Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Hæstv. forseti. Hinn 3. júní sl. var samþykkt þingsályktun þar sem ríkisstjórninni var falið að skipa nefnd til þess að annast skoðun gagna sem snerta öryggismál Íslands, innra og ytra öryggi, á árunum 1945–1991 í vörslu opinberra aðila og ákveða frjálsan aðgang fræðimanna að þeim. Með þeirri þingsályktun var sú pólitíska stefna mörkuð að þær upplýsingar skuli gerðar fræðimönnum aðgengilegar og sérstakri nefnd síðan falið að gera tillögu um hvernig staðið skuli að því, en nefndin var skipuð þann 22. júní 2006. Áður en nefndin getur skilað tillögum sínum um tilhögun á aðgangi fræðimanna að gögnunum þarf hún að kanna hvaða stjórnvöld hafa slík gögn í vörslu sinni og gera könnun á þeim. Þar sem ætla verður að öll gögn og upplýsingar um öryggismál íslenska ríkisins á árunum 1945–1991 séu ekki aðgengileg almenningi á grundvelli upplýsingalaga, nr. 50/1996, aðallega vegna einkalífsverndar þeirra sem sættu eftirliti eða rannsókn á þessu tímabili, er nauðsynlegt að mæla í lögum fyrir um aðgangsrétt nefndarmanna að þessum gögnum og leggja um leið þagnarskyldu á þá. Frumvarp þetta er flutt til þess að lögfesta slíka aðgangsheimild nefndarmanna. Þá er jafnframt lagt til að lögfest verði að öllum opinberum starfsmönnum, bæði núverandi og fyrrverandi, verði skylt að svara fyrirspurnum nefndarinnar um verklag við öflun, skráningu og varðveislu upplýsinga um öryggismál Íslands á árunum 1945–1991 þrátt fyrir ákvæði laga um þagnarskyldu. Ákvæðið er nefndinni nauðsynlegt svo að hún geti kannað með hvaða hætti gögn um öryggismál Íslands urðu til og hvernig varðveislu þeirra var hagað, hvar þau er að finna og hvaða gögnum hefur verið eytt. Þá er í frumvarpinu mælt svo fyrir að upplýsingalög, nr. 50/1996, gildi ekki um störf nefndarinnar. Væri slíkt ákvæði ekki sett mundu öll gögn, sem nefndin aflaði sér frá dómstólum í málum sem fjallað var um á árunum 1945–1991, færast undir gildissvið upplýsingalaga þar sem þau væru þá komin í vörslu stjórnvalds og orðin þáttur í ákveðinni stjórnsýslu nefndarinnar. Rétt þykir að taka upp í lögin það ákvæði sem var í síðari málsgrein þingsályktunarinnar frá 3. júní 2006 um að nefndin hafi á starfstíma sínum samráð við forseta Alþingis og formenn þingflokka um framvindu verksins. Slíkt samráð er afar mikilvægt til að tryggja áfram þá samstöðu um málið sem náðist við samþykkt ályktunarinnar sl. vor. Við undirbúning frumvarps þessa hef ég átt gott samstarf við formenn þingflokkanna sem standa ásamt mér að flutningi málsins. Við höfum átt ágæta fundi um málið og fengum á fund okkar formann nefndarinnar, Pál Hreinsson prófessor. Formenn þingflokkanna hafa síðan rætt efni frumvarpsins við sína þingflokka. Ég geri ekki tillögu um að málið fari til nefndar enda er það einfalt að efni til, heldur verði stefnt að því að afgreiða það sem fyrst þannig að nefndin nái því markmiði að ljúka störfum fyrir áramót.

