Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Ég vil byrja á því að fagna því á þessum þingdegi að tekin séu á dagskrá mál þingmanna. Má segja að það teljist heldur til nýlundu að það sé gert. Eins og menn sjá eru hér á dagskrá 38., 64., 66. og 67. mál til fyrri umræðu. Ég vil þakka hæstv. forseta sérstaklega fyrir það að slík dagskrá skuli loksins liggja fyrir í hv. Alþingi. Það mál sem ég ætla að tala fyrir var lagt fram á síðasta þingi, að vísu seint á þinginu, í febrúar, en þinglok voru 20. mars. Það var nokkrum sinnum á dagskrá en kom aldrei til umræðu. Nú vildum við flm. þessarar þáltill. vera í fyrra fallinu og lögðum málið fram 24. okt. á síðasta ári. Það er búið að vera aðeins tíu sinnum á dagskrá í allan vetur og nú kemur loksins að því að mér gefst kostur á að mæla fyrir þessari tillögu. Þetta sýnir að töluvert er að í vinnubrögðum þingsins og ætla ég ekki að hafa um það fleiri orð. Það gefst væntanlega tækifæri til þess síðar. Þessi till. til þál. sem er flutt af mér og hv. 4. þm. Reykv. er um yfirtökutilboð og almenn tilboð í hlutafélög og er þess efnis að fela viðskrh. að undirbúa þegar löggjöf um yfirtökutilboð og önnur almenn tilboð í hlutafélög til þess að vernda félagsmenn og aðra sem hagsmuna eiga að gæta. Ég hefði gjarnan viljað, og við flm. þessa máls, flytja frv. um yfirtökutilboð en það er mikil vinna að standa að slíku frv. fyrir þingmenn og mjög kostnaðarsöm. Þingmenn almennt verða því alltaf að leita til þess að stjórnkerfið sjálft undirbúi slík mál fyrir Alþingi á meðan ekki er horfið að því að gera þingmönnum almennt kleift að vinna að málum þannig að hægt sé að flytja mál og kaupa aðstoð við slíkan flutning eins og nauðsynlegt er að gera. Þess vegna er stjórnkerfið alltaf valið. Hér á landi er ekki að finna almenn lög og reglur um yfirtökutilboð og almenn tilboð. Reglur af þessu tagi hafa í aðalatriðum tvíþættan tilgang. Annars vegar að vernda hagsmuni hluthafa, ekki síst minni hlutans, þeirra hlutafélaga sem yfirtökutilboð er gert í. Hins vegar að hafa eftirlit með því að einokunaraðstaða og samþjöppun valds á fárra hendur verði ekki til skaða á kostnað einstaklinga og hagsmuna þjóðfélagsins í heild. Hér á landi byggja hlutafélög í æ ríkari mæli á þátttöku almennings. Almenningur er að verða í meira mæli þátttakandi í hlutafélögum en hann var fyrr á árum og það er vel. Á aðeins örfáum síðustu árum hefur áhugi almennings á því að leggja fé í hlutafélög til ávöxtunar og uppbyggingar atvinnulífs farið mjög vaxandi þó að við getum leitað langt aftur í tímann að hinum almenna áhuga þegar Eimskipafélag Íslands var stofnað á sínum tíma. Þá mátti segja að almenningur væri virkur þátttakandi í stofnun þess félags. Síðan liðu mörg ár og almenningur hvarf frá því að vera þátttakandi í hlutafélögum sem höfðu víðtæku hlutverki að gegna. Að dómi okkar flm. teljum við óheppilegt að einstakir aðilar geti stjórnað slíkum fyrirtækjum, nánast eins og einkafyrirtækjum, án þess að eiga nema tiltölulega takmarkaðan hluta þeirra. Af þessum sökum er orðið tímabært að setja reglur sem tryggja að einstaklingar eða lögaðilar geti ekki náð virkum yfirráðum slíkra hlutafélaga með því að kaupa tiltekinn hluta hlutafjárins sem tryggir þau yfirráð án þess að þeim sé um leið gert skylt að bjóða öðrum hluthöfum að kaupa þeirra hluta. Verði þetta ekki gert er hætta á því að það kunni að gerast að stór hluti hluthafanna sitji uppi með verðlaus eða verðminni hlutabréf en þeir áttu fyrir yfirtökuna. Í lögum um hlutafélög er að finna ákvæði sem er ætlað til þess að vernda hagsmuni minni hlutans gegn tilteknum ráðstöfunum meiri hlutans. Þar er trygging fyrir minni hlutann varðandi ýmis réttindi eins og boðun funda, ótilhlýðilegar ályktanir um arðgreiðslu, félagsslit, samruna og innlausn við samruna og loks um skaðabótakröfur. Þessum reglum hlutafélagalaganna er ekki ætlað að þjóna sama tilgangi og reglum um yfirtökutilboð og geta því á engan hátt komið í þeirra stað. Í lögum um hlutafélög eru engin ákvæði um yfirtökutilboð. Þau hafa einungis að geyma reglur um innbyrðis samskipti hluthafa. Engin ákvæði taka til slíkra aðila sem standa fyrir utan hlutafélagið. Það er ekki rétt að breyta uppbyggingu hlutafélagalaganna. Þess vegna verður að okkar dómi að setja lög um yfirtökutilboð. Mér finnst rétt að rifja lítillega upp hvernig þetta er í nágrannalöndunum og þá vil ég byrja á Danmörku. Þeirra reglur um yfirtökutilboð er að finna í siðareglum kauphallarinnar þar í landi. Þar eru þó ekki sett fram nákvæm mörk um hvenær hluthafa er skylt að setja fram tilboð í hlutabréf. Hins vegar er kveðið á um að slíkt tilboð ber að gera þegar einstakir hluthafar hafa náð ráðandi stöðu innan viðkomandi fyrirtækis og tekið fram að þetta geti átt við aðila sem eigi minna en 50% hlutabréfanna. Tilboðið skal fela í sér sambærilegt verð og hinn ráðandi aðili þarf að greiða til að komast í þessa aðstöðu. Í Noregi ber aðila sem eignast 45% hlutafjár í tilteknu fyrirtæki að gera tilboð í öll önnur hlutabréf í fyrirtækinu og skal þá miðað við hæsta gengi sem hann greiddi fyrir hlutabréf á síðustu sex mánuðum á undan. Þessi lög eru hins vegar ný af nálinni og hefur ekki verið framfylgt enn sem komið er að því er ég best veit. Svíar hafa þann hátt á að skilmálar um yfirtökutilboð eru settir í samning viðkomandi fyrirtækis við kauphöllina. Þar eru þó ekki tilgreind ákveðin mörk um yfirtökutilboð en tilboðsgjafi getur skilið tilboð þannig að það sé háð því skilyrði að hann nái ákveðnum eignarhlut. Í Finnlandi eru tiltekin ákveðin mörk um yfirtökutilboð í lögum og er þar miðað við 2 / 3 hluta af atkvæðisrétti í viðkomandi fyrirtæki. Ég vil vekja athygli á því að áhugi stjórnvalda í landinu á að einkavæða meira í atvinnurekstrinum fer vaxandi. Ég tel það gott og blessað en ég tel afar mikilvægt að í slíkri einkavæðingu sé þátttaka nógu almenn. Það séu ekki bara þeir stóru, þeir sem eiga mikla peninga, sem geta lagt fram hlutafé í hlutafélög heldur eigi almenningur að vera í vaxandi mæli þátttakandi í atvinnurekstrinum. Lengi var háð hörð barátta um það að ýta undir þetta með því að heimila skattþegnum landsins að draga frá vegna fjárfestinga í atvinnurekstri tiltekna upphæð. Undir þetta var tekið af mönnum úr flestum stjórnmálaflokkum og þá ekki síst úr mínum flokki, Sjálfstfl. Á árinu 1991 var heimilað að menn gætu dregið frá vegna fjárfestingar í atvinnurekstri, einstaklingurinn 126 þús kr. en hjón 252 þús. kr. Nú hefði þetta átt að hækka með tilliti til verðbólgu milli ára. En hvað skeður? Við skattaframtöl núna lækkar frádráttarheimild vegna fjárfestinga í atvinnurekstri fyrir einstaklinginn úr 126 þús. kr. niður í 94 þús. og fyrir hjón úr 252 þús. niður í 188 þús. kr. Þetta finnst mér ekki vera í takt við það sem ráðherrarnir í núv. ríkisstjórn hafa verið að predika að undanförnu, að hvetja til fjárfestingar í atvinnurekstri. Mér þykir ansi hart að Ólafur Ragnar Grímsson skuli hafa gengið þarna miklu lengra heldur en flokksbróðir minn fjármálaráðherrann og má það vera umhugsunarefni fyrir báða og líka okkur hin. Þetta er ekki að vera sjálfum sér samkvæmur. Þess vegna geri ég þetta hér að umræðuefni. Það þýðir ekki að tala um einkavæðingu ef hugur fylgir ekki máli. Ef einkavæðingin á að fara fram með því að almenningur í landinu eigi að taka ríkari þátt í einkavæðingunni, þá eiga stjórnvöld að gera sitt til þess að hvetja almenning til slíkrar þátttöku. Það þýðir ekkert að koma svo fram og segja: Sumir hafa notað þetta til að selja hlutaféð eftir nokkra mánuði eða vikur. Auðvitað verður að koma með ákvæði um að það megi ekki selja í tiltekinn tíma eins og nú er komið. Það á ekki að ganga yfir þá sem vilja vera virkir þátttakendur í atvinnurekstri og meina það. Evrópa þarf ekki á þvingaðri samræmingu lagareglna að halda heldur heilbrigðri samkeppni milli ríkisstjórna. Refskák yfirtökufélaga þarfnast ekki Evrópureglna heldur skýrra reglna einstakra landa sem farið er eftir svo að að fjárfestar viti hvað þeir eru að kaupa og verðleggi hlutabréfin í samræmi við það. Góðar lagareglur munu nægja til að laða hluthafa sem eru í minni hluta til kaupa á hlutabréfum jafnframt því að það tryggir möguleika yfirtöku til að halda stjórnendum hlutafélaga við efnið. Þrír meginþættir skipta hér máli. Upplýsingar um hlutafé, upplýsingar um tilboð og sanngjörn meðferð á hluthöfum þeirra félaga sem fyrirhugað er að yfirtaka. Því síðastnefnda ætti að vera hægt að ná, ekki með því að tilboðsgjafar komi með endanleg tilboð heldur að þeir kaupi hlutfallslega jafnmikið af öllum þeim hluthöfum sem vilja selja. Hvert land verður samt sem áður að móta sínar vinnureglur í samræmi við hefð í eigin fjármálaheimi. Slíkum hefðum er ekki hægt að koma á. Þær verða að keppa hver við aðra og þróast eins og Evrópusamfélagið gerir. Mér er það ánægja að hæstv. viðskrh. gefur sér tíma til að vera hér við þessa umræðu og ég legg á það ríka áherslu að þáltill. fái afgreiðslu á þessu þingi og ég vænti þess að hæstv. viðskrh. taki vel því efni sem þessi þáltill. fjallar um. Brýn nauðsyn er orðin á því að setja hér reglur umfram það sem er í gildandi lögum um hlutafélög. Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa þessi orð fleiri en legg til að að lokinni þessari umræðu verði tillögunni vísað til síðari umræðu og hv. efh.- og viðskn.

