Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Allshn. hefur rætt þetta mál. Hún mælir eindregið með samþykkt till. óbreyttrar. Um efni hennar vísast til till. sjálfrar og grg. fyrir henni.



Herra forseti. Mér þykir við eiga að þakka hv. allshn. fyrir afgreiðslu hennar á þessu máli og vænti þess, að hv. Alþ. sjái sér fært að samþykkja tillöguna.



Herra forseti. Verkafólksskorturinn í sveitum er eitt af mestu vandamálum landbúnaðarins. Víða hagar svo til, að það eru ekki nema tvær fullorðnar manneskjur á heimili, og ef eitthvað ber út af, þá er heimilið í voða. Sums staðar er ekki einu sinni nema einn karlmaður, og gefur það auga leið, hvernig þar er viðhorfið, ef eitthvað ber út af. Víða er það svo, að eldri bændur eru orðnir það slitnir og brjóstþungir, að þeir treysta sér ekki til að vera í heyjum. Þeir hafa góðar ástæður, eru kannske í góðum efnum og vilja gjarnan sinna búskap og hafa alla aðstöðu til þess, en þeim er það í raun og veru fyrirmunað, þegar ekki fæst nokkur maður til þess að sinna störfum að vetrinum, sem getur leyst þá af hólmi. Þetta eru aðeins örfáar svipmyndir af því ástandi, sem nú er og hefur verið í sveitunum, og ég vil fullyrða, að þetta ástand fer stöðugt versnandi. Búnaðarþingi, sem núna er nýlega lokið, bárust víðs vegar frá erindi um, að það væru gerðar ráðstafanir til að ráða bót á verkafólksskortinum í sveitum. Það tók að sjálfsögðu þetta mál til rækilegrar athugunar og samþykkti svo hljóðandi ályktun, með leyfi forseta, með samhljóða atkvæðum: „Búnaðarþing ályktar að fela stjórn Búnaðarfélags Íslands að beita sér fyrir innflutningi erlends verkafólks til landbúnaðarstarfa með tilliti til þeirra umsókna, sem fyrir liggja. Skal það leita aðstoðar og fjárstuðnings ríkisstjórnar og Alþingis um framkvæmd þessa. Enn fremur verði gert allt, sem unnt er, til að útvega innlent fólk til landbúnaðarstarfa. Í því sambandi verði ráðningarstofu landbúnaðarins falið að stuðla að fólksskiptum milli landshluta.“ Þetta er ályktun búnaðarþings, sem var samþykkt með samhljóða atkvæðum. Það má geta þess, að fyrir liggja núna líklegast a. m. k. 170 umsóknir um verkafólk, aðeins vegna þeirra umræðna. sem hér hafa orðið, og auglýsingar, sem stjórn Búnaðarfélags Íslands setti í útvarp. Enginn vafi er þó á, að þetta er aðeins örlítið brot af því, sem þyrfti að vera, vegna þess að fjöldi manna kveinkar sér við eða telur sér það ófullnægjandi að fá útlent verkafólk, sem aðallega var gert ráð fyrir í þessari auglýsingu. Allshn. er á einu máli um nauðsyn þess, að ríkisstj. geri það, sem í hennar valdi stendur, til þess að greiða úr verkafólksskortinum í sveitunum í samráði við Búnaðarfélag Íslands, og mælir þess vegna eindregið með því, að þáltill. verði samþykkt.



Herra forseti. Till., sem hér liggur fyrir, fjallar um það, að Alþ. beiti sér fyrir því, að heiðruð verði minning Jón Þorkelssonar skólameistara á 200. ártíð hans, sem verður 1959. Nefndin, sem um málið fjallaði, var sammála um það, að ekki hefði verið allt of mikið gert til þess að halda á loft minningu þessa mæta manns. Að frumkvæði stjórnarnefndar landsbókasafnsins kom þó út ritverk helgað honum árið 1910. Er það ævisaga hans, upphaflega rituð af honum sjálfum á latínu, ýmsar ritgerðir hans og ljóðmæli, svo og skýrslur um Thorkilliisjóðinn, en svo nefnist sjóður sá, er hann gaf eigur sínar og verja á til styrktar og uppfræðslu fátækum börnum í Kjalarnesþingi. Rit þetta gáfu þeir út Jón Þorkelsson skjalavörður og Klemenz Jónsson, en Thorkilliisjóðurinn bar kostnaðinn. Ekki mun nú rit þetta mjög vera í almennings vörzlu, og sumt er þar ekki við alþýðuhæfi, enda orti Jón skólameistari og ritaði mest á latínu. Að riti þessu frátöldu mun fátt eitt hafa verið gert til þess að minnast þessa lærdómsmanns og brautryðjanda um alþýðufræðslu. Litur n. svo á, að það sé fullkomlega tímabært að vekja máls á því, að einmitt við það tækifæri, sem myndast árið 1959, sé vert að heiðra minningu hans með sérstökum hætti. Hins vegar telur n., að það geti orkað tvímælis, hvort Alþ. eigi á þessu stigi málsins að taka frumkvæði um þetta efni, og telur, að allt eins gæti vel við átt, að undirbúningur þess yrði í höndum fræðslumálastjórnarinnar og svo þeirra héraða, sem frekast hafa notið þeirrar gjafar, sem Jón Þorkelsson skólameistari lét eftir sig. Þess vegna hefur n. lagt til, að málið verði að svo stöddu afgreitt með svofelldri rökstuddri dagskrá, með leyfi forseta: „Í trausti þess, að fræðslumálastjórnin og byggðarlög þau, sem einkum njóta gjafar Jóns Þorkelssonar skólameistara, hafi forgöngu um að heiðra minningu hans með sérstökum hætti á 200. ártíð hans 1959, telur Alþingi, að á þessu stigi sé ekki tímabært að fá málið þingkjörinni nefnd, og tekur því fyrir næsta mál á dagskrá.“



