Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forsætisráðherra (Steingrímur Hermannsson) Herra forseti. Á dagskrá þessarar hv. deildar eru fjögur mál sem öll eru til staðfestingar á bráðabirgðalögum sem öll varða efnahagsstjórnun á undanförnum mánuðum. Því má segja að aðgerðir í efnahagsmálum séu á þessum tíma varðaðar með þeim bráðabirgðalögum sem sett hafa verið og eru hér til staðfestingar. Ég fjalla í þetta sinn um fyrsta málið, þær síðustu efnahagsráðstafanir sem núv. ríkisstjórn hefur hrint í framkvæmd, en til að skýra mál mitt betur kemst ég ekki hjá því að fjalla um hin málin í upphafi minnar ræðu. Síðasta ríkisstjórn ákvað skömmu eftir að hún tók við að bíða með efnahagsaðgerðir þar til kjarasamningar hefðu náðst. Kjarasamningar náðust að hluta í febrúarmánuði. Þá var með samkomulagi við aðila vinnumarkaðarins gengið fellt um 6%. Sú gengisfelling kom að skammvinnum notum, rann fljótlega út í sandinn eins og reyndar hefur sýnt sig þegar sú leið hefur verið farin og ekki gripið til nauðsynlegra hliðarráðstafana til að draga áhrif slíkrar gengisfellingar út úr víxlverkun verðlags, launa, fjármagns og verðbólgunnar almennt. Því var svo komið þegar heildarsamningar náðust að mestu leyti í maímánuði að staða útflutningsatvinnuveganna var afar erfið. Þá var gripið til þess ráðs að fella gengi á ný um 10% og jafnframt veitt heimild til frekari gengisfellingar upp á 3%. Ríkisstjórnin samþykkti jafnframt allítarlegar aðgerðir í efnahagsmálum sem birtar voru 20. maí sl. Þær aðgerðir gerðu m.a. ráð fyrir að ráðast gegn einum mestu erfiðleikum í íslensku efnahagslífi upp á síðkastið, háum vöxtum og miklum fjármagnskostnaði. Þær gerðu ráð fyrir skuldbreytingu í þágu atvinnuveganna. Þær gerðu ráð fyrir aðgerðum til að milda þær aðgerðir sem bitna helst á þeim sem lægri launin hafa og þeim var fylgt eftir með bráðabirgðalögum um aðgerðir í efnahagsmálum sem gefin voru út sama dag, 20. maí sl. Í þeim lögum er m.a. ákveðið að kjarasamningar sem kenndir hafa verið við Akureyri skyldu gilda fyrir landið allt og til 10. apríl. Sömuleiðis var ákveðið að launaliður bænda í verðlagsgrundvelli hækkaði að sama skapi á þessum tíma. Einnig var í bráðabirgðalögunum, og er, ákvæði sem gerði ráð fyrir að felld yrði niður verðtrygging á lánaskuldbindingum til skemmri tíma en tveggja ára. Því ákvæði var að vísu breytt lítillega með öðru máli sem er hér á dagskránni en það er breyting á bráðabirgðalögum þeim sem ég nefndi áðan þar sem heimilað er, þrátt fyrir ákvæði fyrri bráðabirgðalaga, að taka við innstæðum og verðtryggja samkvæmt ákvörðun Seðlabanka Íslands. Eins og fyrr reyndist umrædd gengisfelling og aðrar aðgerðir endast skammt og blöstu við enn meiri erfiðleikar en áður höfðu verið hjá útflutningsatvinnuvegunum um mitt sumar. Að hluta hygg ég að menn geti verið sammála um að það sé vegna þess að gengisfelling fer ótrúlega hratt í gegnum efnahagslíf þjóðar sem er með mikla verðtryggingu fjármagns eins og við Íslendingar, en að hluta varð þessi aðgerð áhrifaminni vegna verðfalls sem varð á íslenskum sjávarafurðum erlendis, einkum í Bandaríkjunum. Í lok júlí var því ákveðið að leita nýrra ráða í þessum efnahagsvanda og skipaði hæstv. fyrrv. forsrh. þá nefnd fulltrúa úr atvinnulífinu. Sú nefnd lagðist gegn því að fara hina hefðbundnu uppfærslu- eða gengisfellingarleið og lagði til niðurfærslu, þ.e. niðurfærslu kostnaðar. Ég ætla ekki að rekja umræður sem urðu um þær tillögur. Um þær náðist ekki samstaða, ég vil leyfa mér að segja því miður. Síðasta ríkisstjórn keypti nokkurn frest með frv. sem enn er hér á dagskrá sem 4. liður dagskrárinnar og nefnist Frestun á hækkun launa og búvöruverðs. Samkvæmt þeim var hækkun launa og búvöruverðs frestað um einn mánuð og verðstöðvun jafnframt sett á þann tíma samkvæmt ákvæðum í verðlagslögum. Þegar núv. ríkisstjórn tók við 28. sept. sl. var ástand atvinnulífsins orðið afar erfitt og ég hygg raunar miklu erfiðara en menn gerðu sér grein fyrir þá. Ég held að ekki sé ofsagt að íslenskt atvinnulíf hafi verið komið nær bjargbrúninni en áður. Þetta hefur komið glöggt í ljós síðan með þeim fjölmörgu gjaldþrotum sem fréttir berast af nánast daglega og þótt sú þróun væri hafin fyrir stjórnarmyndun hefur fjöldi gjaldþrota mjög aukist á síðustu dögum. Ég hygg einnig að öllum hv. þm. muni vera ljósir þeir miklu erfiðleikar sem útflutningsgreinar eiga við að stríða. Víða um landið hafa slík fyrirtæki verið að stöðvast eða legið við stöðvun hjá þeim og er það oftar þá að viðskiptabankar hafa haldið slíkri framleiðslu gangandi þrátt fyrir mikla skuldasöfnun en að um arðbæran eða skynsamlegan rekstur hafi verið að ræða. Ríkisstjórnin ákvað því að grípa til allvíðtækra almennra aðgerða til þess að koma í veg fyrir það hrun útflutningsatvinnuveganna sem við blasti. Vissulega má færa rök að því að slíkar aðgerðir hefðu þurft að ná til fleiri greina eins og t.d. margra þátta íslensks iðnaðar og til verslunar, en til þess er ekki svigrúm eins og staða þjóðarbúsins er nú, enda má vissulega halda því fram að þjóðarbúið byggi fremur á útflutningsframleiðslunni en á öðrum greinum atvinnulífsins þótt mikilvægar séu og að líklegt sé að aðstoðar við útflutningsgreinarnar muni fljótlega gæta í öðrum þáttum atvinnulífsins. Ríkisstjórnin gaf því út, strax við myndun ríkisstjórnarinnar, bráðabirgðalög sem hrinda í framkvæmd þeim aðgerðum sem birtar voru í yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar um fyrstu aðgerðir og þurfa lagasetningar. Í fáum orðum sagt fólust þessar aðgerðir í því, í fyrsta lagi, að notuð var heimild sem fyrri ríkisstjórn hafði gefið og gengið fellt um 3%. Það var gert í því skyni að draga sem mest úr sérhæfum aðgerðum fyrir einstakar atvinnugreinar. Þetta er almenn aðgerð sem að sjálfsögðu bætir afkomu útflutningsatvinnuveganna í heild og sömuleiðis samkeppnisgreinanna í landinu. Af öðrum mikilvægum almennum aðgerðum er fyrst og fremst rétt að nefna viðleitni til þess að stöðva kostnaðarhækkanir í þjóðfélaginu fram til 15. febr. nk. Þessi aðgerð nær til stöðvunar á launahækkunum og eru með henni afnumdar þær hækkanir sem um hafði verið samið. Hún nær til víðtækrar verðstöðvunar skv. 7. gr. verðlagslaga og eru eingöngu heimilaðar hækkanir sem stafa af erlendum verðhækkunum. Þetta nær til búvöruverðs, til fiskverðs og til gjaldskráa opinberra fyrirtækja. Það nær til húsaleigu, svo að drepið sé á það helsta. Önnur almenn aðgerð sem er afar mikilvæg í þessu sambandi er viðleitni til þess að draga úr þeim gífurlega fjármagnskostnaði sem verið hefur í þjóðfélaginu undanfarin missiri. Þótt deilt sé um vexti, hvort þeir séu óeðlilega háir eða ekki, hygg ég að allir sem atvinnufyrirtæki reka muni vera sammála um það að hinn gífurlegi fjármagnskostnaður er þeim í raun ofviða. Vitanlega er það fleira sem þessu ræður en vaxtahæðin ein. Þarna ræður einnig sú staðreynd að eigið fé í íslenskum atvinnuvegum er afar lítið og lánsfjármagn því meira. Í lögum um Seðlabanka Íslands, 9. gr., er heimild veitt til þess að hafa afskipti af vöxtum og vaxtamun ef meiri verður en í okkar helstu viðskiptalöndum. Ríkisstjórnin ákvað að undangengnum viðræðum Seðlabankans við viðskiptabankana að heimila að nota 9. gr. seðlabankalaganna ef ekki tækist með slíkum viðræðum að ná fram lækkun vaxta. Ríkisstjórnin hefur jafnframt ákveðið að losa beri íslenskt efnahagslíf úr víxlverkun verðlags, launa, gengis og fjármagnskostnaðar og er það í raun í samræmi við samþykkt fyrri ríkisstjórnar frá 20. maí sl. þar sem þetta er fram tekið í upphafsgrein þeirrar yfirlýsingar sem þá var gefin út. Mun það verða gert með því, m.a., að fella niður lánskjaravísitölu þegar jafnvægi er náð í íslensku efnahagslífi. En til þess að koma strax í veg fyrir misgengi launa og fjármagnskostnaðar var jafnframt ákveðið að breyta grundvelli lánskjaravísitölunnar þannig að vægi launa yrði meira en er í lánskjaravísitölunni nú. Í lánskjaravísitölunni nú vegur framfærsluvísitala 2 / 3 í grundvelli en byggingarvísitala 1 / 3 . Að því er hins vegar stefnt að laun hafi 50% vægi í nýjum lánskjaragrundvelli, en framfærsluvísitala verði 1 / 4 og byggingarvísitala 1 / 4 . Breyting á grundvelli lánskjaravísitölu hefur vissulega verið umdeild. Þetta var athugað allítarlega á árunum 1983--1984 og þá treystu menn sér ekki til þess að breyta grundvelli lánskjaravísitölu þeirra lána sem þegar eru tekin og byggð á slíkum grundvelli. Í áliti svonefndrar lánskjaravísitölunefndar sem fyrri ríkisstjórn skipaði og skilaði áliti í júlímánuði er hins vegar komist að annarri niðurstöðu. Nefndin telur að heimilt sé að breyta grundvelli lánskjaravísitölu með einfaldri auglýsingu frá Seðlabanka Íslands eins og grundvöllur sá sem nú er byggt á er ákveðinn. Í þessu máli þarf að fara af töluverðri varúð að sjálfsögðu til þess að ekki skapist mikill órói á lánamarkaði. Ríkisstjórnin hefur leitað álits Seðlabanka Íslands á þessari breytingu og er beðið eftir þeirri álitsgerð. Ljóst er að slík breyting á grundvelli lánskjaravísitölu mun nánast koma í veg fyrir misgengi launa og fjármagnskostnaðar á næstu mánuðum og þýðir að sjálfsögðu verulega lækkun á fjármagnskostnaði fyrir útflutningsfyrirtækin sem munu búa við óbreytt gengi á næstu mánuðum. Ég vil nota tækifærið og lýsa þeirri skoðun minni að ég tel að ekki sé fært að búa við vísitölutengingu fjármagns ef önnur vísitölutenging og þá sérstaklega vísitölutenging launa er ekki leyfð og það hygg ég að hafi verið niðurstaða flestra landa sem reyndar hafa flest hver afnumið slíka vísitölutengingu. Oftast er nefnt dæmið um Finnland 1967 þar sem hvort tveggja var á sama tíma afnumið, vísitölutenging launa og vísitölutenging fjármagns. Þrátt fyrir þessar almennu aðgerðir, sem vissulega styrkja mjög grundvöll útflutningsatvinnuveganna og samkeppnisgreinanna í landinu, er ljóst að sérstaklega frysting sjávarafurða hefur staðið mjög höllum fæti. Að mati Þjóðhagsstofnunar var halli á botnfiskveiðum og vinnslu í ágúst og byrjun september sl. sem nam samtals 6%. Talið var að frystingin væri rekin með halla sem næmi 8%. Hins vegar var talinn smávegis hagnaður af söltun eða upp á 2% og af mjölvinnslu upp á 6%, en halli á rækjuvinnslu upp á 3% og útgerð 4%. Ég vil leyfa mér að fullyrða að þetta mat sé frekar vanmat en ofmat og byggi ég þá skoðun mína á því að forustumenn fiskvinnslufyrirtækja hafa að því er mér sýnist æðigóð rök fyrir því að ekki sé tekið nægilegt tillit til fjármagnskostnaðar. Í mati Þjóðhagsstofnunar er reyndar viðurkennt að vanskilavextir eru ekki meðtaldir og það liggur heldur ekki fyrir gott mat á eiginfjárstöðu fyrirtækja eða m.ö.o. á því heildarlánsfé sem fyrirtækin hafa í sínum rekstri. Ríkisstjórnin ákvað því að flytja sérstaklega fjármagn til frystingar á bolfisk og hörpudisk. Nemur sú upphæð samtals 800 millj. kr. og er um það bil 5% hækkun á útflutningsverði til þessara greina. Af öðrum iðngreinum hefur verið talið að ullariðnaðurinn standi hvað lakast. Þar hafa orðið stöðvanir og við blasa meiri erfiðleikar. Því var ákveðið að auka við niðurgreiðslu á ull til vinnslu til útflutnings um 40 millj. kr. Þrátt fyrir þessar aðgerðir er ljóst að útflutningsiðnaðurinn fær ekki staðið undir þeim miklu vanskilum sem á hann hafa fallið á síðustu missirum. Þjóðhagsstofnun telur að með þessum aðgerðum megi ætla að frystingin sé rekin með lítils háttar hagnaði, e.t.v. 1%, en í heild muni botnfiskveiðar og vinnsla enn vera rekin með halla og gætir þar fyrst og fremst halla útgerðarinnar sem ekki er leyst úr með þeim aðgerðum sem ég hef nú rakið. Ríkisstjórnin taldi því óhjákvæmilegt að létt yrði skuldabyrðum af útflutningsgreinunum og ákvað að stofna Atvinnutryggingarsjóð útflutningsgreina. Til þess sjóðs munu renna samtals 2 milljarðar í reiðufé. Af því eru 300 millj. í tvö ár af framlagi ríkissjóðs til Atvinnuleysistryggingasjóðs. Það er byggt á þeim rökum að Atvinnutryggingarsjóði er ætlað að afstýra miklu atvinnuleysi sem við blasir í íslensku efnahagslífi ef ekki er gripið í taumana. Sömuleiðis mun ríkissjóður leggja þeim sjóði til 200 millj. kr. árlega af sínu fé sem að sjálfsögðu verður þá að afla með sköttum og að því er stefnt. Til viðbótar er gert ráð fyrir því að sjóðurinn geti tekið að láni um 1 milljarð með ábyrgð ríkissjóðs eða Verðjöfnunarsjóðs sjávarútvegsins. Jafnframt er sjóðnum heimilað að skuldbreyta 5 milljörðum kr. af útistandandi skuldum útflutningsgreinanna. Eins og ég sagði áðan eru þau bráðabirgðalög sem ég mæli nú fyrir sett til þess að framkvæma þau ákvæði yfirlýsingar ríkisstjórnarinnar sem lög þarf til. Ég ætla nú, með leyfi forseta, að fara yfir einstakar greinar frumvarpsins og skýra þær um leið. Í 1. gr. frv., sem er undir I. kafla sem nefnist Aðgerðir í atvinnumálum, er lögbundið að Verðjöfnunarsjóði fiskiðnaðarins er heimilað að taka 800 millj. kr. lán og er sjóðnum þannig gert kleift að greiða verðbætur ofan á freðfisk og hörpudisk eins og ég hef áður rakið. Jafnframt er sjóðsstjórn heimilað að breyta ákvörðun um viðmiðunarverð fyrir þessar afurðir frá 1. júní sl. --- eða m.ö.o.: þessi 5% uppbót er afturvirk til 1. júlí. 750 millj. kr. af láninu ganga til freðfisksreikningsins í Verðjöfnunarsjóði. Stjórn sjóðsins hefur þegar nýtt heimild bráðabirgðalaganna og breytt viðmiðunarverðinu þannig að 5% er borgað ofan á cif-verð framleiðslu frá 1. júní sl. Eru útgreiðslur þessar þegar hafnar. Er við það miðað að útgreiðsla geti haldið áfram fram í maí á næsta ári. Freðfiskreikningur frystideildar er nærfellt tómur, en verðfall á freðfiski á undanförnum mánuðum hefði eftir almennum reglum sjóðsins gefið tilefni til allt að 5% útborgunar ofan á cif-verð ef innistæður hefðu verið fyrir hendi. Lögin gera því ekki annað varðandi freðfiskinn en gera sjóðnum með lántöku kleift að inna af hendi þær verðjöfnunargreiðslur sem leitt hefðu af almennum reglum laganna um sjóðinn. Mikið verðfall varð á hörpudiski á sl. ári. Hörpudisksreikningur Verðjöfnunarsjóðs greiddi verulegar verðbætur á árinu 1987, en tæmdist við það þannig að ekkert fé var eftir til greiðslu verðbóta í ár enda þótt markaðsverð hafi haldist áfram mjög lágt. Því var ákveðið að verja 50 millj. kr. af umræddu láni til að greiða verðbætur á hörpudisksframleiðsluna frá 1. júní sl. eins og með freðfiskinn. Lán það sem hér um ræðir tekur frystideild Verðjöfnunarsjóðs fiskiðnaðarins, en það sem ekki fæst endurgreitt af tekjum deildarinnar á þremur árum fellur á ríkissjóð. Janframt ber fjmrh. fyrir hönd ríkissjóðs sjálfskuldarábyrgð á endurgreiðslu lánsins. Þegar hefur verið gengið frá samningi við Seðlabankann um þetta fjármagn. Yfirgnæfandi líkur eru á að endurgreiðsla lánsins falli á ríkissjóð. Í 2. gr. er fjallað um verðbætur á rækju og þar háttar töluvert öðruvísi til en í frystideild því að í reikningi fyrir rækjuafurðir í frystideild Verðjöfnunarsjóðs eru allverulegar innistæður, líklega 480 millj. kr., og er það andstætt því sem gildir um reikning freðfisks og hörpudisks þar sem nánast engin innistæða er. Fyrir gildistöku bráðabirgðalaganna voru greiddar 4% verðbætur ofan á cif-verð skelflettrar rækju samkvæmt almennum verðreglum Verðjöfnunarsjóðs. Með 2. gr. er sjóðnum gert að miða viðmiðunarverð við meðalverð tveggja síðustu ára í stað þriggja vegna framleiðslu á tímabilinu 1. júní 1988 til 31. maí 1989. Þar sem verð á skelflettri rækju var mjög hátt á árunum 1986 og 1987 lyftir þetta viðmiðunarverðinu og eykur útborgun. Hækkar útborgunarhlutfallið því úr 4% í 8--11% við bráðabirgðalögin og má ætla að um það bil 250 millj. kr. verði greiddar úr sjóðnum vegna framleiðslu frá 1. júní sl. til jafnlengdar á næsta ári. Augljós er munur á 1. og 2. gr. varðandi sjóðinn. Með 1. gr. er heimiluð lántaka til handa tómum reikningum fyrir freðfisk og hörpudisk til að framkvæma verðjöfnun sem að öðru leyti fellur innan almenns ramma laganna um Verðjöfnunarsjóð, en með 8. gr. er reglum um viðmiðunarverð breytt þannig að útborgun úr reikningi þar sem innistæða er fyrir getur orðið hærri en orðið hefði ef almennum reglum hefði verið fylgt óbreyttum. 3., 4., 5., 6., 7., 8. og 9. gr. fjalla allar um Atvinnutryggingarsjóð sem ég hef lauslega nefnt áður. Fyrir sjóðinn hefur verið sett reglugerð og var hún gefin út sl. föstudag. Sjóðnum hefur einnig verið skipuð stjórn og þykir mér rétt að rekja, með leyfi forseta, ákvæði reglugerðarinnar sem byggir að sjálfsögðu á þeim greinum sem ég hef nefnt. Í 1. gr. er fram tekið að hlutverk Atvinnutryggingarsjóðs útflutningsgreina er að veita lán til endurskipulagningar, hagræðingar og framleiðniaukningar hjá fyrirtækjum er framleiða til útflutnings. Jafnframt skal sjóðurinn hafa forgöngu um að breyta lausaskuldum fyrirtækja í útflutningsgreinum í föst lán til langs tíma. Í 2. gr. er fram tekið að fyrirtæki komi því aðeins til álita við lánveitingu eða skuldbreytingu samkvæmt reglugerð þessari að grundvöllur teljist vera fyrir rekstri þeirra að loknum skipulagsbreytingum á fjárhag þeirra og rekstri. Þetta er að sjálfsögðu afar athyglisverð og mikilvæg grein og má segja að með þessari grein er sá grundvöllur lagður sem sjóðnum ber að starfa eftir. Í mörgum tilfellum mun vera afar erfitt um veð hjá þeim fyrirtækjum sem aðstoð þurfa að fá og er því mat á rekstri fyrirtækjanna að loknum þessum aðgerðum ekki síst lagt til grundvallar. Í 3. gr. er fram tekið að forsrh. skipar stjórn Atvinnutryggingarsjóðs og veitir henni lausn. Fjmrh., iðnrh., sjútvrh. og viðskrh. tilnefna hver um sig einn stjórnarmann, en einn skal skipaður án tilnefningar og skal hann jafnframt vera formaður sjóðsstjórnar. Forsrh. skipar varamenn í stjórn Atvinnutryggingarsjóðs. Skulu þeir tilnefndir á sama hátt og aðalmenn. Forsrh. ákveður þóknun sjóðsstjórnar. Þessar tilnefningar hafa borist og hefur stjórnin verið skipuð eins og tilkynnt hefur verið og birst í fjölmiðlum. 