Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

forseti (BF): Svo hljóðandi bréf hefur borizt: „Reykjavík, 15. febr. 1966. Matthías Bjarnason, 11. landsk. þm., hefur í dag ritað mér á þessa leið: „Þar sem ég get ekki sinnt þingstörfum næstu vikur vegna veikinda, leyfi ég mér að biðja um fjarvistarleyfi og, með skírskotun til 138. gr. l. um kosningar til Alþ., að óska þess, að 1. varamaður landsk. þm. Sjálfstfl., Ragnar Jónsson skrifstofustjóri, taki sæti á Alþingi í forföllum mínum.“ Þetta er yður, herra forseti, hér með tilkynnt. Benedikt Gröndal, forseti Nd. Til forseta sameinaðs Alþingis.“ Ragnar Jónsson hefur áður tekið sæti á þinginu í forföllum aðalmanna og kjörbréf hans verið rannsakað. Hann er mættur til þingstarfa og býð ég hann velkominn.



Herra forseti. Till. þá til þál., sem hér er til umr. og prentuð er á þskj.88, hef ég leyft mér að flytja ásamt hv. 3. og hv. 5. þm. Sunnl. Till. hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „ Alþ. ályktar að skora á ríkisstj. að láta rannsaka til fullnustu, hvernig hagkvæmast muni vera að leysa raforkuþörf Vestur-Skaftfellinga þeirra, sem búa austan Mýrdalssands, og vinna að framgangi þess máls svo fljótt sem auðið er.“ Fyrir nokkrum árum var lokið við að leggja rafmagnslínu frá Soginu austur til Víkur í Mýrdal, en þar stoppaði við. Hefur hin langa og ótrygga leið yfir Mýrdalssand sjálfsagt verið meginorsök þess, að ráðamenn raforkumálanna hugðu ekki á frekari framkvæmdir í VesturSkaftafellssýslu að sinni. Mun engin áætlun um áframhaldandi framkvæmdir í þessu héraði vera fyrir hendi enn sem komið er, og er það áhyggjuefni margra. Mér er kunnugt um það, að allir íbúar sveitanna milli sanda urðu fyrir miklum vonbrigðum, að ekki skyldi takast að teygja Sogslínuna lengra en austur til Víkur. Þessi vonbrigði verða því tilfinnanlegri sem lengra líður. Raforkuþörfin vex með hverju ári, og það þarf ekki að lýsa því fyrir hv. alþm. Nútímahúskaparhættir krefjast síaukinnar raforku. Svo er og hitt, að fólk unir ekki til lengdar við það að vera afskipt um þau þægindi, sem allur þorri landsmanna býr nú við. Það er alkunna, að Skaftfellingar voru brautryðjendur um rafvæðingu á bæjum sínum. Þeir áttu sín á meðal mikla sjálfmenntaða kunnáttu og hagleiksmenn á sviði rafmagnstækninnar. Þessir menn aðstoðuðu sýslunga sína og fjölmarga aðra landsmenn við að beizla bæjarlækina. Þeir byggðu stíflurnar og rafstöðvarnar, önnuðust allar raflagnir og smíðuðu jafnvel túrbínurnar sjálfir. Þetta merkilega starf var að mestu leyti unnið löngu áður en hið opinbera fór almennt að sinna slíkum málum. En þótt víða hagaði vel til um byggingu vatnsaflsstöðva við bæina, sérstaklega með Síðunni, sums staðar í Landbroti og Skaftártungu, voru margir afskiptir. Heil hreppsfélög voru þannig sett, að engir möguleikar voru á því að reisa par vatnsaflsstöðvar. Svo var um Meðalland og Álftaver. Þar vantaði fallhæðina. Í dag er því ástandið þannig, að í 5 hreppum af 7 í Vestur-Skaftafellssýslu búa menn ýmist við gamlar og úreltar einkavatnsaflsstöðvar, sem eru óvirkar langtímum saman, vegna þess að vatnið í lækjunum gengur til þurrðar í frostum að vetrinum og í þurrkum yfir sumartímann, eða þá að fólk hefur reynt að koma sér upp smáum dísilstöðvum, sem eru meira og minna ófullnægjandi. Frá þessu eru þó fáar undantekningar. Ég ætla mér ekki að segja fyrir um það, á hvern hátt heppilegast er að leysa raforkuþörf þessa fólks, sem ég ræði hér um. Mér er vel ljóst, að á því eru ýmsir annmarkar vegna staðhátta, t.d. því að leiða