Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Í ræðu minni á Alþingi fyrir tæpu ári upplýsti ég að hafin væri athugun á því hvernig staðið skyldi að eflingu utanríkisþjónustunnar þannig að hún gæti gegnt hlutverki sínu sem best í breyttum heimi. Nefnd sem ég skipaði í þessu skyni hefur lokið störfum og skilað áliti sem boðar kaflaskil í störfum utanríkisþjónustunnar. Ástæðan að baki þessarar úttektar er hin mikla alþjóðavæðing undanfarinna ára hvort sem er í stjórnmálum, viðskiptum eða menningarmálum. Sá áhugi á styrkingu utanríkisþjónustunnar sem fram hefur komið hjá öllum stjórnmálaflokkum og í viðskiptalífinu hefur verið þessu starfi mikil hvatning. Jafnframt hefur þessi áhugi gefið til kynna almenna viðurkenningu á breyttri stöðu Íslands á alþjóðavettvangi. Þróun mála, ekki aðeins í nágrannaríkjunum heldur einnig í fjarlægum heimsálfum, hefur nú mótandi áhrif á lífskjör og samfélagsþróun á Íslandi. Íslendingum er því lífsnauðsynlegt að tryggja hagsmuni sína í margþættara og að mörgu leyti erfiðara alþjóðaumhverfi. Alþjóðaumhverfi, sem þó er jafnframt þess eðlis að það býður upp á fjölbreyttari tækifæri þar sem samhentar, tæknivæddar og vel menntaðar þjóðir geta haslað sér völl óháð fjarlægðum og landamærum. Utanríkisþjónustan gegnir lykilhlutverki í þessu starfi enda hafa verkefni hennar aukist gífurlega undanfarin ár. Búnaður hennar og mannafli miðast þó að mörgu leyti við aðstæður í utanríkismálum fyrir áratug. Róttækra breytinga er því þörf. Ég hef kynnt tillögur nefndarinnar fyrir ríkisstjórn og hefur álit hennar verið gert opinbert. Í stuttu máli er lögð áhersla á að Ísland hafi ávallt öfluga utanríkisþjónustu til að gæta hagsmuna Íslands gagnvart umheiminum. Skrifstofur ráðuneytisins hér heima verði styrktar til að tryggja trausta stefnumótun varðandi úrvinnslu mála og til að takast á við ný verkefni. Starfsmönnum verði fjölgað, tæknivæðing aukin, samstarf ráðuneyta eflt, verkefnum forgangsraðað og viðskiptaþjónustan þróuð enn frekar. Einnig er lagt til að hagsmunagæsla erlendis verði styrkt með opnun nýrra sendiráða í Japan og Kanada. Jafnframt að opnuð verði fastanefnd hjá Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu í Vínarborg sem einnig yrði sendiráð í Austurríki og nágrannaríkjum þess. Þá er lagt til að kjörræðismönnum verði veittur meiri stuðningur. Ljóst er að þessum breytingum fylgir talsverður kostnaðarauki sem verður ekki undir 300 millj. kr. á ári miðað við að allar tillögurnar komi til framkvæmda. Um er að ræða fjórðungsaukningu á fjárveitingum til utanríkisþjónustunnar. Mikilvægt er að skoða þessi mál með opnum huga og átta sig á því að hér er verið að fjárfesta til framtíðar. Kostnaður við sendiráð getur virst mikill en því fé er vel varið og skilar sér aftur til þjóðarbúsins. Fyrri umræðan um þáltill. um staðfestingu þriggja viðbótarsamninga við Norður-Atlantshafssamninginn um aðild Póllands, Tékklands og Ungverjalands fór fram á Alþingi fyrir stuttu. Yfirgnæfandi stuðningur er við að bjóða ríkin þrjú velkomin. Kalda stríðinu er lokið og lok þess hafa gjörbreytt stöðu mála í Evrópu. Takmarkið er óskipt álfa og öryggi allra þjóða. Stækkun Atlantshafsbandalagsins undirstrikar nýjan hugsunarhátt í samræmi við þær jákvæðu breytingar sem átt hafa sér stað. Núverandi öryggisfyrirkomulag Evrópu er margslungið og samverkandi kerfi margra alþjóðastofnana. Það byggir ekki á tveimur andstæðum pólum eins og áður var. Þessar alþjóðastofnanir vinna hver fyrir sig eða saman eftir viðfangsefnum hverju sinni. Besta dæmið er Bosnía þar sem stofnanirnar bæta hver aðra upp. Varanlegt öryggi í Evrópu verður ekki án þátttöku Rússlands, víðlendasta og fjölmennasta ríkis álfunnar. Rússland er fullgildur aðili að flestum þeim stofnunum sem mynda hið nýja öryggisfyrirkomulag og á samstarf við þær stofnanir sem það er ekki aðili að. Rússland og Atlantshafsbandalagið eiga margþætt og náið samstarf á vettvangi samstarfsráðs þessara aðila og starfa saman að friðarframkvæmdinni í Bosníu. Loks hefur NATO komið til móts við áhyggjur stjórnvalda í Rússlandi vegna stækkunar Atlantshafsbandalagsins með einhliða yfirlýsingu um að það hafi hvorki þörf fyrir né áform um varanlega staðsetningu herliðs eða kjarnavopna í nýjum aðildarríkjum. Við Íslendingar höfum lagt áherslu á að efla tengslin við Rússland bæði tvíhliða og á vettvangi fjölþjóðlegra stofnana. Slíkt samstarf eflir gagnkvæmt traust og tengsl milli þjóða og einstaklinga. Nú eru í burðarliðnum nokkrir samningar milli Íslands og Rússlands. Þar má nefna samning um fjárfestingar, samning um samstarf í sjávarútvegi, loftferðasamning og tvísköttunarsamning. Það er einlæg von mín að hægt verði að staðfesta þessa samninga fljótlega. Á undanförnum vikum og mánuðum hafa sjónir okkar enn á ný beinst að átökum og óvissu á Balkanskaga. Framganga serbneskra lögreglusveita í þorpum Kósóvóhéraðs hafa vakið óhug og ótta um að í vændum sé ný hrina átaka í Evrópu. Hætturnar eru augljósar; óstöðugleiki hefur verið í Albaníu, fjölmennur albanskur minni hluti er í fyrrum Júgóslavíulýðveldinu Makedóníu og á næstu grösum er Bosnía-Hersegóvína með viðkvæma og brothætta friðargerð. Ég hef lagt áherslu á stuðning Íslands við ákvarðanir Samskiptahóps stórveldanna um Kósóvó. Mikilvægt er að senda serbneskum stjórnvöldum skýr skilaboð um að hið alþjóðlega samfélag muni ekki þola þjóðernishreinsanir. Það er jafnframt mikilvægt að ítreka við leiðtoga Kósóvó-Albana alþjóðlegan stuðning við kröfur þeirra um sjálfsákvörðunarrétt. Hið alþjóðlega samfélag hefur markað þá stefnu að rétt sé að stefna að sjálfsstjórn Kósóvó innan júgóslavneska sambandslýðveldisins og ég álít það raunhæfa lausn. Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu, ÖSE, gegnir viðamiklu hlutverki í nýju öryggisfyrirkomulagi álfunnar. Gildir það bæði á sviði traustvekjandi aðgerða á hernaðarsviðinu og til styrkingar mannréttindum og lýðræði svo nokkrir þættir starfseminnar séu nefndir. Öll Evrópuríki auk Kanada og Bandaríkjanna eiga þar aðild en því miður höfum við ekki enn komið við fastri þátttöku í Vín sem áður er vikið að. Evrópuráðið í Strassborg vinnur ötullega að eflingu og varðveislu mannréttinda. Starfsemi ráðsins miðar að því að stuðla að stöðugleika og öryggi í aðildarríkjunum með því að festa í sessi lýðræðislega stjórnarhætti og tryggja grundvöll réttarríkja. Ljóst er að með þessum fyrirbyggjandi aðgerðum gegnir stofnunin mikilvægu hlutverki í hinu nýja öryggisfyrirkomulagi Evrópu. Aðildarríkjum Evrópuráðsins hefur fjölgað töluvert eftir lok kalda stríðsins og eru nú fjörutíu talsins. Mörg nýju aðildarríkjanna bjuggu við ólýðræðislega stjórnarhætti og meginreglur nútímaréttarríkja voru þeim framandi. Evrópuráðið hefur því aðstoðað þessi ríki með ýmsum hætti til að tryggja mannréttindi og festa lýðræðislega stjórnarhætti í sessi. Til að tryggja áframhaldandi trúverðugleika Evrópuráðsins verða öll aðildarríki þess að standa við þær skuldbindingar sem aðild hefur í för með sér. Í þeim efnum verður að ríkja jafnræði milli ríkjanna. Stækkun ráðsins má ekki leiða til lakari mælikvarða á þessu sviði þar sem virðing fyrir mannréttindum er órjúfanlegur hluti af tryggingu öryggis og jafnvægis í Evrópu. Á næstu árum verður enn meiri áhersla lögð á eftirlitsþáttinn og mun þingmannasamkoma Evrópuráðsins gegna þar veigamiklu hlutverki. Á næsta ári er liðin hálf öld frá stofnun Evrópuráðsins. Ísland tekur þá í fyrsta sinn við formennsku í ráðherranefnd þess. Í því felst m.a. að vera í fyrirsvari fyrir Evrópuráðinu gagnvart öðrum alþjóðastofnunum eins og ÖSE, ESB, Atlantshafsbandalaginu og Sameinuðu þjóðunum. Formennskan í Evrópuráðinu er veigamikið verkefni sem kallar á frumkvæði af Íslands hálfu og mun útheimta mikla vinnu. Til að mæta því hefur verið fjölgað í fastanefnd Íslands í Strassborg. Á sviði svæðisbundinnar samvinnu hefur Ísland lagt sitt af mörkum með þátttöku í Eystrasaltsráðinu. Við höfum einnig tekið þátt í svæðisbundnu samstarfi innan Barentsráðsins, sem beinist einkum að mengunarvörnum og efnahagsuppbyggingu í norðvestanverðu Rússlandi. Viðskiptatengsl við þetta svæði hafa aukist undanfarin ár ekki síst á sjávarútvegssviðinu. Ljóst er að það er hagsmunamál Íslendinga að vel takist til með þessa þróun. Í febrúar náðist innan Norðurskautsráðsins samkomulag um reglur sem fylgja ber í starfi ráðsins til að vinna að sjálfbærri þróun. Segja má að meginmarkmið ráðsins sé að stuðla að sjálfbærri nýtingu náttúruauðlinda, heilbrigðu vistkerfi og líffræðilegum fjölbreytileika. Það er því hagsmunamál Íslendinga að Norðurskautsráðið nái sem fyrst að verða vettvangur þar sem aðildarríkin geta tekið höndum saman um að tryggja í senn sjálfbæra nýtingu auðlinda og eðlilega umhverfisvernd. Hvað varðar varnarmál Íslands, þ.e. samstarf okkar við Bandaríkin, framlag til eigin varna og öryggissamstarf við bandamenn og samstarfsríki er ljóst að meginverkefnið fram undan er endurskoðun varnarstefnu Íslands til lengri tíma sem nú er unnið að. Þar verður einkum höfð að leiðarljósi trygging varna landsins um ókomna framtíð á grunni aðildar Íslands að Atlantshafsbandalaginu og tvíhliða varnarsamningi okkar við Bandaríkin. Jafnframt þarf að skilgreina hvað við viljum leggja af mörkum til sameiginlegs öryggis aðildarríkja Atlantshafsbandalagsins og samstarfsríkja þess. Þar þarf meðal annars að hafa í huga þátttöku í æfingum eins og Samverði 97 sem fór fram hér í sumar og þátttöku í beinum friðaraðgerðum eða mannúðarverkefnum eins og við höfum gert í Bosníu. Ísland fer nú með formennsku í EFTA og í EES/EFTA á fyrri hluta þessa árs og gegnir því forustuhlutverki við framkvæmd EES-samningsins á þessum tíma. Framkvæmd samningsins gengur vel. Samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið hefur tvímælalaust reynst farsæll valkostur fyrir Ísland. Við njótum efnahagslegs og pólitísks ávinnings af því auk þess sem við höfum áhrif á framgang ýmissa mála umfram ríki sem standa utan þess. Meginmarkmið Evrópusambandsins er að tryggja frið og stöðugleika í Evrópu og með þátttöku okkar í EES erum við aðilar að þeirri þróun. Pólitískt samráð innan ramma EES gefur okkur tækifæri til þess að koma sjónarmiðum á framfæri við ESB ásamt því að gerast aðilar að málflutningi sambandsins í veigamiklum málum. Ef litið er til tveggja helstu framtíðarverkefna Evrópusambandsins, þ.e. stækkun sambandsins og stofnun Efnahags- og myntbandalagsins, munu þau óneitanlega hafa áhrif á Ísland. Við höfum beina hagsmuni af stækkun Evrópusambandsins þar sem EES-samningurinn gerir ráð fyrir því að ný aðildarríki verði aðilar að Evrópska efnahagssvæðinu. Næsta öruggt er að Efnahags- og myntbandalaginu verði hrint í framkvæmd á næsta ári með þátttöku fleiri ríkja en upphaflega var gert ráð fyrir. Þessi sameiginlegi gjaldmiðill mun óhjákvæmilega hafa áhrif á efnahags- og viðskiptamál annarra ríkja, þar á meðal Íslands. Þegar heyrast raddir úr íslensku atvinnulífi sem telja brýnt að tengja íslensku krónuna sterkum böndum við hinn sameiginlega evrópska gjaldmiðil meðal annars til að draga úr kostnaði fyrirtækja vegna gjaldeyrisyfirfærslna og gjaldeyrissveiflna. Í lok síðasta árs setti ríkisstjórnin á fót samráðsnefnd til að gera úttekt á áhrifum Efnahags- og myntbandalagsins á íslenskt efnahagslíf. Umfangsmikil endurskoðun á Schengen-samstarfinu fer nú fram í kjölfar ákvörðunar ríkjaráðstefnu ESB í Amsterdam. Í Amsterdam-samningnum er ákvæði um að aðild Íslands og Noregs að Schengen-samstarfinu skuli byggjast á samstarfssamningnum milli Íslands og Noregs við Schengen-ríkin frá árinu 1996. Íslensk stjórnvöld eru þeirrar skoðunar að Schengen-samstarfið hafi verið farsælt. Það tryggir bæði áframhaldandi þátttöku okkar í norræna vegabréfasamstarfinu og leggur grundvöllinn að víðtæku samstarfi á sviði lögreglu- og dómsmála. Áframhaldandi vilji okkar til samstarfs er skýr. Hins vegar er ljóst að til þess að af samstarfi geti orðið verður að gera ráð fyrir fullri þátttöku Íslands og Noregs í þessum málaflokki á þjóðréttarlegum grundvelli eins og hingað til. Ekki er enn útséð hvort takist að finna ásættanlega lausn en í ljósi framvindu mála að undanförnu eru vonir bundnar við að viðunandi lausn finnist á þessu mikilvæga máli. Á undanförnum árum hafa EFTA-ríkin gert fríverslunarsamninga við þrettán ríki og gefið út samstarfsyfirlýsingar við sjö ríki. Fríverslunarviðræður við Kanada marka þáttaskil í starfssemi EFTA en þær eru mikilvægasta viðfangsefni EFTA síðan EES viðræðunum lauk. Fríverslunarviðræðurnar verða efst á baugi á ráðherrafundi EFTA í Reykjavík í júní. Aðdragandinn að þessum viðræðum við Kanada hefur verið skammur. Undir formennsku Íslands í EFTA hefur þetta mál fengið forgang. Fyrsti samningafundurinn verður haldinn í maí næstkomandi og er hann í undirbúningi hjá starfshópi sex ráðuneyta. Öflug þátttaka Íslands í norrænu samstarfi er sem fyrr grundvallarþáttur í íslenskri utanríkisstefnu. Skýrsla mín um störf norrænu ráðherranefndarinnar var til umræðu 19. mars sl. Meginþáttur og kjarni norræna samstarfsins er innra samstarf norrænu ríkjanna. Þar er um að ræða fjölþætt samstarf sem á sér stað ekki eingöngu milli ríkisstjórna og þjóðþinga heldur einnig milli nánast allra frjálsra félagasamtaka á Norðurlöndum. Norðurlöndin hafa nána samvinnu sín á milli í málaflokkum sem tengjast Evrópusambandinu og EES-samningnum. Aðild Finnlands og Svíþjóðar að ESB virðist ekki hafa dregið úr þátttöku þeirra og virkni í norrænu samstarfi og hugmyndir finnskra stjórnvalda um norðlæga vídd í starfsemi Evrópusambandsins eru jákvæðar og njóta fyllsta stuðnings okkar. Í maí næstkomandi eru fimmtíu ár frá stofnun hins fjölþjóðlega viðskiptakerfis. Annar ráðherrafundur Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar (WTO) verður haldinn í Genf um sama leyti til að móta framtíðarstörf stofnunarinnar á nýrri öld. Alþjóðaviðskiptastofnunin mun ýta nýjum viðræðum um þjónustuviðskipti og landbúnað úr vör í lok aldarinnar. Of snemmt er að segja til um hvort nýjar tollaviðræður á sviði vöruviðskipta fylgi í kjölfarið svo stuttu eftir lok Úrúgvæ-viðræðnanna en hugmyndum þess efnis vex nú fylgi. Ísland hefur skipað sér í hóp þeirra sem telja æskilegt að samningaumhverfið um aldamótin verði víðtækara en nú er útlit fyrir og eru nýjar viðræður um tollalækkanir á vörusviðinu lágmarkskrafa í því sambandi. Á því rúmlega hálfa ári sem liðið er frá stofnun viðskiptaþjónustu utanrrn. hefur ótvírætt komið í ljós að mikil þörf er á slíkri þjónustu. Fyrirtæki snúa sér í æ ríkari mæli til ráðuneytisins með beiðni um fyrirgreiðslu á sviði viðskipta. Það eru ekki einungis stór og meðalstór fyrirtæki heldur jafnframt smærri fyrirtæki. Þessi þróun samræmist aukinni alþjóðavæðingu íslenskra fyrirtækja. Öll sendiráð Íslands veita markaðsaðstoð og fyrirtækjaþjónustu. Í tíð núverandi ríkisstjórnar hefur verið mótuð sú stefna í utanríkisráðuneytinu að nýta heimsóknir ráðherra og embættismanna til annarra landa í þágu atvinnulífsins þar sem því verður við komið. Uppnámið í efnahagslífi Asíu fyrir rúmu missiri kom mörgum í opna skjöldu eftir þá öru framþróun sem þar hefur átt sér stað. Japanar höfðu um skeið glímt við stöðnun en ótraustir innviðir í efnahagslífi Indónesíu, Suður-Kóreu og fleiri landa þar eystra leiddu skyndilega til alvarlegrar efnahagskreppu. Aðgerðir Alþjóðagjaldeyrissjóðsins og fleiri alþjóðastofnana hafa þegar borið nokkurn árangur. Að margra áliti mun takast að ná jafnvægi í efnahagslífi og á fjármálamörkuðum Asíu á tiltölulega skömmum tíma. Sameinuðu þjóðirnar minnast þess í ár að fimmtíu ár eru liðin síðan mannréttindayfirlýsingin var samþykkt í desember 1948 en hún hefur verið leiðarljós allrar mannréttindabaráttu síðan. Mannréttindamál eru óaðskiljanlegur hluti alþjóðastjórnmála, ekki einkamál sérhverrar þjóðar. Mannréttindi eru alþjóðleg og algild og það er á ábyrgð alþjóðasamfélagsins alls að tryggja virðingu fyrir þeim. Nú stendur yfir þing mannréttindaráðsins í Genf. Ísland á þar áheyrnaraðild og mun sem fyrr gerast meðflytjandi að mörgum ályktunartillögum sem fjalla um stöðu mannréttinda víða um heim og mannréttindi ýmissa þjóðfélagshópa sem eiga undir högg að sækja. Við Íslendingar viðurkennum ekki að gengið sé á mannréttindi í nafni trúarbragða, hefða og menningar. Í þessu sambandi má minna á mikilvægi þess starfs að mannréttindamálum sem fjölmargir Íslendingar vinna innan sjálfstæðra félagasamtaka. Efla þarf samstarf stjórnvalda og þessara félagasamtaka. Mikilvægt er að Ísland taki þátt í viðleitni allra þjóða til að leysa hin miklu hnattrænu vandamál sem mannkynið stendur frammi fyrir. Innan efnahags- og félagsmálaráðsins sem Ísland á sæti í höfum við vakið athygli á mikilvægi skynsamlegrar nýtingar auðlinda hafsins, varna gegn mengun hafsins og þýðingu þess fyrir fæðuöryggi í heiminum. Ísland hefur áréttað mikilvægi nýrra og endurnýjanlegra orkugjafa, mikilvægi markaðslögmála í þróunarsamstarfi og þess að mannréttindi séu órjúfanlegur þáttur í öllu starfi Sameinuðu þjóðanna. Áratugurinn sem nú er að líða hefur verið helgaður baráttunni gegn fíkniefnaneyslu. Löngu er orðið tímabært að samfélag þjóðanna komist að samkomulagi um raunhæfar aðgerðir til að setja skorður við framleiðslu, dreifingu og neyslu ólöglegra fíkniefna. Í því skyni verður haldið í sumar sérstakt aukaallsherjarþing Sameinuðu þjóðanna um fíkniefnavarnir. Sameinuðu þjóðirnar hafa helgað yfirstandandi ár málefnum hafsins og er það til marks um það vægi sem lífríki hafsins og nýting auðlinda þess hefur í starfsemi samtakanna. Skipuð hefur verið nefnd til að fjalla um þátt Íslands í Ári hafsins og ríkisstjórnin hefur gefið út sérstaka yfirlýsingu af þessu tilefni. Á ári hafsins eigum við þess kost að vekja athygli umheimsins á vistvænum íslenskum sjávarafurðum og greiða þannig götu íslenskra útflutningsfyrirtækja. Með þessa hagsmuni í huga mun Ísland taka þátt í heimssýningunni í Lissabon sem helguð verður höfunum. Þessu til viðbótar hefur verið ákveðið að nefnd Sameinuðu þjóðanna um sjálfbæra þróun fjalli á næsta ári um málefni hafsins og verður kappkostað að láta rödd Íslands heyrast á þeim vettvangi. Þótt sérhvert ár sé ár hafsins fyrir íslensku þjóðina, er mikilvægt að nýta öll tækifæri sem gefast til að stuðla að yfirvegaðri og skynsamlegri umræðu á alþjóðlegum vettvangi um sjálfbæra nýtingu lifandi auðlinda hafsins. Það er óneitanlega áhyggjuefni hve almennar fullyrðingar og hrakspár um ofveidda fiskstofna og ógnun lífríkis af völdum mengunar lita umræðu um sjávarútveg á alþjóðavettvangi. Sem betur fer er mengun í sjó við Ísland áfram með því minnsta sem gerist í heiminum og víða er litið með áhuga til árangurs okkar á sviði fiskveiðistjórnunar. Alþjóðasamningar um fiskveiðimálefni, einkum þar sem um er að ræða stofna sem fleiri en Íslendingar veiða, eru nú sem fyrr eitt aðalverkefni utanríkisþjónustunnar. Samningaviðræður um þorskveiðar okkar í Barentshafi hafa ekki enn borið árangur þó stöðugt sé unnið að lausn málsins. Betur hefur gengið að ná samkomulagi um stjórnun veiða úr norsk-íslenska síldarstofninum. Samningar fjögurra strandríkja, Íslands, Færeyja, Noregs, Rússlands, og Evrópusambandsins náðust í lok október sl. Jafnframt hefur verið unnið með góðum árangri innan svæðisbundinna fiskveiðistofnana. Um miðjan desember síðastliðinn hófust könnunarviðræður Grænlendinga, Íslendinga og Norðmanna um skipan loðnuveiða í lögsögu þessara þriggja landa. Uppsögn loðnusamnings í lok október leiðir til þess að enginn samningur verður í gildi í lok yfirstandandi loðnuvertíðar 30. apríl nk., komi ekki til nýs samnings en nú er unnið að gerð nýs samkomulags. Það er afdráttarlaus stefna Íslands að nýta beri með sjálfbærum hætti allar lifandi auðlindir hafsins. Þar með teljast hvalir og selir, enda skipa sjávarspendýr stóran sess í lífríki íslenska hafsvæðisins. Í samræmi við ályktun ríkisstjórnarinnar frá því í maí í fyrra þar sem ítrekuð er stefna stjórnvalda að hefja hvalveiðar hér við land að nýju, hafa átt sér stað viðræður við ýmis ríki. Sérstaklega hefur verið kannað hvort þær viðhorfsbreytingar til hvalveiða sem borið hefur á innan Alþjóðahvalveiðiráðsins geti leitt til endurskoðunar á afstöðu Íslands til aðildar að ráðinu. Svo virðist sem nokkuð skorti á að málið sé í höfn, en stjórnvöld munu áfram fylgjast með þróun mála og meta stöðuna. Málefni hafsins og nýting lifandi auðlinda þess er eitt af meginviðfangsefnum samningsins um líffræðilega fjölbreytni, sem Ísland gerðist aðili að 1994. Skipaður hefur verið samráðshópur til að fylgjast m.a. með umfjöllun um málefni hafsins á þeim vettvangi. Viðræður á vettvangi Sameinuðu þjóðanna um takmörkun losunar á gróðurhúsalofttegundum í andrúmsloftið er dæmi um það hvernig auðlindanýting og umhverfisvernd tvinnast saman með beinum afleiðingum fyrir íslenskt atvinnulíf. Samningaviðræðurnar um loftslagsbreytingar hafa með tvennum hætti mikla þýðingu fyrir Ísland. Í fyrsta lagi ríkir mikil óvissa um afleiðingar gróðurhúsaáhrifa á norðurslóðum og í öðru lagi eru möguleikar Íslands á að takmarka losun gróðurhúsalofttegunda minni en annarra iðnríkja. Þótt margt sé á huldu um áhrif gróðurhúsalofttegunda á loftslag á jörðinni verður ekki horft fram hjá hættunni sem getur falist í þessum áhrifum. Mikilvægt er því að takmarka losun þessara lofttegunda í heiminum og ber að fagna samkomulagi Kyoto-fundarins þar að lútandi. Gripið var til aðgerða hér á landi til að nýta jarðhita til húshitunar í stað jarðefnaeldsneytis fyrir áður nefnt viðmiðunarár, 1990. Ef þessar aðgerðir hefðu ekki komið til hefði losun gróðurhúsalofttegunda á Íslandi verið um 40% meiri árið 1990 eða svipuð og meðaltal OECD-ríkjanna. Möguleikar okkar á að draga úr losun frá samgöngum, fiskveiðum og iðnferlum eru ekki miklir enn sem komið er, enda erum við þar að verulegu leyti háð alþjóðlegri tækniþróun. Brýnt er að Íslendingar fylgist vel með og taki virkan þátt í alþjóðlegu samstarfi á þessu sviði. Ísland vill verða virkur þátttakandi í rammasamningnum ásamt Kyoto-bókuninni við hann og vonandi mun útfærsla áðurnefndrar samþykktar gera það kleift. Það skýrist þó ekki fyrr en í fyrsta lagi eftir aðildaríkjaþingið í Buenos Aires. Hins vegar liggur fyrir að við þurfum að grípa til frekari aðgerða heima fyrir til þess að takmarka losun gróðurhúsalofttegunda. Vinna þarf að nýrri framsækinni áætlun um aðgerðir sem ná yfir losun frá allri starfsemi í landinu sem og bindingar í gróðri. Þetta þurfum við að gera óháð því hvort við getum gerst aðilar að bókuninni eður ei. Sem kunnugt er hefur ríkisstjórnin ákveðið að auka verulega framlag til tvíhliða þróunarsamstarfs á vegum Þróunarsamvinnustofnunar Íslands. Þess mun þegar sjá merki í starfsemi stofnunarinnar á næsta ári, en hún starfar nú í fjórum löndum Afríku: Namibíu, Malaví, Mósambík og Grænhöfðaeyjum. Stefnt verður að auknum verkefnum á sviði mennta- og heilbrigðismála, einkum í Malaví og Mósambík. Lögð verður sérstök áhersla á aðstoð við konur í ljósi þess að aðstoð við þær skilar sér margfalt út í þjóðfélagið. Mjög góð reynsla hefur verið af kvennaverkefnum Íslands í Namibíu og Grænhöfðaeyjum. Áfram verður unnið að sjávarútvegsverkefnum í Malaví, Mósambík og Namibíu. Í undirbúningi er opinber heimsókn til nokkurra samstarfsríkja í suðurhluta Afríku sem væntanlega verður farin í ágúst næstkomandi. Sjávarútvegsskóli Sameinuðu þjóðanna hefur tekið til starfa. Náið samstarf verður milli sjávarútvegsskólans, Hafrannsóknastofnunar, Háskólans á Akureyri og Háskóla Íslands og munu fyrstu nemendur hefja nám á hausti komanda. Skólinn verður rekinn með svipuðu sniði og Jarðhitaskóli Sameinuðu þjóðanna. Utanrrn. hefur nú haft forsvar í málefnum Alþjóðabankans í eitt og hálft ár. Alþjóðabankinn er stærsta þróunarstofnun heims og veitir lán, tækniaðstoð og ráðgjöf á öllum sviðum efnahagslegrar og félagslegrar uppbyggingar. Aukinn hagvöxtur er ein af helstu forsendum framþróunar hvers lands, en menntun og heilsugæsla eru dæmi um mikilvæga málaflokka þar sem Alþjóðabankinn leggur ríkulega af mörkum til þróunarstarfs. Í þessu samhengi má nefna framlag Íslands til uppbyggingarstarfsins í Bosníu-Hersegóvínu. Þar hafa íslensk og bosnísk yfirvöld tekið höndum saman á sviði heilbrigðismála með aðstoð Alþjóðabankans. Um er að ræða tvö verkefni. Hið fyrra felst í aðstoð við fórnarlömb stríðsins sem misst hafa fætur fyrir neðan hné og hið síðara byggist á endurmenntun lækna og hjúkrunarfólks á sviði barnalækninga, kvensjúkdóma og mæðraverndar. Ísland hefur einnig stutt Alþjóðaframfarastofnunina til jafns við önnur ríki en hún er sú stofnun Alþjóðabankans sem veitir aðstoð til fátækustu þróunarríkjanna. Árangur af starfi stofnunarinnar fer vaxandi og er sérstaklega ánægjulegt að uppbygging mannauðs er nú eitt helsta lykilorðið í starfsemi hennar. Samstarf Norðurlanda innan Alþjóðabankans er mjög náið og með samstilltum málflutningi er vægi landanna innan bankans meira en atkvæðamagn þeirra gefur tilefni til. Sjónarmið Norðurlanda hafa hlotið aukinn hljómgrunn á síðustu árum og nýtur því bankinn trausts stuðnings þeirra. Íslenskur ráðherra situr nú í fyrsta sinn í þróunarnefnd Alþjóðabankans, en nefndin gegnir veigamiklu hlutverki og markar stefnu bankans í þróunarmálum hverju sinni. Ísland fer með formennsku fyrir hönd Norðurlanda og Eystrasaltsríkja í þróunarnefndinni en auk þess mun Ísland tala máli Norðurlanda á ársfundi Alþjóðabankans í haust. Herra forseti. Fá ríki eru jafnháð alþjóðasamskiptum og Ísland og ein mikilvægasta forsenda góðra lífskjara hér á landi er að standa vel að utanríkisviðskiptum og öðrum utanríkismálum. Eins og ég gat um í upphafi gegnir utanríkisþjónustan lykilhlutverki í þeirri viðleitni að styrkja stöðu okkar sem best í þeirri samkeppni sem á sér stað á alþjóðavettvangi. Hér er um hreina hagsmunagæslu að ræða sem snertir alla landsmenn beint eða óbeint. Það er því von mín að skilningur á mikilvægi utanríkismála komi rækilega fram hér á Alþingi í dag.

