Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Við lok 2. umr. um þetta mál talaði m.a. hv. 6. þm. Reykv. og tók undir það, sem ég hafði haldið fram, en kom með marga nýja vankanta á þeirri löggjöf, sem um ræðir, og lýsti þeim, sem ég hef ekki hreyft við. Hann sýndi t.d. fram á með ljósum rökum, hversu það væri fjarri sanni að halda því fram, að við flm. að brtt. á þessari stóreignaskattslöggjöf viðurkenndum með því réttmæti löggjafarinnar, og studdi það algerlega mína skoðun hvað það snertir, og ætla ég þess vegna, að ekki þurfi fleiri orðum að því að eyða, að engin viðurkenning á réttmæti laganna felst í brtt., hvorki þeim, sem hér var um að ræða, né öðrum, sem nú verða fluttar. Mér fannst raunar og okkur flm. þessara till., þó að hv. d. felldi þær allar, að engar röksemdir aðrar kæmu fram en það, sem ljóst var orðið af umr., sem fram höfðu farið og sérstaklega ummælum hv. form. fjhn. og þá ekki síður hv. frsm. n., að vísbending frá ríkisstj. hefði þeim borizt um það, að hér væri um samningsmál ríkisstj. að ræða, sem ekki þyrfti breytingar á að gera. Þær brtt., sem við fluttum þá, hv. 6. þm. Reykv. og ég, voru að ég held að fleiri manna dómi, en okkar einna, vel hóflegar. En með því að 3. umr. er ekki úti, vildum við enn freista þess, hvort ekki væri mögulegt að reyna eitthvað til að milda hin hörðu ákvæði þessara laga með því að flytja við þessa umr. brtt., sem að vísu liggja ekki fyrir prentaðar tímans vegna, en við ætlum þó að leyfa okkur að leggja fram skriflegar, svo sem hér segir: Brtt. við frv. til l. um breyt. á lögum nr. 44 3. júní 1957, um skatt á stóreignir. Frá Jóhanni Jósefssyni og Gunnari Thoroddsen. Það er í fyrsta lagi það, að 2. gr. laganna breytist þannig: Í stað orðanna 20% í 2. málsgr. 1. töluliðar komi: 25%,. Í stað orðanna 40% í 1. málsgr. 2. töluliðar laganna komi: 55%. Í stað orðanna 25% í 2. málsl. 1. málsgr. 2. töluliðar komi: 35%. Í stað orðanna 40% í 2. málsgr. 2. töluliðar komi: 55%. Í öðru lagi: Í stað orðanna „10 árum og séu ársvextir af þeim 6%“ í niðurlagi 1. málsgr. komi: 18 árum og séu ársvextir af þeim 3%. Þessar brtt., sem að vísu eru of seint fram komnar og líka skriflegar, vil ég leyfa mér að afhenda hæstv. forseta og beiðast þess að þær komi undir álit og athugun hv. d. Eins og allir sjá, er fjallað hér um sömu efni og fyrir lágu í brtt. hinum fyrri, en úr þeim er dregið þannig, að frá okkar hálfu er því stillt nú í enn meira hóf, en áður var og gat þó ekki talizt óhóflegt. Ég veit ekki, hvaða hátt hæstv. forseti kýs að hafa á þessu, hvort hann t.d. vill gera fundarhlé og n. athugi þetta mál eða hann vill halda áfram umr. um það strax án tafar, og mundi ég þá vænta þess, að fram kæmi frá hv. formanni eða frsm. fjhn. þeirra álit um, hvort nokkru verði frekar til þokað í þessu máli, áður en ég held áfram að ræða um málið, en ég geri ráð fyrir því, að ég eigi aðra ræðu eftir, þó að ég hafi skýrt frá þessum brtt. Skal ég svo ekki hafa öllu fleiri orð um þetta. En mér virðist, að hin mjög svo skilagóða ræða, sem hv. 6. þm. Reykv. flutti um málið við 2. umr., í viðbót við það, sem bæði ég og hv. þm. V-Sk. höfðum áður sagt, ætti að vera tilefni til þess, að hv. dm., ef þeir væru frjálsir gerða sinna, tækju eitthvert tillit til þessara brtt., sem nú koma fram, frekar en gert var við 2. umr., og kemur það þá væntanlega í ljós við framhaldsumr. í þessu máli, hvort þeir eru svo bundnir í báða skó, að þeir megi engum rökum hlíta.

Forseti (BSt): Mér hafa borizt svo hljóðandi skriflegar brtt. við frv., sem fyrir liggur, frá Jóhanni Jósefssyni og Gunnari Thoroddsen: [Sjá þskj. 360]. Þessar brtt. eru ekki nákvæmlega þær sömu og þær, sem hér voru felldar, og er því leyfilegt að bera þær upp, en þær eru of seint fram komnar og þar að auki skriflegar og þurfa því tvöföld afbrigði.

Forseti (BSt): Því, sem hv. þm. Vestm. beindi til fjhn. um, hvort henni sýndist ekki rétt, að málinu væri frestað til að athuga till., vísa ég til hv. frsm. nefndarinnar. En ég fyrir mitt leyti segi það, að mér finnst svo litill munur á þessum till. og þeim, sem fyrir lágu við 2. umr., að ég sem forseti sé ekki ástæðu til að fresta fundi og taka málið út af dagskrá, nema þess sé sérstaklega óskað af frsm. Málið liggur alveg ljóst fyrir.



Herra forseti. Í sambandi við það, að hæstv. forseti vísaði til orða minna um fyrri brtt. hv. flm. þessara brtt., vildi ég aðeins taka það fram, að ég tel, að það mundi hafa komið fram í umr. um þær brtt. á sínum tíma í n., þ.e.a.s. hinar fyrri till. þeirra, ef beinn vilji hefði verið fyrir því að ganga til móts við þær að einhverju leyti. Nú eru þær brtt., sem hæstv. forseti hefur lýst, svo mjög í sama anda og þær hinar fyrri, að ég tel, að eftir viðtal mitt við hv. 8. landsk. og yfirlýsingu forseta sé ekki á þessu stigi málsins þörf á frekar, að nefndin komi saman til umræðna um þessar brtt., svo mjög sem þær eru sama efnis og þær, sem meiri hl. n. gat ekki fallizt á við 2. umr. málsins.



Herra forseti. Mig furðar mjög, að það skuli fá svona undirtektir, bæði hjá forseta og frsm., að ekki megi athuga í nefnd, hvort mögulegt er að fá einhverja leiðréttingu á þessu máli. Alþ. hefur nú setið aðgerðalaust frá áramótum, og fundir eru hér nokkrar mínútur. Þetta er vafalaust eitthvert stærsta mál, sem liggur fyrir þinginu, og þá má ekki einu sinni fá það athugað í nefnd. Við vitum, að svipaðar till. hafa verið áður, en nefndin er sannarlega ekki of góð til þess að rökstyðja sitt álit. Ég óska þess eindregið, að það verði þá gefið fundarhlé dálítinn tíma, svo að n. gefist kostur á að segja álit sitt á þessu.

Forseti (BSt): Út af ummælum hv. þm. V-Sk. vil ég taka það fram, að mér er kunnugt um, að þetta mál hefur verið óvenjulega mikið athugað, samanborið við önnur mál, bæði í n. og hér í deildinni. Það var víst á 4 fundum til umr. við 2. umr. málsins og reynt að afla þeirra upplýsinga og það tvisvar sinnum, sem hv. till.-menn þessara till. fóru fram á. Og þó að þetta séu ekki nákvæmlega sömu till. og hér voru felldar, fara þær ákaflega nærri þeim, og ég sé ekki ástæðu til þess að fresta umr. Ég veit fyrir fram, að það breytir engu, hvort það eru þær till., sem felldar voru, eða þessar; það getur ekki raskað neinu um afstöðu manna. Það er t.d. ákaflega lítill munur á 60% og 55% eða 40% og 35% o.s.frv. Það virðist ekki vera óskað eftir því af framsögumanni, og ég get ekki heldur séð ástæðu til þess að taka nú málið út af dagskrá. Það hefur einmitt verið gefið óvenjulega mikið tækifæri til að ræða þetta mál í deildinni.



