Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég hygg að menn geti verið sammála um að mál það, sem hér er nú til umræðu, sé meðal meiri háttar mála þessa þings, fram að þessu að minnsta kosti, enda hafa lífeyrismálin verið mjög í sviðsljósinu að undanförnu og ekki að ófyrirsynju, því að segja má að lífeyrissjóðakerfi landsins sé meira og minna að hrynja til grunna og raunar kannske fjármálakerfið í heild. En þó hygg ég að alvarlegast sé ástandið að því er varðar lífeyrissjóðina, og þarf ekki að færa að því mörg eða mikil rök. Það er alkunna, að sumir þessara sjóða eru í bókstaflegum skilningi að verða gjaldþrota og geta ekki sinnt því hlutverki sem þeir voru stofnaðir til að gegna. Mér er það ljóst og flm. þessa frv. um Lífeyrissjóð Íslands, að margt orkar tvímælis við þá endurskoðun sem verður að fara fram á lífeyrissjóðakerfinu - og raunar grundvallarbreytingar - því að gamla kerfið er gengið sér til húðar, eins og ég áðan sagði. Það er þess vegna ekki hugmynd okkar að reyna að halda til streitu eins og öllu sem hér er á drepið og um fjallað. Á hinn bóginn leyfum við okkur að vænta þess, að hv. þdm. skoði þetta mál gaumgæfilega og beri saman við aðrar hugmyndir og að þetta mál fái nána skoðun í þeirri nefnd sem það væntanlega fer til. Þetta mál er raunar ekki alveg nýtt af nálinni. Guðmundur H. Garðarsson, þáv. þm., lagði fram á Alþingi í ársbyrjun 1976 frv, til l. svipaðs efnis og frv. það sem nú er sýnt, og raunar lagði hann það fram að nýju haustið 1978. En litlar sem engar breytingar hafa fram að þessu orðið á hinu gamla lífeyrissjóðakerfi, þó að nokkuð hafi að vísu verið reynt að lappa upp á það í tengslum víð samninga sem launþegar hafa gert árið 1976, 1977 og raunar líka í árslok 1979. En þessi bráðabirgðaákvæði og úrbætur - skulum við kalla það - gilda aðeins til ársloka 1982 og hvað þá tekur við veit enginn. Algert öryggisleysi er ríkjandi fyrir launþega í þessum efnum. Við flm. teljum að í þessu frv. felist eina raunhæfa lausnin í grundvallaratriðum um framtíðarskipun lífeyrismálanna. A.m.k. hef ég ekki komið auga á hugmyndir sem gætu orðið til verulegra úrbóta og ekki byggja á þeirri grundvallarhugsun sem hér er fram sett. En markmið breytingarinnar er það, að allir hafi sama rétt til fullnægjandi ellilífeyristrygginga á grundvelli ævitekna, jafnframt því sem tryggt er að allir njóti ákveðins lágmarks ellilífeyris sem sé í samræmi við framfærslukostnað og verðlagsþróun á hverjum tíma. Það er einnig veigamikið atriði í þessu frv., að það tryggir öllum konum jafnan rétt til ellilífeyris á við karla, óháð því hver staða kvennanna er í þjóðfélaginu, þannig að húsmæður t.d. eigi sömu réttindi og aðrar vinnandi konur. Þá er í fyrsta skipti með þessu frv. gerð tillaga um að fæðingarlaun séu felld inn í lífeyristryggingakerfið með eðlilegum hætti, því að þar eiga þau heima. Þetta mál verður vafalaust rætt í tengslum við aðrar hugmyndir sem fram hafa verið settar, ýmist í tillögugerðum hér í þingi eða annars staðar, og það er von okkar, að Alþingi ljúki ekki svo störfum á þessum vetri að ekki verði einhver löggjöf sett um lífeyrisréttindi landsmanna til þess að koma í veg fyrir algert öngþveiti sem fram undan er. Þær hugmyndir, sem við setjum hér fram, eru byggðar á svonefndu gegnumstreymiskerfi í stað uppsöfnunarkerfis þess sem við hefur verið búið áður. Menn vita hvað þetta þýðir, þ.e. að hin árlegu iðgjöld verði notuð til að greiða lífeyri manna sem í sjóðum hafa kannske lengi verið, en eiga þar mjög takmörkuð lífeyrisréttindi þar sem verðbólgan hefur gjöreytt sjóðunum, eða er vel á vegi með að gera það. En nú starfa sem kunnugt er um 100 lífeyrissjóðir missmáir og margir mjög vanmátta. Að samningu þessa frv. - eða frv. svipaðs eðlis sem hér var áður flutt og ég gat um - hafa starfað auk 1. flm. þá, Guðmundar H. Garðarssonar, m.a. þeir Oddur Ólafsson fyrrv. alþm. og dr. Pétur H. Blöndal tryggingafræðingur, sem er að miklu leyti höfundur þessa frv. og hefur gert rækilega grein fyrir sjónarmiðum sínum í ýmsum blaðagreinum, eins og hv. þdm. mun vera kunnugt um. Hann hefur vakið á því sérstaka athygli, hve gífurlegur aðstöðumunur lífeyrisþega er, annars vegar þeirra, sem njóta verðtryggðs lífeyris, og hins vegar þeirra, sem taka greiðslur úr óverðtryggðum sjóðum. Það þekkja þjóðfélagsþegnar allir og eru farnir að gera sér grein fyrir að við svo búið er útilokað að þessi mál standi því að ranglætið er svo algert. En það er ekki einungis að ranglæti sé ríkjandi á þessu sviði, heldur er hér um raunverulegan frumskóg að ræða. Það er varla nokkur maður sem skilur orðið upp né niður í þessu margslungna kerfi, og það eykur einmitt enn á óréttlætið, að menn ganga stundum ekki eftir lífeyrisréttindum sínum, þeim litlu sem þeir kynnu að hafa, vegna þess að þeir gera sér ekki grein fyrir hvar réttarins er að leita í þessum frumskógi. Það þarf helst sérfræðinga í tryggingamálum til að botna í þessu öllu saman, og er mér raunar sagt að þeir muni fáir sem til botns í þessu geta komist - í þessu þjóðfélagslega ranglæti, sem ég leyfi mér svo að nefna. T.d. má benda á það, að þetta kerfi er komið í margar deildir. Það eru sjálfir lífeyrissjóðirnir, sem menn þekkja, og þeir starfa allir meira og minna með mismunandi hætti og hafa mismunandi aðstöðu. Þá eru lífeyrisgreiðslur úr almannatryggingum einnig og þær eru margslungnar. Enn er nokkuð sem kallað er umsjónarnefnd og greiðslur frá henni og síðan uppbætur á þær greiðslur sem koma úr lífeyrissjóðunum. Enginn almúgamaður getur í rauninni reiknað út eða gert sér grein fyrir því, hver réttindi hans séu. Fer það eftir ásókn manna og eftir því hverjum er leiðbeint og hverjum ekki. Í sambandi við ellilífeyrisgreiðslur frá Tryggingastofnun ríkisins á sér ekki stað nein uppsöfnun fjármagns eins og kunnugt er. Peningarnir, sem til þessa fara, eru heimtir með sköttum, beinum eða óbeinum, af landslýðnum. Það er því í sjálfu sér ekki neitt nýtt af nálinni að tala um gegnumstreymiskerfi í tryggingamálum þótt