Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Mál þetta hefur orðið að átakamáli milli. deilda og lendir nú hér í Sþ. Nú hafa landbn. beggja d. komið sér saman um afgreiðslu á málinu, eða þeim þætti þess, er síðast varð að deiluatriði milli deildanna. Er brtt. á þskj. 780 flutt í tilefni af því samkomulagi, og standa því landbn. beggja d. raunverulega að þeirri till. Ég vil því leyfa mér að vænta, að á þessum grundvelli verði málið afgreitt.

Flm. (Pétur Ottesen) : Á árinu 1948 voru samþ. á Alþingi lög um vísindalega verndun fiskimiðanna í landgrunninu umhverfis landið. Í þessum l. var sjútvmrn. falið að gefa út reglugerð um sérstök verndarsvæði, eftir því sem kleift þætti. Á grundvelli þessara laga hefur ríkisstj. sýnt lofsverða röggsemi með því að gefa út reglugerð um friðun landgrunnsins fyrir Norðurlandi, og má fullyrða, að útgáfa þessarar reglugerðar verði merkur þáttur í sjálfstæðisbaráttu okkar. Eins og öllum landsmönnum er kunnugt, veltur afkoma okkar að miklu leyti á fiskimiðunum umhverfis landið. Þess vegna er okkur lífsnauðsyn, að þau verði ekki ónýtt með óhóflegri rányrkju. Í þeim málum eru horfurnar ekki góðar hér sunnan- og vestanlands, þar sem botnvörpuveiðar aukast stöðugt og svo langt gengur, að þeir toga upp undir landssteinum, og má í því sambandi minna á þau spjöll, sem þeir ollu á línum báta hér úr verstöðvum við Faxaflóa á síðustu vertíð. Það má því segja, að nú sígi stöðugt á ógæfuhliðina fyrir okkur, eftir því sem botnvörpungunum fjölgar hér við land, en þeim hefur stöðugt fjölgað nú síðustu ár, en hafa þó aldrei verið fleiri en á síðustu vertíð. Og svo nærgöngull var þessi togarafloti við bátana, að þeir eyðilögðu línu þeirra og afla. Kvað svo rammt að þessu nú í lok vertíðar, að sumir bátar urðu að hætta veiðum, vegna þess að botnvörpungar höfðu eyðilagt veiðarfæri þeirra, en önnur veiðarfæri voru ófáanleg, miklu fyrr en þeir hefðu ella gert. Nú hefur lengi verið háð sú barátta hér á Alþingi að fá Faxaflóa friðaðan. Þetta hefur meðal annars ekki verið hægt vegna samnings, sem í gildi hefur verið, við Englendinga frá 1901. Nú hefur þessum samningi verið sagt upp, þó að hann sé að vísu ekki fallinn úr gildi enn. Með hliðsjón af þeim lýsingum, sem ég gaf hér á undan á yfirgangi togbáta hér á Faxaflóa, og þeirri hættu, sem af honum stafar fyrir bátaflotann og sömuleiðis fiskimiðin, þá hef ég leyft mér að bera fram þá till., að á grundvelli þeirra laga, sem áður greinir, verði haldið áfram á sömu braut og hin nýútgefna reglugerð markar, með því að gefa út nú þegar eða eins fljótt og mögulegt er aðra reglugerð um bann við dragnótaveiði og togveiði í Faxaflóa. Þessi till. mín er flutt eftir áskorun frá fjöldamörgum aðilum, sem hlut eiga að máli, og get ég þar nefnt t. d. hreppsnefnd Garðahrepps, bæjarstjórn Keflavíkur og sjómenn á Akranesi ásamt fleirum. Sumum þykir till. mín ekki ganga nægilega langt og vilja láta bannið ná yfir allan flóann frá Geirfuglaskeri að Öndverðarnesi, og er það að sjálfsögðu æskilegt og ber að stefna að því. Hins vegar tel ég þó, að aðaltillaga mín sé allmikið til bóta og geti forðað þeirri hættu, sem yfir vofir, ef ekkert verður að gert. En eins og ég sagði, er friðun flóans frá Geirfuglaskeri að Öndverðarnesi æskileg, og sé vilji fyrir slíkri friðun og ríkisstj. telji hana mögulega, þá liggur fyrir brtt. á þskj. 762 þess efnis. Ég viðurkenni fúslega, að verði þessar ráðstafanir gerðar á grundvelli þeirra laga, sem ég gat um, stöndum við nokkuð höllum fæti gagnvart Englendingum vegna þess samnings, sem ég áðan gat um, þar sem samningurinn frá 1901 er ekki enn fallinn úr gildi, enda þótt honum hafi verið sagt upp, og má gera ráð fyrir, að ekki verði hægt að gera þessar ráðstafanir gagnvart Bretum fyrr en samningurinn er fallinn úr gildi, en það mun vera eftir rúmt ár. Það veldur að sjálfsögðu nokkrum erfiðleikum í framkvæmd, en ætti þó ekki að útiloka, að tilraun verði gerð, þegar svo mikið er í húfi sem raun ber vitni. Ég vil svo fela hæstv. ríkisstj. frekari ákvarðanir í þessu máli, því að ég ber mikið traust til hennar, og ekki síður fyrir þann lofsverða vilja, sem hún hefur sýnt með þeirri reglugerð, sem hún þegar hefur gefið út um friðun landgrunnsins fyrir Norðurlandi. Sú ráðstöfun ætti að geta komið að góðu haldi mjög fljótlega, ef vel tekst til, því að líklegt er, að hin gegndarlausa veiði erlendra skipa eigi sinn þátt í því afhroði, sem við höfum goldið á síldveiðunum undanfarið. Ég vil því vænta, að hæstv. ríkisstj. taki þessa till. til athugunar og leysi þetta mál eftir því sem hún telur efni standa til. Og það ætti að vera styrkur fyrir hæstv. ríkisstj. í þessu máli, ef Alþingi sýnir með samþykkt þessarar till. einbeittan vilja til sóknar í því máli, sem þegar er hafin með uppsögn samningsins frá 1901 og reglugerðinni um friðun fyrir Norðurlandi.



