Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Hæstv. viðskmrh. hefur haldið alllanga ræðu hér til þess að andmæla þessari þáltill., sem hér liggur fyrir, og fór þá nokkrum orðum um ræðu hv. 2. landsk., og komst hann að þeirri niðurstöðu, að ræða hv. 2. landsk. hefði verið illa rökstuddar fullyrðingar og fúkyrði. Ég hef ekki ætlað mér að svara þeim fullyrðingum hæstv. ráðh., hv. 2. landsk. mun svara því sjálfur. En hæstv. ráðh. gat þess í upphafi ræðu sinnar, að nokkrir dagar væru síðan þetta mál hefði verið til umr. fyrst. Það hefði verið óhætt fyrir hann að segja, að það væru nokkrar vikur síðan það var fyrst til umr., því að það voru nokkrar vikur frá því að málið var tekið á dagskrá fyrst og þar til það var tekið á dagskrá aftur. Og það er ekki vafi á því, að hæstv. ráðh. hefur verið að bíða eftir till. frá þeirri n., sem skipuð var til þess að gera till. um skömmtunarfyrirkomulagið, í þeirri von, að hann fengi einhvern grundvöll til þess að standa á í rökræðum um þetta mál. Tvennt var það, sem hæstv. ráðh. fullyrti í sambandi við þetta mál. Í fyrsta lagi sagði hann, að skömmtun væri gerð af nauðsyn og að þessar till., sem hér er um að ræða, væru aðeins fluttar í áróðursskyni. Skal ég fyrst ræða fyrri fullyrðingu hæstv. ráðh. Okkur er það öllum kunnugt, að vöruskömmtun er ekkert nýtt fyrirbrigði hér á landi, hún var tekin upp t. d. í fyrri heimsstyrjöldinni allýtarlega og strax í byrjun síðari heimsstyrjaldarinnar. Ástæðurnar til þess, að vöruskömmtun er tekin upp á styrjaldartímum, er ákaflega eðlileg. Í bæði þessi skipti, þegar styrjaldirnar eru að byrja, skilur almenningur vel, að hætta getur verið á, að vöruflutningar teppist til landsins og að vörur kynnu að verða ófáanlegar í þeim löndum, sem við höfum skipt við. Vegna slíkra ástæðna er ekki nema eðlilegt, að vöruskömmtun sé tekin upp á þeim tímum, til þess að þeim vörum, sem kostur er á að fá, verði sem réttlátlegast jafnað niður meðal landsmanna. Þess vegna var það, að almenningur í þessu landi sætti sig vel við þá vöruskömmtun, sem sett var í byrjun stríðsins og allan stríðstímann út, enda tókst þá að ná inn í landið nægilega miklum vörum til þess að fullnægja því skömmtunarmagni, sem ákveðið var. Það var aðeins þess vegna, að almenningur gat sætt sig svo prýðilega við skömmtunina. Aftur á móti, þegar skömmtun er tekin upp fyrir rúmu ári síðan, var það af allt öðrum ástæðum, en í byrjun stríðsins. Rökin fyrir því, að skömmtun er tekin upp á síðari hluta ársins 1947, voru þau, að við værum búnir að eyða okkar inneignum og við ættum þess vegna við gjaldeyrisskort að stríða og yrðum því að spara gjaldeyrinn og þess vegna taka upp þessa skömmtun. Því var slegið föstu, að við hefðum ekki möguleika til þess að afla nægilega mikils gjaldeyris fyrir þjóðarbúið, til þess að hægt væri að fullnægja þörfum þjóðarinnar. Þessu var slegið föstu með því að taka upp vöruskömmtun á síðari hluta ársins 1947. Ef gerður er samanburður á því, hversu mikill gjaldeyrir hefur farið til vörukaupa t. d. síðasta árið fyrir stríðið eða fyrir skömmtunina og í öðru lagi hve mikill gjaldeyrir hefur verið til ráðstöfunar þetta ár, sem búið er að hafa þessa skömmtun á, til þess að vita, hvernig fullyrðing hæstv. viðskmrh. stenzt, að þessi skömmtun hafi verið að öllu leyti gerð af nauðsyn. Ég get viðurkennt, að vissar vörur hefur verið réttmætt að taka til skömmtunar. Þá skulum við athuga það, að samkvæmt upplýsingum frá Landsbankanum og hagstofunni voru árið 1946, þegar enginn skortur var á vörum, fluttar inn vörur, fyrir utan skip, fyrir 412 millj. kr. Fyrri hluta ársins 1947 og 1946 var ekki skortur á vörum, sem nú er skortur á. En innflutningurinn virtist nægur til handa öllum almenningi. 1947 hefur hann hækkað í 430 millj. kr. Og það liggja fyrir upplýsingar um, að gjaldeyristekjur þjóðarinnar á þessu ári muni verða 400 millj. kr., svo að hér er ekki um stórkostlega minnkun að ræða. Þess vegna kemur það spánskt fyrir sjónir, að nú skuli þurfa að gera ráðstafanir sem þessar gjaldeyrisins vegna. Og það er enn þá einkennilegra, að það skuli þurfa að skammta vörurnar svona naumt, þar sem gjaldeyristekjurnar eru þetta miklar. Þá er vert að athuga, hve mikið þessi skömmtun hefur sparað í hinum ýmsu vöruflokkum. Og hef ég ekki ha.ft aðstöðu til þess að athuga þetta með alla vöruflokka, en ég hef gert það hvað snertir suma þeirra aðalflokka. Samkvæmt hlutfallstölum hagtíðinda hafa kornvörur til manneldis verið fluttar inn árið áður en skömmtunin hófst fyrir 17,5 millj. kr. En aftur á móti fyrsta skömmtunarárið, þ. e. a. s. frá því 1. okt.1947 til 30. sept. í haust, hafa þessar vörur verið fluttar inn fyrir svo að segja nákvæmlega sömu upphæð, þó öllu hærri. Kornvörur til manneldis hefur því verið ástæðulaust og óþarft að skammta. Enn fremur má benda á í sambandi við þetta, að það er hreinn barnaskapur að ætla sér að spara þessa vöru sérstaklega, svo framarlega að ekki þurfi að spara þessa vöru í landinu í heild, vegna þess að þær vörur eru alls ekki dýrari en aðrar vörur, sem notaðar eru. Það er ekki hyggilegt að knýja fólkið til þess að spara þessa vörutegund, kornvöruna, sem mundi leiða aðeins til þess, svo framarlega sem nægileg matvara væri í landinu, að fólkið færi að nota aðra vöru, sem er miklu dýrari, í staðinn. - Árið fyrir skömmtunina voru fluttar inn sykurvörur og sykur fyrir um 7 millj. 986 þús. kr. En þetta ár, sem skömmtunin er, fyrir um 4 millj. 868 þús. kr. Magnið er hér um bil það sama, eða svo að segja alveg, í hlutfalli við verðið. Þarna er í raun og veru um vörusparnað að ræða. N., sem um þessi mál hefur fjallað, leggur til, að þessi skammtur verði aukinn, og er það nokkur bót. Kaffi, te, kakaó, súkkulaði og fleiri þess háttar vörur voru fluttar inn næsta árið fyrir styrjöldina fyrir 5.5 millj. kr., en skömmtunarárið fyrir 2 millj. 800 þús. kr. Þarna er líka um töluverðan sparnað að ræða, sem hefur tekizt með því að skammta þessar vörur svo naumt, að allur almenningur kvartar sáran undan þessu. Þá er annað atriði, sem oft hefur verið bent á í umr. um þetta mál, að nú þegar kaffið er svona naumt skammtað, að fólkið getur ekki notað það eftir þörfum, þá muni það vera farið að nota annað í þess stað, þegar gesti ber að garði, eins og t. d. Coca-Cola og jafnvel líka áfengi í staðinn fyrir kaffi. Og þegar á það er litið, að með þessari skömmtun á kaffi á að spara gjaldeyri, en í þess stað er farið að nota jafnvel áfengi og Coca-Cola, þá fer að verða vafasamur sparnaðurinn, sem af þessum ráðstöfunum fæst, nema það sé meiningin að auka með þessu tekjur ríkissjóðs. Það er kannske einnig verið að hugsa um að auka gróða þeirra, sem framleiða gosdrykki og annað slíkt. En gjaldeyri þarf þá líka vegna efnis í slíka vöru. Þess vegna verður ekki annað sagt, þó að hægt sé að sýna einhverjar tölur, sem sýna sparnað á gjaldeyri vegna kaffis og sykurvara, að þá kemur eyðsla á gjaldeyri fram á öðrum liðum, sem beinlínis leiðir af sparnaðinum á kaffi og sykurvörum. Þá vil ég enn fremur koma inn á aðra fullyrðingu hæstv. ráðh. Hann hélt því fram í umr. um málið um daginn, að þessi till. væri flutt í áróðursskyni - hún væri hreinn áróður og til einskis annars flutt. Það er ekkert nýtt að heyra slíkar fullyrðingar, þegar minnzt er á eitthvað, sem miður fer nú á tímum. En að hæstv. ráðh. skuli leyfa sér að halda slíku fram, hygg ég, að komi til af því, að hann hefur lítið hlustað eftir umræðum, sem sýna álít almennings í þessum málum. Ég vil benda hæstv. ráðh. á það, - hann telur sig kannske ekki hafa tíma til þess, - að fara út um landið og hlusta á fólkið í bæjum og þorpum og sveitum landsins, þá mundi hann komast að raun um, að það er ekki eingöngu áróður, sem liggur á bak við þessa þáltill., eins og hann vildi halda fram. Enn fremur vil ég benda á ályktanir ýmissa félaga. Ég hef hér t. d. fyrir framan mig skýrslu um fjórðungsþing Austfirðinga, sem haldið var í okt. s. l., þar sem samþ. var harðorðuð ályktun um þetta skömmtunarkerfi og þar sem farið er fram á að afnema skömmtun á vinnufatnaði. Þingið telur, að við hana sparist svo lítill gjaldeyrir, að slíkt muni ekki geta náð þeim tilgangi, sem ætlazt er til, að hægt verði að ná með henni. En þingið er skipað fulltrúum, sem kosnir eru af sýslun. Norður- og Suður-Múlasýslu og bæjarstj. Seyðisfjarðar- og Norðfjarðarkaupstaða. Og ef hæstv. ráðh. heldur því fram, að þessi till. sé flutt í áróðursskyni, þá má segja það sama um samþ. þessa þings Austfirðingafjórðungs. Það eru einnig miklu fleiri en við flm. þessara till. og fulltrúar á þingi Austfirðingafjórðungs, sem hafa haldið því sama fram. Ég er hér t. d. með úrklippu úr leiðara Tímans, þar sem rætt er um þessi mál og gallana á þeim. Þar segir: „Eins og fyrirkomulag skömmtunarinnar er nú, virðist næsta auðvelt fyrir innflytjendur að selja meira og minna af vörum á svörtum markaði.