Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Fjmrh. (Magnús Kristjánsson) Jeg vil aðeins geta þess, að þetta frv. verður að skoða einungis sem bráðabirgðafrv. Auðvitað er ekki hægt að sjá til fullnustu nú allar þær umframgreiðslur, sem orðið hafa. Það má því gera ráð fyrir, að annað frv. komi fram, er landsreikningarnir fyrir það ár verða hjer til meðferðar. Út í einstakar gr. frv. sje jeg ekki ástæðu til að fara á þessu stigi málsins, en vona, að aths. þær, er fylgja, sjeu svo ítarlegar, að hv.þm. geti áttað sig á þeim. Legg jeg svo til, að frv. sje vísað til fjvn.

Fjmrh. (Magnús Kristjánsson) Eins og athugasemdirnar við þetta frv. bera með sjer, þá er útlit fyrir, að þeim síðasta af starfandi flokkum bankavaxtabrjefanna, sem lagaheimild er fyrir, verði lokið á miðju þessu ári. Verður þá að fullu notað það fje, sem stjórninni var veitt heimild til að útvega til veðdeildarinnar. Bankaráð Landsbankans hefir því farið fram á, að stofnaðir yrðu nýir flokkar. Þetta frv. er að mestu leyti í sama formi og fyrri lög, sem sett hafa verið um veðdeildina, að því fráskildu, að í það er ekki tekin heimild til að taka lán til að kaupa bankavaxtabrjefin. Fyrir mitt leyti held jeg, að gengið hafi verið nokkuð langt í því að taka lán til þess. Reynslan hefir sýnt, að það er einungis lítill hluti brjefanna, sem hefir selst, á móts við það, sem ríkið hefir keypt. Sje jeg ekki, að hægt sje að halda áfram á þeirri braut. Mikill hluti þessa fjár hefir og farið til nýbygginga í kaupstöðum landsins og kauptúnum. Það hljóta áð vera takmörk fyrir, hvað langt á að fara í því að draga landslýðinn til sjávarþorpanna. Er oft svikull sjávaraflinn. Jeg geri ráð fyrir, að frv. verði vísað til fjhn. að umr. lokinni, og geri það að tillögu minni.

Hjeðinn Valdimarsson Jeg vil ekki láta þetta frv. hæstv. stjórnar ganga svo til nefndar, að jeg ekki láti því fylgja nokkur orð, út af ræðu hæstv. fjmrh. Jeg get ekki tekið undir það, sem hann sagði í framsöguræðu sinni, heldur þvert á móti verð jeg að mótmæla af öllum huga aðalinnihaldi ræðu hans. Það, sem jeg held, að mest stuðli að dýrtíðinni hjer, háum embættislaunum og þá líka verkakaupi, er einmitt fyrirkomulag lánsstofnananna og lánsaðferðir þeirra hjer við sjávarsíðuna. Það er langt frá, að hjer fáist næg lán, heldur mundi þurfa margar miljónir króna til að fullnægja lánsþörfinni. Og það þótt fullkomnar tryggingar sjeu í boði. Þeir tveir aðalgallar eru á frv. að mínum dómi, að ekki er ákveðið að taka lán til að kaupa brjefin, og að ekki eru gerðar ráðstafanir til að veita hærri lán út á fasteignir en nú er. Nú fást ekki lán í veðdeildinni nema út á ¼ af sannvirði fasteigna, þegar afföll brjefanna eru dregin frá, og verða menn þá að leita til einstaklinga og taka lán oft gegn okurvöxtum. Það er ljóst, að ekki geta lán með afarkostum orðið til að lækka húsaleiguna. Að öðru leyti hefi jeg ekki neitt við frv. að athuga, en mun síðar í nefnd reyna að koma að við það breytingum.

Jón Auðunn Jónsson Jeg vil taka í sama streng og hv. 2. þm. Reykv. Það yrði áreiðanlega mjög erfitt að fá lán út á fasteignir, þótt heimild fengist til að gefa út nýja flokka bankavaxtabrjefa. Því það er vitanlegt, að markaður fyrir slík brjef er mjög takmarkaður hjer á landi, einkanlega síðan ræktunarsjóður fjekk heimild til að gefa út slík brjef, því margir munu heldur kaupa þau, og munu þessi því sitja á hakanum. Það er og svo lítið lánað út á fasteignir, að víst er, að ríkissjóður bíður ekki halla, þó sú leið væri farin, að taka lán til að kaupa brjefin. Svo var gert árið 1909, að landssjóði var heimilað að taka lán. Fer því fjarri, að hann hafi tapað á því láni, en með því hefir hann ljett undir með mörgum manni að koma sjer upp nauðsynlegum húsum eða gera umbætur á jörðum sínum. Jarðarlánin hafa verið látin ganga fyrir húsabyggingalánum. Jeg skal ekkert um það segja, að það hafi ekki verið rjett, en hinsvegar er nauðsyn á, eins og hv. 2. þm. Reykv. hefir tekið fram, að trygt verði, að hægt sje að fá lán út á eignir í Reykjavík og öðrum kaupstöðum.

Fjmrh. (Magnús Kristjánsson) Jeg gekk ekki að því gruflandi, að andmæli yrðu hafin hjer í þessari háttv. deild gegn þessu máli. Mjer var þegar kunnugt, hvernig straumarnir liggja. En úr því að hv.þm. eru svo sjerlega óánægðir, geri jeg ráð fyrir, að þeir telji ekki eftir að koma með brtt. við frv., úr því að þeir telja svo brýna nauðsyn til þess að halda áfram á þessari lántökubraut. Jeg vil geta þess í þessu sambandi, að það, að ekki er tekin lánsheimild fyrir ríkisstjórnina til veðdeildarbrjefakaupa upp í frv., stafar af því, að þessi útlán þykja hafa gengið nokkuð ört, þar sem nú er búið að nota 10 milj. kr. á 1½ ári. Með sama áframhaldi var mjer það ljóst, að safnast mundu á skömmum tíma skuldir, sem öllum mundu ofbjóða, þótt segja megi, að verðmæti komi í staðinn. En auðvitað er það svo, að þessi lán hafa ekki öll gengið til húsabygginga, heldur hefir æðimiklum hluta þeirra verið varið til þess að greiða gamlar skuldir. Það er aðeins tilfærsla milli manna, en ekki aukning verðmæta. Aðalástæðan til þess, að jeg tel rjett að láta nú staðar numið þar, sem komið er, er sú, að jeg álít það heilbrigðara fyrirkomulag, sem fengist með því að snúa sjer að því að framkvæma lögin um veðbankann. Sú stofnun er fyrir löngu samþykt hjer á þingi, en framkvæmdir hafa dregist. Jeg vona, að þetta tiltæki mitt - jeg ætla ekki að bendla hina ráðherrana neitt við það að svo komnu - verði til þess, að nú verði fyrir alvöru horfið að því ráði að setja veðbankann á stofn, svo að hann geti tekið til starfa innan skamms. Jeg held, að veðlánaþörf landsmanna hljóti að verða það hollara. Á síðustu tímum hefir verið gert allmikið til þess að auka sölu veðbrjefanna innanlands. Hefir sú starfsemi borið allgóðan árangur. Bankastjórnin gerir sjer góðar vonir um, að þessi sala geti haldið áfram og veðdeildin geti starfað þannig áFrsm. Þar af leiðandi verður alls ekki um alvarlega kyrstöðu að ræða. En í þessu sambandi vil jeg geta þess, að mjer finst ástæða fyrir þá hv.þm., sem álíta, að með því að halda áfram á sama hátt og undanfarið mundi húsaleiga fljótlega lækka til muna, að athuga, hver reynslan er í þessu efni. Satt að segja verður ekki sjeð, að það hafi haft nokkur áhrif í þá átt, þrátt fyrir þessar 10 miljónir; a. m. k. er það svo hjer í Reykjavík, að þess hefir lítt orðið vart. Jeg geri ráð fyrir, að þessir hv.þm. líti svo á, að því meira sem bygt sje í Reykjavík, því betra. En jeg get ekki neitað því, að mjer er það talsvert áhyggjuefni, þegar litið er á alt það verðmæti, sem safnast saman á þessari eyðimörku; verðmæti í húsum til íbúðar og verslunarrekstrar, og það oft óholls og óþarfs verslunarrekstrar. Þegar þessa er gætt, finst mjer ástæða til þess að skoða huga sinn vandlega og gera upp með sjálfum sjer, hvort rjett sje að halda áfram á þessari braut. Þegar svo hjer við bætist, hve óhóflega er farið með fjeð, svo að meðalfjölskyldumaður þykist þurfa að byggja fyrir 50 þús. kr., og efnamaðurinn lætur sjer ekki nægja minna en 100 þús. kr., þegar kannske ein einkaeign eða húseign einstaks manns er svo íburðarmikil, að hún er meira virði en öll húsakynni til samans í heilum hreppi, þá get jeg ekki annað sjeð en eitthvert öfugstreymi eigi sjer stað í þessum sökum. Jeg get ekki sannfærst um, að þing og stjórn eigi að stuðla að því, að menn haldi áfram í þá átt. Jeg skal ekki fjölyrða mikið meira um þetta. Jeg þykist hafa gert grein fyrir því, hvers vegna veðlánsheimild var ekki tekin upp í frv. En það má vel vera, að þeir hv.þm., sem álíta, að jeg hafi brugðist skyldu minni í því efni, telji sjer skylt að bæta úr þeim göllum, sem að þeirra dómi eru á frv., og kemur þá til kasta þingsins að taka ákvörðun um, hvert stefnt skuli, hvort það álítur brýna þörf á, að landið taki á sig í bráð öllu meiri skuldbindingar en orðið er vegna þeirra útlendu lána, sem tekin hafa verið í þessu skyni.

Hjeðinn Valdimarsson Jeg fæ ekki skilið, hvernig það getur verið hættulegt fyrir ríkissjóð að taka á sig ábyrgðir, ef fullar tryggingar koma á móti, og meðan hæstv. ráðh. getur ekki sýnt fram á, að lánað hafi verið út á ónógar tryggingar eða fje hafi tapast fyrir þær sakir, sje jeg ekkert athugavert við að halda áfram sama lánsfyrirkomulagi. Að lánað hefir verið mest til sjávarsíðunnar, er ekki af því, að kaupstaðirnir hafi setið fyrir lánum. Lán til bænda hafa gengið fyrir húsabyggingalánum til kaupstaðanna. En meginþorri lánanna hefir eigi að síður farið til þeirra, af því að stóratvinnureksturinn er þar, framkvæmdir flestar og framfarir og þörfin fyrir lánin og getan til þess að standa straum af þeim að sjálfsögðu mest þar. Hæstv. fjmrh. gat þess, að óheppilegt væri að auka lánsfjeð til Reykjavíkur, þessarar eyðimerkur, er hann nefndi svo. Það sýnir sig, að Reykjavík gefur þrátt fyrir alt meira af sjer í ríkissjóð eftir mannfjölda en nokkur staður annar og hefir meiri framleiðslu en nokkur annar fiskiveiðabær hjerlendis, að undanskildum kannske Vestmannaeyjum. Ef Reykjavík væri orðin að eyðimörk, eins og hæstv. ráðherra segir, þá hygg jeg, að lítið yrði eftir af tekjum handa ríkissjóði, og sveitirnar, sem hæstv. ráðherra virðist einar vilja láta sitja að peningastraumnum, mundu þá varla verða sá sælunnar reitur, sem margir mundu óska. Á meðan Landsbankinn lánar fjeð úr veðdeildinni svo út, að fullar tryggingar komi á móti, þá sje jeg ekki neina hættu á ferðum, hvorki fyrir veðdeildina sjálfa nje heldur ríkissjóð.

Jón Auðunn Jónsson Það er ekki nema eðlilegt, að mikið hafi verið lánað úr veðdeildinni, því að svo mátti heita, að fasteignaveðslán væru ófáanleg um tveggja ára skeið áður en útlánin byrjuðu. Menn urðu því að bíða með að taka lán og fyrstu lánin úr 5. og 6, flokki voru mikið tekin út á hús og aðrar umbætur frá undanförnum árum. Veðbankinn mun lenda alveg á sama þröskuldinum og veðdeildin, þ. e. markaðsleysi fyrir skuldabrjefin. Þótt hann kæmist upp, þarf að taka lán í útlöndum til þess að veðlánastarfsemin komi að meiri og fyllri notum. Það vakir ekki fyrir okkur, að því meira, sem bygt er við sjávarsíðuna, því betra. Við viljum ekki, að bygt sje umfram þarfir. En eins og nú stendur, er víðast mikið húsnæðisleysi. Í Vestmannaeyjum var t. d. feikna mikið húsnæðisleysi á síðastliðnu ári og í Reykjavík er, eins og kunnugt er, húsnæðisekla stöðug ár frá ári, þrátt fyrir miklar framkvæmdir í byggingum.