það eigi að gera hér með öðrum hætti og sameina á einn stað í Lífeyrissjóð Íslands. Svo er komið í lífeyrissjóðunum sumum, að fróðum mönnum telst til að iðgjaldagreiðslur muni kannske nægja til eins eða tveggja ára lífeyrisgreiðslna þar til allt væri uppurið. Og svo einkennilegt sem það kann að virðast versna lífeyrisréttindi manna eftir því sem þeir hafa lengur verið í sjóðunum, því að gömlu greiðslurnar þeirra, svara ekki lengur til neinna upphæða. Það eru ýmsar hugmyndir uppi um stofnun samtryggingarkerfis lífeyrissjóðanna sem þróast mundi síðan í einn lífeyrissjóð. En hætt er við því, að miklir erfiðleikar verði samfara slíku fyrirkomulagi, og enn fremur er þetta svo margslungið, eins og áðan var á drepið, að enginn mundi í rauninni vita hvernig þetta allt saman liti út, þegar það væri komið í höfn eins og menn hefðu hugsað sér það. Þrátt fyrir þá staðreynd, að allir launþegar greiði núna sem svarar 10% af launum sínum til lífeyrissjóðs, þá greiðir Tryggingastofnun ríkisins bróðurpartinn af öllum lífeyrisgreiðslum. Árið 1979 voru lífeyrisgreiðslur frá Tryggingastofnun 29 milljarðar á móti tæpum 10 milljörðum frá lífeyrissjóðunum. Mönnum finnst þetta kannske einkennilegt, en svona er þetta samt. Tæpir 26 milljarðar af lífeyrisgreiðslum Tryggingastofnunarinnar voru framlag ríkissjóðs. Til þess að mæta þessum greiðslum þarf árlega að skattleggja landsmenn sérstaklega- og auka við verðbólgu- og síðan koma þessi 10% sem launþegar og vinnuveitendur greiða. Þetta byggist auðvitað á því, að mikið af því fé, sem inn í lífeyrissjóðina kemur, fer til uppsöfnunar sjóða sem síðan brenna upp í verðbólgunni. Mér sýnist það gersamlega óviðunandi, að fólk sé skyldað til mikils sparnaðar með þessum hætti. Síðan er því lánað eigið fé, og nú á allháum vöxtum og með verðtryggingu, og þó að þessu sé þannig háttað þá eru þessir sjóðir stöðugt að eyðast og verða gagnslausir. Einhverjir kynnu að segja að það hafi verið hagræði fyrir mig og aðra hér áður fyrr að fá lán úr lífeyrissjóðum til húsbygginga og að mín kynslóð hafi kannske óbeint eða einhverjir einstaklingar hennar getað hagnast á því. En þessu er ekki einu sinni til að dreifa lengur, að unga fólkið nú geti með þessum hætti „hagnast“ á verðbólgunni, því að sjóðirnir eru þó að reyna að klóra í bakkann með því að verðtryggja eigur sínar að einhverju leyti og þá eru þessi hagstæðu lán ekki lengur fyrir hendi. En í þessu gegnumstreymiskerfi byggjast tekjurnar og lífeyrisgreiðslurnar á verðlagi þess tíma þegar menn njóta þeirra. Í grg. frv. eru talin upp fimm meginmarkmið sem hugmyndin er að ná, og leyfi ég mér að geta þeirra hér, með leyfi forseta: „1. Að tryggja öllum, sem eru komnir á ellilífeyrisaldur, að lokinni starfsævi viðunandi og mannsæmandi lífsviðurværi. 2. Að veita örorkulífeyrisþegum öryggi og viðunandi tryggingarbætur. 3. Að auka barnalífeyri og bæta aðstöðu þeirra sem verr eru settir í þjóðfélaginu. 4. Að tryggja foreldrum fæðingarlaun. 5. Að einfalda lífeyriskerfi þjóðarinnar og útrýma misrétti.“ Gert er ráð fyrir því, að hæstu lífeyristryggingagjöld muni verða um 60% af meðaltekjum þess manns sem lífeyrinn fær. Það er ekki talið óeðlilegt, að maður, sem náð hefur 67 ára aldri, geti vel bjargast af um það bil 60% þeirra meðaltekna sem hann hefur haft á starfsævi sinni, að sjálfsögðu miðað við núvirði, því að margir hafa þá komið sér fyrir og komið upp börnum sinum o.s.frv. Það er raunar gert ráð fyrir því, að um talsverðan jöfnuð verði að ræða, að tilfærsla fjármuna verði frá þeim, sem best mega sin í þjóðfélaginu, til að tryggja hag hinna, sem við verst kjörin hafa búið og erfiðast eiga uppdráttar. En grundvallarhugsunin er þó sú, að menn séu ekki að taka út peninga neinna annarra, heldur eru það fjármunir sem menn hafa sjálfir lagt fram á langri starfsævi sem koma þeim að notum í ellinni. Þó eru settar ákveðnar viðmiðanir, þannig að settur er ákveðinn stuðull fyrir tekjur hvers árs - það yrði kannske heldur langt mál að útskýra þetta hér í ræðu minni, það er gert í frv. - en þó að einhverjir séu tekjulausir eða með mjög litlar tekjur, þá er þeim samt áætlaður slíkur tekjustuðull, sem er um það bil helmingur af meðaltekjum í þjóðfélaginu á viðkomandi ári. Og þetta er miðað við 50 ár, allt að 50 árum aftur í tímann. Menn kynnu kannske að halda að þetta yrði flókið í framkvæmd, en svo virðist þó ekki vera þegar það er skoðað niður í kjölinn, vegna þess að það eru eingöngu fengnar heildarlaunagreiðslur viðkomandi árs eftir skattskýrslum, sem fyrir liggja í ýmis konar greinargerðum og Hagstofan getur unnið, og síðan settur á það stuðull miðað við þær krónur sem þá voru í gildi. Menn fá stuðul sem er nefndur 1 fyrir laun sem eru í samræmi við meðaltekjurnar, en hærri stuðul ef þeir hafa verið með hærri tekjur - þó aldrei meira en töluna 3 eða þreföld meðallaunin, hversu háar tekjur sem þeir hafa - og aftur á móti aldrei lægri en hálfan eða 0.5, hversu lágar sem tekjurnar hafa verið og jafnvel þótt þær væru engar. Síðan er þetta sett upp í tiltölulega einföld dæmi, og á að vera hægt að reikna það út án mikillar fyrirhafnar. Er þetta í frv. og grg. nefnt tekjuhlutfall, en ég hef kallað það hér meðalstuðul svo að menn skilji það betur, vegna þess að sum þessara nýyrða geta verið erfið þegar menn sjá þau í fyrsta sinn. Ég skal játa að svo fór fyrir mér þegar ég byrjaði að reyna að setja mig -  Á sama hátt má kannske segja að þegar verið er að tryggja heimavinnandi konum lífeyrisréttindi, þá virðast þær töflur, sem upp hafa verið settar hér í grg., vera flóknar. Svo er þó ekki þegar nánar er að gáð. Þó að kona hafi ekki beinar launatekjur, þá fær hún alltaf þennan hálfa stuðul, sem ég kalla svo, eða 0.5. Síðan fær hún uppbót sem svarar til hærri launa mannsins, þannig að bæði hjón fá sinn ákveðna stuðul og njóta hans þegar að lífeyrisgreiðslum kemur. En allt er þetta mjög rækilega útfært í grg. og því ástæðulaust að eyða hér meiri tíma í að fara lengra út í það. Þá er gert ráð fyrir fæðingarlaunum, eins