Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forsrh. (Ólafur Thors) Herra forseti. - Í þessari þáltill. á þskj. 928 er farið fram á, að Alþingi heimili stj. að gera samning við stjórn Bandaríkja Ameríku um loftflutninga samhljóða því, sem prentað er sem fylgiskjal með þáltill. Í upphafi þessa fylgiskjals segir, að með tilliti til ályktunar þeirrar, sem undirrituð var 7. desember 1944 á alþjóðaflugmálaráðstefnunni í Chicago, séu stjórnir beggja ríkja, sem að samningnum standa, ásáttar um, að stofnun og þróun flugrekstrar milli landa þeirra skuli hlíta þeim ákvæðum, sem þar segir. Síðan kemur samningurinn sjálfur, og er ætlazt til, að stj. fái heimild hjá Alþingi til að undirrita hann. Þetta mál er kunnugt öllum hv.þm. Það hefur verið rætt á lokuðum fundi í Alþingi nokkuð ýtarlega, auk þess sem með það hafa farið sérstakir fulltrúar þingsins, sem var falin sú málsmeðferð á áðurgreindum lokuðum fundi, og enn fremur hefur utanrmn. haft málið til meðferðar. Hafa þessir aðilar orðið sammála um, að eðlilegt væri, að slíkur samningur væri undirritaður. Ég held, að ég skýri málið ekki fyrir hv.þm. frekar en orðið er. Allir hv.þm. hafa kynnt sér málið svo vel, að ég tel mig ekki bæran um að bæta þar um. Ég endurtek aðeins það, sem ég hef áður bent á á lokuðum fundi í Alþingi, og það, sem mér hefur fundizt einnig koma fram hjá öðrum hv.alþm. úr öllum flokkum Alþingis, sem á þetta hafa minnzt, að samkvæmt beinum og ótvíræðum ákvæðum samningsins er heimilt af hendi hvors aðila um sig að segja samningnum upp með eins árs fyrirvara. Það er öllum kunnugt, að Íslendingar hafa litla reynslu í þessu efni og vita þess vegna kannske ekki til hlítar, hver kostur og löstur kann að fylgja slíkum samningi, og af þeim ástæðum leggja menn nokkuð upp úr því að hafa þetta ótvíræða uppsagnarákvæði í samningnum. Það er vitað mál, að Íslendingar hafa lengi óskað að verða ekki utan gátta, þegar flugsamgöngur hefjast milli landa, og að því leyti hefur það verið kærkomið tækifæri Íslendingum að gefast kostur á að gerast aðilar að þessum samningi, sem, enda þótt hann sé aðeins gerður milli tveggja þjóða, Bandaríkjanna og Íslands, er þó ætlaður sem liður í stærri flugsamgöngum og víðtækari en milli þessara landa. Ég sé ekki ástæðu til að flytja einhverja spádóma um það, hverja þýðingu slíkar samgöngur geta haft fyrir Íslendinga. Ég sé að sjálfsögðu í þessu sambandi ekkert lengra fram í tímann en aðrir hv.alþm. Hitt fer ekki dult, að Íslendingar hafa mjög látið í ljós þá von, að Íslendingar megi hafa margvíslegan hagnað af auknum flugsamgöngum, og ég hef tilhneigingu til að aðhyllast vonir þeirra bjartsýnustu í þeim efnum. Það mætti vel vera, að seinna meir þætti það með merkari viðburðum, þegar slíkur samningur er undirritaður um að hefja flugsamgöngur milli Bandaríkjanna og Íslands og svo frá Íslandi áfram til Evrópu. Það má vel vera, að eftir 10–20 ár eða jafnvel skemmri tíma þyki þessi dagur merkur dagur, þegar Alþingi ákveður fyrir sitt leyti að taka tilboði, sem Íslendingum hefur verið gert um að verða aðilar að slíkum samningi, en sú skoðun byggist á spádómum, sem ég er ekki bærari um að bera fram en aðrir hv.alþm. Ég tel, að Íslendingum beri að gerast aðilar að þessum samningi, vegna þess, eins og ég hef áður greint, að hér virðist ríkja eining um það, hvaða hagsmuni Íslendingar geti haft af slíkum samningi, og svo er hitt, sem líka hefur verið álitið, sem ég sé ekki neitt til fyrirstöðu, að komi opinberlega fram, að við alþm. höfum í okkar hópi á lokuðum fundi talið, að það gæti a. m. k. svo farið, ef Íslendingar vildu ekki gerast aðilar að slíkum samningi, þegar það stendur þeim til boða, þá gæti það orðið til þess, að flugleiðin yrði lögð að meira eða minna leyti fram hjá okkur, og það mundi vera ákaflega gagnstætt því, sem þjóðin óskar í þessu efni. Með hliðsjón af þessu annars vegar og hins vegar af því, að ef samningurinn þætti vankantaður, þegar dómur reynslunnar félli á hann, þá höfum við sjálfsagðan rétt til að segja honum upp samkvæmt ótvíræðum fyrirmælum 8. gr., þá er það skoðun stj., studd við álit, sem undirbúningsnefnd, sem var kosin til að fjalla um það, einnig utrmn. og álit lokaðs fundar í Alþingi, að þennan samning beri að undirrita. Vænti ég því, að Alþingi fallist á það. Sé ég svo ekki ástæðu til að láta fleiri ummæli fylgja till. að sinni.

Frsm. (Pétur Ottesen) Herra forseti. - Eins og sést á nál., þá mælti fjmrh. með því, að þessi þál. yrði samþ., með breyt. þó, að upphæðin, sem í upphafi var sótt um ríkisábyrgð fyrir í heild, verði takmörkuð við 85% af heildarkostnaði. N. hefur fallizt á þetta, enda er svo háttað, að þessi breyt. hefur ekki áhrif á þá upphæð, sem sótt var um ábyrgð fyrir, sökum þess að félag það, sem tók að sér verkið, ætlaði ekki að sækja um lán til innanbæjarkerfisins. Af þessari ástæðu þarf ekki að breyta fjárhæð þeirri, sem um ræðir í till., þótt þessi takmörkun verði ákveðin. Innanbæjarkerfinu verður einungis bætt við. Ég skal fara fáum orðum um sögu þessa máls. Á þinginu 1943 var samþ.þál. til ríkisstjórnarinnar um fyrirgreiðslu þessa verks. Stóð þar opið, hvaða aðilar skyldu hafa framkvæmd verksins á hendi. Þetta var einungis gert til þess að hefja mætti undirbúning. Nú varð enginn undirbúningur gerður af hálfu ríkisstjórnarinnar. Var því um tvennt að velja, annaðhvort að láta málið niður falla eða héraðsmenn hæfust sjálfir handa. Fyrst var leitað eftir um efniskaup í Ameríku, en þar fékkst ekki útflutningsleyfi. Þá var leitað til Svíþjóðar. Kom þá í ljós, að þar mátti fá vélar og annað efni með allt að því helmingi betri kjörum en í Ameríku. Nú var leitað til ríkisstjórnarinnar um að fá ríkisábyrgð fyrir láni til efniskaupa, sem nam 3 milljónum króna. Þessa ábyrgð veitti ríkisstjórnin. - Þetta vildi ég láta koma fram í sambandi við það orðalag, sem viðhaft er um þessa framkvæmd í till. Sem sagt, það var um það tvennt að ræða, að reyna að hefjast handa eða leggja árar í bát. Nú er málið komið svo áleiðis, að smíði véla verður lokið á þessu ári. Vatnsvélin verður tilbúin í næsta mánuði og rafmagnsvélin í júní. Annað efni verður tilbúið þegar leiðir opnast, en ekkert efni kemst vitanlega fyrr. Þar sem málum er svo komið, að á því einu stendur, að efnið fáist flutt, er áformað að hefja verkið á næsta vori, byggja vélahús o. fl., sem má ljúka, þótt vélarnar séu ekki komnar. Efni til þessara hluta fæst í löndum þeim, er við nú skiptum við, og er því þeirra hluta vegna hægt að byrja í vor. Aðilar þeir, sem hér eiga hlut að máli, eru sýslufélög Mýra- og Borgarfjarðarsýslu og Akraneskaupstaður, og eiga þeir sinn þriðjung í fossunum hver. Það er getið um það í nál., að fjvn. hafi borizt bréf frá meiri hl. mþn. í raforkumálum, en nefndarmenn eru Jón Pálmason, Skúli Guðmundsson, Ingólfur Jónsson og Jörundur Brynjólfsson. Eru það hinir sömu, sem flytja brtt. á þskj. 837, og er hún sama efnis og bréf þetta. Þar er lagt til, að ríkisstjórnin taki allt þetta að sér og ríkið verði eigandi þessara mannvirkja. Nefndin átti samræður við ráðh. og 1. þm. Árn., sem er form. mþn. í raforkumálum. Varð niðurstaðan sú, að ráðh. féllst á till., eftir að það ákvæði, sem fyrr er getið, hafði verið fellt inn í hana. - Í nál. er nokkuð farið inn á það, hversu megi samræma þetta mál heildarlausn raforkumálanna, en afgreiðslu þeirra verður ekki lokið á þessu þingi, en það er mál, sem skammt hlýtur að bíða, að teknar verði ákvarðanir um, eða ekki lengur en til næsta þings. Eitt atriði enn vildi ég minnast á þessu viðvíkjandi, og það er, hvaða ástæða er til að setja þetta mál í samband við heildarlausn raforkumálanna. Fjvn. leit svo á, að ekki væri á nokkurn hátt spillt fyrir eða tafinn framgangur þeirra mála í heild, þótt þetta verk yrði nú hafið. - Hv. þm. Barð. vék hér að því áðan, að með samþ. þessarar till. væri slegið föstu um stefnuna í þessum málum. Þetta er rangt athugað og undarlegt um svo duglegan mann, sem hv.þm. Barð. er, því að það má hann eiga, að hann skuli ekki hafa kynnt sér betur plögg þessa máls, því að þessi skoðun hlýtur að stafa af því, að hann hafi ekki lesið nál. Eftir þeim skilningi, sem hann hélt fram, ætti ekki að vera hægt að taka þessar vélar af þeim aðilum, sem nú hafa fest kaup á þeim, og nota þær í virkjanir, sem ríkið kæmi til með að standa fyrir og framkvæma. Það er regin misskilningur hjá hv.þm., að fjvn. hafi slegið föstu um þetta, og held ég, að ég verði að lesa upp dálítinn póst úr nál., með leyfi hæstv. forseta, ef vera kynni, að það væru einhverjir hv.þm., sem ekki hefðu kynnt sér það, sem í nál. stendur sérstaklega um þetta atriði. Tekur það alveg af skarið um afstöðu fjvn. og sannar, að n. ætlar sér ekki á neinn hátt að marka með þessari till. neina sérstaka stefnu í raforkumálum. Eins og stendur í nál., er eðlilegast, að framkvæmdum sé haldið áfram af þeim aðilum, sem staðið hafa að undirbúningi virkjunarinnar. Í framhaldi af því segir: „Að því leyti, sem ný löggjöf kynni að marka nýtt viðhorf, að því er það snertir, að annar aðili hefði upp frá því á hendi framkvæmd þeirrar virkjunar, sem hér um ræðir, og síðar aukning hennar, þannig að orka sú, sem í Andakílsfossum felst, yrði hagnýtt að fullu, þá getur fjárveitinganefnd ekki séð, að með samþykkt þessarar till. sé lagður steinn í götu þeirra þörfu og nauðsynlegu framkvæmda, sem hér er byrjað á, - síður en svo“. Til frekari stuðnings því, að þetta þurfi ekki að leggja stein í götu þess, að hægt sé að samræma þessar framkvæmdir þeirri heildarlöggjöf um þessi efni, sem ráðagerðir eru uppi um, er bent á það hér, að lega Andakílsfossa er þannig, að þessi virkjun fellur alveg inn í það heildarkerfi, sem talað hefur verið um að koma upp einmitt á þessu svæði. Mér finnst, að eiginlega ættu allir að geta verið fyllilega sammála um þetta. Mér þykir því harla einkennilegt, að ekki skuli allir geta orðið því samþykkir að lofa framkvæmd þessara mála að halda áfram á þeim grundvelli, sem lagður hefur verið, þar til heildarlöggjöf hefur verið sett um þetta efni. Hitt veit ég, að allir hv.þm. skilja mjög vel, að þar til heildarlöggjöf hefur verið sett um þetta, er þeim aðilum, sem undirbúið hafa þetta mál með brennandi áhuga, sem byggist á nauðsyn þessara framkvæmda, auk þess sem þá er lagður grundvöllur að frekari útfærslu raforkunnar á þessu svæði, mikið í mun að fá að halda áfram þessu verki og telja því að þessu leyti bezt borgið í sínum höndum. Þeir hafa mjög vandað allan undirbúning í sambandi við þetta mál og valið til þess þann verkfræðing, sem t. d. undirbjó Laxárvirkjunina fyrir norðan, og þær áætlanir, sem hann þar gerði, hafa staðizt mjög vel, svo að þær hafa að ýmsu leyti skorið sig úr mörgum öðrum áætlunum á þessu sviði. Það er því mjög eðlilegt, að þessir aðilar óski þess og telji mest öryggi í því, að þessum málum verði haldið áfram og byrjað á verkinu með þeirri faglegu aðstoð, sem þeir hafa tryggt sér, og fái að halda verkinu áfram, þar til búið er að setja löggjöf um þetta mál, sem e. t. v. felur í sér breytta afstöðu að þessu leyti, er þeir að sjálfsögðu beygja sig undir. Ég var búinn að ganga inn á þessa hlið málsins áður en hv. 1. flm. þessarar till. hafði talað fyrir henni, og er það af því, að einn af hv.flm., hv. fyrri þm. Árn., var búinn að reifa þetta mál í fjvn. og setja fram þær ástæður, sem meiri hl. n. hafði fyrir því að bera fram þessa brtt., og jafnframt af því, að ég vildi benda á, að ekki væri á rökum reist það, sem hv.þm. Barð. sagði í umr. um næsta mál hér á undan, að með þessu væri af hálfu fjvn. mörkuð stefna eða tekin afstaða til þess stefnumunar, sem máske kann að koma fram í sambandi við endanlega afgreiðslu þessa máls. Og ég vil segja það, að ef því er haldið fram, að hér sé um stefnu fjvn. að ræða, þá er það eins stefna hæstv. ríkisstjórnar, því að n. var sammála hæstv. ríkisstjórn um afgreiðslu þessarar tillögu. En ég held, að eins og fjvn. hefur ekki markað neina stefnu, verði heldur ekki sagt um hæstv. ríkisstjórn, að hún sé að marka neina stefnu um þetta, þótt hún hafi lagt það til málanna um afgreiðslu þessarar till., sem um er getið í nál. Skal ég svo ekki fara um þetta fleiri orðum.