Fjmrh. (Magnús Kristjánsson) Jeg ætla ekki að tefja umr. mikið úr þessu. Því hefir verið haldið fram, að ekki sje hægt að benda á, að útlánsstarfsemi veðdeildarinnar hafi verið með þeim hætti, að hún bakaði ríkissjóði tjón, þannig að ekki kæmi full greiðsla á þeim lánum, sem veitt hafa verið. Jeg býst ekki við, að hægt sje að segja, að mikil töp hafi átt sjer stað í þessu efni. En það stafar eingöngu af því, hve varlega hefir verið lánað. Jeg veit ekki betur en það hafi orðið að ganga að eignum til þess að fá lánin greidd, og það hlýtur altaf einhver að tapa á því. Og þeir, sem kunnugir eru húsabraski í Reykjavík og víðar, hljóta að gera sjer ljóst, að ekki getur það alt verið á heilbrigðum grundvelli reist. Það gefur nokkrar bendingar í þá átt, að ekki sje alt með feldu, þegar Lögbirtingablaðið flytur í hvert einasta skifti, sem það kemur út, fjölda auglýsinga, þar sem auglýstar eru eignir til sölu fyrir skuldum og gjöldum til bæjarins, sem í sumum tilfellum nema 10–20 krónum, máske 100. Það sýnir, að sægur af húseigendum hjer í bænum hefir flosnað upp og ekki getað staðið straum af greiðslum, er þeim bar. Annars þýðir ekki að fjölyrða frekar en komið er. Jeg tel enn sem komið er alveg rjett að hugsa til að breyta svo til sem gert er ráð fyrir í frv. En hinsvegar var mjög æskilegt að fá umræður um þetta í þinginu, því að þess úrskurður ræður og það verður að taka á sig ábyrgðina.

Frsm. minni hl. (Jón Þorláksson) Hæstv. dómsmrh. endaði fyrri hluta þessarar umr. fyrir 2 dögum með mikilli ræðu, sem jeg hafði hugsað mjer að svara allítarlega. En það stendur nú svo á, eins og öllum er kunnugt, að við komum frá útför 10 góðra drengja, sem fórust af „Jóni forseta“. Jeg fyrir mitt leyti er því í friðarhug, eftir þá athöfn, og jeg get ekki fengið mig til þess að taka upp öll atriði í ræðu hæstv.dómsmrh., og mun því leiða hjá mjer að svara því, sem ádeilukent var í ræðu hans, en ræða aðeins þau atriði, sem máli skifta. Það, sem á milli ber um efni frv. og ekki hefir verið nægilega tekið fram í umr., er fyrst og fremst laun skipstjóranna. Hæstv. dómsmrh. heldur því fram, að það sje mikið atriði, ef ekki aðalatriði, fyrir okkur íhaldsmenn að halda skipsstjórunum á háum launum. Þetta er alls ekki rjett. En okkur finst, að hv. meiri hl. sje reiðubúinn til þess að sýna svo mikla sanngirni að því er snertir alla skipverja á skipunum, aðra en skipstjóra, að um þær tillögur þurfum við ekki sjerstaklega að tala. En svo finst okkur, að ekki geti komið til mála annað en að þessir skipstjórar landsins fái laun, sem sjeu sambærileg við laun annara skipstjóra í sambærilegum stöðum. Jeg vil minna á það, að eftir gildandi lögum, þeim, sem sett voru í fyrra, voru laun skipstjóra sett 6000 kr. sem byrjunarlaun og 7200 kr. sem lokalaun, og er það með dýrtíðaruppbót 7800 kr. til byrjunar og 9000 kr. sem lokalaun eftir 10 ára þjónustu. Þetta verð jeg að telja mjög hófleg laun, og meira að segja lág, ef þau eru borin saman við laun manna í þeim stöðum, sem helst eru hliðstæðar. En þó er farið fram á lækkun, mikla lækkun eftir frv. stj. og dálitla eftir till.hv. meiri hl. nefndarinnar. Til samanburðar við þessi 7800 kr. laun skipstjóranna skal jeg geta þess, að skipstjórar á skipum Eimskipafjelagsins fá 10640 kr. í laun, og þar að auki 3% af nettó-ágóða skipsins, og getur það verið töluverð upphæð, þegar vel gengur. Skipstjórinn á „Esju“ hefir í ár 10640 kr., og er það 1840 kr. hærra en varðskipstjórarnir hafa þetta ár, og 1640 kr. hærra en gert er ráð fyrir, að þeir hafi í lokalaun í frv. stj. Hæstv. dómsmálaráðherra vísaði á aðrar stöður til samanburðar, nefnilega skrifstofustjórana í stjórnarráðinu, sem hefðu 5000 kr. í byrjunarlaun og 6000 kr. í lokalaun. En þegar þessar stöður eru bornar saman, verður að gæta þess, að skrifstofustjórarnir fá frá ríkinu greiðslur fyrir ýms önnur störf, sem þeir vinna við hlið embættisstarfanna, svo að laun þeirra verða miklu hærri en hin lögákveðnu, enda er það öllum vitanlegt, að ekki mundu fást hæfir menn í þessar stöður fyrir þau laun eingöngu. Svo að það er ekki rjett að bera saman hin lögmæltu laun skrifstofustjóranna og varðskipstjóranna, nema því aðeins, að aukalaun skrifstofustjóranna sjeu tekin með. Lögmælt laun skipstjóranna eru að vísu hærri en hin lögmæltu laun skrifstofustjóranna ein, en þeir geta ekki aflað sjer neinna aukatekna, og þar að auki er það alment álitið, að stöður þeirra sjeu erfiðari og óhægari, þar sem þeir eru á sjó mestan hluta ársins og geta því síður sint heimilum sínum í landi. Þá ber hæstv.dómsmrh. laun þeirra saman við lögboðin laun prófessora við háskólann, án þess þó að nefna tölur eða tilgreina laun nokkurs sjerstaks manns. En ef tekin eru laun háskólaprófessoranna yfirleitt, þá er það alkunnugt, að þau eru svo lág, að þau nægja þeim ekki. En þær kröfur, sem gerðar eru til þessara manna um kenslustarfið í háskólanum, eru ekki mjög frekar. Það er alkunnugt, að þeir hafa allmikinn tíma afgangs frá því, og yfirleitt má segja, að þeir eigi sinn tíma sjálfir. Og þótt það sjeu ekki arðsöm störf, sem þeir vinna í sinni vísindagrein, geta þeir haft talsverðar tekjur auk hinna lögboðnu launa. Þetta verður að taka með, ef á að fara að bera saman svo ólíkar stöður. Jeg verð því að álíta, að hvernig sem á er litið, sjeu laun varðskipstjóranna nú lægri en laun manna í öðrum sambærilegum stöðum. Og það er því ekki hægt að vísa á önnur embætti til þess að sýna það, að launin eigi að vera lægri en nú eru þau. Jeg vil bæta því við, að stöður skipstjóranna eru óvanalega ábyrgðarmiklar stöður, svo að alls ekki er áreiðanlegt, að í þær fáist valdir menn, svo sem þyrfti, með slíkum launum. Það er ekki nóg, eins og hæstv.dómsmrh. nefndi, að velja menn, sem hafa siglingapróf eða rjett til að fara með skip, því að meðal skylduverka þeirra er að beita valdi við innlenda og erlenda lögbrjóta við landhelgiveiðar, eða skip, sem eru grunuð um lögbrot. Þeir þurfa að geta fært sönnur á brotin fyrir rjetti, en til þess þarf snarræði, þekkingu í mælingum og nákvæmni. Þeir verða að kunna að beita þeim vopnum, sem þeim eru fengin, og ríður því á miklu fyrir landið út á við, að valdir sjeu hæfir menn, sem hægt er að treysta. Það er álit þeirra, sem hingað til hafa farið með þessi mál, að núverandi skipstjórar sjeu starfinu vaxnir. Mjer þykir leiðinlegt, ekki vegna þeirra, heldur vegna landsins, ef svo lítur út, sem starf þeirra sje lítils metið og megi þröngva launakjörum þeirra, auk þess sem þá má búast við, að þeir noti fyrsta tækifæri til að leita að lífvænlegri stöðu. Jeg álít þetta ekki rjett. Þeir skipstjórar, sem nú eru á skipunum, eru ráðnir með sömu launum og þeir áður höfðu hjá Björgunarfjelagi Vestmannaeyinga, eða 1000 kr. á mánuði. Það kann að vera, að þetta sje fullhátt, því að gildi peninganna var þá lægra, og jeg álít því, að enginn þurfi að hneykslast, þótt stj. leiti samkomulags um niðurfærslu á laununum í sambandi við þá peningahækkun, sem orðið hefir. Og jeg vil skjóta því í fullri vinsemd til hæstv.dómsmrh., sem væntanlega fær lögin í gegn, hvort hann vilji ekki fara þessa leið, svo framarlega sem hann er samdóma fyrirrennurum sínum um það, að mennirnir sjeu hæfir til starfans. Hitt atriðið, sem á milli ber - þau eru ekki nema tvö, eftir því, sem hæstv. ráðh. segist nú frá -, er það, hvort ráða skuli mennina æfilangt, eða eftir venjulegum reglum um starfsmenn þess opinbera. Mjer finst það heppilegt að ráða þá eftir venjulegum reglum, enda má búast við, að þeir verði kyrrir á skipunum, ef þeir brjóta ekkert af sjer. En þetta er ekkert aðalatriði og landhelgigæslan getur farið vel úr höndum, þótt ríkið sje ekki bundið gagnvart mönnunum. Jeg ætla ekki að hafa þetta lengra í þetta sinn. Mjer finst frv. ekki til bóta, og lakara hvað snertir lífeyri og eftirlaun. Jeg tel allar brtt. meiri hl. til bóta og mun greiða þeim atkv., en þótt frv. gangi áfram, álít jeg, að það þurfi frekari lagfæringa við, er mætti koma með við 3. umr.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Jeg verð að svara báðum síðustu ræðumönnum nokkrum orðum. Háttv. 3. landsk. fór út í þann skoðanamun, sem er á milli okkar um það, hversu há laun skipstjórarnir eigi að hafa. Samkvæmt lögunum frá því í fyrra var þeim ætlað 6000–7000 kr. auk dýrtíðaruppbótar og aukatekna. - Jeg lækkaði þessi laun í samræmi við laun Skrifstofustjóra í Stjórnarráðinu. Það vakti fyrir fyrverandi stjórn, að núverandi skipstjórar skyldu fá 3000 kr. hærri laun en þeir, sem á eftir þeim kæmu, vegna munnlegra samninga, er látinn maður, fyrverandi stjórnarformaður, hafði gert við þá. Þetta kom fram í plöggum í stjórnarráðinu, þar sem gert var ráð fyrir, að skipstjórarnir fengju 12000 kr. - Mjer fanst þetta ekki rjett, ekki af því, að jeg hjeldi, að landið myndi fara á höfuðið, þó að þessum mönnum væru borguð þessi laun, heldur af því, að þetta er eitt af mörgum dæmum til að skapa launaafstöðu, sem verður landinu um megn. Jeg er ekki eins bjartsýnn eins og margir aðrir, að jeg búist við, að hægt sje að launa mönnum yfirleitt svona vel. Jeg lít á þetta frá almennu sjónarmiði, og því fleiri embætti, sem þingið stofnar, því erfiðara er að koma sparnaði við. Jeg skal minnast á það í þessu sambandi, þegar Jón heitinn Magnússon samdi við Eggert Claessen um 40 þús. króna bankastjóralaun. Þetta var gert á þeim tíma, þegar landið var orðið fátækt og búið að tapa mörgum miljónum. Auðvitað heimtuðu svo bankastjórarnir við Landsbankann laun í líkingu við þetta, enda er svo komið, að þeir hafa 20 þús. kr. á ári. Jeg tók það fram við umr. um þetta mál, að mjer þætti þetta of hátt. Eins er það með togaraskipstjórana; þar er sett met, sem aðrir miða við, enda hefir komið fram megn óánægja meðal embættismanna yfir launakjörum þeirra, þegar þeir hafa borið sig saman við bankastjóra og togaraskipstjóra. Sá veldur miklu, sem upphafinu veldur. Þegar nú verður farið að semja upp launalögin að nýju - hvað á þá að segja við skrifstofustjórana í stjórnarráðinu, rektor mentaskólans og ýmsa fleiri? Jeg var um daginn staddur hjá ríkisfjehirði og sá af tilviljun á kvittun, sem einn mentaskólakennarinn gaf fyrir launum sínum. Þau voru 450 kr. á mánuði. Þetta er þektur fræðimaður, sem varið hefir 12 árum æfi sinnar til undirbúnings starfi sínu, með langan þjónustualdur að baki. Það er því ekki aðeins að ræða um sparnað á launum yfirmanna varðskipanna, heldur um fordæmi fyrir marga tugi embættismanna. Það hlýtur að stafa af ókunnugleika hjá hv. 3. landsk.þm., ef hann heldur, að allir skrifstofustjórarnir í stjórnarráðinu hafi aukatekjur. Honum hefði þó átt að vera kunnugt um, að sá skrifstofustjórinn, sem hann sjálfur hafði mest saman við að sælda, hefir engar aukatekjur. Hann hafði að vísu í fyrra endurskoðun landsreikninganna á hendi, en nú hefir hann engin aukastörf. Það kemur að því, að við verðum að miða launin fyrst og fremst við það, sem við getum fengið mennina fyrir, og í öðru lagi við það, sem þeir geta lifað af. Það er náttúrlega ekki hægt að telja það til fastra launa, þó að mennirnir hafi einhverjar aukatekjur um stundarsakir. En það mun vera af ókunnugleika, að hv.þm. gerir ráð fyrir, að skipstjórarnir á varðskipunum geti engar aukatekjur haft. Jeg get gefið þær upplýsingar, að árið sem leið fjekk annar þeirra 2000 kr. fyrir björgun, og hinn 1800 kr. í sinn hlut fyrir að draga upp keðjur og akkeri á Vestmannaeyjahöfn. - Þetta er einmitt tekjugrein, þó lítið sje, sem yfirmenn og skipsmenn á Þór hafa haft undanfarin ár. Jeg vil ekki segja, að það sjeu fastar tekjur, en það er þó hliðstætt við það, sem er í landi. Hv. þm. fór nokkrum orðum um það, að starf þessara manna væri mjög vandasamt og að mikil ábyrgð fylgdi því að taka innlenda og erlenda lögbrjóta. Mjer dettur ekki í hug að neita þessu, en það sama er að segja um lögregluna í landi. Í Englandi er lögreglan sjerstaklega fræg. Jeg leigði einu sinni hjá enskum lögreglumanni. Hann var einn af þessum glæsilegu mönnum, sem allir líta upp til, en honum var borgað eins og verkamanni fyrir starf sitt. Í Englandi hefir tekist að skapa þessa virðulegu stjett manna án mikilla launa. Jeg bendi á þetta aðeins til að sýna, að þetta er hægt án fjeboða. Og jeg er þeirrar skoðunar, að það sje vafasamt, hvort fátæk þjóð eins og við getur skoðað það sem aðalgrundvöllinn undir sínu mannavali, að borga hátt. Jeg veit, að ýmsir menn kenna í brjósti um mig og hæstv. fjmrh., af því að við höfum „ekki nema“ 12 þús. kr. í laun. En jeg verð að segja, að mjer finst þetta eiginlega of hátt. Það er mín skoðun um þá ráðherra, sem ekki eru forsætisráðherrar og þurfa þess vegna að leggja fje í aukakostnað, að landið beri það ekki, að borga þeim aðra eins óhemju eins og gerist hjá einstökum fyrirtækjum, sem ætla sjer að fá mannaval fyrir fje. Jeg er óánægður með laun bankastjóranna. Það er afleiðing af hinni miklu yfirsjón, sem hv. 3. landsk. gerði sig sekan í, þegar hann setti einn bankastjórann á 40 þús. kr. laun. Aðrir bera sig svo saman við það. Jeg lít á starfsmenn varðskipanna eins og lögreglu og jeg álít, að þeir mættu vera vel sæmdir, ef þeir kæmust jafnhátt ensku lögreglunni. Hún nýtur álits og virðingar, ekki vegna gyltra borða eða fjár, heldur vegna þeirrar „traditionar“, sem skapast hefir í kringum hana. Jeg lít svo á, að bæði núverandi stjórn og þær, sem á eftir koma, eigi að hafa hugfast að skapa einmitt þá tegund af sjólögreglu, sem hafi þann dug og karlmannskjark til að bera, sem þarf til þess að hún vinni sjer fullkomið traust innlendra og erlendra manna. Jeg vil leitast við að styðja hana með því að koma í veg fyrir, að nokkrir þeir, sem hún á að hafa eftirlit með, geti haft þá aðstoð úr landi, sem miðar að því að brjóta lög landsins. Jeg vil hefja okkar sjólögreglu upp í það veldi, sem við verðum að óska, að hún komist í. Hv. þm. hefir áður minst á, að hann byggist við, að það, sem ein stjórn hefði gert í launamálinu, yrði að vera bindandi. Jeg vil benda honum á það - og það er auðsjeð af frv. -, að jeg lít svo á, að um það atriði sjeu ákveðnir samningar milli landsins og starfsfólksins. Þar eigi engin miskunn eða kunningsskapur að koma til greina. Landið á að vera eins og hver annar atvinnurekandi. Það segir: „Jeg vil fá hrausta og duglega menn fyrir ákveðið kaup. Ef þið viljið ekki ganga að því, fæ jeg aðra menn“. Á þessu er frv. bygt. Jeg er í engum vafa um, að þessi tímabundni samningur muni í framtíðinni verða yfirfærður á marga aðra staði, og þetta leysir úr einu vandasömu atriði: Hvernig getur ríkið trygt sjer það, að hafa vakandi starfsmenn? En frá tíma fyrverandi stjórnar eru dæmi, sem sanna, að hún hefir litið á þetta eins og jeg, nefnilega, að hún gæti ekki skoðað sig bundna við gamlar ráðagerðir. 1917, þegar breyting var gerð á landsversluninni, rjeði stjórnin í þjónustu sína ungan hagfræðing, Hjeðin Valdimarsson. Hann hafði áður fengið veitingu fyrir starfi í hagstofunni. Það varð því að samkomulagi á milli hans og forsætisráðherra, að starf hans í hagstofunni biði eftir honum, meðan hann væri í landsversluninni, og þetta varð úr, þangað til á síðasta kjörtímabili. Þá skrifaði fyrverandi forsætisráðherra honum og gaf honum nokkurra daga frest til að ákveða sig. Hjeðinn Valdimarsson mótmælti því, að hann væri skyldugur til að taka ákvörðun strax, og svo var embættið veitt á bak við hann og á sama tíma gerði stj. ráðstafanir til að leggja landsverslunina niður. Nú var hjer um ungan og duglegan mann að ræða, svo að hann var ekkert brjóstumkennanlegur. Jeg er alveg sammála hv. 3. landsk. um, að hann hafði rjett til að gera eins og hann gerði. Það verður að líta fyrst og fremst á það, sem nauðsynlegt er fyrir landið. Um alla starfsmenn einstakra manna eða fjelaga, til dæmis bæði skipstjóra og háseta á togurum, er það svo, að það er ekki álitin skylda útgerðarinnar að halda þeim lengur en hún álítur sig hafa hag af. Þegar annar sættir sig ekki lengur við þá samninga, sem gerðir hafa verið, er samningnum sagt upp. Eitthvað í þessa átt álít jeg, að ríkið verði að taka upp. Þá fyrst getur það trygt sjer það, að hafa jafnan hina færustu krafta í þjónustu sinni. Ef það heldur áfram að hafa sömu mennina, þó að það geti fengið aðra færari í þeirra stað, er búið að bjóða sleifarlaginu heim. Þetta er að vísu nokkuð hart, en svona verður það að vera. Í dag er verið að grafa 10 sjómenn, sem öll þjóðin harmar rjettilega. En ef dauðinn hefði ekki tekið þá, hefðu þeir, þegar þeir voru farnir að slitna, verið sendir í land hver á fætur öðrum og nýir og hraustir menn komið í staðinn. Þeir hafa enga tryggingu. Ef þeir hafa ekki styrkt aðstöðu sína meðan tími var til, eru þeir illa farnir. Svona er okkar þjóðlíf enn. Næststærsta vinnandi stjettin í landinu á við þessa óvissu að búa. Þá kem jeg að ræðu hv. 5. landsk. Hann hefir aðra skoðun en jeg á launamálinu. Það er rjett, að hann er miklu bjartsýnni en jeg á það, hvað hægt er að borga. Jeg er mjög óánægður með til dæmis það fyrirkomulag á skipum okkar, að við höfum fleiri vjelstjóra en einn. Við höfum apað það fyrirkomulag eftir einni ríkustu þjóðinni í Norðurálfu, Dönum. Aðstaða Vjelstjórafjelagsins er sú, að það hefir boðið birginn bæði landsstjórninni, Eimskipafjelaginu og einstökum atvinnurekendum, vegna þess, hve vjelstjórar eru eftirsóttir, og heimtað kaup, sem er í ósamræmi við það, sem aðrir fá. Það er átakanlegt dæmi um óframsýni löggjafarvaldsins, að landið heldur uppi dýrum skóla til þess að ala upp þessa stjett manna, en tryggir sig ekki gegn því, að þeir beiti hinni ítrustu harðdrægni á móti. En það er geymt, en ekki gleymt. Það er ekki einungis landsstjórnin, sem hjer á um sárt að binda, heldur líka atvinnuvegirnir. Hið háa kaup skipstjóranna á Eimskipafjelagsskipunum er ákveðið af því að vjelstjórarnir skrúfa upp sitt kaup. Þá koma skipstjórarnir og segja: „Við erum þó æðstu mennirnir á skipunum“. Þessar launagreiðslur og margar aðrar eru gerðar fyrir tekjuhalla í mörg ár. Ef við hættum að taka eyðslulán, verður þjóðin að endurskoða sína launalöggjöf. Það er rjett hjá hv. 5. landsk., að við verðum að endurskoða okkar kaupmál. Þjóðin verður að reyna að fá starfskrafta sína sem ódýrast. Jeg er ekki samdóma brtt.hv. 5. landsk. viðvíkjandi verkföllum á skipunum. Jeg geri mun á ríkisvaldi og einstökum fyrirtækjum. Jeg skal játa, að jeg álít verkföll leyfileg í iðnaðarlöndunum gagnvart einstökum fyrirtækjum, en viss störf í þágu þjóðfjelagsins eru þess eðlis, að þau þola enga stöðvun. T. d. er í löngum og þrálátum kaupdeilum og verkbönnum í kolanámunum í Englandi samkomulag milli vinnuveitenda og verkamanna um að láta þá menn, sem dæla vatninu í námunum, altaf halda áfram. Annars mundu námurnar eyðileggjast. Jeg lít svo á, að varðskipin sjeu í þjónustu þjóðfjelagsins á líkan hátt og vatnsdælumennirnir í kolanámunum, svo að þar á engin kaupdeila að koma til mála. Mönnunum á varðskipunum á að vera ljóst, að þeir gegna sjerstöku trúnaðarstarfi. Hitt er annað mál, að kaup verkamanna á varðskipunum á vitanlega að mótast af kaupi annara manna við sambærilegt starf í landi. En jeg álít bæði þarflaust og skaðlegt fyrir þá að hafa verkfallsrjett. Sú tegund af baráttu á ekki að ná til þeirra. Um sjómannakenslu á varðskipunum ætlaði jeg að bera fram sjerstakt frv. í vetur, en þetta frv. er þegar búið að vera svo lengi á leiðinni, að það er ekki sýnt, að annar fylgifiskur þess nái samþykki. En jeg er enn sömu skoðunar og áður, að hægt sje að spara með því að nota varðskipin sem skólaskip.

