Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég flutti við 2. umr. þessa frv. brtt. á þskj. 380, sem ég kynnti þá. Hún gengur út á það, að þeim læknastúdentum skuli veitt námslaun, sem hægt er að gera samninga við af hálfu ríkisstj. um að gegna síðan læknaþjónustu í héraði, þ.e. að í staðinn fyrir þau námslán, sem talað er um í frv. hæstv. ríkisstj., 13. gr., þá komi námslaun. Annars eru að mestu leyti sömu skuldbindingar, nema þá það, að menn geta fengið þessi námslaun frá upphafi. Hæstv. menntmrh. skýrði hér við 2. umr. málsins, hverjar stórar breytingar hafa orðið á námsstyrkjum í sambandi við nám stúdenta bæði innanlands og utan og það var alveg rétt hjá honum. Mér reiknaðist til, að með tilliti til gengisbreytinga og slíks, þá mundu raunverulega þessir námsstyrkir hafa meir en ferfaldazt á þeim tíma, sem hann gat um, mestmegnis í hans eigin stjórnartíð sem menntmrh., og það er mjög vel, að svo er, og er ánægjulegt til þess að vita. En sannleikurinn er samt, að við gerum of lítið á þessu sviði. Við þurfum að stíga þarna stærri spor og þau spor, sem eru fullnægjandi í þessum efnum, það er að tryggja full námslaun, þ.e. námslaun, sem nægja til lífsframfæris þeim stúdent, sem er við nám. Við verðum að gá að því, að það eru orðnar ákaflega miklar breytingar á þessu frá því, sem áður var. Í fyrsta lagi má kannske nefna það, að menn sætta sig ekki lengur við það að lifa á sama máta og gert var fyrir 40–50 árum af hálfu stúdenta. Í öðru lagi er hitt, að mjög mikill hluti af stúdentum er þegar giftur eða kvæntur, þegar þeir eru að nema, og hafa jafnvel fyrir fjölskyldu að sjá. Þess vegna er það svo, að mjög mikið - við skulum segja t.d. af mönnum, sem gjarnan vildu nema í læknadeild, neyðist til þess að hætta við það af efnahagslegum ástæðum og það er mjög slæmt, vegna þess að ekki hvað sízt í aðra eins grein og læknisfræðina þyrftum við að geta tryggt, að þeir menn, sem hefðu áhuga á að rækja það starf, gætu fengið að læra það. Og þetta gildir ekki einungis um þá ungu pilta, unga stúdenta, sem vilja læra þetta. Það gildir ekki siður um konur, því að fáar eru þær greinar, sem manni virtist eðlilegra að kvenfólk legði fyrir sig, þær sem á annað borð eru stúdentar, heldur en einmitt að verða læknar, enda er sú reynslan víða, þar sem jafnrétti er fullt milli karla og kvenna og þar sem full námslaun eru, að þar er yfirgnæfandi meiri hluti lækna kvenfólk. Ég held, að það væri þess vegna rétt, einmitt með tilliti til þess vanda, sem á hvílir í sambandi við læknaþjónustu við dreifbýlið og í öðru lagi vegna þess vanda, sem að vísu er miklu minni, en er að verða í sambandi við að tryggja sjúkrasamlagslækna, þá væri mjög heppilegt, að þessari gr. væri breytt eins og ég hef orðað hana. Hún hljóðar svo, mín brtt., með leyfi hæstv. forseta: „Heimilt skal samkv. till. landlæknis, að fenginni umsögn læknadeildar Háskóla Íslands, að veita á ári hverjum læknastúdentum námslaun, er nægi þeim til lífsframfæris, meðan þeir stunda nám í læknadeild, gegn. skuldbindingu um þjónustu í læknishéraði að afloknu námi. Nánari ákvæði um námslaun þessi skal setja í reglugerð. Er og heimilt, ef þörf þykir, að hafa þar ákvæði til þess að tryggja á sama hátt sjúkrasamlagslækna.“ Þó að sjúkrasamlagslæknar séu ekki starfsmenn ríkisins, þá eru engu að síður að verða vandræði með að fá menn til þess að stunda það starf og mætti þess vegna líka reyna að semja um það. Ég hef áður tekið það fram í sambandi við þetta, að ef svo færi, að þeir menn, sem upprunalega hafa notið slíkra námslauna, skyldu óska eftir því seinna meir að verða sérfræðingar eða yfirgefa þessa leið, að verða héraðslæknar og slíkt, þá væri hægt að hafa í reglugerðinni ákvæði þess efnis, að viðkomandi gæti fengið sínum námslaunum breytt í námsstyrk að einhverju leyti eða námslán, þannig að hann gæti þá borgað til baka og verið laus við þær skuldbindingar, sem hann hefur á sig tekið. Hins vegar, eins og við vitum, þá geta þetta orðið engar smáræðisskuldbindingar. Það hefur reiknazt svo til, að það sé allt frá 1/2 millj. upp í 1 millj. fyrir þá, sem eitthvert framhaldsnám stunda líka eða fara út til þess að læra eitthvað meira, - skuldirnar, sem menn geta steypt sér í, ef menn fá yfirleitt að skulda svo mikið, þeir sem ætla að læra til læknis hér heima. En það er líka annað, sem er vert að athuga í þessu. Ef við byrjuðum á þessu og gerðum tilraun einmitt á þessu sviði, þar sem okkur virðist svo mikil nauðsyn á að leysa úr vandamáli dreifbýlisins í þessu efni, þá værum við um leið að gera aðra tilraun. Við værum að gera tilraun um það að framkvæma efnahagslegt jafnrétti til menntunar. Raunverulega er það hart, að í okkar þjóðfélagi, eins ríkt og það er orðið og eins almenn velmegun og ríkir, að það skuli ekki vera nokkurn veginn efnahagslegt jafnrétti til menntunar, þannig að það geti ekki komið lengur fyrir það, sem gerðist á meðan Ísland var fátækt land, að menn verði að hætta við það nám, sem menn helzt vildu leggja stund á, sökum efnahagslegs skorts á möguleikum til þess. Ég held þess vegna, að frá öllum sjónarmiðum væri það ákaflega gott og rétt að samþykkja þessa brtt. og gera þar með þessa tilraun. Það er að öllu leyti lagt í hendur ríkisstj., á hvern hátt hún framkvæmir þetta, þannig að þetta væri af hálfu Alþingis aðeins uppörvun til þess að stíga spor áfram á þeirri braut, sem hæstv. menntmrh. var að lýsa, að farin hefði verið hér undanfarin 10 ár.



Herra forseti. Við 2. umr. þessa máls flutti ég m.a. brtt., sem fjallaði um aðstoð við fólk í læknislausum héruðum, þegar sjúkdóma bæri að höndum. Það var meginatriði till. En auk þess var fleira í henni. Ég dró þá til baka þessa till. og hef nú flutt hana aftur, en breytta, þar sem ég tek aðeins aðalatriði hennar upp. Hún er á þskj. 418 og er þá till. svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Nú verður læknishérað læknislaust og greiðir þá ríkissjóður helming kostnaðar af læknisvitjun og sjúkraflutningi þeirra, sem búsettir eru í hinu læknislausa héraði.“ Ég breytti þessum hluta till. þannig, að í staðinn fyrir að greiða kostnaðinn „af læknisvitjun og sjúkraflutningi“, þegar enginn er læknir í héraðinu, þá skuli ríkissjóður þó ekki greiða nema helminginn og geri ég það til þess, að auðveldara verði að fá till. þessa samþ. Ég nefndi dæmi um það um daginn, hversu mjög þetta kemur við gjaldþol sjúklinga, sem verða að kosta vitjun læknis í annað hérað og ef ofan á það bætist dýr sjúkraflutningur. Ég held, að það þurfi ekki að nefna fleiri dæmi um það, að þetta getur orðið ákaflega erfitt fátæku fólki og því fyllilega eðlilegt, að hér sé hlaupið undir bagga hvað þetta snertir, enda ekki nema viðurkenning á þeim erfiðleikum, sem þetta fólk býr við, að hafa engan lækni í héraði sínu. Og ég vil segja, að það er eiginlega lágmark þess, sem hægt er að gera fyrir þetta fólk, það er, að ríkið greiði helming af slíkum kostnaði, þegar þarf að leita til annarra héraða í þessum efnum. Ég á bágt með að trúa því, að hv. alþm. felli slíka till. sem þessa, ekki sízt þegar á það er litið, að þetta getur aldrei orðið nema hverfandi kostnaður fyrir ríkissjóð, því að sem betur fer kemur það mjög sjaldan fyrir, að til slíkra flutninga þurfi að grípa sem hér er rætt um. Hvað snertir læknisvitjanasjóð, þá vita allir, að hann er einskis megnugur og þýðingarlaus, eins og hann er. Og ef til þess kemur, að hann verði gerður einhvern tíma einhvers megnugur, þá er hægt að taka þetta til athugunar á ný. En það eru ekki horfur á því eins og sakir standa. Það hefur dregizt æðimikið, að endurskoðun á þeim lögum fari fram. Ég vænti þess því fastlega, að hv. þm. sjái sér fært að greiða þessari till. atkv. sitt. Hún er þess eðlis, að það er varla hægt að vera á móti henni.



