Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forsrh. (Ólafur Thors) : Herra forseti. Þegar núverandi ríkisstj. tók við völdum um miðjan maí s. l., þá lýsti hún því yfir, hvert hennar hlutverk yrði, og með leyfi hæstv. forseta vil ég lesa hér upp nokkurn hluta þeirrar yfirlýsingar. Þar segir svo: „Hlutverk stjórnarinnar verður því fyrst og fremst það tvennt að sjá farborða máli því, er stjórnarskiptum hefur valdið - stjórnarskrármálinu - og að inna af hendi það höfuðverkefni undanfarinna ríkisstjórna að verja þjóðina gegn áföllum á þessum einstæðu og örðugu tímum, framfylgja lögum og annast daglega afgreiðslu þeirra mála, er á hverjum tíma koma til úrskurðar og framkvæmda sérhverrar ríkisstjórnar. Ríkisstjórnin mun samkv. eðli málsins ekki telja sig færa um að taka upp eða fylgja fram nýjum ágreiningsmálum, meðan stjórnarskrármálið er til meðferðar, nema hún telji óumflýjanlega þjóðarnauðsyn til bera. Enn fremur segir á þessa leið: „Þá er það vilji stjórnarinnar, að skipuð verði mþn., er semji frv. til l. að nýrri stjórnarskrárbreyt., og gefist þá Alþ. kostur á að ganga endanlega frá sjálfstæðismálum þjóðarinnar í samræmi við áður gefnar yfirlýsingar Alþ. í þeim efnum, þannig að stofnað verði lýðveldi á Íslandi.“ Samkv. þessu hefur ríkisstj. ekki talið rétt að hafa málefnaflutning fyrir Alþ. nú, og stuðningsflokkur stjórnarinnar, Sjálfstfl., kýs einnig, að svo verði. Samt hefur ríkisstj. lagt fyrir Alþ. eitt frv. og eina till. til þál. og mun sennilega flytja annað frv., en þess ber að gæta, að ríkisstj. lítur eigi á þetta sem málefnaflutning, heldur sem framkvæmdaratriði, því að eðli þessara mála er þannig, að ríkisstj. mundi hafa framkvæmt þau eftir heppilegum leiðum, ef Alþ. hefði ekki komið saman nú. Ríkisstj. hefði þá afnumið nokkurn hluta gerðardómsl. með brbl. og hlutazt til um, að verð á síldarmjöli yrði eins og farið er fram á í till. þeirri til þál., sem hér liggur fyrir til umr. Það hefur sýnt sig með gerðardómsl., að þau hafa eigi verið haldin sem skyldi, og það er illt að halda í bókstaf l., sem í rauninni eru úr gildi. Nú síðast reis upp deila um kaupgjald þeirra, sem vinna við afgreiðslu skipa, og horfði illa í því máli. Ríkisstj. bárust þá skilboð frá því erlenda valdi, sem hér er nú, þess efnis, að ef eigi yrði ráðin bót á þessu, þá ættum við það á hættu, að hætt yrði að lána Íslendingum skipakost til aðdráttar á nauðsynjavörum, en undir því geta landsmenn eigi risið. Þegar svo var komið, taldi ríkisstj. ekki annað fært en hækka kaupið til þess að verjast siglingastöðvun. Þetta er í stuttu máli sú skýring, sem ríkisstj. hefur fram að færa fyrir því, að hún flutti þessi mál nú, þrátt fyrir fyrri yfirlýsingar af hennar hálfu. Auk frv. þessa um afnám gerðardómsl. og till. til þál. um söluverð á síldarmjöli innanlands, þá mun ríkisstj. að öllum líkindum flytja frv. til l. um hafnargerð á einum stað hér á landi. Varðandi þessa till. til þál., sem hér liggur fyrir, nægir að mestu leyti að vísa til grg. hennar. Aðalefni till. er það, að ríkisstj. megi greiða úr ríkissjóði fé, sem telst nauðsynlegt til þess, að verð á síldarmjöli verði eigi hærra á þessu ári á innlendum markaði heldur en það var síðasta ár, eða 32 krónur pr. 100 kg. Vonandi er hv. Alþingi sammála um, að eins og nú er ástatt fyrir landbúnaðinum, þá munu bændur ekki geta risið undir hærra verði, og þess vegna þarf hið opinbera að gera ráðstafanir í þá átt. Grassprettan hefur verið slæm, og enn fremur kemur þar fleira til greina, svo að horfurnar eru ekki glæsilegar fyrir bændurna nú. Af þessu leiðir, að þörf bænda fyrir fóðurmjöl verður með allra mesta móti í ár, en afkoma margra bænda hins vegar ekki svo góð, að þeir geti keypt mjöl hærra verði en áður um ræðir. Það má geta þess, að mjölkaup bænda s. l. ár munu hafa numið hér um bil 5600 smálestum, en nú má gera ráð fyrir, að þessi kaup nemi allt að 7000 smálestum. Með samningi dags. 27. júní 1942 seldu Íslendingar Agricultural Marketing Administration, U. S. Department of Agriculture 25000 smálestir af síldar- og fiskimjöli, með svo háu verði, að samkv. útreikningum, sem gerðir hafa verið og miðast að nokkru leyti við gæði mjölsins (proteinmagnið í mjölinu), mun láta nærri, að það verði tæpar 52 krónur hver 100 kg fob. Munurinn yrði því tæpar 20 kr. á sekknum. Ef 7000 smálestir færu á innlendan markað með 32 króna verði, þá mundi það baka ríkissjóði útgjöld, allt að 1 millj. og 400 þúsund kr. - Tekjur ríkissjóðs eru miklar nú og meiri en gert var ráð fyrir, þegar fjárl. voru samin, en útgjöldin eru einnig meiri. Þess vegna hefur ríkisstj. talið rétt að afla ríkissjóði sérstakra tekna til að standast þessi útgjöld og ákveðið að hagnýta heimild í 5. gr. laga nr. 98 1941 til þess að leggja 10% útflutningsgjald á útfluttan fisk, annan en þann, sem brezka matvælaráðuneytið flytur út. Nú hefur risið upp óánægja um þetta, sérstaklega hjá þeim útgerðarmönnum og sjómönnum, sem veiða fisk og selja í skip, svo að vera má, að þessu verði breytt þannig, að heimildin nái aðeins til togara og annarra þeirra skipa, sem sigla með eigin afla. Ríkisstj. telur, að þessi atvinnuvegur þoli þennan skatt, en álítur, að gera beri nákvæmar athuganir, áður en reglugerðin er framkvæmd, vegna þeirrar óánægju, sem upp hefur komið, og af því að markaðsverð á ísfiski í Englandi hefur verið með minnsta móti nú að undanförnu. Ekki er unnt að svo stöddu að segja, hversu miklar verði tekjur ríkissjóðs af þessum tolli, en á pappírnum, að óbreyttum kringumstæðum, munu þær nema allmörgum milljónum króna. En sá galli er á gjöf Njarðar, að bein afleiðing af þessum tolli verður rýrnun tekjuskattsins og stríðsgróðaskattsins annars vegar, en útsvarsstofns bæjar- og sveitarsjóða hins vegar. Ef ekki þykir nauðsynlegt að bæta bæjar- og sveitarfélögunum þennan tekjumissi, þá verða aukatekjur ríkisins af þessum tolli allmiklu meiri en útgjöldin vegna mjölsölunnar. Þetta er sú grg., sem ríkisstj. hefur fram að færa með þessari till. til þál., sem ég vona, að fái góðar undirtektir hér á hæstv. Alþ. - Ég vil svo gera það að till. minni, að málinu verði að þessari umi. lokinni vísað til síðari umr. og fjvn.