og ég minntist á áðan, þriggja mánaða fæðingarlaunum hið minnsta, og getur hvort foreldra sem er fengið þessi fæðingarlaun. Það er eitt öngþveitið hér varðandi fæðingarlaunin, sem ákveðið var hér á hinu háa Alþingi að greidd skyldu úr Atvinnuleysistryggingasjóði, að þau geta komið mjög ranglátlega út. Það eru dæmi þess sem ég þekki, að í þeim fjölskyldum sem fátækar geta talist - og það eru því miður til fátækar fjölskyldur, t.d. í flestum sjávarþorpum, þó þær séu kannske ekki margar og atvinna sé mikil - að það er einmitt fátæka fólkið sem ekki nýtur fæðingarlaunanna. En ef kona, sem kannske hefur lengi unnið heima, fer svo að vinna í frystihúsi í eitt eða tvö ár - og á efnaðan eiginmann, tekjuháan - og ef hún skyldi eignast barn þá nýtur hún þessara réttinda, en hins vegar ekki sú konan sem verulega þyrfti á þeim að halda. Hér er um ranglæti að tefla sem verður að uppræta, og það er einmitt gert ráð fyrir að það verði gert með þessum lögum og er nánar skýrt. Hér er gert ráð fyrir að iðgjaldagreiðslurnar verði allar greiddar af viðkomandi einstaklingi, ekki verður lengur um það að ræða, að vinnuveitendur greiði hluta iðgjalda til lífeyrissjóðsins. Að sjálfsögðu munu laun hækka sem nemur þeirri greiðslu sem nú kemur frá vinnuveitendum, en síðan er það sjóðfélaginn, launþeginn, sem greiðir allt gjaldið til lífeyrissjóðsins. Og þá spyrja menn: Hvert verður þetta gjald? Hvernig er unnt að tryggja öllum mannsæmandi kjör á efri árum, gagnstætt því sem nú er? Og þarf þá ekki að greiða miklu meira en nemur þessum 10% sem menn hafa greitt fram að þessu beint til lífeyrissjóðanna? En því er alls ekki þannig farið, heldur þvert á móti. Að vísu sýna þessar tötur að í heild fara til ellilífeyrisgreiðslna, örorku- og barnalífeyrisgreiðslna og til fæðingarlauna samanlagt um 12.3% af heildartekjum allra einstaklinga í landinu, þ.e. 7.8% til ellilífeyrisgreiðslna 3.9% í barnalífeyri og 0.57% í fæðingarlaunin. En sagan er ekki öll sögð með þessu, því að geysilegar fjárhæðir eru greiddar með öðrum hætti til lífeyristrygginga, þ.e. til almannatrygginga. Á árinu 1979 greiddu atvinnurekendur og sjóðfélagar um 29 milljarða í iðgjöld til lífeyrissjóða. Það eru um 5.5% af heildatekjum manna á aldrinum 16–67 ára eða á venjulegum starfsaldri. Þá greiddu atvinnurekendur og ríkissjóður 31 milljarð til lífeyristrygginga almannatrygginga eða 5.8% af heildartekjum. Síðan eru minni greiðslur, eins og þær sem ég gat um áðan, sem Atvinnuleysistryggingasjóður greiðir og umsjónarnefnd og hvað það allt saman heitir. En segja má að í stórum dráttum yrðu greiðslur manna mjög svipaðar til þessa nýja sjóðs og þessa gegnumstreymiskerfis eins og menn greiða núna beint til þessara þarfa án þess að njóta þeirra gæða í neitt svipuðum mæli og vera mundi ef þetta frv. næði fram að ganga. En þá spyrja menn: Hvað verður þá um núverandi lífeyrissjóðakerfi? Hvað verður um alla lífeyrissjóðina sem lögverndaðir eru, eignarrétturinn er verndaður samkv. stjórnarskránni? Gufa þessir sjóðir upp? Það er alls ekki gert ráð fyrir því. Í fyrsta lagi er hugmyndin sú, að menn geti haldið áfram viðbótarlífeyristryggingum með því að starfrækja lífeyrissjóðina og hafa þá um það frjálsar hendur. En að sjálfsögðu verður að tryggja þar ýmiss konar lágmarksskilyrði og gera allt í samráði við stjórnvöld, og hafa verður eftirlit með því, að það verði framkvæmt með heilbrigðum hætti. En það er fleira sem þessir sjóðir geta gert. Það er ekki ótítt í ýmsum nágrannalöndum okkar, t.d. Vestur-Þýskalandi, að launþegar og samtök þeirra eigi mjög gilda sjóði, sem m.a. er varið til úttána, ýmist til félagsmanna eða þá til ýmiss konar atvinnufyrirtækja, jafnvel til þess að kaupa hlutabréf eða skuldabréf og taka beinan þátt í atvinnulífinu. Hver sjóður um sig fær rétt til að aðlaga sig þessum breyttu aðstæðum. Menn geta haft, ef þeim svo sýnist, breytilegt fyrirkomulag að hluta til. T.d. kynnu menn, sem eru tiltölulega tekjulágir, kannske að hluta til að vilja fá sér aukalífeyristryggingu og að einhverjum hluta að vera með lánasjóði eins og núna er. Aðrir mundu vafalaust vilja ávaxta fé með öðrum hætti, í ríkisskuldabréfum eða í ýmiss konar verðbréfum. Til að menn fái nokkra mynd af þessu má geta þess, að til þessara lífeyrisgreiðslna var á árinu 1979 varið 61.7 milljörðum kr., og raunar hefur á árinu 1980 bæst við þessa liði. Þetta er úr hinum ýmsu stofnunum, frá Tryggingastofnun, þessari umsjónarnefnd, Atvinnuleysistryggingasjóði o.s.frv. Hins vegar hefur ekki verið greitt út úr kerfinu nema tæpir 40 milljarðar. 22 milljarðar af þessari upphæð hafa farið til svokallaðrar uppsöfnunar í lífeyrissjóðina, þ.e. rétt rúmur þriðjungur þessa fjár. Þetta gæti verið gott fyrirkomulag ef sjóðirnir gætu þá sinnt hlutverki sínu. En það geta þeir því miður ekki þrátt fyrir þetta, vegna þess að uppsöfnunin hefur naumast við verðbólgunni. Og gamlar eignir sjóðanna, sem bundnar eru t.d. í óverðtryggðum skuldabréfum og ýmiss konar lélegum pappírum, gufa auðvitað upp eins og dögg fyrir sólu. Þessir miklu fjármunir nýtast því hvorki beint til lífeyrisgreiðslna né heldur til að greiða fyrir mönnum t.d. í sambandi við lánveitingar. Það er þess vegna ekki ofsögum sagt, að kerfið í heild er hrunið til grunna. Ég hefði gjarnan viljað fjalla lítillega um hverja einstaka grein frv., en skal þó ekki eyða í það miklum tíma, enda held ég að meginatriðið sé þegar komið fram í mínu máli. Ég vil aðeins benda á að það eru þrjár meinlegar villur í frv. sjálfu og rétt að það komi fram í framsöguræðu. Í 2. mgr. 14. gr. segir að hafi einstaklingur ekki „tekið fram.“ Þar á auðvitað að standa „talið fram.