislegt tekið inn í sem skuldir sem aldrei hefur verið reiknað sem skuldir áður eins og skuldbindingar til margra ára, lífeyrissjóðsábyrgðir og annað slíkt. Þetta er því með hreinum ólíkindum og er hreinlega ekki hægt að sætta sig við að vera kjörinn alþingismaður og finna fyrir einhverri ábyrgð vegna þess og láta svo hvað eftir annað segja sér ósatt um þjóðarhag. Það hefur verið gert svo oft og eins og ég hef þegar rakið er auðvitað ekki hægt að sætta sig við það. Að mínu viti hefur fjárveitinganefnd í gegnum árin verið eins og hlýðinn kjölturakki gagnvart yfirlýsingum og fullyrðingum misviturra hagfræðinga sem síðan urðu að éta allt ofan í sig aftur og enginn tók eftir því. En þeir sem hafa enn þá ofurlítið skammtímaminni hnjóta auðvitað um yfirlýsingar um góðærið 1991. Mér hefur ekki verið sagt fyrr að það hafi verið sérstaklega hagstætt ár. Nú veit ég það ef ég á að taka mark á Þjóðhagsstofnun. Ef hæstv. menntmrh. þæði aðstoð t.d. mína þá veit ég um nokkrar matarholur þar sem ég gæti fundið verulegt fjármagn sem gæti bjargað Lánasjóði ísl. námsmanna til langs tíma. Það er bara ósköp einfaldlega með því að sækja opinbert fé þar sem það gerir ekkert gagn og væri betur komið annars staðar. Mér fyndist t.d. Seðlabanki Íslands geta að skaðlausu stöðvað innkaup bóka í hið glæsilega bókasafn Seðlabankans sem fæstir hafa aðgang að en hefur verið hálfdrættingur á við háskólabókasafn í gegnum árin um kaup á dýrmætum bókum. Það mætti hvíla þetta í nokkur ár. Þá mætti selja eða þó ekki væri nema hætta að kaupa málverk til þess að finna fjármunum og arði Seðlabankans stað. Ég held að þarna væri umtalsverða fjármuni að finna og þeir eru víðar. Við erum víst öll orðin þreytt á að biðja þá sem mesta fjármuni eiga í þessu landi að greiða skatta sína og skyldur við þjóðfélagið því að það trúir því víst ekki nokkur maður lengur þannig að ég skal ekki vera að stinga upp á því. Það er einnig afskaplega ófrumlegt. En ýmsar hugmyndir og frumlegri ætti ég hæstv. ráðherra til handa ef hann vildi leyfa okkur sem erum í stjórnarandstöðu og þó við séum í stjórnarandstöðu að hjálpa sér við að leysa þennan vanda. Ég get alveg upplýst hæstv. ríkisstjórn ef henni tekst --- því lofa ég ekki, ég þori það ekki --- að þvinga þetta leiða frv. gegnum hið háa Alþingi þá verður ekki lengi friður um þau lög. Þess vegna held ég að það væri svo viturlegt að setjast niður og kalla til ráðslags við sig þá sem best þekkja til þessara mála, bæði úr fjármálaheiminum, úr Háskóla Íslands, úr þeim skólum þar sem nemendur sitja sem njóta námslána og til námsmanna sjálfra og reyna að finna lausn á þessum atriðum sem ég hef minnst á. Mikið skelfing væri nú ánægjuleg nýlunda ef hæstv. ráðherrar tækju þeim rökum sem hafa verið borin fram og skildu í fullri vinsemd að þetta má gera betur og það er auðvitað það sem við erum öll að reyna að gera. Ég bið menn lengstra orða að reyna að finna betri lausn á þessu en þetta frv. gerir ráð fyrir og þá finnst mér sérstaklega þessi tvö atriði, vaxtatakan og lánagreiðslurnar eftir á, vera þau atriði sem ómögulegt er að sætta sig við. Hvernig heldur hæstv. menntmrh. að ástandið verði í haust þegar enginn námsmaður fær námslán fyrr en eftir jól? Þetta getur bara ekki gengið. Þetta er hreint útilokað og ég held að hæstv. ráðherra hljóti að vita það. Eigum við ekki öll að setjast niður og reyna að finna betri aðferðir til þess að tryggja afkomu sjóðsins, bæði nú og síðar? Ég held það sé farsælla en að berja hausnum við steininn í trássi við guð og menn og halda því til streitu sem er næstum því örugglega óframkvæmanlegt. Auðvitað er þegar viðurkennt að lánasjóðurinn kemur til með að bera t.d. ábyrgð á skólagjöldum til Háskóla Íslands. Það er svo sem búið að viðurkenna það meira og minna að auðvitað verður að hækka lánin til samræmis við það. Jú, við græðum á því að þetta er endurgreiðsluskylt, en þetta er auðvitað að taka úr einni hendinni og setja í aðra og í raun og veru án þess að nokkur græði neitt á því. Það er auðvitað líka ljóst og hefur þegar verið viðurkennt að vaxtagreiðslur námsmanna þangað til þeir fá námslán á hverri önn, verða auðvitað greiddar líka með láni úr sjóðnum. Halda menn nú að þetta bjargi miklu? Ég stórefast um það. Það sem hefur líka gengið hálfilla að fá í allt þetta mál eru útreikningar sem sanna okkur virkilega að verið sé að vinna að því að tryggja sjóðinn til frambúðar. Ég hef ekki enn þá séð neinar þær tölur sem sannfæra mig um það. Aldeilis ekki nokkrar tölur um það. Áreiðanlega eru til betri reiknimeistarar en þeir sem