Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Í frv. því, sem hér liggur fyrir, er lagt til, að söluskattur verði hækkaður um tvö prósentustig, úr 11% í 13%. Eins og fram kemur í aths. við frv., er 1% viðlagagjald, 1% gjald til að draga úr áhrifum olíuverðhækkana og 4% söluskattsauki einnig lagt á sama gjaldstofn og söluskattur. Til athugunar kom að bæta hækkun þeirri, sem hér um ræðir, við söluskattsauka, en frá því var horfið. Má reyndar á það minna, að svo var gert ráð fyrir á s.l. vetri, að söluskattsaukinn yrði þá 5%. Að ráði varð þó að leggja til hækkun á söluskattinum sem slíkum. Réð þar tvennt. Í fyrsta lagi er söluskattsaukinn tengdur sérstökum kjarasamningum og mun eigi við honum hróflað án undangenginna viðræðna við aðila vinnumarkaðarins. Í öðru lagi eiga sveitarfélögin enga hlutdeild í tekjum af söluskattsauka, en fá hins vegar 8% af hinum almennu söluskattstekjum í sinn hlut. Fjárhag sveitarfélaganna er því miður svo háttað, að full þörf er á að taka þar af nokkurt mið, þegar hreyft er við tekjustofnum ríkisins. Sennilega hefur öllum hv. þm. aldrei verið eins ljós þörf ríkissjóðs fyrir auknar tekjur og nú. Allir flokkar þingsins hafa að undanförnu tekið þátt í tilraunum til stjórnarmyndunar. Skýrslur hafa legið frammi um ástand og horfur efnahags mála og afkomuhorfur ríkissjóðs. Öllum þm. má því vera ljóst, að brýnna aðgerða er þörf til þess að afla ríkissjóði tekna og það tekna, er til skila koma í ríkissjóð á þessu ári. Undanfarna daga hefur skuld ríkissjóðs á aðalviðskiptareikningi við Seðlabankann numið 2–3 milljörðum. Að hluta má skýra þessa erfiðu stöðu með miklum framlögum ríkissjóðs til ríkisfyrirtækja umfram það, sem ætlað var í fjárl. Niðurstaða launasamninga við starfsmenn ríkisins lá ekki fyrir fyrr en um mánaðamótin maí– júní, en laun varð að greiða samkv. þeim frá áramótum. Og loks hafa þær ráðstafanir, sem nauðsynlegar þóttu til að halda efnahagslífinu í skefjum nú í sumar, þ.e.a.s. viðnámslögin, haft gífurleg útgjöld í för með sér. Hefur jafnan verið á það treyst, að nú á haustmánuðum yrðu gerðar ráðstafanir til þess að rétta nokkuð af þennan halla. Sú hækkun, sem hér um ræðir á söluskatti, gefur ríkissjóði um 140 millj. kr. tekjur á mánuði. Eindagi söluskatts er 26. dagur næsta mánaðar, eftir að neytandinn er krafinn um skattinn, svo að ljóst er, að í ár mun þessi hækkun ekki koma til skila í ríkissjóð nema fyrir tæpa 3 mánuði, fáist frv. þetta samþ. Tekjur ríkissjóðs á þessu ári af hækkuninni verða því vart yfir 400 millj. kr. Það er ekki ætlun mín að gefa á þessu stigi málsins yfirlit yfir fjármál ríkisins, til þess hefur mér ekki unnist tími að fá það unnið þá fáu daga, sem ég hef gegnt embætti fjmrh. En ég minni á það, sem ég sagði áðan, að þm. hafa undir höndum ítarleg gögn um ástand fjármálanna. Þá er auk þess tiltölulega stutt í fram lagningu fjárlagafrv. fyrir árið 1976 og mun þá gerð ítarleg grein fyrir stefnu þeirri í opinberum fjármálum, sem lögð verður til grundvallar rekstri ríkissjóðs á næsta ári. Ég tel ekki ástæðu til þess að fjölyrða meir um það frv., sem hér liggur fyrir. Ég legg til, herra forseti, að að lokinni þessari umr. verði málinu vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn.



Herra forseti. Ég vil aðeins láta það koma fram, að ég tel fráleitt, að unnt sé að ætlast til þess, að hv. þdm. geti rætt efni þessa frv. nú, þegar það er tekið til 1. umr., án þess að tími hafi verið gefinn til þess að lesa það eða kanna þau rök, sem kunna að vera flutt fyrir því í grg. Þeir, sem hlustuðu á hádegisfréttir í útvarpinu, gátu að vísu heyrt nokkurn hluta grg. lesinn í fréttatíma. Ég minnist þess ekki áður, að einstakar greinar og grg. frv. séu lesnar upp í útvarpi, áður en þeim er útbýtt í hv. Alþ., en nýir siðir koma með nýjum herrum. Og kannske kemur að því, að þm. verði sagt að sitja heima við útvarpstækið og kynnast þar þskj. og þeir gætu síðan hringt til skrifstofu Alþingis og tilkynnt um afstöðu sína til mála. En þetta er kafli út af fyrir sig. En ég sé ekki, að ástæða sé til að hraða svo afgreiðslu þessa máls, að komið verði í veg fyrir, að skoðanaskipti um efni málsins geti faríð fram við 1. umr., eins og þingsköp gera ráð fyrir. Með þessari tilhögun er verið að fækka umr. í d. í tvær. Þessa málsmeðferð tel ég ámælisverða og ekki lofa góðu um væntanleg vinnubrögð hæstv. fjmrh. og harma, að það skuli vera fyrsta verk hans gagnvart þessari hv. d. að hefta með þessu móti í raun málfrelsi þdm. Til að mótmæla þessum vinnubrögðum hef ég greitt atkv. gegn því að leyfa þau afbrigði, að málið komi til 1. umr. á fundi í dag. Þá tel ég fráleit þau vinnubrögð að ætla að knýja fram