Herra forseti. Ég get í öllum aðalatriðum tekið undir með þm. Borgf., enda er hann manna kunnugastur þessum málum og hefur lengst og bezt barizt fyrir, að þeim verði komið í viðunandi horf. Fyrrverandi ríkisstj. hafði þetta mál til meðferðar og voru lögin nr. 44 1948 allvel undirbúin. Núverandi ríkisstj. hefur málið til athugunar á nokkuð breiðari grundvelli. og verður allt gert, sem fært þykir, til að ná sem beztum árangri. Hins vegar tel ég tæplega hægt að samþ. þessa till., sem hér liggur fyrir, eins og hún er orðuð, því að við erum ekki lausir við samninginn við Breta fyrr en 1951, en alkunnugt er, að Bretar eru aðalfiskveiðiþjóðin hér við land. Varla er heppilegt að fara að banna öðrum þjóðum, sem minna veiða hér, þar sem slíkt bann gæti verið misskilið og þar af leiðandi mjög óvinsælt. Ég held, að við verðum að varast eftir megni að baka okkur óvinsældir í þessu máli, vegna þess að við eigum lausn þess svo mikið undir skilningi og góðvild annarra þjóða. Hins vegar met ég mikils áhuga þessa hv. þm. í þessu mikla hagsmunamáli og tel það heppilegt eins og hann og styrk fyrir ríkisstj. að fá einhuga afstöðu Alþingis. En vegna þess að þetta er víðkvæmt og vandasamt mál, tel ég rétt, að orðalagi till. verði breytt, þannig að Alþingi álykti að skora á ríkisstj. að athuga svo fljótt sem fært þykir o. s. frv., enda ætti það orðalag að vera nægilega greinilegt til að sýna vilja Alþingis. - Ég vil leyfa mér að leggja þessa brtt. fram og vænti, að veitt verði afbrigði fyrir henni strax, þar sem hraða þarf afgreiðslu málsins, en brátt líður að þinglokum. Till., svo orðuð, styrkir málstaðinn, þó að hún leggi ekki neinar kvaðir á hæstv. ríkisstj., enda veit ég, að það vakir ekki fyrir flm., þó að hann vilji láta kné fylgja kviði, eftir því sem auðið og heppilegt er.



Ég vil í tilefni af því, sem atvmrh. sagði, geta þess, að till. mín gerir ráð fyrir, að allar ráðstafanir í þessu efni verði byggðar á l. nr. 44 1948, en þar er tekið fram, að þær reglur, sem settar verði, skuli vera í samræmi við milliríkjasamninga á hverjum tíma. Þess vegna felst alls ekki í minni till. að rjúfa samninga á einum eða neinum. Hitt hafði ég haldið, að mögulegt væri að útiloka strax á þessu ári togveiðar annarra en Englendinga, en eins og kunnugt er, safnast hingað mikill fjöldi annarra togskipa, en frá Englandi. Það verður að viðurkenna, að samþykkt till. styrkir aðstöðu ríkisstj., en þar sem hún á að framkvæma hana, er ekki óeðlilegt, þótt hún vilji breyta orðalagi, ef hún telur það betra. Alþingi gerir út um það, með hverjum hætti þessi till. verður samþykkt, hvort brtt. hæstv. atvmrh. verður felld eða ekki. En ef ég ætti að velja á milli, annars vegar að till. mín yrði svæfð, ef brtt. hæstv. atvmrh. yrði ekki samþ., þá mundi ég velja þann kostinn að samþykkja brtt., þótt ég telji hitt æskilegra. Ég tel, að þrátt fyrir brtt. hæstv. atvmrh. eigi stj. að vera styrkur í samþykkt slíkrar till. Með þessu móti stæðum við nær skjótum árangri heldur en ef ekkert væri að gert.