Herra forseti. Mér þykir að vísu fyrir því, að hæstv. forseti vill ekki neitt meira á þetta líta eða um þetta tala í nefnd. En fyrst hann er þeirrar skoðunar og hv. frsm., sem hann skaut sér nú undir að vissu leyti, líka fráleitur því að ræðast við meira um það, hvort eitthvað mætti slaka til í þessu efni til að létta mönnum byrðina, sem hún er á lögð, þá verður vitaskuld ekki við því hróflað. Samkvæmt þingsköpum hefur forseti fullt vald til þess að ákveða, hvort hann vill gera hlé á umr. og fresta fundi til að athuga einhver spursmál eða vill ekki. Ég held, að það sé nú búið að reyna að fá fram ýmsar upplýsingar í þessu máli. Það voru upphaflega lagðar fyrir hæstv. fjmrh. spurningar um það, hvernig þessi stóreignaskattur mundi koma niður á atvinnuvegunum, og það að gefnu tilefni, að frá stjórnarherbúðunum og í ræðum ráðh., þegar lögin voru sett, var látið við kveða, að t.d. viss atvinnuvegur, sjávarútvegurinn, a.m.k. og kannske atvinnuvegirnir yfir höfuð, mundu ekki gjalda neitt afhroð við þessi lög. Hæstv. ráðh. leiddi hjá sér að svara því, eins og hann hefur yfir höfuð leitt hjá sér að vera við þessar umr. í heild sinni, og þær tilraunir, sem gerðar voru af hálfu fjhn. undir forustu hv. formanns hennar til að fá hv. skattstjóra til að gefa einhverjar upplýsingar í þessu efni, báru engan árangur, annan en þann að fá tvö meira og minna óheil bréf frá þeim volduga valdsmanni, sem heitir skattstjóri, sem gáfu engar upplýsingar, en slógu málinu á víð og dreif, - og í raun og veru í síðara bréfinu, sem hér kom, var slegið út í svo miklar öfgar í bréfi embættismannsins, að engu var líkara en hann væri að „gera grín“ að fyrirspurnum hv. form. fjhn. Það getur vel verið, að hann hafi gert það ósjálfrátt, hv. skattstjóri, að ganga svona frá þessu, en mér fannst það ómaklegt, ekki sízt við hv. form. fjhn., að senda honum svona öfugugga- og útúrsnúningssvar. Það hefur komið hér fram dálítið umtal um það, að lögin í heild sinni hefðu verið brot á stjórnarskránni. Ég hef haldið því fram, og hv. form. fjhn. hefur borið í vænginn a.m.k., ef ekki mótmælt, og hafa rök hans ekki verið það sterk, að ég hafi getað sannfærzt um, að hann hefði sjálfur þá sannfæringu, að hér væri ekki um stjórnarskrárbrot að ræða. En hann hefur sjálfur, hv. form. fjhn., vísað til þess, að dómstólarnir væru hér til aðgangs og verndar fyrir þá, sem þættu lögin skerða sín réttindi, og er það núna komið í ljós, a.m.k. ekkert leyndarmál, þó að það kannske liggi ekki opinberlega fyrir, að til þessa mun draga. Í sambandi við það, sem hv. form. fjhn. sagði á sínum tíma, að það væri skrýtið að vera að flytja brtt. við þau lög, sem maður mætti búast við að hæstiréttur á sínum tíma ógilti eða dómstólarnir ógiltu, ætla ég mér að vísa til ræðu hv. 6. þm. Reykv, (GTh) í fyrradag við 2. umr. málsins, þar sem var sýnt glöggt fram á, að það var í alla staði eðlilegt að bera fram brtt., með því þó að farið sé með mál til dómstólanna, þá veit enginn, hvernig það getur þar farið, og má segja, að breytingarnar séu þá fram fluttar til vara, ef dómstólarnir litu öðrum augum á það mál, en ætla mætti eftir atvikum. Ég hef verið kannske ákveðnastur í að halda því fram, að með setningu laganna hefði verið um brot á stjórnarskrá að ræða. En þó hafa aðrir hv. dm. í ýmsum ræðum sínum, þ.e.a.s. þeir, sem hafa talað í sama anda og ég, vikið að hinu sama, þ. á m. hv. 6. þm. Reykv. Og mér er sagt, að við lagasetninguna sjálfa á því þingi, sem það var gert, 1957, hafi hv. þm. N-Ísf. vikið að því, áður en málið var endanlega afgr. út úr þessari hv. d., að hér mundi vera gengið fullnærri réttindum borgaranna, eins og þau eru ákveðin í stjskr., m.ö.o.: að hér væri mjög höggvið nærri því, að um stjórnarskrárbrot væri að ræða. Hæstv. forseti hefur stundum vísað til þess, að það muni enginn hafa krafizt forsetaúrskurðar í þessu máli. Það getur vel verið, að það hafi ekki verið. En ég ætla, að það megi finna stað fyrir því að, að þessu efni var vikið, áður en lögin voru endanlega afgreidd frá þinginu, af einum hv. dm., að hér væri um stjórnarskrárbrot að ræða. Og ef dæma má ástandið á þinginu 1957, að það hafi verið eitthvað svipað og „stemningin“ hjá stjórnarliðinu nú og auðsveipni þeirra við stjórnarvöldin, þá geri ég ráð fyrir, að eins og nú hefur verið snúizt við mjög hóflegum brtt. til að milda sum ákvæði þessara laga, sem okkur þykir stefna til óhagræðis fyrir atvinnu landsmanna, eins og nú hefur verið tekið undir það, bæði af hæstv. forseta og öðrum í d., hans flokksmönnum og samstarfsliði ríkisstj., þá hefði það verið næsta lítil von á þinginu rétt á undan, að forseti hefði úrskurðað þetta mál frá vegna þess að það bryti í bága við stjórnarskrá ríkisins. Ríkisstj. mundi hafa sennilega þá eins og nú getað gefið að tjaldabaki sínum fylgismönnum þær fyrirskipanir að anza engu í þessu efni, eins og sýnt er samkvæmt því, sem fram kom í ræðu hv. frsm. í þessu máli við 2. umr., að hún hefur nú í heild sinni gert við flokksmenn sína gagnvart brtt. okkar. Það er þá ekki úr vegi, að ég m.a. geri einhverja tilraun til þess að finna þeim orðum stað, er ég hef mælt hér við meðferð máls þessa í garð þessarar löggjafar, að mér virðist, að lögin hefðu verið og væru stjórnarskrárbrot. Ég veit til þess, að meðal þeirra lögfræðinga, sem eru valinkunnir og landskunnir, sem ýmsar greinar atvinnulífsins hafa snúið sér til í þessum vandkvæðum, er sú skoðun ríkjandi, að samkvæmt 67. gr. stjskr., nr. 33 1944, sé eignarrétturinn friðhelgur og enginn verði skyldaður til að láta af hendi eign sina, nema almenningsþörf krefji; til þess þurfi lagafyrirmæli, og komi fullt verð fyrir. Þetta lagaákvæði er, eins og vitanlegt er, einn af hyrningarsteinum þess þjóðskipulags, sem við Íslendingar höfum, og á því byggist allt þjóðhagskerfi okkar, - einmitt á þessu lagaákvæði byggist allt þjóðhagskerfi landsmanna. Þrátt fyrir þetta ákvæði er engum vafa bundið, að heimilt er að leggja skatt á þegnana til að standa straum af þeim kostnaði, er leiðir af rekstri ríkisins. En skattur er gjald til þess opinbera, sem fengið er með því að leggja jafna og almenna fjárhagsbyrði á alla þá, sem eins eru settir fjárhagslega. Fullnægi lagaákvæði um fjárhagsálögur ríkisvaldsins á þegnana ekki þessum skilyrðum, er ekki um skatt að ræða, heldur eignarnám, og ber þá að greiða fullt endurgjald fyrir þau verðmæti, sem tekin eru, ella er gjaldaálagningin ógild, þar sem hún brýtur í bága við ákvæði 67. gr. stjskr. Lög nr. 44/1957 eru ekki í samræmi við margnefnd eignarréttarákvæði stjskr.; fyrst og fremst er skattgjaldið samkv. lögunum svo hátt, að telja má vafalaust, að fjölmargir skattgreiðendur fái ekki undir gjaldinu risið. Hér má líka benda á það, að þegar það lagafrv. var borið fram á Alþ., sem síðar varð að lögum um stóreignaskatt, var áætlað, að skattgjaldið mundi nema um 80 millj. kr., en eftir að skatturinn hefur verið lagður á, hefur komið í ljós, að hann nemur miklu hærri fjárhæð, eða 135 millj. kr. Við hvora fjárhæðina sem miðað er, er hér um svo hátt gjald að ræða, að það verður ekki talinn skattur, heldur hreint eignarnám. Þá er gjaldendum mismunað á hinn herfilegasta hátt, þar sem þess er ekki gætt í mörgum tilvikum að leggja jafna og almenna fjárhagsbyrði á þá, sem eins eru settir fjárhagslega, og er fyrirsjáanlegt, að margir einstaklingar