Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Björn Stefánsson) Jeg sje, að engar brtt. hafa komið fram síðan málið var til 2. umr. Jeg hefi því engu við að bæta það, sem jeg þá sagði, og leyfi mjer að mælast til, að málið verði afgreitt frá deildinni.

Gísli Sveinsson Án þess að jeg ætli að gerræða mál þetta nú, og án þess að jeg ætli mjer þá dul að geta komið með nokkur þau ráð, er hin mikla og merkilega bjargráðanefnd eða meiri hluti hennar muni vilja taka til greina, þá vil jeg þó beina þeirri spurningu til háttv. nefndar, hvort hún hafi hugsað sjer nokkurt ráð til bjargar, ef bráða neyð ber að höndum, bráðari en svo, að hjálpin komi í tæka tíð eftir tillögum þessa frv. Það var fundið að frv. því, sem jeg flutti, og var hjer til umræðu á dögunum, að eftir því væri svo seinlegt að ná í nauðsynjahjálp, að fólkið gæti soltið í hel, áður en til framkvæmda kæmi. En jeg sje ekki betur en að þetta frv. sje að minsta kosti með sama markinu brent, og sje ekki betur en að nauðstaddir menn geti verið farnir veg allrar veraldar áður en hjálp kemur, eftir ákvæðum þess, áður en sveitarstjórn hefir brætt það með sjer, hvort hún eigi að taka lán eða ekki, áður en lán er afgr. hjá landsstjórninni, og áður en lánsfjeð er komið í hendur sveitarstjórnar. Sama er að segja um það, að oflangur tími mun að jafnaði ganga til þess að koma atvinnufyrirtækjum handa þurfalingum í gang, ef bráðrar hjálpar er þörf. Það þyrftu því að minsta kosti að vera til einhver ákvæði um fljótvirka bráðabirgðahjálp, en slík ákvæði vantar í frv. þetta. Mundi háttv. nefnd vera ófáanleg til að taka þetta atriði til íhugunar?

Framsm. (Þorsteinn Jónsson) Frumvarp það, sem háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) flutti um dýrtíðarstyrk, var rætt allrækilega um daginn, þegar dýrtíðarmálin voru til umræðu, þó að svo sýnist, sem hv.þm. (G. Sv.) hafi ekki þótt nóg komið þá. Svo var á hv.þm. (G. Sv.) að skilja þá, að hann væri ekki hræddur við, að hjálp sú, er hann vildi veita, mundi koma ofseint, og þá ætti hann því síður að vera hræddur um, að hún kæmi ofseint eftir fyrirmælum þessa frv. Jeg hygg það vera allsendis ástæðulausan ótta að kvíða því, að sveitarstjórnir muni láta þurfalinga sína svelta í hel, á meðan þær eru að útvega þeim fje til hjálpar. Jeg er þess fullviss, að þær muni bæði vilja og geta veitt þeim bráðabirgðahjálp, ef í nauðir rekur; til þess hefir hver úrræðagóð sveitarstjórn ýmsa vegi. En, sem betur fer er ekki enn þá um neina almenna neyð að ræða, svo að til skjótra úrræða þurfi að grípa, og vinst vonandi nægur tími til ráðstafana, áður en á almennri hjálp þurfi að halda. Jeg vantreysti engan veginn sveitarstjórnum í samvinnu við landsstjórnina að bjarga mönnum svo vel, sem unt er að gera, með því að nota þær heimildir, sem veittar eru í frv. þessu. Það lítur helst út fyrir, að hv.þm. (G. Sv.) hafi fundið þetta upp til að leggja stein í götuna fyrir frv. þetta, sem þó, eftir atkvgr. að dæma, er það frv. um dýrtíðarmál, sem hv. deild álítur að koma muni að almennustum og haldbestum notum af frv. þeim, sem fram hafa verið borin um almenn bjargráð hjer í deildinni.

Gísli Sveinsson Mjer dettur ekki í hug að fara í langar deilur eða orðahnippingar við háttv. 2. þm.N.-M. (Þorst. J.), því að þaðan er ekki við öðru að búast en brigslyrðum út í bláinn og dylgjum, í stað röksemda, eins og kunnugt er frá fyrri umr. þessa máls. Háttv. þm. (Þorst. J.) lætur sjer sæma að varpa því fram, að jeg hafi komið með athugasemdir mínar til þess að leggja stein í veg fyrir frv. Það þarf alveg sjerstakan hugsunarhátt, sem hlýtur að vera sjereign háttv.þm.N.-M. (Þorst. J.) hjer í deild, að komast að þeirri niðurstöðu, að þeir vilji spilla málum, sem leggja sinn skerf til, að þau sjeu athuguð sem best. Athugasemd mín átti að eins að vera, og var, hógvær bending til háttv. nefndar. Jeg var að benda á, að frá sjónarmiði þeirra manna, sem þótti hjálpin mundu koma ofseint eftir tillögum í mínu frv., og þar á meðal var háttv. 2. þm.N.-M. (Þorst. J.) og hans fjelagar, þá mundi hún og geta komið ofseint eftir þessu frv., því að ekki er sá vegur, sem það bendir á, fljótfarnari en minn vegur mundi reynast. Háttv. frsm. (Þorst. J.) taldi nú öllu vel borgið, því að sveitin mundi taka þá upp á sína arma, sem hjálparþurfar yrðu áður en lögin væru komin í kring og hjálp eftir þeim fengin. Ef það hefir verið satt, sem borið var fram um daginn, þegar um frv. mitt var að ræða, að sveitarstjórnir mundu verða ofseinar á sjer með að ná hjálp handa þeim, sem þyrftu, þá á það ekki síður við þetta. Það má gera ráð fyrir, að sveitarstjórnir fari ekki að leita lána fyr en í fulla hnefana, ekki fyr en neyðin ber að dyrum, og sú hjálp getur hæglega komið ofseint. Háttv. frsm. (Þorst. J.) gerir ráð fyrir, að þar, sem bráða hjálp þurfi, þá muni þurfalingarnir leita til sveitarstjórnar. Einmitt það. Hjer kemur það fram, að hann ætlast til, að þessir menn neyðist til að fá sveitarstyrk; vel er nú sjeð fyrir sjálfstæði manna. Þótt landsstjórnin flýti öllu sem mest, eftir að málið er komið til hennar, getur svo farið - og fyrir því gerir líka háttv.frsm. (Þorst. J.) ráð - að sumir þurfi hjálpina áður en fjárveitingin kemur frá stjórninni, og þá eiga þeir að fá hana sem sveitarstyrk, en hinir, sem seinna þarfnast hennar, segjum mánuði seinna, fá hana sem lán, þótt sömu ástæður liggi fyrir. Þetta er svo hróplegt misrjetti, að það má ekki eiga sjer stað.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg get ekki betur sjeð en að mál þetta sje komið í óefni. Það var ákaflega leitt, að bjargráðanefndir í báðum deildum skyldu ekki geta komið sjer saman um eitthvað það, sem þær hefðu svo fylgt fram í þinginu. Það er lífsspursmál, þegar um jafnþýðingarmikil vandamál er að ræða, að allir taki höndum saman og láti hvern minni háttar skoðanamun þoka fyrir alþjóðarheill. Þegar jeg átti tal við háttv. nefnd, gat jeg þess, að líklega mundi rjettast, að stjórninni væri veitt heimild til að selja vörur eitthvað undir verði, ef á þyrfti að halda; það mundi reynast besta hjálpin. Það mun að vísu hafa verið farið helst til langt hjá háttv. minni hluta, en áreiðanlega virðist mjer hann vera á rjettri leið. Það kölluðu aðrar annir að mjer, svo að jeg varð ofseinn til að taka til máls, þegar dýrtíðarmálin voru hjer síðast til umræðu, svo að jeg gat þá ekki látið skoðun mína í ljós. En jeg vil nú biðja háttv. nefnd að taka málið til nýrrar íhugunar, og vita, hvort ekki er hægt að finna einhvern samkomulagsgrundvöll. Málið er afarvandasamt; menn eiga svo erfitt með að spá í eyðurnar, og ástandið er svo breytilegt, að ráðstafanir, sem gerðar eru í dag, eiga má ske ekki við á morgun. Af þessum ástæðum var það, að stjórnin kom ekki fram með neinar ákveðnar tillögur; hún taldi það rjettara að geyma að ráða málinu til lykta þangað til um þingtímann og haga ráðstöfunum eftir útlitinu þá. En með því að ekki er unt að sjá fyrir, hvernig fara muni framvegis, nema að nokkru leyti, þá datt mjer í hug, að þingið veitti stjórninni nokkuð víðtæka heimild til að haga dýrtíðarráðstöfunum eftir því, sem augnabliksþörf krefur. Það gæti og, komið til mála, að þingið skipaði nefnd til að vera stjórninni til aðstoðar við ráðstafanir þessar. Þetta vildi jeg mega biðja hv. nefnd að taka til íhugunar. Jeg er samdóma háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) um, að þótt þetta frv. bæti að sumu leyti úr, þá sje það ekki fullnægjandi, og hætt sje við, að sú hjálp, sem það gerir ráð fyrir að veitt sje, muni reynast ýmsum ónóg.

Frsm. (Þorsteinn Jónsson) Jeg heyrði á ræðu háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.), að hann lagði mikla áherslu á, að lán það, sem menn þyrftu að fá, yrði ekki talinn sveitarstyrkur. Þar er jeg honum sammála; og ef honum þykir ekki nógu vandlega um það búið í frv., að hjálp sú, sem menn kunna að þurfa að fá áður en í lán næst, sje eigi þannig talin, þá er langt frá, að jeg hafi á móti því, að hann komi með brtt., sem tryggi það. Annars er það einkennilegt, að háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) skuli stökkva upp á nef sitt og telja það brigslyrði og dylgjur, þótt sýnt sje fram á með rökum, hvað frv. hans um dýrtíðarstyrk er grunnhugsað: Hæstv. forsætisráðherra mæltist til, að bjargráðanefnd tæki málið til nýrrar yfirvegunar, og varpaði því fram, að ráðlegt kynni að vera, að skipuð væri nefnd, stjórninni til aðstoðar um dýrtíðarmálin. Mjer hafði þegar áður dottið þetta í hug, að rjett mundi að skipa nefnd, stjórninni til aðstoðar við framkvæmd þessara mála, og að þeirri nefnd væri fengið töluvert vald í hendur og stjórninni veitt rýmra vald en gert er í frv. Jeg hefi sagt það áður, og endurtek það enn, að meiri hlutinn hefir viljað fara þá leið, er hann telur vænlegasta til að bjarga landi og lýð á þessum erfiðu tímum; og vona jeg, að hann hafi hitt þá leiðina, sem líklegust er af þeim, sem enn hefir verið bent á. Að öðru leyti býst jeg við, að formaður bjargráðanefndar muni svara athugasemdum hæstv. forsætisráðherra.

Einar Jónsson Jeg get ekki látið hjá líða að lýsa þakklæti mínu við þá menn, sem eru að reyna að bæta úr kjörum þeirra, sem í nauðum eru staddir. Það er kunnugt, að stungið hefir verið upp á ýmsum bjargráðum, en jeg verð að segja fyrir mig, að mjer gest best að till. þeim, sem bornar eru fram á þgskj. 335. Að vísu heyri jeg, að ýmsir háttv.þm. eru að setja út á þær. En jeg býst við, að lengi verði eftir því að bíða, að ósk hæstv. forsætisráðherra uppfyllist, að allir verði á eitt sáttir í máli þessu. Jeg held helst, að eins og við horfir sje ekki önnur leið heppilegri en sú, að veita bæjar- og sveitarfjelögum lán til að bjarga mönnum; það mun óhætt mega treysta því, að þau fari ekki lengra í lántökum en brýn þörf krefur. Jeg held, að það sje miklu rjettari leið en að fara að selja vörur undir sannvirði. Jeg lasta að vísu ekki, þótt sú till. hafi komið fram, en jeg hefi ekki trú á, að hún komi að haldi eða sje fyllilega rjettlát. Háttv. þm. V.-Sk. (G. Sv.) var hræddur um, að þeir yrðu fyrir misrjetti, sem styrk yrðu að fá áður en lög þessi kæmu til framkvæmda, borið saman við hina, sem fengju hann síðar. En jeg held, að það sje ekki svo hætt við því, því að þegar sveitarstjórnir vita um lánsheimildina, sem lög þessi veita þeim, þá munu þær geta hagað því svo til, að hjálp sú, sem einstöku menn kunna að þurfa á að halda áður en í lánið næst, þurfi ekki að teljast sveitarstyrkur. Það held jeg og, að eigi sje ástæða að efast um, að sveitarstjórnir muni úthluta styrknum sanngjarnlega; og víst tel jeg, að sveitarstjórnir mundu ekki veita hann öðrum en þeim, sem þyrftu. Öðru máli er að gegna, ef fara ætti að selja vörur undir verði; þá nytu allir góðs af því, ríkir jafnt sem fátækir, og svo víðtækan styrk höfum við ekki ráð á að veita; og landssjóður má ekki fara lengra en að hjálpa að eins hinum fátæku, en láta hina bjarga sjer sjálfa. En ef vörur eru seldar undir sannvirði, þá nær það jafnt til allra. Þar kemur það sama sem með uppbótina til embættismanna. Það eru ekki allir embættismenn, sem þarfnast dýrtíðaruppbótarinnar, en ekki auðvelt að gera upp á milli þeirra, og því fá þeir hana allir, Eins njóta allir góðs af, ef vörur eru seldar undir verði.  (B. J.: Og stórbændur líka, þar á meðal bóndinn á Geldingalæk, E. J.)  . Já, en jeg er ekki að biðja um neina dýrtíðaruppbót og kæri mig ekki baun um hana. Hefi hugsað mjer að leitast við að bjargast á eigin spýtur hjer eftir sem hingað til, án sveitarstyrks úr landssjóði. Að öllu athuguðu er það sjálfsagt stór nauðsyn að gera hjer eitthvað, og þá fyrst og fremst að bjarga fátæklingum frá sveit, og þar sýnist mjer háttv. bjargráðanefnd hafa valið heppilegan veg. Ýmislegt væri fleira að athuga í sambandi við þetta mál, en það heyrir ekki dagskránni til, og fer jeg því ekki langt út í það. Þó ætla jeg að minnast á, að hjer í Reykjavík horfir til vandræða með atvinnu í vetur; því sýnist það ekki góð tilhögun að láta vel vinnandi menn vinna að götugerð hjer um hásláttinn, þar sem þó vitanlegt er, að mannaskortur er í sveitinni og að bændur mundu taka með þökkum að fá þessa menn fyrir kaupamenn og gjalda þeim hátt kaup. Það sýndist því nær, að götuvinnan væri geymd til hausts og vetrar. Að vísu á þingið eða landsstjórn ekki sök á þessu sleifarlagi, heldur bæjarstjórn Reykjavíkur, en mjer þótti þó rjett að hreyfa því, einkum af því, að hjer situr á þingi einn úr bæjarstjórninni (J. B.), og mætti vera, að hann vildi taka þessa bendingu til greina.