Virðulegi forseti. Sú till. til þál. um yfirtökuboð og önnur almenn tilboð í hlutafélög sem hér er til umræðu er athyglisverð. Í þessu sambandi er nauðsynlegt að hafa í huga að í samningum um Evrópskt efnahagssvæði er að finna ákvæði einmitt um samstarf aðildarríkja á sviði félagaréttar. Ákvæði þessa samnings munu leiða til þess að gera þarf breytingar á íslenskri félagalöggjöf, fyrst og fremst hlutafélagalöggjöfinni. Það er stefnt að því að undirbúa frumvörp um smærri hlutafélög og almenningshlutafélög sem hvort tveggja væri nýjung í íslenskri löggjöf. Jafnframt þarf að undirbúa frv. til laga varðandi ársreikninga hlutafélaga en reglur um það efni verða samræmdar evrópskri löggjöf. Ýmsar breytingar á íslensku löggjöfinni eru líka nauðsynlegar vegna ákvæða í ýmsum tilskipunum og einnig reglugerð Evrópubandalagsins sem munu taka gildi á Evrópska efnahagssvæðinu þegar samningurinn um það hefur verið staðfestur. Tillagan, sem við ræðum hér í dag, tengist félagaréttarstarfinu á vettvangi EES m.a. að því leyti, eins og fram kemur í greinargerð flm. með till., að nú liggur fyrir tillaga á vettvangi Evrópubandalagsins um nýja tilskipun, svokallaða 13. félagaréttartilskipun ráðs Evrópubandalagsins, einmitt varðandi yfirtökutilboð og önnur almenn tilboð. Ástæða er til að benda á að liðið er a.m.k. tvö og hálft ár frá því að sú tillaga kom fram og enn er ekki alveg ljóst hvenær hún verður samþykkt og tekur gildi. Það líður reyndar oft nokkuð langur tími frá því að tillögur um slík málefni eru lagðar fram í Evrópubandalaginu og þangað til þær eru samþykktar. Í grg. með þessari till. er hins vegar bent á það réttilega að nokkur Evrópubandalagsríki hafi þegar sett lagareglur um þetta efni og auðvitað er nauðsynlegt að hér á landi gildi slíkar reglur sjálfra okkar vegna, hvað sem líður allri aðlögun og samræmingu. Það er þó ljóst að um þessar mundir er ekki samræmi fyrir að fara í löndum Evrópu eins og mér finnst eiginlega látið í veðri vaka í greinargerðinni. En hins vegar er að þessari samræmingu stefnt með tillögu Evrópubandalagsins sem ég hef þegar nefnt. Mér sýnist því helst eiga að líta á ákvæðin í Evrópubandalagstillögunni, eins og reyndar flm. þáltill. gera, þegar við hugsum til þess hvort og hvernig við ættum að haga löggjöf um þetta hér á landi. Eins og flm. taka fram þá eru ekki í íslenskum lögum um þessar mundir nein ákvæði um yfirtökuboð eða almenn tilboð í hlutafélög og þá ekki nein ákvæði um að þeim sem kaupa vill hlut í hlutafélagi til að tryggja yfirráð yfir því beri skylda til að gera yfirtökutilboð, þ.e. boð í öll hlutabréf sem fáanleg eru í félaginu en ekki einungis í þann hluta þeirra sem honum eru auðveldlega föl til kaups. Ég vil taka það alveg skýrt fram að ég er algerlega sammála fyrri flm., hv. 1. þm. Vestf., að við einkavæðingu atvinnufyrirtækja í eigu ríkisins eigi einmitt að stefna að dreifðri eignaraðild, almenningseign, og girða fyrir samþjöppun efnahagslegs valds á fárra hendur. Vegna þess sem fram kom í ræðu hans um skattaskilyrði við hlutafjársparnað vil ég taka fram að ég tel nauðsynlegt að gætt sé samræmis í skattmeðferð mismunandi sparnaðarforma. Það má vel vera að fullrausnarlega hafi verið að verki staðið hér á þinginu í fyrra og hittiðfyrra, sem reyndar var ekki alfarið að frumkvæði hv. 8. þm. Reykn., þáv. fjmrh. Ólafs Ragnars Grímssonar, heldur ekki síður vegna frumkvæðis þingmanna Sjálfstfl. og Alþfl. Þetta leyfi ég mér að segja hér því að ég tel að þau ákvæði hafi verið nauðsynlegur upphafsáfangi, eins konar tannfé handa nýjum heimi aukinna viðskipta með hlutabréfum og sparnaði almennings í því formi. En ég vildi taka það mjög skýrt fram, virðulegi forseti, að þær ábendingar sem fram koma í þessari tillögu eru allrar athygli verðar og þær verða sannarlega hafðar í huga við aðlögun hlutafélagalöggjafarinnar hér að Evrópuréttinum. Ég tek það fram og minni þingheim á að samkvæmt þeim drögum sem fyrir liggja að samkomulagi um EES fær Ísland tveggja ára aukafrest varðandi aðlögun að félagaréttarákvæðum Evrópska efnahagssvæðiðsins, þ.e. til 1. jan. 1995 í stað 1. jan. 1993 sem almennt gildir. Það þarf því að meta sérstaklega hvort ástæða sé til þess að setja ákvæði um yfirtökuboð í íslensk lög fyrr en aðlögun að EB-réttinum nær almennt að ganga fram og svo hvort eigi að setja slík ákvæði áður en tillaga EB verður samþykkt sem tilskipun. Ég tek það þó fram í þessu sambandi að undirbúningur að samningu frv. á sviði félagaréttarins er þegar hafinn og það er alls ekki víst að við þurfum á þessum aðlögunartíma að halda. Ég vil líka benda á að í tillögu Evrópubandalagsins um yfirtökuboð er einungis fjallað um svonefnda stærri gerð hlutafélaga og almenningshlutafélög, þ.e. hlutafélög sem hafa meira en 25 þús. evrópskar mynteiningar sem hlutafé, þ.e. a.m.k. 2 millj. kr. Það er því spurning hvort við eigum að fylgja ákvæðum Evrópubandalagstillögunnar að þessu leyti. Ef við gerum það mundi þorri íslenskra hlutafélaga verða undanskilinn efnisákvæðum um yfirtökuboð. Mér virðist heppilegra að við athugum þetta út frá okkar eigin aðstæðum og tel það mjög æskilegt að efh.- og viðskn. leiti umsagnar hjá þeim sem láta sig þessi málefni varða, t.d. til hvaða félaga hugsanleg yfirtökuákvæði ættu að varða og einnig við hvaða mark ætti að miða varðandi skyldu til yfirtökuboðs. Ég nefni að í grg. er þriðjungur nefndur eins og mun vera í drögunum að tilskipun hjá Evrópubandalaginu. Þetta er einn möguleikinn en þetta þarf að kanna betur eins og það snýr að okkar staðháttum. Ég er sammála flm. um þörfina fyrir löggjöf á þessu sviði og mun leggja það fyrir þá menn sem nú starfa á vegum viðskrn. og iðnrn. að breytingum á félagaréttinum og aðlögun að réttarreglunum sem gilda víðast í Evrópu. Það er sannarlega mikilvægt að tryggja rétt þeirra sem eiga lítinn hlut í félögum sem kunna að verða yfirtekin. Þetta er hið þarfasta mál og það er alveg hárrétt, sem kom fram hér hjá fyrri flm., að við eigum að reyna að gera rekstrarskilyrði atvinnulífsins á Íslandi samkeppnisfær meðal Evrópuþjóða.

Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir undirtektir hans við þetta frv. sem hv. þm. Matthías Bjarnason var svo elskulegur að leyfa mér að flytja með sér en hann hefur borið hita og þunga af því að viða að upplýsingar og ganga frá okkar sameiginlega málflutningi. Ég þarf út af fyrir sig ekki miklu við það að bæta sem hv. þm. sagði um yfirtökutilboð. Þau hafa auðvitað verið tíðkuð um langa tíð og þá oft og tíðum í þeim tilgangi að fámennur hópur manna eða jafnvel einn maður hefur verið að reyna að tryggja sig á kostnað annarra með því að kaupa það mikið af hlutabréfum að hann geti ráðið framvindu mála og þá hefur það gerst, eins og verða vill, að misnotkun hefur átt sér stað. Ég leyfi mér hér að geta lítillega um þessa hlið málanna og vitna þá til lítillar bókar sem var skrifuð 1968, um hlutafélög og samanburð á hlutafélögum í Evrópulöndum og bandarískum rétti. Þar er fjallað sérstaklega um sögu hlutafélaganna en hún er orðin alllöng og er raunar runnin frá miðöldum og það þekkja þeir sem sögufróðir eru. Hér á landi reyndum við hlutafélög í ákveðinni mynd þegar það gerðist á þeim stað sem við stöndum á að Innréttingar Skúla Magnússonar risu um miðja 18. öldina. Þar var um að ræða félagastofnun með hlutabréfum. Það er því ekki nýtt af nálinni að Íslendingar hugsi sér til hreyfings með því að bindast samtökum og ekki síst í hlutafélögum. Nú eru hlutafélög í tísku en áður fyrr voru það gjarnan samvinnufélög, a.m.k. við hliðina á hlutafélögunum. Samvinnuhreyfingin, bæði hér á landi og annars staðar, hefur aftur gripið til atvinnurekstrar í formi hlutafélagaeignar og hlutabréfasölu. Það hefur þrátt fyrir allt reynst það form sem þjóðirnar hafa helst horfið til. Við skulum vera þess minnug að í vestrænum löndum, þeim engilsaxnesku t.d., varð slík fjármálaspilling samhliða þessu félagaformi, slík samþjöppun valdsins, að árið 1790 má segja að hlutafélög hafi verið afnumin og bönnuð í hinum engilsaxenska heimi í nærri því heila öld. Framfarir urðu áreiðanlega miklu minni þess vegna en hins vegar fóru menn að hugsa sitt mál á nýjan leik. Nú síðustu tvær aldirnar og þó einkum á þessari öld hefur meginframtak í atvinnumálum einmitt verið í formi hlutabréfaeignar og þá hafa gjarnan komið til almenningshlutafélögin. Óteljandi reglur hafa verið settar, ekki síst hér á Íslandi, því að við búum við mjög fullkomna hlutafélagalöggjöf sem unnið var að hér á hinu háa Alþingi árin 1977 og 1978. Allir flokkar unnu að þeirri löggjöf og það var gífurlega gaman að vinna þá í fjárhags- og viðskiptanefndunum sameinuðum að þessu mikla máli þar sem sameinað var í okkar löggjöf margt það besta úr engilsaxneskri löggjöf og hinni evrópsku. Við höfum þess vegna fulla ástæðu til þess að geta treyst á núgildandi löggjöf sem grundvöll. En hinu er ekki að leyna að enn í dag þekkist það að menn reyni að notfæra sér vankantana og það sem ekki er sagt en hægt að sniðganga í þessu félagaformi. Skal ég ekki fara lengra út í þá sálma en reynslan fyrr og síðar á þessari öld og síðustu áratugum bendir til þess að rétt hafi verið að flytja þessa þáltill. sem hér er til umræðu og þakka ég fyrri flm. fyrir það. Það eru mörg úrræði önnur en hann nefndi sem eru nú í íslensku hlutafélagalögunum. Þar er fyrst að geta ákvæða sem tryggja dreifingu hlutafjár þannig að ákveðnir menn eða ákveðnir hluthafar, sem taldir eru persónur að lögum, mega ekki eiga nema einhvern örlítinn hluta í viðkomandi félagi. Raunar var þetta líka í gamla Eimskipafélaginu okkar, eins og hv. þm. gat um, þar sem fjöldi hluthafa var gífurlega mikill. Nærri því allir Íslendingar tóku þátt í því mikla átaki og það var sannkallað almenningshlutafélag meðan upphafleg lög voru í gildi og þeim var ekki breytt. En síðan urðu auðvitað miklar breytingar sem að sumu leyti voru óæskilegar en út í þá sálma ætla ég ekki að fara nú. Í síðari tíma sögu, t.d. sögu Þýskalands þegar það var að byggja upp veldi sitt eftir styrjöldina síðari, þá komu hlutafélögin þar auðvitað fyrst til sögunnar. T.d. voru Volkswagen-verksmiðjurnar og þýski stálhringurinn almenningshlutafélög og þannig var búið um hnútana að starfsmennirnir fengu jafnvel gefins hlutabréf til þess að þeir væru allir með. Síðan urðu þetta nokkurs konar fjölskyldubætur. Stórar fjölskyldur fengu mikinn afslátt af hlutabréfakaupum ef þær skuldbundu sig til að eiga bréfin einhvern ákveðinn tíma. Það sama átti við um tekjulítið fólk. Þannig tókst Þjóðverjum að sameina þjóðina um það gífurlega átak sem gert var til endurreisnar Þýskalands sem alltaf hefur síðan verið kallað þýska undrið. Það var vegna þess að þeir höfðu vit á því að dreifa valdi, dreifa áhrifum, dreifa möguleikum fólks til þess að komast sjálft af eigin ramleik áfram í lífsbaráttunni og þess vegna eru þetta engin nýmæli sem við erum að tala um nú. Við getum hins vegar lært af því sem mistókst hér áður fyrr og fram á þennan dag, þ.e. að tryggja að valdið væri raunverulega hjá eigendunum, þ.e. fólkinu. Þá kem ég að þeim atriðum sem eru í núgildandi lögum en hefur ekki verið fylgt nægilega vel eftir. Það eru auðvitað hlutfallskosningar eða margfeldiskosningar. Ég tek fram aftur að þau voru einróma samþykkt af Alþingi Íslendinga 1978 og voru einhver merkustu hlutafélagalög þá. Ég hygg að útlendingar hafi sumir hverjir lært talsvert af þeirri löggjöf og veit það raunar að hún hefur vakið athygli, t.d. í nágrannalöndunum. En það er óþarft að fara lengra út í þá sálma nú. Það verður gert miklu ítarlegar síðar enda er tíminn víst búinn og lýk ég máli mínu.

Það er rétt að vekja athygli á því að flm. hefur 15 mínútur tvisvar sinnum til umráða, aðrir þingmenn og ráðherrar 8 mínútur tvisvar sinnum til ræðuhalda.

Virðulegi forseti. Mig langar fyrst að víkja örlítið að því sem flm. þessarar tillögu, 1. þm. Vestf., Matthías Bjarnason, nefndi í upphafi máls síns að þetta mál sé búið að vera tíu sinnum á dagskrá þingsins. Hann vék að númeri þess, 66, og hversu seint það er komið hér til umræðu. Ég minnist þess við þinglok á sl. vetri að þáv. forseti þingsins fjallaði um fjölda mála á Alþingi og ef ég man rétt, þá skerum við okkur úr með málafjölda borið saman við nágrannalöndin. Hvort það er mikið framtak ríkisvaldsins eða óvanaleg þátttaka þingmanna skal ég ekki segja. En eðli málsins samkvæmt virðast þingmannamálin vera nokkuð víkjandi og þar sem þau eru einnig víkjandi í störfum nefndanna er það nokkurt áhyggjuefni að í raun er það þannig að ef mál koma ekki fram snemma að hausti, ef þau eru að koma fram um þetta leyti vetrar, þá er eiginlega nokkuð ljóst að þau eru borin til endurflutnings. Þá eiga þau lítinn möguleika á afgreiðslu á þeim vetri. Ég held að það sé ágætt að við þingmenn hugum nokkuð að þessu og veltum fyrir okkur hvernig þetta megi bæta. Ég kem hér til þess að víkja stuttlega að þeirri till. til þál., sem hér er til umræðu, um yfirtökutilboð og önnur almenn tilboð í hlutafélög og vil þakka flm. fyrir að hreyfa þessu máli. Það hefur komið fram hér og í stefnuskrá ríkisstjórnarinnar að uppi eru áform um einkavæðingu. Fyrir mér er það afar brýnt, ef af því verður, að það verði mjög almenn þátttaka í hlutabréfakaupum ef ríkisfyrirtæki verða seld. Þess vegna er það mjög gott að þessi mál eru tekin til umræðu hér og þeim hreyft og ég er mjög ánægð með undirtektir iðnrh. í þessu máli. Að vísu nefnir hann að það þurfi að samræma okkar löggjöf þeirri evrópsku en jafnframt að huga að því sem líta þarf á hjá okkur sjálfum. Það hefur einmitt verið sagt af hálfu ríkisstjórnarinnar að stefna þurfi að því við sölu fyrirtækja að sett verði skýr markmið um dreifingu eignarhalds þannig t.d. að hlutabréfaeign verði sem almennust. Það er mjög mikilvægt, ekki síst í dag, að sporna gegn einokun og hringamyndun með sérstakri löggjöf. Margir telja að íhlutun fárra í atvinnulífinu og eignaraðild fárra að of mörgum fyrirtækjum sé jafnvel komin í hámark og að þessu þurfi að huga. Mér finnst að með því að hreyfa þessu máli um yfirtökutilboð sé einmitt verið að hreyfa anga af því sama máli. Þess vegna vel ég að koma hér og taka undir sjónarmiðið sem hér kemur fram. Sum ríkisfyrirtæki eru þess eðlis að við einkavæðingu er það lykilatriði að almenningur eignist hlutabréf og það er það sjónarmið sem ég vel að vekja hér athygli á og setja fram sem mitt. Ég vil aðeins að lokum koma að því sem flm. þáltill. nefndi að það hefði verðið nokkuð vel tekið á því að draga frá skatti fjárfestingu fólks í atvinnurekstri en nú væri svo komið að það hlutfall hefði lækkað á milli ára. Það er meira til gamans sem ég nefni þá einkennilegu áráttu okkar landans að þegar verið er að setja lög sem eiga í raun að vera til góðs, í þessu tilfelli fyrir atvinnulífið og til að fólk velji að setja fjármagn, jafnvel þó lítið sé, til að leggja sinn skerf til atvinnulífsins, þá gerist það alltaf hjá okkur að þetta verður eins konar leiksoppur skattskýrslunnar. Mér sýnist að það sem hafi gerst hér enn einu sinni sé að það er dregið úr þessu annars ágæta ákvæði vegna þess að það varð nærri því að reglu fremur en hitt að fólk keypti hlutabréf fyrir jól og seldi þau aftur eftir jól.

Virðulegi forseti. Það er að sumu leyti merkileg tilviljun að mál þetta skuli vera til umræðu tveimur dögum eftir athyglisverðar upplýsingar um stöðu helstu atvinnugreinar landsmanna, sjávarútvegsins. Það sem fram kemur í þeim upplýsingum, sem menn máttu þó vita, að skuldir þeirrar atvinnugreinar eru gríðarlega miklar og hægt að setja mörg spurningarmerki aftan við það hvort þær verði greiddar til fulls. Það er nefnilega þannig í íslensku atvinnulífi að skortur á eigin fé er eitt helsta vandamálið hvort heldur eignarformið er hlutafélag eða samvinnufélag. Því eigum við að reyna að útbúa okkar löggjöf þannig að hún verki hvetjandi á einstaklinga og aðra aðila til að leggja fé til inn í atvinnulífið t.d. með því að kaupa hlutabréf. Þrátt fyrir að hlutafjárlöggjöfin sé nokkuð góð, og þar er ég að mörgu leyti sammála hv. 4. þm. Reykv., eru samt agnúar á löggjöfinni í heild sinni sem ég tel að þurfi að sníða af til að almenningur öðlist nægjanlegt traust sem þarf að vera fyrir hendi þannig að menn séu reiðubúnir að leggja fram fé. Mér sýnist að þessi þáltill. komi inn á þessi sjónarmið þannig að hún tekur á einu af þeim atriðum sem er nauðsynlegt að lagfæra, á því atriði að vernda rétt minni hluta í félögum og reyna að draga úr hættunni á samþjöppun valds. Að því leyti fagna ég þessari þáltill. og tel hana vera til góðs og vil hvetja þingheim til þess að ná samstöðu um að afgreiða hana fyrir þinglok, annaðhvort óbreytta eða þá lítillega breytta. Ég get nefnt dæmi þar sem einmitt skorturinn á löggjöf af þessu tagi kom berlega í ljós. Það var á síðasta ári þegar bæjarsjóður Bolungarvíkur tók sig til og keypti meiri hluta hlutafjár í einu útgerðar- og fiskvinnslufyrirtæki á staðnum. Það fyrirtæki var reyndar þannig haldið vegna skorts á eigin fé að hlutabréf í því voru ekki ýkja verðmæt en af því við búum við svo vitlausa löggjöf í fiskveiðimálum þá mynduðust verðmæti þar þannig að íbúar staðarins vildu halda fyrirtækinu innan bæjar og koma í veg fyrir að það yrði selt burt. Á þeirri forsendu gerðist það að bæjarsjóður keypti meiri hluta hlutafjárins á nokkuð háu verði. Í þessu máli reyndust hagsmunir minni hluta hlutafjáreigendanna algjörlega fyrir borð bornir. Það voru bara ákveðnir aðilar sem höfðu yfir að ráða meiri hluta hlutafjár sem seldu, hinir komu málinu ekkert við. Þeir fengu ekkert, fengu engu að ráða. Þeirra hlutabréf eru verðlaus og engin kaupandi fyrir hendi. Hver kaupir hlut í fyrirtæki sem hann ræður engu í? Það gerir enginn nema eiginfjárstaða þess sé þannig að von sé á arði af þeim peningum. Ef þessi löggjöf hefði verið fyrir hendi hefði kaupandinn þurft að kaupa öll hlutabréfin sem hefði í þessu tilviki verið mun sanngjarnara og ég er ekki viss um að það hefði leitt til hærra verðs. Ég held að það verð sem menn greiddu fyrir meiri hlutann hefði verið nokkurn veginn sama og menn hefðu greitt fyrir allt þannig verðið hefði lækkað á hlut. Fleiri dæmi er hægt að finna sem gera það að verkum að nauðsynlegt er að breyta frá núverandi horfi, einmitt í þá átt að verja stöðu þeirra sem eru í minni hluta í fyrirtækjum. Þetta er mjög mikilvægt finnst mér á landsbyggðinni þar sem þessi fyrirtæki sum hver eru afar stór í sínu byggðarlagi á sínum vinnumarkaði. Þeir sem eru þar í meiri hluta ráða býsna miklu og völdin eru nokkuð eftirsótt. Það er æskilegt að koma í veg fyrir að menn geti tekið sér og fengið svona mikil völd með 51% hlutafjár í einhverju einu fyrirtæki. Mér sýnist að sú hugsun, sem liggur hér að baki, muni draga úr þessari hættu og þó ég telji að fleira þurfi að gera til að búa svo um hnútana að fyrirtæki verði fyrst og fremst fyrirtæki og að menn séu reiðubúnir að leggja í það fé, bæði til að verja sína stöðu, síns byggðarlags, atvinnu sína og líka til þess að fá gjald af því fé sem menn leggja þar inn. Alla vega þarf það að vera þannig að sá kostur sé a.m.k. fýsilegur og mun fýsilegri en í dag því að það sem gerði landsbyggðinni mest gagn væri að menn sæju sér fært að verja því fé, sem menn á annað borð eru að verja í aðra hluti en framfærslu, til þess að styrkja atvinnufyrirtækin. Það er það sem staða sjávarútvegsins kallar á, hún kallar á það að fólkið leggi fram fé. Sjávarútvegsfyrirtækin í plássunum eru oft á tíðum grundvöllur, hvert í sínu plássi, þannig að menn eru meira og minna nauðbeygðir að reyna að halda þeim uppi eða endurreisa þau með einhverjum hætti. Það er auðveldara ef löggjöfin er þannig að fólk treystir sér til að leggja fé í atvinnurekstur í stað þess að eyða því í eitthvað annað. Þetta eru almenn viðhorf mín til málsins, virðulegi forseti, og læt ég máli mínu lokið.