Herra forseti. Við 2. umr. um læknaskipunarlög s.l. fimmtudag tók hæstv, menntmrh. til máls og gaf nokkurt yfirlit um námslaun og námsstyrki til stúdenta við nám á Íslandi og erlendis. Hann las þá upp nokkuð langan lista um þessa styrki og þó aðallega lán, sem veitt munu hafa verið undanfarin 15 ár. Eins og að líkum lætur, fóru tölurnar ört hækkandi og ég sá ekki betur en hæstv. menntmrh. væri því stoltari og ánægðari sem tölurnar urðu hærri, sem hann las, og niðurstaðan var sú, að á seinasta ári hefði verið varið 16 sinnum hærri heildarfjárhæð til þessara mála, en fyrir 15 árum. Það stóð ekki á því, að stuðningsblöð hæstv. ráðh. tækju málið upp og færu að hælast um, hversu gífurleg aukning hefði orðið í aðstoð við stúdenta. Alþýðublaðið sagði t.d. daginn eftir, 2. apríl, með risafyrirsögn á forsíðu: „Stúdentaaðstoð 16–földuð á 15 árum“. Og daginn eftir mátti lesa þessi orð í leiðara Alþýðublaðsins, með leyfi forseta: „Kom það fram í ræðu Gylfa, að stuðningur við íslenzka námsmenn hefur farið mjög vaxandi undanfarin 15 ár. Hefur opinbert framlag til þessara mála um það bil 16faldazt síðustu 15 árin.“ Nú munu auðvitað fáir trúa því um jafnágætan mann og hæstv. menntmrh., að hann sé vísvitandi að reyna í þingræðu að blekkja þingheim og almenning í landinu á þann hátt, sem Alþýðublaðið gefur í skyn. Hins vegar geri ég ráð fyrir því, að hæstv. ráðh. hafi lesið upp þennan mikla talnabálk í einhverjum tilgangi. Hann hefði ekki farið að lesa upp alla þessa talnarunu, ef hann ætlaði sér ekki að sýna fram á eitthvað með henni, sanna eitthvað. Og ég vil nú segja það, að mér dettur ekki í hug að halda, að hæstv. ráðh. hafi ætlað sér að telja þingheimi og þjóðinni trú um, að kjör stúdenta séu nú orðin 16 sinnum betri almennt, heldur en var fyrir 15 árum, vegna þess að upphæðin sé 16 sinnum hærri. En hann hefur áreiðanlega ætlað sér að telja mönnum trú um, að kjör stúdenta hefðu a.m.k. stórlega batnað. .Ég held ég geti leyft mér að fullyrða það. Ég hef því miður ekki aðstöðu til þess að rökræða við ráðh. á þessum talnalega grundvelli, því að þar skortir mig öl gögn og þær hagskýrslur og yfirlitstölur, sem þarf til þess að brjóta þetta mál til mergjar. En ég vil halda því fram, að þó að þessi upphæð hafi 16–faldazt, segi það ekkert til um það, hvort kjör stúdenta í sambandi við lán og styrki hafi batnað eða versnað á þessum árum. Til þess að sjá, hvort kjör stúdenta hafi að þessu leyti raunverulega batnað eða ekki, þurfum við að hafa mörg atriði í huga, og þó að ég geti ekki fært fram sérstakar tölur máli mínu til sönnunar, vil ég aðeins minna á þessi einföldu atriði, áður en umr. lýkur um þetta mál. Í fyrsta lagi verður að sjálfsögðu að hafa í huga gengi íslenzku krónunnar. Við vitum, að mjög mikill hluti styrkjanna og lánanna er til stúdenta erlendis og á einum og hálfum áratug hefur orðið stórkostleg breyting á gengi íslenzku krónunnar, það vitum við öll. Í öðru lagi hefur dýrtíð farið stórkostlega vaxandi í landinu og allur tölulegur samanburður af þeim sökum mjög erfiður. Ég hirði ekki um að fara fleiri orðum um þennan sjálfsagða hlut, sem allir þekkja og allir vita um. En það eru fleiri atriði mörg fleiri atriði. Það er ekki aðeins, að krónurnar verði fleiri, þegar verðbólguástand er í landinu og gengi krónunna er fellt hvað eftir annað, það er líka verðbólga í öðrum löndum, þó að ekki sé í jafnmiklum mæli og hér á Íslandi. Í flestum löndum, þar sem íslenzkir stúdentar hafa verið við nám, hefur verðlag farið nokkuð hækkandi á hverju einasta ári, styrkir og lán, ef talið er í erlendri mynt, hafa þá hækkað í réttu hlutfalli við vaxandi námskostnað í landinu. Þetta hefur að sjálfsögðu haft stórfelld áhrif til hækkunar á námslánum, enda þótt kjör stúdenta séu nákvæmlega hin sömu og áður þrátt fyrir þetta. Í þriðja lagi verður að minna á það, að stúdentum hefur fjölgað með hverju árinu. Það er ekki aðeins, að hlutfallstala þeirra, sem ljúka stúdentsprófi, hafi farið hægt og þétt vaxandi, þannig að stærri hluti hvers árgangs taki stúdentspróf og þurfi þar af leiðandi á styrkjum og lánum að halda. Það er einnig, að átt hefur sér stað stórkostleg fjölgun stúdenta vegna mannfjölgunar á Íslandi, því að árgangarnir verða með hverju ári stærri. Hér í gær var dreift á borðin hjá okkur nýju hefti af Fjármálatíðindum og þar er forustugrein eftir Jóhannes Nordal hagfræðing, sem hann nefnir: Ung þjóð. Þar er einmitt rætt um hina geysilegu fjölgun, sem átt hefur sér stað á seinustu árum einmitt í þeim árgöngum, sem núna eru í menntaskóla eða eru að byrja í háskóla og á fyrstu árum þar. Hann nefnir það, að þessi mikla mannfjölgun hafi hafizt á árinu 194, og frá 1960 hefur þetta stöðugt verið að koma fram í vaxandi mæli og hefur auðvitað leitt til mjög mikilsverðrar fjölgunar á stúdentum. Ég varð stúdent fyrir 7 árum frá menntaskólanum í Reykjavík, þ.e.a.s. árið 1958. Þá vorum við 104, sem útskrifuðumst. En mér skilst, að á s.l. ári hafi stúdentar útskrifaðir frá menntaskólanum í Reykjavík verið 211. Bara á þessum 7 árum, þ.e.a.s. helmingnum af þeim tíma, sem hæstv. menntmrh. nefndi, hefur tala stúdenta frá menntaskólanum í Reykjavík aukizt um meira en 100%. Ég þarf ekki að taka það fram, að auðvitað hefur þetta verkað mjög til hækkunar á styrkjum og lánum. En eftir sem áður eru kjör hvers einstaks stúdents engu betri, þó að heildarupphæðin sé hærri. Loks er hægt að nefna það, að styrkir og lán eru yfirleitt hærri til stúdenta, sem stunda nám erlendis, vegna meiri tilkostnaðar. Þó að ég hafi nú ekki neinar tölur í höndunum máli mínu til stuðnings, þykist ég alveg viss um, að mjög stór hluti af þessari stúdentaaukningu hefur orðið meðal þeirra, sem stunda nám sitt erlendis. Stærri hluti af stúdentum hefur snúið sér til útlanda til að nema en áður var, og þetta verkar auðvitað einnig til hækkunar á þessari heildarupphæð. Ég hef sagt það og segi það enn, að ég hef enga aðstöðu haft né tíma til þess að reikna út, hvaða töluleg áhrif þessi fjögur atriði hafa haft til hækkunar á styrkjum og lánum. En satt að segja grunar mig, með tilliti til þessara liða, að í raun og veru hafi hæstv. menntmrh. alls ekki ástæðu til þess að vera svo stoltur og ánægður sem hann var hér á fimmtudaginn, jafnvel þótt heildarupphæðin hafi 16–faldazt á einum og hálfum áratug. Ég get ekkert um þetta fullyrt að vísu, ég hef ekki gögnin í höndunum og það krefst töluverðs tíma og vinnu að reikna þetta út nákvæmlega, en mér er mjög til efs satt að segja, að kjörin hafi batnað á þessum tíma. En ef þau hafa almennt batnað eitthvað ofurlítið, þykist ég viss um, að þar er um mjög óverulegar kjarabætur að ræða. Hér liggur fyrir, og það er ástæðan fyrir þessum umr. um stúdentalán, að hér liggur fyrir till. frá hv. 3. þm. Reykv. (EOl) um námslaun handa læknastúdentum. Hv. 3. þm. Reykv. las till. áðan og sé ég ekki ástæðu til að lesa hana aftur, en á þetta mál var víst fyrst minnzt hér fyrir um það bil mánuði við 1. umr. málsins. Mér er það minnisstætt, að þeir stóðu þá báðir upp, hæstv. menntmrh. og hæstv. forsrh. og býsnuðust mjög yfir því, að menn skyldu vera að leyfa sér að halda því fram, að kjör læknastúdenta væru eitthvað léleg. Ég ætla ekki að svara þessum orðum þessara tveggja hæstv. ráðh. En vegna þess að þetta mál er hér til umr. með þessum hætti, vil ég láta læknastúdenta sjálfa svara fyrir sig, en það gerðu þeir, nokkru eftir að þessar umr. fóru fram, með grein, sem birtist í nokkrum blöðum. Þetta var aths. frá stjórn Félags læknanema. Hún fjallaði um ýmis fleiri atriði en þetta og sé ég ekki ástæðu til að minna á annað en það, sem þeir segja um þetta atriði, þ.e.a.s. kjör læknastúdenta. í þessari aths. segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „ Hæstv. forsrh. Bjarni Benediktsson hélt því fram á Alþingi hinn 8. þ.m., að Ísland væri nær einstætt í heiminum að því leyti, að það veitti stúdentum ekki aðeins ókeypis háskólamenntun, heldur veitti þeim einnig mikla námsstyrki, svo að þeir kæmu skuldlausir eða skuldlitlir frá námi. Þessar fullyrðingar eru alrangar. Einu styrkir, sem læknanemar og raunar allir stúdentar við Háskóla Íslands eiga kost á frá íslenzka ríkinu, eru hinir svonefndu stóru styrkir, sem munu veittir 7 nýstúdentum ár hvert og renna jafnt til stúdenta erlendis sem hér heima, enda munu aðeins 3 læknanemar njóta þessa styrks sem stendur. Utan þessara styrkja fá læknanemar enga styrki frá ríkinu. Hins vegar eiga læknanemar eins og aðrir stúdentar kost á námslánum úr lánasjóði íslenzkra námsmanna. Lánasjóður þessi hefur eflzt talsvert hin síðari ár og eiga nú þeir læknanemar, sem dveljast 7 ár í deildinni, kost á um það bil 160 þús. kr. láni þann tíma, sé miðað við úthlutun úr sjóðnum árið 1964. Varla þarf að taka fram, að þessa upphæð verða stúdentar að endurgreiða að námi loknu og verður þetta óneitanlega að teljast nokkur skuld, þó að vaxta- og greiðsluskilyrði séu hagkvæm. Enginn mun þó svo einfaldur að ætla söguna þarna á enda. Með lauslegri athugun á framfærslukostnaði þeirra læknastúdenta einhleypra, sem búa á Görðunum, telst okkur svo til, að lágmarkskostnaður þeirra ár hvert sé um 75 þús. kr. Þannig ætti 7 ára nám þeirra að kosta þá í beinhörðum peningum 525 þús. kr. og mun þó varlega reiknað. Séu lán dregin frá þessari upphæð, standa eftir 365 þús. kr., sem stúdentinn verður að vinna fyrir sjálfur eða fá frá aðstandendum ella beint eða óbeint og telst það auðvitað skuld. Ætti því ekki að þurfa að eyða fleiri orðum að hjali um skuldlausa læknakandidata. Einnig má benda á, að í flestum löndum Evrópu eiga stúdentar kost á ókeypis háskólamenntun, svo að Ísland er ekkert einsdæmi, hvað það snertir. Varðandi þá skoðun hv. þm., að æskilegt sé, að stúdentar vinni óskyld störf á sumrin, þykir rétt að taka fram eftirfarandi: Námsefni í læknisfræði hefur þanizt út ótrúlega hratt undanfarna áratugi og kemur þar margt til, einkum aukin rannsóknartækni og ný þekking á sjúkdómum, ekki sízt þeim, sem minnst var vitað um áður. Á þessu aukna námsefni verða læknanemar auðvitað að kunna skil. Bein afleiðing af þessu er, að meðalaldur læknakandídata hafði árið 1960 hækkað um 3 ár síðan 1920, var þannig orðinn tæp 28 ár meðalaldurinn og mun flestum hafa þótt það of hár aldur. Sú mun einnig hafa verið skoðun læknadeildar, sem setti náminu ströng tímatakmörk, raunar þegar árið 1958, svo að nú má telja sumarvinnu læknanna við óskyld störf nær útilokaða, eigi þeir að gera námi sínu sómasamleg skil. Má geta þess til frekari skýringar, að læknanemar verða að vinna nær kauplaust 121/2 mánuð af námstíma sínum á sjúkrahúsum, auk annars verklegs og bóklegs náms, svo að nám þeirra er langt frá því að vera sambærilegt við nám í öðrum deildum háskólans. Auk þess er mjög óheppilegt frá þjóðfélagslegu sjónarmiði að lengja námstíma læknastúdenta með óskyldum störfum og stytta þannig að sama skapi starfstíma þeirra sem lækna, en hann er, sem kunnugt er, styttri en allra annarra stétta þjóðfélagsins.“ Ég les ekki upp meira af þessari aths. Félags læknanema. Þetta voru þeirra orð og ég held, að það komi mjög skýrt fram, hvernig kjörum þeirra er háttað og að núverandi ástand í þessum málum er algjörlega óviðunandi. En það er nú ekki einungis vegna læknastúdenta, sem ég tel, að þetta sé stórmál, sem hér er á ferðinni. Ég tel sem sé alveg sjálfsagt mál að innleiða námslaunakerfi fyrir alla stúdenta. Hins vegar geri ég mér vonir um, að námslaun til læknastúdenta kynnu kannske að fást fram og verða fyrsta sporið í þessa átt. Ég verið raunar að bæta því við, að ég tel alveg sjálfsagt mál og er sannfærður um, að fyrr eða síðar kemur að því, að námslaun verða lögleidd fyrir allt framhaldsskólanám, t.d. menntaskóla, iðnskóla og sjómannaskóla. Ég er að sjálfsögðu ekki að hafa á móti því, að námsfólk og stúdentar vinni fyrir sér á sumrin, eins og stundum er talið sem röksemd á móti námslaunum. Auðvitað er það sjálfsagt og eðlilegt, að menn kynnist atvinnuvegum þjóðarinnar og afli sér tekna, þegar þeir eiga frí. En ef við viljum reyna að minnka skortinn, sem nú er, á menntuðum mönnum, bæði vísindamönnum og tæknimönnum, verðum við að skilja, að það er óhjákvæmileg nauðsyn að örva ungt fólk til menntunar í meiri mæli en nú er. Loks má benda á, að námslaun eru frumskilyrði þess, að unnt sé með nokkrum rétti að draga úr launamismun skólagenginna manna og óskólagenginna, ef menn telja það á annað borð takmark í sjálfu sér að draga úr þeim launamismun og ég er í þeim hópi. Í öðru lagi er tvímælalaust nauðsynlegt að veita námslaun til þess að gefa námsmönnum og það öllum námsmönnum tækifæri til þess að stunda það nám með kostgæfni, sem hugur þeirra stendur til. Ég er alveg sannfærður um það, að einhvern tíma munu þetta þykja sjálfsagðir hlutir og eiginlega óþarfi að ræða um þá. Þess vegna styð ég eindregið þessa till., sem fram er komin, og vona eindregið, að námslaun til handa læknastúdentum muni verða til þess að ryðja brautina í þessu sjálfsagða réttindamáli alls skólafólks.