Herra forseti. Þegar ég lagði fram till. til þál. um minningu Jóns Þorkelssonar skólameistara, lagði ég til, að hv. Alþingi kysi fimm manna nefnd, einn mann frá hverjum þingflokki, til þess að gera tillögur um, á hvern hátt þessa mæta manns, „föður íslenzkrar alþýðufræðslu“, yrði maklegast og virðulegast minnzt á 200. ártíð hans. Hv. allshn. Sþ. hefur haft málið til umræðu og sent frá sér nál., sem hér liggur fyrir, og svo sem hv. frsm. n., 9. landsk., hefur skýrt hér frá, hefur n. orðið sammála um, að heiðra beri minningu Jóns Þorkelssonar, en leggur hins vegar til, að fræðslumálastjórnin og byggðarlög þau, sem einkum nutu gjafar Jóns Þorkelssonar, hafi forgöngu um að heiðra minningu hans með sérstökum hætti á 200. ártíð hans. Með þeim skilningi, að hv. Alþingi hafi með þessu veitt málinu þann stuðning, sem tilætlun mín var með þáltill., er ég lagði fram, mun ég fallast á fram komið nál. og tel það væntanlega lausn á því, að eitthvað verði, eins og orðað er, „með sérstökum hætti“ gert til þess, að þessa mæta manns verði minnzt árið 1959.

Flm. (Einar Olgeirsson) Till. á þskj. 490, sem við flytjum þrír þingmenn Sósfl., fer fram á það, að ríkisstj. beiti áhrifum sínum til þess, að haldin verði sameiginleg ráðstefna þeirra ríkja, sem hafa sameiginlega hagsmuni af víðtækri landhelgi hvað fiskveiðitakmarkanir snertir. Það þarf ekki að fjölyrða um, hvílíkt hagsmunamál útvíkkun landhelginnar hvað fiskveiðitakmarkanirnar snertir alveg sérstaklega er fyrir okkur Íslendinga. Ég býst við, að það sé öllum orðið ljóst - þjóðinni í heild og þinginu - að við erum að berjast fyrir því máli að geta tryggt okkur yfirráð helzt yfir öllu landgrunninu og ráðið þar fiskveiðitakmörkunum, eins og við börðumst áður fyrir okkar sjálfstæði. Það er sama sem að tryggja okkar rétt til frambúðar yfir sjónum í kringum land okkar, eins og við höfum áður öldum saman háð baráttu fyrir því að tryggja okkur réttinn yfir landinu sjálfu. Þessi till. fer fram á, að við reynum að leita okkur bandamanna í þessari sjálfstæðisbaráttu okkar fyrir yfirráðunum á sjónum. Við erum ekki eina þjóðin í heiminum, sem hefur hag af því að hafa stóra landhelgi hvað fiskveiðitakmarkanir snertir, þó að fáar séu eins háðar sínum fiskimiðum og við, sem þurfum þess vegna að vinna að því að tryggja okkar lögsögn yfir öllu okkar landgrunni. Það eru margar aðrar þjóðir í veröldinni, sem ýmist nú heyja þessa baráttu eða nú þegar hafa knúið þessa baráttu fram til sigurs, eru ýmist það sterkar, að þær í krafti valds hafa getað framfylgt þeim fyrirmælum, sem þær hafa sett um fiskveiðitakmarkanirnar og um yfirráð yfir landgrunninu, eða eru að heyja slíka baráttu, eins og við heyrum núna svo að segja daglega frá ríkjunum í Suður-Ameríku. Hins vegar höfum við að því leyti staðið illa að vígi í þessari baráttu, að einn voldugasti nágranni okkar, Bretland, hefur einmitt verið það land í veröldinni, sem öldum saman hefur haft aðstöðu til þess að skammta svo og svo mörgum þjóðum, hvað þeirra fiskveiðitakmörk skyldu vera stór, og meðan við ekki fórum með okkar utanríkismál sjálfir, þá gátu þeir knúið slíkt fram gagnvart okkur með samningum við Dani. Við höfum þess vegna átt meira en ýmsar aðrar þjóðir undir högg að sækja og orðið að heyja þennan hluta okkar sjálfstæðisbaráttu alveg sérstaklega við Breta, og sama hafa ýmsar fleiri þjóðir - líka nágrannar okkar - orðið að gera, eins og kunnugt er. Það er engum efa bundið, að það gæti hjálpað okkur verulega á alþjóðavettvangi, ef við gætum fengið samstarf við þær þjóðir, sem þarna hafa samsvarandi hagsmuna að gæta, og slíkar þjóðir eru, eins og við vitum, bæði í Evrópu, Asíu og Ameríku. Og ég álít, að það væri mjög heppilegt, að ríkisstj. athugaði það, hvort ekki væri hægt að ná slíku samkomulagi við þessi ríki. Ég veit, að nú þegar liggja fyrir hjá utanrrn. og ríkisstj. í heild upplýsingar um, hvaða ríki þetta eru. Og tillaga okkar, þessara þriggja þm., fer fram á, að ríkisstj. snúi sér til ríkisstjórna þessara þjóða og ræði við þær um möguleika á því, að gengizt verði fyrir slíkri ráðstefnu. Ég verð að segja það frá mínu brjósti, að ég held, að það sé meiri þörf á, að Ísland reyni að gangast fyrir eins konar bandalagsmyndun um þetta mál og að afla sínum sjálfstæðismálum framgangs og öryggis, heldur en um nokkur önnur mál, sem alls konar bandalög hafa verið mynduð um upp á síðkastið. Þetta eru margs konar ríki og með margs konar þjóðskipulag, eins og við vitum, sem þarna eiga hlut að máli, og það dugir ekki fyrir okkur að horfa í slíkt; þau eru mjög dreifð á jörðinni. En að svo miklu leyti sem þau hafa þegar knúið fram stærri landhelgi en 3 mílur og haft sínar fiskveiðitakmarkanir miðaðar við stærra, - og það er, eins og við vitum, 4, 10, 12 mílur og þaðan af miklu meira, sem þessi ríki nú þegar hafa knúið fram, og meira að segja lönd eins og Bretland hafa orðið að láta í minni pokann fyrir slíkum ríkjum, - þá held ég, að það ætti að vera möguleiki til, að þessi ríki vildu ræða við okkur og önnur, sem samsvarandi hagsmuna hefðu að gæta, um það, hvaða ráðstafanir væri hægt að gera, hvernig hægt væri að berjast á alþjóðavettvangi fyrir viðurkenningu á þessum rétti. Ég veit að vísu, að sum þessara ríkja þurfa máske ekkert að sækja undir aðra í þessum efnum, þau eru sjálf nógu sterk og nógu voldug til þess, en hins vegar væri hugsanlegt, að þau væru þó til í að standa með öðrum ríkjum í því að berjast fyrir sama rétti og þau hafa í krafti síns valds og sinna áhrifa getað aflað sér sjálf. Við flm. viljum þess vegna leyfa okkur að vona, að þessari okkar till. verði vel tekið og að hún hljóti samþykki Alþingis. Það væri nokkuð eðlilegt mál að vísa svona till. til nefndar, og ég býst þá við, að það mundi vera heppilegast út frá fenginni reynslu, að henni væri vísað til allshn. Ég skal að vísu viðurkenna, að það væri sumt, sem mælti með því, að henni væri vísað til utanrmn., en þar sem reynsla þingmanna er sú, yfirlýst af þingmönnum úr stjórnarherbúðunum, að sú nefnd sé alger kirkjugarður allra mála, sem til hennar fara, en þessi till. hins vegar þess eðlis, að hún á skilið að fá afgreiðslu, og snertir þar að auki mál, sem er miklu meira en utanríkismál, er stórkostlegt efnahags- og sjálfstæðismál fyrir okkur, þá held ég, að sé réttast að vísa henni til allshn. í því trausti, að sú nefnd bregði fljótt og vel við og afgreiði hana til framhaldandi umræðu og afgreiðslu í þinginu.



