Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

forseti (BF): Svo hljóðandi bréf hefur borizt: „Reykjavík, 2. nóv. 1970. Axel Jónsson, 4. þm. Reykn., hefur í dag ritað mér á þessa leið: „Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og mun því ekki geta sótt þingfundi næstu vikur, leyfi ég mér að biðja um fjarvistarleyfi og með skírskotun til 138. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess, að 1. varamaður Sjálfstfl. í Reykjaneskjördæmi, Oddur Andrésson bóndi, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni.“ Þetta er yður, herra forseti, hér með tilkynnt. Jón Þorsteinsson, forseti Ed. Til forseta sameinaðs Alþingis.“ Oddur Andrésson hefur áður tekið sæti sem varamaður á Alþingi í forföllum aðalmanns og kjörbréf hans þá verið rannsakað. Ég býð hann velkominn á ný til þingstarfa.



Herra forseti. Ég hef hér á þskj. 26 leyft mér að flytja till. til þál. þess efnis, að ríkisstj. sé falið að láta undirbúa löggjöf um ráðstafanir til varnar gegn mengun. Það fer ekki á milli mála, að mengunarvandamálið, ef svo má segja, er eitt alvarlegasta vandamál, sem mannkynið stendur nú andspænis. Fram að þessu hafa margir talið það okkur Íslendingum nokkuð fjarlægt. Ýmislegt bendir þó til þess, að það hafi nálgazt okkur ískyggilega mikið. Við getum því vissulega ekki leitt það hjá okkur, heldur er brýn nauðsyn á, að við séum vel á verði í þeim efnum, verjumst mengunarhættunni eftir því sem kostur er og gerum í tæka tíð allar skynsamlegar varúðarráðstafanir. Um þetta vandamál hefur mikið verið rætt og ritað að undanförnu. Fjölmiðlar hafa flutt okkur ískyggilegar fréttir af því. Heimsþekktir vísindamenn hafa mælt alvöruþrungin varnaðarorð. Það væri að sjálfsögðu auðvelt að rekja hér margar umsagnir slíkra manna. Ég mun þó ekki fara út í það á þessu stigi, enda geri ég ráð fyrir því, að hv. alþm. hafi fylgzt allvel með því, sem sagt hefur verið um þessi mál að undanförnu, og ég vona, að flestir alþm. hafi fullan skilning á þessu máli og sé ljós sú nauðsyn, sem á því er, að þessu máli sé sinnt í tæka tíð hér hjá okkur, á meðan vandamálið er viðráðanlegt. Ég skal því reyna að stilla máli mínu í hóf. En ég hef að sjálfsögðu með því að flytja þessa till. viljað vekja athygli á þessu máli almennt og skapa þannig tilefni til þess, að það verði tekið til almennrar umræðu á hv. Alþingi. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að hvers kyns mengun í lofti, í vatni og á gróðri er orðin eitt allra mesta vandamál í þéttbýlum og iðnvæddum löndum. Eitrun lofts og vatns er orðið alvarlegt böl hjá iðnaðarþjóðum. Andrúmsloft sumra stórborga er orðið svo mengað, að til stórkostlegra vandræða horfir. Má heita, að þar sé orðið illbúandi. Geta naumast aðrir áttað sig á því en þeir, sem þangað hafa komið og þar hafa búið. Er stjórnendum þessara stórborga ekki annað meira áhyggjuefni. Fiskur drepst víða í ám og vötnum af völdum mengunar. Særinn við strendur landa er sums staðar orðinn hættulega mengaður, og það er ekki aðeins sjórinn við strendur landanna, sem er orðinn þannig mengaður, heldur berast ískyggilegar fregnir af því hvað eftir annað, að sjálf úthöfin séu orðin alvarlega menguð. Hafa jafnvel fréttir borizt af því ekki alls fyrir löngu, að úrgangsefni ýmiss konar séu flutt út á haf og kastað þar, og sjórinn þannig hafður fyrir ruslatunnu. Það er enginn vafi á því, hve þetta er hættulegt, og um þessi mál hafa, eins og ég sagði áðan, einmitt sérstaklega rætt heimsþekktir vísindamenn og bent á þá stórkostlegu hættu, sem þessu væri samfara fyrir allt líf í sjónum. Og þeir hafa einmitt í því sambandi mælt mjög alvöruþrungin orð, sem ástæða er fyrir menn að hlusta á. Það er einnig kunnugt, að gróður eitrast og eyðileggst í nágrenni iðjuvera og stórborga, og jafnvel er talið, að lífi fólks sé hætta búin. Kunnáttumenn spá því, að í sumum stórborgum verði orðið nær ólíft eftir nokkur ár, ef svo heldur fram sem nú horfir. Það fer því ekkert á milli mála, að hin sívaxandi mengun og mengunarhætta er að verða einn mesti bölvaldur mannkynsins. Og þetta er ekki aðeins vandamál stórþjóða og milljónaborga. Það er t.d. orðið vandamál hjá nágrannaþjóðum okkar, og þær munu þegar hafa gripið til ýmiss konar ráðstafana hjá sér til varnar gegn mengun og ráðgera að taka þessi mál til alveg sérstakrar athugunar. Hér á landi var það að vísu svo, að það var lítið rætt um mengun til skamms tíma, og flestir hér munu hingað til hafa litið hana sem fjarlægt fyrirbæri. En þó hafa menn vaknað til umhugsunar um þessi mál á allra síðustu tímum. Það hefur vaxið hér áhugi og skilningur á gildi óspilltrar náttúru, og hefur komið til aukinn áhugi fyrir náttúruvernd. Það hefur svo leitt til þess, að menn hafa farið að hugleiða þessi mál nokkru meira en áður. Það er sjálfsagt rétt, að enn höfum við hér á landi að miklu leyti sloppið við hættulega mengun. Þó er sannleikurinn sá, að það mál er engan veginn enn fullkannað. Það má vel vera, að mengun hér sé orðin meiri en menn almennt gera sér grein fyrir. Það er a.m.k. víst, að hér hefur orðið vart nokkurrar mengunar, enda þótt hún sé smámunir hjá því, sem annars staðar er. Enn þá er sem betur fer loftið hér yfirleitt hreint og tært, og landið er enn tiltölulega hreint og vötn og sjór að ætla má að mestu leyti laus við hættulega mengun. En hættan er hér augljós og vaxandi, eftir því sem verksmiðjum fjölgar og iðnvæðing færist í aukana. En mjög er nú um það rætt, að hér þurfi að koma á fót stórfyrirtækjum, og m.a. hefur í því sambandi alveg sérstaklega verið rætt um olíuhreinsunarstöð, en það mun viðurkennt, að af slíkum olíuhreinsunarstöðvum geti stafað mikil mengunarhætta, a.m.k., ef ekki eru gerðar viðeigandi varúðarráðstafanir. Þess vegna er vissulega ástæða til að íhuga þessi mál mjög nákvæmlega, áður en ráðizt verður í þvílík stórfyrirtæki. Og það er áreiðanlegt, að hér þarf að vera vel á verði og gera í tæka tíð viðeigandi varnarráðstafanir. Raunar er það svo, eins og áður er sagt, að hér munu engar fullnægjandi rannsóknir hafa farið fram til þessa á mengun. Helzt mun hér hafa verið athugað um mengun neyzluvatns og vatns, sem notað er í sambandi við fiskvinnslu. Munu þær athuganir hafa leitt í ljós talsverða mengun sums staðar. Einhver mengun mun og hafa komið í ljós í sjó í nágrenni þorpa og bæja. Í sambandi við það, sem ég sagði um neyzluvatn, er rétt að minna á það, að það var að frumkvæði sveitarfélagasambandsins og vegna ályktunar, sem gerð var á fulltrúaráðsfundi þar 1966, skipuð af félmrh. haustið 1967 þriggja manna nefnd til að athuga og gera tillögur um nauðsynlegar lagabreytingar til að tryggja verndun grunnvatns gegn hvers konar mengun. Þessi nefnd lauk störfum í árslok 1967 og sendi þá til ráðherra tillögur í frv.- formi ásamt ítarlegri grg. svo og uppkast að reglugerð. Þetta frv. fól í sér lagaheimildir til friðlýsingar neyzluvatnssvæða. Þetta frv. var lagt fyrir Alþ. haustið 1968, en dagaði þá uppi og mun ekki hafa verið endurflutt síðan, hvað sem því veldur. En það verður að segjast eins og er, að það er nokkuð óskiljanlegt, ekki sízt þar sem upp á síðkastið hafa farið fram miklar umr. um þessi mál öll og mengunarvandamálin verið mjög á dagskrá. Ég sagði áðan, að það væri kunnugt um það, að einhverrar mengunar mundi hafa orðið vart í sjó í nágrenni þorpa og bæja. Þess er nú skemmst að minnast í því sambandi, að sjóbaðstað Reykvíkinga, Nauthólsvík, hefur verið lokað vegna óþrifa eða mengunar þar. Kunnugir telja, að allmikið kveði að því á fjörum í nágrenni höfuðborgarinnar, að þar reki ýmiss konar úrgang, sem reynzt gæti skaðlegur og mengað umhverfi sitt. Á s.l. sumri mun hafa farið fram allumfangsmikil rannsókn á vegum Reykjavíkurborgar á mengun sjávar umhverfis Reykjavík. Þessar athuganir á mengun, sem ég hef minnzt á, viðvíkjandi neyzluvatni og vatni í sambandi við fiskvinnslu munu einkum hafa farið fram á vegum tiltekinna rannsóknarstofnana, sem hafa eitthvað fylgzt með í þeim málum. Það er og kunnugt, og hefur raunar verið rætt um það nýlega á hv. Alþ., að fram hafa farið athyglisverðar athuganir á gróðri í nágrenni álverksmiðjunnar. Athuganir Ingólfs Davíðssonar grasafræðings benda til þess, að þar geti verið um hættulega flúormengun að ræða. Sérstaklega benda til þess þær athuganir, sem hann hefur gert á gróðri í Hafnarfirði. Það mál mun nú vera í nánari rannsókn, og skal ég ekki ræða það sérstaklega hér. E.t.v. hafa fleiri slíkar rannsóknir varðandi þessi mál farið hér fram, þó að mér sé ekki kunnugt um það. En ég verð að segja, að frá leikmanns sjónarmiði lítur þetta þannig út, að þörf sé meiri rannsókna á því, hver mengun sé hér, og í annan stað virðist af því, sem þegar er kunnugt, sú ályktun liggja nærri, að mengunar muni gæta hér nú þegar meira en menn hafa gert sér grein fyrir hingað til. Hér þarf því að bregðast við skjótt og gera viðeigandi ráðstafanir. Í þessum efnum megum við vissulega ekki fljóta sofandi að feigðarósi, og í því sambandi eigum við að láta víti annarra þjóða verða okkur til varnaðar. Og ég kem að því aftur og undirstrika það, sem ég sagði áðan, að því meiri ástæða er einmitt nú til árvekni í þessum málum, að það er verið að tala um og bollaleggja um að setja hér upp ýmiss konar iðjuver og þá alveg sérstaklega olíuhreinsunarstöð. Auðvitað dettur mér ekki í hug að halda því fram, að vegna mengunarhættu í sambandi við iðjuver megum við eða getum lagt hendur í skaut og hætt að hugsa um slíkt með öllu. Auðvitað verðum við að iðnvæðast, en það verður að halda þannig á málum, að það sé fyrst og fremst athugað, áður en í slíkt er ráðizt, hver hætta stafar af, og um leið og stofnað er til þvílíkra fyrirtækja gerðar þær ráðstafanir, sem nauðsynlegar eru til þess að afstýra hættu, eftir því sem kostur er. Ég hygg, að allir geti orðið sammála um það, að við megum ekki glata þeim auði, sem við eigum í óspilltri náttúru. Við megum ekki láta mengun spilla hér okkar hreina andrúmslofti. Við megum ekki láta mengun spilla lífinu í sjónum við strendur þessa lands. Við megum ekki láta óhreinindi og mengun eyðileggja hinar dýrmætu ár okkar og fiskivötn. Hér ber því allt að sama brunni, að hér má ekki sofa á verðinum. Það þarf þegar að rannsaka, hvernig ástatt er. Það þarf að rannsaka löggjöf alla, sem að þessu lýtur, og það þarf að hefjast handa um setningu nauðsynlegrar löggjafar og fylgja henni fram undanbragðalaust. Ég veit vel, að það eru ýmsir aðilar, sem sinna þessum málum, og ég veit, að það er til ýmiss konar löggjöf, sem grípur inn á þessi mál. Má þar náttúrlega fyrst nefna lög um hollustuhætti og Heilbrigðiseftirlit ríkisins, þar sem sú stofnun á einmitt m.a. að hafa glöggar gætur á þessum málum. Og enn fremur má náttúrlega nefna lög um náttúruvernd, sem koma mjög inn á þetta efni. Og þar er auðvitað fjallað um mál, sem mjög eru skyld þessum efnum, sem hér er um að ræða. En ég undirstrika það, sem ég sagði, að Heilbrigðiseftirliti ríkisins ber auðvitað sérstaklega að fylgjast með í þessum efnum, en það er gert ráð fyrir því í þessum lögum um hollustuhætti og heilbrigðiseftirlit, sem sett voru hér á árinu 1969, að það verði sett ein heilbrigðisreglugerð fyrir landið allt, sem gildi fyrir öll sveitarfélög, og í þeirri reglugerð á að taka fram um efnisatriði heilbrigðiseftirlitsins, svo sem um valdsvið heilbrigðisnefnda, hreinlæti utanhúss, t.d. á götum, lóðum og fjörum, um vatnsveitur, salerni, frárennsli, um hirðingu á sorpi, um eftirlit með matvælaframleiðslu, um varnir gegn mengun o.fl. Það er, eins og ég drap á áður, kunnugt, að Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins hefur haft með höndum eitthvert eftirlit í sambandi við frystihúsin og það vatn, sem notað er þar við matvælaframleiðslu. Rannsóknastofnun iðnaðarins mun hafa fengið það hlutverk að fylgjast með hugsanlegri mengun af völdum álverksmiðjunnar. Það er ekki langt síðan hér var sett sérstök eiturefnalöggjöf, sem auðvitað kemur mjög inn á þetta efni, sem hér er fjallað um, mengun og mengunarhættu. Það eru þannig í gildi hér ýmis lög, sem snerta þessi mál og veita ýmsar og sjálfsagt víðtækar heimildir til aðgerða í þessum efnum. En ég held, að það sé þörf á alveg sérstakri löggjöf um þessi mál. Ég held, að það þurfi að fela einhverjum ákveðnum aðila, ráði eða stofnun, meðferð þessara mála eða yfirstjórn þessara mála. Annars er hætta á, að eyður verði, að mismunandi framkvæmd verði hjá hinum ýmsu aðilum, sem urri þessi mál eiga að fjalla, að einn vísi e.t.v. frá sér til annars, að einn treysti á annan í þessu sambandi o.s.frv. Ég held, að það sé brýn nauðsyn, að við tökum þessi mál mjög alvarlegum tökum. Ég held, að við getum í því efni tekið okkur Dani til fyrirmyndar. En þar er mengunin orðin alvarlegt vandamál. Þar var s.l. sumar sett á stofn sérstakt opinbert ráð eða nefnd til þess að koma fastri skipan á þær ráðstafanir, sem Danir telja að gera verði til þess að verjast menguninni og standa betur að vígi í þeirri baráttu. Þetta mengunarráð í Danmörku er þegar tekið til starfa og hefur þegar gert ýmiss konar ráóstafanir, sem m.a. hefur verið skýrt hér frá í blöðum, að ég hygg á þessu sumri. En þetta mengunarráð, ef kalla má það því nafni, hefur alveg sérstaklega tekið til rannsóknar afrennslisvatn frá iðnverum, skolpleiðslur, staðsetningu sorphauga og fleira af því tagi. Enn fremur hefur það alveg sérstaklega tekið til athugunar, að ég hygg, olíumengunina og þá ekki hvað sízt í höfnum, og það hefur verið bent á nauðsyn þess, að komið væri upp sérstökum geymum fyrir úrgangsolíu frá skipum og öll skip væru skylduð til þess að tæma og hreinsa alla úrgangsolíu í slíka geyma. Og fleira mætti segja um það. En eins og kunnugt er af fregnum, þá er olíumengunin í höfunum orðin eitt mesta áhyggjuefnið. Ég skal nú ekki rekja þessi mál neitt sérstaklega frekar hjá Dönum, en það er einmitt áslæða til þess að kynna sér það, hvað þeir hafa gert og hvað þeir hyggjast gera, og það mundi að sjálfsögðu verða gert í sambandi við setningu þvílíkrar löggjafar, sem hér er lagt til, að unnið verði að. Og ég hygg reyndar, að það sé mjög sömu sögu að segja frá öðrum Norðurlandaþjóðum í þessu efni. Ég held sem sagt, að það sé mikil þörf á því að setja hér stranga allsherjarlöggjöf um þessi mengunarvandamál og gera það í tæka tíð, áður en þau eru orðin eins brennandi hjá okkur og hjá nágrannaþjóðum okkar. Og ég held fyrir mitt leyti, að það væri eðlilegast að skipa þessum málum þannig, að setja upp sérstakt mengunarráð eða mengunarmálastofnun, sem hefði mjög víðtækt vald til að stöðva framkvæmdir t.d., víðtækt vald til þess að krefjast öryggisráðstafana í sambandi við framkvæmdir o.s.frv. Ég skal ekki fara lengra út í þá sálma. Ég geri ráð fyrir, að ef þessi till. verður samþ., sem ég vona, þá verði kvaddir til sérfróðir menn til þess að fjalla um þessi mál og til þess að undirbúa löggjöf um þessi efni. Ég hef með flutningi þessarar þáltill. viljað koma málinu af stað og hef viljað vekja menn til þess að sinna þessu máli. Vel má vera, að það megi breyta þessari þáltill. minni í einhvern annan búning, gera hana ítarlegri og segja nánar fyrir um það, hvernig ætlazt er til, að ríkisstj. sinni þessu verkefni, t.d. með aðstoð sérfræðinga og því um líkt. Ég er að sjálfsögðu reiðubúinn til þess að taka allar þvílíkar ábendingar til greina og vona, að sú n., sem fær þessa þáltill. til meðferðar, íhugi þau atriði, og mun ekki standa á mér um samvinnu í því efni, því að auðvitað er orðalag og form þessarar till. ekkert aðalatriði í þessu sambandi. Ég vil svo, herra forseti, leyfa mér að leggja til, að umr. um þessa þáltill. verði frestað og henni vísað til allshn.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að bera fram till. til þál. á þskj. 37 um fiskileit og fiskirannsóknir í Húnaflóa. Till. hljóðar þannig, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að láta fram fara vísindalega fiskileit og nákvæmar fiskirannsóknir í Húnaflóa undir stjórn Hafrannsóknastofnunarinnar og Fiskifélags Íslands. Rannsóknir þessar skulu miða að leit nýrra fiskimiða, könnun á því, hvers konar fiskveiðar væru hagkvæmastar og hvaða stærð fiskiskipa hentaði bezt á þessum slóðum. Þá verði einnig rannsakað, hvort hagkvæmt gæti verið að koma upp fiskrækt og fiskuppeldi í Húnaflóa.“ Með hverju ári sem líður verður mönnum það ljósara, að uppbygging atvinnulífsins hér á landi verður að vera höfuðverkefni okkar, eða m.ö.o., við verðum að tryggja öllu vinnufæru fólki næga atvinnu, hvar sem það býr í landinu. Því miður hefur verið mikill misbrestur á þessu, og við vitum, að á velgengnisárum þjóðarinnar var allt of mikið einblínt á síldina og síldargróðann. Við könnuðum ekki og notfærðum okkur ekki marga möguleika, en við vitum, að um leið og síldin brást, fór strax að síga á ógæfuhliðina, og við verðum að viðurkenna, að við sýndum litla fyrirhyggju í atvinnumálum þjóðarinnar. Í þessari till. til þál. er gert ráð fyrir, að gerðar verði víðtækar fiskirannsóknir og fiskileit í Húnaflóa, og ástæðan til þess að Húnaflói er valinn frekar en aðrir flóar eða firðir, er sú, að fyrir 24–30 árum var Húnaflói ein af gullkistum þjóðarinnar, en allir vita, að á síðari árum hefur þar verið mikil aflatregða og afleiðing þess hefur orðið atvinnuleysi og fólksflótti úr sjávarþorpum. Og það má sjá það í opinberum skýrslum, að launatekjur fólks hafa verið minni á þessu landssvæði en víða annars staðar. Við vitum líka, að það er árið 1965, sem fyrst er farið að veiða rækju og rækjuvinnsla hefst. Og sannleikurinn er sá, að það er í raun og veru þetta, sem hefur bjargað afkomu fólksins á þessu svæði. En það sjá allir í hendi sér, að rækjuveiðar og rækjuvinnsla er of einhæf atvinnugrein. Og hvað skeður, ef þessar veiðar bregðast? Eins og ég sagði áðan, vitum við, að með aflaleysi kemur fljótlega atvinnuleysi og tilhneigingin til að fara brott til annarra staða, þar sem lífsafkoma er betri og öruggari. Unga fólkið getur valið þessa leið, en fjölskyldufólkið ekki, því að það hefur yfirleitt bundið allt sitt í húseignum eða öðru á þessum stöðum. Og þó að það vildi selja eignir sínar, þá eru kaupendur tæplega finnanlegir. Og það er hægara sagt en gert að ganga frá eignum sínum, flytja burt með tvær hendur tómar, og það má því segja, að þetta fólk sé í sjálfheldu. En það hefur lifað í þeirri von, að fiskurinn kæmi aftur og atvinnulífið yrði aftur eðlilegt. Að undanförnu hefur verið unnið að svokallaðri Norðurlandsáætlun og sá þáttur tekinn fyrir, sem snýr að almennri uppbyggingu atvinnulífsins á Norðurlandi. Húnaflói fellur undir þessa áætlun. Í skýrslu, sem Efnahagsstofnunin lét gera um Húnaflóasvæðið og lögð var fyrir stjórn Atvinnujöfnunarsjóðs 16. ágúst 1966, segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Þýðingarmikið er, að athugun fari fram á fiskimiðum í Húnaflóa, jafnt miðum fyrir þorskfisk sem fyrir aðrar tegundir, sem lítt hafa verið veiddar fram að þessu. Jafnframt er þýðingarmikið, að athugað sé, hvaða veiðiaðferðir og bátastærðir geti gefið bezta raun.“ Á öðrum stað í þessari sömu skýrslu stendur: „Ástæður fyrir þessu aflaleysi eru ekki vel kunnar. Er því þýðingarmikið að fá fiskifræðinga til þess að framkvæma nánari athugun á Húnaflóasvæðinu og raunar Norðurlandi öllu, bæði til þess að vita, hvort afli getur fundizt á öðrum slóðum en hefur verið áður, hvort hægt sé að ná aflanum með öðrum veiðarfærum eða hvort hægt sé að veiða aðrar tegundir sjávardýra en áður hafa verið veiddar. Slík rannsókn er verkefni Hafrannsóknastofnunarinnar.“ Og í þriðja lagi stendur í þessari skýrslu: „Hugsanlegt er, að kúfiskur gæti komið til greina. Allt þetta þarf frekari athugunar við, og kemur þá fyrst og fremst til greina skipulögð fiskileit undir umsjá Hafrannsóknastofnunarinnar.“ Niðurstaðan í þessari skýrslu Efnahagsstofnunarinnar frá árinu 1966 um Húnaflóasvæðið er því sú, að höfuðnauðsyn sé, að framkvæmd verði fiskileit og fiskirannsóknir í Húnaflóa. Við vitum, að atvinnuástandið á Húnaflóasvæðinu í sjávarþorpunum hefur verið mjög bágborið á undanförnum árum. En þrautseigja þessa fólks hefur verið aðdáunarverð. Það hefur trúað því, að fiskurinn kæmi aftur í flóann og þá skapaðist næg atvinna. En við vitum nú, að þessi bið er orðin bæði löng og ströng og þolinmæði fólksins er á þrotum. Það hefur vantað ákveðinn skilning til þess að gera raunverulegt átak til þess að efla atvinnuþróunina á þessum stöðum. Viðfangsefnið í dag hlýtur því að vera að bæta hvers konar skilyrði til atvinnuuppbyggingar, þannig að lífsafkoma þessa fólks sé tryggð. Það liggur ljóst fyrir, að hráefnisöflun þarf að auka og treysta ekki um of á eina veiðiaðferð og eina fisktegund. Þess vegna þarf að kanna vísindalega alla tiltæka möguleika og skapa sem mesta fjölbreytni í fiskútgerð og fiskvinnslu. Það er aðkallandi, að nú þegar verði kannaðir allir möguleikar á meiri fjölbreytni í þessum efnum. Efling og örvun atvinnulífsins á svæðinu er grundvallaratriði fyrir heilbrigða atvinnuþróun. Við vitum, að á mörgum fundum útvegsmanna og sjómanna hefur á undanförnum árum verið rætt um nauðsyn þess, að hafizt verði handa um fiskrækt og uppeldi nytjafiska í fjörðum landsins. En því miður hefur allt of lítið af þessu verið gert hingað til. Hér bíður okkar vissulega stórt verkefni, sem við verðum að inna að á næstunni, og ég tel einmitt, að í Húnaflóa séu margvíslegir möguleikar á að koma upp fiskrækt eða fiskuppeldi. Við vitum, að á þessum stöðum, í sjávarþorpunum í kringum Húnaflóa, eins og á Drangsnesi, Hólmavík og Skagaströnd, eru frystihús, hafnir, atvinnutæki og þjálfað starfsfólk í fiskvinnslu, sem gæti afkastað miklu meira framleiðslumagni en nú er, ef nægilegt hráefni væri fyrir hendi. Nú er unnið að Norðurlandsáætlun, að alhliða uppbyggingu atvinnulífsins, og Húnaflóasvæðið fellur undir þessa áætlun. Það er því brýn nauðsyn, að einmitt nú verði framkvæmdar þær rannsóknir í Húnaflóa, sem till. þessi fjallar um. Herra forseti. Eftir þessa umr. legg ég til, að till. verði vísað til allshn.



