Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Það mun ekki hafa verið gerð nein till. um, að þáltill. fari til n., og fer því fram atkvgr. um till. sjálfa.



Herra forseti. Ég hefði talið eðlilegt, að till. þessi hefði hlotið þinglega meðferð og farið til n. og með því, að svo hefur ekki farið; þá greiði ég ekki atkv.



Herra forseti. Till. til þál. á þskj, 5 um könnun á raunverulegri fjárhagsstöðu atvinnufyrirtækja er svo hljóðandi: „Alþingi ályktar að fela forsrh. að skipa eftir tilnefningu 9 manna n. til að kanna hver sé raunveruleg fjárhagsstaða atvinnufyrirtækjanna í landinu. Hver þingflokkur skal tilnefna einn mann í n., og Alþýðusamband Íslands, Bandalag starfsmanna ríkis og bæja, Farmanna- og fiskimannasamband Íslands og Iðnnemasamband Íslands skulu hvert um sig tilnefna einn mann. N. skipti sjálf með sér verkum og hraði störfum sínum svo sem kostur er. Þjóðhagsstofnun og Seðlabanki Íslands skulu veita n. alla þá sérfræðilegu aðstoð, sem þörf er á, en kostnað við störf n. skal greiða úr ríkissjóði.“ Þó að ekki sé langur tími liðinn frá því að núv. hæstv. ríkisstj. tók við völdum hefur hún verið æði athafnasöm í aðgerðum á svíði efnahagsmála, - aðgerðum sem hafa í för með sér stórkostlega kjaraskerðingu hjá launþegum og almenningi í landinu. Þessar aðgerðir eru m.a. gengisfelling, kaupbinding og stórkostleg skerðing á kjörum sjómannastéttarinnar í landinu. Þessar aðgerðir eða ráðstafanir eru rökstuddar með fullyrðingum um slæma fjárhagsafkomu atvinnufyrirtækja, og sjálfsagt má finna einhver dæmi þess að slík rök eigi rétt á sér. Þó sýna einstök dæmi, sem komið hafa fram, að sum fyrirtækja - kannske mörg - í landinu standa þann veg að talsverður gróði mun vera af þeim. Menn minnast sjálfsagt, bæði dæma frá Neskaupstað og Húsavík og sjálfsagt fleiri stöðum, að atvinnufyrirtæki á þessum stöðum í sjávarútvegi hafa sýnt það sem af er þessu ári gróða svo að milljónum skiptir eða jafnvel milljónatugum. Er óumdeilanleg staðreynd að mörg fyrirtæki í þessum atvinnugreinum, sem að sögn eiga við mikil vandkvæði að etja, eru, eins og ég hef nú sagt, rekin með talsverðum hagnaði. Þegar slík dæmi koma upp hlýtur það að vekja efasemdir í hugum almennings í landinu, þess fólks, sem er ætlað að bera þessar byrðar með fjármagnstilflutningi frá launþegum yfir til atvinnufyrirtækja, - það hlýtur að vekja talsverðar efasemdir um réttmæti slíkrar stórkostlegrar fjármagnstilfærslu og kjaraskerðingar hjá öllum þorra fólks. Það verður og að segja að það mun erfitt að fá almenning í landinu til þess að trúa slíku þegar engin dæmi sjást hjá hinum ýmsu atvinnufyrirtækjum um aukna hagkvæmni í rekstri fyrirtækjanna og sparnað. Og ekki verður annað séð af umsvifum ýmissa þessara fyrirtækja svo og eigenda þeirra og forsvarsmanna en að þessir aðilar lifi sem blóm í eggi. Hæstv. sjútvrh. skipaði fyrir nokkru svo fyrir að viðskiptabönkum í landinu, ríkisbönkum, skyldi falið að gera könnun á fjárhagsafkomu eða fjárhagsstöðu atvinnufyrirtækja í sjávarútvegi. Ég er þeirrar skoðunar að slík könnun leiði ekki til þess að þeir aðilar, sem hafa verið látnir borga það sem hér um ræðir og kannske verða í áframhaldi af því látnir borga það sem til þarf, sannfærist um að hér sé í reynd um að ræða þá brýnu nauðsyn, að því er varðar svo mikinn fjármagnstilflutning, sem stjórnvöld vilja vera láta. Við flm. þessarar till. erum þeirrar skoðunar að það sé ekki eðlilegur gangur mála að í þessu tilviki sé bönkum falið það verkefni að kanna slíka fjárhagsstöðu, bönkum sem að mestu leyti eiga mestra hagsmuna að gæta að því er varðar útkomu á slíkri könnun. Við teljum eðlilegt og sjálfsagt að fulltrúar þeirra hópa og stétta launþega í landinu, sem látnir eru borga brúsann, fái sítt að segja um það, hvað hér er í reynd á ferðinni, að því er marka má af þeim röksemdum sem beitt er til þess að slíkar ráðstafanir eigi rétt á sér. Engu skal um það slegið föstu á þessu stigi máls hvort þessar harkalegu aðgerðir á kostnað launþega í landinu eiga þann rétt á sér sem stjórnvöld vilja vera láta, og hvort slíkt hefur við rök að styðjast. En það verður að líta svo á, að sjálfsagt sé að fram fari hlutlaus könnun á því hvort þörf hafi verið og kannske ekki síður hvort þörf verði á áframhaldi slíkra ráðstafana sem hafa í för með sér enn frekari kjaraskerðingu hjá launþegum en orðið er, og þykir þó mörgum nóg komið af slíku. Það er sem sagt megintilgangur okkar flm. þessarar till., að gengið verði úr skugga um það á þann veg einan sem hægt er, með hlutlausri könnun, hvort þær ráðstafanir, að því er varðar efnahagsmál, sem orðið hafa, hafi við þau rök að styðjast sem beitt er í sambandi við þær. Sá er einn tilgangur þessarar þáltill. sem hér er til umr. Ég skal ekki í upphafi hafa öllu fleiri orð um þetta. En við teljum að það sé lágmarkskrafa þeirra launþega sem ætlað er að borga þessa hluti, að almenningur í landinu geti treyst því að forsendur fyrir þessari fjármagnstilfærslu frá launþegum til atvinnufyrirtækja séu réttar. Slíkar upplýsingar fást ekki að okkar dómi með því einu að bönkum í landinu sé fengið það verkefni í hendur að kanna þetta. Það fæst því aðeins að til þess séu settir fulltrúar úr þeim hópum sem hér eiga hlut að máli og þá fyrst og fremst fulltrúar launahreyfinganna, þeirra hópa sem ætlað er að borga þetta. Ég skal ekki hafa fleiri orð um þetta, en legg til, herra forseti að að þessari umr. lokinni verði till. vísað til 2. umr. og hv. atvmn.



Herra forseti. Á síðustu árum hefur orðið mikil aukning og endurnýjun á fiskiskipaflota okkar Íslendinga, og hafa verið tekin í notkun skip af nýjum gerðum og og með ný tæki, þ. á m. sérstaklega margir skuttogarar. Nú er það svo að þegar keypt eru ný tæki, hvort sem eru flugvélar eða vélar í verksmiðjur eða annað, er venja að þeir starfsmenn, sem við þau eiga að vinna, fái rækilega þjálfun í meðferð þeirra. Hvað fiskiskipin snertir er venjan og sjálfsagt af efnahagslegum ástæðum að reyna að koma þeim sem allra fyrst til veiða. Mikill meiri hluti í áhöfnum þeirra fær því lítinn sem engan umþóttunartíma til að læra á tækin og átta sig á þeim. Það hefur því miður komið á daginn að margvíslegar slysahættur eru á hinum nýju skipum og hafa orðið á þeim alltíð og oft alvarleg slys. Er ástæða til að gefa þessu máli sérstaklega gaum, því að vafalaust er hægt að gera ýmislegt til að draga úr þessum hættum og forða sjómönnum frá frekari slysum. Við höfum þegar heyrt fregnir af ýmsum viðbrögðum hér á landi. Menn hafa lagt sig í framkróka til að finna upp eða fullkomna öryggisbelti og önnur tæki og er það mjög lofsvert. Þá er alkunna að hér starfa allmörg samtök og stofnanir að öryggismálum sjómanna og vinna mjög gott verk. Hugmynd okkar með þessari till. er að fela ríkisstj. að gera sérstakar ráðstafanir til að draga úr slysahættu á fiskiskipum, og er ætlunin sú að með einhverju frumkvæði, af hálfu sjútvrn. væntanlega, yrði reynt að sameina krafta þeirra aðila, sem að þessum málum vinna, og e.t.v., ef nauðsynlegt reynist, útvega fé til að gera tilraunir með öryggistæki. Í grg. með till. höfum við leyft okkur að vísa í ályktanir sem Sjómannasamband Íslands gerði nýlega á þingi sínu um þessi mál. Ég skal ekki fara nákvæmlega út í þessa álitsgerð. Ég vil aðeins benda á hana í grg. vegna þess að þeir sjómenn, sem sátu þessa ráðstefnu, létu ekki nægja að vara almennt við hættunni, heldur telja þeir upp fjöldamargar leiðir sem þeim sýnist að hægt sé að fara til þess að sporna gegn þessari hættu. Þeir benda á tiltekin atriði, sem þeir telja að unnt sé að gera, og eru till. þeirra að því leyti til mjög raunsæjar, Herra forseti. Ég hef ekki fleiri orð um þetta mál að sinni, en legg til að till. verði vísað til atvmn.



Herra forseti. Það er óþarfi að hafa langa framsögu fyrir því máli sem hér er til umr. Öllum hv. þm. er kunnugt að þetta er gamalkunnur gestur. Mál þetta hefur verið flutt á tveimur undanförnum þingum. Sú hefur ein breyt. á orðið að núv. hæstv. menntmrh., sem verið hefur okkar forustumaður, 1. flm., hefur nú af eðlilegum ástæðum ekki sett nafn sitt á þessa þáltill., en í hans stað hefur komið varaþm. Vilhjálmur Sigurbjörnsson. En þó að hæstv. menntmrh. sé ekki meðflm. að þessari till. nú eins og áður, þá hefur hann e.t.v. greitt enn frekar fyrir því, - ég segi: hugsanlega, þangað til frekar reynir á, - að þetta mál fái jákvæða niðurstöðu og ég tala nú ekki um að það fái þinglega meðferð. Hv. þm, er öllum um það kunnugt, að frá því að þetta mál var fyrst flutt hafa komið áskoranir viða að, bæði frá einstaklingum og félagasamtökum víðs vegar á landinu, með stuðningi við þetta mál. Engin rödd hefur mér vitanlega heyrst, hvorki hér á hv. Alþ. né annars staðar frá, sem mælt hefur í móti þessu máli. Það mætti því ætla að það ætti greiðan framgang á hv. Alþ. Eigi að síður hefur sú orðíð raunin að má,l þetta hefur verið svæft í n. á tveimur þingum, og þykir mér miður fyrir þessa hv. stofnun að slíkt skuli eiga sér stað. Ég ætla ekki að hafa þessi orð öllu fleiri. Við flm. leggjum ekki til að þessu sinni að málinu verði vísað til n. Við teljum okkur hafa fullreynt að það hefur verið lítils að vænta til stuðnings þessu máli úr þeirri hv. n., sem það hefur verið í undanfarin tvö ár, og við leggjum þess vegna ekki til að málið fari til nefndar. Ég hefði viljað koma hér aðeins betur undirbúin til að taka þátt í þessum umr., en ég held að þetta sé meginatriðið í því sem ég vildi segja. Ég endurtek og lýsi fullri ábyrgð á hendur opinberum mönnum í ábyrgðarstöðum sem almenningur mætti vænta að væru þess umkomnir að sýna hér meiri almenna menningarlega umgengni og ábyrgð í þessum málum en hefur tíðkast hingað til. Því verða það mín síðustu orð hér: Ég skora á alþm. að láta það hvergi um sig spyrjast, hvorki í opinberum veislum né út í frá, að þeir hafi gefið alþjóð og almenningi lélegt fordæmi í þessum efnum.



Herra forseti. Ég hef því miður þáltill. ekki hjá mér. Ég vona að ég fái hana í hendur innan skamms, en mér er fullkunnugt um efni hennar. Hv. flm. gat þess að þessi þáltill. hefði komið fram áður oftar en einu sinni, og hefur heyrst að henni hafi aldrei verið mótmælt, hv. þm. hafi ekki tjáð sig um málið. Ég verð að viðurkenna að mér finnst þetta undarlegt fyrirbæri. Hér er um stórmál að ræða, vissulega stórmál. Þetta er hluti af einu mesta þjóðfélagsvandamáli okkar í dag. Því verður ekki neitað og ég hygg að um það séu allir sammála. Tilefni þess, að ég stend hér upp, er ekki það að ég telji mig geta greitt þessari þáltill. atkv. Ég tel að hér séum við ekki að ráðast að þessu stóra vandamáli eftir réttum leiðum. Ég tel að hvers konar bann í þessu efni sé í rauninni uppgjöf. Ég vil að þjóðin öll og þá ekki síst alþm. taki þarna ábyrga afstöðu án þess að ganga það langt að banna hinum opinberu aðilum, sem við er átt hér, fyrst og fremst Alþ. og ríkisstj. og rn., algerlega vínveitingar. Ég veit að það kann að hljóma sem innantóm orð að segja að við eigum að umgangast áfengi eins og siðaðir menn, og það kann líka að hljóma sem innantóm orð að ég telji það skyldu ábyrgra ráðamanna að ganga hér á undan með góðu fordæmi. Fyrst og fremst er það, sem ég vil leggja áherslu á hér, að aðilar sem alþm., ráðuneytisstjórar og þeir, sem vín hafa um hönd á opinberum vettvangi, gangi hér á undan með góðu fordæmi og kenni þjóðinni hvernig við eigum að umgangast áfengi. Það kann að þykja hlægilegt, en mér hefði fundist að það væri engin goðgá að í þessum efnum ríktu vissar reglur ef rn. býður til veislu. Þá mætti jafnan setja dæmið upp á þessa leið: Svona eru gestirnir margir, svona skulu flöskurnar vera margar, en ekki láta veikleika einstakra gesta ráða því hvort opinbert samkvæmi er hlutaðeigandi opinberum aðila til skammar eða ekki. Ég veit að það eru margir sem hrista höfuðið. En ég tel að hér sem víða annars staðar verðum við að líta í eigin barm, gera fyrst kröfur til sjálfra okkar, að við reynumst þeim vanda vaxin að hafa um hönd efni sem getur glatt okkur í geði, gert okkur góða máltíð notalegri og ánægjulegri, en gerir okkur ekki jafnframt að aumingjum, eins og oft vill verða þegar glösin verða of mörg og sjálfsstjórnin og virðingin fyrir sjálfum sér of lítil. Ég viðurkenni að ástand í áfengismálum síðustu ár hefur fengið mig til þess að láta hugann hvarfla að því að við þyrftum að koma á banni, hugsanlega tímabundnu, eitt ár tvö ár, til þess að láta koma fram sönnun þess hvort það dugi eða ekki. Ég veit ekki hvort slíkt væri framkvæmanlegt og mér verður hugsað til þess að síðast er bann var sett á Íslandi varð reynslan óneitanlega sú að drykkjuskapur minnkaði stórum, en að sama skapi jókst hvers konar ólöglegt athæfi í því sambandi: brugg, smygl og svartamarkaðsbrask. Ég hygg að eins og aðstæður eru í dag, með margfalt greiðari samgöngum, greiðari leiðum til þess að útvega okkur þessi efni utanlands frá yrði enn meira um þessa óþokkalegu iðju, og ég tel miður ef það ástand ætti eftir að endurtaka sig. Ég ætla ekki að hafa mjög mörg orð um þetta. Ég vil leggja áherslu á að við reynum að laga ástandið hér í áfengismálum eftir ábyrgum, siðmenntuðum leiðum án þess að þurfa að taka til þess að neyða fólk til að snerta ekki áfengi. Það hafa oftar en einu sinni verið fluttar hér á Alþ. till., að því er ég tel raunhæfar till. um að gera eitthvað af viti í áfengismálum okkar, gera ráð fyrir hlutunum eins og þeir eru með því að taka tillit til vandamálanna og veita ákveðinn hluta af ágóða ríkisins af áfengissölu til áfengisvarna og í þágu ofdrykkjumanna. Mig furðar á að þetta skuli ekki hafa náð fram að ganga, svo sjálfsagt sanngirnismál sem það er í rauninni. Ég veit líka að skýringin á því að þetta hefur ekki komist á með ákveðinni prósentutölu af áfengiságóða ríkisins, hefur verið sú að þeir, sem með fjármálin fara, vilja ógjarnan missa þann spón úr askinum sínum. Þráfaldlega heyrum við með fullum rökum bent á að þessi ágóði af áfengissölu er ákaflega tvíhliða. Það hefur verið bent á hvílík ósköp af fjármunum fara í súginn vegna ofneyslu áfengis, að ekki sé minnst á hina hliðina, sem er þó öllu þyngri á metunum, allar þær hörmungar, böl og vandræði sem þúsundir heimila í landinu þurfa við að stríða vegna ofdrykkju.



