Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Einar Árnason) Það mun vera óvenjulegt, að fjvn. hafi til meðferðar fjáraukalagafrumvarp fyrir ár, sem þegar er liðið. Reglan hefir verið sú, að vísa þesskonar frv. til fjhn., vegna þess að þau eru talin eiga fremur skylt við landsreikninga en fjárveitingar. En nú stendur hjer svo sjerstaklega á, að fæstir af þeim útgjaldaliðum, sem í frv. standa, hafa verið ákveðnir af Alþingi, heldur hefir stjórnin greitt þetta fje upp á væntanlegt samþykki þess. Að svona er í pottinn búið, stafar af því, að engin fjáraukalög voru lögð fyrir þingið í fyrra. Nefndin er þeirrar skoðunar, að þetta sje mjög óheppilegt og ætti helst ekki að koma fyrir, því að með þannig löguðu fyrirkomulagi rýrist vald þingsins, en hins vegar tekur stjórnin of mikla ábyrgð á vafasömum fjárgreiðslum. Nú stendur svo á með þetta frv., að nær allar fjárhæðirnar, sem í því standa, eru þegar greiddar. Og jafnvel þótt nefndin líti svo á, að allmjög orki tvímælis um það, hvort þingið mundi hafa veitt ýmsar þessar fjárhæðir, ef álits þess hefði verið fyrirfram leitað, þá sjer hún þó ekki annað en að þingið verði nú að láta við svo búið standa og samþykkja frv. með þeirri einni breytingu, sem nefndin leggur til á þskj. 291. Jeg get þó ekki látið þetta frv. fara svo hjá, að ekkert sje minst á einstaka liði þess, og þá aðallega til þess að fá nokkra skýringu hjá hæstv. stjórn. Það er þá fyrst kostnaðurinn við ferðalag augnlæknis til Austfjarða. Í fjárlögunum er veitt nokkur upphæð til ferðalags augnlæknis, og því er undarlegt, að það skuli þurfa að kosta sjerstaka ferð til Austfjarða. Jeg vil biðja stjórnina um skýringu á þessu. Þá er kostnaður við byggingu á prestssetrinu á Mælifelli. Þar mátti til að byggja, en jeg hygg, að ekki hafi verið gætt hins ítrasta sparnaðar. En það er vitanlegt, að ríkissjóður þarf að byggja á prestssetrum í framtíðinni, og því verður að fara varlega í að láta mikið fje í einn stað. Þá kem jeg að kirkjugarðinum hjer í Reykjavík. Það virðist, að hann ætli að verða landinu nokkuð dýr. Í fjáraukalögunum 1918–19 voru veittar til hans 4733 kr. Í fjáraukalögunum 1920–21 kr. 23065.19 og í þessu frv. kr. 5308,15, eða samtals kr. 33106.34. Þetta er mikið fje, og væri þó sök sjer, ef fjárframlögunum væri lokið með þessu; en svo er ekki. Eftir því, sem komið hefir fram í hv.Nd., má búast við því, að enn þurfi að leggja til hans 70 þús. kr., og verður það þá alls rúmlega 100 þúsund kr. Fjvn. þessarar deildar sjer ekki, að við svo búið megi standa. Það verður að gera ráðstafanir til þess, að fjárframlög ríkissjóðs til hans verði í framtíðinni lítil eða engin. Jeg á þar við, að hækka megi legkaupið, svo að það geti borið upp kostnaðinn við uppfyllinguna. Nefndin hefir ekki getað fengið nákvæmar skýrslur um, hvað margar jarðarfarir sjeu hjer árlega, en ekki mun fjarri sanni að giska á, að þær muni vera um 300; og ef legkaupið er hækkað, koma þar fram allmiklar tekjur. Nefndin vill beina því til stjórnarinnar að taka þetta til íhugunar. Þá kem jeg að 8. lið 4. gr., um viðgerð gagnfræðaskólans á Akureyri. Þessi liður stingur dálítið í augun, því að hann er nokkuð hár. Ekki vil jeg þó áfellast stjórnina fyrir hann; miklu fremur lofa. Henni hefir tekist að gera skólahúsið ágætt. Í fyrra skoðaði jeg skólann áður en viðgerðin fór fram, og svo aftur nú á þessum vetri, og mjer brá í brún að sjá mismuninn. Með hinni nýju miðstöðvarhitun og raflýsingu er meðal annars komið í veg fyrir eldhættu þá, er sífelt vofði yfir skólanum. Þar voru 40 eldstæði, og er þau voru rifin, kom það í ljós, að þau voru öll sprungin og af sjer gengin, og virðist næstum óskiljanlegt, að ekki skyldi hafa kviknað út frá þeim fyrir löngu. Þessu næst kemur upphæð, 4500 kr., til utanferða þriggja manna. Þetta er að vísu ekki stórfje, og vil jeg ekki áfellast stjórnina fyrir það, en viðkunnanlegra væri, að slíkar upphæðir væru veittar af þinginu. Þá kemur Skeiðaáveitan og brimbrjóturinn í Bolungarvík. Það eru miklar fjárhæðir, sem nefndin hefir ekki getað gert sjer grein fyrir, því að engin skilríki lágu fyrir um það; væntanlega gefur stjórnin skýringu á því. Sama er að segja um mómýrarnar. Þá kemur skrifstofukostnaður húsagerðarmeistara ríkisins. Í fjárlögunum 1922 er ekki ætlaður skrifstofukostnaður, en þó hefir honum verið greitt í því skyni nokkurt fje. Nefndin veit nú ekki annað en að borgun fyrir uppdrætti, sem húsameistari gerir fyrir einstaka menn eða stofnanir, eigi að renna í ríkissjóð, og mætti þá nota það fje, sem þannig kemur inn, til skrifstofukostnaðar hans. Þá kem jeg að læknisstyrknum til Flateyjarhjeraðs og brtt. nefndarinnar. Þessi liður var settur inn í Nd., af fjvn. þar. Liggja til þess þau drög, að læknirinn í Flateyjarhjeraði var utanlands síðastliðið ár að kynna sjer ýmsar nýjungar í læknisfræði. Gerði hann það að tilhlutun bæði hjeraðsbúa og landlæknis. Ætlaði landlæknir að útvega lækni í hjeraðið á meðan, en það tókst ekki, og var þá lækninum í Stykkishólmi falið að gegna hjeraðinu. Nú hafa 9 menn úr Flateyjarhjeraði sent stjórninni reikning yfir kostnað við læknisvitjanir til Stykkishólms og krefjast þess, að stjórnin greiði reikning þennan að fullu. Hann er rúmar 1700 krónur. Nefndin í Nd. hefir tekið 1000 kr. af þessu til greina og bætt þeirri athugasemd við, að stjórninni sje falið að innheimta upphæðina hjá hjeraðslækninum. Nú virðist fjvn. þessarar deildar ekki hugsanlegt fyrir stjórnina að innheimta upphæð þessa hjá lækninum, því að þótt stjórnin hjeldi fjenu eftir af launum hans, þá mundi hann geta krafist þess með málssókn. Honum ber engin skylda til að greiða þetta, er hann fór ferðina í samráði við hjeraðsbúa og landlækni. Nefndin hefir því felt burtu athugasemdina og lækkað fjárhæðina niður í 600 krónur. Það gæti kannske verið álitamál um upphæðina, en nefndin tók meðaltal af því, sem veitt er í fjárlögum til hreppa, sem örðugt eiga með læknisvitjanir. Hjer er um 2 hreppa að ræða, og eru áætlaðar 300 kr. á hvorn, en upphæðin skiftist eftir reikningum þeim, sem fyrir liggja. Fleira hefi jeg ekki að segja að sinni. Hjer er komin fram brtt. frá hæstv. atvrh. (KIJ), en nefndin hefir ekki sjeð hana fyr en nú, og getur því ekki tekið afstöðu til hennar að sinni.

