Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur bréf frá Kristrúnu Frostadóttur, 3. þm. Reykv. s., um að hún verði fjarverandi á næstunni. Í gær tók því sæti á Alþingi fyrir hana 1. varamaður á lista Samfylkingarinnar í kjördæminu, Rósa Björk Brynjólfsdóttir. Rósa Björk Brynjólfsdóttir hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðin velkomin til starfa að nýju.

Forseta hefur borist bréf um afturköllun máls. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir kallar aftur fyrirspurn á þskj. 965, mál 602, um skattalagabrot.

Til svara eru: Forsætisráðherra, innviðaráðherra, matvælaráðherra og heilbrigðisráðherra.

Virðulegi forseti. Þvert á spár þá byrjar árið á hækkun verðbólgu. Hún er komin í tæplega 10%. Stærstu þættirnir sem hækka, bensín, matvörur og áfengi, eru bein afleiðing ákvarðana ríkisstjórnarinnar. Neytendasamtökin hafa dregið þetta ágætlega saman: Hækkanir ríkisstjórnarinnar á bensíni, búsi og búvörum leiða þessar hækkanir. Allt eru þetta þættir sem ríkisstjórnin gat haft áhrif á en gerði ekki heldur miklu frekar hitt. Hún kynti undir með því að ríða á vaðið í hækkunum og veitti þar með talið sveitarfélögum og fyrirtækjum ákveðna fjarvistarsönnun í sínum hækkunum, eins og við sjáum nú. En hverjir eru það sem borga? Það eru auðvitað fyrst og fremst heimilin í landinu sem borga brúsann. Við þessum hækkunum var hins vegar ítrekað varað af hálfu launþegahreyfinganna, Samtaka atvinnulífsins og Neytendasamtakanna en á þau var ekkert hlustað hér fyrir jól. Á sama tíma þá fellur ríkisstjórnin frá því að hækka gjöld á fiskeldisfyrirtækin á næsta ári eins og fyrirhugað var. SFS sendi bara eitt bréf og mótmælti og það dugði fyrir ríkisstjórnina. Breiðu bökunum er hlíft en heimilunum ekki. Það er auðvitað ekkert sem kemur hér á óvart. Við hljótum því að spyrja hvort ríkisstjórnin hafi ekki örugglega á fundum sínum rætt um þessa stöðu núna á markaði, hvað hún geti gert fyrir heimilin í landinu, eitthvað sem stemmir stigu til að mynda við síhækkandi verði á matarkörfunni, einum stærsta útgjaldalið íslenskra heimila. Við hljótum að spyrja hvað ríkisstjórnin ætli að gera til að spyrna við verðbólgunni og taka um leið á þeim hluta sem ríkisstjórnin getur raunverulega haft áhrif á. Hver eru skilaboð ríkisstjórnarinnar til heimilanna í dag? SFS sendi eitt bréf á ríkisstjórnina og hún brást við. Hvað þurfa íslensk heimili að senda mörg bréf til ríkisstjórnarinnar svo að hún bregðist við? Hvert er planið?

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur fyrir að vekja máls á þessu stóra máli sem raunar var til umræðu á fundi ríkisstjórnar í morgun, þ.e. verðbólgan. Eðlilega, af því að þetta er eitt brýnasta málið sem við erum að takast á við núna eins og aðrar ríkisstjórnir á Vesturlöndum. Við erum að glíma við mestu verðbólgu sem sést hefur um árabil víðast hvar annars staðar, en við Íslendingar höfum kannski meiri reynslu af því að takast á við verðbólgu en flest nágrannaríki okkar. Vegna þess sem hv. þingmaður segir hér varðandi hækkun opinberra gjalda vil ég segja að við getum ekki litið fram hjá því að allar þessar staðreyndir lágu fyrir þegar við gengum frá fjárlögum og tekjubandormur hér fyrir áramót, við gerðum okkur algjörlega grein fyrir því að þetta hefði áhrif á verðbólgu. Það breytir því ekki að þessir tekjustofnar hafa rýrnað að raunvirði á undanförnum árum vegna þess að við höfum verið að halda hækkunum á þeim í algeru lágmarki. Við höfum verið mjög hófstillt í hækkun þessara gjalda og ég tel ekki að það sé réttlætanlegt að þeir rýrni meira við þær aðstæður sem eru uppi. Ég vil líka minna hv. þingmann á að tekjur af skattlagningu ökutækja og eldsneytis hafa lækkað á undanförnum árum samhliða breyttri samsetningu bílaflotans. Það skiptir auðvitað máli að við horfum til þess til lengri tíma að fleiri bílnotendur og bíleigendur taki þátt í að greiða fyrir notkun á vegakerfinu. Breytingin á gjaldtöku, á krónutölugjöldum, af áfengi, tóbaki og eldsneyti er ætlað að hafa haft u.þ.b. 0,2% áhrif til hækkunar á vísitölu neysluverðs. Við megum ekki gleyma að setja þetta í samhengi við þá staðreynd, af því að hér er talað um álögur á almenning, að þessi ríkisstjórn beitti sér fyrir lækkun tekjuskatts á tekjulægstu einstaklingana sem er eitthvað sem munar raunverulega um fyrir þann hóp. Hvað varðar verðbólguna sjálfa þá er hún á breiðum grunni. Eins og ég segi, þetta er eitt stærsta verkefnið til að takast á við. En það að benda á hækkun á áfengis- og tóbaksgjaldi sem eina sökudólginn í þessu, það er vægast sagt einföldun.

Virðulegi forseti. Ríkisstjórnin kynnti fjárlagafrumvarpið0 núna í haust með því að það verði viðspyrna gegn verðbólgu og það ætti að treysta kaupmáttinn. Forsætisráðherra kemst ekki hjá því að átta sig á því að hækkanir ríkisstjórnarinnar á bensíni, á búsinu og á búvörum ekki síst hafa leitt til þess að verðbólgan er núna að hækka en ekki lækka í mánuði sem hún alla jafna á að lækka. Ef Viðreisn hefði verið í stjórn þá hefðum við ekki verið að hækka gjöldin núna í samræmi við verðlag. Við hefðum sett meiri byrðar á breiðu bökin eins og sjávarútveginn og fiskeldið. Við hefðum lækkað tollana á nauðsynjavörur íslenskra heimila og hætt við sérreglur á mjólkurvöru, lagt niður verðlagsnefnd búvara og við hefðum farið í beingreiðslur til bænda. Við hefðum nýtt og við hefðum treyst á samkeppnina, treyst á frelsið í baráttunni við verðbólguna. Auðvitað hefðum við líka, virðulegur forseti, farið strax í það ferli að losa kverkatakið sem íslenska krónan hefur á heimilum landsins því að annars lenda ekki bara börnin okkar heldur líka barnabörnin og barnabarnabörnin í þessum endalausa rússíbana verðbólgu og okurvaxta. 

Herra forseti. Það kemur mér ekki á óvart að hv. þingmaður reki þetta allt saman til íslensku krónunnar og mér þætti gaman að fá að eiga sérstaka umræðu um það hvernig hún skýrir þá verðbólguna í Evrópu, verðbólguna í löndunum í kringum okkur þar sem hún er víðast hvar hærri þrátt fyrir að þau lönd séu ekki með hina stórhættulegu íslensku krónu. Við getum ekki skellt skuldinni af verðbólgunni á íslensku krónuna.

…vextirnir.

Við verðum líka að átta okkur á því að ríkisstjórnin var með aðgerðir gegn þenslu í fjárlagafrumvarpinu, nákvæmlega eins og kynnt var og ég þakka hv. þingmanni fyrir að vekja athygli á því, með ákveðnu aðhaldi og með ákveðinni tekjuöflun. Ríkisstjórnin hefur líka gripið til aðgerða til að verja tekjulægstu hópana fyrir áhrifum verðbólgunnar. Ég þarf ekkert að minna hér á húsnæðisstuðninginn, ég þarf ekki að minna á hvernig við gripum strax inn í til að verja kjör þeirra sem fá greiðslur úr almannatryggingum þannig að það er alveg ljóst að við höfum verið á vaktinni. Því er núna spáð að verðbólgan hjaðni á árinu. Það er auðvitað risastórt verkefni fyrir okkur öll, 

Herra forseti. Ég held að ég þurfi að breyta aðeins um kúrs frá því sem ég ætlaði vegna þess að þetta eru ekki fullnægjandi svör hjá hæstv. forsætisráðherra. Það er auðvitað bara augljós vöntun á pólitískri stefnu til að takast á við verðbólguna og þó að einhverjir tekjustofnar hafi mögulega rýrnað að raungildi þá breytir það því ekki að ríkisstjórnin ber ábyrgð á að halda verðbólgunni í skefjum. Eins og kemur fram hjá ASÍ og fleirum þá eru hækkanir á ýmsum gjöldum og gjaldskrám meginástæða aukinnar verðbólgu núna. Það er enginn að tala um að hækkun á áfengi og tóbaki sé eini verðbólguþrýstingurinn, hæstv. forsætisráðherra. En það sem einkennir aðgerðir ríkisstjórnarinnar gegn verðbólgunni eru gjaldahækkanir, frestun á mikilvægum fjárfestingum sem allar eru bornar uppi af almenningi á meðan ríkisstjórnin þorir ekki að sýna aðhald með því að breyta auðlindagjaldi eða fjármagnstekjum. Við í Samfylkingunni höfum haldið uppi uppbyggilegri og málefnalegri gagnrýni á ríkisstjórnina og við höfum líka lagt fram okkar tillögur. Hugmyndafræði kjarapakkans okkar var einföld, þ.e. að taka á verðbólgunni þar sem þenslan raunverulega er, eftir metár í fjármagnstekjum, metarðsemi hjá stórútgerð og methagnað hjá bönkunum, og draga þannig úr hallarekstri ríkissjóðs en hlífa um leið heimilunum með því t.d. að falla frá ýtrustu gjaldahækkunum ríkisstjórnarinnar núna. Ég spyr því hæstv. forsætisráðherra hvort það komi til greina af hálfu ríkisstjórnarinnar að skoða aftur kjarapakka Samfylkingarinnar með opnum hug. Nú er sagt að verðbólgan sé að hluta til hagnaðardrifin. Getur forsætisráðherra tekið undir hugmyndir okkar í Samfylkingunni um að vinna gegn verðbólgunni þar sem þenslan er í raun og veru?

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Loga Einarssyni fyrirspurnina og get fullvissað hann um að ég skoða allt frá Samfylkingunni með opnum hug af því hann spyr sérstaklega að því. Þau opinberu gjöld sem hafa verið mest til umræðu hér eru gjöld á áfengi og tóbak, gjöld á bifreiðar og gjöld á eldsneyti. Þetta ræddum við hér við samþykkt fjárlaga og tekjubandorms fyrir jól. Þegar við setjum það í samhengi við stóru myndina þar sem við erum einmitt að horfa á tekjuskattslækkanir sem koma best þeim sem eru tekjulægstir, sem er miklu öflugri jöfnunaraðgerð en að horfa á þessi gjöld, þegar við horfum á þær aðgerðir sem við gripum til til að verja kjör þeirra sem eru með greiðslur frá almannatryggingum, þegar við horfum til þess að við hækkuðum húsnæðisstuðning og jukum barnastuðning, þá erum við í raun og sann að beita ríkissjóði til að verja tekjulægstu hópana fyrir áhrifum verðbólgunnar á sama tíma og við tryggjum það að þessi gjöld, sem voru hvað mest rædd hérna fyrir áramót, rýrni ekki að raungildi. Mér myndi finnast það kúnstugt t.d. ef við færum að tala fyrir minni gjaldtöku af eldsneyti í ljósi loftslagsaðgerða, svo dæmi sé tekið. En hins vegar hafa margir hv. þingmenn gert það. Ég segi: Við getum ekki komist hjá því að setja þetta í stóra samhengið. Hv. þingmaður talaði hér um ábyrgð á verðbólgunni og ég hlýt að minna á að Seðlabankinn ber auðvitað höfuðábyrgð, það er hans aðalhlutverk í lögum að verðbólgumarkmiði sé haldið. Bankinn hefur auðvitað verið að beita sér, ekki bara með vaxtatækjum heldur líka með þeim nýju stjórntækjum sem hann fékk með þeirri löggjöf sem þessi ríkisstjórn lagði fram og var samþykkt á Alþingi til þess að bankinn gæti beitt sér fyrir aðgerðum á húsnæðismarkaði. Um það var búið að tala lengi en enginn hafði gert neitt í því fyrr en þessi ríkisstjórn lagði fram það frumvarp sem gerði það að verkum að aðgerðir Seðlabankans núna hafa haft áhrif á húsnæðismarkaðinn, sem var það sem við höfðum mestar áhyggjur af. Þar með er ég ekki að gera lítið, hv. þingmaður, 

Herra forseti. Ég er algjörlega meðvitaður um hlutverk Seðlabankans en það er a.m.k. hægt að gera þá kröfu að hæstv. ríkisstjórn geri ekki Seðlabankanum erfiðara fyrir í sínu verkefni. Ég bendi á það að meginaðgerðir sem tengdust fjárlögum, m.a. gjaldskrárhækkanir og gjaldahækkanir, hafa gert að engu þær hóflegu launahækkanir sem gerðar hafa verið á almennum markaði og hafa miklu frekar leikið hlutverk í því að halda niðri verðbólgu í landinu. Og ég spyr í framhaldi af þessu: Af hverju er verið að fresta breytingum á fjármagnstekjum sem hefðu gefið sveitarfélögum hluta af útsvarinu, sem hefðu minnkað þrýstinginn á sveitarfélögin að hækka sínar gjaldskrár líka? Hvar er ábyrgð ríkisstjórnarinnar hérna? Er hún svo deig í sínum viðbrögðum við fjármálaöflunum í landinu að hún þori ekki að ráðast í aðgerðir á aðra en almenning?

Herra forseti. Að sjálfsögðu get ég ekki tekið undir síðustu orð hv. þingmanns og það nægir bara að rifja upp allt það sem ég hef sagt hér í dag og margoft áður um það hvernig þessi ríkisstjórn hefur forgangsraðað því að verja tekjulægstu hópanna. Þessi ríkisstjórn hækkaði fjármagnstekjuskatt, við skulum ekki gleyma því. Það var þessi ríkisstjórn sem innleiddi þrepaskipt skattkerfi. Hvað varðar spurningu hv. þingmanns - ég skil vel að hann lýsi vonbrigðum sínum yfir töfum á þeirri vinnu sem varðar þau sem eingöngu hafa fjármagnstekjur og greiða þar af leiðandi ekki útsvar - eru þær skýringar sem ég hef fengið frá hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra að sú vinna hafi tekið lengri tíma en menn hefðu séð fram og það sé erfitt að greina hópinn. En ég get fullvissað hv. þingmann um það að ég lít á þetta sem mjög mikilvægt mál, mál sem verður að klárast, ekki vegna þess endilega að það hafi örlagaáhrif fyrir stöðu ríkissjóðs heldur af því að þetta er réttlætismál. Ég vona bara að hv. þingmaður styðji ríkisstjórnina í því að koma þessu máli áfram. Það er leitt að það hafi tafist, en áfram er unnið að verkefninu.

Virðulegur forseti. Ég beini hér fyrirspurn til hæstv. innviðaráðherra. Nýlega bárust fréttir af því að kostnaður við samgöngusáttmála höfuðborgarsvæðisins hafi hækkað um 50 milljarða, sem er rúmlega 40% hækkun frá því sem áður var áætlað. Málið var útskýrt að meginhluta til með verðlagshækkunum og síðan dýrari útfærslum en ráð var fyrir gert á tveimur framkvæmdum, þ.e. gatnamótum Arnarnesvegar og Breiðholtsbrautar og hins vegar Sæbrautarstokki. Þessir þrír stokkar sem áætlaðir eru eiga nú að kosta um 54 milljarða og enn er ekki vitað hvert á að beina umferð um Miklubraut á meðan sú framkvæmd er í gangi. Varðandi Sæbrautarstokkinn þá hækkar kostnaður við vegaframkvæmdir við Sæbraut úr 2,74 milljörðum í 17,72 milljarða eða um 15.000 milljónir sem er 650% hækkun frá því að samningurinn var undirritaður. Það er skýrt með því að segja að horfið hafi verið frá framkvæmdum um mislæg gatnamót og að nú sé gengið út frá því að Sæbraut verði lögð í stokk, það sé allt önnur framkvæmd og eftir atvikum mun dýrari en sú fyrri. Nú spyr ég hæstv. innviðaráðherra: Er þessu félagi, Betri samgöngum ohf., í sjálfsvald sett að ákvarða breytingar á framkvæmdum sem undir samninginn falla sem kalla fram 650% kostnaðaraukningu á einstökum verklið? Þekkir hæstv. ráðherra sambærileg dæmi frá uppbyggingarsögu vegakerfisins á Íslandi? Á sama tíma er 10 milljarða niðurskurður áætlaður á framkvæmdahluta samgönguáætlunar til að bregðast við þensluáhrifum. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra þriggja spurninga: Hefur fyrirtækið Betri samgöngur ohf. heimild til að gera svona grundvallarbreytingar án þess að það komi til umræðu í þinginu eða við ráðherra og, ef þetta var rætt við ráðherra, samþykkti hann þessa breytingu sem kallar fram 650% kostnaðarhækkun? Hefur ráðherra séð rekstraráætlun fyrir borgarlínu? Og síðan vil ég að lokum spyrja hæstv. ráðherra: Hver mun njóta tekna af sölu lóða sem verða til vegna umræddra stokkaverkefna?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Ég vil nú byrja á því að leiðrétta þingmanninn, það er ekki 10 milljarða niðurskurður á fjárframlögum til samgangna á þessu ári heldur var framkvæmdum seinkað um sem nemur 3 milljörðum, það var fært yfir á milli ára. Það er ekki niðurskurður heldur seinkun á fjármagni til að vinna gegn þenslu í samfélaginu. Varðandi síðan félagið Betri samgöngur sem var stofnað hér á þinginu þá hefur það með það að gera að stýra uppbyggingunni á höfuðborgarsáttmálanum, öllum þeim verkefnum sem þar eru og það kemur kannski engum á óvart að ýmsar hækkanir hafi orðið núna á síðustu misserum. Almenn hækkun sem hefur orðið á verkefnum er 30–40% vegna, eigum við ekki bara að segja stríðsins í Úkraínu og þeirrar þenslu sem er víða í heiminum og hækkana á hrávöru þannig að það hefur auðvitað spilað inn í ýmsa þætti sem varða framkvæmdir Betri samgangna. Það er líka augljóst að þegar lagt var af stað voru menn með frumhugmyndir sem síðan hafa farið í frekari hönnun og smátt og smátt skýrist betur hver kostnaðurinn er. Hann hefur vaxið allnokkuð og núna eru til að mynda áform uppi um að breyta Sæbrautarverkefninu allnokkuð eins og hv. þingmaður kom inn á. Slík ákvörðun yrði alltaf tekin og borin undir annars vegar stjórn Betri samgangna og hins vegar stýrihóp sem í sitja bæði ráðherrar og forsvarsmenn sveitarfélaganna á höfuðborgarsvæðinu. Menn þurfa auðvitað að horfa til lands og sjá hvernig hægt er að fjármagna þetta innan þess ramma. 

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið en það er eiginlega ekki boðlegt. Er það sem sagt þannig að gjörbylting á verkefni sem kallar fram 650% kostnaðarauka verði ekki rædd einu orði í þinginu? Er það bara rætt í einhverjum stýrihópi úti í bæ? Er þetta regluverkið sem ríkisstjórnin er búin að ramma inn? Önnur eins meðferð á opinberum fjármunum, ég bara man ekki eftir viðlíka. Þetta er svona svipað eins og að það eigi að leggja malbik á sveitaveg einhvers staðar úti á landi og síðan ákveði sveitarstjórnin í einhverju kaffispjalli að gera frekar jarðgöng undir hálsinn en að leggja malbik á vegarspottann. Þetta er alveg með ólíkindum. Þarna er einn verkliður að fara úr 2,7 milljörðum í 17,7 og það á bara að ræða þetta í einhverju kaffispjalli í einhverjum stýrihópi. Ef við höfum einhverja sjálfsvirðingu hér í þinginu þá gerum við kröfu um að fá að ræða þetta og fleira sem þessu máli tengist hér í þinginu.

Virðulegur forseti. Það er auðvitað ekki þannig að það sé tekið eitthvert kaffispjall um slíkar ákvarðanir. Það var stokkur áætlaður, það eru stokkar á nokkrum öðrum stöðum. Það er enn verið að skoða jafnvel frekari útfærslur á alls konar hlutum enda til langs tíma áætlað þetta verkefni. Sáttmálinn sem slíkur lagði grunninn, samþykktin um betri samgöngur býr síðan til farveginn til að taka þær ákvarðanir. Það liggur auðvitað í augum uppi ef það er sú staðreynd að verkefnin stækka umtalsvert, sem ég tel mjög líklegt að verði, að það þurfi að taka þá umræðu, bæði hér í þinginu og víðar áður en við leggjum af stað í þær. En það er einfaldlega verið að undirbúa þetta verkefni alveg eins og skrifað var út í samgöngusáttmálanum og Betri samgöngur fengu vilyrði þingsins til þess að framkvæma. 

Virðulegi forseti. Það er víða pottur brotinn í flutningi raforku. Á Suðurlandi varð allt rafmagnslaust í gær, einn ganginn enn, og tengingar í sæstreng til Eyja eru bilaðar í upphafi loðnuvertíðar, varaafl dugar ekki til að hlaða rafgeyma Herjólfs og loðnufarmur á leið til Eyja gæti þurft að fara annað. Staðan er grafalvarleg og þessu til viðbótar vantar nýja vatnsleiðslu til Eyja. Hátæknivætt atvinnulíf kallar á trausta og örugga innviði og þess vegna hafði ég kallað eftir fyrirspurn vegna framkvæmdaleyfis fyrir Suðurnesjalínu 2. Umræða um lagningu Suðurnesjalínu 2 hófst um aldamótin 2000. Þá áttu öll sveitarfélögin fimm á Suðurnesjum fulltrúa í stjórn. Árið 2006 var samþykkt mótatkvæðalaust að fara í framkvæmdir við lagningu loftlínu frá Hafnarfirði að Fitjum í Reykjanesbæ. Í dag, 17 árum síðar, bólar ekkert á framkvæmdinni þrátt fyrir að úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála hafi sagt að fyrir liggi allur lögformlegur samanburður kosta, en svæðisskipulag Suðurnesja og aðalskipulag Voga gera ráð fyrir loftlínu og því beri sveitarfélaginu Vogum að gefa út framkvæmdaleyfi fyrir Suðurnesjalínu 2. Virðulegur forseti. Í þessu máli endurspeglast algjört getuleysi þingheims og stjórnvalda til að leysa erfitt mál. Á meðan búa Suðurnesjamenn við öryggisleysi og takmarkanir í orkuflutningum, eins og kom berlega í ljós í rafmagnsleysinu 16. janúar sl. Ef fólk og fyrirtæki á Suðurnesjum geta ekki treyst á örugga afhendingu af nægu rafmagni þá mun það hafa áhrif. Fyrirtæki hætta að vaxa og ný fyrirtæki róa á önnur mið. Ég hef flutt frumvarp sem gæti höggvið á hnútinn en engir þingmenn Suðurkjördæmis nema Sjálfstæðismenn styðja frumvarpið. Ég spyr því hæstv. innviðaráðherra: Hvaða verkfæri hefur ráðuneytið eða Skipulagsstofnun, sem heyrir undir ráðuneytið, til að höggva á þennan hnút? Hvaða viðræður hafa átt sér stað af hendi ráðherra við sveitarstjórn Voga til að leysa málið? Ráðherra sagði opinberlega 19. desember sl. að hann útilokaði ekki lagasetningu til að ljúka málinu. Hvenær má vænta þeirrar ákvörðunar?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina og tek undir með honum að það verður auðvitað að vinna bug á þeim veikleikum sem eru í flutningskerfi raforku, samanber tengingarnar í Rimakoti, og ég trúi því að viðeigandi aðilar komi þeim í lag varðandi Vestmannaeyjar. En það gildir víða um land að það er ekki nægjanlegt öryggi. Hv. þingmaður spyr hvaða verkfæri ráðuneytið eða Skipulagsstofnun hafi til að höggva á slíkan hnút sem er tilfellið með Suðurnesjalínu. Samkvæmt 3. gr. skipulagslaga, sem fjallar um stjórn og framkvæmd skipulagsmála, þá annast sveitarstjórnir skipulagsgerð, fjalla um leyfisumsóknir og veita framkvæmdaleyfi. Forsendur leyfisveitinga gagnvart sveitarfélaginu eru að álit um mat á umhverfisáhrifum fyrir viðkomandi framkvæmd liggi fyrir og að framkvæmdin sé í samræmi við skipulagsáætlanir. Þessar forsendur liggja fyrir. Í skipulagslögum er hins vegar ekki heimildir fyrir ríkið að grípa inn í framkvæmdaleyfisveitingu sem þessa. Í 34. gr. skipulagslaga er ákvæði er varðar ágreining um aðalskipulag þannig að takist samliggjandi sveitarstjórnum ekki að leysa ágreining um atriði sem þarf að samræma í þeirra aðalskipulagi er möguleiki, að frumkvæði sveitarfélaganna eða Skipulagsstofnunar, að fela sérstakri nefnd að gera tillögu að skipulagi sem er sameiginlegt fyrir þessi sveitarfélög að því er ágreiningsatriðin varðar. Í þessu tilviki er gert ráð fyrir Suðurnesjalínu 2 á aðalskipulagi allra sveitarfélaganna og þar með Voga og því ekki forsendur fyrir að beita þessari lagagrein og henni hefur, held ég, aldrei verið beitt. Framkvæmdir í meginflutningskerfi raforku eru umfangsmiklar og liggja gjarnan um mörg sveitarfélög og reynslan hefur sýnt að deilur hafa orðið í kringum slíkar framkvæmdir. Frumvarp til breytingu á skipulagslögum, svokallaða línufrumvarp, sem liggur hér fyrir þinginu, felur í sér að lögfest yrði heimild til að taka sameiginlega skipulagsákvörðun þvert á sveitarfélagamörk vegna slíkra framkvæmda. Frumvarpinu er ætlað að útbúa farveg til að leysa úr mögulegum ágreiningsatriðum milli einstakra sveitarfélaga, svokallaðri raflínunefnd yrði falið það hlutverk, og taka sameiginlega skipulagsákvörðun og gefa út sameiginlegt framkvæmdaleyfi. Þetta úrræði er lausn til framtíðar en myndi ekki leysa úr þeim vanda sem við sitjum í hvað þetta varðar.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka greinargóð svör frá ráðherrunum. Ég tek undir það að þetta frumvarp sem hann er að flytja leysir ekki þann vanda sem fyrir er og þess vegna verð ég aðeins að halda áfram með þetta. Gríðarleg atvinnuuppbygging á Suðurnesjum þar sem landeldi á laxi og silungi eykur umferð um Keflavíkurflugvöll auk náttúrulegrar fjölgunar íbúa kallar á töluvert mikla orku inn á svæðið bara nú þegar. Hvað telur ráðherrann að hægt sé að halda lengi aftur af þeirri uppbyggingu meðan sveitarfélögin ná ekki saman? Þessi 17 ára bið - hvað þolir svæðið margra ára bið í viðbót? Ég myndi halda að það þyldi enga bið.

Virðulegur forseti. Ég er sammála hv. þingmanni að það er aðkallandi að fá lausn í þetta mál, enda er tímalínan löng. Hv. þingmaður spurði hvaða viðræður hafi farið fram. Mér er ekki kunnugt um upplýsingar um það en tímalínan er allt frá árinu 2008 þegar samkomulag Landsnets og sveitarfélagsins Voga vegna lagningar háspennulína um sveitarfélagið Voga þar sem sveitarfélagið heimilaði lagningu loftlínu með fyrirvara um niðurstöðu mats á umhverfisáhrifum - og það er slíkt í aðalskipulaginu. Ágreiningurinn snýst þá um framkvæmdaleyfi. Ég trúi ekki öðru en að menn horfist í augu við þá þjóðhagslegu hagsmuni sem augljósir eru á Suðurnesjum vegna þess veikleika sem það er augljóslega að hafa bara eina línu þarna suður eftir og sunnan til hins kerfisins og tengja þau betur saman. Varðandi hugsanlega sérlagasetningu hér í þinginu þá hlýtur það að verða neyðarbrauð og við trúum því að aðilar komi sér saman löngu fyrr.

Virðulegur forseti. Er hæstv. forsætisráðherra sátt við það ofbeldi sem felst í miðlunartillögu sáttasemjara? Er hæstv. ráðherra sammála ákvörðun ríkissáttasemjara um að leggja fram miðlunartillögu áður en félagsmenn Eflingar kjósa um verkfallsboðun? Hvað finnst ráðherra um það að ríkissáttasemjari skuli leggja fram miðlunartillögu án þess að ráðgast við samninganefndir aðila líkt og honum ber skylda til að gera lögum samkvæmt? Er það boðlegt að sáttasemjari sé að leggja fram miðlunartillögu fyrir félagsmenn Eflingar sem í raun er samningur Starfsgreinasambandsins, samningur sem stjórn og samninganefnd Eflingar hafa þegar hafnað? Er sáttasemjari ekki að virða vilja forystumanna Eflingar að vettugi og grafa undan þeirra lýðræðislega umboði með því að fara til félagsmanna Eflingar með tillögu sem forystumenn Eflingar hafa þegar hafnað? Augljóst er að með miðlunartillögu sinni er sáttasemjari ekki bara að grafa undan samningarétti stéttarfélags með algerlega ótímabærri miðlunartillögu heldur einnig verkfallsrétti þeirra. Hér má jafnframt minna á að félagsmenn innan Eflingar eru þeir tekjulægstu í okkar samfélagi, og eru að stærstum hluta konur, tekjulægstu launþegar íslensks samfélags. Í skýringum við frumvarp það er lögfesti gildandi lagaheimildir um miðlunartillögur segir, með leyfi forseta: „Í gildandi lögum eru mjög rúmar heimildir fyrir sáttasemjara til að setja fram miðlunartillögur. Þeim hefur hins vegar lítið verið beitt. Gerð er tillaga um að sáttasemjari haldi þessum heimildum en með nokkrum takmörkunum sem eiga að tryggja að miðlunartillaga verði ekki borin fram nema áður hafi reynt á samningsleiðir til þrautar.“ Það var ekki gert. Þessi orð og lagaskylda sáttasemjara til að ráðgast til samningsaðila fela í sér eitt: Miðlunartillaga ríkissáttasemjara stenst ekki skoðun. Hæstv. forsætisráðherra hefur látið hafa eftir sér í fjölmiðlum að miðlunartillaga ríkissáttasemjara standist skoðun. 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Ef hv. þingmaður hefur fylgst með orðum mínum í fjölmiðlum þá veit hann að ég hef ítrekað sagt þar, ekki bara í þessari deilu heldur öllum þeim kjaradeilum sem hafa komið upp frá því ég tók við embætti, að það er alltaf best ef aðilar geta leyst málin sín á milli við samningaborðið. Það er hin eðlilega leið og almenn afstaða mín er sú að stjórnvöld eigi helst ekki að beita sér í slíkum málum. Ég vil hins vegar í þessu máli rifja það upp að þegar málum er vísað til sáttasemjara þá eru þau þegar komin á erfiðan stað. Það er ekki sjálfgefið að kjaradeilum sé vísað til sáttasemjara. Það er algerlega hægt að ganga til samninga án þess að sáttasemjari komi þar að. En ríkissáttasemjari hefur leitt þessar sáttaumleitanir frá 7. desember síðastliðnum. Hann tekur sjálfstæða ákvörðun um að nýta heimild sína til að leggja fram miðlunartillögu og eftir að hafa skoðað þetta mál út frá minni bestu getu get ég ekki séð betur en að sáttasemjari sé innan þeirra heimilda sem er að finna í lögum. Það sem ég hef líka sagt mjög skýrt í fjölmiðlum, ef hv. þingmaður hefur hlustað eftir því, er að ef aðilar eru ósammála því mati þá geta þeir leitað til dómstóla og raunar er það nú svo að Efling hefur kært þessa ákvörðun til félagsmálaráðuneytis. Sáttasemjari hefur kært ákvörðun Eflingar um að afhenda ekki félagatalið til héraðsdóms og nýjustu fregnir herma að Samtök atvinnulífsins hafi vísað verkfallsboðunum til Félagsdóms. Mér sýnist því að ýmis stjórnvöld og dómstólar munu hafa ærinn starfa á næstu dögum við að leysa úr þessum deilum, því að þarna er deilt um lagatúlkun. Ég vil segja það, vegna orða hv. þingmanns, að augljóslega er ég ekki að taka afstöðu til efnis miðlunartillögunnar. Það er algjörlega fráleit túlkun hjá hv. þingmanni. Það sem ég er að taka afstöðu til er að sáttasemjari hafi þessa heimild og hann eigi að vera sjálfstæður í sínum störfum, hann eigi ekki að vera háður afskiptum stjórnmálamanna um það hvernig hann metur stöðuna. Það er alltaf mat sáttasemjara, 

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir fyrra svar. Hæstv. forsætisráðherra er búinn að segja í fjölmiðlum að sáttatillaga ríkissáttasemjara standist skoðun. Nú er stéttarfélagið búið að kæra miðlunartillögu ríkissáttasemjara til ráðherra í hennar ríkisstjórn. Er einhver að halda því fram að sá ráðherra muni segja að miðlunartillagan standist ekki skoðun, þegar sjálfur forsætisráðherra, forystumaður í ríkisstjórninni, er búinn að segja að hún standist skoðun? Það er alveg augljóst mál að hér erum við farin að tala um ákveðið vanhæfi ráðherrans til að fjalla um þessa kæru, svo það liggi fyrir. Það er klárt mál að félags- og vinnumarkaðsráðherra getur ekki sagt, hann á mjög erfitt með að segja það, að miðlunartillagan standist ekki skoðun þegar sjálfur forsætisráðherra er búinn að segja að hún standist skoðun. Hér má líka taka fram að hér er samningafrelsi í landinu fyrir stéttarfélög og verkfallsréttur er eina tæki stéttarfélaga til að fá betri kjör. Vissulega er kominn einn samningur frá Starfsgreinasambandinu 

Herra forseti. Við hv. þingmaður skiljum stjórnskipan landsins með gerólíkum hætti. Það sem ég hef sagt er að samkvæmt minni skoðun, takandi fram að ég er ekki lögfræðingur eins og hv. þingmaður, þeir eru nú margir hér á þingi, þá sýnist mér tillagan vera innan þeirra heimilda sem afmarkaðar eru í lögum. Þar með tek ég enga efnislega afstöðu til tillögunnar, augljóslega, ef hv. þingmaður skilur mælt mál,  
            

Forseti. Í apríl á síðasta ári óskaði fjármálaráðherra eftir því við ríkisendurskoðanda að embættið gerði stjórnsýsluúttekt á því hvort sala ríkisins á hlut í Íslandsbanka þann 22. mars 2022 hafi samræmst lögum og góðum stjórnsýsluháttum. Þetta var gert án samráðs við þingið og algerlega í trássi við kröfu stjórnarandstöðunnar um að setja á fót rannsóknarnefnd. Stjórnarandstaðan sameinaðist um þessa kröfu um rannsóknarnefnd einmitt vegna þess að við töldum ríkisendurskoðanda skorta nauðsynleg verkfæri til að velta við öllum steinum. Í viðtali við RÚV í síðustu viku, forseti, sagði Guðmundur Björgvin Helgason ríkisendurskoðandi það ekki í verkahring embættis ríkisendurskoðanda að leiða til lykta lögfræðileg úrlausnarefni sem tengjast sölu ríkisins á hluta Íslandsbanka í fyrra. Ríkisendurskoðandi svaraði í skýrslu sinni þannig ekki hvort sala á Íslandsbanka hafi samrýmst lögum. Að hans eigin sögn svaraði hann því ekki. Spurningin mín til ráðherra er í raun einföld, forseti, og ætti vonandi að kalla á skýr og afdráttarlaus svör. Ég spyr hvort hæstv. ráðherra telji það ekki eðlilega kröfu að þessari grundvallarspurningu sé svarað, spurningunni sem fjármálaráðherra sjálfur lagði upp með, hvort sala ríkisins á hlut í Íslandsbanka þann 22. mars 2022 hafi samrýmst lögum. Telur hæstv. forsætisráðherra það eðlilega kröfu að þessari spurningu sé svarað?

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Halldóru Mogensen fyrir hennar fyrirspurn hér. Ég hef sagt það, til að byrja með, að mér finnst skýrsla Ríkisendurskoðunar góð. Mér finnst hún draga fram ákveðna annmarka á framkvæmd þessarar sölu. Í þeirri skýrslu er ekki bent á nein lögbrot. Nú vitnar hv. þingmaður í orð ríkisendurskoðanda um að það hafi ekki verið hluti af þeirra verkefni, en það breytir því ekki að í öllu þessu ferli og í mjög ítarlegri yfirferð hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar yfir skýrslu ríkisendurskoðanda, hefur í raun ekkert komið fram sem bendir til þess að nein lögbrot hafi verið framin. Þar geri ég þó þann fyrirvara að við eigum enn eftir að sjá endanlega niðurstöðu Seðlabankans, Fjármálaeftirlits Seðlabankans, sem væntanlega ætti að liggja fyrir hér á næstu vikum miðað við þær fregnir sem hafa borist. Þá hefði ég talið að við værum komin með nokkuð skýra heildarmynd af málinu. Af því að hv. þingmaður spyr mig um mína skoðun á þessu máli þá tel ég að skýrsla Ríkisendurskoðunar og skýrsla Fjármálaeftirlitsins, þegar hún liggur fyrir, sem ég get ekki sagt til um nákvæmlega hvenær verður en væntanlega á næstu vikum, ættu að veita heildstæða mynd af málinu. Ég hef enn ekki séð nein sannfærandi rök færð fyrir því að lög hafi verið brotin í þessu ferli.

Forseti. Þetta hljóta að þykja furðulegt svör. Við umfjöllun stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar um skýrslu ríkisendurskoðanda taldi fyrrum umboðsmaður Alþingis upp langan lista af lögfræðilegum úrlausnarefnum sem enn er ósvarað, langan lista, úrlausnarefnum eins og hvort ákvörðun fjármálaráðherra um að skoða ekki einstök tilboð heldur að útvista því til starfsmanna Bankasýslunnar samræmist lögum og reglum. Þetta er bara eitt úrlausnarefni sem ríkisendurskoðandi sjálfur segir að hann hafi ekki skoðað og þar af leiðandi ekki svarað. Skýrsla ríkisendurskoðanda, að eigin sögn, svarar ekki þeim úrlausnarefnum, svarar ekki þessum spurningum. Það hlýtur að skipta ráðherra máli að fá svör við þessum spurningum eða það hlýtur alla vega að skipta máli að hún og ríkisstjórnin öll sýnist vilja fá svör við þessum spurningum, bara svona upp á traust að gera og ásýnd. En ef ríkisendurskoðandi telur sig ekki geta svarað þessum álitaefnum - ég veit að fjármálaeftirlitið er ekki að fara að svara þessum álitaefnum, það er ekki í verkahring þess - og ekki fæst samþykkt af meiri hluta í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd að fá lögfræðiálit og ekki má setja á fót rannsóknarnefnd, 

Herra forseti. Ég hef nú talið hingað til að það sé mjög mikilvægt að við förum vel yfir þetta mál og m.a. hef ég sjálf verið kölluð til svara hjá hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Nefndin er búin að funda mikið og oft um þetta mál og vandað sig mjög í sinni vinnu sýnist mér, utan frá séð. Það sem ég segi hér skýrt er að mér sýnist ekkert í vinnu nefndarinnar hafa leitt það fram, né heldur skýrsla Ríkisendurskoðunar, að lög hafi verið brotin. Ég veit ekki hvað mun koma fram í skýrslu fjármálaeftirlits Seðlabanka Íslands, en ég er sammála hv. þingmanni um að það svarar auðvitað bara afmörkuðum hluta spurninga. En ég ítreka það að ekkert við meðferð nefndarinnar hefur bent til þess að lögbrot hafi verið framið. Nú er það auðvitað í höndum nefndarinnar að ljúka sinni afgreiðslu á málinu og þá mun væntanlega gefast kostur á að ræða þessi mál ítarlegar hér í þingsal, en ég ítreka þessa skoðun mína að mér hefur ekki sýnst neinar ábendingar vera um neitt slíkt.

Virðulegi forseti. Ég kem hér upp til að leita ásjár virðulegs forseta varðandi það að fá ekki svör við fyrirspurn. Þann 24. maí á síðasta þingi lagði ég fram fyrirspurn til dómsmálaráðuneytis um biðtíma eftir afplánun. Kannski voru þetta of fáir virkir dagar þangað til að þing fór í frí þannig að ég sendi sömu fyrirspurn inn þann 27. september á síðasta ári. Það hafa ekki komið nein svör við þessari fyrirspurn og það hafa ekki heldur komið neinar beiðnir um að framlengja hinn lögboðna 15 virkra daga frest sem ráðherrar hafa. Ég óska því eftir liðsinni virðulegs forseta við að athuga hvort búast megi við svörum eða hvort ráðuneytið ætli enn og aftur að hunsa þingið.

Forseti vill geta þess að með reglulegu millibili eru ráðuneyti minnt á hvaða svör eru útistandandi og það verður að sjálfsögðu gert, í þessu tilviki eins og öðrum, að vekja athygli ráðuneytisins á því að þessari fyrirspurn sé ósvarað og tímafrestir séu löngu liðnir.

Herra forseti. Við erum hingað komin, enn og aftur, til að ræða þetta leiðindamál. Vitanlega er sérkennilegt að við séum að ræða það hér í þingsal þegar þingmenn meiri hlutans eru búnir að kalla eftir að málið verði sent aftur til nefndar, en bara þegar umræðunni er lokið, og búnir að boða að það verði gerðar breytingar á því, sem við fáum sömuleiðis ekki nánari upplýsingar um. En við höldum þá bara áfram þessari umræðu á þeim forsendum sem okkur eru gefnar sem er það frumvarp sem hæstv. dómsmálaráðherra hefur lagt fram. Þrátt fyrir að meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar hafi gert breytingartillögur við frumvarpið þá lúta þær að bráðabirgðaákvæðum sem er svona eins og vanalega til að bjarga tilteknum hópi fyrir horn sem náð hefur í fjölmiðla en ekki til að leysa nein kerfisbundin vandamál, enda er þessu frumvarpi ekki ætlað að leysa nein kerfisbundin vandamál, eins og mér hefur verið tíðrætt um hér í þessari pontu og annars staðar. Mig langar örstutt að árétta nokkuð sem kom fram í máli hv. þm. Diljár Mistar Einarsdóttur í samtali okkar sem átti sér stað opinberlega nýlega varðandi það að það sé óréttlátt, ósanngjarnt, að tala eins og þingmenn viti ekkert hvað þeir eru að gera og viti ekkert hvað þeir eru að tala um. Sannarlega var það rétt hjá hv. þingmanni að sú er hér stendur hefur pínulítið talað á þann veg. En það sem mig langar að árétta er að það er gert af fullri virðingu. Það er af fullri virðingu sem ég er sannfærð um það að margir þeirra þingmanna sem ætla sér að samþykkja þetta frumvarp átti sig ekki á því hvað þau eru að samþykkja. Það er einmitt af þeirri virðingu sem ég hef þessa skoðun vegna þess að ég trúi því ekki, ég held í alvörunni ekki, alveg einlægt, að allir þeir þingmenn sem það stefnir í að muni samþykkja þetta frumvarp hér í þessum þingsal þannig að það verði að landslögum séu sammála þeim aðgerðum sem þarna standa til. Ég held að þau séu ekki á þeirri línu að þetta séu góðar breytingar. Ég er á þeirri skoðun að ef menn myndu átta sig almennilega á því þá væru þau ekki að fara að greiða atkvæði með því. Það er það sem ég á við. Það er ekki það að ég telji hv. þingmenn ekki geta sett sig inn í málið eða ekki hafa unnið heimavinnuna sína eða annað slíkt. Þetta mál er bara þess efnis, það er flókið, það er lögfræðilega mjög flókið og þungt í vöfum, þungt að skilja af lestri frumvarpsins einum saman, mikið af bæði rangfærslum og misvísandi skilaboðum í greinargerð með frumvarpinu. Því hef ég ákveðið, eins og ég hef nefnt hér áður, að mér, hafandi skilning á málaflokknum, reynslu af málaflokknum, beri skylda til þess að reyna þó að tryggja að fólk geri sér fulla grein fyrir hvað það er að samþykkja. Ef fólk er síðan að því loknu sammála þessu og til í þetta þá er það bara svoleiðis og ég hef lýst því yfir líka í þessari pontu. Ég geri mér grein fyrir því að það er meirihlutavald á þessu þingi og ef meiri hluti þingmanna vill samþykkja þetta mál þá verður það samþykkt hér í þingsal. Ég geri mér grein fyrir því og hef ekkert í hyggju til að koma í veg fyrir það. Hins vegar mun ég ekki geta fest svefn ef þessi lög fara í gegn án þess að það sé algjörlega á tæru að fólk átti sig á því hvað það er að samþykkja. Ég vildi bara árétta þetta í ljósi þess sem hv. þm. Diljá Mist Einarsdóttir sagði vegna þess að ég óttast að fólk misskilji þau orð mín þegar ég segi að ég telji fólk ekki hafa áttað sig á því hvað við erum að samþykkja hérna. Það er af einskærri virðingu fyrir hv. þingmönnum. Ég var enn að tala um, í minni síðustu ræðu - mér sýnist ég ekki geta tekið upp þráðinn þar sem ræðutími er ákaflega stuttur í þessari umferð, fimm mínútur í senn, þannig að ég ætla bara rétt að nota tækifærið og kannski rifja upp hvar ég var stödd síðast af því það eru nú komnir nokkrir dagar síðan. Ég var sem sagt að fjalla um ákvæði 2. gr. frumvarpsins sem fjallar um sjálfkrafa kæru, einungis í ákveðinni tegund mála og lögbundinn, tiltekinn frest til að skila greinargerð vegna kæru. Þetta er 2. gr. frumvarpsins og ég mun taka upp þráðinn þar sem ég hætti síðast í tengslum við þá grein í næstu ræðu minni og óska eftir því við forseta að hann setji mig aftur á mælendaskrá.

Virðulegi forseti. Áður en ég fer aftur yfir í efnislega umfjöllun um frumvarpið langar mig aðeins að tala um ákveðinn frasa sem ég hef heyrt oft hjá hv. þingmönnum stjórnarmeirihlutans. Það er að málið fari í gegnum þinglega meðferð. Það umhverfi sem við búum við hérna á Alþingi er þannig að þegar mál koma inn til 1. umr. og í 1. umr. er horft til þess að sérstaklega við hv. þingmenn sem sitjum kannski ekki í þeirri nefnd sem málið er að fara til getum komið á framfæri okkar skoðunum sem við viljum að nefndarmenn í viðkomandi nefnd horfi til þegar fjallað er um málið í henni. Fyrir 2. umr. fer málið í gegnum nefnd. Og nú get ég bara rætt út frá minni reynslu í því að vera í t.d. atvinnuveganefnd. Þar fengum við t.d. inn mál á síðasta þingi sem var nokkuð umdeilt en það gekk út á að auka heimildir Fiskistofu til þess að nota svokölluð flygildi eða dróna til eftirlits með brottkasti. Þarna er náttúrlega mál sem snertir ýmis persónuverndarsjónarmið og annað. Innan nefndarinnar báðum við fyrst að sjálfsögðu um umsagnir. Síðan fengum við kynningar frá ráðuneytinu en líka frá umsagnaraðilum þar sem öll helstu vandkvæðin og hætturnar og annað við þetta frumvarp komu fram. En það sem gerðist líka í nefndinni var að í okkar umræðum um málið komu upp spurningar sem við leituðum síðan svara við, hvort sem það var frá ráðuneyti eða frá umsagnaraðilum, þar sem við báðum um frekari upplýsingar. En það sem gerðist næst var að með því að ræða málið innan nefndarinnar fengum við sem vorum í minni hluta tækifæri til að koma okkar skoðunum á framfæri. Í þessu tilfelli var framsögumaður sem hlustaði á þau rök sem við komum með og þau rök sem umsagnaraðilar komu með og vann í því að finna lausnir á því hvernig hægt væri að sætta þessar tvær mismunandi hliðar, annars vegar hvernig við tryggjum persónuvernd í þessu og hins vegar hvernig við tryggjum að dregið verði úr brottkasti. Með því að tala saman og finna út hver væru helstu atriðin sem virkilega stungu í hjá fólki að eiga við þá náðum við sem nefnd að koma með nefndarálit og breytingartillögur sem gerðu það að verkum að öll nefndin var á bak við frumvarpið. Þetta var svo sem eitt af mörgum frumvörpum sem við fjölluðum um og í öðrum frumvörpum vorum við ekki endilega sammála um alla hluti en við náðum samt að gera breytingar og lagfæringar til hins betra. Síðan kemur þetta mál hérna inn í 2. umr. Fólk er með spurningar um það af hverju þessu var breytt svona og af hverju hinu var breytt hinsegin og við gátum sem nefnd svarað fyrir það og bent á hvernig við hefðum gert hlutina. Síðan fer þetta í gegnum atkvæðagreiðslu, þriðju umferð og er gert að lögum. Það er dæmi um það hvernig þingið getur unnið vel saman, báðar hliðar. Ég er greinilega búinn með tíma minn, virðulegi forseti, og mig langar að biðja hann um að bæta mér aftur á mælendaskrá vegna þess að mig langar að fara í það hvernig við gátum í þessu tilfelli, með þetta frumvarp, því miður ekki farið hina góðu leið sem ég nefndi.

Herra forseti. Það myndi kannski ekki trufla okkur mikið hversu mikla harðlínuafstöðu Sjálfstæðisflokkurinn hefur tekið gegn flóttafólki í gegnum árin ef ekki væri fyrir þá staðreynd að þessi afstaða er í praxís stefna ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur síðustu fimm ár. Hún birtist í svo ótal mörgum myndum, eins og t.d. því offorsi sem hefur verið sett í að keyra þetta frumvarp um útlendinga fram, frumvarp sem snýst eingöngu um að stoppa í þá leka sem Útlendingastofnun sér á kerfinu, nema að það sem þau líta á sem leka myndi ég frekar segja að væru einstaklingar, fólk sem á rétt á að njóta hér verndar, en það að kerfið hafi þarna óvart rekið sig í einhverja mannúð verður til þess að það þarf að loka fyrir hana. Sá ráðherra sem situr í dómsmálaráðuneytinu þessa dagana hefur lagt þetta mál fram tvívegis, síðasta vor og núna í haust, en hann byrjaði að tala um það fyrr, hann byrjaði að tala um þetta frumvarp 25. febrúar á síðasta ári. Degi eftir innrás Rússa í Úkraínu sagði hæstv. ráðherra að flóttamenn sem hér væru fyrir væru að teppa aðstöðuna fyrir þeim flóttamönnum sem kynnu að koma frá Úkraínu. Svo lágt lagðist hæstv. ráðherra að hann fór að etja saman ólíkum hópum fólks á flótta. Hann fór að láta eins og fólk sem er að flýja stríðið í Sýrlandi, átök til áratuga í Afganistan, óöldina í Jemen, afleiðingar átaka m.a. Íslands í Írak, allt þetta fólk sem sækir hér um vernd, væri að þvælast fyrir og teppa húsnæði og aðstöðu fyrir aðra sem við vildum taka á móti. Það er nefnilega, forseti, ekki sama hver er. Fólki sem er að flýja stríðsátök og leitar til okkar skal haldið úti ef það kemur frá ákveðnum löndum. Við ræddum þetta smekkleysi ráðherrans dálítið í febrúar, að hann hafi strax - áður en dynurinn af fyrstu byssukúlum var einu sinni þagnaður var Jón Gunnarsson mættur fyrir utan ráðherrabústaðinn að tala um að nú þyrfti að henda út öllu fólkinu sem hefði komið hingað í gegnum gríska verndarkerfið ef það væri að leita til okkar frá Sýrlandi, því þyrfti að henda út til að rýma fyrir Úkraínufólkinu. Ef einhvern tímann hefur verið ógeðsleg stund í stjórnmálaumræðunni þá var hún þarna á tröppum ráðherrabústaðarins 25. febrúar á síðasta ári. En þetta er stefna ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur, stefnan sem Jón Gunnarsson hefur fengið óáreittur að framfylgja. Þau tala samt alltaf eins og þau vilji gera betur. Þegar við gagnrýnum þetta útlendingafrumvarp segja stjórnarliðar gjarnan: Já, eigum við ekki bara að opna vinnumarkaðinn fyrir fólk þannig að einstaklingar utan Evrópska efnahagssvæðisins eigi auðveldara með að koma hingað og sækja um starf, fara að vinna fyrir sér, verða þannig hluti af samfélaginu? Jú, við getum gert það líka. En nú eru liðin fimm ár og ekkert bólar á þeirri löggjöf. Ekkert bólar á ívilnandi reglum fyrir fólk utan EES-svæðisins til að koma til landsins og ala sér farborða. Það eina sem við höfum séð á spilin þar er í fyrsta lagi að meðan á Covid stóð voru opnaðar litlar gáttir, það voru nú engar flóðgáttir heldur nær því að vera lítið kýrauga, sem opnuðu leið fyrir erlenda sérfræðinga að flytjast hingað til að starfa ef viðkomandi gat sýnt fram á mánaðarlaun sem voru, ef ég man rétt, í kringum milljón. Þetta er úrræði sem svona utan frá séð leit út fyrir að vera klæðskerasniðið að einhverjum fínum Bandaríkjamönnum sem ættu auðvelt með að stunda fjarvinnu á Íslandi. Það var fullt af þannig fólki sem nýtti sér þetta, enda var bara mjög gott að losna við Covid-ástandið í Bandaríkjunum, koma til Íslands, geta labbað með Ægisíðunni, farið jafnvel í sund og unnið síðan vel launuðu vinnuna heiman frá Bandaríkjunum á þessum nýja passa sem var búinn til fyrir þennan hóp vinnandi fólks. Fyrir hins vegar fólkið frá fátækari ríkjum, fyrir fólkið í þjónustustörfum, fyrir fólkið sem gæti verið að vinna hér í ferðaþjónustu en lenti bara í því að fæðast utan Evrópska efnahagssvæðisins, hefur ekkert verið liðkað. Þrátt fyrir ítrekað tal um það var ekki fyrr en núna upp úr áramótum, held ég, sem hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra sagði loksins að það ætti að setja af stað vinnu við að móta stefnu varðandi innflytjendamál. Þetta er búið að vera brennandi umræðuefni í fimm ár. Það er ekki fyrr en á þessum tímapunkti sem ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur setur af stað stefnumótunarvinnu. Allan þann tíma sem þau eru búin að berja höfðinu við steininn varðandi það frumvarp sem við ræðum hér í dag, sem snýst um að koma verr fram við fólk á flótta, hafa þau lítið sem ekkert gert til að taka betur á móti fólki sem gæti flutt hingað vegna vinnu. Síðan er áhugavert hvernig stjórnarflokkarnir, sem almennt eru á flótta frá þessu máli, sjást lítið í umræðum og tjá sig helst ekkert efnislega þegar til þess kemur, eru samt að reyna að skreyta sig með einhverjum framfaraskrefum í fjölmiðlum eða með fréttatilkynningum á vef Stjórnarráðsins eins og gerðist í síðustu eða þarsíðustu viku þar sem hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra gerði þjónustusamninga við nokkur félagasamtök um m.a. að sinna þjónustu við umsækjendur um alþjóðlega vernd sem eru með fötlun, sannarlega þarft og gott verk og eitthvað sem hefur lengi verið kallað eftir, en þá langar mig að benda virðulegum forseta á svar sem mér barst frá dómsmálaráðherra við fyrirspurn um fatlaða umsækjendur um alþjóðlega vernd. 1. liður fyrirspurnarinnar var ósköp einfaldlega: „Hve margir fatlaðir einstaklingar hafa sótt um alþjóðlega vernd á undanförnum fimm árum?“ Svarið: Við vitum það ekki. Með leyfi forseta: „Útlendingastofnun og kærunefnd útlendingamála taka ekki saman sérstaka tölfræði um þá einstaklinga sem sækja um alþjóðlega vernd hér á landi miðað við fötlun eða veikindi þeirra. Af þeim sökum er ekki mögulegt að setja fram yfirlit um umbeðnar upplýsingar.“ Þetta er eiginlega ótrúlegt, að íslenska stjórnsýslan eigi ekki þessar tölur á takteinum. Þarna er sérstaklega viðkvæmur hópur sem sækir um vernd á Íslandi og þeir geta ekki einu sinni sagt okkur hversu mörg þau eru. Fyrir utan bara hversu stjarnfræðilegt fúsk það er almennt séð þá er þetta líka á skjön við samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Þar stendur berum orðum í 31. gr. að aðildarríki skuldbindi sig til að safna viðeigandi upplýsingum, þar á meðal hagtölum, um fatlað fólk. Hérna gæti verið að dúkka upp enn ein ástæðan fyrir því að ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur er búin að draga lappirnar með að lögfesta samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks, vegna þess að þá yrði hún nauðbeygð til að taka betur á móti þessum hópi frekar en að æja og óa þegar fötluðu fólki er brottvísað í enga þjónustu í Grikklandi, þvert á þau réttindi sem viðkomandi hafa. Það eina sem ríkisstjórnin býður því fólki er að nú fáum við fréttir af því að ríkislögreglustjóri ætli að fjárfesta í bifreið sem geti betur rúmað fólk í hjólastól 

Virðulegi forseti. Þegar ég steig niður úr ræðustóli rétt áðan þá var ég að halda áfram með umfjöllun mína um þetta frumvarp og ætlaði að lýsa í nokkuð skýru máli um hvað það snýst raunverulega. Ég var komin að 2. gr. laganna sem snýst um ákvörðun Útlendingastofnunar um synjun á efnismeðferð á grundvelli 36. gr. Ég ætla aðeins útskýra hvers konar mál við erum að tala um þar. Þar erum við að tala um í rauninni umsókn um hæli sem er vísað frá af hálfu Útlendingastofnunar, annaðhvort vegna þess að t.d. annað ríki Evrópusambandsins ber ábyrgð á meðferð umsóknarinnar á grundvelli Dyflinnarreglugerðarinnar eða einstaklingi hefur verið veitt vernd í öðru ríki. Í þessum tilvikum, þegar Útlendingastofnun tekur ákvörðun um að vísa umsókn frá af þessum sökum, þá er hér lagt til að sú ákvörðun kærist sjálfkrafa til kærunefndar útlendingamála. Í dag er það þannig að kærufrestur er 15 dagar, sem er mjög stutt. Almennt í stjórnsýslunni er kærufrestur ákvarðana stjórnvalda þrír mánuðir, þannig að búið er að stytta kærufrest ansi mikið í þessum málum til þess einmitt að reyna að tryggja skjóta málsmeðferð. En hér er sem sagt lagt til, í þessu frumvarpi, að mál af þessu tagi kærist sjálfkrafa til kærunefndar útlendingamála, sem hljómar kannski við fyrstu sýn ekkert endilega slæmt fyrir umsækjanda. Það er auðvitað mjög erfitt að sjá hvernig þetta á að auka skilvirkni í kerfinu þar sem það er ljóst að það yrðu þá kærðar ákvarðanir þar sem umsækjandi var sáttur við að fara til Svíþjóðar eða eitthvað, það kemur alveg fyrir. Það kemur fyrir að fólk leitar hingað til lands og hafði ekki hugmynd um Dyflinnarreglugerðina og þegar því er sagt að það sé með vegabréfsáritun til Þýskalands og eigi að fara þangað þá kemur fyrir að fólk segi bara: Nú, ó, afsakið. En sú ákvörðun yrði þá samt sem áður sjálfkrafa kærð til kærunefndarinnar þannig að kærunefnd útlendingamála er að fara að vinna væntanlega einhverja tugi mála á ári sem enginn óskaði eftir, enginn bað um. Þetta á að heita skilvirkni í hugum frumvarpshöfunda. Þetta ákvæði hefur samt verið gagnrýnt af hálfu þeirra sem vilja gæta réttinda umsækjenda. Það varðar kannski ekki síst seinni lið þessa ákvæðis sem kveður á um það í lögum að greinargerð vegna kærunnar skuli berast kærunefndinni innan 14 daga frá birtingu ákvörðunarinnar. Í upphaflegri útgáfu þessa frumvarps var talað um að ef greinargerðin bærist ekki innan 14 daga þá yrði málið hreinlega fellt niður, sem er auðvitað augljóst brot á réttindum umsækjenda og veruleg skerðing á hagsmunum umsækjenda sem er sannarlega ekki áhyggjuefni af hálfu hæstv. dómsmálaráðherra. Það er bara svoleiðis með þessu frumvarpi. Hins vegar var fallið frá því að málið falli sjálfkrafa niður ef kæra berst ekki innan 14 daga en það er samt þannig orðað í lögunum að greinargerð skuli berast innan 14 daga. Því hefur verið svarað til að sannarlega hvíli rannsóknarskylda á kærunefndinni og að hún muni sannarlega sinna þeirri rannsóknarskyldu og taka við þeim gögnum sem berast eftir þann tíma. Þrátt fyrir allt þetta hefur m.a. Rauði krossinn á Íslandi gert ákveðnar athugasemdir við þetta ákvæði þar sem það er verið að stytta í reynd þann tíma sem kærandi hefur til þess að undirbúa mál sitt frá því sem nú er. Í dag er það þannig að kærufresturinn, fimmtán dagarnir, er gjarnan notaður til að afla gagna sem Útlendingastofnun hefur neitað að afla. Þetta varðar t.d. heilbrigðisástand, getur varðað sérstaklega andlegt ástand og annað. Mörg dæmi eru um að Útlendingastofnun sé beðin um að bíða með ákvörðun á meðan beðið er eftir þeim gögnum og þá eru staðfestingar frá heilbrigðisyfirvöldum um að gögnin muni berast eftir þrjár vikur, fjórar vikur, maður veit það ekki, tvær, eina, og Útlendingastofnun segir bara að hún ætli ekki að bíða eftir þessum gögnum og tekur ákvörðun. Og hvað gerir umsækjandi þá? Hann þarf að kæra til kærunefndar, en hann þarf að afla þessara gagna vegna þess að þau eru lykilgögn í málinu, vegna þess að það er þannig í lögunum að ef sérstakar ástæður mæla með því þá á mál að vera afgreitt hér á landi, þá skal því ekki vísað frá og það hljóta að vera sérstakar ástæður ef fólk glímir við alvarlegan heilsufarsvanda, þannig að þetta eru lykilgögn í málinu. Hingað til hafa umsækjendur nýtt þennan kærufrest til að afla þessara gagna en þarna er verið að stytta hann niður í 0, enginn kærufrestur, og 14 daga greinargerðarfrestur - í dag eru sjö virkir dagar greinargerðarfrestur. Það er verið að stytta tímann. 