Herra forseti. Ég kveð mér hljóðs í tilefni af því að hv. 1. flm. lét þess getið að hann gerði ekki till. um að vísa málinu til n. Ég vil lýsa andstöðu minni við þessa málsmeðferð. Ég tel eðlilegt og sjálfsagt að mál eins og þetta og það mál, sem greidd voru atkvæði um áður á þessum fundi, fari til meðferðar þn. Að vísu má segja um þetta mál að það hefur verið til meðferðar á tveim þingum áður og þm. ættu e.t.v. fremur að geta áttað sig á þessari till. fyrir þá sök. Á hinn bóginn er hér um nýkjörið þing að ræða, og að svo miklu leyti sem flm. og áhugamenn um framgang þessarar till. hafa réttmæta ástæðu til gagnrýni á seinlæti í afgreiðslu n. þingsins, þá ber að snúa sér að því að ráða bót á því starfsfyrirkomulagi og því seinlæti þn. að afgreiða ekki mál aftur frá sér svo að þingheimur geti kveðið upp úr um afgreiðslu mála, fremur en að láta af venjulegri þinglegri meðferð. Herra forseti. Með tilvísun til þess, sem ég hér hef sagt, legg ég til að till. þessari verði að lokinni umr. nú í dag vísað til hv. allshn.



Herra forseti: Áfengisbölið er mikið vandamál og ég ber mikla virðingu fyrir þeim sem berjast fyrir bindindi af dugnaði og einlægni. En hv. 5. þm. Vestf., sem talaði fyrir þessu máli áðan, stakk upp á því að málinu yrði ekki vísað til nefndar. Við vitum að áfengismálin eru það viðtæk og mikil vandamál, að það verður enginn sigur í þeim unnin á skömmum tíma. Eins og málin líta út í dag er þetta - mér liggur við að segja: eilífðarvandamál. Þess vegna mega þeir, sem berjast fyrir þessum hugsjónum, ekki gefast upp þó að eitthvað blási á móti. Ég tel því miður vera talsverðan uppgjafartón í þessari síðustu munnlegu till. frsm. Hvort till., sem hér um ræðir, nær settu marki þó að samþ. yrði, jafnfortakslaus og hún er, skal ósagt látið. En ég vil eindregið taka kröftuglega undir orð hæstv. forsrh., sem hann lýsti hér úr ræðustól, að till. þessi fái þinglega meðferð og verði vísað til n. Það er einmitt svo um mál, sem erfitt er að ráða niðurlögum í eitt skipti fyrir öll, að það þarf að fjalla um þau, það þarf að ræða þau, reyna að leita skynsamlegra úrbóta, en ekki gefast upp við fyrstu umræðu.



Herra forseti. Út af þeim umr., sem hér hafa orðið um hvort vísa ætti málinu til n. eða ekki, vil ég aðeins segja þetta: Sannleikurinn er sá að þó að við flm. höfum viljað fara hér eðlilega leið og viljað vísa þessu máli til þeirrar n., sem það hefur heyrt undir, allshn., þá hefur þetta mál því miður aldrei farið til meðferðar þessarar n. N. hefur aldrei gert neitt í málinu, hvorki eitt né neitt. Ég held meira að segja að mér sé óhætt að fullyrða að hún hafi ekki einu sinni rætt það í sínum hóp hvað þá meira. Það er þess vegna og af þeirri einu ástæðu sem við lögðum þetta til og svo í öðru lagi til þess e.t.v. að fá hér nokkrar umr. um þetta mál, en ekki þá hvimleiðu þögn sem hefur ríkt hér í þingsölum í þau tvö skipti sem þetta mál hefur áður verið reifað. Þótt ekki væri af öðru en þessari till. okkar væri það gott, ef af því gæti skapast einhver umr. Það er enginn uppgjafartónn í okkur gagnvart þessu máli. Við vorum það bjartsýnir að við héldum, að ef færi fram atkvgr. um þessa till. nú þegar, að það yrðu jafnvel algerlega öfug hlutföll í atkvgr. miðað við þá till., sem var áðan borin upp og felld með miklum glæsibrag. Við héldum sem sagt að hlutföllin kynnu að snúast algerlega við okkur í hag. Þetta reiknuðum við út frá þeim almenna stuðningi sem till. okkar hefur fengið alls staðar frá. Ég er hins vegar örlítið undrandi á því og er ekki almennilega farinn að skilja enn þá, þyrfti sjálfsagt lengri tíma til þess að vita hvernig á því stendur að við hv. 9. landsk. þm. erum ósammála, að því er virðist, um till. og ýmislegt í sambandi við hana, en þó svo hjartanlega sammála um allt annað varðandi þetta málefni. Þó hygg ég að þarna sé á ferðinni spurningin um það hvort eigi í nokkru að hefta rétt fólks til að umgangast áfengi á þennan svokallaða siðmenntaða hátt. Lái mér hver sem vill, ég þekki bara ekki þessa tegund af menningu, þetta fyrirbæri að neyta víns á siðmenntaðan hátt. Ég þekki það ekki. Það má vel vera að það sé til, þó að mér sé ókunnugt um það. Ég veit ekki til þess að vínneysla leiði ekki til þess á einu eða öðru stigi að farið sé langt út fyrir mörk - að ég nú ekki segi almenns velsæmis. Þegar hv. 9. landsk. talaði um að hún vilji ekki neyða fólk til að snerta ekki áfengi, furða ég mig á þeim orðum: neyða fólk til að snerta ekki áfengi í opinberum veislum. Ég vil nefnilega fullyrða að í mörgum tilfellum hafi fólk óbeint verið næstum að segja neytt til þess í opinberum veislum að neyta áfengis, óbeint að vísu, með því að halda eingöngu að fólki áfengum drykkjum í þessum veislum. Það hefur því miður oft viljað við brenna. Þá sjaldan ég kem í svona veislur þarf ég alltaf að gera sérstaka pöntun - hún er mjög lengi á leiðinni - á óáfengum drykk. Það tekur langan tíma. Það má einu gilda hvar ég er staddur í slíkum veislum, það tekur mjög langan tíma að fá þetta afgreitt, fyrir svo utan það hvað blessaður þjónninn verður forviða og undrandi - að því manni sýnist á augnaráðinu - á þessum aumingjaskap. Það er alveg rétt hins vegar hjá hv. 9.landsk. þm., þetta er ekki nema smáhluti af vandamálinu. Það hef ég bent mjög ákveðið á í hvert skipti. En þegar hv. þm. lýsir ábyrgð á hendur þessum aðilum er hún algerlega að taka undir tillöguflutning okkar. Ég tel hana algerlega taka undir hann með því móti einmitt að lýsa ábyrgð á hendur þeim opinberu aðilum sem hér hafa gengið það langt að við teljum að ekkert annað komi til greina en að á þetta verði sett algert bann. Það er alveg rétt, það er komið upp í huga mér aftur það ástand sem ég hélt að mundi ekki koma, þar sem ég var orðinn því algerlega fráhverfur um tíma að setja algert aðflutningsbann á áfengi, öll áfengisinnkaup, alla áfengissölu hér. Það er komið upp í huga minn aftur. Ástandið er orðið svo hrikalegt að maður veit hreinlega ekki til hvaða ráða á að grípa og eitthvað verður að gera. Ég hef álitið að almenningsálitið, m.a. mengað af opinberum aðilum, væri það neikvætt í þessum hlutum að það væri mjög erfitt að hugsa sér framkvæmd þessa banns. Varðandi smyglið er því til að svara að því miður viðgengst þetta smygl í dag þrátt fyrir hömlulaust vínflóð á markaðnum innanlands, það viðgengst, blómstrar vel. Og bruggið gerir það líka, það viðgengst líka áreiðanlega mjög víða, því miður, þrátt fyrir þetta flóð. Ég er viss um að það kemur að því að við verðum að taka einhverja stórákvörðun í þessu máli. Ég er algerlega sannfærður um það. Ég aðeins dreg fyllilega í efa að það megi kenna hvernig eigi að umgangast áfengi. Ég dreg það stórlega í efa. Þegar fólk er að tala um, að við eigum að gera kröfu til sjálfra okkar, þá eigum við um leið að sýna örlitla sjálfsafneitun. Spurningin er: Eigum við að gera kröfu til sjálfra okkar, en missa þó ekkert, eiga þetta þó til góða, t.d. í veislum hins opinbera? Nei, það er engin tilviljun að við flytjum þessa till. Fyrir henni hefur verið talað áður, við sögðum það þá, segjum það enn, að eftir höfðinu dansa limirnir í þessu efni. Fordæmið kann að þykja lítils virði, en ég er viss um að það væri hvetjandi og í alla staði hið ákjósanlegasta. Það sanna t.d. viðbrögðin við þeirri ákvörðun hæstv. menntmrh. að banna vinveitingar í sínum veislum. Þau viðbrögð eru algerlega ótvíræð og ég vona að þau eigi eftir að hafa mikil og heilladrjúg áhrif.



Herra forseti: Það dylst engum, sem hefur opin augun, að áfengisvandamálið er ein af verstu meinsemdum íslensks þjóðfélags í dag og fer stöðugt versnandi. Ég hef verið þeirrar skoðunar undanfarin ár að sú till., sem nú liggur fyrir og hefur fengið litlar undirtektir, væri góð út af fyrir sig, en næði allt of skammt. Hér á landi starfa margir aðilar að því að berjast gegn áfengisvandamálinu, bæði áhugamenn og stofnanir á opinberum vegum. Ég er þeirrar skoðunar að miðað við það hvernig vandamálið er í dag og þjóðfélagið er í dag, þá sé þessi starfsemi orðin langt á eftir tímanum. Ég hef orðið var við það í öðrum löndum að farið er að taka upp harða áróðursbaráttu gegn þessu böll og þar eru notaðir þeir fjölmiðlar nútímans sem hafa áhrif sérstaklega á unga fólkið. Ég hef einnig orðið var við það að tónninn í þessari baráttu er orðinn allt annar. Það er ekki verið að berjast við menn sem hafa þennan veikleika og eru þar af leiðandi minni menn en hinir sterkari, heldur er viðurkennt að hér er um sjúkdóm að ræða. Mikið af baráttunni er farið að byggjast á þeim grundvelli, að reyna að vekja menn frá því sjónarhorni til að íhuga sína eigin stöðu og ef þeir komast að þeirri niðurstöðu, að þeir eigi við einhver vandamál að stríða á þessu sviði, að fara þá til læknis. Með þetta í huga hripaði ég upp, eftir að ég heyrði framsöguræðu með þessu máli, brtt. um að tillgr. orðist á annan hátt er. hún er. Ég skal lesa brtt., með leyfi hæstv. forseta: „ Alþ. ályktar að fela ríkisstj. að gangast fyrir stóraukinni sókn gegn áfengisvandamálinu og hagnýta þar mátt nútíma fjölmiðla í ríkum mæli svo og að allir opinberir aðilar gefi í þessum efnum gott fordæmi.“ Í síðustu setningunni er svo að segja alveg gengið til móts við till. eins og hún er, t.d. ekki lokað öllum dyrum fyrir - við skulum segja utanrrh., sem telur sig e.t.v. eiga erfiðara með að framkvæma þessa till. heldur en aðrir. Ég vil leyfa mér að leggja þessa brtt. fram, og með því að fram er komin brtt. finnst mér sjálfsagt að við vísum málinu til n. Ég hafði hugsað mér að gera um það till., en þarf aðeins að taka undir þá till. sem hæstv. forsrh. hefur fram borið.



Herra forseti. Það er til gamalt máltæki sem segir að svo lengi megi brýna deigt járn að bíti. Það á við að verulegu leyti að því er varðar það sem hefur komið fram undir þessum umr. Ég fagna því að þau sinnaskipti hafa átt sér stað hjá hv. alþm. að þeir þora þó, þeir sem eru andvígir, að koma upp í ræðustól og lýsa skoðun sinni. Það er virðingarvert, þó að ég fallist ekki á þá skoðun. Það er rangt hjá hv. 4. þm. Vesturl. að við séum að gefast upp í þessu máli, - það er slæmt að hann skuli vera farinn úr salnum. Sannleikur málsins er sá, eins og ég tók fram áðan, að við töldum og teljum að sú málsmeðferð, sem sú hv. n., sem fengið hefur þetta mál til meðferðar tvívegis, hefur viðhaft, sýndi að það væru einhver öfl hér á hv. Alþ., sem vildu beita þeim vinnubrögðum að þetta mál væri svæft. Má því segja að þessa nýbreytni okkar flm. megi skoða sem krók á móti bragði að því er þessa einstaklinga varðar. Það er út af fyrir sig rétt hjá hv. 4. þm. Vesturl. að það vinnst enginn sigur í þessu máli á stuttum tíma. En við teljum að með því að halda þessu máli vakandi og eins og nú hefur orðið reyndin á a.m.k. að fá um það umr. hér í þinginu séum við að sýna að hér er ekki um neina uppgjöf að ræða, siður en svo. Ég get a.m.k. lofað hv. 4. þm. Vesturl. því, að ég er ekki að gefast upp, hann má biða lengi eftir því. Hæstv. forsrh. er farinn líka. Ég er nokkuð undrandi á því að hæstv. forsrh. skuli þykja brýn nauðsyn til þess bera varðandi þetta mál, sem búið er að vísa tvisvar til n. og liggja tvö ár í n., að taka nú upp till. hér á Alþ. um að vísa því til n. eftir það sem á undan er gengið hér fyrr í dag. Það hefði verið miklu frekar ástæða til þess af hæstv. forsrh. að taka upp till. þess efnis að vísa hinu málinu til n., sem var hér til atkvgr. fyrr, - máli, sem er í fyrsta skipti fyrir þinginu, og var vitað fyrir fram að var þó talsvert deilumál. Hér var það ekki vitað. Enginn hv. alþm. hafði undanfarin tvö ár talað gegn þessu máli. Það var því engin sérstök ástæða til þess af hæstv. forsrh. að taka upp till. þess efnis að vísa málinu til n., það var miklu frekar í sambandi við hitt. Ég vil segja það um brtt. hv. 2. landsk. þm. að ég tel að hún eigi að koma til viðbótar, vera viðbót við þá till., sem hér liggur fyrir. Ég tel það ósköp eðlilegt. Með þeirri málsmeðferð tel ég mig geta staðið að slíku. Hvað meinar hv. 2. landsk. þm., núv. form. Alþfl., þegar hann segir að till. sé góð út af fyrir sig, en hún nái skammt? Er þetta ekki sú aðalröksemd, sem menn heyra oft og tíðum þegar tekin eru upp svona mál, að það borgi sig ekki, þetta sé svo lítið skref að það taki því varla að vera að stiga það? Þetta er a.m.k. sú mótbára, sem ég hef oft heyrt utan þessa salar. En ég fagna því að hv. 2. landsk. þm. er búinn að tjá sig, en hefur ekki gert það áður og fleiri hv. þm., sem ekki hafa séð ástæðu til þess áður, eru búnir að tjá sig og þar með er fengin umr. um málið sem ekki hefur fengist fyrr. Þó tók hv. 2. landsk. þm. fram sérstaklega, að hann mundi ekki loka öllum dyrum fyrir utanrrh. Hann vildi lofa honum að hafa opnar dyr vegna þessara veislufanga. Menn geta skipst á skoðunum um hvort á að vera sérstök undantekning fyrir hæstv. utanrrh. Ég tel að það eigi ekki að vera. Ég átti von á því, að hv. 9. landsk. gæti stutt okkur í þessu máli, en hún lýsti því yfir að hún teldi sig ekki geta greitt því atkv., þó að mér virtist hún væri efnislega algerlega sammála okkur sem till. flytjum. En hún sagði: Við erum ekki að ráðast að þessu stóra vandamáli eftir réttum leiðum. - Hvað eru réttar leiðir í þessum efnum? Hvaða leiðir vill hv. 9. landsk. þm. fara, sem hún telur rétta leið? Það væri gott að fá það fram, ef einhver ein sérstök leið er sú hin eina rétta. Hún eins og margir fleiri hefur talað um drykkjumenningu, og á síðasta Alþ., ef ég man rétt, kom hér fram frv. að l. um drykkjumenningu. Ég minnist ekki annars en í því frv. hafi verið hreinlega um það að ræða að lögskipa drykkjumennsku. Mér fannst það, sem hv. 9. landsk. þm. kom inn á í sinni ræðu, vera eitthvað álíka: Svona og svona margar flöskur í þessu og þessu samkvæmi. Ég felli mig ekki við þetta. Ég er sömu skoðunar og hv. 7. landsk. þm. Ég tel að það sé engin drykkjumenning til. Ég tel að það sé engin menning samfara áfengisneyslu, það sé þveröfugt, og við höfum svo að segja öll dæmi um það ef skoðað er þetta vandamál og þær afleiðingar sem af því leiðir. Ég tek undir það með hv. 9. landsk. þm. að gera fyrst kröfur til okkar og vitanlega er hér verið að gera það, gera fyrst og fremst kröfur til ráðandi manna í þjóðfélaginu, að þeir, eins og var einu sinni orðað, hafi ekki frumkvæði að drykkjusíðum. Það er það sem við teljum okkur vera að gera, krefjast þess af þeim mönnum, sem hafa á orði í tíma og ótíma hið geigvænlega böl, sem þeir telja samfara áfengisneyslu, að þeir taki nú til hendinni og sýni gott fordæmi. Hæstv. menntmrh. hefur gert þetta og á skildar þakkir fyrir og við viljum einmitt fá hina hæstv. ráðh. til þess að fylgja því fordæmi. Ég tel að boð og bönn séu kannske ekki þær leiðir sem leysi þetta vandamál, en aðhald í þessum efnum er nauðsynlegt. Ég veit ekki hvað hv. S. landsk. þm. á við þegar hún segir: Ábyrgar, siðmenntaðar leiðir í þessum efnum. Ég tel að stjórnvöld geti sýnt þá einu ábyrgu og siðmenntuðu leið í þessum efnum að viðhafa ekki áfengi í opinberum veislum. Það er sú hin eina ábyrga og siðmenntaða leið. Hv. 9. landsk. þm. endaði á því að segja að hún lýsti fullri ábyrgð á hendur mönnum í ábyrgðarstöðum í þjóðfélaginu, og ég tek undir það. Það er vissulega full ástæða til að vekja athygli manna á því hvernig á þessum málum er haldið af hálfu opinberra aðila. Ég tel að hv. 9. landsk. þm. geti best undirstrikað þetta álit sitt með því einmitt að greiða þessari till. atkv., en ekki vera á móti henni, því að ég gat ekki annað fundið en efnislega væri hún alveg sammála þessari tillögu.



