Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flutnm. (Benedikt Sveinsson) Þetta frv. er borið hjer fram samkvæmt beiðni Eimskipafjelags Íslands. Ástæðurnar til þess, að það er framkomið nú, hirði jeg ekki að nefna hjer, því að þær eru prentaðar á þingskjali 10, Jeg skal að eins geta þess, að hjer er ekki að ræða um neina nýja ábyrgð fyrir landssjóð, heldur að eins um það, að fá heimildarlögunum svo breytt, að ef þörf gerist, megi flytja lánið hingað heim til íslensku bankanna. Jeg skal taka það fram, að það er ritvilla þar sem stendur í frv., að fjárhæðin sje 500 þús. kr. Það á að vera 600 þús. kr. Flutningsmennirnir munu því að sjálfsögðu koma fram með brtt. um þetta efni við næstu umr. Jeg vil leggja til, að málinu sje vísað til fjárhagsnefndarinnar.

Flutnm. (Sveinn Ólafsson) Jeg hefi leyft mjer að koma fram með þetta frv. í þeirri von, að háttv. deild líti svo á með mjer, að nauðsyn beri til að breyta þessum lögum. Þau eru nú orðin 11 ára gömul og komin sú reynd á þau, að þau mega álítast gagnslaus, nema þeim sje breytt í þá átt, sem hjer er farið fram á. Eins og menn sjá er gjörð grein fyrir ástæðunum fyrir frv. á þingskj. 41, og skal jeg leyfa mjer að árjetta það lítið eitt. Mjer er kunnugt um það, að oft hefir verið reynt til að koma á stofn brunabótafjelögum í sveitum, en að það hefir gengið mjög illa, og tel jeg hiklaust einkum þá orsök til þess, að það er svo lítill hluti verðsins, sem fæst tryggður, að mönnum þykir ekki taka því. Enda er það augljóst misrjetti, að menn í kauptúnum skuli mega tryggja 5/6 af húsaverði, en sveitamenn ekki nema 2/3. Það er þetta misrjetti, sem fælir sveitamenn frá að tryggja húseignir sínar, og eins og bent er á í ástæðunum fyrir frv., þá hefir þetta misrjetti mikil og ill áhrif á lánstraust húseiganda í sveitum, og þó einkum í sjávarsveitum. Jeg skal benda á það dæmi, að í einum hreppi, sem jeg þekki, var tilraun gjörð til að stofna tryggingarsjóð. Eftir lauslegu mati voru íbúðir allar 100.000 kr. virði. En af því að eigi var kostur á að tryggja nema röskar 66.000 kr., varð að hverfa frá hreppstryggingunni og leita á náðir útlends brunabótafjelags, sem tekur 10-12% iðgjöld, og með því móti verður nefnt sveitarfjelag að greiða óhæfilega háan aukaskatt, sem sje 6-700 krónum hærri brunabótagjöld en ella hefði þurft. Jeg get ekki annað en vænst þess, að háttv.þm. muni verða mjer sammála um, að nauðsyn beri til að laga þessar misfellur, sem hjer eru á. Jeg skal svo ekki orðlengja þetta frekar, en stinga upp á að málinu verði vísað til landbúnaðarnefndarinnar.

Sigurður Sigurðsson Jeg vildi leyfa mjer að skjóta því til hv. flutnm. (Sv. Ó.) og nefndarinnar, sem væntanlega fær þetta mál til meðferðar, hvort ekki muni ástæða til að athuga fleira í þessum lögum, en gjört er í þessu frv. Jeg er sammála háttv. flutnm. um það, að ein ástæðan til þess hve illa hefir gengið að koma þessum lögum í framkvæmd, sje sú, að ekki hefir fengist vátrygt nema 2/3 af verði bæjarhúsa. En svo hefi jeg einnig orðið var við aðra ástæðu, og hún er sú, að lögin leggja mikla vinnu á herðar hreppsnefnda, einkum oddvita þeirra, og það án þess, að þeir fái þá borgun í staðinn, sem svarar til þeirrar vinnu, sem þeir verða að bæta á sig vegna laganna. Jeg er viss um að þetta hefir valdið talsverðu um það, hve illa hefir gengið að koma lögunum í framkvæmd. Nú vil jeg leyfa mjer að skjóta því til háttv. nefndar, sem þetta mál fær til meðferðar, að hún reyni að lagfæra þetta á þann bátt, að líklegt sje, að hreppsnefndir fremur finni hvöt hjá sjer til að koma lögunum í framkvæmd, en að leggja stein í götu þeirra.