“ Síðar segir í þessu sama blaði: ,,Meðan þannig er háttað, er oft erfitt að verjast þeirri hugsun, að meiri hluti fjárhagsráðs og ríkisstj. hafi meiri áhuga fyrir því að tryggja gróða heildsalanna af óheilbrigðri verzlun, en að gæta réttar og hags neytendanna. Og sannarlega sýnir þessi afstaða takmarkaðan áhuga fyrir því, að spornað sé við aukinni dýrtíð.“ Þetta er dómur eins stjórnarblaðsins um þessi mál. Ég vildi benda hæstv. ráðh. á líka, að hann ætti að segja samstarfsmönnum sínum til syndanna fyrir að reka svona áróður út af þessu máli. Ég vil enn fremur benda á ályktun aðalfundar Kron frá síðasta hausti, þar sem fundurinn skorar eindregið á þá, sem með þessi mál fara, að breyta þessu verulega og meðal annars afnema skömmtun á kornvörum og sykri. Og svo veit ég ekki betur, en að hér liggi fyrir Alþ. frv, frá 3 hv. þm. úr Framsfl. um það - ekki að skipa n. til þess að athuga þetta eða breyta því, heldur um það að afnema gersamlega þetta skömmtunareftirlit allt. Hæstv. ráðh. ætti ekki síður að segja þessum mönnum til syndanna, en okkur flm. þessarar till., ekki fyrir að reka svona áróður, heldur fyrir það, að þeir eru með hæstv, ráðh. ábyrgir í þessu efni og reka samt þennan áróður, sem þeir gera rækilega á þennan hátt. Þá vil ég enn fremur koma rækilegar að ræðu hæstv. ráðh. og þá sérstaklega, hvernig meðferð þessa máls hefur verið hér á Alþ., sem sýnilega er gert í samráði við hæstv. ráðh., að draga umr. um málið, þangað til hann gæti bent á einhvern árangur af starfi þeirrar n., sem hann hefur skipað. Hæstv. ráðh. sagðist hafa skrifað fjárhagsráði 16. sept. s. l. Svo var n. skipuð í okt., en hún var ekki skipuð fyrr en þessi þáltill. var komin fram. En það er eftirtektarvert, að hæstv. ráðh. skipar í þessa n. sömu menn og hafa starfað við þessi mál hingað til með þeim árangri, sem almenningur þekkir. Það er hv. þm. kunnugt, hvernig þessi n. var skipuð, og skal ég ekki fara út í að lýsa því. Síðan var þessi till., sem hér liggur fyrir, tekin til umr., þegar búið var að skipa n. Svo er framhald umr. látið falla niður í margar vikur eða þar til till. eru komnar frá þessari n., sem ég viðurkenni, að eru í vissum atriðum til bóta, en þó alls ekki fullnægjandi. Þegar hæstv. ráðh. flytur sína ræðu fyrir einni viku síðan um þetta mál, var sú ræða mikið í því fólgin að lesa upp till. þeirrar n., og var ekki annað að skilja, en að hann teldi till. n. vera svar fyrir sína stjórn á þessum málum. Um till. n. er það að segja, að n. leggur til, að skömmtun á öllum búsáhöldum öðrum, en gleri og leir falli niður um næstu áramót. Ef ætla má að þessi n. sé á réttri leið um þetta mál, þá er svipað að segja um flm. þessarar till., þar sem við leggjum til mjög svipaðar aðgerðir. Og þessar till. frá n. yfirleitt eru viðurkenning á því, að hér hafi ekki verið rétt farið að að undanförnu hvað þessi skömmtunarmál snertir, þar sem hún leggur nú til, að skömmtun þessi verði afnumin með öllu. Enn fremur er till. n. á þá leið, að kaffi- og sykurskammturinn verði aukinn, og sýnir það sömuleiðis, að hér hefur heldur ekki verið rétt stefnt áður. Þetta nær yfir 1., 2., og 3. till. n. Síðan leggur n. að vísu til, að óbreytt sé skömmtun á ýmsum öðrum vörutegundum, t. d. sé óbreytt skömmtun á skófatnaði, hreinlætisvörum og kornvörum. En ég hef áður sýnt fram á, að hvað snertir kornvörurnar sé skömmtunin þýðingarlaus. En hvað snertir t. d. að skömmtun á hreinlætisvörum eigi að vera óbreytt, þá er slíkt nokkuð eðlilegt, vegna þess, að það hefur verið svo áberandi, að þessar vörur hafa ekki verið til út á miðana, t. d. úti um land, og þess vegna hefði það verið dálítið óeðlilegt, að n. hefði viljað heimila meiri skömmtun, á meðan ekki er hægt að fullnægja þeirri skömmtun, sem nú er ákveðin. Það mun hafa komið fyrir, sérstaklega úti á landi, að þessir miðar hafi orðið ónýtir, vegna þess að ekki var hægt að fá vörur út á þá. - Þá hefur n. hér enn fremur lagt til, að þótt segja megi, að haldið sé því fyrirkomulagi á skömmtun vefnaðarvöru, þá verði henni breytt í öllum aðalatriðum. Nefndin leggur t. d. til í 11. og 12. lið, að gefnir verði út skömmtunarmiðar fyrir vefnaðarvöru og búsáhöldum fyrir 3 fyrstu mánuði ársins, en þeir haldi gildi sínu til ársloka, en 1. apríl verði svo gefnir út nýir miðar, er gildi til ársloka. Með þessari till. er n. að víta þá aðferð, sem höfð hefur verið í frammi í sambandi við vefnaðarvöruskortinn. Þessi skömmtun var ákveðin þannig upphaflega, að sérstakir miðar voru fyrir ákveðna upphæð vefnaðarvöru og búsáhalda áætluð til ársfjórðungs í senn. Þetta varð svo í reyndinni, að ekki fengust vörur út á þessa seðla nema að litlu leyti, og miðarnir munu hafa verið felldir út gildi, allt, sem ónotað var af þeim miðum, sem áttu að vera fyrir tveggja ársfjórðunga forða. Skömmtun þriðja ársfjórðungs mun hafa verið lækkuð um helming, og engir seðlar gefnir út fyrir fjórða fjórðung. N. leggur til, að miðarnir skuli halda gildi til ársloka, og það er bót, en till. eru ávítur á núverandi skömmtunarfyrirkomulag og bending um, að það geti ekki staðizt. 15. og 16. till. n. eru sömuleiðis árás á núverandi skömmtunarfyrirkomulag og eru til bóta. Hæstv. ráðh. viðurkenndi, að innflutningur á tveimur aðalvöruflokkunum, búsáhöldum og vefnaðarvörum, hefði ekki staðizt. En það var ekki annað að skilja, en þó að hann viðurkenndi þetta, þá vildi hann gera lítið úr því. En hér er eitt stórt atriði, sem meira en nokkuð annað gerir almenning óánægðan og það ekki að ástæðulausu. Það er ekkert smáatriði fyrir almenning, þegar hann fær skömmtunarmiða, sem á að tryggja honum visst magn af ákveðinni vöru, að þetta vörumagn sé fáanlegt. Það er ekki sama fyrir mann, sem er að fara út á sjó, hvort hann getur fengið vinnugalla út á miðann sinn eða hvort hann fær miðann einan. Það er ekki nóg fyrir menn að fá lítinn fallegan miða, H 2 eða S 3 eða hvað það nú er, og fá svo ekkert út á miðann. Þetta er einn stærsti gallinn. Það verður því að framkvæma till. n., því að þær eru til umbóta. En til þess að þessar till. geti borið árangur, verður að skapa samvinnu milli þeirra aðila, sem um þessi mál fjalla, skömmtunarskrifstofu ríkisins, viðskiptan. og fjárhagsráðs, því að það hefur sýnt sig, að þar hefur ekki veríð samvinna. Það virðist hafa verið þannig í framkvæmdinni, að leyfin, sem gefin hafa verið fyrir skömmtunarvörunum, hafa verið gefin allt of seint, því að í mörgum tilfellum þarf langan tíma, frá því að leyfi er veitt og þar til varan kemur. Og þegar leyfi er ekki veitt fyrr en á að fara að skammta vöruna, þá verður það til þess, að varan er ekki til, þegar fólk þarf á henni að halda. Þá vil ég benda á, að ýmislegt er það í þessum till., sem eitt út af fyrir sig væri nægilegt til þess, að Alþ. afgr. það skjótasta þessa till., sem hér liggur fyrir. T. d. er þar engin bót ráðin á þeirri misskiptingu, sem er á þeim vörum, sem mest þurrð er á, sykri og kaffi. Brauðgerðarhús, veitingahús og kaffihús geta fengið skammt til sinnar framleiðslu, og þeir, sem efni hafa á því, geta farið þangað og fengið þannig miklu meira af þessum vörum en þeir, sem verða að láta sér nægja það, sem þeir geta fengið út á sína miða. Þetta er mikið misrétti, og það er ekki gerð minnsta tilraun til að ráða bót á þessu. Enn fremur vil ég benda á, að þrátt fyrir það að n. bendir á, að það eigi sér stað, að menn safni birgðum, t. d. skófatnaði o. fl., er þó engin tilraun gerð til að ráða bót á þessu. Hér er um stórt atriði að ræða. Það er viðurkennt, að það eigi sér stað baktjaldaverzlun, svartur markaður, en engin tilraun er gerð til að ráða bót á þessu. Þá vil ég leyfa mér að benda á, að það er ekki eðlilegt samræmi að ætla sama skammt öllu fólki. Það er ekki eðlilegt, að smábörnum á fyrsta ári sé ætlaður kaffiskammtur. Þetta og fleira má benda á, sem nokkuð breytist til batnaðar, ef till. n. verða framkvæmdar. Annars hef ég frétt það, að ekki muni enn vera samkomulag um framkvæmd þessara till. milli skömmtunarskrifstofunnar og viðskiptan., svo að ég tel hæpið að fullyrða, að fullt samkomulag sé komið, þó að hæstv. viðskmrh. hafi lýst þessu fyrir okkur hér fyrir viku síðan. En þó að hæstv. ráðh. hafi látið gera eitt og annað í þessu máli, af því að hann fann sig knúðan til þess af almenningsálitinu, m. a. vegna flutnings þessarar till., þá er fjarri því, að ég telji, að þar með sé full bót á ráðin, og þess vegna tel ég fulla ástæðu til, að þingið afgr. þessa þáltill. fljótt. Hún er búin að liggja fyrir þinginu nægilega lengi, og þarf að afgr. hana fljótt, til þess að sú n., sem hana fær, geti afgr. hana fljótt frá sér aftur.



