Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Það er að vísu tilgangslítið í svo löngum umræðum, sem hjer eru orðnar, og sem háttv.þm. eru orðnir þreyttir að sitja undir, að fara að tala með eða móti brtt. alment, enda ætla jeg mjer ekki að gera það, en jeg vil aðeins minnast örfáum orðum á þær brtt., er jeg á hjer. Jafnframt vil jeg minna hv.þm. á það, að þær brtt., sem fram hafa komið við fjárlagafrv., eru bæði margar og stórar, og jeg vonast til, að þeir geri sjer glögga grein fyrir því, til hvaða vandræða það muni leiða, ef þær verða allar eða flestar samþyktar. Mínar brtt. eru þrjár á þskj. 435, LVII, og má segja það sama um þær allar, að þær eru sjálfsagðar. Þær hljóða um fjárveitingu til búfjártryggingarsjóðs Íslands, til byggingar- og landnámssjóðs og til útgjalda vegna ráðstafana um tilbúinn áburð. Þessi löggjöf hefir nú þegar verið samþykt í Ed. og landbn. Nd. leggur til, að þessi frv. verði samþ., svo telja má víst, að þau nái fram að ganga. Verði nú þessi löggjöf samþ., þá hlýtur það að leiða til aukinna útgjalda, sem rjett er, að tekin sjeu upp í fjárlögin, og er það þá ekki annað en að svíkja sjálfan sig, ef ekki er strax ætlað fje til þeirra hluta. Um 2 fyrri liðina er það að segja, að þær upphæðir eru báðar ákveðnar í þeim lögum, sem þar að lúta, en 3. liður er aðeins bygður á áætlun, og hygg jeg, að tæplega verði hægt að áætla það nákvæmlega. Vona jeg, að allir telji sjálfsagt, að þessar upphæðir sjeu settar í fjárlögin. Þá á jeg 4 brtt. á þskj. 460. En hvað þá fyrstu snertir, þá var búið að ræða fyrri kafla fjárlagafrv., þegar henni var útbýtt, og því tel jeg rjett að taka hana aftur. Hinar 3 eru brtt. við brtt. á þskj. 435. Hvað þá fyrstu af þessum þremur snertir, er það að segja, að fjvn. hefir í lið þeim, er hún ætlar til flugferða, komist svo að orði, að þetta fje skuli ganga til flugnáms. En ef þetta verður ákveðið svo eins og í brtt.fjvn. stendur, þá þykist stjórnin ekki hafa nógu frjálsar hendur, því þá má ekki verja fjenu til annars en flugnáms, og þess vegna hefi jeg borið fram þessa brtt. En svo stendur á, að í sumar koma hingað, að öllum líkindum, menn frá Þýskalandi til að undirbúa hjer flug, og þarf þá stjórnin líklega á einhverju fje að halda í því sambandi. Það er þess vegna, sem jeg hefi farið fram á, að orðalaginu væri breytt, svo að stjórnin hefði frjálsari hendur til að ráðstafa þessu fje. Þriðja brtt. mín fjallar um styrkinn til Slysavarnafjelags Íslands. Mjer finst rjettara að orða þetta svo, að þessi upphæð verði veitt til slysavarna. Ef orðalagið er eins og í brtt.fjvn., þá er stjórnin skyldug að greiða þessu fjelagi þessa upphæð. En jeg álít heppilegra, að stjórnin hafi þessi mál í sinni hendi, því þó engin ástæða sje til að vantreysta þessu fjelagi, þá er það þó alveg óreynt og óvíst enn sem komið er, hversu athafnamikið það verður. Síðasta brtt. mín á þskj. 460 er við brtt. nr. XCIII á þskj. 435, frá hv.þm. Ísaf. (HG). Hann hefir nú þegar talað svo vel fyrir till. sinni og skýrt hana svo rækilega, að þess gerist ekki frekar þörf. Og jeg get tekið undir þau orð hæstv. fjmrh., að þetta er mjög merkilegt mál, og frá mínum bæjardyrum sjeð, þá ber ríkinu rík skylda til þess að styðja þetta fyrirtæki. Við Ísafjarðardjúp búa menn, sem eru mjög duglegir til sjósóknar, og þess vegna er þarna ágætur staður til þess að fara á stað með tilraun til fiskiveiða á þeim grundvelli, sem hjer um ræðir. Þetta skipulag hefir nú undanfarandi ár verið notað í ýmsum sveitum landsins og gefist mætavel. Og þó að það hafi að vísu verið á nokkuð öðru sviði, þá tel jeg sjálfsagt að gera tilraun með þetta hvað sjávarútveginn snertir, því jeg tel allar líkur til þess, að það geti líka gefist vel þar. Reynsla undanfarandi ára hefir líka sýnt, að það skipulag, sem nú er á útgerðinni, hefir ekki gefist vel, því það mun óhætt að fullyrða það, að á síðustu 10–15 árum hafi lánsstofnanirnar tapað alt að eða yfir 20 milj. kr., og tiltölulega miklu af því á stórútgerðinni. Það virðist því sjálfsagt að gera tilraun með það að reka útgerðina á öðrum grundvelli. Og þegar ekki er hætt meiri fjárhæð en hjer ræðir um, lít jeg svo á, að það sje skylda stj. að styðja slíka tilraun. Það hafa komið fram í blöðum þeim, er andstæðingar stj. standa að, ummæli, er hafa miðað í þá átt að gera þetta tortryggilegt, en slíkt er svo alvanalegt úr þeirri átt, að ekki verður tekið tillit til þess. Og hv.þm. Ísaf. vil jeg segja það, að okkur, sem erum samvinnumenn, þykir vænt um þessa till. hans. Og það er vegna þess, að með henni hafa þeir jafnaðarmennirnir, sem þó annars vilja koma á ríkisrekstri, viðurkent, að það skipulag, sem við berjumst fyrir, samvinnustefnan, er gott og til farsældar fyrir þjóðina. Þess vegna tek jeg vel undir þessa till.hv.þm. Brtt. fer fram á að breyta 2 atriðum í till.hv.þm. Ísaf. Í fyrra lagi, að Ísafjarðarkaupstaður ábyrgist á undan ríkissjóði, eins og venja er til um hliðstæð lán, en ekki að kaupstaðurinn ábyrgist ásamt ríkissjóði. Og í öðru lagi, að stj. geti haft hönd í bagga með því, hverjir verði stjórnendur þessa fjelagsskapar, þannig að hún samþykki forstöðumann fjelagsins og annan endurskoðandann. Mjer finst nefnilega rjett, þegar nýju fjelagi er fengið svo mikið fje til umráða, að stjórnin geti haft eftirlit með því, hvernig því er varið. Jeg skal svo ekki ræða þetta frekar, en get tekið undir það með hæstv. fjmrh., að jeg hygg, að hjer sje um mjög merkilegt mál að ræða, mál, sem getur orðið til mikillar farsældar fyrir sjómannastjett þessa lands.

Ólafur Thors Jeg á aðeins 2 smábrtt. við þennan kafla fjárlagafrv., báðar á þskj. 435. Sú fyrri, sem er nr. LI, hnígur að því að hækka styrkinn til listasafnshúss Einars Jónssonar í 4 þús. kr. úr 3500 kr. Þessi fjárveiting var 4 þús. 1926, en 1927 var hún lækkuð niður í 3500 kr., en það hefir sýnt sig að vera of lítið. Og þar sem hjer er farið fram á svona litla hækkun í svona góðu augnamiði, þá vona jeg, að jeg þurfi ekki að tala frekar fyrir henni, til þess að hv. deild samþykki hana. 2. stafliður fer fram á, að fyrir 4 stundir komi 2 stundir. Í þessu felst sú ósk, að safnið sje ekki opið nema einu sinni í viku, aðeins á sunnudögum. Á miðvikudögum koma að jafnaði 2–4 gestir, en á sunnudögum 30–50. Kostnaður við hverja sýningu er 4 krónur, og þykir slíkt óþarfur kostnaðarauki fyrir miðvikudagana, þegar ekki fleiri sækja, og ekki er búist við, að þurfi að koma neinum til óþæginda. Þá á jeg aðra brtt. á sama þskj., LXXXVII. lið, sem fer fram á að heimila stjórninni að veita Sveini Gíslasyni 10 þús. kr. eftirgjöf af 30 þús. kr. kaupverði jarðarinnar Leirvogstungu í Mosfellssveit. Svo er mál með vexti, að þessi maður keypti jörðina fyrir nokkrum árum, meðan dýrtíðin var sem mest, eða 1924, fyrir 30 þús. kr. Síðan kaupin fóru fram, hefir aðstaðan til þess að reka bú á þessari jörð með sæmilegum hagnaði breytst ákaflega mikið, og þá fyrst og fremst vegna þess, að verð mjólkur hefir fallið mjög mikið. En aðalframleiðsluvara þessa bús er mjólk, sem seld er hingað í bæinn. Jeg hygg, að mjólkurverðið hafi verið, þegar kaupin fóru fram, 60–70 aurar lítrinn, en nú er hann 40 aurar, og má gera ráð fyrir, að lækki enn meira á næstunni. Maðurinn, sem jörðina keypti, er efnalítill og hefir því bága aðstöðu til að standast greiðslu þessarar skuldar, nema hann fái einhverja tilhliðrun um kaupverðið. Jörðin er metin að fasteignamati 8 þús. kr., hús á jörðinni eru metin á 6. þúsund. En þau hús á ábúandinn sjálfur. Þess má geta, að aðalræktun túnsins, sem jörðinni fylgir, hefir þessi sami ábúandi framkvæmt, svo að hann væri verður að njóta góðs fyrir. Það er náttúrlega ekki mín meining að hallmæla ríkisstjórninni á hverjum tíma fyrir það að halda vel á eignum ríkissjóðs og farga þeim ekki nema fyrir fult andvirði. En hitt þykir mjer ekki ósennilegt, að ríkissjóður, ekki síður en einstaklingar, sjái sjer fært, þegar fátækir aðiljar hafa keypt því verði, sem innan skamms sýnir sig að vera alt of hátt, áð sýna þá tilhliðrunarsemi og slá eitthvað af andvirðinu. Það er þetta, sem farið er fram á hjer og jeg þykist með fullri sanngirni geta mælt með við hv.þd. Jeg vil þá til enn frekari sönnunar mínu máli aðeins geta þess, að þetta mál hefir verið lagt fyrir landbn. Nd. og hún einhuga mælt með því, að þessi afsláttur verði veittur. Jeg hirði ekki um að lesa alt brjef landbn. upp, en ætla aðeins, með leyfi hæstv. forseta, að lesa niðurlagið. Það hljóðar þannig: „Nefndin leggur til, að landsstjórninni heimilist að gefa greindum bónda eftir af hinu umsamda kaupverði þessarar jarðar 10 þús. kr. og að breyta árlegri greiðslu af jarðarverðinu hjer eftir í samræmi við það, að hið upphaflega verð hafi verið 20 þús. kr.“ Jeg skal ennfremur geta þess, að samkv. brjefi landbn. telur hún, eftir að hún hefir rannsakað málið, að sannvirði þessarar jarðar muni vera hæfilega sett 15–16 þús. kr. Hjer hefir um þetta mál fjallað sá aðili, sem til þess er bær og maður verður undir slíkum kringumstæðum að taka meira mark á en þótt einstakir þingmenn beri fram umsagnir sínar. Því að það er rjett, sem hæstv. fjmrh. sagði í ræðu í gær, að hv.þm. flytja oft fram ýmsar málaleitanir, sem jafnvel þeim sjálfum þykir ekki alveg sjálfsagt að nái samþykki, en gera það vegna þess, að þeir telja sjer skylt að verða við málaleitun umbjóðenda sinna, kjósendanna. Þess vegna er það rjett, sem hæstv. ráðh. sagði, að það ber ekki altaf að taka slíkar óskir með sjerstakri alvöru. En hjer er sem sagt dómur hv. landbn. óskiftrar um þetta mál, sem ætti að nægja til að sýna, að sanngirni fylgir málaleitun. Jeg vænti því, að hv. deild líti annarsvegar á fátækt kaupanda, en hinsvegar á gerbreytingu á verðmæti hins keypta frá því kaupin fóru fram og til þessa dags. Jeg hefi ekki flutt fleiri brtt. við þennan kafla fjárlagafrv. að öðru en því, að jeg er meðflm. að tveimur brtt. Fyrir annari þeirra, nefnilega fjárveitingu til Guðmundar Kambans skálds, hefir þegar verið talað svo vel af hv.frsm. (BA), að jeg finn enga ástæðu að bæta neinu við. En um hina vildi jeg fara nokkrum orðum, sem er XXVI. liður og fer fram á, að Leifi Ásgeirssyni sje veittur viðbótarstyrkur, 600 kr., til þess að stunda stærðfræði- og landmælinganám í Göttingen. Jeg hefi nú aldrei heyrt eða sjeð þennan unga mann og ber á hann engin kensl önnur en þau, sem jeg hefi aflað mjer nú í sambandi við þessa málaleitun hans. En þau eru líka alveg næg til þess, að jeg hefi með ánægju gerst meðflutningsmaður að þessari till. og boðist til að mæla fyrir henni. Þessi ungi maður lauk prófi síðastl. vor frá mentaskólanum. En svo undarlega stendur þó á, að hann hefir aldrei setið þar nje í neinum skóla, sem ríkið kostar, og hefir því ríkið í raun og veru aldrei lagt honum eyri af mörkum til náms. Er þess vegna nokkur ástæða til að fara fram á, að ríkið leggi honum nú meiri viðbótarstyrk heldur en öðrum námsmönnum, sem styrk hljóta. Þessi maður er þannig efnum búinn, að óhugsandi er, að hann geti lokið námi, ef hann fær ekki meiri styrk en hann nú nýtur frá ríkinu. En hitt má og telja víst, að fái hann viðbótarstyrk, mun hann ljúka námi. Með þeim mun betri samvisku ber jeg fram þessa till., að það er viðurkent, að okkur Íslendingum er þörf að koma okkur upp manni í þessari fræðigrein; því að það hlýtur að bera að því, að við tökum við þar, sem Danir hættu landmælingum. Það er ekki vansalaust, ef við látum jafnstóran hluta landsins verða órannsakaðan og nú er. En um námshæfileika þessa eina Íslendings, sem þetta nám stundar, vil jeg segja það, að þrátt fyrir það, að hann hefir engrar kenslu notið í skólum ríkisins, og þrátt fyrir það, að hann hefir orðið að vinna fyrir sjer með kenslu jafnframt náminu, hefir hann samt hlotið hæstu einkunn, sem gefin hefir verið, við þau próf, sem hann hefir tekið. En þetta er svo frábærlega vel gert, að það mun vera algerlega einsdæmi. Það er æfinlega svo, að sá þykir með afbrigðum vel að sjer og ágætlega að sjer ger um námshæfileika, sem nær með utanskólanámi prófi vel fyrir ofan meðallag þeirrar einkunnar, sem skólapiltar hljóta. En þegar þessi maður hefir náð hæstu einkunn allra þeirra, sem gefnar eru við slík próf, þá ætti hann fyrir það eitt að verðskulda, að ríkið sýndi honum meiri sóma en öðrum námsmönnum. Vona jeg, að hv. deild sjái sjer fært að samþ. þessa till., þar sem svo gild rök liggja fyrir sem jeg hefi borið fram, og mun jeg þó síst hafa sagt um of. Þá á jeg ekki fleiri brtt. við þennan kafla fjárlaganna. Og þó að ástæða væri til að segja nokkuð meira í tilefni af ræðu hv.þm. Ísaf. (HG) í gær, þá ætla jeg að leiða það hjá mjer að þessu sinni og vita, hvort ekki verða aðrir til þess að andmæla því, að ríkissjóður taki á sig þá ábyrgð, sem till.hv.þm. fer fram á. En verði ekki aðrir til þess, mun mjer þykja rjett, að hún nái ekki svo lögfestu, að enginn mæli henni í gegn.