Herra forseti. Ég þakka undirtektir þeirra sem hafa talað í umræðum um þessa tillögu og sömuleiðis undirtektir hæstv. viðskrh. En ég vek athygli á því, sem ég sagði hér í upphafi, að hvert land verður, þrátt fyrir það sem er að gerast í þessum stóru bandalögum, að móta sínar eigin vinnureglur í samræmi við hefð í eigin fjármálaheimi. Þess vegna tel ég, hvað sem líður EES, EB og öllu því, nauðsyn á því að þessar reglur verði mótaðar hér heima og lagðar fyrir löggjafarsamkunduna. Það er liðin tíð sem var hér á árum áður þegar eigendaskipti áttu sér stað í hlutafélögum á bak við lokaðar dyr og þau voru samþykkt af stjórnendum, bankastjórum og stórum fjárfestum sem voru sammála. Hluthafar sem stóðu fyrir utan urðu að sætta sig við það sem hinir gerðu. Þarna hafa orðið verulegar breytingar samfara endurskipulagningu í hlutafélögum í Evrópu með sameiginlegum markaði. Ég má til með að segja frá því hér að nýleg aukning kauptilboða hefur t.d. reitt franska og belgíska hluthafa í minni hluta til mikillar reiði. Þeir töldu sig vera fórnarlömb tilboðsgjafa sem linna ekki látum fyrr en þeir ná yfirhöndinni í stjórn fyrirtækja, jafnframt því sem þeir mismuna minnihlutahóp hluthafa sem ekki seldu þeim sín hlutabréf. Það var komið í veg fyrir að t.d. ítalski hjólbarðaframleiðandinn Pirelli, við könnumst við það nafn hér, gæti eignast meiri hluta í stjórn keppinautar síns, Continental, þar sem Pirelli tókst ekki að komast fram hjá takmörkunum í meðferð atkvæða samkvæmt þýskum lögum. Minni hluti hluthafa í Continental kvörtuðu yfir því að þessar takmarkanir hefðu svipt þá töluverðu yfirverði. Mér finnst líka rétt að vekja á því athygli að reglur hinna einstöku þjóða Evrópubandalagsins eru nokkuð mismunandi. Bresku reglurnar endurspegla breskan markað sem er sá eini sinnar gerðar í allri Evrópu. Reglurnar um yfirtöku leggja mikla áherslu á að verja hluthafa minni hlutans eins og reglurnar um útgáfu hlutabréfa og réttindabréfa. Í þessu tilviki til að koma í veg fyrir að með nýjum eignarmeirihluta verði eignarhluti þeirra minna virði en ella. Þessi áhersla á óhlutdrægni hefur eflt greiðslugetu breska hlutabréfamarkaðarins um leið og fjármagnskostnaður hlutafélaga þar í landi hefur lækkað. En það eru líka meinbugir á þessu kerfi. Það er erfitt fyrir fjárfesta að eignast hlutafé sem gæti orðið til þess að þeir fengju áhuga fyrir því hvernig félagið er rekið. Til þess að svo megi verða verða þeir að leita eftir áhrifum. Það er auðveldara fyrir þann sem fjárfestir að losna úr félagi en að eignast aðild að því. Auðveldara er að vera fjárhættuspilari en eigandi. Til þess að halda stjórnendum við efnið verða hluthafar að reiða sig nær eingöngu á ógnunina af yfirtöku. Það má segja að yfirtaka hlutafélaga sé ekki algeng hér á landi enn sem komið er en við verðum að ætla að það verði svipuð þróun hér og erlendis þar sem yfirtaka hlutafélaga hefur færst mjög í vöxt á undanförnum árum og ekki síst vegna sífellt opnari fjármagnsmarkaða og aukins frelsis til flutnings á fjármagni. Af þessum sökum hafa mörg ríki, eins og í Evrópubandalaginu, sett sínar lagareglur um þessi efni og Evrópubandalagið sjálft er að undirbúa löggjöf um þetta efni sem á að taka til þeirra aðildarríkja. En þó að við séum ekki aðilar að Evrópubandalaginu, og verðum það vonandi ekki, þá sé ég enga ástæðu til annars en við fylgjumst með því sem er að gerast hjá öðrum þjóðum og sofum ekki á verðinum. Við eigum að móta okkar eigin reglur en hafa hliðsjón af reglum þeirra þjóða sem eru næstar okkur og við höfum mest samskipti við og þær reglur eru mismunandi. Þær hafa líka reynst mismunandi. Við eigum auðvitað að læra af reynslu annarra sem hafa sett sér þessar reglur. Höfuðatriðið með flutningi þessarar þáltill. og vonandi samþykkt hennar er að stjórnvöld í landinu undirbúi löggjöf, löggjöf sem tryggi rétt minni hluta um leið og við höfum það að leiðarljósi að við ætlum okkur ekki í framtíðinni að hlutafélög og fyrirtæki verði aðeins eign örfárra manna í landinu heldur eigum við að hvetja með margvíslegum hætti til þess að allur almenningur leggi fram fjármagn til fyrirtækja og sé virkur þátttakandi í störfum þeirra. Við eigum ekki að stefna að því að fjármagnið fari á hendur örfárra manna því að almenningur þarf að vera þátttakandi í þeirri atvinnuuppbyggingu sem hér á sér stað, sérstaklega á sviði sjávarútvegs, landbúnaðar, iðnaðar og þeirrar höfuðatvinnugreinar sem þessi þjóð byggir fjárhagslegt sjálfstæði og í raun og veru sitt sjálfstæði á.

Herra forseti. Ég vildi fyrst og fremst lýsa yfir stuðningi við þessa þáltill., um athugun á viðbót og lagfæringu á lögum um hlutafélög. Þó að við, sem unnum að setningu laganna um hlutafélög árið 1978, reyndum að gera okkar besta og þau hafa staðið allan þennan tíma þá koma fram nýjar aðstæður sem kalla á að þau séu endurskoðuð og þeim breytt. Nú að undanförnu hefur sérstaklega verið til umræðu sú hætta að hlutafélög safnist í eigu fárra aðila en okkur er auðvitað öllum ljóst að hlutafélög eru undirstaða meginhluta atvinnurekstri okkar og því skiptir mjög miklu máli að löggjöfin sé þannig úr garði gerð að hún hvetji menn til þátttöku í atvinnurekstrinum. Það er að sjálfsögðu skylda löggjafarvaldsins og ríkisvaldsins að stuðla að því að svo megi verða. Það voru mér því mikil vonbrigði þegar í vetur var verið að breyta ákvæðum skattalaga þannig að það sást ekki annar tilgangur með því en að reyna að fæla almenning frá því að kaupa hlutabréf og styrkja þannig atvinnulífið í landinu. Ég vil vonast til þess að samþykkt þessarar þáltill. leiði til þess að slíkum handarbakavinnubrögðum verði hætt.