Halldór Steinsson Jeg held, að með þessu frv. sje farið inn á mjög varhugaverða braut, þar sem laun skipstjóranna eru gerð svo lág. Því hefir verið haldið fram af hæstv.dómsmrh., að þessi laun væru sambærileg við laun prófessora og skrifstofustjóra í Stjórnarráðinu, en þó að þær stöður sjeu veglegar og ábyrgðarmiklar, þola þær ekki samanburð við stöðu skipherranna hvað alla ábyrgð snertir. Það er enginn vafi á því, að staða skipherranna er með ábyrgðarmestu stöðum í okkar þjóðfjelagi. Ef á að fara að bera saman launin, verður það að vera við laun annara skipstjóra. Skipstjórar á millilandaskipunum og strandferðaskipunum hafa hærri laun en skipherrunum eru ætluð. Það má og geta þess, þó að ekki hafi verið á það minst, að togaraskipstjórar hafa allir miklu hærri laun en hjer er um að ræða. Þess vegna má ganga út frá því, þegar þessi samanburður er gerður, að hann geti orðið til þess, að ekki fáist vel hæfir menn á varðskipin. Þó eiga þessir menn að gæta sóma landsins útávið og innávið, og í því liggur hin mikla ábyrgð þeirra. Auk þess er það mikið fjárhagsmál fyrir ríkissjóð, að þessar stöður sjeu vel af hendi leystar. Varðskipin færa ríkissjóði árlega hundruð þúsunda í sektir. Það getur því ekki talist sæmandi að launa æðstu menn þeirra svo lágt, sem hjer er farið fram á. Þá er annað atriði, sem skiftir allmiklu máli, en það er, að skipherrarnir sjeu efnalega sjálfstæðir menn, svo að þeir þurfi ekki að leita sjer neinnar annarar atvinnu. Það er alkunnugt um hæstlaunuðu starfsmenn landsins, hæstarjettardómara og bankastjóra, að þeim er launað svona hátt af því, að stöður þeirra eru svo ábyrgðarmiklar, að talið er nauðsynlegt, að þeir sjeu efnalega óháðir, svo að þeir þurfi ekki að gefa sig að annari atvinnu eða jafnvel „spekulationum“. En því verður ekki neitað, að það er frekar opin leið fyrir grun um, að skipherrarnir gæti ekki fullkomlega skyldu sinnar, ef þeir eru lágt launaðir. Jeg hefi ekki miklu við þetta að bæta, en vil aðeins minnast á byrjun ræðu hv. 5. landsk. Jeg vildi aðeins geta þess að síðustu, að mjer þótti ljeleg vörn sú, er hv. 5. landsk. bar fram vegna stjórnarinnar út af lögbrotum hennar.