Virðulegi forseti. Þar sem þetta er orðið slitrótt þá langar mig að minna fólk á að ég var að ræða það hvað felst í þinglegu ferli máls. Ég tók dæmi um það hvernig umdeilt mál var í vor tekið í gegnum þingið þar sem nefndin hlustaði á umsagnir og vann saman í því að finna lausnir. Síðan kemur þetta ákveðna mál sem við erum að ræða hér í dag, frumvarp til laga um breytingu á lögum um útlendinga. Það er alveg með ólíkindum hvað þetta frumvarp fer allt öðruvísi í gegnum þingið heldur en mörg af þeim umdeildu en samt mikilvægu málum sem eru að koma hingað inn. Stærsti munurinn er sá, að það er greinilega búið að ákveða áður en þetta mál fer inn í þingið að það megi ekki gera neinar breytingar á neinu - ekki neitt. Það sést greinilega í meðförum þingsins á þessu máli og maður spyr sig hvað liggi þar að baki. Kannski fer ég inn í það í næstu ræðu. Mig langar að fjalla um hvernig þetta mál kom inn. Það fer í 1. umr. þar sem er mikil umræða og margar athugasemdir gerðar við málið frá öllum flokkum. Ráðherra tekur smá þátt í umræðunum til að byrja með en er svo ekki með í að klára málið. Málið fer inn í allsherjar- og menntamálanefnd þar sem fer í gang eitthvert sýndarsamráð, því þrátt fyrir ótrúlega marga gesti og óvenjulega margar umsagnir þá var alveg sama hvað var sagt. Ef einhver hefði komið þarna inn og bent á að það væri kviknað í fyrir aftan hv. nefndarmenn þá hefði enginn hlaupið út eða reynt að slökkva eldinn vegna þess að það var búið að ákveða að hlusta ekki á neitt. Þá skipti ekki máli hvort það voru umsagnaraðilar eða fulltrúar minni hlutans, það var ekkert hlustað. Það sést best á nefndaráliti sem telur upp hverjir komu, en tekur svo ekki undir eina einustu umsögn og bendir ekki á neitt. Kaflinn um samræmi við stjórnarskrá og alþjóðlegar skuldbindingar - nei, við þurfum ekkert að hlusta á það. Við erum ekkert að spyrja um það, jafnvel þótt ítrekað væri beðið um að fá úttekt á því hvort þessi hluti stæðist stjórnarskrá, mannréttindasáttmála og aðra sáttmála. Nei, það mátti ekki fara í neina skoðun á neinu, vegna þess að ef einhver þeirra úttekta hefði bent á að eitthvað þyrfti að laga þá virtist vera búið að brjóta eitthvert samkomulag milli stjórnarflokkanna um að þetta mál fengi að fara óbreytt í gegn. Meira að segja lét ráðherra hafa eftir sér nú í dag að það yrðu kannski einhverjar smá orðalagsbreytingar. Það er nú ágætt að hægt sé að laga það ef einhverjar villur eru í málfræði eða íslensku hérna inni. En svo er málið afgreitt úr nefnd þrátt fyrir mikil mótmæli og þrátt fyrir að ekki sé búið að fá alla gesti; það er afgreitt úr nefnd af því að það á að þrýsta þessu í gegn fyrir jól. Þegar þau átta sig á því að það kemst ekki að fyrir jól, þá er það tekið fyrir í nefndavikunni og fleiri gestir kallaðir inn þrátt fyrir að það sé búið að afgreiða málið. En það skiptir ekki máli vegna þess að enn og aftur er ekki verið að hlusta á gestina. Svo byrjum við hér í 2. umr. og reynum að benda á hlutina sem umsagnaraðilar benda á, hlutina sem voru búnir að koma fram við 1. umr. og þá sem búið var að nefna í nefndarstarfinu. En það er ekki einu sinni þannig að hv. þingmenn minni hlutans sitji og hlusti á athugasemdirnar, vegna þess að það má ekki breyta neinu.  
             Virðulegi forseti. Ég ætla að koma að samkomulaginu sem greinilega er í gangi í næstu ræðu og óska því eftir að vera bætt aftur á mælendaskrá.

Forseti. Það er hægt að segja mjög margt um efnisatriði þessa máls og það er í rauninni mjög nauðsynlegt að fara út í hin ýmsu smáatriði þeirra breytinga sem ríkisstjórnin leggur hérna til á lögum um útlendinga. Að mínu mati er hins vegar mikilvægara að tala um pólitíkina í þessu máli fyrst og það er af nokkrum ástæðum. Til að byrja með af því að nánast allar umsagnirnar um þetta mál eru neikvæðar og hafa alltaf verið í gegnum allar útgáfur þessa frumvarps. Samt eru ríkisstjórnarflokkarnir að troða þessu máli inn í 2. umr. sem á að snúast um einstakar greinar og efnisatriði frumvarpsins, það er það sem 2. umr. málsins snýst alltaf um. Þetta er í fyrsta sinn sem þetta mál kemur hingað inn í þingsal í 2. umr., sem verður að teljast áhugavert út af fyrir sig enda hafa fyrri frumvörp verið einstaklega slæm. Þetta frumvarp er enn þá mjög slæmt, eins og umsagnirnar gefa góða vísbendingu um, samt er búið að setja þetta í 2. umr. En það er líka nauðsynlegt að tala um pólitíkina í þessu máli af því að það er þegar búið að kalla eftir breytingartillögum á frumvarpinu milli 2. og 3. umr. Þetta er það sem sumir ráðherrar og þingmenn segja, að þeir ætli nú að skoða einhverjar breytingartillögur milli 2. og 3. umr. Af hverju erum við að tala um frumvarpið í 2. umr. ef það er ekki búið að leggja fram allar breytingartillögur sem á að leggja fram? Ég skil það ekki. Að lokum er nauðsynlegt að fjalla um pólitíkina í þessu máli út af því sem er fjallað um í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar, sérstaklega út af stefnunni sem þar er, með leyfi forseta: „Kerfi og stofnanir sem meta einstaklingsbundnar aðstæður og hagsmuni eiga að vera skilvirk, laga- og regluverk skýrt og mannúðlegt og framkvæmd fullnægjandi. Rýna þarf framkvæmd og stytta málsmeðferðartíma í núverandi kerfi, þannig að tryggja megi hraða og skilvirka afgreiðslu mála í samræmi við flóttamannasamning Sameinuðu þjóðanna og koma í veg fyrir langvarandi óvissu hjá einstaklingum og fjölskyldum.“ Forseti. Ég held að enginn sé ósammála þessum texta. En er það þetta sem frumvarpið gerir? Nei, alls ekki.  Varðandi umsagnirnar þá heyrir það til undantekninga að mál séu afgreidd út úr nefnd þegar allir umsagnaraðilar eru á móti frumvarpinu af efnislegum ástæðum. Því verðum við að velta fyrir okkur hvers vegna það er samt verið að troða frumvarpinu í 2. umr. Jú, það er búið að gefa út ýmsar digurbarkalegar yfirlýsingar um að það sé búið að leggja frumvarpið svo oft fram og það sé búið að fá svo mikla og yfirgripsmikla umfjöllun, eins og við eigum þá einhvern veginn að draga þá ályktun að frumvarpið hljóti að vera orðið gott núna. En umsagnirnar segja okkur að svo sé ekki, allar neikvæðu umsagnirnar. Er þetta af því að umsagnirnar eru ómálefnalegar og pólitískar á einhvern hátt, þannig að það var í rauninni bara hægt að hunsa þær? Komu þær úr einhverri pólitískri átt? Nei. Það er alla vega ekki gerð tilraun til að rökstyðja það að umsögn Rauða krossins eða Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna eða allar aðrar umsagnir sem bárust séu eitthvað annað en bara efnisleg gagnrýni á þetta mál. Það er líka búið að vera að reyna að segja að það sé stjórnlaust ástand en í hvert sinn sem er reynt að draga það upp úr ráðherra eða nokkrum öðrum stjórnarþingmanni nákvæmlega hvað sé stjórnlaust er fátt um svör. Jú, jú, það eru margar umsóknir en það er út af stríði í Úkraínu þar sem stjórnvöld eru að leggja sig fram við að hjálpa fólki, beita meira að segja öðrum greinum í útlendingalögum en venjulega til að hjálpa fólki frá Úkraínu fram hjá hefðbundna ferlinu. Hvert stjórnleysið er nákvæmlega er enn óljóst og enn þá óljósara er hvernig þetta frumvarp á að leysa þetta meinta stjórnleysi. Hér rennur mér dálítið blóðið til skyldunnar að benda á að stjórnvöld, fólkið sem situr venjulega hérna, á að stjórna og stjórnleysið sem þau eru að kvarta yfir er augljóslega þá þeirra eigin stjórnleysi, eða hvað? Þeirra eigin vinnubrögð sem þau eru að kvarta yfir. Samt geta þau ekki útskýrt fyrir okkur hvernig þetta stjórnleysi lýsir sér. En er þá bara ekki vandamálið að þau hafa ekki hugmynd um hvað þau eru að gera og þar af leiðandi ríkir stjórnleysi? Eða er þetta stjórnleysi bara uppspuni sem er ekki hægt að rökstyðja með neinu öðru en endurtekningum á því að hér sé stjórnleysi? Aftur: Þetta er bara áhugaverður dómur um þeirra eigin störf. Við förum aðeins betur yfir einstakar umsagnir seinna í þessu öllu. Það eru þingmenn að gera líka sem er vert að fylgjast með. Annar punkturinn varðandi það af hverju við þurfum að skoða pólitíkina í þessu er einmitt breytingartillögurnar. Stóra spurningin sem þetta skilur eftir er: Af hverju í ósköpunum fór þetta mál út úr nefndinni þrátt fyrir allar neikvæðu umsagnirnar? Við verðum að pæla dálítið alvarlega í því, því að það er óvenjulegt. Píratar sendu málið aftur til nefndar fyrir jól þegar gallarnir voru augljósir en aftur var ekkert gert. Samt örstuttu seinna, eftir að málið fór til 2. umr., þá boða ráðherrar og stjórnarliðar breytingartillögur. Af hverju gerðu þeir það ekki inni í nefnd til þess að nefndin gæti skoðað þessar breytingartillögur og komið með þær hérna inn í þingið til að ræða? Kannski verða þær yfirgripsmiklar og þá er efnið sem við erum að tala um hérna orðið úrelt. Eigum við að ræða það í 3. umr.? Það er ekki tími til þess þá, mjög takmarkaður ræðutími þá. Ef það eru yfirgripsmiklar breytingar þá þarf aðeins meira en 3. umr. fyrir það. Við erum að tala um breytingartillögur sem á að ræða í nefnd áður en málið er tekið til umræðu í þingsal því að hérna eigum við að ræða mál sem eru almennt tilbúin til afgreiðslu, en þetta mál er ekki tilbúið til afgreiðslu. Það er svo augljóst. Eins og ég sagði segjast ráðherrar og þingmenn ætla að skoða einhverjar breytingartillögur. Það þýðir einfaldlega að málið er ekki tilbúið. Til hvers eigum við að vera að ræða efnislega um málið ef það er ekki einu sinni víst að efnisatriði frumvarpsins verði þau sömu? Þýðir það að við eigum að hætta að tala um málið og senda það aftur til nefndar á milli 2. og 3. umr.? Nei, auðvitað ekki. Ríkisstjórnarflokkarnir hafa ekkert með það að gera að ræna þingið 2. umr. um þetta mál af því að þau geta ekki komið sér saman um einhverjar breytingartillögur gerðar til að koma til móts við allar neikvæðu umsagnirnar. Það sem meira er, ég held að það muni ekki vera gert yfirleitt. Við erum því föst í umræðu um þessi efnisatriði sem snúast, með leyfi forseta, einfaldlega um að henda fólki út á götu. Þriðja ástæðan er stjórnarsáttmálinn. Málið er í stjórnarsáttmála, eins og ég las upp hérna áðan. Stjórnarliðar eru kannski bara að sætta sig við að þau verða að samþykkja málið af því að það er talað um það í stjórnarsáttmálanum. En þingmenn stjórnarflokkanna hljóta að þurfa að skoða innihald stjórnarsáttmálans og bera saman og skoða hvort frumvarpið nái þeim markmiðum sem þar koma fram, því að ef það er ekki raunin þá erum við að ræða eitthvað allt annað en þau voru búin að samþykkja og kvitta upp á í stjórnarsáttmálanum. Þá erum við að tala um ákveðna sannfæringu samkvæmt stjórnarskrá sem að vissu leyti þingmenn stjórnarmeirihlutans gefa frá sér, því að þegar þau kvitta upp á stjórnarsáttmálann eru þau að kvitta upp á að það sem stendur í honum sé samkvæmt þeirra sannfæringu. Gott og blessað, en þá er eðlilega gott að framfylgja því. En ef þetta er eitthvað annað en stendur þar þá eru þau ekki bundin af stjórnarsáttmálanum í þessu máli. Allt þetta gerir það að verkum að við verðum að ræða pólitíska sjónarhornið í þessu máli. Það er staðreynd sem við vitum öll hérna að það er ekki hægt að klára afgreiðslu á neinu máli fyrr en það er búið í 2. umr. vegna þeirrar einföldu staðreyndar að hún getur verið óendanleg. Við vitum líka hvernig kaupin á eyrinni gerast almennt séð; ég geri þér greiða og þú gerir mér greiða, og allt svoleiðis. Þannig er það í þessari ríkisstjórn og þannig gerist það almennt á þessu þingi; þú hleypir þessu máli í gegn og við fáum hin málin í gegn. Gott dæmi um það var t.d. á síðasta kjörtímabili, það var mjög áhugavert eiginlega, þar sem mjög mikilvægt mál lokaðist inni á bak við þinglokasamninga. Það var búið að segja að öll þessi mál yrðu kláruð og öll þau sem ekki voru komin úr nefnd yrðu bara áfram í nefnd, við myndum klára hin. Svo spurðum við í stjórnarandstöðunni: Bíddu, fyrirgefið, þarf ekki að klára þetta mál þarna, er það ekki dálítið nauðsynlegt til þess að það sé hægt að gera ákveðna hluti? Það ruku allir upp til handa og fóta: Jú, það er alveg rétt. En til að losa það mál út úr lok lok og læs, út úr nefndinni, þá hefðu allir hinir ráðherrarnir þurft að fá eitt mál út líka. Það hefði ekki dugað að einn ráðherra fengi sitt mál, allir hinir hefðu þurft að fá það líka. Athugið að hérna var stjórnarandstöðunni alveg sama hvort mikilvæga málið sem var lokað inni mátti fara í gegnum þingið. Það var ríkisstjórnin sem lokaði málið inni og tafði það. Það er merkilegt stundum hvernig svona málþóf virkar þegar það er ríkisstjórnin sem er með dagskrárvaldið og ræður hvaða mál fara á dagskrá en lokar þau líka inni sjálf og tefur, mjög áhugavert. Ef við pælum bara í þessum pólitíska kjarna málsins þá erum við með neikvæðar umsagnir, við erum með boðaðar breytingartillögur, við erum með stjórnarsáttmálann, sem tvímælalaust skiptir máli í þessu samhengi, og þá komumst við að þeirri einföldu niðurstöðu að VG og Framsókn hafa fengið eitthvað í skiptum fyrir það að þvælast ekki fyrir í þessu máli. Þau eru búin að sætta sig við orðinn hlut og yfirlýsingar þeirra um breytingartillögur munu annaðhvort enda í innihaldslausum fegrunaraðgerðum, kannski orðalagsbreytingum eða einhverjum íslenskulagfæringum, einhverju svoleiðis, eða bara nákvæmlega engum breytingum. Þá er spurningin: Hvað fengu þau fyrir að hleypa þessu máli í gegn? Eigum við ekki rétt á að vita það? Á þjóðin ekki rétt á að vita hvað VG og Framsókn seldu fyrir þetta mál? Hvað kostar það VG og Framsókn að henda útlendingum á götuna, svo ég bara tali grjótharða og beinskeytta íslensku? Um það snýst þetta mál. Þegar allt kemur til alls þá er það kjarni þessa máls. Það kom fram í nefndarvinnunni. Ég mætti á einn nefndarfund þar sem var verið að tala um þetta í lok vikunnar í upphafi árs. Þar kom fram að tilgangur greinarinnar um að hætta þjónustu við fólk væri bara að hræða það burtu; farðu eða þú endar á götunni, ekki koma eða þú endar á götunni. Svo er fullt af undanþágum sem eru pínu óljósar. Þú ert með undanþágu ef þú ert barn eða tengdur börnum eða vegna fötlunar og ýmislegs annars en síðan er líka undanþága frá undanþágunni ef þú ert ekki samvinnuþýður og það er pínu óljóst hvort það trompi hitt. Þannig að þegar allt kemur til alls þá eru það í rauninni bara ungir einstæðir karlmenn sem er verið að hóta með þessu, það er alla vega það sem er verið að segja. Hvort það verði þannig í praxís er svo ómögulegt að segja því að við vitum ekki hvort trompar hitt, undanþágan eða hvort viðkomandi eða einhver tengdur viðkomandi sé ósamvinnuþýður og kannski er foreldri hent úr landi en ekki barni en samt á að tryggja það að börn eða aðstandendur þess séu ekki háð þjónustuskerðingu. Og ef svo er eru þetta örfáir aðilar í rauninni sem standa eftir, eru út undan, sem er verið að vesenast með. Hvort það er svona höfum við svo ekki hugmynd um því það er ekki nægilega skýrt. Þetta er það sem þetta frumvarp fjallar um efnislega, að henda fólki á götuna. Það fjallar ekki um skilvirkni eða aðlögun að breyttum aðstæðum til þess að passa upp á fólk sem er í raunverulegri neyð samkvæmt flóttamannasamningi Sameinuðu þjóðanna. Það er búið að sýna að misnotkun á kerfinu er í lágmarki, þ.e. bersýnilega tilhæfulausar umsóknir eru brotabrot af fjöldanum sem sækir um og tekur líka miklu styttri tíma að afgreiða. Það er búið að gera reglugerðarbreytingu sem afgreiðir þær umsóknir hratt og skilvirkt. Það er búið að leysa það vandamál, þannig að það er ekki hluti af þessu frumvarpi. Markmið þess er sem sagt að verndarkerfið ráði við að afgreiða þær umsóknir sem berast á mannúðlegan og skilvirkan hátt. Það er það sem þau segja. En hvernig gera tillögurnar í frumvarpinu það að verkum nákvæmlega? Þær gera það bara alls ekki. Það er ekki hægt að lesa í gegnum þetta frumvarp og finna samsvörun við það sem þau segja að sé markmiðið og skilja tillögurnar þannig að þær skili því markmiði á einhvern hátt. Við sjáum ekki hvernig sá hópur umsækjenda sem á tvímælalaust rétt á vernd, alþjóðlegri vernd, fær að vita það fyrr en seinna. Frumvarpið er ekki að breyta neinu um það svo ég sjái. Við sjáum ekkert um það hvernig sá hópur sem er hafnað fær að vita það fyrr en seinna. Það er engin greining á því hvernig þessi grein hefur áhrif á þann hóp sem hefur tvímælalaust rétt á að fá alþjóðlega vernd og á hinn hópinn sem fær höfnun, fær hana ekki, þótt viðkomandi sé ekki endilega með tilhæfulausa umsókn, bara uppfyllir ekki öll skilyrði af einhverjum öðrum ástæðum sem eru stundum mjög skrýtnar. Við höfum séð ýmis dæmi um það í fjölmiðlum á undanförnum árum. Það eru áhugaverð dæmin sem hafa komið upp í fjölmiðlum og stjórnvöld hafa sagt um: Jú, eiginlega er þetta undantekningardæmi sem hefði átt að vera á þann hátt að viðkomandi hefði átt að fá vernd - og fólki er síðan í kjölfarið veitt vernd. Nær þetta frumvarp yfir þann hóp þannig að hann sé ekki einhvern veginn á skjön, með hótun um að vera vísað á brott þangað til stjórnvöld segja: Nei, fyrirgefið, þetta er undantekningartilvik sem á ekki við og þau eiga í raun og veru að fá vernd? Ekkert svoleiðis. Staðan á þessu frumvarpi er því sú að einhverjir í ríkisstjórninni boða breytingartillögur án þess að segja hverjar þær eiga að vera. Það væri því eðlilegast að nefndin tæki þetta mál til sín aftur og fengi þær breytingartillögur á borð nefndarinnar til þess að geta skoðað þær, til þess að geta fengið álit umsagnaraðila á þeim, til þess að það sé hægt að ræða þær efnislega við 2. umr. þessa máls eins og á að gera. Ég býst hins vegar við að þetta tal um breytingartillögur sé fyrirsláttur til að klára 2. umr. málsins og troða því í gegnum þingið, sama hvað umsagnaraðilar segja um málið, sama hvað fólki finnst raunverulega um málið, af því að það er búið að selja sannfæringu sína fyrir málinu í staðinn fyrir eitthvað annað og afsakar það með einhverri óljósri tilvísun um að það eigi að afgreiða einhvers konar svona mál af því að það stendur í stjórnarsáttmálanum. En ég meina, það var t.d. ekkert um rafbyssur í stjórnarsáttmála en það átti samt að gera fyrirvara og ræða málið á þingi og alls konar. Það var síðan ekki gert og ráðherra kvittaði bara upp á reglugerð um rafbyssur. Þannig að, afsakið, ég treysti hvorki ráðherra málaflokksins né ríkisstjórninni hvað þetta varðar. Það er ekkert að marka sem þau segja í þessum málum. Þau segja fullt af fallegum orðum o.s.frv., og svo bara gerist eitthvað allt annað. Framkvæmd útlendingalaganna er dálítið þannig. Þetta er, eins og hefur komið fram í máli hv. þm. Arndísar Önnu Kristínardóttur Gunnarsdóttur, samansafn af lagfæringum, eða í rauninni gölluðum leiðréttingum að mati Útlendingastofnunar vegna mála sem þau hafa tapað á undanförnum árum. Þau vilja hafa getað hent fólki á götuna. Þar af leiðandi ætla þau að gera það löglegt, hvort það verði siðlegt eða eitthvað svoleiðis er allt annað mál. Við erum því föst hérna að ræða hinn pólitíska raunveruleika þessa máls og þau efnisatriði sem allsherjar- og menntamálanefnd afhendir þinginu inn í 2. umr. máls sem er ekki tilbúið.

Frú forseti. Sjaldséðir hvítir hrafnar - við sáum hér stjórnarliða reka nefið inn í sal, birtist hér í gættinni. Það gerist ekki oft þessa dagana í þessari umræðu. Þar var mætt hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir, framsögumaður meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar í þessu frumvarpi. Hún hlustaði á hv. þm. Björn Leví Gunnarsson og hafði eitthvað við það að athuga sem hann sagði því hún mótmælti sumu, en hún gerði það bara í gættinni. Ég hefði búist við að hv. þingmaður myndi nýta sér þessa pontu sem við höfum hér til að skiptast á skoðunum frekar en að útkljá þetta með pískri úr hliðarsal. Eða erum við í alvöru komin á þann stað, frú forseti, að stjórnarliðum þyki nægja að segja þingmönnum svona úr fjarska eða í gegnum fjölmiðla að þeir séu ósammála en virði þessa málstofu ekki viðlits? 

Forseti. Ég var erlendis í síðustu viku og missti af umræðunni hérna og var að flytja fyrstu ræðu mína í þessu máli. Ég var vongóður um að hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir, formaður nefndarinnar, væri að koma í andsvar um það sem hún var svona ósátt við í málflutningi mínum en þetta virðist einmitt vera afstaða stjórnarliða, það á ekkert að svara neinum spurningum í þessum umræðum, en þær eru rosalega margar miðað við þær forsendur sem frumvarpið setur upp. Það á að bæta skilvirkni. Hvernig? Getið þið stafað það fyrir okkur af því það er hvergi að finna í frumvarpinu né í nefndarálitinu bara eina lýsingu, einfalda lýsingu á því hvernig þetta bætir einhverja skilvirkni og þá fyrir hvaða hóp. Fyrir fólkið sem hefur raunverulega rétt á vernd, er það sá hópur sem fær skilvirkni? Eða er það hópurinn sem er verið að henda í burtu - hverjir? Ég sé ekkert svoleiðis. 

Frú forseti. Ég tek undir með hv. þingmönnum, kollegum mínum hérna. Það sem ég er að gera í mínum ræðum í þessu máli er bara nokkuð alvarlegt. Ég er að væna þingmenn meiri hlutans um að ætla sér að samþykkja frumvarp sem gengur gegn mannréttindum, sem minnkar skilvirkni, sem brýtur á réttindum barna. Þetta er ég að segja berum orðum hérna uppi í pontu. Ég er að segja það við ykkur, hv. þingmenn. Ég veit að fólk er að hlusta þarna úti. Ég fæ skilaboð og viðbrögð við því. Það er gott og vel og það er frábært því almenningur á líka rétt á að vita hvað er í gangi hérna. En ég efast ekki um að almenningur vill líka fá svör og skýringar á þessu: Hvernig má það vera að þið séuð að samþykkja eitthvert frumvarp sem brýtur á réttindum barna? Er það rétt? Hver er afstaða ykkar? Hvers vegna eruð þið að samþykkja þetta? Ég er sannfærð um það að ég er ekki ein um að vilja gjarnan fá svör við því. Ég hvet hv. þingmenn meiri hlutans til að koma hingað og taka þátt í þessari umræðu með okkur.

Frú forseti. Ég verð bara að taka undir með kollegum mínum hér sem hvetja hv. þingmenn stjórnarmeirihlutans til að taka þátt. Hér hefur ekki sést þingmaður frá Vinstri grænum frá því að við byrjuðum að óska eftir því að þau tækju þátt í umræðunni, sem var snemma í síðustu viku. Hér hafa einstaka þingmenn Sjálfstæðisflokksins setið og virst eitthvað hlusta en það er farið að minnka hvað þau hlusta og sama gildir með Framsókn. Hér er verið að taka réttindi af börnum. Ég hélt að barnamál væru t.d. eitthvað sem þau létu sig varða. Ég hefði viljað hafa fulltrúa hér til að ræða þessi mál við. En nei, þinglegt ferli er þannig að það er búið að semja af sér allt það sem heitir málfrelsi hér á Alþingi. Það er búið að setja múl á stjórnarþingmennina 

Frú forseti. Þessi ósiður stjórnarliða að skiptast á skoðunum við þingmenn í gegnum fjölmiðla er nú að verða dálítið vandræðalegur, sérstaklega fyrir okkur sem þykir dálítið vænt um þennan vettvang hér sem stað til að skiptast opinberlega á skoðunum. Þegar málið var hér til 1. umr. t.d. þá kjaftaði hver tuska á hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra í fjölmiðlum. En þegar við báðum hann um að mæta í sal og gera grein fyrir þeim skoðunum sem hann var að lýsa í fjölmiðlum og fá jafnvel á sig andsvör um þær þá átti hann ekki heimangengt. Síðan við 2. umr. báðum við ráðherrann um að mæta til umræðunnar. Ekki varð hann við því; mætti í óundirbúinn fyrirspurnatíma fyrir helgi þar sem hann var spurður hvað felst í þessum breytingum sem þingfólk Vinstri grænna hefur talað um að þurfi að koma fram á þessu máli. Hann vildi ekki segja það. Þau tala um að þau vilji breytingar, sem ég held reyndar að sé einhver þykjustuleikur, 

Forseti. Í þessu máli er einmitt verið að grauta saman verksviðum nokkurra ráðherra, mjög augljóslega hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra varðandi atvinnuréttindi, en einnig er að sjálfsögðu verið að huga að réttindum barna, sem koma þá bæði inn á verksvið forsætisráðherra og mennta- og barnamálaráðherra. Það sem við upplifum hérna, þegar við reynum að fá sjónarhorn þeirra á þetta mál, af hverju dómsmálaráðherra er í raun að reka mál sem breytir lögum á þeirra verksviði, er að við fáum við engin svör. Við fáum hins vegar ýmsar yfirlýsingar í fjölmiðlum sem stangast á. Ég átta mig ekki á því af hverju ráðherrarnir geta ekki komið hingað og útskýrt fyrir okkur mjög skýrt og greinilega og fyrir þjóðinni hvað er í raun og veru að gerast hérna. Ég upplifi þetta, eins og hv. þm. Andrés Ingi Jónsson sagði, sem bara ákveðinn þykjustuleik. 

Frú forseti. Fyrst sérstaklega er minnst á þingmenn og ráðherra Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs, eða Hreyfingarinnar –framboðs, eins og hún er stundum kölluð í dag, þá langar mig að lýsa yfir vonbrigðum mínum með það að flokkurinn hafi haldið lokaðan fund um helgina með félagsmönnum sínum til þess væntanlega að útskýra afstöðu sína gagnvart þessu máli fyrir sínu fólki. Það er gott og vel, það er frábært, en okkur hér langar líka til að vita hver afstaða ykkar er til þessa máls. Eruð þið raunverulega sammála því að það sé í lagi að brjóta á réttindum barna til að tryggja að það sé alveg örugglega enginn að svindla á þessu kerfi? Eruð þið í alvörunni á þessari skoðun? Mig langar svo að tala við ykkur. Ég biðla enn og aftur til hv. þingmanna meiri hlutans að koma hingað í þingsal og ræða þetta mál við okkur vegna þess að þetta er bara mjög dularfullt. Það er mjög undarlegt að það standi til að afgreiða þetta mál sem landslög á Íslandi.

Frú forseti. Ég ætla að taka undir með hv. þm. Arndísi Önnu Kristínardóttur Gunnarsdóttur. Við báðum hér fyrir helgi endalaust um að hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra eða einhver úr þingflokki Vinstri grænna kæmi og ræddi við okkur í sal Alþingis. Nei, það var alveg sama hvað við báðum, það var ekki séns að fá neinn af þeim hingað. En það var hins vegar ekkert mál fyrir þau að setja upp súpufund úti í bæ, bjóða fyrst alla velkomna en hætta svo við og vilja bara þá sem voru sammála þeim á fundinn. Þar var hægt að gaslýsa yfir því fólki af hverju þetta væri nú svo gott. Allt er þetta gert úti í bæ en þessir hv. þingmenn og hæstv. ráðherrar virðast ekki hafa tíma til að koma hingað sem þeim er borgað fyrir að gera.

Forseti. Ég verð að koma hingað upp og taka undir þetta, mér þykir þetta ferlega furðulegt allt saman, þetta leikrit sem stjórnarliðar og ríkisstjórnin eru að stilla upp þar sem fólk er að koma með einhver mismunandi skilaboð inn í fjölmiðla og eiga einhverja umræðu þar sem á réttilega heima hér. Við erum hér í 2. umr. um stjórnarmál og heyrum í fjölmiðlum frá einhverjum lokuðum fundum þingflokks Vinstri grænna að ætlunin sé að setja mikilvægar breytingar inn í málið; að okkur sé óhætt að hætta að tala hér í 2. umr. af því að málið fari inn í nefnd á milli 2. og 3. umr. og að þar verði einhverjar breytingar. Svo kemur eitthvert viðtal við dómsmálaráðherra í fjölmiðlum þar sem hann segir: Nei, nei, það verða engar breytingar. Ef eitthvað þá verða það einhverjar smávægilegar orðalagsbreytingar. Af hverju kemur þetta fólk ekki í þingsal og á samtal við okkur? Þetta er svo mikið „diss“, forseti. Þetta er svo mikið „diss“ við þingið. Það er ekki vottur af - hvaða orði er ég að leita að - virðingu fyrir umræðunni sem á sér stað hér, 

Frú forseti. Það er gott að komast aftur í efnislega umræðu eftir þennan útúrdúr um fjarveru stjórnarliða frá umræðunni. Mig langar aðeins að rifja upp samtal sem við áttum hér í sal við 1. umr. málsins þegar við vorum að reyna að átta okkur á því hvers vegna það hefði orðið umpólun innan stjórnarliðsins á því hvernig þingflokkar afgreiddu málið frá sér. Á fyrri þingum var staðan sú að Framsóknarflokkur og Sjálfstæðisflokkur afgreiddu málið án fyrirvara úr sínum þingflokkum en Vinstri græn gerðu ætíð fyrirvara við málið af sinni hálfu og stundum jafnvel efnislega við ákveðna þætti, þótt það hafi aðeins þynnst efnisinntakið í fyrirvörunum í seinni tíð. Núna í haust þegar málið kemur fram er þetta öfugt. Þá eru Vinstri græn fallin frá því að gera fyrirvara við málið en Sjálfstæðisflokkurinn hins vegar farinn að gera fyrirvara. Við veltum fyrir okkur hvort þetta gæti í alvöru verið út af einu einasta ákvæði sem datt út á milli umferða, að frá síðasta vetri og til þessa var tekin út breyting á 36. gr. útlendingalaga sem snerist um það að í eldri útgáfu mátti ekki taka til efnismeðferðar umsóknir fólks um alþjóðlega vernd ef viðkomandi var með vernd í öðru landi þá þegar. Þetta hljómar kannski sakleysislega á yfirborðinu en staðan er sú að mörg Evrópuríki eiga fullt í fangi með að veita fólki sómasamlega vernd í sínu hæliskerfi, þau geta ekki boðið upp á húsnæði, þau geta ekki boðið upp á heilbrigðisþjónustu, menntun, allt sem snýr að grunnþörfum þeirra einstaklinga sem eiga að njóta verndar, t.d. á Grikklandi - það er varla hægt að segja að það sé fólki bjóðandi. Þetta ákvæði var tekið út á milli umferða og þar með skánaði málið örlítið. Þótt enn væru fjögur, fimm rauð flögg í því var alla vega einu rauðu flaggi færra. En þetta sáum við sem mögulega sykurpillu fyrir Vinstri græna, að geta kyngt niður ógeðinu af restinni, en fengum aldrei skýr svör frá þeim varðandi það. Það er einkennandi við alla umræðu um þetta mál að þegar við spyrjum stjórnarliða hér í pontu fáum við engin svör. Eina sem nálgast efnislega umfjöllun veita þeir kannski í sjónvarpsþáttum eða blaðaviðtölum en ekki hér þar sem umræðan á að eiga sér stað. Þessi kenning okkar var síðan staðfest fyrir nokkrum dögum þegar hæstv. forsætisráðherra sagði í viðtali í hádegisfréttum Bylgjunnar að þetta ákvæði hefði farið út að kröfu Vinstri grænna. Síðan sagði hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra slíkt hið sama í óundirbúnum fyrirspurnum hér í síðustu viku, að fyrir tilstilli Vinstri grænna hefði þetta ákvæði farið út og þess vegna væru þau sáttari við málið. Þarna erum við komin að kjarna vandans; Vinstri græn sættu sig þarna við að þau væru komin nógu langt í einhvers konar skaðaminnkun á málinu til að það væri þorandi að hleypa því í gegn. Þetta eru rök sem er mjög erfitt að fá nokkuð annað fólk til að meðtaka vegna þess að ekkert okkar hinna samþykkti að hleypa skaðvaldinum inn í dómsmálaráðuneytið. Það þyrfti ekki að skaðaminnka þetta frumvarp ef ekki hefði verið búinn til vettvangur fyrir Sjálfstæðisflokkinn að koma með jafn skaðlegt frumvarp til þingsins og raun ber vitni. Þetta verður síðan að rifja upp í ljósi þess að Vinstri græn eru nú farin að tala um að þau ætli enn að skaðaminnka málið, að þau ætli milli 2. og 3. umr. að upphugsa einhvers konar breytingartillögur sem gætu mögulega dregið úr skaðsemi þess fyrir fólk á flótta. En á sama tíma segir ráðherra málaflokksins að engar slíkar tillögur séu líklegar til að koma fram. Þetta, frú forseti, 

Frú forseti. Ég hætti í minni síðustu ræðu þar sem ég ætlaði ég að byrja að fjalla um umsögn Rauða krossins á Íslandi um 2. gr. frumvarpsins sem er kannski við fyrstu sýn sakleysislegasta ákvæði frumvarpsins þar sem kveðið er á um sjálfkrafa kæru tiltekinnar tegundar mála til kærunefndar útlendingamála og 14 daga greinargerðarfrest. Í umsögn Rauða krossins segir, með leyfi forseta: „Hér er lagt til að ákvarðanir Útlendingastofnunar um synjun á efnislegri meðferð á grundvelli 36. gr. laga um útlendinga nr. 80/2016 (útl.) sæti sjálfkrafa kæru til kærunefndar útlendingamála nema umsækjandi óski þess sérstaklega að kæra ekki. Þá er gerð sú krafa að greinargerð vegna kæru berist kærunefnd útlendingamála innan 14 daga frá birtingu ákvörðunarinnar.“ Ég vek athygli á því sem ég nefndi í minni fyrri ræðu að í fyrstu útgáfu þessa frumvarps átti að kveða á um að ef greinargerðin bærist ekki innan greinargerðarfrests myndi málið falla niður. Fallið hefur verið frá því en engu að síður kveður ákvæðið á um að greinargerðin skuli berast innan 14 daga og það verður áhugavert að sjá hvernig það verður túlkað í framkvæmd. Það er sannarlega ekki verið að einfalda störf kærunefndarinnar með þessari breytingu. Áfram heldur, með leyfi forseta: „Samkvæmt framangreindu munu umsækjendur í málum er falla undir 36. gr. útl. (að meginstefnu svokölluð Dyflinnar- og verndarmál) ekki eiga kost á að nýta sér almennan 15 daga kærufrest til ákvörðunar um framhald máls, en í framkvæmd hafa umsækjendur gjarnan nýtt sér umræddan frest. Tvenns konar ástæður liggja að jafnaði því að baki. Annars vegar eru ákvarðanir Útlendingastofnunar birtar og afhentar umsækjendum á íslensku og ekki þýddar á önnur tungumál en gera má ráð fyrir að lengd ákvörðunar í málum af þessu tagi sé 10–20 blaðsíður að jafnaði.“ Innskot: Á íslensku. Áfram heldur, með leyfi forseta: „Birting ákvörðunar fer nú fram á þann veg að ákvörðunin er ekki birt fyrir umsækjanda sjálfum, heldur send löglærðum talsmanni hans í gegnum forritið Signet Transfer en hvorki lögregla né fulltrúi Útlendingastofnunar sér um framkvæmd birtingar.“ Hér verð ég að fá að skjóta inn. Þegar ég vann við þennan málaflokk, þá sem lögfræðingur á vegum Rauða krossins, sem talsmaður umsækjenda um alþjóðlega vernd, var ákvörðunin birt með formlegum hætti þannig að umsækjandi og talsmaður voru boðuð til Útlendingastofnunar og ákvörðunarorðin lesin upp að túlki viðstöddum. Þannig gat umsækjandi a.m.k. skilið efnislega niðurstöðu málsins þó að það hafi ekki verið farið í að þýða alla ákvörðunina og það var lagt í hendur talsmanns viðkomandi að útskýra ákvörðunina og forsendurnar fyrir umsækjanda. Í dag er þetta ekki þannig. Í dag er þetta ekki svona. Í dag er það þannig eftir að Rauði krossinn hætti þessari þjónustu, eftir að samningur var ekki framlengdur við Rauða krossinn, sem er gríðarlega mikil skerðing á réttarvernd þessa hóps og er í boði hæstv. dómsmálaráðherra líkt og þetta frumvarp, eftir að Rauða krossinum var sparkað úr þessu hlutverki, var þessari framkvæmd beitt með þeim hætti að Útlendingastofnun sendir einfaldlega ákvörðunina í málinu í rauninni í tölvupósti, sendir talsmanni í tölvupósti tilkynningu um að ákvörðunin sé inni á þessu forriti sem heitir Signet Transfer, þar sem þarf að skrá sig inn með rafrænum skilríkjum og annað til að sækja ákvörðunina. Umsækjandi er því í rauninni, hvað á að segja, upp á talsmann sinn kominn um að fá að vita af ákvörðuninni, að hún hafði verið birt, hver niðurstaðan var og enn sem fyrr hver rökstuðningurinn var fyrir þessu. Þetta þýðir það - segjum að almennt sé fólk að taka sér mánuð í sumarfrí á ári. Ákvarðanir Útlendingastofnunar eru kveðnar upp allan ársins hring. Segjum að talsmaður viðkomandi sé bara í sumarfríi, bara þarna - nú erum við bara að tala um kerfið eins og það er í dag án þessara breytinga sem er verið að leggja til þarna - þá er það þannig að umsækjandi gæti misst af þessu. Þetta er framkvæmd sem er í skoðun um hvort hún sé hreinlega lögleg. Það sem síðan gerist er að það er greinargerðarfrestur. Nú er verið að lögbinda greinargerðarfrestinn í 14 daga. Hann er ekki lögbundinn í dag. Í dag er hann sjö virkir dagar sem er u.þ.b. tíu dagar að jafnaði, eða meira ef það eru leyfisdagar þar, og hann er samkvæmt starfsreglum kærunefndarinnar. - Nú er ég enn og aftur búin með tíma minn en ég bið forseta um að setja mig aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Frá því að ég talaði síðast hafa nokkrir hv. kollegar mínir komið hérna upp og m.a. nefnt að það virðist, eins og ég talaði um, sem verið sé að þrýsta málinu í gegn, það megi ekki breyta neinu og allt sé þetta vegna þess að það er eitthvert samkomulag í gangi. Þá er kannski gott fyrir þá sem eru að horfa á þessa útsendingu að fá aðeins innsýn í það hvernig hlutirnir ganga fyrir sig við ríkisstjórnarborðið. Það er einfaldlega þannig að þegar flokkarnir koma með svona umdeild mál þá fara þeir í hrossakaup og hrossakaupin eru að útlendingafrumvarpið frá Jóni Gunnarssyni dómsmálaráðherra fær að fara í gegn gegn því að eitthvert annað frumvarp frá öðrum ráðherra Vinstri grænna, sem Sjálfstæðismenn eru kannski óánægðir með en til í að sætta sig við, fari í gegn. Sama með Framsókn sem fær að velja einhver mál hjá sér sem fá að fara í gegn. Þarna er ekki verið að horfa á það hvað er þjóðinni fyrir bestu eða hvað tryggi mannréttindi eða stjórnarskrá eða neitt slíkt. Nei, nei, þetta eru bara gamaldags hrossakaup, pólitísk hrossakaup. Það væri gaman fyrir okkur að vita hvað hinir flokkarnir eru raunverulega að fá fyrir sinn snúð. Hvað fá hv. þingmenn og hæstv. ráðherrar Vinstri grænna fyrir það að láta gildi sín, mannúð og annað bara fjúka út í veður og vind? Hvað ætli þau fái í staðinn? Kannski eitthvað umhverfistengt, kannski að eitthvað annað fari ekki í gegn hjá Sjálfstæðisflokknum, kannski var eitthvað enn verra sem við vitum ekki af. Þau þora ekki einu sinni að vera hreinskilin með það hvað þau fá í staðinn fyrir að gefa Sjálfstæðisflokknum leyfi til að setja lög sem brjóta stjórnarskrá og mannréttindi. Til þess að selja sjálfum sér það að þau hafi ekki algerlega selt sálu sína þá fara þau í einhverjar gaslýsingar gagnvart eigin kjósendum, að þetta sé svo miklu betra heldur en það var af því að Vinstri græn eru búin að gera það svo gott, af því að þau voru á móti hlutum sem voru mjög slæmir. En það hefði aldrei farið þannig í gegn heldur. Þetta er bara selt svona: Við gerðum þetta svo manneskjulegt. Já, þau gerðu það það manneskjulegt að það brýtur enn þá í bága við stjórnarskrá og mannréttindi. Þau gerðu þetta svo skilvirkt. Nei, þetta er ekkert orðið skilvirkt. Maður spyr sig: Hvað þarf til þess að geta selt gildi sín svona ódýrt? Stendur VG kannski orðið fyrir valdagræðgi? Ég veit það ekki. Ég þori að veðja einu við ykkur sem eruð að hlusta, að þegar kemur að atkvæðagreiðslu um þetta mál verða einn eða tveir þingmenn sem fá að segja nei bara til þess að það líti nú út fyrir að það séu einhverjir innan Vinstri grænna sem enn þá trúa á mannúð. Rétt eins og það voru einhverjir örfáir sem voru látnir greiða atkvæði gegn rammaáætlun í vor svo það liti út eins og Vinstri græn væru enn þá grænn flokkur en ekki bara valdagræðgisflokkur.

Forseti. Þetta er mjög flókinn málaflokkur af nokkrum ástæðum. Við erum að glíma við mjög viðkvæman hóp fólks sem sækir um alþjóðlega vernd, hefur orðið fyrir ofsóknum hér og þar um heiminn af mjög fjölbreyttum ástæðum. Við höfum verið með flóttamannasamning Sameinuðu þjóðanna alveg frá 1951 sem var ætlað að koma í veg fyrir allt sem fór úrskeiðis í seinni heimsstyrjöldinni með tilflutning fólks á þeim tíma, hvernig t.d. Ísland tók ekki við gyðingum á þeim tíma og ýmsum öðrum. Ísland hefur skrifað undir þennan flóttamannasáttmála og í rauninni kannski gert gott betur en það, sem er allt gott og blessað enda hefur margt breyst síðan seinni heimsstyrjöld var og þegar flóttamannasáttmálinn var lögfestur. Þetta gerir okkur á sama tíma dálítið erfitt fyrir að útskýra heildarsamhengið í þessum breytingartillögum og ég ætla að renna aðeins yfir það. Þetta eru 11 atriði sem verið er að ræða um hérna í greinargerðinni. Það eru umsækjendur sem hafa þegar hlotið alþjóðlega vernd í öðru Evrópuríki, síðan er það sjálfkrafa kæran, endurtekin umsókn, vinnsla persónuupplýsinga, umsóknir barna um alþjóðlega vernd, skerðing og niðurfelling réttinda, tafir á ábyrgð umsækjanda, málsmeðferðartími umsókna barna um alþjóðlega vernd, meðferð mála um ríkisfangsleysi, verkefni stoðdeildar ríkislögreglustjóra verða lögbundin og síðan undanþága frá kröfu um tímabundið atvinnuleyfi. Skylda stjórnvalda er að taka hverja einustu umsókn og greina hana út frá einstaklingsaðstæðum viðkomandi umsóknaraðila. Það er ekki létt ferli. Það er bara mjög flókið ferli því að aðstæðurnar geta verið mjög mismunandi í mismunandi löndum fyrir mismunandi einstaklinga. Viðtalið og matið sem er búið að búa til til að meta hvort viðkomandi falli undir þau skilyrði að fá alþjóðlega vernd er bara rosalega strembið ferli. Þegar ferlið er strembið þá tekur það tíma. Það þarf að safna gögnum um alls konar. Við höfum heyrt sérstaklega hv. þm. Arndísi Önnu Kristínardóttur Gunnarsdóttur fara yfir málið í ræðum sínum á mjög víðan og fjölbreyttan hátt og hún hefur unnið í málaflokknum mjög lengi. Ég sem hef ekki verið eins djúpt inni í málaflokknum og hv. þingmaður sé vel hversu flókið það er að skilja svona utan frá hvað er í raun og veru að gerast. Þegar við tökum þessi 11 atriði og breytingartillögur á þeim og viðbætur, bráðabirgðaákvæðið sem er núna verið að bæta við, er rosalega flókið að átta sig á heildarsamhengi málanna. Þýða breytingar á einu ákvæði einhverjar hliðarverkanir fyrir ferlið á öðrum stöðum t.d.? Við erum síðan með mismunandi leiðir fyrir fólk eftir því hvort það er búið að fá vernd annars staðar, hvort það er undir Dyflinnarreglunni, hvort það er utan EES, hvort það er innan EES, alls konar mismunandi leiðir sem fara í mismunandi ferli sem mismunandi tillögur hafa áhrif á og svona krossvíxlanir þar á. Það er ekki fyrir leikmenn að átta sig á því í alvörunni um hvað þetta mál snýst bara með því að lesa frumvarpið. Það er því miður flóknara en svo. Það besta sem fólk getur gert til að reyna að átta sig á stöðunni er að lesa umsagnir þeirra sérfræðiaðila sem láta sig þennan málaflokk varða en þau eru líka sérfræðingar í málaflokknum og eru ekki endilega að útskýra málið á aðgengilegan hátt fyrir almenning í heildarsamhengi hlutanna og svoleiðis því að heildarsamhengið hérna er stórt. Þetta er ekki bara viðkvæmur og mikilvægur málaflokkur ef við skoðum söguleg dæmi þess heldur er hann líka mjög viðamikill í umfangi núna eftir t.d. stríðið í Sýrlandi og hina miklu fólksflutninga sem hafa orðið vegna ófriðar á undanförnum árum. Það er bara ekki fyrir heilbrigðan mann að ætla sér skynsamlega stuttan tíma til þess að kynna sér þetta mál og átta sig á því hvað er verið að gera hér. Þess vegna er rosalega erfitt að lesa hérna, með leyfi forseta, Í tilefni og nauðsyn lagasetningar þar sem segir: „Fjölgun umsókna undanfarinn áratug sýnir hversu mikilvægt er að stjórnvöld geti brugðist við,“ - eitt atriði - „eftir atvikum með laga- og reglugerðarbreytingum, og aðlagað verndarkerfið að þeirri þróun sem á sér stað á hverjum tíma. Verndarkerfið þarf að vera í stakk búið og byggt þannig upp að þeir sem raunverulega eiga rétt á alþjóðlegri vernd fái skjóta og mannúðlega afgreiðslu mála sinna. Á sama tíma er nauðsynlegt að tryggja að misnotkun á kerfinu sé í lágmarki.“ Eins og ég sagði í ræðu minni áðan er þetta eitthvað sem við hljótum öll að vera sammála um; að þau sem eiga raunverulega rétt á aðstoð, á alþjóðlegri vernd, það sé betra fyrir alla að þau fái skjóta og mannúðlega afgreiðslu og viti strax, sem fyrst, hvort þau eigi rétt á þeirri vernd eða ekki. Ég veit ekki um neinn sem ekki vill það, meira að segja fólk sem er á kafi í útlendingahatri vill þetta, eftir því sem ég best veit. Einnig eru allir sammála um að tryggja að misnotkun á kerfinu sé í lágmarki og að þeir sem eigi ekki rétt á alþjóðlegri vernd fái að vita það sem fyrst. En við glímum hérna við ákveðna tvíhyggju, það má orða það þannig, það er fólkið sem á þennan rétt og fólkið sem á ekki þennan rétt. Það er ekki auðvelt að greina þarna á milli í mörgum tilfellum. Stundum eru kröfunnar of miklar. Er verið að gera meiri kröfur núna t.d. bara til þess að takmarka þann fjölda sem á í raun og veru rétt á alþjóðlegri vernd? Það er óljóst hvort það sé í rauninni verið að gera það. Það gæti alveg verið og það er ekkert ólíklegt, meira að segja miðað við að það er verið að fella út réttinn til þjónustu eða stytta kærufrestinn o.s.frv. Það getur haft þau áhrif að sumir sem eiga rétt á alþjóðlegri vernd núna missi einhvern veginn af því, ef þetta frumvarp verður samþykkt. Það er raunhæfur möguleiki. Það eru kannski ekki margir en um leið og það er einn þá held ég að allir séu sammála um að það sé einum of mikið. Við erum með mjög mikið af fólki sem uppfyllir margar af kröfunum, kannski ekki allar, og það tekur tíma að greina hvert einasta dæmi og meta hvort viðkomandi á rétt á vernd eða ekki. Og það að ferlið skuli vera svona stórt og viðamikið og flókið - það þarf að hafa samband við mörg lönd til að fá upplýsingar, það er fólk sem kemur hér án vegabréfa eða skilríkja og það er flókið, það er verið að gera aldursgreiningar og það er líka flókið og tekur tíma, hversu ónákvæmt það er er líka vandamál - gerir það að verkum að þegar við erum að fá svona breytingar eins og er verið að fjalla um hérna, þar sem er sagt að þetta eigi að auka skilvirkni án þess að það sé augljóst hvernig það gerir það, það er ekki útskýrt, þá hljótum við, þingið hérna, í ljósi þess að við viljum tryggja skjóta og mannúðlega þjónustu, að spyrja hvernig. Hvernig náum við þessum markmiðum? Því að við viljum ná þessum markmiðum en við nánari greiningu þá sjáum við bara meiri pappírsvinnu hér og þar í ferlinu, sem ég átta mig ekki á hvernig getur stytt neina málsmeðferð. Ef eitthvað er þá býr það til meiri stjórnsýslu og meiri möguleika til kæru vegna þess að þar færi viðbótarákvörðun, sem er jafnvel ekki málefnaleg, sem er þá kæranleg. Og uppi stöndum við með einmitt 

Forseti. Mér finnst mikilvægt að ræða þessar umsagnir sem hafa komið því að það hafa komið gríðarlega mikið af greinargóðum, fróðlegum og mikilvægum umsögnum um þetta mál frá samtökum og opinberum stofnunum og aðilum sem hafa gríðarlega góða þekkingu og eru að koma með mjög gagnlegar og mikilvægar ábendingar. Það er mikið af rauðum flöggum þarna og það sem heyrist ótrúlega hátt í mörgum umsögnum er skortur á samráði. Þá er ég ekki að tala um að það hafi verið of lítið samráð heldur var ekkert samráð, ekkert. Það eitt og sér hlýtur að þykja ófaglegt, vægt til orða tekið, þetta er alveg gríðarlega ófaglegt. Það skemmir þetta mál algerlega, enda ber þetta mál algerlega merki um að það hefur ekkert verið haft neitt samráð við þessa aðila. Ég skil ekki alveg ráðherra sem leggur fram svona mál í algeru samráðsleysi við helstu fagaðila í málaflokknum, sækir ekki dómgreind neitt. Hvernig eigum við að afgreiða þannig mál? Ég skil ekki að þingið skuli yfir höfuð gútera það að afgreiða mál sem er það illa unnið. Hér er t.d. ein umsögn sem kemur frá embætti landlæknis. Þar er talað um 6. gr. frumvarpsins þar sem er lagt til að, með leyfi forseta: „… að réttur til þjónustu fyrir umsækjendur um alþjóðlega vernd falli niður 30 dögum eftir birtingu endanlegrar ákvörðunar um synjun. Vissulega eru þar taldar upp undantekningar; barnshafandi konur, alvarlega veikir einstaklingar og fatlaðir einstaklingar. Af frumvarpinu verður ráðið að þrátt fyrir undanþáguákvæði geti komið upp sú staða að fólk verði svipt rétti til heilbrigðisþjónustu. Slíkt er óásættanlegt.“ - óásættanlegt, segir embætti landlæknis - „Þeir sem undir þetta falla geta, rétt eins og aðrir og e.t.v. enn frekar en aðrir, glímt við sjúkdóma og heilsufarsvandamál sem nauðsynlegt er að bregðast við utan téðra tímamarka. Vart þarf að fjölyrða um alvarlegar afleiðingar sem stöðvun heilbrigðisþjónustu, hvort heldur er vegna langvinnra sjúkdóma eða bráðra, getur haft í för með sér, ef ekki er brugðist við því sem upp kemur. Embætti landlæknis telur að öll nauðsynleg heilbrigðisþjónusta eigi að vera undanskilin. Það að njóta heilbrigðisþjónustu eru grundvallarmannréttindi en í Alþjóðasamningi um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi nr. 10/1979 segir m.a. í 12. gr. um „... rétt sérhvers manns til þess að njóta líkamlegrar og andlegrar heilsu að hæsta marki sem unnt er“. Fyrir utan að það er ómannúðlegt að neita einstaklingi um nauðsynlega heilbrigðisþjónustu getur það boðið heim hættu fyrir aðra ef t.d. einstaklingur er haldinn smitsjúkdómi eða geðröskun sem hugsanlega eru ekki metnir alvarlegir við fyrstu sýn. Embætti landlæknis leggur því til að öll nauðsynleg heilbrigðisþjónusta verði talin upp í undantekningum í 6. gr.“ Þetta eitt og sér er alveg svakalegt og þetta er eitt af mörgum mannréttindabrotum sem eiga sér stað í þessu frumvarpi. Læknafélag Íslands tekur undir þetta og endar sína umsögn með því að segja, með leyfi forseta: „Að njóta heilbrigðisþjónustu eru grundvallarmannréttindi eins og áður segir eins og fram kemur í fjölmörgum mannréttindasamningum sem ísland hefur staðfest.“- Grundvallarmannréttindi, forseti. En þetta virðast stjórnarliðar, hæstv. dómsmálaráðherra og ríkisstjórnin kæra sig lítið um. Þetta fór í gegn algerlega óbreytt í nefndavikunni áður en málið kom aftur út í 2. umr., þetta og fleiri greinar í frumvarpinu sem brjóta á mjög jaðarsettum, mjög viðkvæmum hópi fólks sem okkur ber skylda til þess einmitt að hlúa að og taka vel á móti. Þetta er vont, forseti, og bara enn ein ástæðan sem varpar ljósi á mikilvægi þess að þetta mál verði tekið til baka og unnið í samráði. Það allra minnsta 

