Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Fjmrh. (Halldór E. Sigurðsson) : Herra forseti. Á þskj. 179 er frv. til l. um lántökuheimild vegna framkvæmda- og fjáröflunaráætlunar og til sérstakrar lántökuheimildar vegna hafnarframkvæmda. Meginhluti þessa frv. er staðfesting á brbl., sem út voru gefin á s. l. sumri vegna lántöku, sem þá var tekin eða fram fór á vegum fransks banka. Ástæðan til þess, að þau brbl. voru gefin út, var sú, að fyrir þeirri lántöku var heimild, en hún var í mörgu lagi, og það þótti rétt, þegar kom að því að fara að bjóða lánið út, að sameina þetta í eina löggjöf. Þess vegna voru brbl. sett. Áður en þau voru gefin út, hafði ég samband við formenn stjórnarandstöðuflokkanna um málið og skýrði þeim frá ástæðum fyrir því, að brbl. væru sett, eða þeirri nauðsyn, er bæri til að setja þau. Ráðstöfun á þessu fé, sem er 1300 millj. ísi. kr., er í stórum dráttum þannig, að 800 millj. ganga til Framkvæmdasjóðs Íslands til endurlána þar, til framkvæmda samkv. framkvæmdaáætlun 273 millj. og til togarakaupa 233 millj. kr. Auk þessa, sem fram kemur í þessum brbl., var við 2. umr. í hv. Nd. bætt við frv. heimild til töku á 7 millj. dollara láni hjá Alþjóðabankanum vegna hafnarframkvæmda í Grindavík, Þorlákshöfn og Höfn í Hornafirði. Á s. l. sumri, hinn 4. júní s. l., skipaði þáv. samgrh. n. til að athuga hafnamálin á Suðurlandi, og var það í samræmi við þáltill., sem samþ., var hér á hv. Alþ. hinn 13. apríl s. l. Í n. voru skipaðir eftirtaldir menn: Jón Sigurðsson hagrannsóknastjóri, sem var formaður n., Aðalsteinn Júlíusson vita- og hafnamálastjóri, sem var tilnefndur af Hafnamálastofnun ríkisins, Karl Guðmundsson útgerðarmaður í Vestmannaeyjum, sem var tilnefndur af Útvegsbændafélagi Vestmannaeyja, Högni Magnússon gjaldkeri Sjómannafélagsins Jötuns í Vestmannaeyjum, sem var tilnefndur af sjómanna- og verkalýðsfélögum í Vestmannaeyjum, séra Ingimar Ingimarsson prestur í Vík, tilnefndur af Sambandi sveitarfélaga á Suðurlandi, Jón Bergsson verkfræðingur í Hafnarfirði, sem var tilnefndur af Skipulagsstjórn ríkisins, og Magnús H. Magnússon bæjarstjóri í Vestmannaeyjum, sem var tilnefndur af bæjarstjórn Vestmannaeyjakaupstaðar. Það varð niðurstaða þessarar n., eftir að hún hafði athugað málið og það lá fyrir n., að Alþjóðabankinn hefði boðist til þess að lána Íslendingum verulega fjárhæð til að bæta úr hafnaraðstöðu á suðurströndinni í sambandi við það áfall, sem Vestmannaeyjar urðu fyrir í byrjun þessa árs, að mæla með lántökunni. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að þetta tilboð Alþjóðabankans var algerlega bundið við Vestmannaeyjaáfallið, og var því ekki hægt að fá lán til annarra hafna en þeirra, sem að athuguðu máli væri talið, að bættu úr hafnaraðstöðu fyrir Vestmanneyinga. Í stuttu máli sagt var suðurströndin athuguð, og var m. a. skoðuð Dyrhólaey, en talið var, að það mundi taka svo langan tíma að taka ákvarðanir um framkvæmdir þar og þær mundu komast það seint í verk, að Vestmannaeyjahöfn mundi fyrr, ef að líkum léti, verða komin til fullra nota heldur en þessi nýja höfn. Auk Dyrhólaeyjar voru svo athugaðir möguleikar á Stokkseyri, Eyrarbakka, Þorlákshöfn og Grindavík. Var það álit n., að af þessum fjórum stöðum væri Stokkseyri talin síst til hafnabóta fallin og aðstæður til hafnargerðar slíkar, að útilokað mætti telja, að hún kæmi til greina. Hugsanleg stækkun og endurbætur Eyrarbakkahafnar til þess að ná þar aðstöðu fyrir nokkra tugi báta er að öllu leyti að dómi n. í gildi byggingar nýrrar hafnar og tæki undirbúningur og framkvæmdir, ef fýsilegar teldust, allt að 5–6 ár. Þá eru í raun og veru aðeins tvær hafnir eftir, Þorlákshöfn og Grindavík. Innsiglingin í Grindavíkurhöfn er þröng og viðsjárverð, sérstaklega í sunnan- og suðvestanveðrum. Þegar inn er komið, er höfnin kyrr, en viðlegurými skortir. Ekkert er því til fyrirstöðu að dómi n., að viðlegurými í höfninni yrði strax á þessu ári aukið þannig, að 20–30 fleiri bátar gætu legið þar heldur en áður hefur verið. Áður en n. var farin að starfa, var farið að vinna að þessum framkvæmdum, og hafði