Herra forseti. Nú líður óðum að því, að nýtt skömmtunartímabil hefjist. Upphaflega ætluðumst við flm. til þess, að sú n., sem í till. er gert ráð fyrir, hefði skilað áliti fyrir 15. des., en fyrirsjáanlegt er, að það getur varla orðið héðan af. Það hefur gengið erfiðlega að fá þessa till. á dagskrá og ljúka umr. Það virðist, að hæstv. viðskmrh. hafi verið tregur til að gefa allra mildilegast samþ. sitt til, að till. fengi þinglega meðferð. Mér er það mest í mun, að afgreiðslu till. verði hraðað sem mest, og mun því ekki lengja umr. hér með langri ræðu, enda er það óþarft. Till. er það ljós, að frekari skýringa þarf ekki við en þegar hafa komið fram í ræðu hv. 8. landsk. En það voru aðeins fáar aths., sem mig langaði til að gera við hina sérkennilegu ræðu hæstv. viðskmrh., sem vakti undrun mína á margan hátt, ekki vegna þess, að ég hefði við því búizt, að hæstv. ráðh. viðurkenndi hreinskilnislega þau mistök, sem orðið hafa á skömmtuninni, bæði velvirðingar og héti yfirbót. Það þarf sérstaka skaphöfn til að sjá og kannast við fyrri ávirðingar fyrir sjálfum sér, hvað þá fyrir öðrum. En höfðingsskapur andans er ekki eiginleiki, sem hæstv. stj. hefur, og sjálfsgagnrýni væntir enginn af henni, ekki frekar í þessu máli en öðrum, nema síður sé. En ég hafði samt búizt við meiri lipurð í málflutningi en hæstv. ráðh. hefur sýnt. Hæstv. viðskmrh. fullyrðir, að þáltill. sé eingöngu fram komin til að sýnast. Hv. 8. landsk. hefur nú sýnt fram á, að svo er ekki, enda ber till. sjálf með sér, að þar er umbótavilji á bak við. Hún hefur að geyma mörg holl ráð og nákvæmar leiðbeiningar, á hvern hátt mætti breyta skömmtuninni þannig, að til bóta yrði. Þá fullyrti hæstv. ráðh., að í framsöguræðu minni og allri minni gagnrýni á skömmtunarkerfið hefði aðeins verið um að ræða dylgjur og órökstuddar fullyrðingar. Ég býst við, að fáir verði til að trúa, að þau orð hæstv. ráðh. séu af heilindum töluð. Ég held, að fleiri verði til að telja líklegt, að þeim orðum hafi valdið óskadraumur eða undirvitund hæstv. ráðh., óskadraumur, sem getur ekki rætzt, því að það er staðreynd, að allt skömmtunarfyrirkomulagið og framkvæmd þess hefur verið eitt reginhneyksli. Vörueyðslan, áður en skömmtunin hófst, er staðreynd. Ólagið á innflutningsverzluninni er staðreynd. Misskiptingin á vörunum er staðreynd. Amböguhátturinn er staðreynd. Svarti markaðurinn er staðreynd. Smyglið á Keflavíkurflugvellinum er staðreynd. Vöruskorturinn á frjálsum markaði er staðreynd. Innkaupaheimildir, sem ekkert fæst út á, eru staðreynd. Bakdyraverzlunin er staðreynd. Biðraðirnar, sem fólkið byrjar að raða sér í um lágnættið, eru staðreynd. Hæstv. ráðh. og skömmtunaryfirvöldin þyrftu að ferðast um bæinn og kynna sér hug fólksins. Þá væri ekki úr vegi fyrir hæstv. ráðh. að aka hér um bæinn einhvern daginn og sjá biðraðirnar. Sjálfsagt fengi hann benzín til slíkrar eftirlitsferðar. Hann gæti líka fylgt dæmi Harún al-Rasjid, hins fræga þjóðhöfðingja, sem fór dulbúinn um ríki sitt með ráðgjafa sínum. Eins gæti hæstv. ráðh. tekið með sér sinn æðsta vezír, formann fjárhagsráðs, og svo sem 40 heildsala. Það munaði ekki um þann hóp í biðraðirnar. Ég held, að hæstv. ráðh. mundi þá sannfærast um sannleiksgildi fullyrðinga minna og ekki aðeins það, heldur mundi hann líka komast að raun um, að klæðlítið fólk, sem skortir ýmsar sínar lífsnauðsynjar, er enn kjarnyrtara og hispurslausara en ég var í minni framsöguræðu, þó að honum fyndist svo mikið til um hana, að hann varð að lýsa henni með allskörpum orðum. Þau orð, sem mest æstu taugar hæstv. ráðh., tók ég upp úr blaðaskrifum og fundasamþ. Sérstaklega fór það í hans fínu taugar, að fólkið væri farið að líta á skömmtunina sem beinan fjandskap, sem væri stefnt gegn því af skömmtunaryfirvöldunum. Þessi orð tók ég úr ágætri ræðu, sem nýlega var flutt í ríkisútvarpið um skömmtunina. Hitt skal ég játa, að þegar ég kallaði framkvæmd skömmtunarinnar hringavitleysu, þá lagði ég læknisfræðilegan skilning í það orð, því að „mania depressio“ hefur verið kölluð hringavitleysa. Það er sjúkdómsfyrirbrigði, sem lýsir sér með andlegu þyngslafargi og deyfðardrunga, galsafengnum ofsa og athugalausum athöfnum. Satt að segja finnst mér framkvæmd skömmtunarinnar einna áþekkust þessu sjúkdómsfyrirbrigði. Fyrst er rokið í að selja vörur eftirlitslaust í tvo mánuði. Síðan er dreift út skömmtunarseðlum, svo að allir fái sinn skammt. Síðan er drungi afskiptaleysisins í heilt ár. Þá er rokið í að skipa tvær n. í einu, ekki einu sinni beðið eftir, að þær skili áliti, heldur eru till. þeirra rifnar af þeim hálfgerðar og lýst yfir á Alþingi, að þetta nál. sé undirskrifað á 30 ára fullveldisafmæli Íslands. Mér finnst þessu mest svipa til „maniae depressionis“. Ég sagði áðan, að nál. hefði verið hálfklárað. Það er fullyrt um bæinn og haft eftir nm. sjálfum, að þeir hefðu ekki verið byrjaðir á skömmtunarkerfinu sjálfu, þetta hefði aðeins átt við dreifinguna. Ef til vill er þessi fregn aðeins óskadraumur langþreytts almennings, draumur, sem er þrá eftir raunhæfum endurbótum og þungur áfellisdómur á sjálfar till., svo framarlega, sem þeim er ætlað að vera lokasvar n. Um einstaka liði till. sé ég ekki ástæðu til að fjölyrða, það gerði hv. 8. landsk. mjög rækilega áðan. En ég get ekki orða bundizt um það, að mikil er trú þeirra kvenna, sem láta sér nægja áréttingu eitthvað á þessa leið: Í trausti þess, að veitt verði næg innflutningsleyfi o. s. frv. Slíkt traust virðist mér vera allmikið oftraust, eftir að hæstv. viðskmrh. hefur upplýst, að í sambandi við eina eða tvær vörutegundir, álnavöru og ég man ekki, hvort það er skótau líka, hafi verið útbýtt skömmtunarseðlum fyrir 15–20 millj. kr. meira en fyrir hendi væri á þessu ári, skildist mér á hæstv. ráðh. Mér skildist, að þessi mismunur stafaði af því, að láðst hefði að gefa fyrirmæli um að láta þetta standast á, skömmtunina og birgðirnar. Þessi vangá getur varla stafað af gleymsku, það oft hefur verið á þetta minnzt í blöðum og á mannfundum, eins og hv. 8. landsk. minntist á. Ég held, að það sé rétt hjá hæstv. ráðh., að það sé ekki gott að kalla svona skömmtun ambögulega, það hlýtur að vera hægt að finna um það betri orð á íslenzku. Það er sagt, að orð sé á Íslandi til um allt, sem er hugsað á jörðu. Ég get verið hæstv. ráðh. sammála um það og eins hitt, að beina því til n., sem væntanlega fær þessa till. til meðferðar, að hún beri hana saman við till. frá 1. des., ekki aðeins hvað áhrærir orðaval, heldur líka efnishliðina og hafi þá einkum fyrir augum, hvaða till. séu líklegar til að leiða til raunverulegra umbóta. Og ég held, að það væri afar heppilegt og jafnvel nauðsynlegt, að n. sú, er till. fær, og væntanlega verður það fjvn. samkvæmt ósk, kveðji á sinn fund n. frá 1. des., ef svo má kalla hana. Þá væri ekki úr vegi að kalla á form. fjárhagsráðs eða fjárhagsráðið allt og viðskiptan., það væri kannske ekki verra að fá allt ráðið og alla n., það er sagt, að meðlimum þeirra beri ekki allt of vel saman, til að fá úr því skorið, hvort sé að vænta nokkurrar samvinnu milli skömmtunaryfirvaldanna og innflutningsyfirvaldanna.