Herra forseti. Ég vil í upphafi tjá þakkir mínar hæstv. forsrh. að forða þessu máli frá því að deyja í fæðingunni að þessu sinni. Auðvitað liggur í augum uppi að þetta á að ræða frekar hér á Alþ. og það sæmir alþm. ekki öllu lengur að umgangast þetta sem feimnismál sem enginn vilji tjá sig um. Það er of stórt í sniðum, þetta vandamál, til þess. Hér hefur komið margt fram, sumt sem ég er algerlega sammála og annað sem mér finnst nokkuð mótsagnakennt. Ég heyrði ekki betur en hv. 5. þm. Vestf. lýsti því undir lok ræðu sinnar, að hann teldi boð og bönn ekki það sem lausnina mundi veita í þessu máli, heldur aðhald. Hér erum við hjartanlega sammála.  (Grípið fram í: Ekki leysa allan vanda.)  Hann er að fara fram á boð og bönn sem ég tel ekki að séu okkur sæmandi sem menningarþjóð að nota sem aðferð til lausnar vandamálinu. Ég sá ekki betur en þarna kæmist hv. þm. í mótsögn við sjálfan sig. Hv. 7. landsk. sagði réttilega: Eftir höfðinu dansa limirnir. Ég sé ekki hvers vegna það getur ekki átt við gott fordæmi höfuðsins að því leyti að fyrirmenn þjóðfélagsins viðhafi vin og neyti víns, eins og ég hef áður sagt, eins og ábyrgir og siðaðir menn. Þarna erum við sammála. Við þurfum ekki algert vínbann til að ráða nokkra bót á ástandinu eins og það er núna. Við upprætum það sennilega aldrei, ég er ekki bjartsýnni en það, en við þurfum vilja til þess. Við þurfum vilja til þess af hendi þeirra sem ferðinni ráða. Þar á ég ekki bara við alþm., ráðh. og aðra svokallaða fyrirmenn í þjóðfélaginu. Ég á ekki síður við foreldra, uppalendur, kennarastétt og alla þá sem að mótun æskulýðsins vinna í þessu landi. Þess vegna hef ég alltaf talið ákaflega mikils virði að aukin áfengisfræðsla kæmi inn í skólana. Mér er kunnugt um það af störfum mínum í borgarstjórn Reykjavíkur að þessi mál hafa verið rædd af fræðsluyfirvöldum borgarinnar. Ég veit líka að það er fullur vilji þar fyrir hendi að ráðast í raunhæfa áfengisfræðslu í skólunum. En það er ákaflega mikið vandaverk. Nágrannaþjóðir okkar, sem hafa farið út á þessa braut, hafa reynt ýmsar leiðir. Sumar hafa mistekist herfilega, aðrar borið nokkurn árangur. Ég tel að ófarir annarra í þessu efni megi ekki hræða okkur frá að gera átak í skólamálum okkar til þess að liðsinna æskufólki í þessum efnum. En hvað sem líður hinu stóra hlutverki skólanna er það vitanlega fullorðna fólkið, heimilin, foreldrarnir, sem ég hygg að þarna ráði mestu um. Ég er ekki tilbúin til að benda á eina ákveðna leið, eins og hv. 5. þm. Vestf. skoraði á mig að gera. Því miður, ég er ekki það stór í þessum málum, það fróð og það hyggin og vís að ég geti bað, því miður. Ég ímynda mér að það séu fáir sem treysta sér til þess. En um eitt er ég sannfærð og það er að ef við fáum almenningsálitið í líð með okkur, þá er okkur borgið. Ef við getum fengið tískuna í lið með okkur, að það þyki fínt að vera ófullur, þá er okkur borgið. Mér er ljóst að vandamest af öllu er að ráða við tískuna. En við hljótum að leggja okkar til til þess að hafa þarna áhrif. Þess vegna hef ég lagt þetta mikla áherslu á, að á opinberum vettvangi þar sem vin er haft um hönd, þar ráði menning ríkjum, en ekki að menn sjáist detta undir borðið í ölæði. Þetta eru atriði, sem ég er ekki að beina að þm. sem ásökun sérstaklega, en þetta hefur komið fyrir meðal okkar æðstu manna. Það er hart að þurfa að segja það, en við vitum að þetta er rétt. Og það þarf ekki ráðh. til, það eru fleiri fyrirmenn í þjóðfélaginu en alþm. og ráðh. Ég á við þetta á viðum grundvelli. Öllum þeim, sem treyst er fyrir ábyrgðarstörfum og njóta álits í þjóðfélaginu, ber skylda til að hafa þarna jákvæð áhrif og gefa gott fordæmi. Ábyrgð er ekki sama og bann og eins og ég sagði áðan, hv. 5. þm. Vestf. er mér sammála um að víð getum ekki tekið þessi orð sem eitt og hið sama. Ég tek ábyrgðina fram yfir bannið, og ég held að við viljum og ef við hættum að vera hrædd um að það sé hlegið að okkur fyrir afstöðu okkar, þá sé mikið unnið í þessum málum. Um brtt. hv. 2. landsk. vil ég allt gott segja. Hún á fullan rétt á sér og er, held ég, í þeim anda sem við þurfum að vinna í þessum málum. Ég vildi ákaflega gjarnan, að hann hefði bætt því við að bæta áfengisfræðsluna í skólunum og ég treysti því að það komi þegar málið kemur til umr. í n., þá mætti bæta því þar inn í og raunar ýmsu fleiru, sem þarna mætti tiltaka. Ég vil lýsa ánægju minni yfir að það hafa orðið umr. um þetta mál og við alþm. höfum nú í millitíðinni meðan n. - ég vil ekki segja sefur á málinu, heldur fjallar um málið, þá höfum við okkar tækifæri til þess að koma okkar hugmyndum á framfæri. Ég vil líka benda á að það hefur hingað til veríð sýndur of lítill skilningur þeim sem af einlægni og dugnaði vinna að áfengisvarnarmálum á Íslandi. Það þyrftum víð að hafa í huga við gerð okkar endanlegu fjárl., því það er enginn vafi á því að þeirra starf gerir mikið gott í þessum málum og mundi leiða til meira gagns ef þeir hefðu aukið svigrúm og meiri fjárráð.



Herra forseti. Ég missti því miður af að heyra framsögu fyrir þessari till. og ég verð að skýra þingheimi frá því af hverju ég missti möguleikann nú rétt á þessu augnabliki. Það var einmitt vegna þess að kona leitaði til mín í öngum sínum yfir því að heimilið var að fara í rúst af vinneyslu húsbóndans og bað mig sér til hjálpar núna í algeru öngþveiti hvað væri hægt að gera. því miður er þetta annað dæmi á stuttum tíma sem ég sannreyni að á sér stað hér í borginni. Fyrir nokkru bauð einn af varðstjórum lögreglunnar mér að koma með sér í helgarferð eða vera á helgarvakt svo að ég fengi að kynnast því sem væri að ske í borginni um helgar. Einnig hafði læknir samband við mig og bauð mér líka að vera á varðstofunni og sjá með eigin augum þær hörmungar, sem dyndu yfir mörg heimili yfir helgar vegna vínneyslu. Það er vegna þess að þetta á sér stað utan þings að við nokkrir höfum talið skyldu okkar að taka lítið skref í þeim áfanga að bæta úr þessu böli. Hvort þetta skref verður stigið eða fleiri skref fylgja á eftir skulum við ósagt látið, en við væntum þess eindregið. Það kom hér fram að skoðanir hefðu breyst á drykkjuskapnum og það væri litið á hann víða sem sjúkdómseinkenni. Báðar þær konur, sem hafa leitað til mín í vandræðum sínum, hafa tjáð mér að engin leið sé að koma mönnum þeirra inn á hæli. Þetta eru báðir menn í góðum stöðum hér í Reykjavík, annar á vegum hins opinbera og hinn í hárri stöðu hjá hálfopinberu fyrirtæki, vel þekktir borgarar. Þegar þeir „detta í það“, eins og sagt er, dögum saman og eyðileggja heimilið, þá hafa þær leitað til lækna og reynt að koma mönnum sínum á sjúkrahús, en fengið synjun. Þetta er sérstakt vandamál sem þyrfti að athuga. Þær geta ekkert sagt annað: Maðurinn er fullur og hefur legið í fylliríi í marga daga og það er allt komið í öngþveiti. - Eina lausnin er að segja að hann gangi að sínu heimilisfólki með barsmíðum og það hafi ekki lengur svefnfrið, þá fyrst er byrjað að hlusta. Nei, við, sem viljum álykta að skora á ríkisstj. að hafa hér lítils háttar fordæmi, væntum liðsinnis í þessa átt, að draga úr þessu böli. Við væntum liðsinnis. Það er rétt að boð og bönn eru kannske ekki lausnin á vandamálinu, ég get vel fallist á það. En ég fullyrði að nauðsynlegt er að þeir menn, sem ábyrgð eiga að hafa í þjóðfélaginu, sýni gott fordæmi eins og talað var um áðan, - þeir sem ábyrgð eiga að hafa sýni af sér nokkra sjálfsafneitun. Það er algerlega út í hött að segja að ekki sé hægt að bjóða til samkomu öðruvísi en að vín fylgi með. Stór hluti mannkynsins hefur slíkar samkomur og afneitar víni, afneitar vínneyslu. Ég minnist þess einnig að í menntaskólanum, sem við sátum bæði í hv. 9. landsk. og ég, fóru fram miklar umr. einu sinni og þá var talað um drykkjumennt. Sú sorgarsaga átti sér stað, að sá, sem harðast barðist fyrir drykkjumenntinni, situr nú innilokaður vegna ógæfuverka er hann framdi fyrir nokkrum árum í drykkjuvímu. Ég er ekki að segja að saman hafi farið hans skoðun og það verk, en drykkjuskap er um að kenna. Um þetta má hafa langt mál. En það, sem við viljum, er að hafist verði handa, þó að í litlum stíl sé, og tekin ákvörðun um að lagfæra þetta, ráða bót á því óþolandi ástandi sem er að verða hér á Íslandi vegna ofneyslu áfengis. Vissulega munum við með því að,bæta úr þessu ástandi bjarga mörgum heimilum bjarga mörgum börnum frá því að horfa á heimilisföðurinn og jafnvel móður sína einnig fara í rúst að meira og minna leyti. Það tekur langan, langan tíma og eru ólýsandi kvalir fyrir ungar sálir að þurfa að ganga í gegnum slíkt. Það er ekki sæmandi svokallaðri menningarþjóð að halda á þessu máli þannig að við þorum ekki að ræða það alvarlega og taka á því af krafti. Það má sjálfsagt velta vöngum yfir því, með hvaða hætti árangur er bestur og mestur. En það verður að horfast í augu við þetta vandamál, sem er vaxandi í íslensku þjóðfélagi, og við verðum að hafa kjark til að ráðast að því eins og við teljum að best megi verða svo að úr dragi þessu mikla böli. Tískan á að komast í lið með okkur, það er alveg rétt, en tískan verður öndverð lækningunni vegna þess að í veislum fyrirmannanna birtast myndir þar sem er skálað og glösum lyft. Það er það, sem kemur á skerminn, það er það, sem kemur í blöðin. Þetta viljum við forðast. Við viljum miklu fremur að það spyrjist út að menn sýni þá einurð að þeir geti hist án þess að þurfa að hafa vín um hönd. Ég harma það að sá háttur skuli hafa verið tekinn upp í nýársboði forseta Íslands að nú skuli skálað í kampavini. Áður þekktist það ekki. Ég man eftir því að einn virðulegur embættismaður þar var augafullur í fyrsta sinn sem það átti sér stað, fyrir allra manna augum sem þar voru, augafullur á stuttum tíma. Það þýðir ekkert að þora ekki að ræða þetta mál. Ég skal taka undir orð 9. landsk, þm. að það þarf að ræða það frá öllum hliðum og vera ófeimnir. Við ráðum ekki bót á því öðruvísi. E.t.v. sýnist sumum að þessar umr. nálgist undarlegheit, að fara út í svona smáatriði. En það kemur þá bara fram hversu vandamálið er víðtækt og alvarlegt og einnig viðkvæmt, Ég vænti þess, að brtt., sem kom hér fram, verði einnig rædd, og sætti mig við að till. fari í n. í trausti þess að allt er þegar þrennt er og hún fái þá meðferð í n. og n. afli sér víðtækra gagna um hvað er að ske hér á höfuðborgarsvæðinu. Ég veit um annað pláss þar sem lögreglumenn hafa sagt mér að þeir kvíði fyrir hverri helgi vegna vaxandi vínneyslu og óláta á heimilunum í því sambandi. Það er vel tímabært að afla viðtækra gagna í þessu efni og birta alþjóð. Við, sem að þessu stöndum enn í þriðja sinn, væntum þess að þetta verði fyrsta skref, þó að lítið sé, á þeim áfanga að bæta úr viðkvæmu en alvarlegu böli í þjóðfélaginu.