Herra forseti. Þetta var að mörgu leyti athyglisverð ræða hjá hæstv. utanrrh. Því miður virðist það uppnám sem þingmenn úr flokki hans ollu fyrr í dag hafa gert það að verkum að þingmenn hafa ekki eirð í sér til þess að sitja undir þessari umræðu. Þegar ég lít hér yfir salinn er a.m.k. ekki nema einn hv. þm. stjórnarliðsins í salnum. Horfi maður út um gluggann sést að það er komið vor. Ég er ekki að ásaka hæstv. ráðherra um vorgalsa en það vekur eigi að síður athygli mína að þessi ræða hæstv. ráðherra er kölluð vorræða utanrrh. Ég hygg að það sé fyrsta skiptið sem svo er tekið til orða. Ég kann því hins vegar ágætlega, herra forseti, að það komi sumar í hæstv. utanrrh. Á vissan hátt mætti segja að það sé loksins komið sumar í alþjóðamálum eftir hlýnun sem átti sér stað í lok kalda stríðsins. Segja má að þeir miklu atburðir sem eru að gerast úti í Evrópu og við að vissu marki tökum þátt í, þ.e. stækkun tveggja alþjóðabandalaga, staðfesti að vorið sem fylgdi í kjölfar kalda stríðsins sé orðið að sumri. Mér finnst því vel til fundið hjá hæstv. utanrrh. að koma léttstígur í pontu og kalla ræðu sína vorræðu. Með vissum hætti boðar hún, eins og ég sagði áðan, hlýnun í hinu alþjóðlega andrúmslofti og samskiptum þjóða. Það stappar nærri því að staðan í Evrópu í dag sé gerbreytt frá því sem hún var fyrir tæpum áratug. Staðfestingu þess er auðvitað að sjá í stækkun Evrópusambandsins og einnig NATO. Öryggisumhverfi álfunnar er allt saman breytt. Það hvílir líka á fleiri og fjölbreyttari stoðum en áður. NATO er að sönnu jafnmikilvægt og áður og þar með sá stuðningur sem það sækir til Bandaríkjanna. Þó margir mundu vilja sjá breytingu á stöðu Atlantshafsbandalagsins, þá sjáum við það einfaldlega á þeim atburðum sem urðu í Bosníu að þar gat Evrópa ekki óstudd og ein síns liðs slökkt neista sem hefði getað glæðst í ófriðarbál. Evrópusambandið gegnir líka öryggishlutverki. Okkur hér á Íslandi hættir til að líta á Evrópusambandið fyrst og fremst frá sjónarhóli efnahagslegs ávinnings eða tolla en meginhugmyndin að baki stofnunar Evrópusambandsins var auðvitað að tryggja frið og öryggi í álfunni. Í ræðu minni vil ég, herra forseti, fara nokkrum orðum um stækkun Atlantshafsbandalagsins og sér í lagi þátt Íslendinga í henni. Eins og við þingmenn munum þá spunnust hér harðar umræður um afstöðu íslensku ríkisstjórnarinnar til stækkunar NATO. Á þeim tíma kom ég í þennan stól og gagnrýndi hæstv. utanrrh. nokkuð harðlega vegna þess að mér þótti hann ekki styðja málstað Eystrasaltsríkjanna sem skyldi í ræðu sinni þá. Ég tel að þær umræður sem urðu hér á þinginu, einmitt um þá ræðu, hafi mótað þá farsælu stefnu sem ríkisstjórnin fylgdi þegar til Madrid kom. Við urðum öll vitni að því að þau ríki sem harðast sóttu að komast í NATO fóru með nokkru diplómatísku afli um álfuna. Sum sóttu okkur heim til þess að afla stuðnings og það var yfirgnæfandi stuðningur við að fimm ríki kæmu í fyrstu lotu. Auk þeirra þriggja staðfestingarsamninga sem liggja nú fyrir Alþingi var talið að Slóvenía og Rúmenía mundu einnig komast inn. Bandaríkin, studd af Íslendingum, tóku af skarið í þeim efnum og ég tel að það hafi verið mjög farsæl afstaða hjá hæstv. ríkisstjórn. Hvers vegna? Vegna þess að ég tel að með þau ríki fyrir utan bandalagið sé skemmra en ella þangað til önnur inntaka verður. Þá held ég að meiri líkur séu á að Eystrasaltslöndin verði í næstu bylgju sem tekin verður inn í Atlantshafsbandalagið. Ég vil ítreka það, herra forseti, að í þessum þremur ríkjum er yfirgnæfandi stuðningur almennings við aðild að Atlantshafsbandalaginu og ég tel því að við eigum að styðja það, m.a. í krafti sjálfsákvörðunarréttar fullvalda ríkja. Það er alveg ljóst hvar þessi ríki vilja finna sér skjól og við eigum að styðja þau. Við Íslendingar höfum ákveðna arfleifð í þessum efnum. Svo ég rifji það upp þá tók þáv. utanrrh. Jón Baldvin Hannibalsson, formaður Alþfl., svo afdrifaríka ákvörðun að fara til Eistlands í ágúst 1991. Hann beitti sér fyrir því að ríkisstjórnin, sem Alþfl. sat þá í, tók fyrst ríkisstjórna þá ákvörðun að styðja og viðurkenna fullveldi þessara ríkja. Þar með tel ég að við höfum fyrir okkar leyti tekið þátt í að gjalda þessum ríkjum þá skuld sem við höfum staðið í við þau allar götur síðan 1940. Þess vegna hryggir það mig, herra forseti, að í annars ágætri ræðu hæstv. utanrrh. þar sem hann fjallar um NATO og stækkunina, þá er allmörgum orðum farið um mikilvægi Rússlands og nauðsyn þess að hafa gott jafnvægi í tengslum við Rússland. Hins vegar hefur Rússlandsforseti sagt að það muni koma öryggiskerfi og friði álfunnar úr jafnvægi ef þessi þrjú ríki sem ég nefndi áðan væru tekin inn í Atlantshafsbandalagið. Með öðrum orðum hefur hann reynt að taka sér neitunarvald í þessum efnum. Íslendingar geta ekki undir nokkrum kringumstæðum fallist á að annað ríki hafi neitunarvald í þessum efnum. Þess vegna hefði ég kosið að hæstv. utanrrh. nefndi a.m.k. ríkin þrjú. Hvers vegna hefði það verið viðeigandi? Vegna þess að m.a. fyrir atbeina hans og annarra Íslendinga sem koma að stækkun NATO voru þessi þrjú ríki nefnd í lokayfirlýsingu Madrid-fundarins. Við heyrðum það sjálf sem erum í utanrmn. hversu mikilvæg sú yfirlýsing var Eystrasaltslöndunum. Við heyrðum það þegar Ilves, utanrrh. Eistlands, sótti okkur heim og lýsti því hversu gríðarlega mikilvægur sá siðferðilegi stuðningur sem Íslendingar veittu Eistlendingum hefði verið þeim í aðdraganda Madrid-fundarins og á meðan á honum stóð. Það er alveg ljóst að þessi lönd bera miklar væntingar til okkar og ég segi fyrir mína hönd og flokks míns að við teljum að jafnan þegar Íslendingar tala um NATO og fyrirhugaða stækkun NATO sé nauðsynlegt að nefna þessi ríki alveg eins og gert var í yfirlýsingunum frá Madrid. Það er ekki gert í þessari ræðu hæstv. utanrrh. og mig langar því að spyrja hæstv. ráðherra hvort ekki sé alveg ljóst að íslenska ríkisstjórnin hafi það á stefnu sinni að styðja viðleitni þessara ríkja til að komast inn í Atlantshafsbandalagið þegar við næstu inntöku. Hinn sumarboðinn í hinu alþjóðlega umhverfi er stækkun annars bandalags, þ.e. Evrópusambandsins. Ég tek það fram áður en ég hef ræðu mína um Evrópusambandið að ég er þeirrar skoðunar að Íslendingar hefðu átt að leita lags og neyta ákveðinna kringumstæðna sem komu hér upp fyrir nokkrum árum og missirum og freista þess að sækja um aðild að Evrópusambandinu. Ég er enn þeirrar skoðunar að þegar fram í sækir verði það heppilegt fyrir Ísland. Ég tek eftir því að ýmislegt sem ég hef séð frá hæstv. utanrrh. boðar öðruvísi skilning á eðli Evrópusamstarfsins en áður. Nú tek ég fram að ég er ekki að kvarta undan því að hæstv. ráðherra hafi ekki góðan skilning á þessu en ég tók auðvitað eftir því sem fyrrv. stjórnarsinni meðan hæstv. ráðherra var í stjórnarandstöðu hversu hlýjum orðum hæstv. ráðherra fer um Evrópska efnahagssvæðið. Framsfl. sem hann tilheyrir hafði áður þess konar afstöðu gagnvart Evrópusambandinu að ég held að enginn þingmanna flokksins hafi greitt atkvæði með aðildinni þegar hún var til ákvörðunar í þinginu. Þess vegna gleður það mitt litla jafnaðarmannahjarta að lesa eftirfarandi, herra forseti, sem hrotið hefur úr penna hæstv. ráðherra: ,,Samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið hefur tvímælalaust reynst farsæll valkostur fyrir Ísland.`` Ég er hæstv. ráðherra mjög sammála og mikið skelfing hefði það verið miklu þægilegra fyrir Alþingi og jafnvel fyrir Íslendinga ef hæstv. ráðherra hefði verið þessarar skoðunar líka fyrir nokkrum árum. Hæstv. ráðherra hefur líka sýnt í greinum sem hann hefur ritað að hann hefur meiri skilning á mikilvægi ýmissa hluta sem eru að gerast í Evrópusamstarfinu en ýmsir aðrir í ríkisstjórninni. Ég vek þá sérstaklega athygli á þeim hluta ræðu hæstv. ráðherra sem varðar það samstarf á sviði sameiginlegs gjaldmiðils sem er núna að verða að veruleika í Evrópu. Það er að mínu viti ljóst, herra forseti, að innan ríkisstjórnarinnar virðist sem ekki sé fullkomin sátt í þessum efnum og sem stefnan sé ekki algjörlega ein og hin sama eftir því hver talar. Hæstv. forsrh. hefur talað í þá veru að það sé ekki æskilegt að Íslendingar tengist samstarfi Evrópuþjóðanna á sviði gjaldmiðla. Hæstv. utanrrh. tók hins vegar af skarið í grein sem hann skrifaði í dagblaðið Dag, mig minnir einhvern tímann í janúarmánuði eða fyrr á þessu ári, og lýsti þar skorinort yfir að það kynni að vera skynsamlegt að tengjast gjaldmiðlasamstarfinu með einhverjum hætti. Ég er algjörlega sammála hæstv. utanrrh. um þetta. Ég beið því eftir því þegar ég las ræðu hæstv. ráðherra að sjá hvað hann hefði um þetta að segja en hæstv. ráðherra lætur sér nægja að segja í ræðu sinni, ef ég man rétt, að víða í þjóðfélaginu séu ýmsir sem séu farnir að velta því fyrir sér hvort ekki sé rétt að Íslendingar tengist þessu með einhverjum hætti. Hæstv. ráðherra telur sjálfan sig ekki í þeim hópi í ræðunni. Mér virðist sem sagt, herra forseti, að það sé eins og hæstv. utanrrh. setji ekki alveg jafnskýlaust fram í ræðu sinni þær skoðanir á möguleikum Íslands til að tengjast samstarfinu eins og hann hefur gert utan þings og ég velti því fyrir mér, herra forseti, hvort þetta sé vegna þess að ríkisstjórnin er ekki algjörlega sammála í þessum efnum. Ég held að Myntbandalagið muni valda straumhvörfum í efnahagslífi Evrópu. Það hefur verið bent á að sameiginlegur gjaldmiðill dregur verulega úr gengisáhættu fyrirtækja, vaxtastig mun leita niður á við og samkeppnishæfni fyrirtækja mun verða allt önnur og betri. Þá spyr maður sjálfan sig: Eftir því sem fleiri ríki munu ganga inn í þetta samstarf og öll ríkjanna sem nú eru í ESB hafa lýst því yfir, líka þau sem eru ekki aðilar að samstarfinu nú, að þau muni verða það innan tíðar. Það er alveg ljóst að sum þeirra 11 ríkja sem munu á næstu 10 árum verða aðilar að Evrópusambandinu munu að sjálfsögðu líka ganga inn í þetta samstarf. Hvaða áhrif hefur það þá fyrir Íslendinga að standa þarna fyrir utan? Ýmsir menn sem mér eru miklu vísari á sviði hagfræði og efnahagsmála hafa mælt það svo að kostnaður íslenskra fyrirtækja af því að standa utan við þetta samstarf gæti numið frá 6 til 12 milljörðum kr. Það er a.m.k. alveg ljóst að samkeppnishæfni fyrirtækja í löndum utan samstarfsins mun minnka. Við búum við góðæri í dag og getum lifað við þetta í dag en ég spyr, herra forseti: Hvað gerist þegar harðnar á dalnum, þegar fyrirtækin lenda e.t.v. í krappari dansi en þau hafa gert um nokkurra missira skeið? Ég held því og hvet hæstv. utanrrh. til að halda fram þeirri stefnu sem hann hefur stiklað á í greinum sínum utan þings. Ég tel að það væri mjög farsælt fyrir íslenskt viðskiptalíf. Herra forseti. Það fer heldur ekki hjá því að það hafa orðið vissar breytingar á starfi Evrópusambandsins á allra síðustu missirum. Við sem erum eins konar aukaaðilar að því í gegnum Evrópska efnahagssvæðið höfum haft ákveðinn rétt til áhrifa þar í gegnum samráð í sérfræðinganefndum. Nú gerðist það á fundinum í Amsterdam þar sem verið var að breyta Maastricht-sáttmálanum að drjúgur hluti þeirra mála sem falla undir fyrstu stoð ESB, þ.e. EES-málanna fylgja núna svonefndu samráðsferli. Það gerir það að verkum, herra forseti, að ef upp kemur ágreiningur milli Evrópuþingsins og ráðherraráðsins og hann er ekki leystur að tveim umræðum loknum getur þingið hafnað því. Með öðrum orðum þetta kallar á að reynt verður að freista málamiðlunar áður en málið fellur þá við þriðju umræðu. En við þá málamiðlun getur Ísland að engu leyti komið að sjónarmiðum sínum. Þetta ásamt þeirri staðreynd að verið er að flytja fleiri þætti undan fyrstu stoð samstarfsins yfir í samráðsferlið dregur óneitanlega úr þeim áhrifum sem Ísland hefur og ég spyr hæstv. utanrrh.: Með hvaða hætti telur hann að fært sé að tryggja hagsmuni EES-ríkjanna? Ef tími minn leyfði, herra forseti, mundi ég einnig beina til hans spurningum sem varða breytingar á afstöðu Sviss til bæði EFTA og ESB en eins og kunnugt er er í bígerð tvíhliða samningur milli Sviss og ESB og við vitum að þeir hafa fullbúna aðildarumsókn í frystinum og 67% íbúa þjóðarinnar telja að það eigi að sækja um aðild og forseti landsins hefur nýverið lýst því yfir að það væri æskilegt að sjá landið innan Sviss. Hvað gerist ef þessi tvíhliða samningur fer að verka, hvað gerist þá varðandi EFTA? Þeir hafa greitt drjúgan hluta af kostnaði við EFTA þótt þeir komi ekki að öllu samstarfi innan EFTA-ríkjanna en hvaða áhrif mun þetta hafa á samstarf EFTA-ríkjanna og þar með á möguleika okkar til að starfa innan Evrópska efnahagssvæðisins? Getur það verið, herra forseti, að þær breytingar sem eru að verða á því umhverfi sem ég hef lýst hér, hnígi að því að það sé besti og vænlegasti kosturinn fyrir Ísland að tryggja hagsmuni sína með því að sækja á næstu árum um aðild að Evrópusambandinu?

Herra forseti. Ég vildi aðeins koma inn á nokkur af þeim málum sem hv. þm. fjallaði um í ræðu sinni án þess að ég geti það að fullu og mun þá gera það í síðari ræðu minni í dag. Að því er varðar Eystrasaltsríkin og aðild þeirra að Atlantshafsbandalaginu vísa ég til þeirrar umræðu sem átti sér stað á Alþingi fyrir stuttu um þau mál. Þar gerði ég þessu máli ítarleg skil og það er nú svo í máli sem þessu að þegar aðeins er tiltölulega stuttur tími til að hafa framsögu er ekki hægt að gera öllum málum jafngóð skil. Við reynum því að velja fremur þau mál sem ekki hefur verið komið inn á áður en það dregur á engan hátt úr stuðningi Íslands við Eystrasaltsríkin í þessu máli. Ég vil ekki að ræða mín sé skilin þannig. Það er hins vegar jafnljóst að það er mikilvægt að eiga góða samvinnu við Rússland og þróunin í Rússlandi skiptir afar miklu máli fyrir öryggi Evrópu. Þar með talið öryggi Eystrasaltsríkjanna. Það er mjög mikilvægt að það samstarf verði með eðlilegt en við höfum ávallt ítrekað það að Rússar hafa að sjálfsögðu ekkert neitunarvald í þessum efnum, það hefur verið mjög skýr afstaða Íslands. Að því er varðar Evrópumyntina vil ég minna á að ríkisstjórnin skipaði nefnd til að fara yfir það mál og væntanlega mun nefndin skila áliti sínu fljótlega. Það er von mín að það verði vönduð og góð yfirferð um þýðingu þess máls fyrir Ísland og við getum þá tekið frekari ákvarðanir í því máli í framhaldi af því en ég minni á að við eigum ekki aðild, getum ekki átt aðild að því samstarfi eins og er, nema ganga í Evrópusambandið en vel má vera að það breytist einhvern tímann.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. utanrrh. fyrir að taka af öll tvímæli um að þá staðreynd að Eystrasaltsríkjanna þriggja er ekki getið í ræðu hans ber engan veginn að túlka þannig að eitthvað hafi dregið úr stuðningi hæstv. ráðherra eða ríkisstjórnarinnar við þessi ríki. Ég rifja það hins vegar upp þegar ég var blautur á bak við eyrun einhvern tímann í umræðum að mig minnir að það hafi verið hæstv. utanrrh. sem einmitt sagði að ræður sem fjölluðu um samskipti Íslands við útlönd væru þaullesnar af sendimönnum erlendra ríkja og menn drægju síðan ályktun af því hvað í þeim stæði og líka af því hvað í þeim stæði ekki og það var þess vegna sem ég taldi nauðsynlegt að reifa þetta hér. Ég er alveg sammála hæstv. ráðherra að auðvitað er æskilegast að hafa sem best samstarf við Rússa og reyna að draga úr tilfinningum þeirra um að það sé verið að magna einhvers konar seið á hendur þeim en á hinn bóginn þarf það að vera algerlega skýrt að þeir hafa alls ekki neitunarvald í þessum efnum. Þessi ríki þrjú upplifa margt í framferði rússneskra stjórnvalda sem ógn við sig og ef við skoðum t.d. hvað hefur verið að gerast í þessum ríkjum síðustu mánuði sjáum við auðvitað hvernig Rússar eru á vissan hátt að reyna að reka fleyg í hið ágæta samstarf þeirra með framferði sínu t.d. gagnvart Lettlandi og þetta var eitt af því sem hefur komið upp í samræðum okkar við sendimenn þessara ríkja. Ég tel að það sé mikilvægt að smáþjóð eins og við stöndum vaktina gagnvart hagsmunum annarra smáþjóða. Við höfum notið þess í fyrndinni og aðrir eiga að njóta þess af okkur líka og þess vegna fagna ég því að það er algerlega ljóst að íslenska ríkisstjórnin og stuðningur Íslendinga er óskoraður að baki óskum Eystrasaltsþjóðanna í þessu efni.

Herra forseti. Ég hef í sjálfu sér engu við þetta að bæta. Það er nú svo að það verður ekki hægt að hafa allar ræður eins og það veit ég að hv. þm. er mér alveg sammála um. En land eins og Eistland viðurkennir það ekkert síður en við að það er mikilvægt að koma á vinsamlegum og góðum samskiptum við Rússland. Og það er forsenda þess að Eistland geti gengið í Evrópusambandið að leysa þau ágreiningsmál sem hafa verið uppi milli þessara þjóða að því er varðar svokallaðan rússneskan minni hluta í Eistlandi. Þar hefur ýmislegt gengið til betri vegar og utanríkisráðherra Eistlands staðfesti það einmitt á fundi með mér fyrir nokkrum dögum að í nýlegri heimsókn, að því er mig minnir aðstoðarforsætisráðherra Rússlands til Eistlands, hafi hann sagt á blaðamannafundi um þau mál að hann hefði ekkert um þau mál að segja því um væri að ræða innanríkismál Eistlands. Slík rödd hefur aldrei heyrst áður frá Rússlandi mér vitanlega og þess vegna er það mjög ánægjulegt ef þjóðirnar geta komist að niðurstöðu um stöðu þessa fólks. Ég held að Eistland skilji það á sama hátt og við og náttúrlega enn frekar því að Rússland er þeirra nágrannaríki, hvað það er mikilvægt að leysa þessi mál milli þjóðanna.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. utanrrh. fyrir yfirferð hans áðan. Ýmislegt kom fram í máli hans sem ég get verið hjartanlega sammála, sérstaklega hvað varðar orð hans um mannréttindamál og stefnu í þeim. Í upphafi ræðu sinnar gat ráðherra þess að fyrir tæpu ári var skipuð nefnd sem gera átti athugun á því hvernig efla mætti utanríkisþjónustuna og gera tillögur um hvernig hún gæti best gegnt hlutverki sínu í breyttu umhverfi. Þessi nefndarskipun utanríkisráðherra var að mínu mati mjög jákvæð, ekki síst vegna þess að við skipan í nefndina var þess gætt að sem flest sjónarmið kæmu fram varðandi framtíðarskipan utanríkisþjónustunnar. Meðal annarra áttu þar sæti fulltrúar atvinnulífsins og stjórnarandstöðu. Hæstv. ráðherra gat þess í upphafi ræðu sinnar að nefndin hefði skilað áliti sem boðaði kaflaskil í störfum utanríkisþjónustunnar. Þessari niðurstöðu ráðherrans er ég ekki sammála. Ég tel eins og fram kemur í bókun minni með skýrslunni að skýrslan sé allgott yfirlit yfir stöðu mála eins og hún er nú og aðeins hafi verið gerð tilraun til að kortleggja á hvaða sviðum þurfi að bæta þjónustuna. Það er nauðsynlegt að styrkja og breyta starfsemi utanríkisþjónustunnar í takt við það breytta alþjóðlega umhverfi sem við búum við. Jafnframt má segja að sveigjanleiki þjónustunnar þurfi að vera meiri en nú er, þar sem breytingar eru mjög örar og hæfileiki okkar til þess að aðlagast þeim breytingum þarf að vera til staðar. Sá tími þar sem samskipti okkar við aðrar þjóðir voru í tiltölulega föstum skorðum og litlar breytingar áttu sér stað milli ára er liðinn. Dæmi eru um að þróun í fjarlægum ríkjum hafi á ákveðnum sviðum meiri áhrif hér á landi en breytingar hjá ríkjum sem við höfum hingað til átt mest samskipti við. Þetta breytta umhverfi býður upp á nær endalaus tækifæri fyrir smáþjóð eins og okkar ef rétt er haldið á málum. Það er því mikil nauðsyn að utanríkisþjónustan sé löguð að þessu breytta umhverfi. Það á ekki aðeins við um störf utanríkisráðuneytisins heldur starfsemi allra ráðuneyta, stofnana þeirra og jafnvel starfsemi sjálfs Alþingis. Þetta breytta umhverfi kallar á ný viðhorf og önnur vinnubrögð af hálfu allra þessara aðila. Ég tel að við eigum mikið starf óunnið og í raun sé skýrslan sem starfsnefnd hæstv. utanrrh. skilaði aðeins upphafið að enn meiri vinnu sem nauðsynlegt er að fara í. Ég hvet hæstv. ráðherra til að láta ekki staðar numið hér. Í bókun þeirri sem ég lagði fram segir, með leyfi forseta: ,,Skýrsla nefndarinnar er yfirlit yfir stöðuna eins og hún er nú og tilraun er gerð til að kortleggja á hvaða sviðum þurfi á komandi árum að bæta þjónustu utanríkisráðuneytisins. Hér er hins vegar aðeins um ákveðna grunnvinnu að ræða; gera þarf mun víðtækari úttekt á allri þátttöku íslenskra aðila í alþjóðasamstarfi. Tíminn sem nefndin hafði til að starfa var of naumur og umfjöllun og tillögur því of þröngar. Miðast þær nær eingöngu við starfsemi utanríkisráðuneytisins. Nauðsynlegt er að halda áfram þessari vinnu sem hér er hafin, kortleggja alla opinbera og hálfopinbera þátttöku Íslands í alþjóðlegu samstarfi t.d. störf annarra ráðuneyta, Alþingis, opinberra stofnana, hagsmunasamtaka o.s.frv. Þetta þarf að gera með það að markmiði að samhæfa þátttöku og nýta takmarkaða fjármuni á markvissan hátt. Skoða þarf hvort ekki er rétt að gera meiri kröfur um sérþekkingu og sérhæfingu á mismunandi sviðum í störfum sendiráða. Setja þarf skýrari reglur um fagleg réttindi og skyldur starfsmanna utanríkisþjónustunnar meðal annars þegar teknar eru ákvarðanir um ráðningu og flutning starfsmanna. Það er nauðsyn ef fámenn þjóð með takmarkaða fjármuni ætlar að gera sig gildandi í samstarfi þjóðanna að stefna og störf utanríkisþjónustunnar sé markviss en þó í stöðugri skoðun með það að markmiði að við forgangsröðun verkefna sé tekið fullt tillit til hagsmuna þjóðarinnar í síbreytilegu alþjóðlegu umhverfi. Því þarf að skoða hvort ekki má draga úr kostnaði við þjónustuna og vægi einstakra sendiráða til þess að mæta kostnaði vegna nýrra sendiráða og nefnda sem leggja ber meiri áherslu á vegna breyttra aðstæðna. Breytt alþjóðlegt umhverfi kallar á víðtækar breytingar í starfsemi utanríkisþjónustunnar. Það þarf að leggja í það mun meiri vinnu en þessi nefnd gat innt af hendi á þeim tíma sem hún var að störfum að skilgreina markmið og gera tillögur að breyttu hlutverki og/eða skipulagi ýmissa sendiráða í takt við breyttar aðstæður. Vinna nefndarinnar og skýrslan sjálf er því aðeins góður grunnur að áframhaldandi starfi sem nauðsynlegt er að hefja nú þegar.`` Í þessari bókun er gerð tilraun til að nefna þá þætti sem ég tel að fara þyrfti betur yfir. Ég tek þó fram að ég tel starf nefndarinnar góðan grunn að byggja á. Ég vil því nota þetta tækifæri til að þakka þeim sem sæti áttu í nefndinni fyrir samstarfið, sérstaklega starfsmönnum utanríkisráðuneytisins. Ég gat því miður ekki setið alla fundina en fékk allar þær upplýsingar og gögn sem lögð voru fram og yfirferð yfir umræðuna þegar ég var ekki viðstödd. Sá tími sem nefndin hafði var þó að mínu mati of naumur til að sinna öllum þeim markmiðum sem sett voru í upphafi vinnunnar. Við hefðum þurft í raun og veru eitt ár í viðbót til að ljúka vinnunni. Það þarf meiri tíma til að kortleggja alla opinbera og hálfopinbera þátttöku okkar í alþjóðlegu samstarfi til að við séum á hverjum tíma tilbúin til að færa til áherslur okkar eftir því hvar hagsmunir þjóðarinnar liggja hverju sinni. Þannig mætti nýta þá takmörkuðu fjármuni sem við höfum úr að spila miklu betur en ella. Í ræðu hæstv. ráðherra kom fram að þær tillögur sem eru gerðar í skýrslunni styrki hagsmuni okkar, þ.e. opnun nýrra sendiráða í Japan og Kanada og stofnun fastanefndar hjá Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu. Ef þessar tillögur verða að veruleika kosta þær talsverða fjármuni eða u.þ.b. 300 millj. kr. Þar væri um að ræða fjórðungsaukningu á fjárveitingum til utanríkisþjónustunnar frá því sem nú er. Þær tölur eru þó miðaðar við að ekki verði um verulegar breytingar að ræða að öðru leyti. Ég er sammála tillögum um stofnun nýrra sendiráða sem settar eru fram í skýrslunni. En ég tel jafnframt að það hefði mátt skoða og meta af alvöru hvort ekki mætti draga úr starfsemi annarra sendiráða og jafnvel leggja niður en stofna skrifstofur fastanefnda í þeirra stað. Í störfum okkar fengum við skýrslur um starfsemi allra sendiráða. Hins vegar var ekki gerð tilraun til að leggja á það mat hvort dregið hefði úr mikilvægi starfsemi þeirra frá því að þau voru stofnuð og hvort hlutverk þeirra væri jafnmikilvægt og áður miðað við þær breytingar sem átt hafa sér stað á alþjóðavettvangi. Þessi vinna er öll eftir. Ég tel nauðsynlegt að gera kröfu um sérhæfingu sendiráða langt umfram það sem nú er gert. Það þýðir að gera þarf meiri kröfur til sérmenntunar og sérþekkingar starfsmanna á ákveðnum sviðum eftir því hvar áherslur okkar liggja hverju sinni. Sveigjanleiki þarf að vera meiri í utanríkisþjónustunni þannig að ákveðin sendiráð sjái í raun alfarið um afmarkaða málaflokka burt séð frá staðsetningu þeirra. Það er mitt mat að ef þannig er staðið að málum yrði allt starf utanríkisþjónustunnar markvissara og fjármunir mundu nýtast betur. Stofnun nýrra sendiráða eða skrifstofu fastanefnda skilar aðeins árangri að vissu marki. Nauðsynlegt er að endurmeta hlutverk og starfsemi þeirra sem fyrir eru í takt við breyttar aðstæður. Það verk er algerlega óunnið. En ég hlýt miðað við orð hæstv. ráðherra áðan, að meta það svo að vilji sé fyrir hendi að fara í þessa vinnu. Virðulegi forseti. Ég vil nota þetta tækifæri til að geta þess, að ég tel einnig nauðsynlegt að Alþingi fari ofan í saumana á sinni starfsemi á alþjóðavettvangi, þannig að vægi þeirrar starfsemi verði í takt við breyttar aðstæður og nýja tíma. Í þeim kafla ræðu sinnar sem fjallaði um öryggis- og varnarmál sagði hæstv. utanrrh. að varanlegt öryggi í Evrópu yrði ekki tryggt án þátttöku Rússlands. Ég tek heils hugar undir þessa skoðun. Nauðsynlegt er að hún verði höfð að leiðarljósi við ákvarðanir um fjölgun aðildarríkja Atlantshafsbandalagsins. Ekki er síður nauðsynlegt að hafa þessa staðreynd í huga þegar fjallað er um og teknar eru ákvarðanir um með hvaða hætti friður og öryggi yrðu best tryggð í Evrópu. Verður það gert með því að viðhalda þeim anga kalda stríðsins sem NATO er? Eða er hægt að skapa samstöðu um aðrar leiðir sem vænlegri eru til árangurs? Til dæmis með því að efla Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu í öryggis- og friðarmálum álfunnar? Uppbygging og skipulag NATO tilheyrir fortíðinni ef miðað er við þær breyttu aðstæður sem við búum við. NATO er hernaðarbandalag sem enn byggir að stórum hluta á forsendum sem ekki eru lengur til. Framlenging lífdaga bandalagsins er tilraun þeirra sem hagsmuna eiga að gæta til að viðhalda sjónarmiðum sem ekki eru lengur til staðar nema hjá örfáum aðilum. NATO áskilur sér rétt til að beita kjarnorkuvopnum af fyrra bragði þótt búið sé að úrskurða hjá Alþjóðadómstólnum að beiting kjarnorkuvopna sé alltaf ólögleg. Til að viðhalda bandalaginu með nær óbreyttu skipulagi og til að reyna að koma í veg fyrir eðlilega umræðu um hvort hlutverki þess sé lokið, eru búnir til jákvæðir hliðarangar í starfsemina, eins og Samstarf í þágu friðar. Þess í stað ætti að stefna að því að leggja bandalagið niður og byggja upp nýtt kerfi í þágu öryggis og friðar. Kerfi sem tæki til allrar Evrópu í samstarfi við Sameinuðu þjóðirnar. Alþýðubandalagið hefur lagt áherslu á eflingu ÖSE. Að NATO tilheyri öðrum tímum, tímum ógnarjafnvægis og tvískiptingar Evrópu. Við leggjum áherslu á að ný hugsun sé nauðsynleg í þessum málum. Hugsun sem byggi fyrst og fremst á friði og tryggingu mannréttinda í álfunni. Stefnu sem byggir á þeirri staðreynd að forsendur kalda stríðsins eru ekki lengur til staðar og óþarfi sé og jafnvel hættulegt að viðhalda kerfi sem byggir á úreltum forsendum. Á Alþingi liggur fyrir tillaga þess efnis að staðfesta þrjá samninga um aðild Póllands, Tékklands og Ungverjalands að NATO. Ráðherra kom inn á það í ræðu sinni að þessi fyrirhugaða stækkun væri í samræmi við þær jákvæðu breytingar sem átt hafa sér stað. Kalda stríðinu væri lokið. Stefnan væri óskipt álfa með öryggi allra þjóða að leiðarljósi. Stækkun Atlantshafsbandalagsins undirstrikaði nýjan hugsunarhátt. Eins og ég sagði áðan er ég ósammála því mati ráðherra að stækkunin undirstriki nýjan hugsunarhátt hvað varðar friðar- og öryggismál í Evrópu. Við fyrstu umræðu um tillöguna kom berlega í ljós að hér á Alþingi eru menn alls ekki tilbúnir til að fara í umræðu um friðar- og öryggismál í Evrópu á málefnalegan hátt út frá nýrri hugsun og breyttum tímum. Umræðan er enn menguð af tilvist kalda stríðsins og verður líklega þannig á meðan einhverjir þeirra sem ólust upp í því umhverfi og festust í hugsunarhætti þess láta gamlar klisjur og ímyndaða andstæðinga ráða ferðinni í málflutningi sínum, eins og mér finnst stundum örla á hjá ýmsum hv. stjórnarliðum. Ég get aftur á móti vel skilið í ljósi sögunnar að meirihlutastuðningur sé meðal þeirra þjóða sem hlut eiga að máli við inngöngu í NATO. Ástæðurnar fyrir þeim stuðningi eru ef til vill ekki síður sálrænar en hernaðar- og efnahagslegar. Það þýðir þó ekki að gera eigi lítið úr þeim ástæðum. Þvert á móti er eðlilegt að virða sjálfsákvörðunarrétt þjóða í þessum efnum sem öðrum. Ákvarðanir þessara þjóða eru þó ekki síður skiljanlegar í ljósi þess að ekki er boðið upp á neinn annan kost. Það er í raun ekki um neitt val að ræða fyrir þessar þjóðir. Þótt umræðan um nýtt kerfi í þágu öryggis- og friðar í Evrópu sé töluverð meðal annarra þjóðþinga og reyndar nokkuð áberandi einmitt í tengslum við þessa fyrirhuguðu stækkun NATO, þá er hún enn stutt á veg komin og ekki liggja fyrir neinar áþreifanlegar tillögur um annað kerfi sem byggi á öðrum grunni en NATO. Þess vegna er eðlilegt í ljósi sögunnar og stöðunnar í dag, að þessar þjóðir sækist eftir aðild að bandalaginu. Málefnaleg umræða er þó farin vel af stað í þjóðþingum annars staðar. En hér á landi láta menn sig þessa umræðu litlu varða enn sem komið er. Það er full ástæða til þess, burt séð frá þeirri þingsályktun sem liggur fyrir til afgreiðslu um fjölgun aðildarþjóða NATO, að taka stefnu Íslands í öryggis- og friðarmálum til málefnalegrar umræðu á Alþingi og fara yfir þær tillögur sem fram hafa komið í þeim efnum. Ísland, þó fámennt sé, getur haft áhrif á þróun þessara mála á alþjóðavettvangi ekki síður en á mörgum öðrum sviðum heimsmála. Evrópumálin og staða Íslands í samskiptum okkar við Evrópusambandið hljóta stöðugt að vera á dagskrá í íslenskum stjórnmálum. Hvað sem mönnum kann að hafa fundist um aðild Íslands að samningnum um Evrópska efnahagssvæðið (EES) á sínum tíma er samningurinn staðreynd sem þjóðin býr við. Samningurinn leggur Alþingi það á herðar að laga löggjöf þjóðarinnar að lögum og tilskipunum Evrópusambandsins án þess að Íslendingar geti haft mikil áhrif á löggjöf. Þetta er stærsti og augljósasti gallinn við EES-samninginn. Það er staðreynd sem ekki verður horft fram hjá að löggjafarstarfið fer nú að miklu leyti fram í Brussel og að ýmsar þær tilskipanir sem þaðan koma eru ekki teknar til umræðu eða skoðunar hér á Alþingi jafnvel þó að um veigamiklar breytingar sé að ræða. Ég tel nauðsynlegt að taka upp þá vinnureglu að allar samþykktir sem hér taka gildi verði kynntar og í það minnsta ræddar í nefndum þingsins. Einnig er tímabært að meta heildaráhrif samningsins og stöðu okkar innan hans og gagnvart Evrópusambandinu. Getum við í samstarfi við aðrar þjóðir sem eru utan Evrópusambandsins knúið fram einhverjar þær breytingar sem tryggðu aukin áhrif okkar í ákvarðanatöku? Hver væri staða okkar innan samningsins? Er hagsmunum okkar betur borgið utan hans? Er hægt að styrkja betur stöðu okkar gagnvart Evrópusambandinu? Hvaða leiðir eru þar færar? Sem stendur erum við aðeins að hluta til óbundin af lagasetningu Evrópusambandsins í sjávarútvegsmálum, landbúnaðarmálum og náttúruvernd. Staða og möguleikar landsins meðal þjóðanna, þá ekki síst Evrópuþjóðanna, er stórmál sem mikilvægt er að ræða af hreinskilni með hagsmuni þjóðarinnar að leiðarljósi. Ég dreg ekki í efa að aðild okkar að EES-samningnum hefur að mörgu leyti verið til hagsbóta fyrir íslenskt þjóðfélag, ekki aðeins fyrir útflutningsatvinnuvegina heldur einnig fyrir almenning í landinu, launafólk og neytendur. Sem dæmi má nefna lög um mat á umhverfisáhrifum framkvæmda, margvísleg lög á sviði neytendamála, mengunareftirlits, matvælaeftirlits, öryggis- og hollustuhátta á vinnustöðum og vinnutíma. Ávinningurinn hefur þó fyrst og fremst orðið vegna þess að íslensk stjórnvöld hafa um langan tíma dregið lappirnar á þessum sviðum. Þær þjóðir sem við störfum með innan samningsins voru mun lengra komnar og við njótum þess. Íslensk stjórnvöld hafa þó langt í frá staðið sig í að framkvæma margt af því jákvæða sem samningurinn getur haft í för með sér. Á ráðstefnu á vegum Alþýðubandalagsins í vetur kom m.a. fram að sérfræðingar telja að stjórnvöld megi standa sig miklu betur við framkvæmd samningsins. Sérstaklega hvað varðar vinnumarkaðsmál. Gallarnir við EES-samninginn eru einnig fjölmargir. Þeir varða sérstaklega getu Íslendinga til að hafa áhrif á þá löggjöf sem gildir á svæðinu eins og ég hef áður sagt. Sá galli er svo stór að á honum verður að finna lausn sem tryggir eðlilega aðkomu Íslendinga að ákvörðunum sem beinlínis snerta innanríkismál og stefnumörkun þjóðarinnar í utanríkismálum. Við verðum að meta þá stöðu sem upp er komin, kanna valkostina og taka ákvörðun í framhaldi af því. Þetta mál er á dagskrá og hefði mátt fá betri yfirferð af hálfu hæstv. utanrrh. hér áðan. Þeir sem ekki ræða málið til hlítar, sætta sig við þá metnaðarlausu stöðu sem Ísland er í gagnvart Evrópusambandinu með samningnum um Evrópska efnahagssvæðið. Þá saknaði ég þess, virðulegi forseti, að hæstv. utanrrh. gerði enga grein fyrir undirbúningi eða aðild okkar að svokölluðu MAI-samkomulagi sem farið hefur verið yfir á erlendum vettvangi. Um það hafa birst blaðagreinar og töluverð umræða er þegar hafin meðal annarra Evrópuþjóða um það samkomulag. Ég hefði viljað koma inn á ýmis fleiri atriði en tímans vegna verður það að bíða betri tíma. Í dag eru á dagskrá fleiri tillögur sem snerta beint þau atriði sem komið var inn á í ræðu hæstv. ráðherra.

