Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Bjarni Jónsson) Fyrir hönd nefndarinnar vil jeg lýsa yfir því, að hún ætlar sjer ekki að ræða frv. við þessa umr. Það hefir verið siður að nota þessa umr. til eldhúsverka, og vill nefndin ekki bregða þeim vana þó að hún ætli sjer ekki að inna þau verk af hendi. Sú stjórn, sem með völdin hefir farið undanfarið, er nú nýskilin við, og vill nefndin aðhyllast regluna: nil de mortuis nisi bene. En nýja stjórnin er svo ung, að henni hefir ekki unnist tími til glappaskota, og sje jeg því ekki ástæðu til að víta hana að óþörfu. Fyrir nefndarinnar hönd hefi jeg því ekkert að segja við þessa umr.

Frsm. (Gunnar Sigurðsson) Allsherjarnefnd hefir haft þetta mál til athugunar og leggur einróma til, að frv. verði samþykt eins og það er, eða kom frá stjórninni. Jeg skal geta þess, að upphaflega eru lög þessi samin af þar til kjörnum nefndum á Norðurlöndum, og var mjög til laga þessara vandað. Til okkar eru þau komin sem þýðing á dönsku lögunum, en ólögfróður maður þýddi, sem að öðru leyti var vel hæfur maður, en af því hann vantaði lagaþekkingu, slæddist inn í lögin ýmiskonar ónákvæmni og rangur skilningur á lögunum, eins og t. d., að ekki er gerður munur á gjalddaga og eindaga, sem er þó mikill munur frá lögfræðislegu sjónarmiði. Sum ákvæði laganna eiga alls ekki við hjer á landi, t. d. ákvæði 25. gr. um löggilta brakúna. Þeir eru ekki til hjer á landi, enda er þeirra hvorki getið í sænsku nje norsku lögunum. Þá fara sumar breytingar frv. í þá átt að fella það úr lögunum frá 1911 niður, sem eingöngu er miðað við danskt rjettarástand. En sem sagt, úr göllum þessara laga er nú bætt; einn háskólakennarinn við lagadeildina hefir endurskoðað þýðinguna, og eru breytingarnar í frv. þaðan komnar. Og báðar allshn. þingsins hafa fallist á breytingarnar. Vænti jeg því, að háttv. deild samþykki frv. umræðulaust.

Sveinn Ólafsson Þessar brtt. mínar á þskj. 125 eru fram komnar vegna þess, að mjer virðist það ekki koma nógu ljóslega fram í 1. gr. frv., sem fjvn. þó í raun og veru ætlast til, að hjer sje átt við útflutning silfurbergs úr landi og sölu til útlanda. Af frv. má ráða, að átt sje við sölu innanlands. Það er mörgum kunnugt, að hinn svokallaði silfurbergshroði er talsvert notaður til skrauts hjer og annarsstaðar á ýmsan hátt, og gengur í skiftum manna á milli eins og hver annar varningur. Og jeg sje enga ástæðu til þess að ríkið skifti sjer af slíkum innanlandsskiftum. Því kom jeg fram með þessar brtt. Önnur till. lýtur að fyrirsögn frv., sem jeg tel, að betur fari þannig, ef brtt. mín við 1. gr. frv. er samþykt. Jeg skal geta þess, að silfurberg eða silfurbergshroði mun vera víðar hjer á landi en alment er álitið. Jeg þekki nokkra staði á Austfjörðum, þar sem það hefir fundist, og líkur eru til, að það sje víðar, en hvergi hefir náma verið brotin að nokkru ráði, nema í Helgustaðafjalli.

Jón Þorláksson Jeg er samþykkur efni þessa frv. Jeg álít það hagkvæmt, að ríkið hafi einkasölu á silfurbergi til útflutnings, ef það á annað borð getur flutt út silfurberg, en á því virðist mjer nokkur vafi að svo stöddu. Þessi eina silfurbergsnáma, sem til er á Íslandi, hefir ekki verið rekin um nokkur ár, og það er grunur manna, að hún sje nú tæmd. Ef sá skyldi nú verða endir á rannsókn þeirri, sem nú er verið að framkvæma, að þetta reynist rjett, þá tel jeg óheppilegt, að þessi lög verði í gildi gengin. Því að varan er ekki fáanleg annarsstaðar en hjer, og ef ríkiseinkasala verður ákveðin, þá hvílir siðferðisleg skylda á stjórninni að hafa vöruna á boðstólum og láta leita hennar á öðrum stöðum, ef hún finst ekki þarna. En sú leit hefir mikinn kostnað í för með sjer. Þess vegna kysi jeg helst, að ekkert yrði hafst að í þessu máli fyr en rannsókn þeirri er lokið, sem nú stendur yfir með silfurbergsnámuna á Helgustöðum. Ef þar finst silfurberg áfram, þá er ekkert við þetta að athuga, en ef það finst ekki, þá er betra að vera ekki búinn að binda sig. Þá geta þeir leitað silfurbergs, sem fje vilja í það leggja, en skuldbindingar hvíla engar á ríkisstjórninni. Jeg vildi þess vegna skjóta því að fjvn., að hún athugaði það til 3. umr., hvort ekki væri heppilegra að málinu yrði ekki haldið lengra á þessu þingi, heldur frestað uns það kemur í ljós, hvort grunurinn um það, að náman sje tæmd, er á rökum bygður.

Eiríkur Einarsson Það er leitt, að hv.frsm. (B. J.) er ekki viðstaddur, því að það er líklegt, að hann hefði viljað svara hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.). Jeg get ekki látið hjá líða að lýsa yfir vanþóknun minni á brtt. þessa hv.þm., þar sem mjer virðist hún hafa í för með sjer ástæðulausa undanþágu frá frv. Að mínum dómi þarf að tryggja eftirlit með þessari dýru og fágætu vöru jafnt í landinu sjálfu og út úr því, en jeg vil minna hv. 1. þm. S.-M. á það, að þessi heimild gæti hæglega orðið til þess, að miður hlutvandir menn beittu brögðum og seldu silfurberg út úr landinu eftir óeðlilegum krókaleiðum. Sú ástæða hv.þm. fyrir brtt., að silfurberg sje notað til skrauts hjer á landi og seljist því manna á milli, er í rauninni engin ástæða, því ef silfurbergið er sá dýrgripur, sem ætlað er, ber fyrst og fremst að líta á, að hann sje vel trygður, og það er það aðeins á þann hátt, að sala þess sje á einni hendi bæði innanlands og utan. Það silfurberg, sem nú er manna á meðal í landinu, kemur ekki undir þessi lög, heldur aðeins það, sem óunnið er. Það kemur því ekki þessu máli við, þótt nokkuð sje notað sem glingur í stofum, en annars hygg jeg, að silfurberg sje ekki mjög eftirsótt til þeirra hluta, að minsta kosti hlýtur það að vera aukaatriði í þessu sambandi, enda myndi þetta sora-silfurberg fást til stáss eftir sem áður, þótt ríkið hefði einkarjett. Hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) taldi ótímabært að gera þessar ráðstafanir, sem frv. fer fram á, meðan ekki er víst, hvort náma landssjóðs sje tæmd. Að minni hyggju er frv. tímabært og gott án tillits til þessa, því þótt náman í Helgustaðafjalli sje tæmd, eða nærri tæmd, sýnir það aðeins, að því meiri ástæða er til þess að varðveita vel það litla, sem eftir kann að vera eða finnast síðar, svo ekki fari jafnilla og fyrirfarandi, því það er vitanlegt, að fyrirfarandi hefir þessi vara sætt óforsvaranlegri meðferð og hirðuleysi. Þar sem nú eru líkur til þess, að silfurberg finnist víðar en í námunni í Helgustaðafjalli, er fullkomin þörf og skylda að byrgja þann brunn áður en það er um seinan. Það á að tryggja góða meðferð á silfurbergi, án tillits til þess, hvort mikið er til af því eða lítið, og því minna, því meiri nauðsyn, svo því litla verði ekki eytt af handahófi.

Sveinn Ólafsson Jeg hygg, að hv. 1. þm. Árn. (E. E.) misskilji dálítið brtt. mína. Jeg held, að hann hafi ekki athugað það, að aðeins nokkur hluti silfurbergs er hæfur til útflutnings. Mikill meiri hluti er óhæfur. Mjer er að vísu kunnugt um, að svonefndur silfurbergshroði hefir verið fluttur út, en hann er ekki til „optiskra“ tækja hafður, svo sem skærir og hreinir silfurbergskrystallar. Venjulega mun hann notaður til skrauts eða „kemiskrar“ sodavinslu, og verð hans skiftir litlu eða er afarlágt. Þessi silfurbergshroði er venjulega nefndur silfurberg, en þar sem enginn hagnaður virðist geta verið að sölu á þessum „hroða“ eða „rosta“, sem sumir nefna það, er ekki ástæða til, að ríkið hlutist til um sölu þess. Fyrsta grein þessa frv. er á þá lund, að ætla má, að öll sala á silfurbergi verði áskilin ríkinu, og vil jeg þá spyrja háttv. flutningsmenn, hvort þeir ætlist til, að ríkið kaupi einnig „hroðann“. Ef ríkið vill það ekki, þykir mjer kynlegt, ef ekki má selja hann öðrum. Hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) kom fram með þá athugasemd, að með því að samþykkja þetta frv. tæki ríkið þá skyldu á sig að leita að meira silfurbergi, er Helgustaðanáman reyndist þrotin, og gæti það orðið ærið kostnaðarsamt. Jeg er ekki á sama máli og hv.þm. Það er næsta líklegt, að silfurberg sje víðar að finna en á Helgustöðum, og víst er um það, að allvíða má sjá sömu blendings bergtegundina og þar til og frá um Austfirði. Jeg veit að minsta kosti af einum stað öðrum, þar sem silfurberg hefir fundist og í vændum er, að það verði unnið. Ríkið þarf að fá umráð yfir þeirri námu og öðrum, sem kynnu að finnast. Jeg skil ekki, að ríkið baki sjer skuldbindingu um það að leita meira en tiltækilegt þykir, þótt Helgustaðanáman reyndist tæmd.

Eiríkur Einarsson Jeg vildi aðeins leyfa mjer að gera stutta athugasemd út af ummælum hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.). Honum þótti það þröngsýni af mjer, að jeg vildi ekki leyfa sölu silfurbergs innanlands, en það, sem vakti fyrir mjer, var það, að tryggja söluna til útlanda eins vel og frekast mætti, en jeg tel hana ekki trygða nema þetta ákvæði sje hreint, því ella mundi fara hjer sem oftar, að undanskot yrðu tíð. Fyrir því er jeg móti brtt. Ennfremur gat hv.þm. þess, að mikill hluti þessa silfurbergs væri hroði og ónothæft. Það er nú svo, að annaðhvort er það lítið eftirsótt innanlands eða að einnig má flytja það út, en það silfurberg, sem nú er útflutningsfært og dýr vara, á aðeins að ráða þessum lögum. Það er hyggja mín, að ef brtt. næði fram að ganga, myndi verslunarrefir beita sjer fyrir því að flytja út silfurberg með ýmsum krókabrögðum, sem brtt.hv. 1. þm. S.-M. myndi stofna til.

Jón Þorláksson Hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) gat ekki skilið, að ríkið tækist á hendur neina skyldu með frv., ef svo færi, að náman í Helgustaðafjalli væri tæmd. Jeg sagði, að það tæki á sig siðferðislega skyldu, og það er rjett, því að það er almenn regla, að sá, sem tekur að sjer einkasölu á einhverri vöru, tekur og á sig þá skyldu að hafa vöruna til. Og landa á milli mundi það síst talið heiður, að ríki, sem hefir einkasölu á vöru, sem hvergi fæst annarsstaðar, hliðri sjer hjá að framleiða vöruna vegna fjárhagslegrar áhættu, sem hjer mundi verða að leit að silfurbergi. Það yrði því gerð sú krafa til vor, að vjer reyndum að útvega silfurberg annarsstaðar, ef náma landsins reyndist þrotin annars mundi einkasalan hvorki verða talin eðlileg nje rjettmæt. Jeg er nú þeirrar skoðunar, að það sje óálitlegt, að ríkið skuldbindi sig á þennan hátt. Auk þessa mundu lögin vitanlega draga úr öðrum að leita að silfurbergi, þar sem þeir hefðu enga tryggingu fyrir því, að þeir fengju nokkurn arð af því, sem þeir kynnu að finna, þegar ríkið ákvæði verðið. Um silfurberg, sem fundist hefir annarsstaðar en í Helgustaðanámunni, er það að segja, að útlit er fyrir, að það sje ekki til neinna muna og ekki hægt að vinna það nema með talsverðum tilkostnaði, sem óvíst er, hvort borgar sig þegar til kemur. Hv. 1. þm. Árn. (E. E.) sagði, að því minna sem fyndist af silfurbergi, því meiri nauðsyn væri á að hindra, að það færi í súginn. Fyrst ber þó að gæta þess, hvort borgi sig að vinna það.