Jón Sigurðsson Jeg á hjer brtt. ásamt þremur öðrum hv.þm. á þskj. 468. Það er styrkur til Magnúsar Þorlákssonar á Blikastöðum til kenslu í verklegri búfræði. Það hefir verið á það drepið hjer í hv. deild, hve ónóg búnaðarkenslan væri, sjerstaklega á verklega sviðinu. Það er nú svo, að þær breytingar á búnaðarháttum, sem nú eiga sjer stað, eru að verða stórstígari með hverju ári og útheimta venjulega meiri kunnáttu en áður, meðan sama búskaparlag var og sömu tæki notuð eins og fyrir 100 árum síðan. Með breyttum búnaðarháttum koma vitanlega ný verkfæri og margt annað nýtt, sem þeir, er upp taka, verða að kynna sjer rækilega til þess að ekki fari alt í handaskolum. Það er hlutverk búnaðarfræðslunnar að veita þekkingu í þessum efnum, og sjerstaklega þeirrar verklegu. Við getum litið til nágrannaþjóðar okkar Norðmanna og tekið þá til fyrirmyndar. Í Norður-Noregi hefir til skamms tíma verið líkt ástand um búnaðarháttu og hjer, en á síðustu árum verið gert talsvert til umbóta. Og eitt af því, sem þar hefir verið gert, er að koma á kenslu eða námsskeiðum, þar sem höfuðáherslan er lögð á verklega kenslu. En jafnframt eru piltar, sem þess óska, teknir til eins vetrar náms, og þá aðaláherslan lögð á, að kenslan sje sem hagnýtust á öllum sviðum, - valið úr það hagnýta, sem hinir bestu og fullkomnustu búnaðarskólar kenna. Mjer vitanlega hefir aldrei verið gerð nein tilraun með þetta hjer á landi, en nú er sú hugmynd í ráði, sem farið er fram á fjárstyrk til. Það vill svo vel til, að hjer eru þrír menn, sem hafa tekið höndum saman um þetta. Eru það þeir Magnús Þorláksson bóndi á Blikastöðum, Theodór Arnbjarnarson ráðunautur Búnaðarfjelags Íslands og Árni Eylands, sömuleiðis ráðunautur Búnaðarfjelagsins. Það vita allir, að þessir menn eru hinir ágætustu hver á sínu sviði og landskunnir. Má þess vegna vænta mikils af þeim öllum. Við flutningsmenn gerum okkur jafnvel von um, að ef þessi tilraun hepnast, gæti það orðið til þess að gera straumbreytingu í okkar búnaðarskólamálum, - að það yrði ekki lengur látið lenda við orðin tóm með verklega kenslu, heldur verði farið að ganga að framkvæmdum af alefli. Jeg vona, að jeg þurfi ekki að hafa lengri framsögu, enda gerist nú allhávært í deildinni. Jeg treysti því, að allir, sem búnaði unna og óska honum velgengni, geti stutt þessa till. En áður en jeg lýk máli mínu, langar mig að víkja fáeinum orðum að hæstv.atvmrh. Mjer er sagt, að hann hafi ráðist á okkur hv.þm. Borgf. (PO) í Ed. vegna þess fyrirvara, sem við höfðum við nál.fjvn. fyrir 2. umræðu. Jeg get ekki neitað því, að mjer hefði fundist það drengilegra, að hann hefði gert það hjer í þessari deild, þar sem við áttum kost á að bera hönd fyrir höfuð okkar, þar sem þetta var einmitt til umræðu við 2. umr. Þó að ýmsu hafi nú verið vikið bæði að mjer og hv.þm. Borgf., þá er það samt svo ennþá, að okkur er dálítið nýtt að heyra því haldið fram, að við sýnum samviskulaust ábyrgðarleysi og að við sjeum fjárglæframenn þjóðfjelagsins. Nú hefir fjvn. öll orðið sammála um að flytja þær till. til samgöngubóta, sem við hv.þm. Borgf. bendum til í nál., og við kunnum meiri hl. bestu þakkir fyrir þær undirtektir. En um leið og nefndin gerir þetta, er hún vitanlega öll komin í þá sömu fordæmingu sem við hv.þm. Borgf. Þá er það ekki nema eðlilegt, að meiri hl., vegna afstöðu hæstv. stjórnar, reyni að láta líta svo út, sem það hafi verið fengið meira öryggi fyrir framgangi tekjuaukafrumvarpanna, er hann gekk inn á þessi auknu útgjöld, heldur en átti sjer stað við 2. umræðu. Jeg verð að segja, að mjer er ekki kunnugt um þetta öryggi, eða að nein breyting hafi orðið frá því að 2. umr. fór fram og þangað til nefndin tók sína ákvörðun, nema ef ætti að telja það, að hv. 5. landsk. (JBald) hefir sagt eitthvað í þá átt, að hann myndi vilja stuðla eitthvað að tekjuauka, - það ætti þá að hafa verið goðsvarið, sem Framsóknarmenn biðu eftir. Í mínum augum er þessi óvissa um samþykt tekjuaukafrv. ekkert annað en tylliástæða, sem hæstv. stj. hefir notað til þess að leiða athygli frá því, að á sama tíma og hún sker stórkostlega niður til verklegra framkvæmda, samgöngubóta í sveitum, þá leitar hún heimildar til þess að leggja tvöfalt hærri upphæð í húsaskrokka hjer í Reykjavík og nágrenni. Í þessu sambandi mun hæstv. fjmrh. hafa minst á, hver nauðsyn væri að skila fjárlögum tekjuhallalausum. Ætla jeg síst af öllu að gera lítið úr því, ef álíka varfærni er viðhöfð á öðrum sviðum. En tekjuhallalaus fjárlög hafa ekki mikla þýðingu, þegar afgreiddar eru útgjaldatill. utan fjárl., sem nema líklega yfir 3 milj. kr. Þegar litið er á þetta, hvað er það þá, sem hefir gefið hæstv.atvmrh. og blaði stjórnarinnar tilefni til þess að bregða okkur hv.þm. Borgf. um samviskulaust ábyrgðarleysi gagnvart fjármálunum? Við höfum haldið fram kröfum sveitanna um auknar samgöngubætur, brýr, vegi og síma. Við höfum talið þessar umbætur svo nauðsynlegar, að við höfum haldið því fram, að þær ættu að sitja fyrir öllu, og það jafnvel svo, að þær ættu að komast inn í fjárlög, þótt hugsanlegt væri, að af því leiddi einhvern áætlaðan tekjuhalla. Þetta kallar stjórnin og blöð hennar samviskulaust ábyrgðarleysi og fjárglæfra. Það er auðsjeð, að þetta er bændastjórn! Nú er þess að geta, að eins og jeg áður sagði, lögðum við aðeins til, að stjórninni væri heimilað í fjárlögum að verja 200–300 þús. kr. í viðbót við núverandi áætlaða upphæð í fjárlögum til samgöngubóta. Með öðrum orðum, hæstv. stjórn væri heimilt að fresta framkvæmdum, ef ekki er fje fyrir hendi, eins og jeg tók skýrt fram við 2. umr. Ef þetta eru fjárglæfrar, - hvaða orð eru nógu sterk í okkar tungu til að lýsa fjármálastefnu hæstv. stjórnar, sem á sama tíma leitar heimildar til útgjalda, þarfra og óþarfra, sem nema áreiðanlega nokkuð yfir 3 milj. kr.? Jeg hygg, að þau sjeu ekki til í okkar tungu. Við fjárveitinganefndarmenn eigum síður en svo ámæli skilið. Við höfum þvert á móti bent hæstv. stjórn á þá leið, sem hún áreiðanlega átti að fara. Hún og meiri hl. nefndarinnar hafa orðið að taka tillögur okkar til greina og hagað sjer eftir því. Betra er seint en aldrei, og ber henni að vísu þakkir fyrir það.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Mjer þykir nú sannast hið fornkveðna, að svíður sárt brendan, því hv. 2. þm. Skagf. (JS) hefir nú talað af miklum móði út af því, sem jeg sagði um hann og hv.þm. Borgf. (PO), samnefndarmann hans, í Ed. Þykir mjer það ekki koma vonum fyr. En það var enginn ódrengskapur, þó jeg ljeti þessi umræddu orð falla í Ed. fyrir nokkru, því til þess var alveg sjerstakt tilefni gefið. Það var annarsvegar framkoma fyrv. fjmrh. og formanns Íhaldsflokksins og hinsvegar framkoma fulltrúa íhaldsins í fjvn.Nd.Hv. þm. hefir þá aðstöðu að geta hvenær sem er fundið að við mig, og jeg neita því harðlega, að nokkur ódrengskapur væri í því fólginn, þó jeg „konstateraði“ það, sem búið er að segja í prentuðu þskj.Hv. þm. ætti að venja sig af því að vera svona viðkvæmur. Hann sagði, að það væri nýstárlegt, að hann og hv.þm. Borgf. væru bendlaðir við ábyrgðarleysi. Það er aukaatriði, en hitt skiftir mestu, hvort það er satt eða ekki. Hv. þm. hefir sagt, að hann ætlaði að bera fram till. til útgjaldaauka, þó það yrði til þess, að tekjuhalli yrði á fjárlögunum.

Reikningslegur tekjuhalli

Þetta kalla jeg ábyrgðarleysi. Og það er óvenjulegt blygðunarleysi að lýsa því yfir fyrir þjóðinni, að hafa svona fjármálastefnu. Og jeg verð að segja það, að mjer kom það mjög einkennilega fyrir að heyra slíka yfirlýsingu frá þessum þm., eftir að hafa starfað með honum undanfarin 4 ár í fjvn., því þá hafði hann alt aðra skoðun á slíku. Jeg get því ekki fundið aðra ástæðu fyrir þessum skoðanaskiftum hans en þá, að nú er hann andstæðingur stjórnarinnar. Hvað lá þá beinna við en að feta í fótspor foringja síns, er sagt hafði áður við þá stjórn, er hann var í andstöðu við, að hún ætti ekki skilið að fá tekjuhallalaus fjárlög? Og sje þetta alt tekið til athugunar, er ómögulegt að segja annað um það en að það beri vott um alt of mikið ábyrgðarleysi. Það er sá stórkostlegi munur á framkomu meiri og minni hl. fjvn., að meiri hl. vill vinna að því ásamt stjórninni, að afgreidd verði tekjuhallalaus fjárlög, en minni hl. kveðst munu koma með hækkunartillögur, þó að af því leiði tekjuhalla. Stjórnin og meiri hl. fjvn. vissu, að sá tekjuauki, sem þarf til þeirra framkvæmda, sem gert er ráð fyrir, mundi fást, þó hv.þm. vissi það ekki. Hann er nú einu sinni ekki stærri en það, að það gerist hjer ýmislegt, sem hann veit ekki um. Jeg get því ekki tekið á móti neinum ákúrum frá honum og held fast við það, sem jeg hefi sagt, að fulltrúar Íhaldsflokksins í fjvn.Nd. hafi sýnt alt of mikið ábyrgðarleysi í þessu, og þeir hafá meira að segja gengið svo langt, að þeir hafa látið prenta þetta í nál.fjvn.

Gunnar Sigurðsson Út af ræðu hæstv.forsrh. þarf jeg að segja nokkur orð. Jeg er þakklátur hv.fjvn. fyrir að hafa tekið upp 5 þús. kr. fjárveitingu til væntanlegs flugnáms og skal geta þess, að Eggert Briem hefir átt tal við samgmn. og farið þess á leit, að hann fengi 10 þús. kr. styrk til þess að ljúka námi, en það kostar um 12 þús. Þetta er því ekki nema helmingurinn af þeirri upphæð, sem hann þarf, og má alls ekki skerða það. Jeg hefi hjer brjef frá Luft-Hansa, þar sem skýrt er frá því, að ekki geti komið til mála, að Eggert verði hjer við flugferðir í sumar, þar sem hann hafi ekki próf, því „assurancinn“ yrði þá alt of dýr. Hann sneri sjer svo til dr. Alexanders Jóhannessonar, sem tók á sig að ábyrgjast að tryggja honum alt að 10 þús. kr. Ef Eggert fær nú ekki þennan styrk, býst hann við að verða að fara til Ameríku, því þar býðst honum atvinna, en það má ekki koma fyrir, að sleppa hjeðan efnilegum flugmanni, eins og ástatt er hjer á landi, að flugferðir eru að hefjast. Mjer er óhætt að lýsa því yfir fyrir hönd samgmn., að hún er því eindregið samþykk, að þessum 5 þús. kr. sje varið til þess að styrkja Eggert Briem til flugnáms. En hinsvegar leggur nefndin líka til, að veittar verði 2 þús. kr. til þeirra flugtilrauna, er væntanlega fara fram hjer í sumar, og skora jeg á hæstv.atvmrh. að taka þær tillögur til greina.

