Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Það er tillaga forseta að 1. og 2. dagskrármálið verði tekin saman samkvæmt heimild í 63. gr. 3. mgr. þingskapa og einnig verði 3. og 4. dagskrármálið tekin saman. Forseti skoðar það samþykkt ef enginn hreyfir andmælum.

Herra forseti. Ég mæli fyrir skýrslu samstarfsráðherra Norðurlandanna um störf Norrænu ráðherranefndarinnar 1995 sem hefur verið lögð fram á þskj. 577. Það sem öðru fremur einkenndi norrænt samstarf á liðnu ári var framkvæmd þeirra breytinga á formi og innihaldi starfsins sem Norðurlandaráð og ráðherranefndin sameinuðust um í skýrslunni Nýir tímar í norrænu samstarfi. Skýrslan liggur frammi í íslenskri þýðingu. Af hálfu Íslands sátu í þeirri nefnd Sighvatur Björgvinsson, þáv. samstarfsráðherra, ásamt þeim sem hér stendur og stóðum við af hálfu Íslands að tilurð skýrslunnar. Eitt höfuðmarkmið skýrslunnar var að beina samstarfinu að þremur meginstoðum, samvinnu innan Norðurlanda, samvinnu Norðurlandanna um Evrópumál og samvinnu Norðurlanda við grannsvæði þeirra. Norðurlandaráð hefur sem kunnugt er í kjölfarið komið á nýrri og breyttri nefndaskipan sem endurspeglar þessa þrískiptingu. Sama gildir um verkefnaval og breyttar áherslur í störfum ráðherranefndarinnar. Í samræmi við skýrsluna var ráðist í endurmat á starfsemi tæplega 50 samnorrænna stofnana sem velflestar eru kostaðar af norrænu fjárlögunum með tilliti til svokallaðs norræns notagildis og niðurstöður þess lagðar fyrir þing Norðurlandaráðs í Kuopio. Nefndin sem framkvæmdi endurmatið komst að þeirri niðurstöðu að 21 stofnun hefði mikið norrænt notagildi, 19 tiltölulega lítið norrænt notagildi og 7 voru flokkaðar sem miðlungsstofnanir út frá þessu gildismati sem að sjálfsögðu segir ekki alla söguna í sambandi við norrænt samstarf. Samstarfsráðherrarnir töldu matið góðan grundvöll fyrir frekari ákvarðanatöku og fólu framkvæmdastjóra skrifstofu ráðherranefndarinnar að leggja fram tillögu um framkvæmdina. Tillaga hans byggði á endurmatinu sjálfu, umsögnum frá fagráðherranefndum, stjórnum stofnananna og sjálfu Norðurlandaráði. Tillögur framkvæmdastjórans liggja nú fyrir og komu til umræðu á fundi samstarfsráðherranna 13. febrúar síðastliðinn. Samstarfsráðherrarnir töldu þær almennt séð skynsamlegar en fjölluðu ekki um þær í einstökum smáatriðum. Síðan hafa tillögurnar verið kynntar fyrir Íslandsdeild Norðurlandaráðs og að sjálfsögðu hafa þær jafnframt verið kynntar í ríkisstjórn. Ráðgert er að samstarfsráðherra taki afstöðu til tillagnanna á fundi 4. mars nk., ákvörðun þeirra verði síðan send Norðurlandaráði til umsagnar og endanleg afstaða verði tekin í apríl m.a. á grundvelli þessara umsagna. Samkvæmt tillögum framkvæmdastjórans verða 13 stofnanir lagðar niður, þrjár nýjar stofnaðar sem taka við hluta verkefna þeirra sem lagðar verða niður og rekstri þriggja verður breytt gagngert. En jafnvel þótt ýmsar stofnanir verði lagðar niður, er gert ráð fyrir að því starfi sem þar hefur átt sér stað verði haldið áfram eins og skýrt kemur fram í skýrslunni. Það má ljóst vera að þessi úttekt hefur verið afar gagnleg og það hefur margt komið fram í rekstri stofnananna sem betur má fara. Eins hafa áherslur samstarfsins breyst upp á síðkastið og því sjálfsagt að skapa fjárhagsrými til að auka starfið á forgangssviðunum. Það er jafnframt ljóst að það hefur verið hollt fyrir allar stofnanirnar að fara í gegnum þessa skoðun. Hún hefur í sjálfu sér orðið til þess að ýmislegt hefur verið endurskoðað og það má vænta breyttra áherslna í ýmsu að því er varðar margar stofnanir sem munu starfa áfram. Ég vil taka fram að á þessari stundu er engin leið að meta hver sparnaðurinn verður í norrænum fjárlögum næsta árs eða ársins 1997. En það liggur nokkuð ljóst fyrir að hann verður ekki umtalsverður og hefur verið giskað á að hann gæti numið 3 millj. danskra króna. Það er þó ljóst að umtalsverður sparnaður næst síðar ef tillögurnar ganga eftir og það greiðir væntanlega fyrir því að nauðsynlegar nýjungar geti orðið í norrænu samstarfi í framtíðinni. Á árinu 1995 var ákveðið að flytja skrifstofu forsætisnefndar Norðurlandaráðs í sama húsnæði og skrifstofu ráðherranefndarinnar í Kaupmannahöfn og fer þessi flutningur fram síðari hluta árs 1996. Það er von allra að það leiði til betri nýtingar á starfskröftum og einnig til aukins upplýsingaflæðis milli Norðurlandaráðs og ráðherranefndarinnar og verði þannig til þess að gera starf Norðurlandaráðs og ráðherranefndarinnar skilvirkara en verið hefur. Að frumkvæði hæstv. forsrh. Íslands var í október 1994 hafin athugun á því á hvern veg norrænu löndin gætu aukið samstarf og verkaskiptingu milli ýmissa stofnana og stjórnvalda á Norðurlöndum sem fást við svipuð verkefni. Ilkka Suominen, fyrrv. forseta Norðurlandaráðs, var falið þetta verkefni sem unnið var með aðstoð ráðgjafahóps. Samkvæmt þessari skýrslu sem skilað var í febrúar 1995 eru víða möguleikar á aukinni verkaskiptingu milli landanna sem ekki hefur unnist tími til að kanna frekar. Því var ákveðið að halda verkinu áfram og var skipuð til þess sérstök nefnd með íslenskri þátttöku. Í þessu starfi hefur verið bent á ýmsa athyglisverða möguleika til aukins samstarfs og verkaskiptingar, m.a. á sviði vöruöryggis, matvælaeftirlits, umhverfisvöktunar og um notkun norræna umhverfismerkisins. Allar þessar tillögur eru til athugunar hjá nefndinni. Af hálfu Íslands hefur og verið bent á kosti aukins norræns samstarfs á sviði lyfjaeftirlits, kvimyndaeftirlits og á sviði krabbameinsrannsókna án þess að samstaða hafi náðst um að fylgja þessum tillögum eftir. Þetta starf hefur ekki gengið jafn vel og skyldi því að innan stofnana Norðurlandanna virðist vera tilhneiging til að standa vörð um þá starfsemi sem á sér stað í hverju landi og vinna þannig gegn aukinni verkaskiptingu sem verður að teljast skammsýni og ekki til þess fallið að efla norrænt samastarf til frambúðar. Það er þó rétt að halda áfram á þessari braut því að hér er um það að ræða að finna leiðir til að efla samhug og samstarf Norðurlandanna á hinum ýmsu sviðum sem ég tel afar brýnt um þessar mundir. Mikilvægi norræns samstarfs fyrir Íslendinga verður ekki dregið í efa og það gildir bæði um samstarf landanna um innri mál og ekkert síður um evrópsk samstarfsmál og einnig á alþjóðavettvangi. Evrópumál eru nú fastur liður á fundum ráðherranefndanna og á fundum forsætis- og utanríkisráðherra. Það hefur verið komið á föstu samráði sendifulltrúa Norðurlandanna í Brussel í Evrópusambandinu í því skyni að finna hvaða pólitísk stefnumál Evrópusambandsins eru þess eðlis að þau beri að ræða á norrænum vettvangi. Þetta samráð komst fyrst á síðari hluta ársins 1995 og því er ekki komin full reynsla á það enn. Án þess að ég vilji á nokkurn hátt draga úr eða kasta rýrð á þetta samstarf sem er gagnlegt, þá er ég sannfærður um að það geti ekki komið í stað formlegrar norrænnar upplýsingaskrifstofu í höfuðstöðvum Evrópusambandsins. Ég lagði áherslu á það á sínum tíma þegar ég sat sem þingmaður í Norðurlandaráði að það yrði kannað og stefnt að stofnun slíkrar skrifstofu. Ég er enn þeirrar skoðunar að því verki eigi að halda áfram. Ég tel að þetta samráð skipti afar miklu máli í norrænu samstarfi því að hvort sem okkur líkar það betur eða verr hefur ýmislegt sem áður átti sér stað í norrænu samstarfi flust í allmiklum mæli yfir í Evrópusamstarfið. Norðurlandaráð hefur boðað til ráðstefnu um Evrópumál 4. og 5. mars nk. í Kaupmannahöfn og er það liður í því að færa Evrópumálin inn á hinn norræna vettvang. Ráðstefnan verður áreiðanlega gagnlegur vettvangur pólitískrar umræðu og undirbúnings fyrir ríkjaráðstefnu ESB og ekki síst verður ráðstefnan gagnleg fyrir alla aðila til þess að átta sig betur á framtíðaráherslum í þessu samstarfi. Eins og áður hefur verið vikið að er norrænt samstarf á alþjóðavettvangi afar mikilvægur vettvangur, ekki síst fyrir Íslendinga vegna þess hversu fáliðuð utanríkisþjónusta okkar er. Utanríkisráðherrar Norðurlandanna samþykktu á árinu 1995 að ósk norrænu forsætisráðherranna skýrslu um norrænt samstarf í alþjóðastofnunum. Þar var lagður grunnur að áframhaldandi samvinnu Norðurlanda á alþjóðavettvangi þrátt fyrir aðild þriggja Norðurlandanna að Evrópusambandinu. Sameiginlegur málflutningur landanna á vettvangi Sameinuðu þjóðanna hefur dregist verulega saman. Þetta er mikið áhyggjuefni en sá pólitíski vilji sem bæði forsætis- og utanríkisráðherrar landanna hafa sýnt til að viðhalda samstarfinu innan Sameinuðu þjóðanna bendir til þess að unnt sé að koma þessum málum á ný í góðan farveg verði þeim vilja sem kemur fram í þessum samþykktum fylgt eftir og hefur verið leitast við að gera það af Íslands hálfu. Ákveðið hefur verið að auka vægi norræna samstarfsins að því er varðar norðurskautssvæðið. Samstarfsáætlun um málefni þessa svæðis var lögð fyrir Norðurlandaráðsþing á liðnu hausti og síðan var samstarfsáætlunin samþykkt á síðasta fundi samstarfsráðherra. Það skiptir miklu fyrir okkur Íslendinga og aðrar þjóðir sem byggja norðlæg svæði að hagsmunamál þessa stóra og mikilvæga svæðis gleymist ekki og fái nýjan sess í norrænu samstarfi. Það er mjög mikilvægt að Norðurlönd verði stefnumótandi í málefnum þessa svæðis og í norðurskautsráðinu sem stendur til að stofna á þessu ári og það er mikilvægt að samstarfsáætlunin nýtist vel í þessu skyni. Þetta samstarf er afar mikilvægt eins og ég hef vikið að áður og ekki síður en norræna grannsvæðasamstarfið við Eystrasaltsríkin og Norðvestur-Rússland þó að allt aðrir hagsmunir liggi þar að baki. Fjárveitingar til grannsvæða samstarfsins á norrænu fjárlögunum jukust úr 14 millj. danskra króna árið 1994 í 51 millj. danskra króna árið 1995 sem sýnir mjög vel auknar áherslur á þessu sviði. Upplýsingaskrifstofa var stofnuð í St. Pétursborg á árinu og er það fjórða norræna upplýsingaskrifstofan, en fyrir voru skrifstofur í Tallinn, Riga og Vilnius. Sérstök áhersla er lögð á veitingu náms- og starfsstyrkja til að stuðla að þróun lýðræðis í þessum löndum og aukinni sérfræðiþekkingu á sem flestum sviðum. Norræna vegabréfasambandið hefur verið í gildi síðan 1955. Eins og allir þekkja tryggir þetta mikilvæga vegabréfasamband frjálsar ferðir allra þegna þjóðanna innan Norðurlandanna án vegabréfaskyldu. Nú standa yfir viðræður um aðild Danmerkur, Finnlands og Svíþjóðar að svokölluðu Schengen-samstarfi en samtímis eru í gangi viðræður um tengsl Íslands og Noregs við þetta sama samkomulag sem m.a. eiga að geta leitt til þess að norræna vegabréfasambandið haldist og tryggt verði að það líði ekki undir lok. Skoðun mín er sú að norræna vegabréfasambandið hafi svo víðtækt gildi, bæði táknrænt og pólitískt, að það þurfi að vera afar mikilvæg rök fyrir hendi ef niðurstaða geti orðið sú að því verði á einhvern hátt fórnað. Það er alveg ljóst að það fylgir því ákveðinn kostnaður, sérstaklega í Flugstöð Leifs Eiríkssonar, ef takast á að ganga þannig frá málum að skilyrði Schengen-samkomulagsins verði uppfyllt en því má ekki gleyma að jafnframt er nauðsynlegt að breyta þessari flugstöð allmikið á næstu árum vegna aukinnar umferðar og vaxandi ferðamannastraums til landsins. Í þessar breytingar þyrftum við hvort eð er að ráðast á næstu árum til þess að auka samkeppnishæfni Íslands og þá um leið flugstöðvarinnar til þess að mæta vaxandi umferð. Nú er unnið að því að reyna að skilja þennan kostnað sem best að og ég vænti þess að geta gefið frekari upplýsingar um það alveg á næstunni. Um síðustu áramót gekk í gildi breyting á Helsingforssamningnum sem felur í sér að Norðurlönd skuldbinda sig til að láta Norðurlandabúa njóta sama réttar og heimamenn við setningu laga og annarra reglna á öllum sviðum sem samningurinn nær til. Þrátt fyrir undantekningar frá þessari skyldu sem samkvæmt samningnum eru heimilaðar er hér stigið mikilvægt skref í þá átt að jafna rétt norrænna borgara. Nú er verið að kynna samninginn í þjóðþingum landanna og í stjórnsýslu viðkomandi landa og leita leiða til að veita fólki sem telur að brotið sé á sér aðstoð og leiðbeiningar á norrænum vettvangi. Að lokum vík ég nokkrum orðum að norrænu fjárlögunum. Þau voru 718 millj. 925 þús. danskar krónur á árinu 1995 sem var 8% hækkun frá árinu áður. Hvað varðar norrænu fjárlögin fyrir árið 1996 varð reyndin sú að þau lækkuðu um um það bil 4% vegna eindreginnar kröfu frá einu landinu um aukinn sparnað og hagræðingu í norrænu samstarfi. Þótt ég sé ekki þeirrar skoðunar að það eigi að skera niður framlög til norræns samstarfs þá tel ég að það hafi tekist að ná viðunandi niðurstöðu á flestum sviðum að því er varðar árið 1996. Það liggur fyrir næsta fundi samstarfsráðherra Norðurlandanna að taka ákvörðun um heildarupphæð norrænu fjárlaganna 1997. Kostnaðarskiptingin milli landanna er reiknuð sem hlutfall af þjóðarframleiðslu og því veldur versnandi fjárhagur Svíþjóðar miðað við hin löndin að fjárframlag þeirra mun lækka umtalsvert á næstu árum. Þrátt fyrir það er þeirri kröfu viðhaldið af þeirra hálfu að það þurfi að draga enn frekar úr fjárframlögum til norræns samstarfs og vísa ég til þess að samdráttur ríki á öllum sviðum og norrænt samstarf verði á engan hátt skilið undan í því sambandi. Svíar hafa þurft að bregða á það ráð að skera mjög niður í fjárlögum sínum eins og mörg önnur lönd sem við höfum jafnframt upplifað hér á landi og þeir eru ákveðið þeirrar skoðunar að norræna samstarfið þurfi að ganga í gegnum sama hreinsunareldinn. Stefna allra hinna landanna hefur hins vegar verið sú að sama fjármagn verði veitt til samstarfsins á árinu 1997 og var gert árið áður. Það er mjög líklegt að hér verði að fara bil beggja í þessu máli vegna þess að ekki er hægt að knýja það fram að eitt land reiði fram meira en það er tilbúið til vegna þess að norræna samstarfið byggir á því að allir samþykki niðurstöðuna. Í reynd hefur hvert land neitunarvald í þessu skyni. Þannig eru skilyrði þessa samstarfs að við göngum til þess sem sjálfstæð og fullvalda ríki. Þannig hefur það alltaf verið og þannig viljum við hafa það og þess vegna er nauðsynlegt að ná fram málamiðlunum á ýmsum sviðum. Herra forseti. Að lokum þakka ég öllum þeim sem komið hafa að norrænu samstarfi á síðasta ári fyrir góð störf, bæði á þeim skrifstofum sem sinna þessum málum og þeim embættismönnum sem starfa daglega að norrænum málum og síðast en ekki síst þakka ég gott samstarf við Íslandsdeild Norðurlandaráðs.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir skýrslu um norrænt samstarf frá febrúar 1995 til desember 1995 sem er á þskj. 592. Ég mun reyna að komast hjá því að endurtaka of mikið af því sem þegar hefur komið fram hjá hæstv. utanrrh., samstarfsráðherra Norðurlanda, en óhætt er að segja að miklar breytingar hafi orðið á norrænu samstarfi á síðasta starfsári. Í kjölfar nýrrar stefnumótunar í norrænu samstarfi, sem samþykkt var á þingi Norðurlandaráðs í Reykjavík í mars sl., var hafin vinna við breytingar á Helsinki-sáttmálanum og samþykktum Norðurlandaráðs. Þessari vinnu auk breytinga á skipulagi og starfsemi Norðurlandaráðs lauk á árinu. Á þingi ráðsins í Reykjavík var skýrslan Nýir tímar í norrænni samvinnu lögð fram og samþykkt. Skýrslan hefur að geyma tillögur um markmið, inntak og form norrænnar samvinnu í nánustu framtíð og rekur pólitískar forsendur og ný áhrif innan Norðurlandasamstarfsins. Með skýrslunni var samþykkt að endurnýja bæri samstarfið og laga það að nútímanum og einnig að gera það hagkvæmara og markvissara. Nauðsynlegt væri að hleypa nýju lífi í samstarfshættina og laga þá að nýjum aðstæðum sem sköpuðust í kjölfar þjóðaratkvæðagreiðslnanna í Finnlandi, Noregi og Svíþjóð um aðild að Evrópusambandinu. Norræn samvinna er ekki talinn valkostur andspænis heldur hluti af víðtækri evrópskri samvinnu. Nauðsynlegt er talið að tryggja öllum aðildarríkjum og sjálfstjórnarsvæðum áframhaldandi jafnræði innan ramma norrænnar samvinnu hvernig sem tengslum þeirra við Evrópusambandið og EES er háttað. Mikilvægur þáttur í umbótastarfinu er að samvinnan tengist meira stjórnmálaflokkunum og mun augljósar en áður. Því ber að styrkja frekar það flokkasamstarf í norrænni samvinnu sem verið hefur á undanförnum árum. Norrænu samstarfi framtíðarinnar er beint að þremur meginsviðum: Samvinnu innan Norðurlanda, milli Norðurlanda og Evrópu, Evrópusambands og EES og samvinnu Norðurlanda og grannsvæða þeirra. Samvinna innan Norðurlanda byggist á og stuðlar að þróun gilda sem allar Norðurlandaþjóðirnar eiga sameiginlega og koma helst fram í skyldleika menningar og tungumála, svipaðri afstöðu til lýðræðis, góðu umhverfi og helstu félagslegum réttindum. Um er að ræða samstarf í þjóðfélagsmálum sem stuðlar að þróun sameiginlegra norrænna gilda á þeim sviðum þar sem samnorrænar lausnir gagnast Norðurlandabúum betur en þjóðbundnar lausnir eða alþjóðlegt fyrirkomulag. Norðurlönd og EES fjalla aðallega um samstarf í málum sem fyrst og fremst eru mikilvæg fyrir samstarf innan Evrópusambandsins og EES þar sem gildismat og hagsmunir Norðurlandanna fara saman. Norræn samvinna skal mynda grundvöll frumkvæðis í þeim málum sem ríkin óska eftir að hafa áhrif á í Evrópu. Norræn samvinna skal einnig stuðla að því að samræma framgang tilskipana og annarra reglna Evrópusambandsins og EES. Auk þess skal norræn samvinna stuðla að tengslum milli Norðurlanda og sjálfstjórnarsvæða sem eiga aðild að Evrópusambandinu og þeirra ríkja sem tengjast Evrópusamvinnu með EES-samningnum eða öðrum samningum. Þróunin á grannsvæðum Norðurlanda, þ.e. á Eystrasaltssvæðinu og heimskautssvæðinu, skiptir miklu pólitísku máli fyrir Norðurlönd. Aukin samvinna við Eystrasaltsríkin og norðausturhéruð Rússlands er mikilvægt framlag til stöðugleika og lýðræðis á svæðinu. Sjálfbær þróun byggist m.a. á ábyrgri nýtingu náttúruauðlinda með tilliti til hinna sérstöku aðstæðna og hagsmuna frumbyggja á heimskautssvæðinu. Í skýrslunni er einnig kafli um tillögur að skipulagi Norðurlandaráðs en þeim var allmikið breytt í meðförum forsætisnefndar. Nefndaskipan í Norðurlandaráði var breytt þannig að fagnefndir voru lagðar niður frá og með áramótunum 1995--1996 og í stað þeirra stofnaðar þrjár stórar nefndir sem eru byggðar á fyrrgreindum meginsviðum. Jafnframt var ákveðið að flokkasamstarfið yrði aukið og að forustuhlutverk Norðurlandaráðs yrði eflt. Breytingar á tilhögun funda Norðurlandaráðs voru þær að ráðið heldur nú eitt þing á ári í stað tveggja áður þar sem almennar umræður fara fram. Reglubundið þing skal framvegis haldið að hausti. Formennska og embættistími miðast við almanaksár. Þemaráðstefnur eru haldnar til viðbótar þingi Norðurlandaráðs í þeim tilgangi að fjalla sérstaklega um mál sem snerta eitt eða fleiri af þremur meginviðfangsefnum norrænnar samvinnu. Einnig var ákveðið að bjóða þeim aðilum sem taka þátt í starfi Evrópusambandsins, einkum norrænum fulltrúum á Evrópuþinginu og fulltrúum í Evrópunefndum norrænu þjóðþinganna eða samsvarandi stofnunum og jafnvel fulltrúum fagnefnda hinna einstöku þjóðþinga, að taka þátt í aukaþingum og þemaráðstefnum. Á árinu var enn fremur ákveðið að samræma og koma á fót sameiginlegri upplýsinga- og útgáfustefnu fyrir allt norrænt samstarf á vegum Norðurlandaráðs og Norrænu ráðherranefndarinnar. Þetta mun verða auðveldara í framkvæmd því að einnig var ákveðið á árinu að flytja skrifstofu forsætisnefndar Norðurlandaráðs sem frá upphafi hefur verið í Stokkhólmi til Kaupmannahafnar eins og þegar hefur komið fram. Með þessu er bæði stefnt að hagræðingu í rekstri þessara tveggja stærstu stofnana Norðurlandasamstarfsins og reynt að auðvelda samráð og samstarf embættismanna þeirra. Á starfsárinu var Helsinki-sáttmálanum, grundvallarreglum norræns samstarfs, breytt til samræmis við þær nýju áherslur í norrænu samstarfi sem hér hafa verið raktar. Hæstv. forseti. Ég mun nú fjalla lítillega um störf Íslandsdeildar Norðurlandaráðs. Hún hélt á starfsárinu 13 fundi. Fyrstu tveimur mánuðum ársins var varið til undirbúnings þingi Norðurlandaráðs sem haldið var í Reykjavík dagana 27. febrúar til 2. mars. Um þinghaldið og skipulag þess sá skrifstofa Íslandsdeildar Norðurlandaráðs í samvinnu við ráðstefnudeild Ferðaskrifstofu Íslands. Þingið var haldið í Háskólabíói en skrifstofuaðstaða var einnig leigð á þriðju hæð Bændahallarinnar, á Hótel Sögu. Segja má að umræður á þessu þingi hafi einkennst af breytingum á norrænu samstarfi og breyttum aðstæðum í þeirri samvinnu. Þátttakendur á þingi Norðurlandaráðs voru rúmlega 1.000 og fór þinghaldið fram sem skyldi. Kostnaður af þinghaldinu var rúmlega 20 millj. ísl. kr. Á síðasta starfsári komu hingað gestir frá Eystrasaltsríkjum. Það er í samræmi við ákvörðun sem tekin var árið 1992 um að veita þingmönnum frá Eystrasaltsríkjunum, Póllandi og Rússlandi norrænan styrk til að heimsækja Norðurlönd og kynna sér framkvæmd lýðræðis og þingræðis og auka faglega þekkingu sína. Þá má geta þess að Íslandsdeild ákvað að standa fyrir ráðstefnu nú nýverið um Schengen og norræna vegabréfasambandið og var hún haldin þann 23. febrúar í Flughótelinu í Keflavík. Starfsmenn skrifstofu Íslandsdeildar á starfsárinu voru Elín Flygenring, forstöðumaður Íslandsdeildar Norðurlandaráðs, og Lene Hjaltason deildarsérfræðingur. Vil ég nota tækifærið og þakka þeim fyrir mjög gott starf. Hæstv. forseti. Ísland fór með formennsku í Norðurlandaráði á síðasta ári. Á þingi Norðurlandaráðs í Reykjavík 27. febr. 1995 tók hv. þm. Geir H. Haarde við starfi forseta Norðurlandaráðs. Gegndi hann því til 1. janúar 1996 þar eð reglum um skiptingu á formennskulandi var breytt eins og áður hefur komið fram. Skiptin fara nú fram um áramót. Hv. þm. Geir H. Haarde lagði fram skýrslu fyrir forsætisnefnd um þau atriði sem hann hafði sérstakan áhuga á að yrði unnið að á starfsárinu. Fyrst og fremst lagði hann áherslu á að skipan og starfsháttum norræns samstarfs yrði breytt og að þeim breytingum yrði lokið á starfsárinu. Í öðru lagi lagði hann áherslu á að Norðurlandaráð mundi auka samstarf heimskautsríkja og að þingmannanefnd sú sem Norðurlandaráð kom á með þátttöku Bandaríkjamanna, Kanada, Rússlands og Evrópuþingsins, mundi starfa ötullega að því að ríkisstjórnir stofnsettu Norðurheimskautsráð. Í þriðja lagi lagði forsetinn áherslu á að alþjóðasamstarf innan Norðurlandasamstarfsins yrði styrkt og þrátt fyrir að þrjú af fimm Norðurlöndum væru fulltrúar í Evrópusambandinu mundi hið nána norræna samstarf sem átt hefur sér stað innan Sameinuðu þjóðanna halda áfram. Lagði hann til að Norðurlandaráð héldi þemafundi um ýmis málefni þar sem Norðurlönd gætu átt sérstakt samstarf innan alþjóðastofnana m.a. hvað varðar norrænt samstarf á hafréttarsvæðum, varnarsamstarf í Evrópu, lagasamstarf, samstarf um mannréttindamál og menningarmálasamstarf. Í fjórða lagi lagði hann áherslu á að upplýsingaflæði milli Norðurlanda og Evrópusambandsins yrði aukið til muna og að sett yrði á stofn norræn upplýsingaskrifstofa í Brussel sem sæi um að safna upplýsingum sem hefðu sérstakt gildi fyrir norrænt samstarf, fyrir Norðurlandaráð og norrænu ráðherranefndina og koma upplýsingum um norrænt samstarf á framfæri við aðila í Evrópusamstarfi. Þá má geta þess að í júní 1995 var hv. þm. Geir H. Haarde kjörinn formaður þingmannanefndar um heimskautsmálefni og tók hann þar við af Halldóri Ásgrímssyni, núv. hæstv. utanrrh. og norrænum samstarfsráðherra. Norðurlandaráð hélt fimmta aukaþing sitt í Kaupmannahöfn 29. september. Ráðið var kallað saman til aukaþings til að fjalla um forsætisnefndartillögu og um nýtt skipulag og nýja vinnuhætti fyrir Norðurlandaráð. Einnig var fjallað um þingmannatillögu um nefndarskipan og ráðherratillögu um breytingu á Helsinki-sáttmálanum. Á þinginu var samþykkt að breyta nefndarskipan á grundvelli þess sem ákveðið var á þingi ráðsins í Reykjavík, þ.e. að samstarfið skuli í framtíðinni beinast að þremur meginsviðum. Í samræmi við þessa ákvörðun var ákveðið að stofna þrjár meginnefndir, Norðurlandanefnd, Evrópunefnd og nærsvæðanefnd. Þá var einnig ákveðið að forsætisnefnd yrði styrkt sem stjórnunartæki og að þingin yrðu helguð mikilvægum pólitískum málum. En fyrir utan þessar þrjár nýju nefndir og forsætisnefnd var einnig stofnuð kjörnefnd og eftirlitsnefnd Norðurlandaráðs. Í þingmannatillögunni um nefndaskipan sem þingmenn flokkahóps vinstri sósíalista lögðu fram var lagt til eftirfarandi: Evrópunefnd yrði stofnuð og mannréttindanefnd einnig en menningar-, umhverfis- og efnahagsnefnd mundi halda áfram að starfa. Starfsemi fjárlaganefndar mundi færast yfir til forsætisnefndar. Tillaga sú var ekki samþykkt. Ráðherranefndartillaga um breytingu á Helsinki-sáttmálanum var samþykkt á þinginu. Síðan hélt Norðurlandaráð sitt síðasta aukaþing í Kuopio í Finnlandi 13.--15. nóvember 1995. Þar fóru fram almennar umræður sem voru helgaðar utanríkis- og varnarmálum ásamt Evrópumálum. Hæstv. forseti. Ég fer nú að ljúka máli mínu. Ég vil að síðustu segja örfá orð um hvaða þýðingar þessar breytingar sem nú hafa verið gerðar á Norðurlandaráði munu hafa fyrir Ísland. Auðvitað er erfitt að gera sér grein fyrir því á þessari stundu. Reynslan verður að leiða það í ljós. En ég held þó að allir hafi gert sér grein fyrir því að breyttar aðstæður sem eru því samfara að þrjú af Norðurlöndunum eru orðin aðilar að Evrópusambandinu kalla á breytingar á skipulagi Norðurlandaráðs. Breytingarnar hafa það í för með sér að landsdeildir hafa miklu minna vægi en áður var en pólitísku flokkahóparnir meira. Nú fer val í trúnaðarstöður fram í flokkahópunum. Það gerðist áður í landsdeildunum. Það má því segja að þingmenn þurfi að sanna sig í sínum flokkahópum. Ég ætla ekki að segja duglegri. Ég vil halda því fram að allir þingmenn hafi verið duglegir í norrænu samstarfi en þeir þurfa að sanna sig í sínum flokkahópum til þess að eiga möguleika á að verða tilnefndir í trúnaðarstöður í norrænu samstarfi. Við Íslendingar höfum haldið því fram og teljum mikilvægt að norræna samstarfið gagnist okkur sem tengiliður þar sem við erum ekki aðilar að Evrópusambandinu og mér sýnist að það eigi að geta gengið þannig fram. Við munum leggja mikla áherslu á að áfram verði unnið að samstarfi á heimskautssvæðinu sem þegar er hafið og að norðurheimskautsráð verði stofnað. Ég held það megi fullyrða að það sé útlit fyrir að það geti gerst á þessu ári. Fjárhagsrammi forsætisnefndar fyrir árið 1996 er 39 millj. sænskra kr. Skrifstofa forsætisnefndar Norðurlandaráðs í Stokkhólmi er nú með 28 starfsmenn og greiðir Ísland 1,1% til þessara fjárlaga. Það er ekki mikill kostnaður sem kemur þannig á okkur Íslendinga í þessu mikilvæga samstarfi. Að lokum vil ég segja að norrænt samstarf er okkur Íslendingum óskaplega mikils virði og verður það áfram. Þess vegna er mikilvægt að þannig verði haldið á málum að það muni geta þróast áfram en þó í fullu samræmi við það sem er að gerast að öðru leyti í Evrópu. Að síðustu þakka ég samstarfsfólki mínu, hv. þingmönnum sem hafa skipað Íslandsdeild Norðurlandaráðs ásamt mér á þessu tímabili, fyrir mjög gott samstarf.

Virðulegur forseti. Ég lýsi ánægju minni með að umræða um norræn málefni á grundvelli þeirra skýrslna sem fyrir liggja fer fram snemma á degi og ég þakka hæstv. forseta fyrir þá tilbreytni að skapa rúm á góðum tíma í þingstörfum til þess að ræða norrænt samstarf. Ég segi þetta vegna þess að á undanförnum árum, ég held ég megi segja mörgum árum, hefur það ekki verið Alþingi til sérstaks sóma hvernig umræðum um hin norrænu mál á grundvelli ársuppgjörs hefur verið komið fyrir og ég vona að sá háttur sem hér er tekinn upp verði til eftirbreytni. Ég hef starfað á vettvangi Norðurlandaráðs í sjö eða átta ár ár, frá 1988 til loka síðasta árs. Ég tek þátt í þessari umræðu fyrst og fremst af áhuga á norrænum málum sem hjá mér tengist ekki veru í Norðurlandaráði sérstaklega þó að það hafi auðvitað orðið til þess að opna augu mín fyrir mörgu og gefa mér kost á að kynnast mörgu sem ella hefði ekki orðið. Það væri mjög æskilegt að þingheimur almennt gæfi þessum málum meiri gaum en verið hefur. Sérstök athugun fór fram á þeim málum á síðasta ári á vegum embættismanna skrifstofu Norðurlandaráðs, hvernig þau mál sem þar eru rædd og ákvörðuð skila sér inn á þjóðþingin. Ég legg ekki mat á þá úttekt sem þá fór fram en hún minnir okkur á að það er auðvitað nauðsynlegt að alþjóðasamstarfið og þá ekki síst norræna samstarfið tengist þeim störfum sem fara fram á þjóðþinginu vegna þess að margt er þar þýðingarmikið og að nokkru leyti samtvinnað. Varðandi starfið að norrænum málefnum á vegum Alþingis hefur þar verið unnið ötullega af þeim þingmönnum sem tekið hafa þátt í því og af því starfsliði sem sinnir þessum verkum á skrifstofu Norðurlandaráðs sem og af þeim ráðherrum sem starfa innan Norræna ráðherraráðsins. Er þar í hópi hæstv. utanrrh. sem gegnir jafnframt störfum samstarfsráðherra Norðurlanda. Vegna tengsla þings eða starfa að þessum málum á vegum Alþingis hef ég lagt áherslu á að þess yrði gætt að þó að breyting hafi orðið á norrænu samstarfi og undirstöður þess að nokkru leyti veikst að mínu mati vegna aðildar þriggja Norðurlanda að Evrópusambandinu leggjum við Íslendingar áfram ríka áherslu á að halda þessu samstarfi sem myndarlegast uppi og Alþingi þar á meðal. Við gætum þess að á vegum Alþingis sé tryggt að það sé vel búið að þessu samstarfi. Ég tel að með sjálfstæðri skrifstofu, sem vinnur að þessum málum, eigi það að vera tryggt að svo sé enda séu eðlileg fjárframlög til hennar. Ég held að við þurfum að gæta þess í framtíðinni að raska ekki því sem vel hefur tekist til í þessum efnum og í öllu falli að búa svo vel að þeim sem sinna þessum málum á vegum þingsins að ekki sé skorið við nögl. Ég kem að nokkrum atriðum sem varða breytingarnar á norrænu samstarfi og það sem hæstv. ráðherra og formaður Íslandsdeildar Norðurlandaráðs gerði að umtalsefni. Ég nefni þar fyrst það sem varðar áherslubreytingar í samstarfinu vegna Evrópumálanna. Vissulega er nauðsynlegt fyrir okkur Íslendinga að tryggja sem best samstarf við Evrópusamstarfið og halda uppi eðlilegum tengslum við það mikilvæga svæði eins og önnur svæði og breytingar sem gerðar hafa verið á norrænu samstarfi hafa lotið að þessu að nokkru leyti og kannski að verulegu leyti. Ég vil síður en svo gera lítið úr þýðingu þess að við stöndum þar vaktina. Við höfum einnig hið Evrópska efnahagssvæði sem tengir þessi svæði saman, Ísland við Evrópusambandið með sérstökum samningi en ég vil slá vissan varnagla. Ég held að við þurfum að gæta þess, a.m.k. þeir sem telja að Ísland eigi ekki að gerast aðili að Evrópusambandinu, að það sé ekki vænlegur kostur, hvorki í bráð né lengd fyrir Íslendinga. Við getum kannski orðað það í fyrirsjáanlegri framtíð. Þá þurfum við að gæta þess að áherslan á norrænu tengslin svo eðlileg sem hún er verði ekki til þess að við sogumst lengra en æskilegt er inn í tengsl við Evrópusambandið sem eins konar viðhengi, eins konar vagn sem hengdur er aftan í. Ég segi þetta vegna þess að ég tel að þarna geti verið ákveðin hætta á ferðum. Þar hef ég m.a. í huga þá ríkjaráðstefnu sem er að hefjast eftir réttan mánuð, 29. mars, á vegum Evrópusambandsins, ríkjaráðstefna þess þar sem æðstu menn Evrópusambandsríkjanna koma saman til þess að fjalla um breytingar á grunnsáttmála Evrópusamningsins, Maastricht-samningnum eða Maastricht-sáttmálanum eins og hann er nú kallaður, Rómarsamningurinn að stofni að sjálfsögðu. Á þessari ríkjaráðstefnu verða til umræðu breytingar á samningnum. Hverjar þær verða og hversu róttækar er ekki ljóst. Um það er deilt og verður sjálfsagt tekist á á þessum vettvangi en þær geta leitt til verulegra breytinga sem hafa óbein áhrif á okkur og samstarfsskilyrðin. Þar hef ég m.a. í huga utanríkissviðið þar sem áhersla er lögð á það af mörgum innan Evrópusambandsins að þétta samstarfið þar og samningsbinda þar meira en gert var í Maastricht 1992. Þar hef ég í huga ýmis þau efni sem flokkast nú undir þriðju stoð í sáttmálum Evrópusambandsins sem varða innanríkismálefni og lögreglumálefni og annað þess háttar sem hefur verið á fullu forræði hvers ríkis en sem rædd verða á þessari ríkjaráðstefnu og hugmyndir eru uppi um það hjá ýmsum að þar verði meirihlutasamþykktir teknar upp sem getur auðvitað haft verulegar breytingar á þróun þessara mála innan Evrópusambandsins. Virðulegur forseti. Ég tek hér ekki tíma til þess að fjalla nánar um þetta efni en ég vek athygli á því. Vafalaust eru skoðanir skiptar og það þekkjum við á Alþingi um framtíðarsýn á stöðu Íslands í Evrópu. En þeir sem telja að við eigum ekki erindi inn í þá stóru ríkjaheild sem er í mótun í Evrópu þurfa að gæta þess að í þessu samstarfi, hinu norræna sem annars staðar, sogumst við ekki inn hálfnauðug. Ég held að við þurfum við umræðuna um Schengen-samstarfið, vegabréfasamstarfið og þá áherslu sem lögð er á að viðhalda hinu norræna vegabréfasamstarfi einnig að hafa þetta í huga. Þetta sérstaka samstarf mikils meiri hluta Evrópusambandsríkja sem miðar að því að afnema vegabréfaskyldu milli landa hefur áhrif vegna aðildar þriggja Norðurlandanna að Evrópusambandinu. Það getur hins vegar gerst í framhaldi af ríkjaráðstefnu Evrópusambandsins að breytingar verði á þessum grunni og þetta Schengen-samstarf færist alveg undir ramma Evrópusambandsins og verði hluti af því. Það getur vel orðið. Ég hef því viðrað þá hugmynd að við eigum hvort sem menn eru á því að það beri að stefna inn í þetta samstarf eða ekki að taka okkur lengri tíma en nú er rætt um og sjá hvað gerist á hinni mikilvægu ríkjaráðstefnu í þessum efnum, hver staða verði þá uppi. Í þessu sambandi er talað um að frjáls för milli landa sé mikilvæg. Auðvitað er hún mikilvæg. Á það erum við að leggja ríka áherslu. En hún ræðst ekki eingöngu af því hvort menn þurfa að hafa með sér vegabréf eða ekki. Hún ræðst af því hvort menn komast hindrunarlaust í gegn með eða án framvísunar vegabréfa. Ég vek athygli á því að uppi eru hugmyndir um það jafnhliða því sem talað er um Schengen, t.d. um aðild Norðurlandanna þriggja að Schengen, Svíþjóðar, Danmerkur og Finnlands, að innleiða verði sérstök skilríki, sérstök nafnskírteini eða ígildi vegabréfa sem hverjum og einum beri að bera með sér, e.t.v. á öllu þessu svæði, og vera reiðubúnir að framvísa ef óskað er eftir hvar sem er þannig að hér er ekki allt sem sýnist í þessum efnum. Virðulegur forseti. Næst vil ég nefna fjárhagsrammann. Það er sannarlega áhyggjuefni að það er knúið á um það af Svíum að lækka framlög til hins norræna samstarfs umfram það sem eru sjónarmið annarra Norðurlanda. Það er vissulega réttmætt og þakkarvert að hæstv. utanrrh. er í hópi þeirra sem standa þar á móti eins og fært er. Lækkunin milli síðustu ára var í krónum talið um 11 millj. danskra króna en meira vegna verðbreytinga, e.t.v. ígildi allt að 30 millj. danskra króna. Þarna eru uppi kröfur um verulega lækkun, einning á forgangssviðum. Við sjáum það t.d. á sviði eins og umhverfismálunum, sem átti að vera eitt af forgangssviðunum, að þar kemur fram lækkun milli ára. Hér stefnir í ranga átt og ég óttast að við annars réttmæta endurskoðun á starfi stofnana, hinna samnorrænu stofnana, sé það ekki bara hugmyndin, og þá á ég við Svía og kannski fleiri, að skapa svigrúm til nýrra verkefna, heldur að nota þessa endurskoðun til þess að skera niður, til þess að lækka norrænu fjárlögin. Mér sýnist að margt jákvætt hafi gerst við þessa endurskoðun á hinum norrænu stofnunum. Ég vil ekki leggja mat á stöðuna eins og hún liggur fyrir nú en álitamál eru þar vafalaust mörg. Ég tel að sérfræðinganefndin sem skilaði áliti sínu hafi ekki að öllu leyti verið með réttar áherslur. Ég var mjög undrandi á þeim einkunnum sem þar er að finna varðandi margar af hinum norrænu stofnunum, lágar einkunnir á stofnunum sem við höfðum haldið að hefðu haft verulegt gildi. Mér skilst t.d. að í hópi þeirra 13 stofnana sem nú er ráðgert að leggja niður sé Norræna þjóðfræðastofnunin, mig minnir að hún heiti það. Ég vil inna hæstv. utanrrh. eftir þeirri stofnun sérstaklega, hvert viðhorf hans sé til hennar. Mér sýnist tæplega réttmætt að stefna að því að leggja störf hennar niður. Virðulegur forseti. Hér ef ég nefnt fáeina þætti, en ástæða væri til að ræða margt fleira. Má því vera að ég kveðji mér aftur hljóðs við umræðuna til þess að víkja að nokkrum fleiri atriðum.

Virðulegi forseti. Satt að segja finnst mér að núna við þessa fyrstu umræðu um norrænt samstarf eftir að breytingarnar voru ákveðnar og komu til framkvæmda, hefði kannski mátt velta því aðeins fyrir sér hvernig þær hafa gefist og hvort þær eru líklegar til að efla þetta samstarf til frambúðar. Ég heyrði á hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni að hann hafði sínar skoðanir á því máli. Ég get ekki neitað því að mér finnst að í þessum breytingum felist ákveðin uppgjöf við að halda hátt á lofti merkjum norrænnar samvinnu. Ég held að það sé áhyggjuefni, sérstaklega fyrir Ísland, vegna þess að fyrir okkur skiptir kannski meira máli en fyrir alla aðra að þessir hlutir séu bornir myndarlega fram, bæði í sjálfu sér en líka í hinu alþjóðlega umhverfi sem við erum hluti af. Ég hef velt því fyrir mér á undanförnum missirum þegar maður sá að hverju dró af hverju Ísland hefur ekki getað tekið sig meira út úr en raun ber vitni og af hverju menn hafa ekki getað tekið sig saman sem Íslendingar í þessu samstarfi til þess að halda þannig á málum að því væri lyft aðeins inn í framtíðina með myndugri hætti en ætlunin virðist núna þegar meiningin er að skera niður framlög og þetta er svona að mörgu leyti heldur ræfilslegt og kraftlítið. Þá er mitt svar að nokkru leyti það að þær undirstöður sem nefndir einstakra þjóðríkja hvíla á hafa verið veiktar mjög verulega. Þar á ég t.d. við flokkasamstarfið sem menn eru píndir í með flokkum sem þeir eiga í raun og veru enga pólitíska samleið með en eru allt í einu orðnir partur af á einhverjum skandinavískum fundum. Það á t.d. við um okkur alþýðubandalagsmenn, við höfum stundum upplifað okkur í mjög sérkennilegum félagsskap á þessum vettvangi. Ég get ímyndað mér að það eigi líka við um framsóknarmenn. A.m.k. vona ég það en satt að segja veit ég það ekki, þeir hafa verið að taka ýmsum myndbreytingum í seinni tíð. En ég vona að þeim finnist stundum sá félagsskapur sem þeir eru í sérkennilegur, að ég tali nú ekki um íhaldsflokkana sem eru þarna. Ég tel að sumir þeirra séu jafnvel íhaldssamari en Sjálfstfl. og er þá langt til jafnað. Ég tel því að Ísland hafi goldið þess hvernig þetta kerfi hefur verið útbúið og hið norræna samstarf þar af leiðandi. Íslensku fulltrúarnir hafa ekki síður verið hluti af einhverjum flokkasendinefndum þarna en þátttakendur í því að leggja áherslu á hið norræna samstarf eingöngu á íslenskum forsendum. Og ég held að sú aukna áhersla á flokkasamstarf sem verður núna í hinu nýja skipulagi sé ekki til bóta fyrir Ísland. Ég vil að þetta sjónarmið komi hér fram og sé haldið til haga vegna þess að ég tel að það eigi rétt á sér. Ég harma að það skuli ekki vera rætt alveg sérstaklega vegna þess að Ísland hefur sérstöðu í þessu máli. Þetta vildi ég nefna nr. eitt, hæstv. forseti, því að ég tel að það skipti máli. Í öðru lagi finnst mér ástæða til að nefna það hér, eins og ég hef reyndar gert stundum áður, að mér finnst að það eigi að gera meira úr norrænu menningarsamstarfi í þessari umræðu en venjulega er gert. Mér finnst t.d. að það væri hugsanlegt að fara sérstaklega yfir Norræna menningarsjóðinn. Það væri hugsanlegt að Norræni menningarsjóðurinn, sem hefur algera sérstöðu meðal norrænna stofnana og er eins konar samstarfsverkefni ráðherranna og þingmannanna, væri hér til meðferðar sem sérstakt efni og það væri sérstök skýrsla um Norræna menningarsjóðinn og stöðu Íslands í hinu almenna, norræna menningarsamstarfi sem kæmi hér til umræðu. Ég tel það réttlætanlegt út af formlegri stöðu Norræna menningarsjóðsins, en það er auðvitað líka réttlætanlegt vegna þess að norræna menningarsamstarfið er svo gríðarlega mikilvægt fyrir Ísland. Það skiptir því miklu að þar sé myndarlega á málum haldið og að Alþingi sé ljóst hve þýðingarmikið þetta norræna menningarsamstarf er. Ég dreg ekki í efa að þingmenn þekki þessa hluti flestir allvel, en ég held þó að það væri gagnlegt fyrir Alþingi, norrænt samstarf og norræna menningarsamstarfið og menningarmálin yfirleitt ef þau væru tekin sérstaklega fyrir. Þetta hef ég rætt hér áður og tel ástæðu til að ítreka það, hæstv. forseti. Þá vil ég nefna að mér fannst það athyglisvert í þeim framsöguræðum sem hér voru haldnar áðan að þar var nokkuð mikið rætt um Evrópusamstarfið og tengslin við Evrópu. Þar var dálítið talað um Eystrasalt og þar var dálítið talað um heimskautin, en það var lítið talað um vestnorrænt samstarf. Mér finnst það samt vera vinkill sem skiptir máli þegar við horfum á hið norræna samstarf. Staðreyndin er sú að það er alveg hægt að halda því fram að hið vestnorræna samstarf hafi að nokkru leyti verið sett til hliðar í hinu almenna, norræna samstarfi á undanförnum árum, m.a. vegna þess að menn hafa beint sjónum sínum annað. Og það tel ég harmsefni. Hvað varðar heimskautssamstarfið tel ég að menn miði þar við að reyna að ná árangri sem vafalaust er mjög mikilvægur, en ég er ekki viss um að hægt verði að ná honum alveg á næstunni vegna þess að þar eigum við við að véla ýmsar þjóðir sem hafa að sumu leyti önnur forgangsatriði en við. Ég nefni þar t.d. Kanada, Bandaríkin og Rússland. Þar eru hlutirnir aðeins flóknari en gerist hjá okkur. Þess vegna finnst mér að í umræðu um norrænt samstarf eigi að leggja áherslu á tengslin frá hinu norræna samstarfi í gegnum vestnorræna samstarfið yfir til þessa heimskautssamstarfs. Það á að ræða hlutina í því samhengi. Ég verð að segja að mér finnst það alvarlegt umhugsunarefni að á sama tíma og menn látast vera að horfa á þessa hluti eitthvað heildstætt fréttist af því, án þess að það hafi verið rætt nokkurs staðar, að það séu hugmyndir uppi um að leggja niður vestnorræna sjóðinn sem er þó partur af þessu norræna heildarsamstarfi. Ég verð að segja alveg eins og er, hæstv. forseti, að mér finnst að vestnorrænt samstarf hafi verið vanrækt í norrænu samhengi á undanförnum árum. Ég fann það t.d. vel þann tíma sem ég gegndi formennsku í Norræna menningarsjóðnum að áherslur voru allar í þá átt að leggja frekast áherslu á Eystrasaltsverkefnin. Ég tel það í sjálfu sér gott, en vestnorrænu verkefnin eru svo mikilvæg fyrir þær fámennu þjóðir sem eru hér Norður-Atlantshafinu að það var alvarlegt hvernig þau voru að mörgu leyti vanrækt á þessum tíma. Kannski má segja að umsóknirnar hafi ekki alltaf verið svo góðar, en það var heldur ekkert gert til að ýta undir það. Ég tek þetta upp við umræðuna um norrænt samstarf vegna þess að þetta er norrænt samstarf. Vestnorræna samstarfið er hluti af því þótt við höfum sjálfstæða stofnun sem heitir Vestnorræna þingmannasambandið, sem rætt verður um hér á eftir. Þetta vildi ég nefna, hæstv. forseti, vegna þess að ég tel að þetta skipti mjög miklu máli í hinu almenna, norræna samhengi.