Forsætisráðherra (SE): Það var minst hjer á nokkra liði, sem snerta mig. Fyrst var kostnaðurinn við ferðalag augnlæknis til Austfjarða. Það kom í fyrra beiðni frá Sveini alþm. Ólafssyni frá Firði um að fá augnlækni til Austfjarða. Sagði hann, að þar væru um 40 sjúklingar, er sumir væru svo gamlir og örvasa, að þeir gætu ekki ferðast til Reykjavíkur, og sumpart svo fátækir, að þeir gætu ekki kostað för sína hingað. Stjórnin sneri sjer því til Andrjesar heitins Fjeldsteds, en hann sagðist þá hafa svo marga sjúklinga, er sumpart væri búið að gera skurði á og sumpart þyrfti að gera uppskurði á, að ekki gæti komið til mála, að hann færi. Þá sneri stjórnin sjer til hins augnlæknisins og fjekk hann til að fara. Þetta var mannúðarkrafa, sem farið var fram á, og stjórninni fanst sjálfsagt að reyna að hjálpa þessum mönnum. Hvað snertir bygginguna á Mælifelli, þá er það rjett, að í hana fór mikið fje. Það var byrjað á þeirri byggingu áður en núverandi stjórn tók við. Í þinglok í fyrra fór jeg til hv.fjvn.Nd. og skýrði frá, hve mikill kostnaðurinn væri orðinn, og áleit hún engin tök á öðru en halda áfram. Kostnaðurinn við þetta hefir orðið um 30 þúsund krónur. Jeg mintist á það við háttv.fjvn.Nd., hvort tilætlunin væri að taka fje til Mælifellsprestssetursins af því fje, sem heimilt er að lána til prestssetra, sem nemur um 15 þús. kr. á ári. Nefndin leit svo á, að þetta tilfelli væri alveg sjerstakt, og væri því ekki rjett að taka af þessari upphæð í þessu augnamiði. Þessu var jeg alveg samdóma, þar sem jeg vissi, að mikil þörf var fyrir þetta fje annarsstaðar. Vona jeg, að háttv. deild líti eins á þetta mál, og ef engin mótmæli koma fram, lít jeg svo á, sem á þetta hafi verið fallist. Þá vil jeg minnast nokkrum orðum á kirkjugarðinn í Reykjavík. Það hafði verið farið fram á það við mig, að jeg veitti 50 þús. kr. til að fylla upp kirkjugarðinn. En eftir samráði við vegamálastjóra ákvað jeg að veita megi meira í þetta sinn en minst varð komist af með. En ekki var hægt að komast hjá því að gera eitthvað. Þá hefir verið minst á að hækka legkaup í Reykjavík, til að standast þann kostnað, er af uppfyllingu kirkjugarðsins leiðir. Jeg er alls ekki mótfallinn því, að það sje gert að einhverju leyti. Eftir lögum frá 1915 er legkaupið 2 kr. fyrir börn og 4 kr. fyrir fullorðna, miðað við 25 ár. En miðað við 50 ár 8 kr. Ekki mun vera legkaup annarsstaðar á landinu, og myndi því mælast illa fyrir, ef það yrði hækkað mjög mikið hjer. Jeg veit eigi fyrir víst, hverju legkaupið nemur nú árlega; held að það sje 1100–1500 kr. Garðinn verður að bæta, svo að hann sje nothæfur, og er jeg ekki mótfallinn því að hækka legkaupið eitthvað, til þess að minka þann kostnað, sem af því leiðir. Þá er það Akureyrarskólinn. Það má segja, að þessar 59 þús. krónur, sem til hans gengu, sje mikil upphæð. En svo var mál með vexti, að þegar athuguð voru eldstæði skólans, ofnar og eldavjelar, þá kom í ljós, að svo illa var frá þeim gengið, að stórra umbóta þurfti og vafi á, hvort skólahúsið fengist vátrygt með sama fyrirkomulagi. Heildarviðgerð hefði kostað mikið, og því þótti rjettara að setja í húsið miðstöðvarhitavjel, sem hvort sem var hefði komið þar fyr eða síðar. Eldhættan er auðvitað miklu minni. Um kostnaðinn, sem af þessu leiddi, er ekki hægt að dæma um, nema með því að hafa reikningana fyrir sjer. Skal jeg senda þá til hv.fjvn. Jeg álít, að rjettara hafi verið að láta heildarviðgerð fara fram, úr því ekki varð hjá viðgerð komist. Annars er jeg þakklátur háttv.fjvn.Nd., sem hafði ekkert við þessa fjárveitingu að athuga, þó há væri. Sömuleiðis hv.fjvn.Ed., því eftir því sem frsm. hennar (EA) fórust orð, þá er hann beinlínis þakklátur fyrir, að það var gert. Þá skal jeg síðast minnast á skrifstofukostnað húsagerðarmeistara. Það er ekki hægt að komast hjá því, að húsagerðarmeistari hafi skrifstofu. Hann hefir mikið með höndum, þar á meðal stórbyggingar, eins og t. d. Landsbankahúsið. Það liggur í hlutarins eðli, að ekki er hægt að ætlast til, að hann greiði kostnaðinn af skrifstofu sinni af laununi sínum, en án skrifstofu er ekki hægt að ætlast til, að hann geti gert hinar ýmsu teikningar og int af hendi þau margvíslegu störf, sem á honum hvíla. Skal jeg svo eigi fara fleiri orðum um þetta að sinni.

