Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Karl Einarsson) Jeg stend hjer upp út af því, að mjer virtist kenna nokkurs misskilnings um það, hvernig beri að skilja 3. gr. Það er bannað öðrum en íslenskum ríkisborgurum að flytja í land og selja síld. Er það hið sama og kemur fram í tilsk. 1872. Hinsvegar hefir það verið skilið svo, að útlendingum sje eigi bannað að flytja í land síldina og selja hana fastakaupmönnum. Þessu hefir eigi verið breytt. Nefndin lítur svo á, að þó að gerður sje fastur samningur af útlendum kaupmönnum um að kaupa alla veiðina, þá verður eigi skoðað sem þeir hafi fast aðsetur hjer, og falla þeir því eigi undir fyrri part greinarinnar. Hefir þannig verið litið á og því þannig framfylgt um þorskveiði, en ekki síldveiði. Tek jeg þetta fram til þess að fyrirbyggja misskilning um þetta atriði.

Frsm. (Sigurður Jónsson) Nefndarálitið, sem fylgir þessu máli, hefir eigi tekið langan tíma til yfirlestrar. Þar segir, að nefndin geti eftir atvikum fallist á frv. Jeg segi eftir atvikum og legg áherslu á það orð. Tíminn hefir verið mjög naumur og gat nefndin því eigi borið sig saman við fræðslumálastjóra, eins og sjálfsagt var. Nefndinni var þegar ljóst, að ýmislegt er í frv., sem miðar að því að draga úr kostnaðinum við barnafræðsluna utan kaupstaðanna, og enn fremur, að í því eru ýms nýmæli til bóta. Á jeg þar sjerstaklega við 3. grein, um það, að prestastjettin hafi eftirlit með fræðslunni. Er og með frv. stigið stórt spor til þess að bæta og auka heimafræðslu. Er prestunum ætlað að ljetta þar undir, og er það vel farið. Verður það þá til þess að auka samstarf presta og safnaða, og er síst vanþörf á því. Er nú víðast hvar búið að leggja niður húsvitjanir, og sjást því prestarnir sjaldan nema í kirkjunni. Sama er að segja um 2. gr., að þar er prestunum bætt við til tryggingar. í 1. gr. er gert ráð fyrir því, að börn frá 12–14 ára aldri njóti heimafræðslu þar, sem hún er álitin fullnægjandi. Mentamálin hafa mjög tafið fyrir háttv.Nd., enda eru þau að mínu viti eitt af stórmálum þjóðarinnar, og þá ekki hvað síst barnafræðslan. Nefndinni þótti mjög bagalegt að geta eigi ráðfært sig við kennara og fræðslumálastjóra, en leggur þó til, að frv. verði samþykt í háttv. deild.