og fyrirtæki geta ekki staðizt samkeppni við þá aðila, sem engan eða lítinn skatt greiða. Ég held, að ég hafi bent á þetta misræmi í fyrri umræðum hér, en vil nú benda á, að það er stórt atriði í þessu máli. Hæstv. fjmrh. reyndi að fela sig á frumstigum þessa máls á bak við lögin frá 1950 um stóreignaskatt, sem sett voru út af gengisfallinu. Þessi skattur var svo hár, að nauðsynlegt var talið að veita skattgreiðendum allt að 20 ára gjaldfrest. Þeir aðilar, sem skattlagðir voru samkv. þeim lögum, skulda enn yfirleitt um 2/3 hluta þessa skatts. Hér hefur verið fellt að hafa þennan frest 20 ár, eins og vitað er, og er ég nú að reyna að færa þá kröfu niður eða gera tillögu um að færa þá kröfu niður, og undirtektirnar frá hv. frsm. fjhn. hef ég heyrt, þó að d. eigi eftir að greiða um það atkvæði. Á bak við þennan stóreignaskatt frá 1950 var hæstv. fjmrh. að fela sig með sinn eignarnámsskatt frá síðasta ári og taldi, að sjálfstæðismenn hefðu gortað af því að leggja hann á. Ég mótmælti því þá þegar. En hitt er annað mál, að þar var þó samhliða verið að lækka krónuna um 74%, og var það höfuðástæðan fyrir því, að stóreignaskattur sá var á lagður. Þó munu hafa verið ákaflega deildar skoðanir um það, hvort rétt hefði verið að leggja hann á samkv. stjskr. landsins. Hann á því alls ekki samleið með hinni nýju skattálagningu, sem ég er hér að átelja, skattinum frá 1957, því að hann er vitaskuld ekki á lagður fyrir almennar þarfir landsmanna, heldur fyrir vissa hópa og vissar fjármálastofnanir í landinu þeim til gengis, en alls ekki varðandi landsfólkið allt, og hann er nú svo hár, sá skattur, að hann er talinn vera þrisvar til fjórum sinnum hærri, en skatturinn frá 1950. Svo er útfærslan á þessu svo einkennileg, eins og kom fram við 2. umr. hjá hv. 6. þm. Reykv., sem taldi ýmis dæmi um, hvað lagaákvæðin væru furðulega frek og útfærsla þeirra einkennileg, og ég get bætt því við, að skattgreiðendur telja, að óheimilt sé með öllu að jafna eignum félaga á einstaklinga, svo sem gert er í lögunum. Í þess stað ber að telja einstaklingum til eignar eignarhluta þeirra í félögum á því verði, sem ákveðið er í gildandi lögum um tekju- og eignarskatt, og er hér sérstaklega átt við hlutabréf í hlutafélögum, en um þau segir svo í e-lið 19. gr. l. um tekju- og eignarskatt frá 1954: „Hlutabréf skulu talin með nafnverði, ef hlutafé er óskert, en annars með hlutfallslegri upphæð, miðað við upphaflegt hlutafé.“ Það er nú öllum kunnugt hér, sem þekkja stóreignaskattslögin, hvernig farið hefur verið með eignamat samkv. þeim á hlutabréfunum. Ég minnti á það í frumræðu minni um málið, þar sem ég tók dæmið af hlutabréfi í Eimskipafélaginu, sem hafði verið 750 kr. upphaflega, en væri metið á 77 þús. kr. eftir þessu mati til stóreignaskattsgjalds. Það er sem sé einkennandi fyrir þá löggjöf og útfærslu hennar áframhaldandi, að þar beita ríkisvaldið og skattayfirvöldin öllum ráðum til þess að fara sem dýpst ofan í vasa borgaranna og virðast ekkert skeyta um ákvæði stjskr., sem eiga að löghelga og vernda rétt einstaklingsins. Með leyfi hæstv. forseta, vildi ég mega lesa hér upp úr ritgerð, sem kom í opinberu málgagni um það leyti, er stóreignaskattslögin voru sett eða verið að setja þau. Er þar farið nokkuð inn á það, sem ég hef hér verið að tala um, sem sé ágalla þess frv. varðandi stjskr. og eignarréttinn og mannréttindi yfirleitt. Höfundurinn, sem er vel þekktur lögfræðingur, vísar í upphafi til þess, er segir í stjskr., með leyfi hæstv. forseta: „Eignarrétturinn er friðhelgur. Engan má skylda til að láta af hendi eigur sínar, nema almenningsþörf krefji. Þarf til þess lagafyrirmæli, og komi fullt verð fyrir.“ „Þegar lögin frá 1950,“ segir svo í þessari ritgerð, „um gengisskráningu o.fl., voru sett, urðu skiptar skoðanir um, hvort ákvæði þeirra um stóreignaskatt færu í bága við stjskr. Dómstólarnir komust að þeirri niðurstöðu, að svo væri ekki að því er snerti aðalatriði þessara ákvæða. Álitið var, að skatturinn væri m.a. gengishagnaður, sem Alþ, hefði gefið með annarri hendinni og væri nú verið að taka með hinni. Um þetta mátti að sjálfsögðu lengi deila. Marga grunaði, að hér væri skapað fordæmi, sem yrði notað síðar, og þetta kom á daginn. Nú rétt fyrir páskana (það var á s.l. ári) lagði ríkisstj. fram frv. til l. um skatt á svonefndar stóreignir. Nú þarf ekki að réttlæta hann með neinum lögum um gengisfellingu. Í grg. frv. er bara talað um „ráðstafanir í efnahagsmálum, ósamræmi í eignaskiptingu, óviðráðanlega erfiðleika við rekstur atvinnuveganna, breytingar á fjármálakerfi landsins til að stöðva verðbólguna og koma efnahagsmálunum á traustari grundvöll“ o.fl. þessu líkt. Þessi grg. er ekki sannfærandi. Allir hljóta að sjá, að þessi skattur ræður ekki bót á neinum þeim fjárhagslegu þjóðfélagsmeinum, sem þarna er minnzt á, og honum er heldur ekki ætlað það hlutverk. Skattinum er fyrir fram ráðstafað til óarðbærrar fjárfestingar, þ.e.a.s. til íbúðabygginga og þá fyrst og fremst í Reykjavík, en til þeirra hluta er skatturinn eins og dropi í hafið, sérstaklega þar eð hann á ekki að greiðast nema smátt og smátt á næstu 10 árum. Allir vita, að hér er bara um að ræða efndir á loforðum, sem hagkvæmt og útlátalítið þykir að gefa við allar kosningar, loforð um það að jafna eignamuninn og koma öllum einkarekstri og frjálsu framtaki fyrir kattarnef. Þar með væri fengin hin langþráða þjóðnýting, sem stefnir að því að smækka þjóðfélagsþegninn, en stækka ríkið og vald þess og þeirra, sem því stjórna. Í frv., segir höfundur svo enn fremur, „er ekki minnzt á neinar knýjandi eða óvenjulegar ástæður, er réttlætt gætu slíkt eignarnám sem þar er gert ráð fyrir. Ástæður, sem þar eru nefndar, hafa verið fyrir hendi mörg undanfarin ár og verða fyrir hendi, meðan ríkisstj. og Alþ. bæta ekki ráð sitt í afskiptum sínum af fjárhags- og atvinnumálum ríkisins. Verði þetta frv. að lögum, er opin leið til þess að setja slík lög og framkvæma sams konar eignarnám á hverju einasta ári, og þá mætti og minnka hina frjálsu eign eftir vild, hækka skattmatið og skattgjaldið, svo að betur gengi að gera þá eignalausa, sem eitthvað hafa getað efnazt. - Þá væri hinn illa séði efnamunur úr sögunni og um leið allur einkarekstur, sem nú á tímum verður ekki haldið uppi nema með mikilli einkaeign. Þá verður hinu kommúnistíska takmarki náð, að ríkið eða réttara sagt þeir menn, innlendir eða útlendir, sem þá næðu ríkinu á sitt vald, yrðu allt í öllu og hefðu ráð hvers einasta borgara í hendi sér. Nái þetta frv. samþykki Alþ., og telji hæstiréttur það síðan góð og gild lög, verða 67. og 69. gr. stjórnlaganna eftir það einskisnýt pappírsgögn, - 69. gr. vegna þess, að athafna- og atvinnufrelsi er fyrst og fremst undir því komið, að þjóðfélagsþegninn megi hafa með höndum eigin atvinnurekstur, frjálsan og sjálfstæðan, en þurfi ekki að sækja atvinnu sína undir aðra og vera undir yfirráðum annarra. Það er t.d. þetta almennt þráða frelsi, sem enn þá gerir það eftirsóknarvert að vera bóndi á Íslandi, en ekki það, að því starfi fylgi miklar tekjur eða náðugir dagar. En íslenzkur bóndi, sem ætlar sér að vera eða verða vel stæður, þannig að hann geti með búskap sínum tryggt sér og konu sinni og við skulum segja nokkrum uppkomnum börnum góða framtíðaratvinnu, getur verið gildur stóreignamaður samkv. frv. þessu.“ 