4. gr. kveður á um það að Byggðastofnun hefur á hendi rekstur og reikningshald Atvinnutryggingarsjóðs í umboði og undir eftirliti sjóðsstjórnar. Endurgreiða skal Byggðastofnun kostnað af rekstrinum eftir nánara samkomulagi milli Byggðastofnunar og stjórnar Atvinnutryggingarsjóðs. Talið var eðlilegast að sjóðurinn yrði til húsa hjá Byggðastofnun og nyti starfskrafta þeirrar stofnunar því að þar munu liggja fyrir langítarlegastar upplýsingar um stöðu atvinnufyrirtækjanna í landinu. Á það að auðvelda mjög starfsemi sjóðsins. Í 6. gr. segir að stjórn Atvinnutryggingarsjóðs ákveði lánveitingar úr sjóðnum og geta einstakir stjórnarmenn haft frumkvæði um einstök mál eins og tilefni er til. Þar segir jafnframt að sérstök samstarfsnefnd lánastofnana atvinnuveganna og Byggðastofnunar geri tillögur um lánveitingar til stjórnar Ätvinnutryggingarsjóðs og er henni til ráðuneytis eins og nánar er mælt fyrir í reglugerð þessari. Skal samstarfsnefndin skipuð einum starfsmanni tilnefndum af Sambandi viðskiptabanka, einum tilnefndum af Fiskveiðasjóði Íslands, einum tilnefndum af Iðnlánasjóði, einum tilnefndum af Stofnlánadeild landbúnaðarins og einum tilnefndum af Byggðastofnun og skal hann kalla nefndina saman. Auk þess má kveðja til fulltrúa viðskiptabanka þess fyrirtækis sem um er fjallað hverju sinni. Með þessari grein er að sjálfsögðu að því stefnt að skapa örugg tengsl við viðskiptastofnanir einstakra fyrirtækja og stofnlánasjóði. Eðlilega verður ekki skuldbreyting eða skipulagsbreyting framkvæmd af neinu viti nema með því að hafa þessar stofnanir með í ráðum. Stjórn Atvinnutryggingarsjóðs getur einnig haft samráð við Vinnumálaskrifstofu félmrn. og viðkomandi atvinnumálanefnd áður en ákvörðun er tekin. Stjórn sjóðsins getur leitað eftir sérfræðiaðstoð við tillögugerð og mat á skipulagsbreytingum og aðgerðum til hagræðingar. Stjórnarmaður skal ekki taka þátt í meðferð máls sem varðar fyrirtæki ef hann situr í stjórn eða er starfsmaður þess. Hann skal einnig víkja ef hann er fjárhagslega háður fyrirtæki vegna eignaraðildar, viðskipta eða af öðrum ástæðum. Sama gildir um þátttöku stjórnarmanns í meðferð máls er varðar aðila sem eru honum svo persónulega tengdir að hætta sé á að hann fái ekki litið hlutlaust á mál. Í 7. gr. er kveðið á um að lánveitingum sjóðsins skuli skipt í tvo flokka. Annars vegar almenn lán er fylgja skuldbreytingu og hins vegar lán er tengjast sérstökum aðgerðum til endurskipulagningar. Skal við það miðað að almenn lán er fylgja skuldbreytingum fari ekki fram úr 1200 millj. kr. Þetta er mikilvægt ákvæði. Vafalaust reynist nauðsynlegt að veita ýmsum fyrirtækjum lán til skipulagsbreytingar og var því talið rétt að hafa ákvæði um slíkt í reglugerðinni. Í 8. gr. segir að Atvinnutryggingarsjóður hafi milligöngu um skuldbreytingu hjá fyrirtækjum þannig að viðkomandi fyrirtæki gefur út skuldabréf til Atvinnutryggingarsjóðs með samanlagðri fjárhæð þeirra skulda fyrirtækisins sem lánardrottnar hafa samþykkt að skuldbreyta og Atvinnutryggingarsjóður fallist á að taka við. Lánstími skuldabréfanna skal vera allt að tíu ár, fyrsta afborgun sem næst tveimur árum eftir útgáfu þeirra og bréfin skulu síðan greiðast með jöfnum afborgunum á sex mánaða fresti. Skuldabréfin skulu miðast við lánskjaravísitölu eða gengi erlendra gjaldmiðla eftir nánara samkomulagi aðila. Þau skuldabréf er miðast við lánskjaravísitölu skulu bera 6% vexti, en þó skulu vextir af þeim aldrei vera hærri en vegið meðaltal almennra skuldabréfavaxta á hverjum tíma samkvæmt auglýsingu Seðlabanka Íslands. Sjóðsstjórn skal ákveða vexti af bréfum með gengisviðmiðun er miðist við erlenda markaðsvexti á hverjum tíma að viðbættu álagi. Atvinnutryggingarsjóður gefur út skuldabréf til einstakra lánardrottna sem samþykkt hafa skuldbreytingu. Lánstími þeirra bréfa skal vera allt að sex ár, fyrsta afborgun sem næst tveimur árum eftir útgáfu þeirra, og ber síðan að endurgreiða bréfin með jöfnum afborgunum á sex mánaða fresti. Skuldabréfin skulu miðast við lánskjaravísitölu eða gengi erlendra gjaldmiðla og bera 1% lægri vexti en skuldabréf samkvæmt því sem ég las áðan. Þessir vextir verða því hæstir 5%. Sjóðurinn ábyrgist greiðslu skuldabréfa samkvæmt þessari málsgrein með eignum sínum. Sjóðnum er óheimilt að gefa út skuldabréf samkvæmt þessari grein fyrir hærri fjárhæð en nemur 2,5-faldri fjárhæð almennra lána er tengjast skuldbreytingu samkvæmt 9. gr. án bakábyrgðar banka eða annarra fjármálastofnana. Um þetta ákvæði var töluvert rætt og vissulega er ekki hægt að neita þeirri staðreynd að erfiðleikum kann að valda að ekki hvílir ríkisábyrgð að baki allrar starfsemi sjóðsins, þ.e. allrar þeirrar skuldbreytingar sem honum er heimiluð. Að mati þeirra sem gerst þekkja var þó talið að með bakábyrgð banka og annarra fjármálastofnana mætti leysa þann vanda. Hins vegar er sjóðnum, eins og fram kemur, heimilt að veita ábyrgð sem samkvæmt fyrri grein gæti numið allt að 3 milljörðum kr., þ.e. samkvæmt þeirri grein sem kveður á um að allt að 1200 millj. megi verja til útlána í tengslum við skuldbreytingu. Í 9. gr. er fjallað um almenn lán úr Atvinnutryggingarsjóði sem fylgi skuldbreytingu og skulu þau vera til allt að tólf ára, afborgunarlaus allt að fyrstu þrjú árin að ákvörðun sjóðsstjórnar, en síðan með jöfnum afborgunum á sex mánaða fresti. Skuldabréfin skulu bundin gengisviðmiðun eftir nánara samkomulagi aðila og er heimilt að áskilja að gengisviðmiðun geti komið til endurskoðunar á lánstíma. Stjórn sjóðsins ákveður vexti er miðist við erlenda markaðsvexti á hverjum tíma að viðbættu álagi. Sjóðsstjórn setur almennar reglur um lán samkvæmt þessari grein. Sjóðsstjórninni er heimilt til ársloka 1988 að fengnum tillögum samstarfsnefndar að veita bráðabirgðalán til þeirra fyrirtækja sem eiga við bráðan rekstrarfjárvanda að etja, enda fullnægi þau ákvæðum reglugerðar þessarar um lánshæfi og jafnframt verði samið um skuldbreytingu. Í þessari grein felst eins og fram kemur að þessi lán með skuldbreytingum verða gengistryggð, en menn geta hins vegar á lánatímanum breytt gengisviðmiðun. Þetta var talið eðlilegt þannig að lánin tengdust sem mest þeim gjaldmiðli sem tekjur viðkomandi aðila eru í. Bráðabirgðalán kunna í ýmsum tilfellum að verða nauðsynleg til þess að koma í veg fyrir stöðvun, m.a. með tilliti til þess að nokkurn tíma getur tekið að gera upp fjármál viðkomandi fyrirtækis. Því var talið rétt að heimila sjóðsstjórninni að veita slík lán, enda verði þau hluti af væntanlegri skuldbreytingu. Í 10. gr. er fjallað um lán er tengjast sérstökum aðgerðum til endurskipulagningar og er sagt að miða skuli við að auka tekjuhæfi fyrirtækja, svo sem með sameiningu þeirra eða samstarfi, með samhæfingu hráefnisöflunar og framleiðslu, breyttu vinnuskipulagi sem leiði til betri nýtingar á fjárfestingu, sérhæfingu, vöruþróun eða nýjungum í gæðastjórnun eða markaðsmálum. Heimilt er að veita lán til kaupa á hlutabréfum í fyrirtækjum sem falla undir verksvið þessa sjóðs, þ.e. eru í útflutningsgreinum. Í sérstökum tilvikum er sjóðsstjórn heimilt að lána til nýrra fyrirtækja sem komið er á fót í stað fyrirtækja sem hætta starfsemi. Þá er sjóðsstjórn og heimilt, ef sérstaklega stendur, á að leysa til sín húseignir og búnað fyrirtækja sem lið í fjárhagslegri endurskipulagningu þeirra. Lán má því aðeins veita að umsóknum fylgi ítarlegt arðsemismat, kostnaðar- og tekjuáætlun og önnur nauðsynleg gögn er sýna hagkvæmni endurskipulagningarinnar. Lánstími samkvæmt þessari grein skal vera allt að tólf ár og skulu lán miðast við gengi erlendra gjaldmiðla og bera vexti með sama hætti og um var rætt í grein um almenn lán sem fylgja skuldbreytingum. Í 11. gr. er fjallað um veð og segir þar að lántakendur hjá Atvinnutryggingarsjóði skuli setja sjóðnum tryggingar fyrir lánum. Við mat á tryggingum skal stjórn sjóðsins styðjast við eftirfarandi atriði og matsgerðir: Áætlaðar tekjur fyrirtækis á móti hreinum skuldum þannig að ætla megi, miðað við eðlilega rekstrarafkomu, að fyrirtækið geti greitt skuldir sínar á eðlilegum tíma. Sjálfskuldarábyrgð banka, sjóða og traustra fyrirtækja eða einstaklinga. Sérstakt mat á eignum unnið af atvinnuvegasjóðum þar sem það liggur fyrir. Fasteignamat og endurskoðað brunabótamat fasteigna, vátryggingarverðmæti véla, áhalda, tækja og húftryggingarmat skipa. Samfara útgáfu skuldabréfa til Atvinnutryggingarsjóðs sé heimilt að gera sérstaka samninga um tryggingu á greiðslu, t.d. þannig að viðskiptabanki lántakanda haldi eftir ákveðnu hlutfalli af fjárhæð við gjaldeyrisskil til viðkomandi fyrirtækis og greiði það beint til Atvinnutryggingarsjóðs. Viðskiptabanki áriti greiðslutryggingarsamninga þess. Eins og fram kemur í þessari grein er teygst æðilangt í heimild til að taka veð og má segja að fyrsta atriðið sé lagt til grundvallar, þ.e. rekstrarútlit viðkomandi fyrirtækis. Í 12. gr. er fjallað um að takmarka skuli áhættu sjóðsins eins og frekast er unnt. Í 13. gr. er tekið fram að stjórn sjóðsins auglýsi eftir umsóknum. Í 14. gr. að öll skjöl viðkomandi lánum sem sjóðurinn veitir eða tekur, þar á meðal skuldbreytingar, skuli undanþegin stimpilgjaldi. Ég hef talið, herra forseti, rétt að rekja nokkuð ítarlega þessa reglugerð því að hún er mjög til umræðu nú og ég þykist vita að hv. alþm. muni vilja þekkja efni hennar um leið og þeir fjalla um þær greinar sem á er byggt. Í 10. gr. bráðabirgðalaganna er kveðið á um að sama gjald skuli lagt á loðnu sem flutt er óunnin til vinnslu erlendis og nemur áætluðum greiðslum til Verðjöfnunarsjóðs vegna þeirrar loðnu sem landað er til vinnslu innan lands. Greininni er m.ö.o. ætlað að koma í veg fyrir að ákvörðun um greiðslu fiskimjölsverksmiðja til Verðjöfnunarsjóðs fiskiðnaðarins raski samkeppnisstöðu milli íslenskra og erlendra verksmiðja. Er gjaldið hliðstætt sérstöku verðjöfnunargjaldi sem lagt hefur verið síðan 1987 á ísfisk sem fluttur er út í gámum. Gjaldið leggst ekki á nema um inngreiðslu sé að ræða í Verðjöfnunarsjóð. Með atkvæðum fulltrúa kaupenda og seljenda í stjórn Verðjöfnunarsjóðs hefur nú verið ákveðið viðmiðunarverð á lýsi og mjöli fyrir yfirstandandi vertíð sem ekki leiðir til inngreiðslu. Því mun líklega ekki koma til gjaldtöku samkvæmt þessari grein á næstunni. Um 11. gr. er það að segja að þar er eina breytingin sú að ríkissjóði er heimilað að taka veð í afurðum sjávarútvegs og landbúnaðar, en heimild til töku afurðaveðs hefur hingað til verið bundin við banka og aðrar lánastofnanir. Þetta er ekki síst með tilliti til þeirra staðgreiðslulána sem ríkissjóður hefur veitt út á sauðfjárafurðir. 12. gr. bráðabirgðalaganna og reyndar II. kaflinn fjallar um verðlags- og kjaramál og þykir mér í því sambandi rétt að rekja í nokkrum orðum það sem ákveðið hefur verið í þeim efnum. Í fyrsta lagi er rétt að minna á að í bráðabirgðalögum frá 20. maí 1988 var gildistími kjarasamninga bundinn til 10. apríl 1989. Hækkun launa samkvæmt samningum sem þá voru lausir var lögbundin, hvort tveggja gildistími og áfangahækkanir er miða við svokallaða Akureyrarsamninga Verkamannasambands Íslands eins og ég hef áður nefnt. Í bráðabirgðalögum frá 26. ágúst 1988 var áfangahækkun, sem samkvæmt fyrri lögum átti að eiga sér stað 1. sept. 1988, frestað um mánuð. Jafnframt var búvöruverð fryst og tekin upp almenn verðstöðvun. Í bráðabirgðalögum þeim sem ég fjalla nú um, frá 22. sept. 1988, er ákveðið að áður ákveðnar launahækkanir á tímabilinu 1. sept. 1988 til og með 1. mars 1989 falli niður, en í stað þess komi hækkun sem nemi 1,25% 15. febr. 1989. Samkvæmt 12. gr. nær þessi ákvörðun til allra launa í landinu, kjaratengdra liða og hvers konar endurgjalds fyrir unnin störf. Samkvæmt 13. gr. bráðabirgðalaganna skulu fjárhæðir launaliðs á verðlagsgrundvelli búvöru til 1. mars 1989 ekki taka meiri hækkunum en almenn laun skv. 12. gr. og skv. 13. gr. Gildir það sama um launalið í gjaldskrám starfandi sérfræðinga. Þess skal jafnframt getið um búvöruna að ákveðin hefur verið niðurgreiðsla á þeirri hækkun búvöru sem var í raun gjaldfallin áður en til þessara bráðabirgðalaga kom og verður varið til þeirrar niðurgreiðslu um 170 millj. kr. á þessu ári. Reyndar leiðir sú niðurgreiðsla til nokkurrar lækkunar á eldra kjöti. Þá er ákveðið að til 15. febr. 1989 verði allir kjarasamningar bundnir, en frá þeim tíma er heimilt að segja þeim upp. Hækkanir samkvæmt kjarasamningum sem áttu að koma til framkvæmda síðar en 1. mars 1989 halda þó gildi sínu. Í þeim greinum sem fjalla hér um verðstöðvun er ákveðið að gjaldskrár opinberra stofnana skuli bundnar til loka febrúar 1989 með fyrirvara þó um áhrif af verði innfluttra aðfanga. Leiga er einnig bundin til sama tíma. Loks er í 14. gr. ákvæði þar sem segir að almennt fiskverð breytist eins og laun á gildistíma laganna, þ.e. hækki um 1,25% 15. febrúar en sé þá uppsegjanlegt með viku fyrirvara miðað við þann dag. III. kafli fjallar um vaxtaákvarðanir. Þar er m.a. lögbundið að dráttarvextir skuli ætíð reiknast sem dagvextir nema á annan veg sé sérstaklega mælt fyrir í lögum. Þetta er ákvæði sem fyrri ríkisstjórn hugðist hrinda í framkvæmd og reyndar samþykkti í yfirlýsingu sinni 20. maí, en því miður hafði ekki tekist að fá framkvæmda í viðskiptabönkum og þótti því rétt að skylda þá til framkvæmda á þessari samþykkt með ákvæði í lögum. Samkvæmt 21. gr. er Seðlabankanum skylt að reikna vegið meðaltal ársávöxtunar á nýjum almennum lánum hjá viðskiptabönkum og sparisjóðum eigi sjaldnar en mánaðarlega og birta meðaltal þetta í Lögbirtingablaði ásamt dráttarvöxtum samkvæmt fyrri grein. Þetta er að sjálfsögðu fyrst og fremst til upplýsingar, en ég hygg það fróðlegt og mikilvægt í því skyni. Í 9. gr. laga um Seðlabankann er bætt við ákvæði þar sem segir: ,,Á sama hátt getur Seðlabankinn ákveðið hámark þess álags er innlánsstofnanir mega bæta við vexti gengisbundins fjár er þær endurlána í formi afurðalána.`` Í samkomulagi ríkisstjórnarinnar er gert ráð fyrir því að lækka vaxtamun sem er yfirleitt til sjávarútvegsins og reyndar fleiri í erlendum gjaldeyri. Hefur sú lækkun þegar orðið og nemur 0,7%. Undir Ýmis ákvæði í 23. gr. er fjmrh. heimilað þrátt fyrir ákvæði fjárlaga fyrir árið 1988 að hækka ríkisútgjöld um 600 millj. kr., en það er sú upphæð sem þær aðgerðir sem til framkvæmda koma strax eru taldar kosta ríkissjóð. Í 24. gr. er fjallað um lög frá 14. sept. 1981, um tekjuskatt og eignarskatt, með síðari breytingum, og er fjmrh. heimilað að kveða á um í reglugerð að þeir einstaklingar, sem ekki höfðu aðrar tekjur en þær sem um ræðir í lögum og reglugerðum frá 1981 á því tekjuári sem skattinn varðar, geri upp vangoldinn tekjuskatt og eignarskatt álagðan á árinu 1987 eða fyrr með þeim hætti sem greint er í þessari grein. Hér er einnig um að ræða að lögbinda ákvæði sem fyrri ríkisstjórn hafði samþykkt að beita við uppgjör á vanskilum skattgreiðenda. Þetta hefur ekki enn komið til framkvæmda. Herra forseti. Ég hef nú rakið efni frv. til l. um efnahagsaðgerðir sem er lagt hér fram til staðfestingar á bráðabirgðalögum. Mörg fleiri orð mætti hafa um efnahagsástandið í landinu. Ég sagði í upphafi míns máls að að öllum líkindum væru erfiðleikarnir töluvert meiri en menn gerðu sér grein fyrir þegar þær aðgerðir voru ákveðnar sem bráðabirgðalögin byggja á og sem bráðabirgðalögunum er ætlað að hrinda í framkvæmd. Ég tel að mjög mikilvægt og e.t.v. mikilvægast í þessu sambandi verði þó að sá Atvinnutryggingarsjóður sem ég hef rætt um allítarlega starfi fljótt og vel og komi þeim fyrirtækjum í útflutningsgreinum til aðstoðar þar sem erfiðleikar eru mestir. Ég vil þó leggja á það mikla áherslu í þessum lokaorðum að ég tel mjög ólíklegt að öllum fyrirtækjum verði forðað frá stöðvun. Eins og ég las áðan eru ströng ákvæði í reglum Atvinnutryggingarsjóðs um rekstrarhæfni slíkra fyrirtækja og mig grunar að töluvert átak þurfi til að ná því hjá ýmsum þeim fyrirtækjum sem verst standa í dag. En ríkisstjórnin og sjóðsstjórnin munu gera allt sem í þeirra valdi er til að stuðla að því að flestum fyrirtækjum verði hjálpað. Í umræðum upp á síðkastið hafa ýmsar greinar útflutnings verið nokkuð til umræðu, sérstaklega loðdýrarækt og fiskeldi. Ég tel rétt strax að leiðrétta misskilning sem mér finnst hafa orðið og tengist þeirri auglýsingu sem sjóðsstjórnin hefur nýlega gefið út þar sem segir að aðstoð við fyrirtæki í þessum greinum komi ekki til greina á þessu ári. Þarna er í raun til þess vísað að fyrri ríkisstjórn ákvað sérstaka aðstoð við loðdýrabændur og þá aðstoð er nú verið að framkvæma hjá Byggðastofnun og ekki séð hvernig því reiðir af. Sömuleiðis ákvað fyrri ríkisstjórn að heimila allt að 800 millj. kr. lán til fiskeldis til þess að sá mikli seiðafjöldi sem nú er í landinu færi ekki forgörðum. Heimilað var að taka 300 millj. á þessu ári en 500 á því næsta. Sömuleiðis hefur bæði fyrri ríkisstjórn og núverandi til meðferðar afurða- og rekstrarlán fiskeldisins. Fiskeldið býr við miklu lakari rekstrarlán og afurðalán en aðrar útflutningsgreinar og það er ákveðinn vilji þessarar ríkisstjórnar að leysa þau mál. Það er með tilliti til þessa sem sjóðsstjórnin mun hafa talið rétt að leggja fyrst um sinn til hliðar skuldbreytingu og aðstoð við þessar greinar, en það ber að leggja á það mikla áherslu að samkvæmt lögunum og samkvæmt reglugerðinni eiga allar útflutningsgreinar rétt á aðstoð sjóðsins. Herra forseti. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn.