rafmagn á staurum austur yfir Mýrdalssand. Vegalengdin er þó ekki aðalatriðið í mínum augum. því að línan mundi ná til 115-120 bæja. Hitt skiptir meginmáli, hvort hægt er að verja línuna á sandinum fyrir eyðileggingu. Fleiri leiðir eru sjálfsagt til en sú að leiða rafmagnið austur yfir Sand frá Soginu, en það er verk sérfræðinga að segja til um, hvað heppilegast er í því efni. Ég drep á þetta vegna þess, að nokkru eftir að þáltill. okkar þremenninganna var lögð fram hér á hv. Alþ., kom fram frv. til l. frá hv. 6. þm. Sunnl. um rafvæðingu allra byggðra býla í Álftaveri, Leiðvallahreppi, Skaftártungu, Kirkjubæjarhreppi og Hörgslandshreppi fyrir árið 1968 með rafmagnslínu frá Soginu. Það er ánægjulegt að finna áhuga hjá sem flestum fyrir þessu mikla nauðsynjamáli, og ég ætti sízt að amast við því. En það liggur ekki fyrir neitt álit sérfróðra manna um það, að rafmagnslínan frá Vík austur yfir sand sé eina og rétta leiðin. Þess vegna fannst okkur flm. till. þeirrar, sem hér er til umr., nauðsynlegt að fá fyrst af öllu úr því skorið, hvaða leið er heppilegast að fara til þess að tryggja umræddum sveitum raforku. Það er þýðingarlaust að blekkja sjálfan sig eða aðra með því að loka augunum fyrir þeirri staðreynd, að öll mannvirki á Mýrdalssandi eru í hættu, ef Katla skyldi taka upp á því að gjósa enn þá einu sinni. M.a. með þetta í huga töldum við flm., að heppilegasta leiðin til þess að þoka málinu áleiðis væri sú að koma því inn á Alþ. í formi þáltill., þar sem skorað væri á ríkisstj. að láta fram fara fullnaðarrannsóknir á því. hvað hagkvæmast og öruggast er að gera. Mér er kunnugt um, að undanfarið hefur farið fram undirskriftasöfnun undir áskorun til stjórnvalda um að láta án tafar gera áætlun um rafvæðingu sveitanna austan Mýrdalssands. Munu nær allir ábúendur og umráðamenn jarða á þessu svæði hafa ritað undir áskorunina. Herra forseti. Ég legg til, að umr. um þetta mál verði frestað og till. vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Hv. flm. þeirrar þáltill., sem hér liggur fyrir, drap á í ræðu sinni, að ég hefði flutt frv. í hv. Ed. um rafvæðingu þeirra sveita, sem um ræðir í þessari þáltill., og taldi, að það frv. hefði verið ótímabært, vegna þess að fyrst þyrfti að fara fram ýtarleg rannsókn á því, með hverjum hætti raforkuþörf þessara sveita yrði bezt leyst. Og þessi till., sem hér liggur fyrir, stefnir að því að sú rannsókn fari fram. Ég verð í því sambandi að láta í ljós undrun mína á því, að nú á árinu 1966 skuli hv. þm. upplýsa það, að menn séu ekki búnir að gera sér grein fyrir því, hvernig bezt væri að rafvæða þessar sveitir. Og ég get raunar bætt því við, að ég þykist hafa um það góðar upplýsingar, að svo sé ekki. Menn hafa nefnilega fyllilega gert sér grein fyrir því, að aðrar raunhæfar leiðir en sú að tengja þessar sveitir við núverandi veitukerfi eru í rauninni ekki fyrir hendi. Þetta á enn frekar við núna en nokkru sinni áður, vegna þess að með l. um landsvirkjun frá s.l. ári var vikið frá þeirri stefnu, sem lengi undanfarið hefur verið efst á baugi, nefnilega hin svokallaða smávirkjanaleið, smáar virkjanir fyrir takmörkuð svæði, í stað þess stefnt að stórvirkjunum með stóru veitukerfi. Ég hef kynnt mér það á raforkumálaskrifstofunni, áður en ég flutti frv. það, sem hv. þm. nefndi, að sérfræðingar raforkumálaskrifstofunnar eru þeirrar skoðunar, að það sé ekki um aðra raunhæfa leið í þessu máli að ræða en að tengja þessar sveitir við núverandi veitukerfi. - Þetta vildi ég, herra forseti, að gefnu tilefni láta koma fram.