söluskattshækkun eina fyrir sig og án samhengis við aðrar væntanlegar efnahagsráðstafanir hæstv. ríkisstj., bæði þær, sem valda auknum útgjöldum ríkissjóðs, og þær, sem auka við tekjur hans. Mat hv. þm. á því, hvort þörf er á hækkun söluskatts, er að sjálfsögðu háð ýmsu því, sem nú liggur ekki fyrir, t.d. hve miklar eru áætlaðar nettótekjur ríkissjóðs vegna gengislækkunar, sem nú hefur verið tilkynnt, hver eru áform hæstv. ríkisstj. um áframhaldandi niðurgreiðslur brýnustu nauðsynjavara, hvort ætlunin er að auka fjölskyldubætur eða gera aðrar ráðstafanir til að milda hjá þeim, sem við erfiðust kjör búa, þá lífskjaraskerðingu, sem hæstv. ríkisstj. hyggst framkvæma og söluskattshækkunin er aðeins hluti af. Það er í rauninni fráleitt að ætlast til þess, að hv. þd. tjái sig um eða taki afstöðu til slíkrar aukinnar skattlagningar, sem felst í hækkun söluskatts um 2 stig, einnar sér án nokkurrar yfirsýnar yfir heildaráform í efnahagsmálum, án samhengis við aðrar ráðstafanir, sem hæstv. ríkisstj. hefur á prjónunum, en hv. þd. hefur ekki fengið að sjá, jafnvel ekki stuðningsmenn hæstv. ríkisstj. Ef hæstv. fjmrh. ætlar að haga svo vinnubrögðum sínum í framtíðinni, mun honum reynast torsótt leiðin til þeirra vinsælda, sem hann hefur að undanförnu lýst yfir í fjölmiðlum, að hann aðallega keppi eftir. Og nokkuð mun það koma þegnum þjóðfélagsins spánskt fyrir sjónir, að eftir kosningaáróður Sjálfstfl. um nauðsyn þess, að minnkaður verði sá hluti, sem tekjur ríkissjóðs eru af þjóðartekjunum, þá skuli fyrstu till. ráðh. flokksins í nýrri ríkisstj., þar sem Sjálfstfl. hefur undirtökin, vera þær að auka skatttekjur ríkissjóðs líklega um 1800–2000 millj. kr. á ári með einni saman söluskattshækkun og svo mjög liggi hinum nýju valdhöfum Sjálfstfl. á, að þm. sé ekki gefinn kostur á svo mikið sem lesa þskj. um skattlagninguna, áður en 1. umr. fer fram. Eins og ég hef hér greint, tel ég ekki vera unnt að fjalla um efni þessa frv. nú við 1. umr., en fulltrúi Alþb. í fjh.- og viðskn. mun væntan lega gera tilraun til að afla í n. nauðsynlegra gagna og upplýsinga og gera að þeim fengnum grein fyrir afstöðu Alþb. til þessa frv.



Herra forseti. Ég vil aðeins við þessa 1. umr. láta það koma fram, að ég vil mótmæla þeim aðdróttunum og ádeilum, sem fram komu hjá hv. 11. landsk. þm. í garð fjmrh. og ríkisstj. varðandi þetta mál. Það vita allir, að hv. 11. landsk. og Alþb. í heild var reiðubúið til þess, þegar það hafði möguleika á því að komast inn í ríkisstj., að reyna að greiða úr vanda ríkissjóðs m.a. með samþykkt um 2% hækkun söluskatts. Þess vegna vil ég strax vísa þessari ádeilu heim. Ég minni raunar á, að í Þjóðviljanum 19. júní s.l. sagði þáv. ráðh. Magnús Kjartansson, að fjárhagsvandkvæði ríkissjóðs væru aðeins bókhaldsvandamál. Má vera, að einhver hluti Alþb. hafi þá skoðun á fjárhagsvandræðunum. En þau verða hins vegar aldrei leyst með neinum bókhaldskúnstum. Það verður að horfast í augu við staðreyndir. Það, sem ég vil sérstaklega vekja athygli á og er nýbreytni í sambandi við það frv., sem hér liggur fyrir, er, að hlutur sveitarfélaganna er nú áætlaður hinn sami og áður var í þeirri söluskattshækkun, sem hér er lögð til, miðað við það, sem á undan var gengið, þá var þeirra hlutur dreginn til baka, þau svikin um réttmætan hlut í söluskattshækkun. Öll sveitarfélög landsins standa nú andspænis gífurlegum fjárhagsvanda, og í tíð fyrrv. ríkisstj., sem hv. 11. landsk. þm. var áhrifamaður í, virtist ekki vera nokkur skilningur eða vilji fyrir því að sjá farborða fjárhag sveitarfélaga. Í verðbólguþjóðfélagi eins og hefur ríkt hjá okkur nú á þessu ári, sem mun vist vera algert met, geta menn rétt gert sér grein fyrir því, að sveitarfélögin hafa þurft að byggja í fyrsta lagi allar sínar tekjur fyrri hluta árs, 7 fyrstu mánuði ársins 1974 hafa þau þurft að byggja allar sínar tekjur svo gott sem á verðlagi 1972. Fimm síðustu mánuðina eiga þau að byggja tekjur sínar á verðlagi 1973. Allur tilkostnaður sveitarfélaganna verður hins vegar að greiðast eins og eðlilegt er, á verðlagi 1974, svo að það er eðlilegt, að þarna sé þröngt fyrir dyrum. Við sveitarstjórnarmenn höfum átt að mæta því, að ríkissjóður hefur fyrst og fremst hugsað um sig og þar er miklu þægilegri aðstaða, ríkissjóður. fær meginhluta af sínum tekjum í söluskatti og tollvörutekjum, sem eru nokkuð í takt við verðbólguna. Þetta er öndvert við það, sem sveitarfélögin eiga við að búa. Þess vegna fagna ég því, að nú er aftur tekin upp sú stefna, að sveitarfélögum skuli vera gefin hin eðlilega hlutdeild í auknum söluskattstekjum ríkissjóðs. - Þetta vildi ég, herra forseti, láta koma fram strax við 1. umr. málsins.



