Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Borist hefur bréf frá 8. þm. Reykv. n., Árna Þór Sigurðssyni, um að hann geti ekki gegnt þingmennsku á næstunni. Í dag tekur því sæti 2. varamaður á lista Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs í kjördæminu, Björn Valur Gíslason. Borist hefur bréf frá 1. varamanni á lista í kjördæminu sem boðar forföll. Björn Valur Gíslason hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðinn velkominn til starfa að nýju. Borist hefur bréf frá þingflokksformanni Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs um að 8. þm. Suðvest., Ögmundur Jónasson, geti ekki gegnt þingmennsku á næstunni. Í dag tekur því sæti á Alþingi 1. varamaður á lista Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs í kjördæminu, Rósa Björk Brynjólfsdóttir. Kjörbréf Rósu Bjarkar Brynjólfsdóttur hefur þegar verið rannsakað og samþykkt. Rósa Björk Brynjólfsdóttir hefur ekki áður tekið sæti á Alþingi og ber því að undirrita drengskaparheit að stjórnarskránni.

Til svara eru: Heilbrigðisráðherra, iðnaðarráðherra og félags- og húsnæðismálaráðherra.

Herra forseti. Mig fýsir að eiga orðastað við hæstv. iðnaðar- og viðskiptaráðherra í framhaldi af gagnmerku viðtali sem tekið var við Júlíus Jónsson, forstjóra HS Orku, í Viðskiptablaðinu síðastliðinn fimmtudag. Þar kveður forstjórinn nokkuð afdráttarlaust upp úr um að það sem komi í veg fyrir að samningar takist um raforkusölu til álvers í Helguvík af þeirra hálfu sé einfaldlega að efnahagslegar forsendur séu ekki til staðar. Með leyfi forseta, segir í viðtalinu: „Vandamálið í dag snýr helst að því að álverð er í kringum 1.800–1.900 bandaríkjadalir á tonn. Með slíku verði sé ég ekki fyrir mér að þeir geti rekið arðbært álver og við á sama tíma arðbærar virkjanir. Þetta er ekki að skapa nægar tekjur til að ganga upp. Miðað við það sem þeir eru viljugir til að greiða fyrir orkuna þá gengur það ekki upp hjá okkur og miðað við það sem við þurfum að fá greitt þá gengur það ekki upp hjá þeim.“ Síðar í viðtalinu segir: „Þetta er kaldi veruleikinn sem við erum að fást við og spár um álverð gefa ekki til kynna að það muni hækka að raunvirði í nánustu framtíð.“ Nú hefur hæstv. iðnaðar- og viðskiptaráðherra oft á umliðnum mánuðum og missirum reynt að kenna hinum og þessum aðilum um, þar á meðal fyrrverandi ríkisstjórn eða bara eiginlega hverjum sem er öðrum en málsaðilum sjálfum. Ég spyr þar af leiðandi hæstv. iðnaðar- og viðskiptaráðherra: Þarf frekari vitna við? Má þá búast við því að hæstv. iðnaðar- og viðskiptaráðherra hætti þessum umkenningaleik sínum, horfist í augu við veruleikann og þann skýra vitnisburð sem hér kemur fram frá öðrum aðalaðila málsins, þ.e. forstjóra orkufyrirtækisins sem átti að vera í móðurhlutverki við að færa þessu álveri orku. Það eru ekki efnahagslegar forsendur miðað við núverandi ástand mála í heiminum og núverandi álverð til að ná þessum endum saman. Ætlar hæstv. iðnaðar- og viðskiptaráðherra að horfast í augu við þennan veruleika og hætta að kenna einhverju öðru um?

Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að samþykkja það hér að sú sem hér stendur hafi verið í einhverjum umkenningaleik. Í gegnum tíðina höfum við, ég og hv. þingmaður, margoft rætt það ágæta verkefni sem álver í Helguvík er. Ef hv. þingmaður hefði lesið einni setningu lengra úr tilvitnuninni í viðtalið - ef mig misminnir ekki þá las hann ekki setninguna: „En menn eru enn í viðræðum.“ Það er því ekki þannig að með þessu viðtali hafi forstjóri HS Orku verið að slá þetta verkefni út af borðinu en að sjálfsögðu þurfa þeir að ná saman og það hefur alltaf verið staðreynd málsins. Ég fer hins vegar ekkert ofan af því að á umliðnum árum, á síðasta kjörtímabili, voru ýmsir steinar lagðir í götu þessa verkefnis og því getur hv. þingmaður ekki borið á móti. Ég hef líka sagt að á endanum verði ákvörðun um það hvort þetta verkefni fari af stað tekin annars staðar en í Stjórnarráði Íslands. Það gera sannarlega þau fyrirtæki sem hér um ræðir og ég vil líka ítreka það sem oft hefur komið fram hjá forstjóra Norðuráls að skuldbinding þeirra gagnvart þessu verkefni stendur óhögguð. Ég get líka endurtekið það hér og ítrekað að ég mun sjá til þess að ekkert mun stranda á mínu borði sem snýr að þessu verkefni. Ef það er eitthvað á grunni þess fordæmis sem hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon veitti, með ívilnandi samningum gagnvart framkvæmdum við kísilver á Bakka, sem gæti komið þessu verkefni til góða og komið því af stað mun ég svo sannarlega byggja á því; ég mun byggja á því fordæmi sem hv. þingmaður gaf með frumvarpi og samþykkt laga um fjárfestingar á Bakka.

Herra forseti. Það er rétt að í beinu framhaldi stendur þetta í viðtalinu: „En viðræður eiga sér enn stað.“ Reyndar er einnig fjallað um það í viðtalinu af hálfu forstjórans hve mikilvægt sé að fá botn í þetta mál, m.a. vegna þess að fyrirtækið situr fast í þessum gömlu óbrúklegu samningum með genginn gerðardóm á bakinu en að vísu fyrirvara á móti í þessum samningum og getur þar af leiðandi ekki rætt við aðra áhugasama kaupendur sem kynnu að vera tilbúnir til að borga mun betur fyrir orkuna. Er þessi vitnisburður ekki líka til umhugsunar fyrir okkur hv. þingmenn? Hér sannast það sem allir vita að álverin eru alls staðar í heiminum á höttum eftir lægsta raforkuverði sem býðst. Þau eru síst samkeppnisfær vegna þess hversu orkufrek þau eru sem starfsemi. Þetta er skýr vitnisburður um þær áherslur að horfa frekar til nýrra iðngreina sem geta greitt mun hærra verð fyrir orkuna og þurfa minna magn í einu. Ég vil hrósa forstjóra HS Orku fyrir hreinskilnina. Það er vel gert að skafa ekkert utan af hlutunum og koma til dyranna eins og hann er klæddur hvað þetta snertir. Mér finnst að hæstv. 

Virðulegi forseti. Það fór ekki svo að við hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon yrðum ekki einhvern tímann sammála. Ég er nefnilega sammála því að það þarf að eyða þessari óvissu og það þarf að fá niðurstöðu í þetta mál. Það er ekki við það búandi að þessi hálfkláraða mikilvæga framkvæmd standi þannig, hálfkláruð. Það var grátlegt í nýliðinni kosningabaráttu að geta nánast farið með sömu rulluna og fyrir fjórum árum. Ég er því sammála hv. þingmanni um að það þarf að fá niðurstöðu í þetta. Annað sem fram kom í máli hv. þingmanns var hvort við ættum ekki að láta álverin lönd og leið og fara að horfa til nýrra fyrirtækja. Af hverju þarf alltaf að stilla þessu upp sem andstæðum? Það er það sem ég vil forðast að gera. Ef álfyrirtæki ná samkomulagi hér á landi um að reka starfsemi sína hér og slíkar ákvarðanir verða teknar þá fagna ég því og býð þau velkomin. Ég býð einnig velkomin fyrirtæki úr öðrum greinum og ég ætla ekki að setja upp einhverja matsnefnd í mínu ráðuneyti sem býður sum fyrirtæki velkomin en önnur ekki. 

Virðulegur forseti. Ég beini fyrirspurn til hæstv. félagsmálaráðherra um tekjuöflun fyrir skattalækkunum og tekjusamdrætti hjá ríkissjóði. Hæstv. ráðherra skrifaði um þetta ágætlega skilmerkilega grein á heimasíðu sinni og þar segir, með leyfi forseta: „Við höfum“ - þ.e. ríkisstjórnin - „lofað skattalækkunum og að skerðingar á kjörum aldraðra og öryrkja verði afturkallaðar. Fjármálaráðherra hefur þegar lagt fram frumvarp um afnám hækkunar á virðisaukaskatti á gistingu sem kostar 1,5 milljarða á ársgrundvelli og sjávarútvegsráðherra boðar breytingar á lögum um sérstakt veiðigjald. … Allt eru þetta dýrar aðgerðir og munu kosta ríkissjóð fleiri milljarða króna“ - sem er auðvitað allt satt og rétt. Áfram heldur ráðherra í grein sinni: „Því tel ég brýnt að sem allra fyrst verði lagður sérstakur skattur á skuldir allra þeirra fyrirtækja sem starfa undir lögum um fjármálafyrirtæki …“ Til viðbótar, með leyfi forseta, segir hæstv. ráðherra: „Skuldir þeirra lögaðila sem starfa undir lögum um fjármálafyrirtæki eru um 10 þús. milljarðar kr. og ætti skattur á þær að geta skilað um 30–40 milljörðum kr. árlega í ríkissjóð - sem ætti að dekka vel fyrirhugaðar skattalækkanir og aukin útgjöld þar til þær aðgerðir fara að skila sér í auknum umsvifum. Það sem er umfram er hægt að nýta til að fjármagna sérstakan afskriftasjóð vegna skuldaleiðréttingar til að byrja með.“ Hæstv. ráðherra lýkur ágætum pistli sínum á því að brýna okkur og segja sem svo að þannig getum við öll tekið höndum saman og létt á áhyggjum okkar af stöðu ríkissjóðs sem við höfum mörg hver haft talsverðar áhyggjur af. Nú bregður svo við, virðulegur forseti, að fjármála- og efnahagsráðherra er ósammála hæstv. ráðherra félagsmála. Í viðtali við Fréttablaðið í gær leggst hann gegn þessum hugmyndum. Ég vil spyrja hæstv. félagsmálaráðherra hvort þessi mál hafi verið rædd í ríkisstjórn, hvort ríkisstjórnin sé samstiga í að afla tekna upp á 1% af vergri þjóðarframleiðslu með skattlagningu á fjármálafyrirtækin - ekki skal standa á mínu liði við það - eða hvort ástæðan fyrir því að frumvarp hæstv. ráðherra, um afnám skerðingar aldraðra og öryrkja, er fast í Sjálfstæðisflokknum 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Vali Gíslasyni fyrir fyrirspurnina, það er ánægjulegt að sjá hann hér aftur á þingi, ég var næstum því farin að sakna hans. Hvað varðar tekjuöflun ríkissjóðs þá voru samþykkt lög á Alþingi sem allir stjórnmálaflokkar stóðu að, held ég, um sérstakan skatt á fjármálafyrirtæki. Markmið laganna var tvíþætt, að mæta þeim mikla kostnaði sem fallið hefur á ríkissjóð vegna hruns íslenska fjármálakerfisins og að draga úr áhættusækni fjármálafyrirtækjanna. Af einhverri ástæðu var ekki lagt til í þeim lögum, af fyrrum stjórnarflokkum, að leggja þennan skatt á þau fjármálafyrirtæki sem raunverulega ollu hruninu og þess vegna voru þau þar undanskilin. Í pistlinum sem vitnað er í bendi ég einmitt á þennan möguleika og stend raunar við það sem ég segi þar. Ég hef því miður ekki lesið nákvæmlega það viðtal sem hv. þingmaður vísar til, en það litla sem ég hef lesið af samtölum um þetta, hvort það var hjá Viðskiptablaðinu eða Fréttablaðinu, við hæstv. fjármálaráðherra gat ég ekki séð að hann útilokaði þetta. Hann sagði einfaldlega að þetta væri eitt af því sem yrði skoðað þegar kæmi að tekjuöflun hjá ríkissjóði. Ég held að ég og hæstv. fjármálaráðherra séum sammála um mikilvægi þess að standa vörð um velferðina og heimilin í landinu, og ég tel að þetta sé eina leiðin til þess.

Forseti. Ég lagði tvær eða þrjár spurningar fyrir ráðherrann sem hæstv. ráðherra svaraði ekki: Er ágreiningur í ríkisstjórninni um tillögur hennar um það hvernig á að fjármagna skattalækkanir og útgjaldahækkanir, m.a. til að afturkalla skerðingar á kjörum aldraðra og öryrkja? Þetta er tiltölulega skýr og afmörkuð spurning sem ráðherrann á að geta svarað með sambærilegum hætti. Mér er vel kunnugt um áform fyrri ríkisstjórnar í álagningu á fjármálafyrirtæki og mér er einnig kunnugt um gríðarlega andstöðu sjálfstæðismanna við þær hugmyndir á síðasta kjörtímabili sem og ýmissa framsóknarmanna. Þess vegna spyr ég hæstv. ráðherra: Er ágreiningur innan ríkisstjórnarinnar um hennar hugmyndir í þessum málum? Hefur þetta verið rætt í ríkisstjórn og er þetta ástæðan fyrir því að frumvarp hennar um almannatryggingarnar er fast í þingflokki Sjálfstæðisflokksins og kemst ekki þaðan út?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ítrekun á spurningunni ef honum fannst ég ekki hafa svarað nógu skýrt. Það vill náttúrlega oft vera þannig í samstarfi að skoðanir séu skiptar um það hvernig nákvæmlega menn vilja nálgast verkefnin. Það er hins vegar mikil samstaða um það á milli stjórnarflokkanna að taka til baka skerðingar sem snúa að öldruðum og öryrkjum. Að því hef ég hef unnið ötullega og í mínum huga er alveg ljóst að við munum ekki að fara héðan af sumarþingi fyrr en við erum búin að afgreiða það frumvarp.

Virðulegi forseti. Við greiðum atkvæði um meðferð einkamála, flýtimeðferð. Ég vil geta þess við atkvæðagreiðsluna að við í Vinstri grænum teljum þetta frumvarp ekki vera til skaða en kannski ekki til mikils gagns, hvorki fyrir málsaðila né fyrir dómstólana sjálfa. Markmiðin eru góð og verðug og við styðjum málið. Málið verður tekið til nefndar milli 2. og 3. umr. til að kanna sérstaklega hvort unnt sé að stytta áfrýjunarfrest í þeim málum sem um ræðir og vænti ég þess að nefndin muni taka snöfurmannlega á þeim þætti. Ég vildi geta þessa vegna þess að það var fyrirvari af minni hálfu við stuðning við nefndarálit meiri hluta.

Hæstv. forseti. Hér tökum við fyrir í 2. umr. eitt af tíu málum sem komu fram í þingsályktunartillögu um skuldavanda heimilanna og úrlausnir í þeim, eitt af þeim þremur af þessum tíu sem kemur fram í beinni tillögu og verður til afgreiðslu á þessu sumarþingi. Öðru er öllu saman vísað í frekari vinnslu og til afgreiðslu einhvern tíma síðar í haust og flestallt í nóvember ef eftir gengur. Fram hefur komið í umræðunni að þessum málum hefur verið hraðað í dómskerfinu hingað til en bent hefur verið á það af sumum aðilum að skýrari heimild þurfi til að menn geti haft þetta í forgangi. Við teljum sjálfsagt að veita þessu máli stuðning og framgang en höfum haft þann fyrirvara að ríkisstjórnin verði þá að tryggja að dómstólar nái nægt fé svo að önnur mál tefjist ekki ef þannig vill til í framhaldinu. En ég lýsi yfir stuðningi við frumvarpið.

Virðulegi forseti. Ég fagna því að þetta mál er komið hingað til atkvæðagreiðslu við 2. umr. og mun fagna því sérstaklega þegar Alþingi hefur samþykkt það. Ég tel að hæstv. innanríkisráðherra hafi sýnt mikinn skörungsskap í málinu og ég vildi óska að fyrri stjórnvöld hefðu gert það sama þegar ég kom á sínum tíma fram með frumvörp um að tryggja flýtimeðferð á málum vegna gengistryggðra lána. Þegar það var tekið til meðferðar í þinginu sögðu umsagnaraðilar við mig þá að það þyrfti kannski í mesta lagi eitt mál í viðbót og við höfum síðan séð hver reynslan hefur verið hvað það varðar. Hér er bæði verið að tala um gengistryggð lán og verðtryggð lán sem er mjög mikilvægt og sýnir mjög skýrt áherslur þessara stjórnvalda hvað varðar skuldamál heimilanna.

Hæstv. forseti. Ég vil nota tækifærið til að þakka nefndinni fyrir góða vinnu kringum þetta mál og ég vil þakka stjórn og stjórnarandstöðu fyrir það og er þakklát fyrir að málið sé komið á þennan stað og vænti þess að við náum um það góðri samstöðu og það nýtist þeim sem helst þurfa á því að halda.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á lögum um ráðstafanir í ríkisfjármálum, nr. 146/2012. Þar er um að ræða að taka aftur hækkun á virðisaukaskatti á gistingu úr 7% í 14%, taka hækkunina til baka. Meginniðurstaða efnahags- og viðskiptanefndar sem fékkst eftir að hafa fengið gesti á sinn fund, fengið umsagnir og umsögn frá meiri hluta atvinnuveganefndar var að þrjú atriði mæla með því að lækka þennan skatt úr 14 í 7%. Í fyrsta lagi er það einföldun skattkerfisins. Það er markmið stjórnarflokkanna að einfalda skattkerfið og einfalda umhverfi fyrirtækja. Það frumvarp sem við ætlum að taka til baka skapar einmitt flækjustig vegna þess að bætt er inn nýjum skattstofni í virðisaukaskattskerfið fyrir einungis 608 lögaðila. Það eykur möguleika á undanskotum, eykur möguleika á flækjustigi og gerir auk þess úrvinnslu í kerfinu og eftirlit með því o.s.frv. miklu erfiðari. Meiri hlutinn tekur undir það sjónarmið að stuðla eigi að einföldun kerfisins með því að viðhalda þeim þremur skattþrepum sem eru til staðar, þ.e. 0%, 7%, 25,5% auk þess sem fjórða þrepið er til sem er skattleysi, þ.e. menn falla ekki undir virðisaukaskattsskyldur og það eru mjög stórir aðilar. Það er allur fjármálamarkaðurinn, allur heilbrigðisgeirinn og allur menntageirinn sem ekki er virðisaukaskattsskyldur og getur ekki dregið frá innskatt. Annað sjónarmiðið var alþjóðleg samkeppni um ferðamenn. Það er ljóst að Ísland keppir við öll önnur lönd í heiminum, sérstaklega nágrannalönd okkar, um ferðamenn. Þar getur skipt miklu máli hver kostnaðurinn er t.d. við gistingu og virðist vera að ferðamenn horfi meira til gistingar og fargjalda en annars kostnaðar eins og að fara út að borða, kaupa minjagripi og fara í stuttar ferðir. Þegar menn velja ferð horfa þeir meira til gistingar og fargjalda. Þess vegna er mjög mikilvægt að setja ekki of háa skatta á gistinguna. Það getur fælt fólk frá og þýðir að við yrðum af einhverjum ferðamönnum sem hefðu skilað ríkissjóði miklum tekjum, t.d. í formi áfengisgjalds. Í þriðja lagi komu fram fyrir nefndinni þau sjónarmið að mikið væri um kvartanir um brot á kjarasamningum í ferðaþjónustunni og eins að lögbundnum sköttum og gjöldum væri ekki skilað. Meiri hlutinn tekur undir það sjónarmið að mikilvægt sé að auka eftirlit og aðhald með greininni þannig að jafnræði ríki og heilbrigð samkeppni geti þrifist. Það gengur ekki að innlendir starfsmenn sem virða kjarasamninga og greiða skatta fái ekki störf vegna vonlausrar samkeppni oft og tíðum við erlent starfsfólk sem virðir ekki kjarasamninga og jafnvel ekki skattalög og að innlendir aðilar, sem sumir eru líka útlendingar, gangi um atvinnulausir. Talið er að það flækjustig sem lagt var til í vor verði til þess að erfiðara verði að hafa eftirlit með þessu. Nokkuð var rætt um áhrif á tekjuöflun ríkissjóðs. Það er ljóst að ríkissjóður verður af 535 millj. kr. árið 2013 og 1,5 milljörðum árið 2014, að öllu öðru óbreyttu. En það er einnig ljóst að þessar breytingar á skattalögum geta haft áhrif annars staðar ef fleiri ferðamenn koma til landsins vegna þess að gistingin er orðin ódýrari. Það þarf ekki að vera neitt mjög stór hluti til að það gæti skilað tekjum til ríkissjóðs eftir öðrum leiðum, t.d. gegnum áfengisgjaldið eða gegnum vörugjöld og virðisaukaskatt af matvælum og á matsölustaði og annað slíkt. Aukning ferðamanna mundi þá leiða til þess að borgaðir væru meiri skattar. Það er ekki endilega víst að tekjutap ríkissjóðs verði eins mikið og þessar beinu tölur gera ráð fyrir enda er vel þekkt að of mikil skattlagning á ákveðnar greinar getur valdið því að tekjur ríkissjóðs lækka. Það hefur enda sýnt sig á undanförnum fjórum árum að margir skattstofnar sem voru mjög blómlegir eru farnir að láta á sjá eftir mikla skattlagningu. Nefndarálitið kemur fram á þskj. 32 og þar geta menn kynnt sér það út í hörgul, ég las það ekki allt upp. Einnig geta menn lesið þar umsögn frá meiri hluta atvinnuveganefndar sem var sent til efnahags- og viðskiptanefndar og er dagsett 19. júní 2013.

Virðulegi forseti. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort ekki hafi verið fjallað um þær kannanir sem gerðar hafa verið og þær spurningar sem hafa verið lagðar fyrir erlenda ferðamenn. Ferðamenn hafa verið spurðir: Hvað er það sem er svona eftirsóknarvert við Ísland og hvað réði því að þú komst hingað? Ég spyr hvort ekki hafi verið farið yfir þessar spurningar og svör ferðamannanna. Þeir segjast langflestir vera komnir til Íslands til að njóta náttúrunnar. Enginn þeirra nefndi verð á hótelþjónustu enda sýnir það sig að rétt um 10% af heildarkostnaði erlendra ferðamanna hingað til lands eru vegna gistingar. Ef við hækkuðum virðisaukaskattinn úr 7% í 14% mundi heildarkostnaður erlendra ferðamanna í heimsókn til Íslands hækka um rétt 1%. En meiri hluti hv. efnahags- og viðskiptanefndar virðast telja að það gæti orðið til þess að ferðamönnum mundi fækka. Ég vil líka spyrja hvort ekki hafi verið farið vel yfir bæði greiningar sem greinin sjálf lét gera og KPMG gerði fyrir greinina sjálfa og síðan greiningarnar sem Hagfræðistofnun Háskólans gerði fyrir fjármálaráðuneytið. Í þeim greiningum kemur fram að jafnvel þó að virðisaukaskatturinn hefði hækkað upp í 25,5% mundi ferðamönnum samt halda áfram að fjölga.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Oddnýju Harðardóttur fyrir spurningarnar. Þær kannanir sem hún vísar til eru almennt þekktar, alla vega kannast ég við þær. Það er ljóst að útlendingar koma hingað til að njóta náttúrunnar en þeir gera það ekki fyrir hvað sem er. Ég hugsa að ef við hækkuðum skattinn verulega færi að draga úr viljanum til að koma til Íslands þó að menn vilji skoða náttúruna. Menn vilja kannski fara til Parísar til að sjá allar menningarminjarnar sem þar eru en ekki fyrir hvaða verð sem er. Eitt er að spyrja hverju menn sækjast eftir á Íslandi og annað að spyrja hvað valdi því að menn velja Ísland umfram önnur lönd, flest lönd hafa jú upp á eitthvað að bjóða. Fram kom í 1. umr. hjá hv. þingmanni, og talar hún þar af reynslu sinni sem ráðherra, að einungis 10% af útgjöldum ferðamanna eru fyrir gistingu. Það segir mér að 90% eru annars staðar, eitthvað er í ferðum sem ekki er skattlagt. Annað er þá innlendur kostnaður sem ég er ekki með upplýsingar um. En þar fær ríkissjóður hins vegar vörugjöld, virðisaukaskatt, tolla o.s.frv. Ríkissjóður kynni því að hagnast á því að enn meiri aukning verði á ferðaþjónustu, sérstaklega yfir vetrartímann þar sem menn eru að stefna á að nýta alla aðstöðu betur. Ef tekst að nýta aðstöðuna betur og ná fram enn meiri aukningu en ella væri að óbreyttum lögum fengi ríkissjóður það margfalt inn í öðrum sköttum.

Virðulegi forseti. Umsagna var leitað hjá hv. atvinnuveganefnd en ekki hv. fjárlaganefnd. Ég vil spyrja hv. þingmann hvernig standi á því en ríkissjóður verður með frumvarpinu af tekjum, 500 millj. kr. er áætlað á þessu ári og 1,5 milljörðum á því næsta. Jafnframt er í nefndaráliti meiri hlutans talað um undanskot og eru erlendir starfsmenn sérstaklega nefndir, þ.e. áhyggjur af því að innlendir starfsmenn fái ekki vinnu vegna þess að erlendir starfsmenn séu í svartri vinnu. Mér finnst þetta forvitnilegt og ég vil gjarnan fá að heyra rökin fyrir þessu og hvort það eru þá eingöngu erlendir starfsmenn sem eru í svartri vinnu innan ferðaþjónustunnar. Ég tek eftir því að í umsögnum frá atvinnuveganefnd fara menn ekki yfir áhyggjur af því að hótelum er að fjölga mjög mikið bæði á höfuðborgarsvæðinu og eins víða um land. Hafa menn ekki áhyggjur af vexti þessarar greinar? Nú höfum við Íslendingar reynslu af því að vöxtur greina hefur farið illa með okkur. Ég spyr hv. þingmann hvort ekki hafi verið farið yfir það í nefndinni að huga þurfi að þessari umgjörð og hvort mikilvægt sé að ýta undir vöxt hennar - vöxtur hennar hefur umtalsverðan kostnað í för með sér líka - og hvenær menn telja að ívilnanir séu ekki lengur þarfar vegna þess að greinin hafi í raun stækkað nægilega mikið og ekki þurfi að ýta undir vöxt hennar.