Herra forseti. Það er rétt, sem hér var sagt áðan, að Skaftfellingar voru brautryðjendur í því að raflýsa heimili sín. Á þessu svæði, sem hér er um að ræða, eru 70 einkarafstöðvar, vatnsaflsstöðvar, en 150 býli. Þessar vatnsaflsstöðvar eru misjafnlega góðar, enda margar orðnar nokkuð við aldur. Og það er ekki fyrr en nú á s.l. ári, sem ýmsir af þeim, sem þessar vatnsaflsstöðvar hafa, hafa minnzt á það, að þeir vildu gjarnan hætta við þær og fá rafmagn með öðrum hætti. Það er ekkert skrýtið, þótt ekki hafi allt fram undir þetta verið talið fært að láta þennan hluta Vestur-Skaftafellssýslu fá rafmagn frá samveitum, með tilliti til þess, að meira en helmingur þessara býla hefur haft rafmagn, sem allt fram undir þetta hefur verið talið fullnægjandi fyrir þessi býli. Nú er það eins og hv. 1. flm. þessarar till. sagði hér áðan, að Vestur-Skaftfellingar á þessu svæði hafa nær allir, sem húsforráð hafa, skrifað undir áskorun um það, að þeir fái rafmagn með öðrum hætti, og tjáð sig fúsa til þess að leggja niður þessar einkarafstöðvar, sem þeir hafa notað til þessa. Og það er vitanlega alger forsenda fyrir því, að þeir geti fengið samveitu, að einkarafstöðvarnar verðilagðar niður og þeir gerist allir sameiginlegir notendur. Þetta undirskriftaskjal barst mér nú fyrir viku. Það var ekki vitað fyrr en nú fyrir viku, að þeir, sem hafa einkarafstöðvarnar, vildu leggja þær niður og leggja í kostnað við að fá rafmagn með öðrum hætti. Ég tel, að sú till., sem hér er um að ræða, sé algerlega eðlileg, það sé nauðsynlegt, áður en ráðizt er í framkvæmdir á þessum stað, að gera sér fyllilega grein fyrir því, hvort það sé um aðra leið að ræða hentugri en þá að fá línu yfir sandinn. Hitt er svo jafnaugljóst, að þessi landshluti þarf að fá rafmagn eins og aðrir landshlutar, og að því verður vitanlega unnið nú, þegar það liggur fyrir, að grundvöllur er fyrir hendi, sem ekki var áður, meðan meira en helmingur býlanna hafði rafmagn og mestur hluti bændanna, sem hafði þetta rafmagn frá einkarafstöðvum, hafði allt fram að síðustu tímum talið það vera nægjanlegt. Nú hafa þeir gert sér ljóst, að gömlu stöðvarnar nægja ekki vegna vatnsskorts, vegna aldurs, það þarf að endurnýja þær. Og þá er komið nýtt viðhorf. Það er rétt, sem hér var sagt áðan, að það var breytt um stefnu í virkjunarmálunum með því að virkja það, sem ódýrast er, og það, sem hentugast er til langframa, þ.e. að stefna að stórvirkjun og tengja síðan kerfin saman. Þetta er rétt. Hitt getur þó komið til álita, hvort þrátt fyrir þessa stefnu geti ekki verið heppilegt að virkja á stöku stöðum fyrir vissar sveitir. Og hér á dagskránni í dag er önnur þáltill. frá þm. Vestfjarða, sem gengur í sömu átt, og þeir telja, að það komi til greina að virkja þar fyrir viss svæði. Þetta gæti komið til greina á Vestfjörðum vegna þess, hversu dýrt er að leggja linur um þau svæði, sem þar eru, vegna landslags og vegalengdar, og ég segi ekkert um það á þessu stigi, hvort það gæti komið til greina í Vestur-Skaftafellssýslu. Ég tel, að það sé eðlilegt, að sérfræðingar segi síðasta orðið um það, og ég tel, að það þurfi ekki að eyða sérstaklega löngum tíma í að fá þá niðurstöðu, sem sjálfsagt er að hafa fyrir hendi, áður en til slíkra framkvæmda kemur sem þeirra að skapa Vestur-Skaftfellingum rafmagn, sem ekki hafa það nú.