Jeg var ekkert að verja stjórnina. - Dómsmrh. JJ: Hann var að deila á stjórnina

. Hann var að afsaka stjórnina og gerði það með tvennu. Hið fyrra var, að fyrverandi stjórn hefði líka gert sig seka í lagabroti, en hið síðara, að Framsóknarflokkurinn hefði mestallur verið á móti lögunum um varðskipin á síðasta þingi. Aðrar afsakanir færði hann ekki fram. Um þá fyrri er nú það að segja, að hún er engin afsökun. Þó gamla stjórnin hefði brotið lögin í þessu efni, sem jeg enganveginn vil halda fram eða viðurkenna, að hún hafi gert, þá er það engin afsökun fyrir núverandi stjórn að hafa gert það líka. En um síðari ástæðuna er það að segja, að hún er ekki rjett. Á síðasta þingi var þetta ekkert flokksmál, enda voru margir framsóknarflokksmenn með samþykt laganna. En þó hvorttveggja hefði verið rjett, þá var það þó ekki rjetta leiðin, sem stjórnin tók í þessu máli. Rjetta leiðin var auðvitað sú, að halda lögunum í heiðri fram til þess að þing kæmi saman, en breyta þeim svo, ef meiri hluti þingsins reyndist því fylgjandi.

Jón Baldvinsson Út af orðum hv.þm. Snæf. vil jeg taka það fram, að jeg var enga vörn að færa fram vegna hæstv. stjórnar. Jeg álít, að hún sje fullfær um að verja gerðir sínar sjálf, og mjer hefir, satt að segja, ekkert heyrst standa upp á hana í því efni, og síst hæstv.dómsmrh. Jeg vildi aðeins slá því föstu, að ef þessi stjórn hefir gert sig seka við þessi lög, þá hefir fyrverandi stjórn verið það líka. Það er að minsta kosti mjög skrítið af henni að hlaupa frá skjölunum tilbúnum að öllu öðru leyti en því, að undirskrift ráðherra vantar. Það getur varla verið langrar stundar verk að skrifa undir nokkur blöð. Og þetta sýnir, að fyrv. stjórn hefir ekki verið ant um þessi lög, því það vissi hún þó, að hæstv. núv. dómsmrh. var mjög á móti þessu lagafrv. í fyrra. - Mjer er sem jeg heyri tóninn í vissum blöðum hjer í bænum, þegar hæstv.dómsmrh. hefði verið búinn að samþykkja þessa skipun. Jeg býst við, að það hefði kveðið við, að ráðherrann hefði ekki verið lengi að eta ofan í sig skoðanir sínar frá síðasta þingi. Það er ómögulegt að verjast því að láta sjer detta í hug, að fráfarandi stjórn hafi þarna verið áð búa til gildru handa þeirri, er við tók. Annars sagði jeg það sem álit mitt alment, að stjórnir hvorki ættu nje mættu hindra framgang þeirra laga, sem þær ættu að framkvæma að vilja Alþingis. Ef því núverandi stjórn hefir brotið þá reglu, þá á hún áminningu skilið. En þá á fyrverandi stjórn líka skilið þá áminningu. Annars sker nú þingið úr því, hvort það telur þetta saknæmt hjá stjórnunum, með afgreiðslu þessa frv. - Þetta var þá svar við því, sem hv.þm. Snæf. beindi til mín í ræðu sinni. Þá vil jeg beina máli mínu til hæstv.dómsmrh. og segja honum það, að mjer þótti það ekki vera neitt fínn „mórall“, sem kom fram í ræðu hans, þar sem hann vildi taka einstaklingsatvinnureksturinn sjer til fyrirmyndar í því að losna við starfsmenn ríkisins, þegar þeir væru komnir af ljettasta skeiði. Þetta er ekki gott hjá atvinnurekendum, og því síður af ríkinu. Það ætti því ekki að taka sjer slíkt til fyrirmyndar. Viðvíkjandi brtt. minni á þskj. 327, um að fella niður síðari málslið 6. gr. frv., vil jeg taka það fram, að jeg býst ekki við, að til verkfalls komi hjá þessum mönnum. Jeg geri ráð fyrir því, að þó til verkfalls komi, þá bíði þessir menn eftir úrlausn verkfallsins og leggi ekki niður vinnu á meðan, svo varðskipin geti haldið áfram eftir sem áður. En þessi grein hindrar hásetana frá því að vera í almennum fjelagsskap um þessi efni og taka þátt í stjettarsamtökum. Þetta fer því, eins og lögin frá 1915, sem til er vitnað, í einræðisáttina. En jeg tel þetta ákvæði ekki hafa „praktiska“ þýðingu.