Samgmrh. (Emil Jónsson) : Ég get verið mjög stuttorður í þetta sinn, því að um efnishlið málsins er áður búið að ræða. En ég vil ekki láta ósvarað fáum atriðum, sem komu fram í ræðu hv. 8. landsk. og hv. 2. landsk. nú síðast. Hv. 8. landsk. sagði, að það væri ærið langt síðan þetta mál kom á dagskrá hér fyrst, það væru ekki dagar, heldur vikur. Þetta vildi hv. þm. kenna mér. Ég vil aðeins bera það undir hæstv. forseta, hvort ég hafi farið þess á leit við hann, að málinu væri frestað. Nei, hæstv. forseti hefur getað haft þetta mál eins og honum hefur sýnzt fyrir mér, ég hef engar óskir komið með um drátt á þessu máli, það er eins tilbúningur í dag og fyrir mánuði síðan. Að vísu hefur það skeð á þessu tímabili, að fram hefur komið nál. n., sem fékk málið til athugunar. En þó að þetta álit hefði ekki verið komið, þá hefði ég getað fengið frá n. svipaða umsögn og hér kom fram við umr., þegar málið var til umr. síðast, eins og n. lét frá sér fara. Ég vil því algerlega vísa frá sem ósannindum, að ég hafi haft nokkur áhrif á það, að þessu máli hefur verið frestað, og er það ekki ósvipað ýmsu öðru, sem fram hefur komið í umr. um þetta, að gera mér upp sakir algerlega að ástæðulausu. Hv. 8. landsk. (ÁS) bar saman vöruinnflutninginn í stríðslok og vöruinnflutninginn nú og gjaldeyrisöflunina og vildi þar af draga þá ályktun, að innflutningsmöguleikarnir væru nú það miklir, að engin þörf væri á skömmtun. Ég get alls ekki tekið undir þetta með hv. þm. Það er ekki hægt að segja, að það sé hlutverk skömmtunarinnar út af fyrir sig að spara gjaldeyri, heldur er það hlutverk skömmtunarinnar að sjá um, að sú vara, sem kemur inn, skiptist réttlátlega milli landsins barna. Takmörkunin á gjaldeyrinum er gerð af öðrum aðilum, þ. e. af innflutningsyfirvöldunum, af viðskiptanefnd og fjárhagsráði, sem ákveða skammtinn, sem inn er fluttur, og síðan er það hlutverk skömmtunaryfirvaldanna að sjá um, að þessi skammtur, sem inn er fluttur, skiptist réttlátlega. Það er eftirspurnin, sem skapar þörf eða ekki þörf á skömmtun. Það er ekki um deilt, að eftirspurnin eftir þessum vörutegundum er meiri en hægt hefur verið að fullnægja með þeim innflutningi, sem veittur hefur verið. Á því er þess vegna enginn vafi, að ef skömmtun hefði verið afnumin á þessum vörutegundum, hefði mönnum orðið enn meir mismunað við úthlutun þessara vara, en þessi þm. vill vera láta, að hafi verið. Það má vera, að ekki verði hægt að dreifa þessum vörum réttlátlega niður með þessu kerfi. Það er ekkert kerfi óskeikult, og ég efast um, þótt hv. 8. landsk. og hv. 2. landsk. settust saman á rökstóla, að þau mundu finna út það kerfi, sem ekki mætti finna eitthvað að. Þörfin á skömmtun er ekki byggð á því, hvort meira eða minna er flutt inn eitt ár eða annað, heldur byggist hún á því, hvort eftirspurnin eftir vörunni, er meiri eða minni, en inn er flutt. Hv. þm. fór svo að athuga, hvað hefði sparazt í gjaldeyri við þessa skömmtun, og komst að þeirri niðurstöðu, að það hefði nokkuð sparazt, en út af fyrir sig ekki á skömmtuninni sjálfri, heldur þeirri ákvörðun innflutningsyfirvaldanna, sem er orsök skömmtunarinnar, þ. e., að vegna gjaldeyrisskorts er ekki hægt að flytja inn nóg til þess að fullnægja allri eftirspurn Og það held ég, að þessi hv. þm. geri sér ljóst, að það er ekki með þeim gjaldeyristekjum, sem við ráðum nú yfir, hægt að flytja inn allt, sem fólkið í landinu óskar eftir að kaupa. Og sé það ekki hægt, er eina leiðin til þess, að nokkur sanngirni fáist í þessi mál, sú, að reynt sé að miðla vörunum út. Nú held ég t. d., að það verði ekki um deilt, að kaffiskammtinum, sykurskammtinum, kornvöruskammtinum og hreinlætisvöruskammtinum hafi verið skipt nokkurn veginn eins og kerfið gerir ráð fyrir, þannig að menn hafi yfirleitt fengið þann skammt, sem gert hefur verið ráð fyrir. Hins vegar hefur það komið á daginn að því er snertir tvo vöruflokka, þ. e. vefnaðarvöru og skófatnað, að ekki hefur verið hægt að fullnægja skömmtuninni með þeim innflutningi, sem gert hefur verið ráð fyrir. Þetta eru mistök, ég játa það, en þau eiga sína eðlilegu skýringu, sem er á þá leið, að þegar kom fram á þetta ár, varð tvívegis aflabrestur, sem setti það mikinn óhug í skömmtunaryfirvöldin, að þau töldu nauðsynlegt að draga úr þeirri skömmtun, sem ákveðin hafði verið. Í öðru lagi kemur þetta líka í þessum vöruflokkum til af því, að þeir eru mjög sundurleitir, því að það sem fæst út á þessa miða, vefnaðarvörumiðana, eru mjög ólíkar tegundir af þessum vörum, sem verða að vera til upp í skammtinn. Ef nú margir menn, fleiri en gert er ráð fyrir, kaupa sömu .egund, - ef t. d. allt kvenfólk keypti sér sokka og karlmenn skyrtur, gæti orðið hörgull á. þessum vörutegundum, þó að til væri önnur vara, sem væri eins þörf, en eftirspurnin eftir henni ekki eins mikil í bili. Þess vegna er mjög erfitt að koma upp það miklum birgðum af skömmtunarvörum almennt, að til sé á öllum tímum nóg af þessum vörum. Ég geri ráð fyrir, að þetta verði reynt að laga eins og hægt er á næsta ári og reynt verði að safna svolitlum birgðum og reynt að sjá til þess, að menn geti að minnsta kosti fengið út á skammtinn sinn, eins og í öðrum vöruflokkum. Og ég held, að ef menn hefðu getað fengið út á skammta sína, hver og einn, í þessum tveimur vöruflokkum, sem ég nefndi, hefði ekki verið slík óánægja með skömmtunarkerfið eins og þessi hv. þm. hefur réttilega bent á, að verið hefur, sem stafar af því, að vörumagnið hefur ekki staðizt áætlun. Hv. þm. hneykslaðist á því, að ég hefði sagt, að þessi till. væri flutt í áróðursskyni. Ég hef nú mínar meiningar um það, hvað sem þm. segir, og held, að það sé í því sambandi rétt, að ég svari um leið hv. 2. landsk. (KTh), sem kvartaði undan því, að ég hefði talið hana illyrta í þessu sambandi og að hún hefði notað heldur óvenjuleg orð. Ég skal ekki þreyta þm. með að lesa mikið upp eftir hana, en tek aðeins nokkrar setningar, sem sýna, af hvaða hvötum þetta er flutt. Þm. orðar þetta svo, að kerfið sé ósanngjarnt, ambögulegt og fálmkennd hringavitleysa. Yfirvöldin séu gegnsýrð af siðspillingu og haldi yfir henni verndarhendi og öll mistökin, t. d. hamstrið og svartimarkaðurinn, séu sjálfskaparvíti, því að útilokað sé með öllu, að ekki hafi verið vitandi vits til verks gengið.