Finnur Jónsson Hæstv. forsrh. gerði gerðardómsl. að umtalsefni, og að sinni mun ég ekki ræða um þau, en aðeins segja það, að Alþfl. má nú vel við una, að hæstv. ríkisstj. skuli hafa lagt fram frv. til l. um afnám þeirra, því að þá hefur allt það komið fram, sem Alþfl. sagði, að yrði um framkvæmd þeirra l. Út af þeirri till. til þál., sem hér liggur fyrir til umr., get ég sagt það, að mér finnst hér rétt stefnt, hvað snertir að lækka fóðurmjöl á innlendum markaði, en hins vegar verður að taka tillit til þess, þegar ákveðið er verð á landbúnaðarafurðum, og í trausti þess tel ég rétt, að þessi till. nái fram að ganga. Í grg. er minnzt á, að nauðsyn beri til að afla ríkissjóði tekna til þessara útgjalda, og er þar gripið til þeirra ráða að leggja útflutningsgjald á útfluttan ísfisk, annan en þann, sem brezka matvælaráðuneytið flytur út. Ég tel ekki rétt að nota heimildina til þess að taka útflutningsgjaldið nema að litlu leyti. Það kemur nú ári of seint, og það því fremur, sem kaupverð hér heima hefur hækkað, en ekki markaðsverðið í Englandi. Það hefur verið krafa Alþfl. frá upphafi, að þetta útflutningsgjald yrði lagt á stríðsgróðasölurnar. En breyt. á fiskverðinu hafa nú hins vegar valdið því, að um þetta mál er ekki hægt að tala sem áður fyrr. Það gleður mig, ef hæstv. forsrh. ætlar að taka reglugerðina til nýrrar athugunar, því að það er svo um mörg skipin, að þau verða að hætta að sigla, ef þetta gjald verður á lagt. Ég tel nauðsynlegt að flokka þau niður og vænti, að hæstv. forsrh. taki það til rækilegrar athugunar, því að ætlunin með útflutningsgjaldinu var auðvitað sú að létta undir með smáútgerðinni, en ekki að drepa hana niður. Í grg. stj. fyrir þessari þáltill. er ekki gert ráð fyrir, að þetta útflutningsgjald sé notað nema í þessum eina tilgangi. En mætti ekki einnig nota það til þess að greiða smáútgerðinni þann halla, sem hún kynni að verða fyrir? Ég sé svo ekki ástæðu til að ræða þetta meira, en vænti fastlega, að hæstv. forsrh. athugi þetta mál, þar eð ekki má við svo búið sitja.



Herra forseti. - Það er þrennt, sem ég vildi minnast á. Margir bændur munu nú þegar hafa tryggt sér mjöl frá f. á., eftir að það tók að hækka í verði, og keypt það allt upp undir 45 kr. tunnuna. Eiga nú þessir bændur að fá greitt til baka, eða eiga þeir að gjalda forsjálni sinnar? Í öðru lagi hefur það viljað brenna við, að verksmiðjur einstaklinga hafa ekki alltaf viljað selja mjöl sama verði og verksmiðjur ríkisins. Þetta er einkum óhagstætt vegna langra flutninga á mjölinu. Þannig virðist lítið vit í að flytja t. d. síldarmjöl frá Siglufirði eða Raufarhöfn til Austfjarða til bænda þar, en flytja aftur út síldarmjölið frá Seyðisfirði. Fleiri óþægindum getur þetta valdið, eins og þeim, að bændur eiga erfiðara með að fá mjölið heim til sín á hentugum tíma. Vænti ég þess, að hæstv. stj. geri ráðstafanir til, að allar verksmiðjur selji sama verði. Ég vil að lokum undirstrika það, sem síðasti ræðumaður sagði um, að athuga þyrfti reglugerð fyrir tekjuöfluninni í þessum tilgangi. Það hefur verið ákveðið að leggja 10% toll á útfluttan fisk, en þetta hefur orðið til þess, að smáskipin, sem keypt hafa í sig fisk til flutnings og sölu í Bretlandi, hafa hætt siglingum, og sjómenn geta ekki haldið áfram róðrum, því að þótt þeir vildu salta, vantar víða salt. 10% tollinn þarf því að afnema, og það þarf að gera fljótt, ef ekki á að stöðva útgerðina hér og þar í landinu.