Jón Pálmason Herra forseti. - Eins og hv.þm. hafa veitt athygli, þá flyt ég á þskj. 837 brtt. ásamt 3 þm. öðrum, hv.þm. V.-Húnv., hv. 2. þm. Rang. og hv. fyrri þm. Árn. Í þessari brtt., sem nokkuð hefur verið rædd af hv.frsm.fjvn., er farið inn á, hvaða stefnu skuli fylgja í raforkumálum okkar og að ákveðið sé nú þegar, að þessi stóra virkjun, sem þarna er áformað að hefja við Andakílsá, verði framkvæmd af ríkinu með það fyrir augum, að stefnunni verði slegið fastri í þá átt. Raforkumálin hafa meiri þýðingu fyrir sveitirnar en frá þurfi að segja. Það, að raforka hefur verið leidd til hinna stærstu bæja og fólkinu gefinn kostur á að njóta þeirra miklu þæginda, sem hún hefur í för með sér, hefur orðið til þess að draga fólkið meira og meira til hinna stærri bæja frá sveitum landsins og hinum smærri þorpum. Ef þessu heldur áfram og gengið er inn á það að skilja sveitirnar eftir, en virkja fyrir kaupstaðina, er tvímælalaust, að það þýðir áframhaldandi auðn í sveitum landsins, - áframhaldandi auðn segi ég, því að hún er þegar byrjuð, fyrst og fremst af því, að þægindin eru svo ólík og í hinum stærri bæjum. Við, sem höfum starfað undanfarið í mþn. í raforkumálum, höfum gert okkur það fyrir löngu ljóst, að í þessu stórmáli, sem ég hygg, að sé stærsta málið, er liggur fyrir þessu þingi, er aðeins um tvær leiðir að velja. Annars vegar að halda áfram að tína úr bæina, stærstu kauptúnin og þorpin, og virkja með smávirkjunum fyrir þessa staði, þar sem aðstaða er þægileg, en skilja sveitirnar í kring alveg eftir og halda þannig áfram þeirri stefnu, sem tekin hefur verið upp á undanförnum árum í sambandi við hinar stærri virkjanir, sem þegar er búið að koma upp. Hin leiðin er sú, sem við meiri hl. þessarar n. höfum ákveðið að velja, að hér verði farið svipað að og með aðrar stórar framkvæmdir í landinu, að ríkið sjálft framkvæmi þetta, eigi virkjanirnar, leiðslurnar og selji rafmagnið svipuðu eða sama verði um land allt. Það eru þessar tvær leiðir, sem um er að ræða, og við höfum ekki verið í neinum vafa um, hvora leiðina bæri fremur að fara, því að undir því, hvort sú síðarnefnda verður valin, er það komið, hvort hægt er að vænta þess, að sveitir landsins fái rafmagn á næstu árum. Bezta sönnunin fyrir þessu fæst með því að gera samanburð á þessum málum annars vegar og símamálum, vegamálum og brúargerðum hins vegar. Við höfum reynslu fyrir því, að þótt ekki sé annað en að koma síma út um sveitir landsins, gengur það mjög treglega, þegar framkvæmdirnar eru í höndum einstaklinga eða héraða, og vantar mjög mikið á, að það hafi tekizt. En að svo miklu leyti sem það hefur tekizt, er það fyrir atbeina ríkisins að mestu leyti og nú síðustu ár alveg á ríkiskostnað. Alveg sama er að segja um vegina. Hvað halda menn, bæði hv.þm. Borgf. og aðrir, að væri langt komið vegalagningu hér á landi, ef einstakar sveitir ættu að gera það af eigin rammleik? Ég held, að allir hljóti að vera sammála um, að það væri næsta skammt komið okkar samgöngubótum. - Sama gildir um brýrnar. Nú er það öllum mönnum kunnugt, að rafmagnsvirkjanir eru margfalt dýrari framkvæmdir en vega- og símalagning, og þeim mun minni líkur eru til þess, að þeim verði hrundið í framkvæmd af einstaklingum og héruðum, þar sem svo miklu munar á kostnaði. Hins vegar er n. alveg ljóst, að þær rannsóknir, sem gerðar hafa verið í þessu víðtæka máli, eru enn þá ekki svo langt komnar, að hægt sé um það að segja fyrir víst, hvort virkja eigi alls staðar, hvernig bezt sé að leggja leiðslurnar, hve víðtækt kerfið eigi að vera o. s. frv. Þó má geta þess, að í sambandi við þær rannsóknir, sem fyrir liggja, telur n. hentugt að hafa samband milli hinna stærri virkjana. Og þá kem ég að því atriði, sem við nefndarmenn leggjum mjög mikla áherzlu á. Við höfum ekki séð okkur fært að leggja til í till. okkar, enda þótt ýmsir okkar hefðu til þess mikla tilhneigingu, að ríkið tæki nú þegar í byrjun eignarnámi þær virkjanir, sem fyrr segir, og tæki þær inn í það kerfi, sem ætlazt er til, að ríkið hafi um rafmagnsleiðslur um land allt. Er það af því, að við höfðum enga von um, eins og stendur um hug manna á hæstv.Alþ., að það næði fram að ganga. Eftir því sem fleira er fært inn á sömu leiðina af nýjum rafmagnsvirkjunum, er minni von um að koma því í löggjöf, sem stefnir í þá átt, er við teljum hina einu réttu. Það var því síður en svo á misskilningi byggt, sem fram kom hjá hv.þm. Barð., að verið væri að marka fasta stefnu um það mál, hvora leiðina ætti að fara. Hitt er rétt hjá hv.þm. Borgf., að samkv. þessari till. er gert ráð fyrir, að ríkið geti síðar tekið þessar virkjanir í sínar hendur. En það er líka gert ráð fyrir því í Sogsvirkjunarlögunum og fleiri lögum, að ríkið geti tekið þessar rafmagnsvirkjanir í sínar hendur, ef lög verða um það sett. Það er rétt að gera sér þess ljósa grein, hvað farið er fram á í þessari tillögu. Hugmyndin er að virkja 5000 hö. af 12000 hö., sem talið er, að virkja megi í Andakílsfossum. Er ætlunin að virkja aðeins fyrir kauptúnin, Akranes og Borgarnes, og svo nokkra bæi á þeirri leið, sem línan liggur um, en skilja eftir sveitirnar. Við flm.brtt. teljum mjög óheppilegt, að Borgfirðingar og Mýramenn, sem búa í sveitum, þurfi, þegar til þeirra kasta kemur að koma raforku heim til sín, að byrja á því að semja við kauptúnin í nánd við þeirra héruð. Það er allt annað, ef ákveðið væri með heildarlöggjöf fyrir landið allt, að tryggt sé, að rafmagn á þessum svæðum sé leitt út um öll þessi héruð, að svo miklu leyti sem hugsanlegt er, að það borgi sig að fara vítt í það. Því verður fyrir fram eðlilega ekki slegið föstu, að ekki þurfi kannske af illri nauðsyn að skera af raforkuframkvæmdunum einhverja afskekktustu bæi, þegar farið verður að leiða rafmagnið út um sveitirnar. Það er rannsóknarefni, sem reynslan verður að skera úr um í framtíðinni. En aðalatriðið er, að ekki verði haldið áfram á þeirri braut að virkja eingöngu fyrir þá staði, sem bezta aðstöðu hafa til þess, en skera sveitirnar vegna strjálbýlis frá þeim framkvæmdum, þar sem erfiðleikarnir eru mestir á að geta fengið að njóta þeirra miklu þæginda, sem raforkan veitir. Það, sem líka veldur því, að við erum vondaufir með, að þessi stefna sé heillavænleg, að taka upp hin stærri raforkukerfi nú þegar, er, að við vitum, að margir menn, innan þings og utan, blátt áfram trúa því, að útilokað sé, að það geti borgað sig að koma rafmagninu út um sveitir landsins, og þeir trúa því ekki, að það verði nokkurn tíma hugsanlegt. En ef við eigum að byggja á slíkum hugsunarhætti, er eins gott að segja: Við viljum smátt og smátt leggja sveitirnar í eyði. Því að eftir því sem rafmagn kemst víðar í kauptún og þorp á landinu við sjóinn, en sveitirnar eru afskiptar í því efni, eftir því eru meiri líkur til þess, að sveitirnar leggist í eyði, vegna þess að fólkið getur ekki unað við það til lengdar, að svo gífurlega mikill þægindamismunur sé á milli manna, eftir því hvar þeir búa. Hv. þm. Borgf. hélt því fram, og las upp úr nál.fjvn. því til sönnunar, að það væri villa ein, að þessi þáltill., þótt samþ. yrði eins og hún liggur fyrir, skæri úr um það, hvaða stefna væri farin í þessu efni. En þetta er bara fyrir það, að hlutaðeigandi maður vill ekki láta það koma fram í sambandi við þetta mál, hvað hér er að gerast. Hér er á ferðinni fjöldi af till. um það, að ríkið gangi í ábyrgðir fyrir hin og þessi þorp út um landið vegna raforkuframkvæmda. Það var nýlega verið að samþ. slíka ábyrgð fyrir Sauðárkrók, þar sem á að skilja það kauptún frá í þessu efni, en sjá ekki hinum blómlegu byggðum í Skagafirði kringum Sauðárkrók fyrir þeirra þörfum um að fá rafmagn, aðeins af því, að í bili var hægt að virkja fyrir þetta kauptún, ef ekki var hugsað um þessar blómlegu sveitir jafnframt í því efni. Svona er þetta víðar á landinu, að það liggja fyrir um ýmsa staði slíkar till., og það á dagskrá í dag, sem hv.fjvn. mælir með, um ábyrgðir fyrir þorp til þess að taka sig á þennan hátt út úr um raforkuframkvæmdir, án þess að sveitir njóti þar af. Sumar þessar ábyrgðarbeiðnir er hv.fjvn. búin að samþ. og sumar lítur út fyrir, að n. ætli að samþykkja. Og það er augljóst mál, að ef þessi þáltill., sem hér liggur fyrir, gengur fram eins og hún er nú frá hálfu hv.fjvn., þá er stefnan mörkuð í raforkumálunum um það, hvort á að skera sveitir landsins frá því um ófyrirsjáanlegan tíma að verða raforkuþægindanna aðnjótandi og gera þeim erfiðara fyrir um að verða það síðar en vera þyrfti. Því að verði þessi þáltill.samþ., verður ekki í veg fyrir það komið á yfirstandandi þingi, að fleiri eða færri ábyrgðir sams konar vegna annarra staða á landinu verði samþykktar. Og þá er eyðilagður sá grundvöllur, sem við í meiri hl. í raforkumálan. viljum byggja á. Það hefur dregizt undarlega mikið, að frv. frá okkur í meiri hl. í raforkumálanefnd væri lagt hér fyrir hæstv.Alþ. Það er víst komið mikið á aðra viku síðan við, sem að því stöndum, settum það í prent. Hins vegar, þó að við sýnum það frv. á Alþ. nú, gerum við okkur ekki neina von um, að það nái afgreiðslu á þessu þingi. En við teljum, að það sé miklu hagstæðara, að menn fái að sjá það, ekki aðeins innan þings, heldur líka utan, hvaða stefna það er, sem við viljum marka á þessu þingi, til þess að koma í veg fyrir það æði, sem virðist hafa gripið menn um það að koma fram raforkuvirkjunum víðs vegar um landið, þar sem aðstaðan er skást. Þá er það að athuga í sambandi við þessa þáltill., eins og hv.þm. Borgf. tók réttilega fram, að þessi Andakílsárvirkjun er að allra áliti æskilegur liður í þessu raforkukerfi, sem ætlazt er til, að raforkuframleiðsla landsins byggist á. Hér væri þess vegna ekki verið að brjóta neitt á bak aftur að neinu leyti, þótt brtt. okkar yrði samþykkt. Við viljum bara, að stefnan sé mörkuð nú þegar í þessum málum og komið í veg fyrir, að gengið verði í ábyrgðir vegna raforkuframkvæmda víðs vegar um landið, þar sem enginn undirbúningur hefur fram farið. Ég lít svo á, að þeir, sem standa að þessari þáltill., fulltrúar fyrir Borgarfjarðar- og Mýrasýslu, ættu að geta verið mjög vel ánægðir með það, að brtt. okkar yrði samþ., því að þeir mega tejast gæfunnar börn, og mega þakka það sínum dugnaði, þótt till. okkar verði samþ., því þar með er ákveðið, að þeir verði fyrstir til þess að verða aðnjótandi þeirra þæginda, sem hér er um að ræða og við ætlumst til, að ríkið kosti. Þá skal ég víkja að því í þessu sambandi, að þótt við viljum ekki að neinu leyti setja fót fyrir þessa framkvæmd og viljum láta ríkið nú þegar taka þetta að sér og marka þar með stefnu í þessum málum, þá teljum við, að eins og sakir standa sé ákaflega hæpið að ganga eins mikið áfram í því að slá föstu um rafvirkjanir annars staðar á landinu og lagt er til í þeim till., sem fram hafa komið. Á þessum stað, við Andakílsfossa, virðist ekki vafi á því, að aðstaðan sé góð og að hægt sé að virkja sameiginlega fyrir kaupstað, kauptún og sveitirnar í kring, og að ekki aðeins þessi svæði geti haft not rafvirkjana við þetta vatnsfall, heldur miklu fleiri svæði. En allt öðru máli er að gegna um það, að setja upp rafvirkjanir í öðrum kauptúnum, þar sem rannsókn hefur ekki farið fram að neinu marki til undirbúnings. Og eins og nú standa sakir er ákaflega hæpið, frá hvaða sjónarmiði sem það er skoðað, að vera með mjög mikið æði á þessu sviði, vegna þess fyrst og fremst, að við erum nú á hátindi dýrtíðar, þegar líkur eru til, að þessar framkvæmdir verði dýrari en nokkru sinni fyrr eða síðar. Annað atriði er svo það í þessu sambandi, að það standa vonir til þess einmitt nú að stríði loknu, að upp komi mjög merkar, nýjar uppgötvanir á sviði rafmagnstækni, því að sú tækni er í örri framþróun, og hluturinn er sá, að við vitum ákaflega lítið um það, hve vítt hin nýja tækni á þessu sviði kemst. Hitt er nokkurn veginn víst, að einmitt nú á stríðstímanum hefur fengizt svo mikil reynsla á þessu sviði, að við getum vonazt eftir mjög miklum nýjungum á þessu sviði um það leyti er stríðinu lýkur. Til sönnunar því, að ég tali hér ekki út í bláinn, vil ég geta þess, að mér var nýlega sagt frá því af manni, sem segist hafa það úr amerísku riti, að það er ekki lengra síðan en frá 26. des. s. l., að stærsta raforkufirma í New York bauð 200 byggingamönnum til þess að skoða nýjung á sviði rafmagnstækni, sem voru í því fólgnar, að þeir töldu nauðsynlegt að hafa allt aðra innréttingu á öllum nýjum húsum með tilliti til rafleiðslna en verið hefur. Og þetta byggja þessir menn allt á því, að raforkan verði á komandi árum send þráðlaust, í loftinu. Það er byggt á sama grundvelli og með útvarpið. Hve langt er hægt að komast á þessu sviði, er náttúrlega fyrir okkur ekki hægt að segja um. En þetta bendir til þess, að fyrir hendi geti orðið á komandi tímum hægstæðari og auðveldari aðstaða um raforkuframkvæmdir, sem leitt gæti til þess, að þær yrðu ódýrari en við höfum haft af að segja til þessa. Þrátt fyrir allt þetta viljum við að engu leyti setja fót fyrir það, að þessar raforkuframkvæmdir geti orðið bráðlega, sem þáltill. þessi er um, heldur viljum við beina þeim inn á rétta leið, svo að ekki verði spillt fyrir því, að unnt verði að koma á heildarlöggjöf um raforkumál landsins, sem tryggi það, að hinar strjálu byggðir geti fengið til sín rafmagn svo fljótt sem nokkur kostur er á. Raforkulagafrv., sem mþn. hefur samið, er væntanlegt inn í þingið á morgun eða næstu daga, og þá fá menn tækifæri til þess að ræða það og sjá, hverjar þær till. eru, sem við leggjum til, að samþ. verði sem heildarlöggjöf í raforkumálum. Og ég verð að segja, að mér þykir það mjög undarlegt, ef svo mikið bráðlæti er hjá einstökum hv.þm. vegna sinna umbjóðenda, að þeir geti ekki sætt sig við það að bíða eftir því, að úr því verði skorið, hvort á að halda áfram sú ringulreið, sem verið hefur í þessum málum, eða ekki. En ég tel, að það brjóti á í þessu Andakílsármáli um það, hver stefna verði tekin í raforkumálum landsins yfirleitt. Að öðru leyti sé ég ekki ástæðu til að fjölyrða um þessa brtt. eða málið í heild sinni. Það verður að skeika að sköpuðu um það, hvað ofan á verður á hæstv.Alþ. í þessum málum. En við þessir þm., sem að brtt. stöndum, teljum það skyldu okkar að reyna að stýra málinu inn á þá leið, sem við teljum heillavænlega og heppilegasta fyrir landið í heild á komandi árum.