Þetta er hárrétt.

Getur verið, að þetta sé rétt, en ég vil ekki viðurkenna, að menn geri þetta viljandi. Það er hugsun, sem hvergi á heima, nema þá í kommúnistaflokknum. Eftir að þm. er búinn að útmála kerfið, þykist hún ganga út frá því, að þetta sé gert vitandi vits til þess að vera almenningi bölvun. Það er þetta, sem ég leyfði mér að kalla, að þm. hefði „velt sér upp úr illyrðunum eins og krakkar veltu sér upp úr skít“. - Þá segir hv. þm.: „Þess var til getið, er umr. fóru fram um skömmtunarmálin í fyrra hér á þingi, að verzlunarstéttin hefði heimtað þessi fríðindi af stjórninni sinni til þess að fást til að fallast á vöruskömmtun. Ekki er ósennilegt, að svo hafi verið og ríkisstj. þá tekið þeim kröfum vel, litið á þær sem veigamikinn þátt í þeim viðreisnaráformum sínum að gera íslenzku þjóðina móttækilegri fyrir bandaríska aðstoð“. Og á öðrum stað segir: .... „en ef til vill á að líta á þessa óhófseyðslu sem lið í viðreisnaráformum ríkisstj., sem á að gera þjóðina móttækilega fyrir bandarísku hjálpina ....“. Og svo segir hún að lokum: „En það er ekki hægt að muna eftir öllu saman, og ef til vill hefur ekki verið um gleymsku að ræða hjá stjórnarvöldunum. Hugsanlegt er - og margt, er síðar hefur komið fram, virðist benda í þá átt -, að ríkisvaldið hafi einmitt minnzt þessa lýðs og verið ósárt um, þótt þess sæjust einhver merki, hverjir eru fínir menn og hverjir ekki“. Þetta kalla ég, að mál sé flutt á mjög áróðursfullan hátt, svo að vægt sé að orði komizt. Þetta er það, sem þm. talaði áðan um höfðingsskap andans. Þetta er áreiðanlega ekki höfðingsskapur andans, það skal ég fullyrða. Í sambandi við þá n., sem hér hefur setið á rökstólum til þess að endurskoða skömmtunarkerfið, vil ég aðeins segja það, að ég hef ekki skipað neina n. í því skyni, eins og hv. þm: vildi vera láta. Ég skrifaði fjárhagsráði og óskaði till. þess um breytingar á skömmtunarkerfinu og óskaði um leið, að það léti í ljós álit sitt um það, hvaða reynsla hefur fengizt á því ári, sem liðið er síðan kerfið var tekið í notkun. Fjárhagsráð skipaði í n. verðlagsstjóra, skömmtunarstjóra, einn fulltrúa frá fjárhagsráði og einn frá viðskiptanefnd til þess að rannsaka þetta mál og gera till. til breyt. Ég skipaði síðan þær 4 konur, sem í þetta voru tilnefndar, eingöngu eftir till. stjórnar Kvenfélagasambands Íslands. Óskaði ég eftir, að hún tilnefndi konurnar, og voru þær síðan tilnefndar nákvæmlega eftir útnefningu hennar. - Ég vil taka fram, að ekki hefur komið frá mér nein ósk um, að n. skilaði til mín þeim upplýsingum, sem nú liggja fyrir frá henni. Málið var sent mér á mína skrifstofu, án þess að nokkur ósk kæmi frá mér um það. Ef n. er ekki fullbúin að vinna störf sín og á eitthvað ógert, gat hún vel látið ógert að skila nál. sínu eða hluta af því. En úr því að hún gerði það, taldi ég sjálfsagt, að það yrði tekið fram, til þess að þm. fengju að vita um það og n., sem fær það til athugunar, hafi það til samanburðar við þær kröfur, sem hér hafa komið fram frá þm. Hv. 2. landsk. talaði um 15–20 millj., sem úthlutað hefði verið meira á seðlum, en flutt hefði verið inn, eða það þyrfti að veita það á næsta ári. Ég skildi ekki vel, hvað þm. fór í þessu, en skildist þó helzt, að þetta væri mismunurinn á því, sem innflutt hefði verið og skammtað. En það, sem ég las upp úr nál. n., var á þá leið, að það mundi þurfa 17–20 millj. kr. innflutning í byrjun næsta árs, til þess að birgðir gætu safnazt í búðir. Og svo hneykslaði það hv. 2. landsk., að nefndarmenn og sérstaklega nefndarkonur hefðu afgr. tvær till. í trausti þess, að eitthvað yrði lagfært. Ég skal viðurkenna, að það er mikill munur á þessum hugsanagangi n. og 2. landsk. Hv. 2. landsk. ætlar öllum alltaf það versta. Hún ímyndar sér, að þeir geri allt af bölvun sinni og öðrum til ills, en þessar nefndarkonur trúa því, að ef þær koma fram með gagnlegar tillögur, muni verða farið eftir því. Á þessu tvennu er höfuðmunur, og sé ég ekki, að sá munur sé í hag hv. 2. landsk. Ég ber meira traust til þeirra, sem geta ætlað öðrum mönnum eitthvað gott, en hinna, sem ætla öllum allt illt. Ég held ég hafi svo ekki meira um málið að segja. Ég hef ekki ætlað að tefja það, hef ekki gert það hingað til, eins og hv. flm. vilja vera láta, og skal ekki heldur gera það hér eftir. Ég tel sjálfsagt, að það fari í n., en tel óeðlilegt, að það fari til fjvn. 



Herra forseti. Ég skal ekki verða margorður, en vil aðeins segja örfá orð út af seinni ræðu hæstv. ráðh. Hann minntist á það, að ég hefði eiginlega misskilið þetta, þar sem ég teldi, að það væri skömmtunin sjálf, sem hefði verið tekin til þess að spara gjaldeyri. Hún ætti ekki að vera til annars en að dreifa vörunum réttlátlega, en ég hefði ekki kunnað að greina þarna á milli. Ég vil þá geta þess í sambandi við þetta, að ég veit ekki betur en að þetta skömmtunarkerfi sé undir yfirstjórn fjárhagsráðs og allt þetta kerfi undir yfirstjórn hæstv. viðskmrh. Það er að vísu rétt hjá hæstv. ráðh., að hlutverk skömmtunarinnar er eingöngu það að dreifa vörunum réttlátlega, en það liggur fyrir sú staðreynd, að þetta hefur bara alls ekki tekizt. Það er m. a. viðurkennt og það af þeirri n., sem um þetta fjallar, að bakdyraverzlun eigi sér stað í sambandi við þessi mál, og sýnir það eitt, þótt ekki væri annað, að þetta hefur ekki tekizt. Ráðh. vildi halda því fram, að þessi mismunur mundi verða enn meiri, ef skömmtunin væri lögð niður, og má það vera rétt, ef ekki væri neitt bætt úr þeim göllum, sem eru á innflutningnum, en tilgangurinn með þessari till. er fyrst og fremst sá, að úr þessu skuli bæta og séð verði um, að nógur innflutningur sé fyrir hendi til þess að mæta því skömmtunarmagni, sem gert er ráð fyrir, að allir einstaklingar fái. Þá vildi ráðh. mótmæla því, að hann hefði skipað þessa n., heldur hefði fjárhagsráð skipað hana sjálft. Það getur verið rétt, en haggar ekki því, að þótt ráðh. hafi aðeins skrifað fjárhagsráði, en ekki tilnefnt sjálfur menn í n., þá hefur hann sjálfur falið fjárhagsráði að annast endurskoðun þessara mála, endurskoðun á sínum eigin gerðum. Með öðrum orðum, hér stendur óhögguð sú staðreynd, sem ég minntist á, að þeir, sem hefur verið falið að rannsaka þetta, eru þeir sömu menn, sem hafa stjórnað þessu hingað til með þeim árangri, sem þegar er kunnur orðinn. Þetta er hliðstætt því, ef forstjóra einhverrar stofnunar væri falið að hafa endurskoðun á hendi í þeirri stofnun, sem hann réði sjálfur, en venjan er sú að skipa hlutlausa menn til þeirra hluta. Ég skal ekki hafa fleiri orð um þetta, því að ég vil ekki tefja, að málið fái afgreiðslu.