Frú forseti. Hvers vegna finnst þingmönnum stjórnarmeirihlutans allt í lagi að senda flóttafólk á götuna á Íslandi um miðjan vetur? Hvers vegna? Ég hef ekki enn þá fengið svar við því annað en: Þau geta þá bara farið af götunni og á götuna í Grikklandi. Það er skýrasta svarið sem ég hef fengið við þessari endurteknu spurningu minni. Ég spurði þessarar spurningar í 1. umr. þessa máls og beindi spurningunni sérstaklega að þingmönnum VG sem höfðu þá, rétt eins og nú, tekið mjög lítinn þátt í umræðunni um þetta umdeilda mál, svo vægt sé til orða tekið. Ég fékk andsvar frá hv. þingflokksformanni Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs á þeim tíma þegar ég spurði: Hvers vegna eru þingmenn Vinstri grænna til í að henda flóttafólki götuna? Þá spurði hann mig á móti hvort mér þætti ekki mikilvægt að það ríkti sátt um þennan málaflokk, málaflokk útlendinga. Þetta var sem sagt svar VG. Ég spyr: Hvers vegna viljið þið henda fólki á götuna? Hann spyr: Finnst þér ekki mikilvægt að það ríki sátt um að henda fólki á götuna? Ég svaraði því auðvitað til að það væri engin sátt um það af minni hálfu að brjóta á mannréttindum flóttafólks. Þetta mál snýst um það. Við erum ekki sátt við að það standi til að brjóta á mannréttindum flóttafólks. Og hvers vegna segjum við það, virðulegi forseti? Mig langar að fjalla aðallega um tvö atriði í þessu frumvarpi, raunar þrjú ákvæði en tvö atriði, eitt samtengt. Í fyrsta lagi vil ég fjalla um mjög mikilvægt mál sem allir þingflokkar nema Sjálfstæðisflokkurinn, kemur svo sem ekki á óvart, komu sér saman um að væri gríðarlega mikilvægt til þess að vernda mannréttindi barna á flótta 2017 og það var að setja tímamörk. Það var að setja tímamörk á það hversu lengi mál gætu verið í kerfinu áður en taka þyrfti ákvörðun um að taka þau til efnismeðferðar. Það sem að Útlendingastofnun gerir mjög reglulega er að segja: Heyrðu, þú átt ekki rétt á að við einu sinni skoðum hvort þú sért flóttamaður eða ekki vegna þess að þú ert búinn að fá vernd í einhverju öðru ríki, vegna þess að þú ert búinn að sækja um í einhverju öðru ríki eða vegna þess að við teljum þetta bersýnilega tilhæfulausa umsókn t.d. Þetta eru nokkur atriði sem þau geta borið fyrir sig þar sem þau neita að taka til skoðunar hvort viðkomandi einstaklingur sem hefur sótt um vernd á Íslandi eigi rétt á þessari vernd. Þetta eru mál sem við könnumst vel við úr þjóðfélagsumræðunni þar sem fjölskyldur, börn, einstaklingar hafa verið og höfðu verið að velkjast um í kerfinu hér í fleiri ár án þess að fá einu sinni efnismeðferð, þ.e. fá það tekið til skoðunar hvort þau eigi rétt á því að hljóta vernd á Íslandi. Þannig höfum við séð fjölmörg dæmi um börn sem hafa bara gengið í skóla á Íslandi, um börn sem kunna íslensku best af öllu og eiga bara vini hér og þekkja ekkert annað, sem átti allt í einu að fara að vísa á götuna í Grikklandi eða eitthvert allt annað, á stað sem þau hafa aldrei kallað heimili sitt. Þessi mál könnumst við öll við. Þessi mál hafa skiljanlega vakið reiði og samkennd í samfélaginu. Það varð úr að það varð pólitísk sátt um að setja 12 mánaða tímamark á það hversu lengi kerfið gæti verið að ákveða sig hvort það ætlaði að taka mál til efnismeðferðar, taka til skoðunar hvort einhver ætti rétt á vernd. Þessi 12 mánaða regla var sett í mikilli sátt að Sjálfstæðisflokknum undanskildum og síðar var henni meira að segja breytt af ráðherra Sjálfstæðisflokksins til rýmkunar fyrir börn á flótta. Nú er búið að fenna svolítið yfir þetta, virðulegi forseti. Ég vona að ég sé að greina alveg rétt frá en nokkurn veginn svona var þetta. Þessi regla hefur virkað mjög vel og það er komin ágæt framkvæmd á það hvenær hún á við. Það er ákveðin undantekning á henni í núgildandi lögum sem snýr að því að ef þú ferð viljandi í felur og reynir að koma þér undan því að málsmeðferðin eigi sér stað og það er hægt að sýna fram á það - það eru alls konar svona undantekningar og það er búið að afmarka skýrt hvenær þær eiga við og það er komin ákveðin reynsla á það - þá geturðu ekki reitt þig á þessa 12 mánaða reglu. En það sem stendur til að gera með þessu frumvarpi er í raun og sann að aftengja 12 mánaða regluna, þ.e. að gefa Útlendingastofnun nammipoka sem hún getur dregið upp úr alls konar ástæður og sagt: Nei, það er þér að kenna, kæri umsækjandi, eða ekki kæri, að þú færð ekki efnismeðferð. Þú getur bara sjálfum þér um kennt og við getum haldið áfram að leyfa þér að dúsa í von og ótta um hvort þú fáir efnismeðferð einhvern tíma. Afleiðingin af þessari breytingu, virðulegi forseti, verði þetta ófremdarfrumvarp samþykkt, mun koma í ljós með mikilli fjölgun mála þar sem börnum sem hafa verið hér í fleiri ár er synjað um efnismeðferð og vísað út á guð og gaddinn þrátt fyrir að þau þekki ekkert nema Ísland og hafi aldrei verið í skóla annars staðar en á Íslandi og hafi jafnvel fæðst á Íslandi og alltaf verið hér. Þessi mál þekkjum við öll og þessum málum á eftir að fjölga allverulega verði þetta frumvarp samþykkt. Ég hef ekki enn þá fengið fullnægjandi skýringar á því frá stjórnarliðum hvers vegna þau vilja fjölga þessum málum, hvers vegna þau vilja fjölga börnum í íslenska kerfinu sem hafa í raun enga stöðu, engin réttindi og er svo vísað úr landi brott eftir margra ára dvöl hér á landi. Engar skýringar á því. En mér finnst skýringin augljós, virðulegi forseti. Mér finnst skýringin mjög augljós. Það fer í taugarnar á og það truflar stjórnvöld, þessa ríkisstjórn, Útlendingastofnun, að geta ekki farið svona með fólk, að það séu einhverjar hömlur á því hversu lengi þau geta dregið að taka ákvörðun í málum eins og þessu. Þau vilja losna við þennan sterka hvata sem hefur verið í lögunum um að klára málsmeðferð á viðunandi tíma og taka ákvörðun um - og þetta er bara spurning um að taka ákvörðun um hvort það eigi að taka mál til efnismeðferðar eða ekki. Mér finnst mikilvægt að taka þetta sérstaklega fyrir vegna þess að í einhverri furðulegri nálgun á mannúð þá finnst hæstv. forsætisráðherra Katrínu Jakobsdóttur alltaf mikilvægast að tala um að henni finnist svo mikil mannúð í því fólgin að fólk fái svar við sínum beiðnum um hæli sem fyrst, að hröð málsmeðferð sé aðalatriðið þegar kemur að mannúð en ekki það að fólk fái að vera hérna eða fólk fái vernd eða að við sendum ekki fatlað fólk á götuna í Grikklandi, heldur að við fáum mjög fljótt úr því skorið að það skuli senda fatlað fólk á götuna í Grikklandi. Ég bendi á þetta einmitt til að benda á að þetta frumvarp gengur í þveröfuga átt við að hraða málsmeðferð þeirra. Þetta er að fara að lengja málsmeðferð, þetta er að fara að fjarlægja alla hvata í kerfinu til að hraða málsmeðferð. Meira að segja þessi skrýtna mannúðarnálgun hæstv. forsætisráðherra er ekki rétt. Það er ekki verið að bæta hraða á málsmeðferð með þessu frumvarpi, það er verið að gera hann verri. Það er verið að lengja málsmeðferð með flóknum og á köflum óskiljanlegum undantekningum og regluverki sem mun líklega taka mörg ár að greiða úr fyrir kærunefnd útlendingamála og jafnvel dómstólum. Ég vildi bara halda því vel til haga að þetta mál styttir ekki málsmeðferðartíma. Þetta mál mun lengja málsmeðferðartíma og fjölga börnum sem þekkja ekkert annað en Ísland sem verður svo vísað til t.d. Grikklands. Það er það sem þetta mál mun fela í sér. Síðan er það upphaflega spurningin mín: Hvers vegna vilja stjórnarliðar fá heimild til að henda flóttafólki á götuna? Hvers vegna vilja stjórnarliðar fá heimild til að svipta flóttafólk rétt á allri heilbrigðisþjónustu? Hvers vegna vilja stjórnarliðar fá heimild til þess að taka af flóttafólki þær 8.000 kr. á einstakling sem það fær á viku til að draga fram lífið á Íslandi? Hvers vegna vilja þau það? Mér hefur orðið ljóst af málsmeðferð þessa máls og af yfirlýsingum, þeim fáu sem við þó finnum, stjórnarliða um þetta mál að tilgangurinn sé einfaldur: Það á að svelta fólk til að fara úr landi. Skítt með það hvað kemur fyrir þau í millitíðinni. Hvers vegna segi ég þetta, virðulegi forseti? Ég segi þetta vegna tvenns og nú ætla ég að fá að vitna í nefndarálit 3. minni hluta allsherjar- og menntamálanefndar, nefndarálit hv. þm. Arndísar Önnu Kristínardóttur Gunnarsdóttur, þar sem fjallað er um öruggt þriðja ríki á bls. 6, sem er b-liður 8. gr. frumvarpsins, með leyfi forseta: „Í b-lið 8. gr. frumvarpsins er lagt til að stjórnvöldum verði veitt ný heimild“ - þetta er ný heimild í lögunum sem er verið að leggja til - „til þess að vísa frá umsókn um alþjóðlega vernd og vísa einstaklingi úr landi, hafi viðkomandi slík tengsl við annað ríki að Útlendingastofnun þyki eðlilegt og sanngjarnt að hann dvelji þar …“ Þannig að Útlendingastofnun þarf að finnast eðlilegt og sanngjarnt að einhver útlendingur sem kemur hingað og sækir um vernd sé einhvers staðar annars staðar en hér. Mín upplifun af Útlendingastofnun og þeirra málsmeðferð er að þeim finnst almennt eðlilegt og sanngjarnt að flóttamenn búi annars staðar en á Íslandi. En það er kannski bara mín skoðun. Lögin segja samt að þetta sé greinilega huglægt mat Útlendingastofnunar á því hvað sé eðlilegt og sanngjarnt og þeim finnist eðlilegt og sanngjarnt af einhver umsækjandi um alþjóðlega vernd dvelst í einhverju öðru landi. Ókei, hver eru skilyrðin fyrir því að Útlendingastofnun geti komist að þessari niðurstöðu? Nú held ég áfram með tilvitnunina, með leyfi forseta: „Svo sem staðfest var við meðferð málsins í allsherjar- og menntamálanefnd eru slíkar ákvarðanir iðulega óframkvæmanlegar þar eð stjórnvöld geta ekki flutt fólk nauðungarflutningum til annarra landa eftir geðþótta. Til þess að hægt sé að flytja fólk nauðugt á milli landa þarf viðkomandi einstaklingur annaðhvort að hafa heimild til komu og dvalar í móttökuríkinu eða viðkomandi ríki þarf að samþykkja móttöku hans með öðrum hætti, svo sem með samningum milli ríkjanna eða með öðru samkomulagi.“ Það sem þetta þýðir, virðulegi forseti, er að það stendur til að reyna að vísa fólki til landa sem eru ekki aðilar að Dyflinnarsamkomulaginu, sem eru ekki aðilar að samkomulaginu á milli Evrópuríkja um að taka við flóttafólki eftir ákveðnum reglum. Ef það hefur t.d. sótt áður um vernd í einhverju öðru landi, ef það hefur þegar hlotið vernd eða eitthvað slíkt þá erum við með móttökusamning í raun. Við erum með skuldbindingar á báða bóga um að taka við og senda á milli o.s.frv. og þannig er hægt að þvinga fólk til Grikklands t.d. sem hefur hlotið vernd þar vegna þess að það er samkomulag á milli Íslands og Grikklands í gegnum Dyflinnarsamkomulagið um að geta sent fólk þangað. Það er ekki samkomulag á milli Íslands og Chile um að geta sent fólk frá Venesúela til Chile. En það er eitthvað sem ég held að Útlendingastofnun dreymi um að geta gert. Það er bara ekki hægt vegna þess að það er ekkert samkomulag um að geta flutt fólk nauðungarflutningum þangað bara af því að Útlendingastofnun finnst að fólk ætti frekar að búa þar heldur en á Íslandi, þó að það komi frá Venesúela og hafa engan sérstakan dvalarstað í Chile. Þá bara finnst Útlendingastofnun, vegna þess að þú átt kannski einhverja systur þarna eða frænku, eða ég veit ekki, að þú eigir frekar að búa þar. Og hvað gera þau þá? Þau taka ákvörðun um að það eigi að senda fólkið þangað en það er algerlega ómögulegt að senda það þangað, það er ekki framkvæmanlegt, og þá kemur að þeim hluta sem ég var að tala um, að það er bara hægt að senda þig á götuna ef þú ferð ekki þangað sjálfviljugur. Þannig að Útlendingastofnun finnst að það eigi að senda þig til Chile, getur ekki framkvæmt það en ákveður samt að þú eigir að fara þangað og að 30 dögum liðnum, eftir þá ákvörðun, missirðu allan rétt til húsnæðis, til heilbrigðisþjónustu nema í neyðartilfellum, sem ekki hefur verið skilgreint hver eru, og til framfærslu, þessar 8.000 kr. á viku á einstakling sem ég var að vísa í og 5.000 á haus um leið og það er fjölskylda. Það eru undantekningar á því hvaða fólki má vísa á götuna og hverju ekki ef Útlendingastofnun metur sem svo að það sé því sjálfu að kenna að það sé ekki hægt að fleygja því til einhverra landa sem Útlendingastofnun metur sem svo að það eigi að vera hægt að fleygja þeim til. Þær undantekningar eru taldar upp; börn, foreldrar eða umsjónarmenn þeirra og ættingjar, barnshafandi konur, alvarlega veikir einstaklingar og fatlaðir einstaklingar með langvarandi stuðningsþarfir. Ókei, þannig að fullorðnum konum og fullorðnum körlum má henda á götuna. Ég dreg þá ályktun af þessu að fylgdarlausum börnum sem hafa komið hingað, segjum 16 ára, 17 ára, sem verða svo 18 ára megi henda á götuna og ef þau verða alvarlega veik þá eigi þau ekki rétt á heilbrigðisþjónustu til að kanna hvort þau séu alvarlega veik þannig séð, alla vega ekki miðað við sýn umsagnaraðila á þetta mál. Síðan ber auðvitað að nefna, sem kemur fram í umsögn Þroskahjálpar og er eitthvað sem ég hef líka rekið mig á endurtekið við skoðun á málsmeðferð Útlendingastofnunar, að Útlendingastofnun sinnir ekki rannsóknarskyldu sinni þegar kemur að því að meta hvaða áhrif fötlun einstaklings ætti að hafa á málsmeðferðina og er ekki með neitt sérstakt kerfi til að halda utan um fatlaða umsækjendur um alþjóðlega vernd og þar af leiðandi er alls ekkert öruggt að passað verði með fullnægjandi hætti upp á að þessi undantekning um að það megi ekki vísa fötluðu fólki á götuna verði virt að neinu marki. Mig langar líka að segja að mér finnst áhugavert þetta með barnshafandi konur í ljósi þess að þessari sömu ríkisstjórn fannst samt ekkert athugavert við að senda mjög barnshafandi konu í margra klukkutíma flugferð þar sem heilsu hennar var teflt í tvísýnu fyrir ekkert svo löngu síðan. Það hafði engar teljandi afleiðingar. Það virtist öllum vera algerlega sama um það á sínum tíma, en ágætt auðvitað að það megi ekki henda óléttum konum á götuna á Íslandi. Það breytir því ekki að um leið og þú ert orðin 18 ára kona, barnlaus, ekki metin sem svo að þú sért fötluð - og þá fötluð með langvarandi stuðningsþarfir, ekki bara fötluð heldur fötluð með langvarandi stuðningsþarfir - og ekki metin sem svo að þú sért alvarlega veik þá má vísa þér á götuna. Við vitum auðvitað og við höfum dæmi um að þetta var gert áður en að þetta ákvæði kom einu sinni fram, og sem er sem betur fer ekki enn þá búið að festa í lög. Þetta var gert, um 20 umsækjendum um alþjóðlega vernd var vísað á götuna í febrúarmánuði 2021. Þá var sem betur fer ekki jafn viðbjóðslegt veður og hefur verið undanfarið en það breytir því ekki að stjórnvöld vísuðu 20 einstaklingum um alþjóðlega vernd á götuna um miðjan vetur fyrir tveimur árum síðan einmitt fyrir að standa í vegi fyrir eigin brottvísun að mati Útlendingastofnunar, eitthvað sem hefur reyndar ekki staðist skoðun dómstóla. Þegar þessi þjónustusvipting fór fyrir úrskurðarnefnd um útlendingamál var komist að þeirri niðurstöðu að þetta mætti ekki, það væri ekki heimild fyrir því í lögum að vísa fólki á götuna. Þess vegna er þetta hér, virðulegi forseti, vegna þess að það vantaði lagaheimild í lögum til að geta vísað fólki á götuna. En það hafði samt engar afleiðingar áður, pælið í því, í réttarríkinu Íslandi. Það hafði engar teljandi afleiðingar fyrir Útlendingastofnun og dómsmálaráðherra, sem var meðvituð um þessa þjónustusviptingu og meðvituð um að það væru efasemdir um hvort þetta væri lögmætt, að hafa hent 20 flóttamönnum á götuna, út á guð og gaddinn um miðjan vetur í hittiðfyrra. Þetta sýnir bara forherðinguna í þessum málaflokki og virðingarleysi gagnvart einum jaðarsettasta hópi samfélagsins. Það má henda honum á götuna án lagaheimildar og án afleiðinga. Það sem stjórnarliðar eru að gera með samþykkt þessa frumvarps, takist þeim það ætlunarverk sitt, er að lögfesta þá ómennsku að henda flóttafólki út á guð og gaddinn, jafnvel um miðjan vetur, jafnvel í þessu veðri sem við erum að sjá núna, án þess að hirða nokkuð um hvað verður um það og algerlega án þess að það sé hægt að sýna með nokkrum hætti fram á að það beri neina sök á því að það sé ekki hægt að vísa þeim úr landi. Það er það sem stendur til að gera með þessu frumvarpi. Þetta er ein helsta ástæðan fyrir því að ég stend hér í þessum ræðustól, og við Píratar, og mótmælum þessu af krafti og spyrjum enn og aftur: Hvers vegna vilja stjórnarliðar henda flóttafólki á götuna?

Frú forseti. Þar sem ræðutíminn er svo stuttur fer alltaf hálf ræðan mín í að rifja upp hvar ég var síðast þannig að ég ætla bara að vinda mér beint að efninu. Ég var að lesa upp úr umsögn Rauða krossins um 2. gr. frumvarpsins varðandi sjálfvirka kæru og 14 daga greinargerðarfrest. Í umsögn Rauða krossins segir m.a., með leyfi forseta: „Annars vegar eru ákvarðanir Útlendingastofnunar birtar og afhentar umsækjendum á íslensku og ekki þýddar á önnur tungumál en gera má ráð fyrir að lengd ákvörðunar í málum af þessu tagi sé 10–20 blaðsíður að jafnaði. Birting ákvörðunar fer nú fram á þann veg að ákvörðunin er ekki birt fyrir umsækjanda sjálfum, heldur send löglærðum talsmanni hans í gegnum forritið Signet Transfer en hvorki lögregla né fulltrúi Útlendingastofnunar sér um framkvæmd birtingar.“ Hér staldraði ég við síðast. Áfram heldur, með leyfi forseta: „Í kjölfarið þarf talsmaður að bóka fund ásamt túlki með umsækjanda til að skýra forsendur ákvörðunarinnar en slíkt er í flestum tilvikum ekki hægt að gera samdægurs. Á umsækjandi því ekki kost á að fá munnlegar skýringar á niðurstöðu máls við birtingu. Reynsla Rauða krossins af talsmannaþjónustu hefur verið sú að umsækjendur óska oft á tíðum eftir ráðgjöf hjá talsmanni að lokinni birtingu til að fá efnislega útskýringu á niðurstöðu ákvörðunar og í framhaldi að ræða næstu skref. Að mati Rauða krossins er frestur til umhugsunar um kæru nauðsynlegur og sjálfsagður til að gefa umsækjendum tækifæri til að kynna sér forsendur niðurstöðu ákvörðunarinnar og taka upplýsta ákvörðun um kæru.“ Þetta er fyrra atriðið sem gerir það að verkum að Rauði krossinn telur þessa breytingartillögu ekki til bóta í lögunum þó að það hljómi mjög sakleysislega að ætla að gera kæru í tilteknum málum sjálfkrafa. Áfram heldur, með leyfi forseta: „Síðari ástæðan“ - fyrir því að Rauði krossinn er andvígur þessu ákvæði - „snýr að þeim aðstæðum sem skapast hafa og leiða af vanrækslu Útlendingastofnunar á rannsóknarskyldu sinni skv. 1. mgr. 25. gr. útlendingalaga við ákvarðanatöku í málum er falla undir 36. gr. útlendingalaga.“ En það eru einmitt þau mál sem ákvæðinu er beint að. Það er bara í þessari tegund mála sem kæra verður sjálfkrafa og greinargerðarfrestur lögfestur í 14 daga, hvílík tilviljun. Áfram heldur, með leyfi forseta: „Rauði krossinn hefur ítrekað gert athugasemdir við mat Útlendingastofnunar á stöðu umsækjenda og hugsanlegum sérþörfum líkt og kveðið er á um í 1. mgr. 25. gr. útlendingalaga. Reynslan sýnir, að mati Rauða krossins, að stofnunin vanrækir skyldu sína til að hafa frumkvæði að slíkri rannsókn, jafnvel þegar vísbendingar eru uppi um að einstaklingar teljist í sérstaklega viðkvæmri stöðu. Reglulega kemur það upp að umsækjendur hafa ekki verið komnir með tíma í fyrstu heilbrigðisskoðun þegar þeir mæta til viðtals hjá Útlendingastofnun en í slíkri skoðun er skimað fyrir líkamlegum og andlegum veikindum. Í slíkum tilvikum er nauðsynlegt að bíða með ákvarðanatöku í málinu þar til gögn hafa orðið til og borist frá heilbrigðisyfirvöldum. Í flestum tilvikum berast gögn frá Göngudeild sóttvarna áður en ákvörðun Útlendingastofnunar er birt en til eru allmörg dæmi um hið gagnstæða.“ Ég ætla að fá að útskýra þetta aðeins. Það er sem sagt þannig að þegar einstaklingur kemur hingað og sækir um vernd fær hann tíma í heilbrigðisskoðun á göngudeild sóttvarna sem er deild heilsugæslunnar sem síðast er ég vissi var í Mjódd. Í þeirri skoðun er farið yfir það hvort viðkomandi sé með smitsjúkdóma sem gera það að verkum að viðkomandi þarf að halda sig frá öðrum eða slíkt eða þarf á einhverjum lyfjum að halda. Í þeirri skoðun er jafnframt skimað fyrir áfallastreituröskun og skimað fyrir ýmsum hlutum. Það er oftast þannig að fólk fær tíma í þessa skoðun áður en ákvörðun Útlendingastofnunar er tekin, ekki alltaf fyrir viðtalið hjá Útlendingastofnun og kemur allt of oft fyrir að þessi skoðun hefur ekki farið fram áður en viðtalið fer fram, sem er alvarlegt af mjög mörgum ástæðum. En það er bara mjög algengt að ákvörðun sé tekin í máli hjá Útlendingastofnun án þess að þessi gögn séu komin, án þess að það sé búið að kanna líkamlegt og andlegt ástand viðkomandi af hálfu fagaðila. Þá er ræðutíminn búinn einu sinni enn. Ég verð að halda áfram í annarri ræðu og óska eftir því við forseta að fá að fara aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Ég ætla að snúa mér aftur að efni málsins. Það er endalaust búið að tönnlast á því í meðferð þessa frumvarps að það muni auka skilvirkni kerfisins. Ég held að kollegi minn, hv. þm. Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir, sé hins vegar búin að benda á þó nokkur dæmi og mun eflaust benda á fjölmörg dæmi þess að skilvirknin muni ekki aukast heldur minnka. En það er eflaust ekkert hlustað á það frekar en annað. Í stað þess að horfa á frumvarpið sjálft og reyna að finna út hvar hægt er að bæta skilvirknina, þá virðist ekkert vera talað um það. Hins vegar, ef horft er á það hvernig skilvirkni Útlendingastofnunar er í heild, þá kemur ýmislegt í ljós. Ef hæstv. forsætisráðherra Katrínu Jakobsdóttur er t.d. annt um að hlutir séu afgreiddir hratt hér, þá er mikilvægt að við horfum á þetta í heild, ekki bara út frá hælisleitendum heldur almennt hvernig þessi stofnun vinnur. Hafandi komið að þeirri vinnu að bæta skilvirkni og leiða t.d. stafræna umbyltingu nokkurra stórra fyrirtækja og stofnana, þá er ekkert mjög óalgengt að sjá svona lagað, sér í lagi í umhverfi þar sem er ekkert verið að reyna að laga vandamálin sjálf heldur verið að horfa í rangar áttir. Mig langaði bara að gefa fólki smá innsýn inn í hversu skilvirkir hlutir eru og þessar upplýsingar eru beint af vef Útlendingastofnunar. Ef sótt er um dvalarleyfi fyrir aðstandanda Íslendings eða aðstandanda EES-búa þá er í augnablikinu verið að afgreiða umsóknir um slíkt frá því í júlí 2022. Það er að verða kominn febrúar á morgun og verið er að afgreiða umsóknir sem komu um mitt síðasta ár. Með öðrum orðum, ef ég hefði verið búsettur erlendis eða giftur erlendum aðila sem kemur frá svæði utan EES og ég flyt hingað heim, þá hefur alla vega tekið rúma sex mánuði að afgreiða þá umsókn, þrátt fyrir að ég hafi borgað 16.000 kr. Meira að segja með það að endurnýja slíkt dvalarleyfi er verið að horfa á nóvember 2022. Sama gildir um atvinnuleyfi. Verið er að afgreiða atvinnuleyfi fyrir einhvern utan EES frá júlí 2022. Ég hef talað við fjölmörg frumkvöðla-, tækni- og nýsköpunarfyrirtæki hér á landi sem segja að það sé ótrúlegt að það skuli geta tekið rúma sex mánuði að afgreiða atvinnuleyfi. Þar borgarðu 45.000 kr. Ef þú ætlar að fá svokallaða vistráðningu eða það sem, með leyfi forseta, kallast „au pair“, þá er núna verið að afgreiða umsóknir frá ágúst 2022. Og ef þú sækir um ríkisborgararétt þá borgarðu 27.000 kr. fyrir og í dag er verið að afgreiða umsóknir frá apríl 2022. Já, frú forseti, ég held að það þurfi að fara í allsherjaruppskurð á þessari stofnun til að tryggja að hægt sé að veita þar þjónustu á skilvirkan hátt, en ekki bara henda í okkur frumvörpum sem hafa ekkert með skilvirkni að gera 

Forseti. Eins og ég nefndi hérna í fyrstu ræðunni þá er þetta í fyrsta sinn sem frumvarpið kemur í 2. umr. Ástæðan fyrir því er kannski að fyrri útgáfur þessa frumvarps fengu mjög neikvæðar umsagnir og stjórnarliðar einfaldlega treystu sér ekki í það verkefni að ræða málið í þingsal, enda er það mjög erfitt þegar frumvarpið er eins lélegt og raun ber vitni. Í þetta skipti virðist markmiðið sett þrátt fyrir slæmar umsagnir, ákveðið að setja hausinn undir sig og trukka þessu í gegn, bara þola neikvæðu umfjöllunina og neikvæðu umsagnirnar og gera þetta samt. Það er dálítið áhugavert að átta sig á því, því að ekki eru stjórnarliðar að koma hérna til að ræða málið heldur flýja þau út í öll horn og króka og kima, koma hingað kannski til að ná í einhverja tösku eða eitthvað svoleiðis og segja: Nei, ósammála. Við erum í dálítið skringilegum aðstæðum akkúrat eins og er. Það er sem sagt búið að ákveða að þetta sé slæmt frumvarp, umsagnir eru lélegar en við ætlum samt að gera þetta. Eins og er búið að koma hérna aðeins inn á og útskýra er þetta ferli dálítið viðkvæmara en svo að það sé hægt að líta þannig á að hingað komi bara einhverjir útlendingar að sækja um eða svindla á kerfinu eða eitthvað svoleiðis. Það eru hérna ýmsir hópar sem eru í rosalega erfiðri stöðu. Tökum dæmi vegna breytingarinnar um að setja fólk á götuna eftir 30 daga, að þá missi það þjónustu, hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir tók dæmi áðan um Chile. Tökum mjög nærtækt dæmi sem er hópur sem býr á Íslandi núna og er frá Íran. Það er ekki hægt að senda þetta fólk til Írans. Við erum ekki með neinn samning um móttöku flóttafólks, umsækjendur um alþjóðlega vernd hérna á Íslandi, að Íran taki við þeim aðilum. Og af hverju í ósköpunum ættum við að vilja senda fólk til Írans miðað við ástandið þar, í alvöru? Það er talað um að það eigi að fjarlægja þjónustu við fólk sem er búið að fá synjun eftir umsagnarferli og kærunefnd en svo getur það ekkert farið, það hefur engan stað að fara á, það er ekki hægt að senda það aftur til Írans, íslensk stjórnvöld geta það ekki, þau geta ekki tekið viðkomandi og skilað honum til Þýskalands eða eitthvað svoleiðis. Það má ekki, það væri mjög skrýtið. Íslensk stjórnvöld geta ekki tekið viðkomandi og skilað alla leið til Írans, það væri enn brjálæðislegra. Hvað þá? Þá er verið að segja að þessi viðkomandi aðili eigi einfaldlega að forða sér sjálfur af því annars fer hann á götuna. Er það í alvörunni það sem við viljum gera, að fólk sem virðist ekki uppfylla einhver þröng skilyrði, fellur ekki undir alþjóðlega vernd, kemur frá Íran, miðað við einmitt ástandið þar, þurfi bara að þola það að vera sent á götuna, það séu skilaboðin okkar til fólks sem kemur frá Íran hingað? Ég get alla vega ekki séð að það sé eitthvað sem stjórnarliðar hafa neitt sérstaklega mikinn áhuga á að tala um, enda eru þau ekki á svæðinu og bara láta sig hverfa. Mig langar til að benda aðeins á að það hafa verið breytingar á undanförnum árum á lögum um útlendinga. Það hafa meira að segja verið gerðar reglugerðarbreytingar sem eru pínulítið vafasamar þegar allt kemur til alls en þær varða einmitt þessar bersýnilega tilhæfulausu umsóknir. Til að hafa það algerlega í huga og til hliðsjónar erum við alls ekki að tala um fólk sem er með bersýnilega tilhæfulausar umsóknir. Það er búið að setja reglugerðarbreytingu til að þær umsóknir verði afgreiddar. Við erum alltaf að tala um fólk sem hefur, miðað við mat stjórnvalda á Íslandi, einhver rök fyrir því að vera umsækjendur um alþjóðlega vernd, er ekki með bersýnilega tilhæfulausar umsóknir. Við skulum hafa það í huga þegar við erum að ræða þetta frumvarp að það snýst um þann hóp en ekki um hópinn sem á alls ekki við hérna með þessar bersýnilega tilhæfulausu umsóknir, þetta snýst um hópinn sem er ekki með bersýnilega tilhæfulausar umsóknir. Hvernig það síðan skiptist innan þess hóps, hvaða ákvæði og lagabreytingar virka á hvaða hóp fyrir sig, 

Forseti vill minna þingmenn á að virða ræðutíma.

Frú forseti. Ég kom hingað upp þegar ég sá hv. þingmann í ræðustól af þeirri ástæðu að við sitjum saman í fjárlaganefnd og kannski í samhengi við þann málflutning sem ég var með í ræðu minni um þetta mál, þar sem ég var að lýsa furðu minni og vonbrigðum með það að þau fimm ár sem þetta frumvarp hefur í einhverjum myndum verið hér til meðferðar inni í þingsal þá hafa ráðherrar ríkisstjórnarflokkanna bent hver á annan. Dómsmálaráðherra talar um að jú, vissulega þurfi að skoða vinnuréttarlöggjöfina, en það sé jú hjá félagsmálaráðherra. Ráðherra nýsköpunarmála er núna að tala um aukin réttindi fólks til að koma hingað til lands í tengslum við ákveðnar greinar og sérfræðistörf. En spurningin lýtur sem sagt að því - af því að við erum nú að ræða útgjöld og kostnað, fjárfestingar til lengri og skemmri tíma o.s.frv., inni í fjárlaganefndinni - ég er svo sannfærð um það að ríkisstjórnarflokkarnir þrír hafa dregið það árum saman að skoða stóru myndina, skoða heildarsamhengið, að þau leggi ekki fram heildstæða stefnu einfaldlega bara í innflytjendamálum - ólíkir hópar innflytjenda sem hingað sækja, vitaskuld á ólíkum forsendum en allt helst þetta í hendur, en þau eru hér með einhvern bútasaum og tala um þetta sem einn anga málsins og svo komi eitthvað annað einhvern tíma seinna sem við vitum ekkert um af því að í öll þessi ár hafa þau talað með þeim hætti en hafa ekkert gert - hvort þingmaðurinn líti þau mál sömu augum og ég, að hér sé í reynd að verða til mikill kostnaðarauki í málinu sem ríkisstjórnarflokkarnir sjálfir bera mikla ábyrgð á með því að geta ekki nálgast málaflokkinn heildstætt og geta ekki mótað sér heildarsýn og heildarhugmyndafræði í málaflokknum, sem ég held reyndar að stafi af því að þessir þrír flokkar geta ekki komið sér saman um það hver heildarstefnan eigi að vera.

Forseti. Þetta er alveg hárrétt hjá hv. þingmanni, það er verið að bæta við ýmsum svona ákvörðunarstöðum fyrir stjórnvöld, að meta það hvort viðkomandi falli undir ýmis undanþáguákvæði. Ef það er ekki gert málefnalega er það kæranlegt og það er kostnaðarsamt að bæta við auknu mögulegu skrifræði. Það mun lengja málsmeðferðartíma að taka burt þarna - það hefur alla vega verið talað um að þau vilji losna við 12 mánaða regluna sem þvingi málsmeðferðina af stað. Það mun bara þýða að fólk verður hérna enn lengur sem er kostnaður bæði fyrir ríki og sveitarfélög. Á heildina litið er alveg rétt að það fer rosalega mikill peningur í þetta sem væri hægt að nýta í ýmislegt annað ef útlendingastefnan væri heildstæðari hérna á Íslandi þannig að það væri einfaldlega hægt að taka á móti fólki og nýta peninginn í annað, ef við getum orðað það þannig. En vandinn sem við glímum við er vissulega sá, og það er alveg rétt sem er bent á í þessu frumvarpi, að hann er búinn að breytast á undanförnum áratug. Það eru miklu, miklu fleiri á flótta á alþjóðavísu og alþjóðasamfélagið þarf að bregðast við því saman. Við getum það ekki ein, auðvitað ekki. En hvar er þá ríkisstjórnin að kalla eftir einhvers konar viðbrögðum, sameiginlegum viðbrögðum ríkisstjórna í Evrópu og víðar? Við erum bundin af alþjóðaskuldbindingum og við getum verið eins ströng og við erum kannski á umsóknarferlinu sem er samkvæmt flóttamannasáttmálanum. Við þurfum þess ekki. Við getum verið linari á því í rauninni og minnkað kostnaðinn. 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir svarið. Ég vildi bara nefna þetta og spyrja að þessu vegna þess að mér finnst vera aukinn þungi í því af hálfu stjórnarþingmanna að kerfið sé dýrt og það er alveg rétt, það er dýrt. En á sama tíma - og þess vegna finnst mér vera holur hljómur í því að kvarta undan kostnaðarauka þegar menn koma sér hjá sinni pólitísku ábyrgð sem er að búa til og leggja hinar pólitísku línur yfir sviðið allt en ekki bara einn kima. Það er talað um að umsóknir séu fleiri ár frá ári og öll sem sæki um séu ekki fólk sem sé eiginlega flóttafólk í þeim skilningi, ég hef ekki innsýn eða þekkingu til að leggja mat á það. Ef svo væri, á sama tíma og ráðherrar ríkisstjórnarinnar tala um ákveðna þörf í atvinnulífinu fyrir fólk erlendis frá, ófaglært, sérfræðinga, öll störf þar undir, hvers vegna er þá ekki farið í að létta á þunganum þarna og lækka með því kostnað, ef þetta er réttmæt umfjöllun meiri hlutans, sem ég geri mér ekki alveg grein fyrir hvort er? Eitt helsta einkenni ríkisstjórnarinnar núna, ef maður ætlar að greina hana eftir fimm ár, er þetta lögmál hennar að taka ekki ákvarðanir, leyfa hlutunum að malla. Þetta er langtímastjórn en það er sjaldnast langtímaplan. Það kostar. Ef mönnum væri raunverulega annt um að ná einhverjum kostnaði niður - og ég er ekki að nefna þetta í samhengi við það að mér finnist að við eigum ekki að gera vel í þessum málaflokki, eða að við eigum ekki að gera betur, ég er svona að reyna að ná því fram að mér finnst vera holur hljómur í þessari gagnrýni meiri hlutans. Ég minnist þess ekki að hafa heyrt einn einasta stjórnarþingmann innan fjárlaganefndar t.d. kalla eftir því að dómsmálaráðuneytið eða félagsmálaráðuneytið færi í það að móta heildstæða stefnu til að geta unnið með markvissum hætti og ná þannig utan um málaflokkinn.

Forseti. Ég er í fjárlaganefnd eins og hv. þingmaður nefndi og ég sé ekki kostnaðarmatið í þessu frumvarpi en tilfinning mín er sú að kostnaður muni aukast í raun per umsókn, sem sagt ekki af því að umsóknum fjölgi eða ferlið lengist. Breytingarnar sem verið er að gera hérna munu leiða til þess að kostnaður mun aukast og núverandi kostnaður í kerfinu er vegna stjórnleysis stjórnvalda sjálfra. Þau kvarta undan því að það sé stjórnleysi í málaflokknum. Þau ráða málaflokknum. Þau eru að stjórna málaflokknum.

Þau eru stjórnvaldið.

Þau eru stjórnvaldið sem á að stjórna því en þau segja sjálf: Við erum með algjört stjórnleysi hérna. Ég veit ekki hvort er rétt, hvort þau séu að skálda það að það sé stjórnleysi til að koma þessum breytingum í gegn eða hvort það sé í raun og veru stjórnleysi. Hvort tveggja getur jafnvel verið satt í því tilviki því að við höfum mismunandi málsmeðferð fyrir fólk miðað við hvaðan það er í heiminum sem segir sitt um ýmislegt hér. Mér finnst, sem fulltrúa í fjárlaganefnd, mjög oft mjög illa farið með greiningar á fjárhagslegu umfangi stjórnarfrumvarpa. Ég hef elt það í mjög mörgum málum og við vorum einmitt á fundum núna síðdegis um hvernig væri hægt að leggja betur fram greiningar á því hver væri kostnaður laga. Hvað kostar að framfylgja lögum um útlendinga, hvernig er hægt að gera það á skilvirkari hátt án þess að það kosti réttindi? Því það er alltaf þjónustan sem við erum að ákveða hérna að þurfi að veita og við þurfum að veita samkvæmt alþjóðasáttmálum, við skorumst ekkert undan því og frumvarpið segir það bara bókstaflega að við viljum framfylgja öllum réttindum samkvæmt flóttamannasamningi Sameinuðu þjóðanna. 

Virðulegur forseti. Mér er umsögn Mannréttindastofnunar Háskóla Íslands mjög hugleikin af nokkrum ástæðum. Í henni má finna mjög skýrt ástæðurnar fyrir því að Píratar, og vissulega aðrir í stjórnarandstöðu, hafa kallað eftir því að fá faglega og óháða úttekt á því hvort þetta frumvarp standist stjórnarskrá og aðrar mannréttindaskuldbindingar Íslands. Svo að við byrjum á forsögunni, hvers vegna skiptir það máli? Jú, vegna þess að það kemur fram í greinargerð með frumvarpinu sjálfu, frumvarpi frá dómsmálaráðherra, sem þar til fyrir skömmu sá um framfylgd mannréttindaskuldbindinga af hálfu Íslands. Það er komið á aðeins skárri stað hjá hæstv. forsætisráðherra en ég vil þá endurtaka að hún mætti endurskoða nálgun sína gagnvart mannúð vegna þess að mannúð er ekki skilvirkni við að henda fólki úr landi eins og hún tönnlast oft á. Ég vil einmitt í forsögunni eða í inngangi mínum, áður en ég fer að tala um umsögn Mannréttindastofnunarinnar, vísa í að nýlega fékk Alþingi áminningu. Þetta kemur fram í nefndaráliti hv. þm. Arndísar Önnu Kristínardóttur Gunnarsdóttur, 3. minni hluta allsherjar- og menntamálanefndar í þessu máli, og er hún þá raunar að vísa í þessa umsögn þannig að ég kannski bara tala um hana allan tímann. En þar segir, með leyfi forseta, „að nýlega hafi Alþingi fengið áminningu af hálfu Hæstaréttar Íslands í dómi réttarins í máli nr. 20/2022 sem féll 26. október 2022. Í dóminum segir: „Við breytingar á [...] lögum nr. 50/2015 sinnti löggjafinn því ekki stjórnskipulegri skyldu sinni til að meta hvort lagasetning rúmaðist innan þeirra marka sem stjórnarskráin setur.“ Þá vísar dómurinn til almennra athugasemda með frumvarpi því sem varð að lögunum sem um ræðir, þar sem segir að ekki hafi þótt tilefni til að skoðað yrði sérstaklega samræmi við stjórnarskrána eða alþjóðlegar skuldbindingar.“ Hvers vegna minnist ég á þetta? Vegna þess að það liggur fyrir dómafordæmi um að þegar vissulega er ástæða til að skoða áhrif frumvarps á stjórnarskrárvarin réttindi borgaranna eða önnur ákvæði stjórnarskrárinnar er ekki ásættanlegt af hálfu löggjafans að segja einfaldlega að ekki hafi þótt tilefni til að kanna hvort frumvarpið standist stjórnarskrá. Það er hreinlega ekki boðlegt og það er sér í lagi ekki boðlegt að dómsmálaráðherra Íslands láti þannig, eins og stjórnarskráin skipti bara engu máli. Það er ekki ásættanlegt, virðulegi forseti. Í umsögn Mannréttindastofnunar Háskóla Íslands kemur fram að stofnunin telji það afar óheppilegt að hvorki sé vísað til ákvæða stjórnarskrár né mannréttindasáttmála Evrópu. Efni frumvarpsins varði með augljósum hætti mannréttindi umsækjenda um alþjóðlega vernd og það er þannig, efnið varðar með mjög augljósum hætti réttindi umsækjenda um alþjóðlega vernd; rétt til heilbrigðisþjónustu, rétt til skjóls frá veðri og vindum hérna á Íslandi. Ég minni á að það eru dæmi um að stjórnvöld vísi flóttafólki á götuna hérna, á guð og gaddinn í febrúarmánuði. Þar koma einnig fram þau atriði sem einmitt hefði þurft að skoða og er ekki enn búið að skoða. Áður en ég fer yfir þau atriði, virðulegi forseti, verð ég enn og aftur að lýsa yfir djúpum vonbrigðum og skilningsleysi með það að meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar hafi neitað að óska eftir faglegri úttekt Mannréttindastofnunar Háskóla Íslands á því hvort þetta frumvarp standist stjórnarskrá. Mér er fyrirmunað að skilja hvaða rökstuðningur er þar að baki. Þau framkvæmdu ekki mat á því hvort málið stæðist stjórnarskrá. Þau viðurkenna í greinargerðinni að þau gerðu það ekki. Það stendur þarna, svart á hvítu: Fannst ekki tilefni til þess. Nú er hver umsagnaraðilinn á fætur öðrum búinn að benda þessum meiri hluta á að fullt tilefni sé til þess og það er reyndar augljóst hverju mannsbarni sem les þetta frumvarp að auðvitað er tilefni til þess. En þá er ekki hægt að láta framkvæma slíkt mat. Nei, það má ekki. Auðvitað lögðum við þetta til formlega í nefndinni og það var fellt af meiri hlutanum. Og hvað þýðir það, virðulegi forseti? Það þýðir að þessi meiri hluti kærir sig ekki um faglegt aðhald, kærir sig ekki um faglega rýni á verkum sínum þegar þau sjálf hafa neitað að vinna vinnuna sem þarf að vinna samkvæmt stjórnarskrá ef marka má Hæstarétt. Hvaða atriði eru það? Hvaða atriði eru það sem við þurfum að skoða? Það er t.d. niðurfelling þjónustu, það að henda flóttafólki götuna, sem mér varð tíðrætt um hér í fyrri ræðu minni, virðulegi forseti. Þetta varðar t.d. 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar sem fjallar um rétt til aðstoðar vegna sjúkleika og örorku o.s.frv., nú eða 65. gr. jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar. Þetta þarf að taka til athugunar, virðulegi forseti. Breyttar reglur um endursendingar flóttafólks varða 68. gr. stjórnarskrárinnar og 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu en þetta fjallar um bann við pyntingum og annarri ómannúðlegri og vanvirðandi meðferð eða refsingu, virðulegi forseti. En það er ekki búið að skoða hvort þetta frumvarp sé í samræmi við algilt og að mínu mati heilagt bann við pyntingum og annarri ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu. Það þótti ekki tilefni, virðulegi forseti, til að kanna hvort þessi mikilvæga regla væri brotin, þrátt fyrir að hér bendi Mannréttindastofnun Háskóla Íslands á að tilefni sé til að skoða það. Það var bara áfram gakk með þetta mál, skítt með 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu um bann við pyntingum, þurfum ekkert að pæla í því. Sérákvæði um börn í þessu frumvarpi varðar 3. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar um að börnum skuli tryggð vernd í lögum, sú vernd sem velferð þeirra krefst - ekkert skoðað. Hvar var hæstv. barnamálaráðherra þegar við kölluðum eftir þessu áliti? Er honum bara alveg sama um hvort þetta frumvarp standist stjórnarskrárvarin réttindi barna á flótta? Hann hefur alla vega ekki sést hér til að lýsa yfir afstöðu sinni til þess. Framkvæmd ákvarðana um brottvísanir varðar 71. gr. stjórnarskrárinnar og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu og ýmis útfærsluatriði á málsmeðferð kunna að varða 70. gr. stjórnarskrárinnar og 6. og 13. gr. mannréttindasáttmálans hvað varðar rétt til aðgangs að dómstólum, réttláta málsmeðferð, rétt til raunhæfs úrræðis til að leita réttar síns. Að mati Mannréttindastofnunar Háskóla Íslands, ekki mín eða Pírata heldur Mannréttindastofnunar Háskóla Íslands, er það óhjákvæmilegt að löggjafinn taki skýra afstöðu að undangengnu efnislegu mati til þess hvort skilyrðum stjórnarskrár sé fullnægt varðandi þetta frumvarp, taki skýra afstöðu að undangengnu efnislegu mati, en þessi meiri hluti neitaði að taka skýra afstöðu og neitar sjálfur að framkvæma efnislegt mat og neitar okkur um að láta óháðan aðila framkvæma þetta efnislega mat. Mín niðurstaða, virðulegi forseti, að þessu sögðu, að þessari málsmeðferð undangenginni, er sú að þessi meiri hluti ber ekki nægilega mikla virðingu fyrir stjórnarskrá lýðveldisins Íslands.

Frú forseti. Ég held áfram þar sem frá var horfið en ég er að fara yfir athugasemdir Rauða krossins á Íslandi við 2. gr. frumvarpsins sem fjallar um sjálfkrafa kæru í ákveðinni tegund mála og lögbundinn greinargerðarfrest. Ég ætla að grípa niður í umsögnina þar sem frá var horfið, með leyfi forseta: „Þá telur Rauði krossinn upplýsingar úr sjúkraskrá oft gefa tilefni til frekari rannsóknar og greiningar á andlegum eða líkamlegum veikindum umsækjenda með öflun ítarlegri vottorða. Töluvert ber á því að Útlendingastofnun fellst ekki á að veita umsækjendum frest til að afla slíkra gagna sjálfir. Enn fremur eru umsækjendur ítrekað látnir bera hallann af því ef gögn skortir sem varpa ljósi á andlega eða líkamlega heilsu viðkomandi.“ Hér er það Rauði krossinn á Íslandi sem skrifar. Þegar þetta frumvarp kemur fyrst fram og þar til í febrúar eða mars á síðasta ári, ef ég man rétt, sá Rauði krossinn um réttindagæslu við allt flóttafólk sem hingað leitar að vernd með mjög fáum undantekningum. Það er því alveg ljóst að Rauði krossinn hefur mjög umfangsmikla reynslu af því að fylgja eftir umsóknum um alþjóðlega vernd. Það er því sláandi þegar aðili sem hefur farið með nánast öll mál talar um það annars vegar að töluvert beri á því að Útlendingastofnun veiti fólki ekki frest til að afla gagna sjálft og láti svo hins vegar fólk bera hallann af því að gögnin skorti. Þetta er eitthvað sem er algengt í framkvæmd, að sögn Rauða krossins hér. Eins og fram kom í máli mínu áður og kemur fram í umsögninni líka hafa bæði kærufresturinn og greinargerðarfresturinn verið nýttir til að afla þessara gagna fyrir kærunefnd útlendingamála og oft eru það þessi gögn sem umbylta málum. Þetta sýnir hvernig framkvæmd laganna af hálfu Útlendingastofnunar er það sem skerðir skilvirknina hér á landi vegna þess að mál eru að fara til kærunefndar sem eiga ekki heima þar. Ef Útlendingastofnun myndi sinna sinni rannsóknarskyldu, veita fólki annaðhvort frest til að afla umræddra gagna eða aðstoð við að afla þeirra og ef gögnin skortir að láta fólk njóta vafans af því að gögnin skorti - það er eðlileg stjórnsýsla og það er eitthvað sem ég held að myndi bæta talsvert úr skilvirknivandanum hér á landi, þ.e. ef allar meginreglur, og þau viðmið sem hafa skapast í almennum stjórnsýslurétti hér á landi, yrðu betur virtar af hálfu Útlendingastofnunar. Sú er hér stendur hefur lengi haft í hyggju að skrifa fræðigrein sem gæti heitið: Stjórnsýsluréttur fyrir útlendinga. Ýmislegt sem þykir eðlilegt alls staðar annars staðar í stjórnsýslunni virðist einhvern veginn ekki gilda þegar kemur að útlendingum. En það er ekkert í lögum sem segir að annað eigi að gilda þegar kemur að útlendingum. Ég ætla að halda áfram, með leyfi forseta: „Afleiðingar þessarar vanrækslu stofnunarinnar geta verið alvarlegar þegar umsækjendur sem í raun falla undir hugtakaskilgreiningu 6. tölu. 3. gr. útlendingalaga fá ekki viðurkenningu á stöðu sinni þar sem ekki hefur farið fram rannsókn á andlegu eða líkamlegu ástandi viðkomandi í samræmi við 1. mgr. 25. gr. útlendingalaga. Á þetta einnig við í málum þar sem um er að ræða einstaklinga sem falla beinlínis að einhverju þeirra atriða sem talin eru upp í 6. tölul. 3. gr. útlendingalaga, svo sem fórnarlömb mansals, fólk með geðraskanir og einstaklingar sem hafa orðið fyrir pyndingum, kynfæralimlestingum, nauðgun eða öðru alvarlegu andlegu, líkamlegu eða kynferðislegu ofbeldi og vísbendingar liggja fyrir um afleiðingar þess á viðkomandi. Hefur umræddur 15 daga kærufrestur því oft nýst talsmanni og umsækjanda til nauðsynlegrar gagnaöflunar í því skyni að varpa ljósi á sérstaklega viðkvæma stöðu viðkomandi. Algengt er sem dæmi að umsækjandi eigi bókaðan tíma hjá sérfræðingi á komandi dögum eða vikum en Útlendingastofnun fellst ekki á að bíða eftir því að gagna sé aflað í samræmi við 1. mgr. 25. gr. útlendingalaga áður en ákvörðun er tekin í málinu.“ Ég er aftur að falla á tíma en ég ætla að fá að skjóta því hér að að þetta er mjög sláandi að hafa í huga í ljósi svara frá ráðuneytinu sem bárust við fyrirspurn þingmanns sem beint var til dómsmálaráðherra um fjölda fatlaðra einstaklinga sem sækja um vernd þar sem ekki eru til tölur yfir það. Það er ekki að sjá 

Frú forseti. Ég ræddi í síðustu ræðu minni um skilvirkni. Þegar kemur að skilvirkni þá er annað sem hefur einnig komið mikið upp og það er umræða um kostnað. Mig langar aðeins að grafa ofan í kostnaðinn vegna þess að hann tengist skilvirkninni dálítið vel. Til að skoða það skoðaði ég nýjustu ársskýrslu Útlendingastofnunar sem kom út fyrir árið 2020. Það er athyglisvert að sjá að þegar kemur að launum og launatengdum gjöldum hjá Útlendingastofnun eru það um 500 millj. kr. en ef maður notar þumalputtareglu sem virðist almennt vera horft á varðandi hver kostnaður er við ríkisstarfsfólk með öllum launatengdum gjöldum, að hvert stöðugildi sé um 15 milljónir, þá eru þetta um 25 stöðugildi, sem aftur kostar 500 milljónir. En það er athyglisvert að fara aðeins dýpra ofan í kostnaðinn vegna þess að það kemur líka fram þarna að 2,5 milljarðar, þ.e. fimmfaldur launakostnaðurinn, fóru í aðkeypta þjónustu. 1,4 milljarðar af því fóru til sveitarfélaganna sem eins og hefur verið bent á sjá um að taka á móti og hýsa fólkið. Það er hins vegar athyglisvert að sjá að 500 milljónir, hálfur milljarður, fara í það sem skilgreint er sem öryggisþjónusta. Þetta er væntanlega kostnaðurinn við það að fá stoðdeild ríkislögreglustjóra til þess m.a. að flytja fólk úr landi eða taka fólk og smala því saman og henda í fangelsi áður en það er sent úr landi. 37 milljónir fara líka í að leigja flugvélar til að flytja fólk úr landi. Það hefur verið mikið talað um hvað það er mikill peningur sem sjálfir hælisleitendurnir fá. Samtals voru það 106 milljónir árið 2020. Það eru þessar 8.000 kr. á viku. Já, þetta er kostnaður en það kostar að sýna mannúð. Það kostar að vera hluti af alþjóðasamfélaginu og kostar t.d. að taka á móti frændum okkar í austri sem eru að berjast fyrir lýðræði Evrópu. Já, það er eitthvað sem á að kosta okkur. Við erum ekki að leggja peninga í her. Flest ríki Evrópu eru að leggja allt að 2% í varnarmál. Við erum ekki að því og þess vegna þurfum við að leggja okkar af mörkum þegar kemur að því að taka á móti fólki á flótta og styðja fólk í neyð. Ef við viljum lækka þann kostnað sem ég var að telja upp hérna áðan þá eru til leiðir til þess. Það er með því að gera kerfið raunverulega skilvirkara, eitthvað sem þetta frumvarp gerir ekki. Ef við viljum lækka kostnað þá getum við t.d. gefið fólki atvinnuleyfi strax, eitthvað sem er gert að hluta til í þessu en ekki fyrir alla. Það er líka stundum sagt að við þurfum að bæta hlutina í þeim löndum sem fólk er að flýja frá. En þá þurfum við sem þjóð að fara að mæta þeim skuldbindingum sem við höfum ekki gert í áratugi en það er að setja 0,7% af þjóðarframleiðslu í þróunaraðstoð en ekki 0,35% eins og ríkisstjórnin er að gera í dag og hefur engin áform um að hækka samkvæmt fjármálaáætlun sinni. Þannig að já, ef við ætlum að tala um kostnað og skilvirkni, lögum þá það sem virkilega hefur áhrif. 

Forseti. Hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir fór mjög vel áðan yfir umsögn Mannréttindastofnunar Háskóla Íslands sem ég tek undir með henni að er ótrúlega mikilvæg umsögn. Þarna er í miklum smáatriðum farið yfir hvaða greinar stjórnarskrárinnar breytingarnar í þessu frumvarpi varða og mikilvægi þess. Það er mikilvægt að fá úr því skorið hvort þetta standist stjórnarskrá og alþjóðlega samninga eins og mannréttindasáttmála Evrópu. Þau orðuðu það meira að segja þannig í umsögn sinni, með leyfi forseta: „Óhjákvæmilegt er að löggjafinn taki skýra afstöðu að undangengnu efnislegu mati til þess hvort skilyrði um stjórnarskrárákvæðið sé fullnægt.“ Óhjákvæmilega, forseti, en það er ekkert óhjákvæmilegt út af því að er enginn, núll áhugi á því að fara í þá skoðun og gangast við því efnislega mati. En forseti, mig langar líka til að fjalla aðeins um umsögn Mannréttindaskrifstofu Íslands vegna þess að það er mjög góð umsögn og þar segir, með leyfi forseta: „Mannréttindaskrifstofu Íslands (MRSI) hefur borist framangreint frumvarp til umsagnar. Vísar skrifstofan til yfirlýsingar 15 félagasamtaka á Íslandi til stjórnvalda, dags. 20. maí sl., þar sem vísað var til skorts á samráði við gerð framangreinds frumvarps til breytinga á lögum um útlendinga og skorað á ríkisstjórnina að taka skref til baka, dýpka samtalið og samráðið og þannig að ná faglegri sátt.“ Forseti. Ég staldra við þessi orð, „að ná faglegri sátt“. Auðvitað á að ná faglegri sátt en ekki pólitísku sáttinni sem virðist einhvern veginn vera eini fókus, afsakið slettuna, ríkisstjórnarinnar sem er samansett af svo ólíkum flokkum, sem reyndar eftir, hvað er þetta orðið, fimm ára samstarf eru kannski ekkert svo ólíkir lengur en alla vega eiga að líta út fyrir að vera ólíkir, með ólíkar áherslur. Þá snýst þetta allt um að ná einhvers konar sátt þeirra á milli og allri fagmennsku er fórnað í þeirri sátt. Þannig að mér finnst mikilvægt að staldra við þetta. Auðvitað talar Mannréttindaskrifstofu Íslands um mikilvægi þess að ná faglegri sátt. Það er bara miður, forseti, að það er ekki horft til þess í þeirri mikilvægu vinnu sem á sér stað hjá framkvæmdavaldinu, eða hjá þessari ríkisstjórn, að ná þessari faglegu sátt, því að ekki er hlustað á þessar umsagnir. Í þessari umsögn Mannréttindaskrifstofu Íslands er mikið fjallað um 6. gr., sem ég hef líka talað um í fyrri ræðum, en hún snýr að því að réttur til þjónustu fyrir umsækjendur um alþjóðlega vernd falli á brott 30 dögum eftir birtingu endanlegrar ákvörðunar í máli en þó megi ekki fella niður réttindi barna, foreldra, eða umsjónarmanna þeirra og annarra heimilismanna sem teljast til ættingja barna, barnshafandi kvenna, alvarlegra veikra einstaklinga og fatlaðra einstaklinga með langvarandi stuðningsþarfir. Ég les úr umsögninni, með leyfi forseta: „Þau réttindi sem hér um ræðir og fjallað er um í 33. gr. laga um útlendinga nr. 80/2016 eru grundvallarmannréttindi.“ Þetta orð kemur dálítið oft fram í mismunandi umsögnum; grundvallar. Þegar maður hugsar um orðið þá hugsar maður einhvern veginn: Þetta er grunnurinn sem allt annað á að byggja á, þannig að þetta ætti að vera forsenda þeirrar vinnu sem fer í gang. En það er það ekki, engan veginn, og ég skil ekki að fólki finnist það í lagi. Þess vegna kannski hlæ ég hérna í pontu, maður ætti ekki að vera að hlæja, maður ætti að vera að gráta. Þetta er grátlegt. En þegar maður er búinn að standa hérna og tala um þetta í svona langan tíma þá verður þetta líka grátbroslegt. Þetta eru réttindi sem eru tryggð í samningi Sameinuðu þjóðanna um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi sem Ísland er aðili að og hefur fullgilt. Þetta snýr að því að svipta fólk þjónustu, að henda því bara út á götu og maður hlýtur að spyrja sig, forseti: Af hverju er svona mikið kappsmál fyrir ríkisstjórnina að auka á neyð fólks og örvæntingu? Þetta er fólk sem kemur hingað í neyð og er örvæntingarfullt og svarið er að auka á þessa neyð. Hvers vegna? Í þeirri von um að fólkið hypji sig bara  
            

Forseti vill aftur minna þingmenn á að virða ræðutímann.