Herra forseti. Ég ætla ekki að ræða efni þessarar till. og kvaddi mér hljóðs aðeins út af því, að hv. aðalfim. leggur til að vísa þessari till. til allshn. þingsins. Það hafa verið bornar fram ýmsar till. viðvíkjandi landhelgi og gæzlu landhelginnar nú á þessu þingi, þeim till. hefur verið vísað til allshn., og við það er ekkert að athuga, því að í þeim till. er aðeins lagt til, að Ísland sjálft geri einhliða ráðstafanir. En hér er lagt til, að leitað sé til stjórna annarra ríkja um ákveðnar aðgerðir. Till. fjallar því alveg tvímælalaust um utanríkismál, og samkv. þingsköpum ber að vísa öllum utanríkismálum til utanrmn. Það er eina n., sem þingsköp taka alveg sérstaklega fram um, hvaða málaflokkum beri að vísa til. Hitt þykir liggja nokkuð í hlutarins eðli með aðrar nefndir, en segir skýrum stöfum í þingsköpunum, að utanríkismálum skuli vísa til utanrmn. Þess vegna vil ég nú leggja til, að þessari till. verði þangað vísað. Hv. aðalflm. var að vísu að tala um það, að utanrmn. væri viðurkenndur kirkjugarður.

Hvar líður manni betur, eins og þar stendur?

Já, hvar líður manni betur? En í því sambandi vil ég aðeins benda á það, að enn sem komið er hefur allshn. ekki séð sér fært að afgreiða þær till. um svipað efni, sem til hennar hefur verið vísað. Hún hefur tekið þær oft fyrir á fundum og rætt þær, en ekki afgr. neina þeirra enn. Þessi mál öll eru viðkvæm, og þó að halda beri að sjálfsögðu á málum okkar Íslendinga með fullri festu í þessu efni sem öðru, þá þarf þó að sjálfsögðu að gæta nokkurrar varúðar, þegar um þau er fjallað, þannig að ég sé ekki, að hv. þm. hafi ástæðu til að gera þann greinarmun á þessum tveimur nefndum, að önnur sé tvímælalaust kirkjugarður að því er snertir þetta mál, en hin örugg höfn til framhaldandi lífs.

Flm. (Einar Olgeirsson) Hv. 1. þm. Eyf., sem um leið er form. allshn., kom nú hér fram með þá óvenjulegu hæversku að taka það fram, að sú nefnd, sem hann veitir ágæta forstöðu, eigi það nú til að afgreiða ekki heldur mál, og var að biðja n. undan því trausti, sem ég sýndi henni, og vill halda því fram, að fyrir fiskveiðimál geti hún líka orðið kirkjugarður. Ég er nú ekki búinn að sannfærast um það, að allshn., sem hefur afgreitt mörg mál hér, muni ekki að lokum afgreiða þessi mál, og ég hefði trúað því, að hún mundi fást til þess að afgreiða þetta mál, ef því væri til hennar vísað. Það er alveg rétt, sem hv. þm. hélt fram, að þessi mál ættu heima í utanrmn. En sú er saga utanrmn. nú á síðustu þingum, að hún er yfirleitt varla kvödd saman, stundum að vísu til þess að kjósa formann og þá venjulega mjög seint. Síðan, svo framarlega sem einhver veruleg stórmál berast fyrir þingið, þannig að allt ætli að fara í uppnám út af henni, þá hefur hún verið kölluð saman og þá stundum til einnar mínútu eða tveggja mínútna funda til þess að afgreiða stærstu mál í þinginu, stundum að nóttu til, eins og menn kannske minnast, af því að það er 30. marz í dag, þannig að það er ekki von, að menn hafi sérstaka trú á því að vísa málum, sem hafa stórkostlega þýðingu fyrir þjóðina, til þeirrar nefndar.  Það eru ekki nein brot á þingsköpum, af því að þetta er ekki einvörðungu mál, sem snertir okkar utanríkisviðskipti, heldur um leið snertir það, hvaða ráðstafanir við ætlum að gera til að tryggja okkur réttindi í þessum efnum og hvernig við viljum reyna að gangast fyrir ráðstefnu eða ráðgast við aðrar þjóðir, sem hafa samsvarandi hagsmuni. Aðalatriðið í þessum efnum er hitt: Er Alþingi á því, að Íslendingar eigi að vinna að þessum málum? Það er talað meira um fiskveiðitakmarkanir og nauðsyn okkar Íslendinga á því að standa saman í þessum málum en jafnvel um nokkur önnur mál, og það virðist öllum vera ljóst, hvað þetta séu þýðingarmikil mál fyrir okkur. Ég álit þess vegna, að till. eins og þessi eigi fyrst og fremst að ræðast frá því sjónarmiði, ef menn eru samþykkir innihaldi hennar, ef menn eru samþykkir stefnu hennar, hvernig þingið geti afgr. svona till.; og þar sem þingið hefur þá reynslu af að senda mál til utanrmn., að þau koma ekki aftur, öll sporin liggja inn og engin út, þá hræða sporin, þá óttast menn að senda mál þangað, svo framarlega sem menn ætla þeim líf. Þess vegna held ég, af því að þetta mál er það þýðingarmikið mál, að það þarf að fá afgreiðslu á þinginu, að svo framarlega sem a. m. k. engar yfirlýsingar koma fram í því efni, að utanrmn. muni bregða vana sínum og afgreiða mál, halda fundi, þá sé réttast fyrir þingið að senda þetta mál til allshn. Hitt er svo aftur aðalatriðið, og það hefði ég nú gjarnan viljað heyra skoðun hv. þm. um, hvaða afstöðu menn vilja taka til þessa máls, hvort menn álíta, að Ísland eigi að reyna að vinna á alþjóðavettvangi að framgangi svona máls. Og það vil ég vona að við getum náð samkomulagi um.