Pjetur Jónsson Það er leitt, að hæstv. forsætisráðherra skuli ekki vera viðstaddur, því að það var út af orðum hans, að jeg tek til máls. Jeg var að vísu ekki viðstaddur umræðu þessa máls síðast, og heyrði því ekki það, sem þá fór fram. Jeg verð þá fyrst að benda á það, að þetta frv., sem nú er til umræðu, er ekki nema einn liður í þeim dýrtíðarráðstöfunum, sem verið er að gera. Stærsti liðurinn er afskifti stjórnarinnar af landsversluninni, sem rætt var um í gær, og þau stórtæku vöru- og skipakaup, sem hún hefir gert. Þetta frv. er því að eins einn liður í keðju. Á sama hátt var frv. um sölu á vörum undir verði, sem hjer var til umræðu fyrir skömmu, að eins annar hlekkur í keðjunni, hliðstæður þessum, en það er nú úr sögunni, svo að um það þarf ekki að ræða. Það virðist því koma í opna skjöldu, sem hæstv. forsætisráðherra sagði áðan, við það, sem hann sagði er fyrst var rætt við hann um það í bjargráðanefndinni, hvort rjett mundi vera að selja vörur undir verði. Mjer skildist það á honum þá, að stjórnin gæti ekki fallist á, að það væri gert, nema þá í mjög smáum stíl. Hins vegar benti hann einmitt á þá vegi, sem frv. leggur til að farnir sjeu, svo sem um atvinnubæturnar. Nú virðist hann snúinn að hinu ráðinu, þegar það er um seinan, og telja þær ráðstafanir, sem frv. fjallar um, lítils virði.  (B. J.: Hvernig stendur á því?)  Já, það er orðið um seinan, af því að búið er að fella það.  (B. J.: Það hefir nú stundum verið leiðrjettur misskilningur eftir á)  . Það má fara fleiri vegi en þennan, sem hjer er bent á. Jeg skal ekki tefja umræður lengi, en að eins benda á það, út af ræðu háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.), að jeg get ekki sjeð, hvernig hjálpin getur orðið bráðari með því fyrirkomulagi, sem hann hugsar sjer, en með því að láta sveitarstjórnirnar ráða styrknum alveg. Jeg lít svo á, að nærtækast verði fyrir hvern einstakling að snúa sjer til þeirra, sem næstir eru og vanir að sjá málum þeirrar sveitar borgið, einkum af því að þetta heitir ekki sveitarstyrkur.  (B. J.: Ekki fyr en eftir 10 ár)  . Já, ef ekki verður búið að gefa hann eftir.  (B. J.: Ef náðin verður svo mikil)  . Jeg lít svo á, að ef stjórnin á að bjarga mönnum frá skorti, þá geti hún best náð því með samvinnu við sveitarstjórnirnar. Jeg álít, að fylgjast verði að landsstjórnin, sveitarstjórnirnar og hjeraðsstjórnirnar, ef vel á að vera, og jeg skil ekki, hvernig finna á þessu fyrirkomulagi það til foráttu, að þessa samvinnu á að hafa. Jeg veit ekki betur en að þessi samvinna landsstjórnarinnar og sveitarstjórnanna sje komin á, af því að stjórnin hefir sjeð, að það var heppilegt. Og þótt kvartað hafi verið undan því af sumum, að stjórnin hafi haft hjeraðastjórnir til meðalgöngu, get jeg ekki annað en verið á stjórnarinnar máli, að hún hafi gert alveg rjett í því. Höfuðatriðið er, að stjórnin hafi fjeð til, og sje fje fyrir hendi, er auðveldast, fljótlegast og sparlegast, að sveitarstjórnir, hjeraðsstjórnir og landsstjórnin vinni þar saman, eins og frv. ætlast til. Jeg get ekki sjeð, að það sje sparlegt að fara að dreifa út fje í vöruuppbætur, ef sem minst fje á að verða að sem mestum notum. Það er áreiðanlegt, að það fje, sem verður til að dreifa, verður ekki svo mikið, að ekki verði að knýja fram ítrasta sparnað og sjálfsafneitun. Jeg skil því alls ekki, hvernig á því stendur, að hæstv. forsætisráðherra skuli vera orðinn með vöruuppbótum, því að hann kom einmitt á fund í bjargráðanefndinni og var spurður, hvert álit hann hefði á þessu máli, og þá kvað hann ekki gerlegt að leggja út í vöruuppbætur, nema þá í mjög smáum stíl. Þessi umsögn hans er bókuð í gerðabók bjargráðanefndarinnar. Þess vegna skil jeg alls ekki í, að hann skuli nú segja, að stjórnin geti ekki notað þetta frv., enda þótt hægt verði að fá fje. Jeg skal svo ekki lengja umræður frekar, en þykir það leiðinlegt, að hann skyldi ekki vilja hlusta á mig.

Hákon Kristófersson Það er enginn vafi á því, að tilgangur þeirra manna, er þetta frv. flytja, er hinn besti. Það er því alls ekki til að rýra álit þeirra, að jeg lýsi yfir því, að jeg hlýt að vera á sama máli og háttv. þingm. V.-Sk. (G. Sv.). Jeg er sem sje í miklum vafa um, hvort þetta frumvarp fer fram á þá veigamiklu og sjálfsögðu hjálp, sem þessu þingi ber að veita almenningi, eins og nú er högum háttað hjá öllum þorra þjóðfjelagsins. Jeg hygg, að almenningur líti svo á, að þinginu beri að gera veigameiri og víðtækari ráðstafanir til að hjálpa út úr þeim vandræðum, sem sýnilegt er að nú standa fyrir dyrum. Jeg vil leyfa mjer að benda á 2. gr. þessa frv. Þar stendur, að stjórninni skuli heimilt að verja fje til atvinnubóta o. s. frv. Það má vel vera, að þetta sje vel frambærilegt, en varla á það þó alstaðar við, því að varla getur það verið meiningin, að í hverri sveit, þar sem menn eru þurfandi, verði bygð stórhýsi. Á vetrum eru líka vegabætur ómögulegar, en á sumrin þarf varla íhlutun hæstv. stjórnar til að veita mönnum atvinnu.  (P. O.: En ef sjávarútvegurinn legst niður?)  Jeg vil vona það besta, og er í engum vafa um það, að sjávarútvegurinn hvorki má nje á að leggjast niður, enda finst mjer það sjálfsögð skylda stjórnarinnar að tryggja það, að svo fari ekki. Því að með því að tryggja atvinnuveginn eru trygð lífsskilyrði þjóðarinnar. Hjer í þessu frv. er gert ráð fyrir því, að landsstjórnin taki lán til að geta veitt það aftur sveitarstjórnunum. Þetta er nú fallega hugsað, enda gengur forgöngumönnum auðvitað það besta til, en jeg er í nokkrum vafa um, að þótt þetta frv. verði að lögum, komi hjálpin aldrei að verulegum notum. Mjer blandast ekki hugur um, að allur þorri fátæklinga flýr ekki fyr á náðir sveitarstjórnarinnar en þeir mega til, og þá getur það oft verið um seinan. Segjum nú, að ís lokaði höfnum, og engin matvæli væru til. Ætli það kæmi ekki að litlu haldi, þótt sveitarstjórnin fengi þá lán, þegar alt er komið í ótíma? Jeg get ekki betur sjeð en að það verði að fá lán þegar að hausti og kaupa mat fyrir, svo framarlega sem afkoma almennings yfir næsta vetur á að vera trygg, því að jeg er hræddur um, að sveitarstjórnirnar sæki ekki um lán fyr en þær sjá, að ekki er annað fært. Jeg verð að segja það, að nýtilegri till. en þessar hafa verið feldar hjer, og meina jeg þar frv. um að selja vörur undir verði, því að það álít jeg nýtilegasta frv., sem fram hefir komið, og það gleður mig því mjög, að hæstv. forsætisráðherra hefir viðurkent, að þær tillögur væru hyggilegar, og beint því til háttv. bjargráðanefndar að athuga það enn á ný. Hann fór nú reyndar ekki lengra en svo, að hann vildi, að stjórninni væri gefin heimild til að grípa til þessa, ef nauðsyn krefði. Jeg vil nú ekki gera neitt lítið úr því, en álít þó ekki, að nauðsyn sje á slíkri þingsályktunartill., því að jeg veit ekki betur en að stjórninni hafi á síðasta þingi verið gefin heimild til að selja landssjóðsvöru út um land með sem líkustu verði alstaðar. Þessi heimild hefir ekki verið notuð, nema þá að litlu leyti, og gefur það því síst ástæðu til að ætla, að frekar yrði það að notum að samþykkja nú aðra slíka eða eitthvað, er færi í líka átt. Hæstv. forsætisráðherra sagði, að skipa mætti nefnd manna, stjórninni til ráðuneytis. Jeg veit ekki, hvað sú nefnd ætti að gera, því að jeg verð að bera það traust til stjórnarinnar, að varla beri brýn nauðsyn til að láta hana hafa slíka nefnd til ráðuneytis. Sem sagt, jeg er hæstv. forsætisráðherra mjög þakklátur fyrir það, að hann hefir látið í ljós þessa skoðun, því að hún er alveg í samræmi við mína eigin skoðun. Jeg álít, að sú leið, sem hann benti á, sje sú rjettlátasta og sjálfsagðasta, svo framarlega sem þingið vill skilja svo við þessi mál, að það hljótist ekki hneisa af. Háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) þótti sú leið, að borga verðhækkun, ófær, af því að ríkir og fátækir nytu jafnt góðs af henni. Án þess að jeg vilji gera neitt lítið úr tillögum þess háttv.þm. (S. S.), verð jeg þó að segja það, að mjer finst það nokkur smámunasemi að borga þeim efnaðri ekkert. Að vísu get jeg viðurkent það, að frá mannúðarlegu sjónarmiði er það alveg rjett, en ef það leiddi til þess, að margir fátækir yrðu þar fyrir engrar dýrtíðaruppbótar aðnjótandi, teldi jeg það illa farið. Sá sami háttv.þm. (S. S.) mintist á, að þetta yrði nokkurskonar ofanálag á dýrtíðaruppbót embættismanna. Þótt svo yrði, sje jeg ekki, að öðruvísi sje hægt að koma því fyrir, enda ýmislegt, er heyrst hefir á síðari tímum, sem gerir það að verkum, að jeg get ekki litið öðruvísi á en að við stöndum okkur ekki við annað en að veita embættismönnum, sjerstaklega þeim, er stöðu sinnar vegna þurfa að hafa dýrt skrifstofuhald, allríflega uppbót. Við höfum heyrt, að stjórnin borgar þeim mönnum, sem hún ræður nú, miklu hærra kaup en tíðkast hefir, og mjer finst því ekki nema eðlilegt, að embættismenn teldu sig allmiklu ranglæti beitta, ef miður væri með þá farið en verkamenn, er stjórnin ræður, og gegna óbrotnum störfum. Mín afstaða til þessa frv., sem hjer er um að ræða, er sú, að jeg sæi ekki eftir, þótt það yrði felt, ef í staðinn fyrir það kæmi frv. líkt því, sem minni hluti bjargráðanefndar bar fram.  (S. S.: Við viljum ekki hafa neinar afturgöngur hjer.)  Það líkist engri afturgöngu, þótt það yrði tekið til yfirvegunar aftur, og því eru þessi ummæli háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) alóþörf. Jeg kalla ekki nýja yfirvegun afturgöngu, því að sú leið væri sæmilegri en þessi, ef málið yrði betur til lykta leitt en áður. Að svo mæltu skal jeg ekki fjölyrða frekar um málið, því að jeg hefi þegar lýst afstöðu minni til þess.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg var því miður ekki inni, er háttv.þm. S.-Þ. (P. J.) hjelt ræðu sína, en jeg heyri sagt, að hann hafi látið í ljós, að jeg hafi fallist á þetta frv., er það var til umr. í háttv. bjargráðanefnd. Það er nú að sumu leyti rjett, því að jeg mun hafa sagt sem svo, að það, að útvega mönnum vinnu, gæti verið gott út af fyrir sig, en að það væri ekki nægilegt, og að auk þess gæti verið ástæða til að veita stjórninni heimild til að selja 1 eða 2 vörutegundir undir verði, eins og víða er gert erlendis. Þetta hygg jeg að jeg hafi sagt. Það má vera, að þörf verði á því að greiða fyrir lánum eða veita lán handa sveitarfjelögum. En sem sagt, þetta tvent vakti aðallega fyrir mjer, að útvega mönnum atvinnu og að selja eitthvað af vörum undir verði, en vera má, að svo fari, að þessir tveir vegir yrðu ekki einhlítir, svo að líka þyrfti að veita sveitarfjelögum lán.

Bjarni Jónsson Jeg hafði hugsað mjer að minnast á ummæli forsætisráðherrans og fundarbókina, sem háttv.þm. S.-Þ. (P. J.) vitnaði í. Hann kvað tillögu frá ráðherranum, sem færi í líka átt og frv. þetta, bókaða þar.  (P. J.: Í líka átt og 2. gr.)  . Af því að háttv.þm. S.-Þ. (P. J.) sagði, að sjer kæmu orð hæstv. ráðherra á óvart, tel jeg ekki rangt að segja frá því, hvernig skýrt er frá áliti forsætisráðherrans í fundabókinni. Þar stendur, að stjórnin taldi leið hans (J. B.) vart færa, en álitamál að selja einhverja einstaka vörutegund undir verði. Kvað hún sjer þykja æskilegt að fá heimild þingsins til að veita mönnum atvinnu við störf í landsins þarfir, svo sem við undirbúning byggingu stórhýsa o. s. frv. Menn hljóta því að sjá, að það, sem forsætisráðherrann hefir sagt við bjargráðanefndina um þetta mál, er í fylsta samræmi við ummæli hans nú; að eins hefir hann lagt meiri áherslu á það nú, að hann álítur þörf á því, að landssjóður selji vörur undir verði, og get jeg eigi lastað það, þótt hann komist að þessari niðurstöðu. Það er vitanlegt og skiljanlegt, að þær aðferðir eru ófærar, þótt þær sjeu ekki í sjálfu sjer ranglátar, að undanskilja þá, sem efnaðir eru. Það er óframkvæmanlegt á annan veg en þann, sem minni hl. bjargráðanefndarinnar hefir lagt til, því að framkvæmdirnar yrðu svo flóknar og dýrar, ef það væri haft öðruvísi, að menn verða að þola það, þótt einhver, sem síður þyrfti ívilnun, slæðist með. Jeg hefi þegar bent á, að mjög ljett er að leggja á menn skatt með tilliti til þessa. Hverjum getur dottið í hug, að hver og einn, sem þarf hjálp, rati á það að biðja sveitarstjórnirnar um lán. Við skulum bara hugsa okkur bæ með 15000 íbúum, eins og Reykjavík, þar sem 9/10 þurfa hjálpar við. Það yrðu aldrei mjög margir af þeim, sem hefðu vitneskju um þessi lög, og rötuðu því á rjettan stað eða áttuðu sig á vilja þingsins í þessu efni. Það yrði alveg eins og sagan um storkinn og tófuna, sem jeg sagði hjer um daginn og ætla því ekki að endurtaka nú. Það er ekki undarlegt, þótt menn komist að því, eins og hæstv. forsætisráðherra, að þetta er eina leiðin til að draga nokkuð úr dýrtíðarvandræðunum, að selja, þótt ekki sje nema eina vörutegund, undir verði, og selja hana eftir seðlum. Það er einfaldasta leiðin til framkvæmda; og þótt einstöku efnaðir menn flæktust með og nytu góðs af, þá verður ekki fyrir það synt. Það yrði að minsta kost mjög flókið að fara að flokka menn niður eftir efnum, og jeg held varla, að hægt sje að framkvæma það. Háttv. þm. S.-Þ. (P. J.) taldi nú um seinan að koma með nokkrar breytingar í þá átt, þar sem þær tillögur, sem miðuðu að því, hefðu verið feldar hjer í deildinni um daginn. En ekki er það nú alveg dæmalaust, að eitthvert atriði sje samþykt hjer í þinginu, þótt búið sje að fella það einu sinni. Á þinginu 1915 var það felt að stofna dósentsembætti í líffærafræði við læknadeild Háskólans, en nokkrum dögum seinna var samþykt að veita nákvæmlega sömu upphæðina til kenslu í sömu fræðigrein. Það væri því ekki í fyrsta sinni, sem þingið biti í halann á sjálfu sjer, þótt það samþykti nú tillögur í svipaða átt og þær, sem það feldi um daginn. Jeg heyrði, að sami háttv.þm. (P. J.) sagði, að sjer væri sama um það, sem háttv.þm. Dala (B. J.) væri að taka fram í. Það var við að búast, að honum væri sama um það, því að þm. Dala (B. J.) tekur ekki fram í, nema eitthvert vit sje í því, sem hann segir. En jeg veit þó eitt, sem háttv.þm. S.-Þ. (P. J.) er ekki sama um, og það er það, hvernig tillögurnar reynast, þegar til framkvæmdanna kemur. Þá kem jeg að þessari 10 ára náð hv. meiri hluta bjargráðanefndar. Þeir segja, að dýrtíðarlánin, sem þeir vilja veita, eigi ekki að vera sveitarstyrkur, en svo stendur í sama lagaframvarpinu, að lánið skuli samt verða sveitarstyrkur eftir 10 ár, ef það er þá ekki greitt. Nú er það öllum ljóst, að margur mundi ómögulega geta borgað lánið eftir 10 ár. Margur mundi alls ekki geta borgað það meðan hann lifði. Eina ráðið til þess að losna við það að verða sveitarlimur væri þá það að fara niður í gröfina. Getur verið, að það yrðu talin hyggileg búmannsverk að sjá um það, að þeir væru ekki settir á, en jeg býst nú ekki við, að neinn yrði til að sinna þeim búmannsverkum. Eina ráðið er því að breyta þessu ákvæði, ef hægt er að koma nokkrum breytingum fram. Jeg held, að margir mundu svelta sig og líða nauð, áður en þeir bæðu um þessi lán, upp á þá skilmála að afhenda rjettindi sín og gerast sveitarlimir. Jeg hefi ekki haft tíma til að búa út breytingartillögu, en ef nefndin verður við tilmælum hæstv. forsætisráðherra, og tekur málið til nýrrar yfirvegunar til 3. umræðu, þá sest jeg á meðan að fótum feðranna, og nem af þeim þeirra fræði. Það er þó að minsta kosti hægt að koma með brtt. um það að láta þessar skuldir fyrnast á 10 árum. Það hefir aldrei verið felt. Frv. var úrskurðað fallið, þegar búið var að fella 1. gr. þess. En þess var ekki gætt, að í 2. gr. var einstakt atriði, sem vel gat staðið, þótt 1. gr. væri feld. Jeg mun því að minsta kosti reyna að koma þeirri breytingu að við 3. umr., að dýrtíðarskuldir sjeu látnar niður falla, ef þær eru ekki borgaðar innan 10 ára.