Gísli Jónsson Herra forseti. - Áður en ég svara hv.þm. Borgf., vil ég fara nokkrum orðum um brtt. þá, sem fyrir liggur á þskj. 837. Ég get strax lýst yfir því, að ég treysti mér ekki til að fylgja henni, og eru fyrir því tvær ástæður. Önnur er sú, að í 2. málsgr.brtt. er lagt til, að ríkisstjórninni heimilist að verja fé úr ríkissjóði til þessara framkvæmda, sem í brtt. greinir í fyrri málsgr., en til þess að sjá fyrir fé til þess, hefur hvorki komið fram till. um lánsheimild né heldur hefur þetta verið tekið til greina við afgreiðslu fjárl. Hin ástæðan er sú, að ég hef alls ekki sannfærzt af ræðu hv.þm. A.-Húnv. í þessu máli. Hann færir fram sem aðalrök fyrir sínu máli og leggur áherzlu á það, að með raforkumálin eigi að fara eins og síma, vegi og brýr í landinu. En þá er hægt að slá því föstu strax, að ef framkvæmd raforkumálanna í landinu ætti að verða á svipaða lund, þá yrðu þær sveitir, sem erfiðast eiga með að fá rafmagn, eins langt á eftir með að fá ljós og annað, sem rafmagnið veitir, eins og þær hafa orðið að bíða eftir því að fá til sín vegi, brýr og síma. Og ég tel þetta svo stórt mál, að það megi alls ekki fara í sama farveg og samgöngumálin hafa verið í gagnvart þeim sveitum landsins, sem á eftir hafa orðið um þær framkvæmdir. Það er nýlega búið að leggja hér fram landsreikninginn fyrir árið 1941, sem hv.þm. A.-Húnv. hefur sjálfur endurskoðað og gert aths. við, og er m. a. veitt hvorki meira né minna en 213 þús. kr. til nokkurra tilgreindra vega og brúa fyrir það ár á fjárl., en greiddar 974 þús. kr. til þeirra. Það þýðir, að 761 þús. kr. hafa verið greiddar það ár til þessara vega- og brúargerða fram yfir áætlun á fjárl., eða nærri fjórfalt á móts við það, sem lagt var fram á fjárl. Og hv.þm. A.-Húnv. gerir þá aths. við þetta: „Á þessum tuttugu og einum gjaldalið 13. gr. nema umframgreiðslurnar samtals kr. 761064.37. En auk þess, sem hér er talið, er greitt til ýmissa þjóðvega, og til sumra þeirra verulegar upphæðir, sem ekkert er veitt til á fjárl. Nema þessar greiðslur samtals 77 þús. króna.“ Þannig hefur verið farið með síma- og vegamál allan tímann, sem hv.þm. A.-Húnv. hefur setið á þingi. Alltaf hefur verið þann tíma misnotað stórkostlega veitingarvald Alþ. á fé til þessara framkvæmda, og sumpart hefur verið varið til þeirra fé utan við fjárl., og er skemmst að minnast á Krýsuvíkurveginn, en inn á þennan veg vil ég ekki fara með rafmagnsmálin, það er óhugsanleg stefna. Og ég get minnzt á misrétti í símamálum, þar sem á röngum forsendum hefur verið veitt meira til samgöngubóta en önnur héruð hafa fengið, miðað við þörf og aðrar ástæður, sem til greina koma. Af hverju hefur slíkt verið gert á röngum forsendum? Af því að ekki var hægt að koma því fram á réttum forsendum. Má t. d. um þetta nefna Álftaverssímann.

Hver dæmir um það?

Einnig má nefna símalagningar í Borgarfjarðarsýslu, Húnavatnssýslu og ýmsum öðrum sýslum landsins. - Af þessum ástæðum mun ég ekki geta greitt þessari þáltill.atkv. mitt. Ég var dálítið undrandi yfir því, þegar hv.þm. A.-Húnv. sagði, að aðalatriðið væri ekki að byrja á raforkuframkvæmdum á þeim stöðum, þar sem aðstaðan til þess er bezt. En hann vill endilega láta þá staði, þar sem aðstaðan er bezt til þess að koma raforkumálum í framkvæmd, bíða þangað til hinir staðirnir eru búnir að fá rafmagn til sín. En það vil ég ekki. Og ég er ekki svo illgjarn, að ég geti ekki unnt stöðunum, sem betri aðstöðuna hafa í þessu tilliti, að fá rafmagn, þótt ekki sé um leið hægt að koma rafmagninu til strjálbýlisins. Ég álít farsælast fyrir framkvæmd raforkumálanna í landinu, að einstaklingar fái einnig að taka þátt í því að hrinda þeim í framkvæmd. Það er sameiginlegt um flest stórmál, að farsælast er, að framkvæmd þeirra verði fyrir framtak einstaklinga, héraða og ríkis, þannig að sameiginlegt átak þessara aðila verði til þess að lyfta þeim. Og þannig verða langminnst fyrir borð bornir hagsmunir þeirra manna, sem bezt þarf að gæta. - Hv. þm. A.-Húnv. sagði, að fólkið mundi ekki þola þann mismun á þægindum til lengdar, að allir fengju ekki rafmagn til sín. En það sama má þá alveg eins segja um hitaveitur. Málið má ekki takast upp á svo þröngum grundvelli, heldur á þeim grundvelli, sem ég hef lýst sem skoðun minni á málinu. Þá var hv.þm. A.-Húnv. að tala um æði, sem hefði gripið fólkið í sambandi við þessi rafmagnsmál. En það er ekki undarlegt, þó að fólkið hafi mikinn áhuga fyrir þessum málum þar, sem hægt er að koma þeim í framkvæmd. Og hv.þm. skyldu sjá, hvaða æði mundi grípa fólk um allar sveitir, þegar búið væri að ákveða með l., að ríkið skyldi sjá fólkinu fyrir rafmagni í hverri sveit og hverju koti á landinu. Því að raforkumálin eru ein hin mestu áhugamál landsmanna allra nú. Og þess vegna er það líka, að allir, sem til þess hafa getu, eiga að taka saman höndum um að koma rafmagninu heim til sín, hvort sem þeir búa í sveit eða við sjó. En langmestu erfiðleikarnir í raforkumálunum eru þeir, hve erfitt er að senda rafmagnið. Það er vitanlegt, að mörg sveitabýli vildu fá rafmagn frá Sogsvirkjuninni á sínum tíma. En það hefur ekki verið framkvæmt vegna þess, að það kostar svo mikið að breyta spennunni, þegar rafmagn er tekið af háspennuleiðslu. Þess vegna er það ákaflega víða í sveitum, að það kostar minna að virkja sérstaklega eða að koma rafmagnsstöð upp á annan hátt fyrir hvern bæ, og það þótt aðstaðan sé ekki neitt sérstaklega góð til þess, heldur en að leiða rafmagn heim á bæinn af háspennulínu, því að til þess þarf svo dýra spennustöð og leiðslu. Í Skaftafellssýslu hafa t. d. verið reistar margar rafstöðvar, sem hver er aðeins fyrir einn bæ. Vil ég þá snúa mér að því, sem hv.þm. Borgf. sagði. Ég vil benda honum á, að ég las meira en nál. Ég las líka tvær þáltill., sem hafa verið samþ. hér á hæstv.Alþ. í sambandi við þetta mál. Og ég held, að ekki sé hægt að segja annað en að einmitt sé farið hér inn á nýja braut. Það var samþ. á Alþ. 3. marz 1944 þál. út af þessu ákveðna máli, sem hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að heimila ríkisstjórninni að gera nauðsynlegar ráðstafanir til þess, með fjárframlagi úr ríkissjóði eða lántöku og ábyrgð fyrir hönd ríkissjóðs, að hafin verði smíði á vélum og nauðsynlegu efni í fyrirhugaða virkjun Andakílsár. Jafnframt fellur niður heimild sú, er ríkisstjórninni var veitt með þingsályktun um sama efni frá 12. apríl 1943.“ Hér er í raun og veru alveg ákveðið með þessari heimild, að ríkissjóður skuli standa að öllu leyti undir þessum framkvæmdum, sem hér er til tekið að gera. En með brtt. á þskj. 830 er því alveg slegið föstu, að 15% af þeirri áhættu, sem fylgir rafvirkjun á þessum stað, sem hér er nú um að ræða, skuli hvíla á viðkomandi héraði, ef þessi brtt. verður samþykkt. Og ég tel þetta ákaflega mikla stefnubreytingu. Ég mun því fylgja þessari brtt., en mun bera fram skrifl. brtt. til viðbótar síðar. En ég vil benda á það, að þegar búið er að samþ. ábyrgð þessa fyrir Andakílsárvirkjunina og einnig fyrir Siglufjörð og fleiri staði og farið er að reka þessar raforkuveitur, e. t. v. með hagnaði, þá hygg ég, að erfitt verði fyrir það opinbera að koma svo aftur, og taka þessar stöðvar eða virkjanir af þessum héruðum. Það kann vel að vera, að mögulegt sé að gera það, en erfitt hygg ég að það muni vera. Það kann vel að vera, að verjanlegt væri að gera það t. d. gagnvart Andakílsfossavirkjuninni, ef rafmagn væri þar fyrir hendi, sem hægt væri að dreifa út um héraðið. Og ef Dynjandi yrði virkjaður fyrir Vesturland og það yrði gróðafyrirtæki, sem ég veit ekki, hvort verða mundi, ef til kæmi, þá veit ég ekki, nema það kynni að vera hæpið, að ríkið gæti sagt: Við viljum taka þetta orkuver og ráða ykkar rafmagnsverði, þó að þið standið að fullu við skuldbindingar ykkar vegna virkjunarinnar. - Þess vegna er hér farið inn á nýja braut með þessari brtt., sem ég út af fyrir sig er ekkert að harma. Ég tel frekar hægt að koma þessum rafmagnsmálum í framkvæmd, ef þeir menn, sem áhuga hafa fyrir þessum málum, fá að hjálpa ríkissjóði til þess að koma þeim í framkvæmd. Það er því sjálfsagt, að ríkið hafi sterkara eftirlit með þessu en verið hefur hingað til. Þess vegna leyfi ég mér að bera fram brtt., sem hljóðar þannig: „Ábyrgð ríkissjóðs er bundin því skilyrði, að yfirumsjón með verkinu og reikningshald sé falið manni, er ráðuneytið samþykkir“. Þetta er sagt í öllum hafnarl., og ég tel óverjandi, að ríkissjóður gangi í ábyrgð fyrir 85% af kostnaðarverði, nema slík ákvæði fylgi. Þá ber ríkið ábyrgð á því, sem gert er, og getur fylgzt með því, sem fer miður en skyldi, sbr. það, sem hefur verið gert á Siglufirði. Ég vil svo leyfa mér að afhenda hæstv. forseta þessa brtt. og vænti, að hún verði samþykkt.

Forseti (GSv): Eins og hv.þm., sem seinast talaði, hefur tilkynnt, þá er fram komin skrifl. brtt., eins og hann greindi. Þarf tvöföld afbrigði, til þess að till. geti legið fyrir til umr. Annars lítur út fyrir, að ekki verði hættulegt, þó að brtt. kæmist ekki að nú, því að umr. verður sýnilega ekki lokið að þessu sinni. Enginn úr hæstv. stj. er við, og bekkir þm. ekki fullskipaðir. Ég skal láta þess getið, að næsti fundur verður ekki á morgun, heldur hinn daginn. Ég tel, að fyrir forms skuld verði samt að leita eftir, hvort hægt er að koma þessari skrifl. brtt. að nú.