Herra forseti. Um efnishlið þessa máls vil ég segja það, að eins og kunnugt er vinna Íslendingar að málinu á alþjóðavettvangi með a. m. k. þrennum hætti. Það er unnið að málinu gegnum efnahagssamvinnustofnun Evrópuþjóðanna, það er unnið að því gegnum Evrópuráðið, og það er unnið að málinu á vettvangi Sameinuðu þjóðanna. Ég hygg, að öll málssókn af hendi Íslendinga í þessum efnum hafi orðið til þess að skýra okkar málstað og styrkja hann. Og það er nokkuð eftirtektarvert, að jafnvel þar, sem aðrir hafa tekið upp málið en við, hefur sóknin fallið niður af annarra hendi, eftir að Íslendingar hafa verið búnir að bera fram sitt mál. Þeir, sem eru kunnugir vinnubrögðum bæði fyrrverandi og núverandi ríkisstj., allt frá því að reglugerðin um víkkun landhelginnar var út gefin í marzmánuði 1952, vita, að það hefur verið haldið á þessu máli af allri þeirri festu, sem æskileg er af hendi Íslendinga, og hvergi slakað til í neinu. Hér er aftur á móti borin fram till. um það, að nú eigi Íslendingar að hefjast handa og hafa forgöngu um samtök þeirra þjóða, sem hafa víðari landhelgi en 3 mílur, og þá væntanlega til sameiginlegra ákvarðana þessara þjóða í þessum efnum. Ég er alls ekki reiðubúinn til að segja um það í dag, hvort þetta er hrein fásinna eða hvort það er skynsamlegt; það gæti vel verið hrein fásinna. Það fer ekkert leynt hjá þeim, sem hafa kynnt sér þetta mál, að aðstaða Íslendinga er sterkari en margra annarra þjóða og jafnvel sumra þeirra þjóða, sem hafa tekið sér jafnmikinn rétt og Íslendingar. Ég veit það, að mjög viti bornir menn í þessum efnum hafa viljað styðja Íslendinga með þeim rökum, að vegna þess, hve sérstakt er landgrunn Íslendinga, stöpullinn, sem Ísland stendur á, þá geti Ísland af þeim ástæðum öðlazt, ef vel og viturlega og hóflega er haldið á málinu, víðari rétt en sumir aðrir, sem hafa helgað sér meiri rétt. En ég sagði: Ef vel og viturlega og hóflega er haldið á málinu. Ég veit þess vegna ekki, hvort við, þótt fáir séum og smáir, eigum að hóa saman öllum þeim, sem tekið hafa sér rétt, sem ekki er viðurkenndur, og gera okkar mál að þeirra máli. Ég veit ekki um það. Ég álít hins vegar sjálfsagt, úr því að þessi till. er fram komin, að þá sæti hún meðferð í þingnefnd, en ég mundi leggja til, að að lokinni þeirri meðferð yrði till. vísað til ríkisstj. til nánari athugunar þar. Ég hef ekki talið æskilegt fyrir mitt leyti að ræða þetta mál út frá því sjónarmiði að gefa opinberlega fullkomnar skýrslur um álit og aðgerðir ríkisstj. á hverjum tíma, af því að ég hef ekki talið, að það væri endilega það, sem hentaði okkar málstað bezt. En auðvitað eiga alþingismenn rétt á því að fá að vita, hvernig ríkisstj. hefur hagað sínum aðgerðum og hvaða hugsanir eða fyrirætlanir hafa legið til grundvallar fyrir aðgerðum stjórnarinnar. Ég skal svo ekki reyna að hafa vit fyrir mönnum um það, hvort það eigi að vísa þessu máli til einnar nefndar eða annarrar. Ég get ekki komizt hjá því samt að taka undir með hv. formanni allshn., 1. þm. Eyf., að mér finnst eðli málsins samkv., að það hljóti að eiga að vísa því til utanrmn. En mér finnst það ekki að því leyti skipta máli, þó að þingsköp auðvitað beri að virða, að endirinn yrði áreiðanlega sá sami, til hvorrar n. sem það færi. Málið mundi sæta sömu meðferð, því yrði að lokinni umræðu í n. áreiðanlega vísað til ríkisstjórnarinnar.