Herra forseti. Frv. um söluskattshækkun, sem hér liggur fyrir til 1. umr., er gamall kunningi þessa árs og raunar ársins sem leið. Þegar þáv. ríkisstj. varð að lækka tolltekjur ríkissjóðs, vegna þess að samningar hafa verið gerðir þar um, að það skyldi gert í áföngum, og áfangi átti að koma til 1. jan. 1974, þá varð ljóst, að ekki væri hægt að koma á þeirri framkvæmd, svo að vel færi, nema aflað yrði tekna með öðrum hætti. Var reyndar yfir lýst af fyrrv. ríkisstj., viðreisnarstjórninni, þegar EFTA samningarnir voru gerðir, að þá þýddi það, að þeirri tollalækkun, sem yrði gerð með þeim samningum, yrði að mæta með auknum söluskatti, bæði þá og síðar. Þetta kom fram hjá þáv. fjmrh. og þáv. viðskrh. Hins vegar gerðist það svo á Alþ. í vetur, að þáv. ríkisstj. hafði ekki þingstyrk til þess að koma fram hækkun á söluskatti til þess að mæta þessum tollalækkunum. Það var von mín, sem þá fór með þetta mál, að hv. alþm. virtu svo samninga við önnur ríki, að það bæri að fylgja þeim, þó að um stjórnarskipti yrði að ræða, og ætti hver þm. að virða slíka samninga svo, að stjórnarskipti gætu ekki breytt afstöðu þeirra til tekjuöflunar. Þess vegna treysti ég því, að það mundi nást samstaða hér á hv. Alþ. um tekjuöflun til þess að mæta þeirri tollalækkun, sem gera varð vegna milliríkjasamninga, sem áður höfðu verið gerðir. Hins vegar reyndist það svo, að hér á hv. Alþ. tókst ekki samstaða um það. Það féll því í minn hlut að standa frammi fyrir því ásamt þeim ráðh., sem þá voru, hvort íslenska ríkið ætti að hætta á það að rifta nærri 60 viðskiptasamningum eða hætta á tekjutap ríkissjóðs upp á 400 –500 millj. Ég lagði til í þáv. ríkisstj., að heldur yrðum við að standa frammi fyrir vandamálinu heima fyrir en rifta gerðum samningum, þá yrðum við að halda. Ég hafði líka vonast til þess, að það yrði síðar með væntanlegu samkomulagi á milli stéttarfélaganna og ríkisstj. um breytingu á tekjuskatti og söluskatti hægt að bæta þetta upp. Þetta fór hins vegar á annan veg. Þrátt fyrir það, sem ég taldi mig þó hafa fyrirheit um, að samningar þeir, sem ríkisstj. næði við stéttarfélögin um skattkerfisbreytinguna, mundu verða virtir og samþ. hér á hv. Alþ., var ríkisstj. knúin til þess að falla frá einu söluskattsstigi til þess að koma í gegn þeirri skattkerfisbreytingu, sem gerð var. Það var því ljóst, þegar þetta hvorttveggja var úr greipum gengið, að þá mundi fara svo, að það mundi skorta fé til ríkissjóðs vegna þessara breytinga. Við þetta bættist svo það, að síðar á árinu voru niðurgreiðslur auknar og það í ríkum mæli til þess að halda atvinnuvegunum gangandi, þar sem ekki fékkst samstaða um það á Alþ. að gera viðeigandi ráðstafanir í efnahagsmálum, eins og ríkisstj. hafði lagt til. Öllum var ljóst, sem til þekktu, að þessu yrði ekki mætt nema með auknum tekjum, jafnvel þótt tekjur ríkissjóðs færu verulega fram úr áætlun, þær hafa gert það meira en gert var ráð fyrir. Auk þess hefur svo það bæst við, að þessum niðurgreiðslum hefur verið haldið áfram lengur en upphaflega var ætlað, og var ljóst, að ekki væri hægt að halda þeim áfram hér eftir nema afla til þess tekna. Í þeim viðræðum, sem fram fóru um stjórnarmyndun, bæði til vinstri og hægri handar, sýndi ég fram á það með rökum, m.a. með því að gera grein fyrir því, hvaða hugsanleg áhrif gengisbreytingar gætu haft á tekjur ríkissjóðs, að tekna yrði ekki aflað sem skyldi, nema þessum tveimur söluskattsstigum yrði náð, og mundi þó tæplega nást fullur jöfnuður með þeim hætti, en við það yrði þó að búa að sinni, þar sem þetta yrði undirbúningur undir tekjuöflun næsta árs. Enn fremur hafði það svo bæst við, að tekjuöflun sú, sem átti að gera hér á s.l. vetri vegna Rafmagnsveitna ríkisins og einnig vegna Vegasjóðs, náði ekki fram að ganga, en hvort tveggja þetta kemur til með að hafa áhrif á afkomu ríkissjóðs á þessu ári. Ég lagði því ríkt á í þessum umr., að hjá þessari tekjuöflun yrði ekki komist, hana yrði að taka og þýddi ekkert að stinga höfðinu í sandinn gagnvart því. Ég vil hins vegar upplýsa það vegna þess, sem fram kom hér, að einn af samninganefndarmönnunum í viðræðunum um vinstri stjórn, hv. þm. Lúðvík Jósepsson, fyrrv. sjútvrh., lagðist gegn þessu í þeim viðræðum, og þykir mér rétt að taka það fram, svo að ekki leiki á því vafi, hver afstaða hans var, og er það sennilega afstaða hans flokks í umr., þótt það hafi ekki legið ljóslega fyrir. Hins vegar fannst mér, að þessi afstaða hans hefði ekki við rök að styðjast, eins og ég benti á í þeim umr. Ég vil því segja það, að þessi tekjuöflun er eðlileg og sjálfsögð, og gæti bætt við, eins og einn hv. þm. sagði einu sinni: „Þótt fyrr hefði verið“. Þá hefði betur faríð. Ég gleðst yfir því, að hv. þm. skuli nú sjá, að rök mín í þessu máli hafa verið réttmæt. Ég vil hins vegar bæta því við út af því, sem hv. 10. landsk. þm. sagði, að ég held, að það sé fjarri öllu lagi, að fyrrv. ríkisstj. hafi gleymt sveitarfélögunum. Ég dreg í efa, að aðrir hafi gert þar betur. A.m.k. var deilt á þáv. fjmrh. fyrir hækkun útgjalda, og átti sú breyting, sem gerð var í því að létta af gjöldum sveitarfélaganna til trygginganna og lögreglukostnaðarins, ekki lítinn þátt í hækkun ríkisútgjaldanna. Út í það skal ég ekki fara, því að það er svo margrætt mál. - Hitt er ljóst, að tekna þurfa allir þeir að afla, sem þurfa að halda uppi eðlilegum rekstri og eðlilegum framkvæmdum í landinu, eins og við allir gjarnan viljum gera.