“ Og í 16. gr. þar sem segir: Væntanlegt ævitekjuhlutfall einstaklings, sem ekki er orðinn 67 ára gamall, skal vera meðaltal leiðréttra tekjuhlutfalla hans þau almanaksár sem „leiðu eru“ á auðvitað að standa „sem liðin eru“ o.s.frv. Í b-lið 24. gr. stendur orðið „fjórðung“ þar sem á að standa „3/4“, þ.e. að menn vinni sér inn 3/4 þess sem þar um ræðir. Það er rétt að þetta komi fram í framsögu minni. Nú kynnu menn að segja að ekki væri brýn þörf á því að kollvarpa öllu lífeyrissjóðakerfinu á þann veg sem hér er gert ráð fyrir, því að gegnumstreymissjóðir gætu verið margir, það væri hægt að breyta núverandi sjóðum á þann veg. Þeir sem gleggst þekkja til þar sem þetta kerfi hefur verið reynt, t.d. í Þýskalandi, þar sem gegnumstreymissjóðir munu vera einungis þrír, benda á að meira að segja þar hafi komið fram verulegir annmarkar vegna þess að þarfir sjóðanna eru mismunandi. Það byggist t.d. á því, að aldursflokkar geta verið mjög mismunandi í hinum ýmsu sjóðum. Þar sem mikið er af ungu fólki greiðir það óbeint lífeyri hinna eldri, en þar sem aftur á móti er mjög margt eldra fólk eru þessar greiðslubyrðar miklu erfiðari fyrir sjóðinn. Þess vegna kynni sá sjóður að verða að taka hærri iðgjöld og því væri hann ekki eins líklegur til að laða að sér nýja félaga. Talið er að þetta kerfi nái ekki tilætluðum árangri nema lífeyrissjóðurinn sé einn. Lífeyrissjóður Íslands er hann hér nefndur. Raunar eru áratugir síðan hér á hinu háa Alþingi var mikið rætt um lífeyrissjóð fyrir landsmenn alla, og fleiri og fleiri hallast að því, að sú skipan sé eðlilegust, og þá um leið, að út úr tryggingakerfi landsins, út úr almannatryggingum verði tekið þetta hlutverk. Hitt er auðvitað alveg ljóst, að þó að þessi sjóður tryggi að nokkru hag þeirra, sem verst eru settir og litlar tekjur hafa haft, eins og ég áðan rakti, þá verða auðvitað áfram starfandi ýmiss konar félagsmálastofnanir til að sinna þeim sem vegna sjúkleika eða af öðrum óviðráðanlegum ástæðum geta ekki lifað af þessum fjármunum. Það dettur víst engum annað í hug. Nú er öryggisleysið langsamlega mest hjá þeim sem við einna lökust lífskjör hafa búið alla sína ævi. Hér er gert ráð fyrir að jafna þennan aðstöðumun mjög mikið og að smám saman verði því marki náð, að menn búi við alljöfn kjör á efri árum, þó að hitt sé rétt að þetta eru réttindi sem menn eru að kaupa sér og þess vegna verður þar auðvitað munur á. Hins vegar er stefnt að því að uppræta það óréttlæti, að einstakir menn geti kannske fengið gífurlegar upphæðir úr tveimur, þremur eða fjórum verðtryggðum sjóðum, jafnvel hækkað stórlega í launum þegar þeir hætta að starfa. Í lýðfrjálsu þjóðfélagi, sem vill kalla sig siðmenntað, er ekki hægt að búa við slíkan ófarnað til langframa. Herra forseti. Ég skal ekki tefja fundinn lengur því að færi gefst á að ræða mál þetta áfram. En ég legg til að málinu verði vísað til fjh: og viðskn. 



Herra forseti. Það er víst, að hér er um mjög mikið mál að fjalla, þetta frv., sem lagt hefur verið fram og hefur legið frammi um allnokkurt skeið, um Lífeyrissjóð Íslands. Ég ætla mér ekki að ræða hér lengi um þetta frv., ég vil aðeins fara örfáum orðum um það. Eins og hv. flm. vék að hafa verið miklar umræður um lífeyrismál í landinu og munu verða á næstu misserum. Ég vil minna á að núv. ríkisstj. hefur gefið fyrirheit um að komið verði á lífeyrissjóði fyrir alla landsmenn. Nú er það svo, að ekki hefur litið dagsins ljós neitt í þá veru, hvernig slíkum lífeyrissjóði yrði fyrir komið. En ég lít á það frv., sem hér liggur fyrir sem lofsvert innlegg í þá umræðu sem fram hefur farið og mun fara fram um lífeyrissjóðsmál almennt. Ég vil taka undir það - sem augu flestra eru raunar að opnast fyrir - að það lífeyrissjóðakerfi, sem við búum við í dag, má kalla kraðak, svo notuð séu óvönduð orð. Sannleikurinn er sá, að fjöldi landsmanna botnar hvorki upp né niður í fjölmörgum þáttum þess kerfis. Þeir fjölmörgu, sem eiga að njóta hinna ýmsu réttinda, verða að setja sig inn í reglur sem þeim mörgum hverjum reynist mjög erfitt að átta sig á. Auk þess, eins og komið hefur fram margsinnis, eru margir lífeyrissjóðirnir alls ekki í stakk búnir að sinna því hlutverki sem þeim vissulega var í upphafi hverjum og einum ætlað. Það frv., sem hér liggur fyrir, og sú meginskipulagsbreyting, sem gert er ráð fyrir að fylgi því, þ.e. gegnumstreymiskerfið, er auðvitað grundvallarbreyting miðað við lífeyrissjóðina eins og þeir eru í dag. Segja má að í greiðslum almannatrygginga ríki eins konar gegnumstreymiskerfi. Það er út af fyrir sig rétt. En það er á öðrum forsendum. Ef farið verður út í þessa breytingu hlýtur maður að leiða hugann að þeim gífurlega sparnaði sem átt hefur sér stað í þjóðfélaginu á forsendum lífeyrissjóðanna. Þeir hafa verið með stærri sparendum í þessu landi. Ég vil minna á að í síðustu lánsfjáráætlun var gert ráð fyrir því, að innan ramma hennar mundi verða lánað úr lífeyrissjóðum 21.5 milljarðar króna af 50 milljarða ráðstöfunarfé. Þarna er um gífurlegar fjárhæðir að ræða. Í þessu frv. er ýjað að því, að núverandi lífeyrissjóðir haldi áfram störfum, þ.e. að þeir verði áfram reknir sem eins konar lánasjóðir. Þetta er vafalaust gert til að brúa bilið, þ.e. kasta ekki öllu þessu fyrir róða. Hins vegar vil ég vekja athygli á því, að þegar við erum að gera breytingar í þá veru sem þetta frv. gerir ráð fyrir, þá verðum við auðvitað að gæta þess að vera ekki að koma upp öðru bákni. Við verðum að gæta þess vel. Til þessa verks, að gera róttækar skipulagsbreytingar á lífeyrissjóðakerfinu, verðum við að ganga alfarið með hugarfari einföldunar jafnframt því að tryggja öryggi þegnanna í lífeyrismálum. En mér finnst einföldunin skipta afar miklu máli, svo að fólkið viti sem best að hverju það gengur í hverju tilviki. Ég held að það sé alveg sama hvernig við lítum á umfjöllun þessara mála, þ.e. lífeyrissjóðsmálanna, um þau verður að nást mjög breið samstaða. Og að sjálfsögðu ákveðum við ekki framtíðarskipan þeirra úr ræðustól hér á Alþingi. Til þess að finna varanlega lausn, sem allra flestir geta sætt sig við, þarf að leita samráðs og umfjöllunar vítt og breitt um þjóðfélagið. Samstaða er höfuðatriðið. Ég vænti þess, að þetta frv. fái skoðun í nefnd, og ég vil endurtaka, að ég tel það virðingarvert og jafnvel lofsvert innlegg í þá umræðu sem fram hefur farið og fram mun fara um lífeyrissjóðamál.