Forsrh. (Ólafur Thors) : Herra forseti. - Út af ræðu hv. þm. Ísaf. vil ég taka þetta fram: Það er að sjálfsögðu alveg rétt, að útflutningsgjaldið falli aðeins á þá, sem færir eru um að bera það, enda minnir mig, að í l. um það sé tryggt, að svo sé jafnan. Þetta er alveg sjálfsagt. Ég leit svo á, að af þessu nýja gjaldi stafaði engin slík hætta. Miðum t. d. við 100 tonna skip, er kaupir fisk fyrir 45 þús. kr., og skattur á það kaupverð er 4–5%. Þetta skip selur aflann fyrir £7200, eða það er um £6500 að frádreginni aflarýrnun. Þessi nýi skattur getur ekki, samkvæmt eðli málsins riðið baggamuninn. Þessi atvinnuvegur hefur ekki barizt í bökkum. En hvað sem því líður, er sjálfsagt að taka tillit til óska sjómannanna og almenns þingvilja í þessu máli og fresta framkvæmd þessa atriðis, meðan verið er að ganga úr skugga um, að útgerðin þoli þetta. Það orkar þó ekki tvímælis, að togararnir þola það. En þó er, eins og ég sagði áðan, sjálfsagt að taka þetta mál til fullrar athugunar. Og engin neyð rekur ríkissjóð til að leggja þetta gjald á skipin umsvífalaust. Hv. þm. Ísaf. hafði skilizt af grg. þáltill., að nota ætti gjald þetta aðeins í þeim eina tilgangi, sem þar er tilgreindur. Hvort sem þetta má teljast rétt skilið eða ekki, þá vakti þetta ekki fyrir stj. Hún mun verja þessu fé eins og hún vill, og þá til styrktar smáútgerðinni, ef þurfa þykir. Varðandi fyrirspurn hv. 1. þm. N.-M. um endurgreiðslu til þeirra bænda, er af forsjálni hafa þegar birgt sig upp af mjöli, þá leyfi ég mér að vísa til grg. þáltill., er hann mun ekki hafa lesið, því að þar stendur skýrum stöfum, að ger t sé ráð fyrir þessari endurgreiðslu, 11 kr. á hverja tunnu. Varðandi sölu verksmiðjanna til bænda er það að segja, að síldarverksmiðjum ríkisins einum ber skylda til að selja við þessu verði. Stj. hefur ekki aðstöðu til að skylda aðrar verksmiðjur til þess. Hins vegar mun hún leita hófanna um það og stuðla að því, að hver og einn geti fengið mjöl frá næstu verksmiðju, því að reikningslega gætu svo verksmiðjurnar jafnað þetta sín í milli á eftir. Þetta yrði til þess, að flutningskostnaður fyrir hvern einstakling yrði sem minnstur.



Herra forsetl. - Ég tel, að ráðstöfun sú, sem hér um ræðir, sé alveg sjálfsögð. - Ég þarf ekki að taka fram, það sem komið hefur þó fram hér í umr., að þessar ráðstafanir eru ekki eingöngu gerðar fyrir bændurna. Þær eru það aðeins að vissu leyti. En fyrst og fremst eru þær gerðar fyrir þjóðina í heild í þágu framleiðslunnar. Það ætla ég, að muni sýna sig, að þessi heimild muni einmitt verða notuð af kúaeigendum og kúabúum kaupstaðanna eigi síður en sveitabændum. Út af fyrir sig er þetta góð hjálp bændum og öðrum kúaeigendum, en ein sér nær hún þó of skammt um mjólkurframleiðsluna, þar eð ekki er hægt að nota síldarmjöl handa kúm, nema ásamt öðrum fóðurbæti. Það er því sjálfsagt að sjá fyrir honum og eigi sízt til handa kúabúunum hér á Suð-Vesturlandi. Þykir mér líklegt, að stj. hafi gert ráðstafanir til þess, og mun það koma fram í þál. um það mál, sem hér er á dagskrá. Annars hefur þetta mál tvær hliðar. Önnur er sú, að stj. fær heimild til að tryggja bændum síldarmjöl hjá Síldarverksmiðjum ríkisins við lægra verði en fæst á erlendum markaði, og er mismunurinn á því söluverði og markaðsverði, sem er áætlaður um 1½ millj. kr., að nokkru greiddur til bænda og að nokkru til verksmiðjanna. Hið raunverulaga framleiðsluverð mjölsins mun liggja á milli söluverðsins til bænda og verðs þess, sem fæst á erlendum markaði, og er því í rauninni sú upphæð ein goldin vegna bændanna, sem nemur muninum á framleiðsluverðinu og söluverðinu til þeirra hér innanlands. Hin hliðin á málinu er sú, að helmingi nefndrar upphæðar eða um 3/4 hlutum úr milljón, er hér verið að verja til aukningar á landbúnaðarframleiðslunni. En hvers vegna er svo komið? Það er af því, að vinnuafl hefur skort til lífsnauðsynlegra framkvæmda og framleiðslu. Og þetta er gert til þess að halda niðri verði landbúnaðarafurða vegna neytendanna. Væri þessi ráðstöfun ekki gerð, leiddi það óhjákvæmilega af sér verðhækkun þessara vara. Ef heildarupphæðin vegna þessara ráðstafana er 1½ millj. kr., þá þarf að greiða ¾ millj. vegna óþarfa vinnuframkvæmda, eyðslu vinnuaflsins. Og ég læt ósagt mál, hve mikið hefur verið greitt úr ríkissjóði til þess að halda niðri verði á neyzluvörum. Með réttri notkun vinnuaflsins hefði stj. getað sparað ½-¾ millj. kr. Það rekur að því, ef ekki verða gerðar ráðstafanir til að skipuleggja vinnuaflið, að ríkið geri þær neyðarráðstafanir, sem þarf, og er það svo sjálfsagt, að ekki þarf að ræða það. En hér er líka að ræða um allt að helmingi meira síldarmjöl í ár en endranær, a. m. k. einum þriðja meira.