Frsm. (Bjarni Jónsson) Það kom mjer nokkuð á óvart, að amast var við þessu frv. eða að brtt. kæmi fram við það. Hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) heldur því fram, að frv. sje óeðlilegt band á innlenda verslun með silfurberg. Mjer er með mínum besta vilja ómögulegt að sjá, að svo sje. Þeir, sem vilja kaupa „rosta“ til skrauts, gætu jafnt fengið mola fyrir því, þótt ríkið hefði einkasölu á honum. En ef ætti að hafa besta silfurberg í lausasölu innanlands, þarf betri strandgæslu, svo að ekki verði flutt út óleyfilega og fengist þannig keppinautar, sem feldu verðið fyrir ríkinu. Það væri jafnnærri að fella frv. alveg, eins og að gera það, því svo eru kunnar krókaleiðir manna, að ekki þarf að ýta undir þá með lagafrumvörpum til þess að þeir fari þær. Eins og kunnugt er, er silfurberg notað mjög til stríðsþarfa. Það er því ekki eingöngu verslunarnauðsyn, að landið taki þessa verslun í sínar hendur, heldur þarf það og að gæta þess, að eitt ófriðarríki hafi ekki öll not þessarar vöru, svo landið dragist ekki á þann hátt ófyrirsynju út í ófriðarhættu. Þessa skuldbindingu, sem háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) benti á, er jeg ekki hræddur við, því fari svo, að silfurberg finnist ekki, getur enginn skyldað stjórn landsins til að selja það. Hins vegar held jeg, að hver maður mundi jafnfús á að leita að silfurbergi fyrir það, því jeg hefi ekki hugsað mjer, að landið græði á þessari verslun fyrir aðra, nje að það ræni þá lögmætri eign þeirra, heldur hafi það umboðssölu á vörunni, því jeg held því fram, að það sje betra fyrir einstaka menn en að þeir selji það sjálfir, því þeir þekkja ekki, hversu dýrmætt silfurbergið er, og telja sig hafa selt vel, þó að verðið sje langt fyrir neðan gangverð. Jeg heyri, að hjer er nokkur ótti á því, að Helgustaðanáman muni tæmd og ekki muni finnast silfurberg á öðrum landssjóðsjörðum. Þetta er aðeins spádómur.  (J. Þ.: Það er eftir kunnugra sögusögn)  . Jeg hefi að vísu heyrt eitthvað í þá átt líka, en námaverkfræðingurinn, sem nú er fyrir austan, hefir tjáð mjer, að engin ástæða sje til að óttast það. Hann heldur að gangur af silfurbergi muni ná gegnum fjallið.  (Sv. O.: Það getur ekki verið, því ekkert silfurberg hefir fundist hinumegin)  . Jeg þori ekki að fullyrða, að svo sje, en þá hefir þó fundist silfurberg svo nærri, að hann telur ástæðu til að ætla, að gangur muni vera þar á milli, sem og er eðlilegast. Þó svo færi, að aðeins fyndist lítið silfurberg, þá er það fyllilega rjett, sem hv. 1. þm. Árn. (E. E.) tók fram, að þá er því meiri ástæða til að varðveita það með lögum sem þessum, en brtt. virðist mjer benda mönnum á leið til að fara kringum lögin, en jeg hygg, að þeir þurfi ekki hvatningu til þess. Það er auðsætt, að hægra er þó að hafa eftirlit með þeim fáu, sem vinna eða myndu vinna námuna, en öllum landsmönnum. Því ef einhver vildi kaupa silfurberg á þann hátt, mundi hann finna nóga leppa víðsvegar um landið, t. d. í fiskiverum og síldarstöðvum, þar sem ómögulegt væri að líta eftir þeim. Þess vegna óska jeg, að brtt. verði feld, en frv. samþykt óbreytt. Það er engin ástæða til að fresta lögunum þangað til reynt er, hve mikið er í Helgustaðanámunni eða hvort hún muni tæmd. Þau eru sjálfsögð varúð, en geta ekki skaðað að neinu leyti, þó svo reyndist, að náman væri þorrin. Frv. er komið frá nefndinni í því skyni, að ríkið njóti sjálft þessa dýrmæta steins og einstakir menn fái meira fyrir hann en ella. Hún hafði hugsað sjer, að yfir þessa námu yrði settur steinafræðingur með sjerþekkingu á námi þeirra og hefði um leið vit á silfurbergsverslun, þannig að hann væri í sambandi við stærstu „optiskar“ verksmiðjur heimsins, svo sem Zeiss í Jena o. fl., sem kaupa þessa vöru hærra verði en seljendur hjer heima hefir dreymt um. Nefndin hefir talið skyldu að bera þetta frv. fram og benda mönnum á þá hættu, sem stafað geti af frjálsri sölu, en njer er það ekkert sjerstakt kappsmál og má deildin, ef hún vill, fella það og hafa svo alt í sukkinu.

Sveinn Ólafsson Hv. þm. Dala. (B. J.) endurtók þrisvar það sama, að ef brtt. væri samþykt, mundi hún kenna mönnum að fara kringum lögin í því að flytja silfurberg út úr landinu. Jeg held nú þvert á móti, að frv. eins og það er freisti manna til þessa, af því að það leggur óeðlileg bönd á lítilsverð viðskifti. Það verður sennilega ekki aukin strandgæsla svo muni fyrir þessu og jafnerfitt að gera við því, að óleyfilega verði flutt út. En það út af fyrir sig, að menn geta ekki farið annað en til ríkisstjórnarinnar til þess að eignast eða afhenda fundinn silfurbergsmola, það freistar margra til að koma silfurbergi út úr landinu á einn eða annan hátt. Jeg get bent á það í sambandi við það, sem hv.frsm. (B. J.) sagði um notkun silfurbergs í stríðsþarfir, að fyrstu stríðsárin var Helgustaðanáman í höndum Frakka, og þó ekkert að því fundið nje um það talað af hinum stríðsþjóðunum. Alt skraf hv.þm. um silfurberg í stríðsþarfir er fjarstæða. Hv. frsm. (B. J.) hjelt fram, að hver og einn gæti eftir sem áður eignast silfurbergsmola hjá landsstjórninni, og efast jeg alls ekki um það. En mjer finst það kringileg krókaleið, að skrifast á við stjórnina um slíka smámuni eins og það, hvort menn geti fengið keypta þá mola, sem ekki eru útflutningshæfir og oftast verðlausir með öllu. Þetta hefir líka viðgengist, að silfurbergsrosti hefir verið látinn til innlendra manna og útlendinga og ekki komið að sök. Sú till.hv.frsm. (B. J.) að taka allar silfurbergsnámur eignarnámi kemur ekki þessu máli við; þó tel jeg líklegt, að á slíka till. gæti jeg fallist, því jeg er einkasöluhugmyndinni hlyntur. En á þetta hefir ekki reynt ennþá og er óathugað mál. Eignarnámi var ekki beitt við Helgustaðanámu, heldur keypti landssjóður hálflenduna af fyrri eiganda eftir frjálsum samningi, en hinn helmingurinn var forn klaustureign.

Atvinnumálaráðherra (Kl. J.) Jeg verð að taka undir það, sem hv.frsm. (B. J.) sagði, að ætla hefði mátt, að frv. þetta gengi fram umræðulítið. Hv. 1. þm. S.-M. (Sv.O.) sýndi mjer brtt. sínar áður en hann ljet þær fara og sagði mjer, hver tilgangur sinn væri, sem sje sá, að fyrirbyggja það, að menn þyrftu að sækja um leyfi til stjórnarinnar til þess að eignast silfurbergssora, sem notaður væri til skrauts. Mjer fanst þá ástæðulaust að fara til ríkisstjórnarinnar í þeim erindum að fá þennan sora keyptan, því hann hlýtur að liggja eins og hráviði í kringum námuna, eins og sjá má af því, að úr einum 60 tonnum fæst aðeins 3 þúsund kg. af hreinu silfurbergi samkvæmt brjefi námaverkfræðingsins. Þess vegna leit jeg svo á, að brtt.hv. 1. þm. S.-M. (Sv. O.) væri meinlaus, því það væri ekki meining frv. að meina mönnum að eignast þennan sora. En nú sje jeg, að lagður er sá skilningur í brtt., að verði hún samþykt, sje hægt að fara á bak við frv. og rýra tilgang þess. Verði sá skilningur lagður í hana, er auðvitað varhugavert að samþykkja brtt. Viðvíkjandi því, sem hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) sagði um frestun og áskorun til stjórnarinnar um að láta rannsaka, hvort silfurberg finnist ekki víðar hjer á landi, þá lít jeg svo á, að stjórninni beri skylda til að framkvæma þessar rannsóknir, bæði með það fyrir augum, að Helgustaðanáman kann að þrjóta, svo og hitt, að silfurberg finst, mjer vitanlega, ekki annarsstaðar í heiminum, en eftirspurnin afarmikil. Þess vegna mælir ekkert á móti því, að frv. nái fram að ganga. En yrði nú frv. ekki samþykt, og við gerum ráð fyrir, að einstakir menn ljetu reka þennan námaiðnað strax í sumar, þá gæti farið svo, að það mikið silfurberg kæmi á markaðinn, að landið biði stórskaða af sínum námurekstri. Það hefir verið sagt, að náman í Helgustaðafjalli myndi að þrotum komin. En brjef námuverkfræðingsins, sem jeg nefndi áðan og er að vísu nokkuð gamalt, segir, að nóg muni af silfurbergi þar enn. Eins og kunnugt er, þá dvelur námuverkfræðingurinn þar eystra nú og hefir verið þar um mánaðartíma. Hefir hann því eflaust rannsakað frekar þetta atriði, sem um er deilt, og mætti því fá frá honum símleiðis nú þegar allar nánari upplýsingar. Af öllu þessu samanlögðu verð jeg að leggja til, að frv. verði samþykt. Jeg sje ekki, að það hafi neinn skaða í för með sjer, en getur aftur á móti orðið landinu til stórgróða.

Frsm. (Bjarni Jónsson) Það er viðvíkjandi strandgæslukenningu háttv.l.þm. S.-M. (Sv. O.) að jeg stend upp. Hann sagði, að strandgæslan yrði hin sama eftir sem áður, þó að brtt. yrði samþykt. Það er nú svo. En við skulum gera ráð fyrir, að unnið sje í Helgustaðanámunni og á öðrum stað þar nærri, en víðar ekki. Hvort myndi þá hægra fyrir eftirlitsmanninn að líta eftir á þessum tveim stöðum eða leyfa að selja silfurbergsmola um land alt og gæta svo að, að ekkert yrði ólöglega úr landi flutt? Það er þessum hugsanagang, sem jeg vona að háttv.þdm. gjaldi varhuga við. Brtt. opnar veginn fyrir því, að hver og einn, sem annars hefir hug á, getur haft fjölda leppa til þess að komast í kringum ríkið. Og reynsla seinni ára hefir sýnt, að þeir láta ekki á sjer standa slíkir menn. Annars virðist Ísland svo lítið í hans augum, að eins megi gæta þess alls eins og einhvers lítils hluta af því. Hann mintist líka á, að Frakkar hefðu rekið námuna í byrjun stríðsins. Já, jeg mundi einmitt eftir því, og hefðu Frakkar vitað, hver skortur mundi verða á silfurbergi í heiminum meðan stríðið stóð, þá hefðu þeir getað unnið námuna betur og eflaust sett sig fasta hjer á landi. Og við næsta stríð er þetta einmitt að muna, svo þm. hefir bent á höfuðhættuna í þessu máli. Þar sem þm. er stöðugt að tala um þennan silfurbergsrosta, sem hann ber svo mjög fyrir brjósti, þá má hann vita, að lögunum er alls ekki ætlað að ná til hans; þeir molar, sem ekki hafa rjetta krystalsgerð, eru ekki silfurberg, svo þá geta allir eignast, hvar sem er á landinu. Þá þótti háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) undarlegt, jeg held hann hafi kallað það „kringilega krókaleið“, að menn þeir, sem eignast vildu dálítinn silfurbergsmola til þess að skreyta með skrifborð sín, þyrftu að skrifa til stjórnarinnar um það. En það er nú einmitt það „kringilega“ við þetta, að þess þarf alls ekki. Jeg hefi t. d. verslað við landsverslunina meira og minna síðan hún tók til starfa, t. d. hefi jeg keypt þar kol, en jeg hefi aldrei þurft að skrifa stjórninni um það. Jeg hefi farið rjetta boðleið og snúið mjer til skrifstofu landsverslunarinnar, eða þá forstjóra hennar. Þessi „kringilega krókaleið“1 þm. sýnir því mörgu betur grundvallarhugsun hans og hvað mikið megi á henni byggja. Að öðru leyti þarf jeg ekki frekar um nauðsyn þessa frv. að ræða og geri ráð fyrir, að háttv.þdm. geti samþykt það óbreytt.

Jón Þorláksson Jeg ætla aðeins að mótmæla því, sem virtist skína í gegnum ræðu hæstv. atvrh. (Kl. J.), að ríkisstjórnin hafi eftir núgildandi lögum nokkra skyldu til þess að leita eftir silfurbergi á fleirum stöðum en þeim eina, sem nefndur hefir verið. Og sú rannsókn hefir þegar kostað 60–70 þús. kr., en eftirtekjurnar rýrar enn sem komið er. Gæti því drjúgum vaxið rannsóknarkostnaðurinn, ef víðar væri leitað, en jeg verð fyrir mitt leyti að líta svo á, að hann sje orðinn nógur.

