Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur bréf frá velferðarráðuneytinu þar sem óskað er frests til 21. febrúar nk. til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 539, um vinnumarkaðsúrræði, frá Guðlaugi Þór Þórðarsyni.

Virðulegi forseti. Ég vil nota tækifærið í upphafi þingfundar þar sem við ræðum störf þingsins til að lýsa ákveðnum áhyggjum af stöðu mála á þinginu. Ríkisstjórnin kynnti endurskoðaða áætlun um framlagningu þingmála á þessu þingi við upphaf þingstarfa í janúar. Ég skoðaði lauslega þá þingmálaskrá og þann fjölda daga sem er eftir af þingfundadögum á þinginu - eins og kunnugt er ljúkum við störfum um miðjan maí í ljósi þess að sveitarstjórnarkosningar eru í lok maí - og hvað kemur fram þegar ég hleyp yfir þingmálaskrá? Jú, hér voru 181 mál kynnt til sögu í haust. Af þeim hafa einhver verið kláruð og fallið frá öðrum en þegar ég lít yfir endurskoðaða þingmálaskrá eru rúmlega 100 þingmál sem ríkisstjórnin hefur boðað að hún ætli að leggja fram á þessu þingi sem enn eru ekki komin fram. Við eigum eftir þrjá mánuði hérna þar sem við erum ekki með þingfundi alla daga. Ég vil nefna við hæstv. forseta að mjög mikilvægt er að ríkisstjórnin endurskoði hina endurskoðuðu þingmálaskrá því að allir sjá að hér er mjög færst í fang. Mér sýnist ríkisstjórnin hafa aðeins ætlað sér um of við gerð þessarar þingmálaskrár en það þarf líka hugsanlega að kanna hvernig fara á með starfsáætlun Alþingis í ljósi þess að nefndir eru, a.m.k. margar hverjar, mjög ásetnar með stór og mikil verkefni. Við höfum verið að ræða á undanförnum dögum að mikilvægt sé að hv. þingmenn fái tækifæri til að kafa ofan í málin og sinna hlutverki sínu sem löggjafi. Fyrst og fremst langar mig að brýna hæstv. forseta, sem hefur talað fyrir góðum vinnubrögðum á þinginu, að við verðum ekki sett í þá aðstöðu að fá hingað inn holskeflu þingmála á síðasta degi eða jafnvel eftir síðasta dag, samþykkt inn á dagskrá með afbrigðum, sem síðan verða afgreidd í allt of miklum flýti. Þetta eru 100 þingmál og ég mælist til þess að skoðað verði hvort ekki megi endurskoða hina endurskoðuðu þingmálaskrá. Hér eru menn að færast um of í fang.

Forseti vill taka undir málflutning hv. þingmanns að því leytinu að forseti hefur áréttað æ ofan í æ mikilvægi þess að mál séu lögð fram í tæka tíð þannig að þingið hafi næg tækifæri og nægan tíma til að fara yfir þau. Það blasir við að ætlunin er að ljúka þingstörfum 16. maí nk. vegna nálægðar sveitarstjórnarkosninganna. Þá er mjög einfalt mál og lítil geimvísindi í því fólgin þegar forseti segir að eftir því sem lengra líður á þingið og mál koma ekki fram muni sneyðast um möguleika á afgreiðslu þeirra mála sem fram verða lögð.

Virðulegur forseti. Vegna þeirra orða sem hér féllu þá er það auðvitað býsna furðulegt að vera hér viku eftir viku án þess að nokkur stjórnarmálefni að heitið geti séu á dagskrá þingsins en það er nú kannski frekar gleðiefni en áhyggjuefni fyrir okkur sum. Það er hins vegar ánægjulegt í dag að sjá Peningamál Seðlabankans koma út og staðfesta að mörgu leyti það góða bú sem ný ríkisstjórn tekur við og þann mikla efnahagslega viðsnúning sem orðið hefur í landinu á skömmum tíma. Við sáum að hagvöxtur í landinu á liðnu ári varð ívið meiri en spáð hafði verið, verðbólgan er enn á niðurleið og mörg jákvæð teikn í okkar efnahagsmálum, þökk sé þrotlausu starfi fólks og fyrirtækja í landinu allt frá hruni. Það eru hins vegar ýmsar blikur á lofti og það sem skiptir okkur mestu máli til að halda stöðugleika í efnahagsmálum í landinu er tvennt, annars vegar að halda verðstöðugleika og hins vegar að tryggja frið á vinnumarkaði. Það er eitt þingmál sem ég sakna frá ríkisstjórninni og kalla eftir, eitt þingmál vil ég sjá frá ríkisstjórninni hér á dagskrá þingsins. Það er frumvarp um að afturkalla hækkanir ríkisstjórnarinnar á gjöldum á nýju ári, að ríkisstjórnin komi hér inn með frumvarp, eða fjármálaráðherra Bjarni Benediktsson, fylgi fordæmi sveitarfélaganna í landinu og hafi pólitískt þrek til að hætta við þær óhóflegu gjaldskrárhækkanir sem ákveðnar voru hér á nýju ári, ekki síst á skólagjöldum og á gjöldum á heilsugæslustöðvum en líka ýmsar verðlagshækkanir sem nú eru orðnar miklu hærri en verðbólgan er núna. Ég kalla eftir því að ríkisstjórnin taki þátt í baráttunni gegn verðbólgunni og að ríkisstjórnin geri betur í því að koma til móts við aðila vinnumarkaðarins með aðgerðum sínum og fylgi því góða fordæmi sem Reykjavíkurborg setti með því að afturkalla gjaldahækkanir með öllu.

Hæstv. forseti. Á undanförnum dögum og vikum hafa orðið miklar umræður um kjör launafólks og ekki hvað síst kjör hinna lægst launuðu. Ný ríkisstjórn ákvað í fjárlögum og skattbreytingum að skilja tekjulægstu 10–20% íbúa landsins eftir að mestu. Röng stefna ríkisstjórnarinnar endurspeglaðist í aðkomu hennar að kjarasamningunum sem voru felldir af um helmingi launþega á almennum vinnumarkaði. Nefskattar voru teknir upp í auknum mæli en þeir koma hvað verst út fyrir tekjulægsta hópinn. Gjöld í heilbrigðisþjónustu hækkuðu langt umfram áformaðar launahækkanir sem meðal annars endurspeglast í 20% hækkun á komugjöldum heilsugæslunnar. Í miðri atkvæðagreiðslu ræðir svo fjármálaráðherra um hækkun lægsta þreps í virðisaukaskatti, þ.e. á matvörum. Ríkisstjórnin, Samtök atvinnulífsins og launþegahreyfingin í heild verða að taka höndum saman og bæta kjör hinna lægst launuðu og berjast gegn fátækt. Fjarlægja verður lægstu taxta í kjarasamningum til að tryggja að allir hópar í sambærilegum störfum, svo sem erlendir starfsmenn, njóti sömu kjara. Halda þarf í þann aukna jöfnuð sem náðist hjá fyrri ríkisstjórn en nú er allt að fara í gamla farið, aukinn ójöfnuður og aukin misskipting. Það þarf að stoppa það. Berjast verður fyrir bættum kjörum velferðarstétta, fylgja þar eftir jafnlaunaátaki sem átti að vera fyrsta skrefið. Bæta þarf kjör þeirra sem vinna með fólk jafnt við kjör þeirra sem eru að vinna með peninga. Það þarf að vinna mjög ákveðið að því að eyða kynbundnum launamun og ég er sjálfur farinn að hallast að því meira og meira að setja verði fast neysluviðmið í framhaldi af því að við settum upp útreikninga á neysluviðmiðum, að stíga skrefið til fulls og setja fram lágmark neysluviðmiða. Ég er líka farinn að hallast að því meira og meira og tel ástæðu til að skoða það alvarlega hvort lögfesta eigi lágmarkslaun í landinu til að tryggja að enginn búi undir ákveðnum tekjumörkum. Þetta hefur verið gert í miklu fleiri löndum en ég vissi um og hafði reiknað með og ég tel ástæðu til að skoða það alvarlega til að tryggja kjör fólks hér og hindra fátækt.

Virðulegi forseti. Líkt og aðrir þingmenn hér á undan mér langar mig að ræða störf þingsins og kannski sérstaklega þá skrýtnu stöðu sem er komin upp í störfum þingsins. Ef maður talar mannamál þá erum við svolítið að eyða tímanum hér, förum snemma heim og mál koma ekki frá ríkisstjórninni. Nú segi ég eins og hv. þm. Helgi Hjörvar, flokksbróðir minn, að ég sakna ekkert voða mikið margra mála frá ríkisstjórninni en engu að síður sakna ég þess að ekki er komin skýrsla um utanríkismál og Evrópumál sem átti að koma í janúar eða um miðjan febrúar. Mér er sagt hér með ýmsum andlitshreyfingum að hún komi og ég vona sannarlega að hún komi. Nú er líka ljóst að mikill meiri hluti þjóðarinnar vill samkvæmt skoðanakönnunum að aðildarviðræðum verði haldið áfram. Það væri náttúrlega alveg upplagt að bera það undir þjóðina í sveitarstjórnarkosningunum, þarf ekki að kosta neinu aukalega til. Ef andlitsmerki sem ég fæ héðan úr sal eru rétt hlýtur þessi skýrsla að vera á leiðinni og þá gæti fólk skoðað hana mjög vel áður en kemur til sveitarstjórnarkosninganna. Ég get því ekki séð að það sé neitt að vanbúnaði að fólkið í landinu fái að segja til um þetta mál þar sem það er tekið út af dagskrá. Alþingi hafði samþykkt að fara í ákveðinn leiðangur og síðan bara koma einhverjir menn,  
            

Forseti. Ég hélt að með undantekningunni hæstv. innanríkisráðherra væri búið að segja á þessu stigi eiginlega allt sem hægt væri að segja um svokallað lekamál, en lengi er von á einum. Nú hefur málgagn Sjálfstæðisflokksins, Morgunblaðið, fjallað um lekamálið í leiðara á þann hátt að fram er komið nýtt sjónarmið. Ég hlýt að ætlast til þess og við hér, aðrir þingmenn, að fulltrúar Sjálfstæðisflokksins í salnum og reyndar Framsóknarflokksins líka, því að Morgunblaðið hefur tekið að sér að vera málsvari þess flokks líka upp á síðkastið, lýsi því hvort þeir eru sammála eða ósammála þeim viðhorfum sem fram koma í leiðara Morgunblaðsins sem allir vita að skrifaður er með hendi fyrrverandi formanns flokksins, ritstjórans Davíðs Oddssonar. Í leiðara blaðsins í dag kemur fram það athyglisverða sjónarmið að það sé í raun og veru ekkert að, ekkert hafi verið að þeirri stjórnsýslu sem birtist í hinu meinta lekamáli, það hafi verið rétt og sjálfsagt og sé réttur almennings að fá að vita um allar hugsanlegar ávirðingar, sannar eða ósannar, þeirra manna sem hæstv. innanríkisráðherra og ráðuneyti hans og stofnunum líst að hafna hér um hæli eða aðra hluti. Sú persónuhelgi sem ráðuneytinu ber að virða í þessu máli á líka við um önnur mál hjá ríki og sveitarfélögum, svo sem barnaverndarmál, þar sem stjórnvaldið er auðvitað í erfiðri stöðu að taka þátt í einhverri rökræðu utan þess veggja. „Ef umsækjendur eru vafasamir pappírar á ekki almenningur í landinu rétt á að upplýst sé um það?“ Þannig spyr ritstjórinn. Ég spyr: Eru hv. þingmenn Sjálfstæðisflokksins sammála hinum gamla formanni sínum eða eru þeir ósammála honum? Hvort sem þeir eru er rétt að það komi fram hér og nú.

Virðulegi forseti. Undanfarið hefur verið rætt um könnun sem gerð var af Capacent fyrir Viðskiptaráð um innleiðingu skólagjalda í háskólum. Í könnuninni kemur fram að meiri hluti landsmanna sé hlynntur innleiðingu skólagjaldanna. Formaður hv. allsherjar- og menntamálanefndar segir í Fréttablaðinu í gær að ekki séu uppi áform um að breyta því viðmiði að allir eigi að hafa jafnan aðgang að námi og því eigi ekki að taka upp skólagjöld. Formaður Stúdentaráðs tekur í sama streng. Ég fagna þeim viðbrögðum við niðurstöðum könnunarinnar. Ólafur Þ. Stephensen, ritstjóri Fréttablaðsins, gerir könnunina að umtalsefni í Fréttablaðinu í dag og segir þar meðal annars að niðurstaðan þurfi ekki að koma á óvart í ljósi þess að hér á landi sé góð reynsla af einkareknum háskólum sem innheimta skólagjöld, lánasjóðurinn láni fyrir skólagjöldunum og sumir greiði námslánin aldrei að fullu til baka. Ég vil, virðulegi forseti, staldra við þessi sjónarmið og hvetja til umræðu um það hvort í raun sé rétt og æskilegt að nemendur greiði umtalsverð skólagjöld til skóla sem reknir eru fyrir almannafé eins og á við um einkaskóla hér á landi og að þeir fái auk þess ríkisstyrk til að greiða þau gjöld. Væri ekki eðlilegra að einkareknu skólarnir fengju fé úr ríkissjóði til rekstrar en í staðinn rukkuðu þeir ekki nemendur um skólagjöld? Eða þá að setja þak á þá upphæð sem rukka má nemendur um til viðbótar ríkisframlaginu eins og hefur verið gert til dæmis í Svíþjóð. Sú samkeppni sem varð til hér á landi með tilkomu fleiri háskóla hefur án efa skilað sér í bættu námi og metnaðarfyllra skólastarfi í heildina tekið, en aldeilis er óvíst og að mínu mati afar ólíklegt að öruggt sé að nemendur sem greiða fyrir hluta af rekstrarkostnaði skólanna í formi skólagjalda fái í staðinn betri menntun.

Hæstv. forseti. Í síðustu viku var svokölluð kjördæmavika. Hv. þingmenn ferðuðust um kjördæmi sín, héldu opna fundi, heimsóttu fyrirtæki og hittu flokksmenn sína. Svo var einnig með framsóknarþingmenn í Norðvesturkjördæmi en við héldum 14 opna fundi þá vikuna. Margt var rætt á þeim fundum, allt frá einstökum fisktegundum yfir til þess hvernig setja ætti saman sogskipti. Eitt málefni kom þó fram á nærri öllum fundum og það var framtíð Landbúnaðarháskólans á Hvanneyri. Fólk hefur miklar áhyggjur af framtíðarskipan er varðar landbúnaðarháskólann og það lýsti skoðun sinni á málefninu. Þótt kenningarnar séu margar er eitt sem er staðreynd, því að eins og segir í ályktun frá starfsmönnum skólans, með leyfi forseta: „Við getum ekki beðið lengur - við verðum að sækja fram.“ Einnig kemur fram í ályktuninni að gerð var gæðaúttekt á skólanum og niðurstaða hennar er sú að sérstaða skólans er mikil á sviði náttúrunýtingar, landbúnaðar og umhverfisfræða, og að enginn skóli hérlendis sinni sambærilegri kennslu eða rannsóknum. Trausti er lýst á skólastarfið og gæði þess en þetta er allt árangur mikillar og erfiðrar vinnu starfsmanna. Á þeim fundum þar sem málefnið bar á góma var komið inn á að enginn gæti sagt mér að áhugi og aðsókn að skólanum og í nám tengt landbúnaði væri lítil eða færi minnkandi. Það staðfestir fyrrnefnd úttekt en aðsókn í nám hefur aukist og skólinn sækir fast að helmingi rekstrarfjár í formi sértekna árlega á móti 30% niðurskurði á fjármunum til rekstrar síðustu fimm árin. Nú er svo komið að óvissa ríkir um framtíð skólans og ekki er hægt að skera meira niður innan stofnunarinnar án þess að það komi niður á náminu eða komi til algjörrar uppstokkunar á starfsemi skólans. Við sem sinnum hlutverki stjórnvalda þurfum að svara kalli starfsmanna og nemenda skólans, byggðarinnar á Hvanneyri og fólksins í Borgarfirði. Við þurfum að taka af vafann með hag landbúnaðarháskólans fyrir brjósti og sækja fram.

Herra forseti. Mér fannst athyglisverð frétt í Austurfréttum þar sem rætt var við formann Sjálfstæðisflokksins, Bjarna Benediktsson, og hann talar meðal annars um að mikilvægast sé að komast aftur í ríkisstjórn og það hafi verið eitthvað rangt við það að vera ekki í ríkisstjórn. Hann skynjar mikinn létti innan flokksins að vera aftur í ríkisstjórn og það sé eitthvað öfugt við það sem það ætti að vera að vera ekki í ríkisstjórn. Þá spyr maður sig: Telja menn sig vera þess máttuga að vera réttbornir til valda? Manni finnst þetta lykta eitthvað af því og spyr: Hvar er lýðræðishugsjónin? Er ekki eðlilegt að fólkið í landinu ráði því hverjir eru við stjórn hverju sinni og menn líti ekki svo á að það sé sjálfsagður hlutur að Sjálfstæðisflokkurinn haldi hér um valdataumana áratugum saman eins og það séu bara einhver hjú sem koma á einhverra áratuga fresti og taki til eftir óstjórn flokksins og síðan komist hinir réttbornu aftur til valda? Mér finnst þetta viðtal lýsa alveg ótrúlegu hugarfari og líta niður á lýðræðishugsjónina. Maður spyr sig varðandi það að það sé svo mikill léttir innan flokksins: Er það út af því að Sjálfstæðisflokkurinn hefur haldið hlífiskildi yfir valdastéttinni í landinu, auðvaldinu í landinu, og því sé mikill léttir á þeim bænum að þessi flokkur sé nú kominn aftur til valda og geti stjórnað ferðinni hér í landinu? Ég spyr mig að því.

Herra forseti. Ég sé ástæðu til að vekja athygli á Peningamálum Seðlabanka Íslands sem út komu í morgun. Það eru í sjálfu sér ekki stórtíðindi þar á ferð hvað horfur fram undan varðar en þó fremur jákvæðar en neikvæðar fréttir en ég tel tvímælalaust mestum tíðindum sæta að Seðlabankinn slær því nú föstu að hér hafi orðið um eða yfir 3% hagvöxtur á árinu 2013. Með öðrum orðum, batinn í efnahagslífinu undir lok síðasta kjörtímabils og út sl. ár var mun þróttmeiri en viðurkennt var, a.m.k. fyrir kosningar. Þetta þýðir t.d. að hagvöxtur á Íslandi varð að meðaltali um 2,4% árin 2011 til og með 2013. Það er ekki lakara en svo að frá því að hagkerfið sneri við undir lok árs 2010 og fram yfir kosningar og út þetta ár var að meðaltali um 2,4% hagvöxtur á Íslandi. Það er hollt fyrir þá sem tala eins og að það sé fyrst nú sem eitthvað horfir til betri vegar og þeim einum að þakka sem völdin fengu sl. vor að hafa þessar staðreyndir í huga. Það er enginn vafi á því í mínum huga að sú fjárfestingaráætlun sem ríkisstjórnin setti í gang á árinu 2012 á sinn þátt í því að árið 2013 kemur svona vel út. Þess vegna hvet ég hæstv. ríkisstjórn og hv. stjórnarliða til að vera nú nógu stórir í stykkinu og endurskoða afstöðu sína til aðgerða af því tagi sem voru í þeirri fjárfestingaráætlun og hefur greinilega skilað góðum árangri. Af hverju ekki að halda áfram á sömu braut með hvetjandi aðgerðum og fjárfestingu í innviðum, rannsóknum, menntun og þróun, skapandi greinum, samgöngum o.s.frv. þannig að við hlúum að efnahagsbatanum og styðjum hann í stað  Ég tel að þessar niðurstöður Peningamála Seðlabankans 

Hæstv. forseti. Daginn er farið að lengja og sólin fer hækkandi á lofti. Það er kannski ekki svo að vorið fylli loftið. Alla vega er það svo hér fyrir utan Alþingishúsið að Tjörnin er frosin, kannski ekki botnfrosin en það á þó við um hin grynnri vötn eins og til dæmis í Stjórnarráði Íslands. Þar er ekki mikið að gerast. Nema eitt. Það eina sem þessi ríkisstjórn virðist hafa uppburði í sér til að gera þessa dagana er að reka fólk. Einhver svívirðilegasta ákvörðun sem tekin hefur verið í langan tíma á Alþingi, eftir allan niðurskurðinn sem kynntur var, var ákvörðun um að skera niður holt og bolt 5% í útgjöldum til Stjórnarráðsins. Hvað þýddi þetta? Það þýddi að það átti að reka fólk, það átti að rýra kjör fólks og þetta hefur verið gert. Stórir hópar hafa orðið fyrir kjaraskerðingu þvert á lög, þvert á samninga og þvert á allar hefðir. Hefur þetta verið málefnalegt? Nei. Menn hafa verið leiddir hver á fætur öðrum til aftöku, liggur mér við að segja, í efnahagslegum skilningi. Það skiptir máli fyrir fólk þegar það missir vinnu sína og það skiptir máli þegar kjörin eru rýrð og það er tekið niður í launum um tugi prósenta, það skiptir máli. Og þetta er gert algerlega ómálefnalega eftir gömlu reglustrikuaðferðinni sem þarna er beitt. En ég sagði að það væri frosið. Ég vil taka undir með formanni VG í upphafi þessarar umræðu, sem hafði áhyggjur af því að mikilvæg mál væru ekki komin á vinnsluborð Alþingis frá ríkisstjórninni. 