Forseti. Aðeins til að halda áfram með ræðu hv. þm. Halldóru Mogensen: Eins og ég talaði um í ræðunni áðan þá kemst t.d. fólk frá Íran ekkert aftur til Írans. Það er ekkert auðvelt að komast til Írans. Áður fyrr þurfti jafnvel að fljúga til Moskvu - það er enginn að fara þangað núna - og millilenda þar. Við erum því að tala um hóp fólks sem er í raun fast á landinu og kemst ekkert burtu nema með hjálp íslenskra stjórnvalda. En hvert eiga þau að fara? Mörg hver hafa engan annan stað, eru kannski ekki komin með alþjóðlega vernd neins staðar annars staðar, komu hingað sem fyrsta umsóknarland og eru bara föst, en uppfylla, þrátt fyrir aðstæður í Íran, ekki þær kröfur sem stjórnvöld gera hérna, sem eru ansi harðar; kröfurnar sem eru gerðar til að uppfylla skilyrðin um alþjóðlega vernd. Hugsið aðeins um það. Þrátt fyrir allt þetta og þetta frumvarp hafa einmitt mjög margir á undanförnum árum fengið alþjóðlega vernd eftir að hafa farið í gegnum þetta gríðarlega stranga ferli. Það er enginn vafi á því að það fólk uppfyllir þær kröfur sem eru gerðar til að hljóta alþjóðlega vernd. En það hafa hins vegar verið ýmis dæmi þar sem fólki hefur, af einhverjum óskiljanlegum ástæðum, verið hafnað. Það hafa orðið fjölmiðlamál um það sem stjórnvöld hafa síðan tekið upp og sagt: Heyrðu, nei, hér er undantekning sem þarf að veita. Það er ekki nein almenn breyting eða neitt svoleiðis af því að þetta er rosalegt sértilvik. Ferlið er þannig ekki fullkomið. Við getum verið viss um það miðað við hversu strangt ferlið er - það eru rosalega ítarleg viðtöl gerð og það er rosalegt samráð við aðila sem eru kunnugir staðháttum þegar verið er að yfirheyra fólk um það hvort það sé í raun og veru þaðan sem það segist vera og sé það sem það segist vera - að það fólk sem hefur fengið alþjóðlega vernd er tvímælalaust þess verðugt. En við erum hins vegar ekki, út af því að ferlið er það strangt, endilega viss um að þeim sem er hafnað sé hafnað á algerlega réttum forsendum, eins og dæmin gefa til kynna. Í þessu ljósi hljótum við að horfa á tillögur ríkisstjórnarinnar um að fella niður þjónustu á annan hátt. Við erum hér mögulega að glíma við fólk sem getur einfaldlega ekki farið úr landi vegna ýmissa ástæðna eða er jafnvel að ósekju hafnað um alþjóðlega vernd. Í frumvarpinu, þar sem talað er um mat á áhrifum, segir, með leyfi forseta: „Er ætlunin að gera framkvæmd þessara ákvæða skýrari og fyrirsjáanlegri og auka skilvirkni og mannúð við meðferð slíkra mála.“ En hér er verið að fella niður réttindi, fella niður þjónustu. Ég átta mig ekki alveg á því hvernig það er aukin mannúð þegar allt kemur til alls miðað við þá áhættu að verið sé að hafna fólki sem á í alvörunni rétt. Það er sagt að þetta frumvarp muni ekki hafa í för með sér aukin útgjöld fyrir ríkissjóð af því að markmiðið sé að auka skilvirkni í meðferð mála og þetta muni bæta meðferð opinbers fjár og þar með afkomu ríkissjóðs. Hversu mikið? Ég hef ekki hugmynd af því að allar breytingarnar virðast í raun búa til meiri skriffinnsku. Ég nefni þjónustuskerðinguna - þegar tekið er tillit til undantekningartilfella er hópurinn sem er eftir í raun mjög lítill. Kannski er verið að horfa til þess að ef fólk er ekki samvinnuþýtt missi það þjónustuna. Þá er kannski einhver sparnaður, en á sama tíma er mögulega verið að brjóta á réttindum fólks, nema nú er það orðið löglegt að einhverju leyti. Þetta er þetta klassíska „löglegt en siðlaust“-mál. Ég ætla næst að fara yfir umfjöllun nefndarinnar um stjórnskipunarálitamálin því hún er mjög áhugaverð. Ég bið forseta um að setja mig á mælendaskrá.

Frú forseti. Ég held áfram þar sem ég hætti í minni fyrri ræðu. Ég er hér að fjalla um 2. gr. frumvarpsins varðandi sjálfkrafa kæru í ákveðinni tegund mála og lögbundinn greinargerðarfrest. Ég var að fara yfir umsögn Rauða krossins á Íslandi og svolítið að útskýra hvað það sem þar er sagt þýðir í raunveruleikanum og á mannamáli, þótt umsögnin sé sannarlega nokkuð skýr. Ég efast þó um að allir þingmenn hafi lesið hana, er raunar nokkuð sannfærð um að svo sé ekki. Með leyfi forseta: „Hafa umsækjendur þannig þurft að nýta kærufrestinn til þess að bæta upp fyrir vanrækslu stjórnvalda á rannsóknarskyldu sinni svo öll nauðsynleg gögn geti legið fyrir og talsmaður geti fjallað sérstaklega um í greinargerð á kærustigi. Hér skal einnig áréttað að úrskurður kærunefndar útlendingamála er lokaúrskurður í máli viðkomandi þar sem möguleikar umsækjenda um alþjóðlega vernd til þess að bera mál sitt undir dómstóla hafa verið takmarkaðir verulega.“ Hér bryddar Rauði krossinn upp á atriði sem er mjög mikilvægt, og ég mun fara betur yfir í umræðum um önnur ákvæði frumvarpsins, þar sem er enn frekar verið að takmarka möguleika flóttafólks á að leita réttar síns. Hvað þýðir það að leita réttar síns? Það þýðir að fá ranga ákvörðun leiðrétta. Nú þegar, bæði í lögum en þó sérstaklega í framkvæmd, hefur flóttafólk verulega takmarkaða möguleika á að leita réttar síns, á að fá ranga niðurstöðu leiðrétta. Það hefur hins vegar sýnt sig að í þeim fáu tilvikum þar sem þau hafa tækifæri til þess, t.d. finna lögmann sem er reiðubúinn að taka málið og vinna það frítt þar sem þau fá ekki gjafsókn, eða í þeim örfáu málum þar sem fallist er á frestun réttaráhrifa, þ.e. að bíða með að flytja fólk úr landi þangað til að niðurstaða dómstóla liggur fyrir - í þessum örfáum málum þá sést að það eru iðulega vankantar á framkvæmd stjórnvalda sem gera það að verkum að við erum að senda fólk úr landi sem á rétt á að vera hérna. Það er þar sem stjórnleysi ríkir í þessum málaflokki. Það er í framkvæmdinni sem er eitthvað sem hæstv. dómsmálaráðherra gæti leyst með því einu að tryggja að undirstofnun hans starfi samkvæmt lögum. Það þarf ekkert að breyta neinum lögum til þess að tryggja það. Með leyfi forseta: „Samkvæmt athugasemdum frumvarpshöfunda er ákvæðinu ekki ætlað að breyta framkvæmd að öðru leyti en að stytta þann tíma sem ekki sé nýttur í málavinnslu“ - þ.e. nauðsynlega gagnaöflun af hálfu umsækjenda, þar sem stjórnvöld neituðu að afla nauðsynlegra gagna - „og auka skilvirkni án þess að skerða réttarvernd aðila máls. Leggur Rauði krossinn til að verði núgildandi 15 daga kærufrestur afnuminn verði verklagi formlega breytt til þess að tryggja að Útlendingastofnun sinni rannsóknarskyldu sinni samkvæmt 1. mgr. 25. gr. útlendingalaga og tryggi möguleika umsækjenda á því að leggja fram nauðsynleg gögn í máli sínu áður en ákvörðun er tekin.“ Hér er Rauði krossinn jafnvel að koma með mjög eðlilega og vel rökstudda málefnalega tillögu að breytingum á þessu frumvarpi eða öðru sem þarf til að tryggja að þessar breytingar skerði ekki réttarvernd umsækjenda. Til að tryggja það þyrfti að breyta framkvæmd stjórnvalda. Hver er það sem breytir framkvæmd Útlendingastofnunar innan marka laganna? Það er dómsmálaráðherra. Ekkert slíkt hefur verið lagt til. Ekkert er brugðist við þessu í breytingartillögum þeim sem meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar, meiri hlutinn hér á þingi, hefur lagt til. Áfram segir, með leyfi forseta: „Rauði krossinn hefur um árabil lagt áherslu á að aukin skilvirkni í málsmeðferð og stytting málsmeðferðartíma sé eitt mikilvægasta skrefið til úrbóta í málaflokknum og leggst félagið því ekki gegn því að kæra verði sjálfvirk af neinum öðrum ástæðum en þeim sem hér hefur verið gerð grein fyrir. Líkt og fram kemur í frumvarpinu er mikilvægt að aukin skilvirkni komi ekki niður á réttaröryggi umsækjenda, ekki síst einstaklinga sem eru mögulega í sérstaklega viðkvæmri stöðu í skilningi laganna.“ Þá kem ég að tillögu sem Rauði krossinn leggur formlega til í umsögn sinni og ekki var brugðist við af hálfu meiri hlutans. En ég er fallinn á tíma eina ferðina enn og mun koma að því í næstu ræðu minni. Ég óska eftir því við forseta að fá að fara aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Dómsmálaráðherra hefur í fjölmiðlum og ræðustól ítrekað sagt: „Við eigum að leggja áherslu á að sinna af fremsta megni vel þeim sem við ætlum að skjóta skjólshúsi yfir.“ Ég spyr: Hvað er það sem verður til þess að ákveðið er að skjóta skjólshúsi yfir fólk? Er það sú neyð sem viðkomandi er að flýja? Er það litarháttur viðkomandi? Er það trú viðkomandi? Er það það hvort viðkomandi komi frá Evrópu eða Afríku? Það er mikilvægt, þegar svona yfirlýsingar eru notaðar, að talað sé hreint út. Tölfræðin gefur áhugaverða innsýn í þessar spurningar. Það er nefnilega þannig að stærstur hluti þeirra sem hingað koma er að flýja neyð, stríð og átök. Er það fólk sem ráðherra og hv. þingmenn vilja að við tökum á móti? Ég get alla vega sagt það, hafandi unnið í mannúðargeiranum og í hjálparstarfi víða um heim um áratugaskeið, að það er til góð skilgreining á því hvernig eigi að forgangsraða aðstoð við fólk. Það hefur ekkert að gera með litarhátt, þjóðerni, trú eða neitt slíkt. Það hefur að gera með neyð, þú átt að sinna því fólki sem er í neyð og forgangsraða eftir neyðinni sem það er í. Það er meira að segja þannig að öll grundvallargildi mannúðar, hvort sem það er hjá Sameinuðu þjóðunum, alþjóða Rauða krossinum, í Genfarsáttmálanum eða öðrum mannréttindasáttmálum, eru á þann veg við eigum að sinna fólki í neyð. Það er hreinlega sorglegt að horfa á hvernig tekið er mismunandi á móti fólki eftir því hvaðan það kemur, ekki eftir því hvort neyðin sé minni eða stærri, heldur eftir því hvaða litarhátt eða trú viðkomandi hefur. Það virtist t.d. ekki vera neitt vandamál að hingað væri að koma fullt af fólki frá Venesúela fyrr en einhverjir af þeim milljón Sýrlendingum sem hafa búið í Venesúela frá 1950 fóru að flýja land og koma hingað. Þá allt í einu var það komið upp að það væru einhverjir með annað litaraft og aðra trú sem væru að koma hingað. Já, ég segi það hreint út. Þegar litið er á tölfræðina þá sjáum við að hin atriðin sem ég spurði um virðast stundum vera sett ofar en sjálf neyðin. Við þurfum að passa, þegar við erum að setja lög og reglur hér á hinu háa Alþingi, að við förum ekki bara eftir stjórnarskrá, mannréttindum og alþjóðasáttmálum heldur líka eftir þeim gildum sem alþjóðasamfélagið hefur sett þegar kemur að því að aðstoða fólk í neyð.

Virðulegur forseti. Mig langar aðeins að ræða ákveðin rök sem ég heyri endurtekið í umræðu um þetta mál og í umræðu um útlendingamál, flóttamannamálin sérstaklega, og virðist vera orðin helsta réttlæting Vinstri grænna fyrir því að samþykkja þetta frumvarp, en það eru þau rök að við getum ekki tekið á móti öllum og við þurfum að forgangsraða fjármunum í að taka á móti fólki sem er raunverulega í neyð en ekki hinum sem eru ekki raunverulega í neyð. Látum það vera hvað mér finnst um mat Útlendingastofnunar á því hverjir eru í raunverulegri neyð og hverjir ekki og hversu illa framkvæmt mér finnst það alla jafna og reglulega, sem sést mjög vel á úrskurðum kærunefndar um útlendingamál, látum það vera. Hugsum aðeins um þetta, að við höfum ekki efni á því að taka á móti öllum, að þetta sé einhver fjárhagsreikningur og einmitt þessa umræðu um að þessi málaflokkur sé svo dýr og allt þetta. Mig langaði bara að benda á nokkur atriði í þessu samhengi. Það kostar meiri pening að draga málsmeðferð umsækjenda um alþjóðlega vernd út í hið óendanlega til að vísa þeim svo með dýrri brottvísun úr landi en að viðurkenna rétt þeirra til verndar, gefa þeim dvalar- og atvinnuleyfi og leyfa þeim að taka þátt í samfélaginu okkar. Raunar er það mikill fengur fyrir samfélagið okkar að fá fjölbreytilegan hóp af fólki til Íslands og gefa þeim dvalarleyfi og atvinnuleyfi og leyfa þeim að taka þátt í samfélaginu. Þegar umsækjendur um alþjóðlega vernd hafa fengið alþjóðlega vernd þá fá þau engar 8.000 kr. á viku lengur til að hafa fyrir mat, þá hafa þau ekki aðgang að herbergi, eins og er algengt, sem þau deila með einhverjum ókunnugum úti í bæ án endurgjalds. Þá hafa þau hérna dvalarleyfi og rétt til að vinna; rétt til að taka þátt í samfélaginu. Það vilja flestir, eins og við öll, gera ef þeir geta. Mér finnst þessi umræða, um hvað þetta sé dýrt og hvað þetta sé þungur baggi, og að við þurfum að forgangsraða fjármunum fyrir þá sem eru raunverulega í neyð, að stóru leyti byggjast á fordómum; fordómum sem ganga út frá því að flóttamenn sem hingað koma séu einhverjir þurfalingar sem ætli að leggjast eins og mara á kerfið okkar og mergsjúga öll félagsleg kerfi þangað til að við megnum ekki lengur að sinna þeim. Þetta eru fordómarnir sem ég vil tala gegn vegna þess að þetta er hreinlega alröng nálgun. Þetta er bara ekki rétt. Það er ódýrara að iðka mannúðlegri stefnu, að leyfa fleirum að vera hér, að eyða ekki allri þessari orku, öllum þessum klukkustundum af vinnu og öllum þessum starfsmönnum, í að finna allar þær mögulegu leiðir sem hægt er að finna til að geta flogið með flóttafólk til Grikklands eða annarra landa í stað þess að leyfa því að vera hér. Það er hvorki hagkvæmt né skilvirkt fyrir okkur að haga málum svona og þess vegna eru þetta bara ekki tæk rök. Það er miklu betra fyrir samfélagið okkar að iðka mannúðlegri stefnu. Það hefur ekkert að segja að það spari einhverja peninga eða einhverjar krónur og aura að standa í einhverjum brottvísunum og að henda fólki á götuna. Þetta er hreinlega ekki rétt. Þetta bæði byggir á fordómum gagnvart flóttafólki, en ekki bara það, það sem meira er og það sem alvarlegra er, þetta ýtir undir fordóma gagnvart flóttafólki. Þetta ýtir undir þá ímynd að fólk á flótta sé einhverjar vampýrur á félagslega kerfinu okkar sem mergsjúgi okkur að innan 

Forseti. Í umfjöllun nefndar er kafli um samræmi við stjórnarskrá og alþjóðlegar skuldbindingar. Þar er sagt að í umsögnum um málið hafi verið vísað til nokkurra ákvæða stjórnarskrárinnar og alþjóðasamninga vegna ólíkra greina frumvarpsins og bent á í rauninni mögulegt ósamræmi frumvarpsins og þeirra skuldbindinga og stjórnarskrár. Þar fjallar meiri hlutinn um að helstu ábendingarnar varði þessa breytingu vegna sjálfkrafa kæru, það er nr. 1, nr. 2 vegna heimildar lögreglu til að afla vottorða frá heilbrigðisyfirvöldum, síðan vegna niðurfellingar réttinda eftir endanlega synjun, svo að lokum vegna stöðu og réttinda barna og réttinda fatlaðs fólks. Eins og við vinnum hérna á þingi - þingmenn eru einfaldlega ekki sérfræðingar í öllu, það er gjörsamlega ómögulegt. Sumir eru tvímælalaust meiri sérfræðingar í öðru en aðrir og það gengur tvist og bast. Til þess að taka ákvarðanir hérna í þingsal og fylgja stjórnarskránni í rauninni um það að eina regla þingmannsins er bara sannfæring þingmannsins, til þess að renna einhverjum grundvelli undir það að þingmaður geti framfylgt sinni sannfæringu, í rauninni bara samvisku, þá þarf þingmaður sem er ekki endilega sérfræðingur í málefnum útlendinga að leita sér kannski álita. Þess vegna kallar Alþingi eftir umsögnum frá þeim sem hafa djúpa þekkingu á þessum málaflokki og gera athugasemdir við fyrirætlanir stjórnvalda. Við þurfum nefnilega alltaf að átta okkur á því að hérna eru stjórnvöld og þau hafa í gegnum tíðina gert ýmiss konar óskunda, til að orða það svona á léttúðlegan hátt, og það er okkar hlutverk hérna í rauninni að passa upp á að stjórnvöld gangi ekki gegn skyldum sínum samkvæmt lögum, samkvæmt stjórnarskrá og þess háttar. Þá öflum við okkur sérfræðiálita sem útskýra samhengi málsins fyrir okkur. Ég geri mér alveg grein fyrir því að það eru ýmsir hagsmunaaðilar hér úti sem segja sína skoðun án þess að vera endilega að segja frá málinu í heild, bara frá sínu sjónarhorni, og svo þarf að bera saman þessi sjónarmið til að fá kannski einhverja heildstæða mynd. Það eru mismunandi vangaveltur um of eða van í einhverjum tilfellum og rökin þar á bak við og maður er að taka ákvörðun um það hvor rökin séu kannski veigameiri eða spyrja nánar. Núna erum við með allar þessar umsagnir í þessu máli sem eru neikvæðar um t.d. þessi atriði sem varða stjórnarskrá og alþjóðasáttmála. Og hvað gerir meiri hlutinn? Hann segir nei þegar við biðjum um óháð lögfræðimat á frumvarpinu, um það hvort það standist þessi ákvæði. Það er bara nei. Meiri hlutinn setur í sitt nefndarálit einfaldlega sína skoðun á því hvort skilyrðin séu uppfyllt eða ekki. Það er ekki leitað eftir neinum öðrum álitum hvað það varðar heldur einfaldlega: Við teljum að þetta sé ekki vandamál af því að … og svo er einhver upptalning sem í rauninni í öllum tilfellunum varðandi þessar ábendingar - það er meira að segja sumt sem er ekki einu sinni fjallað um þannig að við skulum leyfa því að liggja á milli hluta, en alla vega um þau atriði sem er fjallað um er bara svona umfjöllun um það hvernig þeim finnist þetta ekki vera vandamál. En það svarar samt ekki ábendingu sérfróðra aðila um það að þetta sé vandamál, heldur bara að þeim finnist þetta ekki vera vandamál út af einhverju. Hvort það standist eða ekki, við höfum ekki hugmynd um það í rauninni nema út frá því sjónarhorni að þau eru hlutdræg. Þetta er þeirra frumvarp, þeirra ríkisstjórnar, sem þau hafa áhuga á því að verja. Þau hafa ekki áhuga á því að fá óháð lögfræðiálit. Þau segja nei við því. Það er grunsamlegt, það er rautt flagg um faglega málsmeðferð og ég geri alvarlegar athugasemdir við svoleiðis málsmeðferð.

Frú forseti. Áfram held ég í yfirferð minni yfir 2. gr. frumvarpsins er varðar sjálfvirka kæru í ákveðinni tegund mála og lögbundinn greinargerðarfrest. Ég var enn að fjalla um umsögn Rauða krossins á Íslandi um þetta ákvæði sem varpar mjög skýru ljósi á þau vandkvæði sem felast í þessum breytingum þrátt fyrir að þær virðist sakleysislegar við fyrstu sýn en Rauði krossinn á Íslandi sá nánast alfarið um réttindagæslu við flóttafólk fram til febrúar eða mars á síðasta ári þegar núverandi dómsmálaráðherra ákvað að framlengja ekki samning við félagið og, hvað eigum við að segja, ónýtti þar með áralanga reynslu, reynslubanka af meðferð þessara mála frá því sjónarhorni. Með leyfi forseta: „Að lokum vill Rauði krossinn benda á að í nágrannaríkjum á borð við Svíþjóð og Noreg er kærufrestur í sambærilegum málum 21 dagur frá birtingu ákvörðunar, og er ekki að því vikið í frumvarpinu hvers vegna ekki er gert fyrir sambærilegum tíma hér á landi og í nágrannaríkjunum.“ Er þetta kaldhæðnislegt, ekki síst í ljósi þess að í greinargerð með frumvarpinu og ekki síst í máli flutningsmanna frumvarpsins er því ítrekað haldið fram að tilgangur þessara breytinga sé að laga núgildandi löggjöf að löggjöf annarra ríkja, í nágrannalöndunum. Það er hins vegar alls ekki svoleiðis. Það er eitt dæmi um það í þessum lögum og þar er meira að segja rangt farið að við innleiðinguna og mun ég fjalla um það þegar þar að kemur, en það er í 7. gr. laganna. Áfram heldur, með leyfi forseta: „Verði ákveðið að afnema kærufrest með þessum hætti leggur Rauði krossinn til að frestur til skila á greinargerð til kærunefndar verði 21 dagur í stað 14 daga. Er því lagt til að 2. gr. frumvarpsins verði svohljóðandi: Ákvörðun Útlendingastofnunar um synjun um efnislega meðferð á grundvelli 36. gr. sætir sjálfkrafa kæru til kærunefndar útlendingamála nema umsækjandi óski sérstaklega að svo verði ekki og skal greinargerð vegna kæru berast kærunefnd útlendingamála innan 21 dags frá birtingu ákvörðunarinnar.“ Hér gerir Rauði krossinn svo skýra breytingartillögu við þetta frumvarp að meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar hefði verið í lófa lagið að klippa þetta og líma úr umsögn Rauða krossins og inn í frumvarpið, svo skýr og þægileg er framsetning Rauða krossins á þessari tillögu sinni, eins og Rauði krossinn gerir jafnan með þær tillögur sem félagið gerir við frumvörp til að auka líkurnar á að þær verði teknar upp þar sem í rauninni er verið að spara nefndinni vinnu við að laga frumvörp, þau sem nefndin er að fjalla um. Hvað gerði meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar? Ekki neitt. Meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar sá enga ástæðu til að bregðast við þessari einföldu tillögu sem snýst um að halda þessari sjálfkrafa kæru inni en lengja greinargerðarfrest. Á það var ekki fallist. Áfram heldur, með leyfi forseta: „Verði ekki fallist á framangreint leggur Rauði krossinn til að ákvæðið standi óbreytt og að verklagi hjá Útlendingastofnun verði breytt, með formlegum hætti, til að tryggja að stofnunin sinni rannsóknarskyldu sinni og að umsækjandi hafi tækifæri til að leggja fram öll nauðsynleg gögn í samræmi við 1. mgr. 25. gr. útl.“ Líkt og ég nefndi í upphafi fyrstu ræðu minnar um þetta ákvæði, og hef reyndar nefnt oftar, þá virðist þetta ákvæði sakleysislegt við fyrstu sýn. En þrátt fyrir það sáu fjölmargir umsagnaraðilar ástæðu til að gera athugasemd við þessa tillögu, þetta ákvæði, og leggjast jafnvel beinlínis gegn þessari breytingartillögu. Þar á meðal eru Rauði krossinn á Íslandi, Íslandsdeild Amnesty International, mannréttinda- og lýðræðisskrifstofa Reykjavíkurborgar, Mannréttindastofnun Háskóla Íslands og fleiri aðilar. Þarna erum við að tala um það sem kalla má kannski eitt af sakleysislegri ákvæðum þessa frumvarps. Ég hvet öll til að lesa gaumgæfilega umsagnirnar við frumvarpið, ekki síst þessar umsagnir sem ég nefndi, en af hátt í 20 umsögnum sem bárust held ég að allar nema ein eða tvær leggist gegn þessu frumvarpi.

Frú forseti. Í síðustu ræðu minni ræddi ég um kostnað. Það er nú einu sinni þannig að það gleymist oft í þessari umræðu að skoða það sem við fáum sem samfélag út úr því að taka á móti þessu fólki. Já, það er nefnilega ekki bara kostnaður, við græðum líka á því að taka á móti þessu fólki. Mig langar að byrja á því að tala um matarmenninguna. Þvílík breyting sem varð hér þegar ég var ungur drengur og hingað komu fyrstu flóttamennirnir frá Víetnam. Allt í einu fékk maður mat sem var kryddaður með einhverju meiru en salti og pipar. Já, þar tókum við á móti hópi sem var fljótur að verða mjög virkur í íslensku samfélagi, hópi sem gerði íslenskt samfélag mun kryddaðra að búa í. Ef við horfum í kringum okkur í dag þá sjáum við frábæra flóru veitingastaða sem bjóða okkur upp á mat frá Afríku, Asíu, Miðausturlöndum og Suður-Ameríku. Margir af þessum stöðum eru stofnaðir af hælisleitendum eða hafa stóran hóp hælisleitenda sem starfsfólk. Það er líka athyglisvert, og nú er ég bara að tala um matarmenninguna og hvernig hún hefur breyst, að horfa á það hvernig íslenskir matsölustaðir hafa þróast. Þá er ég ekki að tala um þá sem eru að bjóða upp á kínverskan mat eða mat frá Miðausturlöndum heldur hinn almenna íslenska matsölustað sem áður fyrr var með tiltölulega einfaldan mat en við höfum séð breytast á þann veg að búið er að blanda íslenska hráefninu og íslensku eldamennskunni saman við eldamennsku frá öllum hinum menningarheimunum. Þannig hefur tekist að búa til ótrúlega flotta veitingastaði sem virkilega krydda tilveruna. Það er ekki nóg með að matarmenningin hafi breyst, við skulum líka tala um það hverjir manna mörg af undirstöðustörfunum í ferðaþjónustunni eða fiskvinnslunni. Já, tvær af undirstöðugreinum atvinnulífsins í dag - þar vinnur ótrúlega mikið af fólki sem kom hingað sem hælisleitendur eða í gegnum fjölskyldusameiningar eða annað slíkt. Hvar værum við án þeirra? Það er ekki bara maturinn sem breytist heldur menningin öll. Sem betur fer erum við komin með alvöru fjölmenningarlegt samfélag og áttum okkur kannski á því að það sem okkur þótti venjulegt í gamla daga var bara frekar takmörkuð sýn á hlutina. Það er alveg ótrúlegt hvað það hefur mikil áhrif, ekki bara á mat og vinnu heldur líka á hinn skapandi heim, hinar skapandi greinar, þegar þú blandar þessu öllu saman. Þú færð svo miklu meira út úr því en með því að hugsa alltaf að við verðum að halda menningunni eins og hún var. Frú forseti. Við þurfum að fagna fjölmenningunni. Við þurfum að fagna þeim sem vilja verða hluti af þessu skrýtna samfélagi á hjara veraldar sem við búum í. Við þurfum að taka á móti þessu fólki sem kemur hingað úr neyð og nýta kraftinn og sköpunargleðina í því til að gera þetta samfélag enn betra en það er í dag.

Virðulegur forseti. Dyflinnarreglugerðina mætti kalla milliríkjasáttmála sem aðildarríki Evrópusambandsins komu sér saman um varðandi sameiginlega móttöku flóttafólks, svo ég einfaldi þetta samkomulag allverulega. Það felur í sér ákveðinn ramma og samkomulag um hvernig skuli tekið á móti flóttafólki og a.m.k. þegar það var fyrst samþykkt var tilgangurinn sagður vera sá að tryggja í raun sanngjarna dreifingu á því álagi sem móttaka flóttafólks felur vissulega í sér. Sömuleiðis átti að tryggja flóttafólki rétt á að fá umsókn sína um alþjóðlega vernd tekna fyrir í a.m.k. einu af aðildarríkjum Dyflinnarsamkomulagsins. Þetta samkomulag eða þessi reglugerð hefur verið átylla fyrir ekki bara ráðherra í ríkisstjórn Íslands heldur einnig útlendingayfirvöld til þess að bera fyrir sig að þeim beri einhver skylda samkvæmt Dyflinnarreglugerðinni til að senda fólk úr landi og taka ekki fyrir umsókn þess vegna þess að Dyflinnarreglugerðin einfaldlega segi þeim að gera það. Þessi ósannindi hef ég heyrt allt frá því að ég fór að kynna mér þennan málaflokk í þaula. Hvað var það, 2010, 2011, 2012, þá var ég að heyra þetta sem átyllu fyrir því að það væri ekki hægt að leyfa fólki að vera hérna vegna þess að Dyflinnarreglugerðin skyldaði okkur til þessa að senda fólk úr landi. Ég vil bara halda því til haga, virðulegi forseti, að þetta er alrangt. Þetta er algerlega rangt. Við höfum fulla heimild til þess að leyfa fólki að vera hérna. Mér finnst mikilvægt að taka þetta hér til umræðu vegna þess að það hefur verið látið sem svo að okkur beri einhvers konar skylda til þess að senda fólk til Grikklands. Við sendum ekki fólk til Grikklands, og ég veit að þetta kann að virka ruglandi fyrir suma, á grundvelli Dyflinnarreglugerðarinnar. Hvers vegna? Vegna þess að aðstæður flóttamanna eru það vondar í Grikklandi að rétt eins og flest önnur Evrópuríki teljum við ekki forsvaranlegt að senda umsækjendur um alþjóðlega vernd til Grikklands vegna þeirra aðstæðna sem þar eru uppi. Það er vegna þess að Dyflinnarreglugerðin hefur algerlega brugðist upprunalegu markmiði sínu um að dreifa ábyrgðinni á móttöku flóttafólks. Ábyrgðin er einna helst sett á herðar nágrannaríkjanna, þ.e. ríkjanna sem eru með landamæri þar sem flóttafólk kemst á einn eða annan, oftast mjög hættulegan, hátt inn í álfuna. Grikkland er kannski eitt stærsta dæmið um akkúrat hvernig Dyflinnarreglugerðin hefur brugðist vegna þess að það er allt of mikið álag á Grikklandi, allt of mikið, en stjórnvöld hér vilja samt sem áður leggja meira álag á Grikkland en ekki í gegnum Dyflinnarreglugerðina, nei, það er búið að komast að niðurstöðu um að það sé ómannúðlegt að senda fólk til Grikklands á grundvelli Dyflinnarreglugerðarinnar, þ.e. það er fólk sem hefur sótt um vernd í Grikklandi en ekki enn þá fengið svar um hvort það teljist flóttamenn eða ekki og hefur svo komið hingað og sótt um vernd hér og þá ákveða íslensk stjórnvöld að senda viðkomandi til baka. Nei, við erum búin að hætta því gagnvart Grikklandi. Ég sé að tíminn er á þrotum, virðulegur forseti, þannig að ég óska eftir því að vera sett aftur á mælendaskrá vegna þess að við sendum samt fólk til Grikklands. Það er bara ekki á grundvelli Dyflinnarreglugerðarinnar. Ég mun í næstu ræðu fara yfir hversu fáránlegt það er að við séum að senda fólk til Grikklands þótt það sé ekki á grundvelli Dyflinnarreglugerðarinnar.

Forseti. Þau hafa komið nokkrum sinnum fram í umræðunni þessi orð: Við getum ekki tekið á móti öllum. Mér finnst það dálítið áhugaverð rök í umræðunni. Í fyrsta lagi eru það ekki rök í umræðunni því að við erum ekki í þeirri stöðu að lög eða neitt svoleiðis geri það að verkum að við munum þurfa að taka á móti öllum, það verður aldrei þannig, að sjálfsögðu ekki. Þegar einhver segir að við getum ekki tekið á móti öllum þá hljómar það eins og það sé satt og samkvæmt orðanna hljóðan er það vissulega satt því að við gætum það ekki. Það eru 8 milljarðar manna í öðrum löndum og við getum ekki tekið á móti þeim öllum. Þótt það væri ekki einu sinni mengið heldur bara fólk sem er á flótta, þessar milljónir sem eru á flótta, þá gætum við heldur ekki tekið á móti því öllu. Það er alveg rétt. En það mun aldrei gerast þannig að þetta er tilgangslaus setning sem einhvers konar rök inn í umræðuna. Þá lendum við oft í því að við erum spurð: Hvað vilt þú taka á móti mörgum? Það er gagnslaust innlegg í umræðuna á sama hátt og spurningin um hvað getum við getið tekið á móti mörgum. Þetta eru setningar sem hljóma eins og þær séu nauðsynlegar til þess að geta átt einhvers konar umræðu um þennan málaflokk en eru allar í gagnslausar sem einhvers konar grundvöllur að umræðu um málaflokkinn, því að það er því miður ekki þannig sem kerfið virkar, eða sem betur fer fyrir fólk sem er í neyð. Það er einfaldlega sett upp þannig að þegar það kemur einhver aðili sem er í neyð þá getur viðkomandi sótt um alþjóðlega vernd og við erum bara búin að skuldbinda okkur til að taka málefnalega á móti slíkri umsókn. Í þessu frumvarpi segja stjórnvöld að þau vilji gera nákvæmlega það hvort sem er, þannig að spurningin er ekki um hvað við getum tekið á móti mörgum eða hvað við viljum taka á móti mörgum eða að við getum ekki tekið á móti öllum; við einfaldlega verðum að fara í gegnum þær umsóknir sem berast út af þeim alþjóðlegu skuldbindingum sem við höfum gert. Það eru góðar ástæður fyrir því að þeir sáttmálar hafa verið gerðir, að flóttamannasáttmáli Sameinuðu þjóðanna var gerður. Það eru rosalega góðar ástæður fyrir því sem ég minntist aðeins á áðan varðandi t.d. stöðuna sem kom upp eftir seinni heimsstyrjöldina og í seinni heimsstyrjöldinni. Vissulega hafa aðstæður breyst þannig að álagið vegna flóttafólks er mun meira. Ferðalög eru mun auðveldari en þau voru þegar sáttmálinn var gerður þannig að kannski er nauðsynlegt að aðlaga kerfið á heimsvísu á einhvern hátt í gegnum uppfærslur á flóttamannasáttmálanum. Það mun samt aldrei breyta þeim grundvallarþætti að við munum alltaf þurfa að taka á móti fólki á einhvern hátt sem er í slíkri neyð að þurfa alþjóðlega vernd vegna ofsókna, vegna neyðar, vegna stríðs, það verður alltaf þannig, hvernig svo sem dreifing verður á öðru. Ef það kæmu í alvörunni miklu fleiri en við gætum tekið við þá yrði bara glímt við það þegar það kæmi upp. En það er ekki staða sem við erum að glíma við núna og það er ekki fyrirsjáanlegt að svo verði, hvort sem við breytum núverandi lögum um útlendinga eða ekki. Við skulum bara hafa það í huga í þessari umræðu um núverandi lög um útlendinga, eða þær breytingar sem er verið að reyna að gera hér, að þetta snýst ekkert um það hvort við getum tekið á móti öllum, hvað við getum tekið á móti mörgum eða hversu mörgum við viljum taka á móti. Þetta snýst um þau sem eiga rétt á þessari þjónustu nákvæmlega eins og fólk sem sækir bráðamóttöku Landspítalans á rétt á þjónustu - það getur þurft að bíða í biðröð, við kvörtum yfir því að þær biðraðir séu allt of langar, að það sé allt of lítið rými til að glíma við það álag sem er þar, og það er nákvæmlega það sama í þessu kerfi. Þetta er ákveðin bráðaþjónusta sem við erum að veita hérna. Þetta glíma öll þau lönd við 

Frú forseti. Ég held áfram þar sem frá var horfið, fer alveg að ljúka máli mínu varðandi 2. gr. frumvarpsins sem lýtur að sjálfvirkri kæru og lögbundnum greinargerðarfresti. Nú er ég búin að gera grein fyrir gagnrýni Rauða krossins á þessa grein sem er kannski sérstaklega athyglisverð í ljósi þess að greinin virðist vera sakleysisleg við fyrstu sýn. Er það ekki í hag umsækjenda að kæra sé sjálfvirk, það þurfi ekki að kæra? Jú, það getur verið það í sumum tilvikum. Hins vegar er innleiddur þarna líka lögbundinn greinargerðarfrestur sem er óvanalegt og er ekki nú í dag. Í dag er greinargerðarfrestur sjö virkir dagar sem er u.þ.b. tíu dagar í heildina, 11, 12 eftir því hvar það lendir á fríum, en það er bara samkvæmt starfsreglum kærunefndar, það er ekki lögbundið og stjórnvöldum í sjálfsvald sett að breyta því. Það leggur heldur engar hömlur á kærunefnd að taka við greinargerð eða gögnum eftir þann frest. En eins og fram hefur komið þá er mjög algengt, því miður allt of algengt, og það er kannski eitt af því sem er að í þessum málaflokki, að umsækjendur, sem verða kærendur þegar þeir eru búnir að fá þá ákvörðun frá Útlendingastofnun, neyðast til að fara í gagnaöflun eða halda gagnaöflun áfram eftir að búið er að birta þeim ákvörðun Útlendingastofnunar vegna þess að Útlendingastofnun sinnir ekki rannsóknarskyldu sinni samkvæmt lögum, gefur ekki frest til gagnaöflunar umsækjenda og tekur ákvörðun þrátt fyrir að gögn hafi ekki borist sem vitað er jafnvel að berist innan nokkurra daga. Það eru fjölmörg dæmi um þetta. Það sem vekur hins vegar athygli er að það er ekki eingöngu Rauði krossinn, sem þekkir þennan málaflokk frá því sjónarhorni einna best, hafandi verið í þeirri stöðu að vera að kæra ákvarðanir Útlendingastofnunar fyrir hönd sinna umbjóðenda og skilað inn greinargerðum, heldur voru fleiri aðilar. Það eru fleiri aðilar sem hafa gert athugasemdir við þessa grein, þar á meðal Íslandsdeild Amnesty, Mannréttinda- og lýðræðisskrifstofa Reykjavíkurborgar og Mannréttindastofnun Háskóla Íslands. Í umsögn Mannréttindaskrifstofu Íslands, sem í ofanálag, ég taldi hann ekki einu sinni upp, gerir athugasemdir við þessa grein segir, með leyfi forseta: „Í 2. gr. frumvarpsins er lagt til að ákvarðanir Útlendingastofnunar um synjun á efnislegri meðferð á grundvelli 36. gr. sæti sjálfkrafa kæru til kærunefndar útlendingamála nema umsækjandi óski þess sérstaklega að svo verði ekki. Greinargerð vegna slíkrar kæru, eða tilkynning um að hún verði ekki lögð fram, berist kærunefnd útlendingamála innan 14 daga frá birtingu ákvörðunar Útlendingastofnunar …“ Ég ætla ekki að lesa beint upp úr umsögninni hér eftir vegna þess að ákveðnum atriðum hefur verið breytt frá því að umsögn Mannréttindaskrifstofu Íslands var rituð en stofnunin kveðst vera hugsi yfir þessu ákvæði þar sem að mati skrifstofunnar eigi það að vera valkvætt hvort kæra eigi til kærunefndar útlendingamála eða ekki. Einnig bendir hún á að það sé fátítt í stjórnsýslunni að stjórnvaldsákvarðanir sæti sjálfkrafa kæru. Þá er það þannig, líkt og hefur verið bent á af hálfu Rauða krossins, að í framkvæmd hafa umsækjendur þurft að nýta þennan frest til að glöggva sig á efni ákvörðunar Útlendingastofnunar sem er afhent þeim á íslensku, 10–20 bls. á þungri íslensku, jafnvel smátorfi fyrir íslenskumælandi að skilja ákvarðanirnar, en ekki bara til að skilja ákvarðanirnar heldur til að afla gagna sem gætu haft og hafa oft í framkvæmd áhrif á endanlega niðurstöðu í málinu. Það kemur hérna fram að þessi stutti tími til greinargerðar muni valda umsækjendum réttindamissi og vísar Mannréttindaskrifstofa Íslands til meginreglna stjórnsýslulaga, svo sem andmælaréttar og rannsóknarreglu og sjónarmiða sem koma fram í 6. gr. laga nr. 62/1994, um mannréttindasáttmála Evrópu, sem kveður á um rétt til réttlátrar málsmeðferðar fyrir dómi. Telur Mannréttindaskrifstofan þessi sjónarmið einnig eiga heima í málsmeðferð stjórnsýslumála. Hér hefur verið gerð grein fyrir gagnrýni Mannréttindaskrifstofu Íslands á það ákvæði frumvarpsins sem kannski er einna minnst gagnrýnivert. 

Frú forseti. Það hefur stundum verið nefnt að fólk komi hingað af því að hér séu einhverjir seglar og talað er um að breyta þurfi löggjöfinni á þann hátt að fæla fólk frekar frá því að koma hingað og sækja um hæli. Þar hafa sumir hv. þingmenn, kannski með hv. þm. Sigmund Davíð Gunnlaugsson í fararbroddi, lagt til hvort við eigum ekki að skoða að fara þá leið sem nokkur ríki hafa kannað og jafnvel reynt, að útvista hreinlega þessum hælisleitendum, helst sem lengst í burtu svo að litlar líkur séu á því að viðkomandi geti fengið að nýta lögbundinn rétt sinn til að fá mál sitt tekið fyrir. Einna fyrstir til þess að gera þetta voru Ástralar en árið 2001 gerðu þeir samning við litla eyju í Kyrrahafinu sem heitir Nárú um að taka á móti allt að 1.200 hælisleitendum. Fyrir þá sem vilja heyra söguna um Nárú sem er ansi skemmtileg - og ég held að við Íslendingar eigum kannski einhverja frændur þarna, alla vega þegar kemur að því að halda að við getum verið stærsta þjóð í heimi - þá mæli ég eindregið með því að hlusta á þætti Veru Illugadóttur, Í ljósi sögunnar, um eyjuna Nárú. En ein af nýjustu hugmyndunum um tekjulind fyrir landið var einmitt þetta, hvort það gæti ekki tekið á móti hælisleitendum. Að þessu fordæmi fór Bretland fyrir tveimur árum að skoða það að senda hælisleitendur til Rúanda í miðri Afríku og gerði nokkurs konar samkomulag um að tekið yrði á móti um 1.000 hælisleitendum. Þetta var aðallega hugsað sem fælingartæki, að fólk væri ekki að koma yfir Ermarsundið á einhverjum bátum til þess eins að vera síðan sent hálfa leiðina í kringum hnöttinn. Þess skal geta að Bretar hafa ekki enn sent einn einasta einstakling til Rúanda, enda er enn að ganga í gegnum dómskerfið þar mál til að meta hvort það sé yfir höfuð lögmætt að senda fólk svona langt í burtu og þar að auki er kostnaðurinn ansi mikill, fyrir utan það að 1.000 manns, sem yrðu sendir þangað, er aðeins dropi í hafið af þeim fjölda sem kemur til Bretlands. Þetta er sem sagt ekki að virka sem fælingarmáttur, enda hefur það sýnt sig að fjöldinn sem flýr yfir Ermarsund hefur næstum tvöfaldast frá því Bretar tilkynntu um þetta. Þarna var verið að reyna einhverja fælingarstefnu sem ekki gekk vel í Bretlandi. En í síðustu viku var einmitt tilkynnt að stjórnvöld í Danmörku, sem einnig höfðu verið að skoða þetta, væru hætt við öll áform sín um að vista hælisleitendur í búðum í Rúanda. Það er talað um segla og fælingarmátt en þessi leið virkaði greinilega ekki. Það er kannski athyglisvert að heyra hvaða aðrar leiðir fólk vill nota og í þær ætla ég að fara í næstu ræðu minni, frú forseti, ef þú getur bætt mér á mælendaskrá. Ég ætla að tala aðeins um þessa svokölluðu séríslensku reglur sem ansi mikið er tönnlast á hér í ræðustól.

Virðulegur forseti. Ég ætla að taka upp þráðinn þar sem frá var horfið í minni fyrri ræðu hér fyrir ekki svo löngu þar sem ég var að fjalla um Dyflinnarreglugerðina í samhengi við endursendingar eða brottvísanir flóttafólks til Grikklands. Ég var búin að útskýra að vegna mannúðarástæðna sendum við fólk ekki til Grikklands á grundvelli Dyflinnarreglugerðarinnar og átti eftir, vegna þess að ræðutíminn er það stuttur, einungis fimm mínútur, að útskýra hvernig í ósköpunum okkur dettur í hug að senda fólk til Grikklands á einhverjum öðrum forsendum en Dyflinnarreglugerðarinnar. En það er það sem við gerum og er frekar algengt og mig rámar einhvern veginn í að dómsmálaráðherra hafi sagt að þetta væri bara mjög venjulegt og reglulegt og gerðist í hverri viku og það væri ekkert athugavert við það að við værum að senda fólk í stórum stíl gegn vilja sínum til Grikklands. En það er sem sagt í svokölluðum verndarmálum, þ.e. þar sem flóttafólk hefur fengið stöðu sína sem flóttamaður viðurkennda; það hefur sem sagt sótt um hæli í Grikklandi, farið í gegnum kerfið þar, fengið viðurkenningu á stöðu sinni sem flóttamaður og vegna þess hversu hræðilegar aðstæður eru fyrir flóttafólk í Grikklandi ákvað það að freista þess að fara annað til þess að eiga von um mannsæmandi líf. Ég segi mannsæmandi líf með fullum þunga og með mikilli alvöru, virðulegi forseti, vegna þess að þær aðstæður sem við metum sem ómannúðlegar gagnvart fólki sem er að sækja um stöðu flóttafólks eru í raun töluvert betri en aðstæður flóttafólks sem hefur fengið viðurkenningu á stöðu sinni í Grikklandi þannig að fólkið sem við sendum ekki aftur til Grikklands af mannúðarástæðum hefur það betra en fólk sem við sendum til Grikklands, klárlega ekki af mannúðarástæðum. Af þessum sökum verð ég eiginlega, virðulegi forseti, og ég á mögulega eftir að gera það aftur - vegna þess að þessi ummæli sitja í mér og mér finnst þau allsvakaleg, ummæli sem hv. þm. Jódís Skúladóttir lét falla í Silfri helgarinnar sem leið, þar sem hún sagði, með leyfi forseta: „Sko staðan er þannig: Þú ert að flýja frá stríðshrjáðu landi og kemur til Grikklands. Þá er búið að veita þér vernd frá því ástandi sem þú ert að flýja. Færðu húsnæði, heilbrigðisþjónustu, atvinnutækifæri? Það er ekkert víst. En það er líka fullt af innfæddum Grikkjum sem hafa ekki aðgang að því.“ Þetta finnst mér alveg rosaleg staðhæfing, virðulegi forseti, og það eru nokkrar ástæður fyrir því. Byrjum á því að segja að Grikkir hafa samt sem áður meiri og betri aðgang að heilbrigðiskerfinu en flóttafólk, það eru skýrslur sem hafa sýnt fram á það. Grikkir hafa ferðafrelsi í allri Evrópu og geta farið á milli landa. Slíkt frelsi hefur flóttafólk ekki að neinu ráði. Það sést best á því að við erum að nauðungarflytja fólk aftur til Grikklands þegar það kemur hingað eftir að hafa fengið stöðu flóttafólks í Grikklandi. Við viljum í raun auka á neyð Grikklands með því að senda fleira fólk þangað. Það eru skilaboðin. Samantekið, virðulegi forseti, þar sem tíminn flýgur frá mér, þá er þetta frumvarp að fara að auðvelda stjórnvöldum að senda fólk til Grikklands, að senda fólk á flótta til Grikklands þar sem það mun að öllum líkindum lenda á götunni, ekki hafa aðgengi að heilbrigðisþjónustu eða nein tækifæri til að framfleyta sér í lífinu eða fá atvinnu eða annað slíkt og mun í alvörunni bókstaflega búa á ruslahaugum. Um þetta eru til margar skýrslur, m.a. hefur Rauði krossinn á Íslandi gert mjög ítarlega skýrslu um þetta sem ég mun fara betur yfir síðar. Þetta er það sem ríkisstjórnin er að gera, auðvelda okkur enn frekar - við erum að gera þetta nú þegar, við erum að senda fólk á ruslahauga í Grikklandi en það á að gera stjórnvöldum enn auðveldara fyrir að gera það og helst með sem minnstri athygli fjölmiðla og almennings. Það er augljóslega það sem stjórnvöldum finnst erfiðast að kyngja, þegar vitni eru að ómennskunni.

Forseti. Ég var að tala um hvernig þetta flóttamannakerfi er í raun ákveðin bráðamóttaka. Þegar fólk kemur á bráðamóttökuna á Landspítalanum er það vegið og metið hvort viðkomandi þurfi á bráðaþjónustu að halda og þá hvernig þjónustu. Nákvæmlega það sama er í raun í gangi í þessum málaflokki. Fólk sem kemur hingað í leit að aðstoð er í neyð og við þurfum að meta hvort og hvernig neyð viðkomandi er staddur í. Við skulum hafa það í huga að markmið stjórnvalda hér er, með leyfi forseta: „að auka skilvirkni og gæði innan stjórnsýslu með mannúðarsjónarmið í huga“. Það er markmiðið. Eins og stjórnvöld hafa alltaf sagt þá vilja þau að þessi bráðamóttaka virki. Vissulega er það svo, eins og á bráðamóttökunni á Landspítalanum, að kannski koma sumir með slæmt kvef en ættu í raun ekkert að mæta á bráðamóttökuna. Það er eins og gengur og gerist og fólki er þá bara vísað frá eða vísað annað. En fólk veit það ekkert endilega þegar það er að sækja um þjónustu á bráðamóttökunni; einkennin eru kannski þannig að fólk heldur að staðan sé alvarlegri en hún er í raun og veru. En bráðamóttakan og heilbrigðiskerfið myndi lenda í rosalega miklum vanda ef það myndi vísa einhverjum frá sem á í raun og veru rétt á þjónustu. Það er atriði sem við þurfum að gæta að í þessum málaflokki. Ef við tökum á móti fólki sem leitar í neyð á bráðamóttöku og vísum frá fólki sem á rétt á hjálp -samkvæmt þeim skuldbindingum sem við höfum gengist undir, samkvæmt þeim lögum sem við höfum sett og samkvæmt markmiðum stjórnvalda - þá er það mjög alvarlegt, alveg jafn alvarlegt og þegar við sendum einhvern af bráðamóttökunni sem verður síðan alvarlega veikur, eins og dæmi eru um og hefur komið fyrir nokkrum sinnum og er mjög sárt í hvert skipti. Þetta er nákvæmlega eins kerfi. Í frumvarpinu segir um nauðsyn lagabreytinganna, með leyfi forseta: „Flóttamannakerfið er neyðarkerfi ætlað fólki sem óttast um líf sitt og frelsi. Nauðsynlegt er að tryggja að þeir einstaklingar sem hingað leita og þarfnast raunverulega verndar gegn ofsóknum fái vandaða og skjóta úrlausn mála sinna og komist þannig fyrr út úr umsóknarferlinu og geti aðlagast samfélaginu.“ Vandinn sem við höfum staðið frammi fyrir í nefndarvinnunni, þegar við höfum verið að skoða þetta frumvarp, er að þrátt fyrir að þessi orð séu hér á blaði, að markmiðið sé vönduð og skjót úrlausn mála, þannig að fólk komist fyrr út úr umsóknarferlinu, þá sjáum við ekki hvar lausnin er. Umsagnaraðilar sjá það ekki heldur. Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna skildi ekki eina greinina sem varðaði fjölskyldusameiningu fólks sem hefur komið hingað sem kvótaflóttafólk. Kvótaflóttafólk missir jafnvel stöðu sína sem kvótaflóttafólk af því að aðstæður heima fyrir lagast þannig að þau geta snúið aftur til síns heima, þá missa aðstandendur sitt dvalarleyfi þrátt fyrir að mögulega gætu þau átt sjálfstæðan rétt til verndar út af öðrum ástæðum en upprunalegur kvótaflóttamaður fékk vernd út af, t.d. vegna kynferðis eða trúarskoðana eða eitthvað svoleiðis, sem tengdi aðilinn á ekki rétt á. Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna, sem sendi umsögn til Alþingis, skildi bókstaflega ekki þessa grein fyrr en við útskýrðum fyrir þeim hvað hún þýddi. Þá var svarið einfaldlega: Það verður þá að útskýra þetta betur þannig að fólk skilji þetta þegar það les lögin. Var gerð tilraun til að breyta því orðalagi? 

Frú forseti. Ég er enn í heiðarlegri tilraun minni til að útskýra málið fyrir hv. þingmönnum, fyrst og fremst, sem bera þá þungu ábyrgð að ákveða hvort þetta frumvarp eigi að verða að landslögum á Íslandi eða ekki. Ástæðan fyrir því að ég er að gera það er sú að ég trúi því í alvörunni ekki að þau geri sér grein fyrir því hvað þetta felur í sér. Ég held að ef þau gerðu sér fulla grein fyrir því myndu þau ekki styðja þetta mál. Ég er búin að fara yfir nokkrar umsagnir um 2. gr. frumvarpsins sem fjallar um sjálfvirka kæru og lögbundinn greinargerðarfrest. En það sem vakti athygli mína við þær umsagnir sem bárust var hversu margir aðilar gerðu alvarlegar athugasemdir við þetta ákvæði sem virðist vera það saklausasta í frumvarpinu við fyrstu sýn. Á meðal þeirra aðila sem gerðu athugasemdir við þetta ákvæði, og í raun bara eitt annað, þetta og eitt annað ákvæði, var Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna. Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna er stofnun á vegum Sameinuðu þjóðanna sem er ætlað að standa vörð um flóttamannasamning Sameinuðu þjóðanna sem Ísland og flest ríki heims, öll nema tvö ef ég man rétt, eiga aðild að. Stofnunin gefur sem sagt leiðbeiningar og ráðgjöf til ríkja um það hvernig þau geti hagað löggjöf sinni þannig að það samræmist flóttamannasamningnum. Flóttamannasamningurinn er í rauninni ótrúlega einfaldur og hann kveður á um algjör grundvallarréttindi flóttafólks og gengur í sjálfu sér mjög stutt hvað það varðar. Sömuleiðis ganga ábendingar Flóttamannastofnunar ekki jafn langt og mörg myndu kannski vilja sjá og hefur Flóttamannastofnun verið þekkt fyrir það að vera tiltölulega hógvær í gagnrýni sinni og ábendingum til stjórnvalda. Því kom það mér í alvörunni á óvart að meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar skyldi ekki taka meira tillit til umsagnar Flóttamannastofnunar miðað við þetta frumvarp. Ég minnist á þetta hérna þar sem ég er að fjalla um 2. gr. frumvarpsins og Flóttamannastofnun gerði athugasemdir við hana. Ég ætla að byrja á að renna yfir 13. gr. mannréttindasáttmála Evrópu sem er lögfestur með lögum nr. 62/1994. Það er gjarnan talað um það í akademískri lögfræði að mannréttindasáttmáli Evrópu hafi það sem kallað er stjórnarskrárígildi hér á landi vegna þess að annars væri þá búið að lögfesta hann og mörg mannréttindaákvæði stjórnarskrárinnar bæði endurspegla ákvæði mannréttindasáttmálans og eru túlkuð til samræmis við hann. Hér er því um að ræða lög sem er hægt að færa mjög skýr rök fyrir að séu í rauninni rétthærri öðrum lögum, hafi stjórnarskráígildi, enda er stjórnarskráin okkar æðstu lög þó að meiri hlutinn hér á þingi sé ekki mjög upptekinn af því að virða það. Í 13. gr. mannréttindasáttmála Evrópu segir, með leyfi forseta: „Réttur til raunhæfs úrræðis til að leita réttar síns. Sérhver sá sem á er brotinn sá réttur eða það frelsi hans skert, sem lýst er í samningi þessum, skal eiga raunhæfa leið til að ná rétti sínum fyrir opinberu stjórnvaldi, og gildir einu þótt brotið hafi framið opinberir embættismenn.“ Í umsögn Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna - ég er með skjal á ensku en það kom þýðing á skjalinu sem er ekki alveg rétt og ég gæti þurft að breyta því eitthvað en við skulum láta vaða - segir um 2. gr. frumvarpsins - afsakið ég held ég verði að fara með þetta í næstu ræðu þar sem ég finn ekki skjalið hér hjá mér. Ég bið virðulegan forseta um að setja mig aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Eins og ég lofaði í síðustu ræðu ætla ég að tala aðeins um séríslenskar reglur. Samkvæmt dómsmálaráðherra og hv. þingmönnum ríkisstjórnarflokkanna þá eru einhverjar sérreglur í löggjöf á Íslandi sem virka sem segull fyrir fólk til að koma til Íslands. Þetta er ekki bein tilvitnun, en almenn útgáfa af orðum sem ansi margir hv. þingmenn og ráðherrar hafa notað um það af hverju við séum að fá svona marga hælisleitendur hingað. En þegar spurt er um hverjar þessar sérreglur séu þá eru engin svör og enginn getur bent á neinar slíkar. Það þýðir þá væntanlega að engar af þeim breytingum sem verið er að gera í frumvarpinu munu breyta neinum sérreglum. Sumir hv. þingmenn reyna síðan að bera okkur saman við önnur Norðurlönd. Það sem við þurfum að átta okkur á er að lagabókstafurinn er ekki alveg endilega sá sami alls staðar, enda eru aðstæður ólíkar í hverju landi fyrir sig. Við erum t.d. eyja og þótt ótrúlegt megi teljast erum við jafnvel með betri flugsamgöngur en mörg önnur Norðurlönd sem getur líka haft áhrif á það hvert fólk kemur. Lagaumhverfið er líka mismunandi. Það hefur stundum verið sagt í gríni að í Svíþjóð sé allt bannað nema það sé leyft með lögum en í Danmörku sé allt leyft nema það sé bannað með lögum; ég veit ekki alveg hvar Ísland lendir á þeim skala. En þegar við spyrjum, rétt eins og þegar við spyrjum um þessar séríslensku reglur, þegar við spyrjum hvað sé öðruvísi í lögum og reglum annars staðar á Norðurlöndum, fáum við heldur engin svör nema kannski einhvern blæbrigðamun. Það er t.d. smámunur á því hvernig þessi lönd hafa tekið á móti Úkraínubúum og undir hvaða skilgreiningu það fellur. Hér á Íslandi notum við sérstaka grein til að taka á móti því fólki, og var ánægjulegt að sjá að hún var framlengd um eitt ár á ríkisstjórnarfundi í morgun - merkilegt, þessi ríkisstjórn getur gert einstaka hluti rétt. Það hvort gefið sé út dvalarleyfi í ákveðinn tíma en ekki atvinnuleyfi og atvinnuleyfi með dvalarleyfi - þetta er mismunandi. Sumt er kannski aðeins betra annars staðar á Norðurlöndunum fyrir hælisleitendur en annað er verra og svo öfugt hvað varðar Ísland. En þetta virkar ekki sem einhver sérstakur segull í hvora áttina sem er og við verðum að hætta að tala í fullyrðingum af þessu tagi sem síðan er ekki einu sinni hér í þingsal hægt að fá hraktar eða staðfestar. Frú forseti. Þegar við biðjum ítrekað um að þingmenn úr stjórnarflokkunum séu hér með okkur í umræðunum þá er það m.a. til að fá svör við þessum spurningum: Hvað er það sem er sérstakt? Það er ekki nóg að það sé bara endurtekið í sífellu að þetta sé sérstakt - við verðum að fá svör um það hvað sé svona sérstakt. Við fáum þau ekki þegar þingmenn í stjórnarflokkunum eru múlbundnir af sínum þingflokksformönnum og ráðherrum til að segja hreinlega ekki neitt í þessu máli. Frú forseti. Það er alltaf auðvelt að koma með setningar eins og: Við erum með sérlöggjöf, við erum með segla. En ég bið hv. þingmenn og ráðherra að koma með beint dæmi um slíkt, ekki bara setningar sem þeir telja að virki vel gagnvart kjósendum langt á hægri væng stjórnmálanna.