Frsm. minni hl. (Jón Þorláksson) Úr því að hv. 5. landsk. hefir leitt umræðurnar inn á það svið að tala um lögbrot, þá er rjett, að jeg víki nokkrum orðum að því atriði. - Það nær engri átt að halda því fram, að sú stj., sem fór frá um síðastl. ágústmánaðarlok, hafi brotið þessi lög. Það hefir verið viðurkent, að í tíð fyrv. stj. hafi verið búið að gera ráðstafanir til þess að koma þessum lögum til framkvæmda. Það var búið að ákveða það, hverjum skyldi veita stöðurnar eftir lögunum. Sú stjórnarráðsskrifstofa, er átti að undirbúa þetta, var búin að fá fyrirskipun um að gera það. Hið eina, sem áfátt var, var það, að þetta afgreiðslustarf var ekki búið. En það er heldur ekki undarlegt, þegar þess er gætt, að ekki voru liðnir að fullu tveir mánuðir frá því lögin gengu í gildi. Á þeim tíma höfðust skipin lítið við hjer í Reykjavík. En það þurfti að ná til allra mannanna, sem á þeim störfuðu, til þess að vita, hvort þeir vildu taka á móti veitingu. Það var ákveðið að auglýsa ekki þessar stöður; hitt þótti sanngjarnara, að láta þá menn, er störfuðu á varðskipunum, ganga fyrir starfinu, ef þeir vildu. - Þá er það líka mishermt, að skjölin hafi legið á borði ráðherrans, er stjórnarskiftin urðu. Þau voru ekki þangað komin, er fyrverandi stjórn fór frá; skrifstofan var þá ekki búin að ganga frá þeim. Stjórnarskiftin fóru fram um helgi, og hefir skrifstofan lokið því eftir helgina að ganga frá þessum skjölum, en þá var nýja stjórnin tekin við. Í fjármálaráðuneytinu var strax ákveðið að búa til launalista samkv. lögum þeim, er gengu í gildi 1. júlí. En til þess að geta gert þessa skrá, þurfti að fá upplýsingar um mennina og starfsaldur þeirra, þar sem launahæðin átti að fara eftir því. En um þetta leyti voru skipin á verði við Norðurlandið, vegna síldveiðanna, og varð því nokkur dráttur á því að geta lokið þessu, en varð þó lokið fyrir annað skipið. En vegna þessa dráttar, sem hlaut að verða á þessu vegna fjarveru skipanna, þá var ákveðið að greiða fyrst um sinn áætlaða upphæð til þessara manna, sem svo yrði lagað að fullu, þegar launalistinn, væri orðinn ákveðinn. Það fer því fjarri, að fyrverandi stjórn bryti þessi lög á nokkurn hátt. Hún gerði einmitt alt, sem hægt var að gera til framkvæmdar á lögunum. En það tók eðlilega sinn tíma, og að það var ekki að fullu búið, stafaði aðallega af fjarveru skipanna um þetta leyti. Fyrst nú á annað borð út í þetta mál er farið, þá vil jeg stuttlega minnast á það atriði, er hæstv.dómsmrh. blandaði látnum mönnum inn í þetta mál. Hæstv. dómsmrh. sagði, að Hannes Hafstein ráðherra hefði brotið lög; en það er ekki rjett. Hann gerði einungis það, að leggja ekki ein lög fyrir konung. Er það ekkert lögbrot, því stjórnarskráin gerir ráð fyrir því og mælir svo fyrir, að þau lög falli niður, er næsta Alþingi kemur saman. Það hefir því aldrei verið um þetta deilt á þeim grundvelli, að þetta hefði verið lögbrot, heldur að það hafi verið brot á þingræðinu. Jeg skal ekki fara nánar út í þetta. Aðeins geta þess þó, að ef ráðherrann hefði lagt þessi lög fyrir konung, þá hefði þeim verið synjað staðfestingar, vegna þess að í lögunum var ákvæði, er laut að danskri löggjöf og kom í bága við hana, eins og hún þá var orðin. Hitt dæmið, sem hæstv.dómsmrh. tók og beindi að Jóni Magnússyni, var það, að lögin um ríkisveðbanka Íslands hefðu ekki verið látin koma til framkvæmda. En það var hvorki Jón Magnússon nje heldur Magnús Guðmundsson, sem þá var líka í stjórn, heldur þriðji ráðherrann, sem nú er látinn, sem átti sök á því, ef um sök var að ræða. En hingað til hefir þetta ekki verið álitið neitt lagabrot, enda mundi slík ásökun hitta fleiri menn, og ekki síður flokksmenn núverandi hæstv.dómsmrh. en aðra þá, sem farið hafa með bankamálin í stjórn landsins. En af því jeg vil ógjarnan fara í deilur í dag, þá læt jeg ósvarað því, er hæstv.dómsmrh. vjek að okkur fyrverandi stjórn. Þá fór hæstv.dómsmrh. allmörgum orðum um hinar almennu ástæður, sem lægju til grundvallar fyrir því, að hann hefði viljað lækka laun varðskipaforingjanna. Jeg get nú tekið undir það svona alment, að gát þurfi að hafa á því, hvað þjóðfjelagið þoli í því efni. Þá talaði hæstv. ráðh. um vond fordæmi um of há laun, sem hefðu haft víðtæk eftirköst. En hæstv.dómsmrh. svaraði því ekki, sem jeg benti á í ræðu minni, að þó skipstjórum varðskipanna væru greidd hærri laun en frv. stjórnarinnar eða brtt. meiri hl. gerir ráð fyrir, þá er ekkert fordæmi gefið með því, þar sem hliðstæð störf eru áður launuð hærra, svo sem er um skipstjórastöður Eimskipafjelagsskipanna og skipa ríkissjóðs. En mjer finst alls ekki hægt að ganga framhjá launakjörum þeim, er skipstjórinn á Esju hefir, þegar ákveða skal launakjör varðskipstjóranna. Hæstv. dómsmrh. tók enga afstöðu til ummæla minna um þetta, og jeg óska heldur ekki eftir því, að hann geri það strax. Jeg óska miklu frekar eftir því, að hæstv.dómsmrh. athugi þetta mál í ró og næði, og vonast jeg þá til þess, að hann komist að þeirri sanngjörnu niðurstöðu, að rjett sje að ákveða laun þessara manna í samræmi við aðrar hliðstæðar stöður. Hæstv. dómsmrh. fór, máli sínu til sönnunar, að vitna í bankastjóralaunin. En þar fór nú hæstv. ráðherra fyrst og fremst út fyrir fordæmi ríkissjóðs, þar sem hann fór að tala um laun Eggerts Claessens, bankastjóra við Íslandsbanka. Jeg hefi nú í raun og veru ekki ástæðu til að fara inn á það atriði. En þó þykir mjer rjett, að það komi hjer fram, að eftir því, sem mjer hefir verið sagt, þá var sá samningur bygður á tvennu. Í fyrsta lagi, að það þótti miklu skifta að fá duglegan og kunnugan mann, er vænta mátti, að helst væri fær um að leiða bankann út úr þeirri kreppu, sem hann var þá kominn í. Hinsvegar var þessi maður atvinnurekandi hjer í bænum, og var kaupið miðað við það, sem sú atvinna gaf honum í arð, enda gaf hann ekki kost á sjer, nema telja mætti, að hann slyppi skaðlaus af að taka bankastjórastöðuna að sjer. Mjer var alveg ókunnugt um það, að skipstjórarnir á varðskipunum hefðu nokkrar aukatekjur. Og jeg hygg nú, að þessi dæmi, sem hæstv.dómsmrh. tók fram, beri fremur að skoðast sem fágæt höpp heldur en að rjett sje að reikna með þeim sem venjulegum tekjum. En sje sú ályktun röng hjá mjer og þetta sje venja, þá hefi jeg ekkert að athuga, þó gert sje ráð fyrir því, þegar launin eru ákveðin. Hæstv. ráðherra sagði, að skrifstofustjórinn í fjármálaskrifstofu ráðuneytisins hefði engin aukastörf. En hann hefir haft þau. Nú er hann veikur og mun varla geta þess vegna sint sínum eigin störfum að fullu, og þá því síður gegnt aukastörfum. Um skoðun hæstv.dómsmrh. um afstöðu stjórnarinnar alment til starfsmanna ríkisins vil jeg segja það, að jeg er á gagnstæðri skoðun við það, sem fram kom hjá honum. Hæstv. dómsmrh. sagði beint, að ef stjórninni líkaði ekki við starfsmennina, þá ætti hún að láta þá fara og fá aðra, og að ríkið væri ábyrgðarlaust gagnvart starfsmönnum sínum og ætti að geta sagt þeim upp, þegar þeir væru ekki lengur bestu fáanlegir starfskraftar, og rjett væri þar að fara að dæmi atvinnurekenda. En því er til þess að svara, að mjög fáir atvinnurekendur gera þetta. En hinsvegar er staða atvinnurekenda venjulega ekki svo trygg, að hægt sje að ráða þangað menn til langrar þjónustu. En ríkið hefir sjerstöðu á þessu sviði, því ekki er hægt að gera ráð fyrir því, að það leggist niður, sje ekki farið út fyrir eðlileg takmörk. Getur því ríkið boðið tryggari stöður heldur en atvinnurekendur alment geta, og á að nota aðstöðu sína til þess að skapa fordæmi á því sviði. Ríkið á því að nota þessa sjerstöðu sína á þann hátt, að láta starfsmenn sína ekki tapa stöðum sínum fyrir það eitt, að þeir sjeu komnir af hinu ljettasta skeiði, meðan þeir þó leysa störfin af hendi með alúð og samviskusemi. - Það er yfirleitt talið óheppilegt, að mikið los sje á starfskröftum ríkisins. Þess vegna er það trygt með stjórnarskránni, að ekki sje hægt, þegar stjórnarskifti verða, að setja starfsmönnum ríkisins stólinn fyrir dyrnar, hvorki af flokkslegum nje öðrum pólitískum ástæðum. Að vísu eru til ríki, þar sem gagnstæðri reglu hefir verið fylgt. Svo er um Bandaríki Norður-Ameríku. Þegar ný stjórn sest að völdum, þá sónar hún burtu starfsmönnum og setur aðra í staðinn. Yfirleitt er samt talið, að þetta gefist illa. En að það hefir ekki komið alvarlega að sök í Bandaríkjunum, stafar af því, að þau eru svo auðugt land og möguleikar til atvinnurekstrar eru þar svo miklir á öllum sviðum, að þetta hefir ekki gert þjóðfjelaginu verulegt tjón. En þar sem atvinnuvegirnir eru fábreyttir og landið fátækt, væri hreinn og beinn þjóðarvoði að losa þannig um starfsmannahald ríkisins. Jeg hefi ekki komið auga á neina ástæðu til að láta aðra reglu gilda um starfsmenn ríkisins á varðskipunum en aðra starfsmenn þess. Hinsvegar hefi jeg altaf haldið því fram, að ríkinu bæri engin skylda til að halda þá lengur en þörf er á. Jeg hygg líka, að það sje fullljóst af núgildandi lögum, að landið geti losnað við þá. Hæstv. ráðh. mintist á þann starfsmann í hagstofunni, sem skipaður var til starfs þar og fjekk leyfi til að gegna öðru starfi og neytti þess leyfis í 7 ár. Lögin um hagstofuna mæla svo fyrir, að þar skuli vera hagstofustjóri og annar starfsmaður ásamt honum, lærður hagfræðingur, ef völ er á slíkum manni. Nú var um nokkur ár ekki völ á öðrum lærðum hagfræðingi en Hjeðni Valdimarssyni, en aukastarfi hans var nú svo háttað, að hann kom alls ekki að starfi sínu í hagstofunni. En svo kom breyting á þetta. Lærður hagfræðingur kom hingað og sótti um stöðuna og fjekk hana, af því að jeg áleit, að hagstofan þyrfti á öllum þeim starfskröftum að halda, sem henni eru ætlaðir. Jeg skal svo geta þess, að jeg er mótfallinn brtt.hv. 5. landsk. um að fella burtu það ákvæði frv., sem þar um ræðir.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Hv. þm. Snæf. hefir talað hjer nokkur orð til að sýna fram á, að störf þurfi að vera vel launuð til þess að þau sjeu vel unnin. Jeg hefi nú áður hrakið þetta og sýnt fram á, að störfin standa yfirleitt ekki í rjettu hlutfalli við launin. Nú hefir enginn gagnrýnt strandvarnirnar meira en þessi hv.þm., og er þá furða, að hann skuli ekki bera fram brtt. í þessa átt, ef hann telur það mikils virði fyrir málið. Þá reyndi hv. 3. landsk. að afsaka það, að fyrverandi stj. skyldi ekki vera búin að framkvæma lögin, áður en hún fór frá. Má vera, að ókunnugleika hv.þm. sje um að kenna, að hann hafi ekki vitað, að skipin lágu hjer bæði í júlímánuði, áður en þau fóru norður, og ennfremur var hægt að senda skjölin norður. Þetta er því engin afsökun hjá hv.þm. Fyrverandi stj. var innan handar að framkvæma lögin, ef hún hefði haft hug á því. Það er líka annað, sem sýnir þetta ljóslega, og það er það, að það varð að brenna eitt eintak af Lögbirtingablaðinu, þegar stjórnarskiftin urðu, vegna þess að það var búið að prenta veitingarnar. Það var sem sagt ekki annað eftir en undirskriftirnar. Það, sem gerst hefir í málinu, síðan jeg kom í stj., er því ekki annað en það, að því, sem íhaldsstjórnin hafði slegið á frest, hefir enn verið frestað. Sama er að segja um launin; þau hafa verið hin sömu, þangað til um áramót, að laun skipstjóranna voru lækkuð. Þeir hafa frjálst val; ef þeir hefðu getað fengið betra annarsstaðar, þá hefðu þeir farið, en það hafa þeir ekki gert, og virðist það benda. á, að þeir telji þessi laun viðunandi eftir atvikum. Enda hafa þeir látið í ljós við mig, að það mundi hreint ekki svo auðhlaupið að því að fá vinnu annarsstaðar. Það út af fyrir sig að fresta framkvæmd laganna er auðvitað ekkert lögbrot. Fyrverandi stjórn ljet líða mánuði og núverandi stjórn hefir sömuleiðis látið líða mánuði án þess að framkvæma þau. Enda mundu þá lögbrotin verða æðimörg og víða pottur brotinn, ef þetta væri talið lögbrot. Það hefir til dæmis komið í ljós, að Pjetur Jónsson hafði ákveðið að fresta framkvæmd veðbankalaganna, Hannes Hafstein ljet hjá líða að bera upp fyrir konungi lög, sem Alþingi hafði samþ., og svipað mun mega segja um fleiri. Hannes Hafstein mun hafa litið svo á, að það væri þjóð sinni fyrir bestu, að þessi lög kæmu ekki til framkvæmda. Hv. 1. þm. Skagf. hefir sjálfsagt einnig talið það landinu fyrir bestu, að þessi embætti væru ekki veitt, og alveg það sama vakir fyrir mjer. Hvað snertir samninginn við Eggert Claessen, þá hefir hann auðvitað orðið fordæmi fyrir launum annara bankastjóra, ekki einungis við Íslandsbanka., heldur einnig við Landsbankann, og þannig orðið til þess að skapa hin háu laun, sem þessum mönnum eru greidd. Hitt sje jeg ekki, að vonir fulltrúaráðsins hafi rætst svo mjög að því er hag bankans snertir. Hann getur víst tæplega talist svo góður. Á síðasta ári voru teknar út úr bankanum 6 miljónir af sparisjóðsfje, og það er altaf að ganga niður á við hvað hag hans snertir, svo það er síður en svo, að þessi háu laun hafi orðið til að auka velgengni bankans. Jeg er alveg á gagnstæðri skoðun við hv. 3. landsk. um það, að ríkið eigi að vera nokkurskonar framfærslustofnun fyrir þá, sem einu sinni eru komnir að einhverju starfi hjá hinu opinbera. Það er líka svo yfirleitt við atvinnuvegina, til dæmis á togurunum, að þegar menn eru orðnir slitnir og lítt færir til starfans, þá eru þeir settir í land. Aðstaða einstaklinganna er nú ekki tryggari en þetta við þennan atvinnuveg, þrátt fyrir það, að bankarnir hafa lánað langmestan hluta af sínu veltufje til hans og ríkisvaldið þannig ekki trygt neinn atvinnuveg eins og þennan. Að því er snertir mannaskiftin í hagstofunni, þá er það ósköp auðskilið mál, hvernig í því liggur. Stjórnin vissi, að verið var að leggja niður landsverslun, og stóð þá vel á að ráðstafa þessu. Það verður heldur ekki sjeð, að fyrverandi stjórn hafi verið neitt ófús á að losna við þennan „sósíalista“ og fá skoðanabróður sinn í staðinn, enda ljet hún aðstoðarmanninn vera áfram með fullum launum.

Frsm. minni hl. (Jón Þorláksson) Hæstv. dómsmrh. talaði nú um nýtt atriði í þessu máli. Hann sagðist hafa orðið að láta brenna eitt eintak af Lögbirtingablaðinu, vegna þess, að búið hefði verið að prenta veitingarnar. Ef nú nokkuð væri óbrent af þessu blaði, þá væri það skýr sönnun þess, að fyrv. stjórn vildi halda lögin.  (Dómsmrh. JJ: Á ábyrgð annarar stjórnar)  . Þetta var ekki annað en dráttur, og jeg geri ráð fyrir, að skipanirnar hefðu verið látnar gilda frá 1. júlí 1927, þó að jeg viti það ekki. En hvað fjármálaráðuneytið snerti, þá er víst, að skipanirnar áttu að miðast við 1. júlí 1927. Eins og menn muna, stóðu um þetta leyti fyrir dyrum almennar kosningar, og það gekk svo fyrir þeim ráðherrum, sem þá sátu að völdum - og jeg hygg að það geti farið svo fyrir fleiri ráðherrum -, að nokkrar frátafir urðu í sambandi við þær. Hinsvegar var það ákveðinn vilji fyrverandi stjórnar að láta þessi lög, sem og önnur landslög, koma til framkvæmda, og hæstv.dómsmrh. hefir sjálfur, nú rjett í þessu, leitt ákveðin rök að því, að svo hafi verið. Það er alveg rangt, að jeg hafi kastað hv. 2. þm. Reykv. burt úr nokkurri stöðu. Hann var látinn halda þeirri stöðu, sem hann vildi heldur, eftir að hafa valið á milli þeirra. Eftir þá reynslu, sem hann hafði fengið við verslun, var líka þess að vænta, þó að svo færi, að landsverslun yrði lögð niður, að hann hefði betri möguleika á því sviði en með því að setjast að starfi í hagstofunni með aðstoðarmannslaunum. Um það var enginn ágreiningur okkar á milli, enda held jeg, að reynslan hafi síðar staðfest þetta.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Þessi brenna Lögbirtingablaðsins, sem háttv. 3. landsk. nú vill reyna að telja sjer til tekna, er einmitt ákveðin bending um, að fyrv. stjórn hafi viljað láta aðra stjórn gera það, sem hún ekki vildi sjálf gera, og koma ábyrgðinni yfir á hana. Að þessi dráttur hafi ekki verið ásetningssynd hjá fyrverandi stjórn, er mjög ólíklegt, þar sem svo margir mánuðir voru liðnir og hún átti svo auðvelt með að vera búin að þessu. Ekki er jeg heldur alveg viss um, að alt hafi verið í lagi hjá fyrv. hæstv. fjmrh. Að minsta kosti var skipshöfnin í megnustu óvissu um, hvað hún ætti að fá greitt. Um það getur háttv. 3. landsk. fengið upplýsingar. Þeir stóðu í þeirri meiningu, að það ætti að veita þeim stöðurnar, en hvenær og hvernig, vissu þeir ekki.

Jón Baldvinsson Jeg vil aðeins bæta við lítilsháttar upplýsingum út af því, að hv. 2. þm. Reykv. var vikið úr embætti við hagstofuna. Jeg veit ekki betur en hann færi fram á það, þegar hann fjekk brjef frá fyrverandi fjmrh., þar sem þess var krafist, að hann gæfi ákveðið svar strax um það, hvort hann ætlaði að setjast í embættið, að þá hafi háttv. 2. þm. Reykv. óskað eftir fresti til vors, því þá gat hann vitað, hvort landsverslunin yrði lögð niður eða ekki. Jeg verð að segja, að það var talsverð óbilgirni, sem fyrv. stjórn sýndi þessum starfsmanni landsins, sem hafði loforð fyrir stöðu hjá ríkinu. Það er út af fyrir sig gleðilegt, að hv. 3. landsk. og hæstv.dómsmrh. Skuli einhverntíma geta verið sammála, en jeg vildi aðeins óska, að þeir vildu fylgjast að um eitthvert betra málsatriði en þetta, sem þeir nú eru sammála um. Jeg hygg nú líka, að hv. 3. landsk. þætti hart, ef honum væri bannað að vera í því stjettarfjelagi, sem hann er í, og að hann væri ranglæti beittur, ef honum væri meinað að taka þátt í fjelagsskap stjettarbræðra sinna, en það er það ranglæti, sem hann vill beita sjómennina á varðskipunum.