Halldór Blöndal Herra forseti. Ég lýsi ánægju minni yfir því að formaður Alþb. skuli kominn í deildina. Ég hefði öðrum kosti óskað eftir því að hann yrði hér viðstaddur meðan ,,sáttmálsörk`` ríkisstjórnarinnar er rædd af stjórnarandstöðunni. Nú hefði auðvitað verið skemmtilegt af því að þessi maður á í hlut, þessi hæstv. ráðherra, að geta fengið hingað í salinn einnig hæstv. utanrrh. vegna þeirra undarlegu ummæla sem þessi hæstv. ráðherra hafði um viðskilnað hæstv. utanrrh. í Garðabæ og ég mun víkja að síðar  Er hægt að fá upplýsingar um það, herra forseti, hvort hæstv. félmrh. hafi fjarvistarleyfi? Ef svo er, þá náttúrlega væri sjálfsagt að taka tillit til þess ef hæstv. ráðherra er með fjarvistarleyfi. Hann vantar kannski bara í þingsalinn án fjarvistarleyfis.

Ég læt leita að hæstv. félmrh.

Það er ljómandi. Mér finnst þetta satt að segja ekki lofa góðu um þinghaldið og þá virðingu sem hæstv. ríkisstjórn sýnir óbreyttum alþingismönnum. En ég veit að hæstv. forseti er röggsamur og ég vil vænta þess að hann veiti hæstv. ráðherrum aðhald, að þeir gefi sér tíma til að vera hér viðstaddir þegar hin mikilvægustu mál eru til umræðu --- 

Það eru nú fleiri.

Það er þá kannski hægt aðeins að tala utan í hann. Og ég sé að þarna er hv. þm. Vestfirðinga sem rak fyrstu rýtingsstunguna í bakið á formanni sínum þegar hann greiddi atkvæði gegn matarskattinum hér í þingdeildinni á sl. vetri. Áður en ég vík að einstökum atriðum bráðabirgðalaganna, herra forseti, er óhjákvæmilegt að velta upp þeirri spurningu hvort lögformlega sé rétt að þeim staðið, þ.e. hvort fylgt sé þeim reglum og hefðum sem mótast hafa við setningu bráðabirgðalaga á grundvelli 28. gr. stjórnarskrárinnar. Það úrlausnarefni kemur þá fyrst til athugunar og er nauðsynlegt að fá skýr svör frá hæstv. forsrh. um það hvort hann hafi fullvissað hæstvirtan forseta Íslands um að hann hefði stuðning meiri hluta alþingismanna í báðum þingdeildum fyrir samþykkt bráðabirgðalaganna. Í þessu sambandi minni ég á ummæli Bjarna Benediktssonar forsætisráðherra þegar hann sagði við umræður um frumvarp til staðfestingar á bráðabirgðalögum um Seðlabanka Íslands í nóvember 1961, með leyfi hæstv. forseta: ,,Auðvitað hefur það sína þýðingu að mál séu rædd á þingi. En þingmenn eru --- og það vitum við allir sem á þingi höfum verið --- þeir eru ekki síður bundnir við tillögur ríkisstjórnarinnar, hvað þá samninga milli tveggja stjórnarflokka, um ákveðna lausn mála heldur en við bráðabirgðalög, sem eru ekkert annað samkvæmt þeirri venju, sem hér hefur komist á, heldur en samningur milli þeirra flokka, sem hverju sinni standa að ríkisstjórn og ríkisstjórnir eru búnar að tryggja sér þinglegan meiri hluta fyrir, áður en bráðabirgðalög eru sett.`` Ég þykist muna það með vissu að dr. Gunnar Thoroddsen forsrh. hafi lagt ríka áherslu á það haustið 1982 eftir að hv. þm. Albert Guðmundsson og Eggert Haukdal höfðu hætt stuðningi við ríkisstjórn hans að hann teldi að bráðabirgðalögin hefðu meiri hluta í báðum þingdeildum. Ólafur Jóhannesson tekur í sama streng í bók sinni, Stjórnskipun Íslands, en þar segir um þetta efni: ,, . . . enda eru bráðabirgðalögin stundum sett í samráði við þingmenn eða þann þingmeirihluta sem stjórnin styðst við eða jafnvel stundum samkvæmt ályktun eða áskorun Alþingis eða meiri hluta þingmanna. Og þegar ríkisstjórn hefur þótt mikils við þurfa mun hún oftast fyrir fram hafa tryggt sér nægan þingstuðning við bráðabirgðalögin.`` Ég held því ekki fram, herra forseti, að það brjóti í bága við ákvæði stjórnarskrárinnar þótt bráðabirgðalög séu sett án þess að hirt sé um að afla þeim meirihlutafylgis í báðum deildum Alþingis. En ég hlýt þó að vekja athygli á því afdráttarlausa orðalagi sem fram kemur í ummælum Bjarna Benediktssonar forsrh. þegar hann talar um þá venju sem hér hafi komist á um að ríkisstjórnir séu búnar að tryggja sér þinglegan meiri hluta áður en bráðabirgðalög séu sett. Ég býst við því, herra forseti, að þingmenn séu mér sammála um að ríkisstjórnum beri að fylgja þessari grundvallarreglu. Að öðrum kosti hlýtur fyrr eða síðar að koma til harðra árekstra milli löggjafarvaldsins og framkvæmdarvaldsins, milli Alþingis og ríkisstjórnar eins og á Estrup-tímabilinu í Danmörku. Ég veit ekki hvort hæstv. forsrh. vill sækja sér fyrirmynd þangað, en mér þykir rétt að rifja upp að ríkisstjórn Estrups var einlægt í minni hluta í Fólksþinginu en bjargaði sér með útgáfu bráðabirgðalaganna ár eftir ár sem hún lagði fram í efri deild þar sem hún hafði meiri hluta. Með sama hætti og löggjafarþingið danska breytti sínum grundvallarreglum í öryggisskyni til að koma í veg fyrir misbeitingu útgáfuréttarins á bráðabirgðalögum getur til hins sama komið hér á landi ef ríkisstjórn sem ekki styðst við meiri hluta í báðum þingdeildum hirðir ekki um að tryggja bráðabirgðalögum nægan þingstuðning þegar um meiri háttar mál er að ræða og mikils þykir við þurfa. Með hliðsjón af þessu og vegna þrálátrar umræðu um huldumann í Nd. er óhjákvæmilegt að spyrja hæstv. forsrh.: Fullvissaði hæstv. forsrh. forseta lýðveldisins um að bráðabirgðalögin hefðu nægan stuðning í báðum deildum Alþingis? Þessari spurningu er nauðsynlegt að fá svarað því að án atbeina forseta eða handhafa forsetavalds verða bráðabirgðalög eigi út gefin. Þess vegna ítreka ég spurningu mína til hæstv. forseta: Fullvissaði hann forseta lýðveldisins um að bráðabirgðalögin hefðu nægan stuðning í báðum deildum Alþingis? Í þessu samhengi er enn fremur nauðsynlegt, herra forseti, að vekja athygli hins háa Alþingis á ummælum hæstv. forsrh. sem eftir honum voru höfð í Dagblaðinu Vísi hinn 12. október sl., með leyfi hæstv. forseta: ,,Stjórnin segir af sér ef bráðabirgðalögin verða felld á jöfnu í neðri deild. Ég mun þá rjúfa þing og efna til kosninga.`` Þessi yfirlýsing vekur fleiri spurningar en hún svarar. Í fyrsta lagi er nauðsynlegt að fá svar við því hvort svo hafi verið frá stjórnarmynduninni gengið að þingrofsvaldið sé í höndum forsrh. eins eða hvort samið hafi verið um að samþykki allra stjórnarflokka þurfi til að koma áður en þing sé rofið eins og hér hefur skapast venja um að gert sé. Í því tilviki er auðvitað fróðlegt að fá enn fremur upplýsingar um það hver staða hv. þm. Stefáns Valgeirssonar sé. Er þingrofsrétturinn háður samþykki hans eða dugir hæstv. forsrh. að tala við hæstv. ráðherra Ólaf Ragnar Grímsson og Jón Baldvin Hannibalsson? Hæstv. forsrh. hefur sem sagt lýst því yfir að hann muni rjúfa þing og efna til kosninga ef bráðabirgðalögin verða felld í Nd. Hann hefur ekki áhyggjur af okkur þingmönnum Ed., þykist hafa hér nægan stuðning. Þeir geti ekki hlaupist undan merkjum núna, hvorki hv. þm. Skúli Alexandersson né Karvel Pálmason, sama hvað á gengur, hvort það er þorskkvótinn eða matarskatturinn. Þessir tveir hv. þm. muni ekki bregðast nú eftir að búið er að setja á þá hnapphelduna, vinstri hnapphelduna. En hæstv. forsrh. hefur sett hv. þm. Nd. í vanda. Nú getur alls ekki verið að hæstv. forsrh. hafi átt við það með loforði sínu um að rjúfa þing ef frv. félli að ekki mætti breyta stafkrók í því. Sumar greinarnar eru lítils háttar og skipta svo sem engu eins og ég kem nánar að síðar. Aðrar eru þess eðlis að hann getur ekki ætlast til þess að stjórnarandstaðan fallist á þær af siðferðilegum ástæðum þótt ekki væri annað eins og 4. gr. óbreytt þar sem kveðið er á um að stjórn Atvinnutryggingarsjóðs skuli skipuð pólitískum mattadorum meiri hlutans sem ætlað er að úthluta pólitískum mattadorpeningum. Þrátt fyrir galla frv. getur sem sagt verið að sum efnisatriði séu þess eðlis að stjórnarandstaðan geti á þau fallist út af fyrir sig og ef ekki fylgir böggull skammrifi. Það hljóta þó að koma vomur á menn ef það liggur fyrir að með því séu þeir að framlengja líf ríkisstjórnarinnar. Eins og hennar fyrsta ganga hefur verið og ef annað fer eftir er ábyrgðarhluti að gera nokkuð í þá veru. Ég held því, ef hæstv. forsrh. er annt um að sitja út kjörtímabilið eins og hann segist vilja gera, að þá eigi hann að fara varlega í að lofa þingrofi og kosningum. Hann gæti verið tekinn á orðinu af stjórnarandstöðunni. Annars svona sem millispil, hæstv. forsrh.: Eitthvað er nú hv. þm. Stefán Valgeirsson farinn að ókyrrast. Ég heyrði ekki betur en hann hefði lýst því yfir fyrir norðan núna á dögunum að hann teldi alveg nóg að þessi ríkisstjórn lifði einn vetur. Hún væri ekki á sumar setjandi. Rétt væri að kjósa  Þann tíma sem ég hef fylgst með þjóðmálum hefur enginn lagt jafnríka áherslu á það að nauðsyn þurfi að bera til útgáfu bráðabirgðalaga til þess að hún sé heimil eins og Ólafur Jóhannesson fyrrum forsrh. Vitna ég í því efni til ummæla hans við umræður um Seðlabanka Íslands á þinginu 1981--1982 og til Stjórnskipunar Íslands, en þar segir hann m.a., með leyfi hæstv. forseta: ,,Annað meginskilyrði fyrir útgáfu bráðabirgðalaga er, að til hennar beri brýna nauðsyn. Það er sú efnisástæða, sem vera þarf fyrir hendi til þess að grípa megi til bráðabirgðalaga. Eftir orðanna hljóðan er ekki nægilegt, að löggjöf sé æskileg, skynsamleg eða jafnvel nauðsynleg, heldur er það skilyrði að þörfin á löggjöf sé svo brýn, að ekki megi bíða næsta þings. Einhverjir verulegir hagsmunir verða að vera í húfi. Sé hægt að ráða fram úr aðsteðjandi vanda án löggjafar, t.d. með stjórnarathöfn eða almennum fyrirmælum framkvæmdarvaldshafa, ber vitaskuld að velja þann kost í stað þess að grípa til bráðabirgðalaga. Annars er skilyrði þetta um brýna nauðsyn óneitanlega matskennt og teygjanlegt. Og er sannast sagna, að hér hefur ekki verið farið strangt í sakir í þessu efni.`` Svo mörg voru þau orð, herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til þess að hafa þessa tilvitnun lengri. Hún sker úr um það að viðhorf formanns Framsfl. nú til útgáfu bráðabirgðalaganna er annað en meðan Ólafur Jóhannesson gegndi stöðu formanns Framsfl. og öndvert hagsmunum og virðingu Alþingis. Þannig eru ótal atriði í þeim bráðabirgðalögum, sem við erum nú að fjalla um, losaraleg og fjarri því að hægt sé að tala um brýna nauðsyn á útgáfu bráðabirgðalaga þeirra vegna. Enn tek ég 4. gr. bráðabirgðalaganna sem dæmi. Stjórn Atvinnutryggingarsjóðs hafði ekki verið skipuð 10. október sl. þegar Alþingi kom saman. Það var því nægjanlegt svigrúm til að leggja frv. fyrir Alþingi um sjóðsstofnunina og raunar efast ég ekki um að hæstv. forsrh. hefði valið þann kostinn ef stjórn hans hefði stuðst við meiri hluta í báðum þingdeildum. En eins og á stendur vissi hann að stjórnarandstaðan mundi aldrei fallast á það alræði ríkisstjórnarinnar sem lýsir sér í skipan stjórnar Atvinnutryggingarsjóðs. Pólitísku ,,matadorarnir`` hefðu fallið í Nd. og stjórnarandstaðan haft sitt að segja gagnvart því sem nú er. Ég held því ekki fram, herra forseti, að ekki finnist fordæmi fyrir því að bráðabirgðalög hafi verið gefin út án þess að brýna nauðsyn hafi borið til, eins og raunar kemur fram í ummælum Ólafs Jóhannessonar. Hitt er verra að dæmið um Atvinnutryggingarsjóðinn er dæmi um að ríkisstjórnin er staðráðin í að sniðganga vilja Alþingis og kærir sig raunar kollótta um hvort skipan sjóðsstjórnarinnar verði breytt í Nd. þegar líða tekur á veturinn þar sem lánveitingum úr sjóðnum verði þá hvort sem er lokið. Hinir pólitísku mattadorar hafi þá gegnt sínu hlutverki. Mattadorpeningarnir verði upp urnir. Herra forseti. Þetta frv., sem hér liggur fyrir, er sögulegt plagg, sáttmáli nýrrar ríkisstjórnar og hv. þm. Stefáns Valgeirssonar og fylginautar hans, huldumannsins sem ekki er huldumaður nema hann sé huldumaður eins og hv. þm. hefur tekið fram. Eins og kaupin hafa gerst á eyrinni er óhjákvæmilegt að víkja nokkrum orðum að aðdraganda stjórnarslitanna og þess sem síðan hefur gerst, rifja upp atburðarásina sem að síðustu olli því að þeir tvímenningarnir, hæstv. ráðherrar Steingrímur Hermannsson og Jón Baldvin Hannibalsson, kusu að slíta stjórnarsamstarfi við Sjálfstfl. Til þess lágu efnisleg rök sem ég mun nú gera grein fyrir en eru í öllum stórum dráttum þau sömu og jafnan áður þegar efnt hefur verið til vinstri stjórnar. Það er hræðslan við hið opna og frjálsa þjóðfélag sem rak ráðherrana áfram og löngunin til að hafa puttana á atvinnulífinu sem að lokum leiddi til þess lítt heilaga sambands sem ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar er og Stefáns Valgeirssonar sem fylgdi með í kaupunum. Fyrir síðustu alþingiskosningar vörðuðum við sjálfstæðismenn mjög við því að svo kynni að fara að engir tveir flokkar höfðu nægilegt kjörfylgi til að mynda meirihlutastjórn. Við bentum á að ríkisstjórnir þriggja flokka hefðu jafnan frá lýðveldisstofnun verið skammlífar. Þær hefði vantað innri styrk og festu eins og löngum hefur viljað brenna við þegar þrír eiga að vinna saman. Þetta varð ríkisstjórn Þorsteins Pálssonar að falli þótt henni tækist á stuttum tíma að koma miklu í verk, ekki síst á sviði ríkisfjármála með margháttaðri löggjöf sem undirbúin hafði verið af Þorsteini Pálssyni og þeim Albert Guðmundssyni meðan þeir gegndu embætti fjármálaráðherra. Ég tel líka nauðsynlegt að rifja upp, herra forseti, að fyrir síðustu kosningar biðluðu alþýðuflokksmenn mjög til okkar sjálfstæðismanna og var enginn ákafari í þeim efnum en sjálfur formaðurinn, Jón Baldvin Hannibalsson. Hann talaði þá um nauðsyn þess að atvinnurekstrinum yrðu sköpuð lífvænleg skilyrði og féllst á það sem fjmrh. í ríkisstjórn Þorsteins Pálssonar að beita sér fyrir lögfestingu frv. um virðisaukaskatt sem hann hafði áður lýst sig andvígan. Formaður Alþfl. féllst m.ö.o. á þau rök okkar sjálfstæðismanna fyrir virðisaukaskattinum að hann væri nauðsynlegur, í fyrsta lagi af því að hann veldur ekki uppsöfnun skatts í framleiðslukostnaði og mismunar ekki framleiðslugreinum né framleiðsluaðferðum, í öðru lagi næst eðlilegri og hagkvæmari verkaskipting milli fyrirtækja og atvinnugreina með virðisaukaskattskerfi en í söluskattskerfi og síðast en ekki síst, og það er veigamesta ástæðan, bætir virðisaukaskatturinn samkeppnisstöðu íslenskra fyrirtækja gagnvart erlendum keppinautum hvort sem við lítum á innlenda markaðinn eða hagsmuni útflutningsgreinanna. Þetta hlýtur að vega þungt á vogarskálinni hjá okkur Íslendingum svo mjög sem við erum háðir milliríkjaviðskiptum, en samkeppni fer hvarvetna harðnandi og íslensk fyrirtæki hljóta um margt að búa við lakari samkeppnisstöðu en erlend vegna smæðar þeirra og fjarlægðar frá markaðnum. Herra forseti. Ég sé ástæðu til í þessu samhengi að beina þeirri fyrirspurn til hæstv. forsrh. hvort ríkisstjórn hans muni beita sér fyrir frestun virðisaukaskattsins til ársloka 1989, sem ég get fallist á að sé hagkvæmt, af skattatæknilegum ástæðum ekki síst, eða hvort ríkisstjórn hans sé e.t.v. andvíg virðisaukaskattinum þannig að lögfestingu hans verði frestað um óákveðinn tíma eða lögin jafnvel numin úr gildi. Ég tel nauðsynlegt að þetta liggi fyrir, herra forseti. Ég minni á að Alþb. greiddi atkvæði gegn virðisaukaskattinum sl. vor og taldi hv. þm. Svavar Gestsson það fyrst fram sem röksemd gegn frv. að með því væri verið að leggja skatt á brýnustu lífsnauðsynjar almennings, matvöru. Það er mjög haft á orði í Framsfl. að hæstv. forsrh. sé góður verkstjóri. Honum er mikill vandi á höndum að skipa ráðherrum sínum svo til verka þegar kemur að því að herða skattheimtuna nú fyrir jólin að þeir rekist aldrei á hæstv. menntmrh. og hæstv. utanrrh. Það verður a.m.k. að passa að þeir fari ekki í sömu verslunina til að kaupa inn jólamatinn. Hver veit nema þá vaknaði hjá þeim samtímis spurningin: Úr því sem komið er, hvort skyldi þá matarskatturinn heita Jón Baldvin eða Ólafur Ragnar eða kannski hvort tveggja, Jón Baldvin/Ólafur Ragnar, ég þori ekki að fortaka það, úr því að Alþb. kaus að koma í stað Sjálfstfl. inn í ríkisstjórn til þess að passa upp á matarskattinn fyrir Jón Baldvin. Það kom snemma í ljós að framsóknarmenn voru ótryggir í stjórnarsamstarfinu og lögðu sig fram um að veikja trú manna á því sem ríkisstjórnin var að gera eins og formaður Alþfl. hefur nýlega vakið athygli á í blaðaviðtali. Ég skal ekki rekja þá sögu í einstökum atriðum. Sannleikurinn er sá að síðasti vetur reyndi á þolrif einstakra ráðherra og ríkisstjórnarinnar í heild. Á vordögum kom í ljós að álagið hafði reynst ráðherrum Alþfl. um megn, en Framsfl. gekk á lagið. Samstarfsflokkar