Magnús Guðmundsson Mjer þykir verst, að hæstv.dómsmrh. skuli ekki vera viðstaddur, því honum þurfti jeg aðallega að svara út af mótmælum hans gegn orðabókarstyrknum, en fyrst hann er ekki við, skal jeg fara stutt út í það. Þessi maður, sem orðabókarstyrkinn hefir haft, hefir ekki sagt starfinu lausu, og það væri því sama og að setja hann frá fyrirvaralaust og án þess að sjá honum fyrir öðru, ef hann væri sviftur þessum styrk. Það kom fram hjá hæstv. fjmrh., að þessi maður mundi eiga rjett til eftirlauna samkvæmt öðrum lögum frá sínum prestskaparárum. En það hygg jeg, að ekki sje, því hann ljet hvorki af prestskap sökum elli eða vanheilsu, en þær 2 ástæður munu einar veita mönnum rjett til eftirlauna. En verði nú till. 2. þm. Reykv. (HjV) samþ., þá fær hann eins há laun og hann hefir nú, en það getur þó varla verið verra en ekki neitt, sem hann starfar að orðabókinni, og þá nær að láta hann hafa fje með því skilyrði, að hann vinni að henni, heldur en veita honum jafnmikla upphæð án þess nokkuð komi í staðinn. Af því að hæstv.dómsmrh. er ekki viðstaddur, get jeg ekki farið neitt út í það, sem hann sagði um pólitíska hlutdrægni, en annars hefði jeg haft gaman að tala um það efni við hann, því að hlutdrægari mann í stjórnmálum en ráðh. sjálfan hefi jeg ekki þekt. Annars þakka jeg honum fyrir það, að hann hefir mælt með 2 öðrum till., sem jeg er flm. að. En mjög þótti honum skifta í tvö horn með þessar brtt. mínar, því eina kvað hann vera þá verstu, er komið hefði fram, en aðra einhverja þá bestu. Jeg skal geta þess í þessu sambandi, að ef það á að fella niður þennan styrk til orðabókarinnar, þá finst mjer rjett að fella líka niður styrkinn til Þórbergs Þórðarsonar, sem hann hefir til þess að safna orðum úr alþýðumáli, því að starf hans á að vera til styrktar orðabókinni og á því rjettilega að sæta sömu kjörum og hún. Út af svari hæstv. fjmrh. viðvíkjandi eftirgjöfum á lánum vil jeg leyfa mjer að spyrja, hvort enn sje óákveðið, hvort þær skuli greiðast úr viðlagasjóði eða ríkissjóði. Jeg get að vísu viðurkent, að þetta sjeu í raun og veru 2 vasar á sömu flíkinni, en þó kynni jeg betur við, að ekki væri gengið á viðlagasjóðinn. Það er ekki nema rjettmæt ræktarsemi við þá forfeður okkar, sem stofnuðu hann, að halda honum óskertum. En ef mikið af lánum, er veitt hafa verið úr honum, eru gefin eftir, þá líður ekki á löngu áður hann verður stórskertur. En ef ekki á að skerða viðlagasjóð, er nauðsynlegt að taka þessar fjárveitingar upp í fjárlögin sjálf. Sú aðferð, er hæstv. fjmrh. nefndi, að veita árlega í fjárlögum þær greiðslur, sem viðlagasjóður mundi hafa átt að fá, ef ekkert hefði verið eftir gefið, er að vísu möguleg, en það þýðir ekki annað en að ríkissjóður fær lán hjá viðlagasjóði, og það þykir mjer heldur óviðfeldin aðferð. Þá vil jeg minnast nokkrum orðum á síðustu brtt. á þskj. 460, frá hæstv.forsrh., sem hefir nú alveg tekið það mál að sjer. Mjer kemur það undarlega fyrir, að koma skuli fram till. um að lána svona mikið út á þessi skip Ísfirðinga. Jeg varð fyrir miklum árásum fyrir nokkrum dögum fyrir að hafa lánað út á eitt skip 1/3 verðs, en hjer er farið fram á, að veittir verði 4/5 verðs eins og þau eru fullbúin til veiða. En hvað þýðir „fullbúin til veiða“ hjer? Er þar átt við, að veiðarfæri sjeu talin með, eða er þar átt við skipin eins og þau koma til landsins? Eins og menn vita, þarf oft að lagfæra og bæta ýmislegu við áður en þau leggja út til veiða.

Eins og þau koma til landsins

. Mjer þykir vænt um að fá þessu slegið föstu, að það eru aðeins skipin sjálf, en ekki veiðarfærin. Annars mætti vel segja, að skipin væru ekki fullbúin til veiða nema veiðarfæri fylgdu með. Því hefir verið svarað til í þessu máli, að hjer væri aðeins um aukatrygging að ræða. En jeg er sannfærður um það, að ef svo fer, að fjelagið getur ekki staðið í skilum, þá verður tæplega farið að ganga að kaupstaðnum, og þá verður það ríkissjóður, sem borgar brúsann. Hv. þm. Ísaf. (HG) nefndi sem fordæmi til þessa lánið til togaranna 1921. Það má vera, að einhver líking sje þar á milli, en jeg vil minna á, að sú ábyrgð var ekki notuð nærri eins mikið og heimildin leyfði, en þó sýndi það sig, að hún var hættuleg, því ríkissjóður varð fyrir talsverðum skaða vegna ábyrgðar fyrir eitt fjelag, eins og kunnugt er. Þess vegna er ekki hægt að nefna ábyrgðina 1921 sem dæmi þess, að ábyrgð sje hættulaus, enda kom það skýrt fram í ræðu hv.þm. Ísaf., að ábyrgðin væri alls ekki hættulaus. Hv. þm. nefndi líka aðra ábyrgðarheimild, en hún var aldrei notuð, því stjórnin taldi það ekki rjett. Hann sagði líka, að þessu svipaði til samvinnufjelagsskapar bænda. Það má vel vera, að einhver líking sje þar á milli, en á þessu er sá mikli munur, að samvinnufjelög bænda hafa aldrei farið fram á, að ríkissjóður gengi í ábyrgð fyrir þau. Og það, sem gerir það, að jeg greiði atkv. gegn þessari till., er ekki það, að jeg óttist svo mjög upphæð tapsins á þessu eina láni, heldur óttast jeg, að fleiri komi á eftir og að þetta sje aðeins byrjun. Og ef svo fer, að margir bætast við með slíkar beiðnir, þá getur orðið erfitt að greina á milli og sjá, hvar þörfin er mest. Hv. þm. sagði, að hjer væri aðeins um tilraun að ræða. Af því leiðir, að ekki verður gengið lengra í þessa átt fyr en sjeð er, hvernig hún hepnast, og verð jeg að álíta, að það sje skoðun hv.þm., ef því er ekki andmælt. Þetta er að vísu bót í máli, - en hve lengi á þetta þá að teljast vera á tilraunastiginu? Jeg hygg, að það þurfi nokkuð mörg ár. Og þegar koma ár eins og 1919, þá þarf mörg ár til þess að vega á móti því eina ári. Það mátti heita, að það ár setti þjóðarbúskapinn yfir um. Og það var ekki aðeins á Ísafirði, sem illa fór, heldur og miklu víðar. - Jeg býst við, að það sje ekki til neins að mæla gegn þessari till., en jeg vil aðeins undirstrika það, að þetta er af flm. hugsað sem tilraun og því ekki meiningin að styðja fleiri slíkar beiðnir fyr en sjeð er, hvernig tekst með þessa. Jeg legg mikla áherslu á þetta, því það væri undarlegt, ef ekki kæmu þegar á næsta þingi fleiri slíkar. Og þá gæti farið svo, að við værum bráðlega sokknir lengra niður í ábyrgðir en við kærðum okkur um.

Frsm. (Bjarni Ásgeirsson) Jeg skal nú ekki vera margorður, því umr. hjer í deildinni eru nú þegar orðnar svo langar, að tæplega er við þær bætandi. Mjer finst svipað ástatt fyrir fjvn. og bónda, sem er að heimta fje sitt af fjalli að hausti til og þarf nú að ákveða, hvað hann ætlar að setja á og hverju hann ætlar að slátra. Hann lítur yfir hópinn, fallegan og hvítan og hugsar sem svo, að gaman væri nú að setja hann allan á. En heybirgðirnar og heimilisástæður hans leyfa það ekki, og áður en hann veit af er hann byrjaður að skera og orðinn blóðugur upp á axlir. Þeim, er fyrst sest í fjvn., er líkt farið og bóndanum. Fyrir framan hann liggur fjöldi styrkbeiðna til allskonar menningarmála og nauðsynjafyrirtækja, og hið bljúga hjarta hans segir, að gaman væri að styrkja þetta alt saman. En þá kemur nauðsynin til skjalanna og leggur honum lífsreglurnar, - og hann er farinn að skera niður áður en hann veit af. Jeg læt mjer nægja þessa skýringu fyrir till.fjvn. og skal ekki deila um það við hv.þdm., hvað talist getur þarft. En ástæðurnar leyfa ekki meira og einhversstaðar verða takmörkin að vera. Býst jeg við, að dómar hv.þdm. um till. okkar verði misjafnir, en við munum standa saman um okkar till. og láta skeika að sköpuðu. Hinsvegar bið jeg hv.þdm. að taka ekki undirtektir okkar við einstakar till. svo, sem það sje nokkur dómur um rjettmæti eða órjettmæti þeirra. Það er aðeins nauðsynin, sem þar ræður okkar dauðadómum. Hækkanir fjvn. og stjórnar á báðum köflum fjárlaganna nema 365 þús. kr. Eru það fjárveitingar til vega og síma og annara hluta, sem þykja nauðsynlegir. Þar af nema hækkunartill. hæstv.atvmrh. 225 þús. kr., sem gerð hefir verið grein fyrir, að stafar af áætluðum útgjaldaauka ríkissjóðs vegna frv., sem ýmist þegar hafa verið samþ. eða víst má telja, að gangi gegnum þingið. Það þótti því sjálfsagt að taka þessa tillögu líka til greina. Í þriðja lagi kem jeg þá að hækkunartill. frá einstökum þm. Þær nema alls 260 þús. kr. Af þeirri upphæð leggur nefndin til, að samþyktar sjeu um 30 þús. Öllum öðrum brtt. legst hún á móti, a. m. k. meiri hluti hennar. Að vísu er hún ekki með öllu óklofin, og hafa einstakir nefndarmenn óbundið atkv. um sumar till. Skal jeg þá stuttlega geta tillagna nefndarinnar um einstaka liði og byrja á till. á þskj. 435. Jeg ætla að taka í einu lagi námsstyrkina alla, XXI.–XXIX. brtt. Nefndinni var ljóst, að annaðhvort varð hún að leggja til að samþykkja þá alla eða engan. Hins treystir hún sjer alls ekki til, enda hefir hún engin skilyrði til þess, að gera upp á milli þessara námsmanna. Skortir hana til þess kunnugleika á hæfileikum þeirra og fjárhagsástæðum. Yrðu styrkirnir allir samþ., næmu þeir 11 þús. kr., og þar sem sá skilningur er orðinn ríkjandi, að styrkveitingar til háskólanáms, sem teknar eru upp í fjárlög á annað borð, eigi að gilda í 4 ár, og þingið hjeldi áfram að veita álíka marga styrki í hverjum fjárlögum, yrðu þeir að 4 árum liðnum komnir yfir 40 þús. kr. Er það ekki alllítið fje, enda hefir nefndin sjeð þann kost vænstan að leggjast móti öllum þessum brtt. Þó er hún skift um sumar þeirra. En um það er nefndin öll sammála, að verði á annað borð nokkuð samþykt af þeim, eigi styrkurinn til Árna Friðrikssonar, XXI. brtt., að ganga fyrir. Á. Fr. nemur fiskifræði, og mundi því verða heppilegur eftirmaður Bjarna Sæmundssonar. Við höfum nú þegar vatnafiskifræðing, en hlutverk þessa manns ætti að vera að rannsaka fiskalífið í sjónum, og er nauðsynlegt að eiga sjerfræðing í þeirri grein. Ennfremur telur nefndin, að halda beri áfram að styrkja þá menn, sem einu sinni hafa verið teknir upp í fjárlögin. Ella mætti segja, að þingið hefði gefið þeim tyllivonir, og verður því að telja, að það hafi nokkrar skyldur við þá. Þá kem jeg að XXX. brtt., um skólagjöld. Nefndin hefir ekki getað fallist á hana, sjerstaklega af því, að hún hefir fengið yfirlýsingu frá hæstv. stjórn um það, að hún muni beita sjer fyrir því, að fátækum nemendum verði gefin eftir gjöldin, þegar sanngirni mælir með. XXXII. brtt. er frá hv. 1. þm. Árn. (JörB), 3000 kr. styrkur til Sigurðar Greipssonar í Haukadal, til þess að koma upp íþróttaskóla - og 2500 kr. til vara. Nefndin leggur á móti hærri upphæðinni, en hefir óbundnar hendur um þá lægri. XXXIII. brtt., um 1000 kr. til aukningar á bókasafni Hvítárbakkaskólans, er tekin aftur og yfirfærð á brtt. frá hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ) um samskonar efni. XXXIV. brtt. er frá hv.þm. Dal. (SE) og hv.þm.N.-Ísf. (JAJ), viðvíkjandi Staðarfellsskólanum. Meiri hl. nefndarinnar getur ekki fallist á till. í heilu lagi og mælir með b-liðnum, en leggur til, að hinir verði feldir. XXXIV. brtt. er frá hv.þm. V.-Sk. (LH), um að veita 2500 kr. til húsmæðrafræðslu í Vík í Mýrdal. Nefndin legst í móti þessari till. og telur upphæðina a. m. k. of háa, þó að ef til vill væri vert að styrkja þessa húsmæðrafræðslu að einhverju leyti. Næst kem jeg að XXXVII. brtt. Hún er frá hv.þm. V.-Húnv. (HJ) og hv. 1. þm. Skagf. (MG), um 2500 kr. aukastyrk til Reykjalaugar og Steinstaðalaugar, er skiftist í hlutf. við framlagt fje til þeirra. Nefndin mælir með þessari till. Að fengnum upplýsingum lítur hún svo á, að það sje rjett, að þær framkvæmdir, sem gerðar hafa verið við þessar 2 laugar, standi á mótum hins gamla og nýja styrkfyrirkomulags og ekki geti skapast hjer hættulegt fordæmi, með því að framlög hjeraðanna til þessara lauga eru meiri en annarsstaðar. Jeg skal nota tækifærið til að svara fyrirspurn hv.þm.N.-Ísf. um það, hvort nefndin ætlist til, að fje því, sem veitt er til lauga, verði m. a. varið til laugarinnar í Bolungarvík. Þessu er því að svara, að nefndin hefir ekki ráðstafað þessu fje, en jeg geri ráð fyrir, að laug sú, er hv.þm. nefndi, njóti sama rjettar og aðrar laugar. Þá er XXXVIII. brtt., frá hv.þm. V.-Ísf., um 500 kr. til Ólafs Kristjánssonar, til þess að halda uppi kenslu í esperanto. Meiri hl. nefndarinnar mælir móti þessari till. XL. brtt. er frá hv.þm. V.-Ísf. og hv.þm. Ísaf.: Aukastyrkur til bókasafnsins á Ísafirði, að því tilskildu, að Guðmundur G. Hagalín rithöfundur hafi þar bókavörslu með a. m. k. 2000 kr. launum auk verðstuðulsuppbótar - 3 þús. kr. - Meiri hl. fellst ekki á þessa till., en nefndarmenn hafa óbundnar hendur um hana. XLII. brtt. er frá sjálfum mjer ásamt 3 öðrum hv.þm., 2400 kr. til Guðmundar Kambans skálds. Nefndin hefir óbundnar hendur um þessa till. Meiri hl. hefir lagst á móti henni. Það er raunaleg staðreynd, hve örðugt skáld okkar og listamenn eiga uppdráttar, og veldur auðvitað fjárhagslegt getuleysi miklu um það. Jeg mun fyrir mitt leyti greiða till.atkv., en afdrif hennar eru vitanlega á valdi hv. deildar. XLIII. brtt., frá hv.þm. Dal., er um 2000 kr. styrk til Stefáns skálds frá Hvítadal. Nefndin mælir í móti þessum styrk. Hefir Stefán fengið 1000 kr. árlega, og má gera ráð fyrir, að hann fái þær áfram, af fje því, sem veitt er skáldum og listamönnum. XLIV. brtt. er frá hv.þm. Ísaf., um 1200 kr. styrk til Eggerts Guðmundssonar, til listnáms í Danmörku. Nefndin er öll á móti henni, að flm. undanteknum. Sama er að segja um brtt. þessa hv.þm., sem er II. liður á þskj. 454, 2000 kr. til Maríu Markan - og til vara 1200 - til söngnáms í Þýskalandi. Um XLV. brtt. á þskj. 435, frá hv. 1. þm. Skagf., um að sr. Jóhannes L. L. Jóhannsson haldi styrk sínum til orðabókarstarfsemi, hefir nefndin óbundnar hendur. XLVI. brtt. er frá hv. 1. þm. S.-M., um 1500 kr. styrk til bókaútgáfunnar „Lýðmentunar“ á Akureyri. Meiri hl. nefndarinnar er á móti henni. Um XLVII. brtt., styrkinn til Björns Þórólfssonar, hefir nefndin óbundnar hendur. XLIX. og L. brtt. ætla jeg að taka í einu lagi. Þær eru báðar fluttar af hv.þm. Reykv. Nefndin, eða meiri hl. hennar, mælir á móti þeim. Þó skal jeg geta þess, að hún telur fremur koma til mála að veita fyrri styrkinn, því að henni skilst, að hann eigi að nota til undirbúnings hátíðahöldunum 1930. Hina till. sjer nefndin miklu síður ástæðu til að samþykkja. Þó að gott sjé að fá lof erlendis, er hitt þó meira vert, að duga vel heima fyrir. Og satt að segja held jeg, að þessar ágætu stúlkur sjeu þegar búnar að fá svo mikið lof, að það ætti að nægja þeim fyrst um sinn, eftir þeim plöggum að dæma, sem hv. 1. þm. Reykv. (MJ) las upp fyrir þessari hv. deild.