Herra forseti. Ekki kom fram beiðni um það í nefndinni að leita umsagnar hv. fjárlaganefndar en ég hefði talið það eðlilegt að fenginni ábendingu frá hv. þingmanni. Það hefði komið til álita að fá álit hv. fjárlaganefndar en ekki kom fram beiðni um það. Hvað varðar áhyggjur af vexti þá hefur ferðaþjónustan vaxið alveg gífurlega undanfarin ár. Ég hef þakkað það tveimur eldgosum sem negldu fólk niður á flugvöllum um allan heim, og því gleymir það ekki. Þar með er Ísland orðið ævarandi greypt í huga viðkomandi aðila. Það er orðið nafn. Ferðamönnum hefur fjölgað um 100 þúsund í tvö ár, 2011 og 2012, hvort árið um sig. Því var velt upp í hv. nefnd hvaða mannskapur væri í því að búa um rúmið fyrir allt þetta fólk, elda fyrir það, þrífa eftir það, leiðsegja því o.s.frv. Menn söknuðu þess að sjá hvergi auglýst eftir starfsfólki í þessari grein, veltu vöngum yfir því. Einhverjar vísbendingar voru um það, sem vísað er í í nefndarálitinu, að hugsanlega væri svört atvinnustarfsemi þarna í auknum mæli og einnig að kjarasamningar væru ekki virtir. Ég tel mjög brýnt að þetta verði skoðað. Við búum við það að fjöldi Íslendinga og erlendra aðila sem hér hafa unnið gengur um atvinnulaus og fær ekki vinnu. Í því ljósi er dálítið ankannalegt að sjá hvergi auglýst eftir fólki til að sjá um þennan aukna fjölda ferðamanna - hún telur um 100 þúsund hvort árið um sig, bara aukningin.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti 1. minni hluta efnahags- og viðskiptanefndar. Það er nú fyrst til að taka að þessi breyting á virðisaukaskatti á hótel- og gistiþjónustu í landinu var hluti forsendna fjárlaga fyrir árið 2013 og liður í tekjuöflun til þess bæði að ná áfanga í að draga úr hallarekstri ríkissjóðs á yfirstandandi ári og leggja grunn að tekjuöflun ríkissjóðs í ríkisfjármálaáætlun til meðallangs tíma. Þetta var hluti af stærri aðgerðum sem samtals voru upp undir 10 milljarðar kr. á tekjuöflunarhlið og umtalsverðar ráðstafanir á hina hliðina til að draga úr útgjöldum í anda þess sem gert hefur verið við undirbúning fjárlaga hvert einasta ár undanfarin fjögur ár. Þannig hafa menn smátt og smátt í áföngum minnkað hallarekstur ríkissjóðs með því að afla tekna og draga úr kostnaði eins og kostur er. Að vandlega yfirveguðu ráði var borið niður á þessum stað og fyrir því voru nokkrar góðar ástæður, m.a. þær að greinin stendur sterkt og nýtur góðs af hagstæðu gengi. Vöxtur og viðgangur er mikill. Skattþrepið sem þarna er á ferðinni er óvenjulega lágt og stingur í augu þegar skattalegt umhverfi atvinnulífsins er borið saman. Því má loks við bæta að það að hækka nokkuð virðisaukaskatt á gistingu, sem að uppistöðu til er borinn af erlendum ferðamönnum, hefur hverfandi verðlagsáhrif, hefur lítil áhrif á innlent verðlag því að það vegur ekki þungt í körfu innlendra neytenda. Margt mælti með því að þarna væri, ásamt með nokkrum öðrum ráðstöfunum, svigrúm til að afla nokkurra tekna. Lagt var upp með að færa gistinguna í almennt þrep, m.a. með vísan til þess sem hér hefur komið fram, að að sjálfsögðu er einfaldara að hafa tvö þrep í virðisaukaskatti en þrjú, en eftir allmikið þóf og mikla fundi og samráð við greinina varð niðurstaðan sú að draga verulega í land í þessum efnum, fara með skatthlutfallið niður í 14% og seinka gildistökunni um allmarga mánuði í viðbót. Í staðinn fyrir 25,5%, sem átti að taka gildi í maímánuði sl., samkvæmt fjárlagafrumvarpinu eins og það kom fram, varð niðurstaðan að lokum 14% frá og með 1. september nk. Það var gefinn mjög ríflegur aðlögunartími að þessari breytingu. Hún er það óveruleg að enginn mannlegur máttur fær mig til að trúa því að heilt ár hafi ekki dugað ferðaþjónustunni til að búa sig undir hana. Það stendur líka þannig af sér varðandi sölutímann að nýtt sölutímabil hefst almennt á haustin og ferðakaupstefnur, eins og til dæmis Vestnorden, eru á haustin þannig að það stendur vel af sér að miða við þessa tímasetningu. Þetta er nú ljóst, og nauðsynlegt að menn hafi í huga að það var dregið verulega í land með þessa áformuðu gjaldtöku og veittur ríflegri aðlögunartími að henni. Eftir sem áður er þetta umtalsverður tekjupóstur sem þarna átti að leggja og ekki bara í fjárlögum yfirstandandi árs. Áætlunin var og er frá fjármála- og efnahagsráðuneytinu að það að falla frá þessum áformum nú þýði 535 millj. kr. tekjutap fyrir ríkissjóð á þessu ári, á mannamáli 535 millj. kr. gat í viðbót, aukinn hallarekstur ríkissjóðs. Ekki er stafkrók um það að finna nokkurs staðar frá hæstv. ríkisstjórn hvað hún ætli að gera í staðinn, að einhverjar mótvægisaðgerðir komi í staðinn. Ég hef þó ekki síður áhyggjur af því að þarna hverfur út tekjupóstur upp á 1,5–1,8 milljarða að mínu mati árlega það sem eftir lifir ríkisfjármálaáætlunar til meðallangs tíma á ári hverju fram til 2015. Það munar um það þegar það leggst saman. Eins og ég segi hefur ríkisstjórnin ekki gert neinar ráðstafanir eða sýnt á nein spil hvað varðar það að mæta þessu og í kostnaðarumsögninni, sem viðkomandi skrifstofa fjármálaráðuneytisins má eiga hrós fyrir að er fullkomlega í karakter þeirrar góðu skrifstofu, er rækilega bent á það að þetta þyngi fyrir fæti hvað varðar markmiðin um að ná jöfnuði í ríkisfjármálum og stöðva skuldasöfnun ríkissjóðs. Það er það sem hér er undir, að ríkissjóður er enn rekinn með halla, blessunarlega að vísu til muna minni en áður var þannig að það er meira en stærðargráðu minni halli. Engu að síður eru tapaðar tekjur eða aukin útgjöld ávísun á meiri lántökur ríkissjóðs, meiri skuldir og þar með meiri vaxtagreiðslur á komandi árum. Þannig er það. Tekjutap upp á um það bil 2 milljarða á þessu ári og hinu næsta væri kannski eitt og sér og einangrað ekki ástæða til þess að fara verulega á taugum yfir því ef það væri einangrað fyrirbæri en þannig er það ekki, því miður. Á borðum okkar þingmanna er annað frumvarp frá hæstv. ríkisstjórn sem felur í sér stórfellda lækkun á veiðigjöldum og þar erum við að tala um 10 milljarða samtals á þessu ári og hinu næsta, ekki frá því sem veiðigjöldin gætu gefið að gildandi lögum miðað við afkomu sjávarútvegsins heldur frá þeirri hógværu áætlun sem var færð inn í forsendur ríkisfjármálaáætlunar. Það vantar 10 milljarða upp á hana til að endar náist þá saman. Í tveimur fyrstu frumvörpunum frá ríkisstjórn er sem sagt 12 milljarða gat í afkomu ríkissjóðs á þessu ári og hinu næsta. Það munar um það. Það vekur verulegar áhyggjur og auðvitað ekki síst spurningar um það hvort hæstv. ríkisstjórn sé þegar búin að ákveða að gefast upp við markmiðið um hallalaus fjárlög á árinu 2014. Það er stóra spurningin sem hér er undir. Það verður okkur verulega dýrt. Það verður mikið bakslag í þá efnahagsáætlun sem Ísland hefur unnið eftir og hefur frá miðju ári 2011 gengið út á það að ná hallalausum fjárlögum og lítils háttar afgangi á heildarjöfnuði árið 2014. Það hefur verið unnið samkvæmt því í á þriðja ár. Það er með stuttum aðdraganda sem það mundi þá gerast ef ríkisstjórnin gæfist upp við það með fjárlagafrumvarpi sem kæmi fram svo seint sem í haust. Sú staðreynd verður ekki falin og menn hafa fátt til að undirbyggja og rökstyðja að slíkur undansláttur sé skynsamlegur fyrir Ísland, sérstaklega ekki þeir hinir sömu menn sem hafa miklar áhyggjur af miklum skuldum og háum vaxtagreiðslum. Þar koma við sögu hlutir eins og lánshæfismat landsins. Lánshæfismatsfyrirtækin, hvað sem menn gefa nú fyrir þau, hafa verið afar skýr í umsögnum sínum um Ísland að undanförnu, þetta er einn af stóru mælunum sem þau horfa á varðandi trúverðugleika efnahagsstefnunnar, þ.e. að haldið verði við það að ná hallalausum fjárlögum 2014. Þar á bak við liggur að sjálfsögðu að greiðari aðgangur opnist fyrir banka og stærri fyrirtæki á alþjóðlegan fjármálamarkað, en samkvæmt því hefur líka verið unnið í á þriðja ár að í kjölfar þess að ríkinu opnaðist aðgangur að erlendum fjármálamörkuðum með útgáfu í júní 2011 og aftur 2012 og með batnandi lánshæfismati, minnkandi áhættuálagi eða skuldatryggingarálagi á Ísland mundi gatan fara að greiðast fyrir aðra aðila að komast í eðlilegt ástand að þessu leyti. Þetta er ekki bara þröngt hagsmunamál ríkissjóðs, þó að það sé það í fyrstu umferð, heldur er þetta líka spurning um trúverðugleika efnahagsstefnunnar og þetta getur varðað aðra aðila, atvinnulífið og skulduga íslenska aðila, miklu hvað varðar aðgang að erlendum fjármálamörkuðum, möguleika á að endurfjármagna lán sín og það á skikkanlegum kjörum. Sveitarfélög, orkufyrirtæki, stór útflutningsfyrirtæki og aðrir slíkir aðilar eiga mikið undir því að við förum ekki út af sporinu í þessum efnum. Þarna virðist því miður hæstv. ríkisstjórn og hv. þingmenn sem henni veita brautargengi fara ansi ógæfulega af stað, svo ekki sé meira sagt. Nú vitum við ekki hvort meira er í pípunum á þessu sumarþingi, þ.e. í formi þess að frumvörp um aukin útgjöld eða enn þá meira afsal tekna eigi eftir að koma fram. Það er boðað í stefnuræðu forsætisráðherra að frekari skattalækkanir séu í skoðun, gott ef ekki nefnt þar bensíngjald, þungaskattur, kolefnisgjöld og auðlindagjöld, á sama tíma og forkólfar hæstv. ríkisstjórnar tala mikið um áhyggjur sínar af því að það sé þyngra fyrir fæti í ríkisfjármálum en þeir hafi átt von á. Þess þá heldur, mundi maður segja, er ástæða til að fara varlega gagnvart því að setja tekjur í stórum stíl fyrir borð. Þessar tvær greinar, sjávarútvegurinn og ferðaþjónustan, sem hér eiga að njóta sérstaklega örlætis ríkisstjórnarinnar á undan öllum öðrum, á undan almenningi, öldruðum og öryrkjum eða hverjum það nú væri, hvað þá skuldugum íbúðareigendum sem eiga nú að bíða haustsins ef ekki fram á næsta ár, standa báðar mjög sterkt. Þær hafa notið mjög góðs af afar hagstæðri gengisskráningu krónunnar, ferðaþjónustan hefur fengið mikla kynningu og hið opinbera hefur lagt mikla fjármuni í uppbyggingu innviða ferðaþjónustunnar og í markaðssetningu á Íslandi. Á sama tíma og hér var hugsunin sú að ferðaþjónustan legði aðeins meira af mörkum í sameiginlega sjóði ver ríkið miklum skatttekjum í uppbyggingu í þessari grein. Það er fullkomlega réttlætanlegt, og af því er ég að minnsta kosti stoltur að við höfum brotið algjörlega í blað hvað það snertir, að nú er verið að takast á við það að byggja upp aðstöðuna í landinu á fjölsóttum ferðamannastöðum, í þjóðgörðum og á friðlýstum svæðum og setja umtalsverða fjármuni ár eftir ár í velheppnað markaðsátak með greininni. En er þá ekki sjónarmið út af fyrir sig að greinin á móti greiði skatta sem eru eitthvað nær því sem almennt atvinnulíf gerir? Hv. þm. Pétur Blöndal hafði áhyggjur af samkeppnisstöðu ferðaþjónustunnar og eitthvað er fjallað um það í nefndaráliti meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar, gott ef ekki skoðanasystkina þeirra í meiri hluta atvinnuveganefndar líka, en samt fór drjúgur hluti ræðu hv. þm. Péturs Blöndals í að velta vöngum yfir því hvernig við ættum að ráða við þann óskaplega fjölda sem hingað streymdi og hvar við fengjum mannskap til að vinna í þessu. Það er dálítið mótsagnakennt, annars vegar að hafa áhyggjur af því að gistingin geti ekki borið 14% virðisaukaskatt en hins vegar að vöxturinn sé svo gríðarlegur að þetta sé alveg að drekkja okkur, 100 þús. erlendir ferðamenn í viðbót núna tvö ár í röð. Það er rétt, þetta er einhver mest glimrandi uppgangur sem ein atvinnugrein hefur búið við enda skilyrðin mjög hagstæð og búið að leggja heilmikið í þá fjárfestingu að kynna Ísland og koma því á kortið. Hvernig stóð þá á því, ef þessi rök halda, að ferðaþjónustan koðnaði ekki niður árin fyrir 2007? Hvernig var ástandið þá? Virðisaukaskatturinn var 14% og raungengi krónunnar upp í 30–40% hærra en það er í dag. Samt var vöxtur í ferðaþjónustu árin frá aldamótunum og fram að hruni. Ísland var vissulega þekkt fyrir að vera dýrt land en það breytti ekki hinu, að vaxandi fjöldi ferðamanna og fleiri og fleiri skemmtiferðaskip komu hér ár eftir ár eftir ár. Var þá verðlagið, mælt í kaupmætti þeirra sem hingað koma með erlenda mynt, allt annað og miklu hærra á þessum árum. Með öðrum orðum er það ekki bara verðþröskuldurinn sem ræður því að hingað streymir mikill fjöldi erlendra ferðamanna. Ísland er spennandi, eftirsótt, og menn eru tilbúnir að greiða talsvert fyrir það að fá að heimsækja þetta fallega land okkar. Eins og kom fram í andsvari áðan voru gerðar á þessu greiningar og þá miðað við að virðisaukaskatturinn væri að fara upp í 25,5%. Hvað sýndu þær, eins og frá Hagfræðistofnun Háskóla Íslands? Jú, niðurstaðan var að gistinóttum gæti fækkað óverulega til að byrja með en síðan mætti gera ráð fyrir að ferðamönnum fjölgaði áfram þrátt fyrir slíka hækkun virðisaukaskatts. Það kæmi hugsanlega einhver örlítil dýfa tímabundið fyrst eftir að 25,5% skattur kæmi á og meðan það væri að jafnast út í verðlagið en síðan mundi fjölgunin halda áfram. Ég er sammála því að kannski hefði átt búast við einhverju lítils háttar bakslagi ef þetta hefði gengið eftir með 25,5%, sérstaklega vegna þess að ferðaþjónustan eyddi allri orku sinni í að auglýsa það úti um lönd og álfur að hér ætti að fara að hækka á henni skattana. Það var framlag Samtaka ferðaþjónustunnar til markaðssetningar í eigin þágu þegar þessi áform komu til. Veldur líka hver á heldur. Það fær mig enginn til að trúa draugasögum af því tagi í björtu að ferðaþjónustan gæti ekki borið 14% virðisaukaskatt, auðveldlega núna eins og staða hennar er sterk, eins og landið hefur fengið mikla kynningu, eins og það skorar hátt í öllum helstu fagtímaritum og öllum helstu listum um eftirsóknarverða ferðamannastaði og í ljósi hagstæðs raungengis á krónunni borið saman við og vísað líka til þessara rannsókna. Auðvitað voru það stórkostleg afglöp, ævintýraleg mistök, á sínum tíma að lækka gistinguna og þess vegna þjónustu veitingahúsanna niður í 7% 2007 með matvælum og menningu. Hvað voru menn að hugsa? Það geta verið rök fyrir því ef menn vilja hafa mjög lágt virðisaukaskattsþrep á matvæli, og ég hef reyndar verið stuðningsmaður þess að mæta þannig högum tekjulágra fjölskyldna sem eyða hlutfallslega miklu af ráðstöfunartekjum sínum í matarkaup, en það á ekkert skylt við það að gisting á hótelum eigi að vera í skattalegri bómull af þessu tagi. Auðvitað er aldrei hægt að fullyrða um verðteygni í svona löguðu en þó eru margar vísbendingar um það að samkeppnisstaða Íslands sé að þessu leyti mjög sterk. Við erum í hópi þeirra ríkja sem talin eru til dæmis standa hvað sterkast í samkeppni innan OECD, erum þar á topp tíu listanum og þar af leiðandi eru ekki undirstöður fyrir þessum áhyggjum manna af því að þessi litla breyting mundi gera stórt strik í reikninginn. Að minnsta kosti vega þær röksemdir að mínu mati allt of létt til þess að tapa út þessum tekjum við núverandi aðstæður. Ég skil ekki hversu andvaralaus hæstv. ríkisstjórn er, að kenna þá ekki bara fyrri stjórn um og halda inni þessum tekjum. Við skulum taka það á okkur, það vorum við sem hækkuðum þetta, já, það er rétt. En af hverju leyfið þið þessu þá ekki að vera í friði? Af hverju eru hv. stjórnarliðar að baka sér vandræði inn í framtíðina? Þetta mun ekki valda öðru en meiri erfiðleikum við að ná tökum á ríkisfjármálunum, koma saman hallalausum fjárlögum og meiri sársauka einhvers staðar annars staðar. Eru hv. þingmenn stjórnarliðsins tilbúnir að skera niður á móti þessu í velferðarkerfinu? Eru hv. þingmenn stjórnarflokkanna tilbúnir til þess? - Já, það er rétt að horfa á rétta aðila. Ef ekki, eru þingmenn stjórnarliðsins tilbúnir að afla annars staðar tekna, og þá hvar, á móti þessu? Ef ekki, þá verður niðurstaðan einföld, hallinn á ríkissjóði vex. Og dapurlegra getur það varla orðið fyrir þessa ríkisstjórn ef hún leggur af stað með ríkissjóð í þá átt, eftir allar fórnirnar og allar þjáningarnar sem menn hafa þurft að leggja á sig til að komast þó þangað sem við erum komin, niður í nokkurra milljarða halla. Eins og ég sagði áðan, virðulegur forseti, er verið að leggja mikið í fjárfestingu og uppbyggingu í þessari grein og það er vel, enda gengur það alveg ævintýralega vel með 15–18% vöxt að meðaltali á ári núna og um 30% vöxt yfir vetrartímann. Mánuðirnir nóvember, desember, janúar, febrúar og mars voru upp um 30–40%. Það er glæsilegur árangur, örugglega að einhverju leyti að þakka átakinu Inspired by Iceland og síðan Ísland allt árið, og í það leggur ríkið fjármuni, 300 milljónir á móti greininni. Það er að þakka mikilli kynningu sem landið hefur fengið og mörgu öðru. Það hefur síðan þau áhrif, eða á að hafa þau áhrif, að nýting batnar og arðsemi vex í greininni þannig að þessi hækkun virðisaukaskattsins ætti að vera léttbærari sem því nemur að okkur er að takast að lengja ferðamannatímann, hækka nýtingarhlutfall á hótelum yfir árið og fá inn meiri tekjur á dauða tímanum. Þróunin er öll í þá átt að þessar undirstöður greinarinnar eru að styrkjast. Til viðbótar við 750 millj. kr. sem fara núna í uppbyggingu á fjölsóttum ferðamannastöðum, uppbyggingu nýrra áfangastaða og þjóðgarða á friðlýstum svæðum renna 100–120 milljónir í hið sama vegna tekna af gistináttagjaldi. Það eru vissulega tekjur sem greinin leggur til sjálf. Þar til viðbótar fara 300 milljónir í markaðsátakið eins og ég nefndi og mætti tína til marga fleiri þætti sem koma ferðaþjónustunni til góða eins og uppbyggingu Kirkjubæjarstofu og sérstök verkefni á fjárlögum þannig að samtals fer vel á annan milljarð króna núna árlega í þessa fjárfestingu, hátt í það sem hækkunin á vaskinum á að gefa. Það munar ekki miklu að greinin fái beint til baka út úr fjárfestingaráætlun ríkisstjórnarinnar, markaðsátakinu og fleiri slíkum aðgerðum um það bil sambærilegt skattfé og hún á að leggja í púkkið með þessum hætti. Það er ekki mikill munur þar á. Er það ósanngjarnt? Nei, ég held ekki. Við skulum líka hafa það í huga að 7% virðisaukaskattur, útskattur á gistingu, þýðir eðli málsins samkvæmt að á tímum þegar talsverð uppbygging er í greininni og fjárfesting og mikill innskattur fellur til borgar greinin nettó engan virðisaukaskatt. Sum árin núna fær hún endurgreiddar 500–900 millj. kr., einfaldlega vegna þess að innskatturinn er meiri en þessi 7% útskattur. Er eðlilegt skattumhverfi að þessi þáttur atvinnurekstrar í landinu sé nánast í núlli eins og þetta kemur út? Í reynd væri að sumu leyti þá skárri kostur fyrir ríkið að setja gistinguna bara í núll og leyfa henni ekki að draga frá innskatt. Það er ekki gott út frá samræmingarsjónarmiðum en það kæmi sennilega betur út fyrir ríkið. Svo lág er þessi 7% tala. Þetta er veruleikinn. Það á ekkert skylt við mat og menningu. Ég fullyrði það að að langstærstum hluta til getur ferðaþjónustan náð þessu inn í gegnum verðlagið án þess að það hafi teljandi áhrif á fjölda ferðamanna. Það segir mér til dæmis enginn að þetta sligi hótelrekstur í 101 yfir sumarmánuðina þegar erlendir ferðamenn kippa sér að sögn ekki mikið upp við það að borga fyrir gott hótelherbergi í júlí í miðborg Reykjavíkur 700 dollara á nóttina. Það er þó nokkuð. Það er greinilega hægt að verðleggja sig talsvert. Það er vissulega miðborg Reykjavíkur um hásumarið. Það er langur vegur frá því og út í gistingu á landsbyggðinni kannski yfir vetrartímann, mér er það vel ljóst. En þá held að aðrar leiðir væru vænlegri til þess að hlúa að henni, eins og meðal annars er verið að gera með stefnumörkun um að dreifa ferðamönnunum betur um landið, leggja áherslu á veturinn og leggja áherslu á allt landið í markaðskynningu heldur en að hafa ferðaþjónustuna á allt öðrum stað að þessu leyti hvað skatta snertir. Vissulega er rétt að virðisaukaskattur á gistingu er lægri víða í samkeppnislöndum en fullt þrep. Það er rétt, það eru aðeins eitt, tvö dæmi um að þetta sé í fullu efra þrepi, enda er hér verið að leggja til millileið. Þá að því að þetta sé svo flókið. Ég gef ekki nein ósköp fyrir það á tölvu- og tækniöld. Jú, jú, auðvitað þekki ég alveg þessi rök vina minna í skattinum, þeir vilja auðvitað hafa þetta sem einfaldast. Best þætti þeim sumum, og sumum frjálshyggjumönnunum, að leggja eina prósentu á allt landið og miðin, það væri bara ein skattprósenta á Íslandi á allt, eitthvert X. Það væri sama hvort það væru laun, fjármagnstekjur eða gisting, bara ein skattprósenta á landið og miðin. Það er einfaldast. En hvernig skattkerfi er það? Værum við sátt við það, mundi það dreifa byrðunum með eðlilegum hætti, láta þá borga sem eru aflögufærir og hlífa hinum? Nei, auðvitað ekki. Það er ákveðið samræmingarsjónarmið líka sem þarf að hafa í huga hér í atvinnurekstri því að þetta er þrátt fyrir allt atvinnurekstur í samkeppni. Því verður ekki haldið fram með neinum rökum að þróunin í ferðaþjónustu að undanförnu eða aðstæður almennt í þessari grein kalli á það að hún njóti svona mikilla sérkjara hvað virðisaukaskatt snertir. Það eru ekki rök fyrir því þegar kemur að hótelgistingu og þess vegna þjónustu veitingahúsa. Þegar áform voru um að leggja á bæði farseðla- og gistináttagjald lagðist móðurfyrirtæki íslenskrar ferðaþjónustu, Icelandair, sérstaklega gegn farseðlagjöldunum - og lagði hvað til í staðinn? Að taka þetta allt í gistináttagjöldum vegna þess að það viðkvæma væri að sýna þetta sérgreint á verðmiðanum sem því fylgir að koma til landsins. Það væri miklu betra að taka þetta í gistingunni eða annarri þjónustu sem ferðamaðurinn kaupir innan lands eftir að hann er kominn hingað. Og niðurstaðan varð sú að bakka með farseðlahlutann og fara með það allt inn í gistináttagjaldið sem reyndar er óskapleg óvera, en það er önnur saga. Á þá ekki það sama við hér? Þegar ferðamaðurinn bókar verður hann að fljúga til Íslands nema hann taki Norrænu eða syndi, og þeir eru ekki margir sem leggja það á sig. Og það er alveg ljóst, allir verða að kaupa sér flugfar. En þegar þeir eru að panta ferðina að öðru leyti eða velja sér gistingu eftir að þeir eru komnir hingað, búnir að taka sér bílaleigubíl og lagðir af stað, er svigrúmið mjög mikið. Það er allt frá 700 dollara hótelherberginu í miðborg Reykjavíkur í júlí, 85 þús. kall nóttin, og niður í 6–8 þús. kr. á ódýru farfuglaheimili eða í bændagistingu úti á landi. Hótelin í Reykjavík eru með mjög breiða verðskrá sem ferðamennirnir geta þá bókað sig inn á í samræmi við það sem þeir eru tilbúnir að borga. Þar er ólíku saman að jafna og svigrúmið miklu meira sem menn hafa til að velja sér þá þjónustu af þeim gæðaflokki eða þeim dýrleika sem menn eru tilbúnir að borga. Ég kaupi ekki sögur og áhyggjur um að þetta sé sérstaklega varhugavert varðandi áframhaldandi vöxt og viðgang ferðaþjónustunnar. Mér segja margir kunnugir menn sem ég hef samneyti við í ferðaþjónustunni að trúlega gæti Ísland verðlagt sig verulega hærra á komandi árum en það gerir í dag vegna þess að kynningin sem við höfum fengið sé svo mikil og við gætum átt í vændum svo mikinn straum ferðamanna hingað að það hálfa væri nóg. Þetta telja sumir. Það er alveg rétt, þegar maður fylgist með því hvernig fjallað er um Ísland í erlendum fagtímaritum og á listum og hjá Lonely Planet og þessum aðilum sést að við erum alls staðar nánast á toppnum. Við höfum undanfarin þrjú ár alltaf átt staði, Vestfirði, Norðurland, einstaka staði og/eða landið í heild sem er í 1., 2., 3. eða 4. sæti yfir áhugaverðustu áfangastaði í heiminum. Það er ekki beinlínis eins og það sé eitthvað dauflegt fram undan í þessum efnum miðað við það sem fagmenn þekkja. Þá kemur að einu öðru sem ég saknaði mjög að heyra ekkert frá hv. þm. Pétri Blöndal um. Þegar við höfum verið að ræða um hinn stórvaxandi fjölda ferðamanna hefur auðvitað oft komið upp sjónarmiðið: Eigum við þá ekki að láta það hafa aukið vægi að reyna að fá betur borgandi ferðamenn hlutfallslega eftir því sem það er hægt? Við þurfum kannski ekki allan þennan ofboðslega flaum, en það er gott að við fáum sem mestar tekjur og höfum sem mest út úr þessu miðað við þann fjölda og til dæmis það álag á náttúruna sem við tökum á okkur. Það er alveg rétt. Ég geri þann skýra fyrirvara, gamall puttaferðalingur sem flæktist um heiminn með minn bakpoka og fór yfir Ástralíu með 30 dollara í vasanum, að ég vil ekki útrýma puttaferðalingum. Ég vil að við getum fengið alla flóruna til okkar og þannig á það að vera. En það er ekkert að því að hafa þetta sjónarmið í huga - og gerum við það? Erum við að sækjast eftir betur borgandi ferðamönnum að breyttu breytanda með því að vera með 7% vask á gistingu? Ha? Er það, hv. þm. Pétur Blöndal, er það aðferðin til að fá betur borgandi ferðamenn að þora ekki að hækka vaskinn úr 7% í 14%? Ég gef bara mjög lítið fyrir þetta, satt best að segja. Þetta eru illa ígrunduð áform. Þarna eru núverandi stjórnarflokkar fastir í sinni eigin vitleysu frá því að þeir voru hér í stjórnarandstöðu og lögðust gegn þessu eins og öllu öðru og komast nú ekki út úr vitleysunni. Ég mun taka ofan fyrir stjórnarliðum ef þeir sjá að sér í þessum efnum, hætta við þetta og leyfa þessum tekjum að standa inni. Það er það eina vitræna í stöðunni, a.m.k. þangað til menn sjá heildarmyndina. Er skynsamlegt að reyta út tekjur í veiðigjöldunum og gistingunni og ætla svo að fara að reyna að koma saman fjárlögum, ætla svo að fara að kíkja á heildarmyndina? Það finnst mér vera að byrja á öfugum enda og veldur mér vonbrigðum að maður eins og hv. þm. Pétur Blöndal skuli vera framsögumaður fyrir þessum ósköpum, maður sem talar oft af mikilli væntumþykju um peninga. Það er bóndi norður í landi sem segir að hann verði aldrei glaðari í hjarta sínu en þegar hann heyri hv. þm. Pétur Blöndal tala um peninga. Ég hefði átt á öðru von, að það væri sérstaklega meiri ábyrgð í þessu af hálfu framsögumanns nefndarinnar. Herra forseti. Eins og kannski hefur mátt ráða af þessum ræðubút mínum er ég ekki stuðningsmaður þessa máls, þvert á móti. Ég tel að þetta sé ekki vel ígrundað. Mér er alveg ljóst að það verða ekki allir kátir út í ferðaþjónustuna, auðvitað vilja allir borga lægri skatta, en ég kæri mig kollóttan um það. Annað eins hef ég tekið á mig. Ég stend hér stoltur fyrir því sjónarmiði að þetta hafi verið skynsamlegt og raunar mjög sanngjarnt eins og við slökuðum á þessu á sínum tíma, það sé afar hófsamlegt að fara þarna með virðisaukaskattinn í 14%. Flækjustigið skiptir ekki öllu máli, það einfaldar framkvæmdina, það eru aðeins um 600 aðilar sem skila inn framtali með þessu sérstaka þrepi - og það má líta á þetta líka sem lið í því að byrja að færa skattþrepin í vaskinum nær hvert öðru. Við vitum það öll að það er mikið vandamál að hafa svona langt bil á milli 25,5% annars vegar og 7% hins vegar. Það er freistnivandi í því að færa mál niður í lægra þrepið og flestir fagmenn á þessu sviði telja að það eigi að láta skattþrepin nálgast hvert annað ef ekki stefna að því að sameina þau í eitt í fyllingu tímans.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágæta ræðu nema þetta skot á mig að mér þyki eitthvað vænt um peninga. Mér þykir ekkert vænt um peninga, ekkert frekar en hv. þingmanni, sem gein yfir ríkiskassanum í mörg ár, þótti vænt um peninga. Vissulega þurfum við að stefna að því að fá inn betur borgandi ferðamenn og við þurfum að gera það þannig að það dreifist meira yfir árið, sérstaklega út á landsbyggðina því að hún fer halloka í þessari miklu aukningu. Hv. þingmaður talaði um að afla tekna annars staðar. Einmitt, með því að stækka kökuna. Með því að stækka kökuna ætlum við að afla tekna annars staðar. Hv. þingmaður talaði eitthvað um fjárlög og hann var jú hæstv. fjármálaráðherra á tímabili. Ég fékk svar frá fjármálaráðherra um stöðu ríkissjóðs. Árið 2009 var hallinn á ríkissjóði, þ.e. ríkisreikningur umfram heimildir, 10,2 milljarðar. Árið 2010 var hv. þingmaður hæstv. fjármálaráðherra, minnir mig, þá var hallinn umfram fjárheimildir 42 milljarðar. Árið 2011 var ríkisreikningur 48 milljörðum hærri en heimildir. Samanlagt 110 milljarðar á þrem árum sem ríkisreikningur var umfram heimildir, þ.e. fjárlög og fjáraukalög. Hvað þýðir það að vera að setja fjárlög sem líta vel út ef ekkert er farið eftir þeim? Hvað þýðir það eiginlega að vera að koma með eitthvert fallegt plagg og svo sýnir ríkisreikningur bara eitthvað allt annað? Ég gef lítið fyrir svoleiðis sparsemi.

Herra forseti. Ég skal nú fara í þessa umræðu við hv. þm. Pétur Blöndal við tækifæri og þegar tími gefst til. Eigum við þá að fara yfir árið 2008 þegar hallinn á ríkissjóði var 216 milljarðar? Átti ekki að vera afgangur samkvæmt fjárlögunum, ha? Hver var hallinn þá umfram heimildir?

Það varð hrun.