Atvinnumálaráðherra (KIJ): Hv. fjvn. byrjar álit sitt á því, að hún hafi ekkert haft sjer til stuðnings í starfi sínu, nema greinargerð stjórnarinnar, sem verið hafi harla ófullkomin. Jeg hefi borið frumvarp stjórnarinnar saman við greinargerðir frv. undanfarin ár, og sje ekki annað en að greinargerð sú, er fylgir þessu frv., sje fult eins glögg og áður hefir verið, og að minsta kosti sæmileg. En það er satt, að síðan um 1911 hefir greinargerðum með frv. hrakað mjög. Gildir það bæði stjórnarfrumvörp og ekki síður þingmannafrumvörp. Hvers vegna það er, skal jeg ekki frekar minnast á, en þetta er nú svo. Jeg viðurkenni, að það er nauðsynlegt, að hverju frv. fylgi ítarleg greinargerð. Og jeg get lofað fyrir mitt leyti, að ef jeg á nokkurn þátt í því að undirbúa fjárlagafrv. aftur, þá skal jeg taka þetta til greina. En það er einkennilegt, að Nd. sendir ekki til Ed. þau skjöl, er snerta málin, eða þá að Ed. gengur ekki eftir þeim hjá Nd. Er þar einhver rígur á milli, eða hvað? Það hefði verið nauðsynlegt, að þau skjöl, sem fjvn.Nd. fjekk með þessu máli, hefðu gengið til fjvn.Ed., svo hún gæti betur áttað sig á hinum einstöku liðum frv. Út af þessum 2000 kr., er veittar höfðu verið til frjettastofunnar áður en jeg tók við, skal jeg geta þess, að jeg fjekk ítrekuð tilmæli um að veita á ný 2000 kr. til hennar, en jeg taldi rjett að vísa til þingsins þeirri umsókn, er nú liggur fyrir. Svo er að sjá, eftir ummælum fjvn.Nd. og Ed., að þær greini mjög á um þetta atriði. Fjvn. brýnir fyrir stjórninni að hafa til sem nákvæmastar skýrslur um markaðshorfur, en fjvn.Ed. er því algerlega ósamþykk og vill ekkert láta gera. Ef báðar nefndirnar halda fast við þessi ummæli sín. hvorri á stjórnin þá að hlýða? Það mun venjulega litið svo á, að Nd. eigi að hafa meiri áhrif í þessum efnum, og „faktiskt“ hefir hún það. En jeg býst þó við, að Ed. þykist vera jafnrjetthá og Nd. En í þessum efnum skal jeg fara að ráðum fjvn.Ed. og veita ekkert fje til þessarar frjettastofu. En skýrslur þær, sem sendiherra vor í Kaupmannahöfn sendir stjórnarráðinu, má halda áfram að senda verslunarráðinu, og koma þannig nokkuð á móti óskum fjvn.Nd. Þá vil jeg minnast nokkuð á einstök atriði þessa frv. Það er þá fyrst Skeiðaáveitan. Þegar farið var að grafa í fyrravor, það sem eftir var af skurðinum, kom það þegar í ljós, að það verk myndi verða mjög erfitt og dýrt, þar sem eintóm klöpp var fyrir. Vegamálastjóri taldi, að verkið yrði dýrt, en þennan 600 metra skurð, sem eftir var, yrði þó að grafa, því annars væri alt verkið ónýtt. Var því ekki um annað að gera en ljúka við verkið. Um brimbrjótinn í Bolungarvík get jeg sagt hið sama hjer og jeg sagði í Nd. Brimbrjótur þessi varð miklu dýrari en upphaflega var búist við. Hann varð víst 57 þús. kr., en hafði áður verið áætlaður 38 þús. kr., og þó víst enn minna upphaflega. Stjórnarráðinu bárust skeyti frá forstjóra verksins, dönskum manni, er til þess hafði verið ráðinn af Krabbe vitamálastjóra. Enn fremur frá Hólshreppi og frá vitamálastjóra. Sögðu þeir, að verkið myndi stöðvast, ef ekki væri veitt meira til þess. Stjórnin sá sjer því ekki fært að neita um fjeð og veitti til þess 8000 kr. Tel jeg mjög heppilegt, að hún gerði það, eins og komið er, því að garðurinn brotnaði niður, og hefði stjórnin neitað fjárveitingu, svo garðurinn hefði ekki orðið fullgerður, þá hefði því verið um kent og stjórnin sökuð um það, að hafa ekki veitt fjeð. Það er hart, að svona þurfi að fara um dýr mannvirki, en það er því miður ekki nýtt, að svona fari hjá verkfræðingunum. Höfum vjer orðið sorglega reynslu fyrir því. Má, auk brimbrjótsins í Bolungarvík, nefna fyrirhleðsluna hjá Hvanneyri við Siglufjörð. bæjarbryggjurnar á Akureyri o. fl. Sem sagt, þessi fjárveiting var talin óhjákvæmileg, og því veitti stjórnin hana. Þá spurði hv.frsm.fjvn. (EA) um það, hvers vegna stjórnin hefði keypt uppdrættina af mómýrunum. Jeg skal svara því, þó það reyndar sje skýrt í athugasemdum stjórnarinnar við frv. Einar Benediktsson hafði fengið enskan verkfræðing til að gera þessa uppdrætti. Vildi svo Einar selja þá og fullyrti, að fyrverandi atvrh., Pjetur heitinn Jónsson. hefði gefið sjer vilyrði fyrir því, að þeir yrðu keyptir. Þetta komst þó ekki í framkvæmd áður en atvrh. Pjetur Jónsson dó, en talsverðar líkur fyrir því, að Pjetur sál. hefði gefið þetta loforð. Þetta kom svo til fjvn.Nd., er ljet það álit sitt í ljós, að ef Pjetur heitinn hefði lofað þessu, þá væri sjálfsagt að efna það. Þessi upphæð var því borguð út, þó jeg gerði það nauðugur, því jeg býst varla við því, að af þessum uppdráttum geti orðið neitt verulegt gagn. Þá er það viðaukatill. frá mjer á þskj. 301. er jeg vil fara um nokkrum orðum. Á henni stendur svo, að vatnsveitan hjer í bæ hefir reynst mjög ófullnægjandi, svo bæjarstjórnin hefir ákveðið að auka vatnsleiðsluna að mun. Gerði hún síðan út mann til að fá lán, og vildi svo vel til, að bærinn átti kost á láni í „Bikuben“, og það með tiltölulega góðum kjörum, eða 51/2% vöxtum og greiðslu á 20 árum. Eru þetta betri kjör en bærinn og jafnvel landið hefir mátt sætta sig við á síðustu undanförnum árum. En skilyrðið fyrir því, að lán þetta fengist, var það, að ríkið ábyrgðist það. Fjekk svo stjórnin beiðni um það frá bæjarstjórninni. Stjórnin taldi hag bæjarins svo góðan, að engin ástæða væri til að neita um ábyrgðina, og veitti hana því. Þetta gerðist í nóvember. En það gleymdist að leita samþykkis fyrir þessari ábyrgð í fjáraukalögunum fyrir árið 1922. En stjórnin var mint á það í Nd. við framhald 1. umr. fjárlaganna, og er því samþykkis leitað nú. samkvæmt gefnu loforði. En þar sem fjvn. hefir ekki haft tækifæri til að athuga það, má atkvgr. um það bíða til 3. umr., og óska jeg eftir því, að það verði gert.