Jón Auðunn Jónsson Af því að hv. aðalflm. þessa frv. (JörB) er ekki viðstaddur, skal jeg geta þess fyrir hönd okkar flm., að okkur þykir ekki ótilhlýðilegt, að fje þjóðleikhússjóðsins sje varið til einhverra menningarþarfa, á meðan ekki þykir fært að ráðast í byggingu leikhússins. Nú stendur svo á, að ríkið vantar fje til útvarpsins, og teljum við, að sjóðurinn sje ekki annarsstaðar betur ávaxtaður en í því ágæta og nauðsynlega fyrirtæki. Jeg vænti þess, að allir hv.þm. sje á einu máli um það, að ógerlegt sje að byrja á þjóðleikhúsinu, fyr en nægilegt fje er fyrir hendi til að reisa það. Rekstrarkostnaður þess verður áreiðanlega svo mikill, að ríkið mun eiga nóg með hann, þó að eigi bætist þar við meiri eða minni hluti stofnkostnaðar. Teljum við flm. því rjett, að ríkið fái umráð sjóðsins, þangað til hann er orðinn nógu stór til að standa straum af byggingunni. Þykist jeg eigi þurfa að skýra frekar ástæður frv. en leyfi mjer að leggja til, að því verði, að umr. lokinni, vísað til hv. mentmn.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg get sagt það, að mjer þykir væni um þetta frv. að því leyti, að það sýnir áhuga hv.flm. fyrir því, að útvarpsmálinu geti orðið hrundið í framkvæmd sem fyrst. Frv. ber vott um, að menn skilja, hvílíkt menningarmál útvarpið er. Og það er mjög gleðilegt, að jafnframt því sem stjórninni er gefin heimild til að stofna og starfrækja útvarpsstöð, komi fram viðleitni til þess að afla fjár til hennar. Að því leyti sem frv. ber vitni um slíka viðleitni, hefi jeg ekki annað en gott um það að segja. Hinsvegar vildi jeg skjóta því til þeirrar hv. nefndar, sem þetta frv. fær til umræðu, hvort hjer sje ekki um of blandað saman tveim málum, þjóðleikhúsmálinu og útvarpsmálinu. Jeg er hræddur um, að hjer sje aðeins tjaldað til einnar nætur fyrir útvarpið, þar sem ekki er gert ráð fyrir, að fje sjóðsins sje varið í þess þarfir lengur en þangað til þjóðleikhúsið þarf á því að halda. Sjóðnum ræður líka sjerstök stjórn, og það er á hennar valdi að ákveða, hvenær byrjað verði á framkvæmdum. Þetta vildi jeg einnig að hv. nefnd athugaði. Jeg vil loks geta þess, að mjer virðist rjett, að frv. sje vísað til fjárhagsnefndar. Það er í rauninni hreint fjárhagsatriði, hvernig fjárins skuli aflað til útvarpsins. Sjálft útvarpsmálið hefir verið fengið annari nefnd til meðferðar, eins og rjett var. En hjer er eingöngu um fjárhagshlið þess að ræða, og því á frv. heima í sömu nefnd og önnur fjárhagsmál.

Sigurður Eggerz Jeg hygg, að mjer sje óhætt að fullyrða það, að ýmsum þeim mönnum, sem eru vinir þjóðleikhússins, standi stuggur af þessu frv. Þeir óttast það, að svo geti farið, að ef farið er á annað borð að lána fje þjóðleikhússjóðsins til þess að reka ríkisútvarp, yrðu seinar heimtur á því aftur. Gæti það orðið til þess, að bygging þjóðleikhússins drægist lengur en æskilegt væri og nú er ætlast til. Mjer er kunnugt um, að stjórn sjóðsins hefir jafnvel haft í hyggju að byrja á byggingunni þegar næsta sumar. Jeg tek því alveg undir þau ummæli hæstv.forsrh., að hjer mundi vera tjaldað til einnar nætur. Og jeg held, að það sje óhyggilegt, að byggja framtíð útvarpsins á slíku bráðabirgðaláni sem þjóðleikhússjóðurinn yrði, þ. e. a. s., ef ekki á að tefja byggingu leikhússins óhæfilega lengi. Það er hreint ekki rjett, að byggja svo mikið menningarmál sem útvarpið er, á svo óstöðugum fjárhagsgrundvelli. Hæstv. forsrh. tók það alveg rjettilega fram, að taka þyrfti til athugunar, á hvern hátt yrði aflað fjár til ríkisútvarpsins. Þess vegna styð jeg þá tillögu hans, að frv. sje vísað til fjhn. Sú nefnd mundi þá, jafnframt því, sem hún tekur afstöðu til frv., reyna að athuga, hverjar leiðir sjeu færar til að fá það fje, sem með þarf. Þó að jeg sje sjálfur í fjhn., vil jeg eigi mæla hana undan þeirri fyrirhöfn, sem hún kann að hafa af þessu, en vil fyrir mitt leyti reyna að styðja hæstv.forsrh. í því, að leita nýrra leiða til fjáröflunar. Jeg vil svo að endingu vara hv. deild við því, að fara nú að samþykkja frv., því að margra áliti er það beinlínis banatilræði við þjóðleikhúsmálið. Byggingu leikhússins á að hefja undir eins og fje er fyrir hendi til þess. Það verður að finna annað ráð til þess að afla fjár til útvarpsins. Alþingi er ekki sæmandi að byggja annað eins framtíðar menningarfyrirtæki á bráðabirgðaláni.

Gunnar Sigurðsson Jeg er einn af flm. þessa frv., og ber það helst til, að jeg var sá maður í allshn., sem ákveðnast hjelt því fram, að byrja ætti nú þegar á útvarpinu. Það sýnir sig hvarvetna í heiminum, þar sem menn eru farnir að kynnast útvarpi, hve bráðnauðsynlegt menningartæki það er og að notendafjöldinn fer hraðvaxandi. Nýlega las jeg grein í þýsku blaði, þar sem skýrt er frá útvarpsmálunum þar í landi. Og útbreiðsluna má marka af því, sem þar segir, að 1924 voru notendur útvarpsins aðeins 1500, en nú eru þeir fullar 2 milj. Jeg skýrði frá því í framsöguræðu minni, hve fljótt milliþinganefndin hefði álitið, að notkunin mundi aukast hjer, og jeg ætla, að svo muni fara. En til þess þarf að vekja athygli almennings á nauðsyn málsins og gera mönnum sem ljettast fyrir að afla tækjanna. Þetta vil jeg sjerstaklega undirstrika fyrir hönd bændanna. Þeir geta áreiðanlega haft mikinn beinan hagnað af útvarpinu, ef nokkuð er á annað borð að marka fregnir frá veðurstofunni. Það er t. d. ekki lítils virði í óþurkatíð að vita, hvernig viðra muni næsta dag. Jeg er ekki eins hræddur og hv.þm. Dal. um, að sú ráðstöfun, sem frv. fer fram á, muni tefja byggingu þjóðleikhússins. Engin ástæða er til að byrja á henni fyr en fje er nægilegt fyrir hendi. Og það er ekki nú sem stendur. Auk þess er það ómótmælanlegt, að útvarpið kemur öllum landslýð, og þá sjerstaklega sveitunum, að meiri notum en leikhúsið. Og það þolir enga bið. En þjóðleikhúsið þolir bið. Hinsvegar mætti semja svo við stjórn þjóðleikhússjóðsins, að lánið skyldi endurgreiðast innan ákveðins tíma, t. d. 2–3 ára. Væri þá sjeð um það, að fjenu yrði eigi haldið svo lengi, að þjóðleikhússmálið biði skaða af. Hvað sem öðru líður, tel jeg, að gera verði það ítrasta til þess að útvarpinu verði þegar í stað hrundið í framkvæmd. Og jeg skal taka það skýrt fram, að ef til þess kæmi, að jeg tæki frv. aftur fyrir mitt leyti, væri það með því skilorði einu, að ég fengi ákveðið heit hæst. forsrh. um það, að ríkið skyldi samt hefja rekstur útvarpsins þegar í stað. Og jeg æski svars hæstv. stjórnar um það, hvernig hún lítur á þetta mál, fjáröflunina til útvarpsins.

Ásgeir Ásgeirsson Jeg tek undir það með hv. 2. þm. Rang., að aðalatriði þessa máls er að hrinda útvarpinu í framkvæmd. Jeg er honum einnig sammála um, að það sje mikið menningaratriði. En þjóðleikhúsmálið er einnig menningaratriði. Það er því verið að taka fje frá einu menningarfyrirtæki og; veita það til annars. Og þar sem svo stendur á, að hjer eru tvær menningarstofnanir, sem kljást, fæ jeg ekki annað sjeð en að frv. eigi heima í mentun. Og fyrst einn af fjárhagsnefndarmönnum hefir verið að seilast eftir því í þá nefnd, held jeg, að ekki sje athugavert, þó að jeg mælist til þess, að því sje vísað til mentmn. Jeg hygg, að fullar líkur sjeu til þess, að sú nefnd muni líta á nauðsyn beggja hinna merku mála, sem gera á upp á milli.

Halldór Stefánsson Jeg ætla ekki að blanda mjer í deilurnar um þetta frv., en aðeins geta þess, að jeg er sammála þeim hv.þm., sem síðast talaði um það, að eftir efni frv. beri að vísa því til mentmn. Þó geri jeg það ekki að kappsmáli, til hvorrar nefndarinnar því verður vísað. En út af ummælum hæstv.forsrh. og hv.þm. Dal. um það, að fjhn. mundi telja það skyldu sína að benda á leiðir til að afla fjár handa útvarpinu, vil jeg taka það fram, að þó að þessu máli yrði vísað til fjhn., þá hygg jeg, að hún mundi aðeins láta uppi álit sitt um það frv., sem hjer liggur fyrir. Jeg sje eigi ástæðu til þess að nefndin fari að ganga fram fyrir skjöldu stjórnarinnar um að afla fjár til útvarpsins, þar sem stjórnin hefir borið fram frv. um ríkisrekstur útvarpsins, og er því skyldast að sjá úrræðin til fjáröflunar. Hinsvegar mundi nefndin eigi skorast undan að athuga þetta, ef hæstv. stjórn eða hv deild fæli henni það sjerstaklega, á venjulegan hátt.

Jón Auðunn Jónsson Eins og jeg tók fram í minni fyrri ræðu, vakir það fyrir okkur flm. frv. að benda á leið til að hrinda útvarpinu sem fyrst í framkvæmd. Og jeg get ekki sjeð, að tillaga okkar geti með nokkru móti hindrað framgang þjóðleikhúsmálsins. Vitanlega er það ekki nema eðlilegt og þarf engum að koma á óvart, þó að stjórn sjóðsins leggist á móti þessu. En jeg held, að það sje nokkuð fljótráðið af henni, ef hún ætlar sjer að byrja á byggingunni nú þegar, en geri þó ekki ráð fyrir, að henni verði lokið fyr en 1932. Svo langur tími er alveg óþarfur. Þess er líka að gæta, að það er yfirleitt ætlun manna, að dýrtíðin muni fremur fara lækkandi en hitt, og hefir sjóðurinn skaða af, að þegar sje byrjað, ef byggingarefni, verkakaup o. þvíl. fer lækkandi. Jeg held því, að þetta tal stjórnarinnar um að byggja nú þegar, sje að mestu fyrirsláttur, í því skyni að fæla Alþingi frá að samþykkja frv. Því verður ekki neitað, að tekna þjóðleikhússins er aflað frá þjóðinni allri. En hinsvegar fer því fjarri, að leikhúsið geti orðið almenningi til beinna nota. Jeg ætla mjer eigi að fara að vekja hjer upp gamlar deilur. En þó þykir mjer ekki ótilhlýðilegt að rifja það upp, að þegar lögin voru samþ. um skemtanaskatt og þjóðleikhús, voru ýmsar bæjarstjórnir áður búnar að ráðstafa á annan hátt fje því, sem með lögunum var lagt til þjóðleikhússjóðsins. Svo var a. m. k. vestra. Og stjórn sjóðsins ætti að sjá, að það eru ekki nema hæfilegar sárabætur, þó að almenningur fái nú að njóta fjárins um stund, meðan ekki þarf á því að halda í hinum upphaflega tilgangi. Ekki ber að skilja frv. á þá leið, að við flm. viljum taka fram fyrir hendur stjórnarinnar um það, á hvern hátt hún aflar fjár til útvarpsins. En okkur finst liggja ákaflega beint við, að taka til þess fjár, sem þarna er ónotað. Ótti sjóðstjórnarinnar um, að ríkið muni eigi greiða fjeð af höndum aftur, fyrst um sinn, er ástæðulaus. Frv. tekur það einmitt fram, að sjóðnum skuli skilað, þegar með þarf, en við flm. álítum ekki gerlegt að byrja á byggingu þjóðleikhússins fyr en sjóðurinn er orðinn a. m. k. hálf milj. kr. Sennilega verður það dýrara en svo, og yrði framlag ríkisins nokkuð mikið, ef fyr væri af stað farið. Loks skal jeg endurtaka tilmæli mín um að frv. verði vísað til mentmn. Jeg ætla, að þar eigi það heima og ekki annarsstaðar.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Hv. 2. þm. Rang. þarf jeg eigi öðru að svara, en að vísa til fyrri ummæla minna um fjársöfnun til útvarpsins. En það gleður mig stórlega, hve ríkur og almennur áhugi kemur fram á því, að hrinda málinu í framkvæmd. Jeg geri nefndina ekki að neinu kappsmáli. En aðalatriðið er vitanlega að afla fjárins, og því þykir mjer rjettast, að frv. fari til fjhn. Jeg hefi átt tal um þetta við hv. aðalflm. frv., og taldi hann rjett, að því væri vísað til hennar.