Virðulegi forseti. Ræða hv. þm. Karls Garðarssonar var með slíkum ólíkindum í gær að eftir var tekið. Hann vísaði í ályktun flokksráðsfundar Vinstri grænna um nýliðna helgi þar sem fundurinn lýsti þeim vilja að ákærur á mótmælendur í Gálgahrauni yrðu afturkallaðar. Það er væntanlega réttur einstaklinga og samtaka þeirra að hafa skoðun á dóms- og ákæruvaldinu rétt eins og öðru valdi í samfélaginu. Þingmanninum til upprifjunar eru samtök á heimsvísu sem fjalla fyrst og fremst um mannréttindi og athafnir dómsvaldsins á hverjum stað. Þau heita Amnesty International. Ef kosið er að kalla það íhlutun þegar slíkar andmælaraddir rata í samfélagsumræðuna má velta því fyrir sér hvað væri rétt að kalla afstöðu og framlag téðs þingmanns til umræðunnar. Hann vísar í þrískiptingu ríkisvaldsins eins og aðeins megi ræða hluta þess og væntanlega aldrei og alls ekki dómsvaldið. Á hvaða villigötum er þingmaðurinn? Hann segir í ræðu sinni í gær að ályktun flokksráðsins hafi snúist um að færa dómsvaldið undir hið pólitíska vald. Er það svo? Nei, virðulegur forseti. Hér var verið að lýsa afstöðu stjórnmálahreyfingar. Í ályktuninni segir m.a., með leyfi forseta: „Ákærurnar eru gróf árás á tjáningarfrelsi í landinu og aðför að lýðræðislegum rétti fólks til að mótmæla sem er tryggður í stjórnarskrá landsins. Ákærurnar fela í sér misbeitingu valds, slæmt fordæmi og eru jafnframt til þess fallnar að fæla fólk frá því að nýta stjórnarskrárbundinn rétt sinn til mótmæla.“ Samkvæmt afstöðu hv. þingmanns ætti væntanlega að þagga niður alla slíka umræðu, umræðu um tjáningarfrelsi, réttinn til að mótmæla og mannréttindi. Það er orðið nokkurt þrástef í pólitískri umræðu undanfarinna missira að einstakir fulltrúar Framsóknarflokksins telji sig þess umkomna að leggja á það dóma hvað megi ræða og hvað ekki. Af hverju má ekki ræða tilefnislausar handtökur á fólki sem var að mótmæla á friðsamlegan hátt? Raunar má velta því fyrir sér hvað það er sem gerir að verkum að þau sem mótmæla í nafni náttúruverndar séu hættulegri en aðrir mótmælendur og nánast skilgreindir sem óvinir ríkisins. Það mundi þá skýra offorsið við handtökurnar í Gálgahrauni og það mundi skýra offorsið í viðbrögðum hv. þingmanns.

Herra forseti. Þær fréttir voru sagðar í vikunni að ákvörðun hefði verið tekin um það af hálfu landeigenda við Geysi í Haukadal að hefja sölu á aðgangi að því mikilvæga ferðamannasvæði. Þetta vekur nokkrar áhyggjur. Nú er það að sjálfsögðu svo að uppi hafa verið umræður um það með hvaða hætti eigi að tryggja fjármögnun til fjölsóttra ferðamannastaða, þjóðgarða o.s.frv. og á síðasta kjörtímabili var ákveðið að leggja úr sameiginlegum sjóðum sérstakt fjármagn til þess en þar var líka gert ráð fyrir því að fjármagna meðal annars með sérstöku gistináttagjaldi. Þá voru líka uppi áform um 14% virðisaukaskatt á ferðaþjónustu þannig að atvinnugreinin legði líka eitthvað af mörkum inn í þetta. Að sjálfsögðu má ræða slíka hluti en þessi ákvörðun vekur áhyggjur af því að þetta sé sú leið sem á að fara. Í umræðu af hálfu hæstv. iðnaðar- og viðskiptaráðherra, sem fer með ferðamál, hefur mátt skilja að í ráðuneyti hennar sé verið að skoða hvernig eigi að standa fjármögnun til úrbóta á fjölsóttum ferðamannastöðum. Þar hafa verið uppi hugmyndir um svokallaða náttúrupassa sem vægast sagt hafa fengið óblíðar móttökur hjá atvinnugreininni sjálfri. Þessi vandræðagangur í ríkisstjórninni í þessu máli leiðir síðan til þess að landeigendur við Geysi taka þá ákvörðun að hefja sölu inn á svæðið frá 10. mars nk. Eins og ég segi, herra forseti, vekur það áhyggjur að þessi skref séu stigin og maður veltir fyrir sér hvort það sé kannski, þrátt fyrir allt, sú leið sem hæstv. ríkisstjórn ætlar sér að fara í þessum málum, að setja upp gjaldtökuhlið á fjölsótta ferðamannastaði þannig að menn greiði fyrir aðgang að hverju svæði fyrir sig.

Herra forseti. Heilbrigðisráðherra hefur ekki skrifað undir samning milli Sjúkratrygginga Íslands og sjúkraþjálfara þar sem hann segir að áherslur samningsins hafi ekki fallið nógu vel að markmiðum ríkisstjórnarinnar í kjarasamningum eða verðlagsmarkmiðum. Við veltum fyrir okkur: Höfðu Sjúkratryggingar ekki tilteknar heimildir? Af hverju lá ekki fyrir hversu mikið mátti semja um? Sjúkratryggingar buðu jú samninginn fyrir hönd ráðherra og ráðuneytis og voru að þeirra sögn í samráði við fjármálaráðuneytið allan tímann. En hæstv. heilbrigðisráðherra segir í viðtali við Bylgjuna í morgun að Sjúkratryggingar hafi haft öruggar heimildir um hvað mátti. Samt er þetta niðurstaðan. Af hverju þurfti þetta allt að fara upp í loft, af hverju var ekki hægt að ganga frá samningum innan tilskilins tíma? Það er enginn sem líður fyrir svona nema skjólstæðingarnir og við erum að tala um viðkvæma þjónustu, m.a. við fatlað fólk, fötluð börn, aldrað fólk. Nú lesum við meira að segja um að fólk sé að afpanta þessa þjónustu fyrir börnin sín sem þurfa reglubundið að fara í sjúkraþjálfun, allt vegna kostnaðar sem það ræður ekki við. Ráðherrann hefur fengið sent bréf þar sem kona tíundar m.a. að þurfa að fara með drengina sína tvo í sjúkraþjálfun og að það kosti rúmlega 30 þús. kr. á viku. Skjólstæðingar sjúkraþjálfara þurfa sem sagt að leggja út allt gjaldið fyrir meðferðina og sækja svo sjálf um endurgreiðslu til Sjúkratrygginga Íslands. Það geta bara ekki allir gert. Ráðherra segir að það sé öllum fyrir bestu að samið sé upp á nýtt en það tekur líka örugglega langan tíma. Ég tek undir orð formanns Félags íslenskra sjúkraþjálfara þar sem hún vonar að svo mikill strengur sé í ráðherra að hann sjái til þess að samningar verði ekki lausir lengi. Hún minnir á orð hans þegar hann skrifaði undir samning við sérfræðilækna um áramótin. Þá skrifaði hann undir með þeim orðum að það væri ábyrgðarhluti að láta fagstéttir vera utan samnings. Í þessa stöðu er hann nú samt búinn að setja sjúkraþjálfara og skjólstæðinga þeirra. Að þrengja að sjúkraþjálfun er ekki til sparnaðar. Samningsleysi til langs tíma þýðir að þeir veikustu, sem eiga oft erfiðast með að leggja út fyrir fullu gjaldi, eru þeir sem líklegastir væru til að þurfa að nýta sér sjúkrahúsþjónustu eða stofnanir. Og hver er sparnaðurinn í því?

Hæstv. forseti. Ég ætla að ræða fyrirhugað afnám verðtryggingar á neytendalánum. Í umræðunni um þessa hluti er gjörn sú klisja að verðtryggingin sé ekki vandamálið, hún sé birtingarmynd verðbólgunnar. Klisjur verða oftast ekki til af engu, það er einhver sannleikur í þessu en sagan er ekki öll sögð. Hvað þýðir þetta í raun og veru? Verðtryggð neytendalán eru hluti af tilbúnu kerfi þar sem neytendur taka langvarandi kostnað á sig tengdan almennum verðlagsbreytingum í skiptum fyrir lægri greiðslubyrði en borga á endanum fasteignir sínar of dýru verði. Það vantar í þessa sögu, þessa klisju. Virðulegi forseti. Vextir eru afnotagjald fyrir peninga, vísitala er mælikvarði á verðlagsbreytingar og sá mælikvarði sem er lagður til grundvallar er í ofanálag bjagaður, ofreiknaður. Er það bara í lagi að heimilin taki á sig reikniskekkju, að líkindum 1–1,5% reikniskekkjuálag, á lánin? Ég tek fram að þetta hefur ekki verið rannsakað hér á landi. Nei, vil ég segja, þetta afleiðukerfi má og verður að afnema. Vilhjálmur Birgisson leggur til í séráliti að verðtrygging nýrra neytendalána verði óheimil frá og með 1. júlí 2014. Ég skal ekki segja til um það hversu hratt við getum unnið þetta en um skaðsemi verðtryggingarinnar er hópurinn, meiri hluti og minni hluti, sammála. Tækifærið er núna. Það er einsýnt þessu samkvæmt að fara verður í skuldaleiðréttingu og afnám verðtryggingar samhliða.

Virðulegi forseti. Það eru ævintýralegar fréttir sem berast af lífeyrissjóðum landsmanna þessa viku og í síðustu viku. Stjórn Landssamtaka lífeyrissjóða boðaði þingmenn á sinn fund í hádeginu í gær þar sem farið var yfir stöðu sjóðanna. Þar kom fram að 0,26% af heildareignum lífeyrissjóðanna eru rekstrarkostnaður. Heildareignir lífeyrissjóðanna eru 2.656 milljarðar og gerir því rekstrarkostnaðurinn 6,9 milljarða, tæpar 7 þús. milljónir. Títtnefndur Vilhjálmur Birgisson, sem minnst var á hér áðan, verkalýðsforingi af Akranesi, hefur sett fram á bloggsíðu sinni að þetta sé samanlögð sú upphæð sem fer í lögreglu og landhelgisgæslu samkvæmt fjárlögum 2014. Það eru óheyrilegar upphæðir sem lífeyrissjóðirnir taka í rekstrarkostnað, sérstaklega í ljósi þess að launþegar eiga sjóðina. Þeir virðast vera reknir, eins og hv. þm. Pétur Blöndal komst að orði í gær, eins og fé án hirðis því að ekki virðist vera fullt tillit tekið til aðhalds í rekstri. Það sem hins vegar þarf að knýja á um nú, og spyrja stjórnir lífeyrissjóðanna um, er það hvort rekstrarkostnaður af eignum lífeyrissjóðanna erlendis sé inni í þessari upphæð og jafnframt hvort rekstrarkostnaður Framtakssjóðsins sé inni í þessum rekstrarkostnaði því að það liggur ekki alveg skýrt fyrir. Að lokum ætla ég svo að lýsa furðu minni yfir sölu Framtakssjóðsins, sem átti sér stað í gær, á Icelandair. Þeir sömu aðilar sem seldu sjóðinn keyptu sjóðinn á uppsprengdu verði, þ.e. Landsbankinn og lífeyrissjóðirnir. Þar að auki sá Landsbankinn 

Hæstv. forseti. Á undanförnum mánuðum hafa verið birtar tvær skýrslur, annars vegar af hálfu Krabbameinsfélags Íslands og hins vegar Félagsvísindastofnunar Háskóla Íslands, sem báðar sýna fram á að kostnaðarhlutdeild sjúklinga hefur farið stöðugt vaxandi á undanförnum árum og áratugum. Fyrri skýrslan sem kom í dagsljósið var skýrsla sem Ingimar Einarsson, sérfræðingur á sviði heilbrigðismála, vann fyrir Krabbameinsfélag Íslands eins og áður er getið. Þar kom fram að 20%, fimmtungur, af heildarkostnaði við rekstur heilbrigðiskerfisins á síðasta ári hafi komið úr vasa sjúklinga, hlutfallið hafi hækkað jafnt og þétt um nokkuð langt skeið. Ingimar segir í skýrslu sinni að ljóst sé að efnahagur sjúklinga muni að óbreyttu ráða æ meiru um sjúkdómsmeðferð ef ekki verði snúið af þessari óheillabraut. Fram kemur í skýrslu Ingimars Einarssonar að greiðsluþátttaka sjúklinga sé mun meiri hér á landi en í nágrannalöndunum og hafi tvöfaldast á síðustu 30 árum. 20% greiðsluhlutfall sé afar hátt og er staðhæft í skýrslunni að það sé svo hátt, þ.e. skýrsluhöfundur kemst að þeirri niðurstöðu, að þjóð sem vilji kenna sig við velferð geti ekki sætt sig við slík hlutföll. Þegar skýrsla Ingimars var birt á sínum tíma var talsverð umfjöllun um þessi efni í fjölmiðlum, þar á meðal í Ríkisútvarpinu. Þar var viðtal við hjón sem áttu við veikindi að stríða, karlmann sem hafði gengið með erfið krabbamein í tæpt ár og reiknaðist til að hann hefði þurft að greiða vegna sjúkdómsins 830 þús. kr. á þessu eina ári. Það væri beinn kostnaður. Síðan væri spurning um óbeinan kostnað og ef hann væri reiknaður yrði þessi upphæð talsvert hærri. Í skýrslu Ingimars Einarssonar kemur einnig fram að fjöldi þeirra sem fresta því að leita læknis vegna kostnaðar hafi aukist um 50% frá 2006 og hann hnykkir á hve alvarlegt það sé. Hin skýrslan var unnin á vegum Félagsvísindastofnunar Háskóla Íslands að undirlagi Rúnars Vilhjálmssonar, prófessors við félagsvísindadeildina. Í þeirri skýrslu kemur fram að þriðji hver Íslendingur hafi frestað nauðsynlegri læknisþjónustu á síðasta ári þrátt fyrir að telja sig þurfa á þjónustunni að halda og að þetta hlutfall hafi hækkað mikið á undanförnum árum. Birt eru línurit og upplýsingar og tölur um þetta efni. Það kemur fram að árið 1998 hafi hlutfall þeirra sem frestuðu því að fara til læknis hækkað mikið. 1998 var hlutfallið 24%, síðan fór það örlítið niður í þenslunni í aðdraganda hrunsins, niður í 22%, en í fyrra fór hlutfallið upp í 32%. Það sem er mjög alvarlegt er að samkvæmt könnuninni er hlutfallið hæst meðal öryrkja en tæpur helmingur þeirra neitaði sér um nauðsynlega þjónustu í fyrra. Eins og fram kemur í máli mínu þá er þetta ekki nýtt af nálinni, þetta er langtímaþróun. Við í síðustu ríkisstjórn reyndum að koma í veg fyrir að kostnaðarhlutdeild sjúklinga ykist. Við stóðum mjög eindregið gegn því. Nú er spurt hvað núverandi heilbrigðisráðherra þyki um þessa þróun og hvort hann hyggist reyna að vinda ofan af henni og þá hvernig. Í kjölfarið langar mig til að spyrja hvernig 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að vekja máls á þessu þarfa og brýna máli. Vissulega hef ég áhyggjur af aukinni kostnaðarþátttöku sjúklinga í íslenskri heilbrigðisþjónustu. Það er sem betur fer almenn sátt um það hvað telst til nauðsynlegrar heilbrigðisþjónustu, það er almenn sátt um það hvað fellur undir sjúkratryggingar og hver verkefni heilbrigðisstofnana ríkisins eru. Ég held að við getum öll verið sammála um að í ljósi þeirra aðhaldsaðgerða sem gripið hefur verið til í rekstri ríkissjóðs síðastliðin ár sé nokkuð ljóst að til skamms tíma sé tæpast hægt að ætlast til þess að nauðsynleg heilbrigðisþjónusta verði veitt á hagkvæmari hátt eða með minni tilkostnaði en gert er í dag. Ef við lítum á verkefnið sem hv. þingmaður dregur hér upp til umræðu þá er vandinn fyrst og fremst fjármögnunarvandi. Hann verður ekki leystur nema á tvennan hátt, annars vegar með framlögum úr ríkissjóði og hins vegar með þjónustugjöldum. Þetta er þjónusta sem heilbrigðiskerfið veitir og allir meta og við öll hér inni teljum mikla þörf fyrir. Það er eindregin ósk allra landsmanna að þetta kerfi sé til staðar og sömuleiðis eru landsmenn allir reiðubúnir að fórna miklu til að halda þessu kerfi gangandi. Í mínum huga snýst þetta um að við þurfum að leita leiða í samvinnu stjórnvalda og veitenda þeirrar þjónustu sem við ætlum að halda uppi. Þetta snýr sömuleiðis að rannsóknum og innleiðingu á nýjungum í heilbrigðisþjónustunni, hvort tveggja á sviði tækni og ekki síður á sviði upplýsingagjafar. Enn fremur má nefna aðra þætti sem snúa að öðrum þáttum forvarna, breytinga á lífsstíl o.s.frv. Það er rétt sem hv. þingmaður vitnar hér til að fyrir liggja tvær skýrslur, annars vegar frá Krabbameinsfélagi Íslands og hins vegar frá félagsvísindasviði Háskóla Íslands, sem sýna fram á að æ fleiri hverfa frá heilbrigðiskerfinu vegna kostnaðar. Ég átti þess kost að ræða við annan skýrsluhöfunda sem upplýsti að stærstur hluti hvarf frá vegna þess að hann komst ekki í viðhlítandi aðgerðir. Ég vil líka vekja athygli á því sem hefur þó verið jákvætt að þessu leytinu og lýtur að kostnaði sjúklinga. Það var innleiðing á niðurgreiðslum sjúkratrygginga í tannlæknakostnaði barna. Ég held að það hafi verið af hinu góða og hafi áður haft í för með sér að fólk hvarf frekar frá því að sækja þá nauðsynlegu þjónustu. Það er rétt sem hér er nefnt að við erum að fá dæmi um einstaklinga sem hafa lent í alveg óheyrilegum kostnaði vegna sjúkdóma sinna. Það er ekki af neinum illvilja í kerfinu heldur fullyrði ég að hluti af skýringunni er að við erum sennilega með á milli 30 og 40 greiðslukerfi fyrir sjúklinga í íslenskri heilbrigðisþjónustu í dag og það sér enginn í gegnum það. Það verður til kostnaður mjög víða í kerfinu og sums staðar erum við með þak sem sjúklingur getur lent í og vegna annarra afleiðinga sama sjúkdóms lendir hann í öðru greiðslukerfi sem leiðir hann aftur upp í eitthvert ákveðið þak og einstaklingar geta þannig lent í mörg hundruð þúsund kr. kostnaði. Þess vegna er afar brýnt að pólitísk samstaða náist um það meginverkefni íslenskra stjórnmálamanna á sviði heilbrigðismála að búa til eitt einfalt kerfi yfir alla þessa þætti. Það er vel hægt, en til þess þarf pólitíska samstöðu. Það er alveg ljóst að við þetta verkefni þarf að hækka gjöld og auka kostnaðarþátttöku þeirra sem minnst sækja til kerfisins. Á sama tíma verða þeir að vera reiðubúnir að létta undir með þeim sem veikar standa og lækka kostnað þeirra. Sjúkdómar spyrja ekkert um félagslega stöðu. Það er almenn samstaða um það í þjóðfélaginu og hefur verið hingað til að verja þá sem verst standa. Það er algjörlega óásættanlegt annað en að stjórnmálaöflin á þinginu nái saman um það að búa til einfalt greiðsluþátttökukerfi sjúklinga. Það tengist þeirri vinnu sem hv. þingmaður spurði um, sem leidd hefur verið af hv. þm. Pétri H. Blöndal, þar sem við lítum á allt heilbrigðiskerfið út frá sjónarhorni einstaklingsins og tryggjum hann fyrir áföllum. 