Forsætisráðherra (S. E.) Enginn vafi leikur á því, að alþýðumentunin er eitt af þýðingarmestu málum þjóðarinnar, og er því skylt að vanda til þeirra breytinga, sem gerðar eru í slíkum málum. Því er nú ekki að neita, að á þessu þingi hafa komið fram tillögur til breytinga, sem mjög hafa verið óundirbúnar. Við frumvarp það, sem hjer liggur fyrir, er það eftirtektarvert, að breytingarnar, sem ráðgerðar eru í því á núgildandi lögum, miða allar að því að draga úr alþýðufræðslunni. Lágmark hins árlega fræðslutíma er fært úr 24 vikum í 12 vikur, svo lágmarkið getur í raun og veru orðið 6 vikur, ef sú venja helst áfram að heimila skóla annanhvern dag, þannig, að skólatíminn reiknast eins og skólinn hefði staðið á hverjum degi, ef börnin læra aðeins heima hjá sjer einnig þann daginn, sem þau ekki fara í skólann; þá má einnig stytta 4 ára fræðsluskylduna um 2 ár. Mjer blandast eigi hugur um, að með þessari breytingu er allfast ráðist á alþýðumentunina. - Jeg átti tal um þessa breytingu við fræðslumálastjóra í dag, og taldi hann hana mjög varhugaverða. Söm mun vera skoðun kennaranna við kennaraskólann, sem fyrir ýmsra hluta sakir allra manna mest og best skilja þessi mál. Það hafa komið bæði hjer og í háttv.Nd. fram raddir um það, að prestarnir gætu tekið mikið af fræðslunni í sínar hendur. En rjett held jeg væri að athuga það, að nú eru prestaköllin orðin ærið stór, og hálfhræddur er jeg um, að misbrestasamt yrði með kensluna, ef prestarnir verða að bæta henni ofan á sín störf. Menn mega ekki sjá þetta í altof miklum hillingum. - Alveg sama máli er að gegna um heimafræðsluna, því að víða er svo háttað, þó að þekking sje nægileg á heimilunum til þess að uppfræða börnin, þá vantar alveg tíma til þess, svo búast má við, að það verði fyrir þá sök vanrækt. Einnig eru líka allmörg heimili, sem vantar öll skilyrði til þess að geta sjeð börnum sínum fyrir fræðslu. Afleiðingin af því að varpa öllu á heimilin með fræðsluna yrði sú, að ríkari heimilin fengju sjer kennara og hefðu á eftir ef til vill ágæta fræðslu fyrir sín börn, en fátækari börnin sætu á hakanum. Og þá er ver farið en heima setið. Í frv. því, sem hjer er um að ræða, er að vísu aðeins heimild til að stytta fræðslutímann. En það er vitanlegt, að mjög náið samband er á milli fræðslunefnda og hreppsnefnda víðast hvar. Mætti því búast við, að á þessum erfiðu tímum yrði meira hugsað um sparnaðinn en þá hlið málsins, sem að alþýðumentuninni veit. Og þegar það ennfremur er athugað, hversu rík tilhneiging hefir altaf verið til þess að vanrækja þessi lög, þá er sýnilegt, að með því að fara að slaka til á kröfunum er alþýðufræðslunni stefnt í hreinasta óefni, því að það er altaf hægara að slaka til á klónni en að koma öllu aftur í rjett horf. Þetta mál þarf mjög nákvæmrar rannsóknar við, og jeg vil benda á, að milliþinganefndin, sem athugaði skólamál landsins yfirleitt, komst ekki að þeirri niðurstöðu sem frv. gerir ráð fyrir. Enn má geta þess, að frv. þetta, sem kom frá háttv. mentamálanefnd Nd., varð þar í deildinni fyrir svo snöggum breytingum, að aðalformælendur þess, háttv. 1. þm.N.-M. og háttv. 3. þm. Reykv., greiddu að lokum atkvæði gegn því út úr deildinni, af því að þeir töldu um of vera dregið úr alþýðumentuninni, ef frv. yrði samþykt í þessari mynd. Jeg vil því, að þessu athuguðu, mælast til þess, að nefndin vilji fallast á, að málið verði tekið út af dagskrá, til þess að fræðslumálastjóri geti fengið tök á því að tala við nefndina og koma með athugasemdir sínar. En ef nefndin sjer sjer eigi fært að verða við þessum tilmælum mínum, þá mun jeg til næstu umr. koma með brtt., sem gangi í þá átt, að heimildin nái aðeins til sveitarfjelaga. Jeg er sammála fræðslumálastjóra um það, að það sje ennþá skaðlegra fyrir börnin í kauptúnunum, að skólavistin verði stytt, því skólaveran heldur börnunum frá sollinum, og allir sjá, hve mikils virði það er.