Herra forseti. Það var aðeins út af orðum hv. 11. landsk. þm. varðandi framlengingu þessa frv. og þau vinnubrögð, sem við eru höfð. Ég held, að hann misminni ákaflega mikið, ef hann man ekki eftir því þau 15 ár, sem hann hefur setið á þingi, að fram hafa verið lögð frv. og þau tekin til 1. umr. með leyfi til afbrigða hjá viðkomandi d. Hvort fréttamenn hafa orðið sér úti um efni þessa frv. fyrri hluta dags eða síðari, um það skal ég ekki dæma, en þau vinnubrögð, sem hér hafa verið viðhöfð, eru mjög algeng á Alþ. og þess vegna ástæðulaust fyrir hv. þm. að greiða atkv. gegn afbrigðum, enda er það mjög ótítt og nánast ekki nema undir alveg sérstökum kringumstæðum, sem slíkt á sér stað. Núv. ríkisstj. taldi eðlilegt að gera nú þegar þær ráðstafanir, sem taldar eru nauðsynlegar til þess að spyrna við fótum og stöðva það ástand, sem verið hefur í efnahagsmálum á undanförnum mánuðum. Það hefur kannske miklu frekar verið háttur flokksbræðra hv. 11. landsk. þm. að hafa hlutina eins og gert var að mig minnir vorið 1972. Alþ. var sent heim og 2–3 dögum síðar voru gefin út brbl. og ráðstafanir í efnahagsmálum gerðar, án þess að Alþ. hafi verið gerð grein fyrir hlutunum. Eins og kom hér fram áður, er hér um að ræða ráðstafanir, sem þekktar voru og allir vissu um frá þeim umr., sem átt hafa sér stað um stjórnarmyndun, og vitað var, að gera þurfti til þess að spyrna við fótum, þannig að sú ríkisstj., sem við tæki, hefði tækifæri til þess að gera sér grein fyrir því, með hvaða hætti hún leggur til við Alþingi, að gerðar verði ráðstafanir varðandi úrlausn efnahags- og fjármála ríkisins. Mér er fullkomlega ljóst, að hv. Alþb.- menn hafa ekki mikla tilhneigingu í dag til þess að kalla það vanda, sem við blasir. Þeir hafa orðið frægir fyrir að nefna þetta bókhaldsvanda, það væri eitthvað, sem hægt væri að færa á milli debet og credit eða eitthvað því um líkt. Þetta hefur verið nefndur velmegunarvandi, og ég sé, að í málgagni þeirra í dag er reynt með stórum fyrirsögnum og miklu máli að telja þjóðinni trú um, að hér sé nánast ekkert að og stjórnarvera þeirra hafi verið með þeim hætti, að allar ráðstafanir, sem ekki eru bær vinsælustu, séu með öllu óþarfar. Ég minni á það, að þegar hæstv. fyrrv. forsrh. lagði fram frv. sitt um efnahagsaðgerðir s.l. vor, þá fylgdi því skýrsla, sem ríkisstj. hafði látið vinna fyrir sig af sínum sérfræðingum, og sú skýrsla sýndi allt annað en hér væri um að ræða eða við að glíma bókhaldsvanda eða velmegunarvanda. Ég skal viðurkenna, að það er ekkert skemmtilegt að taka við embætti fjmrh. og þurfa að byrja á því að spyrna við fótum með þessum hætti, og menn verða sjálfsagt ekki vinsælir af því. En ég geri mér líka ljóst, að ég hef aldrei mátt búast við því, að ég yrði vinsæll fjmrh. á því að þurfa að gera ráðstafanir, sem mætti rekja til stjórnleysismanna eins og flokksbræðra hv. 11. landsk. þm., sem sátu í síðustu ríkisstj.



