Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Um kl. 11 í dag fer fram umræða utan dagskrár um neysluviðmið. Málshefjandi er hv. þm. Birgitta Jónsdóttir. Velferðarráðherra Guðbjartur Hannesson verður til andsvara. Umræðan fer fram samkvæmt 2. mgr. 50. gr. þingskapa og stendur í hálfa klukkustund.

Frú forseti. Á síðasta ári átti ríkisstjórnin mjög gott samstarf við stjórnarandstöðuna og alla hagsmunaaðila í sjávarútvegi um breytingar á fiskveiðistjórnarkerfinu. Komið var á fót svokallaðri sáttanefnd sem skilaði af sér skýrslu þar sem mjög breið samstaða var um allar meginlínur þeirra breytinga sem aðilar gátu fallist á. Sú niðurstaða hefur verið nefnd samningaleiðin, sem byggir á því að í stað ótímabundinna heimilda verði heimildum til veiða komið fyrir í tímabundnum samningum. Ríkisstjórnin hefur haldið sjávarútvegsfyrirtækjum, hagsmunaaðilum í greininni og reyndar þjóðinni allri í ákveðinni óvissu um hvernig spila eigi úr niðurstöðu þess nefndarstarfs sem ég hef vísað til. En við vitum að nú er að störfum pólitísk nefnd stjórnarflokkanna sem ætlar að vinna eitthvað úr niðurstöðunum þó að gríðarlega mikil óvissa virðist ríkja um á hvaða forsendum nefndin var sett af stað og hvaða áherslur forsætisráðherra og ríkisstjórnin leggja fyrir hana. Ég óska þess vegna eftir því við hæstv. forsætisráðherra að hún komi hingað upp og geri betur grein fyrir hvar nefndarstarfið er statt, hvers vegna ekki er haldið áfram við að vinna málið í þverpólitískri sátt með aðkomu hagsmunaaðila og hvort hverfa eigi frá meginniðurstöðu nefndarstarfsins eða halda sig við þá hugmyndafræði að í framtíðinni verði heimildirnar tímabundnar í stað þess að vera til langs tíma.

Virðulegi forseti. Eins og hv. þingmaður veit er málið í vinnslu á forræði sjávarútvegsráðherra með aðkomu þingmanna stjórnarflokkanna og ég vona að innan tíðar, innan örfárra vikna, verði málið lagt fram á þingi. Ekki hefur verið horfið frá samningaleiðinni eins og mér fannst hv. þingmaður benda á og reyndar hefur það komið fram opinberlega. Menn verða að líta til þess um hvað samningaleiðin snýst. Kjarninn í samningaleiðinni er að tryggja með skýrum og afdráttarlausum hætti í framkvæmd að auðlindirnar séu í eigu þjóðarinnar og ráðstafað af ríkinu, það er grundvallaratriði, og að auðlindunum verði ráðstafað til leigu eða afnota til afmarkaðs tíma hverju sinni gegn gjaldi sem rennur í auðlindasjóð. Hv. þingmaður veit líka eins vel og ég að það eru margar skoðanir á útfærslunni á samningaleiðinni og þarf ekki annað en lesa álitin sem fylgdu í greinargerð frá stóru nefndinni sem skilaði af sér í september. Ef við tökum eitt stórt grundvallaratriði: Hvað á leigu- og nýtingartíminn að vera langur? Í því sambandi var nefnt allt frá 10–20 árum upp í 45–65 ár. Það er stórt atriði sem menn þurfa að ná einhverri niðurstöðu um. Spurt er hvað verða eigi um kvótaaukningu, hve mikið eigi að fara í potta o.s.frv., þannig að álitaefnin voru mörg. Ég hygg að það séu fjögur til sex álitaefni í því sem nú er verið að skoða. Flokkarnir eru að reyna að ná samstöðu um útfærsluna bæði á grundvelli þeirrar niðurstöðu sem fram kom í stóru samninganefndinni sem skilaði af sér í september og út frá þeirri niðurstöðu sem fram kom í nefndinni og haft það til hliðsjónar. Ég tel 

Frú forseti. Eins og ég sé málið er ekki ágreiningur um að ríkið fer með forræði yfir auðlindinni og að gjald skuli koma fyrir nýtingu hennar. En það eru enn nokkur útistandandi atriði, það er alveg rétt, og ríkisstjórnin hefur algerlega brugðist í því að gera betur grein fyrir hverjar áherslur hennar eru varðandi þau, t.d. hvort draga eigi enn frekar úr hlutdeild aflamarkshafanna með því að færa meira yfir í potta. Ég harma að ríkisstjórnin skuli hafa horfið frá hinu víðtæka samráði einmitt þegar verið er að útfæra viðkvæm atriði um lengd samninganna, um það hversu stórir pottarnir verða og með hvaða hætti menn formgera þá samninga sem hér eru ræddir. Fyrir mér er það alveg óskiljanlegt að stjórnarandstaðan og hagsmunaaðilar séu ekki höfð með í ráðum þegar samráðið lukkaðist jafn vel og raun bar vitni á síðasta ári. Það er stóra spurningin 

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður viðurkennir að það eru margar óútfærðar leiðir, tillögur og útfærslur eftir í þessu stóra máli. Það er því ekki um það að ræða að ríkisstjórnin hlaupist frá ákveðinni samningaleið, eins og sífellt er haldið fram í umræðunni. Það er bara ekki þannig. Allir aðilar voru kallaðir að borðinu og fyrir liggur skýrsla. Verið er að vinna að samningaleið þannig að það eru ýmsar útfærslur eftir, m.a. þær sem hv. þingmaður nefndi. Þær eru ekki svo smáar, þær eru lykilatriði í þessu öllu. Flokkarnir fara nú yfir málið og reyna ná samstöðu um leiðir. Þegar þær liggja fyrir kemur málið væntanlega inn í þingið. Þá munu þingið og hagsmunaaðilar hafa öll tækifæri til að koma sjónarmiðum sínum að.

Virðulegi forseti. Það gleymist oft í lýðræðisumræðum Samfylkingarinnar að Alþingi Íslendinga fer með stjórnskipunarvaldið og Alþingi eitt getur breytt stjórnarskrá. Það fer fram með þeim hætti að frumvarp er lagt fram á Alþingi og 63 þingmenn samþykkja frumvarpið. Í kjölfarið er boðað til alþingiskosninga og svo er frumvarpið lagt fyrir nýtt Alþingi. Hefði verið um stjórnarskrárbreytingar að ræða í síðustu alþingiskosningum hefðu 90 þjóðkjörnir alþingismenn komið að þeim stjórnskipunarbreytingum. Því langar mig til að varpa fram nokkrum spurningum til hæstv. forsætisráðherra í ljósi þess að Hæstiréttur hefur úrskurðað stjórnlagaþingskosninguna ógilda. Hæstiréttur dæmdi kosningarnar ógildar og þar sem ekki er ákvæði í lögunum um stjórnlagaþing að kjósa megi aftur voru kosningarnar dæmdar ólöglegar. Þar reynir á svokallað eyðuákvæði, það er ekki lagaheimild að baki um að halda megi kosningarnar aftur þannig að sú leið er ófær. Hvernig ætlar hæstv. forsætisráðherra vinda ofan af vitleysunni varðandi stjórnlagaþingið? Hvað verður um starfsfólkið sem búið er að ráða og situr nú aðgerðalaust þar sem kosningarnar voru dæmdar ógildar? Hvað verður um húsnæðið sem búið var að leigja og hver er kostnaðurinn sem nú þegar er fallinn á stjórnlagaþingið og umgjörðina í kringum það allt frá samþykkt laganna? Mig langar til að fá upplýsingar um það. Einkum vil ég fá svar við þeirri brýnu spurningu: Hvað ætlar forsætisráðherra að gera í málinu?

Virðulegi forseti. Sú var tíðin að Framsóknarflokkurinn hafði það sem sitt aðalmál í febrúar 2009 að koma á stjórnlagaþingi. Nú finnst mér hv. þingmenn sumir hverjir, ekki síst sú sem beinir fyrirspurn til mín, vera á harðahlaupum undan stjórnlagaþingi. Við vitum auðvitað hver niðurstaðan var, að stjórnlagaþing var dæmt ógilt af Hæstarétti. Hv. þingmaður veit það líka eins vel og ég að skipuð var nefnd með aðild allra flokka eins fljótt og hægt var sem kom fúslega að því verki að skoða hvað þá tæki við. Sú nefnd er enn að störfum og vonandi skilar hún af sér sem allra fyrst. Það eru einkum þrjár leiðir uppi á borðinu sem nefndin er að skoða og ætla ég ekki að tjá mig sérstaklega um þær vegna þess að málið er í höndum nefndarinnar. Ég bíð eftir að fá niðurstöðu hennar um hvað hún leggur til áður en ég fer að tjá mig um fýsilegustu leiðina, hvað taki við nú þegar ógilding Hæstaréttar liggur fyrir. Hv. þingmaður spyr um ýmis framkvæmdaratriði, hvað verði um fólkið sem vann við framkvæmdina, hvað verði um húsnæðið, hver sé áfallinn kostnaður, o.s.frv. Hv. þingmaður veit eins vel og ég að öll framkvæmdin í málinu eftir að lögin voru samþykkt hefur verið, a.m.k. hvað þessi atriði varðar, í höndum sérstakrar nefndar fimm alþingismanna sem séð hefur um það allt saman. Ég geri ráð fyrir, án þess að ég viti það beint, að sú nefnd muni halda að sér höndum til að meta málið í ljósi þess hver niðurstaða nefndarinnar verður sem fjallar um það, sem verður vonandi sem allra fyrst.

Virðulegi forseti. Það var við því að búast að hæstv. forsætisráðherra Jóhanna Sigurðardóttir mundi koma sökinni yfir á aðra. Hvorki ég né Framsóknarflokkurinn eru á harðahlaupum frá nokkru máli. Það er nöturleg staðreynd að Hæstiréttur talaði og bað um að farið yrði að lögum. Það þýðir því ekkert að vísa til fortíðar varðandi þetta mál. Framsóknarflokkurinn hafði það á stefnuskrá sinni að fara í bindandi stjórnlagaþing en við því var ekki orðið eins og hæstv. forsætisráðherra veit. Það er líka einkennilegt að í svona málum, óþægilegum málum sem snúa að ríkisstjórninni, að forsætisráðherra finnst alveg sjálfsagt að framselja vald sitt og nú liggur það vald hjá nefnd sem skipuð var af forsætisráðherra. Það eru ekki vinnubrögð sem við köllum eftir. Hæstv. forsætisráðherra ber ábyrgð á stjórnlagaþinginu 

Virðulegi forseti. Ég vil bara frábiðja mér það sem fram kemur í máli hv. þingmanns, að ég sé að koma sökinni yfir á aðra. Ég held að hv. þingmaður ætti að kynna sér í hvaða veru Alþingi breytti frumvarpinu um stjórnlagaþing eftir að það var lagt fram sem stjórnarfrumvarp. Þá var ýmsu breytt sem sneri að því að framkvæmdin skyldi vera meira í höndum Alþingis en lagt var upp með. Ég gerði ekki nokkrar athugasemdir við það. Fyrst Alþingi ákvað það ber auðvitað að fara eftir því, að fara að lögum. Til dæmis átti forsætisráðherra að koma miklu meira að framkvæmdinni en var ráðgert í upphafi og ég geri ráð fyrir að hv. þingmaður hafi staðið að því að breyta því og er það vel. Þess vegna eru framkvæmdaratriði, eins og t.d. varðandi húsnæði, starfsfólk o.s.frv. í höndum Alþingis. Eftir því sem ég kemst næst ætlar Alþingi að bíða með að ákveða 

Frú forseti. Í máli tveggja þingmanna Samfylkingarinnar í gær kom í ljós að það eru himinn og haf á milli þingmanna Samfylkingarinnar þegar kemur að uppbyggingu í atvinnumálum. Það kom reyndar líka fram að eina sameiningartákn Samfylkingarinnar hvað þá kvöð varðar er forseti Íslands. Ég ætla ekki að fetta fingur út í það en mér finnst það hins vegar segja margt um bágborna stöðu Samfylkingarinnar hvað varðar uppbyggingu í atvinnumálum. Ég sit í svonefndum samráðshóp um atvinnumál. Þeir sem segja að niðurstaða sáttanefndar í sjávarútvegi sé ekki skýr vilja bara þvælast fyrir, þeir vilja ekki fá niðurstöðu í það mál. Þess vegna spyr ég hæstv. forsætisráðherra hvort það sé ekki alveg ljóst að komist samráðshópurinn að þeirri niðurstöðu að fara eigi í að nýta auðlindir landsins, lækka skatta eða hvað það er sem til þarf til að koma atvinnulífinu af stað aftur, verði það gert. Það er fyrri spurning mín. Síðan vil ég spyrja hæstv. forsætisráðherra hvort hún taki ekki undir með Samfylkingarfélaginu í Þingeyjarsýslu sem ályktaði sem svo, með leyfi forseta: „Félagið mótmælir því ákvörðun stjórnvalda um algera friðun Gjástykkis …“ og telur „hana því ekki til þess fallna að skapa víðtæka sátt“. Félagið leggur jafnframt áherslu á að nýta endurnýtanlegar auðlindir okkar til efnahagslegrar og samfélagslegrar uppbyggingar. 

Virðulegi forseti. Ég sagði áðan að í megindráttum væri verið að vinna í samræmi við þá niðurstöðu sem varð í stóru samninganefndinni út frá samningaleiðinni en síðan vísaði ég til þess að mismunandi skoðanir væru á útfærslunni. Hópurinn sem hv. þingmaður nefndi er hópur um atvinnumál sem í eiga sæti fulltrúar á þingi og aðilar vinnumarkaðarins, Bændasamtökin og Samband íslenskra sveitarfélaga, hann vinnur að atvinnuuppbyggingu. Síðan er hópur sem vinnur að úrræðum í vinnumarkaðsmálum og bind ég mjög miklar vonir við niðurstöður þess hóps. Eins og fram hefur komið er það aðgerðahópur sem á að vinna eins hratt og hann getur að úrræðum og aðgerðum í þessum tveimur mikilvægu málum. Mér finnst að á þeim fundi sem þarna var hafi verið mjög góð stemning og mjög góður upptaktur fyrir alla þá vinnu sem þar er fram undan. Auðvitað er nefndin ekki upp á punt sem ekkert á að fara eftir. Hv. þingmaður getur sagt sér það sjálf og á ekki að spyrja svona vitleysislegra spurninga eins og hún gerir hér. Auðvitað er meiningin þegar farið er af stað í jafnmikilvægt nefndarstarf og atvinnuuppbygginguna með aðild allra þessara aðila að vinna vel og dyggilega að málinu. Auðvitað verður horft til þess hvort samstaða er um málin þegar unnið er að því að koma þeim til framkvæmda. Þar geta, eins og ég sagði á fundinum, málin annaðhvort komið beint til þingsins eða til ríkisstjórnarinnar. Ég vona að hv. þingmaður fari í málið með sama hugarfari og sá stóri fjöldi sem þarna var, 20–30 manns. Það var mikil stemning þarna og áhugi á viðfangsefninu. Menn sáu mörg tækifæri og sóknarfæri í stöðunni, sérstaklega ef menn legðu 

Frú forseti. Ég ætla að leyfa mér að halda áfram með þessar vitleysislegu spurningar. Ég veit ekki hvort við höfum verið á sama fundi, ég og hæstv. forsætisráðherra, í Þjóðmenningarhúsinu. Ég var ekki sú eina, við vorum ekki tvö, ekki þrjú og ekki fjögur sem lýstum yfir áhyggjum yfir því að þessi hópur hefði í rauninni ekkert umboð því að forsætisráðherra mundi síðan koma og strika yfir þau atriði sem henni líkaði ekki í niðurstöðu nefndarinnar. Það er ástæðan fyrir því að við drógum þetta fram. Ég held að ef menn eru svona ósammála um hver niðurstaða samninganefndarinnar er í sjávarútvegi að forsætisráðherra ætti að setjast og fá sér kaffibolla með til að mynda varaformanni nefndarinnar, Birni Val Gíslasyni. Hann er með útfærsluna alveg á hreinu. Það liggur alveg ljóst fyrir. Menn þurfa bara að fara að koma sér að verki og ekki fela sig á bak við einhverjar nefndir. Ég spurði um ályktun Samfylkingarinnar í Þingeyjarsýslu og vil fá það alveg skýrt: Er ekki hæstv. forsætisráðherra sammála þeirri ályktun og vill hún ekki leggjast á sveif með félögum sínum í Samfylkingunni sem vilja fara að vinna og stuðla að atvinnuuppbyggingu? Er hún ekki sammála því sem kemur frá flokksfélögum hennar fyrir norðan?

Virðulegi forseti. Varðandi það síðasta liggur fyrir niðurstaða ríkisstjórnarinnar að vinna að friðlýsingu Gjástykkis. Þeirri ákvörðun hefur ekki verið breytt. Varðandi hitt málið sem hv. þingmaður nefndi, að það hefðu verið fleiri en hún sem hefðu haft það á orði sem hún nefndi í ræðustól hygg ég að það sé nærri lagi að þarna hafi verið 30 manns. Ég þori næstum að fullyrða að það hafi e.t.v. verið þrír til fjórir sem voru með einhverjar athugasemdir í átt við það sem hv. þingmaður nefndi. Þeir voru ekki fleiri. Flestir sem þarna voru inni leyfðu sér að hafa þá trú, sem menn ættu að gera, að hafa einhverja trú á framtíðina í þessu samfélagi, að hægt sé að byggja upp samfélag, að hægt sé að byggja upp atvinnulífið. Sóknarfærin eru mörg  Hv. þingmaður tekur Björn Val sér til fyrirmyndar í sjávarútvegsmálum 

Forseti hvetur hv. þingmenn til að virða tímamörk og minnir á að nefna ber hv. þingmenn fullu nafni þegar vitnað er til þeirra í ræðustól Alþingis.

Frú forseti. Ég kem upp til að eiga orðastað við hæstv. umhverfisráðherra varðandi viðbrögð stjórnvalda við díoxínmengun í nokkrum eldri sorpbrennslustöðvum á Íslandi sem almenningur hefur nú seint og um síðir fengið vitneskju um, mengun sem mæld var árið 2007 en stjórnvöld hafa vitað um a.m.k. frá 2008. Íbúar staðanna þar sem díoxínmengun hefur mælst tugföld, jafnvel allt að því hundraðföld, umfram viðurkennd viðmiðunarmörk, fengu fyrst að vita hvers kyns var nú fyrir nokkrum vikum. Í Skutulsfirði uppgötvaðist mengun í mjólk frá bændum í Engidal. Það var ekki hið opinbera eftirlitskerfi; heilbrigðiseftirlit, Matvælastofnun eða Vinnumálastofnun, sem uppgötvaði mengunina heldur gæðaeftirlit Mjólkursamsölunnar. Sú staðreynd vakti strax upp spurningar um hvernig hinu opinbera eftirlitskerfi væri háttað. Eftir að upp komst hefur fleira komið í ljós, í Vestmannaeyjum, á Kirkjubæjarklaustri og í Svínadal í Öræfum. Díoxínmengun hefur mælst tugfalt yfir mörkum, allt að því hundraðfalt á Kirkjubæjarklaustri og sú sorpbrennsla stendur á skólalóð. Ég vil af því tilefni spyrja hæstv. umhverfisráðherra: Til hvaða ráða hyggst hún grípa til að tryggja utanumhald þessa máls því að að því koma margar stjórnsýslustofnanir og ýmis stjórnsýslustig? Greinargerð sem ég vann nýlega fyrir hv. umhverfisnefnd um löggjöfina í þessu máli og lagaumhverfið sýnir fram á að þarna hefur margt brugðist. Það virðist sem hægri höndin viti lítið hvað sú vinstri gjörir í stjórnsýslunni 

Virðulegur forseti. Ég þakka fyrirspyrjanda spurninguna og raunar tel ég rétt að nota tækifærið og þakka henni fyrir vakt hennar í þessu máli, bæði í fjölmiðlum en ekki síður í umhverfisnefnd þar sem hún hefur tekið þetta mál og lagaumhverfi til skoðunar, eins og kom fram í máli hennar. Um leið og þessi mál lágu fyrir í umhverfisráðuneytinu að minni vitund skrifaði ég bréf til Ríkisendurskoðunar þar sem ég óskaði eftir því að fram færi ítarleg rannsókn á stjórnsýslunni í málinu öllu allt frá þeim tíma þegar óskað var eftir undanþágunni, síðan hvernig farið var með þá undanþágu og ekki síst hvernig farið var með þær upplýsingar sem lágu fyrir í umhverfisráðuneytinu í árslok 2008, eins og fram kemur í máli fyrirspyrjanda. Ég vænti þess að rannsóknin taki ekki of langan tíma þannig að fljótlega liggi fyrir hvað fór úrskeiðis í stjórnsýslu umhverfismála hvað þetta varðar. Varðandi það sem er í gangi að öðru leyti hefur Umhverfisstofnun tekið mjög myndarlega á málinu. Að því er varðar umhverfismælingar vegna díoxínmengunar erum við ekki bara að tala um áhrifasvæði Funa í Skutulsfirði og annarra sorpbrennslna heldur einnig aðra mengandi starfsemi sem sannarlega losar díoxín. Gerðar verða mælingar á jarðvegssýni í Hvalfirði í nágrenni Norðuráls og járnblendisins, nágrenni Alcoa í Reyðarfirði, nágrenni álvers Rio Tinto í Straumsvík. Síðan hyggst Umhverfisstofnun skoða ákvæði um mælingar á díoxíni hjá stóriðju og koma á reglubundnum mælingum og jafnframt að skoða jarðvegssýni af þekktu svæði þar sem áramótabrennur eru haldnar árlega en þær eru mikill losunarvaldur díoxíns. Umhverfisstofnun hefur nú þegar haldið einn fund á Kirkjubæjarklaustri 

Frú forseti. Ég þakka hæstv. umhverfisráðherra þær upplýsingar sem hún hefur núna veitt. Mig langar svolítið til að fylgja þessu eftir vegna þess sem ég nefndi að málið varðar ýmsar stjórnsýslustofnanir og stjórnsýslustig. Flækjustig stjórnsýslunnar er umtalsvert í máli sem þessu af því að hér er ekki aðeins um að ræða lýðheilsumál heldur matvælaöryggi, áhrif á vistkerfi, markaðsmöguleika matvælaframleiðslu, t.d. bæði sjávarafurða og landbúnaðarafurða o.s.frv. Mig langar að spyrja ráðherrann að því hvort hún sjái ekki ástæðu til að skipuð verði sérstök verkefnisstjórn um málið til að samræma og samhæfa yfirumsjón og utanumhald því að ég held að það sé af þeirri stærðargráðu að ekki veiti af að einn aðili hafi heildaryfirumsjón 

Virðulegi forseti. Það er hárrétt sem fram kemur í máli þingmannsins að það er mikilvægt að samhæfa eftirlitsaðila en samstarf hefur verið afar gott milli Umhverfisstofnunar, sóttvarnalæknis og Matvælastofnunar eftir að málið kom upp, t.d. varðandi mælingarnar og borgarafundina sem ég vék að áðan. En mig langar að það komi alveg skýrt fram í þessu efni að ég sendi bréf til umræddra sveitarfélaga með beiðni um að þeir aðilar drægju úr eða stöðvuðu brennsluna eins og nokkurs væri kostur á meðan á mælingum stæði til að koma í veg fyrir að við byggjum við óvissu meðan á mælingunum stendur. Ég hef nú fundað með þessum sveitarfélögum sem eru öll af vilja gerð að gera það sem í þeirra valdi stendur en aðstæðurnar eru mjög mismunandi og eftir því hvernig þau eru í sveit sett. Sum eru eyland eins og Vestmannaeyjar til að mynda. En við munum halda vel utan um málið 

Virðulegi forseti. Áður en ég beini fyrirspurn minni til hæstv. forsætisráðherra ætla ég að fá að þakka hæstv. iðnaðarráðherra, sem setið hefur alveg kyrr í þessum fyrirspurnatíma, fyrir jákvæðu fréttirnar sem berast nú að morgni dags. Það er ánægjulegt að heyra að ætlunin sé að auka fiskeldi á Íslandi. Hins vegar vil ég spyrja hæstv. forsætisráðherra sem ekki hefur fengið minna jákvæðar fyrirspurnir varðandi það sem ríkisstjórnin hefur verið einna stoltust af en það er endurreisn bankakerfisins. Í skýrslu Bankasýslunnar um framtíðarhorfur bankakerfisins kom fram að það væri mjög mikil óvissa og hún fælist fyrst og fremst í þremur þáttum: Viðskiptaumhverfi bankanna væri almennt mjög erfitt, enda mætti segja að bæði fyrirtæki og heimili væru mjög skuldsett á Íslandi og rekstrarumhverfi erfitt. Mikil óvissa væri varðandi lögmæti gengistryggingar, það varðaði þá bæði fyrirtækin og heimilin þó að komin væri vissa varðandi lögmæti gengistryggingar lána til heimilanna, og að áform stjórnvalda varðandi fyrningu kvótans eða breytingar á fiskveiðistjórnarkerfinu yllu mikilli óvissu fyrir bankakerfið. Dómur féll nýlega í Hæstarétti - það eru alltaf að koma nýir dómar frá Hæstarétti - þar sem það virðist staðfest að gengistrygging sé ólögmæt, sama hvert veðið var eða hvort um var að ræða einstaklinga eða lögaðila. Þar erum við hugsanlega að tala um kostnað bankakerfisins upp á 50–60 milljarða samkvæmt varlega áætluðum tölum frá FME. Gerir hæstv. ráðherra sér grein fyrir áhrifunum af nýjum reglum FME um mat á þeim eignum sem eru undirliggjandi eigin fé bankanna? Þar hafa menn talað um að hugsanlega þyrftu eigendur að koma með nýtt fé upp á fleiri hundruð milljarða. Þar vísa ég til gerða MP banka. Hafa stjórnvöld gert sér grein fyrir hver fjárhagsleg áhrif fyrningarleiðarinnar á eigið fé bankanna verða?

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður rekur nokkra óvissuþætti sem hún telur að séu varðandi stöðu bankanna og það er vissulega ýmislegt til í því sem hún nefnir. Það er óvissa um nokkra þætti en ég held að sá gengislánadómur sem féll núna falli ágætlega að því uppgjöri sem lagt var til grundvallar í frumvarpi efnahagsráðherra að því er varðar gengislán einstaklinga. Það hefur alltaf legið fyrir að skýra þyrfti að málið varðandi lögaðilana. Það var alltaf ljóst að einhver lán væru ólögleg eins og hjá einstaklingum varðandi lögaðilana. Að því er varðar einstaklinga er búið að reikna tapið sem varð með gengislánunum inn í stöðu bankanna og að einhverju leyti varðandi lögaðila en ekki er reiknað með að öll lán lögaðila séu ólögleg. Þar er ákveðin óvissa en það skiptir þó miklu máli að búið sé að reikna með tapið að því er varðar einstaklingana. Varðandi spurninguna um FME og hvað er undirliggjandi varðandi eigið fé er verið að skoða það á vegum FME og efnahagsráðuneytisins og ég hef ekki upplýsingar um það. Það er nokkuð sem ég skal skoða og kynna mér og er full ástæða til að halda því til haga eins og hv. þingmaður gerir. Varðandi fyrningarleiðina og kvótann, hvaða áhrif það hefur, liggur ekki nákvæmlega fyrir hvaða leið verður farin en auðvitað hljótum við alltaf, hver sem niðurstaðan verður, að horfa til skuldastöðunnar í sjávarútveginum. Við hljótum öll að hafa það að markmiði að þær leiðir sem farnar verða í því efni þýði ekki neina 

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir svör hennar. Ég held að það sé mjög mikilvægt að hæstv. forsætisráðherra komi með þessar upplýsingar inn í þingið vegna þess að þær þrjár spurningar sem ég bar upp varða íslenska ríkið beint. Íslenska ríkið er meirihlutaeigandi í Landsbankanum sem á um helmingsmarkaðshlutdeild á fjármálamarkaði. Landsbankinn er líka með stærstu hlutdeildina í lánum til sjávarútvegsins þannig að það liggur alveg fyrir að ef farið verður mjög harkalega í að fyrna kvótann mun það hafa mjög slæm áhrif á veðstöðu þeirra lána sem talin hafa verið einna best hjá Landsbankanum.

Icesave.

Og síðan í framhaldinu á Icesave, þó að ég hafi nú ekki ætlað að nefna það orð í dag. En varðandi reglur FME - það var mikið áfall. Einn banki er búinn að fara í gegnum matið hjá FME og það er MP banki. Hann þurfti í framhaldinu að fara í hlutafjárútboð, auka hlutafé sitt um 4–5 milljarða 

Virðulegi forseti. Eins og ég sagði skipta öll þau atriði sem hv. þingmaður nefndi verulegu máli fyrir stöðu bankans. Það er óvissa og það hefur verið óvissa en staðan er samt sem áður sú að við erum smátt og smátt að reyna að eyða allri þeirri óvissu þó að aldrei sé hægt að eyða henni fullkomlega að því er varðar eigið fé, áhættu o.s.frv. vegna þess að bankarekstur er áhættusamur. En það er hægt að fylgjast vel með þeim þáttum sem hv. þingmaður nefndi og það á að gera. Í framhaldi af því skal ég sannarlega fara ofan í það sem hv. þingmaður nefndi varðandi FME og eiginfjárstöðu bankanna. Við höfum reyndar gert það í ráðherranefnd um efnahagsmál. Hún hittist vikulega og fer reglulega yfir stöðu bankanna, eiginfjárstöðu og fleira, og þetta mál skal ég taka sérstaklega upp á þeim vettvangi. Varðandi fyrningu kvóta, 

Forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. ráðherra velferðarmála fyrir að eiga orðastað við mig um neysluviðmið. Hæstv. velferðarmálaráðherra hefur nýverið lagt fram skýrslu sérfræðingahóps um neysluviðmið fyrir heimili á Íslandi. Skýrslan er lögð fram til almennrar kynningar og umræðu og er hún birt á vef ráðuneytisins ásamt reiknivél þar sem einstaklingar geta mátað aðstæður sínar við neysluviðmiðin. Á vefnum er einnig hægt að senda ráðuneytinu athugasemdir og ábendingar varðandi viðmiðin til 7. mars nk. og hvet ég fólk til að gera það ef því hugnast að hafa einhver áhrif á þessi mál. Útgjaldaleið byggir á því að raunneysla samkvæmt gögnum Hagstofunnar er skoðuð aftur í tímann og neysluviðmið reiknuð út frá þeim tölum. Þrenns konar neysluviðmið eru kynnt í skýrslu sérfræðinganna: Dæmigert viðmið, skammtímaviðmið og grunnviðmið. Dæmigert viðmið fyrir útgjöld einstaklings sem býr á höfuðborgarsvæðinu í eigin húsnæði eru rúmlega 291 þús. kr. Dæmigert viðmið fyrir útgjöld hjóna með tvö börn sem búa á höfuðborgarsvæðinu í eigin húsnæði eru um 617 þús. kr. Þá er gert ráð fyrir að annað barnið sé í leikskóla en hitt í grunnskóla þar sem keyptar séu skólamáltíðir og frístundavistun. Við útreikning skammtímaviðmiða er byggt á sömu forsendum og í dæmigerðu viðmiðunum og er gert ráð fyrir að fólk geti dregið úr neyslu og frestað ákveðnum útgjaldaliðum til skemmri tíma eða í allt að níu mánuði. Miðað við sömu forsendur og í framangreindu dæmi eru skammtímaviðmið fyrir einstaklinga á höfuðborgarsvæðinu rúmlega 201 þús. en fyrir fjögurra manna fjölskyldu eru það um 447 þús. kr. Grunnviðmið, sem eru án húsnæðis- og samgöngukostnaðar, eru samkvæmt þessu rúmar 86 þús. kr. fyrir einstakling sem býr á höfuðborgarsvæðinu. Grunnviðmið fyrir útgjöld hjóna með tvö börn sem búa á höfuðborgarsvæðinu eru rúmar 286 þús. kr. Um það hafa miklar umræður spunnist og ber þar helst að nefna viðbrögð frá talsmanni neytenda, Gísla Tryggvasyni, en hann segir í frétt RÚV, með leyfi forseta: „Þótt ríkisstjórnin hafi látið útbúa 100 blaðsíðna skýrslu um neysluviðmið hefur hún ekki uppfyllt stjórnarskrárbundna skyldu sína um að skilgreina hvaða tekjur fólkið þurfi til að hafa í sig og á.“ Ráðherra hefur látið þau orð falla að ekki hafi verið ákveðið hvort og þá hvenær bætur í almannatryggingakerfinu kunni að hækka til samræmis við viðmiðin. Gísli Tryggvason, talsmaður neytenda, bendir jafnframt á að 76. gr. stjórnarskrárinnar leggur stjórnvöldum þær skyldur á herðar að skilgreina þörf fólks til framfærslu. Greinin hljóðar svo: „Öllum, sem þess þurfa, skal tryggður í lögum réttur til aðstoðar vegna sjúkleika, örorku, elli, atvinnuleysis, örbirgðar og sambærilegra atvika.“ Í svipaðan streng tekur Gylfi Arnbjörnsson, forseti ASÍ, samkvæmt frétt á visir.is. Hann segir að nýting neysluviðmiðs segi ekkert til um hvað þurfi heldur hver raunin sé. Hagsmunasamtök heimilanna segja í ályktun að út frá efni skýrslu velferðarráðuneytisins sé ekki hægt að segja til um hvort og þá hversu margir séu með ráðstöfunartekjur undir framfærslukostnaði og hvað þá undir lágmarksframfærslukostnaði. Margt bendi þó til þess að mjög margar fjölskyldur safni skuldum um hver mánaðamót eða lifi við skort brýnna nauðsynja. Sérstaklega eigi þetta við um barnafjölskyldur auk heimila sem þurfi að treysta á bætur og/eða framfærslu þess opinbera auk fjölda fólks í láglaunastörfum sem fastur er í fátæktargildru. Stjórnvöldum beri skylda til að komast að því hver raunframfærslukostnaður heimilanna sé svo unnt verði að lögfesta raunframfærslu- og lágmarksframfærsluviðmið unnin út frá þeim. Á meðan sú vinna standi yfir sé nauðsynlegt að hið opinbera gefi nú þegar út lágmarksframfærsluviðmið til bráðabirgða sem taka mið af nýkynntum neysluviðmiðum. Hafa skal í huga 25. gr. mannréttindayfirlýsingar Sameinuðu þjóðanna. Þar segir, með leyfi forseta: „1. Allir eiga rétt á lífskjörum sem nauðsynleg eru til verndar heilsu og vellíðan þeirra sjálfra og fjölskyldu þeirra. Telst þar til fæði, klæði, húsnæði, læknishjálp og nauðsynleg félagsleg þjónusta, svo og réttur til öryggis vegna atvinnuleysis, veikinda, fötlunar, fyrirvinnumissis, elli eða annars sem skorti veldur og menn geta ekki við gert. 2. Mæðrum og börnum ber sérstök vernd og aðstoð. Öll börn, hvort sem þau eru fædd innan eða utan hjónabands, skulu njóta sömu félagslegu verndar.“ Guðmundur Magnússon, formaður Öryrkjabandalags Íslands, segir að samkvæmt frétt RÚV þurfi bætur augljóslega að hækka. Mig langar því að fá svör hjá hæstv. velferðarráðherra um hvort ráðuneytið hafi reiknað út lágmarksframfærsluviðmið. Ef svo er ekki væri gott að vita hvenær til standi að gera það. Þá finnst mér mikilvægt að fá útskýringu á því hvernig ráðuneytið hyggst vinna úr skýrslum sínum um neysluviðmið. Það er nauðsynlegt að eitthvað og meira verði gert við þessar tölur en bara að birta þær. Þá væri gagnlegt fyrir þá fjölmörgu bótaþega sem lifa undir fátæktarmörkum að fá upplýsingar um hvort og hvenær nauðsynlegar bætur hækki í takt við neysluviðmið.

Hæstv. forseti. Ég þakka málshefjanda fyrir þessa utandagskrárumræðu. Ég held að það sé mikilvægt að við fylgjum eftir þeirri vinnu sem lagt hefur verið í í því skyni að búa til einhvers konar neysluviðmið. Það er þó rétt að taka fram að ekki hefur skort viðmið hér og þar í kerfinu. Við notum alla vega viðmið í bönkunum hjá umboðsmanni skuldara, varðandi greiðslumat og hafa stjórnvöld ákveðið að miða við 180 þús. kr. á mánuði. Þá er ég að tala um brúttó, ekki eftir skatta, bæði varðandi örorku og greiðslu til aldraðra þannig að það er í rauninni ekki viðmið sem vantar. Verið er að gera tilraun til þess sem málshefjandi nefndi, þ.e. að reyna að nálgast með betri og skipulegri hætti hver þörfin er í raun og í framhaldi af því sem lá líka í kynningunni á umræðunni, hver staðan er í raun. Þar glímum við við vandamál sem er ástæðan fyrir að ekki kemur upp einhver ein tala og málið er sett í umræðu, aðstæður einstaklinga eru gríðarlega ólíkar á ólíkum landsvæðum og innan höfuðborgarsvæðisins vegna breytilegra þátta. Sérstaklega hefur húsnæðið haft mikil áhrif og svo eru það grundvallaratriði eins og hver neyslan á í raun að vera og hversu há lágmarks- og grunnframfærslan á að vera að mati þjóðarinnar. Það er ekki ráðherra að ákveða hvort menn eigi að hafa aðgang að öllum sjónvarpsstöðvum, hvort þeir eigi að hafa einkabíl þannig að þeir geti keyrt einir í vinnuna eða slíkt. Það eru hlutir sem vönduð umræða þarf að eiga sér stað um og við þurfum að ákveða hvar öryggisnetið okkar er í þessu samfélagi, hvar við ætlum að tryggja að við setjum þessi mörk. Það er áhugavert, miðað við þær athugasemdir sem koma varðandi stjórnarskrárbundna skyldu, að stjórnarskráin er ekki ný og að það er fyrst núna sem gerð er atlaga að því að fara að skilgreina neysluviðmið þó að ég ítreki að auðvitað hafi menn skilgreint alls kyns viðmið á hverjum tíma í sambandi við kjaraviðræður og baráttumál öryrkja. En þau eru líka breytileg, þau breytast með nýjum upplýsingum og aðstæðum. Hér varð kúvending við hrunið sem setti menn í mjög ólíka aðstöðu eins og komið hefur fram þannig að kannski erum við ekki í færum til að finna töluna fyrr en við erum búin að átta okkur á því hver útkoman verður og búið verður að hreinsa til og endurstilla samfélagið að fullu. Spurt er hvort reikna eigi lágmark. Ég hafði orð á því þegar þetta var kynnt að það viðmið sem hér er kallað grunnviðmið er einmitt tilraun til að nálgast lágmarksviðmiðið. Það er ekki kallað lágmarksviðmið vegna þess að það vantar miklu betri umræðu um það. Óskað er eftir því að menn geri athugasemdir, skoði tillögurnar mjög vel og ræði opinskátt um hvað þeir telji vera nauðsynlega þætti til framfærslu. Það verður að segjast eins og er að það veldur svolitlum vonbrigðum að ekki séu nema 20–30 athugasemdir komnar inn á netið en ég vona að fólk verði virkara og einnig að félög komi með ábendingar og tillögur og hjálpi til við að skilgreina þessa hluti. Við höfum ekki sett okkur tímamörk um hvenær þessu eigi að ljúka en þegar við sögðum að athugasemdirnar ættu að birtast í mars var það ávísun á að við vildum gjarnan fá þær sem fyrst þannig að við gætum tekið næsta skref sem verður væntanlega að hafa samráð við hagsmunaaðila eins og Öryrkjabandalag Íslands, Samtök aldraðra og aðra slíka þar sem við getum rætt þessi mál betur, vinnan verður í þá veru. Það er alltaf umdeilanlegt hvernig leggja á slíkt fram og ég held að það sé afar mikilvægt að átta sig á því þegar við leggjum fram neysluviðmið að þau eru hvergi í heiminum notuð sem beinn framfærslugrunnur. Þau eru viðmið, eins og nafnið bendir til, sem menn geta unnið út frá, þar sem menn geta tekið viðmið af þeim upplýsingum sem liggja fyrir, þeim útreikningum sem lagðir hafa verið á borðið til að reyna að meta hver staðan er á hverjum tíma, hvar við setjum mörkin, hvort sem er varðandi lægstu laun eða lægstu bætur á hverjum tíma. Ég treysti á að umræðan hér og úti í samfélaginu verði í þá veru að við reynum að sammælast um hvaða þjónustu samfélag okkar á að veita. Ég hef sagt að við erum ríkt samfélag. Við erum þrátt fyrir allt ekki samfélag á vonarvöl og það þýðir að það á ekki að vera ásættanlegt fyrir samfélag eins og okkar að við séum ekki með öryggisnet fyrir þá sem missa einhverra hluta vegna tekjur eða framfærslu tímabundið eða til lengri tíma, net sem tryggir þeim örugga lágmarksframfærslu 

Virðulegi forseti. Þessi skýrsla um neysluviðmiðin sem hefur verið lögð fram er mikilvæg og varpar ljósi á marga hluti sem kannski voru okkur ekki alveg ljósir, og ber í sjálfu sér að fagna því. Tilgangurinn virðist vera sá að varpa ljósi á þessa hluti, sem m.a. geta komið að gagni við ýmis úrræði sem lúta að stöðu heimilanna. Síðan hefur hæstv. velferðarráðherra líka sagt að þetta sé tilraun til að setja þetta mál á dagskrá og hafa umræðu um það. Stóra spurningin, sem ég held að við þurfum að velta fyrir okkur, er þessi: Hver er tilgangurinn og hvað svo? Það sem þessi skýrsla leiðir í ljós er að heilmikið verk er fyrir höndum að ráðast annars vegar að því mikla atvinnuleysi, sem er orðið viðvarandi hér á landi, og hins vegar að bæta lífskjörin. Það er þar sem við eigum við ramman reip að draga. Ég fagna því sem kom fram í grein eftir hæstv. velferðarráðherra í Fréttablaðinu á dögunum þar sem hann vekur athygli á því að hvergi nokkurs staðar hafi þessi neysluviðmið verið bundin í lög eða beintengd launaákvörðun, og ég held að þetta sé mjög mikilvægt. Við skulum ekki ganga þannig til verka að ímynda okkur að það sem hér er verið að leggja fram geti orðið grunnur að einhverjum lagasetningum, t.d. um lágmarkslaun, eða grunnur að niðurstöðu í kjarasamningum. Auðvitað erum við öll þeirrar skoðunar að bæta þurfi lægstu launin. Við vitum hins vegar að það er ekki alveg svona einfalt. Með því t.d. að snarhækka lægstu laun er alveg ljóst að störfum hér á landi mundi fækka og það mundi líka fara upp launastigann eins og við þekkjum allt of mörg dæmi um. Stóra verkefnið fram undan er að efla atvinnustarfsemina. Þar hefur nánast ekkert verið að gerast. Þar er fullkomin óvissa. Það er pólitísk óvissa sem umlykur atvinnustarfsemina. Menn þora ekki að aðhafast vegna þessarar pólitísku óvissu, t.d. í sjávarútvegsmálum. Erlendir fjárfestar þora ekki að koma hingað til lands nema undir einhverju sérstöku pólitísku óþægindaálagi. Þannig að 

Virðulegi forseti. Við ræðum hér nýútkomna skýrslu um neysluviðmið. Í nóvember síðastliðnum fékk ég skriflegt svar frá hæstv. velferðarráðherra við fyrirspurn minni um opinber framfærsluviðmið. Til samanburðar óskaði ég eftir upplýsingum um t.d. samningsbundin lágmarkslaun og elli- og örorkubætur o.fl. Þar kom fram að ekki eru til opinber framfærsluviðmið á Íslandi og því ekki gerlegt að bera þau saman við önnur laun eða bætur. Einnig kom fram að stefnt er að því að neysluviðmið og framfærsluviðmið tækju gildi á fyrri hluta þessa árs. Þrenns konar neysluviðmið eru kynnt í skýrslunni, dæmigert neysluviðmið byggt á raungjöldum, skammtímaneysluviðmið, þar sem gert er ráð fyrir að fólk dragi úr neyslu, og grunnviðmið sem gefa eiga vísbendingu um hver geta verið lágmarksútgjöld heimila. Miklar væntingar hafa verið til þess að með því að komast að því hver er raunframfærslukostnaður heimila sé hægt að lögfesta lágmarksframfærsluviðmið til að vinna með hjá ríki og sveitarfélögum og í framhaldinu nýta við ákvarðanatöku um bætur á laun sem tryggi sómasamlega framfærslu. Stéttarfélög hafa líka horft til þess að nýta sér slíkar upplýsingar í kjarasamningsgerð og beðið hefur verið eftir uppfærðum neysluviðmiðum vegna úrvinnslu mála hjá fólki í greiðsluaðlögun. Skýrslan endurspeglar fyrst og fremst raunútgjöld fólks síðastliðin ár en segir ekki til um hvað einstaklingur þarf til framfærslu. Margt bendir til þess að barnafjölskyldur, bótaþegar og láglaunafólk safni skuldum og festist í fátæktargildru. Ég bind vonir við að velferðarráðuneytið kynni innan tíðar neyslu- og framfærsluviðmið sem nýtt verði við endurskoðun á almannatryggingakerfinu og við gerð 

Frú forseti. Ég fagna því að þetta plagg er komið fram, um neysluviðmið. Mér finnst það að mörgu leyti ágætlega unnið, skynsamlegt að skipta þessu niður í dæmigerð neysluviðmið og grunnviðmið og skammtímaviðmið. Ég tel líka mikilvægt að fram fari dálítið góð rökræða um þessi viðmið, það er ekki síður mikilvægt. Þau þurfa að vera rétt og þá þurfa margar reynslusögur að koma að verki. Ég held að þessi neysluviðmið, hvað þau eru há - mér finnst það vera tíðindin í þessu, að hin dæmigerðu viðmið eru frekar há - renna stoðum undir ákveðna þjóðfélagsmynd sem hefur verið að birtast okkur á undanförnum árum. Hún er sú að stór hópur Íslendinga, verulega stór prósenta Íslendinga, nær ekki endum saman og hefur ekki gert um langt árabil. Það er samfélagsmein sem þessi neysluviðmið hjálpa okkur vonandi að takast á við. Þetta leiðir til skuldasöfnunar. Sú skuldasöfnun náði vissum frægum hápunkti sem síðan leiddi til hruns og er náttúrlega risastór vandi sem við glímum við núna. Þessi neysluviðmið hjálpa vonandi til þess og eins og komið hefur fram í máli annarra þingmanna leiða þau hugann líka að baráttunni við atvinnuleysið. Þegar neysluviðmiðin, hið dæmigerða neysluviðmið, er svona hátt er atvinnuleysisvandinn enn meira böl. Þessi neysluviðmið varpa líka ákveðnum spegli á okkur sjálf. Það er þessi spurning: Hvað þurfum við? Hún er auðvitað mjög erfið. Þá mundi ég vilja sjá að við spyrðum okkur mjög gagnrýninna spurninga eins og t.d.: Er eðlilegt hvað samgöngukostnaður er mikill á Íslandi? Þurfum við ekki að fara að breyta eitthvað pólitíkinni í sambandi við samgöngur? Samgöngukostnaður er alveg gríðarlegur samkvæmt þessum tölum. 

Forseti. Það er ánægjulegt að velferðarráðherra skuli hafa lagt í þá vegferð að skilgreina neysluviðmið. Nú vitum við hvað tilvera meðaleinstaklings og ýmissa fjölskyldugerða kostar. Við höfum hins vegar ekki fengið nein svör við því hvernig þeir fjölmörgu sem þurfa að draga fram lífið á bótum, t.d. frá félagsþjónustu eða atvinnuleysistryggingum, af elli- eða örorkubótum eða af námslánum, eiga að fara að því. Eins og velferðarráðherra benti á í máli sínu hafa ýmis viðmið verið í gangi víðs vegar í kerfinu. Námsmenn eiga t.d. nánast að lifa á loftinu, en um leið og þeir eru með börn á framfæri batnar staða þeirra verulega og verður mun betri en þeirra sem þurfa að lifa af lágmarkslaununum. Atvinnulausir foreldrar eru ekki svo heppnir. Viðbótargreiðslur á dag vegna barns duga t.d. ekki fyrir einni skólamáltíð í flestum sveitarfélögum. Ég gæti staðið hér og skammast yfir bágum kjörum atvinnulausra, aldraðra, öryrkja og þeirra sem lægstu launin hafa í allan dag, en ég held að vænlegra sé að fagna þessum áfanga, þessu skrefi, sem er vissulega í áttina og hvetja ráðherrann og okkur öll til að laga ástandið og tryggja öllum ákveðna grunnframfærslu sem hægt er að lifa af.

Heyr, heyr.

Frú forseti. Ég fagna því hugrekki ríkisstjórnar Jóhönnu Sigurðardóttur að kalla eftir skýrslu um neysluviðmið. Fyrri ríkisstjórnir hafa ekki haft pólitískan kjark til að gera það. Þessi viðmið eru okkur brýning til að setja skýrari markmið um almannatryggingar og aðrar bótagreiðslur þannig að réttur fólks til slíkra greiðslna sé betur varinn þrátt fyrir erfiða stöðu ríkissjóðs. Þessi viðmið sýna vel mikilvægi samneyslunnar. Þeim mun víðtækari og ódýrari sem almenn þjónusta er þeim mun betur er hægt að tryggja lífskjör okkar, sérstaklega þeirra tekjulægri. Við sem löggjafi eigum að nýta skýrsluna til umræðu um sköpun verðmætra starfa, markmið almannatrygginga, samneyslu og til að stuðla að jafnari tekjudreifingu. Ójöfn tekjudreifing hefur áhrif á almenn lífsgæði í samfélögum, hún dregur úr lífslíkum, veldur heilsufarsvandamálum, aukinni glæpatíðni og streitu. Við jafnaðarmenn viljum ekki slíkt samfélag. Þessi skýrsla er vitnisburður um vilja okkar til að bæta og jafna lífskjör í íslensku samfélagi.