Herra forseti. Það er nú orðið alllangt síðan þetta mál var hér síðast til umr., en hv. þm. minnast þess, að till. þessi til þál. fer fram á gerbreytingu á skipun landhelgisgæzlunnar. Till. er flutt af þrem ungum lögfræðingum, sem allir eru komnir út af frægum mönnum. Einn er náfrændi Hannesar Hafsteins fyrrv. ráðherra, sem lét mál þessi mjög til sín taka, annar er afkomandi sr. Sigurðar Stefánssonar í Vigur, sem barðist fyrir stofnun landhelgissjóðsins, og sá þriðji er kominn út af þjóðfrægu skáldi. Það er því mjög vel vandað til hv. fl., bæði að ætterni og lögfræðilegum undirbúningi. Það er aftur annað mál, að þessir ungu menn hafa ekki haft nein hagnýt skipti af landhelgismálum. Þeir hafa ekki önnur kynni af sjómennsku en að hafa e. t. v. einhvern tíma ferðazt með skipum, og ekki hefur áhugi þeirra á landhelgismálum komið fram í verki, nema í þessari till. og svipuðum till. áður. Og ég get fullyrt, að þessar till. eru óraunhæfar í augum þeirra manna, sem kynnt hafa sér þessi mál á þann hátt, að verði þeim til skilningsauka. Þeir, sem mest kynni hafa af þessum málum, eru sjómenn, og þeir réðu fyrr því, sem bezt var gert. En þessir ungu menn koma úr stofum kaupstaðanna - það mætti kalla þá salherra - og gera till. utan við veruleikann. Till. byrjar á því, að þeir krefjast þess, að landhelgismálin verði í sérstakri deild í dómsmrn. Þetta er furðulegt, því að þar hafa landhelgismálin alltaf verið, þótt framkvæmdavald þessara mála hafi að nokkru leyti verið í öðru ráðuneyti, enda kom í ljós hjá hæstv. utanrrh., að hann teldi eðlilegt, að slík tilfærsla ætti sér stað. Gagnrýni hv. flm. á þessu atriði er því ekki studd af hæstv. utanrrh. Réttarfarshlið þessara mála er og hjá dómsmrh., þannig að þegar varðskip hafa tekið bát fyrir að veiða í landhelgi, þá heyrir sú málsmeðferð eingöngu undir dómsmrh. Ég býst ekki við, að hv. flm. hafi verið þetta ljóst, en dæmi, sem þeir hefðu átt að þekkja, er það, að þegar bátar hafa verið teknir í landhelgi, þá hafa sektir af þeim ekki verið innheimtar undanfarið, af því að þær hafa verið svo geysiháar, eða allt upp í 30 þús. kr., þannig að það virðast ekki skynsamleg lög, sem um þetta gilda. Því hafa dómsmrh., bæði núv. og einn eða fleiri fyrrv., ekki innheimt sektirnar, svo að milljónir króna í ógreiddum sektum voru útistandandi þangað til núv. hæstv. dómsmrh. fór að vinna að því að bjarga þessu máli með því að náða þá menn, er í hlut áttu, og láta þá greiða hlut sektar. Þessi hlið landhelgismálanna hefur algerlega verið hjá dómsmrn., og er þetta gott dæmi um það, að þar hefur æðsta yfirstjórn þeirra mála alltaf verið og er enn. Þar sem nú hv. flm. telja það höfuðatriði, að öll yfirstjórnin fari fram í dómsmrn., þá vil ég benda á, að hér virðist nokkuð hafa hallað á dómsmrn. um dugnað, því að hæstv. utanrrh. hefði fyrir löngu átt að vera búinn að undirbúa breyt. á l. um sektirnar. Hins vegar hefur hæstv. menntmrh. staðið fyrir framkvæmdum í þessum málum, m. a. gengizt fyrir að fá nýtt gæzluskip, og fyrir það ættu hv. flm. að vera þakklátir, því að það er í samræmi við þeirra stefnu að kaupa stór skip og dýr. Ég bendi enn fremur á, að dómsmrh. hefur ekki veitt landhelgisgæzlunni þann stuðning og þá vernd, sem hún á skilið. Fyrir skömmu voru teknir í landhelgi 9 togbátar, og var það gert að mestu fyrir tilstyrk flugvéla, en að nokkru leyti með varðbátum. Þessir bátar, eða eigendur þeirra, voru svo dæmdir, en þá brá svo við, að einn af eigendunum og kannske fleiri fóru í blöðin með ádeilur fullar af meiðyrðum um starfsmenn landhelgisgæzlunnar. Þeim var jafnvel borið meinsæri á brýn. Mér finnst, þegar svona er farið að, að þá eigi ríkisstj. og þá dómsmrn. að taka málið upp og sækja til sektar þá, sem þannig koma fram við starfsmenn landhelgisgæzlunnar. En það var ekki gert, og fleiri dæmi mætti nefna um vanrækslu dómsmrn. við landhelgisgæzluna, og kem ég að því síðar. Því finnst mér það koma úr hörðustu átt, þegar þessir þrír áhugasömu ungu lögfræðingar krefjast þess, að dómsmrn. fái meiri afskipti af þessu máli en eðli þess leyfir. Úr flokki hv. flm. hafa nafnkenndir lögfræðingar farið með þessi mál, svo sem Einar Arnórsson, Pétur heitinn Magnússon og nú síðast Bjarni Benediktsson. Samt sem áður hefur ekki betur til tekizt en svo, að nauðsyn er breytinga á l. um þessi mál. Bendir þetta til þess, að þessir skörungar hafi ekki haft nægilegan áhuga á málinu, og veit ég, að hv. flm. átta sig á því, að með till. sinni eru þeir raunverulega að lýsa vantrausti á hæstv. utanrrh. Ég vil nú, af því að málið er sótt með mikilli atorku, leyfa mér að gefa yfirlit yfir þann tíma, sem landhelgisgæzlan hefur staðið, með tilliti til þess, hvort rétt sé, að lögfræðingum verði fengin í hendur öll stjórn þessara mála. Þá er að byrja á byrjuninni, þegar Jón Magnússon var ráðh. og þegar kom að því að framkvæma vilja séra Sigurðar í Vigur, þá var það hann, Jón Magnússon, sem hafði aðalforustuna um byggingu Óðins og rekstur hans. Mér er ekki kunnugt um, til hvaða kunnáttumanna hann hefur leitað, en þegar skipið kom frá Danmörku, þar sem það var smíðað, þá kom í ljós, að það var mjög illa fallið til starfans, sem því var ætlaður. Tilfinnanlegir smíðagallar voru á því, svo að við lá, að því hvolfdi í góðu veðri í mynni Siglufjarðar. Þetta leiddi svo til þess, að Jón Magnússon sendi skipið aftur út til þeirrar smiðju, er byggði það, og hafði hann nú með í ráðum mesta kunnáttumann hér á þessu sviði, Emil Nielsen. Var nú skipið lengt um 13 fet og gert svo úr garði, að það varð sæmilega sjófært. Veit ég, að upphaflega var Emil Nielsen ekki kvaddur til ráða, heldur hafa það sennilega verið einhverjir útlendingar, sem voru ráðgjafar Jóns Magnússonar, eða þá einhverjir sjómenn, sem ekki höfðu næga þekkingu til að bera, því að fyrir utan þennan ótrúlega galla á skipinu, að það var varla eða ekki sjófært - þá var það eftirlíking af litlu herskipi og t. d. mjög eyðslusamt á kol. Það verður því að segja, að framkvæmdin um útvegun Óðins var ákaflega misheppnuð, og átti þó hér hlut að máli einhver slyngasti lögfræðingur, sem hér hefur verið. Hann var t. d. sakir vitsmuna sá af mínum andstæðingum, sem mér hefur þótt erfiðast að fást við. En honum yfirsást í því, að hann mun hafa kvatt sér til ráða útlenda salherra í stað íslenzkra kunnáttumanna. Jón Magnússon dó, þegar skipið var nýsmíðað, og var rekstrarstjórn þess fyrst í stjórnarráðinu, þar sem voru ágætir lögfræðingar, sérstaklega skrifstofustjórinn, en engir, sem æfingu höfðu á sjó, og var rekstur varðskipsins hafður þar í hjáverkum. Til dæmis þótti mér, þegar ég kom í ríkisstj., að ekki væri vel séð fyrir bókhaldinu, og fékk ég málið í hendur kunnáttumönnum. Hv. þm. Barð. kvaðst fylgjandi till. þrímenninganna, og þótti honum vera mikill kostnaður við landhelgisgæzlustörfin, en það færi á móti allri reynslu, ef hin nýja deild yrði ekki til að auka kostnaðinn, og það er sannarlega ekki mikið, þótt kostnaðurinn í landi sé þriðjungur af kostnaði eins varðbáts. Hv. þm. Barð. hlýtur því að sjá, að hér er ekki óhæfilega í sakirnar farið, og ekki hefur forstjóri Skipaútgerðar ríkisins, Pálmi Loftsson, mikið kaup. Hann hefur ekki nema 10 eða 11 þús. kr. í grunn á ári og er þannig ekki hálfdrættingur á við loftskeytamenn, og laun hans eru einnig aðeins brot af launum skipstjóranna á togurunum. Kem ég þá að því, sem virðist vera tilgangur hv. flm., en hann er sá að losna við forstöðu