Frsm. (Magnús Kristjánsson) Jeg hefi eiginlega mjög litlu við að bæta það, sem í nál. stendur. Það mun flestum ljóst, að hjer er aðallega um tvö atriði að ræða, og vil jeg því drepa á þau lítilsháttar. Það er óumþráttanlegt, að vilji síðasta þings var sá, að seðlaútgáfa Íslandsbanka færi ekki fram úr 8 miljónum króna framvegis. Með lögum frá 31. maí 1921 var gert ráð fyrir, að sett yrðu lög um seðlaútgáfuna fyrir 30. júní næstk. og fleiri ákvæði bankanum viðvíkjandi. En eins og kunnugt er, hefir fráfarin stjórn ekki sjeð sjer fært að koma með frv. í þá átt, og verður þetta frv., sem hjer liggur fyrir, því að skoðast sem bráðabirgðaráðstöfun. Nú vill nefndin marka stefnuna, og álítur heppilegast, að þingið ákveði seðlahámarkið, þannig að ríkið sjálft gefi út þá seðla, sem eru yfir 8 miljónir. Virðist þá sjálfsagt, að Landsbankinn hafi þá útgáfu með höndum, og þess vegna er brtt. á þskj. 121 fram bornar. Og vona jeg, að háttv. deild fallist á, að brtt. sjeu vel við unandi og samþykki þær. Önnur brtt. nefndarinnar þykir líklega ekki eins miklu máli skifta, enda á hún aðeins að slá varnagla við því, að ekki verði hægt að þrátta um, hvernig eigi að reikna afgjald til ríkisins af seðlum Íslandsbanka. Því nefndin lítur svo á, að varla geti komið til mála að telja inneign Íslandsbanka við erlenda banka til málmforða bankans, eins og þó hefir átt sjer stað og numið miklu, þegar afgjaldið var reiknað. Jeg tel ástæðulaust að fara frekar út í þetta mál nú, fyr en þá að minsta kosti að andmælum verður hreyft. Það er æðimargt, sem stendur í sambandi við þetta mál, svo sem hlutakaup ríkisins í Íslandsbanka, en jeg hygg þó ekki þurfi að minnast á það að þessu sinni, því jeg býst við, að hæstv. stjórn leggi fram álit sitt um það atriði áður en þingi er slitið. Að svo mæltu læt jeg hjer staðar numið, en vænti að háttv. deild taki þessu frv. með brtt. nefndarinnar vel.

Fjármálaráðherra (Magn. J.) Brtt. hv. fjárhagsnefndar fer fram á að ákveða nánar um heimild landsstjórnarinnar til þess að sjá fyrir seðlaútgáfu, ef þörf reynist á, að slíkt sje gert. Tekur brtt. fram, að Landsbankinn skuli hafa þessa seðlaútgáfu, og þó niðurstaðan líklega hefði orðið söm, ef stjórnin rjeði þessu, sje jeg þó ekki beinlínis ástæðu til að mæla með þeirri takmörkun á heimildinni til stjórnarinnar samkvæmt frv., sem brtt. fer fram á. Jeg tel enga hættu á því, þó skipulaginu sje frestað um 1 ár. Jeg vil taka það fram, að í þessa heimild til ríkisstjórnarinnar til þess að setja í umferð þá seðla, er nauðsyn krefur, legg jeg það, að þessir toppseðlar skuli málmtrygðir engu síður en aðrir seðlar. Annars lít jeg svo á, að þessi ákvæði ættu að fá sem minsta þýðingu á þessu ári.

Pjetur Ottesen Jeg gerði fyrirspurn um það til hæstv.forsrh. (J. M.), sem þá var, og verið hefir sem forsætisráðherra formaður bankaráðs Íslandsbanka, hjerna á dögunum, er mál þetta var til 1. umr., hverju það sætti, að bankaráðið hefði ekki látið Íslandsbanka lækka vexti sína, þar sem kunnugt er, að vextir í bönkum hafa lækkað að mun yfirleitt. En hann (forsrh.) kvaðst ekki vera viðbúinn að svara þeirri spurningu. Hjelt jeg þó, að bankaráðið hefði síst þurft að ganga þess dulið, að slíkri spurningu sem þessari yrði hreyft hjer á Alþingi. Síðan þetta var hafa stjórnarskifti orðið í landinu, eins og kunnugt er, og verður hinn fráfarni forsrh. því ei krafinn svars í þessu efni. En þó jeg beindi fyrirspurn minni einkum til hæstv. þáv. forsrh. (J. M.), þá á þó alt bankaráðið sök á þessari vanrækslu, en það verður að telja það vanrækslu, að hafa ekki gripið í taumana, svo mjög sem hin geysierfiðu vaxtakjör lama atvinnuvegina og sjálfsbjargarviðleitni þjóðarinnar. Og í því efni verður Alþingi auðvitað að beina skeytum sínum að þeim hluta bankaráðsins, sem kosinn er af þinginu, og að forsætisráðherra, sem er sjálfkjörinn formaður þess ráðs. Í lögum frá 1905, um heimild til að stofna hlutafjelagsbanka á Íslandi, er, eins og mönnum er kunnugt, landinu trygður allur yfirráðarjettur yfir Íslandsbanka, þar sem það er trygt í 17. gr., að meiri hluti bankaráðsins sjeu innlendir menn og beri ábyrgð á gerðum sínum gagnvart Alþingi. Er svo ákveðið, að í bankaráðinu skuli vera 7 menn, 3 kosnir af hluthöfum, 3 kosnir af Alþingi og forsætisráðherra sjálfkjörinn formaður ráðsins. Að landinu sjeu trygð öll yfirráð bankans, kemur enn skýrar fram í reglugerð fyrir bankann frá 1903. Þar er komist svo að orði í 19. gr., með leyfi hæstv. forseta: „Fulltrúaráðið hefir hina æðstu forstöðu bankans og allra mála hans á hendi. Í öllum málefnum, öðrum en daglegum störfum bankans, gerir fulltrúaráðið ályktun fyrir hans hönd, nema þar sem vald til þess er í reglugerðinni áskilið aðalfundi. Að því er snertir hin daglegu bankastörf, er falin eru framkvæmdarstjórninni, þá hefir fulltrúaráðið eigi önnur afskifti af þeim en að gefa almenn ákvæði og segja fyrir leiðbeinandi meginreglur. Fulltrúaráðið er fyrir hönd bankans í öllum málum gagnvart hinu opinbera og öðrum mönnum, þar sem eigi er um dagleg bankastörf að ræða, svo og gagnvart hluthöfum í bankanum.“ Af þessu er það augljóst, að bankastjórarnir eru aðeins framkvæmdarstjórar bankans, sem framkvæma hin daglegu störf hans. En fulltrúaráðið eða bankaráðið getur því og á að ráða um alla tilhögun á starfsemi bankans, svo sem það, að hvaða framkvæmdum eða starfi sjerstaklega skuli beint fjármagni bankans og í hvaða hlutfalli því skuli skift milli atvinnuveganna og hinnar ýmsu starfsemi í landinu. Það er einnig á valdi bankaráðsins að ákveða um lánskjör, hverjir skuli vera útláns- og innlánsvextir bankans á hverjum tíma. Við höfum því yfirráð bankans skýlaust í okkar höndum, og það er ekki af skorti á lagaheimildum að þetta hefir verið trassað af bankaráðinu. Enda var og full þörf að hafa slík ákvæði til þess að koma í veg fyrir, að eigendur bankans græddu um of á kostnað þjóðarinnar. Því verður ekki neitað, að þingið hefir farið mjög gálauslega með rjett sinn til þessara yfirráða, því í stað þess að gæta þeirrar sjálfsögðu skyldu, að þeir, sem í bankaráðið væru kosnir, gætu t. d. aðstöðu sinnar vegna haft eftirlit með rekstri bankans og gripið inn í, ef þurfa þætti, þá hafa til þessa starfa oft og löngum verið valdir menn sinn af hverju landshorni, eða verið störfum hlaðnir, svo þeim hefir verið ókleift að inna verkið af hendi. En þetta liggur í því, að þessar bankaráðsstöður hafa verið gerðar að pólitískum bitlingum í þinginu, sem flokkarnir hafa togast um sín á milli, og hefir því kosning í bankaráðið bygst á alt öðru en því, sem hún átti að byggjast á. Staðan hefir verið veitt eftir því, hver hefir þótt best að því kominn innan flokkasambandanna, og ekki ósjaldan hefir sá hlotið, sem duglegastur hefir verið að bera sig eftir björginni. En þessi óheillaaðferð hefir smátt og smátt lamað ábyrgðartilfinningu þingsins fyrir því, hve geysilega þýðingu þessi yfirráð bankaráðsins yfir Íslandsbanka hafa í raun og veru. Og það er heldur ekki nema eðlilegt, að þetta hafi einnig lamað ábyrgðartilfinningu þeirra, sem kosnir hafa verið í bankaráðið, eða að þeir hafi ekki eins ljóst fundið til þeirrar skyldu og ábyrgðar, sem á þeim hvílir. En jeg vona, að þess verði ekki langt að bíða, að menn sjái, að þetta fyrirkomulag er ófært og ómögulegt. Jeg get ekki annað en kent um skorti á ábyrgðartilfinningu hjá þeim, sem nú sitja í bankaráðinu, að ekki skuli vextir enn hafa verið lækkaðir í Íslandsbanka. Vextir bankans eru nú og hafa verið alllengi 8% forvextir, að viðbættu framlengingargjaldi, sem er 10% af forvöxtunum, og reiknað er þegar fyrstu 3 mánuðirnir af lánstímanum eru liðnir, og það alveg eins, þótt samið sje um lánið til lengri tíma. En þetta verður sem næst því að teknir sjeu 9 af hundraði hverju. Hjá Landsbankanum eru vextirnir 1% lægri og hafa verið það síðan fyrst í ágúst í sumar. Til samanburðar má geta þess, að Nationalbanken í Danmörku tekur aðeins 5½%, en útlánsvextir banka þar eru 6½%. Þar er og ekkert framlengingargjald, að því er jeg best veit. Í Englandsbanka eru vextirnir 4½%, en útlánsvextir banka þar 5½%.Þetta sýnir nú að jeg held ljóslega, hverjum tökum Íslandsbanki tekur á sínum viðskiftamönnum hvað vaxtakjörin snertir. Þá er gróðinn á gengismuninum ekki skorinn við neglur. Enda ber reikningur bankans fyrir árið sem leið það með sjer, að þar er ekki til einksis barist, þar sem hreinn gróði bankans hefir orðið á því ári 2200000 krónur. Þegar þess er nú gætt, að árið sem leið var eitthvert það allraerfiðasta ár, sem komið hefir yfir alla, og ekki síst framleiðendurna, og að framleiðslan er að mestu eða öllu leyti rekin fyrir lánsfje, þá dylst það engum, hvað slíkur óskapagróði á einu ári er óeðlilegur, og stappar þá nærri, að mínu viti, að slíkar aðfarir bankans sjeu algerlega gagnstæðar því, sem á að vera aðalhlutverk hans samkvæmt skýlausum lagabókstaf í lögum frá 1905, sem sje að ljetta undir með og efla atvinnuvegina. Bankinn hefir að vísu tapað miklu fje hin síðustu ár, ekki síður en aðrir bankar, og auðvitað þarf hann að vinna sig upp að eignum og áliti. Það er alveg rjett. En hann verður að gera það á þann hátt, að atvinnuvegirnir, sem fjárhagslegt sjálfstæði þjóðarinnar byggist á, verði ekki lagðir á höggstokkinn með því að gera þeim svo erfitt fyrir, að þeir geti ekki undir risið. Það dugir ekki fyrir bankann að ætla sjer það að ná upp tapinu öllu á einu eða tveimur árum og nota sjer það, að menn eru nauðbeygðir að skifta við bankann eftir sem áður, heldur verður að dreifa því á fleiri ár, að svo miklu leyti sem bankinn álíst hafa siðferðilegan rjett sem stofnun til að vinna tapið upp á þennan hátt. Auk þess ef þessi aðferð einnig tvíeggjað sverð fyrir bankann, því hagur hans hlýtur þó að hvíla á því, að atvinnuvegirnir rjetti við og geti borið sig. Hjer hefði því engin vanþörf verið á að taka í taumana, og það ætti að mega vænta þess, að hin nýja stjórn, eftir hin fögru loforð, sem hún hefir gefið um eflingu atvinnuveganna, það ætti að mega vænta þess, að hún eða sá ráðherrann, sem forsæti á í bankaráðið taki nú rögg á sig og grípi hjer í taumana. Það verður og heldur ekki annað sagt en að landið hafi rjett bankanum vinsamlega höndina nú á þessum erfiðu tímum, með enska láninu, til þess að ljetta undir með honum til að inna af hendi hlutverk sitt, að endurreisa hina lömuðu atvinnuvegi, auk þeirra hlunninda, sem hann hefir fyrir seðlaútgáfurjettinn, og að honum er, þó lagafyrirmæli sjeu ekki fyrir því, leyft að reka sparisjóðsviðskifti. Jeg verð því að segja það, að mjer ljet hálfilla í eyrum, þegar rætt var um þetta frv. við 1. umr., þau ummæli, að ef frv. næði fram að ganga, mundi bankinn ef til vill lækka vaxtakjörin, - gera það, sem bankaráðið getur hvenær sem vill látið hann gera skilyrðis- og skilmálalaust og sem bankanum ber fylsta skylda til að gera, samkvæmt hlutverki því, sem honum er ætlað að inna af hendi, og skyldum þeim, sem á honum hvíla gagnvart þjóðinni. Það, sem látið er í veðri vaka, að bankinn bjóðist hjer til að gera gegn ívilnun á skattgreiðslu til ríkissjóðs, er það eitt, sem hægt er að skylda hann til að gera samkvæmt lögum án þess nein ívilnun komi til. Var Íslandsbanka vitanlega skylt, eins og á stóð, að færa niður vöxtuna að sama skapi að minsta kosti og Landsbankinn gerði. Í raun rjettri bar honum sem seðlabanka, og að því leyti yfirbanka landsins, skylda til að hafa þar forgönguna, og er skuld hans því meiri. Um frv., sem hjer liggur fyrir, verð jeg annars að segja það, að jeg furða mig á því, að það skuli hafa komið fram. Í fyrsta lagi af því, að jeg veit ekki betur en bankastjórn Íslandsbanka hafi verið samþykk lögum þeim, sem samin voru í fyrra þar að lútandi, og þar við bætist svo, að hluthafar bankans hafa samþykt það, sem bankastjórnin hefir gert í því máli. Virðist þá næsta undarlegt að fara fram á slíkar breytingar þegar á næsta þingi á eftir. Jeg viðurkenni, að það varð að koma fram með breytingu eða ný ákvæði um það atriði eitt út af fyrir sig, er snertir framtíðarfyrirkomulag seðlaútgáfunnar, hvernig henni skyldi fyrir komið, þar sem ekki voru gerð nein endanleg ákvæði um það á síðasta þingi. Jeg get verið því fyllilega samþykkur, að frestað sje til næsta árs, eins og frv. gerir ráð fyrir, að gera út um það, hvernig að endingu skuli skipa seðlaútgáfunni. Jeg hefði meira að segja getað felt mig við, þótt sú framlenging hefði verið ákveðin til 1924 eða 1925, í staðinn fyrir 1923, því svo kynni að reynast, að þessi frestur, sem frv. þetta setur nú, yrði líka of stuttur. Í fyrra varð niðurstaðan sú í þessu máli, að Íslandsbanki ætti að draga inn seðlafúlguna smátt og smátt, þannig að hann hefði eigi meira úti af seðlum en 8 milj. kr. 31. okt. í haust, og drægi svo inn 1 milj. á ári, þar til komið væri ofan í þá upphaflegu upphæð, sem hann mátti hafa mest úti. 2½ milj. kr. Var þá álitið, að seðlar þeir, sem bankinn samkvæmt þessu hefði í veltunni, ættu að nægja næstu ár. Mátti sjá, að þingið hafði fult hugboð um, að ekki myndi veita af að setja einhverjar hömlur á seðlaútgáfuna, og tel jeg það síst að ófyrirsynju. Jeg er sannfærður um það, að einn verulegur þáttur í því, hvernig nú er komið fyrir okkur fjárhagslega, er sá, hve seðlaútgáfan hefir verið rúm, og þar af leiðandi misbrúkuð. Veldur því hið óskapalos, sem kom á hugi manna á stríðsárunum, tryllingar og gróðafíkn. Þegar svona stóð á, var það vitanlega óskaplega skaðlegt, hvað peningarnir - seðlarnir - lágu lausir fyrir þeim mörgu, sem þreyttu kapphlaup í braski og „spekulationum“, sem meðal annars leiddu það af sjer að koma peningum og verðmætum í landinu í óeðlilegt og vitlaust verð. Þarf ekki annað en benda á húsa- og lóðaverð hjer í Reykjavík og á jörðum þeim, sem gengu kaupum og sölum á þessum árum, að minsta kosti hjer sunnanlands, er óhugsandi að reka búskap á venjulegan hátt sökum dýrleika jarðanna. Reynslan hefir því sýnt það fulláþreifanlega, að það er öll ástæða til að fara nú varlega í þessar sakir. Og jeg er því algerlega mótfallinn að gefa stjórninni heimild til að auka seðlaútgáfuna frekar en nú er orðið. Er það þó ekki svo að skilja, að það byggist á neinu sjerstöku vantrausti á þeirri stjórn, sem nú situr að völdum, heldur á hinu, að jeg treysti engri stjórn til þess af þeirri einföldu ástæðu, að jeg álít það ekki tiltækilegt. Eftir öllum atvikum að dæma, ætti sú seðlafúlga, sem nú er í veltunni og verður að minsta kosti næstu 2 ár, samkvæmt lögunum um seðlaútgáfu Íslandsbanka frá í fyrra, að fullnægja seðlaþörfinni. Skal jeg til samanburðar og þessari skoðun minni til sönnunar nefna hlutfallið á milli viðskifta- og seðlaveltunnar árin 1915, 1916 og 1921. Árið 1915 nam viðskiftaveltan 65 miljónum og 800 þús., en seðlaveltan var það ár 4 miljónir 619 þúsundir = 7%. Árið 1916 nam viðskiftaveltan 80 miljónum, en seðlaveltan tæpum 6 miljónum = 7½%. Árið 1921 er svo viðskiftaveltan 62 miljónir og hlutfallslega við hin tvö árin ætti þá seðlaveltan að nema 4 miljónum 45 þúsundum = 7%, en nú hefir Íslandsbanki leyfi til að hafa 8 miljónir í veltunni 31. okt. í haust, og þar við bætist svo ¾ miljónar, sem Landsbankinn hefir leyfi til að gefa út. Það virðist því síður en svo vera ástæða til að veita heimild til aukinnar seðlaútgáfu. Þessi samanburður sýnir það, að eins og nú er, er frekar ofmikið í umferð af seðlum en að við þurfi að bæta. Nú getur að vísu verið, að talsvert hafi verið af erlendum peningum í umferð hjer árin 1915 og 1916, en aftur á móti má ganga út frá því, að þá hafi líka verið talsvert af íslenskum peningum í umferð erlendis og í erlendum bönkum. Landsbankaseðlar hafa ekki sjest í umferð upp á síðkastið, nema þá krónuseðlarnir, en nú mætti vænta, að þeir fari aftur að koma fram á sjónarsviðið, þar sem komið er sjerstakt verð á íslensku krónuna yfir höfuð. Hjer við bætist svo, að seðlaútgáfan hefir mikil áhrif á gengi íslensku krónunnar. Ef ætti að gefa út fleiri seðla, þá myndi það óneitanlega stuðla til þess að halda henni niðri. En þótt skiftar skoðanir kunni að vera um það, hvort heppilegt sje, að krónan stígi ört, þá hygg jeg, að flestum beri saman um, að æskilegt væri, að hún stigi frekar en fjelli; en heimild til slíkrar aukningar á seðlaútgáfunni frá því, sem nú er, mundi meðan ekki er hægt að gera seðlana innleysanlega, og það jafnvel þótt hún yrði ekki notuð, veikja lánstraust okkar erlendis og þar með hafa skammarleg áhrif á gengi ísl. krónunnar. Um önnur atriði frv., sem reyndar eru aukaatriði, skal jeg geta þess, að jeg álít þau ekki til bóta. Eftir því sem mig rekur minni til, þá standa nú yfir málaferli á milli Íslandsbanka og stjórnarinnar, út af því, að bankinn hefir ekki borgað skatt þann allan, sem honum ber, og nemur sú upphæð, sem á milli ber, um 70 þúsund krónum. Er orsökin til þessa sú, að ákvæðin í bankalögunum, sem lúta að skattgreiðslu bankans til ríkissjóðs, voru svo óljóst orðuð, að ágreiningur reis út af því, hvernig þau bæri að skilja. Til þess að þetta kæmi ekki fyrir aftur, var sett skýrt ákvæði um þetta í lögin í fyrra og þar með girt fyrir, að slíkt gæti komið fyrir. Nú sje jeg ekki betur, ef þessum ákvæðum verður breytt eins og frv. gerir ráð fyrir, þá verði orðalagið aftur svo óljóst, að ágreiningur geti aftur upp komið um greiðsluna. Sú ívilnun, sem bankanum er gefin með þessari breytingu, nemur vitanlega ekki miklu fje, svo hvað það snertir skiftir það ekki miklu máli, en í framtíðinni verður það að vera á hreinu, hvað bankanum ber að borga og hvað ekki, og lögin frá í fyrra skera hreint og ótvírætt úr um þetta. Til samkomulags hefði jeg kannske getað gengið inn á það, að Íslandsbanki þyrfti ekki að greiða nema 1% í stað 2% nú af 7. miljóninni og jafnvel hálfri áttundu miljóninni, en fulla forvexti af því, sem þar er fram yfir. Þá vil jeg benda á það, að í brtt.fjhn. er ekkert tekið fram um það, hvort þessir aukaseðlar ættu að vera gulltrygðir og hvernig, og svo ekki heldur hvaða gerð ætti að vera á seðlunum. Eru þetta þó atriði, sem að mínu áliti verða að vera skýrt tekin fram. Skal jeg annars ekki fara frekar út í þetta og vænti þess, að háttv.frsm. upplýsi um þetta; það er nauðsynlegt, ef frv. nær fram að ganga, sem jeg tel síður en svo æskilegt, nema þá með verulegum breytingum.