Herra forseti. Á þskj. 670 er till. frá ríkisstj. um fullgildingu á alþjóðasamþykkt um félagafrelsi og verndun þess. Ég vil geta aðdragandans eins og segir í grg., að Alþjóðasamband verkamanna og amerískra verkalýðssambandið beindu þeim tilmælum til sameinuðu þjóðanna, að þær tækju til meðferðar félagafrelsi verkamanna og atvinnurekenda, og var þessu vísað til Alþjóðavinnumálastofnunarinnar. Um þetta var fjallað í San Francisco 1948. Þar var fulltrúi frá Íslandi, og þar var gerð ákvörðun um verndun félagafrelsis, og er þetta birt með till. sem fylgiskjal og vísa ég til þess. Það þarf varla að taka það fram, að réttindi þessi eru tryggð í stjskr. og í l. um stéttarfélög og vinnudeilur. Það má því segja, að ef hv. Alþingi veitir ríkisstj. heimild til þessa, þá erum við aðeins að viðurkenna það, sem er. Ríkisstj. lítur svo á, að sjálfsagt sé að gera þetta. Fjögur ríki hafa fullgilt samninginn: Bretland, Noregur, Svíþjóð og Finnland. Samþykktin gengur í gildi 4. júlí n. k., og vill ríkisstj., að Ísland geti þá gerzt aðili að samþykktinni. Ég vil ekki gera till. um það, að málið fari til n., enda væri það hið sama og að svæfa það, og tel ég það líka óþarft. Ég tel ekki þörf að fjölyrða frekar um þetta, enda tími orðinn naumur, þar sem óðum líður að þingslitum. Og óska þess, að málið nái afgreiðslu þegar á þessum fundi í sameinuðu Alþingi.



Þessi till. er einnig fram borin af ríkisstj. og er um það, að Tryggingastofnun ríkisins heimilist að greiða uppbætur á ellilífeyri, örorkulífeyri o. s. frv. frá 1. júlí 1949 til 31. des. 1950, eins og í till. segir. Það, að þessi till. er nú borin fram í lok þingsins, stafar af því, að sýnt er, að breytingarnar, sem fyrirhugaðar voru á alþýðutryggingalögunum, ná ekki fram að ganga á þessu þingi, en nauðsynlegt er að ákveða núna uppbæturnar, og í till. ríkisstj. segir, hversu háar þessar greiðslur megi vera. Það er 5% frá 30. júní n. k. til ársloka, en áður var búið að ákveða 10%. Ég vil taka fram hér, hve mörg prósent greiðslurnar eru ákveðnar. 15% er ákveðið með tilliti til þess, sem ríkisstj. hefur lagt til um uppbætur á eftirlaun og aðrar slíkar greiðslur, og miðast við uppbætur embættismanna. Þetta mun vera hv. þm. ljóst, og þarf ekki að fara um það mörgum orðum. Hér eru ákveðnar 2 umr. um málið, en ég geri það ekki að till. minni, að málinu verði vísað til nefndar, en óska eftir, að forseti taki málið til lokaafgreiðslu sem fyrst á nýjum fundi.



Herra forseti. Þetta mál, um uppbætur á ellilaun og örorkubætur, hefur allmikið verið rætt hér. Þm. sósíalista hafa borið fram till. um þetta, en þær hafa verið felldar, m. a. á þeirri forsendu, að endurskoðun tryggingal. mundi lokið þegar á þessu þingi. Nú er vitað, að tryggingalögin ná ekki fram, en í staðinn er þessi þáltill. lögð fram. Er hér gert ráð fyrir 5% uppbót. Ég verð að segja eins og mér finnst, að þessi uppbót sé skammarlega lítil til gamla fólksins og nái ekki nokkurri átt. Þetta fólk hefur sannarlega lágar tekjur, eða um 4.000 kr. á 1. verðlagssvæði og tæpar 3.000 kr. á öðru verðlagssvæði. Það þarf ekki að skýra það, hvernig þessu fólki muni ganga að lifa. Þess vegna leyfi ég mér að bera fram brtt., er fer í þá átt, að uppbótin skuli vera allt að 17%, og miða þá við sömu uppbót og opinberir starfsmenn hafa fengið. Ég hygg, að Tryggingastofnun ríkisins hafi tilkynnt Alþingi, að hún hafi nægilegt fé til að greiða 10%, en ríkissjóður greiði síðan hitt, sem á vantar. Ég vil biðja forseta að leita afbrigða fyrir þessari brtt.



Forseti hefur nú lesið brtt, mína við þáltill. hæstv. ríkisstj., og skal ég nú víkja að þessu nánar. Ég leit svo á, að fyrr á þessu þingi hefði verið náð fullu samkomulagi um það, að heimild skyldi veitt til að greiða uppbæturnar þannig, að hækkun á þessum greiðslum fyrir 1949 yrði hin sama og opinberir starfsmenn hafa fengið frá 1. júlí 1949. Nú sé ég, að ríkisstj. leggur til, að þessi heimild sé veitt til 1. júlí 1950, en frá þeim tíma á þessi uppbót að lækka niður í 15% og er þá lægri, en opinberir starfsmenn fá. Samkvæmt ætlun þeirra, sem um alþýðutryggingarnar hafa fjallað, var gert ráð fyrir, að önnur fríðindi kæmu einnig til uppbátar. Ég leyfi mér því að leggja til, að uppbæturnar verði hinar sömu, eða 10% , fyrir allt tímabilið, þannig að hækkunin verði 20% allt þetta tímabil. En til vara legg ég til, að uppbæturnar verði 7% frá 1. júlí, eða álíka og hjá opinberum starfsmönnum í lægsta launaflokki. Að miða uppbæturnar við eftirlaunamenn er í ósamræmi við laun opinberra starfsmanna, og er því enn ríkari ástæða til þessara uppbóta. Ég vænti þess, að hv. þm. skilji þetta. Ef till. mundi verða samþ. núna, mundi viðbótin nema 1,4 millj. kr. á árinu 1950, og hefði ég talið, að ekki væri óvarlegt, að Tryggingastofnunin gæti tekið á sig þessar greiðslur.