Herra forseti. Staðgreiðslukerfi opinberra gjalda er búið að vera nokkuð lengi á dagskrá, en það var tekið upp á vegum fjmrn. á árinu 1966 og þá á þann hátt, að það var samin um það mjög ítarleg skýrsla, aflað upplýsinga um kerfið og framkvæmd þess í ýmsum þeim löndum, þar sem það hafði verið innleitt, til þess að draga upp heildarmynd af þeim viðfangsefnum, sem yrði við að fást, og jafnframt reynt að skýra það, hvaða vandamál, kostir og gallar, fylgdu þessu kerfi miðað við okkar aðstæður hér. Skýrsla um þetta efni var þá lögð fyrir hið háa Alþingi jafnhliða því, sem lögð var fram þáltill., þar sem lagt var til, að ríkisstj. yrði falið að halda áfram athugun málsins og undirbúa löggjöf um staðgreiðslukerfi skatta hér. Sú breyting var gerð á þeirri till. hér á hinu háa Alþingi, að þingið kaus fremur, að það yrði kosin í þetta mál mþn., og var svo gert og málið þar af leiðandi um sinn úr höndum rn., en mþn. vann að athugun þess og skilaði síðan mjög ítarlegri grg. um málið, þar sem gerð var í senn grein fyrir þeim vandamálum, sem hér væri við að fást, og jafnframt voru dregnar upp höfuðtillögurnar, sem nefndin taldi sig geta mælt með varðandi formið á staðgreiðslukerfi, ef það yrði innleitt hér á landi. Nefndin var í rauninni sammála um, að það væri rétt að innleiða staðgreiðslukerfið. Það var þó að vísu nokkur ágreiningur um einstök atriði málsins, en það voru ekki aðalatriðin. Eftir að þessi skýrsla lá fyrir, taldi ég enn rétt, að málið kæmi til kasta Alþ., og grundvallarástæðurnar fyrir því voru þær, að það kom fram í þessari grg. mþn., að málið var miklum mun umfangsmeira og margþættara en ég hygg, að margir hv. þm. hafi gert sér grein fyrir. Og sérstaklega taldi ég nauðsynlegt, að það kæmi til kasta þingsins, svo að hægt væri að fá um það stefnumörkun, hvaða leið skyldi velja í sambandi við væntanlega löggjöf um staðgreiðslukerfið. Þar er í rauninni um tvær meginleiðir að ræða. Annars vegar þá að laga staðgreiðslukerfið sjálft í meginefnum eftir því skattkerfi, sem við nú búum við. Og það má segja, að till. mþn. beinist að því, að það verði gert. Það er gert ráð fyrir, að kerfið nái til allmikils fjölda opinberra gjalda, en um leið bent á annmarkana, sem af þessu leiða. Það er ljóst, að ef þessi leið verður valin, þá verður hún flókin og kostnaðarsöm og mundi ekki nema að takmörkuðu leyti vinna upp þá kosti eða ná þeim kostum, sem staðgreiðslukerfið gæti haft, ef hægt væri að hafa það einfaldara. Hitt gæti komið til álita, og það er a.m.k. atriði, sem ég tel vert, að Alþ. íhugi sem stefnumörkun í málinu, áður en ríkisstj. verði falið að halda áfram undirbúningi að löggjöf, hvort ekki væri rétt að kanna það, hvort hugsanlegt væri að aðlaga skattkerfi okkar staðgreiðslukerfinu á þann hátt, að staðgreiðslukerfið gæti sem bezt notið sín. Það mundi kosta mjög veigamiklar breytingar á skattkerfi okkar, en ég held, að það sé a.m.k. ómaksins vert að íhuga það rækilega, hvort ekki sé fært að gera þær breytingar, ef menn vilja fá fram þann vinning, sem staðgreiðslukerfið hefur í för með sér, því að sannleikur málsins er sá, að ég efast um, að staðgreiðslukerfið, miðað við það að breyta ekki nema tiltölulega litlu af okkar núverandi skattalöggjöf, hafi í för með sér þá kosti, sem menn hafa gert sér í hugarlund, að það hefði, a.m.k. miðað við þá annmarka, sem það hefur í för með sér í stórkostlega aukinni fyrirhöfn og tilkostnaði. Till. um þetta efni var ekki afgreidd endanlega hér á Alþ. í fyrra, og hygg ég, að ástæðan hafi verið sú, að menn vildu í rauninni gjarnan íhuga þetta mál betur og töldu, að skýrsla sú, sem lögð var fram af mþn. og var hið skilmerkilegasta og ágætasta plagg, hefði leitt í ljós, að málið væri ekki eins einfalt og menn hefðu kannske fyrr álitið. Hygg ég, að þetta hafi verið meginorsök þess, að sú hv. n., sem fékk till. til meðferðar, skilaði ekki endanlegri álitsgerð um hana, áður en þingi lauk. Skoðun mín í þessu efni er óbreytt að því leyti, að ég tel nauðsynlegt, að áður en farið er að leggja í mikla vinnu við stefnumörkun í þessu efni, fáist viljayfirlýsing Alþ. um það, hvora leiðina þingið telur rétt að fara í þessu efni, sem ég hef hér vikið að. Og ég hef því lagt til, að Alþ. lýsi yfir vilja sinum í þessu efni og felst það í þeirri þáltill., sem hér liggur fyrir og er efnislega óbreytt frá því, er hún var flutt á síðasta þingi, þó að orðalagi hennar sé nokkuð vikið til. En ég tel það mjög æskilegt, að Alþ. taki nú málið til endanlegrar afgreiðslu, og er þá að sjálfsögðu skylt í framhaldi af því að undirbúa málið. Verði það ofan á að fara þá leið, sem mþn. leggur til, er þegar til mikill efniviður í þetta varðandi löggjöfina. Verði hins vegar ofan á að taka málið nýjum tökum með einhverjum hætti, þarf að skoða ýmis atriði þess frá grunni, og getur það tekið lengri tíma. Það er rétt, að það komi fram. Ég held, herra forseti, að ég hafi þá gert nokkurn veginn grein fyrir því, hvaða meginsjónarmið eru þess valdandi, að ekki er haldið áfram með málið, heldur óskað eftir viljayfirlýsingu Alþ. um það að nýju, og vona ég, að mér hafi tekizt að gera hv. þm. skiljanlegt, hvað fyrir mér vakir í því efni. Ég legg til, að till. verði vísað til hv. fjvn.