Forsætisráðherra (S. E.) Það eru aðeins örstuttar athugasemdir, sem jeg vildi gera á þessu stigi málsins. Jeg skal þá fyrst taka það fram, að jeg er sammála háttv.þm. Borgf. (P. O.) um það, að útlánsvextir Íslandsbanka eru altof háir. Hefir stjórnin líka þegar tekið þetta til yfirvegunar og mun hún gera alt, sem unt verður, til að láta lækka vextina hið allra bráðasta. Hefi jeg enda talað nýlega um þetta við einn bankastjórann og hann tekið því vel. Er og ákveðið að kalla bankastjórana á fund á morgun til að ræða þetta mál. Annars skal jeg að öðru leyti ekki fara inn á það, hvað ráðið hefir því, að vextirnir hafa verið svo háir í Íslandsbanka, en að líkindum ræður, að getgáta háttv.þm. Borgf., um að þetta hafi verið gert til þess að jafna tap bankans, sje rjett. Þá get jeg tekið undir það með hv.þm. Borgf., að óheppilegt sje og óhafandi, að bankaráð Íslandsbanka láti lítið eða ekkert til sín taka, eins og verið hefir fram til síðustu tíma. Af þessu hefir það leitt, að þegar þingið hefir átt að velja þessa fulltrúa sína, þá hefir það ekki tekið eins og skyldi tillit til þeirra eiginleika og þekkingar, sem slíkir menn þurfa að hafa. Jeg skal í þessu sambandi leyfa mjer að benda á það, að þegar bankamálin voru í fyrravetur til umr. í Ed., þá lagði jeg og háttv.þm. Snæf. (H. St.) mikla áherslu á það, að bankaráðið hefði meiri afskifti af bankanum en tíðkast hefði. Hefir skoðun mín á því máli í engu breyst. Jeg lít svo á, að bankaráðið hafi mjög ábyrgðarmikla skyldu að inna af hendi í samráði við stjórn bankans, og er vonandi, að samvinna þeirra komist nú í viðeigandi og viðunandi horf. Það var aðeins þetta, sem jeg vildi hafa tekið fram, að stjórnin er öll sammála um það, að vextina beri að lækka, og mun gera alt, sem unt er til að það verði sem fyrst.

Gunnar Sigurðsson Jeg bar fram þá till. í fyrra, að stjórnin hlutaðist til um, að bankarnir lækkuðu vexti. Varð það og skömmu síðar, að Landsbankinn lækkaði vextina, en Íslandsbanki hefir enn ekki gert það. Var stjórninni þó í lófa lagið, þegar hún hljóp undir bagga með bankanum, að láta hann lækka vextina. Jeg ætla ekki að fara neitt ítarlega út í málið að sinni, en verð þó að lýsa yfir því, að jeg er ósammála þeirri grundvallarskoðun háttv.þm. Borgf. (P. O.), að rjettmætt sje að draga seðlana ört inn. Það er að fara úr öskunni í eldinn, þó kunna megi að segja, að of mikið hefði verið gefið út af seðlum. Hv. þm. Borgf. (P. O.) talaði um það, að gróði Íslandsbanka síðustu árin væri í mesta máta óeðlilegur. Ja, það kann að vera, að svo sje, en jeg vil hinsvegar benda háttv.þm. á það, að bankinn hefir einnig orðið fyrir gífurlegu tapi þessi síðustu ár. Annars er jafnan best á slíkum tímum sem þessum að fara ekki óðslega að neinu, en yfirvega alt með gætni. Það er bersýnilegt, að ef nú yrði rasað að því að draga inn seðlana, þá myndi það koma harðast niður á atvinnuvegum landsins; það gæti orðið til að leggja þá á höggstokkinn. Háttv. þm. (P. O.) tók fram, að hann treysti engri stjórn til að hafa í hendi sjer vald til þess að auka seðlaútgáfuna úr því, sem nú er, og mátti heyra af orðum hans, að hann óttaðist, að hún kynni að draga taum bankans. En jeg vil benda þessum háttv.þm. á það, að í frv. stendur, að stjórnin skuli haga seðlaaukningunni þannig, að banki sá, sem tekur útgáfu seðlanna að sjer, hafi hvorki ábata nje halla af henni. Ætti því að vera ástæðulaust að óttast neitt. Annars held jeg, að ekki sje heppilegt að hrapa að neinum bráðum breytingum á peningamálunum eins og stendur. Atvinnuvegir landsins eru svo háðir Íslandsbanka, að hættulegt getur verið að veikja hann of mikið, úr því þingið á annað borð vildi hlaupa undir bagga með honum. Jeg er því stefnu þessa frv. samþykkur, þótt jeg hins vegar sje því fylgjandi, að peningamálin í heild sinni verði smátt og smátt í framtíðinni færð í gamlar skorður.