Þær eru sómi landsins

. Já, en það eru þær sjálfsagt líka heima fyrir. Um LI. brtt., frá hv. 2. þm. G.-K., er það að segja, að nefndin fellst á fyrri lið hennar, að fyrir 3500 kr. komi 4000 kr., en vill fella síðari liðinn. Hv. flm. gerði þá grein fyrir breytingunni á aths., að safnið væri svo lítið sótt, að 2 tímar mundu nægja. Nefndin álítur, að breyta mætti um á þá leið, að hafa safnið opið 3 tíma á sunnudögum og 1 tíma í miðri viku. En það getur hinsvegar verið mjög óþægilegt fyrir ferðamenn, sem vilja skoða það, að geta ekki fengið þar aðgang nema einu sinni í viku. Um styrkinn til Björns Björnssonar gullsmiðs, í LIII. brtt., hefir nefndin óbundnar hendur. LIV. brtt. er frá hv.þm. V.-Ísf., um 1000 kr. námsstyrk til Guðlaugs Rósinkranssonar. Nefndin mælir á móti henni. LV. brtt. er frá hv. 1. og hv. 3. þm. Reykv. Er þar gamall kunningi á ferðinni, uppbót á greiðslu til Jóns kennara Ófeigssonar og prentsmiðjunnar Gutenbergs vegna orðabókar Sigfúsar Blöndals. Þessi till. var flutt við 2. umr., en fór þar aðeins fram á hærri upphæðir. Nefndin var á móti henni þá og hefir ekki skift um skoðun síðan. Er hún því einnig andvíg smáskömtunum í þessari tillögu. LVI. brtt. er frá hv. þingmönnum Rang., um að hækka framlag til sandgræðslu um 10 þús. kr. og verja þeim til sandgræðslu í Gunnarsholti. Nefndin viðurkennir, að fyrirtækið sje þarft og gott, en getur ekki fallist á að veita fje til þess í þessum fjárlögum. Þá kemur LVII. brtt., frá hæstv.atvmrh., um 15 þús. kr. framlag til búfjártryggingasjóðs, 200 1W s. til byggingar- og landnámssjóðs og 10 þús. kr. vegna ráðstafana um tilbúinn áburð. Nefndin mælir með þessari till., enda er hún nauðsynleg vegna laga, sem þingið væntanlega samþykkir. Nefndin er á móti till.hv. 1. þm. Árn. (II. á þskj. 450) um að hækka kaup aðstoðarmannsins við efnarannsóknastofuna upp í 6000 kr., en hefir óbundnar hendur um varatill. Þá kemur LIX. brtt. á þskj. 435, frá hv.þm.N.-Ísf., um 17500 kr. lokastyrk til brimbrjótsins í Bolungarvík. Nefndin hefir athugað málið eftir því, sem kostur var á, og að fengnum upplýsingum eindregið fallist á að mæla með till. Álítur hún áhættu að fresta því að fullkomna verkið og að búast megi við, að ef ekkert er aðhafst á næstunni, verði alt, sem hingað til hefir verið unnið að brimbrjótnum, til einskis. En hún vill leggja sjerstaka áherslu á, að hæstv. stj. greiði ekki styrkinn, nema hún hafi tryggingu fyrir því, að verkið verði vel unnið og treysti forystumönnum þess. LXI. brtt., um styrkinn til Dýraverndunarfjelagsins, hefir ekki fundið náð fyrir augum nefndarinnar. LXIII. brtt. er um styrkinn til fjelagsins Landnáms. Nefndin felst ekki á þá till. Álítur hún ekki þörf á henni, þar sem nú er verið að samþ. lög um byggingar- og landnámssjóð. Verður að ætla honum og Búnaðarfjelagi Íslands að vinna það verk, sem fjelagið Landnám ætlar að nota styrkinn til. Einnig er nefndin andvíg því að veita Sveinbirni Sveinssyni styrk til að efla laxveiði í sjó. Kom jafnvel fram sú skoðun í nefndinni, að laxveiði í sjó væri varhugaverð og ætti að banna hana, en um það ræði jeg ekki frekar. LXVI. brtt. er frá hv. 1. þm.N.-M.: Til Gunnars Jónssonar, Fossvöllum, styrkur til húsabóta, til að geta veitt ferðamönnum gistingu, 5000 kr. Þessi styrkur er samskonar og styrkurinn til Páls á Ásólfsstöðum, og hefir nefndin lagst á móti honum. Telur hún, að ríkið geti naumast gengið inn á þá braut að styrkja einstaka menn til húsabygginga, en hinsvegar sje rjett að ætla nokkra upphæð í fjárlögum til lána í þessu skyni. Þá er LXVII. brtt., frá hv.þm. Dal., um 300 kr. í viðurkenningarskyni til Jóns Klemenssonar í Hundadal. Nefndin getur ekki fallist á þessa till., þó að hv.þm. hafi mælt rækilega fyrir henni. LXVIII. brtt. telur nefndin, a. m. k. meiri hl. hennar, sjer ekki fært að samþykkja. Sjer hún ekki, hvers vegna ætti að styrkja hafnsögumanninn í Stykkishólmi til bátskaupa fremur en aðra hafnsögumenn, og mundu margar beiðnir eftir fara, ef þessi væri veitt. LXIX. brtt. er frá hv.þm. Borgf., um að veita 2000 kr. til að koma upp rafmagnsstöð í Reykholti, með afli úr hvernum Skriflu, enda verði stöðin eign staðarins. Nefndin álítur þetta merkilegt mál, en ekki nægilega rannsakað, og mælir því gegn till. LXX. brtt. er frá hv. þingmönnum Reykv., um framlag til Sjúkrasamlags Reykjavíkur til að koma á sambandi milli allra sjúkrasamlaga á landinu og stofna ný. Nefndin mælir á móti aðaltill., en hefir óbundnar hendur um varatill. LXXI. brtt. er frá hv. 4. þm. Reykv. o. fl., um 10 þús. kr. styrk til Slysavarnafjelags Íslands. Nefndin hefir komið sjer saman um að mæla með brtt. frá hæstv.atvmrh. á þskj. 460, en hún fer í sömu átt. Till. háttv.þm. Ísaf. um styrk til gamalmennahælisins á Ísafirði getur nefndin ekki samþykt og telur hjer um bæjarmál Ísafjarðar að ræða fremur en landsmál. Þá á hv.þm. Barð. till. um hækkun á eftirlaunum Sigurðar Magnússonar læknis. Nefndin getur ekki fallist á þessa till., og er það þó hvorki af smásálarskap eða öðrum ódygðum, sem hv.þm. talaði um, heldur hinu, að verið er að reyna að koma þessum manni í embætti, og er sú betri lausn málsins. LXXIV. brtt. vill nefndin fella, af því að hún er á móti orðabókarstyrknum til sr. Jóhannesar L. L. Jóhannssonar. Hv. 1. þm. Reykv. hefir enn borið fram till. um hækkun á eftirlaunum Þorleifs Jónssonar póstmeistara, lítið eitt lægri en við 2. umr. Nefndin hefir ekki breytt ákvörðun og legst í móti þessari till. Sömuleiðis mælir hún í móti brtt.hv.þm.N.-Þ. um 150 kr. hækkun til Friðriks Jónssonar pósts og sjer enga ástæðu til að gera honum hærra undir höfði en öðrum póstum. LXXVIII. brtt. er frá hv.þm. V.–Ísf., um 25 þús. kr. lán til rafveitu á Flateyri. Nefndin mælir einhuga með þeirri tillögu. Þá kemur LXXIX. brtt., frá hv. 1. þm. Árn. og 2 öðrum hv.þm., um 10 þús. kr. lán til Páls á Ásólfsstöðum. Nefndin mælir með þessu láni, og hefi jeg áður gert grein fyrir afstöðu hennar til þess. Um brtt. mína, LXXX. á þskj. 435, hefir nefndin óbundnar hendur. Nefndin hefir ekki fallist á till.hv.þm. Vestm. (LXXXII) um lánin Vestmannaeyjakaupstaðar, og ekki heldur till.hv. 2. þm. Eyf. um 40 þús. kr. lán til tunnuverksmiðju á Siglufirði. Þá kem jeg að brtt.hv.þm. Borgf. (LXXXIV) Viðvíkjandi uppgjöf á Flóavegarláni. Um hana hefir nefndin óbundnar hendur. En jeg vil nota tækifærið til að svara fyrirspurn, sem hv. 1. þm. Skagf. beindi til nefndarinnar og hæstv. stjórnar um það, hvort við hugsuðum okkur, að eftirgjafir lána úr viðlagasjóði ætti að færa til gjalda í fjárlögunum. Jeg hygg mjer óhætt að svara fyrir mína hönd og meðnefndarmanna minna, að við viljum láta gera þetta, enda mun viðlagasjóði ekki veita af sínu. Þá er það brtt. frá hv. 2. þm. Reykv., um að gefa eftir viðlagasjóðslán til þeirra Brynjólfs Bjarnasonar og Finns Jónssonar málara. Nefndin hefir ekki getað fallist á þessa brtt., og er það þó ekki af því, að hún álíti þetta trygga peninga. Það er að ræða um 19 pilta, sem fengið hafa samskonar lán og þessir, og mun lánsupphæðin nema eitthvað um 6000 kr. Sumir þeirra munu nú vera orðnir embættismenn með allgóðum launum. Ef á að fara að hreyfa við einhverjum þessara, er sjálfsagt að taka afstöðu til allra og fara að semja um greiðslu. Ef farið verður að gefa sumum upp, þá stöndum við illa að vígi, þegar aðrir koma og beiðast þess sama. Nefndin telur rjett, að stjórnin gangi úr skugga um, hvað hægt er að gera í þessu efni, og vindi bráðan bug að því að semja við þá, sem geta borgað, og leggi það síðan fyrir næsta þing. Það er kominn tími til, að þeir fari að greiða, sem það geta. LXXVI. brtt. er frá hv.þm. Barð., um að stjórninni sje heimilt að gefa Suðurfjarðahreppi eftir viðlagasjóðslán til rafmagnsveitu í Bíldudal, 25 þús. kr. Nefndin leggur á móti þessari till., og skal jeg ekki orðlengja um það; en það er skoðun hennar, að varhugavert sje að gleypa við öllum eftirgjafabeiðnum hjeraða, og verður þess sjerstaklega að gæta, þegar jafnmörgum beiðnum rignir yfir og nú. Má þá fara að ganga að því sem gefnu, að meira eða minna af því fje, sem lánað er úr viðlagasjóði, sje tapað. Um brtt.hv. 2. þm. Árn. viðvíkjandi Miklavatnsmýraráveitu hefir nefndin óbundnar hendur. Brtt hv. 2. þm. G.-K., um að stjórninni sje heimilt að veita Sveini bónda Gíslasyni í Leirvogstungu 10 þús. kr. eftirgjöf af 30 þús. kr. kaupverði jarðarinnar Leirvogstungu í Mosfellssveit, leggur nefndin eindregið á móti, að undanskildum mjer. Skal jeg gera greinargerð fyrir þeim ágreiningi. Það er um tvent að ræða fyrir hið opinbera með jarðeignir sínar, annaðhvort að selja þær eða byggja. En ef þær eru seldar, þá á ríkið ekki að fara að feta í fótspor braskara og skrúfa verðið upp úr öllu valdi. Hið háa jarðaverð er einn örðugasti þátturinn í búskap bænda. Ef jarðir ríkissjóðs eru seldar, þá verður að láta þær með svo vægum kjörum, að bændur geti komist út af greiðslunum. Mun jeg því greiða atkv. með þessari brtt., þó hinir nefndarmenn verði á móti. XC. brtt., frá hv.þm. Barð., um að kaupa húseign Einars fyrv. sýslumanns Jónassonar á Patreksfirði, er nefndin á móti. Eftir þeim upplýsingum, sem fram eru komnar, mun stjórnin hafa aðgang til að ráðstafa þeirri eign eftir öðrum vegum en þeim, er hjer ræðir um. Er því brtt. óþörf. Þá er það brtt. XCI., frá báðum hv.þm. Rang. og hv. 3. þm. Reykv., um að gefa eftir og endurgreiða Rangárvallasýslu kr. 36811,61, sem er nokkur hluti af 1/3 kostnaðar við endurbyggingu þá á Holtaveginum, sem gerð var á árunum 1922–'24. Vegamálastjóri hefir lagt til, að sýslunni væri endurgreitt þetta fje. Nefndin hefir óbundnar hendur um þessa brtt., en óklofin mun hún ekki vera. Hv. 1. þm. S.-M. á brtt. um að ábyrgjast 80 þús. kr. rafveitulán fyrir Búðahrepp. Þessi lánsheimild hefir þegar verið veitt áður, og er þetta því að nokkru leyti endurveiting, og leggur meiri hluti nefndarinnar til, að hún verði samþykt. Síðasta brtt. á þskj. 435 hefir verið tekin aftur, eftir að hæstv.atvmrh. hafði komið með brtt. við þá brtt. Meiri hluti nefndarinnar hefir fallist á tillögu hæstv.atvmrh. í þessu máli. Brtt. þessi hefir þegar verið nokkuð rædd, og mun þeim umræðum hvergi nærri lokið. Jeg skal ekki orðlengja um hana að sinni; gefst ef til vill tækifæri til að ræða um hana seinna. Þá eru enn nokkrar brtt., sem komið hafa fram síðar. Á þskj. 450 er brtt. frá hv.þm. Rang. og hv. 3. þm. Reykv. um styrk til vegar yfir Hvolsvöll. Nefndin hefir óbundnar hendur um þá till. Sama er að segja um II. brtt. á sama þskj., frá hv. 1. þm. Árn., um hækkaðan styrk til efnarannsóknastofunnar. Mun þó meiri hluti nefndarinnar hallast að varatillögunni. Brtt. á þskj. 458 er nefndin mótfallin, bæði þeirri fyrri, frá hv.þm. Rang., um sandgræðslu í Gunnarsholti, og eins þeirri frá hv.þm. Barð., viðvíkjandi viðlagasjóðsláni Suðurfjarðahrepps. Nefndin hefir ekki fallist á þær. Nokkrar brtt. frá hæstv.atvmrh. eru á þskj. 460. Um fyrstu till., um Vesturlandsveginn, hefir nefndin óbundnar hendur. II. brtt. getur nefndin að vísu fallist á, en leggur þó áherslu á, að því fje sje varið í þeim sama tilgangi og hún lagði til. En ef nauðsyn verður á að verja einhverju fje til flugferða, þá má ekki taka það af þessum lið, heldur verður að fá það á annan hátt. I. brtt. á þskj. 468, um að veita Magnúsi bónda Þorlákssyni á Blikastöðum styrk til búnaðarkenslu, hefir hv. 2. þm. Skagf. gert grein fyrir. Skal jeg engu bæta við það, en nefndin hefir óbundnar hendur í því máli. II. brtt. er frá hv.þm. V.-Ísf., um að veita 2000 kr. styrk til bókasafna við unglingaskóla. Við hv.þm. Borgf. höfum tekið aftur till. okkar um fjárveitingu til bókasafns Hvítárbakkaskólans og höllumst að þessari till., og eins nefndin í heild. - Síðustu till. á þessu þskj., um styrk til síra Jóhannesar L. L. Jóhannssonar, er meiri hluti nefndarinnar á móti. Læt jeg svo staðar numið að sinni, en hafi jeg eitthvað eftirskilið, eða ef einhver kann að óska frekari skýringar, þá mun mjer gefast kostur á að gera þess grein síðar.