Hæstv. forseti. Undir þessum umræðum hafa kviknað hjá mér ýmsar hugsanir. Ég hlustaði á ræðu hæstv. utanrrh. áðan og einnig hef ég heyrt þær ræður sem aðrir hafa flutt. Sú hugsun sem vaknar hjá mér er auðvitað: Erum við að halda dauðahaldi í samstarf við Norðurlandaþjóðirnar, samstarf sem í raun á litla framtíð fyrir sér? Ég viðurkenni að ég hef alltaf verið mjög fylgjandi norrænu samstarfi og tel að við Íslendingar höfum haft alveg gífurlega mikið út úr því, kannski meira en nokkur hinna stærri Norðurlandaþjóða. En það fer auðvitað ekki fram hjá nokkrum manni og við verðum auðvitað að horfast í augu við það að sú eðlisbreyting sem orðið hefur á með inngöngu Svía og Finna í Evrópusambandið í kjölfar Dana veldur því að sjónir beinast nú að allt öðru. Þetta finna allir þeir sem taka þátt í norrænu samstarfi. Það var t.d. mjög áberandi á kvennaráðstefnunni í Kína að þar var nákvæmlega ekkert norrænt samstarf, nákvæmlega ekki neitt. Að vísu var haldinn einn blaðamannafundur, aðallega til að auglýsa þáverandi kandídat til formennsku í Sósíaldemókrataflokknum, Monu Sahlin, sem lenti síðan í vondum málum. En mörgum, m.a. fulltrúum Norðurlandaráðs sem voru þarna á ráðstefnunni, fannst þetta mjög sjokkerandi og þá sérstaklega hvað embættismannaliðið hafði lítinn áhuga á norrænu samstarfi. Menn verða að gera sér grein fyrir því að með því að Svíþjóð og Finnland eru komin inn í Evrópusambandið þagnar þeirra rödd á alþjóðavettvangi. Nú er það bara Evrópusambandið sem talar fyrir þeirra hönd. Ég vildi koma þessum hugsunum á framfæri. Við hljótum að spyrja okkur þeirrar spurningar hvaða framtíð þetta samstarf á fyrir höndum. Er raunverulegur vilji til þess að viðhalda því og jafnvel efla það? Ég held að það sé alveg sannleikanum samkvæmt sem fram kom hjá hæstv. utanrrh. að það er pólitískur vilji. En samt sem áður er allt raunverulegt starf farið að snúast í átt til Evrópu. Það gengur orðið allt út á það að fylgjast með því sem er að gerast í Evrópu og þetta hefur auðvitað ákveðnar afleiðingar fyrir okkur. Ég treysti mér ekki til að svara því á þessari stundu hver niðurstaðan verður eða hvernig við eigum að bregðast við, en við hljótum að velta þessu mjög alvarlega fyrir okkur. Eigum við að leggja einhverjar aðrar áherslur? Þar kem ég að því í máli mínu, hæstv. forseti, að mér finnst að við á hinu háa Alþingi þurfum að fara mjög rækilega í gegnum það alþjóðasamstarf sem við tökum þátt í. Við höfum afar takmarkað fjármagn til þess að vinna í alþjóðasamstarfi þingmanna. Síðasta kjörtímabil sat ég í Evrópuráðinu, nú er ég áheyrnarfulltrúi í EFTA-nefndinni og sit í Vestnorræna þingmannaráðinu. Þar eru fjárveitingar með þeim hætti að það er einfaldlega ekki hægt að fylgjast með. Ég sá það í bréfi frá forsætisnefnd að t.d. er verið að þrengja mjög að Evrópuráðinu varðandi þátttöku í fundum. Að mínum dómi er þar um ákaflega merkilegt starf að ræða og ég held að við þurfum svolítið að vega það og meta í hverju við eigum að taka þátt, hvað er þess virði að leggja í það tíma, vinnu og fjármuni. Eins og ég sagði áðan hef ég ávallt verið mjög hlynnt norrænu samstarfi en við hljótum að spyrja okkur hvaða afleiðingar þær breytingar, sem þegar eru orðnar, munu hafa fyrir okkur og hvort við eigum að breyta eitthvað um áherslur í okkar alþjóðastarfi. Þá er ég fyrst og fremst að tala um þingið.

Herra forseti. Hv. þm. Kristín Ástgeirsdóttir spurði þeirrar spurningar hvort við værum að halda dauðahaldi í Norðurlandasamstarfið sem eitthvað sem ekki ætti framtíð fyrir sér. Ég má til með að bregðast við þessu vegna þess að ég tel að aldrei hafi verið eins mikil nauðsyn á því að að efla norrænu samvinnuna og leggja mikla áherslu á hana og einmitt núna vegna þeirrar breytingar að tvö af Norðurlöndunum hafa gengið í Evrópusambandið. Ég nefni sérstaklega í því sambandi að Danir, sem hafa verið lengst Norðurlandaþjóðanna í Evrópusambandinu, leggja alveg sérstaka áherslu nú um stundir á norræna samstarfið og þeir hafa t.d. barist gegn því með okkur Íslendingum og öðrum að verða við kröfu Svía um niðurskurð. Þetta er mjög mikilvægt að komi fram í umræðunni. Hvað varðar þá staðreynd að á kvennaráðstefnunni í Kína var nánast ekkert norrænt samstarf tel ég að þar hafi hreinlega verið um mistök að ræða. Þar var líka unnið þvert á það sem utanríkisráðherrar Norðurlandanna og forsætisráðherrar höfðu gefið yfirlýsingar um. Þessi mál hafa verið tekin upp sérstaklega á norrænum vettvangi bæði innan embættismannakerfisins og einnig á þingum Norðurlandaráðs og það er fullur vilji til þess að menn gæti þess í framtíðinni að um fullt norrænt samstarf verði að ræða í alþjóðlegu samhengi.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. fyrir þær upplýsingar sem komu fram. Það er rétt sem hún sagði að samvinnuskorturinn vakti náttúrlega athygli bæði þingmanna og annarra sem voru í Kína en það breytir ekki þeirri spurningu þó að það sé núna pólitískur vilji til þess að viðhalda þessu samstarfi er spurningin sú hvað raunveruleikinn býður upp á og hvers eðlis verður þetta norræna samstarf í framtíðinni eftir þessar grundvallarbreytingar. Ég get verið sammála þingmanninum um að kannski hafi aldrei verið meiri nauðsyn á því að efla þetta samstarf af ýmsum ástæðum og kannski ekki síst fyrir okkur. Við hljótum samt að spyrja okkur hver grundvöllurinn sé eftir að svona mikil breyting hefur átt sér stað og hver er raunverulega viljinn. Af menningarlegum og sögulegum ástæðum hafa Norðurlandaþjóðirnar og ekki síst pólitíkusarnir áhuga á þessu samstarfi og hafa haft af því mikið gagn og samstaða Norðurlandanna hefur gefið Norðurlöndunum í gegnum tíðina mikinn pólitískan styrk. Því miður hefur einnig orðið breyting á því núna með þessari aðgreiningu milli Norðurlandanna. Hvað sem menn segja um vilja í þessum efnum er framtíðin samt býsna óljós.

Herra forseti. Þegar litið er til baka yfir síðasta ár eða svo er ljóst að þetta tímabil hefur verið mjög viðburðaríkt í norrænu samstarfi á þeim vettvangi sem við þingmenn þekkjum best til, þ.e. á vettvangi Norðurlandaráðs. Núna er nákvæmlega ár síðan þing ráðsins var haldið í Reykjavík þar sem teknar voru mikilvægar ákvarðanir um framhald þessa samstarfs sem síðan var fylgt eftir síðar á árinu á þingum í Kaupmannahöfn og í Kuopio í Finnlandi og margs konar starfi hinna ýmsu nefnda, ekki síst forsætisnefndar á tímabilinu. Þær breytingar sem hafa verið gerðar að umtalsefni eru miklar og margvíslegar en þær gerast auðvitað ekki í tómarúmi ótengdu öðru því sem er að gerast á hinum pólitíska vettvangi í löndunum. Það er ekki hægt að ræða þessi mál samhengislaust eða eins og Íslendingar gætu t.d. einir ráðið þessari ferð án tillits til þess sem er að gerast í öðrum löndum. Menn geta auðvitað rætt þetta út frá sjónarmiðum sinnar eigin óskhyggju. Það er hins vegar ekki mjög gagnlegt, menn verða að horfast í augu við þær staðreyndir og þann raunveruleika sem við blasir. Það sem við blasir er að þrátt fyrir að Norðurlöndin þrjú séu nú orðnir aðilar að Evrópusambandinu er fullur pólitískur vilji í löndunum öllum til þess að halda áfram hinu gamla og gróna norræna samstarfi en með þeim breytingum sem óhjákvæmilegar og nauðsynlegar eru og út á það hefur þetta ferli gengið. Ég tel að við Íslendingar verðum að sjálfsögðu að virða þær ákvarðanir sem önnur lönd taka um samstarf sitt, t.d. í Evrópumálum eða aðild að öðrum bandalögum. Hins vegar skulum við fagna því hversu eindreginn sá ásetningur er annars staðar á Norðurlöndum að eiga áfram samstarf við okkur og við Norðmenn á hinum hefðbundna norræna grundvelli. Enda þótt margir horfi með söknuði til þess tíma þegar Norðurlöndin voru ein og sér í sínu gamalgróna norræna samstarfi býður framtíðin að mínum dómi upp á mjög margt spennandi í þessu samstarfi þó að ekki felist nákvæmlega það sama í því og áður var. Það er t.d. alveg ljóst að einstaklingsbundnum tillögum þingmanna í Norðurlandaráði um hin ýmsu svokölluðu góðu málum mun fækka. Samstarfið verður í öðru formi. Það verður meira bundið ráðstefnum um tiltekið málefni, svokölluðum þemafundum, eins og formaður Íslandsdeildar gerði grein fyrir. Það er ýmislegt þess háttar þegar ákveðið og á döfinni, í næstu viku er m.a. sérstök ráðstefna um framtíðarmálefni Evrópu sem hefur verið vandað vel til. Það er sömuleiðis á döfinni í næsta mánuði ráðstefna um heimskautasvæðin sem hefur verið í undirbúningi í langan tíma og verður haldin í Kanada með þátttöku Kanadamanna, Bandaríkjamanna og Rússa, að sjálfsögðu fullburðugri þátttöku Norðurlandaráðs sem er frumkvæðisaðili að þessu samstarfi eins og menn vita þar sem hæstv. núv. utanrrh. átti mjög mikilvægan hlut að máli. Jafnframt er á döfinni sameiginlegur fundur ráðsins með baltneska ráðinu nú í aprílmánuði þannig að Norðurlandasamstarfið, Norðurlandaráð, er að færa kvíarnar út fyrir sín hefðbundnu landamæri. Menn hljóta að fagna því að hægt er að finna þessu samstarfi vettvang og form með þessum hætti í stað þess að einbeita sér einvörðungu að þeim málum sem í hinu nýja skipulagi tilheyra hinni svokallaðri Norðurlandanefnd sem er hið gamalkunna, hefðbundna norræna samstarf sem eftir sem áður er allra góðra gjalda vert, menningarmálin, réttindi hins almenna borgara og fleira þess háttar en það er ekki lengur hið eina sem um er fjallað á þessum vettvangi. Vikið hefur verið að því í þessari umræðu að Íslendingar sem þjóð þyrftu að halda vöku sinni og vissulega er það rétt. Menn hafa lýst áhyggjum af því að flokkasamstarfið sem verður meira áberandi en áður geti verið varhugavert fyrir okkur Íslendinga og að við pössuðum kannski ekkert inn í það. Auðvitað geta menn fært fram ýmis rök að þessu leyti. Það er t.d. alveg ljóst að miðjuhópurinn í Norðurlandaráði er mjög margbreytilegur hópur þar sem starfa að mig minnir 15 eða 17 stjórnmálaflokkar og margir frá sumum löndum á svæðinu. Engu að síður geta menn náð þar saman um hin mikilvægustu atriði þó að ágreiningur sé um aðra hluti. Ég bendi á að þrátt fyrir að menn hafi lýst áhyggjum af því að Íslendingum kunni að farnast illa í þessu flokkasamstarfi hefur þetta starf skilað þremur Íslendingum inn í forsætisnefnd Norðurlandaráðs. Ekki á grundvelli þess hvaðan menn eru upprunnir heldur á grundvelli þess í hvaða flokkahópi þeir starfa. Það er rétt sem formaður Íslandsdeildar sagði að þetta skipulag mun gera meiri kröfur til þess að menn séu virkir í flokkasamstarfinu en ef menn eru það þá þurfa menn engu að kvíða um það að starf þeirra verði virt af vettugi eða ekki metið að verðleikum. Eitt af því sem í undirbúningi hefur verið á þessu ári er flutningur skrifstofu Norðurlandaráðs frá Stokkhólmi til Kaupmannahafnar þar sem hún á að verða framvegis undir sama þaki og skrifstofa hinnar norrænu ráðherranefndar. Þetta er m.a. gert til þess að ná fram meiri hagkvæmni í þessum rekstri m.a. vegna ítrekaðra krafna og sjónarmiða um að spara sem ekki skal gert lítið úr því að vissulega verður sparnaður til framtíðar þó þessir flutningar auðvitað kosti sitt meðan þeir standa yfir. Hugmyndin er ekki síður sú að efla samstarfið og fá meira út úr því starfsumhverfi sem þarna mun skapast, fá meira pólitískt innihald út úr þessu samstarfi. Það er að mínum dómi ekkert vafamál að staða þingmanna til þess að hafa áhrif á ráðherranefndina mun breytast til batnaðar með flutningunum vegna þeirrar miklu nálægðrar sem þarna verður þá framvegis milli þessara aðila. Ég sé ekki ástæðu til þess að örvænta um þetta samstarf. Það er engin ástæða til þess. Ég bendi líka á, eins og hefur komið fram í umræðunni, að matið á hinu norræna notagildi hinna ýmsu norrænu stofnana er nú að skila ánægjulegum árangri. Menn höfðu af því vissar áhyggjur þegar fyrsta skýrslan um það mál kom fram hér fyrir nokkru síðan að það gæti stefnt í óefni, það væri ekki gert á málefnalegum forsendum að því er varðaði allar þessar stofnanir. Ég tel að eins og það mál hefur nú þróast sé ekki hægt að halda uppi í það minnsta almennum ágreiningi eða gagnrýni á þetta starf heldur sé það að þróast inn í mjög svo skynsamlegan og eðlilegan farveg þar sem endurmati er beitt á starfsemi stofnana sem kallar síðan á ákveðna endurnýjun, endurskipulagningu og viðbrögð við breyttum aðstæðum. Ég tel að það sé mjög jákvætt og sýni reyndar að norræna samstarfið er ekki staðnað heldur getur það verið dýnamískt og lagað sig að breyttum tímum. Það er líka ánægjuefni að þær norrænu stofnanir sem staðsettar eru á Íslandi hafa komið vel út úr þessu mati. Ég ætla ekki að fjalla að þessu sinni um Schengen-samstarfið. Við höfum rætt það hér í þingsalnum við eitt tækifæri og það mál er í vinnslu og kemur vonandi til umræðu síðar í vor. Þar er að mörgu að hyggja og það mál er alls ekki einfalt. Í lokin langar mig að víkja að Vestnorræna samstarfinu sem hv. 8. þm. Reykv. gerði að umtalsefni. Það er vissulega rétt hjá honum að það er eðlilegt að ræða það mál í nánum tengslum við skýrslurnar um norræna samstarfið vegna þess að það er auðvitað hluti af því þó því hafi verið komið fyrir í sérstöku samstarfsráði, Vestnorræna þingmannaráðinu. Þótt Vestnorræna þingmannaráðið eigi fullan rétt á sér tel ég að það sé í sjálfu sér ekki skynsamlegt að einangra þessa starfsemi algjörlega utan við hið almenna norræna samstarf. Það er reyndar ekki hægt að gera það. Vestnorræna samstarfið er hugsað til þess að efla þingmannasamstarf þessara þriggja ríkja sem eiga jafnframt öll aðild að Norðurlandaráði. Hins vegar tel ég skynsamlegt fyrir þetta samstarf að reyna líka að færa út kvíarnar. Mér er ánægjuefni að hafa átt hlut að máli að því er varðar það að Vestnorræna þingmannaráðið fékk boð sem sjálfstæður aðili um að taka þátt í ráðstefnu Norðurlanda og annarra um heimskautamálefni sem haldin verður í Kanada nú í næsta mánuði og ég hef þegar vikið að. Ég held að þar séu verkefni sem vestnorræna samstarfið passar vel inn í og sem hægt er að tengja saman báðum til góðs, bæði vestnorrænu ríkjunum og þeim sem núna vinna að stofnun heimskautaráðs, norðurheimskautsráðs á þeim vettvangi sem þegar hefur verið getið um. Einnig þarna tel ég að séu ýmsir framtíðarmöguleikar og ástæðulaust að gera lítið úr þeim. Virðulegi forseti. Að endingu þakka ég eins og aðrir sem hér hafa talað af hálfu Íslandsdeildarmanna samstarfið á þessu síðasta starfsári. Það hefur verið afskaplega gott og hvað sem líður skiptingu íslenskra þingmanna í flokkahópa á hinum norræna vettvangi hafa þeir starfað mjög vel saman á breiðum pólitískum grundvelli innan Íslandsdeildarinnar.

Herra forseti. Ég tel að mikilvægt sé að þróa þá hugsun sem kom að nokkru leyti fram í ræðu hv. 4. þm. Reykv. hér áðan að það verði með einhverjum skipulegum hætti reynt að formbinda hið vestnorræna samstarf við hið norræna samstarf þó þannig að hið vestnorræna samstarf geti með einhverjum hætti haldið sjálfstæði sínu. Ég held að það sé mjög vandasamt að þróa hið vestnorræna samstarf öðruvísi áfram vegna þess að ekki er hægt að búast við því að það nái að lifna og dafna öðruvísi en að það sé lifandi þáttur af þeirri samstarfsheild sem er í gangi á Norðurlöndum. Ég held að þær tilraunir sem hafa verið uppi í þá veru að þróa vestnorræna samstarfið að nokkru leyti frá hinu norræna samstarfi af vissum pólitískum ástæðum sem menn þekkja og eru að sumu leyti eðlilegar hafi kannski ekki verið mjög skynsamlegar að öllu leyti og nauðsynlegt sé að þróa þá hugsun sem hér kom fram hjá hv. þm. og ég rakti hér áðan varðandi tengslin á milli hins almenna norræna samstarfs og hins vestnorræna samstarfs. Þá er ég bæði að tala um formleg tengsl, ég er að tala um pólitísk tengsl og ég er líka að tala um fjárhagsleg tengsl vegna þess að einn meginvandi vestnorræna samstarfsins er sá að það hefur ekki neina fjármuni til að vinna fyrir. Mér líka það athyglisvert sem hv. þm. sagði. Hann sagði: Það er fullur vilji til að halda uppi hinu norræna samstarfi og það er fullur pólitískur vilji til þess. Það er fagnaðarefni og það er hlutur sem ég veit að hann tekur þátt í því að styðja af myndugleik sjálfur. Hins vegar missti hann út úr sér, sennilega óvart, setningu sem var þessi: ,,en hið norræna samstarf er auðvitað góðra gjalda vert``. Hið norræna samstarf er góðra gjalda vert en hin almennu tengsl út fyrir hið norræna svæði eru farin að taka hugi manna hálfa. Það er umhugsunarefni að mínu mati.

Herra forseti. Nú veit ég ekki hvort hv. síðasti ræðumaður fór alveg rétt með mitt mál. Mig minnir að ég hafi sagt að hið gamalgróna norræna samstarf væri góðra gjalda vert og ég stend við það. Samstarfið á menningarsviðinu, um réttindi borgaranna og allt það sem þetta hefur snúist um á undanförnum áratugum, mun auðvitað halda áfram. Vettvangurinn fyrir það er Norðurlandanefndin. En það er bara ekkert ,,bara það`` lengur. Þó það sé góðra gjalda vert og þó við eigum að efla það og styðja, halda því áfram og styrkja dugar það ekki eitt og sér lengur og við fáum heldur ekki þá þátttöku í þessu samstarfi þeirra lykilmanna úr norrænu stjórnmálalífi ef þetta á bara að snúast um þessa þætti. Ég held að okkur hafi tekist að forma þetta nokkuð skynsamlega í þeim breytingum sem nú er búið að samþykkja með því að taka þarna inn Evrópumálefni, nærsvæðamálefni og jafnvel fleira sem kemur upp á vettvangi forsætisnefndar. Hitt mun halda áfram, þetta ,,gamalgróna góðra gjalda verða`` norræna samstarf en það mun ekki verða það eina í framtíðinni því við verðum að útvíkka þetta eins og fram hefur komið.

Virðulegur forseti. Mér fannst þetta andsvar hv. þm. góðra gjalda vert.

Virðulegur forseti. Það eru nokkur atriði sem ég vil koma að frekar en mér vannst ekki tími til í fyrri ræðu minni. Ég vil tengja það við það sem hefur verið rætt hér mikið. Það er í sambandi við stöðu hins norræna samstarfs almennt séð, stöðu okkar innan þess og samskiptin út á við. Ég tek almennt undir það að við þurfum að horfast í augu við þann veruleika sem ríkir vegna breytinganna. Ég benti á það í fyrri ræðu minni að það hafa gerst mikil tíðindi þar sem eru þáttaskilin í samskiptum meiri hluta hinna fimm norrænu þjóða við Evrópusambandið með inngöngu þriggja. Það verður ekki fram hjá því horft. Ég óttast eins og fram hefur komið að sú niðurstaða sem þar varð eigi eftir að draga meiri dilk á eftir sér í raun en nú blasir við og er farið að gera margvíslega vart við sig eins og hefur verið rætt um í umræðunni. En það breytir ekki því að við Íslendingar getum notað Norðurlandasamstarfið og eigum að gera það bæði innanvert á milli hinna norrænu þjóða en einnig í samskiptum við svæði sem liggja að Norðurlöndum í norðri innan heimskautasamstarfs og í austri þar sem er samstarfið við Eystrasaltsríkin og svæði innan Rússlands sem liggja að Norðurlöndum, Barentssvæðið og önnur slík þar sem um formlega samvinnu er að ræða. Við Íslendingar höfum lagt áherslu á að vera þar þátttakendur. Okkur hefur tekist það, kannski fyrst og fremst vegna hins norræna samstarfs. Við höfum notað það sem búarsporð til að verða þátttakendur í samstarfi sem, miðað við stöðu okkar á landakortinu, er kannski ekki augljóst fyrir ýmsa utanaðkomandi að við eigum heima í. Þetta finnst mér réttmætt og við eigum að halda því áfram um leið og við hlúum að því sem hægt er að halda uppi samnorrænt. Í þessu samhengi kem ég aðeins að heimskautasamstarfinu sem er væntanlega að taka á sig fastari mynd í samstarfi ríkisstjórna með stofnun sérstaks heimskautsráðs. Ég vil inna hæstv. utanrrh. aðeins nánar eftir því hvert hans mat sé á því sem gerast muni eða geti gerst á fundinum í Kanada í næsta mánuði þar sem stefnt er að því að ná sem lengst í þessum efnum. Ég tók ekki eftir því að það kæmi fram í framsögu hans hér frekara mat á stöðunni að þessu leyti. Ég vona sannarlega að það takist að koma þessu samstarfi á milli ríkisstjórna eins og stefnt hefur verið að og að það geti borið ávöxt. Síðan haldi samstarf þingmanna að sjálfsögðu áfram og verði eðlilega tengt inn í þetta samstarf. Þarna eru miklir möguleikar sem við þurfum að taka þátt í og einbeita okkur að, þ.e. ef litið er til norðurs. Það er ekki ástæða til að ræða það frekar hér. Þarna eru mörg atriði sem þarf að sinna og ekki síst á sviði umhverfismálanna. Varðandi samstarfið í alþjóðastofnunum og hið norræna samstarf eins og hæstv. utanrrh. vék að hefur komið á daginn að það hefur verið þyngra undir fæti með hið norræna samráð í alþjóðastofnunum og þá ekki síst á vettvangi Sameinuðu þjóðanna. Þar var reynt að sporna við og hæstv. ráðherra átti góðan hlut að því máli vorið 1995 til þess að koma í veg fyrir að það gliðnaði meira þarna en þörf væri á. Ég tek undir að það er sjálfsagt að viðhalda hinu samnorræna samstarfi í alþjóðastofnunum eins og mögulegt er. Þar eru vafalaust ákveðin takmörk vegna Evrópusambandsins og þeirra reglna sem þar eru ríkjandi og eiga eftir að þróast, kannski enn frekar í þá átt að það verði erfiðara fyrir Norðurlöndin að koma fram með sameiginlega stefnu. Þá verðum við auðvitað að bregðast við því með raunsæjum hætti. Ein afleiðing þess að við höfum ekki stuðning og styrk af hinu samnorræna samstarfi í alþjóðastofnunum held ég að hljóti að verða sú að við þurfum að leggja meira í utanríkisþjónustu okkar sjálfstætt til þess að geta staðið þar betur á eigin fótum ef við getum ekki leitað eðlilegs stuðnings hjá aðilum sem við höfum átt samleið með og höfum getað átt samstarf við. Út frá því vil ég skoða þróun íslenskrar utanríkisþjónustu að Ísland geti fótað sig þar betur án þess að vera háð um of samráði við aðila sem ráða okkur kannski ekki að öllu leyti heilt eða hafa ekki stöðu til þess að gera það. Það á alveg sérstaklega við um hið pólitíska að við þurfum að gæta þess því að á vettvangi embættismanna er oft tilhneiging til þess kannski að þróa mál lengra en skynsamlegt er eða er í samræmi við þær pólitísku hugmyndir sem eru uppi hverju sinni. Þetta er ekki sagt með neinu vanmati á það mikla starf sem unnið er á embættismannavettvangi og embættismannasamstarfi. En þar þarf auðvitað að vera samræmi á milli og þar þarf hið pólitíska mat að vera ráðandi og til þess þurfa stjórnmálamenn bæði á vegum ríkisstjórna og þingmanna að komast að málum sem burðugir þátttakendur. Það er eitt atriði sem ég vil nefna frekar, virðulegur forseti. Það varðar hið gamalgróna norræna samstarf sem hér hefur verið rætt. Það berast til okkar ýmis dæmi um að hefðbundin réttindi sem tekist hefur að tryggja milli norrænna borgara innan landanna er ekki til haga haldið. Það koma í ljós hindranir sem ekki hafa verið uppi til skamms tíma. Þetta stafar vafalaust að nokkru leyti af því að staða hinna samnorrænu samninga á félagsmálasviði og ýmsum réttindasviðum er ekki lengur burðarásinn í embættismannakerfinu þegar verið er að fara yfir mál og meta stöðu borgara því að nýjar reglur á grundvelli Evrópuréttarins eru farnar að ryðja sér til rúms. Þarna skortir á að samræmis sé gætt og reynt sé að tryggja það um leið og staðið er við samningsbundnar skuldbindingar um samræmingu við Evrópuréttinn að tillit sé tekið til þess sem á að vera tryggt í samstarfi Norðurlandanna. Um þetta væri hægt að rekja mörg dæmi. Ég get vísað til fyrirspurnar sem ég lagði fram á þingi í marsmánuði 1995 til eins norræns ráðherra um þessi efni þar sem dregin voru fram dæmi um þetta. Okkar embættismenn og stjórnmálamenn líka þekkja fjölmörg dæmi um þetta. Þarna er rík nauðsyn að standa á verði og það hefur vissulega verið viðleitni á pólitískum vettvangi til að fara yfir þetta og leitast við að koma í veg fyrir að það verði gliðnun að því er varðar gagnkvæm réttindi milli Norðurlandanna. Ég vil að endingu, virðulegur forseti, óska þeim sem vinna á hinum norræna vettvangi, jafnt ríkisstjórnarmegin sem þingmannamegin, alls hins besta í því þýðingarmikla starfi sem þeir rækja við breyttar aðstæður. Það hefur komið fram að sá sem hér talar og sá flokkahópur sem ég hef starfað í, þ.e. sem Alþb. starfar með á norrænum vettvangi, hefði viljað sjá annað form í sambandi við norræna þingmannasamstarfið en varð niðurstaðan. Það ræddum við hér þegar breytingar voru gerðar á Helsinki-sáttmálanum. Það er of snemmt að kveða upp dóma um það hvernig til tekst með niðurstöðuna en ég vona það og óska að það geti þrátt fyrir allt gefið sem besta raun miðað við okkar hagsmuni og áhuga. Áreiðanlega auðveldar þetta ekki að mörgu leyti starfið og því gerir það í raun meiri kröfur til þeirra þingmanna sem eru þátttakendur á þessum vettvangi. Og til þess að gefa dæmi um hvað ég á við nefni ég hið gamalgróna norræna samstarf sem nú er undir einni 30 manna þingmannanefnd sem á að fjalla um allt hið gamalgróna. Og það er ekki mjög skýrt enn þá hvernig á að koma við brúnum yfir í grannsvæði og Evrópumál. Það verður verkefni eins þingmanns ef ég man rétt að fylgjast með í þessari norrænu nefnd því að við þurfum að skipta okkur á hinar nefndirnar og þannig hagar til að nú er aðeins einn íslenskur þingmaður í þessum 30 manna hópi norrænu nefndarinnar. Ég vænti þess að við getum staðið saman um það og hlúð að því á vettvangi Alþingis almennt séð að búa þessu samstarfi sem eðlilegastar aðstæður og þá með því að tryggja nauðsynlegar fjárveitingar til þess og starfsaðstöðu.

Virðulegi forseti. Ég vil taka undir það sjónarmið sem mér finnst endurspeglast í ræðu hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar að Norðurlandasamstarfið sé það mikilvægasta erlenda samstarf sem við höfum átt og munum væntanlega og vonandi eiga áfram vegna þess að það eru mín sjónarmið að hvert svo sem vegir liggja sé okkur mjög mikilvæg sú samheldni og það samstarf sem þarna hefur verið byggt síðustu áratugi. Þingmaðurinn setti upp mjög áhugaverða kenningu um að þróa betur og efla íslenska utanríkisþjónustu til að bæta úr því sem hann óttast að verði, en það er minna samráð innan Norðurlanda og Norðurlandaráðs þannig að hið pólitíska samráð verði eflt í gegnum utanrrn. Mér fannst það mjög athyglisvert sjónarmið sem þingmaðurinn setur fram og mér finnst ljóst að í því felst mikill ótti um að samráðið á Norðurlandaráðsvæng sé að minnka eða takmarkast mjög. Ég lít svo á að einmitt þessi þáttur, borgararéttindin og félagslegi rétturinn og þeir samningar og sáttmálar sem við höfum búið til á norræna svæðinu hafi verið mjög mikilvægur og í hann hljótum við að reyna að halda eins lengi og unnt er. Mig langar að spyrja hv. þm. hvort óttinn sem speglast í orðum hans stafi af breytingum sem nú hafa orðið á norræna samstarfinu og þá því formi og þeim ramma sem Norðurlandasamstarfinu verður nú búinn eða hvort hann telji að það sé ástæða til að óttast breytingar fyrst og fremst vegna aðildar sumra Norðurlandanna að Evrópusambandinu og hinum auknu áherslum á evrópska samstarfið. Ég spyr vegna þess að það hefur verið óbifanleg trúa mín að jafnt þau lönd sem kjósa að vera innan Evrópusambandsins og þau sem velja að standa utan þess, skiptir norræna samstarfið mjög miklu máli, bæði fyrir innbyrðis tengingu til að hafa áhrif inn í Evrópusambandið og fyrir þau sem velja að standa utan þess, til að taka þátt í umræðunni og fá einhvern veginn að koma að ákvarðanatöku og umfjöllun. Þess vegna bregður mér nokkuð að heyra áhyggjur hv. þm. og spyr hvort þær eigi rætur í þessum breytta ramma eða hvort það sé almennt vegna þessara breyttu áherslna í samvinnu innan Evrópu.

Virðulegur forseti. Ég hygg að við hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir deilum svipuðum viðhorfum að því er varðar hið norræna samstarf og ég þakka henni fyrir að vilja ræða þetta frekar. Ég tel að það sé um hvort tveggja að ræða þegar hún spyr um ástæðurnar fyrir áhyggjum mínum. Meginástæðan er innganga Norðurlandanna þriggja í Evrópusambandið og sú stefna sem Evrópusambandið setur sínum aðildarríkjum varðandi utanríkismál. Hún er tilkomin í vaxandi mæli eftir breytingar á Evrópusambandinu með Maastricht-sáttmálanum þar sem utanríkismálin eru orðin Evrópusambandsmál formlega og í ríkari mæli en áður. T.d. talar eitt Evrópusambandsríki hverju sinni á alþjóðaráðstefnum fyrir hönd Evrópusambandsins og Norðurlandaþjóðunum innan hinnar gömlu samvinnu er á vissan hátt gert ómögulegt að koma sínum áherslum sameiginlega að vegna þess ramma sem Evrópusambandið hefur dregið. Nú kann að vera að þetta eigi eftir að ganga enn þá lengra innan Evrópusambandsins. Um það vil ég ekki fullyrða. Enginn veit í rauninni hverju ríkjaráðstefnan næsta skilar og hver þróunin þarna verður. En áhugi margra er að dýpka samstarfið í Evrópusamstarfinu og í átt að ríkisheild, hversu langt sem þar verður gengið. Ég held að við þurfum að bregðast við þessu, þ.e. þeir sem ekki sjá það fyrir sér að Ísland eigi að verða aðili að Evrópusambandinu í framtíðinni. Ég vil að við reynum að varðveita þrátt fyrir allt samskipti þar sem það er raunsætt en bæta okkur upp það sem tapast með því að efla sjálfstæða íslenska utanríkisþjónustu og leggja í hana meira en minna til að við getum staðið á eigin fótum.

Virðulegi forseti. Þetta er mjög áhugavert sjónarmið sem kemur fram hjá þingmanninum og vissulega til umhugsunar fyrir okkur. Ég vil minna á að Ísland reyndi einna lengst að sporna við því að við hyrfum frá gamla fyrirkomulaginu, þ.e. land á móti landi í vægi og þar með hlutdeild okkar í ákvarðanatökunni. Það var og það land sem síðast gaf sig með þá afstöðu að vilja ekki fara inn í ,,flokkahóp gegn flokkahópi`` ef við notum ,,gegn`` eða jafnvel ,,flokkahóp með flokkahópi``. Það á eftir að koma í ljós hvort þessi breyting sem nú er orðin staðreynd verður til góðs eða hvort hún verður upphafið af því að Norðurlandastarfið eins og við þekkjum það best byrji að þurrkast út. Ég held að þessi breyting sé til þess fallin að efla stöðu okkar í víðara samhengi og í Evrópusamstarfi því við getum beitt okkur í sérhverjum flokkahópi þannig að flokkahópurinn sem á síðan samstarf inn í Evrópuflokkahópana geti farið með sameiginleg sjónarmið sem hafa komið fram í Norðurlandasamtarfinu, á Norðurlandaþingum og í þessum stóru nefndum sem nú skipta á milli sín verkefnunum í Norðurlandaráði og að Norðurlandaráð sé með þessu að reyna að ná sér í tæki til að flytja þessi áhrif með sterkari hætti inn í evrópska samstarfið. Eins og okkur öllum hefur verið það erfitt og ég held að Íslendingar standi alveg saman að berjast fyrir ,,land á móti landi-stöðunni`` ef unnt er, þá hef ég skilið það svo að þetta hafi orðið ofan á til þess að reyna að hafa enn sterkari áhrif utan Evrópusambands sem innan, en inn í Evrópu.

Virðulegur forseti. Samstarf þingmanna og fyrirkomulag þess er eitt. Samstarf ríkisstjórna og staða þeirra, staða ríkjanna hvers gagnvart öðru eða milli hvers annars og í fjölþjóðlegu samstarfi er annar handleggur. Í rauninni verður þetta mun meira ákvarðandi að því er varðar ríkjasamstarfið. Á þeim vettvangi eru línur dregnar um möguleikana. Ég hef ekkert á móti því að stjórnmálamenn leitist við að starfa saman til að kynnast hvers annars sjónarmiðum og koma fram með áherslur ef þeir telja sig eiga saman í fjölþjóðlegu flokkasamstarfi. En það breytir ekki því sem síðan er ákvarðað og markað með samningum á milli ríkja. Þar blasir við sá rammi sem Evrópusambandið dregur og er hins vegar breytingum undirorpinn. Hann er að hreyfast í ákveðna átt. Við bíðum eftir því eins og margir aðrir að sjá hvað kemur út úr ríkjaráðstefnunni sem er fram undan. Það getur haft veruleg áhrif, einnig inn á hið norræna samstarf. Við höfum í rauninni verið í ákveðinni vörn gagnvart hinum sterku áhrifum sunnan að og gagnvart þeim alþjóðlegu breytingum sem eru í gangi og við komumst ekkert undan í sambandi við samkeppnisskilyrði og annað þess háttar. Þetta setur okkur ákveðin takmörk. Við viljum halda í norræn gildi og eigum að nota hvern þann vettvang sem við getum til þess að koma því til skila sem við teljum að sé einhvers virði og við náum saman um. Um það erum við hv. þm. áreiðanlega sammála.

Hæstv. forseti. Ég kem upp fyrst og fremst til þess að þakka fyrir þá umfjöllun sem hér hefur farið fram um norrænt samstarf. Umræðan hefur verið mjög málefnaleg og fyrir það er ég þakklát. Hún hefur líka verið meiri en oft áður sem kannski kemur til af því að ákveðin þróun á sér nú stað í norrænu samstarfi. Það er meira að gerast í norrænu samstarfi en oft áður. Hv. 4. þm. Austurl. nefndi í upphafi umræðunnar að það væri mikilvægt að hún hæfist að morgni dags og kannski hefur það líka haft einhver áhrif hvað þetta snertir. En sem sagt, umræðan hefur verið góð og mikilvæg. Hv. þm. Svavar Gestsson nefndi að hér hefði frekar átt að fara fram umræða um það hvernig hefði til tekist. Sannleikurinn er sá að það er allt of snemmt að dæma um það á þessari stundu. Ég vil þó segja að mér finnst þetta starf, samkvæmt nýju skipulag, fara vel af stað og það er langt frá því að það sé eins og hv. þm. nefndi, ræfilslegt og kraftlítið. Má nefna í því sambandi að í næstu viku er þemafundur í Kaupmannahöfn þar sem fjallað verður fyrst og fremst um ríkjaráðstefnuna sem verður á þessu ári. Um miðjan aprílmánuð er ráðstefna í Vilnius sem fjallar um þróun samstarfs Eystrasaltsríkja við Norðurlöndin. Í næsta mánuði er ráðstefna í Kanada þar sem fjallað verður um samstarf á norðurheimskautssvæðinu. Allt er þetta til marks um að mikið er að gerast í þessu samstarfi. En það er rétt að tengslin eru farin að ná miklu meira út fyrir svæðið. Má vera að það séu mismunandi skoðanir á því hvort það er rétt eða rangt. Ég held þó að mun fleiri telji það rétt og af hinu góða vegna þess að í auknu alþjóðasamstarfi megum við sem búum á Norðurlöndum ekki líta á þau sem eitthvert einangrað fyrirbæri. Samstarf norrænna þjóða í alþjóðasamstarfi er ákaflega mikilvægt og við verðum að gæta þess að það þróist áfram og verði áfram sterkt. Komið hefur fram í umræðunni að einhverjir hnökrar eru á því og þá sérstaklega í sambandi við kvennaráðstefnuna í Kína. Mikilvægi landsdeilda og flokkahópa hefur verið hér til umfjöllunar og við Íslendingar vorum dálítið tregir til að stíga það skref að landsdeildirnar hefðu ekki sama vægi og áður. Hins vegar hefur sú litla reynsla sem komin er sýnt okkur að við þurfum ekkert sérstaklega að óttast það að við náum ekki sterkri stöðu innan ráðsins með því fyrirkomulagi sem nú er. Ég get ekki staðist freistinguna að nefna það aðeins vegna þess að hv. þm. Svavar Gestsson hafði uppi nokkuð stór orð um þetta. Það var þó á grundvelli fyrra fyrirkomulags og vegna tilnefningar hans flokkahóps sem hann náði nokkuð sterkri stöðu í norrænu samstarfi, nefnilega þeirri stöðu að verða formaður menningarmálasjóðsins. Mér þætti alveg vert að hafa mörg orð um menningarmálasjóðinn, þótt hann sé kannski ekki beint á dagskrá, en eins og allir vita útdeilir hann um 25 millj. danskra króna til menningarsamstarfs á Norðurlöndunum. Ég sit þar í stjórn og var formaður á sl. ári. Eftir stutta stund verður mælt fyrir skýrslu um störf Vestnorræna þingmannaráðsins, en Vestnorræna þingmannaráðið samþykkti að óska eftir því við forsætisnefnd Norðurlandaráðs að það geti sent áheyrnarfulltrúa á þing Norðurlandaráðs. Tillagan var samþykkt í forsætisnefnd Norðurlandaráðs þannig að þetta fyrirkomulag hefur þegar verið tekið upp. Ég held að það sé ekki merki um að Norðurlandaráð líti Vestnorræna þingmannaráðið hornauga, það er miklu fremur að að það vilji tengjast því frekar. Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að hafa um þetta fleiri orð. Ég vil bara endurtaka að mér finnst þessi umræða hafa verið góð og málefnaleg, ekki síst innlegg hv. 4. þm. Austurl. Hann hefur mikla reynslu af þessu samstarfi og þótt hann sitji ekki lengur í Íslandsdeild Norðurlandaráðs veit ég að hann mun áfram leggja lóð á vogarskálina til að norrænt samstarf geti áfram verið jákvætt og okkur í hag.