Herra forseti. Núverandi lífeyrissjóðakerfi er eins og bætt og götótt flík. Sumir njóta mikils réttar, aðrir lítils sem einskis. Við Alþfl.-menn álítum að í fyrirkomulagi lífeyrissjóðamálanna, eins og það er núna, sé eitthvert argasta misrétti sem fyrirfinnst í þessu þjóðfélagi. Það er smánarlegt, að margt aldrað fólk nýtur sama og engra réttinda, á sama tíma og þess finnast dæmi, að aðrir búa við margföld réttindi. Það var og er stefna Alþfl. að taka eigi upp einn lífeyrissjóð fyrir alla landsmenn, að lífeyrisréttur allra landsmanna verði samræmdur. Fyrir þessu höfum við talað aftur og aftur. En þróunin hefur orðið allt önnur. Hún hefur orðið það kerfi sem við búum nú við, sem einkennist af miklu misrétti, smánarlegu misrétti. Og kerfið í heild er bæði ónýtt og óréttlátt að okkar dómi. Jóhanna Sigurðardóttir og fleiri þm. Alþfl. hafa flutt þáltill. um þessi mál, þar sem stefna okkar birtist. Í ýmsum greinum fer saman það sem í þeirri þáltill. er og það sem hér er flutt frv. um. Mismunur er hins vegar um ýmis atriði. Ég skal ekki fara út í það á þessari stundu að rekja hvað saman fer og í hverju mismunurinn liggur. En ég vænti þess, að hugarfarið á bak við hvort tveggja sé hið sama, nefnilega að vilja bæta úr því misrétti, sem hér ríkir, og í raun og sannleika að stefna að því, að hér sé einn lífeyrissjóður fyrir alla landsmenn. Það er eðlilegt að menn hafi haft áhyggjur af því, eins og hv. síðasti ræðumaður hafði, að verulegur hluti af sparnaði í þjóðfélaginu hefði gerst í gegnum lífeyrissjóðakerfið. Það er líka þess vegna sem við höfum talið, Alþfl.-menn, að sparnaðinn þyrfti að efla með öðrum hætti, m.a. í gegnum stjórn peningamála og hvernig haldið væri á vaxtamálum, þannig að sá sparnaður, sem myndast í þjóðfélaginu, væri ekki eingöngu skyldusparnaður. Nú er annað uppi á teningnum í raun og sannleika. Menn tala um að 20 milljarðar eða svo hafi komið úr lífeyrissjóðakerfinu inn í lánsfjáráætlun á vegum ríkisstj. á þessu ári. En ef við lítum fáein ár fram í tímann, þá verður ástandið öfugt. Þá verður ekki sá sparnaður í þessu kerfi við núverandi aðstæður að þaðan komi nem króna. Það virðist liggja fyrir, að lífeyrissjóðirnir eru yfirleitt að fara á hausinn. Þeir lána þá varla ríkinu mikið fé. Það er þess vegna ekki einungis að við þurfum að vinda bráðan bug að því að finna nýtt kerfi í þessum efnum, heldur stöndum við frammi fyrir því, að það, sem menn hafa talið að væri sparnaður og kæmi til uppbyggingar í þjóðfétaginu í gegnum þetta kerfi, það er að hverfa. Það er líka af þeim sökum nauðsynlegt að taka þessum málum nýtt tak. En því minnist ég á þetta að annað eitthvert mesta óréttlæti, sem viðgengst í þjóðfélaginu, er á sviði húsnæðismála. Það er „barbarískt“ þjóðfélag, það er villimannlegt þjóðfélag sem ætlar ungu fólki að afla kannske 3/4 hluta af íbúðarverði á fáeinum árum með snöpum og vinnuþrældómi, með því að skríða fyrir ættingjum og bankastjórum og jafnvel með því að svíkja undan skatti. En þetta er kerfið sem við búum við. Þessi mál eru samtvinnuð, eins og þau liggja fyrir núna, vegna þess að lífeyrissjóðirnir hafa lánað mikið til íbúðabygginga. En þeir munu ekki geta lánað til þeirra hluta þegar þeir eru farnir á hausinn. Þessi tvö mál, lífeyrissjóðamálin og húsnæðismálin, eru að dómi okkar Alþfl.-manna meðal mestu misréttismála sem uppi eru í þessu þjóðfélagi. Og hver sá, sem skoðað hefur gögn um þróun og stöðu lífeyrissjóðanna, og hver sá, sem litið hefur kringum sig til þess að sjá afkomu eldra fólks og til þess að sjá hvernig ungt fólk slítur sér út við að eignast húsnæði, hann hlýtur að vilja nú taka á þessum málum, að vilja nú byggja upp ný kerfi í húsnæðismálum og í lífeyrissjóðamálum. Ég fagna því frv. sem hér er flutt. Það hefur verið flutt frv. í þessa veru áður af öðrum þm. Sjálfstfl. Ég vænti þess, að hv. Alþingi fari nú bráðum að manna sig upp í það að taka á þessum málum báðum. Og þó að fyrirheit séu um það í núverandi stjórnarsáttmála, þá vona ég að það verði ekki til þess að þetta mál verði látið dankast eins og allt annað sem í þeim stjórnarsáttmála er.



Herra forseti. Ég kveð mér aðeins hljóðs til að þakka fyrir þær undirtektir sem mál þetta hefur fengið hjá hv. 3. þm. Vesturl. og hv. 2. þm. Reykn. Ég átti von á því, að þetta mál fengi góðar undirtektir, a.m.k. hjá þessum tveimur hv. þm., og það stóð ekki heldur á því. Ekkert kýs ég frekar en sem besta samstöðu og á sem breiðustum grundvelli í þessu máli. Og þar sem svo vill nú til, að þessir tveir hv. þm. eiga sæti í fjh.- og viðskn., þar sem ég á einnig sæti, og einhver vafi var um það, hvert þetta mál skyldi fara, þó að lífeyrissjóðsmál hafi verið í fjh.- og viðskn. að undanförnu, þá leyfi ég mér að leggja til að málið fari þangað, í fullu trausti þess að þar geti náðst algjör samstaða, ekki endilega um þetta frv., alls ekki án breytinga og mikillar íhugunar og skoðunar, heldur samstaða um að koma þessum málum á heilbrigðan grundvöll. Ég held að ég geti tekið undir svo til hvert einasta orð sem þessir hv. þm. sögðu hér. Ég held að við séum algjörlega sammála í þessu máli, hvað sem ágreiningi líður um önnur mál.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. sem flutt var í Nd. og hefur fengið umfjöllun og afgreiðslu þeirrar hv. deildar. Ég vil geta þess, að frv. var afgreitt þaðan með aðeins einni orðalagsbreytingu, þar sem orðinu „embættisprófi“ var breytt í „prófi“. Að því leyti til má segja að frv. hafi gengið nánast breytingalaust í gegnum Nd. Ég vil geta þess, að í lögum um Kennaraháskólann, sem voru samþykkt árið 1971, var gert ráð fyrir að lögin yrðu endurskoðuð tveimur árum eftir gildistöku laganna. Það fór reyndar svo, að þessi lög voru endurskoðuð af nefnd sem þáv. menntmrh. skipaði til þess. Þessi nefnd skilaði allviðamiklu áliti í júní 1976. Þessu áliti fylgdi frv. að breytingum á kennaraháskólalögunum. Þetta frv. hefur verið lagt a.m.k. tvívegis fyrir hv. Alþingi, en hefur ekki náð fram að ganga og virtist afgreiðsla þess ekki eiga mikinn hljómgrunn. Hins vegar hef ég orðið þess áskynja, að forráðamenn Kennaraháskólans, rektor og skólastjórn, telja að það séu tiltekin atriði í kennaraháskólalögunum, tiltekin atriði þó ekki séu þau stór, sem eðlilegt og reyndar réttlætanlegt og sjálfsagt sé að breyta, hvað sem liður viðámeiri breytingum á þessum lögum, eins og gert var ráð fyrir í frv. endurskoðunarnefndarinnar á sinni tíð. Ég hef því orðið við þeim tilmælum rektors og skólastjórnar Kennaraháskólans að flytja það frv. sem hér liggur fyrir. Það er aðeins í fjórum greinum og er tiltölulega einfalt að efni til. Eins og fram kemur í grg. eru þessar breytingar bæði fáar og snerta ekki meginkjarna laganna. En eigi að síður, það sem felst fyrst og fremst í þessum breytingum er að aðlaga kennaraháskólalögin þeim breytingum sem orðið hafa á lögunum um Háskóla Íslands. Kennaraháskóli Íslands stendur að sínu leyti jafnfætis Háskólanum, og því er eðlilegt að reynt sé að samræma þau lög sem gilda um þessar stofnanir, og segja má að það sé það sem fyrst og fremst felst í þessu frv. sem er í fjórum greinum og hefur gengið gegnum Nd. og verið samþykkt þar svo til óbreytt, aðeins með þessari litlu breytingu sem ég nefndi, og er nú hér til 1. umr. Ég sé ekki ástæðu til, herra forseti, að fara öllu fleiri orðum um þetta frv. nú, en ég vænti þess, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og til menntmn.