Herra forseti. Ég verð að segja það, að maður hefði varla átt von á því, miðað við umr. um fjármál undanfarið hér á Alþ. af hálfu hæstv. núv. fjmrh., að það ætti fyrir honum að liggja að láta það verða sitt fyrsta verk að koma með auknar álögur, því að hann man það mun betur en ég, að hann hefur staðið að frv. í þá áttina, að mjög mikla nauðsyn beri til þess að draga úr útgjöldum ríkisins og öllum umsvifum og minnka þannig þensla í þjóðarbúinu, sem er eitt aðalvandamálið og hefur verið undanfarinn fjölda ára og verður áfram, ef að líkum lætur, eins og fregnir herma í dag. Sjálfur var hann fyrri flm. á s.l. þingi að frv., sem hafði hvorki meira né minna en það í för með sér, ef samþ. hefði verið, að ríkisútgjöld hefðu minnkað um á 5. milljarð kr., e.t.v. tæpa 4 milljarða, eftir því, hvernig hefði ráðist með tekjur manna, en við getum sagt rétt undir eða rétt yfir 4 milljarða kr. En nú leggur hann fram sitt fyrsta frv. og það felur í sér hækkun álagningar á almenning og sennilega án bóta í launum, því að hér fylgir mjög stuttaraleg aths., og áhrifin munu tvímælalaust vera þannig eða ný lög koma síðar meir, sem taka af þessa hækkun varðandi vísitöluhreyfinguna. Þannig er það hans fyrsta verk að bjóða heim álögum um 2 milljarða, en frv. hljóðaði um árlega minnkun um rétta 4, mismunurinn nærri 6 milljarðar, svo að ekki verður betur gert af neinum öðrum, held ég. Hann fékk líka þær árnaðaróskir í vöggugjöf af fyrrv. ráðh., að nú væri um að gera að duga, Matthías, og bregðast hvergi og leggja hraustlega á, og sannarlega hefur hann verið fljótur að læra og spýtt vel í lófana. Fyrrv. fjmrh. og núv. landbrh. og samgrh. sagði. að þetta væri gamalt mál hér á Alþ., sem væri flutt af núv. hæstv. ríkisstj. Að hluta er það svo. Urðu miklar umr. um breytingu á EFTA- tollum í vetur, og var þá mjög deilt um tekjuþörf ríkissjóðs. Þeir, sem þá voru í stjórnarandstöðu, töldu, að vel væri í lagt um nauðsyn þess að afla tekna, og komu fram með rök í því efni, og fór svo, að ríkisstj. lét undan, eins og hæstv. landbrh. viðurkenndi áðan, og var gefið eftir söluskattsstig og málið náði fram að ganga með einu stigi minna en þeir áttu von á. Ef ég man rétt, hafði frv. um sjálfa tollabreytinguna í för með sér 650 millj. kr. þörf fyrir ríkissjóð, en við í stjórnarandstöðunni töldum þörfina þá vera minni. Við áætluðum einnig, að tekjur ríkissjóðs, miðað við allar aðstæður, sem fyrirsjáanlegar væru, yrðu verulega meiri en sérfræðingar hennar létu í veðri vaka. Viðurkenndi fyrrv. fjmrh. nú, að svo hefði farið. Hins vegar hafa útgjöld einnig verulega aukist vegna stjórnleysis í efnahagsmálum. Í aths. við frv. er tekið fram, að þessi tekjuöflun sé fyrst og fremst vegna slæmrar aðstöðu Rafmagnsveitna ríkisins og Vegagerðar ríkisins. Frv. til að ráða bót á málefnum þessara tveggja stóru fyrirtækja á vegum ríkisins hefði auðvitað átt að fara hér í gegn og ræðast á eðlilegan hátt og gera fullkomlega grein fyrir þörfum þessara stóru fyrirtækja og nýja áætlun. Það er hið rökrétta. Við hefðum fengið að sjá, hvar þyrfti að hemla við í framkvæmd á vegum Vegagerðar ríkisins vegna erlendra kostnaðaráhrifa, og það væri rætt við þm. viðkomandi kjördæma, eins og hefur viðgengist í fjöldamörg ár, því að góð er samvinnan við vegamálaskrifstofuna og engum er betur kunnugt um þetta en núv. hæstv. fjmrh. og fyrrv. hæstv. fjmrh. Ég hefði þess vegna talið miklu rökréttara, að okkur gæfist svigrúm til þess að fjalla sameiginlega um þarfir þessara fyrirtækja, a.m.k. í samhengi við afgreiðslu þessa máls. Ég tel óvenjulegt að knýja þetta fram svo skyndilega, ef ekki fer nú eins og 1972, hæstv. fjmrh., svo sem kom fram í ræðu þinni áðan, að Alþ. verði sent heim á morgun og stjórnað verði með brbl. eftir helgi. En mér býður í grun, að það muni verða gert, og fá þá ekki allir óskir sínar uppfylltar að ræða hér mál á hv. Alþ., sem fram hafa verið lögð nú. Það skyldi þó aldrei vera, að það væri stefnt að því, að við færum heim annað kvöld, ekki síðar, og það sæti ekkert þing eftir helgi. Það getur nú hent ágæta menn, sem hefur hent áður misvitra menn. Við í Alþfl. munum leggjast gegn þessari söluskattshækkun. Sú grg., sem hér fylgir, og rökstuðningur fyrir henni er ekki þess eðlis, að við getum án þess að sjá nokkur meiri háttar gögn fallist á þetta. Það er ekkert svigrúm, ef á að afgreiða málið þegar í stað á kannske nokkrum klukkutímann að fá þessi gögn og fjalla um þau og taka afstöðu samkvæmt því. Ég mun því leggjast gegn þessu frv. á þessum forsendum. Við höfum ekki séð framkvæmdaáætlun Rafmagnsveitna ríkisins, og við höfum ekki séð endurskoðaða framkvæmdaáætlun hjá Vegagerð ríkisins, og þess vegna tel ég ekki tök á því, þegar forsenda fyrir þessari hækkun er fyrst og fremst sögð vera fjárhagsþarfir - þó tímabundnar - hjá ríkissjóði til þess að hjálpa þessum ríkisfyrirtækjum. Ég skal ekki deila um þarfir sveitarfélaganna. Ég vil þó taka undir orð hv. 10. landsk., að þarfir sveitarfélaga eru verulega miklar, og það er hér skýrt tekið fram, að sveitarfélögin muni fá sinn hluta af þessari aukningu. En það er stærra mál en hér verði rakið, öll sú hreyfing á milli ríkis og sveitarfélaga, sem gerð var hér á sínum tíma og við andmæltum þá ýmsir og hefur komið í ljós, því miður, að reyndist ekki eins vel og var sagt af þáv. hæstv. stjórnarliðum. En ég vil ekki blanda mér í þær deilur á milli núv. samherja. Ég hef séð drög af svokölluðum vinstri viðræðum, þótt ég tæki ekki þátt í þeim, hef ljósrit af þeim, og ég sé ekki þessa söluskattshækkun fram setta í þeim drögum, sem ég hef hér. Eru þar upp taldir 14 liðir. Og ég minnist þess ekki, að það kæmi fram á þingflokksfundi, sem ég sat. Það getur vel verið, að það hafi komið fram á síðustu stundu, en í þessu ljósriti, sem ég hef nú fyrir framan mig í ræðustóli, er þetta ekki fram sett. Þetta mun því vera áreiðanlega pressa frá fyrrv. fjmrh., að fá þetta nú knúið í gegn með hinum nýju liðsmönnum, og ber hann þess vegna sennilega siðferðilega mesta ábyrgð á því, enda kom það fram í ræðu hans, að hér væri hann enn að leggja fram gamalt mál og gladdist nú mjög yfir stuðningi hinna nýju liðsmanna við það.