Frú forseti. Ég stend að þessari tillögu með hæstv. forseta og öðrum formönnum þingflokka. Það er alveg rétt hjá hæstv. forseta sem talaði fyrir þessu máli hér áðan að það er nauðsynlegt að hraða málinu og þess vegna styðjum við þetta. Ég tek undir með henni að það þarf ekki að mínum dómi og okkar sem þetta flytjum að vísa málinu til nefndar. Það skiptir máli að þær heimildir sem hér er lagt til að umrædd nefnd fái séu veittar hið allra fyrsta. Frú forseti. Til nefndarinnar sem hér um ræðir var stofnað sökum grafalvarlegra þátta sem fram komu. Það liggur fyrir að það hafa verið framkvæmdar njósnir, eftirlit með einstökum stjórnmálamönnum í fortíðinni og það er nauðsynlegt að grafast fyrir um það mál og fá allt sem því tengist upp á yfirborðið. Þess vegna fagna ég þessari tillögu. Sömuleiðis, frú forseti, er rétt að vekja eftirtekt á því að frá því að þessi þingsályktunartillaga var samþykkt sl. vor hafa komið fram nýjar og enn alvarlegri upplýsingar um þetta mál sem brýna okkur og herða enn frekar til þess að upplýsa það með öllum mögulegum aðferðum. Ég fagna þeirri samstöðu sem hér hefur náðst. Við þingflokksformenn áttum fund með Páli Hreinssyni, formanni umræddrar nefndar.Vegna þess að skapast hafa opinberar umræður um þá ósk Kjartans Ólafsson ritstjóra að fá aðgang að gögnum sem hann varða tel ég rétt að það komi hér fram, og ég upplýsti um það á fundi með formönnum þingflokka og forseta að ég mundi nefna þetta í minni ræðu, að ég innti sérstaklega eftir því hvort samþykkt þessarar tillögu gæti með nokkrum hætti tálmað því að Kjartani verði veitt bón sín. Það kom afdráttarlaust fram að það er skoðun formanns umræddrar nefndar að svo er ekki og það er í krafti þess og trausti sem ég stend að þessu máli núna. Ég er þeirrar skoðunar að það eigi að hafa sem opnastan aðgang að þessu og þær reglur sem á að setja um þetta taki til þriggja þátta. Í fyrsta lagi frjáls aðgangs fræðimanna, í öðru lagi að það sé alveg skorinort á hreinu að þeir sem eru andlag rannsóknar hafi skilyrðislausan rétt til þess að skoða slík gögn og sömuleiðis um sem opnastan aðgang almennings. Ég treysti því að það sé leiðarhnoða þessarar nefndar og er nokkuð fullur trausts á formanni nefndarinnar eftir að hafa rætt við hann. Ég taldi nauðsynlegt, frú forseti, að þetta kæmi hér fram vegna þess að einn nefndarmanna, þjóðskjalavörður, hefur í opinberri umræðu vísað til þess að beðið sé eftir niðurstöðu þessarar nefndar til þess að hægt sé að verða við ósk Kjartans Ólafssonar. Svo er sem sagt ekki. Því fagna ég og legg til að þessu máli verði hraðað í gegnum þetta þing.

Forseti. Frumvarpið sem hér er flutt sýnir vel að Alþingi afgreiddi þetta mál með óþörfum flýti í vor þótt tillögutextinn hafi að vísu og sem betur fer verið öðruvísi en ráðherrunum þótti hentugast í upphafi. Við munum að frumvarpið varð til eftir að Guðni Jóhannesson sagnfræðingur upplýsti um verulegar símhleranir á tilteknum tímabilum eftir stríð og fram undir 1970. Þar kom í ljós að dómsmálaráðuneytið hafði látið hlera síma hjá stjórnmálasamtökum, hjá verkalýðsfélögum og hjá einstaklingum og þar á meðal voru alþingismenn sem þó njóta sérstakrar þinghelgi skv. 49. gr. stjórnarskrárinnar. Ég endurtek: Dómsmálaráðherra lét hlera síma alþingismanna. Sagnfræðingurinn Þór Whitehead hefur nýlega bætt um betur og sýnt fram á að hér var til í lögreglunni sérstök öryggisdeild sem safnaði upplýsingum um íslenska ríkisborgara án nokkurrar lagaheimildar og án þess að aðrir vissu af en sérstakir innmúraðir vildarvinir. Þar kemur einnig fram að þessar upplýsingar voru að hluta eða í heild afhentar erlendu stórveldi, Bandaríkjunum, og raunar safnað með sérstakri hjálp sendiráðs þeirra hér á landi ef ekki beinlínis í samstarfi við leyniþjónustu þess ríkis. Við höfum nú árið 2006 skýrar vísbendingar um að hér hafi frá því í heimsstyrjöldinni og a.m.k. fram á áttunda áratug aldarinnar verið stundaðar skipulegar njósnir um íslenska ríkisborgara. Ég ætla ekki að sinni að taka þátt í þeirri deilu sem