Hvorki um frv., sem fyrir liggur, né tillögurnar nú nokkuð lengi.

Nei, ég var einmitt að láta hæstv. forseta heyra rök, sem hann hefur verið að reyna að mótmæla, þegar ég hef komið með þau, rök fyrir því, að lögin um stóreignaskatt væru stjórnarskrárbrot, og það álít ég að komi umræðunum við.

Ef þm. heldur því fram, að frv., sem fyrir liggur, sé stjórnarskrárbrot.

Ég held því fram, að stóreignaskattslögin, sem brtt. mínar eru stílaðar við, séu stjórnarskrárbrot, og hæstv. forseti hefur í líki 1. þm. Eyf. verið að mótmæla þeirri minni skoðun, og ég er einmitt að láta hann og aðra heyra fleiri rök fyrir því, að stóreignaskattslögin voru stjórnarskrárbrot á sínum tíma. Nú, en þetta verður ekki svo langt, að hæstv. forseti þurfi að ókyrrast mjög út af því. „Rétt er að athuga þá spurningu, hvort þessi fyrirhugaði stóreignaskattur sé í eðli sínu skattur, er hinum almenna löggjafa sé heimilt að leggja á ákveðinn hóp skattþegnanna, eða hvort sé um að ræða eignarnám, sem er því aðeins löglegt, að skilyrði 67. gr. séu fyrir hendi og fullar bætur komi fyrir. Af fyrirmælum stjórnarskrárinnar um skattlagningu verður ekki betur séð, en að skattar séu í eðli sínu árstillög skattþegnanna til þjóðfélagsins á borð við ársgjöld meðlima í öðrum félögum. Þessi meðlimagjöld til ríkisins skal áætla samkv, 42. gr. stjskr. með frv. til fjárl. fyrir það fjárhagsár, sem í hönd fer, og skal í frv. fólgin grg. um tekjur ríkisins og gjöld. Aðferðin er og á að vera sú að áætla öll nauðsynleg útgjöld ríkisins á fjárhagsárinu og ákveða svo, á hvern hátt tekna skuli aflað til að standast útgjöldin. Ef gjöldin fara fram úr áætlun eða tekjur verða minni en gert var ráð fyrir, er heimilt að ráða bót á því með svonefndum fjáraukalögum.“ Ég ætla, að með tilvísun til þessarar merku ritgerðar og til fleira, sem ég hef fram fært hér við þessa umr., hafi ég fyllilega andmælt skoðunum hv. form. fjhn. á því, á hvern hátt lögin um stóreignaskatt í heild sinni snerti stjskr. og réttindi þegna þessa lands til þess að njóta verndar hennar. Þeir, sem á þessum tíma hafa samþ. þessi lög, hafa allir skrifað undir það að halda stjskr. gagnvart þegnunum, þegar þeir komu fyrst á þing, og það virðist því vera, að þeir hafi ekki vandlega kynnt sér eignarréttargreinar stjskr. og mannréttindi þegnanna yfirleitt, þegar þeir samþ. lögin um stóreignaskattinn, eða sem réttilega ætti að nefna um eignarán, vegna þess að þau eru lög um eignarnám án þess að uppfylla þær kvaðir, sem stjskr. leggur á hendur löggjafanum, ef þvílík eignarnámslög eru sett. Hæstv. ráðh. hefur lítið haft við það að vera við þessa umr., og hæfir það kannske ekki hans stóru persónu að gefa þeim neinn gaum, og hæstv. forseti hefur heldur amazt við því, að ég væri að tala hér um stóreignaskattinn, þó að það sé eiginlega fyllilega þinglegt og réttmætt, þegar ég er að flytja brtt. við þau lög. Ég held, að bæði hæstv. forseti og ég tala nú ekki um hæstv. ríkisstj. muni sjá framan í það, áður en lýkur, hver áhrif það hefur á atvinnu fólksins í landinu að haga löggjöfinni á þann veg, sem gert var með stóreignaskattinum, og það er eðlilegt. Ég hef sýnt fram á það hér í umræðunum, því hefur ekki verið mótmælt með rökum, að sjávarútvegurinn út af fyrir sig geldur þarna 30 millj. kr. afhroð. Einhverjir verða að borga það, og allir, sem sjávarútveg stunda, standa aftur undir atvinnu fjölda fólks hver um sig, og með því að veikja viðnámsþol þessara manna, veikir ríkisstj. og Alþ. atvinnulífið og kjör fólksins í landinu. Eðlileg afleiðing af þess háttar löggjöf, - ég tala nú ekki um, þegar hún er gerð hvað ofan í annað, - er, að ungt fólk fælist frá því að hugsa um sjálfstætt atvinnulíf, enda grípur sú hugsun meira og meira um sig. Það er ekki bara flóttinn úr sveitunum, sem við erum vottar að, heldur flóttinn frá atvinnuvegunum, hvar svo sem er, og jafnvel flóttinn úr landinu. Það hefur vakið athygli síðustu mánuðina, hve margt fólk flytur hér af landi burt. Það er ekki ólíklegt, að sú skattalöggjöf og skattarán, sem ríkir á ýmsum sviðum, en kemur fram í sinni ferlegustu mynd í svokölluðum stóreignaskattslögum, eigi ríkan þátt í því að flæma fólkið ekki aðeins úr sveitinni og til sjávarhéraða, heldur hreint og beint frá landinu eða a.m.k. frá ábyrgð á öllum atvinnuvegum. Þegar eignarrétturinn, sem á að vera tryggður í grundvallarlögum ríkisins eða stjskr., er fótum troðinn, eins og farið er með hann af þeirri löggjöf, er hér um ræðir, og allar tilraunir til að milda hin illu áhrif löggjafarinnar eru vægðarlaust kæfðar af stjórnarliðinu, þá er ósköp líklegt, að margir sjái fram á það utan þingsalanna, að það er næsta tilgangslítið fyrir menn, unga eða gamla eða þar í milli, að vera að basla við að spara og eignast eitthvað til þess að geta annaðhvort veitt atvinnu eða a.m.k. haft af atvinnu sjálfir. Niðurstaðan verður því sú, að fólk fælist frá því að spara og færist meira í þá áttina að leggja allar sínar áhyggjur á aðra og þá helzt á bæjarfélag eða ríki, og er það náttúrlega alveg í anda þeirra manna, sem vilja helzt hafa ríkisforstöðu á öllum hlutum, eins og greinarhöfundur kemst hér að orði í því, sem ég las hér upp áðan af prentuðu máli, með leyfi hæstv. forseta. Austrænt ríkisvald virðist vera metið meira í augum núverandi valdhafa í landinu, heldur en vestræn mannréttindi. Vestræn mannréttindi hafa verið með þessum ólögum fótumtroðin, en mjög ýtt undir strauminn til hins austræna ríkisvalds, og kann það að vera að nokkru leyti vegna þess, að stjórnin styðst svo mjög sem vitað er við kommúnista, því að sú stefna er þeim náttúrlega harla kærkomin, að sem flestir borgarar landsins verði ófærir um að standa undir atvinnurekstrinum og að sem flestir borgarar landsins þurfi að leita á náðir ríkisins á einhvern veg til framfærslu. En ég hefði ekki álitið, að það ætti að vera áhugamál fyrir borgaralegan flokk, eins og t.d. Framsókn, að efla þá stefnu. Hæstv. forseti gaf mér ábendingu um það, að ég ætti að halda mér meira við það frv., sem fyrir lægi.