Sigurður Eggerz Jeg vil enn leggja áherslu á það, og beina því sjerstaklega til allra þeirra, sem bera þjóðleikhúsið fyrir brjósti, að ef þetta fje verður á annað borð tekið til þess að reka útvarpið, er hætt við, að haldið verði áfram að leggja hömlur á framkvæmdir í leikhúsmálinu. Fyrsta hamlan er lögð, þegar í þessu frv., þar sem ákveðið er, að byggingin skuli eigi hafin, fyr en sjóðurinn er orðinn hálf milj. kr. Hver veit, nema takmarkið verði, að nokkrum tíma liðnum, fært upp í 1 milj. Mætti þá svo fara, að byggingu leikhússins yrði þá skotið á frest, hver veit hve lengi, sjerstaklega, ef fjárhagur ríkissjóðs yrði erfiður. Því að leiðinlegt sje að endurtaka orð sín, verð jeg að segja það aftur, að mjer finst alveg ófært að stofna til útvarpsins með bráðabirgðaláni. Hv. þm.N.-Ísf. talaði um, að skila ætti sjóðnum aftur eftir 2–3 ár. En hvaða gagn er ríkinu að fá fjeð til umráða svo stuttan tíma? Hjer er um tvent að ræða. Annaðhvort dregst greiðslan lengur en má, eða útvarpsmálinu er í rauninni engu betur komið, fjárhagslega, þó að frv. verði samþ. - Hv. þm. V.-Ísf. hjelt því fram, að frv. ætti fremur heima í mentmn. en fjlm. Það situr illa á okkur að deila um þetta. En þeim þætti útvarpsmálins, sem talist getur menningarmál, er lokið, þegar frv. um útvarpið er samþ. Mentmn. hefir ekkert að gera með málið. Það er enginn ágreiningur í deildinni um nauðsyn útvarpsins, og ekki heldur um nauðsyn þjóðleikhúss. En það þarf að finna ráð til að afla fjár þess, er byggja má útvarpið á. En slík mál heyra fjhn. til. Jeg hlýt að mæla með því, að málið sje sent þangað, enda þótt jeg sje í nefndinni. Mentamálastarfinu er lokið, fjárhagsatriðið er eftir.

Gunnar Sigurðsson Hæstv. forsrh. tók vinsamlega í það, að útvega fje til stofnunar útvarpsstöðvar, ef frv. þetta yrði felt. Fyrir mjer og öðrum flm. er það auðvitað aðalatriðið, að fjeð fáist. En hvaða ágóði er þá í því, að fella frv.? Þá stöndum við ráðlausari eftir en áður, ef ekki tekst að útvega fjeð. Og þangað til hæstv. stjórn hefir bent á ráð til að útvega fje, verð jeg að halda fast við þetta frv. Jeg geri lítið úr þeim röksemdum, sem hafa verið fram bornar móti frv. Þjóðleikhússjóðinn á aðeins að taka til bráðabirgða. Jeg benti á það í fyrri ræðu minni, og eins hv.þm.N.-Ísf., að það er langt frá því að vera heppilegt að byrja á byggingu þjóðleikhússins sem fyrst, og áður en nægjanlegt fje er fyrir hendi. Þvert á móti er útlit fyrir, að byggingarkostnaður lækki fremur en hækki. Fje það, sem lagt er í hálfgerða byggingu, gefur heldur enga vexti. Þingið hefir líka gert ráð fyrir því áður, að á byggingu leikhússins yrði ekki byrjað, fyr en nægjanlegt fje væri fyrir hendi.

Bjarni Ásgeirsson Það, sem kom mjer til að flytja frv. þetta, var það, að ýmsar raddir heyrast, sem taka dræmt í það, að hægt sje að koma á þessu þjóðþrifafyrirtæki, viðvarpinu, vegna fjárskorts. Og ýmsir hafa haldið því fram, að ekki væri vert að leggja neitt að sjer til að koma því á stofn. En við flm. lítum svo á, að þetta sje svo mikilsvert mál, að það þoli enga bið. Þá komum við auga á þetta fje, sem liggur ónotað, og á að liggja ónotað enn um nokkur ár. Því þess verður að minsta kosti að krefjast, að nægjanlegt fje til að koma upp leikhúsi sje í sjóði, þegar byrjað verður á byggingunni. Rekstrarhalli verður áreiðanlega nægjanlegur, þótt ekki bætist þar við þungur baggi afborgana og vaxta. Þess vegna viljum við nota fjeð til bráðabirgða í svipuðu skyni, taka það til styrktar fyrirtæki, sem ekki má fresta. Auk þess er sameining þessara tveggja mála að mörgu leyti æskileg. Þjóðleikhússins sjálfs getur aldrei nema lítill hluti þjóðarinnar notið. En með öflugu víðvarpi er fundin leið til að öll þjóðin geti notið þjóðleikhússins að nokkru leyti. Í Danmörku er nú uppi sterk hreyfing fyrir slíku sambandi. Það má gera ráð fyrir, að svipað samband komist á hjer milli leikhússins og viðvarpsins, þegar stundir líða, og er þá vel til fallið, að þjóðleikhússjóðurinn sje notaður til að styrkja það í byrjun. Að sjálfsögðu yrðu þetta þó tvær sjálfstæðar stofnanir, viðvarpið og leikhúsið. Væri þó ekki nema sanngjarnt, að viðvarpsnotendur gyldu eitthvað til leikhússins, fyrir það, sem þeir nytu þaðan, og mundi viðvarpið þannig styrkja þjóðleikhúsið stórlega, þegar það kæmist á laggirnar. Hv. þm. Dal. sagði, að það væri óhyggilegt að stofna framtíð viðvarpsins á bráðabirgðaláni. En það eru einmitt bráðabirgðaörðugleikar, sem standa fyrir, og bráðabirgðahjálp, sem þarf. Fjeð fæst greiðast með þessu móti, og áður en til þess þarf að taka til leikhússins, mun verða hægt að útvega víðvarpinu rekstrarfje í staðinn. Jeg vil taka undir það, sem hv. 2. þm. Rang. sagði, að óhyggilegt er að festa fje í byggingu, sem á að standa yfir í mörg ár. Úr því að fjeð er komið í bygginguna, gefur það ekki vexti, og telja má víst, að byggingarkostnaður lækki fremur en hækki. Það er því fjarri því, að verið sje að bregða fæti fyrir leikhúsið, þótt ákveðið sje, að sjóðurinn sje hafður á vöxtum, þar til hann er orðinn nógu efldur til að standast allan byggingarkostnaðinn. En þegar víðvarpið er komið á rekspöl, verður það hinsvegar til að ljetta undir með þjóðleikhúsinu.

Sigurður Eggerz Það er einungis stutt athugasemd. Jeg vil aðeins leyfa mjer að benda á þá örðugleika, sem framþróun leiklistarinnar hjer á landi hefir átt við að stríða. Þrátt fyrir ótrúlegan dugnað og áhuga þeirra manna, sem við leiklist hafa fengist, hafa örðugleikarnir reynst svo miklir, að stundum hefir víst legið við, að leggja yrði árar í bát. Jeg efast um, að það sje holt fyrir menningu þjóðarinnar, að tekið sje svo hörðum tökum og kuldalegum á leikhúsmálinu. Jeg er hræddur um, að þessi leiklistarfrjóangi fari forgörðum. Mjer finst ekki gæta nægilegs skilnings í umræðunum, á þýðingu leiklistarinnar fyrir menningu þjóðarinnar. Mörgum mönnum finst, að hraða þurfi byggingunni sem mest, og að með þessu frv. sjeu óheppilegar hömlur lagðar á málið. Jeg er einn í hópi þessara manna. Ef leiklistin nær að þroskast hjer, svo að skapist möguleikar fyrir rithöfunda á því sviði - fyrir leikritaskáld - þá hefir það stórkostlega þýðingu fyrir menningarlíf þjóðarinnar; jafnvel meiri þýðingu heldur en útvarpið. En skilyrðin til þess eru, að hjer rísi upp leikhús. En þá munu líka rísa hjer upp leikritaskáld, sem skapa þau listaverk, er hafa gildi bæði í nútíð og framtíð. Hvað mikla þýðingu gæti það ekki haft fyrir þjóðina, ef hún eignaðist verulega gott háðskáld, sem gæti sýnt okkur í spegli bresti aldarfarsins? Hjer er sannarlega þörf á snjöllu háðskáldi. Slík skáld hafa meiri áhrif en margan grunar. En þetta er aðeins ein tegund listarinnar, sem þjóðleikhús mundi koma fótunum undir. Leikhúsið er grundvöllur þeirrar mest lifandi listar, sem til er. Þeir, sem nú vilja taka fje leikhússins og setja í útvarpið, munu verða illa undir það búnir, að greiða það, ef útvarpið ber sig illa. Og þótt það beri sig, má samt ekki búast við því, að það geti skilað fjenu fljótt aftur. Jeg vil biðja hv.þm. að hugsa sig tvisvar um, áður en þeir með þessu fara að reyna að kippa fótunum undan þeim áhuga, sem liggur að baki þjóðleikhúsmálinu.

Gunnar Sigurðsson Jeg vil einungis vísa þeim ummælum hv.þm. Dala á bug, að það sje af kulda til þjóðleikhússins, að þetta frv. er borið fram. Því fer fjarri. En útvarpið hefir þó enn meiri áhrif, nær til miklu fleiri manna en leikhúsið. Hann talaði um, hvað okkur væri nauðsynlegt að eignast háðskáld. En þá vil jeg benda á, hvað miklu meiri fjölda manna það næði til, með því að láta lesa rit sitt upp í útvarp, heldur en leika það á leiksviði. Þjóðverjar eyða árlega um 9 milj. marka til upplesturs í útvarp, á öllum sviðum bókmentanna; sýnir það, hversu notkun útvarps er tröllaukin þar, sem það er komið í tískuhorf.

Flm. (Gunnar Sigurðsson) Svo stendur á þessu frv., að maður sá, sem æskir kaupanna, á hús við Þjórsárbrú og hefir hundrað ára samning um landspildu úr Kálfsholtslandi. Nú ætlar hann sjer að koma á rafveitu heima hjá sjer. En hann getur ekki fengið lán til hennar, nema hann hafi eignarheimild á einhverju landsvæði. Hann hefir lagt í það mikla vinnu að brjóta og rækta land það, sem hann nú hefir á leigu, og virðist eigi nema sanngjarnt, að hann njóti þess í því að fá landið keypt. Vænti jeg, að hv. deild sjái eigi ástæðu til að leggja stein í götu þessa máls, en leyfi mjer að fara framt á, að frv. verði, að umr. lokinni, vísað til 2. umr. og hv.allshn.

Frsm. (Jón Þorláksson) Allshn. hefir athugað frv. þetta, sem fyrst var til meðferðar hjer í deildinni, en er nú komið aftur frá Nd. Og enda þótt hún sje ekki sammála um, að ákvæðið í 2. gr. um skipun utanríkismálanefndar sje sem heppilegast, hefir hún ekki komið fram með brtt., og mælir því með, að frv. verði samþykt eins og það liggur fyrir.

Haraldur Guðmundsson Við 2. umr. gat jeg þess, að jeg mundi bera fram brtt. um, að í stað 6 ára kæmi alt að 6 ára, og skildist mjer þá á formanni hv.allshn., að hann mundi ekkert hafa á móti því. Nú hefir mjer láðst að láta prenta þessa brtt., en hefi afhent hæstv. forseta hana skriflega og vænti, að hv. deild geti fallist á hana.

Hjeðinn Valdimarsson Af því að frsm. nefndarinnar er ekki viðstaddur, vil jeg leyfa mjer í nafni allshn. að mælast til, að málið fái að ganga til 2. umr. Málið er borið fram vegna sáttanefndar Reykjavíkur. Nú er það svo, að ekki er nema einn varamaður og hann skyldugur til þess að gegna þessu starfi, þegar kallað er. En hann getur haft þeim störfum að gegna, að þessi kvöð verði honum bagaleg, enda virðist öll sanngirni mæla með því að varamennirnir sjeu fleiri, og koma þá þessi störf ljettara niður.