Frsm. (Einar Árnason) Jeg skal ekki vera langorður. Vildi þó gjarnan fá nánari skýrslur um einstök atriði hjá hæstv. stjórn. Hæstv. forsrh. (SE) skýrði frá ferða- lagi augnlæknis til Austfjarða, en jeg er ekki vel ánægður með þá skýrslu. Mjer fanst það ekki koma nógu greinilega fram, hvers vegna ekki var hægt að nota það fje til þessarar ferðar, sem veitt var í fjárlögunum. Þá virtist mjer hæstv.forsrh. líta svipuðum augum og jeg á það, að legkaup yrði tekið upp til að standast þann kostnað, er af uppfyllingu kirkjugarðsins leiðir. Vænti jeg þess vegna, að stjórnin geri eitthvað í því efni. Hann tók það fram, að landinu bæri skylda til að leggja til land í grafreitinn. Það er rjett, en um uppfyllinguna gæti frekar verið vafi. Þá er það húsagerðameistari. Mjer fanst eigi koma fram næg skýring á því, hvort hann hefði gert uppdrætti fyrir einstaka menn, og hvort sú borgun, er hann hefði tekið fyrir það, hefði verið notuð til að bera upp kostnað ríkissjóðs á þessum lið Vil jeg gera ráð fyrir, að það hafi verið gert og það, sem inn hefir komið, látið ganga upp í skrifstofukostnað. Það er rjett, sem hæstv. atvrh. (KIJ) tók fram, að það er farið orðum um það í nál., að nefndin hafi eigi fengið í hendur þau skjöl og skilríki, sem nauðsynlegt var, að fylgdu frv. En þó að nefndin kveði svo að orði um greinargerðina, að hún sje eigi fullkomin, þá er eigi þar með sagt, að hún sje eigi sæmileg eftir ástæðum. Greinargerðir eru tæplega nokkurn tíma svo skýrar sem skjölin sjálf, sem þær eru bygðar á. Nefndin sneri sjer til nefndar þeirrar, er um málið hafði fjallað í háttv.Nd., viðvíkjandi einstaka skjölum, sem fylgja áttu frv., en fjekk það svar, að Nd.-nefndin hefði engin slík skjöl og hefði aldrei fengið þau. Hafði því Ed.-nefndin eigi annað sjer til stuðnings en greinargerðina. Þá mintist hæstv. atvrh. á ágreining þann, er væri á milli nefnda Ed. og Nd. út af orðum, er fjellu í nál.Nd. um styrk til Verslunarráðsins. Var nefnd þessarar hv. deildar í vafa um, hvernig skilja bæri ummæli hv. nefndar Nd., og sló varnagla í nál. við því, að stjórnin setti upp sjerstaka utanríkismálaskrifstofu til þess að afla þekkingar á markaði og markaðshorfum erlendis. Álítur nefndin, að hægt sje að láta við það sitja, sem nú er, enda mun sendiherra vor í Kaupmannahöfn geta látið í tje upplýsingar þær, sem nauðsynlegar eru um slík mál. Ef háttv.fjvn.Nd. ætlast til, að hæstv. landsstjórn leggi fram sjerstaklega fje til þessa, þá hefði betur átt við, að hún hefði komið fram með till. um það við fjárlögin. En það hefir nefndin eigi gert, og þegar af þeirri ástæðu er Ed.-nefndin þessu mótfallin, því hún álítur eigi rjett, að hæstv. landsstjórn láti upp á sitt eindæmi fje út í þessu skyni. Þá kem jeg að Skeiðaáveitunni og brimbrjótnum í Bolungarvík. Jeg mintist á þessi mál áður, til þess að fá frekari upplýsingar um þau. Mál þessi eiga í rauninni margt sammerkt. Þau ætla bæði seint að taka enda. Hafa áveiturnar austanfjalls yfirleitt fengið endalausar fjárveitingar, enda eru þær komnar langt fram úr áætlun. Er mikil ástæða til að fara gætilega, er um slík fyrirtæki sem þessi er að ræða, og hafa þau sem traustust og vanda sem best til þeirra þegar í upphafi. Er hið sama um brimbrjótinn og flestar hafnargerðir vorar að segja. Þar virðist alt fje fara í sjóinn. Segi jeg þetta eigi til þess að ásaka hæstv. landsstjórn, en aðeins til þess að benda á, hve nauðsynlegt það er að vanda til slíkra fyrirtækja, bæði hvað snertir hæfa menn og góðan undirbúning. Um mómýrarnar skal jeg eigi fjölyrða, úr því að loforð hefir legið fyrir um kaup, enda þótt nefndin hafi eigi trú á því, að þessir uppdrættir komi nokkurn tíma að liði. Að endingu skal jeg taka það fram, að bólað hefir á því undanfarin ár, að landsstjórnir vorar. - eigi sjerstaklega sú stjórn, sem nú situr að völdum. - Hafa leitað um ýms mál álits og tillagna fjárveitinganefnda Alþingis, og veitt fje til ýmsra manna og fyrirtækja með álit nefndanna í bakhöndinni. Ættu fjárveitinganefndir Alþingis sem minst að gera af slíkum tillögum, eða láta uppi álit sitt þannig, án þess að þinginu gefist kostur á að fjalla um málin.

Forsætisráðherra (SE): Út af ummælum háttv.frsm. (EÁ) um húsagerðarmeistarann vil jeg taka fram, að mjer er t. d. kunnugt um, að hann hefir unnið fyrir Landsbankann, og er gert ráð fyrir, að borgun verði tekin fyrir það, og verður þá greiddur af því skrifstofukostnaður og aðstoð, eftir því sem það hrekkur. Framvegis mun og tekin borgun fyrir ýms önnur störf, sem húsagerðarmeistari vinnur fyrir aðra að fyrirlagi stjórnarráðsins. Það er sjerstaklega um eitt atriði í nál.hv.fjvn., sem jeg vildi fara nokkrum orðum. Hv. nefnd kveðst eigi geta verið sammála ummælum í nál.hv.fjvn.Nd., er lúta að því að hvetja landsstjórnina til að setja upp utanríkismálaskrifstofu til að líta eftir verslunar- og markaðshorfum í útlöndum. Jeg vildi aðeins taka það fram, að það er altaf mjög varhugavert fyrir hvaða þjóð sem er, og þá engu síður íslensku þjóðina en aðrar þjóðir, að vera of andvaralaus um utanríkismál sín. Álít jeg það algerlega óhjákvæmilegt fyrir þjóðina að senda menn út á skrifstofur utanríkisráðuneytis Danmerkur, eða annara landa, til þess að afla sjer nauðsynlegrar þekkingar á þesskonar málum. Því er nú svo varið, að sem stendur höfum vjer trúnaðarmann í utanríkisráðuneytinu danska, sem sje Jón Krabbe. Er það alveg sjerstaklega góður maður í slíka stöðu, og vandfenginn maður með annari eins þekkingu og skilningi á málum vorum, er út vita. Er mjer sönn ánægja að segja þetta hjer á þessum stað. En einhvern tíma rekur að því, að maður þessi láti af þessum störfum, og álít jeg það hina mestu óhæfu, ef eigi er þá til neinn maður með þjóðinni, er næga þekkingu hefir á málum þessum til þess að geta tekið við þeim. Er það hið mesta hirðuleysi um hag landsins, að veita eigi fje til þess, að einhver fær maður afli sjer sjermentunar á þessu sviði. Álít jeg alveg bráðnauðsynlegt að hafa mann til að annast þessi mál í Danmörku, en jeg álít það jafnnauðsynlegt að hafa slíkan sjerfróðan mann hjer heima. En nú sem stendur er hjer enginn slíkur maður. Stjórnin hefir gert alt, sem hún hefir getað, til þess að halda utanríkismálunum sem mest út af fyrir sig, og hefir í því efni haldið áfram í sömu áttina og þegar var byrjað á, en hún hefir því miður eigi haft á að skipa manni með sjerþekkingu á þessum málum til þess að annast þau. Tek jeg þetta fram út af ummælum hv.fjvn. í greinargerð hennar, svo að Alþingi geri sjer það ljóst, hversu afarþýðingarmikið mál þetta er fyrir íslensku þjóðina, eigi síður en aðrar þjóðir.