Viðlagasjóður lánað fé til þess. Grindavíkurhöfn býður þannig upp á möguleika til endurbóta, sem kæmu strax að gagni. Hins vegar er það álit Vestmanneyinga, að Grindavík liggi mun verr við fiskimiðum þeirra en Þorlákshöfn, og kom það t. d. fram á s. l. vetri í því, að innan við 10 Eyjabátar höfðu fasta hafnaraðstöðu í Grindavík, en um 40–50 í Þorlákshöfn þrátt fyrir mikil þrengsli. Möguleikar til skjótra hafnarbóta í Þorlákshöfn eru lakari en í Grindavík, en þó er talið, að þar megi á 18 mánuðum skapa um 30 bátum til viðbótar þolanlega aðstöðu með því að bæta hafnaraðstöðuna í heild, þótt erfitt verði að byggja þar upp á svo skömmum tíma örugga allra veðra höfn. Fulltrúar Vestmannaeyja í n. leggja á það mikla áherslu, að hafnaraðstaðan í Þorlákshöfn verði bætt sem fyrst með það í huga, að þaðan sé heppilegast að sækja á hefðbundin mið Eyjabáta, meðan ekki er hægt að hafa fulla aðstöðu í Eyjum. Þá benda þeir á, að í framtíðinni sé Þorlákshöfn heppileg höfn fyrir ferju milli Eyja og lands. Í nál. segir, með leyfi hæstv. forseta, orðrétt: „ Nm. eru sammála um, ef tæknilegar aðstæður og kostnaður leyfa, kæmu skjótar hafnarbætur í Þorlákshöfn að beinu gagni fyrir Eyjabáta, en einnig, að hafnarbætur í Grindavík, sem kæmu fljótt í gegnið, gætu beint og óbeint verið þáttur í lausn vandans, einkum með því að létta ásókn á Þorlákshöfn.“ Það varð því niðurstaða allra nm. að mæla með því, að farið yrði í framkvæmdir á þessum tveimur höfnum, og auk þess gerði n. till. um það, að farið yrði í framkvæmdir í Höfn í Hornafirði í smáum stíl. Þegar þessi niðurstaða var fengin og fyrir lá, að möguleikar voru á að fá þetta hafnalán hjá Alþjóðabankanum, og samkv. þeim fregnum, sem þeir höfðu, sem best höfðu athugað málin, var telið heppilegt að bíða ekki með afgreiðslu á því, enda var þá farið að draga úr gosinu í Vestmannaeyjum, og menn ályktuðu sem svo, að Alþjóðabankinn teldi síðar, að ástæðulaust væri að bjarga málinu við á þann veg, sem hér væri lagt til. Þá tók ríkisstj. ákvörðun um það, að þetta lán skyldi tekið til þess að bæta úr fyrir þeim höfnum, sem þarna er ætlast til. Samningar hafa verið gerðir við Alþjóðabankann um lánið, og bíða þeir staðfestingar, þar sem undir þá var skrifað með fyrirvara. Því miður, og má þar stjórnvöldum um kenna, hefur dregist lengur en skyldi að leggja þetta mál fyrir hv. Alþ., og má kannske um það deila, þó að við sjáum ekki mun á því, hvort þetta hefði átt að vera sjálfstætt frv. eða tengjast hinu lántökufrv. Það var að áliti þeirra, sem um það fjölluðu, réttara, að svo yrði gert. En það þýðir það, að ég verð að leyfa mér að fara fram á það við hv. d., að hún hraði þessu máli, þar sem sá tími færist óðfluga nær, að frá því þurfi að ganga til fullnustu. Enda þótt nokkrar umr. yrðu um þetta mál í hv. Nd., var þó d. í heild að segja mátti samhljóða um að veita málinu brautargengi, og ég vona, að það verði eins í þessari hv. d., að brautargengi verði veitt. Ég leyfi mér svo, herra forseti, að leggja til. að málinu verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn.



Herra forseti: Hæstv. fjmrh. lét í ljós þá von, að þessi hv. d. veitti brautargengi því frv., sem hér er um að ræða, og ég hygg, að óhætt muni fyrir hann að treysta því, að svo verði, því að ég hygg, að þessi d. eigi ekki minna langlundargeð en hv. Nd. Það má hins vegar segja, að hæstv. ráðh. hafi tekist að ganga eins langt í því efni að treysta á langlundargeð manna og nokkur kostur var að ganga, því að sannast sagna voru öll vinnubrögð í sambandi við þetta mál af hálfu rn. með þeim bætti, að það gat naumast hvatt til þess, að um það gæti orðið samstaða. Hæstv. ráðh. sagði, að frv., sem upphaflega var fram lagt og var staðfesting á brbl. um lántökuheimild vegna framkvæmda- og fjáröflunaráætlunar 1973, hefði verið nauðsynlegt vegna þess, að enda þótt allar þessar heimildir hefðu verið í l., þá hefði verið vegna lántökuaðila erlendis, þar sem lánið hefði verið tekið á einum stað, nauðsynlegt að hafa þessar heimildir allar í einum lögum. Ég þekki það mætavel, að þessi skoðun hæstv. ráðh. er rétt, þannig að við því