Flm. (Jörundur Brynjólfsson) Jeg hefl borið fram þetta frv. eftir ósk fjölda kjósenda í Reykjavík. Skatturinn, sem greiddur er landsjóði af sykri, er mjög tilfinnanlegur, en kemur þó einkum hart niður á fátækri alþýðu. Eins og tekið er fram í ástæðum frv., er sykur fullkomin nauðsynjavara, og því eigi frekar ástæða til að tolla hann en aðrar matvörur, og það því síður sem fátækt fólk þarfnast jafn vel meiri sykurneytslu en efnamenn. Er það efnasamsetning sykursins, sem gjörir hann svo ómissandi, og er því mjög ranglátt að leggja þungan skatt á svo nauðsynlega vöru. Eitt heimili með 5 -6 manns, þarf að gjalda í þennan skatt 20-30 kr. á ári, eða jafnvel meira, og er það tilfinnanlegt þeim, sem ekki eiga málungi matar. Jeg neita því eigi, að landsjóður missi tekjur, ef frv. þetta nær fram að ganga, en jeg er þess fullviss, að finna mætti miklu rjettlátari tekjustofn en þenna. Vona jeg að háttv. deild verði svo sanngjörn, að breyta til, hvað þennan tekjustofn snertir, því vart verður fundinn öllu ranglátari tekjustofn. Upphæð sú, sem landsjóður fær í sykurtollinn árlega, er ekkert smáræði, og verði eigi bráðlega fundið eitthvað í staðinn, missir landsjóður mikið fje. En frv. það, er jeg hefi flutt um einkasölu á steinolíu, bætir þó nokkuð úr, og svo hefi jeg hugsað mjer, að koma með annað frv., er eykur tekjur landsjóðs að miklum mun. Mun mjer þó eigi vinnast tími til að búa það undir þetta þing, en jeg hygg það muni eigi koma sjer mjög illa, þó að það komi ekki fram fyr en á næsta þingi. Ein ástæða mælir og sjerstaklega með frv., sem sje sú, að eigi er útlit fyrir, að flytjast muni mikið af sykri til landsins næsta ár, nema það, er stjórnin flytur. Þegar svo er komið, ætti landsjóður eigi að ætla sjer miklar tekjur af sykri á komanda ári. Er því eigi mikið í húfi. Jeg vænti þess, að háttv. deild taki frv. vel, og sting jeg upp á, að því verði vísað til fjárhagsnefndar.