Jón Ólafsson Á þskj. 435 á jeg nokkrar brtt., ýmist einsamall eða með öðrum. Það hefir nú viljað svo til, að hv.frsm. og hv. nefnd hafa lagt móti þeim flestum. Það eru að vísu svo margar brtt., að það kann að vera rjett, að vandi sje að velja þar á milli. Jeg ætla að minnast lítillega á brtt., sem við hv. 1. þm. Reykv. flytjum, um lítilsháttar bætur á halla þeirra manna og stofnana, sem unnið hafa að hinu mikla og þjóðnýta fyrirtæki, orðabók Sigfúsar Blöndals. Jeg vona, að hv.þm. láti ekki það ámæli á sjer liggja, að vilja ekki líta sanngjörnum augum á það erfiði, sem þeir hafa á sig lagt. Jeg geri ráð fyrir, að menn segi, að t. d. Jón Ófeigsson hefði getað hætt við verkið, er hann sá, hvað mikið það var, eða krafist kauphækkunar. En þeir, sem þekkja hann, skilja vel, að kappgirni hans og samviskusemi leyfðu honum ekki að skiljast svo við þetta mál, að það máske biði við það óbætanlegan hnekki, eða jafnvel, eins og margir, sem til þekkja, álíta, hefði hleypt verkinu í algert strand um óákveðinn tíma. Endirinn varð því sá, að hann hjelt verkinu áfram, þótt hann sæi, að svona lítið væri að hafa upp úr því. Hann hefir að sjálfsögðu hugsað sem svo: Ef jeg vinn verkið vel, þá verður litið á það af sanngirni og mjer bætt þetta upp að einhverju leyti. Fram á þetta förum við einmitt í till. okkar. Sama máli gegnir um prentsmiðjuna. Þeir gerðu samning um prentunina; en er þeir tóku að vinna verkið, sáu þeir brátt, að þeir lengju ekki unnið það fyrir það verð, er þar var tiltekið. Því eins og hv. 1. þm. Reykv. tók fram, þá hafði verkið breytst svo í meðförunum, að það hafði vaxið um helming. Það gat enginn vitað í byrjun, hvað verkið yrði mikið, og var því gengið að samningunum í blindni. Eftir að það varð augljóst, að verkið myndi dýrara en búist var við, var skipuð nefnd til að meta þær bætur, sem prentsmiðjunni bæri að fá. Komst hún að þeirri niðurstöðu, að 20 þús. kr. væri hæfilegt, en prentsmiðjan hafði farið fram á 35 þús. kr. Eins er það með verk Jóns Ófeigssonar. Þetta var feiknaverk, eins og mörgum mun kunnugt, sem litið hafa bókina, sem þó ekki ber með sjer allar þær breytingar, sem því fylgja að eiga að koma niður á tiltekið blað ákveðnum orðafjölda. Að loknu þessu verki mátti segja, að heilsan væri og þrotin; mjög tíð aðsvif ásóttu hann og varð hann að lokum að sigla til útlanda sjer til heilsubótar út af öllu saman. Ef hv. Alþingi lítur ekki á þetta sem verðugt launa, þá veit jeg ekki, á hvað það vill líta með velvilja. Þá hefi jeg borið fram, eins og á síðasta þingi, till. um að veita fjelaginu Landnám 2000 kr. styrk. Jeg geri ekki ráð fyrir, að nokkur sá, sem komið hefir inn fyrir bæinn og litið á, hvað þar hefir verið gert, geti vjefengt það, að fjelagið hafi unnið gott verk og þarflegt. Það lá við borð, að þau lönd væru tekin og ráðstafað á annan hátt, þannig að bærinn ljeti rækta þau og reka þar búskap fyrir sinn reikning. En nú sýna þar verkin merkin um starf fjelagsins. Að vísu er því ekki að neita, að Búnaðarfjelag Íslands lagði styrk til þessa fyrirtækis með mælingum og þvílíku, og skal þess minst með þakklæti. En ef fjelagið hefði ekki unnið að þessu, þá væri þessu hagað öðruvísi og verkið ekki komið á eins góðan rekspöl. En mest blöskra mjer þau mótmæli hv.frsm., að með lögunum um byggingar- og landnámssjóð sje greiðlega sjeð fyrir þess háttar starfi. Þetta er rangt; sá sjóður getur ekki sint þessu starfi nema að litlu leyti. Það þarf ekki annað en líta á 1. mgr. 4. gr. í þeim lögum til að sjá, að byggingar á jörðum, sem þegar eru í ábúð, skuli ganga fyrir. En byggingar á mörgum jörðum eru svo slæmar, að ætla má, að ekki verði mikið fje afgangs fyrst í stað. Ennfremur má búast við, að með aukinni ræktun verði jörðum skift í fleiri býli. Liggur því þar næst fyrir sjóðnum að hjálpa til að koma upp byggingum á þeim býlum, sem þannig hefir verið skift úr jörðum. Sýnir þetta ljóslega, að ekki er hægt að búast við, að bæirnir njóti mikils af fje þess sjóðs. Er þó ekki vanþörf á, að bæjunum sje sint eitthvað í þessu efni. Álit mitt er það, að starfsemi svona fjelags til að vekja menn og hvetja sje meira virði heldur en sá litli styrkur, sem farið er fram á, að því sje veittur. Nú er búið að afgreiða jarðræktarlögin, með þeirri breytingu, að stofna skuli verkfærasjóð. Er tilgangurinn að fá menn til að vinna meira með verkfærum en orðið er, með því að veita verkfæralán og styrk að ½, ef um hestaverkfæri er að ræða. Þar fá bændur ekki litla þóknun fyrir hvert dagsverk, sem unnið er með verkfærum, sem verkfærasjóður veitir fje til að kaupa. Jeg sje ekki betur en komið sje svo vel á veg með að hvetja bændur til jarðræktar, að ekki sje hægt að komast öllu lengra að svo stöddu. En ef litið er á það, sem gert er fyrir kaupstaðina í þessu efni, þá verður að kannast við, að þótt þeir sjeu ekki útilokaðir, þá hafa þeir ekki eins greiðan aðgang að þessum hlunnindum og bændur hafa, heldur er sneitt hjá þeim, sem í bæjum búa. Það er ekki hætta á, að verkfærasjóðurinn lendi hjá bæjunum, en að vísu eru þeir betur settir en bændur úti á landsbygðinni vegna aðstöðumunar. En mjer gremst það, að oft kemur fram hjá þingbændum of mikil smámunasemi og þröngsýni í garð kaupstaðanna, og það kemur einmitt í ljós í þessu máli. Þá á jeg brtt. ásamt hv. 1. þm.N.-M., um að veita Sveinbirni Sveinssyni styrk til leiðbeininga og tilrauna um laxveiði í sjó. Þó till. sje nú orðuð svo, þá er það engan veginn eingöngu laxveiði, sem höfð er fyrir augum, því þetta veiðarfæri, laxnótin, er fyrir allan fisk. Jeg geri ráð fyrir, að fáir þekki þetta veiðarfæri, og skal því lýsa því nokkuð. Þegar búið er að leggja það einu sinni, getur það altaf legið, og inn í það kemur allmikið af fiski, sel og hnýsum og öðru Sjófangi. Áhald þetta er kostnaðarlítið; þegar búið er að leggja það, þarf ekki annað en líta í það við og við, eftir hentugleikum. Það er ekki hætta á, að fiskurinn eyðileggist, þótt ekki sje vitjað lengi um; hann lifir og bíður. Þetta er því tiltölulega fyrirhafnarlítið veiðarfæri og getur gefið allmiklar tekjur, ef farið er með það af þekkingu. Það kostar um 300 kr., og er það ekki ægileg upphæð. Það er líkt á komið með þetta og þegar klaktilraunirnar voru gerðar. Þegar Þórður Flóventsson fjekk styrk til þeirra, kom hann miklu til vegar með áhuga og dugnaði, þótt hann skorti ef til vill fullkomna þekkingu. Svo er og með þennan mann; hann vill gjarnan verða landsmönnum að liði, láta þá njóta áhuga síns og reynslu í þessu efni og kenna þeim að fara með þetta veiðarfæri, svo þeir geti haft þess not. Jeg vil geta þess, að Fiskiþingið sá nauðsynina á þessu og veitti 500 kr. Jeg er sannfærður um, að þó að þetta nái ekki fram að ganga nú, hlýtur að fara svo fyr eða síðar, að það verði samþykt. Enda er þetta mál þess vert, að eitthvað verði gert fyrir það í framtíðinni. Jeg sje ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þessar brtt., nje heldur fara að skifta mjer af brtt. annara þm. Þó vil jeg minnast ofurlítið á þá brtt. sjútvn., sem fer fram á styrk til Árna Friðrikssonar. Það er leitt, að fjvn. skuli ekki vera á eitt sátt um hana, þó að hún leggi heldur með henni. Það stendur öðruvísi á um þennan unga mann en flesta aðra námsmenn, sem beiðast styrktar. Hann er að ljúka námi, er þegar orðinn nokkur vísindamaður og er líklegur til mikils í framtíðinni. Það sýnir best, hvers álits hann nýtur, að honum hefir þegar verið boðið að taka þátt í vísindalegum leiðangri til Indlands. Jeg vænti þess fastlega, að þessi brtt. nái fram að ganga.