er út af fyrir sig ekkert að segja. En það er hins vegar af sömu rökum mikil ástæða til þess að telja það vægast sagt hæpna ráðstöfun hjá hæstv. ráðh. að fura að blanda lántökuheimild vegna Vestmannaeyja, - það á víst að heita vegna Vestmannaeyja eða er til komið af þeirri ástæðu, þ. e. a. s. lántökuheimild hjá Alþjóðabankanum vegna hafnarframkvæmda á Suðurlandi, - inn í þessi lög, því að það brýtur auðvitað algerlega í bága við grundvallarrök þau, sem ráðh. réttilega tilgreindi fyrir brbl., að lántökuaðili væri einn. Ég veit, að þegar það þarf að þýða þessi lög og þessar heimildir, þá væri æskilegt að hafa heimildina á einum stað. Með nákvæmlega sömu rökum hefði að sjálfsögðu átt að leggja fram sérstakt frv. Og vegna þess að ég veit, að hæstv. ráðh. er því sammála, að það er ekki þénugt að fara að senda Alþjóðabankanum þýðingar á frv., - þeir óska eftir að fá það, þykist ég vita, eins og áður hefur verið, - þar sem um er að ræða, að heimildin til lántöku hjá bankanum er aðeins ein gr. í frv., sem felur í sér aðrar lántökuheimildir. Hvað sem vinnubrögðum að öðru leyti líður, sem ég skal láta liggja á milli hluta, úr því sem komið er, eru þetta nánast, a. m. k. frá mínum bæjardyrum séð, ákaflega kyndug vinnubrögð og brjóta mjög í bága við þau rök, sem eru fyrir því að sameina hinar lántökuheimildirnar. Þetta hefði því átt að vera í sérstöku frv., sem ég hygg, að hefði ósköp auðveldlega mátt gera, enda var þessi lántaka ákveðin með það löngum fyrirvara, að það var mjög auðvelt að koma því við að hafa þetta í einu frv. Það má segja og hæstv. ráðh. getur kannske sagt, að ég sé hér að deila um formsatriði. En þetta er þó formsatriði, sem er það mikils virði, að sams konar formsatriði var forsenda þess, að það þótti bera brýna nauðsyn til að setja brbl. með heimild stjórnarskrár milli þinga til að sameina hinar lántökuheimildirnar, svo að þær væru í einum lögum. Þess vegna held ég, að þetta hafi ekki verið hugsað niður í kjölinn, þegar þessi ráðstöfun var gerð. En nóg um það. Ég býst ekki við því, að þessi hv. d. fari að setja fótinn fyrir frv. af þessari formsástæðu. Þetta er ábending til hæstv. ráðh., sem ég er dálítið forviða á, að hann skuli ekki hafa haft í huga, með hliðsjón af hinu fyrra frv. Varðandi þessa lántöku hjá Alþjóðabankanum, þá er það komið sem komið er. Þetta var hugsað sem aðstoð við Vestmanneyinga, og Alþjóðabankinn nánast, eins og hæstv. ráðh. upplýsti, hafði frumkvæði um, að þetta yrði veitt sem aðstoð til þess að skapa Vestmannaeyjabátum viðleguaðstöðu og upplagningaraðstöðu á afla sínum í þeim höfnum, sem næst lægju heimabyggðinni í Vestmannaeyjum. Síðan þetta gerðist hefur þessu máli verið á allt annan veg háttað og öðruvísi farið, vegna þess að Vestmannaeyjar njóta þess náttúrulega að sáralitlu leyti. Við skulum vona, að a. m. k. meginhluti Vestmannaeyjabáta geti verið heima á vertíð í vetur. En það er komið sem komið er, og skilyrði bankans voru þau að þessar hafnir fengju umrædd lán, og því skal ég ekki fara að ræða um það, sem liðið er í því efni, og ráðh. er á engan hátt um að saka, nema síður sé, og auðvitað sjálfsagt að þiggja þetta boð bankans, því að það kemur vitanlega að gagni fyrir þessar hafnir. En það eru tvö atriði, sem ég vildi skjóta hér fram í sambandi við - ekki Vestmannaeyjamálið, það er alveg sérstaks eðlis, heldur við hið upphaflega frv. og þær lántökur, sem þar er um að ræða. Það er sú stefna, sem virðist raunverulega í enn ríkara mæli vera ráðandi heldur en var þó í tíð fyrrv. ríkisstj., að taka erlend lán, og var þó talið, að sú ríkisstj. hefði gengið nokkuð langt í því efni, og getur svo vel verið. Ég man, að hæstv. núv. fjmrh. og fleiri hans flokksbræður átöldu það mjög, hvað tekið hefði verið af erlendum lánum í þann tíma. Með hliðsjón af þeirri gagnrýni hlýtur manni að koma til hugar, hvernig á því geti staðið, að jafnmikið sé tekið af erlendum lánum og raun hefur borið vitni í tíð núv. hæstv. ríkisstj., ekki síst vegna þess, að í hennar tíð hefur tekjuöflun ríkisins farið fram úr öllu því, sem áður hefur þekkst. Ég ætla þér ekki að fara að ræða