Herra forseti. Ég tel eins og margir aðrir að þessi umræða hafi verið mjög gagnleg. Það hefur margt komið fram í henni sem er þess eðlis að það hlýtur að vekja nokkra athygli. Ég held að það standi upp úr þessari umræðu að það er þrátt fyrir allt mjög góð samstaða um það af okkar hálfu að standa vörð um norrænt samstarf og lítill áherslumunur á milli flokka í því samhengi, jafnvel þótt menn kunni að telja að það sé hægt að fara mismunandi leiðir til að ná sömu markmiðum. Það er mjög eðlilegt og hlýtur að vera mikilvægt að slík umræða fari fram. Áleitnasta spurningin sem fram hefur komið í þessari umræðu er þó kannski sú sem hv. þm. Kristín Ástgeirsdóttir bar fram, en hún orðaði hana einhvern veginn svo: Erum við að halda dauðahaldi í norrænt samstarf, samstarf sem á litla framtíð fyrr sér? Það er mikilvægt að svona spurning sé sett fram. En ég verð að svara því fyrir mig að ég tel að norrænt samstarf eigi mikla framtíð fyrir sér, en þá verðum við líka að ræða í hvaða samhengi það er. Norrænt samstarf er ekki eingöngu inn á við, þótt það samstarf sé mjög mikilvægt. En það sem er að aukast verulega er norræna samstarfið út á við. Þá skiptir mestu máli að hve miklu leyti norrænu þjóðirnar eru tilbúnar til að fylgjast að í norrænu samstarfi út á við. Það hafa þær gert í gegnum tíðina í ýmsum alþjóðastofnunum og í margvíslegu samstarfi á alþjóðlegum vettvangi. Það er alveg ljóst að þetta hefur að nokkru leyti breyst vegna þeirrar staðreyndar að þrjú ríkjanna hafa gengið í Evrópusambandið. Ísland og Noregur hafa komist að þeirri niðurstöðu að það þjóni ekki hagsmunum þeirra að verða samferða hinum Norðurlöndunum í því samstarfi. Í þessu sambandi er mikilvægt að íhuga hvort það skipti ekki afar miklu máli fyrir norrænt samstarf að norrænu þjóðirnar reyni að fylgjast að í öllu alþjóðlegu samstarfi ef þær telja þess nokkurn kost. Það er t.d. alveg ljóst að það hefur skipt okkur Íslendinga miklu máli í samstarfinu innan Atlantshafsbandalagsins að þar hafa Norðmenn og Danir líka verið þátttakendur. Það hefði verið sterkara fyrir okkur og öll Norðurlöndin ef Finnar og Svíar hefðu verið það líka, að ég tala nú ekki um ef þetta bandalag verður stækkað mjög verulega. Þá munu áhrif Norðurlandanna verða minni innan þeirrar heildar, en mundu hins vegar aukast ef hin löndin gengju inn. Það er að sjálfsögðu þeirra mál að ákveða hvort það verður með sama hætti og það er okkar mál að ákveða hvort við gerumst þátttakendur í Evrópusambandinu þegar fram líða stundir. Um það skal ekkert fullyrt á þeirri stundu, en við höfum svarað fyrir okkur að við teljum það a.m.k. ekki tímabært eins og akir standa, hvað svo sem komandi pólitískir aðilar og komandi kynslóðir kunna að ákveða í því sambandi. Norræna vegabréfasambandið og Schengen-samstarfið er einmitt þáttur sem þarf að íhuga í þessu samhengi. Ég tel að við eigum að sækjast eftir því að vera með í því samstarfi ef við teljum það geta þjónað okkar hagsmunum og framtíð í norrænni samvinnu. Þess vegna er ég þeirrar skoðunar að við séum ekkert að halda dauðahaldi í eitthvað sem eigi litla framtíð fyrir sér. Við erum að reyna að gera okkar til að styrkja norrænt samstarf vegna þess að við vitum að það styrkir stöðu Íslands í samfélagi þjóðanna. Það styrkir stöðu okkar meðal Norðurlandanna, en ekkert síður á alþjóðlegum vettvangi. Svo var annað mikilvægt atriði sem hv. þm. Svavar Gestsson varpaði fram. Stöndum við að málum með þeim myndugleik sem til þarf? Væri ekki ástæða til, eins og hann varpaði fram, að taka sig meira út úr, láta bera meira á sér og skapa okkur meiri sérstöðu? Ég er þeirrar skoðunar að við höfum farið alveg rétt að í þessu samhengi. Við höfum gengið inn í hið pólitíska samstarf í flokkahópum og annars staðar og við höfum gert það af myndugleik. Við höfum haldið okkar stöðu af fullum myndugleik í þessu sambandi, ekki með því að skapa okkur einhverja sérstöðu, heldur með því að taka þátt í breytingunum og hafa áhrif á þær. Það var hið rétta og það höfum við gert. Ef við hefðum farið öðruvísi að, skapað okkur sérstöðu og staðið utan við, hefðum við ekki haft þau áhrif sem við höfum haft. Við höfum haft full áhrif á framvinduna og getað ráðið úrslitum um margt. En við höfum gert það með jákvæðum hætti og gert það vegna þess að það hefur verið krafa uppi um það víða að það ættu sér stað breytingar sem ekki verður hjá komist. Varðandi einstök atriði og einstakar spurningar sem hér hafa komið fram vil ég fyrst taka fyrir það sem hv. þm. Svavar Gestsson sagði um Norræna menningarsjóðinn. Honum eru gerð skil á bls. 73 í þessari skýrslu. Það hefur ekki verið gert áður. Ég tek undir það að hann er að sjálfsögðu mikilvægur þáttur í norrænu samstarfi og ber að taka hans mál fyrir eins og málefni annarra stofnana. En í þessari skýrslu er gerð grein fyrir starfsemi hans, þótt auðvitað mætti gera það ítarlegar. Hv. þm. Hjörleifur Guttormsson spurði um norrænu þjóðfræðistofnunina eða Nordiska instituttet för folkdiktning. Það er rétt að það stendur til að leggja þá stofnun niður en þó alls ekki að leggja starfið niður. Það er gert ráð fyrir að það haldi áfram og það hefur komið tilboð frá háskólanum í Åbo um að yfirtaka þetta starf með þeim hætti að stofnunin haldi nafni sínu og hún verði bundin háskólanum í framtíðinni. Í því er verið að vinna. Þarna fer fram mikilvægt starf og ef það getur farið fram með hagkvæmari og ódýrari hætti í tengslum við þennan ágæta háskóla, er það af hinu góða. Það er ekki verið að leggja til að leggja þetta starf niður, en það er ekki talið nauðsynlegt að viðhalda sjálfstæðri stofnun með þeim tilkostnaði sem þar þarf til til þess að halda því áfram. Ég vil segja eitt um vestnorræna samstarfið. Það sem er sérstakt við það er að það er samstarf innan Norðurlandasamstarfsins. Það er öðruvísi en samstarfið við Eystrasaltið þar sem fram fer samstarf milli Norðurlandanna annars vegar og Eystrasaltsríkjanna hins vegar og það sama á við um Rússland. Ég tek undir það sem hv. þm. Svavar Gestsson sagði. Ég er sammála honum um að það er ekki nægilega vel til þess hugsað hvaða styrkur geti orðið í þessu samstarfi og að það vantaði tengingu við önnur svæði og önnur lönd umhverfis þetta svæði til þess að gera það að styrkari heild í norrænu samstarfi. Það er m.a. vegna þessarar hugsunar sem heimskautssamstarfið hefur nú fengið meiri kraft. Það er meiri áhugi fyrir því vegna þess að með því tengjumst við betur löndunum fyrir vestan okkur og löndunum sem tengjast norðrinu alveg eins Eystrasaltssamstarfið tengist löndunum í kringum Eystrasaltið. Við höfðum af því vissar áhyggjur að áherslurnar í norræna samstarfinu væru að færast of mikið í austur og suður. Það vantaði þar mótvægi til þess að Ísland gæti haldið sem sterkastri stöðu í þessu samhengi. Út af því sem hv. þm. Hjörleifur Guttormsson spurði um Kanada, þá er það nú svo að það mun ekki gerast að mínu mati mjög mikið, því miður, á fundum í Kanada í næsta mánuði. Það var gert ráð fyrir því að þá yrði gengið frá stofnun heimskautaráðsins. Það verður ekki og eftir því sem ég best veit verður tiltölulega lítil þátttaka umhverfisráðherra í þeim fundi ef hún verður þá nokkur. Í júní er hins vegar stefnt að því að þá geti átt sér stað fundur þar sem reynt verður að ganga frá stofnun ráðsins. Þessu hefur seinkað, því miður. Ég tel enga ástæðu til að vera með neina svartsýni í sambandi við niðurstöðu málsins. En það er ljóst að þetta ætlar að taka lengri tíma en við héldum í upphafi og þess vegna var mikilvægt að samstarfsráðherrar Norðurlandanna gengu frá samstarfsáætluninni núna á síðasta fundi einmitt til þess að leggja áherslu á vilja Norðurlandanna í þessu máli þannig að hann verði ekki dreginn í efa. Að lokum tek ég undir það sem kom fram hjá hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni um að það er mikilvægt að styrkja utanríkisþjónustuna meir vegna þess sem er að gerast. Það er alveg ljóst að við getum ekki í sama mæli á öllum sviðum treyst á samstarfið við hin Norðurlöndin. Við þurfum að styrkja utanríkisþjónustu okkar líkt og Norðmenn hafa verið að gera. Norðmenn fjölguðu mjög í sinni utanríkisþjónustu vegna væntanlegrar þátttöku í Evrópusambandinu. En þótt ákvörðun hafi verið tekin um að Noregur gengi þar ekki inn hafa þeir alls ekki dregið í land heldur þvert á móti eflt utanríkisþjónustu sína og sinnt málum og margvíslegu samstarfi af mun meiri krafti en við gerum. Þetta ber að viðurkenna. En við stöndum frammi fyrir því sem lítil þjóð að reyna að sinna öllu því mikilvægasta sem er á ferðinni. Ég hef lagt á það áherslu eftir að ég kom í utanrrn. að tengja utanríkisþjónustuna betur norrænu samstarfi en þar hef ég meira tækifæri vegna þess að ég sinni jafnframt Norðurlandamálunum. Ég tel að með því séum við Íslendingar að sýna jafnframt hversu mikla áherslu við leggjum á Norðurlandasamstarfið. Ég hef ekki orðið var við neitt annað, hvorki af hálfu samstarfsráðherra né utanríkisráðherra en að einlægur vilji sé af hálfu þeirra manna sem þar eru í fyrirsvari að viðhalda sterku norrænu samstarfi og leggja áherslu á það. Það er hins vegar alveg rétt eins og hér hefur komið fram að það eru ekki alls staðar sömu áherslurnar, hvorki í embættismannakerfinu né annars staðar. Það þarf að vinna á móti því. Það er ánægjulegt til þess að vita að Danir sem eru nú búnir að vera í Evrópusambandinu í 20 ár skuli leggja jafnríka áherslu á norrænt samstarf nú og raun ber vitni. Þeir hafa lært þá lexíu að Evrópusamstarfið kemur ekkert í staðinn fyrir norræna samstarfið. Þetta eru mikilvæg skilaboð af hálfu Dana, skilaboð sem jafnframt hafa borist til Svía og Finna sem eðlilega eru mjög uppteknir af Evrópusamstarfinu vegna þess að þeir eru að byrja þar. En ég vænti þess að reynsla Dana verði til þess að norræna samstarfið eigi mikla framtíð fyrir sér og það er mikil ástæða fyrir okkur Íslendinga að leggja mikla áherslu á það.

Virðulegi forseti. Það sem ég átti við varðandi menningarsamstarfið var að ég tel að það komi til greina að það verði rætt hér sérstaklega af því að Norræni menningarsjóðurinn hefur sérstöðu. Hann er öðruvísi en aðrar norrænar stofnanir. Þessu vil ég koma á framfæri. Ég hef oft gert það áður. Ég þakka auðvitað fyrir þennan kafla sem er í skýrslunni og ég hafði tekið eftir. En ég held að það gæti orðið til að opna augu býsna margra í þessari virðulegu stofnun ef Menningarsjóðurinn fengi sérstaka meðferð. Ég hvet til þess að það verði íhugað af fullri alvöru. Í öðru lagi varðandi það að við hefðum sérstöðu, þá átti ég við það að Íslendingar haldi fram sínum heildarmálstað af fullri reisn og myndugleika með jákvæðum hætti í norrænu samhengi. Ég er ekki að tala um neinn útúrboruhátt af hálfu Íslendinga. Ég vona að ráðherrann hafi ekki skilið mig þannig. Hafi menn skilið mig þannig, þá þekkja menn ekki minn fyrri málflutning í þessum efnum. Þá er það tilhneiging til útúrsnúnings sem ég tel óþarfan miðað við forsögu þessa máls. En ég tel að ef menn hefðu fyrst og fremst haldið saman á sínum forsendum héðan, ofan úr þessari eyju í því skipulagsstarfi sem átt hefur sér stað í norrænu samhengi að undanförnu, þá hefðu menn kannski haldið aðeins öðruvísi á málunum en reyndin varð á. Ég held að flokkasamstarfið hafi mulið sérstöðuna óþarflega fljótt úr mönnum í þessum sal og í þessari sendinefnd, herra forseti.

Herra forseti. Ég er ekki sammála því að við höfum ekki haldið saman sem ein heild í þessum málum þó að eitthvað hafi verið skiptar skoðanir. Ég tel að það sé alveg einsýnt að við höfðum sem einstaklingar mikil áhrif á það sem var að gerast í flokkahópunum. Við höfðum fullt samráð um þau mál okkar í milli. Ég held að þar hafi því tekist tiltölulega vel til þó að alltaf megi deila um það hvort mynduglega sé haldið á málum eða ekki. Það er mitt mat eftir þá reynslu að það hafi tekist nokkuð vel til af okkar hálfu. Út af því sem hv. þm. sagði um menningarsamstarfið, þá vil ég vekja athygli á því að það er full ástæða til að það fari fram meiri umræða um menningarsamstarfið í heild sinni, ekki aðeins um þennan ágæta sjóð því að menningarsamstarfið er svo miklu víðtækara og einn aðalþátturinn í norrænu samstarfi. Það verður að segjast alveg eins og er að í dag höfum við afar lítið rætt um það. Mennta- og menningarmálaráðherrarnir hafa mikla sérstöðu umfram aðra fagráðherra í norrænu samstarfi þannig að þetta má alltaf gera og taka upp síðar. Það er full ástæða til þess því að auðvitað skiptir þetta samstarf miklu máli fyrir okkur Íslendnga og ég held að það sé fullur vilji til að viðhalda því. Það er einmitt áhugavert, finnst mér, þegar nú er verið að endurskoða allar þessar stofnanir, að maður verður betur var við áhugann á norræna menningarsamstarfinu. Maður heyrir meira frá öllu því fólki sem þar hefur starfað og eðlilega hefur áhyggjur af þeim vettvangi sem það starfar á. Ég held að það hafi verið mjög af hinu góða að farið var í þessa endurskoðun því að maður hefur orðið miklu meira var við þessa aðila. Ég segi alveg eins og er að það mætti stundum heyrast meira um norræna menningarmálasamstarfið frá öllum þeim sem taka þátt í því.

Virðulegi forseti. Það var eiginlega nákvæmlega þetta sem ég var að hvetja til, þ.e. að það yrði einhvern tíma umræða um norræna menningarsamstarfið í víðtæku samhengi á grundvelli skýrslu um sjóðinn. Það væri ágætt að taka málið til umræðu á þeim grundvelli til vekja athygli á þessu samstarfi. Það eru satt að segja alveg ótrúlega margir Íslendingar sem láta sig þetta norræna menningarsamstarf mjög miklu skipta en það er alveg rétt hjá hæstv. utanrrh. að þeir eru allt of fáir hins vegar sem koma fram með það mál á vettvang nema þegar eitthvað bjátar á. Það vill oft verða í öðrum pólitískum verkefnum, að fólk lætur einmitt í sér heyra þegar hallar á. En veruleikinn er sá að ég hygg að það séu þúsundir Íslendinga sem norræna menningarsamstarfið snertir með einum eða öðrum hætti. Ég held að þetta fólk mætti gjarnan finna sinn samnefnara í einhverri umræðu af þessum toga á Íslandi og sem færi þá fram í þessari stofnun. Varðandi það hvort menn hafa náð því að verða samferða í íslensku sendinefndinni, Íslandsdeildinni, þá dreg ég það ekki í efa. Ég dreg það heldur ekki í efa að menn hafi allir lagt sig fram. Og ég dreg það heldur ekki í efa sem er mikilvægt að þeir sem þar eru séu ánægðir með sinn hlut og sáttir við það hvernig þeir unnu. Ég held þó að þrátt fyrir það megi menn hugsa um þetta og ekki láta læsa sig fasta í þessu flokkasamstarfi. Ég leyfi mér að gera athugasemd við það og ég skora á menn að taka líka mark á því.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svör við fyrirspurnum mínum. Ég ætla ekki að fara að óska eftir frekari upplýsingum þó að lengi megi spyrja hvar málum sé komið, t.d. varðandi stöðu norrænna þjóðfræða undir merkjum háskólans í Åbo. Norrænt samstarf getur verið háð því að til sé fjármagn. En tilefni andsvars var ábending hæstv. ráðherra varðandi Dani og áhuga Dana á að viðhalda norrænu samstarfi. Það er allrar athygli vert sannarlega bæði fyrr og síðar. Danir bjuggu við það lengi að vera einir Norðurlanda innan Evrópusambandsins. Nú hafa þeir fengið Svía og Finna sér við hlið og þeir hafa lengsta reynslu þjóða Norðurlanda af þessu samstarfi og þeir hafa engst í þessu samstarfi allan tímann og full ástæða er fyrir okkur Íslendinga að fylgjast náið með stöðu Dana innan Evrópusambandsins og þá dýrkeyptu reynslu sem þeir búa að innan þessa samstarfs. Áhyggjur þeirra þessa stundina eru ekkert minni en meðan þeir voru einir og það tengist þeim breytingum sem eru á dagskrá innan Evrópusambandsins m.a. um að minnka vægi lítilla ríkja, breyta samstarfinu og gera það meira ákvarðandi, meira yfirþjóðlegt en það er nú þegar í dag og dönsku sjónarmiðin hafa verið þar í minni hluta. Þeir hafa óttast um sinn hag eins og niðurstaða þjóðaratkvæðagreiðslunnar á sínum tíma bar vott um og þeir hafa enn þá þungar áhyggjur. Við skulum fylgjast með Dönum og hvernig þeir hafa siglt þarna og hverjar áhyggjur þeirra eru. Þar gætum við lært ýmislegt af í framtíðinni.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir skýrslu á þskj. 571, 324. máli, um störf Vestnorræna þingmannaráðsins árið 1995, frá Íslandsdeild Vestnorræna þingmannaráðsins. Á fundi Alþingis 28. des. 1994 voru eftirtaldir fulltrúar kosnir til setu í Vestnorræna þingmannaráðinu: Árni Johnsen, Ingibjörg Pálmadóttir, Petrína Baldursdóttir, Steingrímur J. Sigfússon og Jóna Valgerður Kristjánsdóttir. Varamenn voru þá kosnir Guðmundur Hallvarðsson, Valgerður Sverrisdóttir, Sigbjörn Gunnarsson, Margrét Frímannsdóttir og Anna Ólafsdóttir Björnsson. Á fundi sínum 6. febr. 1995 kaus Íslandsdeild Vestnorræna þingmannaráðsins Árna Johnsen formann og Steingrím J. Sigfússon varaformann. Á fundi Alþingis 13. júní 1995 voru síðan kosnir eftirtaldir fulltrúar til setu í Vestnorræna þingmannaráðinu: Árni Johnsen, Ísólfur Gylfi Pálmason, Rannveig Guðmundsdóttir, Steingrímur J. Sigfússon, Ásta R. Jóhannesdóttir og Kristín Ástgeirsdóttir. Varamenn voru þá kosnir Guðmundur Hallvarðsson, Stefán Guðmundsson, Gísli S. Einarsson, Svavar Gestsson, Svanfríður Jónasdóttir og Guðný Guðbjörnsdóttir. Á fundi sínum 27. júlí 1995 kaus Íslandsdeild Vestnorræna þingmannaráðsins Steingrím J. Sigfússon formann og Árna Johnsen varaformann. Á fundi Alþingis 22. des. 1995 var Svavar Gestsson kosinn fulltrúi í Vestnorræna þingmannaráðinu í stað Steingríms J. Sigfússonar og Kristinn H. Gunnarsson kosinn varamaður í stað Svavars Gestssonar. Deildin hélt fjóra fundi á árinu. Á ársfundi ráðsins 1994 var ákveðið að skipa vinnunefnd til að athuga framtíðarsamstarfið og mögulegt samstarf landanna um samskipti við Evrópusambandið og sameiginlegar áherslur gagnvart því. Íslensku fulltrúarnir tveir í vinnunefndinni sendu í byrjun febrúar 1995 bréf til utanríkisráðuneytisins, Norðurlandaskrifstofu forsætisráðuneytisins, utanríkismálanefndar Alþingis og Íslandsdeildar Norðurlandaráðs þar sem óskað var eftir áliti á stöðu vestnorrænnar samvinnu og samstarfi vestnorrænu þjóðþinganna sérstaklega, í ljósi breyttra aðstæðna. Einnig var óskað eftir hugmyndum um hvernig æskilegt væri að þessi samvinna þróaðist á næstu árum. Í svörum umsagnaraðilanna kom fram vilji til að halda samstarfinu áfram en þó í breyttri mynd. Fyrir ársfundinn var Geir H. Haarde, alþingismanni og forseta Norðurlandaráðs, boðið á fund með Íslandsdeildinni þar sem hann gerði grein fyrir stöðu mála í Norðurlandaráði og rædd voru tengsl þess og Vestnorræna þingmannaráðsins. Á fundi Íslandsdeildarinnar í júní skýrði Inga Sólnes, forstjóri sameiginlegu skrifstofunnar hjá Vestnorden Tourist Board, frá samstarfi þeirra þar sem áhersla er sérstaklega lögð á fjögur verkefni, þ.e. árlega ferðakaupstefnu, farandkynningu á ferðaskrifstofum í Þýskalandi, markaðssetningu skemmtiferðaskipa og græna ferðamennsku. Fram kom að Íslendingar væru hikandi varðandi útvíkkun samstarfsins á sviði ferðamála svo það næði einnig til Norður- og Vestur-Noregs. Á miðsvetrarfundi Íslandsdeildar formannaráðsins í Kaupmannahöfn 25. apríl 1995 var m.a. rætt um framtíðarsamstarfið. Ýmis önnur mál voru til umræðu þar, þar á meðal framgangur samþykktar ráðsins í þjóðþingunum og fyrirhugaður sumarfundur á Grænlandi sem ákveðið var að halda í ágúst 1995. Ellefti ársfundur ráðsins var haldinn í Qaqortoq á Grænlandi dagana 11. og 12. ágúst 1995. Hann sóttu af hálfu Íslandsdeildar þingmannráðsins eftirtaldir þingmenn: Steingrímur J. Sigfússon, Árni Johnsen, Ásta R. Jóhannesdóttir, Ísólfur Gylfi Pálmason, Kristín Ástgeirsdóttir og Rannveig Guðmundsdóttir. Alls sóttu 17 vestnorrænir þingmenn ársfundinn. Sérstaklega hafði verið boðið til fundarins forseta Norðurlandaráðs, Geir H. Haarde alþingismanni, og vestnorrænum fulltrúum í norrænu samstarfsnefndinni en færeyski fulltrúinn Niels H. Velberstað sótti fundinn af þeirra hálfu. Á fundinum gerði Geir H. Haarde og Niels H. Velberstað grein fyrir væntanlegum skipulagsbreytingum í Norðurlandaráði og breytingum í byggðasamstarfinu innan ráðherranefndarinnar með samþykkt nýrrar samstarfsáætlunar um byggðamál þar sem breytingarnar felast fyrst og fremst í þátttöku strandhéraða Noregs í samstarfinu. Formenn landsdeildanna fluttu síðan stuttar skýrslur um störfin á árinu og gerðu stuttlega grein fyrir stjórnmálalegri stöðu hver í sínu landi. Í almennu umræðunum kom fram eindreginn vilji þingfulltrúa til að efla samstarfið í framtíðinni og ákveðið var að skipa vinnuhóp innan ráðsins sem á að leggja tillögur að verðandi framtíðarsamstarfi og skipulagi samstarfsins fyrir næsta ársfund. Einnig komu fram þó nokkrar væntingar í almennu umræðunum til hins væntanlega heimskautaráðs. Fyrir þinginu lá ein tillaga. Hún var til landstjórnar Færeyja, Grænlands og ríkisstjórnar Íslands um að eiga frumkvæði að kaupum á vestnorrænu barnamyndunum þremur ,,Ævintýri á Norðurslóðum, þrjú ævintýri frá Færeyjum, Grænlandi og Íslandi`` til notkunar við kennslu í grunnskólum vestnorrænu landanna þriggja og var hún samþykkt einróma. Auk þess voru samþykktar fjórar eftirfarandi ákvarðanir um störf ráðsins sjálfs: Óskað var eftir því við forsætisnefnd Norðurlandaráðs að Vestnorræna þingmannaráðið geti sent áheyrnarfulltrúa á þing Norðurlandaráðs og eins og kom fram í máli hv. þm. Valgerðar Sverrisdóttur fyrr í dag var sú ósk samþykkt í forsætisnefnd Norðurlandaráðs á síðasta ári. Einnig var ákveðið að skipa vinnuhópa til að vinna að nýju skipulagi fyrir ráðið. Vestnorræna þingmannaráðið ákvað að formennirnir athugi fyrir næsta ársfund hvort væri hægt að fá hlutdeild í fjárveitingum í norrænu fjárlögunum sem færu til nemendaskipta milli vestnorrænu landanna og hinna Norðurlandanna til þess að gera nemendaskipti innan vestnorrænu landanna möguleg. Einnig var ákveðið að láta landsdeildaformennina eiga frumkvæðið að því að gera bækling um vestnorræna samstarfið ásamt tölfræðilegum upplýsingum um vestnorrænu löndin þrjú. Í framhaldi af ákvörðunu ráðsins nr. 1 frá 1995 var óskað eftir því við forsætisnefnd Norðurlandaráðs að fá senda áheyrnarfulltrúa á þing Norðurlandaráðs eins og fyrr var getið. Fékkst jákvætt svar þar að lútandi og sótti Steingrímur J. Sigfússon, formaður ráðsins, haustþing Norðurlandaráðs í Kuopio í Finnlandi 1995. Í lok fundarins í Qaqortoq tók Steingrímur J. Sigfússon við formennsku í Vestnorræna þingmannaráðinu af Jonathan Motzfeldt. Þar var ákveðið að halda 12. ársfund þingmannaráðsins á Íslandi sumarið 1996, nánar tiltekið í Vestmannaeyjum. Undir þessa skýrslu skrifa hv. þm. Árni Johnsen formaður, Ásta R. Jóhannesdóttir varaformaður, Ísólfur Gylfi Pálmason, Kristín Ástgeirsdóttir, Rannveig Guðmundsdóttir og Svavar Gestsson. Í framhaldi af þessari skýrslu vil ég mæla fyrir tillögu til þál. á þskj. 572 um samþykktir Vestnorræna þingmannaráðsins árið 1995, 325. mál. Flm. þáltill. eru hv. þm. Árni Johsen, Ásta R. Jóhannesdóttir, Ísólfur Gylfi Pálmason, Kristín Ástgeirsdóttir, Rannveig Guðmundsdóttir og Svavar Gestsson. tillagan hljóðar svo: ,,Alþingi ályktar að beina þeim tilmælum til ríkisstjórnarinnar, landsstjórnar Færeyja og landsstjórnar Grænlands að eiga frumkvæði að kaupum á vestnorrænu barnamyndunum þremur ,,Ævintýri á Norðurslóðum, þrjú ævintýri frá Færeyjum, Grænlandi og Íslandi`` til notkunar við kennslu í grunnskólum vestnorrænu landanna þriggja.`` Sumarið 1995 voru framleiddar þrjár barnamyndir ætlaðar færeyskum, grænlenskum og íslenskum börnum þar sem áhersla var lögð á að sýna hvað löndin þrjú eiga sameiginlegt en jafnframt það sem gerir þau sérstök, auk þess að stuðla að samvinnu milli vestnorrænna kvikmyndagerðarmanna. Þetta samstarfsverkefni fékk stuðning Kvikmyndasjóðs Íslands og Norræna sjónvarps- og kvikmyndasjóðsins, svo og barnadeilda sjónvarpsstöðvanna á Íslandi, í Danmörku og Finnlandi. Einnig styrktu ýmsir færeyskir og grænlenskir aðilar gerð myndanna. Myndirnar þrjár standast tæknilega allar kröfur sem gerðar eru til mynda sem sýndar eru í kvikmyndahúsum og sjónvarpi. Þær hafa verið sýndar á Íslandi, í Færeyjum, Danmörku, Finnlandi og í Hollandi. Íslenskir kennarar hafa sóst eftir þeim til kennslu í grunnskólum en fé til kaupa á þeim til notkunar við kennslu hefur ekki fengist. Ég vona að þáltill. um samþykkt Vestnorræna þingmannaráðsins fái góða meðferð í þeirri nefnd sem henni verður vísað til þannig að þessar ágætu barnamyndir fái að koma fyrir augu sem flestra. Virðulegi forseti. Ég legg til að tillögunni verði að lokinni umræðu í þinginu vísað til hv. utanrmn.

Virðulegi forseti. Fyrir þann sem hefur átt sæti í Norðurlandaráði og tekur sæti í Vestnorræna þingmannaráðinu er það mjög mikil breyting. Maður upplifir mjög sterklega hversu ólík staða það er að vera þingmaður í samstarfi þessara þriggja landa sem eiga svo margt sameiginlegt og er svo mikilvægt að taka sameiginlega á mörgum málum og hvernig það hefur verið að vinna að málum á milli Norðurlandanna og hversu formlegt og sterkt það samstarf hefur verið. Samstarfið í Vestnorræna þingmannasambandinu er þess eðlis að þingmennirnir sem slíkir eiga sitt samstarf fyrst og fremst í gegnum árlegan fund sinn. Má segja að það skipulag sé fremur óformlegt þar sem fulltrúar hittast ekki allir nema í þetta eina skipti og svo landsdeildaformennirnir e.t.v. einu sinni miðsvetrar. Það er þessi þáttur sem við, sem nú skipum Íslandsdeild Vestnorræna þingmannaráðsins, höfum verið að fjalla um að undanförnu og sem þingmannasambandið í heild hefur tekið til umræðu á fundi sínum í Grænlandi í sumar. Er hægt að breyta þessu? Er þetta óumbreytanlegt fyrirkomulag? Er þetta fullnægjandi? Er þetta fyrst og fremst huggulegheitasamstarf sem ber það í sér að við, Íslendingar, Færeyingar og Grænlendingar hittumst sem fulltrúar þessara landa á norðurslóð og reynum að kortleggja það í hverju okkar leið fari saman en að öðru leyti séum við að vinna að hagsmunum þessara landa á öðrum sviðum og innan annars samstarfs? Í umræðunni um skýrslu Norðurlandaráðs í morgun að það sem væri ólíkt samstarfinu í Vestnorræna þingmannasambandinu kom fram að þetta væri samstarf innan Norðurlandaráðs og það er alveg hárrétt. Þetta er samstarf landa innan Norðurlandaráðs. Það gerir það að verkum að á meðan tillögur eru lagðar fram í Norðurlandaráðinu, samþykktar í ráðinu, og ganga síðan til ráðherranefndar og komast í framkvæmd í gegnum ráðherrasamstarfið þarf að bera fram ályktanir ársfundar Vestnorræna þingmannasambandsins í þingunum og reyna að þoka málum fram í gegnum framkvæmdarvaldið. Auk þess er engin fjárhagsstaða hjá þessu sambandi til að vinna einhver verkefni sjálfstætt og því mjög þröngur stakkur sniðinn. Við höfum rætt þetta hlutskipti og hvernig Vestnorræna þingmannasambandið hefur birst í umræðunni innan Norðurlandaráðs. Ég hef haldið því fram að í Norðurlandaráði sendum við fulltrúar frá vestnorrænu löndunum tvískipt skilaboð og þessi skilaboð eru gjarnan: Ekki gleyma okkur í vestnorrænu löndunum. Munið eftir okkur í vestnorrænu löndunum. Á sama tíma er verið að fjalla um aukið samstarf inn á St. Pétursborgarsvæðið, við Eystrasaltslöndin og yfirleitt inn á hið forna Hansa-svæði. Hins vegar eru skilaboðin: Ekki skilja okkur eftir í Vestnorræna, við erum órjúfanlegur hluti af Norðurlandasamstarfinu. Þetta hafa oft verið mjög undarleg skilaboð og ekki síst í menningarsamstarfinu höfum við fundið það vel hvernig við þurfum að vera í stöðunni ,,haltu mér --- slepptu mér`` innan Norðurlandasamstarfsins þar sem við erum að reyna að halda þessum hlutum til streitu. Það fer ekki hjá því að Vestnorræna þingmannasambandið verður að velta því fyrir sér og reyna að kortleggja hvaða áhrif þær breytingar sem búið er að taka ákvörðun um í Norðurlandaráði hafa. Það er engan veginn ljóst fyrir okkur hvort að þessi breyting eigi eftir að hafa áhrif til batnaðar eða hvort samstarfið á eftir að flosna upp á einhvern hátt innan þessara breytinga. Það er það sem við höfum verið að reyna að átta okkur á og það var mjög mikilvægt að fulltrúi Vestnorræna fengi að koma sem áheyrarfulltrúi á síðasta Norðurlandaráðsþing og áhugavert að heyra frá fulltrúum okkar þar hvaða líkur eru á því að slíkt verði varanlegt ástand. Ég held að það sé mjög mikilvægt að Alþingi Íslendinga reyni að átta sig á því hvernig við sjáum fyrir okkur að þetta samstarf geti verið og í hvaða átt það eigi að þróast. Fyrir utan það sem ég hef þegar nefnt er þetta samstarf þess eðlis að eitt fullvalda ríki er í samstarfi við tvær þjóðir með heimastjórn, þjóðir sem heyra undir Danmörku, og það flækir stöðuna til viðbótar því sem ég hef áður gert að umtalsefni. Vegna alls þessa er mjög mikilvægt fyrir okkur að reyna að endurskoða þetta samstarf og þeir þingfulltrúar sem sátu ársfundinn í fyrra voru allir sammála um það að þeir vildu efla það. Þeir vildu finna leiðir til þess að gera samstarfið snarpara og öflugra og að beinn árangur og ávinningur yrði af störfum þingmanna í þessu starfi. Það var mjög mikilvægt fyrir okkur sem mættum þarna til leiks í Grænlandi að Geir H. Haarde, þáverandi forseti Norðurlandaráðs, skyldi koma á fundinn og vera með okkur þar, fjalla um breytingarnar á Norðurlandaráði og hlusta á þau sjónarmið sem komu fram á ársfundinum. Ég vil nota tækifærið til að þakka þingmanninum fyrir að hafa gefið sér tíma til þessa fyrir utan að þetta var ánægjuleg för. Ég hef nefnt möguleikana á að senda áheyrnarfulltrúa á þing Norðurlandaráðs en eins og fram kemur á bls. 2 og 3 í skýrslunni er þess getið að Vestnorræna þingmannaráðið hafi skipað vinnuhóp til þess að vinna að nýju skipulagi fyrir ráðið. Sá sem hefur tekið sæti í þessum vinnuhópi mun fjalla um þær hugmyndir sem eru settar þarna fram í einum fjórum liðum. Það er mjög áhugavert að velta því fyrir sér hver staða þessa samstarfs er, einmitt og ekki síst í tengslum við að fram undan er stofnun heimskautsráðs og fyrsti fundur í Kanada í næsta mánuði fyrir utan fund Norðurlandaráðs hér á Íslandi. Hvaða áhrif er hugsanlegt að þetta hafi? Stofnun heimskautsráðs með þessum sömu löndum ásamt fleiri löndum á norðurhveli. Hvaða áhrif hefur það að við verðum komin með slíkt samstarf, að við erum með Norðurlandasamstarfið, að við erum með svo margvíslegt samstarf á vettvangi Evrópu og svo þetta litla, notalega en að mínu mati mikilvæga samstarf þessara þriggja landa, Færeyja, Grænlands og Íslands? Hver verður hlutur þess? Aðilar sem gáfu umsögn um hugmyndir sem settar voru fram af þingmannaráðinu hafa nefnt sem möguleika til þess að efla og treysta stoðir samstarfsins að Norður- og Vestur-Noregur kæmu inn í samstarf Vestnorræna. Ég læt þá skoðun mína í ljós að ég tel að það sé ekki vænlegur kostur. Ég held að það sé ekki styrking fyrir samstarf þessara þriggja landa að hlutar úr landi eins og Noregi komi og sé með. Ég tel að þau vandkvæði sem fylgja því að þessi þrjú lönd eru ekki jafnsett munu frekar aukast en hitt ef við tökum inn í samstarfið hluta af því fullvalda ríki sem Noregur er. Ég hef frekar lagst gegn því í umræðunni þó að við séum ekki búin að taka neinar ákvarðanir um slíkt. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að fara í gegnum allar tillögurnar. Ég býst við að fulltrúi okkar sem sækja mun fund vinnuhópsins og fjalla um þessa þætti muni gera það mun ítarlegar en það eru nokkrir þættir sem ég vil nefna í sambandi við þetta. Það fyrsta er stofnun heimskautsráðsins og það er hugsanlega innlimum Norður- og Vestur-Noregs inn í Vestnorræna þingmannaráðið sem mér finnst óviturlegt og skynsamlegra að bíða með og sjá hverju fram vindur með heimskautsráðið áður en lengra er gengið í því. Síðan finnst mér mikilvægt að við reynum að skoða hver hlutur og hlutverk Vestnorræna þingmannasambandsins á að vera gagnvart Vestnorræna sjóðnum. Það höfum við einmitt rætt með tilliti til þess hversu fjárvana sambandið er og þar með vanmegnugt til þess að fara í einhver bein verk sem kosta eitthvað. Vissulega er ekki hægt að ræða um þessa þætti öðruvísi en að koma inn á það sem hefur verið talin forgangsröðun í störfum Vestnorræna þingmannaráðsins en það er þróun atvinnulífs og efnahagur, menning, menntun og samgöngur og aðstæður í samgöngu- og ferðamálum. Mér hefur sýnst sem svo að af þeim þáttum, sem hafa verið settir í forgang, hafi mest borið á samstarfi þessara landa varðandi samgöngumálin og ferðamálin. Minna hefur farið fyrir beinum samskiptum, þ.e. á einhverju víðtækara sviði og út fyrir þetta samband en þó tengt starfi Vestnorræna sambandsins á vegum menningar og menntunar. Einmitt þess vegna tókum við það til sérstakrar umræðu á ársfundinum í sumar hvort hægt væri að fá því breytt að nemendaskipti færu eingöngu fram á milli Norðurlandanna sem þýðir að ungmenni frá Færeyjum og Grænlandi geta ekki tekið þátt í nemendaskiptum milli Færeyja og Grænlands eða frá Færeyjum því að þau geta að sjálfsögðu komið til Íslands. Ef ekki væri hægt að hafa þau áhrif á að hægt væri að breyta þessu og opna möguleikana á samskipti ungmenna innan vestnorræna svæðisins væri hugsanlegt að við reyndum t.d. að efla þessi menntunartengsl ungmenna með því að reyna að koma á einhvers konar miðstöð sem ungmenni frá bæði Færeyjum og Grænlandi gætu sótt í, að ungmenni frá Færeyjum og Grænlandi gætu komið hingað til Íslands og átt samskipti hér, nemendahópar frá öllum þremur löndunum. Þetta er engan veginn útfært eða sett fram sem nein formleg tillaga en við höfum rætt þetta á þessum fundi með hvaða hætti við getum stuðlað að samskiptum ungmenna á milli þessara þriggja landa og þar með e.t.v. inn í þá menntunarmöguleika sem norræna samstarfið býður upp á milli landanna. Þessa þætti alla og hvað verður ofan á í því sem hefur verið sett fram sem hugmyndir í vinnu hópsins verður að sjálfsögðu að skoða nánar hjá okkur á fundi sem haldinn verður á Íslandi í sumar og fróðlegt að vita hvernig okkur tekst til. Það hefur líka verið talað um að útbúa bæklinga og vera með betri upplýsingar um stöðu þessara landa en það verður að segjast eins og er, virðulegi forseti, að staða þessa samstarfs er fremur fljótandi. Ef við miðum þetta samstarf við önnur formlegri og öflugri sambönd sem við höfum við önnur lönd, hvort sem það er EFTA, Evrópuráðið, Norðurlandaráðið eða NATO, er eins og þau hafi öll einhvern fastari grunn að standa á en þetta samstarf. Ég lít svo á að hluti af vandanum sé einmitt að starfið er innan Norðurlandaráðs og það er Ísland með tveimur löndum með heimastjórn. Ég ætla að láta þetta nægja sem vangaveltur mínar um skýrsluna. Ég hef mjög mikinn áhuga á því að okkur takist að hleypa meiri krafti og meiri festu í samstarfið á milli þessara þriggja landa. Við eigum miklu meira sameiginlegt en menn hafa oft reynt að leiða hugann að og þó að þjóðirnar, ekki síst sú grænlenska og sú íslenska og færeyska, séu kannski fremur ólíkar enda uppruninn annar, er svo margt sem tengir og ótrúlegt hversu margt það er sem tengir þessi lönd saman. Virðulegi forseti. Mér finnst það vera þríþætt að Alþingi samþykki tillögu sem þessa. Í fyrsta lagi er verið að styðja menningarverk listamanna í löndunum þar sem þetta verkefni hefur verið tekið fyrir og skilað af sér með miklum sóma. Verið er að varpa ljósi á ólíkar aðstæður en samt þar sem menn tengja einhverjum sameiginlegum tengslum þessara landa og varpa ljósi á menningaráhrif sem verið er að skila til barna og ungmenna í gengum slíka kvikmyndagerð og auk þess sem myndir af þessum toga eru að mínu mati eru mjög hollt myndefni fyrir börnin okkar. Þess vegna legg ég mikla áherslu á að Alþingi samþykki þessa tillögu.

Herra forseti. Eins og fram kom í máli hv. þm. Svavars Gestssonar tel ég að það hafi verið nauðsynlegt að hreyfa við Vestnorræna lánasjóðnum. En það er ekki þar með sagt að menn þurfi að rjúka til og leggja þetta starf niður ef það er vilji nágranna okkar að viðhalda því og breyta. En það er með þetta starf eins og allt annað að það þarfnast skoðunar og sjálfsagt að endurskipuleggja það. Ég get tekið undir með hv. þm. að það vantar hrygginn í þetta samstarf. Það hefur alltaf vantað í það hrygginn. Það var tekin sú ákvörðun að efna til vestnorræns þingmannasamstarfs án þess að setja upp samsvarandi samstarf milli ríkisstjórna eða milli þessara þjóða. Ég játa að ég hef verið heldur andvígur því að setja upp slíkt formlegt samstarf þótt ég sé mikill fylgismaður þess að starfa með þessum grannþjóðum okkar. Ég vil ekki að það sé misskilið. Ég skrifaði undir samninginn um Vestnorræna lánasjóðinn sem samstarfsráðherra á sínum tíma. Hann var undirritaður á Höfn í Hornafirði og var merkilegur sjóður þegar til hans var stofnað. En auðvitað þarf að endurskoða það. Ég hef verið andvígur því að efna til slíks formlegs ráðherrasamstarfs vegna þess að ég óttast að þar með misstu hin Norðurlöndin áhuga á samstarfinu við þessa aðila og þætti þá á margan hátt þægilegt að þetta samstarf væri komið í einhvern ákveðinn farveg. Þá þyrfti ekki lengur að fjalla um þessi mál á hinum stærri samnorræna vettvangi. Með sama hætti og við Íslendingar tökum þátt í Eystrasaltssamstarfinu, Evrópusamstarfinu, samstarfinu við Rússland, samstarfinu og í Barentshafi, sem skiptir okkur ekki jafnmiklu máli og t.d. Rússa og Norðmenn og þær þjóðir sem starfa við Eystrasaltið, er það jafn mikilvægt fyrir okkur að hinar Norðurlandaþjóðirnar sem hafa ekki jafnmikilla hagsmuna að gæta á þessu svæði taki fullan þátt í þessu samstarfi þannig að það sé ekki eitthvert einangrað fyrirbæri frá öðru Norðurlandasamstarfi. Það er það sem við upplifum í sambandi við vestnorræna þingmannasamstarfið. Það er nokkuð einangrað fyrirbæri frá öðru norrænu samstarfi. Það verður að viðurkennast. En það er ekki þar með sagt að þingmenn þessara þjóða eigi ekki að hafa með sér gott og náið samstarf og jafnframt ríkisstjórnir þessara þjóða. En það má aldrei verða til þess að hinar þjóðirnar láti þetta eiga sig og vilji ekki koma að því. Ég lít svo á að þetta samstarf sé í vissri kreppu og það þurfi að ákveða hvaða hryggur verði settur í það. En hvað svo sem gerist í þeim efnum, verður það góða samstarf og sú góða vinátta sem er á milli okkar og þessara grannþjóða okkar að haldast. Breytingarnar mega aldrei leiða til þess að það verði skilið á þann hátt, hvorki meðal Færeyinga né Grænlendinga, að Íslendingar hafi ekki fullan hug á að eiga gott samstarf við þessa frændur okkar.

Virðulegi forseti. Ég tek undir þau sjónarmið sem komu fram hjá hæstv. ráðherra. Ég held að málið sé kannski það að reyna að rjúfa einangrun vestnorræna samstarfsins án þess að stofna því í hættu. Það hefur verið þannig að vinir okkar frá Færeyjum og Grænlandi hafa gjarnan viljað hafa samstarfið ekki alveg ólíkt því sem það er vegna þess að með þeim hætti geta þeir gengið fram með fullgildum hætti gagnvart Íslendingum á þingmannagrundvelli. En það hefur orðið til þess að það er að sumu leyti of mikið los á þessu og ég heyri að við erum sammála um að það er skynsamlegt að reyna að breyta því. Ég tek líka undir það með hæstv. ráðherra að það liggur ekkert á því. Þetta er ekkert sem þarf að gerast á morgun eða hinn. Þetta eru hlutir sem þurfa að fá eðlilega þróun og það þarf að skapa um það samstöðu á öllum þjóðþingunum á þessu svæði. Það er samt sem áður nauðsynlegt að ganga í þetta verk af nokkrum myndugleik, aðallega vegna nýs skipulags hjá Norðurlandaráði. Þar vinna menn að nýjum hlutum og eru býsna uppteknir af því eins og eðlilegt er. Það er hætt við að samstarf í þessari skúffu gleymist ef menn fara ekki í að endurskipuleggja vestnorræna þingmannasamstarfið samhliða eða strax í kjölfarið. Að lokum vil ég beina því sérstaklega til hæstv. ráðherra að hann taki á þessu máli á vettvangi samstarfsráðherra Norðurlanda þegar þangað berst bréf frá Vestnorræna þingmannaráðinu þar sem óskað verður eftir umsögn eða áliti samstarfsráðherranna á þeim hugsanlegu skipulagsbreytingum sem þarna þarf að gera. Og loks vil ég endurtaka óskir mínar um að það verði sérstaklega litið til með vestnorræna sjóðnum og spurningunni um það hvernig honum verður komið fyrir í framtíðinni. Í þeim efnum þarf að vinna sátta- og samtalastarf á milli ráðuneyta og þingmanna.

Herra forseti. Ég tel þetta eðlilegar ábendingar sem koma fram hjá hv. þm. en vil benda á að í tengslum við það starf sem hefur farið fram innan Norðurlandaráðs um undirbúning á samstarfinu á norðurheimskautssvæðinu hefur jafnframt verið rætt um það. Ég hef tekið þátt í umræðum um að samræma það svæðasamstarf sem fer fram á öllu þessu svæði. Það á við um vestnorræna samstarfið. Það á við um Barentssamstarfið og það á við um svokallað Nordkalotten samstarf þannig að það er margt annars konar svæðasamstarf sem fer þarna fram og það vantar að samræma það. Skoðanir mínar hafa því gengið í þá átt að það ætti að fara fram heildarendurskoðun á öllu þessu samstarfi sem ég tel að nokkru leyti vera hafið. Ég tel að það sé mjög gott að nú sé þetta bréf komið fram og tel nauðsynlegt að taka það með í þá endurskoðun sem nú fer fram og þá framtíðarsýn sem er í gangi að því er varðar þetta samstarf í stærra samhengi. Það tengist að sjálfsögðu líka samstarfi við Skotland og það svæði því að við megum ekki gleyma því að þar voru norrænir menn og þar er fólk af norrænum uppruna sem hefur mikinn áhuga á því að tengjast samstarfi á þessum slóðum við Norðurlandaþjóðirnar.

Virðulegi forseti. Varðandi hugmyndir hæstv. utanrrh. um að reyna að skoða og samræma svæðasamstarf og tilvísun til annarra svæða, þá nefndi hann í ræðu sinni að þetta samstarf væri ólíkt vegna þess að það er innan Norðurlandaráðs og hefði því aðra stöðu en Barentssvæðið, Eystrasaltssvæðið o.s.frv. Þetta finnst mér vera kjarni málsins. Mér hefur fundist að ótti okkar sé sá að ef vestnorræna samstarfið verður of sterkt, formlegra og öflugra, þá gæti þróunin orðið í þá átt að okkur væri smám saman ýtt í ríkara mæli í það á kostnað þeirrar stöðu sem við höfum haft og viljum hafa í Norðurlandaráði. Mig langar að heyra skoðun utanrrh. á því hvort hann telji að það sé hætta á þessu eða að slíkur ótti sé fyrir hendi hjá okkur og að það sé ástæðan fyrir því hvað við höfum farið máttleysislega fram í þessu samstarfi og hvort meiri ástæða sé til að efling þessa samstarfs, svo sem með ráðherraábyrgð á einhvern hátt, mundi e.t.v. verða til þess að okkur yrði ýtt meira inn í vestnorrænt samstarf.