Frú forseti. Fagna ber þeirri skýrslu sem hæstv. velferðarráðherra, eða velferðarráðherrar, hefur látið vinna. Í þessari ágætu skýrslu ræðum við neysluviðmið en við svörum hvergi þeirri spurningu hvert grunnviðmiðið ætti að vera: Hvað þarf einstaklingur til að geta verið til á sómasamlegan hátt, á mannsæmandi hátt, í íslensku samfélagi? Þegar við höfum komið okkur saman um hver þau grunnviðmið eiga að vera, um lágmarksframfærslu til að lifa mannsæmandi lífi, getum við haldið áfram umræðunni um almenn neysluviðmið. Frú forseti. Það er engu að síður þarft að gera slíka skýrslu. Hún tekur á mörgu, hún sýnir okkur hver neysla Íslendinga, ólíkra fjölskyldumunstra, hefur verið á undanförnum árum. Hún er vísbending um, eins og hér hefur komið fram, að við þurfum verulega að velta fyrir okkur hvað það er sem við viljum að sé sameiginlegt öllum, á hvað við viljum leggja áherslu, hvort heldur er í almannatryggingakerfinu eða í almennum kjarasamningum, hvað á að vera grunnur að lágmarksviðmiði og lágmarksframfærslu fólks. Frú forseti. Grunnur að öllu slíku, allri slíkri umræðu, er að hér sé blómlegt atvinnulíf, hér sé atvinna fyrir fólk, hér geti fólk framfleytt sér með því að vinna en ekki eingöngu með því að vera á bótum. Framfærsluviðmiðin eiga aldrei að miða að því. En þau ættu engu að síður, eins og hér hefur komið fram, að vera grunnur að heildarendurskoðun almannatryggingakerfisins samhliða því að vera heildarendurskoðun á almennum kjarasamningum í landinu, miða við það 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja mál mitt á að þakka málshefjanda, hv. þm. Birgittu Jónsdóttur, fyrir að vekja máls á þessari skýrslu og taka hana til umræðu. Ég tel að hér sé á ferðinni afar vel unnin skýrsla. Hún er viðamikil, en við skulum athuga það að þessi skýrsla er í rauninni það sem ég mundi vilja kalla svipmynd. Hún endurspeglar núverandi ástand en ekki þörf og því er hún ekki þarfagreining í þeim skilningi. Hún endurspeglar ekki þörf, hún endurspeglar neyslu. Miðað við reiknivélina sem er birt með skýrslunni sjáum við að jafnvel tiltölulega hálaunuð störf, t.d. störf þingmanna og lækna, mundu tæplega duga fyrir meðalneyslu fjögurra manna fjölskyldu. Það er athyglisvert og kemur inn á það sem hv. þm. Guðmundur Steingrímsson sagði áðan, hvert við erum eiginlega komin í þessu neyslusamfélagi, hvað við erum eiginlega komin langt í því að jafnvel þokkalega launuð störf að flestra mati eiga samkvæmt neysluviðmiðum ekki að duga fyrir venjulegri framfærslu. Ég varð fyrir dálitlum vonbrigðum með að ekki væri lögð meiri áhersla á húsnæðisliðinn vegna þess að húsnæði er væntanlega það sem allir þurfa, það er ein af grunnþörfunum, og ég hefði kosið að ráðuneytið hefði ekki hikað við að leggja meiri vinnu í þann þátt. Það væri gaman að heyra eitthvað frá hæstv. ráðherra um það. Ég tel að þessi skýrsla sé fyrst og fremst byrjunin. Vinnan þarf að halda áfram og meta þarf þörfina í framhaldinu því að þannig getum við tryggt öryggi þegnanna með tilliti til 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. velferðarráðherra fyrir að vera kominn fram með þessi neysluviðmið. Þetta er nokkuð sem ég held að við mörg á þingi höfum kallað eftir og beðið eftir. Árið 2006 kom skýrsla frá þáverandi hæstv. viðskiptaráðherra, Jóni Sigurðssyni, í framhaldi af þingsályktunartillögu sem var samþykkt á Alþingi um neysluviðmið. Jóhanna Sigurðardóttir hafði lagt þá þingsályktunartillögu fram og talað fyrir henni í þó nokkuð mörg ár. Síðan leið og beið og ekki gerðist mikið en sem betur fer var ákveðið að koma þessu í hendurnar á hæstv. velferðarráðherra og hann er núna búinn að skila af sér þessari skýrslu. Það er gott og ber að þakka það. Hins vegar er þetta ákveðin byrjun eins og komið hefur fram í umræðunni, sem sagt nýtt upphaf fyrir okkur. Nú þurfum við að velta fyrir okkur hvernig við getum nýtt þessi neysluviðmið í því sem snýr beint að ríkinu. Við þurfum jafnframt að velta því fyrir okkur að að hluta til snertir þetta líka sveitarfélögin. Ein helsta ástæðan fyrir því að ég kallaði sérstaklega eftir þessu er sú að ég tel þetta skipta mjög miklu máli varðandi þá fjárhagslegu endurskipulagningu sem er í gangi núna hjá meginþorra íslenskra heimila. Þar skiptir mjög miklu að vera með góð viðmið til að áætla raungreiðslugetu heimilanna, hvort sem við erum að tala um fólk sem sækist eftir greiðsluaðlögun hjá umboðsmanni skuldara eða leitar eftir úrlausnum hjá fjármálastofnunum sínum. Ég tel líka mikilvægt að farið verði mjög fljótt í að skoða sérstaklega uppbyggingu atvinnuleysisbótakerfisins. Eins og kemur fram í viðmiðunum og við þekkjum náttúrlega öll 

Forseti. Ég þakka innilega fyrir þessa umræðu. Mér finnst hún mjög brýn og ég er ánægð með að það sé komin skýrsla þó að hún fjalli eingöngu um neysluviðmiðin en ekki lágmarksframfærslu. Mér finnst algjörlega nauðsynlegt að sett séu fram samræmd lágmarksframfærsluviðmið og vildi gjarnan heyra um einhver tímamörk á því. Ég veit að mjög margir úti í samfélaginu bíða eftir því að svona viðmið komi fram. Við skulum hafa það í huga að öryrkjar, aldraðir og þeir sem eru á atvinnuleysisbótum, margir hverjir, búa við sára fátækt. Þess vegna er nauðsynlegt, svo ég endurtaki það hérna, að á meðan vinna fer fram við að koma með samræmd lágmarksframfærsluviðmið gefi hið opinbera út nú þegar lágmarksframfærsluviðmið til bráðabirgða sem taka mið af þessum nýkynntu neysluviðmiðum. Ég er sammála því þegar ég horfi á þessar neysluviðmiðstölur í efsta laginu að gríðarleg neysla virðist eiga sér stað hjá almenningi, en ég verð samt að segja að ég býst við að langstærsti hlutinn sé hreinlega matur. Það vita allir sem fara út í búð hvað það er orðið gríðarlega dýrt að framfleyta fjölskyldunni með matvælainnkaupum. Við megum ekki gleyma því hvað allt hefur hækkað skart síðan allt hrundi hér en á meðan hafa bæturnar ekkert hækkað og í tilfellum öryrkja oft lækkað. Það er ólíðandi. Ég óska eftir einhverjum tímatakmörkunum. Ég hvet jafnframt þá sem hafa tök á því að koma með tillögur 

Hæstv. forseti. Ég þakka kærlega fyrir þessa góðu umræðu sem og ýmsar athugasemdir og tillögur sem hér hafa komið fram og ábendingar og væntingar auðvitað. Það er þó mikilvægt í upphafi að ítreka það sem hefur komið fram í máli margra að það sem hefur verið kallað dæmigerð viðmið eru fyrst og fremst rauntölur eða það sem einhver kallaði svipmynd. Ég les út úr þeim, kannski öfugt við það sem hv. þm. Guðmundur Steingrímsson gerir, að ótrúlega margir búa við töluvert mikla neyslu. Þarna erum við að tala um miðgildi sem þýðir að 50% eru fyrir ofan ef við tölum um 2+2 á heimili sem eru með yfir 617 þús. kr. í raunverulegar nettótekjur. Það segir okkur að mjög stór hópur býr við ansi góð kjör. Þess vegna er eitt af mikilvægustu verkefnunum líka að skoða með hvaða hætti við getum jafnað þessi kjör þannig að við getum útrýmt fátækt, sem hér hefur líka verið nefnt, og búið þannig að fólki að það hafi mannsæmandi framfærslu ef það hefur ekki fulla möguleika á að vera á vinnumarkaði. Það er mikilvægt að við ræðum hvernig við bregðumst við. Hér hefur komið fram að í þessum dæmigerðu neysluviðmiðum eru samgöngur og húsnæði 55% af neyslunni. Getum við lækkað þennan kostnað? Getum við fært til? Við þurfum að skoða lyfjakostnað og skattana, skoða hvernig kerfið virkar til að ná þessum jöfnuði. Það þarf að fara yfir alla þessa þætti. Ég get alveg tekið undir að það er mikilvægt að setja fram einhverja tölu, en það er enn þá mikilvægara að það verði einhver sátt um hana, hún verði notuð til einhvers og hafi eitthvert gildi. Eins og ég sagði áðan var gerð tilraun með því að setja 180 þús. sem eitthvert viðmið en því ná ekki þeir sem eru atvinnulausir. Hið sama gildir um námsmenn og fleiri. Ég gleymdi að segja áðan þegar við vorum að tala um þessa 2+2 sem mega hafa 617 þús., að það séu rauntölurnar miðað við neysluna núna, að þar er náttúrlega reiknað með tveimur fyrirvinnum. 70–80% kvenna eru á vinnumarkaði  Kærar þakkir fyrir umræðuna og ég treysti á að fólk haldi áfram gagnrýninni á umræðuna þannig að við fáum vandaðri niðurstöður.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breyting á lögreglulögum, nr. 90/1996, með síðari breytingum. Nefndin hefur fjallað um þetta mál og fengið til sín fjölda gesta og umsagna til að varpa ljósi á efni þess. Með frumvarpi þessu er lögð til breyting á launagreiðslum lögreglunema í grunnnámi sem er þrjár annir, 12 mánuðir í heild. Lagt er til að fjórir mánuðir skuli vera launað starfsnám í stað tveggja anna, þ.e. átta mánaða, og að nemendur geti þess í stað sótt um námslán hjá Lánasjóði íslenskra námsmanna fyrir átta mánuði í stað einnar annar, fjögurra mánaða. Nefndin fjallaði á fundum sínum um fjölmörg atriði frumvarpsins, m.a. tildrög þess að nefndarmenn í allsherjarnefnd fluttu málið í desember sl. en það var hluti af frumvarpi dómsmála- og mannréttindaráðherra sem lagt var fram á síðasta löggjafarþingi. Þar voru lagðar til skipulagsbreytingar hjá lögreglu og einnig breyting á ákvæðum um greiðslur til lögreglunema í starfsnámi. Frumvarpið varð ekki útrætt á því þingi. Fyrir nefndinni kom fram að Lögregluskólinn hefur ekki tekið til starfa á þessu ári þar sem talið er nauðsynlegt, m.a. vegna kjarasamninga, að það liggi ljóst fyrir gagnvart nemendum hvernig náminu verði hagað, þar á meðal hvort breytingar verða gerðar á launagreiðslum til þeirra í grunnnámi. Einnig kom fram að breytingin sem lögð er til í frumvarpinu er forsenda þess að unnt sé að taka nýja nemendur inn í skólann vegna þeirra niðurskurðarkrafna sem gerðar eru til skólans en ekki er gert ráð fyrir því í rekstraráætlunum skólans að lokaönnin verði launuð. Þá var einnig bent á erfiða rekstrarstöðu lögregluembætta sem hafa ekki fengið fjármuni til að greiða nemendum í starfsnámi laun fyrir lokaönnina. Fyrir nefndinni kom fram að fyrirkomulagið hefur verið þannig að á lokaönn hafa nemendur fengið greitt samkvæmt kjarasamningum það vaktaálag sem nemur meðaltali þess vaktaálags sem allur nemendahópurinn hefur fengið greitt á starfsnámsönninni. Það fyrirkomulag væri mjög óhentugt fyrir skólann sem kemur ekki að því að ákveða umfang vaktavinnu lögreglunemanna í starfsnáminu heldur er það ákveðið innan viðkomandi lögregluembætta. Verði frumvarpið að lögum verður sparnaður skólans við að lokaönnin er ólaunuð um 28–30 millj. kr. vegna allra nemendanna, sem eru um 20 talsins. Fyrirkomulagið vegna þess hluta sem verður launaður verður þannig að Lögregluskólinn greiðir mánaðarlaun nemanna en lögreglustjóraembættin önnur lögbundin kjör, svo sem vegna yfirvinnu og álags þegar það á við um vinnutímann sem er með vaktaálagi. Telur nefndin þá tilhögun eðlilega og tekur nefndin undir sjónarmið Landssambands lögreglumanna um að hinn faglegi þáttur starfsnámsins verði betur tryggður og skipting ábyrgðar skólans og embættanna mun sanngjarnari. Nefndin fjallaði um áhrif breytinganna á Lánasjóð íslenskra námsmanna og líklegan útgjaldaauka en fram kom að viðbótarkostnaður vegna 20 nemenda í námi í eina önn rúmaðist innan fjárlaga til sjóðsins fyrir skólaárið 2010–2011 og að ólaunaði hluti námsins sé lánshæfur samkvæmt heimild í úthlutunarreglum sjóðsins. Nefndin fjallaði einnig um skipulag lögreglunámsins og hvernig þeir nemendur sem hefðu lokið öðrum hluta námsins, þ.e. launaða starfsnáminu, kæmu út úr tekjureglum lánasjóðsins. Kom fram að þar sem hinn launaði hluti námsins er önnur önn hefðu starfslaunin í þeim hluta áhrif á lánsrétt í þriðja hluta samkvæmt reglum sjóðsins. Samkvæmt 29. gr. lögreglulaga skulu allir lögreglumenn sem eru skipaðir eða ráðnir til starfa vinna heit þegar þeir hefja störf. Samkvæmt upplýsingum frá Lögregluskólanum er hefð fyrir því að áður en lögreglunemar hefja starfsnám vinni þeir heitið með formlegri athöfn í Lögregluskólanum. Lögreglunemar fara með lögregluvald skv. 8. tölulið 9. gr. lögreglulaga, sbr. einnig 1. mgr. 12. gr. reglugerðar nr. 1051/2006, þegar þeir gegna almennum löggæslustörfum í starfsnámi undir stjórn lögreglumanna. Fyrir nefndinni kom fram að ekki verður unnt að kalla menn inn til vinnu á þriðja hluta námsins eftir þær breytingar sem lagðar eru til í frumvarpinu. Fyrir nefndinni komu fram þau sjónarmið hjá Landssambandi lögreglumanna að fagleg rök séu að baki þeim breytingum sem lagðar eru hér til. Miklar kröfur eru gerðar til starfa lögreglu og því mikilvægt að efla lögreglunámið enn frekar og færa það á æðra skólastig, háskólastig. Óhjákvæmilegur liður í þeirri vegferð er að bóknámið verði ólaunað líkt og gildir um allt annað nám, hvort sem um er að ræða nám á akademísku háskólastigi eða nám á fagháskólastigi. Þá verður með breytingunum unnt að auka sveigjanleika til breytinga í náminu og tekur nefndin undir að það sé til bóta. Nefndin telur mikilvægt að grunnnámsdeild Lögregluskólans verði rekin þrátt fyrir lækkaðar fjárveitingar þar sem nauðsynlegt er að viðhalda skólanum og þeirri þekkingu sem þar er, sem og að fjölga menntuðum lögreglumönnum. Nefndin telur breytingarnar eðlilegar í ljósi þeirrar þróunar sem þarf að eiga sér stað við að styrkja skólann faglega og efla námið enn frekar. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Undir þetta nefndarálit skrifa auk undirritaðs hv. þm. Atli Gíslason, Birgir Ármannsson, Valgerður Bjarnadóttir, Vigdís Hauksdóttir, Álfheiður Ingadóttir, Sigurður Kári Kristjánsson, Þráinn Bertelsson, og Mörður Árnason með fyrirvara.

Virðulegi forseti. Ég fagna mjög þessu frumvarpi og segi nú bara: Loksins, loksins er það komið til 2. umr. Mig langar til að tilkynna það hér að vegna tímaskorts og vegna þess hvenær málið er á dagskrá þingsins get ég ekki tekið þátt í umræðunum en vil lýsa því yfir að þingmenn Framsóknarflokksins standa einhuga að þessu máli. Lögreglan er hornsteinn samfélagsins, það vitum við, og þess vegna var mjög bagalegt að frumvarpið gat ekki fengið þá flýtimeðferð sem óskað var eftir í gegnum þingið. Til stóð að málið yrði lagt fram sem mál allsherjarnefndar en svo varð ekki vegna þess að einn þingmaður úr ríkisstjórnarflokkunum dró sig út úr því og þá breyttist málið í þingmannamál. Það breytti því samt ekki að þetta átti að geta fengið forgang í þinginu. En þetta er komið fram og margir bíða eftir því að frumvarpið verði að lögum. 20 einstaklingar eru að fara í Lögregluskólann og er mjög mikilvægt að við sköpum þeim það svigrúm til að lögreglan geti endurnýjað sig. Ekki veitir af. Mig langar til að biðja formann nefndarinnar, Róbert Marshall, aðeins að fara yfir það í örstuttu andsvari hvernig hafi staðið á því að þetta mál gekk ekki eins hratt í gegn og óskað var eftir. Í upphafi stóð til að Lögregluskólinn hæfi störf 1. febrúar en nú er kominn 17. febrúar og nú stendur til að skólinn taki til starfa 1. mars. Þetta er orðinn mjög knappur tími en allir leggjast á árarnar til að skólinn geti hafist 1. mars. Mig langar til að það komi fram í andsvari formannsins við mig hvers vegna þessi töf hafi orðið á frumvarpinu í þinginu. Þetta er akkúrat dæmi um það þegar allir þingmenn og allir stjórnmálaflokkar á Alþingi taka höndum saman og vinna að brýnum úrlausnarmálum. 

Virðulegi forseti. Ég veit ekki hvort hægt sé að tala um að einhver töf hafi orðið á þessu máli. Það var unnið hratt og örugglega en þó ekki hraðar en óhætt er. Lög á ekki að vinna í flýti, lagabreytingar á ekki að gera í skyndingu heldur að vel athuguðu máli og það var gert í þessu máli eins og öllum öðrum sem koma til umfjöllunar í allsherjarnefnd. Hins vegar kom málið til nefndarinnar á síðasta degi fyrir jól fyrir handvömm innanríkisráðuneytisins, þá dómsmála- og mannréttindaráðuneytisins. Við tókum við málinu í nefndinni. Það er ekki hægt að gera þá kröfu til Alþingis sem er löggjafarstofnun Íslendinga að mál séu unnin þar í einhverjum flýti. Í þessu máli var mikil samstaða og það var eindrægni innan allsherjarnefndar um að klára það. Engu að síður var það unnið með hefðbundnum hætti, með því að óska eftir umsögnum frá hagsmunaaðilum, með því að fá gesti á fund nefndarinnar, með því að leggja fram spurningalista sem fín, innihaldsrík og efnisleg svör fengust við. Þannig á að vinna hlutina á hinu háa Alþingi og ég veit að hv. þingmaður sem hefur lagt mikla áherslu í störfum sínu á vandaða vinnu við undirbúning lagafrumvarpa er mér alveg sammála í þessum efnum.

Virðulegi forseti. Það er rétt hjá hv. þm. Róberti Marshall að ég er einn helsti baráttumaður fyrir því að hér sé stunduð vönduð lagasetning og hef lagt fram frumvarp um lagaskrifstofu Alþingis sem liggur í allsherjarnefnd. Ég hvet formann nefndarinnar til að koma því máli á dagskrá eins og hefur komið fram á tveimur síðustu fundum allsherjarnefndar þar sem ég hef beinlínis farið fram á það að allsherjarnefnd fari að taka það mál fyrir. Það er greinilega ekki sama hvaða frumvörp fá flýtimeðferð og hvaða frumvörp fara í vandaða meðferð hjá ríkisstjórnarflokkunum. Icesave-samningurinn var ræddur hér í gær og það var heldur betur flýtimeðferð á því lagafrumvarpi, svo mikil flýtimeðferð að t.d. var ekki hægt að eyða tíma í að bíða eftir skýrslu frá Seðlabankanum um skuldastöðu ríkisins. Við skulum ræða þau frumvörp sem hafa farið í gegnum allsherjarnefnd fyrst þingmanninum er svo annt um að hér sé vönduð lagasetning. Stjórnlagaþingið var tekið í miklum flýti í gegnum allsherjarnefnd eftir að óskir bárust frá landskjörstjórn, og ritara landskjörstjórnar sem er lögfræðingur Alþingis, um að setja það í flýtimeðferð. Það var svo mikil flýtimeðferð á því að ég var stödd á pólarráðstefnu á Akureyri þegar ég fékk símtal frá formanni allsherjarnefndar og ég mótmælti þeim flýti. Þá fékk ég það framan í mig að það væri ég sem mundi standa í vegi fyrir því að stjórnlagaþingið gæti orðið að veruleika. Svo getum við talað um ríkisborgararéttarmálið. Þetta liggur svona fyrir. Ég minni þingmanninn á að þetta er þingmannafrumvarp þannig að það er ekki hægt að kenna ráðuneytinu endilega um að málið hafi komið seint fram og hafi dregist svona. Innanríkisráðuneytið hefur gengið fremst í flokki með það að koma þessu máli í þann farveg að sómi sé að til að þessir 20 einstaklingar geti hafið nám. En nú get ég sagt þessum 20 einstaklingum 

Forseti. Nú erum við komin í 2. umr. um þetta mál um Lögregluskólann. Hún fer fram á forsendum töluverðs starfs í allsherjarnefnd sem ég hef átt þátt í og er ánægður með, bæði mína eigin vinnu þótt ég segi sjálfur frá og viðbrögð og vinnu annarra í þessum efnum. Málið kom nokkuð hráslagalegt inn í þingið á síðasta degi þess í haust með sérkennilegum hætti, nefnilega þeim að átta af níu allsherjarnefndarmönnum fluttu málið á einhvers konar vegum þess sem þá var enn dómsmálaráðherra. En nú hefur það fengið ágæta umfjöllun. Á nákvæmlega þessum stað í ræðu minni verð ég, forseti, að kvarta yfir því að hæstv. fyrrnefndur ráðherra sem nú er innanríkisráðherra skuli ekki vera viðstaddur umræðuna. Ég minntist líka á það við 1. umr. um málið en þá hafði ráðherrann algjörlega löggiltar og eðlilegar fjarvistir frá þeirri umræðu og varð hvergi hreyft sem ég viðurkenndi í þeirri ræðu. Mér þykir síðra að hann skuli ekki vera hér nú. Málið kom fram við 1. umr. fyrir beiðni hans og að hans ósk og var gengið frá því á sínum tíma um miðjan desember - þarna kemur hann kannski, nei, það er ekki svo - með orðalagi og umbúnaði sem átti rætur að rekja beint til hæstv. ráðherra og ég er undrandi á því að hæstv. ráðherra skuli ekki hafa tekið eftir því að málið er á dagskrá í dag eða verið látinn vita um það. Ég óska eftir að haft sé samband við hæstv. ráðherra og athugað hvort hann sé nærri húsinu en ef hann er það ekki, ég hygg að þessi umræða verði ekki mjög löng, verði hann látinn vita af því að þess sé óskað að hann verði viðstaddur 3. umr. um málið sem hann er orsökin að.

Forseti vill taka fram að þessum boðum verður komið á framfæri við hæstv. innanríkisráðherra.

Ég þakka fyrir það, forseti. Ég sagði áðan að málið hefði fengið góða umfjöllun og þó hraða eins og hægt var. Ég vil segja það í tilefni af andsvörum áðan að tafir á upphafi Lögregluskólans á þessu missiri er ekki að rekja til Alþingis. Vegna þess að á þetta var minnst er ástæða til að fara yfir það í nokkrum orðum. Málinu var dreift í þinginu 18. desember. Það var ekki tími til þess eða ráðrúm að mæla fyrir því vegna þess hvernig það bar að og það geta allir vottað sem að því komu. Málið er síðan tekið á dagskrá þingsins til 1. umr. fyrsta hugsanlega þingdag í janúar, en þinghlé stendur fram yfir miðjan janúar, og þá þegar var ljóst að miðað við eðlilega og hraða meðferð í þinginu mundi það ekki nást fyrir 1. febrúar þannig að sú dagsetning var þá úti fyrir skólann. Nú er stefnt að 1. mars og við skulum vona að það náist en það er sem sagt ekki þinginu, einstökum þingmönnum, nefndinni eða nefndarformanninum að kenna að þetta hefur ekki gengið eftir. Í raun og veru mætti kannski telja að skóli af þessu tagi gæti hafist án þess að fullkomlega væri ljóst um aðbúnað nemenda á þriðju önn skólans því að um það er að ræða, það eru engar breytingar á fyrstu og annarri önn sem hér er gert ráð fyrir, en það skýrði skólastjórinn ágætlega fyrir nefndinni. Ástæðurnar eru þær að til er hæstaréttardómur sem fjallar ekki síst um kjarasamninga lögreglumanna sem blandast hér inn í vegna þess að þriðju annar nemar eru lögreglumenn á launum við námið eins og nú háttar til og þeim launum og þeim aðstæðum er ráðstafað með kjarasamningum. Þess vegna er varlegt fyrir forráðamenn skólans að fara af stað með nýja önn eða nýjan annahring án þess að þetta sé á tæru. Ég held að það sé rétt hjá þeim en ég harma eins og aðrir þær tafir sem hér hafa orðið. Ef hæstv. innanríkisráðherra hefði verið viðstaddur hefði hann kannski getað upplýst hvernig á þeim stendur. Um það skulu ekki höfð fleiri orð að honum fjarstöddum. Um þetta mál er kannski ekki miklu meira að segja en framsögumaður þuldi áðan úr nefndaráliti sem við í allsherjarnefnd hjálpuðumst að við að taka saman. Það er auðvitað rétt að minna á að það hagræði sem í þessu felst fyrir lögregluna, Lögregluskólann og ríkið er auðvitað tekið út af öðrum stöðum, útgjöld sem áður vörðuðu þriðju önnina og komu úr almannasjóði eru nú færð á nemendur sjálfa. Það er rétt að muna eftir því, nemendur eru látnir borga það sjálfir, lögreglumennirnir væntanlegu, og síðan auðvitað úr ríkissjóði að lokum því að hluti námslána, kannski ekki mjög stór í þessu tilviki en alltaf einhver, verður að lokum að styrk eins og eðlilegt er í okkar kerfi og er einn af kostum þess sem við viljum halda. Það er rétt að menn muni það í fögnuði sínum yfir þessu hagræði sem kallað er að svona er þetta. Það kom í ljós í nefndinni að það er líka nokkuð óljóst hvernig kjör lögreglunemanna, lögreglumannanna væntanlegu, verða á þriðju önn, þeirri sem nú á að fjármagna með námslánum en ekki með launum, vegna þess að eins og fulltrúar Lánasjóðs íslenskra námsmanna skýrðu fyrir okkur eru tekjureglur lánasjóðsins þannig að ákveðinn hluti tekna dregst frá námslánum. Eins og hér háttar til koma þær þegar þær eru reiknaðar út miðað við aðra önn sem hér er starfsönnin og getur ákveðinn hluti þeirra dregist frá námslánunum á þriðju önn. Það er í raun og veru óskýrt enn hvernig á að haga þessu en eins og menn vita kannski eru námslán ekki afar há í krónum og töluvert átak fyrir fólk, a.m.k. það sem er í fullu starfi, að skipta um vettvang og fara á námslán. Þarna er um það að ræða að þeir sem hafa haft tekjur af lögreglunemastörfum sínum sem hluti reglulegs lögregluliðs á annarri önn þurfa svo að taka námslán á þriðju önn. Þriðja atriðið sem ég vil nefna, ég biðst afsökunar á því að telja bara upp hin neikvæðu atriði því að það eru auðvitað jákvæðir punktar í þessu líka eins og menn sjá þegar þeir lesa nefndarálitið, er að þessi skipan fækkar hugsanlegum lögreglumönnum í landinu. Samkvæmt reglugerð þeirri sem nú gildir um lögreglulögin að þessu leyti verða nemarnir að lögreglumönnum með sérstöku heiti við upphaf starfsannarinnar og síðan er heimilt að kalla þá inn á þriðju önn ef þurfa þykir. Menn þurfa bara að gera sér grein fyrir því að nú verður það ekki lengur hægt því að það er ekki sæmandi fyrir ríkið, og sennilega ekki hægt heldur að lögum eða kjarasamningum, að kalla fólk inn til starfa í lögregluliði á námslánum. Forseti. Ég held að að öllu samanlögðu hafi allsherjarnefnd staðið sig vel í þessu máli, unnið þetta mál eins hratt og hægt var með því að leita umsagna, lesa málið, kynna sér það sem í kringum það er. Það er gott að við gerðum það því að málinu er auðvitað ekki lokið. Þetta er líklega og vonandi liður í breytingum á Lögregluskólanum eins og fram kemur síðast í nefndarálitinu þar sem segir, með leyfi forseta, að fyrir nefndinni hafi komið fram „þau sjónarmið hjá Landssambandi lögreglumanna að fagleg rök séu að baki þeim breytingum sem lagðar eru til í frumvarpinu. Miklar kröfur séu gerðar til starfa lögreglu og því mikilvægt að efla lögreglunámið enn frekar og að færa það á æðra skólastig (háskólastig). Óhjákvæmilegur liður í þeirri vegferð sé að bóknámið verði ólaunað líkt og gildir um allt annað nám, hvort sem um er að ræða nám á akademísku háskólastigi eða nám á fagháskólastigi. Þá verði með breytingunum unnt að auka sveigjanleika til breytinga í náminu og tekur nefndin undir að það er til bóta.“ Að þessum orðum sögðum er rétt að nefna hér að það réð ekki síst ákvörðun minni um að vera með, skrifa undir þetta nefndarálit og styðja þetta frumvarp, að Landssamband lögreglumanna leggur eindregið til að það verði samþykkt sem fyrst.

Forseti vill taka fram að hæstv. innanríkisráðherra hefur ekki tök á því að vera viðstaddur þessa umræðu en boðum hefur verið boðið til hans um ósk að hann verði viðstaddur 3. umr.

Frú forseti. Það er með sérstakri ánægju að ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um áætlun um alþjóðlega þróunarsamvinnu Íslands fyrir tímabilið 2011–2014. Þetta er í fyrsta skipti sem slík tillaga er lögð fyrir Alþingi og ég geri það í samræmi við ákvæði laganna frá 2008 um alþjóðlega þróunarsamvinnu Íslands. Markmið þeirra og þessarar skýrslu sem ég legg hér fyrir er ekki síst það að ná heildarsýn á þátttöku okkar í alþjóðlegu þróunarstarfi og sömuleiðis að gefa Alþingi Íslendinga færi á að koma að stefnumótun í þessu máli. Tekist hefur góð samvinna millum þingsins og framkvæmdarvaldsins í þessum málaflokki á síðustu árum og ég vil hrósa þinginu og utanríkismálanefnd fyrir þann áhuga sem bæði hafa sýnt málaflokknum. Ég tel að það sé sérstaklega mikilvægt á þeim tímamótum sem við stöndum í þróunarsamvinnu að þingið verði virkt í stefnumótuninni og komi að því með afgerandi hætti að móta t.d. með hvaða hætti framlög eiga að þróast í framtíðinni. Sú áætlun sem liggur hér fyrir fjallar um þátttöku okkar í fjölþjóðlegri þróunaraðstoð, tvíhliða samvinnu við einstök ríki, neyðaraðstoð, friðargæslu og hjálparstarfið. Áætlunin sem hér er undir er ákaflega skilmerkileg og ítarlega útfærð. Þar er fjallað rækilega um hvert einasta verkefni og sömuleiðis eru framkvæmdaáform tímasett. Í tillögunni má segja að grunnmarkmið Íslands með alþjóðlegri þróunarsamvinnu séu mjög vel afmörkuð. Meginmarkmiðið er vitaskuld að leggja hið íslenska lóð á vogarskálar í baráttunni gegn fátækt og fyrir bættum lífskjörum í fátækustu hlutum heimsins. Með virkri þátttöku á þessu sviði leitast Ísland við að uppfylla pólitískar og siðferðilegar skyldur sínar sem ábyrg þjóð í samfélagi þjóða. Alþjóðleg þróunarsamvinna á að vera ein af meginstoðum íslenskrar utanríkisstefnu og á það er lögð áhersla í þessari þingsályktunartillögu. Þar er frá því greint að áherslan verði lögð á mannréttindi og jafnrétti kynjanna, frið og öryggi ásamt baráttu gegn fátækt, félagslegu ranglæti, misskiptingu lífsgæða og hungri. Sömuleiðis að leitast verði við að tryggja innbyrðis samræmi í utanríkisstefnu Íslands með tilliti til hnattrænna efnahags-, umhverfis- og öryggismála. Það er lagt til að íslensk þróunarsamvinna endurspegli þau gildi sem ég hygg að þingheimur allur sé almennt sammála um að íslenskt samfélag stendur fyrir, virðingu fyrir lýðræði og mannréttindum, fjölbreytni mannlífs, umburðarlyndi, réttlæti og samstöðu. Í ljósi þessa er lagt til að við útfærslu áætlunarinnar verði lögð áhersla á ábyrgð, að ráðvendni og gagnsæi verði haft að leiðarljósi í þróunarstarfi. Í öðru lagi á árangur, að allir þættir þróunarstarfsins, stjórnun, verklag og aðferðafræði verkefna, stuðli að því að árangur þróunarsamvinnu af okkar hálfu verði sem mestur. Í þriðja lagi á áreiðanleika, að landi og þjóð verði aflað virðingar á alþjóðavettvangi með því að vera faglegur og sömuleiðis traustur samstarfsaðili í þróunarstarfi. Markmið Íslands í þróunarsamvinnu á að vera að styðja áætlanir um að útrýma fátækt á grunni sjálfbærrar þróunar og uppbyggingar á mannauði. Lögð verði sérstök áhersla á mannréttindi, jafnrétti, frið, öryggi og verkefni þar sem íslensk sérþekking og reynsla nýtist. Frú forseti. Þetta eru hin breiðu gildi og hin breiðu markmið sem þessi áætlun byggist á og þau eru sett fram með hliðsjón af umræðunni sem hefur farið fram um þessa málaflokka í þann langa tíma sem Alþingi hefur unnið saman að því að byggja upp okkar starf á þessu sviði. Þetta er algerlega í anda þeirrar samstarfsyfirlýsingar sem núverandi ríkisstjórn lagði fram á sínum tíma. Ég held að um þessi breiðu markmið sé nokkuð þverpólitísk samstaða á Íslandi. Auðvitað litast þessi áætlun af núverandi efnahagsþrengingum og þeirri staðreynd að við höfum ekki verið jafnaflögufær upp á síðkastið og á góðæristímum. Fjárlög ársins gera ráð fyrir tæplega 2,8 milljörðum kr. til þróunarmála sem eru um það bil 30% af heildarútgjöldum til utanríkismála. Þetta er giska há fjárhæð en hún er þó ekki nema rétt um 0,2% af vergum þjóðartekjum miðað við hagspár. Þeir sem hafa fylgst vel með þessum málum vita það líkast til að þegar best lét, á árunum 2008 og 2009, lögðum við 4,3 milljarða kr. til þróunarmála, samdrátturinn er því 35% í þessum samanburði en einstaka liðir í okkar þróunarstarfi hafa verið skornir miklu meira niður, sumir sem við höfum talið á umliðnum árum að væru gildur og snar þáttur í stefnu okkar á þessum sviðum niður um allt að 80% frá því sem var. Frú forseti. Það eru 40 ár frá því að allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna ályktaði að velmegandi þjóðir heims ættu að stefna að því að leggja 0,7% af vergum þjóðartekjum sínum til þróunarmála. Síðan þá hefur þetta markmið verið margítrekað í alþjóðlegum ályktunum og yfirlýsingum, nú síðast í haust á leiðtogafundi Sameinuðu þjóðanna í New York. Í dag er það svo að það eru þrátt fyrir allt ekki nema fimm ríki sem uppfylla 0,7% markmiðið. Þrjú þeirra eru í hópi Norðurlandanna, Danmörk, Noregur og Svíþjóð. Finnland stefnir hraðbyri að því að standa við fyrri yfirlýsingar sínar um að ná 0,7% markmiðinu árið 2015. Það má segja að Íslendingar hafi tekið verulega á á síðasta áratug. Við vorum á prýðilegri leið með að stefna að þessum markmiðum þegar hrunið skall á okkur og þess vegna höfum við þurft að endurskoða fyrri áætlanir okkar. Í þingsályktunartillögunni er í reynd gert ráð fyrir að Alþingi álykti um stuðning við það markmið að 0,7% markmiði Sameinuðu þjóðanna verði náð innan tíu ára. Á gildistíma áætlunarinnar er gert ráð fyrir hóflegri hækkun framlaga sem markast vitaskuld af forsendum í ríkisfjármálum en þar er þó jafnframt kveðið á um það að ef hagvöxtur verði meiri en spár gera ráð fyrir verði framlögin endurskoðuð og hækkun framlaga verði hraðað við endurskoðun áætlunarinnar árið 2013. Frú forseti. Áherslusvið þessarar áætlunar eru auðlindamál, mannauður og störf að friðaruppbyggingu auk þess sem jafnréttismál og umhverfismál eru skilgreind sem þverlæg málefni. Á öllum þessum sviðum reynum við ávallt að horfa til þess að íslensk sérþekking og reynsla nýtist sem best til hagsbóta fyrir þróunarríkin. Á sviði auðlindamála beinum við kastljósinu að fiskimálum og gleymum ekki þeirri staðreynd að 1 milljarður manna byggir á fiski og hrámeti úr hafi sem uppistöðu próteinneyslu sinnar og sömuleiðis er kastljósi beint að nýtingu endurnýjanlegrar orku. Ég hef sjálfur eins og hv. þingmenn vita beitt mér fyrir því að orkuþörf þróunarríkja fái aukna athygli í alþjóðaþróunarstarfi. Orkan er forsenda arðbærs atvinnulífs og hún er ákaflega mikilvæg samfélagslegum umbótum eins og bættu heilsufari og aukinni menntun. Nýting jarðhita er okkur vitaskuld sérstaklega hugleikin en það vill svo til að það er græn orkulind sem er mjög víða vannýtt eða ónýtt í þeim ríkjum sem helst þurfa á umbótum að halda á því sviði. Það er líka rétt að rifja það upp að virkjun endurnýjanlegrar orku tengist með beinum hætti áherslunni á loftslagsmál en á því sviði mun Ísland þurfa að leggja meira af mörkum til að aðstoða þróunarríkin á komandi árum. Sérstök landfræðileg áherslusvæði áætlunarinnar eru Malaví, Mósambík og Úganda þar sem Þróunarsamvinnustofnun Íslands sinnir verkefnum. Sömuleiðis er lögð áhersla á friðaruppbyggingu í Afganistan og stuðning við málefni Palestínumanna með framlögum til verkefna alþjóðastofnana og störfum íslenskra sérfræðinga á þeirra vegum. Í marghliða starfi verður lögð áhersla á Alþjóðabankann, Barnahjálp Sameinuðu þjóðanna, hina nýju stofnun Sameinuðu þjóðanna um kynjajafnrétti og valdeflingu kvenna „UN Women“ og að sjálfsögðu Háskóla Sameinuðu þjóðanna sem við höfum tekið mjög virkan þátt í síðustu 30 ár. Neyðar- og mannúðaraðstoð skipar sömuleiðis veigamikinn sess með áherslu á störf frjálsra félagasamtaka, matvælaáætlun Sameinuðu þjóðanna, Neyðarsjóð Sameinuðu þjóðanna og samræmingarskrifstofu samtakanna í mannúðarmálum. Síðast en ekki síst vil ég nefna að frjáls félagasamtök gegna mikilvægu hlutverki í þróunarstarfi. Sem betur fer hefur íslenskum samtökum vaxið fiskur um hrygg á undanförnum árum. Þau sinna mjög öflugu fjáröflunarstarfi og þau eru mikilvægir málsvarar hjálparstarfs. Ég tel sjálfur að samstarf stjórnvalda og félagasamtaka hafi dafnað nokkuð vel og þessi áætlun gerir ráð fyrir því að það styrkist enn frekar, m.a. með tilkomu sérstaks fjárlagaliðar sem verður ætlaður verkefnum á þeirra vegum. Ég vil sérstaklega í tengslum við það, frú forseti, þakka fulltrúum í þróunarsamvinnunefnd fyrir innlegg þeirra í þá vinnu sem hefur farið fram á síðustu mánuðum, og þakka þeim fyrir jákvæða umsögn sem fylgir áætluninni. Sömuleiðis vil ég þakka samstarfsráði um alþjóðlega þróunarsamvinnu fyrir þeirra störf en sá mikilvægi samráðsvettvangur hefur þegar sannað gildi sitt og ég vona að fulltrúar í ráðinu sjái þess merki í þeirri tillögu sem liggur hér fyrir í þinginu. Meðal annars komu úr þeim ranni óskir um sterkari áherslu á að lyft yrði frekar stöðu frjálsra félagasamtaka og það var gert í þessari áætlun þegar hún var að lokum lögð fram. Frú forseti. Ég geri mér vonir um að við alþingismenn getum náð nokkuð góðri þverpólitískri samstöðu um þá áætlun sem hér liggur fyrir og legg til að þegar þessari umræðu sleppir verði málinu vísað til umfjöllunar hjá hv. utanríkismálanefnd.

Frú forseti. Ég kem upp í stuttu andsvari í fyrsta lagi til að lýsa ánægju minni með framlagða tillögu um áætlun um þróunarsamvinnu til fjögurra ára og lýsa stuðningi mínum við áhersluatriði hennar og ánægju með hvernig hún er sett upp í faglega kafla og einnig þá þverpólitísku nálgun, mætti kannski segja, sem í henni er. Mig langar til í fyrra andsvari mínu að inna hæstv. utanríkisráðherra eftir ákveðnu atriði og það varðar samstarf og þátttöku Íslands í alþjóðlegri friðargæslu. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra í hversu mörgum löndum nú eru starfandi Íslendingar á vegum friðargæslunnar, í hvaða löndum og hversu margir. Svo væri líka fróðlegt að vita hversu margir karlar og hversu margar konur eru við störf ef hæstv. ráðherra hefur þær tölur á hraðbergi. Ég læt þetta duga í fyrra andsvari mínu.

Frú forseti. Ég hef ekki alveg á hraðbergi í hversu mörgum löndum friðargæslan starfar nákvæmlega núna. Hún er sú stofnun sem hefur því miður sætt hvað mestum niðurskurði á umliðnum árum en við höfðum á síðasta ári á fjórða tug fólks sem vann að langtíma- og skammtímaverkefnum fyrir íslensku friðargæsluna. Það er ánægjulegt að greina frá því út frá spurningu hv. þingmanns að á árinu 2011 reiknum við með jafnri kynjaskiptingu í hópi starfandi sérfræðinga íslensku friðargæslunnar erlendis og það verður í fyrsta skipti sem þeim áfanga verður náð. Sama verður líka uppi á teningnum í kosningaeftirliti á vegum friðargæslunnar en reyndar náðum við þeim árangri strax á síðasta ári. Þá sendum við 16 manns héðan af Íslandi til að taka þátt í kosningaeftirliti og það voru átta konur og átta karlar. Á síðasta ári var sem sagt hlutfall kvenna í hópi útsendra sérfræðinga 45% en við gerum ráð fyrir því að á þessu ári verði hlutfallið algerlega jafnt.

Frú forseti. Ég held að óhætt sé að gleðjast yfir því að utanríkisþjónustan og íslensk stjórnvöld hafi náð jöfnu hlutfalli kynja í þátttöku í friðargæslu og þeim verkefnum sem friðargæslunni fylgja. Það er kunnara en frá þurfi að segja að þátttaka kvenna í friðarferli og uppbyggingu samfélaga í lok átaka er algert lykilatriði og það þýðir líka að sérfræðingar landa sem koma til hjálpar og aðstoðar við slíka uppbyggingu þurfa að sjálfsögðu að vera bæði karlar og konur eins augljóst og það nú er, frú forseti. Annað sem mig langar til að inna hæstv. ráðherra eftir er starf Háskóla Sameinuðu þjóðanna hér á landi sem ég tel afar mikilvægt og merkilegt og er eitt af þeim verkefnum sem eru kannski ekki mjög sýnileg almenningi en skipta gríðarlega miklu máli. Hér er ég að ræða um bæði sjávarútvegsskólann og jarðhitaskólann, sem er kannski sá sem er best þekktur hérlendis, og svo er auðvitað einnig kominn af stað landgræðsluskóli, góðu heilli, og í fjórða lagi er í gangi tilraunaverkefni, sem ég held að eigi að fara í gegnum mat ef ekki á þessu ári þá næsta vetur, sem er jafnréttisskóli Sameinuðu þjóðanna. Hans er getið hér og reyndar er hans líka getið í jafnréttisáætlun hæstv. velferðarráðherra. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort það sé ekki alveg öruggt og hvort nokkur bilbugur sé á stjórnvöldum um stuðning við fjórða skóla Sameinuðu þjóðanna hér á landi. Ég tel þetta afar góða starfsemi og merkilega og að í raun skili hún kannski meiru í þróunarsamvinnu en flest annað sem við erum að gera.

Frú forseti. Ég get fullvissað hv. þingmann um að áherslan á kynjajafnrétti og málefni kvenna, sérstaklega á átakasvæðum, og á þátttöku þeirra í uppbyggingu og lausn deilna er eins og rauður þráður í gegnum bæði þá stefnu sem lýsir af þessari þingsályktunartillögu en að öðru leyti líka í utanríkisstefnu okkar. Við höfum t.d. verið einna fremst þjóða í að halda fram ályktun 1325 um þátttöku kvenna í að byggja upp svæði í kjölfar átaka og sömuleiðis að koma að lausn. Ég hef lagt á það ríka áherslu með formlegu erindisbréfi við alla sendimenn okkar erlendis að þeir beiti sér fyrir því að þau lönd sem þeir hafa forsvar fyrir af Íslands hálfu staðfesti þá ályktun Sameinuðu þjóðanna sem er einmitt 10 ára á þessu ári. Mér reiknast til út af fyrri spurningu hv. þingmanns að við séum með starfandi friðargæsluliða í fimm löndum núna og þeim hefur farið fækkandi. Hvað varðar Háskóla Sameinuðu þjóðanna þá er ég algerlega sammála hv. þingmanni um að líkast til er það meðal mikilvægustu framlaga okkar eða hefur verið á síðustu árum. Ég hugsa að á síðustu 30 árum hafi farið í gegnum þessa skóla fast að 700 manns. Er gaman frá því að segja að þegar íslenskir ráðherrar heimsækja þessi lönd gerist það oftar en ekki að þeir hitta fyrir í stjórnunarstöðum á þeim sviðum sem skólarnir taka yfir fólk sem hefur menntast hér á landi. Við höfum reynt að verja þessa starfsemi í niðurskurðinum og það gildir líka um jafnréttisskólann. Hv. þingmaður spurði mig um framhald þess máls. Ja, það væri ekki verra að fá leiðbeiningu frá utanríkismálanefnd í þeim efnum.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir þessa tillögu til þingsályktunar um áætlun um alþjóðlega þróunarsamvinnu. Ég tel mjög mikilvægt að við höfum áætlun um þetta þannig að við vitum hvert við erum að fara og þá er líka mikilvægt að við höfum raunhæfar áætlanir. Mig langar í þessu stutta andsvari að spyrja út í 0,7% markið sem ég tek eftir að er enn á dagskrá og er sett hér fram sem formlegt markmið ríkisstjórnarinnar. Ég tek líka eftir því að við erum dálítið langt frá þessu markmiði og jafnvel á mesta uppgangstímanum náðum við aldrei að komast nálægt því. Við fórum hæst í 0,36% sem voru þó tæplega 4,3 milljarðar. Nú sé ég að stefnan er að vera komin upp í 0,23% árið 2014 en eigum samkvæmt þessu að ætla okkur 0,7% árið 2021 þannig að það er ansi brött hækkun eftir gildistíma þessarar áætlunar. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort hann telji þetta raunhæft. Þarna verður tvenns konar kapphlaup, bæði að hækka framlögin í prósentum og svo vonum við að kakan stækki hér þannig að þetta verði alltaf hærri og hærri fjárframlög líka í krónum talið. Af gamalli reynslu veit ég að þessu takmarki er erfitt að ná. Þá er spurningin: Jú, við verðum að hafa markmið en hversu raunhæf eru þau? Síðan langaði mig líka að spyrja hæstv. ráðherra um neyðaraðstoð og framlög til þeirra mála, hvort það sé þannig að þetta fari allt í gegnum potta til félagasamtaka. 

Frú forseti. Að því er varðar síðari spurninguna skal ég svara því nákvæmar í lokaræðu minni í lok umræðunnar. Ég get hins vegar fullvissað hv. þingmann um að það er ansi hátt hlutfall sem fer í gegnum frjáls félagasamtök þegar um neyðaraðstoð er að ræða. Satt að segja, þegar ég fór að kynna mér þau mál, gladdi það mig að sjá að það hafði heldur farið hækkandi, því að ég hef í gegnum árin verið þeirrar skoðunar að það eigi að setja meira af peningum í gegnum þau. Eins og hv. þingmaður veit kannski eyddi ég mörgum árum sem sjálfboðaliði við að byggja upp slík samtök þar sem kostnaðurinn var enginn í umsýslunni. Allt kapp er lagt á að sá kostnaður verði sem minnstur og er rétt að taka það líka fram að það er farið eftir þeim reglum sem Ríkisendurskoðun setur auk þess sem farið er eftir alþjóðlegum stöðlum í þessum efnum. Varðandi fyrri spurningu hv. þingmanns finnst mér fyllilega réttmætt að menn velti því fyrir sér hvort þarna sé um að ræða raunhæft markmið. Ég held að svo sé. Þá reikna ég með að Íslendingar sigli út úr kreppunni og við verðum um miðbik þessa áratugar komnir á nokkuð góðan skrið og miðað við það, sem ég held að þverpólitísk sátt sé um, að þá verði vilji til að setja fé til þessa. Þá horfi ég líka til þeirrar ríkisstjórnar sem hv. þingmaður starfaði fyrir sem ráðgjafi eða aðstoðarmaður á sínum tíma. Hún setti sér markmið og hún tók ansi brattan skrið upp á við. Ég held að það hafi verið um fjögurra ára skeið sem stórjókst skerfurinn sem settur var af ríkisins hálfu til þessa. Ég dvaldi einmitt töluvert við þá þróun á sínum tíma og ég velti því fyrir mér og komst að þeirri niðurstöðu að þetta væri háleitt markmið en það væri ekki út í hött að setja það fram miðað 

Frú forseti. Já, það er gott að heyra að þetta sé raunhæft markmið. Ég fetti í sjálfu sér ekki fingur út í markmiðið en velti fyrir mér hvort hægt sé að ná því og hvort við munum hafa sem fallega framtíðarsýn eða hvort þetta komist einhvern tímann á laggirnar. Það skiptir líka máli hvernig þessum fjármunum er varið. Hæstv. ráðherra benti réttilega á að í tíð fyrri ríkisstjórnar hafi verið tekin brött skref. Ég hafði oft efasemdir um að við værum til þess bær að ráðstafa þessum peningum með sem bestum hætti vegna smæðar okkar. Ég er þeirrar skoðunar að við eigum að efla Þróunarsamvinnustofnun og þau verkefni sem hún vinnur að þannig að við getum flutt út þekkingu okkar og tækni og látið okkar fyrirtæki sjálf og atvinnulíf líka taka þátt í þessari uppbyggingu. Það er svo og svo mikið sem við getum gert þannig að þetta þarf að sjálfsögðu að vera í bland. Þá komum við að síðari spurningu minni og hún varðar Þróunarsamvinnustofnunina. Það hefur verið tog í gegnum tíðina á milli ráðuneytisins og stofnunarinnar um hvernig eigi að fara með þessi verkefni, hvernig þau skuli skiptast. Ég held að það sé komið í ágætisfarveg núna eftir að það hafa verið skiptar skoðanir. Ég minnist þess þegar við breyttum lögum um Þróunarsamvinnustofnun, 

Að því er eftirlit af þingsins hálfu varðar er í fyrsta lagi hægt að benda á utanríkismálanefnd sem hefur öll tækifæri til að kalla eftir upplýsingum og fylgjast með. Umræða og umfjöllun í nefndinni er partur af því. Auk þess kýs Alþingi sjö manns í svokallaða Þróunarsamvinnunefnd sem hefur sinnt sínu eftirlitshlutverki giska bærilega og verið ódeig við að beina fyrirspurnum og leiðbeiningum til ráðherrans um þetta mál. Hv. þingmaður spurði mig áðan hversu mikið við legðum til í gegnum þessa alþjóðlegu neyðar- og mannúðaraðstoð og um hlutföllin gagnvart frjálsum félagasamtökum. Árið 2009 námu framlög til neyðar- og mannúðaraðstoðar samtals 332 millj. kr. og þar af runnu 111 millj. kr. til verkefna félagasamtaka. Í fyrra hafði þetta hlutfall aukist nokkuð, þá námu framlögin 278 millj. kr. en 126 millj. kr. fóru til verkefna íslenskra félagasamtaka. Við erum með ýmsa samninga sem við höfum undirritað, t.d. við Rauða krossinn, og þegar upp kemur erfið staða á alþjóðavettvangi sem þarf að bregðast hratt við fer fjárstuðningur okkar oftar en ekki í gegnum t.d. Rauða krossinn og stundum sá fjárstuðningur sem markaður er sérstaklega af ráðstöfunarfé ríkisstjórnar, þ.e. með sérstökum ákvörðunum hennar og þings.

Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna. Mér sýnist þessi tillaga til þingsályktunar hafa verið mjög vel undirbúin og fyrir það ber að þakka. Nokkur atriði standa upp úr í tillögunni. Því eru gerð ágæt skil hver helsti grunnurinn er að okkar alþjóðlegu þróunarsamvinnu en það sem stendur kannski upp úr, er helst markvert og tilefni til umræðu er þessi áætlun um að færa okkur í hóp með Norðurlöndunum þegar kemur að hlutfallslegu framlagi okkar til þróunarsamvinnu. Um það hversu raunhæft þetta markmið er verð ég að segja að ég tel að það sé að öllum líkindum ágætlega raunhæft að ætla sér að gera þetta á u.þ.b. tíu árum, í litlum skrefum. Líklega höfum við verið helst til óraunhæf á undanförnum árum og kannski hljóp okkur kapp í kinn í tengslum við hugmyndir okkar um að komast inn í stjórn öryggisráðsins og vildum sýna þeim sem við vildum sækja stuðning til að við hefðum sett okkur mjög metnaðarfull markmið að þessu leyti. Þau gengu ekki eftir nema rétt framan af og nú hefur þurft að vinda ofan af þeim. Við erum komin talsvert stórt skref til baka en hér er þó a.m.k. lögð fram tíu ára áætlun um hvernig við getum náð þessu markmiði sem við höfum svo lengi haft og ágætur stuðningur hefur verið við á þinginu. Ég veit ekki hvort það er nauðsynlegt að hnýta því síðan við að verði hagvöxtur á næstu árum meiri skulum við ganga enn hraðar fram í þessu. Við skulum sjá til, væntanlega verður tekin ákvörðun um það á hverju fjárlagaári en þetta er eitt af þeim atriðum sem standa upp úr og ég lýsi því yfir að það slær mig ágætlega með því að leggja upp með tíu ára áætlun um þetta markmið. Í öðru lagi er ljóst að hér er verið að styrkja enn frekar samstarfið við frjáls félagasamtök. Ráðherra vék að því í andsvari hvert umfang þess samstarfs hefur verið undanfarin ár og er greinilegt að ætlunin er að auka það. Við sjáum í töflu á bls. 2 í tillögunni að frjálsu félagasamtökin munu ár fyrir ár taka til sín vaxandi sneið af heildarframlaginu, frá 6% upp í 8% á árunum 2012–2014. Það er nauðsynlegt að velta því fyrir sér sem fram kom í fyrirspurn frá hv. þm. Ragnheiði Elínu Árnadóttur hvort óeðlilega hátt hlutfall af slíku framlagi fari í umsýslu og utanumhald og að hve miklu leyti framlagið skili sér beint til þeirra sem er verið að reyna að ná til. Ég er síst á móti því að samstarf við félagasamtök sé í traustum farvegi og mér finnst skynsamlegt að leggja upp með áætlun um það til framtíðar enda tek ég eftir því að umsagnaraðilar, bæði Þróunarsamvinnunefndin og formaður samstarfsráðs um alþjóðlega þróunarsamvinnu, taka með jákvæðum hætti í þennan lið áætlunarinnar. Mig langar síðan til að segja almennt um þennan málaflokk að hér hefur verið útlistað mjög nákvæmlega hvaða helstu áherslur stjórnvöld vilja leggja í sinni alþjóðlegu þróunarsamvinnu. Ráðherrann hefur rakið það ágætlega og það er síðan útlistað enn frekar í þingsályktunartillögunni í hvaða málaflokkum við viljum helst beita okkur, en ég get ekki varist þeirri hugsun að við séum þegar allt kemur til alls með þó nokkuð stærri áform en við höfum fjármuni til að standa undir. Við erum að tala um að verja u.þ.b. 3 milljörðum á ári í alla þessa málaflokka og þegar maður les alla málaflokkana sem til stendur að styðja við og skoðar það að við verjum annars vegar fjármunum til Þróunarsamvinnustofnunarinnar og síðan í gegnum utanríkisráðuneytið til allra þessara ólíku málaflokka hefur það verið undanfarin ár og er enn niðurstaða mín að líklega dreifum við framlögunum of víða, smyrjum þeim of þunnt út. Þá kemur aftur að því eftirliti sem við á þinginu getum haft. Ég hef verið talsmaður þess í utanríkismálanefnd að við á þinginu gæfum þessum málaflokki meira vægi og meiri eftirfylgni, t.d. með vettvangsheimsóknum, fylgdum starfinu eftir og kynntum okkur það nánar með því að senda einn eða tvo þingmenn úr utanríkismálanefnd sem gæfu síðan nefndinni og eftir atvikum þinginu skýrslu um ferðir sínar þannig að við værum með virkt alvörueftirlit. Auðvitað er rétt að þingið kýs líka sína fulltrúa en við þekkjum fordæmi þess annars staðar á Norðurlöndunum að þingin hafa gert heildarúttektir á þeim árangri sem viðkomandi ríki ná í þróunarsamvinnu sinni. Það er það sem við eigum að velta fyrir okkur fyrst og fremst á þinginu, ekki einungis hvaða áform stjórnvöld hafa um að styrkja einstaka málaflokka eða í einstaka löndum heldur hvaða árangri náum við með þeim framlögum sem við veitum. Þar tel ég að við í utanríkismálanefnd sem og þingið almennt þurfi að beina sjónum sínum að í ríkara mæli þannig að við séum ekki alltaf að ræða hlutföllin af landsframleiðslu eða hversu mörgum verkefnum á vegum alþjóðastofnana við ætlum að sinna heldur einfaldlega spurninguna: Hvað kemur á endanum út úr þessu? Mig grunar að ef við gefum því betri gaum hvað kemur út úr þeim verkefnum sem við höfum fram til þessa sinnt og styðjum við að öðru leyti verði niðurstaðan sú að það væri farsælla fyrir okkur að vera á færri stöðum með stærri framlög og hafa þannig betri tök á því að fylgjast með því sem er að gerast, hvernig framvinda mála er og hvaða árangur næst til að réttlæta áframhaldandi vöxt til þessa málaflokks. Þegar við stórjukum framlögin í aðdraganda þess að við sóttumst eftir sæti í öryggisráðinu fannst mér þingið algerlega tapa sjónum á því hvort fjármunum væri varið til mála þar sem næðist einhver árangur í samræmi við þær áætlanir sem við vorum með. Listarnir yfir málin sem við studdum lengdust bara. Hinir nýju fjármunir fóru ekki í auknum mæli í þau mál sem góð reynsla hafði verið af. Auðvitað var það að einhverju leyti tilfellið en að stórum hluta til urðu listarnir bara lengri þannig að hinir nýju fjármunir fóru í enn fleiri verkefni. Þeim mun fleiri verkefni sem við skiptum okkur af, þeim mun erfiðara verður fyrir okkur að hafa einhverja heildaryfirsýn yfir það hvort við náum þeim háleitu og metnaðarfullu markmiðum sem þingsályktunartillagan sannarlega geymir. Þau eru vissulega ágæt og mjög metnaðarfull og þetta er skýrlega sett fram. Síðan þurfum við að fylgja þessum metnaðarfullum markmiðum eftir með árangursmælingum.

Frú forseti. Ég hef sagt það mörgum sinnum áður á þinginu að ég tel það skipta máli fyrir litla þjóð að sem breiðust samstaða ríki um utanríkisstefnu hennar. Eins og ég sagði í framsögu minni er þróunarsamvinnan mjög ríkur þáttur í utanríkisstefnunni. Þess vegna fagna ég því að formaður Sjálfstæðisflokksins tekur svona jákvætt undir meginmarkmiðin í þessari tillögu. Sömuleiðis vegna þess að ég veit að hv. þingmaður ber meira en þokkalegt skyn á efnahagsmál fagna ég því að hann telur ekki of í lagt með þessa áætlun. Eins og ég sagði hreinskilnislega í andsvari við hv. þm. Ragnheiði Elínu Árnadóttur staldraði ég mjög vel við það og velti fyrir mér hvort þetta væri raunhæft markmið. Ég dró þá ályktun að svo væri og mér þykir gott að heyra hjá hv. þingmanni og formanni eins af stærstu flokkunum að hann telur svo vera. Ég tel jákvætt að það sé þessi samhljómur millum flokka ríkisstjórnar og stjórnarandstöðu, a.m.k. leiðtoga hennar, um þetta mál. Mér finnst líka mjög jákvætt að heyra viðhorfin frá hv. þingmanni gagnvart þróunarsamvinnu af hálfu okkar. Ég er honum svo algjörlega sammála um að menn þurfi auðvitað að standa í ístaðinu og skoða mjög vel og árangursmæla. Eins og hv. þingmaður heyrði í framsögu minni var það eitt af þeim þremur tækjum sem ég nefndi sem menn þyrftu að ástunda, þ.e. árangursmælingar. Ég held að því fé sem við höfum varið í þennan málaflokk hafi verið giska vel varið. Ég held að hann skipti máli. Við höfum einbeitt okkur að fátækustu ríkjum heims og fátækustu svæðunum innan þeirra. En það má alltaf gera betur og ég er sammála hv. þingmanni um að utanríkismálanefnd mundi 

Frú forseti. Varðandi markmiðið um 0,7% er það auðvitað ekki nýtt. Það hefur lifað margar ríkisstjórnir, en það skiptir máli að menn reyni að tímasetja það hvenær þeir ætla að uppfylla það. Ég tel ágætlega raunhæft að horfa til næstu tíu ára í því efni. Fyrst ráðherrann kemur inn á það hvaða máli aðstoð okkar hefur skipt get ég út af fyrir sig tekið undir það. Ég hef engar efasemdir um að hún hafi skipt máli og ég hafði tækifæri til þess á sínum tíma að fylgjast með því sem var að gerast í Níkaragva á vettvangi þegar við fórum tveir þingmenn úr utanríkismálanefnd þangað á vegum Sameinuðu þjóðanna. Það var augljóst að þar var unnið af mikilli þekkingu og eftir góðu skipulagi og alveg ótvírætt að þar var t.d. miðlað þekkingu sem skipti miklu máli fyrir heimamenn. Ég tel að við á þinginu eigum að leggja okkur meira fram um að mæla þennan árangur og gera kröfu til stjórnvalda um að sýna fram á að árangrinum sé náð, það er mín reynsla af störfum mínum í utanríkismálanefnd. Það getum við t.d. gert með heildarúttekt á því sem gert hefur verið í fortíðinni og dregið lærdóm af því til að byggja undir umræðu eins og þá sem hér á sér stað.

Frú forseti. Ég ætla aðeins að koma stuttlega inn í þessa umræðu og eins og aðrir þakka fyrir það þingmál sem hér er lagt fram, tillögu til þingsályktunar um áætlun um alþjóðlega þróunarsamvinnu Íslands árin 2011–2014, og framsöguræðu hæstv. utanríkisráðherra með því. Ég get tekið undir það sem hefur þegar komið fram að þetta sé vel unnin áætlun. Það liggur bersýnilega mikil vinna og hugsun á bak við það sem hér er sett fram og það er afskaplega skipulega gert. Ég held að hvað varðar framlögin af Íslands hálfu til þróunaraðstoðar almennt, þróunarsamvinnu, eigi Ísland að vera í hópi þeirra ríkja sem leggja hvað mest af mörkum til þeirra mála. Það á að vera markmið okkar og metnaður. Ástæðan er einfaldlega sú að Ísland er rík þjóð í heimi þjóðanna. Þrátt fyrir að við glímum nú um stundir við efnahagslega erfiðleika sem að sjálfsögðu setja mark sitt á það sem við höfum til ráðstöfunar í hina ýmsu málaflokka, þróunarmálin eins og önnur, á það eftir sem áður að vera markmið okkar að vera í hópi þeirra þjóða sem hvað mest leggja af mörkum í þessu samhengi. Hér hefur aðeins verið vikið að því hvort markmiðið, sem er reyndar ekki nýtt af nálinni eins og við þekkjum, um 0,7% af vergum þjóðartekjum til þróunarsamvinnu, sé raunhæft á þeim tíma sem hér er lagt upp með. Ég ætla ekki að vera ósammála þeim sem hafa sagt að það sé raunsætt markmið en ég vil engu að síður láta það koma fram af minni hálfu að ég hefði gjarnan viljað sjá þetta gerast hraðar og sjá meiri metnað í þeirri aukningu en hér er lagt upp með. Þar með er ekki sagt að það kunni ekki að vera raunsætt að horfa á þetta þessum augum. Ég vil líka vekja athygli á því, og hv. þm. Ragnheiður Elín Árnadóttir var aðeins inni á því, að stökkið sem þessi áætlun gerir ráð fyrir að verði tekið frá 2014 og þar til þessu tíu ára tímabili er lokið, þ.e. frá 0,24% upp í 0,7 er býsna stórt á þeim tíma. Ég tel að við ættum að skoða það sérstaklega á vettvangi utanríkismálanefndar hvort áfangaskiptin ættu að vera með eitthvað aðeins öðrum hætti og kannski jafnari eða, sem einnig kæmi til álita að mínu viti, að vera með eitthvert milliuppgjör eða milliáfanga á árabilinu frá 2014–2021, að setja einhvern millitíma ef svo má segja ef menn ganga út frá því að 0,7% markinu yrði náð árið 2021, vera með eitthvert millistig þar á milli. Þetta er eitthvað sem verður að sjálfsögðu skoðað á vettvangi utanríkismálanefndar, bæði út frá því hvað er framkvæmanlegt, hvað er skynsamlegt og hvaða svigrúm við höfum. Síðan vil ég nota tækifærið og lýsa mig algerlega sammála því að það er mikilvægt að af hálfu löggjafarvaldsins og fjárveitingavaldsins sé eftirlit með þeim miklu fjármunum sem fara í þennan málaflokk. Það er auðvitað skylda. Það ætti bæði að vera á vettvangi utanríkismálanefndar, sem má segja að hafi faglega þennan málaflokk á sinni könnu, og einnig og ekkert síður fjárlaganefndar, sem á að hafa eftirlit með meðferð fjárveitinga af hálfu Alþingis, að skoða reglubundið í hvað þessir fjármunir nýtast, hvernig þeir koma þeim til góða sem markmiðið er að njóti þeirra. Þetta er hægt að gera, eins og hv. þm. Bjarni Benediktsson kom inn á, með vettvangsheimsóknum eða skýrslugjöf af einhverju tagi og ég tel sjálfsagt að við skoðum það í samstarfi við annað alþjóðastarf á vegum utanríkismálanefndar. Ég vil líka minna á að á sérstökum vinnufundum utanríkismálanefndar í ágúst á síðasta ári tókum við sérstaklega fyrir þróunarsamvinnumálin, þ.e. málefni Þróunarsamvinnustofnunar. Við heimsóttum þá stofnun, kynntum okkur starfsemina þar og þau verkefni sem unnin eru á þeim vettvangi en eins og hér kemur fram og við þekkjum er það auðvitað ekki nema hluti af þróunarsamvinnunni sem Ísland veitir sem fer fram á vegum Þróunarsamvinnustofnunar. Umtalsverður hluti og raunar meiri hluti í fjármunum talið fer í gegnum aðrar leiðslur, þ.e. í gegnum utanríkisráðuneytið. Það er sjálfsagt umræðuefni hvernig við skiptum því og hvort Þróunarsamvinnustofnun á að vera með stærri hluta af þeirri köku, og sömuleiðis það sem hv. þm. Ragnheiður E. Árnadóttir var inni á í andsvari sínu áðan um skipulag Þróunarsamvinnustofnunar, skipan Þróunarsamvinnuráðs og samstarfsnefndar. Það er líka hluti sem ég tel að við ættum að fara yfir á vettvangi utanríkismálanefndar vegna þess að þetta var nokkuð umdeilt á sínum tíma þegar málið var til umfjöllunar í utanríkismálanefnd vegna breytinga á lögunum. Þar var, hygg ég, komist að ákveðinni málamiðlun milli ólíkra sjónarmiða um það fyrirkomulag. Ég tel fulla ástæðu til að fara yfir hvort það hafi gefist vel, það kann vel að vera að svo, sé, eða hvort menn vilja gera atlögu að einhvers konar breytingum sem gætu betur mætt þeim markmiðum sem við stefnum að. En þegar upp er staðið skiptir það einmitt mestu máli hver eru markmiðin með þeirri stefnumótun sem við setjum okkur, hvernig náum við þeim markmiðum og erum við að gera það? Þetta þarf að horfa á í samhengi. Ég vil líka leyfa mér að segja í lokin, frú forseti, að ég tel að kjarninn í þeirri tillögu sem hér liggur fyrir, megináherslumálin sem eru talin upp á bls. 1 í þingsályktunartillögunni í stafliðum a–c, að þar sé afskaplega vel að orði komist og það rammi inn þau meginsjónarmið sem við eigum að hafa í okkar þróunarsamvinnustarfi og ég er afskaplega sáttur við það. Ég vil síðan leggja áherslu á það að við munum að sjálfsögðu vinna þetta með hefðbundnum hætti í utanríkismálanefnd, senda málið til umsagnar til fjölmargra aðila, fá viðbrögð við því sem hér er lagt fram og freista þess síðan að vinna þetta vel og faglega á næstu vikum.

Frú forseti. Síðastur manna mun ég mæla gegn því að hv. utanríkismálanefnd taki til umræðu möguleikana á því að flýta því að ná þessum markmiðum. Ég verð að segja eins og er að mér hefur stundum fundist á skorta á síðustu árum þegar menn hafa verið að ráðast ansi harkalega á þennan málaflokk að það sé stuðningur í þinginu við a.m.k. að meta afleiðingar þess að hafa farið svona hart í þennan niðurskurð. Ég tel að við höfum ákveðnum siðferðilegum skyldum að gegna og það er satt að segja þannig að það er ekki hægt að ganga lengra í niðurskurði en við höfum gert. Það er þess vegna gleðiefni fyrir mig ef hv. þingmaður telur að það séu föng á því að þingið velti þessu fyrir sér. Ég verð hins vegar að segja honum alveg ærlega að hér er um að ræða niðurstöðu sem ekki bara ég einn hef komið að heldur fleiri og menn telja í samræðum milli ráðuneyta að þetta sé raunhæf áætlun. Ég taldi satt að segja þegar ég lagði þetta mál fyrir þingið að líklega kæmi gagnrýni á hversu bratt við munum þurfa að auka framlög okkar til að ná þessu marki. Það gleður mig því mjög að heyra að það er sammæli um þetta í þinginu. Eins og ég sagði áðan kom mér það kannski ekki á óvart en það var eigi að síður gleðiefni fyrir mig að heyra hversu sterkar og jákvæðar undirtektir formanns Sjálfstæðisflokksins voru í þessum efnum. Sömuleiðis hversu raunhæft hann taldi það vera að ná þessu markmiði á tíu árum. Ég ímynda mér þá að utanríkismálanefnd muni með því að tala við sérfræðinga vega það og meta hvort raunhæft sé og jafnvel rétt að slá fastar undir nára. Síðastur manna skal ég vera til að mæla því í mót. Ég tel að við höfum ákveðna siðferðilega ábyrgð í þessum efnum, við erum rík þjóð 

Frú forseti. Eins og kom fram hjá mér sagði ég að ég teldi að það kynni vel að vera að þetta væri einmitt raunhæf áætlun þó að ég hefði gjarnan viljað sjá hana metnaðarfyllri. Það verða menn auðvitað að fara yfir og skoða hvað er raunsætt. Þess vegna nefndi ég það sem ákveðna hugmynd að vera með einhvers konar millitíma - þetta er ansi langt stökk úr 0,23% upp í 0,7%, án þess að það sé einhvern veginn í gadda slegið eins og hæstv. utanríkisráðherra hefði áreiðanlega orðað það - að einhvern tíma á þessu tímabili setji menn sér viðmið hvenær t.d. 0,4% marki væri náð eða 0,5% marki eða eitthvað þess háttar. Þetta er eitthvað sem við skoðum. Síðan varðandi framlögin og þegar ráðherrann segir að þessi málaflokkur hafi orðið fyrir býsna miklum niðurskurði, það auðvitað alveg rétt og ég held að við eigum bara að segja það eins og er, að á niðurskurðartímum eins og við höfum lent í er auðveldara að skera niður hjá þeim sem eru fjær. Þannig er raunveruleikinn en það er mjög miður því að við erum samt sem áður vel stæð þjóð sem á að standa við skuldbindingar á alþjóðavettvangi ekki síst gagnvart þeim sem minnst hafa og helst þurfa á aðstoð að halda. Iðnríkin, vestræn ríki bera ríkar skyldur og bera ríka ábyrgð í þessu efni. Við eigum auðvitað að standa undir því og ég er sammála hæstv. ráðherra um að ekki er hægt að ganga lengra í þeim efnum en gert hefur verið. Mér finnst sjálfsagt að við ræðum þetta og förum betur yfir þetta. Það eru áreiðanlega góð rök á bak við þessa áætlun og við fáum þá að heyra þau líka. Síðan getum við velt því fyrir okkur hvort á þessu á að gera einhverjar breytingar eða hafa það eins og hér er lagt til.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessar góðu undirtektir en ég fagna því líka að nefndin mun undir forustu hans taka málið til gagngerrar skoðunar. Þessi áætlun miðar við þá staðreynd að menn horfa fram til næstu ára í krafti efnahagsáætlana sem hafa verið lagðar fram og menn eru þeirrar skoðunar að það verði upp úr 2014 sem Ísland fari að taka rækilega við sér og við getum þá aftur farið að leyfa okkur að skoða með hvaða hætti við getum notað ríkidæmi okkar og auðlegð til þess að vinna bug á fátækt annars staðar. Ég held að það liggi alveg ljóst fyrir að aðstoð af hálfu auðugri þjóða heims hefur skipt mjög miklu máli fyrir fátækustu svæði veraldar. Það liggur líka alveg ljóst fyrir að ríkisstjórn af ríkisstjórn fram hefur lýst þessum markmiðum. Menn fóru af stað á síðasta áratug og gerðu það nokkuð bratt, náðu, fannst mér, tiltölulega góðri sveiflu í þessum efnum. Ég held að það hafi ekki einungis verið vegna þess að við vorum að slást um sæti í öryggisráðinu heldur tel ég að það hafi skapast mikil samstaða um það hér í þinginu að þetta væri partur af skyldum ríkisins og Íslands. Ég heyri það líka á þessari umræðu að það hefur ekkert breyst. Þess vegna segi ég fyrir mitt leyti að ég fagna því ef utanríkismálanefnd skoðar það út í hörgul hvort það sé rétt og hvort raunhæft sé að skrúfa með einhverjum hætti þessa áætlun hraðar fram heldur en ég hef gert í því skjali sem hér liggur fyrir.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til nýrra upplýsingalaga sem er afrakstur af heildarendurskoðun gildandi laga. Megintilgangur frumvarpsins er að auka upplýsingarétt almennings. Þannig verður stjórnsýslan opnari sem stuðlar að auknu réttaröryggi, bætir lýðræðislega stjórnarhætti og eykur aðhald um starfsemi stjórnvalda. Þegar fjallað er um aðgang almennings að upplýsingum í fórum stjórnvalda verður að hafa í huga margþætt sjónarmið og hagsmuni enda getur efni þeirra upplýsinga sem um ræðir verið af ólíkum toga. Í frumvarpinu hefur megináherslan verið lögð á að ná ásættanlegu jafnvægi milli þriggja mikilvægra þátta. Í fyrsta lagi að með lögum séu settar almennar reglur sem hafi það markmið að tryggja opna og gegnsæja stjórnsýslu en slíkt er til þess fallið að auka aðhald með starfsemi stjórnvalda, auka réttaröryggi borgaranna og bæta möguleika þeirra til þátttöku í lýðræðissamfélagi. Það er megintilgangur frumvarpsins að tryggja framgang þess markmiðs. Í öðru lagi hefur verið litið til þess að stjórnvöld fái í ýmsum störfum sínum upplýsingar sem teljast viðkvæmar bæði vegna hagsmuna almennings og hins opinbera og vegna einkahagsmuna. Með hliðsjón af þessu hefur við samningu frumvarpsins verið leitast við að greina og lýsa þeim tilvikum þar sem slíkir hagsmunir teljast nægilega ríkir til að þeir réttlæti frávik frá meginreglu laganna um rétt almennings til aðgangs að gögnum. Í þriðja lagi hefur verið horft til þess við samningu frumvarpsins að reglur um rétt almennings til aðgangs að gögnum séu settar fram með þeim hætti að framkvæmd þeirra geti orðið skilvirk og jafnframt að hún verði ekki úr hófi kostnaðarsöm eða íþyngjandi. Við undirbúning frumvarpsins hefur verið litið til þróunar sem orðið hefur í öðrum ríkjum um aðgang almennings að gögnum hjá opinberum aðilum. Var t.d. stuðst við ítarlega skýrslu um endurskoðun upplýsingalaga sem kom út í Danmörku á árinu 2009. Víðast hvar í nágrannaríkjum Íslands hefur markvisst verið unnið að því að auka upplýsingarrétt, m.a. með því að gera gögn og upplýsingar aðgengilegar á netinu, með því að opna aðgang að upplýsingum sem finnast í gagnagrunnum og með endurskoðun almennra reglna um rétt almennings til aðgangs að gögnum. Sambærilegar áherslur má sjá hjá Evrópusambandinu og vísa ég þar í reglugerð Evrópuþingsins og -ráðsins nr. 1049/2001, frá 30. maí 2001, um almennan aðgang að skjölum Evrópuþingsins, Evrópuráðsins og framkvæmdastjórnar og hjá Evrópuráðinu, samanber sáttmála Evrópuráðsins um aðgang að opinberum gögnum. Sá sáttmáli var opnaður fyrir undirritun 18. júlí 2009 en hann hefur ekki verið fullgiltur af tilskildum fjölda ríkja til að öðlast gildi. Núverandi upplýsingalög, nr. 50/1996, tóku gildi 1. janúar 1997. Lögin fela í sér þá mikilvægu meginreglu að almenningi er tryggður réttur til aðgangs að þeim gögnum sem fyrir liggja hjá stjórnvöldum og varða tiltekin mál með ákveðnum en þó mikilvægum undantekningum. Frá gildistöku þeirra laga voru ekki til almenn lög um aðgang almennings að upplýsingum hjá stjórnvöldum en þó voru í lögum nokkur ósamstæð ákvæði sem tryggðu almenningi aðgang að upplýsingum í fórum stjórnvalda. Reynslan hefur sýnt að gildistaka laganna fól í sér umtalsverða réttarbót fyrir almenning. Hins vegar er rétt að hafa í huga að síðan þá hefur íslensk stjórnsýsla þróast mikið. Umfang stjórnsýslunnar heftur aukist en einnig hafa orðið miklar breytingar á starfsumhverfi hennar m.a. vegna tækniframfara. Þær breytingar ná bæði til meðferðar og vinnslu mála og upplýsinga í daglegum störfum stjórnsýslunnar en einnig til þess hvernig upplýsingar eru flokkaðar og varðveittar. Þessar breytingar gera það að verkum að auðveldara er en áður að gera upplýsingar um málefni hins opinbera aðgengilegar. Jafnframt hafa kröfur almennings til aðgangs að upplýsingum um opinber málefni aukist. Þessar aðstæður kölluðu á endurskoðun upplýsingalaga með það að markmiði að auka upplýsingarétt almennings. Helstu nýmæli frumvarpsins eru í fyrsta lagi að lagt er til að lögfest verði sérstakt ákvæði þar sem fram komi lýsing á markmiðum upplýsingalaga. Í 1. gr. frumvarpsins er því lagt til að orðað verði það meginmarkmið laganna að tryggja gegnsæi í stjórnsýslunni og við meðferð opinberra hagsmuna. Tilgangurinn sé m.a. sá að styrkja upplýsingarétt og tjáningarfrelsi, þátttöku almennings í lýðræðissamfélagi, aðhald fjölmiðla og almennings með stjórnvöldum, möguleika fjölmiðla með því að miðla upplýsingum um opinber málefni og traust almennings á stjórnsýslunni. Sambærileg ákvæði eru ekki í gildandi lögum þó ljóst sé að þessi sömu markmið upplýsingalaganna hafi í framkvæmd haft mikla þýðingu við túlkun þeirra. Í öðru lagi er lagt til að gildissvið upplýsingalaga verði víkkað með þeim hætti að þau taki til fleiri aðila en nú er. Nú taka upplýsingalögin til starfsemi stjórnvalda en almennt ekki til einkaréttarlegra lögaðila, hvort sem viðkomandi lögaðilar eru í eigu hins opinbera eða ekki. Eina undantekningin frá þessu er sú að hafi einkaréttarlegum aðila verið falið vald til að taka stjórnvaldsákvarðanir, þ.e. ákvarðanir sem falla undir gildissvið stjórnsýslulaga, nr. 37/1993, þá hafa upplýsingalögin náð til þeirrar starfsemi sbr. 2. mgr. 1. gr. gildandi upplýsingalaga. Þetta getur átt við um einkarekna velferðarþjónustu eða skóla þegar um er að ræða töku stjórnvaldsákvarðana. Ákvæði er í frumvarpinu þar sem gert er ráð fyrir að upplýsingalög taki til allrar starfsemi stjórnvalda. Til viðbótar er gert ráð fyrir að upplýsingalög taki einnig til allrar starfsemi sem fram fer á vegum einkaréttarlegra lögaðila sem eru í eigu hins opinbera að 75% hluta eða meira. Í þessu felst umtalsverð rýmkun á gildissviði laganna og undir þessa afmörkun falla til að mynda fyrirtæki í eigu hins opinbera svo sem Landsvirkjun, Orkuveita Reykjavíkur, Rarik ohf. og fleiri. Að því þarf þó að gæta að í þessu felst ekki sjálfkrafa að allar upplýsingar sem þessa lögaðila varðar verði aðgengilegar almenningi. Áfram er byggt á þeirri reglu að vegna samkeppnishagsmuna sé heimilt að undanþiggja upplýsingar aðgangsrétti almennings. Rökin að baki því hlutfalli eigna opinberra aðila sem miðað er við eru fyrst og fremst þau að þegar eignarhluti tiltekins aðila í fyrirtæki hefur náð 75% mörkum verður að líta svo á að ákvarðanir um meðferð á stjórnun slíks fyrirtækis séu í reynd að langmestu leyti ákvarðanir um ráðstöfun opinberra hagsmuna. Þá má einnig hafa í huga að sé þessum eignarhluta náð verður almennt að ætla að viðkomandi opinberir aðilar hafi í reynd full eða a.m.k. mjög veruleg yfirráð yfir lögaðila í gegnum eignarvald sitt. Rétt er þó að taka fram að eðli máls samkvæmt er meðferð eignarvalds og svo dagleg stjórnun einkaréttarlegs lögaðila ekki einn og sami hluturinn. Eftir því sem eignarhlutur opinberra aðila verður stærri verður þó að gera ráð fyrir að eigendavald þeirra verði ríkara að sama skapi. Forsætisráðherra verður samkvæmt 2. gr. frumvarpsins heimilt að undanskilja fyrirtæki gildissviði laganna sem eru að nær öllu leyti í samkeppni á markaði. Aðilar sem komu að gerð frumvarpsins hafa bent á Landsbanka Íslands í því sambandi. Til að gefa fyrirtækjum hæfilegan aðlögunartíma sem eru í 75% eigu ríkisins eða meira og falla síðan undir lögin verði þau samþykkt, t.d. orkufyrirtækjum í eigu ríkis og sveitarfélaga, er mælt fyrir um það í gildistökuákvæði frumvarpsins að lögin gildi einungis um gögn og upplýsingar sem verða til eftir gildistöku laganna, þ.e. eftir 1. júlí 2011. Vert er að geta þess að jafnvel þótt fyrirtæki verði undanskilin gildissviði laganna taka lög um upplýsingarétt um umhverfismál samt sem áður til þeirra og þeirra upplýsinga sem ber að afhenda á grundvelli þeirra laga. Í þriðja lagi eru lagðar til breytingar á takmörkunum á upplýsingarétti samkvæmt gildandi lögum. Nánari grein er gerð fyrir þessum tillögum í skýringum við viðkomandi greinar frumvarpsins, samanber fyrst og fremst skýringar á 6., 7. og 8. gr. frumvarpsins. Að langstærstum hluta eru þær takmarkanir sem lagðar eru til á upplýsingarétti almennings hins vegar óbreyttar frá gildandi lögum. Í 8. gr. eru þó ítarlegar skilgreiningar á því hvaða gögn flokkast til vinnugagna og eru í 2. mgr. ákvæðisins lagðar til eftirfarandi fjórar nýjar reglur um hvað teljist til vinnugagna. Í 1. tölulið er fjallað um gögn sem berast milli stjórnvalda þegar eitt stjórnvald sinnir ritarastörfum eða sambærilegum störfum fyrir annað. Í 2. tölulið 2. mgr. 8. gr. er fjallað um gögn sem unnin eru af nefndum eða starfshópum sem stjórnvöld hafa sett á fót með formlegri ákvörðun eða fastmótuðu hlutverki. Í 3. tölulið 2. mgr. 8. gr. er fjallað um gögn sem send eru á milli nefnda eða starfshópa sem stjórnvöld hafa sett á fót með formlegri ákvörðun og fastmótuðu hlutverki og annarra stjórnvalda þegar starfsmenn þeirra eiga þar sæti. Í 4. tölulið 2. mgr. 8. gr. er fjallað um gögn vegna ráðgjafar sem ráðuneytið aflar hjá öðru ráðuneyti eða hjá stjórnvaldi sem heyrir undir yfirstjórn þess. Það er ávallt skilyrði til viðbótar framangreindum töluliðum að viðkomandi gögn séu í reynd undirbúningsgögn eins og fram kemur í 1. mgr. 8. gr. Þessar breytingar eru til þess fallnar að endurspegla betur en núgildandi lög vinnulag hjá stjórnvöldum, ekki síst innan Stjórnarráðs Íslands þar sem mörg ráðuneyti koma gjarnan að úrlausn mála. Í fjórða lagi er lagt til í 13. gr. frumvarpsins að forsætisráðherra geti í reglugerð mælt fyrir um birtingu gagna og upplýsinga stjórnvalda á vefsíðum sínum. Tilgangurinn er fyrst og fremst sá að tryggja samræmi og þar með bætt aðgengi almennings að þeim upplýsingum sem um ræðir. Jafnframt er tilgangurinn sá að gera stjórnvöld meðvitaðri um möguleika á þessu sviði, t.d. að því er varðar birtingu lista yfir þau mál sem eru til meðferðar. Í fimmta lagi eru lagðar til breytingar á kröfum til framsetningar á beiðnum um aðgang að gögnum með það að markmiði að almenningi verði gert auðveldara en nú er að óska upplýsinga. Byggjast tillögur frumvarpsins á því að sá sem óskar aðgangs að gögnum þurfi eftir sem áður að tilgreina það málefni, þ.e. efni máls sem hann óskar að kynna sér. Hann mun hins vegar ekki þurfa að tilgreina með nákvæmum hætti það tiltekna mál sem beiðni hans lýtur að eins og nú er. Sú skylda verður að meginstefnu til lögð á stjórnvöld að finna þau mál sem falla undir það málefni sem tilgreint er í beiðni um aðgang að gögnum. Þá er með hliðsjón af framkvæmd hjá úrskurðarnefnd upplýsingamála sett skýrara ákvæði í 7. gr. frumvarpsins um rétt til aðgangs að gögnum um málefni starfsmanna. Verði frumvarpið að lögum mun almenningur eiga skýlausan rétt til upplýsinga um hvaða starfsmenn starfa í opinberri þjónustu, hver föst launakjör þeirra eru og hvernig þeim er sinnt. Að því er varðar fyrirtæki í 75% eigu ríkisins eða meira munu upplýsingar um föst launakjör aðeins eiga við um æðstu stjórnendur. Þetta eru upplýsingar sem almennt verða ekki taldar til einkamálefna viðkomandi starfsmanna eða vinnuveitenda hans enda sé um að ræða ráðstöfun mikilvægra opinberra hagsmuna. Því gilda hér að nokkru marki önnur sjónarmið en almennt eiga við í vinnuréttarsambandi á almennum vinnumarkaði. Hér búa þau rök að baki að almenningur eigi að geta aflað sér vitneskju um starfsfólk sem ráðið hefur verið til að veita tiltekna opinbera þjónustu. Það stuðlar að eðlilegu aðhaldi almennings með því að hæft starfsfólk sé ráðið í opinbera þjónustu og aðhaldi með fjárhagslegum útgjöldum vegna starfanna. Í samræmi við ummæli í lögskýringargögnum er fylgdu frumvarpi því er varð að gildandi upplýsingalögum og framkvæmd úrskurðarnefndar um upplýsingamál er við það miðað að ekki skuli einvörðungu veittar upplýsingar um föst laun opinberra starfsmanna heldur einnig veittur aðgangur að þeim einstaklingsbundnu samningum sem gerður hafði verið við þá um önnur föst kjör þeirra, svo sem fasta yfirvinnu, akstursgjald o.fl. Aðgangur að upplýsingum um laun starfsmanna veitir stjórnvöldum aðhald við ákvörðun launa og þá sérstaklega með tilliti til jafnræðis og málefnalegra sjónarmiða. Ekki er talið að reglurnar fæli hæfa einstaklinga frá því að sækja um störf enda skal stefna ríkisins í starfsmannamálum að vera með þeim hætti að hæfir einstaklingar vilji sækja um störf. Einnig eru lagðar til ýmsar breytingar á orðalagi sem lúta einkum að meðferð beiðna um aðgang að upplýsingum og meðferð úrskurðarnefnda um upplýsingamál. Vert er þó að vekja sérstaklega athygli á þeirri tillögu sem fram kemur í 2. mgr. 11. gr. og 2. málslið 1. mgr. 19. gr. frumvarpsins um skyldu stjórnvalda til að rökstyðja sérstaklega af hverju þau nýta ekki heimild til að veita aukinn aðgang að gögnum umfram skyldu sé hann á annað borð fyrir hendi. Þetta mun væntanlega hafa í för með sér að stjórnvöld munu í auknum mæli afhenda upplýsingar þótt það sé ekki beinlínis skylt. Samráði við gerð frumvarpsins var þannig háttað að í mars 2010 voru haldnir fundir með ráðuneytisstjórum, með lögfræðingum ráðuneyta og Sambandi íslenskra sveitarfélaga. Þar voru frumniðurstöður frumvarpsgerðarinnar kynntar og voru þær þá einnig birtar á heimasíðu forsætisráðuneytisins þannig að hver og einn gæti kynnt sér hvert stefndi varðandi endurskoðun laganna. Drög að frumvarpi voru síðan birt á heimasíðu forsætisráðuneytisins 26. október 2010 og óskað eftir athugasemdum. Jafnframt hélt starfsmaður forsætisráðuneytisins fund með fulltrúum stjórnar Blaðamannafélags Íslands og Félagi forstöðumanna ríkisstofnana þar sem drögin voru kynnt. Í IX. kafla almennra athugasemda við frumvarpið er samráðsferlið ítarlega rakið. Þar er rakið hverjir komu athugasemdum að, hvað kom fram í þeim athugasemdum og hver viðbrögð forsætisráðuneytisins voru við þeim. Þær breytingar voru meðal annars gerðar á frumvarpinu í kjölfar athugasemda að það nær einungis til upplýsinga í fjórum þeirra fyrirtækja sem falla undir lögin sem verða til eftir gildistöku laganna. Einnig voru gerðar breytingar á ákvæðum um opinbera starfsmenn með vísan til réttinda starfsmanna og lögmætra hagsmuna af því að afstýra því að starfsmenn séu gerðir tortryggilegir að ástæðulausu, og reglan um hvernig beiðni þess sem óskar eftir gögnum ætti að vera var sett inn með skýrari hætti. Er afstaða mín sú að gott samráð sem þetta við almenning og hagsmunaaðila leiði af sér vandaðri vinnu sem ríkari sátt getur myndast um. Virðulegi forseti. Ég tel að með því að flytja frumvarp þetta sýni ríkisstjórnin í verki að hún taki alvarlega þær kröfur sem uppi eru í samfélaginu um aukið aðgengi almennings að upplýsingum jafnt í fórum stjórnvalda og þeirra einkaréttarlegu aðila sem eru í eigu hins opinbera að 75% hluta eða meira. Ég vil taka fram að frumvarpið felur ekki í sér neinar breytingar á stjórnarskrárvörðum rétti þingmanna til að óska svara ráðherra um opinber málefni. Að svo mæltu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til 2. umr. og hv. allsherjarnefndar.

Hæstv. forseti. Það var eitt atriði sem ég vildi spyrja hæstv. forsætisráðherra um í sambandi við þetta frumvarp og í tilefni af orðum hennar í framsöguræðunni. Það snertir nánari útfærslu á því hvað teljist vera vinnugögn stjórnvalda. Þetta er atriði sem væntanlega verður farið yfir á vettvangi allsherjarnefndar. Ég vildi spyrja hæstv. forsætisráðherra hvort það væri mat hennar að með þessu væri hugsanlega verið að þrengja aðgang að upplýsingum. Ég tek fram að ég hef ekki skoðað það ofan í kjölinn en í fljótu bragði heyrist mér að hætta geti verið á því að þarna sé í rauninni verið að skilgreina vinnugögn það vítt að það geti leitt til takmörkunar á upplýsingum. Ég vil á þessu stigi umræðunnar gjarnan heyra mat forsætisráðherra á því hvort þau tilteknu atriði sem snúa að því að ítarlega sé farið í hvað teljist vinnugögn stjórnvalda geti falið í sér slíkar takmarkanir.

Virðulegi forseti. Í 8. gr. er mjög ítarlega farið yfir hvað teljist vera vinnugögn. Það er í mörgum liðum. Ég veit að þetta var ítarlega rætt í nefndinni þar sem það er vissulega vandmeðfarið. Ég held að skilgreiningin á þessu sé nokkuð skýr: Ef farið er með gögn út fyrir ráðuneytið eða á milli ráðuneyta eiga vinnugögnin að vera opin og algerlega skýrt hvernig og við hvaða aðstæður eigi að afhenda þau og hvenær það komi til álita. Þarna var stuðst mjög við framkvæmd laganna en ekki síður við úrskurð nefndar um upplýsingamál. Ég er viss um að þetta verður sú grein í frumvarpinu sem verður hvað best farið yfir vegna þess að það er eðlilegt að þetta sé sem opnast. Þó verður alltaf að hafa ákveðin takmörk á því þegar um er að ræða gögn á vinnslustigi sem geta verið með þeim hætti að ekki sé rétt og eðlilegt að þau séu afhent almenningi. Í mínum huga er ekki verið að þrengja aðgang að gögnum en ef það kemur í ljós við yfirferð nefndarinnar tel ég að það þurfi að skoða. Ég held að fyrst og fremst sé verið að setja í lögbókina framkvæmd á hvað séu vinnugögn, skilgreina þau betur þannig að það sé aðgengilegt fyrir alla aðila.

Hæstv. forseti. Ég vil segja það í upphafi að ég tel jákvætt og æskilegt að skilgreina nánar en verið hefur hvað teljist vera vinnugögn og hvað teljist ekki vera vinnugögn. Ég held að reynslan sýni að afar oft hefur verið ágreiningur um nákvæmlega þann þátt. Stjórnvöld hafa á hverjum tíma tilhneigingu til að skilgreina hugtakið vinnugögn nokkuð vítt. Það er eins og það sé kerfislægt viðhorf að opinber stjórnvöld eða þeir sem þar fara með vald hafi tilhneigingu til að halda upplýsingunum hjá sér, einkum í umdeildum og viðkvæmum málum. Það er ákveðin tilhneiging sem ég held að hafi verið ágreiningur um á öllum tímum og í tíð allra ríkisstjórna. Ef við getum náð fram skýrari skilgreiningum í lögunum að þessu leyti held ég að það geti verið jákvætt. Ég spurði að þessu áðan vegna þess, ég tek það fram að ég hef ekki kafað ofan í þetta enn þá, að mér fannst þetta í fljótu bragði hljóma eins og um þrengingu kynni að vera. Það á eftir að koma í ljós í meðförum allsherjarnefndar hvort svo sé og hvernig eðlilegast sé að túlka þær tillögur sem þarna eru settar fram. Ég teldi það ganga svolítið á skjön við markmið og tilgang frumvarpsins ef útvíkka ætti skilgreiningu vinnugagna með þessum hætti. Þá væri gengið gegn þeim tilgangi frumvarpsins að auka aðgengi upplýsinga fyrir almenning. Þetta eru atriði sem við þurfum að fara nákvæmlega yfir og ég 

Hæstv. forseti. Ég er efnislega alveg sammála hv. fyrirspyrjanda. Það er nauðsynlegt fyrir alla aðila að hafa þessar reglur sem skýrastar í lögum þannig að ekki sé um þær deilt. Það er rétt hjá hv. fyrirspyrjanda að iðulega er um það deilt hvað teljist til vinnugagna. Að meginuppistöðu til, eins og ég sagði, er þetta óbreytt frá gildandi lögum og verið að festa þar inn það sem framkvæmt hefur verið meðal annars vegna úrskurða upplýsinganefndarinnar. Settar eru inn fjórar nýjar reglur um hvað teljist til vinnugagna. Ég held að þær séu ekki útvíkkun á því sem tíðkast hefur. Þar er um að ræða gögn sem berast milli stjórnvalda þegar eitt stjórnvald sinnir ritarastörfum eða sambærilegum störfum og síðan ef um er að ræða gögn sem unnin eru af nefndum eða starfshópum, sem stjórnvöld hafa formlega sett á fót, og í þriðja lagi gögn sem send eru á milli nefnda eða starfshópa, sem stjórnvöld hafa sett á fót með formlegri ákvörðun og gegna fastmótuðu hlutverki, og annarra stjórnvalda þegar starfsmenn þeirra eiga þar sæti. Í fjórða lagi er um að ræða gögn vegna ráðgjafar sem ráðuneytið aflar hjá öðrum ráðuneytum eða hjá stjórnvöldum sem heyra undir yfirstjórn þess. Ég held að fyrst og fremst sé verið að festa í lög það sem ekki hefur verið þar áður. En eins og ég segi mun nefndin örugglega fara nákvæmlega yfir þessa grein frumvarpsins.

Hæstv. forseti. Ég vil í upphafi þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir að flytja þetta frumvarp. Ég held að fullt tilefni sé til að upplýsingalögin séu tekin til ákveðinnar endurskoðunar. Þau hafa verið í gildi, eins og hæstv. forsætisráðherra gat um, frá árinu 1997 og hafa gengt afar mikilvægu hlutverki. Það er ekki óeðlilegt að farið sé yfir ákveðin efnisatriði og lagatextinn skoðaður í ljósi reynslunnar, þeirrar þróunar sem hefur átt sér stað og hugsanlega að einhverju leyti í ljósi breyttra viðhorfa. Upplýsingalögin hafa að mínu mati reynst vel í meginatriðum enda sér maður að helstu atriði laganna haldast óbreytt miðað við frumvarpið sem liggur fyrir. Ég held að þessi löggjöf hafi sannað gildi sitt. Um var að ræða ákveðinn áfanga í ferli sem hefur staðið yfir um alllangt árabil og felur í sér að gera stjórnsýslu landsins opnari, gagnsærri og um leið kannski formfastari en hún var löngum og er hægt að nefna ýmsa áfanga í því sambandi. Við minnumst stofnunar embættis umboðsmanns Alþingis sem undir lok 9. áratugarins leiddi til verulegra breytinga og framfara, að mínu mati, hvað varðar stjórnsýsluna í meginatriðum. Annar áfangi var setning stjórnsýslulaga 1992 sem fól að miklu leyti í sér lögfestingu óskráðra meginreglna en hafði engu að síður í för með sér ákveðna vakningu hvað varðar mikilvægi þess að stjórnsýslan væri í föstum skorðum og að réttur borgaranna gagnvart stjórnvöldum væri tryggður. Þriðja áfangann sem hægt er að nefna eru þær breytingar sem áttu sér stað um svipað leyti hjá Ríkisendurskoðun og fólu í sér aukið sjálfstæði stofnunarinnar. Stofnunin var m.a. færð undir Alþingi frá fjármálaráðuneytinu og vegur hennar aukinn að mörgu leyti, bæði sjálfstæði og afl til að sinna verkefnum sem snúa að eftirliti með stjórnsýslunni. Upplýsingalögin komu 1997. Þá varð miklu skýrara en áður hverjar skyldur stjórnvalda voru til að veita almenningi aðgang að upplýsingum um það sem fram fór á þeirra vegum. Ég fagna því að hæstv. forsætisráðherra skuli hafa beitt sér fyrir endurskoðun laganna og lagt fram það frumvarp sem liggur fyrir. Ég ætla ekki að fara ítarlega í gegnum einstök efnisatriði málsins í þessari ræðu. Í andsvari vakti ég athygli á einu atriði sem ég tel að þurfi að skoða nokkuð vel í allsherjarnefnd. Það snýr að skilgreiningu og flokkun vinnugagna. Eins og ég nefndi áðan tel ég gagnlegt og mikilvægt að skýra nánar hvað átt er við með vinnugögnum. Ég ítreka það sem ég sagði, að um þetta atriði hefðu oft og tíðum orðið talsverðar deilur, ágreiningur milli borgara og stjórnvalda, fjölmiðla og stjórnvalda o.s.frv. og er engin ástæða til að fara nánar út í það. Þetta tel ég að verði kannski eitt af því mikilvægasta sem allsherjarnefnd þarf að skoða í þessu sambandi, þ.e. hvaða áhrif sú breyting sem hér er lögð til kemur til með að hafa. Fyrir fram hafði ég, eins og ég lýsti áðan, ákveðnar áhyggjur af því að þarna kynni að vera útvíkkun á möguleikum stjórnvalda til að takmarka aðgengi að upplýsingum. Forsætisráðherra telur svo ekki vera og það kann að vera rétt, ég ætla ekki að leggja mat á það núna. Ég mun að sjálfsögðu innan allsherjarnefndar fylgja eftir þeim spurningum sem ég hef uppi um þau efni. Varðandi önnur atriði ætla ég ekki að hafa mörg orð. Útvíkkun gildissviðs er lögð til hvað varðar stöðu einkaréttarlegra lögaðila t.d. sem þó eru að stórum hluta í eigu hins opinbera. Það er atriði sem ég tel að þurfi að skoða. Það er rétt að þegar opinber fyrirtæki í hlutafélaga-, einkahlutafélaga- eða jafnvel öðru rekstrarformi eru samkvæmt skilgreiningu einkaréttarlegs eðlis en engu að síður alfarið eða að langmestu leyti á hendi stjórnvalda þá eru oft og tíðum almannahagsmunir undir. Það er því full ástæða til að skoða þann þátt hvort upplýsingalögin eigi að gilda með sama hætti og almennt gerist um stjórnvöld. Ég ætla ekki að lýsa afstöðu til einstakra atriða í því sambandi. Ég fellst bara á að eðlilegt sé að skoða það og íhuga hvaða áhrif það komi til með að hafa. Stundum þegar einföld breyting á rekstrarformi leiðir til þess að menn koma til með að starfa í gerólíku umhverfi hvað varðar upplýsingarétt skýtur það óneitanlega dálítið skökku við og kallar á að fram fari skoðun á ákvæðum upplýsingalaga í því sambandi. Þriðja atriðið sem ég ætlaði að nefna örstutt lýtur að málefnum starfsmanna. Það eru tvenns konar sjónarmið sem vegast á í því sambandi. Annars vegar er um að ræða rétt almennings til upplýsinga um atriði er varða meðferð opinbers fjár sem vega geysilega þungt og hins vegar sjónarmið er varða persónuvernd eða einkalífsvernd eða eitthvað þess háttar. Mér finnst ekki afdráttarlaust, án þess að hafa farið í gegnum þær vangaveltur til enda, eða sjálfgefið að jafnríkur upplýsingaréttur sé hvað varðar atriði í samningum við einstaka starfsmenn og í samningum um ýmsar aðrar ákvarðanir eða upplýsingar sem liggja hjá stjórnvöldum. Í mínum huga vegast tvenns konar sjónarmið á í því og ég tel að í ákveðnum tilvikum kunni að vera málefnaleg rök fyrir því að ekki séu galopnar upplýsingar um málefni einstakra starfsmanna, kjör og annað. Ég ætla ekki að kveða upp úr með það hvort sú leið sem farin er í frumvarpinu gengur eða ekki eða hvort ég styð hana eða ekki. Ég vek bara athygli á því sjónarmiði sem ég tel að þurfi að skoða í meðförum nefndarinnar. Að lokum vil ég segja að það er almennt viðhorf að fyrstu breytinguna sem hæstv. forsætisráðherra gerði grein fyrir, breyting á markmiðsgrein frumvarpsins sem varðar markmið og tilgang hennar, megi að skaðlausu setja inn eða slíkt ákvæði. Ég tel hins vegar að það breyti ekki mjög miklu um réttarstöðuna. Ég legg meira upp úr skýrum efnisreglum en markmiðslýsingum sem eðli málsins samkvæmt hljóta alltaf að vera miklu meira túlkunaratriði. Að þessu sögðu ítreka ég þakkir til hæstv. forsætisráðherra fyrir að flytja þetta frumvarp og ég held að það hljóti að verða skoðað með jákvæðum en gagnrýnum hætti á vettvangi allsherjarnefndar.