Forseti. Ég hef nefnt það áður að þetta er flókinn málaflokkur og það er erfitt að átta sig á því svona - fyrir fólk sem er ekki að reyna að grandskoða efnisatriði málsins er erfitt að átta sig á samhenginu hérna stundum. Ég er að reyna að einbeita mér aðeins að stóru myndinni áður en maður fer út í smáatriði. En í frumvarpinu segir, með leyfi forseta: „Í frumvarpinu eru lagðar til breytingar sem eiga að auka skilvirkni og gæði innan stjórnsýslu með mannúðarsjónarmið í huga, samræma löggjöf og framkvæmd þessara mála við umgjörð annarra Evrópuríkja, einkum annarra Norðurlanda, og tryggja hagræðingu við nýtingu fjármagns.“ Síðan er hins vegar upptalning á því hvað á að gera í frumvarpinu. Ef maður er að reyna að bera það saman við þessi markmið þá er það ágætlega áhugaverð æfing. Þar er talið upp, með leyfi forseta, „hvenær taka skuli umsókn um alþjóðlega vernd til efnislegrar meðferðar, málsmeðferð umsókna frá umsækjendum sem þegar hafa hlotið alþjóðlega vernd í öðrum Evrópuríkjum,“ - svona álitaefni sem er verið að reyna að vinna á - „málsmeðferðartíma umsókna um alþjóðlega vernd,“ - annað atriði - „vinnslu persónuupplýsinga útlendinga,“ - sem hefur verið vakin athygli á að stangast mögulega á við persónuvernd o.s.frv. Það er annars vegar síðan mat á hagsmunum barna og hlutverki Barna- og fjölskyldustofu við veitingu alþjóðlegrar verndar í málefnum fylgdarlausra barna. Þetta er meðferð mála um ríkisfangsleysi, réttindi umsækjenda um alþjóðlega vernd - mjög opin lýsing á því hvað verið er að reyna að gera þarna - framkvæmd ákvarðana um brottvísun og frávísun. Síðan til viðbótar eru lagðar til breytingar á lögreglulögum sem fela í sér að verkefni stoðdeildar ríkislögreglustjóra verði lögbundin. Þetta er í rauninni engin breyting þannig séð, ríkislögreglustjóri er þegar að sinna þessum verkefnum. Það er verið að fastsetja það í lög að það er lögbundin skylda ríkislögreglustjóra að sinna þessum verkefnum, þetta er svona núllbreyting í rauninni, sett í lög það sem er þegar í framkvæmd, allt í lagi. Loks síðan í samráði við félags- og vinnumarkaðsráðherra eru lagðar til breytingar á lögum um atvinnuréttindi útlendinga á þá leið að útlendingar sem hafa hlotið dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða eða sérstakra tengsla við landið verði undanþegnir kröfu um tímabundið atvinnuleyfi hér á landi. Mjög spes að það sé svona takmörkun þarna á. Það er annað sem var vakin athygli á hérna í umræðunni þegar Útlendingastofnun og ráðuneytið komu fyrir nefndina í lok nefndavikunnar, það voru helst tvö atriði sem þau kvörtuðu um að væri mikið álag vegna. Það var annars vegar 2. mgr. 36. gr. útlendingalaga sem leggur þær skyldur á stjórnvöld að taka mál einstaklinga sem hlotið hafa alþjóðlega vernd í öðru ríki til efnismeðferðar ef útlendingurinn hefur slík tengsl við landið að nærtækast sé að hann fái vernd hér á landi ef sérstakar aðstæður mæla annars með því, síðan er líka 12 mánaða reglan. Eftir því sem mér skildist á þeirra athugasemdum er ekki verið að gera það í frumvarpinu. Þannig að það sem þau telja einna mesta álagsatriðið í núverandi lögum - það er ekki verið að gera neitt við því í þessum lögum, enda eru aðrar flækjur þar á bak við sem myndu gerast ef það væri einu sinni reynt, þá í hvora áttina eða í hvaða átt ætti að breyta því. Ég held að það væri í raun nærtækara að bregðast við þeim „vanda“ sem þeim finnst vera á annan hátt en þau vilja. Að henda fólki einfaldlega út er ekki lausn, alla vega skilar það ekki neinni niðurstöðu. Svo eru hins vegar mörg verndarmál sem hafa fengið efnismeðferð hér á landi en ekki hefur síðan náðst að framkvæma ákvarðanir innan lögbundins frests, það er þessi 12 mánaða regla. Þetta var upprunalega sett í lögin til að hvetja stjórnvöld til að vera skilvirk í að klára málsmeðferð sína. Ef hún er fjarlægð þá í rauninni yrði það eins og áður, þá yrði fólk hérna miklu lengur án þess að fá niðurstöðu málsins. 

Frú forseti. Þar sem það er svona stuttur ræðutími hjá okkur í þessari umræðu, sem ég mun leggja til breytingar á, þá er ræðan mín hér öll í litlum bútum. En ég fer nú vonandi fljótlega að ljúka mér af varðandi 2. gr. frumvarpsins, af 21, sem er ein sakleysislegasta greinin í frumvarpinu um sjálfvirka kæru í ákveðnum tegundum mála og 14 daga greinargerðarfrest. Það sem mig langaði til að árétta varðandi 2. gr. frumvarpsins er að lokum umsögn Mannréttindastofnunar Háskóla Íslands. Aðalathugasemd Mannréttindastofnunar Háskóla Íslands við frumvarpið var, eins og hefur komið fram í máli annarra þingmanna, svo sem hv. þm. Þórhildar Sunnu Ævarsdóttur og hv. þm. Halldóru Mogensen og fleiri - en Mannréttindastofnun Háskóla Íslands er stofnun sem nýtur mikillar virðingar í samfélaginu fyrir mikla sérþekkingu, rannsóknir og ráðgjöf varðandi stjórnarskrána og mannréttindi - að það hefði ekki farið fram neitt mat á því hvort frumvarpið stæðist stjórnarskrá. Er þetta talið sérstaklega alvarlegt þar sem í almennum athugasemdum með frumvarpinu segir orðrétt, með leyfi forseta: „Frumvarpið gefur ekki tilefni til að skoða sérstaklega samræmi við stjórnarskrá.“ Við þetta gerði Mannréttindastofnunin athugasemdir og svo fer stofnunin yfir tilteknar greinar frumvarpsins þar sem sérstaklega er tilefni til að hafa áhyggjur af samræmi við stjórnarskrá, ákvæðin sem gefa sérstakt tilefni til að skoða samræmi við stjórnarskrá andstætt því sem kemur fram í greinargerð með frumvarpinu. Þessi ummæli í greinargerðinni lýsa kannski viðhorfum frumvarpshöfundar og dómsmálaráðherra til stjórnarskrárinnar og þess sem verið er að gera í þessu frumvarpi og mikilvægi þess að það standist stjórnarskrá. Í umsögn stofnunarinnar segir, með leyfi forseta: „Í 2. gr. frumvarpsins er lagt til að skv. 7. gr. laganna sæti ákvörðun Útlendingastofnunar um synjun á efnismeðferð á grundvelli 36. gr. sjálfkrafa kæru til kærunefndar útlendingamála nema umsækjandi óski þess sérstaklega að kæra ekki og skuli greinargerð vegna kæru berast kærunefnd innan 14 daga frá birtingu ákvörðunar. MHÍ vekur athygli á því að forsenda þess að umsækjandi geti skilað greinargerð vegna kæru til kærunefndar útlendingamála er að viðkomandi hafi öll gögn málsins. Fram hefur komið að Útlendingastofnun áskilur sér a.m.k. 10 daga frest til að afhenda öll gögn. Tímafrekt getur einnig verið að afla gagna annars staðar frá. Það gefur umsækjanda því afar skamman frest til að vinna greinargerð sína, svo skamman að illmögulegt getur verið fyrir umsækjanda að gera fullnægjandi greinargerð og í sumum tilfellum ómögulegt vegna skorts á gögnum. Svo skammur frestur getur að mati MHÍ brotið gegn réttinum til raunhæfs úrræðis til að leita réttar síns sem m.a. er tryggður í 13. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu sbr. lög 62/1994. Hér er því um umtalsverða skerðingu á réttindum umsækjenda um alþjóðlega vernd að ræða. MHÍ hvetur Alþingi til að endurskoða þetta ákvæði til að tryggja að grundvallarmannréttindi umsækjenda um alþjóðlega vernd séu tryggð.“ Í allsherjar- og menntamálanefnd komu þessar athugasemdir fram frá fleiri aðilum, þar á meðal Rauða krossinum, sem ég rakti hérna áðan, og voru gerðar tillögur um að ef það ætti að lögfesta greinargerðarfrestinn yrði han hafður a.m.k. jafn langur kærufresti í nágrannaríkjum. Þá vil ég árétta aftur meintan tilgang með þessu frumvarpi af hálfu meiri hlutans; að aðlaga löggjöf okkar að löggjöf annarra ríkja. En þarna þykir ekki ástæða til þess. Er þetta ekki akkúrat ákvæðið þar sem réttast væri að horfa til reynslu annarra ríkja og taka upp löggjöf þeirra? Í nágrannaríkjunum er kærufrestur í þessum málum 21 dagur og greinargerðarfrestur til viðbótar við hann. Samkvæmt frumvarpinu er kærufrestur 0 dagar og greinargerðarfrestur 14. Það er ekki í samræmi við löggjöf nágrannaríkja, líkt og haldið er fram í greinargerð með frumvarpinu.

Forseti. Ég var aðeins byrjaður að fara yfir þessi 11 atriði sem sagt er að eigi að leiða til þess að mannúðarsjónarmið verði höfð í huga og löggjöf sé samræmd og þess háttar. Fyrsta atriðið er að umsækjendur sem hafa hlotið alþjóðlega vernd í öðru Evrópuríki séu ekki ... vandamál. Þar er listað að 2018 hafi 16% umsókna verið frá fólki með vernd annars staðar, 2019 hafi það verið 24%, 2020 54%, sem er náttúrlega skrýtið ár upp á það að gera að þarna var Covid líka sem ruglar pínulítið, 2021 hafi síðan verið 21%. Það er einhvern veginn borið saman við önnur Evrópulönd sem hafa aukningu upp á 5%. Við stígum frá 16% upp í 52% í miðju Covid og niður í 21% og það er talað um að það sé fjölgun umsókna en það munar ekkert rosalega miklu þarna í rauninni þegar allt kemur til alls. Það er útskýrt hérna að þessi fjölgun umsókna sé til komin af tvennu. Annars vegar vegna 2. mgr. 36. gr. útlendingalaga sem leggur skyldur á stjórnvöld að taka mál einstaklinga sem þegar hafa hlotið alþjóðlega vernd í öðru ríki til efnismeðferðar. Hins vegar hafa mörg verndarmál fengið efnismeðferð hér á landi sem stjórnvöld ná ekki að afgreiða innan 12 mánaða. Svo segir einfaldlega í greinargerð frumvarpsins, með leyfi forseta: „Til að bregðast við framangreindu mælir frumvarp þetta fyrir um að lokafrestur málsmeðferðar verndarmála miðist við þann tíma þegar máli er endanlega lokið á stjórnsýslustigi.“ Ég klóra mér dálítið í hausnum yfir þessu því að það er ekkert frekar útskýrt hvað þetta þýðir. Hverju munar þetta þegar allt kemur til alls í heildarsamhengi málanna? Hverju breytir þetta upp á það hversu lengi fólk er, eða tengist þetta bara því hvenær þau vilja að 30 daga fresturinn byrji að tikka? Ef svo er breytir þetta nákvæmlega engu því að það að taka þjónustuna af fólki, eins og hefur komið fram í umsögnum umsagnaraðila, er örugglega ekki að fara að leysa neinn vanda. Það er ef eitthvað er bara að fara að búa til fleira heimilislaust fólk. Þetta er fólk sem kemst ekkert burt frá landinu. Það getur ekki einu sinni unnið sér inn pening til þess síðan að geta farið eitthvað, jafnvel þótt það vildi það og ef það væri möguleiki. Ef svo væri þá gæti það svo kannski ekki farið neitt annað en til annars lands þar sem það þyrfti að sækja um alþjóðlega vernd, fólk frá Íran t.d. sem ég nefndi áður í umræðunni. Það er ekkert útskýrt hvernig þetta ákvæði hjálpar neitt við einhverja mannúð eða skilvirkni nema kannski að tengja það einhvern veginn inn á þennan 30 daga þjónustuskerðingarfrest sem aftur virðist ekki hafa nein sérstök áhrif eða alla vega er ekkert útskýrt neitt nánar hvernig það á að auka einhvers konar skilvirkni eða mannúð, hvað þá einmitt það. Síðan er það annað atriði sem er sjálfvirka kæran, sem er mjög áhugavert að sé sagt að búi til einhverja skilvirkni. Það eru ákveðnir frestir núna í lögunum, 14 dagar, sem breytist í rauninni þegar allt kemur til alls, þetta er smá púsluspil, það eru í rauninni sjö dagar sem sparast fyrir kærunefnd útlendingamála - en samt ekki, alla vega miðað umsögn þeirra eða þegar þau komu fyrir nefndina. Þá sögðust þau í rauninni alltaf taka við nýjum gögnum, þeim ber skylda til þess bara upp á ákveðna rannsóknarreglu að gera svoleiðis. En samt er líka sagt lögunum hérna að það þurfi að skila greinargerð og henni skuli skilað innan 14 daga. Þegar það er komin svoleiðis kvöð í lög getur kærunefnd útlendingamála bara sagt: Heyrðu, fyrirgefðu, við verðum að fara eftir lögum og þar segir að þú eigir að skila innan 14 daga og þú fyrirgerðir rétti á máli þínu. Við lítum svo á að þú viljir ekki framfylgja þessu. Þau segja: Já og nei, og við erum samt að sinna rannsóknarskyldu. Það er allt rosalega óljóst 

Virðulegur forseti. Ég vildi aðeins ræða um eina ákvæðið í þessu frumvarpi sem eitthvert vit er í. Það er ákvæði um að atvinnuréttindi fylgi einnig dvalarleyfi af mannúðarástæðum. Hvers vegna vil ég tala um þetta? Það sem fólk á flótta sækir um þegar það kemur hingað til lands er að fá hér dvalarleyfi. Við veitum útlendingum dvalarleyfi á alls konar mismunandi forsendum, m.a. á þeim forsendum að þau séu flóttamenn í skilningi flóttamannasamnings Sameinuðu þjóðanna. Þá fá þau svona sæmilega gott dvalarleyfi miðað við allt og allt, fá dvalarleyfi sem endist í fjögur ár og þau fá svokallað ótakmarkað atvinnuleyfi, þ.e. þau mega bara leita sér að vinnu, óska eftir vinnu og vinna á Íslandi hjá þeim sem vilja veita þeim vinnu. Þau mega líka hefja sinn eigin rekstur og almennt taka þátt í samfélaginu eins og venjuleg fullorðin manneskja sem vill vinna fyrir sér á einn eða annan hátt. Þetta er gott dvalarleyfi einmitt af þessum orsökum, fólk fær tiltölulega gott öryggi upp á það að fólk getur verið í fjögur ár á Íslandi og það eru ágætar líkur á að þetta verði framlengt. Ef það er framlengt einu sinni þá nær fólk mjög líklega meira að segja að fá svokallaðan rétt til ótímabundinnar dvalar og jafnvel rétt til að fá ríkisborgararétt, en það er kannski aðeins seinna. Þetta dvalarleyfi flóttafólks - það fær atvinnuleyfi og þetta atvinnuleyfi er eins og ég segi, ótakmarkað. Þetta sama dvalarleyfi fær fólk með svokallaða viðbótarvernd, fólk sem fær dvalarleyfi með viðbótarvernd og það er í raun mjög sambærilegt stöðu flóttamanns en þú fellur ekki beinlínis nákvæmlega undir frekar þrönga skilgreiningu flóttamannasamnings Sameinuðu þjóðanna um hvað telst flóttamaður. En merkilegt nokk, öfugt við það sem flestir kynnu að halda, þá eru einmitt oftast þeir sem eru að flýja stríðshrjáð svæði eins og t.d. flóttafólk frá Úkraínu, sem er beinlínis að flýja stríðsátök - það fólk fær oftast þessa viðbótarvernd en ekki vernd sem flóttamenn vegna þess að fólk sem er að flýja stríðsátök sem slík er ekki endilega eiginlegir flóttamenn, en fólk sem flýr stríðsátök samkvæmt okkar lagaumhverfi á rétt á sambærilegu dvalarleyfi og fólk sem fellur undir skilgreininguna á flóttamanni og fær dvalarleyfi á grundvelli þess, þ.e. þau fá þessi fjögur ár og þau fá ótakmarkað atvinnuleyfi, mega hefja sinn eigin rekstur, mega vinna hjá hverjum sem vill ráða þau í vinnu. En snúum okkur nú að þessu atriði sem ég er að benda á. Síðan er töluvert um að stjórnvöld veiti svokallað dvalarleyfi af mannúðarástæðum. Þetta er svona dvalarleyfi sem oftast er gripið til þegar önnur dvalarleyfi - þ.e. þegar ekki er hægt að veita, samkvæmt útlendingayfirvöldum, ríkari vernd, ekki hægt að veita stöðu flóttamanns, ekki hægt að veita viðbótarvernd, þá ber Útlendingastofnun samt að athuga hvort rétt sé að láta einstakling fá dvalarleyfi af mannúðarástæðum. Þetta dvalarleyfi er töluvert síðra og verra dvalarleyfi, ekki bara vegna þess að það gildir bara í eitt ár með möguleika á endurnýjun í allt að þrjú ár, heldur líka vegna þess að í því felst ekki ótakmarkað atvinnuleyfi. En vegna þess að tíminn sem okkur er gefinn í þessari umferð, virðulegi forseti, er svo skammur þá næ ég ekki að fara yfir eina atriðið í þessu frumvarpi sem eitthvert vit er í. Það snýr einmitt að því að breyta því a.m.k. að fólk fái ekki ótakmarkað atvinnuleyfi með dvalarleyfi af mannúðarástæðum. En ég þarf að taka upp þráðinn að nýju í næstu ræðu, virðulegi forseti, til að ræða um nákvæmlega þann þátt. Ég óska því eftir að vera sett aftur á mælendaskrá.

Forseti. Ég var að fjalla um sjálfkrafa kæru, hún er nefnilega dálítið áhugaverð. Í greinargerðinni er fjallað um þetta, með leyfi forseta: „Þá verður greinargerðarfrestur kæranda með tillögu þessari 14 dagar en í verklagsreglum kærunefndarinnar um greinargerðarfresti í þessum málum er gert ráð fyrir sjö virkum dögum. Með tillögunni verður því greinargerðarfrestur kæranda að jafnaði lengdur um þrjá virka daga.“ Þá klórar maður sér í hausnum og pælir: Nú, átti ekki að stytta tíma og gera skilvirkara o.s.frv.? Já, en nei, alveg rétt, það á að kæra sjálfkrafa en það er venjulega 14 daga frestur til að kæra. Þar er tímamismunur einhvern veginn í sem sagt - já, fá þremur dögum lengri tíma til að skila greinargerð en nei, þau fá 14 dögum styttri tíma til að - sem þau höfðu venjulega haft frá því að það kom ákvörðun fram til þess að þau gætu skilað inn kæru, sem sagt verið að taka þessa 14 daga og láta þá í rauninni hverfa, sem gerir það að verkum að það verður að setja inn einhvern frest til að skila inn greinargerð, sem eru gerðir 14 dagar, þ.e. það er ekki núna 14 daga kærufrestur og síðan 7 virkir dagar fyrir þau að skila greinargerð. 14 daga kærufresturinn hverfur og verður 14 dagar til að skila greinargerð í staðinn. Það eru þessir 7 virkir dagar þarna sem tapast í rauninni í undirbúningstíma fyrir kærendur. Við verðum að hafa það í huga að þetta eru dagar sem er verið að taka frá fólki sem annars hefði rétt til að undirbúa mál sitt betur. Eins og hefur komið fram hérna í umræðunni þá hefur almennur kærufrestur fyrir stjórnsýslu verið þrír mánuðir, mig minnir að það hafi verið sagt hérna. Þannig að við erum að tala um þessa 14 daga miðað við þrjá mánuði. Það er dálítið skorið við nögl hversu mikinn tíma fólk hefur til að afgreiða sín mál þannig að það er nú þegar gríðarlega mikil skilvirkni þarna sem mögulega gengur á rétt fólks til að fá að gera grein fyrir máli sínu. Síðan er það þriðja atriðið sem er endurtekna umsóknin. Þar er sagt að nauðsynlegt sé að hverfa frá núverandi framkvæmd varðandi endurupptöku umsókna um alþjóðlega vernd og færa þess í stað inn í lögin sérstaka málsmeðferð endurtekinna umsókna að fyrirmynd annarra Evrópuríkja en tryggja samt sem áður rétt umsækjenda til að fá ákvarðanir í málum sínum skoðaðar á grundvelli nýrra gagna og/eða upplýsinga. Þetta er í nokkrum greinum frumvarpsins. Það er eitt sem gerir dálítið erfitt að sjá heildarsamhengi breytinganna, það er verið að breyta í 1., 3. og 7. gr. frumvarpsins til að ná þessu fram og þá þarf að skoða allar þær breytingar með tilliti til þess hvernig það er í lögunum núna og púsla því saman og það er stundum dálítið flókið, ef við getum orðað það þannig, lögfræðimál er bara - sérstaklega þegar maður fær ekki óháð lögfræðiálit til að meta hvort frumvarpið standist stjórnarskrárákvæði þá verður maður að leggja dálítið í það sjálfur ásamt þeirri aðstoð sem við getum fengið hérna sem þingflokkur, sem að sjálfsögðu allt þingið og allir þingmenn ættu einfaldlega að fá með þessari beiðni okkar um að fá óháð lögfræðimat á þessu atriði. Vandinn hérna er að við erum að tala um hvað, þetta eru 28 úrskurðir árið 2016 og 159 árið 2021. Þetta er ekkert rosalega mikið þegar allt kemur til alls. Það er líka sagt hérna varðandi nýju gögnin að þar eigi að vera sýnilega auknar líkur - svona geðþóttaákvörðun mögulega um það hvernig fólk getur túlkað það, hvort nýjar upplýsingar séu eitthvað sem gæti leitt til endurupptöku máls. Ég fjalla greinilega um það aðeins seinna, það er stuttur ræðutími hérna eins og hefur komið fram áður. Forseti má vinsamlegast bæta mér á mælendaskrá, takk fyrir.

Frú forseti. Hvar skal byrja? Ég hef í mínum fyrri ræðum gripið niður í afmörkuð atriði þessa máls. Ég held að það sé kannski ágætt að halda sig við svipaða nálgun í þessari stuttu fimm mínútna ræðu. Mig langar samt aðeins að byrja á því að ræða þá upplýsingaóreiðu sem er í gangi núna af hálfu stjórnarliða varðandi það hvert þetta mál er að stefna. Hér hafa fulltrúar Vinstri grænna t.d. haldið því fram, bæði hér í sal og að manni skilst á lokuðum súpufundi félagsfólks, að til standi að skoða betur þær umsagnir sem komu inn við málið og kannski sérstaklega umsögn Rauða krossins á Íslandi sem er vel unnin, ítarleg og vel rökstudd. Þetta nefndi t.d. hv. þm. Jódís Skúladóttir í umræðu hér í síðustu viku þegar hún sagði að hún vildi kalla málið inn í nefnd og skoða það, og mögulega gera breytingar eftir því sem Rauði krossinn hefði komið fram með. Þegar hún var síðan spurð hvað myndi akkúrat felast í þessum breytingum þá vildi hún ekki ræða það í þessum sal heldur eigum við einhvern veginn að ganga út frá því að allt gangi í himnalagi milli 2. og 3. umr. og að við verðum með eitthvert allt annað og miklu betra mál í 3. umr. Við gengum síðan á hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra í síðustu viku og spurðum hann hverju hann sæi fyrir sér að flokkurinn myndi beita sér fyrir að breyta í málinu. Þá vildi hann ekki svara því, eins og málið væri honum algerlega óviðkomandi, en mætti síðan hvað, tveimur eða þremur dögum síðar í súpu hérna uppi á Vesturgötu með félögum sínum og sagði væntanlega einhverjum þar hvað þau sæju fyrir sér að gera betur. Við erum á þessum erfiða stað, forseti, þegar við erum að ræða í einhverri blindni hvað það er sem á að gera með þetta mál, af því að á sama tíma og þingmenn og ráðherrar Vinstri grænna halda því fram að ástæða sé til að hlusta á þær umsagnir sem komnar eru inn, þrátt fyrir að hafa hunsað þær á fyrri stigum, þá lætur hæstv. dómsmálaráðherra hafa eftir sér að hann telji að frumvarpið muni fara óbreytt í gegn, varðandi öll meginmál frumvarpsins muni það fara óbreytt í gegn. Það verði kannski gerðar einhverjar orðalagsbreytingar eða eitthvað þannig milli 2. og 3. umr. Á grundvelli þessa væri svo sjálfsagt og eðlilegt að kalla málið nú þegar til nefndar, að senda það til nefndar áður en 2. umr. lýkur til að meiri hlutanum gefist tækifæri til að ræða saman um það hvort þau hafi einhverja sameiginlega afstöðu til þessa máls eða hvort þetta sé bara eitthvert skraf til að friðþægja fólk innanbúðar hjá Vinstri grænum, að tala um að það eigi að breyta málinu, en ef flokkarnir ná saman um einhverjar breytingar þá sé hægt að koma hingað til þingsins með breytingartillögur, með framhaldsnefndarálit og breytingartillögur sem væri þá hægt að ræða hér við 2. umr., frekar en upp á einhverja von og óvon að hleypa málinu inn í 3. umr. þar sem annaðhvort koma einhverjar umfangsmiklar breytingar sem gera málið skárra - þá erum við nú komin á dálítið grátt svæði gagnvart því að allar breytingar á lögum skuli ræða við þrjár umræður hér í þingsal, það er bara stjórnarskrá Íslands sem segir það - annaðhvort verða þær það umfangsmiklar að við erum á gráu svæði gagnvart stjórnarskránni eða það verður bara ekki neitt, bara eitthvert frat sem engu skiptir. Þá verða þingmenn stjórnarflokkanna búnir að leika þennan þykjustuleik hérna síðustu daga, láta eins og það eigi að koma einhverjar breytingar fram á málinu sem aldrei stendur til að gera. Frú forseti. Ég sé að þessi inngangur var svo langur að ég komst ekki í að ræða hér einn lið í framhaldsumsögn Rauða krossins á Íslandi sem mig langaði að gera að sérstöku umtalsefni hér í þessari þriðju ræðu minni um málið. En mér fannst skipta máli að þetta kæmi að vegna þess að þessi vinnubrögð sem stjórnarliðar eru að kalla eftir eru náttúrlega fyrir neðan allar hellur og að halda því fram að það sé hægt að þegja sig í gegnum 2. umr. varðandi það hvaða breytingar fólk vill sjá einhvern tímann seinna, frekar en að koma bara með þær hingað, er ekki heiðarlegasta nálgunin á þessa umræðu sem hugsast gæti.

Frú forseti. Nú erum við búin að ræða þetta mál hérna í dag og ræddum það áður. Í fjölmiðlum hefur ítrekað komið fram af hálfu þingmanna meiri hlutans að það standi til að gera breytingar á frumvarpinu þegar það fer inn í nefnd á milli 2. og 3. umr. og stærir hv. þingmaður Jódís Skúladóttir sig af því að hafa óskað eftir því að málið fari inn til nefndar milli 2. og 3. umr. sem þó er oftast gert þegar 2. umr. lýkur vegna þess að talin er þörf á því eftir 2. umr. að það verði tekið aftur fyrir í nefnd. En ég vil bara óska eftir því að málinu verði vísað strax aftur inn í allsherjar- og menntamálanefnd þar sem það er augljóst að það er ekki tilbúið. Við erum að ræða einhver drög sem við vitum ekki einu sinni hvort verður breytt eða ekki. Ef það stendur til að gera einhverjar efnislegar breytingar á frumvarpinu er eðlilegt að þær verði gerðar áður en við förum í þessa umræðu. Það er 2. umr. sem skiptir langmestu máli. Við verðum að vera með rétt plagg hérna. 

Virðulegur forseti. Ég má til með að taka undir orð hv. þm. Arndísar Önnu Kristínardóttur Gunnarsdóttur um að brýnt tilefni sé til þess að kalla þetta mál strax inn til nefndar í stað þess að bíða eftir því að 2. umr. um málið klárist. Ég hlýt líka að benda á það að fyrir jól, áður en málið fór í 2. umr., áður en málið var komið á þennan stað, þá var strax byrjað að tala um að kalla málið inn milli 2. og 3. umr. Áður en 2. umr. hófst var verið að segja að við þyrftum ekki að hafa áhyggjur vegna þess að kalla ætti málið inn á milli 2. og 3. umr. Við ætlum fyrst að taka alla efnisumræðuna, umræðuna um öll efnisatriði frumvarpsins, mikilvægustu umræðuna, um þetta mál og svo ætlum við kannski að gera einhverjar breytingar milli 2. og 3. umr. af því að við vitum að það þarf eitthvað að laga. Virðulegur forseti. Það er réttast og það er sanngjarnast 

Frú forseti. Það er mjög bagalegt þegar ráðherrar ríkisstjórnarinnar eru svona tvísaga. Einn segir að það komi breytingar, hinn segir að það komi engar breytingar. Það er ekkert rosalega hjálplegt fyrir efnislega umræðu um svona mál, sem eru með heilan helling af neikvæðum umsögnum sem að öllu jöfnu ætti að mæta með breytingartillögum, að ráðherra málaflokksins segi: Nei, engar breytingar. Í hvaða stöðu setur það þingið? Ég hefði haldið að forseti hefði eitthvað um það mál að segja. Þetta gengur ekki svona. Það á ekki að bjóða þingmönnum að ræða um svona mál þar sem sumir ráðherrar ríkisstjórnarinnar segja að það þurfi að breyta þessu en ráðherra málaflokksins segir að ekki þurfi að breyta neinu. Allar umsagnir segja: Þetta er ómögulegt. Til hvers erum við hérna ef það er alltaf svona yfirgangur í gangi?

Frú forseti. Þegar þingmenn sem stóðu að því að afgreiða þetta frumvarp úr nefnd, og standa að áliti meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar, eru farnir að tjá sig um það hér í pontu og úti í samfélaginu að gera þurfi breytingar á frumvarpinu, í ljósi umsagna sem bárust áður en málið var afgreitt úr nefnd, þá er nokkuð ljóst, frú forseti, að forsendur úttektarinnar voru rangar. Þetta mál var afgreitt úr nefnd á forsendum sem eru brostnar vegna þess að þingmenn meiri hlutans standa ekki með úttektinni. Það að ætla að senda málið til nefndar milli 2. og 3. umr. frekar en að hafa afgreitt það almennilega til 2. umr. eða að kalla það nú þegar til nefndar, að ætla að græja þetta milli 2. og 3. umr., er einhver sýndarmennska. Það er einhver þykjustuleikur, það er eitthvert rugl 

Frú forseti. Ég held að hv. þingmenn meiri hlutans séu í húsi. Ég velti því fyrir mér hvort þau viti yfir höfuð hvaða breytingar þau ætla að gera á frumvarpinu. Mér skilst að það sé ekki í boði að gera neinar breytingar, líkt og hæstv. dómsmálaráðherra var nú nokkuð skýrorður um í dag. Ég veit að það þarf að gera lagfæringu. Ég veit að það þarf að gera tilteknar orðalagslagfæringar sem mætti jafnvel kalla stafsetningarvillur, prentvillur, í þessu frumvarpi. Ég velti fyrir mér hvort til standi að gera slíkar breytingar, laga stafsetninguna, til þess að þau geti sagt að þau hafi gert breytingar á frumvarpinu. Ég ítreka það sem hefur komið fram áður, það þarf bara einn þingmann meiri hlutans í hv. allsherjar- og menntamálanefnd til að tryggja að málið fari ekki út úr nefndinni aftur eftir 2. umr., 

Virðulegur forseti. Þegar gengið er á þingmenn meiri hlutans, sem vilja a.m.k. að nafninu til gangast við því að styðja mannúð og mannréttindi flóttafólks, og bornar upp á þau neikvæðar umsagnir og spurningar um hvort frumvarpið standist stjórnarskrá - neikvæð umsögn Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna, Rauða krossins, Amnesty, Mannréttindastofnunar, Háskóla Íslands, Mannréttindaskrifstofu Íslands o.s.frv. - þá bregðast þau við með því að segja að til standi að gera einhverjar breytingar á frumvarpinu milli 2. og 3. umr. En þau hafa ekki með nokkru móti fengist til að segja út á hvað þær breytingar ganga. Það fær mig, virðulegi forseti, til að halda að ekki standi til að gera neinar efnislegar breytingar. Við höfum skiljanlega mjög ríkar ástæður til að hafa áhyggjur af því að það standi ekki til en að það eigi að láta okkur halda að það standi til að hægt sé að koma málinu í gegnum þingið óbreyttu. 

Forseti. Við skulum hafa í huga að þetta mál er að koma hér inn til 2. umr. í síðasta sinn af þeim fimm skiptum sem einhver útgáfa þessa frumvarps hefur verið lögð fram. Í öll hin skiptin hefur það verið það slæmt að enginn hefur treyst sér til þess að klára það. En nú er einhvern veginn verið að setja undir sig hausinn og reyna að keyra þetta í gegn. Stjórnarþingmenn mæta ekki hingað til þess að verja frumvarpið en kalla í fjölmiðlum að gera þurfi einhverjar breytingar. Við erum hérna, Píratar, enginn annar, að lýsa þeim vanköntum sem eru á frumvarpinu. Þeir eru margir, þeir eru flóknir þannig að það þarf ansi mikið til. Við skulum átta okkur á því, áður en einhver fer að garga á okkur málþóf eða eitthvað svoleiðis fyrir að útskýra þetta viðamikla frumvarp og gallana á því, að sumir stjórnarliðar hafa sagt að það séu gallar á frumvarpinu og það þurfi breytingar til. Við höfum rétt fyrir okkur en þau 

Forseti. Það er óvenjuleg staða sem við stöndum frammi fyrir í þessu máli. Þar sem nokkur tími leið frá því að nefndarálit meiri hluta var afgreitt og þar til 2. umr. hófst gafst umsagnaraðilum færi á að rýna breytingartillögurnar. Það er kannski stærsti áfellisdómurinn yfir þingmönnum stjórnarmeirihlutans að lesa þá framhaldsumsögn sem Rauði krossinn skilaði inn, þar sem segir, með leyfi forseta: „Telur Rauði krossinn að með fyrirliggjandi breytingum í frumvarpinu sé litið fram hjá varnarorðum fjölmargra umsagnaraðila, sem leiða má líkum að að skili sér í ómannúðlegra en í senn óskilvirkara kerfi þegar á botninn er hvolft.“ Hér erum við ekki að tala um Jón Gunnarsson. Hér erum við að tala um Bryndísi Haraldsdóttur, Jódísi Skúladóttur, Jóhann Friðrik Friðriksson og hina stjórnarliðana í allsherjar- og menntamálanefnd. Þetta er dómur yfir þeirra verkum, 

Frú forseti. Í 8. gr. núgildandi laga um útlendinga, nr. 80/2016, er fjallað um málsmeðferð fyrir kærunefnd útlendingamála. Segir þar, með leyfi forseta: „Að jafnaði skulu þrír nefndarmenn sitja fundi kærunefndar útlendingamála til að fjalla um hvert mál sem nefndinni berst. Formaður ákvarðar hvernig nefndin er skipuð í hverju máli og skal hann gæta þess að í nefndinni eigi sæti þeir sem besta þekkingu hafa til úrlausnar málsins. Formaður eða varaformaður eiga sæti í nefndinni í öllum málum. Varaformaður hefur sömu heimildir og formaður, sbr. 2. og 3. mgr., til að úrskurða í málum. Formanni er heimilt að ákveða að nefndin starfi deildaskipt. Þrátt fyrir ákvæði 1. mgr. er formanni nefndarinnar heimilt að úrskurða í þeim málum sem nefndin hefur til meðferðar og varða vegabréfsáritanir, ákvarðanir er snerta málsmeðferð hjá Útlendingastofnun og frestun réttaráhrifa ákvarðana stofnunarinnar og kærunefndarinnar. Formanni er jafnframt heimilt að úrskurða einn í málum er varða umsókn um alþjóðlega vernd ef: a. kærandi er ríkisborgari ríkis sem er á lista Útlendingastofnunar yfir örugg upprunaríki og b. Útlendingastofnun hefur afgreitt málið á grundvelli b–f-liðar 1. mgr. 29. gr.“ Þótt ég sé ekki búin að lesa alla greinina þá er þetta það sem ég vil ræða hér. Það er sem sagt þannig að að jafnaði skulu þrír nefndarmenn úrskurða í málum hjá kærunefndinni, þeir geta verið fleiri þegar um viðamikil mál er að ræða og þess má geta að það var fullskipuð nefnd sem kvað upp þann úrskurð sem staðfesti ákvörðun dómsmálaráðherra um að veita ætti flóttafólki frá Venesúela viðbótarvernd. En það er önnur umræða sem ég mun fara út í síðar í þessari umræðu. Í frumvarpi því sem við erum að ræða hér er í 3. gr. lögð til breyting á þessari 8. gr. sem ég var að lesa upp fyrir ykkur. 3. gr. frumvarpsins er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Við 2. mgr. 8. gr. laganna bætist nýr stafliður, svohljóðandi: um er að ræða endurtekna umsókn skv. 35. gr. a.“ Í þessu ákvæði sem ég var að lesa upp, í núgildandi lögum, getur formaður kærunefndar útlendingamála úrskurðað einn t.d. í málum um vegabréfsáritanir, frestað réttaráhrifum og öðru slíku, úrskurðað um málsmeðferð og svona, hvað á að segja, minni háttar ákvarðanir. Nú er verið að bæta við þessa grein heimild formanns kærunefndar útlendingamála til að úrskurða einn í málum er varða alþjóðlega vernd þegar um er að ræða það sem þau kalla endurtekna umsókn og það er hugtak sem þetta frumvarp á að setja nýtt inn í lögin. Þetta væri í fínu lagi ef endurtekin umsókn væri einfaldlega endurtekin umsókn. En það er ekki svo vegna þess að í frumvarpinu, eins og ég mun ræða nánar þegar við förum yfir 7. gr. laganna, þá snýst sú breyting um það, sú nýjung í frumvarpinu að tala um endurtekna umsókn, sem er ekki neitt sérstakt vandamál hér á landi, að beiðnir um endurupptöku vegna nýrra gagna eða breyttra forsendna eru kallaðar endurteknar umsóknir. Það er þar sem gríðarleg skerðing á réttarvernd flóttafólks stendur til með þessu frumvarpi, þannig að í ofanálag við að kalla það endurtekna umsókn þegar fólk óskar eftir endurupptöku vegna nýrra forsendna eða nýrra gagna þá er formanni einum heimilt að úrskurða um það af því að það er svo lítil ákvörðun, skiptir svo litlu máli, þrátt fyrir að Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna hafi í umsögn sinni gert miklar athugasemdir við tillagða málsmeðferð slíkra umsókna þar sem hún segir þröskuldinn allt of háan fyrir því að endurtekin umsókn - og mig langar að setja það innan gæsalappa þar sem við erum raunverulega að tala um beiðnir um endurupptöku - verði tekin til skoðunar. Þegar formanni er falið að skoða þær einn síns liðs og úrskurða einn síns liðs, hvaða úrræði hafa einstaklingar til þess að fá mál sitt endurskoðað, að fá óréttið leiðrétt þegar málum er svona háttað? Flóttamannastofnun var ekki einu sinni að tala um það að þarna sé verið að fella burt rétt til endurupptöku. Stofnunin hafði raunverulega í huga það sem er kallað endurteknar umsóknir. Gagnrýni hennar lýtur að ákvæðinu eins og það lítur fyrir að vera, sem er mun skárra en það er. Ég held áfram í næstu ræðu og óska eftir því við forseta að fá að vera sett aftur á mælendaskrá.

Virðulegi forseti. Í ræðu minni hérna áðan minntist ég á eina óvitlausa atriðið í þessu frumvarpi en náði ekki að komast að þeim tímapunkti þar sem ég útskýrði nákvæmlega það ákvæði. Ég var búin að fara aðeins inn á mismunandi dvalarleyfi sem fólk sem sækir um alþjóðlega vernd getur fengið ef það fær jákvæða niðurstöðu í málsmeðferð Útlendingastofnunar eða kærunefndar útlendingamála. Ég var búin að ræða að þegar þú færð dvalarleyfi með stöðu sem flóttamaður þá færðu fjögurra ára dvalarleyfi með atvinnuleyfi sem leyfir þér að sækja um vinnu í raun hvar sem er, fá vinnu hjá hverjum þeim sem vill ráða þig og sömuleiðis að setja á fót þinn eigin rekstur. Það sama gildir um dvalarleyfi með viðbótarvernd sem felur í sér þessi sömu réttindi, fjögurra ára dvalarleyfi og ótakmarkað atvinnuleyfi; þú mátt í raun leita þér að atvinnu bara nákvæmlega eins og hver annar Íslendingur eða einstaklingar t.d. með EES-dvalarleyfi hérna. Síðan er það það sem ég myndi vilja kalla síðra dvalarleyfi sem fólk sem sækir hér um alþjóðlega vernd getur fengið en það er dvalarleyfi af mannúðarástæðum og því fylgir einungis eins árs dvalarleyfi og ekkert atvinnuleyfi. Til að mega yfir höfuð vinna þá þurfa einstaklingar sem hafa fengið dvalarleyfi af mannúðarástæðum í fyrsta lagi að finna vinnu, finna einhvern vinnuveitanda sem er tilbúinn að lofa eða gefa þeim vilyrði um vinnu. Það þarf að vera þolinmóður einstaklingur vegna þess að það er ekki fyrr en þú ert kominn með vilyrði um vinnu sem þú getur sótt um skilyrt atvinnuleyfi og það atvinnuleyfi er tengt við vinnuveitandann og vinnuna sem þú færð. Það tekur talsverðan tíma að fá þetta atvinnuleyfi og allan þennan tíma býður þessi vinnuveitandi eftir því að þú fáir að koma til vinnu, fáir náðarsamlegast leyfi yfirvalda til að vinna fyrir þér. Þetta atriði, að ótakmarkað atvinnuleyfi fylgi ekki sjálfkrafa dvalarleyfi af mannúðarástæðum, á að laga með þessu frumvarpi þannig að ef þú færð dvalarleyfi af mannúðarástæðum þá eigir þú að fá atvinnuleyfi samhliða. Mín vegna mætti taka öll önnur ákvæði úr þessu frumvarpi, skilja þetta ákvæði eitt eftir og samþykkja það. Ég vil halda því til haga að stjórnarliðar reyndu að nota þetta atriði sem svipu á okkur sem stöndum gegn þessu frumvarpi, um að við værum að standa í vegi fyrir því að fólk sem fengi dvalarleyfi af mannúðarástæðum gæti fengið sjálfkrafa atvinnuleyfi vegna þess að við stæðum gegn þessu frumvarpi. Ég vildi bara árétta, virðulegi forseti, að bæði liggur inni frumvarp frá hv. þm. Arndísi Önnu Kristínardóttur Gunnarsdóttur sem lagar bara þetta atriði og væri lítið mál að klára vegna þess að við vitum að það er þverpólitísk sátt um að það þurfi að laga þetta atriði. Sömuleiðis að koma með breytingartillögu við annað mál sem er í raun miklu betra mál til að breyta þessu en við fengum ekki einu sinni að koma því - það var alla vega ekki samþykkt - í gegn þrátt fyrir að það sé þverpólitísk sátt um þetta. Í raun hefur gagngert verið unnið gegn því að það sé hægt að laga þetta atriði sem allir eru sammála um að þurfi að laga, að ég held til að halda þessu atriði inni, hangandi yfir okkur, um að við séum að koma í veg fyrir að fólk með dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða geti fengið atvinnuleyfi samhliða dvalarleyfinu. Ég sé að tíminn er enn og aftur á þrotum, virðulegi forseti, en mig langar einmitt að ræða um þetta atriði í samhengi við flóttafólk frá Úkraínu og þá merkilegu stöðu að þau hafi öll fengið í raun dvalarleyfi af mannúðarástæðum og fái þar af leiðandi ekki ótakmarkað atvinnuleyfi og þurfi þetta vilyrði frá vinnuveitanda til að geta fengið skilyrt atvinnuleyfi. Já, hvers vegna það skiptir máli að leiðrétta það en ekki á kostnað grundvallarmannréttinda fólks á flótta. Ég mun því fara yfir það í annarri ræðu, virðulegi forseti, og ég vil því óska eftir því að vera sett aftur á mælendaskrá.

Forseti. Pínulítið áfram um ákvæðið sem hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir var að tala um því ég held að þetta sé alveg tvímælalaust uppáhalds ákvæðið mitt í frumvörpum eins og þau ganga og gerast því að þessi grein á sér lengri sögu. Á síðasta kjörtímabili, síðasta þingi, vorum við með frumvarp frá bæði dómsmálaráðherra og hæstv. vinnumarkaðs- - ja, hann var ekki félags- og vinnumarkaðsráðherra þá - frá félagsmálaráðherra sem snerist einmitt um þjónustu við útlendinga og ráðherra atvinnumála var ekki með þetta ákvæði um atvinnuleyfi í sínu frumvarpi heldur var það sett í frumvarp dómsmálaráðherra af stórfurðulegum ástæðum. Hv. þm. Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir gerði þá breytingartillögu við mál vinnumarkaðsráðherrans til að færa þessa grein á réttan stað, undir réttan ráðherra, bara strax í 1. umr. Þetta fylgdi málinu allan tímann og svo þegar greidd voru atkvæði um það mál, sem komst að sjálfsögðu í gegnum þingið því það var fínasta mál að öðru leyti, þá var þessari grein hafnað, það var mjög áhugavert. Stjórnarmeirihlutinn sagði nei við þessu tímabundna atvinnuleyfi í máli vinnumarkaðsráðherrans af því það átti nú einhvern veginn betur heima í máli dómsmálaráðherra, sem eru nákvæmlega engin rök fyrir. Uppáhalds útskýringin mín kom hérna í þessum ræðustól frá hv. þm. Hafdísi Hrönn Hafsteinsdóttur sem kom og útskýrði af hverju hún gæti ekki samþykkt þessa grein í máli vinnumarkaðsráðherra, af því að breytingartillagan hefði ekki legið fyrir í þrjár umræður, sem er náttúrlega ekkert fordæmi fyrir að sé þörf á, enda erum við núna að ræða breytingartillögur í þessu máli sem lágu ekki fyrir í 1. umr.  Þannig að hvað varðar 11. atriðið á þessum lista sem ég er aðeins búinn að vera að renna í gegnum, svo ég hoppi nú í lokin, þá verð ég að segja að þetta er uppáhalds ákvæðið mitt, einmitt út af þessari sögu, einmitt út af því að við höfum reynt að kalla hérna félags- og vinnumarkaðsráðherrann inn í umræðuna til að útskýra aðeins fyrir okkur hvað hann sé eiginlega að gera í máli dómsmálaráðherra. Til hvers? Er hann ekki með þennan málaflokk? Nei, það er bara gert í samráði við þennan ráðherra og við erum með sér sérmál til þess að klára þetta sjálfsagða atriði ef bara stjórnarmeirihlutinn myndi greiða því atkvæði en ekki hafna því eins og hann gerði á síðasta þingi, sem er stórkostlegt mín vegna. En já, það eru fleiri atriði sem ég þarf að ræða þannig að ég óska eftir að mér verði bætt aftur á mælendaskrá, virðulegi forseti.

Frú forseti. Ég missti dálítið þráðinn við það sem ég ætlaði að segja þegar ég hlustaði á þessa upprifjun hv. þingmanna á því þegar hér hafði legið frammi í þrjár umræður tillaga um að taka það eina góða sem er í þessu frumvarpi hér og festa það í lög síðasta vor í frumvarpi þar sem það á frekar heima, á málasviði félags- og vinnumarkaðsráðherra. Þá voru fundin lagatæknileg rök sem halda í rauninni engu vatni til að stjórnarliðar gætu talið sér trú um að það væri eðlilegt að fella þessa tillögu, þegar raunin var sú að á þeim tíma var þetta atvinnuleyfaákvæði kannski það sem fékk hluta stjórnarliða, ég myndi halda bæði fólk í Framsókn og Vinstri grænum, til að sætta sig við tilvist málsins. Síðan er búið að bæta við nokkrum smáatriðum í viðbót, við höfum farið yfir þessar greinar varðandi endursendingar á fólki sem hlotið hefur vernd annars staðar sem eru ekki jafn skilyrðislausar í þessari útgáfu frumvarpsins og þær voru í þeirri síðustu. En svo þegar t.d. hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra fór að monta sig af því hvað Vinstri græn hefðu nú náð að hafa gríðarlega góð áhrif á þetta mál þá voru tíndir til alls konar hlutir eins og t.d. að það hafi verið tekið tillit til athugasemda Persónuverndar um að það sé ekki bara opinn tékki á það að heilbrigðisyfirvöld verði að láta alls konar vottorð um líkamlegt og andlegt heilbrigði fólks af höndum til að hjálpa til við að ákvarða um endursendingu, til að útbúa svokallað „fit to fly“-vottorð - hvernig þýðum við það á íslensku, flughæfnisvottorð? -  Annað sem ég tók eftir að hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra taldi sínum flokki til tekna var að á milli útgáfna hefði verið tekin út heimild til þess að beita valdi til að framkvæma læknisskoðun á fólki til að búa það undir brottvísun. Þetta var ákvæði sem bættist inn fyrir ári vegna þess að hópur fólks neitaði að undirgangast PCR-próf til að hægt væri að brottvísa því með valdi til Grikklands, eins og er réttur þess, eins og dómstólar hafa sýnt. Það hafa fallið dómar um að það hafi verið réttur þessa fólks að neita þessu. Þetta átti að setja inn í lög, að það væri hægt að þvinga PCR-prjóninn upp í nefið á fólki til að síðan væri hægt að þvinga það úr landi. Þetta telur fólkið sem vill halda því fram að það sé í liði með mannúðinni sér til tekna á meðan þetta var ákvæði sem var harðlega gagnrýnt af Læknafélaginu. Ég held að það sé erfitt að setja inn einhverja framkvæmd á heilbrigðissviðinu í stríði við heilbrigðisstéttir. 

Frú forseti. Ég var hér rétt áðan að gera grein fyrir þeim breytingum sem lagðar eru til í 3. gr. frumvarpsins en breytingartillagan gengur út á það að heimila formanni kærunefndar útlendingamála að úrskurða einum í málum sem eftir breytingarnar verða kölluð „endurteknar umsóknir“. Það er auðvitað ekkert verið að tala um endurteknar umsóknir þar, það er verið að tala um „beiðni um endurupptöku“ sem er allt annar hlutur. Um þessa 3. gr. frumvarpsins segir í greinargerð, með leyfi forseta: „Í greininni er formanni kærunefndar útlendingamála veitt heimild til að úrskurða einum í málum skv. 35. gr. a um endurteknar umsóknir, sbr. 7. gr. frumvarpsins. Með tillögunni er leitast við að einfalda stjórnsýslu og auka skilvirkni nefndarinnar en endurupptökubeiðnum vegna alþjóðlegrar verndar hefur fjölgað mikið á undanförnum árum. Þannig voru þær einungis 28 árið 2016 þegar gildandi lög voru samþykkt en 159 árið 2021. Á heimildin einkum við í málum þar sem skýr fordæmi og framkvæmd eru til staðar. Telji formaður að fyrir hendi sé efnislegur vafi um þau málsatvik og lagaatriði sem verulega þýðingu hafa fyrir niðurstöðu málsins skal vísa beiðninni til nefndarinnar til ákvörðunar í samræmi við 1. mgr. 8. gr. laganna.“ Árið 2016, þegar lögin voru samþykkt, eins og hér kemur fram, voru beiðnir um endurupptöku mála 28. Árið 2021 hafði nokkuð gerst, sem ég held raunar að hafi ekki farið fram hjá neinum í heiminum, sem var heimsfaraldur Covid-19. Þessi heimsfaraldur gerði það að verkum að málsmeðferð í þessum málum lengdist mjög, bæði vegna áhrifa sem heimsfaraldurinn hafði á afköst stjórnvalda og Útlendingastofnunar, sem og annarra einstaklinga um allan heim sem veiktust til skiptis af veirunni, en einnig vegna vandkvæða við að flytja fólk úr landi þar sem mikil höft voru í flugi, á heimildum fólks til að ferðast á milli landa. Þetta gerði það að verkum að árið 2021, þegar beiðnum um endurupptöku fjölgaði svona svakalega, alveg upp í 160 á heilu ári, þá voru það að meginstefnu til mál þar sem málsmeðferð íslenskra stjórnvalda hafði farið fram yfir 12 mánaða frest samkvæmt lögunum. Það er því augljóst að mikil fjölgun beiðna um endurupptöku var tímabundin. Það er augljóst að hana mátti rekja til aðstæðna sem ekki er með nokkrum hætti hægt að telja á ábyrgð flóttafólks og væntanlega mun þessum beiðnum um endurupptöku, vegna of langrar málsmeðferðar stjórnvalda, snarfækka, fyrir utan það að stjórnvöldum er í lófa lagið að fækka þeim með því einfaldlega að hraða málsmeðferð og ekkert bendir til annars en að það muni takast héðan af. Þetta ákvæði, um að svipta fólk réttinum til þess að fá endurupptöku, t.d. vegna tímafresta, sem er klárlega einn megintilgangur frumvarpsins, er því ekki bara gríðarleg aðför að mannréttindum fólks á flótta heldur fullkomlega óþarft. Þetta er fullkomlega óþörf breyting. Hún mun ekki auka skilvirkni að neinu leyti í stjórnsýslu okkar. Ef við erum að tala um að við förum aftur í þann fjölda endurupptökubeiðna sem var árið 2016, þegar þær voru 28, ef við erum við að tala um að við séum að fara aftur niður í einhvern svipaðan fjölda - segjum að þær hafi tvöfaldast, séu 60 - þá spyr ég hvort 60 beiðnir um endurupptöku, sem eru á skýrum forsendum vegna þess að tímafresturinn er liðinn, séu að fara að drekkja íslenskri stjórnsýslu. Nei. Ef við gefum okkur að við séum að tala um 60 beiðnir, er það þá þess virði að svipta fólk gríðarlega mikilvægum réttindum -réttinum til þess að fá ranga niðurstöðu leiðrétta eða nýja niðurstöðu á grundvelli breyttra forsendna, sem er varið í mannréttindasáttmála Evrópu - til að spara kærunefnd útlendingamála að afgreiða einhver 50–60 mál sem eru tiltölulega auðafgreidd? Er það raunverulega svo? Nei, þetta ákvæði er skýrt dæmi um það hversu óúthugsað þetta frumvarp er. Það er óúthugsað, það er byggt á röngum forsendum 

Virðulegur forseti. Áðan var ég að ræða mismunandi dvalarleyfi og eina atriðið sem er eitthvert vit í í þessu frumvarpi sem er að það er lagt til, sem við höfum nú lagt til, eins og hv. þingmenn Andrés Ingi Jónsson og Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir komu líka inn á í sínum ræðum, og líka hv. þm. Björn Leví Gunnarsson, svo ég gleymi nú engum af þeim hv. þingmönnum sem eru að taka þátt í þessari mikilvægu umræðu - þá fylgir ekki sjálfkrafa atvinnuleyfi með því dvalarleyfi sem t.d. flóttafólk frá Úkraínu fær. Fyrir því er ein ástæða og hún er sú að dómsmálaráðherra ákvað að virkja svokallað fjöldaflóttaákvæði útlendingalaganna sem vissulega felur í sér hraðari málsmeðferð fyrir flóttafólk frá Úkraínu en veitir því síðri vernd samkvæmt lögum en það á rétt á. Það er nefnilega þannig, virðulegi forseti. Það var tekin ákvörðun um að veita flóttafólki frá Úkraínu síðri vernd en það á rétt á og það er að það fái í raun þessi dvalarleyfi af mannúðarástæðum. En það er bein afleiðing af því að virkja þetta fjöldaflóttaákvæði. Eins og ég kom inn á í fyrri ræðu, virðulegi forseti, er dvalarleyfi af mannúðarástæðum eins árs dvalarleyfi sem er hægt að endurnýja tvisvar sinnum. Því fylgir ekki atvinnuleyfi sem þýðir að það þarf að sækja sérstaklega um það og það er ekki skilyrðislaust atvinnuleyfi sem viðkomandi fær heldur felur það í sér að þú þarft að finna vinnuveitanda sem er tilbúinn að gefa þér vinnu og fara svo með það vilyrði til Vinnumálastofnunar sem tekur sér svo dágóðan tíma í að afgreiða þína umsókn um atvinnuleyfi. Þetta atvinnuleyfi er skilyrt við þá vinnu sem þú fékkst þannig að þú getur ekki bara farið að stofna þinn eigin rekstur eða farið í einhverja aðra vinnu auðveldlega eða neitt slíkt heldur er þetta atvinnuleyfi skilyrt í raun við þá atvinnu sem þú hefur fengið. Þetta býr auðvitað líka til gríðarlegt ójafnvægi á milli atvinnuveitanda og þess sem hefur svona takmarkað atvinnuleyfi. Þetta er dvalarleyfi sem flóttafólk frá Úkraínu fékk og ég vil rifja upp, af því að við erum að rifja upp þessa breytingu, þá ótrúlegu og óþægilegu stöðu sem kom upp þegar við byrjuðum að taka á móti flóttafólki og buðum það þakkarlega velkomið til Íslands, tókum á móti stórum hópi flóttafólks frá Úkraínu. Þá einmitt fóru að heyrast raddir um að við þyrftum að drífa þetta frumvarp í gegn svo flóttafólk frá Úkraínu gæti fengið óskilyrt atvinnuleyfi á meðan að auðvitað var vitað mál að allt annað sem er í þessu frumvarpi traðkar á réttindum fólks á flótta. Við létum á það reyna, ítrekað, að koma þessu ákvæði í gegn eftir miklu eðlilegri og meira viðeigandi leiðum en það var fellt. Þannig að það er augljóst að það liggur ekkert á í huga stjórnarmeirihlutans þegar kemur að því að koma þessum sjálfsögðu réttindum á. Það á bara að nota þetta sem svipu á minni hlutann til að samþykkja jafn skelfilegt mál og þetta mál er í öllum öðrum efnisatriðum en þessu eina atriði. Það er vegna þess að við höfum endurtekið, eins og ég sagði áðan, reynt að koma þessu í gegnum þingið af því að við vitum að a.m.k. að nafninu til, í orði en ekki á borði, þá er vilji til þess að samþykkja þetta. Ég endurtek kannski í nýju samhengi ósk mína um að þetta mál verði kallað aftur inn til nefndar nú þegar, ekki á milli 2. og 3. umr. heldur bara núna, til þess að við getum í raun hent öllum öðrum ákvæðum sem hafa verið gagnrýnd harkalega af gríðarlega mörgum og mjög sérhæfðum mannréttindasamtökum sem vita alveg um hvað þau eru að tala, og skiljum bara eftir þetta eina atriði. Þá má ríkisstjórnin svo sem eiga það sem hún vill alltaf eiga, sem er heiðurinn af öllum ákvörðunum sem eru einhverjum til góða. Það er bara í fínu lagi mín vegna á meðan allt annað er tekið út úr þessu frumvarpi vegna þess að það er vissulega engum til góða, ekki einu sinni kerfinu eða ríkisstjórninni eða stjórnarmeirihlutanum sem er hér að tala fyrir þessu máli.