Herra forseti. Ég skal nú ekki eyða löngum tíma í umr. um fjárlög eða tekjuinnheimtu ríkissjóðs, en hitt er mér fjarri skapi að fara að biðjast undan því, sem ég hef áður haldið fram. Ég lagði fram í umr. með Alþfl., Alþb. og SF tekjuáætlun um það, sem ég gat um hér áðan, og sat sérstakan fund með formanni Alþfl., þáv. sjútvrh. og fyrrv. fjvn.- manni SF, þar sem ég gerði grein fyrri þessum málum og lagði fram fullkomna grg. um það, hvað væri áætlað, að yrði tekjuauki ríkissjóðs vegna gengisbreytingar, sem þá var um rætt, einnig vegna áframhaldandi hluta af niðurgreiðslum, sem upp voru teknar í sumar, og sérstakra útgjalda vegna gengislækkunarinnar. Allt þetta hafa þeir í sínum fórum og þarf ekki nema til þeirra að fara til að gera sér grein fyrir því. Ég hygg, að það muni hvorki af hv. 1. landsk. né öðrum vera talin nein óreiða, þó að elli- og örorkulífeyrisþegar yrðu látnir njóta sömu kjarabóta og aðrir landsmenn nutu á s.l. vetri, eftir að kjarasamningarnir voru gerðir, en það hækkaði útgjöld ríkissjóðs um tæpan milljarð á einum degi, þegar það kom til framkvæmda. Og þó að tekjur hafi reynst meiri en gert var ráð fyrir, hafa líka útgjöldin reynst það, m.a. vegna þessara kjarasamninga og kjarasamninga við ríkisstarfsmenn og beins rekstrarkostnaðar.

Mætti ekki greina frá því í aths. við frv.

Frv. er ekki samið þannig, enda hafa þessir flokkar yfirleitt yfirlit um þetta, því að þeir hafa m.a. fengið skýrslu þá, sem gerð var af hagrannsóknastjóra og Seðlabankastjóra, þar sem þessi mál voru tekin til meðferðar, svo að grg. skortir ekki um þetta. Það er aldrei neinum í hag, að ríkissjóður hafi ekki eðlilegar tekjur, hvorki nú né áður.



Herra forseti. Út af orðum hv. 1. landsk. þm. vil ég segja það, að mér er ekki kunnugt um, að fyrirhugað sé, að Alþ. ljúki störfum fyrr en það hefur fjallað um þau frv., sem nú liggja fyrir og flutt hafa verið af núv. eða fyrrv. ríkisstjórn. Ég átti ekki von á öðru en þetta frv. hlyti eðlilega afgreiðslu í þessari hv. d., færi til n. og yrði þar skoðað af hv. nm., og að sjálfsögðu geta þeir fengið þær upplýsingar þar, sem þeir óska eftir, eða frá fjmrn., og mun ég sjá til þess, að ráðuneytisstjórinn verði til staðar, þegar n. þarf á því að halda. Það er alveg rétt, sem hv. þm. sagði, það hefur verið á það bent, m.a. af talsmönnum okkar sjálfstæðismanna, að úr framkvæmdum hefði þurft að draga fyrir löngu til þess að forðast það, sem nú er komið. En ég held, að það verði enginn bættari með því að láta ríkissjóð standa uppi fjárvana, þegar ekki hefur til tekist eins og óskað var. Núv. hæstv. ríkisstj. mun að sjálfsögðu við framlagningu fjárlfrv. fyrir árið 1975 gera grein fyrir því, með hvaða hætti hún hugsar sér framkvæmdir á næsta ári, en þessu ári verður að ljúka fyrir ríkissjóð með þeim hætti, að ekki verði þar langur skuldahalinn.



Herra forseti. Það er nú nokkuð um liðið síðan frestað var skyndilega umr. um það mál, sem nú er á dagskrá. Ég hafði þá kvatt mér hljóðs í tilefni af því, sem fram hafði komið í þeim umr. Þetta mál er ekki stórmál í því formi, sem það liggur hér fyrir. Nánast er um að ræða leiðréttingu á lögum, sem síðasta Alþ. afgreiddi, leiðréttingu á tveim atriðum, þar sem mistök urðu. Annars vegar er leiðrétting vegna þess, að gert var ráð fyrir, að happdrættisskuldabréf yrðu gefin út, áður en lögin hlutu fullt gildi, og hins vegar leiðrétting á ákvæðum um upphæð vinninga í þessu happdrættisláni ríkissjóðs. Ég átti ekki von á því, að það kæmu fram aths. við svo sjálfsagt mál sem þessar leiðréttingar virðast vera. En tveir hv. þm., hv. 2. þm. Norðurl. e. og hv. 12. þm. Reykv., tóku þátt í þessum umr, og það, sem þeir sögðu, gaf mér tilefni til þess að biðja um orðið, þegar mál þetta var síðast á dagskrá. Ég vil byrja á að fagna því sérstaklega, að þessir tveir hv. þm. hafa nú verið kjörnir í fyrsta sinn á Alþ. Það er áreiðanlega öllum mikið fagnaðarefni, sem þá þekkja, og ekki síst er mér það mikið fagnaðarefni. Annar þessara manna, hv. 12. þm. Reykv., hélt sína jómfrúrræðu, og ég vil leyfa mér, vegna þess að það er alltaf nokkur atburður, að óska honum til hamingju með jómfrúrræðu hans. En ég sagði, að mér hefði fundist nokkurt tilefni til þess að gera aths. við ræður beggja þessara hv. þm. Hv. 2. þm. Norðurl. e, gerir fyrirvara í þessu máli á þeim grundvelli, að hann sé ekki samþykkur því, að ríkisskuldabréfin í happdrættinu til að fullgera Djúpveginn séu verðtryggð. Það er augljóst, hvers vegna þessi bréf eru verðtryggð. Það er til þess að tryggja, að það fjármagn sem fram er lagt í þessu skyni, rýrni ekki og sé borgað því verði, sem það raunverulega stendur í. Ég held, að við hv. 2. þm. Norðurl. e. hljótum að vera sammála um, að það er ákaflega mikið atriði, að fyrir fjármagnið fáist það verð, sem það raunverulega stendur í. Það er hægt að gera þetta á mismunandi vegu. Það er hægt að gera það í formi vaxta eða verðtryggingar. En við vitum, að um langt skeið hefur ekki verið hægt að gera það að fullu í formi vaxta. Ég leyfi mér að halda fram, að