Flm. (Jörundur Brynjólfsson) Jeg hefi ásamt háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) leyft mjer að koma fram með þetta frv. Eins og háttv. deild er kunnugt, kom samskonar frv. fram 1912 frá milliþinganefnd, sem þá hafði um hríð setið á rökstólum. En því frv. var þá tekið fremur dauflega, og komst ekki til framkvæmda þá, en aftur voru á þinginu það sama ár, samþykt lög, sem heimiluðu stjórninni, að veita innlendu fjelagi einkarjett til steinolíusölu, eða taka hana að sjer sjálf og reka hana upp á eigin spýtur. En eins og allir vita, hefir þetta aldrei komið til framkvæmda. Eitt fjelag mun hafa sótt um, að sjer væri veitt þetta leyfi, en stjórninni ekki litist gjörlegt að veita því það. Nú má heita, að það sje orðinn almennur vilji þjóðarinnar, að landið taki að sjer þessa verslun, og mun það vera af því, að fjelag það, sem nú í reyndinni hefir, að kalla, nær alla steinolíuverslunina, hefir ekki þótt þægur ljár í þúfu, heldur má segja, að það á hverju ári hafi stórfje af almenningi. Ef þetta frv., sem jeg ber hjer fram, yrði að lögum, þá mætti ætla, að með því vru slegnar tvær flugur í einu höggi. Í fyrsta lagi yrði verðið á þessari þurftarvöru ekki hærra en nauðsyn krefði, svo að landið fengi nauðsynlegan tilkostnað endurgoldinn, og auk þess mundi það afla landsjóði tekna, sem líklega mundi nema um 100 þús. kr. á ári, án þess að það munaði hvern einstakan miklu. Eftir frv. milliþinganefndar 1912 átti leyfishafi að steinolíuversluninni, að greiða í landsjóð 2 aura af hverjum lítra, en þó mátti útsöluverðið til almennings ekki vera hærra en 12 aura í heilum tunnum og 15 aura í smásölu, og var það mun lægra en áður tíðkaðist, því þá kostaði olían í tunnum 25-29 kr. og í smásölu 16-19 aura lítrinn. Fullyrt var þá, að sama fjelagið, sem rekið hafði hjer olíuverslunina („D. D. P. A“) væri fáanlegt til að hafa verslunina á hendi, með þeim kjörum, sem frv. ákvað. Með þessu sýndi fjelagið og sannaði, að það hafði selt olíuna hjer óþarflega háu verði áður, og einnig hitt, að það vildi eigi með nokkru móti láta olíuverslunina ganga úr greipum sjer. Mætti af því ráða, að það væri ekki neitt hættuspil fyrir landið, að reka slíka verslun, ef það hefði hana eitt á hendi, jafn vel þótt olían væri flutt á sama hátt og fjelagið hefir flutt hana hingað til landsins, nefnilega í tunnum. Til frambúðar væri auðvitað rjettast og arðvænlegast, að breyta olíuflutningnum í það horf, að hjer yrði gjörðir olíugeymar í stærstu kauptúnum landsins, og olían flutt til landsins og með ströndum þess í þar til gjörðum skipum. Milliþinganefndin 1912 gjörði ráð fyrir, að með tveggja aura álagi á hvern lítra, mundi landsjóður fá 80-100 þús. kr. tekjur á ári, ef einhverju fjelagi yrði falin olíuverslunin, og eftir olíuverðinu, er ákveðið var í frv. nefndarinnar, átti olían að kosta 24 kr. tunnan; en ef landsjóður hefði rekið verslunina sjálfur, með sama hagnaði, var áætlað, að olían kostaði almenning 22 kr. tunnan. En ef olíuversluninni væri breytt í það horf, að olían væri flutt í „Tank“skipum og geymd í olíugeymum, reiknaðist nefndinni, að landsjóður mundi fá 248.500 kr. í tekjur á ári. Kostnaður við að breyta versluninni í þetta horf var áætlaður um 800 þús. kr., í eitt skifti fyrir öll. Og ef reiknaðir væru 5% vextir af fjenu, og það endurgreitt á 20 árum, gjörði nefndin ráð fyrir að landsjóður mundi fá í hreinar tekjur 357.244 kr. á fjárhagstímabili. Af þessu má sjá, að hjer er um mjög mikilvægt mál að ræða, sem er þess vert, að þingið gjöri alt, sem í þess valdi stendur, til að greiða fyrir því á skynsamlegan hátt, því svo hátt er verðið á olíunni hjer á landi nú, að hún er að kalla ókaupandi. Og ekki er annað sýnna, en að mótorbátaútgjörðin verði að hætta, ef ekki verða skjótlega bætur á þessu ráðnar, því, því miður, eru litlar líkur til, að fiskur hækki mikið í verði frá því, sem hann selst nú. Vitanlegt er það, að ekki mun nú eins auðvelt að afla skipa og olíu, eins og fyrir stríðið, en eftir því, sem verslunarfróðir menn hafa tjáð mjer, þá mun þó vera hægt að útvega allmiklu ódýrari olíu, heldur en hún er seld hjer nú. Enda verður því ekki neitað, að margt bendir á, að íslenska olíufjelagið selji olíuna miklu dýrari en nauðsyn krefur. Fiskifjelagið keypti olíu í fyrra, eins og kunnugt er, og jeg tel rjett að geta þess, í þessu sambandi, hver áhrif þessi verslun Fiskifjelagsins hefir haft á olíuverðið hjá olíufjelaginu, því að strax eftir að olía Fiskifjelagsins var búin, þá hækkaði steinolíufjelagið hverja tunnu um 15 krónur. Sú mikla verðhækkun virðist þó ekki hafa verið nauðsynleg, þar eð olían hafði ekki hækkað neitt í verði um það skeið, sem Fiskifjelagið átti olíu. Þar eð þetta mál er mikilsvert fyrir land og þjóð, vona jeg, að deildin taki því vel, og vil jeg leggja það til, að kosin verði fimm manna nefnd til að athuga það rækilega. Í þetta sinn ætla jeg ekki að fara út í einstakar greinar frv. Má það bíða til annarrar umræðu. Þó vil jeg geta þess, viðvíkjandi 9. gr., þar sem drepið er á, hve nær lög þessi öðlist gildi, þá má auðvitað lengja þann frest, ef hann þykir ónógur. Vænti jeg þó, ef landsstjórnin snýr sjer strax að máli þessu, að þá muni tími til vinnast, svo hægt sje að byrja á framkvæmdunum á þeim tíma, sem tiltekinn er. Um tveggja aura álag til tekna fyrir landssjóð getur verið álitamál. Álít jeg þó, að slíkt gjald komi alljafnt niður. Og þar eð almenningur fær sennilega olíuna ódýrari á þenna hátt en ella, virðist það sanngjarnt, að landssjóður njóti líka góðs af.

Bjarni Jónsson Jeg vil leyfa mjer að leggja það til, að máli þessu verði vísað til fjárhagsnefndar, og óska jeg þess um leið, að háttv. flutnm. (J. B.) taki aftur þá till. sína, að kosin verði fimm manna nefnd, svo að ekki verði tillögurnar tvær. Álít jeg, að mál þetta heyri undir það, sem fjárhagsnefndin á um að fjalla. Sömuleiðis er mjer kunnugt um, að nefnd sú hefir lítið að starfa.

Pjetur Jónsson Efni þessa frv. er mjer ekki í neina staði mótfallið. Álít jeg það merkilegt og þess vert, að það sje athugað með alúð og gaumgæfni. Þess vegna tel jeg það ekki geta komið til mála, að samþykkja það að svo búnu, án rækilegrar íhugunar. En það þykir mjer óvíst, að þetta þing sitji svo lengi, að tími vinnist til að athuga það svo vel sem skyldi. Sömuleiðis áleit jeg, að þing þetta hefði verið kvatt saman af óhjákvæmilegum ástæðum, en ekki til að ræða mál þau, sem dregist geta til næsta þings. Veit jeg líka, að margir hafa tekið sjer í mein tíma þann, sem í þing þetta fer. Getur það orðið mörgum bagalegt og jafnvel stórtjón, að vera að heiman svo óvænt, og það lengur en hugsað var. Vil jeg því láta hika við, að taka þetta mál til meðferðar, því svo er um það, sem önnur fleiri mál, er hjer hafa komið fram, að fresta mætti því til aðalþings, enda gæti það þá fengið betri meðferð. En sje því vísað til nefndar, álít jeg, að þá sje um leið ákveðið, að taka það til rækilegrar meðferðar á þessu þingi.