Frú forseti. Það frumvarp sem hér er til umfjöllunar í 1. umr. leysir af hólmi eldri upplýsingalög. Eins og kemur fram í 1. gr. er markmiðið að tryggja gegnsæi í stjórnsýslu og við meðferð opinberra hagsmuna, m.a. í þeim tilgangi að styrkja upplýsingarétt og tjáningarfrelsi, möguleika almennings til þátttöku í lýðræðissamfélagi, aðhald fjölmiðla og almennings að stjórnvöldum, möguleika fjölmiðla til að miðla upplýsingum um opinber málefni og traust almennings á stjórnsýslunni. Í 5. gr. frumvarpsins er vikið almennt að rétti almennings til aðgangs að gögnum. Þar segir, með leyfi forseta: „Sé þess óskað er skylt að veita almenningi aðgang að fyrirliggjandi gögnum sem varða tiltekið mál, með þeim takmörkunum sem greinir í 6.–10. gr. Ekki er þó ekki skylt að útbúa ný skjöl eða önnur gögn í ríkari mæli en leiðir af 3. mgr.“ Ég kem upp til að ræða þetta mál í aðeins stærra samhengi, nefnilega því að í frumvarpinu, eins og í gildandi lögum, er ekki gert ráð fyrir beinni frumkvæðisskyldu hjá stjórnvöldum til að veita almenningi upplýsingar. Fremur er reiknað með viðbragðsskyldu, þ.e. sé þess óskað, eins og segir í frumvarpinu og raunar líka í gildandi lögum, eru stjórnvöld skyldug til að veita almenningi upplýsingar. Nú geta komið upp þær aðstæður að það reynir á frumkvæðisskyldu stjórnvalda í upplýsingagjöf eins og t.d. þegar hættuástand skapast eða þegar mengunarvá er fyrir dyrum eins og kom á daginn í hinu svokallaða díoxínmáli sem þessa dagana er mjög til umræðu í fjölmiðlum og m.a. í þinginu og í umhverfisnefnd þingsins. Af því tilefni tók ég saman greinargerð fyrir umhverfisnefnd um löggjöf um upplýsingagjöf í umhverfismálum. Skemmst er frá því að segja að niðurstaða þeirrar greinargerðar er m.a. sú að skerpa þurfi á frumkvæðisskyldu stjórnvalda með beinum lagaákvæðum um upplýsingagjöf og viðbrögð gagnvart almenningi ef vá er fyrir dyrum eða ef vá getur skapast, t.d. vegna mengandi atvinnustarfsemi. Það eru að vísu í gildi líka sérstök lög um upplýsingagjöf í umhverfismálum en þau eru sama marki brennd og hin almennu upplýsingalög og auk þess getur maður vel séð það fyrir sér að þær aðstæður geti skapast almennt, ekki einungis í umhverfismálum heldur almennt í samfélaginu, að það reyni á skyldu stjórnvalda til að veita óumbeðnar upplýsingar til almennings. Ég vildi bara koma þessu sjónarmiði á framfæri og ég vona að hv. allsherjarnefnd taki þau til athugunar við umfjöllun sína um frumvarpið. Ég óska þess jafnframt, og vona að það berist til eyrna formanni allsherjarnefndar, að umhverfisnefnd verði sent þetta frumvarp til umsagnar, m.a. í ljósi þeirrar athugunar sem nú stendur yfir og tillögugerðar um úrbætur á löggjöf til að bæta réttarstöðu almennings og vernd almennings og rétt til upplýsingagjafar þegar þannig aðstæður skapast.

Virðulegur forseti. Ég kveð mér hljóðs í þessu máli til að fagna því sérstaklega að upplýsingalögin hafi verið tekin til gagngerrar endurskoðunar. Afrakstur þeirrar vinnu sjáum við í frumvarpinu sem hæstv. forsætisráðherra kynnti áðan. Það eru nokkur atriði sem ég vil geta sérstaklega um í frumvarpinu áður en það kemur til umfjöllunar í hv. allsherjarnefnd, og þá kannski fyrst og fremst þau nýmæli sem felast í frumvarpinu. Þó að upplýsingalögin frá 1997 hafi vissulega verið þörf og góð viðbót, og sérstaklega kannski gott vinnutæki fyrir þá sem hafa starfað í upplýsingageiranum, þ.e. í fjölmiðlum, og við það að koma á framfæri upplýsingum um það sem ríkið aðhefst, þá eru þau engu að síður barn síns tíma og löngu kominn tími til að ráðast í endurbætur á þeim. Sérstaklega með tilliti til þess hversu mikið þetta umhverfi hefur breyst, þ.e. með tækniframförum er orðið mun einfaldara fyrir ríkið, sveitarfélög og opinbera aðila að halda utan um starfsemi sína með rafrænum hætti, vinnugögn, skýrslur og skjöl og koma því á framfæri við borgarana. Það er að sjálfsögðu þannig að um er að ræða aðila sem eru að starfa í þágu almennings, stofnanir sem eru settar saman af samfélaginu til að gegna ákveðnu hlutverki og það er réttur almennings, og á að vera réttur almennings, að hafa aðgang að öllu því sem þar er sýslað um og vita um allt það sem þar er verið að sýsla. Ég vil geta þess sérstaklega, og fagna því sérstaklega, að í frumvarpinu er orðað það meginmarkmið laganna að tryggja gegnsæi í stjórnsýslunni og við meðferð opinberra hagsmuna. Tilgangurinn er sá að styrkja upplýsingarétt og tjáningarfrelsi, þátttöku almennings í lýðræðissamfélagi, aðhald fjölmiðla og almennings með stjórnvöldum, möguleika fjölmiðla til að miðla upplýsingum um opinber málefni og traust almennings á stjórnsýslunni. Sambærilegt ákvæði er ekki að finna í gildandi lögum eins og segir í frumvarpinu þótt ljóst sé að markmið upplýsingalaga hafi í framkvæmd haft mikla þýðingu við túlkun þeirra. Í öðru lagi er nú verið að leggja það til að gildissvið upplýsingalaga verði víkkað með þeim hætti að þau taki til fleiri aðila en nú. Þannig taka með þessum breytingum upplýsingalög einnig til lögaðila eða fyrirtækja eða stofnana sem eru að 75% eða meira í eigu hins opinbera. Þetta er gríðarlega mikilvæg breyting og getur haft miklar og jákvæðar afleiðingar í för með sér fyrir opna og upplýsta umræðu. Sá sem hér stendur reyndi t.d. oft, í störfum sínum sem fjölmiðlamaður, að afla upplýsinga um fyrirtækið Símann þegar því hafði verið breytt og það einkavætt en hafði áður verið í eigu hins opinbera. Ekki var undir neinum kringumstæðum hægt að nálgast upplýsingar um þá eign almennings sem er í sjálfu sér alveg með ólíkindum. Það ber að geta þess líka að þetta felur ekki sjálfkrafa í sér að allar upplýsingar um lögaðila verði aðgengilegar almenningi. Sjálfsagt er áfram byggt á þeirri reglu að vegna samkeppnishagsmuna sé heimilt að undanþiggja ýmsar upplýsingar sem vonlegt er. Lagðar eru til breytingar á takmörkunum á upplýsingarétti samkvæmt gildandi lögum og er sérstaklega getið um það í skýringum við 6., 7. og 8. gr. Að langstærstum hluta eru þær takmarkanir sem lagðar eru til á upplýsingarétti almennings óbreyttar frá gildandi lögum. Það er verið að fjalla sérstaklega um ítarlegri skilgreiningar á því hvaða gögn skuli flokkast til vinnugagna. Ég vænti þess að við í allsherjarnefnd munum fara mjög gaumgæfilega ofan í þessar greinar. Það er hins vegar til mikilla bóta að skorið sé úr um hvað það er nákvæmlega sem eigi að teljast til vinnugagna, skilgreiningin á því hefur verið mikið á reiki og gott að hafa þetta kristaltært í lögunum þannig að enginn þurfi að velkjast í vafa um það. Sá sem hér stendur hefur alla tíð verið mikill talsmaður þess að upplýsingar um það hvað ríkið sé að fást við séu eins aðgengilegar og nokkur möguleiki er á. Ég mundi jafnvel vilja ganga svo langt að lagður yrði fram listi um þau mál sem verið er að vinna hverju sinni þannig að alltaf sé til listi yfir mál sem stjórnvöld hafa eða hafa haft til meðferðar. Hugsanlega er það of langt gengið. Hugsanlega er það einhver framtíðarsýn eða framtíðarmúsík sem ómögulegt er að uppfylla enda er ekki gert ráð fyrir því í frumvarpinu að svo langt sé gengið. En það er mín skoðun að ganga eigi eins langt í þessum efnum og nokkur kostur er. Auðvitað hefur ég kynnst því og haft skilning á því í störfum mínum sem fjölmiðlamaður, og á þeim tíma sem ég hef starfað innan hinnar íslensku stjórnsýslu, að upp geta komið þau tilfelli að verið sé að vinna með viðkvæmar upplýsingar sem ekki er hægt að hafa aðgengilegar almenningi á þeim tímapunkti. En þegar mál eru gengin í gegn er verið að vinna í þágu almennings og almenningur á að hafa aðgang að öllum gögnum sem varða vinnu í hans þágu. Breyting er kynnt til sögunnar, og ég tel hana ákaflega mikilvæga, á því hvernig það er tilgreint nákvæmlega, í beiðni þess sem óskar eftir upplýsingum, hvaða gögn það eru sem hann óskar eftir. Nú er sú skylda lögð á stjórnvöld að finna það mál sem efnislega fellur undir það málefni sem tilgreint er í beiðni um aðgang að gögnum. Það er mikilvæg breyting vegna þess að fjölmiðlamönnum hefur verið neitað um upplýsingar sem þeir hafa óskað eftir á grundvelli þess að það sé ekki tilgreint nákvæmlega hvaða gögn það eru sem óskað er eftir. Þetta er náttúrlega óþolandi kerfi og gengur ekki þannig að hér er mjög jákvæð breyting á ferðinni sem ég held að sé til mikilla bóta. Sé um fleiri en eitt mál að ræða sem fellur undir viðkomandi málefni er gert ráð fyrir að stjórnvöld sendi beiðanda eftir atvikum lista yfir þau mál og biðji hann að tilgreina nánar það mál eða þau mál sem hann óskar eftir aðgangi að. Ég ætla ekki að fara dýpra ofan í það mál sem hér er lagt fram, einungis lýsa í grófum dráttum þeim sjónarmiðum sem ég hef í aðdraganda þess að hefja vinnu við þetta mál í nefnd. Ég fagna því sérstaklega að þessari endurskoðun skuli vera lokið og sérstaklega hvernig hún var unnin af hálfu forsætisráðuneytisins. Ég tel það opna vinnulag sem þar var viðhaft og þann anda sem einkennt hefur forsætisráðuneyti hæstv. ráðherra Jóhönnu Sigurðardóttur, þegar kemur að aðgengi að upplýsingum, til mikillar fyrirmyndar. Það hvernig þetta mál var kynnt á vef Stjórnarráðsins og sá möguleiki sem hagsmunasamtök og almenningur allur hafði til að koma að vinnunni sjálfri áður en málið var lagt fram á Alþingi er til mikillar fyrirmyndar og ber að lofa sérstaklega.

Hæstv. forseti. Ég vil í lokin þakka þær umræður sem hér hafa farið fram og þær athugasemdir sem settar voru fram við frumvarpið. Ég tel að athugasemdirnar séu allar þess eðlis að þær eigi að skoða og þær verða sannarlega skoðaðar í nefnd og við munum líka fara yfir þær í ráðuneytinu. Mér finnst umræðan gefa tilefni til að ætla að ágæt samstaða sé um þetta mál þó að menn setji fyrirvara við ákveðnar greinar eins og gengur og gerist, t.d. þá grein sem hv. þm. Birgir Ármannsson nefndi. Ég tel, og vísa til orða síðasta ræðumanns, að þetta sé ein af mikilvægustu greinunum sem menn munu fara yfir. Ég held að hún feli það einungis í sér að endurspegla betur vinnulag í málum sem ráðuneytin vinna saman, að því leyti sem ráðuneytið taldi að þyrfti að afmarka það betur. Þarna eru líka ítarlegar upplýsingar um hvað kallast vinnugögn sem er ákaflega mikilvægt. Ég get út af fyrir sig verið sammála orðum síðasta ræðumanns um að við eigum að hafa upplýsingalögin eins ítarleg og nokkur kostur er og ganga þar eins lagt og mögulegt er. Þó verður þar að vera ákveðinn rammi til að vinna eftir vegna þess að í upplýsingalögum er líka hægt að ganga of langt eins og á mörgum öðrum sviðum. Ég held að tilgreiningarreglan sem hv. þingmaður nefndi sé ákaflega mikilvæg, áður þurfti að benda nákvæmlega á hvaða gögnum í ákveðnu máli væri verið að leita eftir, t.d. fjölmiðlamenn, en eins og þetta er í frumvarpinu nú er þetta miklu eðlilegra og opnara. Hv. þm. Birgir Ármannsson hafði áhyggjur af þeirri opnun sem er í frumvarpinu á upplýsingar um laun og að vissu marki kjör opinberra starfsmanna, og vissulega er einnig verið að víkka gildissvið laganna. Opnað er fyrir að fyrirtæki í opinberri eigu að 75% hluta falli þarna undir með ákveðnum takmörkunum og að upplýsa megi um laun stjórnenda. Ég geri mér grein fyrir því að ýmsir opinberir starfsmenn hafa af þessu áhyggjur en ég held þó að þetta sé eðlilegt. Þetta er með þessum hætti í Svíþjóð til að mynda. Ég held að þetta ákvæði hjálpi mjög til við að vinna á launamun milli kynjanna vegna þess að ef um er að ræða einhvern launamun þar sem laun ættu að vera sambærileg þarf fullur rökstuðningur að vera fyrir hendi. Að síðustu vil ég nefna það sem hv. 7. þm. Norðvesturkjördæmis, Ólína Þorvarðardóttir, nefndi. Hún gerði þá athugasemd að í frumvarpinu væri fyrst og fremst um að ræða viðbragðsskyldu stjórnvalda en ekki frumkvæðisskyldu. Ég skil alveg hvað fyrir hv. þingmanni vakir í þessu. Ég veit ekki til þess að ákveðna frumkvæðisskyldu í þessum efnum sé neins staðar að finna í öðrum upplýsingalögum landa sem við berum okkur saman. Hv. þingmaður nefndi sérstaklega þær aðstæður ef hættuástand skapaðist. Við vitum auðvitað hvað þingmaðurinn meinar með því. Í frumvarpinu er ákveðin heimild eða vísir að heimild til að veita upplýsingar af því tagi sem hv. þingmaður nefnir. Þá erum við kannski að tala um 13. gr. frumvarpsins um opinbera birtingu upplýsinga sem mætti nýta í þessu sambandi. En fyrst og fremst hlýtur sú siðferðilega skylda að hvíla á stjórnvöldum að koma upplýsingum af þessu tagi á framfæri við almenning og leyna ekki mikilvægum upplýsingum enda séu stjórnvöld ekki bundin trúnaði af lögmætum ástæðum. Eðlilegt er að vekja á þessu athygli. Þetta verður örugglega eitt af þeim atriðum sem nefndin mun fjalla í meðferð sinni á málinu. Ég vona að hún fari ítarlega yfir frumvarpið og það geti orðið að lögum áður en þingi lýkur.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir skýrslu menntamálanefndar um greinargerð Ríkisendurskoðunar sem fjallar um framkvæmd þjónustusamnings menntamálaráðuneytisins við Menntaskólann Hraðbraut. Ég mæli sömuleiðis fyrir niðurstöðum meiri hluta nefndarinnar en hann skipa fulltrúar Samfylkingarinnar, Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, Framsóknarflokksins og Hreyfingarinnar í menntamálanefnd. Ég vil fyrst segja að hér er á ferð dapurlegt mál sem fjallar um afar ámælisverða fjármálaumsýslu stjórnanda Menntaskólans Hraðbrautar, óeðlilegar arðgreiðslur til eiganda skólans, ofgreiðslu ríkisframlaga ár eftir ár, lánveitingar til ótengdrar starfsemi en tengdra aðila sem brutu gegn ákvæðum þjónustusamnings við ríkið og svo mætti áfram telja. Ábyrgð menntamálaráðuneytisins á þessum tíma er sömuleiðis mikil. Ráðuneytið vanrækti eftirlitshlutverk sitt með framkvæmd þjónustusamningsins fram til ársins 2008 og gerði samning um eftirgjöf skulda skólans við ríkissjóð án þess að hafa til þess nokkra heimild í lögum. Forseti Alþingis fór þess á leit við menntamálanefnd, með bréfi 7. október sl., að hún tæki til umfjöllunar umrædda skýrslu. Nefndin fjallaði um skýrsluna á 12 fundum sínum á tímabilinu 19. október til 10. desember og kallaði til sín 13 gesti. Ríkisendurskoðun gagnrýnir ýmis atriði sem tengjast tilurð og framkvæmd þjónustusamningsins sem undirritaður var í nóvember 2001 og endurnýjaður árið 2007. Ríkisendurskoðun vekur athygli á því að ráðuneytið hafi ekki látið vinna þarfagreiningu eða efnt til útboðs um verkefnið þrátt fyrir að kveðið sé á um það í reglum og leiðbeiningum um gerð þjónustusamninga. Það kemur fram í greinargerðinni að frumkvæðið að gerð samningsins kom frá forsvarsmönnum skólans og virðist ljóst að skólinn hafi notið pólitísks velvilja yfirvalda menntamála, enda féll starfsemi hans vel að þeirri einkavæðingarstefnu sem var ráðandi í stjórnartíð Sjálfstæðisflokksins frá árinu 1991, en eins menn þekkja stýrði flokkurinn menntamálaráðuneytinu samfleytt í 17 ár frá þeim tíma. Maður hlýtur hins vegar að spyrja sig hvort sá pólitíski velvilji hafi byrgt mönnum í ráðuneytinu sýn á þá ábyrgðarlausu meðferð opinbers fjár sem birtist okkur í greinargerð Ríkisendurskoðunar. Fjárveitingar til skólans voru greiddar í samræmi við áætlun skólans um nemendafjölda. Samkvæmt 5. gr. þjónustusamningsins átti að fara fram uppgjör á hverju ári þar sem áætlun um nemendafjölda og ríkisframlag yrði leiðrétt út frá rauntölum. Slíkt uppgjör fór aldrei fram á þessu tímabili þrátt fyrir að skólinn og ráðuneytið hafi vitað, samkvæmt skýrslu Ríkisendurskoðunar, að nemendafjöldi við skólann væri ár eftir ár lægri en áætlanir gerðu ráð fyrir og skólinn hafi því ítrekað fengið mun hærri greiðslur en hann átti rétt á samkvæmt samningi. Ríkisendurskoðun gagnrýnir ráðuneytið fyrir að framfylgja ekki skýru ákvæði 5. gr. samningsins og telur að ráðuneytið hafi ekki haft stoð í lögum til að gefa eftir skuld skólans við ríkissjóð. Meiri hluti nefndarinnar er sammála þessu mati Ríkisendurskoðunar. Meiri hlutinn fellst þó á það mat ráðuneytisins að rétt sé að taka tillit til þess við uppgjör á skuld Hraðbrautar ehf., rekstraraðila skólans, vegna tímabilsins 2004–2006, að ekki var felld niður 34 millj. kr. skuld vegna ofgreiddra nemendaframlaga á árinu 2006. Niðurfelldar skuldir ráðuneytisins við Hraðbraut ehf. vegna tímabilsins hafi því í reynd numið rúmum 92 millj. kr. en ekki 126 milljónum eins og segir í skýrslu Ríkisendurskoðunar. Reyndar er rétt að það komi fram að mjög deildar meiningar eru milli ráðuneytisins og stjórnenda Menntaskólans Hraðbrautar um upphæð þessarar skuldar skólans við ríkissjóð og kemur fram í gögnum ráðuneytisins að það sé háð mismunandi uppgjörsaðferðum hvort skuldin sé 30,4 millj. kr. eða allt upp í 214 millj. kr. Það kemur fram í skýrslu Ríkisendurskoðunar að Hraðbraut ehf. hafi greitt 82 millj. kr. í arð til eigenda sinna árin 2003–2009. Ríkisendurskoðun tekur fram að hún telji að það komi hvorki fram í þjónustusamningi né banni lög að slíkar arðgreiðslur eigi sér stað. Hins vegar verði að halda því fram og halda því til haga að skólinn var í reynd rekinn með halla á þessu tímabili ef tillit er tekið til ofgreiddra framlaga úr ríkissjóði og því ekkert tilefni til að greiða eigendum út arð. Í skýrslu menntamálanefndar kemur fram að eigendur skólans hafi einnig greitt sér umtalsverðan arð út úr einkahlutafélaginu Faxafen ehf., en það félag er í eigu sömu aðila og hefur leigt Hraðbraut ehf. skólahúsnæði. Frá því að það félag var stofnað hafa arðgreiðslur úr því numið 105 millj. kr. samkvæmt ársreikningum þess félags. Ámælisverð fjármálaumsýsla stofnenda skólans fólst ekki aðeins í hæpnum arðgreiðslum og ofgreiðslum úr ríkissjóði, heldur einnig lánveitingum til tengdra aðila sem voru í beinni andstöðu við þjónustusamninginn við ráðuneytið. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar er bent á að í 7. gr. þjónustusamningsins sé kveðið á um að fjárreiðum og reikningshaldi skólans vegna hins umsamda verkefnis skuli halda aðgreindum frá öðru bókhaldi og eignum skólans. Fyrir liggur að fjárhæð lána til fyrrverandi eigenda Hraðbrautar ehf. hafi numið 50 millj. kr. í árslok 2009. Telur Ríkisendurskoðun slíkar lánveitingar óæskilegar og í andstöðu við framangreinda 7. gr. samningsins þar sem slíkar lánveitingar tengdust ekki rekstri skólans. Niðurstaða Ríkisendurskoðunar er að fjárhagslegar forsendur fyrir áframhaldandi rekstri skólans séu afar hæpnar að óbreyttum aðstæðum. Meiri hlutinn áréttar þá ályktun Ríkisendurskoðunar og bendir á að allur bókfærður rekstrarafgangur áranna 2003–2008 var til kominn vegna ofgreiðslna úr ríkissjóði. Þær námu 192 millj. kr. á tímabilinu á sama tíma og heildarafkoma tímabilsins samkvæmt ársreikningum skólans er jákvæð um 86 millj. kr. Sérstaka athygli vekur að nær 95% þessa rekstrarafgangs voru greidd út til eigenda í formi arðs. Virðulegi forseti. Víkur nú sögunni frá fjárhagslegum málefnum skólans og að skólastarfinu sjálfu. Nefndin taldi mikilvægt að fjalla einnig um innra starf skólans til þess að öðlast heildarmynd af því starfi sem þar fer fram. Þetta tel ég að hafi skýrt málið til að greina hvort finna megi því einhvern stað að umrædd fjármálaumsýsla hafi að einhverju leyti haft áhrif á faglegt starf í skólanum. Mennta- og menningarmálaráðuneytið lét gera úttekt á faglegu starfi skólans vorið 2010. Þar kemur fram að sérstaða hans felist annars vegar í tveggja ára námi til stúdentsprófs og hins vegar kennsluskipulagi í lotum. Skólinn geri miklar kröfur til nemenda um ástundun og aðhald og nemendur séu mjög ánægðir með skólastarfið og líði vel innan veggja skólans. Kennarar séu mjög metnaðarfullir, skipulag kennslu skýrt og skyldur nemenda ljósar. Þó er gagnrýnt að samskipti skólastjóra og annarra starfsmanna hafi verið brotakennd og mikil óánægja meðal starfsmanna með stjórn skólans og miklar fjarvistir skólastjóra. Telja sumir kennarar að skólann skorti faglega forustu til að geta þróast sem skyldi. Einstakir kennarar gagnrýna stjórnhætti skólastjórans sem einkennist af einhliða ákvarðanatöku án aðkomu kennara að stjórn skólans. Fram kemur að ekkert eiginlegt þróunarstarf eigi sér stað í skólanum, gæðastjórnunarkerfi sé enn í mótun og engin vinna sé unnin við þróun nýrrar námskrár. Kemur fram í úttektinni að hugmyndalegur ágreiningur sé mikill milli stjórnenda skólans annars vegar og kennara hans hins vegar hvað varðar stefnu skólans og helsta markhóp. Þess má geta að aðstoðarskólastjóri menntaskólans sagði starfi sínu lausu síðastliðið vor vegna samstarfsörðugleika við skólastjóra skólans. Í niðurlagi úttektar ráðuneytisins segir orðrétt, með leyfi forseta: „Veikasti þáttur skólans og sá fyrirferðarmesti nú er stjórn skólans og samskipti skólastjóra og hluta starfsmanna. Þau eru það slæm að þau hljóta að setja mark sitt á allt faglegt starf skólans og við það verður ekki búið.“ Stjórnendur skólans fullyrða að gæði þess náms sem boðið er í Menntaskólanum Hraðbraut séu mikil og árangur útskriftarnema góður þegar í háskóla er komið. Mennta- og menningarmálaráðuneytið óskaði eftir upplýsingum frá Háskóla Íslands um árangur nemenda sem útskrifast hafa úr Menntaskólanum Hraðbraut og kom fram í gögnum Háskóla Íslands að meðaleinkunn útskriftarnema úr skólanum hefur verið allmiklu lægri en meðaleinkunn annarra nemenda í Háskóla Íslands þrjú undanfarin skólaár. Í umfjöllun nefndarinnar kom fram að miklar deilur urðu milli kennara og skólastjóra Menntaskólans Hraðbrautar um þá fyrirætlan kennara að gerast aðilar að Kennarasambandi Íslands. Í máli fyrrverandi kennara skólans sem komu á fund nefndarinnar kom fram að athugun hefði leitt í ljós að kennarar skólans hefðu fengið greidd laun sem væru umtalsvert lægri en laun sambærilegra kennara innan Kennarasambands Íslands miðað við vinnuframlag. Meiri hlutinn gagnrýnir sérstaklega að engir kjarasamningar hafa verið gerðir við kennara Menntaskólans Hraðbrautar og liggur fyrir að kennarar hafa ekki fengið álagsgreiðslur vegna þess aukna vinnuframlags sem leiðir af hraðferðarfyrirkomulagi kennslunnar. Meiri hlutinn vekur sérstaka athygli á því að svo virðist sem óvenjulágu hlutfalli af rekstrarútgjöldum skólans sé varið í laun og launatengd gjöld borið saman við það sem tíðkast í opinberum framhaldsskólum. Samkvæmt ársreikningi Hraðbrautar ehf. fyrir 2007 var launakostnaður 38% af rekstrarútgjöldum skólans. Í framhaldsskólum á vegum ríkisins er hlutfall launakostnaðar að jafnaði tvöfalt hærra eða um 75%. Það vekur jafnframt athygli í umræddum ársreikningi að liðurinn skrifstofu- og annar rekstrarkostnaður er langstærsti liður rekstrargjalda eða 107 millj. kr., 58% af rekstrargjöldum. Þessi liður er ekki sundurliðaður í ársreikningi en að líkum fellur þar húsnæðiskostnaður undir, en eins og fram kom fyrr í máli mínu leigir skólinn húsnæði af einkahlutafélaginu Faxafen sem er í eigu skólastjóra Hraðbrautar og eiginkonu hans. Af skólastarfinu sjálfu vil ég nefna að meiri hlutinn bendir sérstaklega á að upphaflegur þjónustusamningur menntamálaráðuneytisins og Hraðbrautar ehf. byggðist m.a. á þeirri forsendu að skólinn mundi sérstaklega þjóna bráðgerum nemendum á aldrinum 16–18 ára. Þessi forsenda er skýrt útfærð í fylgiskjali við samninginn þar sem segir, með leyfi forseta: „Hraðbraut er framhaldsskóli sem mun bjóða afburða nemendum að ljúka stúdentsprófi á tveimur árum í stað fjögurra eins og almennt er boðið upp á í öðrum framhaldsskólum.“ Ljóst er að þessi forsenda þjónustusamningsins hefur ekki staðist nema að hluta því að meiri hluti núverandi nemenda skólans uppfyllir ekki þessi skilyrði. Samkvæmt tölum frá Menntaskólanum Hraðbraut voru 196 nemendur skráðir við skólann á haustönn 2010, þar af 115 nýnemar og af þeim var meiri hlutinn eða 60% eldri en 18 ára. Við innritun haustið 2009, ári áður, voru nemendur eldri en 18 ára hins vegar 40% innritaðra nemenda og hafði því fjölgað um helming á einu ári. Ég tel rétt að hafa áhyggjur af þessari þróun því að mikilvæg forsenda þess að skólastarf sem byggist á hraðferð skili árangri er að nemendur séu gæddir þeim hæfileikum og kostum sem gera þeim kleift að mæta þeim miklu kröfum sem fylgja tvöfalt hraðari yfirferð en tíðkast í opinberum framhaldsskólum. Að öðrum kosti felur hraðferðin í sér gengisfellingu á gæðum þeirrar menntunar sem nemendur sækja sér í skólanum og þá er grundvellinum kippt undan starfseminni. Niðurstaða menntamálanefndar er að menntamálaráðuneytið hafi á árunum 2004–2007 brugðist í grundvallaratriðum eftirlitsskyldu sinni með framkvæmd þjónustusamningsins við Menntaskólann Hraðbraut. Meiri hlutinn telur að ekki hafi verið lagastoð fyrir þeirri ákvörðun þáverandi menntamálaráðherra að fella niður 92 millj. kr. skuld skólans við ríkissjóð þegar þjónustusamningur ráðuneytisins og Hraðbrautar ehf. var endurnýjaður árið 2007. Meiri hlutinn gagnrýnir sömuleiðis að á sama tíma og virkt eftirlit er með því gagnvart opinberum skólum að ríkisframlög fylgi raunverulegum nemendafjölda hafi ráðuneytið vanrækt að fylgja eftir hliðstæðum ákvæðum þjónustusamningsins um rekstur umrædds einkaskóla. Telur meiri hlutinn mikilvægt að fullt samræmi sé í eftirfylgni ráðuneytisins með ráðstöfun opinbers fjár í menntakerfinu, hvort sem um opinbera skóla eða einkaskóla er að ræða. Þá áréttar meiri hlutinn mikilvægi þess að eftirlit og eftirfylgni ráðuneytisins með þjónustusamningum verði eflt til muna. Meiri hlutinn átelur að ráðuneytið skuli hafa undirritað samning við einn lögaðila en síðan greitt framlög úr ríkissjóði til annars lögaðila í eigu sömu einstaklinga. Það er afstaða meiri hlutans að skýrsla Ríkisendurskoðunar sé þungur áfellisdómur yfir fjármálaumsýslu og rekstrarháttum eigenda Hraðbrautar ehf. og stjórnenda Menntaskólans Hraðbrautar. Meðferð þeirra á fjárframlögum úr ríkissjóði verður að teljast sérstaklega ámælisverð þegar höfð er hliðsjón af þeim arðgreiðslum, lánveitingum og ofgreiðslum fjármuna sem ég hef hér rakið. Leggur meiri hlutinn ríka áherslu á það að Hraðbraut ehf. beri að endurgreiða allar ofgreiðslur úr ríkissjóði að fullu. Það er skoðun meiri hlutans að ekki sé fullnægjandi að skuld skólans við ríkið verði eingöngu greidd til baka með því að kenna fleiri nemendum en greitt er fyrir, sérstaklega þegar haft er í huga að fjölmargir opinberir framhaldsskólar á landinu öllu kenna nú mun fleiri nemendum en þeir fá greitt fyrir. Meiri hlutinn telur að fullyrðingar um undirborganir kennara Menntaskólans Hraðbrautar ehf. kalli á frekari skoðun því ekki geti talist eðlilegt að launagreiðslur til kennara séu þar umtalsvert lægri en kjarasamningar á markaðnum gera ráð fyrir, sérstaklega þegar tekið er tillit til þess mikla vinnuálags sem kennarar skólans þurfa að búa við. Núgildandi þjónustusamningur mennta- og menningarmálaráðuneytisins og Hraðbrautar ehf. fellur úr gildi 31. júlí 2011. Í ljósi þeirrar alvarlegu gagnrýni sem fram kemur í skýrslu Ríkisendurskoðunar á eigendur skólans vegna meðferðar þeirra á opinberu fé mælir meiri hluti menntamálanefndar ekki með því að þjónustusamningur ráðuneytisins við núverandi eigendur Hraðbrautar ehf. verði endurnýjaður. Þá telur meiri hlutinn, í ljósi ályktana Ríkisendurskoðunar, miklum vafa undirorpið að núverandi rekstrarfyrirkomulag skólans fái staðist til framtíðar. Hins vegar leggur meiri hlutinn ríka áherslu á að hagsmunir núverandi nemenda skólans verði tryggðir og skorar á mennta- og menningarmálaráðuneytið að leita allra leiða til að tryggja að þeir nemendur sem leggja stund á nám í skólanum eigi áfram kost á sambærilegu námi á næsta skólaári sem geri þeim kleift að ljúka námi til stúdentsprófs á tilsettum tíma. Meiri hluti nefndarinnar áréttar að skýrsla Ríkisendurskoðunar er fyrst og fremst þungur áfellisdómur yfir fjármálaumsýslu eigenda Menntaskólans Hraðbrautar ehf. en ekki því faglega starfi sem unnið hefur verið innan skólans. Ég tel að sá valkostur sem Menntaskólinn Hraðbraut hefur boðið nemendum eigi fullan rétt á sér og það er von meiri hlutans að sambærilegt úrræði muni áfram standa hæfileikaríkum framhaldsskólanemum til boða. Meiri hlutinn leggur áherslu á að skýr lærdómur verði dreginn af því máli sem hér er til umfjöllunar og í þjónustusamningum mennta- og menningarmálaráðuneytisins við einkaskóla í framtíðinni verði settar afgerandi skorður við arðgreiðslum til eigenda og lánveitingum til tengdra aðila. Sérstaklega þarf að tryggja að forsvarsmenn einkaskóla geti ekki nýtt ríkisframlög, skattfé almennings, til að skara eld að eigin köku eins og þetta mál ber sorglega vitni um. Jafnframt verði tryggt að ekki sé brotinn réttur á fagstéttum viðkomandi skóla hvað varðar starfskjör og önnur réttindi. Meiri hlutinn leggur sömuleiðis til að upplýsingar sem fram koma í skýrslu Ríkisendurskoðunar um framkvæmd þjónustusamninga verði notaðar til að móta reglur um rekstrarform í tengslum við gerð þjónustusamninga við menntastofnanir, endurbæta innihald slíkra samninga og eftirlitsferla með framkvæmd þeirra. Virðulegi forseti. Eins og fram kom í upphafi máls míns var meiri hluti nefndarinnar skipaður sjö fulltrúum Samfylkingar, Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, Framsóknarflokksins og Hreyfingarinnar en tveir fulltrúar Sjálfstæðisflokksins skiluðu minnihlutaáliti. Nefndin skilaði þó sameiginlegum niðurstöðum þess efnis að þessi skýrsla Ríkisendurskoðunar um Menntaskólann Hraðbraut kalli á úttekt á framkvæmd allra þjónustusamninga ráðuneytisins um rekstur einkaskóla og þar komi fram upplýsingar um hvort og í hve miklum mæli ofgreiðslur úr ríkissjóði hafi viðgengist án þess að til endurgreiðslu hafi komið og hver sé samanburður við opinberu framhaldsskólana í þessu efni. Ég ritaði bréf fyrir hönd nefndarinnar til forseta Alþingis í desember þegar skýrslan var lögð fram þar sem óskað var eftir slíkri heildarúttekt á vegum Ríkisendurskoðunar. Hefur stofnunin brugðist við með því að stíga skrefinu lengra og kalla eftir öllum þjónustusamningum allra ráðuneyta og var það gert í desember sl. Menntamálanefnd leitaði álits fjárlaganefndar Alþingis sem skilaði meirihlutaáliti og tveimur minnihlutaálitum og vænti ég þess að gerð verði grein fyrir meginatriðum þeirra í umræðunni á eftir. Virðulegi forseti. Hvaða lærdóm eigum við að draga af þessu sorglega máli? Það er ljóst að mál af þessum toga koma óorði á starfsemi einkaskóla í landinu og því mikilvægt að greina rétt að hve miklu leyti vandinn liggur í rekstrarforminu sjálfu og að hve miklu leyti í háttalagi tiltekinna einstaklinga. Það er niðurstaða mín að þetta mál snúist fyrst og fremst um fjármálaóreiðu tiltekinna einstaklinga en megi ekki túlka sem einhvers konar stóradóm yfir einkaskólum í landinu. Það er líka ljóst að ýmsir einkaskólar hafa starfað árum saman í landinu samkvæmt þjónustusamningum við ríkið án þess að nokkur skuggi hafi fallið á fjármálaumsýslu þeirra. Hins vegar sýnir þetta mál nauðsyn þess að taka til rækilegrar skoðunar vinnulag, samningagerð og eftirfylgd ráðuneytisins með samstarfi sínu við einkaskóla og veit ég til þess að nú þegar hefur verið gripið til aðgerða í þá átt í ráðuneytinu. Áfellisdómurinn yfir fjármálaumsýslu stjórnenda Menntaskólans Hraðbrautar dregur upp átakanlega mynd af afskiptaleysi stjórnvalda með framferði einkaaðila á árunum fyrir hrun. Svikamyllurnar í fjármálakerfinu sem leiddu til fjármálahrunsins er alvarlegasta dæmið. En á undanförnum mánuðum höfum við orðið vitni að fleiri dæmum um skipbrot stjórnkerfis í málum sem tengjast mikilvægum sviðum almannaþjónustunnar. Þar má nefna málin sem tengjast díoxínmengun frá sorpbrennslum á Vestfjörðum, Kirkjubæjarklaustri og Vestmannaeyjum þar sem aðgerðaleysi umhverfis- og heilbrigðisyfirvalda gagnvart almannavá var átakanlegt. Í þessu máli birtist okkur liðónýtt eftirlit menntamálaráðuneytis með vægast sagt vafasamri meðferð stjórnenda einkaskólans Hraðbrautar á fjármunum skattborgaranna. Það er mikilvægt að senda þau skilaboð frá Alþingi Íslendinga að slíkt háttalag hafi afleiðingar, að einkaaðilar sem gera samninga við ríkið geti ekki einfaldlega brotið gegn ákvæðum þeirra samninga og ætlast svo til að ríkið geri nýja samninga eins og ekkert hafi í skorist. Við þingmenn á Alþingi erum vörslumenn fjármuna almennings og verðum að taka það hlutverk alvarlega. Ég vil að lokum þakka öllum nefndarmönnum í menntamálanefnd fyrir góða og vandaða vinnu í þessu máli og vonast eftir vandaðri umræðu um málið hér á eftir.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Skúla Helgasyni fyrir framsögu hans. Ég vil í upphafi spurningar minnar að það komi fram að ég tel að sú starfsemi sem hefur farið fram í Menntaskólanum Hraðbraut, þ.e. að bjóða upp á þann valkost að menn geti tekið stúdentspróf á stuttum tíma, sé afar skynsamlegur kostur og gott að hafa hann inni í menntakerfinu. En þá þurfa náttúrlega önnur atriði að fylgja og vera í lagi. Ég vil því spyrja hv. þingmann hvort hann sé ekki sammála mér um að þörf sé á starfsemi eins og þessari, bæði fyrir þá bráðgeru nemendur sem upprunalega hugmyndin snerist um en einnig fyrir eldri nemendur sem sótt hafa skólann og notið þess að hafa getað klárað framhaldsskólanám á stuttum tíma. Ég held að mikilvægt sé að þetta komi fram. Í framhaldi velti ég upp þeirri spurningu hvort hv. þingmaður telji að þeir framhaldsskólar sem þegar eru í rekstri á landinu geti tekið að sér þetta verkefni. Þarna er væntanlega um að ræða á bilinu 100–200 nemendur, 100 nemendur á hvorum væng. Væri ekki jafnvel heppilegra að einhverjir af þeim framhaldsskólum sem þegar eru í rekstri tækju að sér hraðbrautir fyrir þessa tilteknu hópa?

Virðulegi forseti. Jú, ég get svarað því strax. Það kom reyndar fram í máli mínu að ég er fylgjandi því að valkostur af þessu tagi sé til í menntakerfinu. Ég tel að löggjöfin sem samþykkt var á þinginu 2008 eigi að vera okkur leiðarljós í þeim efnum. Ég vil draga mörk á milli reynslunnar af fjármálaumsýslunni í þessum tiltekna skóla sem hefur verið gagnrýnd mjög og skólastarfsins sem þar hefur farið fram því að mikil ánægja hefur verið meðal nemenda með starfið sem þar hefur verið unnið af hendi. Starfslið skólans og kennaralið hefur unnið af miklum metnaði að því að láta þessa tilraun ganga upp. Það er því hryggilegt að fjármálaumsýsla af þessu tagi verði til þess að grafa undan tilraun sem er áhugaverð og á fullan rétt á sér. Ég tel að það hljóti að vera vilji til þess, bæði í opinbera kerfinu og hjá öðrum einkaskólum, að skoða sambærileg úrræði. Ég hef heyrt af því, þó að það sé ekki beinlínis hluti af vinnu nefndarinnar, að einstakir skólar hafi þegar stigið ákveðin skref í þá átt að reyna að undirbúa nám sem yrði hliðstætt þessu. Ég mundi fagna því ef tækist að finna því stað í kerfinu þannig að menn hafi áfram valkosti um leiðir sem þeir vilja fara í framhaldsskólunum.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Skúla Helgasyni fyrir svörin. Ég vil í framhaldi af þessu snúa mér að hinum þáttunum í þessu máli, þ.e. fjármuna- og fjársýsluþáttunum. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hann telji eðlilegt, þegar um er að ræða rekstur almannaþjónustu eins og þessa, þ.e. þjónustu sem við teljum væntanlega öll að sé nauðsynleg og það sé ein af grunnskyldum samfélagsins að bjóða upp á hana, hvort slíka þjónustu eigi að reka með arðsemiskröfu í huga. Eða telur hann eðlilegra að slíkt sé, eins og það hefur verið kallað á ensku, „non profit“ fyrirbæri, með leyfi forseta. Þá langar mig að lokum að inna hv. þingmann eftir því hvernig hann telji að hægt sé að endurheimta þá fjármuni sem út af standa. Hvaða leiðir sér hann í því að ríkisvaldið geti með einhverjum hætti náð til baka þessum fjármunum? Hv. þingmaður nefndi hugmyndir um að kennt yrði upp í skuldina, ef ég skildi hann rétt. Ég sé ekki alveg að hægt sé að fara þá leið. Hvaða leiðir aðrar telur þingmaðurinn að séu í boði?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Ólafi Þór Gunnarssyni fyrir fyrirspurnina og tek undir það sem kemur fram í máli hans. Ég tel að þegar um er að ræða þjónustusamninga af þessu tagi við einkaskóla í landinu eigi ríkisvaldið að búa svo um hnúta að ekki sé boðið upp á að skólarnir séu reknir í hagnaðarskyni fyrir eigendur þeirra, sérstaklega þegar við sjáum dæmi eins og í þessu tilviki um að ríkisframlögin séu notuð til að fóðra arðgreiðslur til eigenda, til að fóðra lánveitingar til tengdra aðila og til að standa fyrir meintum undirborgunum gagnvart kennurum sem hafa lagt á sig margfalda vinnu við að reyna að láta þessa tilraun ganga upp. Það er ákveðinn misskilningur hjá fyrirspyrjanda varðandi aðferðirnar við að endurheimta fjármunina. Það er alveg skýrt frá hendi meiri hluta nefndarinnar að við teljum að hreinlegasta leiðin sé að fjármunirnir séu einfaldlega endurgreiddir í ríkissjóð. Hins vegar hefur venjan verið sú, þar á meðal varðandi þennan skóla, að mönnum hefur verið gefið svigrúm til að kenna upp í skuldina. Um það höfum við dæmi, bæði úr opinbera geiranum og einkageiranum. Ég tel að rökstyðja megi þá aðferðafræði að veita ákveðið svigrúm, t.d. nýjum skólum í mjög afmarkaðan tíma meðan þeir eru að koma sér á fætur, og auðvitað geta aðstæður kallað á tiltekinn sveigjanleika. En þegar um er að ræða ofgreiðslur sem eiga sér stað ár eftir ár í talsvert langan tíma, hlýtur grundvelli þeirrar aðferðafræði að vera kippt undan henni. Afstaða nefndarinnar er því skýr. Við teljum að ofgreiðslurnar eigi að endurgreiða í ríkissjóð.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágætar upplýsingar og ágæta ræðu um neikvæða hlið þessa máls. Það er sjálfsagt að hafa aga í ríkisfjármálum. Ég vil spyrja hv. þingmann um eitt sem mér fannst vanta í skýrsluna: Hvað er mikið brottfall hjá Menntaskólanum Hraðbraut? Hvað sparar það mikið ef það er minna en hjá öðrum framhaldsskólum? Í öðru lagi: Hvað kostar stúdentspróf sem Menntaskólinn Hraðbraut framleiðir miðað við aðra skóla þar sem það tekur fjögur ár að framleiða eitt stykki stúdent, oft á tíðum fimm ár, með brottfalli? Mér skilst að meðaltíminn sé fimm ár. Vildi nefndin ekki kanna það? Kannaði nefndin hvað tveimur árum lengri starfsævi skilaði miklu í þjóðarbúið? Meðallaun eru kannski 5 milljónir, þ.e. 10 milljónir á nemanda í lengri starfsævi, því starfsævi viðkomandi stúdenta lengist væntanlega um tvö ár að öllu öðru óbreyttu. Hvað gefur það miklar tekjur í ríkissjóð í formi skatta? Var þetta ekki kannað í störfum nefndarinnar? Ég er búinn að nefna að þetta gefur eldra fólki náttúrlega færi á að ljúka stúdentsprófi á stuttum tíma með öguðum hætti. Ég þekki það persónulega að þetta er mjög öguð kennsla. Ég hef ekki kynnst því annars staðar. Svo vildi ég spyrja: Eigum við von á því að hv. menntamálanefnd kanni og gefi skýrslu um opinbera skóla eins og til dæmis Háskólann á Akureyri sem fór ár eftir ár fram úr fjárlögum? Hann eyddi fjármunum skattgreiðenda ár eftir ár og einnig Háskólinn á Hólum auk fjölda annarra. Mér þætti vænt um að fá skýrslu frá menntamálanefnd um þessi atriði vegna þess að þar er líka farið illa með skattpeninga ríkisins.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Pétri H. Blöndal fyrir fyrirspurnirnar. Hann nefnir eitthvert mikilvægasta sérkenni og vandamál íslenska skólakerfisins á undanförnum árum sem er brottfallið. Það er hryggilegt til þess að vita að staða okkar er þar mun verri en Norðurlandanna og flestra annarra nágrannaþjóða sem við berum okkur saman við. Sú sóun sem því fylgir fyrir einstaklinginn og samfélagið er gríðarleg.

Stytta stúdentsprófið.

Það að stytta stúdentsprófið er hins vegar formbreyting sem breytir ekki innihaldi skólastarfsins. Vandamálið er að við förum með allt of mikið af fólki í gegnum skólakerfið sem finnur þar ekki stað fyrir hæfileika sína og getu og hrökklast út úr kerfinu af því skólinn hefur ekki þá valkosti og brautir sem það leitar eftir. Í þessu liggur vandinn. Vissulega sparar það peninga til skemmri tíma fyrir ríkissjóð að stytta framhaldsskólann þannig að þeir annmarkar sem eru á náminu standi ekki yfir í eins langan tíma en við verðum fyrst og fremst að horfa á innra starfið og hvernig við þjónustum einstaklingana sem fara í gegnum skólakerfið. Svo ég svari þingmanninum beint þá leituðum við ekki sérstaklega eftir upplýsingum um brottfallið og hvað lengri starfsævi mundi skila miklu inn í þjóðarbúið. Ágæt rök eru fyrir því að kalla eftir þeim upplýsingum almennt séð. Ég minni á hitt varðandi spurninguna sem hv. þingmaður bar fram í samhengi við opinberu skólana að það er ekki að frumkvæði menntamálanefndar sem við leggjumst í þessa vinnu. Forseti Alþingis biður okkur á grundvelli laga og reglna um Ríkisendurskoðun um að fara sérstaklega í gegnum greinargerðina frá Ríkisendurskoðun. Það er tilefni þess að nefndin leggur í þessa miklu vinnu.

Frú forseti. Í ljósi þeirra miklu ávirðinga sem hv. nefnd kemst að í þessu máli og eflaust með réttu tel ég það vera skyldu nefndarinnar að kanna hvað brottfallið er mikið í þessum ákveðna skóla og hvað það er í öðrum sambærilegum skólum. Síðan vildi ég skora á hv. nefnd sem hv. þingmaður veitir formennsku að kanna hvað stúdentsprófið kostar íslenska skattgreiðendur til enda, með brottfalli og öllu saman, þannig að við vitum um hvað við erum að tala. Svo vil ég gjarnan að hv. nefnd skoði sömuleiðis opinberu skólana, hvort þeir hafi farið fram úr fjárlögum, hvað stúdentspróf þeirra kostar og hvort þeir standi við samninga sem gerðir eru og annað slíkt. Ef svo reynist vera, þá ætti með sömu rökum að hætta opinberum rekstri skóla.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Pétri H. Blöndal fyrir niðurstöður hans. Ég vil draga fram tölfræði varðandi brottfallið þó að nefndin sjálf hafi ekki aflað þeirra upplýsinga. Fram kemur í gögnum sem menntamálaráðuneytið lét vinna og ég nefndi í máli mínu að brottfallið fyrir námsárin 2009 og 2010 hafi verið 5,6% sem er mun minna en annarra framhaldsskóla í landinu. Það er rétt og skylt að það komi fram. Ekki hafa fengist upplýsingar um brottfall síðustu ára, segir einnig í þeirri skýrslu. Hvaða ályktanir við getum dregið af þessu? Það bendir til þess að þessi tilraun sé gagnleg hvað þetta varðar. Hins vegar er nemendafjöldinn auðvitað ekki stór í þessum skóla  Þetta er risastórt mál sem ég tel að menntamálanefnd og menntamálayfirvöld í landinu þurfi að skoða sérstaklega. Í Sóknaráætlun 20/20 er að finna mjög metnaðarfulla markmiðslýsingu um að ná brottfallinu niður í 10%. Ef við ætlum að ná því marki verða allir aðilar sem hér eru inni, kjörnir fulltrúar úr öllum flokkum og ráðuneyti menntamála að spýta í lófana, bretta upp ermar og koma með raunhæfa aðgerðaáætlun um hvernig við getum náð brottfalli í framhaldsskólum á par við það sem þekkist í öðrum löndum.