Það varð hrun, já, það varð hrun. Þegar þarf að afskrifa á einu bretti 33 milljarða sem settir eru inn í Íbúðalánasjóð, auðvitað kemur það svona út í ríkisreikningnum. Það voru engar fjárheimildir fyrir því að Íbúðalánasjóður væri að fara á hausinn en það varð að bjarga honum. Og svo framvegis. Við getum farið yfir þetta, en veruleikinn er þó sá að við tókum við þessu þrotabúi af Sjálfstæðisflokknum og erum búin að koma ríkissjóði og þjóðarbúinu þó þangað sem það er komið. Ég held að hv. þingmaður ætti að hugsa sig um áður en hann leggur í mikla rökræðu við mig um þetta ef það á að koma neikvætt út fyrir minn hlut. Varðandi það að afla eigi tekna með öðrum hætti, stækka kökuna. Alltaf er það sama svarið, alltaf. Alltaf þegar hægri menn, frjálshyggjumenn ræða ríkisfjármál, það er sama hvort er góðæri eða erfitt í ári, lausnin er að lækka skatta og lækkaðir skattar eiga alltaf að skila auknum tekjum, alltaf. Það er alltaf þannig. Enda hef ég stundum spurt menn: Af hverju farið þið þá ekki bara með skattinn niður í núll, það hlýtur að skila almestum tekjum ef þetta gengur upp hjá ykkur? Auðvitað er það ekki þannig. Það dapurlega er að menn skuli ekki komast niður á jörðina, ýta kreddunum til hliðar og horfa raunsætt á þetta eins og það er. Þetta er spurning um tekjur og gjöld, debet og kredit, eins og ég hef sagt, og þessar brauðmolahagfræðikenningar ganga því miður ekki upp. Það er búið að prófa þetta og prófa úti um allt. Og hvernig er ástandið? Í Bandaríkjunum, eigum við að taka það? Það vantar nú ekki að þar hafi þetta verið tískan, aldeilis, það átti alltaf að lækna meinin í Bandaríkjunum með því að lækka skatta. Ég býð ekki í ríkisreikninginn þar ef lífeyrisskuldbindingar væru teknar með, eins og hv. þingmaður vill nú gjarnan gera. Þá er ég hræddur um 

Herra forseti. Ég vil nú leiðrétta rangfærslu hjá hv. þingmanni; Sjálfstæðisflokkurinn var ekki einn við völd fyrir hrun. Samfylking var það líka og á tímabili Framsókn þar áður,  Brauðmolahagfræðin gengur ekki út á þetta. Hún gengur út á það að þegar hátekjumenn eru ekki skattaðir mun arðurinn af tekjum þeirra hríslast niður. Það er brauðmolahagfræði. Það sem við erum að tala um er svokölluð Laffer-áhrif, þ.e. þegar skatturinn er orðinn of hár þá kunna tekjur ríkissjóðs að lækka. Og ég held að hæstv. síðasta ríkisstjórn hafi gert mikil mistök í því að láta sér detta í hug að skattleggja þjóðina út úr kreppunni og hruninu og skera niður á sama tíma þegar enga atvinnu var að fá neins staðar. Þegar menn skera niður hjá ríkinu þýðir það að það þarf að segja upp fólki og því miður var aðallega konum sagt upp. Hvert skyldi nú fólkið fara þegar enga vinnu er að fá neins staðar? Það fer annaðhvort til útlanda eða á atvinnuleysisbætur hjá ríkinu. Fyrst þarf því að stækka kökuna og ég held að það hafi fáum dottið í hug að hægt að skattleggja fyrirtæki og einstaklinga, sem eru löskuð, úr kreppunni, enda er allt saman í frosti. Það eru allar fjárfestingar í algjöru lágmarki, allt er í frosti, og ég ætla að vona að hv. þingmaður sé ekki að guma sig af því að hafa sett allt í frost.

Herra forseti. Eitthvað varð að gera. Það var ekki þannig að þrotabúið sem við tókum við hafi bara læknast af sjálfu sér. Og talandi um skatta og skatthlutföll þá er það nú veruleikinn, hversu oft sem Sjálfstæðisflokkurinn, Samtök atvinnulífsins og Verslunarráð tuða um hið gagnstæða,  Tökum þar ferðaþjónustuna, hvernig er það? Það er 0% virðisaukaskattur á fólksflutningum, stór hluti af afþreyingu í ferðaþjónustu er flokkaður sem fólksflutningar; hestaferðir, hvalaskoðun, jöklaskoðun, og ber 0% virðisaukaskatt. 7% virðisaukaskattur á gistingu, 20% tekjuskattur á hagnað fyrirtækja, þriðja lægsta hlutfallið innan OECD, 20% fjármagnstekjuskattur eða skattur á arð. Samtals er skattur á hagnað fyrirtækja og arð þar af leiðandi 36%, sem er annað lægsta hlutfallið innan OECD. Það er veruleikinn. Það eru staðreyndirnar og það þýðir ekkert að reyna að búa til einhvern séríslenskan hægri veruleika um að hér sé einhver ægileg skattpíning. Það hrynur eins og spilaborg ef menn hafa fyrir því einu að skoða alþjóðlegan samanburð, lesa skýrslur OECD, lesa norræn talnagögn og svo framvegis. Af hverju eruð þið að þessu, hv. þingmenn hægra liðsins? Af hverju talið þið svona steypu og trúið því sjálfir þegar hver sem er sem kann á netið getur á fimm mínútum sótt sér gögn um að það er ekki rétt? Skatthlutföll eru lág á Íslandi. 

Virðulegur forseti. Mér fannst full ástæða til að mótmæla fyrirætlunum ríkisstjórnarinnar á síðasta kjörtímabili um að hækka virðisaukaskatt á gistiþjónustu upp í 25,5% með mjög skömmum fyrirvara. Það gerðum við hv. þm. Róbert Marshall á sínum tíma og lýstum yfir andstöðu okkar við þær fyrirætlanir með þeim rökum í fyrsta lagi að fyrirvarinn væri of lítill. Ferðaþjónustan eins og þá kom fram gefur út sín verð með allnokkrum fyrirvara. Það var áætlað að hækkunin upp í 25,5% tæki gildi 1. maí síðastliðinn og það var einfaldlega of lítill fyrirvari. Svo gerðum við líka þá athugasemd að okkur þætti of bratt farið og þetta væri of hátt skatthlutfall miðað við skatthlutfall á sambærilegri þjónustu í nágrannalöndum. Niðurstaðan af þessu öllu var sú að farið var með skattþrepið niður í 14% á gistiþjónustu og ákveðið að það tæki gildi 1. september næstkomandi, sem er miklu skaplegra, en þá er háannatíminn að mestu leyti genginn yfir. Ég taldi satt að segja þegar þessi varð niðurstaðan að þokkaleg sátt ríkti um þetta. Þetta væri hóflegur skattur og mundi þó skila á þessu ári, eins og skrifstofa opinberra fjármála í fjármála- og efnahagsráðuneytinu áætlar, um 500 milljónum á þessu ári og 1,5 milljörðum á því næsta. Þetta væri ásættanleg lending, enda varð ég ekki var við að margir gerðu athugasemdir við hana. Engu að síður, vegna þess að ég hef skilning á því að umhverfi í ferðaþjónustu þurfi að vera samkeppnishæft við nágrannaþjóðir og fara þurfi varlega í þessum efnum, fór ég í nefndarstarfið hvað þetta frumvarp varðar með opnum huga og óskrifað blað í afstöðu minni eins og ég tel að maður eigi helst að gera þegar nefndarstarf er annars vegar. Halda sig kannski til hlés í 1. umr. og fara svo í nefndarstarfið og heyra rök og sjónarmið. Ég var fyllilega reiðubúinn að heyra góð og gild rök fyrir því að hætta ætti við hækkun á virðisaukaskatti upp í 14%, en ég heyrði engin slík. Mér fannst rökin ekki góð. Mér fannst þau ekki koma skýrt fram. Ég var ekki var við að nokkur kæmi fyrir nefndina og segði að það mundi ráða úrslitum um uppgang ferðaþjónustunnar á komandi árum sem vaxandi atvinnugreinar og undirstöðuatvinnugreinar í íslensku þjóðfélagi ef virðisaukaskattsþrepið á gistiþjónustu yrði 14%. Ég heyrði ekkert slíkt. Það sjónarmið sem þó var reynt að halda fram um að hækkunin mundi hafa teljandi áhrif á fjölda ferðamanna var ekkert sérstaklega sannfærandi. Ég sá aldrei neina sannfærandi útreikninga um það. Ég heyrði engan sannfærandi málflutning um að ferðaþjónustan, gistiþjónustan, gæti ekki borið þessa hækkun. Ég átti því ekki auðvelt með að sjá skýr rök fyrir frumvarpinu. Og þá verður maður einfaldlega að horfa á tekjurnar sem hér liggja undir. Við erum að reka ríkissjóð. Er bara allt í lagi að verða af 500 milljónum á þessu ári að óþörfu? Erum við í þeirri stöðu að það sé líka allt í lagi að verða af 1,5 milljörðum á næsta ári og líka á þarnæsta? Við erum að tala um alls konar svona tölur þegar við tökum fjárlög til umfjöllunar. Þá vantar nú aldeilis 100 milljónir þar í heilbrigðisstofnanir, 50 milljónir í menntastofnanir, 250 milljónir - tölur af þessari stærðargráðu. Mun okkur finnast þá allt í lagi að hafa orðið af 500 milljónum á þessu ári, 1,5 milljörðum á því næsta? Hvað ef vaxtastig á erlendum skuldbindingum ríkissjóðs breytist t.d. á neikvæðan hátt, mun okkur þá finnast allt í lagi að hafa gefið þetta eftir til ferðaþjónustunnar? Nei, held ég, alls ekki. Við eigum ekki að fara í svona aðgerðir nema með veigamiklum rökum. Þau eru ekki fyrir hendi. Í umsögn skrifstofu opinberra fjármála segir að ekki séu fyrirliggjandi neinar aðgerðir eða áætlanir um það hvernig eigi að ná þessum tekjum öðruvísi. Það finnst mér einfaldlega vera dómur yfir þessu frumvarpi. Ég lagði reyndar til á fundi efnahags- og viðskiptanefndar að málið færi í umsögn til fjárlaganefndar. Mér fyndist að það væri ágætisregla þegar um er að ræða að minnka tekjur ríkissjóðs, vegna þess að það er fjárlaganefnd sem þarf að takast á við gatið sem hér myndast, en nefndarmönnum fannst ekki ástæða til þess. Hins vegar er sagt í greinargerðinni frekar óljósum orðum að mögulega muni aukin umsvif stoppa upp í gatið. Mér finnst rökin fyrir því ekki sannfærandi en þau eru að 7% virðisaukaskattur hafi mikil áhrif á eftirspurnina til aukningar og ef við færum upp í 14% yrðu umsvifin minni og fjölgun ferðamanna yrði minni. Mér finnst þetta ósannfærandi miðað við útreikninga á því hvað kostnaður við gistingu er lítill hluti af kostnaði ferðamanna við ferð til Íslands yfir höfuð. Hann er eitthvað um 10%. Eins og komið hefur fram áður í máli þingmanns mun þessi hækkun á virðisaukaskattsstigi hækka að jafnaði verð ferðar til Íslands um 1%. Þetta er kannski munurinn á 21.400 kr. og 22.800 kr. á verði á gistingu yfir nótt. Mér finnst ekkert hafa komið fram í vinnu nefndarinnar sem sýnir fram á að þessi tiltekna hækkun - það geta líka verið alls konar aðrar hækkanir á verði þjónustu og það geta verið sveiflur í gengi krónunnar - úr 7% í 14% muni hafa það umtalsverð áhrif á fjölgun ferðamanna á komandi árum að taka beri það með í reikninginn. Ég sá enga sannfærandi útreikninga á því. Reyndar bendir ýmislegt til að þessi hækkun á virðisaukaskatti muni ekki hafa nein teljandi áhrif. Fyrir liggur skýrsla Hagfræðistofnunar sem bendir til þess að hækkun á virðisaukaskatti á gistiþjónustu hafi ekki teljandi áhrif á fjölgun ferðamanna. Síðan sýnir reynslan okkur eitt. Krónan styrktist mjög á ákveðnu tímabili með tilheyrandi verðlagshækkunum fyrir erlenda ferðamenn á Íslandi. Samt fjölgaði ferðamönnum umtalsvert. Vissulega hefur innlent verðlag áhrif, en það virðist ekki vera svo ríkur þáttur í ákvörðun erlendra ferðamanna um að koma til Íslands að við þurfum að hafa áhyggjur af þessu, enda sýna kannanir að erlendir ferðamenn koma hingað fyrst og fremst til þess að njóta náttúrunnar. Síðan ber líka að geta þess að krónan hefur veikst á undanförnum árum, að sama skapi ætti því að vera svigrúm til hækkunar af þessu tagi á gistiþjónustu, vegna þess að Ísland er ódýrara yfir höfuð fyrir erlenda ferðamenn. Síðan er það þetta með að stækka kökuna. Það er á einhvern hátt yfirlýst markmið eða grundvöllur frumvarpsins að með því að hækka ekki virðisaukaskattinn upp í 14% muni kakan stækka, umsvifin aukast. En er það líklegt og er það rétt stefna? Ég velti því fyrir mér. Það er ekki beinlínis hægt að segja að skortur á umsvifum hái íslenskri ferðaþjónustu. Ferðamönnum hefur fjölgað gríðarlega og því er spáð að þeir verði um milljón árið 2020. Ég hef engan séð breyta þeim spám þrátt fyrir að áformað hafi verið að hækka virðisaukaskattsprósentuna á gistiþjónustu upp í 14%. Þær spár eru enn þá fyrirliggjandi og þær standa. Þessi auknu umsvif kalla á útgjöld. Þau kalla á að við þurfum að treysta innviði ferðaþjónustunnar, bæta aðstöðu á fjölförnum ferðamannastöðum. Þau skapa kostnað. Er það endilega rétt stefna á þessum tímapunkti, þegar umsvifin hafa verið að aukast gríðarlega og munu mjög líklega aukast gríðarlega, að grípa til aðgerða í skattumhverfinu sem eiga að auka umsvif enn frekar? Er það skynsamlegt? Ég hef talið skynsamlegra að reyna frekar með hóflegri skattheimtu að ná inn tekjum af þeim umsvifum sem eru fyrir hendi í ferðaþjónustu og nýta þá peninga m.a. til að standa straum af kostnaði við betri aðbúnað, betri innviði, rannsóknir, upplýsingaöflun í ferðaþjónustu. Mér finnst satt að segja ekki standa steinn yfir steini í frumvarpinu. Mér finnst óþarfi að fara í þessar aðgerðir. Ég held hins vegar að í ferðaþjónustu séu fjölmörg úrlausnarefni. Margir sem komu fyrir nefndina töluðu um að ýmislegt þyrfti að gera í ferðaþjónustu. Það skorti rannsóknir og nauðsynlega aðstöðu. Það þarf að reyna eftir öllum þeim leiðum sem við höfum að jafna ferðamannafjöldann yfir landsvæði og yfir árstíðir. Það er mikið og stórt verkefni. Þetta frumvarp er ekki liður í því. Það þarf að taka á svartri atvinnustarfsemi. Margir þeirra sem komu fyrir nefndina bentu á að hún væri æðiyfirgripsmikil í gistiþjónustu. Ég held að þetta sé ákaflega mikilvægt. Ég held að frumvarpið sé heldur ekki liður í að taka á því. Ég held að einfalda þurfi skattumhverfið. Þegar kemur að heimagistingu - ég held að það sé einkum þar sem svört atvinnustarfsemi er algeng - held ég að búa þurfi til betra laga- og skattumhverfi og einfaldara sem gerir þessum aðilum kleift að stunda atvinnustarfsemi sína löglega og borga sanngjörn gjöld, þar á meðal þennan virðisaukaskatt. Ég held að umhverfið sé of flókið og það þurfi einfaldlega að fara í það verkefni að búa til umgjörð, einhver lög, um heimagistingu. Það er fjölmargt sem þarf að gera. Það eru líka margvíslegir meinbugir á umgjörð skatta og gjalda í ferðaþjónustu í heild sinni, t.d. allt of margar undanþágur. Helst ætti að hafa bara eitt skattþrep í virðisaukaskatti fyrir ferðaþjónustuna alla, en það hefur ekki gengið vel að ná samhljómi innan ferðaþjónustunnar um slíkt markmið. Ég spurði umsagnaraðila að því sérstaklega í nefndinni hvort frumvarpið væri á einhvern hátt liður í því að einfalda umgjörð skatta og gjalda í ferðaþjónustu, væri hluti af einhverri langtímahugsun, en það er ekki. Það virðist ekki vera. Hér hangir heldur ekki á spýtunni að önnur áform séu uppi um gjaldtöku af ferðamönnum. Það er ekki hluti af greinargerðinni eða hluti af svörum umsagnaraðila að eitthvað annað kæmi í staðinn. Hér skortir því alla heildarhugsun. Hér er farið af stað einhvern veginn út í loftið og að óþörfu. Ég velti því fyrir mér hvort þetta sé hluti af stærra heildarvandamáli sem við glímum við í íslensku samfélagi, sem er að það virðist vera erfitt að mynda samhljóm um sanngjarna, réttláta og eðlilega gjaldtöku af auðlindum okkar. Mér finnst vera algjörlega allsráðandi sú hugmyndafræði að hagnaður eigi að verða eftir í þessum greinum og að fólk muni njóta góðs af þeim hagnaði eftir alls konar leiðum sem fyrir hendi eru í hagkerfinu. Sumir kalla þetta einhvers konar brauðmolahagfræði. Ég veit það ekki, en þessi hugmyndafræði er ekki fyllilega að skila sér í íslensku samhengi. Hún hefur ekki skilað sér í sjávarútvegi. Hún hefur ekki skilað sér þegar kemur að arði af orkuauðlindum þjóðarinnar. Hún hefur ekki skilað sér í ferðaþjónustu. Við þurfum að sækja réttlátan skerf af arðinum, hagnaðinum, sem skapast í ferðaþjónustu, í sjávarútvegi, hvað varðar orkuauðlindir, og augljóslega ef við fyndum olíuauðlindir. Við þurfum að láta réttlátan skerf renna til samneyslunnar. Það er verkefnið. Og við Íslendingar þurfum að mynda samhljóm um það. Ég er ekki að tala um að allur arður, allur hagnaður, renni til ríkisins eða að ofskatta allar þessar atvinnugreinar, en það er einfaldlega ákveðin birtingarmynd af - ég vil nú varast að nota stór orð, en ég vil segja birtingarmynd á einhvers konar arðráni ef þjóð nýtur ekki auðlinda sinna í beinum tekjum. Mér finnst þetta vera eitt meginviðfangsefni Íslendinga núna í upphafi 21. aldarinnar, að tryggja arð af orkuauðlindunum, en beinn arður af þeirri mjög svo mikilvægu auðlind er skammarlega lítill, tryggja arð af sjávarauðlindinni og tryggja arð af ferðamennsku. Hér er stigið skref til baka. Það ræður úrslitum um afstöðu mína til þessa frumvarps að rekstur ríkisins er í járnum. Fjárþörfin verður gríðarleg á komandi árum. Erfiðir kjarasamningar eru handan við hornið. Ýmsar væntingar eru í skuldamálum heimilanna. Skuldir ríkissjóðs eru gríðarlegar. Innviðir velferðarþjónustunnar þurfa mikið fé. Þar hefur raunar farið fram eitt form af lántöku á undanförnum árum. Almannatryggingakerfið er í gríðarlegri fjárþörf. Vegakerfið. Viðhald húsa. Við munum fá þetta allt upp á yfirborðið núna á kjörtímabilinu. Hér er að óþörfu verið að afsala sér tekjum. Við munum sjá eftir því. Við þurfum þessar tekjur. Þess vegna mæli ég og við í Bjartri framtíð gegn því að frumvarpið verði samþykkt.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti frá 3. minni hluta efnahags- og viðskiptanefndar. Í frumvarpinu felst tillaga um að virðisaukaskattur af útleigu hótel- og gistiherbergja og sölu af annarri gistiþjónustu verði 7% af skattskyldri veltu eins og verið hefur frá árinu 2007 en ekki 14% eins og hún var áður og Alþingi samþykkti við afgreiðslu frumvarps þess sem síðar varð að lögum nr. 146/2012, um ráðstafanir í ríkisfjármálum. Lögfesting frumvarpsins felur í sér 535 millj. kr. tekjutap ríkissjóðs á yfirstandandi ári og 1,5 milljarða kr. tap á því næsta. Ljóst er að verði frumvarpið að lögum mun það kalla á frekari tekjuöflun á öðrum sviðum eða frekari niðurskurð. Þá þykir 3. minni hluta frumvarpið enn sérkennilegra í ljósi blaðamannafundar ríkisstjórnarinnar um erfiða stöðu ríkisfjármála hinn 12. júní síðastliðinn. Þær hækkanir sem ákveðnar voru á síðasta löggjafarþingi með lögum nr. 146/2012 voru mildaðar úr 25,5% í 14% og gildistöku laganna frestað á grundvelli þeirra röksemda að búið væri að verðleggja gistingu á þessu ári. Á þeim forsendum má ætla að búið sé að gera ráð fyrir breytingunni og að tekið sé mið af henni í verðlagi gistiþjónustunnar frá 1. september 2013. Þriðji minni hluti undirstrikar að almennt sé sjálfsagt að endurskoða heildstætt virðisaukaskattskerfið og skattlagningu á ferðaþjónustu. Mikilvægt er að tryggja nauðsynlegt fjármagn til uppbyggingar, varðveislu og viðhalds ferðamannastaða hér á landi og 3. minni hluti minnir á að í fjárfestingaráætlun fráfarandi ríkisstjórnar var gert ráð fyrir átaki til að efla innviði á ferðamannastöðum hér á landi með sérstöku 500 millj. kr. viðbótarframlagi til Framkvæmdasjóðs ferðamannastaða, auk þess sem 250 millj. kr. yrði varið til uppbyggingar í þjóðgörðum og á friðuðum svæðum. Nauðsyn slíkrar eflingar er augljós og brýn og verði frumvarp þetta samþykkt er mikilvægt að umrædd framlög verði ekki skorin niður, en ekkert kemur fram í frumvarpinu hvort ríkisstjórnin hyggst fylgja eftir þeim áformum sem fram koma í fjárfestingaráætluninni. Ríkissjóður þarf á auknum skatttekjum að halda. Ljóst er að hækkun virðisaukaskatts á gistiþjónustu hefur minnst áhrif á vísitölu neysluverðs og þar með á skuldir heimilanna og verðbólgu í landinu. Þriðji minni hluti hvetur til heildarendurskoðunar á skattlagningu ferðaþjónustunnar og til herts skatteftirlits. Þá leggur hann til að frumvarpið verði ekki samþykkt. Undir þetta nefndarálit skrifar hv. þm. Helgi Hjörvar. Virðulegi forseti. Við þurftum að fara í sársaukafullar aðgerðir eftir hrun. Við þurftum að afla tekna, en við þurftum einnig að skera niður í velferðarkerfinu. Við veltum við öllum steinum til þess að taka á fjárlagagatinu. Auðvitað var litið til ferðaþjónustunnar einnig, en henni hlíft vegna óvissuástands sem skapaðist vegna tveggja eldgosa hér á landi. Þegar litið er til síðustu 20 ára hefur ferðaþjónustan vaxið gífurlega. Fjöldi erlendra ferðamanna sem hingað koma til landsins hefur fjölgað að meðaltali um 7%, en gífurlega síðastliðin tvö ár. Virðisaukaskatturinn hefur breyst. Hann var enginn, fór í 14% og svo í 7%. Verð á gistiþjónustu hækkaði, en krónan hefur ýmist veikst og styrkst. Ferðamönnum hefur samt fjölgað jafnt og þétt. Ástæða var til að líta til ferðaþjónustunnar í þessari stöðu þar sem ljóst var að samkeppnisstaða eða rekstrarumhverfi væri verið mun betra en í langflestum nágrannaríkjum okkar ef við horfum á heildarskattlagningu greinarinnar. Virðulegi forseti. Þegar forgangsröðun ríkisstjórnarinnar er síðan lögð fram og gert ráð fyrir að draga þessa hækkun til baka þá hefði maður kannski ætlað að líka væri svigrúm til að gefa til baka í velferðarkerfinu því að þar eru, t.d. í heilbrigðiskerfinu, margar stofnanir illa staddar, ég tala nú ekki um í menntakerfinu, en það er ekki. Á sama tíma og boðað er að afsala sér tekjum er haldinn blaðamannafundur til þess að láta almenning vita að nú þurfi að skera enn meira niður og fara inn í öll ráðuneyti til þess að athuga hvort ekki sé hægt að minnka kostnað við rekstur ríkisins og velferðarkerfisins. Þetta er skrýtin forgangsröðun. Ég lýsi furðu minni á henni.

Herra forseti. Við ræðum skatt á gistiþjónustu, hvort virðisaukaskattur á gistiþjónustu skuli hækkaður úr 7% í 14% eða ekki. Niðurstaða meiri hlutans er að hann eigi ekki að hækka. Hvers vegna? Einföldun kerfisins skiptir miklu máli eins og ríkisskattstjóri bendir á í umsögn sinni, það er stórt atriði. En kannski er enn þá mikilvægara atriði að mínu mati að spyrja sig: Er nægur vöxtur í íslenskri ferðaþjónustu? Vantar ekki meiri gjaldeyri inn í landið? Vantar ekki fleiri störf? Ef það eru næg störf og nægur gjaldeyrir skulum við fyrir alla muni hækka þennan skatt vegna þess að þarna erum við í erlendri samkeppni um að fá ferðamenn til Íslands. Ég þekki það mjög vel af minni reynslu, ég hef verið í þessum rekstri í mörg ár og aðstoðað ferðamenn við að finna ódýrasta flug, ódýrasta hótel með þar til gerðri leitarvél. Ég veit að þeir eru oft að huga að síðustu 10 dollurunum, síðustu evrunni í því, þegar þeir ákveða með hvaða vél þeir ætla að fljúga, hvaða hótel þeir ætla að taka. Auðvitað skiptir upplifunin miklu máli, það hefur margoft komið fram. Ísland býður upp á frábæra upplifun, en Ísland keppir við öll önnur lönd í heiminum sem bjóða líka upp á frábæra upplifun. Alltaf eitthvað skemmtilegt. Þegar kemur að því að taka ákvörðun ræður verðið oft mjög miklu. Það kemur fram í skýrslu Ferðamálastofu, Ferðaþjónusta á Íslandi í tölum, apríl 2013, að 36,8% aðspurðra segja að tilboð hafi haft áhrif á ákvörðun sína um að ferðast til Íslands. Ástæðan er ekki bara menningin, náttúran og allt sem við höfum að bjóða, heldur höfðu 36,8% aðspurðra orðið fyrir áhrifum af verðtilboði. Síðan er mikilvægt að þegar ferðamaðurinn er kominn á annað borð til Íslands er hægt að selja honum margt fleira. Þá detta okkur endalaust margir hlutir í hug til að bjóða honum að eyða peningum í. Þá renna náttúrlega krónur í ríkiskassann. 86% af þeim ferðamönnum sem koma til Íslands eru að koma í frí. Þá er verðnæmi mikið, verðið hefur þá miklu meiri áhrif en þegar menn koma í viðskiptaferðalag þar sem vinnuveitandinn borgar fyrir þá. Þess vegna eru ferðamenn á leiðinni í frí mjög uppteknir af því hvað kostar að fara til Íslands þó að Ísland sé vissulega freistandi áfangastaður. Ferðaheildsalar sjá mjög mikið um þá ferðamenn sem koma hingað í hópum og þeir hugsa algjörlega um verðið. Þeir taka mjög vel eftir því ef virðisaukaskattur á Íslandi á gistiþjónustu er hærri en í öðrum löndum. Hvað gera önnur lönd? Í Frakklandi og öllum löndum sem ég veit um er þessi þjónusta höfð í lægra skattþrepi en almennu skattþrepi. Þannig rukka Frakkar t.d. 5,5% virðisaukaskatt á gistiþjónustu sérstaklega. Þjóðverja lækkuðu hann nýverið niður í 7%. Meðaltal í Evrópulöndunum er 10%, en almenna reglan virðist vera sú að nota ávallt lægsta skattþrepið. Það er til þess að fá gestina til landsins af því menn vita að þegar gesturinn er kominn til landsins eyðir hann alltaf meira en hann ætlaði sér. Það má alveg treysta því, ég lendi að minnsta kosti alltaf í því þegar ég er í útlöndum. Hvað er í húfi? Við erum að tala um atvinnugrein sem skapar 23% af gjaldeyristekjum þjóðarinnar. Þar af fara 106 milljarðar beint í neyslu innan lands. Hér erum við að velta fyrir okkur 1,5 milljörðum sem koma hugsanlega ekki í ríkiskassann. Hafandi kynnt mér þær umsagnir sem bárust nefndinni og heyrt í þeim gestum sem komu til nefndarinnar sem töluðu um hversu mikið er um undanskot í greininni þá dreg ég í efa að þessir 1,5 milljarðar séu fastir í hendi, að þeir hefðu skilað sér. Hver getur sýnt fram á það? Hér hefur verið spurt, ómaklega að mér finnst, hvað eigi að koma í staðinn ef við ætlum ekki að leggja þennan skatt á, ef við ætlum ekki að hækka hann úr 7% í 14%. Hvað kemur í staðinn? Ég segi: Það nægir ef 2% fleiri ferðamenn koma í staðinn. Þá er búið að bæta ríkissjóði upp það tjón sem hann hefði hugsanlega orðið fyrir. Arion banki hefur nýlega skrifað greinargerð um að hér séu möguleikar að ná mörgum milljörðum í gjaldtöku á ferðamannastöðum innan lands eftir að ferðamennirnir eru komnir til landsins. Þeir telja 5 milljarða eðlilegt, 4–5 milljarða, hvort sem það væri af ferðamannapassa eða aðgangseyri að náttúruperlum. Ég spurði gesti sem komu á fund nefndarinnar: Hvað teljið þið að hægt væri að ná í meira ef þessi svarta atvinnustarfsemi væri upprætt? Hvað erum við að tala um? 5–15 milljarða í auknar tekjur í skatta, var svarið. Þarna eigum við að beita okkur, hjálpa þeim sem reka heiðarlega þjónustu og starfsemi, sem eru náttúrlega velflestir, svo að þeir verði ekki halloka í samkeppninni við þá sem eru að svíkjast undan. Við eigum að koma á miklu betra eftirliti. Þannig náum við miklu meiri tekjum, bara það sem ég var að nefna, 10 milljarða, gætum við verið að fá í staðinn. En við skulum ekki flæma burt ferðamenn sem gætu annars komið hingað.