Forseti. Dálítið áhugavert, í aðdraganda málsins og meðan það hefur verið í umfjöllun hef ég skrifað nokkrar greinar í fjölmiðla um þetta frumvarp til að reyna að útskýra svona ákveðin atriði þess. Ég kem hingað líka og ræði málið á þingi. Eins og hefur verið talað um hafa ýmsir ráðherrar og þingmenn ekki gert það sama, hafa bara talað um þetta í fjölmiðlum og hérna er m.a. ein grein úr Fréttablaðinu frá hv. þm. Diljá Mist Einarsdóttur þar sem segir, með leyfi forseta: „Við getum verið sammála eða ósammála um hvort breytingarnar sem eru lagðar til á útlendingalöggjöfinni séu til bóta en þær eru a.m.k. tilraun til að færa verndarkerfið okkar nær því sem gerist í löndunum sem við berum okkur gjarnan saman við, til þess að horfa m.a. til norrænnar reynslu og löggjafar, læra af því sem þar hefur reynst vel og illa eins og við gerum svo gjarnan. Að mínu mati hafa þeir andstæðingar frumvarpsins sem fjallað hafa málefnalega um það alls ekki fært sannfærandi rök fyrir því að Ísland skuli ein þjóða skera sig úr hinni norrænu fjölskyldu í þessum málum.“ Mér finnst þetta dálítið áhugaverð fullyrðing því að norrænu þjóðirnar gera þetta alls ekki allar eins. Þær gera þetta á tiltölulega mismunandi hátt. Á meðan, merkilegt nokk, virðist framkvæmdin samt vera mjög svipuð í öllum þessum löndum, líka á Íslandi, miðað við umsagnirnar sem hafa komið eftir að allsherjar- og menntamálanefnd fór í heimsókn til Noregs og Danmerkur til þess að skoða einmitt útlendingamálin í upphafi þings. Þannig að þrátt fyrir að löggjöfin sé svolítið mismunandi á milli þessara landa er framkvæmdin að miklu leyti eins sem er mjög áhugavert. Við höfum einmitt gagnrýnt það hér að stjórnvöld séu ekkert að fara eftir lögunum heldur hafi bara ýmsa aðra framkvæmd en þar er kveðið á um sem hefur valdið því að stofnanirnar hafa verið dæmdar fyrir að fara gegn lögum, t.d. í því að vísa fólki út á götu. En spurningin sem ég hef hérna er: Ef stjórnarþingmenn eru duglegir við að skrifa í blöðin, af hverju koma þeir þá ekki líka hingað, eins og a.m.k. við þingmenn Pírata erum að gera, og útskýra kannski fyrir okkur hvernig þetta frumvarp færir okkur nær einhverju Norðurlandanna í löggjöf og þá hvaða Norðurlöndum verið er að færa útlendingalöggjöfina nær í samræmi? Ég hef ekki hugmynd um það, það er ekkert útskýrt frekar. Það er bara sagt: Við ætlum að gera meira svipað eins og hinar Norðurlandaþjóðirnar og einhvern veginn látið eins og það séu einhver rök í málinu. Er það af því að hinar Norðurlandaþjóðirnar séu með betri útlendingastefnu hvað varðar einmitt mannúð og skilvirkara umsóknarferli? Er það málið? Ef svo er, hvernig ná þau því og hvað nákvæmlega er það í frumvarpinu sem skilar okkur þangað? Ef þau eru með verri löggjöf sem skilar ekki eins mikilli mannúð eins og yfirlýst markmið þessa frumvarps er þá að sjálfsögðu ættum við ekki að vilja fara og verða eins og þau. Danmörk er t.d. ansi hörð hvað það varðar og vel komið fram að Danir eru með einna hörðustu stefnuna. Erum við að fara að bera okkur saman við þau? Erum við að fara í þá átt? Er það meiri mannúð? Það er gott og blessað þegar stjórnarþingmenn tjá skoðanir sínar og fullyrða ýmislegt um skoðanir andstæðinga þessa frumvarps en að þau komi ekki hingað í ræðustól og svari þessum einföldu spurningum: Bíddu, fyrirgefðu, hvað áttu nákvæmlega við? Hvaða Norðurlönd ertu að tala um? Ertu að tala um þau öll saman? Þau eru með mismunandi löggjöf. Ertu að tala um eitthvert stakt land, Noreg, Danmörku, Finnland, Svíþjóð, eitthvert eitt af þeim sem við erum að fara að bera okkur saman við? Af hverju er það svona vel gert hjá þeim að þínu mati og hvaða breyting í þessu frumvarpi er að færa okkur nær hvaða löggjöf á hinum Norðurlöndunum sem við berum okkur saman við og af hverju ætti það að skila okkur sömu niðurstöðu? Bara mjög einfaldlega komið hingað og svarið þessum einföldu spurningum. Það ætti ekki að vera flókið fyrst það er verið að krota um þetta í fjölmiðla fram og til baka. En nei, hérna erum bara við Píratar að benda á það hversu hryllilega slæmt þetta frumvarp er og þingmenn ríkisstjórnarflokkanna segja: Já, það þarf breytingar. 

Frú forseti. Það eru ýmis hugtök í þessu frumvarpi sem rétt er að staldra við. Mig langar að ræða hér hugtakið tafir á ábyrgð umsækjenda, en fyrst út frá framhaldsumsögn Rauða krossins á Íslandi sem gagnrýnir fulltrúa meiri hlutans í allsherjar- og menntamálanefnd fyrir að líta fram hjá varnaðarorðum fjölmargra umsagnaraðila. Þar er bent á hversu óeðlilegt sé að takmarka rétt barna til efnismeðferðar ef foreldrar þeirra eða umsjónarmenn teljast vera valdir að töfum á málsmeðferðinni. Ég fletti upp í umsögn dómsmálaráðuneytisins, eða skjali dómsmálaráðuneytisins þar sem það fer yfir umsagnir umsagnaraðila og þar er þessi ábending Rauða krossins frá því snemma í haust, sem hefur náttúrlega verið bent á áður, afgreidd svohljóðandi, varðandi það ef ekki næst að afgreiða mál innan ásættanlegs tíma, með leyfi forseta: „Náist það ekki vegna athafna eða athafnaleysis sem rekja má til umsækjanda eða annarra honum tengdra, svo sem maka, foreldra, eða talsmanns, er eðlilegt að hann njóti ekki góðs af því.“ Segjum að ég sé algjör slúbbert, ég sé bara alltaf með allt niður um mig, skili öllu of seint, gleymi hlutum, jafnvel að ég sé að reyna að tefja hluti pínu viljandi, og ég sé á flótta í öðru landi með börnin mín með mér. Ef ég tef mál mitt þannig að það sé ekki hægt að flokka það sem eðlilega töf á málsmeðferð þá eiga börnin mín ekki að njóta góðs af því, segir ráðuneytið. Þarna þykir mér hlutum snúið dálítið mikið á haus vegna þess að það sem ráðuneytið er að leggja til er að börnum skuli hegnt fyrir það að ég sé ekki að standa mig. Þannig eiga syndir foreldranna að hafa áhrif á mál barna þeirra. Þetta, frú forseti, þykir mér vera í hróplegri mótsögn við þann málflutning sem stjórnarliðar, kannski aðallega úr röðum Sjálfstæðisflokksins, hafa haldið fram árum saman um að öll mál séu tekin til sjálfstæðrar, efnislegrar meðferðar og að mál barna séu skoðuð sjálfstætt út frá hagsmunum barnanna. Hérna segir ráðuneytið bara: Nei, við viljum geta vísað burt barni ef við getum kennt foreldrinu um það. Þarna fær barnið ekki sjálfstæða áheyrn stjórnvalda. Ríkisstjórn sem á tyllidögum montar sig af því að vera með hagsmuni barna hátt skrifaða myndi ekki leggja svona til. Ef ríkisstjórnin vill endilega að hægt sé að flokka alls konar athafnir eða athafnaleysi sem tafir sem séu bara á ábyrgð umsækjenda, þá þarf fólk bara gjöra svo vel að skilja mál foreldra og barna í sundur, kannski fá börnunum einhvern almennilegan réttargæslumann til að fylgja málinu í gegnum kerfið og skoða mál barnsins sjálfstætt og algerlega óháð foreldrinu. Mér þykir þetta sérstaklega áhugavert, forseti, í ljósi þess að fólkið sem stendur að nefndaráliti meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar er sami hópur og segist í orði kveðnu vera hér málsvari þess að auka réttindi barna í íslensku lagaumhverfi en gerir hér þvert á móti. Hér er verið að draga úr réttindum barna á flótta og Rauði krossinn er búinn að benda þeim á það nokkrum sinnum og aldrei er hlustað.

Frú forseti. Við erum hérna að ræða mál málanna, útlendingafrumvarp ríkisstjórnarinnar. Líkt og hefur verið bent á í mörgum ræðum hér á undan bárust margar umsagnir um þetta mál til allsherjar- og menntamálanefndar sem var afgreiða þetta mál. Nánast allar, allar nema tvær, voru neikvæðar og gagnrýndu frumvarpið. Margar þeirra lögðu til stundum mjög skýrar og einfaldar, þægilegar, þægilega framsettar breytingartillögur á frumvarpinu en meiri hluti hv. allsherjar- og menntamálanefndar sá enga ástæðu til þessa bregðast við þeim tillögum. Hins vegar gerði meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar ákveðnar breytingartillögur við frumvarpið. Þar á meðal leggja þau til að sett verði inn bráðabirgðaákvæði sem lýtur að því að bjarga fyrir horn ákveðnum hópi einstaklinga, ef það tekst að samþykkja frumvarpið áður en þau verða flutt úr landi vegna þess að það er ekkert verið að stöðva flutninginn á meðan, það fengum við staðfest í allsherjar- og menntamálanefnd. Það bara heldur allt áfram þar sem frá horfði og þar eru virkir úrskurður og virk flutningsbeiðni frá Útlendingastofnun til stoðdeildar ríkislögreglustjóra um að flytja fólkið úr landi en meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar ákvað að taka þennan séns og sjá hvort það væri ekki hægt að drífa þetta frumvarp í gegnum þingið svo það væri nú hægt að bjarga þessum örfáu einstaklingum sem stendur til að bjarga þar með reyndar mjög ströngum skilyrðum og skrýtnum og undarlegum og illa útfærðum og allt það, eins og á svo sem við meira og minna allt þetta frumvarp. Ég gerði í ræðu hér á undan grein fyrir 3. gr. frumvarpsins og tilgangi þeirrar greinar, tilgangi þeirrar breytingar og þeirri gagnrýni sem ég hef á það. 3. gr. tengist beint 7. gr. frumvarpsins og þeim breytingum sem eru lagðar til þar og reyndar víðar, 1. gr. líka, þannig ég ætla aðeins að geyma umfjöllun um 3. gr. og taka hana með umfjöllun minni um 7. gr., sem að mínu mati er ein alvarlegasta tillagan í þessu frumvarpi sem væri mjög auðvelt að laga en það er ekki áhugi fyrir því í meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar. Ég ætla því að víkja að 4. gr. laganna sem hefur sætt talsverðri gagnrýni, ekki síst vegna þess að hún er óskýr. Henni hefur verið breytt mikið í þeim frumvörpum sem hafa verið lögð fram. Þetta var upphaflega ákvæði sem var sett inn til að „leysa“ það vandamál að heilbrigðisyfirvöldum var talið óheimilt að afhenda Útlendingastofnun eða lögreglu bólusetningarvottorð einstaklinga, Covid-19 bólusetningarvottorð, til að það væri nú hægt að flytja þá úr landi. Þetta gerðu heilbrigðisyfirvöld í góðri trú um að lögregla og Útlendingastofnun væru ekki að óska eftir gögnum sem þau hefðu ekki heimild til að fá en á daginn kom að þau höfuð ekki heimild til að afhenda þetta. Upphaflega stóð því til að skella þeirri heimild inn í lögin; við skulum bara gera það. En við það voru gerðar alvarlegar athugasemdir af hálfu Læknafélagsins, af hálfu Persónuverndar og annarra aðila. Ákvæðið hefur breyst talsvert síðan það var lagt fyrst fram sem breytingartillaga og hljóðar nú svo, með leyfi forseta: „Á eftir 2. mgr. 17. gr. laganna kemur ný málsgrein, svohljóðandi: Ef nauðsyn ber til að tryggja framkvæmd ákvörðunar um brottvísun eða frávísun útlendings skv. 104. gr. er lögreglu heimilt að afla vottorða frá heilbrigðisyfirvöldum um líkamlegt og andlegt heilbrigði hans til að geta ferðast.“ Í greinargerð frumvarpshöfunda við þetta ákvæði segir, með leyfi forseta: - Nei, nú er ég fallin á tíma sem fyrr. Ég tek upp þráðinn í næstu ræðu og óska eftir því að vera sett aftur á mælendaskrá.

Virðulegur forseti. Mér finnst einkar viðeigandi að hv. þm. Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir hafi hér verið að tala um heilsufarsupplýsingar vegna þess að ég ætlaði að gera réttinn til heilsu að umtalsefni mínu í þessari ræðu. Ég vildi byrja á því að rýna í umsögn frá embætti landlæknis við þetta, enn og aftur, skelfilega mál. Í þeirri umsögn stendur, með leyfi forseta: „Frumvarpið er yfirgripsmikið og hefur ekki með að gera hlutverk og þekkingu embættis landlæknis nema í 6. gr. Þar er lagt til að réttur til þjónustu fyrir umsækjendur um alþjóðlega vernd falli niður 30 dögum eftir birtingu endanlegrar ákvörðunar um synjun. Vissulega eru þar taldar upp undantekningar; barnshafandi konur, alvarlega veikir einstaklingar og fatlaðir einstaklingar. Af frumvarpinu verður ráðið að þrátt fyrir undanþáguákvæði geti komið upp sú staða að fólk verði svipt rétti til heilbrigðisþjónustu. Slíkt er óásættanlegt.“ - stendur hér, hvorki meira né minna - „Þeir sem undir þetta falla geta, rétt eins og aðrir og e.t.v. enn frekar en aðrir, glímt við sjúkdóma og heilsufarsvandamál sem nauðsynlegt er að bregðast við utan téðra tímamarka. Vart þarf að fjölyrða um alvarlegar afleiðingar sem stöðvun heilbrigðisþjónustu, hvort heldur er vegna langvinnra sjúkdóma eða bráðra, getur haft í för með sér, ef ekki er brugðist við því sem upp kemur. Embætti landlæknis telur að öll nauðsynleg heilbrigðisþjónusta eigi að vera undan skilin.“ - þessari þjónustusviptingu reikna ég með að þau eigi við - „Það að njóta heilbrigðisþjónustu eru grundvallarmannréttindi en í Alþjóðasamningi um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi nr. 10/1979 segir m.a. í 12. gr. um „... rétt sérhvers manns til þess að njóta líkamlegrar og andlegrar heilsu að hæsta marki sem unnt er“. Fyrir utan að það er ómannúðlegt að neita einstaklingi um nauðsynlega heilbrigðisþjónustu getur það boðið heim hættu fyrir aðra ef t.d. einstaklingur er haldinn smitsjúkdómi eða geðröskun sem hugsanlega eru ekki metnir alvarlegir við fyrstu sýn. Embætti landlæknis leggur því til að öll nauðsynleg heilbrigðisþjónusta verði talin upp í undantekningum Í 6. gr.“ Þetta gerði meiri hlutinn ekki. Þeim finnst í alvörunni bara allt í lagi að svipta fólk rétti á grundvallarmannréttindum eins og heilbrigðisþjónustu. Það stendur til að halda því inni í þessu frumvarpi. Við höfum alla vega ekki heyrt neitt annað en að það eigi að klára það að taka þennan grundvallarrétt, réttinn til heilsu, af fólki á flótta. Ég hlýt að taka undir með embætti landlæknis þar sem þau segja að þetta sé óásættanlegt. Ég er alveg sammála landlækni, þetta óásættanlegt. Það er óásættanlegt að ætla sér að svipta fólk rétti til heilbrigðisþjónustu. Hvers konar land erum við eiginlega ef við ætlum að svipta flóttafólk heilbrigðisþjónustu sem það þarf á að halda? Hvers konar samfélag erum við ef við leyfum því að fara í gegn, í alvörunni talað, að við höfum hérna flóttafólk á götunni sem er vísað frá heilbrigðisstofnunum og sjúkrahúsum vegna þess að það má ekki hjálpa því? Er það í alvörunni samfélagið okkar? Er það í alvörunni samfélag sem við sættum okkur við? Er það í alvörunni ásættanlegt fyrir okkur hér bara til að það sé mögulega hægt að neyða svona tvær, þrjár hræður til að fara eitthvað annað frekar en að vera hér? Ég er ekki þeirrar skoðunar að það sé ásættanlegt, virðulegi forseti. Það er m.a. þess vegna sem ég hlýt að halda áfram að reyna að koma viti fyrir þennan vitlausa meiri hluta og reyna að fá þau til að sjá ljósið í því að við getum ekki samþykkt að vera samfélag sem neitar fólki um nauðsynlega heilbrigðisþjónustu. Þetta er ein af ástæðunum fyrir því að við köllum þetta frumvarp ógeðslegt, virðulegi forseti, vegna þess að þetta er ekki í lagi. Þetta er ógeðslegt.

Frú forseti. Það er svo margt í þessu frumvarpi sem er áhugavert. Hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir minntist einmitt á heilbrigðiskerfið í þessu samhengi. Ég var á síðasta fundinum áður en þetta var tekið út úr nefnd aftur og fór í 2. umr. hér í upphafi ársins. Þar vorum við einmitt að spyrja ráðuneytið um þessa þjónustuskerðingu, hvað hún þýddi varðandi bráðaþjónustu með tilliti til heilbrigðismála. Umræðan fór einhvern veginn út í það að þetta væri í raun spurning um hvort þjónustan yrði endurgjaldslaus eða ekki, að þegar þau eigi rétt á þjónustu, bráðaþjónustu, kostar þjónustan það sama og fyrir aðra en þegar þau eru búin að missa rétt sinn til þjónustu þurfi þau að borga fyrir hana sjálf. Það sem er svo merkilegt er að það eru til reglur um fjárhagsaðstoð sveitarfélaga. Í sérstökum tilvikum, þegar erlendir ríkisborgarar eru í neyð, fá þeir ákveðinn stuðning, þeir fá ýmis réttindi samkvæmt þeim reglum. Það er svo merkilegt að það er meira en þessar 8.000 kr. sem hælisleitandi fær í vikugreiðslu; útlendingur fær lágmarksframfærslu sveitarfélags og fær greidda húsaleigu. Ég spurði ráðuneytið hvort útlendingur í neyð - sem er vissulega hælisleitandi, umsækjandi um alþjóðlega vernd sem hefur verið neitað og er ekki lengur með stöðu umsækjanda um alþjóðlega vernd, er ekki í því kerfi lengur, búinn að tikka út þessa 30 daga og er bara útlendingur á Íslandi í neyð - félli þá ekki undir regluna um fjárhagsaðstoð sveitarfélaga sem útlendingur í neyð. Fær útlendingur í neyð meiri framfærslu og betra húsnæði en hælisleitandi í sömu heilbrigðisneyð? Eina svarið var: Þær reglur heyra undir félags- og vinnumarkaðsráðherra. Við kunnum ekki alveg á það þannig að það er best að félags- og vinnumarkaðsráðherra svari því. En nefndin hafði ekki tíma til þess að leita eftir því af því að það var bara ákveðið að nú væri tíminn búinn og það ætti ekkert að kalla inn nýja umsagnaraðila eða nýja gesti fyrir nefndina. Málið átti bara að fara í 2. umr. í nefnd. Við kölluðum þá eftir félags- og vinnumarkaðsráðherra að koma og spjalla við okkur af því að þau vilji ekki tala um þetta meira í nefndinni. Hann segir: Nei. Ég hef engan áhuga á að koma. Og hér stöndum við uppi með þetta áhugaverða jaðartilfelli að það gæti farið svo að þegar hælisleitandi, með þessar 8.000 kr. á viku o.s.frv., klárar sitt ferli, fær nei, er ekki lengur umsækjandi um alþjóðlega vernd, klárar 30 daga frestinn, er núna bara útlendingur í neyð vegna heilbrigðismála, detti hann allt í einu inn í fjárhagsaðstoð sveitarfélaga sem er lágmarksframfærsla sveitarfélags og greidd húsaleiga. Það er svo kaldhæðnislegt ef það er málið. Það væri réttindaaukning, alveg tvímælalaust, kannski er það mannúðin í þessu, ég veit það ekki. En það hefur ekki verið ætlunin því að ráðuneytið hafði ekki hugmynd um að þetta gæti mögulega gerst, sem er mjög áhugavert. Ég veit ekki hvernig við eigum að fá þessar upplýsingar inn í umræðuna til að kannski geta átt í einhverjum samræðum við stjórnarliða um það hvort þau haldi að þetta geti endað svona. Þegar það verður atkvæðagreiðsla um þetta, eru þingmenn að greiða atkvæði með vitneskju um það að svona virki þetta þegar búið að samþykkja þetta frumvarp eða ekki? Þess vegna er svo kjánalegt að þetta frumvarp sé hér í 2. umr. þegar það eru svona atriði sem við höfum ekki hugmynd um hvert svarið er við. Myndum við vilja að fyrirkomulagið væri svona, að viðkomandi félli bara undir lágmarksframfærslu sveitarfélaga? Kannski. Mun það verða svoleiðis? Ekki hugmynd.

Frú forseti. Ég vék aðeins að því fyrr í dag að stjórnvöld safna ekki upplýsingum um það hversu margir fatlaðir einstaklingar sækja um alþjóðlega vernd hér á landi. Ótrúleg staðreynd sem kom fram í svari dómsmálaráðherra við fyrirspurn frá mér hér fyrr í vetur. Útlendingastofnun og kærunefnd bara taka ekki saman þessar upplýsingar þrátt fyrir að það sé nú algjört lágmark ef við ætlum að uppfylla samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks að við kortleggjum hagtölur, bara statistík um það hversu mörg eru fötluð á hinum ólíku sviðum samfélagsins. Mig langar að nefna þetta fullkomna sinnuleysi kerfisins gagnvart fötluðum umsækjendum um alþjóðlega vernd í samhengi við mál eins fatlaðs manns sem var vísað úr landi í lögreglufylgd í nóvember. Rifjum aðeins upp hvernig staðið var að brottvísun Hussein Husseins sem átti að flytja úr landi ásamt á fimmta tug annarra umsækjenda um alþjóðlega vernd en þegar upp var staðið þá fann stoðdeildin ekki nema rétt um helming. Þegar þessar fréttir bárust voru fyrstu viðbrögð ráðamanna, fyrstu viðbrögð hæstv. ráðherra ríkisstjórnarinnar, að súpa hveljur yfir því, eiginlega bara hneykslast á því að það hefði ekki verið almennilegur bíll til að koma þessum fatlaða manni úr landi, að ekki hefði verið notaður almennilegur bíll sem getur tekið hjólastól heldur voru aðferðirnar þannig að lögreglan bar Hussein í höndum sér og setti þannig inn í bíl. Þetta vakti ekki mikla kátínu hjá fólki sem langaði kannski að sjá aðeins mannúðlegri viðbrögð hjá ráðafólki, eins og t.d. að fólk viðurkenndi þá staðreynd að fatlaður einstaklingur í verndarkerfinu í Grikklandi er í alveg ofboðslega slæmri stöðu. Það er ekki hægt að stóla á heilbrigðisþjónustu eða félagsþjónustu eða viðeigandi húsnæði eða neitt annað ef fólk er í gríska verndarkerfinu. Þess vegna hefðu öll efnisrök átti að mæla með því að Hussein fengi vernd hér. Stjórnvöld vildu hins vegar fella hann undir þann flokk fólks sem hefði tafið mál sitt sjálft með því að neita að undirgangast PCR–próf til að láta brottvísa sér á meðan heimsfaraldur Covid stóð sem hæst. Á sama tíma og flugvélinni var flogið til Grikklands var einmitt til umfjöllunar hjá dómstólum mál, m.a. Husseins, til að kveða úr um hvort stjórnvöldum væri nokkuð stætt á því að flytja fólk úr landi á þessum forsendum. Sá dómur féll nú nýlega og kemur þá í ljós, viti menn, að stjórnvöld áttu ekkert að brottvísa Hussein frekar en hinum sem neituðu að undirgangast PCR-próf. Hvað gera ráðamennirnir sem þegar fréttirnar birtust fyrst sýndu ekki meiri mannúð en svo að þau furðuðu sig á því að hjólastólabíll hefði ekki verið notaður til að henda fólki úr landi? Þau áfrýja til Landsréttar til að sjá hvort ekki megi örugglega, alveg örugglega, henda honum úr landi. Síðan var sett eitthvert Íslandsmet í dag þegar ríkislögreglustjóri skilaði svari til umboðsmanns Alþingis varðandi þessa framkvæmd og kenndi mótmælendum um það hvernig hefði verið staðið að brottvísuninni. 

Frú forseti. Ég náði ekki alveg að klára umfjöllun mína um 4. gr. frumvarpsins hér áðan. Hún er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Á eftir 2. mgr. 17. gr. laganna kemur ný málsgrein, svohljóðandi: Ef nauðsyn ber til að tryggja framkvæmd ákvörðunar um brottvísun eða frávísun útlendings skv. 104. gr. er lögreglu heimilt að afla vottorða frá heilbrigðisyfirvöldum um líkamlegt og andlegt heilbrigði hans til að geta ferðast.“ Gott og vel. Í greinargerð með frumvarpinu segir um þetta ákvæði, þessa tillögu, með leyfi forseta: „Lagt er til að lögreglu verði fengin heimild til að afla vottorða frá heilbrigðisyfirvöldum um líkamlegt og andlegt heilbrigði útlendings þegar nauðsyn þykir svo unnt sé að framkvæma ákvörðun um frávísun eða brottvísun skv. 104. gr. laganna. Við framkvæmdina ber lögreglu m.a. að tryggja að ekki séu til staðar ástæður sem koma í veg fyrir flutning viðkomandi úr landi, t.d. á grundvelli heilbrigðisástæðna. Getur þannig í vissum tilvikum reynst nauðsynlegt að afla vottorða frá heilbrigðisyfirvöldum um að viðkomandi útlendingur sé nægilega hraustur til að geta ferðast. Með heilbrigðisyfirvöldum er átt við alla þá aðila sem veita heilbrigðisþjónustu í samræmi við lög um heilbrigðisþjónustu, nr. 40/2007, þ.m.t. heilbrigðisstofnanir og heilbrigðisstarfsmenn hvort sem þeir starfa innan eða utan heilbrigðisstofnana.“ Það sem er ekki síst áhugavert við þetta er að það hefur komið fyrir að gagna hafi verið aflað frá heilbrigðisyfirvöldum sem segja að einstaklingur sé ekki í stakk búinn eða, eins og það er orðað hér, nægilega hraustur til að geta ferðast. Það sem er verið að tala um í þessu ákvæði, að sögn, er núna einungis, af því að þetta ákvæði hefur tekið breytingum, svokallað „fit to fly“-vottorð - enskusletta, með leyfi forseta. Ég þekki ekki íslenskt heiti, það er nú örugglega til einhvers staðar og ég mun grafa það upp fyrir áframhaldandi ræður en það er kallað þetta í daglegu tali um þessi mál. Það hefur verið þannig frá upphafi, svo ég viti til, að lögregla hefur haft heimild til þess að afla þessara vottorða og þeirra hefur verið aflað. Fyrir hefur komið að slíkt vottorð segi: Nei, þessi einstaklingur er ekki „fit to fly“ eða eins og það er orðað hér, nægilega hraustur til að geta ferðast. Frægasta dæmið um þetta held ég að sé mál konu sem var komin mjög langt á leið, með barn í maganum, og læknir taldi ekki ráðlegt fyrir hana að ferðast, enda er þunguðum konum almennt ekki ráðlagt að ferðast eftir tiltekinn tíma. Ég held að það sé eftir 35. viku meðgöngu og fyrr ef um áhættumeðgöngu er að ræða, ekki nema bara ef hún þarf að ferðast heilsu sinnar vegna eða eitthvað slíkt. Það sem gerði þetta mál frægt, vakti athygli við þetta mál, var ekki að það skyldi koma vottorð um að hún gæti ekki ferðast af því að það gerist af og til heldur viðbrögð Útlendingastofnunar við því. Útlendingastofnun var nefnilega ekki sammála. Útlendingastofnun fannst mikilvægt að koma þessari konu úr landi sem allra fyrst áður en hún ætti barnið, geri ég ráð fyrir, þar sem ekki var hægt að bíða þessar nokkru vikur sem hún átti eftir af meðgöngunni. Lagði stofnunin þannig lykkju á leið sína og aflaði nýs vottorðs frá trúnaðarlækni stofnunarinnar sem sagði: Jú, hún getur flogið. Frægar eru orðnar hræðilegar ljósmyndir og vídeómyndir af umfjöllun um þetta mál þar sem ungt barn hennar, þriggja eða fjögurra ára, felur sig á bak við stól eftir að það fréttir að flytja eigi þau úr landi og konuna ætti að flytja úr landi. Ég skrifaði grein um þetta mál þar sem ég talaði um setningu, sem oft er fleygt fram í umræðum um framkvæmd Útlendingastofnunar, sem er: Þau eru bara að vinna vinnuna sína. Þarna er fólk bara að vinna vinnuna sína. En ég er ekki á þeirri skoðun. Ég held að ef Útlendingastofnun myndi bara vinna vinnuna sína þá værum við ekki að horfa upp á mál af þessu tagi. Þá hefði hún tekið þetta vottorð gott og gilt og það hefði verið beðið með flutning konunnar úr landi. Útlendingastofnun er ekki bara að vinna vinnuna sína, hún leggur lykkju á leið sína til þess að koma fólki úr landi þó að búið sé að segja að það sé ekki í lagi. Ég óska eftir því að vera sett aftur á mælendaskrá.

Virðulegur forseti. Ég vil gera hér að umtalsefni mínu ákvæðið í frumvarpinu sem er kallað ákvæðið um fyrsta griðland. Ég vil í raun bara fjalla um mjög ítarlega og góða umsögn Rauða krossins á Íslandi við þetta frumvarp og vitna í kaflann um þessa grein á bls. 9 þar sem stendur, með leyfi forseta: „Með 7. gr. frumvarpsins eru gerðar umtalsverðar breytingar á efni og innihaldi 36. gr. útl. Í frumvarpinu er í fyrsta lagi lagt til að við 1. mgr. bætist nýr stafliður, d-liður, sem felur í sér sjálfstæðan grundvöll til að synja um efnislega meðferð umsókna um alþjóðlega vernd.“ - sem sagt á þessu frumstigi áður en fólk fær einu sinni athugun á því hvort það eigi rétt á að fá alþjóðlega vernd á Íslandi - „Ákvæðið er svohljóðandi: Umsækjandi hefur slík tengsl við annað ríki að eðlilegt og sanngjarnt er að hann dvelji þar, ferðist eða sé fluttur þangað enda þurfi hann ekki að sæta ofsóknum þar, geti óskað eftir að fá viðurkennda stöðu sem flóttamaður og fengið vernd í samræmi við alþjóðasamning um stöðu flóttamanna. Af frumvarpinu og eldri frumvörpum má vera ljóst að d-lið 36. gr. útl.“ - þ.e. þetta nýja ákvæði - „er ætlað að vera útfærsla á hugtakinu um fyrsta griðland. Í athugasemdum við 7. gr. frumvarpsins segir að núverandi ákvæði a-liðar 1. mgr. 36. gr. útl. um fyrsta griðland hafi ekki verið beitt að fullu þar sem það er talið óskýrt.“ Þetta er það sem frumvarpshöfundar telja fram sem ástæðuna fyrir því að setja þetta ákvæði inn í lögin, að það sé óskýrt og þess vegna hafi ekki verið hægt að beita því nógu vel. Áfram held ég í umsögn Rauða krossins: „Rauði krossinn telur að í mörgum tilvikum verði ekki unnt að framkvæma ákvarðanir sem teknar verða á grundvelli d-liðarins enda gert ráð fyrir að hægt verði að synja umsækjanda um efnismeðferð ef hann hefur náin fjölskyldutengsl við ríki sem hann hefur þó aldrei komið til, s.s. þegar maki hans er ríkisborgari þess ríkis og umsækjandi getur á þeim grundvelli fengið dvalarleyfi. Ekki er fjallað um það í frumvarpinu hvernig íslensk stjórnvöld sjá fyrir sér framkvæmd endursendinga til ríkja á þessum grundvelli fyrir utan tilvísun í ákvæði 38. gr. tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins 2013/32/ESB, enda engir viðtökusamningar í gildi nema við aðildarríki Dyflinnarreglugerðarinnar.“ Hér staldra ég við, virðulegi forseti, vegna þess að þetta hef ég fjallað um áður og við sem höfum verið að reyna að útskýra þær myrku hliðar sem finna má á þessu frumvarpi. Hér er verið að setja ákvæði í lög sem er ekki hægt að framkvæma. Það er verið að búa til ástæðu eða heimild fyrir Útlendingastofnun til að neita að taka fyrir umsókn um alþjóðlega vernd, þ.e. umsókn um hvort viðkomandi fái stöðu flóttamanns eða ekki. Ef þessi ákvörðun er tekin af þessari ástæðu, það er búið að ákveða að gefa þér ekki efnismeðferð á þeim grundvelli að Útlendingastofnun er búin að ákveða að þú eigir að fara eitthvert annað, þá er ekki hægt að senda þig þangað vegna þess að ef þetta er eitthvert ríki utan Schengen þá er enginn samningur eða samkomulag í gildi við það ríki til að taka á móti þér. Þannig að það er ekki hægt að framkvæma brottvísunina. Og hvað gerist þá? Þá er ákvæðið virkjað um að 30 dögum eftir að það er búið að ákveða að þú megir ekki fá efnismeðferð og að þeim 30 dögum liðnum er það enn þá þannig að það er ekki hægt að vísa þér úr landi þá bara hægt að vísa þér á götuna, gjörðu svo vel, og svipta þig allri framfærslu. Auðvitað hefur þú engan rétt á að vinna vegna þess að þú hefur ekki atvinnuleyfi eða nein réttindi á Íslandi og þú færð ekki einu sinni einhvern smá mat til að skrimta og mátt alls ekki vinna fyrir þér. Þetta er að mínu mati eitt af skaðlegustu ákvæðunum í þessu frumvarpi og er ég alls ekki búin að klára umfjöllun um þetta atriði 

Forseti. Það er oft eitthvað flókið við hin og þessi mál hér í þinginu og þá er stundum verið að spyrja okkur hvað þurfi að taka út til að allt annað geti farið í gegn, hvað sé verst við það. En þetta mál er einhvern veginn allt öðruvísi. Það er bara svo margt að. Það eru vissulega einhver atriði sem eru verst við það en þá tekur bara við næsta atriði sem er enn það slæmt að það gerir málið ekki tækt til afgreiðslu. Stundum eru greinarnar einfaldlega óframkvæmanlegar. Þær stangast á við ýmsar aðrar skuldbindingar sem við höfum og það hvernig kerfið virkar yfirleitt. Það er mjög áhugavert að verið sé að reyna að leggja eitthvað slíkt til og frá mínu sjónarhorni lítur út fyrir að ákveðin sýndarmennska sé í gangi. Hér í upphafi þings skrifuðu nokkrir þingmenn, sérstaklega Sjálfstæðisflokksins, greinar um að núna væri útlendingafrumvarpið að fara í gegn. Núna þyrfti sko breytingar. Það væri svo mikið stjórnleysi, hjá þeim náttúrlega, að það þyrfti tvímælalaust að gera breytingar. Ef það var ekki stjórnleysi áður, lögin hafa ekki breyst neitt sérstaklega mikið, aðstæður ekki neitt rosalega mikið heldur; Covid kom þarna inn og truflaði ýmislegt - en stjórnleysið er einhvern veginn algerlega í þeirra höndum, í höndum stjórnvalda. Þau segjast núna vera að koma með lagabreytingartillögur til að laga þetta stjórnleysi en lagabreytingarnar eru þannig að við segjum: Bíddu, fyrirgefið, það er ekki hægt að gera þetta. Ef þið ætlið að reyna þetta þá verður viðkomandi manneskja einfaldlega heimilislaus, bara á götunni. Þá segja þau bara: Já, það er það sem við ætlum að gera. Það er markmiðið með þessu svo að þau fari bara sjálf. Þá spörum við fullt af peningum við að þurfa ekki að vísa þeim nauðugum úr landi. En þetta er fólk sem er í þeirri stöðu að geta ekki séð fyrir sér af því að það fær t.d. ekki atvinnuleyfi. Alltaf þegar við reynum að nálgast kjarna málsins á einhvern hátt þá er því bara snúið við og sagt í einhverri forherðingu: Jú víst, við ætlum að vera með stálhnefa, eða hvernig sem það er orðað hjá þingmönnum Sjálfstæðisflokksins sem ætla að vera svo rosalega harðir í málaflokknum. Til hvers? Hvert er markmiðið með því, sérstaklega þegar yfirlýst markmið frá ráðherra dómsmála er að mannúðarsjónarmið gildi? Mannúðarsjónarmið með sterkum stálhnefa. Það er svo rosalega mikið af mótsögnum í þessu öllu að maður nær ekki utan um það hvað stjórnvöld eru að reyna að gera. Þegar maður reynir að rýna í efnisatriðin þá ganga þau ekki heldur upp. Svo erum við með þetta ríkisstjórnarsamstarf þar sem einn segir: Breytingartillögur. Hinn segir: Nei, engar breytingartillögur, þetta fer í gegn óbreytt. Svo höfum við endalaust mikið af umsögnum sem eru bara: Þetta er ómögulegt, þetta gengur ekki upp. Það er ekki einu sinni reynt að mæta því með einhverjum málefnalegum svörum. Það má ekki einu sinni fá óháð lögfræðiálit. Við stöndum uppi og klórum okkur í hausnum: Hvað þá? Á þingið í alvörunni að fá svona mál til að segja já eða nei við? Og að öllum líkindum af því að stjórnarmeirihlutinn er búinn að sætta sig við orðinn hlut og segja: Þetta verður samþykkt, þetta fer í gegn. Við erum búin að redda þessu. Redda hverju? Samræmingu við hin Norðurlöndin. Hvernig? Betri skilvirkni og mannúð fyrir umsækjendur. Hvaða umsækjendur? Þessa sem munu fá vernd eða þessa sem uppfylla ekki skilyrðin? Að hvaða hópi snýr þetta, þessar breytingar sem er svo mikilvægt að nái í gegn? Umsagnaraðilar segja okkur og sumir stjórnarþingmenn segja okkur að það þurfi breytingar. En það er ekkert í þessu frumvarpi sem gerir neitt af því sem stjórnvöld segjast ætla að gera. Eina niðurstaðan er þá sú að þetta sé bara einhver svona sýndarleikur til að líta út fyrir að vera hörð við útlendinga af því það skorar víst í einhverri pólitík einhvers staðar og það er bara frekar sorglegt.

Forseti. Ég hef hér aðeins vikið að svari sem ég fékk við fyrirspurn varðandi fjölda fatlaðra umsækjenda um alþjóðlega vernd og þá staðreynd að ekki sé haldið utan um þær tölur, hvorki hjá Útlendingastofnun né heldur kærunefnd útlendingamála, þrátt fyrir að þetta geti verið grundvallarbreyta varðandi ákvörðun um niðurstöðu umsóknar. Það hvort einstaklingur sé fatlaður eða ekki getur haft gríðarleg áhrif á það hagsmunamat sem býr að baki varðandi t.d. endursendingu og það hvaða þjónusta bíður þar. Mig langar núna aðeins að víkka út sjóndeildarhringinn vegna þess að fatlaðir umsækjendur um alþjóðlega vernd eru ekkert eini jaðarsetti hópurinn innan þess jaðarsetta hóps sem umsækjendur um alþjóðlega vernd eru og sem stjórnvöld halda ekki nógu vel utan um upplýsingar um. Mig langar að nefna hinsegin umsækjendur um alþjóðlega vernd. Það er nú aldeilis hópur sem hefur ástæðu til að óttast um líf sitt víða um heim og hefur þess vegna ástæðu til að sækjast eftir því að fá vernd hjá ríkjum sem eru komin lengra í átt að jafnrétti óháð kynhneigð. En utan um þessar upplýsingar er ekkert haldið heldur og raunar er þetta eitthvað sem mætti kannski skoða í ljósi þess að jafnréttismatið sem framkvæmt var á þessu frumvarpi er hvorki fugl né fiskur og tekur alls ekki til þessara hópa, hópa sem eru líklegir til að sæta mismunun, ekki bara á grundvelli þess að vera umsækjendur um alþjóðlega vernd, sem er mismununarbreyta í sjálfu sér, heldur vegna annarra þátta sem gera þau enn viðkvæmari fyrir ofsóknum og sem reisir enn ríkari skyldur á hendur íslenska ríkinu að standa vörð um rétt þessa fólks og leggja sig fram um að mál þeirra séu skoðuð vel og vandlega. Raunar er gengið í þveröfuga átt í einu ákvæði frumvarpsins. Það er beinlínis verið að draga úr réttindum fólks sem hefur hlotið alþjóðlega vernd, hinsegin fólks sem hefur hlotið alþjóðlega vernd. Eins og Samtökin '78 bentu á í viðbótarumsögn sem var send hér fyrir helgi þá er ákvæðið sem snýst um fjölskyldusameiningu kvótaflóttafólks stórt skref aftur á bak varðandi fólk sem hefur fengið að komast inn á kvóta til Íslands á grundvelli þess að vera hinsegin vegna þess að íslenska ríkið, samkvæmt þessu frumvarpi, ætlar að ákveða þá fjölskyldueiningu sem fólk tilheyrir bara út frá þeim upplýsingum sem liggja fyrir þegar viðkomandi er tekinn í viðtal, t.d. í flóttamannabúðum erlendis, áður en ákveðið er að taka þann einstakling til Íslands. En síðan ef kemur í ljós t.d. að hér sé um að ræða karlmann sem hafi verið í sambandi við annan karlmann í landi þar sem slíkt getur verið lífshættulegt þá ætlar íslenska ríkið að segja: Nei, fyrirgefðu félagi, þú sagðist vera einhleypur þegar við töluðum við þig í flóttamannabúðunum og við ætlum ekki að hleypa manninn þínum inn til landsins þó að hann sé væntanlega jafn útsettur fyrir ofsóknum og þú og þó að hann sé maðurinn þinn, hann má bara vera úti. Þarna eru frumvarpshöfundar alveg ótrúlega blindir á þá staðreynd að fyrir margt af því fólki sem er á flótta vegna kynhneigðar getur verið hættulegt að nafngreina fólk í kringum sig. Hvers vegna ætti þessi maður að greina frá nafni mannsins síns ef það gæti mögulega leitt til þess 

Virðulegur forseti. Ég vil halda áfram þar sem frá var horfið í umfjöllun minni um þetta svokallaða fyrsta griðland, sem ég fjallaði um í fyrri ræðu minni, sem er það að reyna á að koma inn ákvæði í útlendingalögin sem gefur Útlendingastofnun heimild til að ákveða að umsækjandi um alþjóðlega vernd, að þeim finnist það eðlilegt og sanngjarnt, fari eitthvert annað frekar en að vera á Íslandi og að hægt sé að synja umsækjenda um efnismeðferð ef hann hefur náin fjölskyldutengsl við ríki sem hann hefur þó aldrei komið til. Ég var búin að tala aðeins um þetta fáránlega atriðið í þessu frumvarpi sem fjallað er um á bls. 11 í umsögn Rauða krossins. Þar kemur fram að ekkert sé fjallað um hvernig íslensk stjórnvöld sjá fyrir sér að framkvæma endursendingar til ríkja á þessum grundvelli, annarra ríkja en Schengen-ríkja, sem er markmiðið með þessari breytingu. Ég verð að halda áfram að lesa úr þessari góðu umsögn Rauða krossins vegna þess að þau lýsa þessu svo vel og ég vil gera þau orð að mínum. Þar segir, með leyfi forseta: „Þar til á síðasta ári hefur beiting undanþága frá meginreglu 1. mgr. 36. gr. útlendingalaga um að taka skuli umsóknir um alþjóðlega vernd til efnismeðferðar takmarkast við mál þar sem móttökuríkið er eitt af Schengen-ríkjunum eða aðildarríkjum að Dyflinnarsamstarfinu.“ Við skulum bara halda því til haga að almenna reglan er sú, þegar fólk sækir um alþjóðlega vernd, að fólk eigi að fá efnismeðferð, að það eigi að fá áheyrn, að það eigi að fá að sýna stjórnvöldum fram á að það eigi rétt á vernd. Það er almenna reglan, af því að ég var að koma inn á þau ósannindi sem hafa alltaf verið borin hér á borð, endalaust, alltaf, aftur og aftur, að okkur beri einhver skylda til að henda fólki út í hafsauga. Það er ekki þannig. Meginreglan er að við eigum að veita fólki áheyrn. Við eigum að leyfa fólki að fá efnismeðferð. Þá er ég búin að koma því frá og held áfram, með leyfi forseta: „Mál sem heyra undir Dyflinnarreglugerðina sem Schengen-ríkin eru skuldbundin af hafa fallið undir c-lið og mál þar sem einstaklingum hefur verið veitt alþjóðleg vernd í einu af Schengen-ríkjunum samkvæmt undanþáguákvæði 1. málsl. a-liðar 1. mgr. 36. gr. útlendingalaga. Í kjölfar nokkurs fjölda umsókna einstaklinga með ríkisfang í Venesúela sem einnig hafa mismikil tengsl við önnur ríki, einkum önnur ríki Suður-Ameríku, hóf Útlendingastofnun að synja umsækjendum í slíkum málum um efnismeðferð með vísan til a-liðar 1. mgr. 36. gr. útlendingalaga.“ Það er þetta ákvæði sem ég vísaði í áðan að frumvarpshöfundum hafi fundist of óskýrt og það hafi ekki verið hægt að beita því með nógu ríkulegum hætti hingað til. Ég held áfram að lesa upp ú umsögn Rauða krossins: „Í greinargerðum talsmanna Rauða krossins til Útlendingastofnunar og kærunefndar útlendingamála hefur þessari framkvæmd verið harðlega mótmælt. Að teknu tilliti til þess hve óskýrt og umdeilanlegt núverandi ákvæði a-liðar 1. mgr. 36. gr. útlendingalaga er, og þess að hingað til hefur ekki tíðkast að beita undanþáguákvæðum ef ekki er um Schengen-ríki að ræða, hefur Rauða krossinum brugðið hve viljug stjórnvöld hafa verið til að beita ákvæðinu í fyrrnefndum tilvikum. Rauði krossinn telur ljóst af lögskýringargögnum að undanþáguákvæðin voru lögtekin með Schengen-samstarfið sérstaklega í huga.“ - Og þetta kemur fram í athugasemdum við frumvarpið. Svo segir aðeins neðar á síðunni, með leyfi forseta: „Það er mat Rauða krossins að ef koma á til skoðunar að lögfesta ákvæði um að synja umsækjendum um efnislega meðferð á grundvelli hugtaksins um fyrsta griðland þegar móttökuríkið er ekki eitt af Schengen-ríkjunum verði að gera auknar kröfur til mats á aðstæðum í mögulegu móttökuríki og vernd flóttamanna. Það er mat Rauða krossins að ákvæði frumvarpsins sé óskýrt, of víðtækt og geri of litlar kröfur um vernd í móttökuríki og til mats á aðstæðum þar.“ Umsögnin heldur áfram og er bara mjög góð greining á þessu skelfilega ákvæði en ég hef ekki tíma til að klára þessa umfjöllun mína. Í raun er verið að reyna að koma inn ákvæði sem leyfir Útlendingastofnun að beita þessu ákvæði sem hún hefur ekki getað beitt á þann hátt sem hún hefði helst viljað, 

Frú forseti. Ég held áfram með ræðubútana mína þar sem hámarksræðutími í þessari umræðu er fimm mínútur. Ég er fjalla um 4. gr. laganna sem fjallar um nýtt ákvæði í lög um útlendinga sem á að heimila lögreglu að afla vottorða frá heilbrigðisyfirvöldum um líkamlegt og andlegt heilbrigði umsækjenda til að ferðast, eða sem sagt einstaklings sem á að flytja úr landi. Eins og ég nefndi í ræðu minni áðan þá er þarna, að sögn, um að ræða vottorð sem í daglegu tali eru kölluð „fit to fly“-vottorð og hafa verið við líði lengi. Því veltir maður fyrir sér af hverju verið er að setja þessa heimild inn núna. Bíddu nú við, er þetta ekki heimilt nú þegar, þetta hefur verið gert um árabil. Þetta er allt útskýrt í greinargerðinni sem gerir ekkert annað en að vekja upp spurningar þar sem á fleiri stöðum í greinargerðinni með þessu lagafrumvarpi er því miður að finna fullyrðingar sem eru misvísandi og óheiðarlegar til skýringar á þessu frumvarpi. En við skulum skoða þetta, með leyfi forseta: „Þá hefur á tímum Covid-19 heimsfaraldursins og hertra ferðatakmarkana komið upp sú staða að móttökuríki krefjast þess að útlendingar framvísi mótefna- eða bólusetningarvottorði á landamærum sem skilyrði fyrir inngöngu í hlutaðeigandi ríki. Á Íslandi er komin upp sú staða að útlendingar sem lögum samkvæmt áttu að yfirgefa landið, nýttu sér þessa stöðu og neituðu að afhenda slík vottorð.“ „Í áliti Persónuverndar frá 16. desember 2021 í máli nr. 2021101969 taldi stofnunin að gildandi lög um útlendinga fælu að óbreyttu ekki í sér fullnægjandi heimild fyrir öflun lögreglu á mótefna- og bólusetningarvottorðum frá heilbrigðisyfirvöldum án samþykkis þeirra einstaklinga sem í hlut eiga eða dómsmeðferðar. Þessari tillögu er því m.a. ætlað að tryggja þá lagaheimild.“ Ég geri hlé á tilvitnun minni hér. Í umsögnum um þetta frumvarp var þetta gagnrýnt upphaflega. Ákvæðið hljóðaði aðeins öðruvísi upphaflega og þar var skýrar kveðið á um að þarna væri heimilt að afla þessara svokölluðu bólusetningarvottorða. Ákvæðið hefur verið útþynnt, svo ég noti nú orðalag sem hefur komið fram í máli andstæðinga þessa frumvarps sem eru kannski á móti því af öðrum ástæðum en ég, en í málinu þegar það var lagt fram síðast var þetta ákvæði nefnilega aðeins öðruvísi orðað. Þá var það orðað þannig að það var talið ótvírætt að það fæli í sér einhvers konar tilraun til að lögfesta heimild til þess að afla þessara bólusetningarvottorða án dómsúrskurðar. Það hefur hins vegar komið skýrt fram í umsögnum umsagnaraðila og máli gesta sem komu fyrir nefndina að eins og ákvæðið er orðað núna þá sé það ekki talið bæta neinu við heimild sem er í lögum um - ég held að það sé í lögum um sjúklinga eða eitthvað slíkt sem heimilar heilbrigðisstarfsmönnum að afhenda tiltekin gögn til stjórnvalda. Þá veltir maður fyrir sér: Bíddu nú við, af hverju er þessi breyting þarna inni ef hún bætir engu við þá heimild? Í greinargerð með frumvarpinu segir berum orðum að þessu ákvæði sé enn þá ætlað að veita þær heimildir, sem voru mun skýrari í orðalagi ákvæðisins eins og það var upphaflega. En umsagnaraðilar hafa í rauninni fallist á að þetta, eins og það er orðað í lögunum, sé fullnægjandi núna. En það er sem sagt svohljóðandi, svo ég ítreki það, með leyfi forseta: „… er lögreglu heimilt að afla vottorða frá heilbrigðisyfirvöldum um líkamlegt og andlegt heilbrigði hans til að geta ferðast.“ Þetta hljómar ekki eins og það myndi heimila öflun bólusetningarvottorða eða annars slíks þar sem það varðar kannski ekki andlegt og líkamlegt heilbrigði til að ferðast eins og er t.d. í þessum „fit to fly“-vottorðum. Hins vegar vekur það áhyggjur að flutningsmenn frumvarpsins, höfundar frumvarpsins, virðast líta svo á að þetta sé fullnægjandi heimild til að afla mun meiri gagna en núgildandi lög heimila, mun fleiri gagna en bara „fit to fly“-vottorða. 

Forseti. Ég var að fjalla um þriðja atriðið, endurtekna umsókn, fyrir nokkrum ræðum síðan áður en ég fór aðeins út í pólitíkina aftur eins og gengur og gerist, svona útúrdúrar í þessu máli af því að það er viðamikið og þegar maður er minntur á ákveðin atriði þá er gott að fylgja þeim eftir til þess að hafa betri samfellu. Ég var að tala um þessar sýnilega auknu líkur sem þurfa að vera á nýjum upplýsingum til þess að mál verði tekið upp að nýju, þ.e. nýju gögnin verða að mati stjórnvalda - að það séu sýnilega auknar líkur á að „önnur niðurstaða fáist í málið vegna upplýsinga sem ekki lágu fyrir við meðferð upphaflegrar umsóknar.“ Það er dálítið stór krafa þegar óljós mörk eru um það hvað sýnilega auknar líkur eru, því að stjórnvöld geta sagt bara: Nei, mér finnst það ekki, ég held að þetta leiði ekki til þess að önnur niðurstaða fáist. Við munum þurfa að gera heilan helling til að skoða meira og svoleiðis en nei, þetta verður bara sama niðurstaða þegar allt kemur til alls. Okkur finnst það bara. Farið með þetta í kæruferli - nei, heyrðu, við erum búin að henda ykkur úr landi. Þið getið ekki verið að eltast við þetta í gegnum dómstóla. Það er eitt af atriðunum sem ég spurði um á þessum nefndarfundi: Hefur fólk í alvörunni, sem hefur verið synjað og vikið brott af landi, tækifæri á að sækja mál sitt fyrir dómstólum eftir að stjórnvöld eru búin að klára sinn hluta? Ég held að það hafi verið ráðuneytið sem svaraði bara blákalt: Já, ekkert mál, þau fara bara á fjarfundi með lögfræðingi sínum o.s.frv. Já, þau eru að fara að borga lögfræðingi á Íslandi til þess að sinna því og þau eru með svo góða nettengingu þarna úti á götu í Grikklandi og ekkert mál að fara bara á fjarfund í dómsal á Íslandi til að reka mál gegn íslenska ríkinu, það er bara ekkert mál, allir geta það. Nei, það er að sjálfsögðu ekki þannig. Afsakið kaldhæðnina ef hún kom ekki skýrt fram. En við erum dálítið á þeim stað að rosalega margt í þessu frumvarpi er óljóst orðalag sem er háð geðþóttamati stjórnvalda um það hvort viðkomandi fái réttindi eða ekki. Þegar það er svoleiðis þá höfum við alla vega séð að oftar fellur vafinn hjá stjórnvöldum, þ.e. umsækjandinn fær ekki að njóta vafans sem hann á í rauninni að gera. Fjórða atriðið í þessu frumvarpi er vinnsla persónuupplýsinga. Þar er lagt til að lögreglu verði fengin heimild til að afla vottorða frá heilbrigðisyfirvöldum um líkamlegt og andlegt heilbrigði útlendings til að geta ferðast við framkvæmd ákvarðana um frávísun og brottvísun. Nú hafa nokkrar umsagnir um þetta verið lesnar upp. Orðin, eins og þau liggja fyrir, hljóma eins og ákveðið hagræði: Já, já, það er búið að ákveða þetta, löggan getur bara skráð sig inn og fengið heilbrigðisupplýsingar einn, tveir og þrír. Það sparar umsækjandanum að fara og biðja um það sjálfur. En það eru flókin atriði hvað það varðar líka, varðandi persónuvernd og ýmislegt svoleiðis, sem fylgja kannski með sem væri óþarfi að fylgi með, til að meta hvort líkamlegt og andlegt heilbrigði komi í veg fyrir brottflutning eða ekki. Það eru ýmsar heilbrigðisupplýsingar sem skipta kannski engu máli í því samhengi og ætti að vera alger óþarfi fyrir lögregluna að fá, þannig að það er margt varhugavert við þetta. Ég er kominn á fimmta atriðið þannig að ég bið um að verða settur aftur á mælendaskrá.

Forseti. Ég vék í síðustu ræðu að stöðu hinsegin umsækjenda um alþjóðlega vernd. Mig langar aðeins að halda þeirri umfjöllun áfram. Það sem við megum ekki gleyma í því samhengi er að staðan er sú í dag að 41 ríki refsar fyrir hinseginleika. Víðs vegar um heim er ólöglegt að vera opinberlega sam- eða tvíkynhneigður, hvað þá að tilheyra einhverjum öðrum og jafnvel meira framandi kimum hinseginleikans. Þess vegna er svo sláandi að lesa í mati á jafnréttisáhrifum með frumvarpinu að það sé einfaldlega ekki gert ráð fyrir að frumvarpið hafi teljandi áhrif á stöðu einstaklinga eftir kyni og muni því ekki hafa áhrif á jafnrétti, þegar beinlínis er ákvæði inni í frumvarpinu sem, vegna framkvæmdar stjórnvalda á því hvernig kvótaflóttafólk er valið til landsins, hefur bein áhrif á annars vegar einstæðar mæður, sem eru einn af þeim hópum sem lögð hefur verið áhersla á, og hins vegar á hinsegin fólk, sem er annar hópur sem lögð hefur verið áhersla á að ná til landsins sem kvótaflóttafólki. Ef einstaklingar sem hafa komið á þessum forsendum, á forsendum 43. gr. útlendingalaganna, greinar um fólk sem boðið er hingað til lands af stjórnvöldum - ef það kemur í ljós að fjölskylduaðstæður þess fólks eru aðrar en upp voru gefnar í inntökuviðtalinu, eða hvað maður kallar það þegar valið er í hópinn, þá segir í frumvarpinu sem hér liggur fyrir að það fólk falli ekki undir fjölskyldusameiningu. Þessi fjölskylda sem dúkki upp seinna meir, hvort sem það er vegna þess að einstæða móðirin, ekkjan, átti allt í einu án þess að vita það lifandi eiginmann sem hafði verið haldið í gíslingu árum saman eða vegna þess að hinsegin maðurinn átti í felum eiginmann sem ekki mátti opinbera fyrr en hann var kominn á örugga grundu að væri lífsförunautur hans - þessu fólki þarf að halda úti. Til þess er heilt ákvæði í þessu frumvarpi. Þetta er nokkuð skýrt dæmi um það hvernig stjórnarliðum tekst einhvern veginn að meira að segja túlka jafnréttismál svo asnalega að þau ná ekki almennilega utan um viðfangsefnið. Það er eins og frumvarpshöfundar og eins og fulltrúar meiri hlutans í allsherjar- og menntamálanefnd átti sig ekki á því hvernig ólíkar mismunabreytur vinni saman og þannig geti lagaverkið kannski þurft að taka sérstaklega mikið tillit til fólks sem í ofanálag við að vera á flótta er jaðarsett í samfélaginu þar og hér, eða í Grikklandi, af öðrum ástæðum. Þetta þótti mér opinberast dálítið skýrlega í sjónvarpinu um helgina þegar hv. þm. Jódís Skúladóttir mætti í Silfrið og fjallaði þar um þvingaða brottför fólks sem væri með samþykkta alþjóðlega vernd í Grikklandi. Hún sagði, með leyfi forseta: „Færðu húsnæði, heilbrigðisþjónustu, atvinnutækifæri? Það er ekkert víst. En það er líka fullt af innfæddum Grikkjum sem hafa ekki aðgang að því.“ Ég hef sjaldan heyrt orð sem lýsa jafn vel skilningsleysi á ólíkri stöðu fólks. Þarna erum við jú alltaf að tala um fátækt og jaðarsett fólk sem ekki nýtur fulls aðgengis að samfélaginu en það að vera flóttamaður í samfélagi þar sem þú átt engar rætur og það að vera heimamaður í samfélaginu, það er ekki tvennu saman að líkja. 