Frú forseti. Við ræðum hér skýrslu menntamálanefndar um skýrslu Ríkisendurskoðunar um framkvæmd þjónustusamnings við Menntaskólann Hraðbraut. Með bréfi þann 7. október fór forseti Alþingis þess á leit við formann menntamálanefndar að nefndin tæki til umfjöllunar skýrslu Ríkisendurskoðunar um framkvæmd þjónustusamnings við Menntaskólann Hraðbraut, samanber reglugerð um þinglega meðferð skýrslna Ríkisendurskoðunar frá 12. febrúar 2008. Þetta hefur menntamálanefnd gert og í þessari skýrslu koma fram tvö álit, annars vegar er álit meiri hluta nefndarinnar, hins vegar er álit minni hlutans og síðan er sameiginlegt álit nefndarinnar allrar í lok skýrslunnar. Ég vil gera að umtalsefni álit minni hluta nefndarinnar, sem að standa sú sem hér stendur, Ragnheiður Ríkharðsdóttir, og Íris Róbertsdóttir, sem sat fundi menntamálanefndar í fjarveru Unnar Brár Konráðsdóttur, sem gegndi varaformannsstöðu í þingmannanefndinni svokölluðu - Íris Róbertsdóttir tók um stundarsakir sæti hennar í menntamálanefnd. Þegar Menntaskólinn Hraðbraut er skoðaður þarf, eins og meiri hluti menntamálanefndar gerir, að taka tvo þætti til gagngerrar skoðunar, annars vegar er það fjármálaumsýsla skólans og hins vegar skólastarfið sjálft sem hlýtur að skipta meginmáli í hverjum og einum skóla. Það er algjörlega ljóst, samkvæmt skýrslu Ríkisendurskoðunar, að samkvæmt 5. gr. þjónustusamningsins skal fara fram árlegt uppgjör á fjárreiðum skólans. Ríkisendurskoðun segir jafnframt að slíkt uppgjöri hafi þó aldrei farið fram á þeim árum sem skólinn starfaði, frá árinu 2003 til ársins 2010. Ráðuneytið hafi vitað að nemendafjöldi skólans væri ekki í takt við fjárlög og skólinn hefði fengið hærri greiðslur en hann átti rétt á samkvæmt þjónustusamningi. Þetta liggur fyrir í skýrslu Ríkisendurskoðunar og þetta hlýtur að teljast ámælisvert, jafnt af hálfu stjórnenda skólans, sem hafa vitað um ofgreiðslur, og af hálfu ráðuneytisins sem ekki fylgdi eftir og kallaði eftir ársuppgjöri skólans. Sem fulltrúi í menntamálanefnd óskaði ég eftir því að ráðuneytið svaraði því hvernig það gerði upp ofgreidd nemendaígildi og hvernig farið væri með slíkt í opinberum skólum - hvað varðar ofgreidd nemendaígildi, segir hér, ættu þær reglur að ríkja að Menntaskólanum Hraðbraut væri skylt að greiða til baka það sem ofgreitt var. Þau svör sem fengust frá ráðuneytinu, hvað varðar ofgreidd nemendaígildi, sem og skuldir opinberra skóla, voru afar óljós. Það var algjörlega ljóst að engin ein ákvörðun eða engin ákveðin regla gildir um þennan þátt í skólastarfi, hvorki hvað varðaði ofgreiðslur né hvernig menn tækju á skuldastöðu. Á meðan, frú forseti, ráðuneytið sjálft setur sér ekki skýra og afmarkaða stefnu um hvernig á að fara með ofgreidd nemendaígildi og skuldir opinberu skólanna getur það ekki, að mínu mati, sett einhverja sérstakar kvaðir eða reglur um einkarekna skóla. Í þessu tvennu verður að gilda jafnræði, það er algjörlega skýrt. Það hlýtur því að vera hlutverk menntamálaráðuneytisins, miðað við skýrslu Ríkisendurskoðunar, að fara vel yfir þessa þætti. Er það m.a. krafa menntamálanefndarinnar allrar að gerð verði úttekt á þessu og að skýrt komi fram hvort og í hve miklum mæli það hafi viðgengist að fjárframlög hafi verið ofgreidd úr ríkissjóði án þess að til endurgreiðslu þeirra hafi komið. Jafnframt komi fram samanburður við opinbera framhaldsskóla í þessu sambandi. Það gengur ekki að fara eingöngu þannig fram gegn þeim skólum sem eru einkareknir en ætla að gera það á annan hátt gagnvart skólum sem eru í opinberri eigu. Frú forseti. Hvort heldur sem er er alveg ljóst að fjármálaumsýsla Menntaskólans Hraðbrautar er ámælisverð. Það fer ekkert á milli mála. Það stendur hins vegar jafnframt í skýrslu Ríkisendurskoðunar - af því hér hefur mönnum orðið tíðrætt um arð sem eigendur Hraðbrautar hafi greitt sér - að hún telji hvorki þjónustusamninginn sjálfan né lög banna slíkar arðgreiðslur. Þannig að hér hafa lög í raun ekki verið brotin. Þetta er löglegt en menn getur greint á um það hvort þetta sé siðlegt í þeirri mynd sem hér hefur verið gert. Ætli ríkisvaldið og menntamálaráðuneytið sér að setja í reglugerð, eða kanna eftir lagabálki þar að lútandi, hvort þetta sé óheimilt, þá gerir það það. Slíkt þarf þá að vera bundið lögum til að við, hv. alþingismenn, getum rætt það hér að eitthvað sé andstætt þessu eða hinu. Það kann að vera andstætt hinu siðlæga mati fólks en það er aldeilis ekki andstætt því sem er löglegt. Jafnframt er greint frá því að Ríkisendurskoðun telur lánveitingar á milli skyldra aðila óæskilegar og í andstöðu við 7. gr. þjónustusamningsins vegna þess að þær lánveitingar tengdust heldur ekki rekstri skólans. Frú forseti. Það er alveg ljóst, og ég ítreka það, að fjármálaumsýslu þessa skóla, Menntaskólans Hraðbrautar, var ábótavant og hún er ámælisverð. Það þarf að skoða. Sá þáttur sem skiptir þó meginmáli í öllu skólastarfi er skólastarfið sjálft. Þar kemur glögglega í ljós, af þeirri úttekt sem gerð hefur verið, að nemendur skólans eru afar sáttir við kennslufyrirkomulagið, þeir eru afar sáttir við lotukerfi skólans, þeir eru afar sáttir við það hvernig þeir nálgast námið og stuðning kennara. Þeir gagnrýna hins vegar að ekki sé um nægjanlega fjölbreytta kennsluhætti að ræða, en það er líka þekkt atriði úr hinum hefðbundnu skólum. Það skiptir meginmáli að Menntaskólinn Hraðbraut býður upp á sérstakt fyrirkomulag. Hann býður upp á tveggja ára nám til stúdentsprófs. Hann er einstakur hvað það varðar í menntaskólageiranum. Þess vegna hafa nemendur sótt þangað, jafnt þeir sem eru nýkomnir úr grunnskóla sem og þeir sem eldri eru, og kjósa þessa leið til að nálgast stúdentspróf. Þessi möguleiki verður að vera fyrir hendi. Það er líka ljóst að kennarar í fullu starfi við skólann eru tíu, það eru átta svokallaðir skólafulltrúar í fimm stöðugildum. Það er sagt að sex kennarar séu með kennsluréttindi. Flestir eru með BA eða BS-gráðu í sínum fræðum og sumir með meistaragráðu. Það er ljóst að starfsvelta meðal fastráðinna kennara er lítil. En starfsvelta meðal þeirra sem ekki eru fastráðnir er hins vegar meiri. Það þekkjum við líka úr hinum opinbera skóla. Mönnum hefur orðið tíðrætt um að launakostnaður Menntaskólans Hraðbrautar sé undir 40% af rekstrarkostnaði en launakostnaður opinberu skólanna yfir 70% og telja því að eitthvað hljóti að vera að hjá Hraðbraut. Það hvarflar ekki að mönnum að velta því fyrir sér hvort hugsanlega geti eitthvað verið að hinum megin. Það er ljóst að hver einasti kennari sem kennir við Menntaskólann Hraðbraut, þennan einkaskóla, undirritar samning um kaup og kjör. Hann gengur frjáls að þeim samningum. Hann ber ábyrgð á þeim samningum sem hann gerir við sinn vinnuveitanda. Hann veit að þeir eru ekki samkvæmt kjarasamningum Kennarasambands Íslands. Þess vegna geta menn ekki síðar í ráðningarferlinu sett út á þann samning sem þeir hafa sjálfir undirritað. Þeir verða þá að segja upp samningi sínum. Og óski þeir ekki eftir endurráðningu á sama grunni, er það svo. Það er hins vegar annað mál hvort setja þarf inn í þjónustusamninga um einkaskóla á öllum stigum að þeir taki mið af ríkjandi kjarasamningi kennarafélaga. Það er allt önnur umræða sem menn verða þá að taka. Starfsfólk Menntaskólans Hraðbrautar, sem kom á fund menntamálanefndar - þeir starfsmenn sem enn eru við skólann - lagði fram yfirlýsingu sem afhent var á fundi menntamálanefndar sem haldinn var 26. nóvember sl. Þar kemur m.a. fram, með leyfi forseta: „Menntaskólinn Hraðbraut er valkostur í íslenska framhaldsskólakerfinu sem á sér ekki hliðstæðu. Sérstaða skólans er m.a. fólgin í eftirtöldum atriðum: Námið í Hraðbraut er tvö ár í stað fjögurra ára sem er algengast í öðrum framhaldsskólum. Námið er byggt á lotukerfi og aðeins eru kenndar þrjár kennslugreinar í einu þannig að nemendur geti einbeitt sér að fáum greinum í senn. Nemendur fá hefðbundna kennslu þrjá daga vikunnar en stunda sjálfsnám tvo daga og fá þá leiðsögn og aðstoð frá kennurum skólans. Skólinn er lítill og persónulegur þar sem allir eiga þess kost að njóta sín.“ Þetta er það sem við erum að óska eftir í öllum skólum, að allir eigi þess kost að njóta sín. Þeir sem velja Hraðbraut meta það svo að þar nýtist hæfileikar þeirra vel. Það kemur fram, bæði hjá nemendum og hjá kennurum. Það er hins vegar ljóst að samstarfsörðugleikar eru, að því er virðist, á milli einstakra kennara og skólastjórnenda. Frú forseti, það er engin nýlunda, hvorki í grunnskólum, leikskólum, framhaldsskólum né í öðrum skólum. Það eru alltaf til þeir einstaklingar og þeir skólastjórnendur sem eiga í samstarfsörðugleikum. Ég ítreka að það er engin nýlunda í Menntaskólanum Hraðbraut. Það er þekkt stærð í íslensku skólakerfi og á flestum vinnustöðum. Ef það eitt og sér er ástæða til að endurnýja ekki þjónustusamning við Menntaskólann Hraðbraut þarf nú að fara í flestalla skóla til að kanna stöðu þeirra mála og önnur verkefni. Í meirihlutaáliti nefndarinnar er það enda ekki meginástæðan. Meginástæðan er fjármálaumsýsla núverandi eigenda skólans og eftirlitsleysi menntamálaráðuneytisins. Ég tek undir það, eins og ég hef margoft sagt, að kveðinn er upp áfellisdómur yfir rekstri og fjárumsýslu stjórnenda skólans og áfellisdómur yfir eftirliti menntamálaráðuneytisins. Í ljósi þeirrar sérstöðu sem Menntaskólinn Hraðbraut hefur og þeirrar ánægju og jákvæðu úttektar sem er á innra starfi skólans, ánægju nemenda með skólann og yfirlýsingar frá starfsfólki, leggur minni hlutinn til að mennta- og menningarmálaráðuneytið tryggi framtíð skólans með nýjum þjónustusamningi. Við leggjum jafnframt til að með nýjum þjónustusamningi verði gerðar skýrar kröfur um markmið skólans og rekstur, hvernig stjórn skólans skuli skipuð, hvert sé hlutverk stjórnarmanna og tryggt verði að starfsfólk skólans eigi þar fulltrúa. Í mínum huga, frú forseti, má rekstrarformið eitt og sér aldrei ráða því hvort skóli lifir eða deyr. Innra starf skólans hlýtur alltaf að eiga að vera meginlínan. Hafi lög verið brotin á að refsa þeim sem brjóta lögin en það er ekki hægt í mínum huga, eins og hér er gert, að leggja til að þjónustusamningur verði ekki endurnýjaður. Ég vona að ég hafi túlkað niðurstöðu meiri hluta menntamálanefndar í þá veru að komi aðrir aðilar að skólanum sé menntamálanefnd og meiri hluti hennar reiðubúin til að leggja til við ráðherra að þjónustusamningur verði gerður við Menntaskólann Hraðbraut til að halda úti þessu sérstaka tækifæri sem íslenskir framhaldsskólanemendur 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Ragnheiði Ríkharðsdóttur fyrir góða og málefnalega ræðu og yfirferð yfir álit minni hluta menntamálanefndar í þessu dapurlega máli. Mig langar sérstaklega að spyrja um afstöðu þingmannsins til þeirra arðgreiðslna sem eru meðal þeirra atriða sem helst eru gagnrýnd í skýrslu Ríkisendurskoðunar og birtast okkur með þeim hætti að 95% af þeim rekstrarafgangi sem kemur fram í bókum félagsins, og er allur til kominn eins og við vitum út af ofgreiðslum úr ríkissjóði, renna beint í vasa eigenda félagsins. Er hv. þingmaður fylgjandi því að í samningum við einkaskóla sé opið fyrir það að svo sé búið um hnúta að eigendur skólanna geti rekið þá í hreinu hagnaðarskyni eins og þarna birtist okkur? Það er síðan réttur skilningur þingmannsins á áliti meiri hluta menntamálanefndar að við teljum full rök fyrir því að starfsemi af þessu tagi og starfsemi þessa skóla eigi rétt á sér ef aðrir aðilar kæmu að rekstrinum en þeir sem hafa sýnt af sér þá hegðun í fjármálaumsýslu sem birtist okkur í þessari skýrslu.

Frú forseti. Ég fór inn á það að Ríkisendurskoðun teldi þessar arðgreiðslur ekki brjóta lög. Hv. þm. Skúli Helgason spyr mig hvort ég sé fylgjandi því að slíkar arðgreiðslur eigi sér stað. Ég lít þannig á að ákveði maður að setja á laggirnar einkaskóla og fara í samstarf við ríkið um nemendaígildi eins og aðrir skólar fá, vegna þess að nemendaígildi fylgir nemandanum til þess skóla sem hann óskar að fara í, og uppfylli þær kröfur sem hann setur sér í upphafi og nái markmiðum sínum, að því gefnu að starfsfólk og kennsluhættir séu innan ramma þess þjónustusamnings sem gerður er við skólann af hálfu ráðuneytisins og það sé afgangur af rekstri, hljóti eigendum skólans að vera frjálst að fara með þann afgang á þann hátt sem þeir telja skynsamlegast hverju sinni. Telja þeir ástæðu til að greiða sjálfum sér arðinn út eða telja þeir ástæðu til að setja hann inn í og enn bæta skólastarf? Sem skólamanneskja mundi ég að sjálfsögðu velta fyrir mér hvort ekki væri hægt að gera gott skólastarf betra. Ég hef þá trú að flestir færu þá leið að endurbæta skólastarf enn frekar, veita jafnvel þeim sem þar starfa hlutdeild í þeim arðgreiðslum sem til greina kæmu ef skólinn væri rekinn með þeim hætti að hann skilaði arði.

Virðulegi forseti. Ég verð að játa að ég er eilítið undrandi á þessum svörum hv. þingmanns, sérstaklega í ljósi orða hv. þingmanns í framsöguræðu sinni áðan þar sem hún dró það fram að það væri niðurstaða Ríkisendurskoðunar að hér væru engin lög brotin en það væri hins vegar álitamál hvort þetta væri réttum megin við mörk hins siðlega. Ég túlka orð hv. þingmanns svo að hún telji að þarna hafi verið eðlilega að málum staðið og bið hv. þingmann að velta fyrir sér hvort við getum verið sammála um að þarna sé farið út yfir mörk þess sem getur talist siðlegt í þessum efnum í ljósi þess að þessar arðgreiðslur eru til komnar vegna þess að skólinn hefur í reynd fengið fjármuni sem hann átti ekki rétt á frá ríkinu og sömuleiðis í ljósi meintra ávirðinga um að þarna borgi stjórnendur skólans kennurum laun undir lágmarkstöxtum í kjarasamningum kennara á markaðnum.

Forseti. Já, við getum algjörlega verið sammála um að þarna er farið út fyrir þau mörk sem teljast siðleg vegna þess að um er að ræða ofgreiðslur til þess skóla eftir því sem fram kemur í skýrslu Ríkisendurskoðunar. Að því leyti erum við sammála, við hv. þm. Skúli Helgason. Ég útskýrði líka af hverju og hvernig ég teldi að ef einkaskólar gerðu það samkomulag við ráðuneytið að fá til sín nemendaígildi og stæðust þær kröfur sem þjónustusamningurinn gerði um menntun og annað þess háttar en skiluðu samt afgangi væri eigendum skólanna frjálst að fara með þann afgang á þann hátt sem þeir kysu. Á nákvæmlega sama hátt er mér kunnugt um að innan grunnskólans eru líka nemendaígildi, ákveðinn kostnaður á bak við hvern nemanda. Skólinn hefur þetta til umráða og ef skólinn hefur einhverra hluta vegna farið þannig með fé að hann á eftir einhverjar milljónir í lok árs eða þegar líður á árið hefur hann getað annað tveggja; fært það með sér yfir á næsta ár eða nýtt það til að endurbæta ýmislegt í skólanum, hugsanlega breyta kennsluháttum sem hugsanlega kostar meira. Skólanum er frjálst innan þeirra verðmæta sem hann hefur að nýta þau. Standi skóli þannig að rekstri með nemendaígildum sínum að hann á eftir fé í lok ársins á ekki að hrifsa það af honum á næsta ári vegna þess að rekstur skólans var góður. Ég held að þetta sé líka grundvallarhugsun sem menn þurfa að fara í í sambandi við skólann vegna þess að skólastjórinn, hvort sem hann er í leik-, grunn- eða framhaldsskóla eða háskóla, ber ábyrgð á faglegum og rekstrarlegum þáttum síns skóla.

Forseti. Ég vil byrja á að taka fram að ég er fylgjandi tilraunastarfsemi í skólarekstri. Ég vil fjölbreytt námsúrræði, ég vil alls konar skóla því að ég vil ekki steypa alla í sama mót. Fólk er alls konar og það sem hentar einum hentar ekki endilega öðrum. Ég fagna líka einkaframtakinu á sviði mennta- og uppeldisstofnana og ég held að það sé að mörgu leyti kjörinn og frjór vettvangur til nýsköpunar og ýmissar tilraunastarfsemi. Það nægir að nefna menntastofnanir eins og Verzlunarskóla Íslands og leik- og grunnskóla Hjallastefnunnar því til sönnunar. Einkaskólar eiga að mínu mati að vera valkvæðir, þ.e. þeir sem senda börnin sín í slíka skóla gera það vegna þess að þar er eitthvað í boði sem býðst ekki í opinberum skólum. Skólarnir standa undir sér vegna þess að það er eftirspurn eftir því sem þeir bjóða upp á. Þannig á það að vera. Mikil ánægja hefur t.d. verið með einkarekna leikskóla Hjallastefnunnar þar sem þeir eru valkvæður kostur til hliðar við opinbera kerfið og foreldrarnir sjálfir velja að senda börnin sín í skólana þar sem unnið er eftir Hjallastefnunni. En í skólum þar sem unnið er eftir Hjallastefnunni í opinberum hverfisleikskólum hefur ánægjan verið minni vegna þess að þessi sérstaka stefna er ekki endilega val fólksins sem býr í hverfinu, samræmist ekki lífsviðhorfi þess og er ekki endilega það sem það mundi velja fyrst. Ég er sem sagt hvorki á móti einkaskólum né tilraunastarfsemi í menntastofnunum og valdi reyndar sjálf að stunda nám í einkaskóla á einu tímabili í lífi mínu. Mér finnst nauðsynlegt að taka þetta fram í upphafi máls míns þar sem mér hafa borist bréf frá skólastjóra Hraðbrautar og einnig séð haft eftir honum í fjölmiðlum að um pólitískar ofsóknir á hendur honum og einkaframkvæmda almennt í menntakerfinu sé að ræða. Svo er ekki og treysti ég mér til að fullyrða það, þótt ég sé enginn sérstakur talsmaður ríkisstjórnarinnar eða stefnu hennar. Ég stend hins vegar að áliti meiri hluta menntamálanefndar vegna þess að hér er pottur brotinn. Hér erum við að tala um meðferð á opinberu fé og það er ekki sama hvernig við umgöngumst það. Það námsúrræði sem Menntaskólinn Hraðbraut stendur fyrir er allrar athygli vert og ég vona að einhvers konar hraðbraut bjóðist áfram svo duglegir nemendur geti lokið stúdentsprófi á tveimur árum. Sá skóli mætti mín vegna vera rekinn sem einkaskóli en mér finnst menntamálaráðuneytið ekki geta réttlætt það að semja við sömu aðila aftur. Framkvæmd og eftirlit menntamálaráðuneytisins og þeirra menntamálaráðherra sem þar sátu á þessum tíma er svartur blettur á íslenskri stjórnsýslu. Fátt virðist hafa verið í lagi og virðist ráðuneytið gjörsamlega hafa brugðist eftirlitshlutverki sínu. Meira að segja grundvallaratriði eins og við hvern er samið og hverjum er greitt er ekki í lagi. Upphaflegur þjónustusamningur er gerður við einstaklingsfyrirtækið Hraðbraut árið 2001, sem er með kennitölu frá árinu 2000, en allar greiðslur frá ríkissjóði hafa borist til allt annars aðila, einkahlutafélagsins Hraðbrautar sem er með allt aðra kennitölu. Hvernig getur það gerst að ríkið semji við eitt fyrirtæki um þjónustu en greiði einhverju allt öðru fyrirtæki fyrir þjónustuna? Þetta skil ég ekki. Mikið hefur verið rætt um arðgreiðslur til eigenda Hraðbrautar og menn hafa reyndar líka deilt um krónutöluna. Það munar ekki svo miklu þar á að ég vilji gera það að sérstöku umfjöllunarefni, en í athugun menntamálanefndar kom einnig í ljós að umtalsverðar arðgreiðslur hafi farið til eigenda í gegnum fyrirtækið Faxafen ehf. sem leigði skólanum húsnæði. Kostnaðarhlutföll í skólanum eru mjög sérstök í samanburði við aðra skóla, launakostnaður er mjög lágur en annar kostnaður, þar á meðal húsaleiga, er mjög hár miðað við aðra skóla. Ég get ekki betur séð en að eigendur skólans hafi mjólkað hann eins og hægt var og arðgreiðslurnar í heild eru verulegar, það er staðreynd. Ríkisendurskoðun bendir á að ef rétt hefði verið gefið hefði skólinn ekki átt að geta greitt sér arð, hann stóð einfaldlega ekki undir sér. Því er ég ekki sammála því að Ríkisendurskoðun tekur ekki tillit til hárrar húsaleigu og arðgreiðslna út úr félaginu Faxafeni ehf. Á móti má benda á að kennarar hafa ekki fengið greitt í samræmi við vinnuframlag ef við berum samninga þeirra saman við aðra samninga kennara og því er í raun erfitt að leggja mat á hvort raunverulegur rekstrargrundvöllur sé fyrir rekstri skólans eða ekki. Ég tel þó svo vera. Formaður menntamálanefndar fór ágætlega yfir þau atriði sem meiri hluta nefndarinnar þótti rétt að fjalla um og ég ætla ekki að endurtaka þau. Lykilatriði og hinn stóri lærdómur sem við verðum að draga af þessu máli er að svona má aldrei fara með opinbert fé. Við verðum að tryggja að eftirlit sé í lagi og öllum formsatriðum fylgt. Forseti. Efst í huga mér eftir þessa yfirferð og eftir allt þetta undarlega mál er sú hugmynd að stofna skóla til þess að græða peninga. Kannski er ég gamaldags en mér finnst að skólar eigi að vera reknir af hugsjón. Þar með er ekki sagt að ekki megi greiða kennurum eða skólastjórnendum góð laun. Mér finnst t.d. laun kennara allt of lág. Hér virðist hins vegar allt skólastarfið snúast um að gera fyrirtækið að peningavél á kostnað kennara, nemenda og skattgreiðenda. Þá hljótum við að spyrja okkur hvernig við getum komið í veg fyrir að svona endurtaki sig. Ég held að lausnin sé að mörgu leyti fólgin í félagaforminu. Það er ekki eina lausnin, það er alveg ljóst að opinberir aðilar verða að standa sig miklu betur í eftirlitshlutverkinu. Það er raunveruleiki sem við erum að vakna við núna eftir hrunið að eftirlitsaðilar almennt í samfélaginu hafa brugðist. Ég held að einkahlutafélagsformið sé ekki heppilegt í skólarekstri. Við sjáum áratugagamlar stofnanir eins og Verslunarskóla Íslands sem eru reknar sem sjálfseignarstofnanir og arðurinn af starfseminni fer í að bæta skólastarfið og aðbúnað kennara og nemenda en ekki til þess að halda uppi lúxuslífi eigenda með arðgreiðslum eða veita lán til tengdra aðila. Það er vel hægt að reka einkaskóla hér á landi svo vel sé en það verður að hafa eftirlit með því hvernig opinbert fé er notað og grípa til aðgerða þegar augljóslega er farið frjálslega með það. Það á auðvitað við um opinbera skóla líka, þeir eru ekkert undanþegnir eftirlitsskyldunni. Nýlegt dæmi er um fangelsi þar sem forsvarsmaður þess virðist hafa farið mjög frjálslega með fé fangelsisins. Að lokum vil ég taka fram að ég vona að úrræði á borð við Hraðbraut verði enn í boði en tel þó að fullreynt sé að semja við núverandi eigendur Hraðbrautar sem rekstraraðila.

Virðulegi forseti. Ég mun í ræðu minni fara yfir áliti meiri hluta fjárlaganefndar á greinargerð Ríkisendurskoðunar um Menntaskólann Hraðbraut. Með bréfi sem dagsett er 2. október sl. óskaði menntamálanefnd Alþingis eftir að fjárlaganefnd gæfi umsögn um greinargerð Ríkisendurskoðunar um framkvæmd þjónustusamnings við Menntaskólann Hraðbraut. Fjárlaganefnd fjallaði um skýrsluna og fékk til fundar við sig gesti frá Ríkisendurskoðun, menntamálaráðuneyti og skólastjóra menntaskólans. Í greinargerð Ríkisendurskoðunar er það gagnrýnt að engin þarfagreining hafi verið gerð áður en til skólans var stofnað og heldur ekki gerð tilraun til að kanna hvort hagkvæmt væri að bjóða upp á sambærilegt nám og til stóð að veita í skólanum innan einhvers af þeim framhaldsskólum sem þá voru starfandi. Einnig var samið um reksturinn við Hraðbraut ehf. án þess að öðrum gæfist kostur á að bjóða í verkefnið eða hafa aðkomu að því að öðru leyti. Samkvæmt 5. gr. þjónustusamningsins við Hraðbraut skal uppgjör fara fram árlega, þar sem áætlun um nemendafjölda og framlög er borin saman við rauntölur. Slíkt uppgjör hefur hins vegar aldrei farið fram. Áætlanir áranna 2003–2009 gerðu ráð fyrir 1.818 nemendaígildum við skólann. Raunin varð hins vegar 1.422 eða 396 færri nemendaígildi. Greiðslur til skólans voru ætíð í samræmi við áætlanir um nemendafjölda en aldrei samkvæmt rauntölum á því tímabili og námu því samtals 936 millj. kr. í stað 744 millj. kr. eins og hefði átt að vera. Ofgreidd framlög til skólans nema því samtals 192 millj. kr. Ríkisendurskoðun gagnrýnir menntamálaráðuneytið fyrir að framfylgja ekki skýru ákvæði 5. gr. þjónustusamningsins um árlegt uppgjör. Þá telur stofnunin að ráðuneytið hafi ekki heimild til að gefa eftir skuld skólans við ríkissjóð upp á samtals 126 millj. kr. vegna ofgreiddra framlaga á árunum 2004–2006 eins og gert er með nýjum þjónustusamningi árið 2007, með undirskrift menntamálaráðherra og fjármálaráðherra. Sá samningur hafi auk þess verið gerður án þess að endurskoðaðir ársreikningar lægju fyrir, en samkvæmt skýrslu Ríkisendurskoðunar hafa ársreikningar skólans ekki verið endurskoðaðir. Ríkisendurskoðun telur ekkert í þjónustusamningnum eða lögum og fyrirmælum almennt banna arðgreiðslur út úr rekstri skólans, eins og fram hefur komið, svo fremi að rekstur hans sé í jafnvægi og arðgreiðslan dragi ekki úr möguleikum skólans til að veita umsamda þjónustu. Hins vegar bendir stofnunin á að framlög ríkisins til skólans á tímabilinu 2003–2009 hafi verið 192 millj. kr. umfram ákvæði þjónustusamningsins. Skólinn hafi því í raun ekki haft fjárhagslegt bolmagn til að greiða þennan arð. Samkvæmt ársreikningi skólans fyrir árið 2009 námu lán til tengdra aðila samtals 50 millj. kr. í árslok. Lánið var upphaflega veitt Nýsi ehf. til að fjármagna byggingu skóla í Skotlandi. Á árinu 2009 var lánið yfirtekið af fyrirtækinu Gagni ehf. en það er í eigu skólastjóra Hraðbrautar. Ríkisendurskoðun telur að þótt fullnægjandi grein sé gerð fyrir láninu í bókhaldi skólans geti þessi lánastarfsemi ekki talist æskileg og sé í andstöðu við ákvæði samningsins, enda tengist hún ekki rekstri skólans með nokkrum hætti. Í ljósi þess sem að framan greinir telur Ríkisendurskoðun að fjárhagslegar forsendur fyrir áframhaldandi rekstri skólans séu afar hæpnar að óbreyttum aðstæðum. Skuld skólans við ríkissjóð vegna ofgreiddra framlaga nemur 192 millj. kr. Skólinn var rekinn með nokkrum halla eina árið sem sæmilegt samræmi var milli framlaga úr ríkissjóði og nemendafjölda og loks ríkir veruleg óvissa um getu Gagns ehf. til að endurgreiða 50 millj. kr. lán frá skólanum. Í greinargerðinni kemur fram að þjónustusamningur við Menntaskólann Hraðbraut beri það með sér að langt var gengið í að mæta því sjónarmiði sem hefur verið ríkjandi, að einkaskólar með þjónustusamning skuli njóta sambærilegrar fyrirgreiðslu og opinberir skólar. Þannig var horft til þess fyrstu rekstrarár Hraðbrautar að um nýjan skóla var að ræða og að taka mætti tillit til rekstrarerfiðleika í byrjun. Með hliðsjón af framangreindu var, við framkvæmd samningsins, litið svo á að nemendauppgjör mætti jafna út á lengri tíma og gefa skólanum þannig svigrúm til að komast yfir erfið upphafsár. Þegar leið að lokum fyrsta samningstímabilsins var ljóst að erfiðlega gekk að ná markmiðum samningsins um umfang þjónustu og skýringar og röksemdir um byrjunarörðugleika héldu ekki lengur. Skýrsla Ríkisendurskoðunar gefur til kynna að erfiðlega hafi gengið að fá upplýsingar frá skólanum og því virðist sem menntamálaráðuneytið hafi ekki sama aðgang að fjárhagsbókhaldi og í þeim tilfellum sem um opinberan skóla sé að ræða. Það er álit meiri hluta fjárlaganefndar að Ríkisendurskoðun eigi að nýta sér í auknum mæli heimild til að kalla eftir upplýsingum úr fjárhagsbókhaldi einkarekinna stofnana eins og Menntaskólans Hraðbrautar. Ef einkaskólar og opinberir skólar eiga að njóta sömu fyrirgreiðslu verður aðgangur að upplýsingum um rekstur þeirra að vera sambærilegur. Jafnframt er það álit meiri hlutans að Ríkisendurskoðun framkvæmi stjórnsýsluendurskoðun á samningum er varði aðra en ríkisaðila sem fá veruleg fjárframlög úr ríkissjóði. Meiri hlutinn tekur undir sjónarmið Ríkisendurskoðunar um að ekki séu heimildir í lögum til ráðherra til að gefa eftir skuldir með þeim hætti sem gert var með þjónustusamningi 2007 við Menntaskólann Hraðbraut. Meiri hlutinn telur einnig að aðgerðin sé ekki sambærileg við framkvæmd er snýr að opinberum skólum í svipaðri stöðu. Þá telur meiri hluti fjárlaganefndar að ekki hafi verið forsendur fyrir gerð nýs þjónustusamnings með óbreyttu umfangi við skólann árið 2007 þar sem endurskoðaðir ársreikningar lágu ekki fyrir og þar með voru ekki allar nauðsynlegar upplýsingar til staðar til að styðja áframhaldandi samstarf með fjárframlögum úr ríkissjóði. Einnig lágu þá fyrir upplýsingar um að nemendafjöldi væri langt undir því sem áætlað hafði verið án þess að greiðslur til skólans hefðu verið lagaðar að því. Meiri hluti fjárlaganefndar telur ljóst af greinargerð Ríkisendurskoðunar að menntamálaráðuneytið hafi ekki uppfyllt að fullu eftirlitsskyldu sína hvað varðar eftirlit með rekstri Menntaskólans Hraðbrautar. Meiri hluti fjárlaganefndar lagði í áliti sínu áherslu á að skuld skólans við ríkissjóð verði greidd og að ákvörðun um aðkomu ríkisins að skólanum verði tekin út frá faglegum forsendum með hagsmuni nemenda og ríkissjóðs í forgrunni. Undir álit meiri hluta fjárlaganefndar rituðu auk þeirrar sem hér stendur hv. þingmenn Árni Þór Sigurðsson, Ásbjörn Óttarsson, Björgvin G. Sigurðsson, Björn Valur Gíslason, Kristján Þór Júlíusson, Ólafur Þór Gunnarsson og Sigmundur Ernir Rúnarsson. Hv. þingmenn Þór Saari og Höskuldur Þórhallsson skiluðu minnihlutaálitum.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur fyrir að fara yfir álit meiri hluta fjárlaganefndar. Mig langar að spyrja hana að tvennu. Það stendur hér að fjárlaganefnd telji að ekki hafi verið forsendur fyrir gerð nýs þjónustusamnings með óbreyttu umfangi við skólann árið 2007 þar sem endurskoðaðir ársreikningar hafi ekki legið fyrir. Nú er ljóst að það er á þessum tíma og áfram í rekstri skólans sem nemendaígildin virðast hafa verið ofgreidd. Mig langar því að spyrja: Þegar þjónustusamningur er gerður og hann á að endurnýja þurfa báðir aðilar að hafa staðið við sitt, ofgreidd nemendaígildi greidd til baka og þar af leiðandi skuldin; telur þingmaðurinn ekki að það sama eigi að gilda um einkaskóla og hina opinberu skóla? Ég spyr líka hv. þingmann hvernig hann telji að meðhöndla eigi þá skuld þegar opinber framhaldsskóli fer fram úr á fjárlögum ár eftir ár. Á að halda rekstri skólans áfram? Hve lengi má slíkur skóli starfa farandi alltaf fram úr fjárlögum? Til hvaða aðstæðna og ráðstafana getur ríkið þá gripið eða hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra?

Virðulegur forseti. Mér finnst að skoða þurfi vandlega hvernig þjónustusamningar eru gerðir, bæði hvaða girðingar eru settar í samninginn og hvernig eftirliti með því að samningurinn sé uppfylltur er háttað. Það er hins vegar ljóst, varðandi samninginn sem gerður var árið 2007, eða endurnýjaður árið 2007 við Menntaskólann Hraðbraut, af þeim gögnum sem fjárlaganefnd hafði, að menntamálaráðuneytið vissi t.d. ekki af þessum arðgreiðslum. Menntamálaráðuneytið hafði ekki nægilegar upplýsingar um fjárhagsstöðu skólans að okkar mati til þess að gera þennan framhaldssamning. Það er aðalatriðið í þessari niðurstöðu okkar varðandi samninginn 2007. Ég hef sjálf stýrt skóla þar sem við borguðum umframígildi og við fengum líka uppgjör í hina áttina. Mér er hins vegar kunnugt um það að ef skólar lenda í sérstökum vandræðum, það eru einhverjar sérstakar aðstæður, er komið til móts við þá með ýmsum hætti en það er ekki staðlað. Tekið er tillit til þeirra aðstæðna sem skólinn býr við, hvað varðar fjölda nemenda, hvort skólinn er splunkunýr eða hvort eitthvað sérstakt hefur komið upp á. Ég hef ekki á hraðbergi staðlaðar skoðanir eða mælistiku sem leggja eigi yfir allt skólakerfið. Mér finnst hins vegar að endurskoða þurfi alla þessa umgjörð og gæta samræmis og kröfur þurfa að vera svipaðar óháð rekstrarformi.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur fyrir svör hennar. Ég þekki skólastjóratíð eða skólameistaratíð hennar og veit að hún hefur rekið Fjölbrautaskóla Suðurnesja og starfað þar lengi sem og starfað í ráðuneytinu þannig að hún þekkir skólamálin almennt fjarska vel. Mig langar að spyrja hana almennt um rekstrarform, hvort sem það heitir eignarhaldsfélag, samvinnufélag, hlutafélag eða skólar reknir af hinu opinbera eins og flestallir framhaldsskólar eru, hvort hún sé hlynnt því að samhliða opinberum skólum séu til einkareknir framhaldsskólar með öðru sniði til að mæta þörfum ólíkra nemenda ef þjónustusamningur er gerður og hvort hún telji að rekstrarformið, hvort sem um er að ræða eignarhaldsfélag, samvinnufélag eða hlutafélag, eigi að skipta meginmáli eða hvort þjónustusamningurinn um markmið og rekstur skólans eigi að vera svo skýr að rekstrarformið sjálft skipti ekki máli.

Virðulegi forseti. Mér finnst mikilvægt að þjónustusamningurinn sé skýr eins og ég reyndi að segja í fyrra andsvari. Varðandi félagaformið getur það skipti máli. Það getur verið einkahlutafélag en markmið hlutafélaga getur skipt máli ef við erum að hugsa um að láta menntastofnanir ekki vera reknar í gróðaskyni, ef svo má segja. Ég er hlynntari því sem fram hefur komið hér að skóli sem er einkarekinn og skilar afgangi eigi að leggja hann í skólastarfið sjálft eða starfsmennina, styrkja þá faglega, en ekki bara reiða hann til eigendanna. Það þarf líka að huga að því ef skóli er rekinn fyrir ríkisfé og nemendurnir greiða skólagjöld. Ég tel það ekki vera siðferðilega rétt ef afgangur er af rekstrinum að hann gangi til eigendanna heldur hlýtur hann að ganga til skólans sjálfs sem er að hluta til rekinn fyrir ríkisfé og að hluta til fyrir peninga sem koma frá nemendunum sjálfum. Ég er hlynnt því að menntastofnanir séu ekki reknar í ágóðaskyni fyrir eigendur þeirra. En þetta þarf allt að skoða. Ég tel líka að það eigi að gera ríkar kröfur til menntastofnana sem eru reknar fyrir ríkisfé hvort sem þær eru opinberar stofnanir eða einkastofnanir.

Virðulegi forseti. Við ræðum skýrslu menntamálanefndar um skýrslu Ríkisendurskoðunar. Við erum í skýrslufarganamáli. Það hefði svo sannarlega verið ánægjulegt að ræða málefni framhaldsskólans almennt á jákvæðari og skemmtilegri nótum. En nú ræðum við þessa skýrslu. Við ræðum um Menntaskólann Hraðbraut sem tók til starfa árið 2003 að frumkvæði eiganda skólans sem gjarnan vildi sjá þennan valkost eins og margir fleiri í hinni íslensku framhaldsskólaflóru þar sem markmiðið var að mæta eftirspurn eftir tveggja ára námi til stúdentsprófs og að markhópurinn væri nemendur með afburða námsárangur sem gætu í raun og veru náð þessu markmiði. Strax í byrjun kom í ljós ákveðin brotalöm í starfsemi skólans þar sem ekki fór fram nein greining á þörfinni og ekki var athugað hvort það hefði kannski verið skynsamlegra og hagkvæmara að koma starfseminni fyrir innan einhverra þeirra skóla sem fyrir voru. Skólinn fór heldur völtum fótum af stað þannig lagað þó svo að ég haldi að skólinn sé mjög góður og starfsemin þar ágæt. Það er mjög gott að það fyrirkomulag sé til staðar að bráðgerir nemendur geti lokið stúdentsprófi á skömmum tíma og það getur jafnvel verið þjóðhagslega hagkvæmt eins og komið hefur fram. Þegar farið er að starfrækja skólann kemur í ljós að eftirspurnin eftir slíkri skólagerð er minni en ráð var fyrir gert. Skólinn sem stóð á brauðfótum varð því enn valtari. Skólinn hefur fengið sambærilegar fjárveitingar og opinberir framhaldsskólar, þ.e. miðað er við áætlaðan nemendafjölda eins og alls staðar er. Það er ekkert óeðlilegt við að nýir skólar fái ákveðið sveiflujöfnunarframlag þegar farið er af stað því að þeir fá ekkert sérstakt framlag vegna þess. Þó að framlagið hafi verið ríflegt til að byrja með og kannski ekki gripið til ráðstafana strax eftir fyrsta árið horfðum við náttúrlega upp á að þarna fór einhvern veginn allt úrskeiðis. Málin fóru algjörlega úr böndunum þar sem endurskoðunarákvæði í samningnum var ekki virt. Af því að hér hefur dálítið verið til umræðu hvernig fjárframlögum til opinberra framhaldsskóla er háttað þá þekki ég náttúrlega ekki alla framhaldsskóla landsins, en alla vega þar sem ég þekki til koma þessar nemendasveiflur fram í daglegu starfi eða annalegu starfi skólanna þar sem mikil fækkun á nemendum verður til þess að fjárframlag verður mun lægra sem getur orðið afar erfitt í starfsemi framhaldsskóla enda er rekstrarféð bara til þess að reka húsnæði og launakostnað kennara. Ef við ræðum aðeins áfram um Menntaskólann Hraðbraut þá er búið að gera faglega úttekt á skólanum og hann er í ágætisstandi faglega, nemendur eru almennt mjög ánægðir. Eldri nemendur sem koma inn eru mjög ánægðir með að geta farið í skóla aftur og finnst gott að geta sparað sér tíma og fá ákveðið utanumhald. Í þessari faglegu úttekt er talað um að helsti kostur skólans séu kappsamir og metnaðarfullir kennarar. Ég vil mjög gjarnan að við höldum því til haga í ljósi þess sem ég kem til með að segja á eftir. Þetta tveggja ára nám til stúdentsprófs og sex vikna lotunám í 15 lotum er talið geta verið mjög gott fyrir ákveðna nemendur. Ákveðnir annmarkar eru á faglegu starfi skólans og eru þeir talsvert stórir. Það er t.d. engin skólastefna í skólanum, það er hvergi til skrifuð skólastefna, það er ekki til námskrá, það er engin gæðastjórnun og því miður hefur samskiptum skólastjóra við hluta starfsmanna verið verulega ábótavant og ákveðið einræði vera ríkjandi sem getur náttúrlega ekki talist gott í skólastarfi. Í ljósi þess sem ég sagði áðan, um að stærsti kosturinn við skólann væri kappsamir kennarar, er mjög sérstakt að launakostnaður þessa skóla er 37% af heildarútgjöldum þegar launakostnaður er almennt 75%. Í kjarasamningum kennara sem kenna undir álagi eins og þessir kennarar gera er eðlilegt að þeir séu með 60% álag ofan a launin sín þannig að þetta passar ekki alveg saman, þarna er hrópandi ósamræmi. Stærstur hluti tekna skólans eða 58% fer í skrifstofu- og annan rekstrarkostnað, húsnæðiskostnað, þar sem yfirmaður skólans er í raun að borga sjálfum sér húsaleigu. Það er ekki annað hægt en að setja mjög stórt spurningarmerki við þessar staðreyndir. Ég ítreka enn og aftur að mér finnst þessi skóli eða skólagerðin vera mjög fínn kostur í skólaflóru framhaldsskóla og rekstrarformið er í raun og veru algjört aukaatriði. Það skiptir mig engu máli hvort skólinn er einkarekinn eða ekki. En það verður að vera jafnræði, það er algjört lykilatriði að í rekstri framhaldsskóla á Íslandi sé jafnræði. Þessi skóli hefur allt frá stofnun fengið 192 milljónir í umframframlag. Ef þessar 192 milljónir hefðu farið inn í skólann til að efla hann og námið sem slíkt mundum við örugglega ekki vera að ræða þetta, en þar sem stærstur hluti peninganna hefur farið í að greiða arð til eigenda til þess að lána til byggingar skosks skóla getum við ekki samþykkt þetta. Þar af leiðandi tek ég undir að við verðum að stoppa slík mál - enda er ég með á þessu meirihlutaáliti. Með fjársvelt framhaldsskólakerfi getum við ekki tekið þátt í svona sýndarmennsku eða fjáraustri. Við verðum að horfast í augu við að árangur nemenda skólans er einungis í meðallagi þegar í háskóla er komið. Ekki náðist til markhópsins sem átti að ná til í upphafi og þróunarstarf og endurmenntun getur ekki farið fram í skólanum vegna vinnuálags kennara. Það er náttúrlega mjög sérstakt. Við verðum líka að horfast í augu við að ráðuneytið stóð sig ekki í stykkinu, það ástundaði ekki það eftirlit sem það átti að vera með, það skoðaði ekki aðra kosti og hefur ekki krafist endurgreiðslu þeirrar skuldar sem hefur verið stofnað til. Skólinn hefur því miður engan veginn staðið fyrir sínu eða yfirstjórn skólans sem hefur veitt lán til byggingar skóla erlendis, greitt eigendum arð og margbrotið kjarasamninga. Ég spyr: Hvað á að segja við hina fjársveltu opinberu framhaldsskóla við þessar aðstæður? Ég get ekki tekið þátt í því og vil ekki afsaka það að einhver einn aðili geti tekið til sín slíkt fjármagn um leið og framhaldsskólarnir þurfa að velta hverri krónu fyrir sér og hafa nær ekkert rekstrarfé. Það þarf að nýta fjármagnið sérstaklega vel og forgangsraða markvisst. Ég vil því nýta þetta fjármagn í framhaldsskólapottinn almennt, fyrst og fremst fyrir nemendur og dugmikla kennara sem sinna nemendum af kappsemi og fagmennsku en hvorki til að greiða einkaaðila arð né til að lána til erlendra skólabygginga. Við þurfum alla fjármuni sem ætlaðir eru framhaldsskólum til starfsemi skólanna. Þegar svo er ekki þurfum við að endurskoða málið. Ef á að gera það þurfum við annaðhvort að segja samningum upp eða hreinlega ákveða, eins og í þessu tilfelli, að þeir verði ekki endurnýjaðir. Við eigum að þora að krefjast endurgreiðslu á ofgreiddum framlögum að teknu tilliti til ákveðinna byrjunarsveiflna. Við þurfum auðvitað að hugsa um þá nemendur sem eru í skólanum og eiga eftir að ljúka námi. Það hefur verið gert og menntamálanefnd hefur lagt sérstaka áherslu á það. Þetta mál kennir okkur að við verðum að vera á vaktinni og á bremsunni þegar það á við. Mér finnst skipta mjög miklu máli að hafa í huga að skólar eru reknir sem ákveðið menningarsamfélag þeirra sem þar starfa, nemenda, kennara og stjórnenda. Lífssýn mín er að allir aðilar samfélagsins eigi að njóta hugsanlegrar arðsemi af starfseminni. Þannig eflist skólasamfélagið 

Frú forseti. Ég ætla bara að ganga úr skugga um hvort mér hafi misheyrst. Hv. þingmaður sagði að hér væri um að ræða ofgreiðslur en ef þeim hefði verið varið á annan hátt en til eigenda værum við ekki að ræða málið. Ég spyr því hv. þingmann: Ef um ofgreiðslur er að ræða getur maður þá stundum nýtt þær í eitthvað annað en ekki greitt þær til baka? Ég vona að mér hafi misheyrst eða að þingmanninum hafi orðið fótaskortur á tungunni þegar hann sagði að ef um væri að ræða að þessum ofgreiðslum hefði verið beint í aðra átt þá værum við ekki að ræða málið.

Virðulegi forseti. Það getur vel verið að ég hafi sagt þetta. En meiningin í því sem ég er að segja er sú að þegar af stað fer nýr skóli - við vitum að það hefur oft gerst - og í ljós kemur t.d. að fleiri nemendur koma inn í skólann en gert hafði verið ráð fyrir eða breyta þarf húsnæði eða öðru slíku þá veit ég að tekið hefur verið tillit til þess. En að sjálfsögðu ætlaði ég að segja að ef um ofgreiðslur væri að ræða á að sjálfsögðu að jafna því út á næstu annir. Þannig er það almennt með hina opinberu skóla. En eftir sem áður held ég að þetta mál sé af tvíþættum toga. Annars vegar var eftirlit ráðuneytisins ekki nógu gott en hins vegar kemur upp mjög óvenjulegt mál þegar farið er að greiða út arð. Það er eitthvað sem við þekkjum ekki almennt þannig að ég vona og veit reyndar að við erum mjög sammála í þessu máli. Þetta er mjög sérstakt mál vegna þess, og þess vegna var skýrsla ríkisendurskoðanda um málið unnin, hvernig farið var með þessar umframgreiðslur.