Forseti. Við ræðum hér fyrsta mál þessa þings, þ.e. fyrsta þingmál þessarar ríkisstjórnar, á þskj. 1, flutt af fjármála- og efnahagsráðherra. Það er við hæfi að fyrsta mál hvers þings sé flutt af fjármála- og efnahagsráðherra. Það er að minnsta kosti venjan á haustþingi að fyrsta mál á dagskrá varði fjármál og fjárlög íslenska ríkisins. Það sama á við um þetta frumvarp sem við fjöllum um, þ.e. frumvarp til laga um breytingu á lögum um ráðstafanir í ríkisfjármálum. Það hefði mátt ætla, miðað við þau orð og þau ummæli sem féllu þegar tilkynnt var um myndun ríkisstjórnarinnar að Laugum síðari hluta maímánaðar, að þetta frumvarp mundi fjalla um það hvernig ætti að bregðast við erfiðri stöðu í ríkisfjármálum því að nógu svört var sú mynd sem þá var dregin upp og hefur síðar verið dregin upp af formönnum stjórnarflokkanna í þeim efnum. Það var öðru nær og árangurinn af þrotlausu pönnukökuáti og sumarbústaðarápi þeirra formanna í vor á sex vikum, það tók þá sex vikur, er að leggja fram fyrsta þingmál þessa þings sem fjallar um að draga úr tekjum ríkisins, auka á vandann, auka á fjárlagahallann, auka á gatið en engar tillögur. Þeir leggja ekki fram eina einustu tillögu um það hvernig á að koma til móts við þann skaða sem af frumvarpinu mun hljótast. Í athugasemdum við frumvarpið, sem er reyndar ekki nema tvær greinar, þ.e. 1. gr. fjallar um að breyta eigi prósentuhlutfallinu úr 14% í 7% og 2. gr. um að lögin taki strax gildi, segir að með því sé verið að uppfylla stjórnarsáttmála hægri flokkanna, þ.e. Framsóknarflokksins og Sjálfstæðisflokksins, um að einfalda eigi skattkerfið á kjörtímabilinu. Markmiðið virðist því vera fyrst og fremst það að einfalda eitthvað sem er flókið og mönnum óyfirstíganlegt að glíma við og skiptir þá litlu máli hvað það kostar. Hvað er flókið við það að vera með þrepaskipt virðisaukaskattskerfi sem er þrepaskipt fyrir? Hvað er svona óyfirstíganlega flókið við það að vera með þrepaskipt virðisaukaskattskerfi eins og aðrar þjóðir eru með? Hvað er svona óendanlega flókið við það að vera með þrepaskipt tekjuskattskerfi eins og aðrar þjóðir eru með og komast nú tiltölulega auðveldlega í gegnum það? Ég geri ekki ráð fyrir því að menn hér á Íslandi séu í samanburði við aðrar þjóðir það tregir að þeir geti ekki klórað sig í gegnum það að vera með þrepaskipt skattkerfi. Virðulegur forseti. Í frumvarpinu er fjallað allmikið um ferðaþjónustuna sem slíka, hvers konar atvinnugrein hún er. Þar er farið allnokkrum orðum um uppganginn sem hefur verið í ferðaþjónustunni á undanförnum árum og fjölgun ferðamanna. Í athugasemdum við frumvarpið segir, með leyfi forseta: „Á vef Ferðamálastofu má nálgast upplýsingar um hagtölur í ferðaþjónustu og þar kemur fram að frá árinu 2000 hefur fjöldi ferðamanna meira en tvöfaldast en það ár voru erlendir ferðamenn um 303 þúsund talsins. Heildarfjöldi erlendra ferðamanna var orðinn um 673 þúsund árið 2012 og var þar um að ræða 18,9% aukningu frá árinu 2011 en þá voru erlendir ferðamenn um 565 þúsund talsins. Frá árinu 2000 hefur árleg aukning gistinátta að jafnaði verið um 6,7% milli ára og var heildarfjöldi þeirra um 3,7 milljónir árið 2012. “ Við erum sem sagt ekki að tala um atvinnugrein sem er á hnjánum, sem er við það að brotna, sem má ekki við miklu, má ekki við því að virðisaukaskattur af tíunda hluta þess sem ferðamaðurinn greiðir þegar hann kemur til landsins, þ.e. tíundi hluti kostnaðarins, beri hærri virðisaukaskatt. Við erum að tala um fullvaxna og öfluga atvinnugrein sem jafnast á við stærstu atvinnugreinar landsins. Hvaða réttlæti er í því að slík atvinnugrein fái sérstakan afslátt af virðisaukaskatti, borgi innan við þriðjung og líklega ekki nema um fjórðung þegar allt er til talið 

Erlend samkeppni.

Erlend samkeppni, kallar hv. þm. Frosti Sigurjónsson fram í fyrir mér. Þá skulum við skoða það aðeins hver álagning er á ferðaþjónustu erlendis. Við skulum fara aðeins yfir það í hverju slík samkeppni er fólgin. Virðisaukaskattur í Noregi er 8%, 9% í Finnlandi, 12% í Svíþjóð og 25% í Danmörku. Þetta er sá virðisaukaskattur og að meðaltali um 11% í ríkjum Evrópu, fyrir utan það að flest þau fyrirtæki búa við annað og óhentugra tekjuskattskerfi en fyrirtæki á Íslandi búa við eins og farið hefur verið yfir hér fyrr í dag. Það eru því engin rök fyrir því að fullvaxta atvinnugrein, ein af burðarstoðum í íslensku atvinnulífi, skuli búa við einhvers konar afslátt af þessu tagi, fyrir utan það að greinin getur einfaldlega vel staðið undir því og er vel burðug til þess að afla nægilegra tekna. Við erum að tala um tíunda hluta af þeim kostnaði sem ferðamaðurinn ber þegar hann kemur til landsins. Í frumvarpinu segir að ætla megi að lægri virðisaukaskattur af gistiþjónustu hafi einhver áhrif á eftirspurn. Sömuleiðis segir, með leyfi forseta: „Verði frumvarpið að lögum lækka tekjur ríkissjóðs að óbreyttu um rúmlega 500 millj. kr. frá áætlun fjárlaga fyrir árið 2013.“ Þetta er álit flutningsmanns frumvarpsins, formanns Sjálfstæðisflokksins, hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra, sem fullyrðir þetta í frumvarpinu. „Þá er einnig áætlað að árið 2014 og eftirleiðis muni tekjur ríkissjóðs verða um 1,5 milljörðum kr. lægri árlega en ella hefði orðið að óbreyttum lögum. Á móti því tekjutapi vegur, ef að líkum lætur, aukin eftirspurn og viðbótartekjur, a.m.k. til lengri tíma litið.“ Hér eru nokkur lykilorð í þeirri athugasemd sem ég var að lesa sem lýsir ágætlega efnahagsstefnu núverandi ríkisstjórnar, þessu fyrsta þingmáli ríkisstjórnarinnar og fyrsta máli hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra. Það eru lykilorð eins og „ætla má“ og „ef að líkum lætur“. Ef að líkum lætur mun aukin eftirspurn vega upp tekjutapið - ef að líkum lætur. Það er ekki mikið hald í því, ekki frekar en að ætla megi að virðisaukaskattur hafi áhrif á eftirspurn. Liggja einhverjar rannsóknir þarna að baki? Eru einhver gögn sem fylgja með þessu frumvarpi sem benda til þess að einhver fótur sé fyrir „ef að líkum lætur“ og „ætla megi“ geti jafnvel og kannski eitt og annað gerst? Svona frumvörp hafa sjaldan verið flutt með jafn veikum röksemdafærslum af hálfu þeirra sem stýrt hafa fjármálaráðuneytinu undanfarin ár, það skal ég fullyrða. Nei, það liggja engin gögn hérna fyrir og engar rannsóknir. Engar vísbendingar eru um að einhver fótur sé fyrir því að ætla megi og að líkum láti, ekki nokkur einustu gögn. Annað liggur fyrir. Ákveðnar staðreyndir liggja fyrir um það að þegar virðisaukaskattur á ferðaþjónustu var lækkaður niður í 7% á sínum tíma hafði það nánast ekki mælanleg áhrif á verð á gistinóttum, sáralítil mælanleg áhrif voru á verð á gistinóttum. Það má halda því fram með góðum rökum að gjaldheimtan á gistinóttum hér á landi sé í raun og sann með 14% álagningu, ekki 7%, vegna þess að það hafði engin áhrif þegar prósentan var lækkuð á sínum tíma. Þetta liggur fyrir. Það þarf ekkert að leiða neinar líkur að því, þetta eru staðreyndir. Það þarf ekkert að ætla þetta því að þetta eru staðreyndir. Virðulegur forseti. Í umsögn hinnar ágætu skrifstofu um opinber fjármál úr fjármála- og efnahagsráðuneytinu, þaðan sem þetta frumvarp er runnið, frá skrifstofu fjármálaráðherra, segir, með leyfi forseta: „Verði frumvarpið að lögum er áætlað að ríkissjóður muni verða af tekjum sem nema 535 millj. kr. árið 2013 og verða tekjur ríkissjóðs þá lakari en áætlað var í fjárlögum sem því nemur. Þá er áætlað að árið 2014 og eftirleiðis verði tekjur ríkissjóðs um 1,5 milljarða kr. lægri árlega en ella hefði orðið að óbreyttum lögum. Á þessu stigi liggja ekki fyrir aðrar ráðstafanir til að vega upp á móti þessari lækkun á áformaðri tekjuöflun ríkissjóð. Verður því að gera ráð fyrir að afkoman versni í sama mæli og þar með að sama eigi við um framgang markmiðs um að ná jöfnuði í ríkisfjármálum og stöðva skuldasöfnun ríkissjóðs …“ Það er engin smálesning sem kemur af skrifstofu opinberra fjármála, úr fjármála- og efnahagsráðuneytinu. Þar kunna menn að lesa í gögn, þar kunna menn að rýna í tölur og þar áætla menn ekkert eða láta skeika að sköpuðu hvaða áhrif slík frumvörp hafa sem hér um ræðir. Það er ekkert „að líkum lætur“ í því, virðulegur forseti. Hérna segir beinlínis að þetta frumvarp ógni efnahagsáætlun landsins, bæði efnislegt innihald þess og eðli þess, þ.e. lausatökin sem er verið að búa til í ríkisfjármálunum enn og aftur verða þau sömu og ríktu hér í aðdraganda hrunsins. Er þetta hluti af einhverju plani? Er einhver áætlun á bak við þetta frumvarp? Hvar er sú áætlun? Hvernig fellur þetta frumvarp inn í ríkisfjármálaáætlunina? Eða er bara verið að fylgja einhverri hugmyndafræði um að lágir skattar muni alltaf auka tekjur? Þetta frumvarp felur í sér að enn og aftur, þótt upphæðin sé ekki há í stóru samhengi ríkisfjármálanna, er verið að taka upp sömu lausatökin, veiku áætlanagerðirnar og voru hér í aðdraganda hrunsins og leiddu til - hvers? Í lokafjárlögum 2011 sem afgreidd voru á Alþingi í lok síðasta þings er fjallað aðeins um ríkisfjármálaáætlunina og lausatökin í fjárlagagerð hér á landi og eftirfylgni fjárlaga og hvað léleg áætlanagerð kostaði okkur. Þar segir meðal annars að yfirfærðar fjárheimildir, þ.e. frá fjárlögum til lokafjárlaga, þegar gengið er endanlega frá fjárlögum hvers árs, hafi á árinu 2006, þegar góðærið var allt að brenna hér upp og allir voru að orna sér við hitann, verið 5,9% af fjárlögum, í sjálfu góðærinu voru yfirfærðar heimildir sem hlutfall af fjárlögum yfir til lokafjárlaga 5,3% árið 2007, því mikla ári, 4,8% 2008. Hvernig gekk það í hruninu? Hvernig gekk það þegar allt fór hér fjandans til í kjölfar hrunsins, þegar efnahagsóreiðan var fullkomin og stóra bálið geisaði? Við náðum tökum á þessu. Við náðum tökum á þessu með því að hafa stjórn á fjármálunum, bæta áætlanagerðina og ná stjórn á því sem við vorum að gera. Árið 2011, virðulegi forseti, fór áhrifa hrunsins að gæta hvað mest. Þau fjárlög voru kölluð stóru hrunfjárlögin og voru erfiðustu fjárlögin sem hafa verið afgreidd hér á þingi. Þá vorum við komin niður í 2,6% af yfirfærðum heimildum á lokafjárlög sem hlutfall af fjárlögum, á móti 5,9% í góðærinu. Á síðustu þremur árunum fyrir hrun var farið 75 milljarða fram úr fjárlögum. Undir það nefndarálit um lokafjárlög skrifar hver einasti þingmaður í fjárlaganefnd - hver einasti. Stjórn og stjórnarandstaða skrifuðu undir þetta plagg og staðfestu það, enda var afar góð samvinna í fjárlaganefnd um öll þau mál sem þar voru afgreidd. Í nefndarálitinu var vísað til þess að þetta mætti ekki endurtaka sig, þetta mætti ekki gerast hér aftur, þetta sé algerlega galið. Til að undirstrika það enn frekar var aftur fjallað um það í nefndaráliti við frumvarp til fjáraukalaga þegar það var gert að lögum síðastliðið haust, þ.e. fjáraukalög 2012. Þar segir, með leyfi forseta: „Til margra ára hefur Ríkisendurskoðun, og reyndar einnig Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn, bent á nauðsyn þess að takmarka útgjöld með því að draga úr vægi fjáraukalaga“ - o.s.frv. „Á undanförnum árum hefur tekist að koma á breytingum í þá veru að takmarka viðbótargjaldaheimildir í fjáraukalögum, þrátt fyrir niðurskurð á hverju ári …“ Síðar er fjallað um 6–8% framúrkeyrslu á fjárlögum frá árinu 2007 til 2008 sem nú er komin niður í 2% og farin að nálgast það sem gerist í öðrum löndum þar sem agi og stjórn er á fjármálum. Sem betur fer. Enn og aftur fjallar meiri hluti fjárlaganefndar um að gera megi betur með samstilltu átaki í áætlanagerð og það megi ekki endurtaka sig sem hér gerðist. Er þetta frumvarp til merkis um það þar sem lykilorðin eru „að ætla megi“ og „ef að líkum lætur“ muni hitt og þetta kannski eða jafnvel gerast? Ekkert bendir til þess annað en að með því sé stefnt í nákvæmlega sama farið og áður. Hv. þm. Pétur Blöndal fór hér yfir nefndarálit meiri hlutans þar sem áherslan er lögð á tvö eða þrjú atriði, í fyrsta lagi að einfalda skattkerfið. Þarf að lækka virðisaukaskatt á ferðaþjónustu til að einfalda skattkerfið? Er það svona hræðilega flókið? Er það svo hræðilega flókið að menn skilji það ekki, erfitt sé að búa við það? Vita menn hvað flókin skattkerfi eru? Vita menn hvað þrepaskipt skattkerfi er í nágrannalöndum okkar sem við miðum okkur við? Menn stóðu á öndinni af hneykslun í þessum sal fyrir örfáum árum þegar tekið var upp þrepaskipt tekjuskattskerfi með þremur tiltölulega einföldum þrepum. Er það eitthvað flókið? Hefur það ekki gengið sæmilega fyrir sig? Hafa þeir sem hafa þurft að véla með það ekki komist klárlega og ágætlega frá þeim málum? Hér er talað í allundarlegri klásúlu í nefndarálitinu um eftirlit. Ég áttaði mig ekki á því við lestur þessa frumvarps að það snerist um eftirlit og að það gangi ekki eins og segir í nefndarálitinu, með leyfi forseta, „að innlendir starfsmenn, sem virða kjarasamninga og greiði skatta, fái ekki störf vegna vonlausrar samkeppni við erlent starfsfólk sem virði ekki kjarasamninga …“ Fjallar þetta frumvarp um kjarasamninga og útlendinga? Er verið að setja einhverja útlendingaskattalög hér á borð þingmanna? Stendur til að mismuna jafnvel Íslendingum og útlendingum í skattalegu tilliti hvað þetta varðar? Álit meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar er algjörlega út í hött hvað þetta varðar og þarfnast miklu frekari skýringar en kemur fram í nefndarálitinu og kom fram hjá hv. þingmanni og framsögumanni nefndarálitsins, Péturs Blöndals. Sömuleiðis er talað hér mikið um skattsvik og að draga þurfi úr undanskotum, sem er allt hárrétt. En liggur eitthvað fyrir, hafa verið lögð fram gögn hér í þinginu - þau voru ekki lögð fram á síðustu fjórum árum við sams konar umræðu - um að bein tengsl séu á milli skattsvika og prósentu skatta? Eru slík tengsl fyrir hendi? Af hverju fylgja þau ekki með þessu frumvarpi? Eða erum við ekki að tala um undanskot í þessu nefndaráliti þar sem er 7% virðisaukaskattur - ekki 25%, ekki 30% eða 50%, nei, 7%? Það er verið að tala um að verið sé að koma í veg fyrir undanskot með skattprósentu sem er 7%. Hvað þarf að fara langt niður með skattprósentuna að mati flutningsmanns þessa frumvarps og meiri hluta nefndarinnar til að koma í veg fyrir skattsvik? Voru ekki skattsvik hér þó að fjármagnstekjuskattur væri 10%? Ég er nú aldeilis hræddur um það. Reyndu menn ekki að komast undan því að borga þann skatt? Ég held nú betur. Það var hvergi meira um það en einmitt þar sem skatthlutfallið var lægst, virðulegur forseti.

Virðulegur forseti. Þetta er kannski ekki andsvar en af því að hv. þm. Björn Valur Gíslason talaði um það sem fellur undir heitið „eftirlit“ vil ég benda á að fyrir nefndina komu tveir ágætir fulltrúar frá Starfsgreinasambandi Íslands, þær Drífa Snædal og Halldóra Sveinsdóttir. Starfsgreinasambandið lýsti ekki stuðningi við lækkun á virðisaukaskatti en hins vegar fór tími þessara ágætu fulltrúa í að upplýsa efnahags- og viðskiptanefnd um að stærsta verkefni þeirra varðandi ferðaþjónustuna væri að fara yfir mál varðandi kjarasamninga, og þá sérstaklega á haustin þegar sumarvertíðinni væri lokið. Þessir fulltrúar sögðu að þá leitaði og ungt fólk jafnt sem eldra fólk til Starfsgreinasambandsins vegna þess að kjarasamningar væru ekki uppfylltir. Þetta er þarna inni undir heitinu „eftirlit“, vegna þess að það voru þau skilaboð sem fulltrúar Starfsgreinasambandsins komu með til nefndarinnar þegar umræða stóð um að draga til baka þau lög sem samþykkt voru á Alþingi um að hækka gistináttaskattinn úr 7% í 14 %. Þess vegna er þessi stutta klásúla hér inni undir því heiti. Þetta frumvarp er ekki hugsað til þess að fylgja því eftir en þetta var ábending frá þessum ágætu fulltrúum Starfsgreinasambandsins og þótti nefndinni ástæða til að láta það fylgja hér með.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Ragnheiði Ríkharðsdóttur fyrir útskýringarnar á þeim kafla sem þarna er. Það breytir því ekki að framsögumaður nefndarálitsins lagði talsverða áherslu á þann hluta sem hluta af frumvarpinu sjálfu, þ.e. að það væri beinlínis markmiðið með því að lækka virðisaukaskattinn að koma í veg fyrir undanskot og koma í veg fyrir að útlendingar tækju vinnu af Íslendingum. Ég sé það ekki sem markmið þessa frumvarps. Það getur vel verið að þetta verði einhvers konar breytingartillaga þó að ég sjái það alls ekki hér í dag. Ég skil alveg hvað verið er að fara þarna, ég átta mig alveg nákvæmlega á því og ég er sammála því sem fram kemur hvað varðar aukið eftirlit, brot á kjarasamningum, ef þau eru fyrir hendi. En ég skil hins vegar ekki tenginguna, að lækkun virðisaukaskatts á tíunda hluta af kostnaði erlendra ferðamanna hingað til lands eigi að verða einhvers konar inngrip í kjarasamninga, að það komi í veg fyrir brot á kjarasamningum eða það að ekki gangi að erlendir starfsmenn sem ekki virða kjarasamninga taki vinnu af Íslendingum sem vilja vinna samkvæmt kjarasamningum og greiða skatta samkvæmt skattalögum, að sjálfsögðu. Það er það sem ég vildi vekja athygli á því að framsögumaðurinn nefndi þennan kafla sérstaklega í tengslum við undanskot, kjarasamningsbrot og skattsvik í ferðaþjónustu. En ég sé bara akkúrat engin tengsl milli þess og frumvarpsins, eins og ég fór yfir áðan. Ef til eru einhver gögn um að lág skattprósenta, 7%, 9% eða 15%, dragi frekar úr skattsvikum en 25% eða 20 eða 30% þá vildi ég gjarnan fá að sjá slík gögn. Ég kallaði eftir þeim hér í fjögur ár í umræðu um skatta úr þessum ræðustól en ég fékk þau aldrei vegna þess að hér er einfaldlega verið að fylgja þeirri hugmyndafræði 

Herra forseti. Ég sat bæði í atvinnuveganefnd og í efnahags- og viðskiptanefnd þegar rætt var um þetta frumvarp og þau rök sem voru með því að hækka ekki gistináttagjald upp í 14%, eins og stendur til nema þessi lög nái fram að ganga, voru meðal annars þau, eins og hefur komið fram í umræðunni, að þessi hækkun yki ólöglega atvinnustarfsemi í greininni, þ.e. svarta starfsemi. Það var eitt atriðið og umræðan snerist meira um það en samkeppnisstöðuna sem maður hefði haldið að skipti meira máli. Það var talað aðeins um samkeppnisstöðu greinarinnar. Ég spurði bæði þá sem töluðu fyrir málinu og þá sem töluðu gegn því í nefndunum, þ.e. gesti: Er ekki til einhvers konar alþjóðlegt index, þ.e. röðunarskrá, sem metur lönd heimsins? Hvernig er samkeppnisstaða ferðaþjónustu í þeim löndum sem við berum okkur saman við? Það hlýtur að skipta máli fyrst menn segja að þetta hafi afgerandi áhrif á samkeppnisstöðuna. Þau svör sem ég fékk þegar ég spurði að því hvort ekki væri til svona index voru: Nei, það vissu menn ekki. Þeir vissu ekki hvort til væri slíkt index, samt notuðu þeir þau rök að samkeppnisstaða Íslands á alþjóðamarkaði, þegar kemur að landinu sem ferðamannalandi, væri í hættu vegna þess að gistináttagjaldið mundi skerða samkeppnisstöðuna svo mikið. Ég fór bara á netið og gúglaði hvort ekki væru til svona index. Viti menn, The World Economic Forum er búið að taka saman svona index í mörg ár og indexið fyrir árið í ár, 2013, kom út núna í mars. Af þeim 140 löndum sem eru skoðuð í þeirri skýrslu er Ísland í 16. sæti yfir þau ríki í ljósi þess hve horfurnar eru góðar í uppbyggingu ferðaþjónustu. Í þessari skýrslu er líka rakið að samræmi sé á milli fyrri skýrslu þeirra, þ.e. um hagkvæmnistækifæri við að byggja upp ferðaþjónustuna, og raunverulegra ferðamanna sem koma til landsins tveimur árum seinna. Við vitum alveg að allt bendir til þess að ferðamönnum á Íslandi eigi eftir að fjölga. Þá veltir maður fyrir sér, fyrst samkeppnisstaða Íslands er svona rosalega góð: Við erum í 16. sæti af 140 ríkjum í heiminum og aðeins eitt ríki á Norðurlöndunum er ofar en við og það er Svíþjóð. Sú staðreynd var einmitt notuð til þess að réttlæta að fyrirhuguð hækkun upp í 14% yrði dregin til baka, að við þyrftum að passa upp á samkeppnisstöðu okkar, og til hliðsjónar er ferðamönnum að fjölga og mun fjölga mikið og ágangur verður á landið. En ég lærði í viðskiptafræðinni í Háskóla Íslands að ef of mikil eftirspurn er eftir einhverju þá hækkar verðið meðal annars. Það er eitt af því sem hægt er að gera. Nú höfum við heyrt hér í umræðunni að hin fyrirhugaða hækkun verði á endanum nálægt 1%. Maður spyr sig því: Ef ekki á að taka gjöld af þeirri grein sem er í miklum vexti og hefur sterkt samkeppnisforskot, hvar eigum við þá að taka þessi gjöld? Og ef við ætlum ekki að taka þessi gjöld þá þýðir það að við þurfum að taka lán sem þeim nemur. Við verðum að taka lán. Ef við ætlum ekki að stækka fjárlagagatið þá þýðir það bara lán, aukinn kostnaður. Annaðhvort þurfum við að borga það seinna eða komandi kynslóðir. Þetta er alla vega það sem mér hefur áskotnast og ég hef heyrt í þessari umræðu en það er náttúrlega almenningur í landinu sem þarf að taka afstöðu til þess hvað hann vill gera og láta í sér heyra. Mér sýnist það vera algjörlega röng forgangsröðun að byrja á því að lækka gjöld á grein sem er í miklum vexti og hefur mikil tækifæri á þeim tíma þegar það er fjárlagagat og innviðir samfélagsins eru laskaðir.