Flm. (Jörundur Brynjólfsson) Háttv. þm. S.-Þ. (P. J.) tók það fram, að þing þetta hafi verið kvatt saman af brýnum ástæðum. Má vel vera, að svo sje. En hvað sem þeim ástæðum líður, þá álít jeg, að það sje ekki svo önnum kafið - mjer vitanlega hefir sáralítið verið lagt fyrir það, - að það geti ekki tekið til meðferðar mál, sem til góðs mættu verða, bæði landi og þjóð. Og jeg skil ekki, hvers vegna háttv.þm. (P. J.) vill bregða fæti fyrir frv. Háttv. þm. S. Þ. (P. J.) lagði til, að málinu yrði frestað til næsta þings, sjerstaklega þar sem það þyrfti rækilegan undirbúning og athugun. Einmitt þess vegna álít jeg, að þörf sje á, að þetta þing afgreiddi málið til landsstjórnar. Henni væri þá kunnugt um vilja þingsins og gæti þá byrjað bráðlega á undirbúningnum, t. d. að útvega skip o. fl. Og að líkindum mætti þá byrja á framkvæmdunum á komanda hausti. Sje málið aftur á móti ekki afgreitt frá þingi fyr en í sumar, mundi það ógjörningur fyr en 1918, að stjórnin tæki olíusöluna að sjer. Viðvíkjandi því, sem háttv.þm. Dala. (B. J.) lagði til málsins, þá get jeg fremur fallist á það. Álít þó heppilegra, að kosin verði sjerstök nefnd í málið, heldur en að því verði vísað til fjárhagsnefndar.

Matthías Ólafsson Jeg er hlyntur efni þessa frv., og get ekki að því fundið, en álít undirbúning þess of lítinn, og vanhugsað, að hægt verði að koma því í framkvæmd þegar á næsta ári. Slíkt nær engri átt. Sjerstaklega er það líka vanráðið, að hrapa að slíkum málum á þessum tímum. Ef framkvæmdirnar eiga að gagni að koma, þarf að útvega járngeyma og járnkassa til að flytja olíuna í, þar að auki skip til flutnings, og mundi það, eins og sakir standa, reynast örðugt. Vil jeg því leggja það til, að landsstjórninni verði falið þetta mál til undirbúnings, og gæti hún þá leitað sjer allra fáanlegra upplýsinga. Háttv. flutnm. (J. B.) sagði, að lengja mætti frestinn til framkvæmdanna, ef hann reyndist ónógur, en sá er ljóður á því ráði, að þá mundu kaupmenn geta hætt að panta olíu og hún engin verða til í landinu. En hana þurfum vjer að hafa, hvað svo sem hún kostar, og yrðum vjer því ver settir, ef slíkt kæmi fyrir, heldur en að verða að hlíta kjörum fjelags þess, er verslunina rekur. Annars sje það fjarri mjer, að bera blak af því fjelagi. En jeg veit um tilboð, sem gjörð hafa verið um olíusölu frá Ameríku, og mundi það verða að mun ódýrara, ef hægt væri að fá skip, og mundi fjelagið þá ekki geta hækkað sína olíu í verði. Annars er þetta mikilsvert framtíðarspursmál, og ekki eingöngu fram komið í því augnamiði, að landið græði, heldur líka af því, að sjálfir eigum vjer að hafa vora eigin verslun í höndum. En víst er það, að landið mundi ekki græða eins mikið á steinolíuverslun hjer, eins og fjelagið hefir gjört. Það er sannfæring mín, að eitt ár er alt of lítill undirbúningstími. Þá er og þessu þingi ekki mögulegt, að fá nægar upplýsingar. Leita þyrfti fyrir sjer í Ameríku um það, hvað ílát mundu kosta; sömuleiðis hvort hægt væri að fá skip o. s. frv. Annars er jeg málinu hlyntur, eins og jeg hefi áður tekið fram, en vil ekki láta rasa fyrir ráð fram, sjerstaklega þar sem það gæti orðið til óbætanlegs tjóns fyrir atvinnugrein þá, sem jeg ber fyrir brjósti.