Herra forseti. Ég er þeirrar skoðunar að þetta samstarf beri að skoða í norrænu samhengi. Ég er andvígur því að líta á það sem einangrað fyrirbæri. Ég vil þátttöku hinna Norðurlandaþjóðanna í því. Ég nefni það að uppi eru hugmyndir um það að frumkvæði Dana að því er varðar samstarfið við Barentshaf, að Færeyingar og Grænlendingar komi inn í það samstarf eins og ýmis önnur svæði í Norður-Noregi og í norðurhluta Rússlands, í Norður-Svíþjóð og Norður-Finnlandi. Þess vegna er ég að benda á að það er nauðsynlegt að skoða þessi mál í samhengi. Það er ekki skynsamlegt að vera með líkt samstarf á allt of mörgum stöðum þannig að það verði lítill árangur af því. Ég ítreka þá skoðun mína að ef þetta samstarf á að geta fengið þann styrk sem því ber, þarf að víkka það út. Það þarf að fá fleiri að málum og það verður að vera bæði á ríkisstjórnargrundvelli og milli þingmanna. En ég bendi á, t.d. að því er varðar Barentshafið, að tekist hefur að skipuleggja það samstarf bæði sem samstarf milli ríkisstjórna og jafnframt milli svæða án þess þó að það sé komið í gang þingmannasamstarf. Ég tel að það sé það margt að gerjast í þessum málum að það sé eðlilegt að taka endurskoðun á vestnorræna samstarfinu inn í þessa mynd og því mun ég reyna að fylgja eftir ef fyrir því er vilji hjá þeim sem starfa innan Vestnorræna þingmannasambandsins.

Virðulegi forseti. Ég er alveg sammála hæstv. utanrrh. um það að þetta samstarf eigi að vera innan Norðurlandaráðs en ekki sérstakt og afmarkað. Fyrir því hef ég fært rök í minni fyrri ræðu. En við höfum einnig rætt hvort það sé hugsanlegt að öflugt heimskautsráð og samstarf á því svæði sem hæstv. utanrrh. var upphaflegur höfundur að, gæti á einhverjum tíma komið í staðinn fyrir vestnorræna samstarfið. Okkar niðurstaða var sú að það hlyti að vera að slíkt samstarf eins og vestnorræna samstarfið yrði til innan slíks svæðis. En nú skil ég hæstv. ráðherra þannig að e.t.v. mundi Barentshafssamstarf sem mundi innlima þessi lönd, yfirtaka það sem nú er vestnorræna samstarfið og það vestnorræna mundi ekki halda áfram að vera afl innan svæðis. Ég vil gjarnan svar við því hjá hæstv. ráðherra.

Herra forseti. Ég átti ekki við það sem hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir sagði að Barentssamstarfið ætti með einhverjum hætti að yfirtaka vestnorræna samstarfið. Þvert á móti hef ég fremur verið talsmaður þess að líta á það samstarf sem fram fer núna í kringum Barentshafið í enn víðara samhengi, þ.e. að öll heimskautssvæðin komi að því. Ég hef verið talsmaður þess að útvíkka það og það samstarf tæki fremur yfir Barentssamstarfið. Það verður að koma í ljós. Og auðvitað verður Barentssamstarfið að halda áfram undir þeirri regnhlíf en jafnframt undir norrænni regnhlíf. Með sama hætti getur vestnorræna samstarfið átt sér stað undir þeirri regnhlíf, en jafnframt undir norrænni regnhlíf. Ég var bara að benda á að ég hef orðið var við þennan áhuga hjá Dönum. Þeir eru þátttakendur í Barentssamstarfinu sem ein Norðurlandaþjóðanna en eru áhugasamir um að það fram fari athugun á því hvort svæðin eins og sumir líta á, sjálfstjórnarsvæðin Færeyjar og Grænland komi að því samstarfi eins og ýmis ,,sjálfstjórnarsvæði`` í Rússlandi og héruð í Noregi sem koma að þessu samstarfi með sjálfstæðum hætti og ásamt ríkisstjórnunum. Það væri svona álíka og ef einhver svæði á Íslandi, Vestmannaeyjar eða Þingeyjarsýslur og sveitarfélögin á þeim svæðum eða sveitarfélögin á Suðurnesjum o.s.frv. gætu jafnframt tekið þátt í ákveðnu samstarfi. Ég vil bara koma þeim upplýsingum á framfæri að ég tel þess vegna ástæðu til að líta á þessi mál í miklu víðara samhengi.

Herra forseti. Ég mæli fyrir skýrslu Íslandsdeildar ÖSE-þingsins fyrir árið 1995 sem birtist á þskj. 553. Þar er og lýst upphafi ÖSE-þingsins, uppbyggingu þess og kosningu íslensku fulltrúanna og fer ég ekki nánar út í það. ÖSE-þingið, en ÖSE stendur fyrir Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu, starfar á grundvelli Helsinki-sáttmálans frá árinu 1975. Því er ætlað að stuðla að öryggi og samvinnu ríkja í Evrópu og standa vörð um virðingu fyrir mannréttindum íbúa álfunnar. Hlutverk ÖSE-þingsins er m.a. að þróa leiðir til að koma í veg fyrir og leysa úr átökum og stuðla að eflingu lýðræðislegra stofnana í ÖSE-ríkjunum. Það er gert ráð fyrir því að ÖSE-þingið komi saman einu sinni á hverju ári í júlí. Við það starfa þrjár nefndir. Sú fyrsta starfar að stjórn- og öryggismálum. Önnur er um efnahags-, vísinda-, tækni- og umhverfismál og sú þriðja er um lýðræðis- og mannréttindamál. Starf ÖSE á árinu 1995 var aðallega eftirfarandi: ÖSE-þingið starfaði m.a. að málefni minnihlutahópa í Moldavíu, Eystrasaltsríkjunum, Úkraínu, Albaníu og Makedóníu og því er ætlað að bregðast eins skjótt og hægt er þegar hætta er á að þjóðernisdeilur þróist í átök innan ÖSE-svæðisins. Þetta er eitt af markmiðum þingsins. Það hefur auk þess veitt aðstoð við gerð stjórnarskráa í ríkjum fyrrverandi Sovétríkjanna og fylgiríkjum þeirra. Því er ætlað að samræma kosningaeftirlit og útvega sérfræðinga á sviði stjórnskipunarréttar og veita þannig mikilvæga aðstoð við uppbyggingu lýðræðis í þessum löndum. Í þessu skyni tók ÖSE-þingið þátt í kosningaeftirliti vegna kosninga í Armeníu, Lettlandi, Króatíu, Georgíu, Aserbaídsjan, Hvíta-Rússlandi, Kasakstan og Rússlandi. Alls tóku um 200 þingmenn ÖSE-ríkjanna þátt í þessu starfi, langflestir í Rússlandi, við kosningarnar þar. Herra forseti. ÖSE tók þátt í lausn ýmissa deilumála og átakavörnum, m.a. í Tsjetsjeníu, Moldavíu og Nagornó-Karabakh. Þingið fjallaði og mikið um átökin í fyrrum Júgóslavíu en því miður gat það sem kunnugt er ekki státað af neinum árangri þar á árinu 1995 þó að það hafi breyst. ÖSE ályktaði gegn kjarnorkutilraunum Frakka og það var bent á að samstarf ÖSE væri eini vettvangurinn þar sem Rússar mættu öðrum Evrópuríkjum á jafnréttisgrundvelli. Svo er reyndar ekki lengur en þannig var það. Sérstök mál sem ÖSE-þingið stóð fyrir voru t.d. að senda sendinefnd til Tyrklands í boði tyrkneska þingsins til að skoða aðstæður Kúrda. Auk þess áttu íslensku fulltrúarnir fund með tveimur fulltrúum frá Tyrklandi um málefni Sophiu Hansen á þinginu sem haldið var í Ottawa sl. sumar. Tyrkirnir könnuðust við málið og lýstu sig að vissu leyti reiðubúna til að aðstoða og mun Íslandsdeildin eiga frekari samskipti við þá í þessu sambandi. Íslandsdeildin átti auk þess kynningarfund með fulltrúum frá Kirgisistan og Tadsjikistan. Þetta eru helstu atriðin úr skýrslu Íslandsdeildar ÖSE-þingsins og vísast til þskj. 553 í því sambandi. Herra forseti. Það vekur athygli að markmið ÖSE eru mjög háleit, þ.e. að stuðla að öryggi og samvinnu ríkja í Evrópu og standa vörð um virðingu fyrir mannréttindum íbúa álfunnar. Óneitanlega veldur það miklum vonbrigðum hve veik samtökin eru þegar kemur að því að koma úrbótum í framkvæmd. Við höfum horft úrræðalaus á gegndarlaus brot á mannréttindum sem hafa fylgt stríðsátökum t.d. í fyrrum Júgóslavíu. Saklausir borgarar, lítil börn og gamalmenni ekki undanskilin, hafa lent í skelfilegum atburðum. Það er óneitanlega undarleg tilfinning að sækja glæsta fundi og samþykkja háleitar ályktanir en fara svo heim og ekkert virðist breytast. Það læðist að manni sá uggur að starfið skaði jafnvel stundum þá sem á að verja, veiti falskt öryggi. Dæmi um það eru griðasvæði Sameinuðu þjóðanna í Bosníu. En e.t.v. holar dropinn steininn eins og þróun síðustu mánaða sýnir. Herra forseti. Það vekur enn fremur furðu hversu margar alþjóðastofnanir eru að vinna að sama marki. Fjöldi samtaka telur sér skylt að vernda t.d. mannréttindi eða að framkvæma kosningaeftirlit. Sú spurning er áleitin hvort þessi stóru samtök séu e.t.v. í tilvistarkreppu og séu að búa sér til verkefni. Hugsanlega mætti skipa þessum málum betur og markvissar ef samtökin mörkuðu sér ákveðnari stefnu. Hvað ÖSE varðar, þá hafa samtökin nú á árinu 1996 fengið mjög merkilegt verk að vinna í Bosníu í sambandi við framkvæmd Dayton-friðarsamkomulagsins, t.d. framkvæmd kosninga sem er mjög flókin í svo sundurtættu landi. Læt ég hér lokið skýrslu um starf ÖSE-þingsins 1995.

Hæstv. forseti. Ég gat þess fyrr í morgun hvort það væri ekki ástæða fyrir okkur á hinu háa Alþingi að skoða það rækilega í hvaða alþjóðasamstarfi við tökum þátt. Ég get ekki neitað því að skýrsla hv. þm. Péturs Blöndals um starfsemi ÖSE vakti hjá mér þær spurningar hvort þátttaka okkar í ÖSE sé nauðsynleg og hvað eigi eiginlega að gera með það fyrirbæri. Ráðstefnan um öryggi og samvinnu í Evrópu varð til á þeim tíma þegar ástand mála var allt annað en það er nú. Ég spyr hvort það séu forsendur fyrir starfi Öryggis- og samvinnustofnunar Evrópu vegna þess að nánast öll mál, ég held öll þau mál sem hv. þm. kom inn á í sinni skýrslu eru til meðferðar annars staðar. Hann nefndi minnihlutahópa í ríkjum Austur-Evrópu. Það mál hefur verið mjög mikið til umfjöllunar innan Evrópuráðsins. Kosningaeftirlit. Það eru ótal aðilar sem senda fulltrúa sína til kosningaeftirlits, þar á meðal Evrópuráðið, Sameinuðu þjóðirnar og hinir og þessir aðilar. Það var komið inn á Kúrda og ástandið í Tyrklandi sem einnig hefur verið stöðugt til umfjöllunar í Evrópuráðinu. Rússar eru nú orðnir aðilar að Evrópuráðinu þannig að ekki þarf vettvang til að ræða sérstaklega við þá. Þeir eru að vísu ekki komnir í NATO, hvort sem þeir fara þangað fyrr eða síðar þannig að það má segja að sá þáttur sem snýr sérstaklega að öryggismálunum kann að þurfa einhvern vettvang. En öll eru þessi ríki nú aðilar að Sameinuðu þjóðunum. Og þegar hv. þm. nefndi mál Sophiu Hansen, þá hygg ég að íslenskir þingmenn hafi reynt að beita sér í því máli hvar sem þeir hafa getað komið því við, m.a. í Evrópuráðinu, hugsanlega innan NATO og alls staðar þar sem þeir hafa átt samskipti við tyrkneska þingmenn.  Í þessu samhengi vil ég nefna það síðasta sem fram kom í máli þingmannsins um verkefni í Bosníu. Það er einmitt athyglisvert. Við horfðum upp á hörmungarnar í um það bil fimm ár og allan þann tíma voru málefni fyrrverandi ríkja Júgóslavíu til meðferðar í ótal stofnunum, hjá Sameinuðu þjóðunum, NATO, Evrópuráðinu, Evrópusambandinu, ÖSE og eflaust víðar. Ég vil því bara ítreka það sjónarmið mitt að við höfum takmarkað fjármagn til þessarar starfsemi. Við stöndum frammi fyrir því í ákveðnum nefndum og ég vil þar aftur tiltaka Evrópuráðið og EFTA-nefndina. Það er þar sem ég þekki til. Ég veit að fulltrúar annarra alþjóðadeilda hafa líka sitt að segja um það hve fjármagnið takmarkar starfsemina. Við þurfum að velta því fyrir okkur í mikilli alvöru, í hverju viljum við taka þátt og í hverjum eigum við að taka þátt. Er ekki rétt að við reynum að takmarka okkur við þá þætti sem snerta okkur mest og sem varða framtíðina mestu og að við séum ekki að vinna í sömu málunum í mörgum stofnunum?

Virðulegur forseti. Ég hlýddi á mál hv. þm. vegna þessarar skýrslu. Ég hef einnig heyrt í hv. þm. í sambandi við skýrslu Íslandsdeildar Norðurlandaráðs. Þegar þetta tvennt er lagt saman hlýtur maður að spyrja: Hver er sýn Kvennalistans til utanríkismála? Mér kom dálítið á óvart spurning hv. þm. fyrr í dag í sambandi við Norðurlandasamstarfið þó að það væri vissulega rökstutt af hennar hálfu. Það var viðleitni til rökstuðnings. En mér fannst koma líka ákveðið mat þar fram. Nú er spurningin um Öryggisráðstefnuna í Evrópu og hvort Alþingi Íslendinga eigi að láta sig þann vettvang skipta. Jafnframt finnst mér koma fram spurning um þýðingu þeirra samtaka sem ganga undir þessu nafni. Mér fannst hvort tveggja felast í máli hv. þm. Ég tel að Ráðstefnan um öryggismál í Evrópu hafi verulega þýðingu og það sé ekkert sem hafi komið í staðinn fyrir hana. Spurningin hlýtur miklu frekar að vera sú hvort ekki sé hægt að treysta það samstarf, færa það út og treysta það. Þetta er eini vettvangurinn þar sem Rússland og fleiri ríki í austanverðri álfunni eru þátttakendur í skipulegu samstarfi af þessum toga. Það eru ekki nein sólarmerki sem vísa til þess að þar verði einhver róttækt breyting á. Ég held að þeir sem tala fyrir hlutleysisstefnu og tala gegn hernaðarbandalögum og vilja sem víðtækast alþjóðasamstarf, þurfi að gæta sín áður en þeir fara að kippa fótunum undan þessum vísi sem mætti vera sterkari.

Hæstv. forseti. Eitt er alþjóðasamstarf þingmanna. Annað er utanríkisstefna íslensku þjóðarinnar og sú þátttaka sem ríkisstjórnin hefur í alþjóðlegu samstarfi. Ég var fyrst og fremst að beina sjónum að alþjóðasamstarfi þingmanna og hvaða forgangsröð eigi þar að ríkja. Ég get tíundað margt hér eftir þingmönnum sem sátu á RÖSE-þingi, eins og það þá hét, á síðasta kjörtímabili. Ég vil ekki taka mér það orð í munn sem þeir notuðu um það þing en ég heyrði ekki betur en þeim þætti harla ómerkilegt starf fara þar fram. Það kann að vera að hv. þm. Pétur Blöndal sé á annarri skoðun. Það sem ég var að segja er að flest málefni sem þar virðast vera til umræðu ef marka má skýrslu nefndarinnar eru til umfjöllunar annars staðar. Rússland er komið inn í Evrópuráðið. Þar hafa verið miklar umræður um deilur í Austur-Evrópu og ástandið í Tjetsjeníu. Þangað eru kallaðir til ráðherrar og forustumenn ríkja þó að verkefnið öryggismál heyri ekki beinlínis undir Evrópuráðið. Auðvitað eru þessi mál til umræðu á vettvangi Sameinuðu þjóðanna. Við þurfum því svolítið að íhuga það að menn séu ekki stöðugt að koma upp nýjum og dýrum stofnunum hjá alþjóðastofnunum sem lifa svo bara sjálfstæðu lífi af hefð. Við eigum að spyrja okkur eftirfarandi grundvallarspurningar: Er þörf fyrir þetta samstarf? Ég er ekki sannfærð um að þessi samtök séu nauðsynleg lengur. Hins vegar hvað varðar framtíðarsýn Kvennalistans, þá viljum við að sjálfsögðu taka þátt í alþjóðlegu samstarfi. Það sem ég er að reyna að vekja athygli á er að það er óþolandi að þingmönnum skuli boðið upp á það að geta ekki sinnt því starfi sem þeir eru kjörnir til þess að sinna vegna fjárskorts. Þess vegna vil ég að við vegum það og metum í hverju eigum við að taka þátt. Eigum við að gera það almennilega? Eða eigum við ekki bara að sleppa því fyrst það er ekki hægt að gera fólki kleift að sinna starfinu almennilega?

Virðulegur forseti. Mér finnst ekki rétt að tala um það hversu margir þingmenn á Alþingi geti tekið þátt í þessari eða hinni ráðstefnunni, síst af öllu ef verið er að leggja mat á gildi alþjóðasamtaka sem slíkra. Mér finnst hv. þm. annars vegar rugla saman spurningunni um það á hverju höfum við efni í sambandi við það hvaða fjöldi þingmanna er sendur á vettvang hverju sinni og hins vegar hvaða gildi viðkomandi samtök hafa. Ég minni á það að þessi samtök ríkja í álfunni, einu heildarsamtök Evrópuríkja í rauninni, --- vissulega hefur Evrópuráðið fært út kvíarnar og hefur mikla þýðingu en það er á öðru sviði --- þessi samtök eru sprottin upp úr Helsinkiráðstefnunni á sínum tíma og áttu kannski einhvern þátt í því samstarfi sem smám saman þróaðist fyrir lok kalda stríðsins milli austurs og vesturs á þessu sviði. Ég held að sú staðreynd að það vantar mikið á að þessi víðtæku samtök Evrópuríkja hafi skilað þeim árangri og þetta samstarf hafi náð þeirri festu sem þörf er á, eigi ekki að lita mat okkar á þessum samtökum. Ég held að það sé miklu frekar að athuga hverjar ástæðurnar eru fyrir því að ekki er lengra komið á þessum vettvangi. Ég held að það sé nokkuð langt í land með að það verði með öðrum hætti tryggður samræðuvettvangur á milli Rússlands og fleiri ríkja í Austur-Evrópu og ríkja og samtaka í vestanveðri álfunni. Ég sé ekki að Rússland sé á leið inn í Evrópusambandið. Ég sé ekki að Rússland sé á leið inn í Atlantshafsbandalagið. Ég held að það sé mikil þörf á því að þarna sé vettvangur sem þjóðir álfunnar mætist á, fyrir utan Sameinuðu þjóðirnar sem halda sínu gildi.

Hæstv. forseti. Ég var einmitt að leggja áherslu á það í mínu máli að við reynum að vega og meta það alþjóðasamstarf sem við tökum þátt í og spyrjum okkur spurninga: Eigum við þar erindi? Er nauðsynlegt að taka þátt í því? Þetta tengist því að þingmönnum er ekki gert kleift að sinna því alþjóðasamstarfi sem við erum þátttakendur í. Ég vil enn vísa til Evrópuráðsins. Fólk er kjörið í nefndir en samkvæmt fjárveitingum sem eru til þess starfs, er ekki nokkur leið að sinna því starfi. Þá vaknar auðvitað sú spurning: Til hvers erum við að þessu? Erum við þarna til þess að beita okkur, til þess að reyna að hafa einhver áhrif og til þess að fylgjast með eða bara til þess að skreppa svona öðru hverju og sjá hvað er um að vera, taka aðeins púlsinn á heimspólitíkinni? Mér finnst að þetta séu spurningar sem við eigum að vega og meta. Og ég ítreka að samkvæmt þeirri þekkingu sem ég hef á ÖSE, þá sýnist mér að þau samtök séu að verða óþörf. Ég vísa þar til Sameinuðu þjóðanna annars vegar og Evrópuráðsins hins vegar sem ég tel að séu að taka yfir þau verkefni sem ÖSE var ætlað að sinna.

Herra forseti. Ég get á margan hátt tekið undir orð hv. 14. þm. Reykv., Kristínar Ástgeirsdóttur, enda endurtók hún að vissu leyti það sem ég hef sagt. Þessi samtök þurfa að spyrja sig stöðugt að því hvort þau séu þörf eða ekki. Það sem kannski helst vantar á er að þessi fjöldamörgu alþjóðlegu samtök, sem eru að vinna hingað og þangað, skilgreini nákvæmlega hvað hver gerir svo þau séu ekki öll að garfa í því sama. Ég get t.d. alveg séð fyrir mér að ÖSE-þingið sjái alfarið um kosningaeftirlit og mannréttindamál en sé ekki í samkeppni við Evrópuráðið og önnur samtök sem vinna að því sama. Ég varpaði þeirri spurningu fram í Ottawa sl. sumar í einni nefndinni hvert væri eiginlega markmið þessara samtaka. Ég hafði einmitt á tilfinningunni að það sem var að gerast þarna væri ekkert voðalega merkilegt. Ég spurði hvort það væri þess virði að safna saman 300 þingmönnum á einn stað til þess að gera einhverjar innantómar ályktanir um innantóm mál sem enginn framfylgir. Þar er ég ekki bara að tala um peninga, ég er líka að tala um mannafla. Ég bendi á að Alþingi Íslendinga er oft og tíðum óstarfhæft vegna þátttöku alþingismanna í erlendu samstarfi. Næsta mánudag eru t.d. engir þingfundir af þeirri ástæðu. Þetta kostar að sjálfsögðu löggjafarsamkunduna heilmikið, ekki bara í peningum heldur líka í mannafla. Ég er alveg sammála hv. þm. um að það þurfi að skipa málum mun hagkvæmar og betur og minnka skörunina á milli þessara samtaka.

Herra forseti. Ég hef fylgst með þessum orðaskiptum af mikilli athygli og ég tel að hér sé tekið á grundvallarmáli varðandi þátttöku okkar í þessum erlendu bandalögum, nefndum og ráðum sem Alþingi á kost á að sækja. Ég held að það sé a.m.k. einnar messu virði að fara að orðum hv. þm. Kristínar Ástgeirsdóttur og reyna að leggja það niður fyrir sér hvort það er þess virði að eyða takmörkuðu fjármagni í þetta starf. Er það þess virði að smyrja okkur þunnt yfir svona víðan flöt? Hún spurði hv. þm. Pétur Blöndal líka að því hvort honum þætti það peninganna virði að sækja þessi þing. 

Herra forseti. Það er mjög erfitt að taka á þessum málum. Mér er t.d. tjáð að ÖSE-þingið hafi átt góðan og mikinn þátt í friðarsamkomulaginu í Tsjetsjeníu. Hversu mikils virði er það að ná friði einum degi fyrr en seinna? Hvað kostar það í mannslífum og þjáningum? Og getur verið að það sé þess virði að skreppa einu sinni á ári til útlanda á fund ef árangur næst í þessum efnum? Ég get því ekki með góðri samvisku lagt til að ÖSE verði lagt niður. Hins vegar get ég lagt til að starfið verði samræmt og gert virkara þannig að það séu ekki margir að gera sama hlutinn, að það séu ekki margir um kosningaeftirlit, margir um baráttu fyrir mannréttindum, heldur væri ÖSE t.d. falið það verkefni sérstaklega. Þá yrði starfið virkara og við næðum betri árangri. Ég verð að segja að þau mál sem hér er unnið að, t.d. framkvæmd kosninga í Bosníu, er svo mikið atriði fyrir íbúana að ég held að við Íslendingar getum ekki skorast undan því að taka þátt í því. Mér finnst þetta bara ekki nógu virkt.

Herra forseti. Ég met í sjálfu sér þau rök sem hv. þm. færði fram. Það er ómögulegt að taka afstöðu til þess hvort það skilar einhverju að vera í svona ráðum þegar það kynni að vera að starfsemi þeirra og málflutningur leiði til þess að mannslíf bjargast. Það er erfitt að meta það. Við verðum að gæta þess hins vegar að reyna a.m.k. að haga málflutningi okkar og tillöguflutningi svo í þessum stofnunum sem við erum aðilar að að það dragi úr líkum á því að menn séu að gera sama hlutinn á mörgum stöðum. Ég velti því t.d. fyrir mér hvaða tilgang það hefur að við erum hér öll í dag að ræða skýrslur fjölda ráða og nefnda. Væntanlega gefur það okkur einmitt tækifæri til þess að eiga orðaskipti af þessu tagi, að reyna að leggja höfuð í bleyti og finna einhverja stefnu í þessum málum. Ég tel t.d. að það væri æskilegt, út frá því sem hv. þm. Pétur Blöndal hefur sagt í dag, að það gæfist einhver tími til þess að ræða slíkt í þessum sölum. Er það rétt stefna sem hv. þm. flytur hér? Mun hann þá ekki sem fulltrúi okkar í framhaldi af því koma með hnitmiðaðan tillöguflutning sem miðar að nauðsynlegum breytingum? Ég er ekki að gagnrýna hv. þm. Pétur Blöndal og má vera að hann hafi þegar verið með slíkan tillöguflutning uppi á þessum þingum. Það sem ég er hins vegar að gagnrýna er sá þáttur í fari þessarar ágætu stofnunar, Alþingis Íslendinga, sem felst í því að við fáum sjaldan tækifæri til þess að reyna að móta sameiginlega stefnu gagnvart erlendum stofnunum sem við tökum þátt í. Ég tek sem dæmi eitt af þeim ráðum sem við munum ræða síðar í dag, Evrópuráðið. Mér fannst sem Íslendingi hálfhallærislegt að hafa þrjá fulltrúa úti í Strassborg sem greiddu atkvæði í tilteknu mikilvægu máli sem allur heimurinn fylgdist með og þeir klofnuðu á þrjá vegu. Mér fannst hallærislegt og fáránlegt að það skyldi hvergi innan vébanda Alþingis hafa gefist tóm eða færi til þess að ræða stefnu þingsins í þeim málum.

Virðulegi forseti. Mér finnst menn vera að blanda hér saman óskyldum málum og það með heldur ófarsælum hætti. Annars vegar að ræða um starfshætti stofnana og hins vegar að varpa rýrð á ákveðin samtök og þau markmið sem verið er að vinna að. Það er mjög auðvelt að höfða til þess að við Íslendingar erum fáir og fátækir og smáir og höfum ekki efni á því að taka virkan þátt í alþjóðasamstarfi og alþjóðasamtökum. Það er málflutningur sem ýmsir leggja eyru við og vissulega þurfum við að gæta þar ákveðins hófs, það er engin spurning. Allir geta verið sammála því að það þurfi að reyna að hafa áhrif á að alþjóðasamtök séu ekki að öll að grauta í sama hlutnum ef hægt er að ná hnitmiðaðra starfi. En viðfangsefni Ráðstefnunnar um öryggi og samvinnu í Evrópu er það stórt að mér finnst að það eigi að vera hlutur Íslendinga að reyna að treysta þau samtök. M.a. með það að markmiði að það komi ekki upp nýtt járntjald í álfunni sem veruleg hætta getur verið á með ýmsum hætti, pólitískt og viðskiptalega. Úfar eru það miklir, einnig hernaðarlega. Við erum því að tala um samtök þar sem ekkert er til staðar í dag sem kemur í staðinn fyrir þau. Auðvitað eigum við að leggja okkar lóð á þá vogarskál að bæta starf þeirra en ég held að það sé mjög þess virði að fulltrúi frá Alþingi Íslendinga fylgist með því sem þar er gert, einnig það sem er gagnrýni vert og flytji okkur fregnir af því hér inn á þennan vettvang. Við eigum ekki að loka á þátttöku í jafnþýðingarmiklum stofnunum og þarna er um að ræða.

Herra forseti. Ég er ekki ósammála hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni um það sem hann sagði áðan. En hann sagði sjálfur að við yrðum auðvitað að gæta hófs í okkar þátttöku. Það er staðreynd að við höfum úr takmörkuðu fjármagni að spila og við þurfum að velja vel hvernig við eyðum því. Nú er það svo að hv. þm. Pétur Blöndal er okkar fulltrúi á Ráðstefnum um öryggi og samvinnu í Evrópu. Ég skildi mál hans þannig að hann sjálfur væri ekki fullkomlega sannfærður um að það væri algjörlega virði þess tíma sem í það starf færi og þess fjármagns sem þyrfti að verja til þess. Mér þótti sem hann tæki með þeim orðum sínum að nokkru leyti undir gagnrýnisrödd hv. þm. Kristínar Ástgeirsdóttur í þessum efnum. Þess vegna blandaði ég mér í þessa umræðu. Hv. þm. Hjörleifur Guttormsson sagði að það ætti að senda fulltrúa frá Alþingi Íslendinga til þess að fylgjast með störfum þessarar stofnunar. Gott og vel, ekki skal ég draga úr því. Hins vegar sagði hann líka að það væri staðreynd að sú stofnun væri að sinna málefnum sem engin önnur stofnun sinnti. Ég skildi hins vegar mál hv. þm. Péturs Blöndals þannig að það væri um skörun að ræða að einhverju leyti milli þessarar stofnunar og Evrópuráðsins. Að því leyti sem ég þekki þessar tvær stofnanir hefur mér fundist að þessi skörun hafi aukist talsvert á síðustu árum. Þess vegna verð ég að segja að ég er sammála því viðhorfi hv. þm. Kristínar Ástgeirsdóttur að við eigum að íhuga það vel hvort þetta er virði fjármagnsins og tímans sem í þetta fer. Við eigum að skoða það og mér finnst merkilegt þegar fulltrúi okkar, Pétur Blöndal, kemur og tekur nokkuð vasklega undir þetta viðhorf. Hann hnýtir síðan við ákveðnum siðferðilegum fyrirvörum sem ég get verið honum alveg sammála um. Ég tek skýrt fram að ég kem ekki hér upp til þess að gagnrýna einn eða neinn. Þetta eru bara viðhorf sem mér finnst að við eigum a.m.k. einu sinni á ári að velta fyrir okkur. Í hverju eigum við að taka þátt og í hverju ekki? Hversu miklum fjármunum eigum við að verja í það o.s.frv.?

Virðulegi forseti. Víða er ótvírætt um að ræða samkeppni og skörun varðandi verkefni hjá alþjóðasamtökum og stofnunum. Það gildir um Evrópuráðið og fleiri slík samtök og eins þessi hér. Það er erfitt að finna þann aðila sem á að greina þarna á milli og koma á æskilegri verkaskiptingu þar sem þetta eru sjálfstæð samtök ríkja. Það er erfitt fyrir einhvern utanaðkomandi að blanda sér í þann hóp ef ekki er samstaða í hópnum um verkefni. Ég tel t.d. að Atlantshafsbandalagið hafi verið að breyta um verkefni í framhaldi af kalda stríðinu, m.a. til að halda sér á lífi og taka til við verkefni sem önnur alþjóðasamtök hafa sumpart verið að sinna á sama svæði. Dæmi um þetta eru auðvitað víða. Það má hins vegar ekki verða til þess að menn missi sjónar af því markmiði sem viðkomandi samtök eiga að sinna og hafa verið mynduð um til að sinna. Ég fullyrði að það hefur ekkert komið í staðinn fyrir Ráðstefnuna um samvinnu og öryggi í Evrópu. Meðan svo er þurfum við að hlúa að þeim samtökum til þess að líklegra sé að þau skili þeim árangri sem skiptir mjög miklu máli fyrir Evrópu, þar á meðal Ísland.

Virðulegi forseti. Það hefur verið mjög fróðleg umræða sem hér hefur farið fram. Auðvitað er það rétt sem hv. síðasti ræðumaður sagði að þessar stofnanir taka breytingum. Þegar þingmannasamkoma RÖSE, eins og samtökin hétu þá, tók til starfa var allur þorri ríkja Mið- og Austur-Evrópu utan Evrópuráðsins. RÖSE var myndað öðrum þræði til að þróa mannréttindi í okkar heimshluta. Menn mega ekki gleyma því að það var einn af þremur meginþáttunum sem samkomulagið byggðist á. Það er hins vegar alveg ljóst, og við sem sitjum vettvang Evrópuráðsins sjáum það mjög skýrt, að með inngöngu ríkja Mið- og Austur-Evrópu í Evrópuráðið er hluti af þeirri umræðu sem t.d. var á vettvangi RÖSE-þingsins þegar ég sat þar á síðasta kjörtímabili kominn í reglulegt starf Evrópuráðsins, ekki bara þingin sjálf heldur nefndarstörfin. Mér hefur t.d. þótt mjög fróðlegt að fylgjast með því hvernig einstakar nefndir Evrópuráðsins fylgjast mjög náið með mannréttinda- og lýðræðisþróun í þeim ríkjum sem nýlega hafa gerst aðilar að ráðinu. Þess vegna þykir mér líklegt að umræðuefnin sem hafa verið á vettvangi þingmannasamtaka RÖSE muni taka nokkrum breytingum. Það sem mér fannst hins vegar forvitnilegast við RÖSE-vettvanginn var að taka þátt í umfjöllun þar sem þingmenn frá Bandaríkjunum og Kanada voru virkir þátttakendur og hvernig ágreiningurinn sem hefur verið milli flokka á þjóðþingum Bandaríkjanna og Kanada annars vegar og sérstaklega stærri ríkjunum í Evrópu hins vegar birtist á þessum vettvangi. Niðurstaða mín er þess vegna sú að það er mikilvægt fyrir okkur Íslendinga að sækja með reisn þann vettvang sem myndaður er í kringum RÖSE-samkomulagið, ekki fyrst og fremst vegna samræðunnar við önnur ríki í Evrópu eða þingmenn frá þeim ríkjum, við höfum sem betur fer nokkurn vettvang til þess, heldur til að eiga aðgang að samræðum við þingmenn frá Bandaríkjunum og Kanada um þessi mál. Það kann að vera að sú sérstaða sé að koma upp núna og feli í sér breytingar á eðli RÖSE-samstarfsins að það verði mikilvægur þáttur fyrir okkur Íslendinga til að byggja þar brýr með þátttöku okkar í Evrópusamstarfinu annars vegar og hins vegar að rækta þau tengsl sem bundið hafa okkur við Kanada og Bandaríkin hins vegar.

Hæstv. forseti. Fyrir hönd Íslandsdeildar Norður-Atlantshafsþingsins geri ég grein fyrir ársskýrslu deildarinnar fyrir árið 1995, sbr. þskj. 590. Starfsemi Norður-Atlantshafsþingsins á árinu 1995 endurspeglar þau erfiðu verkefni sem Atlantshafsbandalagið stendur frammi fyrir að kalda stríðinu öllu. Fjöldi fyrrum aðildarríkja Varsjárbandalagsins sækist nú eftir aðild að Atlantshafsbandalaginu og ber það áframhaldandi mikilvægi bandalagsins vitni. Gagnvart skipan evrópskra öryggismála leggja þessi ríki höfuðáherslu á aðild að Atlantshafsbandalaginu sem verið hefur að aðlaga sitt innra skipulag að breyttum verkefnum í breyttri heimsmynd. Bandalagið hefur mátt sem aðrar stofnanir skortir. Búast má við að það taki enn frekar þátt í aðgerðum til að koma á friði í löndum utan bandalagsins, samanber nýfengið hlutverk þess í Bosníu, en fjölþjóðaliðið sem þar starfar nú undir samræmdri stjórn Atlantshafsbandalagsins við að koma á friði er umfangsmesta hernaðaraðgerð í sögu bandalagsins. Tengslin yfir Atlantshafið eru öryggi Evrópu jafnmikilvæg og áður, líkt og sannaðist með undirritun Dayton-samkomulagsins um lausn Bosníudeilunnar. Mikilvægi þessara tengsla var í brennidepli umræðunnar á árinu, ekki síst í tengslum við hugmyndir um eflingu sjálfstæðs varnarmáttar Evrópubandalagsins og vangaveltur um hlutverk og stöðu Vestur-Evrópusambandsins. Efst á dagskrá Norður-Atlantshafsþingsins á árinu 1995 voru umræður um tengslin yfir Atlantshafið, stækkun bandalagsins til austurs, hlutverk þess í Bosníu og eflingu Evrópustoðarinnar. Á ársþingi Norður-Atlantshafsþingsins í október sl. var samþykkt ályktun í sex greinum þar sem m.a. er lögð áhersla á nauðsyn áframhaldandi virkrar þátttöku Bandaríkjanna í öryggismálum Evrópu. Íslandsdeildin hefur í málflutningi sínum lagt megináherslu á mikilvægi Norður-Atlantshafstengslanna í evrópskum öryggismálum. Hún hefur ítrekað minnt á hvernig trúverðugleiki Atlantshafsbandalagsins hvílir einmitt á samstarfi Evrópu og Norður-Ameríku og að ekki megi missa sjónar á því á þessum umbreytingatímum þegar m.a. er mikið rætt um aukið sjálfstæði Evrópu í öryggis- og varnarmálum. Íslandsdeildin hefur lýst yfir stuðningi við eflingu Evrópustoðar bandalagsins, t.d. í formi Vestur-Evrópusambands en lagt áherslu á að áfram verði um Evrópustoð Atlantshafsbandalagsins að ræða en ekki aðgreindan evrópskan herafla sem heyra mundi undir Evrópusambandið. Jafnframt er í ályktun þingsins skorað á ríkisstjórnir aðildarríkjanna að hefjast handa við stækkun bandalagsins til austurs. Á fundi Norður-Atlantshafsþingsins í Brussel í febrúar sl. taldi Solana, framkvæmdastjóri NATO, upp helstu verkefni bandalagsins á árinu 1996 en þau voru að hans sögn eftirfarandi: 1. Að koma á friði í Bosníu með því að skapa NATO og öðrum stofnunum á borð við ÖSE og Sameinuðu þjóðirnar aðstæður til að aðstoða við endurreisn og sáttaumleitanir. 2. Stækkun NATO. 3. Samskiptin við Rússland. 4. Að draga lærdóma af IFOR-verkefninu um innra skipulag NATO en í því eru þátttakendur í fjölþjóðaliðinu. Einnig má þess geta að með sameiginlegum fundi Solanas með utanríkismálanefnd Alþingis og Íslandsdeild Norður-Atlantshafsþingsins 15. febrúar sl. komu fram sömu áherslur í máli Solanas en þar minnti hann á að á endanum væri ákvörðun um stækkun NATO komin undir þjóðþingum allra aðildarríkjanna, Alþingi þar á meðal. Þessi mál þarf auðvitað að ræða á hinu háa Alþingi. Stækkun bandalagsins er flókið og viðkvæmt mál sem taka verður á með yfirvegun. Í desember á síðasta ári var ákveðið að hefja tvíhliða viðræður við umrædd ríki, þ.e. inngöngu í Mið- og Austur-Evrópuríkjanna í bandalagið. Ganga verður úr skugga um að viðkomandi ríki geri sér ljósar skyldur jafnt sem réttindi sem því fylgja að gerast aðilar að slíku bandalagi. Hins vegar er ljóst að innganga ríkja Mið- og Austur-Evrópu í Atlantshafsbandalagið felur í sér skýr skilaboð um stuðning Vesturlanda við þær pólitísku og efnahagslegu umbætur sem átt hafa sér stað í þessum ríkjum undanfarin ár og sem fyrir dyrum standa. Norður-Atlantshafsþingið hefur lagt áherslu á náin samskipti við þessi ríki og nú hafa 15 ríki Mið- og Austur-Evrópu fengið aukaaðild að þinginu og taka þau mörg virkan þátt í störfum þess að vísu án atkvæðisréttar. Með þessu leggur þingið sitt af mörkum til að efla samskipti og gagnkvæmt traust á milli þessara ríkja annars vegar og aðildarríkja Atlantshafsbandalagsins hins vegar. Hér er þó ekki einungis um að ræða ríki sem sóst hafa eftir aðild að bandalaginu. Þannig er Rússland á meðal aukaaðila að þinginu og hefur þar kjörið tækifæri til að fylgjast með umræðunni um stækkun bandalagsins og kynnast þannig ástæðunum að baki fyrirhugaðri stækkun sem ekki er beint gegn Rússum eða neinum öðrum heldur miðar að því að tryggja öryggi og stöðugleika í Evrópu. Þetta er rétt að hafa í huga. Ég vildi minnast á þetta sérstaklega út af athugasemdum hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar áðan í umræðum um ÖSE-þingið að Norður-Atlantshafsþingið er einmitt mjög þarfur vettvangur að þessu leyti. Virðulegi forseti. Bosníudeilan var sem áður segir í brennidepli umræðunnar á árinu en mikið vatn hefur runnið til sjávar síðan Norður-Atlantshafsþingið ályktaði um deiluna í október. Eftir stendur að með undirritun Dayton-samkomulagsins í desember sl. um lausn Bosníudeilunnar sannaðist enn og aftur að tengslin yfir Atlantshafið eru grundvallarstoð evrópskra öryggismála sem halda ber við að kalda stríðinu loknu líkt og Íslandsdeild Norður-Atlantshafsþingsins hefur lagt megináherslu á í málflutningi sínum á þinginu.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Sólveigu Pétursdóttur fyrir þessa ágætu skýrslu af störfum sendinefndar okkar hjá Norður-Atlantshafsþinginu. Ég hjó eftir því að þar, eins og reyndar á þingum Vestur-Evrópusambandsins þar sem ég á sæti, hefur átt sér stað talsverð umræða um hlutverkaskiptin milli Vestur-Evrópusambandsins og Atlantshafsbandalagsins. Mér sýnist að niðurstaðan sé nokkuð í sömu veru og nýjasta niðurstaða sérstaks aukaþings þings Vestur-Evrópusambandsins í Lundúnum núna fyrir tveimur vikum. Menn eru að reyna að gæta að því að búa ekki til einhvers konar tvöföldun á styrk. Menn eru að reyna að skapa verkaskiptingu sem býr til sterka Evrópustoð í formi Vestur-Evrópusambandsins án þess að skaða Atlantshafsbandalagið. Það er alveg rétt sem fram hefur komið, bæði hjá hv. þm. og reyndar hv. þm. Ólafi Ragnari Grímssyni áðan eða hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni, að eðli Atlantshafsbandalagsins er að breytast. Ég minnist þess að ég hlustaði fyrir nokkrum árum á ræðu þáv. formanns Alþb., hv. þm. Ólafs Ragnars Grímssonar sem brá yfir sig kufli spámannsins og var að velta fyrir sér hver yrði þróun NATO. Hann vísaði í skýrslu aðalritara Sameinuðu þjóðanna og ræddi möguleikana á því að NATO mundi þróast í að verða eins konar friðargæslusveit, jafnvel undir Sameinuðu þjóðunum. Ég minnist þess líka að ýmsum þótti þetta hlálegt á þeim tíma. Ég hef ekki þau alþjóðlegu sambönd sem hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson hefur og gat þess vegna ekki að öllu leyti metið réttmæti þessa. En það kom í ljós að allt það sem hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson, þáv. formaður Alþb., sagði um breytingarnar á þróun Atlantshafsbandalagsins hefur reynst vera rétt. Atlantshafsbandalagið er skyndilega komið í það hlutverk að halda friðinn í Evrópu. Það er út af fyrir sig sögulega merkilegt að ég ekki vilji segja kaldhæðnislegt að það þurfti formann Alþb., sem hefur allra stjórnmálaflokka mest barist gegn Atlantshafsbandalaginu, til að draga upp þessa framtíðarmynd af NATO fyrir íslensku þjóðina. 

Lengi er von á einum.