Herra forseti. Ég flyt hér frv. til l. um breyt. á lögum nr. 67/1966, um vélstjóranám. Þetta mál var lagt fyrir Nd. og hefur fengið þar umfjöllun og hefur nú verið vísað til þessarar hv. deildar. Málið var þar rætt að sjálfsögðu við þrjár umræður og fór þar til nefndar. Menntmn. fjallaði um þetta mál og lagði til að það yrði samþykkt óbreytt eins og það var upphaflega lagt fram, og þannig birtist frv. nú hér. Efni þessa frv. er það einvörðungu, eins og segir í fyrri grein frv., að sá, sem lokið hefur fyllsta námi frá Vélaskóla Íslands og hefur auk þess lokið sveinsprófi í vélvirkjun eða annarri málmiðnaðargrein, á rétt á starfsheitinu vélfræðingur. Þetta frv. er flutt samkv. sérstakri beiðni Vélstjórafélags Íslands. Starfsheitið vélstjóri tekur nú til manna sem hafa mjög mismunandi menntun, allt frá því að vera með réttindi fyrir allra minnstu bátavélar og til manna sem lokið hafa mjög löngu vélstjóranámi sem tekur mörg ár, allt að því eins og um háskólanám sé að ræða. Það er megintilgangur með flutningi þessa frv., að þeir, sem lokið hafa lengsta námi í vélfræði, fái að kalla sig vélfræðinga. Þetta orð, vélfræðingur, var notað um eitt skeið yfir vissa tegund af tæknifræðingum, en ég hygg að það sé ekki lengur notað og enginn maður kalli sig því starfsheiti. Að því leyti sýnist mér vera óhætt og eðlilegt að leggja til að þeir vélstjórar, sem lengstu námi hafa lokið, fái að kalla sig þessu starfsheiti. En eins og ég segi hefur þetta mál gengið gegnum Nd. og var samþykkt þar algerlega óbreytt að tillögu menntmn. Ég legg til, herra forseti, að málinu verði vísað til 2. umr. nú að lokinni 1. umr. og til menntmn.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til l. um breyt. á lögum nr. 83/1974, um verðjöfnunargjald af raforku, sbr. lög nr. 99/1979, um breytingu á þeim. Í gildandi lögum um verðjöfnunargjald af raforku er ákveðið að lögin gildi til ársloka 1980. Með frv. þessu er lagt til að lögin verði framlengd um eitt ár og gildi til ársloka 1981. Þá verði tekin upp heimild til að lækka gjaldið um mitt ár 1981 í allt að 16%. Verðjöfnunargjald af raforku er innheimt af allri raforkusölu í smásölu annarri en til húshitunar og nemur gjaldið 19 prósentustigum sem lögð eru á sama stofn og söluskattur er lagður á. Gjaldinu er varið til að styrkja fjárhag Rafmagnsveitna ríkisins til verðjöfnunar, en Rafmagnsveiturnar fá 80% og Orkubú Vestfjarða 20%. Með hliðsjón af að álagning gjaldsins hefur verið til nokkurrar endurskoðunar þykir rétt að rifja upp nokkur atriði varðandi verðjöfnunargjaldið. Frá 1970 til 1974 voru í gildi lög nr. 17/1970 um ráðstafanir til að bæta fjárhag Rafmagnsveitna ríkisins. Samkv. ákvæðum þeirra laga var kveðið á um að þeir „aðilar, sem selja raforku í heildsölu til dreifiveitu eða beint til notenda frá aðalorkuveitu, skulu greiða í Orkusjóð verðjöfnunargjald sem verja skal til ráðstafana til bóta á fjárhag Rafmagnsveitna ríkisins samkv. nánari ákvörðun stjórnar sjóðsins,“ eins og sagði í þeim lögum. Verðjöfnunargjaldið miðaðist við það magn afls og orku, sem hlutaðeigandi aðili hafði til sölumeðferðar, og við afl og orku mælda hjá kaupanda. Gjaldið var ákveðið sem visst aflgjald fyrir hvert kw. og síðan orkugjald miðað við kwst. Fyrirkomulag þetta var mjög flókið og þótti þungt í vöfum. Með lögum nr. 83/1974, um verðjöfnunargjald af raforku, var tekið upp núverandi fyrirkomulag á innheimtu verðjöfnunargjalds af raforku. Verðjöfnunargjaldið var hækkað verulega til að ráða bót á miklum fjárhagsvanda Rafmagnsveitna ríkisins. Ákveðið var að greiða skyldi 13% verðjöfnunargjald í Orkusjóð af seldri raforku á síðasta stigi viðskipta, þ.e. lagt á sama stofn og söluskattur. Gjaldinu skyldi varið til að bæta fjárhag Rafmagnsveitna ríkisins. Með stofnun Orkubús Vestfjarða var ákveðið að hluti gjaldsins skyldi renna til þess. Ákveðið var að gjaldið legðist á samhliða söluskatti og að raforkusala til hitunar skyldi undanþegin á sama hátt og hún er undanþegin söluskatti. Lög þessi voru sett til eins árs í senn, en hafa verið framlengd nánast óbreytt síðan að efni til. Við framlengingu laganna fyrir árið 1979 var ákveðið að hækka gjaldið úr 13% í 19% og verja þeim viðbótartekjum, sem þannig fengjust, sérstaklega til að minnka þann mikla mun sem var á verði raforku hjá Rafmagnsveitum ríkisins og rafveitum sveitarfélaganna. Í aths. með frv. þessu er sýnt hvernig mismunur á verði raforku til heimilisnota milli Rafmagnsveitna ríkisins og Rafmagnsveitu Reykjavíkur hefur minnkað úr 82.2% niður í 27.8% frá ágúst 1978 til nóv. 1980, eins og fram kemur í töflu í lok fylgiskjalsins. Er í þeim samanburði reiknað með að notendur Rafmagnsveitna ríkisins á heimilistaxta séu með 4500 kwst. notkun á ári og sex gjaldeiningar. Það hefur oft verið gagnrýnt, að verðjöfnunargjald af raforku og söluskattur verki ekki verðjafnandi, þau leggist hlutfallslega ofan á grunnverð rafveitna og því hærra sem grunnverðið er því hærra sé gjaldið. Vegna þessa hefur verið í athugun hvort rétt sé að breyta verðjöfnunargjaldinu í fast gjald á orkueiningu. Í ljós hefur komið að verulegir erfiðleikar eru taldir á að leggja fast gjald á kwst., þar sem innbyrðis verðmismunur eftir notendum og nýtingartíma hjá hverri rafveitu sé jafnvel meiri en mismunur milli samsvarandi notkunar hjá mismunandi rafveitum. Fast gjald á kwst. mundi breyta þessu hlutföllum verulega og þyrfti að tengjast umfangsmikilli endurskoðun á gjaldskrám, sem raunar eru nýlega