Sveinn Ólafsson Jeg vil lýsa því yfir, að jeg er samdóma háttv.þm. Dala (B. J.) í því, að vísa beri máli þessu til fjárhagsnefndar. Býst jeg ekki við, að úrslit fáist nú á málinu fyrir því, en tel víst, að undirbúningur verði þá betri. Annars vildi jeg benda nefnd þeirri, sem með málið kann að fara, á það, að jeg tel fyrirsögn frv. ekki nógu víðtæka. Vil jeg bæta þar inn í „smurningsolíu og bensíni“. Landið ætti ekki síður að hafa verslun þessarra olíutegunda á hendi. Þarf ekki annað en benda á, hvernig ástatt var í sumar er leið, þá er miklu erfiðara var að fá þær vörutegundir, heldur en steinolíu. Vil jeg vekja athygli nefndarinnar á þessu, og vona, að hún taki það til greina.

Benedikt Sveinsson Það virðist hafa slegið óþarflega miklum ótta á háttv.þm. út af því, að frv. þetta er komið fram. Einkum hefir háttv.þm. V.-Ísf. (M. Ó) vaxið í augum, hve bráð háskalegt frv. væri, ef það næði fram að ganga. En jeg get hughreyst þessa menn með því, að lýsa yfir, að það var alls ekki tilætlan okkar flutningsmanna að farið yrði með málið af rasanda ráði, og hefði háttv.þm. V.-Ísf. (M. Ó.) getað sagt sjer það sjálfur, svo að óþarft var honum, að koma með slíkar aðdróttanir þegar við fyrstu umræðu málsins. Þingið á eftir að fjalla um málið, svo að fullyrðingar um, að landið kunni að verða olíulaust, vegna þeirra ráðstafana, sem í frv. felast, eru ekki annað en „grýlur“ til að hræða börn á. Háttv. þm. V.-Ísf. (M. Ó) fór mörgum orðum um það, hve mikinn þyrfti undirbúninginn, og er það engin ný uppgötvun. Það er einmitt þess vegna, að vjer vildum ekki láta málið liggja í þagnargildi til næsta þings. Ef aldrei er byrjar á undirbúningnum, þá mun verða lítið um framkvæmdirnar. Háttv. þm. lagði mikla áherslu á, að útvega þyrfti olíugeyma úr járni frá Ameríku, en ekki sje jeg, að svo brýn nauðsyn sje á járnhylkjum þessum, að eigi megi halda 1. umræðu um frv., áður en þau eru komin til landsins. Og þótt hagkvæmast sje að flytja olíu í hylkjaskipum og geyma hana í hylkjum í helstu kaupstöðum, þá vil jeg benda háttv.þm. á það, að þá tvo mannsaldra, sem steinolía hefir flutst hingað til landsins, veit jeg ekki til, að olían hafi verið flutt í járnhylkjum, heldur í tunnum. Ber ekki á öðru, en að danska steinolíueinokunarfjelagið hafi getað grætt sæmilega á olíuverslun sinni með þessari gömlu flutningsaðferð. Það er því líkt og að „byrja á neglunni“ að vera að hjala um það, að Íslendingar geti ekki hafið olíukaup fyr, en þeir hafi útvegað sjer járnhylki frá Vesturheimi, til þess að geyma hana í. Hitt, að binda frestinn við 1. okt. 1917, er gjört að mestu af handa hófi, en vjer töldum sjálfsagt, að í lögunum stæði eitthvert tímatakmark, og settum það því í frv. En auðvitað var það tilætlun okkar, að þessu yrði breytt eftir því, sem þörf þætti til bera. Við bjuggumst ekki við, að frv. þetta yrði samþykt óbreytt, heldur bárum við það fram til þess, að eitthvað yrði gjört, til þess að hnekkja þeirri einokun, sem nú er á steinolíu og verið hefir um nokkur ár til stórtjóns landi og lýð. Ef til vill er mál þetta viðfangsmeira en svo, að því verði lokið á þessu þingi, en það ætti þó að greiða fyrir framkvæmdunum, og gefa þjóðinni kost á að athuga það til næsta þings, að það er nú borið fram í þinginu, og að því unnið eftir því, sem framast eru föng á. Það hefir verið bent á það, í sambandi við þetta frv., að þing þetta starfi á óvanalegum tíma og óhentugt mundi, að sá tími yrði lengdur. Jeg get nú ekki sjeð, að lengja þurfi þingtímann, þótt mál þetta sje tekið fyrir, hefi heldur enga reglugjörð sjeð um það, hver mál megi taka hjer til meðferðar á þessu þingi. Það kveður meira að segja svo ramt að, að ekki eru enn farnar að heyrast ástæðurnar fyrir því, að aukaþing þetta befir verið kvatt saman, og því sýnist mjer, að menn hafi óbundnar hendur um það, hvaða mál þeir bera fram. Þótt jeg sje annar flutningsmaður þessa frv., er jeg ósamþykkur einu atriði; það er í 5. gr., þar sem talað er tveggja aura toll á hvern lítra. Fyrir mjer vakir ekki að afla landssjóði tekna með lagasetning þessari; hygg, að það yrði betur gjört með öðru móti. Liggur það í augum uppi, að gjald þetta mundi koma ójafnt niður. Tökum til dæmis tvö vjelbátafjelög. Annað aflar vel, en hitt illa. Hafa þó bæði eytt álíka miklu af olíu, og borga því bæði jafnmikinn toll. Allir sjá, að þetta er ranglátt. Útflutningsgjald af afla kemur langtum rjettara niður, því að gjaldið kemur niður á því, sem aflast, en af engum afla þarf engan skatt að gjalda. Yfir höfuð er jeg ekki hlyntur einokun, en hjer stendur alveg sjerstaklega á, þar sem einokun hefir verið á steinolíu og er enn. Hjer er því að eins um það að ræða, að ná landinu úr einokunarklóm hins illræmda danska svíðingafjelags, sem að vísu er nú farið að kalla sig „íslenskt“, en er að engu íslenskara en áður, þótt það hafi fengið hjer nokkura „leppa“, til þess að koma okurklónum betur fyrir. Býst jeg við, að einokun þessari verði ekki hrundið, nema með því móti, að krókur komi á móti bragði, svo að „landsverslun“ komi í staðinn. Mjer er að mestu leyti sama til hvorrar nefndarinnar málinu verður vísað, tel þó heppilegra að vísa því til fjárhagsnefndar.