Og tillögurnar.

Og tillögurnar, já. Tillögurnar hafði ég rætt mikið við 2. umr., og ég held, að hv. frsm. eða hv. form. fjhn., annar hvor eða báðir, hafi sagt, að á þeim væri lítill munur og þeim fyrri, og finnst mér því ekki bein þörf á því að rökstyðja þær í þetta sinn mjög sérstaklega fyrir hv. d. Rökstuðningurinn fyrir þeim í dálítið stærra formi var fluttur fyrr, og mér þótti óþarfi að fara að endurtaka hann. En ef hæstv. forseti leggur á það áherzlu, þá get ég náttúrlega lesið upp aftur það, sem ég sagði við 2. umr. um þær.

Ég átti ekki við það. Náttúrlega er enginn þm. skyldugur til að halda langar ræður.

Frv. sjálft hefur ekki í sér annað ákvæði, en að framlengja frest fyrir ríkisstj., sem var framlengdur með brbl., frest fram yfir áramótin til að vinna þau verk að stóreignaskattinum, sem áttu eftir lögunum að vera unnin fyrir áramót. Um það er ósköp fátt að segja. Það er vitanlegt, að það hefur verið mikið verk að koma því af fyrir áramót, og um framlengingu frestsins og það, sem gert hefur verið eftir áramótin, hef ég ekkert að segja annað en það, að ég álít, að þeim mun minna sem hefði verið gert í þessu máli, þeim mun betra. Þeim mun minna sem unnið er að ólögum í landinu, þeim mun betra, því að það er, eins og ég drap á áðan, farinn að koma fram vottur þess í þessu þjóðfélagi, að ólögin eyði landinu, enda var því að fornu spáð. Mér þykir hæstv. fjmrh. sýna þessari hv. d. heldur litla virðingu, þar sem hann nú við þessar síðari umr., 2. og 3. umr., hefur ekki sézt koma hér í ráðherrastól, og er þó hér, eins og þegar hefur verið tekið fram af öðrum, en mér, um eitt hið þýðingarmesta mál að ræða. En það er náttúrlega hæstv. forseti, sem verður mest fyrir því barði, að ráðherrar sýna sig ekki í d., þrátt fyrir það þó að sé verið að ræða þeirra eigin áhugamál, sem verið hafa og eru. Ég skal svo ekki tefja fyrir framgangi málsins út af fyrir sig og svo fremi ekki gefst tilefni eyða meiri tíma í umr. um þetta mál. Ég sé fram á það, að sérstaklega verði okkar brtt. enn á ný felldar, þá verður það að eðlilegum hætti, að sá hluti þjóðarinnar, sem hefur orðið fyrir misbeitingu valds við setningu stóreignaskattslaganna, hlýtur að snúa sér til dómstóla landsins, og verður þá hver að hlíta því, sem þar verður seinast niðurstaða, það má segja í hæstarétti. En það er farið að verða eftirtektarvert, ef þingið fer æ ofan í æ að setja löggjöf, sem gengur svo nærri stjórnarskránni og eins og í tilfellinu um stóreignaskattinn þverbrýtur undirstöðu mannréttindaákvæða stjórnarskrárinnar, að þegnarnir neyðast til þess að leita til dómstólanna sér til verndar. Þeir, sem þannig eru leiknir, þegar um óbilgjarna valdhafa er að ræða, sem í skjóli þess, að þeir sitja á þingi og í ríkisstj., fótumtroða mannréttindi þegnanna, eiga ekki annars úrkosta, en að leita til dómstólanna.