Herra forseti. Við 2. umr. um frv. til læknaskipunarlaga voru tvær till., sem teknar voru aftur til 3. umr., og þykir mér rétt að geta þess, að heilbr.- og félmn. ræddi báðar þessar till., till. 3. þm. Reykv. (EOl) og till. 3. þm. Vestf. (SE), á fundi sínum í morgun og var meiri hluti n. á þeirri skoðun um till. 3. þm. Reykv., að þetta mál þyrfti frekari athugunar við og í því sambandi vil ég nefna það nýmæli í þessu frv. til nýrra læknaskipunarlaga, að heimilt er samkv. till. landlæknis og að fenginni umsögn læknadeildar Háskóla Íslands að veita á ári hverju læknastúdentum ríkislán til náms gegn skuldbindingu um læknisþjónustu í héraði að loknu námi. Breytingin á þessari gr., sem hv. 3. þm. Reykv. leggur til, er á þessa leið, að í staðinn fyrir „heimilt að veita læknastúdentum ríkislán til náms“, þá leggur hann til, að læknastúdentar fái námslaun, er nægi þeim til lífsframfæris, meðan þeir stunda nám í læknadeild. Ég tel, að með þessu nýmæli í frv. um heimild til að veita læknastúdentum ríkislán til náms sé stigið nokkuð mikilvægt skref í þá átt að létta læknastúdentum námskostnað og það sé eitt af mörgu, sem fram kemur í þessu frv. til þess að stuðla að því að fá frekar lækna og þá um leið læknastúdenta til þess að gegna héraðslæknisstörfum. Mér finnst, að með þessu frv. hafi verið stigið í heild mjög mikilvægt skref í þessa átt. Hins vegar má alltaf um það deila, menn vilja ganga misjafnlega langt í einu, en við í meiri hl. heilbr.- og félmn. teljum, að það væri rétt að sjá, hvernig framvinda þessara mála verður nú næstu árin, en ekki ganga lengra að svo stöddu. Í sambandi við hina till., sem fyrir liggur frá 3. þm. Vestf., er meiri hl. n. á þeirri, skoðun að réttara sé að leggja áherzlu á það að hraða endurskoðun laganna um læknisvitjanasjóð, eins og fram kom hér við 2. umr. málsins í hv. þd. Till. hv. 3. þm. Vestf. finnst mér að sé að mörgu leyti gölluð, því að það er ekki þar með sagt, þó að læknishérað verði læknislaust, að það séu ekki ýmis önnur héruð, þó að læknir sé í þeim, þar sem fólk þarf að kosta mjög dýra sjúkraflutninga. Það eru til læknishéruð, þar sem þarf að flytja sjúkling hundruð km leið eða 3–31/2 tíma ferð á bát á sjúkrahús eða til læknis, þó að héraðslæknir sé í læknishéraðinu. Þess vegna má segja, að ef þessi till. yrði samþ., væri töluvert misræmi þarna á milli fólks í hinum dreifðu byggðum landsins og því finnst mér miklu réttara og eðlilegra að leggja höfuðáherzlu á að stórefla læknisvitjanasjóð. Við vitum, að læknisvitjanasjóður er mjög ófullkominn, vegna þess að þessi lög eru orðin 23 ára gömul og þar er styrkur ríkissjóðs bundinn að krónutölu og þar af leiðandi er framlag hans orðið mjög lítilfjörlegt í alla staði og bráð nauðsyn á því að hraða endurskoðun þessara laga á þann veg, að allir, sem þurfa á dýrum sjúkraflutningum að halda eða læknisvitjun, fái þar meira en verið hefur nú um mörg undanfarin ár. Frá þessu hefur verið gerð ein undantekning og hún er sú, að eitt afskekktasta læknishérað landsins og afskekktasti hreppur landsins, Árneshreppur, hreppsnefnd hans sendi erindi til fjvn. á s.l. hausti og óskaði. eftir því vegna einangrunar hreppsins, að það yrði veitt sérstakt fjárframlag til sjúkraflutninga, og fjvn. varð við þessu erindi og veitti 25 þús. kr. til þessa hrepps í þessu skyni, og það var samþ. á fjárl. yfirstandandi árs. Ég skal svo ekki fjölyrða frekar um þetta, en ég legg mjög mikla áherzlu á, að læknisvitjanasjóður verði efldur, frv. samið upp að nýju og ég vænti þess og treysti því, að heilbrmrh., sbr. það, sem hann sagði um daginn við 1. umr. þessa máls, að hann leggi frv. til l. um þetta efni fyrir næsta þing.



Herra forseti. Það kom fram í ræðu hv. 3. þm. Reykv. (EOI), að honum er alveg ljóst, að mikið átak hefur verið gert undanfarin ár í þeim efnum að bæta aðstöðu þeirra námsmanna, sem stunda hásólanám og æðra nám bæði hér heima og að honum er jafnljóst og okkur, sem með stjórnina förum, að brýna nauðsyn ber til þess að bæta enn kjör og námskilyrði námsmanna, bæði heim og erlendir, þótt mikið hafi að vísu verið gert undanfarin ár. okkur kann að vísu að greina á um, hvaða form bæri hentugast til þessara endurbóta. En í raun og veru er það aukaatriði í málinu, aðalatriðið er það, að haldið sé áfram á þeirri braut sem fetuð hefur verið ótrauðlega, sérstaklega hin allra síðustu ár, að auka bæði námslán og námsstyrki til nemenda, bæði hér heima og erlendis, Hann kýs að gefa nafnið námslaun þeim styrk, sem nemendum kann að verða veittur. Sá háttur hefur ekki tíðkazt hér á landi enn, og ég endurtek það, sem ég hef einnig sagt fyrr í þessum umr., að það tel ég aukaatriði. Aðalatriðið er, að þingheimur verð á einu máli um að bæta enn um það, sem hér hefur verið myndarlega gert, að því er ég tel, á undanförnum árum. Hv. 5. landsk. þm. (RA) gerði hins vegar nokkra tilraun til þess í orðum sem hann mælti hér áðan, að gera lítið úr þeirri aukningu námslána og styrkja, sem átt hefur sér stað undanfarið, án þess þó að færa töluleg rök fyrir þeim ummælum sínum. auðvitað er það algjölega rétt hjá hv. 5. landsk. þm., að krónutalan ein í fjárl. á 15 ára tímabili segir ekki til um raunverulegar bætur á lífskjörum eða námsskilyrðum stúdentanna, hvorki hér heima sé erlendis, enda hafði mér aldrei dottið slíkt í hug. Ég sá ekki ástæðu til að fara lengra út i þetta mál hér um daginn en að geta þeirrar gífurlegu aukningar, sem orðið hefur á fjárframlögum hins opinbera og lánveitingum bankakerfisins til þessara þarfa, en af skýrslu minni kom í ljóst að það fé, sem nú á þessu ári mun vera til ráðstöfunar í námslán og námsstyrki samtals, mun verða 16.5 millj. kr,. en hliðstætt fé var árið 1950 1.1. millj. kr., þannig að þetta fé hefur á s.l. 15 árum hvorki meira né minna en 16-faldazt. En til þess að menn mikli ekki fyrir sé það, sem hv. 5. landsk. þm. sagði um þetta efni, hef ég í skyndingu athugar, hver breyting hefur orðið á vísitölu og gengi erlends gjaldeyris á þessu sama tímabili og sömuleiðis, hver fjölgun hefur orðið á útskrifuðum stúdentum á þessu sama tímabili. Ég tel rétt, að menn hafi, fyrst málinu var á annað borð bein inn á þessa braut, réttar tölur fyrir sér í þessum efnum , einkum og sér í lagi þar sem hv. þm. Ragnar Arnalds nefndi enga tölu í þessu sambandi, heldur sagði aðeins, að þessar tölur mætti ekki taka bókstaflega, þær sem ég nefndi heldur yrði einnig að hafa hliðsjón af hinni gífurlegu hækkun vísitölu, hækkun á gjaldeyrisgengi og fjölda stúdenta, en tölur um þetta efni eru þessar: Vísitalan 1950, eins og hún var reiknuð, var 109.9 stig. Sams konar vísitala var 1959 203.6 stig. Og sé hún áfram reiknuð með sama hætti er hún í ár, síðasta vísitala, 340.6 stig eða m.ö.o. vísitalan 1959 var 85% hærri en hún hafði verið 1950, og frá 1959-65 hækkar hún enn um 70%, og vísitalan nú er 310 stig miðað við 100 1950. Hún hefur rúmlega þrefaldazt á sama tíma sem krónutalan til styrkja og lána hefur 16-faldast. Gjaldeyrisgengið 1950 var 16.32 var komið á 30% yfirfærslugjaldi, sem svara til þess, að stúdentar hafi fengið gjaldeyri á 21.22 kr., ég miða við gengið á dollar rúmar 43 kr. 1959 var þannið það gjaldeyrisgengi sem stúdentar þurftu að greiða, 30% hærra en það hafði verið 1950, en 1965 er það orðið 164% hærra en það hafði verið 1950. En tölurnar um lán og styrki hafði ég nefnt áðan, svo að það er raunar alveg sama hvort miðað er við þróun verðlagsins hér innanlands eins og það er mælt í vísitölunni eða í gengi erlends gjaldeyris, að fjárveitingarnar til styrkja og lána hafa aukizt margfalt á við það,s em bæði vísitala og gjaldeyrisgengi hefur hækkað. Þriðja atriðið nefndi hv. þm., sem var fjöldi stúdenta, og ég hef í skyndingu einnig aflað mér upplýsinga um tölu stúdenta 1950, 1959 og 1964. Tala stúdenta 1950 var 204 á öllu landinu, tala stúdenta 1959 var 209, hafði aðeins fjölgað um 5, en tala stúdenta á s.l. ári var 430. Fjöldi stúdenta hefur þannig aðeins tvöfaldazt á þessu 15 ára tímabili, á þeim sama tíma sem framlög til styrkja og lána hafa 15-16 faldazt. Ég læt þessa aðeins getið, til þess að menn viti hvað satt sé og rétt i þessum efnum, en engan veginn til þess að halda því fram, að við höfum í dag náð einhverju fullkomnunarástandi í þessum efnum. Ég hef þegar tvívegis áður við þessar umr. undirstrikað, að það er skoðun ríkisstj., að hér þurfi enn að gera mun betur en þegar hefur verið gert. og ég skal ljúka þessum orðum mínum með því að vísa enn til þess, sem ég hef sagt, að vonir standa til þess, að næsta haust muni verða lagt fram hér á hinu háa Alþ. af ríkisstj. til Alþ. muni enn felast verulegar umbætur á kjörum íslenskra námsmanna bæði heima og erlendis.