Pjetur Ottesen Jeg stend upp til þess að svara nokkrum athugasemdum, sem gerðar hafa verið við ræðu mína í gær. Fyrst ætla jeg að víkja að hv. 2. þm. Árn. (MT). Hann hóf ræðu sína, að því leyti, sem hún snerist um brtt. mína viðvíkjandi eftirgjöf á Flóavegarláninu, með því, að erfitt væri að skilja hugsanaferil minn í þessu máli. Eiginlega virtist honum jeg ekki hafa komið auga á neitt annað en eftirgjöfina á láni til vegarins. Jeg býst við, að hv.þm. sje lítil þægð í, að þessari tillögu hafi verið veitt sjerstök eftirtekt. Það má segja um mig: Leyfist kettinum að líta á kónginn. Hv. þm. verður að sætta sig við, að till. verði veitt eftirtekt. Og það, sem veldur því, er það, að farið er inn á þá braut, sem er fullkomlega athugaverð. Það er sama þó hv.þm. og hæstv. ráðh. krossi sig og segi, að þetta skapi ekki fordæmi. Það gerir það samt. En um leið og hv. 2. þm. Árn. neitar því, að þetta skapi fordæmi, viðurkennir hann og lýsir yfir því, að Rangæingar eigi sanngirniskröfu á því að fá eftirgjöf í sömu átt. Háttv. þm. var nógu strangur gagnvart kröfum Rangæinga og öðrum kröfum, sem fram komu við 2. umr. um þetta, en nú, eftir að liðin er rúm vika, lýsir hann yfir því, að hann sje albúinn til þess að greiða atkvæði með því, að þær kröfur nái fram að ganga. Hann er með öðrum orðum búinn að - lýsa yfir því, að eftirgjöfin hafi skapað fordæmi. Hann játar í öðru orðinu því, sem hann neitar í hinu. Jeg verð að segja, að ef minn hugsanaferill í þessu máli þykir skrykkjóttur, þá er enn skrykkjóttari hugsanaferill hv. 2. þm. Árn. Jeg veit, að hann hefir í upphafi sett sjer það takmark að opna ekki sálarsjón sína fyrir öðrum tillögum í þessa átt en þeim, sem eru til hagsmuna fyrir hans eigið kjördæmi, en hann hefir mist marks með framkomu sinni í gær. Jeg býst við, að þar sem ekki þurfti lengri tíma en raun varð á til þess að breyta skoðunum hv.þm. í þessu efni, muni ekki líða ýkjalangur tími, þar til sjóndeildarhringur hans víkkar enn frekar. Auk þess sem eftirgjöf á Flóavegar-láninu er athyglisvert að því leyti, sem hún skapar fordæmi, voru nokkur orð í ræðu hæstv. fjmrh., sem gera þá tillögu enn athyglisverðari, og mun jeg koma að þeim síðar. En nú kem jeg að höfuðröksemd hv. 2. þm. Árn., sem er sú, að Árnessýsla hafi lagt miklu meira til vegamálanna en aðrar sýslur. Vitnaði hann í skýrslu vegamálastjóra, sem hjer liggur fyrir. Í skýrslunni er samanburður á Árnessýslu og fjórum öðrum sýslum, Gullbringu- og Kjósarsýslu, Rangárvallasýslu, Mýrasýslu og Borgarfjarðarsýslu. Hún nær yfir tímabilið 1906-1921. Þar kemur í ljós, að Árnessýsla hefir lagt meira til vegamálanna en hinar fjórar hver um sig, og á því byggir hv.þm., að Árnessýsla hafi orðið harðast úti, og hafi yfirleitt orðið svo hart úti, að hún ein eigi rjett á að fá eftirgjöf. Jeg vil benda á það, og biðja hv. dm. að veita því athygli, að það er síður en svo, að þessi mælikvarði sje einhlítur. Það, sem fyrst verður að athuga, er það, hve mikinn hluta þessa tímabils, frá 1906–1921, hver sýsla hefir notið hagsmuna af þeirri akbraut, sem kostnaðurinn aðallega stafar af. Í þessu sambandi vil jeg benda á nokkur atriði. Byggingu Flóabrautarinnar er lokið fyrir aldamót. Árnessýsla hefir þess vegna notið hagsmuna af brautinni alt þetta tímabil, sem um var getið. Holtabrautinni var lokið skömmu eftir aldamótin. Rangæingar hafa því notið hagsmuna af brautinni alt tímabilið. Borgarfjarðarbrautinni er ekki lokið fyr en 1915. Borgfirðingar njóta því ekki hagsmuna af brautinni að öllu leyti nema 2/5 hluta tímabilsins. Aðalvegalagningarinnar í Gullbringu- og Kjósarsýslu - hjer suður með sjó - nýtur Kjósarsýsla ekki nema nokkurn hluta þessa tímabils. Það virðist því leiða af sjálfu sjer, þegar farið er að vega það, hvaða sýslur hafi orðið harðast úti, að ekki fæst rjettur grundvöllur, nema metinn sje kostnaður sýslnanna við vegabætur annarsvegar og hagsmunir sýslnanna af vegunum hinsvegar. Nú er það vitað, að Árnesingar og að nokkru leyti Rangæingar hafa fyrstir manna hjer á landi notið hagsmuna af flutningabrautum, sem bygðar eru fyrir ríkisfje eingöngu. En hinar sýslurnar, sem jeg gat um, njóta þessara hagsmuna bara tæpan helming þess tímabils, sem um er að ræða. Þegar þetta er athugað og þess er gætt, að kostnaður sýslnanna af vegaviðhaldi er ekki nema lítið brot af þeim hagsbótum, sem akvegasamband er fyrir hjeruðin, sýnist ályktun hv. 2. þm. Árn. alveg hafa snúist við. Það er staðreynd, að þau hjeruð, sem fyrst fengu akvegi, hafa orðið best úti, en hin, sem lengst hafa orðið að bíða, verða verst úti. Ef þetta mál er athugað á rjettum grundvelli, er ályktun hv. 2. þm. Árn., sem tekið var undir af tveim hæstv. ráðherrum, hrundið. Jeg get því látið það, sem jeg hefi nú sagt, nægja sem svar við ræðum beggja hæstv. ráðherra, að öðru leyti en því, að jeg þarf að svara hæstv. fjmrh. nokkrum orðum um lánsupphæðina. Út af því, sem hv. 2. þm. Árn. sagði um endurbyggingu Flóavegarins, að hún hefði verið valdboð, sem sýslubúar hefðu alls ekki óskað eftir, verð jeg að segja það, að það valdboð er fram komið af því, að Árnesingar höfðu ekki int af hendi þær skyldur, sem þeir höfðu tekið sjer á herðar um að halda veginum við. Valdboð var þetta ekki framar því, að gengið var eftir, að haldnir væru gerðir samningar. Hv. þm. talaði um það bæði nú og við 2. umr., en þá gafst mjer ekki tækifæri til að svara honum, að Árnesingar hefðu orðið mjög hart úti síðustu árin, þar sem á þeim hvíldi viðhald vegarins. Eins og kunnugt er, fór endurbygging Flóabrautarinnar fram 1920–1922. Á þessum árum var alt viðhald á brautinni borgað úr ríkissjóði í sömu hlutföllum og byggingarkostnaður, að 2/3 hlutum. Þá þarf að athuga, hvernig fer um viðhaldið á tímabilinu frá því að endurbyggingunni var lokið og þar til brautin var gerð að þjóðvegi, sem jeg ætla, að hafi verið 1925. Jeg vil skjóta því hjer inn, að auk þess, sem viðhald var greitt að 2/3 hlutum, voru lagðar í veginn 27 þúsund krónur árið 1920 í sambandi við konungskomuna. En ekkert var greitt á móti frá hjeraðinu. Viðhald vegarins 1923, 1924 og 1925 er þá þannig, að ríkissjóður leggur fram 1923 474 krónur, 1924 7305 kr. og 1925 6844 krónur. Jeg veit ekki, hvort viðhaldskostnaðurinn var meiri en þetta. En jeg hefi sýnt fram á, að þarna hefir ríkissjóður líka lagt fram allmikið af mörkum til viðhaldsins. Jeg hefi sýnt fram á, að Árnessýsla hefir á þessum árum notið sjerrjettinda fram yfir aðrar sýslur, sem að fullu og öllu hafa orðið að greiða vegaviðhald á þessum árum. Jeg er þá búinn að drepa á meginástæðurnar gegn minni tillögu og fyrir því, að ekki sje full sanngirni gagnvart öðrum sýslum að taka Árnessýslu þannig út úr. - [Fundi frestað]. Þegar fundi var frestað áðan, var jeg búinn að tala um aðalástæður hv. 2. þm. Árn. gegn þeirri brtt., sem jeg ber fram við heimild til uppgjafar á Flóavegarláni. Þá á jeg ekki nema nokkur smáatriði í ræðu hans eftir. Hv. þm. gat þess í sambandi við þetta mál og í sambandi við það, að þessi eftirgjöf hefir verið tekin upp í fjárlagafrv. hæstv. stjórnar, að það gæti ekki orkað tvímælis, sem ríkisstjórnin tæki í fjárlög. Mjer þótti þetta harla einkennileg framsetning, þar sem þessi kenning hv.þm. er í ósamræmi við breytni hans. Hann hefir með öðrum fjárveitinganefndarmanni leyft sjer að gera stórvægilega breyting á fjárlagafrv. eins og það er, eins og kunnugt er, borið fram af hæstv. stjórn. Það hefir því fyrir hans sjónum orkað allmjög tvímælis, hvað tekið hefir verið inn í fjárlög og hvað ekki. Því hefði verið rjettara að takmarka þá heldur þessa staðhæfingu við till. heldur en tala á jafnbreiðum grundvelli og hann gerði. Þá talaði hv.þm. um vegamálastjóra og þótti honum gert of hátt undir höfði með því að vitna í hans tillögur um vegamál; hann væri ekki fjármálaráðherra, sem og rjett er. En hitt leiðir eigi að síður af sjálfu sjer, að þingmenn verða að leita til hans, ef þeir vilja fá heildaryfirlit yfir vegamál landsins. Hann er sá maður, sem að sjálfsögðu hefir mesta þekkingu og mestan fróðleik um þau efni öll, og hann á að vera ráðunautur þings og stjórnar í þeim sökum. Loks vjek hv.þm. að athugasemd þeirri, sem jeg hefi borið fram í sambandi við brtt. og ætlast til, að hnýtt verði aftan í eftirgjafartill., ef nokkur verður. Honum þótti það undarlegt að fara að lögbjóða í fjárlögum, hvernig færi um lagningu og viðhald fyrirhugaðra vega á Flóaáveitusvæðinu. Það væri mál, sem heyrði undir sýslumann og sýslunefnd. Það er svo að vísu, en það snertir þó einnig ríkisstjórnina, svo að það er öldungis rjettmætt að setja þetta skilyrði. Þess er krafist áður en veitt er fje úr ríkissjóði til sýsluvega, að sýslunefnd hafi ákveðið, að vegurinn skuli vera sýsluvegur og sýslan taki að öllu að sjer viðhald hans. Virðist mjer full ástæða til að gera slíka samþykt sem hjer er farið fram á. Allur er varinn góður og ekki er að vita, upp á hverju tekið verður næst. Jeg ætla að mælast til þess, að hæstv. forseti beri upp tvo liði till., a. og b., brtt. sjálfa og athugasemdina sitt í hvoru lagi, svo að hægt sje að greiða atkvæði sjálfstætt um hvorn liðinn fyrir sig. Tel jeg það rjettara eins og málið horfir nú við. Hv. 2. þm. Árn. sagði við 2. umr. hjerna á dögunum, að Árnesingar væru nokkurskonar fórnardýr landsmanna, þar sem öll þessi tilraunastarfsemi, sem einkent hefir síðustu tíma, hefir verið gerð í Árnessýslu. Árnesingar hefðu fórnað sjer fyrir aðra landshluta og væri nú svo komið, að þeir væru sokknir í framfaraskuldir. En jafnframt lýsti sami hv.þm. því yfir í sambandi við aðra eftirgjöf, er hann var að mæla fyrir, að þeir, sem þar áttu hlut að máli, væru miklu betur stæðir heldur en í gamla daga. Hann hefir lýst ástandinu eins og það er nú í Árnessýslu mjög hörmulega, - tómar framfaraskuldir, sem alla eru að setja á hausinn, en samt segir hann, að þeir sjeu miklu betur stæðir heldur en í gamla daga. Jeg get ekki almennilega samrýmt þetta með sjálfum mjer. Hvernig þetta kann að samrýmast í heila háttv. 2. þm. Árn., veit jeg ekki, en jeg býst við, að sannleikurinn liggi hjer sem oftar mitt á milli öfganna. Loks skal jeg geta þess í sambandi við það, hvað Árnessýsla þarf að leggja mikið af mörkum til vegamála, þá er mjer óhætt að segja, að það eru víst einar tvær sýslur, sem leggja harðara að sjer en Árnessýsla að þessu leyti. Samkvæmt heimildum, sem jeg hefi í fórum mínum, get jeg rökstutt það, ef á þarf að halda. Jeg held jeg hafi þá ekki ástæðu til þess að minnast á fleira út af ræðu háttv. 2. þm. Árn. En því næst koma örfá orð út af ræðu hæstv. fjmrh. Jeg gerði fyrirspurn um það til hæstv. fjmrh., hvernig bæri að skilja það, að ekki er farið fram á að gefa eftir nema kr. 40868,98 af þessu láni, þó vitað sje, að lánið nemur nú alls yfir 50 þús. kr. Jeg gerði fyrirspurn um þetta til hæstv. fjmrh. og hann hefir svarað. Jeg skildi svar hans svo, að þessi hluti lánsins, sem ekki er tilfærður í fjárlögum, skuli líka te]jast eftirgefinn. Jeg held jeg hafi skilið hæstv. ráðh. rjett. Ef svo er og þetta verður samþykt. vil jeg aðeins benda á í þessu sambandi, að mjer finst sú samþykt geta leitt til þess, að gengið verði inn á nokkuð hála braut hvað þetta snertir. Ef þetta verður gert, þá gæti svo farið, þegar eftir væri gefinn hluti úr láni, að það yrði skilið svo, að lánið væri þar með alt eftir gefið. Mjer finst hæpið að ganga inn á þessa braut. Jeg lít svo á, að heimildin nái aðeins til þeirrar upphæðar, sem stendur í fjárlögunum, en það, sem eftir stendur, teljist áfram sku]d við ríkissjóðinn, þar til það er greitt eða gefið eftir á lögformlegan hátt. Jeg tók þetta fram til að sýna, að nauðsynlegt er að fara þessa leið, bæði gagnvart þessari eftirgjöf og öðrum, þegar líkt stendur á. Mjer hefir verið sagt, að hæstv.forsrh. hafi gert hjer að umtalsefni afstöðu okkar hv. 2. þm. Skagf. til fjárlaganna að því er verklegu framkvæmdirnar snertir. Hæstv. ráðh. mun nú raunar áður hafa verið búinn að tala um þetta í Ed. Það er nú líklegast, að við hv. 2. þm. Skagf. verðum landskunnir menn fyrir þetta. Minsta kosti hafa þau blöð, sem hæstv. stjórn styðst við, gert sitt til, að svo megi verða En þar sem jeg heyrði ekki þessa ræðu hæstv.forsrh., þá fer jeg ekki frekar út í það mál, enda býst jeg við, að hv. 2. þm. Skagf. muni svara henni. Jeg mun nú vera búinn að tæma rjett minn til ræðuhalda við þessa 3. umr. fjárlaganna. En jeg vona, að hæstv. forseti veiti mjer leyfi til að gera ríflega athugasemd síðar, ef á þarf að halda.