Sjálfstfl. fengust ekki til að horfast í augu við það ástand sem hér var að skapast í atvinnumálum. Ástæðurnar fyrir versnandi afkomu atvinnuveganna voru einkum af tvennum toga spunnar: Annars vegar stórfellt verðfall á erlendum mörkuðum austan hafs og vestan, hins vegar höfðu kostnaðarhækkanir hér innan lands vaxið hröðum skrefum á meðan genginu var haldið tiltölulega stöðugu í því skyni að halda aftur af verðbólgunni. Þegar kom fram í ágústmánuð varð ljóst að við svo búið mátti ekki standa. Ég er ekki í vafa um að í samhentri ríkisstjórn, ef við hefðum verið einir í ríkisstjórn með Framsfl. eða einir með Alþfl., hefðu verið tök á því að snúast við vandanum í tíma með aðgerðum sem dygðu þannig að fyrir 1. sept. hefðu allar ákvarðanir legið fyrir. En Alþfl. var bundinn í einhverjar undarlegar kreddur í gengismálum. Þessar kreddur leyfðu ekki að genginu væri breytt jafnvel þó það væri komið úr samhengi við allan veruleika og viðskiptahallinn að ríða þjóðinni á slig. Framsfl. hefur á hinn bóginn ekki verið kreddufullur í gengismálum, en þó gjarnan haft tilhneigingu til að vilja fella gengi krónunnar meir en efni hafa staðið til vegna tengsla sinna við samvinnuhreyfinguna og þá tröllauknu hagsmuni sem þar eru í húfi. Framsfl. hefur oftast nær haft skilning á þörfum atvinnurekstrarins gagnstætt Alþfl., gagnstætt hinum nýja Alþfl. Ef ekki hefði annað komið til höfðum við sjálfstæðismenn því allar ástæður til að ætla að Framsfl. væri a.m.k. til viðtals um raunhæfar aðgerðir til bjargar atvinnurekstrinum. Þar komum við hins vegar að lokuðum dyrum. Formaður Framsfl. hafði öðrum hnöppum að hneppa. Annan daginn var hann önnum kafinn við að velta upp möguleikum á nýjum ríkisstjórnum, meirihlutastjórnum eða minnihlutastjórnum, einhverjum stjórnum, sem allar áttu það sameiginlegt að hann var forsrh. En ístöðuleysi krata var samt við sig. Hinn daginn reyndi hann að gera tortryggilegt það sem formaður Sjálfstfl. gerði. Ég rifja upp að 12. ágúst lagði Sjálfstfl. fram tillögur í ríkisstjórninni sem höfðu það að markmiði að leggja grunn að stöðugleika í efnahagslífinu og styrkja afkomu atvinnuveganna, draga úr verðbólgu og lækka vexti. Af því tilefni hafði Dagur eftir formanni Framsfl., með leyfi hæstv. forseta: ,,Því miður er þetta ekkert nema millifærsla,,, --- ég endurtek: ,,Því miður er þetta ekkert nema millifærsla sem ég hélt að menn hefðu afskrifað í kringum 1960. Það er ekki samstaða um niðurfærsluna en ég er sannfærður um eftir að hafa lesið tillögurnar að niðurfærsla er eina leiðin eða a.m.k. sú leið sem vert er að reyna. Sjálfstfl. hefur nú hafnað þeirri leið og mér finnst það satt að segja svo sorglegt að horfa á þessar tillögur að ég á varla orð.`` Þetta voru þau ummæli sem Dagur, málgagn Framsfl. á Akureyri, hafði eftir formanni Framsfl. eftir að formaður Sjálfstfl. hafði lagt sínar tillögur til lausnar á efnahagsvandanum fram í ríkisstjórninni. Þessi ummæli formanns Framsfl. þóttu grátt gaman þegar þau voru sögð, en voru að sjálfsögðu vísbending um framhaldið. Ég get ekki stillt mig um að rifja það upp til viðbótar að sama kvöldið og formaður Sjálfstfl. baðst lausnar fyrir ráðuneyti sitt sagði Steingrímur Hermannsson, hæstv. ráðherra, í sjónvarpsviðtali að niðurfærsluleiðin hefði ekki komið til greina eftir að afstaða Alþýðusambandsins lá fyrir, og formaður Alþfl. tók í sama streng. Þetta er minni háttar atriði, eitt af mörgum lýsandi dæmum um þau óheilindi sem þeir tvímenningarnir voru löðrandi í, en eins og við munum reyndu báðir þessir menn, bæði fyrir þetta viðtal og raunar síðar einnig, að kenna Sjálfstfl. um að niðurfærsluleiðin skyldi ekki vera fær. Ég vil líka í þessu sambandi, herra forseti, rifja upp að eins og niðurfærsluleiðin var rædd í ríkisstjórninni gerðu ráðherrar Alþfl. það að algjöru skilyrði að skiptakjörum sjómanna yrði ekki breytt. Hæstv. sjútvrh. Halldór Ásgrímsson sagði það sem sína skoðun að fiskverð ætti að lækka um 5%. Hvað þýddi þetta? Þetta þýddi það að þeir menn sem voru á frystitogurum, þeir sem sigldu, þeir sem settu í gáma, þeir sem seldu á innlendum fiskmarkaði, þeir sjómenn hefðu enga kjaraskerðingu fengið. Þeir sjómenn, sem lögðu upp hjá frystihúsunum um land allt, hefðu fengið 5% kjaraskerðingu, en verkafólkið inni í frystihúsunum, konurnar sem þar vinna og karlarnir sem þar vinna, áttu að fá 9% kjaraskerðingu. Halda einhverjir menn, heldur hæstv. forsrh. að þetta hefði gengið og dugað einn einasta dag? Var það vilji hæstv. forsrh. á þessum tíma að lækka kjör kvennanna við kassana í Hagkaup, kvennanna hjá iðnfyrirtækjunum sem standa við saumavélarnar allan daginn, að lækka kjör lægst launaða fólksins um 9% en láta á hinn bóginn hina, sem kannski hafa best kjör í landinu, sjómennina á frystitogurunum, hafa óskert laun og aðra sjómenn fá einungis 5% skerðingu? Ég vil aðeins segja um þetta atriði að umræðurnar um niðurfærsluleiðina endurspegla þá erfiðleika sem hér á landi eru til þess að halda uppi heilbrigðri og raunsærri umræðu um pólitík, m.a. og ekki síst vegna þess hversu vanmegnugir fjölmiðlarnir eru hér á landi vegna þess að þeir hafa ekki ráð á því að ráða til sín sérfræðinga um hin einstöku pólitísku mál sem geti skrifað upplýsandi greinar um þá atburði sem hverju sinni eru efst á baugi í þjóðmálum. Efnahagsráðstafanirnar í vor voru óhjákvæmilegur liður í samfelldum aðgerðum sem miðuðu að því að laga þjóðarbúskapinn að versnandi kjörum á erlendum mörkuðum. Við sjálfstæðismenn, og vonandi ríkisstjórnin í heild, gerðum okkur grein fyrir að þessar ráðstafanir voru ekki endanlegar fremur en aðrar ráðstafanir í efnahagsmálum þegar tekist er á við breytilegar ytri aðstæður. En eins og allir vita erum við háðari þeim en flestar aðrar þjóðir og þarf ekki að hafa orð um það. Þeir sem halda því fram, eins og mér hefur stundum fundist hv. þm. Ólafur Þ. Þórðarson gefa í skyn, að hægt sé að leysa efnahagsvandann í eitt skipti fyrir öll, eru annaðhvort draumhyggjumenn að ég ekki segi andatrúarmenn eða tala gegn betri vitund. Þegar sumri tók að halla blasti við að frekari aðlögunar væri þörf til að treysta stöðu útflutnings- og samkeppnisgreina og atvinnuöryggi, ekki síst úti á landsbyggðinni. Þetta vildi Sjálfstfl. fyrst og fremst gera með almennum aðgerðum eins og margoft hefur komið fram. Þess vegna lögðum við áherslu á launafrystingu og strangt aðhald í verðlagsmálum, lækkun vaxta með raunhæfum aðgerðum og 6% lækkun á gengi krónunnar. Við vorum þeirrar skoðunar að enda þótt vandi atvinnulífsins væri almenns eðlis væri auk þess við að etja sérstakan vanda í sjávarútvegi, einkum í hraðfrystiiðnaðinum, sem okkur þótti rétt að mæta með sértækum aðgerðum sem fælu í sér tímabundna verðjöfnun úr Verðjöfnunarsjóði fiskiðnaðarins. Við sjálfstæðismenn vissum að 6% gengislækkun krónunnar mátti ekki minni vera þegar höfð var hliðsjón af halla viðskiptanna við útlönd og rekstrarstöðu atvinnuveganna, ekki útflutningsatvinnuveganna einna heldur líka samkeppnisiðnaðarins sem kostnaðarhækkanirnar hér innan lands hafa bitnað á með sama hætti og útflutningnum. Með því að gera ráð fyrir eins lítilli gengisfellingu og nokkur kostur var leituðumst við eftir að ná samkomulagi við Alþfl. sem eins og ég sagði var haldinn kreddutrú í gengismálum. Við sjálfstæðismenn lögðum aðgerðir okkar fram með útreikningum Þjóðhagsstofnunar sem sýndu að hraðfrystiiðnaðurinn og sjávarútvegurinn í heild kæmist í viðunandi rekstrarstöðu í kjölfar aðgerðanna. Formaður Sjálfstfl. vildi leggja sig fram við að sætta Alþfl. við 6% gengislækkun með því að eyða verðbólguáhrifum hennar. Þess vegna lagði formaður Sjálfstfl. til að söluskattur af matvælum yrði lækkaður úr 25% í 10%. Fyrir því voru þessi rök helst: 1. Skv. útreikningum Hagstofu Íslands þýddi lækkun matarskattins 1,5% lækkun framfærsluvísitölu. 2. Með lækkun matarskattsins var komið til móts við þarfir þess fólks sem hefur lægstu launin og eyðir þar af leiðandi stærstum hluta þeirra til daglegra þarfa. Þetta þótti okkur sjálfstæðismönnum eðlilegt nú, eins og oftast áður þegar til langvarandi launafrystingar hefur verið gripið, að lækka matarverðið. 3. Formaður Sjálfstfl. hafði í huga þá þróun sem er að ganga yfir Evrópubandalagið og miðar að tveggja þrepa virðisaukaskatti. Ég þarf ekki að rifja það upp hér, herra forseti, að formaður Sjálfstfl. átti einkasamtal við formann Alþfl. Þeir töluðu saman eins og maður við mann en ekki eins og ráðherra við ráðherra til þess að fullvissa hann um að við sjálfstæðismenn værum ekki að fara á bak við Alþfl. Framhaldið þekkjum við öll og svo vel þekki ég formann Sjálfstfl. að hann var einlægur þegar hann gekk til viðtals við formann Alþfl. Getsakir um hið gagnstæða eru úr lausu lofti gripnar og þeim til minnkunar sem þær bera fram. Að síðustu fólst það í tillögum okkar sjálfstæðismanna að ríkisstjórnin beitti sér fyrir aðgerðum til að treysta eiginfjárstöðu atvinnufyrirtækja sem eins og allir vita eru of skuldsett og þess vegna vanbúin að mæta ytri sveiflum eða áföllum. Við sjálfstæðismenn lögðum áherslu á eins og jafnan að forsendurnar fyrir því að aðgerðir af þessu tagi gætu heppnast séu þær að almenn rekstrarskilyrði í landinu séu þannig að vel rekin fyrirtæki skili hagnaði. Að því gefnu voru tillögur okkar um aðgerðir í meginatriðum tvíþættar. Annars vegar vildum við setja á laggirnar sérstaka deild eða sjóð í Byggðastofnun sem hefði það að markmiði að treysta eiginfjárstöðu fyrirtækja í útflutnings- og samkeppnisgreinum með því að lána til aukningar eigin fjár í fyrirtækjum í tengslum við fjárhagslega endurskipulagningu þeirra. Skyldi starfsemi sjóðsins einkum lúta að meiri háttar skipulagsbreytingum og samruna fyrirtækja. Atvinnumálanefndir skyldu settar á fót í kjördæmum landsins sem ynnu með stjórn Byggðasjóðs að verkefnum sjóðsins. Hins vegar vildum við beita aðgerðum í skattamálum til að treysta eiginfjárstöðu fyrirtækja og gera þeim kleift að mæta sveiflum sem stafa af misjöfnum aflabrögðum og breytilegum markaðsaðstæðum. Herra forseti. I. kafli bráðabirgðalaganna fjallar um aðgerðir í atvinnumálum og ber þess ljós merki að ríkisstjórnin gerir sér grein fyrir því eins og flestir aðrir að efnahagsráðstafanir hennar duga hvergi nærri til fyrir atvinnureksturinn. Því fer víðs fjarri að með þeim séu atvinnuvegunum tryggð lágmarksrekstrarskilyrði. Höfuðástæðan er vitaskuld sú að ríkisstjórnin þráast við að viðurkenna að þær kostnaðarhækkanir sem orðið hafa hér innan lands séu langt umfram það sem þau fyrirtæki þola sem eru í samkeppni við erlend fyrirtæki hvort sem við erum að tala um heimamarkað eða erlendan markað. Nú væri hæstv. forsrh. e.t.v. vorkunn ef hann vissi ekki betur þótt maður í hans stöðu eigi að vera með á nótunum. En það dugir ekki að leita þvílíkra skýringa. Við höfum orð hans sjálfs fyrir því að ráðstafanirnar séu ónógar fyrir atvinnureksturinn. Hann sagði á fyrsta fréttamannafundinum eftir að hann var orðinn forsrh. að raungengi krónunnar væri of hátt og að það yrði að leiðrétta það smám saman. Ég var ekki með skriffæri við höndina og gat þess vegna ekki skrifað ummælin orðrétt niður, en ég man fyrir víst að hæstv. forsrh. notaði orðasambandið smám saman eða smátt og smátt á fundinum með fréttamönnunum. Hæstv. ráðherra Halldór Ásgrímsson hefur einnig talað um nauðsyn verulegrar gengisfellingar í sambandi við stuðningsaðgerðir við atvinnuvegina og skyldi engan undra um sjútvrh. þótt loksins losni um málbeinið á honum svo lengi sem hann hefur þagað þunnu hljóði meðan fjarað hefur undan þeim atvinnurekstri sem honum var trúað fyrir að standa vörð um og þjóðin á svo mikið undir. Afstaða þessara tveggja manna, formanns og varaformanns Framsfl., gerir það óhjákvæmilegt að hæstv. forsrh. svari því hér og nú hvað hann eigi við með orðunum smám saman eða smátt og smátt í því samhengi sem ég hef áður lýst. Hyggst ríkisstjórnin taka upp svokallað fljótandi gengi þannig að það sé á valdi Seðlabankans og raunar hlutverk hans að breyta gengisskráningunni niður á við frá degi til dags eins og hér var gert fyrir nokkrum árum og gafst illa? Eða liggur kannski þegar fyrir að ríkisstjórnin stefni að nýrri gengisfellingu fyrir eða eftir áramótin? Hvort heldur sem er hlýt ég að átelja að hæstv. forsrh. skuli með þeim hætti sem ég hef lýst grafa undan trú manna á gjaldmiðilinn sem síst mátti þó við því. Úr því sem komið er held ég að óhjákvæmilegt sé fyrir ríkisstjórnina að leiðrétta gengið þegar í stað, ekki aðeins til þess að koma í veg fyrir spákaupmennsku og skyndigróða þeirra sem til þess hafa geð og aðstöðu að braska með gjaldeyri, heldur miklu fremur til hins, sem er jákvætt og óhjákvæmilegt, að leiðrétta rekstrarskilyrði atvinnuveganna. Ef það verður látið dragast úr hömlu hefnir það sín með atvinnuleysi, enn meiri gengisfellingu síðar meir og enn meiri kjaraskerðingu fyrir heimilin í landinu en nú er hægt að komast af með ef ríkisstjórnin horfðist í augu við staðreyndir. Ég spyr líka, herra forseti, hæstv. ráðherra Alþb.  (G ripið fram í: Hvaða ráðherra?)  , hæstv. menntmrh., hvort hann sé sammála formanni og varaformanni Framsfl. um að gengi krónunnar sé rangt skráð og að nauðsynlegt sé að fella það smátt og smátt. Það er nauðsynlegt að það komi fram hér við umræðurnar hvert mat þeirra sé á þessu grundvallaratriði í efnahagspólitík ríkisstjórnarinnar. Það er nauðsynlegt fyrir okkur, sem sæti eigum í fjh.- og viðskn. og eigum eftir að fjalla um frv. sem hér liggur fyrir, að fá fullvissu okkar um þetta atriði, hvað ríkisstjórnin vill leggja til grundvallar í sambandi við gjaldeyrismálin, hvort hún telji nauðsynlegt að skapa atvinnuvegunum heilbrigð rekstrarskilyrði eða hvort hún stefnir að síauknum millifærslum með tilheyrandi skattaálögum og vaxandi halla á viðskiptunum við útlönd. Ég sé ekki ástæðu, herra forseti, til að krefja Alþfl. sagna. Staða hans í ríkisstjórninni býður ekki upp á að hann láti sverfa til stáls eða fylgi skoðunum sínum eftir. Hlutskipti alþýðuflokksmanna verður að bíða, láta berast með straumnum og vona það besta. Ég geri mér grein fyrir að auðvelt er fyrir talsmenn ríkisstjórnarinnar að víkja sér undan gagnrýni okkar sjálfstæðismanna með almennum pólitískum upphrópunum. Ég tel því nauðsynlegt, herra forseti, að kalla flokksbræður hæstv. forsrh. til vitnis og draga fram skoðanir þeirra á því hvort efnahagsráðstafanir ríkisstjórnarinnar hafi verið fullnægjandi eða ekki. Jón Sigurðarson, forstjóri Álafoss hf. og fyrrv. bæjarfulltrúi Framsfl. á Akureyri, hefur m.a. þetta að segja, sbr. Morgunblaðið 11. okt. sl., með leyfi hæstv. forseta: ,,Ríkisstjórnin áætlar að millifæra í ullariðnaði til jafns við freðfiskinn sem þýðir um það bil 5% rekstrarbata fyrir ullariðnaðinn og kemur væntanlega í formi aukinna niðurgreiðslna á ull, að sögn Jóns. ,,Hitt er annað mál að ég er eftir sem áður ósáttur við þessar aðgerðir --- ósáttur við þann hluta aðgerðanna sem fjallar um millifærslur. Menn áttu að vinda sér í það strax að breyta raungengi krónunnar, annaðhvort með því að fara niðurfærslu eða með því að fella gengið. Raungengi íslensku krónunnar hefur hækkað um nær fjórðung frá 1986 til 1988, það er m.ö.o. orðið nærri 25% dýrara að framleiða á Íslandi mælt í erlendri mynt nú heldur en það var 1986. Það er raungengisbreyting sem er úr öllu hófi. Í aðgerðunum felst gríðarleg mismunun á atvinnuvegum því í þeim er aðeins gert ráð fyrir aðstoð til handa fiskvinnslunni og ullariðnaðinum. Á hinn bóginn eru önnur fyrirtæki . . . ```` og nú bið ég þann hv. þm. sem sæti á í deildinni og kjörinn er af Akureyringum og því fólki sem býr á Norðurl. e. að taka vel eftir. Ég endurtek, með leyfi hæstv. forseta: ,,Á hinn bóginn eru önnur fyrirtæki skilin eftir í blóði sínu, samkeppnisfyrirtæki á við Sjöfn, Kaffibrennsluna, Plasteinangrun, DNG og Sæplast svo dæmi séu tekin af fyrirtækjum hér norðanlands. Þessi fyrirtæki fá engan bata í formi millifærslu eða breytts gengis. Það er varla til það fyrirtæki í samkeppnisiðnaði eða útflutningsiðnaði sem kláruðu sig sæmilega á árinu.`` Það er einfaldlega rangt að mismuna atvinnuvegunum á þennan hátt og þar er ég gersamlega ósammála mínum ágæta vini, Steingrími Hermannssyni.