Herra forseti. Við 2. umr. þessa máls voru 2 till., sem fyrir þd. lágu varðandi málið, teknar aftur til 3. umr. og hófst þessi umr. í dag á því, að tillögumennirnir ræddu till. Þá hafði ekki verið gerð grein fyrir því af hendi heilbr.- og félmn., að nefndin hafði tekið till. þeirra til meðferðar. Það hefur hins vegar siðar, eftir að ég kvaddi mér hljóðs, verið upplýst af hv. 11. landsk. þm. Ég taldi hins vegar þinglega réttara, að einhver af hendi n. gerði grein fyrir því, að n. hefði athugað þessar till. og tekið afstöðu til þeirra, áður en umr. hæfust um þær. Þetta hefði að sjáifsögðu verið gert, ef svo stæði ekki sérstaklega á, að formaður n. er vikinn af þingi og varamaður hans kominn hér í hans stað. Báðar þessar till. hafa nú verið ræddar og það upplýst, að meiri hl. n. fékkst ekki til að veita þessum till. stuðning. Ég hef hins vegar áður tekið það fram, að ég vil styðja till, frá hv. 3. þm. Reykv. (EOl) um námslaun. Það var nokkuð að því fundið í hv. n., að till. væri nokkuð rúm og gæti því framkvæmdin orðið laus í reipum. En mér sýnist, að því séu nokkuð rammar skorður settar, hversu víðtæk þessi námslaun yrðu, þar sem þau yrðu aðeins veitt samkv. till. landlæknis og að fenginni umsögn læknadeildar Háskóla Íslands. Þær reglur, sem yrðu svo settar, því að enn fremur er gert ráð fyrir reglugerð, mundu marka þessu alveg básinn, þannig að fulltryggilega væri hægt að búa um framkvæmd þessarar till. eða ekki fæ ég annað séð. Og þeirrar skoðunar er ég, að það væri mikilsverð efnahagsleg fyrirgreiðsla fyrir sérstaklega fátækt fólk, sem legði út á læknanámsbrautina, hina erfiðu og torsóttu og löngu námsbraut, að ríkið veitti þeim alveg sérstaklega námslaun. Lánin eru góð, en það er þó allþung byrði, sem leggst á herðar hins unga embættismanns, þegar hann er kominn frá námi, að greiða þau upp aftur. Námslaun eru því betri. En n. fékkst ekki til þess að meiri hluta til að veita þessari till. stuðning og vil ég þó mælast til þess, að hún nái samþykki. Þá hafði einnig verið tekin aftur till., sem hér lá fyrir við 2. umr. frá hv. 3. þm. Vestf. (SE), og hafði hann nú lagt hana fram í nokkuð breyttu formi og er hún um það, að í læknislausu héraði hlaupi ríkissjóður undir bagga um að greiða helming læknisvitjunar– og sjúkraflutningskostnaðar fólks, sem veikist og þarf að leita læknis og býr í hinu læknislausa héraði. Ég mundi telja, að það væri full þörf á, að þessi till. væri samþ. Að vísu skal ég játa, að ég tel hana heldur þrönga. Þannig stendur á í sumum læknishéruðum, þó að læknir sé þar búsettur, að þar er mjög erfitt að ná til héraðslæknisins í héraðinu og kostnaðarsamt í mörgum tilfellum og sama má segja, þegar um sjúkraflutninga er að ræða. Ég hef t.d. hér í huga Súðavíkurlæknishérað, sem nær yfir allar byggðir Ísafjarðardjúps nema rétt næsta nágrenni Ísafjarðar. Þar er um þá eina leið að ræða við innanvert Ísafjarðardjúp og norðanvert að ná til læknisins með því að fá Djúpbátinn til þess að fara með lækninn. Það getur aldrei kostað minna en 8–9 þús. kr. og var það viðurkennt af hv. 11. landsk. þm. (MB), sem er einmitt framkvæmdastjóri Djúpbátsins. Læknisvitjun eða sjúkraflutningur í megin hluta Súðavíkurlæknishéraðs kostar því einstaklinginn 8–10 þús. kr. í beinum útlögðum kostnaði og þess eru dæmi, eins og liggur í augum uppi, að það getur komið fyrir oftar en einu sinni á ári að þurfa að láta sækja lækni með þessum ærna kostnaði. Til þessa tilviks næði till. hv. 3. þm. Vestf. ekki í því formi, sem hún er og er því of þröng. Ég hef því talið fulla þörf á, að við hana bættist t.d. þetta: „Sama gildir, þó að læknir sé í héraði, ef vitjunarkostnaður eða kostnaður af sjúkraflutningi nemur 1.000 kr. eða meira“ - að þá sem sé kæmi ríkið til um greiðslu helmings kostnaðar. Það hefur verið tekið hér fram af hv. 11. landsk, þm., að lögin um læknisvitjanasjóði eru orðin úrelt, gersamlega úrelt. Þau eru frá 1942 og þau eru þannig upp byggð, að ég efast um, að það komi að gagni að endurskoða þau í því formi, sem þau eru. Svo breyttar eru aðstæður, síðan þau voru sett. Ég hefði haldið, að það þyrfti því að ráða bót á þessum vandamálum fólksins í dreifbýlinu, ekki aðeins í hinum læknislausu héruðum, heldur einnig í héruðum, eins og ég hef hér gert grein fyrir, þar sem aðstaða er mjög erfið til að ná til læknis og sjúkraflutningar og læknisvitjanir mjög kostnaðarsamar. Og þá sé ég ekki annað en það væri mjög sanngjarnt, að ríkið tæki þennan kostnað að sér að minnsta kosti að hálfu leyti, þegar um meiri háttar upphæðir er að ræða. Það er nú þegar auðséð, að læknisvitjanasjóðslögin verða ekki endurskoðuð á þessu þingi. Hæstv. heilbrmrh. hefur að vísu í ræðu gefið vilyrði um það, að hann muni stuðla að því, að hraðað verði endurskoðun læknisvitjanasjóðslaganna og er það gott út af fyrir sig. En það getur þó a.m.k. aldrei orðið raunhæft, fyrr en á næsta þingi. Ég tel því alls ekki óþarft, að ákvæði væri nú sett inn í læknaskipunarlögin um aðstoð við fólkið í strjálbýlinu að því er þetta snertir, þar sem aðstoðar er mest þörf, en það er, eins og ég þegar hef gert grein fyrir, ekki aðeins í hinum læknislausu héruðum, heldur einnig undir ýmsum kringumstæðum í héraði, þar sem læknir situr. Ég veit um dæmi þess, að læknisvitjunarferð, ein einstök læknisvitjunarferð, hefur kostað milli 15 og 20 þús. kr. Þá varð að kalla til flugvél. Og einstaklingurinn átti í ekkert hús að venda um það að fá aðstoð til greiðslu á þessum mikla kostnaði nema leita til hins litla læknisvitjanasjóðs héraðsins, sem var félaus að kalla. Ég teldi sem sé þörf á að rýmka till. hv. 3. þm. Vestf., mun þó ekki gera það, því að mér þætti að því nokkur bót, að hans till. fengist samþ. og vil ekki spilla því með því að prjóna neinu við hana. Læknaskipunarlögin eru búin að vera til rækilegrar meðferðar hér á hv. Alþingi og við höfum heyrt raddir utan af landsbyggðinni varðandi þessa lagasetningu og þá sérstaklega úr þeim héruðum, sem í upphafi stóð til að lögð yrðu niður samkvæmt þessari löggjöf. En svo eru nú tregar póstsamgöngurnar í okkar landi, að fyrst í dag er t.d. að berast bréf um þessi mál úr Flateyjarhreppi á Breiðafirði, en þar eru þessi mál, að mér finnst, skynsamlega rædd út frá sjónarmiði manns búsetts í eyjahéraði og löggjöfin fjallar nú einmitt um það að leggja Flateyjarlæknishérað niður eða sem sé gera ráð fyrir því, að það verði sameinað nágrannahéraði, Reykhólahéraði, ef ekki tekst að fá þangað lækni á næstunni með hinum breyttu og bættu kjörum, sem löggjöfin nú gerir ráð fyrir. En honum er ekki kunnugt, þegar hann skrifar þetta bréf, um endalok þessa máls og ræðir því málið án þess að vita, hvaða meðferð það hefur fengið á síðara stigi. Ég vil - með leyfi hæstv. forseta - lesa kafla úr þessu bréfi, því að þótt ráðin sé nú stefna læknaskipunarlaganna eða hvernig þau verða afgreidd hér á þingi í megindráttum, þá kemur að því síðar, að líta þurfi á læknaskipunarmálin og þá væri ekki úr vegi að hafa sumt í huga, sem þessi maður lætur hér í ljós um vandamál Breiðfirðinga í læknamálunum. Hann segir m.a.: „Ef við þurfum að tala við lækni, er það Stykkishólmslæknir, sem fær það ónæði, því að útilokað er að tala að Reykhólum vegna lélegra símatækja, sem okkur er gert að búa við þrátt fyrir marg ítrekaðar tilraunir til þess að fá úr því bætt, því að auðvitað eru Reykhólar ekki eini staðurinn, sem við þurfum að tala við, en getum það ekki.“ Nú vil ég í tilefni af þessum ummælum beina því sérstaklega til hæstv. símamálaráðherra að athuga, hvort ekki er hægt úr þessu að bæta fyrir fólkið í Flateyjarhreppi á Breiðafirði. Það getur varla verið óyfirstíganlegt að bæta úr þessu. En það getur verið þarna mikið í húfi. Það geta verið mannslíf í húfi að láta þetta viðgangast, að símaþjónustan til læknissetursins sé í því ástandi, sem þarna er tilfellið. Þetta var innskot. Áfram vil ég, með leyfi hæstv. forseta, fá að lesa úr bréfinu: „Ef við þyrftum að vitja læknis, þá er auðveldara að leita til Reykhóla, vegna þess að sjóleiðin er þangað styttri og lengur fær litlum bátum, því að víða er skjól af eyjum. En þó getur sú leið lokazt af ísum að vetri. Ef kaupa þarf bát til að sækja lækni til Stykkishólms og flytja til baka, kostar það um 2000 kr. auk þóknunar til læknis að Reykhólum, sem kostar þó allmiklu minna. Þennan kostnað greiðir sjúkrasamlag að hálfu. Ég tek fram, að þetta á við um eyjarnar í Flateyjarhéraði. Mér finnst því, að hlutur okkar versni frá því, sem nú er, verði frv. að lögum. Ekki sé ég heldur, að breytingin spari neitt frá því, sem er, þar sem frv. gerir ráð fyrir, að greidd verði staðaruppbót í tveim héruðum við Breiðafjörð, sem nemur einum launum, einum læknislaunum Flateyjarhéraðs, hins vegar verður klipin sú þóknun af héraðslækni Stykkishólms, sem hann hefur fengið fyrir þá þjónustu, sem hann hefur innt af hendi í Flateyjarhreppi og á að gera framvegis. Þó að um sinn horfi illa með byggð í Flatey, þá mun það vera eini staðurinn í Austur-Barðastrandarsýslu, sem hefur skilyrði til þorpsmyndunar, svo að nokkru nemi, þó að það muni líklega ekki endast til fulls starfs handa lækni. Er það ekki til bóta að leggja héraðið niður, nema sýnt sé fram á, að einhverjum sé það til hagsbóta. Ég vakti máls á því fyrir nokkrum árum á fjórðungsþingi Vestfjarða, að nokkuð róttækar breytingar yrðu gerðar í þessum málum. Ég hef hugsað mikið um þetta síðan og alltaf orðið vissari í þeirri skoðun, að án þess að leysa samgönguvandamálið verði þessum málum aldrei komið í gott horf. Þess vegna er það skoðun mín, að í stað þeirra breytinga, sem frv. gerir ráð fyrir við Breiðafjörð, eigi að hafa eitt læknishérað, sem nái fyrst um sinn frá Búlandshöfða umhverfis Breiðafjörðinn allan að Siglunesi, með læknissetri í Stykkishólmi handa tveimur héraðslæknum auk sjúkrahúslæknis þar, eins og nú er, enda væri séð um, að sjúkrahúsið væri vel búið að tækjum og öðru, sem þyrfti, til þess að þar mætti framkvæma minni háttar aðgerðir. Í Stykkishólmi væri svo þyrilvængja, sem gæti flutt sjúklingana til læknis, enda ætti það að vera hennar verkefni fyrst og fremst að flytja læknana um héraðið, bæði til að vera til viðtals á hinum fjölmennari stöðum og einnig í sjúkdómstilfellum, enda væri þá létt af læknunum tímafrekum og oft erfiðum ferðalögum, starfskraftar þeirra mundu notast betur, þeir yrðu frjálsari að skreppa frá til skiptis, hefðu betri aðstöðu til heilsugæzlu, væru fljótari í förum, þegar mikið lægi við og enginn yrði afskekktastur af þeim, sem þá þyrftu að ná til læknis. Það er líklegt, að flugvélin kæmist ekki alla daga ársins um héraðið. En það er þá líka staðreynd, að samgöngur lokast árlega með þeim farartækjum, sem nú eru notuð, um styttri eða lengri tíma. Það er mjög hentugt að gera þessar breytingar hér á Breiðafirði, því að á Breiðafirði þyrfti flugvélin aldrei að fljúga yfir fjall þvert, hvert sem hún færi í héraðinu og þokur eru sjaldgæfar hér. Dimmviðri mundi sjaldnast loka leiðinni. Um kostnaðarhliðina af þessu veit ég of lítið. En hvað kosta t.d. tvö læknissetur með nauðsynlegum útbúnaði og farartækjum fram yfir íbúðir handa lækni og flugmanni í Stykkishólmi? Ætli mismunurinn entist ekki nokkuð til flugvélarkaupanna? Og ekki reikna ég með, að þyrfti staðaruppbót handa læknunum, svo að þá kæmu tvenn læknislaun til, til þess að mæta flugmannslaununum og kostnaði við rekstur flugvélarinnar, sem fram yfir yrði tekjur þær, sem fengjust fyrir störf vélarinnar, en þær hlytu þó að verða nokkrar, ef miðað er við það, sem við þurfum að borga fyrir læknabíla.“ Áfram segir í bréfinu, sem nú líður að lokum: „Það er kominn tími til að reyna nýjar leiðir í þessum málum, þó að þær kosti eitthvað. Það er mikilsverðari þáttur í lífi strjálbýlisfólksins en borgarbúinn nokkurn tíma gerir sér grein fyrir. Það er hver og einn sjálfráður um búsetu sína og starf. En það er þó ábyrgðarhluti að vera með stóran barnahóp, þar sem leiðin getur lokazt fyrirvaralaust til hjálpar, ef veikindi eða slys ber að höndum og er jafnvel margra klukkustunda ferð við beztu skilyrði. Ég hef orðið margorður um þetta efni, en ég vona, að yður verði ljóst, hvað fyrir mér vakir. Það eru miklu fleiri, sem búa utan þeirra læknissetra, sem ég meina að yrðu lögð niður við svona skipan, en á þeim. Þeir mörgu mundu fá mjög mikið bætta aðstöðu til hjálpar og hinir gætu eftir sem áður haft góða læknisþjónustu. Ég hef ekkert heyrt í umræðunum um þessi mál, sem bendi til þess, að okkar hlutur batni við breytinguna, nema síður sé.“ Mér finnst það ánægjuefni að verða þess var, að fólkið, sem við læknaskortinn býr úti í dreifbýlinu, lætur til sín heyra og vekur athygli á, hversu mikla úrslitaþýðingu þessi mál hafa og góð lausn þeirra fyrir búsetumöguleika fólks úti um landið. Ég segi: Það er nú þegar ráðið, hvernig læknaskipunarlögum verður breytt að þessu sinni. Ég hygg, að svo sé í aðalatriðum. En það er vissulega þess vert að athuga, hvort hægt er með gerbreyttum samgönguaðstæðum að bæta læknisþjónustuna, eins og frv. raunar gerir á ýmsum stöðum ráð fyrir, með því að setja fleiri lækna saman og ætla þeim stærra svæði til þjónustu og búa þeim betri embættisaðstöðu, t.d. með sjúkrahúsaðstöðu og á annan hátt. Ég taldi rétt, þó að þetta bréf kæmi rétt á síðasta degi umræðna um þetta stóra mál hér í þinginu, að það færi inn í þingtíðindin og bæri þau boð úr Flateyjarhreppi, sem okkur hér bárust á síðustu stundu um skoðun málsmetandi manns þar í héraði um þetta þýðingarmikla og viðkvæma mál.