Forseti (BSt): Ég skal taka það fram, að auk þeirra ástæðna, sem ég nefndi áðan fyrir því, að ég vildi ekki eiga frumkvæði að því að fresta þessu máli, hefur bætzt sú ástæða, að mér hefur borizt beiðni um fjarvistarleyfi frá þremur hv. dm, á morgun og dagana, sem eftir eru til páska, og með því að fresta fundinum t.d. til kvölds eða umr., væru þessir menn útilokaðir frá að taka þátt í atkvgr. um þetta mál  Hv. þm. Vestm. (JJós) lét falla orð um, að það mundi ekki hafa verið til neins að biðja um forsetaúrskurð í fyrra um það, hvort frv. um stóreignaskatt kæmi í bága við stjórnarskrána eða ekki, vegna þess, að mér skildist, að ríkisstj. mundi hafa fyrirskipað forseta að kveða upp úrskurð á ákveðinn hátt. Þessu vil ég algerlega mótmæla, að a.m.k. ég láti fyrirskipa mér neitt um það, hvernig úrskurð ég kveði upp sem forseti. Ég hygg, að hv. þingmaður geti ekki nefnt dæmi þess, að ég hafi gert svo. Það hefur sjaldan komið fyrir mig að kveða upp úrskurð, en þegar það hefur komið fyrir, þá hef ég leitað ráða þess manns, sem ég hef vitað færastan og kunnugastan stjórnarskrá og þingsköpum, og yfirleitt haft hann til ráðuneytis.Hann er því miður andaður nú, en hann naut trausts allra þm., og sá maður var á lífi í fyrra.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja þessar umr., en ég get ekki neitað því, að mér finnst meðferð málsins í heild hér í hv. d. vera ákaflega leiðinleg og lítt sæmandi. Það er ekki þetta frv., sem hérna liggur fyrir, sem máli skiptir, því að það er lítið mál. Það eru tengsli þessa frv. við það stóra mál, sem hér var afgr. á síðasta þingi, sem hafa orsakað það, að deildarmenn ýmsir hafa rætt málið í heild. Við 1. umr. málsins beindi hv. þm. Vestm. (JJós) fyrirspurn til hæstv. ráðh. varðandi stóreignaskattinn, sem nú er álagður, hvernig hann kæmi niður á atvinnuvegunum og þó sérstaklega sjávarútveginum. Ekki var annað að heyra á hæstv. ráðh. en honum sýndist þessi fsp. eðlileg og réttmæt, en hann sagðist ekki hafa gögn í hendi til þess að svara, þar eð hann hefði ekki vitað, áður en hann kom inn í d., um hvað yrði spurt. Þetta voru hans orð, og var ekki á honum nokkur hlutur að heyra í þá átt, að neitt væri því til fyrirstöðu að fá þessar upplýsingar. Síðan var farið fram á það við hv. fjhn. þessarar d., að hún aflaði þessara upplýsinga, og hv. form. n., hæstv. forseti þessarar deildar, sneri sér bréflega til skattstjóra og óskaði eftir upplýsingunum. Við vitum nú, hvernig það tókst. Svar skattstjóra var ekkert annað, en útúrsnúningar og vífilengjur og ekkert upplýst um sjálft málið, sem spurt var um. Hæstv. forseti sagði hér fyrr við umr., að hann gæti ekki að þessu gert, því að hann hefði ekkert vald til þess að fyrirskipa þessum embættismanni að gefa umbeðnar upplýsingar. Látum það vera að þetta kunni rétt að vera. En hæstv. forseti gat þá snúið sér beint til yfirmanns þessa embættismanns, fjmrh., og óskað eftir, að hann fyrirskipaði honum að gefa hinar umbeðnu upplýsingar. Þá gat embættismaðurinn alls ekki neitað. Það var ekki hægt. Og ég tel það í raun og veru fullkomið hneyksli, þegar um þetta hefur verið spurt svo ýtarlega í d. og óskað margsinnis þessara upplýsinga, að d. sinni því engu og láti málið frá sér fara án þess nokkuð að fá vitneskju um þetta atriði. Hv. minni hl. fjhn. leggur fram tillögur enn á ný til þess að reyna að freista þess, hvort d. vilji ekki líta á þær ástæður, sem þeir nm. hafa margsinnis borið fram, að nauðsynlegt sé að milda innheimtu skattsins. En meiri hl. ber höfðinu við steininn og segir: Ég held, að ekki sé þörf neinnar leiðréttingar; skatturinn verður að hafa sinn gang. - En ef hv. d. hefði tekið þessu skynsamlega, þá er ekki ósennilegt, að það hefði verið losnað við æðimörg mál í sambandi við þetta mál, þennan stóreignaskatt. Ég er sannfærður um, að þau eiga eftir að verða mörg og flókin. Og ég er sannfærður um það líka, að stóreignaskattur, eins og þar er í pottinn búið, er ekki skattur í eðlilegri merkingu, heldur fullkomið eignarnám án bóta og þar af leiðandi brot á stjórnarskránni. Það er ekki venjan í skattheimtu að segja: Þá verður að meta lóðina hjá Páli sérstaklega og Pétri sérstaklega. - Það verður að meta báðar þessar lóðir nákvæmlega á sama hátt undir almenna skattheimtu, en ekki á hinn mátann, eins og hér er gert. Alveg sama er um hlutabréfin. Sé búið til eitthvert mat af handahófi og sagt, að það eigi að vera grundvöllur skatts, þá tel ég það ekki hægt. En það þýðir ekki að deila um það hér, því að það verða dómstólarnir vafalaust látnir skera úr um. En það er leiðinlegt, segi ég enn, að hv. d. hefur ekki viljað líta við neinni lagfæringu á lögunum, ekki viljað neitt milda innheimtuna. En það hefði vafalaust orðið til þess, að menn hefðu getað betur sætt sig við skattinn og unað honum betur, ef það hefði mátt dreifa honum t.d. á 20 ár, eins og farið var fram á í till, hv. tveggja þm. í fjárhagsnefnd og eins nú. En það er sýnilegt, að það er dautt mál um þetta að tala. Þykir mér þetta mjög miður, því að ef við hefðum frestað fundi, við skulum segja til kl. 5, hefði n. verið búin að taka ákvarðanir um þessar till. og við allir getað mætt hér í d. í atkvgr.

Forseti (BSt): Út af ummælum hv. þm. V-Sk. (JK), þar sem hann deilir á það, hvernig með mál þetta hafi verið farið hér í d., vil ég taka það fram, að málið var fimm sinnum tekið til 1. umr. og frestað samkv. óskum, aðallega frá hv. þm. Vestm. (JJós); og sjö sinnum var það tekið til 2. umr., og sama er að segja þá, að þá var því frestað skv. ósk flutningsmanna þessara till. til þess að reyna að afla upplýsinga. Ég get því ekki kannazt við það, að ég hafi ekki gefið þessum hv. þingmönnum öll möguleg tækifæri sem forseti, til að halda á sínu máli.



Herra forseti. Frv. þetta er flutt í hv. Nd, af menntmn. þeirrar deildar samkv. beiðni menntmrn. Tilgangurinn með frv. er sá að gera sýslufélögum léttara að bera sinn hluta af rekstrarkostnaði héraðsskóla og húsmæðraskóla. Þetta er gert í frv. með þeim hætti að ákveða, að tekjum skólanna skuli skipt á annan veg en áður, svo að hlutur sýslufélaganna, sem standa að þessum skólum, batni verulega frá því, sem nú er, en að sjálfsögðu þyngir það að sama skapi á útgjöldum ríkisins til þessara skóla. Ástæðurnar fyrir því, að þetta þykir réttmætt, eru fyrst og fremst þær, að gjöld sumra sýslufélaga vegna rekstrar þessara skóla eru orðin þeim mjög tilfinnanleg. Samkv. l., sem giltu fyrir 1946, voru þessar skólastofnanir taldar sjálfseignarstofnanir og reknar með ríkisstyrk. Sá styrkur fór eftir nemendafjölda, og þótti viðunanlegt það fyrirkomulag. En 1946 eru sett ný lög um skólamál landsins. Þá verða þessir skólar að sameign ríkis og sýslufélaga þeirra, sem standa undir kostnaði af rekstri þeirra, og þá eru settar reglur um það, hvernig rekstrarkostnaður skólanna skuli skiptast á milli þessara eigenda, ríkis og sýslufélaganna. Í höfuðatriðum eru þær reglur þannig, hvað snertir héraðsskólana og húsmæðraskólana, að rekstrarkostnaðurinn skiptist í sömu hlutföllum og stofnkostnaðurinn eða að ríkið greiðir 3/4 hluta af rekstrarkostnaðinum, en viðkomandi sýslufélög 1/4. Nú er það svo, að sum sýslufélög í landinu bera ekki neinn kostnað af slíkum skólum, þegar önnur sýslufélög bera kostnað jafnvel af tveimur skólum og það auk unglingaskóla, sem þau líka kosta að hluta í þessum sömu héruðum. Er því misræmi mjög í þessum málum milli hinna einstöku sýslufélaga í landinu. Aftur á móti er það svo um nemendur þessara skóla, að þeir eru jafnvel ekkert frekar úr þeim sýslufélögum, sem bera kostnaðinn af rekstri skólanna, heldur en öðrum, sem bera ekki uppi slíkan kostnað. Út af þessu hafa ýmis sýslufélög átt mjög erfitt með að greiða sinn hluta af þessum kostnaði og afleiðingin oft orðið sú, að viðhald eignanna, þ.e. skólahúsanna fyrst og fremst, hefur verið vanrækt af þessum ástæðum, og það bitnar svo síðar á stofnkostnaði skólanna, sem verður að sjálfsögðu meiri og kemur fyrr til, ef viðhaldið er vanrækt. 1955 var þessum l. nokkuð breytt hvað snertir viðhaldskostnaðinn og þá sýslufélögunum í hag. En sú breyting er fjarri því að leysa þann vanda, sem sýslufélög eru í um greiðslu rekstrarkostnaðarins yfirleitt. Með þessu frv. er ekki verið að breyta neinu um hlutföll og greiðslu rekstrarkostnaðar. Sú eina breyting er í þessu frv., að tekjum af skólahaldinu er skipt öðruvísi, en nú er. Höfuðreglan um skiptingu teknanna, eins og nú er, er sú, að leigutekjur af húsnæði og eignum falla að 3/4 til ríkis og 1/4 hluta til sýslufélaganna, sem reka skólann, en aðrar tekjur, og það eru fyrst og fremst heimavistargjöld nemenda, falla að helmingi til ríkis og helmingi til sýslufélaga. En skv. þessu frv. er lagt til, að þessar tekjur, leigutekjurnar og aðrar tekjur, sem eru aðallega heimavistargjöld, teljist allar sem framlag viðkomandi sýslufélaga. Til þess að skýra þetta nánar skal ég setja upp einfalt dæmi, án þess að það sé tekið úr veruleikanum. Ef einhver skóli hefur 76 þús. kr. tekjur, þ.e. 16 þús. af leigutekjum og 60 þús. af öðrum tekjum, þá fær ríkið 42 þús. af þessum tekjum, en sýslufélögin 34. En verði þetta frv. samþ., þá falla þessar 76 þús. kr. óskertar til sýslufélaganna sem framlag þeirra við rekstur skólans, m.ö.o., þær 42 þús. kr., sem áður féllu í hlut ríkis, færast yfir til sýslufélaga. Ef einhver skóli væri rekinn skv. þessu dæmi, sem ég nefndi, þá er hagnaður sýslufélaganna þar 42 þús. kr., og tekjur ríkissjóðs minnka að sama skapi. Með þessu móti er talið að mjög verulega sé leystur vandinn fyrir þau sýslufélög í landinu, sem undan þessu ástandi hafa kvartað, en að sjálfsögðu þyngir þetta á ríkissjóði, og mun vera áætlað, að það nemi milli 400 og 500 þús. á ári, sem þetta auki gjöld ríkissjóðs, vegna þess að hann missir af þessum tekjum, sem til skólahaldsins féllu. Menntmn. er sammála um að leggja til, að þetta frv. verði samþ. Tveir nm., hv. 2. þm. Árn. og hv. 6. þm. Reykv., áskilja sér þó rétt til þess að flytja brtt. eða fylgja þeim, ef fram koma, en eru þó sammála okkur hinum um að samþ. frv.