Bjarni Ásgeirsson Herra forseti. - Mig langar til að segja nokkur orð um þetta mál, sérstaklega þá brtt., sem hér liggur fyrir, og í tilefni af því, sem fram hefur komið frá hv.þm. A.-Húnv. Hv. þm. A.-Húnv. hóf mál sitt á því að ræða um heildarstefnuna í rafmagnsmálum, og virtist mér ræða hans frekar eiga heima við mál, sem hann boðaði, að bráðum mundi koma fram í þinginu, en liggur ekki fyrir enn þá. Ég vil segja eins og hv.þm. Borgf., frsm.fjvn., að sú stefna, sem hann ræddi um í sambandi við það mál, liggi ekki endanlega fyrir í sambandi við meðferð þessa máls, og skal ég koma að því síðar. Hann talaði um, að ef haldið yrði áfram að virkja fyrir kaupstaðina og sveitirnar skildar eftir, þá væri sveitunum voði búinn og þær mundu bráðlega leggjast í auðn. Ég skal ganga inn á, að þetta sé svo, en ég sé ekki, að það hafi nokkur áhrif á þetta mál, þó að brtt. þessa hv.þm. sé samþ., vegna þess að með þeirri brtt. er ætlazt til, að gert sé nákvæmlega það sama og ætlazt er til samkvæmt till. sjálfri, það á að virkja Andakílsárfossa, og þar er gert ráð fyrir sömu virkjun og farið er fram á með aðaltill. og ætlazt til, að byrjað verði á að virkja fyrir kauptúnin Akranes og Borgarnes og þær sveitir, sem liggja þar í kring, svo að í því er engin stefnubreyting, þó að brtt. verði samþykkt. Hv. þm. segir, að sú tilhögun, að ríkið eigi rafveiturnar og selji orkuna til allra, sé sú stefna, sem hann og n. berjist fyrir, og sú stefna, sem hann álíti, að bjargi öllu í þessu máli. Það má vel vera, að svo sé, en ég sé ekki annað en að sú stefna geti sigrað, hvort sem þessi virkjun er ákveðin samkv. till.fjvn. eða ekki, því að virkjunin á að vera sú sama eftir báðum till., en svo sker framtíðin úr, hvaða tilhögun verður höfð, þegar rafmagnið verður leitt víðar út um byggðir landsins. Og þó að ég sé ákveðið á móti brtt., þá neita ég því alveg, að ég sé þar með að marka fyrir mitt leyti þá stefnu, sem ég á sínum tíma kann að taka yfirleitt í þessum málum. En aðalástæðan fyrir því, að ég er á móti brtt., er sú, að ég býst við, að ef hún er samþ., þá verði það eingöngu til þess að torvelda framkvæmd þessarar virkjunar og tefja hana um ófyrirsjáanlegan tíma. Það liggur fyrir frá fjvn., að hæstv. stj. hafi lagt á móti þeirri meðferð, sem farið er fram á í brtt., og lagt með því, að aðaltill. eða sú tilhögun, sem fjvn. fylgir, verði samþ. Og þar sem það er vitað, að sá er vilji hæstv. stj., þá höfum við flm. enga vissu fyrir, að hæstv. stj. muni samþ. þá heimild, sem henni yrði gefin með brtt. um framkvæmd málsins, a. m. k. meðan ekki liggur fyrir yfirlýsing hæstv. stj. um, að hún samþ. þá heimild, þá getum við eins búizt við, að ef brtt. yrði samþ., þá yrði það til þess, að sú framkvæmd, sem fyrirhuguð er í þessu máli á næsta ári, stöðvaðist í bráð og jafnvel um óákveðinn tíma. Enn fremur er það rétt, sem kom fram hjá hv.þm. Barð., að það er ekki okkur vitanlegt, að hæstv. stj. hafi til umráða nokkurt fé til að verja í þessu skyni. Það er vitað, að nú er búið að ganga frá fjárl. og ráðstafa öllum tekjum, sem hæstv. stj. hefur yfir að ráða, og ég held öllum tekjuvonum, sem hæstv. stj. eða þingmeirihl. hefur komið sér saman um að afla stj. á þessu þingi. Það liggur því ekkert fyrir um það, að til sé fé til að framkvæma þetta á næsta ári eða vilji hjá hæstv. stj. til að framkvæma það, og þegar það liggur fyrir, getum við flm. eins búizt við, að samþ.brtt. verði eingöngu að fótakefli þessu máli, sem er langt á veg komið, eins og hv.þm. Borgf. hefur lýst rækilega og hv.þm. er kunnugt. Af þessum ástæðum treysti ég mér ekki til að vera með brtt., þó að ég vilji engu slá föstu um það, hvaða stefnu ég kynni að fylgja í raforkumálum, þegar þau liggja fyrir til úrslita hér á þingi. Ég vil minna á, að upphaflega, þegar samþ. var þál. hér á þingi um þetta efni, þá var engu slegið föstu um, hverjir framkvæmdu verkið, en látið liggja milli hluta, hvort stj. framkvæmdi það eða hvort þeir aðilar, sem að málinu stæðu heima í héraði, framkvæmdu það. Við flm. gengum inn á þessa lausn málsins, tilbúnir til að beygja okkur undir hvora aðferðina sem væri, en þegar til kom, varð það þannig, að stj. óskaði ekki að nota þá heimild, sem hún hafði til að framkvæma verkið sjálf, heldur vildi hún láta aðilana sjálfa hafa það með höndum. Ég get því ekki séð, að þótt aðaltill. yrði samþ., þá sé hún nokkuð fremur en brtt. brot á þeirri stefnu, sem þessi hv.þm. vill, að upp sé tekin í rafmagnsmálum hér á landi, því að hún er ekkert nema áframhald af þeirri stefnu, sem hefur verið tekin á undanförnum þingum af þingi og stj. um framkvæmd þessa máls, meðan þetta bráðabirgðaástand ríkir í þessum málum og þingið er ekki búið að skapa sér fasta framtíðarstefnu. Og sé ég ekki ástæðu nú frekar en áður að taka þetta eina fyrirtæki út úr, áður en sýnt er, hvað þingið ætlar sér í hinum stærri málum, því að þótt nú væri samþ., að ríkið framkvæmdi þetta verk, þá er engin vissa fyrir því, að hv.þm. A.-Húnv. og þeir, sem svipað líta á þessi mál, gætu fengið framgengt öðrum atriðum stefnu sinnar í þessu máli eða öðrum, sem er miklu meira um vert í rafveitukerfinu en þessi litla virkjun. Hv. þm. segir, að þessi virkjun sé fyrir kaupstaðina eina, en sveitirnar eftir skildar og að það væri ekki þægilegt fyrir sveitir Borgarfjarðarsýslu, þegar þær vildu hefjast handa um að afla sér rafmagns. Þessi fullyrðing hans er byggð á nokkrum misskilningi á þessu máli, vegna þess að eins og hann ætti að vita, þá eru það sýslurnar, Borgarfjarðarsýsla og Mýrasýsla, ásamt Akraneskaupstað, sem eiga að standa að þessari virkjun. Sýslurnar ráða algerlega þeirri stefnu, sem upp verður tekin í málinu innan héraðsins. Þess vegna eru það sýslurnar, sem geta ráðið frekari framkvæmdum og hverjar þær verða og hvenær hafizt er handa um auknar framkvæmdir til að leggja rafveitur um héraðið. Undirbúningur málsins í Mýra- og Borgarfjarðarsýslu er því hér alveg sá sami og hann og félagar hans vilja koma á fyrir landið í heild. Sýslurnar, sveitirnar, hafa algerlega meirihlutaaðstöðu í málinu, svo að óðar en möguleikar eru fyrir hendi til að leggja rafveitur út um héraðið, þá hefur dreifbýlið aðstöðu til að ráða öllu um framkvæmd málsins. En það er ekki hægt að ráðast nú í stærri virkjun en svo, að hún nái til þéttbýlisins, til að fá þar með grundvöll undir frekari virkjun fyrir sveitirnar, þær tekjur, sem yrðu af virkjun og rafveitu til fjölmennra kaupstaða, geta orðið til að lyfta undir aukna virkjun og útþenslu rafmagnsnetsins um héraðið. Ég held, að þannig sé frá þessu máli gengið, að einmitt þeir, sem bera dreifbýlið fyrir brjósti, nauðsyn þess og þarfir, geti mjög vel unað við þessa tilhögun málsins, og ég vil undirstrika það, að ef þessari virkjun verður haldið áfram á þeim grundvelli, sem hv.fjvn. leggur til, þá gerist ekkert, sem staðið gæti í vegi fyrir, að þetta fyrirtæki geti fallið inn í frekari útþenslu, hvort sem er í héraðinu sjálfu eða heildarkerfi landsins alls. Ég harma það, að þær till., sem hv.þm. A.-Húnv. boðaði, að lægju fyrir frá mþn., skyldu ekki koma fram fyrr á þinginu en nú. Við flm. höfum alltaf búizt við að verða að beygja okkur fyrir þeim ákvörðunum, sem þar yrðu teknar í þessu máli. En þegar þær liggja ekki fyrir, þá getum við ekki unað því, að það eigi að verða til að hefta framgang þessa máls, sem nú þegar er vel undirbúið og getur því orðið til að bæta úr þeirri miklu þörf, sem dreifbýlið hefur fyrir rafmagn, sem er svo mikil, að hv.þm. A.-Húnv. komst svo að orði, að það væri því líkast, að æði hefði gripið fólk um þessar framkvæmdir. Ég kann ekki vel við þá lýsingu á þeim áhuga, sem hefur komið fram á undanförnum árum hjá fjölda byggða, bæði þéttbýli og dreifbýli, að kalla það æði, því að það sýnir, hvað fólkið hefur lifandi áhuga í þessu máli, og meðan ekkert liggur fyrir frá mþn., þá vil ég ekki, að starf hennar verði til að draga úr og aftra framkvæmdum í þeim héruðum og hjá þeim mönnum, sem hafa sýnt mestan áhuga og dugnað við að koma þessum málum fram. Ég vil því að lokum endurtaka þá yfirlýsingu mína, að ég tel, að atkv. mitt í þessu máli, sem verður gegn þeim brtt., sem hér liggja fyrir, segi ekkert um, hver afstaða mín verður til raforkumálanna í heild, þegar þau liggja fyrir, og að afstaða mín mótast eingöngu af því, að ég vil ekki tefla þessu máli í meiri tvísýnu en þörf er á, því að það eru samt nógir erfiðleikar, sem liggja fyrir slíkum málum hér á landi. Við brtt.hv.þm. Barð. hef ég ekkert að athuga. Ég tel hana sjálfsagða, og ég get lýst yfir fyrir mitt leyti og ég býst við f. h. okkar beggja flm., að ekkert sé við það að athuga, að hún sé samþ. Hún er í samræmi við það, sem áður hefur verið gert til að ríkisvaldið geti fylgzt með í slíkum málum.