Herra forseti. Það eftirtektar verða bréf, sem hv. 5. þm. Vestf. (HV) var hér að lesa upp, sýnir e.t.v. berlegar, en flest annað, að till. hv. 3. þm. Vestf. (SE) fær ekki staðizt eins og hún er. Í þessu bréfi er bent á, að e.t.v. sé og sennilega sé æskilegasta lausnin fyrir Breiðfirðinga, að þar yrði einungis eitt læknishérað. Ef slíkt stórt hérað yrði stofnað, þá mundi engin aðstoð til læknisvitjunar eiga sér stað skv. till. hv. 3. þm. Vestf., og það er auðsjáanlega megingallinn á þeirri till. og sker úr um, að hún er ekki heppileg lausn á þessu máli, - til viðbótar öðrum ágöllum, sem á henni eru, - að það er engan veginn úrskurðaratriði um þörf til aðstoðar við læknisvitjun, hvort læknir er fyrir hendi í læknishéraði hverju sinni eða ekki. Það, sem úr sker, er vitanlega það, hversu langt þarf að fara, þótt innan sama læknishéraðs sé, til að leita læknisins og það er það, sem sker úr um kostnaðinn, sem sker úr um það, hvort réttmætt sé eða ástæða til að hjálpa til við greiðslu hans handa þeim einstaklingi, sem í hlut á hverju sinni. Fram hjá þessu meginatriði málsins er algerlega gengið í till. hv. 3. þm. Vestf., og þegar af þeirri ástæðu er ekki hægt að veita henni stuðning. Til viðbótar kemur svo það, að hún mundi verða óframkvæmanleg, nema nánari hömlur væru á settar um þessar greiðslur. Og það er ljóst, að þetta mál þarf allt miklu nánari athugunar við, eins og hæstv. heilbrmrh. hefur lýst og sú athugun er eðlilegt að fari fram í sambandi við endurskoðun laga um læknisvitjanasjóð, sem hins vegar má deila á aðila fyrir, þ. á m. mig og fleiri, sem um,þessi mál hafa fjallað, að sú endurskoðun hafi gengið of seint, en þá er því meiri ástæða til þess að reyna að hraða þeirri endurskoðun. Þetta vildi ég taka fram, úr því að ég kom hér á annað borð og af því að hv. 5. þm. Vestf. var að ljúka máli sínu og vakti einmitt athygli á atriði, sem í þessu hlýtur að hafa úrslitaþýðingu. En ástæðan til þess, að ég kvaddi mér hljóðs, voru ummæli og þó aðallega upplestur hv. 5. landsk. þm. á yfirlýsingu eða erindi frá Félagi læknanema, að því er ég hygg. Ég hafði raunar lesið þetta erindi áður og taldi ekki ástæðu til þess að skeyta sérstaklega um það. Þar voru almenn mótmæli gegn flestu af því sem fram kom við umr. um þessi mál á fyrsta stigi. Því var svarað, sem ég sagði, með nokkrum harðyrðum og þar voru skeyti send til flestra annarra þm., sem tekið höfðu til máls. Ég taldi ekki óeðlilegt, að hinir ungu menn settu fram sín sjónarmið og kippti mér ekkert sérstaklega upp við það. Nú las hv. þm. upp einkanlega það, sem beindist að mínum ummælum, en sleppti skeytunum til annarra hv. þm.,og væri auðvitað auðvelt fyrir mig að bæta úr því með því að lesa allt erindið, en ég tel það ekki þess virði. En varðandi það, sem að mér beindist, þá verð ég að halda því fram, að nokkurs misskilnings gæti hjá hinum ungu mönnum eins og hv. þm. á mínum ummælum. Vel má vera, að það sé vegna þess, að ég hafi ekki nógu skýrt tekið til orða og eins skal ég játa, að það má vel vera, að ég hafi gert of mikið úr því, hversu vel sé búið að þessum ungu mönnum og það fái ekki staðizt, að meginhluti þeirra komist nú skuldlaust frá námi. Í þessu er sjálfsagt að hafa það, er sannara reynist og mér finnst eðlilegt, að þeir bendi á það, sem þeir telja mig hafa ofmælt og skal ég ekkert um það þræta. En þetta var ekki meginatriði í mínu máli. Og það er algerlega rangt, að ég hafi haldið því fram, að í nágrannalöndum okkar yfirleitt tíðkaðist það, að menn þyrftu að greiða skólagjöld, sem mikla þýðingu hefðu. Ég drap á það sem einn lið ásamt nokkrum fleirum, sem ég taldi upp og sagði, að þegar öll þessi atriði væru skoðuð, þá væri það álít mitt, að betur væri búið að námsmönnum hér en í flestum okkar nágrannalöndum og ég vænti þess, að á þessu færi fram hlutlaus skoðun. Þessu atriði hefur ekki verið mótmælt enn, - hefur ekki einu sinni verið mótmælt, hvað þá að því hafi verið hnekkt. Það er auðvitað þetta, sem öllu máli skiptír varðandi rétta skoðun á þessu máli, þegar er verið að meta, eins og ég var að ræða um, laun til lækna og verkfræðinga hér á landi og í öðrum löndum, hvort í heild er verr búið að þessum mönnum á þeirra námsárum hér á landi eða í þeim löndum, sem þeir sækja til og vilja að öðru leyti miða sín laun hér við. Ef þeir geta sýnt fram á, að við búum verr að okkar námsmönnum, heldur en í öðrum löndum tíðkast, þá er það mikilvæg röksemd. En því hefur ekki verið haldið fram enn, hvað þá að það hafi verið sannað. Ég tel, að það væri til mikillar upplýsingar í þessu máli, ef sýnt væri fram á, að skoðun mín og margra annarra um það, að við af okkar takmörkuðu efnum búum betur að okkar námsmönnum, en yfirleitt sé tíðkanlegt, væri röng. Ef þessi skoðun okkar er röng, þá er mikilsvert, að það sé sýnt fram á það með rökum, en ekki, að tekin séu út úr einstök atriði og þeim snúið á annan veg, en við héldum fram. Hitt er svo alveg rétt, sem hæstv. menntmrh. hefur tekið fram bæði nú og áður, að sjálfsagt stendur hér margt enn til bóta og eðlilegt er, að þessi mál verði endurskoðuð á ný. Ég hélt því hins vegar fram og tók það berum orðum fram í minni ræðu, að í sumum þessara landa, sem t.d. læknar sækja til, þyrftu þeir að greiða mikið kennslukaup og nefndi þar sérstaklega Bandaríkin, sagði, að svo mundi a.m.k. vera í Bandaríkjunum. Ég veit, að það er einnig tíðkað í Kanada og a.m.k. að nokkru leyti í sumum skólum í Englandi. Hitt er mér kunnugt um, að það er ekki almennt tíðkað á meginlandi Evrópu, enda hef ég aldrei haldið slíku fram. Hitt þori ég að fullyrða, að t.d. í Bandaríkjunum er kennslugjaldið yfirleitt hér um bil helmingur af námskostnaðinum, þannig að sjálfur uppihaldskostnaðurinn í heimavistarskóla, háskóla í Bandaríkjunum, er ekki nema helmingur af því, sem nemendur þurfa að greiða. Hinn helmingurinn fer til þess að greiða fyrir sjálfa kennsluna. Og svipað hlutfall hygg ég að víða sé í Kanada. Það eru stórkostleg hlunnindi, sem við Íslendingar, miklu fátækari þjóð, en þessar tvær, höfum talið okkur fært að veita okkar námsmönnum með því að hafa þessa kennslu ókeypis og það er sannarlega ósanngjarnt, þegar menn síðan vilja bera kjör Bandaríkja lækna saman við kjör íslenzkra lækna, án þess að líta á þau atriði, sem hér um ræðir. Eðlilegt er, að þegar skoða á kjör námsmanna á Íslandi í heild, þá sé athugað: Eru námsstyrkir jafn almennir í öðrum löndum, sem við þekkjum til, eins og á Íslandi? Eru þeir jafn almennir? Eru þeir yfirleitt jafnháir og hér tíðkast? Þá skiptir það ekki öllu máli, það skiptir auðvitað engu máli, hvort við köllum styrkina námslaun eða styrki og það skiptir í raun og veru sáralitlu máli, hvort við tölum um beina námsstyrki eða námslán, meðan lánin eru svo hagkvæm, að þau eru efnislega styrkur. Hitt er svo rétt, sem hinir ungu menn benda á og má segja til hnekkis einu þeirra atriða, sem ég hélt fram um daginn, að vitanlega er þetta skuld og þess vegna rangt að tala um, að þeir séu skuldlausir, meðan þessar kvaðir þó hvíla á þeim, þó að það sé ekki skuld með venjulegum hætti. Það þykir mér sjálfsagt að viðurkenna. Hv. 5. þm. Vestf. (HV), - ég var að svara honum, en ekki hv. 3. þm. Reykv., - hélt fram, að við gætum ekki ásakað lækna eða verkfræðinga fyrir að fara úr landi og njóta betri kjara. Ég hélt honum til svars fram því, að ef þær kvaðir, sem við legðum á okkur og þjóðfélagið til þess að stuðla að menntun þessara ungu manna, væru að engu metnar, yrðum við að endurskoða þær og taka til íhugunar, hvort setja yrði einhver skilyrði fyrir því að styrkirnir væru veittir, skilyrði um starf síðar á lífsleiðinni til endurgjalds fyrir þá styrki, sem þeir hefðu þannig fengið. Hv. 3. þm. Reykv. (EOl) hefur hins vegar gengið mun lengra í þessum efnum en ég. Ég hélt einungis fram, að þetta væri atriði, sem yrði að taka til athugunar og óhjákvæmilegt yrði að íhuga nánar, ef menn vildu að engu meta þau miklu hlunnindi, sem þeir nú þegar hljóta. Hv. 3. þm. Reykv. aftur á móti vill nú þegar með lagaákvæði leggja þá skyldu á menn, að ef þeir fái námsstyrki, geti ríkisstj. með einfaldri reglugerð sett það skilyrði, að þeir óákveðinn tíma og að því er mér skildist, eftir því sem hann talaði sjálfur áðan, e.t.v. alla sína ævi skuli vera skuldbundnir til að vinna í ríkisins þjónustu. Nú spyr ég hv. 5. landsk.: Er það virkilega, þegar hann segist styðja till. 3. þm. Reykv., er hann þá virkilega að tala í umboði læknanemanna, er það þetta, sem þeir eru að óska eftir? Það er alveg nauðsynlegt, að við fáum að vita það. Hann þykist þurfa að vera að verja læknanema hér gagnvart ásókn minni og hæstv. menntmrh. og setur sig fram sem verndara þeirra ásamt hv. 3. þm. Reykv., en er það þá virkilega svo, að læknanemarnir óski eftir því, að námsstyrkir verði umskírðir, kallaðir námslaun og þeim fylgi ævilöng skylduvinna hjá ríkinu þar á eftir? Við skulum ekki tala um þetta neina tæpitungu. Það er alveg nauðsynlegt, að menn átti sig á, um hvað er verið að ræða í raun og veru. En ég segi: Jafnvel þó að menn neyddust til að fara inn á þá hugsun, sem ég aðeins vék að í minni ræðu hér um daginn og síðan hefur orðið að ásökunarefni, jafnvel þótt menn neyddust til að taka hana til íhugunar, fer auðvitað fjarri því, að það sé tímabært á þessu stigi málsins að fara að lögákveða nokkuð um slíkt. Það þarfnast vitanlega miklu rækilegri íhugunar og undirbúnings. Og sannast að segja lýsir það furðulega litlum frjálsræðisanda, en miklu trausti á ríkisstjórnum, sem eru hverju sinni, að ætla að láta þær hafa með reglugerðarvaldi slíkt vald yfir framtíð námsmanna eins og hv. 3. þm. Reykv. leggur til í sinni till. Ég efast um, að slíkar skuldbindingar, jafnafdrifaríkar, hafi nokkru sinni átt að lögfesta varðandi frjálsa atvinnu hér á landi, eins og felst í till. hv. þm. Það er ærið ákvörðunarefni að skera úr um, hvort þetta eigi yfirleitt að gera. En þá verður löggjafinn að gera það sjálfur, en ekki ætla að skjóta þeim vanda og því valdi og þeirri ábyrgð yfir á ríkisstj., sem hverju sinni situr og menn með eðlilegum hætti hafa mismunandi traust til. Það er ljóst um till. hv. 3. þm. Reykv., að hún þarfnast auðvitað miklu nánari íhugunar við, áður en hana er hægt að samþykkja, þó að þar sé þessi heilbrigða hugsun, sem ég hafði vakið athygli á, að ef menn vilja að engu meta þau miklu fríðindi, sem þeim eru veitt, m.a. með ókeypis kennslu og með stórkostlegum styrkveitingum, þó að í formi námslána sé að verulegu leyti, - ef menn vilja þetta að engu meta, verður að setja einhverjar kvaðir þar á móti, þó að það sé ekki hægt að gera með jafnstórkostlegum og óákveðnum hætti og hv. 3. þm. Reykv. gerir hér till. um. Ég vil svo enn fremur segja það, að það eru auðvitað ekki fullnægjandi rök gegn því, sem ég hafði bent á, að það væri æskilegt, að námsmenn héldu sem allra lengst þeim hætti, sem hér hefur tíðkazt um aldir, að stúdentar og námsmenn ynnu að sumri til með öðrum landsmönnum þá vinnu, sem til fellur. Það er engan veginn hægt að fallast á, að þessi háttur eigi nú að falla niður, vegna þess að námsefni læknanema sé orðið svo umfangsmikið, að þeir geti ekki a.m.k. lengst af neitt gert annað ársins hring heldur en sinna sinni skólagöngu. Ég efast sannast sagna um, að slíkt námsfyrirkomulag sé að öllu leyti heppilegt. Við vitum allir, að það kemur að mjög takmörkuðu gagni, sem menn læra í bókum, ef ætlazt er til, að námsefnið sé svo mikið, að það taki mörg ár til lesturs og síðan eigi að halda því í minni alla sína ævi. Við vitum, að í fáum greinum hafa orðið stórkostlegri breytingar til góðs, en einmitt í læknisfræðinni og eru stöðugt að verða til góðs og þar er námsefnið auðvitað ekki tæmt í nokkurra ára háskólanámi, heldur hlýtur námstíminn þar eins og í öðrum fræðigreinum fyrst og fremst að fara í það að kenna mönnum að nema, sem þeir síðan þurfa að halda áfram að gera alla sína starfsævi, ef vel á að fara. Það er vissulega mjög hættulegt og beint spor aftur á bak í okkar þjóðfélagsháttum, ef við eigum að taka upp þann gamla sið yfirstéttanna á meginlandi Evrópu, að það þyki til skammar og lítilsvirðingar, að námsmenn vinni líkamlega vinnu og námi sé þannig hagað, að stúdentar og aðrir námsmenn geti ekki unnið með því fólki, sem þeir síðan eiga að lifa með í landinu. Ég tel, að þó að það sé mikils virði, að menn læri mikið í læknisfræði, - og vitanlega eigum við allir læknunum meira að þakka, en orð fá lýst og metum þeirra þekkingu réttilega, - þá sé hitt ekki síður mikilsvert varðandi þá og aðrar hinar svokölluðu lærðu stéttir, að þær haldi tengslum við sitt samfélag, við sitt þjóðfélag. Menn verða að átta sig á því, að þótt viss kröfugerð geti verið réttmæt, þá má ekki gleyma því, að við erum hér að burðast við að reyna að halda uppi einstæðu þjóðfélagi, fámennur hópur á norðlægu eylandi, sem ýmsir mundu telja óheppilegt og að til þess að slíkt verði gert, verða jafnvel þeir langlærðustu að sætta sig við önnur kjör hér, en þeir geta hlotið með sínum lærdómi í öðrum löndum. Það er eðlilegt, að þeir sætti sig við önnur kjör, en þeir geta hlotið annars staðar, vegna þess að aðstöðu sína hafa þeir fengið fyrir það, að við höfum öll hjálpazt til að afla þeim þeirrar fræðslu, er þeir hafa hlotið. Þetta var meginefni þess máls, sem ég sagði hér um daginn og ég hvika hvergi frá því, að þar var rétt haldið á málum og að yfirgnæfandi meiri hluti þjóðarinnar og líka yfirgnæfandi meiri hluti læknastéttarinnar verður mér sammála, þegar málið verður skoðað ofan í kjölinn.