Matthías Ólafsson Jeg hefi ekki tekið til máls í þessum dýrtíðarmálum hjer í deildinni, en jeg hefi ekki getað varist því að hugsa töluvert um þau, eins og jeg veit að flestir þingmenn munu hafa gert. Hjer hefir aðallega verið rætt um tvær leiðir til að ljetta undir dýrtíðarbyrðina, sem á mönnum hvílir. Önnur leiðin er sú að selja undir sannvirði fleiri eða færri tegundir af nauðsynjavörum; hin leiðin er að styðja menn til þess að afla sjer nauðsynja sinna, þótt dýrar sjeu. Eftir því, sem jeg hefi hugsað þetta mál betur, eftir því hefi jeg færst fjær fyrnefndu leiðinni, en hallast meir og meir að hinni. Það liggur í hlutarins eðli, að því betur stöndum vjer að vígi, þegar yfir erfiðleikana er komið, sem vjer höfum þurft minna á hjálp annara að halda til að standast þá. Eins mun auðvitað verða nú. Til þess mun vera ætlast af háttv. meiri hluta bjargráðanefndar um lán þau, sem veitt verða í tilefni af dýrtíðinni, að þeim verði einkum varið til atvinnubóta. Jeg hallast eindregið að þeirri stefnu, því að það er víst, að menn munu alment geta dregið fram lífið, ef þeir hafa nóga atvinnu, þótt dýrtíð sje. Þess vegna á einmitt að veita lán til atvinnubóta. Aftur mundi afleiðingin af hinni stefnunni verða sú, að menn hugsuðu minna um það að afla sjer atvinnu, ef þeir gætu fengið nauðsynjar sínar lágu verði. Í öðru lagi ber að líta á það, að ef einni stjett manna er veitt uppbót á launum sínum vegna dýrtíðarinnar, eins og jeg geng út frá að gert verði við starfsmenn landssjóðs, þá fá þeir menn tvöfalda dýrtíðarhjálp, ef þeir fá svo á eftir vörur sínar undir sannvirði. Jeg hallast því að till. meiri hluta bjargráðanefndar í þessu efni. En jeg get ekki verið honum sammála í öllu. Jeg álít, að lánstíminn, sem ákveðinn er í frv. meiri hlutans, sje altof stuttur. Jeg er yfirleitt á móti því, að þessi lán geti nokkurn tíma orðið að sveitarstyrk. Þess vegna mun jeg koma með brtt um þessi atriði við 3. umr. málsins. Till. verður í þá átt, að í stað »10 ár« komi 20 ár, í 1. gr. frv., og að síðari málsgrein 3. gr. falli burt. Jeg álít, að menn verði að eiga það undir þegnskap landsmanna, að þeir, sem geta greitt þessi lán, geri það, þótt ekki liggi við rjettindamissir. Jeg held, að þeir verði ekki margir, sem vilja ekki borga þessi lán. Og þótt einstöku menn kunni að vera svo miklir ódrengir, að borga ekki, þá verður þjóðin að hafa það eins og annað hundsbit. Þegnskaparskortur þeirra má ekki ganga út yfir hina, sem geta ekki borgað. Jeg vildi gera grein fyrir þessari brtt. minni, sem kemur fram við 3. umr., og jeg vildi taka það fram, að jeg er sannfærður um það, að það er eina leiðin, sem hægt er að fara í þessum vandræðamálum, að gera sem mest til þess að afla mönnum atvinnu, og veita þeim svo lán með hægu móti, sem geta ekki komist af hjálparlaust.

Pjetur Jónsson Mjer dettur ekki í hug að virða það á lakara veg fyrir hæstv. forsætisráðherra, þótt hann sje nú á eitthvað breyttri skoðun og hallist að því að selja vörur undir verði. Í viðtali, sem hann átti við nefndina, þegar hún hafði þetta mál til umr., skildi. jeg orð hans svo, að hann væri fremur mótfallinn því að ganga inn á þessa stefnu, en teldi þó enga frágangssök að selja eina eða tvær vörutegundir. undir verði að einhverju leyti. Jeg hefi ekki mikla tryggingu fyrir því, að það yrði að miklum notum, þótt stjórnin fengi heimild til að selja vörur undir verði. Jeg tel að minsta kosti hæpið, að sú heimild kæmi að tilætluðum notum úti um land. Eins og menn muna er í lögum heimild fyrir stjórnina til ívilnunar á flutningskostnaði á landssjóðsvörum til hafna úti um land. En stjórnin hefir ekki sjeð sjer fært að nota heimildina neitt verulega, eða ljetta undir með þeim, sem fyrst verða að borga afardýran flutning á vörunni hingað til Reykjavíkur, eins og aðrir, og síðan aukaflutning, einfaldan og tvöfaldan, hafna í milli innanlands. Fyrst að stjórninni hefir ekki lánast að halda betur á þessari heimild, þá er ekki beint nein trygging fyrir því, að henni takist betur með nýja heimild. Hæstv. forsætisráðherra vildi, að reynt væri að komast að einhverri niðurstöðu, sem menn gætu orðið sammála um, og óskaði því eftir, að nefndin tæki málið til nýrrar yfirvegunar. Jeg hefi ekki orðið var við, að málið sje að færast neitt í þá átt, að líklegt sje, að menn verði sammála. Stefnumunurinn er svo skýr, að jeg hefi ekki mikla von um, að menn sannfæri hver annan eða komi sjer saman. Ef nokkur von væri um samkomulag, þá væri það helst með því, að stjórnin kæmist fyrst að einhverri niðurstöðu sjálf. Ef hún kæmi sjer saman um og kæmi með till. um einhver bjargráð, sem hún hefði sjálf trú á að væri við hlítandi, þá segi jeg fyrir mitt leyti, að jeg væri eigi sá tregasti til að fylgja henni. Jeg hefi oft gert það áður að fylgja stjórn möglunarlaust, þegar hún hefir ráðið fram úr einhverju vandamáli, þótt jeg hafi eigi verið hæst ánægður. Eins mundi jeg gera nú, ef stjórnin hefði eitthvað fram að flytja, sem hún væri sjálf eindregið með, þótt till. hennar væru ekki alveg gallalausar í mínum augum. - Jeg hefði kosið, að hæstv. forsætisráðherra vildi hlýða á orð mín. - Jeg hefi þá ekki fleira að taka fram, nema það, sem snertir orð háttv.þm. Dala. (B. J.) um 10 ára frestinn. Mjer er það reyndar ekki svo mikið kappsmál. Það, sem meiri og minni hluta nefndarinnar ber á milli um þetta atriði, er ekki svo mikið. Báðir ætlast til, að veitt sje lán, ef þörf gerist, og báðir ætlast til, að skuldin sje greidd á 10 árum, ef hún þá er ekki gefin eftir, en það er alls ekki útilokað. Munurinn er því ekki annar en sá, að annar vill, að skuldirnar fyrnist alt í einu, þegar þessi 10 ár eru liðin, en hinn vill, að það, sem þá er ógoldið og ekki eftir gefið, verði talinn sveitarstyrkur. Jeg hygg nú reyndar, að sveitarstjórnirnar geti hagað þessu eftir vild. En nefndarhlutarnir ættu að bera sig saman um þetta atriði, og tel jeg víst, að þeir muni geta samrýmst um það.

Framsm. (Þorsteinn Jónsson) Það hefir nú ekki komið margt nýtt fram, sem þarf að athuga, nema helst það, hjá háttv.þm. Barð. (H. K.), að hann sagði, að lánin mundu ekki verða tekin fyr en í ótíma. Jeg veit ekki, hvers vegna það ætti að vera. Hjer er ekki um neitt að ræða annað en venjuleg lán, sem ekki eru bundin neinu skilyrði, öðru en því, að þeir sjeu lánsþurfar, sem um þau biðja. Aðgangurinn að þessum lánum verður því greiðari heldur en að venjulegum lánsstofnunum, þar sem menn þurfa hvorki að eiga eign, til að setja að veði, nje hafa ábyrgðarmenn að baki sjer. Þá kom háttv.þm. (H. K.) enn einu sinni með þá hugmynd að selja vöru undir verði. Jeg álít, að þessi hv. deild hafi þegar tekið afstöðu til þeirrar stefnu, og að hún verði vart tekin upp aftur. Það verður því að finna einhver ný bjargráð, ef frv. meiri hlutans verður ekki álitið nægilegt. Þessi hv.þm. (H. K.) kvað ekki neitt á móti því, að allir fengju hagnaðinn af dýrtíðarhjálpinni, því að hinir ríkari borguðu þeim mun meira í landssjóðinn, sem ástæður þeirra væru betri en hinna fátækari. Þetta er ekki rjett. Skattalöggjöf okkar er ekki komin svo langt í rjettlætisáttina, þar sem mikið af tekjum landssjóðs er hreinn og beinn nefskattur, sem fátæklingarnir verða að borga jafnt og þeir, sem ríkir eru. Þarf ekki annað en nefna kaffi- og sykurtollinn, sem er einn af stærstu tekjuliðunum og lendir jafnt á fátækum og ríkum. Þá kem jeg að háttv.þm. Dala. (B. J.). Hann hjelt því fram, að lánsheimild þessi mundi ekki koma að notum, því að almenningur vissi ekki um lögin. Jeg skil ekki í öðru en að það berist út meðal almennings, hvaða ráðstafanir þingið gerir til að hjálpa þeim, sem þurfa. Svo geng jeg líka út frá, að hreppstjórarnir geri sitt til að útbreiða vitneskju um lögin, bæði á hreppskilaþingum, eins og venja er til, og á annan hátt. Sú ástæða er því varla á rökum bygð. Þá er það 10 ára náðin, sem hann kallaði, að lánin skuli verða að sveitarstyrk, ef þau eru ekki greidd innan þess tíma. Jeg hefi áður lýst yfir því, að jeg búist við því, að Alþingi verði þá búið að taka málið á ný til yfirvegunar og gera nýjar ákvarðanir, eða jafnvel gefa lánin upp. Það er því ekki endilega víst, að nokkurt dýrtíðarlán verði talið sem sveitarstyrkur, þótt svona sje ákveðið í frv. Mjer líst vel á brtt.háttv.þm. V.-Ísf. (M. Ó.) og mun fylgja þeim, þegar þær koma fram. Uppástungu háttv.þm. Dala. (B. J.) um, að skuldirnar sjeu látnar fyrnast eftir 10 ár, hefi jeg ekki yfirvegað rækilega. En færi svo, að skuldirnar yrðu ekki gefnar upp, þá sje jeg ekki betur en að þetta gæti orðið til þess, að ekki væri hægt að ganga að þeim mönnum, sem geta borgað, en vilja ekki. Það gæti líka orðið til þess, að sveitarstjórnir færu að heimta tryggingu eða ábyrgð fyrir lánunum. Ef frv. verður nokkuð breytt, þá tel jeg, sem sagt, brtt.háttv.þm. V.- Ísf. (M. Ó.) mjög aðgengilegar, en tel vafasamt, að ráðlegt sje að gera aðrar efnisbreytingar að miklum mun.

Jörundur Brynjólfsson Jeg er nú búinn að tala svo oft í þessum dýrtíðarmálum, að jeg þarf ekki að tefja tímann lengi. Jeg tók það fram hjer um daginn, að jeg gæti sætt mig við hvaða góða leið sem farin væri í þessu máli, og væri fús á að styðja allar tillögur, ef þær væru til bóta og miðuðu að því að ráða fram úr vandræðunum. Jeg tók það einnig fram, þegar þetta frv. var til umr., og jeg er sömu skoðunar enn og býst ekki við, að jeg breyti henni síðar, að þetta frv. er ekki nóg til að ráða fram úr vandræðunum á komandi vetri. Það þýðir ekkert að berja höfðinu við steininn og segja, að atvinnubætur sjeu nægilegar til að ráða bót á voðanum, sem yfir vofir. Það sýnir bara, að þingmenn eru ekki nógu kunnugir ástandinu, eins og það er nú orðið. Það er eins og þeir álíti, að atvinna manna hafi ekki neitt breyst frá því, sem áður var, og að tekjurnar standi í sama hlutfalli við útgjöldin eins og áður. Þeir, sem kynna sjer ástandið að einhverju leyti, munu fljótt sjá, að alt annað verður uppi á teningnum. Hvað verður um alla þá menn, sem hafa haft atvinnu við siglingar eða við fiskveiðar á botnvörpungunum, þá, sem hafa unnið að uppskipun úr þeim og hirt um fiskinn á landi? Hvað verður um alt þetta fólk? Alt breytist, og fleiri hundruð manns, sem hafa haft atvinnu við þennan útveg, er svift bjargræði sínu. Margt af þessu fólki er þannig, að það getur t. d. ómögulega unnið útivinnu. Kaupmenn eða útgerðarmenn láta það líklega vinna eitthvað áfram, þótt þeir þurfi þess ekki nauðsynlega með, til þess að það geti dregið fram lífið. En þeim verður það ómögulegt, ef þeir eiga að borga hærra kaup. Þeir halda vinnunni áfram að eins til þess, að gamlir og dyggir þjónar fari ekki á vonarvöl. En þegar kaupgjaldið nægir ekki til framfærslunnar, af því að alt er orðið svo dýrt, þá stendur voðinn fyrir dyrum. Þingmenn tala mikið um það að bæta úr atvinnuskortinum með því að fara að undirbúa byggingar. En þeir gá ekki að því, að það eru fjölda margir menn, sem ómögulega geta haft gagn af þeirri vinnu. Jeg hefi ekki orðið var við, að bent hafi verið á neina leið til að útvega þeim atvinnu, sem þola ekki útivinnu. Mjer er ekki ljóst, hvernig ætti að haga þeim atvinnubótum inni við, og væri því þökk á, ef einhver úr háttv. meiri hluta bjargráðanefndar vildi benda á leið til þess. Enn er eitt. Með því kaupi að vetrarlagi, sem mönnum er nú goldið, og ekki verður gert ráð fyrir að muni hækka, þá hafa menn ekki nóg, og liggur þá ekki annað fyrir mönnum en að taka lán, og er jeg viss um, að margir verða að hleypa sjer í stórkostlegar skuldir, sem flestir munu sjálfsagt taka nærri sjer að gera; jeg tala nú ekki um, ef þetta ákvæði á að standa, að þeir skuli fara á sveitina, sem hafa ekki endurgreitt lánin innan 10 ára. Annars sýnir þetta ákvæði best, hvað meiri hl. nefndarinnar hefir lítið hugsað um málið; það er alveg eins og meiri hl. haldi, að alt komist þegar í samt lag, undir eins og ófriðnum er lokið. En það er áreiðanlegt, að dýrtíðin helst í 10 ár eftir að ófriðnum er lokið, svo að í rauninni er það að eins tímaspursmál, hve nær þeir fara á sveitina, sem lán hafa tekið. Andmælum þeim, sem hafa komið gegn því að draga úr dýrtíðinni á þann hátt að selja vörur undir verði, þarf jeg ekki að svara, því að þau studdust við engin rök. Þessir andmælendur eru altaf að vitna í atvinnubætur, en það er augljóst, að þær ná eigi til fjölda manna. Og að þessi aðferð, að selja vörur undir verði, dragi úr því, að menn reyni að bjarga sjer sjálfir, eins og hv.þm. V.-Ísf. (M. Ó.) sagði, það er hrein fjarstæða. Eins og mönnum muni ekki veitast full erfitt að kaupa t. d. smálest kola, þótt hún sje seld á 200 kr., í stað 300 kr., sem hún nú kostar, og eins og menn reyni ekki að bjarga sjer sjálfir fyrir því? Það er undarlegt að heyra jafnreyndan og roskinn mann segja þvílíkt; en þetta er víst fremur sagt í athugaleysi en af því, að hann bresti skyn á þetta, en það er jafnaðfinningarvert fyrir því, og eiginlega miklu fremur. Háttv. fram. (Þorst. J.) sagði, að ákvæði 3. gr. mundu ekki fæla menn frá að taka lán. Jeg get fullvissað hann um það, að einmitt þau ákvæði fæla alla menn, sem nokkurs eru nýtir, frá því, en amlóðum og slóðum er auðvitað sama, hvaðan þeir fá peninga, og má skoða lánsheimild frv. sem verðlaun fyrir þá, en hegning fyrir hina, sem ekki stendur á sama um, hvaðan þeir fá peninga til þess að framfleyta sjer og sínum. Háttv. þm. V.-Ísf. (M. Ó.) sagði, að með þessu væri sjeð fyrir, að allflestir mundu geta dregið fram lífið sómasamlega. Jeg veit nú ekki, hvað hann telur sómasamlegt, t. d. að menn sjeu illa klæddir og illa haldnir að mat, ef þó halda lífinu. En jeg get fullvissað hann um það, að mörgum veitir þetta erfitt nú um hábjargræðistímann, hvað þá þegar vetrar og þarfirnar aukast margfaldlega. Háttv. þm. (M. Ó.) kallar það ef til vill sómasamlegt, ef menn falla ekki úr hor. Jeg veit nú reyndar, að háttv.þm. V.-Ísf. (M. Ó.) telur þá afkomu sómasamlega, þótt menn líði ekki mjög af skorti; jeg þekki hann ekki að öðru en mannúð og sannsýni. En því miður komast sjálfsagt margir ekki af sómasamlega næsta vetur. En þeir, sem hafa ekki annað af að lifa en handafla sinn, eiga þess ekki kost að lifa sómasamlega sem stendur, og því síður þegar vetrar. Það má heita merkilegt, að menn vilji ekki þræða þá leið að greiða verðhækkun á vörum, leið, sem aðrar þjóðir, oss nálægar, hafa þó farið.