Jónas Jónsson Sumt af því, sem jeg ætla mjer að segja um þetta mál, verður að nokkru leyti endurtekning á því, sem hátt v. frsm. ( EÁ ) hefir sagt. Í raun og veru var eigi nema ein leið fyrir nefndina í máli þessu, en hún var sú, að segja já og amen. því allar fjárhæðirnar í frumvarpinu eru þegar greiddar. nema ein. Og það má segja það, að flestar hafi fjárgreiðslurnar verið nauðsynlegar og sumar lofsamlegar. Jeg vildi þó leyfa mjer að beina þeirri spurningu til hæstv.forsrh. (SE). hvort hann geti eigi hugsað sjer, að það hefði mátt fara öðruvísi að hvað viðvíkur byggingu prestssetursins á Mælifelli. Er ómögulegt að neita því, að ef verja skal úr ríkissjóði 30 þúsundum króna til þess að endurreisa hvert prestssetur, er brennur eða hrörnar, þá er það dýr saga. Getur slíkt oft komið fyrir, enda eru sum prestssetur á landi hjer í hörmulegu ástandi, og nægir í því sambandi að minna á Bergþórshvol. En fjárhagur landsins leyfir ekki margar slíkar byggingar. Hefði eigi verið úr vegi að athuga, hvort einhver bóndi í sókninni hefði verið fáanlegur til þess að lofa prestinum að búa hjá sjer. Tel jeg eigi ósennilegt, að fengist hefðu samningar við einhvern um þetta. Það er eigi mitt álit, að þessi eina fjárveiting verði til þess að setja landið á hausinn, en hættan er, að fleiri slíkar fjárv. renni í sama farið. Þá vildi jeg minnast nokkrum orðum á fjárveitinguna til kirkjugarðsins í Reykjavík. Álít jeg það hina mestu nauðsyn að takmarka fjárgreiðslu til hans, enda er það athugunarvert, hvort eigi sje rjett að koma með frv. um hækkun legkaupsins. Væri þá rjettast, að hæstv. landsstjórn kæmi fram með það frv. Að vísu má segja, að eigi sje um legkaup að ræða annarsstaðar á landinu en í Reykjavík, en legkaup þetta er hverfandi lítill liður í þeim gífurlega útfararkostnaði, sem á sjer stað hjer í bænum. Er óhætt að segja, að meðaljarðarför kosti um 700 krónur. Þar af leiðir, að þó að legkaupið hækki eitthvað, þá verður það þó altaf lítill hluti af hinum mikla kostnaði við jarðarfarirnar. Annars væri rjettast að koma fram með frv. á þessu þingi, sem væri miðað við, að kirkjugarðurinn bæri sig. Held jeg, að sú hækkun á legkaupi, sem slík lög hefðu í för með sjer, yrði ei tilfinnanleg, þar sem það er hverfandi kostnaður við útfarir. Finst mjer að Reykvíkingar ættu að gera jarðarfarirnar ódýrari með öðru en lágu legkaupi. Þá vildi jeg minnast nokkrum orðum á mómýrarnar. Stjórnin hefir keypt, sökum ádráttar frá fyrverandi stjórn, kort af mómýrum á Íslandi fyrir 5000 krónur. Seljandi var Einar Benediktsson skáld. Jeg álít þessi kort gersamlega þýðingarlaus og fjenu kastað í sjóinn. Vildi jeg vita, hvort stjórnin var lagalega bundin við þennan samning. Hæstv. forsrh. (SE) tók það fram, að honum væri eigi kunnugt um, hvort ríkissjóður hefði nokkum tíma fengið tekjur af störfum húsagerðarmeistara fyrir einstaka menn. Jeg skal taka það fram, að jeg þekki þennan mann og veit, að hann er mjög duglegur maður. Jeg geri því ráð fyrir, að hann hafi unnið meira eða minna fyrir aðra. Er mjer t. d. kunnugt um það, að hann hefir gert uppdráttinn að Eimskipafjelagshúsinu og sjeð um byggingu þess. Álít jeg, að eigi sje vafi á því, að þeir, sem eru í þjónustu landsins sem fastir starfsmenn, verði að láta það, sem þeir fá fyrir verk sín er svipað stendur á og hjer, renna í landssjóð. Þá kem jeg að 2. gr.stjfrv., viðvíkjandi launaviðbót til sendiherra vors í Kaupmannahöfn. Enda þótt uppbót þessi hafi verið veitt heimildarlaust, þá hefi jeg þó skrifað undir nál. án fyrirvara, af því að annað var í raun og veru þýðingarlaust: þessu verður ekki breytt hjeðan af. En jeg er yfir höfuð mjög óánægður með alt skrifstofuhaldið. Jeg geri að vísu ráð fyrir því, að maður þessi standi vel í stöðu sinni. En sendiherrastaðan var altaf óþörf og efnt til hennar af fordild. En á það mun jeg minnast seinna. Þá vildi jeg segja nokkur orð út af ræðu hæstv.forsrh. (SE) Jeg er honum alveg sammála um það, að nauðsynlegt sje að búa vel um utanríkismálin. En jeg er honum algerlega ósammála um þá sögulegu hlið þessa máls. Jeg er sammála hæstv. ráðherra (SE) um það, að ungir menn eigi að læra erlendis, svo að þeir geti síðar komið fram fyrir landsins hönd, en hins vegar get jeg eigi sjeð, að það sje sjálfsagt, að þeir leiti allir til dönsku stjórnarskrifstofanna í því skyni. Jeg efast um, að mikið sje við það unnið. Vjer höfum nú góðan mann. skrifstofnstjóra Krabbe, er öllum kemur saman um, að geti annast mál vor í Kaupmannahöfn. Vitanlega kemur einhvern tíma að því, að annar verður að taka við af honum, en til þess að undirbúa eftirmanninn þarf ekki að hafa skrifstofu, sem kostar landið um 40 þús. kr. á ári. Jeg er því, eins og jeg tók fram, mjög óánægður með fyrirkomulag sendiherraskrifstofunnar. Vjer höfum í Kaupmannahöfn gegnan mann til þess að annast þessi störf, auk þess sem ráðherrarnir fara þangað við og við. En úti í hinum stóra heimi höfum vjer enga fulltrúa. Þegar að því kemur, að vjer tökum að oss utanríkismál vor að öllu leyti, þá er óhugsanlegt, að vjer getum það með því ástandi, sem nú er, að vjer eigum engan mann, sem getur tekið slíkt starf að sjer, sakir vankunnáttu í erlendum málum. Ef til alþjóðafundar kæmi, þá tel jeg mjög vafasamt, að vjer höfum nokkurn mann, sem kann þolanlega ensku, hvað þá heldur mál stjórnmálanna, frönsku. Jeg vil því fara alt öðruvísi að en gert er ráð fyrir í stjfrv. Englendingar láta sonu sína ganga í sjerstaka skóla í París í þrjú ár, til þess að búa sig undir starf sitt á þessu sviði. En jeg hafði hugsað mjer, að við gætum notað þá menn, sem lært hafa til þessara mála, heima fyrir, sem sýslumenn eða dómara eða skrifstofustjóra í stjórnarráðinu, og sent þá út, þegar þörf krefur, í stað þess, sem nú er, að halda menn ytra með ærnum kostnaði, sem geta eigi komið fram hjá stórþjóðunum fyrir okkar hönd, sökum ónógs undirbúnings. Jeg geri ráð fyrir, að jeg sje í minni hluta með þessa skoðun, en jeg fæ ef til vill tækifæri til þess að gera nánari grein fyrir henni síðar. Þá vil jeg koma að öðru atriði. Það er farið að viðgangast, að stjórnin beri ýms vandamál undir nefndir, en láti þau ekki koma til þingsins kasta. Og þetta eru oftast mál, sem helst þyrftu að vera opinber. Þetta er ekki nýtt hjá núverandi stjórn; óvaninn er orðinn gamall, en það er full þörf á því að setja loku fyrir hann. Með þessu er vald þingsins rýrt að miklum mun; það fær aðeins að samþykkja eftir á það, sem lofað hefir verið af einhverri nefnd bak við þingið. Þá kem jeg að ábyrgðinni fyrir Reykjavíkurbæ. Jeg er ekki allskostar ánægður með hana. Jeg vil ekki neita því, að Reykjavík var nauðsynlegt að fá lánið og að það fjekst með sæmilegum kjörum. En á þessum tíma stóð svo sjerstaklega á, að Reykjavík verðskuldaði ekki, að stjórnin gerði þetta fyrir hana. Stjórnin vildi fá að breyta húsi, sem hún átti, Nýborg, til þess að hægt væri að nota það fyrir vínverslunina, en til þess þurfti leyfi byggingarnefndar. En þessu leyfi var neitað án þess að nokkur ástæða væri til þess; bærinn græddi ekkert á þeirri neitun. Þetta varð til þess, að landið varð að ganga að okurleigu hjá einstökum mönnum fyrir þessa verslun og hefir tapað á þessu stórfje. Jeg hefi heyrt, að heimtað hafi verið 20 þús. kr. í leigu í upphafi fyrir eitt húsið. Jeg veit ekki, hvort leigan varð svo há endanlega, en samt varð hún fyrir ofan alla sanngirni. Jeg verð að lýsa yfir því, að ef jeg hefði haft vald til þess sem þm. að neita eða veita þessa ábyrgð, þá hefði jeg hiklaust sagt, að Reykjavík verðskuldaði ekki þessa hjálp, úr því að hún hefði beitt landið þessu lúalega bragði. Og það verður að koma í veg fyrir, að slíkt geti átt sjer stað framvegis. Það er aðeins fyrir seinlæti, að jeg er ekki kominn fram með frv. í þessa átt, en það kann að koma. Að vísu býst jeg við, að slíkt frv. yrði felt, því að það er nú orðinn siður hjer í deildinni að fella skynsamleg frumvörp, sem miða til þjóðarheilla. Jeg vil ekki sakast um orðinn hlut, en framvegis má það ekki eiga sjer stað, að Reykjavík verði veitt sjerstök hjálp, ef hún seilist til þess að vinna landinu tjón, án þess að vinna sjálfri sjer gagn um leið.