Jón Sigurðsson Það má ekki minna vera en að jeg svari hæstv.forsrh. lítilsháttar því, sem hann beindi til mín og hv.þm. Borgf. Hið fyrsta, er hann taldi fram, var það, að lengi hefði dregist að svara þessu. Það er nú að vísu rjett, að það er langt um liðið, en þar til er því að svara, að jeg beið eftir því, að hæstv.forsrh. talaði, því jeg bjóst við, að hann myndi sjerstaklega gera að umtalsefni þann kafla fjárlaganna, er að þessu lýtur og sjerstaklega heyrir undir hann, en það eru samgöngumálin. Jeg vildi því doka dálítið við, ef hæstv. ráðh. gerði þetta að umtalsefni, en sá, sem aldrei tók til máls í þessu höfuðmáli, var hæstv.forsrh. Auk þess er það nú svo með hæstv. fors.- og atvmrh., að hann er ærið óstöðugur í sæti og sjest ekki tímunum saman í deildinni; en jeg vildi gjarnan, að hann yrði viðstaddur þegar jeg svaraði honum. Annars var höfuðatriðið í ræðu hans það, að hann hefði viljað fá fulla vissu fyrir því, að tekjuaukafrv. þau, er fyrir þinginu liggja, yrðu samþykt, áður en hann kæmi fram með till. sínar til verklegra framkvæmda í sveitum. En hvaða tekjuvissu hafði stj., er hún var að unga út frv. um sundhöll, letigarð, síldarverksmiðju o. s. frv., er nemur miljónum króna? Þá var ekki spurt um, hvort tekjuauki fengist. Hann sagði, hæstv. ráðh., að jeg sæi ekki bak við tjöldin hjá hans flokki. Er það sennilega rjett, að þar fari ýmislegt það fram, sem mjer og ýmsum öðrum er hulið. Af ræðu hans mátti draga, að hann vildi láta líta svo út, að tekjuaukatill. hefðu verið talsvert undirbúnar. Má það vera. En þegar allar ástæður eru athugaðar og þess er gætt, hve stjórnin hefir sterkan flokk að styðjast við, er notar aðstöðu sína til að keyra í gegn hvert frv., sem hún vill, þá ætti stjórnin ekki að hafa verið í efa um að geta komið einnig þessum tekjuaukafrv. gegnum þingið, og hefði því átt fyrir löngu að bera fram tillögur til verklegra framkvæmda, ef henni var það alvörumál. Það eina, sem gæti hafa valdið óvissu og sem stj. hefir orðið að ráða fram úr, er það, hversu mikið þyrfti að borga stuðningsmönnunum og vinunum sósíalistum fyrir að vera með allri tekjuaukahrúgunni. Hinar stóru útgjaldatill. stjórnarinnar gefa ástæðu til að ætla þetta, og eins hitt, að stjórnin hefir verið nokkurnveginn viss um að fá þessi tekjuaukafrv. í gegn. Stjórnin er hjer sem oftar að leika skollaleik, til þess að breiða yfir það, að skornar voru svo mjög niður verklegar framkvæmdir til sveitanna. Hæstv. forsrh. vildi halda fast við þá staðhæfingu sína, að það væri samviskuleysi og ábyrgðarleysi, að við hv.þm. Borgf. töldum okkur geta fylgt fram kröfum til frekari verklegra framkvæmda, jafnvel þótt tekjuhalli yrði á pappírnum. Hæstv. ráðh. vildi ekki gæta þess, að eftir till. okkar átti aðeins að framkvæma þetta, ef fje væri fyrir hendi. Hæstv. ráðh. hefir áður barið sjer á brjóst og barmað sjer yfir tekjuhalla, en það hefir þó ekki hamlað honum frá því að koma fram með stórar útgjaldatillögur, og það eins, þótt sýnilegt væri, að þær till. myndu skapa stóran tekjuhalla. Jeg hefi að vísu ekki Alþt. fyrir framan mig til þess að sanna þessi orð mín, en úr því er hægt að bæta, ef þurfa þykir. Jeg legg það undir dóm deildarinnar, hvors hlutur er betri, þess, er þorir að kannast við tillögur sínar, er af kann að leiða lítilsháttar halli, eða hins, er lætur svo, sem hann heimti tekjuhallalaus fjárlög, en stendur samtímis að tillögum, er skapa milj. kr. tekjuhalla. 1923 voru verklegar framkvæmdir stöðvaðar og þá voru samþyktar 278 þús. kr. til samgöngubóta, með þeim skildaga, að verkið yrði aðeins framkvæmt, ef tekjur leyfðu. Fjárlögin voru þá afgreidd með tæpum 200 þús. kr. tekjuhalla. Þetta er í rauninni ekki neitt undarlegt, því vitanlega eru upphæðir þessar bara á pappírnum. Þessar fjárveitingar eru bara heimild fyrir stjórnina, sem hún notar, ef áætlunin reynist rjett. Annars notar hún hana ekki. Og jeg man ekki betur en að blað hæstv.forsrh. legði blessun sína yfir þetta á sínum tíma, þótt nú sje það óverjandi ábyrgðarleysi. Hæstv. forsrh. endaði ræðu sína á því að endurtaka enn þau orð sín, að í till. okkar hv.þm. Borgf. hefði komið fram samviskuleysi og ábyrgðarleysi; hann endurtók þetta þrátt fyrir endurteknar skýringar okkar, sem hann hefir ekki reynt að mótmæla, að þar væri aðeins um heimild að ræða, og þrátt fyrir það, þótt hæstv . ráðh. gerði enga tilraun til þess að sýna fram á eðlismun sinna stóru útgjaldatillagna, sem skifta miljónum kr., og þessara smáu tillagna, sem við bárum fram. En geti hann ekki sýnt neinn eðlismun á tillögum okkar og tillögum stj. utan fjárlaga, þá má með sömu forsendum og hann hafði segja um hans till., að þær beri vott um ótakmarkað ábyrgðarleysi og samviskuleysi.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg skal aðeins víkja örfáum orðum að því, sem hv. 2. þm. Skagf. sagði síðast. Hann vildi halda því fram, að enginn eðlismunur væri á þeim till., er jeg hefði borið fram, og þeim, er hann ásamt hv.þm. Borgf. hefði ráðgert að bera fram. Jeg veit nú, að ef hv.þm. (JS) hugsar sig vel um, þá sjer hann, að það er stór eðlismunur á því tvennu, að veita stjórninni heimild til framkvæmda, og hinu, að fella þessar framkvæmdir inn í fasta liði fjárlaganna. Þess eru mörg dæmi, að slíkar heimildir, sem stjórninni hafa verið veittar, hafa aldrei verið framkvæmdar, t. d. stofnun húsmæðraskóla á Akureyri. Þetta hefi jeg áður tekið fram, og mínar till. eru aðeins heimildartill., sem ekki verða notaðar nema fje verði fyrir hendi. Hitt hefir ekki komið fyrir nema einu sinni, að stöðvaðar hafa verið verklegar framkvæmdir, sem teknar höfðu verið inn í fjárlögin; það var 1923. Jeg þarf ekki að fara frekar út í þetta, þar sem hv.þm. stilti orðum sínum mjög í hóf. En út af þeim orðum hv.þm., að stjórnin hefði ekki frá upphafi þurft að vera í neinum vafa um það, að hún fengi tekjuaukafrv. sín samþykt, þá má minna á það, að „villur fer sá, er geta skal“, því þessi ályktun hans er ekki rjett. Stjórnin hafði enga vissu um það fyr en alveg nú nýlega, eða milli 2. og 3. umr. fjárlagafrv. hjer í Nd. - En það er nú gott, að þetta horfir alt til friðar. Till. eru nú komnar fram og verða líklega samþyktar. Annars er það mín persónulega skoðun, að þessi ummæli þessara tveggja hv.þm. (JS og PO) hafi ekki verið runnar undan hjartarótum þeirra. Jeg þykist þekkja svo vel þessa tvo gömlu samverkamenn mína frá fjárveitinganefnd, að jeg er viss um, að þeir hafa aldrei tekið þetta upp af eigin hvötum, að stofna til framkvæmda fyrir tekjuhalla, heldur hygg jeg, að utanaðkomandi áhrif hafi verið þess valdandi, að þeir leiddust til að gera þetta.

Magnús Torfason Hv. þm. Borgf. byrjaði ræðu sína í gær á því að gera sig að kóngi, en mig að ketti, og skal jeg gjarnan samþykkja það, að jeg sje ekki nema smáköttur í samanburði við hv.þm. Borgf.

Þetta er ljeleg fyndni!

. Hv. þm. hefir getað leikið kónginn á undanförnum þingum, en annað mál er, hvort hann er það nú. En svo er að sjá, sem hann gleymi því stundum, að hann er það ekki lengur. En þar sem þessi kongur er nú „dauður“, skal jeg ekki fara lengra út í þetta í þetta sinn. Enda skulda jeg honum það, að hann rjeðist ekki á mig við 2. umr. fjárlagafrv., þegar jeg var fjarstaddur. Uppistaða þessa máls er sú, að Árnessýsla hefir lagt til vega samkvæmt skýrslu, er jeg hefi, kr. 164115,00 á 13 árum. En fjórar sýslur aðrar hafa til samans lagt fram á sama tíma kr. 146200,00. Hv. þm. ætti því að vera auðvelt að samþykkja þetta. Jeg þyrfti nú í raun og veru ekki að svara meiru, því hv.þm. reyndi alls ekki til að vjefengja þetta, sem heldur var ekki von, þar sem þetta stóð í opinberri embættisskýrslu vegamálastjóra. En hv.þm. vildi reyna að bjarga sjer með því að koma með annan samanburð, og vildi halda því fram, að hjer væri verið að ganga inn á hála braut. Hvað það snertir, þá hygg jeg, að hv.þm. Borgf. hafi hjer sjálfur lagt inn á hála braut, og er hætt við, að hann steypist á henni. En að samþykkja þessa eftirgjöf er ekki að ganga inn á hála braut. Það er aðeins hv.þm., sem hefir reynt að gera hana hála. Engar hinar sýslurnar hafa þurft að leggja fram fje til endurbyggingar og „púkkunar“ á þjóðvegum, nema Árnessýsla og Rangárvallasýsla. Hv. þm. sagði, að Árnessýsla skapaði fordæmi með þessu. En jeg var búinn að segja frá því áður, að jeg fór þess á leit við fulltrúa Rangárvallasýslu að bera samskonar till. fram. Hjer er því ekki um fordæmi, heldur hliðstætt dæmi að ræða, að mestu leyti. Þá vildi hv.þm. núa mjer því um nasir, að jeg hefði greitt atkvæði móti eftirgjöf til Rangæinga við 2. umr., en væri nú með henni. Það er rjett, að jeg sagði þá nei. En það var af því, að af ókunnugleika þingmanna Rang. og ónógum undirbúningi var krafan ranglega fram borin að því leyti, að hún var of há. En jeg sagði þeim, að jeg mundi vera með eftirgjöfinni, ef þeir klipu 4 þús. kr. af upphæðinni. Það hafa þeir nú gert. Það er því ekki hægt að tala um neinar andstæður frá minni hálfu, þótt jeg sje með þessu nú. Þá reyndi sami hv.þm. að draga úr þeim mælikvarða, sem vegamálastjóri hefir lagt á þessi mál, með því að annað komi hjer til greina, t. d. það, að Árnessýsla hafi notið lengur hagsmuna af brautum en aðrar sýslur. Þetta er nú rjett. En þó hygg jeg, að í fjárhag landsins með tíð og tíma gæti þeirra hagsmuna lítið, þegar ár og aldir líða, og engin ástæða til, að þeir gjaldi þess nú. En þegar farið er út í þennan samanburð, þá mætti nú taka fleira til samanburðar. Er þá fyrst frá því að segja, að á sama tímabili, sem Árnessýsla er skylduð til að kosta endurbyggingu brautarinnar, er það gen þvert ofan í vegalögin frá 1894. Þá má minna á það, að Árnessýsla nýtur einskis góðs af hinum miklu upphæðum, sem lagðar eru til strandferðanna árlega. Nú eru lagðar um 30 þús. kr. í samgöngurnar við Borgarnes. Þessar upphæðir, sem veittar eru árlega, geta orðið nokkuð háar með tíð og tíma og miklu meira en það, sem lagt hefir verið í þessa vegarkafla í Árnessýslu. En jeg hefi altaf litið svo á, að það væri í fyllsta máta eðlilegt, að meira fje væri veitt til vega í Árnessýslu en annarsstaðar, vegna hafnleysisins þar. Við Árnesingar vildum glaðir gefa mörg hundruð þúsund krónur til þess að eiga eins góða höfn og Borgfirðingar eiga í Borgarnesi. Þá höfum við engan búnaðarskóla, en hann hafa Borgfirðingar haft um langan tíma. Jeg hefi spurt mæta bændur í Árnessýslu að því, hvort þeir kysu heldur búnaðarskóla eða Ölfusárbrúna, og þeir hafa svarað, að þeir vildu miklu heldur hafa fengið búnaðarskólann. Borgfirðingar hafa notið mikils góðs af sínum búnaðarskóla, og má eflaust að miklum mun rekja velmegun þeirra til hans. Þetta efni mætti nú rekja lengi og víða, en það skal ekki verða gert frekar. Jeg tók aðeins þessi dæmi til þess að sýna það, að nokkuð kæmi á móti þessu annarsstaðar.

Jeg vil benda hv.þm. á það, að Hvanneyrarskólinn er landsskóli!

. Jú, en er hann nokkuð verri fyrir það, þó hann sje landsskóli, en ekki hjeraðsskóli? Hann skyldi þá vera verri fyrir það, að ríkið kostar hann að öllu leyti. En ef hv.þm. telur bændaskólann á Hvanneyri ekki sambærilegan við þetta, þá má minna hann á Hvítárbakkaskólann. Borgfirðingar hafa fengið fje til þessa hjeraðsskóla síns, og nú er í ráði að færa hann og gera hann enn veglegri. Jeg skal svo ekki fara út í meiri samanburð. Það hefir aldrei verið siður minn að telja eftir nauðsynleg fjárframlög til annara kjördæma. Þetta sýnir blátt áfram, að jeg sje þó dálítið út fyrir mitt asklok. Þá vildi hv.þm. gera lítið úr, að þetta hefði verið valdboð. En það var einmitt valdboð, gert að sýslunefndinni fornspurðri og gegn mótmælum hennar. Þá vildi þm. ennfremur halda því fram, að Árnessýsla hefði sloppið algerlega við viðhaldið meðan verið var að byggja Flóaveginn. Þetta er alls ekki rjett. Jeg hefi nú símað heim í skrifstofu mína til þess að spyrjast nánar fyrir um þetta, og reikningar sýslunnar sýna, að árið 1921 hefir sýslan borgað 5 þús. kr. til viðhalds, og á næstu árum rúmar 5 þús. kr.

Hvaða ár?

. Meðan verið var að byggja brautina. Það má vera, að það skakki ári, því að reikningar vegamálastjóra komu eftir á. Hann heimtaði, að við kostuðum viðhaldið. Jeg er ekki að ámæla hv.þm. fyrir að vita ekki þetta, en svona liggur í málinu. Sömu ár varð sýslan að borga 26 þús. kr. til viðhalds Eyrarbakkabrautinni. Eitt árið 12 þús. kr. til þessarar brautar, sem er 11 km. löng, eða meira en 1 þús. á hvern km. Þá vildi hv.þm. halda því fram, að jeg hefði sagt, að ekki orkaði tvímælis um neina af þeim till., sem hæstv. stj. hefði borið fram eða mælt með. Þetta er nú ekki rjett með farið. Jeg sagði eitthvað á þá leið, að varla orkaði tvímælis um þær till., sem hæstv. fjmrh. nú hefði borið fram. Enda þekkja allir hæstv. fjmrh. að því, að tæplega getur varfærnari mann í fjármálum og hann lætur engan leiða sig út á neinar villigötur. Það er því óhætt að treysta því, að hann tekur ekki upp aðrar fjárveitingar en þær, sem hann er sannfærður um, að sjeu nauðsynlegar og rjettmætar. Þá vildi hv.þm. halda því fram, að því er virtist, að vegamálastjóri ætti að hafa fjárveitingavald með sínum till.