Matthías Ólafsson Háttv. l.þm. Reykv. (J. B.) skoraði á mig að skýra, hvað jeg teldi að lifa sómasamlega. Það er fljótgert. Það er að hafa nóg í sig og á. En það er ekki hægt að búast við því, að þegar óeðlilega margir menn safnast saman á einn stað, geti þar allir lifað sómasamlega. Tökum t. d. bæ eins og Lundúnaborg. Til þess verður ekki ætlast. Þetta liggur í því öfugstreymi til kaupstaða, sem tímunum fylgja. Allur fjöldi manna, sem lifir á handafla sínum, getur rjett að eins búist við því að lifa sómasamlega, eins nú og fyrir stríðið. Hlutföllin eru söm nú og þá. Daglaunin hafa hækkað með verðinu. Og hvað þýðir að færa niður verðið, ef daglaunin eru lægri? Eru þessir menn nokkuð betur staddir með því? Jeg fæ ekki skilið það. Alt öðru máli er að gegna, ef bærinn fær fje til fyrirtækja; þá getur hann veitt mönnum atvinnu. Jeg ímynda mjer, að allir hljóti að játa, að þessi skoðun er hollari og að þessi stefna er margfalt betri en að veita mönnum gustukastyrk, því að vinnan er blessun, en iðjuleysið skaðlegast af öllu, sem fyrir nokkurn getur komið.

Jörundur Brynjólfsson Jeg tók það þegar fram við 1. umr. frv. þess, er jeg flutti, að jeg gengi út frá því, að þingið gerði eins mikið og það gæti til þess að útvega mönnum vinnu. Að öðru leyti þarf jeg ekki að svara háttv.þm. V.-Ísf. (M. Ó.), af því að við erum á sömu skoðun um þetta; en hitt hefi jeg altaf sagt, að þetta eitt út af fyrir sig dygði ekki.

Jörundur Brynjólfsson Jeg og háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) höfum leyft okkur að koma fram með brtt. við 1. gr. frv. Í henni er prentað mál undanskilið hækkuninni. Helst hefði jeg kosið, að frv. væri ekki samþ. í nokkurri mynd. Fyrst og fremst gefur það ekki mikinn tekjuauka, og í öðru lagi tel jeg ekki rjett að leggja skatt á andleg viðskifti manna. Nú er örðugt um alla blaða- og bókaútgáfu, og gæti þessi aukni skattur komið allhart niður þar. Brtt. okkar má því frá minni hlið skoðast sem varatillaga, því að helst hefði jeg kosið, að frv. væri ekki samþ. í nokkurri mynd.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Það lítur út fyrir, að þetta frv. eigi litlum vinsældum að fagna. Því er fundið alt til foráttu. Það er talinn lítill tekjuauki að því, þótt það verði samþ. Nú kalla menn, sem annars gera ekki lítið úr peningunum, það lítinn tekjuauka, að landssjóði bætist 100 þús. krónur. Það er þó mín skoðun, að nú sje ástæða til að safna í sarpinn, og ekki sje ástæða til að slá hendinni við 100 þús. kr., þótt það sje kann ske ekki mikið.  (Sv. Ó.: Hver segir, að tekjuaukinn verði 100 þús.?)  Jeg geng að því vísu, að póstflutningar myndu verða líkir eftir sem áður. Jeg fæ ekki skilið, á hverju það er bygt, að þeir muni minka. Þetta er sama ástæðan sem altaf er á ferðinni, þegar um hækkun skatta og tolla er að ræða. En reynslan hefir aldrei orðið sú, að menn hættu að kaupa eða nota þá hluti, sem tollur hefir verið hækkaður á. Það myndi enginn hætta að skrifa kunningja sínum eða vandamanni, þótt hann verði að greiða 20 aura í burðargjald, í stað 10 aura. Önnur mótbáran gegn hækkuninni er sú, að óviðfeldið sje að leggja skatt á andleg viðskifti. Jeg kalla það ekki skatt, þótt tekið sje við fullu gjaldi fyrir póstflutning. Þótt þetta kynni að vera óþægilegt fyrir bóka- og blaðaútgefendur, tel jeg mjög vafasamt, hvort landssjóði beri að flytja bækur og blöð fyrir þá fyrir svo lágt gjald, að hann tapi á. Það er harla einkennilegt, að í hvert einasta skifti, sem eitthvert frv. er borið fram um tekjuauka, þá rísa menn gegn því með ákafa, en benda ekki á neinar leiðir í staðinn, sem færar sjeu. Þetta er ekki til að hvetja menn til að leita að nýjum tekjustofnum, síst þegar jafnvel hæstv. forsætisráðherra kallar slíka viðleitni fálm út í loftið. Nú er þó útlit fyrir 1 milj. kr. tekjuhalla á næsta fjárhagstímabili, og einhver ráð verður að hafa til að jafna hann. Þess vil jeg geta að lokum, að fjárhagsnefnd fellst ekki á að taka undan prentað mál, þótt hún geri það ekki að kappsmáli.

Sigurður Sigurðsson Jeg fyrir mitt leyti vil styðja þetta frv., ef brtt. á þgskj. 568 verður samþykt. Jeg skal ekki gera lítið úr tekjuaukanum, sem mundi leiða af hækkuninni, þótt ekki yrði hann fullar 100 þúsundir. Hins vegar finst mjer oflangt gengið að því er snertir prentað mál. Sú hækkun myndi koma niður á blöðum og tímaritum. Bækurnar myndu sleppa betur; þær eru oftast sendar í stórum pökkum, sem þungaflutningur. Að minsta kosti eru þær sendar á þann hátt út um land. Þótt kann ske megi segja, að nóg sje af blöðum, og ekki stór skaði skeður, þótt þeim fækki nokkuð, þá er á það að líta, að burðargjaldshækkunin gengur jafnt yfir rjettláta og rangláta. Innan um eru blöð og tímarit, sem menn vilja ekki missa af. En það má telja víst, að mörg verði þá að hætta. Blöðin voru engin gróðafyrirtæki fyrir stríðið; það var ekki betur en að þau stæðust kostnaðinn. Síðan hefir pappír og prentun hækkað mjög í verði. Bætist þess vegna hækkun á burðargjaldi við, er mjög hætt við, að það ríði mörgum blöðunum að fullu. Það má og nefna í þessu sambandi, að töluvert af prentuðu máli er sent með póstunum, sem viðkemur landsstjórninni. Hækkun á burðargjaldi á því eykur ekkert tekjur landssjóðs. Það er að eins að taka úr einum vasanum og láta í hinn. En að því leyti, sem um einstaka menn er að ræða, mun hækkun á burðargjaldi fyrir prentað mál annaðhvort valda óánægju eða því, að menn hætti að gefa út og senda. Ef brtt. okkar 1. þm. Reykv. (J. B.) verður samþykt, mun jeg greiða atkv. með frv. Jeg tel það til bóta, þótt tekjuaukinn verði ekki eins mikill og gert hefir verið ráð fyrir. Kornið fyllir mælinn, og skal jeg síst verða til að slá hendinni á móti tekjum handa landssjóði, þótt smáar sjeu.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Jeg get ekki verið háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) samdóma um, að blaða- og bókaútgáfu í landinu muni stafa hætta af hækkun á burðargjaldi. Ritstjórum er í lófa lagið að hækka verðið á blöðunum, og ef menn vilja á annað borð nokkuð til vinna, þá munu þeir kaupa blöðin eftir sem áður. En hætti menn blaðakaupum vegna þessarar verðhækkunar, eiga þau blöð, sem það kemur niður á, engan rjett á sjer. Ef það er rjett, sem háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) heldur fram, þá kostar landssjóður að nokkru leyti blaðaútgáfu í landinu. Það mætti telja skaðlaust, þótt nokkur af blöðunum hættu að koma út, og að minsta kosti býst jeg ekki við, að margir vilji það til vinna, að sum af þeim haldi áfram, að landssjóður borgi með þeim, í hvaða mynd sem það nú er.

Jörundur Brynjólfsson Jeg get ekki fallist á skoðun hv.frsm. fjárhagsnefndar (M. G.) í þessu máli. Hann virðist byggja á því, að póstflutningur verði jafnmikill eftir sem áður. Jeg er aftur á móti sannfærður um, að póstflutningur muni minka talsvert mikið. Hvorugur okkar getur sannað nokkuð um þetta nú. Reynslan verður að skera úr því. Hv. frsm. (M. G.) gat um það, að menn risu öndverðir upp gegn frv., sem komið væri með til að auka tekjur landssjóðs, þótt allir kvörtuðu yfir skorti á tekjum. Þetta er ekki rjett. Mörg slík frv. fá samþykki þingsins. En auðvitað er fundið að þeim atriðum, sem eru ósanngjörn og órjettlát. Jeg vil benda háttv. flutningsmönnum á, að það er vandalaust að taka einhvern gamlan skatt og tvöfalda hann. Það væri t. d. líka hægt að gera við vörutollinn o. fl. tolla. En ekki áliti jeg heppilegt, að farið væri inn á þá braut. Háttv. frsm. (M. G.) sagðist ekki sjá ástæðu til, að landssjóður greiddi flutningsgjald fyrir blöð og bækur að einhverju leyti. Jeg er á alt öðru máli um þetta. Svo framarlega sem stjórnendum landsins er ant um mentun og menning, á það að gera alt, sem hægt er, til að greiða fyrir útbreiðslu blaða og bóka um landið. Svo gera aðrar þjóðir. (M. G. Hverjar?) T. d. Þjóðverjar. Þessi hækkun er mjög varhugaverð, þar sem hún gæti riðið baggamuninn um bóka- og blaðaútgáfu. Jeg skal ekki leggja út í neina deilu um þetta mál. En um það er jeg á alt öðru máli en háttv.frsm. (M. G.), hvort nauðsynlegt sje, að bækur og blöð fái góða útbreiðslu um landið. Það er ekki sama, hvað gefið er út. En því meira sem gefið er út, því meira verður það af góðum bókum, sem þjóðinni berst.

Gísli Sveinsson Eins og frsm. (M. G.) hefir tekið fram leggur fjárhagsnefndin ekki kapp á það sjálfs sín vegna, að háttv.þm. samþykki þetta frv., heldur gerir hún það vegna landssjóðs. Landssjóðinn mun vanta tekjur, eins og allir vita, og allir mæna vonaraugum til fjárhagsnefndar, og þá ekki síst stjórnin sjálf. Því undarlegra er það, þegar þeir hinir sömu rísa gegn tillögum nefndarinnar. Það er ekki eins auðvelt að finna nýja tekjustofna og hv. 1. þm. Reykv. (J. B.) heldur. Það er að vísu auðvelt að taka einhvern toll eða skatt og tvöfalda hann, eins og háttv. 1. þm. Reykv. (J. B.) hefði líklegast gert í sporum nefndarinnar. En það er ekki það, sem nefndin hefir gert. Þessi skattur (burðargjaldið), ef skatt skal kalla, er einmitt tekinn af því, að öll sanngirni mælir með því, að hann sje aukinn að nokkrum mun, þótt ekki sje nema til bráðabirgða. Allur flutningskostnaður hefir aukist svo stórkostlega, að það er ótækt, að landssjóður beri ekki meira úr býtum en verið hefir. Allir aðrir, fjelög og einstaklingar, hafa hækkað flutningsgjald langt fram yfir helming, og því skyldi þá landssjóður halda burðargjaldi í sömu skorðum. Það sjá allir, að ekki hefir flutningskostnaður hans hækkað minna en annara, líka að meðtalinni dýrtíðaruppbót til pósta. Þessi hækkun er bráðabirgðaráðstöfun, eins og önnur frv. fjárhagsnefndarinnar. Það er ekki um það að ræða að tvöfalda burðargjald fyrir fult og alt. Þótt eitthvað væri til í því, sem fyrir flm.brtt. (J. B. og S. S.) vakir, þá væri ekki stór skaði skeður, þótt eithvað af blöðum hætti að koma út. Aðalskaðinn við það væri, að tekjur landssjóðs lækkuðu lítið eitt. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að feiknin öll af því, sem prentað er í bókum og blöðum, er alveg óþarft og á ekkert skylt við mentun og menning. Nú er ástæða til að leggja áherslu á eitthvað annað en að út sje gefið svo og svo mikið af óþörfu bóka- og blaðadrasli.

Bjarni Jónsson Jeg lýsi að eins yfir því, að jeg hefi ásett mjer að koma fram með brtt. við frv. þetta til 3. umr. Jeg ætlaði að flytja hana nú, en mjer vanst ekki tími til, sökum annara anna, að semja hana.

Framsm. (Einar Arnórsson) Þetta frv. er komið frá háttv.Ed., og allsherjarnefnd hefir tekið það til athugunar. Eins og nefndarálitið ber með sjer leggur nefndin til, að frv. verði breytt töluvert. 1. aðalbreytingin á frv. er sú, að það ætlast til, að þeir fái einnig rjett til að fá útmælda lóð, sem þar ætla að reka iðnað. Þetta þótti nefndinni altof langt gengið, og leggur hún því til, að því verði breytt. 2. athugasemdin er sú, að lögum samkvæmt er ekki heimilt að reka fastaverslun í veiðistöð, sem ekki er löggiltur verslunarstaður. Af þessu leiðir, að breyta verður því ákvæði í frv., að menn geti krafist eignarnáms á lóðum til verslunar á þessum stöðum. Aftur á móti fanst nefndinni rjett að veita útgerðarmönnum sama rjett til að fá útmældar lóðir í veiðistöðum til notkunar handa útvegi sínum sem lögin frá 13. mars 1891 veita verslunarmönnum í löggiltum kauptúnum. Af þessum aðalbreytingum leiddi það, að breyta varð frv. öllu, og þótti nefndinni brotaminst að taka lögin frá 13. mars 1891 upp í frv., svo að þau falla úr gildi, ef þessar breytingar verða samþyktar. Það varð ekki hjá því komist að gera breytingar á 4. og 5. gr. laganna, sem voru sjálfsagðar afleiðingar af aðalbreytingunum, og því ráðlegast að láta þau alveg falla úr gildi. Í lögunum frá 13. mars 1891 eru líka ýmsir forngripir, sem fullkomin ástæða er til að nema burt. Jeg geng annars út frá, að menn hafi lesið nefndarálitið, og sje því málið fyllilega ljóst. Jeg sje því enga ástæðu til að fara fleirum orðum um það að sinni, en vona, að það geti fengið að halda leiðar sinnar.