fjárlög, en kemst þó ekki hjá að benda á, að fjáröflun ríkissjóðs hefur verið með þeim eindæmum mikil og fer sívaxandi, að við þekkjum þess engin dæmi áður, að slík stökk hafi verið tekin, þannig að til ráðstöfunar hafa verið fyrir hæstv. fjmrh. svo geysilegar fjárhæðir, að því þarf ekki að lýsa hér fyrir hv. þd. Þess vegna hefði mátt ætla, ekki síst vegna þess, að þessari þróun hefur fylgt óskapleg þensla í þjóðfélaginu, sem allir horfa með kvíða á í dag, hversu ofboðsleg er, og fjmrh. sagði að vísu í sjónvarpi fyrir nokkrum dögum, að ríkisstj. væri alltaf að basla við þennan vanda, en einn þáttur í því basli hlýtur að vera sá að halda þenslunni niðri með öllum tiltækum ráðum. Einn þáttur í því er auðvitað sá að reyna að halda innan hæfilegra marka bæði ríkisframkvæmdum, sem er mál út af fyrir sig, og einnig þá um leið að reyna að lifa sem mest á þeim tekjum, sem ríkissjóði berast upp í hendur, en afla ekki einnig í stórum stíl erlends lánsfjár til framkvæmda. En því miður hefur svo farið, að tekist hefur að koma í lóg öllu þessu fé. Mikið hefur verið talað um það, sem ekki er að undra, að nauðsynlegt væri að sporna gegn hinni geysilegu verðbólgu, sem blasir við allra augum og kannske enginn hefur lýst betur en einn af stuðningsflokkum ríkisstj., Frjálslyndi flokkurinn, hér á þingi og í blaði sínu, en vissulega allir aðrir taka undir. Þá hefði það auðvitað verið einn þátturinn í þeirri viðleitni að sporna gegn þeirri geigvænlegu þróun, sem hver einasti þjóðfélagsborgari horfir á með ugg og kvíða og sannast sagna forundrun, að draga úr þenslu í ríkisbúskapnum. Sú þensla hefur, eins og ég áðan sagði, verið ofboðslegri en nokkru sinni áður, þannig að ríkissjóður var 1971 rekinn með nokkrum halla og 1972 rétt aðeins sléttur eða um 120 millj. kr. afgangur af 22 eða 23 milljörðum, sem hæstv. fjmrh. þá áskotnaðist eða ríkissjóði. A. m. k. blæs ekki byrlega með það, hvernig verði fyrir árið 1974, 1973 vitum við ekki enn um. Það getur verið, að vegna þeirrar geysilegu tekjuöflunar, sem ríkissjóður nú nýtur, raunar langt umfram það, sem gert var ráð fyrir, að fjárl. eða ríkisreikningurinn verði núna hallalaus. Ég veit það ekki. Hagrannsóknadeildin spáði nokkrum halla í skýrslu sinni frá í júlí, en hún er orðin úrelt, tekjuöflunin að sjálfsögðu meiri nú. Ekki verður hjá því komist, þegar rætt er um lántökur, að benda á það, að öllu þessu fé hefur verið komið í lóg, án þess að hafi verið auðið að fullnægja fjáröflunarþörf hinna opinberu sjóða til nota á innlendum vettvangi, því að hér er um að ræða, að ýmislegt af þessari fjáröflun er bein fjáröflun til Framkvæmdasjóða hér innanlands, sem að öðru jöfnu hefði verið æskilegt, að hefði verið hægt að fjármagna með innlendu fé og þannig bæði draga úr spennu og minnka þörfina á erlendum lántökum á þessum geysilegu þenslutímum. Þetta, sem sagt, hefur ekki átt sér stað. Það hefur ekkert fé verið til ráðstöfunar til að leggja til hinna opinberu sjóða eða til að leysa þennan fjármálavanda, þannig að lánsfjáröflun til framkvæmda- og fjáröflunaráætlunar á þessum geysilegu þensluárum hefur verið meiri en var áður fyrr, meðan hagur ríkissjóðs var þó þrengri. Sannast sagna, ef átt hefði verið með æskilegum hætti að vera auðið að halda á fjármálunum, þá hefði ríkissjóður þurft að hafa mikinn afgang á 2–3 síðustu árum. Það var allverulegur greiðsluafgangur hjá ríkissjóði 1970, og hann hefði þurft að halda áfram að vera í vaxandi mæli á síðustu árum, þannig að raunverulega hefði verið hægt að leggja til hliðar, - ég vil segja nokkra milljarða, því að varla getum við búist við, að þessi geysilega þensla haldi endalaust áfram. Þetta hefur ekki verið gert, og því þarf enn að afla þessa fjár, sem hér er um að ræða og farið er fram á, og það enda þótt þenslan hafi orðið svo geysileg, að við stöndum nú andspænis því, sem er met, að vísitala vöru og þjónustu, sem miðað er við oftast nær, þegar talað er um vísitölu, hefur hækkað um 30.2% á árinu, frá 1. nóv. 1972 til 1. nóv. 1973, meðan hækkun vísitölunnar í nálægum löndum hefur verið um það bil þriðjungur af þessari tölu í þeim