Herra forseti. Frsm. menntmn. í þessu máli, hv. þm. Barð. (SE), hefur nú gert grein fyrir því frv., sem hér liggur fyrir, og skýrt frá, hvaða afgreiðslu það fékk í menntmn. Eins og hann gat um, áskildum við hv. 6. þm. Reykv. okkur rétt til þess að flytja eða fylgja brtt., sem fram kynnu að koma, og vegna þessa og vegna málsins í heild ætla ég að fara um það nokkrum orðum. Með hinum almennu fræðslulögum, sem sett voru 1946, var l. um héraðsskóla eins og yfirleitt alla skóla í landinu breytt, og um héraðsskólana var það á þann veg, að þeir voru gerðir að sameign ríkis og þeirra héraða, þar sem þeir voru staðsettir, eða sú varð framkvæmd málsins, þó að ekki væri gengið frá því, um leið og l. voru sett. Áður höfðu þessir héraðsskólar verið sjálfseignarstofnanir og reknir með heimafengnum tekjum, þ.e. nemendagjöldum, leigjutekjum og styrk frá ríki, sem miðaður var við nemendafjölda. Þetta gekk yfirleitt svo, að skólarnir stóðu að mestu leyti undir rekstri sínum eða alveg. Í héraðinu, þar sem mér var kunnugast um þetta, gekk það svo, ef ekki stóðust á tekjur og gjöld, að þá voru oftast til staðar frjáls framlög frá viðkomandi hreppum og sýslufélagi, sem hlupu þá undir bagga. En fljótlega eftir að þessi breyting átti sér stað kom í ljós, að fjárhagur héraðs- og húsmæðraskólanna, sem voru undir sömu l., var mjög bágborinn. Stofnkostnaður og rekstrarkostnaður þeirra, þ.e.a.s. sá hluti, sem kom í hlut héraðanna, varð svo mikill, að þau fengu ekki undir honum risið. Þá kom það enn í ljós, þegar erfiðleikarnir birtust, að sum héruð, sem þarna áttu hlut að máli, neituðu greiðsluskyldu sinni til skólanna. Allt þetta hafði það í för með sér, að fjárhagur skólanna varð bágborinn. Þeir menn, sem höfðu stjórn skólanna á hendi, þ.e. viðkomandi skólanefndir og skólastjórar, voru yfirleitt í vandræðum með reksturinn. Þetta var orðið óviðunandi ástand, og forráðamenn þeirra héraða, sem hér áttu hlut að máli, gerðu ítrekaðar tilraunir til þess að kippa þessu í lag. Síðari hluta ársins 1956 komu saman á fund til að ræða þessi mál fulltrúar frá Rangárvalla- og Vestur-Skaftafellssýslum, og mættu þeir vegna Skógaskóla, frá Árnessýslu vegna héraðsskólans og húsmæðraskólans á Laugarvatni, frá Mýra- og Borgarfjarðarsýslu vegna Reykholtsskólans og húsmæðraskólans á Varmalandi, frá Norður- og Vestur-Ísafjarðarsýslu fyrir hönd skólanna þar og frá Vestur-Húnavatns- og Strandasýslu vegna Reykjaskóla. Þessir fulltrúar ræddu á þessum fundi sínum þessi vandamál, og þeim kom öllum saman um það, að mikil nauðsyn væri á fyrir þessi héruð og sem sagt óhjákvæmilegt, að þessu yrði breytt frá því ástandi, sem nú var. Þeir gerðu því ályktun, þar sem þeir fóru fram á, að ríkið kostaði þessa skóla að öllu leyti. Til vara gerðu þeir þá ályktun eða till., að ríkissjóður greiddi 9/10 hluta af þeim kostnaði, sem sameiginlegur hefði verið ríki og héruðum, en héruðin 1/10. Í grg., sem þeir létu fylgja þessum till. sínum, færa þeir fram sterk rök fyrir máli sínu, þau sem ég hef nú lítillega bent á, og þeir benda t.d. á, að með l. frá 1946 hafi þeim sýslufélögum, þar sem þessir skólar voru staðsettir, verið gert að skyldu að greiða stofnkostnað þeirra í ákveðnu hlutfalli á móti ríkissjóði, án þess að leitað hafi verið álits þeirra um málið. Hver þessi hlutföll voru, þarf ég ekki að taka fram, hv. frsm. gerði það hér áðan. Þá segja þeir enn fremur, að fyrir fram hafi verið vitað, að hér yrði um mikil útgjöld að ræða, en sýslusjóðum ekki séð fyrir neinum auknum tekjum til þess að standast þennan aukna kostnað. Þá hafi þetta komið mjög misjafnt niður á héruðin, í hlut sumra komu 2 skólar, annarra 1 skóli, og sum héruð losnuðu alveg við þennan kostnað. Í þessu sambandi bentu þeir einnig á Austurland, þar sem er einn skóli, Eiðaskóli, og hann er að öllu leyti kostaður af ríkinu, og sama er að segja um húsmæðraskólann að Staðarfelli í Dalasýslu. Þá benda þeir á, að nemendur í þessum skólum eru að miklum meiri hluta úr öðrum héruðum en þeim, þar sem skólarnir eru staðsettir, svo að það kemur í hlut þessara héraða að greiða kostnað fyrir nemendur, sem eru að miklu leyti úr þeim héruðum, sem engan slíkan skólakostnað hafa. Ég vil benda á í þessu sambandi Árnessýslu. Eins og kunnugt er, stendur sýslusjóður undir stofnkostnaðarhluta og rekstrarhluta héraðsskólans að Laugarvatni og húsmæðraskólans þar. Í sýslunni eru nú 2 gagnfræðaskólar, þar sem sömu námsgreinar eru kenndar og í héraðsskólanum á Laugarvatni, þ.e.a.s. á Selfossi og í Hveragerði. Vitanlega standa viðkomandi hreppar að öllu leyti undir kostnaði þessara skóla, eins og l. mæla fyrir um. Sýslusjóður leggur vitanlega ekkert til þeirra mála. Í skólanum á Selfossi munu nú vera um 50-60 nemendur, að langmestu leyti þaðan af staðnum, en þó nokkrir úr nálægum hreppum. Auk þess að hreppurinn verður að standa undir þessum skóla, sem sjálfsagt er og ekkert er kvartað yfir, þá kemur í hlut hreppsins að greiða nálægt 1/5 hluta af þeim kostnaði, sem fellur til sýslusjóðs vegna skólanna á Laugarvatni. Þetta eru aukin útgjöld, sem viðkomandi hreppar álíta að þeim beri ekki að greiða eða það sé ekki rétt að hafa þessa tilhögun á, þeir hreppar, sem kosta sína skóla sjálfir, eigi að vera lausir við þessar greiðslur til héraðsskólans á Laugarvatni. En að óbreyttu ástandi verða þeir að gera það, vegna þess að þeir borga sinn hlut í sýslusjóð sýslunnar, og Selfosshreppur t.d. er það stór orðinn, að hann ber 1/5 af sýslusjóðsgjöldunum. Ég tek þessi dæmi frá Árnessýslu, vegna þess að ég er þeim