Herra forseti. Eins og kunnugt er, var á árinu 1948 horfið að því ráði. að Íslendingar gerðust aðilar að svonefndri Marshallaðstoð. Áður en það varð, höfðu ýmsir þáverandi ráðherrar lýst því yfir, að þeir væntu þess, að Íslendingar gætu fremur orðið veitandi en þiggjandi í þeirri aðstoð, fremur lagt öðrum lið en beðið sjálfir hjálpar. Þegar að því kom. að Ísland gerðist aðili að þessari svokölluðu Marshallaðstoð. varð það þó með þeim hætti að Íslendingar beiddust sjálfir hjálpar, en veittu ekki öðrum lið. Og ef ég man rétt, þá var það í ágúst 1948, sem Ísland steig fyrsta skrefið á þessari braut og bað þá um lán í dollurum, eins og það var orðað, til viðreisnar íslenzkum atvinnuvegum. Það var fyrsta skrefið á þessari braut. Það. sem síðar gerðist, ætla ég ekki að rekja. En ég hef leyft mér að bera hér fram á þskj. 467 fsp. varðandi þetta fyrsta skref, sem Ísland steig á þessari braut, og eru fsp. svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: Var Marshallfé það, sem Ísland fékk í ágúst 1948 veitt sem afturkræft lán eða gjöf? Áðan sagði ég að mig minnti, að þetta hefði upphaflega verið lán, en mér er ekki kunnugt um, hvort því var síðar breytt í gjöf eða óafturkræft framlag, og þess vegna hef ég um það spurt. Í öðru lagi hef ég spurt um það: Hvernig var þessu fé ráðstafað, og hver ráðstafaði því? Í þriðja lagi: Hlutu allir aðilar, sem lánið fengu sömu kjör um endurgreiðslu? Og í fjórða lagi: Hafa allir aðilar, sem lánið fengu, gefið út skuldabréf til ríkissjóðs fyrir sínum hluta af láninu? Spurningar þessar skýra sig, að því er mér virðist, sjálfar, svo að óþarft er að fara um fleiri orðum, og vænti ég að fá svör við þeim.



Fé það sem Ísland fékk í ágúst 1948 og átt mun vera við í þessari fsp., nam 2 millj og 300 þús. dollurum og var veitt sem afturkræft lán. Lánið er Marshalllán til 35 ára með 2½ vöxtum. Fyrstu afborgun á að greiða 1956, en vextir hafa nú verið greiddir af láninu í 4 ár. Aðdragandi málsins var sá, að þáverandi ríkisstj. lagði fyrir Alþingi 1948 frv. til laga um heimild til 15 millj. kr. lántöku innanlands eða erlendis til þess að afla síldarvinnslutækja, þ. á m. síldarvinnsluskips og nýrrar verksmiðju í Rvík. Var þessi tilgangur með lántökunni tekinn fram í athugasemdunum við frv. og í umr. á hv. Alþingi. Hefur ráðstöfun lánsins mótazt af þessu, en hlutaðeigandi fjmrh. hafa ákveðið lánskjörin, þegar féð hefur verið lánað út innanlands. Þá vil ég gefa upplýsingar um það, hvernig þessu fé hefur verið ráðstafað: Í fyrsta lagi: Til síldarnótakaupa var varið 532 þús. dollurum, og átti að greiða andvirði þeirra nóta í íslenzkum krónum strax í ríkissjóð, en Landssamband íslenzkra útvegsmanna fékk þó gjaldfrest á 939281 kr., og hefur þetta fé ekki enn verið greitt inn. En afganginum af andvirði síldarnótanna, sem inn var borgað í ísl. kr., var ráðstafað þannig, og þau lán, sem ég tel, voru veitt með 2½ ársvöxtum, þ. e. sömu vöxtum og eru af Marshallláninu, til 15 ára, og greiða á afborganir og vexti í íslenzkum kr. með dollaragengi á gjalddaga: Það er þá fyrst síldar- og beinamjölsverksmiðja Fáskrúðsfjarðar 24509 dollarar, fiskimjölsverksmiðja að Hofsósi 12254 dollarar, Fiskiðjan h/f, Hornafirði, 12254 dollarar, Hraðfrystihús Grundarfjarðar 12254 dollarar, Fiskimjöl h/f, Ísafirði, 13786 dollarar, Hraðfrystihús Óslafsvíkur 13786 dollarar, Hraðfrystihús Eskifjarðar 15318 dollarar, Hraðfrystihús Hellissands 13786 og Fiskimjöl h/f Eyrbyggja 12254 dollarar. Samtals eru þetta 130208 dollarar, og jafnvirði þeirra í ísl. kr. sem sagt kom inn fljótlega af andvirði síldarnótanna, var skilað inn í ísl. kr. og lánað þessum aðilum. Hér er nær eingöngu um að ræða beinamjölsverksmiðjur, og þessi lán voru veitt á árunum 1951 og 1952 af þessu fé, sem inn kom. En eftirstöðvar af andvirði síldarnóta standa inni í Landsbankanum 78023 kr. og í Útvegsbankanum 370017 kr. Þá kemur annar flokkur lána, og það eru lán, sem veitt voru strax 1948–49. Það er þá fyrst í þeim flokki lán til Hærings h/f 625 þús. dollarar, lán til síldarverksmiðja ríkisins 159946 dollarar, og svo til annarra síldarverksmiðja sem hér segir: Lýsi & Mjöl h/f, sem mun vera í Hafnarfirði, 98325 dollarar, Síldar- og fiskimjölsverksmiðja Akraness 44961 dollarar, síldar- og fiskimjölsverksmiðja Reykjavíkur 36397 dollarar. Þessi lán, sem ég hef talið og veitt voru 1948–49, eru með 2½% vöxtum og til 10 ára. Þá kemur lán til Faxa 677968 dollarar. Í samningi þeim, sem gerður var við Faxa h/f 14. nóv. 1949, er um það samið milli stjórnar samlagsfélagsins Faxa og ríkisstj., að fari svo, að ríkisstj. þurfi ekki að endurgreiða Marshalllánið, beri samlagsfélaginu Faxa að endurgreiða lán þetta með því gengi í Bandaríkjadollurum sem verða kann á gjalddögum, en þó ekki hærra gengi en var, er ríkisstj. tók sitt lán í ágúst 1948. Komi til endurgreiðslu ríkisstj. á einhverjum hluta Marshalllánsins, gilda framangreind ákvæði um gengi á Bandaríkjadollurum hlutfallslega miðað við lánsfjárhæð samlagsfélagsins Faxa á móts við allt lánið, er ríkisstj. tók á fyrrgreindum tíma, en hámarksákvæði gildir ekki um þann hundraðshluta lánsins, sem ríkissjóður verður að endurgreiða. Þetta ákvæði úr lánssamningnum var svo tekið upp í skuldabréfið. Þetta lán til Faxa er til 30 ára. Fyrir þessu láni er veð og ábyrgð Reykjavíkurbæjar til viðbótar, en fyrir öðrum lánum af þessu fé til frystihúsa og verksmiðja er veð í þeim mannvirkjum, sem fyrir lánin eru byggð, eða þeim vélum, sem fyrir lánið eru keyptar. Loks kemur lán til fiskimjölsverksmiðja, líka veitt á árunum 1948–49: Kaupfélag Steingrímsfjarðar 17496 dollarar, Hraðfrystihús Eskifjarðar 17496 dollarar, Fiskimjölsverksmiðja Bolungavíkur 12439 dollarar, Kaupfélag Dýrfirðinga 12439 dollarar, Hraðfrystihús Ólafsfjarðar 21440 dollarar, Sigurður Ágústsson 27597 dollarar. Lán þessi áttu að greiðast í ísl. kr. með dollaragengi á gjalddaga. Ársvextir eru 2½%. Lánstími var 10 ár, en gefinn var kostur á að lengja hann í 15 ár, og hafa sumir lántakendur tekið þann kost. Loks er þess að geta, að afgangur Marshalllánsins fór til almennra vörukaupa, og var andvirði gjaldeyrisins borgað til ríkissjóðs í íslenzkum krónum og stendur inni hjá ríkinu. Það eru 106810 kr. Þá hefur verið gerð grein fyrir allri fjárhæðinni, sem tekin var að láni hjá Marshallstofnuninni, og er þá niðurstaðan sú, að féð er í útlánum, að undanskildum 559394 kr., sem standa inni, mestmegnis á sérreikningum í Landsbankanum og Útvegsbankanum. En eins og ég tók fram, hefur ekki komið til afborgunar enn þá af Marshallláninu. Fyrsta afborgun á að verða næsta ár, 1956, en vextir hafa verið innheimtir af láninu Loks er síðasta spurningin, og við henni er það svar, að allir aðilar, sem af láninu fengu fé, hafa gefið út skuldabréf fyrir sínum hluta, og Framkvæmdabankanum hefur verið falin innheimtan.