Frsm. 2. minni hl. (Ingvar Pálmason) Jeg get að mestu leyti sparað mjer framsögu í þessu máli, vegna þess, að jeg gerði grein fyrir nauðsyn þess í framsöguræðu minni fyrir frv. um breytingu á vörutollslögunum, sem afgr. var hjeðan í gær. Jeg skal aðeins geta þess, að eins og álit hv. 1. minni hl. ber með sjer, þá gengur hann ekki alveg á móti málinu. Hann vill ganga inn á, að í staðinn fyrir 15% verðtoll komi 12½%. Í þessari lækkunartillögu liggur þó viðurkenning fyrir tekjuaukaþörfinni. Má því segja um háttv. 1. minni hl., að „Smátt skamtar faðir vor smjörið“, því að hún mun lítið auka tekjur ríkissjóðs, Það kann að vera, að tekjuauki sá, sem ríkissjóður fengi eftir frv. þessu samkvæmt till. 1. minni hl., dygði að miklu leyti fyrir þeim útgjaldaauka, sem t. d. lögin um byggingar- og landnámssjóð koma til með að hafa fyrir ríkissjóð. Enda er það sá eini tekjuauki, sem háttv. 3. landsk. vildi ganga inn á í nefndinni, að þörf væri á. En betur má, ef duga skal. Annars er erfitt að segja ákveðið um það, hver tekjuauki muni verða af frv. þessu, en eftir því, sem næst verður komist, er ekki ósennilegt, að hann gæti orðið um 300–400 þús. kr., ef það næði fram að ganga óbreytt. Þá ljet hv. 1. minni hl. skína í þá skoðun sína, að hann teldi, að hækkun verðtollsins úr 20% upp í 30% mundi verka þannig að draga úr innflutningi á þeim vörum, sem undir þann flokk falla. Það má vel vera, að svo verði, en jeg teldi þá engan skaða skeðan, þó að sú raun yrði á, því að þær vörur, sem hann hvílir á, eru ekki svo bráðnauðsynlegar, að þjóðin líði nokkurn baga við þó að innflutningur þeirra minkaði. Það væri þvert á móti hagur fyrir þjóðfjelagið, að svo yrði, enda þótt tekjuáætlun fjárlaganna kynni eitthvað að raskast. Jeg tel því síst illa farið; þó að hækkun þessi verki þannig að draga eitthvað úr innflutningi á hinum miður nauðsynlegu vörutegundum, sem þessi tollur hvílir á. Annars kemur mjer ekki til hugar, að hækkun þessi á verðtollinum verki neitt svipað því og innflutningsbann. Læt jeg svo við þetta sitja að sinni, enda þótt jeg eigi ýmsu ósvarað frá umræðunum í gær, því að vel má vera, að síðar gefist tækifæri til að svara því.

Frsm. 1. minni hl. (Jón Þorláksson) Minni hl. fjhn. ber hjer fram brtt. á þskj. 371 við frv. það, sem hjer er til umræðu, að í staðinn fyrir 15% á almennum verðtollsvörum komi 12½%, og að sá liður, sem samkvæmt núgildandi lögum er 20%, verði látinn standa óbreyttur. Með þessu, að ganga að nokkru leyti inn á frv. þetta, vill minni hl. sýna, að svo framarlega sem þörf sje fyrir tekjuauka, þá sje þó með því borið niður á rjettum stað, því að vörur þær, sem tollur þessi hvílir á, eru þó ekki allar bráðnauðsynlegar. Háttv. frsm. 2. minni hl. taldi þetta alls ekki nægilegan tekjuauka, eftir því sem nú stæðu sakir, og eftir að hafa heyrt áætlun hans um tekjuauka af frv. þessu, get jeg vel skilið þetta. Hann gerir sem sje ekki ráð fyrir meiri tekjum af því en 300 þús., enda þótt núgildandi verðtollslög hafi gefið 1927, samkvæmt skýrslu fjármálaráðherrans, 926 þús., og þó er tollurinn alt það ár ekki nema 10% á lægri liðnum og 20% á þeim hærri. Þegar farið er fram á að hækka verðtollinn úr 10% upp í 15% og úr 20% upp í 30%, þá má ætla, að það gefi tekjuaukningu, sem nemi um 460 þús. kr., eða helming þeirrar upphæðar, 926 þús. kr., er hann nam 1927, til viðbótar, eins og hækkun tollsins nemur helmingi þess tolls, sem fyrir var. En það mun þó nær sanni, sem við gerum ráð fyrir í okkar nál., að tekjuaukningin eftir brtt. okkar muni nálgast 300 þús. kr.; að minsta kosti má gera ráð fyrir tekjuvoninni 240 þús. kr., og er það þá nálægt því, sem 2. minni hl. ætlar sjer. Ástæðan til þess, að við teljum það varhugavert að hækka verðtollinn úr 20% upp í 30%, er ekki sú, sem hv.frsm. 2. minni hl. hjelt, að við gerum ráð fyrir, að innflutningur minkaði að mun við það, heldur hitt, að þar sem í þessum flokki eru sjerstaklega vörur, sem eru tiltölulega fyrirferðarlitlar, en verðmætar, þá erum við hræddir um, að með okkar ónóga tolleftirliti verði hækkunin ef til vill til þess, að ótollaður innflutningur á þessum vörum aukist. Margar af vörutegundum í þessum flokki eru ekki fyrirferðarmeiri en það, að ferðamenn og skipverjar geta hæglega haft þær í vösum sínum. Við höldum það ekki heppilegt að tolla þessar vörur með 30%, og enda ekki ástæðu til þess, þar sem það eru yfirleitt fáar vörutegundir, sem undir þennan tollflokk heyra, og við gerum ekki ráð fyrir, að það, sem til skila mundi koma af þessum háa tolli, mundi nema eins miklu og verið hefir. Okkur er þetta að vísu ekki kappsatriði, en okkur þykir það, af þeim ástæðum, sem jeg hefi nú greint, varhugavert að fara hærra en upp í 20%. Jeg held, að að öðru leyti hafi verið gerð grein fyrir ástæðum okkar í umræðum og í nál. á þskj. 371, svo og nokkuð í gær við umræðurnar um breytingu á lögum um vörutoll, svo að jeg held, að jeg geti látið hjer staðar numið að sinni.

Frsm. 2. minni hl. (Ingvar Pálmason) Jeg hefi ekki mörgu að svara hv.frsm. 1. minni hl. Hann viðurkendi, að ef um það væri að ræða að afla ríkissjóði tekjuauka, þá væri borið niður á rjettum stað með þessu frv. Kann jeg hv.frsm. þakkir fyrir þessi ummæli, og yfirleitt heyrðist mjer á ræðu hans, að nefndarhlutunum bæri ekki mjög á milli, nema hvað 1. minni hl. telur ekki þörf á eins miklum tekjuauka og 2. minni hl. Hinsvegar ber nefndarhlutunum á milli um upphæð þá, sem gera má sjer von um, ef þetta frv. verður samþ. Jeg veit, að það er rjett hjá hv.frsm. 1. minni hl., að verðtollurinn 1927 hafi numið 926 þús. kr., en jeg er ekki viss um, að í þeirri upphæð sje ekki fleira talið með en þetta frv. snertir, og jeg hygg, að svo sje. Jeg hygg það því dálítið varhugavert að reikna tekjuhækkunina af þessu frv. á þann veg, að gera ráð fyrir, að tollurinn verði 1/3 hærri en 1927. 2. minni hl. gerir ráð fyrir því, að tollhækkun hlyti óumflýjanlega að verka eitthvað á innflutninginn, og jeg hjelt, að 1. minni hl. liti einnig svo á. En nú lýsir hv.frsm. 1. minni hl. yfir því, að það sje þeim hv. minnihlutamönnum ekki aðalástæðan fyrir því, að þeir eru á móti verulegri hækkun; aðalástæðan fyrir þá sje sú, auk þess að þeir álíta ekki verulega þörf á tekjuauka, að þeir álíta, að þessi hækkun á tollinum úr 20% upp í 30% mundi verða til þess að auka ótollaðan innflutning á þeim varningi, sem þessi hækkun nær til. Með öðrum orðum, þeir eru hræddir um, að með okkar ónóga tolleftirliti muni hættan á tollsvikum aukast. Það má vel vera, að tilhneigingin til tollsvika aukist að sama skapi sem tollurinn hækkar, en jeg tel, að eins og núgildandi tollalöggjöf er, þá getum við ekki komist hjá því að auka tolleftirlitið töluvert, til þess að það geti talist sæmilegt. Jeg hefi orðið lítilsháttar var við það, að við þá aukningu á tolleftirlitinu, sem gerð hefir verið síðustu mánuðina, hefir það komið í ljós, að töluverður undandráttur á tollgreiðslum hefir átt sjer stað. Það er því full þörf á því, þótt ekki sje hækkuð tollupphæðin, að auka tolleftirlitið. Því held jeg, að mjög lítið verði úr þessari ástæðu hv. 1. minni hl., því að bæði fjárhagslega og siðferðislega hvílir á okkur sú skylda að hafa tolleftirlitið betra en það hefir verið á undanförnum árum og er enn. Jeg veit að vísu, að það hefir nokkurn kostnaðarauka í för með sjer, en hann er ekki svo mikill, að við þurfum að setja hann fyrir okkur, svo að ef það er álitið tiltækilegt að hækka tollinn, þá álít jeg, að hægt sje að gera það af þeim ástæðum. Jeg hefi ekki ástæðu til þess að hafa þessa aths. lengri; það gleður mig, að það lítur út fyrir, að umr. um þetta mál ætli ekki að taka mjög langan tíma að þessu sinni, enda óþarft, þar eð búið var að ræða forsendur þess allítarlega í gær, og skal jeg því ekki gefa tilefni til frekari umræðna.

Frsm. 1. minni hl. (Jón Þorláksson) Jeg held, að það sje ekki rjett athugað hjá hv.frsm. 2. minni hl., að það falli færri vörur undir tollinn samkv. þessu frv. en var 1927. Jeg hygg það alveg rjett, eftir athugasemdum frv. að dæma, að flokkun sú, sem gilti 1927, haldist óbreytt samkv. þessu frv. Annars er það rjett athugað hjá hv.frsm., að aðalágreiningurinn er ekki um þetta frv., heldur er skoðanamunur um það, hve mikils tekjuauka sje þörf. Í samráði við hv. meðnefndarmann minn (BK) og með tilliti til þess, að 3. umr. fjárlaganna stendur fyrir dyrum í Nd., leyfi jeg mjer að fara fram á það við hæstv. forseta að mega taka aftur brtt. okkar þannig, að hún komi ekki til atkv. við þessa umr., en við megum taka hana upp aftur við 3. umr., ef við viljum halda henni áfram þá.

Fjmrh. (Magnús Kristjánsson) Það er varla ástæða til þess fyrir mig að taka til máls að þessu sinni, úr því að hv.frsm. 1. minni hl. hefir tekið aftur brtt. minni hl. eða óskað, að atkvgr. um hana sje frestað til 3. umr. En mjer finst ekki rjett að gera mikið úr því, að þessi tollur eins og hann er nú orðinn komi mjög þungt niður á almenning. Það er þegar búið að undanþiggja þessu gjaldi svo afarmargar vörutegundir, að jeg held, að það sje búið að tína til og taka undan allar þær vörutegundir, er geta talist nauðsynlegar. Og í sjálfu sjer er ekkert athugavert við það, þegar þess er gætt, að það var þegar í upphafi gert ráð fyrir því, að þessi tollur kæmi helst niður á þeim vörum, sem ekki gætu talist nauðsynjavörur: Þetta veldur ekki ágreiningi, og er því ekki ástæða til að fjölyrða um það. En jeg vil lýsa yfir því hjer, að jeg tel stefnu 2. minni hl. í þessu máli alveg eðlilega og rjetta. Hvað snertir útreikning hv.frsm. 1. minni hl. á tekjuaukaþörf ríkissjóðs, þá tel jeg, ef áætlun hv.frsm. um tekjur og gjöld ríkisins væri rjett, að þá sje síður en svo, að hjer sje óhóflega í sakirnar farið, því að ríkissjóður ætti að þurfa 1 milj. kr. tekjuauka, ef honum ætti að vera vel borgið. Og þótt þetta frv. verði samþ. í þeirri mynd, sem það nú er, þá er það mjög hæpið, að þær tekjur náist, sem nauðsynlega þurfa. Það verður að gæta þess, að þetta eru ekki alt nettótekjur, því að það eiga sjer stað talsverðar endurgreiðslur á verðtolli. Auk undanþáganna eru ýmislegar vörutegundir, sem vafi er um, hvort komi undir tollinn, og þótt greiðsla sje heimtuð til bráðabirgða, þá upplýsist það oft eftir á, að nauðsynlegt sje að undanþiggja þær gjaldinu, og kemur það fram sem tekjurýrnun, þegar til reikningsskila kemur. En hvernig sem menn líta á þetta mál, þá vænti jeg þess, að þetta frv. nái fram að ganga í þeirri mynd, sem það nú liggur fyrir, eins og hv. 2. minni hl. leggur til.