Skúli Guðmundsson Hv. þm. A.-Húnv., sem er 1. flm. að þeirri brtt. á þskj. 837, sem við fjórir flytjum, hefur gert grein fyrir, á hverju hún er byggð, og þarf ég ekki að bæta miklu þar við, en ég vil þó fara um málið nokkrum orðum, m. a. vegna þeirra andmæla, sem fram hafa komið gegn þessari brtt. okkar. Ég held, að í sambandi við þetta mál sé gott fyrir okkur að rifja upp, hvernig framkvæmdum hefur verið háttað í þessum raforkumálum hér á landi á undanförnum árum. Það er svo, að það hafa verið reistar nokkrar stöðvar í landinu, smáar rafstöðvar, bæði fyrir einstök heimili og einnig fyrir nokkur kauptún, bæði vatnsaflsstöðvar á fáum stöðum og eins rafstöðvar, þar sem rafmagnið er framleitt með mótorvélum. Til skamms tíma mun það hafa verið þannig, að þessar smástöðvar hafa verið settar upp án nokkurrar aðstoðar frá ríkinu. Síðar færist það meira í það horf, að það, sem gert hefur verið í þessum efnum, hefur verið gert með stuðningi ríkisins, og á það a. m. k. við um allar hinar stærri framkvæmdir í þessum málum. Öllum hinum stærri rafstöðvum, sem reistar hafa verið, hefur verið komið þannig upp, að ríkið hefur veitt ábyrgð fyrir svo að segja öllu og í mörgum tilfellum öllu því fé, sem til framkvæmdanna hefur þurft. M. ö. o., þetta hefur verið þannig, að einstök bæjar- og sveitarfélög munu hafa staðið að þessum framkvæmdum og haft stjórn þeirra að öllu leyti í sínum höndum, en ríkið í raun og veru borið áhættuna. Það er einnig ástæða til að minna á það í þessu sambandi, hvernig þessi fyrirtæki hafa verið rekin, þessar stærri rafveitur. Rafveitan við Sogið í Árnessýslu, sem Reykjavíkurbær kom upp með aðstoð ríkisins, er nú tíu ára gömul, og eftir því sem ég veit bezt, mun vera eitt sveitaheimili þar eystra í grennd við rafstöðina, sem hefur fengið rafmagn frá þeirri stöð. Aflið er tekið úr vatnsfalli í Árnessýslu, en engir héraðsbúar fá nein not þess nema eitt sveitaheimili. Öll veitan fer eingöngu til að mæta þörfum Reykjavíkur fyrir rafmagn. Fyrir nokkrum árum var einnig reist stór stöð við Laxárfossa í Þingeyjarsýslu. Akureyrarbær stóð að þeirri virkjun og fékk til þess sams konar aðstoð og Reykjavík hafði fengið, og líklega hefur enginn sveitabær fengið rafmagn frá þessari stöð, ekki einu sinni þeir, sem allra næst liggja, heldur er raforkan eingöngu notuð af Akureyringum. Þetta er gott og blessað frá sjónarmiði þeirra, sem telja, að rafmagnið eigi ekki að fara út um sveitirnar, því að það eru því miður til menn, jafnvel hér á þingi, sem hafa látið uppi þá skoðun, að það sé til ills eins að veita rafmagni út um sveitirnar, því að það tefji fyrir þeirri sjálfsögðu þróun, að þær leggist í auðn og fólkið flytji til annarra staða. En frá sjónarmiði þeirra, sem líta öðruvísi á þetta mál og telja það lífsskilyrði fyrir sveitirnar að fá rafmagn, er ómögulegt að telja þessa stefnu, sem fylgt hefur verið að undanförnu, æskilega. Ég hygg, að ef fram kæmu óskir til Reykjavíkur- og Akureyrarbæjar frá þeim, sem næst búa þessum orkuverum, að fá þaðan rafmagn, þá sé óhætt að gera ráð fyrir, að þær óskir yrðu ekki teknar til greina. Það er þessi stefna eða stefnuleysi, sem ríkt hefur að undanförnu, sem knúði mþn. til að leita markvissari stefnumiða og reyna að fá þau viðurkennd. Við teljum, að ekki eigi að fara lengra á þeirri braut, að ríkið leggi fram allt fjármagnið til að koma upp stórum rafveitum fyrir einstök kauptún og kaupstaði, án þess að hafa nokkra íhlutun um stjórn fyrirtækjanna, en allir aðrir eigi að bíða í vonleysi um að fá bætt úr sínum þörfum. Mörg smærri kauptúnin verða þá út undan engu síður en sveitir, jafnvel þótt í námunda sé við stórar stöðvar. Við, sem flytjum brtt. á þskj. 837, teljum ekki mega fresta því að taka upp nýja stefnu, taka upp ríkisvirkjun, sem fullnægi ekki aðeins þörfum hinna stærri kauptúna, heldur alls almennings í nærliggjandi byggðum við orkuver og aðalleiðslur. Það er engin hagsýni að hefjast ekki þegar handa um framkvæmdir á þeirri braut, sem við verðum síðar að fara, og nauðsyn er að láta ekki fleiri mistök verða en orðin eru sakir stefnuleysisins. Undirbúningur ríkisvirkjana er þegar nokkur orðinn, og löggjöf um þau efni verður að skapast innan skamms. Í nóv. s. l. hafði mþn. í raforkumálum lokið að semja frv. til raforkulaga. Þetta frv. lá alllangan tíma hjá ríkisstj. til athugunar. En þegar nm. fengu að vita, að ríkisstj. sæi sér ekki fært að taka það til flutnings, ákváðum við að flytja það, og verður því væntanlega útbýtt á morgun í þinginu. Alþingi hefur ákveðið, að ríkið setji upp rafveitu til Keflavíkur, og er að henni unnið og ákveðið að hún fái rafmagn frá Sogsfossum. Brtt. okkar um nýja skipun Andakílsárvirkjunar er í samræmi við þá stefnu, sem þar var tekin, þótt raforkulagafrv. okkar sé ekki orðið að lögum. Hér er einnig á dagskrá Reykjanesrafveitan, sem gert er ráð fyrir í framhaldi Keflavíkurrafveitunnar til tveggja þorpa á Suðurnesjum, og ýmsir þm. hafa flutt viðaukatill. um, að ríkisstj. fái heimild til að kaupa efni í fleiri veitur, bæði frá Sogsvirkjun og Laxárvirkjun. Brtt. er í samræmi við þessar ráðagerðir um ríkisframkvæmdir á þessu sviði. Ég á bágt með að skilja, hvers vegna hv.þm. Borgf. og hv.þm. Mýr. geta ekki fallizt á brtt. okkar. Báðir vilja þeir, að rafmagnið verði leitt út um sveitirnar. Þeir hafa fyrir augum þá reynslu, sem ég gat um, að byggðunum verður ekki gagn að rafveitunum með því lagi, sem verið hefur. Bent hefur verið á, að framkvæmd þessarar virkjunar er alveg jafntrygg, þótt brtt. verði samþ., því að engin ástæða er til annars en ætla, að ríkisstj. færi þar að vilja Alþ. Að vísu er brtt. orðuð sem heimild. En ef það þætti betra, mundum við flm. fúsir að breyta því orðalagi og segja: Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta byggja o. s. frv. En hin till. er líka í heimildarformi, svo að okkur þótti rétt að velja þá leið. Hv. þm. Barð. lýsti sig eindregið andvígan till. okkar. Ég fæ ekki skilið það, ef hann hefur nokkurn áhuga á, að fleiri en íbúar kaupstaða og kauptúna fái rafmagn. Hann segir, að ef ríkið eigi að gera þetta, þá verði sveitirnar að bíða, eins og þær hafi orðið að bíða eftir símanum. Þó að framkvæmdir í símalagningum hafi ekki orðið eins hraðar og æskilegt hefði verið, hefur nú mikið á unnizt. Þar er raunar og sá munur, að menn hafa mikil not símans, þótt bæjarleiðir þurfi að fara að ná til hans, en rafmagns hafa menn ekki not, nema þeir fái það heim til sín. Eftir að rafveitur væru komnar í héruðin, yrði reynt að hraða lagningum aukalína eftir megni. Hv. þm. Barð. finnur það að till. okkar, að ekkert sé þar um fjáröflun ríkisins til verksins. Um þetta talaði hv.þm. Mýr. einnig. Það þarf vitanlega að sjá ríkissjóði fyrir fé til þessa, og auðvitað er leikur einn að afla fjárins með lántökum á líkan hátt og flm.þáltill. gera ráð fyrir, og er ekkert erfiðara fyrir ríkið samkv. okkar till., því að ríkið tekur ábyrgðina hvort sem er. Við sáum ekki ástæðu til að flytja till. um fjáröflun, fyrr en sæist um afdrif brtt. Ég sé ekki, að það hafi við nein rök að styðjast, sem hv.þm. Mýr. heldur fram, að samþ.brtt. okkar mundi torvelda framkvæmd málsins. Það er hægt að herða á ríkisstj. að gera þetta. Hv. þm. Mýr. segir, að þeirra till. sé beint framhald af fyrri aðgerðum í málinu. En samkv. fyrri heimild gat ríkisstj. gert hvort sem hún kaus heldur, lagt fram fé til að kosta rafveitu eða ábyrgzt féð, sem til þurfti. Hún tók síðari kostinn, sem ég tel lakari. Brtt. okkar getur eins vel talizt beint framhald af fyrri samþ.Alþ. í málinu. Það var ómaklegt í okkar garð, sem fram kom hjá hv.þm. Mýr., að við værum að reyna að tefja fyrir málinu og till. okkar væri dragbítur, ef samþ. yrði. Það hefur ekki við neitt að styðjast.

Frsm. (Helgi Jónasson) Fjvn. hefur haft til meðferðar fjöldamargar till. um heimild fyrir ríkisábyrgð um rafveitulán, og þessi till. er ein af þeim. Fjvn. hefur haft samráð bæði við hæstv. samgmrh. og hæstv. fjmrh. og borið till. undir þeirra álit, og þeir hafa báðir mælt með því, að þessi lánsheimild yrði veitt. Enn fremur hefur fjvn. leitað umsagnar Rafmagnseftirlits ríkisins. Hefur orðið að samkomulagi hjá fjvn. í samráði við þessa 2 hæstv. ráðh. að mæla með, að þessi lánsheimild yrði veitt, þó með því skilyrði, að lánsheimildin yrði ekki hærri en 85% af heildarkostnaðinum og fylgdi það þessari ábyrgðarheimild eins og fjöldamörgum öðrum, sem liggja fyrir hjá hv.Alþ. Einn nm. skrifaði undir með fyrirvara, sem hann væntanlega mun gera grein fyrir, ef hann mætir hérna. Annar nm., hv. 2. landsk., áskilur sér rétt til að fylgja brtt., sem fram kom, um að ábyrgð yrði veitt fyrir öllum þeim kostnaði, sem þessu tilheyrir. Ég þarf ekki að hafa þessi orð fleiri, en legg til. að þessi till. verði samþykkt.

Gísli Jónsson Í sambandi við þetta mál vildi ég leyfa mér að beina þeirri fyrirspurn til hv.frsm., hvort beri að skilja svo, að þessi stefna sé tekin hjá hv.fjvn. í rafmagnsmálum yfirleitt, og hvort skoða beri hana sem ákveðna stefnu í framtíðinni. Fyrir þessu þ. hafa legið allmargar beiðnir fyrir rafveitur, sem flestar eða allar eru stílaðar á líkan hátt, að ríkissjóði sé heimilt að ábyrgjast allt að 85%, og mér skilst sú stefna tekin af hv.fjvn. að mæla með því, að þessar ábyrgðir séu veittar, og kemur þá vitanlega á eftir á næsta þ. hópur af beiðnum frá hinum ýmsu héruðum á landinu, sem ég býst við fari fram á það sama, að óska eftir því að fá 85% ríkisábyrgð fyrir þeim rafveitum, sem þau kynnu að vilja koma á stofn, og finnst mér með því mörkuð stefna um, að allt, sem mþn. hefur lagt til í þessum málum, að fara skuli fram rannsókn um allt land, sé sett til hliðar og hér sé hverri sveitinni út af fyrir sig ætlað að brjótast áfram í málinu með aðstoð ríkisins, eins og gert er ráð fyrir í þessari till. Ég er ekki með þessu að mæla á móti, að þessi stefna sé tekin og því síður, að þessar ábyrgðir séu veittar, en ég vildi gjarnan fá upplýsingar við þetta tækifæri, þar sem rætt er í fyrsta skipti um þetta mál, hvort þessi stefna er ofan á í fjvn. og hvort fjvn. er þá alveg óskipt um þessa stefnu í þessu stórmáli þjóðarinnar.

Pétur Ottesen Ég vil út af þeim ummælum, sem hv.þm. Barð. hefur beint til fjvn. í sambandi við afgreiðslu þessa máls, taka það fram, að að því leyti, sem hægt er að kalla það stefnu að veita ekki ábyrgð nema fyrir 85% af láninu, þá er það samkv. till.ríkisstj., sem það er tekið upp.  Nú er spurningin um þær till., sem fjvn. hefur þegar mælt með, hvort þau meðmæli eru miðuð við þær kringumstæður, sem nú eru, þannig að n. hafi afgr. málið á þeim grundvelli, að ríkið hafi á hendi þessar framkvæmdir þar, sem þegar er byrjað á þeim. N. hefur einnig mælt með að leggja til, að þar, sem héruðin hafi beitt sér fyrir þessum framkvæmdum, þá verði aðstoð ríkisvaldsins miðuð við þær kringumstæður, eins og t. d. á sér stað um virkjun Andakílsár, og getur þessi till. þá líka komizt undir það, þó að framkvæmdir þar séu að öllu leyti miklu skemur á veg komnar en í hinu tilfellinu. En um þetta atriði kemur annars skýrt fram afstaða fjvn., ef hv.þm. Barð. hefur lesið nál. það, sem fylgir till. um virkjun Andakílsár. Þar er tekið fram, að þrátt fyrir það þó að n. mæli með samþ. þeirrar till., eins og hún liggur nú fyrir, þá feli það engan veginn í sér ákvörðun um það, hvernig einstakir nm. muni haga afstöðu sinni, þegar kemur til kasta Alþ. um að marka heildarstefnuna í þessum málum, sem gera má ráð fyrir, eins og kemur fram í nál., að muni verða á næsta þingi. Það er nú svo t. d. um Andakílsárvirkjunina, að þar er undirbúningur hafinn, og verður byrjað á því verki á þessu ári. En að því er snertir framkvæmdir á Sauðárkróki, þá eru þær skemmra á veg komnar, en hins vegar er full ástæða til að ætla, að þegar fjvn. og ríkisstj. hafa fjallað um þetta mál, þá verði talin ástæða til þess að veita þessa heimild, svo að hægt væri að fara að undirbúa og leita fyrir sér um efnisútvegun til þessara framkvæmda. Það fer svo eftir því, hvaða ákvarðanir verða síðar teknar á Alþ., hver verður endir þessara framkvæmda. Ég vænti þess vegna, að afstaða n. til þessa máls sé fullskýr fyrir þm. Barð.

Forseti (GSv): Það skal tekið fram um meðferð þessa máls, að þó að bæði þessi mál, 14. og 15. mál á dagskrá, snerti nokkuð sama efni, þá er þess að gæta, að þetta mál, sem nú liggur fyrir, er aðeins til fyrri umr., og þó að það yrði látið ganga til síðari umr., þá er það ekki komið neitt á undan hinu málinu, því að síðara málið verður afgr. til fullnustu.

Sigurður Þórðarson Ég býst við því, að það verði ekki rengt af neinum hv.þm., að það sé mikil þörf á því fyrir Sauðárkrók að fá rafveitu og styrk úr ríkissjóði til hennar. En ég vildi aðeins taka það fram, að samkvæmt því, sem Rafmagnseftirlit ríkisins hefur látið í ljós í bréfi dags. 6. des. 1944, telur það, að ábyrgðin mundi hættulaus bæði fyrir ríkið og fyrirtækið, og segir í bréfinu, að rafveitan mundi verða tekjuhá og bera sig vel fjárhagslega, og það er þetta, sem er aðalatriði, þegar Alþ. tekur að veita til þess fé. Þess vegna vil ég taka það fram, að sarnkvæmt áliti rafmagnseftirlitsins er ábyrgð ekki hættuleg fyrir ríkissjóð, hins vegar vita allir, að rafmagnsþörf kauptúnsins er mjög aðkallandi. Þess vegna vænti ég þess, að hæstv.Alþ. bregðist vel við þessu áhættulausa fyrirtæki til framdráttar fólkinu þarna norður frá. Það er að vísu svo, að þó að af þessari rafstöðvarbyggingu verði, þá mun kannske brátt verða þörf fyrir meira rafmagn, en við vonum, að ef hæstv.Alþ. vill styðja þetta mál, þá verði eitthvað til þess að styðja að áframhaldandi rafmagnsþörf fólksins, og við vonum, að þessi rafveita, ef af henni verður, gæti fallið inn í landskerfið og yrði þá eins og Elliðaárstöðin fyrir Reykjavík, sem vel hefur reynzt. Það ríður á því fyrir Sauðárkrók að fá þennan stuðning, sem ábyrgðin veitir, til þess að geta hafizt handa um framkvæmdir málsins. Ég ætla svo ekki að orðlengja um þetta; þörfin á þessu er ákaflega brýn, og þar sem maður hefur orð Rafmagnseftirlits ríkisins fyrir því, að ábyrgðin sé ekki hættuleg fyrir ríkissjóð, vona ég, að hæstv.Alþ. sjái sóma sinn í því að hlaupa þarna undir bagga fyrir þörf fólksins á Sauðárkróki.

Jón Pálmason Herra forseti. - Eins og vikið var að af hv.þm. Barð. og hv. 1. þm. Rang., þá er það svo, að það hefur verið starfandi mþn. í raforkumálum, og hún er, að einum manni undanskildum, alveg sammála um það, að þessi mál beri að setja í fast kerfi, þannig að það sé rannsakað, hvað heppilegast er með heildarskipulag fyrir augum, og okkar aðalstefna er sú, að það verði ríkið sjálft, sem standi fyrir þessum framkvæmdum, en ekki einstök kauptún eða héruð. Ég ætla ekki að fara langt út í þetta í sambandi við þetta mál, sem hér liggur fyrir, af því að ég geri ráð fyrir, að umr. snúist aðallega um það mál, sem er næst á dagskrá, sem er virkjun Andakílsár. Þó vil ég segja það varðandi þessa ábyrgð, sem hér liggur fyrir, að ég get ekki samþ. hana að fengnum þeim upplýsingum, sem fyrir liggja. Í fyrsta lagi hef ég ekki séð áætlanir um stofnkostnað eða rekstrarkostnað þessa fyrirtækis, og þó að það sé sagt, eins og alltaf hefur verið sagt, þegar slík ábyrgð hefur verið til meðferðar, að fyrirtækið gæti staðið undir sér, þá hafa þær áætlanir viljað bregðast, a. m. k. finnst okkur það varðandi Siglufjörð, og eins gæti farið um þetta. Það er alveg rétt, sem hv. 1. þm. Skagf. sagði, að þörfin er alls staðar um allt landið ákaflega brýn og eins á þessum stað og annars staðar. En það ber að sjálfsögðu að líta á það, hvaða skipulag er heppilegast fyrir heildina og hvaða kerfi ber að taka. En með tilliti til þess, að það er alveg rétt hjá hæstv. forseta, að það skiptir ekki miklu máli, hvort þetta mál verður samþ. til síðari umr. eða ekki, því að það, sem fyrst og fremst verður hér rætt um varðandi það, hvaða stefnu beri að taka, er brtt. okkar varðandi Andakílsárvirkjunina og hvort hún verður samþ. eða ekki hér á Alþ., og um það mál hljóta að verða aðalumr. og átökin í sambandi við það, hvaða stefnu eigi að hafa á þessu þýðingarmikla sviði.