Herra forseti. Ég ber alltaf töluverða virðingu fyrir þeim sem vilja freista þess að standa við þau kosningaloforð sem menn hafa gefið og þess vegna er ég ósammála hv. þm. Birni Val Gíslasyni um að það sé vel við hæfi að það frumvarp sem við ræðum sé fyrsta mál þessarar ríkisstjórnar og flutt af hæstv. fjármálaráðherra. Við vitum að þau loforð sem gefin voru af hálfu ríkisstjórnarinnar voru miklu stærri í ýmsum öðrum efnum og ég kom satt að segja hingað til þings, eins og ég lýsti yfir áður en sumarþing hófst, til þess að greiða götu ákveðinna frumvarpa og loforða sem hæstv. ráðherrar höfðu lýst yfir að þeir mundu leggja fram. Ég hef verið mjög undrandi yfir því að þetta mál skuli einmitt vera fyrsta mál ríkisstjórnarinnar. Ég átti von á því eftir þau himinháu loforð sem Framsóknarflokkurinn hafði gefið varðandi skuldaniðurfærslur að það yrði fyrsta málið sem ég fengi þann heiður að fá að hjálpa í gegnum þetta þing. Ég kom hingað til þess að styðja hæstv. forsætisráðherra til þess að ná þeim málum í gegn og mig undraði satt að segja að einu efndirnar hingað til á þeim loforðum hafa verið þær að hér var lögð fram þingsályktunartillaga sem var í reynd ekkert annað en minnisblað frá hæstv. forsætisráðherra til ríkisstjórnarinnar um hvað gera bæri núna á næstu mánuðum. Í því speglaðist það að sjálfsögðu að ríkisstjórnin kom að þessu leyti til algjörlega vanbúin til þings og þær áætlanir og útfærslur sem Framsóknarflokkurinn hafði lofað að yrðu lagðar fram bak kosningum voru bersýnilega ekki til. Nú á að kveðja saman sérfræðinganefndir til þess að búa til það sem Framsóknarflokkurinn lét alla halda að væri til reiðu. Í annan stað þá kom ég hingað til þess að hjálpa hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra til þess að standa við þær yfirlýsingar sem glöddu mig, um að afnema skerðingar sem fyrrverandi ríkisstjórn þurfti að framkvæma í kjölfar hrunsins sem hér varð. Mig langar þess vegna til að spyrja hv. stjórnarliða sem eru í þessum sal: Hvað dvelur þann langa orm? Hvernig stendur á því að það frumvarp er ekki fram komið? Nú er liðið á þriðju viku frá því að sumarþingið hófst og enn bólar ekki á þessu öðru meginmáli hæstv. ríkisstjórnar. Ég spyr hæstv. forseta hvort hann geti gefið einhverjar upplýsingar um það hvenær þess er að vænta að þingheimur fái að sjá það frumvarp og hvort ástæðan fyrir því að það er ekki komið í sali þingsins sé sú að andstaða sé við það mál innan Sjálfstæðisflokksins. Mér finnst skipta máli að við fáum að vita það og það tengist meira að segja þessu máli að því marki að með því frumvarpi sem hér liggur fyrir til 2. umr. er augljóslega verið að skerða svigrúm ríkissjóðs til þess einmitt að grípa til ívilnandi aðgerða af þeim toga sem hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra lagði sitt pólitíska líf að veði fyrir að kæmi hér fram, síðast úr þessum ræðustól fyrr á þessum degi. Hvernig stendur á því að það er ekki komið fram? Mér finnst að þeir ágætu hv. þingmenn stjórnarliðsins sem hér eru skuldi þingheimi skýringar á því. Og af því að hér er formaður þingflokks Sjálfstæðisflokksins - hún kallaði fram í hér í dag þegar hv. þm. Björn Valur Gíslason lét að því liggja í ræðustóli að það væri vegna þess að málið væri fast hjá Sjálfstæðisflokknum að andstaða væri við það þar. Hv. þingmaður, formaður þingflokks Sjálfstæðisflokksins, sagði að það væri rangt, málið væri ekki fast þar. Þess vegna vildi ég gjarnan fá að vita það undir þessari umræðu hvort svo sé eða ekki. Herra forseti. Ég tapa ekki löngum svefni að minnsta kosti þó að þessi hæstv. ríkisstjórn komi til þings og nái fram þessu máli. Það er ekki hægt að brigsla henni um að hún hafi ekki sagt frá því fyrir fram hvað hún hygðist gera. Báðir stjórnarflokkarnir sögðu það algjörlega skýrt að þeir ætluðu að taka aftur þessa hækkun með þeim hætti sem við höfum síðan séð í frumvarpsformi, það er alveg ljóst. En hitt verð ég að segja að það skýtur skökku við þegar það er gert í umhverfi þar sem hæstv. ráðherrar, ekki síst hæstv. fjármálaráðherra og forsætisráðherra, boða til sérstaks blaðamannafundar til þess að lýsa því mjög sterkum litum hversu illa haldinn ríkissjóður sé. Og hverju byrja þeir á? Þeir byrja á því að reyna að bora örlítið gat á hann líka. Í ljósi þess að vafi leikur á því að ríkisstjórnin komi fram frumvörpum sínum, einmitt vegna þess að ekki er svigrúm innan vébanda ríkissjóðs til þess að gera það, þá finnst mér eðlilegt að menn skýri með hvaða hætti eigi þá að koma til móts við og uppfylla þann tekjumissi sem af þessu frumvarpi hlýst. Það er fullkomlega eðlileg krafa við þessar sérstöku kringumstæður. Erindi mitt hingað upp í þennan stól var þó fyrst og fremst það að gera nokkrar athugasemdir við ræðu hv. þm. Péturs H. Blöndals, bæði jákvæðar og neikvæðar, og spyrja hann einnar spurningar til þess að greiða fyrir skilningi mínum og þar með fyrir þingstörfum í dag. Hv. þingmaður sagði réttilega að það væri gríðarlega góður gangur í ferðaþjónustu hér á landi og sannarlega er það svo að eitt af undrum íslensks atvinnulífs á síðustu árum hefur einmitt verið gangurinn í ferðaþjónustu. Það hefur glatt mig sem fyrsta formlega ferðamálaráðherra Íslands á sínum tíma en ekki síst þykist ég sjá í viðgangi og vexti greinarinnar merki um skipulögð og öguð vinnubrögð. Ekki skal ég leggjast gegn þeirri skoðun hv. framsögumanns Péturs H. Blöndals hér í dag að tvö eldgos hafi vafalítið átt þátt í því að setja Ísland á kortið og greypa það svo í vitund heimsins að það hefur haft sterkara aðdráttarafl fyrir vikið. En hitt er alveg ljóst að fyrrverandi ríkisstjórn lagði metnað sinn og mikið af fjármunum skattborgaranna í að efla markaðssókn fyrir hönd íslenskrar ferðaþjónustu og þarf enginn að fara í grafgötur með að það bar árangur. Markaðsátakið Inspired by Iceland, sem ýmsir gagnrýndu í upphafi og kostaði mikla peninga, hefur eigi að síður heyjað Íslandi orðstír á alþjóðavettvangi. Hún hefur sömuleiðis hlotið mörg verðlaun víðs vegar um heimsbyggðina og er enn að sanka að sér verðlaunum. Ísland allt árið er önnur herferð sem skilað hefur ákaflega miklum árangri. Og þó að ég ætlist nú ekki til mikils af hv. stjórnarliðum finnst mér samt alveg að þeir gætu haft þá stærð til að bera að viðurkenna það sem vel er gert. Ég held að það sé ekki nokkur maður sem ekki getur fallist á annað en að þarna voru framkvæmdar og mótaðar skýrar áætlanir og fjármunir fylgdu þeim. Á síðasta kjörtímabili voru samtals lagðar 1.350 milljónir króna bara í markaðssóknina sem ég nefndi hér, þessar tvær herferðir, miklu meira en nokkru sinni fyrr í þessa atvinnugrein og það skilar svo sannarlega þeim árangri sem lýst hefur verið í dag. Á þessu ári nemur aukning erlendra ferðamanna til landsins um 100 þús. ferðalöngum. Sama var uppi á teningnum í fyrra og benda spár til þess að þróunin haldi áfram en hugsanlega dregur örlítið úr henni á öðru ári héðan í frá. Ef menn ætla að skoða þetta án tillits til kosningaloforða held ég að allir geti komist að þeirri niðurstöðu að greinin er ekki bara mikilvæg, hún er að verða fær um að leggja töluvert meira af höndum til samfélagsins. Ég gengst líka alveg fúslega við því að á sínum tíma var ég krítískur á þá aðgerð sem upphaflega var lögð fram af þeirri ríkisstjórn sem ég sat í og ég skildi þau rök sem ferðaþjónustan hafði fram að færa. Það var einkum tvennt sem hún hafði með sér sem ég taldi að hlusta ætti á; það var í fyrsta lagi að hækkunin væri of brött og í öðru lagi að fyrirvarinn væri of skammur, en á það var hlustað. Það var bara þannig. Niðurstaðan eftir miklar umræður um þetta mál, sem var ansi umdeilt á sínum tíma, leiddi til þess að málinu var skotið lengra inn í framtíðina og sömuleiðis var skatturinn lækkaður. Það skiptir máli. Ég held að enginn geti haldið því fram með sterkum rökum að þetta geti með einhverjum hætti riðið greininni á slig og er ég ekki endilega að segja að menn hafi talað þannig. En menn þurfa hins vegar að vita á hvaða grunni þeir standa þegar þeir grípa til ákvarðana af þessum toga. Ég hjó eftir því í máli hv. þm. Péturs H. Blöndals að hann talaði gunnreifur um að lækkunin mundi leiða í gegnum alls konar sitrunarleiðir út í samfélagið til þess að ríkissjóður mundi, þegar upp er staðið, hafa jafn mikið í hendi. Að lækkunin mundi sem sagt skila sér með sama hætti annars staðar. Reyndar hjó ég eftir því að hv. þingmaður nefndi sérstaklega áfengisgjaldið og veit ég ekki hvort hann er sérstaklega að gera út á aukinn drykkjuskap túrista, sem ég tek fram að ég hef ekki orðið var við. En mér finnst að þegar menn koma við þær aðstæður sem ég hef lýst fyrr í ræðu minni, og leggja fram tillögu sem felur það í sér að ríkissjóður verður af 1,5 milljörðum á ári á sama tíma og hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra nær ekki, greinilega vegna andstöðu innan Sjálfstæðisflokksins, að koma fram frumvarpi til þess að bæta kjör aldraðra og öryrkja af því að það er ekki til svigrúm, þá finnst mér að menn verði að minnsta kosti að leggja fram grunninn sem tillagan er lögð á. Ég hefði þess vegna viljað spyrja hv. þm. Pétur H. Blöndal, ef hann væri ekki genginn mér úr greipum og kannski hefur hann fínar afsakanir fyrir því að vera ekki hér sem framsögumaður málsins, undir lok ræðu minnar hvort það væri rétt skilið hjá mér að hv. þm. Pétur H. Blöndal væri þeirrar skoðunar að þessi lækkun mundi skila sér að fullu til baka í gegnum annars konar gjöld sem mundu þá spretta af styrkari ferðaþjónustu en ella. Það mundi að minnsta kosti greiða fyrir skilningi mínum á þessu máli. Mér finnst í reynd að það sé ein af lykilspurningunum. En ef hv. þm. Pétur H. Blöndal er ekki staddur hér þá ætla ég ekki að biðja hæstv. forseta um að færa hann hingað í böndum. En gott væri ef svona lykilstaðreyndir lægju fyrir: Á hverju er þetta byggt? Ég tel að það væri heiðarlegt af stjórnarliðinu bara að segja það ef sú er raunin að frumvarpið sé lagt fram til þess að standa við kosningaloforð. Það er alla vega heiðarlegt að láta okkur vita af því og við erum þá kannski betur í stakk búin til þess að ræða hér síðar í dag eða á morgun hvað veldur því að því ágæta frumvarpi sem hæstv. húsnæðis- og félagsmálaráðherra hefur lýst yfir síðast á þessum degi að sé að vænta. Hvað veldur dvöl þess? Af hverju er það ekki komið hér fram?

Virðulegur forseti. Það var ekki ætlun mín að fara í andsvar við hv. þm. Össur Skarphéðinsson en fyrst hann hóf mál sitt og ræðu á því að undrast þá afstöðu mína að þetta mál væri það fyrsta sem hæstv. ríkisstjórn leiðir fram á þinginu þá útskýrði ég það eins vel og ég mögulega gat en reyni að gera það aftur svo hv. þingmaður átti sig á því hvað ég var að fara í þeim efnum. Mér fannst það mjög við hæfi í ljósi þeirra yfirlýsinga sem hægri stjórnin gaf - þegar hún var mynduð og tilkynnt var um við myndun ríkisstjórnarinnar að erfiðir tímar væru í efnahag landsins, erfiðir tímar væru í fjármálum landsins, hérna væri að myndast ógnarstórt gat í fjárlögum, menn vissu ekki hvernig ætti að bregðast við - að fyrsta mál, fyrsta þingskjal, fyrsta þingmál þeirrar ríkisstjórnar væri frumvarp um ráðstafanir í ríkisfjármálum, það finnst mér vel við hæfi. En það fjallar ekki um það, það fjallar um að stækka gatið, auka hallann. Það fjallar um að færa aukinn kostnað á íbúa landsins í formi vaxtakostnaðar og minni opinberrar þjónustu, lakara velferðarkerfis o.s.frv. því að það hefur allt áhrif af þessu tagi. Ég efast ekki um vilja hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar og get vel ímyndað mér að hann hafi hangið á hurðarhúni Alþingis á fyrsta degi þessa þings og beðið óþreyjufullur eftir að fá að fjalla um tillögur ríkisstjórnarinnar um skuldamál heimilanna. Ég sem venjulegur Jón úti í bæ gerði hins vegar engar kröfur til þess að staðið yrði við það mál og geri það ekki enn. Enda sýnist mér að þeim tillögum sé aldeilis gefið á glannann af umsagnaraðilum varðandi það þingmál sem er til umfjöllunar í allsherjarnefnd þingsins.

Herra forseti. Kannski hef ég hreinna hjarta en hv. þingmaður. Ég trúi á hið góða í mannskepnunni, sérstaklega í Framsókn. Ég var satt að segja svo auðtrúa, herra forseti, að ég gekk að því sem vísu þegar við komum til þings að hér mundu þingmál bíða sem, ja, kannski leystu ekki vanda þeirra sem eiga um sárt að binda vegna stökkbreyttra lána en vörðuðu að minnsta kosti leiðina að því að létta ok þeirra. Ég varð hissa yfir því að það mál kom ekki fram. Ég varð hissa þegar ég sá þingsályktunartillöguna. Ég varð ekki hissa yfir því frumvarpi sem við erum að ræða hér. Ég átti von á að það mundi koma, en ekki sem fyrsta mál ríkisstjórnarinnar. Ég átti heldur ekki von á að hér kæmi fram nánast sem annað mál frumvarp um að lækka veiðigjald til stórútgerðarinnar um 10 milljarða á tveimur árum. En ég ætla ekki að fara frekar út í það. Ég get út af fyrir sig tekið undir áhyggjur hv. þingmanns. Ég vænti þess hins vegar að hæstv. ríkisstjórn forgangsraði út frá stefnu sinni, við sjáum það þá þegar sumarþinginu slotar hverjar áherslurnar eru. Hingað til hefur hún heldur færst undan mínum vonum. Ég átti von á öðru. Ég skil alveg vanda hæstv. fjármálaráðherra sem væntanlega slær fast við sporum þegar hann horfir fram á frumvarp það sem hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra hefur talað um, því svona í skjótri sviphendingu í hugarreikningi tel ég að það hljóti að leggja sig á 3,5 til 4,8 milljarða, fer eftir hversu langt er gengið í að standa við þau loforð. Ég hef því út af fyrir sig fulla samúð með hæstv. fjármálaráðherra, og eins og hv. þm. Björn Valur Gíslason er ég staddur hér til þess að taka undir hornin með honum.

Virðulegur forseti. Eingöngu vegna þess að hv. þm. Össur Skarphéðinsson gerði það í þrígang að umtalsefni að hv. þm. Pétur H. Blöndal væri ekki í salnum. Hv. þm. Pétur H. Blöndal er einn samviskusamasti þingmaðurinn en hann hvarf af þingi í dag af persónulegum ástæðum, gat ekki setið þingfund lengur. Hann gerði mönnum það viðvart, fulltrúum í efnahags- og viðskiptanefnd. Eins og hv. þm. Össur Skarphéðinsson veit hefur Pétur H. Blöndal alla tíð verið meiri talsmaður lægri skatta en hv. þm. Össur Skarphéðinsson hefur verið í gegnum tíðina, svo að það komi fram. Að öðru leyti ætla ég ekki að tjá mig um það sem hv. þm. Pétri H. Blöndal þykir um frumvarpið. En mér þótti tilhlýðilegt, vegna þess að kallað var í þrígang eftir hv. þingmanni sem að jafnaði situr hér og er samviskusamur, að geta þess af hverju hann er ekki í salnum.

Herra forseti. Ég vissi ekki um að Pétur H. Blöndal væri í burtu af persónulegum ástæðum og geri engar athugasemdir við það og lét það koma skýrt fram í ræðu minni að ég óskaði ekki eftir því að hann væri færður hingað.

Herra forseti. Ég er ekki endilega alveg sammála hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni um að menn eigi ekki að eiga þann rétt að endurskoða óskynsamleg kosningaloforð ef aðstæður breytast eða menn hafa málefnalegar ástæður til þess, eins og ég ímyndaði mér að forustumenn stjórnarflokkanna væru að gera með því að draga upp þessa dekktu mynd sína af ástandi ríkisfjármála, að þeir hlytu að vera að búa í haginn fyrir það í og með að geta heldur dregið úr væntingunum sem þeir hefðu gefið um að sáldra silfrinu í allar áttir. Nú kann ég ekki allan loforðaflauminn. Þetta er eins og smáatriði borið saman við stóru loforðin, móður allra kosningaloforða um mörg hundruð milljarða skuldaaðgerðir o.s.frv. Ég þekki ekki hvort þessari tilteknu skattalækkun var beinlínis lofað af stjórnarflokkunum. En jafnvel þótt svo væri hefði ég ekki talið þá vera minni menn þó að þeir hefðu staldrað við, meðal annars í ljósi sinna eigin orða um að þyngra sé fyrir fæti í ríkisfjármálum. Ástæða þess að ég kem hingað er aðallega sú að ég verð að gera ákveðnar athugasemdir við þau ummæli fyrrverandi hæstv. ráðherra að hann sé fyrsti formlegi ferðamálaráðherrann á Íslandi. Ég kannast ekki við annað, hafandi gegnt til dæmis samgönguráðuneytinu á ofanverðri síðustu öld, á árunum 1988–1991, en að þá höfum við líka litið á okkur sem ferðamálaráðherra og gert þeim málaflokki hátt undir höfði. Ég ætla ekki að hafa neinn heiður af fyrrverandi hæstv. ráðherra, mér þykir vænt um að hann skuli vera stoltur af því að hafa sinnt ferðamálum í Stjórnarráðinu, en ég verð fyrir hönd sjálfs mín og annarra samgönguráðherra þessara ára, sem litum alltaf svo á að við værum líka ferðamálaráðherrar enda gegndum við því embætti í alþjóðlegum samskiptum og vorum stoltir af, að biðja hv. þingmann allra vinsamlegast að hafa það í huga.

Herra forseti. Síst vil ég nokkurn heiður né virðingu af hv. þingmanni taka. Varðandi kosningaloforð Framsóknarflokksins er hugsanlegt að ég sé betur að mér í þeim en hv. þingmaður. Ég get til að mynda upplýst hann um það, af því að hann talaði um móður allra kosningaloforða, að það átti ekki að kosta neitt. Það var mörgum sinnum í gadda slegið að það átti ekki að kosta ríkissjóð neitt. Ég get kannski viðurkennt að það ruglaði mig pínulítið í ríminu um tíma, þess vegna hlakkaði ég til sumarþingsins. Mig langaði að sjá hvernig menn fara að því að smella fingri og búa til 300 milljarða. Ég segi ekki úr loftinu, reyndar með þeim vopnum sem ég og hv. þingmaður áttum þátt í ásamt fyrri ríkisstjórn að smíða. Ég ætla ekki að fara frekar út í það. Þannig er nú um málið búið. Það átti ekkert að kosta. Hv. þingmaður getur þess vegna leyft sér að hafa áfram áhyggjur af hinum smærri málum eins og því sem hér er undir í umræðunni. Ég tel hins vegar þegar allt er skoðað þá sé nú heldur óhönduglega af stað farið ef við verðum allt í einu í þeirri stöðu núna að mál sem ég held að allir þingmenn styðji í hjarta sínu, sem er uppfylling þeirra yfirlýsinga sem hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra gaf um bætt kjör aldraðra og öryrkja, ef þarf að stoppa það út af því máli sem við erum að ræða núna. Ég held að við munum alla tíð vera sammála um það.

Herra forseti. Það er að sönnu rétt hjá hv. þingmanni að kannski má greina kosningaloforðin niður eftir því hvort þau voru svona töfraloforð um að gera stórkostlega hluti án þess að það kostaði nokkurn skapaðan hlut eða önnur eins og loforð Sjálfstæðisflokksins sem voru almennt meira á þeim nótum að lækka bara einfaldlega skatta. Þetta kostar sannanlega, því að enginn hefur fært mér heim neinar sannir um að tekjur rúlli inn á móti sem vegi það upp út af þessari litlu breytingu sem slíkri. Það er auðvitað fjarstæðukennt að reyna að halda slíku fram. Ég hafði aldrei sömu trú, hafi hv. þm. Össur Skarphéðinsson gerst veikur fyrir þeim loforðum að svona stórkostlegir hlutir gætu gerst, að hægt væri að lækka skuldir heimilanna um 250 til 300 milljarða án þess að þess sæi nokkurn stað í ríkisfjármálunum. Reynslan hefur kennt mér að það sem hljómar einhvern veginn of gott til að vera satt, það er yfirleitt ekki satt.

Herra forseti. Við ræðum hér um eina mikilvægustu stofnun íslensks samfélags, Ríkisútvarpið, sem við settum ný lög um í vor. Var mikill einhugur um málið þó að vissulega hafi Sjálfstæðisflokkurinn og einhverjir framsóknarmenn setið hjá í málinu. Við erum flest, þó ekki öll, sammála um að vera með ríkisrekinn fjölmiðil í almannaþágu og voru gerðar margþættar breytingar á lagareglum sem giltu um Ríkisútvarpið og lögð megináhersla á hlutverk þess sem fjölmiðils í almannaþágu í nýju lögunum. Því er meðal annars ætlað að stuðla að lýðræðislegri umræðu, menningarlegri fjölbreytni og félagslegri samheldni. Þetta eru háleit markmið og það er vísað í ákveðin siðferðisgildi sem Ríkisútvarpið skuli hafa í heiðri, svo sem fagmennsku, heiðarleika og virðingu, auk þess sem áhersla skuli lögð á rækt við íslenska tungu, sögu og menningu þjóðarinnar. Til þess að framfylgja lögunum var sett inn í þau ákvæði um stjórn og reglum um skipun stjórnarinnar breytt. Í stað hlutbundinnar kosningar á Alþingi þar sem stjórnmálaflokkarnir tilnefndu fulltrúa sína í stjórn stofnunarinnar, og stjórnin hafði aðallega það hlutverk að huga að rekstri hins opinbera hlutafélags sem Ríkisútvarpið er, var í nýju lögunum breytt fyrirkomulagi á skipun í stjórnina þannig að sérstök valnefnd væri fengin til þess að velja sex fulltrúa og sá sjöundi var valinn af starfsmönnum Ríkisútvarpsins enda er það í anda nútímans að vera með rödd starfsmanna í slíkum stjórnum. Stjórnina átti ráðherra að skipa út frá tillögum þessarar valnefndar enda átti stjórnin að vera þannig samsett að litið væri til þekkingar stjórnarmanna á þeim sviðum er lúta að rekstri og starfsemi Ríkisútvarpsins sem og þekkingar á fjölmiðlum og menningarmálum. Það kemur til af því að í nýju lögunum á stjórnin samkvæmt 1. tölulið 10. gr. að móta í samvinnu við útvarpsstjóra dagskrárstefnu og megináherslur í starfi Ríkisútvarpsins til lengri tíma. Miklar skyldur eru lagðar á herðar þessarar stjórnar sem á að sitja tvö ár í senn. Mikilvægt er að í hana sé valið af gaumgæfni fólk sem endurspeglar ólík sjónarmið, hefur mismunandi reynslu í farteskinu til að rækja skyldur stjórnar en sem getur jafnframt unnið saman að markmiði laganna um góðan fjölmiðil í almannaþágu. Með þessu litla og sakleysislega frumvarpi sem hér er til umræðu er gjörsamlega verið að umturna markmiði laganna. Nú er horfið frá valnefndinni sem á að vinna sameiginlega að því að velja fulltrúa í stjórnina en við förum aftur í gamla góða farið, stjórnmálaflokkarnir tilnefna fulltrúa í stjórn hver eftir sínum hentugleik í hér í þingsal og þetta verða sjö fulltrúar. Þegar við vorum í þessu áður voru fulltrúarnir fimm en þeim er fjölgað núna um tvo. Alvarleikinn í frumvarpinu er að fulltrúarnir eiga ekki eins og áður að gæta að rekstri Ríkisútvarpsins heldur eiga þeir að móta dagskrárstefnu. Það er verið að draga úr faglegum þætti í dagskrárstefnunni sem endurspeglar stjórn sem vinnur þetta samhent og sérvalið. Nú vitum við ekkert hvernig samsetningin verður, það verða beinir fulltrúar hins pólitíska valds sem eiga að móta stefnuna hverju sinni. Sjö fulltrúar verða þá valdir þannig að meiri hlutinn er með meiri hluta fulltrúa þannig að við verðum með ríkisútvarp sem verður með dagskrárstefnu í samræmi við þá ríkisstjórn sem situr að völdum hverju sinni. Í þessu liggur hættan. Mér verður það æ hugleiknara hversu vandmeðfarið vald er. Við erum hér kjörnir fulltrúar og höfum fengið gríðarlegt vald frá umbjóðendum okkar. Síðan eru sum okkar sem styðja ríkisstjórn til að fara með framkvæmdarvaldið og það er annars konar vald en engu minna en löggjafarvaldið þó að framkvæmdarvaldið eigi í orði að lúta vilja löggjafarvaldsins. Við sem förum með vald þurfum að vera mjög meðvituð um áhrif gjörða okkar og það hvernig við getum misbeitt valdi með alvarlegum afleiðingum. Við eigum að leitast við það í hvívetna að nýta vald okkar til þess að gagnast almenningi í landinu. Við erum fulltrúar kjósenda. Herra forseti. Ég lít svo á að ég sé fulltrúi kjósenda Samfylkingarinnar, ég er fulltrúi kjósenda í Reykjavíkurkjördæmi suður og ég er fulltrúi allra kjósenda á landinu. Þegar ég eða aðrir í þinginu eða í ríkisstjórn störfum hér erum við að vinna að hag allra landsmanna. Við erum ekki hér til þess að sinna þröngum pólitískum hagsmunum okkar flokka þó að við séum að sjálfsögðu fulltrúar þeirrar stefnu sem við erum kosin á Alþingi fyrir. Það er líka ágætt að hafa í huga að meiri hlutinn í þinginu telur 38 manns sem er dágóður meiri hluti þingmanna en ríkisstjórnin er bara með 51% atkvæða landsmanna að baki sér. Það vefst þó ekkert fyrir því ágæta fólki að vilja með afgerandi hætti þröngva hinu pólitíska valdi inn á einn öflugasta fjölmiðil landsins. Mér finnst þetta valdhroki og mér finnst mjög sérkennilegt og gefa vond skilaboð um það sem í vændum er á þessu kjörtímabili að það skuli vera forgangsmál ríkisstjórnarinnar, sem talar um samráð og samvinnu í öðru hverju orði í nýjum stjórnarsáttmála, að koma með frumvarp sem þetta í algjörri andstöðu við ekki bara minni hlutann í þinginu og ýmsa úr stjórnarliðinu sem studdu lögin fyrir nokkrum mánuðum heldur líka alla þá umsagnaraðila sem hafa fjallað um málið. Frumvarpið sem var samþykkt í mars var mörg ár í vinnslu, fékk mjög ítarlega umfjöllun, en þessu er slengt hér fram án nokkurs samráðs, án nokkurrar umfjöllunar og látið að því liggja að það sé sjálfsögð og eðlileg breyting að ráðherra vilji fá að hafa pólitískan meiri hluta í stjórn Ríkisútvarpsins. Við höfum oft haft áhyggjur af því í íslensku samfélagi, og það kemur meðal annars fram í rannsóknarskýrslu Alþingis, að fjölmiðlar hér á landi eru fremur veikt afl. Nýju lögin voru meðal annars hugsuð til þess að leysa Ríkisútvarpið frekar undan pólitísku valdi og efla það sem fjölmiðil, efla valdið sem á að hafa eftirlit með okkur, eftirlit með Alþingi, ríkisstjórninni, forsetanum, sveitarstjórnum, með þeim aðilum eða stofnunum eða einstaklingum eða félagasamtökum hér í landinu sem gera sig gildandi í samfélaginu og hafa áhrif á það hvernig líf okkar er sett saman. Þessi nýja ríkisstjórn kom inn með miklum lúðrablæstri, það voru aldeilis nýir tímar þegar ungir menn komu til að takast á við - hvað? Skuldavanda heimilanna. Það var forgangsmál. Svo var hver ráðherrann á fætur öðrum sem lýsti því yfir að nú skyldi aldeilis bæta lífeyrisþegum skerðingar fyrri ríkisstjórnar, skerðingar sem voru gerðar út af gríðarlega alvarlegu ástandi ríkissjóðs og sem nú eru tillögur um að vinna til baka með heildstæðri nýrri löggjöf um almannatryggingar sem er til bóta fyrir alla lífeyrisþega. En hvaða mál koma hér inn? Kom skuldavandinn hér inn? Já, það komu tillögur um að við mundum kannski í haust eitthvað hugsa út í skuldavanda heimilanna. Þá fengjum við kannski einhverjar tillögur á borðið. Þessir flokkar sem í fjögur ár hafa býsnast yfir því á Alþingi að ekki sé nóg gert koma tillögulausir til þings nema tillögurnar fela í sér að það eigi að búa til hópa til að skoða þetta. Þeir treysta sér ekki einu sinni til að segja að það eigi að búa til tillögur í anda kosningaloforðanna. Þessar tillögur eru svo loðnar að það kom til dæmis fram í velferðarnefnd, þar sem við fjölluðum um málið, að fólk var svo sem jákvætt í garð þess að það ætti að bæta hag heimilanna en þessar tillögur væru svo opnar að það væri erfitt að leggja mat á hvort þær væru góðar. Erum við hér að fjalla um frumvarp til breytinga á lögum um almannatryggingar? Nei, en það fer sögum af því að það frumvarp sé í einhvers konar kostnaðarmati í fjármálaráðuneytinu. Það sætir furðu, herra forseti, því að það frumvarp hefur nú þegar verið afgreitt út úr ríkisstjórn og þaðan afgreiðast frumvörp ekki nema þau hafi fengið kostnaðarmat. Svo fer líka sögum af því að það frumvarp hafi verið afgreitt út úr Framsóknarflokknum. Þetta eru ekki dylgjur, herra forseti, heldur þær ályktanir sem hægt er að draga af því sem sagt er hér þegar ég, sem formaður velferðarnefndar, spyrst fyrir um hvað valdi því að við erum ekki búin að fá aðalmálið okkar inn í nefndina. Ef það er í kostnaðarmati er búið að gera breytingar á því frá því að það var afgreitt út úr ríkisstjórn. Það verður fróðlegt að sjá hvernig það mun líta út. Við í Samfylkingunni viljum að sjálfsögðu vinna að því að draga úr skerðingum lífeyrisgreiðslna en við ætlumst til þess að heildstætt frumvarp sem við erum búin að leggja hér fram öðru sinni um breytingar á almannatryggingakerfinu verði rætt samhliða. Um þær breytingar var þverpólitísk samstaða og þær breytingar koma upp úr margra ára vinnu. Úr því að talað er um samvinnu og sáttavilja er sérkennilegt að ríkisstjórnin hafi ekki treyst sér til þess að leggja fram það frumvarp sem var tilbúið í velferðarráðuneytinu sem felur í sér gríðarlegar umbætur. Við skulum sjá hvað tefur og ráðherra félags- og húsnæðismála hefur lýst því yfir að við förum ekki heim af sumarþingi fyrr en það frumvarp verði að lögum. Ég verð að segja að ég er ánægð með að ráðherra skuli standa svo með lífeyrisþegum en ég velti fyrir mér hvenær við fáum málið til umfjöllunar. Í þingsköpum segir að þing eigi að taka leyfi frá 1. júlí til 10. ágúst og við höfum fundað hér hvern föstudaginn á fætur öðrum til að fjalla um mál sem var kannski ekki haft hátt um í kosningabaráttunni. Það hefur ekkert staðið á tillögum um lækkun á veiðigjaldi, lækkun á vaski á ferðaþjónustu og pólitísk afskipti af RÚV. Þar er ekkert japl, jaml og fuður og beðið fram á haust með samráði og samvinnu. Þar er bara slegið til og þar er örlætið á fé ríkissjóðs ótakmarkað. Svo velti ég líka fyrir mér, fyrst ríkisstjórnin er með þá stefnu að auka pólitísk afskipti af opinberum hlutafélögum ríkisins, hvort við megum vænta þess sama til dæmis varðandi skipanir í stjórn fjármálafyrirtækja, hvort við eigum að taka þann gamla sið upp að vera hér með hlutbundna kosningu í bankaráð og ráð sparisjóðanna sem við eigum. Ég er ekki viss um að mönnum hugnist það jafn vel. Þá væri áhugavert að vita hvort þetta sé einhver sérstök stefnubreyting, hvort það sé einhver heildstæð hugsun sem liggi að baki þessu eða hvort þetta sé bara leið til að draga úr krafti fjölmiðla til þess að halda uppi gagnrýninni umræðu í samfélaginu. Mér fyndist ákaflega eðlilegt að þetta mál yrði tekið út af dagskrá, það yrði farið betur ofan í saumana á ástæðunni fyrir framlagningu þess og ráðherra, snúist honum ekki hugur sem ég vona sannarlega að gerist, komi þá með ítarlegri breytingar, hann taki þá vald af stjórninni til að móta dagskrána í Ríkisútvarpinu. Það er líka mikilvægt að fá svör við því af hverju hann vill ekki vinna í samræmi við núgildandi lög sem voru samþykkt hér fyrir nokkrum vikum. Þá sat ráðherra hjá og hafði sig ekkert sérstaklega í frammi, hafði engar sérstakar áhyggjur af þessu máli. Mér skilst að mikið kapp sé lagt á að ná veiðigjöldunum úr nefnd. Ætli skuldamálin komi ekki undir lok vikunnar en almannatryggingarnar eru ekki komnar inn enn þá. Spurningin er þá hvort við eigum að vera hér dag eftir dag að ræða óþurftarmál sem þingmenn stjórnarflokkanna láta sig litlu varða. Það var mikið kallað eftir því hér fyrir helgi að þingmenn Framsóknarflokksins tjáðu sig um málið. Það er auðvitað hverjum í sjálfsvald sett hvort hann tjáir sig um einstök mál í ræðustól og alveg eðlilegt að heilu þingflokkarnir komi ekki upp til að tjá sig, en það væri þó áhugavert ef fulltrúarnir í nefndinni vildu lýsa fyrir okkur af hverju þeir telja ásættanlegt að hverfa frá þeim breytingum sem við gerðum nýverið og hvort þeim finnist þetta í anda þeirra faglegu vinnubragða og þess samráðs sem boðað er í hinum gjörvulega Laugarvatnssáttmála. Núna ræðum við þetta mál og 15 þingmenn eru með fjarvist, þar af 11 úr stjórnarmeirihlutanum. Við erum komin inn í sumarstörfin í alþjóðanefndunum, þingmenn eru þar á fullu og ég skil ekki af hverju menn geta ekki bara nýtt tímann til að vinna betur í þeim málum í nefndunum sem þeir telja nauðsynlegt að koma að á þessu sumarþingi, geti þá unnið betur í þessu máli og lagt fram annað mál í haust eða bara sleppt því. Að sjálfsögðu vil ég hafa lögin óbreytt en það er nýr ráðherra og ef hann telur svo brýna þörf á að breyta þessum lögum tel ég rökstuðninginn fyrir þessari breytingu algjörlega ófullnægjandi. Mér finnst óþægilegt að ekki sé betri rökstuðningur en fram kemur í þessu frumvarpi fyrir þeirri stefnubreytingu sem á að gera með RÚV. Herra forseti. Það er því tillaga mín að þetta mál verði tekið út af dagskrá og hæstv. ríkisstjórn stundi í þessu það samráð sem hún lofsamar svo mjög í Laugarvatnssáttmálanum.