um garð gengin hjá Rafmagnsveitum ríkisins og Rafmagnsveitu Reykjavíkur. Með minnkandi verðmun á sambærilegum töxtum er einnig síður ástæða til slíkrar breytingar. Í frv. þessu er því gert ráð fyrir óbreyttu fyrirkomulagi á verðjöfnunargjaldi, a.m.k. á næsta ári. Verðjöfnunargjald af raforku var á sínum tíma lagt á til að bregðast við verulegum fjárhagsvanda Rafmagnsveitna ríkisins, eins og ég gat um áðan. Oft hafa verið gerðar athuganir á ástæðum fyrir þeim vanda og hafa meginniðurstöður jafnan verið þær, að Rafmagnsveitunum væri ætlað að sinna félagslegum framkvæmdum og orkusölu á ýmsum stöðum þar sem markaður stendur engan veginn undir tilkostnaði. Enn fremur hafa lánskjör verið óhagstæð og fyrirtækinu var ekki séð fyrir neinu eiginfé um árabil. Orkuöflun Rafmagnsveitnanna var lengst af mjög kostnaðarsöm og þurfti víða um land að framleiða raforku með dísilvélum. Með hækkandi olíuverði keyrði um þverbak í þeim efnum. Þessar erfiðu aðstæður bitnuðu mjög á viðskiptavinum Rafmagnsveitnanna þannig að raforkuverð til þeirra var um skeið orðið næstum tvöfalt miðað við verð hjá rafveitum sveitarfélaga, og hið sama gilti um Orkubú Vestfjarða við stofnun þess. Við vanda Rafmagnsveitnanna og Orkubús Vestfjarða hefur verið brugðist með markvissum aðgerðum. Í stjórnarsáttmála ríkisstj. er kveðið á um að unnið skuli að verðjöfnun á orku. M.a. beri ríkissjóður kostnað af félagslegum framkvæmdum Rafmagnsveitna ríkisins og framkvæmdum, sem þeim er falið að annast, og með hliðsjón af því verði einnig tekið tillit til stöðu Orkubús Vestfjarða. Með aðgerðum í raforkumálum hefur á undanförnum árum náðst verulegur árangur í að draga úr mismun á raforkukostnaði víðs vegar um landið og má í því sambandi minna á eftirtalið: 1. Tilkostnaður Rafmagnsveitna ríkisins og Orkubús Vestfjarða við orkuöflun hefur lækkað verulega með lagningu orkuflutningslína og minnkandi raforkuframleiðslu með dísilvélum í kjölfarið. 2. Það sjónarmið hefur nú verið viðurkennt, að ríkissjóður leggi Rafmagnsveitum ríkisins til fé vegna framkvæmda sem nauðsynlegt reynist að ráðast í, en ekki eru fjárhagslega arðbærar frá sjónarmiði fyrirtækisins. 3. Gerð hefur verið leiðrétting á heildsölugjaldskrá Rafmagnsveitna ríkisins þannig að hún er nú í meira samræmi við kostnað við að spenna raforkuna niður fyrir rafveitur sveitarfélaga og kostnað vegna þess taps sem verður í dreifikerfinu. Með ofangreindum aðgerðum og fyrir tilstyrk verðjöfnunargjaldsins hefur tekist að minnka verðmun á milli rafveitna sveitarfélaga og Rafmagnsveitna ríkisins svo að munur er nú um 25–30% á heimilistaxta Rafmagnsveitna ríkisins og Rafmagnsveitu Reykjavíkur og raunar minni munur ef litið er til gjaldskráa nokkurra annarra sveitarfélaga. Verðmunur til viðskiptamanna í atvinnurekstri hjá Rafmagnssveitum ríkisins og Rafmagnsveitu Reykjavíkur er mjög mismunandi eftir stærð notenda og nýtingartíma þess afls sem keypt er. Smáir og stórir notendur greiða tiltölulega hærra verð hjá Rafmagnsveitum ríkisins en hjá Rafmagnsveitu Reykjavíkur, en miðlungsstórir notendur með góðan nýtingartíma afls greiða tiltölulega hærra verð hjá Rafmagnsveitu Reykjavíkur. Marktaxti, sem notaður er í landbúnaði, er tiltölulega hagstæður notendum Rafmagnsveitna ríkisins, en þess má geta, að sá taxti var þó færður nokkuð til, þannig að eitthvað hækkaði hann við endurskoðun sem nýlega er um garð gengin á töxtum Rafmagnsveitnanna. Af ofangreindu má sjá að mikið hefur áunnist við að ná fram jöfnuði í raforkuverði að undanförnu. Gjaldskrár ofangreindra fyrirtækja eru ekki eins uppbyggðar og verður því ávallt nokkur munur milli einstakra notendahópa. Á næstunni er stefnt að frekari aðgerðum til verðjöfnunar þannig að ekki síðar en á miðju ári 1981 verði verðmunur samkv. heimilistaxta hjá Rafmagnsveitum ríkisins og Rafmagnsveitu Reykjavíkur ekki yfir 20%. Við ákvarðanir þar að lútandi verður þó að sjálfsögðu að taka mið af rekstrarafkomu Rafmagnsveitnanna þegar kemur fram á næsta ár. Lagt er til að tekin verði upp heimild til að gjaldið verði lækkað úr 19% í 16% um mitt næsta ár. Til álita kemur að nota þá heimild ef fjárhagur Rafmagnsveitnanna batnar, svo sem vænst er, en það er m.a. mjög háð þróun verðlagningar á raforku og breytingu á gengi íslensku krónunnar, en mikill hluti lána Rafmagnsveitnanna er í erlendum gjaldeyri. Ég hef túlkað það viðhorf áður hér á hv. Alþingi, að eðlilegt væri að reyna að lækka þetta gjald þegar búið væri að rétta af stöðu Rafmagnsveitna ríkisins og Orkubús Vestfjarða þannig að viðunandi geti talist hvað snertir verðlagningu á orku með hliðsjón af verðlagningu á raforku hjá öðrum rafveitum sveitarfélaga. Enn sem komið er er ekki náð því marki sem viðunandi geti talist, en hugsanlegt er að á komandi ári verði efni til þess að lækka verðjöfnunargjaldið lítillega eða um 3%. Tekin verður afstaða til þess, hvort sú heimild verður notuð, þegar þar að kemur, en heimildin er vísbending af hálfu flytjenda þessa frv. um það, að til þess sé hugsað að lækka gjaldið strax og fært þykir. Ástæðurnar fyrir því, að staðan er slík, eru nokkuð margþættar og koma fram í því, sem ég hef hér greint frá, og þá ekki síst þeirri stefnu, að ríkið sem eigandi Rafmagnsveitnanna hefur lagt þeim til eigið fjármagn nú að undanförnu og svo er ætlunin að verði samkv. fjárlagafrv. sem liggur fyrir þinginu. Herra forseti. Ég legg til að frv. verði vísað til 2. umr. að lokinni þessari umr. hér í hv. þingdeild og til hv. iðnn.