Magnús Guðmundsson Þar sem jeg hafi borið frv. þetta fram, þá tel jeg mig ekki geta hjá því komist að segja nokkur orð út af framkomnum andmælum gegn því. Jeg kem þá fyrst að því, að háttv.þm. Borgf. (P. O.) sagði í ræðu sinni áðan, að bankinn hafi verið samþykkur ákvæðum þeim í bankamálunum, sem gerð voru í fyrra og nú hefir verið rætt um. Það er satt, að bankinn samþykti þessi ákvæði, en hann var samt sem áður ekki ánægður með þau. Og að hann nokkurntíma gekk að þeim, mun hafa stafað af því, að hann sá, að hann gæti unnið þann halla, sem hann yrði fyrir, upp á annan hátt, sem sje með því að lækka ekki vextina. Jeg verð að kannast við að eðlilegt sje, að bankanum þyki það ósanngjarnt að ætlast er til, að hann borgi fult útlánsgjald af seðlum þeim, sem gulltrygðir eru. Verður líka tæplega annað sagt en að slíkt verði dágóð verslun fyrir landið. Annars hefir bankinn lofað að setja niður vextina um 1%, ef frv. þetta, sem hjer er á ferðinni, verður samþykt. Þetta eru samningar mínir við bankann, og þarf því ekki að tala um þetta sem neina óvissu. Háttv. þm. Borgf. (P. O.) talaði um það, að bankaráðið hefði átt að láta lækka vextina. Það getur vel verið, en hins vegar verður það ekki talin mín skuld að svo hefir ekki orðið, því að ekki á jeg sæti í bankaráðinu. Annars verður happadrýgst hjer sem víðar, eins og jeg hefi bent á áður, að vera sanngjarn sjálfur, ef maður ætlast til sanngirni af öðrum. Það er alls ekki tilgangur þessa frv. að auka seðlaútgáfuna, heldur aðeins að sjá um það, að seðla vanti ekki til viðskiftanna. Það er ekki gott að sjá það fyrir, hve fljótt gengur að selja afurðir landsins, en á því veltur að miklu leyti, hve mikið þarf af seðlum. Þykist jeg þess fullviss, að ekki þurfi færri seðla í veltuna hjer á landi hlutfallslega en í öðrum löndum, því rekstur atvinnuvega vorra er bæði kostnaðarmikill og dregst oft lengi að selja afurðirnar. Þetta ber þó ekki að skilja svo, að jeg sje að mæla með aukinni seðlaútgáfu, en hitt dylst mjer ekki, að óráð sje að draga seðlana mjög ört inn aftur, því slíkt gæti auðveldlega valdið stórtjóni atvinnuvegum landsins. Háttv. þm. Borgf. (P. O.) sagði, að hann tryði engri stjórn til þess að fara með seðlaútgáfuna, og vil jeg þá spyrja háttv.þm. um það, hverjum hann vill þá trúa fyrir þessu.  (P. O.: Þinginu)  . Þingið er að mínu áliti ekki heppilegra til þessa en stjórnin, því að það situr ekki á rökstólum, þegar aukningar þarf helst, en það er á haustin. En til þessara laga má fyrst grípa eftir að allir aðrir möguleikar eru tæmdir, og jeg býst ekki við, að bankinn muni þurfa á meiri seðlaútgáfu að halda en gert er ráð fyrir í gildandi lögum. Ágreiningurinn, sem háttv.þm. Borgf. (P. O.) nefndi, milli landsstjórnarinnar og bankans, er um alt annað efni en þetta frv. En dómurinn um þann ágreining mundi skapa fordæmi um gjaldið til ríkissjóðs yfirleitt. Það er rjett hjá hæstv. forsætisráðherra (S. E.), að það er gert ráð fyrir, að hann sje formaður bankaráðsins, og liggur því beint við að beina fyrirspurnum til hans, Jeg get tekið undir með hv.þm. Borgf. (P. O.) um, að bankaráðið hefir látið alt of lítið til sín taka, og er það háttv. Alþingi að kenna, eins og hann tók fram. En hvað stoðar að fást um það? Það er alhægt að halda hrókaræður um þetta hjer á þingi, en vextirnir lækka ekki við það. Mjer þykir það því hálfhart að fá ámæli fyrir að flytja þetta frv., sem veldur því, að vextirnir verða settir niður um 1%, og sparar landsmönnum þannig hjer um bil 150000 kr. á ári, gegn því, að ríkissjóður gefi eftir 10–20 þús. á ári. Er jeg þá ámælisverður fyrir að spara landsmönnum þannig á annað hundrað þúsund kr. á ári? Og eru mínar gerðir verri fyrir það, að bankaráðið hefir ekki gert það, sem það átti að gera? Var það ekki skylda mín að sjá um vaxtalækkunina, fyrst bankaráðið gerði það ekki? Jeg lít svo á, og jeg hefi farið þá einu leið, sem fær var fyrir mig, samningaleiðina, og hún hefir hepnast mjer þannig, að jeg hefi fengið 150 þús. á ári handa landsmönnum, gegn 10–20 þús. kr. úr ríkissjóði. Hvort er nú betra að koma þessu í framkvæmd eða halda langar ræður hjer um skyldur bankaráðsins, skyldur, sem Alþingi á sjálft sök á, að ekki hafa verið uppfyltar? Ef hin nýja stjórn getur fengið lækkaða vextina án þessa frv., þá er alt gott, þá má það falla. En jeg fullyrði, að stjórnin geti það ekki. Og verði frv. þetta felt, hefir þingið mikið fje af landsmönnum. Alt tal um óhæfilega seðlaútgáfu er óviðkomandi þessu frv. Annars má geta þess, að það, sem ríkissjóður gefur eftir samkv. frv. þessu, er ekki annað en það, sem bankinn á sanngirniskröfu á, því að hann þarf að hafa eitthvað fyrir áhættu af útgáfu og útlánum seðla, og það er ósanngjarnt, að hann borgi af því, sem gulltrygt er, því að gullið liggur hjá honum vaxtalaust. Í hinni nýju reglugerð bankans er ákveðið, að einungis þeir menn, sem hjer eru búsettir eða í nágrenninu, geti orðið bankaráðsmeðlimir. Sömuleiðis er kjörtíminn lengdur, svo hann á að vera 12 ár. Með því ynnist, að bankaráðsmennirnir hefðu nánari kynni af ástæðum bankans og meiri hvöt til að skifta sjer af þeim.

Bjarni Jónsson Það er ræða hv.þm. Borgf. (P. O.), sem veldur því, að jeg stend nú upp, og svo það atriði, að jeg er eini maðurinn hjer staddur, sem á sæti í hinu umrædda bankaráði. - Mjer dettur ekki í hug að vefengja það, sem háttv.þm. Borgfirðinga las upp úr bankaráðslögunum. Jeg neita því heldur ekki, að betur hefði verið að bankaráðið hefði ráðið meiru um rekstur bankans, en eins og háttv.þm. veit, á þingið sjálft sök á því, þar eð bankaráðsmennirnir sitja hver á sínu landshorni og hafa því afarsjaldan tök á að koma saman til ráðstefnu. Það er líka satt, að bankinn er eign einstakra manna, og ber þannig skylda til að hafa áhuga á, að hluthafar sínir græði. En það er engu að síður áreiðanlegt, að niðurstaðan hefir á síðustu tveim árunum orðið sú, að bankinn hefir orðið fyrir stórtjóni, sem nemur miljónum króna, og það fje hefir að nokkru leyti runnið í vasa landsmanna. Samt er rjett hjá háttv.þm. Borgf. (P. O.), að bankinn hefir hvöt til að græða fje og neyta allra leyfilegra meðala í þá átt, en þess vegna hafa verið settar skorður við honum, svo hann geti ekki gengið of langt. Háttv. 1. þm. Skagf. (M. G.) skýrði frá því, að í hinni nýju reglugerð bankaráðsins er kjörtíminn lengdur, svo að hann nú er 12 ár, og sett það ákvæði að bankaráðsmennirnir búi í Reykjavík eða nágrenni við hana. En auk þess er þar bætt úr enn einu atriði, sem mjög hefir staðið bankaráðinu fyrir þrifum. Áður voru fundir bankaráðsins boðaðir með svo löngum fyrirvara, að menn, búsettir í útlöndum, sem ættu sæti í ráðinu, gætu náð að sækja fundina. Nú getur formaður hvenær sem er kallað saman fund, og löglegir fundir því verið haldnir langtum oftar en áður. Það er aftur á móti ekki rjett hjá háttv.þm. Borgfirðinga, að bankaráðið hafi ekki reynt að taka í taumana út af hækkun vaxtanna. En því ámæli hefði háttv.þm. helst átt að beina til formanns bankaráðsins, en þareð háttv.þm. var stuðningsmaður hans, hefir honum sennilega ekki þótt taka því. Jeg gat um það við 1. umr., að jeg hefði æskt, að vextirnir væru lækkaðir, en bankastjórnin sá sjer það ekki fært, meðal annars vegna þess, að bankinn yrði að gjalda í landssjóð alla vextina af því, sem væri úti fram yfir 7000000 kr. í seðlum. - Jeg skal aftur á móti fúslega játa, að fyrirkomulagi ráðsins hefir verið þannig háttað, að ráðið gat á litlu gagni komið, en endurbæturnar á reglugerðinni ættu að ráða bót á því. Í þessu sambandi skal jeg geta þess, að þó að forsætisráðherra hafi um nokkurra ára skeið verið formaður bankaráðsins, og jafnframt farið með umboð af hendi hinna útlendu bankaráðsmanna, þá á það samt sem áður alls ekki að eiga sjer stað. Forsætisráðherrann má ekki hafa með höndum umboð fyrir stofnun, sem er að mestu leyti eign útlendra hluthafa, því annaðhvort lítur hann meira á hag hluthafanna, og þá er hag þjóðarinnar illa borgið, eða hann metur þjóðarhaginn meira, og þá verða hluthafarnir útundan. Jeg tek þetta fram, án þess að það komi við málinu, sem fyrir liggur, af því að verið var að ræða fulltrúaráð bankans. Háttv. þm. Borgfirðinga gerði mikið úr gróða bankans á umliðnu ári, og þótti gott að bankinn græddi svo, að hann gæti reist sig við aftur eftir tjónið, sem hann hefir orðið fyrir, en kvað ekki mega leggja atvinnuvegi landsins á höggstokkinn fyrir hag bankans. - Jeg er honum sammála um, að vextirnir eiga að lækka, enda þótt þeir sjeu ekki svo háir, að þeir geti drepið atvinnuvegina. Hjer er að ræða um 1% vaxtamismun, sem nemur 125 þúsundum króna alls, en þar af renna 40 þúsundir í landssjóð. Þó hjer sje ekki um stærri upphæð að ræða, er samt rangt, að bankanum hlotnist þessi aukaágóði, en það er heldur ekki rjett að tiltaka langtum hærri tölur en eiga sjer stað. Jeg stend hjer ekki sem málsvari bankans, en jeg vil ekki, að hallað sje máli á þá, sem ekki geta svarað fyrir sig. Bankanum var gerður stórgreiði, er landið ljet honum eftir mikinn hluta af erlenda láninu. Var það gert til þess að hann gæti gegnt skyldu sinni gagnvart atvinnuvegum landsins. En jafnframt var honum gert að skyldu að gjalda fyrir Landsbankann 1 miljón króna í útlöndum, og þó sumir telji það lítilsvert, er samt athugandi, að metið er af sjerfræðingum, þ. e. bankamatsnefndinni, að bankinn hafi á þessari ráðstöfun skaðast um 295 þúsundir króna, og hlutabrjef hans þar af leiðandi fallið í mati hennar um meira en 20%. Jeg get þessa af því að mjer finst rjett, að það sje tekið fram, en ekki til þess að draga úr aðalatriðinu, að vextirnir verði lækkaðir, því það er eingöngu rjett og sanngjarnt. Hagur bankans og atvinnuveganna á eðlilega að fara saman, en þegar út af því kann að bregða, á að lagfæra það sem fyrst. Háttv. þingmaður Borgfirðinga hjelt því fram, að seðlaútgáfurjetturinn væri of rúmur, og sagði að afleiðingin mundi verða sú, að menn gætu auðveldlega fengið lán og fasteignir hækkuðu í verði. Það er að vísu að sumu leyti rjett, en aðgætandi er þó, að húsa- og jarðabrask var byrjað í stórum stíl áður en seðlaútgáfan kom til mála. Það er alkunnugt, að þessi óeðlilega háa sala fór mest fram á pappírnum. Hús var selt fyrir 100 þús. kr., en borgunin var vjelabátur eða annað því um líkt, sem líka var alt of hátt verðlagt. Jeg held, að það sje gert langtum meira úr háskanum við seðlaútgáfuna en ástæða er til. Bankinn mun aldrei hafa gefið meira út af seðlum en nauðsyn bar til. Og þegar hæst var seðlafúlgan, þá var hún aukin um síðustu miljónina samkvæmt beiðni stjórnarinnar, vegna brýnnar nauðsynjar landssjóðs. Jeg hygg ekki, að peningakreppan stafi af of mikilli seðlaútgáfu. Jeg hefi ekki sjeð færðar neinar sönnur á, að fjárkreppan sje meiri en eðlilegt er og bein afleiðing af óhöppum þeim, sem við höfum orðið fyrir á síðustu árum í sölunni á afurðum okkar. Það er ekki hægt að segja, að við höfum eytt of miklu, og því óþarfi að leggjast svo djúpt að kenna aukinni seðlaútgáfu um fjárþröngina, enda mun hjer, miðað við hvern mann, vera minna af seðlum í gangi en í nokkru öðru landi. - En hjer hagar alt öðruvísi til en nokkursstaðar annarsstaðar. Hjer á landi er rekinn einn atvinnuvegur, sem útheimtir miklu meira rekstrarfje en allir hinir til samans. Hjer er það útvegurinn, sem tekur aðalfjármagnið, og miklu meira hlutfallslega en á sjer stað um nokkurn atvinnuveg innan annara þjóðfjelaga, og þyrfti því auðvitað meira fje að vera hjer í veltu en í nokkru öðru landi, og ekki svo sem er, minna. Jeg verð að taka undir með háttv. 1. þm. Skagf. (M. G.), að mjer þykir undarlegt að háttv.þm. Borgfirðinga skuli ekki vilja leyfa hæstv. stjórn neitt í þessu efni. Ef við getum ekki treyst stjórninni í efni eins og þessu, eigum við enga stjórn að hafa. Það er ekki hægt að krefjast þess, að hver einstakur löggjafi sje sjerfræðingur í fjármálum, og það væri illa farið, ef atkvæðafjöldinn ætti að ráða niðurlögum þessa máls í samkomu eins og þessari, þar sem eðlilega mikill meiri hluti ber lítið eða ekkert skynbragð á bankamál. - Stjórnin stendur aftur á móti langtum betur að vígi og getur útvegað sjer sjerfræðing í þessum efnum þegar henni sýnist. Nokkrir háttv.þm. hafa látið í ljós, að ekki mætti draga seðlana of fljótt inn, og held jeg, að enginn muni vefengja það. - Ein afleiðingin af því mundi verða sú, að tregða yrði á lánveitingum og menn neyddust því til að taka lán með okurrentum. Ekki 9%, heldur 12–16%, eins og ekki er laust við, að þegar hafi komið fram. Og þessa mundi einhversstaðar gæta í atvinnuvegunum, ef háttv. Alþingi tæki upp á því að draga inn seðlana, sem menn nauðsynlega þurfa. Jeg sje því ekki ástæðu til annars en að fylgja frv. stjórnarinnar eins og jeg áður hefi tekið fram. Jeg stóð upp, ekki af því að jeg sje sjerfræðingur í þessu efni, heldur til þess að sýna háttv.þm. fram á, að þótt vextirnir hafi ekki verið lækkaðir, er það ekki að kenna mannvonsku fulltrúanna, sem háttv. Alþingi hefir kosið. Jeg hefi ekki haft nein meðul til að knýja forsætisráðherrann til að halda fund og hefi heldur ekki haft ráð á nema mínu atkvæði. Það hefir á undanförnum fundum verið svo, að forsætisráðherrann einn hefir haft meiri hluta atkvæða, þar eð hann hefir haft í umboði 3 atkvæði frá útlöndum. Jeg vona, að háttv. Alþingi flýti sem mest fyrir þessu frv., svo lækkun vaxtanna geti sem fyrst komist á.