Herra forseti. Hv. 11. landsk. (MB) talaði fyrir meiri hl. heilbr.- og félmn. og andmælti þeirri till., sem ég flyt um aðstoð við sjúklinga í læknislausum héruðum vegna kostnaðar af sjúkraflutningi og læknisvitjun. Rökin, sem hann færði gegn till., voru þau, að þetta gæti skapað misræmi að því leyti, að það gæti kostað líka mikið að vitja læknis og flytja sjúkling í héruðum, sem ekki væru læknislaus. Auðvitað viðurkenni ég, að það getur kostað mikið líka í þeim héruðum. En öll skipun læknishéraðanna í landinu er þannig gerð, að það verði viðráðanlegt fyrir fólk að vitja læknis, svo að það fer varla á milli mála, að þegar eitt hérað dettur út úr, þannig að læknir er þar enginn, verða aðstæðurnar þar verri en annars staðar. Ef þær yrðu ekki verri við það, væri eitthvað áfátt við læknaskipunina í heild. En ef hv. meiri hl. heilbr - og félmn. hefur haft einhvern áhuga á því að koma þarna til móts við þetta fólk, af hverju gerir hann þá ekki till. um að breyta till. í það horf, sem hann telur réttast? Nei, nm. gerðu bókstaflega ekki neitt annað, en að lýsa sig á móti till. Það var það eina hvað þetta snertir. Hv. þm. minnti á, að á síðasta þingi var samþykkt við afgreiðslu fjárl. að veita nokkurn styrk einu læknishéraði, Djúpavíkurhéraði, vegna þess að það var læknislaust. Þetta sannar einmitt mitt mál, að þarna þurfti aðstoð, einmitt þar sem er læknislaust. Þeir sömu menn, sem eru andvígir þessari till. minni nú, voru þarna að sanna það, að þarna er einmitt þörf á að hlaupa undir bagga. Hæstv. forsrh. andmælti þessari till. minni. Ég skal ekki segja, hvort hann er andvígur hugsuninni í henni, ég býst nú kannske ekki við því, en hann telur hana stórgallaða að þessu leyti, sem hv. 11. landsk. nefndi og hæstv. ráðh. nefndi sem dæmi kafla úr bréfi, sem hv. 5. þm. Vestf. (HV) var að lesa frá Breiðfirðingi. Það átti að sýna það, hvað mín till. var gölluð. M.ö.o.: þegar maður vestan af Breiðafirði kemur með þá hugmynd, að allur Breiðafjörður skuli vera eitt læknishérað, frá Öndverðarnesi inn fyrir Hvammsfjarðar- og Gilsfjarðarbotna og út á Siglunes, þá sjái menn, hvort ekki sé hún gölluð, till. mín. Aldrei hefur mér dottið í hug að koma með slíka hugmynd hér. Ekki hef ég orðið þess var, að nokkrum einasta þm. hafi dottið þetta í hug. Enginn stafur er um þetta í frv. Enginn stafur er um þetta í núgildandi lögum. Hvernig getur þetta verið rökstuðningur gegn till. minni, læknishérað yfir allan Breiðafjörð frá Siglunesi í Öndverðarnes, sem aldrei hefur heyrzt nefnt á Alþ. fyrr? Nei, þarna held ég, að hæstv. forsrh. hafi alvarlega skjátlazt í röksemdafærslunni og er ég alveg hissa á honum. Honum hefur einhvern tíma tekizt betur, en núna.