Herra forseti. Hv. þm. Vestm., sem var fjmrh. þegar nokkuð af þeim lánum var veitt, sem hér hefur verið talað um, er nú staddur erlendis í erindum þess félagsskapar. sem hann veitir forstöðu, en hann óskaði að koma hér fram grg. nokkurri um þetta mál og bað mig um að lesa hana hér upp, og geri ég það orðrétt eins og hann samdi hana: „Þetta lán, sem um ræðir í fsp. á þskj. 467, var tekið til þess m. a. að efla síldarvinnslu landsmanna. Allir vonuðu, að sams konar síldarganga kæmi aftur og verið hafði í Hvalfirði veturinn 1947–48. Öruggasta ráðið til að standa straum af vinnslu slíks magns var bygging stórra verksmiðja, einnar eða fleiri. við Faxaflóa. Það mátti heita kraftaverk, að það lánaðist veturinn 1947–48 að forða því mikla síldarmagni, er á land barst, frá eyðileggingu. og hefði ekki lánazt, ef svo hefði ekki viljað til, að í leigu landsmanna voru þá mörg óvenju stór amerísk flutningaskip, en þau og allar aðrar fleytur, sem til náðist, voru tekin í notkun til að flytja síldina í síldarverksmiðjur úti á landi til vinnslu með ærnum kostnaði. Hin mikla Faxaverksmiðja, er fyrirhuguð var sumarið 1948, virtist geta orðið öruggasta ráðið gegn því, að nokkur hætta væri á því; að Hvalfjarðarsíld, ef til kæmi, hagnýttist ekki að fullu, þótt um stórveiði væri að ræða. Var bygging Faxaverksmiðjunnar, sem Reykjavíkurbær og h/f Kveldúlfur stóðu að, stórfelld öryggisráðstöfun í þessu efni. Áhætta eigendanna af hinni stóru Faxaverksmiðju, ef síldveiði brygðist, var auðvitað frá upphafi geysilega mikil og ekki sambærileg við áhættu af rekstri hinna minni verksmiðja við Faxaflóa, sem af láninu nutu, er munu flestar eða allar hafa verið í rekstri. Aðstaða þeirra var stórbætt með lánunum, þótt ekki megnuðu þær að bjarga til vinnslu svipuðu magni og á land barst frá Hvalfirði, enda voru þær eigi byggðar með slíka hráefnisgengd fyrir augum, heldur upphaflega í öðru skyni, og hafa einnig reynzt arðbær fyrirtæki, þótt Hvalfjarðarsíldin hyrfi alveg. Svo voru lán veitt til að byggja fiskimjölsverksmiðjur úti um land, sem byggðu á annarri hráefnisöflun en síld. Þá fékk Hæringur líka lán fyrr en Faxaverksmiðjan, en álíka upphæð. Þar var enginn gengisfyrirvari orðaður, enda hafði skipið betri aðstöðu til síldaröflunar en Faxaverksmiðjan; það var ekki staðbundið eins og hún. Í öðru lagi var því ekki ætlað að reyna nýjar vinnsluaðferðir eins og með Faxaverksmiðjunni. Í þriðja lagi var hlutur opinberra aðila minni í Hæringi heldur en Faxaverksmiðjunni. Faxaverksmiðjan var miðuð við feikimikil afköst, enda stórt, nýtt fyrirtæki, sem átti að kanna nýjar leiðir í síldarvinnslu og hlaut að eiga allt undir því, að Hvalfjarðarsíldin kæmi ár eftir ár í eins miklum göngum eða meiri en var 1947, eða þá að henni bærist annað hráefni í mjög stórum stíl. Reynslan hefur nú sannað það, hversu mikil áhætta er af byggingu slíkrar verksmiðju. Vegna þess aðstöðumunar, er að framan getur, var á það fallizt að veita Faxaverksmiðjunni hennar hluta lánsins með gengisfyrirvara. þó því aðeins, að ríkissjóður þyrfti ekki að endurgreiða útlenda lánið, m. ö. o. að lánið yrði gert óafturkræft af lánveitanda, en um það var á þessu tímabili ekkert hægt að segja, og enn liggur ekkert fyrir í þessu efni. Stjórn h/f Faxaverksmiðjunnar mun hins vegar ekki hafa talið sig geta notað þetta lánsfé án gengisfyrirvarans. Til byggingar Faxaverksmiðjunnar, sem ætlað var hið sama hlutverk sunnanlands, er síldarverksmiðjur ríkisins hafa norðanlands, var stofnað af Reykjavíkurbæ, að því er virtist að einróma vilja allra flokka í bæjarstjórninni, og auk þess af einstöku hlutafélagi, h/f Kveldúlfi. Ekki er vitað, að neitt framlag úr ríkissjóði hafi til hennar runnið. Eini stuðningurinn, sem hér kom til greina, var sá að losa Faxaverksmiðjuna við gengishættu af umræddum lánshluta verksmiðjunnar, ef ríkið sjálft fengi féð að gjöf eða sem óafturkræfa Marshallhjálp, þ. e. a. s., að ríkið féll frá hugsanlegum gengisgróða, en var tryggt með að verða ekki fyrir tjóni, hvernig sem færi. Um það má vitanlega deila, hvort þessi leið hafi af ríkisvaldsins hálfu verið betri en önnur til að stuðla að framgangi byggingar stórvirkrar síldarverksmiðju á Suðurlandi, sem þá var talin nauðsynleg, en ég ætla, að hún hafi verið áhættuminnst fyrir ríkið. Með byggingu slíkrar verksmiðju var náð því takmarki að tryggja svo síldarverksmiðjuafköst sunnanlands, að víst væri, að stórveiði í Faxaflóa eða Hvalfirði, ef til kæmi, hagnýttist í sem ríkustum mæli hér á staðnum. Um einstök atriði þessarar lánveitingar til Faxaverksmiðjunnar liggja fullar upplýsingar í skjölum ráðuneytisins. Þess skal þó getið, að auðvitað var til þess ætlazt, að af hálfu verksmiðjunnar væri full trygging sett fyrir láninu eins og öðrum lánum, sem veitt voru innlendum aðilum af hinu ameríska láni. Víst er, að með reynslu síldarársins mikla er Hvalfjörður fylltist af síld - að baki hefði það þótt mikið forsjárleysi af sérhverri ríkisstjórn, ef hún hefði torveldað þann stórhuga viðbúnað til móttöku veiði, er efnt var til með byggingu Faxaverksmiðjunnar, svo fremi nýtt síldarhlaup hefði komið næstu árin á eftir, en það illa eða ekki hagnýtzt sökum skorts á hæfilega stórum síldarverksmiðjum. Jóhann Þ. Jósefsson.“ Þetta er sú grg., sem Jóhann Þ. Jósefsson óskaði eftir að kæmi hér fram, og hef ég þá lesið hana.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. fjmrh. fyrir þá greinargóðu skýrslu, sem hann las hér upp sem svar við fsp. minni, og tel ég það svar í öllum atriðum fullnægjandi. Það er ljóst af svari hæstv. fjmrh. í fyrsta lagi, hvernig þessu láni hefur verið úthlutað, og í öðru lagi er það einnig ljóst, að allir lántakendur hafa ekki búið við sömu kjör um endurgreiðslu lána. Vaxtakjör virðast vera þau sömu hjá öllum, en lánstíminn hins vegar ekki, þar sem sumir hafa fengið lánið til 15 ára, mega endurgreiða það á 15 árum, aðrir verða að endurgreiða það á 10 árum, einn flokkur má velja um, hvort hann vill endurgreiða það á 10 eða 15 árum, og einn aðili fær lánið til 30 ára. Þá kom einnig í ljós, að einn aðili af þeim mörgu, sem hér eiga hlut að máli, fékk inn í sitt skuldabréf sérákvæði um það, með hvaða gengi hann skyldi endurgreiða lánið, ef til þess kæmi, að hæstv. ríkisstj. fengi þessu láni breytt í óafturkræft framlag. Var ljóst af því, sem hæstv. fjmrh. las upp, að ef til þess hefði komið á þessum tíma, sem liðinn er, eða kæmi hér eftir, að ríkisstj. dytti í hug og tækist að fá þessu láni, sem um er að ræða, breytt í óafturkræft framlag, þannig að hún þyrfti ekki að endurgreiða það, þá þarf þessi eini aðili ekki að endurgreiða hærri upphæð en sem svarar til kr. 6.50 rúml. fyrir hvern dollara, þó að aðrir verði að borga hærri upphæð, þar sem þeir hafa engin sérákvæði fengið í skuldabréf sín um gengisfyrirvara. Ég hef að sjálfsögðu ekki tíma til að ræða þessi atriði hér, en áskil mér að sjálfsögðu rétt til þess að gera það síðar, ef tækifæri og ástæða gefst til. Um skýrslu þá frá hv. þm. Vestm. sem hæstv. dómsmrh. las hér upp, væri í sjálfu sér ýmislegt að segja. Ég vil þakka fyrir hana. Hún gaf ákveðnar upplýsingar og vísbendingar í þessu máli og hefur sjálfsagt orðið til þess, að menn hafa séð þessi mál í réttu ljósi. Það má að sjálfsögðu ræða um það kannske deila um það, hvað mikil þörf var á að byggja Faxaverksmiðjuna á sínum tíma, en út í þau atriði ætla ég sem sagt ekki að fara hér, enda hef ég ekki til þess tíma, þar sem mér eru aðeins skammtaðar fimm mínútur.