löndum, sem bæst hafa verið, t. d. innan OECD. Og það eru, að því er mér skilst, aðeins tvö dæmi þess áður, að hækkun vísitölu hafi verið meiri. Það var 1941–1942 og 1949–1950, en það ár var ár mikilla gengisbreytinga, og enn fremur kjötstyrkurinn gamli, sem menn muna eftir vafalaust, þá felldur niður, og það kom fram í hækkaðri vísitölu, þannig að hér má segja, að sé um einstakt fyrirbrigði að ræða í verðlagssögu okkar Íslendinga, árið frá 1. nóv. 1972 til 1. nóv. 1973. Þess vegna hefði verið mikil nauðsyn að gera ráðstafanir í þessu efni. Nú skal ég fúslega játa það, til þess að rétt sé rétt og það sé viðurkennt, sem eru staðreyndir, að þetta er einu sinni komið á þennan veg og fjmrh. hafði ekki yfir að ráða neinu fé til að mæta þeim vanda, sem þetta frv. fjallar um, vegna framkvæmda- og fjáröflunaráætlunarinnar, þar sem fjárlög gerðu ekki ráð fyrir slíku, og ég er þar af leiðandi ekki að deila á hann út af fyrir sig vegna öflunar þessara lána, heldur er ég hér að lýsa því, hversu æskilegt og raunar þjóðarnauðsyn hefði verið, að það hefði verið hægt að fjármagna þessar framkvæmdir með innlendu lánsfé og ríkissjóður hefði haft svigrúm til þess af þessum geysilegu tekjum sínum að leysa þetta fjármögnunarvandamál og raunar einnig hafa nokkurn afgang. Ég vék áðan að því, varðandi hinar erlendu lántökur, að þær hefðu verið gagnrýndar í sinni tíð, og það kann vel að vera rétt. Auðvitað verður að gæta hófs í þeim. En ég vil rétt aðeins til upplýsingar geta þess, að erlendar lántökur munu hafa hækkað í tíð núv. ríkisstj., eða frá ágústmánuði 1971 og til ársloka 1973, úr 13 milljörðum í 20.5 milljarða, eða um rúma 7.5 milljarða. Erlendar skuldir eru sem sagt orðnar 20.5 milljarðar eða gert ráð fyrir, að þær verði það í lok þessa árs. Það hefur því vissulega ekki verið slegið slöku við hinar erlendu lántökur þrátt fyrir hina geysilegu tekjuöflun innanlands og þá miklu möguleika, sem á öllum sviðum hafa verið til þess að afla hér fjár, en vissulega hefur komið af því, að ekki hefur verið lagt til hliðar, sem ber að harma, heldur hefur öllu verið eytt og ekkert fé er nú til þess að mæta vandamálum, sem fram undan kunna að vera, og til þess að jafna þann halla 2. d., sem virðist ætla að verða á fjárl. hæstv. ríkisstj. fyrir árið 1974, ef allt fer sem horfir, því að þar mun þegar vanta, - það er að vísu ekki komið álit hv. fjvn. enn, en mér þykir ekki ósennilegt, að þegar það kemur til, mun vanta um tvo milljarða til þess að ná saman endum í fjárlagafrv. Þykir mér þó sýnilegt, að þar séu ekki öll kurl til grafar komin og að einhverjar ráðstafanir þurfi að gera með einhverju móti, sem annaðhvort hljóti að leiða af sér minnkandi tekjur fyrir ríkissjóð eða vaxandi fjárþörf til aðstoðar við atvinnuvegina, ekki hvað síst iðnaðinn, sem nú er meira og minna á heljarþröm, a. m. k. útflutningsiðnaðurinn, og ýmis önnur viðfangsefni hljóta að blasa við hæstv. ríkisstj., ef vísitalan heldur áfram að hækka með þeim ofsahraða sem hún hefur hækkað nú á þessu síðasta vísitöluári, ef ég má kalla það svo. Herra forseti. Ég taldi rétt að láta þessar aths. koma þér fram. Það er ekki til að andmæla því frv., sem hér er til meðferðar, - ég hygg, að hæstv. ráðh. þurfi ekki að óttast það, að d. fari að setja fót fyrir það, að hann geti fengið það afgr. með eðlilegum hraða, - heldur voru þetta annars vegar almennar aths., sem ég vona, að hann út af fyrir sig geti fallist á, varðandi formsatriði frv., hins vegar ábendingar, sem ég hygg einnig, að hann hljóti efnislega að geta tekið undir, hversu ískyggileg þróun það er, að það skuli ekki hafa verið auðið þrátt fyrir meira en tvöföldun fjárl. og reyndar næstum þreföldun sennilega, þegar öll kurl koma til grafar varðandi fjárlög 1974, að ná því marki að fjármagna innlendar framkvæmdir að mestu leyti með innlendu fé og einnig að leggja til hliðar fé til þess að mæta erfiðleikaárum á þessum mestu þenslu- og fjáröflunarárum, sem yfir landið og yfir ríkissjóð hafa gengið, heldur hafi þurft að fara í enn stærri og hraðvirkari lántökur erlendis en áður var, og þótti þó sumum þá nóg um.