Oddur ólafsson: Herra forseti. Hér hafa sem betur fer farið fram fjörlegar umr. um merkismál. Það kemur mér svolítið á óvart að hér hafa staðið upp þm. sem mér er kunnugt um að líta alvarlegum augum á áfengisvandamálið, sem hafa unnið að áfengisvörnum langtímum saman og viðurkenna að þeir hafi ekkert algilt ráð við ofdrykkjunni og því vaxandi vandamáli í okkar þjóðfélagi. Á þessum mínútum eru þeir á móti boðum og bönnum, sem á þó e.t.v. ekki við allan daginn, og geta ekki hugsað sér að slíkt boð og bann megi viðgangast að ráðh. sé ekki heimilt að hafa áfengi um hönd í sínum boðum. Ég held að við lítum of mikið fram hjá því að áfengið er, eins og við vitum öll, ávanaefni og þegar það viðgengst áratugum saman að sumir menn eru eiginlega hálfskyldaðir til að mæta í boðum og þykir nærri því siðferðileg skylda að vera með í því að drekka brennivín, þá er engin furða, þar sem um viðurkennt ávanaefni er að ræða, að einhverjar afleiðingar verði af því. Meginatriðíð er það, sem tekið hefur verið hér fram, að almenningsálitið getur verið ein sterkasta vörn gegn áfengisneyslunni. Ég held að það sé varla til sterkara mál til þess að hafa áhrif á almenningsálitið heldur en einmitt þetta, að það sé byrjað ofan frá, það sé byrjað á ráðamönnum þjóðarinnar. Þegar þeim er orðið ljóst að hér er um vandamál að ræða og þegar þeir leggja svo mikið á sig að hætta að hafa áfengi um hönd í veislum, þá er eitthvað að ske. Þá þarf almenningur að fara að hugsa. Ég er ekki í nokkrum vafa að þetta væri eitt sterkasta áróðursefni gagnvart þessu málefni. Það er alveg rétt að það er ekki nóg fjármagn, sem þeir sem vinna að áfengisvörnum, fá á milli handa. En ég veit ekki betur en a.m.k. allur fjöldi þeirra, sem að þessum málefnum vinna, hafi tekið þessari till. fegins hendi og séu einlægir stuðningsmenn hennar. Hvaðanæva af landinu hafa okkur verið send skrif til þess að styðja okkur í þessu máli. Það er ekkert einsdæmi að opinberir aðilar veiti ekki vín í veislum. Þetta hefur viðgengist í vissum bæjarfélögum árum saman a.m.k. og ég held að þessi bæjarfélög njóti fullrar virðingar og teljist ekki minni eftir. Það vildi þannig til að einn kunningi minn var gestur Makariosar nokkrum dögum áður en honum var steypt af stóli. Hann var í veislu hjá honum og fékk ávaxtasafa eins og allir aðrir að drekka, og það barst eitthvað í tal meðal félaga hans hverju þetta sætti, að þeir skyldu ekki fá brennivín eins og alls staðar annars staðar. Það var sagt að þeir vildu ekki hafa það fyrir þjóðinni að vera að veita vín í veislum. Hann hefði aldrei gert það síðan hann varð forseti. Mér skilst að þeir teldu þetta vera mjög mikilvægt atriði. Vaninn er eitt af því alvarlegasta og vandasamasta í meðferð áfengisvandamálsins, og það er einhvern veginn vani að hafa vín í veislum, á sama hátt og það var vani fyrir nokkrum árum að hafa vín í fermingarveislum og á sama hátt og það var vani fyrir nokkrum árum að hafa vín í erfisdrykkju. Í tveim seinni tilfellunum, í fermingarveislum og erfisdrykkju, er þetta aflagt og saknar þess víst enginn, en hitt er eftir og við skulum gera tilraun, ég held að það geti ekki skaðað neitt. Ef einhver ósköp ske og engar veislur verða haldnar eða of fáir koma, þá er ekki annað en að taka till. upp á næsta þingi um að breyta þessu aftur. Þetta er ósköp auðvelt og getur ekki skaðað neinn. Ég vona að í þriðja sinn fáist þessi till. samþ., því ég held að hún sé nokkurs virði.



Herra forseti. Till. samhljóða þessari var flutt á síðasta þingi, en varð ekki útrædd. Hún er endurflutt núna. FIm. eru auk mín 9 aðrir þm. Framsfl. Grg. með þessari till. er ákaflega svipuð og var í fyrra, en þó hefur verið reynt að breyta kostnaðartölum nokkuð samkv. upplýsingum sem við höfum bestar fengið. Þar er einnig rakið að með þeirri áætlun um rafvæðingu dreifbýlisins, sem vinstri stjórnin hratt í framkvæmd og lögð var fram á Alþ. í nóv. 1971, er gert ráð fyrir því að 765 býli af þeim 930, sem þá höfðu ekki rafmagn frá samveitu, hlytu þessi gæði nú. Þessi framkvæmd hefur að vísu dregist nokkuð, henni átti að ljúka á þessu ári, en svo hefur ekki orðið. Hins vegar hygg ég að ráð sé fyrir því gert að takast megi að ljúka þessari áætlun á næsta ári. Samkvæmt þeim upplýsingum, sem lagðar voru fram með þessari áætlun, eru 158 býli utan þessarar þriggja ára áætlunar. Það skal viðurkennt, að þetta hefur breyst nokkuð. Ef til vill hafa einhver býli farið í eyði og raunar er á því enginn vafi og nokkur býli hafa fengið rafmagn þótt ekki væri ráð fyrir því gert í þriggja ára áætluninni, en í heild hygg ég að fjöldinn sé ákaflega svipaður, a.m.k. svo að engu máli skiptir. þeirri grg., sem fylgdi fyrrnefndri áætlun, var jafnframt greint frá því, að kostnaður við tengingu þessara býla væri áætlaður 133 millj. og 204 þús. kr. En kostnaður við tengingu þeirra 765 býla, sem tengja á, var áætlaður 291 millj. rúmlega. Í þessari till. er gert ráð fyrir því að meðalfjarlægð milli býla verði nú færð úr 3 km í 6 km. Mér sýnist að með þessu móti ætti slík tenging að ná til 131 býlis af þeim 158 sem eftir eru. Ég hef gert tilraun til að áætla kostnað við tengingu þessara býla. Á s.l. vetri var okkur gefið upp í raforkumálaskrifstofunni að kostnaður hefði hækkað, frá því að áætlun var gerð, um um það bil 60%. Samkvæmt þeim upplýsingum, sem ég hef fengið nú, hef ég leyft mér að áætla, að kostnaðurinn sé orðinn um það bil 100% hærri en hann var, þegar tilnefnd áætlun var gerð þ.e.a.s. að hann hafi tvöfaldast. Samkvæmt því yrði kostnaðurinn við tengingu þessa 131 býlis 189 millj. 466 þús. eða meðalkostnaður nú á býli 1 millj. 446 þús. kr. Ég leyfi mér að halda því fram að þetta séu ekki háar tölur og raunar það lágar tölur að í þjóðfélagi, sem er með 45 milljarða fjárlög, sé til skammar að stíga ekki þetta skref og koma þessari nauðsynlegu þjónustu, þessari grundvallarþjónustu fyrir byggð til þessara býla. Þetta er átak, sem þjóðfélagið sameiginlega ber að taka. Vel getur verið að einhver tölufróður maður geti sest niður og reiknað að meðalkostnaður á býli sé of hár, það sé ekki arðbært að leggja í slíka fjárveitingu fyrir sum hin smærri býli. Ég efast ekki um það. En því miður hefur mér sýnst, þegar ég hef skoðað þær tölur, að í þeim tölum séu ekki tekin til greina fjölmörg atriði sem raunar verða aldrei reiknuð í slíkum arðsemisáætlunum. Mikilvægt atriði í þessu sambandi sem öðrum er það, hvort við viljum byggja þetta land sem best og sem víðast, hvort við viljum nýta gæði þess og veita íbúum, sem vilja byggja hina ýmsu útkjálka landsins, aðstöðu til að gera það. Það er þetta sem ég tel mikilvægara en nokkurn arðsemisútreikning. Lagt er til að þetta átak verði gert á tveimur árum. Sú upphæð á ári hverju, sem hér er um að ræða, heildarupphæðin, er raunar minni en kostnaður á einu ári nú. Vel má spyrja hvers vegna skrefið er þá ekki tekið til fulls og þau 20–25 býli, sem eftir verða, einnig tengd. Í allmörgum tilfellum er þar um mjög miklar fjarlægðir að ræða, og ég hygg að það sé óumdeilanlega skynsamlegra að veita þessum býlum sömu aðstöðu á annan máta. Því er jafnframt lagt til í þessari þáltill. að lagðar verði fram till. um viðunandi lausn á raforkumálum þeirra býla sem ekki hafa verið tengd samveitu að áætlanatímabilinu loknu. Þetta mætti gera t.d. með rekstri dísilstöðva, í sumum tilfellum sameiginlegra fyrir fleiri en eitt býli, - dísilstöðva sem reknar yrðu af hinu opinbera og raforkuverð jafnað, miðað við það, sem það er frá samveitum. Hins vegar er jafnframt sjálfsagt að endurskoða slíka framkvæmd, og vel má vera með hækkuðu verðlagi á landi og meiri nauðsyn e.t.v. að byggja ýmsa staði sem allra best, að rétt verði talið að tengja slík býli samveitu þótt kostnaðarsamt sé. Í 2. lið þessarar þáltill. er lagt til að fjarlægari býli innan sveitarfélags skuli látin njóta meðalfjarlægðar. Við framkvæmd núv. 3 ára áætlunar hefur allmjög borið á því, að fjarlægari býli innan sveitarfélags hafa verið skilin eftir, jafnvel þótt meðalfjarlægðin, þegar á heildina er litið, yrði innan við 3 km, þ.e.a.s. að slíkum býlum meðtöldum. Þetta er framkvæmd sem ég hef aldrei fengið skilið og tel óafsakanlega. Við flm. töldum því nauðsynlegt að girða fyrir þetta með slíku ákvæði í þessari tillögu. Jafnframt er í 3. lið till, tekið fram að býli, sem í gildandi áætlun hafa veríð skilin eftir vegna fjarlægðar, þrátt fyrir það að meðalfjarlægð innan sveitarfélagsins hefði orðið innan við 3 km, skuli tengd samveitunni í fyrsta áfanga hinnar nýju áætlunar sé þess óskað. Ég get nefnt þess dæmi að jafnvel bestu býli í sveitarfélagi hafa verið skilin eftir, þrátt fyrir það, eins og ég sagði áðan, að meðalfjarlægð á milli býla í sveitarfélaginu í heild hefði orðið innan við 3 km að þeim meðtöldum. Ef hins vegar er litið á þessi býli sérstaklega, þá er meðalfjarlægð til þessara býla jafnvel yfir 6 km og þau kæmust ekki inn í þá áætlun sem hér er verið að ræða um. Mér sýnist því að hér sé fyrst og fremst um leiðréttingu á mjög vafasamri framkvæmd að ræða og því beri í fyrsta áfanga að leiðrétta þau mistök sem þar hafa orðið. Ég tel óþarft að flytja lengra mál fyrir þessari till. til þál. Grg. er sæmilega ítarleg og ég flutti fyrir henni alllangt mál á síðasta þingi. Ég vil aðeins í lokin leggja áherslu á það að hér er ekki um svo stóra fjárhagslega skuldbindingu að ræða að nokkur erfiðleiki eigi að vera fyrir okkur íslendinga að framkvæma það sem hér er lagt til. Ég vil leggja til að till. verði að lokinni umr. nú vísað til hv. fjvn. Hún var þar í fyrra.