Bjarni Jónsson Jeg vonaði, að umræður yrðu miklar um þetta mál, en fyrst sumir vilja kæfa það í fæðingunni, vil jeg reyna að leggja því nokkur líknarorð og liðsinni. Skil jeg ekki hvers vegna menn vilja vísa því til stjórnarinnar, en ekki í nefnd. Því að þótt stjórnin sje vitur, álít jeg að fjárhagsnefndin sje líka vitur, og væri þá enn betra að hvorttveggja fengi að fjalla um málið. Væri það líka gott fyrir stjórnina, að fá álit nefndarinnar. Og þar sem stjórnin er enn þá í laugartroginu og hefir ekki látið uppi álit sitt í þessu máli, álít jeg hart að hella slíku yfir hana. Tel jeg það líka ósanngjarnt að vísa málum til hennar áður en hún er sest á laggirnar. Komið hafa fram raddir um það, að taka ekki til meðferðar á þessu þingi nema mál þau, er brýn nauðsyn er á og ekki verður frestað. En fyrst menn eru nú hingað komnir með ærnum kostnaði, þá álít jeg rjett, að vinna hjer að fleiru, úr því jóðsóttin er nú afstaðin. Annars tel jeg þetta eins mikið hallærismál og jafnáríðandi sem matarkaup og þess háttar. En því síðar sem byrjað er, því síðar verður málinu lokið, og tel jeg því heppilegast, að vinna að því nú þegar með fullu fylgi. Hvað undirbúningnum viðvíkur, sje jeg ekki, að hann þurfi svo langvinnan, sem háttv.þm. (M. Ó.) sagði. Auðvitað þyrfti að gjöra hjer olíubrunn, en það ætti að geta tekist á einu sumri. öðrum undirbúningi hjer heima ætti að vera lokið fyrir næsta haust. Brunnskip og olíu mundi mega útvega með 1-2 símskeytum. Þetta gæti þó því að eins orðið, að nú þegar væri tekið að búa málið í hendur stjórnarinnar. Mjer virðist sjálfsagt, að bregðast vel við því áhugaefni margra manna, að þetta mál fái röksamlega meðferð. Kjósendur þeir, sem vilja fá rjettlæti í þessu máli, skifta þúsundum. Hvað viðvíkur grundvallarskoðuninni um landsverslun, þá er jeg ekki að fullu sannfærður um, að rjett sje að landið taki að sjer alla verdun. Vil jeg þó ekkert af taka. En um hitt geta allir verið sammála, hvort sem þeir eru jafnaðarmenn eða ekki, eins og háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv) drap á, að þegar einhver vara er einokuð af fjelagi eða einstökum mönnum, þá sje sjálfsagt, að landið taki til sinna ráða, og hrífi verslunina úr þeim okurklóm og kúgunar. Hjer eru eigi önnur ráð, fyrst allir eru sammála um, að hjer sje einokun, og kaupmannastjett landsins er ekki sjálfstæðari en svo, að hún skrifar með blóði sínu undir skuldbindingu um, að kaupa hvergi olíu nema hjá þessum kúgara og einokara. Fyrir því tel jeg það heppilegustu leiðina , að landið taki að sjer steinolíuverslunina þegar í stað.