Frsm. (Magnús Kristjánsson) Jeg gaf ekki með framsögu minni tilefni til langra ræðuhalda um þetta mál, enda hafa umræðurnar mest snúist um bankamál alment. Jeg mun að mestu leyti halda mjer við það mál, er hjer liggur fyrir, en þó verður ekki hjá því komist að víkja nokkrum orðum að skilningi sumra, einkum háttv.þm. Borgfirðinga, á lögmáli því, sem veldur, að fjárhagurinn er svo kominn, sem orðið er. Mjer fanst hann halda því fram að það væri fyrst og fremst vegna seðlaútgáfunnar, en jeg lít öðruvísi á það efni. Seðlaútgáfan getur ekki haft áhrif á hvort efnahagurinn fer batnandi eða versnandi, heldur hitt, hvernig farið er með fjeð, hvort menn kunna að sníða sjer stakk eftir vexti. Því hefir verið haldið fram, að það þyrfti ekki annað en að draga inn alla bankaseðla, sem eru í veltu, þá væri alt gott og blessað; en það er ekki hugsað mál. Til þess að seðlaumferðin minki þarf innflutningurinn að minka að sama skapi eða meira. Jeg álít mjög illa farið, ef þetta frv. yrði felt, því þar er fastákveðið, hve mikið af seðlum bankinn má mest hafa úti. Jeg verð samt að taka skýrt fram, að jeg get ekki búist við að samþykkja frv. stjórnarinnar nema með brtt. nefndarinnar. Fyrir mjer er það aðalatriðið, að bundið sje, hversu mikið Íslandsbanki má gefa út, og jeg álít að upphæðin, 8 miljónir, sem tiltekin er, sje hæfileg, megi ekki vera lægri bankans vegna og ekki hærri landsins vegna, en ef nauðsyn krefur meiri seðlaútgáfu, verður þjóðbankinn að koma til skjalanna. Jeg skal játa, að mjer þætti undarlegt, ef háttv. Alþingi færi að snúast svo um sjálft sig, að það færi að hverfa frá því, sem það ótvírætt ljet í ljós, er það kom síðast saman. Þess vegna vill nefndin alvarlega biðja háttv.þdm. að athuga það, að frv. er því aðeins hæft til samþyktar, að brtt. nefndarinnar verði samþyktar, en hinsvegar geta stafað af því stórvandræði, ef frv. nær ekki fram að ganga. Háttv. þm. Borgf. (P. O.) gerði fyrirspurn til nefndarinnar um það, hvernig hún hefði hugsað sjer tryggingu „toppseðlanna“, sem landsstjórnin á að sjá um, að Landsbankinn gefi út. Jeg skal þá svara því, að nefndin hyggur það varla geta komið til, að meiri seðla þurfi að hafa úti en þessar 8 milj., sem Íslandsbanki má gefa út, að viðbættum þeim ¾ milj. kr., sem Landsbankinn hefir, og krónuseðlunum, sem ríkissjóður hefir gefið út og skoða má sem skiftimynt, en ekki venjulega seðlaútgáfu. Samþykt brtt. nefndarinnar veldur þá þeim einum mun, að Landsbankinn getur ekki dregið úr umferð þessa ¾ milj. kr., sem hann má gefa út, eins og hann hefir gert nú upp á síðkastið. Mun varla hægt að skylda hann til að hafa þá í umferð frekar en hann vill, nema bein lagafyrirmæli komi til. En til þess að svara háttv.þm. (P. O.) alveg ákveðið, skal jeg taka það fram, að nefndin ætlast til, að seðlarnir verði málmtrygðir, eigi miður en lög mæla nú fyrir um seðla Íslandsbanka, ef svo fer, að meiri seðlaútgáfa verður nauðsynleg. Háttv. 1. þm. Skagf. (M. G.) sagði, að ráðist hefði verið á frv. stjórnarinnar. Nefndin hefir ekki gert það. (M. G.-. Nei). Mjer skildist svo sem sami háttv.þm. (M. G.) væri að hvetja til að samþykkja frv. óbreytt. Jeg held nú, að varlegra væri að fella ekki brtt.; þá mun nefndin öll verða á móti frv. og getur þá svo farið, að frv. falli. En þá yrði að taka það upp aftur í einhverri mynd, því að 30. júní þ. á. er fresturinn útrunninn. Nefndin hefir viljað gæta hófs og alls ekki neyða neinum ókjörum upp á Íslandsbanka. Jeg fyrir mitt leyti hefi heldur ekki neina löngun til að veita honum óþörf fríðindi, en hitt þykir mjer ósanngjarnt að ætlast til að nokkur banki gefi út seðla og greiði af þeim fulla forvexti, því að jafnan fylgir útgáfunni bæði nokkur kostnaður og áhætta. Þess vegna getur nefndin fallist á 2. gr. frv., ef brtt. hennar við 1. gr. verður samþykt. Jeg var ekki viðstaddur þegar háttv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.) talaði og heyrði því ekki, hver rök hann færði gegn brtt. nefndarinnar. En líklegt þykir mjer, að hann hafi ekki verið búinn að athuga málið nægilega, ef hann vill heldur láta frv. vera óbreytt en samþykkja brtt. Jeg mun svo ekki taka frekar til máls nema gerðar verði til mín beinar fyrirspurnir, því jeg hygg, að málið sje nú nægilega skýrt.

Pjetur Ottesen Mjer þótti vænt um að heyra það, að allir háttv. þingmenn, sem hafa talað, eru mjer sammála um það í aðalatriðunum, að starfræksla eða fyrirkomulag bankans hefir verið að ýmsu leyti óviðunandi á undanförnum árum. Vona jeg, að það, að jeg hefi hreyft þessu, verði til þess, að því verði kipt í lag. Háttv. 1. þm. Skagf. (M. G.) sagði, að reglugerðinni hefði síðastl. sumar verið breytt, þannig að nú væri það áskilið, að bankaráðsmennirnir hefðu skyldu til að vera búsettir í Reykjavík, eða svo nálægt, að til þeirra væri jafnan hægt að ná. Ennfremur að kjörtímabilið hefði verið lengt upp í 12 ár. Þetta getur nú verið gott, einkum um búsetuskilyrðið, en kemur þó svo best að haldi, að flokkskenjar ráði eigi valinu á mönnunum, heldur verði það vandað sem best og þess gætt, að þeir sjeu ekki alt um of háðir bankanum. Ennfremur gat sami háttv.þm. þess í ræðu sinni, að rjett væri að vísu skýrt frá því hjá mjer, að stjórn Íslandsbanka hefði gengið að skilyrðum þeim, er þingið setti í fyrra, en þó eigi ánægð. En stjórn Íslandsbanka hefði gert það af því að hún sá, að hún gæti náð sjer niðri á annan hátt, nefnilega með því að halda vöxtunum háum. Það getur náttúrlega vel verið, að bankastjórarnir hafi opinberað sinn innri mann um þetta fyrir háttv. 1. þm. Skagf. og að þarna sje þeim rjett lýst, en þetta sýnir ljóslega, hversu einráða þeir telja sig um alla stjórn bankans og með hvað dæmalausri lítilsvirðingu þeir líta á hina raunverulegu yfirstjórn bankans, bankaráðið. Þá talaði sami háttv.þm. (M. G.) um, að hann áliti þetta góða verslun, að kaupa bankann til að lækka vextina fyrir þau fríðindi, sem frv. veitir bankanum, og því hefði hann flutt frv. Um það atriði vil jeg segja það, að hjer virðist mjer háttv. 1. þm. Skagf. vera lakur kaupmaður fyrir hönd ríkissjóðs, sem honum er þó óneitanlega ant um, að vilja kaupa það dýru verði, sem í fylsta lagi er rjettmætt og sanngjarnt að krefjast endurgjaldslaust eða án sjerstakra fríðinda. Þá vildi háttv. 1. þm. Skagf. (M. G.) einnig halda því fram, að ekki mundi veita af að hafa heimild til frekari seðlaútgáfu vegna útgerðarinnar eða viðskiftanna yfirleitt. En þetta verð jeg nú að telja fremur ólíklegt og næstum óhugsandi, og get jeg í því efni vitnað til þess, sem jeg sagði áður um það mál. Þess er fyrst og fremst að gæta, að Íslandsbanki hefir rjett til þess að halda úti alt að 9 milj. kr. þar til 31. okt í haust. Til viðbótar því hefir svo Landsbankinn ¾ milj. kr. í seðlum, sem komast ættu í umferð. En auk þess eru líkur til, að fiskur seljist örara nú en áður. Bæði mun vera með minna móti fyrirliggjandi á markaðinum og svo er farið að þurka fiskinn í þurkhúsum, sem gerir það að verkum, að hann kemst fyr á markaðinn og selst fyr, og því greiðara sem gengur að koma afurðunum á markaðinn, því minni er seðlaþörfin. Þá var háttv.þm. (M. G.) dálítið viðkvæmur fyrir stjórnarinnar hönd vegna þess, að jeg sagðist engri landsstjórn treysta til að fara með slíka heimild til aukinnar seðlaútgáfu. Telur hann, að stjórninni sje betur til þess trúandi en þinginu, en þar er jeg algerlega á annari skoðun. Það er svo sem vitanlegt, að þinginu getur yfirsjest í því efni, og það hefir flaskað á því, en það alt á að vera ærin ábending til þess að fara varlega. En mesta yfirsjón þingsins í þessu seðlamáli er í því fólgin að undanförnu að stjórninni var veitt heimild til þess á stríðsárunum að leyfa Íslandsbanka að gefa út seðla eftir því, sem viðskiftaþörfin krefði. Svo mundi það og fara enn, eða mig uggir það. Háttv. þm. (M. G.) sagði, að þetta væri eina ráðið til að fá lækkaða vextina, að samþykkja þetta frv., en mjer er það alveg ráðgáta, hvernig á því stendur, að háttv. þingm. skuli halda þessu fram, þrátt fyrir skýlaus lagaákvæði um það, að bankaráðið getur hvenær sem er skipað bankanum að gera þetta. Þá er það auðsjeð af nál.fjhn., að hún vill slá varnagla við því í nefndarálitinu, að ágreiningur geti risið milli bankans og stjórnarinnar út af greiðsluskyldum bankans til ríkissjóðs, eins og þetta er nú orðað í frv., þar sem hún segir: „Þó vill nefndin taka það fram, að hún lítur svo á, að innieign í erlendum bönkum, umfram það sem lögákveðið er, geti ekki komið til greina sem seðlatrygging, þegar reiknað er gjaldið til ríkissjóðs“. Af þessu er sjáanlegt, að nefndin hefir litið líkt og jeg á þetta mál, og talið ágreining ekki útilokaðan, eins og þetta er orðað í frv. Háttv. þm. Dala. (B. J.) þarf jeg litlu að svara. Reikningar bankans sýna það, að bankinn hefir stórgrætt árlega öll stríðsárin og síðan stríðinu lauk, þó svo illa kunni að hafa verið á haldið, að tapið nemi meiru. Viðvíkjandi ádeilu minni á bankaráðið vildi háttv.þm. Dalamanna (B. J.), að því er mjer skildist, hreinsa hendur sínar og koma sökinni yfir á fyrv. forsætisráðherra (J. M.). Hann er hjer ekki, og gefst því ekki kostur á að bera hönd fyrir höfuð sjer og skal jeg því ekki leggja neinn dóm á þetta. Út af því, hvað sami háttv.þm. (B. J.) sagði, að kostað hefði bankann að yfirfæra tilskilda upphæð fyrir Landsbankann - mig minnir hann segði það hafa kostað 292 þúsundir, - þá er um það að segja, að þetta stafar frá eldri tíma. Yfirfærsluskyldu fyrir Landsbankann er nú af honum ljeti og ástæðan er sú, að bankinn hefir bundið sjer þyngri bagga en hann var fær um að bera, og er því að kenna, hvernig honum hefir verið stjórnað. Þá sagði háttv.þm. Dala. (B. J.), að hjer þyrfti meira af seðlum en annarsstaðar, sökum þess hve langan tíma það tæki að koma vörunum á markaðinn. Eins og jeg tók fram áður, eru verkunaraðferðir fiskjarins að breyta þessu, þar sem hann er nú sendur á markaðinn jafnóðum. Einnig hafa vöruskifti aukist í seinni tíð. Eru það einkum kaupfjelögin, sem hafa tekið þau upp. Þarf því minna af seðlum hjer en annarsstaðar, enda þó jafnmikið sje af þeim í umferð hjer með því magni sem núgildandi lög leyfa, samanborið við viðskiftaveltu okkar og annara Norðurlandaþjóða. Þá árjettaði sami háttv.þm. (B. J.) þá skoðun háttv. 1. þm. Skagf. (M. G.), að hann treysti stjórninni vel til að fara með þetta mál. - Kendi þar nokkuð annars álits en þegar sami háttv.þm. (B. J.) var á dögunum að færa rök á móti till. um það, að þing yrði haldið annaðhvort ár. Þá var ekki hægt að heyra annað á háttv. þingmanni en þingið þyrfti helst að sitja alt árið, til að girða fyrir einveldi stjórnarinnar. Háttv. frsm.fjhn. sagði, að jeg hefði sagt að hinir fjárhagslegu erfiðleikar, sem við ættum nú við að stríða, stöfuðu eingöngu af of mikilli seðlaútgáfu. Ekki kvað jeg svo ríkt að. Jeg sagði, að hún hefði átt allverulegan þátt í fjárhagsvandræðunum, sem nú væru. Hann taldi seðlaútgáfuna ekki neitt hættulega, ef menn kynnu að fara með fje. - Já, ef menn kynnu það, en mjer virðist nú reynslan hafa synt hið gagnstæða. Þar í liggur hættan. Jeg hefi ekkert á móti því, þótt Landsbankinn fái að gefa út þessa auknu seðla, ef þetta verður leyft á annað borð; jeg get því ekki sjeð, að brtt. nefndarinnar hvað þetta snertir spilli neinu. En mjer skildist á háttv. framsögumanni, að nefndin ætlaði með þessari breytingu að knýja fram þá seðla, sem Landsbankinn hefir gefið út, en nú um hríð eru horfnir úr umferð. Ef þetta væri meiningin, þyrfti að orða þetta skýrar, en annars held jeg að engin ný lagaákvæði þurfi um þetta, því stjórnin getur auðvitað, ef hún vill, komið þessu fram. Jeg gerði lítilsháttar fyrirspurn, um það, hvernig gerð seðlanna ætti að vera; það getur haft dálitla þýðingu fyrir framkvæmdina. Mjer þætti vel, ef þessar umr. gætu orðið til þess, að hert yrði á eftirlitinu með bönkunum; þess er full þörf og þá einkum hvað Íslandsbanka snertir. Jeg get svo lýst því yfir, að jeg treysti mjer ekki til að greiða frv. þessu atkv. eins og það er.