`` Enn segir Jón Sigurðarson, með leyfi hæstv. forseta: ,,Millifærslan er einfaldlega of dýr fyrir samfélagið og eftir því sem tíminn verður lengri þar til aðrar atvinnugreinar fá að njóta einhverra aðgerða af hálfu stjórnvalda, þeim mun meira blæðir þeim. Ég tel ákaflega líklegt að í framhaldi af þessari millifærslu verði farið í einhverjar af þeim aðgerðum sem breyta raungengi krónunnar.`` Guðjón B. Ólafsson, forstjóri SÍS, er ómyrkur í máli í Tímanum 15. okt. sl. þegar hann er spurður álits á efnahagsaðgerðum ríkisstjórnarinnar. Honum verður fyrst fyrir að svara með þessum orðum, með leyfi hæstv. forseta: ,,Ég hefði viljað sjá raunhæfari aðgerðir í þá átt að í stað verulegra lánveitinga og skuldbreytinga kæmi raunhæfari og varanlegri bót á rekstrargrundvelli. Útflutningsgreinar verða að geta starfað með hagnaði í þessu landi og það á að vera frumforsenda allra aðgerða í efnahagsmálum.`` Ég hef, herra forseti, dregið fram ummæli tveggja manna sem báðir voru fulltrúar Framsfl. í forstjóranefndinni svokölluðu þar sem þeir voru inntir álits á efnahagsaðgerðum ríkisstjórnarinnar. Eins og glöggt kom fram í svörum þeirra beggja hefur ríkisstjórnin verið vegin og léttvæg fundin. Annar þeirra talar um að blóð renni og hinn spáir yfirvofandi atvinnuleysi. Áfellisdómurinn yfir hæstv. forsrh. getur naumast verið þyngri, en hann er ekki aðeins dómur yfir núv. hæstv. ríkisstjórn, heldur skýrir hann um leið að leiðir Sjálfstfl. og leiðir Framsfl. og Alþfl. hlaut að skilja á meðan þessir miðjuflokkar eru á þeim villigötum sem þeir hafa verið á upp á síðkastið. Ég vek athygli á því að með bráðabirgðalögunum er Verðjöfnunarsjóði fiskiðnaðarins heimilað að taka lán hjá Seðlabanka Íslands allt að 800 millj. kr. til þriggja ára með sjálfskuldarábyrgð ríkissjóðs en á hinn bóginn er gert ráð fyrir að það endurgreiðist af tekjum Verðjöfnunarsjóðsins á næstu þremur árum. Þetta hljómar ekki illa eins og það er sett fram. Þess vegna rímar ekki að hæstv. sjútvrh. skuli hafa séð sig knúinn til að lýsa því yfir á þingi Sjómannasambandsins að lánin muni falla á ríkissjóð og ekki bætti hæstv. fjmrh. úr skák þegar hann greindi frá því í DV nýverið að hann hygðist nýta tekjuafgang fjárlaga á næsta ári til þess að mæta þessum skuldbindingum. Hæstv. fjmrh. hefur víti til að varast þar sem er hæstv. fyrrv. fjmrh., formaður Alþfl., og ætti að geyma sér yfirlýsingar um tekjuafgang á fjárlögum. Ég held að hann ætti að koma fjárlagafrv. fram fyrst áður en hann fer að guma af fjármálasnilli sinni. Ég get út af fyrir sig tekið undir það með hæstv. ráðherrum að engin líkindi séu til annars en að 800 millj. falli á ríkissjóð. Ég vona að stjórnarmeirihlutinn sé mér sammála um að rétt sé að taka mið af þeim staðreyndum og sé reiðubúinn til að breyta frv. í samræmi við það. Í 2. gr. bráðabirgðalaganna er talað um greiðslur úr Verðjöfnunarsjóði fiskiðnaðarins vegna skelflettrar rækju í deild fyrir frystar afurðir í Verðjöfnunarsjóði. Um það mál er fátt að segja annað en það að ef hæstv. sjútvrh. hefði veitt vinnsluleyfi sín fyrir skelfiskinn í samræmi við gildandi lög um samræmingu veiða og vinnslu hefði ekki komið til þeirra erfiðleika sem nú hefur orðið vart hjá rækjuverksmiðjunum. Þær hefðu að öllum líkindum skilað hagnaði. Þess vegna má auðvitað skrifa þessa erfiðleika sumpart á yfirstjórn þessara mála og verður að segjast eins og er að hæstv. sjútvrh. hefur missést í þessu efni. Skal ég ekki hafa fleiri orð um það úr því að hann er ekki viðstaddur hér í þinginu. Í 3. gr. bráðabirgðalaganna er kveðið á um stofnun Atvinnutryggingarsjóðs útflutningsgreina. Það vekur athygli, herra forseti, að verksvið sjóðsins skuli bundið við útflutningsgreinarnar en honum skuli ekki ætlað að fjalla um samkeppnisiðnaðinn jafnframt því að vitaskuld vitum við það að þunginn af rangri gengisskráningu kemur ekki síður á samkeppnisiðnaðinn en útflutningsgreinarnar. Þá vekur það athygli að sjóðnum er ætlað að veita lán til endurskipulagningar, hagræðingar og framleiðniaukningar hjá útflutningsfyrirtækjum. Jafnframt skuli sjóðurinn hafa forgöngu um að breyta lausaskuldum fyrirtækja í föst lán til langs tíma. Við sjálfstæðismenn erum andvígir þessari sjóðsstofnun eins og hlutverk Atvinnutryggingarsjóðsins er skilgreint og leggjum áherslu á að nú sé umfram allt nauðsynlegt að treysta eiginfjárstöðu fyrirtækjanna. Það hljóti að verða höfuðviðfangsefni sjóðs á borð við Atvinnutryggingarsjóðinn en ekki að drekkja fyrirtækjunum í nýju lánsfé sem er óhjákvæmilegt ef ekki fæst leiðrétting á rekstrargrundvellinum. Í þessu sambandi vil ég jafnframt vekja athygli á að í reglugerð fyrir sjóðinn er gert ráð fyrir að lánin verði ýmist verðtryggð eða gengistryggð. Eins og hugmyndir hæstv. forsrh. eru varðandi lánskjaravísitöluna er sýnilegt að hún muni hækka mjög verulega á næstu árum og langt umfram það sem verðlag hækkar. Jafnframt vitum við að gengið er rangt skráð og hlýtur innan skamms að koma til leiðréttingar á því. Ef þessi fyrirtæki í útflutningi eiga nú að taka erlend lán eða vísitölutryggð lán hlýtur það að bitna á þeim síðar meir. Hin ranga gengisskráning hlýtur að verka eins og verulegur lántökuskattur og Atvinnutryggingarsjóðurinn mun því verka þannig að hann mun skerða eiginfjárstöðu fyrirtækjanna í samræmi við þá óhjákvæmilegu leiðréttingu sem hlýtur að verða á gengi krónunnar. Þá sættum við sjálfstæðismenn okkur ekki við að stjórn Atvinnutryggingarsjóðs sé verslunarvara í stjórnarmyndunarviðræðum. Þar sem hv. þm. Stefán Valgeirsson og stjórnarflokkarnir eiga sinn mattadorinn hver sem útdeilir mattadorpeningum eftir pólitískum geðþótta. Slíkt fyrirkomulag er með öllu óþolandi. Það stangast gjörsamlega á við nútímaleg vinnubrögð og býður heim getsökum um að ekki sé hreint mjöl í pokanum. Ég get ekki fundið neina haldbæra skýringu á því hvers vegna ríkisstjórnin kaus að fara þessa leið í stað þess sem lá opið fyrir, að fela Byggðastofnun að hafa stjórn sjóðsins með höndum eða, ef það þótti hentara, fela Alþingi að kjósa sjóðsstjórnina. Með þeim hætti hefði verið komið í veg fyrir tortryggni og engum hefði dottið í hug að hafa uppi getsakir um óheiðarleg vinnubrögð. Því miður var þessi leið ekki farin, að fela Alþingi að kjósa stjórn Atvinnutryggingarsjóðsins. Eins og orð féllu í kringum stjórnarmyndunarviðræðurnar verður ekki komist hjá því að draga þá ályktun að hrossakaup hafi ráðið skipan stjórnarinnar. Það er ekki traustvekjandi fyrir nýja ríkisstjórn að koma þannig að verki, enda almannarómur að ill sé þessi hennar fyrsta ganga og síst til eftirbreytni. Atvinnutryggingarsjóður fær óhemjufé til umráða. Gert er ráð fyrir að 600 millj. kr. verði millifærðar frá Atvinnuleysistryggingasjóði og að 400 millj. kr. til viðbótar verði aflað með því sem kallað er tekjuskattsauki í 5. gr. frv. Þá er sjóðsstjórn heimilt að taka lán hjá Seðlabanka Íslands eða fyrir milligöngu hans að fjárhæð allt að 1 milljarði kr. eða jafnvirði þeirrar fjárhæðar í erlendri mynt og skuli lánið verða með sjálfskuldarábyrgð ríkissjóðs. Þetta orð, tekjuskattsauki, er ekki nýtt í málinu, ekki í bráðabirgðalögum heldur. Svo hittist á að síðast þegar þessir þrír flokkar mynduðu ríkisstjórn, Framsfl., Alþb. og Alþfl., haustið 1978 var eitthvert þeirra fyrsta verk að gefa út bráðabirgðalög sem gerðu ráð fyrir að ný álagning á tekjur ársins á undan skyldi fara fram og var kallaður tekjuskattsauki. Sumarálagningin dugði ekki. Þeim þótti skattbyrðin of lág hjá ríkisstjórn Geirs Hallgrímssonar. Það þarf ekki að taka fram að þessi aukaálagning á sömu tekjurnar var illa þokkuð af öllum almenningi, ekki síst launafólki. En eins og hv. þingdeildarmönnum er fullkunnugt gefur tekjuskatturinn ekki einhlíta mynd af efnahag viðkomandi og hefur aldrei gert. Alþfl. 1978 var ólíkur þeim Alþfl. sem við sjálfstæðismenn unnum með í Viðreisn. Það kom ekki hvað síst fram í viðhorfinu til þess hvað væri réttlát skattheimta og hvað ekki. Ég minnist þáltill. sem Gylfi Þ. Gíslason og fleiri þm. Alþfl. lögðu fram á haustþinginu 1975. Þar var gert ráð fyrir að horfið yrði að fullu frá innheimtu tekjuskatts til ríkisins af tekjum launþega. Við sjáum í einni sjónhendingu hvaða óravíddir skilja að þennan Alþfl. og hinn sem við sitjum nú uppi með og hefur staðið að bráðabirgðalögum um tekjuskattsauka, ekki eitt ár eins og Alþfl. 1978 heldur tvö. Herra forseti. Það er óhjákvæmilegt að spyrja hæstv. forsrh. hvort tekjuskattsaukanum á næsta ári sé ætlað að leggjast á tekjur ársins 1988. Orðalag bráðabirgðalaganna er ógreinilegt hvað þetta varðar, en ég þarf ekki að fjölyrða um hvaða slys það yrði, hversu heiftarlega yrði komið aftan að launþegum ef þegar á fyrsta ári staðgreiðslunnar yrðu gefnir út bakreikningar á tekjur manna. Ég vil í lengstu lög vona, herra forseti, að svo sé ekki þó svo að geislum hafi stafað af skattagleði hæstv. fjmrh. í sjónvarpinu undanfarið.

Ég þarf að biðja hv. ræðumann að gera hlé á ræðu sinni --- það er ætlunin að fresta fundi skamma stund --- ef honum væri það ekki mjög á móti skapi.

--- Fundarhlé. Hæstv. forseti. Í 6. gr. er Atvinnutryggingarsjóði heimilað að hafa milligöngu um skuldbreytingu á allt að 5 milljörðum kr. af lausaskuldum útflutningsfyrirtækja og er gert ráð fyrir að sjóðurinn beri ábyrgð á greiðslum skuldabréfanna með eignum sínum. Eins og víðar er orðalagið óljóst og ber þess vitni að reynt sé að samræma ólík sjónarmið. Hinn ráðagóði verkstjóri, svo notað sé sama lýsingarorð um hæstv. forsrh. og um Odysseif forðum, vill umfram allt dylja merkingu lagatextans sem getur verið gott í pólitík en er óhentugt í lagasmíð. Ekki síst þegar um fjárskuldbindingar er að tefla. Ég leyfi mér að skilja þessi orð ,,ber sjóðurinn ábyrgð á greiðslu þeirra skuldabréfa með eignum sínum`` svo að ríkissjóður beri enga ábyrgð á skuldbindingum Atvinnutryggingarsjóðs. Ég sé því ekki betur en bakábyrgð sjóðsins sé einskis virði en þetta atriði hlýtur að koma til athugunar í nefnd. Það er bagalegt, herra forseti, að ekki skuli unnt að kalla stofnauka ríkisstjórnarinnar, hv. þm. Stefán Valgeirsson, hingað í deildina til að inna hann eftir því hvaða hugmyndir hann hafi um þetta atriði.

Er nokkuð á móti því?

Þá er óhjákvæmilegt að benda á að samkvæmt reglugerð fyrir sjóðinn er gert ráð fyrir að sjóðurinn endurláni útflutningsfyrirtækjum 5 milljarða kr. til 10 ára sem lánardrottnarnir fái endurgreidda á 6 árum. Þetta mun leiða til þess að Atvinnutryggingarsjóður þarf að fjármagna tímamismun sem gæti numið í krónum talið 1--1,5 milljörðum kr. Það er nauðsynlegt að hæstv. forsrh. útskýri hvernig hann hugsar sér að sjóðurinn fjármagni þennan mismun. Hæstv. forseti. Ég er nýbúinn að fá í hendur endanlega gerð af reglugerðinni um Atvinnutryggingarsjóð útflutningsgreina, fékk hana nú um hádegið þannig að ég er óviðbúinn að ræða þar einstök atriði, en hlýt þó að vekja athygli á þeim ummælum sem hæstv. forsrh. viðhafði hér áðan í sambandi við þau veð sem stjórn Atvinnutryggingarsjóðs væri heimilt að taka gild sem tryggingar fyrir lánum. Hæstv. forsrh. talaði um mat á rekstri fyrirtækjanna og sagði að það yrði ekki síst lagt til grundvallar í sambandi við veðhæfni og talaði um rekstrarútlit viðkomandi fyrirtækis. Ég átta mig ekki alveg á hvað hæstv. forsrh. meinti með þessum ummælum en það hlýtur líka að koma sérstaklega til athugunar og skal ég ekki gera það að umtalsefni nú en vek sem sagt athygli á þessum ummælum. Í II. kafla bráðabirgðalaganna er fjallað um verðlags- og kjaramál. Þar kemur fátt nýtt fram nema staðfestist enn einu sinni að Alþb. lætur sér í léttu rúmi liggja þótt gengið sé á kjarasamninga þegar það er í ríkisstjórn. Gildir þá einu hvort um er að ræða umsamdar kauphækkanir eða samningsréttinn. Það vekur athygli að eftir að Alþb. tók sæti í ríkisstjórn hefur kveðið við annan og mildari tón hjá Alþýðusambandi Íslands og Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja. Áður hafði forseti Alþýðusambandsins hótað aðgerðum með því að dregið yrði úr vinnuafköstum en formaður Bandalags starfsmanna ríkis og bæja hótað verkfallsaðgerðum. Nú dettur hvorki né drýpur af þessum heiðursmönnum og þeir virðast ætla að láta allt yfir sig ganga. Þá vekur athygli að í 16. gr. bráðabirgðalaganna eru tekjuöflunarmöguleikar Ríkisútvarpsins skertir en við afgreiðslu fjárlaga var út frá því gengið að raunhækkun afnotagjalda mætti nema 15% eins og fram kom í ræðu formanns fjvn. við 3. umr. Í III. kafla bráðabirgðalaganna er fjallað um vaxtaákvarðanir og kveðið á um það í 20. gr. að dráttarvextir skuli ávallt reiknast sem dagvextir nema á annan veg sé sérstaklega mælt í lögum. Ég hlýt að fagna þessu ákvæði, hæstv. forseti, því að senn eru átta mánuðir síðan kveðið var á um það í yfirlýsingu ríkisstjórnar Þorsteins Pálssonar að Seðlabankinn beindi því til innlánsstofnana að þær reiknuðu dráttarvexti sem dagvexti í stað þess að reikna fulla mánaðarvexti fyrir brot úr mánuði. Framkvæmd þessa var á verksviði og á ábyrgð þáverandi og núverandi viðskrh. en vikur og mánuðir hafa liðið án þess að hann kæmi málinu í höfn. Við sjálfstæðismenn vorum orðnir svo langþreyttir á sleifarlagi ráðherrans að við gerðum í síðustu ríkisstjórn tillögu um að þessu máli yrði hrundið í framkvæmd með lagasetningu því fullreynt sýndist að ákvörðun ríkisstjórnarinnar næði ekki fram að ganga að öðrum kosti. Ég fagna því þessu ákvæði laganna sérstaklega og er samdóma því mati Framsfl., Alþb. og ekki síst Alþfl. að nauðsynlegt hefði verið að grípa til lagasetningar til að tryggja framgang málsins þar sem hæstv. viðskrh. virðist annaðhvort ekki hafa haft getu eða vilja til þess að koma málinu fram með aðstoð Seðlabankans. Hitt er svo annað mál að þessu mikilvæga máli er fyrst ætlað að öðlast gildi 1. nóv. nk. eða röskum þrem vikum eftir að þing kemur saman og það hlýtur enn að kalla á umræðu um það skeytingarleysi sem ríkisstjórnin hefur sýnt við útgáfu þessara bráðabirgðalaga. Stjórnarskráin er afdráttarlaus um það að því aðeins sé heimilt að setja bráðabirgðalög að brýna nauðsyn beri til og er þá augljóslega við það miðað að ekki séu föng á að málið fái þinglega meðferð. Því er ekki til að dreifa hér. Sl. ár hafa vaxtamálin verið mjög til umræðu og væri það fjölskrúðugur jurtagarður ef þar hefðu fest rætur öll þau frækorn sem hrokkið hafa úr munni formanns Framsfl. á því tímabili, bæði meðan hann var utanrrh. og nú forsrh. Ég er hræddur um, hæstv. forseti, að það þyrfti eljusaman garðyrkjumann til að grisja í garðinum þeim svo að eitthvert vit væri í. Ég veit ekki, hæstv. forseti, hvort það er til nokkurs að inna hæstv. forsrh. eftir stefnu ríkisstjórnarinnar í vaxtamálum. Honum hefur orðið tíðrætt um að nauðsynlegt sé að beita handafli en hæstv. viðskrh. svarað með því að segja að það þýði ekki að hýða sjóinn þegar hann úfnar. Það hefur vakið athygli og þótt broslegt í aðra röndina þegar hæstv. ráðherrar, einn af öðrum, eru að guma af því að nafnvextir hafi lækkað en raunvextir ekki. Skárra væri það þegar hér er hvort tveggja í senn launafrysting og verðstöðvun svo vikum skiptir þótt eitthvað slái á verðbólguna. Þótt nafnvextirnir haldist ekki jafnháir og áður. Það eru engin tíðindi, engar fréttir, hvorki innan þings né utan nema kannski í Tímanum eða Degi og jafnvel Þjóðviljanum. Og ekki má gleyma garminum honum Katli --- Alþýðublaðinu. Hitt gengur ekki eins vel, sem formaður Framsfl. taldi auðveldasta hlut í heimi meðan síðasta ríkisstjórn sat, að lækka raunvextina. Við skulum samt vona að þrátt fyrir stjórnarstefnuna sé hægt að þoka raunvöxtunum í þá áttina þó ekki sé nema í bili. Ef horft er lengra fram blasir því miður við önnur mynd og miklu dekkri. Það eru gömul og ný sannindi að jafnvægi í atvinnu- og efnahagsmálum er forsenda fyrir því að raunvextir séu lágir en því jafnvægi verður ekki náð nema gengi krónunnar sé rétt skráð og í samræmi við það sem útflutningsatvinnuvegirnir rísa undir nema stjórn sé höfð á peningamálunum og komið í veg fyrir skuldasöfnun erlendis. Hæstv. forsrh. talaði um það í ræðu sinni hér áðan að nauðsynlegt væri að losa þjóðfélagið úr víxlgangi verðlags, launa-, gengis- og fjármagnskostnaðar en fór ekki frekar út í hvað hann átti við með þeim orðum. Jafnframt talaði hann um að leggja niður vísitölutengingu lána þegar jafnvægi hefði náðst og er nauðsynlegt í þessu samhengi að spyrja hæstv. forsrh. hvort henn telji að verðbólgan verði komin svo langt niður nú á næstu mánuðum, eða áður en verðstöðvunarlögin falla úr gildi, að ríkisstjórninni sýnist rétt að afnema vísitölubindinguna. Ef svo er ekki þá hlýt ég að spyrja hæstv. forsrh. hvort hann hafi í hyggju að lögbinda að nýju vísitölutengingu launa, en hæstv. forsrh. talaði um það hér áðan, og hefur raunar talað um það í fjölmiðlum áður, að hann sé ósammála því að lánskjaravísitala sé í gildi nema jafnframt sé í gildi kaupgjaldsvísitala og hefur haft mörg orð þar um. Af þessum ástæðum er nauðsynlegt að spyrja hann: Hefur hann í huga, ef það verður mat ríkisstjórnarinnar að ekki standi efni til þess að ákvæðin um lánskjaravísitöluna verði felld úr gildi, að kaupgjaldsvísitala verði lögfest í landinu? Ég hlýt einnig, hæstv. forseti, að vekja athygli á því að þær hugmyndir sem ríkisstjórnin hefur um breytingar á lánskjaravísitölunni miða allar að því að gera hlut launanna hærri í lánskjaravísitölunni. Ég vil vara við slíkum hugmyndum nú vegna þess að við því má búast að nú um sinn verði kaupmáttur launa minni en verið hefur. Ég hygg að við vonum það öll og séum sammála um að ef heilbrigðri stefnu væri haldið uppi hér í atvinnu- og efnahagsmálum þá væru full tök á því að auka kaupmáttinn, útflutningsatvinnuvegirnir gætu risið undir því, og þá væri óheppilegt ef nú yrði brugðið á það ráð að binda lánskjaravísitöluna við þróun kaupgjalds í landinu. Ég held að það mundi verka gagnstætt því sem hæstv. forsrh. hefur gefið í skyn. Ég held að það mundi þýða það að lánsbyrðin þyngdist og menn ættu erfiðar um vik að rísa undir vaxandi fjármagnskostnaði. Hæstv. forsrh. talaði jafnframt um viðleitni ríkisstjórnarinnar til að stöðva kostnaðarhækkanir í þjóðfélaginu fram til 15. febr. Auðvitað er það rétt mat hjá hæstv. forsrh. að þá má búast við því að mikil verðhækkunaralda gangi yfir þjóðfélagið þannig að ég tek undir áhyggjur hans af því hvað við tekur hinn 15. febr. nk. 23. gr. bráðabirgðalaganna er býsna skondin þykir mér: ,,Fjármálaráðherra er heimilt þrátt fyrir ákvæði fjárlaga fyrir árið 1988 að hækka ríkisútgjöld um 600 millj. kr.