Forseti. Það hefur komið fram hjá ræðumönnum á undan mér að þáttur sjúklinga í heilbrigðisþjónustu sé miklu hærri hér á landi en gengur og gerist í löndunum sem við miðum okkur gjarnan við. Það er ýmislegt sem kemur þar til og skýrir af hverju þetta er, t.d. er hlutur sjálfstætt starfandi sérfræðinga mjög stór hér á landi og þótt stór hluti af þeim kostnaði komi úr sameiginlegum sjóðum þá vegur hlutur sjúklinga þar líka mjög mikið. Gjöld sem göngudeildarsjúklingar greiða síga verulega í og ef fólk þarf að sækja göngudeildarþjónustu um langan tíma verður kostnaðurinn óheyrilegur eins og komið hefur fram hér. Það er óneitanlega kaldhæðnislegt að komugjöld á heilsugæslustöðvar hafi verið hækkuð um 20% í upphafi ársins þegar ríkisstjórnin, Seðlabankinn, atvinnurekendur, viðskiptaráð og hvað þeir allir heita eru búnir að lýsa ábyrgð á verðbólgunni á hendur launafólki, að það megi ekki fá nema 2,5% sem endaði svo í 2,8% í kauphækkanir - um leið eru komugjöld á heilsugæslu hækkuð um 20%. Þetta stenst ekki alveg. Við megum heldur ekki gleyma þegar við tölum um kostnað sjúklinga, þó að það sé kannski undanskilið í einhverjum reiknitöflum, lyfjakostnaðinum sem er mjög hár hér á landi þó að hann hafi hugsanlega lækkað eitthvað hlutfallslega á undanförnum árum. Það er hægt að stýra þessu. Eina lausnin sem fólk virðist finna er að þeir sem leggjast inn á sjúkrahús fari að borga líka. Það er ekki það eina sem hægt er að gera. Það er hægt að beina fólki á þá staði sem ódýrastir eru 

Herra forseti. Það er alltaf hálfóþægilegt að tala um heilbrigðiskerfið og heilbrigðismál út frá peningum og krónum og aurum, en meðan við búum við peningahagkerfi sem gengur á krónum og aurum komumst við ekki hjá því. Það er alltaf mikilvægt þegar við ræðum rekstur að jafnvægi í rekstri næst í samspili kostnaðar annars vegar og tekna hins vegar, þ.e. plús og mínus. Þetta er grunnskólastærðfræði. Mér finnst við oft hafa tilhneigingu þegar við erum að ræða okkar flóknustu kerfi eins og heilbrigðiskerfið til að einblína á annað hvort í einu. Ég held að við séum öll sammála um að í heilbrigðiskerfinu hafi verið gengið mjög langt, og allt of langt, í flötum niðurskurði. Það er nokkuð augljóst og hefur komið ítrekað fram í umræðum á þinginu. Ég kalla dálítið eftir því að við skoðum kerfið í grunninn, skoðum hvernig kostnaðurinn verður til. Eru fyrirbyggjandi aðferðir við að styrkja heilsugæsluna til dæmis líklegar til að minnka kostnað annars staðar? Nú hefur í tíu ár eða lengur verið unnin mjög mikil vinna við að skoða uppbyggingu á nýju hátæknisjúkrahúsi eða nýjum landspítala. Sú vinna hefur leitt í ljós ítrekað og mjög vel rökstutt að það að byggja nýjan spítala muni framkalla mikinn sparnað í kostnaði. Mér finnst vanta inn í heildarmyndina að við tökum umræðuna um hvort sá sparnaður sé mögulegur. Ætlum við að láta slag standa og ná í þann sparnað eða ætlum við að hunsa þann möguleika?

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka málshefjanda þessa þörfu umræðu. Vitað er að kostnaðarhluti sjúklinga í heilbrigðisþjónustu hefur aukist til muna undanfarin ár og er í raun löngu komið að þolmörkum í þeim efnum. Aukinn kostnaður sjúklinga eykur alltaf frestun og niðurfellingu þjónustunnar þegar á heildina er litið. Þótt ekki séu allar heimsóknir til lækna jafn brýnar breytir það því ekki að hækkun sjúklingagjalda eykur hættu á að sjúklingar ýti vanda sínum á undan sér og leiti loks til heilbrigðisþjónustunnar þegar vandinn er orðinn stærri og veikindin alvarlegri. Því fylgir síðan aukinn kostnaður, bæði fyrir hið opinbera og sjúklinginn, sem þó er erfitt að meta í heild. Í nýrri könnun sem birt var á vordögum kemur í ljós að þeim sem fresta því eða sleppa alfarið að fara til læknis hefur fjölgað verulega frá því fyrir hrun. Það er áhyggjuefni vegna þess að fresti fólk ferð til læknis getur vandinn orðið verri þegar fólkið kemur loksins inn í heilbrigðisþjónustuna og þarf þá dýrari úrræði. Vaxandi kostnaður virðist eiga stærstan þátt í þeirri þróun. Í því samhengi má minna á mikilvægi þess að efla heilsugæsluna þar sem þjónustan er nær notendum í flestum tilvikum. Þar eru tækifæri til að grípa inn í ferli á byrjunarstigi og beita forvörnum, t.d. í geðheilbrigðismálum sem eru vaxandi vandamál í samfélagi okkar. Það er orðið afar aðkallandi að vinda ofan af þessari þróun og því ánægjulegt að nú er áfram unnið að því að koma á nýju fyrirkomulagi sem á að einfalda kerfið og gera það réttlátara. Þar verður sérstaklega hugað að þeim sem eru langveikir og þeim sem þurfa að nota heilbrigðiskerfið oft. Hlutverk nefndarinnar er að kanna hvort og þá hvernig hægt er að fella læknis-, lyfja-, rannsóknar-, sjúkraþjálfunar- og annan heilbrigðiskostnað undir eitt niðurgreiðsluafsláttarfyrirkomulag. Þátttaka borgarans í heilbrigðiskostnaði verður þannig takmörkuð hvort sem kostnaðurinn fellur utan eða innan heilbrigðisstofnana og hver sem þörf hans er fyrir heilbrigðisþjónustu. Fagnaðarefni er að 

Forseti. Þetta eru þarfar umræður. Ég er sammála því að nauðsynlegt sé að ræða um hinn nýja ríkisspítala og tilvísunarkerfið og heilsugæslurnar í því samhengi þegar verið er að fara yfir kerfisumbætur. Ég er alveg sammála því að við þurfum að laga kerfið okkar. Vitað er að það er ekki bara í heilbrigðiskerfinu sem kerfið er orðið svo meingallað að það er hætt að virka fyrir þá sem þurfa hvað mest á því að halda, það er meingallað í öllum geirum. Ég vona að þeir sem eru að endurskoða þetta kerfi séu ekki að endurskoða það heldur hugsa það upp á nýtt og hugsa til langs tíma. Kostnaðurinn sem er til staðar, bæði í lífeyriskerfinu og heilbrigðiskerfinu, gæti hæglega farið algjörlega úr böndunum. Hver er sýnin? Viljum við hafa heilbrigðiskerfi sem er þannig að þeir sem verða sjaldan veikir borgi mest og þeir sem verða oft veikir borgi minnst? Er það endilega réttlátt? Viljum við hafa þannig kerfi að það sé að hluta til einkavætt eða viljum við hafa kerfi sem er ekki neitt einkavætt? Þetta eru grundvallarspurningar sem við þurfum væntanlega að ræða þegar við fáum tillögur nefndarinnar inn á borð til okkar. Hver er munurinn á því að vera rukkaður fyrir að liggja í rúmi eða mæta á göngudeild? Hver er munurinn á því að hækka komugjöldin um 20% til heilsugæslunnar þar sem við ættum í raun og veru að byrja að spara með því að senda fleiri þangað. Er einhver munur þar á? Ég hvet til þess að við förum mjög varlega í þessar 

Herra forseti. Mér finnst rétt að halda því til haga að heilbrigðisþjónustan á að vera grunnþjónusta sem greidd er úr sameiginlegum sjóðum landsmanna þar sem menn greiða skatta sína eftir efnum og aðstæðum og fá læknisþjónustu og lyf eftir þörfum og eiga að bera lítinn sem engan kostnað af almennri heilbrigðisþjónustu. Heilbrigðiskerfinu er ætlað að tryggja fólki jafnan aðgang að þjónustunni og heilsugæslu og heilsugæslan á að vera fyrsti viðkomustaðurinn. Sjúklingar í dag eru látnir bera kostnaðarauka af einkarekstri í læknisþjónustu. Núverandi stjórnvöld sigla greinilega í þá átt að vilja breyta rekstrarformi heilbrigðisþjónustunnar og hafa hana í svokölluðu fjölbreyttara rekstrarformi sem við vitum að þýðir ekkert annað en að einkaaðilar njóta arðs af heilbrigðisþjónustunni en ekki samfélagið sem heild, þ.e. þjónustan verður dýrari. Það er hættulegt að við fjarlægjumst það norræna módel sem við höfum haft til viðmiðunar og þróumst í átt til ameríska módelsins þar sem sjúklingar bera háan sjúkrakostnað og þurfa að treysta á dýrar sjúkdómatryggingar. Hlutur sjúklinga þar sem greitt er beint úr eigin vasa hefur vaxið verulega á undanförnum árum, sérstaklega vegna ýmiss konar ferliverka sem rukkað er sérstaklega fyrir en var áður hluti af þjónustu á sjúkrahúsum sem er ókeypis samkvæmt lögum. Verkalýðshreyfingin hefur krafist þess að ríkið afturkalli gjaldskrárhækkanir og hækkun komugjalda í heilbrigðisþjónustu sem leggst þungt á sjúklinga og þá tekjulægri sem margir hverjir fresta því að leita sér lækninga en ríkisstjórnin hefur þverskallast við þeirri kröfu. Stjórnarandstaðan kom í veg fyrir sjúklingaskatta á innlagnir á sjúkrahús eins og við munum við afgreiðslu síðustu fjárlaga en öll framganga þessarar hægri stjórnar er því miður í stýringu í átt að auknum einkarekstri.

Virðulegi forseti. Hér er um mjög mikilvægt og nauðsynlegt mál að ræða en líka mjög viðkvæmt. Nú reynir á hv. þingmenn hvort þeir fari í popúlisma, tali gegn betri vitund eða tali um hlutina eins og þeir eru.  Hingað kom hv. þingmaður og sagði að fjölbreytt rekstrarform gengi gegn norræna velferðarmódelinu. Ég hvet hvern sem er sem hefur aðgang að tölvu og internetinu að kanna það hvort ekki sé einkarekstur í norrænu velferðarkerfunum. Það er nefnilega þannig, það er auðvitað einkarekstur þar alveg eins og hér og það hefur ekkert með kostnaðarþátttöku að gera. Það eru fullkomin ósannindi.  Greiðslu fyrir komugjöld hækkuðu um 117 millj. kr. í tíð síðustu ríkisstjórnar, 117 millj. kr. á ári. Tölum um hvenær lægsta kostnaðarhlutdeildin var, hvenær var hún á undanförnum árum? Jú, það var í tíð Sjálfstæðisflokksins í heilbrigðisráðuneytinu. En það segir bara hálfa söguna. Aðalatriðið er: Hvað ætlum við að gera? Allir sem komið hafa að þessu máli vita, eins og hæstv. ráðherra fór í gegnum, að kostnaðarþátttakan er á hinum ýmsu stöðum. Ef við viljum í alvöru sjá til þess að þeir sem veikastir eru þurfi ekki að bera mikinn kostnað þá verðum við að vinna að því saman. Módelið er á Norðurlöndunum. Sú vinna er í gangi hjá hæstv. heilbrigðisráðherra, sem betur fer. Þar eru allir kallaðir til og ef menn vilja í alvöru byggja hér upp kerfi þar sem við þurfum ekki að lenda í því að þeir sem eru virkilega veikir, eru langveikir, 

Virðulegi forseti. Ég þakka málshefjanda fyrir að taka brýnt mál á dagskrá en bið hæstv. ráðherra um að gera nokkuð betur grein fyrir stefnu sinni í málinu. Í aðalatriðum á hann þrjá valkosti um að marka þá stefnu fyrir það kjörtímabil sem hann sem ráðherra hefur hafið; að auka eigi hlut sjúklinga í heilbrigðisgjöldum ellegar að stefna hans sé að halda hlut sjúklinga óbreyttum frá því sem verið hefur eða að minnka hann. Það væri gagnlegt fyrir umræðuna að hafa meginstefnu ráðherrans í málinu inni í umræðunni. Ráðherra nefnir að eitt mikilvægasta verkefnið á þessu sviði sé að búa til eitt einfalt kerfi. Ég tek undir með ráðherra að einfalda má margt í kerfinu en ég vara við hugmyndum um að meðhöndla eigi allt eins. Ég leyfi mér að hafa efasemdir um það að ríkið eigi með sama hætti að taka þátt í kostnaði við lífshættulega sjúkdóma, mikilvæga heilbrigðisþjónustu og síðan þá þætti heilbrigðisþjónustunnar sem eru kannski fyrst og fremst til að auka lífsgæði okkar. Ég held líka að ástæður séu fyrir því að sumt er haft ódýrt og sumt jafnvel ókeypis í kerfinu. Ég held að það geti verið sterk rök og margir hafa haldið því fram að það geti borgað sig að hafa heilsugæsluna ókeypis vegna þess að með því að taka á málum á fyrstu stigum spari menn svo mikinn kostnað á síðari stigum. Ég held að við getum efast um að það hafi verið rétt að leggja gjöld á sykursýkissjúklinga. Áður fyrr töldu menn væntanlega að kostnaðurinn við að fólk taki ekki lyfin sín í þeim tilfellum, þó ekki séu nema fáeinir einstaklingar, geti mjög auðveldlega orðið miklu meiri en tekjurnar af því að leggja gjöld á þá og þannig mætti áfram telja. Þess vegna hvet ég til þess að um leið og við einföldum kerfið höfum við efnislega og málefnalega umræðu um þá þætti sem samt eiga að vera með ólíkum hætti.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir þessa þörfu umræðu og málshefjanda fyrir að benda á tvær ágætar skýrslur um aukna kostnaðarhlutdeild sjúklinga á Íslandi á undanförnum árum. Það er ekkert auðvelt að átta sig á stöðunni hjá þeim sem þurfa vegna veikinda sinna eða endurhæfingar að borga fyrir heilbrigðisþjónustu. Kerfin okkar eru flókin og það er erfitt að átta sig á því hvernig kostnaður fellur á fólk eftir mismunandi sjúkdómum og meðferðum. Þetta er þó víst allt til batnaðar og vonandi verður sú vinna sem hv. þm. Pétur H. Blöndal leiðir til þess að einfalda þetta. Sjúklingar heyja baráttu til heilsu og eiga ekki að þurfa að vera í lobbíisma um réttláta kostnaðarþátttöku ofan á það. Hæstv. ráðherra sagði áðan að hjá okkur ríkti almenn sátt um hvað falli undir heilbrigðisþjónustu. Ég hnaut svolítið um það af því að ég held að því miður séum við ekki enn komin á þann stað sem við eigum þó auðvitað að stefna á. Það er að sjálfsögðu út af fjármögnunarvanda, eins og hæstv. ráðherra benti á. Í því sambandi vil ég taka geðheilbrigðismál sem nærtækt dæmi um heilbrigðisþjónustu sem þarf mun meira fjármagn og hefur átt það á hættu að vera einfaldlega ýtt út af borðinu þegar harðnar í ári eins og nú á við. Þetta virðist til dæmis vera að gerast á Akureyri þar sem gott og skilvirkt geðheilbrigðisteymi barna og unglinga hefur hálfpartinn verið klippt út úr sjúkrahúsþjónustunni vegna fjármögnunarvanda og kannski einhvers stjórnunarlegs vanda líka. Við eigum mikið verk fyrir höndum.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Ögmundi Jónassyni fyrir að hefja máls á þessu brýna málefni, þ.e. kostnaðarhlutdeild sjúklinga sem hefur farið vaxandi á liðnum árum eins og kom fram í máli hans. Það er auðvitað mikilvægt að leita svara við því viðfangsefni og bregðast við. Ég vil jafnframt þakka hæstv. ráðherra Kristjáni Þór Júlíussyni fyrir viðbrögð hans og upplýsingar í málinu. Ég ætla að taka undir þau orð hæstv. ráðherra að þarna séu lykilorðin rannsóknir og forvarnir. Það er auðvitað mjög víðtækt svið. Ég ætla jafnframt að skella fram tveimur orðum: Pólitísk samstaða. Það er grundvallarþáttur í heilbrigðiskerfi okkar að allir hafi jafnt aðgengi að þeirri heilbrigðisþjónustu sem er í boði. Hér hefur ríkt sátt og samstaða um að tryggja jafnt aðgengi að þjónustu og að kostnaður við þjónustuna sé borinn upp að megni til af almannafé. Vandinn sem við erum að kljást við er hvað „að megni til“ þýðir. Hversu langt getum við gengið í þeim efnum? Hagtölurnar verða að stýra ferðinni í því efni. Það er rétt sem komið hefur fram að kostnaðarhlutdeild heimilanna hefur farið vaxandi. Staðreyndin er hins vegar sú að á sl. þremur áratugum hafa heildarútgjöldin hækkað úr 6,4% í 9,1% sem hlutfall af vergri landsframleiðslu. Það þurfum við að kljást við. Við erum sammála um að kostnaðarhlutdeild sjúklinga er of há. Sú staðreynd þýðir að við verðum með hugmyndaauðgi 

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hæstv. heilbrigðisráðherra Kristjáni Þór Júlíussyni fyrir viðbrögð hans í þessari umræðu. Hann byrjaði á því að lýsa því yfir að hann hefði áhyggjur af því hve kostnaðarþátttaka sjúklinga væri orðin mikil á Íslandi. Það er einu sinni svo að hafi menn áhyggjur af tilteknu ástandi vilja þeir færa það til betri vegar og það er gott. Þarna erum við á sama máli. Hann sagði að vandinn væri fjármögnunarvandi. Ef við ætluðum að hafa við lýði gott heilbrigðiskerfi þyrfti að greiða fyrir það úr sameiginlegum sjóðum eða úr vösum sjúklinga. Þetta er greiðsluvandinn en síðan er hinn pólitíski vandi. Hvernig ætlum við að haga hlutföllunum þarna á milli eða hvert viljum við stefna? Í gjaldfrítt kerfi eins og þekkist í Danmörku, Skotlandi? Eða í kerfi sem byggir á þátttöku sjúklinga. Hér á landi borga sjúklingar 30 milljarða af þeim 150 milljörðum sem fara í heilbrigðiskerfið. 30 milljarðar eru teknir úr vösum sjúklinga. Nú segir ríkisstjórnin: Þeim er ranglátlega skipt. Á herðar hverra? Sjúklinganna. Nú skulum við jafna það. Við búum til mengi sem heitir sjúklingar og búum til réttlæti innan þess mengis. En ég spyr: Hvers vegna ekki að horfa til þeirra sem enga sjúkdóma bera? Til landsmanna almennt sem eru aflögufærir og greiða í gegnum skatta sína til ríkisins og inn í sameiginlega sjóðinn? Það er þangað sem við eigum að stefna en ekki inn í þetta nýja réttlæti sem byggir á menginu sjúklingar, að búa til einhvern jöfnuð þar innan. Ég vil þó taka fram að í þeim vangaveltum sem menn eru í í þessari nefnd 

Virðulegi forseti. Ég þakka þá umræðu sem hér hefur farið fram. Í tilefni af síðustu orðum hv. málshefjanda sem beinir þeirri áskorun til okkar að við látum þá borga sem eru frískir þá eru þeir óvart að borga háar fjárhæðir, sennilega yfir 115–120 milljarða. Rekstrarkostnaðar kerfisins er 139 milljarðar og af því borga sjúklingar 11,5%, 16 milljarða. Til viðbótar koma síðan 16 milljarðar sem ríkið tekur ekki neinn þátt í, m.a. 3–4 milljarða af lyfjum sem ekki eru lyfseðilsskyld. Þetta er einn partur sem sýnir fram á hve umræðan getur verið flókin og erfið þegar verið er að bera saman hlutföll og fleira því um líkt. Ég tek undir með hv. málshefjanda varðandi það hver hinn pólitíski veruleiki er. Við þurfum aðeins að átta okkur á því. Ég held að allir séu sammála um að kerfið er óréttlátlega byggt upp eins og það er. Það er flókið, ógegnsætt og óskiljanlegt, líka þeim sem þurfa að eiga viðskipti við kerfið þó ekki væri nema til að reyna að átta sig á því á hverju þeir eiga von ef þeir verða svo óheppnir að þurfa að eiga viðskipti við íslenskt heilbrigðiskerfi. En nr. eitt, tvö og þrjú þá tryggir þetta ekki einstaklinga sem verða fyrir þessu nægilega vel. Það hlýtur að vera hægt að ná samstöðu um það hér að breyta kerfi sem við erum öll sammála um að er ekki nógu gott. Svo getum við alveg deilt um leiðir að því. Hv. þingmaður talar fyrir því að taka inn í það meira fé úr ríkissjóði. Það er ein skoðun. Önnur skoðun er sú að jafna þessu út á sjúklinga og þá væntanlega stærri þáttum á skattgreiðendur. Þetta eru allt atriði sem við getum skoðað. Meginatriði er að við náum saman um að einbeita okkur að þessari vinnu. Ég hvet þingmenn til þess, vegna þess að þetta er 