Herra forseti. Ég hef á þskj. 100 ásamt 4 þm. Reykn. leyft mér að flytja till. til þál. um undirbúning löggjafar um kaup lausafjár með afborgunarkjörum. Tillgr. er svo hljóðandi: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta semja frv. til l. um kaup lausafjár með afborgunarkjörum og leggja það frv. síðan fyrir Alþ.“ Eins og í grg. þessarar till. segir, verður það stöðugt tíðara hér á landi, að lausafjárkaup fari fram með þeim hætti, að kaupandi gjaldi aðeins lítinn hluta umsamins kaupverðs við afhendingu, en greiði síðan eftirstöðvarnar með tilteknum afborgunum á tilteknum gjalddögum. Jafnframt er æ oftar svo um samið, að seljandi haldi eignarrétti sínum af hinum selda hlut, unz kaupverðið er að fullu greitt. Eru nú margvíslegir lausafjármunir seldir með þessum kjörum, eins og t.d. notaðar bifreiðar, húsgögn, heimilistæki, hljóðfæri, sjónvarpstæki og bækur, svo að nokkur dæmi séu nefnd. Sjálfsagt hafa þessi samningskjör greitt fyrir viðskiptum og stuðlað að því, að menn eignuðust lausafjármuni, sem þeir ella hefðu orðið að vera án. Að því leyti til er ekki nema gott eitt um þessa söluaðferð að segja. En hinu ber ekki heldur að neita, að á þessum viðskiptaháttum geta verið ýmsir vankantar. Þá má misnota. Og eitt er víst, að við slík afborgunarkaup reynir á ýmis atriði, sem koma ekki til, þegar um er að ræða venjuleg lausafjárkaup. Ákvæði hinna almennu lausafjárkaupalaga eiga því ekki að öllu leyti við um þessi afborgunarkaup. Hér á landi hafa samt ekki verið sett nein sérstök lög um slík afborgunarkaup. Þvílík lög hafa hins vegar verið sett fyrir löngu í nágrannalöndum okkar og voru reyndar upphaflega sett þar um svipað leyti og lög um lausafjárkaup, í Svíþjóð 1915, Noregi 1916 og í Danmörku 1917. Þau lög voru undirbúin af norrænni samstarfsnefnd. Á þeim tíma hefur sennilega ekki þótt þörf á slíkum lagaákvæðum hér, því að afborgunarkaup munu þá lítið hafa tíðkazt hér á landi. Lög Norðurlandanna um afborgunarkaup voru endurskoðuð um það bil fyrir 15 árum. Íslandi var boðin þátttaka í þeirri lagasamvinnu eða lagaendurskoðun, en ekki var talið hægt að senda fulltrúa af Íslands hálfu þá, þótt því væri lýst yfir, að Ísland hefði mikinn áhuga á málinu. Þessi samnorræna samstarfsnefnd um þetta efni skilaði svo áliti í málinu 1950, og hin endurskoðuðu lagafrv. hafa síðan verið lögð til grundvallar nýrri lagasetningu á Norðurlöndum um þetta efni, í Danmörku voru slík lög t.d. sett 11. júní 1954. En hér hafa enn ekki verið sett nein lög um þetta efni. Er það þó orðið mjög svo tímabært að dómi okkar flm., enda er fullvíst, að afborgunarkaup hafa færzt mjög í vöxt hér á landi á síðustu árum, eins og ég áðan sagði. Það er því orðin þörf á föstum reglum um þessa tegund lausafjárkaupa, því að vegna vöntunar á föstum reglum hefur komizt á ýmiss konar óvandi í sambandi við þessi kaup. Má þar m.a. nefna það, sem talsvert mun tíðkað, að kaupendur eru ekki aðeins látnir skrifa undir afborgunarsamning með eignarréttarfyrirvara, heldur eru þeir einnig látnir gefa út sérstakan víxil fyrir hverri einni einustu afborgun. Af þessu geta óþægindi stafað fyrir kaupanda. Víxlarnir kunna að dreifast á fleiri hendur. Menn gleyma því kannske, þegar þeir greiða afborgun, að heimta þann sérstaka víxil til baka, og þetta er náttúrlega alger misnotkun á víxilforminu. Ég hygg, að dómstólar, t.d. hér í Reykjavík, kannist talsvert við mál af þessum toga spunnin. Ég held þess vegna, að það sé tímabært að láta athuga þessi mál og setja löggjöf um þetta efni. Í þessu sambandi má geta þess, að fyrir 2-3 árum var hér á hv. Alþ. í sambandi við áskorun til ríkisstj. um það að láta endurskoða veðlög samþykkt, að jafnframt skyldu endurskoðaðar reglur um sölu muna með eignarréttarfyrirvara. Mér er ekki kunnugt um, að það hafi komið fram neinar till. af hálfu ríkisstj. samt um setningu reglna um sölu með eignarréttarfyrirvara, enda vafasamt að blanda því saman við endurskoðun veðlaga. Þess vegna er full ástæða til þess að samþykkja þessa till. nú. Herra forseti. Ég vil leyfa mér að æskja þess, að till. þessari verði vísað til allshn. til athugunar.