Virðulegur forseti. Áfram heldur umfjöllun mín um 8. gr. frumvarpsins, um ákvæðið um fyrsta griðland, þ.e. þá fyrirætlun stjórnarliða að gera yfirvöldum útlendingamála kleift að synja fólki um efnismeðferð vegna þess að umsækjandi hafi, að mati Útlendingastofnunar, slík tengsl við annað ríki að eðlilegt og sanngjarnt sé að hann dveljist þar, ferðist eða sé fluttur þangað enda þurfi hann ekki að sæta ofsóknum þar. Ég hef verið að lesa upp úr umsögn Rauða krossins um einmitt þetta atriði og ég hvet alla hv. þingmenn, sérstaklega þá sem ætla sér að samþykkja frumvarpið, til að lesa þá umsögn vegna þess að hún er mjög ítarleg og góð og hún fer mjög rækilega yfir öll lagaleg álitaefni frumvarpsins, eða flest hver a.m.k. Ég ætla bara að halda áfram þar sem frá var horfið í fyrri ræðu minni. Á bls. 11 kemur fram, með leyfi forseta: „Það er mat Rauða krossins að ef koma á til skoðunar að lögfesta ákvæði um að synja umsækjendum um efnislega meðferð á grundvelli hugtaksins um fyrsta griðland þegar móttökuríkið er ekki eitt af Schengen-ríkjunum verði að gera auknar kröfur til mats á aðstæðum í mögulegu móttökuríki og vernd flóttamanna. Það er mat Rauða krossins að ákvæði frumvarpsins sé óskýrt, of víðtækt og geri of litlar kröfur um vernd í móttökuríki og til mats á aðstæðum þar. Þá telur Rauði krossinn að við gerð frumvarpsins hefði átt að horfa til sjónarmiða Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna. Rauði krossinn minnir á að skv. 2. mgr. 23. gr. útlendingalaga skulu íslensk stjórnvöld við framkvæmd ákvæða málsmeðferðarreglna í málum um alþjóðlega vernd eiga í samvinnu við Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna, m.a. um framkvæmd og túlkun laga um útlendinga nr. 80/2016.“ Í athugasemdum við ákvæðið segir m.a. að ekki sé gerð krafa um að móttökuríkið sé aðili að flóttamannasamningi Sameinuðu þjóðanna, pælið í þessu. Í greinargerð með frumvarpinu stendur að ekki sé gerð krafa um að ríki sem Útlendingastofnun finnst að einhver flóttamaður eigi að fara til eða vera jafnvel fluttur til; það er ekki gerð krafa um að það ríki sé aðili að flóttamannasamningi Sameinuðu þjóðanna. Nú held ég áfram í umsögninni, virðulegi forseti: „Rauði krossinn furðar sig á því og telur það ótækt enda er Flóttamannasamningurinn grundvöllur þeirra viðmiða sem Ísland og samanburðarríki Íslands setja um vernd flóttamanna.“ - heldur betur - „Rauði krossinn telur raunar vera mótsögn í því að í athugasemdunum segir að ekki sé gerð krafa um að móttökuríkið sé aðili að Flóttamannasamningnum en í ákvæðinu segir engu að síður að umsækjandinn verði að geta fengið vernd í móttökuríkinu í samræmi við alþjóðasamning um stöðu flóttamanna.“ Þetta er ein af mörgum mótsögnum í þessu frumvarpi en þetta er ein af þeim rugluðustu, þ.e. að það eigi að reyna að senda fólk til landa þar sem flóttamannasamningurinn er ekki í gildi, þar sem viðkomandi hefur ekki rétt til dvalar, á stað sem viðkomandi hefur kannski aldrei farið á og hefur lítil sem engin tengsl við. En Útlendingastofnun er einfaldlega búin að ákveða að henni finnst að viðkomandi eigi að fara þangað vegna þess að einhver ættingi viðkomandi búi þar eða eitthvað slíkt. Þetta er ekki í samræmi við alþjóðaskuldbindingar okkar, virðulegi forseti, og ég hlýt að minna á að bann við endursendingum til ríkja þar sem fólk þarf að óttast ofsóknir er ein grundvallarregla alþjóðlega regluverksins. Á bls. 12, svo ég noti þann litla tíma sem ég á eftir til að lesa aðeins meira upp úr umsögninni, segir, með leyfi forseta: „Í athugasemdum við ákvæðið í frumvarpinu er vísað til meginreglunnar um að vísa fólki ekki brott þangað sem líf þess eða frelsi kann að vera í hættu“ - þ.e. bann við endursendingu, þetta sem ég var að vísa í - „og að gerð sé sú krafa til stjórnvalda að þau gangi úr skugga um að meginreglunni sé fullnægt. Rauði krossinn bendir á að samkvæmt sjónarmiðum Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna […] felur það ekki í sér fullnægjandi mat enda eiga flóttamenn að njóta ríkari réttinda samkvæmt Flóttamannasamningnum en þeirra sem felast í meginreglunni.“ Það sem þetta þýðir er að flóttamenn njóta fleiri réttinda en bara að það megi ekki senda þá til landa þar sem þeir þurfa að óttast pyndingar samkvæmt flóttamannasamningnum. Þess vegna skiptir líka máli að vera ekki að senda fólk til landa þar sem flóttamannasamningurinn er ekki í gildi. 

Frú forseti. Ég er búin að vera að fjalla um 4. gr. frumvarpsins. Við undirbúning ræðu minnar var ég aðeins að skoða þróunina á þessu frumvarpi frá upphafi. Það er alveg dálítið sláandi að rifja þetta upp þar sem nú er búið að skera út alls konar viðbjóð úr þessu máli og þetta er samt það sem stendur eftir. Það er samt þvílík mannvonska, fordómar og virðingarleysi gagnvart fólki á flótta sem gegnsýrir þetta frumvarp. En ég ætla aðeins að halda áfram að fjalla um einstök ákvæði frumvarpsins. Ég var að ræða um 4. gr. frumvarpsins sem fjallar um nýtt ákvæði sem heimilar lögreglu að afla vottorða frá heilbrigðisyfirvöldum um líkamlegt og andlegt heilbrigði fólks til að ferðast. Við umfjöllun nefndarinnar var talað um, þegar gestir komu fyrir nefndina, þar á meðal dómsmálaráðuneytið, fulltrúar þess, þessi „fit to fly“-vottorð en það er alveg ljóst að það er ekki bara verið að tala um þessi „fit to fly“-vottorð, til að afla þeirra eru heimildir í öðrum lögum og það hefur aldrei verið vandamál. Það sem er hér verið að gera er að verið er að lögfesta heimild lögreglu til þess að afla m.a. bólusetningarvottorða, sem kom á daginn að henni var ekki heimilt að afla, sem hún aflaði með ólögmætum hætti, sem varð til þess að tveir ungir menn voru plataðir, ég ætla að leyfa mér að nota það orð, til Útlendingastofnunar þar sem lögreglan sat fyrir þeim til þess að flytja þá úr landi. Þetta atvik kom í fréttir og var vægast sagt skelfilegt að horfa upp á það, enda náðist það á mynd og myndband. Í kjölfar þess viðbjóðslega atviks var farið í að kanna hvort lögreglan hefði heimild til að fá þessi gögn og á daginn kom að hún hefði hana ekki þannig að nú á að tryggja þessa heimild. Ég ætla að grípa aftur niður í greinargerð með þessu ákvæði í frumvarpinu, með leyfi forseta: „Framkvæmd ákvarðana um frávísun og brottvísun útlendinga er hluti af lögbundinni málsmeðferð stjórnvalda samkvæmt lögum um útlendinga. Útlendingi sem hefur fengið ákvörðun stjórnvalda um frávísun eða brottvísun ber lögum samkvæmt að yfirgefa landið. Við framfylgd slíkra ákvarðana verður lögregla m.a. að hafa nauðsynlegar heimildir til að afla vottorðs um heilsufar viðkomandi þegar slíkt er metið nauðsynlegt. Án slíkrar heimildar geta komið upp tilvik þar sem lögregla getur ekki framkvæmt flutninga úr landi en slíkt dregur úr skilvirkni kerfisins og fer auk þess gegn þeim alþjóðlegu skuldbindingum sem Ísland hefur undirgengist. Ákvæði þetta er því mikilvægur liður í heildarkerfi útlendingamála hér á landi auk þess sem það er í samræmi við skyldu heilbrigðisstarfsmanna að láta hinu opinbera í té vottorð um sjúklinga er þeir annast þegar slíkra vottorða er krafist vegna samskipta sjúklings við hið opinbera, sbr. 2. mgr. 19. gr. laga um heilbrigðisstarfsmenn, nr. 34/2012.“ Það er téð 2. mgr. 19. gr. laga um heilbrigðisstarfsmenn sem hefur verið talin nægja til að gera heilbrigðisstarfsmönnum skylt að láta Útlendingastofnun í té þetta svokallaða „fit to fly“-vottorð sem er vottorð sem ætlað er að tryggja að ekki sé verið að flytja einstaklinga sem eru ekki færir til flugs eða flutnings. Ákvæðið er svohljóðandi í 2. mgr. 19. gr. laga nr. 34/2012: „Heilbrigðisstarfsmönnum er skylt að láta hinu opinbera í té vottorð um sjúklinga er þeir annast þegar slíkra vottorða er krafist vegna samskipta sjúklings við hið opinbera.“ Það er ekki rétt að þessari breytingartillögu sé ætlað að tryggja þessa heimild vegna þess að það er óþarfi. Þessari breytingartillögu er ætlað að heimila Útlendingastofnun og lögreglu að ganga enn lengra í öflun persónuupplýsinga um einstaklinga til þess að geta þvingað þá úr landi, nokkuð sem hefur verið talið óheimilt að gera hingað til. 

Forseti. Ég var síðast að fjalla um vinnslu persónuupplýsinga en ætla að færa mig yfir í umsóknir barna um alþjóðlega vernd. Frumvarpið segir að nauðsynlegt sé að breyta því verklagi á þann veg að framangreind umsagnarskylda, sem er í frumvarpinu, eigi einungis við þegar til stendur að synja fylgdarlausu barni um áframhaldandi dvöl hér á landi, ekki þegar það á að samþykkja, sem hljómar eins og ágætisskilvirkni, sem sagt að barnaverndaryfirvöld þurfi ekki að koma með einhverja umsögn um mál sem á hvort eð er að samþykkja, kannski það eina sem virðist vera augljós skilvirkniaukning á einhvern hátt. En þetta eru ekki margir sem eru þarna undir, varðandi fylgdarlausu börnin, þau eru nokkur, vissulega. „Samhliða er lagt til að styðja við innleiðingu barnvæns hagsmunamats við meðferð umsókna barna um alþjóðlega vernd með því að ráðherra fái heimild til að setja reglugerð um mat á hagsmunum barns skv. 5. mgr. 37. gr. að höfðu samráði við ráðherra sem fer með mál sem varða barnavernd.“ Af hverju er það ekki bara ráðherrann sem fer með barnavernd sem sér um það þegar allt kemur til alls? Maður veltir því dálítið fyrir sér. Aftur er verið að blanda saman dálítið verksviðum ráðherra. Ráðherra dómsmála er með frumvarp sem fjallar um atvinnuréttindi, sem eru á málefnasviði félags- og vinnumarkaðsráðherra. Hérna á dómsmálaráðherra, ef ég skil þetta rétt, að setja reglugerð sem fjallar um hagsmuni barns, sem heyrir undir ráðherra sem fer með mál sem varða barnavernd. Þetta eru skrýtnir útúrdúrar. Af hverju ætti dómsmálaráðherrann, sem snýr að því hingað til alla vega að vera tiltölulega strangur, yfirlýst svo, um meðferð umsókna um alþjóðlega vernd, að fá að stjórna reglugerðinni um vernd barna sem eru í þeirri stöðu? Af hverju er það ekki ráðherrann sem fer með barnavernd og er með sérhæfingar á þessu sviði, sem sagt fagráðuneytin og þar fram eftir götunum sem passa upp á þá alþjóðasamninga sem varða barnasáttmálann og fleira? Margt af þessu er skringilega hugsað. Maður veltir því fyrir sér, af því að frumvarpið er í rauninni tiltölulega frábrugðið síðustu útgáfu frumvarpsins, þótt þetta sé sama frumvarp þá er samt nokkur munur - það lítur dálítið út eins og því sé svona klambrað saman, sé bara búið að kalla saman: hverju getum við hent saman í eitt frumvarp um að laga heilan helling. Eins og hefur komið fram í umræðunni virðast þetta vera viðbrögð stjórnvalda við því sem þau hafa verið gerð afturreka með í einhverjum aðgerðum á undanförnum árum. Þá eru bara þau mál tekin til og skellt í eitt frumvarp og eitthvað svona eins og: Heyrðu, æi, ráðherra sem fer með mál sem varða barnavernd - við myndum eiginlega vilja stjórna því svo að það sé nú tryggt að það sé hægt að hafa undanþágurnar réttar en ekki að þær veiti sjálfkrafa einhvern veginn full réttindi gagnvart barnasáttmálanum, enda hefur verið stór hluti af öllum þeim málum sem hafa komið í fjölmiðla einmitt varðað réttindi barna og ekki verið nægilega vel hugað að því í ferlinu um verndarumsókn. Enn eitt atriðið sem er svona dálítið ámælisvert í þessu frumvarpi, að verksviðin blandast, það eru andstæð sjónarmið hérna, það eru þversagnir og einhvern veginn þurfum við að greiða úr þessu öllu og reyna að útskýra hvernig þetta á síðan að virka þegar búið er að setja lögin. En það getur í rauninni enginn sagt, alla vega mér þegar ég var að spyrja - ég fer kannski aðeins yfir spurningar mínar til ráðuneytisins á nefndarfundunum á eftir, sem voru þó nokkuð margar og svörin voru nokkuð áhugaverð, ég fjalla kannski aðeins um það á eftir og bið forseta um að setja mig aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Ég má til með að bæta nokkrum orðum við það sem ég hef sagt varðandi fjölskyldusameiningar kvótaflóttafólks. Ráðherra leggur til, og meiri hlutinn styður það, að það verði skertir möguleikar fólks á fjölskyldusameiningu ef það hefur komið hingað í boði stjórnvalda, ef það er svokallaðir kvótaflóttamenn. Þetta er atriði sem Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna gerir athugasemdir við. Þetta er eitt af þeim atriðum sem Flóttamannastofnunin mælist til að gerðar séu breytingar á í þessu frumvarpi. Það er sérstaklega kallað eftir því að viðhaldið sé rétti endurbúsettra flóttamanna, eins og það heitir í þýðingunni, sem ég held að sé kannski skýrara að tala bara um sem kvótaflóttafólk af því að það er okkur tamara. Mér finnst nefnilega svo áhugavert hvernig ráðuneytið afgreiðir þetta í sinni umfjöllun um umsögn Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna. Ráðuneytið segir að þetta sé, með leyfi forseta, „talið eðlilegt þar sem við val því á hvaða hópum og einstaklingum er boðið til landsins er leitað til Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna og gætt að einingu fjölskyldunnar.“ Flóttamannastofnunin segir sem sagt í sinni umsögn: Hey, Ísland, þið megið ekki loka á þessa óvæntu maka sem geta allt í einu dúkkað upp í lífi fólks sem þið takið inn sem kvótaflóttafólk. Þið verðið að gæta að einingu fjölskyldunnar. Þá segir ráðuneytið á móti: Jú, víst, við töluðum meira að segja við Flóttamannastofnunina þegar við völdum þetta fólk. Þannig að þó að Flóttamannastofnunin, sem ráðuneytið notar sem rök fyrir því að þetta sé í lagi, biðji ráðuneytið um að breyta þessu þá er ekki orðið við því. Svo segir ráðuneytið áfram í sinni umfjöllun um þessa athugasemd að ef það koma upp tilvik þar sem nánasti aðstandandi kvótaflóttamanns kom ekki með honum til landsins af einhverri ástæðu yrði það, með leyfi forseta, „eðli máls samkvæmt skoðað sérstaklega …“ Fyrirgefðu en ég held að við vitum alveg hvernig það að skoða hluti sérstaklega virkar hjá þessu kerfi okkar. Það bara virkar ekki. Hér er svo kristaltært dæmi um það að löggjafinn þarf að setja stafi á blað, þarf að gera skýrt að það sé vilji okkar að ef hommi sem er að flýja ofsóknir kemur til Íslands sem kvótaflóttamaður og bendir síðan á manninn sinn sem sé enn þá í hættu í heimalandinu þá þurfi ekkert að skoða það sérstaklega, maðurinn sé bara tekinn til landsins og fjölskyldan sameinuð. Þetta er eitt af því sem er hægt að fella undir það að líta fram hjá varnaðarorðum fjölmargra umsagnaraðila, eins og Rauði krossinn orðaði það, og þetta mun skila sér í ómannúðlegra kerfi. Við þurfum ekki nema eitt svona dæmi. Við þurfum ekki nema eina fjölskyldu þar sem Útlendingastofnun eða kærunefnd eða hver það er sem á að skoða málið sérstaklega, eins og ráðuneytið kallaði það, kemst að þeirri niðurstöðu að ekki skuli sameina hjón vegna þess að íslenska ríkinu finnist viðkomandi þannig hafa logið sig inn í verndina sem hér stóð til boða. Vegna þess að það er eina ástæðan. Ástæðan fyrir því að íslenska ríkið, í gegnum Jón Gunnarsson og stjórnarflokkana, vill loka þessu er vegna þess að stjórnarliðum sárnar einhvern veginn að hafa boðið til landsins einhverri ekkju með fjögur börn og mann sem á að hafa verið drepinn af pólitískum andstæðingum en svo bara kemur í ljós að maðurinn er sprelllifandi, kemur til landsins og þau sameinast aftur. Í staðinn fyrir að við blásum til stórhátíðar og fögnum því að þetta fólk sem hafi þurft að þola allt þetta sé loksins sameinað setja stjórnarliðar fyrirvara við það að viðkomandi geti komið til landsins, það þurfi að skoða það sérstaklega, og af fenginni reynslu væntanlega segja nei.

Virðulegi forseti. Ég var að fara hér yfir 8. gr. frumvarpsins um það sem er kallað fyrsta griðland. Ég hef verið að fjalla um umsögn Rauða krossins um 8. gr. vegna þess að mér finnst sú umsögn ein af bestu heimildunum um hversu skaðleg þessi 8. gr. er. Ég vil kannski byrja á að tala um það að þetta var svona. Þetta er undanþága hvað það varðar að fólk sem kemur til Íslands og sækir um alþjóðlega vernd fái málsmeðferðina sem meginreglan segir að það eigi að fá, málsmeðferðina sem heitir efnismeðferð, þ.e. að umsókn þess sé tekin til skoðunar. Það er meginreglan. Svo eru til einhverjar undantekningar á henni og þær hafa aðallega verið þær, að meginstefnu til, að viðkomandi sé með umsókn í öðru Schengen-ríki eða í öðru Dyflinnar-reglugerðarríki eða hafi fengið vernd í öðru Dyflinnar-reglugerðarríki. Þá er hægt að víkja frá þessari meginreglu um að umsækjandi fái efnismeðferð. En síðan þegar fólk fór að koma hingað frá Venesúela, í því magni sem útlendingayfirvöldum fannst greinilega fram úr góðu hófi gegna, þá tók stofnunin sig til og fór að reyna að beita þessu undanþáguákvæði, fór að synja fólki um efnismeðferð á grundvelli ákvæðis sem hingað til hafði bara verið notað gagnvart fólki sem var með umsókn hjá öðru Schengen-ríki eða öðru Dyflinnar-reglugerðarríki, þetta er eiginlega sami hluturinn, eða hafði fengið samþykkt hæli í einu af þessum ríkjum. Stofnunin fór að beita þeirri undanþágu gagnvart fólki frá Venesúela með vísan til þess að það ætti bara að fara eitthvað annað í Suður-Ameríku, burt séð frá því hvort það hafði rétt til dvalar í Suður-Ameríku og algerlega án tillits til þess að Ísland er ekki með móttökusamning eða nokkurs konar samninga við ríki Suður-Ameríku um að taka á móti flóttafólki sem er synjað um efnismeðferð á Íslandi en hefur ekki dvalarleyfi í landinu sem verið er að vísa því til. Mig langar bara að minna aftur á bls. 11 í umsögn Rauða krossins, þar sem segir: „Að teknu tilliti til þess hve óskýrt og umdeilanlegt núverandi ákvæði […] er, og þess að hingað til hefur ekki tíðkast að beita undanþáguákvæðum ef ekki er um Schengen-ríki að ræða, hefur Rauða krossinum brugðið hve viljug stjórnvöld hafa verið til að beita ákvæðinu í fyrrnefndum tilvikum.“ - Þ.e. gagnvart einstaklingum með ríkisfang í Venesúela sem einnig hafa mismikil tengsl við önnur ríki, einkum önnur ríki Suður-Ameríku. Ég skil það svo sem ágætlega að þeim sé brugðið en mér finnst þetta einhvern veginn svo harðsvírað, að nota undanþágu sem var skrifuð inn í lögin með Schengen-samstarfið í huga, með Dyflinnar-reglugerðina í huga, til að senda fólk bara eitthvað allt annað þar sem ekkert slíkt samkomulag er í gildi eins og það sem við höfum að meginstefnu til verið að byggja flóttamannastefnu okkar á. Það er rosalegt. Ég á lítið eftir af þessum ræðutíma, virðulegi forseti, en mig langar að ítreka það sem Rauði krossinn hefur einnig sagt, og kemur fram á bls. 12 í umsögn hans, um þá þversögn að Útlendingastofnun synji umsækjendum um efnismeðferð í tilvikum þar sem umsækjandi hefur dvalið í móttökuríki sem er ekki á lista sem stofnunin gefur sjálf út yfir örugg upprunaríki. En samt eru gerðar minni kröfur til aðstæðna í fyrsta griðlandi sem móttökuríkis en gerðar eru þegar metið er hvort umsækjandi geti leitað verndar með því að flytja sig um set innan eigin heimaríkis. Þetta er annað atriði í frumvarpinu sem ég held að sé mjög mikilvægt að ræða. Krafan samkvæmt lögunum, eins og það er verið að reyna að breyta þeim, um að Útlendingastofnun kanni hverjar aðstæður séu í landinu í þessu fyrsta griðlandi 

Frú forseti. Ég er enn að fara yfir 4. gr. frumvarpsins sem fjallar um heimild sem á að bæta inn í lögin fyrir lögreglu til þess að afla vottorða frá heilbrigðisyfirvöldum um líkamlegt og andlegt heilbrigði fólks til að ferðast. Því er haldið fram í greinargerð með frumvarpinu að þessu sé ætlað að tryggja lagaheimild fyrir öflun á því sem kallað er í daglegu tali „fit to fly“-vottorð, sem er vottorð sem er ávallt aflað til að tryggja að ekki sé verið að setja einstaklinga í flug sem þola það ekki af andlegum eða líkamlegum ástæðum. Það er hins vegar ljóst, bæði af greinargerðinni og þróun þessa ákvæðis og umræðu um það, að því er einnig ætlað að tryggja heimild Útlendingastofnunar til að afla vottorða frá heilbrigðisyfirvöldum sem þeim hefur hingað til ekki verið talið heimilt að afla. Þar er ég kannski fyrst og fremst að tala um bólusetningarvottorð vegna Covid-19. Ákvæðið er auðvitað eitt af fjölmörgum ákvæðum þessa frumvarps sem sýna að þau hafa ekkert með einhverja heildarsýn eða heildarstefnu eða straumlínulögun kerfisins að gera heldur snúast mörg hver um einhver tilbúin vandamál Útlendingastofnunar sem eru fæst fyrir hendi, ef einhvern tímann mátti kalla þau vandamál. Ég veit ekki til þess að nýtt flugfélag geri kröfu um bólusetningarvottorð lengur, eða stjórnvöld, til að fara í flug. Það má því kannski ímynda sér að þetta væri orðið óþarft. Gefum okkur hins vegar að þetta snúist um þessi „fit to fly“-vottorð. Þá vekur það auðvitað athygli að slíkra vottorða hefur verið aflað alveg frá því að ég hóf afskipti af þessum málaflokki fyrir allmörgum árum. En hins vegar eru fjölmörg dæmi þess að Útlendingastofnun taki hreinlega ekki mark á þeim vottorðum. Frægustu dæmin urðu í raun bara fræg vegna þess að viðkomandi einstaklingar höfðu myndað nægar tengingar hér á landi til að það væru vitni með myndavélar á staðnum. Eitt af þessum dæmum sem náði athygli fjölmiðla og vakti reiði almennings í kjölfarið er mál albanskrar konu sem var gengin átta mánuði á leið og átti að vísa úr landi. Í frétt í Fréttablaðinu þann 5. nóvember 2019 sagði, með leyfi forseta: „Albanskri fjölskyldu, þar á meðal tveggja ára gömlu barni og konu sem gengin er átta mánuði, var í morgun vísað frá landi gegn ráðleggingum lækna og ljósmæðra á Landspítalanum. Læknir á kvennadeild Landspítalans hafði gefið konunni vottorð þar sem fram kom að konan ætti ekki að fljúga auk þess sem ljósmæður höfðu mælt gegn því að konunni yrði vísað frá landi. Fjölskyldan var samt sem áður flutt í lögreglubíl á flugvöllinn um klukkan fimm í morgun.“ Það sem gerðist þarna var það að heilbrigðisstarfsfólk gefur út vottorð um það að konan sé ekki fær um að fljúga. Hvað gerir Útlendingastofnun? Útlendingastofnun er ósammála. Útlendingastofnun ákveður að afla annars vottorðs frá sínum trúnaðarlækni, sem sagði: Jú, ekkert mál að flytja konuna. Í frétt þann 22. júní síðastliðinn kom fram, með leyfi forseta: „Íslenska ríkið hefur nú viðurkennt bótaskyldu sína í máli 26 ára albanskrar konu sem vísað var frá landi gengin tæplega níu mánuði á leið í nóvember 2019.“ Þetta var staðfest af hálfu lögmannsins í samtali við fjölmiðla en reyndar kom ekki fram hversu háar bætur væru greiddar. En það sem gerðist í kjölfarið var það að embætti landlæknis gerði alvarlegar athugasemdir við það hvernig staðið var að útgáfu vottorðs konunnar. Það er því vonandi að stjórnvöld, fái þau heimild til þess að afla vottorða um líkamlegt og andlegt heilbrigði fólks til að fljúga, fari að taka mark á þeim. Það væri kannski fyrsta skrefið áður en við förum að auka heimildir stjórnvalda til að afla slíkra vottorða til að réttlæta ákvarðanir sínar og gjörðir.

Forseti. Ég er pínu eftir mig eftir þessa sögu frá hv. þm. Arndísi Önnu Kristínardóttur Gunnarsdóttur. Þetta er rosalega sláandi og rosalega gott dæmi um hvernig framkvæmdin í þessum málaflokki hefur verið. Þrátt fyrir það hvernig núverandi lög eru þá sjáum við dæmi um svona framkvæmd. Það er einhvern veginn reynt að smokra sér fram hjá hinu og þessu og sinna ekki augljósri lagalegri skyldu til að ná fram brottvísun eða einhverju álíka. Er þá skrýtið að við stöndum hérna og treystum ekki núverandi stjórnvöldum, hvað þá fyrir þessum lagabreytingum, miðað við allar umsagnirnar, fyrir því að afgreiða þetta mál út úr 2. umr. inn í nefnd á milli 2. og 3. umr.? Er skrýtið hjá okkur, er það ómálefnalegt að segja: Nei, þið segist vera með breytingartillögur, kynnið þær fyrir nefndinni, fáum umsagnaraðila til að segja okkur hvað þær breytingartillögur þýða, því að það er ekki séns að við trúum því sem þessir ríkisstjórnarflokkar segja að breytingartillögurnar þýði. Mér finnst það frekar augljóst miðað við aðstæðurnar í þessum málaflokki. Við þurfum að gera eitthvað meira en bara taka þau á orðinu. Þau hafa sýnt trekk í trekk að orð þeirra í þessum málaflokki eru merkingarlaus. Ég ætlaði að gefa stutt dæmi um það hvernig svona nefndarfundur fer fram. Ég var á síðasta nefndarfundinum áður en þetta mál var afgreitt til 2. umr. Sem dæmi var ég að spyrja um þetta samræmi við önnur Evrópulönd. Þar var ég með spurningar á borð við: Dómsmálaráðherra hefur sagt að við séum með linari löggjöf. Lýsir það sér í því að hérna flokkast fleiri með rétt til alþjóðlegrar verndar en annars staðar á Norðurlöndunum? Myndi sem sagt einhver sem fengi vernd hérna ekki fá vernd í einhverjum hinum löndunum eða öfugt, eða er löggjöf Íslands að veita einhver réttindi til verndar umfram alþjóðlegar skuldbindingar eða mannréttindasáttmála? Af því að dómsmálaráðherra heldur því fram að löggjöfin hér sé linari. Varðandi skerðingu og niðurfellingu réttinda er sagt að það sé m.a. í samræmi við löggjöf og framkvæmd annars staðar á Norðurlöndunum. Þá er spurning hvort það sé vegna þess að löggjöf og framkvæmd annars staðar á Norðurlöndunum sé í samræmi við alþjóðlegar skuldbindingar en ekki okkar löggjöf og framkvæmd. Er það málið? Erum við að gera eitthvað meira en alþjóðlegar skuldbindingar segja til um? Af hverju skiptir það þá máli að okkar löggjöf og framkvæmd sé eins og annars staðar á Norðurlöndunum? Eru öll Norðurlöndin með eins framkvæmd? Við vitum að svarið við því er nei, og ef nei, hvaða Norðurlönd veljum við þá til að samræma löggjöf og framkvæmd við og af hverju? Fella t.d. aðrar þjóðir Norðurlanda niður réttindi og þjónustu við umsækjendur á einhverjum tímapunkti, og þá bara að framkvæmd brottvísunar? Það voru áhugaverð svör við þessu. Eitt svarið snerist um að við rekum engin lokuð búsetuúrræði hérna á Íslandi og okkur er sagt að það sé skylda samkvæmt Schengen, að við eigum að geta tryggt að við vitum hvar fólk er sem er búið að skipa að fara úr landi. En eina úrræðið sem er hérna í dag er að lögregla hefur óskað eftir gæsluvarðhaldi og viðkomandi er þá vistaður á Hólmsheiði. Það er alveg skýrt að það á ekki að vista flóttafólk, eða fólk sem hefur verið neita um alþjóðlega vernd, með öðrum refsiföngum. En það er ekki verið að leggja til lokuð búsetuúrræði. Nei, ekkert svoleiðis, það er ekki valmöguleiki í staðinn fyrir það að missa þjónustuna, eins og er á hinum Norðurlöndunum.  Ég bið forseta að setja mig aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Mig langar aðeins að draga upp aftur viðbótarumsögn Rauða krossins á Íslandi þar sem brugðist er við þeim breytingum sem meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar gerði á frumvarpinu. Í öðrum kafla þessarar viðbótarumsagnar er fjallað um hugtakið sérstaklega viðkvæma stöðu. Mér finnst þetta mjög áhugaverður kafli vegna þess að þarna kristallast ákveðið vandamál við kerfið okkar. Í lögunum er þetta hugtak sem okkur finnst kannski svona í iðrunum eins og hljóti að vera auðvelt að skilja þetta, fólk í viðkvæmri stöðu, það hlýtur að vera gott að hafa það í lagasafninu og segja að við getum tekið sérstakt tillit til fólks í viðkvæmri stöðu. En eins og Rauði krossinn segir þá hefur framkvæmdin orðið til að þrengja þetta ár frá ári þannig að í reynd eigi þetta í rauninni bara um mat á þjónustuþörf umsækjenda um alþjóðlega vernd, sem er nú pínu áhugavert með hliðsjón af svari því sem ég fékk frá dómsmálaráðherra sem ég vitnaði til hér fyrr í umræðunni varðandi það að engin tölfræði væri til um fjölda fatlaðra umsækjenda um alþjóðlega vernd en samt er einhvern veginn metin þjónustuþörf umsækjenda á einhverju stigi. Þannig að mögulega er fólk sem gefur sig fram sem fatlaða umsækjendur en við fáum ekki að vita það vegna þess að ekki er haldið utan um þær upplýsingar og við höfum svo sem heyrt sögurnar af því hvernig kerfið rengir fólk þegar það kemur, sérstaklega ef það segist þjást af einhverjum krankleika sem er ekki sýnilegur og eðli máls samkvæmt á kannski erfitt með að mæta með einhver þinglýst greiningarvottorð frá landinu sem það er að flýja. Þá er alltaf tortryggni sem mætir því og mjög oft misbrestur á því að fólk fái þjónustu í samræmi við fötlun sína eða veikindi almennt. Rauði krossinn talar nefnilega um hvernig ferlið hefur síðan breyst þannig að nú er ekki lengur tekið það sem er kallað fyrsta viðtal eða þjónustuviðtal hjá Útlendingastofnun. Rauði krossinn er þess vegna með áhyggjur af því að það sé mjög erfitt fyrir umsækjendur að koma því á framfæri að þau þurfi einhverja einstaklingsbundna þjónustu. Ekki nóg með að það verði ekki endilega borin kennsl á hina viðkvæmu stöðu sem fólk kann að vera í heldur fær fólk aukinheldur ekki þá þjónustu sem það þarf. Þar að auki eru með þessu meiri líkur á því en áður að ákvörðun í máli þess sé tekin án þess að viðkomandi hafi fengið tækifæri til að hitta viðeigandi sérfræðinga eða t.d. heilbrigðisstarfsfólk. Þetta langar mig að nefna bara rétt svona í samhengi við frumvarp um landamæri sem var samþykkt hér og gert að lögum í haust, þar sem er akkúrat ákvæði um að það megi snúa fólki við á landamærum ef það er t.d. skilríkjalaust, nema ef viðkomandi getur einhvern veginn komið því nógu skýrt til skila að hann sé umsækjandi um alþjóðlega vernd. Við eigum eftir að sjá hvernig þetta mun þróast í framkvæmd vegna þess að það sem við höfðum áhyggjur af og lýstum hér í ræðum í haust varðandi landamærafrumvarpið var að það væri raunverulega skilgreiningaratriði af hálfu yfirvalda hvort fólk teljist t.d. umsækjandi um alþjóðlega vernd ef það er með samþykkta umsókn um alþjóðlega vernd í öðru landi, hvort stjórnvöld muni kannski nota þetta sem afsökun til að brottvísa, á þröskuldinum í Keflavík, fólki sem hingað til hefur fengið að ílengjast eitthvað í landinu þangað til stjórnvöld hafa leigt undir það þotu til að sparka því til Grikklands og það allt saman án þess að það sé endilega metin þjónustuþörf einstaklinganna eins og Rauði krossinn bendir á.

Virðulegur forseti. Enn er ég að fjalla um fyrsta griðland en tel mig vera á lokasprettinum í umfjöllun minni um það ákvæði. Ég var komin að ákveðnum punkti í umsögn Rauða krossins um það ákvæði sem mér finnst einmitt mikilvægur og ég vildi halda áfram að vitna í umsögnina. Það varðar það að Útlendingastofnun beri alltaf skylda til að framkvæma ákveðið mat um hvað taki við umsækjanda um alþjóðlega vernd ef hann verður sendur í eitthvert annað ríki. Útlendingastofnun má ekki leggja það til að senda útlending í annað ríki þar sem hætta er á að hann sæti pyndingum eða annarri ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð eða eigi á hættu að sæta ofsóknum vegna þess að hann er flóttamaður. Það er í þessu samhengi sem ég vil halda áfram að vitna í umsögnina. Á bls. 12 stendur, með leyfi forseta: „Einnig virðist Rauða krossinum sem í tillögu frumvarpsins séu gerðar jafnvel minni kröfur til aðstæðna í fyrsta griðlandi sem móttökuríki en gerðar eru þegar metið er hvort umsækjandi geti leitað verndar með því að flytja sig um set innan eigin heimaríkis […] Í athugasemdum við það ákvæði í frumvarpi því sem varð að lögum um útlendinga segir m.a. að við mat á því hvort hægt sé með sanngirni að ætlast til þess að útlendingur setjist að á því svæði í eigin heimaríki sem talið er öruggt samkvæmt ákvæðinu skuli tekið tillit til ýmissa þátta sem ekki séu tæmandi taldir, svo sem aldurs, kyns, heilsu, fjölskylduaðstæðna, trúar, menningar sem og möguleika viðkomandi útlendings á vinnu eða menntun og að við matið skuli m.a. höfð hliðsjón af leiðbeiningum Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna. Í framkvæmd hefur einnig verið lögð rík áhersla á að umsækjandi eigi félagslegt bakland á því svæði hvar honum er ætlað að setjast að. Engin slík sjónarmið eru rakin í frumvarpinu.“ Það er í raun ekkert sem Útlendingastofnun þarf að meta þegar hún er að ákveða hvort sanngjarnt og eðlilegt sé að útlendingur setjist að í einhverju öðru landi en sínu heimaríki, í einhverju landi þar sem hann hefur ekki dvalarleyfi, það á bara að senda hann þangað af því að Útlendingastofnun finnst það eðlilegt. Áfram segir: „Í athugasemdum við ákvæðið í frumvarpinu segir að við mat á því hvað teljist sanngjarnt og eðlilegt samkvæmt hinum nýja d-lið“ - þ.e. samkvæmt þessu ákvæði sem á að bæta inn í lögin núna - „skuli m.a. líta til lengdar dvalar, fjölskyldutengsla og möguleika viðkomandi til að dveljast eða öðlast rétt til dvalar í ríkinu.“ Ef við berum þetta saman þá er himinn og haf þarna á milli í þeim atriðum sem á að kanna, hvort viðkomandi geti sest að á einhverjum öðrum stað í sínu eigin ríki eða hvort viðkomandi geti sest að í einhverju öðru ríki þar sem hann hefur ekki einu sinni dvalarleyfi - það eigi bara að líta til dvalar, fjölskyldutengsla og möguleika viðkomandi til að dveljast eða öðlast rétt til dvalar í ríkinu. Ég held áfram, með leyfi forseta: „Getur ákvæðið þannig einnig komið til skoðunar þegar umsækjandi hefur ekki dvalið í ríkinu en hefur náin fjölskyldutengsl við það, svo sem þegar maki umsækjandans er ríkisborgari þess og getur á þeim grundvelli fengið dvalarleyfi. Rauði krossinn telur að við gerð frumvarpsins hafi verið lögð óeðlileg áhersla á tengsl umsækjenda við mögulegt móttökuríki fremur en vernd flóttamanna. Rauði krossinn telur ótækt að atriði á borð við tengsl við ríki sem umsækjandinn hefur aldrei komið til geti orðið grundvöllur að synjun á að taka umsókn til efnismeðferðar.“ - Þetta finnst mér nokkuð skýrt. Í hugtakasafni Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna er hugtakið fyrsta griðland skilgreint en ég tek eftir því að ég hef ekki nægilegan tíma til að fara í gegnum skilgreininguna á hugtakinu. Ég læt þessa samantekt um þetta atriði duga en bendi á að hér er verið að búa til undantekningu frá þeirri meginreglu sem er í lögum um útlendinga sem er að þú eigir rétt á efnismeðferð. Þessari undantekningu á að beita nokkurn veginn án skilyrða um að Útlendingastofnun 

Forseti. 6. gr. í frumvarpinu varðar skerðingu og niðurfellingu réttinda en þar eru lagðar til breytingar, eins og segir í greinargerðinni, til að skýra frekar þau réttindi sem útlendingum sem lögum samkvæmt ber að fara af landi brott stendur til boða. Hér er sagt að breytingarnar séu í samræmi við löggjöf og framkvæmd annars staðar á Norðurlöndunum sem er dálítið flókið samt; það er náttúrlega mismunandi hvernig það er, eftir því hvaða land er miðað við. Hér er verið að segja að sú meginregla sé lögð til að útlendingur sem hefur fengið endanlega synjun á umsókn sinni - þ.e. bara á stjórnsýslustigi, en afskaplega fáir hafa getað farið alla leið í gegnum dómskerfið af því það er erfitt að reka dómsmál ef þú ert einhvers staðar annars staðar en á Íslandi - njóti áfram þeirra réttinda í 30 daga að hámarki frá því ákvörðun verður endanleg. Frá þeim tímafresti falla öll réttindi niður. Vandinn er sá að það er líka lagt til að að niðurfelling réttinda barna og barnshafandi kvenna sé ekki heimil og að þau njóti því áfram fullrar þjónustu þar til þau fara af landi brott. Jafnframt felst í ákvæðinu að foreldri eða umsjónarmaður barns og maki barnshafandi kvenna njóti áfram réttar samkvæmt ákvæðinu, auk þess sem gert er ráð fyrir að aðrir heimilismenn sem jafnframt eru ættingjar barna njóti þjónustu. Það eru orðnir ansi margir þarna sem eru komnir með undanþágu frá þessu. Maður spyr sig, þegar maður fer að telja þetta til, hvort það taki því að bæta við öllum þessum undanþágum og úrskurðum um það hvort hinn og þessi sé ættingi og vera að athuga það fram og til baka o.s.frv. þegar það eru kannski ekkert svo margir eftir. Það væri ágætt að hafa tölurnar um þetta til að hægt væri að útskýra hvernig þetta geti talist einhvers konar skilvirkni en ekki réttarskerðing. Áfram segir í greinargerð með 6. gr.: „Einnig er lagt til að ekki verði heimilt að fella niður réttindi alvarlega veikra einstaklinga og fatlaðra einstaklinga með langvarandi stuðningsþarfir.“ - Að sjálfsögðu ekki. Síðan er lagt til að réttindin falli niður þá þegar, þegar um bersýnilega tilhæfulausa umsókn er að ræða, alveg eins og er varðandi EES-ríkin, enda eru flest þeirra hvort eð er frá þeim svæðum. Það eru svo sem ekkert endilega miklar breytingar en samt óljóst hver hliðaráhrifin verða á þessu. Síðan segir: „Hvað varðar þau tilvik þegar útlendingur kemur frá öruggu upprunaríki og umsókn hans hefur verið metin bersýnilega tilhæfulaus þá frestar kæra ekki réttaráhrifum ákvörðunar Útlendingastofnunar.“ Allt í allt þá sýnir þessi grein dálítið hversu fjölbreytt málin eru miðað við hvaðan fólk er að koma. Það geta verið margar mismunandi aðstæður eftir því hvort fólk kemur frá öruggu landi, EES-landi, utan Schengen, innan Schengen, frá Úkraínu eða Miðausturlöndum eða hvaðan sem það er. Það margfaldast saman við stöðu fólks; hvort þetta eru börn eða ættingjar eða hvort um er að ræða fólk með stuðningsþarfir eða allt þetta sem er talið upp hérna. Það þarf að meta hvort um sé að ræða réttmæta undanþágu frá því að fella niður réttindin. Það tekur tíma og kostar fyrirhöfn. Það er kæranlegt ef stjórnvöld taka ranga ákvörðun sem kostar að auki vesen. Allt til að geta fellt niður réttindi hverra og hversu margra? Hvaða umfang er verið að tala um hérna? Og meira að segja af þeim hluta sem er þarna undir; hversu mikið af því er framkvæmanlegt hvað varðar brottvísun eins og hefur verið talað um hér áður? Eykst þá ekki bara vandinn vegna heimilislausra? Útlendingur í neyð fer inn á stuðning sveitarfélaga sem er hærri en viðkomandi fær sem umsækjandi um alþjóðlega vernd. Við erum enn og aftur með rosalega óljósar útskýringar á því hvernig framkvæmdin mun verða eftir að þessum breytingum verður komið á, hvernig ferlið lítur út. Það er erfitt að útskýra það af því að þetta er rosalega fjölbreytt ferli og nær yfir mjög fjölbreyttan hóp. Það krefst langra útskýringa að átta sig á því hvaða hópa þetta nær yfir og hvaða hópa þetta nær ekki yfir, hvaða áhrif þetta hefur á mismunandi hópa. 

Frú forseti. Ég held áfram umfjöllun minni um 4. gr. frumvarpsins sem fjallar um nýja heimild lögreglu til að afla vottorða frá heilbrigðisyfirvöldum um líkamlegt og andlegt heilbrigði fólks til þess að geta ferðast. Mikið hefur verið rætt um þessi svokölluðu „fit to fly“-vottorð sem aflað er áður en einstaklingur er færður í flug til að tryggja að það sé ekki verið að flytja fólk og stofna heilsu þess í hættu, t.d. með flugi. Í síðustu ræðu minni rifjaði ég upp mál sem var mikið í fjölmiðlum, mál albanskrar konu sem var komin átta mánuði á leið og var með vottorð frá heilbrigðisstarfsfólki um að hún ætti ekki að fljúga og mælst var gegn því að hún myndi fljúga. Hins vegar þá var það ekki svo gott. Ég ætla að lesa áfram upp úr fréttinni, með leyfi forseta: Þó að vonir hafi staðið til þess vottorðið myndi hafa eitthvað að segja fyrir brottvísun virðist það ekki hafa verið nóg. Lögreglan sagði það ekki nóg til að stöðva brottvísun fólksins og sögðust vera með vottorð frá trúnaðarlækni Útlendingastofnunar um að konan gæti flogið. Í tilkynningu No Borders kemur þó fram að konan man ekki eftir að hafa hitt lækni frá Útlendingastofnun, eingöngu að hún fór í blóðtöku hjá göngudeild hælisleitenda fyrir 10 dögum. Engar frekari skoðanir hafi farið fram utan þeirrar sem fór fram á kvennadeild Landspítalans í nótt og var framkvæmd af ljósmæðrum sem mæltu eindregið gegn brottvísun konunnar. Kl. 5 var fjölskyldan færð inn í bíl lögreglunnar til að vera fylgt upp á flugvöll. Í kjölfarið hóf landlæknir athugun á málinu. Það kom fram í frétt, m.a. í fjölmiðlum, að embættið liti þetta mál alvarlegum augum og enn segir í frétt um þetta, með leyfi forseta: „Við náttúrulega lítum þetta einkar alvarlegum augum,“ segir Kjartan Hreinn Njálsson aðstoðarmaður Landlæknis um mál þungaðrar albanskrar konu sem flutt var úr landi í nótt ásamt fjölskyldu sinni. Útlendingastofnun segir að ekkert hafi komið fram í læknisvottorði, sem gefið var út á kvennadeild Landspítalans vegna albönsku konunnar í gær, sem benti til þess að flutningur hennar úr landi myndi stefna öryggi hennar í hættu. Konan er gengin tæpar 36 vikur á leið en í umræddu vottorði kemur fram að hún „ætti erfitt með langt flug“.“ Þarna er alveg ljóst að fyrir liggur vottorð frá heilbrigðisyfirvöldum um að einstaklingurinn er ekki fær um fljúga. Þrátt fyrir það sér Útlendingastofnun tilefni til að afla nýs vottorðs frá aðila sem virðist ekki hafa hitt konuna sem um ræðir. Í kjölfarið hóf landlæknisembættið könnun á málinu og óskaði eftir upplýsingum í því skyni að komast að því hvort það væru einhverjar brotalamir út frá heilbrigðissjónarmiðum til að koma í veg fyrir að svona gæti gerst aftur. Í frétt sem kom út nokkru seinna, 4. júní 2021, sagði, með leyfi forseta: „Landlæknir hefur úrskurðað um að læknir á vegum Útlendingastofnunar hafi brotið lög og reglur með útgáfu vottorðs um að albönsk kona sem gengin var 36 vikur á leið mætti fara í flug. Þetta segir lögmaður albönsku konunnar sem mun taka málið lengra. Í nóvember fyrir tveimur árum var albanskri konu á þrítugsaldri, sem þá var gengin tæpar 36 vikur á leið, maka hennar og tveggja ára barni, vísað úr landi eftir að hafa sótt hér um alþjóðlega vernd. Brottvísunin vakti nokkra athygli og margir gagnrýndu að verið væri að vísa konunni úr landi, ekki síst vegna þess að kvöldið fyrir ferðalagið höfðu ljósmæður lagst gegn því að konan færi í flug. Hins vegar var vottorð trúnaðarlæknis Útlendingastofnunar um að hún mætti fljúga látið gilda. Landlæknir hóf rannsókn á málinu og niðurstaðan liggur nú fyrir. „Það er niðurstaða landlæknis að læknirinn sem sá um að gefa út flugfærnisvottorð“ - þarna er íslenska orðið komið - „ í tilfelli umbjóðanda míns hafi brotið gegn réttindum hennar,“ segir Claudia Wilson, lögmaður konunnar. Í fyrsta lagi að hann hafi ekki mátt gefa út vottorðið án þess að hafa skoðað og metið ástand konunnar. „En hún hafði ekki gert það heldur byggt niðurstöðu sína á fyrirliggjandi upplýsingum,“ segir Claudia. Í öðru lagi hafi lækninum borið að tryggja að konan færi í mat hjá sérfræðilækni, til dæmis ljósmóður, fæðingar- eða kvensjúkdómalækni. „Og gerði það ekki og út af þessu tryggði hún ekki að konan hafi fengið bestu læknisþjónustu sem uppá er að bjóða,“ segir Claudia og bætir við að samkvæmt landslögum eigi heilbrigðisþjónusta að veita þá bestu þjónustu sem völ er á að veita á hverjum tíma.“  
             Ég verð víst að halda áfram í næstu ræðu. Ég óska eftir því við forseta að fara aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Síðasti ræðumaður var eiginlega á slóðum sem mig langar líka að halda mig á en hún dró ágætlega fram hversu illa kerfinu gengur að meta viðkvæma stöðu umsækjenda um alþjóðlega vernd. Í máli albönsku konunnar, sem var komin 36 vikur á leið, og fékk neikvæða niðurstöðu heilbrigðisstarfsfólks um að hún væri fær um að fara í langt ferðalag, er brotaviljinn svo skýr. Útlendingastofnun fær bara álit annars læknis, álit trúnaðarlæknis sem augljóslega sýnir Útlendingastofnun meiri trúnað en skjólstæðingnum, en manneskjunni sem þetta vottorð snerist um. Hvernig eigum við að geta treyst mati svona kerfis á viðkvæmri stöðu fólks? Dæmin eru mörg. Þetta er kannski eitt af þeim skýrustu, eitt af þeim sem náð hefur lengst í opinberri umræðu og hefur fengið afgerandi umsögn í gegnum álit landlæknis á þessari framkvæmd. Þarna fór trúnaðarlæknir Útlendingastofnunar yfir strikið í þágu stofnunarinnar gegn mannúð. Mig langaði að nefna þetta vegna þess að í framhaldsumsögn Rauða krossins, þar sem brugðist er við skeytingarleysi meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar við umsögnum svo til allra umsagnaraðila málsins, er lýst sérstökum áhyggjum af vangetu kerfisins til að meta viðkvæma stöðu fólks varðandi þær undanþágur sem fyrir liggja varðandi þjónustusviptingu eftir 30 daga. 30 daga þjónustusviptingin er náttúrlega eitt af því ógeðfelldara í þessu frumvarpi en ég held að það hjálpi stjórnarliðum að sofa á nóttunni að það er upptalning á hópum sem má undanþiggja þjónustusviptingunni, sem búa ekki við þann ótta að vera bara sparkað lóðbeint á götuna. Þar eru talin upp börn og foreldrar eða umsjónarmenn þeirra og ættingjar, barnshafandi konur, alvarlega veikir einstaklingar og fatlaðir einstaklingar með langvarandi stuðningsþarfir. Fæstir af þessum hópum eru óumdeildir í bókum Útlendingastofnunar. Útlendingastofnun er reglulega að senda börn í aldursgreiningu vegna þess að hún trúir því ekki að þau séu börn. Það er kannski erfitt að rengja það að kona sé barnshafandi, það er hægt að mæla það, en fólk með alvarleg veikindi og fatlaðir einstaklingar með langvarandi stuðningsþarfir eru hópar sem kerfið er mjög oft að gera rekistefnu um. Þannig segir í svari dómsmálaráðherra við fyrirspurn minni um fatlaða umsækjendur um alþjóðlega vernd, með leyfi forseta: „Fullt tillit er tekið til þeirra gagna sem liggja fyrir um fötlun eða veikindi einstaklings og þjónustuþörf hans og þau lögð til grundvallar.“ Þarna finnst mér lykilatriði vera að fullt tillit sé tekið til þeirra gagna sem liggja fyrir. Það eru þau gögn sem annaðhvort koma frá heilbrigðisstarfsfólki hér á landi - ætli trúnaðarlæknir Útlendingastofnunar sé í þeim hópi, eða hvað? - eða gögn sem fólk hefur með sér frá landinu sem það er að flýja. Staðreyndin er náttúrlega sú að mjög oft er Útlendingastofnun að rengja staðhæfingar fólks um fötlun eða langvarandi veikindi, sérstaklega þegar það eru mein sem sjást síður utan á fólki, en ekkert bara í þeim tilvikum. Þetta heyrum við t.d. líka frá Landssamtökunum Þroskahjálp að sé ítrekað vandamál varðandi börn á flótta, að þörfum þeirra sé ekki mætt í skólakerfinu t.d. vegna þess að Útlendingastofnun sé ekki búin að flétta þessa þætti saman.

Virðulegur forseti. Við höfum aðeins verið að ræða aðstæður flóttafólks í Grikklandi vegna þess að markmiðið með þessu frumvarpi er að auðvelda stjórnvöldum að senda enn þá fleira fólk til Grikklands, helst án þess að þurfa nokkru sinni að líta á umsóknir þeirra um alþjóðlega vernd. Af þeim sökum langar mig að vísa hér í aðra skýrslu frá Rauða krossinum á Íslandi frá því í apríl 2022, samantekt Rauða krossins á Íslandi um aðstæður flóttafólks í Grikklandi, og langar mig sérstaklega að fjalla um aðstæður flóttabarna. Á bls. 2 í þessari samantekt kemur fram að einungis þriðjungur flóttabarna hafi fengið einhvers konar skólavist. Þetta var fyrir heimsfaraldur Covid-19. Rauði krossinn dregur þá ályktun með hliðsjón af efnahagslegum og félagslegum afleiðingum Covid, með leyfi forseta, „að þetta hlutfall hafi lækkað frekar en hækkað,“ enda hafi skólum í Grikklandi verið lokað vegna Covid-19. Svo segir síðar í samantektinni, með leyfi forseta: „Ljóst er að börn á flótta hafa ekki aðgengi að þeirri menntun sem grísk lög kveða á um. Í því samhengi vill Rauði krossinn benda á skýrslu Passerell frá nóvember 2020 en í umfjöllun hennar um aðgengi flóttafólks að menntunarstofnunum er þungamiðja umfjöllunarinnar afar skýr um að réttindi sem flóttafólki er lofað bjóðast einungis í orði, ekki á borði.“ Mér líður dálítið eins og við höfum verið hrópandinn í eyðimörkinni með þetta, vegna þess að viðhorfið frá stjórnarliðum er einhvern veginn bara bla, bla, bla, eins og við séum bara að bulla eitthvað þegar við segjum að flóttafólk á Grikklandi geti ekki notið þeirra réttinda sem þó stendur á einhverju blaði að það eigi að geta notið. Þetta er almennt viðtekið og samþykkt af flestum alþjóðastofnunum og mannréttindasamtökum og t.d. eru dómstólar í Þýskalandi hættir að senda fólk sem hefur fengið vernd í Grikklandi til Grikklands út af ómannúðlegum aðstæðum flóttafólks þar og eru raunar að leggja sig fram við að sækja fólk frá Grikklandi til Þýskalands vegna aðstæðna flóttafólks. Stjórnvöld í Þýskalandi eru að bjóða fólk sem hefur fengið vernd velkomið til Þýskalands. Af því að við erum að tala um nágrannaríkin, þá er líka spurning hvaða fyrirmyndir við veljum okkur. Svo ég klári það sem ég var að vitna í þá er þungamiðja umfjöllunar þessarar skýrslu Passerell afar skýr, með leyfi forseta: „… að réttindi sem flóttafólki er lofað bjóðast einungis í orði, ekki á borði. Þar er m.a. greint frá aðskilnaði flóttabarna frá öðrum börnum, að nýlegar lagabreytingar hafi ekki reynst skilvirkar og að fjöldi menningarlegra hindrana mæti flóttabörnum í skólakerfinu. Í mars 2021 sendi fjöldi hagsmunasamtaka frá sér opið bréf þar sem þau lýstu yfir áhyggjum sínum á takmörkuðu aðgengi flóttabarna að menntun í Grikklandi. Samkvæmt samtökunum sæta flóttabörn mikilli mismunun hvað varðar aðgengi að menntun og skoruðu á yfirvöld að grípa til ráðstafana og tryggja réttindi barnanna. Þann 13. apríl 2021 kom út skýrsla RSA þar sem staðfest er að börn á flótta hafa ekki sama aðgengi að menntun og grísk börn. Með vísan til þeirra áreiðanlegu heimilda sem raktar eru hér að framan er ljóst að flóttafólk mætir miklum aðgangshindrunum í Grikklandi, einnig barnafjölskyldur. Í því samhengi telur Rauði krossinn rétt að vísa til úrskurðar kærunefndar útlendingamála frá 25. mars 2020 er varðaði barnafjölskyldu sem áður hafði hlotið vernd í Grikklandi. Í úrskurðinum er fjallað um hindranir sem flóttafólk mætir í Grikklandi: „Aðstæður einstaklinga sem hlotið hafa alþjóðlega vernd hafa þegar verið raktar. Eins og þar kemur fram hafa einstaklingar sem hlotið hafa alþjóðlega vernd að mestu sambærileg réttindi að lögum og grískir ríkisborgarar. Aftur á móti liggur fyrir að ýmsar hindranir eru á því að þeir geti sótt þessi réttindi.“ Með úrskurði sínum felldi kærunefnd útlendingamála úr gildi ákvörðun Útlendingastofnunar um að synja umsækjendum um efnismeðferð umsókna um vernd og vísa umsækjendum aftur til Grikklands …“ Það er sem sagt verið að reyna að koma í veg fyrir svona úrskurði, virðulegi forseti, með setningu þessara laga. Það er verið að reyna að auðvelda það 

Forseti. Þegar ég hef verið að spyrja um umsækjendur um alþjóðlega vernd sem hafa þegar fengið vernd annars staðar, t.d. í Grikklandi, þá hefur vinnuferlið komið mér á óvart. Stjórnvöld segja ekki: Ó, já, þú ert frá Sýrlandi, eða eitthvað svoleiðis, og ert búinn að fá vottaða stöðu sem hælisleitandi, kominn með alþjóðlega vernd, og við bara samþykkjum það. Nei, þá er ekki verið að fara aftur í ferlið til að athuga hvort viðkomandi uppfylli allar kröfurnar, við erum ekki að fara að endurvotta það sem Grikkland gerði og komst að niðurstöðu um að viðkomandi ætti rétt á alþjóðlegri vernd. Við erum að fara í nýtt ferli, þar sem spurt er: Á viðkomandi rétt á alþjóðlegri vernd frá dvöl í Grikklandi? Er það Grikkland sem er að valda þeim vanda að viðkomandi er að sækja um alþjóðlega vernd, er það vegna stöðu hans í Grikklandi? Mér finnst áhugavert að velta því fyrir sér þar sem við lendum í þessum vanda með mjög fá önnur lönd. Við erum t.d. ekki að fá fólk sem hefur fengið alþjóðlega vernd í Noregi hingað. Enda ekki þörf á því, það fólk fær örugglega ágætisþjónustu í Noregi, annað en í Grikklandi. Þetta snýst því aðallega um flóttafólk sem hefur fengið alþjóðlega vernd í Grikklandi, Ítalíu og Ungverjalandi þar sem réttur þessa fólks til þjónustu er í raun ekki sá réttur sem það ætti að njóta samkvæmt alþjóðlegum skuldbindingum. Út frá því sem þingmaður Vinstri grænna, hv. þm. Jódís Skúladóttir, sagði í Silfrinu um helgina má þá velta fyrir sér: Gætu grískir aðilar, sem eru ekki með aðgang að heilbrigðiskerfinu o.s.frv., þá komið hingað og fengið alþjóðlega vernd? Nei, af því að þau eru með önnur réttindi til frjálsrar farar á milli landa í Evrópu. Og af hverju ekki þau sem hafa þá fengið alþjóðlega vernd? Af hverju erum við þá ekki bara að taka við því fólki eins og um aðra íbúa innan EES-svæðisins sé að ræða? Nei, þú ert með alþjóðlega vernd í Grikklandi, þú bara heldur þig þar, í staðinn fyrir að fólk komi bara eins og hver annar EES-íbúi og bara: Gjörðu svo vel, farðu að vinna og hafðu það gott, hvernig sem við orðum það. Af hverju erum við að fara í nýtt ferli þegar svona stendur á? Af hverju erum við ekki að reyna að dreifa álagi í kerfinu í Evrópu, flóttamannakerfinu, með þeim tækjum og tólum sem EES-samstarfið býður upp á? Nei, við erum ekki þar. Ég ætla þá aðeins að fjalla um sjöunda atriðið í frumvarpinu sem eru tafir á ábyrgð umsækjanda - ég hef kannski ekki tíma til þess, það er eiginlega stærra en það þó að ákvæðið sem slíkt sé tiltölulega einfalt, það er mjög opið ákvæði til túlkunar. Ef það er metið sem svo að umsækjandi um alþjóðlega vernd hafi tafið umsókn sína á einhvern hátt, t.d. með því að mæta ekki í læknisviðtal, þá er hann bara ekki samvinnuþýður og missir öll réttindi til þjónustu o.s.frv., bara kviss, bang, búmm. Þetta er ákvæði sem þarf að fjalla gríðarlega vel um af því að þetta hefur áhrif á svo mörgum sviðum og víxlverkandi áhrif þessa varðandi undanþágur í öðrum ákvæðum eru bara eitthvað sem er erfitt að sjá fyrir. Við erum ekki með fulla mynd 

Frú forseti. Ég er enn að fjalla um 4. gr. frumvarpsins sem við erum að ræða hér sem heimilar lögreglu að fá afhentar upplýsingar frá heilbrigðisyfirvöldum, eða eins og það er orðað í ákvæðinu: vottorð um líkamlegt og andlegt heilbrigði útlendings sem á að flytja úr landi. Þó að það sé augljóst að ákvæðinu sé ætlað að víkka út heimildir Útlendingastofnunar og lögreglu til að fá gögn frá heilbrigðisyfirvöldum þá var því haldið fram, undir meðferð málsins í allsherjar- og menntamálanefnd, að eingöngu væri um að ræða svokölluð „fit to fly“- vottorð. Vorum við ekki búin að finna íslenska orð yfir það hér áðan?  En ég ætla að fara aðeins í það mál sem er kveikjan að þessari tillögu í frumvarpinu og ætla ég að lesa upp úr frétt frá árinu 6. júlí 2021, með leyfi forseta: Tveir palestínskir hælisleitendur á þrítugsaldri sem vísa átti úr landi voru handteknir af lögreglu á skrifstofu Útlendingastofnunar. Að sögn aðgerðahópsins Refuges in Iceland voru mennirnir boðaðir á skrifstofu Útlendingastofnunar í Bæjarhrauni til að sækja bólusetningarvottorð. Þegar þeir mættu var hins vegar hringt á lögreglu sem kom skömmu síðar með sex lögreglubíla og sérsveit meðferðis og handtók þá. Að sögn sjónarvotts, sem vildi ekki láta nafns síns getið, hafði mönnunum verið tjáð að ef þeir myndu ekki gangast undir bólusetningu yrði þeim vísað úr landi og bólusetningin væri einungis hugsuð vegna almannaheilla. Þegar þeir mættu til að sækja vottorðin hafi þeim hins vegar verið tjáð að það ætti að vísa þeim úr landi í dag og þegar þeir neituðu að sýna samvinnu voru þeir handteknir með valdi af lögreglu. Þeir lömdu þá og hentu þeim í jörðina og notuðu óhóflegt vald gegnt þeim. Lögreglan gaf þeim líka raflost. Annar þeirra er flogaveikur og andlega veikur. Það blæddi úr honum. Þeir voru í klukkutíma að reyna að ná valdi yfir honum og kölluðu til fleiri lögreglubíla og sjúkrabíl. Á endanum voru þeir sprautaði niður til að koma í veg fyrir að þeir myndu streitast á móti. Þeir tóku þá á ónefndan stað og enginn veit neitt um þá núna, segir sjónarvottur sem var á vettvangi. Ekki tókst að ná sambandi við Útlendingastofnun við vinnslu fréttarinnar. Fréttir hermdu síðan, í kjölfar þessa atviks, sem fyrr segir, að annar þeirra hafi verið fluttur á sjúkrahús eftir þessar aðfarir en ekki í flug en síðan verið fluttur strax daginn eftir. Þessir tveir menn voru fluttir til Grikklands. - Ég óska eftir því við forseta að fá að fara aftur á mælendaskrá.