Herra forseti. Snemma á þessu þingi lagði ég fram ásamt þingmönnunum Guðmundi Bjarnasyni og Stefáni Guðmundssyni till. til þál. um eflingu ferðaþjónustu á þskj. 118. Till. hljóðar þannig, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að láta nú þegar gera athugun á því hvaða framkvæmdir í ferðaþjónustu eru brýnastar og skila mestum árangri til að gera kleift að taka á móti fleiri erlendum ferðamönnum og fá þannig betri nýtingu á mannvirkjum og arð af rekstri fyrirtækja sem þegar eru fyrir hendi í landinu. Á grundvelli þeirrar athugunar verði þeim aðilum, sem ráðast vilja í þessi verkefni, veittur nauðsynlegur stuðningur til að gera það þegar á næsta ári.`` Það er að segja á því ári sem nú er komið, árinu 1992. Það hefur komið skýrt fram í umræðum að undanförnu og tölur sýna það að aukin ferðaþjónusta er vænlegasti kosturinn til að styrkja íslenskt atvinnulíf miðað við reynslu síðustu ára. Þeir sem svartsýnastir eru hafa jafnvel tekið svo djúpt í árinni að segja að ferðaþjónustan sé eini vaxtarbroddurinn um þessar mundir. En úr því að svo er þá er nátturlega ekki síður mikilvægt að gera sér grein fyrir því hvað þarf að gera til þess að nýta sér þennan vaxtarbrodd sem best. Og hvað þarf að gera til að auka hann og efla og um leið gera markvissa áætlun um að hrinda því í framkvæmd sem mönnum sýnist að að gagni megi verða. Víða um land er aðstaða til að taka á móti fleiri ferðamönnum, bæði að hýsa þá og flytja um landið, jafnvel á aðalferðamannatímanum en með því að lengja ferðamannatímann væri unnt að nýta þessa aðstöðu mun betur. Sums staðar er þessu þveröfugt farið svo að þröskuldar myndast og kemur það í veg fyrir að ferðamannastraumur geti aukist og jafnvel er það svo að örtröð og öngþveiti skapast á einstökum stöðum, t.d. á hálendinu þar sem náttúra er viðkvæm og því horfir til vandræða. Það er að sjálfsögðu hin fjölbreytta og fallega náttúra ásamt öðrum landkostum sem dregur ferðamenn hingað. Á síðustu árum hefur verið unnið að mikilvægum verkefnum í ferðaþjónustunni. Þar má nefna byggingu glæsilegra hótela í Reykjavík og uppbyggingu ferðaþjónustu bænda sem nýtur sívaxandi vinsælda og viðurkenningar allra þeirra sem hennar njóta bæði innlendra og erlendra ferðamanna. Það eru slíkar framkvæmdir sem gera okkur nú kleift að auka umsvif ferðaþjónustunnar með því að styrkja veikustu hlekkina með tiltölulega litlum kostnaði. Og það er óhætt að fullyrða að aldrei hefur verið fyrir hendi meiri áhugi en nú og reyndar líka þekking um allt land til þess að hefjast handa og vinna að þessu. Vonir stóðu til að með lögum um Byggðastofnun á sl. ári mundi hún verða betur í stakk búin til að styðja við þessa þjónustugrein. Þær vonir hafa þó að sumu leyti brugðist með þeirri þróun mála sem þar hefur orðið á undanförnum mánuðum. Í fjárlögum þessa árs hefur fjármagn til hennar verið minnkað og með reglugerð hefur stjórninni verið sniðinn þrengri stakkur en áður til að taka ákvarðanir um þessi mál. En ég þekki það af eigin reynslu að það er æði þungur róður að afla hlutafjár til þessarar starfsemi jafnvel þó að rekstur fyrirtækja gangi allvel og því var efni þeirrar þáltill. sem var hér til umræðu næst á undan mikilvægt í þessu sambandi og nauðsynlegt að reyna að gera allt sem hægt er til að stuðla að því að menn vilji leggja fram fjármagn til þessarar nauðsynlegu starfsemi. Efling ferðaþjónustu er mikilvæg bæði til þess að taka á móti þeim sem okkur vilja heimsækja og einnig til að nýta þá atvinnumöguleika sem hún getur skapað og sannarlega veitir ekki af því nú eins og horfur eru á að þróunin verði næstu mánuði hér á landi á þessu sviði. Ég veit ekki hversu hratt Alþingi getur afgreitt þetta mál með athugun í nefnd og síðan afgreiðslu í þinginu né heldur hversu stjórnvöld munu bregðast fljótt við þannig að árangurinn af þessari tillögu kemur kannski ekki mikið fram á þessu ári úr því að svo langur tími hefur liðið áður en hún var tekin til umræðu. Engu að síður hygg ég að þörfin verði áfram fyrir hendi og því sé mikilvægt að vinna að þessu máli þó að það skili kannski árangri eitthvað seinna en við flm. gerðum okkur vonir um þegar við lögðum till. fram á sl. hausti. Ég vil svo að lokinni þessari umræðu leggja til að till. verði vísað til síðari og samgn.

Herra forseti. Það er að sönnu rétt hjá hv. þm. Jóni Helgasyni að ferðaþjónusta er sannkallaður vaxtarbroddur í dag hjá íslensku atvinnulífi og það er alveg ljóst að þar hafa Íslendingar mikla möguleika. Því ræður ekki síst fegurð og hreinleiki íslenskrar náttúru en líka mannfæðin sem er einn þeirra kosta sem menn sækja hingað. Þannig hygg ég að það sé alveg ljóst að á næstu árum ættum við með réttri markaðssetningu að geta enn aukið þær tekjur sem Íslendingar hafa í dag af ferðaþjónustu. Ég hygg að það megi lesa úr töflum að gjaldeyristekjur hafi verið næstmestar af ferðaþjónustu af öllum atvinnugreinum Íslendinga á síðasta ári. Að þessum vaxtarsprotum þurfum við vitaskuld að hlúa. Það er líka rétt að það er mikill áhugi hvar sem er á landinu að reyna að laða til sín fleiri ferðamenn og hafa af þeim eins miklar tekjur og hægt er. Ég minni t.d. á hversu vel hefur tekist til við Jökulsárlón og á Vestfjörðum þar sem með sérstöku markaðsátaki hefur tekist að fá tugþúsundir manna til heimsóknar sem fyrir nokkrum árum stöldruðu ekki við þegar þeir fóru yfir landið. Mér þótti merkilegt að heyra í ræðu hins ágæta þingmanns Jóns Helgasonar drepið á það að búið væri að taka fjárræði af Byggðastofnun og jafnframt að skera niður framlag til Framleiðnisjóðs landbúnaðarins. Af þeim sökum virðist sem þingmaðurinn telji að það sé verið að vega að þessari þjónustu. Mig langar til að varpa þeirri spurningu til hv. þm. Jóns Helgasonar hvort þessi ágæta till. til þál. um eflingu ferðaþjónustu varði eitthvað sérstaklega Ferðaþjónustu bænda vegna þess að það er einkum og sér í lagi í sambandi við Ferðaþjónustu bænda sem þessir sjóðir hafa látið til sín taka. Það er hins vegar ekki tekið fram í þessari þáltill. að það sé eingöngu verið að ræða um það verkefni. Það eru fleiri sjóðir sem hafa tekið rösklega á þessum málum. Ég nefni til að mynda Ferðamálasjóð sem hefur m.a. líka lánað til bænda, til bænda á Vestfjörðum sem hafa verið að breyta húsum sínum til að geta betur þjónustað ferðamenn. En ég tel hins vegar að eitt af því sem við þurfum sérstaklega að leggja rækt við sé að reyna að fá fleiri ferðamenn hingað að vetrinum til. Og einmitt með þeim hætti væri hægt að nýta mannvirki betur og fá meiri arð af þeim eins og flm. vilja að gert verði með þessari tillögu. Að öðru leyti vil ég segja það að mér þykir þetta ágæt tillaga og legg til að hún fái jákvæða meðferð hjá þinginu.

Herra forseti. Ég vil leggja örfá orð inn í þessa umræðu um till. til þál. um eflingu ferðaþjónustu sem þrír félagar mínir í þingflokki Framsfl. flytja undir forustu Jóns Helgasonar. Þessi tillaga er tímabær þótt hún sé vissulega ekki sú fyrsta sem flutt hefur verið hér í hv. Alþingi um ferðamál. Þær hafa nefnilega verið nokkuð margar á undanförnum árum. En því miður er það svo að það er kannski meira talað í þessum málaflokki heldur en framkvæmt er til að létta undir með þeim sem eru með ferðaþjónustu. Það er talað um það á góðum stundum, og ég er þá ekkert að deila frekar á núverandi stjórnvöld í því en fyrrverandi, að ferðaþjónusta sé vaxtarbroddur í atvinnulífinu. Hún er það vissulega. Það þarf ekkert um það að deila. Hún er það mikill vaxtarbroddur og toppurinn í ferðaþjónustunni er einmitt á mjög góðum tíma fyrir okkur. Toppurinn í ferðaþjónustunni kemur á þeim tíma sem mikið vinnuafl kemur inn á vinnumarkaðinn. Það væri ábyggilega öðruvísi um að litast á vinnumarkaðnum yfir sumarið ef ferðaþjóustunnar nyti ekki við því það er drjúgur starfskraftur sem hún tekur. En hana þarf vissulega að skipuleggja. Og það þarf að nýta þau mannvirki sem fyrir hendi eru vegna þess hve þessi tími er stuttur, ég tek alveg undir það með hv. 17. þm. Reykv. að auðvitað þarf að lengja hann en það er ekkert auðvelt viðfangs, en það er verkefni sem við þurfum að vinna að. Það er víða pottur brotinn í ferðaþjónustu. Þeim mannvirkjum, sem við erum að bjóða ferðamönnum inn í á sumrin, skólum og öðrum, verður að halda við, gera þau aðlaðandi fyrir ferðafólk og ekki síst að ferðafólk hafi fjölbreytta afþreyingu þegar það kemur hingað. Við höfum treyst mjög á landið í þeim efnum en við þurfum að sjálfsögðu að gera fleira. En það sem rak mig í þessa umræðu er sú staðreynd að fólk hefur mikinn áhuga fyrir þessum atvinnuvegi. Í öllum landshlutum er mikill áhugi fyrir að gera átak í þessum efnum, efla leiðbeiningaþjónustu, efla alls konar leiðbeiningastarfsemi í þessu. Fólk hefur stofnað með sér samtök, Ferðamálasamtök landshlutanna og víða er unnið mjög gott starf en það gengur bara ekki neitt að koma þessum samtökum á fjárhagslegan grundvöll, satt að segja. Ég veit að félagar mínir í fjárln. geta vitnað um það að ég bar fram fyrirspurnir um það trekk í trekk á ótal fundum við fjárlagagerðina hvernig þessum málum yrði fyrir komið á næstunni. Ég fékk engin svör og hef ekki fengið enn þá hvernig eigi að efla þessi samtök eða koma þeim á grundvöll eða hvort þau eiga að njóta einhvers tilstyrks fjárhagslega, annaðhvort frá því opinbera eða frá þeim sjóðum sem sinna þessum málum og hafa gert á undanförnum árum eins og hv. ræðumaður sagði. Þetta vildi ég ítreka við umræðuna vegna þess að það er svo sárgrætilegt að þetta ágæta fólk, sem við þetta vinnur og hefur mikinn áhuga að gera góða hluti, efla þessa starfsemi, efla leiðbeiningarstarfsemi í því að taka á móti ferðamönnum og koma upp einhverri afþreyingu fyrir þá, fær ekki jafnmikinn hljómgrunn og skyldi. Vonandi verður þetta tekið til umræðu í hv. samgn. þegar þessi till. kemur þangað. Því það er sannarlega þörf á að ræða þessi mál og efla frumkvæði þeirra úti um allt land sem vilja vinna að þessu. Við getum ekki endalaust treyst á það að beita ferðamönnum á íslenska náttúru þótt þar séu miklir möguleikar í þeim efnum. Ferðafólk kemur líka til þess að, ef nota má svo ljótt orðalag, slappa af, sem er náttúrlega ekkert ljótt, og njóta afþreyingar.

Það mætti setja upp spilavíti

. Ég ætla ekki að hafa nein orð um uppástungur hv. formanns þingflokks Alþfl. En sjálfsagt mun hv. samgn. taka þessa ábendingu hans til athugunar. En erindi mitt var fyrst og fremst það að árétta þessi mál og auðvitað að láta í ljós þá von að þessi tillaga fái vandaða meðferð, sem ég efast ekki um, og að hún verði samþykkt. Það er náttúrlega alls ekki nóg að hún verði samþykkt héðan frá hv. Alþingi. Það er aðalatriðið að síðan verði gert eitthvað í framhaldinu. Og framkvæmdin verði raunveruleg. En það vill oft verða með tillögur sem þó hafa hlotið samþykki hér á hv. Alþingi að framkvæmdin verður ekki sem skyldi.