Frsm. (Helgi Jónasson) Ég þarf ekki að hafa mörg orð um þetta mál, því að form. fjvn. skýrði afstöðu hennar. En ég vil lýsa því yfir, að ég aðhyllist aðallega þá skoðun, sem fram kemur hjá mþn. í raforkumálum, að það verði haft eitt heildarkerfi fyrir allt landið og ríkið taki að sér að leggja rafmagnið. En varðandi þá till., sem hér er til umr., þá finnst mér sanngjarnt, að hún sæti sömu meðferð og afgreiðslu og aðrar till., sem n. er búin að samþ., og vilji þeir ráðh., sem um þessi mál eiga að fjalla, hæstv. samgmrh. og hæstv. fjmrh., að þessi till. sæti sömu meðferð og aðrar slíkar till., sem rafmagnseftirlitið mælir með og telur, að geti staðið undir sér, þá sé ég ekkert á móti því, að þessi till. um ábyrgðarheimild verði látin sæta sömu meðferð og aðrar till., sem hér liggja fyrir um sama efni.

Gísli Jónsson Ég vil aðeins þakka fyrir þær upplýsingar, sem ég hef fengið í þessu máli frá hv. fjvnm. En ég vil benda á það, að með slíkri afgr. eins og þessarar ábyrgðarheimildar er gengið framhjá því meginatriði, sem mþn. í raforkumálum byggir á, því að þegar búið er að samþ. ábyrgð fyrir þessa staði, dettur engum í hug að taka þetta aftur af þessum héruðum, ef þau standa við sínar skuldbindingar. En með því að fara inn á þessa braut er því slegið föstu, að þau héruð, sem treysta sér sjálf til þess að reisa rafveitu með 85% ríkisábyrgð, þau hafi einnig allan ágóða af því og þá fyrst verða raflýstir beztu staðirnir, en hinir látnir sitja á hakanum. Ég vil benda hv. 1. þm. Rang. á það, að þetta er stefnan, sem hv.fjvn. markar í þessum málum á þessu þingi.

Flm. (Skúli Guðmundsson) Herra forseti. - Ég hef leyft mér að flytja þessa till., ásamt hv.þm. V.-Sk. og þm. Mýr. Till. er um það, að yfirstjórn símamála verði falið að rannsaka möguleika á því að útvega efni til símalagningar og talstöðva, er nægi til þess að koma öllum sveitabýlum landsins í símasamband á næstu árum. Þá er ætlazt til þess, að gerð verði áætlun um kostnað við þessar framkvæmdir. Það er gert ráð fyrir því í till., að niðurstöðurnar verði að þessu athuguðu lagðar fyrir Alþ. Þegar þessari rannsókn er lokið, þá verður það þingið, sem tekur ákvarðanir um framkvæmdir. Eins og getið er í grg., lætur nærri, að nú séu símar á 25 af hverjum 100 sveitabýlum landsins. Það er því mikið ógert í þessu efni til þess að koma símamálum sveitanna í viðunandi horf. Alþ. hefur þegar sýnt, að því er ljóst, að það er þörf aðgerða í þessu máli, því að nú fyrir skömmu, í sambandi við afgreiðslu fjárlaganna, var veitt heimild til þess að verja meira fé en áður til símalagninga. Það er margt, sem gerir það nauðsynlegt, að allir landsmenn hafi auðveldlega aðgang að síma, og er margt, sem gerir það enn nauðsynlegra nú en áður fyrr. Ég hirði ekki um að nefna margt af því, en eitt er það, sem gerir þetta enn nauðsynlegra en áður var. Það er sú fólksfækkun, sem orðið hefur á sveitaheimilum síðustu árin. Einmitt vegna þeirrar fækkunar er það meiri nauðsyn en áður fyrir sveitaheimilin að hafa síma. Eins og vikið er að í till. og grg., er gert ráð fyrir að koma öllum sveitaheimilum í talsamband, en til eru sveitaheimili, sem eru svo afskekkt, að of kostnaðarsamt yrði að leggja þangað síma, og er gert ráð fyrir því, að þar verði settar upp svokallaðar talstöðvar. Það hefur verið gert á nokkrum afskekktum stöðum á landinu, og munu vera að því mikil not fyrir þá, sem hafa fengið þessar stöðvar. Þetta er einfalt mál, sem hér er um að ræða, og auðvelt fyrir menn að átta sig á því. Ég fyrir mitt leyti get því ekki séð, að nauðsynlegt sé að vísa því til n., en mun að sjálfsögðu leggja það á vald hæstv. forseta, hvernig með málið verður farið. En ef hæstv. forseti telur, að till. eigi að fara til n., þá vil ég leggja á það áherzlu, að sú n., sem fær málið til meðferðar, hraði svo afgreiðslu þess, að það geti fengið fullnaðarafgreiðslu áður en þinginu lýkur.

Flm. (Gunnar Thoroddsen) Í Stykkishólmi er rafveita með mótorstöð með tveimur gömlum vélum, sem eru nú nær því ónothæfar. Þær voru upphaflega 25 hestöfl, en skila nú ekki meira en 20 hestöflum. Mótorarnir eru mjög olíufrekir, annar talinn ónýtur og engir varahlutir fáanlegir. Vatnsvirkjun fyrir Stykkishólm hefur verið fyrirhuguð í Svelgsá, en álitið er, að hún verði ekki framkvæmd svo fljótt, að hún bæti úr þeirri brýnu þörf, sem er á að bæta úr rafmagnsmálum þorpsins. Hreppsn. Stykkishólms hefur beðið mig að flytja till. um ríkisábyrgð fyrir láni til að kaupa tvo mótora fyrir rafveituna í stað þeirra ónýtu og til að breyta spennunni úr 110 volt í 220. Ég hef ráðfært mig við forstjóra Rafmagnseftirlits ríkisins, Jakob Gíslason, og telur hann, að heildarkostnaður muni verða 400 þús. kr., og í samræmi við þá stefnu, sem fjvn. hefur aðhyllzt, að ábyrgð nemi ekki yfir 85% af kostnaði, þá hef ég sett í till. heimild fyrir 350 þús. kr., þó ekki yfir 85%. Ég þarf svo ekki að hafa um þetta fleiri orð, en legg til, að till. verði vísað til síðari umr. og fjvn.

Flm. (Jörundur Brynjólfsson) Ég tel ekki nauðsyn á að láta þessari þáltill. að þessu sinni fylgja mörg orð. Þetta mál er kunnugt hér. Því hefur oft verið hreyft og verið gerðar áætlanir yfir framkvæmd þessa verks. Þegar Sogið var virkjað, var gefið fyrirheit um það af hálfu þess, er þá framkvæmd lét gera, að kauptúnin austanfjalls í Árnesþingi skyldu fá rafmagn mjög fljótlega. Úr framkvæmdum á því hefur þó ekki orðið til þessa. En ég vil vona, að það þurfi ekki að dragast öllu lengur. Það hefur verið borin hér fram vatill. við þessa þáltill. af hálfu hv.þm. Rang. Og það er fjarri mér, að ég vilji á nokkurn hátt leggja stein í götu þess máls, sem í vatill. er borið fram. Ég býst ekki heldur við, þótt sú vatill. yrði samþ., að það þyrfti á nokkurn hátt að tefja framkvæmd verksins. Ég óska svo ekki eftir af minni hálfu að fjölyrða frekar um þáltill. að sinni. En ég vil fara fram á það við hæstv. forseta, að þessari umr. verði frestað og málinu verði vísað til hv.fjvn.

Ingólfur Jónsson Herra forseti. - Ég ætla bara að láta þess getið, að ég tel ekki ástæðu til þess að tala fyrir brtt. á þessu stigi málsins og ég geri mig ánægðan með, að málið fari til n. til athugunar þar.

Flm. (Gunnar Thoroddsen) Till. fer fram á að heimila ríkisstj. að ábyrgjast fyrir hönd ríkissjóðs allt að 25 þús. kr. lán til lendingarbóta á Hellissandi. Það var í fyrra vor, að ég flutti frv. í hv.Nd. um þetta efni. Í því var farið fram á, eins og í öðrum l. um lendingarbætur, að ríkisábyrgð yrði veitt fyrir helmingi þess kostnaðar, sem hreppurinn þyrfti sjálfur að leggja fram. Þegar leitað var álits vitamálastjóra um það mál, taldi hann rétt að fresta afgreiðslu frv. þessa, unz rannsókn hefði farið fram á hafnargerð í Rifsósi, sem liggur rúmlega 2 km frá Hellissandi. Á s. l. sumri var hins vegar unnið að bryggjugerð á Hellissandi, og varð kostnaðurinn við það rúmlega 110 þús. kr. Helmingur þeirrar upphæðar var veittur á þrennum fjárl., og eru það því 55 þús. kr., sem hreppurinn sjálfur á að leggja fram. Hefur tekizt að útvega lán fyrir rúmlega 30 þús. kr. án ríkis- og sýsluábyrgðar, en útilokað er af skiljanlegum ástæðum, að hreppurinn geti fengið lán fyrir öllu án atbeina annarra. Nú er auðvitað fullkomið sanngirnismál, að þessi hreppur, sem aðrir, fái ríkisábyrgð, og má ekki láta hann gjalda þess, þótt heppilegra þyki að fresta frv. um lendingarbætur á Hellissandi um leið og athugun á Rifsósi fer fram. Þessi till. um ríkisábyrgð fyrir allt að 25 þús. kr. er flutt í því skyni að greiða nokkurn hluta af framlagi hreppeins til þeirra lendingarbóta, sem framkvæmdar voru á s. l. sumri, en enn eru í skuld. Ég skal að öðru leyti vísa til grg. fyrir þessari till. og enn fremur til nál. um frv. til l. um lendingarbætur á Hellissandi á þskj. 919, og er þar birt með álitsgerð vitamálastjóra um þetta mál. Ég legg svo til, að till. verði vísað til hv.fjvn.

Flm. (Garðar Þorsteinsson) Herra forseti. - Það hefur áður komið fram þáltill. og verið samþ. á Alþ. viðkomandi raflögn frá Akureyri til Dalvíkur. Og þessi þáltill. er flutt í beinu áframhaldi af þeirri samþykkt. Það hefur farið fram athugun á því að leggja rafmagnsleiðslu frá Akureyri til Dalvíkur. Og mér hefur skilizt af fyrrverandi stjórn, sem hafði þetta mál til athugunar, að þessi lína mundi verða lögð næst á eftir Keflavíkurlínunni, sem er verið að leggja. Hér er um leið að ræða, þar sem þrjár síldarverksmiðjur eru starfandi, og þær mundu nota mikið rafmagn á þeim tíma, sem þörfin er minnst fyrir rafmagn á Dalvík. Auk þess liggja þarna að fjögur sjávarpláss, sem að sjálfsögðu mundu öll hafa mikil not rafmagns til venjulegra nota og til iðnaðar. Það mun vera gert ráð fyrir, að lýsisherzlustöð verði sett upp e. t. v. á Hjalteyri, og þá er að sjálfsögðu nauðsynlegt, að rafmagn verði leitt þangað, og mundi línan liggja þar um. Ég vil leyfa mér að óska þess, að þessari umr. verði frestað og málinu verði vísað til hv.fjvn.

Félags- og dómsmrh. (Finnur Jónsson): Herra forseti. - Ég skal falla frá því að ræða þetta mál frekar við þessa umr., en vænti þess, að því verði þá vísað til síðari umr. og hv.fjvn., og óska eftir að eiga tal við n. áður en málið verður afgreitt.

Helgi Jónasson Ég skal ekki hafa mörg orð um þetta fyrirhugaða embætti, því að ég býst við, að þáltill. fari til þeirrar n., sem ég á sæti í. Maður sér það, að þessi þáltill. mun eiga allmikið fylgi hér á hæstv.Alþ., þar sem ekki eru færri en 14 þm., sem flytja hana. Má segja kannske, að það sé að vonum, því að ég býst við, að allir séu sammála um það, að þessi stofnun sé þörf og góð, sem hér er um að ræða. En mér finnst það dálítið einkennileg aðferð, ef Alþ. og íslenzka ríkið á að fara að launa forstjóra eða lækna við einkafyrirtæki. Þessi stofnun mun enn þá vera algerlega einkastofnun. Og ég veit ekki dæmi þess, að ríkið hafi gengið svo langt eins og hér er stefnt að. Þykir mér einkennilegt, ef ríkið á nú að fara að ganga inn á þessa braut. - Ég er hins vegar mjög hlynntur því, að þessari stofnun verði veittur einhver rekstrarstyrkur, sem svaraði þeirri upphæð, sem hér er farið fram á. Í öðru lagi finnst mér þessi þáltill. vera - ég vil segja - flott í launakjörum. Því að þessi læknir, sem á að taka við yfirlæknisstörfum á þessu berklasjúklingaheimili, á að fá eftir till. sömu laun nú strax í byrjunarlaun eins og yfirlæknar hafa við heilsuhælin á Vífilsstöðum og Kristnesi. Þarna á berklasjúklingaheimilinu verður a. m. k. fyrst um einn ekki um að ræða nema örfáa sjúklinga, og gert er ráð fyrir, að nú muni tilbúin um 20 rúm. Og það kann vel að vera, að á næstunni verði fjölgað eitthvað þar rúmum. En mér finnst það nokkuð mikið í lagt, að þessi læknir, sem þarna á að vera, fái strax í byrjun sömu laun og gamlir og reyndir yfirlæknar við heilsuhælin á Vífilsstöðum og Kristnesi. Við höfum hér í Reykjavík stofnun, sem heitir Heilsuverndarstöð Líknar, og þar er búinn að starfa í fjöldamörg ár dr. med. Óli Hjaltested. Og hann hefur ekki eins há laun og lagt er hér til, að þessi yfirlæknir við vinnuheimili berklasjúklinga hafi. Virðist mér þarna gæta nokkurs ósamræmis, ef athuguð eru launakjör þessara manna, sem annar hefur og hinum eru ætluð. Enn fremur eru yfirlækninum hjá Líkn veitt laun að hálfu frá ríkinu, en að hálfu frá Reykjavíkurbæ. Og mér finnst frá hálfu ríkisins það hægt að ganga lengst í að launa yfirlækni þessa vinnuheimilis, að honum verði ekki launað af ríkínu nema að nokkru leyti, en að stofnunin sjálf launi hann að vissum hluta. Mun ég í fjvn. gera till. í samræmi við það, sem ég hef nú tekið fram, að þessari stofnun verði veittur rekstrarstyrkur sem svarar launum eins læknis eða kannske jafnvel meira. Um það skal ég ekki deila. En inn á það mun ég ekki ganga, að ríkið launi yfirlækninn við þessa stofnun, án þess það hafi íhlutunarrétt um það, hvaða manni þetta embætti er veitt. En í raun og veru hygg ég, að þess verði ekki langt að bíða, að þessi stofnun komi yfir á ríkið. Og þá fær ríkið sannarlega að launa yfirlækninn þar, ásamt fleira. Ég er ekki á móti því, að þessi stofnun verði af ríkinu tekin á einhvern hátt. En að hafa þessa aðferð, sem í þáltill. er gert ráð fyrir, tel ég ekki heppilegt.