Atvmrh. (Magnús Jónason) : Af því að hér liggur fyrir till. til þál um innflutning erlendra fóðurvara og rætt hefur verið um það spursmál nánar, þá tek ég fram, að ég mun ekki fara mikið út í það mál að svo komnu, en get þess í sambandi við ræðu hv. þm. Str., svo að það komi í þingtíðindum með þessu máli, að það hefur þegar verið hugsað fyrir því að flytja til landsins fóðurbæti og séð fyrir skiprúmi til þess.



Ég býst við, að allir hv. þm. séu sammála um aðalatriði þeirrar till., sem liggur fyrir, og geri hana ekki að sérstöku umtalsefni. Að því er snertir þær aðferðir, sem á að nota til þess að útvega tekjur til þess að standast þau útgjöld, sem ríkissjóður tekur á sig með þessu, þá heyrist mér á hæstv. forsrh., að það muni verða athugað að láta ekki 10% útflutningsgjaldið koma hart niður á smáútveginum, - að það komi til með að stöðva hann, eins og nú lítur út fyrir og veruleg hætta er á. En á þessu stigi málsins ætta ég ekki að ræða það til hlítar. En eitt atriði í ræðu hv. þm. Str. vildi ég gera nokkra aths. við, og það er, að ástæðan til þess, að nú skuli vera borgaðir ¾ úr milljón úr ríkissjóði til þess að gera bændum mögulegt að fá fóður handa skepnum sínum, það stafar alveg sérstaklega af skorti á vinnuafli til landbúnaðarins. Hvernig stendur á þessum skorti? Mér virðist liggja í orðum hv. þm. Str. og hefur komið fram í flokki hans og blöðum, að það væri ef til vill að einhverju leyti verkalýðnum og verkalýðssamtökunum að kenna. En einmitt verkalýðssamtökin og sérstaklega það félag ófaglærðra verkamanna, sem stærst er í landinu og mest áhrif getur haft, sem sé Dagsbrún, hefur fyrir meira en missiri síðan skrifað ríkisstj., sem þá sat og þessi hv. þm. var forsrh. og landbrh. fyrir, og boðið stj. vinsamlega samvinnu um að tryggja vinnuafl til þess að geta framleitt það, sem landsmönnum er nauðsynlegt. En sú ríkisstj., sem að völdum sat og þessi hv. þm. var forsrh. í, hafði aldrei svo mikið við einu sinni að svara þessum bréfum frá stærsta verklýðsfélagi landsins. Þvert á móti gerði sú ríkisstj. ráðstafanir, sem þessir verkamenn gátu ekki skilið öðruvísi en sem hnefahögg í andlit þeirra, - ég á við setningu gerðardómsl. Í stað þess að taka upp vinsamlega samvinnu við verkalýðinn um að leysa vandamál, sem verkalýðssamtökin sáu í janúar eða febrúar, að hlutu að vera aðsteðjandi, í stað þess að svara vinsamlegri málaleitun um samvinnu reynir stj. að framkvæma gerðardómslögin þvert á móti vilja og hagsmunum verkalýðssamtakanna og án þess að hafa vald á bak við sig í landinu, sem gæti virkilega framkvæmt þessi þvingunarlög, þannig að auðséð var, að verið var að koma öllu í öngþveiti. Hv. valdhafar hafa kannske ekki verið búnir að átta sig á því, hvaða vald verkalýðurinn er í landinu. Þeir hafa ef til vill lært það síðan. Ég vildi taka þetta fram vegna þess, að mér fannst í þessari ræðu hv. þm. Str. koma fram greinileg tilhneiging til að skella skuldinni á verkalýð bæjanna fyrir það, að orðið hefur að greiða 1¾ millj. kr. til þess að tryggja nauðsynlega framleiðslu landbúnaðarins, og þetta mundi vafalaust ekki verða seinasta fjárfúlgan í þessu skyni. Ég verð hins vegar að segja, að sú stj., sem tók við, hefur ekki heldur tekið upp þessa samvinnu við verkalýðssamtökin, sem nauðsynleg hefði verið, þó að hún hafi hins vegar, eins og hæstv. forsrh. skýrði frá í framsöguræðu sinni, séð, að ekki var til neins að halda áfram með það öngþveiti, sem búið var að skapa með gerðardómsl., og hafi byrjað að láta undan. Og ég held það sé nauðsynlegt, að hv. þm. geri sér ljóst í byrjun þessa þings, að hér er um að ræða vandamál, sem ekki er hægt að leysa nema með vinsamlegri samvinnu við verkalýðinn. Á móti því hefur verið stritazt alveg sérstaklega síðasta missirið og í raun og veru lengur, og afleiðingin er það öngþveiti, sem nú hefur skapazt. Í sambandi við fyrirspurn, sem þegar er komin fram um það, hve mikið er greitt með ýmsum afurðum, sem framleiddar eru í landinu, til að halda niðri verði á þeim, vil ég bæta því við, að mjög æskilegt væri að fá upplýst, hvað sé greitt með þeim vörum, sem ekki eru framleiddar í landinu, eins og t. d. áburði. Og ekki kemur til mála, að nokkur haldi fram, að íslenzkir verkamenn eigi beinan eða óbeinan þátt í því.