Forseti (JPálm) : Ég vil vekja athygli hv. þm. á því, að ef farið verður að þreyta umræður um þetta mál, þá verður það svæft.



Ég ætla aðeins að segja frá því, að ríkisstj. átti hlut að því, að tryggingalögin ná nú ekki fram að ganga, og enn fremur, að uppbótin var ákveðin 15%. Það er nú auðséð, að afkoma trygginganna er þannig, að þær geta ekki bætt á sig nýjum gjöldum, nema tekjur komi á móti, þegar þessu ári sleppir. Og ríkisstj. fannst það óráðlegt að bæta á sig nýjum gjöldum, sem mundi þá hafa í för með sér hækkun á gjöldum þegnanna.



Herra forseti. Síðan það varð kunnugt, að vonir stæðu til þess, að möguleikar væru á að fá fé frá hinni svokölluðu Marshallstofnun til ýmiss konar framkvæmda í þessu landi, hafa ýmsir staðir, sem hafa haft framkvæmdir í þessum málum í undirbúningi, hugsað sér til hreyfings um það að fá fé til þeirra framkvæmda frá þessari stofnun og hafa hugsað sér það sem eina möguleikann til þess að koma þeim upp í náinni framtíð. Nú hefur það að vísu verið nokkuð á huldu, hvernig þessu fé, sem fengizt hefur til raforkuframkvæmda í landinu, yrði skipt milli þeirra staða, sem framkvæmdir hafa í undirbúningi í þessum efnum. Ég hef þess vegna leyft mér að bera fram fyrirspurn til hæstv. ríkisstj. um það, hvernig hún hyggist að skipta þessu fé til vatnsvirkjana á Íslandi milli þeirra rafvirkjana, sem sótt hafa um Marshallaðstoð til þessara framkvæmda. Hv. þm. Snæf. (SÁ) flytur þessa fyrirspurn með mér. Síðan við lögðum hana fram, hefur málið að vísu breytzt nokkuð, þar sem hæstv. ríkisstj. hefur gefið út tilkynningu um það, að ákveðið sé, að Sogsvirkjunin og Laxárvirkjunin skuli hljóta fyrirgreiðslu með þessum hætti. En það, sem ég vil vita um og vænti, að hæstv. ríkisstj. gefi greið svör við, er það, hvort það sé meiningin, að þessar stóru virkjanir, til hagsbóta fyrir tvo stærstu kaupstaði landsins, eigi að vera einu orkuverin, sem njóti fyrirgreiðslu á þennan hátt. Ég vil fá upplýsingar um það, hvort það er meiningin, að Sogsvirkjunin, sem náttúrlega fyrst og fremst er til hagsbóta fyrir Reykjavík og raunar verulegan hluta Suðurlandsundirlendisins, og Laxárvirkjunin, sem fyrst og fremst er fyrir Akureyri og kannske nokkrar nærsveitir hennar, eigi að vera einu virkjanirnar, sem þarna koma til greina. Ég get gjarnan í þessu sambandi upplýst það, að svo stendur á, að við fyrirspyrjendur höfum hagsmuna að gæta í þessu sambandi, þar sem við erum umboðsmenn og þm. fyrir tvö byggðarlög, sem um langan aldur hafa undirbúið raforkuframkvæmdir og eru mjög langt á veg komin með þann undirbúning. Er mér þetta sérstaklega kunnugt að því er snertir mitt hérað, en Bolungavík hefur undirbúið þessar framkvæmdir í 30 ár og tók sér þegar fyrir hendur að leita eftir stuðningi frá Marshallstofnuninni, þegar kunnugt varð, að Íslendingar ættu þess kost að fá þaðan fé til þessara framkvæmda. Ég sé, að hæstv. forseti gefur mér merki um, að tími minn sé þrotinn, en ég vænti þess, að hæstv. raforkumálaráðherra gefi mér upplýsingar og svar við þeirri fsp., sem hér liggur fyrir.