Forseti. Fyrst örstutt vegna orða hv. þm. Arndísar Önnu Kristínardóttur Gunnarsdóttur varðandi þvingaða brottvísun og þvingaða lyfjagjöf í tengslum við þvingaða brottvísun. Það er náttúrlega einn angi af því hvernig íslensk stjórnvöld nota nauðung miklu meira en nauðsynlegt er. Umboðsmaður Alþingis bendir reglulega á þetta í tengslum við heilbrigðiskerfið og þetta þekkjum við líka úr fangelsiskerfinu. Nýjasta dæmið er svört skýrsla Amnesty International um það hvernig einangrunarvist er beitt í fangelsum landsins. Ég ætla ekki að dvelja við þetta atriði, þetta er fyrirspurnahali sem mig langar að koma að síðar í umræðunni og er örugglega nokkurra ræðna virði þegar þar að kemur. Mig langaði aðeins að nefna, vegna þess að hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir dró upp samantekt Rauða krossins á Íslandi frá því í apríl sl. um aðstæður flóttafólks í Grikklandi sem er kannski ekki rétta orðið að segja að hafi verið skemmtilegt að lesa, en það var ákveðin uppreist æru í henni sökum þess hve mikið hefur verið dregið úr málflutningi fólks sem hefur bent á það hversu ómögulegt verndarkerfið svokallaða er á Grikklandi og hvernig við séum ekki bara að gera einstaklingum mikla skráveifu með því að senda þau inn í það kerfi heldur líka Grikkjum og grískum stjórnvöldum. Þarna er samfélag sem ræður ekki við að halda þessu kerfi gangandi með mannsæmandi hætti og við viljum halda áfram að dæla fólki inn í þetta meinta verndarkerfi frekar en að sýna samábyrgð og halda hjá okkur þeim sem við getum haldið hjá okkur. Í þessari samantekt Rauða krossins er farið yfir einhver átta meginstef og hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir fór yfir hagsmuni barna. Mig langar að nefna hér þrjár eða fjórar fyrirsagnir til að setja í samhengi við annað. Þriðji kafli fjallar um takmarkað aðgengi að heilbrigðisþjónustu á Grikklandi. Þrátt fyrir að grísk lög mæli fyrir um jafnan aðgang flóttafólks og grískra ríkisborgara að heilbrigðiskerfinu þá er raunverulegt aðgengi flóttafólks allt annað og miklu minna. Eins kveða grísk lög á um jafnan rétt flóttafólks til félagslegs stuðnings, þar á meðal húsnæðis, en Rauði krossinn bendir á að aðgengi að húsnæði í Grikklandi sé takmarkað. Síðan er hér fjallað um það hvernig kerfið í Grikklandi gengur í raun gegn lagalegum réttindum fólks til að stunda atvinnu þar í landi. Aðgengi að atvinnu í Grikklandi er takmarkað fyrir flóttafólk. Þetta rifjar upp fyrir mér ummæli hv. þm. Jódísar Skúladóttur úr Silfrinu um helgina sem benda til þess að hún hafi jafnvel lesið þessa skýrslu Rauða krossins en bara ekki tekið mark á henni eða að hún skipti ekki máli. Þingmaðurinn sagði, með leyfi forseta: „Færðu húsnæði, heilbrigðisþjónustu, atvinnutækifæri? Það er ekkert víst. En það er líka fullt af innfæddum Grikkjum sem hafa ekki aðgang að því.“ Þarna var hún búin að lesa kafla þrjú, fjögur og sex í skýrslu Rauða krossins, en fannst það bara allt í lagi af því að fullt af Grikkjum hefðu það skítt líka. Það er nefnilega stundum styttra en mann grunar á milli stjórnarliða því að þetta rifjar upp dálitla senu sem við áttum undir fundarstjórn forseta í nóvember, þar sem við vorum að ræða umfjöllun allsherjar- og menntamálanefndar um brottvísanir hælisleitenda. Þar mætti Birgir Þórarinsson, þingmaður og félagi hv. þm. Jódísar Skúladóttir í að styðja ríkisstjórnina og standa að því áliti sem kemur út úr allsherjar- og menntamálanefnd, upp í pontu og sagði að það væri ekki boðlegur málflutningur hjá okkur að halda því fram að verndarkerfið í Grikklandi væri brotið vegna þess að hann hefði hringt í einhvern vin sinn sem starfaði í Grikklandi, heimsótt flóttamannabúðir og séð að þetta væri allt saman í himnalagi. 

Frú forseti. Í stjórnarskránni segir, með leyfi forseta: „Alþingismenn eru eingöngu bundnir við sannfæringu sína og eigi við neinar reglur frá kjósendum sínum.“ Þó virðist, frú forseti, stundum sem þessi sannfæring skipti ansi litlu máli. Stundum greiða hv. þingmenn nefnilega atkvæði með málum sem ganga þvert á yfirlýst gildi þeirra og flokka þeirra. Já, frú forseti, það er eins og sannfæring þingmannsins sé látin víkja fyrir sannfæringu flokksforystunnar. Nú eru t.d. ríkisstjórnarflokkar Vinstri grænna, Sjálfstæðisflokks og Framsóknar að keyra útlendingafrumvarp Jóns Gunnarssonar dómsmálaráðherra í gegnum þingið og gera það að lögum. Þetta er í fimmta sinn sem frumvarpið er lagt fyrir þingið. Frumvarpið hefur beðið gallsúrt skipbrot ár eftir ár innan þingsins vegna þess hve vanhugsað, mannfjandsamlegt og hroðvirknislega unnið það er í hvert sinn. Útgáfa þessa löggjafarþings er engin undantekning. Frumvarpið skerðir réttindi fólks á flótta og brýtur gegn lögbundnum réttindum barna. Ekki nóg með það, heldur mun óskilvirkni í kerfinu aukast, umsóknum fjölga, úrvinnslan taka lengri tíma og sífellt fleiri umsækjendur um vernd munu velkjast í kerfinu árum saman. Já, frú forseti, þetta frumvarp er bagalegt á alla kanta. Frú forseti. Nú virðist þó sem Sjálfstæðisflokkurinn hafi sagt: Hingað og ekki lengra, við afgreiðum útlendingafrumvarpið eða þetta samstarf er búið. Hvað gera hinir meirihlutaflokkarnir þá? Jú, frú forseti, þeir einfaldlega lúffa. Það er mikilvægara að halda samstarfinu gangandi en að standa fast við sannfæringu og gildi. Ætli hv. þingmenn Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs hafi fundað um málið og komist að þeirri niðurstöðu að innihald frumvarpsins falli að þeirra gildum? Ég veit það ekki, frú forseti, en efast um það. Ég tel heldur líklegra að gildin séu látin víkja fyrir sannfæringunni um að það beri að hlýða flokksforystunni í einu og öllu. Frú forseti. Þessi grundvallarhugmynd í stjórnarskránni um það að við alþingismenn séum eingöngu bundnir við sannfæringu okkar er látin hverfa út í veður og vind þegar kemur að því að halda völdum. Fyrir síðustu kosningar básúnuðu Vinstri grænir viðstöðulaust að það skipti máli hverjir stjórna. En, frú forseti, það virðist sem kjósendur þeirra hafi keypt köttinn í sekknum. Þeir hefðu allt eins getað kosið Sjálfstæðisflokkinn, svo hverful er sannfæring þingmanna Vinstri grænna. Ég held að það sé kominn tími til að þau skipti um nafn, því að þau eru hvorki vinstri flokkur né grænn flokkur eftir að hafa selt sannfæringu sína í musteri valdsins.

Forseti. Það hefur verið talað um tafir á ábyrgð umsækjenda, sem ég ætla að geyma fyrir viðameiri umfjöllun seinna og halda áfram með listann þannig að ég nái yfir grunnatriðin í þessu frumvarpi og reyni þá kannski aðeins að fara í smáatriðin. Þá væri náttúrlega líka rosalega heppilegt að hafa stjórnarliða hér til að útskýra fyrir okkur hvernig þau sjá fyrir sér hvernig allar þessar breytingar koma til með að virka í framkvæmd. Það er rosalega mikilvægt að átta sig á því að þetta er löggjafarsamkoma. Hérna setjum við lög en framkvæmum þau ekki. Við setjum rammann sem framkvæmdarvaldið á að starfa eftir. Ef framkvæmdarvaldið starfar ekki samkvæmt því sem löggjafarsamkoman býst við það eigi að gera miðað við lögin sem voru sett, þá hlýtur löggjafinn að segja: Bíddu, fyrirgefið, það var ekki ætlunin að gera þetta svona. Við verðum greinilega að laga það ef eitthvað á að snúa út úr, eða þá að dómskerfið lagar það hinum megin frá, því við erum að passa upp á að þau sem hafa í raun valdið til að skattleggja fólk og beita líkamlegu valdi, lögreglan, fari vel með það vald. Við setjum þeim mörk, pössum upp á réttindi fólks og hljótum að geta gert þá einföldu kröfu. Allt í lagi, þú vilt gera breytingu á lögum. Hvað þýðir það í praxís? Hvernig virkar kerfið núna, skref fyrir skref, og hvernig mun það virka þegar búið er að gera þessa breytingu? Í flestum lagafrumvörpum er venjulega frekar einfalt að útskýra það, en í málefnum útlendinga erum við með svo gríðarlega fjölbreyttan hóp frá svo mörgum löndum og úr ýmsum aðstæðum, marga mismunandi einstaklinga sem tilheyra mismunandi hópum hvað varðar kyn, trúarskoðanir og allt það sem talið er upp og tengist vernd minnihlutahópa, mannréttindalega séð, að ein einföld breyting getur haft gríðarlega víðtæk áhrif. Nefna má kafla 3.8 í greinargerð, um málsmeðferðartíma umsókna barna um alþjóðlega vernd. Mér finnst hann áhugaverður. Með reglugerðarbreytingu í febrúar 2020 ákvað ráðherra að efnismeðferð umsókna barna skyldi vera svarað innan 16 mánaða. Í frumvarpi þessu er sem sagt lagt til að þessi reglugerðarbreyting verði lögfest á þá leið að heimilt verði að veita barni dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða hafi það ekki fengið niðurstöðu í máli sínu á stjórnsýslustigi innan 16 mánaða. Eins og er eru þetta 18 mánuðir, en búið er að setja reglugerðarbreytingu um 16 mánuði. Þarna er í raun verið að veita meiri réttindi til barna en víxlverkunin hér, sem er pínulítið óljós - þetta virðist halda, en ekki endilega - tengist því hvað gerist þegar brotið er gagnvart hinum ákvæðunum sem leiða til skerðingar og niðurfellingar réttinda, hvað gerist þá hvað þetta ákvæði varðar. Skipta undanþáguákvæði varðandi skerðingu og niðurfellingu réttinda engu máli hvað þetta varðar? Því ætti að vera auðvelt að svara en hér eru þó ekki mjög augljós svör. Á það við í öllum tilfellum? Á það sérstaklega við í þeim tilfellum þegar barn sækir um vernd? Af því að þetta tekur 16 mánuði, þá gerist það tiltölulega oft að viðkomandi er ekki lengur barn þegar niðurstaða er komin. Er það þá á ábyrgð barnsins að hafa tafið málið? Þarf að taka afstöðu um það hvort fullorðinn einstaklingur, sem er jafnvel fylgdarlaus, eigi að fá vernd eða ekki þegar viðkomandi hefði fengið vernd nokkrum mánuðum fyrr sem barn? Það er bara mjög óljóst og því bið ég forseta að setja mig aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Ég biðst afsökunar á að hafa verið sein hérna upp í pontu. Maður tyllir sér hér í hliðarsal til að geta drukkið kaffi, það má ekki í þingsal. Talandi um mannréttindabrot - nei, ég segi svona. Auðvitað erum við hér að tala um raunveruleg mannréttindabrot. Ég er að fara yfir 4. gr. frumvarpsins þar sem lagðar eru til breytingar á lögum þess efnis að lögreglu verði heimilt að afla vottorða frá heilbrigðisyfirvöldum um líkamlegt og andlegt heilbrigði útlendings. Hvers vegna er þetta alvarlegt? Nú kemur fram í greinargerð með þessu ákvæði í frumvarpinu að það sé þannig, eins og þingmönnum meiri hlutans hefur orðið tíðrætt um, að þegar þú hefur fengið synjun um dvalarleyfi hér á landi þá ber þér að fara úr landi. Ókei. En hvers vegna skiptir máli að farið sé eftir þeim heilbrigðisvottorðum sem aflað er, eða sem lögð eru fram, í tengslum við slíkan flutning? Og nú hef ég áfram í huga mál albönsku konunnar sem flutt var úr landi samkvæmt áliti trúnaðarlæknis Útlendingastofnunar sem mat það sem svo að hún væri alveg fær til flugs þó að hún hefði ekki hitt konuna eða skoðað hana og byggði það mat sitt á gögnum málsins eða eitthvað slíkt þrátt fyrir að fyrir lægju gögn frá heilbrigðisstarfsmönnum sem höfðu skoðað konuna nokkrum klukkutímum áður og sagt: Nei, hún á ekki að fara í flug, þessi kona. Landlæknir úrskurðar síðan og segir að þetta hafi verið ólögmætt, að þessi trúnaðarlæknir hafi brotið lög við útgáfu umrædds flugfærnivottorðs sem kom frá trúnaðarlækni Útlendingastofnunar en ekki frá heilbrigðisyfirvöldum. En í fréttinni, sem fjallar um þennan úrskurð landlæknis um að lög hafi verið brotin, er viðtal við lögmann konunnar. Ég ætla að lesa upp úr fréttinni, með leyfi forseta: „Claudia segir málið hafa tekið mjög á albönsku konuna sem nú er stödd í heimalandinu. Ferðalagið hafi tekið um sólarhring og hún hafi verið látin fara í það gegn vilja sínum. Í úrskurði landlæknis segir að málið hefði getað endað ver af því konan hefði getað verið með fyrirburafæðingu í ljósi fyrri sögu hennar og einmitt verið með meðgöngueitrun eða blóðtappa, sérstaklega því hún fór í svo langt flug. Það er alveg ljóst að læknirinn hefur brotið lög á margvíslegan hátt þannig að umbjóðandi minn mun leita réttar síns, sérstaklega í ljósi þess að hún er enn að lifa við afleiðingar þessara brota, segir Claudia.“ Í nýlegum fréttum kemur síðan fram, líkt og ég minntist á hér áðan, að ríkið hefur viðurkennt bótaskyldu í þessu máli. Ég velti því fyrir mér - þegar hv. þingmenn meiri hlutans hneykslast ægilega þegar ég tala um að þetta frumvarp sé ómannúðlegt og að það byggi á fordómum og fyrirlitningu gagnvart fólki á flótta; og ég meina það af öllu hjarta, þetta er ekki pólitísk píla eða neitt slíkt - hvers vegna þau eru svona undrandi á þessu orðfæri mínu þegar það er alveg ljóst að tilgangur þessa frumvarps, tilgangur þessara breytinga á lögum, er að setja lagastoð undir ólögmæta framkvæmd Útlendingastofnunar. Í upphaflegri útgáfu frumvarpsins var gengið mun lengra en þar eru ákvæði sem eru svo ógeðfelld að þegar ég var að rifja það upp hér rétt áðan var ég hálfpartinn eftir mig, ég átti bágt með að halda ræðuna mína eftir það. Þar voru lagðar til heimildir til þess að þvinga fólk í læknisrannsóknir og annað slíkt. Þetta þykir Útlendingastofnun eðlilegt. Þetta þykir þeim í lagi. Þeim þykir í lagi að fá álit læknis sem hefur ekki hitt konu til að trompa vottorð heilbrigðisstarfsmanna. Til hvers? Hvers vegna vinnur stofnunin með þessum hætti? Það er alveg ljóst að það eru einhver viðhorf þarna, viðvarandi, kerfisbundin, sem eru ómannúðleg. Þetta eru ómannúðleg viðhorf sem stýra framkvæmd Útlendingastofnunar. Þetta frumvarp, sem vonandi verður ekki að landslögum, byggir á þeirri ómannúðlegu framkvæmd. 

Virðulegur forseti. Áfram um aðstæður flóttafólks í Grikklandi, sem eru mjög bágbornar. Hér erum við að tala um fólk sem hefur fengið viðurkennda stöðu sem flóttamaður í Grikklandi. Ég vísaði áðan í samantekt Rauða krossins á Íslandi frá því í fyrra um stöðu flóttafólks í Grikklandi. Mig langar að gera hér að umtalsefni mínu eitthvað sem ég held að þjóðin hafi orðið svolítið meira meðvituð um þegar Hussein Hussein var vísað úr landi með valdi og myndband sýnt af því þegar hann var að reyna að fá aðgang að spítala, að heilbrigðisþjónustu, eftir að hann var kominn til Grikklands. Það var sýnt frá því hvernig honum var meinaður aðgangur að spítala í Grikklandi. Honum var sagt að spítalinn væri lokaður á meðan Grikkir fengu að fara þangað inn óhindrað. Þetta er ekki bara eitthvert einstakt dæmi heldur er þetta kerfisbundið vandamál og það kemur fram á bls. 8 í þessari samantekt, með leyfi forseta: „Þrátt fyrir að grísk lög mæli fyrir um jafnan aðgang flóttafólks og grískra ríkisborgara að heilbrigðiskerfinu í Grikklandi er raunverulegt aðgengi flóttafólks að heilbrigðiskerfinu hins vegar verulega takmarkað, m.a. vegna gríðarlegs niðurskurðar síðustu ára. […] Hinn víðtæki niðurskurður sem hefur átt sér stað á síðustu árum hefur valdið því að mikill skortur er á heilbrigðisstarfsfólki og biðlistar langir. Þá gerir mikill skortur á túlkaþjónustu það að verkum að einstaklingar fá oft ekki rétta greiningu og eru ekki lagðir inn á spítala þegar þörf er á.“ Ég verð bara að segja að hin hræðilega kaldhæðni í þessu er að það stendur til að gera íslenska löggjöf þannig - eða það er reyndar þannig að flóttafólk á ekki rétt á sömu heilbrigðismeðferð og Íslendingar. Það er alveg þannig. Flóttafólk á eiginlega bara rétt á því sem er metið af starfsfólki Útlendingastofnunar sem nauðsynleg heilbrigðisþjónusta og það er ekki alltaf það sem við myndum kalla nauðsynlega heilbrigðisþjónustu. Svo að ég haldi áfram að vitna í samantektina, með leyfi forseta, á bls. 9: „Kostnaður einstaklinga vegna nauðsynlegra lyfjakaupa hefur jafnframt aukist á síðustu árum en það kemur illa við sjúklinga með langvinna sjúkdóma. Þá hefur takmarkaður aðgangur að geðheilbrigðisþjónustu jafnframt verið sérstakt áhyggjuefni en biðtími eftir slíkri þjónustu eru margir mánuðir. Heimildir bera með sér að andlegri heilsu flóttafólks og umsækjenda um alþjóðlega vernd í Grikklandi hafi hrakað verulega á Covid-19 tímum en um það er fjallað á ítarlegan hátt í skýrslu IRC (International Rescue Committe) frá desember 2020. Íslensk stjórnvöld geta ekki litið framhjá þeirri staðreynd að raunveruleikinn er sá að flóttafólk á í miklum erfiðleikum með að njóta fullnægjandi heilbrigðisþjónustu í Grikklandi og þetta staðfesta alþjóðlegar skýrslur, en í fyrrgreindri skýrslu AIDA er fjallað um raunverulegt aðgengi flóttafólks að fullnægjandi heilbrigðisþjónustu í Grikklandi. Þá hafa stjórnsýsluhindranir sem komið hafa í veg fyrir útgáfu AMKA númera“ - sem eru kennitölurnar í Grikklandi - „hindrað aðgang flóttafólks að heilbrigðisþjónustu í landinu.“ Þetta eru ein af mörgum grundvallarréttindum sem flóttafólk nýtur ekki til jafns við gríska ríkisborgara, þ.e. réttur til bestu mögulegu heilsu, réttur til jafns aðgengis að heilbrigðisþjónustu á við aðra. Það er verið að mismuna flóttafólki á þeim grundvelli að það sé flóttafólk þegar kemur að aðgengi að heilbrigðisþjónustu í Grikklandi. Að því sögðu vil ég taka það skýrt fram að við gerum þetta líka hér á Íslandi. Eins og lagaumhverfið er núna erum við að mismuna flóttafólki. Við veitum því ekki sambærilegan aðgang að heilbrigðisþjónustu og við njótum sem erum innfæddir Íslendingar. Það er algerlega þannig. Og ef þetta 6. ákvæði þessa ómennskufrumvarps verður að lögum þá verður meira að segja sú litla heilbrigðisaðstoð, og aðgengi að heilbrigðisþjónustu, sem flóttafólk hefur tekin af þeim. Þá fyrst getum við farið að tala um að það sé virkilega ómannúðlegt kerfi á Íslandi sem byggi á mismunun, aðgreiningu, bara virkilegri ómennsku.

Frú forseti. Áðan ræddum við hv. þm. Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir um þau þvingunarúrræði sem stjórnvöld, sérstaklega lögregla, beita þegar einstaklingar eru fluttir úr landi í svokallaðri þvingaðri brottvísun. Mig langar aðeins að fara yfir nokkur svör við fyrirspurnum sem mér hafa borist, sem eru þess eðlis að hvert svar vekur fleiri spurningar og enn í dag er spurningum ósvarað. Fyrst var það á 152. þingi, 618. mál, sem ég lagði fram almenna fyrirspurn til dómsmálaráðherra um þvingaðar brottvísanir, hvaða reglur gilda um verklag og svoleiðis. Síðan spurði ég sérstaklega út í hvaða þvingunarúrræðum hefði verið beitt og tók fram í spurningunni, með leyfi forseta: „Sérstaklega er óskað upplýsinga um það hvort fólki hafi verið gefin lyf gegn vilja þess í þeim tilgangi að auðvelda yfirvöldum brottvísunina.“ Þessi tilgreining var ekkert úr lausu lofti gripin. Við höfum auðvitað dæmi þess hér á landi, kannski ekki staðfest umfram það sem sjónarvottar geta staðfest, að fólk hafi verið lyfjað og sent úr landi svo skjótt að ekki var hægt að framkvæma einhverja efnafræðilega rannsókn á því. Skömmu áður en ég lagði fyrirspurnina fram þá komst líka í hámæli í Danmörku að læknar þar í landi hefðu verið of djarfir við að liðsinna lögreglu hvað þetta varðar og verið var að draga í land með það og draga úr þátttöku heilbrigðisstarfsfólks í því að festa fólk í lyfjafjötrum áður en því væri sparkað úr landi. Það sem vakti athygli í þessari fyrstu fyrirspurn er að þótt ég hefði sérstaklega óskað upplýsinga um það hvort fólki hefði verið gefið lyf gegn vilja þess var því akkúrat ekki svarað. Hér er næstum blaðsíða af svari við þeim tölulið fyrirspurnarinnar en ekki er vikið einu einasta orði að þvingaðri lyfjagjöf. Þetta hringir viðvörunarbjöllum, vegna þess að þegar ráðuneyti sleppa því að svara einhverju þá gefur það til kynna að þar sé mögulega um eitthvað að ræða sem þau vilja helst ekki svara - þau vilja ekki að þessar upplýsingar liggi fyrir. Því fylgdi ég þessu ekki-svari eftir með annarri fyrirspurn, aftur á 152. löggjafarþingi, 707. mál. Þar spurði ég afmarkað, með leyfi forseta: „Hefur fólki, sem sótti um alþjóðlega vernd en flutt var úr landi með aðstoð lögreglu, verið gefin lyf gegn vilja þess í þeim tilgangi að auðvelda yfirvöldum brottvísunina?“ Þá fékk ég svar sem var dálítill brandari. Þar segir, með leyfi forseta: „Einstaklingum, sem fluttir hafa verið úr landi af hálfu stoðdeildar ríkislögreglustjóra, eru ekki og hafa ekki verið gefin lyf gegn vilja þeirra í þeim tilgangi að auðvelda yfirvöldum brottvísun þannig að viðkomandi sé meðfærilegur í flutningum. Hins vegar hafa komið upp tilvik þar sem einstaklingur hefur við handtöku […] farið í þannig ástand að nauðsynlegt hefur verið að gefa viðkomandi róandi lyf í þeim tilgangi að viðkomandi skaði hvorki sjálfan sig eða aðra.“ Því er svarið: Nei, nei, fólki er ekkert gefið lyf gegn vilja sínum í þeim tilgangi að auðvelda brottvísun. Hins vegar þvingum við stundum lyf í þau til að róa þau og vísum þeim svo brott í framhaldinu. Þetta er eitt undarlegasta svar sem ég hef fengið frá ráðherra, frú forseti, en þar sem tíminn er af afskaplega skornum skammti í þessum fimm mínútna ræðum þá kemst ég ekki að því gera grein fyrir þeirri þróun sem hefur orðið á fyrirspurnum í framhaldinu. Ég fæ kannski að gera það í seinni ræðu hér.

Frú forseti. Við eigum að virða alþjóðasáttmála sem við höfum undirritað. Þetta hafa bæði dómsmálaráðherra og hv. þingmenn stjórnarflokkanna sagt oftar en einu sinni. Það er akkúrat von mín að við virðum slíka sáttmála. En ég spyr mig og spyr hv. þingmenn stjórnarflokkanna, sem kannski eru hér einhvers staðar að hlusta: Hvað með flóttamannasamninginn? Telur ráðherra kannski að það ættu að vera aðrar skilgreiningar á því hvaða skilyrði fólk þarf að uppfylla til að vera flóttamenn en þau skilyrði sem eru í flóttamannasamningnum og í 37. og 38. gr. laga um útlendinga? Telur ráðherra kannski að það þurfi ekkert að hlusta á athugasemdir Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna við frumvarpið? Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna er verndari flóttamannasamningsins og þegar verndari flóttamannasamningsins bendir á að eitthvað í frumvarpi að íslenskum lögum stangist á við flóttamannasamninginn, eigum við þá ekki að hlusta? Frú forseti. Hvað með barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna? Er virkilega bara í lagi að bíða eftir því að börn verði 18 ára og senda þau þá heim, börn sem komu hingað ein síns liðs, fylgdarlaus? Drengurinn sem var sendur um daginn til Grikklands einn síns liðs kom hingað til lands einn áður en hann varð 18 ára. Þá segir skýrt í barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna að taka skuli sérstaklega á því máli. En hvað gerir ráðherra? Jú, hann segir Útlendingastofnun að bíða bara þangað til viðkomandi er orðinn 18 ára og senda hann þá heim. Er líka í lagi, eins og lagt er til í þessu frumvarpi, að taka ekki sérstakt tillit til sérstöðu barnanna, sér í lagi hvort þau eigi að líða fyrir gerðir foreldra sinna eða lögfræðinga sinna? Búið er að benda á að þetta sé ekki bara brot á barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna heldur líka barnalögum. Ég spyr hæstv. barna- og menntamálaráðherra Ásmund Einar Daðason hvort hann ætli að láta það líðast að svona sé farið með börn á Íslandi? Það væri gaman að fá hæstv. barna- og menntamálaráðherra til að koma hingað og svara því. Frú forseti. Hvað með mannréttindasáttmála Evrópu? Er bara í lagi að ráðherra skilgreini mannréttindi valkvætt eftir því hvernig við viljum túlka þau í hvert og eitt sinn? Er ekki búið að gera íslensk stjórnvöld hornreka með allt of mörg dæmi um léleg vinnubrögð? Þurfum við ekkert að fara eftir þessum alþjóðasáttmálum, frú forseti, eins og ráðherra segir eða stjórnarskránni? Það er greinilegt að hv. þingmenn stjórnarflokkanna telja eins og ráðherra að það þurfi hvorki að fara eftir þessum sáttmálum né stjórnarskrá vegna þess að þau eru ekki einu sinni til í að fá óháð álit unnið.

Forseti. Ég er kominn að síðustu atriðunum í almennri yfirferð yfir atriðin sem fjallað er um í frumvarpinu, eins og þau koma fram í greinargerð. Níunda atriðið er meðferð mála um ríkisfangsleysi: „Ef sótt hefur verið um alþjóðlega vernd skv. 37. gr. laganna eða grunur er um að það ákvæði eigi við skuli fyrst skorið úr því hvort skilyrði séu til þess að veita slíka vernd áður en ákvæði 39. gr. um ríkisfangsleysi er beitt, að því gefnu að ekki sé unnt að taka báðar umsóknir til meðferðar samhliða.“ Ég átta mig ekki alveg á tilgangi þess að breyta þessu á þennan hátt. Ef ekki er hægt að vinna þessar umsóknir samhliða er það þá þannig að það verður að skera úr um ríkisfangsleysi áður en hægt er að skera úr um alþjóðlega vernd? Þetta var óljóst í svörum ráðuneytisins eða alla vega þeirra gesta sem ég hitti þarna undir lokin. Það getur vel verið að þetta hafi komið fram fyrr en ég man ekki eftir að nákvæmlega þetta hafi komið fram í nefndarálitinu. Þetta er atriði sem nokkrir umsagnaraðilar fjölluðu um, sérstaklega í samhengi við það hvernig það gerist þegar einhver sem hefur fengið - nei, fyrirgefið, það er kvótaflóttafólkið, það er önnur grein. Það eru mörg atriði í þessu frumvarpi, mörg smáatriði, og það er auðvelt að afvegaleiðast aðeins og yfirfæra nokkrar greinar yfir á önnur atriði málsins þegar þetta er gert svona. Það væri hreinlegra ef þetta væru aðskilin frumvörp, sérstaklega ákvæðið hvað varðar tímabundið atvinnuleyfi sem á náttúrlega bara heima hjá öðrum ráðherra. Síðan er það tíunda atriðið - ég held að ég hafi minnst aðeins á það áður - en það eru sem sagt lögbundin verkefni stoðdeildar ríkislögreglustjóra. Hér er sagt: „Með því móti er allur vafi tekinn af um það að framkvæmd flutnings í fylgd er lögregluaðgerð sem fellur undir gildissvið lögreglulaga.“ Nú klóra ég mér í hausnum og velti því fyrir mér hvort það sé einhver vafi á því núna. Og ef svo er, hvað þýðir það fyrir alla framkvæmd brottflutnings hingað til? Eða er þetta bara óþarfi? Þetta eru þessi atriði sem ég sé ekki ástæðu fyrir. Þetta getur verið eitt af þeim dæmum sem hv. þm. Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir hefur nefnt að fordæmi séu fyrir einhvers staðar, að því hafi verið neitað í einhverri kæru að aðkoma lögreglu hafi haft einhver þau áhrif að málinu hafi verið hent út eða eitthvað svoleiðis eða eitthvað hafi þurft að taka til annarrar efnismeðferðar eða eitthvað því um líkt, það gæti verið eitthvað svoleiðis. En aftur þá veltir maður fyrir sér: Ef til eru dæmi um það, eru þau fleiri sem hafa þá kannski ekki verið rekin áfram? Eins og við höfum séð í umfjöllunum þá hafa þau dæmi sem hafa komið fram í fjölmiðlum einmitt verið vegna þess að viðkomandi einstaklingar hafa verið heppnir og náð ákveðnu tengslaneti og fengið aðstoð við sín mál á meðan fullt af öðru fólki hefur lent í sömu aðstæðum en ekki haft það eftirlit sem aðrir fengu vegna réttinda sinna sem umsækjendur. Að grunni til, eftir yfirferð þessara 11 atriða, þá stend ég alla vega uppi með rosalega flókið úrvinnsluefni til að vinna með. Það er flókið að reyna að fá heildstæða mynd af málaflokknum eins og hann er og hvað þá að rekja allar afleiðingarnar sem þessi lagabreyting 

Frú forseti. Mig langar bara að rifja upp áskorun sem borin var fram til forseta fyrr í dag um að fresta þessari umræðu og vísa málinu nú þegar til allsherjar- og menntamálanefndar. Áður en málið var afgreitt úr nefndinni til 2. umr. þá lá í loftinu krafa, stefna eða ákvörðun stjórnarliða í nefndinni um að taka málið inn aftur milli 2. og 3. umr. og sú ákvörðun hefur verið ítrekuð í ræðustól, af sumum þingmönnum til að gera engar breytingar en af öðrum til þess að gera einhverjar breytingar sem bregðast við umsögnum sem komið hafa inn á fyrri stigum málsins. Ég tel eðlilegt, ef þetta verða einhverjar viðamiklar breytingar, að um þær sé a.m.k. rætt í 2. og 3. umræðu, 

Frú forseti. Já, mögulega stendur til að gera einhverjar stórfenglegar breytingar á þessum málum sem verða þess valdandi að við þurfum ekki að tala okkur hás til að reyna að sannfæra stjórnarliða um að gera ekki þau hræðilegu mistök sem samþykkt þessa frumvarps er. Ef það er raunverulega málið, þá verður auðvitað að sýna það í verki, virðulegur forseti. Ef það stendur í alvörunni til að koma með breytingar sem gera þetta mál á einhvern hátt ásættanlegt eða jafnvel gott fyrir réttindi flóttafólks á Íslandi, þá myndi flýta mjög mikið fyrir afgreiðslu málsins að kalla það inn til nefndar nú þegar svo hægt sé að gera viðeigandi breytingar á því, þannig að við þurfum ekki að eyða allri þessari orku í að sýna fram á hvað þetta sé neikvætt frumvarp. Af hverju ættum við að trúa því að til standi að gera einhverjar breytingar þegar allar þessar umsagnir liggja og hafa legið fyrir og engar breytingar hafa verið gerðar? Umsagnirnar lágu fyrir áður en þetta mál fór út í 2. umr. Köllum málið aftur inn núna.

Forseti. Ég vildi bara minna forseta á að í 23. gr. laga um þingsköp stendur, með leyfi forseta: „Til fastanefnda getur þingið vísað þeim þingmálum sem lögð eru fram og þörf þykir að nefnd íhugi. Vísa má máli til nefndar á hverju stigi þess. Sé það gert áður en umræðu er lokið þá skal henni frestað.“ Það er í raun ekkert flóknara en það þegar allt kemur til alls. Það er hægt að gera þetta og er mjög einfalt. Það er mjög augljóst að það er eina úrræðið í þeirri stöðu sem við erum í, bara upp á virðingu við þingið. Það er ekki oft sem við glímum við mál, sem greinilega á að samþykkja, sem fengið hefur svo neikvæðar umsagnir; þar sem við erum í þeirri stöðu að hluti stjórnarinnar er búinn að segja að það þurfi breytingartillögur á meðan annar hluti stjórnarinnar segir: Nei, nei. Engar breytingartillögur. Þetta er ekki tækt mál til umræðu í þingsal, 

Frú forseti. Ég held að fullyrðingar í fjölmiðlum og annars staðar um að hv. þingmenn Vinstri grænna vilji gera breytingar á þessu frumvarpi séu ekki bara til þess fallnar heldur ætlaðar til að slá ryki í augu almennings og annarra, þar á meðal grasrótarhreyfingar innan framboðs sem trúir því að hreyfingin ætli að breyta þessu frumvarpi inni í nefnd. Ef ætlunin væri að gera raunverulegar breytingar væri í fyrsta lagi búið að gera þær. Þær umsagnir sem við erum að fara yfir hér og þær athugasemdir sem við erum að gera, t.d. í þessari umræðu - það er búið að gera þær allar. Ef það stendur til að gera einhverjar breytingar til að bregðast við þeim umsögnum þá hefði í fyrsta lagi löngu átt að vera búið að gera þær. Hvers vegna er ekki búið að því? Í öðru lagi þá má leiða líkur að því, miðað við túlkun meiri hlutans á stjórnarskránni, að það væri nú bara stjórnarskrárbrot. 

Frú forseti. Ég hélt að kannski væri allt í einu verið hlustað á okkur þegar hv. formaður allsherjar- og menntamálanefndar kíkti hérna inn í salinn en því miður virtist hv. þingmaður bara vera að ganga frá fyrir nóttina. Við erum búin að benda á að þetta frumvarp brýtur í bága við stjórnarskrá, alþjóðlega sáttmála, mannréttindi. Þetta dregur úr skilvirkni og það er fullt af illa hugsuðum atriðum í frumvarpinu sem þarf að laga. En, nei, það má ekki gera það með því að kalla frumvarpið aftur inn til nefndar og vinna það betur. Það er búið að gefa það til kynna til allra hv. stjórnarþingmanna að þeir megi ekki tjá sig um þetta, megi ekki breyta frumvarpinu, það megi ekki gera neitt vegna þess að hæstv. dómsmálaráðherra Jón Gunnarsson skal fá sínu framgengt áður en hann verður sendur á eftirlaun.

Virðulegur forseti. Ég vil leggja það til, af því að það fer að síga á seinni hlutann, að það fyrsta sem forseti, þá meina ég auðvitað hæstv. forseti Birgir Ármannsson, geri á morgun þegar hann hefur fund sé að kalla málið aftur inn til nefndar. Þetta hefur hann heimild til að gera, þetta getur hann gert og það myndi leysa mörg vandamál, bæði fyrir hann sjálfan en líka fyrir flóttafólk í landinu - og líka vonandi fyrir samvisku einhverra þingmanna í stjórnarmeirihlutanum sem gætu þá aftur fengið tækifæri til að hafa áhrif á þá hrákasmíð sem frumvarpið er. Mögulega væri í þetta skipti alvöruvilji til að gera einhverjar raunhæfar breytingar á frumvarpinu þegar málið færi aftur inn til nefndar, í raun með skipun frá forseta um að taka það aftur til efnislegrar meðferðar.

Forseti. Það er umfjöllun í Fréttablaðinu, sem skiptir máli fyrir umfjöllun þessa máls, og er dálítið athyglisverð og alvarleg. Þar er verið að fjalla um bréf frá embætti ríkislögreglustjóra til umboðsmanns Alþingis þar sem vitni á vettvangi segja í raun að ríkislögreglustjóri fari með rangt mál þegar hann segir að lögregla hafi ekki getað tryggt öryggi á vettvangi með 20 lögregluþjónum gegn einhverjum sex aðilum, ásamt þeim sem voru þarna í búsetuúrræði, sem voru þarna til þess að skrá meðferð lögreglu á viðkomandi hælisleitendum, og að það sé einhvern veginn ógn við öryggi lögreglunnar. Við erum í þeirri stöðu, 

Forseti. Það er óvenjulegt að mál sé sent til nefndar í miðri 2. umr., óvenjulegt en alls ekki fáheyrt. Mig langar að rifja upp ekkert allt of gamalt dæmi frá því að við vorum hér í miðjum Covid-viðbrögðum og meiri hluti umhverfis- og samgöngunefndar lagði fram nefndarfrumvarp um loftferðir, lagði þar til að sú skylda væri sett á herðar flugrekenda að meina íslenskum ríkisborgurum um byrðingu ef þau hefðu ekki Covid-próf til að framvísa. Þetta þótti okkur augljóslega stangast á við ákvæði stjórnarskrárinnar um að engum íslenskum ríkisborgara mætti meina heimkomu. Stjórnarliðar sögðu nei, nei, þetta er ekkert svoleiðis og þvermóðskuðust við en sáu svo loksins að sér eftir aðeins of mikið röfl af okkar hálfu, 

Frú forseti. Ég vil minna á að hér erum við að óska eftir því að forseti vísi málinu aftur til allsherjar- og menntamálanefndar líkt og honum er heimilt að gera. Það eru ekki bara við sem erum að fara fram á það. Það kom hérna upp í pontu fulltrúi meiri hlutans, fulltrúi Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs í allsherjar- og menntamálanefnd, hv. þm. Jódís Skúladóttir, og fór fram á það sjálf mjög snemma í umræðunni, í rauninni alveg í upphafi þessarar umræðu, að málinu yrði vísað aftur til hv. allsherjar- og menntamálanefndar vegna þess að það þyrfti að gera breytingar á frumvarpinu. Hvers vegna er ekki búið að vísa málinu til hv. allsherjar- og menntamálanefndar? Eina ástæðan getur verið sú að þau vilji klára 2. umr., þar á meðal hv. þm. Jódís Skúladóttir, til að tryggja að það sé ekkert hægt að gera til að stoppa málið eftir að búið er að gera þessar breytingartillögur. Í breytingartillögum meiri hlutans er lagt til að orðið „og“ 

Frú forseti. Ég þakka kærlega fyrir þessa einu mínútu. Ég lýsti því yfir í upphafi þessarar umræðu að ég er hér inni að tala vegna þess að ég tel það skyldu mína sem þingmaður að tryggja að það sem út úr þessum sal kemur uppfylli stjórnarskrá og alþjóðlega sáttmála. Ég mun halda áfram að tala þangað til einhver óháður aðili segir mér í minnisblaði, sem allsherjar- og menntamálanefnd getur óskað eftir, að hér sé eitthvað sem ekki brjóti í bága við þetta. Þá skal ég hætta að tala. En meðan það er ekki gert held ég að það væri góður bragur á því að hæstv. forseti Birgir Ármannsson nýtti sér þau völd sem hann hefur 

Frú forseti. Ég ætla aðeins að fá að halda áfram þar sem frá var horfið í umræðum um fundarstjórn forseta þar sem það varðar augljóslega þetta mál beint líka. Mig langar til að vitna í ræðu hv. þm. Jódísar Skúladóttur sem hún flutti hérna strax í upphafi umræðu um þetta mál. Með leyfi forseta: „Virðulegi forseti. Líkt og fram kom í upphafi máls míns hef ég kallað eftir því að málið gangi aftur til nefndar milli 2. og 3. umr. Eitt sem þarf að skoða betur er glæný skýrsla Rauða krossins um þær erfiðu aðstæður sem fólk býr við sem er í svokallaðri umborinni dvöl á Íslandi. Niðurstöður skýrslunnar eru sláandi og sýna m.a. að fólkið býr við mikla óvissu um hvort það geti lifað mannsæmandi lífi. Fólkið býr við réttaróvissu og hefur takmörkuð réttindi og aðgengi að þjónustu í ótilgreindan tíma. Það býr við mikla óvissu um framtíð sína og mikla vanlíðan. Að auki hefur nefndin, líkt og fram kom í máli framsögumanns meirihlutaálits, fengið til sín fjölmarga gesti á síðustu dögum og úr þeim fundum þarf að vinna.“ Ef þetta gefur ekki tilefni til þess að taka málið inn í allsherjar- og menntamálanefnd strax, en ekki á milli 2. og 3. umr., þá veit ég ekki hvað gerir það. Það er nefnilega svo að 2. umr. um lagafrumvörp hér á þingi er samkvæmt reglum umfangsmest. Hún er umfangsmesta umræðan og það eru rýmstar heimildir til að halda ræður. Hvers vegna? Vegna þess að þar eiga umræðurnar um málið, svo gott sem tilbúið, að eiga sér stað. Líkt og hefur verið bent á þá er jafnan ekki ætlast til þess að gerðar séu viðamiklar breytingar á frumvörpum milli 2. og 3. umr., enda eiga lög sem eru samþykkt hér á Alþingi að vera rædd við þrjár umræður. Þá langar mig bara til þess að leggja svolitla áherslu á það að í þessum orðum hv. þm. Jódísar Skúladóttur, sem ég las hérna upp, vísar hún til gestakoma í allsherjar- og menntamálanefnd sem áttu sér stað í fyrstu vinnuviku þingmanna á þessu ári, svokölluðum nefndadögum, þar sem fallist hafði verið á það, að kröfu okkar í þingflokki Pírata, að fengnir yrðu gestir fyrir nefndina og að málið yrði tekið til umfjöllunar þrátt fyrir að ekki hafi verið fallist á það formlega að taka málið inn í nefndina. Það er því mjög sláandi að sjá að í fyrsta lagi báðu þingmenn meiri hlutans jafnvel um gesti í þessum umræðum eftir að vera búnir að afgreiða málið úr hæstv. allsherjar- og menntamálanefnd. Meiri hlutinn var búinn að afgreiða málið úr nefndinni, taldi það tilbúið til umfjöllunar hér á þinginu en taldi samt ástæðu til þess að kalla á frekari gesti fyrir nefndina eftir að Píratar fóru fram á að það yrði tekið til umfjöllunar þar og telja síðan þá umfjöllun og þau orð sem féllu af hálfu gesta og þau svör sem við fengum þar gefa tilefni til að gera breytingar á frumvarpinu. Ég verð að játa að ég sé ekki hvers vegna meiri hlutinn telur réttlætanlegt að við höldum þessari umræðu hérna áfram. Það er augljóst að ef það á að bregðast við athugasemdum þeim sem bárust frá gestum sem komu í upphafi árs fyrir nefndina þá þarf að gera mjög miklar breytingar á þessu frumvarpi og það þarf að gera breytingar sem þarf að vera hægt að ræða hér. Það þarf að gera breytingar sem jafnvel gætu verið ástæða til að senda málið aftur til umsagnar. Það er augljóst af þessum orðum hv. þingmanns meiri hlutans, Jódísar Skúladóttur, að þetta frumvarp er ekki tilbúið. Það er ekki tilbúið til umræðu hér í þingsal. Það er algerlega óboðlegt að við séum að fara yfir það, ákvæði fyrir ákvæði, þegar við vitum í rauninni ekkert hvernig það mun að endingu líta út. Og þegar við loksins fáum að ræða hvernig það lítur út að endingu þá er ræðutíminn svo takmarkaður að það er ekki líklegt að hægt verði að ræða það neitt til hlítar. Þetta eru óboðleg vinnubrögð fyrir löggjafarþing Íslendinga. Við erum ekki bara að skrifa einhverjar pólitískar yfirlýsingar hérna, við erum ekki að skrifa ályktanir, við erum að skrifa landslög, við erum að skrifa lög, við erum að semja og samþykkja lög sem gilda í landinu og hægt er að framfylgja með yfirvaldi. Þetta er alvarlegt mál. Það er alveg ljóst að þessi vinnubrögð geta ekki með nokkrum hætti samræmst hlutverki Alþingis og þar með væntanlega ekki stjórnarskrá lýðveldisins Íslands.

Virðulegur forseti. Ég vil halda aðeins áfram þar sem hv. þm. Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir skildi við, sem eru þær breytingar sem þarf að gera á þessu frumvarpi, hversu umfangsmiklar þær eru og hversu lengi það hefur legið fyrir hversu margir gallar eru á þessu frumvarpi. Mig langar að drepa niður í helstu umsögnum sem hafa komið um þetta mál, en þær eru fjölmargar, og bara telja upp hvaða athugasemdir hafa komið fram og sjá hvað ég kemst langt á þessum stutta ræðutíma, virðulegi forseti. Barnaheill hafa bent á að ítrekað hafi verið kallað eftir samráði en kallinu hafi ekki verið svarað og að það sé ótækt að tafir sem rekja megi til aðstandenda barns muni koma niður á rétti barns til efnismeðferðar. Ég er algjörlega sammála Barnaheillum. Þetta er algerlega ótækt. Landlæknir segir að það sé óásættanlegt að svipta fólk rétti til heilbrigðisþjónustu að 30 dögum liðnum frá birtingu endanlegrar ákvörðunar, að varla þurfi að fjölyrða um alvarlegar afleiðingar þess sem stöðvun heilbrigðisþjónustu getur haft í för með sér ef ekki er brugðist við því sem upp kemur, að það séu grundvallarmannréttindi að njóta heilbrigðisþjónustu og að það sé ómannúðlegt að neita einstaklingi um nauðsynlega heilbrigðisþjónustu. Í umsögn frá Hafnarfjarðarbæ kemur fram að frestun réttaráhrifa geti gert það að verkum að Útlendingastofnun geti ekki tekið til skoðunar að endurupptaka mál þó svo að talsmenn eða aðrir bendi á virkilega slæmar kringumstæður hjá fjölskyldum vegna barnaverndarmála eða annarra kringumstæðna. Þannig festist mál í kerfinu og enginn sjáanlegur endir sé á málsmeðferð. Þess vegna þurfi að skoða vel mál sem komin séu út fyrir málsmeðferð á stjórnsýslustigi, enda geti sú biðstaða sem fjölskyldur væru settar í, sér í lagi börn, varla staðist Barnasáttmálann og önnur lög sem sett eru í þágu barna. Frá Íslandsdeild Amnesty International kemur mjög víðtæk umsögn um flestar greinar frumvarpsins. Ég ætla nú ekki að fara í þær allar hér, en ég hvet hv. þingmenn og auðvitað almenning í landinu til þess að kynna sér þessa umsögn vegna þess að hún er mjög ítarleg og fjallar um þau víðtæku mannréttindabrot sem samþykkt þessa frumvarps felur í sér. Frá Kvenréttindafélagi Íslands kemur fram að ekki hafi verið framkvæmt nægjanlegt jafnréttismat líkt og skylt sé samkvæmt jafnréttislögum. Frumvarpið hunsi þau ólíku áhrif sem slíkar lagabreytingar sem það felur í sér hafi á stöðu kynjanna. Í handbók Jafnréttisstofu segi að skoða þurfi hvort lögin muni koma til með að hafa áhrif á líf fólks og hvort munur sé á stöðu karla og kvenna í málaflokknum en að í þessu frumvarpi sé ekki tekið tillit til sérstakrar stöðu kvenna eða annarra jaðarhópa, t.d. þolendur mansals eða kynfæralimlestinga. Þá hafi ekki verið haft sérstakt samráð við fagaðila við vinnslu þessa frumvarps, eins og bent var á í sameiginlegri áskorun 15 félagasamtaka á Íslandi 19. maí 2022. Kvenréttindafélagið áréttar líka vanrækslu Útlendingastofnunar við að meta hvort umsækjendur um alþjóðlega vernd séu í sérstaklega viðkvæmri stöðu. - Ég get tekið undir að þetta er mjög algengt. - Konur séu t.d. líklegri til að verða fyrir kynferðisofbeldi á meðan þær eru á flótta. Þær eigi einnig á hættu að deyja á meðgöngu eða af barnsburði eða í flugi ef þær fá ekki viðhlítandi heilbrigðisþjónustu. Þrátt fyrir að barnshafandi konur eigi samkvæmt breytingum á frumvarpinu að njóta áframhaldandi heilbrigðisþjónustu sé ekkert tekið fram um önnur réttindi þeirra og þær séu því í jafn mikilli hættu og aðrar lenda á götunni. Kvenréttindafélag Íslands krefst þess að frumvarpið sé dregið til baka. Þroskahjálp kemur með umsögn þar sem þau benda á að svo virðist sem mjög þröng skilyrði séu sett fyrir því að umsækjandi teljist falla undir að vera í sérstaklega viðkvæmri stöðu. Útlendingastofnun virðist ekki skrá fötlun eða alvarleg veikindi sem sérstaka breytu við meðferð mála, hafi viðkomandi hlotið vernd í öðru ríki. Þá hefur Útlendingastofnun ítrekað vanrækt þá rannsóknarskyldu sem á henni hvílir að ganga úr skugga um hvaða þýðingu fötlun eða alvarleg veikindi hafa í þeim aðstæðum sem viðkomandi er sendur í eftir synjun á Íslandi. Þau hafa önnur ítarleg atriði í sinni umsögn sem ég næ ekki að fara yfir hér. Við erum með umsagnir frá Læknafélaginu, mannréttinda- og lýðræðisskrifstofu Reykjavíkurborgar, Mannréttindaskrifstofu Íslands og Mannréttindastofnun Háskóla Íslands. Prestar innflytjenda og flóttafólks senda inn umsögn, Rauði kross Íslands sendir inn umsögn. Þetta eru nokkur dæmi, virðulegi forseti, um þá mikilsvirtu og sérhæfðu sérfræðinga og samtök sem hafa sent inn umsögn, sem hafa gagnrýnt þetta frumvarp harkalega. Þetta lá allt saman fyrir eftir 1. umr. málsins, áður en það var sent til 2. umr, og það er ekki búið að breyta neinu, ég endurtek ekki neinu af þeim atriðum sem þessi samtök benda á að brjóti á réttindum fólks á flótta. 

Frú forseti. Í ljósi þeirra athugasemda sem komið hafa fram við frumvarpið í tengslum við réttindi barna og brot á þeim þá langar mig formlega að óska eftir því við hæstv. forseta að óskað sé eftir hæstv. mennta- og barnamálaráðherra, Ásmundi Einari Daðasyni, til að taka þátt í umræðu á morgun þar sem við getum fengið skilning ráðherra á því af hverju sé verið að fjarlægja mörg af þeim réttindum sem hæstv. ráðherra og fyrrverandi hæstv. dómsmálaráðherra og núverandi háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra komu inn í lögin síðast þegar þetta var uppfært. Og að hér sé verið að brjóta barnasáttmála, hér sé verið að brjóta barnalög á Íslandi er eitthvað sem hæstv. ráðherra verður að koma og svara fyrir.

Frú forseti. Ég vil taka undir þá beiðni að hæstv. mennta- og barnamálaráðherra taki þátt í þessari umræðu. Við höfum náttúrlega á fyrri stigum máls reynt að fá ráðherra félags- og vinnumarkaðsmála hingað í sal og ekki gengið vel. Stundum á hann ekki heimangengt. Stundum kemur hann inn í húsið en nær bara að drífa inn í sal undir öðrum dagskrárliðum. Það er alla vega ljóst að hann vill ekki taka þátt í þessari umræðu því að væntanlega hefur hann slæman málstað að verja. Ég vona að hæstv. mennta- og barnamálaráðherra sýni meiri kjark, þori að mæta okkur, þori að segja hvað honum finnst um t.d. þá staðreynd að það eigi að láta börn líða fyrir það sem Útlendingastofnun telur vera óeðlilegar tafir á ábyrgð foreldra þeirra varðandi umsókn. Hvernig getur barnamálaráðherra verið sáttur við það? Eiga ekki börn sjálfstæðan rétt til verndar? Eiga börn ekki heimtingu á því að þeirra mál séu skoðuð óháð málum foreldra þeirra? 

Frú forseti. Ég vil byrja á því að færa forseta þakkir fyrir að hafa komið þessum óskum okkar áleiðis vegna þess að ég tel vissulega mjög mikilvægt að hæstv. mennta- og barnamálaráðherra komi hingað og ræði við okkur um hvernig hann telji þetta mál standast bæði stjórnarskrárvarin réttindi barna, mannréttindasáttmálavarin réttindi barna, og þá er ég að tala um bæði flóttamannasamninginn auðvitað en líka barnaréttarsamninginn, og hvað hann sem ráðherra hyggist gera til að bregðast við þeim víðtæku ábendingum sem fram hafa komið um þau mannréttindabrot á réttindum barna sem þetta frumvarp felur í sér. Er hann bara ósammála öllum þessum samtökum sem hafa bent á þetta? Ætlar hann að mæta hér og svara fyrir það? 

Forseti. Á meðan ég tek hjartanlega undir það að hæstv. ráðherra mæti og svari spurningum þá er mjög eðlilegt að það sé einmitt gert inni í nefnd, bara til að hafa það á hreinu. Að sjálfsögðu bendir allt til þess að meiri hlutinn hafi engan áhuga á að fá málið inn í nefnd. Það liggur næst við að fá ráðherra hérna í ræðustól Alþingis þannig að hann geti svarað öllu þinginu og allri þjóðinni en ekki bak við lokaðar dyr inni í nefnd, nema kannski einhverjum detti í hug að kalla ráðherra á opinn fund. Þá er aldrei að vita hvað það tekur langan tíma að koma því fyrir og kannski er umræðan búin áður en hann loksins ákveður að sættast á að mæta og ýmislegt svoleiðis. Þannig að það er mjög margt í gangi hérna. Augljósast er bara að senda málið inn í nefnd þar sem hægt er að fara yfir allar þessar neikvæðu umsagnir og reyna í alvörunni 

Frú forseti. Ég var nú búin að biðja um orðið áður en virðulegur forseti tjáði okkur að hún væri búin að koma þessari ósk á framfæri og þakka ég kærlega fyrir það. Ég vil jafnframt ítreka þá ósk sem hefur komið fram ítrekað undir þessari umræðu, og ekki hefur verið orðið við, að hæstv. félags og vinnumarkaðsráðherra komi og taki þátt í þessari umræðu. Nú stefnir í að það eigi að þvinga þetta mál í gegnum þetta þing án þess að svör við spurningum fáist, án þess að það fari fram umræður, samræður um þetta frumvarp, forsendur þess og ástæður og hvort fólki finnist þetta raunverulega réttlætanlegar breytingar. Þá vaknar bara þessi spurning: Erum við í alvörunni að fara að samþykkja lög frá Alþingi sem hæstv. ráðherrar eru mögulega ekki sammála? Hvers vegna eru þeir ekki reiðubúnir að koma hingað og taka þátt í umræðunni með okkur og útskýra fyrir okkur sína afstöðu til þessara ákvæða sem hafa verið nefnd sem beinlínis brjóta gegn réttindum barna t.d. og varða málefnasvið nefndra ráðherra? 

Virðulegur forseti. Eins og oft er ég á svipuðum slóðum og hv. þm. Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir og hlýt auðvitað að minna á, rétt eins og hv. þm. Andrés Ingi Jónsson, að það er mjög mikilvægt að fá félags- og vinnumarkaðsráðherra inn í þessa umræðu. Við höfum endurtekið kallað eftir því og hann hefur ekki þorað að mæta okkur hérna í þingsal til þess að tala um þetta mál. Það er ekki hægt að draga neina aðra ályktun miðað við það hversu marga daga þetta mál er búið að vera í gangi, hversu oft er búið að óska eftir hans þátttöku og ég man ekki betur en við höfum líka gert það í 1. umr. Það hefur bara ekki enn þá tekist þrátt fyrir að hluti af þessu máli snerti hans málefnasvið beint. Það er bara staðfest. Það er auðvitað með ólíkindum, virðulegi forseti, að ráðherrann fáist ekki til að koma hingað og ræða málið. Við hljótum auðvitað að ítreka þá beiðni enn og aftur að ráðherra komi hingað og svari fyrir sína aðkomu að þessu máli og fyrir sinn málaflokk.

Forseti. Mig langar að byrja á því að færa þakkir til frú forseta fyrir að hafa komið þessari beiðni áleiðis til ráðherra. Þekkjandi hæstv. ráðherra trúi ég því ekki að hann muni skorast undan því að sýna það að börn skipta máli, jafnvel börn á flótta. Ég treysti því að hann komi hér að ræða við okkur. Hæstv. forseti Birgir Ármannsson hefur tjáð okkur að hér verði kvöld- og næturfundir út vikuna þannig að ef hæstv. ráðherra á erfitt með að komast á dagtíma þá verðum við hér bara á kvöldin. Það er ekkert mál. Ég hlakka til að fá að ræða þessi mál í einlægni hér við hæstv. ráðherra.