Ég tók svo eftir hjá hv. þm. Str., að hann léti þau orð falla, að með því að taka úr ríkissjóði til að greiða mismun á markaðsverði og söluverði til bænda á síldarmjöli væri verið að losa ríkisverksmiðjurnar við skuldlindingar, sem á þeim hvíla samkv. l.

Að nokkrum hluta.

Ég hygg þetta sé ekki rétt. Mér er kunnugt um það ákvæði, sem hann á við, en skilningur hans á því fær ekki staðizt. Verksmiðjunum er skylt að taka síld til vinnslu af framleiðendum og skila þeim því verði, sem fyrir afurðirnar fæst, að frádregnum vinnslukostnaði. Hvernig er unnt að ákveða framleiðslukostnað á mjöli úr þessari síld öðruvísi en eftir á, og þá á sama hátt, þ. e. markaðsverð að frádregnum kostnaði við sölu til útlanda? Og sama hlýtur að eiga við um þá síld, sem keypt er föstu verði, þegar litið er til fleiri ára. Því að ef ríkisverksmiðjurnar selja verulegan hluta mjölsins innan lands fyrir lægra en markaðsverð, geta þær eigi greitt jafnhátt verð fyrir síld og aðrar verksmiðjur. Ég fagna því, að hæstv. forsrh. leggur nú til, að þessi verðmunur verði endurgreiddur ríkisverksmiðjunum, því að það er sú eina sjálfsagða og eðlilega leið í þessu efni. Ég er því samþykkur, að ráðstafanir séu gerðar til þess að sjá bændum fyrir fóðurbæti með því verði, sem hér er um að ræða, og tel það, eins og ástatt er, eðlilega ráðstöfun, enda sé tillit til þess tekið við ákvörðun um verð á landbúnaðarafurðum. Hins vegar verð ég að segja það, að út af fyrir sig sé ég ekki frekari ástæðu til að binda þær tekjur, sem koma af útflutningi af ísfiski, sérstaklega til þessara aðgerða. Mér sýnist það „skúffukerfi“ ástæðulaust. Annars gáfu ummæli hæstv. forsrh. í fyrstu ræðu hans og enda í síðari ræðu líka tilefni til ýmissa hugleiðinga. Sérstaklega minntu þau mig á gamalt orðtak, að batnandi manni er bezt að lifa.

Þegar maður er kominn í svona góðan félagsskap!

Ég hygg, að hæstv. forsrh. hafi hitt naglann á höfuðið. Ég get ekki látið hjá líða að minnast á, að allt frá 1940 hefur Alþfl. stöðugt krafizt þess, að útflutningsgjald væri lagt á gróða af ísfisksölunni. Fyrst var ekki lagaheimild til þess, en hún var tekin upp vorið 1941. En heimildin hefur ekki fengizt notuð fyrr en nú þrátt fyrir mjög ákveðnar áskoranir Alþfl. Og ekki get ég neitað, að mér finnst ákaflega slysalegt hjá hæstv. ráðh., svo að ekki sé dýpra tekið árinni, að hafa frestað svo lengi framkvæmd l. Það er bersýnilegt, að þegar hann nú telur vel fært að leggja 10% útflutningsgjald á þessa sölu, þá var það brýn og óhjákvæmileg skylda hans að gera það fyrr, meðan meiri gróði var á sölunni, fyrir öll þau skip, sem voru í ísfiskflutningum og keyptu afla úr bátum hér við land. Því að það er verulegur munur, hvort þau þurfa að borga 45 eða 35 aura fyrir hvert kg af þorski og tilsvarandi hækkandi verð fyrir annan fisk. Hitt er líka slysalegt, þegar svo loks reglugerðin kemur, að þá skuli allir skornir niður við sama trog. Hæstv. ráðh. er svo kunnugur þessum atvinnuvegi, að hann veit vel, að slíkt er engin sanngirni, enda viðurkennt í umr. Ég hygg, að fyrir togarana og hin stærri flutningaskip, sem a. m. k. sigla á hafnir, þar sem þau þurfa ekki að bíða lengi eftir afla, sé tiltölulega auðvelt að greiða þetta gjald, og miða ég þá ekki við sölu síðustu daga, heldur um nokkuð lengri tíma. Aftur þekki ég það, að á Austfjörðum hafa engin skip íslenzk keypt fisk, að undanteknum þeim, sem búsett eru á Norðfirði, og útgerðarmenn þar eystra eiga sölu sína að langmestu leyti undir því, að Færeyingar séu til að kaupa. Þessi kaup hafa verið Ákaflega illa skipulögð, skipafjöldi óþarflega mikill, og hafa skipin orðið að bíða upp í 6 vikur, kannske lengur, eftir förmum, sem í mörgum tilfellum eru ekki stærri en 50–60 tonn og kannske minni. Það liggur í augum uppi, að það er mikill aðstöðumunur hjá þessum skipum, sem eru svona lítil og fá litla farma, sem tekur langan tíma að ná í, eða hinum stærri skipum, sem koma á hinar stærri hafnir, fá fljóta afgreiðslu og taka stærri farma., svo að ekki sé borið saman við togarana, sem selja eigin afla. Sá aðstöðumunur er svo mikill, að það er engin skynsemi að setja sömu ákvæði í báðum tilfellum um útflutningsgjald. Og ég fagna því, að hæstv. ráðh. hefur lofað að athuga skjótlega, hvort ekki sé ástæða til að fella einhver af þeim flutningaskipum, sem minnst geta flutt, en erfiðasta hafa aðstöðu, undan þessu gjaldi. Miðað við þá útreikninga, sem hæstv. ráðh. flutti hér, þar sem hann gerði ráð fyrir, að flutningaskip, sem flytur 100 tonn af þorski og selur fyrir 7200 pund, ætti að hafa sæmilega útkomu, þá hygg ég það sé alveg rétt. Sé aftur á móti um 50–60 tonna farm að ræða, skiptir þetta gjald mjög miklu máli. Þess verður enn fremur að gæta, að í því tilfelli, sem hæstv. ráðh. talaði um, er breyt. frá því, sem var í vetur og allt til 1. júlí, að nýr samningur var gerður við Breta, miklu meiri en útflutningsgjaldinu nam. Því að farmurinn kostar nú 45 þús. kr. samkv. hinum nýju samningum í staðinn fyrir 35 þús. kr. fyrir 1. júlí. Sé auðvelt að greiða útflutningsgjald nú, var óafsakanlegt að innheimta það ekki, meðan verðið, sem fiskimönnunum hér var greitt, var svo miklum mun lægra en nú. Það er ekki óalgengt, að Færeyingar kaupi fiskinn með haus og afhausi hann til að spara flutningsrúm. Stundum er fiskurinn flakaður. Til þessa verður að taka tillit við ákvörðun útflutningsgjaldsins.