Herra forseti. Út af þessari fsp. hv. þm. N-Ísf. (SB) vil ég segja þetta: Eins og ég geri ráð fyrir að hv. þm. sé kunnugt, eins og öllum öðrum þm. í Sjálfstfl., þá hefur verið samið um það milli Framsfl. og Sjálfstfl., hvernig þessum fyrstu eða næstu Marshallpeningum skuli varið. Það hefur verið gerður um það samningur, að Sogsvirkjunin og Laxárvirkjunin skuli sitja fyrir fyrsta fjármagninu og síðan eða kannske jafnhliða, þegar líður á það tímabil, sem það tekur að framkvæma þessar virkjanir, þá komi áburðarverksmiðjan. Þetta er samningur, sem gerður hefur verið með samþykki þm. úr báðum flokkum, og er gert ráð fyrir, að þessu fé verði varið hlutfallslega jafnt til allra þessara þriggja fyrirtækja. Það hefur þess vegna verið með samkomulagi þessara flokka ráðstafað því fé, sem við fáum af Marshallfé á næstunni. Frekari ráðstafanir hafa ekki verið gerðar að svo stöddu, nema undir þeim kringumstæðum, að svo færi af einhverjum ástæðum, að ekki væri hægt að koma áburðarverksmiðjunni á fót, eins og gert hefur verið ráð fyrir í þessu samkomulagi. Nú um aðrar virkjanir er það að segja, að ég tek undir það, sem hv. þm. sagði, að þeirra er full þörf og að vissu leyti álitamál, hvort ýmsar þeirra eiga ekki rétt á að koma jafnhliða þeim virkjunum, sem ég hef rætt um. Það er fyrst og fremst um fjórar virkjanir að ræða: Þverá við Hólmavík, þar sem eru einna bezt virkjunarskilyrði hér á landi og geysileg þörf fyrir rafmagn vegna þess iðnaðar, sem þar er að rísa upp. Svo kemur Fossá á Snæfellsnesi og Laxá við Blönduós og enn fremur virkjun við Bolungavík. En það hefur verið rætt um það í ríkisstj., þegar ákvarðanir voru teknar um þá samninga, sem ég skýrði nú frá, að taka upp síðar umræður um það, hvaða möguleikar væru til þess að hrinda öðrum virkjunum í framkvæmd, en samningurinn um ráðstöfun Marshallfjárins nær ekki lengra en ég hef skýrt frá og hv. fyrirspyrjendum er sjálfsagt kunnugt um. Þessar umræður hafa ekki verið teknar upp enn þá, en ég vil segja, að það ætti vissulega ekki að vera óviðráðanlegt fyrir okkur Íslendinga að hrinda þessum virkjunum í framkvæmd á næstunni, ef það árar ekki mjög illa þó að það verði ekki gert fyrir Marshallfé. Ég hef þá, að ég hygg, svarað þessari fsp. Ríkisstj. hefur sem sagt ekki tekið aðrar ákvarðanir en þær, sem ég nú hef nefnt, en mun hefja ýtarlegar umræður um það á næstunni.

Gísli Jónsson Hæstv. ráðh. hefur nú minnzt á nokkrar stórvirkjanir, sem fyrirhugað er að ræða í hæstv. ríkisstj., en ég heyrði hann ekki minnast á Dynjanda eða Mjólkurár. Ég vildi gjarnan spyrja, hvort hann hefur hugsað sér að ganga alveg fram hjá þeirri virkjun fyrir Vestfirði. Mér er kunnugt um, að það hefur farið fram svo mikill undirbúningur í þeim málum, að þess er vænzt af viðkomandi aðilum, að þeir verði ekki látnir sitja á hakanum. Ég vildi gjarnan heyra um þetta frá hæstv. ráðherra.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að þakka hæstv. ráðh. fyrir svör hans, sem voru alveg greinileg og tvímælalaus um þau atriði, sem um var spurt. Ég vil þó sérstaklega þakka hæstv. ráðh. fyrir það, að hann skýrði frá því, að ríkisstj. mundi á næstunni taka upp umræður um möguleika þeirra virkjana, sem ekki hefðu komizt að og ekki mundu njóta þessarar aðstoðar, sem hann lýsti yfir, að samkomulag hefði orðið um varðandi Sogsvirkjunina og Laxárvirkjunina. Ég legg megináherzlu á það, að hæstv. ríkisstj. geri allt, sem frekast er unnt til að þessar fjórar virkjanir, sem allar eru að mínu viti mjög vel undirbúnar, komist undir þessi ákvæði. Varðandi samkomulag flokkanna um það, að Sogið og Laxá skuli sitja fyrir og síðan skuli koma að áburðarverksmiðjunni, um það skal ég ekki ræða. Ég hef nokkra sérstöðu gagnvart því og skal ekki ræða það á þessu stigi málsins. Það má auðvitað alltaf deila um það, hvað eigi að ganga fyrir, þegar um takmarkaða möguleika er að ræða til þess að ráðast í umbætur og framkvæmdir nauðsynlegra mála. Ég held það ekki, að til þess beri brýna nauðsyn fyrir Reykjavík og Suðurlandsundirlendið að fá 3-faldaða orku Sogsins, og ég dreg í efa, að til þess beri brýna nauðsyn fyrir Akureyri að fá þá orkuaukningu, sem þar er fyrirhuguð. En ég bendi á, að ef þannig verður fram haldið, að stærstu stöðvarnar verði alltaf látnar ganga fyrir slíkri fyrirgreiðslu, hlýtur það náttúrlega að fara þannig, að strjálbýlið gefst upp. Fólkið fer þaðan til þeirra staða, þar sem byrlegar blæs, flýr frá skortinum til þeirra staða, sem alltaf eru látnir sitja fyrir, en við það skapast mikil vandamál, eins og við höfum fengið að kenna á hér í Rvík. Ég bendi á þetta og vara við þessu. Ég hef gert það áður og endurtek þær aðvaranir nú, ekki vegna þess, að ég vilji ekki líta á nauðsyn þessara staða fyrir bætta afkomumöguleika, heldur vegna hins, að ég held, að með þessu sé líka verið að reisa þessum stöðum hurðarás um öxl. Ég þakka ráðh. fyrir að hafa lofað því, að mál þessara fjögurra virkjana verði tekið til rækilegrar athugunar í hæstv. ríkisstjórn.