Virðulegi forseti. Góðar almenningssamgöngur eru einn af mikilvægum hornsteinum sem vænleg búsetuskilyrði landsvæða eru byggð á. Í samgönguáætlun 2011–2022 segir, með leyfi forseta: „Almenningssamgöngur milli þéttbýlisstaða og innan þéttbýlis verði efldar. Öflugar almenningssamgöngur eru greiðar og auka hreyfanleika og aðgengi. Við skipulag þeirra verði höfð hliðsjón af þjóðhagslegri hagkvæmni og stuðlað að umhverfislega sjálfbærri þróun. Landshlutasamtök sveitarfélaga taki yfir almenningssamgöngur á landi sem hingað til hafa verið ríkisstyrktar. Öll fjárframlög verði sameinuð vegna sérleyfa, einkaleyfa og skólaaksturs í hverjum landshluta. Þannig verði þjónusta færð að þörfum samfélagsins og almenningssamgöngur milli þéttbýlisstaða í hverjum landshluta efldar með grenndarstjórnsýslu og bættri nýtingu fjármagns.“ Í áætluninni er meðal annars rætt um í þessu samhengi öryggi í samgöngum, umhverfislega sjálfbærni og jákvæða byggðaþróun. Samgönguáætluninni til stuðnings voru samþykktar breytingar árið 2011 á lögum um fólksflutninga og farmflutninga á landi. Þar segir meðal annars að Vegagerðin geti veitt sveitarfélögum, byggðasamlögum og landshlutasamtökum sveitarfélaga einkaleyfi til að skipuleggja og sjá um almenningssamgöngur með bifreiðum á tilteknu svæði og á tilteknum leiðum. Sveitarfélögin tóku þessu verkefni fagnandi enda mikið hagsmunamál íbúa að bæta almenningssamgöngur og tengingar á milli sveitarfélaga. Samtök sveitarfélaga á Suðurnesjum hafa t.d. lagt mikla vinnu í þetta verkefni og skipulagt heildstætt samgöngukerfi á milli sveitarfélaganna og til höfuðborgarsvæðisins. Kerfið á að vera sjálfbært þannig að þær leiðir sem bera sig haldi samgöngum uppi á þeim leiðum sem gera það ekki. Nú er það svo, virðulegi forseti, að staðan í almenningssamgöngum á Suðurnesjum í dag er í upplausn. Ástæðan er sú að hinn 19. desember afturkallaði Vegagerðin einkaleyfi Samtaka sveitarfélaga á Suðurnesjum á leiðinni á milli Flugstöðvar Leifs Eiríkssonar og Reykjavíkur. Helstu rök Vegagerðarinnar eru þau að Samkeppniseftirlitið hafi komist að því að Vegagerðin hafi ekki gert nógu góðar athuganir á því hvort almenningssamgöngur á svæðinu þyrftu ríkisstyrk og að þjónustan eigi betur heima í frjálsri samkeppni. Vegagerðin vísar einnig í bréf frá ESA þar sem tekið er fram að skylt sé að hverfa frá áformum um einkarétt á akstursleiðinni samkvæmt EES-rétti. Sú fullyrðing skýtur skökku við þar sem á öllum hinum Norðurlöndunum eru akstursleiðir frá alþjóðaflugvöllum taldar hluti af almenningssamgöngum enda hefur almenningur hag af hagkvæmum og greiðum samgöngum við alþjóðaflugvöll. Því spyr ég hæstv. ráðherra hvort ESA hafi fengið lýsingu á því heildstæða almenningssamgöngukerfi sem byggt hefur verið upp á Suðurnesjum. Í Evrópurétti er heimilt að ríki veiti sérleyfi á almenningssamgöngur og að ágóða af arðbærum leiðum megi nýta til að bæta þjónustu á óarðbærum leiðum svo fremi sem kerfið í heild skili ekki hagnaði. Danmörk hefur fengið viðurkenningu framkvæmdarstjórnar ESB um að ríkið styrki einmitt slík kerfi. Ferðir milli flugstöðvarinnar og Reykjavíkur uppfylla öll skilyrði sem notuð eru til skilgreiningar á almannaþjónustu. Almenningur hefur aðgengi að þessum ferðum, jafnt innlendir sem erlendir. Sama á við um aðrar leiðir sem ferðamenn nýta. Ætla má að meiri hluti farþega á leiðinni Reykjavík–Landeyjahöfn séu aðrir en íbúar Vestmannaeyja. Það breytir því ekki að leiðin telst til almenningssamgangna. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort hún telji að það að kippa leið sem ber sig út úr heildstæðu almannasamgöngukerfi landshluta sé í anda samgönguáætlunar þar sem efling almannasamgangna er boðuð. Ég vil einnig spyrja hvort hæstv. ráðherra telur að byggja megi öflugt sjálfbært almannasamgöngukerfi ef ekki má nýta ávinning af einni leið til að bæta upp aðra, eða mun umtalsverðum fjármunum verða bætt við úr ríkissjóði til að bæta upp tjónið sem hlýst ef arðbær leið er tekin út? Mun hæstv. ráðherra beita sér fyrir því að fleiri arðbærar leiðir verði teknar út úr kerfum í öðrum landshlutum, svo sem Reykjavík–Landeyjahöfn, Reykjavík–Akranes eða kannski Hlemmur–Fell?

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Oddnýju Harðardóttur fyrir þessa umræðu í dag. Þetta eru mikilvæg mál og það er mikilvægt að við ræðum þau reglulega hér og séum meðvituð um stöðu og fyrirkomulag almenningssamgangna í landinu. Hv. þingmaður hv. fór ágætlega yfir forsögu málsins. Ég held að við getum flest verið sammála um að gamla sérleyfiskerfið eins og það var sé úr sér gengið, óskilvirkt og illa nýtt. Það er stutt síðan gerðir voru einkaleyfissamningar við landshlutasamtök um að almenningssamgöngur skyldu á þeirra höndum og fjármunum veitt til þess í samræmi við það fé sem áður fór til reksturs sérleyfa á svæðunum víða um land. Það þekkja þingmenn. Nú má fara yfir það og ræða það og auðvitað eru skiptar skoðanir um hvort og hvernig ríkið kemur að þessum verkefnum. Þetta er auðvitað ekki lögbundið hlutverk ríkisvaldsins, en engu að síður ákvað ríkið að ganga til þessara verka með þessum hætti, bæði til þess að ná þeim markmiðum sem hv. þingmaður lýsti ágætlega, en líka vegna þess að á þeim tíma taldi þáverandi innanríkisráðherra, og ég tek undir það með honum, að eins og verkefnið var lagt upp þyrfti að koma til móts við landshlutasamtökin út af ýmsu öðru sem tengdist niðurskurði og breytingum á samgöngukostum og aðstæðum úti um allt land. Því var gengið í þetta verkefni. Í gildi eru samningar við öll landshlutasamtök á landsbyggðinni um að reyna að mynda samfellt almenningssamgöngukerfi við landið. Í þessari umræðu er líka mikilvægt að halda því til haga að þrátt fyrir að við kunnum að hafa á því ólíkar skoðanir hvernig ríkið hefur atbeina að þessu verkefni breytir það ekki þeirri staðreynd að um verkefnið er ágæt sátt. Kannski er meiri ánægja almennt en menn töldu í fyrstu. Sveitarstjórnarmenn um allt land koma því áleiðis reglulega og eru meðvitaðir um að þetta geti nýst samfélögum þeirra vel. Þeir telja að reynslan af því sé yfirleitt ágæt og jafnvel mjög góð á sumum stöðum þó að það sé auðvitað enn að mótast. Ekki hefur liðið langur tími þannig að það þarf lengri tíma til reynslu. Ég vil upplýsa þingheim um að ég hitti nýlega fulltrúa þeirra aðila sem nefndir voru hér í ræðu hv. þingmanns, reyndar hef ég gert það mörgum sinnum frá því að ég tók við sem innanríkisráðherra. Ég er t.d. nýbúin að funda með formanni SSS og Sambands íslenskra sveitarfélaga til þess að fara yfir þá stöðu sem upp er komin og sem þingmaðurinn lýsti. Og nú er að hefjast ákveðin vinna með það að markmiði að endurskoða fyrirkomulagið, menn velta því fyrir sér hvort fjármagnið sé eins vel nýtt og mögulegt er. Mörg landshlutasamtökin hafa talið að fjármagninu sé ekki alveg skipt með sanngjörnum hætti og telja líka að leiðbeiningarnar við verkefnið hafi hugsanlega ekki verið fullnægjandi. Fara þarf yfir það til að tryggja að landshlutasamtökin leggi af stað í verkefni sem síðan er sagt að gangi ekki upp, eða að ríkisvaldið lendi í því að vera í kæruferlum og fái hugsanlega á sig skaðabótakröfu vegna þessara verka. Það verk er nú hafið með þessum aðilum. Varðandi fyrirkomulag almenningssamgangna á Suðurnesjum er það alveg rétt sem hv. þingmaður nefndi, að upp kom sú staða síðastliðið sumar, nánar tiltekið 14. júní síðastliðinn, að Samkeppniseftirlitið gaf út álit vegna einkaleyfissamtaka sem Samtök sveitarfélaga á Suðurnesjum höfðu gert í kjölfar útboðs. Niðurstaða Samkeppniseftirlitsins var mjög afdráttarlaus; þar sagði að sú aðgerð sem þar væri farið í stæðist ekki lög. Skilaboðin til mín sem ráðherra voru einnig mjög afdráttarlaus; að draga þyrfti einkaleyfið til baka og mæla jafnvel fyrir því og að ég sem ráðherra skyldi tryggja að gerðar yrðu breytingar á lögum til þess að koma í veg fyrir að svona gæti gerst aftur. Í framhaldi af því voru haldnir margir langir og strangir fundir til þess að reyna að finna lausn á málinu. Það stóð yfir í allt sumar. En í lok árs gat Vegagerðin ekki annað en rift þeim samningi miðað við þann lagaramma sem hún telur sig þurfa að starfa innan og miðað við þær túlkanir sem hún hefur fengið á þeim lagaramma. Það er í samræmi við túlkun Samkeppniseftirlitsins sem er mjög afdráttarlaus og ég hvet þingmenn til að fara yfir. Nú getur verið lögfræðilegur ágreiningur um það. Mér er kunnugt um að um það hefur verið tekist á og skiptar skoðanir eru þar á, en það breytir engu um að Samkeppniseftirlitið kom mjög skýrum ábendingum áleiðis til Vegagerðar, til innanríkisráðuneytisins, um að þetta væri ekki í samræmi við lög og stæðist heldur ekki ákveðnar reglugerðir sem við erum aðilar að, reglugerð frá Evrópuþinginu og Evrópuráðinu frá 2007 um almenna farþegaflutninga, það væri einnig verið að brjóta hana. Í samræmi við það var þessum samningi rift og svo verður farið yfir það hvernig best verður haldið á málum í framtíðinni. Þó að upp hafi komið einhvers konar hindranir á leiðinni í þeirri vinnu sem við erum í núna, sem er að koma á þessari breytingu, þá hvet ég okkur til þess fyrst og síðast meðvituð að vera um að verkefnið virðist ganga vel á flestum stöðum. Það er umtalsverð ánægja með verkefnið í sveitarfélögunum um allt land. Þess vegna var tekin ákvörðun um það, sem var ekki alveg sjálfgefin, 

Herra forseti. Ég tek undir með málshefjanda að við eigum að gera allt sem í okkar valdi stendur til þess að almenningssamgöngur verði sem öflugastar. Ég þakka ráðherra ágætissvör. Mig langaði að fjalla um þetta mál út frá Eyþingi, samtökum sveitarfélaga á Eyjafjarðarsvæðinu, því þau sitja uppi með gríðarlegan rekstrarvanda eftir árið 2013 og það liggur ekki enn þá fyrir hvernig hann verður leystur. Eyþing hefur rætt þessi mál á nokkrum fundum, bæði við samgönguráðuneytið og vegamálastjóra, nú síðast 16. janúar. Það var ámálgað við vegamálastjóra að Vegagerðin tæki aftur við verkefninu ef ekki tækist að fá úrlausn mála og gera verkefnið rekstrarhæft. Rekstrargrundvöllur m.a. vegna farþegafjölda virðist vera mjög misjafn eftir landshlutum og því vakna spurningar um hvaða greining hafi legið til grundvallar þeim framlögum sem Vegagerðin greiðir. Eins og hér kom fram er greiddur sérstakur þróunarstyrkur sem er mun hærri til þeirra svæða sem liggja næst höfuðborginni þar sem farþegafjöldinn er mestur og þar með tekjumöguleikarnir. Þá hafa landshlutasamtökin m.a. verið krafin af SSV um að taka þátt í taprekstri almenningssamgangna á Vesturlandi með vísun í leið 57 milli Akureyrar og Reykjavíkur. Það hefur þó ekki verið sýnt fram á taprekstur á þeirri leið, því hefur því verið hafnað. Það hefur líka komið fram ágreiningur um uppgjör á leið 56 til Austurlands frá Akureyri sem hefði þýtt aukaútgjöld til Eyþings sem ekki var gert ráð fyrir í rekstrinum. Þetta er gott verkefni og ráðherra talaði aðeins um að endurskoðun hefði staðið yfir. Ég spyr: Hvenær megum við eiga von á því að endurskoðun og greiningu á þessu verkefni um almenningssamgöngur ljúki? Því var m.a. lofað á fundi með fulltrúum Eyþings bæði í ráðuneytinu í september og aftur með landshlutasamtökunum í október. Þetta hefur tekið ansi langan tíma. Svo langar mig að spyrja í lokin hvort ráðherra telji að það megi sækja um einhvers konar undanþágu vegna þessara samkeppnisleiða sem hún vísaði til að lögum samkvæmt mættu ekki falla inn í reksturinn.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Oddnýju Harðardóttur fyrir að hefja þessar umræður. Almenningssamgöngur eru mikið á milli tannanna á fólki þessa dagana og ekki að ástæðulausu. Lengi hefur verið ljóst að ríkið hefur þurft að greiða niður þá starfsemi svo hægt sé hreinlega að halda henni úti, hvort sem er á lofti eða á jörðu niðri. Það segir okkur meðal annars umræðan sem hefur farið fram að undanförnu í fjölmiðlum og kom fram í máli Elliða Vignissonar, bæjarstjóra í Vestmannaeyjum, um til dæmis hin geysiháu flugfargjöld sem eru í gangi. Þegar ég hugsa um þessa hluti, og marga aðra hér á þingi, velti ég alltaf fyrir mér hugtakinu almannaheill sem ég tel vera mælikvarðann í stjórnmálum. Og þeirri spurningu sem á ævinlega að vera efst á baugi þegar ákvarðanir, frumvörp eða lög eru samþykkt: Þjónar þetta hagsmunum almennings? Hvað er best fyrir land og þjóð? Ég er alls ekki mótfallinn frjálsri samkeppni og vil sjá hana á sem flestum sviðum samfélagsins þó velta megi því samt fyrir sér hvort hún hafi alltaf verið til góðs fyrir neytendur hér á landi. Sem íbúi á Suðurnesjum gladdist ég mjög þegar samningar náðust á milli Vegagerðarinnar og Samtaka sveitarfélaga á Suðurnesjum um tilhögun almenningssamgangna í febrúar 2012. Þar hillti undir það að þær samgöngur sem hafa verið afar slakar og engan veginn staðið undir sér kæmust í viðeigandi horf og fólk sem vinnur á einum stað á svæðinu og býr á öðrum, einnig á höfuðborgarsvæðinu, kæmist ódýrt á milli staða og ferðir mun tíðari. Það veit sá sem hér stendur hversu mikil fjárhagsleg áhrif það mundi hafa fyrir fólk ef þær samgöngur kæmust í gott lag. Þegar ég vann sem kennari í Njarðvík búandi í Grindavík kostaði það mig ein mánaðarlaun að koma mér til og frá vinnu á ársgrundvelli. Síðan er einn punktur sem ekki er síður athyglisverður hvað varðar þetta mál á Suðurnesjum en hann er sá að skili þessi umdeildi leggur sem er Flugstöðin–Reykjavík umframhagnaði gæti hann verið nýttur til þess að greiða niður taprekstur leiða annars staðar á landinu, eins og t.d. í Eyþingi. Hæstv. forseti. Ef stjórnvöld og hæstv. innanríkisráðherra halda sig við þann samning sem gerður var við Suðurnesjamenn og reyna að leita leiða til að leysa hann farsællega verða þau svo sannarlega að gæta hagsmuna almennings og vinna að almannaheill.

Virðulegi forseti. Ég þakka málshefjanda fyrir að vekja máls á þessu máli. Ég tek undir nánast hvert einasta orð sem hún lét hér falla. Árið 2011 var lögum um fólks- og farmflutninga á landi breytt svo Vegagerðinni var heimilt að fela Samtökum sveitarfélaga að sjá um almenningssamgöngur á sínu starfssvæði. Rökin voru þau að sveitarfélög þekktu best þörfina innan svæðismarka sinna og gætu best nýtt fé almennings til hagsbóta. Almenn ánægja er með þetta fyrirkomulag hjá almenningi. Samband sveitarfélaga á Suðurnesjum fór í kjölfarið í útboð á akstursleiðinni Flugstöð–Reykjavík, en hagsmunaaðilar í hópferðaþjónustu hafa barist gegn því að leiðin sé skilgreind sem almenningssamgöngur og vilja hafa óhefta samkeppni. Samkeppniseftirlitið hefur gefið út álit sem styður sjónarmið hópferðafyrirtækjanna og nú hefur Vegagerðin afturkallað sérleyfi SSS á leiðinni svo að nú eru almenningssamgöngur á Suðurnesjum sem og á landinu öllu í uppnámi. Í áliti Samkeppniseftirlits kemur meðal annars fram að sérleyfi SSS á Flugstöð–Reykjavík-leiðinni sé skaðlegt samkeppni og leiðin eigi að vera opin öllum. Í því áliti er gengið út frá því að umrædd leið sé ekki almenningssamgöngur heldur ferðaþjónusta. Þar segir einnig að óheimilt sé samkvæmt Evrópurétti að nýta leiðir er skila hagnaði til að bæta þjónustu á öðrum leiðum. Á öllum hinum Norðurlöndunum, eins og hv. málshefjandi ljáði máls á hér áðan, eru akstursleiðir frá alþjóðaflugvöllum taldar hluti af almenningssamgöngum, enda hefur almenningur hag af hagkvæmum og greiðum samgöngum á alþjóðaflugvöll. Í þessu samhengi má einnig benda á að Strætó bs. notar t.d. leiðina Hafnarfjörður–Hlemmur til að standa undir kostnaði við aðrar leiðir. Engum þykir það neitt tiltökumál. Það hefur aldrei staðið til hjá SSS að nota hagnað af umræddri akstursleið inn í almennan rekstur sveitarfélaga, heldur til að standa undir öðrum óarðbærum leiðum. Ég er ánægð að heyra hæstv. innanríkisráðherra 

Hæstv. forseti. Ný stefna í almenningssamgöngum var tekin í nýjustu samgönguáætlun og hefur haft veruleg áhrif á samgöngur í landinu, val íbúa og möguleika. Það má segja að ný hugsun hafi komið fram og ný tækifæri. Samtök sveitarfélaga fengu það verkefni í samstarfi við Vegagerðina að bjóða upp á almenningssamgöngur í hverjum landshluta og að sameina þjónustuna á milli svæða þannig að það myndaðist heildstætt leiðakerfi og öflugri þjónusta. Sveitarfélögin í landinu hafa tekið þetta verkefni mjög alvarlega og gert vandaðar áætlanir og eflt almenningssamgöngur gríðarlega. Þetta var eitt af verkefnum sóknaráætlunar víða og leiddi til samvinnu ólíkra aðila varðandi flutning á fólki vegna skóla og/eða vinnu. Því ber að fagna að þessu verkefni var haldið áfram þrátt fyrr að margt annað gott væri skorið niður af núverandi ríkisstjórn. Ekki þarf að hafa mörg orð til að lýsa þjóðhagslegri hagkvæmni slíkra almennra samgangna. Bæði er þetta umhverfismál. Þetta er jákvætt fyrir byggðaþróun. Þetta er sparnaður fyrir heimilin því að það má ekki gleyma því að það er einn stærsti útgjaldaliður í heimiliskostnaðinum, það er bíllinn og flutningar. Þetta eykur fjölbreytni í ferðavali. Þetta er gott líka fyrir innlenda og erlenda ferðamenn sem eiga að geta farið á fleiri staði og ferðast með ódýrari hætti. Það er því gríðarlega mikilvægt að þessu verði haldið áfram og menn finni lausnir á þeim agnúum sem hafa komið upp varðandi þetta fyrirkomulag og það að tryggja að það verði sérleyfi á þessum leiðum sem tryggi að þessir þættir standi undir sér. Ef flugvallarleiðin inn í bæinn verður tekin af Suðurnesjum má búast við því að leiðin frá Sandgerði yfir í Grindavík leggist af, menn hafi ekki efni á að reka hana. Þannig er það víðar á landinu að menn verða að nota þessa öflugu leggi til þess að fjármagna kostnaðinn að öðru leyti. Ég heiti á ráðherra að tryggja að þetta verði skoðað og látið reyna á það eins langt og hægt er að tryggja að þetta verði hægt, þ.e. með lögum og reglum sem við getum sett hér og með undanþágum ef á þarf að halda frá Evrópureglum.

Hæstv. forseti. Það er svolítið undarlegt að heyra ræðu hv. málshefjanda og annarra sem hafa tekið til máls. Hvers eru þeir að krefjast? Eru þeir að krefjast þess að ráðherra fari ekki að lögum? Hunsi ákvarðanir Samkeppniseftirlitsins? Um hvað eru menn að tala? Eru menn að halda því fram að leiðin Flugstöð Leifs Eiríkssonar–Reykjavík sé hluti af almenningssamgöngum Suðurnesjamanna?  
             Hvað eru menn að biðja um? Eru menn að biðja um að ekki sé farið að lögum?  Staðreyndin er þessi: Þetta er leið frá flugstöð. Þetta er hluti af samgöngum vegna ferðaþjónustu.  Við eigum að hugsa um neytandann sem kemur til landsins og fer út úr landinu, sem fær þessa þjónustu 

Hæstv. forseti. Á árinu 2011 var hafist handa um að gera stórátak til að bæta almenningssamgöngur í landinu, ekki bara á þéttbýlissvæðum á Suðvesturhorninu og í kringum Akureyri, heldur um land allt. Það var ákveðið að fela landshlutasamtökum sveitarfélaga að annast það verkefni. Þau væru næst íbúunum og þekktu þarfir þeirra. Til þess að þau hefðu myndugleika til að taka á málinu þurfti að breyta lögunum þannig að þau fengju eða gætu öðlast einkaleyfi í sínum landshlutum. Þetta var gert. Lögum var breytt. Síðan voru gerðir samningar við landshlutana á árinu 2012. Þetta gafst alls staðar ágætlega nema í undantekningartilvikum þar sem einstök fyrirtæki töldu sig geta grætt og þau vildu ekki sjá þetta fyrirkomulag. Þau fengu Samkeppniseftirlitið í lið með sér. Samkeppniseftirlitið hefur alltaf verið á móti þessu fyrirkomulagi. Það hefur alltaf agnúast út í þetta og sagt að frumskógarlögmálin ættu bara að ríkja á þessu sviði. Ég spyr: Hvers vegna í ósköpunum getur ríkisstjórnin ekki unnt Suðurnesjamönnum að njóta nánast þeirrar einu auðlindar sem Suðurnesin hafa sem er að vera miðstöð samgangna fyrir Íslendinga, alþjóðaflugsins, og gera það sama og Helsinki gerir, að samþætta flutninga frá flugstöðinni almenningssamgöngukerfinu í landinu? Það er rangt og það er misskilningur hjá hæstv. ráðherra að Samkeppniseftirlitið hafi eitthvað úrslitavald í þessu máli. Það getur gefið álit og það hefur gefið mörg vitlaus álit í þessu máli, en það hefur ekki vald umfram sérlög sem Alþingi setur og getur ekki gengið yfir þau. Það er líka rangt að þetta stríði gegn EES-rétti. Það er rangt. 