Frsm. meiri hl. (Jón Jónsson) Þetta frv. hefir ekki fengið góðar undirtektir hjá landbúnaðarnefnd, því að 4 af 5 leggja til að fella það, og sá 5. vill að eins samþykkja það með verulegum breytingum. Það hafa oft komið fram raddir um það að afnema þessi lög. Forðagæslulögin eru ný lög, frá 1913, og hafa ekki verið reynd til hlítar; meira að segja er ekki komin enn forðagæsla á í öllum hreppum. En hvað er það nú, sem menn setja út á lögin? Mjer finnast mótbárur gegn þeim vera að mestu út í bláinn, enda er sannleikurinn sá, að landsmenn hafa ekki enn kynt sjer þetta mál svo vel, að þeir geti litið á það rjettum augum. Í ástæðum fyrir frv. er þess getið, að lögin sjeu óvinsæl. En hvers vegna eru þau það? Hvað finna menn að þeim? Nú verður það ekki sjeð af frv., að skyldum manna í þessu efni sje breytt að nokkru leyti. Það mætti þó ætla, að þeir, sem ekki vilja hlíta lögunum, vildu breyta þessu, en því er ekki að heilsa, eins og sjá má af 7. gr. Það, sem jeg, sem kunnugur maður framkvæmd laganna, hefi helst álitið að almenningur fyndi að, er það, að menn hafa ekki til hlítar áttað sig á matinu og því, hvort það sje á rjettu bygt. Hjer er sem sje um nýja aðferð að ræða við mat á heyjum, sem jeg er hræddur um, að matsmenn hafi ekki sett sig vel inn í og almenningur alls ekki. Það er athugandi, að ákvæðin í forðagæslubókunum um matið eru svo, að mönnum verða þau torskilin, og eins í skýrsluformunum. Það er ákveðið, að heyin skuli bæði mæld og metin í teningsmetrum, og þetta hefir vilt mönnum sýn, svo að margir hafa lent í vandræðum og ekki treyst sjer til að meta heyin þannig, heldur sett annað mat, hesta eða pund. Þetta er slæmt, en það er ekki lögunum að kenna, heldur því, að bændum er ekki nógu ljóst, hvernig þeir eigi að framkvæma þetta mat. Það er víst bjargráðastjórnin, sem útvegar bækurnar og líklega hlutast til um formið, en hvernig sem því er varið, þá er það óheppilegt form að hafa matið í teningsmetrum, og varð til af einhverjum misskilningi, og leggur því meiri hluti nefndarinnar í frv. sínu til að ákveða þyngd heysins, og sje fóðurforðinn í matsdálki talinn í forðamálum. Áður var heyið metið eftir hestum, og gekk það slysalaust; raunar voru menn þá líka óánægðir með gamla lagið, og voru sumir svo nánasarlegir að sjá eftir þeim skildingum, sem gengu til skoðunarmannanna, en yfirleitt gekk þetta þó möglunarlítið. En forðamatið var meira og minna ónákvæmt og af handahófi. Þessi löppun upp á eldri lögin, sem fram fór 1913, átti auðvitað að koma í veg fyrir horfelli, og meðan svo er, að menn kunna ekki að setja á, þá er ekki um annað að gera en að hafa eftirlit með ásetningu. Það er svo enn í dag, að menn athuga ekki nógu gaumgæfilega, hvað langt þeir megi fara, og komast svo í heyþrot. Menn dreymir um það á haustin, að veturinn verði góður og setja svo á upp á von og óvon, án þess að nokkurt vit sje í. Meiri hluti landbúnaðarnefndar hefir ekki getað sjeð, að neitt verulegt sje út á forðagæslulögin að setja, að öðru leyti en því, að í þeim þyrftu að vera ákvæði, sem segi fyrir, hvernig fóður skyldi metið, því að það hlýtur að vera meiningin, fyrst að lögin eru sett, að framkvæmdirnar verði sem líkastar um alt land. Að vísu eru staðhættir mismunandi hjer og þar, en jeg get samt ekki sjeð neitt því til fyrirstöðu, að sama reglan geti gilt alstaðar. - Þessu máli til skýringar skal jeg geta þess, hvernig þetta hefir gengið til í Norður-Múlasýslu, og hvernig þessar skýrslur hafa reynst. Síðan byrjað var á að semja þessar skýrslur, eins og lögin mæla fyrir, urðum við varir við það í Norður-Múlasýslu, að vikið var víða frá skýrsluforminu, og að skýrslunum var í hinu og öðru ábótavant, og svo framarlega sem nokkurt gagn ætti að þeim að vera, þá yrði að ráða bót á þessu, því að eins og það var þá var það svo að segja óþolandi. Niðurstaðan á sýslufundi varð síðan sú, að maður var kosinn til að athuga skýrslurnar og hvað að þeim væri og koma síðan með tillögur, hvernig þetta yrði best lagfært. Þessi maður lagði svo til, að reglugerðinni skyldi breytt þannig, að í staðinn fyrir „mat í teningsmetrum“ kæmi „mat í forðamálum“. Í hverju forðamáli eru 33,5 kg. af heyi. En þetta núverandi forðamál, sem bygt er á, hefir Guðjón Guðlaugsson, fundið, samkvæmt rannsóknum, sem hann hefir gert. Hann hefir lengi verið skoðunarmaður, og kom með tillögur um, að hey skyldi þannig metið, að viss tala forðamála skyldi gerð í hverjum teningsmeter heys. Nú vitum við allir, að þegar tekið er mál af heyi, þá eru heyin misjafnlega gerð, sum föst, en sum aftur laus, og gerir það auðvitað erfiðara að fá út það rjetta. En aðferðin er þá þannig, að fyrst er mælt, hversu margir teningsmetrar heyin sjeu, og síðan verður að giska á, hversu mörg forðamál megi gera í hverjum teningsmeter, og þegar maður síðan hefir fengið tölu forðamálanna, þá er auðvelt að sjá, hversu mikil heyin eru og hve lengi þau endast. Þetta sjá allir, að er miklu vissari leið og fer nær því rjetta um heyin en ef alt á að vera óbundið og ekki farið eftir neinum ákveðnum reglum. Þetta er alls ekki vandalaust starf, að vera skoðunarmaður, en ef engar reglur eru settar, er miklu meiri hætta á, að menn kasti til þess höndunum. - Hv. flutningsmenn leggja mikla áherslu á það, að forðagæslumenn sjeu vel valdir, og telja það aðalatriðið. Mjer dettur ekki í hug að bera á móti því, en hitt álít jeg engu síður áríðandi, að vandað sje til um matið á heyjum með föstum reglum. Að öðrum kosti er altaf mikil freisting til að fara eftir ónákvæmum upplýsingum um forðann, þegar engar skyldur hvíla á mönnum þar að lútandi. Nú kunna sumir að segja, að skoðunarmenn fari mjög nærri um heyforðann, þó að ekki sje mælt, en sannleikurinn er sá, að það hlýtur altaf að vera af handahófi gert, og á fárra manna færi að komast nálægt því rjetta. Í ástæðum fyrir frv. er lögð áhersla á að binda menn ekki við form, enda er það ekki gert í frv. En þá breytingu telur nefndin mjög misráðna og fram komna af ókunnugleika á málinu. Vísa jeg í nefndarálitið, þessu til sönnunar. Nefndin hefir ekki heldur getað fallist á þá skoðun, að sömu reglur geti ekki gilt alstaðar. Jeg hefi hugsað þetta mál, og auk þess verið forðagæslumaður í nokkur ár, og get því talað af töluverðri reynslu. Jeg er sannfærður um það, að ef forðagæslumenn notuðu þessi lög dálítinn tíma, mundi svo fara, að þeim þættu lögin góð. Það er áreiðanlega í alla staði heppilegra að mæla heyin og meta eftir því en giska á af handahófi, og síðan er altaf hægt að reikna út forðann eftir einhverju lögboðnu forðamáli; það þarf ekki endilega að vera forðamál Guðjóns Guðlaugssonar. Jeg held, að það væri mjög misráðið að breyta frá í þessu efni, því að þótt aldrei nema sje satt, sem hv.flm. segja, að óánægja sje með forðagæslulögin, þá held jeg, að hún sje eingöngu sprottin af misskilningi og þeim galla, sem er á skýrsluforminu um matið og jeg hefi minst á. Þá er og önnur breyting, sem hv.flm. hafa fram að bera, sem sje kosning forðagæslumanna. Jeg hygg, að það sje hvorki nauðsynlegt nje að betur fari á því að láta sýslunefndir kjósa þessa menn. Það gæti hæglega viljað til, að þær væru ekki nægilega kunnugar, og veldu til þess menn, sem hvergi nærri væru færir til þess, eða gætu ef til vill ekki farið að heiman í skoðunarferðir, þegar fara ætti. Hitt tel jeg heppilegra, að hreppsbúar kjósi mennina sjálfir; þeir eru þeim kunnugastir, og það er í þeirra þágu, að sem best sjeu valdir, enda er það mjög áríðandi, eins og jeg tók fram áðan. Um það er jeg flm. alveg sammála. Þá kem jeg að launaspursmálinu. Hvað hækkun á launum skoðunarmanna viðvíkur þá hygg jeg, að hún sje best fallin til þess að auka óánægju með þessi lög meir en hefir verið. Því að mjer er kunnugt um það, að bændum hefir þótt fullkomlega nóg að borga 2 kr. á dag, hvað þá ef þeir ættu að borga 5 kr., enda þótt jeg viðurkenni, að í sjálfu sjer sje 5 kr. alls ekki ofhátt. Jeg álít, að þetta verði óheppileg breyting, bæði af þessari ástæðu, sem jeg nefndi, og enn fremur af því, að jeg held, að í hverri sveit sjeu til vel færir menn, sem vildu taka að sjer að vera skoðunarmenn fyrir mjög litla þóknun. Því að nú er svo komið, að áhugi er vaknaður í hverri sveit fyrir sig, fyrir því að standa sem best að vígi, og sú skoðun orðin föst hjá mönnum, að þjóðarskömm sje bæði út- og inn á við, ef ekki er hægt að afstýra horfelli. Það er nú öllum ljóst, að þetta ásetningarmál er stórþýðingarmikið mál, þótt menn að vísu geti greint á um, hvernig því sje best fyrir komið. Eitt af því, sem mælir með því, að forðagæslumenn sjeu hafðir, er það, að bændur hafa hitann í haldinu, þeir sem hættast er við felli hjá, þegar þeir eiga von á slíkum mönnum til skoðunar, en þó auðvitað því að eins, að þessir menn sjeu í alla staði virðingarverðir heiðursmenn, sem vel er treystandi. Jeg hygg, að hv.flm. hafi komið með þetta frv. af þeirri ástæðu, að þeir hafa ekki kynt sjer þetta mál nógu vel, og farið altof mikið eftir umkvörtunum og aðfinnslum annara. En jeg tel efalaust, að þeir komist á aðra skoðun, ef þeir rannsaka málið á ný og tala við menn, sem þekkja það út í æsar. - Hv. minni hluti landbúnaðarnefndar vill samþ. frv. með ýmsum breytingum, sem hann tiltekur. Fyrsta breyting er um kosningu forðagæslumanna, og er hann þar sammála meiri hluta, en svo er önnur breyting á því, hve nær skoðun skal fara fram. Hv. minni hluti vill hafa 1-2 skoðanir, eins og segir í 3. gr.: „Hver forðagæslumaður skal að minsta kosti einu sinni á vetri koma til eftirlits á hvert heimili, sem honum er falið til umsjónar, og fari það eftirlit fram síðla vetrar. Þar að auki skal hann kynna sjer vandlega að vorinu fyrningar og skepnuhöld á hverju heimili“. - Þessi aðferð, sem hjer greinir, held jeg að sje mjög misráðin hjá hv.frsm. minni hl. (E. Árna.), þar sem hann fer ekki fram á haustskoðun, því að það er einmitt sú skoðun, sem mest ríður á og alt er undir komið. Að öðrum kosti fer að verða þýðingarlítið að hafa þessa gæslumenn. Það er meiningin, að forðagæslumaður gefi þeim, sem hlut á að máli, bendingar um það, hvernig hann standi að vígi með ásetningu undir veturinn, og að hann hagi sjer síðan eftir því. Líka getur það verið heppilegt, að gæslumaður líti á, hvernig skepnur líti út, því að það getur orðið bændum hvöt til að láta þær líta sem best út, ef þeir eiga von á slíkri skoðun. Í nefndaráliti hv. minni hluta er enn fremur talað um það, að það sjeu ekki ströng lagaákvæði, sem komi að tilætluðum notum í þessu máli, heldur þurfi hvötin að koma innan frá hjá hverjum einstaklingi. Þetta er auðvitað gott og blessað, svo framarlega sem þessi hvöt er nógu rík hjá mönnum. En að svo er ekki, sýnir reynslan betur en nokkuð annað. Annars þykir mjer hálfundarlegt, að hv. sami þm. (E. Árna.) gengur alveg fram hjá þessum ströngu lagaákvæðum í tillögum sínum. Ákvæðin um skyldur þeirra, sem komast í fóðurþröng, standa óbreytt. Við þessi ákvæði hefir hv.þm. (E. Árna.) ekkert að athuga. Það, sem mjer að öðru leyti finnst einna mestu máli skifta hjá forðagæslumönnum, er að þeir fari nógu skynsamlega og vægilega í sakirnar, þegar þeir gefa mönnum bendingar um, hvernig þeir sjeu staddir. Þetta á að vera eins og hvert annað spjall manna á milli, því að þá er engin hætta á, að það móðgi menn, þó að sagt sje greinilega, hvað að sje. Sje heyið oflítið, sem sett hefir verið á fyrir veturinn, þá má með viturlegum orðum sannfæra menn um, að þetta endist ekki og það verði að útvega meira fóður. Sje þetta gert nógu lipurlega, þá efast jeg ekki um góðan árangur. En aftur á móti mundi allur ofstopi og frekja leiða til ills eins, eins og jafnan vill verða. Nú hefir nefndin leyft sjer að koma með þá breytingu við forðagæslulögin, að skoðunarmenn fái minst 2 kr. á dag, og að mældar sjeu hlöður og tóftir og hey metið í forðamálum, en ekki í ten. metrum. Auðvitað má breyta málinu með reglugerðarákvæðum, en nefndinni þótti vissara að fá þetta inn í lögin. Komist þessi breyting á, verður matið miklu nákvæmara og skýrslugerðin langtum auðveldari. Ef þannig yrði gengið frá málinu, fengi hagstofan sannar skýrslur til að vinna úr, því að svo er til ætlast, að hún fái útdrátt úr skýrslunum árlega. Jeg tel það ekki lítils virði fyrir eftirkomendurna að hafa nákvæmar og sannar skýrslur um þetta efni. Jeg sje svo ekki ástæðu til að fjölyrða meir um þetta, en vil að eins bæta því við, að mjer er kunnugt um, að forðagæslumenn hafa oft verið í mestu vandræðum, hvernig þeir ættu að meta heyin eftir skýrsluforminu. Að meta hey í teningsmetrum er alveg rangt; heyið á að meta í fóðureiningum, sem hafa vissan þunga. Bændur vilja fá að vita um hestatöluna. Það getur forðagæslumaður sagt þeim undir eins, ef hann metur í forðamálum, því að hvert forðamál á að hafa vissan þunga, eins og heyhesturinn Jeg vil svo að endingu skjóta því til hv.flm. og minni hl., hvort þeim sýndist ekki, að rjett væri að láta þessi lög standa dálítið lengur, svo að hægt sje að sjá. til fullnustu, hvernig þau reynast.