Herra forseti. Það er nú auðvitað ekki tími til þess að ræða þessa skýrslu, sem hér hefur verið gefin í sambandi við þessar lánveitingar. þó að hún vissulega gefi fyllilega tilefni til þess. En ég vildi aðeins í sambandi við þessa skýrslu vekja athygli á því, að hér hefur verið um að ræða allvíðtæka lánastarfsemi til ýmissa aðila í landinu, án þess að öllum landsmönnum hafi verið gefinn kostur á því að sækja um þessi lán eða að njóta þessara lána. Hér hefur verið viðhöfð sú regla að láta einn njóta lánskjara eftir þessum reglum og annan eftir enn öðrum reglum. Og menn hafa aðeins getað heyrt það á skotspónum, að nú væri farið að lána ýmsum aðilum af þessu fé. Ég vil t. d. geta þess að mér er kunnugt um það, að mitt heimapláss hafði sótt tvívegis um lán af þessu fé, eftir að okkur var kunnugt um það, að hliðstæðir aðilar fengu þessi lán, en okkar síldar- og fiskimjölsverksmiðja, sem byggð var á þessu tímabili, gat aldrei fengið lán, þó að ég sjái nú samkv. þessari skýrslu að nágrannabyggðarlög okkar hafi fengið ekki aðeins einu sinni, heldur jafnvel tvisvar sinnum lán af þessu fé. Sem sagt: reglan hefur verið sú að lána út til allmargra aðila með mjög misjöfnum kjörum án þess að auglýsa lánin, þannig að menn ættu jafnan kost á að sækja um þau. Það hefur verið valin sú leið að pukra með þetta og mismuna svo mönnum, þegar hægt hefur verið að koma því við.