Herra forseti. Till. sú um aukinn stuðning við varanlega gatnagerð í þéttbýli o.fl., sem hér liggur fyrir, var einnig flutt á síðasta þingi, en varð þá ekki útrædd. Í þessum málum hefur ýmislegt það gerst, frá því að till. var flutt þá, sem rétt er að rekja sem inngangsorð að sjálfri till., en þar get ég látið nægja að vísa til ítarlegrar framsögu í fyrra að mörgu leyti. Í fyrsta lagi hefur nauðsyn virkra aðgerða ríkisvaldsins orðið enn ljósari. Æ fleiri sveitarfélög hyggja á stór átök, unnu rösklega að verkefnum sínum á s.l. sumri eða héldu fram því sem hafið var. Hið merka framtak austfirðinga og víðtækt samstarf sveitarfélaga þar um lagningu bundins slitlags á vegina í kaupstöðum og kauptúnum eystra varð öðrum viss fyrirmynd um framkvæmd alla. Vestfirðingar unnu í sumar mjög myndarlega að þessu verkefni, höfðu með sér samstarf og miðaði vel áfram. Sömu sögu má segja víðar frá. En austfirðingar fundu í sumar áþreifanlega hve mjög skortir á að stórátak í þessu efni verði leyst án verulegs viðbótarstuðnings, ekki einungis með lánsfé, heldur beinlínis aðstoðar ríkisvaldsins í formi aukins þéttbýlisvegafjár eða í öðru formi. Þar var unnið miklu minna en ááætlað var, miklu minna en verið hefði ef t.d. till. okkar frá fyrra þingi hefði á einhvern hátt komið til framkvæmda og komið sveitarfélögunum til góða. Í öðru lagi var í fyrra lagt fram frv. til breyt. á vegal. sem varð ekki heldur útrætt. Þar var eitt atriði till. okkar beinlínis tekið inn, þ.e. íbúamarkið 300 lækkað í 200. Í meðförum þingsins var einnig sýnilegt að reglurnar um skiptingu þéttbýlisvegafjárins yrðu ekki eins og verið hefur og gekk þó ekki eins langt um breytingar þar og við flm. teljum að nauðsynlegt hefði verið að ná fram. Byggðanefnd Alþ. hafði og tekið mál þetta sérstaklega að sér og m.a. þess vegna voru líkur á, að reglurnar um úthlutun fjárins yrðu til bóta fyrir minni sveitarfélög, en Reykjavík hætti að hirða bróðurpartinn af þessu fjármagni. Einnig stóðu vonir til þess þá og gera væntanlega enn að þau 10% af þéttbýlisfénu, sem renna eiga til sérstaklega aðkallandi framkvæmda, hyrfu ekki alfarið í einhverja Kópavogsgjá. Allt var þetta á réttri leið, en lítið gerðist, enda þingrof og nýjar kosningar fyrir dyrum. Tillöguflutningurinn nú á nýjan leik var því sjálfsagður, enda í mörgu tilliti víðfeðmari en svo að líklegt sé að þar fáist allt fram nema með stöðugum eftirrekstri. Í þriðja lagi komu þessi mál til umr. á sumarþinginu. Hækkun bensínskattsins hafði auðvitað í för með sér hækkun þéttbýlisfjárins í krónum en hélst þó engan veg í hendur við hækkun tilkostnaðar. Þm. stjórnarandstöðunnar fluttu þá till,. að við hækkun bensinskattsins rynni sérstaklega ákveðinn hluti beint til varanlegrar gatnagerðar, sem yrði þá viðbótartekjustofn fyrir sveitarfélögin til þessa mikla verkefnis síns. Þessi till. var felld og er því málið í sömu sporum hvað þetta snertir. Í fjórða lagi er nú komið hér fram í þinginu frv. til l. um eflingu Lánasjóðs sveitarfélaga sem er vissulega spor í rétta átt, m.a. í sambandi við þetta verkefni. Sumt er þó verið að setja í annan vasann með því að taka úr hinum, og á ég þar við jöfnunarsjóðsframlagið, en í heild er frv. til bóta, þótt segja mætti að ríkisvaldið hefði átt að leggja þar til ríflegri hlut en ráð er fyrir gert. Ekkert þessara fjögurra atriða, sem hér hefur verið vikið að, gat breytt neinu um nauðsyn þess að halda málinu í heild vakandi og knýja á um margt það, sem enn á langt í land. Ástæður tillöguflutningsins liggja ljóst fyrir, enda hlaut þessi till. í fyrra svo eindreginn og ákveðinn stuðning úr öllum landshlutum að vafalaus nauðsyn hennar liggur ótvírætt fyrir, staðfest af þeim sem gerst til þekkja. Án þess að vera með langa og mikla endurtekningu þess, sem ég sagði í fyrra, ítreka ég mikilvægi þess að sveitarfélögin geti sem fyrst og best lokið þessu verkefni. Fá atriði veit ég líklegri til að breyta svip og umhverfi þessara byggðarlaga, gera þau um leið byggilegri, laða fólk til búsetu þar, þó að óteljandi atriði önnur blandist þar inn í. Þetta er ekki heldur aðeins félagslegt réttlætismál, ekki síður nær það inn á það, sem ég vil kalla menningarlegt svið, því að umhverfismenning er þar ekki veigalítill þáttur og margt fylgir í kjölfar hennar sem ekki er lítils virði. Fáum framkvæmdum hef ég vitað íbúana fagna eins einlæglega og þessum. Mismunurinn er það gífurlegur frá því sem áður var og kostirnir við hið nýja fyrirkomulag svo afgerandi að engum dylst. Samstarf sveitarfélaga í þessu átaki er einnig til fyrirmyndar og vonandi aðeins upphafið að meiri og betri samvinnu að sameiginlegum hagsmunamálum, m.a. í því að ná í sem flestu til fulls jafnaðar við Reykjavík. Þar hefur togstreita og rígur staða í milli verið of ríkur þáttur og áberandi í mörgum greinum og væri mér sennilega best að fara ekki frekar út í þá sálma hér. Í þessum málum er áhugi, framkvæmdavilji og samhjálp fyrir hendi. Aðalatriðið er fjármögnunin og að því víkur till. okkar rækilega. Ég hafði þar alla fyrirvara á eins og í fyrra um breytingar og lagfæringar, nýjar eða einhverjar aðrar leiðir en hér er lagt til. Öllu slíku erum við að sjálfsögðu reiðubúnir að breyta og bæta úr, því að ekki dettur okkur í hug að hér sé á einu færu leiðina drepið. Áætlanagerð á þessu sviði er sjálfsögð. Segja má, að sveitarfélögin hafi sum hver gert þegar áætlun af þessu tagi, ýmist ein sér eða sameiginlega. Alhliða áætlun, sem gjarnan mætti taka skemmri tíma, svo sem 3 eða 4 ár, væri hins vegar nauðsyn til að geta sem best gert sér grein fyrir umfangi framkvæmdanna. Það hlýtur um leið að vera forsenda þess að fjármögnunarhliðinni verði skipulega sinnt og fyrir henni séð sem allra best. Margs konar áætlanir eru nú í gangi, að vísu misjafnlega langt á veg komnar, en í flestum þeirra mun að finna þætti sem samtengdir eru því brýna verkefni sveitarfélaganna. Nú hefur verið talið eðlilegt að Samband ísl. sveitarfélaga og landshlutasamtökin standi fyrir áætlunargerðinni, og sé þeim það mögulegt ætti það að vera verðugt viðfangsefni og þörfin ræki á eftir að sem fyrst lægju fyrir þær niðurstöður sem á þyrfti að byggja. Ég á vísa von þess að íbúatakmarkið verði fært niður á þessu þingi með tilliti til frv. á þinginu í fyrra, og þá er aðeins spurning um það hvort íbúamörkin ættu ekki að færast enn neðar, t.d. í 100 eða þá til þeirra marka þar sem hægt væri að tala um þéttbýlismyndun á annað borð. Staðir sem þeir, er undir þetta flokkast, munu fáir, en þörfin sú hin sama og vöxtur þeirra getur verið ótrúlega hraður, eins og dæmi eru um, og hví þá ekki að greiða veg þeirra sem best frá upphafi. Heildartekjur Vegasjóðs eru orðnar ærið miklar og olíukreppan hefur gert erfiðara að hækka bensínverðið beinlínis til vegagerðar því að sjálfkrafa verðhækkanir erlendis frá hafa verið svo yfirþyrmandi. Nú erum við flm. síður en svo á því að skerða megi möguleika Vegagerðar ríkisins til hvors tveggja, endurnýjunar og góðs viðhalds. Hins vegar tel ég að fyrst og fremst þurfi að huga að þeim vegaframkvæmdum sem brýnastar eru, þannig að vegir sem víðast um landið verði að heita má akfærir áður en að hraðbrautarframkvæmdum út frá Reykjavík kemur, a.m.k. mega þær ekki hafa hinn minnsta forgang, þótt ég viðurkenni nauðsyn þess að halda þeim áfram einnig. Ég ber hins vegar ekki saman nauðsyn þeirra framkvæmda og þeirra sem við erum með í huga í okkar tillögugerð. Aukning á hluta sveitarfélaganna í heildarfjárhæð Vegasjóðs hlýtur og að koma niður á þeim framkvæmdum, ef ekki er hægt að standa að hvoru tveggja í einu, og þá með e.t.v. enn auknum álögum á bensinverðið, sem okkur þykir þó sannast sagna ærið fyrir. Mín skoðun er a.m.k. sú að frekar eigi að draga í bili úr hraðbrautaráformunum út frá Faxaflóasvæðinu á meðan hinu er sinnt af fullri alvöru, sem mest er þörfin fyrir, lagningu bundins slitlags á götur í þéttbýli, og séð fyrir vel akfærum vegum sem viðast um landið. En til þess þarf fleira, eins og við bendum á í tillögunni. Sveitarfélögin þurfa að fá í sinn hlut aukið fé hlutfallslega, þar sem allar framkvæmdir þeirra ern skammt á veg komnar, sums staðar ekki byrjaðar enn. Höfðatölureglan hefur verið þessum stöðum mjög óheppileg, svo að ekki sé meira sagt, og Reykjavíkursvæðið, þar sem allar framkvæmdir eru vel á veg komnar, hefur hins vegar notið þessarar höfðatölureglu ótæpilega. Þetta er ekki gert af neinni andreykvískri ástæðu hjá okkur. Það hlýtur aðeins að vera jafnréttismál að önnur sveitarfélög komist hér eitthvað nálægt mesta þéttbýlinu um aðstöðu alla. Það verður vart gert án þess að frá einhverjum sé tekið og þá þeim sem helst má við því. Ég hlýt enn að ítreka þann lið í till. okkar sem snertir þjóðvegi þá sem liggja í gegnum endilöng byggðarlögin með gífurlegri umferð og gegnumakstri. Þar verður að koma til breyting, og ekki verður það til fulls gagns fyrr en ríkið tekur þetta að sér að fullu og öllu. Ég sá einhvers staðar töluna 90 km í þessu sambandi yfir allt landið. Ekki þætti það mjög langt eða óyfirstíganlegt ef um hraðbraut væri að ræða út frá Reykjavík. Hér leggjum við sem sagt til sérstaka hlutdeild utan þéttbýlisvegafjárins til að gera þetta kleift, því að engin sanngirni er í því að mismuna svo sveitarfélögum sem hér er gert og leggja á þau byrðar sem koma þeim ekki nema að takmörkuðu leyti við. Í fullri alvöru hefur verið um það rætt heima á Reyðarfirði t.d. að loka hreinlega veginum í gegnum kauptúnið og benda Vegagerð ríkisins á nýtt vegarstæði ofan kauptúnsins ef Vegagerðin tæki ekki meiri þátt í kostnaði við þjóðveginn í gegnum kauptúnið en hún hefur þegar gert, oft í aukaviðhaldi, sem geysilegur gegnumakstur hlýtur óhjákvæmilega að skapa og hefur skapað þar. Þetta hefur verið rætt í töluverðri alvöru. En eitt er víst, hér er um algera sérstöðu margra byggðarlaga að ræða sem þarf að ráða á bót og verður ekki gert nema á einhvern þann hátt sem við bendum á. Svo að lokum eru það bændurnir okkar sem við viljum a.m.k. sýna lít á að koma til móts við, þeir sem búa við rykmökkinn sumarlangt sé veðrið bærilegt og þurfa að ganga að störfum sínum í þeim rykmekki sem fylgir svo heyinu oft heim í hlöðuna og er að nokkru leyti plága á vetrum einnig. Við gerum okkur fullljóst að verkefnið er viðamikið og erfitt viðfangs. Lágmarkskrafa er að kanna a.m.k. þá möguleika sem Vegagerð ríkisins hefur til að koma sem mest í veg fyrir þá slæmu mengun sem bændur og búalið verða hér við að búa. Þetta er sérstakt viðfangsefni og erfitt, en ástæðulaust að láta sem það sé ekki til og full ástæða til að hyggja að því jafnhliða öðrum vegagerðarframkvæmdum. Við leggjum meira að segja á þetta sérstaka áherslu, því að allir þekkjum við hve hvimleitt vandamál þetta er bændum mjög víða og áhugi þeirra mikill á því að einhver lausn fáist þótt takmörkuð væri. Herra forseti. Ég vil að öðru leyti vísa til framsögu minnar frá því í fyrra um mál þetta, en aðeins ítreka eitt: þéttbýlisvegaféð, sem er uppistaða þeirrar aðstoðar sem sveitarfélögin fá frá opinberri hálfu, er allt annað og veigaminna framlag gagnvart verkefni dagsins í dag, lagningu bundins slitlags á göturnar, eða miðað við það verkefni að hafa göturnar sæmilega akfærar malarbrautir, eins og hingað til hefur verið látið nægja víðast hvar og hlutverk þéttbýlisvegafjárins var í upphafi að taka í þátt. Þessi verkefnamunur hlýtur að kalla á nýtt viðhorf, nýjar tekjuleiðir, og eitt er víst, þau framlög skila sér í hvívetna, eru góð fjárfesting og þörf og geta átt eftir að vera virkur líður í nýrri og heppilegri búsetuþróun á Íslandi en síðustu áratugir hafa fært landsbyggðinni. Hér þarf því að hyggja vel að og láta einskis ófreistað til að hraða þessum nauðsynjaframkvæmdum sem mest og best. Að því miðar þessi tillöguflutningur okkar eindregið. Ég vil svo, herra forseti, leyfa mér að leggja til, að þessu máli verði vísað eftir þessar umr. til hv. allshn.