Frmsm. minni hl. (Einar Árnason) Eins og þingskjal 289 ber með sjer hefi jeg ekki getað orðið hv. meðnefndarmönnum mínum samferða í þessu máli. Jeg get sparað mjer að tala mikið um málið alment hjer, því að það, sem jeg vildi sagt hafa, er tekið fram í nefndarálitinu. Jeg er hv. meiri hluta sammála, hvað 1. og 2. breytingu snertir, því að jeg tel þær ekki vera til neinna bóta. Það er áreiðanlega heppilegra, að skoðunarmennirnir sjeu kosnir af sveitum heldur en að láta sýslunefndir gera það, því að jeg veit, að það er oft gert með samkomulagi manna milli innbyrðis, og það er einmitt besta tryggingin fyrir, að mennirnir verði vel valdir og góð samvinna náist. Sýslunefndir eru aftur á móti oft ekki nægilega kunnugar til þess, að þeim geti tekist það nægilega vel. Eins og hv.frsm. meiri hlutans (J. J.) tók fram gæti þetta líka komið allhart niður á einstökum mönnum, með því t. d., að sýslunefnd skipaði þann mann til starfsins, er alls ekki gæti sint því, einhverra hluta vegna. Verður hann þá að skorast undan, og gæti þá alt lent í rekistefnu aftur og fram. Auðsjeð er á nál. meiri hlutans, að hann telur lögin óvinsæl, og það ekki svo lítið. Þá væri víst ekki úr vegi að kynna sjer, hvað þeim óvinsældum veldur, og reyna að ráða bót á því. Jeg hefi gert mjer alt far um að afla mjer upplýsinga um þessi lög, síðan þau komu í gildi, hvernig þau eru framkvæmd, hvernig mönnum geðjast þau, og hvert gagn þau hafa gert, og niðurstaðan hefir orðið þessi. Lögin hafa allvíða alls ekki verið framkvæmd, og þar sem það hefir verið gert, þá er það nafnið eitt, hvað haustskoðanirnar og skýrslugerðirnar snertir. Það er nú alls ekki af því, að lögin sjeu svo óvinsæl í heild sinni, að þetta gengur svo, heldur eru það einstök atriði í þeim, og þá einkum haustskoðanirnar og þessar fyrirskipuðu skýrslugerðir. Er jeg þá kominn að brtt. minni við 3. gr., sem fer í þá átt að lögskipa ekki haustskoðanir, heldur veita heimild til þess, að þær fari fram. Því hefir verið haldið fram, að þetta væri að kenna skilningsleysi manna, að vilja ekki haustskoðanir. En það er ekki rjett. Það er ekkert undarlegt, þótt gamlir og reyndir bændur - og þeir eru margir í hverri sveit - sem ætíð hafa verið bjargvættir sinnar sveitar, brosi að bröltinu, er komið er heim til þeirra á haustnóttum, til þess að mæla heyskapinn í álnum og telja kindurnar, meðan þeir horfa á það, að óráðlingarnir, - sem aldrei geta verið annað en óráðlingar, þrátt fyrir allar lagasetningar - eru heylausir á vorin, eins og áður, þrátt fyrir allar haustskoðanir og forðagæslumenn, og þurfa að fá hjálp. Þetta er ekkert skilningsleysi. Þvert á móti. Þeir sjá þarna hinn raunverulega sannleika í þessu efni. Það hefir verið sagt um reynsluna, að hún sje ólygnastur dómari í hverju máli. Og þá er rjettast að líta yfir undanfarin ár. Öll vorin, síðan lögin komu í gildi, að undanteknu þessu síðastliðna, hefir verið meira og minna heyleysi og jafnvel fjárfellir um alt land. Engin má þó skilja orð mín svo, að jeg telji þetta haustskoðununum að kenna. Jeg held sem sje að það verði aldrei hægt að kenna þeim neitt, og ekki heldur þakka. Til þess eru þær ofmikið „humbug“. Og þetta er alt ofureðlilegt. Forðagæslumenn hafa í sumum sveitum lítil skilyrði eða aðstöðu til að gera gagn, og í sumum sveitum alls engin, og það einmitt í þeim sveitum, sem helst væri þörf á því, þeim sveitunum, sem verða ætíð að setja að meira eða minna leyti á „guð og gaddinn“. Það er ekki ætíð af tómri heimsku, að menn setja illa á. Það getur í mörgum sveitum verið nauðsyn, en sumir gera það af gróða von, og þeir menn kæra sig alls ekki um neina hnýsni annara um það, og leiða þá eðlilega forðagæslumanninn á villigötur. Það er líka ofur auðvelt, því að ekki veit hann, hversu margir hestar eða kindur eru úti um hagann. Hjer verður gagnið ekkert. En þótt nú forðagæslumaður sæi, að illa væri sett á hjá einhverjum búanda, þá getur hann ekkert að gert, því að hann er valdlaus, og bóndi situr við sinn keip. Hjer ber að sama brunni. En setjum nú svo, að forðagæslumönnum væri fengið ótakmarkað vald í hendur til að lóga búfje manna eftir sínu höfði; þá er jeg viss um, að enginn einasti forðagæslumaður á landinu myndi taka á sig þá siðferðislegu ábyrgð, sem því væri samfara, að farga fjenaði bænda þeim að nauðugu. Og þá er ekki enn neinu takmarki náð. Það er vitanlegt, að hjer á landi eru margar sveitir, þar sem hross, hundruðum saman, ganga úti á vetrum, og er ætlað lítið eða ekkert fóður. Myndi löggjafarvaldið vilja stuðla að því, að allur sá fjöldi yrði skotinn niður einn góðan haustdag, og með því stofna til fjárhagsvandræða í þessum sveitum? Það er naumast líklegt. En ef þetta er ekki gert, þá er ásetningsskoðun að haustinu ástæðulaus. Eða ef litið er yfir allar þær sauðfjárræktarsveitir í landinu, þar sem óhjákvæmilegt er, að setja fjenaðinn að mestu á útbeit, vegna heyskaparleysis. Í mörgum árum gengur þetta vel, en oft hefir þó komið fyrir, að landbeitin lokast af fönnum, en fjörubeitin af hafís. Ef nú þessar sveitir eiga ætíð að vera tryggar í versta vetri með nægar fóðurbirgðir, þá eru þær bókstaflega dauðadæmdar sem landbúnaðarsveitir. Hjer ber því enn alt að sama brunni, og niðurstaðan verður sú, sem reynslan er þegar búin að sýna. Enn vil jeg taka eitt fram í þessu sambandi. Með þessum þýðingarlausu haustskoðunum er lömuð sjálfstæðishvöt og ábyrgðartilfinning manna, auk þess sem athafnafrelsi einstaklingsins er herfilega misboðið. Mjer skildist á hv. framsm. meiri hl. (J. J.), að hann teldi skýrslugerðina einn aðalbjargvættinn í þessu máli. Um þessar skýrslugerðir hygg jeg að verði vægast sagt, að þær geri hvorki gott nje ilt, og enga nauðsyn tel jeg á því, að allir hafi sömu aðferð um mælingu heyja. Tel jeg rjettara, að forðagæslumenn ráði sjálfir, hvernig þeir haga því. Aðalatriðið er, að þeir fái á einhvern hátt yfirlit yfir ástandið í hreppnum, og gefi hreppsnefnd glögga skýrslu um það, svo að hún geti, í samráði við forðagæslumenn, ráðið fram úr vandræðum, ef þau eru fyrir hendi. Hv. framsm. (J. J.) talaði um það, að nauðsynlegt væri samræmi í skýrslugerðum um alt land. Jeg sje enga nauðsyn á því, enda verður aldrei neitt samræmi í niðurstöðu þessara skýrslna. Tökum dæmi. Pjetur og Páll eru nágrannar. Jarðir þeirra eru eins, og haustskýrslurnar sýna, að þeir hafa báðir sett á jafnmikil hey. Pjetur hefir nóg hey fram yfir sauðburð, en Páll er heylaus á góu. Hvað er svo hægt að leggja upp úr þess konar skýrslum? Jeg held ekki neitt, fyr en búið er þá að samræma líka allar jarðir, allar sveitir og alla fjármuni á landinu. Nei, jeg er sannfærður um, að sá tími kemur, að þessar löngu og fyrirferðarmiklu skýrslur fá sama dóm og skýrslurnar um alidýrasjúkdóma fengu nú nýskeð í þessari hv. deild. Þær eru ekki til annars en að hrúga upp bunkum af blekugum pappír, þar til stofnað verður embætti til að moka öllu draslinu í sjóinn, - og það væri líka landhreinsun. Hvað viðvíkur brtt. minni við 7. gr. þá hefi jeg ekkert um hana að segja, annað en það, að jeg mun taka hana aftur, ef brtt. mín við 3. gr. verður feld. Jeg hefi nú skýrt frá afstöðu minni til frv., er hjer liggur fyrir. Sje jeg því ekki ástæðu til að fara lengra út í málið, en vil ráða hv. deild til að samþykkja frv. með brtt. mínum.

Magnús Guðmundsson Þetta frv. til laga um forðagæslu hefir ekki fundið náð fyrir augum mikils meiri hluta landbúnaðarnefndar. Í nefndarálitinu á þgskj. 281 tekur meiri hlutinn upp helstu breytingarnar, er við flutningsmenn ætluðum að gera á forðagæslulögunum, og finst honum víst, að hann tæti þær allar í sundur. Fyrsta breytingin er sú, að sýslunefndir, í stað hreppsbúa, kjósi forðagæslumenn. Jeg geri mikið úr þeirri breytingu. Jeg hefi sagt það áður, að jeg teldi þetta forðagæslumál eitthvert stærsta mál landbúnaðarins, og því afarnauðsynlegt, að forðagæslumenn sjeu vel valdir. Jeg veit, að lögin eru víða óvinsæl; bestu menn vilja helst losa sig við þetta starf, og miður hæfir menn verða fyrir því. Jeg er sannfærður um, að ef sýslunefndir ættu að velja mennina, mundi valið ekki mistakast nærri eins og jeg veit dæmi til að orðið hefir. Það segir sig sjálft, að þegar valdir eru menn, sem jafnvel sjálfir verða heylausir, eða valdir með það eitt fyrir augum, að þeir vilji gefa sig í starfið, þá er ekki að búast við góðum árangri. Svo veit jeg dæmi til þess, að heilir hreppar hafa ekki viljað kjósa, og jeg veit ekki, hvernig á að neyða menn til að nota kosningarrjett sinn, og ekki síst þegar hver hreppsbúi álítur, að það sje til ills eins. Nú vil jeg spyrja hv. meiri hluta landbúnaðarnefndar, hvernig eigi að fara að, þegar enginn hreppsbúa vill kjósa forðagæslumanninn?  (S. S.: Þá skipa sýslumennirnir hann)  . Til þess hafa þeir enga heimild eftir lögunum. Þar stendur að eins, að hreppsbúar skuli kjósa mennina, en ekki, að aðrir skuli skipa þá ella. Þetta hefir komið fyrir í Skagafjarðarsýslu, og þótt þar fengjust góð málalok, var það að eins til bráðabirgða, og var búist við breytingu, þar sem búið var að skora á stjórnina að spyrja allar hreppsnefndir á landinu, hvort þær vildu breyta.  (S. S.: En ef sýslunefndir neita að kjósa?)  . Á því er engin hætta. Það má skylda sýslunefndir til þess, en það er ekki hægt að skylda hvern einstakan kjósanda til að kjósa.  (M. Ó.: Í lögunum stendur: Hreppsbúar skulu)  . Já, en jeg meina, að sýslunefndir skuli skyldaðar til þess. Jeg vil spyrja, hvernig hreppsnefndir eigi að fara að á hreppaskilaþingum, þegar enginn vill kjósa, og óska jeg, að hv. meiri hl. landbúnaðarnefndar svari því. Þá kemur annað atriðið, um dagpeningana. Hv. landbúnaðarnefnd virðist hafa sjeð, að þeir eru heldur lágir, með því að hún hefir nú fært sig svo upp á skaftið að setja „lægst 2 kr.“, í stað „alt að 2 kr.“, en ekki þorir hún að nefna sæmilega borgun. Það er náttúrlega algerlega hlægilegt að hugsa sjer að fá góða menn til að taka þetta verk að sjer fyrir 2 kr. á dag. Og svo er þessi borgun að eins fyrir þá daga, sem þeir eru að heiman, en alls ekki fyrir skýrslugerðina, er þeir framkvæma heima hjá sjer. Jeg verð að halda fast við það, að minna en 5 kr. sje alls ekki boðleg borgun góðum manni. Þriðja breytingin er um, að engu föstu formi sje fylgt um skýrslugerð og mat á heyjum. Um þá breytingu er það að segja, að jeg er alveg viss um, að skýrslugerðin hefir gert lögin óvinsæl. Það er skýrslugerðin sjálf, en ekki lögin. Þessar skýrslur eru svo flóknar, að það er alls ekki fyrir almenning að búa þær til. Það lítur líka út fyrir, að hv.frsm. meiri hl. (J. J.) hafi fundið þetta. Hann vill draga úr skýrslugerðinni, en í óverulegum atriðum. Eins er um mat á heyjum. Jeg held, að það sje nú mjög af handahófi. Menn verða að fara eftir sögusögn um gæði heysins, og áætla það í teningsmetrum. Eru þá mörg atriði, sem forðagæslumaðurinn getur ekki vitað með neinni vissu. Forðagæslumenn verða að fara eftir sögusögn um dýpt, breidd og lengd tóftar, og það verður jafnan ónákvæmt. Menn geta ekki sjeð, hvernig hey er verkað, hvort það er fast eða laust, eða yfirleitt hvernig það er, þegar þeir skoða hey á haustin, sem venjulega er ekkert farið að taka á. Matið verður því mjög ónákvæmt. Það kom líka fram hjá hv.frsm. meiri hl. (J. J.), að þetta hefir farið í mesta ólestri í hans sýslu, en að ráð hafa verið fundin til að bæta úr því. Er mjer ekki grunlaust um, að þar hafi verið farið á snið við lögin, eftir því sem honum sagðist frá, því að ekki virðist hafa verið farið að öllu leyti eftir skýrsluformunum. Svo að hv.frsm. (J. J.) er mjer þá sammála um, að skýrsluformunum verði að breyta. Jeg er alveg sannfærður um, að í mörgum hreppum sjeu vandfundnir þeir menn, er kunni að leggja tóftir og hey í teningsmál. Það er mikill reikningur, ef það á að vera nokkuð nákvæmt. Held jeg það því ekkert betra en gömlu aðferðina, að reikna eftir hestatölu, því að innsveitis vita menn nokkurn veginn um, hversu vænt band er hjá hverjum einum, hvernig hey hafa verkast, hve kjarngóð þau eru, og hversu mikið hey þarf venjulega. Hv. frsm. (J. J) viðurkennir þetta líka í nefndarálitinu og segir, að enginn auli geti metið heyin á þann hátt, sem nú skal gera, og því verði að kjósa sæmilega greinda og reikningsfæra menn til þess. Þetta er líka rjett, en það er svo langt frá því, að forðagæslumenn megi vera aular, að þeir verða að kunna mikið í reikningi, vera vel mentaðir menn, ef þeir eiga að geta leyst af hendi þau störf, sem núgildandi lög ætla þeim. Og þá sýnist heldur hjáleitt að ætla slíkum mönnum ekki nema 2 kr. á dag. Svo að jeg víki aftur að kosningunni, þá sýnist mjer hv. meiri hl. leiða lítil rök að sinni niðurstöðu. Hann segir að eins, að óvíst sje, að það verði til bóta, að sýslunefndir kjósi mennina; hættara við óánægju, og auk þess óviðfeldið, að kjósendur í hreppnum fái ekki að kjósa þá. En þetta er á engu bygt, því að sje sýslunefnd gert að skyldu að kjósa, þá mundi hún vanda valið og ekki fara eftir því, hverjir vilja helst taka starfið að sjer, eins og oft sýnist hafa verið, er hreppsbúar hafa kosið. Jeg býst við, að sýslunefndarmenn hvers hrepps bendi á góða menn í sínum hreppi, er þeir vilja halda fram til starfans, og þá geri jeg ekki ráð fyrir, að sýslunefndin í heild sinni verði því mótfallin. Þá segir hv. meiri hlutinn, að engar reglugerðir skuli semja. Þessar reglugerðir eru til og þarf því ekki að semja þær, en auðvitað falla þær úr gildi, að svo miklu leyti sem þær koma í bága við lögin. Hv. frsm. meiri hl. (J. J.) hjelt, að jeg þekti lítið til forðagæslu. Hvað sem nú um það er þá þekki jeg þó eins mikið til skýrslugerða eins og hann, og veit það betur en hann, að þessar skýrslugerðir eru í mikilli óreglu, og illa held jeg að honum gangi að vinsa úr þeim sumum. Jeg veit ekki, hvaða skýrslur það eru, sem hv.frsm. (J. J.) vill láta hagstofuna fá til að vinna úr. Á skýrslunum sjest ekki annað en hvað mikið er gefið upp af heyi í teningsmetrum, en hvaða gagn er að slíkum upplýsingum? Enda felast miklu fyllri upplýsingar í skýrslum um búnaðarástandið, sem árlega eru sendar hagstofunni. Hv. meiri hluti játar, að forðagæslulögin sjeu óvinsæl, en hann gerir ekkert til að bæta þau, því að brtt. hans eru alveg einskisvirði. Um brtt.hv. minni hl. er það að segja, að jeg get ekki heldur fallist á þær. Aðalatriðið í mínum augum er það að velja vel forðagæslumennina, og jeg tel það betur trygt með því, að sýslunefndir velji, en með því, að hreppsbúar geri það.

Sveinn Ólafsson Það verður ekki tekið svo fyrir 10. málið á dagskránni, sem einnig varðar forðagæslulögin, að ekki sje líka talað um það 11. Jeg vil því leyfa mjer að lýsa afstöðu minni til þeirra beggja í einu. Eins og þetta mál liggur nú fyrir, þá eru tvö aðalatriði þess. Það er kaup forðagæslumannanna og kosning þeirra. Breytingar, sem gerðar eru á núgildandi lögum, ættu helst að vera til einhverra sýnilegra bóta, en verði þessar breytingar samþyktar, þá mun það sannast, að þær verða til skemda, en ekki bóta. Það sannast, að það verður mun óvinsælla þó að láta sýslunefndirnar kjósa forðagæslumennina heldur en sveitirnar sjálfar, enda skortir sýslunefndirnar alla staðarlega þekkingu til að fara eftir. Jeg hygg, að reyndin yrði sú, að þeir yrðu kosnir forðagæslumenn, sem hlutaðeigandi sýslunefndarmaður benti á, en engin trygging er fyrir því, að hann hitti altaf á færasta manninn. Þessi breyting hygg jeg því að væri mjög óheppileg. Sama máli gegnir um hina breytinguna, að hækka kaup forðagæslumannanna. Það yrði áreiðanlega óvinsælt af öllum þorra þjóðarinnar. Margir hafa áður kvartað um að þurfa að borga forðagæslumönnunum nokkur laun, hafa eigi þóst sjá það gagn af starfi þeirra, er launa væri vert. Hvað þá, ef launin verða hækkuð? Jeg festi í minni eina setningu, sem hv. 1. þm. Skagf. (M. G.) sagði. Hann varpaði fram þessari spurningu: „Hvað á að gera, ef hrepparnir neita að kjósa forðagæslumenn“. Hann svaraði spurningunni ekki sjálfur. En jeg held, að svarið sje einungis eitt. Nema lögin úr gildi. Ef menn hlýða ekki lögunum af fúsum vilja, þá hefir ekkert að þýða að valdbjóða þau. Það, sem á að gera nú í þessu máli, er að afnema öll forðagæslulög og setja mönnum í sjálfsvald, hvernig þeir setja á. Það eru ákvæði í hegningarlögunum um hegningu fyrir að fella úr hor. Sje það ákvæði gagnslaust, þá hefir þetta því síður nokkuð að þýða. Ákvæði hegningarlaganna og fyrirmæli sveitarstjórnarlaganna um eftirlit hreppsnefnda eru hyrningarsteinar, sem standa verða; hitt má hverfa. Meiri hl. nefndarinnar vill láta forðagæslulögin vera áfram í gildi, en skerpa nokkuð ákvæði þeirra. Hann álítur það líka vera misskilning, að lögin sjeu óvinsæl. Jeg skal ekki deila um þetta og ekki fara fleirum orðum en jeg þegar hefi gert um það, hve ósamdóma jeg er þessum mönnum. Hv. minni hl. landbúnaðarnefndar vill breyta frv. á þgskj. 47 dálítið, í þá átt, að auka umráð hreppanna, gera framkvæmdina frjálslegri. Jeg býst við því, að ekki þýði að fara fram á, að forðagæslulögin sjeu afnumin nú. Jeg mun því hallast að frv. á þgskj. 47 með breytingum minni hlutans.