Herra forseti. Það er aðeins eitt atriði sem ég vildi koma að hér í andsvari. Hv. þm. Alþb. tala um að annar valkostur hafi ekki verið settur upp í því að byggja upp öryggissamstarf í Evrópu. Nú er verið að styrkja ÖSE og styrkja það mikið. Það kemur hins vegar ekki í staðinn fyrir Atlantshafsbandalagið. Það er líka verið að gjörbreyta starfsemi Atlantshafsbandalagsins. Það er verið að setja á laggirnar Evró-Atlantshafssamvinnustofnunina. Samvinna í þágu friðar er líka mikil nýjung á vettvangi Atlantshafsbandalagsins. Samstarfssamningurinn við Rússland, samstarfssamningurinn við Úkraínu, þetta er allt saman liður í nýrri öryggisstefnu í Evrópu. Hér er því unnið á mörgum stöðum við að skapa nýtt öryggisnet. Þess vegna skil ég ekki málflutninginn um að það hefði átt að finna upp eitthvað allt annað til þess að skapa öryggi í Evrópu. Auðvitað þurfa menn að nýta þær stofnanir sem eru fyrir og hafa reynst okkur best. Það eru aðeins draumórar að halda því fram að það hafi verið hægt að leggja til að leggja niður Atlantshafsbandalagið. Mér finnst þetta vera hreinn útúrsnúningur.

Herra forseti. Það voru athyglisverð ummæli sem féllu hjá hv. síðasta ræðumanni að því er varðar Atlantshafsbandalagið og hæstv. utanrrh. drap á í andsvari. Það verður fróðlegt að sjá hvernig alþýðubandalagsmenn ráðstafa atkvæðum sínum þegar þetta mál kemur hér til afgreiðslu. Ég bíð spenntur eftir því. Annars vegar er talað um að NATO sé úrelt fyrirbæri en hins vegar er talað um að leyfa eigi ríkjunum í Mið- og Austur-Evrópu, sem vilja ganga í samtökin, að njóta sjálfsákvörðunarréttar síns og ganga í þau. Ég minni á að í þýska þinginu var í síðustu viku atkvæðagreiðsla um þetta mál. Þar voru engir flokkar sem lögðust gegn þessu máli í heild sinni nema gömlu kommúnistarnir sem sitja þar á þingi og koma frá austurhluta landsins, þýska alþýðulýðveldinu fyrrverandi. Meira að segja Græningjarnir, sem ætla sér stóran hlut í næstu ríkisstjórn Þýskalands, ætla sér utanríkisráðherraembættið ef þeir vinna sigur ásamt jafnaðarmönnum, ýmist studdu stækkun NATO ellegar sátu hjá. Það eru vissulega breyttir tímar þó að Alþb. haldi sig því miður við fortíðina í þessum efnum eins og reyndar í ýmsu öðru. Að því er varðar mál utanrrh. að öðru leyti þá sýnir hin yfirgripsmikla ræða hans auðvitað hversu margþætt verkefni utanríkisþjónustunnar eru og hversu hið tiltölulega fámenna starfslið þjónustunnar þarf að geta sinnt umfangsmiklum, síbreytilegum og flóknum viðfangsefnum frá degi til dags. Ræðan sýnir líka að enda þótt hagsmunagæsla og fyrirsvar fyrir Íslands hönd sé höfuðverkefni þjónustunnar, eins og verið hefur, þá taka almenn alþjóðamál æ meiri tíma og fyrirhöfn af ráðherrans hálfu og starfsmanna ráðuneytisins. Enda sjáum við hvað verið hefur fyrirferðarmest í umræðu um utanríkismál hér á Alþingi í vetur. Það eru ekki beinlínis okkar eigin hagsmunamál heldur valdabrölt Saddams Husseins sem hér hefur ítrekað verið rætt. Við sjáum að heimsmyndin er gerbreytt. Alþjóðasamfélagið stendur ítrekað frammi fyrir því hvernig eigi að meðhöndla herra eins og Saddam Hussein, Milosevic í Júgóslavíu og aðra einræðisherra sem neita að fara að leikreglum hins alþjóðlega samfélags. Og menn standa frammi fyrir því á alþjóðlegum vettvangi hvernig eigi að bregðast við slíku og það gera Íslendingar eins og aðrar þjóðir. Þess vegna verða mál sem þessi æ fyrirferðarmeiri í verkefnum utanrrn. og sömuleiðis í umræðum um þessi mál á Alþingi. Á þessum fundi í dag eru fleiri mál en þessi skýrsla. Þau mál sýna að vel og ötullega er unnið að íslenskri hagsmunagæslu í utanrrn. Þau eru til marks um að ýmis ágreiningur við nágrannaþjóðir okkar hefur verið leystur, t.d. að því er varðar lögsögumörk milli Íslands og Grænlands í kringum Kolbeinsey, varðandi margvísleg samskipti við Grænland og Færeyjar, norsk-íslenska síldarstofninn og ýmislegt fleiri. Og auðvitað, eins og ráðherrann gat um í ræðu sinni, verður áfram unnið að því að leysa úr hagsmunaárekstrum og ágreiningi við okkar nágrannaþjóðir. Vonandi gefst gott tækifæri til þess að ræða þau við utanrrh. Noregs sem hingað er væntanlegur seinna í vikunni. Þá gefst tækifæri til þess að fara á ný yfir deilumál sem uppi eru. Ég er ekki að segja að menn geti vænst þess að þau leysist í slíkri heimsókn en allar viðræður eru að sjálfsögðu einungis til góðs. Fyrr í þessum mánuði átti utanrmn. þess kost að minnast upphafs síns með því að haldinn var eittþúsundasti fundur nefndarinnar. Í næsta mánuði, aprílmánuði, verða sjötíu ár liðin frá því að hún hóf formlega störf hér í þinginu. Við sem nú sitjum í nefndinni tókum ákvörðun um að opna aðgang að fundargerðum nefndarinnar. Þar á að miða við þær reglur sem gilda í upplýsingalögum um almenn, opinber plögg, þ.e. að venjulegar fundargerðir séu almenningi opnar eftir 30 ár en eftir 80 ár sé um að ræða einkamálefni. Af þessu tilefni hefur ýmsum gefist tækifæri til þess að glugga eilítið í hinar eldri fundargerðir. Þar má vissulega sjá að sviðið var annað þegar menn fengust við utanríkismál Íslands, t.d. frá árunum fyrir síðari heimsstyrjöld eða á meðan á henni stóð. Við sjáum hversu gjörbreytt aðstaðan er fyrir þá sem núna fást við þessi mál vegna þeirrar gríðarlegu alþjóðavæðingar sem orðið hefur og endurspeglast í ræðu ráðherrans. Menn geta ekki lengur sagt að utanríkismál séu bara varnarmál eða utanríkismál eða bara fríverslunarsamningar. Eins og fram kemur í ráðherraræðunni eru utanríkismál í dag t.d. heilmikil efnafræði. Menn þurfa að kunna skil ýmsu til að geta fjallað um málefni eins og þau sem upp komu á Kyoto-fundinum og í framhaldi af honum. Heilmikil hagfræði og alþjóðleg peningamálafræði felst í því er varðar EMU-samstarfið sem menn hafa hér gert að umtalsefni. Allt eru þetta hlutir sem menn verða að gefa gaum í okkar litlu utanríkisþjónustu. Starfsmenn þar verða að vera reiðubúnir að beina athygli sinni að mismunandi málum, einu í dag, öðru á morgun, vegna þess að við höfum ekki mannafla til þess að koma upp þeirri sérhæfingu og sérþekkingu sem önnur utanríkisráðuneyti geta leyft sér. Þetta þekkjum við annars staðar úr stjórnkerfinu. Þetta þekkjum við mætavel hér á Alþingi þar sem menn þurfa að starfa í mörgum þingnefndum og geta ekki sérhæft sig eingöngu á einu sviði. Ég vil víkja eilítið að því nefndarstarfi sem hæstv. ráðherra gerði að umtalsefni í ræðu sinni. Ég fagna að því skuli lokið með áliti sem ég tel býsna gott, þar með er þó heildarskoðun á verkefnum og störfum utanríkisþjónustunnar ekki endanlega lokið. En þarna er hins vegar komin viss leiðsögn fyrir nokkur næstu ár sem ég vænti að okkur muni auðnast að hrinda í framkvæmd í sameiningu, ríkisstjórninni og Alþingi, framkvæmdarvaldinu annars vegar og svo löggjafar- og fjárveitingavaldinu hins vegar. Um er að ræða ýmsar hugmyndir sem vert er að gefa sérstakan gaum. Að hluta er um að ræða hugmyndir sem munu kosta aukið fjármagn en það verða menn að horfast í augu við í ljósi þeirra breyttu viðhorfa sem uppi eru í þessum efnum. Jafnframt eru uppi hugmyndir sem ættu að geta horft til sparnaðar og aukinnar festu, t.d. í fjármálastjórn ráðuneytisins, sem auðvitað er af hinu góða. Meðal annars er lagt til að ráðinn verði sérstakur fjármálastjóri í utanrrn. sem ekki hafi flutningsskyldu eins og venjulegir diplómatar í ráðuneytinu hafa. Ég vil vekja máls á nokkrum atriðum til viðbótar á þeim stutta tíma sem ég hef til umráða. Ég vil eindregið taka undir það sem ráðherrann sagði að því er varðar Kyoto-málefnin og fyrirhugaðan samning um það efni. Það er mjög brýnt fyrir okkur Íslendinga að láta ekki króa okkur af í þeim málum, að við skrifum ekki undir samning eingöngu til þess að vera með, og hefta þar með möguleika okkar á eðlilegri efnahagsþróun, eðlilegri nýtingu fallvatna og auðlinda hér á landi. Sú hætta er vissulega fyrir hendi ef þau öfl sem mestu virðast ráða í þessum efnum verða ofan á. Auðvitað er alveg fráleitt að Íslendingar þurfi að gjalda sinnar sérstöðu með því að komið verði í veg fyrir frekari uppbyggingu á orkufrekum iðnaði eða annarri slíkri stóriðju aðeins vegna þess að það er lítið af henni fyrir í landinu, vegna þess að landsmenn eru fáir og hafa ekki mengað mikið til þessa. Það er auðvitað ekki hægt að láta Evrópusambandið komast upp með að segja að ekki sé hægt að taka tillit til Íslands eins og umhverfisstjóri þess hefur sagt opinberlega og komið hefur fram hér í fjölmiðlum og að allir verði að leggja sitt af mörkum, þegar Evrópusambandið sjálft hefur fullt svigrúm til að versla innbyrðis, innan sinna vébanda, milli landa sem menga lítið og hinna sem menga mikið þar sem um er að ræða stórfellda umframmengun af einni verksmiðju miðað við það sem væri á Íslandi vegna þess hvers konar orkugjafi er í spilinu og hvers konar orkugjafi er notaður, hvort um er að ræða endurnýjanlega orku eða ekki. Þetta veit ég að þingmenn þekkja mjög vel. En það er mjög nauðsynlegt að menn átti sig á því að þótt menn vilji vera með í alþjóðlegu samstarfi um þetta þá megum við ekki fórna grundvallarhagsmunum okkar sjálfra í þessu efni. Íslendingar eru ekki og hafa aldrei verið neinir sérstakir umhverfissóðar og það viljum við ekki vera og viljum ekki fá á okkur slíkan stimpil. Ýmsar aðrar þjóðir hér í nágrenninu sem ástæðulaust er að nefna mætti hæglega kalla umhverfissóða en við þurfum að halda fast og þétt á spöðunum í þessu efni og gæta þess vel og vandlega að hagsmunir okkar verði ekki fyrir borð bornir. Þó svo að prósentutölurnar fyrir okkur séu kannski hærri en annarra í aukningu á losun úrgangsefna, þá eru þær í raunverulegu magni margfalt minni en hjá öðrum löndum og aðrar þjóðir verða bara að taka tillit til þess. Ég vildi einnig nefna í nokkrum orðum hið fyrirhugaða peningamálasamstarf í Evrópu sem nú er að verða að veruleika um næstu áramót. Þetta mun hafa borið á góma fyrr í umræðunni og full ástæða er til að menn ræði þetta á Alþingi, þ.e. efnahags- og peningamálasamstarf Evrópuþjóðanna og gjaldeyrissamstarfið, peningamálaheildina sem verið er að reyna að byggja upp. Það er rétt sem hér hefur komið fram að ríkisstjórnin hefur sett í gang ákveðna vinnu í þessu efni til að greina hver áhrifin verða fyrir Ísland og íslenskt efnahagslíf og hvernig hægt sé að bregðast við þessu. Vissulega þurfum við að standa klár á því hvernig við eigum að bregðast við og það koma ýmsar leiðir til greina. Nema auðvitað sú að ganga inn í samstarfið. Hún kemur ekki til greina vegna þess að hún stendur okkur ekki opin, vegna þess að við erum ekki aðilar að Evrópusambandinu og reyndar er það svo að ýmsar þjóðir sem þar eru aðilar hafa kosið að standa utan við þetta. Ég er hins vegar sannfærður um að þetta samstarf, ef það gengur upp tæknilega séð, muni geta fært þeim sem að því standa heilmikinn efnahagslegan ávinning því það mun hafa í för með sér mikinn gengisstöðugleika og mun lágmarka áhættu þá sem fyrirtæki í alþjóðaviðskiptum þurfa að taka sem er auðvitað heilmikil og lágmarka ýmsan kostnað sem aðilar í viðskiptalífinu þurfa ella að taka á sig. Þetta skiptir mjög miklu máli í viðskiptum og þess vegna skiptir þetta mjög miklu máli fyrir þjóðirnar í heild og þjóðarbúskap þessara landa. Við Íslendingar eigum meira undir alþjóðaviðskiptum en flestir aðrir þannig að það er eðlilegt að við hugum að þessu, ekki síst vegna þess að Evrópubandalagið er okkar stærsta viðskiptasvæði. Við getum brugðist við þessu t.d. með því að festa krónuna einhliða gagnvart þessari gjaldeyriseiningu ef okkur býður svo við að horfa en það eru líka til fleiri leiðir sem nú er verið að greina, eins og ég segi, á vegum ríkisstjórnarinnar og rétt er síðan að leggja ákveðið mat á. En við skulum átta okkur á því að eftir að allir gjaldeyrisflutningar til og frá landinu hafa verið gefnir frjálsir sem var sjálfsögð, eðlileg og rétt ákvörðun á sínum tíma, þá höfum við auðvitað skapað vissa áhættu á því að menn taki upp á því að spekúlera gegn krónunni okkar, taki upp á því að veðja á ákveðnar hreyfingar í gengi hennar upp eða niður eins og gerst hefur annars staðar og það getur vissulega fært okkur vissa hættu og skapað okkur erfiðleika ef við búum okkur ekki undir slíka hluti fyrir fram. Þetta voru þau atriði sem ég vildi nefna, virðulegi forseti. Í öðru lagi vildi ég bara að endingu ítreka að ég tel að vel sé haldið á málum í utanrrn. Það er gert fagmannlega og þar er traust stjórn á þeim efnum eins og vera ber og sem betur fer er öflugur og víðtækur meirihlutastuðningur á Alþingi við öll helstu mál á sviði utanríkismála. Þannig á það að vera. Þannig er það hjá flestum tiltölulega siðuðum ríkjum, þrátt fyrir hjáróma raddir, m.a. á Alþingi um einstök mál.

Virðulegi forseti. Þessi skýrsla hæstv. utanrrh. er ítarleg þó ekki sé margt þar sem kemur á óvart. Fremur eru það vonbrigði að ekki er nógu skýrt hvað verður í nokkrum lykilmálum, t.d. varðandi Schengen og fleiri atriði mætti nefna. Skýrslan sýnir mjög vel að hæstv. utanrrh. hefur í mjög mörgu að snúast og Íslendingar virðast núna vera víða í mikilvægri stöðu í sínum alþjóðasamskiptum. Utanríkismálatengsl Íslendinga verða að mínu mati æ mikilvægari með vaxandi áhrifum frá EES á okkar löggjöf og með þeirri breytingu sem orðin er í þá veru að svo virðist vera að verslun, viðskipti, verkalýðsbarátta, menningartengsl, umhverfismál eða bara stjórnmálin yfirleitt séu að verða æ alþjóðlegri. Þó eru nokkur atriði í þessari skýrslu sem ég vil gera að umræðuefni og spyrja hæstv. utanrrh. um. Ég fagna því að hann hefur svarað hér jafnóðum því ég held það komi yfirleitt mjög mikið af spurningum í þessari umræðu og ég fagna því hvað hæstv. ráðherra hefur gert sér far um að svara eins og kostur er jafnóðum. Ég vil vekja athygli á því að stofna á ný sendiráð í Japan, Kanada og fastanefnd hjá ÖSE í Vínarborg og kostnaðaraukinn er sagður um 300 millj. kr. eða um fjórðungsaukningu er að ræða í framlögum til utanríkisþjónustunnar. Þá er bent á að kostnaðurinn verði samt ekki nema 2% af heildarútgjöldum þjóðarinnar. Því vil ég spyrja hæstv. ráðherra hvort þetta hlutfall sé lægra hér en annars staðar. Er þetta eitthvað sem við megum búast við að fari áfram upp á við? Um varnarsamstarfið vil ég spyrja hvernig gangi að endurskoða varnarstefnu Íslands til lengri tíma og hvort ríkisstjórnin sjái fyrir sér að herinn hverfi af Miðnesheiði í fyrirsjáanlegri framtíð eins og Bandaríkjamenn hafa gefið til kynna að þeir óski eftir. Ég sé fyrir mér að slíkt geti vel gerst þrátt fyrir aðild okkar að NATO en að sjálfsögðu þyrfti slíkt að gerast þannig að góður aðdragandi verði að því með viðeigandi ráðstöfunum, bæði varnarlega og varðandi atvinnuuppbyggingu á Suðurnesjum. En ég tel mjög mikilvægt eins og komið hefur fram að þörf er á að ræða þessi mál algjörlega án allra hagsmuna að öðru leyti, þ.e. bara að skoða okkar öryggis- og varnarhagsmuni. Þá vil ég spyrja um samskipti Íslands og Evrópusambandsins. Það er einkum tvennt þar sem vekur áhuga minn. Það er í fyrsta lagi það sem hér hefur nú komið fram og margir hafa spurt um, þ.e. um úttekt á áhrifum Efnahags- og myntbandalagsins á íslenskt atvinnulíf. Hvenær, nákvæmlega má búast við niðurstöðum úr þeirri úttekt? Býst ráðherrann við að niðurstaðan geti haft þau áhrif að til endurskoðunar komi á því hvort Ísland eigi að sækja um aðild að Evrópusambandinu? Ég átta mig ekki alveg á tilgangi þessarar úttektar. Í öðru lagi vil ég spyrja hvenær ríkisstjórnin gerir Alþingi grein fyrir því hvernig hún hyggst taka þátt í Schengen á þjóðréttarlegum grundvelli. Fyrirhugar ríkisstjórnin að gera tillögu um breytingar á stjórnarskrá vegna áhrifa yfirþjóðlegra stofnana eða er það mat hæstv. utanrrh. að þær leiðir sem verið er að skoða núna geri slíkt ekki nauðsynlegt? Þetta er búið að vera í umræðunni ítarlega, m.a. í Morgunblaðinu og fram hafa komið álit lögfræðinga en mér er ekki nákvæmlega kunnugt um í hvaða farvegi málið er hér á landi nú, hvort það er bara í vinnslu innan ríkisstjórnarinnar eða hvort við erum í samningum í tengslum við Noreg og málið þar í athugun núna. Varðandi Sameinuðu þjóðirnar vil ég láta í ljós að ég tel mjög ánægjulegt að Ísland hefur tekið sæti í efnahags- og félagsmálaráði Sameinuðu þjóðanna, ECOSOC, þar sem nú er mikið fjallað um heilbrigðis- og menntamál og ekki síst um varnir gegn vímuefnaneyslu. Ég fagna fyrirhuguðu aukaallsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna í sumar um fíkniefnavarnir og velti fyrir mér hvernig þátttöku Íslands verði háttað í því þingi, hvort ríkisstjórnin ráði því eða hvort það verður ákvörðun stjórnar Alþingis. Fyrst ég er að tala um Sameinuðu þjóðirnar vil ég spyrja aftur --- ég spurði um þetta einnig í síðustu utanríkismálaumræðu --- hvort til standi að auka mannafla Íslendinga hjá Sameinuðu þjóðunum í New York þar sem alveg er ljóst, að mínu mati, að umræðum í þriðju nefnd þingsins sem fjallar um mannréttindi er ekki fylgt nægilega vel eftir af hálfu Íslands. Þar er m.a. fjallað um eftirfylgni vegna kvennaráðstefnunnar í Peking. Ég tel við höfum ekki fylgst nægilega vel með þessu vegna manneklu í New York. Eftirfylgnin, þ.e. hvernig fylgt er eftir samþykktum Peking-ráðstefnunnar, virðist vera mjög markviss af hálfu hinna Norðurlandanna, ekki síst í Noregi þar sem kvennasamtökunum er haldið mjög vel við efnið. Þau eru boðuð reglulega til fundar í utanrrn. og látin fylgjast nákvæmlega með því hvað verið er að gera á vegum ráðuneytisins í New York. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra hvort hann telji að við Íslendingar fylgjum eftir nú þegar samþykktum Peking-ráðstefnunnar nægilega markvisst eða hvort hann fyrirhugar nánari eftirfylgni og e.t.v. upplýsingafundi með kvennahreyfingunni hér eins og tíðkast í Noregi. Í kaflanum um Ár hafsins í ræðu hæstv. ráðherra er ítrekuð sú stefna stjórnvalda að hefja hvalveiðar hér við land þótt síðar verði og þeirri spurningu er velt upp hvort endurskoða beri afstöðu Íslands til aðildar að Alþjóðahvalveiðiráðinu. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort hann telji ekki tímabært að gefa skýrari skilaboð að þessu leyti erlendis þar sem það er alveg ljóst að þessi stefna háir okkur, ekki bara í okkar viðskiptum heldur einnig í okkar menningarsamstarfi við Bandaríkin nú þegar. Það varð ég persónulega vör við í nýlegum samræðum mínum við bandaríska aðila vegna væntanlegra hátíðahalda í Bandaríkjunum í tilefni ársins 2000, þ.e. fólk talar um að stefna okkar í hvalamálum geri menningarsamskipti erfið. Ég er þeirrar skoðunar, hæstv. forseti, að Ísland eigi að ganga sem fyrst í Alþjóðahvalveiðiráðið og fylgja síðan alþjóðlega viðurkenndum stefnum um hvalveiðar eftir það. Annað er óraunsætt og sú yfirlýsing ríkisstjórnarinnar að ætla bráðum að hefja hvalveiðar er að mínu mati fyrst og fremst til þess að róa fólk innan lands en er í raun og veru blekking þegar litið er til stefnu á alþjóðavettvangi. Herra forseti. Í ræðu hæstv. ráðherra er kafli um loftslagsbreytingar og Kyoto-bókunina um losunarmörk gróðurhúsalofttegunda sem ég ætla ekki að fara í smáatriðum út í. En hæstv. ráðherra segir í ræðu sinni að Ísland vilji verða virkur þátttakandi í rammasamningnum en það skýrist ekki fyrr en eftir þingið í Buenos Aires í nóvember. Ég spyr því hvort ríkisstjórnin sé búin að vega og meta, þ.e. ef hún nær ekki hugmyndum sínum fram, hvort hún ætli þá virkilega að sleppa að undirrita samninginn. Slíkt yrði glapræði að mínu mati þó að það sé mjög skiljanlegt að ríkisstjórnin sé ekki tilbúin að koma með slíkar yfirlýsingar á þessari stundu á meðan hún er að vinna að lausnum sínum. Að mínu er mati mjög ánægjulegt að það hefur verið ákveðið að auka framlög til þróunarsamstarfs á vegum Þróunarsamvinnustofnunar Íslands og ætlunin er að leggja sérstaka áherslu á aðstoð við konur í ljósi þess að margar rannsóknir og alþjóðastofnanir hafa sýnt að aðstoð við þær skilar sér best út í viðkomandi þjóðfélög. Þar er vitnað m.a. í góða reynslu af kvennaverkefnum í Namibíu og Grænhöfðaeyjum. Vonandi verður haldið áfram á þessari braut og ég spyr hæstv. utanrrh. hvort ekki hafi komið til tals innan ráðuneytis hans að styrkja alþjóðlega lánastarfsemi kvenna, ekki síst í ljósi þess að íslenskur ráðherra situr nú í fyrsta sinn í þróunarnefnd Alþjóðabankans og fer með formennsku þar fyrir hönd Norðurlandanna og Eystrasaltsríkjanna. Ég tel að það væri mjög mikilvægt áherslumál að láta verða af því að ýta undir möguleika kvenna til að taka lán, ekki síst kvenna í þróunarlöndum. Að lokum vil ég geta þess, hæstv. forseti, þar sem ég var ekki viðstödd umræðuna í síðustu viku um stækkun NATO að ég tel að sú útvíkkun á bandalaginu sem stendur fyrir dyrum sé mjög eðlileg með hliðsjón af breyttri Evrópu og þó að ég líti á NATO sem hernaðarbandalag sem í raun sé allt of fyrirferðarmikið í heiminum eins og hann er í dag. Tilvist kalda stríðsins virðist enn þá sveima yfir vötnunum, ekki síst innan þess bandalags og því væri e.t.v. æskilegra eins og hefur komið fram hjá þingmönnum Alþb. að svokölluðu öryggis- eða friðarhlutverki NATO væri sinnt annars staðar þar sem mjög erfitt er að aðskilja þetta nýja hlutverk, sem ég trúi að eigi eftir að eflast, frá hinu hlutverkinu, þ.e. hernaðarhlutverkinu. E.t.v. væri ÖSE mjög góður vettvangur og ég tel að þann vettvang beri að styrkja. Það er að mínu mati, hæstv. forseti, nokkuð miður að hér á landi virðist sem oft sé ekki gerður greinarmunur í utanríkismálastefnu okkar á tilvist Bandaríkjahers annars vegar og hins vegar að við erum í NATO. Ég tel að ef við lítum til náinnar fortíðar þá bárum við að mínu mati enga ábyrgð á fyrirhuguðum árásum Bandaríkjamanna á Írak fyrir skömmu, sem varð ekki af sem betur fer, en samt leit út fyrir að ætlunin væri að nýta flugvöllinn hér í slíkum hernaði. Þetta er að mínu mati mjög óviðunandi og því spyr ég hvort svona lagað sé bundið í varnarsamningnum, ég hef ekki orðið vör við það, eða hvort þetta er háð ráðherrum á hverjum tíma. Það er að mínu mati eitt að vera í NATO og annað að taka þátt í einhliða hernaðarátökum Bandaríkjanna við önnur ríki. Virðulegi forseti. Ég sé að tími minn er að styttast en ég tel mjög mikilvægt að við Íslendingar verðum vel á verði í öllum alþjóðasamskiptum okkar og fagna því hve kröftuglega er staðið að þátttöku okkar á ýmsum sviðum. Það er þó eitt atriði að lokum, herra forseti, sem ég vil spyrja hæstv. utanrrh. um og það varðar stöðu kvenna í utanríkisþjónustunni. Staða þessara kvenna er vægast sagt mjög slök bæði sem sendiherra og sem eiginkvenna og ég spyr að lokum hvort hæstv. ráðherra fyrirhugar einhverjar breytingar á högum þeirra.