Lengi er von á einum, hrópar hér fram í sá þeirra sem á litríkasta fortíðina í þessum efnum. En kannski er það einmitt vegna fortíðar hv. þingmanna Alþb. sem þeir skilja framtíðina svona vel. Ekki skal ég neitt um það segja enda deili ég með þeim svolitlum parti af þessari fortíð og er ekki alsaklaus af þessum viðhorfum sem til að mynda hv. þm. Svavar Gestsson er þekktur fyrir. Þó verð ég að segja að mig brast gersamlega spádómsgáfu hv. þm. Ólafs Ragnars Grímssonar en hann hafði rétt fyrir sér. Í dag er það svo að Atlantshafsbandalagið er orðin trygging fyrir friði í Evrópu og það sem hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson sagði um þróun þess fyrir nokkrum árum hefur reynst rétt. Ég er viss um að hann muni nota tækifærið í þessum umræðum á eftir til þess að segja fyrir um hvernig það muni þróast á allra næstu árum. Eitt langar mig sérstaklega til að gera að umræðuefni og það eru hugmyndir um stækkun Atlantshafsbandalagsins. Hvarvetna sem maður kemur á þing Vestur-Evrópusambandsins eða á Norður-Atlantshafsþingið, þar sem verið er að tala um öryggi, er jafnhliða verið að tala um stækkun en hvergi er þetta annað en orðin tóm. Ég hegg eftir því þegar við fulltrúar Íslands sitjum t.d. á þingum Vestur-Evrópusambandsins heyrum við að það er búið að búa til órjúfanlegan hring. Ef þjóðir ætla sér að verða aðilar að Vestur-Evrópusambandinu þurfa þær að verða aðilar að NATO. En til þess að nýjar þjóðir komist inn í NATO þurfa þær að verða aðilar að Evrópusambandinu. Þar með eru forkólfar þessara svokölluðu lýðræðisþjóða sem í orði kveðnu eru alltaf að tala um að það eigi að stækka sambandið búnir að búa til múra sem enginn kemst yfir. Hv. þm. Sólveig Pétursdóttir sagði áðan orð sem urðu þess valdandi að ég kvaddi mér hljóðs fyrst við höfum tækifæri til þess að eiga orðastað við hæstv. utanrrh. Hún sagði: ,,Solana sagði í viðræðum við utanríkismálanefnd þingsins, við hæstv. utanrrh. og á þinginu í febrúar: Spurningunni um stækkun sambandsins verður að svara á þjóðþingunum.`` Hvað skortir til þess? Það skortir umræðu á þjóðþingunum. Ég dró upp myndina af vítahringnum sem er þess valdandi að engin ný þjóð kemst inn í NATO eða Vestur-Evrópusambandið vegna þess að forsendan að fullri aðild að hvoru tveggja er nú um stundir aðildin að Evrópusambandinu. Hvaða afstöðu ætlum við Íslendingar að taka í þeim efnum? Mér finnst að þjóðir eigi að fá að ráða framtíð sinni sjálfar. Það eru þrjár litlar þjóðir sem Íslendingar bera fyrir brjósti umfram aðrar og það eru Eystrasaltsþjóðirnar. Þegar Solana, framkvæmdastjóri NATO, kom til fundar við utanrmn. Alþingis var sérstaklega eitt mál sem bæði formaður nefndarinnar og varaformaður og fyrrv. utanrrh., sem var líka staddur á fundi nefndarinnar, ítrekaði gagnvart Solana: Við styðjum það að Eystrasaltsþjóðirnir þrjár fái aðild að NATO, fái aðild að Vestur-Evrópusambandinu, vegna þess að þær vilja það sjálfar, vegna þess að þær telja sjálfar að þannig sé öryggi þeirra borgið. Við skulum ekki gleyma því að allur hinn frjálsi heimur stóð áratugum saman í skuld við þessar þrjár þjóðir vegna þess að árið 1940 kom engin þeim til varnar þegar sovéski björninn slæmdi hrammi sínum á þær. Nú tel ég að Íslendingar og aðrir eigi að gjalda þessa skuld. Þeir eiga að taka upp baráttu fyrir því að þessum þremur þjóðum verði, fyrst þær vilja það sjálfar, hleypt inn í Vestur-Evrópusambandið með fullri aðild og hleypt inn í NATO með fullri aðild vegna þess að þær sjálfar halda því fram og telja að þetta sé eina tryggingin fyrir öryggi þeirra. Við skulum ekki gleyma því að núna magnast viðsjár í hinum gömlu ríkjum Sovétríkjanna. Við skulum ekki gleyma til að mynda yfirlýsingum fyrrv. utanríkisráðherra Rússlands sem sagði það berum orðum í apríl á síðasta ári að svo kynni að fara að til þess að tryggja hlut og rétt rússneskumælandi minnihlutahópa þyrftu Rússar að senda herlið aftur inn í þessi ríki. Hvað þýðir þetta? Fyrst og fremst er þetta ógnun gagnvart Eystrasaltsríkjunum og þess vegna hafa þessar þrjár þjóðir á þingum sínum, þjóðþingunum og líka í sínu sameiginlega þingi, aftur og aftur ítrekað ósk sína um að fá það öryggi sem felst í aðild að þessum samtökum. Hver er stefna Íslands í því? Ég ætla ekki að fara að ráðast á hæstv. utanrrh. Halldór Ásgrímsson fyrir að hafa ekki markað sérstaka stefnu um það vegna þess að fyrri ríkisstjórn, sem ég átti aðild að, var ekkert betri. Þar gilti það að við studdum þessar þjóðir og gerðum það mjög dyggilega eins og fyrrv. utanrrh. gerði. En hefur Ísland einhvers staðar gengið fram fyrir skjöldu innan Vestur-Evrópusambandsins og innan Atlantshafsbandalagsins og sagt: Það er stefna íslensku ríkisstjórnarinnar að Eystrasaltsþjóðirnar þrjár fái aðild að þessum samtökum? Við þingmennirnir höfum gert það. Ég hef haldið ræður um það á þingi Vestur-Evrópusambandsins og ég er viss um að aðrir þingmenn í þessum sölum, sem þar eiga aðild, hafa líka gert það. En það sem vantar er afl ríkisstjórnar. Það vantar formlegt afl ríkisstjórnarinnar. Þess vegna spyr ég hæstv. utanrrh.: Mun íslenska ríkisstjórnin beita sér fyrir því að ósk Eystrasaltsríkjanna um aðild að Atlantshafsbandalaginu og Vestur- Evrópusambandinu verði framkvæmd á næstunni?

Herra forseti. Þær umræður sem ég hef hlustað á eftir hádegið um skýrslur alþjóðanefnda hafa verið mjög athyglisverðar og það er vel að skýrslurnar skuli vekja umræðu því að oft hafa þær verið af skornum skammti í hv. Alþingi. Hér hefur verið komið inn á nokkur athyglisverð mál og m.a. varðandi þessa skýrslu um þingmannasamstarf NATO hefur verið komið inn á hið stóra mál, stækkun bandalagsins og afstöðu okkar. Þetta mál er vandasamt og viðkvæmt og við sem erum í sendinefndinni hjá þingmannasamtökunum höfum markað okkur stefnu í því. Þetta mál er stöðugt til umræðu og það er tilkomið af því að hinar nýfrjálsu þjóðir, ef svo má segja, hafa óttast um öryggi í nýju umhverfi í Evrópu og horft til Atlantshafsbandalagsins um slíkt öryggi. Það hefur verið þrýst á í þessu efni. Auðvitað er ekki vansalaust að loka þessum dyrum og við höfum ekki verið því fylgjandi að gera það. Hins vegar höfum við viljað forðast að byggt sé nýtt járntjald í Evrópu með stækkuninni. Það er ekki fyrir það að synja að takmörkuð hrifning hefur verið hjá Rússum svo ekki sé meira sagt um þessi áform. Þess vegna var leikinn millileikur um svokallað samstarf í þágu friðar þar sem samstarf var byggt upp á ýmsum sviðum við þjóðir Austur-Evrópu. Rússar hafa skrifað undir það samkomulag og það er verið að framkvæma það gagnvart þeim. Ég er nýlega kominn af fundi þar sem þessi mál voru rædd og það er mál þingmannanna sem þar voru að þetta samstarf hefði reynst vonum framar og m.a. létt undir að ná saman fjölþjóðahernum í Bosníu. Það hefur verið nauðsynlegur bakgrunnur þess. Hins vegar er nauðsynlegt áður en næstu skref eru stigin í stækkun að byggja upp samstarf við Rússland þannig að viðbrögð þeirra verði ekki á þann veg að það auki óöryggi og viðsjár í álfunni. Þá er verra af stað farið en heima setið. Ég tek undir það að auðvitað tölum við máli Eystrasaltsþjóðanna í þessum efnum. Það er ekki fyrir það að synja að í umræðunni hafa komið upp raddir um það að setja þjóðirnar í einhvers konar flokka, setja þjóðir Austur-Evrópu í nokkurs konar biðröð í þessu efni en við höfum talað máli þessara þjóða eins og síðasti ræðumaður kom inn á. Það er athyglisvert að hlýða á þær umræður sem hafa verið á undan um gildi þessa alþjóðasamstarfs og gildi hinna ýmsu samtaka sem við þingmenn tökum þátt í. Auðvitað þurfum við að meta hvert það gildi er og þessi umræða endurspeglast í þeim þingmannasamtökum á alþjóðavettvangi sem við tökum þátt í og eru til umræðu hér. Á þeim fundi sem ég vitnaði til, sem var fyrir viku, voru einmitt miklar umræður í þeim þingmannahópi um hina svokölluðu tvöföldun, hvort það væri verið að tala um sömu hlutina víða í viðamiklum og dýrum alþjóðasamtökum sem taka mikla krafta og tíma. Ég tel að samstarf þingmanna NATO-ríkjanna sé afar mikilvægt. Það er eitt af því alþjóðasamstarfi þar sem við höfum tengsl yfir Atlantshafið. Aðild Bandaríkjanna og Kanada að þessu samstarfi er afar mikilvæg því að það er komin upp ný kynslóð á þingi Bandaríkjamanna, yngri kynslóð sem horfir kannski öðrum augum á tengslin yfir Atlantshafið en forverar þeirra gerðu. Þessi tengsl eru því afar mikilvæg og þau eru ekki síst mikilvæg fyrir okkur. Ég hef líka alltaf verið talsmaður aukinna tengsla við Kanada. Kanadamenn hafa tekið vaxandi þátt í þessu samstarfi og því samstarfi á vegum flokkahópa sem eru líka þáttur í þessu alþjóðasamstarfi. Ég hef alltaf talið þau tengsl sem myndast í slíku alþjóðasamstarfi afar mikilvæg og einhvers virði en eigi að síður nauðsynlegt fyrir okkur í hv. Alþingi að ræða um forgangsröð í þessum efnum og hvað við eigum að leggja mikið til þessara mála. Ég tel að við verðum að kosta verulegum fjármunum til enda gerum við það en umræða eins og þessi er af hinu góða. Ég vildi láta þessi örfáu atriði koma fram sem innlegg í umræðuna. Auðvitað beinist umræðan í þingmannasamstarfi Atlantshafsríkjanna mjög að friðargæslu NATO í Bosníu en NATO hefur þar það hlutverk að standa í milli og koma í veg fyrir átök. Aðrir þættir eru í höndum alþjóðasamtaka, m.a. uppbygging á svæðinu. Ekki síst er erfiður sá þáttur að aðstoða fólk eftir slíkar óskaplegar hremmingar við að lifa saman í nýju samfélagi. Það er kannski sá þáttur sem veldur mestum áhyggjum og verður erfiðastur þgar fram í sækir. Ég ætla ekki að hafa þessi orð fleiri en endurtek að umræður um skýrsluna um alþjóðasamstarfið eru af hinu góða.

Herra forseti. Hér fer fram mikilvæg umræða um utanríkismál. Ég tel að þetta sé eiginlega í fyrsta skipti sem bærilega líflegar umræður fara fram um þær skýrslur sem þingmannasamtökin hafa lagt fram hér á Alþingi. Ég tel það mikla framför og bera vott um vaxandi áhuga á alþjóðlegu samstarfi og þýðingu þess. Það er ljóst að hinar ýmsu stofnanir í Evrópu eru í mótun. Hér hefur verið rætt nokkuð mikið um mikivægi þeirra. Mér heyrist að flestir séu sammála um mikilvægi NATO og þeirrar þróunar sem þar á sér stað. Það eru líka allir sammála um þýðingu Evrópuráðsins og þeirrar þróunar sem þar eru í gangi, en nokkrar efasemdir eru um ÖSE. Ég held að það sé rangt að gera lítið úr því sem er að gerast í ÖSE. Þótt sú stofnun kunni að breytast og verði jafnvel lögð niður þegar frá líður, er hún mjög mikilvæg í því þróunarferli sem nú á sér stað. Það er nánast útilokað að leggja það starf niður fyrr en línur skýrast í samstarfinu við Austur-Evrópu og sérstaklega Rússland. Samstarfið innan ÖSE þjónar sem mikilvæg brú í því sambandi en það má vel vera að það fari svo, ef NATO verður stækkað með eðlilegum hætti og Evrópuráðið þróast í þá átt sem nú er að gerast, að ÖSE verði smátt og smátt óþarft. Það er af hinu góða ef samrunaferlið í Evrópu getur leitt til þess að fækka stofnunum því það er enginn vafi á því að þar er viss tvíverknaður. Það hefur komið skýrt fram í þessum viðræðum. En einmitt til þess að geta sameinað stofnanir, þarf stundum nýjan samvinnuvettvang til að koma því til leiðar. Það sama hefur verið að gerast innan NATO-samstarfsins. Það hefur verið hafið mjög þýðingarmikið samstarf við Austur-Evrópuríkin og Rússland sem hér hefur verið til umræðu. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson spurðist fyrir um stefnu ríkisstjórnarinnar. Ég get upplýst hann um það að stefna ríkisstjórnar Íslands er alveg skýr í þessu máli. Ríkisstjórn Íslands styður stækkun NATO til austurs en vill hins vegar að þar verði farið fram á varkáran hátt. Hvað þýðir það? Það þýðir að við styðjum þann undirbúning sem nú á sér stað innan NATO þar sem verið er að skilgreina hvaða skilyrði viðkomandi ríki þurfi að uppfylla til að gerast aðilar að NATO. Og það eiga sér líka stað núna mikilvægar viðræður við hvern og einn umstækjanda. Það verður lögð fram skýrsla á ráðherrafundi NATO sem verður haldinn í Berlín í byrjun júní. Þessi skýrsla mun áreiðanlega skýra nokkuð hvernig staðan er. Síðan er ætlunin að á ráðherrafundi NATO næsta haust eða í desember nk., verði málið orðið nægilega vel undirbúið til að hægt verði að taka frekari ákvarðanir um það. Hvað Vestur-Evrópusambandið varðar þá veit hv. þm. jafn vel og aðrir og betur að þar eru uppi tvær stefnur. Annars vegar stefna þeirra sem vilja að Vestur-Evrópusambandið verði hluti af Evrópusambandinu, enda er það skilyrði í dag til að geta orðið fullgildur aðili að Vestur-Evrópusambandinu að vera bæði aðili að NATO og jafnframt aðili að Vestur-Evrópusambandinu. Það er ekki stefna okkar Íslendinga og ég tel að um það sé enginn ágreiningur. Okkar stefna er sú að Vestur-Evrópusambandið verði sjálfstæð stofnun, Evrópustoð NATO-samstarfsins eins og menn hafa orðað það, þannig að aðilar geti verið sjálfstæðir og fullgildir aðilar að þeim samtökum án þess að vera aðilar að Evrópusambandinu. Ég heyri að við erum alveg sammála um þá afstöðu. En þessar línur þurfa að skýrast betur, m.a. er beðið eftir því hver verður útkoman á ríkjaráðstefnu Evrópusambandsins. Að því er varðar Eystrasaltsríkin þá var það tekið skýrt fram á þeim fundi sem ég átti með framkvæmdastjóra NATO, Solana, að Íslendingar sýndu sérstakan áhuga á aðild Eystrasaltsríkjanna þriggja að Atlantshafsbandalaginu og við styddum þá viðleitni þeirra. Nú er það svo að þessi ríki, ásamt öðrum ríkjum Austur-Evrópu sem hafa sótt um aðild að Atlantshafsbandalaginu, hafa jafnframt sótt um aðild að Evrópusambandinu. Þessi ríki eru því bæði að banka á dyr Atlantshafsbandalagsins og Evrópusambandsins. Að því leyti til er þetta nokkuð samhliða, án þess að ég vilji setja þar eitthvert samasemmerki á milli eða gera það að skilyrði, að enginn fái að ganga í Atlantshafsbandalagið ef hann gengur ekki í Evrópusambandið. Það er ekki skoðun sem hefur komið fram af hálfu Íslendinga mér vitanlega eða a.m.k. ekki þar sem ég þekki til. Ég vil að lokum þakka fyrir umræðurnar. Ég tel þær mikilvægar og afar þýðingarmikið að sem flestir þingmenn taki þátt í þeim. Það er mikið að gerast í þessum málum. Það á sér stað stöðug þróun sem mikilvægt er að fylgjast með. Þess vegna er ánægjulegt til þess að vita að alþingismenn taki virkan þátt í þessu alþjóðasamstarfi og fylgist með því sem þar er að gerast. Það er alveg rétt, eins og hér hefur komið fram, að þegar fram líða stundir verður ákvörðun tekin um stækkun NATO og ég er viss um að af henni verður. Það er ekki í fyrsta skipti sem Atlantshafsbandalagið er stækkað. Það var síðast stækkað með því að Þýskaland var sameinað og Austur-Þýskaland kom inn í varnarsamstarfið. Það hefur nokkrum sinnum komið til þess að Atlantshafsbandalagið hafi verið stækkað þannig að það er í sjálfu sér ekkert nýtt. Það er alveg ljóst að þessi samtök eru í mikilli þróun og það er ánægjulegt til þess að vita að Íslendingar skuli geta beitt áhrifum sínum með öðrum til þess að hafa áhrif á hana. Við eigum að sjálfsögðu að stuðla að því að Atlantshafsbandalagið stækki til austurs því með því verður öryggi Evrópu mun betur tryggt. En við megum samt ekki gleyma því að það er mjög mikilvægt í þessu samhengi að hafa eðlilegt samstarf við Rússland. Þessi stækkun má ekki verða til þess að ný landamæri verði dregin í Evrópu.

Virðulegi forseti. Um leið og ég þakka hæstv. utanrrh. fyrir ræðuna, mér finnst hann nálgast hlutina með skynsamlegum hætti, vil ég kvitta fyrir það að hafa tekið eftir því sem hann sagði og leggja á það áherslu að mér finnst að umræðan um utanríkismál bæði nú og oft áður hafi verið um fortíð, um fortíðarvandamál. Umræðan hér í sambandi við skýrslurnar á hverjum tíma snýst fyrst og fremst um það hvernig Alþingi kemur að þessari fortíð og hinum ýmsu samtökum sem þingmenn eru hluti af. Hins vegar hefur ekki, því miður, farið hér fram umræða um heildarstefnumótun í utanríkismálum með hliðsjón af þeirri framtíð sem nú blasir við og er allt önnur en við mörg hver eða öll hér höfum alist upp við. Ég held að við verðum að gera okkur grein fyrir því að ágreiningurinn um utanríkismál hefur verið meginágreiningur íslenskra stjórnmála undanfarna áratugi. Margt bendir til þess að þeir hlutir liggi núna öðruvísi. Mér finnst það skylda okkar hér á Alþingi og skylda ráðherranna og ríkisstjórnarinnar alveg sérstaklega að stuðla að því að sem víðtækust sátt geti orðið, víðtækari en hefur verið um þá stefnumótun til framtíðar sem þarf að eiga sér stað í utanríkismálum. Þetta segi ég hér, hæstv. forseti, í tilefni af ræðu hæstv. utanrrh. og hvet hann til þess að beita sér fyrir því að Alþingi geti haft hér ítarlega umræðu um þessa stefnumótun til framtíðar þar sem menn losi sig við þann vanda sem menn þekkja frá liðnum árum og áratugum og er yfirleitt nægilega mikið ræddur hér.

Herra forseti. Ég vil taka fram að ég hef út af fyrir sig engan áhuga á því að eyða miklum tíma í að ræða um fortíðina. Ég hef ekki verið hvatamaður að því. Síðar í vetur fer hér fram umræða um utanríkismál sem er vettvangur til að taka upp þau mál sem hv. þm. ræddi um. Ég tek undir með honum að það er mjög mikilvægt að horfa þar til framtíðar. Ég nefni t.d. afstöðuna til Atlantshafsbandalagsins. Það er ekki rétt að taka afstöðu til Atlantshafsbandalagsins eftir því hvernig Atlantshafsbandalagið var fyrir tíu eða tuttugu árum. Þótt ég hafi verið stuðningsmaður Atlantshafsbandalagsins alla tíð og hv. þm. andstæðingur þess, þá eigum við að leggja það til hliðar. Við eigum að horfa á þróun Atlantshafsbandalagsins til lengri framtíðar og þýðingu þess bandalags fyrir friðinn í heiminum og friðinn í Evrópu. Þar blasir við allt önnur mynd. Ég lít þannig á ræðu hans að hann boði að hans flokkur sé tilbúinn til að meta þetta mál alveg í nýju ljósi og ég hef heyrt þann tón áður. Það finnst mér mikilvægt skref í íslenskum stjórnmálum. Við sem höfum lengi verið stuðningsmenn Atlantshafsbandalagsins eigum að meta það og taka þeirri áskorun hv. þm. að ræða þessi mál nú með hliðsjón af framtíðinni. Ég tel að það gefist gott tækifæri til þess þegar umræða fer hér fram um utanríkismál almennt síðar í vetur. Og ég skal fyrir mitt leyti leggja mig fram um að undirbúa hana sem best.

Virðulegi forseti. Ég tel að það sé einn meginvandi Alþingis að hér er ekki gert ráð fyrir í þingsköpum umræðum um stefnumótun eða framtíðarmál. Hér er gert ráð fyrir umræðum um frumvörp og skýrslur og stundum auðvitað um þingsályktanir. En hér er ekki gert ráð fyrir því að ríkisstjórnir leggi fyrir þingin, eins og tíðkast t.d. í Noregi, tillögur um stefnumótun í ýmsum málum, segjum í menningarmálum, menntamálum, atvinnumálum, efnahagsmálum eða hvað það nú er. Það er nokkuð sérkennilegt og þar gætum við margt lært af frændum okkar Norðmönnum. Þeir hafa komið upp því kerfi fyrir löngu að ákveðnar tillögur, stefnumótun og meðfylgjandi greinargerðir fá rækilega umræðu í norska þinginu. Þetta segi ég í tilefni af orðum hæstv. ráðherra. Mér finnst ágætt að þessi mál verði rædd í tengslum við skýrslu utanrrh. En ég segi alveg eins og er að ég held að við þurfum að taka þetta mál úr þeim farvegi ef kostur er, þótt ég vilji gjarnan ræða þetta undir þeim dagskrárlið, og velta því fyrir okkur hvort það sé til í dæminu að Alþingi sjálft hafi frumkvæði í þessum málum og þeir þingmenn sem hér sitja úr stjórn og stjórnarandstöðu fari rækilega yfir þau og velti því fyrir sér hvernig þeir vilja haga málum með hliðsjón af framtíðinni. Ég hvet sem sagt til frumkvæðis Alþingis um leið og ég lýsi því aftur yfir að ég met það mikils sem hæstv. ráðherra sagði í þessu máli.

Herra forseti. Að sjálfsögðu getur Alþingi tekið frumkvæði í hinum ýmsu málum hvenær sem er og það hefur oft gerst í mikilvægum utanríkismálum. Ég sagði áðan að ég myndi ekki eftir því að það hefði verið þetta lífleg umræða um þessi mál. Satt best að segja held ég að ekki einu sinni hafi tíðkast að ráðherrar væru viðstaddir hana eins og ég man eftir í fortíðinni sem er að sjálfsögðu ekki eðlilegt því að hér þarf að fara fram umræða milli þingmanna þingsins og framkvæmdarvaldsins um þessi mikilvægu mál. En ég vil benda á annan mikilvægan vettvang þingsins í þessu sambandi sem er utanrmn. Þær skýrslur sem hinar einstöku þingmannanefndir gefa eru auðvitað lóð inn í umræðuna sem er hluti af stefnumörkun. Enda þótt hér fari fyrst og fremst fram umræða um frv. og þáltill. er þar líka um stefnumarkandi umræðu að ræða. Ég tel að eins og þingsályktunartillöguformið kemur hér fram sé það form sem gefur kost á margvíslegri stefnumörkun. Það er hins vegar rétt hjá hv. þm. að við höfum ekki notað þetta form með alveg sama hætti og vinir okkar Norðmenn. Sjálfsagt má athuga að taka eitthvað upp eftir þeim í þeim efnum þó við eigum að sjálfsögðu ekki að taka allt upp eftir þeim því að það getum við ekki og það er ekki skynsamlegt. Við þurfum að finna þessu eðlilegan farveg og sá farvegur er fyrir hendi, það vantar ekki. Það vantar e.t.v. meira frumkvæði hvort sem það er af hálfu þingmanna eða ríkisstjórnar.

Herra forseti. Ég er sammála hæstv. utanrrh. um að hér hafa farið fram afskaplega gagnlegar umræður. Ég held að það eigi að nota þennan vettvang, þ.e. þingsalinn, til að ræða þessi mál þegar þessar skýrslur nefndanna koma. Mér þóttu t.d. gagnrýnar en góðar umræður um hlutverk okkar í ÖSE og hvort við eigum yfirleitt að taka þátt í ÖSE. Mér þótti það jákvætt. Ég held að það skorti líka nokkuð á að þingið ræði utanríkismál. Auðvitað gerist það hér einu sinni eða tvisvar á vetri að við ræðum skýrslu hæstv. utanrrh. en þá er farið vítt yfir sviðið. Menn smyrja sig ansi þunnt yfir gríðarlega mikil flæmi vegna þess að þá er allt undir. En stundum koma þeir tímar að það þarf að taka ákveðin mál og ræða sérstaklega. Hæstv. utanrrh. sagði áðan að menn ættu ekki að ræða Atlantshafsbandalagið í dag með tilliti til þess hvernig það var fyrir tíu árum eða tuttugu árum. Það er rétt. Afstaða mín og fólks af minni kynslóð til Atlantshafsbandalagsins mótaðist á sínum tíma algjörlega af þátttöku Bandaríkjamanna í Víetnamstríðinu. Menn geta deilt um réttmæti þess í dag en það er alveg klárt að afstaða einnar ef ekki tveggja kynslóða til NATO mótaðist af þessu. Nú hefur það gerst eins og nokkrir hv. þm. hafa drepið á í dag að eðli Atlantshafsbandalagsins virðist vera breytt. Hlutverk þess hefur síðustu ár verið nokkuð óvíst eftir að Berlínarmúrinn hrundi og heimsmyndin breyttist. Heimsmyndin er enn að breytast það er ekki komið nýtt jafnvægi í heimsmálunum og Atlantshafsbandalagið hefur ekki algjörlega fundið sér farveg. Um tíma voru menn jafnvel að ræða hvort það mundi leysast upp og verða að engu. Ég minnist þess þegar ég kom í heimsókn 1992 í höfuðstöðvar NATO í Brussel og átti þar viðræður við herforingja að ég hef sjaldan hitt menn sem voru jafnóvísir og óvissir um framtíðina og einmitt þá. Hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson spáði réttilega fyrir um það fyrir nokkrum árum af þekkingu sinni á alþjóðamálum hvernig NATO mundi þróast en það voru nýmæli fyrir mig á þeim tíma. Hann hafði rétt fyrir sér. Í dag er NATO farið að gegna friðargæsluhlutverki sem skiptir gríðarlega miklu máli, ekki síst fyrir okkur Evrópubúa. Ég held þess vegna, herra forseti, að það sé tími til kominn að Alþingi taki sérstaklega fyrir umræðu um Atlantshafsbandalagið og þau mál sem eru þar efst á baugi, þ.e. stækkunina. Umræðan sem hér hefur farið fram er mjög jákvæð en ég minnist þess ekki að menn hafi rætt um framtíð Atlantshafsbandalagsins í þessum sölum og þessar nýju blikur eða þessi nýju viðhorf sem eru þar komin upp. Ég held að það sé alveg rétt hjá hæstv. utanrrh. að ekki er mikill ágreiningur um afstöðu Íslendinga til NATO og til Vestur-Evrópusambandsins. Ég held til að mynda að allir flokkar í þinginu séu sammála um hvaða afstöðu Íslandi beri að taka til þróunar Vestur-Evrópusambandins. Þeirri stefnu lýsti hæstv. utanrrh. áðan. Það er sú stefna sem bæði stjórnarliðar og stjórnarandstæðingar hafa mælt fyrir á þingum þessara samtaka. En við þurfum að ræða stækkun Atlantshafsbandalagsins vegna þess að þar er meira undir en bara öryggi okkar. Við eigum sem smáþjóð ákveðnar skyldur gagnvart öðrum smáþjóðum. Ég hef áður í dag nefnt þrjár þjóðir sem Íslendingar hafa alltaf fyrir brjósti og það eru Eystrasaltsþjóðirnar. Þær hafa bankað mjög ákaft á dyr Atlantshafsbandalagsins og Vestur-Evrópusambandsins og Evrópusambandsins líka. En það er vegna þessa vítahrings sem ég nefndi hér áðan, það er búið að búa til ferli sem er ekki hægt fyrir aðrar þjóðir að stökkva inn í, að menn geta ekki orðið aðilar að NATO nema þeir séu aðilar að Evrópusambandinu og engum er hleypt inn í Evrópusambandið fyrr en einhvern tímann í óvissri framtíð og þegar að því kemur bendir allt til þess að Evrópusambandið muni þurfa að reiða af höndum gríðarlega fjármuni til að taka inn nokkur lönd í viðbót. Ég er því ekki sannfærður um að það gerist. Þar af leiðandi dreg ég þá ályktun að það sé ekki víst að menn séu líka reiðubúnir að opna dyr NATO. Ég held sem sagt að þetta sé að verða dálítið ,,exklúsífur`` klúbbur. Herra forseti fyrirgefur mér væntanlega þetta óíslenskulega orðalag. Ég held t.d. að þegar menn eru að mæra það að Atlantshafsbandalagið hefur farið í aðgerðir eins og ,,partnership for peace``, sem ég kann ekki að nefna á íslensku, og ýmislegt fleira, sé það liður í því að draga úr viðsjám og það er liður í því að skapa frjóan jarðveg fyrir stækkun Atlantshafsbandalagsins. En það getur líka þróast upp í að það verði ekkert gengið lengra. Það getur þróast upp í það að NATO verði forréttindaklúbbur þeirra þjóða sem eru í þeim samtökum núna og hinir fái bara að koma og sigla á öðru farrými. Það eru hlutir sem við þurfum að ræða hérna. Hvers vegna er mér heitt í hamsi þegar ég ræði um Eystrasaltsþjóðirnar? Það er vegna þess, herra forseti, að ég held að við höfum ekki mikinn tíma. Ég held að þeir atburðir gætu gerst sem kynnu aftur að leiða til þess að það helsi sem var brugðið um háls þeirra áratugum saman verði aftur hert að. Ég sagði áðan í ræðu minni að við höfum sérstakar siðferðilegar skyldur gagnvart öðrum smáþjóðum vegna þess að við höfum alltaf leitað til þeirra þegar við höfum lent í erfiðleikum. Þarna eru þrjár smáþjóðir sem eru í fyrirsjáanlegum erfiðleikum og við eigum að ganga fram fyrir skjöldu og segja: Það er stefna íslensku ríkisstjórnarinnar að þessum þjóðum verði hleypt inn í Atlantshafsbandalagið. Hæstv. utanrrh. hefur réttilega tekið málstað þessara þjóða í viðræðum við framkvæmdastjóra NATO og vafalaust hefur hann og aðrir góðir menn í röðum okkar haldið ræður hér og hvar en opinberu stefnuna vantar. Það þarf að kveða upp úr með þetta. Staðreyndin er nefnilega þessi: Við segjum að sovéska ógnin sé frá en það hefur annað komið í staðinn. Ég fæ ekki betur séð þegar ég hlýði á mál manna í þessum sal og á þingum erlendis en að skyndilega sé komin upp sú staða að Rússar eru farnir að stjórna því hverjir eigi að fá að koma inn í Atlantshafsbandalagið. Hv. þm. Jón Kristjánsson, sem hefur mikla þekkingu hvernig menn tala á þingum Atlantshafsbandalagsins, flutti þessi viðhorf áðan. Hann nefndi að menn vildu stækka Atlantshafsbandalagið til austurs en hann gat þess að það væri við afar takmarkaða hrifningu hjá Rússum. Menn hafa orðað þetta með allt öðrum hætti sums staðar á þeim þingum sem ég hef verið staddur. Auðvitað er það svo að menn verða að taka tillit til Rússa. Þeir eru stórveldi en samt sem áður má ekki afhenda þeim neitunarvald gagnvart þjóðum eins og Eystrasaltsþjóðunum. Ég fullyrði það í dag, herra forseti, að eins og staðan er núna hafa Rússar neitunarvald gagnvart inngöngu þessara þjóða í Atlantshafsbandalagið og það þarf að rjúfa. Ég held að tíminn geti verið naumur og við skuldum þessum þjóðum það að við smáþjóðin Ísland gangi fram fyrir skjöldu og taki afdráttarlaust svari þeirra.

Herra forseti. Hv. 15. þm. Reykv. nefndi í ræðu sinni að hann óttaðist að þessi ,,exklúsífi`` klúbbur mundi verða áfram við lýði og það muni ekkert verða af stækkun vegna þess að menn hafi tekið upp millistigið samstarf í þágu friðar. Ég vil geta um það að tilfinning mín er sú að það muni verða af stækkuninni. Hins vegar á sú stækkun vissulega aðdraganda. Það er rétt að það er ekki nýtt að NATO sé stækkað. Spánn var t.d. ekki í NATO frá upphafi. Hins vegar felur stækkun NATO auðvitað í sér alvarlegar skuldbindingar fyrir þær þjóðir sem eru í samtökunum. Hún felur í sér skuldbindingar um sameiginlegar varnir samkvæmt sáttmála samtakanna þannig að Rússar hafa hingað til litið á þetta mál með tortryggni. Það er unnið að því að draga úr þeirri tortryggni. Ég hef ekki trú á því að NATO verði til frambúðar eins og það er nú. Eins og þessi þingmannasamtök eru t.d. ekki þau sömu núna og þau voru fyrir tíu árum þegar ég sat þar fyrst um skamman tíma. Þvílík breyting sem orðið hefur á einum áratug er ólýsanleg þar sem allar þjóðir Austur-Evrópu eru komnar inn með áheyrnaraðild að þessum samtökum.

Virðulegi forseti. Að vísu hafa komið fram sjónarmið í andsvari hjá hv. þm. Jóni Kristjánssyni. En ég minni á að full ástæða er til að hafa það í huga að það er tiltölulega stutt síðan þessi þróun hófst. Það er ekki fyrr en 1991 sem Norður-Atlantshafssamvinnuráðið er stofnað og seinna sem áætlun NATO um samstarf í þágu friðar kemur til. Þróunin er í gangi en hún mun taka einhvern tíma. Auðvitað eiga Rússar ekkert neitunarvald í þessum efnum. Þeir eiga ekki að stjórna umræðunni þó að menn hafi sjálfsagt áhyggjur af mótmælum þeirra. Ég bendi m.a. á það að á fundinum í Brussel nú í febrúar varaði einn norskur þingmaður sérstaklega við því að fundið yrði upp einhvers konar nýtt millistig fullrar aðildar að NATO annars vegar og Samstarf í þágu friðar hins vegar til þess eins að þóknast Rússum og að ríkin ættu annaðhvort að fá aðild eða ekki. Nú hafa verið nokkuð skiptar skoðanir á þessu máli. En Solana tók undir þessi orð hans og lagði áherslu á að ekkert yrði gefið eftir af 5. gr. Atlantshafssáttmálans þar sem aðildarríki heita því að líta á árás á eitt þeirra sem árás á þau öll. Ég undirstrika að það er ekki hægt að líta á NATO sem einhvern forréttindaklúbb. Þessi þróun er í gangi og hún hefur verið talsvert ör.

Herra forseti. Hv. þm. segir að það sé tiltölulega stutt síðan þessi þróun hófst. Það er rétt. Það er líka tiltölulega stutt þangað til henni gæti lokið fyrir þrjár litlar þjóðir við Eystrasaltið. Hv. þm. vísar í 5. gr. NATO-sáttmálans og það er einmitt skjól þeirrar greinar sem þessi þrjú litlu ríki eru að sækja eftir. Ég held, herra forseti, að það væri auðvelt að draga upp þróun sem gæti á næstu missirum gjörbreytt stöðunni, a.m.k. fyrir þau. Vegna smæðar þeirra og lélegra varna, þó að þær séu líka í örri þróun, held ég að þessar þrjár þjóðir séu í miklu erfiðari og verri stöðu en nokkrar aðrar þjóðir ef tiltekin þróun verður í Rússlandi eftir næstu forsetakosningar sem er afskaplega auðvelt að mála upp. Herra forseti. Ég hef einungis um mjög skamma hríð verið þátttakandi af Íslands hálfu í alþjóðlegum samtökum sem fjalla um öryggi og frið í Evrópu. En það er mín einlæga skoðun eftir að hafa verið eitt ár í þessu starfi að staðan sé nákvæmlega þannig að gagnvart Eystrasaltsríkjunum a.m.k. eru Rússar búnir að ná þeirri stöðu að þeir hafa neitunarvald gagnvart þátttöku þessara þriggja þjóða í Atlantshafsbandalaginu vegna eftirgjafar Evrópuríkjanna. Þjóðir eiga að fá að ráða sinni framtíð sjálfar. Þessar þrjár þjóðir hafa talið að öryggi þeirra verði best borgið með því að þær verði aðilar að Atlantshafsbandalaginu. Ég segi: Það á að verða við þeim óskum og smáríkið Ísland sem hefur háværa og skerandi rödd á alþjóðavettvangi á að hrópa til stuðnings málstað þessara þjóða.

Virðulegi forseti. Það er að sjálfsögðu alveg rétt ábending hjá hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni að það er full ástæða til að fylgjast með þróun öryggismála í Evrópu um þessar mundir. Ég vil hins vegar nota þetta tækifæri til að minna á það að gefnu tilefni að við höfum á Norður-Atlantshafsþinginu og vafalaust á mörgum öðrum þingum, þar sem hv. þingmenn eiga aðild að mörgum alþjóðlegum ráðstefnum og fundum, að við höfum talað máli Eystrasaltsríkjanna og minnt á stöðu þeirra. Ég vil bara láta þetta koma sérstaklega fram.

Herra forseti. Ég veit að hv. þingmenn sem sitja á NATO-þingum hafa gert það. Ég hef líka gert það og aðrir meðlimir íslensku sendinefndarinnar sem situr þing Vestur-Evrópusambandsins. En það er ekki nóg. Ég vil að ráðherrar Íslands geri það líka. Stefna smáríkisins Íslands þarf að vera algerlega skýr í þessu. Eins og sagan sýnir, þá þarf einhvern til þess að rjúfa keðjuna. Það þarf einhvern til þess að stíga fram og taka svari þeirra afdráttarlaust. Það hefur áður skipt máli fyrir þessi ríki að Íslendingar tóku af skarið og þeir þurfa að gera það aftur.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að taka undir með þeim sem hafa haft orð á því hversu málefnaleg og athyglisverð umræðan hefur verið í dag. Það er ánægjuefni að menn skuli ræða alþjóðamálin eins og nú er gert á grundvelli þeirra skýrslna sem alþjóðanefndir þingsins hafa lagt fram. Það er auðvitað líka mjög ánægjulegt að maður eins og hv. þm. Össur Skarphéðinsson skuli nú tala um NATO eins og hann gerir, því að eins og hann sagði réttilega sjálfur fyrr í umræðunum þá var hann einu sinni annarrar skoðunar. En hann viðurkennir nú að hann hafði rangt fyrir sér þá. Við ýmsir aðrir höfðum rétt fyrir okkur.  Hér eru til umræðu spurningar um stækkun Atlantshafsbandalagsins og framtíð þess. Við sem áttum þess kost að ræða við framkvæmdastjóra Atlantshafsbandalagsins fyrir nokkru síðan um þau mál urðum að sjálfsögðu margs vísari. Þessi mál eru til umræðu víða. En málið er ekkert einfalt vegna þess að tryggingar á grundvelli 5. gr. Atlantshafssáttmálans eru meira en bara orðin tóm og barnaleikur. Það verður að vera hægt að framfylgja þeim. Þeir sem munu bera höfuðábyrgðina á því að hrinda þeim í framkvæmd verða að vera tilbúnir til að axla nýja ábyrgð. Að öðrum kosti er tryggingin ekki marktæk eða neins virði gagnvart þeim sem hún kynni að beinast að. Það talar enginn um það í alvöru að gefa Rússlandi neitunarvald í þessu efni. Það dettur engum í hug. Auðvitað viljum við Íslendingar sem fyrst tryggja aðild annarra landa að þessum samtökum, þeirra sem um það biðja í Austur-Evrópu og þá ekki síst Eystrasaltslandanna. En þetta verður að gerast með trúverðugum hætti. Þessar tryggingar verða að vera þess eðlis að þeim sé trúað af öðrum og þeir sem axla ábyrgðina á þeim séu tilbúnir til þess. Þar er ég fyrst og fremst að tala um afstöðu Bandaríkjamanna, Bandaríkjaþings, öldungadeildarinnar í Bandaríkjunum. Ég er ekki búinn að sjá það enn þá að hún muni staðfesta útvíkkun Atlantshafsbandalagsins til Eystrasaltsins á meðan það liggur fyrir að það verða fyrst og fremst Bandaríkjamenn sem þurfa að taka á sínar herðar ábyrgðina á því að veita Eystrasaltslöndunum tryggingar, hugsanlega með loforðum um að beita kjarnorkuvopnum til þess að verja þau. Spurningin er: Er sú trygging, jafnvel þó hún yrði veitt, trúverðug? Mundu Bandaríkjamenn vera tilbúnir til að veita slíkar tryggingar og beita slíkum vopnum ef á þyrfti að halda? Það er náttúrlega ein af stóru spurningunum í þessu. Þess vegna er skynsamlegt að við mörkum okkur skýra stefnu. Það er skynsamlegt að fara að öllu með gát í þessu. Ég held að sú stefna sem mörkuð hefur verið af hálfu bandalagsins sé rétt og skynsamleg eins og t.d. framkvæmdastjóri bandalagsins útskýrði fyrir okkur í utanrmn. um daginn. Það er verið að ræða þessi mál við áhugasöm lönd. Málin eru í ákveðnum viðræðufarvegi. Vonandi endar það með því að áhugasöm lönd geta gengið í bandalagið og það fyrr en síðar. En við eða bandalagið skulum ekki hlaupa fram úr sjálfum okkur í þessu máli vegna þess að það getur verið mjög varhugavert. Svo held ég að það sé heldur ekki rétt af hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni að blanda þessu saman beinlínis við Evrópusambandið. Það eru engin formleg skilyrði um aðild að því fyrst. Hins vegar er líklegra að það mundi ganga greiðlegar að tryggja löndum Mið- og Austur-Evrópu aðild að Evrópusambandinu en NATO þó svo að því muni fylgja margvíslegur kostnaður fyrir skattborgarana í löndum Evrópusambandsins þegar kemur að því að útfæra hina sameiginlegu landbúnaðarstefnu yfir á landbúnaðarframleiðsluþjóðirnar í Mið- og Austur-Evrópu. Það er annað mál ótengt öryggismálunum, engu að síður mjög athyglisvert, en það er ekki rétt að blanda þessu tvennu saman.

Herra forseti. Það er erfitt að hrekja þennan málflutning hv. þm. Geirs H. Haardes. Ég er einfaldlega annarrar skoðunar um ýmsa hluti sem þarna koma fram. En ég er sammála því að menn eiga að fara að þessu með gát. Ég held samt sem áður að það þurfi einhvern til að tala máli þessara ríkja. Það gerir það enginn nú. Það eru allir með hálfkveðnar vísur um að auðvitað vilji menn allt fyrir þau gera. En þegar á hólminn er komið er erfitt að standa við þau orð. Hv. þm. Geir H. Haarde flutti skýringarnar á því af hverju svo er. Mig langar aðeins að drepa á það síðasta sem hann nefndi hérna. Hann sagði að það væri ekki skynsamlegt af mér að blanda saman aðild að Evrópusambandinu og NATO. Það kann vel að vera að það sé ekkert skynsamlegt. Ég er honum mjög sammála um að það er óskynsamlegt að blanda þessu tvennu saman. En í mínum reynsluheimi, sem er þing Vestur-Evrópusambandsins, standa upp afskaplega góðir kristilegir íhaldsmenn og segja hreinlega: Svona er veruleikinn því að þessu er blandað saman af þeim sem fara með völdin og hafa dýrðina í þessum efnum. Það er staðreynd. Ég lít svo á að það sé staðreynd. Mér er sagt það af viturri mönnum. Það skýrir líka fyrir mér tregðuna sem virðist vera í gangi í þessum efnum. Hv. þm. Geir H. Haarde hefur vafalaust góð svör við þessu og þau eru vafalaust ekkert ómerkari en þær staðhæfingar sem íhaldssamari og jafnvel gildari þingmenn en hann hafa úti í Evrópu.

Herra forseti. Ekki veit ég hvaða kristilegir íhaldsmenn eru að grauta í reynsluheimi hv. þm. og ekki veit ég hvaða íhaldsmenn geta verið gildari en hann á þeim vettvangi þar sem hann kemur. En formlega eru ekki tengsl þarna á milli þó að menn kannski vilji praktískt tengja þetta saman og segja: Eigum við ekki að gera annað fyrst og svo hitt. En viðræður eru í gangi samtímis um hvort tveggja þannig að í sjálfu sér eru formlega engin tengsl á milli. Það var það sem ég vildi leggja áherslu á. Þess vegna er hvorki skynsamlegt né rétt að blanda þessu saman.