Þorleifur Jónsson Jeg skal strax geta þess, að jeg lít líkt á þetta mál og hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.). Sú breyting, að láta sýslunefndirnar kjósa forðagæslumennina, verður síst til bóta. Með því að fá sýslunefndarmönnunum einveldi í þessu máli verða lögin gerð enn óvinsælli en þau eru nú, og má þó ekki á það bæta. Jeg get því ekki fylgt hv. meiri hluta að málum, því að jeg sje ekki, að tillögur hans verði til nokkurs gagns. Aftur á móti verð jeg að álíta, að hv. minni hluti fari rjettari leið í þessu máli. Hann vill fella niður haustskoðanirnar, enda hefir hingað til ekki sjest neinn árangur af þeim skoðunum, sem ekki er heldur von. Hvernig á að dæma af nokkru viti um heybirgðir manna með því að líta á haustin á fullar hlöður og hey, í tóftum, sem hafa verið tyrfð og gert í kringum? Það geta allir sjeð, að slík skoðun hlýtur altaf að vera nokkuð af handahófi. Og þótt skoðunarmenn geti mælt rúmmál heyja, þá er þess engin von, að þeir geti metið fóðurgildi þeirra. Jeg fyrir mitt leyti álít haustskoðunina vera kák eitt og óþarfa kostnað. Hins vegar held jeg ekki, að menn sjeu alment mjög; óánægðir með að skoðun fari fram síðla vetrar. Hv. frsm. meiri hlutans (J. J.) spurði, hvað menn fyndu lögunum til foráttu. Hann hlýtur þó að vita, að lögin hafa ekki hingað til gert neitt gagn, enda játaði hann það. En sje svo þá er ekki fremur von um, að þetta frv. verði að liði, ef það verður að lögum. Hv. frsm. meiri hlutans (J. J.) sagði, að forðagæslumannsstarfið væri svo vont, að menn væru ófúsir á að taka við því. En sjeu menn ófúsir til þess, hví á þá að neyða þá til þess? Ekki verður meira gagn að lögunum með því móti. Jeg er hræddur um, að þótt hv. 1. þm. N.-M. (J. J.) haldi fram áliti meiri hluta í þessu máli, þá gangi honum illa að sanna, að gagn hafi orðið af lögunum, jafnvel fyrir austan, eða að þau hafi þar komið í veg fyrir vanhöld á fjenaði og jafnvel felli á stöku stað. Menn eru alment farnir að játa, að lögin hafi ekkert gagn gert, og þetta er meira að segja játað af sumum í Búnaðarfjelagi Íslands. Fóðurbirgðanefndin, sem starfaði á búnaðarþinginu í sumar, segir í nefndaráliti sínu: „Það mun jafnan reynast best og heillavænlegast, að þær umbótahreyfingar, er taka til mikils fjölda almennings, eigi upptök sín í hans eigin brjósti, og hafi að baki sjer sterka sannfæringu um, hve heillavænlegar þær sjeu“. Þessi lög hafa upptök sín að ofan, en ekki frá almenningi, og hafa ekki enn að baki sjer neina sterka sannfæringu um nytsemi. Hitt er annað mál, að menn eru nú smátt og smátt að vakna í fóðurbirgðamálinu, og það er eina ráðið til að koma málinu í rjett horf. Því að ef menn eru sofandi, þá stoða tóm lagafyrirmæli ekki neitt. Jeg hygg, að það væri rjettast fyrir þá, sem vilja þessu máli vel, að hallast að tillögum hv. minni hluta nefndarinnar, því að það er mín trú, að verði haustskoðanirnar ekki lögboðnar, þá verði lögin vinsælli og geri þá meira gagn. Þar, sem menn vilja hafa haustskoðanir, er hægt að koma þeim á án þess að þær sjeu lögákveðnar. En þeir, sem enga trú hafa á þeim, eiga að fá að vera lausir við þær. Jeg skal nú ekki segja meira að sinni, enda hygg jeg, að málið sje orðið þrautrætt.

Hákon Kristófersson Það er alveg rjett, að málið er nú orðið þrautrætt, og má það því nærri heita að bera í bakkafullan lækinn að bæta við umræðurnar, en þar sem málið er mikils vert, er ekki ófyrirsynju þótt það sje ítarlega rætt. Þótt jeg geti verið hv. 1. þm. S -M. (Sv. Ó.) sammála um kosningu og kauphækkun forðagæslumannanna, þá verð jeg að segja það, að mjer virðist afstaða háttv. framsögumanns meiri hluta (J. J.) til launa forðagæslumannanna nokkuð undarleg, ef tillit er tekið til ummæla og afstöðu hans til kauphækkunar sýslunefndarmanna. Þótt jeg, eins og sakir standa, vilji ekki hækka kaup forðagæslumanna, hefði mátt vænta þess, að háttv. landbúnaðarnefnd, með tilliti til þess, hverjir í henni sitja nú, væri ekki á því máli, að 2 kr. kaup á dag væri sæmileg borgun. Mjer kemur það mjög á óvart, að svo vitrir menn, sem þeir eru, hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) og hv. 1. þm. Skagf. (M. G.), skuli halda fram annari eins endemis fjarstæðu og þeirri, að láta sýslunefndirnar kjósa forðagæslumennina, í stað hlutaðeigandi hreppsfjelaga. Hv.frsm. minni hluta (E. Árna.) og hv.þm. A.-Sk. (Þorl. J.) vilja báðir halda því fram, að haustskoðanirnar geri ekkert gagn. Jeg get ekki fallist á þetta. Enda hafa þeir ekki bent á neitt, sem rjettlæti það að nema haustskoðanirnar úr lögum. Meðal annars, er jeg hafði á móti haustskoðuninni (ásetning), var það, að háttv.frsm. minni hluta (E. Árna.) sagði, að gamlir bændur kynnu því illa að láta aðra vera að setja á fyrir sig. Jeg skil þetta vel, ef þeir eru svo einrænir, að þeir geta ekki vitað skynsama menn koma á heimili sín til skrafs og athugunar, þótt þess sje ekki brýn þörf. En hins má auðvitað geta, að lögin eru ekki heldur til fyrir gamla bændur, sem aldrei verða heylausir, heldur fyrir hina, sem ekki kunna að setja á, og slíkir menn munu vera til í hverju einasta bygðarlagi. En þótt góður ásetningur sje ekki nauðsynlegur fyrir nema nokkra menn í hverju bygðarlagi, þá sje jeg ekki, að hinir, sem er ekki þörf að setja á hjá, sjeu á nokkurn hátt móðgaðir, þótt forminu einnig sje fullnægt að því leyti að setja á hjá þeim líka. Hv. frsm. minni hluta (E. Árna.) sagði, að það gæti verið gróðavegur að setja djarft á, en það er nú einmitt þessi „gróðavegur“, sem ekki má eiga sjer stað. Enda er það einkennilegur „gróðavegur“ að flana beint út í eintóma ráðleysu. Einhver var það, sem sagði, að auðvelt væri að leiða forðagæslumenn á villigötur, með því að segja þeim rangt til um heyjaforða og skepnufjölda. Það held jeg að sje nokkuð mikil ímyndun, því að mjer virðist full ástæða til að ætla, að forðagæslumenn sjeu svo kunnugir í sinni sveit, að þeir viti nokkurn veginn, af hverjum megi búast við röngum upplýsingum. Þegar þeir hafa heyin fyrir augunum, geta þeir líka farið nokkuð nærri um, hvað á þau megi setja. Um skepnufjöldann gætu þeir spurst fyrir, ef nokkur grunur væri um, að rangt væri sagt til. Það mun því í fáum tilfellum þurfa að gera ráð fyrir, að þetta atriði verði að verulegum baga. Það var alveg rjett hjá hv.frsm. minni hlutans (E. Árna.), að forðagæslumenn væru nokkuð valdlitlir; þó verð jeg að álíta, að þeir hafi svo mikið vald, er nægir, til að gera tryggilegar ráðstafanir, ef vel er að gætt. Að þeir hefðu heimild til að lóga skepnum annara, næði ekki nokkurri átt, enda mundi enginn forðagæslumaður óska eftir að vera heimilað slíkt vald. En eftir þeirri reynslu, sem jeg hefi í þessu máli, þá eru þeir vanir að gera einhverjar ráðstafanir til þess að tryggja það, að fje þeirra manna, sem fyrirsjáanlegt hefir verið að myndu verða heylausir, verði nokkurn veginn borgið. Sami þm. sagði, að algengt væri, að mörg hundruð af hrossum væru sett á, án þess að þeim væri ætlað nokkurt fóður. Jeg skal ekki rengja, að þetta sje rjett, en það virðist einmitt hvetja til, að sett sjeu enn strangari ákvæði um ásetningu, ef satt er. Það má telja algerða óhæfu og benda á frámunalegt fyrirhyggjuleysi, ef mönnum líðst það að setja skepnur á engin hey, hversu sem útbeit er góð. Hv. meiri hluti virðist leggja töluverða áherslu á skýrslugerð. Eftir brtt. á þgskj. 356 að dæma er ætlast til, að forðagæslumennirnir geri skýrslur, sem þeir sendi hagstofunni, auk lögskipaðra skýrslna. Fyrir skýrslurnar fá forðagæslumenn ekki einn eyri, og er þó síst ástæða til að íþyngja þeim með það. Því að búast má við, að nokkur tími fari til þess, og það á þeim árstíma, er venjulegast er að hafa til aukavinnu, sem alls ekki er borguð. Mjer blandast ekki hugur um, að 2 kr., sem forðagæslumennirnir fá á dag, er oflítið, miðað við kaupgjald það, er nú tíðkast. En jeg býst við, að í hverju bygðarlagi sjeu þeir menn valdir til að starfa að þessu, sem telja ekki eftir sveitarfjelagi sínu forðagæslustarfið, þrátt fyrir það þótt kaupið sje lítið, ef þeir álíta, að það komi sveitinni að gagni. Hv. 1. þm. Skagf. (M. G.) benti á, hvernig skuli að farið, ef hreppsbúar skirrast við að láta kosningu forðagæslumanna fara fram. Um það atriði vil jeg sem fæst segja. Þó veit jeg til þess, að í slíku tilfelli hefir sýslumaður útnefnt forðagæslumennina. Hvernig sú útnefning tókst bendir síst til þess, að betur takist til, þótt sýslunefnd færi að kjósa þá, í staðinn fyrir hreppsfjelögin, eins og nú er, því að venjulega má gera ráð fyrir því, að oddviti sýslunefnda hafi mikið að segja, og það mundu þeir að sjálfsögðu hafa, með kosningu á forðagæslumönnum, ef hún væri framkvæmd af sýslunefnd. Að sýslunefnd hafi ekkert vald haft til að útnefna þessa menn, um það atriði vil jeg alls ekki deila við háttv. 1. þm. Skagf. (M. G.). Afstaða mín til forðagæslulaganna er sú, að jeg get vel viðurkent, að gallar sjeu á þeim, en frumvörp þau, er hjer liggja fyrir, bæta síst úr þeim. Jeg hefi sagt mönnum í þeim eina hreppi fyrir vestan, sem er mjög andstæður forðagæslulögunum, að koma fram með breytingartill., sem færu í þá átt að laga gallana, en venjulega hefir viðkvæðið verið það: „Við viljum ekki hafa lögin“. Háttv. frmsm. minni hl. (E. Árna.) benti á það, að síðan lögin hefðu komið í gildi hefði komið fyrir bæði fellir og heyleysi. Þótt þetta hafi fyrir komið, er varla hægt að segja, að lögin sjeu orsök í því, heldur að þeim hafi verið illa fram fylgt í því að sporna við hvorutveggja. Að menn hafi meðal annars það á móti lögunum, að þeir vilji vera fríir við hnýsni forðagæslumanna, virðist mjer svo mikil fjarstæða, að um það þarf ekki orðum að eyða. Sama má segja um það, að þeir muni ekki kosnir sem forðagæslumenn, er hafi gaman af að gefa sig við starfinu. Þessar brtt., sem hjer eru fram komnar, fæ jeg ekki sjeð að sjeu til neinna bóta. Svo að enn hefir mjer ekki verið sýnt fram á, að þörf sje á að breyta lögunum í neinu. Að þessu sinni mun jeg því greiða atkv. á móti öllum brtt.

Sigurður Sigurðsson Jeg verð að byrja á þeirri umsögn, að jeg hefði helst kosið, að ekki hefði verið hróflað við forðagæslulögunum á þessu þingi. Það hefir að vísu ekki leynt sjer, að ýmsir hafa ekki verið ánægðir með þau. Jeg skal líka kannast við, að forðagæslustarfið hefir ekki alstaðar verið leyst sem best af hendi. Það eru dæmi til, að til forðagæslunnar hafa verið valdir alls óhæfir menn. En þótt þessi galli hafi verið á framkvæmd laganna er það ekki næg sönnun fyrir, að sjálf lögin sjeu gallagripur. Þessar misfellur, sem fram hafa komið, stafa af mótþróa einstakra manna. Jeg vil líka benda á, að lögin eru ung og lítt reynd. Þau eru frá 10. nóv. 1913. Skömmu eftir að þau gengu í gildi hófst ófriðurinn mikli, sem enn stendur. Meðal annara afleiðinga hans er sú, að verð á kjöti árin 1914 og 1915 og öðrum búsafurðum hækkaði að miklum mun. Hækkunin hefir valdið því, meðal annars, að menn hafa orðið djarfari að setja á, og þoldu ver en ella allar tálmanir á frelsi sínu. Því er nú einu sinni svona farið, að þegar mikið er í aðra hönd, leggja menn mikið á hættu. Hugsunarhátturinn verður þá þessi: Vogun vinnur og vogun tapar. Þetta hefir einmitt átt sjer stað um heyásetning undanfarin ár. Það er því mín skoðun, að áhrif styrjaldarinnar, og stundum mishepnuð framkvæmd laganna, hafi valdið því, að þau hafa enn ekki náð tökum á almenningi. Það væri því að rasa um ráð fram að fara nú að breyta lögunum til muna. Auk þess tel jeg frv. á þgskj. 47 til engra bóta, og sömuleiðis brtt. minni hlutans á þgskj. 289 til spillis. Það er eitt atriði í brtt. minni hlutans, sem mjer virðist hann leggja einkum og sjer í lagi áherslu á, sem sje að fella úr gildi haustskoðun. Jeg lít svo á, að ef haustskoðuninni er kipt burt, þá sje kipt burt öllum krafti úr forðagæslulögunum. Haustskoðunin er sjálfsögð, ef nokkur skoðun á fram að fara, því að á henni byggist að miklu leyti seinni skoðunin. Fyrir þessu hafa verið færð ljós rök, og skal jeg ekki endurtaka þau. Hv. flm. frv. á þgskj. 47 vilja færa kaup forðagæslumanna upp í 5 kr. á dag. Mjer kemur ekki til hugar að segja, að það sje ofmikið. En í þessu sambandi vil jeg benda á, að eitt af því, sem spilt hefir vinsældum forðagæslulaganna, er að forðagæslumönnunum var nokkru sinni ætluð borgun fyrir starf sitt. Jeg hefi einmitt oft orðið var við, þegar jeg hefi spurt menn, sem óánægðir hafa verið með lögin, um ástæður fyrir óánægju þeirra, að þeir hafa tilnefnt það eitt, að forðagæslumönnum er ætlað kaup. Það væri því síst til að auka lögunum vinsældir að fara nú að hækka kaupið. Margir segja, að í raun og veru ættu engin forðagæslulög að eiga sjer stað. Með vaxandi þroska læri menn að setja á. Þá komist menn að raun um, að það sje ekki siðuðum mönnum samboðið að leggja eigur sínar í hættu. En hver er reynslan um þetta efni? Á hverju einasta ári verða einn eða fleiri heylausir í hverri sveit. En þegar hart er í ári, eins og t. d. 1910, eða vorin eru slæm, eins og 1914 og 1916, þá er alment heyleysi um allar sveitir. Þetta sýnir, að sannfæring manna um, að ekki sje sæmandi að setja á guð og gaddinn, er ekki enn í góðu lagi. Vorið 1915 var jeg á ferð um margar sveitir, á útmánuðunum. Jeg spurði bændur um heyjaástæðurnar. Svarið var eftirtektarvert. Nær allir sögðu, að af því, að veturinn hefði verið einstaklega góður, þá kæmust víst flestir af, en hefði komið slæmur vetur, þá hefði illa farið. Á útmánuðunum í vetur var jeg líka á ferð, og voru svörin alveg þau sömu, þegar jeg spurði um heyin. Því er það grunur minn, og hann er bygður á allmiklum líkum, að mönnum hafi síst farið fram í því að setja vel á vetur. Það, að ásetning er síst betri nú síðari árin en áður, stafar með fram af háa verðinu á afurðunum, eins og jeg hefi tekið fram. Þegar nú ástandið færist í samt lag aftur, fara forðagæslulögin fyrst að sýna sig. Því væri það barnaskapur að fara nú að breyta þeim. Þau eru góð; eins og þau eru, og það á að ganga ríkt eftir, að þau sjeu haldin. Ef menn læra ekkert af því, þá efast jeg um, að þeir læri meira af hinu, ef dregið verður úr krafti þessara laga. Af þessum ástæðum æski jeg þess, að forðagæslulögin fái að standa óbreytt.