Herra forseti. Kannski er rétt að byrja á því síðasta sem spurt var um, þ.e. stöðu kvenna í utanríkisþjónustunni. Það er rétt að það eru of fáar konur í utanríkisþjónustunni. Núna er verið að ráða nýtt fólk til utanrrn. Það sóttu milli 130--140 manns, þar af yfir 70 konur og yfir 60 karlar. Við munum trúlega geta ráðið í fimm stöður til að byrja með vegna þess að fólk hefur hætt og eins og málið stendur í dag verða sennilega ráðnar fjórar konur og einn karlmaður. Það er held ég ekki alveg sambærilegt við það sem hefur oft gerst áður þannig að við erum mjög meðvituð um að þetta hlutfall breytist. En þetta er einfaldlega vegna þess að það er mat þeirra sem stóðu í þessum viðtölum að konurnar séu afar vel hæfar til þess að gegna þessum störfum. Spurt var um hvort kostnaður við sendiráð og utanríkisþjónustu væri lægri hér á landi en annars staðar. Ég hygg að svo sé ekki og tel að þetta sé á engan hátt sambærilegt vegna þess að utanríkisþjónusta lítilla ríkja verður hlutfallslega alltaf dýrari en þeirra stærri. Hins vegar ef við berum okkur saman við útgjöld flestra ríkja bæði til utanríkisþjónustu og varnarmála er það miklu lægra á Íslandi en almennt gerist vegna þess að við höfum engan her. Án þess að ég ætli beint að fara að bera það saman þá er mjög erfitt að fara út í slíkan samanburð. Mér er þó kunnugt um það að land eins og Lúxemborg, sem er að vísu heldur stærra en við, er með sendiráð á mun fleiri stöðum í heiminum en Ísland þannig að þeir leggja í mikil útgjöld vegna utanríkismála. 

Virðulegi forseti. Ég fagna yfirlýsingu ráðherra um að það standi fyrir dyrum að bæta stöðu kvenna í utanríkisþjónustunni. Ég spurði einnig um stöðu eiginkvenna en þær geta ekki unnið og þetta háir t.d. konum sem hafa menntað sig til starfa að geta ekki unnið erlendis. Að öðru leyti mun ég bíða með mín viðbrögð þar til hæstv. ráðherra hefur svarað fleiri spurningum.

Herra forseti. Að því er varðar eiginkonur eða maka starfsmanna utanríkisþjónustunnar, sem betur fer gengur það í báðar áttir, er alveg rétt að það fylgja því margvísleg vandamál sem við getum ekki leyst en auðvitað gera starfsmenn sér fulla grein fyrir þessu þegar þeir fara út í þessi störf og út á þetta svið. Það sem hefur verið gert er að skipa sérstaka nefnd um fjölskyldumál starfsmanna utanrrn. og sú nefnd er að störfum. Í þeirri skýrslu sem er nýkomin á borð þingmanna um málefni utanríkisþjónustunnar eru þessu máli gerð nokkur skil. Ég vildi kannski aðeins koma inn á málefni Schengen. Þau mál eru alveg skýr. Verið er að leita eftir samningum við Evrópusambandið á grundvelli þess að ekki þurfi að breyta stjórnarskrá landsins. Lögfræðingar sem við fengum sérstaklega til þess hafa skilað skýrslu um þetta mál sem er aðgengileg öllum þingmönnum og öðrum sem hafa áhuga á þar sem þetta kemur skýrt fram. Þessum samningum er ekki lokið. Samningurinn um Schengen-samstarfið var gerður í desember 1996 og ríkisstjórnin hyggst leggja þann samning fram á Alþingi eftir nokkra daga til kynningar án þess að gert sé ráð fyrir að hann verði afgreiddur en síðan verður hann væntanlega afgreiddur á Alþingi í haust og þá liggur vonandi fyrir samningur milli Íslands, Noregs og Evrópusambandsins um þetta mál því að bæði Ísland og Noregur hafa einsett sér það að gerast aðilar að þessu samstarfi sem hefur mjög mikla pólitíska þýðingu fyrir okkur Íslendinga.

Virðulegi forseti. Þetta svar vegna Schengen er mjög áhugavert. Mér hefur virst alveg ljóst hvaða kröfur Evrópusambandið gerir varðandi Schengen. Við verðum að koma þarna inn á þjóðréttarlegum grundvelli og það er meira spurning um hvernig það sé túlkað, þ.e. hvort þurfi stjórnarskrárbreytingu eða ekki. Mér finnst hæstv. ráðherra vera að segja svolítið annað núna en þetta hefur ekki verið skilningur minn þannig að ég mun bara bíða eftir því að fá þessa skýrslu og fagna því að hún er væntanleg og þá getum við rætt þetta þegar þar að kemur.

Herra forseti. Ég vil eins og aðrir þingmenn þakka hæstv. ráðherra ræðuna sem hann flutti áðan. Sú ræða er skýrsla fremur en stefnumörkun með framtíðarsýn. Þar er víða komið við og gefið greinargott yfirlit í stuttu máli um helstu dagleg viðfangsefni utanríkisþjónustunnar sem er vissulega fróðlegt á sína vísu en hins vegar fannst mér allt of fátt í ræðunni sem vísar veginn fram á við eða markar stefnu til framtíðar. Þó er slík atriði þar að finna og nefni ég þar fyrst og fremst þau áform sem hæstv. ráðherra hefur um eflingu utanríkisþjónustunnar þar sem hann ræðir um stofnun nýrra sendiráða í Kína og Japan, um aðstöðu fyrir fastanefnd á vegum ÖSE í Vín, sem jafnframt verði sendiráð í Austurríki, og um aukinn stuðning við kjörræðismenn. Hæstv. ráðherra áætlaði að kostnaður við þessar aðgerðir sé ekki undir 300 millj. kr. sem er 25% aukning á fjárveitingum eins og þær eru í dag til utanrrn. Með þessu boðar hæstv. ráðherra eflingu utanríkisþjónustunnar þar sem vissulega er horft til framtíðar og ég er honum sammála um það. Ég gagnrýni ekki þær fyrirætlanir hans og tel að þeim peningum sem þar um ræðir sé vel varið, einfaldlega vegna þess að það er rétt sem hæstv. ráðherra segir í lokaorðum sínum að fá ríki eru jafnháð alþjóðasamskiptum og Ísland og að ein mikilvægasta forsenda góðra lífskjara hér á landi sé að standa vel að utanríkisviðskiptum. Því gagnrýni ég ekki, eins og tíska er meðal Íslendinga, útgjöld á vegum utanríkisþjónustunnar. Ég er hæstv. ráðherra sammála um að þetta eru einhver nauðsynlegustu útgjöld sem ráðist er í af hálfu íslenska ríkisins. Hins vegar samrýmist ekki þessari stefnu hæstv. ráðherra um eflingu utanríkisþjónustunnar hversu fáorður hæstv. ráðherra er um afstöðu Íslands til þeirra viðfangsefna sem einkenna helst stjórnmálaframvinduna í heimshluta okkar, þ.e. hversu fáorður hann er um samrunaferilinn í Evrópu og um Myntbandalagið. Um samrunaferilinn í Evrópu segir hæstv. ráðherra í ræðu sinni nánast aðeins eina setningu sem hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Við höfum beina hagsmuni af stækkun Evrópusambandsins þar sem EES-samningurinn gerir ráð fyrir að ný aðildarríki verði aðilar að Evrópska efnahagssvæðinu.`` Annað hefur hæstv. ráðherra ekki að segja um þetta stóra og mikla mál þar sem 11 ný ríki í Austur- og Suður-Evrópu eru u.þ.b. að bætast við á næstu tíu árum í Evrópusambandið og fá þar beina aðild að hinu Evrópska efnahagssvæði. Hæstv. ráðherra hefur einnig fátt að segja um þróunina um sameiginlega mynt í Evrópu. Þar segir hann nánast aðeins, eins og hv. þm. Össur Skarphéðinsson tók fram í ræðu sinni fyrr í dag, að nú heyrist raddir úr íslensku atvinnulífi sem telji brýnt að tengja íslensku krónuna sterkum böndum við hinn sameiginlega evrópska gjaldmiðil. Stefna af hálfu hæstv. ráðherra í málinu er hins vegar engin í ræðu hans. Ég efast um að til sé nokkurt annað land í allri Evrópu, hvorki innan né utan Evrópusambandsins, þar sem utanríkisráðherra mundi flytja þjóðþingi boðskap um utanríkismál þar sem samrunaferlinu í Evrópu er jafnlítill gaumur gefinn og í orðum hæstv. utanrrh. Þarna tel ég að Ísland skeri sig alveg úr. Sú umræða sem er efst á baugi í allri Evrópu fer ekki fram hér. Í því eina ríki, á Íslandi, hafa stjórnvöld enga efnislega skoðun á málinu, því það er ekki efnisleg skoðun að segja að málið sé ekki á dagskrá, það eigi ekki að vera til umfjöllunar. Sú afstaða að málið sé ekki á dagskrá og eigi ekki að vera til umfjöllunar hefur valdið því að Íslendingar hafa gróflega vanrækt heimavinnu sína. Í tíð fyrri ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar var hafin fyrir tilverknað ráðherra Alþfl. úttekt á kostum og göllum aðildar Íslands að Evrópusambandinu. Auðvitað er það ljóst að slíkri aðild fylgja bæði kostir og gallar en forsendan fyrir því að skynsamleg umræða geti átt sér stað um það mál er að slík úttekt liggi fyrir. Að fólkið í landinu, sem vill taka þátt í slíkri umræðu, viti hverjir eru raunverulegir kostir og raunverulegir gallar við þá umræðu og geti því háð hana á skynsamlegum nótum. En þessari vinnu var hætt strax við stjórnarskiptin. Þá var ákveðið að málið væri ekki á dagskrá og því hefur engin athugun á kostum og göllum Evrópusambandsaðildar farið fram. Það er því ekki undarlegt þó að ríkisstjórn Íslands hafi engin skilgreind samningsmarkmið í sambandi við hugsanlega aðild Íslands að þessu ferli, hvaða kröfur t.d. þyrfti að uppfylla til að kostir aðildar teldust meiri en ókostirnir. Það hefur aðeins farið fram mjög lausleg umræða á Íslandi um þau málefni. En mér er nær að halda að Ísland sé eina ríkið í allri Evrópu þar sem stjórnvöld hafa engin skilgreind samningsmarkmið í þessari umræðu. Í tímaritinu Atlantica, af öllum tímaritum, birtist nýlega viðtal við forsrh. Íslands þar sem hann segist ekki einu sinni sjá aðild Íslands að Evrópusambandinu úti við sjóndeildarhringinn hvað þá meir. Þannig hefur hæstv. utanrrh. ekki talað. Þannig talaði hæstv. forsrh. í viðtali við þetta tímarit, eins undarlegt og það nú er. Eftir því, virðulegi forseti, sem fleiri ríki verða aðilar að Evrópusambandinu þeim mun minni þýðingu mun EES-sáttmálinn hafa. Ríki Mið- og Austur-Evrópu hafa afskaplega takmarkaðan áhuga á því samstarfi. Sviss, eitt EFTA-landanna, hefur engan áhuga á að gerast aðili að EES heldur vill beinar tvíhliða samningaviðræður við Evrópusambandið. Þeir sem fylgjast með málum hljóta að verða varir við það að Norðmenn hafa mjög takmarkaðan áhuga á að leysa ýmis vandamál innan vébanda EES heldur sækjast miklu frekar eftir því að ná niðurstöðum í tvíhliða viðræðum við Evrópusambandið þannig að þegar horft er á öll þessi atriði, þá óttast ég að eftir því sem árin líða minnki stöðugt mikilvægi EES-sáttmálans sem var góður og þarfur á sinni tíð. Íslendingar eiga enn sín tækifæri. Það er mín skoðun og ég trúi því að utanrrh. hafi fengið að heyra það líka að ef aðildarumsókn Íslendinga bærist áður en langt um líður, þá mundi það skilyrði ekki verða sett að sú umsókn yrði ekki tekin til meðferðar fyrr en núverandi viðræðuferli lýkur, þ.e. eftir tíu ár. Bærist slík umsókn eftir ekki allt of langan tíma þá hef ég þá trú að hún yrði tekin til afgreiðslu og umfjöllunar með sjálfstæðum og sérstökum hætti strax eða fljótlega eftir að hún bærist. Ísland hefur því vissulega tækifæri til að taka ákvörðun um þessi mál enn og þarf ekki að bíða eftir því að því viðræðuferli sé lokið sem nú stendur yfir. Auðvitað geta menn verið þeirrar skoðunar að Ísland eigi hvorki nú né í framtíðinni að tengjast Evrópusambandinu frekar en orðið er. Þannig voru menn vissulega þeirrar skoðunar að Ísland ætti ekki að gerast aðili að EFTA undir neinum kringumstæðum og ekki að gerast aðili að hinu Evrópska efnahagssvæði undir neinum kringumstæðum þótt hvort tveggja hafi orðið. Í augum þeirra sem eru þessarar skoðunar kemur auðvitað ekki til greina að huga að aðild, velta fyrir sér kostum hennar og göllum, skilgreina samningsmarkmið eða hefja viðræður hvorki nú né síðar. Ég virði vissulega þau sjónarmið. Þau eiga fullan rétt á sér og ég geri ekkert lítið úr þeim. En hvorugur ríkisstjórnarflokkanna hefur hins vegar tekið þessa afstöðu. Þeir hafa báðir sagt að aðild væri ekki á dagskrá á yfirstandandi kjörtímabili en hvorugur útilokað að til þess geti komið síðar. Þeir sem þannig hugsa verða því að velta fyrir sér hvort hagstæðara sé fyrir Ísland að bíða eftir að hefja viðræður þar til núverandi viðræðulotu við ríkin í Mið-Evrópu, Mið- og Austur-Evrópu, er lokið, eða hvort ástæða sé til að óska eftir viðræðum fyrr og vinna áður þá heimavinnu sem þarf að vinna, þ.e. úttektina á kostum og göllum aðildar og skilgreina samningsmarkmið Íslendinga. Ég tel að það væri miklu hagstæðara fyrir Ísland, ef til greina kemur að Ísland verði einhvern tímann aðili að Evrópusambandinu, að það gerist áður en tíu ný ríki Mið-, Austur- og Suður-Evrópu hafa gengið til liðs við það en eftir að það hefur gerst. Ég tel að áhrif Íslendinga gætu orðið miklu sterkari með því móti, ekki síst á stefnumörkun í sjávarútvegsmálum, sem verður auðvitað hluti af þeim viðræðum sem munu eiga sér stað við hin nýju aðildarríki. Ég er sannfærður um að það er meira í samræmi við hagsmuni Íslendinga að gerast aðilar að Evrópusamstarfinu áður en hin 11 nýju ríki eru tekin inn í Evrópusambandið en að bíða þangað til það hefur verið gert. Þess vegna tel ég, herra forseti, og vil láta það koma fram að nauðsynlegt sé að hæstv. utanrrh. og ríkisstjórnin beiti sér fyrir því, hvað sem endanlegum ákvörðunum líður, að Íslendingar fari nú að vinna sína heimavinnu. Að hæstv. ráðherra beiti sér fyrir því að haldið verði áfram vinnu að úttekt á kostum og göllum Evrópusambandsaðildar, sem hafin var í tíð síðustu ríkisstjórnar, og vinni að því að skilgreina hugsanleg samningsmarkmið Íslendinga, þannig að ef niðurstaða stjórnvalda væri sú að æskilegt væri að hefja samningaviðræður eða senda inn aðildarumsókn, þá væri hægt að leita til þjóðarinnar áður en það yrði gert og leggja fyrir hana þau samningsmarkmið sem hæstv. ríkisstjórn vildi ná fram og spyrja þjóðina þessarar einföldu spurningar á grundvelli slíkra skilgreindra samningsmarkmiða: Viljið þið að við leitum eftir viðræðum við Evrópusambandið um mögulega aðild? Þessa heimavinnu þurfa stjórnvöld að vinna og ég skora á hæstv. utanrrh. að hefja þá vinnu. Á sama hátt tel ég nauðsynlegt, m.a. í ljósi þeirra miklu umræðna sem urðu á sínum tíma um kosti og galla aðildar Íslands að hinu Evrópska efnahagssvæði, að á næsta ári þegar fimm ár verða liðin frá því að samþykkt var á Alþingi að ganga til þess samstarfs, beiti hæstv. utanrrh. sér fyrir því í ríkisstjórninni að gerð verði úttekt á reynslu Íslendinga af samstarfinu í EES, hvað hefur áunnist og hvað hefur miður farið. Við vitum afskaplega vel að það sem margir fullyrtu úr þessum ræðustól fyrir bráðum fimm árum um mikið aðstreymi útlendinga ekki síst inn á hið íslenska félagslega kerfi hefur ekki ræst. Þær fullyrðingar hafa heldur ekki ræst að hingað mundi streyma inn fjármagn þar sem verðmætustu auðlindir Íslands yrðu keyptar upp af útlendingum. Margar hrakspárnar hafa ekki ræst. En það hefur kannski farið fram hjá okkur að mjög mikið af réttindamálum launafólks og neytenda hefur áunnist á Íslandi bókstaflega fyrir tilverknað þessa samnings. Í málefnum neytenda, frjálsrar samkeppni og réttinda verkafólks hefur upphefð okkar á undanförnum árum komið að utan. Og það er rétt að fá það staðfest með slíkri úttekt, sem ég tel að sé mjög tímabær, á næsta ári, fimm árum eftir að umrædd samþykkt um aðild Íslands að EES var gerð á hinu háa Alþingi. Ég vil í lokin, virðulegi forseti, varpa þeirri spurningu fram til hæstv. utanrrh. hvort hann teldi ekki rétt og væri ekki reiðubúinn til að beita sér fyrir því að slík úttekt yrði unnin á næsta ári. Herra forseti. Það eru fjölmörg önnur atriði í ræðu hæstv. utanrrh. sem ég vildi gjarnan geta komið að en get ekki tímans vegna og verð því að láta mér nægja þau orð sem ég hef hér látið falla.

Herra forseti. Mér er ekki kunnugt um að átt hafi sér stað í utanrrn. einhver sérstök skipuleg úttekt á kostum og göllum þess að ganga í Evrópusambandið á sínum tíma. Það má vel vera að það hafi farið algjörlega fram hjá mér. En það er ekki svo að ekkert sé verið að gera í þessum málum. Við erum stöðugt í viðræðum við margar þjóðir um samskipti Íslands við Evrópusambandið, erum að útskýra okkar stöðu og leita eftir skilningi þeirra á hugsanlegri aðild Íslands að Evrópusambandinu. Við erum að sjálfsögðu alltaf að ræða það til að reyna að gera okkur grein fyrir því hvað gæti beðið okkar í þeim efnum. Í því felst ekki einhver fullyrðing um að það sé ætlun okkar að ganga þar inn, en við erum ávallt að kanna viðhorf annarra þjóða. Það liggur alveg ljóst fyrir, hv. þm. Sighvatur Björgvinsson, að stóri gallinn við þetta er sjávarútvegsstefna Evrópusambandsins. Og það eru engar líkur á að þær breytingar verði á henni sem við gætum sætt okkur við. En við erum alltaf að spyrja um það þannig að við erum alltaf að vinna okkar heimavinnu, sem ég trúi að hafi líka verið unnin áður í utanrrn. og hef engar efasemdir þar um. Um úttekt á kostum og göllum EES-samningsins, þá getur vel komið til greina að gera þá úttekt. Hins vegar held ég að það sé ekki mjög mikils virði vegna þess að sú reynsla er góð og samningurinn hefur reynst Íslendingum vel. Það er ekki þar með sagt að samningurinn hefði ekki getað verið betri eins og allir aðrir samningar við erlend ríki. Það er að sjálfsögðu nauðsynlegt að þeir séu gagnrýndir á Alþingi. Ég tel t.d. að síldarsamningurinn við Noreg hafi verið afar góður jafnvel þótt Alþfl. hafi gagnrýnt hann.

Herra forseti. Ég vil aðeins upplýsa hæstv. utanrrh. um að á vegum sumra þeirra ráðuneyta sem alþýðuflokksmenn fóru með í síðustu ríkisstjórn var hafinn undirbúningur að skoðun á kostum og göllum Evrópusambandsaðildar, m.a. á vegum viðskrn. og iðnrn. sem óskuðu eftir tilteknum upplýsingum og vinnu þar að lútandi frá Hagfræðistofnun Háskóla Íslands. Einnig minnist ég þess þó ég hafi það ekki undir höndum að utanrrn. hafi beitt sér fyrir sams konar athugunum og úttektum á öðrum sviðum, en eins og ég sagði var þetta allt saman stöðvað við stjórnarskiptin. Auðvitað er alltaf hægt að gagnrýna samninga þegar þeir eru gerðir. En það er reynslan sem sker úr. Hæstv. utanrrh. var ekki fylgjandi EES-samningnum þegar hann var gerður en hans dómur, persónulegi dómur í ljósi þeirrar reynslu sem hann hefur fengið er sá að sá samningur hafi reynst vel þótt hann hafi ekki stutt hann á sinni tíð. Það er hins vegar áhugavert að fá á einum stað að sjá saman komið gagnrýnisatriðin á þennan samning sem fram voru sett í samningagerðinni og niðurstöður um það hvort sú gagnrýni hafi átt rétt á sér eða ekki, og það voru engin smáorð sem höfð voru uppi í því sambandi úr þessum ræðustól. Það er líka forvitnilegt fyrir okkur Íslendinga að fá það staðfest að upphefð okkar í neytendamálum, frjálsri samkeppni, ýmsum félagslegum réttindum hefur komið á síðustu árum fyrir tilverknað þessa samnings.

Herra forseti. Það liggur alveg ljóst fyrir að viðræðurnar um Evrópska efnahagssvæðið voru hafnar á sínum tíma þegar Framsfl. hafði forustu í ríkisstjórn. Það hefur því alltaf legið fyrir að Framsfl. taldi rétt að ganga til þeirra viðræðna. Við gagnrýndum hins vegar málsmeðferðina og margt sem þáv. ríkisstjórn gerði. Hún hafði þá enga samvinnu við stjórnarandstöðuna og okkur um áframhald þeirrar vinnu. Vissulega geta menn farið út í að gera úttekt á þessu öllu saman en mér finnst ekki rétt að utanrrn. fari að stunda úttekt á slíkri pólitískri sagnfræði. Mér finnst það vera frekar sagnfræðinga og mér hefur nú heyrst að þingmenn Alþfl. væru tiltölulega duglegir við það á Alþingi að minna á afrek sín þannig að ég veit ekki hvort þarf fleiri til í þeim efnum. Ég get vel tekið undir með hv. þm. að það var margt mjög vel gert í þeim samningi og staðið vel að málum á margan hátt. En ég tel hins vegar að það hefði mátt standa öðruvísi að málum og ég vitna til þeirrar gagnrýni sem ég setti fram á málefnalegan hátt á Alþingi á sínum tíma. Eins og hv. þm. veit lagðist ég ekki gegn þessum samningi og ég tel að Íslendingum hafi verið nauðsynlegt að taka þátt í því samstarfi, enda var ég í hópi þeirra manna sem voru stuðningsmenn þess að hefja þær viðræður. Hv. þm. ætti að vita það þó að hans minni í þessum efnum nái eingöngu til síðustu ríkisstjórnar og er það miður.

Virðulegi forseti. Mér dettur ekki í hug að fara að deila um sagnfræði við hæstv. ráðherra. Það liggur fyrir hvernig þessi samningur var afgreiddur á þinginu, hvernig menn greiddu atkvæði og auðvitað stendur það. Það sem ég er hins vegar að vekja athygli á er að það er gott fyrir Íslendinga að vita miðað við þær fullyrðingar sem þá voru gefnar, bæði um jákvæðar og neikvæðar hliðar þess samnings, hver niðurstaðan er. Hvað hefur áunnist með þessum samningi? Hvað hefur hann fært okkur? Hvaða hrakspár sem hafðar voru uppi um hann hafa ekki ræst? Þetta er gott fyrir Íslendinga að vita, líka upp á framtíðina því að svona brugðust menn líka við á sínum tíma þegar samþykktur var samningur um EFTA-aðild Íslands, þá voru menn uppi með slíkar hrakspár. Aldrei var gerð nein úttekt á því hvort sá samningur hefði verið jákvæður eða neikvæður fyrir okkur, hvað af honum hefði verið jákvætt og hvað neikvætt o.s.frv. Með nákvæmlega sama hætti er umræðan um EES-samninginn og framhald hans, þ.e. ekki liggur fyrir hvaða jákvæð áhrif þessi samningur hefur haft fyrir okkar og hver hafa verið hans neikvæðu áhrif. Ef fólk ætlar ekki að festast í tilfinningalegri afstöðu til málsins, einhverri fyrir fram gefinni afstöðu sem færð er til bókar í eitt skipti fyrir öll, og vill ræða þessi mál skynsamlega að fá að vita niðurstöðuna, fá að sjá reynsluna og nota síðan dóm reynslunnar til að vega og meta þær aðgerðir sem kunna að vera á borðum alþingismanna og ráðherra á næstu árum í sambandi við samvinnu Íslands um efnahagsmál við önnur lönd. Þetta er bara af því góða. Þetta er ekki sagnfræði, virðulegi forseti. Síður en svo.