hér hafa komið að máli og væri ráð að ráðgast við þá líka því hér er um svo alvarlegt mál að ræða að það er ábyrgðarhluti fyrir Alþingi allt að grandskoða þetta mál ekki í kjölinn áður en því verður hleypt út úr þinginu. Það er sorglegt til þess að vita að það unga fólk sem hefur bæst í hóp okkar hv. þm. í síðustu kosningum, sem er undantekningarlítið með próf úr háskólum hér heima og erlendis og hefur að sjálfsögðu notið meira og minna lána úr Lánasjóði ísl. námsmanna, skuli láta sér fátt um finnast. Það hefur ekki fyrir því að hlýða á umræður, lætur ekki sjá sig í þingsölum, hvorki í þessu máli né svo sem öðrum. En einhvern veginn fyndist manni að þetta fólk, sem er búið að koma sér vel fyrir og hefur notið aðstoðar Lánasjóðs ísl. námsmanna sem við sem erum ofurlítið eldri áttum ekki kost á, ætti að telja það skyldu sína við þjóðina sem fjármagnaði nám þess og það unga fólk sem er að leggja út í nám í dag að sitja hér og taka þátt í þessari vinnu. Það er með hreinum ólíkindum. Sú var tíðin að á hinu háa Alþingi voru gamlir þingmenn sem voru beinlínis á móti Lánasjóði ísl. námsmanna og sögðu bara sem svo: Ég held þetta fólk geti unnið fyrir sér eins og það gerði í gamla daga --- og gleymdu því að það gerðu það afar fáir. Ég get skilið sjónarmið slíks fólks. En það unga fólk sem hefur fyllt þingsalinn --- eða hefði átt að gera það samkvæmt kjöri sínu --- skuli láta sér fátt um finnast, finnst mér með hreinum ólíkindum. Ja, eiginhagsmunasemi hefði það einhvern tímann verið kallað í mínu byggðarlagi. Hæstv. forseti. Það er mikið á þá fáu þingmenn lagt sem hafa áhuga á þessu máli og nú nálgast klukkan tólf á miðnætti. Ég hef ekki hugsað mér að segja miklu meira um þetta mál að sinni en ég ítreka og endurtek að ég skora á hæstv. menntmrh. og ríkisstjórnina alla, --- ég tala nú ekki um hæstv. ríkisstjórnarmenn Alþfl., hvar er hann? --- að setjast niður og reyna að finna betri lausn en þetta frv. gerir ráð fyrir. Það er erfitt að ná tali af þeim hv. þm. Alþfl. og hæstv. ráðherrum. Hæstv. forseti, ég sný baki við honum, en hann situr hér og skilar þá vonandi til þingflokks síns því sem ég er að segja. En hvernig geta mál þróast? Ég hef setið næstum jafnlengi á hinu háa Alþingi og hæstv. félmrh. Jafnan átt við hana hina bestu samvinnu um þau mál sem okkur eru báðum hjartfólgin, hvort sem hefur verið í félagsmálum, heilbrigðismálum, menntamálum, hverju öðru. Ég vildi að hún sæti hér svo að ég gæti spurt hana hvort það er virkilega vilji hæstv. félmrh. að skerða kjör íslenskra námsmanna. Ég yrði mjög hissa ef það væri markmið hennar. En ég veit það ekki, það er sagt að menn dragi dám af sínum sessunaut og svo kann að vera að hæstv. félmrh. hafi orðið fyrir þeirri hremmingu, en hv. 11. þm. Reykv., Finnur Ingólfsson, bendir á auðan stól hv. þm. Árna Johnsens og hristir höfuðið og telur ekki að hann hafi dregið dám af sínum sessunaut þannig að það er sjálfsagt eitthvað misjafnt. En ég vildi heyra hæstv. félmrh. svara mér því játandi að hún sé hlynnt þessum breytingum á Lánasjóði ísl. námsmanna. Ég trúi því ekki. Ég vil biðja hæstv. menntmrh. að skila því til formanns sjóðstjórnar að vanda sig betur þegar hann á orðastað við þjóðina um málefni námsmanna. Ég held að sá hugur sem fólst í máli hans í hádegisfréttum í dag hafi ekki verkað traustvekjandi fyrir þá sem til sjóðsins þurfa að leita. Hingað til hafa námsmenn, og allt síðan lögin frá 1982 voru sett, að mér hefur virst, borið heldur hlýjan hug og þakklátan til sjóðsins enda reyndum við sem í þeirri nefnd sátum að vanda okkar verk með aðstoð hinna ágætustu manna. Ég vil benda á ágætan reiknimeistara sem var okkur afar hjálplegur sem var prófessor Þorsteinn Vilhjálmsson. Það hefði ekki sakað að ræða þessi mál dálítið við hann ásamt með öðrum snillingum í reiknikúnst sem ráðuneytin og hæstv. menntmrh. hafa leitað til. Ég vona því að þessari umræðu ljúki ekki á þessum sólarhring. Ég vona að fallist verði á að setjast niður og reyna til þrautar að losna við þessi tvö atriði og þegar málið er komið á þetta stig skal ég vera tilbúin til að líta fram hjá öðrum atriðum. En vaxtatakan og eftirágreiðslan eru ekki ásættanlegar. Það er alveg útilokað að bjóða námsmönnum upp á slíkt. Ég skal ekki hafa þessi orð fleiri. Ég hygg að ég hafi ekki í þingveru minni talað lengur í nokkru máli, en það er einfaldlega vegna þess að mér finnst þetta mál slíkt undirstöðuatriði um velferð þjóðar okkar um framtíð alla að ég hlýt að eyða þeim tíma sem þarf til að berjast gegn því að þetta frv. fari í gegnum þingið óbreytt.