Forsrh. (Ólafur Thors) : Aths. mín skal ekki verða löng, enda er þess að vænta, að umr. verði lokið á þessum fundi og málið komist til n. - Varðandi ræðu hv. þm. Str. get ég um sumt vísað til þess, sem hv. þm. Seyðf. sagði. En ég hygg, að til viðbótar megi álykta, ef miðað er a. m. k. við það, sem búið er að selja út úr landinu, og sé það með svipuðu verði, þá komi í sama stað niður, hvort reiknað er með markaðsverði eða kostnaðarverði, þ. e. innkaupsverð og í viðbót sjóðsframlag, vélaslit, fyrning og annað slíkt. Að það sé verið að greiða hærra úr ríkissjóði fyrir mjöl til bænda en nauðsynlegt er, get ég látið liggja milli hluta. Núv. ríkisstj. gerði það sama og fyrrv. ríkisstj., og báðum er okkur hv. þm. Str. kunnugt um erfiðleikana á þessu sviði. Það má vera, að aldrei komist sæmilegt lag á atvinnulíf okkar, nema hægt sé að ráðstafa vinnuaflinu á sem allra skynsamlegastan hátt, beina því t. d. fremur til landbúnaðar og sjávarútvegs en til húsabygginga, að undanskildum þeim byggingum, sem eru alveg óumflýjanlega nauðsynlegar fyrir framhaldandi líf þjóðarinnar. Því að það er engin skynsemi að halda, að Íslendingar geti komizt sæmilega af án þess, að árlega sé svo og svo mikið unnið í landinu. Hitt er annað mál, að eins og skortur er á vinnuafli, þá er ekki skynsamlegt að byggja stórhýsi, hvort sem er til rekstrar eða einkaíbúðar. Og ég hef fullan vilja á því að leita samstarfs við alla flokka um að beina vinnuaflinu frá því, sem ekki er talið bráðnauðsynlegt, og til þess bráðnauðsynlega. En bæði mér og hv. þm. Str. eru kunnir erfiðleikarnir á þessu, vegna þess að við höfum unnið saman og sýnt sameiginlega viðleitni í þessa átt, þótt ekki hafi hún borið nógan árangur enn þá. Um fóðurmjölskaupin er það að segja, að þau hafa orðið meiri við það, að spretta varð með minna móti víða í landinu. Annars má þakka öllum hv. ræðumönnum fyrir góðar undirtektir. Ríkisstj. vildi ekki eiga hlut að því að flytja inn á þing ágreiningsmál og reiddi sig á, að ekki yrði ágreiningur um þetta, sem komið er á daginn. Ég ætla ekki heldur að fjölyrða út af ræðu hv. þm. Seyðf., því að það er ekki nauðsynlegt vegna málefnisins. Hann sagði, að batnandi manni væri bezt að lifa, og greip ég þá fram í og sagði, að ég væri kominn í svo góðan félagsskap. Á þessu má gefa þá skýringu, að áður var ég í samvinnu við hans flokk í ríkisstj. En nú þykir mér vænt um, að hv. þm. telur mig kominn í betri hóp, þegar ég er með sjálfstæðismönnum einum, enda er það svo. Hv. þm. sagði, að það væri krafan að leggja á togarana eina. Ég vil ekki deila um þetta nú, enda alltaf tækifæri til þess. Ég held ég geti staðhæft með fullri vissu, að till. okkar í ríkisstj. hafi allar hnigið í þá átt að leggja á allan fiskinn og í því sambandi vár rætt hvað eftir annað, hvort útgerðin þyldi aðeins 31½ eyri í stað 35, sem við vorum að miða við hér frítt um borð. Hann sagði líka, að úr því að ég viðurkenndi, að fært sé að leggja þetta gjald á nú, þá sé illa farið, að það var ekki lagt á fyrr. Ég efast um, að það hafi nokkurn tíma verið betur fært en nú. Að vísu hafa stórhækkað skattar. En þessi útgerð, sem var í skuldafeni, hefur rétt sig fullkomlega við. Og ég tel það fullkomið stefnumál fyrir mig og Sjálfstfl. og aðra flokka, að reynt verði að firra, að atvinnurekstur, sem er jafnþýðingarmikill fyrir þjóðarbúskapinn eins og stórútgerðin, falli úr sögunni. Og ég viðurkenni, að ég og aðrir hv. þm. lítum of mikið á útgerðarmanninn sem slíkan og teljum hann standa nægilega vel, en gleymum, að fyrirtækin þurfa að vera sterk til þess að standa stöðugt undir hlutverki sínu fyrir þjóðina. En þetta verður e. t. v. tækifæri til að ræða síðar. En ég vil beina athygli að því, að afkoma togaranna á árinu 1942 er að mínu viti betri en áður. Að vísu eru teknir miklu þyngri skattar, en það er réttlátt, því að efnahagurinn er breyttur til stórvægilegs batnaðar frá því, sem var. Það er misskilningur hjá hv. þm., að ríkisstj. hafi „skorið alla við sama trog“. Ég sagði áðan, að flutningaskip, sem selur fyrir 10 þús. pund í Bretlandi sem hámarksverð, mundi þurfa að greiða af þeirri sölu í ríkissjóð 7 þús. kr. En togara, sem selur fyrir sömu upphæð, taldi ég greiða 26 þús. kr., að frádregnum kostnaði við siglingu milli landa. Ég býst við, að það verði 17–18 þús. kr., þar sem flutningaskipin greiða 7 þús. kr. Ég er ekki sömu skoðunar um það, að í rauninni stafi hætta af þessum tolli, en þetta er komið inn í meðvitund manna líka af því, að fleiri örðugleikar en þessi tollur hafa steðjað að. Ég vil þess vegna, vegna óska manna, eiga hlut að því, að þessi tollur verði ekki lagður á í bili. Kemur þá í ljós, að hve miklu leyti örðugleikarnir eru tollinum að kenna. Ég vil eiga hlut að því, að þetta verði gert, og vona, að það komist fljótlega til framkvæmda. Ég þarf þá ekki að taka annað fram í tilefni af þeim umræðum, sem hér hafa farið fram.