það sé algerlega óraunhæft í þessu máli að ætla að tryggja fjárframlagið á annan hátt en með verðtryggingu. Ég er ekki að gerast neinn sérstakur formælandi þess, að það eigi að setja almenna verðtryggingu eða fara þá leið. En það er engin goðgá, eins og ástandið er, að fara þá leið í vissum tilfellum, og svo hefur reynst á undanförnum árum, að það hefur verið eina leiðin, sem hefur verið fær til þess að tryggja fjármagnið. Meðan við tryggjum vinnuaflið með verðtryggingu, held ég að það hljóti að geta komið til greina að tryggja fjármagníð einnig. Ég minni á í þessu sambandi, að ríkisstj., sem nú er nýtekin við völdum, hefur það í stefnuyfirlýsingu sinni að athuga m.a. verðtrygginga til þess að tryggja fjármagnið. Ég skal ekki hafa fleiri orð um þetta, en ég legg áherslu á, að það er óraunhæft að hleypa þessu ríkishappdrætti af stokkunum, nema þessi verðtrygging sé. Hv. 12. þm. Reykv. er andvígur frv., sem hér liggur fyrir, á þeirri forsendu, að hann er á móti slíkri fjáröflunarleið sem hér er gert ráð fyrir. Ég verð að segja það, að mér kemur nokkuð á óvart, að þessi hv. þm. skuli taka svo til orða og eins að hann lagði áherslu á, að þessi fjáröflun ætti að fara fram gegnum ríkiskerfið eða bankana, þ.e.a.s. ekki fara út úr kerfinu. Mér virðist, að hér sé um nokkurt grundvallarmál að ræða. Ég hef skilið grundvallarstefnu okkar sjálfstæðismanna á þann veg, að við vildum fá borgarana til þess að leggja af mörkum fjármagn, án þess að það sé eingöngu bundið við skattheimtu ríkisins. Ég veit, að það er nokkur ágreiningur um þessi mál. Vinstri flokkarnir og kannske þeir, sem lengst eru til vinstri og við getum kallað kommúnista, eru á móti þessu. Þeir telja jafnvel, að það sé ekki ástæða fyrir borgarana að leggja af mörkum fjármagn til ýmissa nauðsynlegra hluta, eins og t.d. mannúðarstarfsemi eða til eflingar líknarfélögum, vegna þess að það eigi að vera hlutverk ríkisins að gera þetta og ríkið eigi að gera það gegnum skattheimtuna. Ég held, að hvar sem við getum komið við, þá eigum við að ýta undir það, að borgararnir leggi fram fjármagn af frjálsum vilja til þýðingarmikilla mála umfram það, sem þeir gera og verða að gera gegnum skattheimtu hins opinbera, og þess vegna sé eðlilegt að ýta undir alla viðleitni í þá átt. Það getur m.a. þýtt það, að skattheimta geti verið minni en ella. Nú er það svo í þessu tilfelli, vegna þess að hér er um mikið hagsmunamál að ræða fyrir fólkið í þeim byggðum, sem njóta þeirrar framkvæmdar að ljúka lagningu Djúpvegarins, að það er gert ráð fyrir, að þetta fólk og raunar allir Vestfirðingar mundu vilja leggja sig fram um þessa fjármagnsútvegun. Og ég spyr: Hvers vegna ekki að gefa fólkinu sjálfu tækifæri til þess? Mér er ljóst, að það eru takmörk fyrir því, hve langt er hægt að fara í slíkri fjáröflun sem þessari til framkvæmda í vegamálum. En hér er um að ræða mál sérstaks eðlis, sem er hliðstætt framkvæmdinni við opnun hringvegarins um landið. Ég ræddi þetta nokkuð og lagði áherslu á þetta sjónarmið við 1. umr. málsins og skal því ekki fjölyrða frekar um það nú. Ég vildi láta þessi sjónarmið koma hér fram. Mér fannst, að það væri ekki hægt að gera annað í tilefni af ummælum þessara tveggja hv. þm. Ég þekki þessa þm. persónulega, og allir, sem af þeim hafa kynni, vita, að þeir eru ákaflega heilsteyptir menn og hafa þá reglu í heiðri að halda gefin loforð. Nú hafa þeir ekki gefið nein sérstök, ákveðin loforð í sambandi við Djúpveginn. Það eru fleiri en við sjálfstæðismenn, sem vilja halda gefin loforð. Það fer yfirleitt ekki eftir því, hvar í flokki menn standa. Annað mál er, að það getur farið nokkuð eftir flokkum, þegar mál verða flokksmál, hvað þessi regla er á þeim vettvangi höfð vel í heiðri. Það eru sumir flokkar, við skulum nefna þar t.d. kommúnista, sem við sjálfstæðismenn teljum, að fylgi oft og tíðum þeirri reglu að láta tilganginn helga meðalið. Þeir segja, að tilgangurinn sé svo góður, að þeir þurfi ekki að vera vandir að meðulunum. Það er aðalsmerki okkar sjálfstæðismanna að viðurkenna ekki þetta. Við getum ekki látið tilganginn helga meðalíð. Við teljum, að það sé nauðsynlegt að hafa í heiðri þá reglu, að leiðin að markinu verði alltaf að vera réttlætanleg. Við sjálfstæðismenn eigum því að mínu viti að standa að því, að það loforð, sem Alþingi Íslendinga hefur gefið í þessu máli, standi. Það hefur vakið vonir og trú fólks, sem hefur lengi beðið eftir því, að þessu mikla hagsmunamáli þess væri sinnt, að fullgera Djúpveginn. Ég vil því leyfa mér að vona, að þessir ágætu menn, sem ég veit, að eru mér alveg sammála í hinni almennu lífsskoðun, sem ég hef hér í nokkrum orðum sett fram, verði með okkur í því að greiða fyrir þessu frv., þannig að fólkið, sem hefur treyst á loforð Alþ., geti notið þeirra framkvæmda í þessu máli, sem lög frá síðasta Alþ. gerðu ráð fyrir. Ég veit, að þessum mönnum ætti að vera það þeim mun léttara, þar sem þeir eru sammála mér um, að hér sé um mál að ræða, sem þurfi að framkvæma, opnun Djúpvegarins. Það kom fram í tali þeirra beggja.