Herra forseti. Ég vil byrja á að taka undir það sem hv. þm. Margrét Frímannsdóttir sagði um skýrslu þá sem við þingmenn höfum nú fengið í hendur um endurskoðun á utanríkisþjónustunni. Það er margt vel um þá skýrslu og ég er stuðningsmaður þess sem þar kemur m.a. fram og snýr að því að efla utanríkisþjónustuna í skilningnum að fjölga sendiráðum. Vissulega kostar það umtalsverða peninga að framkvæma tillögur nefndarinnar sem ganga út á nokkur ný sendiráð en ég er þeirrar skoðunar að við eigum að sjálfsögðu að leggja í það eins og viðráðanlegt er að halda á okkar málstað erlendis og það er tvímælalaust tímabært að færa þar út kvíarnar. Að öðru leyti er þessari skýrslu því miður talsvert áfátt. Ég held að vinna þurfi það verkefni frekar að kortleggja utanríkissamskipti og utanríkispólitíska þátttöku þjóðarinnar í miklu víðara samhengi þar sem Alþingi, önnur ráðuneyti en utanrrn., opinberar stofnanir, hagsmunasamtök og fleiri aðilar eru jafnframt tekin með í dæmið. Það er algerlega lífsnauðsynlegt fyrir fámenna þjóð sem hefur úr takmörkuðum fjárráðum að spila að byggja markvisst upp þátttöku sína á þessu sviði. Í öðru lagi, herra forseti, þegar kemur að ræðu hæstv. utanrrh., þá staldra ég við kaflann um stækkun NATO. Að vísu hafa farið fram miklar umræður um það mál á þingi nýlega og ég get vísað til þeirra og þeirrar ræðu sem ég hélt þar. Ég verð þó að segja að mér finnst sá tónn sem oft er í þeirri umræðu og þar á meðal af hálfu hæstv. ráðherra eiginlega hálfleiðinlegur. Það er sérstaklega það að menn skuli vera svona önugir yfir því að einhver önnur sjónarmið komi fram en þeir hafa sjálfir. Það er nánast reynt að afgreiða það eins og eitthvert séríslenskt fyrirbæri að menn leyfi sér að velta upp kostum og göllum þeirrar niðurstöðu sem þar var valin og spyrja sig gagnrýninna spurninga um hvort ekki hefði hugsanlega mátt fara aðrar og farsælli leiðir í nýskipan öryggismála í álfunni. Er það af hinu illa? Er það verra? Er virkilega verið að reka þetta trúboð á þeim forsendum að það eigi bara að vera ein löggilt skoðun? Mig undrar þetta nokkuð og sömuleiðis sú sagnfræði sem hér veður uppi að breytingar í alþjóðamálum á síðustu árum hafi sannað eitt og afsannað annað. Hvað hefur sannast í raun og veru? Hefur það t.d. sannast sem margir vilja vera láta í sínum málflutningi að vígbúnaðarkapphlaup kaldastríðsáranna hafi verið af hinu góða? Er það niðurstaðan að hið tryllta vígbúnaðarkapphlaup kaldastríðsáranna þegar menn hlóðu upp kjarnorkuvopnum sem nægðu til þess að gereyða heiminum mörgum sinnum, að það hafi verið sérstök blessun fyrir mannkynið? Er það það sem verið er að segja? Þrátt fyrir að það liggi fyrir alveg óhrekjandi sannanir um að tvisvar, þrisvar ef ekki fjórum sinnum munaði hársbreidd að gereyðingarstyrjöld skylli á. Menn eru ekkert að velta því fyrir sér. Bara af því að það gerðist ekki, þá er þetta allt í lagi. Mér finnst þetta vera sambærileg röksemdafærsla við þá að maður gengi í svefni yfir tíu akreina hraðbraut og ef hann er svo stórheppinn að enginn keyrir á hann, þá sé það sönnun þess að það sé algerlega hættulaust að ganga sofandi yfir tíu akreina hraðbraut. Nei. Það er bara sönnun fyrir því hversu óskaplega heppinn viðkomandi maður var. Það hefur ekkert sannast á þeim árum sem liðin eru frá því að kalda stríðinu lauk eins og það er sagt annað en það hversu heppið mannkynið var að komast í gegnum þetta tryllta tímabil án þess að tortíma sér og hversu heppin við erum enn þá á meðan þau gereyðingarvopn eru til staðar að ekki er gripið til að nota þau. Það hefur ekkert annað sannast. Ég hafna því þessum málflutningi, herra forseti. Ég tek undir það sem hér er sagt um hlutverk Öryggis- og samvinnustofnunar Evrópu og er hér eftir sem hingað til stuðningsmaður þess að við eflum þátttöku okkar þar og stofnum okkar fastanefnd þó fyrr hefði verið. Sömuleiðis geri ég ekki annað en taka undir kaflana sem lúta að norrænu samstarfi, Norðurskautsráðinu og minni á vestnorræna samstarfið í þeim efnum. Ég held alveg tvímælalaust að við eigum að afmarka dálítið þátttöku okkar út frá því að efla stöðu okkar sem mest á svæðisgrundvelli út frá Íslandi. Þar er vestnorrænt samstarf í mínum huga númer eitt, norrænt samstarf númer tvö og norðursvæðastarf, heimskautssvæðasamstarf númer þrjú. Ég held að við eigum alveg hikstalaust að forgangsraða þátttöku okkar í þessum hringjum út frá okkar eigin landi. Það er skynsamlegt og hyggilegt fyrir þjóð eins og okkur að gera. Þá fáein orð um varnarsamstarfið, herra forseti. Það er ekki langur kafli. Þeir hafa sést stærri í ræðum og skýrslum utanrrh. á umliðnum árum um það efni. Ætli þetta sé ekki einar átta línur. En þar eru þó tvö orð sem ég staldra við og vil spyrja hæstv. ráðherra út í. Það er þetta, með leyfi forseta, en svo segir í texta um varnarsamstarfið: ,,... er ljóst að meginverkefnið fram undan er endurskoðun varnarstefnu Íslands til lengri tíma sem nú er unnið að. Þar verður einkum höfð að leiðarljósi trygging varna landsins um ókomna framtíð ...`` Ég vil spyrja hæstv. utanrrh.: Til hvers vísa orðin ,,um ókomna framtíð?`` Er verið að tengja þetta við veru bandaríska hersins á Íslandi? Er það framtíðarsýn, stefna hæstv. utanrrh. og flokks hans, að um ókomna framtíð skuli reyna að framlengja það ástand sem nú er, að í landinu sé erlendur her? Ég held að það sé ástæða til að fá þetta skýrar fram því það er kannski svolítið á reiki þrátt fyrir allt hver hin opinbera stefna Framsfl. er orðin í þessum efnum sem einu sinni var að verulegu leyti andvígur hersetunni, þó gjarnan sé reynt að þurrka það út í sagnfræðinni að talsverður hluti þingmanna Framsfl. studdi það ekki. Það er kannski orðið nauðsynlegt að rifja það upp fyrir hæstv. utanrrh. Af einhverjum ástæðum vildi hann lítt við það kannast t.d. þegar aðildin að NATO var rædd að það hefði ekki verið samstaða í hans eigin flokki um það mál, talaði eins og það hefðu bara verið örfáir sérvitringar, kommúnistar og vondir menn sem hefðu leyft sér að gagnrýna það en ég man nú ekki annað en formaður Framsfl. á þeim tíma hafi verið því andvígur og ekki greitt því atkvæði. Einu sinni var sagt að ekki ætti að vera her í landinu á friðartímum. Ég spyr hæstv. utanrrh.: Til hvers vísa þessi orð? En ég vísa að öðru leyti til þeirrar tillögu sem er næst á dagskrá á þessum fundi og við munum ræða síðar í kvöld. Þá vík ég að samskiptum Íslands og Evrópusambandsins. Þar er að vísu ekki kveðið mjög fast að orði. Í sambandi við hinn sameiginlega evrópska gjaldmiðil er talað um raddir úr íslensku atvinnulífi sem telji brýnt að tengja krónuna við evrópsku myntina. Það er eins og mig minni að hæstv. utanrrh. hafi tekið öllu dýpra í árinni, bæði í blaðagreinum og í yfirlýsingu eða ræðu úti í Brussel á dögunum. Þess vegna vakti sérstaka athygli mína í þessu sambandi greinarkorn sem ég rakst á í Financial Times á fimmtudaginn var þegar ég var á ferðalagi og ég gerðist svo djarfur að rífa það út úr blaðinu og vona að eigandinn fyrirgefi mér það, sem er erlent flugfélag. En ég var svo stórhrifinn af því sem hæstv. forsrh. segir þar og vona að rétt sé eftir honum haft. Hann er þar að tala um að útilokað sé fyrir okkur að gerast aðilar að Evrópusambandinu, jafnvel þótt til standi að endurskoða sameiginlegu fiskveiðistefnuna 2002, vegna þess að það sé óhugsandi fyrir Ísland að gefa upp sjálfstæði sitt í peninga- og efnahagsmálum þannig að það sé ekki bara fiskveiðistefnan ein sem þarna standi í veginum heldur sé óhugsandi að Ísland afsali sér sjálfstæði sínu í efnahags- og peningamálum eins og það mundi þurfa að gera ef það gengi inn í Evrópusambandið og ég tala ekki um eftir að hin nýja evrópska mynt er komin til sögunnar. Ég spyr hæstv. utanrrh.: Er það stefna ríkisstjórnarinnar sem þarna er lýst svona afdráttarlaust og hefur ekki verið borin til baka? Að hinu leytinu var auðvitað athyglisverð ræða formanns Alþfl. hér áðan sem var nánast ein samfelld áróðursræða fyrir því að Ísland ætti að drífa inn umsókn um aðild að Evrópusambandinu og það sem fyrst í voninni um að við kæmumst fram úr öðrum út á sérstaka stöðu okkar og tengsl við Evrópusambandið. Það er málflutningur sem ég er ákaflega andvígur, herra forseti, og tel fráleitan. Það er hvorki neitt sem kallar á það af okkar hálfu í aðstæðum okkar né líklegt að þær viðræður mundu skila í sjálfu sér neinu öðru en því að Íslandi byðist þá að ganga inn í Evrópusambandið í grófum dráttum nákvæmlega eins og það er í dag og við vitum hvað það þýðir og ég held að það þurfi enga sérstaka úttekt í þeim efnum. Auk þess verð ég að segja um alla úttektarfræðina sem hv. þm. Sighvatur Björgvinsson gerði mikið úr: Við hvað á að bera saman? Það að gera úttekt á því hvernig EES-samningurinn hafi komið út er að því leyti mjög vandasamt sýnist mér, herra forseti, að það verður að bera það saman við eitthvað. Við hvað? Við ástandið eins og það var fyrir daga samningsins? Eru menn þá að gefa sér að ekkert annað hefði komið í staðinn? Auðvitað er það ekki nothæfur grunnur fyrir samanburðinn því að menn verða náttúrlega að reikna með því að ef ekki hefði orðið EES-samningur þá væri komið eitthvað annað í staðinn og það væri enginn flokkur sem gagnrýndi EES-samninginn að tala um annað en við þyrftum á einhvern hátt að samningsbinda samskipti okkar við Evrópusambandið. Spurningin var bara hvernig. Hvað er hagstæðast fyrir smáþjóð eins og Ísland með mjög mikla sérstöðu að gera í þessum efnum? Áhersla okkar í Alþb. var á tvíhliða samning sem hefði fólgin í sér viðskiptakjör á mjög hliðstæðum grunni og EES-samningurinn en væri einfaldari í sniðum og fæli ekki í sér þátttöku í því flókna stofnanafargani sem EES-samningurinn setti upp, væri meira í ætt við tvíhliða bókun eða viðskiptasamning og fæli í sér ákvæði um samvinnu á ýmsum öðrum sviðum sem Ísland var reyndar þegar á ýmsum sviðum þátttakandi í. Ég nefni ýmis samstarfsverkefni á sviði menningar og vísinda og rannsókna sem Ísland var þátttakandi í jafnvel fyrir daga EES-samningsins. Þessi uppstilling mála er að því leyti stórkostlega einfölduð að menn geta einfaldlega ekki borið nútímann og einhver undangengin ár saman við það sem var einhvern tímann löngu áður við einhverjar allt aðrar aðstæður, eins og ekkert hefði breyst. Eins og valið hefði bara verið annaðhvort eða. Það var það aldrei í mínum huga. Augljóslega hefði Ísland og þess vegna fleiri þjóðir sem hefðu valið aðrar leiðir en að gera EES-samninginn leitað eftir einhvers konar annars konar samningsbundnu samstarfsformi við Evrópusambandið. Það liggur í hlutarins eðli. Herra forseti. Orðalagið um Schengen endurspeglar auðvitað frá minni hlið þann ágreining sem ég geri við hæstv. ráðherra um það mál. Ég tel að það hafi verið mistök af Íslands hálfu að reyna að gerast fullgildur aðili að Schengen-samningnum. Það lá orðið nokkuð ljóst fyrir að hann stefndi lóðbeint inn í Evrópusambandið, að verða hluti af réttarreglum Evrópusambandsins eins og hann er nú að verða og að hlutar hans mundu lenda inn í fyrstu stoð og þar með yrði um yfirþjóðlegt vald að ræða. Það er nákvæmlega í hnotskurn sá vandi sem menn standa núna frammi fyrir og hæstv. utanrrh., Íslendingar og Norðmenn þess vegna einnig eru síður en svo búnir að bíta úr nálinni með. Það er hægara sagt en gert að leysa þá þversögn sem þar með er komin upp fyrir ríki sem eru ekki fullgildir aðilar að Evrópusambandinu. Herra forseti. Ég vek athygli á athyglisverðu orðalagi um hvalveiðar. Mjög athyglisverðu. Þar er sagt fullum fetum að það sé að sjálfsögðu vilji Íslendinga og stefna ríkisstjórnarinnar að veiða hvali en við vitum hvar það mál er á vegi statt og ég minni á að hin árlega vortillaga nokkurra þingmanna stjórnarliðsins um að hefja hvalveiðar er nú komin fram enda orðið nógu stutt eftir af þinginu að það er borin von að hún verði afgreidd. Það er að verða jafndagvisst og það að páskarnir koma og síðan sumardagurinn fyrsti og eitthvað svoleiðis að stjórnarsinnar koma með vortillöguna sína um hvalveiðar þegar ljóst er að ríkisstjórnin ætlar eitt árið enn ekkert að gera í málinu. Ég hefði í sporum hæstv. utanrrh. sleppt þessum texta. Ég held að þögnin geymi best framgöngu hæstv. ríkisstjórnar í þessum efnum. Ég er stuðningsmaður þess, herra forseti, að við skoðum aðild Íslands að CITES-samningnum með jákvæðum huga. Ég held að við eigum einmitt að fara þannig í þau mál að við séum þar aðilar en reynum frekar að hafa áhrif á þróun þeirra hluta í okkar þágu. Um Kyoto-bókunina og Kyoto-samningaferlið mætti ýmislegt segja. Hér er gefið mjög sterklega í skyn það sem ég hef gagnrýnt, að við Íslendingar verðum ekki aðilar, nema við fáum enn þá víðtækari undanþágur en þær sem kreistar voru út í Kyoto á sínum tíma. Það er mjög neikvæð staða fyrir Ísland að vera í þessu ferli þannig statt í miðjum klíðum að vera sífellt hótandi því að vera ekki þátttakendur. Auðvitað er það skiljanlegt þegar maður hefur fyrir framan sig framtíðarsýn hæstv. iðnrh. Finns Ingólfssonar sem er búinn að lýsa yfir eymd, volæði og fátækt á Íslandi ef ekki verði haldið áfram að virkja og virkja og virkja og byggja og byggja og byggja, ný og ný og ný álver. Ef framtíðarsýn manna er þessi er skiljanlegt að menn séu aumir út af Kyoto ef menn sjá allt bara sótsvart nema hér rísi eitt álver á ári. Það er framtíðarsýn iðnrh. og í því ljósi verður að skoða textann. Um þróunarsamstarfið vísa ég til þeirrar tillögu sem ég og hv. þm. Margrét Frímannsdóttir höfum flutt um það mál hér á þingi og segi að lokum, herra forseti, að ræða hæstv. utanrrh. boðar engin tímamót. Það er satt best að segja ótrúlega ótrúlegt, herra forseti, hversu litlu það virðist skipta hvort utanrrh. þjóðarinnar kemur úr Sjálfstfl., Alþfl. eða Framsfl.

Herra forseti. Ég held að það sé afar mikilvægt að við Íslendingar séum sem mest sammála um utanríkismál. Það er alveg rétt að deilt hefur verið um ýmis mál áður fyrr, m.a. um varnarmálin og Atlantshafsbandalagið, mér er vel kunnug um þær umræður og deilur sem voru í Framsfl. um þau mál og ég veit að Alþb. saknar þeirra. Þeir höfðu mikla ánægju af því að ráðast á Framsfl. út af þeim málum og margur liðsmaðurinn yfirgaf Framsfl. yfir í Alþb. m.a. út af því þannig að ég skil vel söknuð þeirra í þessu sambandi. En tímarnir hafa breyst og sem betur fer bar Framsfl. gæfu til þess að standa að aðildinni að Atlantshafsbandalaginu og standa að varnarsamningnum við Bandaríkin og þetta eru hornsteinar í varnarmálum okkar. Ég er þeirrar skoðunar að það beri að byggja á þessum tveimur samningum um ókomna framtíð. Það er afstaða mín svo lengi sem þetta samstarf getur haldið áfram. Hins vegar þarf að endurmeta varnarþarfir landsins og þar getur ýmislegt komið til greina. Við þurfum að meta hvaða þörf er fyrir viðveru varnarliðsins hér á landi, í hvaða mæli o.s.frv. Það er þetta starf sem við erum að vinna að. Í þessu orðalagi felst ekkert ákveðið um það hvernig þetta eigi að vera um ókomna framtíð. Við verðum að miða við þær aðstæður sem eru uppi á hverjum tíma. Ég er hins vegar sannfærður um að ákveðinn varnarviðbúnaður á Íslandi er nauðsynlegur en ég heyri að Alþb. er þeirrar skoðunar að það eigi alls engar varnir að hafa og í engu varnarbandalagi að vera.

Herra forseti. Það er ekki vegna þess að ég sakni þess eða það komi mér mikið við hvort framsóknarmenn eru allir sammála eða menn leyfa sér að hafa þar mismunandi skoðanir. Mér er ljóst að það er ekki mjög mikið í tísku nú í tíð núv. formanns í Framsfl. að menn hafi þar einkaskoðanir sínar. Það er bara ein lína sem gildir fyrir liðið og það hefur m.a. birst í því að þingmenn Framsfl. mega ekki flytja tillögur í utanríkismálum sem þeir höfðu frelsi til áður í tíð fyrrv. formanns flokksins. Ég spurði um það hvað þessi orð ,,um ókomna framtíð`` þýddu. Ég hallaðist að því, a.m.k. í fyrri hluta svars hæstv. utanrrh., að þau þýddu að hæstv. utanrrh. teldi að hér ætti að vera erlendur her í landinu um ókomna framtíð. Það ætti um ókomin ár að byggja á þeim tveimur stoðum sem hann kallar svo, NATO-aðildinni og varnarsamningnum við Bandaríkin sem felur í sér að herinn sé hér og verji landið. Ég harma auðvitað ef það er rétt skilið. Mér finnst það dapurlegt að menn skuli ekki eiga sér þá fallegu framtíðarsýn að Ísland geti verið herlaust land. Ég finn til með þeim mönnum sem geta ekki átt sér þann draum og ég tala ekki um hversu gaman yrði að upplifa að hann rættist. Það er ekki þar með sagt að Ísland geti ekki haft varnir innan þeirra marka sem við teljum að eigi þá að vera. En ég spyr á móti, fyrir hverju er verið að verja okkur í dag? Hver er óvinurinn? Er það ekki alveg ljóst að þeir tímar eru uppi að Bandaríkjamenn sjálfir vilja fara, vilja draga hér úr umsvifum og fara? Er það þá ekki heldur nöturlegt að þurfa að vera nánast á hnjánum að biðja þá að vera? Biðja þá að vera hér með einhver umsvif og í raun og veru skín í gegn að það eru fyrst og fremst efnahagslegir ávinningar sem liggja þar að baki. Mér finnst það dapurlegur endir ef svo má að orði komast sem vonandi verður á þessu máli að á lokasprettinum verði það Íslendingar sem grátbiðji herinn að vera í einhver ár en svo fari hann samt.

Herra forseti. Það er náttúrlega grundvallarspurning hvort Ísland geti og eigi að vera varnarlaust. Ég er þeirrar skoðunar að svo geti ekki verið og við getum ekki leyst þau mál nema í samstarfi við aðrar þjóðir, á vettvangi Atlantshafsbandalagsins og á vettvangi varnarsamstarfsins milli Bandaríkjanna og Íslands. Hvernig því er síðan nákvæmlega fyrirkomið er atriði sem við þurfum að svara og ég tel að það komi til greina að gera ýmsar breytingar. Menn spyrja gjarnan: Hver er óvinurinn, hvar er hættan? Er nokkur hætta? Það má vel vera að engin hætta sé á innrás annars ríkis til Íslands en ég minni á að það eru líka hryðjuverkamenn starfandi í þessum heimi, því miður. Það eru glæpamenn starfandi í þessum heimi og það er kannski mesta hættan sem mannkynið býr við í dag að sveitir slíkra manna komist yfir tortímingarvopn og geti tekið til þess að hafa í frammi ýmsa tilburði þannig að við þurfum líka að taka tillit til þess. Ég deili þeirri framtíðarsýn hv. þm. að við getum verið laus við öll vopn og her í þessum heimi en því miður er ég hræddur um að við fáum því ekki einir ráðið, jafnvel þótt Alþb. og Framsfl. legðu saman í þeim málum, sem ég hef ekki mikla trú á miðað við málflutning okkar hér frekar en að Alþfl. og Alþb. leggi saman í þessum málum.

Herra forseti. Mikið er ég glaður að hæstv. utanrrh. skuli þó eiga sér þennan blómadraum um að hér þurfi ekki að vera erlendur her. Ég óska honum til hamingju með það og vona að við fáum að lifa það báðir að það rætist. Nú er það svo, herra forseti, að ekki dugir lengur að draga fram gamlar ljósmyndir úr ljósmyndasafni Morgunblaðsins af rússneskum herflugvélum sem séu að ógna landinu en það var eins og kunnugt er gert með reglubundnu millibili um áratuga skeið. Þar með voru komin rökin fyrir því að hafa hér erlendan her og mikinn vígbúnað og vera í NATO. En þá er gripið til þess ráðs að hér séu nú hryðjuverkamenn og þeir gætu komið hér, nýtt Tyrkjarán gæti borið að, og það sé ekki gáfulegt að tala um að landið eigi að vera varnarlaust. Á því getur að sönnu, herra forseti, verið mikill munur að hér sé erlendur her í landinu og hinu að hér sé einhver öryggisgæsla. Ég gef mér að við myndum að sjálfsögðu halda uppi landhelgisgæslu, jafnvel efla hana. Ég gef mér að við myndum fara leiðir eins og sumar smáþjóðir sem ekki hafa her en láta lögreglu sína og sérsveitir í lögreglu halda uppi öryggisgæslu við flugvelli o.s.frv. Ég man ekki hvort það er Kostaríka eða eitthvert slíkt smáríki í Karabíahafinu sem hefur einmitt þá skipan mála á að það kýs að kalla öryggissveitir sínar en ekki her vegna þess að landsmenn vilja það ekki. En þeir segja: Þetta er öryggisgæsla okkar og hún er innan lögreglunnar. Við gætum að sjálfsögðu gert þetta þannig. Auðvitað mundum við halda uppi löggæslu á Keflavíkurflugvelli. Ég hef ekki miklar áhyggjur af þeim þætti málsins. Vandamálið yrði ekki að koma í veg fyrir að einhverjir fáeinir ribbaldar gætu framið hér nýtt Tyrkjarán. Auðvitað væri Ísland þá í einhverju samhengi með sín mál og mundi geta leitað samninga um viðurkenningu annarra þjóða á sinni stöðu. Auðvitað tæki þá eitt við af öðru. Spurningin er ekki um að hafa erlendan her og vera í NATO eða hafa landið algjörlega galopið og varnarlaust. Það eru langar leiðir þar á milli. Ég er ekkert viss um að við þyrftum að verða svo óskaplega ósammála, ég og hæstv. utanrrh., ef við gæfum okkur tíma til að ræða þetta einhvern tíma af viti, yfirvegað og málefnalega, ef menn væru ekki endalaust hoppandi ofan í eldgamlar skotgrafir um leið og önnur sjónarmið en löggilt og útgefin lína Bandaríkjanna og NATO heyrist. Þá er eins og allt fari í baklás hjá sumum.

Herra forseti. Á döfinni eru miklar breytingar í Evrópumálum og þá ekki síst í þeim málaflokkum sem einkum snerta hagsmuni Íslands. Á þessa málaflokka er drepið hér í viðamikilli ræðu utanrrh. í dag. Meðal þeirra atburða sem hæst ber í þessari deiglu Evrópumálanna er að sjálfsögðu stækkun NATO, útfærsla Evrópusambandsins og Myntbandalagið. Ég mun víkja hér einkum og sér í lagi að Myntbandalaginu en einnig ræða málefni hafsins, hafrannsóknir og nýtingu sjávarauðlinda, en um þau mál hefur orðið mikil umræða á þessu ári. Sú umræða er ekki síst í kjölfar þess að Sameinuðu þjóðirnar ákváðu að helga þetta ár hafinu. Ég stenst þó ekki þá freistingu að blanda mér lítillega í þá umræðu orðið hefur um stækkun NATO, aðild Íslendinga að Atlantshafsbandalaginu svo og stækkun Evrópusambandsins. Þegar rætt er um stækkun NATO, sem nú er unnið að, er rétt að hafa í huga að smáríki Mið- og Austur-Evrópu líta svo á að í Atlantshafsbandalaginu sé fólgin mesta trygging þessara ríkja fyrir sjálfstæði og fyrir því að þau geti hagað málefnum sínum að eigin vild eins og að sjálfsögðu er eðli sjálfstæðra ríkja. Þessu máli víkur nokkuð öðruvísi við þegar um er að ræða Rússland sem telur að stækkun Atlantshafsbandalagsins væri þeim mjög óhagstæð. Rússland hefur lagt megináherslu á að unnið sé að öryggismálum Evrópu á vettvangi ÖSE. Það er athyglisvert að málflutningur sumra stjórnarandstöðufulltrúa hér í dag hefur verið nákvæmlega sá sami og rússneskra stjórnvalda. Þeir telja að ekki eigi að nota Atlantshafsbandalagið sem grundvöll öryggissamvinnu lýðfrjálsra Evrópuríkja. Jafnvel hefur verið gefið í skyn að leggja eigi bandalagið niður og snúa sér að því að nýta ÖSE sem grundvöll öryggissamstarfsins í framtíðinni. Ég held að þetta sé byggt á miklum misskilningi á hagsmunum smáþjóða Evrópu og nær sé að líta til þess að sameiginlega miðar stækkun NATO og stækkun ESB að því að skapa öryggismálum í Evrópu betri og traustari grundvöll í framtíðinni. En það sem mig langar til að minnast sérstaklega á í þessari umræðu og fjallað er um í ræðu utanrrh. er eitt af stærstu skrefunum sem nú á að stíga í átt til þess að mynda bandaríki Evrópu. Myntbandalagið, sem allt bendir til að taki gildi í upphafi næsta árs, er langstærsta skrefið sem stigið hefur verið til þessa í þá átt. Sameiginleg Evrópumynt, sameiginlegur seðlabanki og peningastjórnun munu hafa í för með sér stóraukinn þrýsting á sameiginlega skattastefnu Evrópusambandsríkjanna. Það mun auka líkur á því að umhverfi atvinnulífsins í Evrópusambandinu verði að fullu samræmt en á því er mikil brotalöm eins og staðan er nú. Nokkrar efasemdir voru um það hve mörg ríki Evrópusambandsins mundu taka þátt í myntsamstarfinu. Svo miklar voru þessar efasemdir að í skýrslu sem Seðlabanki Íslands gaf út snemma sl. sumar var talið líklegast að tiltölulega fá ríki yrðu til þess að mynda myntsambandið til að byrja með. Litlar líkur voru taldar á því að víðtækt samstarf yrði um þetta. Nú liggur hins vegar ljóst fyrir að 11 ríki Evrópusambandsins munu taka þátt í þessu samstarfi. Danir og Bretar hafa í raun og veru samið um að fá að vera utan þess. Þegar þessi umræða stóð sem hæst í sumar var auk þess ekki ljóst hvort þær þjóðir sem efnislega voru sammála um nauðsyn þess að stofna Myntbandalagið gætu uppfyllt þau skilyrði sem voru sett um aðhald í efnahagsmálum. Þau skilyrði höfðu komið fram í viðauka við Maastricht-samkomulagið. Um sumarið og á liðnu hausti kom í ljós að mikill meiri hluti ESB-ríkjanna lagði höfuðáherslu á að taka þátt í Myntbandalaginu. Mörg ríkjanna lögðu mikið á sig til þess að standast þau skilyrði sem sett höfðu verið fyrir þátttöku. Enn standa sum ríkjanna að vísu tæpt gagnvart skilyrðunum. Það á við um Belgíu og Ítalíu að því er varðar skuldir hins opinbera sem eru langt yfir viðmiðunarmörkunum. Þau mörk voru reyndar talin hafa minna vægi en 3% mörk á halla hins opinbera, en þar stóðu Ítalir einna tæpast. Nú virðast þeir hafa náð markmiðinu. Í nýútkominni skýrslu peningastofnunar Evrópu og framkvæmdastjórnar ESB kemur fram að nokkuð ljóst sé að 11 lönd ESB uppfylli skilyrði viðaukans og muni verða með. Það eru þá öll lönd sambandsins nema Bretland, Svíþjóð, Danmörk og Grikkland. Staða þeirra ríkja sem standa munu utan Myntbandalagsins er mjög ólík. Grikkir uppfylla ekki skilyrði Maastricht-samningsins, Danir og Bretar, eins og ég sagði áður, sömdu sig frá skilyrðunum og sköpuðu sér tímabundið svigrúm. Svíar uppfylla skilyrðin að undanteknu ákvæði um aðild að gengissamstarfi Evrópusambandsríkjanna í tvö ár en um það atriði standa nú deilur. Lengi stóðu Ítalir mjög tæpt varðandi skilyrði Maastricht-samkomulagsins. Þó að þeir hafi náð miklum árangri í stjórn efnahagsmála sinna eru uppi efasemdir um að sá árangur sé varanlegur. Hins vegar er mjög mikil áhersla lögð á það af hálfu þeirra ríkja sem eiga mikil viðskipti við Ítali og keppa við þá á alþjóðlegum mörkuðum að þeir verði með í Myntbandalaginu frá upphafi. Þessi áhersla varpar ljósi á það hve mikilvægur örlagavaldur Myntbandalagið verður í alþjóðlegum viðskiptum. Þær þjóðir sem keppa á alþjóðlegum mörkuðum við Ítali vilja binda þá við Myntbandalagið. Það er til þess að koma í veg fyrir að þeir grípi til þess að bæta samkeppnisstöðu sína með gengisfellingum eins og þeir hafa gert óspart á liðnum árum og áratugum. Í þessu sambandi er rétt að minnast þess að sviptingar í gengisskráningu lírunnar, pesetans og pundsins fyrir nokkrum árum, grófu undan fyrirtækjarekstri á ákveðnu sviði atvinnulífsins á Íslandi á þeim tíma. Það dæmi minnir okkur á að jafnvægi það sem náðst hefur í efnahagsmálum og sá styrkur sem atvinnureksturinn hér á landi nýtur nú um þessar mundir er háð því að jafnvægi haldist í gegngismálum Evrópuríkja sem við keppum við á alþjóðlegum mörkuðum. Það er ekki auðvelt að átta sig á því hver áhrif Myntbandalagsins verða á stöðu Íslands. Þó er nokkuð ljóst að þau verða æðimikil. Við eigum mikil viðskipti við lönd sambandsins, bæði þau sem verða innan Myntbandalagsins og þau sem verða utan þess. Allt bendir til þess að í ársbyrjun 1999 verði gengi þeirra Evrópugjaldmiðla sem verða innan Myntbandalagsins fryst gagnvart evrunni. Viðskipti milli landanna munu fara fram á grundvelli evrunnar þótt peningaprentun hefjist ekki fyrr en 1. janúar 2002. Staða evrunnar mun ráðast af aðhaldi í fjármálastjórn innan hins opinbera geira aðildarríkjanna. Miklar bollaleggingar eru um fyrstu skref og frumþróun Myntbandalagsins. Allmargar þjóðir sem utan samstarfsins standa hafa látið búa til mismunandi þróunarlíkön fyrir Myntbandalagið til þess að reyna að átta sig á áhrifum þess á aðrar Evrópumyntir. Þar er reynt að spá fyrir um pólitísk viðbrögð, viðbrögð atvinnulífsins og áhrif á alþjóðleg viðskipti. Þetta á t.d. við um Breta og Svisslendinga en báðar þjóðir eiga sterka gjaldmiðla sem njóta trausts í alþjóðlegum viðskiptum. Veik eða sterk staða evrunnar getur því haft mikil áhrif á efnahag og hagstjórn í þessum ríkjum. Veik evra mundi t.d. að mati svissneskra hagfræðinga leiða til hækkandi gengis svissneska frankans en slík þróun mundi tefla hagvexti í Sviss í mikla tvísýnu. Þetta dæmi er tekið til þess að undirstrika hve þróun evrunnar mun hafa afdrifarík áhrif á hagvöxt og hagstjórn þeirra ríkja sem eiga mikið undir alþjóðlegum viðskiptum og skipta mikið við ESB-ríkin. Augljóst er að Ísland verður í hópi þeirra ríkja. Þeim ESB-ríkjum sem utan Myntbandalagsins standa stendur til boða að gerast aðilar að gengisfyrirkomulagi sem nefnt hefur verið ERM II. Í því fyrirkomulagi felst að gjaldmiðlar utan Myntbandalagsins verða tengdir evrunni með ákveðnum vikmörkum. Seðlabönkum ERM II landanna býðst aðgangur að lánsfé frá Evrópuseðlabankanum ef verja þarf gengi gjaldmiðla fyrir spákaupmennsku. Að mati Seðlabanka Íslands er ekki gert ráð fyrir því að lönd utan Evrópusambandsins geti tengst þessu samstarfi. Ekki liggur heldur fyrir hvort ríki utan ESB geti fengið aðgang að greiðslumiðlunarkerfi bandalagsins, Target, sem unnið hefur verið að á vegum peningastofnunar Evrópu þótt líkur séu taldar á að svo geti orðið með tímanum. Í nóvember sl. var skipuð nefnd til að kanna áhrif Myntbandalagsins á íslensk efnahagsmál. Skýrslu nefndarinnar er að vænta innan skamms og verður fróðlegt að sjá niðurstöður þeirrar skýrslu. Að mati Ingimundar Friðrikssonar, aðstoðarbankastjóra í Seðlabankanum, er ljóst að þegar viðskipti Íslands við ESB-ríkin eru metin, þá yrðu efnahagsleg tengsl Íslands við Myntbandalagið mikilvæg. Þau yrðu þó ekki yfirþyrmandi eins og hann sagði á ráðstefnu Landsbanka Íslands sl. sumar. Ég tel ljóst að þróun mála innan Myntbandalagsins verður einn af afdrifaríkustu utanaðkomandi áhrifavöldum sem móta munu íslensk efnahagsmál og utanríkismál á komandi árum. Þróun bandalagsins er mikilli óvissu háð þótt margir telji að úr henni hafi dregið upp á síðkastið. Þess ber þó að minnast að Myntbandalagið verður stofnað án þess að á undan hafi gengið pólitísk sameining. Evrópusambandið er ekki pólitísk heild í dag, því fer víðs fjarri. Evrópusambandið er samstarfsvettvangur sjálfstæðra ríkja sem enn hafa ekki getað fundið ásættanlegar lausnir á grundvallarvandamálum sem snerta lýðræði, aðskilnað framkvæmdarvalds og löggjafarvalds, stjórnun og stofnanaþátt, svo eitthvað sé nefnt. Í þessu er áhættan fólgin eins og kanslaraefni þýskra sósíalista, Gerhard Schröder, benti á á fundi hér fyrr í vetur. Það er nauðsynlegt að við fylgjumst náið með þessari þróun. Hagsmunir okkar eru bundnir við það hvernig þessu bandalagi um myntsamstarf vegnar. Sameinuðu þjóðirnar hafa helgað árið 1998 málefnum hafsins. Á það var minnst í ræðu utanrrh. um utanríkismál. Athyglin beinist því mikið að vistfræði hafsins og þeim efnahagslegu verðmætum sem eru í hafinu og á hafsbotninum. Okkur Íslendingum gefst þarna tækifæri til þess að vekja athygli á mikilvægi vistkerfis hafsins og vekja athygli á gæðum sjávarafurða. Það er staðreynd að nágrannaþjóðir okkar líta oft fram hjá mikilvægi sjávarins og sjávarafurða. Ástæður þess eru margvíslegar. Þar vegur þungt að sjávarútvegur er eins konar afgangsstærð í efnahag þjóða Vestur-Evrópu þótt matvælaöflun úr auðlindum sjávarins sé hlutfallslega há í heiminum og sjávarútvegur og fiskvinnsla skipti talsverðu máli fyrir strandhéruð margra Evrópuríkja. Meðal afleiðinga þessa er sú staðreynd að sjávarútvegur nýtur víðtækra styrkja í Evrópusambandinu og í Evrópulöndum utan ESB svo sem Noregs. Önnur afleiðing af þessu lága gengi sjávarútvegsins er sú staðreynd að framlög til hafrannsókna hafa farið minnkandi í Vestur-Evrópu undanfarin ár. Á meðan sjávarútvegurinn tekur þátt í rannsóknum á lífríki hafsins, þorskklakrannsóknum t.d. og í fjárfestingum í tækjabúnaði til hafrannsókna tekur evrópskur sjávarútvegur engan þátt í rannsóknum öfugt við aðrar atvinnugreinar. Á meðan deilt er um það hérlendis hvernig skipta skuli arði af fiskveiðum er um það deilt í Vestur-Evrópu hvernig deila skuli byrðum af rekstri sjávarútvegsins á herðar skattgreiðenda. Virðulegi forseti. Það er ljóst að við höfum sem þjóð hagsmuni af því að vekja athygli á mikilvægi hafsins, ýta undir auknar hafrannsóknir og stuðla að varðveislu hafsins sem matarforðabúrs og uppsprettu hagsældar hjá strandríkjunum. Á vegum Evrópuráðsþingsins er nú unnið að stefnumörkun á sjálfbærri nýtingu auðlinda hafsins. Íslandsdeild Evrópuráðsþingsins hefur blandað sér mikið í þessa umræðu og þegar haft mikil áhrif á þessa stefnumörkun. Fyrstu drögum að stefnumörkun sem birt voru í skýrsluformi sl. ár var harðlega mótmælt af hálfu fulltrúa Íslands í vísindanefnd þingsins og voru þau mótmæli tekin til greina og drög skýrslunnar lögð til hliðar og ný drög samin. Vinna við þau drög stendur nú yfir og er reiknað með að ályktað verði um málið á yfirstandandi ári. Íslandsdeildin hefur notið aðstoðar sérfræðinga í sjútvrn. og utanrrn. við undirbúning þessarar vinnu. Ég tel það mjög mikilsvert að svo verði áfram og ég legg áherslu á að það starf sem unnið hefur verið í utanrrn. við að styrkja stöðu ráðuneytisins til að taka á fiskveiðisamningamálum er mjög til fyrirmyndar og þar þarf að geta betur en gert hefur verið. Ég styð því utanrrh. heils hugar í þeirri viðleitni hans.