Herra forseti. Ég skal ekki út af ræðu hv. 2, þm. Norðurl. e. fara að þreyja hér neinar kappræður. Það er alveg rétt, sem hann hefur sagt, að það mátti flytja þetta mál alveg eins sem sérstakt frv. eins og bæta því hér við, og að forminu til hefði það verið betra, þó að þessi leið væri valin. Ég ber að sjálfsögðu ábyrgð á því, að hún var valin, en önnur ekki. Það segir þó ekki það, að ég telji ekki, að á henni séu vissir gallar. Það skal viðurkennt af minni hálfu. Um erlendar lántökur skal ég ekki fara að þreyta hér umr. að þessu sinni, það gefst tími til þess síðar. En ég vil vekja athygli á því, að jafnhliða því sem þær hafa vaxið, hefur líka sá sjóður, sem við eigum í erlendum gjaldeyri, vaxið verulega á þessu tímabili, svo að það kemur til frádráttar því, sem vöxtur erlendu skuldanna hefur verið, sem gjaldeyrissjóðurinn hefur vaxið. Við vitum líka, að við höfum átt í stórfelldum kaupum á atvinnutækjum, eins og flotanum, og það hlaut að fara sem fyrr, að það yrði fjármagnað með erlendu lánsfé, svo sem venja hefur verið. Sama er að segja um okkar rafmagnsframkvæmdir. Þær hafa yfirleitt verið fjármagnaðar með þeim hætti, sem gert er hér nú. Um fjárframlög á vegum ríkisins til þeirra framkvæmda, sem hér er um að ræða í sambandi við þá framkvæmdaáætlun, þá held ég, að ég fari þar rétt með, þegar ég segi, að þau eru þó meiri en verið hefur. Það má hins vegar deila um það, hvort það ætli að vera í enn ríkara mæli. Framlög ríkissjóðs til sjóðanna nema þó á þessu ári og næsta ári nokkrum hundruðum millj. kr. umfram það, sem áður hefur verið. En það er alveg rétt, að verkefni þessara sjóða hafa einnig vaxið meira en þetta, og þess vegna hefur þurft að leita aukins lánsfjár. Skemmtilegt væri það, ef ríkissjóður hefði milljarða í afgang, sem mig dreymir nú ekki um. Það hefur verið svo fyrr, að ríkissjóður hefur fengið verulegar tekjur umfram fjárlög og hefur samt ekki haft stórar fjárhæðir afgangs. Svo var t. d. á árunum 1964, 1965 og 1966, sénstaklega 1965 varð verulegur afgangur, og aftur 1970 var verulegur afgangur, sem var hins vegar notaður til þess að greiða að hluta skuldir frá fyrri árum. Það held ég, að þessum hv. þm. sé jafnljóst og mér, að það muni bæði honum og mér reynast erfitt hér á hv. Alþ. að afgreiða fjárlög, sem sýndu verulegan greiðsluafgang, því að hv. Alþ. mundi gjarnan vilja skipta sem mestu, svo að ég held, að það muni hvorugum okkar takast að koma þannig út með þau. Hitt væri vissulega ánægjulegt, ef hægt væri að safna í sjóði, og ég tel það brýna nauðsyn, að ríkissjóður komi sér upp rekstrarsjóði til þess að taka af mesta kúfinn í umframeyðslu á fyrri hluta ársins. Að því er stefnt, og ég vona, að það takist og því fyrr, því betra. Ég skal svo ekki hafa þessi orð mín fleiri, en þakka að öðru leyti undirtektir hv. þm. undir málið.



Herra forseti. Ég hef ekki ástæðu til þess að vera að taka upp deilur við hæstv. fjmrh., og það var ekki heldur ætlun mín með þeim orðum, sem ég sagði hér áðan, heldur að benda á staðreyndir, sem ég reikna með, að hann efnislega sé mér sammála um, að séu æskileg markmið, miðað við það ástand, sem er í þjóðfélaginu nú og hefur verið síðustu þenslu ár. Vissulega er það rétt hjá honum, að það hafa áður verið þensluár og erfiðlega gengið að fást við þennan vanda, en þetta taldi ég rétt, að kæmi fram, þannig að menn þyrftu að íhuga, að ef á að vera auðið að halda í hemilinn á verðbólgunni, þá eru ríkisfjármálin einn veigamikill þáttur í því. Það erum við báðir sammála um, við hæstv. ráðh. Þess vegna ber auðvitað brýna nauðsyn til þess, eins og ég var að reyna að lýsa í ræðu minni áðan, að gætt sé hófs í framkvæmdum ríkisins, gætt sé hófs varðandi heildarútgjöld og reynt að safna í sjóð á slíkum þensluárum, sem getur orðið nauðsynlegt að gripu til, ef koma þrengingarár, eins og t. d. urðu 1966 og 1967 og reyndar 1968, eða við skulum segja aðallega 1967 og 1968, á svipaðan hátt og komið var upp Verðjöfnunarsjóði fiskiðnaðarins til að taka af slíkar sveiflur. Þessar sveiflur geta komið í þjóðarbúskapnum og lent harkalega á ríkissjóði, því að þá þarf hann einmitt að vera þess umkominn að geta dælt fé út í atvinnulífið til þess að halda uppi fullri atvinnu, sem að sjálfsögðu er höfuðmarkmiðið. Því miður hefur hvorki tekist að safna fé né heldur að nota fjármagnið til þess að leysa úr vanda fjárfestingarsjóða og annarra aðila á innlendum vettvangi, sem hefði þó raunar átt að vera hægt að gera, án þess að það þyrfti að lenda í karpi við Alþ. um það. Ég er hæstv. ráðh. algerlega sammála um, að það er erfitt að afgreiða fjárlög með kannske einn milljarð í tekjuafgang. Það a. m. k. þyrfti mikinn kraft og hörku til þess að geta staðið af sér þá ásókn, sem hefði orðið hér á hinu háa Alþ. í því efni. Og ég held, að eina ráðið í því efni væri að grípa til ráðstöfunar eins ágæts fyrrv. fjmrh., sem áætlaði alltaf tekjurnar vísvitandi