Pálma Loftssonar í landhelgismálunum, enda hafa þeir áður flutt till., sem ekki var viðurkennandi um hann. Pálmi Loftsson kom í þjónustu Skipaútgerðarinnar árið 1930 sem yfirmaður landhelgisgæzlunnar og strandsiglinganna. Auk þess hefur hann verið ráðunautur ríkisstj. Aðkoma hans var ekki skemmtileg. Skipaútgerðin átti Óðin til landhelgisgæzlunnar og ekki annað skip, en gömlu Esju til strandsiglinga. Það voru því þessi tvö skip, sem Pálmi Loftsson tók við og átti bæði að nota til strandsiglinga og gæzlu. Aðkoman var og óskemmtileg að öðru leyti. Bókhaldið var ófullkomið um Óðin og tekjuhalli á rekstri Esju. Óánægja var meðal fólks út af litlum strandsiglingum og lélegri gæzlu. Hlutverk Pálma Loftssonar var því að byggja þetta hvort tveggja upp og hjálpa auk þess flóabátaútgerðinni. Eitt hans fyrsta verk var að kaupa Súðina, og þótti sumum gott kaup á 110 þús. kr. Hún var að vísu gömul, en hvergi nærri eins gömul og Hæringur nú, og var mikið deilt á Pálma fyrir kaupin, en Súðin er enn við lýði og er nú boðin fyrir um 800 þús. kr., svo að þau kaup hafa blessazt vel, þegar litið er á það, hve lítið hún kostaði, hve mikið hún hefur gert og hvers virði hún er nú. Enn fremur var það fyrir frumkvæði Pálma Loftssonar, að gamla Esja var seld fyrir 400 þús. kr., og mátti kalla það þrekvirki. Fékk hann í staðinn nýju Esju, sem er fyrsta skipið, sem sniðið er eftir þörfum íslenzkra strandsiglinga. Eftir tekjuhallanum á gömlu Esju mætti gera ráð fyrir einnar milljón króna taprekstri á Esju á ári nú. Það var af því, að þetta var kolaskip. En síðan nýja Esja kom, sem Pálmi Loftsson hefur ráðið um kaup á, þá hefur hún yfirleitt unnið fyrir sér sjálf. Það er ákaflega skemmtilegt fyrir þingið að vita það, að á þess vegum hafa verið einstöku sinnum gerðar framkvæmdir, sem hafa orðið til þjóðþrifa, sem ótrúlegt má þykja. Fram að þessu hafði verið tekjuhalli á strandferðaskipunum. En Pálmi Loftsson sýndi fram á, að ef þau væru nógu vel smíðuð og nógu heppileg, þá væri hægt að gera kostnaðinn af rekstri þeirra lítinn eða jafnvel engan umfram tekjurnar. Síðan vita menn, að Pálmi Loftsson hefur staðið fyrir því að kaupa fyrir Alþ. og ríkisstj. og láta byggja þrjú ný skip, Heklu, Skjaldbreið og Herðubreið. Og það er vitað a. m. k., að fólkið er ánægt með þau skip. Og óhætt mun að segja, að aldrei í sögu landsins hafi verið eins miklir möguleikar fyrir góðar strandferðir og einmitt nú, bæði fjárhagslega og að öðru leyti. Ég held, að það sé ekkert á móti því að minnast á það, hvað það þýðir, ef virkilegir kunnáttumenn eru valdir til þess að annast slík mál sem þessi. Og ég vil líka minna á það hins vegar, að þegar verið var að byggja gömlu Esju í ráðherratíð Klemensar Jónssonar, þá var um það deilt, hvort ætti að hafa nokkurt farþegarými á því skipi. Sumir vildu útbúa lestir þannig í skipinu, að það mætti setja í þær kojur, til þess a. m. k að flytja fólk að sumrinu, en senda hana til Spánar með fisk að vetrinum. En það eru verðleikar Pálma Loftssonar, að hann braut á móti þessari stefnu. Það eru sjálfsagt sumir menn, sem koma á Heklu og Esju, sem segja, að þar sé óþarflega mikið í borið og að þar eigi ekki að vera svo fínt fyrir almenning. En það er víst, að þessi skip borga sig betur. - Það má segja, að það sé nokkuð skylt með Emil Nielsen, sem byggði upp allan hinn gamla flota Eimskipafélags Íslands, og Pálma Loftssyni, sem hefur staðið fyrir byggingu strandferðaflotans og að nokkru leyti varðskipanna, að þessir tveir sjómenn, sem voru búnir að læra í skóla lífsins hér á hafinu við Ísland, hafa skilið eftir sig mikið starf og eiga miklar þakkir og viðurkenningu og munu hljóta þær af öllum þeim, sem dómhæfir eru. Ég kem þá að gæzlumálunum. Þegar ég kom í stjórnarráðið á eftir Jóni Magnússyni og Magnúsi Guðmundssyni, gat ég ekki annað en viðurkennt, að ég var alveg fáfróður um sjómennsku, ekki síður en þeir ágætu lögfræðingar, sem í stjórninni voru. En ég dró af því þá ályktun, að úr því að ég og aðrir í stjórnarráðinu væru ókunnugir sjávarútvegsmálum, væri um að gera að velja til þessa starfa þann mann, sem kunnugur væri sjómennsku og gæti vel staðið fyrir landhelgisgæzlunni. Var þá Pálma Loftssyni fengið að sjá um framkvæmd landhelgisgæzlunnar ásamt útgerðarstjórn ríkisskipanna. En lögfræðilega hlið málsins var hjá skrifstofustjóranum í stjórnarráðinu, Guðmundi Sveinbjörnssyni, eins og mun vera hjá núverandi dómsmrh. Það, sem hafði svo gerzt skömmu áður en Pálmi Loftsson tók við þessum gæzlumálum, var það, að Alþ. hafði samþ. að kaupa annað skip til varðgæzlunnar. Menn voru svo stórhuga, að þeir vildu gera landhelgisgæzluna íslenzka. Mitt hlutverk varð því að fá kunnáttumann til þess að sjá um að byggja nýtt skip. Og árið 1928 var ég ekki í vafa um, að sá eini maður, sem ég gæti snúið mér til um þetta, væri Emil Nielsen. Honum var svo falið að sjá um byggingu Ægis, sem hann gerði án endurgjalds. Ég held, að honum hafi þótt gaman að því að gera þetta fyrir landið. Honum stóð til boða borgun fyrir þetta sitt góða verk, en hann óskaði ekki eftir borgun. Þegar svo þetta skip var komið, var Pálmi Loftsson ráðinn framkvæmdastjóri þessara mála, og eftir það hefur hann að mestöllu leyti haft framkvæmdir í þessum málum. Árið 1930 kom það til mála, hvort ætti að kaupa þriðja varðskipið. Gamli Þór Vestmanneyinga, sem var nú hafður að nokkru leyti í strandgæzlu, hafði strandað á Húnaflóa. Og þá var spursmálið, hvort það átti að kaupa nýtt skip fyrir hann eða láta annað hvort gæzluskipið taka upp störf við Vestmannaeyjar með annarri gæzlu. Menn voru stórhuga, og meiri hluti Alþ. samþ. að kaupa nýtt skip. Ég sá fram á, að landið mundi ekki rísa undir þessu, sem og varð. En Alþ. varð að ráða, og Þór var keyptur á rúmlega 100 þús. kr. Það kaup var mikið gagnrýnt, en hann mun hafa verið seldur fyrir þrefalt það verð, sem hann var keyptur fyrir, svo að ekki var skaði á honum að því leyti. En eftir að ég fór úr stjórnarráðinu 1932, kom tveggja ára tímabil, þegar Magnús Guðmundsson, sá ágæti lögfræðingur, hafði alveg með strandgæzluna að gera, og af því er skemmst að segja það, að á því tveggja ára tímabili gerðist ekkert í þeim málum, hvorki illt né gott, og ekkert til vansa. En það kom ekkert fram hjá þessum annars mjög athafnasama lögfræðingi, sem bætti um frá því, sem hafði áður verið hjá Pálma Loftssyni, við daglega stjórn skipanna. En það gerðist að vísu einn hlutur þessi 2 ár og næstu ár á eftir, sem er eftirtektarverður. Þá var komin kreppa í landinu, og fjmrh. hafði engin ráð til þess að hagnýta þrjú skip við strandgæzluna. Og það var ekki af áhugaleysi, heldur getuleysi ríkisins, að Magnús Guðmundsson og eftir hann Hermann Jónasson, sem tók við af honum árið 1934, höfðu ekki önnur ráð en að láta helming flotans liggja í höfn til þess að spara. Á þessum árum var slík kreppa, að dilkarnir seldust á fimm kr. að hausti til. - Með því gátu þeir a. m. k. sparað kol, þó að starfsmenn á skipunum væru á kaupi. Þarna hafði því komið fram ómótmælanlega, að það eru takmörk fyrir því, hvað ríkið getur og vill eyða í landhelgisgæzlu. Það kom í ljós í nokkur ár, að það varð að láta eitt eða fleiri af þessum skipum liggja í höfnum fyrir getuleysi ríkisins. Og þá sá hæstv. Alþingi sem var ekki flokksmál, heldur allra flokka samþykkt - að það varð að gera á þessu breytingu. Og þáverandi forsrh., núverandi hv. þm. Str., setti nefnd til þess að gera till. um, hvernig fara