Virðulegi forseti. Í upphafi ræðu minnar vil ég koma inn á þá gagnrýni sem hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon kom með á málflutning jafnaðarmanna, þá félaga mína Össur Skarphéðinsson og Sighvat Björgvinsson. Hann hafði á orði m.a. að ræða formanns Alþfl. hefði verið einn samfelldur áróður fyrir aðild að Evrópusambandinu. Um þetta vil ég aðeins segja að við eigum að þora að ræða þessi mál og með opnum huga ræða hvað er í spilunum fyrir okkur, hafna því sem ekki er gott en skoða ef á þarf að halda hvað hugsanlega er fram undan fyrir okkur. Spurt var: ,,Hvað með EES-samninginn? Við hvað á að bera saman?`` Það er alveg ljóst að ný tækifæri opnuðust fyrir Ísland með EES-samstarfinu og eðlilegt er að spyrja hvað það hafi gefið okkur og sú könnun á að vera fordómalaus. Enginn vafi í mínum huga er um að að samningurinn sem þá var gerður á sinn stóra þátt í hve við réttum úr kútnum á árunum sem fylgdu. Sú ríkisstjórn sem nú situr hefur notið þess sem þessi ágæti samningur gaf okkur og þeirra tækifæra sem hann bauð upp á. Hæstv. utanrrh. lét í ljós áhyggjur um að Alþb. og Alþfl. næðu ekki saman vegna ólíkra áherslna þessara flokka og þingmanna þeirra í Evrópumálum. Ráðherra þekkir hins vegar sjálfur mætavel breidd í skoðunum innan flokks. Ég þarf ekki annað en að minna hæstv. utanrrh. á það þegar helmingur af þingflokki framsóknarmanna sat hjá í atkvæðagreiðslu um EES-samninginn undir forustu núv. hæstv. utanrrh. á meðan formaður flokksins þá greiddi atkvæði á móti ásamt helmingi þingflokks. Þannig virkar lýðræðið líka í Framsfl. og þannig mun það virka í röðum okkar. Virðulegi forseti. Þótt ræða utanrrh. væri fremur upptalning en beinlínis ítarleg umfjöllun, er drepið í henni á flesta þætti utanríkissamstarfs okkar. Þó tíminn leyfi ekki ítarlega umfjöllun um hvern og einn einstakan þátt ræðunnar er mjög mikilvægt að við komum inn á ólíka þætti hennar. Áhugasvið okkar þingmanna eru líka á margan hátt misjöfn og því gerist það að umræðan flyst inn á ólík svið og verður e.t.v. ekki sú samfella sem hún gæti verið ef við héldum okkur við fáa afmarkaða þætti. Mig langar í upphafi máls míns að koma inn á mannréttindamálin. Ég hef mjög oft gert það við utanríkismálaumræður. Að þessu sinni ætla ég að koma inn á og bera fram spurningar um þrjú atriði fyrir hæstv. ráðherra. Í fyrsta lagi vil ég nefna að Ísland hefur fullgilt flótamannasamninginn frá 1951, flóttamannasamning Sameinuðu þjóðanna, ekki lögleitt hann. Ég spyr enn á ný: Hvers vegna? Ég hef verið með fyrirspurnir til dómsmrh. og ávallt hefur það verið á döfinni að breyta lögum. Lögin um eftirlit með útlendingum eru orðin gömul og þau uppfylla í mörgum tilvikum ekki skilyrði flóttamannasamningsins varðandi útlendinga og landgöngu og hvenær heimilt er að vísa útlendingi úr landi og nýja skilgreiningu á pólitískum flóttamanni. Í umræðunni um Schengen-samstarfið kom líka fram að það þyrfti að breyta mjög mörgum lögum. Farið var yfir það í skýrslunni og nefnt að breyta þyrfti lögum um eftirlit með útlendingum, um framsal sakamanna, um alþjóðlega samvinnu um fullnustu refsidóma og að breyta þyrfti lögum og reglugerðum um lögregluskrár ásamt ýmsu öðru. Það eina sem búið er að gera af því sem þarna var talið upp er að fullgilda samning Sameinuðu þjóðanna um ávana- og fíkniefni. Ég spyr utanrrh.: Veit hann hvernig stendur á að það dregst að taka á þessum málum sem eru mjög mikilvæg varðandi alþjóðasamninga sem við höfum gert? Í öðru lagi langar mig að koma inn á stríðsglæpadómstól um Rúanda. Settir hafa verið á laggirnar tveir dómstólar af Sameinuðu þjóðunum, annar í febrúar 1993 þegar öryggisráðið setti á stofn stríðsglæpadómstól um brot í gömlu Júgóslavíu eftir styrjöldina sem braust þar út 1991. Ísland er eitt þeirra landa sem breytt hafa sinni löggjöf í samræmi við starfsaðferðir dómstólsins og því hefur verið fagnað af mannréttindasamtökum. Í árslok 1994 setti öryggisráðið líka á stofn stríðsglæpadómstól vegna þjóðarmorðs í Rúanda. Hann hefur ekki hlotið nægilegan stuðning aðildarríkja. Þarna gerðust hroðalegir atburðir og verið er að reyna að ná til þeirra sem báru ábyrgð á þeim. Af hverju höfum við ekki tekið inn í okkar löggjöf ákvæði um stríðsglæpadómstólinn í Rúanda eins og Júgóslavíu, þótt ekki væri nema til sýna jafnræði og vilja okkar í verki? Í þriðja lagi vil ég koma inn á réttindi kvenna. Í umræðunni um stöðu kvenna í Afganistan 8. mars sl. sem Bryndís Hlöðversdóttir hóf á Alþingi var vikið að því af hálfu utanrrh. að kvennafundur væri í New York um þær mundir en ekki ljóst um þátttöku okkar þar. Í samningi Sameinuðu þjóðanna um afnám allrar mismununar gegn konum á að setja inn kæruleið. Þetta er afar brýnt. En orðalagið sem var sett fram á kvennafundinum er mjög veikt og kvennasamtök stöðvuðu að þetta veika orðalag færi inn í sáttmálann. Það er nefnilega mjög þýðingarmikið að inn í kæruleiðina komi réttur félagasamtaka til að leggja fram kæru fyrir hönd skjólstæðinga og þetta er mjög mikilvægt fyrir konur. Sum lönd sem staðfest hafa sáttmálann brjóta á konum. Konur leita réttar síns en fá ekki réttarbót þrátt fyrir aðild landa sinna að sáttmálanum. Kæruleiðin getur verið þeirra björg. Þetta getur átt við um konur í Afganistan og Pakistan. Í mörgum af þeim löndum sem í hlut eiga er oft um ólæsar konur að ræða og mikilvægt fyrir þær að geta leitað liðsinnis félagasamtaka. Þess vegna er ekki bara mikilvægt að einstaklingar geti kært, heldur líka félagasamtök. Þess vegna spyr ég: Styðjum við á vettvangi Sameinuðu þjóðanna að þessi leið verði farin? Virðulegi forseti. Þetta eru þrjú atriði sem eru mjög mikilvæg og sem í flestum tilfellum hafa áður komið fyrir Alþingi. Ég hef sagt það aftur og aftur hversu mikilvægt er að Ísland sé rödd frelsis og mannréttinda á erlendum vettvangi og utanrrh. hefur tekið undir það í umræðu hér og ég met það við hann en spyr: Hvað verður gert í þessum þremur þáttum sem ég vel að nefna hér? Virðulegi forseti. Í skýrslunni er að finna kafla um norrænt samstarf. Þetta er ekki langur kafli. Þar er vísað til skýrslu ráðherranefndarinnar og væntanlega í aðra skýrslu um norræna samstarfið sem var hér á dagskrá þingsins ekki alls fyrir löngu. Ég verð að segja að mér finnst slæmt að það hefur gerst æ ofan í æ á liðnum árum að skýrslurnar um þetta mikilvæga alþjóðasamband eru á dagskrá í lok fundar. Það er eins og þetta sé afgangsverkefni Alþingis og engir eru orðnir eftir til að fjalla um þetta þýðingarmikla samstarf nema örfáir þingmenn sem í hlut eiga í samstarfinu. Ég vil leggja mitt af mörkum til að þessu verði breytt því í umræðunni í Norðurlandaráði um þær breytingar sem gerðar hafa verið kemur stöðugt einn þáttur aftur og aftur fyrir og það er fótfestan í þjóðlöndunum og það að fara með málin þangað inn og fá hljómgrunn þar um það sem verið er að gera. Ég vil taka undir það sem kemur fram í skýrslunni að Norðurlandasamstarfið hefur alltaf verið hið þýðingarmesta af okkar erlenda samstarfi. Nýverið hélt forsætisnefnd Norðurlandaráðs málþing um árangur breytinganna sem gerðar voru á samstarfinu á þingmannavængnum. Þetta voru miklar breytingar frá því við vorum land á móti landi, eins og kölluðum það, í samstarfinu þar sem fulltrúar Íslands stóðu saman eins og einn lítill flokkur sem samt var metinn í fullkomnu jafnrétti við hinar stærri sendinefndir sem komu frá nágrannalöndunum. Nú er búið að gera þær breytingar að við erum ekki lengur að starfa land á móti landi. Við erum búin að fylkja okkur inn í pólitísku flokkahópana í Norðurlandaráði og störfum þar. Þess vegna er starfið búið að fá á sig annað yfirbragð. Það er pólitískara og að mörgu leyti verðum við að viðurkenna að það er öflugra og sterkara. Þetta segi ég hér sérstaklega vegna þess að ég er ein þeirra sem börðust mjög lengi gegn því að við færum inn í pólitísku flokkahópana með starfið. Auk þessa hefur Norðurlandasamstarfið verið sett í þrjá stólpa, Norðurlandanefndina, grannsvæðanefndina og Evrópunefndina. Þótt ekki eigi að vera nauðsynlegt að fara yfir hlutverk þessara nefnda hér ætla ég þó að nefna að nú eru næstum öll verkefni sem voru hinn norræni vettvangur á sínum tíma samankomin í einni nefnd, Norðurlandanefndinni, en áður voru nefndir Norðurlandaráðs fjölmargar. Ég hef haft áhyggjur af því að með þessu skorti okkur yfirsýn yfir þau mál sem þar eru og sum verði út undan. En á hinn bóginn er líka talað um að mikilvægt sé að sjálfstæði nefndanna sem mynda þessa þrjá stólpa samstarfsins verði sem mest. Við hljótum því að spyrja okkur: Hvað gerist við það að þessir þrír stólpar verða svo sjálfstæðir innan samstarfsins og hvernig mun okkur ganga að finna fótfestu heima í þjóðlöndunum og í samstarfinu í þjóðþingunum miðað við það? Það er mjög mikill áhugi í Norðurlandaráði á grannsvæðunum og við Íslendingar gagnrýnum það að Vestur-Norðurlönd sem eru Ísland, Færeyjar og Grænland, séu orðin eins konar jaðarsvæði. Það vil ég nefna við ráðherrann og spyrja hvernig umræðan um Vestur-Norðurlönd sé í ráðherranefndinni vegna þess að mér finnst að áherslan í þingmannasamstarfinu hafi færst mjög í suður og austurátt, yfir á Eystrasaltslöndin og Rússland. Annað sem hefur komið til og er nýtt í umræðunni og ráðherrann drap á í sinni ræðu, er tillaga Finna um það sem þeir kalla ,,den nordlige dimension`` og sem við höfum kallað hinu norrænu vídd. Það þýðir að það á að styrkja á hlutverk Evrópusambandsins á norðursvæðum Evrópu sem hluta af utanríkissviði Evrópusambandsins, að það sé grundvallaratriði að styrkja og skerpa Evrópusambandspólitíkina sem tengist þessu mikilvæga svæði og skilgreina forgangsröð Evrópusambandsins. Ríkisstjórnir allra Norðurlandanna hafa lýst stuðningi við tillögu um þessa norrænu vídd. Bent hefur verið á að stækkun eða útvíkkun Evrópusambandsins yfir á Eystrasaltssvæðið undirstriki mjög vægi tengslanna milli Rússlands og Evrópusambandsins. Það dregur einnig fram þýðingu Rússlands sem nágranna Evrópusambandsins og að norræna víddin sé heildarsvæði sem ásamt Eystrasaltssamstarfinu nái til Barents- og heimskautasvæðisins. Sumir telja að þarna eigi að taka á öllu grannsvæðasamstarfi utan hefðbundinna öryggismála og í raun og veru öllu því sem hefur verið í samstarfi Evrópusambandsins, norrænu landanna og grannsvæðanna. Ég tek það fram að forsætisnefnd Norðurlandaráðs hefur lýst stuðningi við áherslurnar. En það er svo erfitt að átta sig á hvernig norræna víddin snýr að okkur. Mikil áhersla virðist lögð á að þessi norræna vídd verði brú á milli Evrópusambandsins og Rússlands. Áherslan er lögð á að gas frá þessu svæði geti orðið þýðingarmikið fyrir Evrópu. Við hljótum að spyrja: Ef rússneskt gas getur dugað Vestur-Evrópu í hundrað ár, hvar á hugsanlegt framlag okkar til orkumála í Evrópu, ef við mundum kjósa það að flytja út rafmagn, að koma fram í þessari umræðu? Virðulegi forseti. Í Norðurlandasamstarfinu hafa vangaveltur um hvernig hægt sé að tengja það sem þar er á döfinni þjóðþingunum, gengið eins og rauður þráður gegnum umræðuna. Varðandi Evrópumálin var hugsunin sú að Evrópunefndin mundi tengja okkur saman. Auðvitað er Evrópunefndin með fleiri málaflokka en hins vegar hefur það verið yfirlýst stefna að þar væri hægt að samræma áherslur landanna innan Evrópusambandsins og landanna sem standa utan við. Þetta er enn ein spurning mín til ráðherrans. Ég veit að það er erfitt að svara mörgum spurningum í ræðu hvers þingmanns en það er líka eiginlega eina leiðin fyrir ráðherrann að eiga við okkur skoðanaskipti um utanríkismálin. Hann þarf að geta brugðist við mismunandi spurningum hvers og eins okkar.

Herra forseti. Varðandi flóttamannasamning Sameinuðu þjóðanna þá er það rétt að hann hefur ekki verið lögleiddur. Að því máli hefur verið unnið í dómsmrn. en því ekki lokið. Að því er varðar ávana- og fíkniefnamál þá er í undirbúningi aukaallsherjarþing hjá utanrrn. og ýmsum öðrum ráðuneytum. Í sambandi við þessi miklu mál, þ.e. fíkniefnamál og glæpamál, finnst mér koma til álita að þingmenn sæki þingið ásamt öðrum sendimönnum. Varðandi stríðsglæpadómstól fyrir Rúanda þá kannast ég ekki við að ástæða hafi verið til að setja eitthvað í lög í því sambandi. Þetta mál hefur ekki verið beinlínis í forgangi í utanrrn, það er rétt, en við styðjum þennan dómstól og við höfum greitt til hans. Við höfum einnig stutt að settur yrði upp alþjóðastríðsdómstóll. Að því er varðar kvennafund í New York þá sótti fulltrúi félmrn. þennan fund ásamt fulltrúum frá fastanefndinni í New York. Það verður að viðurkennast að vestnorræna samstarfið hefur ekki verið mjög mikið en þó farið vaxandi og umræður farið fram í ráðherranefnd Norðurlandaráðs um það. Áhugi fyrir Norðurskautsráðinu og norðurskautssamstarfinu hefur aukist og útspil Finna er m.a. vitnisburður um það. Hið sama má segja um samstarfið í kringum Barentshafið og margvíslegt annað samstarf. Ég tel því að þetta hafi farið heldur batnandi.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessi svör. Auðvitað verða þau að vera í eins konar skeytastíl. Ég tek undir það að mikilvægt er að þingmenn fái tækifæri til að sækja þingið ásamt fulltrúum utanrrn. Þetta eru mjög mikilvæg mál og ég hvet utanrrh. til að beita sér í þeim. Varðandi flóttamannasamninginn þá hefur því verið svarað til í nokkur missiri að verið sé að vinna að breytingum á lögum um útlendingaeftirlit. Í vetur hefur verið hrúgað inn í þingið alls kyns málum sem sett hafa verið í forgang. Ég held að það séu um 80 eða 100 mál sem menn vonast til að ná út úr nefndum og gera að lögum núna á þessu vori. Auðvitað er dapurlegt að hugsa til þess að mál sem snúa að mannréttindum séu bara látin sitja á hakanum. Ég hvet utanrrh. til að beita sér fyrir því í ríkisstjórninni að þessi frumvörp komi hingað inn. Ástæðan til að setja lög um Rúandadómstólinn er jafnmikil og að setja lög um Júgóslavíudómstólinn. Slík staðfesting ríkjanna þýðir að ef leita þyrfti að slíkum einstaklingum hér á landi þá væri lagagrundvöllur fyrir því. Þannig gildir hið sama um Rúandadómstólinn og Júgóslavíudómstólinn. Þar fyrir utan gefum við ákveðin skilaboðin með því. Ég hafði á tilfinningunni að fulltrúi félmrn. hefði sótt kvennafundinn. Mikilvægast er hins vegar að vita hvort utanrrh. styður það að fulltrúar Íslands taki til máls á þessum fundum og styðji að kæruleiðin verði virkari heldur en sú veika tillaga sem lögð var fram. Ég óska þess að utanrrh. skrái þetta hjá sér og gefi það veganesti þegar farið verður aftur á næsta fund, að við styðjum að þetta verði virkt. Aðeins í lokin, virðulegi forseti. Ég veit um þýðingu hinnar norrænu víddar en hún beinist eiginlega öll í norður og norðaustur. Hún beinist sáralítið að Vestur-Norðurlöndum, öðrum en þeim eru innan heimskautasvæðisins.

Herra forseti. Varðandi Vestur-Norðurlöndin þá er það alveg rétt að við hefðum mörg viljað sjá athyglina beinast meira að Íslandi, Grænlandi, Færeyjum og Norður-Noregi. Fyrir því eru margir ágætir baráttumenn. Ég tel að Norðurskautsráðið, sem verður samstarfsvettvangur Rússlands, Kanada, Norðurlandanna og Bandaríkjanna, beini athyglinni í aðrar áttir og sé þess vegna gott mótvægi við annars ágætt samstarf til suðurs og austurs. Samstarf við Eystrasaltsríkin hefur oftsinnis borið á góma í umræðunni og mikill stuðningur verið við það hér á Alþingi. Að því er varðar þátttöku okkar í ýmsum fundum og margvíslegu samstarfi þá verðum við að viðurkenna að okkar nefndir eru fámennar. Fastanefnd okkar hjá Sameinuðu þjóðunum er mjög fámenn. Hún getur ekki sinnt öllum viðfangsefnum. Það er ekki í okkar áætlunum að fjölga þar alveg á næstunni þó full þörf sé á því. Starfið takmarkast því við þessa möguleika Við styðjum mjög eindregið baráttu kvenna í Afganistan og viljum einskis láta ófreistað til að rétta þeirra stöðu. Enginn efast um það. Þar hafa gerst hræðilegir hlutir. Allir þeir sem berjast fyrir mannréttindum hljóta að taka undir það.

Virðulegi forseti. Ég nefndi Afganistan og Pakistan sem dæmi um lönd. Í þessu tilfelli snýr þessi kæruleið að öllum konum og öllum heiminum. Hins vegar er rétt að þetta snýst ekki um fámennan hóp eða litlar nefndir. Fyrir því er hins vegar gömul hefð að Ísland situr fundi og fulltrúar frá Íslandi mæta og fylgjast með. Þeir flytja ekki ræður. Rödd Íslands heyrist ekki á mörgum af þessum fundum og ráðstefnum. Það sem ég, virðulegi forseti, er að hvetja utanrrh. til er að breyta þessu. Það er ekki nóg að fulltrúi Íslands sitji ráðstefnur og sýni með því góðan vilja til að fylgjast með málum. Mestu skiptir að rödd Íslands heyrist. Fulltrúar Íslands á þessum ráðstefnum ættu að hafa það í veganesti að geta sagt: Þetta styður Ísland. Þetta er ég að tala um. Svo ég víki aftur að samstarfinu. Enginn ætti skilja orð mín svo að ég sé ekki eins og aðrir upptekin bæði af grannsvæðum Norðurlandanna og öflugu Evrópusamstarfi í gegnum Norðurlöndin. Ég hef miklu fremur áhyggjur af því að Evrópusamstarfið sem átti að miðla til okkar, landanna utan Evrópusambands, hefur kannski ekki gert það. Enginn man til þess að fluttar hafi verið ræður um það sem væri að gerast í Evrópunefndinni í Norðurlandaráði til að upplýsa þingið hér. Þingið er ekki vettvangur fyrir það. Auðvitað er samstarfsráðið mikilvægt en það er sérstakt heimskautasamstarf og tengist ekki beinlínis Norðurlandastarfinu eins og við þekkjum það. Það er miklu frekar angi sem kyssir það, ef svo má að orði komast. Ég var að spyrja um og vekja athygli á því að við erum á vissan hátt utan við þessa norrænu vídd, ,,den nordlige dimension``, af því að hún er skilgreind inn í Rússland og Eystrasaltslöndin.

Herra forseti. Í skýrslu hæstv. utanrrh. kennir margra grasa, enda margt sem fella má undir málaflokkinn utanríkismál. Í forgrunni er skipulag utanríkisþjónustunnar. Til stendur að auka stórlega umfang þjónustunnar sem mun, eins og fram kom í ræðu hæstv. utanrrh., fela í sér verulegan kostnaðarauka eða um 300 millj. kr. á ári ef allar tillögurnar koma til framkvæmda. Hæstv. utanrrh. hvetur til þess að þingheimur skoði þessi mál með opnum huga og átti sig á því að verið sé að fjárfesta til framtíðar. Það má vissulega til sanns vegar færa. Því er þó ekki að neita að á hugann leita vangaveltur um það hvort slíkur kostnaðarauki sé nauðsynlegur jafnvel þó opnun sendiráða í Kanada og Japan komi til. Vissulega er þörf fyrir þessi sendiráð. Hefur það verið skoðað nægilega hvort ekki megi loka öðrum sendiráðum til að mæta þessum kostnaði? Hér hefur verið bent á að verulega skorti á að nefndin sem undirbjó tillögur þær sem hér eru til umræðu, fengi nægilegan tíma til að skoða starfsemi utanríkisþjónustunnar í víðtæku samhengi, m.a. með hliðsjón af starfsemi annarra sendiráða og ýmiss konar stofnana sem Ísland er aðili að. Tengsl Íslands við umheiminn að öðru leyti en í gegnum utanríkisþjónustuna hljóta að hafa verulega þýðingu þegar metið er hvort þörf sé á því að hafa opið sendiráð. Eins og vitað er, herra forseti, er mismikið álag á sendiráðum í hinum ýmsu löndum. Það hlýtur að ráðast af þörfinni á hverjum stað. Þetta þyrfti að endurskoða annað slagið. Ég tek undir þau sjónarmið sem formaður Alþb., hv. þm. Margrét Frímannsdóttir vakti máls á í bókun sinni við álit nefndarinnar um endurskipulagningu utanríkisþjónustunnar, að athuga þurfi hvort hægt sé að hagræða og hvort störf sendiráðanna geti ekki verið markvissari. Tæknibyltingin sem einkennt hefur síðustu áratugi og fætt af sér internet, símafundi, skjáfundi og önnur nýmæli gerir flutning manna á milli landa síður mikilvægan en áður og hlýtur að snerta starfsemi utanríkisþjónustunnar í formi hagræðingar á ýmsum sviðum. Ég nefni þetta sem einn þátt sem skoða þyrfti mun betur, herra forseti. Ég tek undir þau sjónarmið sem fram hafa komið um að vinna nefndarinnar hafi aðeins verið grunnvinna en stóra kortlagningin sé eftir. Þegar málið snýst um kostnaðarauka upp á 300 millj. kr. á ári þá er miður, herra forseti, að ekki sé betur staðið að undirbúningi. Þá tel ég rétt að minna á stöðu kvenna innan utanríkisþjónustunnar við umræðuna eins og hefur reyndar þegar verið gert af hv. þm. Guðnýju Guðbjörnsdóttur og fleirum. Eins og sjá má af handbók utanrrn. eru konur í miklum minni hluta í þjónustunni. Ein af 23 sendiherrum, ein af 15 sendifulltrúum og tvær af átta sendiráðunautum. Þetta er sannkallað viðfangsefni fyrir hæstv. utanrrh. til að ráðast til atlögu við, a.m.k. við stöðuveitingar í utanríkisþjónustunni. Þessi hlutföll eru á engan hátt ásættanleg, sama hvernig á málið er litið. Við umræðuna hefur verið minnst á stöðu maka flutningsskyldra starfsmanna utanríkisþjónustunnar sem eru oftast konur en hæstv. ráðherra lýsti því yfir í ræðu áðan að þau mál væru í athugun og fagna ég því. Það er fullkomlega óeðlilegt að neita fólki um að vinna úti eins og reyndin er um þetta fólk. Þetta er ótrúlegt forneskjusjónarmið og ég leyfi mér að fullyrða að með þeirri kröfu sé verulega þrengt að mannréttindum þessara kvenna ef þau eru þá ekki hreinlega brotin. Hæstv. utanrrh. gerði í ræðu sinni grein fyrir stuðningi sínum við ákvarðanir samskiptahóps stórveldanna um Kósóvó. Í fréttatilkynningu frá utanrrn. frá 10. mars sl. er frá því greint að hæstv. utanrrh. lýsi yfir þungum áhyggjum vegna hins alvarlega ástands sem skapast hefur í Kósóvó og fordæmir voðaverk serbneskra stjórnvalda. Tekur hann undir kröfu hins alþjóðlega samfélags um að binda tafarlausan enda á blóðbaðið í Kósóvó og að hafnar verði pólitískar viðræður hið fyrsta til að finna friðsamlega lausn á framtíðarskipan héraðsins. Ég fagna því að hæstv. utanrrh. skuli á þennan hátt leggja lið mannréttindabaráttu í Kósóvóhéraði en vil um leið vekja athygli á skipulögðum mannréttindabrotum í öðru landi, nefnilega í Afganistan. Þar verða konur daglega fyrir skipulögðum ofsóknum af hendi talebana sem framkvæma glæpi sína gegn konum í nafni trúarbragða. Sýnt hefur verið sýnt fram á það af hálfu ýmissa mannréttindasamtaka að glæpirnir gegn konunum í Afganistan eiga sér enga stoð í íslam og að kúgunin gangi mun lengra en réttlætanlegt er í nafni trúarinnar. Konur eru myrtar, þeim nauðgað og þær lokaðar inni. Þeim er meinaður aðgangur að opinberu lífi, þær eru réttdræpar ef þær sjást á almannafæri án þess að vera í fylgd þess karlmanns sem talebanar viðurkenna að eigi þær. Þetta allt viðgengst án þess að alþjóðasamfélagið hafi haft í frammi mótmæli sem duga. Bent hefur verið á að hið lögskipaða kynjamisrétti sem fyrirfinnst í Kabúl sé einsdæmi þrátt fyrir kúgun kvenna víðs vegar um heim. Þar er sérstaðan ekki síst sú að konurnar höfðu notið ákveðinna mannréttinda um nokkurt skeið en eru sviptar þeim í einu vetfangi þegar hópur harðsvíraðra trúarofstækismanna nær völdum í borginni. Konur sem unnu áður úti hafa nú verið sendar heim til sín, lokaðar inni og málað fyrir glugga híbýla þeirra. Þær njóta í raun minna frelsis en dýr, mannréttindi ná ekki til þeirra. Þetta er allt saman að gerast nú á 50 ára afmælisári mannréttindayfirlýsingar Sameinuðu þjóðanna. Herra forseti. Ég vakti athygli á stöðu kvenna í Afganistan í þinginu fyrir skömmu í tengslum við alþjóðlegan baráttudag kvenna 8. mars. Þar hvatti ég hæstv. utanrrh. til að senda frá sér yfirlýsingu um konurnar í Kabúl í anda þess sem hann gerði um Kósóvó. Hæstv. utanrrh. lagði þar á það áherslu að hann miðaði aðgerðir sínar við þátttöku Íslendinga í ýmsum alþjóðastofnunum og tók hann ekki undir þá leið að senda frá sér sérstaka yfirlýsingu. Hér áðan lýsti hæstv. utanrrh. því yfir að hann styddi í einu og öllu frelsisbaráttu kvennanna í Afganistan og ég vil því nota tækifærið og hvetja hann til þess að endurskoða afstöðu sína og leggja þungt lóð á vogaskálar þess að úr ástandinu í Kabúl verði bætt. Ég hef heyrt þess getið að alþjóðleg mannréttindasamtök hafi sent áskorun í þessa veru til íslenskra stjórnvalda og ég vil nota tækifærið og spyrja hæstv. utanrrh. hvort þessi orðrómur sé réttur og hvort slík áskorun hafi borist utanrrn. og sé svo, hvernig hæstv. utanrrh. telji rétt að bregðast við henni. Í ræðu sinni vék hæstv. utanrrh. að mikilvægi þess að vinna náið með frjálsum félagasamtökum sem starfa í þágu mannréttinda. Ég get tekið undir það og vek athygli hæstv. utanrrh. á hvatningu fjölda mannréttindasamtaka í þá veru að ríkisstjórnir heims og einstakir ráðamenn í utanríkisþjónustu fordæmi kúgun kvenna í Afganistan hvar sem þeir geta komið því við. Ísland gæti með því lagt þungt lóð á vogaskálarnar ef hæstv. utanrrh. gæfi yfirlýsingu í þá veru. Hæstv. utanrrh. vék að öryggis- og varnarmálum í ræðu sinni. Þar kemur til umfjöllunar aðild Póllands, Tékklands og Ungverjalands að NATO og öryggismál í Evrópu. Í umræðum um þáltill. á þinginu á dögunum komu fram þau sjónarmið að nauðsynlegt væri að þróa nýtt öryggiskerfi í Evrópu sem væri ekki byggt á gömlu hernaðarbandalagi eins og NATO. Þá hefur því líka verið haldið fram að NATO hafi breyst, það sýni sig best með samstarfi þess og Sameinuðu þjóðanna um friðargæslu og starfsemi eins og Samstarf í þágu friðar eða Partnership for Peace. Ekki verður fram hjá því horft að í Evrópu hafa átt sér stað gífurlegar breytingar á síðustu árum og hafa þær m.a. haft það í för með sér að innan NATO hefur verið rætt um nýjar leiðir og stefnumótun bandalagsins hefur verið tekin til ítarlegrar skoðunar sem hefur vissulega breytt ásýnd bandalagsins að nokkru leyti frá því sem var. En burt séð frá því hvort NATO sé í jákvæðri þróun eða ekki og hvað mönnum kann að finnast um þær breytingar sem hafa átt sér stað þar eru það þung rök sem mæla með því að styðja aðild ríkjanna þriggja að bandalaginu. Þar kemur ekki síst til sú staðreynd að fólkið í þessum löndum hefur eindregið óskað þess að fá aðild en um og yfir 80% íbúa þeirra sagði já við aðild að NATO. Aðild að Atlantshafsbandalaginu er stór liður í sjálfstæðisbaráttu þessara þjóða ásamt inngöngu í Evrópusambandið. Það er vilji fólksins sem byggir þessi lönd sem hefur verulega þýðingu í þessum efnum og hlýtur því að vega þungt í umræðu um málið uppi á Íslandi. Hið nýja öryggiskerfi sem væri vissulega æskilegt að móta er ekki til staðar í dag og þessar þjóðir standa frammi fyrir því að byggja tilveru sína á þeim meðulum sem til eru. Um það snýst málið eins og það kemur fyrir Alþingi Íslendinga, herra forseti, og út frá þeim forsendum tel ég rétt að taka afstöðu til málsins þegar þar að kemur. Virðulegi forseti. Komið hefur verið inn á mörg mikilvæg mál í umræðunni, bæði í ræðu hæstv. utanrrh. og hjá öðrum sem hafa talað. Samskipti Íslands við Evrópusambandið er mál sem mun vera í brennidepli á næstunni sem og þátttaka Íslands í alþjóðlegu umhverfismálasamstarfi svo dæmi séu nefnd. Um þau mál sem og fleiri eins og þátt Íslands í þróunarsamvinnu mætti hafa langt mál hér en ég læt staðar numið að sinni.