Frú forseti. Ég ætla aðeins að blanda mér í þessa umræðu þó að málið sé reyndar þannig vaxið að maður viti varla hvar maður á að byrja - svo þungur áfellisdómur sem það er, annars vegar yfir skólastjórnendum og hins vegar yfir stjórnvöldum, í þessu tilfelli menntamálaráðuneytinu, sem átti að hafa eftirlit með þjónustusamningi við Menntaskólann Hraðbraut á umræddu tímabili. Í mínum huga snýst þetta mál kannski um þrennt. Það snýst um inntak og gæði skólastarfs, það snýst um form skólastarfsins í landinu og það snýst um gæði stjórnsýslu. Þarna hafa allir þættirnir þrír brugðist. Þegar við skoðum skýrslu Ríkisendurskoðunar sjáum við að skólastarfið var ekki í samræmi við þá þjónustusamninga sem gerðir voru. Því var ekki fylgt eftir á þann veg sem til var ætlast þegar farið var af stað. Mér sýnist niðurstaða málsins algerlega skýr; farið var af stað í þetta mál meira af kappi en forsjá. Þarna virðist pólitískt gæluverkefni eða pólitísk velvild hafa verið á ferðinni og orðið þess valdandi að það slaknaði á eftirfylgni og innra gæðaeftirliti ráðuneytisins gagnvart þessu starfi. Það eru líka vonbrigði að sjá að námsárangur nemenda Menntaskólans Hraðbrautar sem ráðuneytið síðan kannaði fyrir Ríkisendurskoðun í umfjöllun málsins, eftir að þeir nemendur voru komnir í háskóla, er slakari en meðalnámsárangur annarra nemenda við Háskóla Íslands. Það vekur vissulega spurningar um gæði skólastarfsins þrátt fyrir þá miklu fjármuni sem til skólans runnu. Það segir manni að ofeldið er ekki alltaf besta leiðin til að tryggja kraft, áræði og árangur. Ég ætla ekki að eyða mörgum orðum í að ræða frammistöðu skólastjórnenda eða skólans sjálfs. Það hefur komið fram í umfjöllun um málið að ákveðin ánægja er meðal nemenda og metnaður hjá starfsfólki skólans. En það eru líka annmarkar á starfi skólans. Launastefna þar er ekki alveg í samræmi við það sem gerist og gengur og það kann að hafa komið niður á þróunarstarfi og öðru þannig að taka þarf sérstaklega á málefnum skólans þeim megin frá. En það sem mig langar að ræða er frekar það sem lýtur að stjórnvöldum. Ábyrgð stjórnvalda í þessu máli er gríðarlega þung. Þarna átti sér stað fjáraustur og fyrir þann sem sjálfur hefur staðið á vettvangi á umræddu tímabili í skólastarfi, eins og ég gerði á þessum tíma, er mjög ergilegt að sjá hvernig þarna var farið með fjármuni. Á sama tíma var hart í ári hjá öðrum skólum landsins sem margir hverjir börðust í bökkum og börðust fyrir því að fá samþykkt og fá greidd eðlileg nemendaígildi til að geta haldið uppi eðlilegu skólastarfi. Minnst hefur verið á þessar 192 millj. kr. sem fóru í umframgreiðslur til Menntaskólans Hraðbrautar á þessum tíma. Það er ríflegt rekstrarframlag til heils framhaldsskóla á einu ári. Mig minnir að Menntaskólinn á Ísafirði hafi á þessu tímabili verið að fá í kringum 140–150 millj. kr. á ári, bara svo menn átti sig á því hvað fólst í upphæðunum. Það er greinilegt að stjórnvöld hafa ekki rækt hlutverk sitt sem skyldi, þarna var illa farið með almannafé og ráðuneytið gætti á þessum tíma illa trúnaðar við hlutverk sitt sem vörsluaðili almannafjár. Ég tek hins vegar undir þá meginniðurstöðu hv. menntamálanefndar, sameiginlega meginniðurstöðu, að þetta mál kalli á heildarúttekt á öllum þjónustusamningum sem ráðuneytið gerði, og eiginlega þyrfti að gera heildarúttekt á öllum þjónustusamningum ríkisins sem gerðir hafa verið og eftirfylgni þeirra. Í framhaldinu held ég að sé alveg sýnt að stórherða þurfi reglur um rekstrarfyrirkomulag og rekstrarform einkarekinna skóla og stórherða eftirlit með framkvæmd þjónustusamninga og taka afgerandi afstöðu, stefnumótandi afstöðu, til þess hvaða viðmið eigi að gilda við rekstur slíkra stofnana. Hér hefur verið minnst á það, og hefur komið fram í þessu máli, að Menntaskólinn Hraðbraut var rekinn í ágóðaskyni og eigendur greiddu sjálfum sér arð, meira að segja þó að rekstur skólans og fjárhagur stæði ekki undir því. Það er algerlega óásættanlegt þegar um er að ræða grunnþjónustu eins og skólastarf, heilbrigðisþjónustu eða annað sem telst til almennra mannréttinda, að slíkar stofnanir séu reknar í ágóðaskyni. Þar af leiðandi verð ég að gera ágreining við hv. þm. Ragnheiði Ríkharðsdóttur þegar hún segir að það sé aukaatriði hvað um rekstrarafgang geti orðið í slíkum tilvikum. Rekstrarafgangur stofnana sem reknar eru fyrir opinbert fé og lúta að grunnþjónustu hlýtur að eiga að renna til stofnananna sjálfra og nýtast þannig gæðum þess starfs sem þar er innt af hendi. Hér hefur líka verið minnst á rekstur opinberra skóla og framúrakstur. Hv. þm. Pétur H. Blöndal kom inn á það í máli sínu að þar þyrfti að taka til hendinni og undir það get ég tekið heilshugar. Pottur er nefnilega víða brotinn hvað það varðar og gera þyrfti heildarúttekt á því líka hvernig brugðist hefur verið við í þeim tilvikum þar sem skólar og ríkisstofnanir almennt fara ítrekað fram úr fjárframlögum. Ég er hrædd um að það skorti líka ákveðna heildarsýn á það hvernig með slíkt er farið. Það sem þetta mál hefur kannski fyrst og fremst kennt okkur er að betra er að hafa forsjá en kapp þegar opinberum fjármunum er útdeilt. Það þarf að skoða þetta mál og nota það sem víti til varnaðar og sem tilefni til heildarendurskoðunar á þjónustusamningum við hið opinbera og endurskoðunar á eftirfylgni og viðbrögðum hins opinbera þegar vanhöld eru á því að staðið sé við fjárlög og staðið sé við kvaðir þjónustusamninga.

Frú forseti. Ég mun flytja ræðu mína á eftir og fara m.a. yfir eftirlitshlutverk ráðuneytisins á þeim tíma. En ég er komin hingað upp í ræðustól Alþingis til að spyrja hv. þm. Ólínu Þorvarðardóttur í fyllstu einlægni hvort hún telji sig hæfa til að gagnrýna sömu stjórnvöld, stjórnvöld þess tíma í menntamálum, og þurftu á sínum tíma að taka á mjög erfiðum málefnum hjá Menntaskólanum á Ísafirði. Ég spyr um hæfi. Ég er ekki að fara efnislega út í það mál en ég spyr einfaldlega: Finnst hv. þingmanni það rétt að hún geti farið af þessu mikla kappi - kannski meira af kappi en forsjá, eins og hún sagði áðan - í þá gagnrýni og hvort henni finnst það vera málefnalegt að fara með þeim hætti í þau stjórnvöld sem á sínum tíma þurftu að taka á mjög erfiðum málum sem áttu sér stað innan veggja Menntaskólans á Ísafirði? Ég mun síðar fara yfir hlutverk og stjórnsýslu ráðuneytisins, geri það í ræðu hér á eftir. En þetta er sú spurning sem kviknaði eftir að ég hafði hlustað á ræðu hv. þingmanns.

Frú forseti. Þetta er hreint ótrúleg framkoma sem hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir sýnir hér. Við ræðum hér skýrslu menntamálanefndar um skýrslu Ríkisendurskoðunar - plögg sem liggja fyrir þinginu og eru formlega til umfjöllunar í þinginu - og hv. þingmaður leyfir sér að koma upp í ræðustól með dylgjur um mál sem ekki hefur verið lagt fram eða opnað fyrir þinginu. Ég gæti á opinberum vettvangi upplýst þingheim um það hvernig hv. þm. Þorgerður K. Gunnarsdóttir brást hlutverki sínu sem menntamálaráðherra og fór pólitísku offari gagnvart stjórnendum Menntaskólans á Ísafirði. Gögn þess máls liggja hins vegar ekki undir og þingmenn geta ekki kynnt sér þau. Kannski er tilefni til að biðja nú um opinbera rannsókn á stjórnsýslu menntamálaráðuneytisins í því máli. Þar var gengið á svig við góða stjórnsýslu og ég held að fullyrða megi að stjórnsýslulög hafi verið brotin. Þar komu upp mjög erfið mál þar sem stjórnendur skólans áttu að geta reitt sig á samstarf og hlutleysi ráðuneytisins sem yfirstofnunar og ráðuneytið brást gjörsamlega skólanum og stjórnendum hans.

Frú forseti. Ég held að svar hv. þingmanns í andsvari við mig hafi einmitt undirstrikað að það er rétt af mér að bera upp þá spurningu hvort hún sé yfirhöfuð ekki vanhæf til að fara með þá gagnrýni sem sett var fram, og var erfið á sínum tíma, á sama tíma og við erum að tala um málefni Hraðbrautar. Ég var ekkert að gagnrýna skýrslu Ríkisendurskoðunar, ég mun fara yfir hana á eftir. En mér heyrist á öllu að spurning mín til hv. þingmanns hafi verið fyllilega lögmæt miðað við það hvernig framsetning máls hennar var í andsvari. Varðandi málið sjálft efnislega, sem var fyrirferðarmikið á sínum tíma í ráðuneytinu, held ég að það sé prýðileg hugmynd að farið verði yfir það mál allt, og meðal annars athugasemdir Kennarasambands Íslands sem ættu í rauninni enn í dag að liggja fyrir.

Frú forseti. Það er alltaf ósmekklegt að heyra þingmenn dylgja í ræðustóli og dylgjur hv. þm. Þorgerðar K. Gunnarsdóttur dæma sig sjálfar. Ég vil líka spyrja þingmanninn  Við erum kjörin á Alþingi Íslendinga til að taka á hverju því máli sem lagt er fyrir. Undan þeirri skyldu getur enginn vikist og undan þeirri skyldu dettur mér ekki í hug að víkjast. En það er með ólíkindum að draga í efa hæfi almennra þingmanna til að fjalla um slík mál, sem eru lögð formlega fram, en koma síðan í ræðustól og ræða allsendis óskyld mál þar sem menn eru í mjög litlum færum til að verjast dylgjum og óhróðri vegna þess að gögn liggja ekki fyrir og eru ekki uppi á borðum.

Frú forseti. Á sínum tíma þegar Menntaskólinn Hraðbraut fór af stað voru ekki allir á eitt sáttir um þá aðferð að fara af stað með Menntaskólann Hraðbraut. Af hverju? Jú, af því að þetta var einkarekinn skóli og hvað sem menn hafa sagt hér var mikil andstaða við einkarekinn skóla, en ekki síður hitt að meira og minna allt kerfið sjálft hafði ekki mikla samúð með því að menn gætu rekið hér tveggja ára svonefnda hraðbraut til stúdentsprófs. En þetta fór af stað og þetta hökti og vel það, þetta var ákveðin nýbreytni. Menn fóru í þetta með það í huga að auka valkosti nemenda í kerfinu. Upprunalega var þetta til þess að koma til móts við bráðger börn og að hluta til stóð skólinn undir væntingum. En hann fyllti líka upp í ákveðið gat og greinilega ákveðna þörf sem var í menntakerfinu hjá þeim nemendum sem voru eldri í samfélaginu og vildu fara hratt í gegnum skóla. Ég sé ekkert að því og þetta er ekki í fyrsta sinn sem forsendur nýs skóla eru ekki alveg í samræmi við reynsluna af skólanum sjálfum. Þetta höfum við m.a. upplifað með Fjölbrautaskóla Snæfellinga þar sem við reiknuðum að mig minnir í kringum 130 nemendaígildi þegar skólinn fór af stað en skólinn varð síðan miklu fjölmennari af því að við áttuðum okkur ekki á þessari miklu þörf eldri nemenda sem vildu taka framhaldsskólapróf á staðnum. Um leið og við þurfum að virða formfestuna, og við verðum að gera það, ég kem að því á eftir, verður menntakerfið um leið að vera sveigjanlegt. Það verður að geta lagað sig að þeim þörfum sem er verið að kalla eftir að menntakerfið sinni. Það kemur ekki á óvart að brottfallið í Menntaskólanum Hraðbraut er hlutfallslega langtum minna en í öðrum skólum. Ég held að stjórnvöld í dag geti ekki tekið fyrir þennan valmöguleika um leið og þau skrúfa fyrir allar breytingar á námstíma til stúdentsprófs. Ég velti fyrir mér hvað í ósköpunum menntamálayfirvöld og núverandi ríkisstjórn hafi gert til að fylgja eftir þeim lögum sem við samþykktum 2008. Hér hafa menn talað um að það þurfi að minnka brottfall fyrir 2020. Af hverju eru menn þá ekki byrjaðir markvisst á því að vinna eftir lögunum í þá veru? Það eru 87 brautir á starfsnámssviði og iðnnámssviði til að uppfylla mismunandi ólíkar þarfir nemenda. Tækin eru til staðar, atvinnulífið er með puttann á rekstri skóla eins og Tækniskólans og Háskólans í Reykjavík. Þetta á allt að stuðla að því að brottfall minnki en um leið er það umhugsunarefni af hverju við fjölgum ekki þeim skólum sem útskrifa stúdenta á skemmri tíma en fjórum árum. Við erum með mesta brottfallið innan OECD-landanna og jafnframt lengsta námið til stúdentsprófs. Það er samhengi þarna á milli og ég held einmitt að Hraðbrautin undirstriki að við eigum að nýta betur tímann innan íslensks skólakerfis. Ég ætla að fara núna aðeins yfir skýrsluna, m.a. skýrslu Ríkisendurskoðunar. Ég ætla ekki að gera mjög miklar athugasemdir við hana sem slíka. Ég vil frekar taka mark á því sem þar er sagt og þó að ég sé ósammála einstökum atriðum tek ég engu að síður undir að stjórnsýslu ráðuneytisins á þeim tíma varðandi eftirlitshlutverkið hafi verið ábótavant. Það er þannig og við verðum að horfast í augu við það. Mér kemur ekki til hugar að beita sömu aðferðum og hæstv. forsætisráðherra gerði í svari sínu til hv. þm. Guðlaugs Þórs Þórðarsonar þegar hæstv. forsætisráðherra skýldi sér á bak við starfsmenn ráðuneytisins. Ég ætla ekki að taka það upp hér. Eftirlitsskyldu ráðuneytisins var ábótavant og er mér það efst í huga að við skyldum ekki á sínum tíma hafa gengið harðar eftir því. Við höfðum reyndar ekki lögin með okkur en hefðum samt getað gengið harðar eftir því að fá upplýsingar úr ársskýrslu Menntaskólans Hraðbrautar og þá um leið upplýsingar um arðgreiðslurnar. Arðgreiðslurnar eru fullkomlega lögmætar og mér finnst vont þegar menn reyna að draga niður persónur og leikendur þeirra sem stjórna Menntaskólanum Hraðbraut með því að gera arðgreiðslurnar tortryggilegar. En ég segi það satt að mér fannst þær afar óheppilegar. Ég hafði ekki hugmynd um að á sama tíma og við komum til móts við skólann í þeim erfiðleikum sem við héldum að hann væri í væri verið að taka út arðgreiðslur. Mér finnst það í besta falli afar óheppilegt. Þetta er það sem mér svíður eftir á að hyggja mest því að ég er hrædd um að vinstri menn noti gallana til að kveða einkarekstur í kútinn. Ég á þá ekki við alla sem mynda meiri hluta menntamálanefndar, til að mynda flutti hv. þm. Margrét Tryggvadóttir hér ágætisræðu og mér fannst gott að hún undirstrikaði mikilvægi þess að hafa fjölbreytni í skólakerfinu, bæði í rekstri og ekki síður í þjónustu, til að mæta mismunandi þörfum einstaklinga í samfélaginu. Ég verð að segja að ég er hrædd um að þessi galli á framkvæmd samningsins við Menntaskólann Hraðbraut verði til þess að vinstri flokkarnir nýti núna tækifærið og skrúfi fyrir einkarekin félög, bæði innan menntakerfisins og heilbrigðiskerfisins. Við sjáum alveg hvernig þau heykjast á öllu sem tengist einkareknum þjónustustofnunum innan heilbrigðiskerfisins og þetta er það sem ég óttast því að ég hef haft spurnir af því að menn ætli að þrengja möguleika m.a. einkarekinna skóla á grunnskólasviði innan grunnskólalaganna. Það má ekki gerast. Við eigum frekar að viðurkenna að ekki var allt með felldu í rekstrinum og reyna að laga það sem miður fór. Ég vil hins vegar geta þess að það var ekki sjálfgefið að endurnýja samninginn 2007. Þá stóðum við frammi fyrir því að hætta skólanum og borga væntanlega töluverðar bætur vegna þess að við hefðum hætt þá eða að reyna að takmarka tímann. Ef allt hefði verið eðlilegt hefðum við lengt samninginn um fimm ár. Við lengdum hann til þriggja ára og strax í lok ársins 2008 var ákveðið að halda eftir 30 millj. kr. greiðslu af því að menn uppfylltu ekki samninginn um nemendaígildin. Menn höfðu varann á sér eftir þetta, menn höfðu lært af árunum fram til ársins 2007 þó að það réttlæti ekki alla hluti. Menn hafa rætt undirborganir vegna kennara. Það kemur mér afar spánskt fyrir sjónir að menn fetti fingur út í að launakostnaðurinn sé minni. Ég tek undir það sem hv. þm. Ragnheiður Ríkharðsdóttir sagði: Er ekki allt eins hægt að spyrja: Er ekki launakostnaður of hár, m.a. í opinberum stofnunum? Við verðum líka að átta okkur á því að fram til 2007 ríkti mjög mikil spenna á vinnumarkaði, það var mikil samkeppni um vinnuafl. Byssan var ekki munduð þegar menn skrifuðu undir samning á milli kennara og rekstraraðila Hraðbrautarinnar á þessu tímabili enda var starfsmannaveltan ekki mikil meðal fastráðinna starfsmanna. Ég tek undir að það verður að fara vel yfir þessa skýrslu og ég vil líka um leið nýta tækifærið og benda á aðra skýrslu Ríkisendurskoðunar sem tengist nákvæmlega því að við verðum að veita aðhald þeim aðilum sem fá greitt út úr ríkissjóði, bæði einkareknum þjónustustofnunum og ekki síður opinberum þjónustustofnunum. Nú hefur Ríkisendurskoðun sent frá sér skýrslu um að það beri að endurskoða starfsmannalögin, þar á meðal áminningarskylduna sem mundi hafa í för með sér meira aðhald af hálfu ríkisins gagnvart starfsmönnum og forstöðumönnum stofnana. Á það hafa vinstri menn ekki viljað hlusta, hvorki þeir sem eru í ríkisstjórn núna og mótmæltu því á sínum tíma né aðrir þingmenn vinstri flokkanna. Það undirstrikar eiginlega rökstuðning minn fyrir þeim grunsemdum mínum að vinstri flokkarnir séu að fara í þetta af pólitískum hugsjónum einum saman af því að mönnum hugnist ekki þetta rekstrarform. Ef þeir segja að það eigi jafnt að gilda um opinberar og einkareknar stofnanir verða menn einfaldlega að einhenda sér í breytingar á starfsmannalögunum og fá þá yfirlýsingar í þá veru, ekki bara að taka til á einum kantinum. Þetta er það sem ég vildi sagt hafa í minni fyrstu ræðu. Ég undirstrika að það skiptir máli að núna þegar menn eru að koma í veg fyrir að skólum fjölgi sem geta útskrifað nemendur á skemmri tíma en fjórum árum tel ég mikilvægt að þessi valkostur sé til staðar. Það þarf að huga að innra starfinu og það er ljóst að kennslan er góð, nemendurnir eru ánægðir og þeir skila ágætu framlagi inn í samfélagið og þá held ég að það sé rétt að menn fari 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur, fyrrverandi menntamálaráðherra, fyrir ræðuna. Ég vil spyrja um nokkur atriði. Sérstaklega vil ég þó draga fram þá ákvörðun sem hv. þingmaður tók sem menntamálaráðherra árið 2007 ásamt fjármálaráðherra um að afskrifa skuld Menntaskólans Hraðbrautar við ríkissjóð sem þá hafði fengið ofgreiddar 126 millj. kr. úr ríkissjóði. Hvaða heimildir höfðu ráðherrarnir í lögum til að fremja þennan gjörning sem mjög er gagnrýndur í skýrslu Ríkisendurskoðunar, og að vonum? Mér þótti hv. þingmaður líka tala tungum tveim um arðgreiðslurnar. Í fyrsta lagi viðurkenndi hún að þær hefðu verið afar óheppilegar en hins vegar gagnrýndi hún þá sem hér hafa talað í umræðunni á undan fyrir að gera þessar arðgreiðslur tortryggilegar. Ég fæ það ekki til að ganga upp í mínum huga hvernig menn geta annars vegar viðurkennt að þarna séu arðgreiðslur sem hafi ekki verið heppilegar en hins vegar leyfist mönnum ekki að gera þær tortryggilegar. Þær eru tortryggilegar vegna þess að þarna var kolrangt að málum staðið. Þarna er reksturinn hreinsaður að innan af fjármunum til að eigendur skólans geti komið út úr þessum rekstri með tugi milljóna og reyndar rúmlega það, líklega á annað hundrað milljónir króna ef við teljum saman arðgreiðslur til Hraðbrautar ehf. og til fyrirtækisins Faxafen í eigu sömu aðila sem hafði tekjur sínar af því að leigja Hraðbraut skólahúsnæði. Svo frábið ég mér allar yfirlýsingar um að hér séu menn að keyra á einhverjum pólitískum hvötum. Ég hef þegar rakið það ítarlega í ræðu minni að við erum að fjalla um skýrslu sem fjallar um afar vafasama fjármálaumsýslu tiltekinna 

Frú forseti. Ef svo er hlýt ég að gera ráð fyrir því að um það frumvarp sem ég hef lagt fram um breytingar á starfsmannalögunum, varðandi það að koma til móts við athugasemdir Ríkisendurskoðunar til að það verði aukið aðhald í ríkisrekstri og þá sérstaklega rekstri opinberra stofnana, verði breiður stuðningur á meðal vinstri flokkanna, að menn fylgi því sem þeir segja hér, að þetta sé þá ekki eingöngu atlaga að einkareknum skólum. Það kann vel að vera að það hafi ekki komið nægilega skýrt fram hjá mér um arðsemina. Ég tel það hafa verið mjög óheppilegt að á þessum tíma hafi menn greitt sér út arð og að ráðuneytið skuli ekki hafa haft upplýsingar um það á sama tíma og það kom til móts við skólann í þeim erfiðleikum sem hann átti í, afar óheppilegt svo vægt sé til orða tekið. Síðan er hitt sem varðar það hvernig menn koma til móts við skólana, það vita þeir sem hafa komið að rekstri skóla, ekki síst þeirra sem eru með rekstur í uppbyggingu, að menn geta ekki séð fyrir nákvæmlega hversu margir koma inn í skóla frá ári til árs. Það er ekki bara frá einu ári til annars, það er ákveðið tímabil sem nýir skólar þurfa að hafa ákveðna aðlögunarhæfni. Ég vona að við getum sammælst um að einkareknir skólar eigi að hafa sömu sveigjuna og aðrir skólar. Ég veit ekki betur en að eins hafi verið tekið á málefnum Hraðbrautar og hefur verið gert við aðra skóla. Reglan var að reyna að koma til móts við og jafna út ef menn fóru yfir varðandi nemendaígildin eða nemendaígildin voru vangreidd. Hraðbrautin var mikil nýbreytni. Þetta var sérstakt, þetta var algjörlega nýtt á markaðnum og menn gátu ekki séð fyrir með vissu hversu margir mundu sækja um í skólanum. Núna skilst mér að það séu fleiri en 300 nemendur í skólanum en menn töluðu ávallt um í kringum 250. 

Virðulegi forseti. Ég spurði hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur hvaða heimild hún hefði haft í lögum til að afskrifa skuld Menntaskólans Hraðbrautar við ríkissjóð. Það er mikilvægt að fá þetta fram því að Ríkisendurskoðun heldur því fram í greinargerð sinni að ráðherrann og ráðherrarnir hafi ekki haft neina heimild í lögum til að gera það. Hvernig réttlætir hún þá þessa gjörð ef Ríkisendurskoðun fer þarna með rétt mál? Í öðru lagi vil ég spyrja hvort hv. þingmaður sé þeirrar skoðunar að það sé í lagi að einkaskólar eða hvaða skólar sem er undirborgi kennara síns, borgi sem sagt undir þeim töxtum sem samið hefur verið um í frjálsum kjarasamningum á þessum markaði. Er hún þá þeirrar skoðunar fyrst hún tekur undir orð hv. þm. Ragnheiðar Ríkharðsdóttur um að eitthvað kunni að vera brogað við laun kennara í opinberu skólunum? 

Nei.

Ég gat ekki túlkað orð hv. þm. Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur öðruvísi en að hún væri að segja að fyrst við héldum því fram að hérna væru undirborganir á þessum markaði ættu menn frekar að fara í að skoða launakostnaðinn í opinbera geiranum. 
             Spurningin er: Eru kennarar á opinbera markaðnum ofhaldnir af launum sínum?

Frú forseti. Ég veit ekki hvaða hártoganir menn eru komnir upp með hér, að ég hafi einhvern tíma sagt að framhaldsskólakennarar væru ofhaldnir af launum sínum. Það sem menn þurfa hins vegar að hafa í huga almennt þegar við ætlum að tala um launamál kennara er að mínu mati, og það er ekkert nýtt, að það þarf að stokka upp kjarasamninga kennara á leik-, grunn- og framhaldsskólastigi. Það er mín skoðun. Það er mín skoðun að Kennarasambandið þurfi að breyta aðferð sinni og aðferðafræði til að við getum stuðlað að því að hafa besta fólkið innan skólakerfisins. Það eru skiptar skoðanir á því hvernig það eigi að vera en ég held að Kennarasambandið, sveitarfélögin og ríkið verði að reyna að sameinast um að halda utan um kennarastéttina þannig að hún geti verið stolt í sínu starfi. Í kringum hrun var gert grín að mér þegar ég sagði að það fælust ákveðin tækifæri í því. Hvaða tækifæri sá ég í hruninu? Ég sá þau tækifæri að á þessum tíma frá því að hrunið varð og fram til þessa dags í dag og til lengri tíma reynum við að skapa þannig umhverfi fyrir kennarana að þeir fari ekki úr starfi strax og betur árar þannig að þeir verði dregnir út úr skólaumhverfinu og fengnir til annarra starfa annars staðar. Við höfum ekki efni á að missa besta fólkið úr kennarastarfinu þegar þenslan byrjar einhvern tímann þegar vonandi meiri atvinnusköpun er farin af stað. Ég taldi, eins og fjármálaráðherra, á sínum tíma að allt hefði verið gert lögum samkvæmt. Enginn ráðherra bregst við öðruvísi en að gera allt lögum samkvæmt. Það er reyndar nýlunda fyrir mér sem kom fram í síðustu viku að af því að maður er í pólitík megi maður brjóta lög. Ég segi fyrir mitt leyti að við þáverandi hæstv. fjármálaráðherra töldum okkur eflaust vera að fara að lögum og þá með fulltingi Alþingis.

Frú forseti. Ég kveð mér hljóðs undir liðnum um fundarstjórn forseta í framhaldi af þeirri ótrúlegu uppákomu sem varð hér áðan þegar þingmaður kom í ræðustól með persónulega árás á mig, brá gjörsamlega út af umræðuefni fundarins og fór með dylgjur og brigsl. Það er kveðið á um það í 78. gr. þingskapalaga hvernig eigi að bregðast við þegar svona gerist. Af því tilefni óska ég eftir því að forsætisnefnd fari yfir ummæli þingmannsins og þessa uppákomu og bregðist við í samræmi við tilefnið.

Frú forseti. Af því að forsætisnefnd er hvött til að fara yfir þetta tek ég undir að þá verði farið yfir þetta nákvæmlega. Í því sem ég sagði og kom upp í andsvari mínu var ég að bregðast við ákveðnum þætti í ræðu hv. þingmanns þar sem ég taldi einfaldlega rétt að spyrja hvort hv. þingmaður gæti haft uppi þau stóryrði sem þar féllu í ljósi þeirra samskipta sem ég held að allir viti að við áttum á árum áður, annars vegar sem menntamálaráðherra og hins vegar sem skólameistari Menntaskólans á Ísafirði. Þetta var einföld spurning og þess vegna styð ég að forsætisnefnd þingsins fari yfir þessa ræðu og þessi orðaskipti og kannski fleiri orðaskipti líka sem hafa verið hér á síðustu sólarhringum.

Frú forseti. Ég ítreka þessa beiðni mína, sérstaklega í ljósi þess að ég hef engin þau ummæli viðhaft sem mætti túlka sem árásir á hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur. Ég hef ekki gert annað en að tjá mig um skýrslu sem hér liggur fyrir til umræðu og tjáð mig um efnisatriði sem þar hafa komið fram. Þeir hörðu dómar sem túlka má yfir stjórnsýslu þáverandi menntamálaráðherra í málefni Menntaskólans Hraðbrautar eru felldir í skýrslu Ríkisendurskoðunar. Það eru staðreyndir sem við getum ekki horft fram hjá og um þær staðreyndir hljótum við þingmenn að geta tjáð okkur. Ég frábið mér hártoganir um að ég hafi veist að hv. þingmanni. Það var algjörlega öfugt. Hún kom í ræðustól að tilefnislausu, dró inn í umræðuna óskylt mál sem þingmenn hafa ekki gögn um fyrir framan sig til að leggja mat á ummæli 

Forseti. Sú beiðni sem komin er fram verður væntanlega tekin fyrir í forsætisnefnd því að ekki er hægt að hunsa slíka beiðni þingmanns en ég óska þá eftir því sem þingmaður að forsætisnefnd almennt sé á vaktinni yfir þeim orðum sem látin eru falla í margs konar umræðu hvert sinn, bæði prívat gagnvart fólki og síðan gagnvart flokkum. Ef menn ætla sér á annað borð að reyna að viðhalda þeirri stjórnmálamenningu sem hér er og hefur verið og hefur ekkert breyst frá hruni, frú forseti, þrátt fyrir skýrslu Alþingis beini ég þeim tilmælum til forseta að forseti beini þeim tilmælum til forsætisnefndar að fleira sé skoðað í máli þingmanna en eingöngu þau orðaskipti sem 

Forseti hefur hlýtt á óskir þingmanna.

Frú forseti. Þetta er búin að vera mjög áhugaverð umræða og þessi skýrsla sem við hér ræðum er sorglegt dæmi um agaleysi í meðförum opinbers fjár. Það er ekki í fyrsta skipti sem við ræðum um það, það er búinn að vera árlegur viðburður síðan ég kom inn á þing. Það eru allt of mörg dæmi um slíkt, ekki hvað síst í opinberum stofnunum. Ég minnist þess að Landspítali – háskólasjúkrahús hafi farið reglulega fram úr fjárlögum og það voru ekki litlir peningar, það voru gífurlegir fjármunir, svo var það sléttað út og aftur fór hann fram úr. Þetta gerðist reglulega á tveggja, þriggja ára fresti að það var sléttað út. Nú hefur það reyndar lagast mjög mikið. Það hefur mjög margt lagast, enda hef ég stundum sagt að það þurfi sterk bein til að þola góða daga. Þegar hér voru góðir dagar og miklar tekjur ríkissjóðs fóru menn bara ansi glaðbeittir með opinbert fé, ekki hvað síst í opinberum stofnunum. Kreppan hefur sem sagt aukið agann vegna þess að öllum er kunnugt um að ríkissjóð vantar fé og það þarf að skera niður og þá eru menn meira tilbúnir til þess en þegar allt var vaðandi í peningum eins og var. Það stefnir í miklu betri aga núna og það er bara fínt. Það sem við ræðum hér er dæmi um einkaskóla, einkafyrirtæki, sem samningur er gerður við. Það er búið að lýsa því hérna og fyrrverandi hæstv. ráðherra Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir hefur gengist við ábyrgð á því að þar hafi ýmislegt farið forgörðum sem átti ekki að gerast. Þetta er kannski vandinn. Ég hef margoft sagt að í hvert skipti sem greidd er fjárveiting sem sama aðila var greidd árið áður eigi að setja í lög að þá verði að gera samning við viðkomandi aðila, samning sem segir hvernig fjárveitingunni sé háttað og hvernig eftirliti sé háttað, bæði fjárhagseftirliti og gæðaeftirliti. Fjárhagseftirlitið vantaði hér. Menn þurfa hreinlega að áætla hluta af fjárveitingunni í þann kostnað. Ég veit ekki hvort það eru 5% eða 10% sem fara í kostnað við eftirlitið, jafnt til einkaaðila sem stofnana, þannig að menn fari ekki ár eftir ár fram úr fjárlögum eins og var tískan og þótti bara ekkert merkilegt, þetta var eins og að drekka vatn. Það vantaði mjög mikið á í þessu dæmi og þetta er mjög sorglegt. Það versta er samt að þá byrja menn að draga furðulegar ályktanir eins og hv. formaður nefndarinnar gerir, Skúli Helgason, og fer að tala um að það eigi ekki að borga arð af hlutafé. Alveg ótrúleg ályktun. Bíðum við, hvernig er það hjá opinberum stofnunum? Það væri kannski ágætt að hann kæmi inn á það. Hvað gerist með stofnkostnað skóla? Það kostar kannski milljarð að byggja skóla. Er einhvern tímann borgaður arður af þeim milljarði? Eru borgaðir vextir af því fé sem ríkissjóður er búinn að binda inni í þessum skóla? Stundum er sett inn einhver málamyndaleiga, þá fá menn framlag fyrir leigunni úr ríkissjóði. Er þetta ekki einhvers konar arður? Hvað mundu menn segja ef fyrirtæki gerði samning við ríkið eins og hér var sýnt fram á og gerðu svo jafnframt leigusamning við annað fyrirtæki sem ætti húsnæðið? Mætti það eða mætti það ekki? Mega opinber fyrirtæki eða einkaaðilar sem gera samning við ríkið ekki borga leigu? Þetta er náttúrlega bara eitthvað - ég veit ekki, ég held að það sé kannski hjá bókstafstrúarmúhameðstrúarmönnum sem vextir eru bannaðir. Arður er ekkert annað en leiga fyrir fé þannig að ég skil ekki þessa umræðu. Þetta er alveg ótrúlegt. Menn hafa ályktað út frá þessu dæmi að einkarekstur eigi að minnka, að minnka eigi svona samninga, ekki borga arð o.s.frv., þeir nota þetta dæmi til að draga ályktanir fyrir fjölda annarra fyrirtækja. Ég nefndi áðan að með nákvæmlega sama hætti ættu menn að draga þær ályktanir af t.d. Háskólanum á Akureyri og Háskólanum á Hólum að menn hættu bara með opinberan rekstur í menntakerfinu. Það er nákvæmlega sama ályktunin. Það er náttúrlega alveg fáránlegt að taka eitt dæmi þar sem menn fara út af sporinu og yfirfæra á allt annað, það er alveg fráleitt. Ég skil ekkert í formanni nefndarinnar, en hann útskýrir kannski betur, hv. formaður nefndarinnar, Skúli Helgason, þá hugsun sína að ekki megi borga arð af hlutafé. Ég spurði áðan hvort nefndin hefði skoðað mismunandi brottfall. Mér sýnist brottfall úr þessum skóla vera 5% en að það sé upp undir 30–40% í öðrum skólum. Hvað kostar það þjóðfélagið, viðkomandi nemendur og skóla? Og hvað kostar það ríkissjóð? Hvað sparar þessi skóli ríkissjóði mikið með því að hafa miklu minna brottfall? Og hefur verið kannað af hverju það er minna brottfall? Ég hef grun um að það sé vegna þess að kennslan sé miklu betur skipulögð. Hún er miklu strangari og það er miklu meiri agi í kennslunni, ég veit það, ég þekki það. Síðan spurði ég líka hvort nefndin hefði kannað hve mikið sparast við það að starfsævi viðkomandi einstaklinga er lengd um tvö til þrjú ár. Starfsævin er lengd um tvö til þrjú ár vegna þess að þeir fara tveim til þremur árum fyrr í allt hákólanám og koma tveim til þremur árum fyrr inn á vinnumarkaðinn. Þeir væntanlega vinna jafnlengi og aðrir, þ.e. til ákveðins aldurs, þannig að starfsævin er lengd um tvö til þrjú ár. Af hverju segi ég þrjú ár, frú forseti? Það er vegna þess að mér skilst að meðaltíminn til stúdentsprófs sé nefnilega fimm ár, vegna brottfallsins. Það er ekki fjögur ár þótt gert sé ráð fyrir því. Við erum að tala um að þessir einstaklingar sem fara í gegnum Hraðbraut vinni tveim til þrem árum lengur en aðrir. Það eru einar 10–15 milljónir sem hver og einn hefur í meiri tekjur en ella. Í staðinn fyrir að kosta skólakerfið er hann með tekjur. Af þessum tekjum borgar hann sennilega, ef við tökum tryggingagjaldið með og fleiri skatta, 30–40% þannig að við erum að tala um 4–6 milljónir sem ríkissjóður fær fyrir hvern einasta nemanda sem fer þarna í gegn. Þetta finnst mér vanta alveg inn í skýrsluna og alveg ótrúlegt að ekki skuli vera getið um það sem plúsa við þetta kerfi hvað námstíminn er stuttur. Svo er sumarleyfið miklu styttra. Ef hv. formaður nefndarinnar kemur upp vil ég spyrja hvort það hafi verið kannað hvort skólinn fái aukalega greitt fyrir það að sumarleyfi er miklu styttra en í öðrum skólum. Mér skilst að það sé sumarleyfi í fimm vikur. Svo kom upp umræða áðan sem ég ætlaði að ljúka minni ræðu á að fara yfir, um að kennarar væru með lægri laun í Menntaskólanum Hraðbraut. Það þarf ekkert að vera. Launakostnaður er allt annað en laun viðkomandi einstaklinga. Ef maður rekur fyrirtæki illa, t.d. í sjávarútvegi, útgerð eða fiskvinnslu, og hefur tvöfalt meiri mannskap en hann þarf og borgar honum léleg laun er launakostnaðurinn samt meiri. Launakostnaður er eitt og laun starfsmanna eru annað. Þetta eru rangar ályktanir sem menn draga. Skóli getur hreinlega verið betur rekinn. Það er ekki aðalsmerki fyrir stofnun eða fyrirtæki að launakostnaður sé hár. Það er ekki þar með sagt að reksturinn sé góður og allt í ljómanum, alls ekki. Þessi skýrsla er svört, en það vantar í hana þó nokkuð marga punkta sem ég hefði talið eðlilegt að hv. menntamálanefnd hefði fjallað um.

Virðulegi forseti. Þetta var kostuleg ræða hjá hv. þm. Pétri H. Blöndal. Hann kastaði hér upp ályktunum sem hann dró af ræðu undirritaðs hér í þingsal en þær ályktanir voru því miður langt frá því að vera sannleikanum samkvæmar. Ef hann hefur eitthvað hlustað á framsöguræðu mína áðan finnur hann því hvergi stað að ég hafi notað þetta tilefni til að draga þá ályktun að minnka eigi rekstur einkaskóla í landinu, það er alröng ályktun sem hann ákvað að gefa einkunnina fáránleg. Ég get verið honum sammála, það er fáránlegt, en þetta er ekki í samræmi við það sem ég sagði hér. Síðan var hann með ýmsar fullyrðingar sem tengdust agamálum, agaleysi í meðferð opinbers fjár. Ég er honum sammála um að þetta dæmi er sorglegt dæmi um að menn fóru illa út af brautinni í þeim efnum. Varðandi umræðuna um brottfall er ég sammála því að brottfallið er einn alvarlegasti vitnisburður um stjórnartíð Sjálfstæðisflokksins í menntamálaráðuneytinu, í heil 17 ár. Það er gríðarlegur kostnaður sem ég held að við ættum að reyna að leggja mælistiku á hvað hefur kostað íslenskt samfélag, þ.e. að vera með brottfall sem nær upp undir 40% miðað við norræna rannsókn sem var birt vorið 2010. Það eru miklu hærri tölur en Pétur H. Blöndal dregur hér fram í tengslum við Menntaskólann Hraðbraut.

… peningarnir?

Það sem skiptir máli í því er ekki síst það að íslenskir nemendur eru í miklu ríkari mæli en nemendur í nágrannalöndunum að fara í bóknám en ekki starfsnám. 

Frú forseti. Það er dálítið merkilegt með stuðningsmenn núverandi ríkisstjórnar að þeir hafa ekkert uppgötvað að þeir eru komnir í ríkisstjórn, farnir að stjórna sjálfir og bera ábyrgð á því sem gerist. Þeir eru alltaf að vísa í eitthvað gamalt.

Við erum …

Það er alltaf verið að vísa í eitthvað gamalt. Það er alltaf verið að vinna í einhverju og það er alltaf verið að vísa í það sem var áður.  Varðandi það sem ekki var sannleikanum samkvæmt, ég heyrði hv. þingmann segja í andsvörum eða í ræðunni, ég man ekki hvort heldur, að það ætti ekki að borga arð. Þeir aðilar sem menn semdu við ættu ekki að fá að greiða út arð. Ég spyr: Hvernig í ósköpunum á þá að reka svoleiðis fyrirtæki? Hvaðan á hlutaféð að koma? Hver á að gefa viðkomandi fyrirtæki hlutafé arðlaust, vaxtalaust? Hvernig dettur mönnum þetta í hug? Þetta er til reyndar í sumum múhameðstrúarlöndum þar sem vextir eru bannaðir. Ég hélt að þetta væri ekki til hérna. Af því að ekki er hægt að reka einkafyrirtæki sem fær ekki vexti eða arð af hlutafé dró ég af þessu þá ályktun að hv. þingmaður vildi ekki hafa einkarekstur í menntakerfinu. Það er þá röng ályktun. Hann ætlar sem sagt að hafa einkarekstur en hann á að vera arðlaus. Það er dálítið merkilegt. Ég skora á hv. þingmann að leggja fram hlutafé í einhvern skóla, segjum eina milljón, og afneita arði eða vöxtum af því fé til allrar frambúðar.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Pétur H. Blöndal hefur hér varið þessar arðgreiðslur til Menntaskólans Hraðbrautar  Svo veit ég ekki betur en að allt önnur aðferðafræði hafi gilt í öðrum einkaskólum í landinu og þar hafi menn ekki praktíserað skólastarf sitt með þessum hætti. Þarna verðum við að gera greinarmun á því þegar menn fara offari og því þegar menn fara eftir bókinni. Hér hefur verið dregið fram í umræðunni að við erum með skóla eins og Verslunarskólann sem hefur notað allt aðra aðferðafræði og ég veit ekki til þess að neinn skuggi hafi fallið á fjármálaumsýslu hans. Mér þætti vænt um að menn skoðuðu þetta tiltekna tilvik sem við höfum horft upp á þar sem miklir fjármunir voru teknir út úr skólastarfinu og því uppbyggingarstarfi sem hefði átt að leiða af fjármunum ríkisins og runnu beint í vasa eigendanna, jafnvel þótt ljóst hafi verið að reksturinn var í mínus.

Nei, ég ætla að bera af mér sakir.

Hv. þingmaður getur gert það í andsvari.

Frú forseti. Þetta er alveg með ólíkindum. Ég tók sérstaklega fram í ræðu minni að mér þætti þetta sorglegt dæmi um opinbera fjársýslu  Varðandi Verslunarskólann, svo við tölum um hann, hann fær greitt fyrir húsnæði, hann fær leigu og hann stendur undir sér. Fjármagnið sem er sett inn í hann ber arð á þann hátt í sjálfseignarstofnuninni. Það er ekki hægt í neinu formi að hafa einhvern rekstur sem ekki borgar fyrir húsnæðið sem hann er í - nema hjá hinu opinbera. Þar er nefnilega ekki reiknað með vöxtum, fjármagnið er hreinlega gefið og því gleymt. Það gerist í opinberu skólunum. Það er kannski settur milljarður í einhvern skóla og svo er þessum milljarði bara gleymt. Það eru ekki reiknaðir vextir, ekki leiga, ekki neitt. Menn reikna stundum leigu fyrir ákveðnum rekstrarkostnaði við húsnæðið en ekki til að borga stofninn sjálfan, framlagið. Þess vegna er svo fráleitt að bera saman einkarekstur og opinberan rekstur og gleyma því að opinberi reksturinn fær fjárfestinguna gefna og ekki minnst á hana framar en hinir þurfa a.m.k. að ná inn vöxtum af því fé sem er lagt í fjárfestingar.

Virðulegi forseti. Við ræðum hér tillögu til þingsályktunar um að draga til baka umsókn Íslands að Evrópusambandinu sem við ræddum í gær en náðum ekki að klára umræðuna. Það verður því kannski slitrótt þegar menn koma daginn eftir og halda áfram þeirri umræðu sem var fyrir kvöldmat í gær. Ég verð að segja, virðulegi forseti, að mér fannst umræðan í gær mjög merkileg að því leyti til að í henni sannast hversu misráðið var að fara í þetta umsóknarferli þegar margir hv. þingmenn og jafnvel hæstv. ráðherrar í stjórnarflokkunum eru ekki sammála um hvort við séum í aðildarviðræðum eða aðlögunarviðræðum. Nú ætla ég ekki að leggja neitt persónulegt mat á það en þetta segir kannski allt sem segja þarf um þá umræðu sem er. Ég held að við þurfum að gera meiri kröfur til okkar sjálfra þegar við fjöllum um einstök mál, hvort heldur það er þetta mál eða eitthvert annað, að menn séu í rökræðu, þ.e. að menn sletti ekki fram einhverjum fullyrðingum og séu að rífast og pexa um það sem á eiginlega að liggja klárt fyrir. Menn deila um hvort sú þingsályktunartillaga og það ferli sem nú er hafið í ljósi hennar og eftir samþykkt hennar sé ekki með þeim hætti. Ég var mjög hugsi yfir umræðunni í gær, virðulegi forseti, og ég ætla að staldra aðeins við það. Það kom líka fram og enn og aftur fram í máli hv. þm. Ásmundar Einars Daðasonar að hæstv. forsætisráðherra hafi beitt kúgunum og þvingunum til að fá aðildarumsóknina samþykkta, hafi tekið menn inn í glerbúr og sent SMS-skeyti, sem hæstv. forsætisráðherra hefur reyndar borið af sér. Það er mjög dapurlegt að það skuli koma fram fullyrðingar um slíkt í þingsal frá stjórnarþingmönnum að hæstv. forsætisráðherra hafi hótað að slíta fyrstu vinstri stjórninni gangi þetta ekki eftir. Það sem líka situr eftir eftir umræðuna í gær er kostnaðurinn vegna umsóknarinnar. Það er eitt af því sem við verðum að bæta úr. Hv. þm. Unnur Brá Konráðsdóttir sagðist vera búin að fara yfir það og teldi hann vera 6–7 milljarða. Síðan kom hv. þm. Árni Þór Sigurðsson, formaður utanríkismálanefndar, og taldi hann vera 200 milljónir. Menn sjá að það er himinn og haf á milli í þessari vitleysu. Ég sit í fjárlaganefnd og það kom fram á fundi í haust með fulltrúum frá sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytinu að það þyrfti í rauninni að vera með sérstaklega eyrnamerkta peninga í ráðuneytinu upp á einhverja tugi milljóna króna vegna þeirra verkefna sem ráðuneytið þarf að sinna varðandi umsóknina, 40–50 millj. kr., þ.e. nokkrir tugir milljóna. En þeir eru ekki merktir þessu verkefni, þ.e. aðildarumsókninni að Evrópusambandinu, heldur er þetta gert með því að það ágæta fólk sem vinnur í sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytinu sinnir þessum verkum og fær jafnvel ekki greitt fyrir þau, ég þekki það ekki alveg, en ef þetta er ekki eyrnamerkt í ráðuneytinu blasir við að þá sitja önnur verkefni á hakanum. Og það mætti hugsanlega færa fyrir því rök, af því að ég var að skoða skrána yfir þingmál sem hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra ætlaði að leggja fram á haustþinginu, hann ætlaði að leggja fram fimm frumvörp tengd landbúnaðarmálum, sum þeirra mjög mikilvæg og önnur ekki eins mikilvæg en eigi að síður er beðið eftir þeim. Ekkert þeirra var lagt fram á haustþinginu, ekkert af þessum fimm frumvörpum. Gæti skýringin á því hugsanlega verið sú að fólkið sem vinnur í ráðuneytinu sé að sinna öðrum störfum og þá bitni það á þessum? Ég er mjög hugsi yfir því. Ég ætla ekki að fullyrða að svo sé en þetta er eitthvað sem maður hlýtur að spyrja sig að. Annað er líka mjög slæmt í þessu. Ef menn láta vinna fagvinnuna fyrir utan ráðuneytið, segjum sem svo að það komi samningur og hann verði samþykktur af þjóðinni og við göngum í Evrópusambandið þá er mjög slæmt að slík fagþekking sé ekki innan ráðuneytisins. Það blasir við öllum, alveg sama hvaða skoðun maður hefur á Evrópusambandinu sem slíku, að það er mjög slæmt ef fagþekkingin er ekki eftir í ráðuneytinu sjálfu sem síðan á að stýra málaflokknum. Styrkjamálin komu líka til tals í umræðunni í gær, styrkirnir sem Evrópusambandið veitir vegna aðildarviðræðnanna. Það var upplýst, og við vitum það, að sumir ef ekki allir hæstv. ráðherrar Vinstri grænna vilja ekki þiggja þessa styrki og hafa gefið það út en síðan eru menn, og það kom fram í ræðu í gær, að fara einhverjar hliðargötur til að koma þessu inn í samninganefndina. Það er mjög óþægilegt að vita ekki hvað er hið rétta í málinu. Ég fullyrði ekki að svo sé en það kom fram í umræðunni í gær hjá einum hv. þingmanni sem ég tel að þekki þessi mál betur en ég. Það er mjög bagalegt að menn segi eitt og geri síðan annað og fari svo einhverjar hliðargötur til að koma þessu inn ef menn eru á annað borð á móti þessu. Það er líka mjög sérkennilegt að hæstv. ráðherrar skuli hafa hver sína skoðun á því hvernig þetta skuli gert, mjög sérkennilegt. Síðan kom líka fram að Evrópusambandið væri að setja núna 160 millj. kr. í það að auglýsa og kynna ágæti sitt og það kom fram í umræðunni að þetta hefði verið boðið út og stofnun á vegum háskólans hefði gert tilboð í það. Ég er mjög hugsi yfir því ef svo er að stofnun á vegum háskólans sé að fara í þá vegferð að auglýsa Evrópusambandið og kynna ágæti þess vegna þess að mér finnst að þarna ætti að vera meiri gagnrýni á hvorn veginn sem það væri. Síðast en ekki síst kom líka fram að búið væri að gera kröfur og menn færðu rök fyrir því að við værum í aðlögun en ekki aðildarviðræðum. Ég skal vera alveg hreinskilinn með það að ég átta mig bara á því, því að hér koma fullyrðingar í báðar áttir. Mér finnst mjög sérkennilegt að við skulum ekki einu sinni geta verið viss um hvort við erum í aðlögunar- eða aðildarviðræðum. Mér finnst það alveg furðulegt.

Nema hvort tveggja sé.

Nema hvort tveggja sé, eins og hv. þm. Árni Þór Sigurðsson kallar fram í. Þetta staðfestir enn og aftur þau miklu mistök að það er engin pólitísk forusta um þetta mál. Það er mjög sérkennilegt að fara í slíka vegferð, sama hvaða skoðun menn hafa á inngöngu í Evrópusambandið. Reyndar vita allir hver mín skoðun er í því en ég ætla ekki að fara að ræða hana hér út af þessu máli. Menn segja að færð séu rök fyrir því út af greiðslustofu landbúnaðarins, að Evrópusambandið hafi sagt að nú þurfi menn að fara í ákveðna verkferla til að breyta ákveðnum stofnunum landbúnaðarins til að aðlaga þær að Evrópusambandinu. Aðrir fullyrða að svo sé ekki, að það muni ekki verða gert, slíkt þurfi ekki að gera fyrr en samningurinn hefur verið samþykktur og það er þá í samræmi við þingsályktunina sem var samþykkt hér. Menn greinir á um þetta en þegar hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra heldur þessu fram sjálfur er maður dálítið villtur í umræðunni, maður veit ekki hverju maður á að trúa. Það er mjög sérkennilegt að við skulum enn vera á þessum stað eftir allan þennan tíma, ekki komin lengra í umræðunni um það hvar við erum stödd, hvort það sem verið er að gera samræmist þeirri þingsályktun sem var samþykkt eða hvort við eigum að reyna að fara eitthvað á svig við hana. Þetta er mjög sérkennileg umræða. En við ættum, virðulegi forseti, sama hvaða skoðun við höfum á Evrópusambandinu, að geta komist a.m.k. fram úr einföldum staðreyndum um málið. Ég tel það mjög mikilvægt.