Páll Zóphóníasson Herra forseti. - Þegar þetta mál lá fyrir síðast, langaði mig til að benda á tvö atriði. Fyrst, hversu óviðeigandi það er af mönnum, sem eru í fjvn., eins og 1. og 2. flm. þessarar þáltill., að fara að koma með þáltill. um útgjöld úr ríkissjóði nokkrum dögum eftir að fjárl. eru afgreidd. Það er eins og verið sé að gera leik að því að halda útgjöldum ríkissjóðs utan við fjárl. Það eru 14 þm., sem flytja þessa þáltill. Engum þeirra hugkvæmdist að koma þessum gjöldum á fjárl. En þegar nýbúið er að samþ. fjárl., koma þeir með þetta. Þetta er aðferð, sem ekki á að eiga sér stað. Það er fyrir sig á aukaþingum, sem ekki eru fjárlagaþing, þó að svona sé farið að hlutunum. En að gera það á löngu fjárlagaþingi er óviðeigandi í alla staði. 

Hvað gerði hv.fjvn. í því?

Hún sveik það. - Ég vænti þess, að þeir menn, sem nú sitja í fjvn., sjái sóma sinn í því að stuðla að því, að þetta komist á fjárl. Þetta yfirlæknisstarf virðist ekki eiga að auglýsa, svo að menn geti keppt um það, heldur er það einhver stjórn prívatstofnunar, sem á að veita starfið. Þess vegna kemur ekki til mála, frá mínu sjónarmiði séð, að ríkið greiði slík laun. Hitt er annað mál, ef S. Í. B. S. er þannig statt, að það þarf á fjárstyrk að halda, að það f ái styrk til þess að launa mann. En að það heiti svo, að ríkið launi mann, sem ekki er í þess þágu og það hefur ekkert yfir að segja, er óviðeigandi í alla staði. Þess vegna finnst mér ekki eðlilegt, að ríkið fari að launa Pétri og Páli fyrir að gegna yfirlæknisstöðu þarna.  (SK og GÍG: Ekki Páli. - PO: Hvorki Pétri né Páli.)  Og ég veit, að þegar hv.fjvn. fer að athuga þetta, og ef hún telur nauðsyn á fjárstyrk til þessa vinnuheimilis, þá hefur hún ekki það framlag í því formi, að hún veiti það handa sérstökum manni, heldur sem styrk til fyrirtækisins, sem fyrirtækið getur svo varið eins og því sýnist.

Flm. (Jóhann Jósefsson) Herra forseti. - Vegna þeirra ummæla, sem fallið hafa, vil ég láta þess getið, að áfellisdómur hv. 2. þm.N.-M. er nú svona bæði í garð þeirra, sem eiga sæti í fjvn., og annarra hv.þm., sem gerzt hafa flm.þáltill., sem hér liggur fyrir, og er ekki sérlega sanngjarn. Því að tilmæli til Alþ. um þetta efni komu ekki fram fyrr en nú fyrir mjög skömmu og meira og minna eftir að fjárl. voru afgr., svo að ég bið hv.þm. að taka flm.þáltill. það til inntekta á þann skuldareikning, sem hann var að benda á í sambandi við flm. þessa máls. Það er ekki verið að fara hér bak við fjárl., því að að sjálfsögðu mundi til þess ætlazt, að slík laun yrðu tekin á fjárl., þegar til kemur. Hitt er svo annað mál, að bygging og aðrar framkvæmdir í sambandi við þetta vinnuheimili hefur allt gengið með meiri hraða heldur en menn bjuggust við, sem er bein afleiðing af því, hversu þjóðin hefur fundið nauðsynina á því, að heimilið kæmist upp. Það má því virða forgöngumönnum þessa máls það til vorkunnar, að þeir hafa séð nú, að þeir hafa þurft að taka fyrr til starfa í þessu efni heldur en þeir höfðu búizt við. En það er beint fyrir áhrif þjóðarinnar sjálfrar, að vinnuheimilið verður tilbúið svona snemma. - Og viðvíkjandi því, að það sé rétt og nauðsynlegt, af því að hér sé um einkastofnun að ræða, að sú einkastofnun launi þennan yfirlækni, en það heiti ekki svo, að ríkið geri það, vil ég segja þetta: Þetta vinnuheimili á að hafa það verkefni með höndum að gera að vinnufærum mönnum þá, sem hafa verið sjúklingar, og það er ætlazt til, að þeir smátt og smátt fái einhverja umbun fyrir vinnu sína. Það er líka nauðsynlegt, því að frá heilsufarslegu sjónarmiði skoðað væri það hin mesta fásinna að hugsa ekki fyrir því, að afköst manna yrðu umbunuð. Að því leyti til yrði hér um sjálfstæða fjárhagslega stofnun að ræða. Nú á yfirlæknirinn á heimilinu að vera sá leiðandi maður og húsbóndi þessara vistmanna, sem á vinnuheimilinu dveljast. Og að minni hyggju er það ekki heppilegt fyrirkomulag, að hann sé launaður af sjúklingunum sjálfum. Þetta munu menn skilja, ef menn athuga, að það hefur siðferðislega þýðinga fyrir góðan ávöxt þess starfs, sem þarna verður af hendi leyst. Ég skal ekki fara út í meting um launakjör, eins og hv. 1. Rang. gaf þó nokkurt tilefni til. Ég hygg, að hér muni ekki vera að ræða um það ferlíki í þeim efnum, að ekki sé eins gott að bíða betri tíma um að tala um það, þar sem líka hægt er að sýna fram á miklu meiri mismun launakjara manna heldur en í sambandi við þennan eina mann. Vonast ég svo til, að málið geti farið fljótlega í n.

Flm. (Jón Pálmason) Það eru nokkrir menn, sem sæti eiga í landbúnaðarn. hv.Nd., sem hafa leyft sér að flytja þessa till., sem fer fram á að heimila ríkisstj. að kaupa jörðina Þórustaði í Ölfusi. Ástæðurnar, sem til þess liggja, eru þær, að nokkuð snemma á þessu þingi fékk landbúnaðarn. send 2 bréf, prentuð sem fskj. með þessari till., með grg. frá bankastjóra Búnaðarbankans, en Búnaðarbankinn er nú eigandi að þessari jörð, um að n. léti í ljós álit sitt, hvort hún vildi láta ríkið kaupa þessa jörð eða hún yrði seld einstaklingi, því að bankinn hugsar sér ekki að eiga jörðina áfram. Nú stendur þannig á, að ríkið á margar jarðeignir þarna í kring, og það hefur helzt verið ráðgert af hendi nýbýlastjórnar, en 2 flm. eru í henni, eins og hv.þm. er kunnugt, að ef í það verður ráðizt að stofna nýbýlahverfi t. d. þarna í Ölfusinu, þá væri rétt að leggja til, að hv.Alþ. heimilaði ríkisstj. að kaupa þessa jörð, ef um semst með sæmilegum kjörum, sem ætla má að verði. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða um þetta, því að till. fylgja svo rækileg fylgiskjöl, en ég býst við, að hæfa þyki, þar sem hér er um fjárútlát að ræða, ef samþ. yrði, að þessari till. sé vísað til hv.fjvn.

Jakob Möller Hv. flm. vísaði til þess, að það væru greinileg fskj. sem fylgdu þessu máli, en mér finnst á skorta. Eftir því, sem ég hef tekið eftir, vantar alveg, að nokkur hugmynd sé gerð um það, hvað jörðin á að kosta. Ég vil vekja athygli á því í þessu sambandi, að höfuðástæðan, sem færð er fram fyrir því, að ríkið seilist eftir þessari jörð, er sú, að á þessu svæði sé líklegt, að upp komi nýbýli. Það er allmikið landflæmi umhverfis, sem ríkið á, og meðan hreint ekkert hefur verið gert í þá átt að hefja þessa nýbýlastofnun, fæ ég ekki betur séð en halda mætti að sér höndum um þessi jarðakaup um sinn. Þess er einnig að geta, að frá því, að vakið var máls á því, að ríkið eignaðist þessa jörð, hefur það skeð, að byggð hafa verið nýbýli á jörðinni, sem sennilega hæfa alls ekki þeirri notkun, sem ráð er gert fyrir í framtíðinni, því að það skiptir jörðinni í smábýli, og mér skilst, að einmitt þessar byggingar, sem reistar hafa verið á jörðinni, muni hleypa verðinu stórkostlega fram, þar sem þær voru einmitt reistar á þessum síðustu tímum, enda er í bréfi bankastjóra Búnaðarbankans ekki dregin fjöður yfir það, að þær muni hafa orðið alldýrar. Ég er ekki að andmæla því, að málið fari til n., en ég vænti þess, að það komi þó glöggari grg. frá hv.fjvn. um málið en ég hef getað séð, að fylgdi því.

Flm. Jón Pálmason): Það, sem hv. 3. þm. Reykv. hefur tekið fram um þetta mál, er að því leyti rétt, að það er hér orðið um talsvert dýra jörð að ræða, vegna þess að það eru á henni mjög miklar byggingar, sumar nýjar og dýrar, og eftir því sem við höfum fengið upplýsingar um, stendur jörðin nú bankanum í nálega 150 þús. kr. Varðandi það, hvort nokkur ástæða sé fyrir ríkið að blanda sér í þetta og kaupa þessa jörð, geta náttúrlega verið skiptar skoðanir, en landbúnaðarn. lítur svo á, að vegna þess að ríkið á landið í kring, - og er hér um svæði að ræða, sem vafalaust verður allverðmætt -, þá sé athugavert að láta þessa jörð komast í brask. Annars er gefin sök, að um leið og till. er vísað til hv.fjvn., þá er til þess ætlazt, að athugað sé, hvort samkomulag náist um verðlag og annað, enda er hér ekki um annað að ræða en heimild til hæstv.ríkisstj. um að kaupa jörðina, ef um semst með sæmilegum kostum.

Flm. (Sigurður Kristjánsson) Herra forseti. - Þessari till. fylgir engin grg., en þrátt fyrir það mun ég fara mjög hóflega í að gera grein fyrir henni við þessa umr. Eins og hv.þm. er kunnugt, hefur verið nokkur óánægja út af húsaleigul., þau hafa þótt koma hart niður á ýmsum mönnum. Það eru einmitt dýrtíðarráðstafanirnar, sem hafa sett eignir manna niður í verði og að verulegu leyti tekið umráðaréttinn yfir eignunum af mönnum til að verðleggja eignirnar eða ráða leigu af þeim. Nú held ég, að það séu ekki skiptar skoðanir um það hér á Alþ., að þetta sé að sönnu ill nauðsyn, en þó svo mikil nauðsyn, að ekki muni vera fært að afnema þessi l. að sinni. Hitt er annað mál, að Alþ. ber skylda til, þegar sett eru slík þvingunarl., að gera sitt ýtrasta til þess, að þau komi sem jafnast niður, og það sé ekki gerður mjög ójafn réttur þegnanna og raska sem allra minnst eðlilegri þróun hlutanna. Nú er ekki hægt að neita því, að ýmsir húseigendur hafa í þessu efni ástæðu til að kæra yfir málum sínum. Þegar þessi l. voru sett á Alþ. 1943, held ég, að það hafi verið sýnt með þau, þegar þau voru steypt upp aftur. Þá var n., sem starfað hafði að undirbúningi málsins, ósammála um ýmis veruleg og þýðingarmikil atriði. Meðal þess var það, hver ætti að vera grundvöllur undir útreikningi húsaleiguvísitölunnar. Það segir í grg. frv., að n. hafi ekki verið alveg sammála um þennan hlut. Og það er talsvert mikilsvert, að í grg. frv. og í athugasemd við það frá ríkisstj. er tekið fram, að í Reykjavík séu 300 manns, sem hafi tekjur sínar að mestu leyti af húsaleigu. Þetta eru menn, sem hafa sparað saman í húsþak yfir höfuð sér á langri starfsleið. Þessir menn hafa á heilbrigðum tímum haft sæmilega afkomu. En svo kemur stríðið og löggjafarvaldið og raskar hlutfallinu milli tekna og kostnaðar af þessari lífsframfærslu. Þegar litið er á mál þessara manna, má ekki minna vera en grundvöllur vísitölunnar sé réttur. En það segir einmitt í grg. frv., að það hafi orðið að flýta málinu svo mikið, að ekki hafi tekizt að grandskoða þetta. Og það er viðurkennt, að gengið sé út frá því, að kostnaður og viðhald við húseignir sé 50% efni og 50% vinna, en víst sé, að þetta sé ekki rétt. Og í tilefni þess mun jafnvel ríkisstj. hafa haft orð á því og jafnvel lofað, að þetta yrði tekið til nýrrar rannsóknar. Nú hef ég verið svo hófsamur í till. minni, að ég hef ekki farið fram á aðra breyt. á þessum l. en þessi grundvöllur á útreikningi húsaleiguvísitölunnar verði rannsakaður og það tryggt, að hann sé réttur. Ég geri ekki ráð fyrir því, að hv.þm. hafi nokkuð á móti því að gera hlutina rétt, ef það er unnt að breyta við þessa menn þannig, að þeir séu ekki beittir beinum rangindum í því að reikna þeirra tekjuúttekt eftir falskri vísitölu. Ég meina ekki falskri í þeirri merkingu, að það sé vísvitandi farið rangt með af þeim, sem reikna út vísitöluna, heldur það, að fölsunin stafi af því, að það sé ekki réttur grundvöllur, sem reiknað er eftir. Ég geri ekki ráð fyrir því, að þetta atriði verði til ágreinings, og ætla ég ekki að flytja mál mitt með neinum áróðri og læt því máli mínu lokið.