Forsætisráðherra (SE): Jeg er sammála háttv. 5. landsk.þm. (JJ), að það sje sjálfsagt, að það, sem húsagerðarmeistari vinnur fyrir aðra og unnið er á skrifstofutíma hans, gangi í ríkissjóð. Ákveðið hefir verið t. d. að krefjast þess, að Landsbankinn greiði fyrir vinnu hans við Landsbankahúsið, og verður því fje varið til þess að greiða skrifstofukostnað hans og fleira. Þá kem jeg að prestssetrinu á Mælifelli. Jeg veit, að það er of dýrt að reisa prestssetur fyrir 30 þús. kr., og það þó að aðeins sje tekið tillit til prestsins. Leigan verður eða 1200 kr., og prestar hafa ekki laun til þess að greiða svo háa húsaleigu. Og jeg skal upplýsa það, að enn er ekki búið að ákveða, hvað presturinn skuli greiða. En þessi mikli kostnaður stafar aðallega af dýrum flutningi. Á öðru prestssetri hefir einnig brunnið, og þarf að reisa af nýju. Það er á Dvergasteini. Jeg hefi heitið prestinum 10 þús. kr. láni og 5 þús. kr. styrk. Jeg álít, að prestssetur megi varla kosta meira. vegna húsaleigunnar. Jeg er sammála háttv.þm. (JJ) um, að nauðsynlegt sje að hafa mann í London. Um sendiherrann vil jeg taka það fram, að nafnið er meira en formsatriði, því að þeir, sem eru sendiherrar, eiga alstaðar aðgang að og geta talað og samið við þá menn í hverju ríki, sem ráða mestu, og er það ólíkt hægari aðstaða en að verða að snúa sjer til undirmanna þeirra. Mjer þótti vænt um, hvað hv.þm. (JJ) sýndi mikinn skilning á því, að nauðsyn bæri til að gera mikið fyrir utanríkismálin, og jeg held, að okkur beri ekki svo mikið á milli í raun og veru. Jeg er honum sammála um það, að þessir menn þurfa að læra heimsmálin og venjast við þau störf, sem þeim verða falin. Viðvíkjandi sendiherra okkar í Danmörku vil jeg geta þess, að hann hefir orðið okkur að mjög miklu liði. Hann hefir verið sendur í fleira en eitt land. t. d. til Spánar og Englands, og nú síðast til Noregs, vegna kjöttollsins, og þar hefir hann sýnt mikla festu, eins og skjöl málsins munu sýna, þegar þau verða lögð fram. Sammála er jeg háttv.þm. (JJ) um það, að ekki sje heppilegt að fá aðeins tillögur fjárveitinganefnda um ýms mál, en leita ekki til þingsins. Mun þetta stafa frá stríðsárunum, þegar eðlilega varð að gefa svo fljót svör, að ekki vanst tími til að snúa sjer til alls þingsins, en sjálfsagt er að bregða sem fyrst frá þessum vana. Um ábyrgðina fyrir Reykjavíkurbæ hefi jeg lítið að segja. Þörfin var svo mikil og kjörin svo góð, að sjálfsagt var að veita ábyrgðina. Það hefði líka að sjálfsögðu verið leitað til þingsins, ef tími hefði unnist til þess. En auðvitað var sjálfsagt að leita samþykkis þingsins á eftir.

Jón Magnússon Mjer heyrðist hæstv. atvrh. (KIJ) halda því fram, að fyrverandi stjórn hafi gefið vilyrði um að kaupa mómýrauppdrættina af Einari Benediktssyni. Þetta hefir átt að gerast meðan jeg var utan, og vissi jeg ekkert um þetta mál fyr en jeg heyrði eitthvað talað um það í vetur. En það sanna í þessu máli mun vera það, að Pjetur heitinn Jónsson lofaði Einari Benediktssyni að leggja málið fyrir þingið með meðmælum sínum. Þetta hefir fyrverandi fjármálaráðherra (MG) sagt mjer. Annað vilyrði hefir ekki verið gefið, og var núverandi stjórn vitanlega á engan hátt bundin við þetta.

Jón Magnússon Það er aðeins formleg athugasemd til stjórnarinnar. Jeg tek eftir því, að till. um ábyrgðina er frá atvrh., en ætti samkvæmt venju að koma frá fjrh. Þetta er ekki þýðingarmikið, en jeg tel rjettara frá formsins hlið, að slíkt komi frá fjrh.

Frsm. (Einar Árnason) Jeg sje ekki ástæðu til að tala frekar um þetta mál nú, því jeg þarf engu að svara út af þeim umræðum, sem hjer hafa, orðið, því að þær hafa að mestu snúist um að skýra ýmsa liði í fjáraukalagafrv. Vænti jeg því, að háttv. deildarmönnum sjeu orðnir þeir fyllilega ljósir. Ef brtt. á þskj. 291 verður samþykt. hlýtur fjárhæðin í 1. gr. að breytast. Verður því að líta svo á, að skrifstofan hafi heimild til að breyta henni samkvæmt atkvæðagreiðslunni.