Herra forseti. Till. til þál. um dvalarheimili fyrir aldrað fólk á þskj. 131 er flutt af mér og 4 öðrum hv. þm. Framsfl. Ég vil, með leyfi hæstv. forseta, lesa till.: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að skipa 7 manna n. til að athuga og gera till. um, hvernig hagfelldast væri fyrir ríkið í félagi við Tryggingastofnun ríkisins, sveitarfélög og sýslufélög að koma upp á hentugum stöðum víðs vegar um land dvalarheimilum fyrir aldrað fólk. Skal n. þannig skipuð, að þingflokkarnir tilnefni sinn nm. hver, Tryggingastofnun ríkisins einn mann, Samband ísl. sveitarfélaga einn mann, 7. manninn skipi ríkisstj. án tilnefningar og verði hann formaður nefndarinnar. N. skal m.a. sérstaklega athuga möguleika á því, að hreppsfélög með aðstoð frá ríki og almannatryggingum geti látið byggja færanleg íbúðarhús, sem aldrað fólk, t.d. hjón í sveitum, geti fengið leigð til notkunar á þeim stað, er þau kjósa. Enn fremur skilyrði til, að sýslu- og bæjarfélög með aðstoð sömu aðila láti reisa dvalarheimilahverfi á jarðhitasvæðum til afnota fyrir aldrað fólk úr viðkomandi sýslu- eða bæjarfélögum. N. skili till. sínum til ríkisstj. Kostnaður við störf n. greiðist úr ríkissjóði.“ Í grg. með þessari þáltill. er rökstutt efni hennar, og þess vegna mun ég aðeins með örfáum orðum rifja upp það helzta af því. Meðalaldur manna hefur lengst mjög mikið hina síðustu áratugi hér á landi, eins og kunnugt er. Íslenzka þjóðin er svo lánsöm, að nú er manndauðahlutfall lægra hér hjá okkur en í nokkru öðru Evrópulandi. Árið 1910 urðu 6.5% landsmanna 65 ára og eldri, en árið 1960 voru 8.1% 65 ára og eldri. Þannig hefur stækkað mjög sá hluti þjóðarinnar, sem nær háum aldri. Með almannatryggingunum hefur verið stigið stórt og happasælt skref til þess að hjálpa aldraða fólkinu. Það er trú mín, að sú hjálp muni fara vaxandi á komandi tímum, og ég álít, að það þurfi hún líka að gera. En ellilífeyrisgreiðslur einar út af fyrir sig leysa ekki að fullu vandamál hinna öldruðu. Það verða alltaf einhverjir aldraðir og þeir margir, sem þurfa á víðtækari aðstoð að halda. Við flm. að þessari till. litum þannig á, að einn þáttur ellitrygginga ætti að vera í því fólginn, að í hverju héraði eða byggðarlagi væri komið upp húsnæði og notalegum hælum fyrir hina öldruðu, sem þeir ættu aðgang að, þegar þörfin kallar. Oft getur gamalt fólk bjargað sér sjálfi lengi, ef það hefur þægilega aðstöðu hvað húsakynni snertir, og mikið getur munað um vinnuafl þess fyrir þjóðarbúið, ef það getur fengið aðstöðu til þess að búa þar, sem það fær störf, sem því henta. Ég var t.d. að lesa um það í einu dagblaðinu hér í morgun, að blaðamenn höfðu hitt að máli konu, 76 ára að aldri, sem var að vinna í frystihúsi, og hún vann frá 7-10 tíma á hverjum degi við þessi störf. Ég hygg, að það sé mikils virði fyrir þjóðarbúið að nota vinnuafl aldraða fólksins og það sé hagur í því að búa þannig um, að sem mest not geti orðið af störfum þess, um leið og líðan þess er gerð eins góð og mögulegt getur verið. Víða er það þannig í sveitum og smærri