Herra forseti. Ég kveð mér hljóðs vegna fsp. sem mér er sagt að hafi komið fram við umræður um þetta þingmál, frv. um Lífeyrissjóð bænda. Fsp. mun hafa verið borin fram af hv. 2. þm. Reykn., Kjartani Jóhannssyni, og var þess efnis, hvort samþykkt þessa frv. mundi hafa kostnaðarauka í för með sér fyrir ríkissjóð.  Eins og kemur fram í grg. er sá veigamikli munur á bótaákvæðum annars vegar í þessum lögum og hins vegar í lögum um eftirlaun aldraðra, að réttindi aldraðra félaga í stéttarfélögum vegna tíma til ársloka 1969 miðast við launatekjur og eftir þann tíma við iðgjaldagreiðslur til hlutaðeigandi lífeyrissjóða. En réttindatíminn einn ræður nær undantekningarlaust þegar ákvarða skal greiðslur samkv. II. kafla laganna um Lífeyrissjóð bænda. Þetta er verið að samræma, það er verið að tryggja að þessir tveir hópar manna, - annar hópurinn getur öðlast réttindi miðað við tíma og hinn hópurinn miðað við iðgjaldagreiðslur, - það er verið að tryggja að þessir hópar standi jafnt að vígi. Herra forseti. Ég vænti þess, að sú útskýring, sem hér hefur verið gefin, sé nægileg. Það er ekki stórfellt atriði sem hér er um að ræða, en þó nauðsynlegt samræmingaratriði sem kostar hvorki ríkissjóð né Lífeyrissjóð bænda auknar fjárgreiðslur.



Herra forseti. Ég stíg ekki hér í stólinn af því að ég vantreysti svörum ráðherra, síður en svo. Ég vil aðeins staðfesta það sem hann var að segja hér. Ég vil leyfa mér að lesa hér upp bréf frá Pétri Sigurðssyni, framkvæmdastjóra lífeyrissjóðsins, sem gæti verið innlegg í þessar útskýringar allar saman. Með leyfi forseta, hljóðar bréfið á þessa leið: „Með þessari breytingu á lögum Lífeyrissjóðs bænda er stefnt að því að draga nokkuð úr því misræmi í eftirlaunagreiðslum sem að öllu óbreyttu mun skapast milli bænda, sem fæddir eru 1914 og fyrr og fá eftirlaun sem miðast eingöngu við fjölda búskaparára eftir 55 ára aldur, og hinna, sem fæddir eru eftir 1914 og munu fá eftirlaun sem miðast við iðgjaldagreiðslu þeirra til sjóðsins. Þessi breyting á lögunum mun ekki hafa nein áhrif á eftirlaun þeirra aðila sem þegar eru komnir á greiðslur frá sjóðnum. Sama er að segja um öll réttindi til ársloka 1980, þau munu standa óbreytt. Aftur á móti hefur breytingin þau áhrif á t.d. eftirlaun bónda, sem fæddur er 1912 og kemur á eftirlaun á árinu 1982, að fyrir tímabilið 1967 til og með 1980 fær hann eins og hingað til fastákveðin réttindi sem samsvara iðgjaldagreiðslu af grundvallarbúi, en fyrir 1981 fær hann raunverulega áunnin réttindi miðað við iðgjaldagreiðslu það ár.“ Ég held út af fyrir sig að þetta hljóti að vera skýrt. Það er útilokað að meta fjármunalegar breytingar fram í tímann, miðað við það að við vitum ekki hverjar iðgjaldagreiðslurnar verða út frá launum og út frá framleiðslumagni hjá hinum einstöku bændum. Þetta er útilokað að vita fram í tímann. En af því að ég er nú staðinn hér upp vil ég aðeins minna á einn þátt er varðar lífeyrisgreiðslur til fólks í sveitum. Það er auðvitað rétt, að á Lífeyrissjóði bænda hafa verið gerðar breytingar allnokkrum sinnum, eins og hv. þm. er kunnugt, fyrst og fremst til þess að leitast við að aðlaga starfsemi sjóðsins breyttum aðstæðum svo að hann sinni sínu hlutverki af meira réttlæti. Á liðnu þingi var t.d. gerð sú breyting, að aldursmark sjóðþega var lækkað úr 20 í 16 ár. Sömuleiðis voru teknir inn launþegar í landbúnaði. Smám saman hefur starfsemi sjóðsins verið löguð að breyttum aðstæðum. En þrátt fyrir það er drjúgur hópur fólks í sveitum landsins, aldraðra og öryrkja, sem ekki nýtur lífeyris frá Lífeyrissjóði bænda. Það eru nokkrir tugir manna sem um er að ræða. Þess var vænst, að lög um eftirlaun aldraðra, sem samþykkt voru á s.l. vori, mundu bæta þarna úr, en það hefur komið á daginn að þau gera það alls ekki. Lögin eru því miður þannig sniðin, að örfáir úr hópi þessa umrædda fólks, sem ég minntist á, fá úrlausn sinna mála. Eins og ég tók fram er þarna ekki um stóran hóp að ræða, en ég minni þó á þetta hér. Vonandi verður málið vandlega skoðað og réttlætis gætt og þörfum þessa fólks sinnt í framtíðinni. En varðandi það frv., sem hér er til umræðu - og ég gerðist svo djarfur að bæta við og lesa upp bréf frá Pétri Sigurðssyni framkvæmdastjóra lífeyrissjóðsins, - þá held ég að nóg sé komið af skýringum.



Herra forseti. Eins og deildin sjálfsagt man var það mat tveggja manna í hv. fjh.- og viðskn., sem um þetta hefur fjallað, annars vegar að þetta mundi þýða aukin útgjöld fyrir sjóðinn og hins vegar að þetta mundi þýða minni útgjöld fyrir sjóðinn. Það var því ekki nema von að þeir sem fjarstaddir voru afgreiðslu málsins í nefnd, vildu fá svör við því, hvort heldur væri um auknar eða minni greiðslur að ræða. Nú get ég ekki sagt að það bréf eða sá málflutningur, sem uppi var hafður hér af hv. 3. þm. Vesturl., sanni neitt í þessum efnum, hvorki um aukningu né að greiðslur muni minnka úr sjóðnum. Mér var það fyllilega ljóst, að hér var um kerfisbreytingu að ræða, eins og kom fram í þessu bréfi, þar sem verið er að taka upp viðmiðun við iðgjöld frekar en fastákveðin réttindi sem höfðu gilt áður. Um það snerist spurningin ekki. Hæstv. fjmrh. hefur haldið því fram, að þetta muni ekki hafa aukakostnað í för með sér, hvorki fyrir lífeyrissjóðinn né heldur ríkissjóð. Fyrir því voru ekki lögð fram nein töluleg gögn. Þetta hafði hann eftir áreiðanlegum heimildum, eins og það heitir í fréttum. Og í sjálfu sér verða menn þá að gera það upp við sig; hversu áreiðanlegar menn telja þessar heimildir. En sönnur hafa engar verið færðar á þetta. Hitt er augljóst, að ef þetta hefur ekki aukinn kostnað í för með sér, hvorki fyrir lífeyrissjóðinn né ríkissjóð, þá eru bara tveir möguleikar fyrir hendi. Annaðhvort er jafnmikill tilkostnaður eða þá að hann er minni. Annaðhvort eru minni útgjöld eða jafnmikil útgjöld af hálfu ríkissjóðs og lífeyrissjóðsins. Það er því hugsanlegt samkvæmt þeim svörum, sem hér hafa fengist, að með þessu frv. sé í rauninni verið að skerða rétt bænda, því að varla minnka útgjöld sjóðsins öðruvísi en að réttur stéttarinnar sem heildar, þegar hún er komin á eftirlaunaaldur, hafi verið skertur. Ég spurðist einmitt fyrir um það í þessari deild, hvort heldur væri. Og það hafa þá fengist svör við því, að svo framarlega sem hér er um breytingu að ræða er gengið í hlut bændastéttarinnar, þá eru þau réttindi, sem hún nýtur, minni. Svo framarlega sem hér er um breytingu að ræða á útgjöldum, þá hlýtur það að vera, hæstv. ráðh.