Virðulegur forseti. Ég vil lýsa stuðningi mínum við þá tillögu sem hér er til umræðu. Það hefur svo oft verið sagt úr þessum ræðustól að kannski er óþarfi að endurtaka það hversu mikilvæg ferðaþjónustan er, hversu mikilvæg atvinnugrein ferðaþjónustan er og mikilvæg fyrir efnahag landsmanna. Ferðaþjónusta hefur eflst mjög á undanförnum árum og gefur í aðra hönd verulega miklar gjaldeyristekjur þannig að sú ályktun sem hér er borin fram er mjög mikilvæg til þess að kanna hvað þarf að ---  Ég vil geta þess að vorið 1986 samþykkti Alþingi tillögu um að kannaðar yrðu aðstæður fyrir móttöku ferðamanna um allt land og gerðar tillögur til úrbóta. Þetta var tillaga sem Kristín Halldórsdóttir, þáverandi þingmaður Kvennalistans, lagði fram og var samþykkt einróma á Alþingi. Könnun þessi fór fram og árið 1987 var gefin út skýrsla þar sem lýst var þeim aðstæðum sem fyrir hendi voru. Sá hluti tillögunnar sem fjallaði um úrbætur hefur ekki enn þá verið framkvæmdur. Ég vil því taka undir með þeim sem töluðu á undan mér að auðvitað er ekki nóg að samþykkja tillögur og segja að nauðsynlegt sé að fram fari úrbætur og endurbætur eða láta gera kannanir. Þó þær séu gerðar verður að fylgja þeim eftir. Ég hefði talið nauðsynlegt að í tengslum við þessa tillögu væri litið til þeirrar könnunar sem gerð var og athugað um úrbætur á þeim stöðum sem fyrir hendi eru því það er ekki síður nauðsynlegt en að koma upp nýrri og betri aðstöðu víða um land. Við höfum oft rætt um ferðamál á Alþingi og síðast á sl. ári þegar frv. um ferðamál var lagt fram, sem því miður hlaut ekki afgreiðslu. En auðvitað var ekki tekið á þáttum eins og fram koma í þessari tillögu og þess vegna vil ég aftur lýsa því yfir að ég tel nauðsynlegt að Alþingi samþykki þáltill. og reyni að sjá til þess að eitthvað verði framkvæmt. Í þessu sambandi minni ég enn og aftur á þá tillögu sem Alþingi samþykkti vorið 1987 og væri kannski ráð fyrir okkur að líta aðeins til baka og sjá hvernig þær tillögur sem Alþingi hefur samþykkt hafa verið framkvæmdar.

Virðulegi forseti. Ég stend hér upp til þess að lýsa yfir stuðningi við tillöguna svo langt sem hún nær. Það er alveg rétt sem fram kom hjá hv. 15. þm. Reykv., Kristínu Einarsdóttur, að á síðasta þingi var lagt fram frv. til laga um ferðaþjónustu sem hún, eins og hún orðaði það, sagði að því miður varð ekki samþykkt. Ég skal fúslega taka hluta af því á mig því að ég gagnrýndi mjög harkalega það frv. þar sem mér fannst það hreint ekki nógu gott. Ég held að á Alþingi hafi aldrei verið nein alvara að baki þegar aðgerðir í ferðamálum hafa verið á dagskrá. Það er nú einu sinni svo að þeir sem eiga þess kost að fara hvert á land sem þeir vilja og búa á bestu hótelum hafa ekki hugmynd um hvað hér er verið að tala um. Það sem við erum að tala um er að reyna að byggja upp ferðaþjónustu fyrir allan þorra manna, fjölskyldufólk, launþega og láglaunafólk sem vill ferðast til annarra landa og kynnast íbúum þeirra, en ekki lúxusferðamönnum sem geta svo sem verið hvar sem er og búið hvernig sem er og gert það sem þeim sýnist. Ég held að nokkur meginatriði hafi verið gerð eins illa og möguleiki er á. Það er í fyrsta lagi svokölluð landkynning. Hvernig er hún? Við þurfum ekki annað en að líta í algengustu tímarit sem nú eru gefin út eins og Iceland Review, hvers konar bæklinga um Ísland. Hvernig eru þeir? Þar eru myndir af auðnum Íslands, kannski einum fallegum hlut eftir einhvern listamann og síðan getið um að það sé hægt að komast á veitingastað á kvöldin. Fólk er engu nær um það í hvers konar landi við búum og ég held að við sem höfum allnokkuð farið ættum að hætta að skrökva að sjálfum okkur að umheimurinn viti eitthvað um Ísland. Hann veit ekki neitt um Ísland. Svo furðulegar spurningar fær maður erlendis um það mannlíf sem hér er lifað að það satt best að segja sætir undrun. Nægir að nefna að ég á sæti í svokallaðri EFTA-nefnd og hef tvisvar sinnum verið suður í Genfarborg í Sviss. Í bæði skiptin hefur það reynst hótelmóttökustjóranum gersamlega ómögulegt að finna út frá hvaða landi ég væri. Ég hygg þó að íslensku sendinefndirnar búi ævinlega á þessu eina og sama hóteli. Þegar hann komst að því að við bjuggum ekki á Írlandi þá gafst hann bara upp. Ég hirði ekki um að skýra frá því hvernig nafn landsins míns leit út á reikningnum sem Alþingi barst síðan. Þannig að við skulum byrja á byrjuninni, landkynningunni. Ég opnaði skandinavískt tímarit um daginn og þar var Íslandi aldrei þessu vant gefið dálítið rými. Um hvað skyldi það nú hafa verið? Jú, það var viðtal við eina spákonu og einn allsherjargoða. Þetta eru hugmyndir manna um Ísland. Skrýtið fólk í reyndar fallegu landi, um það eru allir sammála. En að hér sé venjulegt og tiltölulega háþróað nútímaþjóðfélag hefur fólk bara ekki hugmynd um.  Ég skal reyna að stytta mál mitt, hæstv. forseti. Góð ferðamannaþjónusta er spurning um hugarfar. Það er spurning um vilja þjóðarinnar til að taka vel á móti öðru fólki. Það er auðvitað ekkert hægt að kenna og ekki hægt að skipuleggja það. Auðvitað ber stjórnvöldum að aðstoða hinar ýmsu byggðir landsins til að koma sér upp ekki bara gistiaðstöðu, það er ekki nóg, heldur aðstoð við að hlúa að öllu því sem best þrífst í því byggðarlagi. Og það getur enginn fundið á sér og vitað betur en þeir sem búa á hverjum stað hvað þeir hafa ferðamönnum að bjóða. Ég veit ekki hvað er best að skoða á Vestfjörðum. Ég gæti sagt mönnum hvað væri ráð að skoða í Hafnarfirði og Reykjavík. En það hlýtur að vera eðli góðrar ferðaþjónustu að íbúarnir á hverjum stað hlúi að sinni menningu, uppbyggingu sinna byggðarlaga og langi til að fá gesti, langi til að láta þeim líða vel. Þessu verður ekki skipað sunnan frá Reykjavík með einhverri miðstýringu eins og mér fannst, því miður, frv. á síðasta þingi allt of mikið byggt á. Í stuttu máli er ferðamannaþjónusta okkar skelfing frumstæð. Vissulega eru undantekningar. En við skulum ekki gleyma þeim hópum ferðamanna sem við verðum að gera ráð fyrir. Auðnir Íslands eru stórkostlegar en þangað fara ekki fjölskyldur með smábörn nema í undantekningartilvikum. Við vitum hvers konar fólk sækir þangað. Það er ekki endilega fólkið sem skilar okkur miklum peningum enda er það í því tilfelli ekki aðalatriðið. Það er góður hópur og skemmtilegt að fá hann. En ef við ætlum að afla einhverra umtalsverðra tekna af ferðamannaiðnaði erum við að reyna að laða til okkar hinn breiða fjölda, fólkið sem kemur í sumarleyfi með börnin sín, fólk á öllum aldri. Þessu fólki verðum við að finna eitthvað að gera. Það er nú einu sinni svo að við þrælar hversdagsins höfum ótrúlega mikinn tíma þegar síminn hættir að hringja, þegar gestir hætta að koma og þegar við förum ekki í vinnuna okkar lengur. Og við erum auðvitað ekki á ferðinni allan þann tíma. Þess vegna þarf fólk að hafa einhverja afþreyingu. Fólk þarf að geta borðað vel og ég ætla að herða upp hugann og þora að segja að það er nú svo með marga erlenda menn að þeim finnst sjálfsagt að geta fengið sér í glas. Ég þekki ekki einn einasta Breta, þó ég hafi búið þar í þrjú ár, sem finnst ekki eins sjálfsagt og að skrúfa frá krana að fá sér bjór einhvern tíma dagsins. Við verðum að geta veitt slíka þjónustu og komið til móts við þarfir þess fólks sem við erum að sækjast eftir. Ég veit ekki nema ég verði að taka aftur til máls vegna þess að einn þáttur er eftir sem ég legg jafnmikla áherslu á. Við hv. 2. þm. Austurl. vorum sammála um það í fjárln. að hægt er að gera íslenska list að arðbærri útflutningvöru. Bækur og minjagripi, ég ætla ekki að tala aftur illa um þá vegna þess að það fór líka fyrir brjóstið á einhverjum á síðasta ári. Ég ætla samt að segja að þeir eru hræðilegir og við eigum að nýta það listafólk sem við eigum til þess að búa til almennilega hluti sem við þurfum ekki að blygðast okkar fyrir. Og skal ég nú láta ræðu minni lokið, hæstv. forseti. Það vill svo til að ég er mikil áhugamanneskja um þetta og ég fagna þessari tillögu. Mér finnst kannski svolítið óljóst hvernig veita á þennan stuðning og vildi gjarnan heyra hv. 1. flm. skýra það aðeins hvernig hann hugsar sér að honum væri skipað.