þorpum til og frá um þetta land okkar, að gamla fólkið verður að flytja í burtu, um leið og það leggur niður atvinnureksturinn eða fastráðin störf, sem það hefur um langan tíma haft með höndum. Og þessir burtflutningar stafa aðallega vegna þess hjá fjölda þessa fólks, að það eru engin húsakynni til fyrir fólkið á þeim stað, þar sem það hefur búið um langa tíð og mundi helzt vilja dveljast. Ef hins vegar húsnæði væri fyrir hendi, gæti það verið áfram í sínum átthögum og séð um sig sjálft, meðan heilsan leyfir því, og í mörgum tilfellum, eins og ég sagði áðan, mundi notast af því vinnuafli, sem þetta fólk hefur yfir að ráða, sem annars mundi falla niður og þjóðfélaginu væri tapað. Ég þykist líka vita það, og mér finnst það a.m.k. sjálfum, að margur mundi vilja borga töluvert hærra tryggingagjald, ef þeir ættu það víst í ellinni að geta fengið húsnæði við sitt hæfi, þar sem þeir helzt vildu dveljast, eða ættu kost á auðfenginni dvöl á hæli, ef heilsan væri farin að bila. Með þessari þáltill. er þeirri hugmynd hreyft, eins og ég hef hér lítillega drepið á, að það verði athugaðir þessir möguleikar, að sveitarfélögin og ríkið og almannatryggingarnar í sameiningu komi upp þægilegum íbúðarhúsum fyrir aldrað fólk, húsum, sem t.d. væri hægt að færa úr stað og aldrað fólk gæti fengið leigð, og þegar t.d. öldruð hjón hefðu notað slíkt hús og annaðhvort dæju eða yrðu að flytja úr því, gætu önnur fengið það flutt til sín eða flutt inn í það, þar sem það væri. Enn fremur á jarðhitasvæðum, sem víða eru um landið, yrði komið upp smáhverfum lítilla, notalegra íbúðarhúsa fyrir aldrað fólk. Og svo í þriðja lagi, að komið yrði upp hælum, þar sem þeir sjúku og hrumu gætu fengið að dveljast síðustu æviárin við notalega aðhlynningu, sem þeim ber og þeir þurfa að hafa. Þetta verkefni er, eins og ég hef sagt, þríþætt, og ég vænti þess, að þessir þrír aðilar, sem ég hef nefnt: sveitarfélögin, ríkið og almannatryggingarnar, geti tekið höndum saman um þetta verkefni og smátt og smátt hrundið því í framkvæmd, eftir því sem þörfin krefði á hverjum tíma. Ég ætlast ekki til þess, að það sé hægt að gera stórvirki allt í einu í þessum efnum. Ég býst við, að það yrði að byrja á þessu í smáum stíl. En sennilega mundi slík starfsemi færast í aukana, eftir því sem þörfin krefði hverju sinni. Sú löggjöf, sem við nú eigum og höfum, er tiltölulega ný um aðstoð í þessum efnum. Hún er ekki fullnægjandi, að mínum dómi, m.a. vegna þess, að það hefur ekki verið gert ráð fyrir auknum framlögum, ekki a.m.k. nægilega auknum, hvorki frá því opinbera né öðrum aðilum, til þess að standa undir slíkri starfsemi. Ég sé ekki ástæðu til að hafa um þetta fleiri orð en ég þegar hef haft. Till. skýrir sig sjálf. Þess vegna ætla ég ekki að nota lengri tíma. Í grg. eru helztu rökin dregin fram, eins og ég sagði, fyrir þessu málefni, og þess vegna ætla ég ekki að hafa um þetta fleiri orð. Ég vil leyfa mér, herra forseti, að gera till. um það, að þessari till. verði nú að lokinni þessari fyrri umr. vísað til fjvn. til athugunar.