Virðulegur forseti. Hv. þingmaður nefnir hér að þau mál sem eru til umræðu séu mörg hver óþurftarmál, það var orðið sem hv. þm. Sigríður Ingibjörg Ingadóttir notaði. Það kann að vera að hv. þingmanni þyki það. En ég kem hérna upp vegna þess að hv. þm. Sigríður Ingibjörg Ingadóttir er jafnframt formaður velferðarnefndar og hún lýsir því hér yfir sem formaður nefndarinnar að þegar tekið verði til umræðu frumvarp hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra um almannatryggingakerfið, þegar það verður komið fram, muni hún, hv. þm., Sigríður Ingibjörg Ingadóttir, krefjast þess að frumvarp sem hér liggur frammi, þar sem 1. flutningsmaður er Guðbjartur Hannesson, sama frumvarp og lagt var fram á síðustu dögum þingsins á síðasta kjörtímabili, verði rætt samhliða. Virðulegur forseti. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort ég hafi heyrt rétt þegar hv. þingmaður lýsti því yfir að hún sem formaður velferðarnefndar, hv. þingmaður Sigríður Ingibjörg Ingadóttir, mundi krefjast þess að það frumvarp yrði rætt samhliða.

Herra forseti. Ég þakka andsvarið og fagna því að fá að svara þessari spurningu. Ég mun ekki krefjast þess persónulega í krafti embættis míns sem formaður velferðarnefndar, það er krafa sem þingflokkur Samfylkingarinnar hefur lagt fram að það mál verði sett á dagskrá og rætt samhliða. Meðferðin í nefndinni er í höndum nefndarinnar og þar vinnum við í sátt og samlyndi. En það er eðlilegt að þessi mál séu send samhliða til umsagnar. Málið sem um ræðir á sér langan aðdraganda. Það er búið að vera í vinnslu frá árinu 2007, endurskoðun á löggjöf um almannatryggingar. Sú vinna hefði sannarlega mátt ganga hraðar en meðal annars höfðu áföllin sem ríkissjóður varð fyrir þau áhrif að þeirri vinnu seinkaði. Það var þverpólitísk samstaða um frumvarpið á þingi. Það kom mjög seint til velferðarnefndar, í lok síðasta þings. Það var gríðarleg krafa um að það mál yrði unnið á því þingi. Það var ómögulegt því að það kom svo seint fram og var því ekki hægt að gefa málinu nokkra daga í umsagnarfrest. Það var óeðlilegt þegar um er að ræða svo miklar grundvallarbreytingar á almannatryggingalöggjöfinni sem er grundvallarlöggjöf í íslensku samfélagi. Það mál hefur því verið í umsagnarferli um langan og góðan tíma og það er eðlileg krafa þingflokks Samfylkingar, sem lagði málið fram þegar ljóst var að ráðherra ætlaði ekki að gera það, að það fáist rætt hér samhliða þegar verið er að ræða breytingar á almannatryggingum.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. En nú liggur fyrir að það frumvarp sem hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra leggur fram í þinginu er um endurskoðun á skerðingu sem gerð var á kjörum ellilífeyrisþega og öryrkja en er ekki heildarendurskoðun á almannatryggingakerfinu í heild sinni. Því langar mig að spyrja hv. þingmann, sem segir jafnframt að hugsanlega þurfum við ekki að vera hér mjög lengi og rétt að draga mál til baka: Telur hv. þingmaður að sá tími sem eftir lifir af þessu sumarþingi sé til þess fallinn að ljúka jafn mikilvægu máli og heildarendurskoðun á almannatryggingakerfinu er - og ég tek undir það með hv. þingmanni - samhliða því að endurskoða og draga til baka þær skerðingar eða hluta þeirra skerðinga sem hér voru settar á 2009 í kjölfar hruns?

Herra forseti. Núverandi ríkisstjórn leggur mikið upp úr samvinnu og samráði. Það frumvarp sem liggur fyrir um breytingar á almannatryggingalöggjöfinni er búið að vera í sex ára samvinnu- og samráðsferli. Það er búið að vera í löngu umsagnarferli. Þetta er grundvallarlöggjöf. Það er ekkert vandamál að þingið vinni áfram lengra inn á sumarið með það að ljúka málinu. En að sitja hér og bíða - umrætt frumvarp hefur ekki komið í þingið, ég veit ekki einu sinni hvort það kemur hér inn. Það liggur ekki alveg ljóst fyrir en maður ræður það svona af því sem sagt er en vegna orða ráðherra hér fyrr í dag sannfærðist maður um að frumvarpið væri að koma inn. Ég held að þeir þingmenn sem til þekkja telji mikilvægt að skoða þessi mál samhliða. Ef það er álit meiri hlutans í þinginu að eingöngu eigi að fara í það að draga til baka skerðingarnar án þess að fara í þessar metnaðarfullu breytingar þá munum við að sjálfsögðu styðja að skerðingarnar verði dregnar til baka en við munum harma að það verði ekki gert samhliða kerfisbreytingunni. Við getum alveg setið hér lengur ef það varðar mál sem við teljum svo sannarlega til hagsbóta fyrir stóran hóp lífeyrisþega og mál sem unnið er í löngu og vönduðu samráðs- og samvinnuferli.

Virðulegi forseti. Ég ætla að hefja ræðu mína á tilvitnun sem hefst raunar á tilvitnun í hagfræðinginn Amartya Sen, og hljóðar svo: „Það frelsi sem máli skiptir felur í sér frelsi til að breyta sem borgarar sem láta að sér kveða og tekið er mark á, fremur en að lifa sem stríðalin, velklædd neysluþý sem vilja láta skemmta sér án afláts.“ Tilvitnun heldur áfram, með leyfi forseta: „Ein meginforsenda þess að borgararnir eigi þess kost að rækta þetta frelsi er að þeir hafi greiðan aðgang að góðum upplýsingum um samfélagið og vettvang til þess að skiptast á skoðunum um þær. Í þessu tilliti skipta vandaðir fjölmiðlar sköpum því að þeir eru í senn helsta upplýsingaveitan fyrir almenning og vettvangur borgaranna til að tjá sig um þjóðfélagsmál. Oft er talað um fjölmiðla sem fjórða valdið, eða fjórðu grein valdsins í lýðræðisríki. Það felur í senn í sér aðhaldshlutverk, upplýsingahlutverk og umræðuhlutverk. Aðhaldshlutverkið þýðir að fjölmiðlar leitist við að vernda borgarana fyrir misbeitingu valds, svo sem með því að veita stjórnvöldum og fjármálalífinu aðhald. Upplýsingahlutverkið felur í sér að fjölmiðlar láti borgurunum í té áreiðanlegar upplýsingar og vandaða greiningu á samfélagsmálum. Öflugir sjálfstæðir fjölmiðlar skapa þannig forsendur fyrir upplýsta almenna umræðu sem er grundvallaratriði í lýðræðisríki. Meginkrafan sem gera verður til fjölmiðla varðar faglega framsetningu frétta, hlutlægni þeirra og sanngirni.“ Svona lýkur þessari löngu tilvitnun sem ég sæki í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis um aðdraganda og orsakir falls íslensku bankanna, 8. bindi, 1. viðauka, II. kafla, þar sem fjallað er um þátt íslenskra fjölmiðla fyrir hrun. Það er fullkomlega við hæfi að rýna í og rifja upp hvað er sagt um hlutverk fjölmiðla í merkustu skýrslu íslensks samfélags síðari tíma - þó svo að fulltrúi núverandi ráðherra mennta- og menningarmála sem formaður stjórnar Lánasjóðs íslenskra námsmanna hafi nýlega nefnt hana „stemningsskýrslu“ - þegar við erum í 2. umr. um frumvarp hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra til laga um breytingu á lögum um Ríkisútvarpið, sem kveður á um val stjórnarmanna. Af hverju? Jú, því að frumvarpið er svo sorglega skýrt afturhvarf til fortíðar þegar kemur að umgengni stjórnmálamanna og viðhorfum þeirra til fjölmiðla landsins og hlutverk þeirra. Virðulegi forseti. Í nefndaráliti sem var lagt fram 20. júní síðastliðinn af minni hluta allsherjar- og menntamálanefndar kemur meðal annars fram að aðeins eru réttir þrír mánuðir, eins og áður hefur komið fram í umræðunni, frá því að Alþingi samþykkti ný heildarlög um Ríkisútvarpið, nr. 23/2013. Með þeim voru gerðar margþættar breytingar á þeim lagareglum sem giltu um Ríkisútvarpið og lögð megináhersla á hlutverk þess sem fjölmiðils í almannaþágu. Eins og öllum er kunnugt um sem hafa kynnt sér lögin var þeim ætlað að stuðla að lýðræðislegri umræðu, menningarlegri fjölbreytni og félagslegri samheldni. Vísað er í ákveðin siðferðisgildi sem Ríkisútvarpið skuli hafa í heiðri, svo sem fagmennsku, heiðarleika og virðingu. Í þeim er ítarlegar kveðið á um hlutverk og skyldur Ríkisútvarpsins en í eldri lögum. Meðal annars er þar sérstaklega tilgreint að það hafi bæði lýðræðishlutverk og menningarlegt hlutverk og það sem skiptir mestu máli hér í umræðu um frumvarp hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra til laga um breytingu á lögum um Ríkisútvarpið, sem kveður á um val stjórnarmanna, er að með þessum heildarlögum voru gerðar breytingar á skipun og hlutverki stjórnar Ríkisútvarpsins. Þannig er í núgildandi lögum kveðið á um að ráðherra tilnefni formann stjórnar og Starfsmannasamtök Ríkisútvarpsins einn stjórnarmann. Aðrir eru tilnefndir af valnefnd. Í þá fimm manna valnefnd sem er skipuð af ráðherra tilnefnir allsherjar- og menntamálanefnd þrjá fulltrúa, Bandalag íslenskra listamanna einn og samstarfsnefnd háskólastigsins einn. Eins og kunnugt er er lagt til með fyrirliggjandi frumvarpi hæstv. núverandi mennta- og menningarmálaráðherra að þetta ferli við skipun valnefndar og stjórnar komist ekki til framkvæmda. Þess í stað skipi Alþingi sjö nefndarmenn. Allsherjar- og menntamálanefnd bárust sjö umsagnir um frumvarpið og er engin þeirra jákvæð ef frá er skilin umsögn útvarpsstjóra sem ekki hefur neinar athugasemdir við skipan mála í nýja frumvarpinu, sem ég tel reyndar umhugsunarvert, sér í lagi þegar um er að ræða minni aðkomu starfsmanna að ákvarðanatöku stofnunarinnar og í ljósi þess að í núgildandi lögum er meiri áhersla en áður lögð á lýðræðislega starfshætti innan Ríkisútvarpsins. Ég tek undir með minni hluta nefndarinnar sem átelur undarlega forgangsröðun að leggja til breytingu á nýju lögunum sem samþykkt voru fyrir aðeins um þremur mánuðum með miklum meiri hluta greiddra atkvæða. Við atkvæðagreiðslu um frumvarpið greiddu 35 atkvæði með samþykkt þess og einungis fjórir voru á móti. Á liðnum árum hefur mikil áhersla verið lögð á að hverfa frá flokkspólitískum stjórnum ríkisstofnana. Þannig hefur aukin áhersla verið lögð á hæfi, þekkingu og reynslu við skipun stjórnarmanna. Þessi sjónarmið eiga enn frekar við um Ríkisútvarpið í ljósi hlutverks þess sem er að veita fjölmiðlaþjónustu í almannaþágu, þ.e. vera almannaþjónustumiðill. Þetta hlutverk er áréttað í heiti laganna með orðunum „fjölmiðill í almannaþágu“. Í núgildandi lögum er lögð áhersla á að Ríkisútvarpið skuli stuðla að lýðræðislegri umræðu, menningarlegri fjölbreytni og félagslegri samheldni í íslensku samfélagi. Getum við ekki bara öll verið sammála um þau gildi? Ég tel svo vera, en til að Ríkisútvarpið okkar allra geti ræktað hlutverk sitt er sérstaklega mikilvægt að gæta faglegs og pólitísks sjálfstæðis stofnunarinnar í daglegum rekstri og í dagskrárgerð. Frumvarp hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra nú stefnir í hættu áformum um eflingu hins lýðræðislega, menningarlega og samfélagslega hlutverks Ríkisútvarpsins. Ákvæði gildandi laga um skipun valnefnda var ætlað að tryggja að í stjórn Ríkisútvarpsins veldust einstaklingar með nauðsynlega þekkingu á þeim málefnum sem samkvæmt ákvæði laganna og markmiði þeirra eru helstu verkefni Ríkisútvarpsins. Með því að hverfa frá ákvæði núgildandi laga um valnefnd er horfið frá eftirsóknarverðri aðferð við val stjórnarmanna sem byggist á valddreifingu í þágu almannahagsmuna. Fyrirhuguð breyting ráðherra á skipun stjórnar Ríkisútvarpsins má teljast enn alvarlegri þegar horft er til þess að í lögunum er hlutverk stjórnar talsvert víðfeðmara en samkvæmt eldri lögum. Stjórnin kemur þannig ekki eingöngu að rekstri stofnunarinnar eins og áður heldur hefur hún meiri umsvif og völd. Með núgildandi lögum voru möguleikar stjórnar Ríkisútvarpsins til að hafa áhrif á dagskrárlega þætti, innihald og efnislega umfjöllun stofnunarinnar auknir enda gert ráð fyrir breyttri skipan stjórnar þar sem fagleg sjónarmið yrðu höfð að leiðarljósi. En hvað gerist nú? Jú, það á að auka á ný vægi pólitískra þátta við skipun stjórnar og færa hana aftur í þann pólitíska farveg sem víkja átti frá. Í athugasemdum með frumvarpinu sem varð að núgildandi lögum er bent á mikilvægi þess að ríkisrekin fjölmiðlaþjónusta í almannaþágu veiti almenningi tryggingu fyrir hlutlægri umfjöllun með áherslu á gæði og áreiðanleika upplýsinga. Sú breytta skipun stjórnar sem lögð er til nú í fyrirliggjandi frumvarpi gefur almenningi tilefni til að efast um hlutlægni Ríkisútvarpsins og getur þannig dregið úr trausti á því að upplýsingar fjölmiðilsins séu áreiðanlegar og umfjöllun hans hlutlæg. Þá ætla ég að tæpa aðeins á hæfi stjórnarmanna. Samkvæmt gildandi ákvæði laganna skal valnefndin við tilnefningu stjórnarmanna hafa hagsmuni Ríkisútvarpsins að leiðarljósi og að meðal stjórnarmanna sé m.a. þekking og reynsla af fjölmiðlun, menningarmálum, nýjum miðlum á hverjum tíma, rekstri og stjórnun fyrirtækja. Þá skal valnefndin gæta að jafnrétti kynjanna í tilnefningum sínum. Þetta ákvæði er fellt brott í fyrirliggjandi frumvarpi og því engin trygging fyrir því að til stjórnarsetu veljist fólk sem hafi fullnægjandi þekkingu á þeim sviðum sem varða rekstur og starfsemi Ríkisútvarpsins sem og meginmarkmiðum og verkefnum þess. Það er sem sagt ekki gert ráð fyrir þekkingu, faglegum sjónarmiðum eða jafnrétti kynjanna. Fyrirliggjandi frumvarp tryggir ekki faglegt hæfi stjórnarmanna, að þeir hafi þekkingu á menningu eða fjölmiðlun sem nauðsynlegt er til að markmið laganna nái fram að ganga. Þá er vert að minna á þá þróun sem átt hefur sér stað í nágrannalöndum okkar. Hún hefur verið í átt að meira lýðræði og gagnsæi við stjórn ríkisfjölmiðla auk þess sem fagleg sjónarmið eru þar látin ráða för. Ætlum við að standa nágrannalöndum okkar að baki í þeirri þróun og stuðla að afturhvarfi frekar en framgangi og framþróun? Það er einnig ámælisvert að við gerð frumvarps hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra var ekkert samráð haft við hagsmunaaðila eða hlutaðeigandi aðila né heldur þá sem tilnefna áttu í stjórn félagsins eða valnefndina. Frumvarp það sem varð að núgildandi lögum var aftur á móti, eins og áður var tæpt hér á í ræðustól, samið á grundvelli víðtæks samráðs, en vinna við það hófst árið 2009. Samráðsleysi líkt og við gerð þess frumvarps sem við ræðum nú er ámælisvert þegar kemur að stjórn ríkisfjölmiðils þegar verið er að leggja til breytingar sem ganga þvert á niðurstöðu ítarlegrar og þverpólitískrar vinnu þar sem hlustað var eftir fjölda sjónarmiða. Það er einnig umhugsunarvert að allar umsagnir nema ein frá útvarpsstjóra við frumvarp hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra sem bárust allsherjar- og menntamálanefnd voru gagnrýnar á frumvarpið um breytingar á skipan stjórnarmanna RÚV. Allar. Þar má helst nefna, með leyfi forseta, að stjórn Starfsmannasamtaka Ríkisútvarpsins harmar að fulltrúi starfsmannasamtakanna verði ekki í stjórn Ríkisútvarpsins samkvæmt tillögu um breytingar á lögum um Ríkisútvarpið. Í umsögn Starfsmannasamtaka Ríkisútvarpsins segir, með leyfi forseta: „Með setningu laga nr. 23/2013, um stjórn Ríkisútvarpsins og skipan hennar, var það talið til bóta að fulltrúi starfsmanna fengi sæti í stjórn, til að fylgjast með og hafa áhrif á ákvarðanir sem snerta starfsmenn fyrirtækisins. Með þeirri tillögu sem nú liggur fyrir er ljóst að þessum endurbótum verður snúið við. Það harmar stjórn Starfsmannasamtakanna og bendir enn fremur á að nú þegar er búið að kjósa fulltrúa starfsmanna í stjórn Ríkisútvarpsins, samkvæmt gildandi lögum.“ Þar með er slegið á fingurna á starfsmönnum og þeirri hugsun ýtt út af borðinu að sjónarmið þeirra eigi heima við faglega ákvarðanatöku og stefnu fjölmiðilsins en í gildandi lögum er kveðið á um að starfsmenn Ríkisútvarpsins tilnefni einn stjórnarmann stofnunarinnar. Með frumvarpi núverandi mennta- og menningarmálaráðherra er þetta ákvæði fellt á brott. Það er líka vert á að minna að víða á Norðurlöndunum sitja fulltrúar starfsmanna í stjórnum ríkisútvarpsstöðvanna. Í annarri ályktun, frá stjórn Bandalags íslenskra listamanna, er fyrirliggjandi frumvarp gagnrýnt og bent á að með því, með leyfi forseta, „yrði horfið frá þeirri mikilvægu breytingu að skapa fjarlægð við hið pólitíska vald á Alþingi. Þess í stað yrðu pólitísk tengsl stjórnarmanna fest í sessi með afgerandi hætti þar sem þeim væri ætlað að endurspegla valdahlutföllin á Alþingi. Slíkt væri mikil öfugþróun og í hróplegu ósamræmi við það sem tíðkast í nágrannalöndum okkar.“ Ég spyr: Er þetta það sem við viljum í framtíðarskipan og mótun ríkisfjölmiðils okkar? Að herða pólitísk tök á Ríkisútvarpinu og hverfa frá þeirri sýn að breið skírskotun stjórnarmanna og þekking og reynsla af fjölmiðlun og menningarmálum sé best til þess fallin að tryggja farsæla stjórn þessa fjölmiðils okkar allra sem starfa á í almannaþágu. Að lokum, af því að ég hóf ræðu mína á tilvitnun í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis, er borðleggjandi að rifja upp hvað stendur um hlut fjölmiðla í skýrslunni, í því bráðnauðsynlega tæki til að draga lærdóm af efnahagshruninu og aðdraganda þess til að sporna við þeim samfélagslegu veikleikum sem opinberuðust við hrunið. Lærdómarnir sem rannsóknarnefndin leggur til er varðar fjölmiðla eru meðal annars eftirfarandi og má finna í 8. bindi, viðauka 3, með leyfi forseta. „Leita verður leiða til að efla sjálfstæða og hlutlæga fjölmiðlun með því að styrkja bæði fagleg og fjárhagsleg skilyrði fjölmiðlunar.“ Ég legg áherslu á þessi orð, að leita leiða til að efla sjálfstæða og hlutlæga fjölmiðlun með því að styrkja bæði fagleg og fjárhagsleg skilyrði fjölmiðlunar. Það er einnig dregið fram að styrkja þurfi sjálfstæði ritstjórna. Þessu tel ég vera ógnað með frumvarpi hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra um pólitíska skipun stjórnarmanna ríkisfjölmiðilsins. Af því að ég er í upprifjunarstuði er líka ágætt að rifja upp viðbrögð Alþingis við rannsóknarskýrslunni, sem ég hef nefnt nokkrum sinnum hér, ef svo ólíklega vill til að einhver hér inni sé búinn að gleyma þeim. Viðbrögð Alþingis voru nefnilega jákvæð og góð enda má lesa þau skýrt í þingsályktun þingmannanefndar um viðbrögð Alþingis við rannsóknarskýrslunni sem samþykkt var í lok september 2010. Enn til upprifjunar þá sátu í þeirri þingmannanefnd meðal annarra tveir núverandi ráðherrar ríkisstjórnarinnar sem styður nú frumvarp hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra. Það voru þau hæstv. velferðarráðherra Eygló Harðardóttir og hæstv. ráðherra sjávarútvegs og landbúnaðar, Sigurður Ingi Jóhannsson. Í þeirri þingsályktun voru eftirfarandi atriði samþykkt, eftir að hún var lögð fyrir Alþingi, af öllum þingmönnum, þar á meðal öllum þingflokki Sjálfstæðisflokksins, samflokksmanna hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra sem nú gengur síðan gegn þeirri samþykkt þingsins. Til upprifjunar hljóðar sú samþykkt upp á að endurskoða löggjöf og eftir atvikum undirbúa löggjöf á tilgreindum sviðum. Tilgreind voru tilgreind 12 atriði, þar á meðal atriði nr. 8, sem er að endurskoða löggjöf um háskóla og fjölmiðla. Með lagasetningunni um ný heildarlög um Ríkisútvarpið, nr. 23/2013, sem voru samþykkt af Alþingi fyrir aðeins þremur mánuðum, var svo sannarlega brugðist við þingsályktun þingmannanefndarinnar um viðbrögð Alþingis við rannsóknarskýrslunni. En með frumvarpi hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra nú er gengið gróflega á svig samþykkt Alþingis um eigin viðbrögð við rannsóknarskýrslunni. Varla geta það verið viðunandi vinnubrögð til að skapa öfluga og upplýsta almenna umræðu í lýðræðisríki, eða hvað?