Virðulegur forseti. Ég er að mörgu leyti sammála hv. þm. Brynjari Níelssyni í þessu máli. Það er auðvitað til hagsbóta fyrir neytandann að hafa val. Menn verða líka að hafa það í huga að komi ferðamenn út úr Leifsstöð og standi frammi fyrir tveimur, þremur, fjórum eða fimm ólíkum rútufyrirtækjum þá er það ekki neitt sérstaklega þægilegt val. Í mínum huga er alveg ljóst að það þarf að bjóða út þessa leið og einhver þarf að sjá um þennan rekstur. Ég held í sjálfu sér að það sé mjög mikilvægt að við berum virðingu fyrir því ferli sem hefur verið í gangi og þeim álitum sem hafa komið fram í málinu þannig að menn fylgi algjörlega lagabókstafnum en fari ekki eftir hentistefnu eða geðþótta. Ég vil hvetja hæstv. ráðherra til að taka á þessu máli og bera virðingu fyrir ferlinu, en fara líka svolítið hraðar í verkið en gert hefur verið. Þetta hefur tekið of langan tíma og mikil óvissa er í þessu máli. Það er mikil breyting í gangi hvað varðar almenning og almenningssamgöngur. Það höfum við sé undanfarin tvö, þrjú eða fjögur ár á höfuðborgarsvæðinu. Ég held að sú þróun eigi eftir að halda áfram. Mér finnst mikilvægt að hér verði tekin ákvörðun sem gagnast heildinni allri, en það verður líka að hafa það sjónarmið í huga þegar kemur að almenningssamgöngum fyrir Suðurnesin að ákvarðanir séu teknar eins nálægt fólkinu og mögulegt er 

Hæstv. forseti. Á undanförnum árum var mikilvægt skref tekið í að stórbæta samgöngur fyrir almenning þegar landshlutasamtökum var falið af ríkinu að sjá um að skipuleggja almenningssamgöngur á svæðum þeirra. Þessi breyting varð til þess að mikil aukning varð á notkun almenningssamgangna og fjölfarnar leiðir standa nú undir kostnaði fáfarinna leiða. Í heild skilar kerfið ekki hagnaði enda styrkir ríkið almenningssamgöngur hvers svæðis. Nú lítur út fyrir að stela eigi gullkú akstursleiða á Suðurnesjum. Taka á leiðina milli Flugstöðvar Leifs Eiríkssonar og Reykjavíkur út úr kerfinu. Hvað er best fyrir almenning? Er best fyrir almenning að taka bestu leggina og arðsömustu verkefnin og afhenda þau einkafyrirtækjum? Er það besta leiðin til að byggja upp almenningssamgöngur á Íslandi? Þegar ferðaleið eða akstursleið verður arðbær er henni kippt út úr samgöngukerfinu eins og við sjáum gerast núna. Hvað verður næst? Selfoss–Reykjavík? Hafnarfjörður–Hlemmur? Hvernig eiga sveitarfélög og landshlutasamtök að geta skipulagt sjálfbært almenningssamgöngukerfi ef leiðum er kippt út úr kerfinu um leið og þau skila hagnaði? Hvað gerist síðan ef leiðirnar verða óhagstæðar einkafyrirtækjum, rekstrargrundvöllur hverfur? Eiga skuldir að lenda á ríki og sveitarfélögum og eiga þau að taka við leiðunum aftur? Virðulegur forseti. Það er skýr lagastoð fyrir því að hagnað af arðbærum leggjum almenningssamgangna megi nota til að borga niður þá óarðbæru. Framkvæmdastjórn ESB hefur staðfest að slíkt er heimilt í Danmörku. Hvers vegna ætti það ekki að vera heimilt hér? 

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessar umræður og svör hæstv. innanríkisráðherra. Stjórn Sambands sveitarfélaga á Suðurnesjum skrifaði ágæta grein í Morgunblaðið á dögunum. Ég leyfi mér, virðulegi forseti, að fullyrða að stjórnin hefur alla bæjarfulltrúa í öllum bæjarfélögunum að baki sér. Málið er þverpólitískt og varðar almannahag. Sveitarstjórnarmenn í öðrum landshlutum eru einnig uggandi og hafa áhyggjur af því að hagstæðum leiðum verði kippt út úr almannasamgöngukerfi þeirra. Þá er líklegt að sveitarfélögin segi sig frá verkefninu vegna forsendubrests. Það er ekki verið að biðja um að lög verði brotin. Það er heimilt samkvæmt EES-rétti að takmarka samkeppni séu almannahagsmunir þar að baki, t.d. að ríkið eitt reki vínbúðir eða spítala. Álit Samkeppniseftirlitsins þýðir ekki að framkvæmdin á almannasamgöngukerfinu á Suðurnesjum sé ólögmæt. Enginn dómstóll eða þar til bært stjórnvald hefur úrskurðað útboðið á Suðurnesjum ólögmætt eða lögin ólögmæt. Því eru viðbrögð Vegagerðarinnar og hæstv. innanríkisráðherra um að kippa leiðinni út úr kerfinu óþörf og óásættanleg. Í stuttu máli leggur Samkeppniseftirlitið til að allar leiðir sem skila hagnaði verði einkavæddar og allar leiðir sem skila tapi ríkisvæddar. Verði sú leið farin þarf ríkissjóður að borga meira með almenningssamgöngum eða að þær versna til muna. Er það vilji hæstv. innanríkisráðherra og hæstv. ríkisstjórnar að einkaaðilar fái gróðann af leiðum sem standa undir sér en almenningur greiði hallann af óhagstæðari leiðum? Mun hæstv. ráðherra beita sér fyrir því að aðrar arðbærar leiðir verði teknar út úr kerfum í öðrum landshlutum eða á bara að einkavæða gróðann af einni arðbærri leið á landinu, leiðinni á milli Flugstöðvar Leifs Eiríkssonar og Reykjavíkur? Er það eina leiðin sem á að kippa út úr kerfunum og gera þar með heildstætt almenningssamgöngukerfi 

Virðulegur forseti. Ég næ ekki að svara á þessum stutta tíma öllum þeim spurningum sem til mín hefur verið beint, en það er eins og ég sagði áðan ákveðin endurskoðun í gangi. Þar er m.a. komið inn á málefni Eyþings eins og rætt var hér um og þróunarstyrkina o.s.frv. til þess að meta hvort rétt hafi verið gefið og skipt með sanngjörnum hætti. Ég verð að segja að þegar menn tala stöðugt um almannahag og almannaheill í umræðunni þá verði þeir að muna að þetta liggur fyrir. Það er alveg sama hvað fyrrverandi innanríkisráðherra segir um þá ráðgjöf sem hann hafi fengið frá lögfræðingum sínum í innanríkisráðuneytinu, það eru nákvæmlega sömu lögfræðingar þar núna. Ráðgjöfin er afdráttarlaust sú - og niðurstaða þeirra lögfræðinga sem hafa haldið utan um málið fyrir ríkið, bæði þeirra sem komið hafa að því í mínu ráðuneyti og víðar, eins Samkeppniseftirlitsins - að þetta gangi ekki svona. Þannig að þegar menn gera kröfu um að ráðherra leysi málið öðruvísi þá er verið að gera kröfu um að ráðherra fari á skjön við lög. Það má vel vera að aðrir lögfræðingar þeirra hagsmunaaðila sem hér er rætt um túlki málið öðruvísi en ég get ekki farið gegn því með þeim hætti sem er verið að krefjast. Það þarf að gerast með heildstæðri endurskoðun á málinu sem er eitthvað sem við erum farin í og það verður að gerast með eðlilegum gagnsæjum og löglegum hætti. Ég mun ekki fara gegn því áliti sem liggur fyrir af hálfu Samkeppniseftirlitsins, sem telur að umrædd aðgerð SSS standist ekki lög. Það hefur verið farið yfir það af hálfu þeirra sem gleggst til þekkja. Hér hrista menn hausinn af því þeir eru með lögfræðiálit frá SSS. Ég þekki það alveg jafn vel og þeir sem hér eru að tala um það. Það er ekki talið standast lög. Ef ég væri hér að mæla fyrir því að fara gegn Samkeppniseftirlitinu og fara gegn þeirri lögfræðilegu ráðgjöf sem þeir sem stóðu að þessari löggjöf unnu að og mæltu fyrir þá væri ég að ganga langt fram yfir þær heimildir sem ég hef. Eins og staðan er var ekkert annað í boði en að rifta þessum samningi - ekkert annað í boði. Það var búið að reyna að ræða þessi mál við SSS í langan tíma, 

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á umferðarlögum, nr. 50/1987, með síðari breytingum. Sem kunnugt er hefur um nokkurt skeið farið fram heildarendurskoðun núgildandi umferðarlaga. Í ljósi umfangsmikilla verkefna þingsins á þessu starfsári var tekin ákvörðun um það í innanríkisráðuneytinu að leggja ekki fram heildarfrumvarp til nýrra umferðarlaga á þessu þingi en hins vegar er nauðsynlegt að leggja fram breytingafrumvarp sem að meginefni inniheldur þau atriði sem áður hafa verið lögð fram í heildarfrumvarpi en brýnast var talið að þau næðu fram að ganga núna. Í frumvarpinu er að finna ákvæði sem felur í sér innleiðingu eða leiðréttingu á innleiðingu EES-réttar, svo sem ákvæði um breytingar á skilgreiningum á skilyrðum ökuréttinda, um endurmenntun atvinnubílstjóra, um heimildir umferðareftirlitsmanna til að skoða ástand ökutækja á vegum úti og um öryggis- og verndarbúnað barna. Þá þykir rétt í ljósi breyttra skilgreininga á léttum bifhjólum og síaukinnar notkunar bifhjóla í umferðinni að setja skýrar reglur um akstur slíkra hjóla og hefur frumvarpið að geyma slíkt ákvæði. Einnig er í frumvarpinu að finna breytingar á ákvæðum er varða skráningu ökutækja sem taldar eru fela í sér bæði aukna hagkvæmni og réttindi til borgaranna þar sem stjórnvaldsákvarðanir eru færðar frá ráðuneytinu til stjórnsýslustofnunar og opnast þar með kæruleið til ráðuneytisins. Virðulegur forseti. Í 1. gr. er að finna breytingar á skilgreiningum nokkurra ökutækja og er þar megintilgangurinn að færa skilgreiningarnar til samræmis við tilskipanir ESB sem Ísland hefur skuldbundið sig til að innleiða í íslenskan rétt. Er jafnframt lagt til að svokölluðum léttum bifhjólum verði skipt upp í tvo flokka, flokk I og II, eftir afli þeirra. Þar sem þessi breyting er ein af þeim breytingum í frumvarpinu sem munu hafa íþyngjandi áhrif á einstaklinga, sérstaklega eigendur bifhjóla, þykir rétt að veita ákveðinn aðlögunartíma vegna þeirra. Því er ekki gert ráð fyrir að ákvæðin taki gildi fyrr en 1. nóvember 2014 og er þannig veittur tími til að skrá bifhjól og afla sér tilskilinna réttinda til aksturs þeirra. Í frumvarpinu er lagt til að skylda til endurmenntunar atvinnubílstjóra - þetta er kannski sá þáttur í frumvarpinu sem hvað mest hefur verið til meðferðar og umræðu - verði innleidd hér á landi og er ákvæði það í samræmi við skuldbindingar íslenskra ríkisins til innleiðingar á tiltekinni tilskipun Evrópusambandsins. Í ákvæðinu felst að allir ökumenn sem hafa akstur að atvinnu skuli undirgangast endurmenntun á fimm ára fresti. Skylda til reglubundinnar endurmenntunar atvinnubílstjóra var á sínum tíma innleidd í íslenskan rétt með reglugerð nr. 760/2006. Í lok árs 2010 féll í samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytinu úrskurður þess efnis að í ákvæðum reglugerðarinnar fælist takmörkun á atvinnuréttindum þeirra sem höfðu áunnið sér aukin ökuréttindi fyrir gildistöku reglugerðarinnar. Samkvæmt 75. gr. stjórnarskrárinnar má setja atvinnufrelsi skorður enda krefjist almannahagsmunir þess. Þarf þó ávallt lagaboð til. Í ljósi úrskurðarins var ljóst að skyldur til reglubundinnar þjálfunar atvinnubílstjóra þyrfti að innleiða með lögum. Því verður ákvæðum tilskipunarinnar ekki fullnægt nema með lagasetningu eins og þeirri sem við ræðum hér. Eins og ég sagði áðan, virðulegur forseti, hefur nokkur mótstaða verið við kröfu um endurmenntun af hálfu hagsmunaaðila. Er hún að mörgu leyti skiljanleg. Því er rétt að upplýsa að í því skyni að leita leiða til að innleiða endurmenntun samkvæmt tilskipuninni í sem mestri og bestri sátt skipaði þáverandi innanríkisráðherra, Ögmundur Jónasson, starfshóp um endurmenntun atvinnubílstjóra í september 2012. Markmiðið við vinnu hópsins var að leita leiða til að tilskipunin hefði sem vægust áhrif á íslenskt atvinnulíf og atvinnubílstjóra sem starfa hér á landi meðal annars með tilliti til kostnaðar, skipulags og tilhögunar endurmenntunar og fleira. Skilabréf hópsins var afhent þáverandi ráðherra þann 4. mars 2013 og náðist þar nokkur sátt um allflest álitaefni sem tekin voru fyrir. Ljóst er að frumvarpið eins og það liggur fyrir mun hafa mest áhrif á einyrkja og minni fyrirtæki. Því er það tillaga okkar og tillaga mín, virðulegur forseti, eins og fram kemur í frumvarpinu, að gefa aukið svigrúm þannig að handhafar viðkomandi ökuskírteina uppfylli skilyrðin í síðasta lagi árið 2018. Það verður í höndum innanríkisráðuneytisins að útfæra reglugerð um þau álitaefni sem út af standa. Með því móti teljum við að komið sé til móts við þær áhyggjur og umkvartanir sem hafa verið bornar fram vegna þeirra breytinga sem hér eru og þetta er í samræmi við niðurstöðu þess starfshóps sem ég nefndi áðan að hefði verið skipaður af fyrrverandi innanríkisráðherra. Hæstv. forseti. Frumvarpið inniheldur tillögur um breytingar á ákvæðum um skráningu bifreiða í ökutækjaskrá. Meginefni þeirra breytinga er að Samgöngustofu er falið innan þess ramma sem ráðuneytið setur að veita undanþágur frá skráningu ökutækis sem ekki er ætlað til almennrar umferðar. Þannig er ákvörðunarvaldið í slíkum málum fært frá ráðuneyti til undirstofnunar og um leið opnuð kæruleið fyrir umsækjendur sem ekki vilja una niðurstöðu Samgöngustofu. Ákvæði þetta verður að teljast fela í sér hvort tveggja hagræðingu í stjórnsýslu og hagsbætur fyrir borgarana. Í tengslum við skráningu ökutækja er einnig rétt að nefna að frumvarpið gerir ráð fyrir að niður falli skylda til þess að skráningarskírteini fylgi ökutæki. Sú krafa hefur reynst hafa í för með sér mikinn óþarfa kostnað og umstang þar sem lögregla getur í dag auðveldlega aflað sér upplýsinga um ökutæki á rafrænan hátt. Áfram verður þó hægt að fá skráningarskírteini útgefið hjá Samgöngustofu sé þess óskað. Í frumvarpinu er einnig að finna tillögur sem miða að því að heimila umferðareftirlitsmönnum að kanna ástand tiltekinna stórra ökutækja á vegum úti. Breyting þessi er í samræmi við skuldbindingar ríkisins samkvæmt tiltekinni tilskipun Evrópusambandsins. Tilskipunin hefur þegar verið innleidd í íslenskan rétt með reglugerð en ESA hefur gert athugasemdir við þá innleiðingu auk þess sem vegaskoðanir hafa ekki reynst framkvæmanlegar hér á landi þar sem heimildir umferðareftirlitsmanna samkvæmt lögum hafa ekki reynst nægar. Er í frumvarpinu stefnt að því að bæta úr þeirri stöðu og má ætla að þegar ástandsskoðanir á vegum hefjist muni það hafa jákvæð áhrif á umferðaröryggi. Loks er í frumvarpinu ákvæði um öryggis- og verndarbúnað barna í bifreiðum þar sem reglur um slíkan búnað eru færðar til samræmis við skyldur íslenska ríkisins samkvæmt tilskipun 91/671/EBE. Hæstv. forseti. Ég hef rakið helstu atriði frumvarpsins. Legg ég til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. umhverfis- og samgöngunefndar.

Herra forseti. Ég tel vel við hæfi að við þetta mál taki til máls þingmaður sem ekki tók bílpróf fyrr hann var kominn hátt á fimmtugsaldur en gekk þokkalega, tók að vísu töluverðan tíma, þá játningu geri ég. Að flestu leyti er ég ánægður með þetta frumvarp hjá hæstv. innanríkisráðherra. Það er eitt atriði sem mig langar til þess að spyrja hana út í. Samkvæmt þessu frumvarpi eins og hæstv. ráðherra greindi frá er hugtakinu „létt bifhjól“ breytt þannig að í þann flokk eru felld bifhjól sem að því er ég best veit eru rafhjól og komast upp í 25 kílómetra hraða á klukkustund. Þau voru áður flokkuð sem reiðhjól. Ég hnýt um það að í greinargerð við frumvarpið kemur fram að fyrirhugað er að rétturinn til að aka slíkum bifhjólum verði skilyrtur með einhverjum hætti. Þar er vísað til tiltekinna gildandi lagaákvæða. Í þeim er fjallað um ökupróf og ökuskírteini. Segi ég það hæstv. ráðherra algjörlega hreinskilnislega að ég er heldur mótsnúinn því að menn þurfi að taka sérstakt ökupróf til þess að fá að vera á rafhjóli. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra, af því hún gerði ekki sérstaka grein fyrir því, hvort hugsanlegt sé að skilyrðin verði þau að þeir sem í dag fara á slíkum léttum bifhjólum þurfi að taka einhvers konar ökupróf. Þar fyrir utan sé ég að frumvarpið er aðallega gert til þess að innleiða ESB-tilskipanir. En ég tek eftir því að í bláupphafi greinargerðarinnar er vísað til þess að nákvæmlega þessi breyting er ekki lögð til með vísan í það. Það er ekki samkvæmt skuldbindingum okkar gagnvart EES sem við gerum þetta, samkvæmt greinargerðinni er það vegna þess að frændum og frænkum okkar í Danmörku datt í hug að gera það. Það er út af 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina og nota tækifærið til að óska honum til hamingju með bílprófið. Þótt seint hafi komið kom það þó, sem er ánægjulegt. Varðandi fyrirspurnina um þessa þætti sérstaklega, að öllu gamni slepptu, er gert ráð fyrir því að til að mega aka þeim ökutækjum sem hv. þingmaður vísar til, léttum bifhjólum, þurfi ákveðið próf. Hins vegar er gert ráð fyrir því að það verði ekki innleitt strax, það er gefið ár til þess að fara yfir málið og ekki liggur nákvæmlega fyrir hvernig prófið verður. Það verður í höndum til þess bærra aðila að meta hvernig það verður. Það verður ekki eins og hefðbundið ökupróf en gerðar verða ákveðnar kröfur. Samgöngustofa fær nú ár til að fara yfir og meta hvernig þetta verður nákvæmlega. Þannig að ég get ekki upplýst hv. þingmann um það nákvæmlega hér og nú hvernig á því verður haldið en skal sannarlega gera það þegar það liggur betur fyrir. Það er umhugsunarefni og menn geta rætt það í hv. nefnd þegar farið verður yfir málið, hvort lengja eigi þennan tíma enn frekar, gefa mönnum rýmri tíma, eða hvort menn hafi einhverjar sérstakar skoðanir á því hvernig skilyrðin skulu vera nákvæmlega til þess að fá að aka þessum rafhjólum eða léttu bifhjólum. Eins og hv. þingmaður bendir á komast þau sannarlega hvorki jafn hratt né eru af sama tagi og hefðbundin ökutæki.

Herra forseti. Hæstv. ráðherra kann kannski að farast létt að gera grín að mér með það hversu erfiðlega mér gekk að taka ökupróf, og fúslega geri ég þá játningu að ég held ég hafi verið búinn að læra á bíl í eitt og hálft ár þegar kom kosningabarátta og ég varð síðar umhverfisráðherra. Ég gerði hlé á námi mínu í eitt ár  Það er kannski einmitt vegna þessarar reynslu minnar úr fortíðinni að ég geri mér grein fyrir því að þeir sem hafa nýtt sér hjól af þessu tagi hugsa ekki endilega allir létt til þess að þurfa að taka bílpróf. Þess vegna langar mig til að spyrja ráðherra hvort henni gæti hugnast sú leið að í stað þess að setja einhver sérstök próf - ég tek eftir því að hún talaði ekki um hefðbundin próf heldur einhvers konar próf - mætti setja t.d. aldurstakmark, þannig að þeir sem væru búnir að vera á þessum hjólum og hefðu náð ákveðnu aldurstakmarki mættu vera á þeim áfram væru þeir komnir á tilskilinn aldur.