Herra forseti. Við hv. 3. þm. Norðurl. e. (GíslG) fluttum sams konar till. og þá, sem nú er tekin fyrir, á síðasta Alþ. Hún var eitt þeirra mála, sem þinginu vannst ekki tími til að afgreiða. Hins vegar er efni till. ekki síður brýnt, þó að eitt ár hafi liðið, jafnvel enn þá brýnna. Þess vegna er hún nú endurflutt af okkur sömu þingmönnum. Till. fylgir allýtarleg grg., og leyfi ég mér að skírskota til hennar. Í fyrra fylgdi ég einnig till. úr garði með alllangri ræðu. Ég tel mig því geta verið fremur stuttorðan nú og þó einkum af þeirri ástæðu, að till. felur í sér það, sem er að verða samhugur um hjá þjóðinni, að nauðsyn beri til þess að finna ráð til þess að skapa það, sem ég vil kalla búseturó í landinu, leita skipulegra og heilbrigðra úrræða til þess að eyða orsökunum, er leitt hafa til allt of mikilla búferlaflutninga til eins landshluta. Það veldur nú orðið, að mér virðist, engum ágreiningi milli flokka eða milli stétta þjóðfélagsins, að þessa þróun, sem átt hefur sér stað og yfir vofir í sívaxandi mæli að óbreyttum grundvelli, þurfi að hindra. Enginn vill, að hið íslenzka þjóðfélag verði borgríki, eða ég hef ekki orðið þeirra manna var, sem við það vilja kannast, að það sé æskilegt frá þeirra sjónarmiði. En hvað er ráðlegt að gera til að koma í veg fyrir þetta? Sú spurning er það, sem leita verður svara við og gera það strax, áður en enn þá meira sígur á ógæfuhliðina en orðið er. Nóg hefur þegar hallazt. Till. okkar hv. 3. þm. Norðurl. e. er um það að taka málefni þessi til rannsóknar frá rótum með það fyrir augum að leitast við að stemma á að ósi. Ýmislegt hefur verið gert af Alþ. til að hjálpa landsbyggðinni í samkeppni hennar við höfuðborgarsvæðið um fólkið, sérstaklega atvinnulega. Í því sambandi má t.d. nefna starfsemi atvinnubótasjóðs og fjárframlög til hafna, fáfarinna vega, samgangna á sjó og almennrar rafvæðingar. Þetta er allt gott og blessað. En reynslan hefur samt sýnt, að þetta er ekki nóg. Þetta hefur þurft að gera, og þetta þarf að halda áfram að auka. En þó að það verði aukið, þarf annað líka. Það þarf að skipa þannig málum, að þjóðfélagskerfið sjálft vinni gegn borgríkismyndun. Nú vinnur þjóðfélagskerfið að borgríkismyndun, þótt enginn þegn þjóðfélagsins telji sig vilja það eða sé þar að verki í þeim tilgangi. Þetta er það hættulegasta við að láta bíða að gera það, sem að verulegu gagni mætti koma til mótvægis þróuninni, sem er svo hröð í áttina til borgríkis. En hvað er hægt að gera? Ég ætla enga tilraun að gera í þessari ræðu að svara þeirri spurningu í einstökum atriðum. Það er margt hægt að gera til mótspyrnu þessari óheillaþróun og verður áreiðanlega margt að gera. Um einstök atriði á byrjunarstigi umr. er hægt endalaust að deila, og ég vil alls ekki á þessu stigi málsins stofna til slíkrar þrætu. Það mundi aðeins drepa aðalatriðinu á dreif að fara að deila um einstök atriði, þ.e.a.s. deila af þeim mönnum, sem eru sammála um, að hér sé vandi á ferðum, sem þurfi að finna ráð við. Aðalatriðið er, að það þarf að fara fram gagnger athugun á því, og það strax, hvernig hægt er að skapa þær festur í þjóðfélaginu úti um land, að þær hamli á sem sjálfvirkastan hátt á móti hinu sjálfvirka aðdráttarafli höfuðborgarsvæðísins, að þær takist á við það afl, sem togar til höfuðborgarsvæðisins. Og slíka athugun þarf að gera af góðri yfirsýn. Þar þurfa að koma skýrt fram sjónarmið landshlutanna hvers um sig, þar á meðal höfuðborgarinnar. Og svo þarf að koma þar fram sjónarmið löggjafarþingsins og landsstjórnarinnar. Allir þessir aðilar verða að eiga fulltrúa, er starfi að umræddri athugun. Þar á að vega og meta hin einstöku atriði, deila um þau, ef svo vill verkast, hafna og velja með tilliti til þess, sem bezt hentar frá þýðingarmestu sjónarmiðunum og í samræmi við