Guðmundur Ólafsson Hæstv. forsrh. (S. E.) þótti ástæða til að mæla á móti þessu frumvarpi, en jeg get ekki skilið, að sumt af því, sem hann hjelt fram, hafi við rök að styðjast, eins og að kenslutíminn yrði styttri, því jeg veit eigi betur en að tíminn sje hinn sami.  (S. E.: Jeg átti við heimangönguskóla, en ekki farskóla)  . Það getur verið, að svo hafi verið. Jeg er ekki þeirrar skoðunar, að minni not sjeu af kenslunni, þó kent sje aðeins annanhvern dag, þar sem svo hagar til, að börnin þurfa að ganga talsvert langa leið til skólans. Jeg hefi heyrt kennara halda því fram, að slík kensla bæri fult eins góðan árangur eins og þó kent væri á hverjum degi. Að heimilað er að færa skólaskyldualdurinn upp í 12 ár, er gert til þess að gera kostnaðinn ljettbærari, því gert er ráð fyrir, að heimilin annist fræðsluna til 12 ára aldurs og að börnin verði þá eigi ver að sjer en þó að þau hefðu gengið í skóla frá 10 ára aldri, og heimilunum ætti ekki að vera það ofraun, ef þau aðeins vildu leggja það á sig. En síðan skólaskyldan kom hafa þau nær því með öllu slegið slöku við heimafræðsluna. En árangurinn af skólagöngunni er víða harla lítill. Auk þess má benda á að sumstaðar er alls ekkert farið eftir fræðslulögunum og engin kensla höfð utan heimilanna. Þá talaði hæstv.forsrh. (S. E.) um að of mikið myndi verða hugsað um að spara. Það getur verið, að það verði meira hugsað um það en hjer á Alþingi, því hjer er ekkert gert nema tala um sparnað, sem aldrei er framkvæmdur. Jeg get eigi sjeð að það spilli, þó að prestunum sje falið að hafa eftirlit með barnafræðslunni og vera prófdómendur, því jeg get eigi skilið, að þeir verði neitt lakari prófdómarar en margir þeir, sem skipaðir hafa verið til þess. Jeg get því eigi sjeð neitt á móti því, þó að frv. þetta nái fram að ganga, því að gera má ráð fyrir, að till. milliþinganefndar í mentamálunum verði teknar til greina þegar hægist um með fjárhaginn. Þá kom það fram, að þetta þyrfti að bera undir fræðslumálastjóra, en jeg sje ekki, að þess sje nein þörf, þar sem frv. þetta er flutt af mentamálanefnd Nd., sem eflaust hefir borið það undir hann.

Forsætisráðherra (S. E.) Jeg fullyrði, að jeg nefndi rjettar tölur í fyrri ræðu minni; tímann til heimangönguskólans má stytta úr 24 vikum niður í 12 vikur. Stysti tíminn aftur, sem barn má vera í farskóla, eru 8 mánuðir, og hefir háttv.þm. líklega átt við þann skóla. Þá vildi háttv.þm. (G. Ó.) halda því fram, að kenslan yrði að eins miklum notum, þó kent væri eigi nema annanhvern dag. En um það efast jeg stórlega. Háttv. þm. sagði, að frv. væri flutt af mentamálanefnd Nd., og fyrir því væri engin þörf að bera þetta frekar undir fræðslumálastjóra. Það er alveg rjett, að háttv. mentamálanefnd flutti frv., en tveir af hinum upphaflegu flutningsmönnum þess urðu á móti því síðast, vegna þeirra breytinga, sem á því urðu í háttv.Nd. Þá talaði háttv.þm. um, að fræðslulögunum væri víða ekki fylgt. Það getur vel verið, en það eru engin meðmæli með frv., síður en svo. Þarf því framvegis að hafa eftirlit með því, að þeim sje betur fylgt en verið hefir hingað til.

Frsm. (Sigurður Jónsson) Hæstv. forsætisráðherra (S. E.) skaut því til nefndarinnar, að hann vildi helst, að málið væri tekið út af dagskrá. En nefndin getur ekki mælt með því, en lítur svo á, að hæstv.forsrh. (S. E.) geti komið með brtt. við frumvarpið til 3. umræðu. Hinsvegar getur hæstv. forseti (G. B.) borið þetta undir úrskurð deildarinnar. Þá voru nokkur atriði í ræðu hæstv.forsrh. (S. E.), sem jeg get ekki fallist á. Hann vildi halda því fram, að kröfurnar til skólagöngu minkuðu mjög mikið, en kröfurnar til þekkingar barnanna minkuðu ekki. Þetta er fyrirkomulagsatriði, sem altaf er hægt að deila um, hvort leitt geti til hins sama árangurs. En jeg lít svo á, að flest heimili til sveita sjeu fær um að veita þá fræðslu, sem þarf til 12 ára aldurs. Enda er sú undanþága heimiluð í núgildandi lögum, til þess að börn geti komist af með styttri skólatíma en ákveðið er til þess að ljúka fullnaðarprófi. Að hugsað verði meira um að spara en rækja fræðsluskylduna, held jeg að sje of hart að orði komist. Og hygg jeg, að sú skoðun hæstv. forsætisráðherra stafi af því, að hann sje ekki eins vel kunnugur úti um land og jeg. Að vísu vilja menn spara, en sjaldnast á þekkingarkostnað barna sinna. Og jeg vil fullyrða, að allir foreldrar vilja að börn sín njóti þeirrar þekkingar, sem þau geta fengið besta. Fyrir því er engin hætta á að óttast, að sparnaðinum verði svo mjög beitt á þessu sviði. Jeg dæmi þetta auðvitað eftir þeirri bestu þekkingu, sem jeg hefi á þessum málum, og það gerir auðvitað hæstv. forsætisráðherra líka, en stendur þar lakar að vígi, að mínu áliti. En gagnvart því að taka málið út af dagskrá, þá get jeg endurtekið það, að nefndin sjer enga ástæðu til þess, því að hæstv.forsrh. (S. E.) getur komið með brtt. til 3. umr., og á þeim tíma leitað frekara álits fræðslumálastjóra, og hæstv. forseti þarf eigi að taka málið á dagskrá aftur fyr en þetta er komið í kring.