Virðulegi forseti. Ég vil taka það fram strax um þessa þáltill. að ég tel hana allra góðra gjalda verða og markmiðið með henni gott og við ættum að sameinast um að reyna að láta hana ná fram að ganga. Þó svo að flm. hafi kosið að taka fyrir afmarkaðan þátt í ferðamannaþjónustunni er ályktunin ekki verri fyrir það og ég tel fulla nauðsyn á því að menn gangi skipulega til verka í þessum málum. Það er einu sinni þannig að við búum í það agnarlitlu samfélagi að við getum ekki látið markaðslögmálin leysa alla þætti tilviljunarkennt. Við verðum að leyfa okkur að vera dálítið aðhaldssöm á það fé sem við leggjum til þessa málaflokks hvort sem það er af opinberri hálfu eða frá einkageiranum. Því þurfum við oft og tíðum að vera með miðstýrðar áætlanir að nokkru leyti og best er í þeirri stöðu þegar af litlu er að taka að hið opinbera hafi frumkvæðið. Þetta verðum við líka að hafa í huga þegar við erum að reyna að skipuleggja ferðaþjónustu um allt land, ekki bara hér á suðvesturhorni landsins. Það hlýtur að vera markmið okkar að stuðla að því að ferðamenn ferðist líka til hinna fámennu byggða og að þar sé fyrir hendi sú lágmarksaðstaða að hægt sé að taka á móti hópum ferðamanna. Ég vil minna á að á síðasta reglulega þingi var lagt fram frv. til laga um ferðaþjónustu eins og hér hefur verið getið um og einnig var lögð fram till. til þál. um ferðamálastefnu. Hvort tveggja var lagt fram af þáv. hæstv. samgrh. og var afrakstur nefndar sem ráðherrann skipaði og starfaði undir forustu hv. 4. þm. Austurl. Ég tel að þessi nefnd hafi unnið óvenjugott starf í þessum málum og skilað af sér mjög ítarlegum tillögum, bæði um ferðamálastefnu og um ferðaþjónustu. Það væri margt betra í þessum málaflokki núna ef ekki hefði verið komið í veg fyrir samþykkt þessara ályktana. Þar ber auðvitað Sjálfstfl. höfuðábyrgð þar sem hann beitti sér fyrir því sérstaklega að koma í veg fyrir samþykkt þessara tveggja mála sem ég nefndi. Og undir forustu hv. þáv. þm. Halldórs Blöndals, sem Sjálfstfl. var svo ánægður með að hann gerði að ráðherra ferðamála á eftir. Eins og við sjáum þá sést ekki einn einasti sjálfstæðisþingmaður í salnum, hvorki ráðherrar né aðrir og það segir okkur hver áhugi þeirra sjálfstæðismanna er á ferðamálum. Ég sé að vísu að hv. 5. þm. Reykv. er í salnum en ég vissi af því þegar ég sagði þetta. Virðulegi forseti. Ég hef vakið athygli á þessum tveimur málum sem lögð voru fram og ég vil aðeins benda á að t.d. í till. til þál. um ferðamálastefnu eru markmið m.a. rækilega skilgreind og gerðar eru tillögur um leiðir til að ná þeim markmiðum. Þar kemur t.d. mjög skýrlega fram að ein leiðin er að ná fram sem bestri nýtingu á fjármagni sem lagt er í ferðaþjónustu m.a. með því að lengja ferðamannatímann og samnýta húsnæði og samgöngutæki þar á meðal í samvinnu við aðrar atvinnugreinar. Auðvitað er afar skynsamlegt að reyna að koma upp nauðsynlegri aðstöðu sem víðast fyrir sem minnst fé og fellur saman við markmið það sem er í þeirri þáltill. sem hér er til umræðu. Fleira get ég nefnt úr þessari þáltill. sem að mínu mati er hið merkilegasta plagg og hefði farið betur að hefði verið samþykkt. Eitt vil ég þó nefna að lokum sem kemur fram í frv. til laga um ferðaþjónustu sem er mjög athyglisvert, þ.e. að framlag hins opinbera til ferðamála sem hlutfall af heildarútgjöldum ríkisins 1980--1990 var minnst árið 1987. Það er árið sem Alþfl. gekk inn í ríkisstjórn eftir nokkurra ára útlegð. Þá náði þessi málaflokkur botni. Strax árið eftir, þegar skipt hafði verið um ríkisstjórn og nýjar áherslur teknar upp í samgöngumálum og ferðamálum, þá vex þetta hlutfall og það vex á árunum 1988--1990 um nærfellt 100%, úr liðlega 0,04% af útgjöldum ríkisins upp í 0,09%. Það segir okkur að þær áherslur sem síðasta ríkisstjórn hafði í þessum málum stefndu greinilega til réttrar áttar, virðulegi forseti. Nú getum við ekki annað en vonað að núverandi ríkisstjórn fylgi þessu háleita markmiði eftir.

Virðulegur forseti. Ekki hefur farið ýkja mikið fyrir umræðu um ferðaþjónustu og málefni sem tengjast henni á þessu þingi. Því er flutningur þessarar þáltill. af hálfu þriggja þingmanna Framsfl. góðra gjalda verður enda þótt væri ekki til annars en að minna á þá atvinnugrein og hvetja til þess, eins og er efni tillögunnar, að gerð verði athugun á því hvaða framkvæmdir í ferðaþjónustu eru brýnastar og fleira sem segir þar í texta tillögunnar. Ég tel að tillagan sé góðra gjalda verð og verður kannski aðeins til að minna hæstv. ríkisstjórn á málefni atvinnugreinarinnar sem hefur legið óbætt hjá garði frá því að hún settist að völdum sl. vor. Ég teldi að samþykkt þessarar þáltill. hugsanlega með breytingum og frekari áherslum væri þörf til þess að minna stjórnvöld á þennan atvinnuveg. Ég hef haft mjög litlar spurnir af því hvað hæstv. núv. samgönguráðherra er að bauka í sambandi við málefni ferðaþjónustunnar að svo miklu leyti sem stjórnvöld hafa af henni afskipti. Nú fer að verða tilefni til þess að spyrja frétta ofan úr Stjórnarráði um það mál. Hér er ekki margt af flokksbræðrum hæstv. samgrh. í þingsal, einhverja sá ég hilla undir í hliðarsölum. Að vísu er hér hv. 5. þm. Reykv. viðstaddur umræðuna en af valdamönnum og bjarghellum ríkisstjórnarinnar er þó einn hér staddur sem hefur þegar tekið þátt í umræðunni, hv. 17. þm. Reykv., formaður þingflokks Alþfl. Ég vil leyfa mér að beina máli mínu til hans í ósk um að hann upplýsi þingheim um hvað líði frumvarpi eða frumvörpum sem hæstv. ríkisstjórn boðaði um málefni ferðaþjónustunnar í fylgiskjali með stefnuræðu forsrh. sl. haust. Nú er að koma góa og skammt í einmánuð og ekki langt til þingloka þannig að tími fer að styttast ef ríkisstjórnin og stuðningslið hennar ætlar að efna það sem heitið hefur verið af hennar hálfu að bera fram stefnu sína í málefnum ferðaþjónustunnar á þessu þingi. Ég óska því eftir því að hv. stjórnarliðar sem hér viðstaddir umræðuna greini okkur frá því hvað líði þeirri vinnu. Ég held að ég segi engin tíðindi þó ég upplýsi það litla sem ég veit um þessi mál, þ.e. að mjög lítið hefur farið fyrir sjálfstæðri vinnu að þessu máli nema þá mjög lokað í kontórum hjá hæstv. samgrh. Ég hef a.m.k. þær spurnir að ferðamálaráð hafi ekki fengið að heyra hósta eða stunu um væntanlega stefnu ríkisstjórnarinnar í þeirri atvinnugrein og er það þó sá stjórnskipaður vettvangur sem er ætlað að fjalla um málefni ferðaþjónustunnar og vera stjórnvöldum til ráðgjafar um þau efni og tengiliður milli stjórnvalda og atvinnugreinarinnar. Það er alveg rétt sem segir í greinargerð með tillögunni að ferðaþjónusta hefur skilað íslensku þjóðarbúi síauknum tekjum og er auðvitað snar þáttur í daglegu lífi fólks í landinu og vaxandi þáttur fyrir utan það að heimsóknir erlendra ferðamanna hingað til lands eru alltaf að aukast. En hinu er ekki að leyna að vandkvæðin í málefnum atvinnuvegarins eru mörg og þau verða tæpast leyst svo vel sé nema fyrir forustu ríkisvaldsins. Ég á við eina meginundirstöðu ferðamennsku í landinu sem er hin ósnortna náttúra landsins, ekki vegna þess að það sé hún ein sem menn eigi að njóta á ferðum sínum heldur líka hið manngerða umhverfi og það sem varðar menningu fólks vítt um land. Á fjölsóttum ferðamannastöðum er ástandið þannig að vart telst boðlegt nema með undantekningum og víða er slík örtröð og átroðsla og bágborin heilbrigðisaðstaða að í rauninni bæri stjórnvöldum skylda til að hindra aðkomu ferðamanna þar. Ég ætla ekki að lýsa þeim tillögum sem lágu fyrir á síðasta þingi. Það var gert þegar þær voru til umræðu og hefur aðeins verið að því vikið í umræðunni. Ég ætla ekki að fara að ræða þau efni og þau orð sem féllu um það heldur aðeins minna á að hér var samþykkt úr neðri deild þingsins fyrrverandi þetta frv. með góðu samkomulagi flestra. Ég man ekki nákvæmlega hvernig atkvæði féllu við afgreiðslu þegar málinu var vísað til efri deildar á síðasta þingi með nál. sem undir rituðu allir fulltrúar í þáverandi samgn. neðri deildar, jafnt stjórnarliðar sem stjórnarandstæðingar. Í efri deild fór svo að fjallað var um málið í nefnd og afgreitt úr nefnd af fulltrúum þingflokka sem þar áttu sæti nema fulltrúa sjálfstæðismanna sem var sá eini, sá flokkur og þingmenn hans í efri deild vel að merkja, sem brá fæti fyrir afgreiðslu þessa máls rétt fyrir þinglok í fyrravetur. Auðvitað hvíla enn meiri skyldur á núv. hæstv. samgrh. að bera fram stefnu sína og standa þjóðinni skil á því hvað það í rauninni var sem hann greindi á við meiri hluta þingheims á síðasta ári í þessum efnum, að hann láti það koma fram á Alþingi með flutningi mála á þessu sviði eins og hann hefur boðað. Vonandi gefst tækifæri til að eiga orðaskipti við hæstv. ráðherra um þetta efni á grundvelli frv. þessara plagga sem mér skilst að hafi verið unnið að á kontórum í ráðuneyti hæstv. samgrh. en með mikilli leynd gagnvart samtökum í ferðaþjónustu bæði hér á höfuðborgarsvæðinu og annars staðar að því er ég best veit. Auðvitað er þetta engin skrautfjöður í hatt núv. ríkisstjórnar, ef hún hefur þá eitthvað á höfðinu lengur, og er mál til komið að við förum að sjá eitthvað af þeim fjöðrum sem hún ætlar að tjalda til í málefni greinarinnar. Ég vil, virðulegur forseti, ljúka máli mínu með því að þakka fyrir flutning málsins hér. Ég tel að beri að athuga það af gaumgæfni í nefnd og hafi menn ekki þá skoðun að tillöguna beri að afgreiða umsvifalaust þá hefur hún a.m.k. nú þegar gert nokkurt gagn með því að minna á greinina og brýn málefni sem snerta hana á þinginu.