yfir stendur í blöðum um það hvort hægt sé að réttlæta þetta athæfi íslenskra ráðamanna með einhverjum hætti. Alþingi getur ekki verið neinn stóridómur um það efni og við skulum fara varlega. Við sem nú stöndum hér skulum ekki efna til réttarhalda yfir tímum sem okkur eru flestum fjarlægir, yfir fólki í aðstæðum sem við þekkjum illa. Þetta á bæði við þá sem efndu til njósnanna og þá sem njósnað var um. Hins vegar er algjörlega eðlilegt að kanna á vegum þingsins hvaða lagagrunn þessar njósnir höfðu, ef einhvern, og hverjir voru ábyrgir fyrir þeim. Á sama hátt er augljóst að þeir sem fyrir njósnunum urðu hljóta að fá aðgang að sínum skjölum eða þá afkomendur þeirra og aðstandendur eftir atvikum. Það verður að virða af þungri alvöru að þolendur fái tækifæri til að kanna og bera af sér þær sakir sem njósnunum eru samfara, nefnilega að þeir persónulega eða samtök sem þeir veittu einhvers konar forustu hafi verið ógnun við öryggi landsins. Þegar slíkar rannsóknir eða njósnir beinast að einstaklingi án þess að mál sé höfðað, án þess að niðurstaða a.m.k. sé kynnt þeim sem fyrir varð, felast í njósnunum brigsl um landráð og það er engum ætlandi að sitja hljóður undir slíkum áburði. Um aðferð í þessu efni er einfalt að vísa til Norðmanna sem hafa fengist við ámóta mál af hrósverðri einurð og hreinskilni fyrir tilstilli svokallaðrar Lund-nefndar sem skilaði mikilli skýrslu til Stórþingsins árið 1996. Að vísu er sá munur á norskum aðstæðum og íslenskum að Lund-nefndin vissi hvar átti að bera niður þar sem voru opinberar öryggisdeildir hers og lögreglu. Hér fór njósnastarfsemin aftur á móti fram utan við lögin, samanber furðusöguna um götóttu olíutunnuna þar sem embættismenn áttu að hafa brennt opinber gögn. Þegar núverandi aðgangsnefnd undir forustu Páls Hreinssonar lýkur störfum þarf að ræða hér á Alþingi um stofnun svipaðrar rannsóknarnefndar og í Noregi. Hlutverk aðgangsnefndarinnar nú er tvenns konar. Annars vegar þarf nefndin að átta sig á því hvar umrædd gögn og skjöl er að finna, hins vegar á nefndin að ákveða eftir hvaða reglum skuli farið við að veita frjálsan aðgang að þessum gögnum og skjölum og ég vek eftirtekt á orðunum „frjáls aðgangur“ sem eru tekin úr þingsályktuninni frá í vor. Þau merkja í raun að það eina sem nefndin þarf að athuga í þessum reglum er að gæta hinnar lögskyldu 80 ára leyndar um viðkvæmar persónuupplýsingar. Ég fagna því að nefndin virðist taka þetta hlutverk sitt af fullri alvöru, m.a. með því að fara fram á þær auknu heimildir sem gert er ráð fyrir í þessu frumvarpi. Forseti. Það er rétt að taka sérstaklega fram að þetta frumvarp getur ekki á nokkurn hátt myndað skjól fyrir ráðherra eða embættismenn til að hindra menn í að sækja rétt sinn gagnvart þeim upplýsingum sem um ræðir. Ég nefni sérstaklega í því samhengi að það er óþolandi að hæstv. menntamálaráðherra skuli ekki enn hafa brugðist við þeirri málaleitan Kjartans Ólafssonar, fyrrverandi ritstjóra og alþingismanns, 16. september sl. að að fá aðgang að skjölum í Þjóðskjalasafni sem Guðna Jóhannessyni var veittur aðgangur að, að minnsta kosti þeim sem varða símhleranir sem Kjartan varð fyrir á 7. áratug 20. aldar. Ég skora á ráðherra að bregðast við hið skjótasta. Þögn menntamálaráðherra er sérkennileg og vandræðaleg vegna þess að hún vekur spurningar um heilindi ríkisstjórnarinnar allrar í þessu máli. Í öllu falli um heilindi Sjálfstæðisflokksins sem virðist hafa verið sérstakt bólvirki í þessari njósnastarfsemi á liðnum árum. Forseti. Það hefur komið fram í ræðu þingflokksformanns míns hv. að við samfylkingarmenn styðjum þetta frumvarp. Í umræðum síðar í haust gefst væntanlega tækifæri til að ræða margvísleg efni sem tengjast þessu máli, m.a. þarf að upplýsa hversu lengi var njósnað um íslenska ríkisborgara í samstarfi við erlendar leyniþjónustur. Rétt er að hæstv. ráðherrar búi sig undir að svara því hvort slíkar njósnir standa enn á vegum dómsmálaráðuneytisins eða annarra án samþykkis frá Alþingi, án vitundar þjóðarinnar, án laga, án dóms.