Það eru aðeins örfá orð. Ég tók eftir því í ræðu hæstv. landbrh. (HermJ), að um það hefði verið gerður samningur milli stjórnarflokkanna, að Marshallféð ætti í fyrsta lagi að renna til Sogsvirkjunarinnar, í öðru lagi til Laxárvirkjunarinnar og í þriðja lagi til áburðarverksmiðju, og lengra næði það samkomulag ekki. Ég saknaði þarna mikið eins hlutar, og það er sementsverksmiðja. Það er mikil þörf fyrir slíka verksmiðju, og fyndist mér jafnvel geta komið til álita, hvort hún ætti ekki að ganga fyrir áburðarverksmiðju. En ef svo er ekki talið og háttvirtir stjórnarflokkar búnir að semja um þetta, vildi ég bera fram þá fyrirspurn, hvort ekki kæmi til álita, að sementsverksmiðja kæmi í beinu framhaldi af þeim framkvæmdum, sem hafa verið undirbúnar, ásamt þeim smávirkjunum, sem hér hafa verið nefndar, því að á þeirri áætlun, sem gerð var, þegar fyrst var farið að tala um Marshallaðstoðina, voru allar þær virkjanir, sem hér hafa verið nefndar, plús sementsverksmiðjan. Mig 1angar aðeins til þess að vita um það hjá hæstv. ráðh., hvort það sé ekki meining stjórnarinnar að láta sementsverksmiðjuna fylgja með nokkurn veginn jöfnum höndum, því að vissulega er hennar ekki síður þörf nú en annarra framkvæmda, og ég ætla, að það mál hafi ekki fengið síðri undirbúning en að minnsta kosti áburðarverksmiðjumálið.



Já, það var út af orðum hv. þm. N-Ísf. (SB). Ég vil taka undir þau og ég vænti þess, að ég eigi vísan stuðning hans um þau atriði. Ég er sammála honum um það, að það verði ekki síður að hugsa um virkjanir úti á landi, en þessar stóru virkjanir, þó að röð framkvæmdanna hafi verið ákveðin svo sem ég hef skýrt frá, og mér þykir mjög vænt um að eiga hans stuðning vísan í þessu máli. Viðkomandi því, sem hv. þm. Barð. (GJ) spurðist fyrir um, vil ég taka fram, að það hefur ekki verið samið um neitt annað í ríkisstj. en þetta þrennt, sem ég minntist á, og þar af leiðandi hefur ríkisstj. engar ákvarðanir tekið um það, í hvaða röð aðrar virkjanir eigi að koma. Það, sem ég sagði um þetta atriði, voru almennar aths. Annars hefur engin röð verið ákveðin á þessum virkjunum, því að ekkert hefur verið samið um það í ríkisstj., þó að ég nefndi þessar virkjanir sem dæmi um aðkallandi virkjanir úti á landi, og mundu sjálfsagt fleiri verða teknar með, þannig að ég nefndi þetta aðeins sem dæmi, en ekki til þess að sýna fram á eða nefna dæmi um það, hvað ætti að taka fyrst. Um það hafa ekki verið teknar ákvarðanir, þó að ég viti, að sumar þessar virkjanir hljóta að verða mjög framarlega í röðinni. Viðkomandi því, sem hv. þm. Barð. minntist á, þá vil ég segja það, að það er fyllilega rétt, sem hann sagði, að það var sett margt á þennan óskalista, sem birtist fyrir mörgum árum um framkvæmdir fyrir Marshallféð, en sannleikurinn er sá, að þessar framkvæmdir í sambandi við Sogið og Laxárvirkjunina ásamt byggingu áburðarverksmiðju hafa verið svo fjárfrekar, að hyggilegast mun vera að reyna að sjá þeim nokkurn veginn borgið, áður en teknar eru ákvarðanir um fleiri framkvæmdir. Hitt er augljóst mál, að ef fé verður fyrir hendi af þessum fjármunum til frekari framkvæmda, svo sem til ýmissa virkjana og annars, verða þær framkvæmdar, eftir því sem unnt verður.