Herra forseti. Efni þeirrar till., sem við flytjum hér þrír þm., hv. 9. landsk. þm., Bragi Sigurjónsson, hv. 9. þm. Reykv., Hannibal Valdimarsson, og ég, um sérstakan útreikning framfærsluvísitölu fyrir hvern kaupstað landsins um sig miðar að því að fá leitt í ljós með traustum hætti, hvaða munur ríkir í hinum einstöku kaupstöðum landsins á vöruverði, þjónustu og aðstöðu, sem snertir framfærslukostnað. Ekki er víst, að allir séu sammála um, hvað teljast skuli til framfærslukostnaðar, og það er ekki hugmyndin með flutningi þessarar till., að Alþ. gerist dómari í því máli, enda höfum við flm. ekki ástæðu til að ætla þeim aðilum, sem nú meta hina ýmsu þætti vísitölunnar, kauplagsnefnd og Hagstofunni, að þeir vinni ekki eftir beztu samvizku að vísitöluútreikningunum. Því er hér gert ráð fyrir að halda öllum meginreglum vísitölureikningsins óbreyttum eins og við getur átt, en þar eð verðlag í Reykjavík er eingöngu lagt til grundvallar þeirri vísitölu, sem í gildi er fyrir allt landið, hlýtur margt að koma til greina auk hinna föstu vísitöluþátta, þeirra, sem nú gilda, þegar finna á vísitölu framfærslukostnaðar fyrir aðra kaupstaði eða landshluta. Eðlilegt má telja að leggja það á vald kauplagsnefndar og Hagstofunnar að meta, hverja þætti rétt sé að telja til framfærslukostnaðar utan höfuðborgarsvæðisins, sem ekki eru taldir með í núgildandi vísitölu. En benda má á, að aðstöðumunur er orðinn mikill í mörgum greinum á hinum ýmsu landssvæðum, og hefur það oft bein áhrif á framfærslukostnaðinn. Hér skal aðeins bent á fáein dæmi. Telja má, að hvergi sé fullkomin læknisþjónusta á landinu utan höfuðborgarinnar, og knýr það margan manninn til kostnaðarsamra ferða heiman að til leitar að heilsubót. Í þeim tilvikum, sem nauðsynlegt er talið, að fólk leiti sér lækninga í önnur lönd, af því að viðeigandi læknishjálp er ekki fáanleg hérlendis, hefur nú verið ákveðið með lögum, að kostnaður slíkra ferða verði borinn uppi af opinberu fé. Virðist þá ekki fjarri lagi að telja hliðstæðan innlendan kostnað sem lið í almennum framfærslukostnaði. Skólakerfi landsins, að því er tekur til hinna æðri skóla og æðsta skóla landsins, er að mestu byggt upp í höfuðborginni, og það kallar til sín fjölda fólks um langa vegu og oft um lengri tímabil. Landsráðstefnur af mörgum gerðum eru oftast haldnar í Reykjavík, og stéttarfélög verða jafnan um þessar mundir að senda samningamenn sína til höfuðborgarinnar til samningsgerðar um kaup og kjör félaga sinna. Af því, sem nefnt hefur verið, er augljóst, að nokkur ferðakostnaður til höfuðborgarsvæðisins er óhjákvæmilegur svo stórum hópi manna, sem fjarri býr þeim allsherjarbrennidepli, sem höfuðborgin er nú orðin samfélaginu öllu. Hann hlýtur því að teljast sem hluti af framfærslukostnaði. Sérstaða einstakra kaupstaða kann að vera margs konar og í hinum einstöku tilvikum álitamál, hvort meta beri hana til áhrifa á framfærslukostnað og þá á hvern veg. En einn þátt vil ég benda á, sem vart er umdeilanlegt, að orkar á almennan lífsþarfakostnað á þann veg, að hann veldur kostnaðarauka. Það er sú sérstaða eins kaupstaðar að vera ekki í sambandi við þjóðvegakerfi landsins og koma ekki bílum sínum inn á það kerfi nema með kostnaði, sem nemur fúlgu fjár, hver einstök ferð, hvort heldur er heiman að eða heim. Þetta á við um Vestmannaeyjar og er ómótmælanlega eitt af því, sem veldur auknum kostnaði við að búa þar, og virðist eðlilegt, að sá kostnaðarmunur væri látinn hafa áhrif á vísitölu þess staðar. Í þessari till. er gert ráð fyrir kaupstöðunum sem vísitölusvæðum. Auðvitað gætu önnur svæði komið til greina sem eins hentug vísitöluhéruð, en við allnákvæma athugun á stjórnarfarslegum einingum landsins kemur í ljós, að þeir eru einna næstir því að henta, og eru þeir hóflega margir í því tilliti. Lögsagnarumdæmin eru t.d. of mörg, en kjördæmin of ólík innbyrðis, sum hver a.m.k. Á hinn bóginn má telja nærri frágangssök að mynda nýja svæðaskiptingu eingöngu til þessara þarfa, skiptingu, sem ekki styddist við neina lögformlega skipan, sem fyrir er í landinu. Ef til kæmi, að þær svæðavísitölur, sem hér ræðir um, yrðu þekktar, má telja líklegt, að þær yrðu notaðar sem viðmiðun við ákvörðun verðlagsuppbótar á kaup, þegar til kjarasamninga kemur, og yrði þá auðvitað að birta þær sem kaupgjaldsvísitölu á sama hátt og gert er nú um þá allsherjar kaupgjaldsvísitölu, sem í gildi er. Á s.l. vori kom til margháttaðrar nýrrar kaupsamningagerðar, og framleiðslutruflanir urðu í sambandi við hana. Þetta er mönnum í fersku minni. Þjóðin á mikla hagsmuni undir því komna, að slíkir samningar geti gengið rösklega og sem átakaminnst. Til þess að svo megi verða; þarf að undirbúa samningsgerðina svo vel sem kostur er á. Upplýsingar þurfa að liggja fyrir um sem flesta þætti, sem máli geta skipt, og það má ekki ske, að þá fyrst sé farið að efna til hinnar sjálfsögðustu gagnaöflunar, þegar á eru skollin verkföll, sem kosta þjóðina milljónatugi á degi hverjum. Eitt af því, sem stundum tefur samninga, er það, að ekki er vitað um þá vísitölu framfærslukostnaðar, sem hér er farið fram á, að stjórnvöld sjái um, að tiltæk verði, þegar til á að taka. Ólíklegt er, að samningamenn víðs vegar utan af landi láti öllu lengur bjóða sér það að semja um verðlagsuppbót fyrir umbjóðendur sína eingöngu eftir framfærslukostnaði í Reykjavík. En í mörgum tilvikum vita þeir, að hann er allur annar en það fólk býr við, sem þeir eru að semja fyrir. Herra forseti. Ég legg til, að á einhverju stigi þessarar umr. verði henni frestað og málinu þá vísað til allshn.