Virðulegur forseti. Eftir því sem mér skilst erum við að ræða fyrsta frumvarp nýs mennta- og menningarmálaráðherra, það fyrsta sem hann leggur fram í hinu nýja embætti sem ráðherra í ríkisstjórn Íslands. Við höfum svo sem rætt það fyrr í dag hvaða áherslur felast í fyrstu frumvörpunum sem ráðherrar ríkisstjórnarinnar koma með til þingsins og ég vakti athygli á því í umræðu um niðurfærslu á virðisaukaskatti á ferðaþjónustu að mér fyndist við hæfi að fyrsta þingskjalið sem yrði til umræðu á þessu nýja þingi væri í þeim anda sem formenn stjórnarflokkanna hefðu boðað og talað um þegar hægri stjórnin var mynduð á Laugarvatni síðla í maí, þ.e. um að takast á við vandann í efnahagsmálum sem hefði blasað við okkur í nokkur ár. Fyrsta nýja þingskjal fjármála- og efnahagsráðherra, formanns Sjálfstæðisflokksins, fjallaði um ráðstafanir í ríkisfjármálum en með öfugum formerkjum, þ.e. það var ákveðið að leggja fram mál til að auka á hallann, stækka gatið og auka á vandann sem var þó ærinn fyrir, ekki síst að mati formanna stjórnarflokkanna og talsmanna ríkisstjórnarinnar sem hafa bæði haldið fjölmiðlafundi og verið ólatir við að tala ástandið niður og mála það svartara en mögulegt hefur verið að gera og ástæða er til. En hvað um það, fyrsta mál hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra Illuga Gunnarssonar fjallar um breytingu á lögum um Ríkisútvarpið, fjölmiðil í almannaþágu. Það vekur nokkra undrun að ráðherrann skuli leggja áherslu á að koma með slíkt frumvarp inn á sumarþingið sem átti, ef ég skildi rétt, að vera sérstaklega ætlað að afgreiða mjög mikilvæg pólitísk mál, ég tala nú ekki um mikilvæg mál fyrir skuldug heimili og einstaklinga í landinu, a.m.k. að teygja sig í áttina að því að geta efnt stóra loforðið sem gefið var í aðdraganda kosninga. Því vekur það allnokkra undrun að mál af þessu tagi skuli koma inn í það andrúmsloft og inn á það sumarþing sem nú stendur yfir, fyrsta þing eftir kosningar. Lög um Ríkisútvarpið voru samþykkt á síðustu dögum síðasta þings í ágætri samstöðu, þ.e. aðeins fjórir þingmenn greiddu atkvæði gegn lögunum þegar þau voru samþykkt, fjórir þingmenn Sjálfstæðisflokksins. Þrír þeirra greiddu atkvæði gegn því af fjárhagslegum ástæðum, þ.e. vegna tekjustofna Ríkisútvarpsins, hvernig ætti að afla Ríkisútvarpinu tekna, ekki af neinum öðrum ástæðum. Í máli þeirra kom ekkert fram sem rökstuddi neinar þær atkvæðagreiðslur eða sem bendir til þess að þau hefðu nokkrar athugasemdir við það frumvarp sem þá varð að lögum aðrar en þær sem sneru að tekjuöflun útvarpsins. Fjórði þingmaðurinn, Þorgerður K. Gunnarsdóttir, hafði ýmsar efnislegar athugasemdir við frumvarpið, hv. þingmaður sem þá var og greiddi sömuleiðis atkvæði gegn frumvarpinu á þeim forsendum. Fyrsta mál nýs ráðherra er af þessum toga, það er ekki brýnt heldur er breyting á nýsamþykktum lögum, enginn hefur kallað eftir þessu, hvorki úr þessum þingsal né annars staðar. Þetta háir ekki stofnuninni á nokkurn hátt. Þetta hefur ekki verið til umræðu í samfélaginu. Þess vegna vekur furðu að mál af því tagi komi hingað inn og maður spyr sig, eins og maður á reyndar oft að gera og yfirleitt alltaf þegar lagafrumvarp er lagt fram, hvort sem það er til breytingar á lögum eða setningar nýrra laga, til hvers sé verið að þessu, hver ástæðan sé fyrir því að vera er að leggja fram svona frumvarp. Hvað býr að baki? Hvaða markmiðum á að ná? Hefur það einhvern tilgang að breyta lögunum eins og lagt er til í viðkomandi frumvarpi? Þannig held ég að þingmenn eigi ætíð að nálgast lagafrumvörp með gagnrýnum huga hvað þetta varðar. Til hvers er þetta gert? Hver er ástæðan fyrir því? Er nauðsynlegt að gera þetta? Í frumvarpinu sjálfu er engar slíkar skýringar að finna, það eru engin rök færð fyrir því í frumvarpinu hvers vegna þurfi að breyta lögum um ríkisútvarp frá því í vor. Það virðist ekki vera nein brýn þörf á því. Það liggur ekkert að baki. Það eru engin sérstök rök færð fyrir því önnur en pólitísk. Ég ætla að fá að vitna í ræðu hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra þegar hann mælti fyrir þessu frumvarpi á dögunum. Þar sagði hæstv. ráðherra, með leyfi forseta: „Þegar ég tók við embætti mennta- og menningarmálaráðherra hafði ráðuneytið þegar hafið undirbúning að skipun valnefndar og sent ósk um tilnefningu í hana 9. apríl sl. Tilnefningar höfðu þegar borist frá Bandalagi íslenskra listamanna og Samstarfsnefnd háskólastigsins en tilnefning þriggja manna í valnefndina og annarra þriggja til vara hafði ekki borist allsherjar- og menntamálanefnd Alþingis, sem hafði reyndar misst umboð sitt frá og með kjördegi 27. apríl sl. Þar sem engin allsherjar- og menntamálanefnd hefur verið starfandi frá kjördegi hefur því dregist í ráðuneytinu að ljúka skipun valnefndar um tilnefningu fimm stjórnarmanna í stjórn Ríkisútvarpsins.“ Þarna er sagt frá því að málið væri í ferli, lögin væru að fara að taka gildi, það ætti að fara að vinna eftir þeim. Þá var hafinn undirbúningur að því að skipa í stjórn og engin athugasemd gerð við verklagið. Það kom engin athugasemd frá nokkrum aðila til menntamálaráðherra, a.m.k. engin sem hann greindi frá í ræðu sinni, um að það ætti ekki að gera þetta með þessum hætti, hvergi nokkurs staðar. Hæstv. ráðherra fer í ræðu sinni yfir það hvernig lögin eru, hvernig á að skipa í stjórnina samkvæmt gildandi lögum og gerir engar sérstakar athugasemdir við það. Hann rekur þær staðreyndir sem felast í lögunum. Síðan sagði hæstv. ráðherra, með leyfi forseta, í ræðu sinni þegar hann fylgdi frumvarpinu úr hlaði: „Meðal fyrstu mála sem komu á mitt borð sem mennta- og menningarmálaráðherra var umrætt fyrirkomulag við val á stjórnarmönnum Ríkisútvarpsins. Eftir vandlega skoðun var það niðurstaða mín að þrátt fyrir góð áform löggjafans um aðkomu valnefndar að vali stjórnarmanna félagsins væri fyrirkomulagið gallað því að engin trygging væri fyrir því að það næði markmiði sínu.“ Þetta er dálítið athyglisvert. Þetta er meðal fyrstu mála sem komu á borð ráðherra í nýju embætti. Hver bar þetta mál inn á borð ráðherrans, hver bað um þetta? Það kom ekki fram í umræðu í þinginu, það kom engin ósk fram um það í umræðu í þinginu. Þvert á móti töluðu samflokksmenn ráðherrans og þingmenn núverandi ríkisstjórnar um hið gagnstæða, gegn því sem frumvarpið fjallar um. Ég mun fara yfir það síðar í ræðu minni og vitna í þau ummæli, m.a. fyrrverandi hæstv. menntamálaráðherra Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur. Ég spyr mig: Hvers vegna var þetta meðal fyrstu mála sem komu inn á borð hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra? Hver bar þetta inn til hans? Hver kom með þessa frómu ósk? Eða var þetta einfaldlega eitthvað sem ráðherrann fann að hann þyrfti að gera í sjálfu sér í pólitíkinni sinni eða bara til að koma hingað inn með eitthvert mál sem þyrfti að afgreiða á sumarþingi? Hann segist hafa komist að þeirri niðurstöðu að það þyrfti að breyta þessu eftir vandlega skoðun. Sú vandlega skoðun fylgir ekki frumvarpinu. Það er ekkert í frumvarpinu sem bendir til þess að einhver vandleg skoðun hafi farið fram eða úttekt á þessari tillögu sem rökstyður frumvarpið frekar. Hvernig fór þessi vandlega skoðun fram? Átti hæstv. ráðherra samtöl við sjálfan sig? Var settur á fót einhver starfshópur, einhver nefnd? Hverjir komu að þessari skoðun? Var haft samband við starfsmenn Ríkisútvarpsins? Var rætt við stjórn eða stjórnendur Ríkisútvarpsins? Hvernig fór þessi vandlega skoðun fram sem hæstv. ráðherra nefnir í ræðu sinni þegar hann leggur þetta mál fram að hafi farið fram og knúið hann til að flytja þetta mál á þingi, breytingar á lögum um Ríkisútvarpið? Það er ein breyting um að skipa með pólitískum hætti í stjórn þessarar mikilvægu stofnunar. Hæstv. ráðherra fjallaði talsvert í ræðu sinni um hlutverk stjórnarinnar og hvert markmið þáverandi menntamálaráðherra, hv. þm. Katrínar Jakobsdóttur, hafi verið með þessu. Hv. þm. Katrín Jakobsdóttir sagði í ræðu sinni þegar mælt var fyrir þessu frumvarpi á þinginu fyrir nokkrum dögum, með leyfi forseta: „Það var ekki stóra hugsunin á bak við [lögin] að breyta fyrirkomulaginu um skipan stjórnar, að breyta skipan stjórnar með þeim hætti sem gert er í gildandi lögum þannig að starfsmenn eignist fulltrúa …“ Með öðrum orðum var ekki stóra málið með lagasetningunni að starfsmenn ættu þar fulltrúa „þannig að hæstv. menntamálaráðherra,“ heldur hv. þm. Katrín Jakobsdóttir áfram, „skipi formann stjórnar og síðan sé valnefnd sem sé skipuð þremur fulltrúum úr hv. allsherjar- og menntamálanefnd, fulltrúa frá Bandalagi íslenskra listamanna og fulltrúa frá Samstarfsnefnd háskólastigsins, sem síðan velji stjórnarmenn. Hugsunin var ekki sú,“ segir fyrrverandi hæstv. menntamálaráðherra, „að búa til allsendis ópólitíska stjórn, annars hefði hv. allsherjar- og menntamálanefnd ekki komið að málinu, það var alls ekki hugsunin. Hugsunin var sú að breikka grundvöllinn sem stjórn Ríkisútvarpsins væri skipuð á, ekki síst vegna þess að í aðdraganda þessarar lagasetningar var farið í gríðarlega vinnu.“ Farið hafði fram gríðarleg vinna, mikil gögn lágu að baki lagasetningunni sem var samþykkt á Alþingi í lok síðasta þings um Ríkisútvarpið, frumvarpi sem var borið fram á fleiri en einu þingi. Það hefur farið margsinnis í gegnum ítarlega umræðu í þingnefnd og fengið margar umsagnir og það lá góð og mikil greining að baki því frumvarpi sem varð til þeirrar samstöðu sem náðist um þessa lagasetningu á þinginu þvert á flokka. Hv. þm. Katrín Jakobsdóttir heldur áfram að útskýra fyrir núverandi hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra í ræðu sinni hér á dögunum, með leyfi forseta: „Starfshópur var skipaður sem skilaði skýrslu og benti þar meðal annars á að í þeim lögum sem voru sett árið 2007 þar sem Ríkisútvarpinu var breytt í opinbert hlutafélag - og það var auðvitað stærsta deiluefnið þá, breytingin á rekstrarforminu, hún var það sem stóð upp úr allri umræðu um þau lög - úr því að svo hefði farið að Ríkisútvarpinu hefði verið breytt í ohf. væri í raun og veru mjög sérkennilegt að hafa stjórn þess félags sem síðan var með mjög takmarkaða ábyrgð í lögum.“ Það var hugsun á bak við það frumvarp sem ráðherrann bar hér upp og síðar varð að lögum, það var vandlega skoðað af fjölmörgum aðilum. Eins og ég fór yfir áðan varð samstaða um þetta mál. Það var samþykkt með yfirgnæfandi fjölda atkvæða þingmanna bæði stjórnar og stjórnarandstöðu á þeim tíma. Það komu tvö nefndarálit þegar lögin voru samþykkt á Alþingi, annað sem stjórn og stjórnarandstaða stóðu saman að að undanskildum þingmanni Sjálfstæðisflokksins sem skilaði sérnefndaráliti en ekki vegna þess að hv. þáverandi þingmaður Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir gerði athugasemdir við skipun stjórnar Ríkisútvarpsins, alls ekki. Það var ekki nefnt í nefndarálitinu heldur var sérálitið af allt öðrum toga. Það var því nauðsynlegt og ég gerði það að gamni mínu, þó að það sé ekki beinlínis mikil skemmtun að því, að pæla í gegnum flestar ræðurnar sem voru haldnar þegar mælt var fyrir frumvarpinu og þegar lög um Ríkisútvarpið voru sett. Þar er rakinn undirbúningur að lagasetningunni í löngu máli. Ég ætla að hlaupa á helstu atriðum sem þar koma fram og byrja á því að vitna í hæstv. þáverandi mennta- og menningarmálaráðherra, hv. þm. Katrínu Jakobsdóttur, sem segir, með leyfi forseta: „Um mitt ár 2009 þegar rúmlega tveggja ára reynsla var fengin á ný lög ákvað ég að skipa starfshóp um almannaútvarp á Íslandi með það verkefni að meta áhrif nýrra laga og gera tillögur að úrbótum.“ Það var eitthvert ferli í gangi af því að lögum um Ríkisútvarpið hafði verið breytt árið 2007 þar til þáverandi ráðherra ákvað að halda því ferli áfram og leggja mat á það hvernig þau lög höfðu reynst Ríkisútvarpinu og hvort ástæða væri til að gera einhverjar úrbætur á þeim. Áfram segir hv. þingmaður og fyrrverandi hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra Katrín Jakobsdóttir: „Skilaði starfshópurinn tillögum sínum í byrjun árs 2010. Þær kynnti ég fyrir stjórn og stjórnendum Ríkisútvarpsins með ósk um að þær tillögur, sem ekki kölluðu á lagabreytingar, yrðu teknar til greina og var brugðist vel við því. Hins vegar kölluðu margar af tillögum starfshópsins um úrbætur á Ríkisútvarpinu á breytingar á gildandi lögum, auk þess sem athugasemdir Eftirlitsstofnunar EFTA um tilhögun ríkisaðstoðar til Ríkisútvarpsins voru tilefni lagabreytinga.“ Með öðrum orðum eru tillögur sem unnar höfðu verið bornar undir stjórn Ríkisútvarpsins og stjórnendur, það er lagt mat á þær og unnið með þær frekar. Ekkert slíkt er að finna í frumvarpi hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra Illuga Gunnarssonar þrátt fyrir að hann hafi fullyrt það í ræðu sinni að að baki því frumvarpi væri mikil skoðun og mikil greining. Virðulegi forseti. Áfram vitna ég í hv. þm. Katrínu Jakobsdóttur, þáverandi mennta- og menningarmálaráðherra, í umræðum um frumvarp sem síðan varð að lögum um Ríkisútvarpið: „Með frumvarpinu er mörkuð sú stefna að Ríkisútvarpið leggi megináherslu á það hlutverk sitt að veita fjölmiðlaþjónustu í almannaþágu. Af því leiðir að lýðræðis-, menningar- og samfélagslegt hlutverk Ríkisútvarpsins er í forgrunni en viðskiptasjónarmið í starfseminni verða víkjandi. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að gerð verði skýr aðgreining á milli fjölmiðlaþjónustu í almannaþágu og annarrar starfsemi …“ Um þetta var fjallað í frumvarpinu í stórum dráttum. Síðan er fjallað um það sem varð til þess að þrír þingmenn Sjálfstæðisflokksins greiddu atkvæði gegn frumvarpinu, ekki út af því hvernig væri skipað í stjórnina, ekki vegna þess hvaða hlutverk stjórnin átti að hafa, ekki vegna eðlis Ríkisútvarpsins eða hlutverks þess eins og kveðið var á um í frumvarpinu að þyrfti að vera - heldur vegna tekjustofnanna. Hæstv. fyrrverandi mennta- og menningarmálaráðherra segir þá í ræðu sinni: „Með frumvarpi þessu er einnig mælt fyrir um innri starfsemi Ríkisútvarpsins til að efla lýðræðislega starfshætti þess, enda er gefin sú forsenda að opinbert félag sem á að gegna veigamiklu hlutverki við að efla og viðhalda lýðræði í landinu verði að starfa með lýðræðislegum hætti. Í því felst eðlileg dreifing ábyrgðar og víðtækt samráð um dagskrána með aðkomu starfsmanna og notenda.“ Það var sem sagt hugsun á bak við það sem lagt var fram í frumvarpinu. Áfram er haldið, með leyfi forseta: „Það er mikilvægt að tekjustofn Ríkisútvarpsins sé skýr, fyrirsjáanlegur og samsvari innheimtu útvarpsgjaldsins til að það geti gert raunhæfar fjárhagsáætlanir til lengri tíma. […] Verði sjálfstæði Ríkisútvarpsins ekki tryggt er vegið að getu þess til að sinna hlutverki sínu sem fjölmiðlaþjónusta í almannaþágu sem á að vera fær um að veita nauðsynlegt aðhald stjórnvöldum á hverjum tíma, vera vettvangur skoðanaskipta, vera í aðstöðu til að geta sett á dagskrá málefni sem stjórnvöldum eða öðrum aðilum mislíkar. Miðað við þessar forsendur er það eitt af markmiðum frumvarpsins að styrkja stöðu Ríkisútvarpsins gagnvart hinu pólitíska valdi.“ Eitt af meginmarkmiðum frumvarpsins sem þingið ákvað þvert á flokka að gera að lögum í vor var að styrkja stöðu Ríkisútvarpsins gagnvart hinu pólitíska valdi. Það var sem sagt hugsun á bak við það sem þarna átti að vera og markmiðin voru skýr. Með því frumvarpi sem hér er hins vegar til umræðu er verið að nálgast aftur hið pólitíska vald, það er verið að opna aftur dyrnar á milli ráðuneytis og útvarps. Það er galopið á milli, ég tala nú ekki um ef sami háttur verður hafður á hjá hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra eins og skipan í stjórn LÍN, þá gæti þingflokkurinn skipað sjálfan sig inn í stjórn Ríkisútvarpsins. Það væri ígildi þess. Hæstv. þáverandi mennta- og menningarmálaráðherra Katrín Jakobsdóttir fjallaði í ræðu sinni sérstaklega um stjórn Ríkisútvarpsins og sagði meðal annars, með leyfi forseta: „Meðal tillagna starfshópsins sem ég nefndi áðan um almannaútvarp á Íslandi var að skipan og hlutverk stjórnar yrði tekið til athugunar.“ - Það var sem sagt markmiðið að skoða þetta mál sérstaklega. - „Það er gert í þessu frumvarpi einkum hvað varðar skipan og fyrirkomulag við val á stjórn Ríkisútvarpsins. Þar er gert ráð fyrir að ráðherra menningarmála tilnefni einn fulltrúa sem verði formaður stjórnar. Starfsmannasamtök Ríkisútvarpsins tilnefni einn fulltrúa í stjórn“ o.s.frv. eins og farið var yfir áðan. „Hugsunin á bak við þetta er að samsetning valnefndar og hlutverk hennar samkvæmt frumvarpinu tryggi að til stjórnarsetu veljist fólk sem hafi fullnægjandi þekkingu á þeim sviðum sem varðar rekstur og starfsemi Ríkisútvarpsins og ekki síst meginmarkmiðum þess.“ Það var sem sagt hugsun á bak við þá tillögu sem lögð var fyrir þingið og þingið ákvað að gera að lögum óbreytt. „Þessi hugmynd er að sumu leyti,“ svo ég haldi áfram að vitna í ræðu hæstv. fyrrverandi mennta- og menningarmálaráðherra, „dregin líka frá þeim sjónarmiðum sem komu fram hjá stjórnendum NRK sem bentu á að mjög mikilvægt væri að í stjórn almannaþjónustumiðilsins sæti góð samsetning af fólki þar sem ekki væri einhæf reynsla undir, heldur kæmi saman ólík þekking og ólík hæfni sem mundi nýtast til þess að skipa stjórn eins og best yrði á kosið. … Ég vek athygli hv. þingmanna á því að samkvæmt tillögu meiri hluta hv. allsherjar- og menntamálanefndar hefur verið gerð sú breyting að fulltrúi starfsmanna hafi málfrelsi og tillögurétt en ekki atkvæðisrétt í stjórn Ríkisútvarpsins.“ Til rökstuðnings því hvernig á að skipa í stjórnina er vitnað til þess hvernig það er gert annars staðar og að markmiðin séu skýr. Það er ekki bara að skipa stjórn heldur hafi hún ákveðið hlutverk. Það er markmið að hún sé samansett með tilteknum hætti og stjórn Ríkisútvarpsins sé því í betri færum til að uppfylla markmið Ríkisútvarpsins samkvæmt lögunum. Það má svo sem nefna hér að eitt af því sem mælt var fyrir í þessu frumvarpi sem síðar varð að lögum var að mæla fyrir um sérstaka vernd í starfi fyrir starfsmenn fréttastofu og dagskrárgerðarmenn, m.a. vegna kjarasamninga svo menn fengju vernd vegna frétta og til að taka upp málefni gegnum fréttir, dagskrárgerð o.s.frv. Það er reynt að styrkja sjálfstæði Ríkisútvarpsins, starfsmanna og stjórnar. Það voru ekki gerðar miklar athugasemdir við markmið þáverandi hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra. Hv. fyrrverandi þingmaður Framsóknarflokksins, Siv Friðleifsdóttir, skrifaði undir álit meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar og studdi málið. Hún greiddi málinu atkvæði sem og flestir þingmenn stjórnarandstöðunnar þá, að fjórum undanskildum. Það var einfaldlega þannig. Hv. þáverandi þingmaður Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir fjallaði mikið um þetta mál í þinginu, m.a. um stjórnina sem slíka. Þar kemur kannski það fram sem maður óttast að búi að baki frumvarpi hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra með skipan pólitískrar stjórnar. Í ræðu sinni fer hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir yfir skoðun Sjálfstæðisflokksins á því hvernig eigi að skipa Ríkisútvarpið og segir meðal annars, með leyfi forseta: „Það er líka rétt að draga það fram að við innan Sjálfstæðisflokksins - oft er talað um að það sé bara eitt mál innan flokksins sem er deiluefni, þ.e. Evrópusambandið og umsóknarferlið varðandi það, það er ekki rétt. Hægt er að tala um [önnur deiluefni] og síðan er hægt að tala um Ríkisútvarpið sem hefur oft og tíðum verið mjög skemmtilegt umræðuefni á hinum ýmsu fundum innan flokksins sem utan.“ Það skyldi þó aldrei vera, virðulegi forseti, að það sem hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra nefnir í ræðu sinni, að þetta mál hafi borist inn á borð hjá honum, eitt af fyrstu málum, hafi bara komið beint ofan úr Bolholti, þ.e. verið sé að fylgja eftir pólitískum markmiðum umfram önnur? Í það minnsta er engin önnur haldbær skýring á því hvers vegna hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra Illugi Gunnarsson velur þetta mál sérstaklega og gefur að minnsta kosti í skyn að þetta mál hafi borist honum inn á borð rétt eins og um einhvern þrýsting hafi verið að ræða eða beiðni um að endurskoða stjórn Ríkisútvarpsins án þess að upplýsa hvaðan hún hafi komið. Hv. fyrrverandi þingmaður Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir þakkar einnig þáverandi hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra fyrir að hafa tekið tillit til meiri hluta allsherjarnefndar og þeirrar tillögu um aðild starfsmanna Ríkisútvarpsins að stjórn RÚV, þ.e. fyrrverandi menntamálaráðherra Sjálfstæðisflokksins tekur undir þá skoðun sem kemur fram, tekur undir þau ákvæði laganna að starfsmenn Ríkisútvarpsins eigi að eiga aðild að stjórninni með málfrelsi og tillögurétti. Það er í andstöðu við það frumvarp sem hér um ræðir. Hv. fyrrverandi þingmaður Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir heldur áfram að fjalla um stjórnina í ræðu sinni um lagasetninguna á síðasta þingi, með leyfi forseta, og vitnar hér í frumvarpið sem þá var til umræðu: „Við tilnefningu á fulltrúum í stjórn skal valnefnd hafa hagsmuni Ríkisútvarpsins að leiðarljósi og að meðal stjórnarmanna sé m.a. þekking og reynsla af fjölmiðlun, menningarmálum, nýjum miðlum á hverjum tíma, rekstri og stjórnun fyrirtækja.“ Hún vitnar þar til markmiðanna, efast reyndar og spyrst fyrir um það hvort markmiðið sé að útvíkka hlutverk stjórnarinnar sem hún er andvíg og fær það svar frá hæstv. þáverandi menntamálaráðherra að það sé alls ekki markmiðið. Hv. fyrrverandi þingmaður Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir segir einnig meðal annars, með leyfi forseta, í umræðum í þinginu í vor: „Ein af ástæðunum líka fyrir [lagabreytingum sem urðu í Ríkisútvarpinu 2007] á sínum tíma var að klippa á það að stjórn og þá pólitískt vald væri með puttana í dagskrá og dagskrárvaldi Ríkisútvarpsins.“ Það var beinlínis markmið þeirra laga að klippa á pólitísk áhrif í stjórn Ríkisútvarpsins. Það var hnykkt á því með lögunum sem samþykkt voru í vor. Hv. þingmaður spyr sömuleiðis hvort til standi að fara að breyta því og lýsir áhyggjum af því ef svo á að vera. Hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir gekk eiginlega lengra á þeim tíma. Hún vildi opna stjórn Ríkisútvarpsins frekar en lögin kváðu á um og lögin kveða á um að sé og sagði, með leyfi forseta, í ræðu sinni í þinginu um það mál: „Og með tilliti til almannaöryggis og hugsanlegrar hættu hefði þá ekki verið lag að skoða í valnefnd reynslu manna af almannavörnum, af öryggismálum? Hefði ekki verið rétt að hafa einn slíkan fulltrúa í slíkri valnefnd en ekki eingöngu frá Bandalagi íslenskra listamanna, eins og ávallt er, sem hefur reynslu af nýjum miðlum og fjölmiðlum?“ Hv. fyrrverandi þingmaður og áður menntamálaráðherra Sjálfstæðisflokksins tekur undir þau markmið sem þá voru í frumvarpinu og urðu að lögum um það hvernig eigi að skipa í stjórnina. Ekki bara það, hún reynir að útfæra þá hugmynd betur í þá átt sem hugmyndin á bak við tillöguna er, bæði frumvörpin og frá allsherjar- og menntamálanefnd á þeim tíma. Það er engin andstaða við markmiðið. Það er engin andstaða við þessa hugmynd. Mönnum líst vel á hana og eru til í að ganga lengra. Í nefndaráliti frá allsherjar- og menntamálanefnd í vor þegar fjallað er um frumvarpið um Ríkisútvarpið er fjallað ítarlega um einstaka þætti þess. Þar er stuttur kafli um stjórnina og segir þar, með leyfi forseta: „Fjallað er um stjórn Ríkisútvarpsins í 9. gr. frumvarpsins. Fram kemur í 1. mgr. að stjórn Ríkisútvarpsins skuli skipuð sjö mönnum og jafnmörgum til vara. Það er álit meiri hlutans að jafnréttissjónarmið skuli gilda um Ríkisútvarpið eins og um aðrar stofnanir í eigu ríkisins. Meiri hlutinn vill í þessu sambandi benda á 1. mgr. 15. gr. laga um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla, nr. 10/2008, en þar kemur fram að við skipun í nefndir, ráð og stjórnir á vegum ríkis og sveitarfélaga skuli þess gætt að hlutfall kynjanna sé sem jafnast og skuli hlutur hvors kyns ekki vera minni en 40% þegar um fleiri en þrjá fulltrúa sé að ræða.“ Það er engin athugasemd gerð við það markmið frumvarpsins hvernig á að skipa stjórnina. Hvergi nokkurs staðar er minnst á það í nefndaráliti meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar sem allir þingmenn nefndarinnar stóðu að nema hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir sem skilaði séráliti. Eins og ég nefndi áðan stóð hv. þm. Siv Friðleifsdóttir að þessu nefndaráliti og lýsti yfir ánægju með það og hvatti til að frumvarpið yrði samþykkt. Hún sagði að það væri búið að vinna vel að því, það hefði verið unnið vel að því í ráðuneytinu, það hefði verið unnið vel að því af hálfu ráðherra og það hefði fengið gríðarlega góða umfjöllun í allsherjar- og menntamálanefnd. Hún hvatti til þess að það yrði samþykkt og hún stóð að því eins og reyndar fleiri. Við 2. umr. um lagasetninguna í vor var sömuleiðis fjallað um stjórn Ríkisútvarpsins að litlu leyti en fyrst og fremst um pólitísk áhrif á stjórn Ríkisútvarpsins og hvernig því er stjórnað. Hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, fyrrverandi menntamálaráðherra Sjálfstæðisflokksins, sagði þá, með leyfi forseta: „Það leiðir náttúrlega hugann að öðru máli sem er allt annað og er sú lenska hjá yfirvöldum núna, bæði hjá stjórnmálamönnum sem styðja ríkisstjórnina og eru í henni, að skipta sér af sjálfstæðum stofnunum,“ sem hv. þáverandi þingmaður kallaði lensku hjá stjórnvöldum. - „Ég er eðlilega með inngrip innanríkisráðherra í sjálfstæði ákæruvaldsins í huga.“ - Hún fer að ræða um ákveðið mál sem þá var í gangi í samfélaginu. - „Það mál sem og þetta undirstrikar að hversu mikið sem við stjórnmálamenn viljum skipta okkur af öllum sköpuðum hlutum er það okkar að móta reglurnar, setja rammann og síðan að sjá til þess að þar til bærar stofnanir, Ríkisútvarpið, ákæruvaldið eða hver sem það er hverju sinni, hafi burði og möguleika til að sinna því markmiði og því hlutverki sem þeim er skipað í stjórnsýslu okkar og stjórnskipan. Þess vegna tel þá breytingu meiri hlutans mikilvæga að undirstrika, og skilja vel, athugasemdir sem komu meðal annars frá nefnd sem er að fara yfir fjölmiðla undir forustu Finns Becks. Engu að síður er mikilvægt að menn árétti að óumdeilt sé að Ríkisútvarpið hafi ritstjórnarlegt sjálfstæði.“ Hv. þingmaður fer yfir það hvernig stjórnin er skipuð hvað þetta varðar og gerir enga athugasemd við það heldur þvert á móti, hún frekar útvíkkar þetta og kallar fleiri aðila úr samfélaginu til stjórnar eins og ég fór yfir áðan. Hv. þáverandi þingmaður fjallaði sömuleiðis áfram um pólitíska íhlutun í stjórn Ríkisútvarpsins, hvernig væri hægt að klippa á það og hvernig væri hægt að skipa stjórn útvarpsins með öðrum hætti en verið hefur og sagði þá meðal annars, með leyfi forseta: „Það má kannski segja að það sé ákveðin þróun og það felst jákvæð þróun í breytingartillögum meiri hluta nefndarinnar,“ þ.e. hvernig á að skipa stjórnina. - „En ég hefði gjarnan viljað eiga þetta samtal áður en ráðherra lagði frumvarpið fram. […] Það þýðir meðal annars að breyta þarf hinum almennu lögum um opinber hlutafélög því að menn gerðu einfaldlega ekki ráð fyrir því að starfsmenn ríkisfyrirtækja ættu að hafa sjálfkrafa aðgang að stjórn Ríkisútvarpsins.“ Það er ekki verið að gera athugasemdir við að stjórnin sé skipuð með þeim hætti heldur spurt hvort gera þurfi einhverjar frekari breytingar á lögum til að svo gæti orðið. „Það er sem betur fer líka búið að takmarka það í þessu máli. Þeir hafa málfrelsi og tillögurétt en ekki atkvæðisrétt“ í stjórn Ríkisútvarpsins, bætir hv. þáverandi þingmaður við. „Það er ekki hlutverk [Ríkisútvarpsins] að vera framlenging á pólitískum ráðherra, hver sem hann er hverju sinni […] Ég er ekki að segja að stjórnin eigi ekki að hafa einhverjar hugmyndirnar um hverjar stóru línurnar eru. Stjórn Ríkisútvarpsins á að hafa skoðun á því að efla og auka hlutdeild sjálfstæðra framleiðenda í dagskrá þess.“ Hæstv. fyrrverandi menntamálaráðherra tekur þannig ítrekað undir þá skoðun sem kemur fram í frumvarpinu og álit allsherjar- og menntamálanefndar um það hvernig eigi að skipa í stjórnina. Hv. þm. Siv Friðleifsdóttir segir í ræðu sinni, með leyfi forseta: „Virðulegur forseti. Á þeirri mínútu sem ég á eftir vil ég sérstaklega árétta að ég tel mikilvægt að við klárum þetta mál í þinginu núna. Ég tel ómögulegt að láta það bíða til næsta kjörtímabils, það er fráleitt. Við eigum að klára þetta núna. Það er búið að vinna málið vel, þetta mun bæta rammann utan um RÚV, en mun líka stórbæta aðstæður annarra fjölmiðla.“ Svo mörg voru þau orð hjá stjórnarandstöðuþingmanninum þá, hv. þm. Siv Friðleifsdóttur. Hæstv. núverandi ráðherra Sigurður Ingi Jóhannsson, sem er sárt saknað í þingsalnum, fjallaði einnig um Ríkisútvarpið, reyndar á aðeins öðrum nótum og það kann að útskýra líka hvers vegna framsóknarmenn hafa nú snúist á sveif með sjálfstæðismönnum í því að stjórnmálavæða stjórn Ríkisútvarpsins. Sem þingmaður vill hann gjarnan skipta sér af því hvernig Ríkisútvarpið starfar. Það kom glögglega fram í máli hans. Eftirfarandi kom fram í ræðu hæstv. núverandi ráðherra Sigurðar Inga Jóhannssonar um starf Ríkisútvarpsins, hvernig Ríkisútvarpið starfaði og hvernig hann telur að það eigi að starfa, með leyfi forseta: „Ég vil taka eitt lítið dæmi því það er mér mjög nærtækt. Fyrir kjördæmisþing okkar framsóknarmanna sem haldið var 12. janúar var tilkynning send til ríkisfjölmiðlanna um að til stæði að halda þing sem á bilinu 400–500 manns mundu sækja, til þess að raða á lista hjá stjórnmálaafli sem þá mældist næststerkast í því kjördæmi. Það mætti enginn frá Ríkisútvarpinu. Ekki nokkur maður.“ Þetta sagði hv. þingmaður og núverandi hæstv. ráðherra, þ.e. gagnrýni hans á Ríkisútvarpið var sú að enginn mætti á kjördæmisþing Framsóknarflokksins sem þá mældist býsna stór í skoðanakönnunum. Skoðanir sem þessar á almannaútvarpi og ríkisútvarpi hélt maður satt að segja að hefðu fallið fyrir borð fyrir löngu en þær eiga enn upp á pallborðið eins og ég hef vitnað til í ræðum manna og þær eiga enn upp á pallborðið í frumvarpi sem hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra Illugi Gunnarsson flytur hér, frumvarpi sem dettur einhvern veginn af himnum ofan, frumvarpi sem enginn hefur kallað eftir og enginn beðið um. Það er enginn að reka á eftir þessu. Það er engin knýjandi þörf á því að skipa með pólitískum hætti í stjórn Ríkisútvarpsins. Hvaðan kemur sú þörf? Hvers vegna í ósköpunum gat hv. þingmaður ekki varast þau víti sem samráðherrar hans höfðu gert með allskuggalegum málflutningi sínum vikuna þar á undan og einfaldlega haft hljótt um sig þetta sumar og ekki komið með nokkur mál inn í þingið frekar en þetta?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góða yfirferð yfir umræðu um Ríkisútvarpið, fjölmiðil í almannaþágu, á síðasta þingi. Mig langar að spyrja hann vegna þess að hér er lagt til að breyta 9. gr. um skipan stjórnar RÚV. Stjórn RÚV eins og hún er í dag er skipuð eftirtöldum aðilum, með leyfi forseta: Björg Eva Erlendsdóttir formaður, Margrét Frímannsdóttir varaformaður, Magnús Geir Þórðarson, Halldór Guðmundsson og Magnús Stefánsson. Í dagblaði ekki alls fyrir löngu nefndi hv. leikstjóri Ragnar Bragason, þegar þessi stjórn var skipuð, að í henni sæti einn faglegur aðili og það væri Magnús Geir Þórðarson. Mig langar hins vegar að spyrja hv. þm. Björn Val Gíslason hvort hann telji að sú stjórn sem skipuð var með þessum hætti, og henni fylgja síðan varamenn sem ég ætla ekki að nefna hér, hafi ógnað sjálfstæði Ríkisútvarpsins, hvort þarna sé á ferðinni fólk sem hafi ólíka þekkingu, ólíka hæfni og ólíka reynslu. Ef ástæða þótti til að breyta stjórn Ríkisútvarpsins samkvæmt 9. gr. - ef ég man rétt þá var ég ein þeirra sem ræddu það og þótti sérkennilegt að tilnefna þessa valnefnd þegar það var gert - langar mig að spyrja hv. þingmann hvort hann telji að núverandi stjórn eins og hún var skipuð, þ.e. fólki með ólíka þekkingu, ólíka hæfni og ólíka reynslu, hafi ógnað sjálfstæði stofnunarinnar. Þó vita menn mætavel hverjir eru þar inni og hverra pólitísku skoðana þeir voru.