Frú forseti. Ég ætla ekki að fara í umræðu um aðlögun eða aðildarviðræður. Ég fór ítarlega yfir minn skilning á þeim málum í gær en mig langar að bregðast við því sem hv. þingmaður sagði um kostnaðinn vegna þess að hann vitnaði m.a. í orð mín í þingræðu í gær hvað það varðar. Hann sagði að í þingsályktunartillögunni væri talað um að kostnaðurinn væri 7 milljarðar en ég hefði sagt í ræðu í gær að hann gæti verið um 200 milljónir og þarna væri himinn og haf á milli. Það sem ég sagði í þingræðu í gær var að mig minnti, og það væri sagt með fyrirvara, að í fjárlögum þessa árs væru um 150 millj. kr. Síðan rakti ég hvað stendur í fylgiskjali V með meirihlutaáliti utanríkismálanefndar frá 2009 um kostnaðinn þar sem hann er greindur eftir árunum 2009–2012, 50 millj. kr. í þýðingarkostnað á árinu 2009, 180 millj. kr. í þýðingarkostnað á árinu 2010, 50 millj. kr. í kostnað hjá öðrum ráðuneytum en utanríkisráðuneytinu og 200 í utanríkisráðuneytinu. Fyrir þetta fjögurra ára tímabil samtals 300 millj. í kostnað hjá utanríkisráðuneytinu, 100 hjá öðrum ráðuneytum og 590 í þýðingarkostnað. Ég rakti þessar tölur hér þannig að þær komu fram í máli mínu og síðan geta menn lagt þær saman. Talan 200 kom því ekki fram í mínu máli eftir því sem ég best veit heldur talaði ég annars vegar um kostnaðinn eins og honum er lýst í þingsályktunartillögunni og hins vegar um það sem mig minnti að væri í fjárlögum ársins 2011.

Virðulegi forseti. Þetta er alveg hárrétt sem hv. þingmaður sagði, hann rakti þetta mjög vel í gær og þetta var nákvæmlega eins og hann lýsti þessu. En hann hefur reyndar misskilið eitt atriði sem ég sagði áðan. Ég sagði ekki að þetta væri samkvæmt þingsályktunartillögunni, ég sagði að hv. þm. Unnur Brá Konráðsdóttir, sem mælti fyrir þessari þingsályktunartillögu, hefði haldið því fram í umræðunni í gær að sá kostnaður sem hún hefði reynt að leggja mat á væri 6–7 milljarðar. Það var það sem ég sagði, ég var ekki að vísa í þingsályktunartillöguna sem var lögð fram um umsóknina heldur þingsályktunartillöguna sem við ræðum í dag. Ég dró þetta fram einmitt til að við kæmumst í einhverja vitræna umræðu um það hver kostnaðurinn er í raun og veru. Ég sagði að ég teldi að það væri klárlega dulinn kostnaður í sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytinu, en þetta var misskilningur hjá hv. þingmanni, ég var ekki að vísa í þingsályktunartillöguna um umsóknina heldur þá tillögu sem við ræðum hér og hv. þm. Unnur Brá Konráðsdóttir mælti fyrir og hafði þá þessi orð. Þetta var misskilningur hjá hv. þingmanni.

Frú forseti. Við misskiljum hvorn annan á víxl því að ég var einmitt að vísa í þingsályktunartillöguna sem hér er til umræðu. Í greinargerð með henni segir að kostnaður sé a.m.k. 7 milljarðar og ég sagðist ekki kannast við það en það var það sem hv. þm. Unnur Brá Konráðsdóttir sagði í ræðu sinni. Af því tilefni fór ég að rekja það sem segir í nefndaráliti meiri hluta utanríkismálanefndar frá 2009. Ég held að við séum með sama skilning á málinu núna eftir að hafa leiðrétt hvorn annan í bak og fyrir.

Virðulegur forseti. Þetta eru góðar umræður, fólk skilur illa hvert annað. Eitt vefst fyrir okkur öllum, þ.e. hvað er aðlögun og hvað eru aðildarviðræður. Ég ætla að reyna að fara í gegnum þetta einu sinni enn. Við erum í samningaviðræðum um aðild að Evrópusambandinu. Það þýðir að við ætlum að sjá hvernig við getum tekið upp þær reglur sem eru í Evrópusambandinu, hvort við getum lagað okkur að þeim, hvort við fáum einhverjar breytingar, hvað við getum gert. Af því að við tökum þær ekki upp bara svona „hviss bang“. Í sambandi við landbúnað er ljóst að taka þarf upp það landbúnaðarkerfi sem þar er, það meginkerfi. En við erum að semja um hvernig við getum breytt því á Íslandi, t.d. eins og í Finnlandi. Finnar eru með grunninn en svo mikla viðbót þannig að þeir geta greitt viðbótarstyrki. Það er öllum ljóst að ef við fáum það þarf að breyta greiðslukerfinu hér. Mér er sagt að það hafi komið í ljós í viðræðum að það sé minna en áður var talið. Og við þurfum að vera tilbúin með áætlun um hvernig við komum því á þegar við erum búin að samþykkja samninginn. Það má kalla þetta aðlögun eða ekki en við þurfum ekki að taka kerfið upp fyrr en við erum búin að samþykkja samninginn en við þurfum að vita hvernig við ætlum að gera það. Þetta er fyrsta svar. Næsta svar: Erum við með styrkina? Við getum fengið styrk til að fá sérfræðinga til að segja okkur hvernig við eigum að fara að þessu, hvað við þurfum að gera, hvernig þetta eigi að vera.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Valgerði Bjarnadóttur fyrir þetta andsvar og þær upplýsingar sem komu fram sem ég hafði reyndar aðeins gert mér grein fyrir. En það sem ég var kannski að reyna að koma inn á í ræðu minni er þessi umræða, þegar menn eru farnir að tala um að við séum í aðlögun, að við séum farin að breyta ákveðnum kerfum sem ekki hafi staðið til að gera og þar fram eftir götunum. Sumir halda því fram að við séum bara að undirbúa hlutina eins og hv. þingmaður bendir réttilega á en aðrir segja að við séum ekki að gera það heldur séum við farin að breyta áður en við samþykkjum umsóknina. Ég er að mörgu leyti alveg sammála hv. þingmanni í þessu. Þó að ég sé ekki, og það vita allir, hlynntur inngöngu í Evrópusambandið, ég er algerlega andvígur því, hef ég líka oft verið hugsi yfir því, þegar maður er í rökræðum um ákveðna hluti, að það þurfi líka að gera ákveðnar kröfur til þeirra sem eru á móti aðildinni, að svara ákveðnum spurningum, t.d. um peningamálastefnu og annað. Við verðum líka að gera þær kröfur til okkar. Ég hef verið svolítið hugsi um ýmislegt: Hver er áhættan? Hvað mundi gerast? Eins og við höfum upplifað hér þá er brýn ástæða til að skoða hvort við gætum hugsanlega bætt stjórnsýsluna okkar. Margir hafa haldið því fram að til að mynda gætum við, eins og hv. þingmaður segir í lok andsvars síns, nýtt þá styrki sem okkur standa til boða til að ná í þekkingu til að bæta þá stjórnsýslu sem við erum með. Það þarf ekki að þýða að við ætlum að ganga í Evrópusambandið þó að við séum í þessum aðildarviðræðum í dag. Menn verða að sjá bæði kosti og galla. Ég hef ekki alveg áttað mig á áhættunni í þessu. Sumir telja að þetta sé hið versta mál. En mér er kunnugt um það, og einn ráðherra sagði mér það í haust, þegar við vorum í kjördæmaviku, að hann hygðist sækja um styrk til að fara í rafræna sjúkraskrá, teldi færi í því að ná í þekkingu okkur að kostnaðarlausu. Ég sé ekki hættuna við það þó að ég sé algerlega andvígur inngöngu í Evrópusambandið. Ég var bara að segja í ræðu minni áðan að við þurfum aðeins að hafa ballans í umræðunni.

Frú forseti. Ég er hjartanlega sammála hv. þingmanni um að það er mjög gott ef fólk getur haldið ballans í þessari umræðu, ég er mjög sammála því. Ég hætti í miðju kafi áðan af því að ég tek klukkuna svo alvarlega. Ég ætlaði að segja að við getum fengið styrki í formi sérfræðiþjónustu eða sérfræðikunnáttu eins og það að sýna okkur hvernig þessar stofnanir í kringum styrkjakerfi landbúnaðarins þyrftu að líta út, hvernig það þyrfti að líta út þegar við værum komin þarna inn, hvaða áætlanir við þyrftum að gera - það er ein tegund af styrkjum sem er í þessu, ég held þetta sé kallað TAIEX. Svo er önnur tegund af styrkjum sem er kallað IPA, sem er einmitt um verkefni eins og hv. þingmaður nefndi um það að koma á rafrænni sjúkraskrá, um það að gera eitthvað annað, lagfæra eitthvað í stjórnsýslu okkar sem væntanlega má kalla aðlögun af því að það kæmi okkur vel þegar við erum komin þarna inn að vera með betra kerfi. Ég veit ekki hvað á að kalla það. Á að kalla það aðlögun, á að kalla það lagfæringu, á að kalla það bót? Við töluðum í gær um breytingu sem var gerð á skipun dómara. Í þessum rýniskýrslum segir kannski: Þyrfti að skoða þetta eða þyrfti að skoða hitt. Evrópusambandinu finnst það þá eitthvað lengra frá því sem þeir eiga að venjast. Og hvað varðar dómarana eru kröfurnar hertar út af austantjaldsríkjunum gömlu. Við vitum alveg hvernig ástandið var þar en sömu kröfur eru lagðar á okkur líka. Og þá erum við komin nær því sem okkur þykir eðlilegt. Ég veit ekki hvort það er aðlögun, við getum kallað það aðlögun ef við viljum.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég er reyndar dálítið hugsi enn þá yfir þessum styrkjum. Tökum sem dæmi þessa greiðslustofu hvað varðar sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytið - menn hafa haldið því fram að hún verði að komast á legg til að við getum gengið inn í Evrópusambandið. Það er hins vegar skoðun þeirra sem starfa í landbúnaði að það sé ekki kerfið sem þeir vilji taka upp. Gott og vel. En þarf endilega að vera samasemmerki á milli allra hluta? Tökum sem dæmi eitthvert annað ráðuneyti. Þar gætu menn sagt: Ef við mundum hugsanlega breyta þessu í þá átt sem gert er í Evrópusambandinu þá er það ekki endilega samasemmerki á milli þess að við ætlum að ganga í Evrópusambandið. Við gætum hugsanlega líka verið að betrumbæta kerfið hér innan lands sjálf, það er það sem ég er að segja. Mér finnst umræðan vera slagorðakennd eins og oft verður í málum. Þó að þú viljir ekki breyta í andstöðu, t.d. við landbúnaðinn, einhverjum ákveðnum forsendum er ekki þar með sagt að þú getir ekki gert það einhvers staðar annars staðar gagnvart einhverjum öðrum þar sem það er þá bara gert til að betrumbæta kerfið og okkar eigin stjórnsýsluna. Ég sé í sjálfu sér ekki áhættuna í þessu. Mér finnst það hins vegar blasa við hversu misráðið var að fara í þessa vegferð, eins og það var gert. Annar stjórnarflokkurinn vil ganga í Evrópusambandið, það fer ekki á milli mála, hinn vill ekki gera það og svo eiga menn að spila frítt spil og geta túlkað þetta út og suður, einhverja svona einfalda hluti. Það finnst mér ekki til framdráttar í því hvernig við erum að vinna úr hlutunum. Það eru eflaust einhver tækifæri í þessu, eins og hv. þingmaður segir, sem geta nýst okkur til að betrumbæta stjórnsýsluna þó að við getum látið hitt sitja eftir, hvort sem við göngum svo inn eða ekki.

Virðulegi forseti. Öll þessi ógæfa hófst með myndun núverandi ríkisstjórnar. Þá gerðist það að Samfylkingin taldi Vinstri grænum trú um að núverandi ríkisstjórn yrði ekki mynduð nema á það yrði fallist að hefja aðildarviðræður við Evrópusambandið. Þetta voru mikil mistök af hálfu þeirra sem voru andsnúnir því að ganga í Evrópusambandið vegna þess að Samfylkingin hafði ekki sem stjórnmálaflokkur neina stöðu til þess að kúga hvorki einn né neinn til nokkurs hlutar varðandi Evrópusambandið. Samfylkingin er einfaldlega í þeirri stöðu á Alþingi að vera eini stjórnmálaflokkurinn sem vill aðild að Evrópusambandinu. Kostir Samfylkingarinnar til að koma á ríkisstjórn voru háðir því að einhver mundi fallast á þessi skilyrði og það var gert illu heilli. Þetta var síðan innsiglað með naumu samþykki Alþingis 16. júlí og nú liggur fyrir að helmingur þeirrar ríkisstjórnar sem vinnur að því að sinna aðildarviðræðum við Evrópusambandið er á móti því, er yfirlýstur andstæðingur þess að ganga í Evrópusambandið. Þess vegna verða þessar viðræður svona afkáralegar eins og þær hafa verið þegar það liggur fyrir að helmingur ríkisstjórnarinnar hefur tilhneigingu til að draga lappirnar í málinu. Hinn helmingurinn er gríðarlega áhugasamur. Auðvitað fer þetta allt á skakk og skjön eins og við höfum séð að hefur verið að gerast í þessum viðræðum það sem af er. Mér finnst þetta vera orðinn skrípaleikur og það sé óheiðarlegt gagnvart viðsemjendum okkar, óheiðarlegt gagnvart okkur sjálfum og óheiðarlegt gagnvart þjóðfélaginu að halda þessum viðræðum áfram. Þess vegna er að mínu mati sú staða einfaldlega komin upp að skynsamlegt sé fyrir okkur að hætta þessum viðræðum eða setja þær a.m.k. á ís meðan sú pólitíska staða er uppi sem raun ber vitni. Hér hefur dálítið verið rætt um hugtökin aðlögun eða aðildarviðræður. Ég var að koma af merkilegum fundi Landssambands landeigenda þar sem nokkrir lögfræðingar voru að ræða hugtakið „þjóðareign“ og komust að þeirri niðurstöðu að það hefði nánast enga merkingu, enga eiginlega merkingu. Þeir færðu fyrir því rök að þegar við tækjum umræðu um vandasöm mál þar sem hugtökin hefðu ekki merkingu værum við vís til þess að enda alltaf úti í móa. Það er í raun og veru þar sem við erum að lenda í með þetta. Menn telja sér trú um að þetta séu einhvers konar einfaldar aðildarviðræður, það sé bara verið að kíkja í pakkann, kíkja hvar búi þar að baki. En í raun og veru eru þessar viðræður þannig í eðli sínu að þær halda áfram og menn þurfa stöðugt að færa sig nær því markmiði að komast að einhverri niðurstöðu um hvort hægt sé að ná samningum um aðild. Þess vegna verða aðildarviðræður af þessu tagi í eðli sínu að aðlögunarviðræðum. Rýnifundirnir sem standa yfir og eru hálfnaðir eru glöggt dæmi um þetta. Við sem sitjum í sjávarútvegs- og landbúnaðarnefnd Alþingis höfum átt þess kost að fara yfir þann hluta málsins sem snýr að landbúnaðarkaflanum. Þar blasir við að við erum komin á kaf inn í aðlögunina eða erum að minnsta kosti um það bil að fara inn í aðlögunina hvað landbúnaðinn áhrærir. Það er verið að leggja fyrir okkur spurningar sem við þurfum að svara sem eru ekki bara tæknilegs eðlis, þær eru líka pólitísks eðlis. Spurt er grundvallarspurninga og fyrsta spurningin sem blasir við er þessi: Ætla Íslendingar að taka yfir landbúnaðarlöggjöf Evrópusambandsins? Svarið er auðvitað augljóst. Ef við ætlum að verða aðilar að Evrópusambandinu þá tökum við í einhverri mynd yfir landbúnaðarlöggjöf Evrópusambandsins. Það er ekki þannig að Evrópusambandið taki yfir íslensku landbúnaðarlöggjöfina, það er á hinn veginn. Það er Ísland sem tekur þá yfir landbúnaðarlöggjöf Evrópusambandsins. Við vitum að hún er í grundvallaratriðum algerlega ólík okkar landbúnaðarlöggjöf. Hún byggist t.d. ekki á framleiðslutengdum stuðningi heldur stuðningi sem tekur mið af landi, landnýtingu, búsetu o.s.frv. Þess vegna þarf, til að það sé hægt t.d., að leggja í mikla vinnu við svokallað landskipulag sem kallar á margra ára verkefni. Það er því augljóst mál að ef við ætlum að stíga skrefið áfram frá því sem við erum að gera núna verðum við að hefja þessa vinnu við landskipulagið. Það er aðlögun í sjálfu sér, af þeim ástæðum. Það má kannski segja sem svo að það sé gott og gagnlegt og gaman fyrir okkur Íslendinga að eiga nákvæmar ljósmyndir af hverri þúfu á íslensku landi en það hefur ekkert sérstakt gildi fyrir okkur í sjálfu sér við núverandi aðstæður. Það hefur gildi ef við ætlum að ganga í Evrópusambandið. Það sama á við um það að Evrópusambandið er með allt öðruvísi landbúnaðarlöggjöf. Þess vegna þarf að hafa sérstaka stofnun, sem menn hafa kallað greiðslustofu að ég hygg. Hún kostar mikið fé. Tæknilegur undirbúningur við að koma henni á laggirnar tekur um það bil tvö ár. Ekki er um það að ræða að við mundum hefja vinnu við það eftir að búið væri að samþykkja aðild að Evrópusambandinu. Sú vinna yrði auðvitað að hefjast með fram því að verið er að vinna að þessari aðildarumsókn okkar. Það blasir líka við okkur að við þurfum að svara strax áleitnum pólitískum spurningum sem lúta að landbúnaðinum, tollaspurningunni. Það er augljóst mál að um leið og við göngum í Evrópusambandið fellur niður öll tollvernd gagnvart innfluttum landbúnaðarvörum frá Evrópusambandinu. Það sama á við um sjávarútveginn, spurningar um það hver eigi að taka ákvörðun um heildarafla. Það er augljóst mál að slík ákvörðun er tekin á vettvangi Evrópusambandsins ef við erum þar inni. Við getum auðvitað haft áhrif á það en hitt blasir við. Við vitum líka að við höfum hingað til verið einráðir um það hvernig við stöndum að stjórnun á deilistofnunum okkar. Það er augljóst mál að innan löggjafar Evrópusambandsins er ekkert rými fyrir slíkt. Sama á við um fjölmargt annað, erlendar fjárfestingar o.s.frv. Hvernig sem menn líta á málið, jafnvel þó menn kjósi að kalla þetta eins konar aðildarviðræður þá verða þær smám saman í eðli aðlögunarviðræður vegna þess að við stígum skrefið stöðugt áfram. Þess vegna er miklu heiðarlegra fyrir okkur að standa nú upp og gera þá bara grein fyrir því hvert ferðinni er heitið. Henni er heitið áfram meðan við ekki tökum ákvörðun um að afturkalla umsóknina eða að minnsta kosti setja hana á ís. Það sem líka hlýtur að koma mjög til álita fyrir alla þá sem eru að velta þessum málum fyrir sér er sú þróun sem hefur orðið innan Evrópusambandsins. Það mætti mjög margt segja um það. Ég ætla að vekja athygli á einum hlut. Eftir efnahagshrunið sem varð í Evrópu, ekki bara hér á Íslandi heldur í Evrópu, hefur það orðið stöðugt áleitnara í umræðunni að betur þurfi að samhæfa peningamálastjórnina, sem Evrópusambandið hefur verið að gera á grundvelli evrunnar, og líka ríkisfjármálastefnuna. Við þekkjum þá umræðu innan lands, hvernig hún hefur farið fram, þar sem fólk hefur verið að vekja á því athygli - og ég hygg að flestir séu sammála um að einhvers konar samhljómur þurfi að vera á milli peningamálastefnunnar, sem viðkomandi seðlabanki stjórnar, og ríkisfjármálastefnunnar. Innan Evrópusambandsins er þróunin í átt til evrunnar og þar fer peningamálastjórnun þá fram, hjá Seðlabanka Evrópu. Og til að hún virki þarf að vera einhver samhæfing í ríkisfjármálunum líka. Þá fer að sneyðast um fullveldi ríkja sem hingað til hafa haldið utan um sín ríkisfjármál ein og sér. Frá sjónarhóli okkar Íslendinga hlyti það t.d. að blasa við að við yrðum að sækja um heimildir til Evrópusambandsins um það með hvaða hætti við vildum reka okkar ríkisbúskap. Er það viðunandi af okkar hálfu að halda úti ríkisfjármálastefnu sem ekki er í samræmi við peningamálastefnu þá sem Evrópusambandið fylgir á hverjum tíma fyrir sig? Þróunin er því einfaldlega, og að mörgu leyti óhjákvæmilega, í þessa átt innan Evrópusambandsins, í átt til aukinnar samræmingar á kostnað sjálfræðis fullvalda ríkja eins og okkar. Þannig að fullveldisspurningin, sem við héldum okkur kannski vera að svara fyrir einu ári, er nú lögð fram með allt öðrum hætti í Evrópu en gert var áður. Þess vegna er það algerlega óhjákvæmilegt þegar við ræðum þessi mál að við ræðum þau líka út frá þeirri staðreynd sem við okkur blasir að þróunin í Evrópu er í átt til aukins samruna af þessu tagi sem hlýtur að koma niður á því fullveldi sem hvert ríki hefur haft. Virðulegi forseti. Tími minn er á þrotum. Ég vil ítreka það sem ég segi: Ég tel að þessi umræða, sem hefur farið fram um Evrópusambandið, sýni okkur að þetta er að verða hreinn skrípaleikur. Ríkisstjórnin hefur ekkert vald á þessu máli, fullkominn ágreiningur er innan borðs varðandi grundvallaratriði. Það er heiðarlegra gagnvart okkur sjálfum, gagnvart íslensku þjóðinni og líka gagnvart viðsemjendum okkar að koma hreint fram og annaðhvort afturkalla þessar viðræður eða setja þær á ís.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir mjög efnisgóða ræðu. Hann fór vel yfir það í hvaða stöðu Evrópusambandsumsóknin er í dag. Við sitjum báðir í hv. sjávarútvegs- og landbúnaðarnefnd og ég veit að hv. þingmaður þekkir þá málaflokka afar vel sem fyrrverandi ráðherra þeirra málaflokka. Það er alveg rétt að í þessari rýnivinnu hefur komið skýrt fram að þar eru spurningar þess eðlis að Evrópusambandið er í rauninni að gera kröfur um að við byrjum að aðlaga okkur, bæði varðandi þessa greiðslustofnun og eins þetta landupplýsingakerfi, sem er hugsanlega gott og gilt en er kannski ekki forgangsmál íslenskra stjórnvalda á niðurskurðartímum þegar við erum að skera niður í velferðarkerfinu, menntakerfinu og víðar í samfélaginu. Það er nefnilega svo að menn greinir dálítið á um hvort þetta sé aðlögun eða aðildarviðræður. Evrópusambandið segir að orðið aðildarviðræður sé villandi því að um eiginlega aðlögun sé að ræða. Utanríkisráðherra heldur því hins vegar statt og stöðugt fram að þetta séu einfaldar aðildarviðræður en ekki aðlögun. Mig langar því að spyrja hv. þingmann hvort hann - í ljósi þess sem er til að mynda að gerast í þeim málaflokkum sem hann fór yfir í sjávarútvegi og landbúnaði og þess efnis sem farið var yfir í landbúnaðar- og sjávarútvegsnefnd - sé sammála utanríkisráðherra um að þetta séu aðildarviðræður, eða Evrópusambandinu sem telur að um aðlögun sé að ræða.

Virðulegi forseti. Það sem mér finnst þetta mál snúast um er einfaldlega þessi staðreynd: Aðildarviðræður okkar að Evrópusambandinu geta eðli málsins samkvæmt aldrei orðið annað en aðlögunarviðræður öðrum þræði. Ég rakti það áðan í máli mínu að jafnvel þó að við séum stödd á þeim tímapunkti núna að við erum í rýnivinnu, við erum ekki komin í sjálfar aðildarviðræðurnar í þeim skilningi, þá erum við engu að síður stödd frammi fyrir spurningum sem eru þess eðlis að þær munu leiða til þess að við færum í aðlögun. Rétt eins og ég nefndi um greiðslustofnunina, þá er hún ekki stofnun sem við rykkjum af stað með engum fyrirvara. Talið er af þeim sem hafa skoðað þetta að það taki um tvö ár að undirbúa slíkt. Ef menn meina eitthvað með því að vera í aðildarviðræðum við Evrópusambandið hljóta menn að þurfa að taka afstöðu til þess hvort undirbúningur út af þeirri stofnun hefjist núna eða hvort við ætlum einfaldlega að standa berrössuð frammi fyrir viðsemjendum okkar síðar á tímabilinu og þá komi í ljós að við séum tæknilega ekki undir það búin að ganga í Evrópusambandið. Nákvæmlega það sama er með landskipulagið eða landnýtingaráætlunina. Það er einfaldlega svo að landbúnaðarstefna Evrópusambandsins, sem við yrðum að yfirtaka í einni eða annarri mynd, krefst þess að upplýsingar séu til staðar. Annars er ekki hægt að greiða út þennan stuðning. Bóndi sem t.d. er að brjóta land til ræktunar á þá væntanlega rétt á annars konar stuðningi en ef hann gerir það ekki. Ef hann breytir síðan landi sínu verður hann að tilkynna það til Evrópusambandsins. Ég veit ekki hvort menn sáu leikrit um daginn sem sýnt var í einu af leikhúsum Reykjavíkur þar sem var dálítil paródía 

Frú forseti. Það er alveg hárrétt hjá hv. þingmanni og ég tek undir það sem kom fram í máli hans varðandi aðlögun, að það ferli sem við erum í og höfum séð í sjávarútvegs- og landbúnaðarnefnd, þ.e. að þær spurningar sem hefur þurft að svara þar og það sem fram fer í þessari rýnivinnu getur aldrei leitt til annars en þess að annaðhvort strandar þetta fley eða við förum í aðlögun. Ég held að önnur niðurstaða geti aldrei orðið. Er þá ekki hyggilegast að mati hv. þingmanns að leggja þetta verkefni til hliðar eða einfaldlega fara að ræða þá vankanta sem uppi eru í ferlinu og hvað sér hann fyrir sér til lausnar þessu? Nú veit ég að flokkur hv. þingmanns hefur það á stefnuskrá sinni að draga þessa umsókn umsvifalaust til baka. Mundi hann ekki styðja slíkt og mundi hann ekki styðja þessa tillögu sem hér er lögð fram? Er hún ekki eðlileg í ljósi þess hvernig þetta ferli er uppbyggt?

Hæstv. forseti. Fyrst út af síðustu spurningu, jú, ég styð þessa tillögu. Ég hefði í fyrsta lagi talið að einu álitamálin gætu verið þau hvort menn vildu einfaldlega segja: Nú er þessum viðræðum hætt og við leggjum málið endanlega til hliðar - eða hvort menn vildu leggja það á ís eins og ég sagði. Það eru dæmi um að ríki sem hafa hafið aðildarviðræður hafi frestað þeim um ótilgreindan tíma. Ef það gæti verið niðurstaðan er það eitthvað sem menn geta litið á. En stóra málið finnst mér einfaldlega vera það sem ég sagði áðan. Mér finnst það óheiðarlegt gagnvart okkur sjálfum, gagnvart þjóðinni, gagnvart viðsemjendum okkar að halda áfram á þeirri vegferð sem við erum í dag. Við erum hvorki hrá né soðin í þessum viðræðum. Við þurfum einfaldlega að svara áleitnum spurningum mjög fljótlega. Ég vakti fljótt athygli á því að í viðræðum eins og þessum hlytu viðsemjendur okkar að ætlast til þess að við svöruðum ákveðnum grundvallarspurningum. Það er fráleitt að ímynda sér að viðræður við samband eins og Evrópusambandið mundu snúast um einhver tæknileg úrlausnarefni og síðan væru hin stóru pólitísku úrlausnarefni geymd til síðari tíma. Það er ekki þannig. Ef það er þannig að mati viðsemjenda okkar að það sé ólíklegt að við föllumst t.d. á það að ákvörðun um heildarafla verði á vegum Evrópusambandsins eða að við segjum einfaldlega: Við ætlum ekki að fylgja evrópskri landbúnaðarlöggjöf, eins og hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra hefur lýst yfir, þá er um tómt mál að tala að vera að halda áfram einhverjum viðræðum. Við förum ekki inn í Evrópusambandið upp á þau býtti að Evrópusambandið fallist á það að við verðum með óbreytta landbúnaðarlöggjöf. Hún er í grundvallaratriðum frábrugðin landbúnaðarlöggjöf Evrópusambandsins. Ef menn ætla að halda áfram á þessari braut þá erum við að taka ákvörðun um það eða a.m.k. að undirbúa okkur þannig að við gætum á fyrsta degi um leið og aðildarumsóknin væri samþykkt hafið landbúnaðarstuðning sem væri á forsendum Evrópusambandsins. 
             Ég tek undir það að mér finnst ekki heiðarlegt, hvorki gagnvart okkur sjálfum né 

Virðulegi forseti. Ég fagna því að þingsályktunartillaga þessi er komin á dagskrá þingsins, um að draga til baka umsókn Íslands um aðild að Evrópusambandinu. Þetta er í góðu samræmi við það sem ég minnti á í þinginu í gær að í utanríkismálanefnd liggur tillaga frá mér og fleiri þingmönnum um að fram fari þjóðaratkvæðagreiðsla um hvort halda eigi þessu aðlögunarferli áfram. Þá fengi þjóðin að skera úr um það nú á þessum tímapunkti, eftir 3–4 mánuði, hvort eigi að halda þessu áfram eða ekki. Þessi þingsályktunartillaga gengur lengra, þ.e. að draga umsóknina hreinlega til baka og Alþingi Íslendinga mundi samþykkja það eða synja. Ég tel nefnilega að tillaga mín sé nokkurs konar millileið, þ.e. að þjóðin fái að koma að því núna hvort eigi að halda áfram eða ekki því að þá er það vald sett í hendur þjóðarinnar. Ef samþykkt yrði í þjóðaratkvæðagreiðslu að halda áfram hefði ríkisstjórnin í fyrsta sinn skýrt umboð til að halda aðlögunarferlinu áfram, annars ekki. Ég tel að ríkisstjórnin sé algerlega umboðslaus í þessu aðlögunarferli. Eins og kom fram í ræðum í gær, t.d. hjá hv. þm. Ásmundi Einari Daðasyni, var honum hótað þegar atkvæðagreiðslan um ESB var á dagskrá og hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, Jón Bjarnason, hefur einnig talað um það hvernig hótanirnar gengu hér á milli. Þegar þingsályktunartillaga var samþykkt á sínum tíma um að leggja inn aðild að Evrópusambandinu þá var það þvinguð niðurstaða. Frú forseti. Mig langar til að koma að einu atriði sem hefur birst landsmönnum í fjölmiðlum í dag og vil ég biðja þá netmiðla sem um málið hafa fjallað að leiðrétta þann fréttaflutning sem kemur úr utanríkisráðuneytinu. Þetta snýr augljóslega að utanríkisráðherra og þetta snýr að því máli sem hér er til umræðu, þessu Evrópusambandsmáli öllu. Ég leyfði mér sem þingmaður þann munað að leggja fyrir utanríkisráðherra skriflegar spurningar í átta liðum og snúa að sendiráðum hér á landi. Það er nefnilega svo að sendiráð hér og annars staðar njóta friðhelgisréttinda vegna þess að þau eru í skjóli íslenska ríkisins og mega ekki skipta sér af innanríkismálum. Ég spurði ráðherrann vegna þess að hér er búið að stofna 20 manna sendiráð ESB. Til stendur eða er í burðarliðnum, jafnvel yfirstaðið, að opna útibú á Akureyri. Ég tel að það brjóti gegn Vínarsamningnum um ræðissamband ríkja. Þannig vill til að hæstv. utanríkisráðherra snýr heiftarlega út úr spurningu minni. Ég ætla að lesa hana, með leyfi forseta. Hún hljóðar svo: „Telur ráðherra það samræmast ákvæðum um að skipta sér ekki af innanlandsmálum, sbr. 55. gr. Vínarsamningsins, þegar beinlínis er gert ráð fyrir að sendiráð Evrópusambandsins komi að kynningarmálum sambandsins hér á landi?“ 55. gr. Vínarsamningsins um ræðismann sambandsins hljóðar svo, með leyfi forseta: „Öllum þeim sem njóta forréttinda og friðhelgi ber skylda til að virða lög og reglur viðtökuríkisins, en slík skylda skerðir þó ekki forréttindi þeirra og friðhelgi. Þeim er einnig skylt að skipta sér ekki af innanlandsmálum í því ríki.“ Greinin er í þremur töluliðum en ég var aðallega að vísa til 1. mgr. Utanríkisráðherra bregður á það ráð að þvæla hér og röfla í löngu máli um þessa litlu já- eða nei-spurningu vegna þess að hann getur ekki svarað því hvernig standa megi á því að ESB sé farið að skipta sér ríkulega af innanríkismálum. Það stendur til að dæla yfir Íslendinga 4 milljörðum í kynningarskyni. Verið er að koma með TAIEX-styrki og IPA-styrki sem er eitthvað sem við kærum okkur ekki um en þetta heitir að skipta sér freklega af innanlandsmálum ríkis. Ráðherrann setur þetta í einkennilegan búning og fjallar um það í löngu máli að ég sé að ruglast á samningum og er raunverulega að reyna að gera lítið úr mér sem fyrirspyrjanda en, frú forseti, það er hæstv. utanríkisráðherra sem fer hreinlega með ósannindi í svarinu sem hann skilaði til þingsins og til mín. Hann fer með ósannindi og þennan hæstv. utanríkisráðherra sitjum við uppi með. Hvernig hagar hæstv. ráðherra sér gagnvart öðrum ríkjum? Þetta er löggiltur pappír sem lagður er fyrir Alþingi Íslendinga sem svar við fyrirspurn. Ég tel að jafnvel sé ástæða til að víta hæstv. utanríkisráðherra fyrir að svara með þessum hætti, koma inn í svar sitt með annan samning en um ræðir og þvæla þessu fram og til baka. Það er ótrúlegt í ljósi þess að ég ber þessa spurningu fyrst og fremst fram vegna ríkrar upplýsingaskyldu framkvæmdarvaldsins við löggjafarvaldið. Það næsta sem ég veit er að þetta er orðið að frétt á eyjan.is og komin var frétt á mbl.is og amx.is þar sem þetta er túlkað ráðherranum í hag. Ég vil því fara fram á það við þessa fjölmiðla að þeir leiðrétti þennan fréttaflutning hið snarasta og þá er ég sérstaklega að tala um að eyjan.is þarf að leiðrétta sína frétt því að verið er að hnýta í mig sem þingmann, að ég hafi jafnframt misskilið þjóðaratkvæðagreiðslulögin. Ég sé ekki betur en að orðalagið sem er í þeirri frétt sé samið á sömu skrifstofu og það svar var samið sem ég fékk í þingskjali. Þetta er alvarlegt og ég á eftir að ræða þetta frekar við hæstv. utanríkisráðherra. En fyrst hæstv. utanríkisráðherra leyfir sér að fara með þessi ósannindi fram í þingskjali gagnvart þinginu þá býð ég ekki í það hvaða blekkingar hann notar í viðtölum erlendis við svörum annars staðar frá o.s.frv. Einnig gætir mikils hroka hjá hæstv. utanríkisráðherra. Hann telur að ég standi í miklu myrkri og hann ásamt lögfræðingum utanríkisráðuneytisins geti ekki fundið út úr þessari spurningu. Ég ætla ekki að kasta rýrð á embættismenn utanríkisráðuneytisins en það veit ég fullvel að hæstv. utanríkisráðherra er bestur á nóttinni þegar hann bloggar, en hann er ekki löglærður, og ég gæti því alveg trúað honum til að misskilja þetta með þessum hætti en hann ber fyrir sig lögfræðinga utanríkisráðuneytisins líka. Við þurfum að taka á þessu, frú forseti, og ég varð að koma þessu að vegna þess að þetta mál er til umfjöllunar, þ.e. að draga umsóknina um aðildina að Evrópusambandinu til baka, því að það ber allt að sama brunni. Þetta er ekki einföld umsókn, þetta er beint aðlögunarferli. Verið er að opna sendiráð ESB, eins og ég nefndi, og verið er að koma með fjármagn inn í landið. Ég sat fund fyrir fulltrúa okkar í utanríkismálanefnd um daginn þar sem var til umræðu hvernig ætti að skipta 40 milljónunum til kynningarmála og hvaða hlutlausi aðili það ætti að vera sem kynnti sambandið hér á landi. Umsóknin er komin á fulla ferð. Þetta er beint aðlögunarferli. Ég sit í umhverfisnefnd og þar eru fimm eða sex frumvörp beinlínis vegna þess að Evrópusambandið gerir þá kröfu á okkur sem umsóknarríki að vera búið að lögleiða ákveðna þætti og ákveðið mál sem snerta umhverfismál. Við stöndum frammi fyrir þessu en utanríkisráðherra kemur fram með ósannindi og blekkingar og telur að um einfalt umsóknarferli sé að ræða. Frú forseti. Það er kominn tími til að svipta hulunni af þessu öllu. Það er kominn tími til að við þingmenn og landsmenn allir hættum að sýna meðvirkni með utanríkisráðherranum, og þá sérstaklega fjölmiðlar. Við sem leyfum okkur að gagnrýna hæstv. utanríkisráðherra og Samfylkinguna í ljósi þess að þeir sjá ekkert nema Evrópusambandið, verðum jafnvel fyrir árásum frá fjölmiðlum sem eru hlynntir ríkisstjórninni. Það er mikill lýðræðishalli í landinu og á fjölmiðlum. Við verðum að standa saman um að hið sanna komi í ljós. Við verðum að standa saman um það til að fá það upp úr hæstv. utanríkisráðherra hvar málið er statt. Blekkingaleiknum verður að linna og þessi ræða mín er einmitt hluti af því.

Frú forseti. Þegar kemur að þeim fjármunum sem Evrópusambandið ver hér til kynningarmála hefur komið fram opinberlega að þetta eru mjög háar fjárhæðir. Ég hef verið í góðu sambandi við Norðmenn sem hafa þar tekið svona slag þar sem tekist hefur verið á um ólík sjónarmið um hvort Noregi sé betur borgið innan eða utan Evrópusambandsins. Það sem þessir ágætu Norðmenn segja mér og það sem þeim blöskrar er að Evrópusambandið hefur í mun ríkara mæli komið með beinni hætti að svona málum í einstökum aðildarríkjum eða umsóknarríkjum. Þeir tóku til að mynda dæmi um hvernig Evrópusambandið dældi tugum milljarða í kosningabaráttuna á Írlandi um Lissabon-sáttmálann. Svo virðist vera sem mikill leyndarhjúpur sé yfir þessu hér og ekki bara þeim styrkjum sem Evrópusambandið setur inn. Talað er um að þeir ætli sér 160 milljónir í kynningu á þessu ári og það byggi á könnunum sem gerðar eru í samráði við utanríkisráðuneytið. Það hvílir mikil leynd yfir því hvað fer í kynningarstarfsemi og einnig hvílir leynd yfir því hvað þessi umsókn kostar því að utanríkisráðuneytið heldur engar kostnaðartölur yfir það. Enginn getur svarað þeirri spurningu, ekki var hægt að svara þessu við fjárlagagerðina og nú hafa nokkrir hv. þingmenn lagt fram þingsályktunartillögu um að Ríkisendurskoðun kafi ofan í þetta. Mig langar því að spyrja hv. þingmann: Hvernig telur hún að mögulegt sé að jafna þessa baráttu hér út? Hvernig er mögulegt að stöðva það að Evrópusambandið setji tugi eða hundruð milljóna eða e.t.v. milljarða í þennan slag? Hvernig er mögulegt að jafna þetta?

Virðulegi forseti. Einfalda og skýra svarið við spurningu hv. þingmanns um hvernig eigi að stoppa þetta evrópska fjárflæði inn í landið er það sem við ræðum núna, að draga umsóknina til baka. Þá fellur allur slíkur fjáraustur niður sjálfkrafa að sjálfsögðu. Hitt er að krefjast þess að setja málið í frost þar til tillaga mín um þjóðaratkvæðagreiðslu um hvort halda beri umsóknarferlinu áfram eða ekki nær fram að ganga. Það er önnur leið. Þriðja leiðin er sú sem ég kom inn á í ræðu minni. Ég upplýsti t.d. um það hvernig sendiráð ESB vinnur. Við vitum að það er hér á landi til að skipta sér freklega af innanríkismálum. Það skiptir sér af með þeim hætti að það kostar hér útgáfu og styrkir ýmsa aðila til að fara utan til að kynna sér mál hjá Evrópusambandinu. Um þetta snerist fyrirspurn mín til hæstv. utanríkisráðherra en þá bregður hann á það ráð að snúa út úr spurningunni og segir mig misskilja samninga og ég taki feil á samningum. Er hæstv. ráðherra svo forhertur? Hann byrjar á því að skilgreina spurninguna mína á þann hátt að ég hafi vísað í vitlausan samning og svo svarar hann spurningunni sem hann býr til upp úr minni spurningu, út í hött til að losna við að svara til um 55. gr. Vínarsamningsins um ræðissamband. Hún snýr að því að sendiráð mega ekki undir neinum kringumstæðum skipta sér af innanríkismálum þeirra landa sem þau starfa í. Þetta er svo forkastanlegt og hæstv. utanríkisráðherra 

Forseti vill minna hv. þingmann á að ávarpa hæstv. ráðherra með tilheyrandi hætti.

Frú forseti. Ég vil taka undir með hv. þingmanni varðandi að ekki skuli vera tekin afstaða í þessu máli. Á meðan þetta ferli er í gangi og ekki er búið að samþykkja tillögu hv. þingmanns um þjóðaratkvæðagreiðslu og ekki er búið að samþykkja þá tillögu sem við ræðum nú er það grafalvarlegt mál. Það er grafalvarlegt þegar menn leggja af stað í svona ferli með það að markmiði að fá lýðræðislega úrlausn með kosningu að annar aðilinn, með erlendu fé, dæli hér inn fjármunum og sé jafnvel byrjaður á því þremur árum áður en þjóðaratkvæðagreiðslan á að fara fram. Ákveðnum markhópum er til að mynda borgað fyrir að koma utan af landi suður til Reykjavíkur og svara spurningum á launum. Það var hluti af undirbúningsstarfinu fyrir fyrstu áróðursherferð Evrópusambandsins. Þetta hefur sendiherrann hér sagt sjálfur. Er þetta eðlilegt? Er eðlilegt að Evrópusambandið dæli hundruðum milljóna og jafnvel milljörðum í þessa baráttu einhliða og þrjú ár eru í atkvæðagreiðslu? Nei, það er ekki eðlilegt, frú forseti. Ég vil hvetja hv. þm. Vigdísi Hauksdóttur til að halda þessu máli áfram. Það er mjög eðlilegt að við þingmenn fáum svör við því hvort hæstv. utanríkisráðherra og ríkisstjórnin ætli ekki að stöðva þetta. Einnig þurfum við að fá upplýsingar um hvað þessi umsókn kostar. Það er jafnmikill leyndarhjúpur yfir því.

Virðulegi forseti. Ég heiti þingmanninum því að ég gefst ekki upp, þessu skal haldið áfram. Í 2. tölulið 55. gr. Vínarsamningsins um ræðissamband kemur fram að ræðisstofnunarsvæði skal ekki nota á nokkurn þann hátt sem ósamrýmanlegur er framkvæmd ræðisstarfa. Það á ekki að skipta sér af málefnum þess ríkis sem það starfar í. Blekkingin er svo mikil og hálfsannleikurinn svo mikill í þessu máli. Það er engin leið að fá upp úr hæstv. utanríkisráðherra nokkuð það sem við þingmenn þurfum til að meta kostnaðinn. Ég hef lagt fram fyrirspurn eftir fyrirspurn og sífellt er snúið út úr. Við þingmenn sem erum ekki sérlega hrifin af aðlögunarferlinu sem farið er af stað verðum að nýta nótt sem dag til að berjast við að benda á á hvaða leið hæstv. utanríkisráðherra er. Með illu eða góðu, með blekkingum og hálfgerðum lygavef, skal koma okkur inn í Evrópusambandið. Það er mjög alvarlegt. Það hefur oftsinnis hent hæstv. utanríkisráðherra að hann hefur verið leiðréttur af erlendum embættismönnum því að hann telur að hann einn sé svo einstakur að hann geti sagt það sem hann vill og heldur að aðrir trúi því og jafnvel verði farið eftir því í Evrópusambandinu. Þetta er þörf umræða og kemur akkúrat á réttum tíma í þingið. Þetta er fyrri umr. við þessa tillögu. Frú forseti. Ég ætla að nota tækifærið og segja að ég er tilneydd til að framlengja dagsetninguna í tillögu minni um þjóðaratkvæðagreiðslu því að hún hefur setið föst í utanríkismálanefnd. Hv. þm. Árni Þór Sigurðsson er þar formaður 

Frú forseti. Við ræðum hér þingsályktunartillögu um að draga til baka umsókn Íslands um aðild að Evrópusambandinu. Þann 16. júlí 2009 sögðu 33 þingmenn já við því að fara í aðildarviðræður við Evrópusambandið og 28 sögðu nei. Það getur stundum verið fúlt að vera þeim megin sem nei-in eru en vilja gjarnan vera þeim megin sem já-in eru. Þetta voru lýðræðislega kjörnir fulltrúar á Alþingi sem samþykktu að fara í þessa vegferð. Nú hafa þrír af þeim sem sögðu nei ákveðið að koma fram með þingsályktunartillögu um að draga til baka þá ákvörðun lýðræðislega kjörinna fulltrúa á Alþingi að hefja aðildarviðræður við Evrópusambandið. Sömu aðilar tala hér sýknt og heilagt um lýðræðið en lýðræði er að samþykkt var tillaga á Alþingi og nú leggja þeir sem urðu undir í þeirri atkvæðagreiðslu fram tillögu um að draga til baka þá tillögu sem samþykkt var. Gott og vel. Tillagan er komin fram og hún mun væntanlega fara í það ferli sem þingsályktunartillögur fara. Mig langar að gera athugasemdir við ýmislegt í greinargerð tillögunnar sem að mínu mati stenst lítt eða ekki skoðun. Í fyrsta lagi stendur þar að umsókn um aðild að Evrópusambandinu gerbreyti áherslum Íslands í utanríkismálum. Þetta er fullyrðing, frú forseti, sem að mínu mati er algjörlega röng. Ef við horfum á utanríkisstefnu Íslands og þegar við höfum gengið í ríkjasambönd eða tekið upp samninga allt frá 1949 þegar við gengum í NATO, síðan í EFTA, tókum upp EES-samninginn og síðan Schengen þá er það að taka þátt í aðildarviðræðum við Evrópusambandið í beinum takti við utanríkismálastefnu Íslands fram til þessa. Það sem er öðruvísi nú er að Sjálfstæðisflokkurinn sem hefur oftar en ekki verið í forustu í utanríkismálum er það ekki í þessu máli, að mínu mati því miður. Síðan er jafnframt sagt að stjórnvöld verði að hafa skýrt umboð. Þingið felldi það að fara í þjóðaratkvæði og spyrja þjóðina hvort fara ætti í aðildarviðræður áður en ákvörðun væri tekin um aðildarviðræður. Alþingi Íslendinga, lýðræðislega kjörnir fulltrúar felldu slíkar tillögur í tvígang. Stjórnvöld hafa því skýrt umboð Alþingis til að fara í þessar viðræður. Hér segir einnig að Samtök atvinnulífsins hafi ekki treyst sér til að taka afstöðu til aðildar. En ég minni á að æðimargir innan Samtaka atvinnulífsins hafa svo sannarlega tekið undir það að aðildarviðræður við Evrópusambandið séu skynsamlegar og þeim eigi að halda áfram. Oftar en ekki í því ferli er bæði minnst á efnahagslega og viðskiptalega þætti og kannski ekki síst gjaldmiðilinn og þá peningastefnu sem hér hefur ríkt sem stuðning við það að halda aðildarviðræðum áfram. Hér segir líka, sem er eiginlega dálítið skondið og jafnvel kannski svolítið skemmtilegt: „Þegar tilkynnt er af hálfu framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins að mælt sé með því að hafnar verði viðræður, þá brjótast yfirleitt út fagnaðarlæti á götum úti en sú var ekki raunin hér á landi.“ Virðulegur forseti og ágætu flutningsmenn. Það er bara menningarlegur munur á Íslendingum og Evrópuþjóðum og sérstaklega þjóðum Suður-Evrópu hvað slíkt varðar. Við erum ekki vön að rjúka út á torg til að fagna einu eða neinu, við rjúkum frekar út á torg til að mótmæla einhverju. Hér er svo rætt um að utanríkisráðuneytið vilji ekki og hafi verið tregt til að gefa upp raunverulegan kostnað við aðildarferlið o.s.frv. Ég get tekið undir það með hv. flutningsmönnum að mér finnst einsýnt að Alþingi eigi í það minnsta og þjóðin öll að vera upplýst um þann kostnað sem verið er að fara í. En ég vil jafnframt samhliða þessu benda á að í rannsóknarskýrslu Alþingis og í skýrslu þingmannanefndarinnar er sérstök áhersla lögð á að við þyrftum og ættum að styrkja stjórnsýslu okkar. Ég held, hvort heldur verður að Ísland gangi í Evrópusambandið eða ekki, að þessar aðildarviðræður, og menn geta kallað það aðlögunarferli, séu kjörin leið fyrir okkur Íslendinga til að koma ákveðnu skikki á stjórnsýsluna, til að vanda betur vinnubrögð og styrkja stjórnsýsluna. Við eigum ekki að vera feimin við að nýta okkur þetta ferli til þess. Í greinargerðinni er líka rætt um að aðild að Evrópusambandinu sé ekki lausn á efnahagsvanda Íslands. Ég tek heils hugar undir það. Helsta lausn á efnahagsvanda Íslands væri sú að núverandi ríkisstjórn færi frá. Aldrei hefur nokkrum aðildarsinna dottið í hug að segja að Evrópusambandið sé lausn á efnahagsvanda þjóðarinnar. En hins vegar í efnahagserfiðleikum í álfunni almennt og þegar talað er um að stuðningsmenn aðildar Íslands að Evrópusambandinu hafi haldið því fram að eina leiðin til að tryggja efnahagslegan stöðugleika sé að ganga í sambandið og taka upp evru þá ræða menn um þann óstöðugleika sem ríkt hefur í Grikklandi, á Ítalíu, Spáni og Portúgal. Ég vil biðja menn að huga að því, ekki það að ég sé hrædd við að evran hrynji, ég bið menn um að velta fyrir sér hvaða áhrif það hefði á stöðu Íslands per se ef evran hryndi. Þess vegna finnst mér að menn eigi að tala varlega í þessum efnum. Þjóðir Evrópusambandsins sem hafa tekið upp evruna þurfa að standa vörð um hana og gæta hennar, hún hnígur og rís eins og hver annar gjaldmiðill, en ég segi að bregðist evran verður e.t.v. verra og meira hrun á Íslandi en af mörgu öðru vegna útflutningsafurða okkar sem bundnar eru í evrum. Ég treysti mér ekki til að segja hvort það ríki agaleysi í hagstjórn á ESB-svæðinu, ég er ekki nægjanlega kunnug öllu því svæði til að geta komið með slíka fullyrðingu, en ég leyfi mér að draga í efa að svo sé. Menn segja líka hér að fullveldisafsal blasi við aðildarþjóðum Evrópusambandsins vegna þess að menn séu að velta fyrir sér frekari samruna og ljóst væri þá að Ísland sem aðildarríki að sambandinu mundi litlu sem engu ráða um eigin málefni, hvorki hvað varðar fjárlagagerð né efnahagsmál almennt og að slík framtíðarsýn sé ekki það sem íslenska þjóðin þurfi á að halda. Þetta er dæmalaus málflutningur í þessari greinargerð. Það eina, frú forseti, sem hægt er að segja um akkúrat þessa málsgrein er: Þetta er tómt bull, því miður. Menn verða stundum að gæta sín þó að þeir séu á móti einhverju að fara ekki offari í skýringum sínum til þess að styðja við málflutning sinn. Síðan geta menn velt því fyrir sér hvort fullveldi þjóða almennt sem hafa gengið í Evrópusambandið sé skert eða ekki skert eða að menn afsali sér fullveldi. Ég held í fyrsta lagi að menn túlki ekki allir orðið „fullveldi“ á einn hátt. Í öðru lagi er það skoðun mín að með því að vera aðili að EES-samningnum þurfum við æðioft að afsala okkur fullveldi vegna þess að við verðum að taka hér upp reglugerðir og tillögur án þess að hafa nokkurn tíma komið að borðinu við að móta þær tillögur eða reglugerðir. Ég tel að þó að Ísland sé lítið ríki og miðað við þær reglur sem gilda, hvort heldur er í ráðherraráðinu eða annars staðar, þá er það meiri hlutinn sem ræður, eins og stundum er sagt, en það hefur engin ákvörðun verið tekin án samþykkis allra aðildarríkja. Ég vil líka benda á eins og hér stendur: „Það er slæmt fyrir orðspor Íslands á alþjóðavettvangi að halda áfram aðildarferlinu þegar bersýnilegt er að hugur fylgir ekki máli.“ Mér finnst hv. tillögumenn 

Frú forseti. Hv. þingmaður flutti hér kraftmikla ræðu og ég þakka fyrir hana. Ég vil byrja á því að taka undir með hv. þingmanni að það var mjög óheppilegt að ekki skyldi fara fram tvöföld þjóðaratkvæðagreiðsla um það hvort sótt yrði um aðild að Evrópusambandinu. Sá sem hér stendur studdi það mjög dyggilega að slík þjóðaratkvæðagreiðsla færi fram. Það er hægt að grípa víða niður í málflutningi hv. þingmanns en þar sem tíminn er naumur eru það örfá atriði sem mig langar að tæpa á. Í fyrsta lagi þegar hv. þingmaður talar um að það sé dæmalaust bull að tala um fullveldisafsal og áhyggjur í þá veru og lítil ríki og annað því um líkt. Það hefur til að mynda aukist mjög sú umræða í Þýskalandi núna að Þjóðverjar séu farnir að hafa verulegar áhyggjur af því hversu mikil völd eru að flytjast frá þýska þinginu yfir til Evrópuþingsins. Við munum eftir því þegar þýskir þingmenn komu hingað til Íslands áður en þessi umsókn fór af stað að Þjóðverjar eru í auknum mæli að kalla til sín völd. Hvað er að gerast í Bretlandi? Menn hafa áhyggjur af því að þetta sé að þróast meira og meira í þessa átt og það er einfaldlega það sem menn eru að lýsa áhyggjum sínum yfir. Mig langar aðeins, af því að tíminn er naumur, að koma inn á það að fyrr í dag fjallaði flokksbróðir hv. þingmanns, Einar K. Guðfinnsson, um þá aðlögun sem á sér stað. Hann situr í sjávarútvegs- og landbúnaðarnefnd þar sem hafa komið skýrt fram ýmsar kröfur sem hann vill kalla aðlögun og starfsmenn og embættismenn stækkunardeildarinnar kalla aðlögun en utanríkisráðherra kallar hins vegar aðildarviðræður. Evrópusambandið sjálft talar um að orðið aðildarviðræður geti verið villandi. En mig langar að spyrja hv. þm. Ragnheiði Ríkharðsdóttur hvort hún hafi kynnt sér til að mynda þá pappíra sem verið er að leggja fyrir sjávarútvegs- og landbúnaðarnefnd, þær kröfur og spurningar sem 

Frú forseti. Það sem ég las upp áðan og sagði að væri bull er það sem hér stendur: „... ljóst er að Ísland sem aðildarríki að sambandinu mundi litlu sem engu ráða um eigin málefni, hvorki hvað varðar fjárlagagerð né efnahagsmál almennt, hvað þá önnur málefni.“ Frú forseti. Ég endurtek það sem ég sagði þá: Þetta er bull. Hvað varðar fyrirspurn hv. þm. Ásmundar Einars Daðasonar um það sem hv. þm. Einar K. Guðfinnsson sagði áðan í umræðunni og í andsvari við hv. þingmann, hvort um aðildarviðræður eða aðlögunarviðræður væri að ræða og hann tók dæmi um landbúnaðinn, ætla ég einfaldlega að segja að ég er sammála hv. þm. Einari K. Guðfinnssyni hvað það varðar.

Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Hv. þm. Einar K. Guðfinnsson sagði einmitt að í ljósi þess sem væri að gerast í sjávarútvegs- og landbúnaðarmálum í þessu ferli væri ekki hægt að tala um viðræður heldur aðlögun. Hann sagði jafnframt og hefur sagt í landbúnaðarnefnd og víðar að það sé mjög ólýðræðislegt að fram fari grundvallarbreytingar af þessu tagi, eins og settar eru þarna upp, í ferli sem þessu af því að menn voru í samningaviðræðum. Hann sagði jafnframt í svari sínu til mín að það væri einmitt þess vegna sem hann væri fylgjandi því að umsóknin væri dregin til baka. Í þessari umræðu var m.a. vitnað til landsfundarályktunar Sjálfstæðisflokksins þar sem skýrt er kveðið á um að umsóknin skuli dregin til baka og hann rökstuddi það með því að þetta ferli væri ekki það ferli sem lagt hefði verið af stað í. Er þá hv. þingmaður líka sammála hv. þm. Einari K. Guðfinnssyni 

Frú forseti. Nei, ég er ekki sammála því. Svo einfalt er það.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að blanda sér í umræðuna. Það er gott að mismunandi sjónarmið komi fram. Ég fagna því að hv. þingmaður er ekkert feiminn við að viðurkenna að aðlögunarferli sé í gangi. Það væri ágætt ef hv. þingmaður gæti sagt til um það, ef hún veit það þá, hvers vegna hæstv. utanríkisráðherra getur ekki einfaldlega talað hreint út og sagt það sem blasir við öllum. Ég ber virðingu fyrir því hversu stefnufastur þingmaðurinn hefur verið í þessu máli og ekki feiminn við að lýsa yfir sannfæringu sinni, og það er vel. Og ég er sammála hv. þingmanni um að það besta sem komið getur fyrir þessa þjóð er að ríkisstjórnin fari frá. Mig langar að spyrja hv. þingmann, sem hefur mikla sannfæringu í þessu máli, og lýsti því hér yfir að vissulega fylgdi hugur máli hvað þann þingmann varðaði sem stóð í pontu: Er hv. þingmaður ekki sammála mér um að frá þingmönnum Vinstri grænna hafa komið talsvert loðin svör og villandi yfirlýsingar um framgang þessa máls og þetta ferli allt saman? Fram hafa komið ýmsar yfirlýsingar, m.a. frá formanni Vinstri grænna, um að ríkisstjórnin hafi ekkert sérstaklega mikið með þessa umsókn að gera og beri enga ábyrgð á hlutum o.s.frv. Telur hv. þingmaður ekki að yfirlýsingar sem þessar og þær vöflur sem eru á sumum þingmönnum Vinstri grænna í þessu máli tefji fyrir og skemmi að einhverju leyti þetta ferli? Ef ég væri sammála hv. þingmanni, um að sækja ætti um aðild, mundi það vissulega trufla mig, ég hef marglýst því yfir. Hv. þingmaður minntist á það í ræðu sinni að við værum að hlakka yfir því að illa gengi í efnahagsmálum í Evrópu. Ég fór sérstaklega yfir það í ræðu minni í gær að það væri alls ekki það sem átt væri við, og við hefðum áhyggjur af því hvernig mál væru að þróast varðandi evruna, bara til þess að það komi fram.

Frú forseti. Ég get ekki svarað því af hverju hæstv. utanríkisráðherra svarar eins og hann svarar, það er nú bara þannig.  Þetta aðildarferli er farið í gang. Það eru komnir hér upp æði margir hópar, rýnihópar, sem og stór og mikil samninganefnd sem er að vinna þetta ferli. Við erum rétt að hefja það. Rýnihóparnir eru að koma saman núna. Þeir hófu störf í nóvember 2009. Síðan á eftir að rýna þá vinnu og þá taka viðræður við. Síðan þarf að skoða hvern einstakan kafla og við þurfum að koma fram með það sem snýr að okkur og hvernig við viljum semja við viðsemjendur okkar í því. Mig langar, frú forseti, að leiðrétta það sem ég kalla misskilning í þessu: Ríkisstjórnin sjálf hefur ekkert umboð í þessu máli. Það er Alþingi Íslendinga sem samþykkti að fara þessa leið. Það er utanríkisráðherrann einn og sér sem heldur, eðli málsins samkvæmt, utan um viðræðurnar vegna þess að þær eru utanríkismál. 

Hæstv. forseti. Nú er það svo að ríkisstjórnin fer með framkvæmdarvaldið og framkvæmir það sem hér er ákveðið, það liggur ljóst fyrir. Mig langaði aðeins að minnast á það sem hv. þingmaður fór yfir í ræðu sinni og kallaði rakalaust bull varðandi fullveldisafsal. Maður verður að krefjast þess að umræðan sé málefnaleg og um leið að menn sem tala jafnákveðið um hlutina og raun ber vitni vísi þá til samhengisins í texta skjalsins sem rætt er um. Hér er verið að ræða um þá framtíðarsýn sem birtist okkur í yfirlýsingum forustumanna Evrópusambandsins, um að frekari samruni sé fram undan - það er sú tilvísun og sá kafli sem verður að lesa í heild. Vissulega höldum við því ekki fram að Evrópusambandið eins og það er núna mundi taka yfir allar þær ákvarðanir sem verið er að vísa til í lokamálsgreininni á bls. 2 heldur horfum við á þá framtíðarsýn sem er í umræðunni úti í Evrópu og við sjáum fram á að 

Virðulegur forseti. Það er rétt hjá hv. þm. Unni Brá Konráðsdóttur, við ráðum engu um það í dag hvernig Evrópusambandið þróast, 

… hvernig Ísland þróast …

En við gætum hugsanlega, með aðild okkar að Evrópusambandinu, haft eitthvað um það að segja. Þar til að því kemur held ég að fæst orð hafi minnsta ábyrgð.  
            

Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Ragnheiði Ríkharðsdóttur fyrir ágæta ræðu, ég virði að sjálfsögðu sjónarmið hennar. Hún segir reyndar í ræðu sinni að engum aðildarsinna hafi nokkurn tímann dottið í hug að aðild að Evrópusambandinu sé lausn á efnahagsvanda Íslendinga. Ég held að nánast allur þingflokkur Samfylkingarinnar sé þeirrar skoðunar og hafi lýst því yfir, að atvinnuleysi verði minna, vextir lækki, lífskjör þjóðarinnar batni og ég veit ekki hvað. Svo er það spurningin með fullveldið. Mér skilst á sumum að fullveldið felist í því að geta afsalað sér fullveldi. Það er dálítið undarlegur skilningur. Ég held að Danmörk sé ekki fullvalda ríki. Danmörk getur t.d. ekki gert samninga við Kína. Evrópusambandið sér um þann enda. Mig langar til að spyrja hv. þingmann, hefur lengi langað til þess: Evrópusambandið myndaðist úr Kola- og stálbandalagi Þjóðverja og Frakka. Síðan mynda sex ríki 1957 samband sem er fest í sessi 1967, fyrir 43 árum, og svo myndast Evrópusambandið. Og ef við förum í gegnum þessa þróun hefur hún verið óskaplega hröð, ef maður horfir á þetta út frá því viðmiði sem ein öld er. Mig langar til að spyrja hv. þingmann: Er þetta ekki svipað eins og að hoppa upp á lest sem er á fleygiferð eitthvert? Og endar Evrópusambandið ekki örugglega sem eitt ríki eins og Bandaríkin? Verða ríkin þar ekki eins og Texas og önnur ríki og Ísland eins og smáhreppur norður í hafi, hreppur í risastóru ríki? Verða þá örlög okkar ekki svipuð og var þegar við vorum í 600 ár í sambandi við ágætisríki í Evrópu sem hét Danmörk, áður í sambandi við Noreg? Endum við ekki í þeirri stöðu að við verðum alltaf sem aukahjól í þessu?

Virðulegi forseti. Hv. þm. Pétur H. Blöndal vitnar hér í upphaf Evrópusambandsins. Eitt af meginmarkmiðum þeirra ríkja sem þá stóðu saman var að standa saman til að koma á friði í Evrópu, til að koma í veg fyrir að Evrópuþjóðir ættu í eilífum styrjöldum sín á milli. Hv. þm. Pétur H. Blöndal, þó að það eitt væri það sem Evrópusambandið hefði fengið áorkað væri það vel að mínu mati. Ég get ekki frekar en hv. þingmaður reynt að sjá fyrir mér hvernig Evrópusambandið muni þróast í náinni framtíð, ekki frekar en mér hugnast að geta séð framtíðina fyrir svona almennt. Ef Íslendingar fá hagstæðan samning eftir þessar aðildarviðræður við Evrópusambandið og ef þjóðin ákveður sjálf - og ég er hluti þessarar þjóðar, það er stundum talað um okkur sem viljum ljúka aðildarviðræðunum eins og við séum ekki þjóðin, við séum einhverjir aðrir, og ég er líka hluti af þessu venjulega fólki - að ganga í Evrópusambandið munum við hafa áhrif þar. Ég held að við ættum sem þjóð að fara að velta því fyrir okkur hver yrði styrkur Evrópusambandsins við að fá Ísland til sín inn í sambandið frekar en að vera alltaf að velta því fyrir okkur hvað við getum fengið frá Evrópusambandinu. Við getum veitt Evrópusambandinu og þeim þjóðum margt af því sem við höfum verið að gera og munum gera ef af verður. Aðild að Evrópusambandinu og efnahagsbatinn - ég held, 

Frú forseti. Maður skiptir ekki um ríki eins og maður skiptir um föt eða húsnæði. Þegar við göngum í Evrópusambandið er það mjög afdrifarík ákvörðun af því að Ísland afsalar sér fullveldi sínu að einhverju leyti og það er ekki svo auðvelt að snúa til baka. Áhrif Íslendinga í Evrópusambandinu verða líklega svipuð og þau áhrif sem Raufarhöfn hefur á stjórnmálin á Íslandi, hlutföllin eru nokkurn veginn hin sömu. Hversu oft ræðum við um Raufarhöfn í þessum sal? Og hversu mikil eru áhrif Raufarhafnarbúa á stjórnmál á Íslandi? Núll. Ég fullyrði það. Það sama verður með okkur og við verðum að hugsa 100 til 200 ár fram í tímann. Þó að við verðum öll dauð mun íslenska þjóðin væntanlega lifa áfram eftir 200 ár. Og það er mikil ábyrgð að ganga í ríkjasamband af þessu tagi.

Virðulegur forseti. Hvað varðar andsvar hv. þingmanns varðandi Raufarhöfn þá tel ég að Raufarhöfn sé nú töluvert til umræðu hér. Raufarhöfn er einfaldlega hluti landsbyggðarinnar og við ræðum þau mál mjög oft, hvernig við eigum að styðja við hinar dreifðu byggðir landsins.

Hvenær var síðast rætt um Raufarhöfn?

Ég sagði að Raufarhöfn væri hluti landsbyggðarinnar og á sama hátt og Raufarhöfn er hluti landsbyggðarinnar yrðum við Íslendingar, ef af verður, hluti Evrópusambandsins. Ég er sammála hv. þingmanni um það að mikil ábyrgð er fólgin í því að taka þá ákvörðun, ef þjóðin tekur hana, að ganga í Evrópusambandið. En hverri gjörð fylgir ábyrgð. Menn verða þá að axla þá ábyrgð með einhverjum hætti þegar þar að kemur.

Frú forseti. Til umræðu er tillaga til þingsályktunar um að draga til baka umsókn Íslands um aðild að Evrópusambandinu. 1. flutningsmaður er hv. þm. Unnur Brá Konráðsdóttir. Ég ætla að fjalla um tillöguna sem slíka en um leið undirstrika ég að ég vil gera orð hv. þm. Ragnheiðar Ríkharðsdóttur að mínum þegar hún fór mjög skilmerkilega yfir ákveðin atriði í greinargerð þingsályktunartillögunnar. Tillagan snýst sem sagt um að draga umsóknina til baka, umsókn sem var samþykkt hér í þingsal af lýðræðislega kjörnu þingi þótt sumir vilji meina að ákveðnir þingmenn séu ekki þingmenn þjóðarinnar en aðrir telji sig eingöngu vera þingmenn þjóðarinnar. Við erum öll kjörin af þjóðinni og höfum öll sama atkvæðisrétt hérna inni. Tekin var lýðræðisleg ákvörðun um að fara í þetta umsóknarferli. Við getum rifjað upp tillögu okkar sjálfstæðismanna. Ég er enn algjörlega sannfærð um að við hefðum frá byrjun átt að hafa þjóðina með í för. Samfylkingin vildi ekki fallast á það og þess vegna var ekki tekið það gæfuspor að mínu mati sem hefði verið að láta þjóðina kjósa um málið frá byrjun. Þeirri tillögu var lýðræðislega hafnað hér í þinginu og ferlið var síðan hafið á grundvelli þeirrar tilhögunar sem lá þá fyrir. Menn verða að virða það. Menn verða að virða þá lýðræðislegu niðurstöðu sem tekin var á þingi. Ferli er farið af stað. Að hlusta á umræðu og ræðu sumra þingmanna hér í dag, um að málið sé með allt öðrum hætti en upphaflega var lagt af stað með, finnst mér einkennast af yfirklóri, ég ætla ekki að tala um ofsóknarbrjálæði. Mér finnst þetta vera yfirklór einstaklinga sem færi betur á að segja bara hreint út: Við viljum ekkert þangað inn, við munum nota allar röksemdir til að gera málið tortryggilegt og gera allt sem við getum til að draga umsóknina til baka. Ég hef unnið að því í stjórnmálum og reynt m.a. fyrir hönd flokks míns að auka val á hvaða málefnasviði sem er, auka val fólks innan menntakerfisins, ég vil sjá aukið val innan heilbrigðiskerfisins, bæði í rekstri og þjónustu, og þannig er lengi hægt að telja upp. Það sama vil ég gera í þessu máli. Ég vil að við höldum áfram þessu ferli af því ég vil ekki að þingið taki valið af þjóðinni. Ég vil ekki að þingið stoppi þetta ferli og taki valmöguleikann frá okkur til lengri tíma. Ég vil líka geta horft, eins og margir hafa talað um, framan í börnin mín og sagt: Já, ég veitti ykkur val, eftir lýðræðislegt ferli kaus þjóðin. Hvað þurfum við að gera? Hér hafa oft verið samþykktar ályktanir sem maður hefur ekki sætt sig við en hefur engu að síður þurft að vinna eftir. Mér finnst núna, eftir ákall um samstöðu og samstarfsvilja þeirra ólíku stjórnmálaafla sem hér eru, það eitt eiga að sameina okkur öll að styðja við bakið á samninganefndinni sem er farin af stað. Við eigum að sameinast um það hversu ósammála sem við erum og ósátt við þetta „batterí“ sem sumir vilja kalla Evrópusambandið. Við eigum að sameinast um að ná sem hagstæðustum samningi fyrir Ísland. Þannig getum við undirbúið og undirbyggt val þjóðarinnar svo að hún geti með vissu vitað að allir stjórnmálamenn á þingi óháð flokkum hafi stuðlað að því að hún stæði frammi fyrir raunverulegu vali til lengri tíma litið og að ekki hafi verið kastað til höndum af því að menn voru í pólitískum hráskinnaleik. Niðurstaðan liggur fyrir og við eigum að mínu mati að halda áfram með það aðildarumsóknarferli sem hafið er og veita samninganefndinni tvímælalausan stuðning í þá veru. Ég talaði um yfirklór þeirra sem segja að við eigum að draga umsóknina til baka af því að ferlið sé búið að breytast svo svakalega. Að mínu mati hefur það ekki breyst. Ferlið er farið af stað eins og ég bjóst við en ég sat í utanríkismálanefnd á sínum tíma. Ég vil þó undirstrika að ég kýs að gagnrýna til að mynda hæstv. utanríkisráðherra af því að ferlið mætti vera enn þá gagnsærra. Ég óska eftir því að þingið og hv. utanríkismálanefnd afgreiði það plan sem átti að liggja fyrir varðandi upplýsingar og fleira til að tryggja aðgang alls almennings að því hvernig ferlið gengi fyrir sig. Það er unnið að því, ég veit það. Ég geri ráð fyrir að menn fylgist með, tækin eru til staðar til þess að hjálpa til við það. Þegar ég tala um yfirklór vil ég líka meina að í hugum sumra sé aldrei rétti tíminn. Ég hef talað um það áður. Fyrir suma er aldrei rétti tíminn til að sækja um aðild að Evrópusambandinu. Þannig er það bara.  Hvað er það sem þvælist fyrir og er auðvelt að gera tortryggilegt í málinu? Það er hægt að gera ákveðna hluti tortryggilega. Það eru þeir þættir sem snúa að sjálfri ríkisstjórninni. Við vitum að stjórnarsáttmálinn gengur út á þetta. Í gegnum tíðina hafa samstarfsríkisstjórnir og samstarfsflokkar í stjórn þurft að slá af kröfum sínum. Það er alveg ljóst að Vinstri grænir gerðu það og þeir vissu að ef þeir ætluðu að fara í ríkisstjórn með Samfylkingu yrðu þeir að ganga að þessari kröfu Samfylkingarinnar. Þetta var meginkrafa Samfylkingarinnar. Menn verða einfaldlega að fylgja því sem kemur fram í stjórnarsáttmálanum. Þegar maður les fyrirsagnir eins og þær sem hafa birst á umliðnum dögum í Fréttablaðinu veltir maður fyrir sér: Mun það hafa einhverja þýðingu fyrir samninganefndina ef hún fer út og fær allar sínar kröfur samþykktar? Allar, hverja einustu. Mun það hafa einhverja þýðingu fyrir samninganefndina því að þegar hún kemur heim mun sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra ávallt stoppa málið? Því veltir maður fyrir sér hvort það sé nægilega sterk og mikil pólitísk forusta til að halda áfram með málið. Ég hef sagt það áður og segi enn að við tækjum valmöguleikann frá fólkinu, þjóðinni, ef við stoppuðum ferlið nú. Við værum líka að sýna fram á ótrúlega mikinn hringlandahátt í íslenskri utanríkispólitík. Ég vil meina að aðildarumsóknarferlið varðandi ESB sé í beinu samhengi við þá utanríkisstefnu sem við höfum rekið í gegnum árin. Ég get vel skilið að vinstri grænir, m.a. hv. þm. Ásmundur Einar Daðason, séu fylgjandi því að draga umsóknina strax til baka. Ég hef ákveðna fyrirvara, og hef alltaf haft, á sjávarútvegsmálum Evrópusambandsins. Ég bind vonir við að það verði stefnubreyting hjá Evrópusambandinu. Ég vil einfaldlega að menn láti á það reyna. Ég bind vonir við að Evrópusambandið breyti sjávarútvegsstefnu sinni í áttina að þeirri sem hér er. Það eru mínir stærstu fyrirvarar varðandi Evrópusambandið. Ég skil ekki að menn geti verið á móti því að klára ferli sem snýst um aðild að sambandi sem hefur fram til þessa snúist um frið, frið í Evrópu, og ekki síður opið markaðsdrifið hagkerfi. Út frá hugmyndafræðinni er mjög erfitt að vera á móti því sem eykur frelsi á öllum sviðum. Ég tel að við eigum frekar að líta á það sem meginskyldu okkar að stuðla að því að samninganefndin fái þann stuðning sem hún þarf á að halda til að þjóðin geti þegar þar að kemur haft fullvissu um að við höfum öll lagt okkar lóð á vogarskálarnar óháð skoðunum á Evrópusambandinu til að ná sem bestum samningi til að þjóðin geti valið úr því besta.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir kraftmikla ræðu. Hér fyrr í dag talaði flokksbróðir hennar, hv. þm. Einar K. Guðfinnsson, og einnig flokkssystir, hv. þm. Ragnheiður Ríkharðsdóttir, og bæði fjölluðu þau um eða hv. þm. Ragnheiður Ríkharðsdóttir tók undir það með Einari K. Guðfinnssyni að hér væri aðlögunarferli í gangi. Þetta var rakið mjög vel í ræðu hv. þingmanns þar sem hann fór yfir hvernig það blasti við honum hvað snertir sjávarútveg og landbúnað og því sem er að gerast í þeim málaflokkum. Ég spyr hv. þingmann hvort hún sé ekki sammála þessu, hvort hún sé sammála þessum tveimur flokkssystkinum sínum og reyndar fleirum sem hafa talað hér. Hv. þm. Einar K. Guðfinnsson sagði að í ljósi þess hvernig ferlið væri uppbyggt væri ekki hægt að kalla það lýðræðislegt, það væri hægt að tala um mjög ólýðræðislegt ferli þegar gerðar væru kröfur með þessum hætti og mjög óeðlilegt væri að fjalla um það sem lýðræðislegt ferli. Hv. þingmaður sagði að hann væri sammála landsfundarsamþykkt Sjálfstæðisflokksins um að draga umsóknina til baka vegna þess hve ólýðræðislegt ferlið væri og að það ætti ekkert skylt við opið lýðræðislegt ferli sem lyki með 

Frú forseti. Þegar við lögðum af stað í þá vegferð að sækja um aðild að Evrópusambandinu héldu menn hér inni þá að okkar leið og vegferð yrði önnur en annarra þjóða sem hafa sótt um aðild? Héldu menn virkilega að það yrði með öðrum hætti? Það verður hins vegar tekið tillit til sérstöðu Íslands. Við erum að sjálfsögðu í aðildarviðræðum. Menn geta reynt að snúa út úr eins og þeir sem eru andsnúnir þessum viðræðum vilja gera og sagt að um hreina og klára aðlögun sé að ræða. Ég lít á þetta sem aðildarviðræður. Til að mynda þegar menn hafa verið að tala um að það þurfi að breyta hér tollkerfinu, skráningarkerfinu o.fl. þá lít ég svo á að við þurfum hvort sem er að gera það og höfum dregið lappirnar gagnvart EES. Það er margt 

Forseti biðst afsökunar á því að klukkan sé biluð og verða hv. þingmenn að treysta því að forseti fylgist með tímanum ef hún fer ekki í gang.

Frú forseti. Í landsfundarsamþykkt Sjálfstæðisflokksins segir, með leyfi forseta: „Sjálfstæðisflokkurinn setur fram þá skýru kröfu að umsókn um aðild Íslands að Evrópusambandinu verði dregin til baka án tafar.“ Hv. þm. Einar K. Guðfinnsson rökstuddi mjög vel í ræðu sinni af hverju hann teldi þess þurfa. Hann fór m.a. yfir gögn sem hafa verið lögð fyrir sjávarútvegs- og landbúnaðarnefnd þess efnis að aðlögun væri í gangi, breytingar á regluverki Evrópusambandsins sem ekki þyrfti að breyta ef við göngum ekki í Evrópusambandið. Af því hv. þingmaður nefndi í ræðu sinni fyrr í dag hvenær rétti tíminn væri til að lækka skatta þá spyr ég hana og sérstaklega í ljósi atkvæðagreiðslunnar sem var í gær: Hvenær er rétti tíminn til að fylgja stefnu Sjálfstæðisflokksins varðandi utanríkismál og Evrópusambandið?

Frú forseti. Ég undirstrika það sem ég sagði áðan í ræðu minni. Ég tel umsóknarferlið varðandi ESB algjörlega í samræmi við það sem hefur viðgengist í íslenskri pólitík og utanríkispólitík í gegnum tíðina. Það er alveg hægt að sjá samhengið allt frá byrjun frá því að við sóttum um aðild að NATO á sínum tíma. Við erum að tala um að vera í samstarfi og samvinnu við vestrænar lýðræðisþjóðir sem hafa það að markmiði að auka frelsi í viðskiptum, á markaði, varðandi atvinnu fólks og fleira. Það er algjörlega í samræmi við þá utanríkispólitík sem hefur verið fram til þessa. Varðandi landsfundarályktun Sjálfstæðisflokksins fer ég ekki leynt með að skiptar skoðanir eru innan Sjálfstæðisflokksins. Drjúgur meiri hluti styður það að afturkalla umsóknina, ég tilheyri ekki þeim hópi.

Virðulegi forseti. Ég er eiginlega sammála öllu sem hv. þingmaður sagði í ræðu sinni, ég ætla ekki að tína til tvö, þrjú atriði sem ég var ósammála. Mig langaði að koma inn á gagnsæi aðildarviðræðanna sem hv. þingmaðurinn talaði um. Ég er sammála því að alltaf má betur gera. Hins vegar vil ég vekja athygli á því að áður en nefndirnar sem nú eru að störfum í rýnivinnu fara á fundi í Brussel hitta þær utanríkismálanefnd og segja nákvæmlega frá því yfir hvað verður farið. Þær hitta líka fagnefndir ef svo ber undir. Um leið og rýnifundur er búinn eru öll skjöl sem þar voru lögð fram og notuð sett á vef utanríkisráðuneytisins samdægurs. Mér skilst líka að hægt sé að horfa á eitthvað af þessum fundum á vef 

Forseti. Eitt sem maður hefur lært er að aldrei er nóg af upplýsingum og góðu aðgengi. Ég þakka sérstaklega fyrir þessar upplýsingar. Ég hvet fólk til að nýta sér aðgengið að aðildarumsóknarferlinu sem nú þegar er til staðar. Nú ræðum við um afturköllun umsóknarinnar. Ég held að við ættum að ræða oftar í þinginu um hvar við erum stödd í ferlinu. Mér skilst að eftir að rýnifundirnir hafa verið haldnir muni einmitt fara fram umræða í þinginu um stöðu málsins. Þá þurfum við auðvitað að fá á hreint ákveðin atriði sem tengjast umsóknarferlinu frá hæstv. utanríkisráðherra. Ég er ávallt hlynnt mikilli umræðu og held að meiri umræða í þessu máli muni ekki skaða það.

Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir ágæta ræðu. Ég virði sjónarmið hennar að vilja ganga í Evrópusambandið eða ég reikna með að hún vilji ganga í Evrópusambandið. Hér er reyndar alltaf verið að ræða um að menn vilji sækja um aðild að Evrópusambandinu og þess vegna vil ég byrja á að spyrja: Vill hún að Ísland verði hluti af Evrópusambandinu? Einföld spurning. Hún talar síðan eins og utanríkisráðherra, að þetta hafi verið lýðræðisleg ákvörðun Alþingis. Hann er hættur að hafa skoðun á þessu sjálfur og vísar alltaf í að Alþingi hafi tekið um það lýðræðislega ákvörðun. Þá kemur nefnilega að því sem hv. þingmaður sagði, hv. þingmenn Vinstri grænna vissu að ef þeir gengju í stjórnarsamstarf yrðu þeir að kyngja þessari pillu. Er það lýðræðislegt? Hugsanlega er meiri hluti Vinstri grænna á móti því að sækja um aðild að Evrópusambandinu. Er þá ekki kominn meiri hluti á Alþingi fyrir því að sækja ekki um aðild að Evrópusambandinu? Mér finnst ekki lýðræðislegt að þeir hafi þurft að kaupa það að afsala sér skoðun sinni hér á Alþingi.

Frú forseti. Ég tala bara hreint út. Ég held að það liggi alveg ljóst fyrir að gerður var stjórnarsáttmáli og gerðar voru málamiðlanir. Ég held að þetta sé ekki fyrsta dæmið um stjórnarsáttmála þar sem gerðar eru málamiðlanir. Ég held að við getum bæði fundið fordæmi í sögunni fyrir því að við höfum kyngt ýmsu í stjórnarsáttmála sem okkur hefur ekkert endilega hugnast hverju sinni. Þannig er það nú. Varðandi Evrópusambandið hef ég sagt að mig skiptir það miklu máli hvað kemur út úr viðræðum vegna sjávarútvegsmálanna. Ég bind vonir við að hreyfing sé á því máli innan Evrópusambandsins en við vitum það ekki með vissu fyrr en búið er að leiða viðræðurnar til lykta. Ég tel meiri líkur en minni, ef þær niðurstöður verða fullnægjandi, að betra sé fyrir Ísland að vera meðlimur í Evrópusambandinu en standa fyrir utan það. Ég get nefnt peningamálin og gjaldmiðilsstefnuna en líka það sem ég tel skipta miklu máli; að vera í samfélagi þjóða sem við höfum mikil viðskipti og samskipti við, bæði menningarlega og efnahagslega.

Frú forseti. Evrópusambandið er að breytast mikið eins og ég nefndi áðan í andsvari. Evrópusambandið breytist dag frá degi, líka í sjávarútvegsmálum. Það getur vel verið að það nýti þekkingu Íslendinga til að byrja með en svo vendi það um eftir nokkur ár og láti Spánverja fá veiðiheimildir Íslands. Evrópusambandið er á fleygiferð og breytist dag frá degi. Nú verður krísa í Grikklandi. Þá segja Þjóðverjar, sem ráða öllu í Evrópusambandinu, ásamt kannski með Bretum og Frökkum, að þeir vilji hafa áhrif á fjárlög einstakra ríkja. Þá missa aðildarríkin efnahagslegt sjálfstæði sitt. Evrópusambandið er að þróast í átt til ríkis og Íslands verður smáhreppur þar inni. Ég gat um það áðan að áhrif Íslands yrðu þá svipuð eins og áhrif Raufarhafnar einnar á stjórnmál á Íslandi - ekki landsbyggðarinnar heldur Raufarhafnar einnar á Ísland - og þau eru núll. 
            

Frú forseti. Ekkert stendur í stað, vonandi ekki. En ég hef ekki trú á því að Evrópusambandið breytist í sambandsríki, ég hef ekki trú á því að þungavigtaröfl innan sambandsins heimili það. En skiptar skoðanir eru um þetta og menn geta haft sitt sjónarmið í því. Ég sagði að ég hefði ákveðnar efasemdir um forustuna innan ríkisstjórnarinnar, hvort hún hefði vilja til að klára þetta þannig að menn gætu staðið vörð um hagsmuni Íslands og talað fyrir þeim. En ég verð líka að segja að ef ég stend frammi fyrir þeim valkosti að hafa hér vinstri stjórn um ókomna tíð eða vera í Evrópusambandinu með vinstri stjórn þá vil ég frekar hafa ákveðið öryggi í Evrópusambandinu heldur en þessa gargandi forsjárhyggju sem ríður röftum í íslensku samfélagi. 
            

Hæstv. forseti. Það er ekki laust við að kaldur hrollur fari niður eftir bakinu á þeim þingmönnum sem hér sitja, alla vega mínu, þegar hv. þingmaður lýsir þeirri skelfilegu framtíðarsýn að hugsanlega verði hér vinstri stjórn um aldur og ævi. Það skal aldrei verða. Hæstv. forseti. Mig langar að þakka fyrir ræðuna og koma fram með nokkrar spurningar. Hv. formaður utanríkismálanefndar var hér í gær og ég átti við hann orðastað í umræðunni um kostnaðinn sem ekki liggur fyrir og erfitt er að draga fram. Í greinargerð okkar með þessari tillögu kemur fram að við áætlum hann um 7 milljarða. Það er byggt á skýrslu sem hæstv. utanríkisráðherra flutti í þinginu síðastliðið vor, í maí, þar sem kom fram að kostnaðurinn væri 1 milljarður auk 6 milljarða sem kæmu frá Evrópusambandinu. Auk þess kæmi mótframlag upp á 6 milljarða frá íslenska ríkinu að því er okkur skildist. Mun hv. þingmaður, sem situr í fjárlaganefnd, aðstoða okkur við að fá liðsinni fjárlaganefndar við að reyna að upplýsa þetta mál líkt og formaður utanríkismálanefndar kom inn á í gær? Má aldrei 

Frú forseti. Varðandi síðustu spurninguna. Jú, að sjálfsögðu en þá finnst mér hreinlegra að menn segi: Ég er alfarið á móti þessu og ég vil á öllum stigum málsins draga það til baka. Ef hv. þingmaður getur sagt mér hvort einhvern tímann verði möguleiki á því að hann ljái máls á því að ganga í Evrópusambandið þá væri fróðlegt að heyra svar hans. Ég held að þeir sem hafa talað hér og eru andsnúnir þessu ferli og vilja afturkalla það vilji yfir höfuð ekkert gera með málið sem slíkt. Varðandi vinstri stjórnina. Já, við deilum þeirri draumsýn að vilja fella þessa stjórn sem fyrst og helst að við boðum til kosninga sem allra fyrst til að fella hana. Síðan er veruleikinn annar og ég held að þau hangi á þessum völdum eins og hundar á roði eins og við þekkjum manna best eftir að hafa séð ríkisstjórnina standa í alls kyns öðrum málamiðlunum en út af Evrópusambandinu, málamiðlunum sem kosta íslenskt samfélag stórkostlega hagsmuni. Þá er ég sérstaklega að hugsa til atvinnumálanna og hversu lítil raunveruleg atvinnuuppbygging á sér stað á vegum vinstri 

Hæstv. forseti. Það er gott að geta tekið undir orð hv. þingmanns um að það eigi vissulega að vera aðalverkefni okkar allra að koma ríkisstjórninni frá. Mig langar að ítreka spurninguna um fjárlaganefnd sem ég veit að hv. þingmaður mun koma inn á í seinna andsvari. Í ræðu hv. þingmanns kom fram að hann efast um að nægilega sterk forusta sé fyrir hendi hjá ríkisstjórninni til að halda áfram með málið, ef ég tók rétt eftir. Við erum ósammála um hvort sækja beri um aðild að Evrópusambandinu og ég get lýst því yfir fyrir mitt leyti að ég er andsnúin því að ganga í Evrópusambandið. En eru þá ekki sameiginlegir hagsmunir okkar beggja að hætta við þetta ferli sem farið er í á röngum forsendum? Annar ríkisstjórnarflokkurinn ætlar sér ekki að bakka það upp og margir hverjir draga þar lappirnar. Eru þá ekki hagsmunir okkar beggja að segja stopp? Menn geta þá farið af stað seinna á réttum forsendum ef um það skapast pólitískur vilji.

Varðandi fjárlaganefndina er að sjálfsögðu mikilvægt að það sé alveg ljóst hver kostnaðurinn er við ferlið allt og menn eiga ekki að hafa neitt að fela þar. Varðandi seinni spurningu hv. þingmanns 

Virðulegi forseti. Ísland hefði ámóta hlutfall í Evrópusambandinu og Grímsey á Íslandi sem er með um 90 íbúa. Á Raufarhöfn eru um 200 íbúar og þeir hefðu miklu meiri áhrif ef við miðuðum við það. Þetta er bara staðreyndin. Þess vegna er hlægilegt hvernig fólk daðrar við þá hugmynd að við höfum einhver áhrif í Evrópusambandinu. Það er skelfilegt að hlusta á hv. þingmenn suma hér daðra út og suður við þessa hugmynd. Ég ætla að fara svolítið yfir það og líka það sem hefur verið rætt hér. Það hefur oft verið haft orð á því, virðulegi forseti, að hæstv. forsætisráðherrann okkar, Jóhanna Sigurðardóttir, væri talsmaður þeirra fátæku. Það er nú löngu búið að sýna sig að svo er ekki og þarf ekki að útlista það mjög. Svo virðist sem hæstv. ríkisstjórn miði allt við það að fátæktarmörk verði ráðandi á Íslandi til þess að fólk hafi síðan ekki dug til þess að berjast gegn því að skríða upp í vöggu Evrópusambandsins,  Hæstv. ríkisstjórn Íslands er í dag trójuhestur í þeim efnum sem varða fullveldi og sjálfstæði þjóðarinnar. Hún leyfir það að flytja fjármagn inn í landið, láta það malla hér og þar í ýmsum þáttum, klíkum og hópum, og hjá embættismönnum sem hafa verið á mála í Brussel fyrir Íslands hönd og fengið Evrópubakteríuna úr eitruðum kæfubelgnum í Brussel sem byggist á því að sölsa undir sig auðlindir annarra, sérstaklega lítilla þjóða, svo þeir hafi aukabita í ísskápnum. Þannig er sagan sem við þekkjum á Íslandi um þúsund ára skeið um baráttu Breta, Hollendinga, Spánverja, Frakka og fleiri Evrópuþjóða til að sölsa undir sig auðlindir Íslands.  Við eigum ekki að leyfa ríkisstjórn Íslands að viðhafa hér sömu vinnubrögð og tíðkast í undirheimum Ítalíu, Hamborgar, Hong Kong, New York og fleiri landa þar sem fé er ausið á venjulegt fólk til að misnota það í baráttu fyrir ákveðinni markaðssetningu. Við höfum gagnrýnt útrásarvíkingana á Íslandi fyrir að hafa ausið fé til að styrkja völd sín í samfélagi okkar. Það er með réttu. Hvað er hæstv. íslenska ríkisstjórnin að gera í dag annað en það þegar hún leyfir framgang aðlögunarferlis sem kostar morð fjár á meðan við erum eins og saklaus lömb að þreifa fyrir samningaumleitunum um ákveðna hugmynd sem þarf að skera úr um? Þetta er mergurinn málsins; misnotkun, misnotkun og aftur misnotkun. Hver vill stofna til hjónabands með einstaklingi sem gerir það eitt að berja, lemja og vera valdníðingur? Hvað hafa Evrópuríkin gert við okkur undanfarin missiri þegar mest reyndi á annað en að berja, lemja og tuskast á íslensku þjóðfélagi eins og kengúra kynni að hoppa á litlum söngfugli? Þetta eru líkingar - en þær eru raunhæfar. Það er skelfilegt hvernig sumir hv. þingmenn tala hér tveimur tungum. Góð dæmi eru hv. þm. Ragnheiður Ríkharðsdóttir og Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, sérstaklega Ragnheiður Ríkharðsdóttir sem talar ekki hreint út, þykir allt eðlilegt og sjálfsagt til skoðunar en er svo fyrst og fremst talsmaður Evrópusambandsins og inngöngu Íslands í það. Ef við þurfum að gera sitthvað í stand í stjórnsýslu okkar sem alltaf er þörf fyrir eigum við að gera það á okkar forsendum, miða við okkar reynslu, okkar markmið, og ekki gera það með peningum frá Brussel, á yfirbyggingu þess valdníðingakerfis, virðulegi forseti. Ef evran hrapar, sagði hv. þm. Ragnheiður Ríkharðsdóttir, er Ísland í voða. Ef evran hrapar, segi ég, hrapar Evrópusambandið. Það mun auðvitað gera það nákvæmlega eins og sagan sýnir, nákvæmlega eins og gamla Sovét, það mun hrynja líklega í verri parta en frumeindir sínar. Við eigum ekkert erindi í þennan hjúskap. Kosturinn við það að samningaferlið fór af stað var að fá hreint út hvað Evrópusambandið vill ganga langt. Það tala margir eins og Evrópusambandið sé að ganga í Ísland. Hvaða rugl er þetta? Hvaða málflutningur er þetta? Þetta er blind ást á Evrópu og þá eiga menn ekki að vera að hugsa um Ísland. Þeir eiga bara að snúa sér að ástmegi sínum, Evrópusambandinu. Eigum við Íslendingar að líða það að Evrópusambandið kaupi Íslendinga til fylgis? Nei, við eigum ekki að líða það. Við skulum ganga þessa leið að mínu mati og klára samningaferlið með því að flýta því og draga fyrst fram mestu ágreiningsefnin svo ekki sé verið að eyða tíma í það sem skiptir öllu máli og varðar auðlindir okkar. Evrópusambandið stefnir í og fer ekkert leynt með það að semja síðast um það sem skiptir mestu máli, fiskimið Íslands sem eru eini kærleikurinn sem Evrópusambandið býr yfir í garð Íslendinga. Hér var sagt að gott væri að fara í aðildarviðræður því að við þurfum að gera margt sem þarf að gera á Íslandi miðað við menningarveldið í Evrópu. Við eigum fyrst og fremst að rækta okkar menningu með metnaði, með því að horfa út fyrir garðinn og ekki bara til Evrópu, heldur um þessa jörð sem við búum á. Þar er víða merkileg menning og við getum lært af mörgum. En íslensk menning er okkar lykill og við getum ekkert treyst á Evrópulínuna, ekki frekar en bandarísku línuna sem sýndi okkur þá lítilsvirðingu að hleypa í neyðarástand atvinnulífi í nokkrum byggðum Íslands með því að hverfa burt í skjóli nætur á einni nóttu. Þetta er veruleiki sem blasir við okkur. Við skulum halda okkar reisn, okkar möguleikum 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir kraftmikla ræðu. Það er greinilegt að hann hefur mjög sterkar skoðanir á þessu eins og margir fleiri. Hv. þingmaður kom aðeins inn á þá fjármuni sem Evrópusambandið sjálft setur hérna í áróðurs- og kynningarstarfsemi. Ég hef verið að kynna mér aðeins hvernig þetta hefur þróast í Evrópusambandinu undanfarin ár. Nú er staðan þannig að Evrópusambandið eyðir meiru í auglýsingar og kynningar á eigin ágæti en Coca Cola-samsteypan gerir á heimsvísu. Þó er hún eitt af þessum stóru alþjóðlegu fyrirtækjum sem auglýsa alla jafna mjög víða. Nú er Evrópusambandið að byrja að setja fjármuni í kynningarstarfsemi sína hér, 160 milljónir strax á þessu ári. Síðan ætlar Evrópusambandið að þróa þessa kynningarpakka áfram og gerir ráð fyrir meiri fjárveitingum. Þar fyrir utan er hægt að sækja um styrki til að fara í kynnisferðir til Brussel, fá hingað fyrirlesara til að fjalla um ágæti Evrópusambandsins og svo eru sjóðir til hliðar þar sem hægt er að sækja um óbeina áróðursstyrki. Þetta er það sem Evrópusambandið ætlar sér sjálft í kynningarstarfsemi, þessar 160 milljónir. Hvernig finnst hv. þingmanni þetta ríma við hugsunina um þá lýðræðislegu nálgun sem verið er að reyna að draga upp á þessu máli? Eins spyr ég hvort og þá hvernig hv. þingmaður telji að hægt sé að bregðast við þeim peningum sem hingað streyma.

Virðulegi forseti. Þessi aðferð Evrópusambandsins er svik og prettir við allt sem heitir lýðræðislegt ferli. Það er árás á sjálfstæði lítillar þjóðar með því að sigla peningum í stórum stíl inn í markaðssetningu á Íslandi inn í Evrópusambandið. Hvernig höfum við rætt undanfarin missiri um þá þingmenn sem nutu mikilla bankastyrkja í framboðum sínum? Okkur líkar það ekki. Þorra Íslendinga líkar það ekki. Hvaða munur er á því að bankar styrki einstaklinga umfram aðra, búi sér til vélmenni í sína þágu, og því sem Evrópusambandið er að gera í dag? Það er enginn munur á því, virðulegi forseti. Það er slíkt óbragð af þessum vinnubrögðum að það er með eindæmum og er maður þó vanur að vinna við jafnvel verstu aðstæður í fiskimjölsverksmiðjum landsins.  Í 700 ár höfum við barist fyrir sjálfstæði okkar. Við höfum í 66 ár verið sjálfstæð þjóð. Nú eru heybrækurnar að gefa eftir, beltin að síga og pilsin að falla fyrir þá sem eiga að verja Ísland, verja sjálfstæði Íslands og metnað Íslendinga.

Frú forseti. Um daginn hafði samband við mig Íri sem tók þátt í baráttunni á Írlandi þegar Írar börðust gegn því að samþykkja Lissabon-sáttmálann. Mönnum blöskruðu þeir miklu fjármunir sem Evrópusambandið setti þar beint inn í baráttuna, keypti miklar auglýsingar og það var greinilegt að það voru nógir fjármunir því að það mátti ekki gerast að Írland felldi Lissabon-sáttmálann. Það var orðið vandræðalegt fyrir Evrópusambandið og þessi ágæti maður líkti þessu í seinna skiptið að það hefði verið sambærilegt hjá þeim sem börðust gegn Lissabon-sáttmálanum þar, þetta væri eins og að keppa á reiðhjóli við mann á nýjum Ferrari. Vegalengdin væri sú sama sem menn ættu að komast, en undir annan aðilann væri keyptur nýr Ferrari erlendis frá en hitt liðið þyrfti að hjóla. Þetta er mikið áhyggjuefni, sérstaklega þegar opinberar stofnanir á borð við Háskóla Íslands eru farnar að sækja í þessa sjóði. Þetta er ekki sú lýðræðislega nálgun sem við Íslendingar viljum hafa á þessum málum. Hér hefur verið talað um að það verði að útkljá málin lýðræðislega, fá þjóðaratkvæðagreiðslu, en þá er mikilvægt að það sé gert á jafnréttisgrunni. Við þekkjum lyfjapróf á Ólympíuleikunum. Þau eru gerð til að kanna hvort menn keppa á jafnréttisgrunni. Þarna er hins vegar dælt undir annan aðilann að utan. Það er mikið atriði og ég fagna því að hv. þingmaður verði í því liði að berjast gegn því ójafnvægi sem klárlega verður á umræðunni.

Virðulegi forseti. Það stendur alvarlega upp á hæstv. ríkisstjórn í þessum efnum, að hún standi sig í því að verja íslenskan metnað og íslenska viðmiðun. Þó að sumir hv. Evrópusambandsþingmenn á Alþingi Íslendinga hlægi að þessu er þetta alvara málsins. Það er miklu heitara í hjartastað en marga grunar. Það mun verja Ísland vegna þess að þorri fólks á landinu hefur hjörtu sem slá fyrir sjálfstæði Íslands hvað sem menn bjóða í það á fallvöltu gengi utan lands. Hvert einasta orð sem hv. þm. Ásmundur Einar Daðason hefur sagt hér er rétt. Það er raunhæft, það er sanngjarnt, kannski fullkurteisislegt, en 100% rétt. Það er verið að dengja á okkur mútum og við eigum ekki að leyfa mútur á Íslandi, hvorki innan lands né utan. Hvað mundum við segja, hv. þingmenn, ef stórveldið Kína ákvæði að setja 100 milljarða í að auglýsa hvað það væri spennandi fyrir Ísland að vera hluti af Kína? Mundum við taka því vel? Líklega ekki. Þetta er nákvæmlega sama málið. Það er verið að misnota það sem heitir lýðræðisleg hefð, eins og hv. síðasti ræðumaður sagði, fyrir því að jafnræði ríkti í samningum milli manna og þjóða, jafnræði en ekki yfirboð og gylliboð um Brussel-kæfubelginn og strápilsin sem fylgja partíunum þar.