Flm. (Jónas Jónsson) Herra forseti. - Það hefur um nokkur ár verið tilfinnanleg vöntun á gistihúsum hér í Reykjavík, og þarf ekki að lýsa því fyrir þm., með því að þeir, sem eru utanbæjar, hafa fengið reynslu fyrir því. Nú má gera ráð fyrir, að þegar stríðinu lýkur, verði hér enn meiri gestastraumur, og enn er ekki sýnilegt, að einstök félög eða einstakir menn ráðist í að byggja hér gistihús. Þess vegna er það, að ég hef leyft mér að hreyfa þeirri hugmynd hér, að ríkisstj. fallist á að fá ýmis félög, sem gera mætti ráð fyrir, að hefðu áhuga fyrir þessu, til þess að vinna saman um þetta mál, en ekkert einstakt félag hefur treyst sér til að leggja út í slíka stórbyggingu. Ég skal játa það, að gera má ráð fyrir því, eftir reynslu Hótel Borg á mögru árunum, að þetta fyrirtæki yrði ekki gróðafyrirtæki, en það yrði stórfyrirtæki. Það þarf að bæta úr þeim erfiðleikum, sem nú eru, og mér sýnist, að með því móti, að nokkuð mörg félög tækju þátt í þessu, stæðu að því styrkar stoðir. Og væri líka ekki svo ákaflega tilfinnanlegt fyrir hvert þeirra, þótt það hefði ekki alltaf fulla vexti af því fé, sem það hefur lagt fram. Mér hefur borizt mikið af bréfum frá mönnum víðs vegar af landinu, sem hafa látið í ljós ánægju yfir því, að reynt er að bæta úr þessum málum. Ég mælist til þess, að þegar þetta mál hefur verið rættt nægjanlega hér, verði því vísað til allshn.

Flm. (Jónas Jónsson) Eins og tekið er fram í grg. þessarar þáltill., er hún komin fram af því, að það verða sýnilega nokkrir erfiðleikar á því fyrir suma af þeim mörgu námsmönnum, sem nám hafa stundað í Ameríku, að verða samflota við stéttarbræður sína hér heima. Má gera ráð fyrir, að takmörkunum í vissum greinum sé öðruvísi hagað vestan hafs en menn hafa vanizt hér. Og þetta er í raun og veru ekki alveg nýtt mál. Það hefur verið mjög erfitt t. d. fyrir handiðnamenn íslenzka, sem koma að vestan, að fá aðstöðu til þess að starfa að iðn sinni hér, af því að þar hafa verið aðrar reglur og önnur próf en menn hafa vanizt hér. Samt er hér aðeins um það að ræða að beina þeirri ósk til ríkisstj., að hún reyni með löggjöf eða öðruvísi að tryggja, að fólk, sem lærir vestan hafs, fái full starfsréttindi hér heima. Það er ástæða til þess að athuga það að reyna að láta mönnum íslenzkum, sem læra vestan hafs, standa opna möguleika til starfs hér heima. En það getur verið hætta á ferðum fyrir okkur, ef við missum skarpa og efnilega menntamenn, vegna þess að sótt væri eftir þeim vestan hafs eftir stríðið eða fyrr; og gæti svo farið, ef ekki væri lipurlega tekið á málum þeirra í þessum efnum. Og ég geri ráð fyrir, að það muni takast með meðmælum Alþ. hjá hæstv.ríkisstj. að taka svo á þeirra málum sem þörf er á.

Flm. (Jónas Jónsson) Herra forseti. - Eins og tekið er fram í grg. þessa máls, er þetta mál ekki nýtt hér, heldur hefur það verið til meðferðar áður fyrir nokkrum árum. Og þessi breyting, sem hér um ræðir, er ekki annað en eðlileg afleiðing af þeim framförum, sem hafa orðið á tækni á margan hátt. Það er okkur öllum ljóst, að Alþingistíðindin í núverandi mynd eru ekki sönn mynd af því, sem gert er á Alþ., þó að starfsmenn þingsins geri skyldu sína eftir því, sem hægt er að búast við eftir núverandi kringumstæðum. Það má segja, að það er úrelt aðferð, sem beitt er í þessu efni, jafnvel þó að hraðskrift sé á því. En með því eina móti að taka ræðurnar upp á hljóðnema nást þær eins og þær eru talaðar, þá er engin breyting. Ég hygg, hvort sem þetta mál verður samþ. eða ekki, þá verði því ekki neitað, að þróunin gengur í þessa átt. Ef menn vilja gefa út Alþingistíðindi og hafa heimildir, verður að vanda til þeirra á þennan hátt, en ekki annan. Ég leyfi mér að vona, að málinu verði vísað til n. að þessum umr. loknum.

Gunnar Thoroddsen Herra forseti. - Með þessari till. er skorað á ríkisstj. að undirbúa fyrir næstu útgáfu Alþingistíðinda, að ræður þingmanna verði framvegis teknar á hljóðnema og síðan prentaðar eftir því handriti, sem þannig fengist. Í grg.till. er farið mörgum orðum um það ólag, sem er á útgáfu Alþingistíðindanna og réttum þingræðum. Þar er vissulega margt rétt fram tekið, og býst ég við, að þm. og starfsmenn þingsins séu sammála um, að slíkt sé óviðunandi. Það er orðið tízka, að ræður þm. séu prentaðar, án þess að þær séu lesnar yfir og leiðréttar af þm. sjálfum. Það er svo, að í staðinn fyrir að áður þótti rétt að merkja við þær ræður, sem ekki voru lesnar yfir, er nú orðið mikill meiri hl. þeirra ólesinn og fellur þá þessi athugasemd niður. Hitt er líka, að langur tími líður frá því ræðurnar eru fluttar og þar til þær eru prentaðar. Þetta stafar fyrst og fremst af annríki í prentsmiðjunum, og þyrfti að gera sérstakar ráðstafanir til þess að bæta úr þessu. Auk þess er því ekki að leyna, að margt er rétt af því, sem flm.till. segir um það, hvernig ræður eru stundum af þingskrifurunum misskildar, og jafnvel koma fram í handritunum aðrar skoðanir á þýðingarmiklum atriðum heldur en þm. halda fram, og ætla ég, að þar sé um ýmis þýðingarmeiri atriði að ræða heldur en Shakespeare og Schiller. Hitt er svo annað mál, hvort sú leið, sem hv.þm. leggur til í till. sinni, muni bæta úr öllu í þessu efni. Vissulega er það rétt, að tækni hefur fleygt stórkostlega fram, og hljóðnemar, diktafónar og slík tæki eru mikið notuð af kaupsýslumönnum og öllum þeim, sem á slíkum tækjum þurfa að halda. Hins vegar er mér ekki kunnugt um, að á þingum hafi sú aðferð verið tekin upp. Ef ætti stranglega að fylgja því að prenta ræðurnar nákvæmlega eins og þær væru teknar á hljóðnemann, ætla ég, að enginn þm. mundi vera ánægður með þá útgáfu. Það er vitað, að við umr. koma fyrir hjá beztu ræðumönnum endurtekningar, mismæli o. s. frv., sem óhjákvæmilegt er, að þeir, sem höndum fara um ræðurnar, lagfæri og leiðrétti með einhverju móti, ef tilgangurinn er ekki sá, að fá ræðurnar nákvæmlega orðréttar og eins og þær eru fluttar. Í nágrannalöndum okkar ætla ég, að ræður séu hvergi teknar á hljóðnema, heldur séu þær teknar upp af hraðriturum. Það er alger misskilningur hjá hv.flm., að það sé úrelt aðferð að láta rita ræðurnar, en hinn sorglegi sannleikur er sá - og á það ekki sérstaklega við þingskrifarana, sem nú eru, heldur hefur verið um fjöldamörg ár - að fjöldi þeirra nær ekki nógu vel þeim ræðum, sem fluttar eru í þinginu. Hitt er annað mál um vel æfða hraðritara, að þeir ná ræðum þm. fyllilega, svo viðunandi er. Ég hefði viljað gera að till. minni, - og er út af fyrir sig þakklátur hv.þm. S-Þ, að hafa hreyft þessu nauðsynjamáli, - að þetta mál yrði tekið til rækilegrar athugunar fyrir næsta þing, en ekki bundið við, eins og í till., að taka ræðurnar á hljóðnema, heldur undirbúa nýtt skipulag um ritun þingræðna yfirleitt og prentun þeirra. Ég tel ekki viðlit, að þingskrifarar afskrifi ræður í einu eintaki. Það má til með að taka upp tvírit, og væri þá annað eintakið lagt á lestrarsal, en hitt í mesta lagi að 2 til 3 dögum liðnum lagt á borð þm. Hann mundi þá lesa ræðurnar yfir og leiðrétta þær, meðan málið væri honum í fersku minni, og er það ólíkt auðveldara en þegar langur tími, jafnvel mánuðir eru liðnir frá því málið var rætt. Enn fremur yrði að gefa þm. ákveðinn frest til þess að lagfæra og leiðrétta ræðurnar, og ef hann gerði það ekki, yrðu þær prentaðar, án þess að hann fengi að fara höndum um þær. Ýmsar fleiri ráðstafanir, sem ég aðeins nefni sem lítil dæmi, mætti gera til þess að lagfæra það skipulag, sem nú er, en auk þess mætti vafalaust gera stórfelldar breyt. á þeirri prentsmiðju, sem hefur með þetta verk að gera. Virðist sem hún sé algerlega ofhlaðin störfum, svo annaðhvort verður að bæta við prentvélum og starfsfólki eða fá aðra prentsmiðju til liðsinnis. Ég held nú, að við athugun þessa máls komist menn að þeirri niðurstöðu, að heppilegra verði, að minnsta kosti á næstunni, meðan ekki koma alveg ný teknisk atriði til greina, að halda áfram að láta rita ræðurnar, hvort sem það yrði með venjulegri hraðritun eða vélahraðritun, og ég ætla, að reynsla í ýmsum öðrum þingum bendi til þess, en hitt er svo annað mál, að þingið verður að tryggja, að þeir hraðritarar séu starfi sínu vaxnir. Vitaskuld þýðir ekki að taka inn í þingið og láta skrifa ræður hraðritara, sem ekki hafa náð þeim hraða, að þeir nái sæmilega ræðum þm. eða séu svo lítið inni í málum og fylgist svo lítið með, að hinar herfilegustu missagnir geti komizt inn í handrit þeirra. Hvernig hægt er að tryggja þetta, skal ég ekki segja. Ef til vill væri hægt að vinna að því með námskeiðum, sem ríkið eða þingið efndi til í þessu skyni, eða ef til vill með því að bæta kjör þingskrifara, að fastráða þá t. d., en láta þá ekki alla vera lausráðna upp á viku- eða dagkaup þing eftir þing. Ég vildi aðeins láta þessar athugasemdir koma fram. Ég er ekki trúaður á þær endurbætur, sem hv.flm. stingur upp á, en teldi mjög æskilegt, að einhverjum mönnum, sem þessum málum eru kunnugastir, t. d. skrifstofustjóra Alþ. og fulltrúa hans, væntanlega einhverjum úr hópi þingskrifara, sem mesta reynslu hefði þar, og einhverjum þm., yrði falið þetta mál til athugunar til haustsins og að gera ákveðnar till. til umbóta í þessu máli. Ég býst við, að helzt mætti vænta árangurs af því, en ekki slá því föstu nú strax að ekki meira undirbúnu máli, hvaða leið skuli í þessu farin.

Flm. (Jónas Jónsson) Ég vil taka fram út af ræðu hv. síðasta ræðumanns, að ég hef enga löngun til að gagnrýna þingskrifarana, hvorki þá, sem nú eru, eða hafa verið, og að vissu leyti tel ég verk þeirra mjög fullkomin, svo að ég er alls ekki að ásaka þá, heldur það skipulag, sem komið er á og sérstaklega vegna þess, að þm. eru hættir að ganga í gegnum ræðurnar. Út af því, sem hv.þm. Snæf. sagði, að hugsanlegt væri að fá æfða menn til að skrifa, þá vil ég að vísu ekki neita, að það mundi vera hægt, en mér skilst samt, að hörgull hafi verið á skrifurum, eins og í raun og veru fólki til annarra starfa, og það hafa verið beinlínis erfiðleikar á því síðustu árin að fá nægilega marga og þá væntanlega nægilega undirbúna skrifara til að vinna hér. Ég býst við, að hv.þm. hafi ekki rekizt á það, því það var fyrir hans daga hér á þingi, að þá gerði ég till., sem ekki náði fram að ganga, um að knýja þm. til að leiðrétta sínar ræður með því að prenta ekki ræður, sem ekki væru leiðréttar af þm. Þetta vildi hv.Ed. ekki sætta sig við og kom heldur ekki með nein önnur ráð, þannig að málið liggur nú þar sem það var áður. Ég get ekki sannfærzt af rökum hv.þm. um það, að út af fyrir sig væri nokkuð út á það að setja, þó að ræðurnar kæmu frá hljóðnemanum eins og þær eru, vegna þess að eins og honum mun vera kunnugra en mér, þar sem hann starfar stundum eins og dómari, þá er gagn að þingtíðindunum kannske að allmestu leyti fyrir dómara, og það skiptir ekki neinu máli fyrir þá, að ræðurnar séu ákaflega fullkomnar sem ræður og þó endurtekningar séu og ýmislegt, sem getur komið fyrir, heldur það, sem mestu máli skiptir, er, að þær séu fyrir framan dómarann eins og þær hafa verið haldnar. Eins og ég tók fram, hefur einn af helztu lögfræðingum, sem nú situr á þingi, sagt við mig, að hann hafi orðið hræddur við að sjá ræðu, sem hann hafði haldið fyrir nokkrum árum. Ég álít eðlilegt, að þetta mál sé rætt frá ýmsum hliðum og til bóta, að hv.þm. Snæf. skyldi koma fram með nokkrar aths. Málið er vandasamt, og ég býst í raun og veru ekki við, þó till. sé orðuð þannig, að nýtt skipulag verði komið á fyrir næsta haust, en ég álít, að hv.þm. ættu að vera sammála um að hætta ekki við þetta mál, fyrr en þingtíðindin frá þeirra hendi verða eins og menn eru nokkurn veginn ánægðir með.

Flm. (Jónas Jónsson) Herra forseti. - Ég þarf ekki að fjölyrða um þetta mál, vegna þess að það hefur verið tekið til meðferðar í blöðunum í Reykjavík. Þess utan er það skýrt á þskj. 851. Ég óska, að því sé vísað til n.