Virðulegur forseti. Ég vil taka það fram að ég var alls ekki að gera grín að hv. þingmanni og bílprófinu  
             Að öllu gríni slepptu viðurkenni ég, hv. þingmaður og virðulegur forseti, að ég hef ekki velt því sérstaklega fyrir mér hvernig eigi að útfæra heimildina til að einstaklingar fái að aka þessum léttu bifhjólum, rafhjólum. Mér finnst allt koma til greina í því og treysti því að nefndin sem fær málið til meðferðar skoði það þannig að það verði vel leyst.

Virðulegi forseti. Mig langar að þakka hæstv. ráðherra fyrir yfirferðina og langar að spyrja hann tveggja spurninga: Mig langar að spyrja hvort 5. gr. annars vegar og síðan b-liður í 11. gr. hangi að einhverju leyti saman. Mig langar líka að vita, miðað við 5. gr., hvort þeir sem hafa meirapróf og keyra rútur í ferðaþjónustu almennt þurfa líka að gangast undir þessi próf, eða hvort þessi endurmenntun nái eingöngu til atvinnubílstjóra sem eru á fartinni daglangt allan ársins hring en ekki eingöngu tímabundið yfir sumarið. Virðulegur forseti. Ef ástæða er til að endurmennta þá sem eru á fartinni sérhvern dag allan ársins hring er ekki síður mikilvægt, að mínu mati, að endurmennta þá sem taka í stórar rútur endrum og sinnum yfir sumartímann til að keyra farþega í ólíkum ferðum. Ég spyr því hæstv. ráðherra: Er þetta hugsunin og falla að einhverju leyti saman 5. gr. í frumvarpinu og svo b-liður í 11. gr. frumvarpsins?

Virðulegur forseti. Ég þakka fyrirspurnina. Já, hugmyndin er sú samkvæmt frumvarpinu að þessi endurmenntunarákvæði og endurmenntunarskylda sem verið er að leggja á atvinnubílstjóra gangi líka yfir þá sem ekki eru í verkefninu allan ársins hring, heldur tímabundið yfir sumartímann. Það er alveg það sama sem gildir um þá. Það hefur komið fram í máli þeirra sem hvað mestar áhyggjur hafa haft af því að þetta væri íþyngjandi, en reglurnar sem við erum að undirgangast með þessu eru alveg skýrar og engin undanþága frá þeim þrátt fyrir að um sé að ræða tímabundið starf. Það sem við erum að gera með þessu, virðulegur forseti, eins og ég talaði um hér áðan, er að gefa þessum fyrirtækjum og einstaklingum dálítið góðan tíma fram til 2018 til þess að fullnusta þetta. Við áttum okkur á því að sérstaklega úti á landsbyggðinni getur þetta verið flókið. Gert er ráð fyrir ákveðnu námsefni, námskeiði og ákveðnu fyrirkomulagi sem krefst skipulags, þannig að innleiðingin fær þetta góðan tíma. Varðandi það sem hv. þingmaður nefnir þá á þetta jafnt við um þá sem í þessum störfum eru tímabundið eins og varanlega.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. ráðherra fyrir þessa yfirferð og þessar umræður. Mig langaði að benda á þær heimildir sem verið er að veita umferðareftirlitsmönnum Samgöngustofu í frumvarpinu. Með þeirri leið sem rædd hefur verið, að færa umrætt umferðareftirlit yfir til lögreglunnar aftur á ný, eru allar heimildirnar til staðar og þessar breytingar óþarfar. Ég held að eftirlitið muni verða miklu markvissara og árangursríkara. Mig til að spyrja: Þurfa þeir sem komnir eru með svokallaðar rafmagnsvespur í dag að undirgangast þetta? Verður eitthvað lengri aðlögunartími fyrir þá og annað slíkt? Ég skal viðurkenna að það leit ekki vel út þegar rafmagnsvespurnar komu út á göturnar, en það er ekki víst að tilvikin séu svo alvarleg í raun þar sem þessi hjól fara nú oft hægar yfir en mörg reiðhjól. Við þurfum því aðeins að hugsa málið með tilliti þess hagræðis sem orðið hefur fyrir foreldra og fleiri með tilkomu þessara hjóla. Mig langar einnig að spyrja um 2. gr. frumvarpsins þar sem farþegar þurfa að vera orðnir 150 sentimetrar á hæð til þess að vera aftan á bifhjóli öðru en léttu bifhjóli. Af hverju er það til komið? Hefur það verið vandamál þegar ökumenn bifhjóla eru með börnin sín eða aðra á hjólunum? Í lokin langar mig að spyrja: Er einhver möguleiki á að bæta einhverju nýju við, þörfum málum eins og að lækka leyft áfengismagn í blóði niður í 0,2 prómill eins og lagt er til í umferðarlögunum, sem er mjög þörf breyting? Gæti það átt heima í þessu frumvarpi?

Virðulegur forseti. Ég þakka fyrirspurnina frá hv. þingmanni. Fyrst varðandi það sem nefnt er um eftirlit á vegum, heimildir Samgöngustofu og það sem hv. þingmaður nefnir réttilega er varðar ákveðnar breytingar á aðbúnaði lögreglu til þessara aðgerða o.s.frv., þá treysti ég nefndinni til að skoða hvort hægt sé að koma til móts við það sem við erum að gera í þessu frumvarpi mjög klárt og skýrt sem er að svara þeim ábendingum sem við höfum fengið frá ESA. Við erum að reyna að standast þær kröfur sem Evrópusambandið gerir til okkar hvað þetta varðar, viljum gera það með eðlilegum og góðum hætti. Sé það þannig að þetta verði tryggt í gegnum aðra löggjöf, líkt og þingmaðurinn bendir á að sé mögulegt, gerum við engar athugasemdir við það. Við erum einungis að hugsa um að við séum að mæta þessum hliðum. Ég hvet þingheim til að rýna sérstaklega í það hvort hægt er að gera það eftir öðrum leiðum og hvort þetta er kannski tryggt í gegnum það sem þingmaðurinn nefndi. Varðandi léttu bifhjólin og réttindi þeirra sem þegar aka slíkum bifhjólum og hafa gert í einhvern tíma var það ástæðan fyrir því að ég nefndi áðan, þegar hv. þm. Össur Skarphéðinsson nefndi málið, að hugsanlega væri sanngjarnt og rétt að skoða aðeins lengri tíma en ár. Það hefur verið rætt í ráðuneytinu hvort eðlilegra hefði verið að hafa þennan tíma, ég beini því líka til þingnefndarinnar, örlítið lengri til að tryggja að þeir sem þegar hafa leyfi glati því ekki og þurfi að fara í ákveðna enduraðgerð til að tryggja að þeir hafi þann rétt sem þeir hafa í dag. Verði tímafresturinn lengdur, segjum t.d. upp í þrjú ár, mundi það þýða að þeir sem hafa þennan rétt í dag fengju hann sjálfkrafa hvort eð er. Það er eitthvað svona sem ég varpa til nefndarinnar að skoða og er ekki að okkar mati heilög tímasetning. En hugnist mönnum betur að lengja þann tíma er það til dæmis ekki talið skaða með neinum hætti þá innleiðingu sem við erum að reyna að uppfylla hér. Ég næ ekki fleiru í þessari atrennu.

Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir þessi skýru og góðu svör og vil hnykkja á þeim tveimur spurningum sem átti eftir að svara. Hver er ástæðan fyrir því sem fram kemur í 2. gr. frumvarpsins að barn sem er farþegi á bifhjóli, öðru en léttu bifhjóli, þurfi að vera 150 sentimetrar á hæð? Mun það skapa einhver vandamál að fólk á bifhjóli sé með börnin sín sem eru undir þessari stærð á hjólinu? Gæti hið þarfa mál átt heima í þessu frumvarpi að lækka leyft áfengismagn í blóði niður í 0,2 prómill, eins og lagt er til í frumvarpi um ný umferðarlög og ég held að hljóti að vera almenn sátt um?

Virðulegur forseti. Hvað varðar einstaka þætti er lúta til dæmis að öryggi barna á bifhjólum, líkt og hv. þingmaður kom inn á, þær tölur þar lúta allar að innleiðingu reglugerða og þessarar evrópsku löggjafar sem ég hef nefnt. Það er á grundvelli þess. Hvað það snertir að breyta því er varðar áfengismagn í blóði o.s.frv. samkvæmt umferðarlögunum tel ég farsælla að taka þá umræðu og þá vinnu inn í heildarendurskoðun á lögunum. Hér erum við bara að taka það sem við verðum að innleiða og þurfum að innleiða fyrir ákveðinn tíma. Ég tel að slíkt kalli á lengri yfirlegu og meiri umræðu heldur en þetta frumvarp á að gera. Ákvörðun var tekin í ráðuneytinu og af mér sem ráðherra, eins og ég sagði hér í upphafi, að slíkar stærri spurningar sem margar hverjar eru mjög aðkallandi - ég ætla ekki að gera lítið úr þeim en gæti náðst ágæt sátt um, það eru stærri mál en voru í frumvarpi fyrrverandi innanríkisráðherra - þurfi að mínu mati að rýna betur áður en það er tekið til meðferðar inn í þetta frumvarp sem fyrst og síðast er hugsað sem innleiðingarfrumvarp á gjörðum Evrópusambandsins.

Virðulegi forseti. Mér hefði líklegast dugað að fara í andsvar. Hér hefur verið ágætis umræða um þessi mál og verið komið inn á svolítið af því sem ég hafði hugsað mér að ræða. Mig langar að byrja á því að varpa fram spurningu. Hér var talað um endurmenntun þeirra sem sjá um farþegaflutninga til dæmis í ferðaþjónustu. Ég velti fyrir mér eftirlitinu í framhaldinu. Það hefur aukist töluvert að erlendir bílstjórar komi til landsins, þ.e. það koma bæði rúta og bílstjóri. Hvernig getum við fylgt því eftir að þar séu öll tilskilin réttindi, á sambærilegan hátt? Það hlýtur að þurfa að vera eins og greint er frá hérna. Eins og ég sagði hafa nokkur af þeim málum sem ég hafði hugsað mér að ræða verið rædd, t.d. léttu bifhjólin. Ég gat ekki annað en brosað þegar var talað um barn undir 150 sentimetrum af því að sú sem hér stendur á ekki marga til viðbótar, ég rétt slepp líklega. Auðvitað þurfa alltaf að vera einhver viðmið en mér finnst þetta svolítið hátt. Mig langar að spyrja um lengingu á tímanum sem ráðherra kom aðeins inn á. Við erum kannski með krakka sem eiga slík tæki og nota mikið og hafa átt í eitt, tvö ár og hvað varðar gildistímann er gott að heyra að ráðherra telur að framkvæmanlegt sé að lengja aðlögunartímann. Ég er með skýrslu um framkvæmd umferðaröryggisáætlunar, ársskýrslu 2012. Það eru færð fyrir því rök í þessum lögum að þau eigi að draga úr slysum og ég spyr hvort það liggi einhvers staðar fyrir. Það kemur alla vega ekkert slíkt fram í ársskýrslunni 2012 og er ekkert um það fjallað. Er til einhver tölfræði varðandi litlu og léttu hjólin? Ég tek líka undir af því að mörg reiðhjólin fara náttúrlega jafnvel hraðar og sumir sem hlaupa hratt fara hraðar en léttu hjólin. Það er líka spurning hver rökin eru fyrir því að vera með öxlana hérna. Það er talað um tvíhjóla ökutæki á einum öxli og hjólastól o.s.frv., en af hverju? Nú eru rafvespurnar, sem eru svipað þungar tveggja öxla. Af hverju þessi mismunur? Það má einnig spyrja hvort ástæða er til að hækka upp í 35 í staðinn fyrir að hafa það 25. Eins og hér hefur komið fram og ráðherra sagði er þetta ekki eins í ríkjunum í kringum okkur. Þegar talað er um að Evrópureglur séu notaðar til að skilgreina létt bifhjól þá kemur fram að þær eru ekki eins, hvorki í Noregi, Danmörku né annars staðar þar sem þau eru ekki skráningarskyld. Af hverju völdum við að fara dönsku leiðina fremur en einhverja aðra? Eins og nefnt var er þetta ekki samkvæmt Evrópustaðli Mig langar í lokin að velta því upp hvort það ættu að vera aldurstakmarkanir eða hvað eigi að vera frekar en öxulstærð eða hraði. Í þeirri ágætu skýrslu sem ég nefndi er mikið lagt upp úr að uppfræða unga fólkið. Sigurður Þór Elíasson, sem er umferðarfulltrúi í Grundarskóla, segir á bls. 87 í þessu hefti að hann hafi tekið þátt í námsefnisgerð sem tengist kostnaði samfélagsins vegna umferðarslysa. Hann talar um spennandi samvinnu nemenda, kennara og sérfræðinga þar sem nemendur eiga að afla sér upplýsinga frá tryggingafélögum, reyna að leggja mat á kostnað samfélagsins vegna umferðarslysa o.s.frv. Hann er því svolítið að vísa í að við eigum að taka upp meiri fræðslu í grunnskólunum vegna umferðarslysa meðal annars. Þá hefði maður talið, af því að þeim hefur fjölgað mikið, bæði á litlum stöðum og þeim stærri, að heppilegt gæti verið eða framkvæmanlegt að auka umferðarfræðsluna fremur en að setja kílómetra á klukkustund sem viðmið eða aldursviðmið, nema hvort tveggja sé, en alla vega að ráðuneytið telji ástæðu til að efla fræðslu ungmenna sem nýta slík farartæki hvað mest. Ég er alveg á því að það þarf að setja um þetta lög og reglur og halda utan um þetta og allt það. En þetta er orðið svolítið þröngt, finnst manni, þegar svona lítil rafvespa eða reiðhjól með einhverju hjálpartæki þarf að lúta stífum reglum. Við erum oft og ört að setja lög og reglur og þá er það alltaf eftirfylgnin. Er eftirfylgni með þessu framkvæmanleg? Við vitum hvernig staða löggæslunnar hefur verið þótt verið sé að reyna að bæta þar úr. Mér finnst það líka umhugsunarefni. Stóra spurningin mín í málinu finnst mér vera hvort fyrir liggur tíðni umferðarslysa vegna þessara hjóla og tækja sem þarna falla undir lítil. Svo eru það erlendu rútubílstjórarnir.

Herra forseti. Af því að hér hafa spunnist umræður um fyrri menntun mína á sviði ökumennsku er rétt að það komi fram að ég hef stundum á ævinni, sérstaklega fyrr á henni, gengið upp til mikilla prófa. Ég hef aldrei kviðið fyrir nokkru prófi eins og þegar ég tók ökupróf, miklu meira en þegar ég tók doktorspróf á sínum tíma. Ég kem hingað aðeins til að hnykkja á því sem ég ræddi áðan. Ég er þeirrar skoðunar að hæstv. ráðherra ætti að skoða það mjög vel með sínu fólki hvort ekki væri rétt að ganga mjög hægt og varlega um dyr þegar verið er að setja niður einhvers konar skilyrði um að menn þurfi að ganga í gegnum harðvítug próf áður en þeir fá hin nýju réttindi sem frumvarpið mælir fyrir um til að geta verið á léttum bifhjólum sem falla í flokk I og ná ekki nema 25 km hraða á klukkustund. Ég er þeirrar skoðunar að menn eigi ekki að gera of stífar kröfur þar. Ég hef þegar lagt það sem hugmynd til hæstv. ráðherra að hugsanlega væri nóg að setja aldurstakmark. Sömuleiðis hefur komið fram í hljóðskrafi meðal þingmanna að hægt væri að gera skilyrði um námskeið án harðvítugra prófa og sömuleiðis að hnýta þetta einhvers konar skilyrðum um tryggingar þannig að ljóst væri að ef einhvers konar tjón hlytist af slíkum akstri yrði það bætt af tryggingum. Þetta finnst mér skipta mjög miklu máli. Ég er sammála því sem kom fram hjá hv. þm. Vilhjálmi Árnasyni áðan að menn eiga ekki að setja nein lög eða reglur nema það séu algerlega skýrar ástæður fyrir því. Ég hef þegar bent á að í greinargerð með þessu ágæta frumvarpi kemur algerlega skýrt fram að þó að frumvarpið sé sett til að innleiða 17 gerðir og tilskipanir frá Evrópusambandinu eins og ég taldi saman er þetta tiltekna ákvæði sem ég ber fyrir brjósti einungis sett vegna þess að þannig er það gert í Danmörku. Með öðrum orðum, það eru einu rökin sem eru flutt fyrir þessu. Það kom hvorki fram í ræðu hæstv. ráðherra né heldur er það að finna í greinargerðinni að einhverjar sérstakar ástæður séu til þess. Slíkar ástæður gætu verið að það hefðu orðið slys eða einhvers konar áföll sem menn vildu varast af hálfu þeirra sem aka þeim hjólum sem í dag eru flokkuð sem reiðhjól en munu flokkast sem létt bifhjól. Ef þær tölur liggja fyrir væri í sjálfu sér áhugavert að sjá þær en það verður að liggja fyrir til að menn geti fallist á að þrengja þennan möguleika sem í einhverjum tilvikum kann að vera þrenging á frelsi manna. Ég vil sömuleiðis vekja eftirtekt hæstv. ráðherra á því að ég kann ekki bara að aka bíl, ég get líka verið á reiðhjóli. Ég get trúað hæstv. ráðherra fyrir því að ég er svo karskur og vaskur á því sviði að ég treysti mér til að fara mun hraðar en 25 kílómetra á klukkustund. Á hefðbundnu reiðhjóli gæti ég orðið mun hættulegri og skæðari í umferðinni en þeir sem eru á léttum bifhjólum. Þá spyr maður sjálfan sig: Af hverju á þá ekki að setja prófkröfur á þá sem fara á reiðhjóli? Allir vita og skilja hversu fáránlegt það væri. Ég er viss um að hæstv. innanríkisráðherra sem hefur örugglega kynnt sér hinn létta ferðamáta á þessum síðustu og bestu tímum veit líka að það er hægt að kaupa lausa rafmótora og smella þeim á reiðhjól sem ná þá meira en 25 kílómetra hraða á klukkustund. Ég er því þeirrar skoðunar að þarna sé kannski ekki búið að ígrunda málið nægilega vel. Því nefni ég þetta að ég er að öðru leyti nokkuð hlynntur frumvarpinu, þar er ekkert sem angrar mig að öðru leyti. Þetta atriði sem hreyfir aðeins við mér er auðvitað eitt af hinum allra smæstu atriðum í frumvarpinu en ég mælist til þess að hv. þingmenn sem sitja í samgöngu- og umhverfisnefnd skoði það ákaflega grandgæfilega. Ég tók líka eftir því að hv. þm. Vilhjálmur Árnason velti því fyrir sér hvort þörf hafi verið á því að setja hæðarmörk fyrir þá sem mega vera farþegar á bifhjóli. Ég vil af því tilefni vekja eftirtekt hæstv. ráðherra á því að einn af glæsilegustu herforingjum veraldarsögunnar, Napóleon, hefði sennilega ekki fengið leyfi hjá henni til að sitja aftan á bifhjóli á Íslandi í dag og var hann þó vaskastur manna. Ég er ekki alveg viss um að þetta sé nauðsynlegt ákvæði en tek fram að ég er reiðubúinn til að bakka með þá skoðun mína ef þeir sem um véla geta uppfyllt þær forsendur sem hv. þm. Vilhjálmur Árnason lagði fyrir sínum skilningi og hugsanlega samþykki við málinu, að það yrðu að liggja fyrir góðar ástæður þessu til grundvallar. Ég er þeirrar skoðunar að hversu lítið sem menn ganga í þrengingar í lögum og reglum verði alltaf að vera ástæður fyrir þeim. Það er kannski með tilliti til sögu Íslendinga á liðnum öldum að ég er ekki reiðubúinn til að fallast á lagabreytingar bara af því að Danir hafa gert þær áður.