Flm. (Björn Kristjánsson) Eins og getið er í ástæðunum fyrir frumvarpi þessu, er það borið fram eftir ósk safnaðarfundar í Mosfellsprestakalli, sem haldinn var 12. nóv. 1922. Fundur þessi sendi áskorun til kirkjustjórnarinnar, þess efnis, að Mosfellsprestakall fái að halda sjer framvegis eins og það hefir verið. Mál þetta var fyrst lagt fyrir hjeraðsfund Kjalarnessprófastsdæmis 20. sept. f. á., og telur sá fundur með öllu óhjákvæmilegt, að Mosfellsprestakall haldist framvegis sem sjerstakt prestakall, svo sem verið hefir, og telur nauðsyn á að breyta prestakallalögunum frá 1907 í þessu sambandi. Loks er á allfjölmenum safnaðarfundi, sem haldin er í Reykjavík 7. okt. f. á., lýst yfir því, að dómkirkjuprestunum sje með öllu ókleift að þjóna Lágafells- og Viðeyjarsóknum, og jafnframt skorar fundurinn á þing og stjórn að breyta lögum um skipun prestakalla þannig, að Mosfellsprestakall verði sjálfstætt prestakall hjer eftir sem hingað til. Að síðustu sneru hlutaðeigendur sjer til biskupsins, og skrifar hann allítarlegt brjef til dóms- og kirkjumálaráðuneytisins, dags. 13. febr. 1923, og mælir með því, að prestakallið fái að halda sjer óbreytt. Færir hann þar til ástæðna meðal annars, að síðan prestakallalögin voru sett, hafi dómkirkjusöfnuðurinn í Reykjavík vaxið úr 6 þús. upp í 12 þúsundir manna. Hafi verksvið dómkirkjuprestanna þannig aukist um helming síðan lögin voru sett. Geti þeir því með engu móti tekið við þjónustu þessara safnaða, nema þá því aðeins, að þriðja prestinum verði bætt við Reykjavíkur dómkirkju. Auk þessa beri á það að líta, að eigi Reykjavíkurprestarnir að þjóna þessum söfnuðum, þá muni aukatekjur þær, er þeir fengju í þeim, ekki hrökkva fyrir ferðakostnaði, hvort sem þeir ferðuðust á hestum, bifreiðum eða með mótorbát inn í Viðey. Það er nú tæpt ár síðan sjera Magnús á Mosfelli dó, og hefir prestakallinu verið þjónað síðan af prófastinum í Görðum og prestinum á Reynivöllum. Það hefir komið til tals að setja þarna prest, en um það er almenn óánægja, því að óhjákvæmilegt er talið, að prestakallið fái að standa óbreytt. Að frv. þetta kom svona seint fram, stafar af því, að hlutaðeigendur sendu skjöl þessi til stjórnarinar í þeirri von, að hún legði frv. þetta fyrir þingið. Og hafa skjölin legið hjá hæstv. stjórn nú alllengi.

Jónas Jónsson Jeg ætla ekki að minnst sjerstaklega á þetta frumvarp, heldur hitt, að jeg tel varhugavert að breyta lögum, sem eru til sparnaðar á embættismannahaldi landsins. Það er nú alkunnugt, að sú þjónusta, sem prestarnir veita söfnuðum nú, er alt önnur en áður var, og kirkjan er ekki hið sama fyrir þjóðina og hún var áður og kemur það berlega fram í hinum tíðu messuföllum, sem eru nær því um alt land. Er því alveg rangt að gera nokkuð til þess að auka ríkinu útgjöld í þessu skyni, auk þess, sem það gæti orðið til að hlynna að skilnaði ríkis og kirkju, að halda við lítilfjörlegum prestaköllum, sem vel má þjóna á annan hátt en með því að hafa þar sjerstakan prest. Þeir, sem kunnugir eru hjer, geta vel sjeð, að það er alls ekki erfitt fyrir prestana í Reykjavík að þjóna Viðey og Mosfelli. Þrátt fyrir þetta, mun jeg greiða frv. þessu atkvæði til 2. umr., af kurteisi. Og jeg skil vel, að þingmaður kjördæmisins ber þetta fram eftir ósk fólksins. En þingið verður að spara, og getur því tæplega farið inn á þessa braut. Og fari það að halda Mosfellsprestakalli við, þá veit jeg alls ekki, hvar sparnaðurinn á að koma niður.

Flm. (Björn Kristjánsson) Háttv. 5. landsk. (JJ) sagði, að þingið ætti að hafa það fyrir höfuðreglu, að forðast alla aukningu embætta, er bakaði ríkissjóði útgjöld. Það er alveg rjett hjá háttv.þm., en hjer stendur svo sjerstaklega á, að það er alveg óhjákvæmilegt. Þá talaði háttv.þm. um, að þetta mál gæti orðið til þess að ýta undir skilnað ríkis og kirkju. En jeg er þeirrar skoðunar, að þess verði langt að bíða. Og tel það alveg frágangssök, að stórir söfnuðir gætu þá haldið sjer saman, nema helst í stærri kaupstöðum. Um það myndu líka verða alllangvinnar deilur, og yrði því langt fyrir þetta hjerað að vera prestlaust þangað til þær væru útkljáðar. Að hjer sjeu eins mörg messuföll og háttv.þm. gat um, getur vel verið rjett. En hann veit líka, að það er misjafn sauður í mörgu fje og að prestarnir eru mjög misjafnir, og því mjög illa sótt kirkja til sumra þeirra. Er því alls ekki hægt að leggja messuföllin sem mælikvarða á þetta mál. Þetta hjerað vill fá prest, og finnur sárt til þesarar skiftingar, því að hún gerir söfnuðunum nær því ókleift að ná í prestsþjónustu; virðist það óhjákvæmilegt að láta prestakallið halda sjer. Þá hjelt háttv.þm. (JJ) því fram, að prestarnir hjer gætu þjónað upp frá, af því að nóg væri um ferðir. En jeg er ekki viss um, að þær ferðir verði svo haganlegar, að þær verði altaf, þegar prestsins er þörf. Er þetta því ekki hægt, nema ef um reglubundnar ferðir væri að ræða. En hjer stendur einmitt ekki svo á. Hvað snerti það, að þetta gefi fordæmi, þá er því til að svara, að svo er alls ekki, því að hjer eru hvergi dæmi þess, að einn söfnuður sje 12 þúsund manns, sem aðeins skiftist á tvo presta, eins og hjer í Reykjavík; getur því ekki verið hjer um fordæmi að tala. Að öllu þessu athuguðu sje jeg ekki aðrar leiðir en að prestakallið fái að halda sjer framvegis eins og það hefir verið hingað til.

Jónas Jónsson Eins og jeg tók fram áðan, hefi jeg enga ástæðu til að mæla sjerstaklega á móti þessu frumvarpi, því að jeg get vel unt Mosfellssókn að hafa sjerstakan prest. En það er stefna þess, sem jeg finn ástæðu til að vera á móti, því að málið er í raun og veru partur af stærra máli. Í fyrra, eða mjög nýlega, er talið eftir skýrslum presta, að á landinu sjeu um 3000 messuföll á ári. Sýnir það berlega, að prestaþörf fólksins er ekki eins mikil og hún var áður. Og þar sem þjóðin notar presta sína ekki betur en þetta bendir til, virðist síst þörf að vera að fjölga þeim meira en lög ákveða. Hv. 2. þm. G.-K. (BK) misskildi mig gagnvart fríkirkjuhreyfingunni. Það, sem jeg sagði, var, að ef þjóðkirkjumenn færu að heimta fleiri og fleiri presta, gæti það orðið til þess að gefa fríkirkjuhreyfingunni byr undir vængi. Þegar það nú sýnir sig, að þjóðkirkjan hefir altaf minni og minni tök á fólkinu, eins og messuföllin virðast ótvírætt benda til, þá hlýtur þjóðin að fara að líta í kring um sig um það, hvort rjett sje að eyða eins miklu fje í presta þessa lands eins og gert hefir verið. Því að meðan verið er að rjetta landið við úr því fjárhagslega feni, sem það er nú í, verður að gera alt, sem hægt er, til þess að spara.