Herra forseti. Það eru nú 21 ár síðan ég tók fyrst sæti hér á hinu háa Alþingi, tiltölulega ungur maður. Fyrstu tvö þingin, sem ég sat á, var þátttaka mín í umr. einkum bundin málum, sem flokkur minn flutti til þess að vara við hættum, sem fylgdu þátttöku Íslands í Atlantshafsbandalaginu. Helztu hættuna sögðum við Sósíalistaflokksþingmenn vera þá, að hún, þátttakan í bandalaginu, mundi án efa áður en varði leiða til hersetu. Andstæðingar okkar kölluðu slíkt þvaður eitt. Herseta kæmi ekki til mála á friðartímum, og þeir vitnuðu til ákvæða í viðkomandi samningi þessari fullyrðingu til staðfestingar. Næstu tvö þingin, sem ég sat á í þetta sinn, tók ég helzt þátt í umr., sem flokkur minn hóf aftur og aftur til þess að benda á hættuna af þeirri hersetu, sem þá var orðin staðreynd þrátt fyrir fullyrðingu andstæðinga okkar. Og svona hefur þetta gengið síðan. Þing eftir þing hefur af hálfu Sósíalistaflokksins og síðan Alþýðubandalagsins verið haldið áfram þessari baráttu með till.-flutningi, fsp., með frv. og ræður fluttar svo margar, að ef allt yrði tekið saman, þá yrði án efa frekar að telja þær í hundruðum heldur en tugum. Og enn stendur þessi barátta. Enn liggur hér fyrir till. flutt af hálfu okkar Alþb.-manna um það, að Ísland losi sig við þær hættur og margvísleg skaðvænleg áhrif, sem fylgja þátttöku í hernaðarbandalaginu, og enn er ég hér staðinn upp til þess að fara nokkrum orðum um þessi mál, rúmum tveim tugum ára eldri en ég var, þegar ég gerði það fyrst og orðinn gráhærður maður. Hefur þá ekkert breytzt á öllum þessum tíma? Jú, víst hefur margt breytzt. Í hinum flokkunum t.a.m., þar sem fyrrum ríkti nærri eindregin andstaða gegn málflutningi okkar Alþb.-manna í þessum efnum, heyrast nú æ fleiri raddir, sem hafa uppi gagnrýni á þátttöku Íslands í Atlantshafsbandalaginu og á hersetunni, meira og minna samhljóða gagnrýni okkar Alþb.-manna. Ungir framsóknarmenn hafa á þingum sínum samþ. ályktanir, þar sem þess er krafizt alveg vafningalaust, að herverndarsamningnum svo nefnda við Bandaríkin verði sagt upp og hernum vísað úr landi. Sama er að segja um unga Alþfl.-menn. Nú fyrir skömmu gerðu þeir t.a.m. samþykkt, þar sem þeir ítreka fyrri viljayfirlýsingar sínar um það, að herinn verði látinn fara, og lýsa um leið mjög skorinort yfir óánægju sinni vegna þess, hve seint gangi að koma þessu í framkvæmd. Og af hálfu beggja þessara flokka og raunar Sjálfstfl. líka hefur æ oftar að undanförnu verið rætt um það opinberlega, að nauðsynlegt sé, að Íslendingar endurskoði afstöðu sína til Atlantshafsbandalagsins, væntanlega þá með það fyrir augum að losa um tengsl þeirra við bandalagið. En það eru sem sé einkum hinir yngri menn í þessum flokkum, sem knýja á í þessum efnum. Ef einhverjir þeirra, t.a.m. ungir framsóknarmenn eða ungir Alþfl.-menn, ættu sæti hér á hinu háa Alþingi, þá er ekki að efa, að skelegglega yrði unnið af hálfu flokka þeirra að þeim málum, sem hér um ræðir. Þeir mundu án efa standa einarðir við hlið okkar Alþb.-manna í þessari baráttu og án allra fordóma, því að þeir eru, þessir ungu menn, hamingjunni sé lof, lausir við þá fordóma og aðra kvilla, sem svo mjög hafa þjakað hina eldri stjórnmálamenn í samskiptum milli flokkanna. En því miður, þetta er ekki ungra manna þing. Þetta er þing hinna rosknu, þeirra, sem eru farnir að grána. Og er sá ágalli, því skal ekki neitað, sameiginlegur að því er varðar alla flokkana. En þeir, sem hér eiga sæti, þó að þeir séu teknir að eldast, eru þó fulltrúar jafnt þeirra yngri sem annarra í flokkum sínum, og það verður að teljast lýðræðisleg skylda þeirra að gera opinberlega grein fyrir afstöðu sinni til vilja hinna ungu. Ég beini þessu sérstaklega til hv. þm. Alþfl. og Framsfl., og mikið væri nú ánægjulegt að sjá fleiri slíka hér inni í salnum óg þá ekki hvað sízt flokksformennina. Vilja þessir hv. þm. framfylgja kröfum þeim, sem gerðar hafa verið í flokkum þeirra, um það t.a.m., að hinn bandaríski her verði látinn hverfa af landinu? Ef svo er, þá ætti það ekki að vefjast fyrir þeim að samþykkja a.m.k. úr till. þessari þann hlutann, sem að þessu lýtur. Ég sagði áðan, að ræður þær af hálfu þm. Alþb. og áður Sósíalistaflokksins, sem hafa verið fluttar til rökstuðnings þeim atriðum, sem till. þessi felur í sér, yrðu sennilega frekar taldar í hundruðum heldur en tugum. Ég sé því ekki ástæðu til þess að bæta hér langri ræðu við allt það mál. En ég vil leggja sérstaka áherzlu á tvö til þrjú atriði. Það ofstæki og sú tortryggni milli austurs og vesturs, sem í upphafi skóp jarðveginn fyrir Atlantshafsbandalagið, hefur farið hraðminnkandi á undanförnum árum. Og sturlunin mikla, McCarthy-ismi í vestri, Stalínismi í austri, er nú löngu liðin tíð. Stuðningsmenn Atlantshafsbandalagsins, bæði hér á landi og annars staðar, kölluðu stofnun þess óhjákvæmilega öryggisráðstöfun vegna ástandsins, en við sósíalistar héldum því fram, að hún mundi auka ofstækið, magna sturlunina og tefja fyrir því, að heimurinn læknaðist af þessum ósköpum. Stuðningsmenn Atlantshafsbandalagsins héldu því fram þá og halda því fram margir enn þann dag í dag, að tilgangur þess væri að öllu leyti hinn göfugasti, enda helgaðist hann af margrómuðum friðarvilja Bandaríkjanna. Við hinir þykjumst geta bent á fjölmörg dæmi um haldleysi þeirrar kenningar, þ. á m. hinn sérstæða friðarvilja, sem Bandaríkin hafa sýnt með framferði sínu í Suðaustur-Asíu. Við höldum því einnig fram, að Varsjárbandalagið, sem til varð sem bein afleiðing af stofnun NATO, hafi torveldað alla þróun í frelsisátt fyrir austan járntjald og tryggt Sovétríkjunum aðstöðu til þess að sitja yfir hlut annarra þjóða þar og jafnvel beita þær vopnuðu ofbeldi eins og sýndi síg t.a.m. í hinni svívirðilegu innrás þeirra í Tékkóslóvakíu. Þá innrás þóttust Sovétríkin beinlínis geta réttlætt með því, að Tékkóslóvakía væri bandalagsríki þeirra. Um þetta getum við auðvitað lengi deilt enn, tildrög Atlantshafsbandalagsins og afleiðingar þess fyrir ástandið í heiminum, fyrir þjóðir í austri og vestri, fyrir mannkynið allt. Vandséð er þó, hvaða tilgangi slíkt gæti þjónað. Það eru viðhorf dagsins í dag, sem skipta máli. Í stað ofstækis milli austurs og vesturs hefur komið vaxandi skilningur á nauðsyn aukinna samskipta. Mestu áhrifamenn bæði í austri og vestri leggja æ meiri áherzlu á, að slík vinsamleg samskipti séu hin eina raunhæfa trygging friðarins. Boðskapurinn um vopnavald og það jafnvægi, sem á því eigi að byggjast, á sér æ færri formælendur. Og jafnframt þessu þokast æ meir í átt til lausnar á ýmsum mestu vandamálunum, sérstaklega þeim, sem snerta Evrópu. Þýzkalands-vandamálið, sem í upphafi og löngum síðar var helzta orsök tortryggninnar milli austurs og vesturs, virðist nú t.a.m. óðum nálgast lausn, sem báðir aðilar muni sætta sig við. Jafnframt þessum breytingum breytast einnig viðhorfin til hernaðarbandalaga og þess skefjalausa vígbúnaðar, sem þau hafa haft í för með sér. Það má skjóta því hér inn í, að samkv. nýbirtri skýrslu Svíans Gunnars Myrdals eiga nú risaveldin kjarnorkuvopnabirgðir, sem að sprengimætti samsvara 15 þús. tonnum, - það eru ekki kg, heldur tonn - 15 þús. tonnum af TNT á hvert mannsbarn á jörðinni. En hitt er sem kunnugt er einnig staðreynd, að meira en helmingur, ef ekki 15 þessara mannsbarna, býr við stöðugt hungur og næringarleysi. Ef einhver skyldi telja þetta nauðsynlegt vegna valdajafnvægisins í heiminum, þá má bæta við þeirri staðhæfingu, sem Myrdal byggir á rannsóknum sínum, að hversu mjög sem risaveldin drægju úr vígbúnaði sínum, þá eigi það óralangt í land, að það geti haft í för með sér nokkra minnstu röskun varðandi þetta margumtalaða valdajafnvægi. En víkjum aftur að okkur Íslendingum sérstaklega. Er ekki kominn tími til, að við förum að átta okkur á hinum breyttu aðstæðum? Er ekki kominn tími til, að við förum að endurskoða afstöðu okkar til Atlantshafsbandalagsins, svo sem nú er víða gert í aðildarríkjum þess? Er ekki kominn tími til, að við förum á alþjóðavettvangi að stuðla að þeirri þróun til friðar og samkomulags, sem nú á sér stað, en hristum af okkur það slen, sem fylgt hefur þátttöku okkar í NATO? Og hvað um hersetuna? Ég bið hv. þm. Framsfl. og Alþfl. enn að leggja sérstaklega við eyrun. Margir helztu forustumenn þeirra flokka, sem fylgt hafa þátttöku okkar í NATO, hafa hvað eftir annað lýst yfir, að herinn ætti að fara strax og aðstæður leyfðu, strax og nógu friðvænlega horfði í þessum heimshluta. Því væri ekki úr vegi að spyrja hér að lokum: Hvað segja þessir menn um aðstæðurnar núna? Eru þær friðvænlegar? Og ef ekki, hvers vegna þá? Og hverjar þyrftu þær aðstæður að vera, sem þessir menn teldu nógu friðvænlegar til þess, að við gætum losað okkur við herinn? Herra forseti. Ég legg til, að umr. verði, þegar þar að kemur, frestað og till. vísað til utanrmn.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð, sem ég vil segja af þessu tilefni. Ræða hv. flm., hv. 4. landsk. þm., snerist að verulegu leyti um það að skipta þm. í tvo hópa. Það voru gamlir menn og ungir menn. Hann minnti á, að þeir yngri væru nærri flm. í skoðunum í þessu máli, en hinir gömlu á móti. Og hann minnti sérstaklega á samþykktir ungra manna, ungra framsóknarmanna, ungra jafnaðarmanna, jafnvel fleiri, að þeir hefðu gert góðar samþykktir um það, að það bæri að vísa hernum úr landi. Ég vil ekki sætta mig við þessa skiptingu hjá hv. þm. Ég er nefnilega elzti þm. á þingi og búinn að vera það nokkur ár, og ég get undir eins í dag greitt atkv. með því, að hernum sé vísað úr landi, og þessarar skoðunar hef ég verið alla tíð síðan herinn kom til landsins. Ég mótmæli því algerlega þessari flokkun hjá hv. þm. Um till. að öðru leyti ætla ég ekki að ræða að þessu sinni, enda tel ég mig ekki þurfa þess. Ég býst við, að þm. yfirleitt viti mínar skoðanir í þessu máli. En ég efast mjög um það, að allir ungir menn í flokkunum séu sömu skoðunar og hann og ég, hvað snertir hersetu á Íslandi. Því miður er ég hræddur um, að allmikill hluti ungra manna sé rétt eins og sumir hinna eldri og sætti sig vel við hersetuna, jafnvel áframhaldandi um ófyrirsjáanlegan tíma. Ég stóð upp til þess eins að ítreka þessa skoðun mína og minna hv. þm. á, að hann flokki ekki menn í unga og gamla í þessu máli.



Herra forseti. Mér þykir leitt, að ég skuli hafa valdið réttlátri gremju í hjarta þessa ágæta þm., en þegar hann segir, að ég hafi skipt þm. í tvo flokka, unga og gamla, þá er um að ræða algeran misskilning, því að ég gerði þar engan greinarmun á. Ég komst þannig að orði, að þetta væri þing hinna rosknu, þeirra, sem væru farnir að grána. Mér hefur lengi verið kunnugt um afstöðu þessa hv. þm. í herstöðvamálinu og varðandi aðild okkar að NATO, enda höfum við barizt í því máli hlið við hlið, meira þó utan þings heldur en innan, að vísu. En ég vil enn biðjast afsökunar á því að hafa ekki orðað þessa hluti það skýrt, að hann þyrfti ekki að reiðast. Ég tel ekki, að í ræðu minni hafi neitt það komið fram, sem hafi gefið tilefni til þess. Ég vil reyndar nota þetta tækifæri til þess að þakka þessum hv. þm. fyrir ágæta samvinnu í þessu máli. En ég vek athygli á því, að sá, sem stendur hér upp af hálfu framsóknarmanna, er hinn elzti þeirra. Og ég leyfi mér hér undir lokin að lýsa eftir skoðunum þeirra, sem yngri eru.