Virðulegi forseti. Það er eins og oft áður að hér í þingsalnum spinnast athyglisverðar umræður um utanríkismál þegar skýrslum nefnda þingsins sem starfa á erlendum vettvangi er skilað. Þessar skýrslur vekja hins vegar ekki almennan áhuga í þinginu, því miður. Það verður að segjast eins og er að það er ekki í neinu samræmi við það vægi sem utanríkismál eru farin að hafa í störfum þingsins því að sú staðreynd er þó flestum ljós að þau mál sem áður voru kölluð utanríkismál ná nú yfir miklu stærri málaflokk en áður var. Mjög mikill hluti af því sem við erum að aðhafast á sviði lagasetningar sem snertir innanríkismál á sér uppsprettu nú á erlendum vettvangi. Það má því segja að verulegur hluti af umræðunni um innanríkismál sé kominn á dagskrá í utanríkismálaumræðunni. Þetta hefur fært vægi umræðunnar nær utanríkismálunum og nær þeim skýrslum sem hér eru til umfjöllunar í dag. Ég ætla ekki að ræða þessi mál almennt en koma inn á mjög mikilvæg atriði sem hér hefur verið talað um sérstaklega. Þau snerta útvíkkun Atlantshafsbandalagsins, starfsemi Evrópusambandsins á sviði öryggismála og stöðu okkar Íslendinga varðandi þessi mál. Að því er varðar útvíkkun Atlantshafsbandalagsins þá eru mjög gild rök fyrir því að fara sér afar varlega. Atlantshafsbandalagið hefur sýnt mikinn sveigjanleika í sínu starfi. Atlantshafsbandalagið hefur stigið margs konar skref til að koma til móts við nýjar aðstæður með samstarfi við þær þjóðir sem ekki eru meðlimir í bandalaginu og voru áður flokkaðar undir andstæðinga NATO. Að sjálfsögðu hefur það haft áhrif á hugmyndir Atlantshafsbandalagsins um útvíkkun hversu ljósar og skilyrðislausar skuldbindingar bandalagsins eru í varnarmálum. Hér var sett fram sú skoðun af hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni, 15. þm. Reykv., að Íslendingar ættu að ríða á vaðið og krefjast þess að það yrði stefnumál Atlantshafsbandalagsins að baltnesku þjóðirnar fengju aðgang að Atlantshafsbandalaginu. Á þessu er augljós meinbugur. Það er augljós meinbugur á því að Íslendingar geti riðið á vaðið með hugmynd af þessu tagi jafnvel þó að til þess stæðu ýmis efnislög rök. Einn af þeim meinbugum sem er á málinu er sú staðreynd að Íslendingar taka ekki þátt í og leggja ekki lið hernaðarstarfi NATO. Þeir eru ekki með her og leggja ekki mannafla til varnarstarfsemi NATO. Íslendingar munu því ekki senda hermenn á vígvöllinn ef til þess kemur þó að þeir hafi eins og réttilega er bent á lagt fram lið sitt að því er varðar sjúkraþjónustu. Það er ljóst að Íslendingar munu ekki senda menn á vígvöllinn og munu ekki taka þátt í því starfi. Þeir væru því að leggja til að aðrar þjóðir sendu sína menn á vígvöllinn ef til þess kæmi að upp kæmi mjög viðkvæm staða varðandi baltnesku löndin og þau væru meðlimir í Atlantshafsbandalaginu. Að þessu leyti á Ísland óhægt um vik að ganga fram fyrir skjöldu, fyrir svo utan hitt að ég ætla ekki að endurtaka þær röksemdir sem hafa verið færðar hér fram aðrar fyrir því að það beri að fara með mikilli gát í þessu máli. Mig langar hins vegar til að nefna það að fyrir utan þau varfærnislegu en skynsamlegu skref sem Atlantshafsbandalagið hefur stigið til þess að koma til móts við nýjan veruleika er ljóst að einnig er unnið að því að nálgast vandann, þ.e. öryggismál þeirra Evrópuríkja sem standa utan Atlantshafsbandalagsins, á öðru sviði með mjög varfærnislegum hætti. Það er alveg ljóst að Evrópusambandsþjóðirnar höfðu gert ráð fyrir því áður en Berlínarmúrinn féll að styrkja starfsemi sína á varnarsviðinu. Undirbúningur Maastricht-samkomulagsins hafði staðið lengi. Þótt samkomulagið væri ekki staðfest fyrr en eftir fall Berlínarmúrsins var málið í undirbúningi áður en aðstæður breyttust í Evrópu. Það var gert ráð fyrir því að sá til þess að gera einsleiti hópur sem þá myndaði Evrópusambandið efldi mjög verulega varnarsamvinnu sína. Þessi mál voru komin á mjög verulegan rekspöl þegar aðstæður breyttust í Evrópu, Sovétríkin hrundu og ný viðhorf blöstu við að því er varðaði öryggismál. Evrópusambandið tók þá ákvörðun að opna möguleika á útvíkkun Evrópusambandsins, í kjölfar þess að Berlínarmúrinn féll. Það er rétt að menn átti sig á því að það er beint samband á milli þess að Sovétríkin hrundu, Berlínarmúrinn féll og Evrópusambandið ákvað að gera tilboð um útvíkkun Evrópusambandsins, fyrst til EFTA-þjóðanna en síðan einnig austur á bóginn. Og hvernig stóð á því að þessi breyttu viðhorf Evrópusambandsins voru í svo nánum tengslum við atburðina 1989 og 1990? Ástæðan fyrir því var sú að Þýskaland öllum öðrum fremur sá öryggishagsmunum sínum borgið í því að nýta þetta einstæða tækifæri til að færa austurlandamæri Evrópusambandsins, sem jafnframt eru austurlandamæri Þýskalands, austur á bóginn. Með öðrum orðum var ein meginástæðan fyrir því að ákveðið var í nokkurri skyndingu á árunum 1989 til 1992 að gera tilboð um að stækka Evrópusambandið öryggishagsmunir Þjóðverja sem einnar af leiðandi þjóðum í Evrópusambandinu. Þetta þýddi í raun og veru að það hlutu að koma upp ný og viðkvæm vandamál er snertu austurlandamæri Evrópusambandsins. Það var t.d. alveg ljóst að ef Finnland yrði í þeim hópi landa sem gengju í Evrópusambandið, en Finnland var einmitt eitt af þeim löndum sem átti þess kost að íhuga inngöngu í Evrópusambandið í gegnum EFTA, mundi það skapa viðkvæm vandamál á austurlandamærum Evrópusambandsins. Það er einnig alveg ljóst að þótt Finnar hafi sótt um aðild að Evrópusambandinu af ýmsum ástæðum, þá er þar ein ástæða öllum öðrum mikilvægari, en sú ástæða tengist öryggismálum. Meginástæðan fyrir því að Finnar sóttu um aðild að Evrópusambandinu var sú að með því töldu þeir sig tryggja öryggishagsmuni sína. En voru í þeim samningum um inngöngu sem Finnar gerðu við Evrópusambandið einhver ákvæði sem tryggðu öryggishagsmuni þeirra? Nei. Í þeim aðildarsamningum voru engin tryggingarákvæði að því er varðar öryggismál og Evrópusambandið telur sig nú ekki skuldbundið til þess að tryggja öryggishagsmuni Finna. Hins vegar er vitað mál að Maastricht-samkomulagið gengur út á aukið samstarf í öryggismálum og þess vegna verður að viðurkenna að Evrópusambandið, og þá ekki síst NATO-ríkin innan Evrópusambandsins, er í mjög sérkennilegri stöðu að því er varðar Finna ef til þess kæmi að á ný yrðu þær aðstæður í Austur-Evrópu að Finnar teldu sínum öryggishagsmunum með einhverjum hætti ógnað. Það er ljóst að Evrópusambandið gæti ekki leitt þau hagsmunamál Finna hjá sér þótt engar skuldbindingar séu í aðildarsamning Finna að Evrópusambandinu. Þarna er því um mjög óljósar skuldbindingar Evrópusambandsins að ræða, en þó er ljóst að Finnar meta þær mjög mikils í sambandi við sín öryggismál. Hvers vegna nefni ég það sem möguleika að þarna kæmu upp vandamál að því er varðar þá sameiginleg landamæri Finna og Rússa? Ég nefni það vegna þess að í árásarstríði sem Sovétríkin stóðu að gegn Finnlandi voru mjög veruleg landsvæði tekin af Finnum og lögð undir Sovétríkin og eins og staðan er í dag eru þessi landsvæði innan Rússlands. Þessi mál hafa ekki verið opinberlega skilgreind sem deilumál á milli Finna og Rússa. Þó er það svo að nokkur hluti finnsku þjóðarinnar lítur svo á að þarna sé óleyst vandamál. Þetta nefni ég hér til þess að varpa ljósi á hversu flókin öryggismál Evrópu eru í raun orðin og hvernig þróun og útvíkkun Evrópusambandsins gegnir á vissan hátt millistigshlutverki í þeirri þróun sem hér var sérstaklega til umræðu, þ.e. útvíkkun Atlantshafsbandalagsins. Þetta á við um fleiri ríki sem nú eru nýlega gengin í Evrópusambandið. Þau koma til með að njóta einhvers konar öryggis. Þótt þær skuldbindingar sem á bak við það standa séu mjög óljósar, gildir það einkum um önnur aðildarríki Evrópusambandsins sem ekki eru í NATO. Þetta vildi ég að kæmi fram vegna þess að ég held að það sé rétt að þegar menn velta fyrir sér þeim skrefum sem verið er að stíga í sambandi við öryggismál af hálfu NATO er einnig verið að búa til sveigjanleika í öryggismálum á öðrum vettvangi. Það er hluti af því sem Evrópusambandið er að gera með sinni útfærslu og fellur alveg heim og saman við það hlutverk sem skilgreint er sem markmiðsatriði í Maastricht-samkomulaginu.

Hæstv. forseti. Ég kynni hér skýrslu Íslandsdeildar þingmannanefndar Fríverslunarsamtaka Evrópu, EFTA, fyrir árið 1995. Starf þingmannanefndarinnar á síðasta ári tók mikið mið af þeim breytingum sem EFTA hefur gengið í gegnum á undanförum missirum. Þar ber að sjálfsögðu hæst inngöngu þriggja EFTA-ríkja í Evrópusambandið, þ.e. Austurríkis, Finnlands og Svíþjóðar. Eins olli atkvæðagreiðslan í Noregi og umsókn Norðmanna um aðild að Evrópusambandinu allmiklum breytingum hjá EFTA á meðan ekki lá fyrir hvað um það mál yrði. Þingmannanefnd EFTA var stofnuð árið 1977 og hefur það hlutverk að vera ráðgefandi fyrir EFTA. Við stofnun Evrópska efnahagssvæðisins var ákveðið að þingmannanefnd EFTA skyldi jafnframt verða EFTA-hlutinn af þingmannanefnd EES og hefur hún í því hlutverki haft samband og samstarf við fulltrúa Evrópuþingsins eða þings Evrópusambandsins. Þá hefur þingmannanefnd EFTA einnig haft samstarf við þing úr ríkjum Mið- og Austur-Evrópu og þetta samstarf hefur aukist á undanförnum árum. Það má segja að EFTA hafi nú þríþætt hlutverk og starf þingmannanefndarinnar tekur mið af því. Í fyrsta lagi hefur EFTA það hlutverk að rækja tengsl EFTA-ríkjanna við Evrópusambandið og að fylgjast með EES-samningnum og þeim atriðum sem varða framkvæmd hans. Í öðru lagi fylgist EFTA með framkvæmd EFTA-samningsins upphaflega. Og í þriðja lagi hefur EFTA staðið í gerð fríverslunarsamninga við lönd utan EES fyrir hönd EFTA-ríkjanna. Þingmannanefnd EFTA hefur að sjálfsögðu minnkað nokkuð við útgöngu þriggja EFTA-ríkja en EFTA-nefndina gömlu mynda fimm fulltrúar frá hverju EFTA-ríkjanna. EFTA-megin í þingmannanefnd EES eru tólf fulltrúar sem hitta síðan tólf fulltrúa frá Evrópuþinginu og hefur Ísland fjóra fulltrúa af þessum tólf. Í EES-samningnum er gert ráð fyrir 66 þingmönnum í EES-nefndinni, 33 hvorum megin frá, en það hefur orðið að samkomulagi að mæta einungis með 12 frá hvorum aðila. Í skýrslunni kemur fram hverjir skipuðu þingmannanefndina fyrir og eftir kosningarnar í apríl. Ef ég fer aðeins yfir störf nefndarinnar vil ég fyrst geta þess að þingmannanefnd EFTA hefur á sl. ári rætt hlutverk EFTA til lengri tíma og þá í ljósi þess að Slóvenía hefur sýnt áhuga á umræðum um tengsl við EFTA og jafnvel látið í það skína að það kæmi til greina að sækja um aðild að samtökunum. Um þetta hefur verið mikið fjallað á vettvangi þingmannanefndarinnar og niðurstaðan varð sú að gera um þetta ákveðna skýrslu þar sem skoðanir nefndarinnar kæmu fram. Á fundi þingmannanefndarinnar í Triesenberg í Liechtenstein 20. og 21. nóv. var samþykkt sameiginleg skýrsla þar sem lýst er þeirri skoðun þingmannanefndarinnar að EFTA skuli í grundvallaratriðum vera opin samtök, án þess að samtökin séu beinlínis að sækjast eftir nýjum aðilum. Í skýrslunni er rakið hvaða málefni hafa að öðru leyti verið til umfjöllunar í þingmannanefndinni og ég hygg að það sé í sjálfu sér ekki þörf á að ræða þau sérstaklega nema einhver hafi áhuga á að spyrja um eitthvað sem þar kemur fram.

Virðulegi forseti. Í fjarveru hv. þm. Láru Margrétar Ragnarsdóttur, sem er formaður sendinefndar Alþingis á þingi Evrópuráðsins, mæli ég fyrir skýrslu Íslandsdeildar Evrópuráðsþingsins fyrir árið 1995 og einnig að nokkru leyti umfjöllun okkar um þá atburði sem orðið hafa á vettvangi Evrópuráðsins á fyrsta mánuði þessa árs. Í upphafi læt ég það koma fram að hv. þm. Lára Margrét Ragnarsdóttir hefur síðan hún tók við forustu í sendinefnd Íslands á þingi Evrópuráðsins leitt sendinefndina af miklum skörungsskap og það er ánægjulegt að verða vitni að því að þátttaka Íslands í starfi Evrópuráðsins er nú mun meiri en hún hefur löngum verið áður. Hv. þm. sem er formaður sendinefndarinnar er m.a. fjarverandi nú vegna þess að hún veitir forustu einni af nefndum þingsins, hún hefur verið kosin tvívegis formaður nefndarinnar og þarf þess vegna að sinna þeim skyldustörfum þegar umræðan fer hér fram. Ég átti þess kost fyrir rúmum tíu árum að sækja þing Evrópuráðsins í um það bil fjögur ár og þess vegna var mjög fróðlegt að koma til baka eins og ég gerði síðasta vetur og sjá þær miklu breytingar sem þar hafa orðið. Satt að segja finnst mér að bæði á Alþingi, í fjölmiðlum og víðar í þjóðfélaginu skorti nánast algerlega skilning á því hve afgerandi þær breytingar hafa orðið sem setja nú svip sinn á þing og starfsemi Evrópuráðsins. Það er oft og tíðum sagt í opinberri umræðu að Ísland sé í þeirri hættu að einangrast frá umræðu um þróun Evrópu. Hér eru haldnir fundir, ráðstefnur, skrifaðar greinar og haldnar ræður sem fela það í sér að við séum að einangrast frá Evrópu vegna þess að við séum ekki aðilar að Evrópusambandinu. Í þessari umræðu finnst mér skorta skilning á því að Evrópuráðið er nú með aðild ríkja Mið- og Austur-Evrópu orðið víðtækasti vettvangur Evrópusamvinnunnar. Nú eru 39 Evrópuríki fullgildir þátttakendur í starfi Evrópuráðsins. Sú þátttaka felur í sér að fjórum sinnum á ári koma þjóðkjörnir þingmenn frá þjóðþingum þessara 39 ríkja saman í Strassborg til þess að ræða og síðan greiða atkvæði um mikinn fjölda mála sem þar eru tekin fyrir, mála sem snerta mannréttindi, félagslega þróun, efnahagsmál, öryggismál, lýðræði og fjölmargt annað. Auk þessara fjögurra funda, sem standa hver um sig í heila vinnuviku, starfa nefndir þingsins á þann hátt að þær halda bæði í Strassborg, París og annars staðar í Evrópu mikinn fjölda nefndafunda allt árið. Alþingi Íslendinga er þess vegna nú mjög virkur þátttakandi í mjög fjölþættu starfi þjóðþinga 39 Evrópuríkja. Frá er greint á forsíðu Morgunblaðsins í dag að í gær hafi utanríkisráðherra Rússlands undirritað formlega aðild Rússlands að Evrópuráðinu. Rússland kemur þar í kjölfarið á Eystrasaltsríkjunum, á Úkraínu, á Moldavíu, á Albaníu og ýmsum öðrum ríkjum auk Póllands, Tékkóslóvakíu, Rúmeníu, Búlgaríu og fjölmargra annarra. Hvaða skoðun sem menn kunna að hafa á því hvort Rússland hafi átt að gerast aðili að Evrópuráðinu eður ei er alveg ljóst að sá veruleiki sem staðfestur var í gær með undirritun utanrríkisráðherra Rússlands, ekki aðeins á aðildarsamningi Evrópuráðsins heldur einnig mannréttindasáttmála Evrópu, felur í sér grundvallarbreytingu á samstarfi í Evrópu. Rússneskir þingmenn og rússneskir ráðherrar, embættismenn og aðrir munu með fullum rétti taka þátt í að meta þau mál sem koma til afgreiðslu bæði á þingi Evrópuráðsins og í ráðherranefndinni. Það sem er ekki síður mikilvægt og mér virðist nánast ávallt hafa gleymst í umræðunni hjá okkur er að nú getur hver einasti borgari ekki bara í Rússlandi heldur í öllum öðrum ríkjum Mið- og Austur-Evrópu vísað málum sínum til mannréttindanefndar og mannréttindadómstóls Evrópu ef viðkomandi einstaklingur telur á sér brotið af valdhöfum lands síns. Við höfum séð það hjá okkur hvernig málssókn einstaklings á Akureyri varð til þess að stofnanir Evrópuráðsins, mannréttindadómstóllinn og aðrar stofnanir, knúðu Alþingi Íslendinga og ríkisstjórn til að breyta í grundvallaratriðum þrískipan ríkisvalds í landi okkar. Með nákvæmlega sama hætti veitti undirritun utanríkisráðherra Rússlands í gær sérhverjum einstaklingi Rússlands rétt til þess að vísa málum sínum til þessara evrópsku mannréttindastofnana. Það er líka ljóst að flestir sérfræðingar og stjórnmálamenn eru sammála um að forsendan fyrir öryggi og friði í álfunni felst ekki fyrst og fremst í hernaðarlegum styrk heldur felst hún í lýðræðisþróuninni og mannréttindaþróuninni í álfunni. Með því að taka Rússland og önnur ríki Austur- og Mið-Evrópu inn í hið lýðræðislega samfélag Evrópuráðsins er verið að stíga veigamikið skref til að stuðla að því að lýðræðisþróunin og mannréttindaþróunin í þessum heimshluta geti orðið sá grundvöllur sem gerir okkur kleift að þróa og byggja nýtt öryggiskerfi í álfunni. Hér heima hafa menn hins vegar ríka tilhneigingu til þess að telja að Evrópusambandið og jafnvel Atlantshafsbandalagið séu meginstofnanirnar í þessari þróun en ég tel rétt að láta þá skoðun í ljósi að sú reglubundna starfsemi sem fer fram allt árið á vettvangi þings Evrópusambandsins og mannréttindastofnana og dómstóla Evrópuráðsins séu veigameiri þættir í þessari þróun en við höfum gert okkur skýra grein fyrir heima. Ég nefni þetta í upphafi því mér finnst nokkuð skorta á um það að Alþingi Íslendinga og kannski líka ríkisstjórn hafi tekið mið af því í fjárveitingum að þessi grundvallarbreyting hefur orðið á eðli Evrópuráðsins. Evrópuráðsþingið og aðrar stofnanir Evrópuráðsins, m.a. ráðherranefndin, er nú sá vettvangur sem veitir íslenskum stjórnvöldum, bæði Alþingi og ríkisstjórn beinastan aðgang að ráðamönnum ríkja Austur- og Mið-Evrópu, hvort sem það er vegna stjórnmálalegra sjónarmiða eða efnahagslegra hagsmuna. Einnig er rétt að geta þess að nýlega óskuðu Bandaríkin, Kanada og Japan eftir formlegri áheyrnaraðild að Evrópuráðinu. Mér fannst satt að segja mjög merkilegt sl. mánudag, þegar ég átti þess kost á fundi í efnahags- og þróunarnefnd Evrópuráðsins að fylgjast með ítarlegri umfjöllun sem þar fór fram um starfsemi Evrópubankans, þess banka sem settur var á laggirnar til þess að stuðla að efnahagslegum framförum í Austur-Evrópu, að sjá öfluga sendinefnd frá þjóðþingi Kanada vera mætta á þennan nefndarvettvang Evrópuráðsins til þess að koma sjónarmiðum sínum á framfæri og það sem meira var, að sjá þar einnig fyrrum utanríkisráðherra Mexíkó, öldungardeildarþingmanninn Solana, kominn til fundarins á grundvelli þeirra tengsla sem Mexíkó hefur sem aðildarríki að OECD að umfjöllun efnahagsnefndar Evrópuráðsins. Árlega fjallar efnahagsnefnd Evrópuráðins um málefni OECD og þá mæta einnig til þeirrar umfjöllunar þingmenn frá Japan, frá Ástralíu, Nýja-Sjálandi og nú einnig Mexíkó auk Bandaríkjanna. Það er líka rétt að menn hafi það í huga að samkvæmt samkomulagi sem gert var milli Evrópubankans, sem er öflugasti fjárfestingaraðilinn í ríkjum Austur-Evrópu og Evrópuráðsins, gegnir þing Evrópuráðsins nú því hlutverki að vera hinn lýðræðislegi umfjöllunarvettvangur bankans. Jacques de Larosière bankastjóri, sem tók við af hinum fræga Attali, gefur einu sinni á ári Evrópuráðsþinginu skýrslur um starfsemi bankans úr efnahags- og þróunarnefnd Evrópuráðsins, leggur þá fyrir þingið gagnrýna skýrslu um starfsemi bankans. Það er þess vegna misskilningur sem kemur fram hjá mörgum að Evrópuráðið sé á engan hátt vettvangur fyrir efnahagsmál og þá hagsmuni sem tengjast þróun viðskipta og efnahagslegra samskipta. Þvert á móti hefur Evrópuráðið um langa hríð verið vettvangur til þess að fjalla um málefni OECD og þau efnahagslegu málefni sem þar eru tekin til meðferðar en hefur einnig vegna breytinganna í Austur-Evrópu tekið í auknum mæli að sér það hlutverk að vera vettvangur fyrir efnahagslega umræðu um málefni ríkja Austur-Evrópu. Það er líka mjög athyglisvert að í aðdraganda ríkjaráðstefnu Evrópusambandsins hefur Evrópuráðið tekið ákvörðun um að fjalla ítarlega um þær tillögur sem fram hafa komið og munu koma fram á ríkjaráðstefnu Evrópusambandsins. Hvers vegna? Jú, til að gefa þingmönnum ríkja utan Evrópusambandsins formlega, ég legg áherslu á það, formlega aðild að umfjöllun um þá tillögugerð sem fram kemur á ríkjaráðstefnu Evrópusambandsins því að með umfjöllun nefnda Evrópuráðsins og Evrópuráðsþingsins um þessi málefni gefst þingmönnum frá öllum þeim ríkjum Evrópu sem ekki eiga aðild að Evrópusambandinu tækifæri til þess að koma sínum skoðunum á framfæri varðandi þá þróun. Það er einnig ánægjulegt fyrir okkur að hin norrænu ríki hafa sögulega séð gegnt mikilvægu hlutverki innan Evrópuráðsins. Það var þess vegna ánægjulegt fyrir okkur íslensku fulltrúana að verða vitni að því að hv. þm. Geir Haarde flutti Evrópuráðsþinginu á sl. sumri formlega skýrslu og ávarp fyrir hönd Norðurlandanna og þingmannasamstarfs Norðurlanda. Kannski hefur Norðurlandaráð með vissum hætti vanrækt að rækja þann vettvang sem felst í Evrópuráðinu. Ég get fallist á það að hér áður fyrr var ekki mikil ástæða til þess fyrir Norðurlandaráð sérstaklega að rækja þennan vettvang. En með þeim breytingum sem orðið hafa á Evrópuráðinu finnst mér fyllilega koma til greina að forusta Norðurlandaráðs íhugi að koma á fót, í kjölfarið á heimsókn hv. þm. Geir Haarde til þings Evrópuráðsins sl. sumar, reglulegum samskiptum milli Norðurlandaráðs og Evrópuráðsþingsins. Það getur verið eitt tæki af mörgum til að viðhalda samstöðu Norðurlandanna á gömlum grunni þrátt fyrir aðild sumra þeirra að Evrópusambandinu. Eins og fram kemur í skýrslu sendinefndarinnar, Íslandsdeildarinnar á Evrópuráðsþinginu, eru þau umfjöllunarefni sem þar eru tekin fyrir ærið margbreytileg. Ég hef vikið lítillega að efnahagsmálum, viðskiptamálum, atvinnuleysi og samskiptum ríkja í norðri og suðri, en allir þessir þættir eru ítarlegir umfjöllunarþættir á vettvangi Evrópuráðsins. Reyndar má einnig geta þess hér að Evrópuráðið hefur sett á laggirnar svokallaða norður-suður miðstöð eða North-South Center sem hefur aðsetur í Lissabon og ríkisstjórn Portúgals hefur lagt mikið kapp á að efla. Þessari stofnun er ætlað að vera samskiptavettvangur Evrópuráðsríkjanna annars vegar og þjóðanna í suðri, sérstaklega í Afríku og Asíu og Mið-Austurlöndum hins vegar. Flest Norðurlönd hafa gerst aðilar að þessari stofnun og mér finnst fyllilega koma til álita að Ísland geri það einnig. Það hefur ekki mikil útgjöld í för með sér. Eftir þeim upplýsingum sem ég hef mundi það krefjast á bilinu 500--600 þús. kr. árlegs framlags af hálfu Íslands, en á grundvelli formlegrar aðildar gætu bæði æskulýðssamtök, einstaklingar, fjölmiðlafólk, fulltrúar almannasamtaka og fjölmargir aðrir komið að því merka starfi sem fer fram í norður-suður miðstöðinni í Lissabon. Af ýmsum öðrum málum sem tekin eru til umfjöllunar á vettvangi Evrópuráðsins má nefna umhverfismál, málefni sveitarstjórna og héraða, fólksfjöldamál, mannréttindamál af hvaða tagi sem er, auk þess virka eftirlits sem fram fer varðandi pólitíska þróun og þróun mannréttinda í nýjum aðildarríkjum, þ.e. ríkjum Austur-Evrópu. Greinilegt er að samþykktir og formleg afstaða Evrópuráðsins til þeirrar þróunar getur haft úrslitaáhrif í að knýja á um breytingar í átt að meira lýðræði og traustari mannréttindum. Við skulum í þessu sambandi ekki gleyma því að samkvæmt lögum Evrópuráðsins er ekki aðeins heimilt, heldur hefur því einnig verið beitt, að vísa ríki úr þingi Evrópuráðsins um ákveðinn tíma með formlegum hætti ef ríkið gerist brotlegt gegn mannréttindum og lýðræði. Þessum ákvæðum var beitt gagnvart Tyrkjum á sínum tíma þegar herforingjarnir tóku völdin þar. Það var mikið hitamál en leiddi til þess að þingmönnum frá Tyrklandi sem ekki voru kosnir með lýðræðislegum hætti var vísað út úr sal Evrópuráðsins í Strassborg og þeir fengu þar ekki sæti á nýjan leik fyrr en fullgilt lýðræði hafði tekið við í Tyrklandi. Það sama var einnig gert varðandi Grikkland. Ég held að það sé mikilvægt að hafa í huga að þetta refsivald, þetta formlega refsivald, er í höndum Evrópuráðsins ef stjórnvöld eða herforingjar eða önnur öfl í ríkjum Mið- eða Austur-Evrópu ætla að brjóta niður lýðræðisþróunina eða mannréttindaþróunina í þessum ríkjum. Þar er þess vegna ekki aðeins um það að ræða að Evrópuráðið sé að veita Rússlandi eða öðrum ríkjum í Mið- eða Austur-Evrópu ákveðna viðurkenningu fyrir þann árangur sem þau hafa náð með formlegri aðild, heldur er Evrópuráðið einnig að fá ákveðið agavald með formlegum hætti yfir þeirri þróun. Valdhafarnir í þessum ríkjum vita að það er ekki aðeins að þeir þurfi að svara á hverju ári formlegum spurningum sem sendar eru til þeirra frá mannréttinda- og laganefnd og öðrum stofnunum Evrópuráðsins, heldur eiga þeir á hættu, ef þeir brjóta gegn grundvallarrglum lýðræðis og mannréttinda, að það komi fram tillögur á vettvangi Evrópuráðsins um að vísa þeim úr samtökunum. Það væru mjög alvarleg vegamót fyrir viðkomandi ríki vegna þess að það væri formleg tilkynning til heimsbyggðarinnar um að mistekist hefði að koma á lýðræði og mannréttindum í viðkomandi landi. Virðulegi forseti. Ég hef að nokkru leyti vikið að ýmsum þeim þáttum sem snúa að starfsemi Evrópuráðsins. Áherslur mínar taka kannski nokkurt mið af því að ég get borið þessa starfsemi saman við þann tíma þegar kalda stríðið var enn ráðandi afl í okkar heimshluta og Evrópu var skipt í tvær blokkir sem stóðu gráar fyrir járnum með gerólíkt þjóðskipulag og þann tíma sem blasir við nú. Ég vil að lokum endurtaka það sem ég sagði í upphafi að Evrópuráðið er mikilvægasti vettvangur Alþingis og íslenskra stjórnvalda til þess að taka þátt í og fylgjast með þjóðfélagsþróuninni, efnahagsþróuninni og lýðræðisþróuninni í Evrópu. Það er þess vegna mjög mikilvægt að Alþingi ræki skyldur sínar vel í þessum efnum og við komum því þannig fyrir að þeir sem starfa á þessum vettvangi hafi möguleika og getu til þess að halda á málefnum Íslands af reisn. Það er að lokum einnig vert að geta þess að við höfum orðið varir við það, þingmenn í íslensku sendinefndinni á þessum vettvangi, að ýmsir þingmenn Eystrasaltsríkjanna hafa uppi hugmynd um óformlegt samstarf þingmanna svokallaðra smáríkja í Evrópu. Þar á meðal er Landsbergis sem við þekkjum vel í þessum sal og er eftirminnilegt þegar hann var hér uppi á pöllum sem sérstakur gestur íslenskra stjórnvalda við setningu Alþingis áður en ríki hans hlaut sjálfstæði og gat fagnað lýðræði. Þá sýndu íslensk stjórnvöld og Alþingi þessum forustumanni lýðræðishreyfingarinnar í Eystrasaltsríkjunum þá virðingu að bjóða honum að vera viðstaddur þingsetningu. Við höfum ekki tekið afstöðu til þessarar hugmyndar en í ljósi þeirra orða sem fallið hafa í dag um mikilvægi Eystrasaltsríkjanna og þeirrar samstöðu sem við Íslendingar höfum sýnt þeim hef ég ásamt öðrum fulltrúum Íslands á þingi Evrópuráðsins verið jákvæðir gagnvart henni. Það er ljóst að sum þessara ríkja, m.a. Eystrasaltsríkin, finna sig nú nokkuð vanmáttug gagnvart t.d. Rússlandi. Áður voru það ýmis stærri ríki Mið-Evrópu. Ég nefni ríki eins og Úkraínu sem dæmi. Þau finna tilhneigingu Breta, Frakka, Þjóðverja, Ítala og annarra að horfa fyrst og fremst á hin stærri ríki Mið- og Austur-Evrópu þegar verið er að vega og meta samskipti og málefni. Þess vegna finnst mér það koma til álita að við tökum þátt í að þróa slíkan sameiginlegan, óformlegan vettvang þingmanna smáríkja innan Evrópuráðsins. Það er einnig mikilvægt áður en við tökum slíka formlega ákvörðun að ræða þetta mál, bæði hér í þingsal og á vettvangi utanrmn., þannig að við vissum að við hefðum stuðning Alþingis í þeim efnum.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka frsm. fyrir hans ágætu og athyglisverðu greinargerð um störf Íslandsdeildar Evrópuráðsþingsins og önnur þau störf sem tekin hafa verið fyrir á liðnu starfsári á þeim vettvangi. Það er ljóst að Evrópuráðsþingið, eins og aðrar þær stofnanir og samtök sem hér eru til umræðu, hefur verið að taka miklum breytingum á undanförnum árum og það er athyglisvert að velta því fyrir sér að á vettvangi Evrópuráðsþingsins og á vettvangi ÖSE-þingsins og að hluta til á vettvangi þings Atlantshafsbandalagsins sitja nú meira og minna sömu þjóðirnar, Rússar eru að vísu ekki með í NATO en þeir eru með í friðarsamstarfsáætluninni. Bandaríkjamenn og Kanadamenn eru auðvitað ekki með í Evrópuráðinu en þeir hafa lagt þar mjög við hlustir eins og fram kom í máli frsm. og eru áhugasamir um að fá tækifæri til að fylgjast þar með. Þetta leiðir hugann að umræðunum fyrr í dag um verkaskiptingu þessara samtaka allra saman og að menn gæti þess að verkefnin skarist ekki. Sjálft Evrópuráðið er að sjálfsögðu afar merkilegur vettvangur þar sem menn hafa haldið uppi merki mannréttinda um áratuga skeið og fylgt þeim málum eftir til að mynda með þeim hætti sem frsm. vék að. Löndum hefur verið vikið úr samtökunum, í það minnsta einu landi á þessu tímabili, fyrir að hafa ekki staðist prófið að því er varðar mannréttindi. Það úrræði hafa menn auðvitað gagnvart Rússlandi sem nú er orðið aðili að samtökunum. Það er ástæðulaust að deila um hvort sú ákvörðun var rétt eða röng að hleypa Rússum inn í þessi samtök fyrir nokkrum vikum síðan. Það er búið og gert. En úr því að það var gert verða menn að reyna að nota allt það sem Evrópuráðið býður upp á, ekki bara til að hjálpa Rússum að byggja upp lýðræðislegt þjóðfélag sem byggir á virðingu fyrir lýðræði og mannréttindum heldur líka að halda þeim við efnið, veita þeim aðhald til að svo megi verða. Það er vissulega athyglisverð staðreynd sem fram kom m.a. hjá framsögumanni að nú geta nefndir á vegum Evrópuráðsins ferðast um Rússland til að fylgjast með því hvernig á þessum málum er haldið. Ég hef tilhneigingu til að halda að þessi leið sé ekki síður líkleg til að ná þeim árangri að gera Rússland að alvörulýðræðsríki en hin að halda þeim fyrir utan samtök eins og Evrópuráðið. Í þessu máli verða allir lýðræðissinnaðir menn í hinum vestræna heimi að leggjast á eitt til að tryggja að lýðræði, virðing fyrir mannréttindum, fjölflokkaskipulag og réttarríkið nái öruggri fótfestu í Rússlandi. Það er allt of mikið í húfi ella, m.a. gagnvart því máli sem við hv. þm. Össur Skarphéðinsson ræddum hér fyrr í dag varðandi Eystrasaltslöndin því að við þekkjum þá staðreynd að lýðræðisleg ríki eru miklu ólíklegri til að standa í ófriði en einræðisríkin. Ég ætla ekki að teygja lopann, herra forseti, en vík að einu atriði sem fram kom í máli framsögumanns, þ.e. sambandinu milli Norðurlandaráðs og Evrópuráðsins. Hann vék að heimsókn minni þangað í sumar þegar ég gegndi störfum forseta Norðurlandaráðs. Hann hafði lög að mæla í því efni. Það er mikilvægt að tengja þessi samtök saman. En það hefur verið gert og forsætisnefndir beggja samtaka hafa hist reglulega nú um nokkurra ára skeið. Ég man eftir slíkum fundum alveg frá 1992 eftir að ég kom til starfa á vettvangi Norðurlandaráðs og svona nokkurn veginn árlega síðan, nú síðast í desember sl. í Kaupmannahöfn, þannig að það er þarna ákveðið samstarf. Umræður eiga sér stað milli þessara aðila og vissulega finnast þingmenn á þingum Norðurlandanna sem starfa á báðum stöðum. Samstarfið er sem sagt formlega fyrir hendi. Ég held að það sé full ástæða til að festa það enn frekar í sessi. Ég tel að vettvangurinn fyrir það sé kominn innan Norðurlandaráðs með því að þar var sett á laggirnar sérstök nefnd um Evrópumálefni sem hefur það meginverkefni að sinna evrópskum málefnum, bæði þeim sem varða Evrópusambandið og stofnanir þess en ekki síður Evrópuráðið og verkefnin sem þar er að finna. Þetta vildi ég að kæmi fram í ljósi þess sem framsögumaður nefndi um þetta atriði.

Virðulegi forseti. Það er ástæða til að þakka fyrir framsögu hv. þm. Ólafs Ragnars Grímssonar um skýrslu Íslandsdeildar Evrópuráðsþingsins fyrir árið 1995. Hún segir rétt og vel frá störfum Íslandsdeildarinnar og störfum Evrópuráðsþingsins. Ég vil gera að umtalsefni nokkur atriði í skýrslunni og bæta við þá umfjöllun almennum hugleiðingum um hlutverk Evrópuráðsþingsins, Evrópuráðsins og samstarfs Íslendinga við Evrópuþjóðirnar. Það er svo að þing Evrópuráðsins er rótgróin stofnun þar sem menn stunda mjög öguð vinnubrögð. Sem slíkt er þing Evrópuráðsins því góður skóli fyrir þingmenn í milliríkjasamskiptum og í störfum stórra samtaka eins og Evrópuráðsins og þings Evrópuráðsins. Þar er málflutningur allur með mjög vönduðum hætti og starf allt í afar föstum skorðum. Og fyrir þá sem hafa haft tækifæri til að bera saman þingmannasamkundur Atlantshafsbandalagsins, ÖSE og Evrópuráðsins verður að segjast eins og er að vinnubrögðin öll á vettvangi Evrópuráðsþingsins eru til mikillar fyrirmyndar, jafnvönduð og vinnubrögðin innan þingmannasamkundu Atlantshafsbandalagsins eru.  Þessi vönduðu vinnubrögð koma fram í því hvernig búið er að þingmönnunum, hvernig búið er að nefndunum og hvernig umfjöllun mála fer fram í nefndarstarfinu. Ég vil taka sem dæmi um eitt af þeim málum sem eru mjög mikilvæg og eru nú til umfjöllunar í Evrópuráðsþinginu í samvinnu fimm nefnda þingsins, en það er umfjöllun sem hófst á vegum nefndar sem formaður Íslandsdeildarinnar, Lára Margrét Ragnarsdóttir, er formaður fyrir. Þessi nefnd annast almannatengsl og þingleg tengsl Evrópuráðsþingsins. Þar er verið að fjalla um upplýsingasamfélagið og lýðræði á mjög athyglisverðan máta. Upphaflega var þessari nefnd falið að semja skýrslu um málið. Þegar skýrslan var tilbúin í drögum komu aðrar nefndir þingsins að málinu og birtu álit á þessari skýrslu. Skýrslan fjallar um mjög flókið viðfangsefni, viðfangsefni sem er í gerjun og mótun. Lyktir málsins urðu þær í bili að skýrslan um lýðræðið og upplýsingasamfélagið var send aftur til nefndarinnar til frekari úrvinnslu. En þegar litið er á þau gögn málsins sem nú liggja fyrir, þ.e. skýrsluna annars vegar og álitsgerðirnar hins vegar, er þar að finna afskaplega gagnlega og fræðandi umfjöllun um málið. Það má gera ráð fyrir því að þegar málið verður komið í lokavinnslu, fáist út úr þessu mjög gagnlegt yfirlit yfir þennan málaflokk sem íslenska ríkisstjórnin hefur reyndar sett í vinnslu einnig. Þannig má segja að þau ummæli sem komu fram áðan að Evrópuráðsþingið sé uppeldisstofnun í þingræði og samskiptum ríkja séu alveg hárrétt. Þessi stofnun hefur miklu uppeldishlutverki að gegna og virkar vel á því sviði. Að því er varðar möguleika Íslendinga til að nýta Evrópuráðsþingið til að koma að ýmsum málum sem við höfum ekki beinan aðgang að heldur aðeins óbeinan, eins og t.d. þróuninni innan Evrópusambandsins, þá tek ég undir það með hv. þm. Ólafi Ragnari Grímssyni að það er mjög mikilvægur vettvangur fyrir okkur. Og það er mjög mikilvægt að við nýtum hann vel til að reyna að komast að þessari umfjöllun. Ég tel nauðsynlegt að það gerist með víðtækari hætti en gert er ráð fyrir í Evrópuráðsþinginu nú. Það er rétt að ákveðnar nefndir Evrópuráðsþingsins koma að þessu máli en ég lít svo á að það sé æsklegt að koma að því með beinni og almennari hætti en þar er gert ráð fyrir. Ég tek fram að í umfjöllun danska þingmannsins Helle Degn um þetta mál kom í ljós athyglisverð og sérstök afstaða Dana til málsins. Hún kemur einnig fram í undirbúningi Dananna að ríkjaráðstefnu ESB þar sem þeir leggja áherslu á að það sé mjög mikilvægt að upp úr ríkjaráðstefnunni komi ný vinnubrögð og nýjar hugmyndir um það á hvaða grundvelli samstarf Evrópuríkjanna eigi að verða innan ESB þegar það færir út kvíarnar og að það sé ekki hægt að nálgast vandann á grundvelli Maastricht-samkomulagsins. Það verður að nálgast hann á nýjum forsendum. Það er ekki verið að tala um aðlögun að grundvelli Rómarsáttmálans og Maastricht-samkomulagsins heldur um að nálgast þetta á nýjum grundvelli. Þetta er afar merkilegur tónn og sérstakur. Það hefur ekki verið tekið undir hann af leiðandi þjóðum Evrópusambandsins. En þetta er merkilegur tónn og það er merkilegt að hann skuli koma frá skandinavískri þjóð. Ég held að það sé rétt að við fylgjumst mjög náið með því hvaða tón skandinavísku þjóðirnar gefa nú í undirbúningi þeirra að þessari ríkjaráðstefnu. Það er líka mikilvægt að við komum einhvern veginn að vettvangi þar sem við getum túlkað okkar eigin skoðanir í þessu máli vegna þess að það er mikilvægt að ESB-þjóðirnar, Evrópusambandsþjóðirnar, heyri álit okkar á því hvernig þróunin er innan Evrópusambandsins. Það er ekki neitt einkamál þeirra hvernig Evrópusambandið þróast. Ríkjaráðstefnan er ekkert einkamál Evrópusambandsríkjanna. Það er hins vegar svo að það skortir mikið á að nægileg umfjöllun hafi verið á vettvangi Evrópuráðsþingsins um þau málefni sem það á að fjalla um og snerta ESB. Eitt af sérstökum viðfangsefnum Evrópuráðsins og Evrópuráðsþingsins eru mannréttindamál og lýðræði. Evrópuráðsþingið og Evrópuráðið hafa sett sig á háan hest gagnvart ríkjum eins og t.d. Úkraínu varðandi atriði sem eru talin grundvallaratriði lýðræðisins eins og aðskilnaður valdsins. Evrópuráðsríkin hafa sett sig á háan hest gagnvart fleiri en einu ríki sem nú eru aðilar að Evrópuráðinu vegna þess að aðskilnaður valdsins sé þar ekki nógu skýr. En það hefur ekki borið mikið á umfjöllun um það sem gengur undir nafninu ,,hallarekstur lýðræðisins í Evrópusambandinu``. Það er að vísu komið inn á þetta atriði en það er ekki fjallað um það sem einhvers konar formlegt brot á grundvallarreglum Evrópuráðsins. Þó er það svo, svo dæmi séu tekin, að löggjöf Evrópusambandsins á sér ekki uppsprettu í löggjafarsamkundu Evrópusambandsins, Evrópuþinginu. Löggjöfin á sér uppsprettu í framkvæmdarvaldinu. Það er svo sérstakt að þegar maður veltir fyrir sér hvaða stöðu þjóðþingin hafa til að veita framkvæmdarvaldinu aðhald og einnig hvaða stöðu Evrópuþingið hefur til að veita framkvæmdarvaldinu aðhald í þessari löggjöf, þá kemur það í ljós að þjóðþingin sjálf eru kölluð til þess verks að fullgilda ákvarðanir Evrópusambandsins, tilskipanirnar, sem leiða til löggjafar. Þar með bera þjóðþingin þinglega ábyrgð á þessari löggjöf en geta ekki breytt henni. Það skín út úr nokkrum skýrslum sem hafa verið skrifaðar um þessi efni nákvæmlega, þessi afmörkuðu efni, að þjóðþingin hafa ekki tök á því að breyta þeirri löggjöf sem þau bera samt þinglega ábyrgð á. Hins vegar getur Evrópuþingið orkað á löggjöfina til breytinga en Evrópuþingið ber þó ekki þinglega ábyrgð á þessum breytingum eða löggjöfinni sem slíkri þannig að það er um margt mjög sérkennilegt hvernig starfað er að því að móta löggjöf innan Evrópusambandsins. Á vissan hátt er hægt að fullyrða að það sé ekki gert með fullri virðingu fyrir þeim grundvallarsjónarmiðum sem Evrópuráðið virðir og leggur til grundvallar starfi sínu. Þetta er mikilvægt atriði vegna þess að Evrópusambandið er eiginlega á gráu svæði þegar á heildina er litið. Það er eiginlega eins konar milliríkjasamstarf þar sem ríkisstjórnir fara með leiðandi hlutverk í samstarfinu en á sama tíma er þarna um að ræða eins konar sambandsríki, a.m.k. er þarna um að ræða fyrirbæri sem kalla má að sé að þróast í átt til sambandsríkis. Það verður því á mörgum sviðum milli vita í þessum efnum sem snerta einmitt grundvallarsjónarmið og grundvallarreglur Evrópuráðsins og þau málefni sem eru til umfjöllunar á Evrópuráðsþinginu. Af því að ég sé að tími minn er orðinn naumur vil ég víkja örlítið að einum þætti öryggismála sem eru til umfjöllunar á Evrópuráðsþinginu, eru jafnframt til umfjöllunar á þingi ÖSE og á þingmannasamtökum NATO og skipta grundvallarmáli fyrir öryggismál en það eru efnahagsmál. Allar þessar þingmannasamkundur fjalla um efnahagsmál og vægi þeirra í öryggismálum. Það er svo merkilegt að á öllum þessum þremur þingum, á þessum þrenns konar vettvangi, mæta efnahagsmálin afgangi. Það gerist ítrekað og óhjákvæmilega sem afleiðing af nefndarskipaninni og starfi þessara þingmannasamkundna að efnahagsmálin fá ekki það vægi í öryggisumræðunni sem þau þyrftu að hafa. Þetta kom mjög berlega í ljós í umræðunni um aðild Rússands að Evrópuráðinu. Ég sé að ég hef ekki tíma til þess að ræða það mál hér og nú en ég mun koma að því síðar.

Herra forseti. Ég ætla ekki að lengja umræðuna um starf íslenskra þingmanna í Evrópuráðinu. Ég þakka hv. þm. Ólafi Ragnari Grímssyni fyrir afar burðuga og fróðlega greinargerð fyrir starfi þeirra. Það er aðallega tvennt sem mig langar til að drepa á vegna þess að hv. þm. gat þess sérstaklega að hann vildi gjarnan fá viðbrögð við því og ég verð þá að gera það a.m.k. fyrir mína hönd og e.t.v. flokks míns. Hann nefndi t.d. að hugmynd hefði komið fram um það frá einum af vinum okkar við Eystrasaltið að innan Evrópuráðsins yrði smíðaður sérstakur óformlegur samráðsvettvangur fyrir þingmenn smáþjóðanna sem eru innan Evrópuráðsins. Mér finnst þetta vera af hinu góða. Ég tel að það sé mjög jákvæð tillaga. Ég held að það sé óumdeilanlegt að Ísland sem er örþjóð á mælikvarða hinnar stóru veraldar hefur styrk langt umfram það sem fjöldi Íslendinga gefur tilefni til þess að ætla og það er vegna þess að okkur hefur lánast að eiga í samstarfi við góða granna og einnig innan bandalaga eins og Atlantshafsbandalagsins. Þetta hefur magnað upp rödd okkar og gefið okkur aukinn styrk. Ég er þeirrar skoðunar að smáþjóðir eigi að hjálpa og aðstoða hver aðra og ég held að sá vettvangur sem hv. þm. Ólafur Ragnar Grímssonar reifar sé mjög góður. Við eigum að taka undir þessa tillögu félaga okkar Landsbergis. Hann nefndi það líka að hann teldi að Íslendingar ættu að velta því fyrir sér hvort þeir ættu ekki að gerast aðilar að norður-suður stofnuninni sem hefur aðsetur í Lissabon. Ég held að þetta sé tillaga sem ber að skoða og hefur reyndar verið til svolítillar umfjöllunar innan utanríkismálanefndar en hún var ekki reifuð þar í þaula. Þá komu m.a. fram upplýsingar sem vörðuðu kostnað við þátttökuna sem voru allt annars eðlis en hv. þm. nefnir hér. Ef mitt minni brestur ekki talaði einn af fulltrúum Íslendinga í Evrópuráðinu um að kostnaðurinn gæti hlaupið á bilinu 5--6 millj. en það hefur hins vegar komið fram hjá hv. þm. Ólafi Ragnari Grímssyni að þetta er í mesta lagi 500--600 þús. kr. Það tel ég vera fyllilega þess virði að gjalda fyrir slíka þátttöku. Má svo sem rifja það upp að hv. þm. hefur áður komið að norður-suður samstarfinu með góðum árangri án þess að ég ætli að fara að rifja upp frækilega frammistöðu hans á norður-suður ráðstefnunni sem haldin var einmitt í Lissabon árið 1984. Þetta eru viðbrögð mín við þessu og ég vildi gjarnan að það kæmi fram. Hins vegar er eitt atriði í viðbót sem ég vil reifa. Í löngu og greinargóðu máli sínu drap hv. þm. Tómas Ingi Olrich ekkert á það sem hæst hefur borið í starfi Evrópuráðsins undanfarið og það er ákvörðun Evrópuráðsins að hleypa Rússlandi inn í sínar raðir. Hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson færði fyrir því að mér þótti skynsamleg rök hvers vegna það getur verið mjög jákvætt fyrir þróun lýðréttinda í álfunni. Hins vegar horfði ég upp á það sem Íslendingur og sem einn af fulltrúum á hinu háa Alþingi hvernig sendinefnd Íslendinga sundraðist eins og sundurleit hænsnahjörð í þeirri atkvæðagreiðslu. Ég fylgist líka með því frá fréttatíma til fréttatíma hvernig jafnvel afstaða einstakra þingmanna sveiflaðist, að vísu ekki hv. þm. Tómasar Inga Olrich sem er þekktur fyrir staðfestu sína. Ég ætla ekki að deila neitt á þessa hv. þm. fyrir þær skoðanir sem birtust í atkvæðagreiðslunni. Hins vegar þykir mér að hér sé um afskaplega mikilvægt mál að ræða. Þetta tengist því sem ég sagði fyrr í dag. Svona mál þyrftu einhvers staðar að vera til umræðu á þeim vettvangi sem Alþingi haslar, annaðhvort í þessum þingsal eða í utanrmn. Ég minnist þess ekki þó að aðdragandinn að atkvæðagreiðslunni hafi verið svo mikill að þetta mál hafi nokkru sinni verið reifað, hvað þá rökrætt til hlítar innan utanrmn. Þetta eru fulltrúar sem við, ég og aðrir þingmenn, höfum kjörið til þess að fara með okkar mál í Evrópuráðinu og þess vegna finnst mér engin goðgá að þessir ágætu félagar okkar þyrftu a.m.k. að sæta því að hlusta á skoðanir mínar og skoðanir annarra þingmanna áður en þeir ganga til svo mikilvægs hlutar sem þessi atkvæðagreiðsla var. Mér finnst það hvorki álitsauki fyrir Alþingi né Ísland að þriggja manna sendinefnd skuli splittast í þrjá hluta, sér í lagi þar sem allir þrír hlutarnir tilheyrðu stjórnarliðinu. Það þótti mér alveg með ólíkindum og ég tel að það sýni ekki rétt ástandið á stjórnarheimilinu því að þó að þar séu vissulega einhverjir brestir er það auðvitað með ólíkindum að stjórnarliðið skuli skipa sínu fólki þannig til verka að þegar þrír fara til atkvæðagreiðslu og allir úr stjórnarliðinu greiði þeir atkvæði á þrjá mismunandi vegu. Mér þætti vænt um það að hv. þm. Tómas Ingi Olrich reifaði þetta aðeins. Ég geri ekki þá kröfu til hv. þm. Ólafs Ragnars Grímssonar vegna þess að þó hann hafi flutt framsögu fyrir nefndinni var hann ekki staddur þarna. Mér skilst að hann hafi verið að pússa saman hjónaleysi austur í Indlandi sem hefur vafalaust ekki verið síður mikilvægt fyrir heimsfriðinn, a.m.k. í þeim hluta veraldar.