Jón Magnússon Það er ekki út af þessu máli, að jeg stend upp, heldur út af ummælum hv. 5. landsk.þm. (JJ). Hann vildi halda því fram, að mjer skildist, að þörf fólks fyrir kirkju og presta væri altaf að minka, og dró það af messuföllunum. En jeg er á gagnstæðri skoðun. Sjest það best hjer í Reykjavík, að þörf fólksins fyrir kirkju og presta er síst minni en áður. En messuföllin held jeg stafi af því, að meiri kröfur eru nú gerðar til presta en áður var, því að góðir prestar fá altaf tækifæri til að messa. Er jeg því eindregið á þeirri skoðun, að trúarþörf og trúarlíf sje altaf að vaxa, og er því alls. ekki hræddur við skilnað ríkis og kirkju.

Flm. (Björn Kristjánsson) Jeg vildi aðeins leyfa mjer að segja nokkur orð út af því, sem hv. 5. landsk.þm. (JJ) sagði, að um 3000 messuföll hefðu verið á landinu síðastliðið ár. Álít jeg eigi, að það stafi af því, að áhugi fólks fyrir trúmálum eða kirkjurækni sje minni nú en áður, eins og hv. 5. landsk.þm. hjelt fram, heldur af því, hversu örðugleikarnir við að sækja kirkju hafa vaxið við það, að prestaköll hafa stækkað, t. d. eru nú dæmi þess, að einn prestur þjóni 7 kirkjum. Geta þeir menn, sem eru gamlir og þreyttir, eigi lagt það á sig að fara langar leiðir til kirkju og setjast þar inn sveittir, og það ef til vill í köldum kirkjum. Er jeg alveg sammála hv. 4. landsk.þm. (JM) um það, að það hefir sýnt sig, að menn finna nú meira til þarfarinnar á því að sækja kirkju og að hugsa um andleg mál yfirleitt en fyrir nokkrum árum. Geri jeg ráð fyrir, að söfnuður sá, er hjer á hlut að máli, hugsi mikið um að sækja kirkju. Annars ætla jeg mjer ekki að fara að pexa út af þessu. Jeg vildi aðeins taka það fram, að það er vitanlega ekki nema gott og lofsvert að spara, en ef spámaðurinn gengur svo langt, að alt kirkjulíf deyi út með þjóðinni, þá verð jeg að telja þann sparnað til óheilla.

Jónas Jónsson Jeg get tekið undir með hv. 4. landsk.þm. (JM) um það, að í raun og veru sje um tvo strauma að ræða í trúarlífi þjóðarinnar. Hefir trúarlífið að sumu leyti vaxið, en það hrekur þó eigi skoðun mína á þessu máli. Er trúaráhugi manna nú mest bundinn við hreyfingar utan þjóðkirkjunnar, eins og t. d. Guðspekifjelagsins og spiritismans, hjer í bæ að minsta kosti. Athugasemd hans um það, að menn geri nú alment meiri kröfur til presta en áður, er alveg rjett. En það leiðir til þess, að þeir prestar, sem góðir eru, njóta sín betur með því að láta þá fá tækifæri til að messa sem oftast og viðast. Er því af þeirri ástæðu hæpið að fjölga föstu prestaköllunum. Fólkið í Mosfellssveit, getur hæglega náð í góða presta bæði úr Reykjavík, Hafnarfirði og Görðum. Álít jeg eigi rjett að binda prestaköllin, en reyna heldur að hjálpa fólkinu til að ná í góða presta.

Forsætisráðherra (SE): Jeg vildi aðeins skýra frá því, að stjórnin hefir hugsað sjer að setja mann. Í prestakallið fyrst um sinn og sjá hverju fram vindur. Þykir stjórninni engin ástæða til þess að fara nú að búa þarna aftur til nýtt embætti, enda vel hugsandi, að skifta megi prestakallinu síðar upp á milli nágrannaprestanna. Var það ein ástæða, sem aðallega gerði það að verkum, að stjórnin kom eigi fram með frv. til laga um þetta, en hún er sú, að þingið virðist mjög andvígt stofnun nýrra embætta.

Flm. (Björn Kristjánsson) Jeg skal geta þess út af ræðu hæstv.forsrh. (SE) að sóknarmönnum er kunnugt um, að hæstv. stjórn hefir í hyggju að setja mann í embættið, en þeir eru mjög óánægðir með þá ráðstöfun. Er það meðal annars af því, sem jeg hefi verið beðinn um að flytja þetta mál á þingi.

Forsætisráðherra (SE): Jeg vil taka það fram, að jeg hefi eigi hugsað mjer neinn sjerstakan mann í embættið.

Atvinnumálaráðherra (KIJ): Háttv. frsm. (EÁ) kvartaði yfir því, að ekki hefðu verið lögð fram skjöl viðvíkjandi þeim málum, sem frv. fjallar um, en það er víst, að viðvíkjandi tveim þeirra hafa verið send hingað skjöl og önnur hafa verið boðin fram. Nefndin í Nd. hafnaði að minsta kosti skjölum viðvíkjandi mómýrauppdráttakaupunum og sagðist hafa sjeð þau nógu oft, sjer til leiðinda. Ef nefndin í þessari háttv. deild hefir meira gaman af þessum skjölum, þá er velkomið að hún fái þau. Þá hefir verið spurt um, hvort seljandi mundi hafa unnið mál, ef hann hefði höfðað það út af þessu, en jeg held, að svo hefði áreiðanlega ekki orðið. Háttv. 4. landsk.þm. (JM) upplýsti, að Pjetur heitinn Jónsson hafi aðeins lofað meðmælum sínum, og get jeg vel trúað, að svo hafi verið. En um þetta vissi stjórnin ekki. Einar Benediktsson hjelt því fast fram, að um fast loforð til kaupa hafi verið að ræða, og þóttist gabbaður, ef kaupin gengju ekki saman. Jeg rjeðist því í kaupin, en hitt var mjer ljóst, að seljandi hefði ekki unnið málið fyrir dómstólum. Það hefði ekki komið til mála. Annars er mjer sjálfum eðlilega alveg ókunnugt um þetta mál, en hlutaðeigandi skrifstofustjóri hefir samið athugasemdirnar hjer að lútandi. Háttv. 5. landsk.þm. (JJ) mintist á ábyrgðina fyrir Reykjavíkurbæ, og mjer skildist, að hann væri henni ekki með öllu samþykkur. En það var óhjákvæmilegt að ganga í þessa ábyrgð. Lánið var bænum bráðnauðsynlegt og kjörin ágæt. Jeg er háttv.þm. sammála um það, að það hafi verið ósanngjannt að neita landinu að breyta Nýborg, og það hefir bakað ríkissjóði mikið tjón. Jeg tók þetta fram við borgarstjóra, en hann hafði gert sitt ítrasta til þess, að leyfið yrði veitt, og var því ekki rjett að neita honum um lánið eða láta bæinn í heild sinni gjalda þessarar undarlegu ósanngirni einstakra manna. Um vald fjárveitinganefndanna skal jeg geta þess, að jeg er háttv.þm. (JJ) sammála. Þessi vani er frá stríðsárunum, eins og hæstv.forsrh. (SE) tók fram, en nú er hann að leggjast niður. Sjerstaklega skal jeg benda á, að stjórninni er enginn styrkur í því að leita til nefnda nú, þar sem kosningar standa fyrir dyrum og óvíst er, hvort þá verða sömu menn í þessum nefndum. Þessi vani er því nú að verða „en Saga blot.“ og á líka að vera það.