Sigurjón Friðjónsson Jeg sje ekki, að hjer sje verið að færa niður kröfurnar til kunnáttu barnanna, heldur er breytingin í því fólgin, að fræðslunefndum og skólanefndum er fengið meira vald yfir því, hvernig þessum kröfum er náð. Jeg er á þeirri skoðun, að börn þurfi ekki 4 ár til þess að ná því fræðslutakmarki, sem sett er í fræðslulögunum, og jeg hefi reynslu fyrir því, að börn, sem aldrei hafa í skóla verið, eru oft betur að sjer en hin, sem verið hafa í skóla ef til vill 4 ár. Jeg vil í þessu sambandi leyfa mjer að geta þess, að skólakennarar við gagnfræðaskólann á Akureyri hafa líka sagt mjer, að unglingar frá barnaskólanum þar sjeu venjulega töluvert ver að sjer, eða ver við frekari kenslu búnir yfirleitt, en unglingar úr sveitum, sem þó venjulegast hafa notið minni skólakenslu. Jeg er nokkuð vantrúaður á, að barnafræðslan sje í rjettu horfi eins og hún er nú, og legg fyrir mitt leyti mesta áherslu á unglingafræðsluna. Jeg tel því ákvæði í þá átt að rýmka um skólaskyldu barnanna ekki þurfa að vera neina afturför, heldur vel geta verðið til bóta.

Guðmundur Ólafsson Jeg vil leiðrjetta það, sem hæstv. forsætisráðherra (S. E.) var að tala um, að skólatíminn yrði ekki nema 6 vikur. Þetta er misskilningur, því að hvergi er gert ráð fyrir styttri tíma en 12 vikum. Hann dregur þetta af því, sem hann mintist á, að börnin þyrftu ekki að ganga nema 6 vikur. En það er einmitt tekið fram í frv., að kenslan sje minst 12 vikur á ári.

Halldór Steinsson Jeg skil ekki, hversvegna frumvarp þetta mætir svona mikilli mótspyrnu hjer í þessari háttv. deild, því að breytingar þær, sem það gerir á núgildandi fræðslulögum, eru ekki miklar. Aðalbreytingin er fólgin í því að koma meira valdi undir skólanefndir en verið hefir, og það tel jeg mesta kost frv., því að síðan skólamálin komust undir hatt stjórnarinnar hefir þeim verið miklu ver stjórnað en meðan skólanefndirnar höfðu mestu ráðin. Þá er önnur hlið þessa frv., sparnaðarhliðin, og er hún alls eigi svo þýðingarlítil, því að það er alkunnugt, að útgjöldin til barnafræðslunnar eru víða orðin svo mikil, að hjeruðin ætla alveg að sligast undir þeim. Er því ekki nema eðlilegt, þó að sumir hreppar hlýðnist ekki lögunum, þar sem þeir geta alls ekki risið undir þeirri gjaldabyrði, sem af þeim leiðir. Jeg er því eindregið á þeirri skoðun, að rjett sje að slaka til á lögunum í 1–2 ár, því jeg geri ekki ráð fyrir, að það standi lengur en þangað til tillögur milliþinganefndarinnar komast í framkvæmd. Þá talaði hæstv.forsrh. (S. E.) um það, að hann hefði talað við ýmsa kennara um þetta mál, og þeir lagt á móti því. En jeg fyrir mitt leyti legg ekki mikið upp úr þeirri mótbáru, því að málið snertir svo kennarana sjálfa, að jeg tel þá alls ekki fullgilda dómara í þessu efni.