Frsm. meiri hl. (Jón Jónson) Hv. minni hluti hjelt því fram, að góðir bændur kynnu skoðununum illa. Jeg held, að það sje ekki rjett, heldur að óánægjan stafi af því, að menn hafi ekki skilið þessa nýju aðferð. Enda er mönnum nokkur vorkun. Gallar hafa verið á skýrsluformunum, en nú er lagt til, að þeir sjeu leiðrjettir. Auðvitað er það rjett, að reyndin er ólýgnust, en hún er dýrkeypt, þegar um ásetning er að ræða. Maður skyldi halda, að þeir menn pössuðu sig, sem búnir eru að drepa úr hor tvisvar, þrisvar sinnum, en best er að koma í veg fyrir, að það þurfi að koma fyrir. Hv. minni hluti hjelt því fram, að haustskoðanirnar væri hreinasti hjegómi. Ef haustskoðunum er ekki haldið, veit jeg ekki, til hvers ætti að hafa skoðanir yfirleitt. Haustskoðanir eru til að gefa bendingar um, hvernig eigi að setja á, og það er aðalatriðið að vara menn við í tíma. Það er nokkuð seint að fara til þess þegar menn eru búnir að fóðra fje sitt fram yfir miðjan vetur. Minni hlutinn nefndi og, að oft væri nauðsynlegt að setja á útbeit; gróðavon manna væri undir því komin. Það er að vísu rjett, en við það er mestur vandinn að eiga. Þá er um að gera að taka hörðustu vetrana og miða ásetning við heyeyðslu á þeim; þá verður vogunin engin. Að sjálfsögðu má altaf byggja nokkuð á útbeit víðast hvar, og þar er líka hægt að byggja ásetninginn á reynslu, þótt erfiðara sje á góðum beitarjörðum en á gjafajörðum. Sami hv.þm. (E. Árna.) talaði um, að hægt væri að villa mönnum sýn. Getur verið. Nokkuð má samt styðjast við málið. Stundum er búið að gefa skot í heystæði, og má þá vel meta. Einnig má skoða hey ofan á í hlöðu eða reka handlegginn í garðhey, til að vita, hvernig heyið er og hvað fast. Þurfi forðagæslumaður að fá frekari vitneskju, mun hann að jafnaði geta fengið sanngjarnar og rjettar upplýsingar hjá bóndanum eða hjá nágrönnum. Og ef ekki er hægt að meta hey eftir nýju aðferðinni, þá er það ekki heldur hægt eftir hinni gömlu. Þó er mun hægara að segja, hve mikið hey sje í hlöðu, ef menn vita rúmmál hennar; en til þess að vita það verður að mæla hana tóma. Það er engin ástæða til að ætla, að bændur muni yfirleitt reynast svo illgjarnir í garð ásetningsmanna, að þeir vilji ekki skýra þeim rjett frá, hvernig hey sín hirðast eða frá gæðum þeirra. Og vilji einhver ekki gera það, mun oftast kostur á að fá vitneskju um það hjá öðrum, enda getur skoðunarmaðurinn sjálfur að jafnaði komist nokkurn veginn að raun um það, með því að skoða heyið sjálfur, og það getur hann gert viðunandi, þegar geilar eru komnir í heyið, og svo metur hann heyið eftir eigin sjón og reynd. Hv. minni hluti var að tala um, að mæling heys sje ekki nauðsynleg. Jeg er þar á gagnstæðri skoðun; að mínu áliti er mælingin nauðsynleg til þess, að hægt sje að semja svo áreiðanlegar skýrslur, að á þeim verði bygt. En jeg legg einmitt töluverða áherslu á skýrslugerðina, því að það mun sannarlega reynast bæði fróðlegt og gagnlegt að eignast rjettar skýrslur um fóður og gripatölu; af þeim má margt læra, þegar fram í sækir og fyrir liggja margra ára skýrslur. Skýrslurnar eiga að vera einn þátturinn í viðleitninni að eyða búskaparfálmi því, sem nú á sjer stað hjá flestum og í flestum greinum, venja menn af handahófinu og kenna þeim að gera skynsamlegar áætlanir, bygðar á þekkingu og reynslu. Meiri hlutinn þykist hafa sýnt fram á það í áliti sínu, að hægt muni að semja áreiðanlegar fóðurforðaskýrslur, og að sömu aðferðinni megi fylgja um land alt og með því koma samræmi í skýrslurnar. Aðalatriðið við ásetninginn er að forðagæslumenn sjeu svo varkárir, að þeir taki hámark innistöðutímans á hverjum stað og meti fóðurforðann eftir því. Þá þarf ekki að óttast heyleysi nje felli, þótt harður vetur komi. En á þessu hafa forðagæslum. flaskað; þá hefir vantað reynslu, og menn hafa ekki áætlað innistöðutímann nógu langan. Þá talaði hv.flm. frv. um forðagæslu fyrir frv. sínu og mælti með því, eins og von var; þó get jeg ekki verið honum sammála. Það má að vísu þrátta um það, hvort sýslunefnd: eða hreppsnefnd skuli kjósa forðagæslumenn, en engin líkindi sje jeg til þess, að sýslunefnd mundi farast það betur. Það ætti að vera áhugamál í hverju bygðarlagi að vanda sem best val forðagæslumanna sinna, því að það skiftir miklu máli fyrir sveitina, að svo sje. Þá var hv.flm. (M. G.) að tala um það, hvernig fara ætti að, ef vanrækt væri að kjósa forðagæslumenn, eða ónýtir menn væru kosnir. Jeg held, að ekki þurfi að gera ráð fyrir þessu, og að þar sje verið að hugsa sjer skrælingjaskap og ólöghlýðni, sem alls ekki eigi sjer stað. Jeg skil ekki heldur í öðru en að menn mundu allir kjósa forðagæslumenn, ef sýslumaður hvetti til þess og gengi ríkt eftir. Þá hefir verið talað um kaup forðagæslumanna. Jeg er þar á sama máli sem hv.flm., en af því, að ýmsir eru óánægðir með lögin, þorðum við ekki að taka til hámarkið, en ákváðum að eins lágmarkið, sem ekki má fara niður fyrir. Hv. flm. (M. G.) talaði um að skýrslugerðin væri flókin. Vitanlega þurfa þeir, sem skýrslurnar semja, að vera skrifandi og hafa lært tugabrot; öllu meiri er vandinn ekki. Jeg hefi þegar drepið á það, sem hann sagði um mat á heyjum, og get því slept að tala nú um það. Það verður varla deila um annað en það, sem í hlöðum er, og þó eiga forðagæslumenn að hafa mál af þeim. Sömuleiðis eiga þeir að hafa mál af tóftum og því vita, hvað í þeim er; þurfa þeir þá ekki að mæla nema það, sem fyrir ofan veggi er, og þá hafa þeir fengið í hendur þau gögn, sem þarf til að geta matið heyið eftir rúmmáli. Eftir hinni aðferðinni er alt tóm ágiskun, um að svo eða svo margir hestar muni heyið vera, og er auðsætt, að slíkt mat muni reynast allónákvæmt. Jeg legg áherslu á, að eftir sje gengið og svo um búið, að matið geti orðið nákvæmt. Hv. flm. (M. G.) gat þess, að jeg hefði vikið frá hinu fyrirskipaða skýrsluformi. Það er alveg rjett, en jeg segi það af reynslu, að það er mjög óhagkvæmt, ef meta á heyforða eftir skýrsluforminu. Jeg talaði um þetta mál við formann Búnaðarfjelagsins, er hann kallaði mig á fund við sig, út af reglugerð um forðamat úr Norður-Múlasýslu; og er við höfðum rætt nokkuð um málið og jeg sýnt honum fram á, hvers vegna við höguðum þeim eins og við gerðum, þá kannaðist hann við, að aðferð okkar væri hagkvæm. Þá hefir og Guðjón Guðlaugsson, sem manna mest hefir um mál þetta hugsað og að því unnið, einnig kannast við, að form það, sem gefið hefir verið út, sje óhafandi, enda mundi hann hafa haft það öðruvísi; það er auðsjeð, að það hafa samið menn, sem litla reynslu hafa haft í þessum sökum. Breyting sú, sem við förum fram á, miðar að því að útiloka óánægju, því að hún mun ekki að litlu stafa af því, hve erfitt hefir þótt að framkvæma matið, svo að ábyggilegt væri. Það er ekki rjett, sem hv.flm. (M. G.) sagði, að brtt. meiri hlutans væru einkis virði; hann hefir sjálfsagt sagt þetta af því, að honum er ekki málið ljóst og hann skilur ekki til fullnustu, hverja þýðingu brtt. meiri hlutans hljóta að hafa, ef þeim er fylgt, eins og hann ætlast til. Hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) kvaðst hallast að tillögum meiri hlutans, en komst þó að þeirri einkennilegu niðurstöðu, að hann vildi afnema forðagæslulögin. Við sjáum til, hvað hann gerir við atkvgr. Það er annars hart, að hann, sem þó ætti að bera skyn á málið, skuli ekki treysta því, að nokkurn veginn muni vera hægt að koma við eftirliti með ásetningi og heybirgðum manna. Hv. þm. A.-Sk. (Þorl. J.) tók í sama strenginn sem hv. minni hluti, og þarf jeg því ekki að fara langt út í það. Hann hjelt því fast fram, að ein skoðun síðari hluta vetrar væri nægileg. Þetta get jeg ekki talið rjetta skoðun. Þó skal jeg játa, að nokkurt gagn gerir slík skoðun, því að forðagæslumaður getur gefið bendingar um, hvað hey muni endast lengi fram eftir og lagt þeim ráð sem í heyþröng eru. Sömuleiðis er hún aðhald fyrir menn um að hirða pening sinn vel og fóðra hann vel. En mest gagn á þó að vera að haustskoðuninni. Það má gera ráð fyrir, að hún fari ekki fram fyr en fjenaður er kominn á hús, og þá fær forðagæslumaðurinn vitneskju um, hve margt er sett á heyin, og þá getur hann í tíma ráðlagt að lóga fjenaði eða auka fóðurbirgðir, þar sem honum virðist óvarlega á sett. Hv. þm. A. Sk. (Þorl. J.) kvað mig hafa sagt, að fáir væru færir um að setja skynsamlega á. Ekki sagði jeg það, en hitt sagði jeg, að þeir menn væru ekki á hverju strái. Hv. þm. (Þorl. J.) sagði, að ekki væri það víst, að þeir, sem færastir væru í reikningi og skýrslusamningu, væru líka færustu forðagæslumennirnir. Það er satt, að ekki er víst, að það fari jafnan saman, en oft mun það þó verða samfara. Hv. þm. (Þorl. J.) sagði, að ábyrgðartilfinningin mundi kippa þessu máli best í lag. Það ætti að vera svo, en það hefir ekki reynst svo. Hundrað ára reynsla hefir sýnt það, að hún hefir ekki nægt. Jeg játa það, að hún muni að vísu vera nógu rík hjá þorra manna, en undantekningarnar frá því eru þó svo margar, að þeirra vegna verður að telja eftirlitið nauðsynlegt. Jeg skil ekki í, að þessi lög þurfi að valda óánægju, og þykist jeg þar hafa við nokkra reynslu að styðjast. Ef forðagæslumennirnir eru starfa sínum vaxnir, eiga þeir að geta haft þau tök á bændum, að ekki vakni óánægja. Jeg veit það, að með skynsamlegum umtölum og lempni er hægt að fá flesta til að fara að ráðum forðagæslumanna, og jeg veit líka, að ráð þeirra hafa að góðu haldi komið og bjargað mönnum úr vandræðum. Hitt er aftur á móti neyðarúrræði, að leita þurfi sýslumanns eða hreppstjóra til að skerast í leikinn, og það get jeg skilið, að slíkt muni geta valdið óánægju. Þegar menn hafa komist í skilning um gagnsemi forðagæslulaganna, og það hljóta þeir að komast, þá er ekki að óttast, að örðugt verði að framfylgja þeim. Hagstofan óskar eftir skýrslum, líkum þeim, sem jeg hefi talað um, telur þær muni heppilegar til að vinna úr. Mjer fjell það illa, að hv. 1. þm. Árn. (S. S.) skyldi enga breytingu vilja á lögunum. Hann vann með okkur í nefndinni, og jeg hjelt að hann hefði átt manna best að skilja, í hverju hinu núverandi skýrsluformi er ábótavant, og er því furða að hann skuli ekki geta fallist á brtt. okkar. Eftir þeim reglum, sem nú er farið eftir, eru 67 pund af heyi í einu forðamáli. Nú hefi jeg orðið þess var, að menn vilja fá að vita, hvað forðagæslumaður meti heyforða þeirra í hestatali. Mitt fyrsta verk sem forðagæslumaður er að segja bændum, hve marga hesta af heyi jeg telji þá eiga; er það ofurhægt verk fyrir mig, er jeg hef metið heyið í forðamálum, að breyta því í hesta og fræða bændur um hestatöluna.

Frsm. (Þorsteinn Jónsson) Fjárhagsnefnd hefir athugað þetta frv. og komist að þeirri niðurstöðu, að ekki beri að samþykkja það nú. Nefndin hefir áður látið í ljós þá skoðun sína, að ekki beri á þessu þingi að lögleiða einkasölu á öðru en steinolíu, og er þetta því í samræmi við þá skoðun. Ástæðurnar fyrir þessu hafa þrásinnis komið hjer fram, en ein ástæða er þó í viðbót um þetta frv., sem ekki hefir verið nefnd, sem sje sú, að landssjóði bætast engar tekjur af frv., ef það yrði samþykt, eins og það liggur fyrir. í annan stað er engin brýn nauðsyn á einkasölu á sementi, með því að sala þess er ekki í höndum einokunarfélaga, sem okri á því, eins og á sjer stað um steinolíuna. Að öðru leyti ljet jeg þess getið við 1. umr. frv., að jeg teldi ekki einkasölu heppilega á sementi, með því að afarerfitt væri að geyma það, svo að vel væri. Af því, að málið var svo ítarlega rætt við 1. umr., býst jeg ekki við, að ástæða sje til að fjölyrða um það nú að öðru leyti.

Einar Jónsson Úr því að háttv. fjárhagsnefnd hefir komist að þeirri niðurstöðu, að rjett sje að fella frv., þá vil jeg ekki verða til þess að vekja þrætur um það. Hitt þykir mjer þó undarlegt, að nefndin skuli setja sig á móti því, sem sanngjarnt er og rjett að mínu áliti, því að með einkasölu þessarar vöru ætti að fást trygging fyrir betra verði og meiri gæðum. En nú hefir fjárhagsnefnd komist að þessari niðurstöðu, að taka að eins einkasölu á steinolíu í þetta sinn, en ef til vill, þegar ró er komin á og næði, mun mega búast við, að næst komi einkasala á kolum og síðan á sementi; með því að jeg býst nú við, að margir muni greiða atkvæði með áliti nefndarinnar, þá ætla jeg að gera mig rólegan með úrskurð hennar og taka hjer með frv. aftur, í þeirri föstu von, að einkasala á sementi verði heimiluð á næsta þingi og gagnið, sem af því mundi leiða, komi landi og alþjóð að gagni sem allra fyrst. Þetta er eitt af þeim málum, sem ekki þola bið. Hefi jeg áður fært ástæður fyrir því.

Forseti: Samkvæmt yfirlýsingu háttv.flm. (E. J.) er frv. tekið aftur, ef enginn tekur það upp. Enginn tók frv. upp. Frv. því tekið aftur.

Sveinn Ólafsson Við 1. umr. þessa máls hreyfði jeg mótmælum gegn því, Jeg hefði helst kosið, að frv. hefði verið felt hreinlega og ekki þurft neinar varatillögur. Jeg get ekki sjeð, að landssjóði verði verulegur tekjuauki að þessari hækkun. Brjefa- og póstsendingaviðskifti manna mundu minka að stórum mun, og á þessum tímum eru póstgöngur þar að auki mjög takmarkaðar. Auk þess tel jeg, eins og háttv. 1. þm. Reykv. (J. B.), óviðfeldið að tolla andleg viðskifti manna. Póstgöngurnar eru nær eina leiðin fyrir andlegt samneyti manna utan heimilisins. Enda er það stefna allra menningarþjóða að gera þær eins auðveldar og ódýrar almenningi og hægt er. Þar að auki kæmi hækkun þessi á burðargjaldi innanlands afkáralega fram í reyndinni. Það væri ætíð vangoldið fyrir sendingar frá útlöndum, ef þær þyrftu að fara yfir land, en afleiðingin yrði, að viðtakandi hver yrði að tvígjalda þetta tvöfalda burðargjald. Hækkunin mundi draga úr andlegum viðskiftum manna, færa pósttekjur niður og verða þunglamaleg í framkvæmdinni, eins og jeg hefi sagt. Jeg er því frv. í heild sinni algerlega mótfallinn og tel það með öllu óalandi.