Herra forseti. Þáltill. sú, sem ég og meðflm. mínir flytja og hér er til umr., fjallar um það að ríkisstj. sé falið að vinna að því í samráði við Ríkisútvarpið að gerð verði á árinu 1975 sérstök kostnaðar- og framkvæmdaáætlun um bætt skilyrði til viðtöku innlendra hljóðvarps- og sjónvarpssendinga, þannig að sendingar geti náð sem greiðast til landsmanna, hvort sem er í byggðum landsins eða á fiskimiðunum umhverfis landið. Í þessu sambandi skal athuga hvort ekki sé rétt að ákveða afnotagjöld með tilliti til þess að föstum hundraðshluta þeirra sé jafnan varið til dreifikerfis hljóðvarps og sjónvarps. Þetta er tekið fram í 1. mgr. þessarar þáltill. 2. mgr. fjallar um sératriði sem ég vík að síðar. Ég geri ráð fyrir að það þurfi enginn innan þessara veggja að undrast að það skuli vera talin ástæða af okkur flm. til þess að gerðar verði gagngerðar ráðstafanir til þess að bæta viðtöku innlendra hljóðvarps- og sjónvarpssendinga. Við alþm., a.m.k. þeir sem eru alþm. fyrir hinar strjálu byggðir landsins, verðum stöðugt varir við að fólkið í strjálbýlinu viða umhverfis landið er mjög óánægt með þá þjónustu, sem Ríkisútvarpið veitir þeim, og viða eru dæmi þess, að hlustunarskilyrði og sjónvarpsskilyrði eru allsendis ófullnægjandi. Ég ætla ekki að fara að lýsa nákvæmlega hvernig þessu er varið eða hvaða byggðir eða sveitir eða kauptún fara verst út úr þessu máli, en hér er greinilega um viðfangsefni að ræða sem nauðsynlegt er að sé tekið föstum tökum og unnið markvisst að því að bæta úr. Dreifikerfi hljóðvarpsins var upphaflega og er enn í grundvallaratriðum byggt upp með langbylgju- og miðbylgjusendistöðvum. Auðvitað þarf að halda við og endurnýja þessi mannvirki á hverjum tíma. En það er staðreynd að s.l. 8 ár hefur ekkert verið gert til þess að endurbæta og halda við þessu dreifingarkerfi. Þó er það svo að þetta dreifingarkerfi er nú miklu ófullkomnara í sjálfu sér, sú tækni, sem það byggist á, heldur en var í upphafi. Kemur þar ýmislegt til, m.a. að við höfum orðið að hlíta því að breytt hefur verið um bylgjulengdir, sem Ríkisútvarpið getur notað, t.d. með tíðnisúthlutun árið 1948, sem hefur skapað mikla erfiðleika. Erlendar stöðvar stækka og verða kraftmeiri og viðtökutæki útvarpshlustenda eru á vissan hátt öðruvísi byggð nú en áður fyrr, þannig að vel er hægt að verjast truflunum frá öðrum útvapsstöðvum. Stór viðfangsefni blasa við í þessu efni, t.d. þarf að byggja upp Vatnsendastöðina, þegar af þeirri ástæðu að komið hefur í ljós að slíkar ryðskemmdir eru í möstrum hennar að skipta þarf um. Auk þess er þessi staður nú kominn inn í byggð þéttbýlisins, þannig að eðlilegt þykir og rétt, ef ekki nauðsynlegt, að byggja stöðina á öðrum stað. Það þarf að gera stórátök í þessu efni úti á landi ekki síst á Austurlandi. Þetta er það sem varðar langbylgju- og miðbylgjukerfið. En það er einnig staðreynd að þetta kerfi fullnægir okkur ekki, getur það ekki í dag þó að því sé haldið í eðlilegu horfi. Það er þörf fyrir okkur hér í þessu landi eins og annars staðar að koma upp svokölluðu FM-kerfi. Það er mikið átak að gera slíkt, en nokkrar slíkar stöðvar eru þegar til. Þetta kerfi þarf að ná til landsins í heild og er gert ráð fyrir að það væri eðlilegast að byggja það upp þannig að FM-kerfið kæmi bæði til nota hljóðvarpi og sjónvarpi. Ég ætla ekki að fara að gera ítarlega grein fyrir þeim viðfangsefnum sem við blasa í þessum efnum. Hæstv. menntmrh. skýrði frá því fyrr í þessari viku að Landsíminn hefði gert ítarlega áætlun um þessi efni og henni mundi verða útbýtt hér á Alþ. fljótlega. Hann vitnaði í þessa skýrslu um tiltekinn kostnað, og ég get sagt um þann kostnað, sem áætlað er að verði við nauðsynlegar og aðkallandi framkvæmdir varðandi dreifikerfi hljóðvarpsins, að gert er ráð fyrir að sá kostnaður einn nemi um 650 millj. kr. En þetta var aðeins hljóðvarpið. Ég segi: aðeins hljóðvarpið, af því að hvað varðar sjónvarpið er kostnaðurinn enn meiri. En maður skyldi ekki í raun og veru segja: aðeins hljóðvarpið, vegna þess að ef þörf er á framkvæmdum varðandi dreifingu sjónvarpsins, þá er þörf á því að koma dreifimálum hljóðvarpsins í viðunandi horf, því að það hefur þó starfað í hálfan fimmta áratug án þess að málum þess að þessu leyti hafi verið komið í lag. Ég vil þá víkja að sjónvarpinu. Sjónvarpsdreifikerfið er byggt upp af aðalstöðvum og endurvarpsstöðvum. Aðalstöðvarnar eru nú um 10 og endurvarpsstöðvarnar um 70. Var gert ráð fyrir því í sjónvarpsáætluninni á sínum tíma, þegar skipulögð var uppbygging sjónvarpsins, að fyrst í stað skyldi byggt upp kerfi sem var ódýrara að byggja upp en önnur kerfi sem jafnframt eru fullkomnari. Ég ætla ekki að fara að skýra hér tæknimál, enda kannske ekki vel að mér sjálfur í þeim efnum, en ófullkomleiki endurvarpsstöðvanna, sem nú eru, er fólginn í því að það þarf ein stöð að varpa myndinni til annarrar og koll af kolli og á þessu ferðalagi óskýrist myndin, fram kemur snjór svokallaður á mynd inni og þess vegna er í mörgu tilfelli strjálbýlið verr sett í þessum efnum en þéttbýlið; þar sem aðalstöðvar eru. Nú telja mena og hafa raunar alltaf talið að það þyrfti að bæta úr þessu. Leiðin til þess er að koma upp svokölluðu örbylgjukerfi, og það er brýnt viðfangsefni að gera það einmitt nú. Í raun og veru er það svo að það er ekki viðunandi að framkvæmdir í þessum efnum bíði. Auk grundvallardreifikerfisins eru ýmis brýn viðfangsefni varðandi dreifingu sjónvarpsins. T.d. er brýnt viðfangsefni að byggja varanlegar sendistöðvar í staðinn fyrir bráðabirgðasendistöðvar, sem komið var upp víðs vegar í strjálbýlinu fyrir framtak, áhuga og dugnað heimamanna, vegna þess að þeir vildu ekki bíða eftir að að þeim kæmi í framkvæmdaáætlun sjónvarpsins. Þessar stöðvar eru í sjálfu sér ófullkomnar og var aldrei ætlað að vera varanlegar. Þær eru að ganga úr sér og verða allsendis ófullnægjandi. Það verður að gera sérstakar ráðstafanir, sem kosta verulegt fjármagn, til að bæta úr þessu. Það þarf að afla í stórum stíl varasenda og varatækja, og svo mætti nefna margt fleira. En í þessu efni eru og mjög stórir liðir, eins og t.d. að koma dreifingu sjónvarpsins í horf að það sjáist á fiskimiðunum umhverfis landið. Það var sérstaklega rætt í sambandi við fsp. hér í Sþ. s.l. þriðjudag, og ætla ég því ekki að fjölyrða um það. En hæstv. menntmrh. upplýsti, að sú framkvæmd ein mundi kosta um 650 millj. kr. Auk þess kemur svo það, sem ég og ýmsir fleiri alþm. hafa talið allsendis óviðunandi, að það er viss hluti þjóðarinnar, að vísu lítill, en sem síst skyldi, sem nær ekki til sjónvarpsins enn í dag, og það er vegna þess að sjónvarpsskilyrði eru ekki á sveitabæjum víðs vegar um landið. Kostar verulegt fjármagn að gera átak í þeim efnum, þó ekkert að mínu viti til þess að skelfast yfir, og það á að mínu viti að ganga fyrir. Ég kem nánar að því í máli mínu á eftir. Það er einmitt um þetta atriði sem 2. mgr. þáltill. þeirrar, sem hér er til umr., fjallar um. Þessi viðfangsefni, sem blasa við hjá Sjónvarpinu vegna dreifingarkerfis sjónvarpsins, eru talin kosta miðað við núv. verðlag, þau nauðsynlegustu, um 1300 millj. kr. Er augljóst að það eru engar smáupphæðir sem hér er um að ræða. Ef við leggjum saman kostnaðinn, sem áætlaður er vegna hljóðvarps og sjónvarps, er um tæpa 2 milljarða að ræða. Hér er um mjög brýn viðfangsefni að ræða. Það er því ekki að furða þótt við flm. þessarar þáltill. teljum nú rétt að ríkisstj. beiti sér sérstaklega í þessu máli. Þess vegna er gert ráð fyrir því að ríkisstj. vinni að því í samráði við Ríkisútvarpið að gerð verði sérstök kostnaðar- og framkvæmdaáætlun. Ég geri ráð fyrir að við starf fyrirhugaðrar n. eða þeirra manna, sem yrði falið að vinna þetta starf, kæmi í góðar þarfir það verk, sem Landssíminn hefur unnið í þessu efni, og auðvitað hlýtur að verða byggt á þeim upplýsingum og rannsóknum, enda hygg ég að þær séu óyggjandi. Auðvitað þarf að raða niður framkvæmdum, og kann að vera nokkur vandi á höndum í því efni. Ekki geri ég ráð fyrir að þetta verði framkvæmt allt á augabragði. Auk þess tel ég að það sé mjög þýðingarmikið hlutverk þeirra aðila, sem vinna það verk, sem till, gerir ráð fyrir, að taka fyrir hvernig á að fjármagna þessar framkvæmdir, því að lítið verður gert í þessum efnum ef ekki verður gert myndarlegt átak í því efni. Ég geri ráð fyrir að það sé nauðsynlegt og ég sé ekki annað en það sé fullkomlega eðlilegt að það verði tekin veruleg lán til að flýta þessum framkvæmdum. En ég tel að það sé þó ekki einhlítt að taka lán og auðvitað þarf að greiða lán að lokum. Þess vegna þarf jafnhliða að leggja áherslu á að efla tekjustofna Ríkisútvarpsins. E.t.v. telja menn að það sé hægara sagt en gert, og auðvitað má það til sanns vegar færa. En ég bendi á að þeir tekjustofnar, sem hér er aðallega byggt á, afnotagjöld af hljóðvarpi og sjónvarpi og auglýsingatekjur, þessir tekjustofnar, og á ég þá sérstaklega við afnotagjöldin, hafa ekki verið hagnýttir eðlilega, langt frá því. Af hálfu Alþ. og ríkisstj. hefur verið búið skammarlega að Ríkisútvarpinu og fullkomið ábyrgðarleysi hefur í seinni tíð ríkt í þessum efnum. Það hlýtur að vera skylda þessara aðila að sjá svo um að Ríkisútvarpið hafi eðlilegan fjárhagsgrundvöll til að standa undir eðlilegum rekstri sínum og þeirri þjónustu sem þessi stofnun veitir fólkinu í landinu og almenningur vill fá. Þeim mun frekar ætti þetta að vera þar sem vart er hægt að hugsa sér, þó að afnotagjöld útvarps væru stórlega hækkuð, að nokkur þjónusta, sem veitt er af opinberri hálfu, geti verið ódýrari en sú, sem Ríkisútvarpið veitir, miðað við þetta framlag og það sem það veitir þeim sem greiða afnotagjöldin. Á fyrstu árum Ríkisútvarpsins og ég hygg lengi fram eftir var það svo, að talið var að það væri nokkurt samband og ákveðið hlutfall á milli afnotagjalda af útvarpi og áskriftagjalda af dagblöðunum. Það var talið rétt og stóð ekki á því, ég held að mér sé óhætt að fullyrða það, - á þeirri tíð, að þegar dagblöðin hækkuðu, þá var Ríkisútvarpinu veitt heimild til að hækka sín afnotagjöld. En í þessu efni hefur orðið breyting og hennar fer að gæta, að ég ætla, um 1960. Frá 1960 hafa afnotagjöldin hækkað mikið, en þau hafa ekki hækkað til jafns við áskriftagjöld dagblaðs. Ég hef fyrir framan mig útreikning á þessu og samanburð frá 1960 til ársins 1974. Ég skal ekki fara að rekja það hvert ár, en strax upp úr 1960 fer að síga á ógæfuhliðina og heldur svo áfram með auknum þunga fram á þennan dag. Ef afnotagjald útvarps, sem var 300 kr. 1960, er látið hafa þá vísitöluna 100, þá er vísitala afnotagjaldsins nú 800 í staðinn fyrir 100. Afnotagjaldið er 2400 í staðinn fyrir 300. Ef áskriftargjald dagblaðs er með vísitöluna 100 1960, þá er áskriftargjaldið 480 kr., reiknað með því er vísitalan í ár 1300 og áskriftargjald dagblaðsins 6240. Hér er mikill munur á, og auðvitað hefur þetta haft mjög alvarlegar afleiðingar fyrir Ríkisútvarpið. Eðlilegar tekjur þess hafa verið skertar verulega. Það hefur komið fram í ýmsu og hlýtur að gera. E.t.v. hefur það að einhverju leyti komið fram í því, að það hefur verið hægt að verja minna til dagskrárgerðar. En ég held mig í máli mínu núna við dreifikerfið, og það er augljóst að það hefði verið hægt að gera miklu meira fyrir dreifikerfið ef ekki hefði verið horfið að því óheillaráði að lækka afnotagjöld útvarps í hlutfalli við áskriftargjald dagblaðs. Hafa verið gerðir útreikningar af framkvæmdastjóra fjármáladeildar Ríkisútvarpsins, hvað þessi þróun hafi kostað Ríkisútvarpið - hljóðvarpið - tölulega á þessum tíma. Hann kemst að þeirri niðurstöðu, að lauslega áætlað hefði Ríkisútvarpið haft 600 millj. kr. a.m.k. meira ráðstöfunarfé miðað við núgildandi verðgildi peninga, ef afnotagjaldið hefði frá árinu 1960 fylgt verði dagblaðs. Ég sagði áðan að samkv. upplýsingum Landssímans væru þau miklu verkefni, sem biðu úrlausnar varðandi dreifikerfi hljóðvarpsins, það umfangsmikil að þau mundu kosta 650 millj. kr. Það er ekki meira en nokkurn veginn það sama sem talið er öruggt að Ríkisútvarpið hafi misst af hreinlega vegna þess að Alþ. og ríkisstj. á hverjum tíma hafa ekki haft víðsýni og ábyrgðartilfinningu til að sjá um að Ríkisútvarpið hefði þann rekstrargrundvöll sem því var ætlað á fyrstu árum þess. Við vitum kannske allir að einhver hluti af ástæðunni fyrir þessu er sú að afnotagjaldið kemur inn í vísitölu framfærslukostnaðar á hverjum tíma. Ég skal ekki fjölyrða frekar um að lýsa því ástandi, sem nú er, né víkja að því sem liðið er. Aðalatriðið er að bæta úr þessu. Það verður ekki gert nema m.a. verði efldir tekjustofnarnir og hækkað afnotagjaldið. Við flm. þessarar till. teljum að það sé svo mikið vangert í sambandi við dreifikerfi hljóðvarps og sjónvarps að nauðsynlegt sé að taka til athugunar hvort ekki sé hægt að setja reglur um það, að ákveðinn hluti afnotagjaldanna gangi til dreifikerfisins. Við sláum ekki neinu föstu í þessu efni, en bendum á að rétt sé að athuga þetta. Það kann að vera að þetta sé ekkert sáluhjálparatriði í sjálfu sér, því að aðalatriðið er að fá fjármunina, en þetta er hugmynd samt, sem okkur þykir þess verð að sé athuguð. Það má aðeins minna á það að tekjustofnar hljóðvarps og sjónvarps eru eins byggðir nema að því leyti er varðar sjónvarpið, þá er ákveðið að tollur af innfluttum sjónvarpstækjum skuli ganga til dreifikerfis sjónvarps. Þarna er farið inn á þá braut að ákveða að ákveðnar tekjur skuli ganga til ákveðinna þarfa, nokkuð í líkingu við það sem við tölum um í till. að verði tekið til athugunar almennt. En þess má geta að þessi tekjustofn, tollur af innfluttum sjónvarpstækjum, hafði þýðingu meðan innflutningurinn var mestur og verið var að byggja upp sjónvarpskerfið. En hann hefur minni þýðingu eftir því sem uppbygging sjónvarpsins nær lengra, en gæti fengið nýtt lífsmark í sig undir þeim kringumstæðum að skipt væri frá því, sem nú er, í litasjónvarp. En nú hefur þessi tekjustofn ekki meiri þýðingu en svo að fyrir árið 1973 voru þessar tolltekjur áætlaðar um 20 millj. kr. En á því ári þurfti 35–40 millj. í afborganir og vexti af skuldum, sem stofnað hafði verið til vegna dreifikerfis sjónvarpsins, þannig að af þessu má marka, að þó að þetta hafi haft sitt gagn, þá leysir þessi tekjustofn ekki þau viðfangsefni sem nú er við að glíma. Þetta er um 1. mgr. till., og varðar þessi mál almennt. En í 2. mgr. er talað um að fela ríkisstj. að hlutast til um, að Ríkisútvarpið komi upp endurvarpsstöðvum fyrir þá sveitabæi sem nú njóta ónothæfra eða engra sjónvarpsskilyrða, ríkisstj. afli sérstaks fjármagns í þessu skyni og stefnt verði að því að ljúka framkvæmd þessari innan tveggja ára. Hér er þetta viðfangsefni sett í algeran sérflokk, og það er vegna þess, eins og ég kom lítillega inn á áður, að þetta varðar eina fólkið sem á heimilum sínum hefur ekki aðstöðu til að njóta sjónvarpssendinga vegna þess að þar eru ekki sjónvarpsskilyrði. Nú þarf ekki að ræða það hér né raunar á öðrum vettvangi hve þýðingarmikið menningartæki sjónvarpið er. Öllum ber saman um það. En svo þýðingarmikið sem það er í þéttbýlinu, þá er það enn þá þýðingarmeira í strjálbýlinu, einangruninni. Þess vegna er það, að það er verulegt framlag til að jafna aðstöðumuninn milli þéttbýlis og strjálbýlis að koma á sjónvarpi í strjálbýlinu. En ef svo vill til að sumir staðir njóti ekki sjónvarpsins og það séu einmitt þeir staðir sem helst þurfa stuðnings við til jafnvægis við þægindi fólksins í þéttbýlinu, þá verður sjónvarpið beinlínis til þess að breikka bilið á milli þessa fólks og þjóðarinnar almennt. Þess vegna er það, að þetta er óviðunandi ástand. Hins vegar þurfa menn ekki að undrast það þó að Ríkisútvarpið sé ekki búið að leysa þessi mál. Ef menn hafa undrast það, þá vona ég að menn geri það ekki eftir þær upplýsingar sem ég hef gefið hér um fjárhag og viðfangsefni Ríkisútvarpsins. Auðvitað er það svo að vissu marki, að Ríkisútvarpið hefur orðið í uppbyggingu sinni að láta viss arðsemissjónarmið ráða nokkru, og við það er ekkert að athuga, þ.e.a.s. að fyrst sé lögð áhersla á að gera það sem gefur á móti mestar tekjur, í þeirri von að geta á þann hátt getur leyst önnur aðkallandi viðfangsefni. En þetta viðfangsefni varðandi þá sveitabæi, sem nú njóta ekki sjónvarpsskilyrða, er þess eðlis að þar er ekki hægt að koma að neinum arðsemissjónarmiðum. Það mundi aldrei borga sig fyrir sjónvarpið, a.m.k. ekki í næstu framtíð, peningalega að leggja í þann kostnað sem þarf til þess að koma sjónvarpsskilyrðum á þessa sveitabæi. En það eiga ekki að koma hér að nein arðsemissjónarmið. Hér er um að ræða jafnvægismál. mál sem varðar jafnvægi í byggð landsins, og hér er réttlætismál sem er svo aðkallandi að það á að leysa hvað sem líður öðrum þörfum sjónvarpsins og Ríkisútvarpsins í heild. Með tilliti til þessa höfum við flm. þessarar till. flutt þessa till. um sjónvarp á sveitabæi, sem nú er í 2. mgr. þessarar till., á tveimur undanförnum aðalþingum, á þinginu 1972–1973 og þinginu 1973–1974. En við höfum ekki fengið þá áheyrn sem hafi a.m.k. nægt til að málið fengi afgreiðslu. Því er það flutt hér á nýjan leik. En hvers vegna er þá þessi þáltill. svo aukin og endurbætt og að vissu leyti önnur en áður? Það er vegna þess að við höfum alltaf verið áminntir um það, þegar mál varðandi sjónvarp á sveitabæi hafa komið hér á dagskrá, að það þyrfti að gera ýmislegt annað. Um það erum við alveg sammála. Það þarf að gera ýmislegt annað. Og þau viðfangsefni eru orðin svo knýjandi að það er líka nauðsynlegt að hefjast þar handa með öðrum hætti en hefur verið unnið að undanförnu að þeim málum. Þess vegna teljum við að ekki fari illa á því að hafa þessar tvær hliðar að vissu leyti á sama máli í sömu þáltill. Ég vil líka upplýsa það, að á síðasta aðalþingi flutti hv. 2. þm. Vestf. og fleiri till. varðandi sjónvarp á sveitabæi, sem var efnislega nákvæmlega eins og sú till. sem ég og mínir meðflm. flytjum. Þessar till. komu báðar til athugunar í fjvn., það var seint á þinginu, en þar virtist málið horfa þannig við, að víðtæk samstaða um afgreiðslu næðist, ef væri jafnframt tekið upp í till. það sem varðar dreifikerfi hljóðvarps og sjónvarps almennt. Við flm. þessarar till. töldum því rétt að halda áfram þar sem frá var horfið á síðasta aðalþingi og freista þess að málið nái nú fram að ganga. Ég vona að málið nái fram að ganga þannig, að það verði ekki einungis samþ. fyrri mgr. þáltill., að vinna að áætlanargerð að þessu vandamáli almennt. Ég hygg að það geti naumast nokkur maður verið á móti því í sjálfu sér og það er ekki hægt að segja að það kosti mikla fjármuni að gera áætlanirnar. Fyrst þarf að gera áætlun. En ég vona líka, að það hræðist enginn hv. þm. að greiða atkv. með 2. mgr. till., að það sé mætt þessu sérstaka verkefni, að koma sjónvarpinu á sveitabæi sem ekki njóta sjónvarpsskilyrða, það kostar peninga, og það sé gert strax, eins og við viljum hafa það. Við viljum, að þetta sé framkvæmt undandráttarlaust á tveim næstu árum. Fyrir 2–3 árum gerði Landssíminn ítarlega áætlun um hvað þetta mundi kosta. Þá var reiknað með að hér væri um 472 sveitabæi að ræða og það þyrfti 150 endurvarpsstöðvar fyrir þessa bæi. Það hrökkva margir við þegar verið er að tala um í þessu sambandi endurvarpsstöðvar. Menn sjá kannske fyrir sér mikinn vélakost, stórar byggingar í sambandi við hverja endurvarpsstöð. En þetta er misskilningur. Þetta er ekki stórt í sniðunum, það er ekki byggt einu sinni hús yfir þessar stöðvar. Þessar stöðvar eru í smámálmkössum og tækin eru þannig að það kemur að fullum notum. Fyrir 2–3 árum var reiknað með að þessi kostnaður yrði um 150 millj. kr. Ég tók eftir því að sumir hrukku við og töldu að það væri hæpið, kannske óhæfa, að verja 150 millj. kr. til þessara hluta. Ég hef aldrei getað skilið það sjónarmið. Ég sagði þá við ýmsa menn: Þetta er ekki meira en einn skuttogari kostar, og það er varla svo rislág vík eða fjörður umhverfis þetta land, að menn fái sér ekki skuttogara ef þeir ætla sér að fá skuttogara. Auðvitað hefur þetta hækkað. Samkv. útreikningum Landssímans hygg ég, að það, sem reiknað var með að mundi kosta 150 millj. kr. fyrir 2–3 árum, sé nú talið kosta a.m.k. 220 millj. En ég held að þessi hækkun haldi ekki í við hækkun skuttogaraverðsins. Hér er ekki um slíkt fjárhagsmál að ræða að menn þurfi að vera að velta því fyrir sér ár eftir ár, hvort þeir eigi að vinna þetta nauðsynjaverk og þetta réttlætisverk. Hér þarf ekki annað en það komi skýrt fram vilji hv. alþm., þá er hægt að framkvæma þetta og það hlýtur að verða framkvæmt. Ég treysti því, að hv. þm. samþ. þetta, hvar í flokki sem þeir eru. Ég hef ekki orðið var við neinn ágreining í þessu máli eftir flokkum. Menn geta fylgt góðu máli og réttlætismáli í hvaða flokki sem þeir ern, ef þeir vilja það við hafa. Hér er tækifærið. Herra forseti. Ég legg til að þessu máli verði vísað til fjvn.