Forsætisráðherra (S. E.) Ræða háttv.þm. Snæf. (H. St.) sýndi fram á, að hjer væri um verulegt sparnaðaratriði að ræða, ef frv. þetta yrði samþykt. En sje fje sparað með þessu, þá sparast líka þekking. Hún hlýtur að minka um leið. Ræða hans sýndi það, að kröfurnar minka um helming, og er mikil spurning hvort þjóð vor þolir það. Þá sagði hann, að ekki væri að marka, hvað kennararnir segðu um þetta mál, en jeg studdist við álit kennara kennaraskólans, sem vitanlega eiga ekkert á hættu, þótt þetta verði samþykt.

Frsm. (Sigurður Hjörleifsson Kvaran) Mjer þykir eigi þörf að mæla frekar með frv. þessu, en vona, að það komist klakklaust út úr hv. deild. En þó skal jeg leyfa mjer að benda á það, af því að það var eigi tekið fram við fyrri umr. um málið, að það, sem um ræðir í frv., hefir einnig mjög mikilsverða þýðingu fyrir togarana í Reykjavík. Er það eigi svo sjaldan á sumrum, að það borgar sig eigi fyrir togarana að stunda þorskveiðar, og er þá eigi nema um tvent að gera, annaðhvort að binda skipin við landfestar eða halda þeim úti á síldveiðum. Ef frv. þetta verður samþykt, verður mönnum gert hægra fyrir að nota síðari kostinn.

Einar Árnason Jeg geri ekki ráð fyrir, að það hafi nein áhrif á úrslit þessa máls hjer í deildinni, hvort um það verður rætt lengur eða skemur. En það voru nokkur orð, sem fjellu hjá háttv.flm. þessa frv. við aðra umr. málsins, sem komu mjer til þess að standa upp. Hann var að bera af sjer ámæli, er hann kvaðst hafa orðið fyrir af því að hafa flutt þetta mál. En um leið og hann gerði það, kastaði hann fram ásökunum, sem jeg skildi svo, að beint væri til mín eða okkar þm. Eyfirðinga. Jeg þykist ekki hafa gefið honum neitt tilefni til þessarar ásakana. En jeg finn ástæðu til, út af þessum ummælum, að láta þess getið, að við þm. Eyfirðinga höfum þó leitað fyrir okkur um þetta mál hjer í þinginu í vetur. Það var þegar á öndverðu þingi, að við áttum tal um þetta mál og út af því skrifaði samþingismaður minn í Nd. sjávarútvegsnefnd Nd. um það, hvort hún væri fáanleg til að sinna þessu máli. En nefndin svaraði á þá leið, að hún sæi ekki þýða neitt að bera fram frv. um lækkun tollsins. Þetta svar nefndarinnar gerði það að verkum, að við lögðum eigi út í að flytja frv. um lækkun síldartollsins. Þegar nú þess er ennfremur gætt, að þessi lög eru ný, frá 1921, þá virtist eigi byrvænlegt að koma fram gagngerðum breytingum á þeim. En það er gott, að frv. kom fram. Og hv.flm. ætti síst að ásaka mig fyrir það að hafa gefið honum tækifæri til þess að „slá sjer upp“ á þessu máli. Þó jeg sje ekki að öllu leyti ánægður með sum atriði frv., þá er það svo mikil bót frá því, sem nú er, að jeg hefi ekki viljað koma með brtt. af ótta fyrir því, að það kynni að tefja málið. Álít jeg það mikla bót að fá tollinn fastákveðinn. Eins og nú er ástatt er fyrirkomulagið bæði ranglátt og illframkvæmanlegt, auk þess sem það er mjög óviðeigandi, að tekjur landsins svífi þannig í lausu lofti. Hvorki ríkisstjórnin nje útgerðarmenn vita, að hverju þeir ganga. Mun það vera einsdæmi, að tollstofni ríkis sje svo fyrir komið. Enda hefir reynslan sýnt, þennan stutta tíma, sem lögin hafa gilt, að slíkt gengur illa. Ríkisstjórnin hefir tekið á móti miklu fje, sem hún veit eigi, hvort landið á, og í stjórnarráðinu liggja ógrynni af reikningum, sem engin botnar í og enginn veit, hvernig muni skipast um. Álít jeg því mjög mikla bót að frv. og vil eindregið mæla með því, að háttv. deild samþykki það.