skakkt. Ég segi honum það ekki til lasts, heldur gerði hann það til þess að mæta þeim vanda, að ef þær væru áætlaðar rétt, þá væri ómögulegt að halda í og það yrði öllu ausið út. Við þekkjum báðir þennan ágæta ráðh., og ég er ekki að lasta hann, en ég veit, að hæstv. fjmrh. er vel kunnugt um, að þau vinnubrögð voru þá höfð. Nú er hins vegar fyrir núv. fjmrh. sá hængur á að fást við þetta, að það eru óháðar rannsóknastofnanir, sem reikna þetta út, þannig að það er ekki hægt að fela nokkurn eyri. Það eina, sem gefur kannske hjálpað í því, er, að verðbólgan haldi áfram nógu hratt, svo að þar áskotnist ríkissjóði fé, vegna þess að sannleikurinn er sá, að fyrir ríkissjóðinn er verðbólgan harla hagleg geit, eins og þar segir, þangað til svo langt er komið, að þarf að fara að styrkja atvinnuvegina. Meðan svo hefur farið sem hefur verið að undanförnu, að fjmrh. hefur getað sparað sér þann stuðning, þá hefur auðvitað mokast inn fé, þannig að það er með fádæmum, vegna þess, hversu verðbólgan hefur vaxið, og það er náttúrlega verðbólgunni að þakka eða kenna að slíkur fjármokstur hefur orðið inn í ríkissjóðinn, ekki síst söluskattur, tollar og reyndar öll opinber gjöld. En hvað sem því líður, þá er þetta viðfangsefni, sem er alveg brýn nauðsyn að taka föstum tökum. Ég segi það ekki í neinu ádeiluskyni, þetta er bara efnisleg staðreynd, sem ég vona, að við hæstv. ráðh. getum verið sammála um. Það er ekki hægt að láta þetta þenjast út með þessum hætti, og það er óverjandi með öllu, að fjárlög á mestu þenslutímum séu afgreidd annaðhvort slétt í þessu tilfelli eða þá með greiðsluhalla. Hvað í ósköpunum gerist þá, þegar þrengist? Það er efnislega einnig rétt hjá hæstv. ráðh., að þrátt fyrir greiðsluhalla undanfarandi ára við útlönd, sem hefur verið geigvænlegur, þá hefur gjaldeyrissjóðurinn vaxið, og það er vissulega að nokkru leyti vegna erlendra lántaka, svo að ég skal játa, að þarna er til staðar nokkur sjóður á móti. En hve fljótt hann rennur út, skal ég ekkert um segja. Það fer eftir því, hvernig ástatt verður um þjóðarbúskapinn á næstunni. Þetta er öryggisventill, sem þarna er til staðar, að hafa þennan sjóð, og einn þátturinn í að viðhalda honum er auðvitað að reyna að viðhalda jafnvægi í þjóðarbúskapnum, annars rennur hann út. Og þó að hann sé um 7 milljarðar, að ég hygg, sá sjóður, þá getur hann runnið út á skömmum tíma, ef þrengir að varðandi tekjuöflun landsmanna. En það er aðeins eitt atriði að lokum, sem ég vil gera aths. við hjá hæstv. ráðh. Vissulega eru í þessum tölum einnig lán vegna skipa og flugvéla. En þegar það mál er skoðað í heild og flugvélarnar teknar með, þá er ljóst, að þær lántökur eru minnkandi. Þær hafa verið hærri á undanförnum árum, bæði 1971 mun bærri og 1972, heldur en gert er ráð fyrir 1973. Fiskiskipalánin á þessum 4 árum hafa verið með tiltölulega mjög svipuðum hætti. Þau voru 716 millj. kr. 1970, en eru áætluð í ár 955 millj. til fiskiskipakaupa. Önnur skipalán voru 1970 536 millj., en eru áætluð núna 880 millj. Það eru því ekki skipalánin, sem hafa nein áhrif á lántökuaukningu erlendis að þessu leyti. Ég sé ekki, herra forseti, neina ástæðu til, enda var það ekki ætlun mín að fara að hefja neinar kappræður, heldur komu þessar hugleiðingar upp í huga minn, þegar ég var að athuga frv., sem hér liggur fyrir. Þarna er aðeins drepið á nokkur stefnumarkandi atriði, sem hafa þýðingu, þegar við er að fást þann geigvænlega verðbólguvanda, sem við stöndum nú andspænis og aldrei hefur verið meiri á Íslandi en einmitt nú.

Frsm. (Helgi F. Seljan) : Herra forseti. Heilbr.- og trn. hefur fjallað um frv. til hjúkrunarlaga og orðið sammála um jákvæða afgreiðslu þess. Brtt. hefur n. flutt á þskj. 170. Þessar brtt. eru lítið meira en orðalagsbreytingar. Við 2. gr. eru orðin „í hjúkrunarfræðum“ færð framar í setningunni að ósk Hjúkrunarfélags Íslands, þannig að nú stendur: „Leyfi samkv. 1. gr. skal veita þeim, sem lokið hefur prófi í hjúkrunarfræðum frá hjúkrunarskóla hér á landi eða frá Háskóla Íslands.“ Áður stóð þetta á undan Háskóla Íslands og er því aðeins tilfærsla. Þar sem áður var talað um, að n., sem ráðh. skipaði, skyldi fjalla um hjúkrunarleyfi, stendur nú „hjúkrunarráð“. Þetta var einnig gert að ósk sama aðila, Hjúkrunarfélags Íslands. 3. gr. breytist svo í samræmi við það, þ. e. að í stað „nefndar“ í gr. kemur „hjúkrunarráð“. Einnig var breytt um kyn eins orðs, sem á sér eðlilegar skýringar. Í aths. við 1. gr. frv. var rætt um nýtt samheiti fyrir þá, sem lokið hafa hjúkrunarnámi, og þar var vonast eftir nýjum till. um það frá Hjúkrunarfélagi Íslands. Félagið treystir sér ekki til að mæla með neinu nýyrði, svo að gr., stendur óbreytt. Ég tel óþarft að rekja aðalefni frv. N. er algerlega sammála um frv. og leggur einróma til, að það verði samþ. með fyrrgreindum breytingum, en fjarverandi afgreiðslu málsins voru hv. þm. Bjarni Guðbjörnsson og Geir Gunnarsson.