Hæstv. forseti. Hæstv. utanríkisráðherra hefur flutt frumvarp um breytingu á umferðarlögum, nr. 50/1987, með síðari breytingum (EES-innleiðing o.fl.). Það er rétt að vekja athygli á því að í því felst fleira en EES-tilskipanir eða EES-innleiðingar. Ég hlustaði á rök hæstv. ráðherra fyrir hinu mikla og góða frumvarpi um heildarendurskoðun umferðarlaga sem hófst í tíð minni sem samgönguráðherra og var flutt nokkrum sinnum af hv. þm. Ögmundi Jónassyni, þá hæstv. innanríkisráðherra, en var aldrei klárað hér. Þetta er stór og mikill lagabálkur sem miklir og góðir sérfræðingar unnu. Ég tók eftir því að hæstv. ráðherra sagði að það hefði verið vegna álags í þinginu, ef ég skildi hana rétt, að það frumvarp væri ekki flutt núna. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra út í það hvort ekki megi treysta því að hún sem ráðherra flytji frumvarp um ný umferðarlög strax á næsta þingi, næsta haust. Margt hefur breyst frá því að frumvarpið var upphaflega samið sem sést af þeim frumvörpum sem flutt voru á seinni þingum, eins og í lokin þegar málið var flutt að mig minnir á 141. þingi, þá kom inn ákvæði um létt bifhjól. Frá því að byrjað var að endurskoða umferðarlögin var það ákvæði ekki þar inni. Það var einfaldlega vegna þess að þessi hjól voru ekki komin til landsins og jafnvel ekki til, ég veit það ekki, en ákvæðið kom sem sagt þá fyrst inn. Það sem ég vil hvetja hæstv. ráðherra til og spyrja út í er hvort ekki megi treysta því að frumvarp um ný umferðarlög verði flutt strax við upphaf næsta þings. Þetta er stór og mikill lagabálkur sem þinginu veitir ekki af heilum starfsvetri til að klára eins og sagan segir okkur. Ég held að okkur sé ekkert að vanbúnaði að klára ný umferðarlög þó að auðvitað séu þar inni umdeild ákvæði. Sá sem hér stendur ákvað að flytja frumvarpið óbreytt eins og það kom frá nefndinni, þ.e. með mörgum álitamálum. Hugsunin var að Alþingi ræddi og færi í gegnum þau og kæmist að niðurstöðu þar um. Nefni ég t.d. ökuleyfisaldurinn og leyft áfengismagn í blóði sem átti að lækka og hv. þm. Vilhjálmur Árnason spurði hæstv. ráðherra út í hér áðan. En eins og ég segi má margt laga af lögunum frá 1987. Við þá lagfæringu sem gerð er núna á nokkrum greinum umferðarlaga hafa menn rætt dálítið um létt bifhjól. Ég hef svo sem ekkert að athuga við þær lærðu og fullkomnu ræður sem hér hafa verið fluttar, t.d. af hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni sem ræddi þetta af mjög mikilli þekkingu áðan. Ég get tekið undir allt sem hann sagði. Hér er sem sagt verið að bregðast við því sem við köllum létt bifhjól í dag sem eru rafknúin og ná einungis að hámarki 25 km hraða á klukkustund. Ég vil taka undir það sem ráðherrann sagði áðan um að þess yrði ekki krafist að menn hefðu fullgild ökuskírteini til að aka þeim hjólum heldur ákveðið próf. Ég vildi koma inn í þessa umræðu og ítreka þetta fyrir nefndina - ég verð að segja að ég sakna þess að ekki skuli vera fleiri fulltrúar úr umhverfis- og samgöngunefnd við 1. umr. en raun ber vitni, hv. þm. Vilhjálmur Árnason er eini þingmaðurinn sem er við þessa umræðu. Við 1. umr. eru sjónarmið reifuð sem eiga að nýtast nefndinni í vinnu sinni. Þess vegna vildi ég taka undir þetta atriði hér. Ég vil líka taka undir það sem hv. þm. Össur Skarphéðinsson gat um hér áðan sem er kannski merki um hvað margt breytist hratt. Annars vegar er talað um létt bifhjól í flokki I, þau sem við þekkjum og fólk notar í dag, þ.e. hægfara vespur eins og við kölluðum þau í gamla daga, rafmagnshjól. Það sem hv. þingmaður gat hins vegar um hér áðan og vert er að skoða er að menn geta tekið hefðbundið reiðhjól, keypt á það mótor sem er hengdur á það rétt eins og við sjáum stundum í bílakjallara Alþingis, einhverjir starfsmenn eða þingmenn nota þannig hjól, setja mótorinn á það, þess vegna bara með teygjum aftan á bögglaberann, og þessi hjól geta náð sama hraða. Þá er spurning, hvað á að gera við þau? Ég held að það eigi ekki að setja allt of miklar hömlur á það hverjir geti notað þessi hjól. Ég tek þó skýrt fram, alveg eins og hv. þingmaður gerði, að auðvitað ber að tryggja svona hjól þannig að þau séu tryggð í umferðinni. Verði skaði af slíku hjóli í árekstri er nauðsynlegt að ábyrgðartrygging viðkomandi hjóls sé til staðar til að bæta það tjón sem verður á hinu ökutækinu. Ég er líka mjög hugsi yfir því sem ég hef séð, sem betur fer bara á gangstígum á höfuðborgarsvæðinu vegna þess að þeir eru margir hverjir orðnir mjög góðir, þökk sé bæjar- og borgaryfirvöldum vegna þess að stórkostlegt átak hefur verið unnið í þeim efnum, en þar finnst mér ég hafa séð það sem ég mundi kalla börn á slíkum hjólum, 12 ára börn. Ég er ekki sammála því að það sé rétt en hvert aldurstakmarkið á að vera er aftur nokkuð sem okkur ber að skoða, hvort við eigum að setja lágmarksaldur á slík hjól. Ég tel að það sé atriði sem við eigum líka að skoða. Virðulegi forseti. Það er flókið mál að fara í gegnum umferðarlög og þær reglugerðir sem hafa verið settar. Ég hef til dæmis undir höndum reglugerð um ökuskírteini sem sett var í innanríkisráðuneytinu 25. ágúst 2011, undirrituð af þáverandi ráðherra, Ögmundi Jónassyni. Það er mjög flókið að fara í gegnum hana. Ég hvet hv. umhverfis- og samgöngunefnd til að fara í gegnum þá reglugerð vegna þess að í henni kemur fyrst inn, að mínu viti, ákveðin flokkun á ökuréttindum. Þar er talað um eitthvað sem kallast AM-flokkur og fjallar um létt bifhjól. Í flokki L1e og L2e, sem ég finn ekki hvað er, er fjallað um að farartæki sem er hannað til að ná 45 km aksturshraða á klukkustund. Síðan getur maður farið í gegnum þessa flóknu reglugerð en ég get ekki séð hvernig hefur verið brugðist við þessu. Ýmis önnur ákvæði í þessu frumvarpi virðast mér við fyrsta yfirlestur vera til bóta. Önnur eru ef til vill íþyngjandi, eins og endurmenntun þeirra sem hafa meira próf. Ég hafði ekki hugsað mér að taka til máls í 1. umr. en umræðan var bara svo skemmtileg, þess vegna vildi ég koma hingað upp og fjalla um þetta. Það er sannarlega ástæða til að taka á nokkrum þáttum í umferðarlögum sem hæstv. ráðherra hefur kosið að gera strax með þessu frumvarpi en önnur atriði orka tvímælis sem ég hvet, eins og ég sagði, hv. umhverfis- og samgöngunefnd að taka til skoðunar. Ég treysti því að hv. þm. Vilhjálmur Árnason, sem situr í salnum og hlustar á þessa umræðu, taki það að sér að bera þau álitamál til umhverfis- og samgöngunefndar þegar hún fer að vinna þetta frumvarp. Þessi sjónarmið vildi ég, virðulegi forseti, að kæmu hér fram við 1. umr. þar sem ég á ekki sæti í umhverfis- og samgöngunefnd.

Virðulegur forseti. Ég þakka umræðuna sem hefur farið hér fram og verið gagnleg og athyglisverð fyrir margra hluta sakir. Mig langar að byrja á að svara því sem ég get svarað hér og nú, um aðrar upplýsingar sem var sérstaklega spurt um og lúta að tölfræði um hjólin sem verða núna skilgreind með öðrum hætti, rafhjólin. Ég skal koma þeim óskum áleiðis og hef þegar gert það til ráðuneytisins og óska eftir því að tekin verði saman gögn fyrir þingmenn hvað þau varðar. Það er staðreynd eins og nefnt hefur verið í umræðunni að þessi hjól sem nú verða skilgreind sem létt bifhjól eða rafhjól eru tiltölulega ný. Löggjöfin hefur þess vegna ekki tekið mið af þeim og ég tek undir með hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni, og þakka honum brýninguna, að það er mikilvægt að við gætum þess að fara ekkert lengra en nauðsynlegt er. Þegar þetta var samið og ég fór yfir verkefnið í ráðuneytinu vöknuðu sömu spurningar hjá mér og hafa verið í umræðunni í dag en þetta er allt gert á grundvelli þess og öll rökin liggja að því að þetta sé nauðsynlegt til að tryggja aukið öryggi. Hv. þm. Kristján L. Möller nefndi t.d. áðan að börn séu ekki of ung á hjólunum o.s.frv., og það þarf að tryggja að hjólin sé nýtt þannig að öryggið sé tryggt. En ég brýni okkur í því og brýni sjálfa mig í því að ganga ekki harðar fram en nauðsynlegt er. Ég tek undir það sem menn hafa sagt varðandi ökuskírteini og fyrirkomulag þeirra og þá sem fá réttindi til að aka þessum léttu bifhjólum, ég tek undir það allt saman. Ég treysti því að það verði tekið til sérstakrar skoðunar í nefndinni og get fullvissað menn um að vilji þessa ráðherra er ekki sá að ganga lengra en nauðsynlegt er í því að smíða löggjöf í kringum þetta þannig að það verði allt rétt og farsællega gert. Það var gaman að hlusta á ræðurnar og ég er ekki viss um að mörgum öðrum þingmönnum en hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni takist að lýsa reiðhjólaferðum sínum með eins lifandi og áhrifaríkum hætti og hér var gert. Það er ljóst að hv. þingmaður getur, ef ég man það rétt, komist alla vega í smástund upp í 25 kílómetra hraða sem er auðvitað talsvert. Við skulum taka mið af því og ég er reiðubúin í þá vinnu. Hvað varðar spurningu frá hv. þm. Kristjáni L. Möller um umferðarlögin og endurskoðun þeirra: Jú, það er stefnt að því í ráðuneytinu og undirbúningur hafinn að því. Vinnan er nokkuð langt komin varðandi það frumvarp eins og hv. þingmaður vísaði til, bæði frá hans tíð sem samgönguráðherra og eins frá tíð fyrrverandi innanríkisráðherra. Miðað er við að frumvarp til nýrra umferðarlaga verði flutt í byrjun næsta þings. Ástæðan fyrir því að við töldum að farsælla væri að gera þetta þannig er að mörg stór frumvörp liggja fyrir þinginu er varða málefni innanríkisráðuneytisins. Það var talið farsælla að reyna að koma þeim frá auk þess sem þingið þarf auðvitað að huga að málum er tengjast risastórum málum eins og skuldamálum heimilanna o.s.frv. Niðurstaðan varð því sú að frumvarpið yrði flutt í byrjun næsta þings. Allar okkar áætlanir miða við það. Varðandi það sem nefnt var af hv. þm. Bjarkeyju Gunnarsdóttur um endurmenntun og hvernig því yrði fylgt eftir að aðilar, atvinnubílstjórar er kæmu erlendis frá, hefðu tilskilin réttindi þá er það bara nákvæmlega sams konar eftirlit og hér er viðhaft. Þessar reglur eru samevrópskar. Þær kröfur sem gerðar eru um endurmenntun atvinnubílstjóra ganga yfir bílstjóra sem koma annars staðar frá. Það er hluti af því að þeir fái ökuskírteini. Það kemur fram á ökuskírteinum þeirra og verður þannig. Margar þjóðir í Evrópu hafa fylgt því fast eftir og innan Evrópusambandsins þannig að eftirlit með því er með hefðbundnum hætti og við eigum von á því að því verði fylgt eftir hér. Hins vegar árétta ég það sem ég sagði áðan að samkvæmt þessu frumvarpi munum við ekki innleiða þessar reglur fyrr en árið 2018 sem gefur okkur nokkuð góðan tíma til að fara yfir einstaka þætti í því. Annað sem hv. þm. Bjarkey Gunnarsdóttir nefndi var fræðsla um umferðaröryggismál, upplýsingar og umræðu. Ég tek undir allt sem hv. þingmaður sagði í því og mikilvægi þess. Ég get sannfært hana um að sú skýrsla sem hún vitnaði til frá árinu 2012 hefur mikið verið nýtt og unnið með í innanríkisráðuneytinu og hún er eitt af þeim gögnum sem eru undirstaða þeirrar endurskoðunar umferðarlaga sem ég hef gert grein fyrir að muni verða mælt fyrir í upphafi næsta þings. Allt sem þingmaðurinn nefndi í því samhengi og í umferðaröryggisátaksmálum, ef við getum kallað það svo, er hluti af því enda er það orðið mjög brýnt mál, risastórt mál. Um leið og ég vona að við afgreiðum þær innleiðingar og breytingar sem felast í þessu frumvarpi vona ég að góð sátt náist um heildarendurskoðun á lögunum sem yrði mælt fyrir í byrjun næsta þings.

Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum nr. 31/1990, um kyrrsetningu, lögbann o.fl., með síðari breytingum. Flutningsmenn eru ásamt mér hv. þingmenn Katrín Jakobsdóttir, Katrín Júlíusdóttir, Róbert Marshall og Birgitta Jónsdóttir. Frumvarpið er einfalt og stutt og hljóðar svo, með leyfi forseta: „1. gr. 2. tölulið 3. mgr. 24. gr. laganna orðast svo: ef sýnt þykir að lögbannið valdi gerðarþola skaða eða óhagræði sem bersýnilega er ekki í réttu hlutfalli við hagsmuni lögbannsbeiðanda af því að lögbannsbeiðni nái fram að ganga. 2. gr. Lög þessi öðlast þegar gildi.“ Í greinargerð með frumvarpinu segir, með leyfi forseta: „Lengi hefur verið stuðst við þá kenningu að hagsmunamat takmarki svigrúm til að leggja á lögbann. Lögmæti eða ólögmæti athafnar hefur þá ráðist af hagsmunamati þar sem vegnir og metnir hafa verið hagsmunir þess sem hefst að og hagsmunir þess sem telur athöfn raska rétti sínum. Sumir hafa bent á að miklir og yfirgnæfandi hagsmunir framkvæmdaraðila gætu gert athöfn löglega á þann hátt að fjárhagslegir yfirburðir hans gætu gert að engu eignar- og umráðarétt þess sem fyrir tjóni hefur orðið vegna framkvæmdarinnar. Lagabreytingin, sem þetta frumvarp miðar að, felst í því að afnema þá skipan að fjárhagslegir yfirburðir hafi áhrif á það hvort lögbannsbeiðni nái fram að ganga. Sigurður Gizurarson hæstaréttarlögmaður benti á það í greininni „Gálgahraun og peningar“, sem birtist í Morgunblaðinu 29. nóvember 2013, að 3. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1990 skyldar sýslumann til þess að synja um kröfu um lögbann við tiltekinni framkvæmd ef hagsmunir framkvæmdaraðila eru miklir og reidd er fram trygging fyrir hugsanlegu tjóni af lögbanninu. Veldur þetta því, að mati lögmannsins, að fjárhagsleg sjónarmið ber hærra en önnur sjónarmið við mat á forsendum lögbanns og fjárstyrkur ræður því í raun í íslenskum rétti hvort aðili fær varist lögbanni eða ekki. Ákvæði þess efnis að hagsmunamat geti leitt til þess að lögbann verði talið ólögmætt og setningu þess hafnað er að finna í norskri og danskri löggjöf. Í bæði norskum og dönskum lögum er mælt fyrir um þetta í sérstökum ákvæðum en í þeim ákvæðum er innleidd meðalhófsregla í lögbannsákvæðin sem gerir stjórnvaldi skylt að vega og meta hagsmuni gerðarbeiðanda og gerðarþola með tilliti til áhrifa lögbannsins. Danska ákvæðið er talið undantekningarákvæði sem einungis verði beitt þá sjaldan verulegur munur reynist vera á hagsmunum lögbannsbeiðanda af því að fá lögbanni komið á og þeim skaðlegu afleiðingum sem lögbannið veldur gerðarþola. Þetta mat skal fara fram án tillits til getu gerðarbeiðanda til að leggja fram tryggingu. Verði frumvarp þetta að lögum, sem hér er mælt fyrir, verður sami háttur tekinn upp í íslenska löggjöf og fortakslausu skylduákvæði breytt í heimildarákvæði. Með því verður dregið úr áhrifum peningavalds á lögbannsbeiðnir og möguleikar sýslumanns á að leggja á þær hlutlægt mat auknir.“ Virðulegur forseti. Þetta snýst um tvennt í mínum huga. Í fyrsta lagi að draga úr vægi fjármagns og peningaafla á hagsmunamat sem þarna er undir og hins vegar að færa íslenska löggjöf að því er varðar lögbann í átt til þess sem gerist í nágrannalöndum okkar og í samræmi við það sem þar er gert. Ég vil í þessu efni þakka sérstaklega Sigurði Gizurarsyni hæstaréttarlögmanni fyrir að benda á þessa einföldu leið, ef svo má að orði komast, til að styrkja rétt almennings frammi fyrir framkvæmdaraðilum og peningaöflunum þegar annars vegar eru ríkir hagsmunir aðrir, eins og til að mynda hagsmunir sem varða náttúruvernd og/eða ríka almannahagsmuni. Þetta snýst um það að löggjöfin taki sér stöðu fremur með þeim heildar- og almannahagsmunum, náttúruverndarhagsmunum, en þeim sem því miður eru stundum betur varðir í íslenskri löggjöf, sem eru hagsmunir þeirra sem hafa nóg á milli handanna. Þó að tilefni lögmannsins sé í sjálfu sér Gálgahraunsmálið svokallaða erum við hér að tala um breytingar á löggjöf sem kæmu til skoðunar þegar um væri að ræða svipuð eða sambærileg mál í framtíðinni og er í mínum huga fyrst og fremst tiltekt í lagaumhverfi okkar og ekki síður það sem hér hefur verið fjallað um, þ.e. að styrkja stöðu almennings og náttúruverndar í löggjöfinni.

Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um skipun starfshóps til að endurbæta löggjöf um vernd, velferð og veiðar villtra fugla og spendýra. Í þingsályktunartillögunni segir: „Alþingi ályktar að fela umhverfis- og auðlindaráðherra að skipa starfshóp sem endurskoði og endurbæti löggjöf með tilliti til verndar, velferðar og veiða villtra fugla og spendýra á Íslandi. Starfshópurinn taki mið af tillögum og ábendingum í skýrslunni Vernd, velferð og veiðar villtra fugla og spendýra sem kom út vorið 2013.“ Virðulegi forseti. Sú skýrsla sem hér um ræðir og er vísað til er endapunktur á gríðarlega mikilli vinnu þar sem starfshópur á vegum þáverandi umhverfisráðherra, þeirrar sem hér stendur, lauk ítarlegri yfirferð yfir lagalega og stjórnsýslulega stöðu málaflokksins, auk þess að leggja fram tillögur um úrbætur. Hér er farið yfir sögulegt yfirlit um lagalega stöðu villtra dýra, það er farið yfir stöðu bæði spendýra á landi og í sjó, það er farið yfir stöðu fugla, það er farið yfir veiðitæki og veiðiaðferðir, það er farið yfir velferð þessara dýra sérstaklega og innflutning. Það er farið yfir þá alþjóðlegu samninga sem við eigum aðild að og höfum fullgilt og aðra alþjóðlega samninga sem varða starf nefndarinnar og það lagaumhverfi sem hér er undir. Það er farið yfir alþjóðlegt samstarf í umhverfismálum, sem er töluvert, og það er farið yfir þær skilgreiningar sem eru undir í núverandi löggjöf og í lagaumhverfinu í heild. Það er farið yfir markmið og gildissvið svokallaðra villidýralaga. Loks er farið yfir umsjón með málefnum villtra dýra, stjórnsýslu þá sem er fyrir hendi nú þegar. Það er farið yfir vernd búsvæða mismunandi tegunda, vernd gegn ofveiði, vernd fyrir mengun, vernd gegn ágengum tegundum, vernd fyrir gælu- og húsdýrum, vernd fyrir atvinnustarfsemi, vernd fyrir umferð. Það er farið yfir friðun einstakra tegunda, það er farið yfir friðun einstakra svæða, það er farið yfir velferðarmál villtra dýra og þau atriði sem tengjast sérstaklega veiðum. Það er jafnframt skoðað sérstaklega hér lagaumhverfi það sem lýtur að sjávarspendýrum, bæði sel, rostung og hval. Það er farið yfir þær rannsóknir sem eru til og eru lagðar hér til grundvallar á villtum dýrum í tengslum við veiðar og vernd. Það er farið yfir umræðu um almenningsfræðslu og umhverfisvitund og loks er farið yfir eftirlit með og brot á villidýralögum og þær heimildir sem eru fyrir hendi í lögum og þær umbætur sem eru þar fyrirhugaðar eða lagðar til af hendi nefndarinnar. Formaður nefndarinnar og þessa mikla verks er Menja von Schmalensee, en hún er líffræðingur og sviðsstjóri Náttúrustofu Vesturlands, og þetta er gríðarlega mikil og metnaðarfull vinna sem liggur hér til grundvallar. Þetta er vinna sem að mörgu leyti svipar til þeirrar vinnu sem stundum er kölluð hvítbók um náttúruvernd, þ.e. sú leið að fara ítarlega yfir lagalegt umhverfi og lagalega umgjörð málaflokksins í heild áður en hafist er handa við endurskoðun á löggjöf. Þetta er skyldara því sem venjan er að gera á Norðurlöndum, skyldara þeirri aðferð en þeirri sem við höfum yfirleitt viðhaft hér á Íslandi, sem hefur verið svona með skemmri tilhlaupum, ef svo má að orði komast, þar sem löggjöfin er gjarnan smíðuð við þrengri aðstæður. Að vinnunni komu tilnefndir fulltrúar frá Dýralæknafélagi Íslands, frá Umhverfisstofnun, frá Fuglavernd, frá Náttúrufræðistofnun, frá Háskóla Íslands, Skotveiðifélaginu, Skotvís, og svo frá rannsóknarsetri Háskólans á Suðurlandi, sem var tilnefndur af frjálsum félagasamtökum á sviði náttúruverndar, auk þess sem ritari umhverfis- og auðlindaráðherra var starfsmaður nefndarinnar, Þórunn Elfa Sæmundsdóttir. Ég vil sérstaklega nota þetta tækifæri til að ítreka þakkir mínar og allra þeirra sem fara með umhverfis- og náttúruverndarmál á Íslandi og umgengni um okkar villtu dýrategundir. Vinnan er gríðarlega mikilvæg og ég vonast til þess að hún verði notuð og lögð til grundvallar við endurskoðun löggjafarinnar. Nú kann einhverjum að finnast það kúnstugt að ég sé að leggja þetta til hér, en það er verra með vinnu eins og þessa að hún sé sett á hilluna af því að það verða kosningar og einhvers konar þáttaskil, vegna þess að þessi vinna er óháð kosningum. Hún er óháð því hver situr í stóli ráðherra á hverjum tíma og við eigum að sýna svona vinnu þann sóma að virða samfelluna í málinu og byggja á þeim dýrmæta grunni sem þessi skýrsla er. Ég vil geta þess sérstaklega að skýrslan er til viðbótar mjög læsileg. Það er ekki alltaf gefið að skýrslur séu læsilegar en þessi er það svo sannarlega og sómir sér ágætlega ásamt öðru góðu lesefni á náttborðum þings og þjóðar. Í greinargerð með þingsályktunartillögunni segir, með leyfi forseta: „Skýrslan Vernd, velferð og veiðar villtra fugla og spendýra var unnin af nefnd um lagalega stöðu villtra fugla og spendýra sem skipuð var af þáverandi umhverfis- og auðlindaráðherra. Skýrslan var fyrsti áfanginn í samningu frumvarps til nýrra laga um vernd, velferð og veiðar á villtum fuglum og spendýrum sem kæmi í stað eldri löggjafar um þessi málefni sem þykir úrelt og áfátt á ýmsum sviðum. Til dæmis um það er að villidýralögin ná ekki til hvala og sela og að í þeim er megináherslan lögð á veiðar en haldbær lög ættu að ná til allra villtra spendýra, hvort sem þau lifa á láði eða í legi, og gera þarf verndarsjónarmiðum jafnhátt undir höfði og veiði- og nytjasjónarmiðum. Mættu störf hringormanefndar, sem síðar kallaði sig selormanefnd, er stóð fyrir drápsherferð á selum hér við land um langt árabil, verða til varnaðar um það hversu nærri villtum dýrastofnum er unnt að ganga hérlendis í ríkjandi lagaumhverfi. Gildandi lögum um vernd, friðun og veiðar á villtum fuglum og spendýrum, nr. 64/1994, sem ganga undir heitinu villidýralög, hefur verið breytt margoft frá gildistöku þeirra sumarið 1994 en heildarendurskoðun hafa þau ekki fengið enda þótt margvíslegar breytingar hafi orðið á viðhorfum til veiða á villtum dýrum og verndar þeirra á tveggja áratuga löngum gildistíma laganna. Á þeim tíma hefur Ísland einnig gerst aðili að alþjóðlegum samningum sem fela í sér ýmsar skuldbindingar varðandi málefni villtra fugla og spendýra. Nefnd umhverfis- og auðlindaráðherra benti á það í skýrslu sinni að löggjöf um velferð villtra dýra yrði að fela í sér viðurkenningu á því að öll villt dýr séu skyni gæddar verur sem umgangast skuli af virðingu. Enn fremur eigi slík löggjöf að endurspegla helstu meginreglur umhverfisréttar, einkum hvað snertir sjálfbæra þróun, samþættingu, fyrirbyggjandi aðgerðir og varúðarregluna. Meginreglan um sjálfbæra þróun felur það í sér að þörfum og væntingum hverrar kynslóðar skal mætt með þeim hætti að möguleikum komandi kynslóða á að uppfylla sínar þarfir verði ekki stefnt í hættu. Sjálfbær þróun felst í því að fullnægja þörfum manna án þess að neyslan fari út yfir þau mörk sem vistkerfi jarðarinnar leyfa. Meginreglan um samþættingu felur í sér samþættingu umhverfisverndar við önnur sjónarmið þegar ákvarðanir um aðgerðir sem hafa áhrif á umhverfið eru undirbúnar og teknar. Lykilatriði er í þessu samhengi að ekki sé litið á umhverfisvernd sem einangraðan þátt heldur sem mikilvægan og óaðskiljanlegan hluta undirbúningsferlis. Varúðarreglan felur það í sér að þegar hætta er á alvarlegu eða óbætanlegu tjóni skal ekki beita skorti á vísindalegri fullvissu til að fresta kostnaðarhagkvæmum aðgerðum sem koma í veg fyrir umhverfisspjöll. Hin ítarlega skýrsla starfshóps umhverfis- og auðlindaráðherra var fyrsta skrefið í undirbúningi að brýnni endurskoðun villidýralaganna frá 1994. Í henni lögðu sérfræðingar á sviði dýrafræði og umhverfisfræða, auk kunnáttumanna um veiðar og nytjar, fræðilegan grunn sem byggja má á nýja lagasetningu um vernd, veiðar og velferð villtra dýra hér á landi. Gildandi lög eru aldurhnigin og úrelt. Endurnýjun þeirra bíður sér ekki til batnaðar heldur þarf að komast í verk hið fyrsta.“ Virðulegur forseti. Ég geri ráð fyrir að þingsályktunartillögunni verði vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar til úrvinnslu og væntanlega þar til góðrar og uppbyggilegrar umræðu. Það er margt hér sem minnir á þær forsendur og þann grundvöll sem var lagður í hvítbók um ný náttúruverndarlög, eins og til að mynda meginreglur umhverfisréttarins og vistkerfisnálgun í meginatriðum. Hér er hugsunin sú að löggjöf um náttúruvernd, um vernd, velferð og veiðar villtra fugla og spendýra og allra helst löggjöf um landgræðslu og skógrækt myndi samfellda keðju eða samfellt net löggjafar og lagabálka sem í raun byggi á sambærilegum hugmyndafræðilegum grunni. Virðulegur forseti. Ég hef lokið máli mínu.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir þingsályktunartillögu um rannsóknir á umfangi og nýtingarmöguleikum sjávarorku, sem hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela iðnaðar- og viðskiptaráðherra að hefja vinnu við mat á umfangi og nýtingarmöguleikum sjávarorku við strendur Íslands með það að markmiði að greina hagkvæmustu nýtingarkosti til framtíðar. Jafnframt verði lögð drög að uppbyggingu gagnagrunns um nýtingu sjávarorku og mótuð stefna um framgang tækniþróunar á þessu sviði. Einnig yrði kannað með hvaða hætti Ísland gæti orðið aðili að alþjóðlegu samstarfi um nýtingu sjávarorku. Ráðherra skipi starfshóp um málefnið sem skili tillögum eigi síðar en 1. maí 2014.“ Ég mun nú fara yfir helstu rökin fyrir því að Alþingi ætti að vinna fljótt og vel að því að samþykkja þessa þingsályktunartillögu. Í fyrsta lagi skiptir máli að 20 hv. þingmenn úr öllum flokkum eru meðflutningsmenn mínir á málinu. Þingsályktunartillaga sama efnis hefur verið lögð fram áður. Síðast var hún lögð fram á 141. löggjafarþingi. Fyrsti flutningsmaður var Skúli Helgason, sem þá var þingmaður Samfylkingarinnar, en meðflutningsmenn hans voru úr öllum þingflokkum eins og nú. Tillagan var tekin til umfjöllunar í hv. atvinnuveganefnd sem mælti með samþykkt hennar með nefndaráliti á þskj. 1253, en ekki kom til atkvæðagreiðslu um hana. Sennilega er sjávarorka ein stærsta ónýtta orkulind Íslands. Þá ályktun má meðal annars draga af niðurstöðum rannsókna í nágrannalöndunum, t.d. skýrslu um sjávarfallaorku sem SEI, Sustainable Energy Ireland, hefur gefið út á Írlandi. Niðurstöður hennar eru meðal annars að heildarorka sjávarfallastrauma við Írland sé 230 TWh/a, en til samanburðar álítur Orkustofnun að samanlagt heildarumfang vatnsafls og jarðvarma hér á landi sé um 123 TWh/a. Rétt er að hafa í huga að hvorug talan segir til um nýtingarmöguleika. Ekki er hægt að fullyrða að aðstæður við Írland séu að fullu sambærilegar, en sé tekið tillit til þess að Írland er 70% af flatarmáli Íslands má álykta að virkjun sjávarorku geti orðið framtíðargrein í orkubúskap Íslendinga. Í sömu átt benda rannsóknir á sjávarfallaorku við Bretland, Noreg og víðar. Ölduorka við Ísland er að líkindum mun meiri sé þessum samanburði beitt. Heildarorka öldu við Bretland og Írland er metin yfir 1.000 TWh/a í skýrslu sem gerð var fyrir bresk stjórnvöld. Talið er að svipuð ölduorka sé í lengdarmetra báru sunnan Íslands og vestan Bretlandseyja. Hér við land hafa litlar rannsóknir farið fram á grunnþáttum sjávarorku við strendur utan fjarða. Til dæmis skortir straumhraðamælingar á þeim stöðum þar sem straumar eru stríðir, svo sem í röstum undan annesjum. Engar tilraunir hafa verið gerðar til að meta á heildstæðan hátt umfang sjávarorku og þýðingu hennar fyrir orkuöflun til framtíðar. Vissulega má tilgreina þau rök annars vegar að Íslendingar hafa haft næga orku frá vatnsföllum og jarðvarma og hins vegar að hingað til hefur tækni skort til hagkvæmrar nýtingar sjávarorku. Hvort tveggja kann þó að vera að breytast. Ísland er auðugt af hreinni og endurnýjanlegri orku og hafa Íslendingar einkum nýtt tvær tegundir þessara auðlinda, vatnsföll og jarðvarma, og verið í fremstu röð þjóða hvað varðar nýtingarhlutfall hreinnar, endurnýjanlegrar orku. Lítið sem ekkert hefur verið hugað að öðrum endurnýjanlegum orkulindum landsins, enda álitið að ekki væri unnt að nýta þær með hagkvæmum hætti. Í þessum tveimur endurnýjanlegu orkugjöfum eiga Íslendingar enn mjög miklar orkulindir sem nýtanlegar væru út frá tæknilegum og hagrænum sjónarmiðum. Þessir nýtingarmöguleikar reynast þó minni þegar tekið er tillit til umhverfissjónarmiða og annars verndargildis eins og rammaáætlun segir til um. Vaxandi almenn umhverfisvitund veldur því að sérhver nýr virkjunarkostur er nú umdeildari en áður var. Íslendingar geta því ekki treyst eingöngu á nýtingu þessara tveggja orkugjafa til framtíðar. Eðlilegt er að leita jafnframt nýrra leiða um orkuöflun, og núlifandi kynslóð getur lagt sitt af mörkum til að svo megi verða, t.d. með þróun, rannsóknum og gagnaöflun sem tengist nýjum orkukostum. Ísland býr yfir miklum hreinum og endurnýjanlegum orkulindum, auk vatns- og jarðvarma. Þar má nefna vindorku, ölduorku og sjávarfallaorku. Sífellt fleiri ríki og ríkjabandalög beina nú sjónum sínum að nýjum lausnum í stað jarðefnaeldsneytis, og síaukin áhersla er lögð á leit að nýjum lausnum. Tækniþróun hefur því fleygt fram í heiminum varðandi nýtingu endurnýjanlegrar orku á mörgum sviðum. Mörg Evrópulönd eru þar framarlega í flokki. Nægir þar að nefna hina miklu vindmylluvæðingu í Danmörku og Þýskalandi og áherslu Breta á sjávarorkutækni. Ný tækniþekking og aukin fjöldaframleiðsla gerir nýtingu óhefðbundinna orkulinda sífellt arðbærari. Aukin áhersla og vitund á alþjóðavettvangi um mikilvægi sjálfbærrar þróunar hefur að auki haft í för með sér að æ fleiri ríki leggja umhverfisgjöld á óendurnýjanlega orkugjafa, sem eykur enn frekar samkeppnisstöðu endurnýjanlegra orkukosta. Sjávarorka er að öllum líkindum mjög mikil við Íslandsstrendur og með aukinni tækniþróun má ætla að þar sé orkukostur sem hagkvæmt verður að nýta. Til þess liggja nokkrar ástæður. Í fyrsta lagi er ljóst að víða er mikla orku að finna skammt undan ströndum og má leiða líkur að því að heildarforði sjávarorku sé talsvert meiri en samanlögð virkjanleg vatnsfalla- og jarðvarmaorka eins og hér kom fram í upphafi. Í öðru lagi er um stöðuga og fyrirsjáanlega orkuöflun að ræða. Þetta á einkum við um sjávarfallastrauma sem fylgja reglulegum gangi tungls um jörðu. Þar yrði framleiðslustöðvun fjórum sinnum á sólarhring á fallaskiptum, en brúa má það meðal annars með tveimur leiðum: annars vegar með því að keyra vatnsorkuver á fallaskiptum en spara í lónum á milli, en hins vegar með því að nýta misjafnan sjávarfallatíma kringum landið. Í þriðja lagi er tækni til nýtingar sjávarorku sífellt að þróast og verða hagkvæmari. Í heiminum eru nú yfir 60 tegundir hverfla komnar í tilraunakeyrslu, og áætlanir eru um umfangsmiklar sjávarfallavirkjanir í nokkrum ríkjum. Í fjórða lagi eru líkur á að Íslendingar gætu náð góðum árangri í þróun tækni á þessu sviði, ekki síður en á sviði jarðvarmanýtingar. Íslensk þróun sjávarorkutækni er þegar hafin, og hefur þróast ört á fáum árum. Nú er verið að þróa nokkrar gerðir hverfla á vegum fyrirtækisins Valorku ehf. og þegar hefur verið tryggt einkaleyfi fyrir íslenskum sjávarfallahverfli, uppfinningu Valdimars Össurarsonar. Sá hverfill er ætlaður til nýtingar hægstrauma utan fjarða og hlaut fyrstu verðlaun í hugmyndasamkeppni Alþjóðasamtaka uppfinningafélaga, IFIA, árið 2011. Eftir árangursríkar prófanir í straumkeri var íslenskur hverfill prófaður í fyrsta skipti í sjó í Hornafirði haustið 2013. Þar með hófust einnig á heimsvísu sjóprófanir á hverfli sem einkum er ætlaður til nýtingar á hægum straumhraða í annesjaröstum. Forusta í tækniþróun á svo víðtæku og vaxandi sviði gæti skapað mikilvæg sóknarfæri, og mætti þar til dæmis líta til árangurs sem náðst hefur varðandi þekkingarútflutning á sviði jarðhita. Tilraunastöðin sem Valorka hefur sett upp í Hornafirði mun nýtast til frekara þróunarstarfs, en í Hornafirði eru aðstæður einstaklega góðar til prófana á sjávarvirkjunum. Erlendur aðili hefur lýst áhuga á að kanna með heimamönnum hagkvæmni þess að setja þar á fót alþjóðlega prófunarmiðstöð sjávarorkutækni. Tækifærin eru mörg á þessu nýja og vaxandi sviði hreinnar orkuframleiðslu. Takist þróunarstarfið vel á þessu sviði og takist að halda því hér innan lands, má ætla að Íslendingar hafi einstakt tækifæri til að framleiða og selja hátæknivöru á markaði sem fyrirsjáanlega verður ört vaxandi á næstu árum. Sjávarorka kemur fyrir í nokkrum myndum en sumar þeirra koma varla til álita hér. Það gildir til dæmis um hitastigulsvirkjun, OTEC, en þá er virkjaður hitamunur lagskipts sjávar á mismunandi dýpi. Önnur tegund er seltuvirkjun eða osmósa, en þá eru virkjuð áhrif mismunandi seltustigs vatns og sjávar við árósa með gegndræpum himnum. Tæknin er nú á tilraunastigi og skammt komin, en hugsanlega gæti hér verið um mikilvægt orkuform að ræða. Nýsköpunarmiðstöð Íslands hefur haft forgöngu um rannsóknir á osmósuvirkjunum og hefur byggt upp tilraunaaðstöðu til að meta fýsileika þess að nota íslenskar jökulár til að framleiða orku með osmósutækni. Þær rannsóknir hafa nú leitt til samstarfs Nýsköpunarmiðstöðvar og Orkubús Vestfjarða um að setja upp osmósuorkuver í smáum stíl við Mjólkárvirkjun til að vekja athygli ferðamanna og almennings á þessum orkukosti. Um er að ræða vistvænan orkukost þar sem ekki er um að ræða neina losun gróðurhúsalofttegunda eða mengandi vökva, engin þörf er fyrir stíflur eða uppistöðulón og áhrif á gróður og lífríki ár og sjávar eru í lágmarki. Þriðja form sjávarorku er ölduvirkjanir. Hér er um mjög áhugaverðan orkukost að ræða þar sem ölduhæð getur orðið mjög mikil við Íslandsstrendur, einkum sunnanlands. Ölduorka er þó mjög óstöðug orkulind; enn eru óleyst vandamál við nýtingu hennar og virkjanatækni á nokkuð í land með hagkvæmni. Fjöldamargar hugmyndir hafa komið fram um tækni til virkjunar á ölduorku, en enn hefur engin fundist sem staðist hefur mestu átök við raunaðstæður. Að minnsta kosti ein íslensk hugmynd er á þróunarstigi. Fjórða form sjávarorku er virkjun hafstrauma sem mætti skipta í nokkra flokka: stífluvirkjanir nýta sjávarfallastrauma í ósum og fjörðum sem þá eru stíflaðir og straumurinn leiddur gegnum hverfla. Hætt er við að slíkar virkjanir verði umdeildar vegna mikilla umhverfisáhrifa, en á móti kann að koma hagkvæmni vegna annarra þátta, svo sem þar sem þvera þarf firði vegna vegagerðar. Á sviði virkjunar sjávarfalla hefur Nýsköpunarmiðstöð Íslands í samvinnu við Háskólasetur Vestfjarða og Orkubú Vestfjarða komið að rannsóknum á möguleikum stífluvirkjana á Vestfjörðum. Lengst var gengið með rannsóknir í Þorskafirði þar sem gert var líkan af samnýtingu brúar yfir fjörðinn og hverfla undir brúnni, sem virkjað gætu orku sem nemur að meðaltali um 35 MW. Fyrsta sjávarfallavirkjun heims, La Rance í Frakklandi, er stífluvirkjun, byggð 1966. Hún var til skamms tíma einnig langstærsta sjávarfallavirkjunin, 240 MW, en nú hefur önnur lítið eitt stærri tekið til starfa í Suður-Kóreu. Hugmyndir um stífluvirkjanir hafa sums staðar verið lagðar til hliðar vegna umhverfisáhrifa, svo sem í Severn-firði á Bretlandi. Sundavirkjanir eru hér nefndar sjávarfallavirkjanir þar sem hverflar eru staðsettir í straumhörðum sundum og álum án stíflugerðar. Hverflarnir geta ýmist verið alveg á kafi, marandi í yfirborðinu eða festir á turn sem nær frá botni upp fyrir yfirborð. Flestir sjávarfallahverflar sem nú eru í þróun teljast til þessa flokks, en sumir þeirra eru komnir á það stig að vera farnir að framleiða rafmagn í einhverjum mæli inn á neyslunet. Hagkvæmni sjávarfallahverfla eykst hröðum skrefum, en ókostur sundavirkjana er sá að hverflarnir, sem oftast eru skrúfuhverflar, þurfa mikinn straumhraða til að skila hagkvæmri orkuframleiðslu, um og yfir 2,5 m/sek. Sá hraði er ekki algengur og kemur helst fyrir í nokkrum sundum en lítt utan fjarða. Hér er hann að finna í Hvammsfjarðarröstinni og sennilega í fleiri álum Breiðafjarðar. Virðulegur forseti. Ég sé að það gengur á tíma minn og hér er um langt og spennandi mál að ræða en ég verð að stytta mál mitt. Það er ljóst að nýting sjávarorku hefði ýmsa þýðingu fyrir Íslendinga. Með henni fengist aðgangur að mjög stöðugri og öflugri orkulind sem unnt væri að nýta án nokkurra þekktra umhverfisáhrifa og ætti því ekki að verða umdeild. Þessi nýting mundi hafa verulega þýðingu varðandi orkuöryggi þar sem orkuna er víða að finna við svæði sem hingað til hafa búið við óöryggi í orkumálum. Í ljósi þess sem hér hefur verið rakið varðandi takmarkað framboð hefðbundinna orkulinda er augljós ávinningur þess að meta umfang nýrra orkulinda, svo sem við strendur landsins. Það er ekki unnt nú þar sem áreiðanlegar mælingar skortir nær algjörlega, einkum varðandi sjávarfallastraum á virkjanlegum stöðum. Það er einnig ákaflega mikilvægt að byggður sé upp góður gagnagrunnur varðandi rannsóknir á þessu sviði og að settur sé góður stuðningur við tækniþróun á þessu sviði. Einnig verðum við Íslendingar að koma okkur í gott alþjóðlegt samstarf um málefnið. Virðulegur forseti. Ég óska eftir því að þingsályktunartillögunni verði vísað til atvinnuveganefndar að lokinni þessari umræðu. Það er augljóslega mikilvægt fyrir íslenska þjóð að leita orkugjafa sem valda ekki umhverfistjóni og geta gefið orku til eflingar atvinnulífs og lífsgæða hér á landi til framtíðar. Nauðsynlegur liður í því er að samþykkja þingsályktunartillögu þessa og leyfi ég mér því að skora á hv. atvinnuveganefnd að taka málið fljótt á dagskrá og afgreiða það til atkvæðagreiðslu hér í þingsal sem allra fyrst.