persónulega kunnugur og hef haft afskipti af þeim á undanförnum árum, en sömu dæmi og þetta mætti áreiðanlega nefna frá þeim stöðum öðrum, sem líkt stendur á fyrir. Á s.l. þingi og því, sem nú situr að störfum, flutti hv. þm. Borgf. frv. um breyt. á l. um skólakostnaðinn. Í þessu frv. var lagt til að skipta kostnaði héraðsskólanna á þann veg milli ríkis og héraða, að héruðin greiddu 1/10 af kostnaðinum, ríkið 9/10. Var þá bæði um stofnkostnað og rekstrarkostnað að ræða. Með þessu var tekið undir varatill. forráðamanna þeirra héraða, sem ég gat um áðan, sem komu saman vegna þessara mála. Þessu frv. frá s.l. þingi var vísað til ríkisstj., en því frv., sem hv. þm. Borgf. flutti núna samhljóða á þessu þingi, var vísað til menntmn. Nd. og hefur ekki verið afgr. þaðan. Sú n. flutti nokkru seinna að beiðni menntmrn. frv. það, sem hér liggur fyrir á þskj. 144, og það frv. hefur náð samþykki í Nd. og er nú hér til meðferðar. Frv. þetta kemur til móts við héruðin, eins og lýst hefur verið, hvað það snertir að létta rekstrarkostnaði skólanna af héruðunum, enda gert ráð fyrir, eins og segir í 1. gr., að leigutekjur og aðrar tekjur heimavistarskóla gagnfræðastigsins, þ.e. héraðsskólanna, og húsmæðraskóla renni í hlutaðeigandi skólasjóði til greiðslu á hluta viðkomandi sveitarfélags eða sýslu vegna kostnaðar af viðhaldi og rekstri skólans, að svo miklu leyti sem tekjur þessar hrökkva til. Þessar tekjur, sem eru aðallega leigutekjur og heimavistargjöld nemenda, hafa áður skipzt að jöfnu milli ríkis og viðkomandi héraða, en eiga nú að ganga óskiptar til greiðslu á kostnaðarhluta viðkomandi héraða. Frv. þetta er því að þessu leyti til mikilla bóta og léttir verulegum bagga af héruðunum, bagga, sem hefur hvílt þungt á þeim, eins og lýst hefur verið. En ég verð að telja það miður farið, að hæstv. menntmrh., sem staðið hefur að flutningi þessa frv., skyldi ekki taka skrefið að fullu með því að létta stofnkostnaði skólanna einnig af héruðunum, eins og lagt var til í frv. hv. þm. Borgf. og forráðamenn skólanna höfðu farið fram á, eins og ég hef getið um, en þessi kostnaður, stofnkostnaðurinn, er ekki svo lítill. Það hafa orð fallið um það, að þarna væri ekki um mjög mikinn kostnað að ræða, þetta væru skólahús, sem búið væri að reisa, og skólarnir væru í fullum gangi og þess vegna mundi ekki vera um mikinn stofnkostnað að ræða á næstu árum. En þetta er nokkuð annað, þegar farið er að athuga þessi mál, því að eftir upplýsingum frá eftirlitsmanni skólanna er það svo, þar sem gerð er grein fyrir endurbótum og nauðsynlegum viðbyggingum skólanna segir, að til skólans í Reykholti muni þurfa 4 millj. kr. Af þeirri upphæð mundi hlutur Mýra- og Borgarfjarðarsýslu verða 1 millj. kr. Að Reykjum í Hrútafirði þarf að þessu leyti 3 millj. kr. Hlutur viðkomandi héraða, sem eru Vestur-Húnavatnssýsla og Strandasýsla, yrði þá 750 þús. kr. Núpsskóli í Dýrafirði þarf 3 millj. kr. Hlutur Vestur-Ísafjarðarsýslu yrði þá 750 þús. kr. Reykjanesskóli við Ísafjarðardjúp þarf 2 millj. og hlutur Norður-Ísafjarðarsýslu yrði þá 500 þús. kr. Laugaskóli í Þingeyjarsýslu er þarna langlægstur með 800 þús. kr., en hluti sýslunnar yrði þá 200 þús. Til héraðsskólans á Laugarvatni er áætlað að þurfi 3 millj. kr., og í hlut sýslunnar kæmu þá 750 þús. Skógaskóli í Rangárvallasýslu, sem Rangárvallasýsla og V.-Skaftafellssýsla standa báðar að, þarf 3 millj. og 200 þús. kr., og í hlut sýslnanna koma því um 800 þús. kr. Svo sem sjá má af þessari upptalningu, er hér um stórkostlegar fjárfúlgur að ræða. Og þetta er ekki út í bláinn sagt, því að þessu fylgir sú umsögn, að þetta séu nauðsynlegar framkvæmdir á næstu árum, ef skólarnir eiga að geta gegnt því hlutverki, sem þeim er ætlað samkvæmt lögum. Þessar tölur, sem ég las núna upp, eru samtals 19 millj. kr., og samkvæmt núgildandi skiptingu milli þessara héraða og ríkisins eru það 4 millj. 750 þús. kr., sem koma í hlut héraðanna, en ríkið mundi borga 14 millj. 250 þús. Ef farið væri eftir varatill. þeirri, sem forráðamenn þessara héraða fóru fram á eða stungu upp á, þá mundi í hlut ríkisins koma 17 millj. og 100 þús. kr., en héraðanna 1 millj. og 900 þús. Mismunurinn yrði tæpar 3 millj. kr., sem létt væri af héruðunum og kæmu yfir á ríkið. Af því, sem ég nú hef sagt, vænti ég, að hv. dm. sé ljóst, að hér er um svo miklar upphæðir að ræða, að full ástæða sé til að létta þeim af viðkomandi héruðum og koma til móts við þau að þessu leyti, eftir því sem þau hafa óskað eftir og farið fram á. Ég hafði látið mér detta í hug að bera fram við frv. við þessa umr. brtt., sem færi í sömu átt og brtt. sú, sem hv. þm. Borgf. bar fram við frv. í Nd. og náði þar ekki fram að ganga. En vegna þess, sem fram kom í menntmn., þegar þetta mál var tekið fyrir þar, þá þykist ég mega draga þá ályktun af því, að slík till., þótt fram yrði borin, mundi ekki ná fram að ganga nú í þessari hv. d. Og ég vil ekki verða til þess að tefja það, að frv., eins og það liggur fyrir, nái fram að ganga, því að svo langt sem það nær, kemur það mikið á móti þeim héruðum, sem hér er um að ræða. Með það sjónarmið fyrir augum mun ég ekki bera fram þessa brtt. En mér þótti samt rétt að taka það fram, sem ég nú hef látið í ljós um þetta, svo að það væri deildarmönnum nokkuð ljóst, hvernig málið liggur fyrir í heild og hvaða óskir viðkomandi héruð hafa látið í ljós og fyrir hverju þau hafa barizt á undanförnum árum. Eins og fram hefur komið, er þetta frv., sem nú er hér til meðferðar, til nokkurra bóta, og það er þó alltaf nokkuð í áttina.