Virðulegur forseti. Ég verð að segja eins og er að þetta er líklega með ósmekklegri athugasemdum sem hafa komið í þinginu alllengi. Hér er lesinn upp nafnalisti stjórnar Ríkisútvarpsins og spurt: Er það þetta fólk, er þarna kannski komin ástæðan fyrir þessu frumvarpi? Var þetta rætt á þessum nótum í þingflokki Sjálfstæðisflokksins? Það er þetta fólk, það er þessi nafnalisti, þess vegna þurfum við að breyta lögum um stjórn Ríkisútvarpsins. Þetta er algerlega makalaust innslag í umræður um ríkisútvarp í almannaþágu og hvernig á að skipa í stjórn þess. Ég verð að lýsa vonbrigðum mínum yfir að innslag af þessari tegund, af þessu eðli skuli berast hingað upp í ræðustól af jafn vönduðum þingmanni og þingflokksformaður Sjálfstæðisflokksins er, hv. þm. Ragnheiði Ríkharðsdóttur. Þetta snýst ekki um þessa einstaklinga, ekki af minni hálfu. Þetta snýst ekki um þetta fólk eða hvernig stjórnin var skipuð. Þetta snýst að mínu mati um pólitísk fingraför, pólitískar áherslur menntamálaráðherra. Það er ekki góð reynsla af því enn sem komið er. Hann hefur aðeins skipað eina stjórn hingað til, hún kemur öll úr innsta kjarna flokksins. Þetta snýst um það. Þetta snýst ekki um þá einstaklinga sem þarna eru, hvort þeir eru hæfir, hvort þeir ógna Ríkisútvarpinu eins og hér var gefið til kynna. Ég frábið mér að þurfa að ræða málið á þessum nótum. Við skulum ræða um það á efnislegum nótum, um frumvarpið sjálft, hvert markmiðið með því er og til hvers á að skipa stjórn í Ríkisútvarpið og hvert hlutverk stjórnarinnar er en ekki um einstaklingana sem þar eru. Þeir geta ekki borið hönd fyrir höfuð sér í þessum sal.

Virðulegur forseti. Stjórn RÚV þekkja flestir. Í henni sitja þessir einstaklingar og þeir voru skipaðir. Það var ekki með nokkrum hætti af minni hálfu verið að vega að þessari stjórn. Ég hef akkúrat ekkert út á hana að setja, akkúrat ekki neitt. Ég held að hún hafi staðið sig ágætlega þann tíma sem hún hefur setið þannig að ég frábið mér það að ég sé með eitthvert sérstakt eðli í þá veru að varpa rýrð á störf þessa fólks. Ég er ekki að því. Ég tel að þarna inni sé fólk með ólíka þekkingu, ólíka hæfni og ólíka reynslu og hafi starfað vel. Ég spurði vegna þess að hv. þingmaður sagði að sú breyting sem hæstv. menntamálaráðherra leggur til hér og nú ógni og geti verið ógn við sjálfstæði stofnunarinnar sökum pólitískra fingrafara. Þess vegna spurði ég hv. þingmann hvaða munur hann teldi að væri á þeirri skipan sem verið hefur undanfarið og var með þessari stjórn RÚV, sem ég ítreka að ég set ekki út á, tel að hún hafi starfað með prýði þau ár sem hún hefur verið, og þessari breytingu. Af hverju telur hv. þingmaður að það frumvarp sem hæstv. menntamálaráðherra leggur fram hér og nú ógni sjálfstæði stofnunarinnar sem slíkrar?

Virðulegi forseti. Ég tel að það ógni sjálfstæði stofnunarinnar þegar hún heyrir orðið beint undir menntamálaráðherra, þ.e. hvernig hún er skipuð, og fari undir hans borð, sama borð og þetta frumvarp dúkkaði upp á og enginn veit hvaðan kom. Þannig tel ég að vegið sé að sjálfstæði Ríkisútvarpsins. Ég ætla bara að rifja það upp sem ég gerði hér áðan og margoft hefur komið fram í umræðunni og það er hvernig stjórn Ríkisútvarpsins er skipuð núna. Formaður er tilnefndur af ráðherra og stjórnarmaður, sem Starfsmannasamtök Ríkisútvarpsins kjósa úr sínum röðum, er með málfrelsi og tillögurétt. Aðrir stjórnarmenn skulu tilnefndir af valnefnd sem Bandalag íslenskra listamanna, samstarfsnefnd háskólastigsins og allsherjar- og menntamálanefnd þingsins tilnefna fulltrúa í. Farið er breitt yfir sviðið. Það er ekki pólitískur ráðherra sem skipar flokksmenn sína þangað inn eins og hæstv. núverandi mennta- og menningarmálaráðherra ætlar sér að gera. Það sem ég gerði athugasemdir við í fyrra andsvari hv. þingmanns og þingflokksformanns Sjálfstæðisflokksins var að hún skyldi lesa hér upp nafnalista þeirra sem sitja nú í stjórn Ríkisútvarpsins og segja síðan: Það vita allir hvaða pólitísku skoðanir þetta fólk hefur. Það er þá þess vegna sem þetta er gert enda spurði ég áðan í svari við andsvari: Var þetta rætt á þessum nótum í þingflokki Sjálfstæðisflokksins, vegna þeirra einstaklinga sem nú sitja í stjórn Ríkisútvarpsins og allir vita hverra pólitísku skoðana eru? Það er þá búið að varpa nýju ljósi á þetta mál og hvernig það í ósköpunum datt ofan á borð hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra úr lausu lofti, eitt af hans fyrstu málum, og hvaðan það er þá komið.

Virðulegi forseti. Tvenn rök hafa verið notuð til stuðnings þessu frumvarpi. Annars vegar að þetta sé lýðræðisleg breyting og hins vegar breyting í átt til gagnsæis. Mér finnst leiðinlegt að þurfa að fræða hæstv. menntamálaráðherra um eðli lýðræðis en í lýðræðishugmyndum almennt er jafnan talað um þrískiptingu eða jafnvel fjórskiptingu valdsins. Það er löggjafarvaldið, dómsvaldið, framkvæmdarvaldið og síðan fjórða valdið, sem eru fjölmiðlar. Hlutverk fjölmiðla í þessari pælingu um fjórveldi er að þeir séu gagnrýnir á stjórnvöld. Það er ekki átt við að fjölmiðlar séu lýðræðislegir í þeim skilningi að þeim eigi að vera stjórnað af meiri hluta þings. Það er fáránlegt, með fullri virðingu, virðulegi forseti. Það er algjörlega á skjön við allar lýðræðislegar hugmyndir um eðli og starf fjölmiðla. Það að kalla breytinguna lýðræðislega sýnir lítið annað en einhvers konar vanskilning á efninu. Ef hæstv. menntamálaráðherra hefði ætlað sér að gera ferlið gagnsærra hefði hann getað mælt fyrir um að hafa t.d. opnar fundargerðir eða eitthvað því um líkt, sé það enn þá gert. Þá mætti t.d. hafa upptökur, ýmist hljóð- eða myndupptökur eða hvort tveggja af fundum. Ýmislegt slíkt er hægt að gera í þágu gagnsæis en það er ekki gagnsætt heldur skammarlegt að stjórnmálavæða fjölmiðil, fjórða valdið. Það væri hlægilegt ef það væri ekki svona sorglegt. Eitt sem mér finnst sorglegra en þetta er að maður tekur eftir því að stjórnarliðar virðast ekki hafa mikinn áhuga á þessari umræðu. Í það minnsta hafa þeir ekki tekið mikinn þátt í því að reyna að koma með fleiri rök fyrir þessari breytingu, vegna þess að þau hljóta að vera til, er það ekki? Þau hljóta að vera til en þau heyrast ekki. Það virðist vera óumdeilt að þingmenn vilji fjölbreytt val á fólki í stjórn RÚV. Allt í lagi, þá hefði verið hægt að koma með fleiri hugmyndir í þeim efnum og ganga lengra í þá átt sem var farið í núna í vor. Það hefði mátt stinga upp á Blaðamannafélagi Íslands eða Hinu íslenska bókmenntafélagi eða einhverjum fleiri félögum eða aðilum sem koma að menningu og fjölmiðlastarfi á Íslandi til þess að taka þátt í útnefningu á stjórn. En að lýðræðisvæða hana með því að setja inn pólitísk áhrif er á skjön við lýðræðið. Það er andlýðræðislegt ef eitthvað er. Það verður eiginlega ekki mikið andlýðræðislegra. Maður gæti spurt hæstv. menntamálaráðherra: Í hvaða löndum ákveða stjórnmálamenn hvernig fjölmiðlun sé háttað? Hvern langar að nefna þau lönd? Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að gera það af virðingu við þingið og hæstv. menntamálaráðherra. Þegar kemur að því hvort núverandi stjórn sé einhvers konar ógn við ritstjórnarlegt sjálfstæði þá er ég svolítið sammála því að það sé óviðeigandi umræða að tala um þá stjórnarmenn sem sitja nú, mér finnst það óviðeigandi, en mig langar samt til að svara spurningunni og svarið er: Ég veit það ekki. Ég veit ekkert um það hvernig aðkoma núverandi stjórnar er að fjölmiðlaumhverfinu en ég veit að ef ég væri blaðamaður hjá Ríkisútvarpinu mundi ég ekki vilja spyrja mig þeirrar spurningar enda ætti þess ekki að þurfa. Leiðin í lýðræðisátt er lengra í áttina að því sem var gert hér í vor með núgildandi lögum. Leiðin að meira gagnsæi er sú að auka aðgengi að fundargerðum og ákvarðanatöku almennt. Þannig fer maður í átt til lýðræðis, í átt til gagnsæis. Þetta er ekki lýðræði. Þetta er pólitík og til skammar.

Virðulegi forseti. Ég, eins og margir sem hafa rætt um þetta mál í dag, er mjög undrandi á að það skuli vera komið fram með þessum hætti á sumarþingi. Sumarþing notar ný ríkisstjórn yfirleitt til að setja fram helstu áherslumál sín sem hún telur að þoli enga bið, mál sem menn telja svo brýn að koma þurfi þeim strax í gegn. Þá hefði ég haldið að menn hefðu einbeitt sér að málum sem væru nær því sem þeir höfðu lagt til í kosningabaráttunni eins og málefnum heimilanna. Þeir hafa lagt fram þingsályktunartillögu sem er eins konar óskalisti. Eitt atriði af þeim tíu sem þar eru nefnd er hefur verið lagt fram sem þingmál, og það var sköruglega gert af hæstv. innanríkisráðherra, um flýtimeðferð dómsmála. Annað hefur ekki komið hér inn. En svo ákveða menn að nota þetta sumarþing til að drífa í gegn breytingu á lögum um Ríkisútvarpið til að koma því þannig fyrir að fara í sama gamla farið þar sem hlutfall stjórnmálaflokka á Alþingi réð samsetningu á stjórn Ríkisútvarpsins. Ég er mjög undrandi á þessu máli og ég er líka undrandi vegna þess að Framsóknarflokkurinn stóð með fyrrverandi ríkisstjórn að breytingum á lögum um Ríkisútvarpið og hann stóð með þeim breytingum sem hér er verið að taka til baka. Mig undrar mjög að menn skyldu þá líta svo á að þetta mál þyrfti sérstaka flýtimeðferð í gegnum þingið á sumarþingi sem iðulega er það stutt að venjulegir frestir til umsagna nást ekki. Ég sakna þess að framsóknarmenn skuli ekki taka þátt í umræðunni til að segja okkur hinum sem unnum með þeim að breytingum á lögunum fyrir nokkrum mánuðum hvers vegna þeir telja núna að málið sé svo mikilvægt að það þoli enga bið og þurfi að fara í gegn á sumarþinginu. Hæstv. forseti. Ég kalla eftir því að þau sjónarmið komi fram. Hvað breyttist og hvers vegna? Virðulegi forseti. Í gegnum tíðina, í þau tíu ár sem ég hef setið á Alþingi, hefur umræðan um Ríkisútvarpið verið mikil, við höfum átt margar stundir í þessum sal þar sem við höfum rætt Ríkisútvarpið og þá kannski ekki síst þá stöðu sem stjórn þess hefur haft samkvæmt gildandi lögum hverju sinni. Fyrirkomulagið hefur nefnilega verið umdeilt mjög lengi, það fyrirkomulag sem var áður en fyrrverandi ríkisstjórn gerði þær breytingar sem núna er verið að taka til baka, að láta stjórnina endurspegla kjörna fulltrúa á Alþingi hverju sinni. Breytingin nú er umdeild vegna þess að hún er ekki lýðræðisleg, eins og hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson kom inn á á undan mér. Hún er ekki lýðræðisleg þegar við horfum til þess að Ríkisútvarpið eigi að vera sjálfstæð stofnun. Það er ekki þannig að eftir kosningar til Alþingis eigi bara að taka samfélagið og skipta því upp eftir hlutfallstölum og niðurstöðum alþingiskosninga. Það er ekki þannig. Það er ekki það sem beðið er um. Samfélagið kallar ekki á það. Í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis var ekki kallað á að samfélagið væri þannig heldur var þvert á móti talað fyrir því og bent á að við þyrftum að fara nýjar leiðir til að tryggja sjálfstæði stofnana og fjölmiðla ekki síst. Virðulegi forseti. Þess vegna er ég mjög undrandi á þessu. Frumvarpið sem hér er komið fram er mjög slæmt að mjög mörgu leyti vegna þess að breytingin sem gerð var með nýjum lögum í mars síðastliðnum fól í sér að farið var frá því fyrirkomulagi að hafa fimm manna stjórn, sem var í raun bara rekstrarstjórn, kom ekki nálægt neinu dagskrárvaldi, yfir í stærri stjórn þar sem inn kæmu ólík sjónarmið frá Bandalagi íslenskra listamanna, frá háskólasamfélaginu, frá ólíkum aðilum, líka Alþingi. Það var ekki verið að slíta nein tengsl þar á milli, kjörnir fulltrúar Alþingis áttu líka að koma að ákvörðunum um þetta. Farið var yfir í stærri stjórn sem hefði meira um stefnumörkun Ríkisútvarpsins að segja. Með öðrum orðum að hleypa almenningi og almannasamtökum betur í stjórnina auk þess sem langþráð markmið starfsmanna Ríkisútvarpsins náðist með því að þeir fengu mann í stjórn. Frá þessu á núna að hverfa og ekki aðeins að fara til þess tíma sem var fyrir gildistöku laganna sem menn eru að gera breytingar á heldur enn lengra aftur. Menn ætla að skipa stjórn með þeim hætti að hún endurspegli hlutföll á Alþingi. Hún á ekki að vera einungis rekstrarstjórn eins og var heldur er hún líka komin í stefnumörkun dagskrár og annarra þátta innan Ríkisútvarpsins. Virðulegi forseti. Hún hræðir mig, sú hugsun að þetta sé í lagi. Leiðangurinn sem var farið af stað í og þingmenn allra flokka nema Sjálfstæðisflokksins studdu á síðasta þingi var sá að fara langan veg frá þessum vinnubrögðum og inn í nýja tíma þar sem stjórnvöld opnuðu faðminn, gæfu starfsmönnum, almannasamtökum og aðilum sem ella hefðu ekki haft neina aðkomu að starfsemi Ríkisútvarpsins, tækifæri til að koma þarna að til að tryggja fagmennsku. Það var það sem vakti fyrir fólki með breytingunum, öllum stjórnmálaflokkum nema Sjálfstæðisflokknum sem studdi ekki þá tillögu, en hann greiddi ekki atkvæði gegn þessu nema fjórir þingmenn hans, restin sat hjá. Það var meginstefna Sjálfstæðisflokksins á síðasta kjörtímabili. Virðulegi forseti. Ég skil ekki hvert hæstv. ráðherra er að fara með þessu. Ég reyndi að hlusta vel eftir því hvað hann sagði í ræðu sinni þegar hann flutti þetta mál. Þá heyrðist mér þetta aðallega hafa verið þannig að hann hafi verið byrjaður að fá tilnefningar í valnefndina inn á sitt borð frá hinum faglegu aðilum utan þings og það hafi slegið um hann köldum svita yfir nöfnunum sem hann fékk. Ég heyrði ekki betur en að hann nefndi nafn Kolbrúnar Halldórsdóttur, fyrrv. alþingismanns, þó nokkrum sinnum í andsvörum eftir framsöguræðu sína. Ekki var annað að heyra en að það væri hugsanlega rótin að því að menn þyrftu að gera róttækar breytingar á fyrirkomulaginu. Virðulegi forseti. Þetta er ekki hugsunarháttur sem sæmir Alþingi. Þetta er ekki hugsunarháttur sem sæmir nútímanum. Bandalag íslenskra listamanna tilnefnir fulltrúa í valnefnd og hvað gerist? Ráðherrann sér nafnið, fær hroll og gerir lagabreytingu. Er það það sem er í gangi hérna? Ég velti því fyrir mér út frá orðum hæstv. ráðherra og það vekur mér ugg. Mér finnst þetta sjónarmið líka kristallast í ummælum þingflokksformanns Sjálfstæðisflokksins, hv. þm. Ragnheiðar Ríkharðsdóttur áðan í andsvörum við hv. þm. Björn Val Gíslason; menn eru að taka með þeim hætti nöfn inn í umræðuna. Nöfnin sem hæstv. ráðherra nefndi síðan og sú stjórn sem þar var skipuð, ég veit ekki betur en að þau hafi verið valin með gömlu aðferðinni sem menn ætluðu ekki að beita aftur. Við vorum að fara í allt aðra átt en það á ekki einu sinni að leyfa lögunum að sanna gildi sitt, ekki einu sinni að prófa í eitt skipti, láta reyna á nýja fyrirkomulagið. Nei, þetta er neyðarástand og við þurfum að koma með frumvarp til laga inn á Alþingi strax til að gera á þessu breytingar og það má alls ekki gerast að starfsmenn, hvað þá einhverjir fagmenn úti í bæ, séu að skipta sér af Ríkisútvarpinu. Það er viðhorfið á bak við þetta. Það er að mínu mati afar sorglegt viðhorf. Hér er verið að draga gamla tímann aftur upp á dekk þar sem menn vilja hafa stjórn á öllu. Síðustu fjögur ár hafa verið Sjálfstæðisflokknum erfið, ég veit það, við vitum það öll. Þeim hefur þótt óþægilegt að hér hafa menn verið að gera breytingar sem eru að mínu mati til lýðræðislegra umbóta í íslensku samfélagi. Það hefur mönnum þótt óþægilegt. Gamli tíminn var miklu þægilegri þar sem Flokkurinn með stóru F-i réði þessu. Nýtt fyrirkomulag þar sem leyfa á fólki og aðilum utan húss að koma að og hafa eitthvað um opinberar stofnanir að segja er líklega erfitt fyrir flokka sem eru kannski - ja, hvað skulum við segja, reknir af meira stjórnlyndi en af frjálslyndi vinstri vængsins. Það má ekki vera þannig að við látum stjórnast eða taka ákvarðanir út frá því sem við teljum vonda fólkið og góða fólkið eftir því hvar menn standa í pólitík. Umræðan um málið þegar það var lagt fram endurspeglaði þann hugsunarhátt. Virðulegi forseti. Ég segi enn og aftur: Ég er mjög á móti þessari breytingu. Ég er gríðarlega á móti henni vegna þess að með henni förum við mörg, mörg ár aftur í tímann. Það er búið að gera tvær breytingar síðan þetta fyrirkomulag var við lýði. Tvær breytingar á stjórn Ríkisútvarpsins og þá ætla menn að fara aftur til síðustu aldar og fyrirkomulagsins þá. Það getur ekki boðað gæfu fyrir þessa mikilvægu stofnun fjórða valdsins að gera þetta svona. Ég segi því, virðulegi forseti, að gegn þessari breytingu mun ég berjast af öllu afli en ég vil líka segja að ég er mjög undrandi á því hvers vegna þessi eini þáttur í lögunum var tekinn út og breytingar á honum lagðar fram með þessum hætti. Þessi eini liður. Breytingin á honum er algjörlega á skjön við markmið og markmiðsgreinar laganna sjálfra. Það eru strax komnar mótsagnir ef frumvarpið verður að lögum vegna þess að þá er ekki hægt að halda því fram að Ríkisútvarpið sé sjálfstætt opinbert hlutafélag í eigu íslenska ríkisins, eins og fjallað er um í 2. gr. laganna. Þá erum við sömuleiðis komin aftur á þann stað sem við ætluðum að fara frá, þar sem Ríkisútvarpið er tortryggt. Við viljum ekki fara aftur til þess tíma þegar menn tortryggja opinbera fjölmiðilinn. Við eigum öll að treysta honum. Þjóðin á að treysta opinberum fjölmiðli okkar. Þegar við tökum aftur upp fyrirkomulag síðustu aldar hverfum við frá því að byggja upp traust á fjölmiðlinum. Markmiðið með lagabreytingunni á síðasta þingi var einmitt að byggja aftur upp traust á Ríkisútvarpinu og tryggja að þjóðin treysti því sem þaðan kæmi, allir stjórnmálaflokkar sætu við sama borð og ákveðið jafnræði ríkti. Virðulegi forseti. Frá þessu á að hverfa og fara ekki bara aftur til fyrirkomulagsins sem var tekið úr gildi með nýju lögunum heldur enn lengra aftur þar sem enn meira stjórnlyndi og enn meiri pólitík réði för. Það kann ekki góðri lukku að stýra. Ég get ekki annað en nefnt það líka, verandi í ræðustól þar sem ég hef farið yfir hversu undrandi ég er á því að þetta sé málið sem menn ákveða að leggja fram á sumarþingi sem sé svo brýnt að það megi ekki bíða og ekki megi leyfa nýju fyrirkomulagi að taka gildi, að það er mjög margt á þeim málalistum sem ríkisstjórnin hefur lagt fram sem kemur mér á óvart. Þeir hafa lofað öllu fögru til heimilanna í landinu en leggja síðan mesta áherslu á að fara aftur til síðustu aldar með stjórn Ríkisútvarpsins, stjórnmálavæða Ríkisútvarpið, eins og hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson kallaði það áðan og mér fannst ágætlega orðað, og síðan að helminga veiðigjöld. Þetta eru aðaláherslumál ríkisstjórnarinnar. Þetta eru málin sem eru svo brýn að leggja þarf nótt við nýtan dag til að koma þeim í gegn á sumarþingi án þess að þau fái einu sinni almennilega umfjöllun heldur á að keyra þau hratt í gegn. Áherslan sem lögð er á þessi tvö mál segir okkur mjög mikið. Hún segir okkur mikið um þá ríkisstjórn sem núna er tekin við. Ríkisstjórn stjórnlyndis og ríkisstjórn þjónkunar við sérhagsmuni. Virðulegi forseti. Ég tel þess vegna að þetta frumvarp eigi að bíða, ekki eigi að keyra það í gegn á þessum hraða, alls ekki. Það verður að geyma frumvarpið og fara betur yfir það ef menn hafa eitthvað út á fyrirkomulagið að setja. Er ekki eðlilegra að fá einhverja reynslu á nýja fyrirkomulagið fyrst, þannig að hægt sé að dæma það út frá því? Það er ekki hægt vegna þess að engin reynsla er komin á það að leyfa starfsmönnum að eiga fulltrúa í stjórn, sem þeir hafa kallað eftir lengi, og óska eftir því að háskólasamfélagið og listamenn í landinu, Bandalag íslenskra listamanna, komi líka að vali á fulltrúum. Það hefur ekkert reynt á þetta og að kalla það fyrirkomulag andlýðræðislegt eins og nánast er gert hér í greinargerð með frumvarpinu - það er ekki sagt beinum orðum en gefið í skyn - er sjónarmið sem ég get alls ekki fallist á. Þó að kosið sé til Alþingis er þjóðin ekki að kjósa hlutfallslega skiptingu á öllum stofnunum í samfélaginu. En Sjálfstæðisflokkurinn ætlar núna að sýna að hann er kominn aftur og nú á að byrja að endurstilla samfélagið að nýju. Endurstilla samfélagið eins og það var og eins og þeim finnst að það eigi að vera. Þetta frumvarp ber þess öll merki og röksemdirnar í greinargerð með því. Ég er ósammála þeim rökum. Við stjórnmálamenn erum kosin á Alþingi en við eigum líka að bera ákveðið skynbragð á það hvernig best er að setja lög, lög þar sem almenningi og öðrum stofnunum utan þings er líka treyst til verka. Það er gert í núgildandi lögum um Ríkisútvarpið. Í þeim köllum við eftir sjónarmiðum háskólasamfélagsins, sjónarmiðum starfsmanna og listamanna í landinu. Það er líka verkefni okkar sem kjörin eru til Alþingis en ekki bara að segja: Nú er þessi flokkur með 24% og þessi með 26% og nú á samfélagið að taka mið af því að öllu leyti. Auðvitað ekki. Við eigum að setja lög og við eigum að kalla fólk til verka og það var gert með lagasetningunni sem menn ætla núna að taka úr sambandi. Það eru margar spurningar í þessu máli sem ég vil fá svör við og þá kannski ekki síst frá framsóknarmönnum. Hvað breyttist, af hverju er þetta neyðarmál, af hverju er þetta tekið fram yfir hag heimilanna og kosningaloforð um málefni heimilanna? Af hverju? Hvað hefur breyst frá því að framsóknarmenn tóku þátt í þeirri vinnu sem skilaði okkur þessum lögum og ákvæði um skipun stjórnar sem menn ætla nú að kippa úr sambandi? Mér finnst það vera stóra spurningin. Rökin fyrir því af hverju ekki er komið inn á þing með málin tíu á þingsályktunartillögunni um málefni heimilanna eru þau að menn verði að vanda til verka, eitthvað geti orkað tvímælis eða ekki staðist stjórnarskipunarlög eða annað slíkt. Samt geta menn komið með svona mál sem er algjört afturhvarf til síðustu aldar og flókin mál eins og helmingun á veiðigjöldum þar sem menn eru ekki aðeins að afsala ríkinu tekjum upp á 6,5 milljarða á ári heldur eru líka að breyta flóknum útfærslum. Það er ekkert mál, þá þarf ekki að velta fyrir sér stjórnarskipunarlögum eða tíma eða umsagnarfresti eða neinu slíku þegar kemur að aðalmálunum. Það æpir á mann hver forgangsröðun þessarar ríkisstjórnar er. Ég get ekki annað sagt en að mér mislíkar hún. Mér finnst þetta mál sem við ræðum hér bera öll merki stjórnlyndis sem ég sjálf aðhyllist ekki í pólitík. Við eigum frekar að vera á þeim stað þar sem við opnum samfélag okkar. Við eigum að kalla eftir lýðræðislegri umræðu, við eigum að vera óhrædd við að taka hana. Við eigum að vera óhrædd við að skjóta málum til þjóðarinnar í auknum mæli, kalla eftir sjónarmiðum ólíkra aðila sem hafa bundist samtökum með skipulögðum hætti í samfélagi okkar og kalla eftir sjónarmiðum þeirra við t.d. stjórn stofnana og stjórn samfélagsins. Samfélagið er ekki bara stjórnmálaflokkar þó að til Alþingis sé kosið og þar fáist ákveðin hlutfallsleg niðurstaða. Mér finnst að öllu leyti óeðlilegt að sú hlutfallstala sé tekin og menn ætli núna að yfirfæra hana meira eða minna yfir á samfélagið. Það er bara ekki rétt hugsun. Virðulegi forseti. Ég læt hér staðar numið og segi enn og aftur: Ég er afar undrandi á þessu, ég er afar ósátt og ég ætla að skora á hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra að draga í land með þetta mál, bíða með það. Hann getur þá komið með frumvarpið aftur í haust þannig að það fái eðlilega umræðu en komi ekki inn í einhverja flýtimeðferð á sumarþingi.