`` Nú liggur það fyrir síðan hæstv. fjmrh. hélt ræðuna í Garðabænum að honum ber ekki saman við fyrirrennara sinn, formann Alþfl., um það hvernig viðskilnaðurinn hafi verið. Hæstv. fyrrv. fjmrh., Jón Baldvin Hannibalsson, hélt sig við það þorrann og góuna og fram á vor að ríkissjóður yrði rekinn án halla. Í júnímánuði átti hallinn að vera um 500 millj. kr. og í septembermánuði var hann kominn í 700 millj. kr. Hæstv. fjmrh. mótmælti þá skýrslu Ríkisendurskoðunar þar sem talað var um að hallinn á ríkissjóði væri 1,5--2 milljarðar kr. En nú hefur hæstv. núv. fjmrh. sem sé upplýst það í Garðabænum að hallinn sé 5--9 milljarðar kr. samkvæmt frétt í Morgunblaðinu. Að vísu er nákvæmni ekki fyrir að fara og skekkjumörk mikil en vitaskuld er bagalegt að hæstv. utanrrh. skuli vera erlendis þegar málið nú kemur upp. Ég hef auðvitað engin gögn í höndunum um það hvor þessara hæstv. ráðherra segir satt. En fróðlegt væri að vita hvað hæstv. forsrh. vill um málið segja. Hefur hæstv. forsrh. haft samband við utanrrh. sinn af þessu tilefni? Það væri sannarlega ærin ástæða til þess. Og ef svo er: Hvað hefur hann þá um málið að segja? Hvor hæstv. ráðherra segir satt, Ólafur Ragnar Grímsson eða Jón Baldvin Hannibalsson? Eða segja þeir kannski báðir ósatt? Hæstv. forsrh. getur ekki látið sér á sama standa. Hann verður að komast til botns í málinu. Hann hlýtur að ætlast til þess af sínum ráðherrum að þeir beri sannleikanum vitni. Fjmrh. er heimilt að hækka ríkisútgjöldin um 600 millj. kr., segir í lagatextanum. Ekki býst ég við að þessi grein sé þannig hugsuð að hún sé takmarkandi þannig að útgjöld ríkissjóðs megi undir engum kringumstæðum fara fram úr fjárlögum nema um þessar 600 millj. kr. sem hér er talað um. Ekki er það á hæstv. fjmrh. að heyra. Ekki býst ég heldur við að hæstv. forsrh. sé reiðubúinn að lýsa því yfir að núv. hæstv. fjmrh. muni í einu og öllu halda sig innan ramma fjárlaga eftirleiðis nema sérstök lög verði sett um annað. Það mun hann vitaskuld ekki gera svo að lagagreinin er heldur ekki stefnumarkandi fyrir ríkisstjórnina. Lagagreinin er m.ö.o. ekkert nema yfirklór og það sem verra er, móðgandi fyrir Alþingi og íslensku þjóðina þar sem fjmrh. eru engar skorður settar um það hvernig þessum fjármunum skuli varið. Heilum 600 millj. kr. Þeir eru geðlitlir þeir hv. þm. sem styðja þessa ríkisstjórn að láta þetta yfir sig ganga ofan á allt annað sem þetta frv. geymir sem hér er til umræðu. Kosturinn við það er kannski sá einn að frv. er lýsandi fyrir hæstv. forsrh. og ríkisstjórn hans og minnir á hvernig hún komst til valda. 24. gr. frv. felur í sér heimild til fjmrh. til að semja um og/eða fella niður vangoldinn tekju- og eignarskatt álagðan á árinu 1987 eða fyrr. Það var ranghermt hjá hæstv. forsrh. að síðasta ríkisstjórn hefði samþykkt þá skattaeftirgjöf sem hér er um að ræða. Hitt er rétt að málið kom til umræðu í ríkisstjórninni eftir þeim upplýsingum sem ég hef undir höndum. Það er nýstárlegt að sjá ákvæði af þessu tagi í bráðabirgðalögum útgefnum nokkrum dögum áður en þing kemur saman. Enn furðulegra að hæstv. fjmrh. skuli hafa lýst því yfir að þetta mál þurfi að athugast betur, ef ég hef skilið hann rétt. Það væri fróðlegt að fá það upplýst, hæstv. forsrh., hvernig þessi 24. gr. er tilkomin og hvort samráð var haft við núv. hæstv. fjmrh. um orðalag hennar. Hæstv. forseti. Það frv. sem hér liggur fyrir, frv. til laga um efnahagsaðgerðir, endurspeglar það úrræðaleysi sem hvarvetna gætir í efnahagsaðgerðum ríkisstjórnarinnar og dregur dám af því. Hæstv. ríkisstjórn hrósar sér af því að hún vilji treysta atvinnuuppbyggingu í landinu, en tekst ekki betur til en svo að Guðjón B. Ólafsson, forstjóri Sambands ísl. samvinnufélaga, getur ekki orða bundist og segir í málgagni hæstv. forsrh. að hann hefði viljað sjá raunhæfari aðgerðir, að í stað verulegra lánveitinga kæmi varanleg bót á rekstrargrundvelli. Hæstv. ríkisstjórn segist vilja fylgja góðri byggðastefnu. Jón Sigurðarson, forstjóri Álafoss hf., telur upp stærstu iðnfyrirtækin á Norðurlandi og segir að þau séu skilin eftir í blóði sínu. Það sé einfaldlega rangt að mismuna atvinnuvegunum á þann hátt sem ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar gerir. Þannig er hæstv. ríkisstjórn rúin trausti þeirra manna í atvinnulífinu sem maður gat haldið að stæðu henni næst. Það þarf ekki að spyrja um hina sem fjær standa. Ég hef, hæstv. forseti, varpað eftirtöldum fyrirspurnum m.a. til hæstv. forsrh.: Fullvissaði hæstv. forsrh. forseta lýðveldisins um að bráðabirgðalögin hefðu nægan stuðning í báðum deildum Alþingis? Er þingrofsvaldið í höndum hæstv. forsrh. eins eða voru gerðir um það samningar eins og venja hefur skapast um að hann beitti því ekki nema samþykki samstarfsflokka hans kæmi til? Og ef svo er, er þá hluti þingrofsvaldsins í höndum Stefáns Valgeirssonar eða hefur hann ekkert um það að segja? Hefur ríkisstjórnin ákveðið að flytja frv. um frestun á gildistöku laga um virðisaukaskatt og ef svo er, til hve langs tíma? Er ríkisstjórnin fylgjandi virðisaukaskatti eða andvíg virðisaukaskatti? Er það mat hæstv. forsrh. að krónan sé raunverulega fallin, raungengi hennar sé með öðrum orðum of hátt og þess vegna sé það stefna ríkisstjórnarinnar að fella það smátt og smátt? Og ef svo er, hyggst þá hæstv. ríkisstjórn taka upp fljótandi gengi? Hvor segir satt um halla ríkissjóðs á þessu ári, fyrrv. hæstv. fjmrh. eða núv. hæstv. fjmrh., formaður Alþfl. eða formaður Alþb.? Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til þess að hafa fleiri orð um þetta frv. sem ég hef nú gert stutt skil.

Guðmundur Ágústsson Frú forseti. Við höfum nú hlýtt á hæstv. forsrh. mæla fyrir þessu frv. sem er bráðabirgðalög sem ríkisstjórn hans setti. Við höfum hlustað á hv. þm. Halldór Blöndal, 2. þm. Norðurl. e. Þetta hafa verið mjög fróðlegar umræður um það hvað gerst hefur og hver voru endalok ríkisstjórnar Þorsteins Pálssonar. Við höfum fengið tvær söguskýringar á því máli. Ég ætla ekki að bæta þeirri þriðju við, enda er það ekki mitt að dæma hver á sök í þessu máli og hver er saklaus. Hins vegar verð ég að segja að ýmislegt fróðlegt hefur komið fram um það hver hefur rekið rýting í bak hvers og hvers vegna það var gert. Það er greinilegt að sú ríkisstjórn sem starfaði hér áður, ríkisstjórn Þorsteins Pálssonar, var aldrei mynduð í þeim skilningi að þarna færi samstillt ríkisstjórn. Bráðabirgðalögin, sem hér er mælt fyrir af hálfu forsrh., eru um margt sérstæð. Hv. þm. Halldór Blöndal, 2. þm. Norðurl. e., hefur farið ofan í ýmsa þætti er varða formsatriði þeirra laga og vil ég taka undir ýmislegt sem hann hefur sagt og bæta öðru við. Það er nokkuð ljóst skv. 28. gr. stjórnarskrárinnar að brýna nauðsyn þurfi að bera til svo bráðabirgðalög skuli sett. Það hefur verið túlkun fræðimanna, bæði hér á landi og á hinum Norðurlöndunum, að það skuli gera mjög miklar kröfur til laga sem sett eru með þessum hætti. Hins vegar hefur túlkunin hjá íslenskum stjórnmálamönnum og ráðherrum verið þannig að það er nánast ákvörðun ríkisstjórna í hvert og eitt skipti hvort gefa skuli út bráðabirgðalög og þá skiptir ekki máli hvaða efni þar er um að ræða. Ég held, með hliðsjón af því sem gerst hefur núna í sumar, að það verði að endurskoða þessa heimild stjórnarskrárinnar fyrir ríkisstjórnir til útgáfu bráðabirgðalaga ef við ætlum að viðhalda lýðræðisfyrirkomulaginu sem við teljum okkur búa við. Útgáfa bráðabirgðalaga eru einræðislegir stjórnarhættir. Þar er þingið gert ómerkt í þeim skilningi að það fær ekki að koma að sínum sjónarmiðum sem það kann annars að hafa við þá lagasetningu. Sérstaklega er þetta ámælisvert þegar sú ríkisstjórn sem gefur út lögin getur ekki sýnt fram á að hún hafi meiri hluta í báðum deildum fyrir samþykki laganna. Þannig er að þó að telja megi þessa ríkisstjórn til meirihlutaríkisstjórna á grundvelli þess að hún getur varið sig vantrausti held ég og tel nokkuð ljóst samkvæmt stjórnarskránni að þessi ríkisstjórn hafi ekki heimild til setningar bráðabirgðalaga. Í stjórnarskránni eru sett þau skilyrði fyrir að frv. verði að lögum að það þurfi að samþykkja þau lög í báðum deildum. Það væri einkennilegur túlkunarmáti ef bráðabirgðalög þurfa ekki sömu afgreiðslu. Það má benda á það að á hinum Norðurlöndunum er mjög sjaldan gripið til bráðabirgðalaga og nánast aldrei svo ég muni til nema mjög brýna nauðsyn beri til. Það má minna á að í Danmörku situr þingið meginhluta ársins. Því er frestað á milli, en þar er ekki gripið til bráðabirgðalaga. Á hinum Norðurlöndunum er þetta mjög sjaldan gert. Mig minnir að það hafi verið í Noregi bannað að gefa út bráðabirgðalög. Þetta er því séríslenskt fyrirbrigði. Hér er það nánast regla frekar en undantekning að gefa út bráðabirgðalög við lausn efnahagsvanda. Það er fleira er varðar form þessara bráðabirgðalaga sem ég vil gera hér að umtalsefni. Má ég þá í fyrsta lagi minna á og taka til 5. gr. frv., en þar er framkvæmdarvaldið að ómerkja störf Alþingis. Þar er freklega verið að taka fram fyrir hendur Alþingis með því að ráðstafa fjármagni á annan veg en Alþingi hefur ákveðið. Verið er að tak hlut af framlagi Atvinnuleysistryggingasjóðs og ráðstafa því í annan sjóð sem lögin gera ráð fyrir að verði stofnaður og beri nafnið Atvinnutryggingarsjóður útflutningsgreina. Það má minna á að það er grundvallarregla í öllum lýðræðisþjóðfélögum að löggjafarsamkoman hafi með fjárveitingarvaldið að gera og það eitt geti ráðstafað fé skattborgaranna. Þó forseti Íslands sé annar handhafi löggjafarvaldsins og sá eini þegar Alþingi starfar ekki er honum ekki heimilt að ómerkja ákvarðanir Alþingis. Alþingi eitt hefur með fjárlög að gera og það er beint bannað í stjórnarskránni að gefa út bráðabirgðalög og ógilda þar með ákvörðun Alþingis. Ég vil einnig taka undir það, sem hv. 2. þm. Norðurl. e. talaði um, er varðar 20. gr. frv., er varðar gildistöku þeirrar greinar skv. 25. gr. En þar er fjallað um nýjan útreikning dráttarvaxta, að sú grein komi ekki til framkvæmda fyrr en 1. nóv. 1988. Það má minna á að bráðabirgðalögin voru sett vegna brýnnar nauðsynjar, en engu að síður á einn liður laganna ekki að koma til framkvæmda fyrr en síðar og það eftir að Alþingi hefur komið saman. Þarna er verið að fara yfir strikið og þetta er að mínu mati bein lögleysa. Í framhaldi af þessu vil ég taka undir þá spurningu sem fram kom frá hv. 2. þm. Norðurl. e., er varðar form þessara bráðabirgðalaga, og spyrja hæstv. forsrh. hvort þessi bráðabirgðalög njóti stuðnings í báðum deildum Alþingis, meirihlutastuðnings, og jafnframt hvort forseta Íslands hafi verið gerð grein fyrir því að meirihlutastuðningur sé ekki fyrir lögunum í Nd. ef það er svar hans að svo sé. Hvað varðar efni þessara bráðabirgðalaga þá einkennist það af launafrystingunni. Þarna er verið að ganga á þau sjálfsögðu mannréttindi að hver aðili hafi samningsrétt. Þarna er verið að höggva í sama knérunn og fyrri ríkisstjórn gerði, að telja verkafólkið í landinu vera meginorsökina fyrir því hvernig komið er. Ekki má túlka þetta á annan hátt því ekki virðist mér vera í þessum bráðabirgðalögum tekið á öðrum þáttum. Þetta er kjarninn í bráðabirgðalögunum. Annað sem gert er er hismið. Það kemur fram í bráðabirgðalögunum að verið er að stofna sjóð sem heitir Atvinnutryggingarsjóður útflutningsgreina. Þessi sjóður á að sjá um einhverja þá mestu millifærslu sem um getur að ein ríkisstjórn hafi gripið til. Þessi sjóður á að hafa á milli handanna 2 milljarða og hafa heimild til að skuldbreyta 5 milljörðum. Það eru engir smápeningar sem þarna er verið að tala um. Og allt er þetta á ábyrgð ríkisvaldsins. Þetta er lagt upp með þeim hætti að beint framlag í þennan sjóð er 2 milljarðar kr. sem annars vegar er tekið frá Atvinnuleysistryggingasjóði, upp á 600 millj., 400 millj. af tekjuskattsauka og síðan 1 milljarður að láni sem ríkissjóður ábyrgist og síðan 3 milljarðar í skuldbreytingar. Þegar maður veltir fyrir sér þessum sjóði ber það hæst að verið er að taka lögbundið framlag Atvinnuleysistryggingasjóðs og það án þess að tala við þá sjóðsstjórn. Þetta eru út af fyrir sig ámælisverð vinnubrögð miðað við það sem frá sjóðsstjórninni hefur komið. Þessi ráðstöfun sem slík er kannski ekki neitt til þess að gleðjast yfir, en hins vegar má segja að um aðrar leiðir sem tiltækar voru hafi ekki náðst pólitísk samstaða. Millifærsla skekkir mjög þjóðfélagsmyndina og gerir fyrirtækjum mjög erfitt fyrir, hyglar fyrirtækjum á einu sviði og kemur niður á öðru. Þess vegna ber mjög að varast allar millifærslur. Það sem Borgarafl. hefði viljað gera er það að taka ákveðið tillit til fyrirtækja sem verst standa og reyna að tryggja þeim fyrirtækjum sem lífvænleg eru grundvöll, en ekki með þeim hætti sem þarna er verið að tala um heldur með því að auka mjög verulega eigið fé og að nýir aðilar komist inn í fyrirtækin. Þarna er ekki gerð sú krafa. Hvað varðar greinar þessa frv., þá mundi ég vilja taka fyrir II. kafla þessara laga og fara inn á verðlags- og kjaramálin. Það er alveg ljóst að staðan í þjóðfélaginu er mjög slæm. Á mörgum sviðum og hjá mörgum fyrirtækjum blasir við algert gjaldþrot. Það er ekki einungis í útflutningsatvinnuvegunum heldur líka í verslun, samkeppnisgreinum. Og það er sama hvert litið er. Verðlagshömlur eins og hér er mælt fyrir um geta ekki verið til góðs og þó svo að hægt sé að þrýsta verði niður með valdboði er alveg ljóst að þegar spennan minnkar þá gýs heldur betur úr katlinum. Lögin sem slík leysa engan vanda heldur fresta vandanum fram yfir 15. febr. Verðlagshömlurnar sem þarna er mælt fyrir um geta ekki verið lækning á þeim vanda sem við er að etja. Ég hef lítillega farið yfir kjaramálin. Ég tel að það hafi verið rangt hjá þessari ríkisstjórn að banna kjarasamninga og tel það vera yfir höfuð ranga pólitík að fara inn á þessar brautir. Hins vegar hefur verkalýðshreyfingin því miður ekki andmælt þessari lagasetningu nema að litlu leyti og er ég hissa á þeim viðbrögðum. Ég ætla ekki að hafa mikil orð um þessi bráðabirgðalög og það frv. sem upp úr því var samið sem er samhljóða, en vona að þetta frv. hljóti fljóta og góða afgreiðslu hér í deildinni svo að við þurfum ekki að búa við það ástand að hafa bráðabirgðalög í gildi sem ekki nýtur stuðnings á Alþingi.