Magnús Guðmundsson Hv. frsm. (M. K.) skildi orð mín svo, að jeg hefði haft á móti brtt. nefndarinnar. En þetta er algerður misskilningur. Jeg nefndi brtt. ekki á nafn. Jeg get nú lýst yfir því, að jeg get greitt þeim atkv. með ánægju. Hjer er því ekki um neinn stefnumun að ræða. Viðvíkjandi háttv.þm. Borgf. (P. O.) skal jeg geta þess, að jeg kom fram með frv. þetta til að tryggja það, að Íslandsbanki lækkaði vexti sína. Ef stjórnin gæti fengið því framgengt án þessara ívilnana, þá er vel. Jeg skal ekki setja mig á móti því. En jeg hefi enga trú á, að því verði framgengt, og hvað mikið, sem háttv.þm. leggur að bankaráðinu um lækkun vaxtanna, fær hann því ekki framgengt. Háttv. þm. hlýtur því að sjá, að rjettara er að samþykkja frv.; annars siglir hann vaxtalækkuninni í strand. Þá sagði háttv.þm. Borgf. (P. O.), að bankinn mætti hafa úti alt að 9 milj. kr. fram í októbermánuð, en hann gat þess ekki, að þá verður bankinn líka strax að draga inn eina miljón kr., einmitt á þeim tíma, sem mest þarf að vera í umferð, og er það ófært. Bankinn má því alls ekki um byrjun október í haust hafa úti meira en 7 milj. til þess að geta fullnægt viðskiftaþörfinni í október; að draga inn seðla um það leyti árs væri hreinn háski. Nú eru um 6½ milj. í umferð og fer hækkandi. Út af því, sem hann sagði um það, að þingið væri færara en stjórnin að ákveða seðlaþörfina, má geta þess, að vel mætti svo vera, ef þingið sæti á þeim tíma, en það gerir það nú einmitt ekki, svo hið eina, sem það gæti gert, væri þá að ákveða svo háa upphæð, sem víst væri að dygði. En nú mun háttv.þm. Borgf. varla vilja ákveða hærra en nauðsyn krefur, og það vil jeg ekki heldur, og því álít jeg rjett að fela stjórninni ákvörðunarrjettinn á þessu. Jeg lít alveg eins á það mál og háttv.frsm., að þessir krónuseðlar, sem Landsbankinn hefir gefið út, sjeu aðeins skiftimynt, og því beri eigi að draga þá frá þeirri ¾ milj. kr., er Landsbankinn má gefa út. Auk þess eru þessar 300000 kr., sem gefnar hafa verið út, eigi hærri upphæð en smápeningarnir voru, sem nú eru horfnir úr landinu. Háttv. þm. Borgf. (P. O.) þótti það „því nær“ óhugsandi, að meiri seðlaútgáfu þurfi á þessu ári en lög heimila, en það er ekki nóg að það sje því nær víst. Það verður að vera alveg víst, að viðskifti þurfi ekki að stöðvast vegna seðlaleysis. Háttv. sama þm. þótti jeg í þessu máli vera ónýtur málsvari ríkissjóðs. En hvernig gætir hann hags landsmanna? Hann vill ekki gefa nokkur þúsund eftir af tekjum ríkissjóðs til þess að landsmenn losni við að borga á annað hundrað þús. kr. árlega. Hann byggir alt á því, að bankaráðið geti fært vextina niður, sem er rjett. En hvað stoðar það, fyrst bankaráðið vill það ekki eða gerir það ekki? Munurinn á mjer og háttv.þm. Borgf. (P. O.) í þessu máli er sá, að hann talar um, hvað gera eigi, en jeg geri það.

Jakob Möller Jeg vil leyfa mjer að gera nokkrar athugasemdir út af því, sem nú hefir verið sagt. Jeg skal þá fyrst taka í streng með háttv.þm. Dala. (B. J.), að jeg álít að hræðsla sú við seðlaútgáfuna, sem hjer hefir bólað talsvert á, sje á misskilningi bygð, og ekki sje hægt að kenna seðlunum um fjárhagsvandræðin. Jeg veit ekki til, að neinsstaðar hafi verið reynt að fastákveða seðlaútgáfuna, nema á Frakklandi. Og þar reyndist það þó ómögulegt og varð brátt að hækka markið úr 8–9 miljörðum alt upp í 24 miljarða. Gull hefir nú ekki verið í umferð um langt skeið vegna afleiðinga stríðsins, og meðan það getur ekki verið það, er ekki hægt að fastbinda seðlaútgáfuna við neina ákveðna upphæð. Það er misskilningur, að hægt sje að miða seðlaþörfina við vöruveltuna, sem vitanlega er líka breytileg, og því eigi hægt að vita um fyrirfram. Og auðvitað rangt, að seðlaþörfin minki að sjálfsögðu með viðskiftaveltunni á einu ári. Háttv. þm. Borgf. (P. O.) sagði, að samanborið við viðskiftaveltuna 1916, ættu 4 milj. í seðlum að nægja nú, en þetta er ekki rjett. Í Danmörku t. d. var viðskiftaveltan 1920 á 5. miljarð, en 1921 á 3. miljarð, en seðlafúlgan minkaði aðeins um 100 miljónir eða nálægt 1/5. Seðlaþörfin fer lítið eftir út- og innflutningi, því að í millilandaviðskiftum eru ekki notaðir seðlar. Það eru innanlandsviðskiftin, sem mestu ráða um það, hve mikla seðla þarf í umferð. Verður það þess vegna aðallega verðlagið innanlands og kaupgjaldið, sem ræður mestu um seðlaþörfina, því að eftir því fer það, hvað mikið af peningum þjóðin hefir og þarf að hafa handa á milli. En það er alkunnugt, að verðlag alment og kaupgjald hefir mjög lítið lækkað enn hjer á landi, og því er þess ekki að vænta, að seðlaþörfin eða seðlaútgáfan hafi minkað stórkostlega. Þá hefir verið talað um seðlaþörf Íslendinga, borið saman við aðrar þjóðir. En því er svo varið, að við höfum lægri upphæð á mann í seðlum en aðrar Norðurlanda þjóðirnar, og það þó að miðað sje við hámark seðlaútgáfunnar hjer. Í Danmörku voru t. d. hátt á annað hundrað krónur á mann síðastl. ár, en hjer, þegar mest var úti af seðlum, þó neðan við 100 kr. Nú eru á fimta hundrað milj. kr. í umferð af seðlum í Danmörku, hjer rúmar 6 milj. Í Danmörku koma þá enn nokkuð á annað hundr. kr. á mann, en hjer aðeins um 70 eða minna. Í Noregi er seðlaútgáfan nokkru meiri en í Danmörku, en í Svíþjóð nokkru minni, og þó meiri á mann en hjer. Verðlag er þó miklu lægra, að minsta kosti bæði í Svíþjóð og Danmörku, en hjer. Það lægi því nærri að segja, að seðlaútgáfan hjer væri óeðlilega lítil. Nú er það vafalaust rjett, að sjávarútvegurinn hjer á landi sje gjaldeyrisfrekari en t. d. atvinnuvegir Dana, að minsta kosti suma tíma árs. Þess vegna er mismunur á lágmarki og hámarki seðlaútgáfunnar hjer líka hlutfallslega miklu meiri en í Danmörku. Hinsvegar er landbúnaðurinn mjög spar á seðlana, vegna þess að þar er sem næst um vöruskiftaverslun að ræða. Er því skiljanlegt, að útkoman verði sú, að gjaldeyrisþörfin verði minni hjer hjá oss en tiltölulega í öðrum löndum. En hinsvegar er engin ástæða til að láta það skelfa sig, þó að talfært sje, að meiri seðlaútgáfu kunni að verða þörf en heimilt er að hafa í umferð á þessu ári samkvæmt lögum frá í fyrra. Og það er með öllu tilgangslaust að einskorða seðlaútgáfuna við fastákveðna upphæð, svo sem jeg og benti á á síðasta þingi, því að komi það í ljós, að meiri seðla verði þörf, þá verður ekki eftir því farið. Og í raun og veru verða það altaf bankarnir, sem hljóta að ráða því, hvað mikil seðlaútgáfan er, vitanlega undir yfirstjórn landsstjórnarinnar. Og þessum aðiljum, sem seðlaútgáfunni ráða, er vafalaust nægilega ljós hættan, sem af of mikilli seðlaútgáfu getur leitt. Finst mjer því óhætt að láta hæstvirta landsstjórn hafa óbundnar hendur í þessu efni. Hinsvegar tel jeg það ekki sjerlega líklegt, að mikið meiri seðlaútgáfu verði þörf á þessu ári en nú er heimilað. Þess ber að gæta, að Landsbankinn hefir ekki haft sína seðla í umferð, en hann getur sett þá í umferð hvenær sem hann vill. Og jeg tel rjett að árjetta orð hv.frsm. nefndarinnar að því er þessa seðla snertir. Það er sem sje einróma álit nefndarinnar, að krónuseðlarnir, sem Landsbankinn gefur út, eigi ekki að teljast með eða vera innifaldir í þeim 750000 kr., sem Landsbankinn hefir útgáfurjett á. Krónuseðlana ber aðeins að skoða sem skiftimynt, sem ekkert komi við seðlaútgáfunni. Þá skal jeg og geta þess, að mjer er kunnugt um það, að báðir bankamir eru ánægðir með brtt. nefndarinnar. Eitt atriði vildi jeg enn minnast á, sem mjer fanst hv.þm. Borgf. (P. O.) ekki skilja rjett. Hann vildi halda því fram, að það hefði verið sett í lög á síðasta þingi, að Íslandsbanki skyldi greiða gjald af 62,5%, til þess að koma í veg fyrir misskilning. Þetta er ekki rjett. Þetta var ekki þannig ákveðið í því skyni aðeins, heldur jafnframt í því skyni, að bankinn yrði að greiða gjaldið af þessum ákveðna hluta seðlaútgáfunnar, eins þó að hann hefði gullforða nægan til að tryggja alla seðlana. Það er rjett, að misskilningur hefir verið um það, hvernig málmtryggingin skyldi samsett. Því hefir verið haldið fram, að nægilegt væri að safna inneign í erlendum bönkum, þótt sú inneign stæði ekki í rjettu hlutfalli við gullforðann, eftir því sem stendur í ákvæðum frá 1905, sem sje að tryggingin skyldi vera ¾ málmur og ¼ inneign í erlendum bönkum. Að því lýtur nefndarálitið, er tekur það fram, að inneign í erlendum bönkum, umfram það, sem lögákveðið er, geti ekki komið til greina sem seðlatrygging, þegar reiknað er gjaldið til ríkissjóðs. Jeg held að eins og þetta er orðað í frv., verði það ekki misskilið. Hinsvegar mun dómur skera úr deilunni, sem um þetta er frá fyrri tíð. Málið er þegar hafið, þótt ekki muni vera enn langt á veg komið. Lög frá síðasta þingi ákveða, að Íslandsbanki megi ekki hafa meira en 8 miljónir kr. í seðlum í umferð 31. okt. þ. á. Til þess tíma hefir hann óbundnar hendur og má hafa eins mikið af seðlum í umferð og hann vill. En það er engin ástæða til að óttast þá seðlaútgáfu hans, því að samkvæmt brtt. nefndarinnar á ekki að vera hægt að fela honum frekari seðlaútgáfu (yfir 8 milj.) eftir 31. okt. Hann verður því að hafa vaðið fyrir neðan sig. En yrði meira af seðlum í umferð hjá honum 31. okt. en 8 milj., þá verður vitanlega að fara varlega í það að láta hann innkalla þá seðla. Það væri áreiðanlega skaðlegt að hindra seðlaútgáfuna eða setja skorður fyrir, að hægt yrði að fullnægja þörfum. Slíkt gæti orðið atvinnuvegunum til meira tjóns en þótt hún væri dálítið framyfir brýnar þarfir. Seðlaútgáfan skaðar ekki fyr en þá að farið er t. d. að nota seðlana til að halda uppi fyrirtækjum, sem ekki geta borgað sig. En slíkt er í rauninni ekki rjett að kenna seðlaútgáfunni. Lánveitingar til slíkra fyrirtækja geta verið misjafnlega ráðnar, en sje þar óvarlega farið að, þá er fyrst og fremst óvarlegri bankastjórn um að kenna, og getur vitanlega orðið stórtjón að slíku, þó að seðlarnir sjeu fullkomlega í hófi.