forseti (JörB): Í gær varð bráðkvaddur á heimili sinu hér í bænum dr. Einar Arnórsson, fyrrverandi ráðherra og alþingismaður, 75 ára að aldri, og vil ég minnast þessa þjóðkunna og gagnmerka manns nokkrum orðum, áður en fundarstörf hefjast. Einar Arnórsson var kominn af bændaættum í Árnessýslu, fæddur 24. febr. 1880 að Minna-Mosfelli í Grímsnesi, sonur Arnórs bónda þar Jónssonar bónda að Neðra-Apavatni Jónssonar og konu hans Guðrúnar Þorgilsdóttur bónda að Stóru-Borg í Grímsnesi Ólafssonar. Hann brautskráðist úr lærða skólanum í Reykjavík 1901 og lauk lagaprófi í Kaupmannahafnarháskóla 5 árum síðar, 1906, hafði ýmis störf með höndum næstu tvö árin, en var skipaður kennari í lagaskólanum hér 1908 og prófessor í háskólanum 1911, þegar hann var stofnaður. Árnesingar kusu hann á þing 1914, og var hann fulltrúi þeirra til 1919. Á því tímabili varð hann ráðherra Íslands. síðasti maðurinn, sem fór einn með það embætti. Gegndi hann því frá 4. maí 1915 til 4. jan. 1917, en þá var fyrst komið hér á fót þriggja manna ráðuneyti. Þegar Einar lét af ráðherraembætti, tók hann aftur við prófessorsembætti sínu í háskólanum og hafði það á hendi til 1932. Um sjö ára skeið á þeim árum, 1922–1928, var hann jafnframt skattstjóri í Reykjavík og í niðurjöfnunarnefnd bæjarins 1928–1932. Árið 1932 var hann skipaður dómari í hæstarétti og gegndi því embætti fyrst til 1942, en þá var hann undir árslokin skipaður dóms- og menntamálaráðherra í ráðuneyti dr. Björns Þórðarsonar og hafði það embætti á hendi til 21. sept. 1944. Tók hann þá aftur samdægurs við hæstaréttardómaraembættinu og gegndi því í tæpt missiri, til 5. apríl árið eftir, en þá var honum veitt lausn frá því. Eftir það gerðist hann hæstaréttarlögmaður og starfaði að málflutningi allt til æviloka. Auk þingmennsku fyrir Árnesinga, sem áður er getið, hafði hann á hendi þingmennsku fyrir Reykvíkinga á árunum 1931–1932, en sagði af sér, þegar hann var skipaður dómari í hæstarétti. Að meðtöldum þeim tíma, er hann sat í utanþingsstjórninni, átti hann alls sæti á 13 þingum. Snemma komu í ljós óvenju miklar og fjölhæfar gáfur Einars Arnórssonar og atorka, að hverju sem hann gekk, skarpur skilningur, trútt minni og rökrétt hugsun. Þessir hæfileikar hans komu að góðu haldi, bæði í stjórnmálastarfsemi hans og ekki sízt í þeirri sérgrein, er hann lagði fyrir sig, lögfræðinni Það mun ekki leika á tveim tungum, að hann hafi verið einhver mesti lagamaður, sem uppi hefur verið á Íslandi fyrr og síðar, og ritsmíðar hans í þeirri fræðigrein, svo sem fjöldi vísinda- og kennslubóka og annarra rita margvíslegs efnis, sem of langt yrði hér upp að telja, bera vitni óvenju eljusömum og ritfærum afkastamanni. Um ríkisréttindi Íslands og réttarstöðu þess ritaði hann bækur, sem urðu þjóðinni leiðarstjörnur í sjálfstæðisbaráttu hennar. Hann átti sæti í samninganefndinni við Dani um sambandsmálið 1918 og mun þar ekki hafa átt síztan þátt í því, hver árangur náðist Íslendingum til handa. Allir ljúka upp einum munni um, að hann hafi verið frábær kennari, ljós í framsetningu allri og rökvís, og víst er um það, að enginn maður gekk betur fram í því en hann að fegra og hreinsa íslenzkt lagamál né varð meir ágengt í því efni, enda var hann íslenzkumaður góður og ritaði öðrum fremur hreint og meitlað mál. Hann samdi marga lagabálka, svo sem um réttarfarsmál, og bera þeir fagurt vitni ritleikni hans, framsetningargáfu og öruggri meðferð íslenzkrar tungu. Ritstörf hans voru ekki einskorðuð við lögfræðileg efni. Hann var einnig afkastamikill rithöfundur á sviði íslenzkrar sagnfræði, samdi vísindalegar ritgerðir um þau efni og hafði á hendi útgáfustarfsemi í þeirri grein, var m. a. forseti Sögufélagsins síðustu 20 árin. Einar Arnórsson á mikið og merkilegt ævistarf að baki sér. Íslendingar eiga þessum þjóðholla og mikilhæfa atorkumanni mikið upp að inna og munu lengi búa að verkum hans. Ég vil biðja þingheim að votta minningu Einars Arnórssonar virðingu sína með því að risa úr sætum. - [Þingheimur reis úr sætum.]