skyldi að. Og nefndarmenn settust á rökstóla og komust að þeirri niðurstöðu, að það yrði að færa landhelgisgæzluna á alveg nýjan grundvöll og þjóðin hefði ekki efni á því að kosta mikinn skipaflota af stórum skipum til þessarar gæzlu, en að það yrði farsælast að hafa aðallega báta og eitt stórt skip til þessara starfa. Þessar till. þessarar þriggja manna nefndar fengu þær viðtökur hjá þinginu, að það samþ. að selja Óðin úr landi, fyrir því að hann var talsvert dýrari í rekstri en Ægir, og reynsla var fyrir því, að hentara var að hafa vélskip til gæzlunnar heldur en gufuskip. Þetta var ekki sársaukalaust. Ég man eftir því, að íslenzkar konur horfðu með trega upp á það, að Óðinn sigldi með sænsku flaggi hér út úr höfninni. Það var sorg fyrir Íslendinga að verða að selja íslenzkt skip, sem hafði starfað fyrir landið. En vegna fjármálahliðar málsins var þetta gert. Samkv. áliti þremenninganna var ákveðið að byggja nýjan varðbát í staðinn fyrir stóra Óðin, sem er núverandi vélbáturinn Óðinn, sem er búinn að starfa fyrir landið. Pálmi Loftsson lét byggja hann hér á landi. Hann mun vera 70 smálestir að stærið og mun hafa kostað um 100 þús. kr. Þó að það væri einlægur vilji þingsins, að fleiri bátar væru byggðir til gæzlunnar, varð það ekki. Það stóð á peningum. Skipaútgerðin leigði því vélbáta frá einstökum mönnum og hafði venjulega fjóra báta í gangi, og svo Ægi til strandvarnanna, og vopnaði þá. Nú vil ég segja hæstv. Alþ. frá einni hlið þessara mála, þó að hún skipti litlu eftir á, en var þó nokkurs virði á sínum tíma. Þegar byggingarreikningur kom fyrir Óðin, var 60 þús. kr. liður á reikningnum fyrir fallbyssu á skipið og fyrir að setja niður þessa fallbyssu. Þetta þótti nokkuð dýrt. Og þegar farið var að hafa varðbáta til gæzlunnar, þá fannst útgerðarstjóranum ómögulegt fyrir þá að starfa, ef þeir hefðu ekki vopn. Hann skrifaði svo dómsmrn. danska og óskaði eftir að fá keyptar hjá þeim litlar fallbyssur af hæfilegri stærð fyrir bátana. Hann fékk aftur snúðugt bréf frá þeim þar ytra, þar sem sagt var, að tormerki væru á því, að Íslendingar gætu fengið þessa hluti þar. Pálmi Loftsson skrifaði þá aftur og sagði, að ef Danir vildu ekki selja byssurnar, þá gæti hann keypt þær annars staðar. Þá kom skeyti frá þeim dönsku um það, að þeir skyldu selja byssurnar. Þær voru svo settar í bátana, og voru tveir eða þrír menn við það í tvo eða þrjá daga, og það kostaði sama og ekkert. - Þetta sýndi það, hvernig landhelgismálin gátu verið rekin, þegar þau voru orðin íslenzk og Íslendingar tóku að gera sjálfir meira af þessum störfum í sambandi við gæzluna en áður hafði verið. - Það liðu svo nokkur ár, að landhelgisgæzlan var í þessu formi. Ægir varð að liggja á vertíð við Vestmannaeyjar til þess að bjarga bátaflotanum. Varðbátarnir voru víðs vegar kringum landið, a. m. k. á Faxaflóa og Vestfjörðum á þeim tíma og sinntu björgunarmálum um leið og þeir önnuðust strandgæzluna, eins og ég mun sérstaklega koma að. Ég hef nú hlaupið yfir það, sem var mikið og erfitt mál hér á fyrstu árunum, þegar við vorum að reyna að koma landhelgismálunum í fastar skorður. Spursmálið var þá, hvort togaraflotinn íslenzki að meira eða minna leyti misnotaði dulskeytasendingar frá útgerðarstjórunum, þannig að togurunum væri leiðbeint með þeim skeytum til þess að geta brotið landhelgislögin, án þess að verða teknir. Ágúst Flygenring, mikill maður og duglegur þingmaður og sæmdarmaður, hafði sagt það, kannske í nokkrum hita, en sagt það samt, að það vissu allir, að útgerðarstjórar sumir hverjir stýrðu togurunum með loftskeytum inn í landhelgina. Þetta var þar að auki mál almannarómsins í landinu, svo sem kunnugt er, að svona mundi það vera. Mér fannst það skylda mín, meðan ég hafði umsjón með gæzlunni, að reyna að hindra misnotkun í þessum efnum, þar sem mörg hundruð þús. kr. hafði verið varið til landhelgisgæzlunnar með kostnaði við skipin. Ég bar svo fram frv. um þetta mál, um það að setja dulskeytin undir eftirlit. Um það urðu harðar deilur í þinginu í nokkur ár. Ég var kominn nokkuð nærri því að koma því í gegn. En ævinlega, þegar ég hélt, að ég væri að vinna sigur í þessu máli, bilaði einhver lítill hlekkur einhvers staðar, og málið dagaði uppi. Þarna var auðsjáanlega við ramman reip að draga. Menn sögðu: Þetta er ekki rétt, togurunum er ekki stýrt inn í landhelgina. Og ég fór svo úr stjórnarráðinu, að ég hafði ekki komið fram þessu máli. Og við Ágúst Flygenring lágum undir því ámæli, að við hefðum í þessu efni á röngu að standa og aðrir, sem höfðu tekið þessa skoðun. Eftir að Hermann Jónasson hafði tekið við dómsmrh.-störfum, var Pálma Loftssyni falið að nýju að annast framkvæmd landhelgisgæzlumálanna. Og hann taldi líka sína skyldu sem framkvæmdastjóra að reyna, ef hægt væri, að hindra það, ef satt væri, að togurunum væri stýrt með loftskeytum inn í landhelgina til veiða þar. Og bæði gerði hann nokkrar ráðstafanir til þess og svo bárust þar að auki sannanir upp í hendurnar á útgerðarstjórninni. Sumpart fannst lykill að dulmáli í einum útlendum togara, sem Ægir bjargaði, sem sýndi, hverjir það voru hér í landi, sem voru með í þessu. Þar að auki fannst hjá öðrum manni, sem stundaði útgerð, dulmálslykill, sem sýnilega var notaður til þess að stýra togurum inn í landhelgina. Það fengust því alveg fram sannanir fyrir því, að Ágúst Flygenring hafði haft á réttu að standa. Það var svo hafin rannsókn í þessu. Og íslenzkir menn, og það dugandi menn margir, urðu sannir að sök um að reka þessar njósnir, sumpart fyrir íslenzk skip og sumpart fyrir útlend. Eftir það var ekki erfitt að koma málinu um eftirlit með dulmálsskeytum fram á Alþ. Og þetta eftirlit var sett upp í loftskeytastöðinni til þess að hindra það, að þessi misnotkun skeytasendinganna héldi áfram. Ég hygg, að þegar löggjöf um það var sett, að landið hefði fjóra báta til landhelgisgæzlunnar, þá hafi verið búið að ná því hámarki, sem hægt var að leggja á fólkið í þessum efnum. Þá held ég, að landhelgisgæzlan hafi verið orðin svo fullkomin sem ríkið gæti borið hana og sem þá var hægt að búast við að hægt væri að framkvæma. Nú vil ég spyrja hv. 1. flm. þessarar þáltill., sem hefur í ræðu og riti mjög vikið köldu að útgerðarstjóranum, Pálma Loftssyni: Er hann viss um það, að það eimi ekki eftir af einhverri beiskju í garð Pálma Loftssonar fyrir það, að hann í embættisnafni og óhjákvæmilega sem starfsmaður landsins varð að gera það, sem hann gerði, er hann var að hindra, að veiðiskipum væri stýrt inn í landhelgina, þannig að Pálmi Loftsson varð sem slíkur embættismaður að leggja fyrir dómstólana þau gögn, sem komu upp í hendurnar á honum, sem varð til þess, að þeir menn voru dæmdir sekir, sem sekir voru? Mig grunar, að enn þá sé nokkur beiskja í mönnum út af því, að það skyldi verða framkvæmd á þessu. Og þetta er hlutur, sem ekki er hægt að þegja um. Og við megum biðja Guð að hjálpa okkur, ef á að fara að ofsækja menn fyrir það að framfylgja réttum landslögum í málefnum, sem hafa stórkostlega alþjóðlega þýðingu. [Frh.]



Ég vildi spyrjast fyrir um það, hverju það sætir, að 1. mál á dagskrá er ekki tekið fyrir, en mér skilst, að samkv. þingsköpum beri að afgr. það mál í dag og eigi síðar. Ég hef mikinn áhuga fyrir að fá þessu svarað og býst við, að þess megi þá vænta, að mér og öðrum hv. þm. væri ekki synjað um hliðstæðar upplýsingar um ýmis merk fyrirtæki í landinu, sem við kynnum að fá áhuga fyrir að vita eitthvað um.