Guðrún Agnarsdóttir Herra forseti. Hér eru til umfjöllunar bráðabirgðalög tveggja ríkisstjórna, þ.e. sumarútgáfa ríkisstjórnar Þorsteins Pálssonar og haustútgáfa og fyrstu verk nýrrar ríkisstjórnar Steingríms Hermannssonar. Stöðugir í báðum þessum stjórnum eru Framsfl. og Alþfl. en Alþb. hefur nú tekið sæti Sjálfstfl. Þessum bráðabirgðalögum er eins og svo oft áður ætlað að taka á og væntanlega leysa efnahagsvandann, efnahagsvanda sem hæstv. forsrh. lýsti á þann veg að íslenskt atvinnulíf væri komið nær bjargbrúninni en nokkru sinni fyrr. Gjaldþrot ýmissa fyrirtækja eru þegar heyrinkunn, bæði aðalatvinnuveitenda byggðarlaga úti á landi, svo og fyrirtækja á þéttbýlissvæðum. Þessi mikli vandi atvinnulífsins hefur ekki sneitt hjá heimilum landsmanna heldur. Og af hverju stafar hann svo? Við höfum nú búið við betri tíð um nokkurra ára bil en oft áður, höfum reyndar notið hvers metaflaársins á fætur öðru og ytri aðstæður, sem svo eru oft kallaðar, svo hagstæðar að efnahagssérfræðingarnir hafa reiknað yfir okkur góðæri. Og þjóðartekjurnar í ár munu vera svipaðar og verið hefur. Samt er atvinnulífið og mörg heimili svo illa stödd sem raun ber vitni. Hvað segir það okkur um efnahagsstjórn undanfarinna ára? Hvað segir það okkur t.d. um þann flokk sem hæstv. forsrh. veitir formennsku, Framsfl., sem hefur um ótrúlega langa hríð verið þátttakandi í ríkisstjórnum? Hvað hefur sá flokkur eiginlega verið að gera? Formaður hans segir að vísu í nýlegu blaðaviðtali að flokkurinn sé nú hættur því sem nefnt er frjálshyggjufyllirí en hvernig er því eiginlega varið? Er þessi flokkur ekki sjálfráða eða fulltrúar hans? Efnahagsvandi er nokkurn veginn örugg stærð sem reikna má með í þjóðfélaginu á hverjum tíma, misþungur að vísu en ævinlega vandi sem hver stjórn verður að glíma við. Hann verður aldrei leystur í eitt skipti fyrir öll. Samt megum við í sífellu horfa upp á skyndilausnir í formi bráðabirgðalaga þar sem verið er að bjarga þjóðinni undan mismunandi stórri holskeflu yfirvofandi neyðarástands. Oft er einmitt um að ræða ástand sem er afleiðing af óstjórn eða stjórnleysi ríkisstjórna og þá grípa menn til þess ráðs að bæta gráu ofan á svart með því að nota lögin til að ganga á rétt einstaklinganna, dýrmætan, óvefengjanlegan rétt launþega sem barist hefur verið fyrir, samningsréttinn. Sumir, jafnvel verkalýðsforingjar, gefa lítið fyrir þennan rétt nú orðið, telja sig raunsæja þegar þeir benda á aðra þætti, efnahags- og félagslega, sem reynast munu drýgri til að bæta hag launþega en óskertur samningsréttur. Vissulega hefur tilhneigingin einmitt verið sú að þegar velferðin er innleidd, þá er það einmitt með ýmsum bótum og félagslegum aðgerðum til að bæta fólki upp á ýmsan hátt þau vandræði að geta ekki séð sér farborða með eðlilegri og jafnvel mikilli vinnu. Það fer orðið lítið fyrir umræðum um grundvallaratriði í pólitík á þessum síðustu tímum, segir einmitt sá verkalýðsforingi sem af svonefndu raunsæi sínu telur samningsrétt ekki ráða úrslitum um hag launþega. Það kann að vera rétt að of lítil umræða fari fram um grundvallaratriði í stjórnmálum. Kvennalistakonur, sem eiga ung samtök, líta einmitt á setningu bráðabirgðalaga og afnám samningsréttar launafólks sem grundvallaratriði, grundvallaratriði sem varðar lýðræði og mannréttindi, grundvallaratriði sem ber að virða og fara vel með. Fyrir bragðið hafa bæði sumir stjórnmálamenn og fjölmiðlamenn talið kvennalistakonur óraunsæjar, jafnvel ábyrgðarlausar. En það eru fleiri á okkar máli og mig langar að vitna, með leyfi hæstv. forseta, í nokkur félög launþega sem hafa einmitt lýst því yfir að þau mótmæli harðlega ákvörðun ríkisstjórnarinnar um að fresta umsaminni launahækkun sem taka átti gildi 1. sept. --- og það er þá ekki síst vegna þess sem kom fram í máli hv. 11. þm. Reykv. hér á undan mér. Ég hef klippt út úr dagblöðum undanfarna daga. Það er Blaðamannafélag Íslands, það er Póstmannafélag Íslands, það er Verslunarmannafélag Reykjavíkur og það er Landssamband lögreglumanna, og eflaust eru þau fleiri sem fram hjá mér hafa farið við að fletta dagblöðunum. Kennarasamband Íslands sendir alþingismönnum einnig harðorð mótmæli sín. Svo er það enn fremur Samband norrænna verkalýðsfélaga, sem hélt fund í Færeyjum nú nýlega, sem mótmælir bráðabirgðalögum íslensku ríkisstjórnarinnar. Og norræna háskólamannaráðið, sem hélt fund í Osló nýlega, mótmælir einnig slíkri lagasetningu. Þannig að kvennalistakonur eru ekki einar um það. Formannafundur Alþýðusambands Íslands segir í blaðinu Vinnan, 8. tbl., með leyfi forseta: ,,Formannafundur ASÍ 12. sept. 1988 tekur undir ályktun miðstjórnar ASÍ frá 6. sept. sl. Fundurinn mótmælir öllum hugmyndum um skerðingu á kjörum almenns launafólks. Fundurinn minnir á að þjóðartekjur á þessu ári eru áætlaðar svipaðar og á síðasta ári. Vandinn er því engan veginn óviðráðanlegur og það verður ekki þolað að við honum verði brugðist með kjaraskerðingu. Allar aðgerðir hljóta að miðast við að lækka vexti og verðlag og sjá fyrir atvinnuöryggi í útflutningsgreinum. Frumskilyrði er að tryggja afkomu heimilanna. Hinn almenni launamaður ber ekki sök á offjárfestingu og óráðsíu þjóðfélagsins. Fundurinn skorar á verkafólk um land allt að vera við því búið að bregðast við á viðeigandi hátt ef stjórnvöld taka ekki mark á þessum samþykktum.`` Einnig er í þessu sama blaði vitnað í ummæli formanns Alþýðusambands Norðurlands, formanns Iðju í Reykjavík og Landssambands iðnverkafólks og formanns Framtíðarinnar í Reykjavík. Kvennalistakonur eru því ekki aleinar um þessa skoðun. Ég gæti auðvitað líka tekið fleiri til sem eru samþykkir eða voru einu sinni samþykkir því að samningsrétturinn skipti máli eins og t.d. alþýðubandalagsmenn sem voru í stjórnarandstöðu á sl. ári. Ég gæti t.d. auðveldlega vitnað til tillagna þingflokks Alþb. sem komu fram á fundi á Hallormsstað, en þar segir, með leyfi forseta: ,,Tillögur Alþb. eru í grundvallaratriðum allt aðrar en tillögur stjórnarflokkanna og sú stjórnarstefna sem fylgt hefur verið af þessari og síðustu ríkisstjórn. Tillögur Alþb. byggjast á því að ekki komi til kjaraskerðingar.`` Síðar segir: ,,Jafnframt þessum víðtæku efnahagsaðgerðum telur Alþb. nauðsynlegt að verkalýðshreyfingin fái á ný samningsréttinn með því að bráðabirgðalögin verði afnumin. Þar með fái verkalýðshreyfingin frelsi til þess að semja um kaup og kjör. Þannig er staðið við gerða kjarasamninga sem gera ráð fyrir launahækkunum 1. nóv. og í desember.`` Og það kynnu jafnvel að vera einhverjir fleiri hér inni í þessum sal sem gætu tekið undir þessa skoðun. Réttindi kvenna eru í raun nýfengin og mörgum dýrmæt. Kvennalistakonur eru enn að berjast fyrir réttindum og taka því kannski hátíðlegar grundvallaratriði eins og samningsréttinn en þeir sem telja sig reyndari í stjórnmálum. Þeir og aðrir telja það jafnvel barnalegt að þær skuli láta sér detta í hug að virða grundvallaratriði í samskiptum fólks og kaupa þau ekki eða selja. Ástæðan fyrir þessari afstöðu, auk þess sem ég hef þegar sagt, er ekki síst sú staðreynd að mikil tekjutilfærsla hefur orðið í þjóðfélaginu á undanförnum árum. Þá nægir að nefna nokkur dæmi og aftur vitna ég í dagblöð, sem voru mér drjúg lesning nú um helgina, þar sem einmitt segir að á höfuðborgarsvæðinu sé nú á einni fasteignasölu sem svarar tveim Kringlum til leigu fyrir verslunar- og skrifstofuhúsnæði. Hvað segir þetta okkur um áherslur í fjárfestingu í þjóðfélaginu? Á sama tíma er einnig reiknað að vísutölufjölskyldan þurfi 187 583 kr. í mánaðarlaun til framfærslu en vegið meðaltal mánaðarlauna launafólks 73 613 kr. Ég gæti farið ítarlegar út í þessar tölur til þess að skýra fyrir hæstv. ráðherrum og þingmönnum hvers vegna kvennalistakonur og forvígismenn margra samtaka launafólks telja að einmitt samningsrétturinn og rétturinn til að geta séð sér farborða á dagvinnulaunum sé ekki bara óvefengjanlegur, hann megi ekki skerða, og að það þarfnist umræðu, nánari umræðu hvernig farið er með þennan rétt. Varðandi setningu þessara bráðabirgðalaga vil ég nefna tvö atriði. Í fyrsta lagi eru þau sett án þess að fyrir liggi að við þau sé nægur þingstuðningur. Að þessu hefur þegar verið vikið í máli annarra sem á undan mér hafa talað. Síðan er annað sem er athugavert við setningu þessara laga. Þau eru sett þegar rétt tæpar tvær vikur eru þangað til þing hefst. Það hefði verið mönnum í lófa lagið að kalla þingið saman þegar svona mikið lá við. Í stjórnarskránni segir einmitt að kalla megi aukaþing saman þegar brýna nauðsyn ber til. Og ég vil gjarnan spyrja hæstv. forsrh.: Hvers vegna var ekki tekið til þess ráðs að kalla fremur saman þingið heldur en að setja þessi bráðabirgðalög sem vel hefði mátt fjalla um sem venjuleg frv. í viðurvist þingsins? Í bréfi frá þingflokki Alþb. til Þorsteins Pálssonar, hæstv. þáv. forsrh., segir: ,,Þingflokkur Alþb. hefur á fundi sínum á Hallormsstað 29. ágúst samþykkt að óska eftir því við ríkisstjórnina að Alþingi verði kallað saman til funda svo fljótt sem verða má og eigi síðar en innan 10 daga frá dagsetningu þessa bréfs.`` Síðar segir: ,,Mikil óvissa ríkir nú í þjóðmálum. Ríkisstjórnarflokkarnir koma sér ekki saman um neitt nema skerða kjör launafólks eins og nú hefur verið gert með enn nýjum bráðabirgðalögum sem svipta launafólk launahækkun sem átti að koma til móts við hinar miklu verðhækkanir að undanförnu. Opinskátt er rætt um frekari bráðabirgðalög á næstunni aðeins örfáum vikum eða dögum áður en Alþingi komi saman. Þingflokkur Alþb. telur með öllu óverjandi að grípa nú til setningar umdeildra bráðabirgðalaga af ríkisstjórn sem riðar til falls og einkennist af óheilindum og sundurþykkju. Við þessar óvissuaðstæður og með hliðsjón af líklegum efnahagsráðstöfunum er það að mati þingflokksins skýlaus, lýðræðisleg og þingræðisleg skylda að kalla nú saman Alþingi þegar í stað. Þar verði fjallað um aðsteðjandi úrlausnarefni, kynntar upplýsingar um raunverulega stöðu þjóðarbúsins og með eðlilegum hætti ákveðið til hvaða ráðstafana skuli grípa. Með því að kalla Alþingi saman yrði tryggt að þjóðin fengi réttar upplýsingar um ástand efnahagsmála og afleiðingar hinna ýmsu ráðstafana. Nú eru upplýsingar hins vegar lokaðar inni í ráðuneytunum og komið er í veg fyrir eðlilega lýðræðislega umræðu í landinu.`` Ég heyrði ekki betur í haust en að hv. formaður Alþb. léti þar hæst þegar hann krafðist þess að það yrðu kosningar tafarlaust og hann segir einnig í Þjóðviljanum, með leyfi hæstv. forseta: ,,Eins og ég hef sagt síðustu þrjá mánuði, þá er það skoðun okkar að það eigi að efna tafarlaust til kosninga. Ef orðið hefði verið við þeirri ósk okkar fyrir tveimur eða þremur mánuðum, þá væri þeim nú lokið og ný stjórn tekin til starfa. Það hefði tekið skemmri tíma en þetta þóf ríkisstjórnarinnar sl. tvo mánuði. Ef það er aftur á móti ekki þingmeirihluti fyrir því að efna til kosninga, þá er okkur ekkert að vanbúnaði að kanna afstöðu og hugsanlegan stuðning annarra flokka við þær tillögur sem Alþb. hefur sett fram.`` Eftir því sem best verður séð og þegar lesnar eru þær tillögur sem komu fram á fundi alþýðubandalagsmanna á Hallormsstað nú í haust verður ekki séð að stefna þessarar ríkisstjórnar hafi tekið mikið mið af áherslum Alþb. Þó get ég fagnað því að þessi bráðabirgðalög, svo slæm sem þau eru og óviðunandi hvernig að þeim var staðið, skuli hafa verið lögð fram strax í byrjun þings, eins og Kvennalistinn fór reyndar fram á. Það skiptir auðvitað meginmáli að þingið fái að fjalla um þau sem fyrst og ekki síst vegna þess að ekki liggur ljóst fyrir hvort fyrir þeim er í raun meiri hluti á þessu þingi. Ég minntist á það áðan að það væri mikið álitamál hvernig bráðabirgðalög hefðu verið nýtt, ekki bara í tíð þessarar ríkisstjórnar, heldur jafnvel áður. Mig langar til, vegna þess sem ég sagði um lýðræði og mannréttindi nú áðan, að minnast á nýlega grein eftir Ara Skúlason og Ásmund Hilmarsson þar sem þeir fjalla einmitt um samningsréttinn. Hún er í 2. hefti tímaritsins Réttur 1988 og heitir: Hugleiðingar í tilefni enn einna bráðabirgðalaga gegn kjarasamningum stéttarfélaga. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta: ,,Í 28. gr. stjórnarskrárinnar er forseta gefin heimild til útgáfu bráðabirgðalaga. Þar kemur orðið ,,nauðsyn`` fyrir í síðara sinnið í stjórnarskránni [en áður var tiltekið að orðið nauðsyn kæmi tvisvar fyrir í stjórnarskránni]: ,,Þegar brýna nauðsyn ber til, getur forsetinn gefið út bráðabirgðalög milli þinga. Ekki mega þau þó ríða í bág við stjórnarskrána. Ætíð skulu þau lögð fyrir næsta Alþingi á eftir. Nú samþykkir Alþingi ekki bráðabirgðalög, og falla þau þá úr gildi. Bráðabirgðafjárlög má ekki gefa út, ef Alþingi hefur samþykkt fjárlög fyrir fjárhagstímabilið.`` Eðlilega er ekki látið nægja að nauðsynina eina þurfi til að gefa út bráðabirgðalög. Til þess þarf að vera brýn nauðsyn. Ástæðan er augljós. Alþingi er aðalhandhafi löggjafarvaldsins. Þegar það er ekki að störfum og eitthvað ber upp á má kalla það saman til aukafundar ef það þykir nauðsynlegt. Ekkert nema brýn nauðsyn réttlætir að Alþingi sé ekki kallað saman til þess að sinna löggjafarvaldi sínu. Setning laga annars staðar en á Alþingi er réttlætanleg undir vissum kringumstæðum. Þær kringumstæður gætu t.d. verið ef ríkisvaldið þarf að verja sjálft sig eða þegna ríkisins fyrir ófyrirséðri skyndilegri aðsteðjandi hættu eða árás. Að taka það til bragðs að setja lög án þess að Alþingi komi þar við sögu á að sjálfsögðu að vera algjör undantekning og neyðarúrræði. Hún er í eðli sínu gerræðisleg og hefur þess vegna í för með sér hættu á pólitískri spillingu valdhafa og pólitískri misbeitingu valds. Með setningu bráðabirgðalaga kemur fram ótvíræður yfirgangur ríkisvaldsins og átroðningur á grundvallarreglum í samskiptum ríkisvaldsins innbyrðis og ríkisvaldsins og þegnanna. Túlkun og meðferð þessa ákvæðis stjórnarskrárinnar er því það sem mestu varðar.`` Ég vil nefna það hér að það kemur fram í þessari grein að bráðabirgðalög ríkisstjórnarinnar, sem sett voru í maí sl., voru þau 253. í röðinni frá lýðveldisstofnuninni. Ég vitna í það sem Ólafur Jóhannesson segir í bókinni ,,Stjórnskipun Íslands``, með leyfi forseta. ,,Hin tíða útgáfa`` --- því að ég vil einmitt víkja að því, hæstv. forseti, hér er um að ræða grundvallaratriði og það er kannski aldrei betri tími til þess að ræða grundvallaratriði í samskiptum þingmanna, löggjafarvalds og framkvæmdarvalds, en einmitt þegar framkvæmdarvaldið hefur e.t.v. ekki þennan sjálfsagða og sjálfskipaða meiri hluta í þinginu sem það vanalega hefur. Það gæti verið að það mundi aðeins hlusta betur. ,,Hin tíða útgáfa,,, segir Ólafur Jóhannesson, ,,bráðabirgðalaga á síðari árum ber því vitni að skilyrði stjórnarskrárinnar um brýna nauðsyn hafi ekki ætíð verið stranglega túlkuð. Sú framkvæmd hefur samt eigi leitt til neinna verulegra árekstra milli þings og stjórnar, enda eru bráðabirgðalögin sett í samráði við þingmenn eða þann þingmeirihluta sem stjórnin styðst við eða stundum samkvæmt ályktun eða áskorun Alþingis eða meiri hluta þingmanna. Og þegar ríkisstjórn hefur þótt mikið við þurfa mun hún oftast fyrir fram hafa tryggt sér nægan þingstuðning við bráðabirgðalögin.`` Í fyrrnefndri grein segir síðan: ,,Útgáfa bráðabirgðalaga er ólýðræðisleg og óþingræðisleg þótt hún geti verið réttlætanleg í undantekningartilvikum. Hún er ólýðræðisleg um leið og hún er óþingræðisleg vegna þess að fulltrúar kosnir á löggjafarsamkomu fá ekki tækifæri til þess með rökræðum að greina, nálgast og hafa áhrif á hvað sé réttlát niðurstaða. En þetta er grundvallarregla lýðræðis. Þótt það sé ekki stjórnarskrárbundið að okkur beri að vinna samkvæmt leikreglum lýðræðisins, þá teljum við okkur samt í hópi þeirra ríkja sem hafa lýðræði í hávegum. Útgáfa bráðabirgðalaga er óþingræðisleg vegna þess að jafnmikilvæg ákvörðun og setning laga fer fram þegar Alþingi, aðalhandhafi löggjafarvaldsins, getur ekki framfylgt frumskyldum sínum að setja lög og hafa eftirlit með gerðum ríkisstjórnarinnar og veita henni aðhald. Meirihlutastuðningur þingmanna við setningu bráðabirgðalaga getur engan veginn talist réttlæta setningu þeirra frekar en þótt einskis stuðnings væri leitað við þau. Meirihlutastuðningur við tiltekna aðgerð er ekki endilega mælikvarði á að lýðræðislega hafi verið staðið að verki.`` Mig langar til þess að vitna hér í það sem danskur fræðimaður að nafni Hal Kock hefur skýrt frá í bók sem heitir ,,Hvað er lýðræði?`` og kom reyndar út árið 1946. Þar fannst mér ég lesa það sem ég oft hef fundið sjálf þegar ég sit hér á þingi. Ég þarf einmitt að svara því í stuttu viðtali hvað mér hafi þótt neikvætt við það að vinna í pólitíkinni og vinna þingstörfin og hvað hafi komið mér á óvart. Eitt af því sem hefur komið mér á óvart og eitt af því sem mér hefur líkað illa er nákvæmlega það sem þessi fræðimaður lýsir. Ég ætla að lesa fyrir ykkur þá lýsingu, hv. þm., með leyfi forseta: ,,Í byggðarlagi nokkru er sóknarnefnd sem skiptist í meiri hluta þar sem eru sjö nefndarmenn og minni hlutann sem er skipaður fjórum nefndarmönnum. Meiri hlutinn er þannig öruggur og engin ástæða til að ætla að á því verði breyting á næstu árum. Á sóknarnefndarfundum gerist það mjög oft að meiri hlutinn fylgir úr hlaði með örfáum orðum tillögu sem þeir hafa áður komið sér saman um að flytja. Því næst fær minni hlutinn orðið. Sóknarnefndin er lýðræðisleg samkoma. Þau í minni hlutanum tala langt mál og stundum vel rökstutt sem sýnir fram á erfiðleikana sem fylgja málefninu. Á meðan minni hlutinn flytur mál sitt getur enginn áttað sig á því hvort meiri hlutinn hlustar eða sefur, en við verðum að gera ráð fyrir því fyrrnefnda. Þegar minni hlutinn hefur gert grein fyrir athugasemdum sínum getur verið að formaðurinn segi okkur orð. Hann er gjarnan hvassyrtur. Það hefur ekki liðið langur tími þangað til meiri hlutinn leggur til að nú skuli gengið til atkvæða. Frekari umræður eru vanalega ekki taldar nauðsynlegar. Þær eru það heldur ekki. Meiri hlutinn hefur gert út um málið áður en kom til fundarins og lætur sig andstæðingana engu varða og heldur ekki sjónarmið þeirra. En sóknarnefndarfundinum lýkur alltaf með góðri, lýðræðislegri atkvæðagreiðslu þar sem atkvæðin falla sjö á móti fjórum svo merkilegt sem það nú er. Eftir þetta snýr sér hver að sínu fullviss um að unnið hafi verið lýðræðislega. Höfðu ekki allir málfrelsi? Var málið ekki leitt til lykta með atkvæðagreiðslu og réði meiri hlutinn ekki? Hvað vilja menn meira? Allir verða yfir sig hlessa. Sennilega kemur það minni hlutanum skemmtilega á óvart að heyra fullyrt að þetta háttalag sé í hæsta máta ólýðræðislegt.`` Ég vil nefna það líka að á síðustu tíu árum hafa þrisvar sinnum verið sett almenn lög og sex sinnum bráðabirgðalög um kjaraskerðingu með því að ógilda samninga og þá eru ekki talin með lög sem er stefnt gegn aðgerðum ákveðinna verkalýðsfélaga. Ég ætla ekki að lengja mál mitt hér nú með því að lesa nánar úr þessari grein þó það hefði einmitt verið mjög áhugavert, en vildi benda hv. þm. á hana vegna þess að hún er umhugsunarverð. Ég mundi vilja ráðleggja hv. þm. að lesa þessa grein.  Áður en ég vík nánar að frv. langar mig að spyrja bæði hæstv. forsrh. og líka hæstv. menntmrh. sem hér situr: Hvernig geta þingmenn og launþegar treyst því að í febrúar eða mars verði ekki sett önnur lög, jafnvel bráðabirgðalög, sem framlengja afnám samningsréttar og afnema lögbundna launahækkun, umsamda launahækkun? Hvernig getum við treyst því þó að því hafi verið lofað að svo verði ekki? Þær aðgerðir sem frv. boðar víkja að úrbótum á því ástandi atvinnulífsins sem ég vék lítillega að áðan og vissulega er þar úrbóta þörf. Þar fjalla nokkrar fyrstu greinarnar einmitt um úrræði eins og t.d. það sem er bundið við Atvinnutryggingarsjóð útflutningsgreina og hv. þm. Danfríður Skarphéðinsdóttir mun víkja nánar að á eftir. Ég lýsi samt yfir efasemdum mínum og áhyggjum yfir því að fé sem á að vera framlag til Atvinnuleysistryggingasjóðs skuli vera svo frjálslega tekið þegar menn einmitt tala um og óttast að við blasi atvinnuleysi, vaxandi atvinnuleysi. Hvernig geta þeir verið svo vissir um að Atvinnuleysistryggingasjóður þurfi ekki einmitt núna á öllu sínu fé að halda? Ég mundi hafa miklar áhyggjur af stöðu þess sjóðs í framtíðinni og það í náinni framtíð. Í 12. gr. sem fjallar um verðlags- og kjaramál segir í síðustu málsgreininni, með leyfi hæstv. forseta: ,,Frekari hækkun launa, kjaratengdra liða og hvers konar endurgjalds fyrir unnin störf en kveðið er á um í þessari grein er óheimil til 15. febr. 1989.`` Hvernig er hægt að fylgjast með þessu, að staðið verði við þessi ákvæði, t.d. úti í einkageiranum, á vinnumarkaðnum? Hvernig er hægt að fylgjast með því að það verði ekki í raun og veru ævinlega höggvið í sama knérunn, að það fólk sem hefur kauptaxta sem vitað er um, og margir þeirra lægstu launin, verði fyrir stöðvun launahækkana og verði í raun látið borga eins og svo oft áður fyrir þau mistök sem gerð hafa verið í atvinnuvegunum? Það eru ýmis atriði í frv. sem kvennalistakonur geta tekið undir og verið sammála. Við erum sammála því að dráttarvextir skuli reiknast sem dagvextir, einnig ýmsu öðru í sambandi við vaxtaákvarðanir. En hvers vegna kemur hér ekkert af því sem Alþb. talaði svo fjálglega um? Hv. formaður þess, Ólafur Ragnar Grímsson, talaði um að Alþb. gæti vel hugsað sér að viðra hugmyndir sínar við aðra flokka að afloknum kosningum. Hvers vegna kemur ekki meira af þeim inn í þessi bráðabirgðalög sem eiga að taka til fyrstu aðgerða? Öll þau fögru loforð um það hvar átti að sækja féð og hverjir áttu í raun að standa undir og greiða óráðsíukostnaðinn eins og hann er svo oft nefndur? Ég ætla ekki að hafa þessi orð lengri nú, en eins og ég sagði áður mun hv. þm. Danfríður Skarphéðinsdóttir víkja nánar að þessum aðgerðum og frv. sem hér liggur fyrir. Ég hef lokið máli mínu, hæstv. forseti.