Virðulegi forseti. Ég get ekki látið hjá líða að svara síðasta ræðumanni. Svo undrandi sem hún hefur verið á öllu því sem í kringum hana er að gerast þá má það furðulegt teljast að þessi reynslumikla manneskja, sem hefur setið hér á þingi svo lengi eins og hún sjálf gat um hér áðan, skuli hafa verið að kynna sér mál varðandi Lífeyrissjóð sjómanna í morgun og ekki getað farið rétt með. Það hefði kannski verið full ástæða til að bíða með þessa umræðu þar til það kæmi að umræðunni um Lífeyrissjóð sjómanna, en ég vildi bara leiðrétta það sem hún sagði og tel eðlilegt að það sé gert strax, hvar hún getur um það að Lífeyrissjóður sjómanna eigi útistandandi 150 millj. kr. og það sé skuld útgerðar við lífeyrissjóðinn og nú sé svo málum komið að þessar 150 millj. verði væntanlega teknar af sjómönnum. En það má furðulegt teljast að hv. þm. skuli ekki afla sér þeirra upplýsinga um það hvernig innheimta fari fram og með hvaða hætti. Það er líklega enginn lífeyrissjóður á landinu, að undanskildum Lífeyrissjóði opinberra starfsmanna, sem er jafn vel í sveit settur hvað varðar innheimtu á gjöldum sínum og þeim lífeyrisiðgjöldum sem eru útistandandi sem er vegna þess að lífeyrissjóðurinn hefur sjóveðskröfu í hverju því skipi þess útgerðarmanns sem ekki hefur staðið í skilum. Það er því alrangt og í fyllsta máta furðulegt að 14. þm. Reykv. skuli vera að leggja það að líku, Lánasjóð ísl. námsmanna við skuldir útgerðarmanna í Lífeyrissjóði sjómanna. Það er greinilegt að það er komin einhver kvöldþreyta í þennan þingmann enda hefur málflutningur hans líka verið með þeim hætti.

Hæstv. forseti. Ég er með plagg í höndunum frá Tryggingastofnun ríkisins sem mér var símsent í morgun. Fyrirsögn þess er ,,Upplýsingar um ógreidd iðgjöld til Lífeyrissjóðs sjómanna og rekstrarkostnaður sjóðsins``. Ógreidd iðgjöld útgerðar pr. 31. mars 1992 126.925.357 kr. plús dráttarvextir 23.799.506 kr. Samtals 150.724.863 kr. Þetta er undirritað 5. maí 1992, fyrir hönd Lífeyrissjóðs sjómanna, Árni Guðmundsson. Ég vil upplýsa hv. þingmenn að hv. þm. Guðmundur Hallvarðsson situr í stjórn sjóðsins svo að honum ætti að vera fullkunnugt um þetta og ég mun gefa hv. þm. afrit af þessu. Þetta eru upplýsingar frá framkvæmdastjóra sjóðsins. Ég er líka alveg með það á hreinu, hæstv. forseti, hvernig er greitt í Lífeyrissjóð sjómanna, 4% eru tekin af sjómönnum sjálfum, 6% eiga útgerðarmenn að greiða. Það er löngu búið að taka þetta af sjómönnunum, þ.e. það er útgerðin, enda stendur hér: ,,Upplýsingar um ógreidd iðgjöld til Lífeyrissjóðs sjómanna``. Ég vil vara hv. 16. þm. Reykv. við að bera á samþingmenn sína ósannindi þegar maður er með í höndunum upplýsingar sem eru undirritaðar af þeim manni sem fer með þennan sjóð í umboði þeirrar stjórnar sjóðsins sem hv. þm. situr í sjálfur. Hvernig er hægt að bjóða manni upp á annað eins og þetta?