Hæstv. forseti. Þetta frumvarp er flutt af forseta Alþingis og formönnum allra þingflokka. Það er nánast tæknilegs eðlis og til þess sett fram að samþykkt Alþingis frá því í byrjun júní nái fram að ganga. Eins og hér hefur komið fram snýst þetta mál um leyniþjónustustarf, njósnir og hleranir sem hér voru stundaðar á kaldastríðstímanum. Við höfum mótað þá pólitísku stefnu að það eigi að upplýsa um alla þætti þessa grafalvarlega atferlis. En ástæða þess að ég ætla ekki að fjölyrða um málið nú er fyrst og fremst sú að á mánudag fer fram utandagskrárumræða sem lýtur að þessum málum. Ég legg áherslu á að í frumvarpinu, eins og kom fram í máli hæstv. forseta Alþingis, muni formenn þingflokkanna og forseti þingsins fylgjast með starfi þeirrar nefndar sem vísað er til í lögunum og er það ítrekað í lagatextanum og í greinargerð frumvarpsins sem með því fylgir. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um málið núna. En við styðjum að það nái skjótt fram að ganga og verði þegar í stað að lögum.

Hæstv. forseti. Eins og fram hefur komið er nauðsynlegt að flytja þetta frumvarp til að ná fram þeim pólitísku áformum sem Alþingi mótaði í vor með þingsályktunartillögunni að gera þau gögn sem þarna um ræðir aðgengileg um öryggismál Íslands á kaldastríðsárunum. Nefndin þarf auðvitað að kanna umfang þeirra gagna sem þarna um ræðir. Komast að því hvar þau eru hugsanlega vistuð og önnur þau atriði sem snúa að þessu máli. Gögnin verði þá síðan hugsanlega, eins og kemur fram í greinargerðinni, vistuð í sérstakri deild í Þjóðskjalasafninu og þau verði gerð sem aðgengilegust fyrir fræðimenn og aðra þá sem þurfa að málinu að koma. En það ber auðvitað að taka sérstaklega fram að þarna hafa hugsanlega verið skráðar upplýsingar um einkalíf fólks og þess vegna er mjög nauðsynlegt að nefndin geti farið í gegnum umrædd gögn og kannað hvort einhverjar slíkar upplýsingar eru þar fyrir hendi. Við verðum að gæta þess að friðhelgi einkalífsins sé varðveitt. Við getum verið sammála um nauðsyn þess að hraða málinu og vegna þeirrar umræðu sem uppi hefur verið í þjóðfélaginu er nauðsynlegt að hægt verði að skoða öll þau gögn sem þarna um ræðir. En ég legg enn og aftur áherslu á að það verður auðvitað að undanskilja þau gögn sem snúa að einkalífi fólks. Ég vil þakka stjórnarandstöðunni fyrir hversu vel hún brást við þessu máli og hefur verið minnst á það hér í salnum að ástæða sé til þess og ég geri það hér með.

Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að lengja umræðuna því ég tel að hér hafi öll sjónarmið komið fram en vek athygli á að þetta er þverpólitískt mál. Að því standa eins og fram hefur komið formenn allra þingflokka. Það segir nokkuð um mikilvægi málsins. Rætur þess eru í því sérkennilega andrúmslofti sem varð til á hinum köldu stríðsárum, getum við sagt. Þar gerðust kannski hlutir sem í dag þykja æðisérkennilegir. Þess vegna er mjög mikilvægt, eins og efni þessa máls er, að það nái hratt fram að ganga með þeirri einföldu röksemd að sannleikurinn mun gera yður frjálsa. Ég vil eins og sá hv. þingmaður sem hér síðastur talaði einnig þakka stjórnarandstöðunni fyrir góðan og dyggilegan stuðning í þessu máli, sem ég vona að nái að renna hér ljúflega í gegn enda mikilvægt fyrir sannleiksást þingsins.