Herra forseti. Ég kynni betur við, að fleiri hv. þm. væru viðstaddir, þegar rætt er um stjórnarskrá lýðveldisins, og vil því leggja til, að hæstv. forseti hringi bjöllu sinni, ef vera mætti, að það bæri árangur. Ég veiti því m.a. athygli, að hér er enginn hæstv. ráðh. viðstaddur, en mun þó freista þess að hefja mál mitt. Hinn 22. febr. 1944 gáfu stjórnarskrárnefndir beggja deilda Alþingis út sameiginlegt álit um frv. til I. um stjórnarskrá lýðveldisins Íslands, sem þá lá fyrir Alþ. Í þessu sameiginlega áliti þingnefndanna segir svo m.a.: „Það mun vera almenn skoðun í landinu, að mikil þörf sé gagngerðrar endurskoðunar stjórnarskrárinnar og að sú breyting ein sé ekki fullnægjandi, að lýðveldi verði stofnað í stað konungdæmis.“ Með þessum fyrirvara lögðu þn. til, að afgreitt yrði frv., sem aðeins fól í sér þær breytingar, sem óhjákvæmilegar voru til þess, að þjóðkjörinn forseti yrði þjóðhöfðingi Íslendinga í stað Danakonungs. Síðan var lýðveldið formlega stofnað á Þingvöllum við Öxará 17. júní 1944. En Alþ. tók fyrirvara þn. til greina, lét átta manna mþn. frá 1942 í stjórnarskrármálinu halda áfram störfum og ákvað árið eftir, að skipa skyldi 12 manna endurskoðunarnefnd átta manna nefndinni til ráðuneytis. Þarna voru þá samkv. ákvörðun Alþingis 20 menn að verki við það að semja það, sem almennt var nefnt í þann tíð lýðveldisstjórnarskráin, og réðu þeir til utanfarar prófessor í lögfræði, nú þjóðkunnan mann, sem fór víða um lönd til að safna stjórnarskrám ríkja og draga saman fróðleik um stjórnarskrár. En frá þessari 20 manna samvinnumilliþinganefnd komu aldrei neinar till., svo að ég viti, og eftir tvö ár felldi Alþ. niður umboð hennar, árið 1947. En á því sama ári fól Alþ. ríkisstj. að skipa nýja nefnd sjö manna til þess að endurskoða stjórnarskrána. Fyrir því eru prentaðar heimildir, að 6–7 árum eftir að nefndin var skipuð, komu fram till. í nefndinni, en þær voru ekki afgreiddar, og nál. kom aldrei fram. Það var sameiginlegt öllum þessum stjórnarskrárnefndum, að nm. voru skipaðir eftir tilnefningu þingflokka. Sú „almenna skoðun í landinu“, svo að notað sé orðalag þingnefndarinnar 1944, að mikil þörf væri á gagngerðri endurskoðun stjórnarskrárinnar, kom víða fram í þann tíð. Fjórðungsþing Norðlendinga og Austfirðinga létu lýðveldisstjórnarskrármálið mjög til sín taka á fyrsta áratug lýðveldisins og gerðu till. til stjórnarskrárbreytinga, sem birtar voru og mikla athygli vöktu. Sunnanlands var stofnað stjórnarskrárfélag áhugamanna. Í blöð og tímarit var mikið um þetta mál ritað, og víða var um það rætt. Árið 1959 var á Alþ. gerð mjög umdeild skyndibreyting á 31. gr. stjórnarskrárinnar og árið 1968 lítt eða ekki umdeild breyting á 33. gr. En nú 26 árum eftir stofnun lýðveldisins hefur endurskoðun stjórnarskrárinnar enn ekki farið fram eða er a.m.k. ólokið og hin fyrirheitna lýðveldisstjórnarskrá enn þá ófengin. Hafi það, eins og þskj. votta, verið almenn skoðun við stofnun lýðveldisins fyrir rúmum aldarfjórðungi, að nauðsynlegt væri að endurskoða stjórnarskrána í heild, þá er það áreiðanlega ekki síður nauðsynlegt nú, svo að ekki sé meira sagt, enda er það svo, að breytingar á stjórnarskránni hafa verið mikið ræddar á ýmsum vettvangi nú undanfarin ár, m.a. nú á þessu hausti á félagsfundi lögfræðinga í Reykjavík og kannske víðar. Hér á hinu háa Alþingi var endurskoðunarmálið tekið upp að nýju veturinn 1966–1967. Karl Kristjánsson þáv. alþm. flutti þá till. til þál. um það mál. Þessa till. Karls Kristjánssonar flutti ég svo á næsta þingi á eftir að mestu óbreytta. Á Alþ. 1968, þ.e. í fyrravetur, flutti ég á ný till. um endurskoðun stjórnarskrárinnar. Sú till. var með sama sniði og hinar fyrri till., en fjallaði þó um ýmis ný efnisatriði, að þau skyldi taka til sérstakrar athugunar við endurskoðunina, en flest þeirra voru valin með hliðsjón af ýmsu, sem aðrir hafa lagt til mála innan þings og utan. Þessari till. var vísað til hv. allshn. Sþ. og nokkuð rædd þar. Ég átti þá, eins og ég á nú, sæti í þeirri hv. nefnd. En þegar ég komst að raun um það hjá meðnm. mínum, að ekki mundi vera nægur áhugi í þingflokkum fyrir framgangi málsins, ákvað ég að óska ekki eftir afgreiðslu þess í nefndinni í það sinn, taldi réttara að bíða átekta, ef takast mætti að vinna málinu meira fylgi síðar. Það er því óátalið af minni hálfu, að nál. kom ekki fram á því þingi. Nú þegar ég flyt till. enn á ný á þskj. 41, hef ég gert á henni lítils háttar breytingar frá till. í fyrra. Í stað þess að áður var lagt til, að fjórir nm. væru tilnefndir af þingflokkum, sem voru fjórir, þegar till. var flutt, er nú lagt til, að Alþ. tilnefni þessa fjóra nm. Ég er tregur til að leggja til að fjölga nm., en er þó vel viðmælandi um það, ef óskað er. Þá hef ég aukið því við till. frá því í fyrra, að þeim, sem þess kynnu að óska, verði gefinn kostur á að koma á framfæri við endurskoðunarnefndina skriflegum og skriflega rökstuddum brtt. við stjórnarskrána og eiga þannig frumkvæði. Þetta mun vera óvenjulegt ákvæði í þingmáli, en ég tel það eðlilegt í þessu máli. Það kom fram á sínum tíma hjá Karli Kristjánssyni og hefur einnig komið fram í fundarsamþykktum undanfarin ár, að tilhlýðilegt sé, að ný lýðveldisstjórnarskrá taki gildi árið 1974 á aldarafmæli íslenzkrar stjórnarskrár og ellefu alda afmæli Íslandsbyggðar. Og í till., eins og hún liggur nú fyrir, segir, að stefnt skuli að því, að svo megi verða. Ég vil taka það fram nú, eins og á síðasta þingi, að ég stend einn að þessari till., eins og hún liggur fyrir í heild, og finni menn á henni agnúa, er við mig einan að sakast, því að ég hef ekki farið fram á, að henni verði veitt flokksfylgi, hún er ekki flokksmál, till. í heild. Um efni till. ræddi ég nokkuð ítarlega á síðasta þingi og tel ekki ástæðu til að endurtaka nema að nokkru leyti það, sem þá var sagt. Það virðist ekki hafa gefið góða raun að fela þingflokkum einum eða fulltrúum þeirra að endurskoða stjórnarskrána. Þess vegna er nú lagt til, að endurskoðunarnefndin verði þannig skipuð, að líklegt sé, að þar ráði fleira tillögum manna en flokkssjónarmið ein og að af níu nm. verði fjórir frá Alþ., en fimm frá Hæstarétti og lögfræðideild Háskólans. Ætla má, að slíkri nefnd tækist að ljúka verkinu, hvort sem hún yrði að lokum sammála eða ekki. Jafnvel þó að nefndin kynni að klofna, má vænta þess, að till. og rök nefndarhlutanna yrðu mikilsverður umræðugrundvöllur. Að sjálfsögðu hefði nefndin samkv. till. óbundnar hendur um tillögugerð, en lagt yrði fyrir nefndina, ef till. verður samþ., að taka til gaumgæfilegrar athugunar allmörg nánar tilgreind málsatriði. Um þessi málsatriði, sem eru 20 talsins, ætla ég að fara fáeinum orðum. Ísland er lýðveldi, og hér á að vera lýðræði eða það, sem á erlendum málum nefnist „demokrati“. Í 2. gr. stjórnarskrárinnar er rætt um þrjár greinar stjórnvalds, löggjafarvald, framkvæmdavald og dómsvald. Þjóðin kýs sér fulltrúa, nú 60 talsins, til þess að semja lög. Hún kýs sér forseta til þess að fara með framkvæmdavald, og kem ég að því síðar. Handhafar dómsvalds eru valdir með öðrum hætti og tekið fram, að þeir dæmi eftir lögum, en séu óháðir framkvæmdavaldi. Forsetinn er kjörinn af þjóðinni, eins og Alþ., en hann fer ekki nema að mjög litlu leyti með framkvæmdavaldið. Alþ. eða meiri hl. þess ræður framkvæmdastjórn ríkisins. Þessi framkvæmdastjórn hefur svo í reynd mjög mikil áhrif á löggjafarstarfið. Rökréttara væri og að líkindum affarasælla, að forsetinn færi raunverulega með framkvæmdavald samkv. þeim lögum, sem Alþ. setur, og stjórnarskránni. Að þessu efni lúta 1. og 3. tölul. till., að um það skuli fjallað í nefndinni. Ég kem þá að því næst, sem mest mun vera rætt í þessu stjórnarskrármáli, en það er kjördæmaskipunin og kosning Alþ., en um þetta fjallar 7. tölul. till. Stjórnmálaflokkar eiga rétt á sér eins og önnur félög, en það orkar tvímælis, svo að ekki sé meira sagt, að gera stjórnmálaflokkum eins hátt undir höfði og nú er gert og mun verða gert í vaxandi mæli, ef ekki er í taumana tekið, og stuðla beinlínis að því, að þjóðin skiptist í sem flesta flokka. En þá getur þess orðið skammt að bíða, að flokkurinn verði aðeins einn, eins og dæmi sýna. Stjórnarskráin á ekki að vernda flokkaríki hér á landi. Það er um flokkana eins og stéttasamtökin. Hvort tveggja er eðlilegt og getur verið nauðsynlegt, en bæði stjórnmálaflokkar og stéttasamtök geta orðið þjóðfélaginu ofjarl eða ofurefli, ef illa tekst til, eins og ættasamtökin á 13. öld. Mín skoðun er sú, og hún má gjarnan koma fram þegar á þessu stigi, að sérhver kjósandi eigi að hafa rétt til að kjósa þann karl eða konu til setu á Alþ., sem hann treystir bezt af þeim, sem völ er á, án þess að kjósa um leið heilan hóp manna eða spila í happdrætti eins og nú er gert í sambandi við uppbótarsæti. Þess vegna ættu kjördæmin að vera eins mörg og þingsætin á Alþ., og þá er líka hægara fyrir flokka að koma við skoðanakönnunum eða prófkosningum. Einmenningskjördæmi munu stuðla að traustari, staðbundnari þekkingu þm., og hin staðbundna þekking einstaklinganna er undirstaða þess, að þingið þekki þjóðarhag. Ég veit, að skipting landsins í einmenningskjördæmi er vandaverk, en ef ég ætti á þessu stigi málsins að gera till. um þá skiptingu, mundi ég að líkindum benda á þá leið, að núverandi kjördæmum væri skipt í jafnmörg einmenningskjördæmi og þm. þeirra eru nú, þó þannig, að uppbótarsætunum 11 yrði skipt milli þriggja fjölmennustu kjördæmanna og svo aðallega tveggja hinna fjölmennustu, ef þm. eru 60. Það er af mörgum talið sanngjarnt og er það, að strjálbýlið hafi hlutfallslega fleiri þm. en höfuðborgarsvæðið eða stærstu kaupstaðirnir. Ég veit, að ýmsir láta sér detta í hug einhvers konar bræðing í þessu máli, eitthvert innflutt „patent“ frá Norðurlöndum eða kannske Þýzkalandi, og má vera, að sú verði niðurstaðan. En núv. þingflokkar ættu ekki að láta misjafnlega traustar áætlanir um flokkstjón eða flokkshagnað ráða gerðum sínum í þessu máli. Þeir ættu að gera sér grein fyrir, að núv. fyrirkomulag getur orðið þeim dýrkeypt og er kannske að verða það sumum. En þjóðin ætti að hugleiða, að róttæk breyting í rétta átt á þessu sviði er líkleg til að ýta fram á stjórnmálasviðið ýmsum mikilhæfum mönnum, sem ekki kæmu við sögu að öðrum kosti fyrst um sinn. Í 8. tölul. till. er fjallað um skyldur og réttindi þingflokka. Slík ákvæði hafa áður verið sett um sum félög, sem mikið láta að sér kveða. Í gildandi stjórnarskrá eru þingflokkum veitt mikilsverð réttindi, og eðlilegt er, að réttindi og skyldur fylgist að. Að öðru leyti ætla ég ekki að endurtaka það, sem ég hef áður sagt um þetta atriði. Í 5. tölul. er fjallað um þjóðaratkv. Það er trúlegt, að beita mætti þjóðaratkvgr. meira en nú er gert og veita henni meira gildi. En auðvitað má ekki skapa skilyrði til þess að setja af stað svo margar þjóðaratkvgr., að þær geri löggjafarþingið óvirkt. Í 9. tölul. er fjallað um skiptingu landsins í ný stór umdæmi eða landshluta með sjálfsstjórn í sérmálum í líkingu við fjórðungana fornu eða ömtin á 19. öld. Hinir orðhögu menn, sem stóðu fyrir tillögugerð Norðlendinga og Austfirðinga um þetta efni fyrir 20 árum, vildu nefna þessi landshlutaumdæmi fylki, sem er fornt orð og gott. Það var líka skoðun forustumanna málsins, og undir hana vil ég taka, að þetta fyrirkomulag, skipting landsins í fylki eða landshluta, mundi verða áhrifameira en önnur úrræði til að efla skapandi mátt innan landshlutanna og jafnræði milli þeirra sem og heppilega þróun landsbyggðar og að stjórnarmiðstöðvar, sem þar kæmu upp, mundu laða til sín menntaða hæfileikamenn, sem ella hverfa til höfuðborgarsvæðisins úr átthögum sínum, af því að þá vantar þar verkefni, en sú blóðtaka er mikil fyrir hlutaðeigandi landshluta. Í þessu sambandi leyfi ég mér að minna á 19. tölul. till., þar sem fjallað er um hugsanlega stjórnarskráryfirlýsingu um skyldur þjóðarinnar við landið og um nauðsyn landsbyggðar og verndun á eignarrétti Íslendinga á náttúruauðæfum og föstum verðmætum. Yrði þar m.a. um það að ræða, sem er kallað náttúruvernd. Um önnur athugunarefni, sem nefnd eru í till., skal ég vera fáorður, en vísa til grg., sem prentuð er með frv., og framsöguræðu, sem ég flutti um þetta mál á síðasta þingi. Lagt er til, að fjallað verði um samninga við aðrar þjóðir, um kjörgengi, um brbl., um kaup og sölu ríkiseigna, um óeðlilega verðhækkun lands, um skiptingu Alþ. í deildir, um þingsetningartíma, um rétt og skyldu til vinnu, um jöfnun aðstöðu til almennrar menntunar, um varnarskyldu, um hækkun ríkisútgjalda, um mannréttindi og um stjórnlagaþingið. Um sum þessara atriða er ég sjálfur í vafa um, hvað ég mundi þar vilja leggja til mála, eins og sakir standa nú, en öll eru þau þannig vaxin eða þannig tilkomin, að um þau ber að fjalla við endurskoðun. Hin gífurlega verðhækkun lands og lóða og fasteigna sums staðar í landinu virðist í þann veginn að verða þjóðarmein hér eins og víðar. Mikið er um það rætt, að sum trúnaðarstörf utan þings séu ekki vel samrýmanleg þingmennsku eða stjórnmálaþátttöku, og rétt er að gefa því gaum a.m.k., hvort setja eigi búsetuskilyrði fyrir kjörgengi í einstökum kjördæmum. Rökin fyrir því, að sérstaklega kjörið stjórnlagaþing fjalli um stjórnarskrána, eru þau, eins og kunnugt er, að til slíks þings mundu menn valdir með tilliti til stjórnarskrármálsins eins og kæmi þá betur fram en verið hefur þjóðarvilji í því máli. Fyrir einstaklingana í landinu hvern og einn er það oft erfitt, en þó jafnframt mikilsvert að læra að stjórna sjálfum sér. Miklu vandasamari er þó sjálfstjórn þjóðar, þar sem árekstrarefnin eru mörg milli einstaklinga og þjóðfélagsafla og hin frumstæða og þó mannlega baráttugleði nær oftar en hollt er fyrir samfélagið tökum á hugum manna. Ef hin fámenna og lítilsmegandi íslenzka þjóð gæti lært þá list að stjórna sér sjálf betur en aðrar þjóðir, yrði sannarlega eftir því tekið, og þá yrðu Íslendingar ekki lengur áhrifalítil þjóð, heldur stórveldi á sinn hátt, og væri þá vel, ef endurskoðun stjórnarskrárinnar yrði áfangi á leiðinni að því marki, en fleira mun þó þurfa til að koma. Ég mun nú senn ljúka þessari framsögu, en ég hef orðið þess var hjá ýmsum, að þegar þeir ræða um endurskoðun eða breytingu á stjórnarskránni, þá eiga þeir fyrst og fremst við kjördæmaskipunina eða jafnvel hana eina. Ég lít öðruvísi á það mál. Kjördæmaskipunin er vissulega eitt af meginatriðum stjórnarskrárinnar, en að mínum dómi er það ekki æskilegt að afgreiða hana eina út af fyrir sig, jafnvel þó að það kynni að reynast óhjákvæmilegt. Kjördæmaskipunina á að athuga í samhengi við ýmislegt annað í stjórnarskránni, t.d. aðgreiningu valdsins og stöðu landshlutanna innan ríkisheildarinnar. Þessi till. mín á þskj. 41 fjallar ekki um kjördæmamálið sérstaklega, heldur um endurskoðun stjórnarskrárinnar í heild, þá endurskoðun, sem þjóðin óskaði eftir og heitið var af ráðamönnum við stofnun lýðveldisins. Sú endurskoðun á ekki að verða vettvangur fyrir reikningslist eða valdaspil klókra manna, heldur þarf hún að mótast af stjórnvizku og umhyggju fyrir sjálfstæði Íslands á komandi tímum. Ég mun ekki fara fleiri orðum um þetta mál að svo stöddu, en legg til, herra forseti, að till. verði að þessari umr. lokinni vísað til síðari umr. og allshn.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að bera fram svo hljóðandi fsp.: „Hvaða skipakost er fyrirhugað að hafa á næsta ári til haf- og fiskirannsókna, fiskileitar og veiðitilrauna?“ Ég álít, að við stöndum að vissu leyti á tímamótum í sambandi við þessi mál, haf- og fiskirannsóknir, og hef leyft mér að flytja sérstaka þáltill. um, að fram fari sérfræðileg úttekt á því, hvernig við erum á vegi stödd í þeim efnum, og fer því ekki almennt út í málið í sambandi við þessa fsp., en ég vil vona, að þeirri till. verði vel tekið, þegar þar að kemur. En vegna þess að mér var ljóst, að það mundi dragast nokkuð, að hún gæti komið hér til umr., þá brá ég á það ráð að leggja fram þessa fsp. til hæstv. sjútvrh. strax í byrjun Alþ. til þess að vekja athygli á þessu máli nú þegar og fá ofurlitlar byrjunarumræður um það á þessu stigi. Ég fer ekkert dult með, að ástæðan til þess, að ég flýtti þessum þætti málsins, var sú, að ég óttaðist, að það kynni að standa til að hætta að gera út fiski- og hafrannsóknarskipið Hafþór, sem ríkið á og hefur verið haft í þeirri starfrækslu. Og ástæðan fyrir þeim ótta voru m.a. ummæli, sem ég hafði heyrt falla um þau efni og sem raunar einnig komu fram í grg. við fjárlagafrv., þegar það svo birtist. Ég vil benda á, að það er ákaflega rík nauðsyn á því að halda Hafþóri úti af fullum krafti, þó að Bjarni Sæmundsson bætist við, og má færa fyrir því mörg mjög veigamikil rök, sem ekki er hægt að koma að í sambandi við þetta mál núna, vegna þess að ræðutíminn er svo stuttur. En allir þeir, sem eitthvað þekkja til í þessum efnum, vita það, að rannsóknarefnin eru óþrjótandi, sem ekki hefur verið hægt að sinna, og það hefur heldur ekki verið hægt að veita fiskveiðiflotanum þá þjónustu, sem hann endilega þarf að fá, og má í því sambandi minna á, að líklega er íslenzki síldveiðiflotinn í Norðursjónum eini síldveiðiflotinn, sem ekki hefur stuðzt að neinu leyti við leitarskip, og þannig mætti raunar halda áfram að telja lengi. Nýtízku fiskveiðar verður að reka með allt öðrum hætti en áður tíðkaðist, og í vaxandi mæli verður að veita fiskveiðiflotanum sérstaka þjónustu á þar til ætluðum skipum. Auk þess má benda á, að í sambandi við þá nýju sókn, sem verður að gera í landgrunnsmálinu, koma til greina ótal ný rannsóknarverkefni. Það er þess vegna augljóst mál, að þótt Bjarni Sæmundsson bætist við, þá megum við ekki með nokkru lifandi móti missa Hafþór úr þeim flota, sem þessa starfrækslu hefur með höndum. Ég mun ekki fara lengra út í þessi efni, en ég vil vona, að hæstv. sjútvrh. gefi okkur upplýsingar um fyrirætlanir sínar í þessum efnum á næsta ári og það komi a.m.k. fram í svari hæstv. ráðh., að það sé ekki neitt ákveðið um það enn sem komið er, að Hafþór verði tekinn úr þessari þjónustu og það sé opið til samninga og skoðunar, að hann verði áfram til að sinna þessum verkefnum. Sannast að segja finnst mér, að ef menn telja einhvern vafa leika á því, hvort það sé brýn nauðsyn að halda áfram að gera Hafþór út, þá ættu menn að geta sætzt á að láta fara fram á því skyndiskoðun, þar sem annars vegar væru menn frá Hafrannsóknastofnuninni og hæstv. ráðh. og hins vegar frá samtökum útvegsmanna og sjómanna - sem sé láta fara fram skyndiskoðun á því, hvernig við stöndum í þessum efnum, áður en gengið verður frá fjárlögum. Slík skyndikönnun yrði þá miðuð við, hvað rétt væri að gera á næsta ári, og gæti ekki að neinu leyti rekið sig á þá till., sem ég hef flutt, um að láta fara fram sérfræðilega úttekt á því, hvernig við stöndum, og gera 5 ára áætlun um fiski- og hafrannsóknir. Ég álít, að hér sé um svo veigamikil verkefni að ræða, að við ættum að gera um þessi efni áætlanir hliðstæðar þeim, sem hafa verið gerðar um rannsóknir á orkulindum landsins.