Bjarni Jónsson Jeg vildi aðeins gera nokkrar athugasemdir út af ræðu hv.þm. Borgf. (P. O.). Hjelt hann því fram, að hæstvirt stjórn með aðstoð sjerfræðinga mundi ekki geta betur ákveðið seðlaþörf landsmanna en þingið. Fanst þessum hv.þm. ósamræmi hjá mjer við það, sem jeg áður hefi sagt um, að nauðsynlegt væri, að þingið kæmi saman árlega, til þess að ráða ýmsum vandamálum til lykta. En ef hv.þm. gætir betur að, þá er ósamræmið hjer ekki svo mikið, því að það er nokkuð annað fyrir stjórnina að ráða seðlaútgáfunni og ákveða hana eftir því, sem þörf krefur, en að ráða fram úr, svo vel fari, mikilsverðum vandamálum, þegar Alþingi situr heima og þess er langt að bíða, að það komi saman. Hæstv. stjórn hefir og betri aðstöðu í þessu máli með aðstoð sjerfræðinga en þing yfirleitt, því að þótt nokkrir þingmenn hafi vit til þess, eru þó tillögur þeirra bornar undir alla hv. þingmenn, sem misjafnt vit hafa á því, og geta því hæglega orðið feldar. Þessar umgetnu skoðanir mínar eru því í fullu samræmi. Áður hefir það líka verið nefnt, að ef menn tryðu ekki stjórninni til fulls, þá er hægur vandinn að ákveða nefnd, er ætti sæti með stjórninni í þessum málum. Mætti slík nefnd vera skipuð bankastjórunum og mönnum frá helstu atvinnuvegum landsins, einum eða tveimur frá hverjum. Stjórninni væri og innan handar að nota bestu sjerfræðinga eins og áður hefir verið minst á. Hv. þm. Borgf. (P. O.) sagði og, að vjer þyrftum ekki eins mikið veltufje og aðrar þjóðir tiltölulega. Þetta er ekki rjett. Hjer er því svo háttað, að einn atvinnuvegurinn, sem þó ekki er fjölmennastur, þarf meira fje en allir aðrir. Er því skiljanlegt, að veltufjeð á hvern mann verður að vera meira hjer en í öðrum löndum. Hv. þm. Borgf. talaði og um að knýja Landsbankaseðlana fram á markaðinn. Jeg er að vísu ekki nægilega kunnugur til að segja um það, hvort hann heldur miklu inni af seðlum sínum, en líklegt þykir mjer, að það sje ekki mikið. Þegar vjer gætum þess, að hann heldur frá markaði því, sem nemur upphæð krónuseðlanna, er hann hefir gefið út, og þegar vjer gætum og að því, að það eru helst Landsbankaseðlar, sem eru í umferð milli landa, því að í Kaupmannahöfn hafa þeir verið innleystir með 1% afföllum, þá skiljum vjer það, að lítið er af þeim á markaðinum. Sama orsökin liggur til þess, að þeir eru horfnir og t. d. tíeyringar og tuttugu-og-fimmeyringar. Menn hafa látið þessa peninga út úr landinu, til þess að þurfa ekki að borga eins mikil afföll. Þegar þessa alls er gætt, er líklegt, að mjög litlu sje haldið inni. Einnig sagði hv.þm. Borgf., að jeg hefði kastað sök á fyrv. hæstvirtan forsætisrtáðherra. Það er heldur ekki rjett. Jeg kastaði sök á engan mann, allra síst vildi jeg gera það við fjarverandi mann. Jeg sagði það aðeins, að þingkjörnir ráðsmenn Íslandsbanka hefðu ekki vald til að kalla saman fund, ef forsætisráðherra gerir það ekki, og við það stend jeg. Þetta var því einnig rangt hjá þessum hv.þm.

Gunnar Sigurðsson Ræða háttv.þm. Ak. (M. K.) var ástæðulaus að því er mig snerti og bygðist að öllu leyti á misskilningi; jeg sagði ekkert um brtt.hv.fjhn. Jeg lýsti aðeins grundvallarskoðun minni á málinu yfirleitt. Í fyrra var jeg á móti því að skylda bankann til að draga inn seðla á þessum tíma. Þrátt fyrir það, þótt mikið sje hjer í umferð af seðlum, sem sje 94 kr. á mann, þá er það þó minna en í nágrannalöndunum, t. d. í Danmörku eru 140 kr. á mann og í Noregi 160 kr. á mann. Þó útheimtir viðskiftavelta vor miklu meiri seðla í umferð. Þessi mikli inndráttur af seðlum, sem þingið ákvað í fyrra, hefir haft mikil og ill áhrif, enda hefir bæði háttv. fyrv. stjórn og núverandi stjórn sjeð og viðurkent þetta. Og sjálft þingið býst jeg við, að breyti algerlega um afstöðu nú, en mjer þykir hún ekki nógu ákveðin. Seðlar hafa áreiðanlega verið dregnir of ört inn á þessu ári.

Frsm. (Magnús Jónsson) Samvinnunefnd viðskiftamála hefir haft till. þessa til meðferðar og birt álit sitt á þskj. 119. Í þessu áliti er að vísu tekið flest það fram, sem máli skiftir um þessa till., en af því að þetta er smámál, og hv.þm. hafa ef til vill ekki kynt sjer það, ætla jeg að fara um það nokkrum orðum. Í sambandi við þetta mál má benda á tvö atriði. Annað er það, hvort þörf sje á innlendri skiftimynt, sem ekki sje hætta á að hverfi úr umferð. Í greinargerð frv. er minst á vandræði þau, sem orðið hafa vegna skorts á þessari mynt, og nefndin hefir rannsakað það mál og komist að raun um, að þær umkvartanir, sem orðið hafa, eiga við rök að styðjast. Og nefndin gerir jafnvel meira úr þessum vandræðum en gert var í upphafi. Menn víða að sjer smápeningum, vegna þess, að þeir eru gjaldgengir erlendis án affalla, og þannig hafa smápeningarnir horfið af markaðinum smátt og smátt. Á það má einnig benda, sem ekki var tekið fram í upphafi, að það kostar ríkissjóð allmikið fje að afla þessara smápeninga, og það kostar hann meira, eftir því sem hann reynir betur að fullnægja þörfinni. Ríkissjóður þarf sem sje að kaupa þessa peninga í Danmörku með gengi danskrar krónu, en lætur þá hjer af hendi með gengi íslenskrar krónu, og verður af þessu drjúgur kostnaður. Ríkissjóður hefir sem von er reynt að hliðra sjer hjá því að kaupa þessa mynt, og er því ekki annar vegur til þess að fá leyst úr þessum skorti en sá, sem bent var á við 1. umr., að búa til innlenda skiftimynt. Þá er hitt atriðið hvernig eigi að afla þessarar myntar, og mætti þar benda á þrjár leiðir. Fyrsta er að gefa út smærri seðla en krónuseðla. En ef nánar er að gætt, er þetta ekki álitleg leið. Krónuseðlarnir eru ekki vel sjeðir. Þeir geymast illa, verða ljótir og óþrifalegir og ganga úr sjer og eyðileggjast. Það virðist því ekki glæsilegt að ganga lengra á þeirri leið. Þá er önnur leiðin, að nota frímerki í sjerstökum umbúðum. Þetta hefir verið reynt erlendis, t. d. í Frakklandi, og gefist vel. Þessi skiftimynt er ekki óhandhæg og er ríkinu ekki dýr, að minsta kosti ekki þar, því að einstök verslunarfyrirtæki hafa lagt til umbúðirnar ókeypis, gegn því að fá að auglýsa á þeim. Hjer kynnu að verða örðugleikar á þessu, og þyrfti þá sjerstakar umbúðir, og þá gætu farið að aukast útgjöldin. Sjerstakar vjelar þarf til þess, fólkshald o. s. frv., með öðrum orðum heilt atvinnubákn, því að umbúðir þyrfti svo hundruðum þúsunda skifti, ef fullnægt ætti að vera þörfinni. Eins væri ekki víst, að þessar umbúðir gætu komið svo fljótt sem þörf er á. Þriðja leiðin mun því verða heppilegust, að gefa út málmmynt. Smápeningar úr málmi verða handhægastir, og kostar ekki mikið umstang að slá þá eða fá þá slegna. Stjórnin, sem frá var að fara, hefir undirbúið þetta mál, leitað upplýsinga hjá sendiherranum í Kaupmannahöfn um kostnað og fleira. Hann áleit heppilegast að hafa peningana úr nikkel. Járn er endingarverra, ryðgar og gengur úr sjer, og kostnaðarmunur er enginn, svo teljandi sje. Það mundi kosta um 4 aura að slá hverja mynt. Það mundi vera hæfilegt að slá um 300 þús. af hverri tegund, og ef teknar væru tvær tegundir, tíeyringar og tuttugu- og fimmeyringar, þá næmi það 24 þús. kr., en verð peninganna yrði 105 þús. Ef flutningskostnaður o. fl. væri áætlaður um eitt þús. kr., þá væri mismunurinn 80 þús., sem yrði rentulaust lán ríkissjóðs, þar til leysa þyrfti inn peningana. En svo ber þess að gæta, að mikið af þeim mundi fara forgörðum, miklu yrði safnað af einstökum mönnum, eitthvað týndist og menn mundu ekki átta sig á að leysa inn peningana í tíma. Það mundi varla koma meira í leitirnar en svo, að það, sem eftir yrði, vægi upp á móti kostnaðinum. Hjer er því engin óvissa, kostnaðurinn verður aldrei meiri en þetta, sem hjer hefir verið áætlað, og líklegt er, að hann náist allur upp. Nefndin verður því að leggja til að skora á stjórnina að slá smápeninga úr nikkel. Málið kostar lítið vafstur, stjórnin lætur slá þessa peninga, líklega helst í Kaupmannahöfn, og þeir koma á markaðinn smátt og smátt, þegjandi og hljóðalaust. Nefndin ætlast ekki til, að slegnar verði nema tvær tegundir; krónunni hefir verið slept, vegna þess, að nú eru til mótin fyrir krónuseðlana, og kostar því tiltölulega lítið að endurnýja þá mynt. Jeg vona, að hv. deild fallist á till., og býst ekki við, að deilur eða langar umr. þurfi að verða um hana.