heildaraðgerðir. Till. okkar hv. 3. þm. Norðurl. v. er um, að Alþ. skori á hæstv. ríkisstj. að skipa 10 menn í n. til þvílíkrar gagngerðrar athugunar. Varla getur nokkrum fundizt of miklu til kostað með þeirri nefndarskipun, svo mikið sem er í húfi. Við flm. teljum rétt, að mál þessi séu sett á odd, þannig að n. sé ætlað að rannsaka, hvort ekki sé rétt að skipta landinu í allstór svæði, er nefna mætti t.d. fylki, eða öðrum nöfnum, ef betri fyndust. Þessi svæði hugsum við okkur, að hafi sjálfstjórn í sérmálum, allt eftir því sem viturlegt þætti og samkomulag yrði um að rækilegri athugun lokinni. Fyrirmyndir þessa skipulags er að finna hjá frændþjóðum okkar Íslendinga, t.d. Norðmönnum og Svíum. Þeirra skipulag er sjálfsagt fyrir slíka n. að gaumgæfa. Með því að stofna til rannsóknar á grundvelli fyrir sterkari samstöðu og samtök á hverju umræddu svæði en nú eru þar og hvað til þess þarf að koma þar upp eðlilegri og áhrifaríkri heimastjórn, er gengið miklu róttækar í þessi mál en hingað til hefur verið gert og á breiðara sviði. Með till. eru markaðar útlínur, og innan þeirra er því margt eða jafnvel allt, sem ýmsir hafa bent á að gera þyrfti, er miði til umbóta, en gengur skemmra en till. okkar. Kemur þá vænt anlega til athugunar líka hjá n., verði hún skipuð, þetta allt, af því að það verður í leiðinni Hugmyndin um fylkjaskipun fékk mikinn hljómgrunn hjá almenningi víðs vegar um land, þegar fjórðungssambönd Austfirðinga og Norðlendinga settu hana fram fyrir nálega tveim áratugum, að vísu nokkru umfangsmeiri en hér er gert. Og um langt skeið hafa fjórðungarnir austan, norðan og vestan haft hjá sér fundasamband, þar sem þeir hafa ályktað um sérmál sín. En sú samtakaviðleitni hefur enga stoð haft í lögum og því nánast verið aðeins til að gefa út viljayfirlýsingar, og þær viljayfirlýsingar hafa oftast orðið fokstrá á hærri stöðum. En þessi viðleitni hefur samt glögglega sýnt, að fólkið í fjórðungunum finnur til samtakaþarfarinnar, finnur, að sveitarfélög og sýslur eru of litlar heildir út af fyrir sig, eins og nú er komið, til að takast á við strauma þjóðlífsins og gæta hagsmuna fólksins. Í skjóli þeirra litlu heilda hefur fólkið ekki það félagslega öryggi og þá víðtæku samfélagsþjónustu, sem skapar því búseturó, sízt af öllu þá nærfærnu þjónustu, er sjálfstjórn í sérmálum veitir og þeir kunnáttumenn taka þátt í að skipuleggja, sem eru búsettir þar og hafa því heimasjónarmið, finna sjálfir, hvar skórinn kreppir, en horfa ekki frá skrifstofum í höfuðstaðnum á stað og stund. Ráðstefna, sem stærri sveitarfélögin í Norðurlandsfjórðungi héldu á Akureyri s.l. vor og ætla að endurtaka með þátttöku smærri sveitarfélaganna eða sýslufélaga a.m.k. til þess að ræða málefni sin og stöðu sína í þjóðfélaginu, er lífandi tákn þess, að neðan frá rís nú vilji til svæðasamtaka, sem Alþ. á að mæta, a.m.k. með því að láta gera mjög rækilega athugun á því, sem till. þessi gerir ráð fyrir, hvort ekki eigi að stofna lögformlega til þess að skipta landinu í fylki með sjálfstjórn í ýmsum málum. Því yrði að fylgja mjög skipuleg og vel hugsuð dreifing valds og dreifing vísindalegrar og sérfræðilegrar þjónustu. Ef tækist að byggja upp sterkar og í mörgu sjálfstæðar svæðaheildir, mundi það efla búseturó í landinu, koma traustum fótum undir þjóðfélagið, gera ríkisheildina sterka, koma í veg fyrir, að þjóðfélagið vanskapist í borgarríki. Þetta er áreiðanlega þýðingarmikið og brýnt athugunarefni. Till. þessari var eftir fyrri umr. í fyrra visað til hv. fjvn., en n. vannst ekki tími til að afgreiða hana. Stjórn Sambands ísl. sveitarfélaga mun hafa sent n. jákvæða umsögn um till. Ég tel nú liggja þráðbeint fyrir að vísa till. á ný til fjvn., legg því til, herra forseti, að till. verði að þessari umr. lokinni vísað til síðari umr. og hv. fjvn.