Herra forseti. Sjálfsagt er að halda áfram starfi að því er varðar endurskipulagningu utanríkisþjónustunnar og fara ofan í saumana á því hvort einhvers staðar sé hægt að spara. Auðvitað er sjálfsagt hægt að spara einhvers staðar og ekki vil ég vera með neinar fyrir fram skoðanir í þeim efnum. Ég tel hins vegar ólíklegt að okkur takist að fækka í hinum ýmsu fastanefndum sem við rekum og ég fullyrði að við erum að reka sendiráð okkar með lágmarksmannskap. Þetta er fólk sem þarf að sækja margvíslega fundi fyrir utan það að sinna miklum verkefnum og þar að auki höfum við verið að leggja meira á sendiráðin með viðskiptaþjónustunni sem þýðir aukið álag á sendiráðin víðast hvar. Hvort loka eigi einhverjum sendiráðum, þá er ég alfarið þeirrar skoðunar að við eigum ekki að gera það. Þá hafa oftast verið nefnd sendiráðin á Norðurlöndunum. Allar þjóðir Norðurlandanna hafa sendiráð hér á landi og ég teldi það röng skilaboð af hálfu Íslands að loka sendiráðum okkar á Norðurlöndunum. Þetta eru svo mikilvægir samstarfsaðilar í utanríkismálum á öllum sviðum og ekki minnkar þýðing þess við inngöngu Finnlands og Svíþjóðar í Evrópusambandið. Ég er því alfarið á móti því að loka þessum sendiráðum og tel að það mundi skaða utanríkisþjónustu Íslendinga og málstað okkar á þessum sviðum. Ég hefði gjarna viljað koma inn á önnur atriði síðar sem hv. þm. spurði um.

Herra forseti. Hæstv. utanrrh. svaraði því til að hann mæti það svo að ekki væri rétt að loka sendiráðum og hann fullyrti að verið væri að reka þessi sendiráð með lágmarksmannskap og miðað við lágmarkskostnað. Ég hef ekki gögn í höndunum til að hrekja staðhæfingar hæstv. utanrrh. en ég vil hvetja til þess eigi að síður að farið sé nánar ofan í þá vinnu sem var hafin með þeirri skýrslu sem liggur fyrir. Ég nota tækifærið til að ítreka spurningu mína um hvort það sé rétt sem ég hef heyrt að áskorun hafi borist frá alþjóðlegum mannréttindasamtökum til utanrrn. um að lýsa yfir stuðningi við konur í Afganistan og hvernig hæstv. utanrrh. telji rétt að bregðast við slíkri áskorun hafi hún borist.

Herra forseti. Mér er ekki kunnugt um að slík áskorun hafi borist. Hins vegar liggur alveg ljóst fyrir hver afstaða okkar er í málinu. Við styðjum baráttu þessara kvenna enda samrýmdist ekkert annað lífsviðhorfum okkar Íslendinga. Við höfum hins vegar tekið þátt í margvíslegu starfi að því er varðar baráttuna í Afganistan. Við höfum gerst aðilar að yfirlýsingum Evrópusambandsins. Við höfum gefið út sameiginlegar yfirlýsingar með hinum Norðurlöndunum. Fram undan er utanríkisráðherrafundur Norðurlandanna eftir mjög skamman tíma, strax eftir páska og ég er viss um að þetta mál verður til umræðu þar. Á fundi sl. vor beittum við okkur einmitt fyrir því að þetta mál yrði tekið til umræðu og kæmi inn í yfirlýsingu fundarins þannig að ekki hefur farið á milli mála hver okkar afstaða er. Í hvaða tilvikum við eigum að gefa út sérstakar yfirlýsingar um mál eins og þetta og einir og sér gilda engar ákveðnar reglur. En að sjálfsögðu er ekkert því til fyrirstöðu að það sé gert og ég skal taka það til frekari athugunar ef það gæti orðið til stuðnings málinu. En við höfum sem sagt verið þátttakendur í sameiginlegum yfirlýsingum um málið á margvíslegum vettvangi, á vettvangi Sameinuðu þjóðanna, Norðurlandanna og Evrópusambandsins.

Herra forseti. Ég nota tækifærið og lýsi yfir ánægju minni með það að mér þykir afstaða hæstv. utanrrh. til þeirrar hugmyndar að lýsa sérstaklega yfir stuðningi við baráttu þessara kvenna mun jákvæðari nú en í umræðunum hér um daginn og ég fagna því. Hæstv. utanrrh. kom að því að það væru svo sem engar sérstakar reglur til um það hvenær væri rétt að nota slíka sérstaka yfirlýsingu og hvenær ekki en ég bendi á það máli mínu til stuðnings að mannréttindasamtök hafa í miklum mæli beitt sér fyrir því að hvetja ríkisstjórnir heims og einstaka utanrrh. eða aðra ráðamenn í utanríkisþjónustu til að beita sér fyrir málinu. Slíkur þungi og slík áhersla hefur verið lögð á þetta mál og ég teldi það mjög af hinu góða ef hæstv. utanrrh. vildi beita sér sérstaklega fyrir málinu.

Hæstv. forseti. Ég vil hefja mál mitt á því að þakka hæstv. utanrrh. fyrir greinargóða vorræðu í dag. Þetta mun vera í annað sinn á þessu þingi sem utanríkismál eru rædd, góðu heilli. Þó læðist að manni sú hugsun að málaflokkurinn þarfnist enn frekari umræðna á hinu háa Alþingi, svo viðamikil og áhrifarík sem utanríkismál eru orðin á daglegt líf á Íslandi. Ég fagna einnig áliti nefndar um framtíð utanríkisþjónustunnar sem eins og nefnt var boðar kaflaskil í störfum utanríkisþjónustunnar með gerbreyttu umfangi hennar. Þrátt fyrir öfluga utanríkisþjónustu á undanförnum áratugum, þó með tiltölulega litlum mannafla, höfum við átt fullt í fangi með að fylgjast með og gæta hagsmuna okkar í þeirri gríðarlegu þróun sem orðið hefur í samskiptum ríkja og milli heimshluta á síðustu árum. Eins og ég hef minnst á áður í umræðu um utanríkismál hefur mynd okkar af jarðkringlunni minnkað svo að ekki verður komist hjá því að sinna þessum málaflokki enn betur og tengja hann betur við þær ákvarðanir og þá framtíðarstefnu sem við leggjum hér innan lands. Hvort heldur er í viðskipta-, iðnaðar-, landbúnaðar- eða fiskveiðimálum, svo ekki sé talað um umhverfismál, verðum við sífellt háðari alþjóðlegri stefnu og alþjóðlegri afkomu í þessum málaflokkum. Það liggur í augum uppi að þær breytingar sem orðið hafa á alþjóðasamskiptum, og mér liggur við að segja stökkbreytingar, á undanförnum árum hafa ekki bara haft áhrif á starfsemi ráðuneytis utanríkismála. Þessar breytingar hafa ekki síður haft mikil áhrif á starfsemi annarra ráðuneyta. Allir málaflokkar stjórnsýslunnar þurfa nefnilega að taka mið af breyttum aðstæðum. Ef litið er til starfa Alþingis má segja að mikill meiri hluti þingmanna tengist nú beint eða óbeint starfi á alþjóðlegum vettvangi í formi reglubundinna samskipta í alþjóðasamstarfi eða með sérstökum samskiptum vegna einstakra málaflokka. Ýmsum kann að finnast þessi starfsemi of viðamikil og tímafrek. Ég vil hins vegar fullyrða að sá árangur sem næst sé margfalt virði þeirrar vinnu sem innt er af hendi. Ég segi þetta því hæstv. utanrrh. boðaði hér áðan kostnaðarauka vegna þeirrar stefnubreytingar sem ráðuneytið hyggst taka í starfsemi sinni. En ég tel þetta nauðsynlegt til að halda takti í þeim breytingum almennt sem nú eiga sér stað og til að verða ekki eftir í þeim startholum sem ríki heimsins eru nú að spyrna sér úr í þróun alþjóðavæðingar. Ég vil líka leyfa mér að halda því fram að sá kostnaður sem út í er lagt muni skila sér margfalt til baka sem ígildi vöruskipta og þjónustu, aukins skilnings á sérstöðu landsins í sjávarútvegsmálum, umhverfismálum og ekki síst þar, þ.e. í umhverfismálum, felast möguleikar Íslendinga að starfa á alþjóðlegum vettvangi í okkar þágu og annarra. Þegar starfa Íslendingar víða á hinum alþjóðlega markaði eða fyrir alþjóðlegar stofnanir og þiggja þar laun, þjálfun og reynslu sem nýtist okkur í framtíðinni. Á undanförnum árum hefur Ísland orðið virkara og mun sýnilegra í öryggis- og mannréttindamálum. Breytingar sem urðu fyrir hartnær áratug í Austur-Evrópu gerðust ekki með Íslendinga sem hlutlausa áhorfendur. Við vorum virk í frelsisbaráttu Eystrasaltslanda og tókum einnig fyrstir afstöðu með sjálfstæði Slóveníu og Króatíu. Við höfum haldið áfram og stutt við bakið á þessum löndum og öðrum löndum sem á eftir komu. Það höfum við gert á ýmsa vegu, með stjórnmálalegum stuðningi og jákvæðum málflutningi, beinni aðstoð í formi ráðgjafar, kennslu eða heilbrigðisþjónustu svo dæmi sé nefnt. Við höfum einnig átt þess kost að vinna að og upplýsa um mannréttindi og hafa þannig jákvæð áhrif á þjóðfélagsgerðir sem hafa verið hálfri öld eftir nágrannalöndum sínum. Til að vera virt í samfélagi þjóðanna er nauðsynlegt að við séum virkir þátttakendur í breytingu samtímans jafnt öryggismálum sem öðrum. Við höfum átt mjög góða samvinnu við alþjóðlegar stofnanir eins og Sameinuðu þjóðirnar, NATO, ÖSE, Alþjóðabankann, Evrópuráðið o.fl. Ég tel Íslendinga hafa þar mikið erindi vegna sögulegra tengsla sinna við þessar alþjóðlegu stofnanir og einnig vegna sérstakra aðstæðna sem eyland í Atlantshafi með gróin sambönd innan þessara stofnana og gróin sambönd beggja megin hafsins. Ég vil t.d. nefna stuðning Íslands við stækkun Atlantshafsbandalagsins sem hlutverk þar sem Ísland getur átt góðan leik. En á sama tíma vara Íslendingar við, ég vil segja innlimun Vestur-Evrópusambandsins eða VES í Evrópusambandið. Það er ekki einungis af því að Íslendingar eru ekki fullgildir meðlimir VES heldur sjáum við ákveðna ókosti, ef svo mætti orða, við að Evrópusambandið útiloki þannig þau lönd sem nú eiga aðild að VES eða munu geta átt aðild í framtíðinni, ef skilyrði fyrir inngöngu í VES verður aðild að Evrópusambandinu. Auk þess má nefna tengsl Evrópusambandsins og NATO sem nú er í stækkunarhugleiðingum eins og áður var sagt og þær hugsanlegu afleiðingar sem yfirtaka Evrópusambandsins á VES hefði á samskipti þar á milli. Íslendingar hafa beitt sér mjög á þessum vettvangi og varað við að reistir verði þar einhverjir þröskuldar sem gætu haft neikvæð áhrif á jafnvægi í Evrópu. Þá má enn minnast á þá áherslu sem hæstv. utanrrh. hefur lagt á stuðning við ákvarðanir samskiptahóps stórveldanna í Kósóvó nýlega og þann stuðning sem Ísland hefur veitt Bosníu-Hersegóvínu í formi pólitísks stuðnings og ýmissa verkefna, m.a. við heilbrigðis- og öryggismál. Þetta framlag okkar skiptir miklu og það mun efalítið skila sér í þeirri ímynd sem afstaða og aðstoð Íslands þegar hefur. Á þessu ári tekur hæstv. utanrrh. við varaforsetaembætti Evrópuráðsis og mun síðan á næsta ári, við nýhafin hátíðarhöld 50 ára afmælis ráðsins 5. maí á næsta ári, taka við formennsku Evrópuráðsins. Eins og ég minntist á hefur Evrópuráðið verið leiðandi vettvangur mannréttinda og lýðræðis. Þetta á ekki eingöngu við ríki meginlands Evrópu, einkum nýfrjálsu ríkin, heldur eru samþykktir Evrópuráðsins fyrirmynd að svipuðum samþykktum samtaka eins og Sameinuðu þjóðanna. Evrópuráðið mun á næstunni enn efla starfsemi sína og efla þá sérstaklega eftirlit með framfylgni mannréttinda í Evrópulöndum og mun ráðið halda áfram því verkefni undanfarinna ára að vera hið pólitíska hlið mannréttinda þjóða Austur-Evrópu, það hlið sem þjóðir Austur-Evrópu þurfa að ganga í gegnum til að fá viðurkenningu mannréttinda til jafns við aðrar vestrænar þjóðir. Góður undirbúningur og frumkvæði Íslands á þessu væntanlega og mikilvæga ári í formennsku er forsenda fyrir því að vel takist. Áður en skilist er við Evrópuráðið vil ég nefna afar athyglisverða ráðstefnu sem nýlega var haldin á vegum ráðsins vegna alþjóðlegs Árs hafsins. Þar áttu Íslendingar þess kost að kynna sjónarmið sín á breiðum grundvelli og eiga skoðanaskipti við Evrópuríkin og þá ekki síst Evrópusambandsríkin. Hæstv. sjútvrh. hélt framsögu á fundinum og Tómas Ingi Olrich lagði fram gagnrýni á skýrslu um sjávarútvegsmál sem er í undirbúningi í ráðinu. Auðvitað hjálpar það okkur að taka þátt í svona viðamiklum ráðstefnum sem munu bergmála víða um heim og það að Íslendingar skuli vera jafnvirkir í málflutningi á þessum ráðstefnum. Það kom greinilega í ljós og á málefnalegan hátt að afstaða Íslands í sjávarútvegsmálum bæði hvað snertir mikilvægi fyrir atvinnulífið og ekki síður sú sjálfbæra þróun sem hér hefur verið unnið að hefur vakið athygli og miklar umræður. Á málefnalegum samkomum sem þessum er því ekki síst tækifæri til að vinna að rétti sínum á þessu sviði. Eins og kom fram hjá hæstv. utanrrh. færum við sífellt út kvíarnar með fríverslunarsamningum við einstök ríki. Við miðum nú orðið ekki við Evrópu og Miðjarðarhafið heldur munum við gera okkur vonir um fríverslunarsamning við Kanada í samstarfi okkar innan EFTA. Slíkur samningur var í umræðunni fyrir nokkrum árum og þótti heldur torsóttur en vonir glæðast við þær viðræður sem nú standa yfir. Enn sækja Íslendingar með fyrirtæki til annarra heimsálfa í Ameríku eða Suðaustur-Asíu sem er jákvæð þróun og í takt við tímann. Það er til marks um þau umsvif sem þegar eru orðin á þessu svæði að stofnað hefur verið sendiráð í Peking og á borðum er að stofna annað í Tókíó. Okkur er ekki vanþörf á að halda vel á okkar spilum og koma undirbúin til verks ef erfiðið á að vera árangursins virði. Á heimavelli jafnt sem erlendis er því unnið að verkefnum í þróun milliríkjaviðskipta. Það hefur farið vel á því samstarfi sem utanrmn. hefur átt við ráðuneyti utanríkismála í þeim efnum. Samstarf í formi upplýsinga eða funda með erlendum ráðamönnum, sem hingað hafa komið á vegum ráðuneytisins, hafa verið gagnlegir og nauðsynlegir. Samkvæmt lögum um þingsköp skal utanrmn. vera ráðherra til ráðuneytis um þau mál er lúta að málaflokkum utanríkismála og það sannaðist mjög vel í starfi nefndarinnar, ekki síst fyrir nokkrum árum þegar umræður stóðu yfir um EES-samninginn að fátt er það sem ekki tengist utanríkismálum í smáu sem stóru. Það skiptir því máli að þeir sem starfa á þessu sviði geri það samhent og ég vil segja að ýmsu leyti á gagnsærri hátt en verið hefur þannig að upplýsingaflæðið sé gott á milli manna og samvinna slík að ekki verði um tvöföldun að ræða. Á undanförnum árum hef ég hins vegar orðið vör við að þingmenn og embættismenn hafa ekki alltaf haft jafnmikil samráð og æskilegt væri þegar þeir vinna í sömu málaflokkum á alþjóðlegum vettvangi. Þegar jafnviðamikill málaflokkur sem utanríkismál er í húfi, þá ber að sjálfsögðu að nýta alla krafta til fullnustu og ég vænti þess að um breytingar verði þar að ræða í væntanlegri stefnubreytingu utanrrn. Ég vonast til þess að sú stefna sem tekin verður á næstunni muni veita okkur afl til aukinnar framsýni og frumkvæðis þannig að við getum með reisn tekið þátt í óhjákvæmilegri þróun á næstu árum.

Herra forseti. Ég vil í upphafi þakka hæstv. utanrrh. greinargóða ræðu og skýrslu um utanríkismál og vil leyfa mér að taka undir nokkur af þeim sjónarmiðum sem hann hefur látið fram koma. Í fyrsta lagi tek ég undir það sem kemur einnig fram í skýrslu nefndar hans um framtíð utanríkisþjónustunnar að nauðsynlegt er fyrir okkur að hún sé ávallt öflug og endurskoðuð reglulega í ljósi breytilegra þarfa, hagsmuna og aðstæðna, ekki síst hversu við erum öðrum þjóðum fremur háð samskiptum við aðrar þjóðir um öll aðföng og afurðasetningu. Sérstaklega fagna ég þeirri tillögu nefndarinnar að koma á fót sendiráði í Kanada sem mér hefur löngum þótt bið eftir. Einnig fagna ég því sem annars staðar kemur fram í máli ráðherrans að á vegum EFTA eru hafnar eða er í undirbúningi að hefja viðræður við Kanada um fríverslunarviðskipti eða fríverslunarsamning, og vil nú leyfa mér að gera sem fyrr að inna eftir slíkum viðræðum eða möguleikum við Bandaríkin. Það er rétt sem fram kemur í skýrslu nefndarinnar að víxlverkun málaflokka er veruleg og þess vegna nauðsynlegt að við höfum okkur í frammi í mörgum málaflokkum. Í því samhengi er rétt að nefna að á síðustu áratugum, ekki síst þeim sem nú er að ljúka, hefur alþjóðastofnunum fjölgað og þess vegna er nauðsynlegt fyrir okkur að velja og hafna jafnan hvar Ísland á aðild og vega það og meta í því ljósi að við erum hvorki stór né áhrifamikil. En hins vegar fer áhrifamáttur okkar í hverri stofnun fyrir sig eftir því hve vel okkur tekst að velja og hafna. Þá er þess að geta að við erum sjálf háð tiltrú annarra á raunhæfni og gott starf alþjóðastofnana. Þess vegna er nauðsynlegt að við leggjum þeim sjálf bæði gott orð og það framlag sem við getum. Í þessu samhengi vil ég nefna það sem fram kemur annars staðar í máli ráðherra að í skoðun er hvort við getum gerst aðilar að stofnun sem nefnd er skammstöfuninni CITES. Ég hef í hópi annarra þingmanna lagt til að við gerumst aðilar að þeirri stofnun eða a.m.k. rannsökuðum það til hlítar í því ljósi að á vegum hennar og á vettvangi hennar er fjallað um mikilvægustu hagsmuni okkar, þ.e. hvernig við nýtum sjávarauðlindir. Stofnunin hefur á síðari árum látið sig mjög varða hvernig þær afurðir eru markaðssettar og talið margar þær tegundir sem um ræðir vera í útrýmingarhættu, en þar eru einmitt ýmis sjónarmið önnur eða ólík sjónarmiðum okkar sem við teljum vel ígrunduð og góðar forsendur fyrir. Gildi þátttöku í starfi alþjóðastofnana er mikið, einkum fyrir okkur, og þess vegna tel ég mikilvægt að þátttaka Íslands í hverri stofnun sé reglubundin og vel skipuð á vettvangi ráðherra, þingmanna, embættismanna sem og annarra starfsmanna. Ég tek því undir þau sjónarmið að gera ætti Íslendingum kleift að vera um sinn starfsmenn alþjóðastofnana og færa þannig fram sjónarmið Íslands og flytja hingað heim þau sjónarmið sem þeir heyra frá öðrum. Ráðherrann gerir öryggismálum og varnarsamstarfi okkar við Bandaríkin og aðrar Atlantshafsbandalagsþjóðir ágæt skil. Ég hef velt því talsvert fyrir mér að undanförnu eftir fyrri umræðu um samninga um stækkun Atlantshafsbandalagsins með aðild nýrra ríkja að því hvers vegna skoðanir alþýðubandalagsmanna í þeirri umræðu eru svo ólíkar skoðunum okkar hinna og vel að merkja verð ég að viðurkenna að þeir eru þar í hópi afskaplega fárra a.m.k. meðal þeirra sem við hittum fyrir í grannlöndum okkar á þeim vettvangi sem öryggis- og varnarmál Evrópuríkja eru rædd. En kannski kann það að ráða einhverju í þessu að þeir þingmenn Alþb. og óháðra taka ógjarnan þátt í umræðum Evrópumanna um varnarmál og öryggismál og sérstaklega ekki innan hóps Atlantshafsbandalagsríkjanna. Ég verð að viðurkenna að ég hygg að þeirra sjónarmið hefðu hugsanlega orðið fyrir áhrifum af viðræðum við aðrar þjóðir eða þingmenn annarra aðildarríkja þess bandalags. Það er rétt að við höfum gjarnan horft mjög á hlut Eystrasaltsríkjanna og þá verðum við að viðurkenna að í skrifum alþjóðlegra fjölmiðla á síðustu vikum um stækkun Atlantshafsbandalagsins og þeirra hlut hefur komið fram sú skoðun að hugsanlega muni hann ekki eins tryggur og menn hafi haldið á síðustu mánuðum og missirum. En það er líka rétt að við Íslendingar látum þau sjónarmið heyrast að næstu grannar þeirra í hópi Norðurlandabúa, þ.e. Finnar og Svíar, hafa ekki enn séð ástæðu til þess að yfirvega eða láta þá skoðun eða stefnu heyrast að þeir verði hugsanlega meðal aðildarríkja Atlantshafsbandalagsins á næstunni. Ég hef lengi verið þeirrar skoðunar að ef þessar tvær þjóðir hefðu verið aðilar að Atlantshafsbandalaginu þá hefði betur mátt tryggja tilveru og öryggi Eystrasaltsríkjanna, þ.e. þá hefðu bandalagsþjóðirnar verið þeim nær landfræðilega og átt auðveldara með að sýna öryggi í verki eða með aðgerðum. Hitt er mjög áberandi hve fulltrúar Eystrasaltsríkjanna reyna að nálgast Vesturlönd eins og þeir geta eins og nýlega kom fram þegar Evrópuþjóðirnar flýttu klukku sinni sem við ekki gerum lengur. Auðvitað er það rétt að nauðsynlegt er að meta afstöðu og nágrenni Rússa. En við megum ekki falla í neina gryfju sem verður til þess að Rússar hafi neitunarvald um örlög nágranna sinna eða vilja þeirra til að tryggja tilveru sína og sjálfsákvörðunarrétt. Í umræðunni í dag hefur eins og stundum áður verið talað um hugsanlegt nýtt kerfi alþjóðastofnana á sviði öryggismála. Ég verð að viðurkenna að ég tel að fram undan sé nýtt kerfi alþjóðastofnana á þessu sviði en það sé að fæðast á grunni þeirra sem starfað hafa til þessa. Ég tel rétt að geta þess að innan Atlantshafsbandalagsins, Vestur-Evrópusambandsins og ÖSE hefur verið talsverð þróun í verkefnum, í stefnumótun og afstöðu til einstakra mála og ég hygg að sú þróun muni færa okkur í framtíðinni nýtt kerfi alþjóðastofnana sem allar, hver á sínu sviði, fjalla um öryggismál í Evrópu og nágrenni hennar. Einhverjir hafa velt því fyrir sér hvort hinn mikli fjöldi stofnana sem starfa á þessu sviði leiði til tvíverknaðar en ég er ekki viss um að við gerum rétt í að halda því mikið á lofti því að víðast hvar virðast þær bæta hver aðra upp. Um varnarsamstarf okkar og Bandaríkjanna og raunar einnig við aðrar bandalagsþjóðir verður að geta þess að okkur er eins og öðrum mjög mikilvægt að stöðugleiki ríki því hann er grundvöllur að trausti og öryggi í samskiptum þjóða. Því höfum við kynnst á undanförnum áratugum og verið þess megnug í þessu samstarfi einu að leggja fram okkar litla framlag til öryggis og stöðugleika. Á annan hátt hefðum við sennilega ekki verið þess megnug. Hið nána samstarf okkar við Bandaríkin á þessu sviði er aðeins angi af mjög fjölbreyttu og góðu samstarfi Íslendinga og Bandaríkjamanna í mjög mörgum málaflokkum en þess vil ég þó geta í þessu samhengi að nú eru þeir tímar að hugsanlega kann að leiða til vandamála eða vandleikinna verkefna í samskiptum okkar á Íslandi. Mér sýnist sem sé að samningar og samskipti varnarliðsins við næstu nágranna sína um viðskipti við þjónustustofnanir sveitarfélaga á Suðurnesjum séu fremur erfiðir og menn þurfi að taka sig á, bæði við sjálf og samstarfsaðilar okkar, til þess að ná efnislegum tökum á þeim málum. Ég vil að lokum sérstaklega fagna því hve ráðherrann veitir Ári hafsins mikla athygli og þeirri umræðu sem staðið hefur um mánaðabil eða raunar í mörg ár um loftslagsbreytingar og hvernig við þeim verður brugðist. Ég vil taka undir þær skoðanir að þar er sennilega okkar mikilvægasta viðfangsefni í samstarfi við aðrar þjóðir. Um leið og hæstv. ráðherra nefnir auðlindir hafsins verðum við að geta þess að í hafinu eru ekki aðeins okkar mikilvægustu auðlindir heldur er það sjálft grundvöllur allra lifandi náttúruauðlinda. Lifandi náttúruauðlindir eru okkar einu auðlindir og á þeim byggjum við atvinnulíf, efnahag og raunar það mannlíf allt sem hér er í dag. Þess vegna tel ég skipta máli að við höldum frammi þeim skoðunum okkar sem við höfum byggt upp eftir athuganir á auðlindum hafsins. Við þykjumst þekkja allvel til. Við þykjumst hafa nokkuð góða reynslu og við vitum sem er að til annars lífsviðurværis hverfum við ekki ef þær brestur. Mér finnst þess vegna skipta máli að við reynum að taka höndum saman með grannþjóðum okkar um vistvæna starfshætti í fiskveiðistjórn, þ.e. að við náum saman við granna okkar, Norðmenn og Rússa um veiðar í Barentshafi, náum saman við þá granna okkar og fleiri um viðbrögð við mengun sem virðist stafa frá starfsemi í Bretlandi og nánast að við náum yfirleitt góðu samstarfi og samskiptum við grannþjóðir okkar ekki aðeins á norðurhjara heldur á norðurhveli um öll viðfangsefni á þessu mikilvæga sviði, umhverfismál, náttúrulegar og lifandi auðlindir, mengunarvarnir og viðbrögð við spillingu náttúrunnar og þeirra stofna sem í henni lifa.