Virðulegi forseti. Ég hef átt aðild að þessari vinnu sem þingflokksformaður Frjálslynda flokksins og hef tekið þátt í þeim umræðum sem hafa átt sér stað á fundum þingflokksformanna með forseta Alþingis, þar sem við fengum m.a. á fund til okkar Pál Hreinsson, formann nefndarinnar. Þingflokkur minn hefur farið yfir frumvarpið og við föllumst á það í þeirri mynd sem það er. Ég vil þó að fram komi að ég hefði talið rétt að bæði umboði nefndarinnar og frumvarpinu hefði verið breytt þannig að tímaramminn á þessari rannsókn hefði verið öðruvísi. Ég held að það hefði verið miklu gagnlegra að byrja fyrr. Rannsaka til að mynda frá árinu 1938 og til ársins 1991 og taka þannig með ár heimsstyrjaldarinnar síðari. Því hafi einhvern tímann verið raunveruleg ástæða til að njósna um einstaklinga hér á Íslandi, raunveruleg ástæða, þá held ég að það hafi verið á stríðsárunum. Þá var hér erlent herlið sem átti aðild að mesta hildarleik mannkynssögunnar. Á Íslandi gerðust margir atburðir sem augljóslega var mikill áhugi fyrir hjá Þjóðverjum. Ég minni á að hér voru bæði hermenn, herflutningar og flugvélar voru fluttar hér um. Mikil skipaumferð var og skipalestir sigldu héðan árið 1941 til 1942 hlaðin hergögnum til Rússlands þar sem Rússar börðust nánast fyrir lífi þjóðar sinnar gegn innrás Þjóðverja. Það var mikil umferð Þjóðverja umhverfis landið, ekki síst af kafbátum en líka flugvélum og mikill áhugi á að fá að vita hvað væri í rauninni að gerast á Íslandi. Fyrir hendi er staðfestur grunur um að hér hafi einhverjir aðilar komið upplýsingum til Þjóðverja um það sem hér átti sér stað. Og það hafi jafnvel haft mjög afdrifaríkar afleiðingar. Virðulegi forseti. Ég ætla nú svo sem ekki að fara nánar út í þá sögu hér. En ég tel að þó nokkrar líkur hafi verið til þess að íslensk stjórnvöld hafi að einhverju leyti átt aðild að því að njósna um einstaklinga á þessum árum, jafnvel í samvinnu við hernámsliðið, þarna voru þá hugsanlega á ferðinni þeir sem voru lengst til hægri í íslenskum stjórnmálum. Þeir sem hugsanlega urðu fyrir barðinu á þessum njósnum á kaldastríðsárunum voru vinstri menn. En þarna voru hægri menn á ferð, þjóðernissinnar og þeir sem höfðu samúð með málstað Þjóðverja. Margir þeirra fundu sér síðar meir húsaskjól í Sjálfstæðisflokknum. En það er nú önnur saga. Ég hefði sem sagt með öðrum orðum viljað að þetta hefði verið gert því mér er tjáð af sérfræðingum að eftir 80 ár, þegar 80 ár eru liðin, þá verði aflétt allri leynd af þessum gögnum. Ef við skoðum árið 1938 þá mun þetta ekki gerast fyrr en árið 2018, þ.e. það eru 12 ár þangað til. Mér finnst það alveg óþolandi staða fyrir þá sem hugsanlega hafa verið fórnarlömb njósna af hálfu yfirvalda án dóms og laga, að þetta fólk fái ekki að vita um það sem gert var. Ég tel líka að það sem hugsanlega mun þó koma upp úr þessari rannsókn verði lagt fram með þeim hætti að þeir sem urðu fyrir þessum njósnum fái fulla innsýn inn í þau gögn sem um þá var safnað. Séu þeir aðilar látnir, verði settar reglur um að nánustu aðstandendur þeirra geti fengið aðgang að þessum gögnum. Sé um að ræða einhverjar viðkvæmar persónuupplýsingar í þessum gögnum geti þeir hinir sömu krafist þess að þeim gögnum verði eytt um aldur og ævi og það verði farið eftir þeim kröfum. Ég tel að þetta sé ákaflega mikilvægt, sérstaklega það að þeir sem urðu fyrir barðinu á þessu fái fulla innsýn inn í það sem gerðist. Þeir verði látnir vita og þeim verði sýnt það sem fyrir liggur. Þessi krafa var uppi í Noregi eftir að Lund-nefndin svokallaða starfaði, þ.e. að þeir sem voru fórnarlömb slíkra njósna fengju þessar upplýsingar. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að hafa mál mitt lengra um þetta að sinni. Frumvarpið mun hljóta skjóta þinglega meðferð og er að sjálfsögðu gott mál svo langt sem það nær. En enn og aftur, við hefðum átt að breyta tímarammanum.