Það voru aðeins smáatriði, sem ég vildi taka fram. Það hefur verið upplýst af atvmrh., að gerðar verði ráðstafanir til þess að flytja til landsins erlendar fóðurvörur í sambandi við þær till., sem fram hafa komið. Viðvíkjandi því atriði, sem ég minntist á, þarf ég ekki að endurtaka neitt. Það hefur ekki verið véfengt, enda ekki hægt, að þær ráðstafanir, sem hér á að greiða að 1/3 eða ½, séu gerðar vegna þess, að landbúnaðinum hefur ekki verið séð fyrir vinnuafli, að það á að greiða ¾ úr milljón af þessum ástæðum. Fyrst er framleiðslan lömuð með rangri stefnu, og síðan er reynt að rétta hana við með ¾ milljón kr. Þetta er ekki á einu sviði, heldur mörgum, og ríkissjóður þolir þetta ekki til lengdar. Það er orðað svo, að þetta sé gert til styrktar framleiðslunni, en það má eins orða það svo, að þetta sé gert til þess að fólkið í kaupstöðunum geti fengið mjólk að drekka og kjöt að borða: Ég skal ekki ræða um þetta nánar. Það kemur fram í sambandi við annað mál, sem hér verður rætt. En út af því, sem hv. þm. Seyðf. sagði, að það yrði að leysa síldarverksmiðjurnar undan þeirri skyldu að þurfa að selja með því verði, sem nú er ákveðið, vil ég segja það, að hvort sem þetta er erfitt eða ekki fyrir verksmiðjurnar, eru þær þó ekki lausar við þá skyldu, og meðan það er ekki, verða þær að selja samkv. því. Um það, sem hv. 2. þm. Reykv. sagði um tilboðið, sem gert var fyrrv. ríkisstjórn um vinnuafl, skal ég ekki ræða mikið á þessu stigi málsins eða í sambandi við það mál, sem hér er til umr. Það kemur einnig til athugunar í sambandi við annað mál, en eins og kunnugt er, var sá samningur bundinn því skilyrði, að ríkisstj. afnæmi gerðardóminn, og þar sem ég sem forsrh. hafði ekki ætlað mér að gera það, komu þeir samningar alls ekki til greina. Nú er lögð fram till. um að afnema gerðardóminn, og eftir það ætti ekki að standa á samvinnu um að útvega vinnukraft. En ég hygg, að menn reki sig á það, að þegar búið er að koma af stað þeirri kaupskrúfu, sem nú er byrjað á, verður ekki hægt að sjá landbúnaðinum fyrir vinnuafli, og þær ráðstafanir, sem verið er að gera í dag, megum við búast við að þurfa að endurtaka. Þetta, sem gerist í dag, er það sama, sem gerðist í Bandaríkjunum í síðustu styrjöld, og var talið, ef síðasta styrjöld hefði staðið lengur, að Bandaríkjamenn hefðu tapað styrjöldinni vegna þess, að þar skapaðist það ástand, sem hér er að skapast, viðvíkjandi framleiðslu á landbúnaðarvörum og hergögnum. Ég býst ekki við, að ég þurfi að ræða þetta nánar, enda verður það gert síðar. Reynslan mun skera úr því, hvaða ástand skapast í landinu og þá viðvíkjandi þeirri framleiðslu, sem þjóðinni er nauðsynlegust, en þess vegna minnist ég á þetta mál, að ég hygg, að ekki sé rétt að horfa fram hjá því, að þessi greiðsla úr ríkissjóði, þó að ekki sé nema ¾ úr milljón, er aðeins hluti af þeim ráðstöfunum, sem gera verður, en ekki er sjáanlegt, að ríkissjóður geti staðið undir.