Hæstv. forseti. Margt athyglisvert og jákvætt kemur fram í skýrslu hæstv. utanrrh. enda hefur vel tekist til um margt í starfi hans og í starfi utanríkisþjónustunnar almennt en hún hefur á að skipa mjög góðu starfsliði sem er Íslendingum til sóma. Það er hins vegar ekki ætlun mín að halda lofrullu um starf utanríkisþjónustunnar eða hæstv. utanrrh. Öllu fremur vil ég rækja það hlutverk mitt að veita honum lýðræðislegt aðhald enda veitir ekki af í heimi sem er að verða nær samhljóma í lofsöng til markaðshyggju. Af hálfu þingmanna Alþfl. var því sérstaklega og mjög ákaft fagnað hve hlýjum og lofsamlegum orðum hæstv. utanrrh. hefði farið um Evrópusamstarfið og hið Evrópska efnahagssvæði. Svo uppnuminn var hv. þm. Sighvatur Björgvinsson, formaður Alþfl., að hann sagði að nú væri svo komið í sögu Íslendinga að öll upphefð kæmi að utan og átti hann þar við Brussel. Hv. þm. Sighvatur Björgvinsson hvatti til rannsóknar á sögunni. Hann vildi láta rannsaka hvernig menn hefðu greitt atkvæði um hið Evrópska efnahagssvæði og vísaði þar sérstaklega til Framsfl.  Hitt er alveg rétt að ýmislegt jákvætt hefur komið út úr samstarfi okkar við Evrópuþjóðir. Það er alveg rétt. En því er nú þannig farið að um flest af því jákvæða má segja að það eru breytingar sem við hefðum getað gert sjálf og þá er ég að vísa til breytinga sem hafa verið gerðar í ýmsum félagslegum efnum. Ég vara við því að menn dragi rangar ályktanir af þögn þjóðarinnar um EES. Menn nenna ekki að gangrýna sýknt og heilagt það sem þegar er orðið. Við erum stödd á hinu Evrópska efnahagssvæði og reynum að sjálfsögðu að gera hið besta úr því sem þar er að finna. En ég vil taka það undir að full ástæða væri til þess að rannsaka þau áhrif sem hið Evrópska efnahagssvæði hefur haft á íslenskt þjóðlíf og þá ekki síst lýðræðið í landinu vegna þess að með þeim sáttmála sem við gerðum þegar við gengum í hið Evrópska efnahagssvæði skuldbundum við okkur til þess að gera veigamiklar skipulagsbreytingar á íslensku efnahagskerfi og íslensku þjóðlífi. Það er átakanlegt að fylgjast með því í störfum Alþingis og í störfum einstakra þingnefnda að þegar inn koma mál sem menn hafa á ríkar skoðanir og einhver bendir á það undir lokin að þetta sé tilskipun frá Brussel, þá þagnar allt. Og það er umhugsunarvert að menn sem áður reyndu að hafa áhrif á gang mála reyna nú að skilja gang mála, reyna að skilja tilskipanirnar sem koma frá Brussel. Það væri vissulega nauðsynlegt og gagnlegt og fróðlegt og mikilvægt að gera úttekt á þeim áhrifum sem Evrópska efnahagssvæðið og þær skuldbindingar sem við gerðum í tengslum við EES hafa haft á íslenskt þjóðlíf og íslenskt lýðræði. Hæstv. utanrrh. fór ekki aðeins hlýjum orðum um hið Evrópska efnahagssvæði og Evrópusambandið. Hann fór líka hlýjum orðum um Alþjóðabankann og Alþjóðagjaldeyrissjóðinn og svokallað þróunarstarf á vegum hans. Hann fór hlýjum orðum um alþjóðavæðingu fjármagnsins líka. En hann fór líka hlýjum orðum um mannréttindi og það er vel. Hann sagði í sinni ræðu: ,,Við Íslendingar viðurkennum ekki að gengið sé á mannréttindi.`` Þetta sagði hæstv. utanrrh. í sinni ræðu og hann sagði líka, með leyfi forseta: ,,Mannréttindamál eru óaðskiljanlegur hluti alþjóðastjórnmála, ekki einkamál sérhverrar þjóðar. Mannréttindi eru alþjóðleg og algild og það er á ábyrgð alþjóðasamfélagsins alls að tryggja virðingu fyrir þeim.`` Þetta eru dýr orð og þetta eru góð orð og ég tek undir þessi orð. En ég spyr: Hvernig hefur til tekist í þessu efni? Hvernig hefur til tekist hjá Íslendingum í þessu efni? Hver er afstaða okkar gagnvart Kínverjum og mannréttindamálum í Kína, einhverri stærstu þrælakistu heimsins? Ég veit ekki betur en allflest ráðuneyti og allflestar stofnanir þessa samfélags hafi sent sendinefnd á fætur sendinefnd til að efla og bæta tengslin við Kínverja. Hvað hafa Íslendingar gert til að verja mannréttindi í Kína? Hér var talað um Afganistan. Við munum einskis láta ófreistað að styðja konur í Afganistan, sagði hæstv. utanrrh. Hefur þetta nokkuð verið rætt við Bandaríkjamenn? Við munum einskis láta ófreistað, sagði hæstv. utanrrh. Hér var á ferðinni fyrir fáeinum dögum fulltrúi andófsmanna í Afganistan, kona sem var að vekja athygli á hlutskipti kvenna þar og kúgun kvenna og hvernig þær væru grýttar í hel. Það kom fram í hennar máli að talebanar í Afganistan fengju stuðning frá Bandaríkjastjórn. Hefur þetta verið rætt við fulltrúa Bandaríkjamanna? Hafa Íslendingar tekið þetta upp á alþjóðavettvangi þar sem þeir geta látið til sín heyra og hugsanlega haft einhver áhrif? Hvað með Írak? Ekkert hefur verið fjallað um Írak í dag. Hvernig stendur á því? Hvernig stendur á því að ekki er fjallað um Írak þegar rætt er um mannréttindi í skýrslu utanrrh.? Hvernig stendur á því? Vita menn ekki að það hafa komið fram ásakanir frá stofnunum Sameinuðu þjóðanna, frá sjálfstæðum rannsóknastofnunum? Frá málsmetandi aðilum víðs vegar um heiminn, Ramsey Clark, fyrrverandi dómsmálaráðherra Bandaríkjanna meðal fjölmargra annarra um að viðskiptabannið á Írak hafi orðið þess valdandi að mörg hundruð þúsund manns hafi látið lífið. Á þetta er ekki minnst. Þetta er eitt mesta og stærsta hitamál samtíðar okkar og á þetta er ekki minnst í skýrslu utanrrh. Á það er ekki minnst að sami hæstv. utanrrh. hefur lýst því yfir að Bandaríkjamönnum yrði gefin heimild til þess að lenda hér og fara hér með árásarflugvélar, sem áttu að gera árásir á Írak. Þetta kalla ég að þjóna alþjóðafjármagninu og hernaðarhyggjunni. Ég hef velt því fyrir mér hvað valdi því að Bandaríkjastjórn var eins áköf og raun bar vitni að hefja árásarstríð á hendur Írak. Ég tel að skýringin sé sú að þrýstingur í heiminum hafi verið orðinn það mikill að aflétta viðskiptabanni á Írak að þeir hafi ekki séð aðra leið til að veikja íröksku þjóðina og Írak en að gera hernaðarárás á landið. Írak sem framleiddi áður 3,2 milljónir tunna af olíu á dag var komið niður í 600 þúsund og olíuiðnaðurinn í Bandaríkjunum sem er búinn að fjárfesta í gömlu Sovétríkjunum, olíuiðnaðurinn í Evrópu, olíuiðnaðurinn í Arabaheiminum hafi óttast að aukið framboð af olíu frá Írak og hugsanleg lækkun á verði mundi verða þess valdandi að efnahagur iðnríkjanna yrði í verulegum vanda staddur. Þetta eru vangaveltur sem menn hafa haft uppi í Bretlandi og víðar og vísa ég til þeirra sem hafa haft einhverja gagnrýni uppi. Hún hefur verið af afar skornum skammti. Ég hefði viljað að utanrrh., sem vill kenna sig við miðju stjórnmálanna, hefði reynt að halda uppi gagnrýnum málflutningi af þessu tagi. Ég hefði kosið það. Ég hefði kosið að hann hefði gert það líka þegar hann gerðist málsvari Norðurlandanna hjá Alþjóðabankanum og í starfi okkar innan Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Hann fer lofsamlegum orðum um Alþjóðagjaldeyrissjóðinn og Alþjóðabankann. Það er ekki orð um að þessar stofnanir hafi verið gagnrýndar víða um heim fyrir að setja þróunarríkjum og ríkjum almennt stólinn fyrir dyrnar og þrengja að lýðræðislegum sjálfsákvörðunarrétti. Svo eru menn að tala af þjósti og með hroka um það hvort menn ætli virkilega að ganga gegn vilja þjóða sem vilja koma í NATO. Á sama tíma eru menn að setja þessum fátæku ríkjum stólinn fyrir dyrnar í gegnum Alþjóðabankann og Alþjóðagjaldeyrissjóðinn því að það eru menn að gera. Um það bera vitni fréttatilkynningar sem koma frá utanrrn. þar sem segir m.a.: ,,Utanríkisráðherra lýsti yfir fullum stuðningi Norðurlandanna og Eystrasaltsríkjanna við sérstakt átak Alþjóðabankans til að auka fjárfestingar einkaaðila í orkumálum, samgöngu- og fjarskiptakerfum þróunarríkjanna.`` Það er þetta sem þessar fátæku þjóðir hafa verið að gagnrýna. Þær hafa ekki fengið aðgang að lánum nema þær hafi undirgengist að umbreyta efnahagskerfi sínu, einkavæða stoðkerfin, almannaþjónustuna og um það talaði hæstv. utanrrh. í ræðu sinni sem hann flutti í Hong Kong sl. haust. Þar var talað um aðgerðir til að tryggja einkafjármögnun í stoðkerfi samfélagsins, Action program to facilitate private involvement in infrastructure, millifyrirsögn í ræðu hæstv. utanrrh. Hann talar um það líka að þetta sé liður til að styrkja einkafjármagnið í þessum ríkjum og farið er lofsamlegum orðum um þann grunn sem eigi að starfa á og hefur verið dreginn upp og myndaður af hugmyndagengi Alþjóðabankans og Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Síðan er talað um það líka að á grundvelli þessa eigi að meta frammistöðu viðkomandi landa í efnahagsuppbyggingu. Á þessum grundvelli, á einkavæðingarmarkaðsgrundvellinum. Ég hef saknað þess að um þessi atriði færi fram lýðræðisleg umræða á Íslandi, hvernig við beitum okkur gagnvart þessum fátæku ríkjum heimsins. Ég hefði viljað ræða um NATO líka. En ég vil nota þessar síðustu sekúndur sem ég hef til að ítreka það sem ég sagði áðan um þann hroka sem einkenndi afstöðu ríkisstjórnarinnar og NATO-sinna í Alþingi gagnvart þeim sem hafa áhyggjur af því að verið sé að færa út þetta hernaðarbandalag og ýta undir hernaðaruppbyggingu, þetta eru sömu menn og sömu aðilar og eru að setja fátækustu þjóðum heimsins stólinn fyrir dyrnar og þvinga þær til að færa almannaþjónustuna, vatnsveiturnar, rafmagnsveiturnar í hendur alþjóðlegra kapítalískra fyrirtækja.

Herra forseti. Ég ætla ekki að deila við hv. þm. Ögmund Jónasson um starf Alþjóðabankans og Alþjóðagjaldeyrissjóðsins og reyndar Sameinuðu þjóðanna jafnframt. Það er alveg ljóst að við Íslendingar störfum á vettvangi þessara stofnana og styðjum þær og við teljum þær vera mikilvægustu stofnanir sem geta gert átak í þróunarmálum og í mannréttindamálum og þá er ég sérstaklega að tala um Sameinuðu þjóðirnar. Ég veit ekki á hvaða vettvangi hv. þm. vill starfa, ég geri mér það ekki ljóst eða hvort hann vill almennt standa utan allra alþjóðasamtaka. Ég skil hann þannig. Hann vill ekki viðurkenna starfsemi Sameinuðu þjóðanna í Íraksmálum. Hann telur að við séum að ganga gegn öðrum ríkjum innan Sameinuðu þjóðanna að því er varðar Írak. Það kom fram í umræðum á Alþingi. Hann telur að það eigi alls ekki að stuðla að því að einkafjármagn komi inn í þróunarríkin sem skipta þessi ríki grundvallarmáli. Mér heyrist að hann vilji fyrst og fremst byggja þessi ríki upp á grundvelli sósíalisma og lánsfé þannig að ekki er ljóst hvort þau geti borgað þetta til baka. Það er alveg rétt að við teljum vera mjög mikilvægt að einkafjármagn komi inn í þróunarríkin þar til uppbyggingar og atvinnusköpunar. Við Íslendingar höfum rekið okkur á það í sambandi við þróunarhjálp í Afríku að það skiptir sköpum ef atvinnufyrirtæki eru tilbúin til að koma inn í kjölfar þróunarhjálpar og fjárfesta í þessum löndum með innlendum aðilum eins og hefur t.d. gerst í samstarfi í sjávarútvegi í Afríku. Þar hafa íslensk sjávarútvegsfyrirtæki fjárfest með þarlendum fyrirtækjum og þetta hefur skapað mörgum vinnu og er leið sem markar framfarir í þessum löndum.

Hæstv. forseti. Ég styð Sameinuðu þjóðirnar. Ég styð Genfarsáttmálann líka. Ég styð mannréttindayfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna en ég styð það ekki að við hlýðum Bandaríkjamönnum og hernaðarveldunum í einu og öllu og í blindni. Ég tel að sú ákvörðun sem öryggisráð Sameinuðu þjóðanna tók hafi strítt gegn grundvallarsáttmála Sameinuðu þjóðanna. Ég er tilbúinn að færa fyrir því rök í ræðustól eða á öðrum vettvangi og ég tel að það sé ekki stuðningur við Sameinuðu þjóðirnar til frambúðar að hlíta forsjá Bandaríkjastjórnar eins og íslenska ríkisstjórnin hefur því miður gert í þessu máli. Ég vil að sjálfsögðu starfa innan alþjóðastofnana. En ég vil að við gerum það á gagnrýninn hátt og á sjálfstæðan hátt og ég vil ekki að við styðjum þá stefnu sem Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn og Alþjóðabankinn hafa fylgt á liðnum árum og hefur sætt vaxandi gagnrýni um heim allan að setja fátækum ríkjum stólinn fyrir dyrnar og skilyrða lán með þeim hætti sem gert hefur verið. Þetta er stefna mín.

Herra forseti. Það er einu sinni staðreynd í sambandi við þróunarhjálp að það skiptir afar miklu máli að í viðkomandi löndum sé vilji til þess að byggja upp lýðræði, viðurkenna markaðsbúskap sem er grundvallaratriði í heimsbúskapnum í dag. Ég trúi því ekki að hv. þm. Ögmundur Jónasson vilji hverfa frá markaðsbúskap hér á landi og vænti þess að hann aðhyllist blandað hagkerfi. Ég vil taka það fram í sambandi við Sameinuðu þjóðirnar að á vettvangi Sameinuðu þjóðanna er verið að byggja upp ákveðið öryggiskerfi, öryggiskerfi sem kemur í veg fyrir að ákveðnar þjóðir og einræðisherrar þar geti ráðist á nágrannaþjóðir með gereyðingarvopnum og eiturvopnum. Út á það gengur starfið gagnvart Írak og aðildarþjóðir Sameinuðu þjóðanna eru skuldbundnar til að taka þátt í þessu. Við Íslendingar höfum ekki fylgt Bandaríkjamönnum í blindni. Það er eitthvert hugarflug hv. þm. Fleiri en Bandaríkjamenn standa að öryggisráðinu, það veit hv. þm. Það eru ýmsar aðrar þjóðir eins og Kína, Rússland og margar aðrar þannig að það er ekki rétt að við höfum fylgt þeim í einu og öllu. Hins vegar er það rétt að ég taldi rétt að heimila þeim að lenda hér á landi vegna viðbúnaðar út af Írak en það var ekki á grundvelli þess að þeir væru búnir að biðja sérstaklega um það. En ég taldi það rétt og stend við það.

Hæstv. forseti. Að sjálfsögðu eigum við að stuðla að afvopnun og við eigum að reyna að leggja okkar lóð á vogarskálarnar til að draga úr hernaðarhyggju í heiminum og við eigum að beita okkur gegn öllum gereyðingarvopnum hvort sem það eru kjarnorkuvopn, efnavopn, sýklavopn eða önnur ógnvekjandi vopn. Hins vegar vil ég vekja athygli á þeim tvískinnungi sem einkennir alla umræðuna. Hæstv. utanrrh. hefur sjálfur vísað í blaðaskrifum á árásir Íraka á Kúrdahéruð í Norður-Írak árið 1988. Á þeim tíma var Saddam Hussein góði skúrkurinn, svo að vitnað sé í líkingu Henry Kissingers á sínum tíma um Pinochet, Chile-hershöfðingjann. Hann er góði skúrkurinn, sagði hann þá. Á þeim tíma var Saddam Hussein góði skúrkurinn og það er talið að þessi vopn sem beitt var gegn Kúrdunum í Norður-Írak hafi verið keypt í Bretlandi. Á þeim tíma fengu Írakar einnig vopn frá Bandaríkjunum. Talið er að þau hafi komið í gegnum Chile. Ég er að vekja athygli á þeim tvískinnungi sem einkennir þessa umræðu alla. Ég vil að sjálfsögðu hvetja hæstv. utanrrh. til þess að beita sér gegn efnavopnum og eiturvopnum í Írak en ég er að hvetja til þess að menn séu heilsteyptir í sínum málflutningi og sýni sjálfstæði í sinni afstöðu. Á það finnst mér hafa skort af hálfu íslenskra stjórnvalda.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. utanrrh. fyrir yfirgripsmikla ræðu sem náði yfir mjög svo fjölbreytilegt svið. Ég vil byrja á því að taka undir þau sjónarmið sem koma fram í ræðu hæstv. ráðherra varðandi aðild okkar að Schengen-samkomulaginu, að það er mjög mikilvægt af hálfu Íslendinga að geta gengið frá þeim samningi sem allra fyrst og náð þar fullri aðild enda tel ég að með fullri aðild séum við ekki aðeins að halda áfram því mikla og nána samstarfi sem við höfum átt í Evrópu heldur séum við líka að efla okkar varnir gegn ólöglegum innflutningi fíkniefna og aðild okkar að sameiginlegu öryggiskerfi lögreglu innan Evrópuríkjanna nýtist okkur í því starfi. Ljóst er að Schengen-samstarfið og Schengen-samn\-ing\-ur\-inn munu verða til umræðu um nokkurn tíma enn og ekki er alveg ljóst hvert hann mun leiða. Ég velti því fyrir mér hvort Schengen-samstarfið og stækkun Leifsstöðvar muni vera nátengt og hvort einhver breyting sé að verða á afstöðu hæstv. ráðherra til stækkunar Leifsstöðvar. Ekki það að ég hafi heyrt neitt um það en ég vildi gjarnan fá að heyra það frá hæstv. ráðherra hvort stækkun Leifsstöðvar sé ekki á dagskránni nákvæmlega eins og stefnt hefur verið að samkvæmt þeim áætlunum sem lagðar hafa verið fyrir ráðuneyti og nefndir þingsins. Varðandi ár hafsins þá fagna ég þeim miklu undirtektum sem koma fram frá hæstv. ráðherra við ár hafsins. Ég vil minna á samþykkt í hinu háa Alþingi þar sem samþykkt var að reka skólaskip á mun öflugri hátt en áður en það getur nýst einmitt í þeim tilgangi að auka möguleika unglinga og skólafólks til að fara á sjó og kynna sér starfsemi um borð í venjulegum rannsóknarskipum í samstarfi við íslenska vísindamenn sem eru þeir fremstu í heiminum á sínu sviði. Svona tengingu tel ég einmitt eiga vel heima innan þeirra stofnana sem það reka í dag í samstarfi við Hafrannsóknastofnun sem tengist þannig inn í grunnskóla landsins. Ég lýsi yfir mikilli ánægju minni með það hvernig þetta er að þróast í samstarfi við sjútvrn. Mig langaði aðeins til þess að spyrja hæstv. ráðherra um VES eða Vestur-Evrópusambandið og hver staða þess væri í augum ráðuneytisins og hæstv. utanrrh. Ég tók eftir því að í ræðu hæstv. ráðherra er ekki tekin nein sérstök afstaða til VES eða yfirleitt minnst á það í ræðunni. Ég minni á það að Vestur-Evrópusambandið hefur verið mjög öflugur málsvari fyrir Evrópuþjóðir í varnarlegu tilliti og þær þjóðir sem þar eiga aðild eru miklu fleiri en þær sem standa að NATO eins og kunnugt er. Núna taka 28 ríki þátt í starfinu innan VES á einn eða annan hátt. Ég minni á að á VES-ráðstefnu í desember í fyrra var einróma tekið undir stækkun NATO af öllum þeim sem þátt tóku í þeirri umræðu. Ég held að það megi segja að slíkur stuðningur allra Evrópuríkja sé mjög mikilvægur. Þess vegna tel ég að efling samstarfs innan VES af hálfu Íslendinga sé liður í utanríkisstarfinu sem eigi að vera hluti af yfirferð Alþingis. Ég hef nefnt í umræðum um utanríkismál hvort ekki væri ástæða fyrir Íslendinga að sækja um fulla aðild að VES. Hæstv. ráðherra hefur haldið því fram að slíkt sé ekki hægt vegna þess að reglur VES leyfi ekki slíkt. Ég ætlaði að spyrja hæstv. ráðherra að því hvort hann hefði kynnt sér sjónarmið Klaus Kinkels, utanríkisráðherra Þýskalands, í þessu efni en hann upplýsti í ræðu sem hann hélt í desember í fyrra á þingi VES að hann teldi að spurningin væri ekki hvort breyta þyrfti reglum um inngöngu í VES heldur væri það spurning um túlkun á reglum VES hvort nýjar þjóðir fengju fulla aðild að sambandinu eða ekki. Þá er í fyrsta lagi verið að tala um hvort ríki sem eru í NATO en ekki Evrópusambandinu eigi rétt á fullri aðild eða ekki eða hvort þann rétt hafi eingöngu ríki sem bæði eru í Evrópusambandinu og í NATO. Þetta er spurning um samræmdan skilning á því hvaða reglur gildi og túlkun á þeim. Mig langaði, herra forseti, aðeins að minnast á varnarsamstarfið sem tók ekki mikið pláss í ræðu hæstv. ráðherra sem sýnir að sjálfsögðu að náðst hefur að tryggja samninga við varnarliðið til ársins 2000. Ég held að þar hafi verið vel að verki staðið af hálfu ráðuneytisins og störf ráðherra séu góð að þessu leyti og góð samvinna við Bandaríkjamenn í að halda því samstarfi áfram sem allir hafa talið mjög markvert og tryggja frið í Evrópu ásamt mörgu öðru. Samt er ljóst að samskiptin verða sífellt erfiðari og þá fyrst og fremst samskipti á hinu fjárhagslega sviði. Við höfum séð það að starfsemi varnarliðsins hefur liðið mjög mikið fyrir fjármagnsskort á undanförnum mánuðum og árum og sífellt er verið að draga úr þeirri starfsemi sem þarna hefur þótt sjálfsögð. Ég get þó tekið fram sem formaður í einni þeirra nefnda sem fást við samstarfið við varnarliðið og sveitarfélög á Suðurnesjum að náðst hefur mjög gott samkomulag um fráveitumál á svæðinu og vil ég nota tækifærið til að þakka hæstv. utanrrh. fyrir hans þátt í að leysa það mál ásamt skrifstofustjóra varnarmálaskrifstofunnar, Þórði Ægi Óskarssyni. Þar hafði inngrip hæstv. utanrrh. og starfsmanna hans mikið að segja og er það gott þegar utanrrn. tekur afstöðu og aðstoðar sveitarfélög og yfirvöld á svæðum til þess að ná eðlilegri niðurstöðu í samningaferli milli þessara tveggja aðila. Samt er ljóst að ýmis önnur mál eru óleyst hjá varnarliðinu sem varða eðlileg samskipti sveitarfélaganna og varnarliðsins. Maður veltir því fyrir sér, herra forseti, vegna þess að starfræksla stöðvarinnar er nánast að verða ómöguleg, hvort þessi mikli niðurskurður fjármagns sé vísbending um að það sé stefna bandarískra yfirvalda að draga svo úr starfsemi hjá varnarliðinu að hún verði svo smá að hún hverfi einn góðan veðurdag. Í mínum huga er ekki neinn bragur á því ef samskipti Bandaríkjamanna og Íslendinga einkennast svo af fjárskorti að menn eru í eilífum vandamálum við að leysa dagleg verkefni sem er skylt að leysa í stórri stöð eins og þessari. Ég held að ef ekki ríkir stórhugur heimsveldis í þessu samstarfi við fullvalda ríki, sé eins gott að endurskoða þá miklu samninga sem hafa verið farsælir fram að þessu.

Herra forseti. Fram komu tvær spurningar og önnur vegna Leifsstöðvar. Það er allt í fullum gangi með undirbúning að fyrsta áfanga í stækkun Leifsstöðvar sem er reiknað með að kosti 1.100 millj. og framkvæmdir geti hafist síðla sumars eða næsta haust. Gert er ráð fyrir því á lánsfjárlögum þannig að þar hefur engin breyting orðið á. Hvað varðar VES þá hefur stefna Íslands ekkert breyst í þeim efnum. Við höfum skilið það þannig og ég held að það sé ótvírætt að engin þjóð getur orðið fullgildur aðili að VES nema vera í Evrópusambandinu. Ég veit ekki til þess að því hafi verið breytt af hálfu Evrópusambandsins. Þjóðir sækja ekki um aðild að VES. Það er boðið til slíkrar aðildar og mér vitanlega hefur ekkert slíkt boð komið til Íslands, Noregs eða Tyrklands. Ég vildi, herra forseti, aðeins að lokum vegna þess að tíminn er naumur, þakka fyrir ágæta umræðu um utanríkismál, þakka fyrir hlý orð í garð utanríkisþjónustunnar. Ég vil jafnframt þakka fyrir málefnalega gagnrýni sem hér hefur komið fram og ég tek undir þau sjónarmið að að sjálfsögðu er nauðsynlegt að ræða allar hliðar utanríkismálanna og það er okkur sem starfa í utanríkisþjónustunni nauðsynlegt að heyra þær raddir. Í mörgum tilvikum verður það til þess að við tökum mið af þeim og breytum okkar áherslum. Hins vegar er alveg ljóst að lýðræðisleg umræða verður ekkert ávallt til þess að menn fallist á allt sem sagt er, en slík umræða er nauðsynleg í lýðfrjálsu landi.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. utanrrh. fyrir svörin. Ég veit að utanrrn. hefur túlkað reglurnar um inngöngu í VES þannig að þar væri ekki um að ræða möguleika á fullri aðild þó svo að við hefðum áhuga á því eða gæfum í skyn áhuga á að fara inn sem fullgildir aðilar. Það sem ég var að segja áðan var að í ræðu Klaus Kinkels, utanríkisráðherra Þýskalands, kom fram að þetta væri ekki spurning um að breyta þyrfti þessum reglum heldur væri þetta spurning um túlkun á þeim reglum sem þegar væru í gildi. Ég vil hvetja hæstv. utanrrh. til að kynna sér það sem fram kom í máli utanríkisráðherra Þýskalands og kanna hvort þessi skilningur minn á því sem þarna fór fram er réttur. Ég ætla ekki að hafa þessi orð fleiri, herra forseti.

Herra forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um staðfestingu samninga um lögsögumál við Danmörku og Grænland annars vegar og við Noreg hins vegar. Hér er um að ræða gamalt deilumál sem gekk fyrst og fremst út á Kolbeinsey og svæðið þar. Þetta mál er öllum hv. þm. kunnugt. Ég vísa til athugasemda við þáltill. þessa málinu til skýringar og legg til að að lokinni þessari umræðu verði málinu vísað til hv. utanrmn.

Herra forseti. Hér er líka um mjög mikilvægt mál að ræða, till. til þál. um staðfestingu samninga um veiðar úr norsk-íslenska síldarstofninum, sem hefur áður verið rætt á Alþingi. Ég vísa til athugasemda sem fylgja þessari þáltill. og legg til að að lokinni þessari umræðu verði henni vísað til hv. utanrmn.

Herra forseti. Sú þáltill. sem hér er á dagskrá um staðfestingu samnings milli Íslands og Færeyja um fiskveiðar innan íslenskrar og færeyskrar lögsögu er m.a. fylgifiskur samningsins um veiðar úr norsk-íslenska síldarstofninum. Samskipti okkar við Færeyinga á sviði fiskveiðimála hafa verið vinsamleg og mikil samstaða hefur verið um þau á Alþingi. Ég vísa til athugasemda við þáltill. og legg til að málinu verði vísað til hv. utanrmn. að lokinni þessari umræðu.

Herra forseti. Till. til þál. um staðfestingu samnings milli Grænlands og Íslands um fiskveiðar gengur m.a. út á heimildir Grænlendinga til að veiða loðnu í okkar lögsögu. Á það hefur m.a. verið lögð áhersla hér á hv. Alþingi. Þetta mál hefur áður komið hér til umfjöllunar. Ég vísa til þeirrar umræðu og athugasemda með þáltill. og legg til að henni verði vísað til hv. utanrmn.

Herra forseti. Ég kem hér aðeins til að fagna því að þessi samningur hefur tekist milli Íslands og Grænlands um gagnkvæmar heimildir til fiskveiða innan lögsögu. Þetta munu vera nokkur tímamót í samskiptum þessara ríkja þó sambærilegir samningar milli Íslands og Færeyja eigi sér alllanga sögu. Þetta er liður í ákaflega jákvæðri þróun núna síðustu missirin í samskiptum Íslands og Grænlands. Mér er jafnframt kunnugt um að í undirbúningi er almennari rammasamningur um samstarf okkar á þessu sviði. Því ber sérstaklega að fagna vegna þess að allmörg óleyst samskiptamál hafa verið í samskiptum Íslendinga og Grænlendinga á sviði fiskveiða. Enn er ólokið samningum um nokkra sameiginlega fiskstofna á hafsvæðinu milli landanna. Ég fagna því sérstaklega að þróunin í samskiptum þessara landa skuli vera svo jákvæð og það hefur þegar skilað sér í verðmætri samstöðu Íslands og Grænlands. Þar nefni ég t.d. samstöðu þjóðanna um samninga um fiskveiðistjórnun og veiðikvóta á úthafskarfa á Reykjaneshrygg. Eins hafa Ísland og Grænland sýnt samstöðu í viðræðum um loðnusamninga milli Íslands, Grænlands og Noregs að undanförnu.

Herra forseti. Ég mæli fyrir þáltill. um fullgildingu stofnsamnings Fjölþjóðlegu fjárfestingarábyrgðastofnunarinnar sem er á vegum Alþjóðabankans. Þessi stofnun gengur daglega undir nafninu MICA. Hér er um mjög mikilvæga stofnun að ræða sem kemur til aðstoðar í þróunarlöndum og greiðir fyrir fjárfestingu einkaaðila í þessum löndum. Aðilar sem annars hefðu ekki fjárfest í þessum löndum töldu sig reiðubúna til að gera það vegna ábyrgðar þessarar stofnunar. Ég vil leggja til, hæstv. forseti, að að lokinni þessari umræðu verði málinu vísað til hv. utanrmn.

Herra forseti. Ég leyfi mér að mæla fyrir till. til þál. um fullgildingu fríverslunarsamnings milli EFTA-ríkjanna og Marokkó. Hér er um að ræða enn einn fríverslunarsamninginn sem EFTA-ríkin hafa gert við þjóðir utan EFTA. Athyglin hefur upp á síðkastið beinst að Miðjarðarhafsríkjunum. Við Íslendingar höfum ekki mjög mikil viðskipti við þær þjóðir sem þar búa en vonandi munu þau viðskipti fara vaxandi. Aðrar þjóðir innan EFTA-ríkjanna hafa haft mun meiri viðskipti við þessar þjóðir. Áfram verður haldið á þessari braut og viðræður við Kanada bera vitni um það. Ég vil að lokinni þessari umræðu leggja til að þessari þáltill. verði vísað til hv. utanrmn.

Herra forseti. Í þessari þáltill. er um mikilvægan samning að ræða sem Ísland hefur unnið að ásamt öðrum þjóðum. Því miður tíðkast slík starfsemi þó að ég sé sannfærður um að það eigi ekki við um Íslendinga í þessum viðskiptum. Þetta er alþjóðlegur samningur sem full þörf er á og við Íslendingar hljótum berjast gegn slíkum starfsháttum ásamt öðrum þjóðum. Ég vil leggja til að að lokinni þessari umræðu verði þessari þáltill. vísað til hv. utanrmn.