Herra forseti. Það er óneitanlega eitt gott við það þegar menn eru dálítið lengi að komast að kjarna málsins, áheyrendur verða svo fegnir þegar þeir gera það. Mönnum léttir. Flm. þessarar þáltill., hv. 3. þm. Vestf., kom að kjarna málsins þegar hann greindi frá tregðu hv. Alþ. og ríkisstj. gegn því að koma til móts við kröfur Ríkisútvarpsins. Mér rennur jafnan blóðið til skyldunnar þegar rætt er um málefni Ríkisútvarpsins, þegar rætt er um kröfur Ríkisútvarpsins um leyfi til að hækka greiðslur fyrir þjónustu sína á eðlilegan hátt. Hv. 3. þm. Vestf. mun hafa setið á Alþ. flest þau ár sem hann tilgreindi að hallað hefði á ógæfuhliðina fyrir Ríkisútvarpinu fjárhagslega og átt þó nokkur ár sæti í útvarpsráði á þessu tímabili án þess að hafa beitt beinlínis aflsmun, sem flokkur hans hafði þó yfir að ráða, a.m.k. um nokkurt skeið, til þess að bæta úr þessari neyð Ríkisútvarpsins. Ég byrjaði störf hjá Ríkisútvarpinu í apríl 1946, og þá þegar minnist ég þess að það var orðið nokkurt bil á milli afnotagjalds útvarps í eitt ár og áskriftargjalds dagblaðs, enda var hann orðinn þegar töluverður, þessi mismunur, árið 1960. Hann hefur aukist allar götur síðan, og þar kom flm. till. nefnilega að kjarna málsins þegar hann gat þess að í tíð viðreisnarstjórnarinnar var afnotagjald útvarps tekið inn í vísitöluna. Það var orðið hættulegt stjórnsýslumál að leyfa afnotagjaldi útvarps að hækka að því marki sem þörf var fyrir þessa öldnu stofnun. Sú var tíð upp úr lokum heimsstyrjaldarinnar, að Ríkisútvarpið var býsna auðugt. Þegar ég kom til starfa 1946 átti útvarpið í sjóði næga peninga til þess að byggja yfir sig útvarpshús sem var talið að verða mundi eitt af þeim fullkomnustu í Vestur-Evrópu. Fjárins hafði m.a. verið aflað með þeim hætti að samþykkt var aukagjald ofan á afnotagjaldið og lagt í sérstakan sjóð, Framkvæmdasjóð Ríkisútvarpsins. Svo þegar þessi sjóður var orðinn það gildur að Ríkisútvarpið ætlaði að byrja smíði útvarpshússins, þá var þessi sjóður náttúrlega tekinn af Ríkisútvarpinu, að parti til þess að greiða innstæðulausar ávísanir ríkissjóðs í Landsbankanum, að parti til þess að greiða gjaldfallnar skuldir Þjóðleikhússins, að parti til þess að lána út byggingarfélögum í Reykjavík. Síðan tók verðbólgan við þessum sjóði, útlánuðum. Skuldirnar hafa að vísu ekki verið greiddar alveg að fullu enn þá, en peningarnir, sem komu inn, upphæðirnar, sem komu inn, voru greiddar í mun léttari krónum. Ef Ríkisútvarpið hefur þörf fyrir eitthvað núna til að bæta dreifikerfi sitt, bæta dagskrá sína, þá eru það sannarlega ekki áætlanir sem ríkisstj. standi að á einn eða annan hátt. Það liggja fyrir tæknilegar áætlanir, það liggja fyrir kostnaðaráætlanir um þær framkvæmdir sem gera þarf. Það vantar ekki áætlanir. Ríkisútvarpið vantar peninga, að sumu leyti peninga sem af því hafa verið hafðir með klaufaskap hins opinbera og að öðru leyti peninga sem fást mundu inn ef Ríkisútvarpið fengi nú að hækka afnotagjaldið á eðlilegan hátt, þannig að það samsvaraði að nýju áskriftarverði dagblaðs. Það er orðið býsna langt síðan gerðar voru áætlanir um nýtt dreifikerfi fyrir gamla gufuradíóið, eins og Jón Múli kallar stundum hljóðvarpið í morgunútvarpinu. Þegar fyrir 15 árum lágu fyrir nokkuð nákvæmar áætlanir um að koma upp FM-kerfi fyrir landið allt til dreifingar á dagskrá þess. Af fjárhagsástæðum dróst þetta fram yfir það að sjónvarpi væri dreift um landið. Nú eru aðstæðurnar þær að með því að nýta grundvallarkerfi, undirstöðukerfi sjónvarpsins, sem komið hefur verið upp viða um landið, þ. á m. rafleiðslum og smáhúsakynnum, þá mundi FM-kerfið raunverulega kosta sáralítið á landsmælikvarða, sennilega ekki eins mikið og fjórðungur í skuttogara, sem flm. taldi þó að hægt væri að koma í hvert krummaklof kringum ströndina. Ríkisútvarpið hefði verið búið að leysa þetta vandamál ef því hefði ekki verið synjað um eðlilega fyrirgreiðslu af hálfu hins opinbera. Ríkisútvarpið hefði gert þetta af eigin rammleik og ekki þurft til fjárstyrk af hálfu hins opinbera, ef því hefði ekki verið synjað um eðlilega fyrirgreiðslu. Og ég held að við þurfum ekki að eyða í það löngu máli að Ríkisútvarpinu yrði kleift að koma sjónvarpsdagskránni sinni á stöku dreifða sveitabæi ef það fengi aðeins að starfa eðlilega.



Herra forseti. Eins og hv. þm. er kunnugt er nú þegar farið að ræða í fullri alvöru möguleika á því að hefja litaútsendingar frá íslenska sjónvarpinu og virðist mikill þrýstingur vera í því máli, bæði af hálfu starfsmanna sjónvarpsins og hins vegar af hálfu sjónvarpsáhorfenda á Reykjavíkursvæðinu. Jafnframt er farið að ræða í fullri alvöru hugmyndir um að byggja jarðstöð fyrir margar millj. kr. til þess að taka á móti sjónvarpssendingum frá gervihnöttum, og mun svipað um það mál að segja og hitt, að þar mun ríkja mikill þrýstingur, að þetta verði gert, af tæknimönnum Sjónvarpsins annars vegar og einkum og sér í lagi áhorfendum sjónvarps á Reykjavíkursvæðinu hins vegar. Á sama tíma og þetta er rætt í fullri alvöru og aðeins virðist vera um tímaspursmál að ræða, hvenær af þessu verður, - að sjálfsögðu fjárhagslegt spursmál líka, - þá er stór hluti þjóðarinnar sem ekki nýtur útsendingar frá Ríkisútvarpi, hljóðvarpi og sjónvarpi, nema með höppum og glöppum. Ég vil taka það sérstaklega fram að hér er um að ræða mun stærri hluta þjóðarinnar en menn almennt gera sér grein fyrir. Hér er um að ræða heila landshluta eins og Austfirðingafjórðung varðandi útsendingar hljóðvarps og stóra kaupstaði víðs vegar um land varðandi sjónvarpsútsendingar, enda líður varla svo kvöld að ekki sé tilkynnt í sjónvarpinu um bilaða senda úti á landi eða miklar truflanir á móttökuskilyrðum, sem gera það. verkum að fólk utan Reykjavíkursvæðisins nær ekki eðlilegum sjónvarpssendingum. Hér hefur verið rætt nokkuð mikið um nauðsyn þess að hækka afnotagjöld hljóðvarps og sjónvarps. Spurning getur verið, hversu mikið af tekjum þessara tveggja fjölmiðla eigi að koma beint frá notendum og hversu mikið ætti e.t.v. að koma til þessara fjölmiðla úr sameiginlegum sjóði landsmanna. Einungis vegna þess, að þegar um svo mikið misrétti er að ræða varðandi móttökuskilyrði á hljóðvarps- og sjónvarpssendingum, þá má segja að það geti verið í hæsta máta óeðlilegt að byggja tekjur þessara tveggja fjölmiðla á gjöldum þeirra, sem þeirra þjónustu njóta og ekki sitja við sama borð. Hv. þm. mun vera það mætavel kunnugt að slík reiði hefur oft verið úti á landsbyggðinni með þjónustu útvarpsins, þ.e.a.s. hljóðvarps og sjónvarps, að fólk þar hefur haft á orði að neita að greiða afnotagjöld sín að hluta eða jafnvel alveg. Ég vil taka það sérstaklega fram, að viðgerðarþjónusta á sendistöðvum, einkum og sér í lagi sjónvarpsins, virðist vera mjög slök. Það eru mörg dæmi þess að menn úti á landi þurfi að bíða dögum saman eftir því að sendi sé kippt í lag. Það eru jafnvel dæmi þess, að þegar þeir sjónvarpsmenn koma úr sumarfríi sínu og hefja sendingar sjónvarps á ný, þá séu endurvarpsstöðvarnar meira eða minna í ólagi. Síðasta dæmið, sem ég veit um þetta, er frá því í sumar, þegar sjónvarpið hóf sendingar sínar með því að senda út frá þjóðhátíðinni á Þingvöllum. Sjónvarpið var beðið um að gera þetta til þess að þjóðin öll gæti notið þeirrar hátíðar fyrir milligöngu þessa voldugasta fjölmiðils þjóðarinnar. Hins vegar gerðist það, að þegar ísfirðingar kveiktu á tækjum sínum á þessum degi, þá kom í ljós að endurvarpsstöðin til þeirra var biluð og þeir náðu engri sendingu. Þeir gátu ekki tekið þátt í þeirri þjóðhátíð sem m.a. við hv. alþm. vorum viðstaddir á Þingvöllum og aðrir landsmenn gátu notið í krafti ríkisfjölmiðlanna tveggja. Þetta er vitaskuld hreint hneyksli og algjörlega óforsvaranlegt, að þegar slík hátíð stendur yfir og sjónvarpið hefur fengið nóg ráðrúm til þess að ganga úr skugga um að allir sendar þess séu í lagi, þá gerist það þegar sendingar eiga að hefjast að endurvarpsstöð fyrir einn af stærri kaupstöðum landsins sé ekki í lagi, þannig að kaupstaðarbúar, sem voru búnir að hlakka til þess að njóta sömu réttinda og aðrir landsbúar, þ.e.a.s. að geta fylgst með þessum hátíðarhöldum, sjá ekkert nema snjó á skermum sínum. Þegar þannig er haldið á málum er ósköp eðlilegt að hitni í mönnum og þeir fari að orða það að neita að greiða afnotagjöld fyrir þá þjónustu sem þeir ekki fá. Ég vil taka það fram, að mér finnst sjálfsagt að leggja út í nýjar framkvæmdir varðandi uppbyggingu útvarps og sjónvarps. Mér finnst sjálfsagt að reyna við fyrsta tækifæri að hefja litasendingar frá íslenska sjónvarpinu og koma upp móttökustöð hér á landi fyrir sendingar gervihnatta frá erlendum sjónvarpsstöðvum. En ég vil líka taka það skýrt fram, að ég mun ekki fylgja því að þetta verði gert á sama tíma og stór hluti þjóðarinnar, ekki aðeins nokkrir sveitabændur á afskekktustu stöðum, heldur heilir landshlutar og stórir kaupstaðir, nýtur ekki sendinga ríkisfjölmiðlanna tveggja nema með höppum og glöppum. Það á að ganga fyrir öðrum framkvæmdum á þessum sviðum að byggja upp eðlileg móttökuskilyrði um land allt. Þegar því er lokið, þá má fara að huga að litasendingum fyrir reykvíkinga og aðra þá sem nálægt höfuðborginni búa.



Herra forseti. Ég ætla ekki að blanda mér í stóru fjármálin í þessu sambandi eða þær umr. sem hér hafa farið fram um tekjuöflun Ríkisútvarpsins. Þessi till. fjallar öðrum þræði um bætta nýtingu íslenska sjónvarpsins, um möguleika á að fjölga þeim íslendingum sem eiga völ á því að njóta þess til fulls. Hér hefur verið gerð rækileg grein fyrir mikilvægi sjónvarpsins sem menningartækis og afþreyingartækis. Erindi mitt hingað var að vekja athygli á hóp manna, sem ekki nýtur íslenska sjónvarpsins til fulls nú í dag, en gæti án allra þessara hundruð millj. kr. útgjalda notið þess í ríkari mæli með tiltölulega auðveldri breytingu. Þetta eru heyrnardaufir eða daufdumbir. Þessi hópur er allstór í þessu landi og líklega stærri en hópur þeirra sem alls ekki geta notið sjónvarps hér vegna þess að þeir búa á annesjum eða þröngum dölum. Hér er sem sagt um stækkandi hóp að ræða, - hóp sem sér myndirnar, en getur ekki heyrt hvað sagt er. Það, sem ég vil biðja þá n., sem tekur þetta mál til skoðunar, að athuga, er hvort ekki væri hægt að koma því til leiðar, að íslenska sjónvarpið stóryki texta sína, sitt skrifaða orð. Það væri ómetanlegt fyrir þetta fólk að geta fengið t.d. fréttir skrifaðar fyrir neðan myndina, geta fengið skrifað orð þegar menn eru í samræðuþáttum, og einnig að um íslenskar kvikmyndir væri eins og þegar erlendar myndir eru sýndar, þá væri skrifað orð fyrir neðan. Eins og ég sagði er þetta stór hópur. En þetta er ekki bara stór hópur, þetta er einangraður hópur. Þetta er hópur sem er í raun og veru miklu einangraðri en fólk, sem býr einhvers staðar útí á landi. Þetta eru einhverjir einangruðustu borgarar þjóðfélagsins og hafa miklu meiri takmarkanir við að njóta af gæðum lífsins heldur en heilbrigt fólk. Ég held að hér sé hægt að bæta um með tiltölulega litlu fjármagni. Það kostar að vísu eitthvað í rekstrarútgjöldum. En þetta mundi líka koma fólkinu út á landi að gagni. Ég veit það, þegar ég hef horft á sjónvarp úti á landi eða jafnvel hér í nágrenni, að þar truflast oft talið, og mundi vera til stórbóta ef meira væri um skrifað orð.



Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Sighvati Björgvinssyni og Oddi Ólafssyni fyrir málefnalegt framlag í þessar umr. Mér varð á að segja áðan að ég teldi að það hlyti að verða algjör samstaða og eindrægni um framkvæmd þeirrar þáltill., sem hér er til umr., og menn mundu ekki skiptast eftir flokkum í þeim efnum. Mér varð þetta á að því leyti, að komið hefur fram að það er ein undantekning í þessu efni, þar sem er hv. þm. Stefán Jónsson. Hann kaus að standa hér upp, ræða ekki efnislega um þetta mál, heldur vera með óskiljanlegan skæting og þvætting og reyna að hefja einhverjar flokkspólitískar þrætur um þetta mál. Mér þykir miður, að hv. þm. skuli gera þetta, og þeim mun miður er það þar sem þetta er maður, eins og hann sagði sjálfur, sem um langt skeið starfaði hjá þeirri stofnun sem við ræðum hér um, Ríkisútvarpinu. Hann var með nokkrar vafasama: fullyrðingar sem ég ætla ekki að fara að elta ólar við. Hann sagði að afnotagjöld Ríkisútvarpsins hafi ekki verið tekin inn í vísitölu fyrr en í tíð viðreisnarstjórnarinnar. Ég leyfi mér að efast um að þetta sé rétt. Þá er hv. þm. að fara með það sem hann veit ekki, og þó liggur mér við að segja að ég gæti trúað, miðað við málflutning hans áðan, að hann vissi að þetta væri ekki rétt. Ég segi: miðað við málflutning. Hann minntist á setu mína í útvarpsráði. Ég get best sagt um það sjálfur og auk þess eru margir til frásagnar um að það, sem hann sagði um afstöðu mína til hækkunar afnotagjalda, var algjörlega rangt, gripið úr lausu lofti. Það vill svo til, að í hvert sinn sem hækkun afnotagjalda hefur verið til umr. í útvarpsráði hef ég alltaf verið með hækkuninni. Þó að ég hefði ekkert annað gert öll þau ár sem ég er búinn að vera í útvarpsráði, þá eru allir sammála um að þetta hafi ég gert, og það hef ég gert hvaða ríkisstj. sem í hlut hefur átt. Hann var með dylgjur um að ég hefði aldrei gert neitt til þess að lýsa vilja mínum eða reyna í verki að styðja að því, að Ríkisútvarpið hefði fjárhagslegan grundvöll fyrir starfsemi sinni. Þetta er líka út í loftið. Ekkert, sem þessi hv. þm. sagði, hefur neina stoð í veruleikanum, það sem skiljanlegt var, flest var óskiljanlegt. Það var á síðasta kjörtímabili, í tíð síðustu vinstri stjórnar, sem keyrði um þverbak meðferðin á Ríkisútvarpinu. Þá kom það fyrir í fyrsta sinn frá stofnun Ríkisútvarpsins að fjárlög voru afgreidd með greiðsluhalla hvað við kemur rekstri Ríkisútvarpsins, - með greiðsluhalla upp á marga tugi millj. kr. Þetta hafði aldrei skeð fyrr. Þetta var vegna þess að ríkisstj. viðurkenndi að ekki var hægt að lækka útgjaldaáætlunina, en hún vildi ekki leyfa hækkun á afnotagjöldunum. Ég hélt ræður hér á Alþ. út af þessu máli. Ég bar fram till. um að þessi munur, greiðsluhallinn, yrði bættur með sérstöku framlagi úr ríkissjóði, brtt. við frv. til fjárlaga. Hún náði ekki fram að ganga, var felld af þáv. stjórnarflokkum. E.t.v. hefur hv. þm. Stefán Jónsson, sem er kunnastur fyrir dygga þjónustu við vinstri stjórnina, rétt upp höndina á móti þessu. A.m.k. ætla ég að hann hafi gert það, ef hann hefur verið þá á þingi. Hvað á að þýða að vera að koma með svona skæting, rakalausan þvætting og staðlausar ásakanir á menn? Hvers vegna getur þessi hv. þm. ekki rætt málefnalega um þetta mál? Það er ekki mitt að svara, og ég get ekkert við þessu gert. Þetta er hvimleitt. En ég vænti þess að þetta framlag hv. þm. Stefáns Jónssonar verði ekki til þess að minnka stuðning hv. þm. almennt við það mikla hagsmunamál Ríkisútvarpsins og fólksins í landinu sem hér er til umr.



Herra forseti. Hvort mér hefur gengið svo illa að kveða sæmilega skýrt að orði eða hvort ábótavant er hæfileikum hv. þm. Þorv. Garðars Kristjánssonar til að skilja mælt mál vil ég ekki fullyrða að svo komnu máli. Ég staðhæfi aftur á móti að ég hafi ekki haldið því fram að hann hafi greitt atkv. nokkru sinni, hvorki sem fulltrúi í útvarpsráði né þm., gegn hækkun afnotagjalda Ríkisútvarpsins. Hefði ég látið mér slíkt um munn fara, þá hefði það verið gegn betri vitund, vegna þess að þeim er það kunnugast, sem nærri hafa komið Ríkisútvarpinu, að hann hefur sannarlega stutt við bakið á þeirri stofnun, bæði sem útvarpsráðsmaður og sem alþm. Aftur á móti staðhæfði ég hitt, að á þeim tíma sem hann hefur setið á þingi hefur hallað undan fæti fyrir Ríkisútvarpinu, vegna þess að fjárhag þessarar stofnunar, sem byggði upp eigin fjárhag af eigin rammleik og með starfsemi sinni, - fjárhag þessarar stofnunar var ekki sinnt. Ríkisútvarpið var svipt möguleikanum til þess að halda áfram að vera efnahagslega sjálfstætt. Meginástæðan fyrir því hversu ört hefur hallað undan fæti fyrr. Ríkisútvarpinu hin síðari árin eru einmitt þau 8 ár sem þm. nefndi. Meginástæðan var sú að afnotagjaldið var bundið í vísitöluna og kom með inn í pólitískan hráskinnsleik, sem aldrei skyldi verið hafa. En mér láðist að geta eins, sem skeði í fjárhag Ríkisútvarpsins á þessum síðustu og verstu tímum og olli miklu um versnandi hag, og það var þegar viðtækjaeinkasalan var lögð niður, sem Ríkisútvarpið hafði að meginstoð í fjárhag sínum. Ég er því sannarlega hlynntur að yfirvöld gefi gaum að fjárhag Ríkisútvarpsins. Ég kynni að greiða atkv. með þáltill. eins og þeirri, sem hv. 3. þm. Vestf. mælti með hérna, ef í till. sjálfri væri gerð grein fyrir raunhæfum ráðstöfunum til úrbóta, svo sem þeirri að viðtækjaeinkasalan verði endurvakin og Ríkisútvarpið fái tekjur af ríkiseinkasölunni til ráðstöfunar í því skyni að byggja upp dreifikerfi sitt, svo sem forðum var. Það væri ein leiðin til þess. Ég vil umfram allt að málunum verði þannig hagað, þegar unnið verður að því á ný að bæta hag Ríkisútvarpsins fjárhagslega, að þessi aldna stofnun haldi fjárhagslegu sjálfstæði sinn, ekki mun af veita. Og ég mun ganga til liðs við hv. þm. Þorv. Garðar Kristjánsson, um að reyna að fá afnotagjöld Ríkisútvarpsins hækkuð á eðlilegan hátt og þannig um hnútana búið, að Ríkisútvarpið hafi frelsi til þess að hækka afnotagjöldin framvegis, þannig að þau standi bæði undir viðhaldskostnaði tæknibúnaðar og eins undir bættu dagskrárefni. Ég vil ekki ræða langt mál nú, þó að ég hefði þar úr ýmsu að moða, varðandi þær áætlanir, sem fyrr hafa verið gerðar um endurbætur á tæknibúnaði Ríkisútvarpsins, þ. á m. verðum við að láta bíða til síðari tíma að hugleiða möguleikana á því að taka upp stereo-útvarp á Íslandi og kosti þess kerfis fyrir dagskrá Ríkisútvarpsins. En ég ítreka sem sagt, að ég mun gjarnan styðja þessa þáltill. að því tilskildu að þar verði einnig gerð grein fyrir fjáröflunarmöguleikum til að bæta tæknibúnað þess.



Herra forseti. Í fjarveru 1. flm., hv. þm. Svövu Jakobsdóttur, vil ég leyfa mér að fara nokkrum orðum um þessa þáltill. okkar þremenninga, en hún er nú endurflutt frá síðasta þingi, þar eð hún varð þá ekki útrædd. Till. er svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „ Alþ. ályktar að fela ríkisstj. að undirbúa í samráði við launþegasamtök landsins frv. til l. um atvinnumál aldraðra, og verði að því stefnt að allir, 67 ára og eldri, sem til þess hafa þrek og vilja, geti átt kost á atvinnu við sítt hæfi.“ Velferðarmál hlýtur það að teljast í fremstu röð þegar hlynnt er að öldruðum þegnum þjóðfélagsins á einn og annan veg. Þó að mörg ágæt spor hafi verið stigin til þess að létta þeim lífsbaráttu sína og gera ævikvöldið í mörgu bærilegra er enn margt óleyst í því efni og þá kannske helst í ýmsu því er snertir samskipti þessa fólks við þjóðfélagið, hina lifandi hringiðu mannlegs lífs, sem allir þurfa og eiga að vera í snertingu við sem lengst og best. Efnaleg kjör og öryggi aldraðs fólks hafa tekið miklum og margvíslegum breytingum til batnaðar nú síðustu ár og má þó betur gera, því að enn er um lífeyri þessa fólks úr hinum ýmsu lífeyrissjóðum það að segja, að hann er ærið misjafn og sumir hafa þaðan ekkert til framfæris. Úr því var og er hinni svokallaðri tekjutryggingu ætlað að bæta, þó að seint verði metin þar jöfnuð að fullu. Við hljótum þó að álíta að þar hafi svo þokast fram að viðunandi megi teljast. En þá koma upp ýmis önnur vandamál hinna öldruðu, aðallega félagslegs eðlis, en undir þann þátt flokkast hiklaust sú spurning um atvinnuaðstöðu, sem hér er fyrst og fremst til umr. Ég er í þeirra hópi, sem telja það lífsnauðsyn hverjum og einum meðan þrek og lífsorka leyfir að fá að sinna hugðarefnum sínum sem best og einnig að hafa starf við hæfi sem allra lengst. 1. flm. benti á það í framsöguræðu í fyrra að sú röskun, sem yrði á lífi fólks þegar það næði hámarksaldri í starfi, hefði svo mikil vandkvæði í för með sér fyrir svo marga að við lægi að skilgreina mætti ellina sem vandamál í þjóðfélagi okkar í stað þess að vera eðlilegt tímabil á æviskeiði mannsins. Þetta þekkjum við öll frá umhverfi okkar. Vandamál margs þessa fólks verða oft og tíðum yfirþyrmandi, einkum þegar sú tilfinning sækir á að viðkomandi sé ekki lengur gildur þjóðfélagsþegn, annaðhvort í eigin augum eða annarra. 1. flm. benti einnig á það í sinni framsögu að í Noregi hefði farið fram ítarleg félagsleg rannsókn um afleiðingar þess að fólk verður að hætta í starfi sakir aldurs. Vissulega væri hér verðugt verkefni einnig fyrir það unga fólk, sem nú sinnir þessum margháttuðu félagsfræðum í námi sínu við Háskólann, að taka þetta einnig hér til rækilegrar athugunar, þó að enginn efi sé á því að vandamálið er til staðar og úrræða þarf að leita til lausnar því. Nú um sinn hefur verið vinnuaflsskortur hér á landi og aldrað fólk hefur sannarlega getað fengið nóg af erfiðisvinnu viðast hvar. Hvort tveggja er hins vegar staðreynd, að ekki hentar erfiðisvinna öllum þeim, sem vegna aldurstakmarks hætta fyrra starfi, og þó hitt mikilvægara, að erfiðisvinna yfirleitt, fullur vinnudagur og oftast vel það, á ekki að vera eina hlutskipti þessa fólks, í hvaða starfi sem það áður hefur verið. Víðast hvar úti um land er þó ekki um neitt annað að ræða og reyndar er vist svipaða sögu að segja hér úr þéttbýlinu einnig. Á þennan hátt, á hinum almenna vinnumarkaði erfiðisstarfa, er ekki hægt að leysa vandamál aldraðra þjóðfélagsþegna nema þá að mjög takmörkuðu leyti og á margan hátt með öðru og betra skipulagi. Einmitt að því verkefni beinist tillaga okkar. Starfsþrek og starfslöngun þessa fólks á ekki og má ekki kæfa, heldur veita sem heppilegastan farveg, þar sem hvort tveggja vinnst, aukin lífsfylling fólksins sjálfs og þjóðfélagslegur ávinningur í skynsamlegri og réttri starfsnýtingu. Við leggjum ekki til neinar breyt. á hámarksaldri í starfi, þó að raunar megi segja að æviráðning sem slík í starf sé ærið umhugsunarefni og raunar vandamál sem þarf að sinna og fá fram vissa breytingu á. Það er fullkomlega eðlilegt og sjálfsagt að sjötugur þjóðfélagsþegn leggi niður sitt fasta, fulla starf, en jafnóeðlilegt að sá hinn sami þegn eigi þá fárra eða engra kosta völ í störfum. Sumir finna sjálfum sér það hugðarefni sem orka og oft ærið lífsþrek beinist að. Aðrir eiga þess ekki kost. Enn aðrir standa ráðalausir og ráðvilltir. Og erfiðismennirnir halda gjarnan áfram sínu 10–12 tíma striti á dag, oft með tilheyrandi vinnu um helgar, enda einskis annars völ. Í till. okkar er vikið að þeirri skyldu þjóðfélagsins að finna ráð til úrbóta. Bent er á sérstaka vinnustaði sem eina leið, en á hitt leggjum við öll áherslu, að slík einangruð fyrirbæri, slitin úr tengslum við annað mannlegt umhverfi, eru því aðeins nauðsyn að annarra kosta sé ekki völ. Flest annað er heppilegra sé það kleift í framkvæmd. Lengd vinnudagsins skiptir mjög miklu og því er bent á það, að sú skylda verði t.d. lögð á atvinnufyrirtæki að sjá öldruðu starfsfólki sínu fyrir vinnu við sérstök léttari störf og styttri vinnutíma en almennt gerist. Það er mikilvægt að unnt sé að gera fólki kleift að starfa áfram í sama eða svipuðu umhverfi og það hefur unnið í, og þar þarf að finna einhverja færa leið. Það er rétt, vandamálið er viðamikið og torvelt úrlausnar. En það þarf að takast á við þennan félagslega vanda og leysa hann sem best og farsælast. Öll viljum við í einlægni að aðstaða aldraðs fólks verði sem best í hvívetna, og atvinnuaðstaða þess er framarlega, ef ekki hvað fremst í óleystum vanda margs þessa fólks, sem við svo sannarlega unnum þess að eigi ekki siður góða ævidaga í ellinni en á öðrum æviskeiðum. Því flytjum við þessa till. Ég vil svo, herra forseti, leyfa mér að leggja til, að þessari till. verði vísað til nefndar, ég er ekki viss um hvort það er atvmn. eða allshn. sem ætti að fá þessa till.