Haraldur Guðmundsson Hæstv. forsrh. hélt því fram, að þegar Alþfl. krafðist þess, að innheimt væri útflutningsgjald af ísfiski, hafi verið ætlazt til, að tekið yrði sama gjald, hvort sem um minni eða stærri skip væri að ræða, og jafnt á togara og flutningaskip. Mér þykir leitt, vegna þess góða félagsskapar, sem hæstv. ráðh. sennilega nú er í, að þurfa að lýsa þetta fullkomið ranghermi. Krafa Alþfl. var, að útflutningsgjaldið væri lagt á ísfisk, sem seldur væri með stríðsgróða, þ. e. fyrst og fremst alla togarana og svo þau flutningaskip, sem selja með stríðsgróða. En eftir að verðið, sem þau greiða útgerðarmönnum og sjómönnum fyrir fiskinn, var hækkað um 30%, í júlí s. l., er tæplega um nokkurn stríðsgróða að ræða hjá hinum smærri flutningaskipum, sem þurfa lengi að bíða eftir farmi. Hæstv. ráðh. neitar því, að allir séu „skornir við sama trog“, þótt jafnhátt útflutningsgjald sé lagt á stór og smá flutningaskip og togarana. Hann neitaði því þó ekki, að útflutningsgjald fiskikaupaskipanna væri hið sama, hvort sem skipin væru stór eða smá. En hann taldi, að togararnir yrðu miklu harðar úti, því að þeir ættu að greiða af söluverðinu í Englandi, en flutningaskipin af verðinu fab. í íslenzkri höfn. En jafnframt gat hæstv. ráðh. þess, að frá söluverði togaranna í Englandi væri dreginn kostnaður við siglinguna milli landa, áður en gjaldið er lagt á. Fæ ég þá ekki betur séð en að það, sem eftir er af söluverðinu, samsvari alveg verði frítt um borð í íslenzkri höfn. Ég gerði það ekki að till. minni áðan, að öll flutningaskip væru undanþegin þessu gjaldi. Ég hef ekki þær upplýsingar í höndum, sem sýni, hvar línan liggur milli þeirra skipa, sem geta greitt þetta gjald, og hinna, sem geta það ekki, en tel, að þörf þeirra til þess að vera undanþegin útflutningsgjaldinu fari eftir því, hve stór þau eru, hvort þau taka fiskinn á stórum höfnum eða þurfa að smala með löngum tíma smáhafnir og geta ekki tekið nema lítinn farm í einu. Ég vil segja hæstv. ráðh. það, að það er ekki hægt að slá því föstu, að jafnt sé látið yfir alla ganga, þótt gjaldið sé hið sama, þegar aðstaða þeirra er svona misjöfn.



Það eru aðeins örfá orð út af einu atriði, reglugerð um útflutningsgjald. Undanfarna daga hafa útgerðarmenn í Suður-Múlasýslu staðið í stöðugu sambandi við okkur þm. út af þessari reglugerð, þar sem stór hætta er á því, að þau skip, sem hafa keypt fiskinn á höfnum austanlands, hætti, ef útflutningsgjaldið verður ekki afnumið. Við höfum átt tal við ríkisstj. um þetta og óskað eftir, að gefin væri út reglugerð um undanþágu útflutningsgjalds fyrir þau skip, sem hér eiga hlut að máli, eða öll smærri skip. Áður en þessar umr., sem hér hafa farið fram, hófust, fengum við það svar frá ríkisstj., að þessu muni verða breytt í dag eða á morgun. Ég vildi láta það koma fram, úr því þetta er rætt hér, að nú hefur fengizt staðfesting á því, að þessu mundi verða breytt, og er ekki ástæða til annars en fagna því, að þessi undanþága er veitt.



Það er út af ræðu hv. þm. Str. Hann segir það réttilega, að landbúnaðurinn er lamaður, en þetta er einmitt sú stefna, sem hann beitti sér fyrir. Ef hann hefði tekið upp aðra stefnu, ef hann hefði viljað taka upp samninga við verkalýðsfélögin í staðinn fyrir að kúga þau, þá mundu málin horfa öðruvísi við. Það varð að tala við verkamennina sem frjálsa menn og ekki nema eðlilegt, að verkalýðsfélögin vildu vera frjáls. Hann segist hafa neitað því, og í því liggur einmitt hans ranga stefna. Nú hefur hann rekið sig á það, að þessi gerðardómsl. eru fallin, en það var streitzt við að halda þeim uppi í 8 mánuði, einmitt þegar hægt var að hafa samvinnu við verkalýðsfélögin, og þegar svo er komið, fer flokkur hans að játa erfiðleikana, en þá er búið að lama landbúnaðinn með þessari röngu stefnu. Ég ætla ekki að ræða meira um þetta að sinni. Það verður tækifæri til þess, þegar gerðardómurinn verður tekinn til umr.