Matthías Ólafsson Það er mesta fjarstæða, að vjer, sem ekki viljum hrapa að þessu máli, viljum það dautt. Hitt tel jeg rjettustu leiðina, að samþykkja þingsályktun um, að stjórnin búi málið undir næsta þing. Ættu lögin að ganga í gildi 1. október, gæti vel farið svo, að landið yrði olíulaust, því að auðvitað myndi steinolíufjelagið hætta að flytja olíu til landsins, jafnskjótt sem slík lög hefði náð samþykki þingsins. En olíuleysið væri það versta, sem oss gæti hent, því að þótt ilt sje að kaupa olíuna fyrir ránverð, þá er þó hitt margfalt verra, að eiga hennar engan kost. Háttv. þm. Dala. (B. J.) telur lítils við þurfa, ekki nema eins eða tveggja símskeyta tíl Ameríku. Sami háttv.þm. talar og um að útvega blikk eða eitthvað slíkt til að fóðra með brunna. Er þetta hinn mesti misskilningur og ber vott um þekkingarleysi þm. í þessu efni. Hjer er blátt áfram að ræða um kassa, alveg laghelda, sem eru hafðir undir olíuna, grafnir í jörð niður, svo að þeir standist hita og önnur áhrif, er spilla olíunni. Hjal hins háttv.þm. (B. J.) minnir á það, sem Job sagði við konu sína: „Þú talar sem fávísar konur tala“. Mjer er þetta mikið áhugamál, en jeg tala af meiri reynslu en aðrir háttv.þm., er um málið hafa talað. Málið þarf mikinn undirbúning, og til hans þarf langan tíma. Í þetta mál verður að ráðast með forsjá og fyrirhyggju, og sjá við þeim miður heppilegu afleiðingum þess, sem jeg áður hefi bent á. Háttv. þm. Dala. (B. J.) virtist telja landið stjórnarlaust, og ekki viðlit að vísa þessu máli til stjórnar. Nú veit jeg ekki betur, en að við höfum fengið stjórn, og ekki ætti fleiri manna stjórn að ráða miður fram úr málum en einn maður. Með því að vísa málinu til stjórnarinnar fer þingið gætilega og hrapar ekki að málinu. Auk þess standa nú sakir svo, að lítið virðist unnið með því, að flýta málinu svo mjög. Eins og nú standa sakir, eru ekki horfur á, að olíukaupin yrðu landsmönnum stórum mun ljettari, þótt landið tæki að sjer söluna. Á það bendir sala landssjóðs á steinolíu frá Vesturheimi. Stjórnin hefir ekki sjeð sjer fært að selja miklu ódýrara en steinolíufjelagið. Má af því marka, að eigi er líklegt, að gróði fjelagsins sje mikill sem stendur. Hjer við bætist, að landsmenn mundu geta fengið olíu á annan hátt, því að vitanlegt er, að nokkrum einstökum mönnum hafa borist tilboð. En eins og háttv. deild mun fullljóst, er það sannfæring mín, að betra sje, að landið hafi einokun á þessari vöru sjer í bag, en að einstakt fjelag, innlent eða útlent, einoki hana, landsmönnum öllum, og þar með landinu, til stórskaða. Sje því einokunin nauðsynleg, er jeg því hlyntur, að lög í þessa átt sje samþykt sem fyrst. En eins og jeg hefi tekið fram, verður hjer að fara með forsjá og rasa eigi um ráð fram.

Pjetur Jónsson Jeg hefi ekkert lagt móti frv.; en mjer finst því eigi bani búinn, þótt því sje frestað til næsta þings. Jeg get lýst yfir því, að jeg myndi eigi setja það fyrir mig, þótt landið tæki að sjer einkasölu á vörum, t. d. steinolíu, ef framkvæmanlegt þykir. En um það er vandi að dæma, og er því málið umfangsmikið, en þingið hefir nauman tíma. Það hefir verið sagt, að jeg ætla af tveimur háttv.þm., sem tekið hafa til máls, að engar reglur sje fyrir því, hvað bera megi fram hjer á þingi og hvað ekki. Þetta er auðvitað alveg rjett. Slíkar reglur mega ekki vera til. Frumkvæði þingmanna má ekki takmarka með lögákvæðum eða banni. En hitt er það, að jeg tel ekki heppilegt, að þingmenn, og þá síst að þessu sinni, lengi þingið of mjög með því, að bera fram mál, er að skaðlausu geta beðið til næsta reglulegs þings. Vona jeg og, að menn búsettir hjer í Reykjavík geti nærri, hve oss, sem erum langt frá heimilum vorum, muni óþægilegt að sitja hjer lengi fram eftir vetrinum. Það er í lófa lagið að takmarka, hve mörg tafsöm mál verða fyrir þinginu. Jeg vildi að eins gefa þessa bendingu. Hvort málinu skuli vísað til fjárhagsnefnar eða ekki, læt jeg ligga milli hluta. Nefndin mun að sönnu eigi hafa mikið að gjöra, en mennina getur það þó tafið frá starfi í öðrum nefndum.