Guðmundur Ólafsson Jeg bjóst satt að segja eigi við umr. um þetta mál nú. En fyrst aðrir hafa staðið upp, þá álít jeg ekkert á móti því að segja nokkur orð. Af því að háttv.frsm. sagði, að ilt hefði verið að ná samkomulagi í nefndinni, þá býst jeg við, að hann hafi átt við mig. Jeg var sammála nefndinni um það, að gott væri að losna við að hafa tollinn óákveðinn, þannig að borga þyrfti innlendum mönnum tollinn aftur, ef þeir gætu fært sönnur á, að þeir hefðu ekki haft ágóða af útgerðinni. En það skildu leiðir með okkur um hæð tollsins. Jeg vildi sem sje hafa hann hærri. í frv. er gert ráð fyrir 1 kr., en jeg var á móti þeirri lækkun. Hefði jeg gert mig ánægðan með 2 kr. Fanst mjer það sanngjarnara, samanborið við það, sem tollurinn var 1919. Þá var hann 2 kr., en hækkaði 1. apríl 1920 upp í 3 kr. með áður umgetnu skilyrði. Annars skal jeg geta þess, að mjer fanst það, sem háttv.frsm. sagði, lítið skýra málið. Er það vitanlegt, að allir, sem síldveiði stunda, njóta góðs af frv., ef það verður samþykt. Ef brtt. um 2 kr. hefði komið fram, þá hefði jeg verið með henni.

Frsm. (Sigurður Hjörleifsson Kvaran) Jeg hefi litlu við það að bæta, sem jeg hefi áður sagt. En jeg vildi aðeins verja mig fyrir þeirri ásökun, að jeg hafi verið með brígsl til háttv.þm. Eyf. Menn munu eflaust kannast við, hvað jeg sagði og hvað hann muni eiga við. Hafi hjer verið um ámæli að ræða, þá áttu þau við alla 3 þingmenn Eyjafjarðarhjeraðsins, og eins og kunnugt er, er einmitt einn þeirra mestu ráðandi í sjávarútvegsnefnd Nd. Annars skal á það bent að orðin „þó þessir þegðu, þá mundu steinarnir tala“ voru ekki töluð í ámælisskyni af höfundi þeirra. En annars verð jeg að segja það, að þegar um það ræðir að fá breytingu á ósanngjörnum lögum, þá er vant að vita, hvernig það gengur fyr en það er reynt, eins og nú hefir sýnt sig um hv.þm. Þakkirnar hjá þeim eða 2. þm. Eyfirðinga til mín fyrir að taka að mjer málstað kjósenda hans, eru þær helstar, að jeg geri það til þess að „slá mjer upp“ á því. Á þessu þakklæti býst jeg við, að hann „slái sjer lítið upp“ hjá þeim kjósendum sínum, sem fást við þennan útveg. Hvað viðvíkur því, að það, sem jeg sagði um togarana í Reykjavík, hafi eigi verið nein skýring á málinu, þá skal jeg geta þess, að jeg skil eigi, við hvað háttvirtur þm. átti með því. Jeg hjelt, að ekki stæði alveg á sama um, hvernig færi fyrir togaraútgerðinni, af því að ríkissjóðinn munar þó dálítið um tekjurnar af henni. Jeg hjelt, að það væri heldur til skýringar að benda á, að þetta gæti orðið þessari útgerð til hagsbóta, og tel það ekki mína sök, þó einhver þingmanna vilji ekki skilja þetta.