Virðulegi forsti. Þessi tillaga sem hefur verið lögð fram er vissulega tímabær. Ég vil þakka flm. fyrir að hafa komið fram með hana. Svo sannarlega veitir ekki af nú á tímum þegar við ræðum samdrátt í atvinnulífinu og fyrirsjáanlegt atvinnuleysi fram undan að styðja við það sem helst er einhver vaxtarbroddur í og hefur verið vaxtarbroddur í. Ekki hvað síst á það við dreifbýlið því að þau störf sem hafa bæst við í ferðaþjónustunni á undanförnum árum hafa að miklum meiri hluta orðið þar til. Það hefur sýnt sig að Ferðaþjónusta bænda á þar drjúgan hlut að máli og er mjög gott að bændur finni nýja möguleika til þess að treysta búsetu sína. Þessi tillaga virðist fyrst og fremst vera tilkomin til þess að hægt sé að gera eitthvað strax því að talað er um að strax á næsta ári þurfi að ráðast í þau verkefni sem þessi athugun mundi leiða í ljós að þyrfti að vinna. Ég vil aðeins nefna nokkur verkefni sem ég þekki að gætu verið mjög brýn og er það að efla tengsl á milli ferðamöguleikanna. Víða myndast þröskuldar eins og segir reyndar í greinargerð með þessari tillögu. Sem dæmi get ég nefnt það að þar sem ferjurnar sigla með ferðafólk, sem mikið notar þær á sumrin, er það iðulega svo að þegar fólk kemur einhvers staðar að bryggju þá er ekkert farartæki á bryggjunni sem flytur það áfram. T.d. eru ferðir með Baldri yfir Breiðafjörð en engar rútuferðir eru í tengslum við þær ferðir. Reyndar hefur verið reynt að skipuleggja ferðir að einhverju leyti á Látrabjarg einu sinni til tvisvar í viku en að öðru leyti getur fólk ferðast þarna á milli og staðið svo bara á bryggjusporðinum, vegalaust. Þarna myndast því oft og tíðum þröskuldur. Í öðru lagi þarf að byggja upp þá staði úti um landið sem hafa aðdráttarafl. Þar nefni ég fyrst og fremst ýmsar gamlar byggingar sem þurfa viðhald. Það eru byggðasöfnin og það eru hugsanlega fleiri söfn, t.d. náttúrusöfn ýmiss konar. Margar gamlar byggingar liggja undir skemmdum sem ekki yrði hægt að bæta ef ekki verður brugðist við og viðhald þeirra tryggt mjög fljótlega. Enn eitt atriði vil ég nefna sem er kannski ekki mjög stórt mál en það er að merkja þá staði sem áhugaverðir eru að sjá. Við þekkjum það úr kvæði að ,,landslag yrði lítils virði ef það héti ekki neitt.`` Það er mjög mikils virði að merkja heiti þeirra staða sem fólk langar til að skoða. Síðan vil ég einnig nefna að hreinlætisaðstöðu er víða mjög ábótavant. Það gengur afskaplega hægt að koma á lágmarkshreinlætisaðstöðu á fjölsóttum stöðum. Hægt væri að beina fólki á fleiri staði út um landið en það kostar athugun, skipulagningu og síðan framkvæmd. Örugglega væri hægt að efla ferðaþjónustu mikið með því að koma ýmsu slíku í verk. Ég ætla ekki að nefna hér fleira. Ég kom inn í umræðuna eftir að hún hófst þannig að ég veit ekki allt sem hefur verið sagt. En eins og ég sagði í upphafi þá þakka ég flutningsmanni fyrir tillöguna og vonast til að hún fái framgang og að eitthvað verði gert í framhaldi af því.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka þær góðu undirtektir sem þessi tillaga hefur fengið þótt mér sé að sjálfsögðu ljóst eins og hefur komið fram í máli sumra hv. ræðumanna að hún fjallar um mjög afmarkað efni. Það var með vilja gert að reyna að spenna bogann ekki of hátt með tilliti til þeirra aðstæðna sem við búum við. Það var sem sagt til að reyna að ná fram raunhæfum árangri en ekki til að spila einhverja pólitíska keilu eins og mig minnir að hv. 17. þm. Reykv. hafi sagt um þennan tillöguflutning.

Ég nota ekki svona orðbragð.

Ég hygg samt sem áður að það hafi verið eitthvað á þá leið, hv. þm. En svo ég víki kannski fyrst að orðum hans þá er það misskilningur, hv. þm., að ég sé hér að hugsa fyrst og fremst um Ferðaþjónustu bænda. Ferðaþjónusta bænda hefur byggst mjög skipulega og vel upp nú síðustu árin. Uppbyggingin hefur verið markviss og þar þarf að halda áfram að fylgja þeirri stefnu sem þeirra samtök hafa gert að gæta þess að ekki fari of margir af stað til að drepa niður grundvöll fyrir þeim sem byrjaðir eru. Þess hefur verið reynt að gæta og jafnframt að gera þær kröfur að ferðamenn verði ekki fyrir vonbrigðum með þá þjónustu og það hefur tekist mjög vel. Erlendis frá heyrist það t.d. hjá þeim sem sjá þar um ferðakynningu að þeir eru mjög ánægðir með þessa þjónustu m.a. vegna þess að sú starfsemi svarar þeim bréfum sem send eru og veitir upplýsingar. En nóg um það. Það sem ég er þarna með í huga er kannski af minni eigin reynslu. Ég veit ekki hvort hv. 17. þm. Reykv. veit að ég er búinn að vera aðili að fyrirtæki í 18 ár við að reyna að byggja upp ferðaþjónustu. Og það á stað sem er sagt af þeim sem skipuleggja ferðir um landið í stórum stíl að ef ekki væri fyrir hendi ferðaþjónusta þar þá mundi það þýða 20--25% samdrátt í ferðaþjónustu í landinu vegna þess hversu mikilvægur hlekkur þetta er. Við búum sem sagt hringinn í kringum landið og hringferðirnar byggjast a.m.k. á því að þarna sé nokkuð skipulagt kerfi uppbyggt. Þetta hefur tekist furðanlega vel nema það sem hér kom fram hjá einum hv. þm., mig minnir 14. þm. Reykv., að við höfum ekki getað tekið á móti öllum þeim gestum sem hafa viljað koma. Þess vegna þurfum við að fá meira rými. Þessi aðstaða hefur fyrst og fremst orðið til þess að hægt er að sinna hópferðunum sem vilja halda áfram hringinn og panta með löngum fyrirvara en hinn venjulegi ferðamaður, sem vill dvelja í héraðinu einhverja daga og njóta þar náttúrunnar, hefur orðið að sitja á hakanum. Þetta finnst mér mjög slæmt. Þetta erum við að reyna að lagfæra núna en róðurinn er því miður þungur. Við höfum fengið stuðning bæði frá Framleiðnisjóði og Byggðasjóði af því að þeir höfðu fjármagn og heimildir og vilja til að styðja þessa þjónustu í gegnum það að hluthafar þarna eru að miklum meiri hluta íbúar héraðsins. Þetta er almenningshlutafélag með upp undir 200 hluthafum og út á þá var veittur stuðningur. En Ferðamálasjóður hefur því miður ekki farið inn á þá braut, sem var ákveðin í lögum þegar þau voru endurskoðuð einhvern tíma fyrir 1980, að hann mætti leggja fram áhættufjármagn eða styrki. Hann veitir eingöngu lán sem er aðeins 33% af byggingarkostnaði. Þá þarf einhvers staðar annars staðar að fá það fjármagn sem á vantar, 67%. Og fyrir staði úti á landi er það ekki dregið upp úr vasanum á augnablikinu. Þess vegna höfum við verið að leita eftir fjármagni frá fleirum. Hæstv. fjmrh. sagði hér í umræðu í vetur --- mig minnir að það hafi verið fjmrh. frekar en forsrh. --- að nú vonaðist hann til þess að lífeyrissjóðirnir færu að leggja fram fjármagn sem hlutafé í vaxandi mæli. Það hefur því miður ekki tekist enn þá. Þess vegna brennur það á fólki úti um land, því sem vill vinna að þessu og byggja þetta upp, að það fær þarna lítinn stuðning. Segja má að lítil þúfa geti velt þungu hlassi. Það kannski vantar herslumuninn að þessir aðilar ráði við verkefnið sem getur skipt sköpum fyrir ferðaþjónustuna almennt í landinu eins og hv. síðasti ræðumaður benti á, t.d. þar sem ferjur koma að landi og annað slíkt. Víða eru þessir þröskuldar en það þarf kannski ekki svo mikið til þess að komast yfir þá og það er það sem við flm. höfðum fyrst og fremst í huga með þessari tillögu. Eins og ég sagði verður að reyna að spenna bogann ekki hærra en svo að hann verði viðráðanlegur fyrir hæstv. núv. ríkisstjórn. Auðvitað væri hægt að ræða margt fleira í sambandi við ferðamál en það sem hér hefur komið fram en tíminn líður og ég skal ekki fara langt út í það. Þó langar mig að minnast á að fyrir nokkrum árum flutti ég ásamt fleirum frv. til laga um breytingu á lögum um ferðamál í þáv. hv. efri deild um það að heimamenn gætu verið leiðsögumenn þótt þeir væru ekki mjög skólaðir í því. Þetta fékk heldur slæmar undirtektir hjá sumum og náði ekki fram að ganga. Ég gerðist svo djarfur, ég held sumarið eftir, að ég braut þessi lög og gerðist leiðsögumaður í nokkra daga um mitt heimahérað og það var ánægjulegt starf, ekki síst vegna þess að mér fannst fólkið taka því mjög vel þó að ég væri þingmaður sem ekki væri metinn réttur til þess að vinna að slíku. Ég held að leiðsögumennirnir þurfi að hafa æði nána tilfinningu fyrir náttúrunni sem þeir eru að fara um. Það dugar ekki þó að menn þekki ýmislegt úr bókum og séu vel að sér í málum og annað slíkt, sem vissulega ber ekki að lasta og auðvitað væri gott að sem flestir hefðu á valdi sínu, en það má ekki gleyma þeirri hliðinni að hafa tilfinningu fyrir náttúrunni og þá er hægt að finna marga staði sem ferðamenn eru hrifnir af. Oft hafa sandarnir og sandströndin austur í Skaftafellssýslu verið mér ofarlega í huga en mér finnst það vera heimur út af fyrir sig. Og það er þannig með fleiri sem þangað hafa komið. Þessi hópur sem ég var með og fór með þangað fannst tíminn of stuttur sem þar var dvalið. Það er því hægt að finna víða fagra staði og lagfæra það sem miður hefur farið, eins og hér hefur komið fram í umræðunni, m.a. hjá hv. 4. þm. Austurl. og ég gat einnig um í minni framsögu. T.d. er örtröð of mikil á einstaka staði en ferðamönnum þarf að dreifa. Þá er mikilvægt að menn þekki þá staði sem hugsanlegt er að nota í þessu sambandi, ef þannig má að orði komast, og þekki líka söguna. Saga er ríkur þáttur í því að vekja áhuga. Ég vonast til þess að ég hafi með þessum orðum skýrt nánar hvað fyrir mér vakir. Það er að reyna að ýta við því að gert sé yfirlit yfir þetta. Eins og hér hefur komið fram í umræðunum eru til gögn með mjög miklum upplýsingum. Það þarf ekki að eyða tíma í að safna þeim heldur draga fram þessar staðreyndir og bregðast við þeim og létta undir, eins og ég sagði, þeim fjölmörgu sem eru brennandi af áhuga víðs vegar um landið að láta þarna til sín taka.