Herra forseti. Ég vil aðeins í upphafi staðfesta það, að það er rétt, að sjútvrn., og ég hygg fjmrn. einnig, hafa borizt áskoranir um það að halda Hafþóri úti áfram. Að öðru leyti vil ég svara fsp. á þann veg, sem Hafrannsóknastofnunin sjálf hefur lagt mér í hendur. Hennar svör eru á þessa leið: „Á undanförnum árum hefur Hafrannsóknastofnunin haft til umráða v/s Hafþór og r/s Árna Friðriksson. Hið nýja rannsóknarskip, Bjarni Sæmundsson, verður afhent síðast í nóv., og má reikna með, að það verði komið í fulla notkun um áramótin. Ríkisstj. hefur nú ákveðið að selja m.s. Hafþór, en óákveðið hvenær, en þess í stað eru veittar á fjárlögum næsta árs 8 mill. kr. til leiguskipa. Hafrannsóknastofnunin hefur lagt mikla áherzlu á, að í stað Hafþórs fái hún hentugt skip innan við 100 rúmlestir til rannsókna á grunnmiðum. Er talin mikil þörf fyrir slíkt skip t.d. til rækjuleitar svo og til leitar á nýjum hörpudiskamiðum og rannsóknar á öðrum skelfiski. Haldið mun áfram skipulögðum rannsóknum á útbreiðslu og magni þorsks og uppeldissvæðum, og ef þörf krefur, mun skipið einnig taka þátt í slíkum rannsóknum á magni og útbreiðslu fiskungviðis, sem getið er hér að framan. Einnig eru fyrirhugaðar rannsóknir á þorski við Austur-Grænland og á samhengi hans við þorskinn við Ísland.“ Ég vil svo taka fram að lokum, að enn þá hefur aldrei verið synjað um fé til leitar og rannsókna samkv. till. Hafrannsóknastofnunarinnar.



Herra forseti. Því miður get ég ekki sagt, að þetta hafi verið neitt svar við fsp., því að ég spurði ekki um það, hvað Hafrannsóknastofnunin vildi leggja til, eftir að búið var að tilkynna henni, að það ætti að selja Hafþór, heldur var ég að spyrja um, hvaða skipaflota hæstv. ráðh. ætlaði að hafa við þessi verkefni næsta ár. En það kom ekki fram hjá hæstv. ráðh., nema það beri að skilja það svo, sem stóð í bréfi Hafrannsóknastofnunarinnar, að það sé ófrávíkjanlega ætlunin að selja Hafþór. En sé svo, þá vil ég fara fram á það við hæstv. ráðh., að sú ákvörðun verði endurskoðuð, og raunar tel ég nú, að það sé ekki heimilt að selja Hafþór nema með samþykki Alþ. Það væri um mjög alvarlega ráðstöfun að ræða, ef hverfa ætti að því ráði að selja Hafþór og leigja í staðinn smáskip til þessarar starfrækslu, af þeirri einföldu ástæðu, að slík skip geta ekki komið að nema hálfu gagni móts við Hafþór. Hafþór er orðinn það vel útbúinn í þessu tilliti, að engir smábátar geta jafnazt á við hann í afköstum í því, sem gera þarf. Auk þess er á honum þrautþjálfuð áhöfn, og það hefur ákaflega mikið að segja, hvort ráð er á slíkri áhöfn til þess að framkvæma þessi verkefni eða hvort það koma að þessu óvanir menn þá og þá. Það er raunar ekki hálft gagn að því að hafa skip og bát á hlaupum samanborið við það að eiga hentugt skip og nota það að staðaldri. Mér er kunnugt um, að samtök sjómanna leggja í það mikla vinnu að leggja fram rök í þessu máli við hæstv. ríkisstj. um þessar mundir, og ég vil greina frá því, að mér hefur borizt í hendur áskorun og grg., sem send hefur verið frá Skipstjóra- og stýrimannafélaginu Öldunni, en fleiri áskoranir munu hafa borizt hæstv. ráðh., þar sem sýnt er fram á það með alveg óyggjandi rökum, að það er yfirfljótanlegt verkefni fyrir hendi fyrir Árna Friðriksson, Bjarna Sæmundsson og Hafþór og að það væri hið mesta óráð að selja Hafþór. Enn fremur er þeirri skoðun haldið fram, - og þessir menn vita vel, hvað þeir segja, - að smá lausaskip, sem tekin væru í staðinn fyrir Hafþór, mundu tvímælalaust reynast dýrari í rekstri heldur en hann og að þessu enginn sparnaður, en koma að miklu minna gagni. Ég vil benda á það í þessu sambandi, að í fjárlagafrv. mun vera gert ráð fyrir upp undir það jafnhárri fjárhæð til þess að leigja slík aukaskip og útgerð Hafþórs mundi kosta. En engum manni, sem þekkir til, mundi detta í hug, að hægt væri að ná sama árangri með því að fara þannig að. Ég skal ekki fara lengra út í þetta mál, en mér er vel kunnugt um, að Hafrannsóknastofnunin hefur viljað fá - og ég vil, að menn taki eftir því, - að Hafrannsóknastofnunin hefur viljað fá að halda Hafþóri, hún vill fá að halda honum og telur, að miklu hagkvæmara væri að hafa Hafþór áfram en að taka leigubáta og leiguskip. Enn fremur er mér það vel kunnugt, að bæði Hafrannsóknastofnunin og samtök útvegsmanna og sjómanna hafa sýnt fram á, að verkefnin eru óþrjótandi, þau, sem aðkallandi eru. Að aldrei hafi verið neitað um að framkvæma neinar rannsóknir, sem menn hafa farið fram á, og það hafi ætíð verið hægt að sinna eftirspurninni eftir þeim, ég ætla hv. þm. að dæma sjálfum um það, hvað muni vera hæft í því, ef ég hef skilið rétt það, sem kom fram í því skjali, sem áðan var lesið. Við vitum mjög vel, alþm., að það vantar stórkostlega á, að hægt hafi verið að sinna þeim óskum, sem hafa komið fram um rannsóknir og þjónustu við fiskiskipaflotann. En ég fer ekki lengra út í það hér, hef kannske líka misskilið það, sem lesið var áðan. En ég legg áherzlu á, að hér er um svo þýðingarmikið málefni að ræða, að ég fer fram á við hæstv. ráðh., að hann láti fara fram alveg hleypidómalausa athugun í samráði við samtök útvegsmanna og sjómanna, áður en fjárlög verða afgreidd, um það, hvað heppilegast sé að gera í þessu. Það væri alveg hræðilegt tjón, ef nú yrði gripið til þess ráðs að selja Hafþór, einmitt þegar við þurfum að stórauka þessar rannsóknir og eigum slíkt afbragðsskip með óvenjulega góðum útbúnaði og þrautþjálfaðri áhöfn.