Skúli Thoroddsen Mjer hefir skilist, að aðalmótbáran móti þessu máli sje ekki sú, að hjer sje ekki um gott og þarft mál að ræða, heldur hin, að málið sje illa undirbúið, og þyrfti langan undirbúning. Jafnvel þótt þessi mótbára hefði við nokkur rök að styðjast, þá leiddi hún engan veginn til þess, að fella málið nú, heldur þvert á móti til hins, að taka það til meðferðar og íhugunar á þinginu, jafnvel þótt það yrði ekki á enda kljáð að þessu sinni. Háttv. þm. V.-Ísf. (M. Ó.) telur og hættu á því, ef frv. þetta gengi fram, að kaupmenn myndu ekki birga sig upp með olíu, og landið því verða olíulaust. Heppilegast taldi hann það, að stjórnin byggi málið undir og legði það fyrir þingið. Og mjer skildist svo, sem það væri áhugamál þingmannsins, að stjórnin hefði undirbúið það, er næsta þing kemur saman. En þá vil jeg spyrja háttv.þm. V.-Ísf. (M. Ó.). Ber ekki hjer að sama brunni? Mundu kaupmenn frekar búa sig undir það, að ná kaupum á steinolíu, ef þeir vissu að það stæði til að samþykkja einkasölulög? Munurinn yrði enginn annar en sá, að málið fengi miklu betri undirbúning en ella, við það að ganga fyrst gegn um nefnd og umræður í báðum deildum og síðan rannsókn stjórnarinnar. Líka ber þess að gæta, að verði málið felt núna, þá er full ástæða fyrir stjórnina til þess að líta svo á, sem þingið sje því mótfallið, og hún eigi þar af leiðandi ekki að sinna því á neinn hátt. Sje því skoðanamunurinn ekki annar en sá, er jeg hefi nú bent á, er mótbára þessi einskis nýt. Fleiri orðum sje jeg ekki þörf að eyða að málinu á þessu stigi þess.

Flutnm. (Jörundur Brynjólfsson) Háttv. þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) hefir að miklu leyti tekið af mjer ómakið. Gott þykir mjer að heyra, að allir segjast vera frumvarpinu fylgjandi. En hitt þykir mjer kátlegt, að málið sje svo umfangsmikið, að því verði eigi til lykta ráðið á þessu eða næsta þingi. Háttv. þm. V.-Ísf. (M. Ó.) telur það rjettu leiðina, að vísa málinu til stjórnarinnur með þingsályktun. Fæ jeg ekki sjeð, hvað unnið er við að vísa málinu til stjórnarinnar á þann hátt, nje heldur, að stjórnin eigi hægra með að semja lög um þetta efni en þingið sjálft. Jeg fæ eigi fljótlega skilið rökin fyrir því, að heldur beri að afgreiða málið með þingsályktun en lögum. Af framkomu háttv.þm. V.-Ísf. (M. Ó.) fæ jeg eigi annað sjeð en að hann sje blátt áfram mótsnúinn frv. Hann hefði sýnt meiri drengskap og hreinskilni með því, að segjast frv. mótfallinn, og berjast hreinlegar móti því en hann gjörir nú, er hann kveðst frv. hlyntur, en vegur svo aftan að því. Jeg vil heldur berjast móti hreinum mótstöðumanni en hinum, sem tjáir sig hlyntan mínum málstað, en gjörir svo ýmsar tilraunir til að búa honum banaráð. Jeg verð að segja það, að eftir þeim orðum, sem háttv.þm. V.-Ísf. lætur sjer um munn fara, eru áhugamál hans hvorki mörg nje mikil. Það er síður en svo, að jeg vilji flaustra málinu af. Hingað til hefir olían verið flutt í tunnum. Þótt dregist gæti fyrir stjórninni að útvega olíugeymi og olíuskip, ætti hún að geta flutt olíuna eins og áður hefir tíðkast, nefnilega í tunnum. Eins og menn vita, er hjer eitt einokunarfjelag, er hefir að kalla alla olíuverslun landsins, og auðvitað er það, að ef framkvæmdir verða í þessu máli af hendi landsstjórnarinnar, þá dregur það sig í hlje, og hættir sjálfsagt að lokum. Fjelagið er að vísu voldugt, og má sín mikils, en lítið getur stjórnin, ef hún getur ekki útvegað olíu nú eins og hún hefir gjört undanfarið, þó í litlum mæli hafi verið. Fjelagið hefir verslunarsambönd og skip, en þess hvorttveggja ætti og stjórnin að geta aflað sjer, þótt nú fyrst um sinn eigi muni þess að vænta, að hægt sje að fá góðan skipakost. Undirbúningsins vegna tel jeg nauðsynlegt, að gjöra nú þegar ráðstafanir í olíumálinu, meðal annars með því, að samþykkja lög um einkasölu á vörunni. Stjórnin getur þá eigi haft þá afsökun, að hún hafi eigi vitað vilja þingsins. Sú mótbára, að landið geti átt á hættu, að verða olíulaust, ef frv. verður samþykt, er grýla ein, sem hefir engin rök við að styðjast. Háttv. þm. S.-Þ. (P. Þ.) talaði um störf þingsins. Háttvirtur þm. hefir þegar áður viðurkent, að málið sje nauðsynjamál. Jeg fæ eigi betur sjeð en að þetta mál heyri beint undir starfsvið þessa aukaþings, sem sje ráðstafanir út af ófriðnum og dýrtíðinni. Mjer finst það annars furðulegt, að menn skuli amast við þeim ráðstöfunum, sem ef til vill ljetta af landsmönnum mörg hundruð þús. kr. tapi.