Ég sé, að hæstv. atvmrh. er ekki viðstaddur, og skal ég því upplýsa það, að rætt hefur verið um framkvæmdir þessa fyrirtækis innan flokkanna og innan hæstv. ríkisstj., og það, að ekki er ætlað að leggja fram Marshallfé til sementsverksmiðjunnar, stafar ekki af því, að slá eigi framkvæmdum á frest, heldur af því, að þetta fyrirtæki er talið hafa svo mikla yfirburði, að það geti staðið undir sér sjálft hvað lán snertir, og er þess vænzt, að hægt verði að fá lánsfé til þess annars staðar. Þetta vildi ég láta koma fram út af því, sem hér hefur verið sagt.



Herra forseti. Af ræðu hæstv. landbrh. skildist mér, að þær framkvæmdir, sem hæstv. ríkisstj. hefur komið sér saman um, þ. e. virkjun Sogsins og Laxár og bygging áburðarverksmiðju, séu svo fjárfrekar, að ekki verði ráðizt í aðrar framkvæmdir fyrr en þeim, sem þegar eru ákveðnar, hefur verið séður farborði hvað fjárhag snertir. Þetta þýðir, að ákvörðun yrði ekki tekin um byggingu sementsverksmiðju á næstu tveim árum. Þetta þykir mér trúlegra en það, sem hv. þm. Borgf. segir. En ég vil undirstrika það, að í þeim drögum að áætlun um notkun Marshallfjár, sem gerð voru fyrir tveim árum, var gert ráð fyrir byggingu sementsverksmiðju, og vildi ég leggja á það mikla áherzlu, að hún yrði ekki felld úr áætluninni. Hv. þm. Borgf. sagði að vísu, að ekki mundi þurfa Marshallfé til sementsverksmiðjunnar, þar sem hún mundi sjálf geta staðið undir eðlilegum lánum, en það er svo um þetta fyrirtæki sem önnur, að það má gera því misjafnlega auðvelt eða erfitt fyrir um starfsemi, og ef á að taka lán til sementsverksmiðjunnar með 4–5% vöxtum í stað Marshallláns með 2,5% vöxtum, þá er henni allmikið íþyngt. Það væri því æskilegt, að sementsverksmiðjunni yrði ekki sleppt úr þeirri framkvæmdaröð, sem fyrst var áformuð, þegar rætt var um skiptingu Marshallfjárins, heldur verði henni haldið innan þess ramma.



Herra forseti. Það er ekki óeðlilegt, að Laxár- og Sogsvirkjanirnar skuli látnar sitja fyrir í þessu efni, en ég vil taka undir orð hv. þm. Barð. og hv. þm. N-Ísf. um þá hættu, sem stafar af því að safna öllum framkvæmdum sem mest saman á fáa staði. Þá vil ég ítreka þau ummæli hv. þm. Barð., að gengið hefur verið frá fullnaðarrannsókn á Dynjandisfossum, og hafa sveitarfélög á Vestfjörðum kostað þessa rannsókn, en margar aðrar sams konar framkvæmdir hafa verið greiddar úr ríkissjóði. Flest sveitarfélög á Vestfjörðum hafa komið upp einhverjum vatnsvirkjunum, sem gætu fallið inn í virkjun Dynjandisfossa. Vænti ég því, að áður en annað er gert en það, sem þegar er ákveðið, að þá verði frá því gengið, hvernig háttað skuli virkjunum í Arnarfirði, og mér eru það vonbrigði, að samningar skuli hafa verið gerðir um skiptingu Marshallfjárins án þess, að sérstaklega sé minnzt á þetta, því að við þessa samninga hafa verið tveir hv. þm. Sjálfstfl., sem sýnt er að hafa áhuga á þessu máli, sérstaklega hv. þm. Barð. Vænti ég því, að hann reyni við áframhaldandi samningagerðir að sjá svo til, að hagur Vestfjarða í þessum efnum verði ekki fyrir borð borinn.



Herra forseti. Varðandi þessa fyrirspurn get ég vísað til ræðu hæstv. landbrh., en út af umr., sem hér hafa orðið um fyrirhugaða sementsverksmiðju, þá vil ég segja það, að það væri náttúrlega æskilegt, að hún gæti fylgzt með þessum stóru fyrirtækjum, sem ákveðin eru. Veit ég þó ekki, hvort rétt er að taka hana á undan ýmsum smærri virkjunum, sem hér hefur verið rætt um. Ég er að vísu ekki nógu kunnugur þessum málum, en eftir því sem ég bezt veit, þá hefur þetta mál verið rætt á þeim grundvelli, að sementsverksmiðjan þætti svo gróðavænlegt fyrirtæki, að hægt væri að afla fjár til hennar með lántökum, sem hún gæti sjálf staðið undir, og þótt vextir af þeim lánum yrðu 4–5%, þá liggja þau gögn fyrir, að ef þau standast dóm reynslunnar, þá sker það atriði engan veginn úr.