Virðulegi forseti. Það vildi svo til að ég nýtti allan þann tíma sem ég hafði í fyrra skiptið sem ég gat tekið til máls um þetta mál til að fjalla um störf Evrópuráðsins í heild en ég hef heimild til þess að taka aftur til máls um þetta mál og mun gera það og mun þar af leiðandi koma fram með þær skýringar sem hv. þm. bað um og bað réttilega um því að það er mjög eðlilegt að það verði skýrt í nokkru máli.

Herra forseti. Ég hef beðið þeirrar stundar lengi að fá að ávarpa hv. þm. Tómas Inga Olrich í tilefni af atkvæðagreiðslunni og þeirri ásýnd sem Ísland birti af sér þar. Ég get þess vegna fallist á að bíða eftir seinni ræðu hans jafnvel þó að hún verði ekki flutt úr þessu púlti fyrr en löngu síðar í kvöld.

Herra forseti. Þó að þetta mál varði ekki utanrmn. nema óbeint vil ég gjarnan koma upp og láta í ljós skoðun mína á þeirri atkvæðagreiðslu sem hv. þm. gerði að umtalsefni. Það má ekki gleyma því að menn koma fram á vettvangi Evrópuráðsþingsins, eins og reyndar miklu víðar í alþjóðlegu þingmannasamstarfi, sem einstaklingar frá ákveðnum löndum. Jafnvel þótt við hefðum í utanrmn. eða í þingflokkum eða á stjórnarheimilinu lagt fram einhverja ákveðna línu eða gefið fyrirmæli um einhverja ákveðna afstöðu hefðu þingmenn að sjálfsögðu ekki verið bundnir af því. Það er nauðsynlegt að menn geri sér grein fyrir því að á þessum vettvangi hafa menn frjálsar hendur og það er auðvitað partur af því skoðanalega lýðræði sem er þarna fyrir hendi. Hitt er annað mál að menn geta haft mismunandi skoðanir á því hvernig sú ásýnd er sem kemur fram í því að þrír þingmenn hafa þrjár mismunandi afstöður. En ég sé ekkert athugavert við það að menn greiði mismunandi atkvæði. Það má kannski gagnrýna að þetta mál hafi ekki verið rætt nægilega vel í utanrmn. áður en þetta kom til afgreiðslu á þinginu í Strassborg. Menn geta flutt þá gagnrýni hér en það er ekki hægt að gagnrýna þingmennina sjálfa fyrir að taka afstöðu út frá eigin sannfæringu, sínu eigin mati á aðstæðum sem eru flóknar og við höfum lauslega drepið á í þessum umræðum. Út af fyrir sig er ekkert nýtt að menn hafi mismunandi mat á því og það var ekki bara í Íslandsdeildinni sem slíkur ágreiningur kom upp. Ég veit að í mörgum öðrum sendinefndum voru mismunandi skoðanir og atkvæði greidd með mismunandi hætti en þar voru reyndar fleiri þingmenn. Margir þingmenn kusu að taka sömu afstöðu og ríkisstjórnir þeirra hafa en ekki líkt því allir og það liggur í eðli málsins á þessum vettvangi.

Herra forseti. Ég tek undir það með hv. þm. Geir H. Haarde að það er ekki hægt að liggja hv. fulltrúum okkar á þingi Evrópuráðsins á hálsi fyrir þá afstöðu sem þeir tóku. Hins vegar er hægt að liggja okkur og þinginu og utanrmn. og jafnvel hæstv. forsrh. á hálsi fyrir að hafa ekki efnt til umræðu um þetta mikilvæga atriði til þess að reyna að samræma afstöðu íslensku fulltrúanna þannig að Ísland birtist ekki eins og sundurlaus hænsnahjörð á þingi Evrópuráðsins. Hv. þm. sagði að það væri ekkert sem benti til þess að slíkar umræður hefðu e.t.v. getað sett einhvern skikk á þetta mál. Ég bendi hv. þm. Geir H. Haarde á það að ég sagði áðan í ræðu minni að ég hefði eins og aðrir Íslendingar orðið áheyrandi að því hvernig a.m.k. einn fulltrúi Íslands á þessu þingi skipti um skoðun frá einum fréttatíma í útvarpinu til annars, væntanlega vegna þess að einhver hefur talað við hann, væntanlega vegna þess að hann hefur fengið nýjar upplýsingar. Ég held að það hefði verið færsælt fyrir okkur að ræða þetta í okkar hóp fyrir utan það hvað ég tel að það hefði verið miklu farsælla ef sá skeleggi hershöfðingi sem hæstv. forsrh. er hefði t.d. beitt einhverju af valdi sínu eða fortöluhæfileikum til þess að reyna a.m.k. að samræma skoðanir eigin fólks. En mér finnst það vera svolítið napurt að þrír Íslendingar greiði atkvæði á þrjá mismunandi vegu og enn merkilegra í ljósi þess að allir koma þeir úr stjórnarliðinu. Þetta hefði auðvitað verið allt öðruvísi ef þetta hefðu verið þrír stjórnarandstæðingar við þurfum ekki að ganga gruflandi að því. Þetta leit ankannalega út. Þetta var aldrei rætt hérna, ekki heldur í utanrmn. Ég er alls ekki að bera fram neina gagnrýni á formann utamrn. en ég tengi þetta því sem ég sagði fyrr í dag að mér finnst að hér í þessum sölum sé nauðsynlegt að taka svona grundvallarmál, eins og mér finnst þetta a.m.k. jaðra við að vera, til rækilegri umfjöllunar og þá áður en til ákvörðunarinnar sjálfrar er gengið.

Virðulegi forseti. Ég vil taka undir þakkir annarra hv. þingmanna fyrir þá framsögu sem hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson flutti áðan og taka sömuleiðis undir hans orð um ágæta frammistöðu formanns íslensku sendinefndarinnar, hv. þm. Láru Margrétar Ragnarsdóttur. Ég ætla að gera einn þátt að umræðuefni sem ekki hefur verið nefndur, en það eru umhverfismál sem mjög eru til umfjöllunar í Evrópuráðinu. Áður vildi ég þó undirstrika og leggja áherslu á það hversu mikilvægt Evrópuráðið er okkur Íslendingum. Það er mikilvægur vettvangur fyrir okkur, ekki aðeins til þess að fylgjast með lýðræðisþróun og mannréttindum í Evrópu, heldur er það einnig réttur vettvangur til þess að aga okkur sjálf og bera hingað heim þá framfarastrauma sem þar streyma í þingstörfum. Þá vil ég einnig gera að umtalsefni þátttöku Austur-Evrópuríkjanna og segja að nokkru frá þeirri reynslu sem ég hef af einu slíku máli. Öllum er kunnugt að við höfum um það að velja að halda þessum ríkjum utan Evrópuráðsins og beita þau þvingunum, þ.e. þeirri þvingun að þau skuli fyrst taka til í sínum heimagarði áður en þau komi til liðs við okkur í Vestur-Evrópu. Hinn kosturinn er sá að hleypa þeim inn og beita þau aðhaldi með Mannréttindadómstólnum og þátttöku í Evrópuráðinu sjálfu. Ég er talsmaður þess síðarnefnda, þ.e. að hleypa þessum ríkjum eftir því sem kostur er inn í Evrópuráðið og beita þau þar aðhaldi, bæði með Mannréttindadómstólnum og umfjöllun í Evrópuráðinu. Ég átti þess kost að vera í sendinefnd þingmanna Evrópuráðsins sem fór í kosningaeftirlit til Aserbaídsjan. Ég tel að slíkar ferðir séu einn sá vettvangur sem við höfum til þess að láta gott af okkur leiða í starfi Evrópuráðsins. Aserbaídsjan er ríki sem hefur lengi sótt um aðild að Evrópruráðinu og þá sótt um gestaaðild. Því hefur hins vegar verið neitað og að sjálfsögðu eru enn minni líkur á fullri aðild. Ég fann þegar ég átti viðræður við æðstu embættismenn þeirrar þjóðar hversu mikilvæg aðild að Evrópuráðinu er slíku ríki af mörgum ástæðum sem ég ætla ekki að fara að tíunda hér en mönnum er mjög kunnar. Liður í umsókn Asera var að fá þingmannanefnd Evrópuráðsins til þess að koma og staðfesta að lýðræðislegar kosningar hefðu farið fram með viðeigandi hætti. Því miður, eins og komið hefur fram í máli mínu áður á hv. Alþingi, var undirbúningurinn hvorki nægjanlega góður né lýðræðislegur fyrir kosningarnar í Aserbaídsjan og þá enn síður framkvæmd kosninganna. Umsögn þingmannanefndarinnar frá Evrópuráðinu var þess vegna afar skorinorð, hreinskilin og afdráttarlaus í því efni að Aserbaídsjan uppfyllti ekki grundvallarskilyrði um lýðræðislegar kosningar sem þyrfti til þess að gerast gestaaðilar eða fá aukaaðild að Evrópuráðinu. Enn fremur gagnrýndi þingmannanefnd Evrópuráðsins sem ég tók þátt í stjórnarskrá Aserbaídsjan. Það er eitt af þeim atriðum sem við að sjálfsögðu ætlumst til að slík ríki uppfylli til að fá aðild að Evrópuráðinu. Ég vík þá örfáum orðum að umhverfismálunum, ekki til þess að gera þeim skil með neinum viðhlítandi hætti, heldur til þess fyrst og fremst að leggja áherslu á að umhverfismálin eru ríkur þáttur í starfi Evrópuráðsins, þáttur sem við eigum svo sannarlega að gafa gaum, því að þar eigum við mikilla hagsmuna að gæta. Ráðherrafundir eru haldnir og þar eru hinar stærri ákvarðanir teknar, en þær eru að sjálfsögðu byggðar á því starfi sem unnið hefur verið í Evrópuráðinu áður en til ráðherrafundanna kemur. Það er flestum kunnugt að athygli Evrópuráðsins eins og annarra sem um umhverfismál fjalla snýr mjög til Austur-Evrópu. Það er hvort tveggja að menn sjá þar landvinninga, ég vil segja með pólitískum hætti gegnum umhverfismálin en ekki aðeins það, heldur þó hitt miklu frekar að í Evrópuráðinu gefst mönnum nú í fyrsta skipti tækifæri til að nálgast Austur-Evrópuríkin og beita þau þrýstingi, aðhaldi og um leið að hjálpa þeim í átt til betri umhverfisverndar. Þar er ekki aðeins um mannúð okkar að ræða heldur eigin hagsmuni. Það eru hagsmunir okkar að því mengunarfári ljúki sem fyrst sem ríkir í Austur-Evrópu. Þessi áhersla og eðlileg athygli Evrópuráðsins á Austur-Evrópu er nokkuð sem við verðum að sjálfsögðu að taka þátt í, en það hlýtur þó að vera áhugaefni okkar að draga athygli og umfjöllun Evrópuráðsins hingað í átt til okkar, Norður-Evrópu, og þá er ég fyrst og fremst að hugsa um hafsvæðin í kringum Ísland og öll þau mörgu hagsmunamál sem að okkur snúa á því sviði. Þá stendur okkur eins og öðrum ógn af þeirri mengun sem er frá Norður-Rússlandi og mætti fara mörgum þungum orðum um. Ég tek undir orð sem hér hafa fallið í dag um þann mikilvæga þátt sem persónuleg kynni af þingmönnum annarra ríkja hafa. Ég sit í umhvn. í Evrópuráðinu og reyndar í annarri nefnd. Þar hefur mér gefist tækifæri til þess að tala við ráðandi menn og áhrifamenn í umhverfismálum í Evrópu. Ég hef sömuleiðis komið að máli við starfsmenn og stjórnendur þinghaldsins og boðað þeim að ég muni beita mér fyrir því að verkefni varðandi umhverfismál í norðurhöfum og á norðurslóðum og þau sem tengjast því mikla verkefni sem við höfum í norðurheimskautsráðinu komi til umfjöllunar í Evrópuráðinu. Ég vil að lokum enn einu sinni taka undir orð frummælanda um Evrópuráðið, vægi þess fer vaxandi fyrir okkur. Við eigum að taka þar aukinn þátt, láta til okkar taka. Það er fagnaðarefni að þátttaka okkar að undanförnu hefur verið með þeim hætti að á rödd okkar er hlustað.

Virðulegi forseti. Sá hluti ræðu minnar sem átti að fjalla um umsóknaraðild Rússlands að Evrópuráðinu komst ekki fyrir í fyrri hluta ræðu minnar, en nú stendur til að gera grein fyrir viðhorfum mínum til þess máls. Ég óska eftir því að sá þingmaður sem óskaði sérstaklega eftir því að hlýða á þá umræðu verði kallaður í þingsalinn. --- Ég sé að hann mætir hér og það er mér mikið ánægjuefni að sjá hann kominn til að hlýða á mál mitt. Í ljósi þeirra atburða sem urðu í Tsjetsjeníu þegar stríð braust þar út var ákveðið að endurskoða umsóknaraðild Rússlands að Evrópuráðinu. Þingið ákvað því á sínum tíma að slá á frest umræðum á vegum þingsins varðandi umsögn þess um aðildarumsókn Rússlands að Evrópuráðinu. Það var hins vegar tekið upp í september í fyrra að leggja til að viðræðum yrði haldið áfram og það var samþykkt þá fyrir jólin að taka þessar viðræður upp. Það lá þá fyrir að óskað hafði verið eftir því að nefndir þingsins fjölluðu um þetta mál hver með sínum hætti. Pólitíska nefndin hafði fjallað um hið pólitíska vægi þessarar umsóknar og var því fylgjandi að mælt yrði með því að Rússland fengi aðild að Evrópuráðinu. Þess var farið á leit við laganefnd Evrópuráðsþingsins að hún gerði athugun á því sérstaklega hvort ástandið í Rússlandi væri með þeim hætti að þeir uppfylltu frá lagalegu sjónarmiði og með tilliti til mannréttinda þau skilyrði sem sett eru fyrir aðild að Evrópuráðinu. Þess verður þó sérstaklega að geta að Evrópuráðið og grundvöllur þess starfs er að tryggja lýðræði og vernda mannréttindi. Stofnskrá ráðsins og sáttmálar lýsa þeim meginreglum og þeim meginskilyrðum sem þarf að uppfylla til að þjóðir geti talist hæfar til að taka þátt í starfi Evrópuráðsins. Það var því að sjálfsögðu mjög mikilvægt að fá svar við því frá sjónarmiði laganefndarinnar, sem fjallar einmitt um lagalegu sjónarmiðin og mannréttindin, hvort Rússland uppfyllti þau skilyrði að geta orðið aðili að Evrópuráðinu. Þegar til umfjöllunar kom á fyrsta hluta Evrópuráðsþingsins eftir áramótin lá fyrir álit laganefndar sem komst að þeirri ótvíræðu niðurstöðu að ekki væri hægt að líta svo á að Rússland væri ríki sem væri byggt á lögum og rétti. Nefndin komst að þeirri formlegu niðurstöðu við erindi því sem henni var fengið að glíma við að Rússland uppfyllti ekki skilyrði um aðild. Það gerðist hins vegar í þessari merkilegu skýrslu að nefndin sem átti að fjalla um þetta á lagalegum grundvelli komst að þeirri pólitísku niðurstöðu að e.t.v. væri þó skynsamlegt að veita Rússum aðild af pólitískum ástæðum. Það vandamál sem nefndin fjallaði um er flóknara en svo að ég geti gert ítarlega grein fyrir því í mínu máli. Ég ætla þó að minnast á nokkur atriði. Þess ber að geta að í skýrslunni er það viðurkennt að mjög veikar undirstöður réttarríkisins sé grundvallarvandamál í Rússlandi. Ríkið lýtur ekki lögum frá sjónarhóli laganefndarinnar. Á mörgum mikilvægum sviðum réttarfarsins hefur löggjöfin þó verið endurskoðuð og lagatextinn eins og hann lítur út er í mörgum atriðum fullnægjandi. Það er hins vegar viðurkennt að gildandi lög eru ekki framkvæmd. Það liggur fyrir og kemur fram í þessari skýrslu. Lögin eru því óvirk og við þekkjum mjög mörg dæmi um það að til eru fullkomnar stjórnarskrár sem aldrei eru framkvæmdar. Ég minni kannski á það, af því að ég veit að hv. þm. Össur Skarphéðinsson hefur mikla þekkingu á því, að stjórnarskrá Sovétríkjanna var mjög fullkomin stjórnarskrá. En henni var ekki beitt mikið til styrktar mannréttindum þótt þar væru mjög athyglisverð ákvæði til styrktar mannréttindum. Dómstólarnir eru háðir ríkisvaldinu og embættismannakerfinu og það er mjög erfitt að ná fram lagalegum rétti fyrir tilstilli dómstólanna. Ég vík að því sérstaklega vegna þess að þess var getið að nú geta einstaklingar borið mál sín undir mannréttindadómstól Evrópuráðsins, þá er það, því miður, lítils virði ef dómstólarnir í landinu virka ekki. Það er um það rætt í skýrslunni að þess séu dæmi að dómstólar þiggi mútur. Ég ætla ekki að fara nánar út í þá niðurstöðu laganefndarinnar að ekki sé hægt frá lagalegu sjónarmiði og mannréttindasjónarmiði að mæla með aðild Rússa en víkja að hinu að hugsanlega liggi til þess gildar ástæður að gera það á pólitískum grunni. Ef við lítum á hið pólitíska umhverfi þá hefur það verið þannig og hafði verið þannig síðustu missirin áður en þessi ákvörðun var tekin að lýðræðisöflunum í rússneskum stjórnmálum hafði verið vikið mjög skipulega til hliðar. Þau voru gerð með skipulögðum hætti áhrifalaus á rússnesk stjórnmál og átti það jafnt við um innanríkismál og utanríkismál. Að þessu leyti var Boris Jeltsín forseti að láta undan þrýstingi jafnt þjóðernissinna sem kommúnista. Á sama tíma og þetta var var beitt miskunnarlausri hörku í stríðinu í Tsjetsjeníu. Þar var beitt þvílíkri hörku í nánast ótakmörkuðum hernaði gegn skæruliðahópum að varnarlausir óbreyttir borgarar voru drepnir í stórum stíl. Þess ber einnig að geta, og ég hefði viljað koma inn á það einnig, að það hefur hægt á efnahagsþróun í Rússlandi í frjálsræðisátt en efnahagsþróunin hefur mjög bein tengsl við stjórnmálaþróunina og lýðræðisþróunina. Því var hægt að taka á þessu máli með þeim hætti að segja sem svo að við þær aðstæður sem þarna ríktu væri ekki skynsamlegt að samþykkja aðild Rússa að Evrópuráðinu. Í raun og veru snýst ágreiningurinn ekki um það að sá sem hér stendur vilji ekki veita Rússum aðild að Evrópuráðinu og það sjónarmið kom skýrt fram í málflutningi okkar hv. þm. Láru Margrétar Ragnarsdóttur í þessu máli. Við erum hlynnt því að Rússar fái aðgang að Evrópuráðinu. Hins vegar fannst okkur að þessi tími væri hæpinn til ákvörðunar af þessu tagi og töldum æskilegra að það væri í ljósi þess að komið hefði verið raunverulega til móts við þau atriði sem ég nefndi áðan í löggjöf landsins, í starfi dómstólanna og einnig í starfi stjórnmálaflokkanna í landinu, að sú ákvörðun hefði verið tekin að veita Rússum þá viðurkenningu að hleypa þeim inn í Evrópuráðið þegar aðstæður hefðu ekki verið að þróast í öfuga átt. Því var svarað að það væri gegn hagsmunum lýðræðisaflanna í Rússlandi að hleypa þeim ekki inn. Sú röksemd er reyndar röksemd sem getur komið upp og verið notuð af sama krafti ef til þess kemur að fram komi tillaga um að Rússum verði vísað úr Evrópuráðinu vegna tímabundinnar þróunar þar á bæ. Þá munu öll þessi rök verða aftur í gildi í þeirri umræðu svo ég taki það sérstaklega fram. Þá vaknar sú spurning hvort ákvörðunin um að samþykkja aðild Rússlands að Evrópuráðinu hafi skipt sköpum í þessu máli. Það var mjög merkilegt að á þingi Evrópuráðsins var afar lítið rætt um það sem skipti þó sköpum um þróun lýðræðisins og hefur beinlínis grafið undan þróun lýðræðisaflanna, grafið undan stöðu lýðræðisaflanna í Rússlandi en það er efnahagsþróunin. Það var afar lítið komið inn á þessi atriði þegar umræðan stóð um það hvort mæla ætti með aðild Rússlands að Evrópuráðinu. Og hver er þróunin í efnahagsmálunum? Það kom fram daginn eftir þegar einmitt var fjallað um efnahagsástandið í Rússlandi, Hvíta-Rússlandi og Úkraínu í ítarlegri skýrslu efnahagsnefndar Evrópuráðsþingsins að efnahagsástandið hefur stöðugt versnað í þessum ríkjum. Og hvers vegna hefur það m.a. versnað? Það hefur versnað m.a. vegna þess að Evrópusambandsríkin hafa reist viðskiptamúra gegn Rússlandi, Hvíta-Rússlandi og Úkraínu. Á sama tíma og margir þingmenn Evrópusambandsríkjanna töluðu fjálglega um það að þeir væru á þessu augnabliki að taka ákvörðun sem skipti sköpum fyrir Rússland og lýðræðisþróunina þá kom í ljós í skýrslunni að viðskiptastefna Evrópusambandsins hefur haft úrslitaáhrif á efnahagsþróunina í þessum ríkjum og hefur grafið undan lýðræðisöflunum í landinu. Það fer því ekkert á milli mála að í mínum augum var þarna verið að ræða um aðild Rússlands að Evrópuráðinu sem skipti miklu minna máli en stefna Evróupsambandsins í viðskiptamálum og sú einangrun sem þessi ríki hafa orðið að sætta sig við og sú voveiflega þróun efnahagsmála sem hefur í raun og veru grafið undan lýðræðisöflunum í Rússlandi. Þess vegna lít ég svo á að af hálfu Evrópusambandsríkjanna hafi verið iðkuð yfirborðskennd stjórnmálastefna gagnvart þessum ríkjum. Það hefði verið heiðarlegra af þeim að opna meira á möguleika þessara ríkja til að skipta við Evrópusambandið á sviði þeirra vöruflokka þar sem þeir geta stundað viðskipti við Evrópusambandið en einmitt á því sviði hefur Evrópusambandið verið einna harkalegast í afstöðu sinni við Rússa, Úkraínumenn og Hvít-Rússa. Þarna er um ákveðinn tvískinnung að ræða sem ég held að eigi að taka til umfjöllunar í þessu sambandi. Þess vegna undirstrika ég að þetta mál orkaði mjög tvímælis og í flestum sendinefndum voru mjög skiptar skoðanir um þessi mál. Það kom m.a. fram á sérstakri ráðstefnu hægri manna og kristilegra demókrata að miklar efasemdir voru uppi í sendinefnd Frakka á Evrópuráðsþinginu um það hvort ætti að samþykkja aðild Rússa. Hins vegar var þrýst á það af miklum krafti af framkvæmdarvaldinu að aðildin yrði samþykkt og allir þeir þingmenn Frakklands, sem höfðu áður lýst því yfir að þeir væru andsnúnir aðildinni á þessum tímapunkti, sneru við blaðinu og greiddu aðildinni atkvæði. Ég held því að þegar upp er staðið sé það ljóst að þarna var um mikið álitamál að ræða. Deilan snerist ekki um það hvort ætti að veita Rússum aðild að Evrópuráðinu eða ekki heldur snerist hún um það hvort þær aðstæður hefðu verið fyrir hendi að það væri skynsamlegt á þessu augnabliki og ég taldi að svo væri ekki. Þess vegna greiddi ég atkvæði gegn þessu og hef ekki breytt um skoðun á því máli hér og nú. Virðulegi forseti. Ég vil í lokin koma að því sem hv. þm. Össur Skarphéðinsson sagði þegar hann spurði hvort það væri ekki slæm ásýnd að menn hafi mismunandi skoðanir á málefnum og noti lýðræðislegan rétt sinn til þess að tjá skoðun sína. Er þá ásýnd lýðræðisins slæm, hv. þm.? Er þá ásýnd lýðræðisins þegar menn hafa skiptar skoðanir að þeir hafi yfirbragð sundurlausrar hænsnahjarðar?

Herra forseti. Síðustu orð hv. þm. Tómasar Inga Olrich voru honum alls ekki sæmandi og voru ekkert annað en hreinn útúrsnúningur. Hv. þm. veit nákvæmlega hvað mér gekk til. Það sem mér gekk til var það að ég taldi að það væri slæmt og Íslandi til vansa að þegar þrír fulltrúar Íslendinga taka þátt í atkvæðagreiðslu á erlendri grundu klofni þeir í flesta mögulega parta sem hægt er að hugsa sér. Auðvitað er það svo að þetta voru allt saman fulltrúar stjórnarliðsins og það má vel vera að umræðan sé vond fyrir þá því eftir því sem umræðunni vatt fram í málinu klofnaði hún í fleiri parta eins og hv. þm. man. Upphaflega greindust þessir þrír í tvo hluta en þegar upp var staðið og búið var að ræða málið svolítið greindust þeir í þrjá. Hv. þm. flutti langt mál og ítarlegt og sýndi það sem ég vissi og voru engar fréttir fyrir mig að hann er vel að sér um þessi mál og miklu betur en margir aðrir. Ég tel að hér sé um mikilvægt mál að ræða. Hvað var það sem var undir? Það sem var undir var það að Rússland var að ganga í fyrstu frjálsu samtökin í Evrópu eftir að lýðræðisþróunin hófst í Austur-Evrópu. Þetta voru kaflaskipti í stjórnmálasögu Evrópu. Það er ekkert skrýtið við það að Íslendingar reyndu að vega og meta þetta mál og taka það til umræðu hér. Það var ekki tekið til umræðu í þinginu sem hefði verið eðlilegt og það var heldur ekki tekið til umræðu í utanríkismálanefnd. Það er engan hægt að ásaka fyrir það. Ég tel að það skorti ákveðnar hefðir í þessum efnum eftir því sem þátttöku okkar í starfi á erlendri grundu fleygir fram. Mig langar að spyrja hv. þm. Tómas Inga Olrich: Í ljósi þess hversu mikilvæg þessi ákvörðun var og í ljósi þess hversu mikið var fylgst með henni innan lands og utan, hvernig vann nefndin sjálf fram að þessari niðurstöðu? Hvernig ræddi hún þetta mál í sínum hópi? Hvað voru margir fundir haldnir af sendinefndinni til þess að reyna að vega og meta þá kosti og galla sem hv. þm. reifaði svo vel?

Virðulegi forseti. Það var alveg óhjákvæmilegt að víkja nokkrum orðum að því orðbragði sem hv. þm. notaði um það að menn greindi á um þetta mál. Það vildi svo til að sendinefnd Hollands klofnaði í málinu, sendinefnd Noregs klofnaði í málinu, sendinefnd Svíþjóðar klofnaði í málinu, sendinefnd Tékklands klofnaði í málinu, sendinefnd Eistlands var á móti málinu og sendinefndir mjög margra ríkja klofnuðu í málinu vegna þess að málið var mjög mikið álitamál. Það er einnig rangt að Rússar hafi ekki haft aðild að öðrum frjálsum samtökum. Rússar eru fullgildir aðilar að ÖSE.  Að því er varðar Íslandsdeildina sjálfa hefur hún raunar oftar en einu sinni tekið á því sérstaklega hvort þingmennirnir sem hana skipa tali þar í eigin nafni eða ekki. Það liggur alveg ljóst fyrir að þeir starfa þar sem einstaklingar og það er ekki hlutverk þingmannanefndar eins og þessarar né heldur þingmannanefndar eins og ÖSE að gangast í það að samræma skoðanir þingmannanna. Þeir eru þar sem einstaklingar. Hins vegar ræddi nefndin þetta mál á óformlegum fundum og þar kom í ljós að menn höfðu skiptar skoðanir á því og það endurspeglaðist í umræðum um þetta á lokastigi málsins.

Herra forseti. Mér þykir auðvitað miður ef hv. þm. Tómasi Inga Olrich er andvígur því að ég skuli nota orðið sundurlaus hænsnahjörð um sendinefnd Íslands á Evrópuráðinu þegar þennan atburð bar að. En þannig virkaði þessi hópur vaskra þriggja stjórnarliða ekki bara gagnvart mér heldur gagnvart íslensku þjóðinni. Það má vel vera að fjöldi sendinefnda hafi klofnað en ætli þetta sé ekki eina sendinefndin sem samanstóð af fleirum en tveimur sem klofnaði í þrjá vegu. Ég veit það ekki, ég þekki það ekki. Það má vel vera að svo hafi ekki verið. Hins vegar finnst mér dálítið merkilegt í ljósi mikilvægis atkvæðagreiðslunnar að það er upplýst hér að nefndin hélt engan formlegan fund um málið. Ég hefði talið að það væri ekki goðgá þó að nefndin héldi fund um mikilvægasta atburðinn sem hefur sennilega rekið á fjörur hennar síðustu fimm, sex árin. Ég hefði talið að það bæri vott um góð vinnubrögð og góða stjórnun að gera það en það er greinilegt að menn hafa sest niður á einhverju kaffihúsi og komist að því að það væri ekki flötur á því að ná samstöðu. Hv. þm. má alls ekki skilja það svo að ég telji að þegar búið væri að skoða þetta mál til hlítar væri einhver nauðsyn á því að menn tækju samræmda afstöðu en það hefði verið eðlilegt að menn reyndu að freista þess með því að kanna málið. Það var ekki gert eða svo virðist mér ekki vera. Herra forseti. Ég óskaði eftir því að hv. þm., Tómas Ingi Olrich gerði mér og því fjölmenna þingliði sem hér er mætt til að hlýða á umræður svolitla grein fyrir því hvernig þessar afstöður bar að. Það hefur hann gert með miklum sóma. Ég skil að hann og væntanlega aðrir líka hafa farið mjög ítarlega í málið. Ég ætla ekki að ræða það frekar. 

Virðulegi forseti. Ég vil upplýsa hv. þm. Össur Skarphéðinsson um það að óformlegir fundir um þetta mál voru ekki haldnir á kaffihúsum í Strassborg. Þeir voru, eins og margir óformlegir fundir þessarar nefndar, haldnir í húsakynnum Evrópuráðsins sem eru mjög virðuleg. Þar er gott andrúmsloft til að halda óformlega sem formlega fundi. Ég vil hins vegar taka skýrt fram að að sjálfsögðu skiptir mestu máli nú, þegar Rússar eru orðnir aðilar að Evrópuráðinu, að þeim sé sýnt aðhald. Ég vil hins vegar minna hv. þm. Össur Skarphéðinsson á það að með þeirri ákvörðun sem tekin var um að mæla með aðild Rússa að Evrópusambandinu var jafnframt verið að gefa lýðræðissinnum, ég segi ,,lýðræðissinnum`` innan gæsalappa, eins og Vladimir Zhirinovskíj, sæti á Evrópuráðsþinginu, atkvæðisrétt og áhrifamátt í störfum þingsins.

Hæstv. forseti. Mig langar í upphafi máls míns að vekja athygli á því að umræður hafa staðið frá því klukkan hálfellefu í morgun um okkar erlendu samskipti. Mér finnst það sæta nokkrum tíðindum og ég vil fagna því mjög að menn hafa tekið sér tíma í dag til að fara í gegnum okkar erlenda samstarf og vona svo sannarlega að það haldi áfram. Eins og ég upplifði þetta á síðasta kjörtímabili, runnu þessar skýrslur hér í gegn meira og minna umræðulaust. Að sjálfsögðu hafa menn í gegnum árin verið að taka afstöðu í alls konar stórmálum, stórpólitískum málum jafnt í Evrópuráðinu sem annars staðar, en einhvern veginn hefur skort vettvang til þess að ræða þau mál. Ég átti sæti í Evrópuráðinu á síðasta kjörtímabili og þar af leiðandi u.þ.b. hálft síðasta ár og ber því nokkra ábyrgð á því starfi sem hér er verið að gera grein fyrir. Mig langar að rifja upp að þegar ég tók sæti í Evrópuráðinu 1991, reyndar sem varamaður, voru aðildarríkin 27 talsins. Nú eru þau 39. Þar hefur því orðið gífurleg fjölgun. Á fyrsta fundinum sem ég sótti ásamt þeirri nýju sendinefnd sem þá var að hefja starf --- sá fundur var á sumarþingi í Finnlandi --- gerðust mikil tíðindi því inn á þann fund bárust þær fregnir að allt væri komið í bál og brand í Júgóslavíu. Það var mjög merkilegt að upplifa að fulltrúar í sendinefnd Júgóslavíu sem þá var, en þeir voru Serbar, Króatar og menn af ýmsu þjóðerni, vissu ekki hvaðan á þá stóð veðrið. Síðan hefur umræða um málefni þess svæðis einkennt mjög öll störf Evrópuráðsins. Varðandi það efni sem hér hefur verið mikið rætt, Rússland, vil ég geta þess að það er ekki eins og aðild Rússlands að Evrópuráðinu hafi hafi komið upp í janúar sl. Það mál er búið að vera til umfjöllunar svo árum skiptir. Hver sendinefndin á fætur annarri hefur farið þangað til að kanna málin og til annarra þeirra ríkja sem áður tilheyrðu Sovétríkjunum. Hvað eftir annað hefur því verið frestað að taka afstöðu til aðildar Rússlands vegna ástandsins þar. Ég verð að segja að mér finnst minn ágæti, góði og gamli vinur, hv. þm. Össur Skarphéðinsson, ekki alveg skilja eðli málsins. Hefðu þeir þingmenn sem eru varamenn í Evrópuráðinu, t.d. hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson, Ólafur Örn Haraldsson og Hjálmar Jónsson, verið fulltrúar á þessu þingi, hefði niðurstaðan kannski orðið allt önnur. Menn eru þarna sem fulltrúar sinna flokka og sinna sjónarmiða. Það hefur margsinnis gerst í áranna rás að íslenskir þingmenn hafa tekið mismunandi afstöðu til mála eftir sinni sannfæringu. Ég hef margsinnis lent í því að greiða atkvæði og oft setið við hliðina á Birni Bjarnasyni, hæstv. menntmrh., og við höfum greitt atkvæði hvort á sinn hátt. Menn eru þarna fyrst og fremst sem fulltrúar sinna flokka og eiga að fylgja eigin sannfæringu. Þess vegna greiða menn atkvæði í samræmi við það. Ég verð að segja að eftir að hafa fylgst með hegðun Rússa í Evrópuráðinu eftir að þeir fengu þar gestaaðild hygg ég að ég hefði greitt atkvæði á sama hátt og hv. þm. Tómas Ingi Olrich. Það hefur komið í ljós að áður en ríki gerðust aðilar að Evrópuráðinu, en þá voru þau undir miklu eftirliti, lögðu þau sig fram við að standast þau skilyrði sem Evrópuráðið setur. Þá urðu ýmsar framfarir en eftir að Austur-Evrópuríkin komu inn í Evrópuráðið hefur reynst miklu erfiðara að fylgjast með þeim. Þá kom heldur betur í ljós að það var ekki allt í lagi. Ég minnist alveg sérstaklega dæmis frá Búlgaríu. Þar ákærðu yfirvöld dómsmála þingmann fyrir ummæli sem hann hafði látið falla um ástandið í landi sínu á þingi Evrópuráðsins. Það átti að lögsækja þingmanninn. Þá var nú ekki mikið til sem hét þinghelgi eða virðing fyrir málfrelsi þessa manns. Hann leitaði réttar síns og fulltingis þingmanna Evrópuráðsins sem auðvitað stóðu upp allir sem einn og spurðu: Eruð þið að verða vitlausir? Hvað á þetta að þýða? Með öflugum stuðningi við hann tókst að koma í veg fyrir þetta. Þeir áttuðu sig á því að þetta var ekki í samræmi við lög og reglur eða lýðræðislegar hefðir og rétt þingmanna. Annað sem menn hafa verið að velta fyrir sér er það hvernig fer þegar Austur-Evrópuríkin, hvort sem það er Búlgaría, Rúmenía eða Rússland, verða komin með fulltrúa sína inn í Mannréttindadómstól Evrópu með sínar ólíku hefðir í lagasetningu og afstöðu til dómsvaldsins þar sem tengsl framkvæmdarvalds og dómsvalds eru þau að framkvæmdarvaldið hefur áratugum saman sagt dómsvaldinu fyrir verkum. Hvernig virkar það þegar þessir fulltrúar koma inn í Mannréttindadómstólinn? Eins og ég nefndi voru ríki Evrópuráðsins 27 árið 1991 en þau eru núna 39. Þessi ríki eru orðin þarna mjög stór og sterkur aðili. Hvaða áhrif munu þau hafa? Eru þau í stakk búin til að standa vörð um lýðræði og mannréttindi? Að mínum dómi hefði ástandið og afskipti Rússa af málefnum Tsjetsjeníu átt að vera nægilegt tilefni til þess að þeirra aðild yrði frestað enn einu sinni. Að mínum dómi stenst það ekki kröfur Evrópusambandsins að aðildarríki standi í styrjöld. Þarna kemur þetta mat sem hv. þm. Tómas Ingi Olrich var að lýsa. Það er auðvitað ákveðinn pólitískur þrýstingur þarna á bak við og ákveðið pólitískt mat. Menn eru að vega og meta ástandið í Rússlandi og ég hef reyndar alltaf verið afar undrandi og gagnrýnin gagnvart þeim stuðningi sem núverandi stjórnvöld fá. Ég held að að mörgu leyti hefði verið betra að beita þá meiri þrýstingi og gagnrýni. En þetta er búið og gert. Ég ætlaði líka að nefna annað ríki sem hefur verið undir smásjá Evrópuráðsins, en það er Tyrkland. Á þeim árum sem ég sat þarna komu aftur og aftur upp ýmis málefni sem snertu Tyrkland, átök þeirra innan lands og baráttu þeirra gegn skæruliðahreyfingu Kúrda, handtaka á þingmönnum og dómar yfir þingmönnum og fleira og fleira sem eru alveg greinilega brot á samþykktum Evrópuráðsins. En menn veigra sér við því að ganga skrefið til fulls og vísa Tyrkjum hreinlega úr Evrópuráðinu. Þeir eru a.m.k. greinilega alveg á mörkunum. Mig langar líka að minnast á það hversu fróðlegt það var að fylgjast með málflutningi þeirra Rússa sem komu þarna inn. Þar á ég ekki við Zhirinovskíj sem tókst alltaf að vekja á sér mikla athygli og vera með málflutning sem kallaði á athygli fjölmiðla og var auðvitað einhvers staðar aftan úr öldum. Þegar ég fór að lesa mér til um þessa fulltrúa vakti athygli mína að þarna var t.d. herforingi. Reyndar gekk hann um í borgaralegum klæðum og ég veit ekki hvort hann situr þarna enn, en þá var hann sem sagt herforingi. Staða hersins í Rússlandi er náttúrlega með eindæmum. Að herinn bjóði fram til þings og það sé lögmál að varnarmálaráðherra landsins sé hershöfðingi og komi úr hernum er arfur sovétveldisins og eitt af því sem sýnir manni hvað lýðræðið á langt í land. Hæstv. forseti. Hvað varðar þá umræðu sem hér varð fyrr í dag um skörun á milli alþjóðadeilda sem við þingmenn tökum þátt í, ber þessi skýrsla þess glöggan vott að það er verið að ræða sömu málin á mörgum stöðum. Það þarf ekki endilega að vera slæmt en það ber þess vott að menn dreifi kröftunum um of. Það kemur hér fram t.d. að á fyrsta hluta þings Evrópuráðsins var rætt um Tsjetsjeníu og aðildarumsókn Rússa strax í upphafi ársins og í framhaldi af fyrri umræðu. Á öðru þinginu var rætt um hernaðaraðgerðir Tyrkja í Norður-Írak o.s.frv. Þetta eru mörg þeirra mála sem hv. þm. Pétur H. Blöndal gat um í skýrslu sinni um ÖSE og vekur spurningar um þennan tvíverknað. Ég sé að á þriðja hluta þings Evrópuráðsins hefur verið samþykkt aðild Albaníu að Evrópuráðinu. Það rifjar upp fyrir mér að á sínum tíma átti ég þess kost að heimsækja Albaníu með nefnd sem fór þangað til að gera úttekt á ástandinu þar. Ég skrifaði reyndar á sínum tíma blaðagrein um þá heimsókn því það var ákaflega merkileg reynsla að koma þangað. Þá kom í ljós hvað þeir áttu gífurlega langt í land. Mér þætti gaman að fræðast um hvort þeim hefur á þessum u.þ.b. tveimur árum sem líða þarna á milli tekist að kippa því í liðinn sem þeir þurftu að taka á. Þessa daga sem við vorum þarna sat foringi stjórnarandstöðunnar í fangelsi og hafði verið krúnurakaður og settur í fangabúning. Svoleiðis gerðu menn á tímum Envers Hoxha og menn héldu því bara áfram. Þingmenn Evrópuráðsins voru að gera stjórnvöldum þarna grein fyrir því að þetta væri ekki framkoma sem gerði líklegt að þeir kæmust í Evrópuráðið. Þeir hrukku óskaplega við út af þessu máli. Ég man ekki hvað þessi maður heitir og veit ekkert hvort hann er utan fangelsis eða innan. Hann hafði verið síðasti forsætisráðherra kommúnistaflokksins og var sakaður um að 9 millj. dollara hefðu horfið. Það var aðstoð frá Ítalíu sem hvarf eins og dögg fyrir sólu og enginn vissi hvað hafði orðið af. Hann var auðvitað þingmaður en þeir gerðu sér lítið fyrir handtóku hann, krúnurökuðu og settu í röndóttan fangabúning. Lögfræðingur hans hafði ekki einu sinni fengið að hitta hann eða kynna sér málið o.s.frv. Tíma mínum er alveg að ljúka. En það væri fróðlegt að átta sig á því hvort þeim hefur tekist að bæta svo úr hjá sér að þeir uppfylli skilyrðin. En mér fannst á þeim tíma að þingmennirnir sem voru að ræða við Albana væru svolítið slakir í kröfunum. Það held ég einmitt að sé hættulegt. Ég er á þeirri skoðun að það sé betra að gera meiri kröfur fyrir fram og sjá til að menn standist raunverulega þau skilyrði sem menn gera um lýðræði og löggjöf en að þurfa að standa frammi fyrir því eftir á að reyna að þrýsta á um úrbætur.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir umræðurnar sem hér hafa farið fram. Ég held að þær staðfesti mjög eindregið að Evrópuráðið er í vaxandi mæli mikilvægur vettvangur fyrir okkur á Alþingi. Margir ræðumenn hafa vikið að þeim áhersluþáttum sem ég greindi frá í framsögu á þann veg að hægt er að binda miklar vonir við að Alþingi muni áfram sinna þessu af vaxandi þunga. Ég vil einnig þakka undirtektir sem fram hafa komið hjá hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni við þá hugmynd að við þingmenn á vettvangi Evrópuráðsins munum taka vel í hugmynd Landsbergis og annarra fulltrúa Eystrasaltsríkja um að mynda óformlegan samráðsvettvang smærri ríkja. Einnig fannst mér athyglisvert að hann tók undir hugmynd um að Ísland íhugaði að gerast aðili að norður-suður stofnuninni. Vegna þess að hæstv. utanrrh. hlýðir nú á mál okkar vil ég eindregið beina því til hæstv. utanrrh. að það verði skoðað alvarlega í utanrrn. að Ísland gerist aðildarríki að norður-suður stofnun Evrópuráðsins í Lissabon. Það hefur komið fram við nánari athugun að kostnaðurinn við það er í kringum hálf millj. kr. á ári, einhvers staðar á bilinu 500--600 þús. kr. og jafnvel minni en ekki meiri. Þar fer fram mjög mikilvæg starfsemi. Ég er einnig þeirrar skoðunar að vegna viðskiptahagsmuna okkar í Portúgal muni það virka mjög vel gagnvart stjórnvöldum þar í landi að Ísland verði aðildarríki að þessari stofnun. Mér er kunnugt um að ríkisstjórn Portúgals hefur um langt árabil lagt mikla áherslu á þessa stofnun. Það er athyglisvert að spænski þingmaðurinn Martínez, sem nýlega lét af störfum sem forseti þings Evrópuráðsins --- hann gegndi því starfi með miklum glæsibrag --- hefur nú tekið að sér að vera stjórnarformaður í norður-suður stofnuninni. Það var hans eina ósk þegar hann lét af störfum sem forseti þings Evrópuráðsins að fá að gegna því starfi. Það er tvímælalaust merki um að hann ætli að beita sér fyrir því að byggja þá stofnun upp. Ef Spánverjar og Potúgalar taka höndum saman um það enn frekar þá finnst mér það að verða aðildarríki vera ákveðinn vottur af hálfu okkar Íslendinga um að meta starf þeirra í þessum efnum. Ég held ég fari rétt með það að bæði Svíar, Finnar og Danir hafi þegar gerst aðilar að þessari stofnun eða miðstöð. Hér hefur eðlilega verið vikið að því hvort það sé skynsamlegt að styðja aðild Rússa að Evrópuráðinu og hvaða áhrif það hafi ef þjóðir með takmarkaðar lýðræðishefðir gerist þátttakendur í starfsemi Evrópuráðsins. Ég held að við verðum að hafa á því fullan skilning að engin þjóð hefur getað tamið sér lýðræði á skömmum tíma. Ekki heldur við Íslendingar. Það tíðkaðist t.d. hér fyrr á öldinni að í þessum sal sátu sem þingmenn menn sem jafnframt voru dómarar, ekki aðeins sem sýslumenn, heldur líka í æðsta dómstól landsins. Þá þótti mönnum ekkert athugavert við það að dómari við æðsta dómstól landsins gegndi í hjáverkum bankastjórastarfi við Íslandsbanka og sæti síðan síðdegis á þinginu við að setja lög. Ég er hræddur um að það yrði uppi fótur og fit í þjóðfélaginu nú ef dómari í Hæstarétti byði sig fram til þings og ætlaðist til að vera áfram í réttinum, hvað þá heldur ef hann tæki að sér að stýra Landsbankanum síðla dags. Jafnframt voru þeir æðimargir sýslumennirnir sem sátu í þessum sal og tóku þátt í að setja lög sem þeir síðan dæmdu eftir heima í héraði og fóru svo jafnframt með lögreglustjóravald til að rannsaka málin. Það er því ljóst að langt fram eftir þessari öld stóðst Ísland ekki þau skilyrði sem stífustu kröfur Evrópuráðsins fela í sér að lýðræðisríki og skipan mannréttinda eigi að uppfylla. Mér fannst hv. þm. Kristín Ástgeirsdóttir nefna tvö ágæt dæmi um það hvernig starfsemi Evrópuráðsins verður til að leiðbeina hinum nýfrjálsu ríkjum í Austur-Evrópu um villur sem þar er verið að gera. Ég held að dæmin sem hún nefndi sýni mjög vel að það er einmitt hið, mér liggur við að segja, daglega eða virka aðhald sem felst í þátttökunni í Evrópuráðinu sem kemur til með að virka mjög vel. Við skulum gera okkur grein fyrir því að mikill hluti ef ekki nær allir þingmenn sem nú sitja á þjóðþingum í þessum ríkjum hafa nánast engin tækifæri haft til að temja sér þann hugsunarhátt, þær vinnuaðferðir og bera skynbragð á þá mælikvarða sem lýðræðisleg þjóðþing telja eðlilega. Ég hef orðið vitni að því hvað eftir annað á þeim stutta tíma sem ég hef verið í Evrópuráðinu um þessar mundir, að þátttaka ekki síst í nefndarstörfum á þeim vettvangi verður til þess að þessir þingmenn fá ábendingar, læra ákveðna lexíu og skynja þannig hvernig lýðræðið og þingræðið virkar í framkvæmd. Ég vék að því í upphafsræðu minni og vil ítreka nú að það er afar merkileg staðreynd að nokkur hundruð þingmenn sem starfa jafnframt á þjóðþingum 39 Evrópuríkja, þar með talið allra stærstu ríkja álfunnar, Rússlands, Úkraínu, Þýskalands, Bretlands, Frakklands o.s.frv., verja nú samtals rúmum mánuði á ári í formleg þingstörf í Strassborg og taka þátt í ítarlegum nefndarstörfum til viðbótar á þessum vettvangi. Menn eru stundum að tala um stofnanir Evrópusambandsins sem vettvang fyrir víðtæka þátttöku og samskipti í málefnum álfunnar. Ég fullyrði það hér að á vettvangi Evrópusambandsins fer á engan hátt fram starfsemi sem er sambærileg við þá evrópsku þátttöku sem nú er orðin föst í sessi á vettvangi Evrópuráðsins. Í þinghúsi Evrópuráðsins í Strassborg hanga myndir frá þeim atburðum þegar forustumenn Breta, Frakka og Þjóðverja voru að mynda Evrópuráðið í kjölfarið á hinum mikla harmleik í álfunni, heimstyrjöldinni síðari, til staðfestingar því --- og við skulum ekki gleyma því --- til staðfestingar því að aldrei aftur ætluðu Frakkar og Þjóðverjar eða Bretar eða Ítalir að fara með stríð hver gegn öðrum í álfunni. Við skulum ekki gleyma því að Evrópuráðið var upphaflega stofnað til að halda Þjóðverjum í böndum. Það var lýðræðislegur vettvangur til að draga Þjóðverja inn á samstarfsgrundvöll þar sem lýðræðisþjóðirnar í Evrópu ætluðu að beita aðferðum lýðræðis og mannréttinda til að koma í veg fyrir ný styrjaldarátök í álfunni. Nú er verið að beita hliðstæðum aðferðum í þágu þróunarinnar í Rússlandi og ýmsum öðrum ríkjum Mið- og Austur Evrópu. Þannig erum við með í höndum áhrifaríkt tæki sem hefur sannað getu sína í Vestur-Evrópu til að ná árangri í málefnum Austur- og Mið Evrópu. Þess vegna vil ég láta það koma fram hér að ef ég hefði tekið þátt í atkvæðagreiðslunni í Strassborg um aðild Rússa að sambandinu eins og ég á fullan rétt á sem aðalfulltrúi á þinginu þá hefði ég greitt atkvæði með aðild Rússa þrátt fyrir þá vinnu sem laga- og mannréttindanefndin sem ég á sæti í hafði lagt í málið og þær tillögur sem frá henni komu. Það má vel vera að það muni reynast þrautin þyngri að vísa Rússlandi burt úr stofnunum Evrópuráðsins ef þróunin þar verður á þann veg að landið hættir að uppfylla skilyrði lýðræðis- og mannréttinda. En ég er viss um að það verða margir þingmenn til að taka upp þann málstað á þingum Evrópuráðsins og í nefndum ráðsins ef þróunin í Rússlandi verður þannig. Það mun ekki ríkja nein þögn um það mál. Þess vegna er þing Evrópuráðsins og nefndirnar nú þegar orðinn vettvangur þar sem fulltrúar flokkanna í Rússlandi eru teknir upp á lýðræðisprófinu mánuð eftir mánuð eftir mánuð, ár eftir ár. Það er engin önnur stofnun í Evrópu sem gegnir því hlutverki. Eins og hv. þm. Tómas Ingi Olrich réttilega benti hér á er lýðræðishallinn á Evrópusambandinu svo mikill að það er vonlaust að það geti gegnt því hlutverki. Þótt Atlantshafsbandalagið hafi tekið miklum breytingum til batnaðar, þekkjum við líka dæmi úr sögu Atlantshafsbandalagsins að þar hefur ríkt þögn um herforingjastjórnir sem hafa því miður ríkt í nokkrum ríkjum Atlantshafsbandalagsins um ákveðið skeið. Hvorki Evrópusambandið né Atlantshafsbandalagið getur þess vegna verið áhrifaríkt tæki til þess að veita það lýðræðislega aðhald sem þarf í þessum efnum. Það getur Evrópuráðið aftur á móti gert og ég held að sú skylda hvíli á okkur sem ein helsta og elsta lýðræðisþjóð álfunnar á mælikvörðum lýðræðis og manréttinda að sýna með afstöðu okkar og vinnu á þeim vettvangi að við ætlum að leggja okkar af mörkum til þess að hægt verði á næstu árum að fagna sams konar árangri varðandi þjóðir Mið- og Austur-Evrópu eins og hægt væri að gera varðandi þjóðir Vestur-Evrópu. Við skulum ekki gleyma því að það var ekki atburðarásin í Austur- eða Mið-Evrópu sem leiddi til tveggja heimsstyrjalda. Það var atburðarásin í Vestur-Evrópu sem leiddi til tveggja heimsstyrjalda á þessari öld. Við getum þess vegna því miður ekki talað á grundvelli þeirrar sögulegu reynslu að allt hafi ávallt á þessari öld á okkar bóli verið með þeim hætti að hægt sé að sækja þangað fyrirmynd alla öldina. Við ætlum að beita þessu tæki og öðrum til að forða því að heimsálfa okkar og mannkynið allt verði á ný fyrir þeim hörmungum sem menn urðu að þola á fyrri hluta þessarar aldar.