Herra forseti. Mér fannst það vera hálfeinkennilegt að heyra hjá hæstv. forsrh., þegar hann var að útskýra þá till., sem hér liggur fyrir á þskj. 380, þar sem fjallað er um námslaun til læknastúdenta, að skv. henni sé þeim gert að skilyrði að vera við læknisþjónustu í héraði alla sína ævi, ef þeir fái námslaun, eins og þar segir. Ég hygg, að hæstv. ráðh, hafi séð, að hér er fylgt alveg nákvæmlega sömu hugsun og er í 13. gr., þar sem talað er um, að ríkisstj. sé heimilt að veita læknastúdentum ríkislán til náms gegn skuldbindingu um læknisþjónustu í héraði að loknu námi. Ég hygg, að enginn hafi skilið þessa till. þannig, að það væri ætlazt til þess, þó að læknastúdentum væri veitt nokkurt námslán á þennan veg, að það ætti að þýða það, að þeir væru skuldbundnir til að starfa í læknishéraði alla sína ævi, heldur á að sjálfsögðu, eins og kemur fram í þessari gr. og líka í brtt., að setja um þetta nánari ákvæði í reglugerð. Mér finnst það hálfleiðinlegt, þegar hæstv. forsrh. er að venja sig á málflutning eða útúrsnúninga eins og þessa. Annars var það ekki vegna hæstv. forsrh., sem ég kvaddi mér hljóðs, heldur vegna þeirra upplýsinga, sem hæstv. menntmrh. taldi sig vera með, þegar þetta mál var hér seinast til umr., um hækkun námslauna og námslána siðan 1950. Hæstv. ráðh. taldi sig hafa komizt að þeirri niðurstöðu, að á þessum tíma hafi þetta 15–16–faldazt. En ég álít, að það sé mjög villandi í þessu sambandi að taka saman í einu námslán og námsstyrki eða námslaun, en námsstyrkir og námslaun eru að vísu hið sama. Ég held, að ef við tökum það, sem er hið rétta í þessum efnum, námsstyrkina alveg sér og námslánin þá líka út af fyrir sig, þá komi allt annað upp á teningnum. Ég hef hérna fyrir framan mig þingtíðindin frá þingi 1949, þar sem er að finna fjárl. fyrir árið 1950, eins og þau voru afgr. Mér sýnist, að samkv. þeim hafi verið veitt á fjárl. í námsstyrki 1.3 millj. kr. Öll þessi upphæð var veitt sem námsstyrkir. Samkvæmt fjárl. í ár sýnist mér, að ekki sé veitt í námsstyrki, þegar búið er að draga frá það framlag, sem er hluti Lánasjóðs íslenzkra námsmanna, nema 3.7 millj. kr. Það eru sem sagt á 14. gr. fjárl. í ár veittar 11 millj. kr. til styrktar íslenzkum námsmönnum, en þar af fær lánasjóðurinn 8.7 millj., svo að af þeirri upphæð eru ekki eftir nema 2.3 millj. Svo er auk þess sérstakur liður, sem eru 5 ára styrkir, sem eru 1.4 millj. Samanlagt gera námsstyrkirnir á 14. gr., að því er mér virðist, 3.7 millj. kr., en námsstyrkirnir voru sem sagt árið 1950 1.3 millj. kr., 1.3, ekki 1.1, eins og hæstv. forsrh. hélt fram, því að ég sé ekki betur en að það sé um 1.3 millj. kr. að ræða. Ef þessar tölur mínar eru réttar, sé ég ekki annað en að heildarupphæðin, sem farið hefur til námsstyrkja, hafi hækkað úr 1.3 millj. kr. 1950 í 3.7 millj. kr. nú eða tæplega þrefaldazt. Það er að sjálfsögðu allt of lítil upphæð til þess að mæta þeim stórfellda kostnaði, sem síðan hefur orðið, - þeirri dýrtíðaraukningu, sem síðan hefur orðið og þeirri stúdentafjölgun, sem síðan hefur orðið, - þannig að ef við tökum námsstyrkina eina, þá hefur augljóslega átt sér stað stórfelld afturför á þessum tíma. Hitt er svo rétt að viðurkenna, að á þessu tímabili hefur það fyrirkomulag verið tekið upp að veita námslán, sem er að vísu gagnlegt fyrir námsmenn að fá, en er þó allt annars eðlis en námstyrkir. Og ég held, að það, sem gerist nú yfirleitt annars staðar í þessum efnum í öðrum löndum, sé miklu frekar að auka námsstyrkina eða námslaunin heldur en námslánin. Ég veit ekki betur, en nú fyrir nokkru hafi verið sett í Svíþjóð sérstök löggjöf um námslaun, sem nái ekki aðeins til stúdenta, heldur einnig til þeirra, sem stunda menntaskólanám og iðnaðarskólanám eða nám við hliðstæða tækniskóla, og sams konar löggjöf sé nú einnig á döfinni í Noregi og e.t.v. búið að samþykkja hana þar. Það er alveg víst mál, að ef við ætlum að tryggja okkur nægilega tæknimenntaða menn á komandi árum, verðum við í vaxandi efnum að fara inn á þessa braut, m.a. vegna þess, að ýmsir hafa við það örðuga efnahagslega aðstöðu að búa, að þeim er ekki fært að stunda slíkt nám, nema þeir fái aðstoð einhvers staðar annars staðar frá. Og sú skoðun virðist líka ryðja sér til rúms erlendis og hafa áhrif á aðgerðir manna í þessum efnum, að námslán séu ekki heppileg að því leyti, að menn verða að standa undir miklum skuldum, þegar námi er lokið og það verði til þess, að þeir verði að krefjast hærri launa en ella. Þess vegna verki námsstyrkirnir eða námslaunin á margan hátt betur í þessum efnum heldur en námslánin. Ég held, að það verði þess vegna óhjákvæmilegt fyrir okkur á komandi árum að fara miklu meira inn á þá braut, en hefur átt sér stað að undanförnu að auka sjálfa námsstyrkina eða námslaunin, en ekki veita þá aðstoð, sem veitt er, nær eingöngu í formi námslána, eins og nú á sér stað. Það er alveg ótvírætt, að ef þessar tölur eru réttar, sem ég hef hér farið með, hefur átt sér stað afturför síðan 1950, hvað námslaun snertir, þó að hið gagnstæða hefði vitanlega átt að eiga sér stað.



Herra forseti. Það eru aðeins nokkrar setningar. - Hv. síðasti ræðumaður, 5. þm. Reykv., er því miður ekki eins vel að sér í þessu máli, sem hann gerir að umtalsefni og æskilegt væri og skal ég þó ekki nota það til neinnar ádeilu á hann. Það er ekki við því að búast, að einstakir þm. þekki til hlítar sögu máls eins og námsstyrkja og námslauna. Hann vakti athygli á því, að 1950 hefði eingöngu verið um námsstyrki að ræða, en nú væri hins vegar svo að segja eingöngu um námslán að ræða. Ég vil aðeins taka það fram, bæði gagnvart hv. þm. og öðrum hv. þm., sem ekki heldur kunna að vita hið sanna í þessu máli, að það var fyrir einróma forgöngu stúdenta sjálfra við Háskóla Íslands, sem námsstyrkir við háskólann voru afnumdir algerlega og námslán tekin upp í staðinn. Það gerðist með lagasetningu um lánasjóð stúdenta við Háskóla Íslands árið 1953. Þáv. stúdentaráð beitti sér einróma fyrir því, að námsstyrkir voru afnumdir og námslán tekin upp í staðinn. Þetta gaf svo góða raun við Háskóla Íslands sökum þess, hversu mjög námslánin gátu hækkað vegna endurgreiðslu þeirra frá þeim, sem fengu þau, að menntamálaráð tók einnig upp að breyta námsstyrkjum í námslán án nokkurs atbeina frá Alþ. eða frá stjórnarvöldum, og sú ákvörðun var tekin einróma af fulltrúum allra flokka í menntamálaráði, einnig af flokksbróður hv. 5. þm. Reykv. í menntamálaráði. Þegar svo stóra átakið var gert um endurskipulagningu stuðningsins við íslenzka námsmenn erlendis sérstaklega 1961, var mjög um það rætt, hvort frekar ætti að beita námslánum eða halda áfram námsstyrkjum í einhverju formi. Mjög margir voru þeirrar skoðunar, að rétt væri að haga stuðningi við námsmenn erlendis eins og gert er við námsmenn hér í háskólanum, veita eingöngu námslán. Sú varð þó ekki niðurstaðan, heldur fá þeir, sem stunda nám erlendis, sumpart að vísu aðallega námslán, en þó einnig námsstyrki. Að vekja sérstaka athygli á því og kalla það afturför, að námsstyrkir hafi ekki nema eitthvað þre- eða fjórfaldazt síðan 1950, þegar jafnstórkostleg aukning hefur orðið á námslánunum, jafnhagkvæm og þau eru; eins og ég er áður búinn að marglýsa, er náttúrlega algerlega út í bláinn, sérstaklega þegar það er haft í huga, að hugmyndin um breytingu frá námsstyrkjum í námslán er komin frá stúdentunum sjálfum og má þá geta nærri, hvort sú breyting er þeim óhagkvæm.