Herra forseti. Mér þykir rétt að segja örfá orð um þetta mál, af því að sérstaklega var vitnað í fjárlagatillögur af hálfu hv. fyrirspyrjanda, en áður en ég geri það, þá vil ég aðeins leiðrétta það, sem hann áðan sagði. Það er misskilningur á orðum hæstv. sjútvrh., að það hefði e.t.v. verið fullnægt öllum óskum, sem fram hefðu komið um fiskileit. Það, sem ráðh. átti við og tók fram í sínu svari, voru óskir frá Hafrannsóknastofnuninni í því efni, en hún hefur yfirstjórn þeirra mála. Það koma auðvitað hér fram ótal till. á Alþ. um alls kyns tegundir af fiskileit, sem að sjálfsögðu er eðlilegt, að Hafrannsóknastofnunin meti hverju sinni, því að það er ekki þar með sagt, þó að óskir komi fram um þetta efni, að þær séu allar raunsæjar. Ég vil ekki mælast undan ábyrgð á því að hafa gert till. um það í fjárlagafrv., að Hafþór yrði seldur, og það var raunar gert ráð fyrir því í fjárlagafrv. í fyrra, að svo yrði, þegar Bjarni Sæmundsson kæmi til sögunnar. Með tilkomu Bjarna Sæmundssonar og Arna Friðrikssonar, sem að sjálfsögðu þarf nú ekki eingöngu að sinna síldveiðum og getur þar af leiðandi sinnt mörgum öðrum viðfangsefnum, þá hefur að sjálfsögðu orðið gerbylting í íslenzkum haf- og fiskirannsóknum, þannig að aðstaða öll í því efni er margfalt betri en hún hefur verið nokkru sinni áður, þannig að vissulega hefur verið gert hér stórmikið átak. Hafþór var aldrei hugsaður nema sem bráðabirgðalausn, og varðandi það atriði, að ekki sé heimilt að selja Hafþór, þá lít ég ekki svo á, að það þurfi sérstaka heimild til þess, vegna þess að eignarréttur ríkisins á því skipi er þannig til kominn, að ríkisábyrgðasjóður á þetta skip og hlaut hann á nauðungaruppboði og það hefur aldrei verið skilið svo og aldrei framkvæmt svo, að leitað hafi verið sérheimilda Alþ. til sölu á ríkiseignum, sem þannig eru tilkomnar. Það má kannske deila um það, hvort það sé rétt eða ekki rétt, en þessari venju hefur alltaf verið fylgt um slíkar eignir, að þær hafa verið seldar, án þess að til þess hafi verið leitað sérstakrar heimildar. Það var ætlunin, að Hafþór sinnti þessu verkefni, þar til hið fullkomna hafrannsóknaskip kæmi. Það er nákvæmlega sama sagan, sem hér er um að ræða, eins og í sambandi við landhelgisgæzluna, að það voru ýmis minni skip, sem önnuðust þá starfsemi, áður en hin stærri skip komu, áður en nýja landhelgisskipið t.d. kom, landhelgisgæzluskipið, það nýjasta, en það voru tekin úr notkun minni skip. Vissulega er þetta alltaf matsatriði. Það má segja, að Landhelgisgæzlan hefði e.t.v. þurft á fleiri skipum að halda, og það má jafnframt segja, að það séu, eins og hv. fyrirspyrjandi sagði, ótæmandi verkefni til rannsóknarstarfa í sambandi við fiskirannsóknir. Það skal ég ekkert draga í efa. En hér þarf aðeins að meta það, hvað hægt er að gera í þessu efni miðað við þó þau miklu átök, sem gerð hafa verið. En ég vil láta það koma skýrt fram, að þó að gerð sé till. um að selja Hafþór, þá er sjálfsagt, að það mál sé rannsakað. Það er rétt, sem fyrirspyrjandi sagði, að það er gert ráð fyrir því, ef brýna nauðsyn ber til og núverandi rannsóknarskip komast ekki yfir verkefnin, að þá verði leigð sérstök skip til tímabundinna verkefna, sem iðulega hefur verið gert í sambandi við ýmiss konar fiskileit. Ég tel ekkert á móti því, að það verði rannsakað, áður en fjárlög eru afgreidd, hvort muni hagkvæmara að háfa Hafþór áfram að fullu í þessum rannsóknum, eða þá að opna þessa möguleika og rætt verði við fræðimenn í þeim efnum. En hitt legg ég áherzlu á, að það hljótum við alltaf að verða að meta hverju sinni miðað við okkar fjárhagslegu getu, hvað við getum leyft okkur á þessu sviði jafnt og öðrum. Ég játa, að hér er um eitt hið brýnasta verkefni að ræða, og verður því að reyna að sinna því, en spurningin er aðeins þessi: Hvernig getum við hagkvæmast komizt út úr þeim viðfangsefnum, en ekki það, hvort menn telja, að það sé æskilegt. Ég geri ráð fyrir, að menn teldu kannske æskilegt að hafa 4–5 skip, skal ekkert um það segja. Það er vafalaust hægt að finna verkefni fyrir þau, en hvort menn geta gert slík stökk í þessum efnum eða ekki, það er ég nokkuð efins um. Að lokum aðeins þetta. Ég tel sjálfsagt, að þetta sjónarmið verði skoðað, enda er í rauninni gert ráð fyrir því í fjárlagatill., þar sem er viss fjárupphæð til bráðabirgða eða til tímabundinna leiguskipa. Ég tel sjálfsagt, að það verði rannsakað til hlítar, hvort verði hagkvæmara, og þá í sambandi við okkar fræðimenn í þessum efnum, hvort það verði hagkvæmara að fara þessa leið eða þá, að Hafþór verði í gangi áfram og það verði metið undir meðferð fjárlagafrv. í hv. fjvn.



Herra forseti. Á síðasta þingi flutti ég till. til þál. um símagjöld á Brúarlands- og Suðurnesjasvæði, þar sem lagt var til, að bætt yrði úr því misrétti, sem ég tel, að fólk á þessum slóðum búi við í sambandi við símagjöld. Ég tel ekki ástæðu til að endurtaka nú í fsp.-tíma, í hverju þetta misrétti er fólgið, en í umr. um þáltill. kom fram, sem ég reyndar áður vissi, að við tilkomu sjálfvirka símans kynnu víðar að hafa, komið upp mál svipaðs eðlis. Hæstv. samgrh. lýsti því yfir við umr., að vænta mætti samræmingar á gjaldskrám og gjaldsvæðum Landssímans á grundvelli heildarendurskoðunar þessara mála, en taldi sig þá ekki geta um það sagt, hvenær niðurstöðu væri að vænta. Ég tel, að fyrir það fólk, sem hér er um að ræða, sé mjög brýnt að fá leiðréttingu mála sinna og hún eigi að fást sem fyrst. Því hef ég lagt fram fsp. til hæstv. samgrh. um þetta mál. Fsp. þarfnast ekki frekari skýringar. Hún er borin fram til þess að kanna, hvers fólk á þessum svæðum, sem ég hef hér sérstaklega tilgreint, megi vænta um leiðréttingu mála sinna, en fsp. hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta, og er á þskj. 20: „Hvað líður endurskoðun og samræmingu á gjaldskrá og gjaldsvæðum Landssímans, t.d. að því er varðar Suðurnes sem sérstakt gjaldsvæði og gjaldskrá fyrir símtöl milli Reykjavíkur og Brúarlandssvæðisins?“



Herra forseti. Á síðasta þingi svaraði ég fsp. um þetta efni. Það, sem hefur gerzt síðan, er, að það hefur verið unnið dálítið í þessu og að það liggur dálítið ljósar fyrir með kostnað og fleira en þá. Það er ljóst, að ef breyta ætti símaafgreiðslunni milli Brúarlands og Reykjavíkur í afgreiðslu með innanbæjartaxta, þá er áætlað, að álagið vaxi svo, að skipta þurfi um vélbúnað, fjölga rásum til Reykjavíkur og auka búnað þar, enn fremur að byggja viðbótarvélahús að Brúarlandi, og það mundi kosta um eða yfir 52 millj. kr. Þetta þyrfti að gerast í endurbótum á kerfinu milli Reykjavíkur og Mosfellssveitar, Brúarlandsstöðvarinnar, ef það ættu að vera sams konar taxtar þar á milli og innanbæjar. Ef á hliðstæðan hátt ætti að innleiða innanbæjartaxta á Keflavíkursvæðinu, þyrfti að skipta um sjálfvirkan búnað í Sandgerði, Grindavík, Vogum og Höfnum og auka og breyta vélakosti Keflavíkurstöðvarinnar, fjölga símarásum milli staðanna og sameina Gerðastöðina og stöðina í Sandgerði. Áætlaður kostnaður við þessa breytingu er 128 millj. kr., en tekjur símans yrðu auðvitað eitthvað minni eftir breytinguna. Heildarkostnaðurinn fyrir bæði svæðin yrði þá 180 millj. kr. Enn fremur má í þessu sambandi benda á, að líkt er ástatt á ýmsum öðrum svæðum í landinu, sem mundu fara fram á hliðstæðar breytingar. Í stað þess að gera þessar breytingar fljótt, sem ekki er framkvæmanlegt kostnaðarins vegna, og eftir er að athuga, hvernig þetta gæti nú tekizt, þótt peningar væru fyrir hendi, þá hefur verið komið á móti óskum Suðurnesjamanna með því að lækka gjaldið fyrir sjálfvirk símtöl milli Gerða, Sandgerðis og Keflavíkur um 60%. Þetta var gert á s.l. ári, og þetta veit hv. fyrirspyrjandi og hlýtur að viðurkenna, að þarna hafi verið komið mjög til móts við þá menn, sem hann gerist talsmaður fyrir. Enda hef ég heyrt það á ýmsum mönnum þar syðra, að þeim finnst þessi leiðrétting mjög mikils virði. Enn fremur hefur gjaldið milli Brúarlands og Reykjavíkur verið lækkað um 47% miðað við taxtann með tilliti til þess, hvað Brúarland er stutt frá Reykjavík. Hefur þetta verið gert með því að lengja bilið milli skrefanna úr 24 sekúndum í 45 sekúndur. Er vonast til þess, að álagið við það aukist ekki svo mikið nú, að símakerfið anni því ekki, þar sem stöðin á Brúarlandi er ekki enn fullsetin. Og það hefur komið í ljós eftir að breytingin var gerð, að stöðin getur annað þessu. Hef ég einnig heyrt það á ýmsum mönnum, sem búa þarna efra, að þeir telja þessa leiðréttingu mikils virði, og tæplega er til þess ætlazt, að lengra verði gengið um sinn. Það, sem stjórn Landssímans hefur í huga, er að vinna að heildarendurskoðun og samræmingu á símagjöldum, eftir því sem unnt er, og það verður að hafa heildaryfirsýn yfir landið allt, yfir gjaldsvæðin öll, og hafa samræmi. Það má ekki gera mikið fyrir eitt svæði, en láta svo annað svæði, sem á jafngott skilið, sitja hjá. Við það skapast ósamræmi og hlutdrægni. En það hefur stjórn símamála alltaf forðazt. Ég vona, að hv. fyrirspyrjandi sé ánægður með það, að það hefur nú þegar verið komið til móts við óskir Suðurnesjamanna og þeirra, sem njóta Brúarlandsstöðvarinnar, en mál þessi eru enn í endurskoðun, og samræming á gjaldskránni fer fram svo fljótt sem unnt er í sambandi við endurskoðunina.



Herra forseti. Ég leyfi mér að þakka hæstv. samgrh. svör hans.



Herra forseti. Á þskj. 68 hef ég leyft mér að gera fsp. um sitthvað í sambandi við símasamband við Vesturland og gjaldskrá þar að lútandi. Fsp. er svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Er unnið að því að gera eða eru til áætlanir um endurbætur á talsímasambandi milli Reykjavíkur og Vesturlands? Er fyrirhuguð sú breyting á gjaldskrá Landssímans, að eitt gjald gildi á Vesturlandi, þ.e. innan svæðis 93, svo sem er um innanbæjarsamtöl í Reykjavík og Hafnarfirði?“ Ástæðan fyrir þessum fsp. er í fyrsta lagi sú, að símasambandið á milli Vesturlands og Reykjavíkur sérstaklega er mjög slæmt, þannig að það getur tekið nokkra klukkutíma að ná hér sambandi á milli í gegnum sjálfvirka símann. Þetta hefur farið versnandi síðan álagið jókst, og þess vegna er spurt um það, hvort gerð sé áætlun um að bæta úr þessu. Í öðru lagi er það svo, að eins og gjaldskrá Landssímans er nú háttað, þá eru sérstök gjöld innan svæðis 93 eða 91, eftir því hvort svæðið er, og þess vegna spyr ég um það, hvort ekki sé fyrirhugað að breyta þessu og hafa eitt gjald innan þessa svæðis.



Herra forseti. Það má segja já við fyrri fsp., en nei við þeirri seinni. Símasambandið milli Reykjavíkur og Vesturlands hefur á undanförnum árum verið endurbætt mjög verulega í sambandi við sjálfvirku símstöðvarnar á þessu svæði, og enn er verið að gera áætlanir um sjálfvirkt símstöðvakerfi í sveitum landsins. Í des. n.k. er enn fyrirhugað að bæta við 12 talsímarásum milli Reykjavíkur og Borgarness. Mun þetta gera símaafgreiðsluna greiðari milli Reykjavíkur annars vegar og hins vegar Akraness, Borgarness svo og Stykkishólms. Tengdum línum fjölgar milli Reykjavíkur, Borgarness og Stykkishólms, og léttir þar með hlutfallslega á sjálfvirku hnútunum í Borgarnesi og Akranesi. Auk þessa hefur að undanförnu verið til athugunar og reynslu við íslenzkar aðstæður sjálfvirkt sveitasímakerfi, sem tengt hefur verið við sjálfvirku símstöðina á Akranesi. Er hér um athyglisverða nýbreytni að ræða, þar sem margir bæir geta verið á sömu línu, en hún virðist enn lítið ódýrari en það að hafa bæina hvern á sinni línu í jarðsíma, ef um langar vegalengdir er að ræða. Breyting á gjaldskrá Pósts og síma varðandi eitt gjald innan Vesturlandssvæðisins hefur ekki verið fyrirhuguð, enda mjög kostnaðarsöm og mundi leiða til mjög mikillar hækkunar á gjaldskránni vegna stórfelldra útgjalda í auknum símarásum og vélbúnaði. Það er réttara að segja, að þetta hefur ekki verið fyrirhugað nú á næstunni, en ég vil hins vegar segja það, að það hlýtur að verða til athugunar, og það má vel vera, að einhvern tíma geti að því komið, innan fárra ára, að það þyki rétt að samræma gjaldskrána í sveitum og kauptúnum eða hafa eina gjaldskrá fyrir hvert svæði. En það getur ekki orðið fyrst um sinn.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að þakka hæstv. ráðh. fyrir svörin, sem voru skýr og afdráttarlaus, og ekki nema gott um það að segja. Ég gleðst líka yfir því, að þarna er unnið að endurbótum og áætlanir hafa verið gerðar um þær og verið er að framkvæma þær. Er mjög ánægjulegt að heyra það. Út af þessu með gjaldskrána, þá er ég nú feginn því, hvernig hæstv. ráðh. tók undir það mál að lokum, því að ég held, að þetta sé framtíðin, að það verði eitt gjald á svæðum, sem þannig eru afmörkuð. Þó að einhver bið verði á því, þá verður að sætta sig við það, ef stefnan verður mörkuð í þessa átt.