Virðulegi forseti. Ég geri engar athugasemdir við lýsingu hv. þm. Ólafs Ragnars Grímssonar á skoðunum sínum um það hvort skynsamlegt hefði verið að mæla með aðild Rússa að Evrópuráðinu. Hann skýrði ágætlega hvers vegna hann hefði þá afstöðu sem hann lýsti og ég ber fulla virðingu fyrir þeirri skoðun. Hins vegar fannst mér örla á þeim misskilningi sem ég veit að er þó ekki misskilningur, frekar hefur ekki verið komist rétt að orði, þegar hann sagði að það mætti lýsa deilunni þannig að hún hefði staðið um aðild Rússlands. Mér er ljóst að til eru þingmenn á Evrópuráðsþinginu sem eru á móti aðild Rússlands en þeir eru ekki margir. Deilan stóð ekki um hvort, heldur hvenær, á hvaða tímapunkti og við hvaða aðstæður sú ákvörðun er tekin. Ágreiningur okkar um þetta atriði snertir ekki það hvort Rússar ættu að verða aðilar að Evrópuráðinu heldur fyrst og fremst á hvaða tímapunkti og við hvaða aðstæður, því að ég deili skoðunum hans að því leyti til að ég tel að Rússar eigi erindi inn í Evrópuráðið.

Virðulegi forseti. Mér er ljúft að staðfesta að sá skilningur er réttur að þær mismunandi áherslur sem komu fram innan íslensku sendinefndarinnar á þingi Evrópuráðsins sneru fyrst og fremst að tímasetningu. Það ber að leggja áherslu á það og ef orð mín hafa falið það í sér að það mætti skilja þau á þann veg að innan sendinefndarinnar hafi verið grundvallarandstaða við aðild Rússa að Evrópuráðinu er nauðsynlegt að leiðrétta það. Það er líka rétt að halda því til haga eins og hv. þm. Tómas Ingi Olrich benti á og fróðlegt fyrir aðra í salnum að átta sig á því að það eru til hópar þingmanna á þingi Evrópuráðsins sem telja að Rússland sé svo stórt, svo fyrirferðarmikið að aðild þess að Evrópuráðinu hljóti að breyta nánast í grundvallaratriðum eðli stofnana Evrópuráðsins. Sumir halda því jafnvel fram, a.m.k. í einkasamræðum, ég veit ekki hvort það hefur komið fram í opinberum ræðum, að Evrópuráðið muni aldrei leggja í það að vísa Rússlandi úr þingsalnum með formlegri atkvæðagreiðslu eins og Evrópuráðið hefur þó rétt til að gera líkt og Tyrkir urðu að ganga á dyr þegar þing Evrópuráðsins samþykkti að vísa þeim brott vegna herforingjastjórnarinnar í Tyrklandi. Vissulega væri það mikil ákvörðun að vísa rússnesku sendinefndinni formlega á brott og Rússlandi þar með úr stofnunum ráðsins. Það getur kannski verið rétt hjá þessum ágætu mönnum að ef á þyrfti að halda mundi það vefjast fyrir ýmsum m.a. af pólitískum ástæðum. Ég hef hins vegar þá trú að Evrópuráðið muni áfram sýna þann innri styrk sem það hefur sýnt til þessa.

Herra forseti. Ég kem hingað til þess að undirstrika að við hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson leggjum sama skilning í þá atburði sem urðu á Evrópuráðsþinginu. Ég vil aðeins geta þess að það sem kom fram í máli hans um afstöðu nokkurra þingmanna í Evrópuráðsþinginu sem eru andvígir aðild Rússa að Evrópuráðinu af grundvallarástæðum kemur oftar fram í persónulegum viðræðum við þá en opinberlega. Það er mjög athyglisvert að taka tillit til þess, ekki síst vegna þess að hér hlýðir Össur Skarphéðinsson á mál mitt, að meðal íbúa Eistlands og þingmanna frá Eistlandi er þetta sjónarmið mjög ríkjandi. Þeir óttast mjög viðhorf Rússa til þeirra landamæra sem þar eru og reyndar eru umdeild og þeir hafa áhyggjur af því hvaða áhrif muni koma með Rússum inn í Evrópuráðið. Þess ber að geta að meðal þeirra þingmanna sem voru af hálfu Rússa á þessum fræga fundi voru eins ólík öfl eins og Lúkín sem er í Jabloko-flokknum og meðal lýðræðissinnuðustu aflanna á rússneska þinginu, þar var einnig Zjúganov sem er kommúnisti og hefur játað sérstaka hrifningu á kenningum Leníns og þar var Zhirinovskíj sem er að sjálfsögðu andlýðræðislegur stjórnmálamaður og kemur ekki til með að hafa heilbrigð áhrif á starf Evrópuráðsins.

Herra forseti. Hér hefur lengi dags staðið málefnaleg og athyglisverð umræða um utanríkismál sem ég held að hafi sýnt fram á að það er nauðsynlegt að taka lotur um utanríkismál oftar en við gerum. Ég vek sérstaka eftirtekt á því að menn hafa eiginlega orðið sammála um að það eru blikur á lofti varðandi NATO, þ.e. hvert ætlar NATO að þróast, hvert á það að þróast og það mál sem ég flyt tengist því að nokkru leyti. Herra forseti. Ég flyt skýrslu Íslandsdeildar Vestur-Evrópusambandsþingsins fyrir síðasta ár. Þetta er merkileg skýrsla að því leyti til að þetta er fyrsta skýrslan sem er flutt um þátttöku okkar Íslendinga í þessum merku þingmannasamtökum. Ég flyt hana vegna þess að formaður sendinefndarinnar, hv. þm. Lára Margrét Ragnarsdóttir, er stödd erlendis í opinberum erindagerðum. Hún er að sækja fundi á vegum Evrópuráðsins sem hefur einmitt verið mikið til umræðu. VES eða Vestur-Evrópusambandið, sem er varnarbandalag Vestur-Evrópuríkja, varð löngum örreytiskot í túnjaðri höfuðbólsins NATO. Það var stofnað 1948 með Brussel-sáttmálanum og þingmannasamkundunni sjálfri var komið á fót árið 1954. Aðildarríki þingsins eru tíu og þau er jafnframt öll aðildarríki ESB og NATO. Eins og hæstv. utanrrh. gat réttilega í dag er sú regla enn í fullu gildi að til þess að fá fulla aðild að Vestur-Evrópusambandinu þurfa ríki í senn að vera fullgildir aðilar að Evrópusambandinu og NATO. Þar að auki eiga þrjú ríki aukaaðild að Vestur-Evrópusambandinu. Það eru ríki sem eru öll aðilar að NATO en standa utan ESB, þ.e. Ísland, Tyrkland og Noregur. Síðan hafa að auki áheyrnaraðild ríkin Austurríki, Danmörk, Finnland, Írland og Svíþjóð sem eru öll aðildar að Evrópusambandinu en hafa ekki óskað eftir fullri aðild og það er afskaplega merkilegur hlutur og raunar mikilvægur í ljósi þróunar sambandsins. Menn verða að hafa þessa staðreynd í huga þegar þeir velta fyrir sér hvert á VES að þróast. Á það að verða hluti af Evrópusambandinu eins og hugmyndir eru uppi um sums staðar og ég mun víkja að síðar í máli mínu. En jafnframt hafa áheyrnaraðild að Vestur-Evrópusambandsins níu ríki í Mið- og Austur-Evrópu, þ.e. Búlgaría, Eistland, Lettland, Litáen, Pólland, Rúmenía, Tékkland, Slóvakía og Ungverjaland. Herra forseti. Í ljósi þess að þetta er í fyrsta skiptið sem slík skýrsla er flutt og vegna þess að þingheimur hefur e.t.v. ekki mikla og djúpa þekkingu á starfsemi þessa þings ætla ég aðeins að víkja að því hvernig það starfar. Það hefur aðsetur í París og árlega eru haldnir tveir þingfundir, í júní og desember. Þar að auki getur þingið haldið aukafundi ef forsætisnefnd tekur ákvörðun um það og nú er einmitt nýlokið mjög mikilvægu aukaþingi þar sem tekist var á um það hvert VES ætti að stefna í framtíðinni, hvort það ætti að halda áfram að vera sjálfstæð stofnun eða verða hluti af Evrópusambandinu. Skjöl þingsins eru gefin út á ensku og frönsku og innan þess starfa sex fastanefndir: varnarmálanefnd, stjórnmálanefnd, tækni- og geimvísindanefnd, fjármála- og stjórnsýslunefnd, þingskapanefnd og síðan nefnd um almannatengsl. Í landsdeildunum mega varamenn taka aðalsæti í nefndum og við eigum í krafti aukaaðildar okkar þrjá fulltrúa á þingum Vestur-Evrópusambandsins. Þessir þrír fulltrúar eru hv. þm. Lára Margrét Ragnarsdóttir og Siv Friðleifsdóttir auk mín og varamenn eru hv. þm. Kristján Pálsson, Guðmundur Hallvarðsson og Ásta R. Jóhannesdóttir. Eins og fyrr hefur komið fram í máli mínu var hv. þm. Lára Margrét Ragnarsdóttir kjörin formaður og sá sem hér flytur greinargerð var kjörinn varaformaður. Starfsemi sendinefndarinnar hefur einkum lotið að þremur þáttum á árinu: Í fyrsta lagi átti deildin þátt í því að taka á móti forseta Vestur-Evrópuþingsins, hinum góðkunna Sir Dudley Smith sem kom hingað í boði forseta Alþingis og sat skemmtilegan kvöldverð í boði forseta þingsins úti í Viðey sem er rétt að fara ekki frekar út í hér en með honum var auk þess hin ágæta eiginkona hans lafði Katrín. Herra forseti. Tveir fundir voru af hálfu nefndarinnar sóttir í París og þar ræddu íslensku fulltrúarnir aðallega tvennt. Í fyrsta lagi fór þar fram umræða um það hvaða réttindi og skyldur aukaaðilar ættu að hafa en í dag höfum við ásamt Norðmönnum og Tyrkjum fullt málfrelsi, tillögurétt og reyndar atkvæðisrétt í nefndum þingsins en það var tekist á um það hvort við ættum líka sem aukaaðilar að hafa fullan atkvæðisrétt á þingunum sem hefði þá í rauninni þýtt að sem aukaaðilar hefðum við réttindi fullgildra aðila. Það var tillaga þingsins að svo yrði og Finsberg lávarður, sem flutti tillöguna fyrir hönd þeirrar nefndar sem um þetta vélaði, lagði þetta til en það reyndist ekki vilji fyrir henni. Auðvitað hörmuðu Íslendingar þetta mjög vegna þess að það var og er vilji sendinefndarinnar í kjölfar ákvörðunar þingsins um þátttöku þarna að vera mjög virk í starfi þingsins. Í öðru lagi var umræða um Eystrasaltsþingið þar sem ég ræddi um tengsl Íslands og Eystrasaltsríkjanna og flutti þar svipað mál og ég hef gert í dag, þ.e. ég lagði þar eindregið til að Eystrasaltslöndunum yrði tekið vel og þeim yrði hleypt bæði inn í Vestur-Evrópusambandið og reyndar NATO líka. Sá þröskuldur yrði ómerkur gerður sem felst nú í þeirri reglu að ríkið þurfi að vera líka fullgildur aðili að Vestur-Evrópusambandinu til þess að koma í NATO. Það er rétt að geta þess líka, herra forseti, að á þinginu í desember í fyrra flutti hv. þm. Lára Margrét Ragnarsdóttir ræðu sem tók í stórum dráttum undir þetta viðhorf. Það er því alveg ljóst hver er vilji hinna óbreyttu þingmanna þó hér hafi komið fram í dag að menn séu kannski ekki alveg sáttir við það, a.m.k. ekki ég, að ríkisstjórnin taki ekki fastar á þessu. Herra forseti. Tildrög þess að Íslendingar urðu aukaaðilar að Vestur-Evrópusambandinu má rekja til nokkuð þverstæðukenndra atburða sem áttu sér stað í tengslum við Maastricht-ferlið. Vestur-Evrópusambandsríkin héldu þá fund þar sem þau í fyrsta lagi tóku ákvörðun um að bjóða þeim þremur ríkjum sem eru aðilar að NATO án þess að vera í ESB, aukaaðild að sambandinu. Þetta var gert, herra forseti, til að treysta hlutverk VES sem Evrópustoðar Atlantshafsbandalagsins. En á sama fundi var líka tekin ákvörðun um að vinna að því að þróa Vestur-Evrópusambandið þannig í framtíðinni að það yrði hluti af Evrópusambandinu. Ég tel að í þessu felist innri mótsögn. Ég tel að það séu ósamrýmanleg markmið annars vegar að hleypa NATO-þjóðum utan ESB inn í Vestur-Evrópusambandið til að auka vægi VES sem Evrópustoðar Atlantshafsbandalagsins en á hinn bóginn að vinna að því að þróa Vestur-Evrópusambandið inn í Evrópusambandið. Ég tel að þetta sé ósamrýmanlegt, herra forseti, og ég er á móti því. Ég held að það sé pólitísk eining um það á þessu þingi að vera á móti þessu. Það er alveg ljóst að það þjónar ekki hagsmunum Íslendinga á meðan þeir eru utan Evrópusambandsins að þessi þróun haldi áfram. Það er margt sem mælir gegn þessu. Í fyrsta lagi skulum við velta því fyrir okkur hvers vegna Íslendingar þekktust boð Vestur-Evrópusambandsins um að ganga þar inn sem aukaaðilar. Það var til að ná þeim áhrifum sem felast í því að vera nánast í daglegu samneyti við stoðir Atlantshafsbandalagsins, notfæra sér návígið til að koma skoðunum Íslendinga um öryggi og varnir Evrópu á framfæri og hafa sökum návígisins áhrif með hinni tíðu samræðu við fulltrúa Atlantshafsbandalagsins á þróun þessara mála. Ef það verður ofan á, herra forseti, að Vestur-Evrópusambandið verður hluti af Evrópusambandinu eins og til skamms tíma virtist vera vilji allra sem eiga fulla eða aukalega aðild að Vestur-Evrópusambandinu utan Íslendinga og Breta, hvað hefur það í för með sér? Ef við horfum til þess hvaða áhrif það hefði haft t.d. á Atlantshafsbandalagið, þá er alveg ljóst að menn verða að tengja þetta þeirri þróun sem hefur átt sér stað í Bandaríkjunum. Í Bandaríkjunum er komin upp ný kynslóð stjórnmálamanna, ný kynslóð manna sem taka ákvarðanir og þessi kynslóð horfir með vaxandi efasemdum til þátttöku Bandaríkjamanna í vörnum Evrópu. Sér í lagi og eðlilega vex þeim í augum kostnaðurinn við að hafa bandarískt herlið í Evrópu. Þetta er umræða sem Íslendingar hafa ekki farið varhluta af. Ég hygg að meðan Ísland er aðili að Atlantshafsbandalaginu og það er að sjálfsögðu rétt fyrir Ísland að vera það áfram, sé óæskilegt að mikilvægi varna Evrópu yrði flutt í auknum mæli yfir á Evrópusambandið með þessum hætti. Það mundi að sjálfsögðu auka líkurnar á því að Bandaríkjamenn létu í framtíðinni Evrópu eftir að sjá um varnir sínar. Sá dagur kann að koma að það sé réttmæt ákvörðun. En því miður, eins og við sjáum af atburðunum í Júgóslavíu, er sá dagur ekki í nánd að minni hyggju. Herra forseti. Önnur rök mæla gegn þessu líka. Það var talað um það þegar þessum þremur ríkjum var boðin aukaaðild að Vestur-Evrópusambandinu að það yrði gert til þess að treysta mikilvægi þess sem Evrópustoðar Atlantshafsbandalagsins. En ef Vestur-Evrópusambandið verður inngróinn partur af ESB er um leið búið að svipta þessi þrjú ríki, Ísland, Noreg og Tyrkland möguleikunum á því að hafa áhrif á mál sem lúta þeirra eigin framtíð vegna þess að eðlilega mundu þessi ríki sem standa utan Evrópusambandsins ekki geta unnið innan ESB að þessum málum. Það er vert að geta þess líka að ég tel eins og málum er háttað að t.d. Norðmenn með sína afgerandi atkvæðagreiðslu gegn þátttöku í Evrópusambandinu mundu eiga mjög erfitt með að halda uppi núverandi starfi og virkni innan Vestur-Evrópusambandsins. Það sama kynni e.t.v. að gilda fyrir Ísland a.m.k. miðað við núverandi ríkisstjórn. Þess vegna gæti þetta leitt til þess að a.m.k. virkni þeirra þjóða sem standa utan ESB eða eru aðilar að NATO mundi minnka og e.t.v. formleg staða þeirra líka. Þá má velta því fyrir sér hvort ekki sé beinlínis verið að vinna gegn því markmiði að VES verði að gildari Evrópustoð samstarfsins sem fer fram innan Atlantshafsbandalagsins. Í þriðja lagi, herra forseti, er þess að geta að nú þegar eru fimm lönd innan Evrópusambandsins sem eru ekki fullgildir aðilar að Vestur-Evrópusambandinu. Hvers vegna eru þau það ekki? Vegna þess að þau treysta sér ekki af pólitískum eða öðrum ástæðum til að axla þær skuldbindingar sem fylgja fullri aðild að þessu varnarbandalagi Vestur-Evrópuríkja. Ef Vestur-Evrópusambandið ætti að verða formleg stoð undir Evrópusambandinu sé ég ekki hvernig þessi ríki gætu samþykkt það nema því aðeins að sú varnarstefna sem nú er uppi yrði útvötnuð einhvern veginn. Það yrði tæpast í þágu öryggishagsmuna Evrópu eins og við höfum séð þá til þessa. Herra forseti. Þetta eru meginrökin gegn því að það eigi að gera Vestur-Evrópusambandið að formlegum hluta Evrópusambandsins. Meginstarf íslensku sendinefndarinnar hefur falist í því að mæla gegn þessari þróun. Við höfum haldið ræður á þessum tveimur fundum gegn þessu þannig að eftir því hefur verið tekið. M.a. hefur verið leitað til okkar til að setja formlega fram rökin gegn því að þessi þróun nái fram að ganga í fyllingu tímans. Ég tel því, herra forseti, alveg ótvírætt að við höfum náð nokkrum árangri. Það sást á síðasta aukaþingi Vestur-Evrópusambandsins í Lundúnum sem haldið var fyrir þremur vikum, þegar niðurstaðan varð í rauninni sú að fallið var frá þessum hugmyndum í bili. Þar var gerð málamiðlun sem fól það í sér að menn ættu að stefna að einhverri ókunnri framtíð en nú væri réttara að hafa Vestur-Evrópusambandið áfram sem sjálfstæða stofnun. Og vegna þess að ráðstefnan í Lundúnum varð til að móta innlegg Vestur-Evrópusambandsins inn á ríkjaráðstefnu ESB sem hefst síðar á þessu ári, var þetta afskaplega mikilvæg afstaða. Íslendingar og Bretar höfðu að þessu leyti haft nánast sömu afstöðu og við gerðum okkur far um að láta það heyrast hvar sem var. Ég tel, herra forseti, að þetta hafi skipt nokkru máli. Ég tel að talsvert miklir hagsmunir séu fólgnir í því fyrir Ísland að þessi þróun nái ekki fram að ganga. Svo má velta fyrir sér, herra forseti, hvort það sé réttur okkar að verja tíma og fjármagni til að taka þátt í þessum samtökum. Ég tel að ég hafi svarað þeirri spurningu í seinni hluta ræðu minnar. Ég tel að við höfum haft þarna sérstakan málstað. Við höfum haft sérstöðu. Við höfum náð að koma því afskaplega skilmerkilega á framfæri og ég tel að það hafi skipt nokkru máli varðandi þá niðurstöðu sem í bili hefur náðst um framtíð Vestur-Evrópusambandsins. Það er niðurstaða sem er mjög í samræmi við utanríkisstefnu Íslands, sem er mjög í samræmi við hina sameiginlegu afstöðu, ég held, flestra stjórnmálaflokka varðandi þennan tiltekna þátt. Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa frekari orð um þetta. Ég tel að það hafi verið rétt ákvörðun á sínum tíma af þinginu að ganga til samstarfs við aðrar þjóðir á vettvangi Vestur-Evrópusambandsþingsins. Við munum sjá það á næstu árum hvort ekki sé rétt að auka þátttöku okkar. En til að það verði hægt, m.a. til að gefa nefndarmönnum færi á að taka þátt í hinum mikilvægu sex fastanefndum þingsins, þarf aukið fjármagn. Það hefur ekki verið skilningur á því af hálfu þeirra sem ráða þinginu og það er auðvitað afstaða út af fyrir sig. Ég tel að það hafi verið misráðið. Ég tel að þarna sé um að ræða svo mikilvæg mál sem brenna það heitt nákvæmlega þessi árin á öryggis- og varnarsamstarfi Evrópuþjóðanna að það nauðsynlegt sé fyrir Ísland að fara þarna inn af fullum þunga. Það höfum við ekki náð að gera alveg enn þá.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni fyrir mjög greinargóða framsögu fyrir þessari skýrslu og ítarlega lýsingu hans á stöðu mála innan Vestur-Evrópusambandsins. Það vekur óneitanlega athygli þegar horft er til Vestur-Evrópusambandsins að Norðurlöndin hafa öll náð saman um þá niðurstöðu að gerast ekki fullgildur aðili að því. Það er kannski ekki rétt að bera upp þá spurningu við hv. þm. Össur Skarphéðinsson hvort það hafi verið rætt á vettvangi Norðurlandasamvinnunnar að þrátt fyrir alla umræðuna um að þróa Vestur-Evrópusambandið sem veigamikinn hlekk í nýju öryggiskerfi í álfunni, er það engu að síður afstaða Norðurlandaríkjanna allra að treysta sér ekki til að vera þar fullgildir aðilar. Það er skiljanlegt kannski að nokkru leyti með Ísland og Noreg sem ekki eru aðilar að Evrópusambandinu og það er kannski skiljanlegt með Finnland og Svíþjóð sem hafa að forminu til haft afstöðu hlutleysis. En mig langar til að spyrja hv. þm. Össur Skarphéðinsson til fróðleiks: Hver eru rökin af hálfu Dana fyrir því að vera ekki einu sinni aukaaðili sem þó Ísland og Noregur eru, heldur eingöngu áheyrnaraðili? Birtist það einhvern veginn í málflutningi þingmanna Dana á þessum vettvangi hvers vegna þeir hafa kosið að standa svo langt frá Vestur-Evrópusambandinu að þeir standi í raun og veru fjær en Ísland og Noregur?

Herra forseti. Það er rétt hjá hv. þm. Ólafi Ragnari Grímssyni að öll Norðurlöndin fimm hafa ekki kosið að taka sér stöðu sem fullgildir aðilar að Vestur-Evrópusambandinu. Þrjú þeirra eiga þó kost á því. Það er erfitt að svara spurningunni vegna þess að ég hef ekki nægilega þekkingu á málinu til að geta það. Ég vil þó að því er varðar Danmörku greina frá því að Danir mæta þarna einungis til að fylgjast með. En ég minnist þess ekki að þeir hafi tekið til máls eða látið nokkrar skoðanir í ljós, meðan t.d. Norðmenn eru nokkuð virkir. Þingmenn þeirra á samkundunni hafa mælt fyrir fullri aðild Noregs að Vestur-Evrópusambandinu og ég hygg að því verði fylgt eftir af hálfu ríkisstjórnar Noregs á næstu árum. Það var líka merkilegt þegar forsætisráðherra Dana kom hingað til fundar við utanrmn. í opinberri heimsókn sinni, að um það bil helmingurinn af því sem hann ræddi við okkur, og hann ræddi það reyndar líka talsvert í fjölmiðlum og í samtölum við systurflokk sinn, Alþfl., laut að Vestur-Evrópusambandinu. Satt að segja fannst mér dálítið merkilegt hversu mikinn þunga hann lagði á það mál og bersýnilegt að Danir hafa áhuga á því að breyta stöðu sinni á einhvern hátt. Ég held að hann hafi jafnvel sagt það í fjölmiðlum. Hins vegar hafa Íslendingar á því ári sem þeir hafa verið þarna inni verið langvirkastir allra Norðurlandanna. Að hluta til, hv. þm., kann það að helgast af því, sem ég sagði í upphafi ræðu minnar, að VES-ið var örreytiskot í túnjaðri höfuðbólsins áratugum saman. Það er fyrst núna á allra síðustu árum, þ.e. eftir Maastricht 1991, sem það er líklegt að Vestur-Evrópusambandið fái aukið vægi. Nú þegar á síðustu árum hefur Vestur-Evrópusambandið tekið að sér gæsluhlutverk bæði á Dóná, á Adríahafi og í Mostar. En ég hef ekki tíma til að fara frekar út í það.

Virðulegi forseti. Það kann að vera hógværð hv. þm. að telja ekki að ein af ástæðunum fyrir því að sendinefnd Íslands mun vera eina sendinefnd norrænna ríkja sem lætur eitthvað að sér kveða á þessum vettvangi sé vösk framganga einstakra nefndarmanna í störfum þingsins. Hana þekkjum við náttúrlega úr þingsal á Alþingi og höfum kannski í þessum efnum gert að ákveðinni útflutningsvöru. En það mátti heyra á hinni merku ræðu sir Dudleys Smith sem hann hélt í boði forseta Alþingis að hin íslenska sendinefnd vakti greinilega mikla athygli á þinginu. Hins vegar vil ég beina þeim tilmælum til nefndarinnar að í næstu skýrslu verði kafli um afstöðu og framgöngu hinna norrænu ríkja í starfi Vestur-Evrópusambandsins. Ég held að það væri mjög fróðlegt fyrir okkur þingmenn að fá nánari lýsingu á því, hvaða röksemdir liggja að baki mismunandi afstöðu norrænna ríkja til Vestur-Evrópusambandsins og hver málflutningur þingmanna frá hinum norrænu ríkjunum er á þessum vettvangi. Mér finnst t.d. mjög fróðlegt að heyra það hér að þingmenn Dana skuli yfirleitt ekki taka þátt í umræðum á þessum vettvangi.

Þeir eru bara hlustendur.

Ég held að þeir hafi rétt til að taka til máls, hv. þm. Geir Haarde, án þess að ég kunni að skýra það betur. Ég kem hér á framfæri þeirri ósk hér að í næstu skýrslu verði hugað að því að hafa kafla um hin norrænu ríki á vettvangi samstarfs um öryggismál í álfunni.

Herra forseti. Þetta er orðinn langur dagur og miklar umræður um alþjóðleg málefni. Ég ætla ekki að hafa langt mál um skýrslu Íslandsdeildar Alþjóðaþingmannasambandsins, en vísa í hið prentaða þskj. nr. 595 um það efni. Ég vildi hins vegar vekja athygli á nokkrum atriðum að því er varðar starfsemi þessa sambands sem er reyndar, að því er ég best veit, elstu alþjóðlegu samtökin sem starfað hafa samfleytt og starfa enn, stofnuð árið 1889. Sá er reginmunur á þessum samtökum og öðrum sem gerð hefur verið grein fyrir í dag að þau ná um allan heim. Í sumum þeim samtökum sem rætt hefur verið um í dag eru mjög fá ríki, frá þremur í Vestnorræna þingmannaráðinu, fjórum í EFTA, fimm í Norðurlandaráði upp í 30--40 í Evrópuráðinu og ÖSE, en Alþjóðaþingmannasambandið hefur innan sinna vébanda 135 þjóðþing um allan heim, ef ég man rétt. Það er auðvitað grundvallarmunur á þessu. Hér er ekki um að ræða svæðisbundin samtök heldur alheimssamtök sem eiga sér aðeins hliðstæðu í Sameinuðu þjóðunum, sem eru vettvangur ríkisstjórnanna að sjálfsögðu. Þessi samtök eru hins vegar miklu meira en bara vettvangur fyrir þingmenn til að koma saman og hittast, þótt það mikilvægasta í starfi samtakanna sé að vísu að skapa vettvang fyrir umræður um málefni líðandi stundar, þau málefni sem uppi eru í heiminum á hverjum tíma. Samtökin skapa vettvang fyrir tvíhliða samtöl eða fjölmennari til að leysa vandamál og geta þar með skapað fulltrúum aðstæður til að hittast sem ella hefðu ekki á því góð tök, fulltrúum landa sem hafa kannski ekki stjórnmálasamband eða eiga kannski í átökum. Mörg dæmi eru um að á þessum vettvangi hafi gefist tækifæri til að reyna að miðla málum eða jafnvel leiða þau til lykta. Á undanförnum árum hefur sambandið beitt sér fyrir því að efla þróun lýðræðis um allan heim með því að bjóða fram tæknilega aðstoð, mannskap til að fylgjast með kosningum víða um heim, styðja og efla þátttöku kvenna jafnt sem karla í stjórnmálum, ekki síst í hinum vanþróaðri ríkjum heims og hlúa að mannréttindum hvarvetna, þá ekki síst mannréttindum þeirra sem kjörnir eru á þing sem fulltrúar sinna þjóða. Reynslan sýnir því miður að víða er réttaröryggi það mikið fótum troðið að þingmenn hafa jafnvel verið teknir af lífi eða fangelsaðir án dóms og laga í ýmsum ríkjum heims. Þingmannasambandið hefur staðið vörð um réttindi þessara þjóðkjörnu fulltrúa og barist fyrir rétti þeirra oft með ágætum árangri þótt því miður séu allt of mörg dæmi um að harðstjórar hafi ekki virt leikreglur lýðræðisins gagnvart þingmönnum. Hér eru á ferðinni samtök sem eru frábrugðin í eðli sínu hinum svæðisbundnu samtökum sem Íslendingar taka þátt í á vegum Alþingis. Reyndar er það svo í mörgum ríkjum að menn nota þennan vettvang til þess að skapa tvíhliða samskipti. Breska deildin innan Alþjóðaþingmannasambandsins hefur t.d. mjög mikil samskipti við önnur lönd og allar heimsóknir erlendra þjóðþinga til breska þingsins eru innan vébanda og á vettvangi þessa samstarfs og í nafni þess. Ég gat þess áðan að Sameinuðu þjóðirnar væru kannski sú stofnun alþjóðleg sem sambærilegust væri þingmannasambandinu og þegar Sameinuðu þjóðirnar áttu 50 ára afmæli í fyrra var haldinn sérstakur aukafundur í ráði Alþjóðaþingmannasambandsins í sal allsherjarþingsins í New York þar sem rætt var m.a. um framtíð Sameinuðu þjóðanna og framtíðarsamstarf þessara tveggja samtaka. Niðurstaðan varð sú að allsherjarþingið samþykkti í haust sérstaka ályktun þar sem framkvæmdastjóra Sameinuðu þjóðanna var falið að vinna að gerð samstarfssamnings við Alþjóðaþingmannasambandið. Er sú vinna nú í fullum gangi og verið að vinna að formlegum samningi um þetta samstarf. Að baki slíkra hugmynda er sú skoðun að Alþjóðaþingmannasambandið gæti orðið svokölluð þingleg vídd fyrir það starf sem fram fer á vegum ríkisstjórnanna innan Sameinuðu þjóðanna. Breyting hefur orðið á starfseminni innan Alþjóðaþingmannasambandsins á síðustu árum eins og annars staðar í kjölfar þess að kalda stríðinu er lokið. Áhugi sumra ríkja hefur minnkað, en áhugi annarra hefur aukist og fjöldi nýrra ríkja hefur komið til skjalanna á þessum vettvangi, bæði nýfrjáls ríki og síðan önnur sem áður fengu ekki aðild vegna stjórnarhátta í viðkomandi landi. Ég nefni þar sem dæmi Suður-Afríku, Namibíu, Chile og fleiri slík lönd. Þar fyrir utan hafa komið inn í samtökin fjöldi nýrra og nýfrjálsra ríkja bæði í Mið- og Austur-Evrópu og Asíu og víðar. Þetta hefur kallað á margs konar breytingar, en kannski er það eftirminnilegast að átökin sem endurspegluðust milli vestrænna ríkja undir forustu Bandaríkjanna annars vegar og kommúnistaríkjanna undir forustu Sovétríkjanna hins vegar eru horfin. Kannski má segja að áhugi Bandaríkjamanna hafi af þeim sökum minnkað nokkuð á þátttöku í þessu samstarfi. Samstarfið er ekki lengur hugmyndafræðilegur átakavettvangur með sama hætti og áður var, en á hinn bóginn hafa önnur alþjóðleg deilumál tekið ríkari skerf af tíma samtakanna. Má þar t.d. nefna deilurnar í fyrir botni Miðjarðarhafs. Meðan þær stóðu sem hæst endurspegluðust deilumálin með mjög áberandi hætti á vettvangi Alþjóðaþingmannasambandsins, en þróunin á þessum vettvangi hefur auðvitað líka komið mjög glöggt fram hjá sambandinu. Það hafa verið nokkrar blikur á lofti varðandi þátttöku Bandaríkjaþings í samstarfinu, m.a. vegna þess að ríkjandi meiri hluti á þinginu hefur aðra afstöðu til alþjóðamála í ýmsum grundvallaratriðum en verið hefur. Hann hefur kannski fylgt meiri einangrunarstefnu en tíðkast hefur um margra ára skeið. Það hefur birst í framlögum og fjárveitingum til margs kyns samstarfs á alþjóðavettvangi sem sést best á því hvað skorið hefur verið við nögl að greiða framlög til sjálfra Sameinuðu þjóðanna, en það er Bandaríkjaþingi og Bandaríkjunum ekki til sérstaks framdráttar eða sóma.

Það stendur nú vonandi til bóta.

Stendur vonandi til bóta, segir hv. þm. Kristin Ástgeirsdóttir. Og ég tek undir það. En ýmsar aðrar alþjóðlegar stofnanir hafa mátt sætta sig við skert framlög og minni þátttöku en áður hefur verið. Af hálfu Alþjóðaþingmannasambandsins hafa verið viðræður í gangi við fulltrúa Bandaríkjaþings sem hafa snúist um áframhaldandi þátttöku Bandaríkjanna af fullri einurð. Þar hafa menn lagt áherslu á að Bandaríkjamenn taki fullan þátt í þessum störfum, greiði ekki bara sín gjöld heldur sinni starfinu. Ég átti þess reyndar kost í gær að taka þátt í slíkum viðræðum í hlutverki mínu sem varaforseti þessara samtaka ásamt forseta þess sem kemur frá Egyptalandi og framkvæmdastjóra samtakanna. Í ljósi þeirra viðræðna sem við áttum vestra í gærdag við ýmsa helstu ráðamenn í þinginu, tel ég ekki ástæðu til þess að örvænta neitt um þetta atriði. En það mun auðvitað koma í ljós síðar. Ég vísa að endingu, herra forseti, til þess skjals sem hér liggur frammi. Ég sé ekki ástæðu til þess að orðlengja um þetta. Umræðurnar í dag hafa verið ágætar almennt séð um þessi alþjóðlegu málefni. Ég sé ástæðu til þess að fagna því að það hefur þurft heilan dag til að ræða þessar skýrslur. Það er til marks um hvað áhugi hefur vaxið í þinginu á alþjóðamálum og störfum alþjóðanefnda. Það er líka til marks um að vonandi eru þessar nefndir allar að vinna störf sem máli skipta og sem munu skila sér inn í þingið með einum eða öðrum hætti, vonandi sem jákvæðustum.

Virðulegi forseti. Það er þannig með þennan lið í þingsköpunum, andsvar, að það er ekkert sjálfgefið að hann sé alltaf notaður til þess að andmæla því sem fram kemur hjá hv. þingmönnum, heldur er hann vettvangur fyrir styttri innskot. Ég vil nota þetta tækifæri til þess að þakka hv. þm. Geir Haarde fyrir hans skýrslu. Ég vil einnig þakka honum fyrir það starf sem hann hefur unnið á þessum vettvangi. Það er ekki mjög algengt að íslenskir þingmenn í jafnvíðtæku alþjóðlegu starfi og hér um ræðir séu valdir til forustustarfa um árabil. Það hefur hins vegar orðið raunin varðandi hv. þm. Geir Haarde. Mér er kunnugt um það af samtölum sem ég hef átt við marga þingmenn sem ég hef hitt víða um veröldina og starfa á vettvangi Alþjóðaþingmannasambandsins að þeir þekkja mjög vel til þeirrara starfa og tengja það við Ísland. Hróður Íslands hefur því verið aukinn sérstaklega á þessum vettvangi og víðar í krafti þeirra starfa sem hv. þm. Geir Haarde hefur unnið þar. Það er kannski ekki almennt til siðs á Alþingi að menn fjalli um mál með þeim hætti sem ég geri nú, en mér finnst þau verk sem hv. þm. hefur unnið innan Alþjóðaþingmannasambandsins og sá trúnaður sem honum hefur verið veittur þar vera með þeim hætti að það beri að veita því sérstaka athygli á Alþingi og þakka fyrir það fyrir hönd þingsins.

Virðulegi forseti. Vissulega er ástæða til að taka undir orð hv. þm. Ólafs Ragnars Grímssonar varðandi hv. þm. Geir Haarde. Móðir Gríms Thomsens hefði komist þannig að orði að hann væri sómi síns föðurlands eins og hún sagði oft um þá menn sem henni fannst standa sig vel. Ég kannast við þetta sama úr því alþjóðasamstarfi sem ég hef verið í að hv. þm. Geir Haarde er þekktur meðal þingmanna og að góðu einu. Ástæðan fyrir því að ég kem hingað í ræðustól er sú að það rifjaðist upp fyrir mér að ég hef notið mjög góðs af Alþjóðaþingmannasambandinu og við hv. þm. Sigríður Anna Þórðardóttir. Ég vil koma því að hvað Alþjóðaþingmannasambandið kemur víða við því að á kvennaráðstefnunni í Kína kom Alþjóðaþingmannasambandið nokkuð við sögu. Það stóð þar fyrir mjög stórum fundi sem var haldinn í höll alþýðunnar í Peking, heils dags fundi þar sem voru saman komnir að ég hygg nokkur hundruð þingmanna því að það voru gríðarlega margir þingmenn á kvennaráðstefnunni. Mér er sérstaklega minnisstæð fylking indverskra þingkvenna sem voru þarna tugum saman og bar auðvitað mikið á vegna þess hvað þær voru skrautlega klæddar og glæsilegar konur. Þarna var farið í gegnum stöðu mála í þjóðþingum heimsins og kynnt skýrsla sem Alþjóðaþingmannasambandið lét vinna sérstaklega í tilefni af kvennaráðstefnunni um stöðuna á þjóðþingum. Ég veit ekki hvort þingmenn hafa almennt fengið skýrsluna. Ég á hana í fórum mínum og ég sá að ritari deildarinnar var með hana í sínum höndum í dag en það væri vissulega ástæða til að kynna hana betur því að þar er að finna gríðarlega góð og mikil gögn varðandi þátttöku kvenna og hlut þeirra á öllum þjóðþingum heimsins. Skýrslan sýnir að þegar hún var gerð var Ísland í 8. sæti í heiminum hvað varðar hlut kvenna á þjóðþingum. Alþjóðaþingmannasambandið gerði meira. Það stóð líka fyrir almennum umræðufundi um sáttmála Sameinuðu þjóðanna og hvernig væri hægt að koma þeim inn á þjóðþingin og beita þjóðþingunum til þess að koma þeim í framkvæmd. Framlag Alþjóðaþingmannasambandsins þarna var verulegt og það var mjög gaman að fá tækifæri til þess að hitta þarna þingmenn frá öllum heimsins hornum. Konur voru í miklum meiri hluta og eins og hér hefur komið fram er oft eins og maður fái einna mest út úr því í öllu þessu samstarfi að fá tækifæri til að tala við fólk úr ýmsum áttum. Ég minnist þess einnig að forseti Alþjóðaþingmannasambandsins sem er frá Egyptalandi gerði nokkra grein fyrir stöðu þingmannasambandsins og ég minnist þess að hann lýsti þar sérstökum áhyggjum sínum af því hvað Bandaríkjamenn væru að draga sig út úr þessu starfi. Hann hvatti þá sem þarna voru til þess að þrýsta á Bandaríkin og vekja athygli á því hvað þetta starf væri um margt merkilegt en það mundi hafa afar alvarleg áhrif ef þeir drægju sig út úr starfinu og þá ekki síst vegna þeirra framlags. Mig langaði bara að koma þessu á framfæri og vekja athygli á þessari skýrslu sem ætti að vera í höndum allra þingmanna því að oft er maður að leita upplýsinga um stöðu kvenna á þjóðþingum víða um heim og þessi skýrsla liggur fyrir og var mjög gott framlag til umræðunnar í Peking.