Herra forseti. Það, sem veldur því, að ég lagði ríka áherzlu á, að við samþykktum þessa brtt., sem ég hef lagt fram núna er, að það er greinilegt, að við erum orðnir langt á eftir í þessum málefnum og það er ekki eftir neinu að bíða. Aðrar þjóðir, bæði Svíar og Norðmenn, eru að verða þarna á undan okkur. Síðar mun ég upplýsa líka, að við erum orðnir nokkuð langt á eftir því, sem við vorum einu sinni sjálfir, en áður ætla ég rétt að minnast á það, sem hæstv. forsrh. var að tala um. Mér skildist hann helzt líta svo á sem það væri raunverulega verið að hneppa stúdenta í þrælahald með minni till. Allt, sem mín till. fer nú fram á, er að fara að launa læknana, þegar þeir byrja í skólanum. Sem sé, þeir sem vilja taka að sér að verða héraðslæknar á eftir, vilja verða starfsmenn ríkisins, geta fengið laun strax, frá því er þeir byrja í háskólanum. Munurinn er sá, að hæstv. ríkisstj. vill hneppa læknastúdenta í þetta þrælahald gegn því, að þeir fái bara lán, fái sérstök ríkislán, þá eiga þeir að vera skuldbundnir til þess að vinna sem héraðslæknar seinna meir. Ég vil hins vegar veita þeim full laun. Þetta er nú allur munurinn á því, sem snertir frjálsræði í þessum efnum. Það er alveg jafnmikið og meira eftir minni till., vegna þess, eins og ég hef margoft tekið fram, að ef þessir læknastúdentar, sem hefðu fengið sín fullu námslaun frá upphafi vega gegn þessari skuldbindingu, vildu breyta til og fara yfir í einhverja sérfræði á eftir og vilja vera lausir við þetta allt saman, er hægt í reglugerðinni að ákveða, að svo og svo mikið af þeirra námslaunum skuli þá skoðast sem námslán, þannig að við skulum ekki fara að reyna að snúa neitt út úr þessu. Mín till. er orðuð alveg nákvæmlega eins og till. ríkisstj., nema með þessum tveim breytingum. Annars vegar legg ég til, að það séu námslaun, þar sem ríkisstj. talar um námslán, og ég legg til, að það sé frá fyrsta ári, strax í háskólanum, en ríkisstj. leggur til, að það sé frá því þeir hafi lokið fyrsta prófinu, þannig að við skulum ekki vera að fá menn til þess að greiða atkv. á móti minni till. á þessum forsendum. Hún er að öllu leyti fullkomlega samboðin fullu frjálsræði í slíku efni og gengur í því enn þá lengra, en till. ríkisstj., þannig að við skulum ekki fara að ráðast á hana frá því sjónarmiði. Það sem hins vegar kom fram í umr. milli hæstv. menntmrh. og hv. 5. landsk. þm. var, að hv. 5. landsk. þm. sýndi fram á, hvernig þetta væri algerlega ófullnægjandi, það ástand, sem núna ríkir. En hæstv. menntmrh. talaði hins vegar um, hve mikil framför hefði orðið frá 1950. Og ég hef tekið undir það við hann, vegna þess að ég vissi ósköp vel, hvað ástandið var slæmt 1950 og undirstrikaði það, að námslánin og annað slíkt væri þarna mikil framför. En ástandið var bara það, ef við viljum leita ofurlítið lengra aftur, að það var viss forsmán í þessu 1950, miðað við það, sem áður var. Það þjóðfélagsástand, sem skapast hjá okkur eftir stríð, þýðir raunverulega, að það er miklu fleira fólk en áður, sem treystir sér til þess að kosta börn sín til náms, það er þessi þjóðfélagslega breyting. Hér áður fyrr gerði ríkið stærri kröfur í þessum efnum. Og ég skal taka sem dæmi það, sem ég þekki sjálfur. Námslaunin eða námsstyrkir, eins og það var kallað þá, sem við fengum 1922 og 1923 og þar í kring, sem vorum stúdentar við nám erlendis, voru 100 kr. á mánuði frá ríkinu. Ríkið lét okkur fá 100 kr. á mánuði. Og hvað þýða 100 kr. á mánuði þá, ef við viljum á einhvern máta reyna að umreikna það í verðgildi peninga nú á tímum? Við skulum segja, að við reiknuðum það t.d. eftir vinnulaunum. Mér reiknast til, að 100 kr. á mánuði mundu þýða, - við skulum miða við Dagsbrúnarkaup, eins og vant er, það var í kringum 1.20 kr., sem kaupið var þá, - það eru 83 vinnustundir á mánuði. Fyrir þessar vinnustundir eru nú greiddar 35 kr. eða svo. Það þýðir, að 100 kr. á mánuði þá, 1922– 1923, samsvarar 2.900 kr. á mánuði nú, þannig að á ári fer þetta þó nokkuð yfir 30 þús. kr., sá námsstyrkur, sem það fátæka íslenzka ríki veitir sínum stúdentum, sem stunduðu nám við erlenda háskóla 1922-1923 og var þetta samt ekki fullnægjandi, svo að ýmsir okkar urðu að hætta þá af efnahagslegum ástæðum, vegna þess að efnahagur manna í landinu var slíkur, að menn höfðu ekki ráð á að bæta miklu við slíkt. En þetta þýðir m.ö.o., að námslaun til stúdenta, sem stúderuðu erlendis 1922–1923, voru hærri, en námslán og námsstyrkir núna, sem ég held, að sé rétt, að séu um 26 þús. kr. á ári. 

En fjöldinn, sem nýtur?

Fjöldinn, jú, við skulum koma að því. Þegar ég útskrifaðist sem stúdent 1921, held ég, að við höfum verið eitthvað í kringum 20. Núna voru það yfir 300, það er 15-faldað. Og ég geng út frá því, að það væri sjálfsagður hlutur, að núverandi íslenzka ríki treysti sér áreiðanlega til þess að 15-falda a.m.k. það, sem þá var,og kann að hafa gert, ég skal ekki segja um það, ég hef ekki reiknað það út.

En ég spyr: Voru ekki einungis örfáir, sem fengu þennan styrk á þessum árum?

Ég býst við því. Ég gæti trúað, að 1923 og 1924 hafi verið við skulum segja 30 stúdentar, - þetta var eingöngu við erlenda háskóla, - 30 stúdentar, gæti ég trúað, allt í allt. Ég veit ekki, hve þeir eru margir núna, það veit máske hæstv. menntmrh. Það ættu að vera 450 núna, ef það er eitthvert samsvarandi hlutfall.  Ég minnist hérna aðeins á þetta til þess að sýna fram á, að íslenzka ríkið 1920 gerir allmikið í þessum efnum, þótt það sé fátækt þá, og það var mjög lítið, sem var veitt á fjárl. Ég sé, að það er mun meira á ríkisreikningnum, sem borgað er. En svona var það nú þá. M.ö.o.: við skulum ekki vera allt of montnir af því, sem við höfum gert. Það er vissulega framför frá því 1950, en það er ekki meiri framför en það, að ef við ætlum að komast nokkuð jafnfætis því með tilliti til allra breytinga, mættum við gjarnan innleiða núna námslaun. 



Herra forseti. Ég skal ekki vera langorður, en ég neyðist til að gera hér tvær örstuttar aths. Hæstv. menntmrh. fékkst nú til að viðurkenna, að í þessum samanburði þetta 15 ára tímabil yrði að taka ýmislegt til greina og hann nefndi það t.d., að fjöldi námsmanna hafi meira en tvöfaldazt á þessu tímabili og gengismunurinn væri þrefaldur. Ég er auðvitað algerlega óviðbúinn að fara út í útreikninga á þessum atriðum sitjandi hér í sætinu mínu og hafandi ekki neitt við höndina til að fletta upp í og bera saman. En þó er einfalt samkv. þeim tölum, sem hann kom með, að athuga, hvernig þróunin hefur verið frá 1959 og bið ég nú hæstv. ráðh, að fylgja mér sæmilega eftir. Hann segir, að námslaunin hafi samtals verið þá 3 millj. Hann segir, að á þessu tímabili hafi fjöldi námsmanna tvöfaldazt, ég skildi ráðh. rétt þannig: tvöfaldazt.  Ég ætla svo ekki að hafa þessi orð miklu fleiri. Ég tel það ánægjulegt að heyra, að forsrh. hæstv. dregur nú mjög í land miðað við fullyrðingar sínar hér fyrir nokkrum vikum. Hann lagði nú fyrir mig eina spurningu, sem ég er auðvitað nauðbeygður til að svara. Hann spurði, hvort ég teldi, að læknastúdentum væri mikill greiði gerður með því, ef samkv. till. Einars Olgeirssonar, hv. 3. þm. Reykv., ætti að skuldbinda stúdenta til að vinna alla ævina úti á landi, því að í tillögunni stæði: „gegn skuldbindingu um læknisþjónustu í héraði að afloknu námi.“ Hér er að vísu ekkert tiltekið um það, hversu lengi þeir eigi að stunda nám. En næsta setning á eftir er: „Nánari ákvæði um námslaun þessi skal setja í reglugerð.“ Það mætti með sama rétti túlka þessi orð á þann veg, að þeir ættu ekki aðeins að starfa að afloknu námi í þjónustu ríkisins, heldur væri einnig hugsanlegt að spyrja: Er ætlunin, að þeir verði í héraði alla ævi, eins og segir í þessum orðum? Er ætlunin, að þeir verði að dúsa úti á landi alla sína ævi? Nei, ég held, að ég ætli ekki hæstv. forsrh. þá ósanngirni að vilja túlka þessa till., sem hér er borin fram, með svo fáránlegum hætti. Hérna er ráðh. gefið það á vald að ákveða nánar um þetta atriði, hversu langur tími þetta eigi að vera, og ég efast ekkert um, að hæstv. forsrh. treystir hæstv. menntmrh. eins vel og ég til þess að setja reglugerð um þetta atriði, sem sé með sanngirni sett og þá efast ég ekki um, ef svo væri, að læknanemar mundu hiklaust fagna þessari till. sem stórsigri í sínum réttindamálum.



Herra forseti. Frv. það, sem er hér til 2. umr., fjallar um breyt. á I. nr. 41 frá 1919, um landamerki o.fl. Allshn. þessarar hv. d. hefur haft þetta frv. til athugunar og orðið sammála um að leggja til, að frv. verði samþ. Frv. felur í sér eina meginbreytingu frá því, sem nú gildir, um kaup og ferðakostnað til merkjadómsmanna. Samkv. gildandi lögum um merkjadóm greiða málsaðilar kaup og ferðakostnað til dómenda. Þetta ákvæði er í ósamræmi við hinar almennu reglur um dómgæzlu, bæði hér og víða annars staðar með nágrannaþjóðum. En almenna reglan er sú að laun dómenda séu greidd af almannafé. Um ferðakostnað gildir í einkamálum sú regla, að hann telst yfirleitt til málskostnaðar. Hins vegar er í þessari tegund mála, landamerkjamálum, um nokkra sérstöðu að ræða. Dómendum í merkjadómi er jafnan skylt að fara á vettvang og verður því óhjákvæmilega um nokkur ferðalög að ræða, þar sem dómendur verða að framfylgja þeirri skyldu að ganga á mörk, en það er lögboðið. Af þessu sýnist vera eðlilegt og sjálfsagt, að ferðakostnaður af þessu tagi greiðist úr ríkissjóði eins og laun til dómenda. Frv. gerir því ráð fyrir, að þetta hvort tveggja, kaup til dómenda og ferðakostnaður til þeirra, greiðist framvegis af almannafé. Aðrar breytingar, sem þetta frv. gerir ráð fyrir á núgildandi löggjöf um landamerki og meðferð þeirra mála fyrir dómi, eru þessar: Í 8. gr. núgildandi l. segir m.a.: „Nú fær valdsmaður ábyggilega vitneskju um, að ágreiningur, er hann telur máli skipta, sé um landamerki eða ítaks og skal hann þá kveðja aðila sakar á dómþing.“ Í frv. er gert ráð fyrir, að í stað „valdsmaður“ komi „héraðsdómari“ og í stað „ábyggilega vitneskju“ komi „áreiðanlega vitneskju“. Orðið „valdsmaður“ er nú gamalþekkt úr íslenzku máli, en þykir rétt að draga það til baka í þessari löggjöf og að „héraðsdómari“ komi í staðinn og er það eðlileg breyting að minni hyggju og okkar í allshn. Í öðru lagi er smábreyting í þessari sömu gr., 8. gr. landamerkjalaga, um það atriði, þegar lönd liggja hvort í sínu lögsagnarumdæmi. Segir í löggjöfinni, eins og nú er: „Ákveður ráðherra, í hvort þeirra skuli farið með ágreiningsmálið.“ Í frv. er slegið föstu, að þessi ákvörðun, hvar málið skuli tekið fyrir og rekið, skuli heyra undir dómsmrh. og þykir það einnig sjálfsögð og eðlileg breyting, enda hygg ég, að hafi það komið fyrir á liðnum árum, a.m.k. síðustu 2–3 áratugum, þá hafi sú ákvörðun verið látin liggja undir dómsmrh. Þetta eru þær höfuðbreytingar, sem frv. gerir á núgildandi lögum um þessi mál, landamerki o.fl. Það eru fáar aðrar breytingar. Það eru kannske nokkrar orðalagsbreytingar á ferðinni í frv., sem gera ekki annað en að færa málfar til nútímahorfs. Mér þykir ekki ástæða til þess að fara fleiri orðum um frv. Ég hef gert grein í stuttu máli fyrir þeim breytingum, sem það gerir á þessum umræddu lögum og þær eru allar eðlilegar og horfa í þá stefnu, sem nú er talin. sjálfsögð um meðferð dómsmála. Og eins og ég hef áður getið um, hefur allshn. lagt einróma til, að frv. verði samþ.