Herra forseti. Ég stend hér upp einkum til þess að spara tíma fyrir aðra fsp. og hygg, að það muni teljast til fyrirmyndar nú. Mér virðist, að hv. fyrirspyrjandi geri lítið úr vandamálum okkar, sem búum í sveitunum, hvað símasamband snertir. Hann gerir hér eingöngu að umtalsefni símakerfið, að því er varðar þá, sem í þéttbýlinu búa. En sannleikurinn er sá, og ég efast ekki um það, að þm. úr dreifbýlinu taka þar undir, að í sveitunum búum við enn þá við hið frumstæðasta kerfi, og ég efast um, að það hafi tekið neinum teljandi breytingum, síðan síminn hélt innreið sína í landið. Það er ekki nóg með það, að maður eigi í erfiðleikum við að ná yfirleitt sambandi við aðra eða jafnvel þá, sem búa á næstu bæjum, heldur er sambandið oft þannig, að lítið heyrist. Það er t.d. ólíkt skýrara, sem maður heyrir sagt, þegar maður nær símasambandi við Ameríku héðan úr Reykjavík, heldur en það, sem fer á milli nokkurra bæja uppi í Borgarfirði. Hæstv. ráðh. minntist aðeins á, að það stæði til að endurbæta símakerfið að því er varðar sveitirnar, og ég hygg, að mörgum sé forvitni á að fá nánari upplýsingar um það, sem til stendur, því að sannarlega veitir ekki af.



Herra forseti. Hv. þm. finnst símasambandið slæmt í sveitum landsins. Þetta má nú vera, að það sé ekki nógu gott, en alltaf er þetta nú að batna ár frá ári. Í fyrstu þótti gott, að það væri ein símstöð í hverjum hreppi, en allir aðrir bæir voru símalausir. Nú er sími á hverjum bæ, og nú er hægt að ná símasambandi á tiltölulega stuttum tíma og tala við nágrannana og einnig þá, sem fjarri eru. Á hverju ári er alltaf verið að endurbæta símann. Það er verið að fækka númerum á hverri línu. Það var einu sinni byrjað með að hafa 12 bæi á sömu línu. Það þótti ekki gott, það truflaði. Nú er þetta víðast hvar komið niður í 5–6 bæi, og alltaf er verið að laga og endurbæta, og símastjórnin hefur þetta allt á sinni könnu og er að reyna að bæta þetta smátt og smátt. Það kemur ekki allt í einu. En svo standa yfir tilraunir við að koma sjálfvirku símakerfi einnig fyrir í sveitum landsins, og það eru merkilegar tilraunir, og það er vonazt til, að tækninni fleygi það fram, að það verði hægt að hafa marga bæi á sömu línu í sambandi við sjálfvirka kerfið og að það geti orðið tiltölulega ódýrt að fá sjálfvirkt símasamband í sveitunum. Það skapar vitanlega þægindi í sveitunum, og það skapar þægindi líka fyrir þá, sem þurfa að ná til manna úti í sveitum, en það dregur líka úr rekstrarkostnaði Landssímans, þegar meiri hlutinn er orðinn sjálfvirkur. Þá sparar það fyrst, reynir á það, hvað það er mikill sparnaður, ef hægt er að hafa allt sjálfvirkt. Að þessu er unnið, en það tekur allt sinn tíma. Og það þarf að tileinka sér nýjustu tækni, sem fleygir fram með hverju ári. Ég er bjartsýnn á það, að sveitirnar fái sjálfvirkt símasamband innan tiltölulega fárra ára, því að nú er langt komið að setja sjálfvirkan síma í kauptúnin, og þá koma sveitirnar næst á eftir.



Herra forseti. Á s.l. þingi flutti ég þáltill. um gerð framkvæmdaáætlunar fyrir Vesturland, Vesturlandsáætlunar. Þessi hugmynd fékk mjög góðar undirtektir hér á þinginu, og hún var afgreidd á þann hátt samkv. till. fjvn., að þingið vísaði málinu til ríkisstj., þar sem vitað var, að gerð slíkra áætlana er eitt af verkefnum atvinnujöfnunarnefndar. Síðan þessar umr. urðu hér á Alþ., hefur komið fram í kjördæminu vaxandi áhugi á því, að gerð verði slík Vesturlandsáætlun, og nú síðast hefur Samband sveitarfélaga á Vesturlandi tekið málið upp og gert það að sínu. Virðist raunar augljóst að halda áfram á þeirri braut, sem hefur þegar fært Vestfjörðum og Norðurlandi stórkostlegar framkvæmdir til margvíslegra umbóta. Ég hef leyft mér að flytja fsp. um það, hvenær vænta megi þess, að hafizt verði handa um gerð þessarar áætlunar, sem svo almennur áhugi var á hér á þingi s.l. ár. Fsp. er sem sagt um það, hvenær vænta megi þess, að atvinnujöfnunarnefnd hefji gerð Vesturlandsáætlunar.



Herra forseti. Svar við þessari fsp. hefur verið falið atvinnujöfnunarsjóðsstjórninni að gera. Og frá henni hef ég fengið svo hljóðandi bréf: „Samkv. beiðni félmrn. vill Atvinnujöfnunarsjóður upplýsa eftirfarandi: Við gerð landshlutaáætlana hefur það sjónarmið verið ríkjandi, hversu brýn nauðsyn væri á áætlunargerð, og hafa áætlanir verið gerðar í samræmi við það. Í ljós kom, að á Vestfjörðum voru það samgöngumál, er mest þörfnuðust úrbóta, á Norðurlandi atvinnumálin og á Austfjörðum samgöngumálin. Samkv. þessu var fyrst gerð samgönguáætlun fyrir Vestfirði, síðan Norðurlandsáætlun, og nú er unnið að samgönguáætlun fyrir Austfirði. Enn fremur hefur það sjónarmið ráðið áætlanagerðunum, að unnt væri jafnframt að tryggja fjármagn til framkvæmda. Gerð Vesturlandsáætlunar svo og framhaldsáætlunar fyrir atvinnumál, heilbrigðismál og menntamál á Vestfjörðum hefur verið til umr. hjá stjórn Atvinnujöfnunarsjóðs, en enn hefur ákvörðun ekki verið tekin.“ Ég veit ekki, hvort hv. fyrirspyrjanda þykir þetta nóg svar, en þetta hefur verið tekið fyrir hjá stjórn Atvinnujöfnunarsjóðs, og ég vænti, að hann komi bráðlega að Vesturlandi um áætlunargerð, þegar hitt hefur hlotið afgreiðslu, en það hefur verið meining Atvinnujöfnunarsjóðs, að yfirleitt væri ekki nema ein áætlun í gangi í einu í undirbúningi, því að þetta er mikið verk, sem þessu fylgir. En ég vildi vænta þess, að Vesturland kæmi þarna mjög fljótlega.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir svarið. Ég vil þó lýsa vonbrigðum mínum yfir því, að ekki skuli búið að taka ákvörðun um gerð slíkrar áætlunar. Að vísu er augljóst, að stjórn Atvinnujöfnunarsjóðs verður að raða þessum áætlunum á einhvern hátt og ekki er hægt að hafa of margar í framkvæmdum í einu. Þó vil ég láta í ljós nokkurn efa um, að það þurfi að takmarka starfið algerlega við eina áætlun í einu, því að fjárráð virðast vera nokkuð mikil. Ég mun ekki fara út í að bera saman þörfina í hinum ýmsu landshlutum, það væri óhyggilegt, og ég vil ekki draga í efa, að þörfin er mikil í öðrum landshlutum. En ég hef orðið var við það undanfarin ár, að vegna þess að suðurhluti Vesturlandskjördæmis er skammt frá Reykjavík, telja menn, að þar muni ekki þurfa fyrir slíkum hlutum að hugsa fyrst um sinn. Þetta er mikill misskilningur. Það kreppuástand, sem hefur verið um árabil, leiddi í ljós, að það er mjög rík þörf á að taka þennan landshluta til athugunar og áætlunargerðar. Þá er það einnig augljóst, að þessi landshluti hefur dregizt mjög aftur úr í framkvæmdum í samgöngumálum undanfarin ár, en þarna er m.a. um að ræða samgöngubætur, sem munu koma öðrum landshlutum að mjög miklum notum. Það kemur við okkur, sem störfum fyrir Vesturland, þegar okkur er sagt frá því, hvað vegirnir batni stórkostlega mikið, eftir að komið er fyrir Gilsfjörð vestur á Vestfirði. Ég tel vissulega ekki eftir þær nauðsynlegu framkvæmdir, sem þar hafa orðið, en það er ærin ástæða til þess, að við notum aðstöðu okkar hér á Alþ. til þess að ýta á eftir þessu máli og koma á framfæri þeim sjónarmiðum, sem ég hef nú lýst. Við leggjum á það ríka áherzlu, að það verði fljótlega hafizt handa um undirbúning að Vesturlandsáætlun og síðan reynt að taka hana til framkvæmda jafnskjótt og fjárhagsleg geta leyfir.



Herra forseti. Ég vildi aðeins taka undir það, sem hv. 5. þm. Vesturl. sagði hér áðan um nauðsyn Vesturlandsáætlunar. Ég fann að því í fyrstu, þegar hann flutti till. sína, að hann skyldi ekki velja sér meðflm. eða þm. úr kjördæminu, heldur vera einn um flutning till. Ég fullyrði ekki, en skýt því svona fram, að ástæðan til þess, að till. hefur enn hlotið svona lítinn framgang, kunni að vera sú, að það voru ekki fleiri ágætir þm. á henni. Og ég vil jafnframt þessu láta í ljós von mína um það, að næst þegar hv. þm. spyr um framkvæmd Vesturlandsáætlunar, þá fái hann viðkunnanlegri og ánægjulegri svör hjá flokksbróður sínum.



Herra forseti. Ég skal ekki tefja þessar umr. til muna, en einhvers staðar segir, að misskilningur sé versti skilningur, og hv. fyrirspyrjandi komst þannig að orði, þegar hann var að mæla fyrir því, að gerð yrði Vesturlandsáætlun, að á Norðurlandi hefði þegar verið unnið að stórkostlegum framkvæmdum, eins og hann orðaði það, samkvæmt Norðurlandsáætlun. Ég get ekki hlýtt á þetta án þess að gera við það nokkra aths. Mér er ekki kunnugt um það, að nein Norðurlandsáætlun hafi verið gerð, en hins vegar hefur á vegum Efnahagsstofnunarinnar verið framkvæmd allmikil rannsókn, sem var til þess fallin að koma að notum við gerð Norðurlandsáætlunar, og lagðar fram ýmiss konar mjög fróðlegar skýrslur í þessu sambandi. En áætlunin sjálf hefur ekki verið gerð, og ætla ég, að mér sé nokkuð um þetta kunnugt, því að ég var staddur á fjórðungsþingi Norðlendinga í fyrrahaust, þar sem þessar skýrslur og rannsóknir lágu fyrir, en þar var hins vegar ekki um áætlun að ræða í þeim skilningi. Hins vegar hefur Atvinnujöfnunarsjóður til ráðstöfunar lánsfé, sem aflað hefur verið til þess að greiða fyrir framkvæmdum Norðurlandsáætlunar, og mun vera búið að lána eitthvað af þessu fé, sem ég hygg, að megi kannske frekar skoðast sem bráðabirgðalán að svo stöddu. Þetta er erlent lán, sem mun vera lánað í erlendum gjaldeyri eða með þeim skilyrðum við endurlánun, sem tíðkast á erlendu lánsfé í seinni tíð. Ég vil aðeins taka þetta fram til þess að koma í veg fyrir þann misskilning hjá hv. þm., að á Norðurlandi sé runnin upp einhvers konar gullöld vegna Norðurlandsáætlunar og hinum dýra málmi stráð þar út um víðan völl. Það er alls ekki þannig.



Herra forseti. Ástæðan til þess, að ég kvaddi mér hljóðs, var að leiðrétta misskilning, sem kom fram hjá hv. 4. landsk. í sambandi við afgreiðslu atvinnujöfnunarsjóðsstjórnar á áætlun fyrir Vesturland. Það er mikill misskilningur hjá hv. 4. landsk. þm., að það sé farið með málin eftir því, hver hefur flutt þau. Heldur er það forsenda fyrir því, að það sé unnið að þeim málum á skipulegan hátt, eins og það er t.d. nauðsynlegt til þess að bæta símakerfi, að aðalkerfið sé bætt, ef útlínurnar eiga að njóta. Þetta væri nauðsynlegt, að hv. þm. gerði sér grein fyrir. Þegar þetta mál var afgreitt hér á hv. Alþ., Vesturlandsáætlunin, þá hafði það áður verið rætt í atvinnujöfnunarsjóðsstjórninni, eins og ég upplýsti þá. Þá var verið að vinna að Norðurlandsáætlun og er verið að vinna að henni enn þá. Nýlega hafa þessar áætlanagerðir verið til umr. hjá sjóðsstjórninni, og það er nú verið að gera sérstaka athugun á því, hvernig hægt sé að koma þeim málum sem bezt og haganlegast fyrir. Á þann hátt verður tekið á þessu máli eins og öðrum þeim málum, sem til sjóðsstjórnarinnar koma, að það er reynt að leysa úr þeim á sem hagkvæmastan hátt.