Landbrh. (Hermann Jónasson) : Herra forseti. Það eru ekki mörg orð, sem ég þarf að segja út af ræðu hv. þm. Hafnf. Hann sagði, að byggingu sementsverksmiðju væri slegið á frest, en engin ákvörðun hefur verið tekin um það, þótt ég segði, að samningar hefðu verið gerðir um þessi þrjú fyrirtæki, Laxár- og Sogsvirkjun og áburðarverksmiðju, og að ekki yrði farið út í byggingu sementsverksmiðju, fyrr en þeim hefði verið séður farborði fjárhagslega. Raunar ætti aldrei að leggja út í fyrirtæki, fyrr en menn hafa séð því farborða með fé, en innan stundar sér maður með enn meira öryggi, hvað hægt er að gera. Og þó að ekki sé gefin yfirlýsing um það, að reisa skuli sementsverksmiðju á einhverjum ákveðnum tíma fyrir Marshallfé, þá þýðir það ekki, að slíkri framkvæmd sé slegið á frest, því að ekki hlaupa Marshallpeningarnir frá okkur, og þótt þeir ekki komi til, þá er vel hugsanlegt að reisa verksmiðjuna, því að svo hefur hingað til verið með framkvæmdir í þessu landi. En það er fleira, sem er aðkallandi, svo sem ýmsar virkjunarframkvæmdir, sem hér hefur verið drepið á, og vænti ég, að hv. þm. komi ekki á óvart, að fjármunir ríkissjóðs eru takmarkaðir til að hrinda þeim mörgu framkvæmdum áleiðis.



Herra forseti. Ég vil vekja athygli á því, að ef ekki er tekin ákvörðun um byggingu sementsverksmiðju á næsta ári, þá eru Marshallpeningarnir hlaupnir úr okkar hendi, og þótt margir hlutir séu nauðsynlegir, þá er sementsverksmiðja það lífsnauðsynlega fyrirtæki, sem aðrar framkvæmdir byggjast á, því að sement þarf til flestra framkvæmda. Ætti því sementsverksmiðjan að ganga fyrir, þar sem aðrar framkvæmdir byggjast á því, að hún sé til.



Herra forseti. Öllum hv. þm. er kunnugt, að hér hafa verið sett l. um byggingu áburðarverksmiðju. Eins er hv. þm. kunnugt um það, að sérstök mótspyrna hefur verið uppi gegn því, að við fengjum Marshallfé til slíkrar byggingar, af hálfu þeirra auðhringa, sem eiga köfnunarefnisverksmiðjurnar á meginlandi Evrópu. Nú vil ég í fyrsta lagi spyrja: Er búið að ná samkomulagi um það, að Íslendingar megi byggja áburðarverksmiðju fyrir Marshallfé, svo að tryggt sé, að slík framkvæmd verði ekki hindruð af pólitískum ástæðum? Í öðru lagi vil ég spyrja: Hafa verið gerðar ráðstafanir viðvíkjandi pöntunum á vélum til verksmiðjunnar? Þær pantanir þarf að gera löngu fyrir fram, og vil ég því spyrja hæstv. ríkisstj., hvort hún sé svo viss um, að hún megi byggja verksmiðjuna, að hún hafi þegar pantað þessar vélar, en það er vitað, að þeir, sem framleiða þessar vélar, hafa mikil áhrif á það, hvort bygging verksmiðjunnar verður leyfð eða ekki. Þetta tvennt vildi ég gjarnan að hæstv. ráðh. upplýsti.

Landbrh. (Hermann Jónasson) : Herra forseti. Þessum atriðum er að nokkru leyti svarað í þeim umr., sem hér hafa farið fram nýverið, en það eru þó tvö atriði, sem hér er sérstaklega spurt um. Hv. 2. þm. Reykv. staðhæfði, að áform okkar um byggingu áburðarverksmiðju sætti mótspyrnu, og spurði, hvort sú mótspyrna væri yfirunnin. Ég hef ekki sérstaklega kynnt mér, hvernig þessari mótspyrnu er háttað, en það er vitað mál, að þeir, sem framleiða sams konar vöru og aðrir ætla að hefja framleiðslu á, eru á móti slíkri samkeppni, og gegn fyrirætlunum okkar um byggingu áburðarverksmiðju mun hafa verið andstaða á fundunum í París haustið 1948. Samt sem áður hefur fyrrv. landbrh. staðhæft, að fulltrúi okkar í Bandaríkjunum hafi sagt sér, að þrátt fyrir þessa andstöðu, þá mundi leyfið fást, ef eftir því væri gengið, en það hefur ekki verið gert enn, af því að það var fyrst nú fyrir nokkrum dögum, að ríkisstj. hafði ákveðið að virkja Laxá og Sogið fyrir Marshallfé og ráðast síðan í byggingu áburðarverksmiðjunnar. Það verður því fyrst nú, að gengið verður eftir þessu leyfi, og hef ég þegar látið undirbúa það. - Þá er spurt um það, hvort vélar hafi verið pantaðar, en það er vitanlega ekki gert, fyrr en fengið er samþykki fyrir því að nota Marshallfé til verksmiðjubyggingarinnar, og þótt kostnaðaráætlanir liggi fyrir, þarf að fara yfir þær aftur, áður en vélarnar eru boðnar út.



Herra forseti. Ég leyfi mér að þakka hæstv. ráðh. upplýsingarnar. Það er gott, að málið skuli komið svo langt, að nú eigi að fara að ganga eftir leyfinu til að byggja verksmiðjuna og jafnframt að endurskoða kostnaðaráætlanir.