Þorv. Garðar Kristjánsson Herra forseti. Eftir að hafa hlýtt á ræðu hæstv. forsrh. og þrátt fyrir að flokksbróðir minn, hv. 2. þm. Norðurl. e., hafi að vonum haldið mikla ræðu þykir mér rétt að leggja nokkur orð í belg. Hér er til umræðu frv. ríkisstjórnarinnar um efnahagsráðstafanir til staðfestingar á bráðabirgðalögum sem gefin voru út 28. fyrri mánaðar. Fyrir þessari hv. þingdeild liggja auk þess þrjú frv. um efnahagsaðgerðir til staðfestingar á bráðabirgðalögum sem gefin voru út af fyrrv. ríkisstjórn. Efnahagsaðgerðir, það er stórt orð. Það hefur ekki skort tilburði stjórnvalda sem hefur verið gefið heitið efnahagsaðgerðir. En oftar en ekki hafa svokallaðar efnahagsaðgerðir haft takmarkað gildi, verið ómarkvissar, fálmkenndar og árangurslausar ef þær hafa ekki gert illt verra. Þetta á ekki sérstaklega við atburði síðustu mánaða. Þetta á sér því miður miklu lengri sögu. Ástæðan fyrir þessu er sú að menn ráðast ekki gegn sjálfum orsökunum sem valda þeim vanda sem efnahagsráðstöfunum er ætlað að ráða bót á. Menn skirrast við að vega að rótum vandans. Meinsemd efnahagslífsins heldur áfram að grafa um sig þó að reynt sé að draga úr eða fela afleiðingar sjúkdómsins með einhverjum brögðum. Það kemur allt fyrir ekki. Engin önnur leið er en að skera meinsemdina burtu. Efnahagsaðgerðir verður að vega og meta eftir því hvort þær taka á hinum raunverulega vanda. Frv. ríkisstjórnarinnar um efnahagsaðgerðir, sem við nú ræðum, hljótum við að dæma eftir þessum mælikvarða. En áður en lengra er haldið vil ég víkja að orsökum vandans í efnahagslífi landsins eins og þær koma mér fyrir sjónir. Það er víðfeðmt mál sem ég ætla mér alls ekki að gera almenn skil í þeim orðum sem ég mæli við þessa umræðu. En til þess að gera málið einfalt geng ég út frá að meginvandamál okkar í dag liggi í því að við eyðum meiru en við öflum. Orsakir og afleiðingar þessa blasa við hvarvetna, hverjum sem sjá vilja. Ég ætla samt aðeins að víkja að einum þætti þessa máls, en hann er einmitt allra mikilvægastur. Þetta eru ríkisfjármálin sem þingmenn hafa ekki við aðra að sakast um en sjálfa sig. Það vantar ekki að ríkisfjármálin séu inni í umræðunni. En það gerist ekkert í þeim efnum sem í þessu sambandi skiptir máli. Það er enginn samdráttur í ríkisútgjöldunum, þvert á móti aukast þau jafnt og þétt. Menn tala og tala en ekkert gerist. Það er eins og skáldið sagði um veðrið: Allir tala um veðrið en enginn gerir neitt í því. Þetta á við útgjaldahliðina. En hinu er ekki að neita að ýmislegt umtalsvert hefir verið gert sem varðar tekjuhlið fjárlaga. Ég ætla samt ekki að gera að umræðuefni nú þær umbætur og breytingar sem hafa verið gerðar á skattkerfinu, álagningu og innheimtu skatta. Ég ætla ekki að ræða hér um skattamálin, en bendi aðeins á það að á sama tíma sem stjórnvöld hafa einbeitt sér að skattamálunum hafa þau forðast að gera nokkuð markvert til þess að hafa hemil á útþenslu ríkisbáknsins, hvað þá heldur að koma þar við samdrætti. Því miður er þetta ekki ofmælt. Þetta eru staðreyndir málsins. Stjórnvöld hafa algjörlega brugðist í þessu efni og raunar það sem verst er: gripið hefur verið til blekkinga til þess að láta munnræpuna um góðan vilja og tilgang sýnast vera alvörumál. Þegar menn hafa verið að manna sig upp í sérstakar yfirlýsingar um samdrátt í ríkisútgjöldum er þar aldrei átt við lækkun heildarútgjalda heldur í besta falli að aukningin sé minni en hún hafi einhvern tíma áður verið. En þetta þýðir alls ekki að samdráttur hafi orðið í ríkisbákninu. Það heldur alltaf áfram að þenjast út þó að einhver hemill kunni að vera á heildarútgjöldunum. Það hefur verið fundin sú ljúfa leið að lækka útgjöld til verklegra framkvæmda til að auka þeim mun meir rekstrarútgjöldin. En þetta er vegurinn til glötunar. Sú var tíðin að framlög fjárlaga til fjárfestingar voru um 25% af heildarútgjöldunum en nú nálgast þau 5%. Þetta segir sína sögu. Og svo hafa menn talað um að spara í ríkisrekstrinum. Auðvitað má spara í ríkisrekstrinum í mörgu og koma við hagræðingu á ýmsum sviðum. En bæði er það að þetta er allt meira í orði en á borði og ekki það þýðingarmesta þótt mikilvægt sé vissulega. En eitt er nauðsynlegt. Það verður að ráðast til atlögu við ríkiskerfið með því að fela sum verkefni, sem ríkið hefur með að gera, öðrum aðilum þar sem þau eru betur komin, sveitarfélögum, samtökum borgaranna og einstaklingum. Það þarf að endurskipuleggja frá rótum stjórnkerfi ríkisins í stóru og smáu. Raunar er fyrir löngu tímabært að taka til skipulegra og markvissra ráða til að skera niður ríkisútgjöldin. Og nú liggur hér fyrir frv. ríkisstjórnarinnar um efnahagsráðstafanir sem er markleysa nema jafnframt fylgi niðurfærsla á rekstrarútgjöldum ríkissjóðs. En ég skal nú víkja nokkrum orðum að sjálfu efni frv. Í I. kafla frv. er fjallað um aðgerðir í efnahagsmálum til stuðnings fyrirtækjum í fiskiðnaði og öðrum útflutningsgreinum. Hér er Verðjöfnunarsjóði fiskiðnaðarins heimilað að taka lán til að ráðstafa til greiðslu verðbóta á freðfisk og hörpudisk eins og hér hefur verið greint frá áður. Of lítið, of seint eins og venja er um hinar gamalkunnu kákaðgerðir millifærslunnar, verður manni fyrst á að hugsa. En það er augljóst að aðstoð við fiskiðnaðarfyrirtækin var nauðsyn þegar í stað svo sem komið er nú fyrir undirstöðuatvinnuvegi þjóðarinnar víðs vegar um landið. Fiskvinnslufyrirtækin berjast í bökkum og sum eru á vonarvöl vegna greiðsluerfiðleika svo að liggur við rekstrarstöðvun og gjaldþroti. Sum fyrirtæki hafa þegar gengið þessa braut til enda. Það var ekki vonum fyrr að stjórnvöld kæmu hér til aðstoðar. En hér er ekki ráðist að orsökum þess vanda sem fiskiðnaðurinn hefur nú við að stríða. Hér er einungis gripið til bráðabirgðaaðgerða sem stoða ekkert nema raunhæfar efnahagsaðgerðir fylgi þegar á eftir þar sem vegið verði að rótum vandans. Hin aðgerðin í atvinnumálunum, sem frv. gerir ráð fyrir, er stofnun svonefnds Atvinnutryggingarsjóðs útflutningsgreina. Þessum sjóði er ætlað að veita lán til endurskipulagningar, hagræðingar og framleiðniaukningar hjá útflutningsfyrirtækjum. Þá á sjóður þessi að hafa forgöngu um að breyta lausaskuldum fyrirtækja í útflutningsgreinum í föst lán til langs tíma. Því verður ekki á móti mælt að nú sé svo komið fyrir útflutningsatvinnugreinunum að þörf sé aðgerða. En hitt orkar tvímælis sem fyrir er mælt í frv. um þennan Atvinnutryggingarsjóð, um leiðina sem valin er, um yfirstjórn og fjármögnun sjóðsins. Og að sjálfsögðu verða menn að hafa hugfast hvers eðlis þær aðgerðir eru sem hér um ræðir. Þó að hæstv. forsrh. hafi sagt í ræðu sinni áðan og ég tók sérstaklega eftir að ríkisstjórnin teldi rétt að létta skuldabyrðum af útflutningsatvinnuvegunum, þá er Atvinnutryggingarsjóðnum ekki ætlað að létta byrðar og bæta eiginfjárstöðu fyrirtækjanna heldur að veita þeim ný lán, auka skuldir þeirra og þannig lengja hengingarólina sem þau eru í ef ekkert kemur meira til. Það ber allt að sama brunni. Allt er unnið fyrir gýg nema fram komi í beinu framhaldi aðgerðir sem ráðast að rótum meinsins. Það er ekkert sem að lokum getur komið til bjargar annað en heilbrigður rekstrargrundvöllur fyrir fyrirtækin. Aðgerðir frv. í atvinnumálum snúa ekki að þessum kjarna málsins. Slæm eiginfjárstaða hrjáir íslensk fyrirtæki í dag. Ekki má það gleymast að besta leiðin til að auka eigið fé fyrirtækja er að þau séu rekin með hagnaði. Það er frumskylda ríkisvaldsins gagnvart atvinnulífinu að skapa þau skilyrði með löggjöf og stjórnvaldsráðstöfunum að atvinnureksturinn geti dafnað eðlilega og skilað hagnaði. Aldrei má missa sjónar á því að án hagnaðar verður engin aukning kaupmáttar og engin trygging fyrir atvinnuöryggi. Þá er nauðsyn á viðbótarfjármagni inn í atvinnulífið sem eigið fé. Til þess að svo megi verða þurfa bæði stjórnvöld og atvinnurekendur að sýna skilning og vilja í verki. Skattalögin verða að vera þannig úr garði gerð að sparnaður í formi hlutafjár geti verið ábatasamari en önnur form sparnaðar. Og atvinnurekendur þurfa að tileinka sér þá víðsýni og þjóðhollustu að opna fyrirtækin fyrir nýju fjármagni og nýjum hluthöfum. Þetta og margt fleira þarf ríkisstjórnin að hafa í huga ef henni er full alvara að gera ráðstafanir til stuðnings útflutningsfyrirtækjum landsins. Aðgerðir í atvinnumálum sem fyrir er mælt í I. kafla þessa frv., sem við nú ræðum, ná harla skammt ef ekki kemur fleira til. Í II. kafla frv. er fjallað um verðlags- og kjaramál. Hér er raunverulega um að ræða framhald af bráðabirgðalögum fyrrverandi ríkisstjórnar um frestun á hækkun launa og búvöruverðs frá 26. ágúst sl. Með því að þau lög giltu aðeins til loka septembermánaðar er eðlilegt að framlengja þessi ákvæði eins og gert er í frv. því sem við nú ræðum. Þetta var liður í aðgerðum til að skapa svigrúm til athugunar og undirbúnings ráðstafana sem áttu að miða að því að treysta rekstrargrundvöll útflutnings- og samkeppnisgreina atvinnulífsins og hemja verðbólgu, eins og komist var að orði í yfirlýsingu fyrrverandi ríkisstjórnar 26. ágúst sl. Það er nú eins og í sumar. Þessi ákvæði frv. um verðlags- og kjaramál eru í eðli sínu bráðabirgðaráðstafanir sem þjóna þeim tilgangi að gefa ríkisstjórninni svigrúm til langtímaráðstafana þar sem stefnt er að því að ryðja úr vegi orsökum þess vanda sem við er að glíma. Ef núverandi ríkisstjórn notar ekki þetta svigrúm til raunhæfra aðgerða til að hemja verðbólguna og treysta rekstrargrundvöll útfutningsfyrirtækja eru ákvæðin í II. kafla þessa frv. einskis nýt. Kem ég þá að III. kafla frv., um vaxtaákvarðanir. Hér er um að ræða sjálfsögð ákvæði sem miða að lækkun vaxta. En það verður að hafa í huga að þessi ákvæði ná skammt þótt miði í rétta átt. Drápsklyfjum vaxtabyrðanna verður ekki létt af framleiðslufyrirtækjum og hinum mikla fjölda einstaklinga, sem skuldugir eru, nema með hraðri verðbólguhjöðnun og mikilli. Allt ber þetta að sama brunni. Þessi ákvæði frv. um vaxtaákvarðanir stoða lítt ef ríkisstjórnin sker ekki á það kaun sem veldur hinum óhæfilega háu vöxtum, ræðst ekki að orsökum vandans. Sá vandi sem við er að glíma er margslunginn. En upp úr stendur að taprekstur útflutningsatvinnuveganna er svo mikill að hreinn voði er fram undan ef ekkert verður að gert. Mikilvægast er í stöðu útflutningsgreinanna og ástandi efnahagsmálanna í dag að kveða niður verðbólguna. Orsök verðbólgunnar er í hnotskurn sú að við lifum um efni fram. Til að komast fyrir rætur verðbólgunnar eigum við því ekki annars úrkosta en að draga saman, færa niður útgjöldin í einu eða öðru formi. Mikilvægast af öllu í því efni er niðurfærsla ríkisútgjalda og að því hef ég áður komið í máli mínu. En til þurfa að koma alhliða efnahagsaðgerðir sem ég ætla ekki að ræða sérstaklega nú. Í upphafi máls míns sagði ég að efnahagsaðgerðir væru stórt orð. Frv. það, sem við ræðum nú, er nefnt frv. til l. um efnahagsaðgerðir. Þó er þetta frv. ekki um almenna efnahagsstefnu, heildarstefnu í aðgerðum til varnar þeim voða sem við stöndum frammi fyrir í dag. Hér er aðeins um að ræða ákvæði um nokkur tiltekin atriði sem eru í eðli sínu skammtímaráðstafanir, ekki til þess að ráðast að rótum efnahagsvandans heldur aðeins til að gefa stjórnvöldum svigrúm til frekari aðgerða. Ég hef hér í máli mínu vikið að þessum skammtímaráðstöfunum. Þó að ég hafi haft uppi ýmsar athugasemdir vil ég ekki gera lítið úr þessum skammtímaráðstöfunum og viðurkenni nauðsyn bráðabirgðaráðstafana og það strax vegna þess að ástand útflutningsgreinanna þolir ekki bið. En endanlegur dómur verður að bíða eftir framvindu mála og þeim langtímaráðstöfunum sem þurfa að standa undir nafni sem efnahagsráðstafanir til raunhæfra úrlausna. Eftir að hafa hlýtt á ræðu hæstv. forsrh. hér í umræðunum hefur mér þótt þörf á að leggja einmitt áherslu á þetta meginatriði. Ég heyrði ekki hæstv. ráðherra sjálfan leggja áherslu á það að ráðstafanir þær sem frv. gerir ráð fyrir eru einungis til þess að skapa svigrúm til undirbúnings efnahagsaðgerða til þess að treysta rekstrargrundvöll útflutningsgreina atvinnulífsins. Allt er komið undir framhaldinu. Ef raunverulegar efnahagsaðgerðir líta ekki dagsins ljós nú fyrr en síðar verða skammtímaaðgerðir frv. þessa til einskis nýtar og aðeins til að tefja fyrir því að málin verði tekin traustum tökum. Það er ekki undankomu auðið. Við verðum að sjá fótum okkar forráð í efnahagsmálunum. Þar liggur við fjárhagslegt sjálfstæði þjóðarinnar. Herra forseti. Mér hefur þótt rétt að tjá mig um þetta frv. þegar við 1. umr. þar sem ég á ekki sæti í þeirri þingnefnd sem fær málið til meðferðar.