Herra forseti. Ég gerði grein fyrir afstöðu minni til þessa frv. á þingfundi í þessari hv. d., þegar það var tekið til fyrri umr. Ég skal ekki endurtaka það, sem ég sagði þá, en ég vil aðeins taka fram í tilefni af ummælum hv. 3. þm. Vestf., þar sem hann beinlínis viðurkenndi. að mistök hefðu orðið í sambandi við frágang þessara laga, að þá er ekki óeðlilegt, að þeir aðilar, sem ekki eru samþykkir ákvæðum laganna, vildu koma óskum sínum um breytingu á framfæri. Til þess að fyrirbyggja allan misskilning ítreka ég stuðning minn við þá framkvæmd, sem hér er um að ræða, einnig tilhögun um útvegun fjármagnsins, sem til þessarar framkvæmdar er ætlað. Aðeins er það, að ég er algerlega mótfallinn því, að væntanleg skuldabréf verði verðtryggð á nokkurn hátt. Ég þykist þess nokkurn veginn víss, að sala bréfanna muni ganga með eðlilegum hætti og hægt verði að afla fjárins á þann veg og með þeim hætti, sem ég lýsti í ræðu minni, þegar þetta mál var til 1. umr. í hv. d., með því að hækka hugsanlega vexti af þessu láni. Til áréttingar vil ég því leyfa mér að bera fram brtt. við það frv., sem hér er til umr., og eru brtt. þannig: Ný 2. gr. frv., sem hér er til umr., verði um það, að 3. gr. laganna falli niður. Í 5. gr. l. falli niður orðin „svo og verðbætur“. Stuðningur minn við þetta frv. er bundinn því, að breyting sú, sem felst í þeim till., sem hér hafa verið reifaðar, fáist samþykkt.



Herra forseti. Ég leyfi mér að byrja á því að þakka hv. 3. þm. Vestf. fyrir hans góðu hamingjuóskir varðandi mína fyrstu ræðu, sem hann kallaði jómfrúrræðu. Mér er samt ekki vel við, að hún sé kölluð það, eins stutt og ómerkileg og hún var. Það var einungis af þörf fyrir að taka þátt í umr. um það mál, sem til umr. er, að ég stóð þá upp. En ég vil líka létta af honum áhyggjum í sambandi við umrædda vegalagningu á Vestfjörðum. Ég mun samþykkja málið eins og það liggur fyrir. Það er ekki það, sem ég vildi gagnrýna, heldur er það fjáröflunarleiðin, sem ég álit ranga, ekki bara í þessu tilfelli, heldur yfirleitt, hvort sem hún er notuð til vegalagningar eða á annan hátt. Ég álít, að ríkisvaldið eigi ekki að keppa um veltufé þjóðarinnar, sem er sparifé landsmanna, taka það og nota til fjárfestingar. Ástandið á fjármálamarkaði landsmanna er geigvænlegt, og það fer ekki fram hjá neinum, að það er í síauknum mæli, sem bæði einstaklingar og fyrirtæki líða skort, eru beinlínis svelt af veltufé eða framkvæmdafé, vegna þess að ríkið notar miskunnarlaust þá einokunaraðstöðu, sem það hefur. Það ákveður vaxtafótinn fyrir bankakerfið og leyfir sér síðan að bæta við verðtryggingu og vexti í happdrættisvinningum, þegar það er að draga að sér þetta rekstrarfé þjóðarinnar, sem hlýtur að verða það fé, sem bankarnir hafa til umráða, m.ö.o. sparifé fólksins. Þetta er óeðlileg samkeppni af ríkisins hálfu við ríkisbanka og einstaklinga. Vegna þess að hv. 3. þm. Vestf. minntist á grundvallarstefnu sjálfstæðismanna, vil ég túlka hana öðruvísi en hann gerði Í mínum augum er grundvallarstefna sjálfstæðismanna athafnafrelsi einstaklingsins í frjálsri samkeppni bæði á peningamarkaði landsmanna, sem hér er til umr., og á öðrum sviðum, gegn einokunaraðstöðu í hvaða mynd sem er. Ég vil undirstrika það alveg sér í lagi, þegar ríkið sjálft gengur á undan með slíku fordæmi. Framkvæmdaprógramm ríkisins á að takmarkast hverju sinni, eins og ég gat um í síðustu ræðu minni um þetta mál, við það magn framkvæmdafjár, sem til umráða er hverju sinni, eða með lántöku erlendis til langs tíma og þar með dreifa nauðsynlegum framkvæmdum á fleiri kynslóðir en gert er, þegar tekið er fé úr ríkissjóði og síðan bætt við sparifé landsmanna og notað til fjárfestingar. Ég vil ítreka það og taka undir þau orð hv. 3. þm. Vestf., að að sjálfsögðu, þó að við komum nýir inn í þingflokkinn, sem ég vona eftir hans eigin ummælum að sé til bóta fyrir þingflokkinn, þá mun ég a.m.k. standa við þau loforð, sem þingflokkurinn hefur áður gefið. En orð mín í þessu máli eru eingöngu til varnaðar. Ég vil ítreka, að við megum ekki fjárfesta fram yfir getu hverju sinni. Við verðum að varast að gera of kostnaðarsamar áætlanir, gera of mikið á skömmum tíma fyrir of lítið eigið fé. Trú mín er, að það sé kominn tími til, að sett séu einhvers konar takmörk, svokallað þak, á útgjöld og framkvæmdaprógramm ríkisins hverju sinni.