Frsm. (Bjarni Guðbjörnsson) : Herra forseti. Frv. það, sem hér liggur fyrir, er um heimild til handa veðdeild Landsbanka Íslands til að gefa út nýja flokka af bankavaxtabréfum, sem nemur 100 millj. kr. Frv. þetta var sent húsnæðismálastjórn og Seðlabanka Íslands til umsagnar. Húsnæðismálastjórn samþykkti einróma að mæla með samþykkt frv. óbreytts, og Seðlabankinn samþykkti einnig að mæla með því. Það kemur fram í umsögn Seðlabankans, að Landsbankinn hefur haft samráð við Seðlabankann um útgáfu þessara lánaflokka og þessi þáttur í starfsemi veðdeildarinnar hafi verið rekinn með gætni og hagsýni, eins og segir í umsögninni, - þá vita hv. þdm. það, - en þessi lán hafa verið veitt af Landsbankanum, en ekki af húsnæðismálastjórn. Árið 1965 fékk veðdeildin með l. frá 22. maí heimild til þess að gefa út bankavaxtabréf að upphæð 100 millj. kr. Síðar, árið 1971, 7. apríl, fékk veðdeildin heimildina hækkaða upp í 200 millj., en þessar 200 millj. eru nú fullnotaðar og voru það í árslok 1972. Á þessu ári hafa engir nýir lánaflokkar verið út gefnir og því engin lán verið veitt. Þótti því brýna nauðsyn bera til að hækka þessa heimild núna um 100 millj., og fyrir því er þetta frv. fram borið. Hafa þessi lán nær eingöngu verið veitt út á eldri húseignir til lagfæringar og viðhalds á þeim, og hafa þau verið veitt eins og önnur þessi lán út á 1. veðrétt. Fjh.- og viðskn. þessarar d. hefur einróma orðið ásátt um að mæla með samþykkt frv. óbreytts.

Flm. (Jón Árnason) : Herra forseti. Ég hef á þskj. 178 leyft mér að flytja frv. til l. um breyt. á l. nr. 7 frá 31. mars 1967, um námslán og námsstyrki. Efnislega felst ekki annað í frv. þessu en það, að hliðstæðum innlendum kennslustofnunum er gert jafnhátt undir höfði, að nemendur þeirra eigi rétt til námslána, og gildir um erlendar kennslustofnanir. Eins og fram kemur í grg. með frv., er að þessu sinni sérstaklega haft í huga, að nemendur í Fiskvinnsluskóla Íslands njóti þess réttar, en sá skóli hefur, sem kunnugt er, þriggja ára námsbraut og er því sambærilegur við aðrar þær kennslustofnanir, sem upp eru taldar í 1. gr. laganna. Ég vænti þess, að frv. þetta geti fengið fljóta afgreiðslu, og vil leyfa mér að óska þess, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn.



Herra forseti. Ég ætla ekki að gera að umræðuefni frv., sem hér er til umr. Ég er í þeirri n., sem væntanlega mun fá það til meðferðar, og hef þar tækifæri til að fjalla um það. En ég vil nota þetta tækifæri til að beina fsp. til hæstv. menntmrh. Heyrst hefur, að frv. til nýrra l. um námslán og námsstyrki hafi verið í smíðum eða sé jafnvel þegar fullsamið, og einnig hafa borist af því einhverjar fregnir, að námsmenn, sem telja sig hafa haft aðstöðu til að vita eitthvað um efni þess frv., muni hafa gagnrýnt einhver atriði, sem ég skal nú ekki fara að tiltaka nánar. En því vildi ég spyrja hæstv. ráðh., hvort ætlunin sé að leggja fram frv. um þetta efni, námslán og námsstyrki, og hvort það muni verða nú á næstunni eða jafnvel fyrir jólahlé.

Menntmrh. (Magnús T. Ólafsson) : Herra forseti. Ekki er nema eðlilegt, að á góma beri, þegar fram kemur frv. um breyt. á l. um námslán og námsstyrki, hvað líði þeim undirbúningi, sem opinberlega hefur verið skýrt frá, að gagngerðri endurskoðun þessa lagabálks. Ég get svarað því til við fsp. hv. þm. Auðar Auðuns, að þetta endurskoðunarstarf var unnið s. l. sumar af n., sem skipuð var af mér, og sú n. hafði í starfi sínu samráð við fulltrúa, sem tilnefndir voru af samtökum námsmannahópanna, sem notið hafa námslána og námsstyrkja eftir þessum lögum. Síðan n. skilaði uppkasti sínu að frv., hefur það verið til frekari athugunar, og m. a. var því dreift til námsmannasamtaka. Hafa borist aths. frá þeim við einstaka þætti. En ég held, að mér sé óhætt að fullyrða, að fulltrúar stærstu námsmannahópanna séu jákvæðir gagnvart þeim meginbreytingum, sem felast í því frv., sem n. samdi. Nú er þessu starfi þannig á veg komið, að ég hef ákveðið, að frv. verði lagt fyrir Alþ., og það mun koma fram einhvern næstu daga.