Það sagði jeg aldrei

. Það var ómögulegt að skilja orð hv.þm. öðruvísi. Enda vill hann fara eftir till. vegamálastjóra, en ekki hæstv. fjmrh. Eftir því ætti vegamálastjóri að vera einskonar yfirfjmrh. þessa lands. Jeg neita því algerlega, að það eigi svo að vera. Hann á að gefa stj. skýrslur og vera henni til ráðuneytis, og ekkert annað. Samkvæmt skýrslu vegamálastjóra hefir Árnessýsla greitt á 13 árum 164115 krónur til vegabóta, en fjórar aðrar sýslur ekki nema 146200 kr. á sama tíma. Þetta sýnir, hve óskaplega hefir verið að okkur sorfið. Þá vildi hv.þm. Borgf. enn halda fram athugasemd sinni viðvíkjandi Flóaáveitufjelaginu. Jeg vil þá enn halda því fram, að hjer sje þm. að fara fram á lögbrot. En vitaskuld er þar nú ekki leiðum að líkjast. Um Flóaáveituna eru alveg sjerstök lög, og jeg vil skjóta því til hæstv. forseta, hvort hann telji rjett eða heimilt að bera þessa till. upp í hv. deild. Þá hefir verið reynt að gera sjer mat úr því, að færa beri þessa eftirgjöf tekjumegin líka, en það eru mörg fordæmi fyrir því og dæmi um, að lán hafa verið gefin eftir án þess að þetta væri gert. Þó að þetta væri ekki eftir gefið, þá er hætt við, að viðlagasjóður yrði aldrei feitur af því láni, sem sýslan getur ekki borgað. - Jeg sagði áður, að jeg skildi ekki vel hugsanaferil hv.þm. í þessu máli, og jeg stend við það. Þar sem hann greiðir atkv. með því að gefa Rangárvallasýslu eftir 40 þús. kr., þá er mjer alveg óskiljanlegt, hvernig hann getur verið á móti þessari eftirgjöf til Árnessýslu. Þá var hv.þm. að fara út í mína litlu till. viðvíkjandi Miklavatnsmýraráveitunni, um að færa niður viðlagasjóðslán til áveitunnar á þeim jörðum, sem ekki geta haft hennar not, svo ekki þurfi að hækka skatturinn á þeim bændum, sem eftir eru. Þessi sveit er fátæk og sveitarþyngsli mikil, en þar búa nokkrir duglegir og atorkusamir menn, undir þungum álögum, sem mikið stafa af ómögum úr Reykjavík. Þeir hafa eingöngu haft sig upp á landbúnaði. Það reyndist of þjettbýlt í þessari sveit, en þegar fór að verða rýmra, gátu þeir lifað og fengu kjark og dug til framkvæmda og jarðabóta. Þeir hafa lagt fram mikla vinnu og sumir unnið af sjer allar landsskuldir með jarðabótastyrk, og meira til. Einn maður á til góða hjá ríkinu um 1200 kr. fyrir jarðabótastyrk. Með öðrum orðum, þessir menn eru stórkostlega að bæta jarðeignir ríkissjóðsins og auka verðmæti þeirra. Till. hv.þm. gengur þá út á að hegna þeim fyrir það með því að láta þá borga háan skatt fyrir þessa „þurveitu“ - það er nýtt orð, dregið af því, að sumir fengu engan dropa af vatni í þessa áveitu, og hefir ekki verið hægt að slá þar eitt högg víða, sem áður voru bestu slægjur. Annars skal jeg snúa mjer að öðru atriði, sem sje því, að í raun og veru ætti ríkið að borga þessu hjeraði fyrir mistök þeirra manna, sem það hefir sent austur. Það er ekki annað sýnna en að áveitufræðingarnir hafi ekki kunnað sitt verk, það verk, sem þeir áttu að vinna þarna, og ríkið ber ábyrgð á því. Þeir eru því falsaður og svikinn varningur, sem hefir verið seldur bændum dýru verði; og hver, sem selur öðrum svikinn varning, er skyldur að borga hann að fullu. Það er ekki hægt að ætlast til þess, að sviknir verkfræðingar verði frekar en annar svikinn varningur teknir sem góð og gild vara.

Jón Sigurðsson Það eru aðeins nokkur orð, sem jeg vil segja út af orðaskiftum okkar hæstv.forsrh. Hann vildi vjefengja það, að enginn eðlismunur væri á till. okkar. Jeg held fast við það, að fjárveitingar til verklegra framkvæmda í fjárlögum eru ekki annað en heimild fyrir stj., en engin skylda. Enda hefir stj. hagað sjer eftir því. Árið 1923 taldi stj. sjer heimilt að hætta öllum verklegum framkvæmdum, og var það ekki átalið eins og á stóð. Það stendur því fast, sem jeg hefi sagt, að þetta eru ekki annað en heimildir, sem stj. reynir að framkvæma eftir bestu getu. Þá sagði hæstv.forsrh. að lokum, að hann vildi ekki trúa, að fyrirvari okkar hv.þm. Borgf. væri runninn undan okkar hjartarótum, og vitnaði þar til sinnar fyrri viðkynningar við okkur í fjvn. Jeg verð að segja, að mjer kemur þetta einkennilega fyrir. Jeg þykist hafa sýnt fulla einurð á því undanfarið, ekki síður en nú, að krefjast þess, að hlutur sveitanna hvað samgöngubætur og aðrar framkvæmdir snertir sje ekki fyrir borð borinn. Jeg þykist þess vegna vera í fullu samræmi við sjálfan mig og mína stefnu á undanförnum þingum.

Frsm. ( Bjarni Ásgeirsson) Jeg verð að þakka hv.þm. fyrir góðar undirtektir undir till.fjvn. og hve lítt þeir hafa gefið tilefni til frekari svara. Jeg verð þó að víkja dálítið að hv. 3. þm. Reykv. (JÓ1) út af þeim ámælum, sem hann kom fram með í garð bænda hjer á þingi fyrir þröngsýni gagnvart kaupstöðunum. Jeg get alls ekki tekið á móti slíkum ákúrum orðalaust, sjerstaklega með tilliti til þeirrar breytingar, sem nú er nýbúið að samþykkja hjer í deildinni á jarðræktarlögunum, sem gerir kaupstöðunum eins hátt undir höfði og sveitunum að því er snertir fjárstyrk samkv. II. kafla þeirra laga. Jeg sje ekki, að sjerstök þörf sje á þessari umræddu fjárveitingu, sem hv.þm. fer fram á. Jeg veit ekki betur en Búnaðarfjelagið hafi þetta með höndum. Það er líka í þess verkahring og það fær til þess fje úr ríkissjóði og hefir starfskröftum á að skipa til þess. Í öðru lagi vil jeg benda hv.þm. á, þar sem hann var að tala um, að erfitt væri fyrir kaupstaðabúa að koma upp nýbýlum, að ef lögin um byggingar- og landnámssjóð verða samþ., þá er kaupstöðunum einnig þar gert jafnhátt undir höfði. Annars er ekki nema gott um þetta fjelag að segja, en jeg tel, að Búnaðarfjelag Íslands eigi að hafa forgöngu í þessu máli. Eina brtt. leiddi jeg af ásettu ráði hjá mjer. Það var brtt.hv.þm. V.-Sk. (LH) um 1500 kr. til Álftveringa til þess að verja engjar fyrir spjöllum. Eftir upplýsingum, sem jeg hefi fengið, mundi þessi styrkur ekki koma áð fullum notum, og fyrv. stj. mun hafa gert samning við Sveitarfjelagið um þetta. Ef þessi till. væri samþ., þá fjelli sá samningur um leið úr gildi. Annars skal jeg geta þess, að fyrir nefndinni lá beiðni frá bændum í Álftaveri um lánveitingu fyrir hönd sveitarinnar til þess að geta staðið straum af sínum hluta kostnaðar við þetta. Vil jeg ráða hv.þm. til að fara þá leið, og get jeg heitið honum fyrir hönd nefndarinnar, að hún mun styðja það. Að því er snertir till.fjvn. um 20 þús. kr. til innflutnings sauðnauta skal jeg benda á, að líklegasta leiðin til að koma þessu merkilega máli í framkvæmd mun vera sú, að leita samninga við stjórn Dana um að fá sauðnaut frá Grænlandi. Ef það gæti tekist, hygg jeg, að það yrði ódýrasta leiðin. Þá vil jeg að lokum aðeins minnast með nokkrum orðum á till. þá, sem fyrir liggur um, að ríkissjóður gangi í ábyrgð fyrir alt að 320 þús. króna lánum til fjelagsmanna í Samvinnufjelagi Ísfirðinga. Það, sem jeg segi um þetta mál, tala jeg frá sjónarmiði meiri hluta fjvn., þess hluta hennar, sem lagði til, að ábyrgðarheimildin væri veitt, og jeg geri ráð fyrir, að það sje í samræmi við skoðanir Framsóknarflokksins. Það tala margir um þetta á þá leið, að hjer sje eitthvað spánýtt á ferðinni, en jeg get ekki fundið neinn eðlismun á þessari ábyrgð og öðrum, sem þingið hefir heimilað. Við erum nú að ganga frá 250 þús. kr. ábyrgð fyrir Siglufjarðarkaupstað, þó að það sje ekki ný ráðstöfun, heldur gamalt loforð, sem þingið er bundið við. Jeg veit ekki betur en ríkið standi í ábyrgð fyrir Reykjavík fyrir lánum, sem bærinn hefir tekið til hafnargerðar, rafveitu, vatnsveitu og fleira. Menn segja máske, að hjer sje sá munur á, að á síðarnefndu stöðunum sje um fasteignir að ræða, sem veiti meiri tryggingu en bátafloti Ísfirðinga. En mjer er spurn, - hvers virði er t. d. bryggja á Siglufirði eða hafnarmannvirki í Reykjavík, ef atvinnulífið lamast, svo að enginn arður verði af fasteignunum, og hvers virði er þá að eiga veðrjett í þeim? Það, sem alt veltur á, er, að atvinnulífið sje í fullu fjöri. Ábyrgð bæjarstjórnar, hvar sem er, er auðvitað einskis virði, ef atvinnurekstur bæjarbúa er í kalda koli. Það ber alstaðar að sama brunni, að til þess að einstaklingar og bæjarfjelög geti risið undir sínum skuldbindingum, þarf atvinnulífið að vera í viðunandi lagi. Með það fyrir augum og í von um, að það takist að koma atvinnulífinu á Ísafirði á rjettan kjöl, tel jeg hiklaust rjett að veita þessa ábyrgð. Eftir lýsingum á ástandi kaupstaðarins eru engar líkur til annars en að hallæri verði þar á næstu árum, ef ekki verða gerðar gagngerðar breytingar á högum þorpsbúa og reynt að koma fótum undir þessa einu atvinnugrein, sem getur orðið þeim til bjargar. Jeg skal í þessu sambandi benda á það, að ekki alls fyrir löngu voru Gerðahreppi veittar 40 þús. kr. sem hallærislán. Nú eru íbúar Ísafjarðar 8 sinnum fleiri en íbúar Gerðahrepps voru há, enda er upphæð sú, sem hjer er farið fram á, 8 sinnum hærri, svo að hlutföllin eru í fullu samræmi. Ef það var rjett á sínum tíma að veita Gerðahreppi þetta hallærislán, þá er það engu síður rjett nú að láta Ísafjörð njóta sömu hjálpar til þess að forða honum frá að lenda í sömu fordæmingunni. Jeg fyrir mitt leyti er bjartsýnn á, að þetta fyrirtæki hepnist vel, en hinsvegar hygg jeg, að hallærislán hafi aldrei verið veitt með þeirri vissu, að þau yrðu endurborguð, enda væri óafsakanleg harðýðgi að setja það sem skilyrði, þegar það væri vitanlegt, að fólkið hryndi niður án þessarar ráðstöfunar. Jeg sje ekki annað en að það, sem farið er fram á. sje fyllilega sanngjarnt, hvernig sem á það er litið. Og það, sem er þess valdandi, að jeg fyrir mitt leyti greiði með sjerstakri ánægju atkvæði með þessari ábyrgð, er það, að þetta er í fyrsta sinn, að alvarlegar tilraunir eru gerðar til þess að koma nýju skipulagi á sjávarútveginn á grundvelli samvinnunnar, og þar sem framsóknarflokkurinn byggir stjórnmálastarfsemi sína á þeim grundvelli, tel jeg skýlausa og siðferðislega skyldu flokksins að greiða máli þessu atkvæði sitt. Mesta meinið í fyrirkomulagi útgerðarinnar hefir verið það, að hún er bygð á þeim grundvelli, sem veldur því, að atvinnurekendur og vinnuþiggjendur vaxa hvorir frá öðrum og fjarlægjast, til tjóns fyrir báða aðilja. Það er fyllilega tími til kominn að reyna að lagfæra þetta og sameina þessa tvo flokka í eina persónu, sem er hvorttveggja í senn, eigandi og verkamaður. Það er það fyrirkomulag, sem ræður í sveitum og sem við bændur byggjum á. Jeg sje heldur ekkert á móti því, að upp rísi ný grein í sjávarútveginum: og sjest þá, hvort betra reynist, samvinnufyrirkomulagið eða það, sem áður hefir verið. Þar að auki virðist lögum Samvinnufjelags Ísfirðinga svo fyrir komið, að fjelagið verði sterk hvöt til þess að glæða hið sanna einstaklingsframtak sjómannanna og þar með atvinnulífið í kaupstaðnum.

Hákon Kristófersson * Jeg verð að segja það, að jeg hefi ekki ástæðu til að þakka hv. nefnd fyrir góðar undirtektir um mínar till., og þykir mjer leitt, að engin af þrem brtt. mínum skuli hafa fundið náð fyrir augum hv. nefndar. Viðvíkjandi fyrstu brtt. minni, um eftirlaunahækkun til Sigurðar Magnússonar læknis, þarf jeg ekki að endurtaka það, sem jeg sagði henni til stuðnings um þann ágæta heiðursmann. En það þykir mjer harla einkennilegt hjá nefndinni, og hún ekki sjálfri sjer samkvæm, þegar Þorvaldur nokkur Pálsson læknir er látinn standa með 300 kr. aukaeftirlaun í fjárlögunum. Hefi jeg fyrir þessu heimild hæstv.forsrh. og vænti þess, að hv.frsm. taki hana gilda. Hv. frsm. virtist óttast, að þessi till. mín mundi skapa fordæmi, ef samþ. væri, en slíkt getur alls ekki átt sjer nokkurn stað. Annars treysti jeg svo rjettsýni og sanngirni hv. deildar, að hún samþ. þessa till. mína. Þá kem jeg að till. minni um eftirgjöf á viðlagasjóðslánitil Suðurfjarðahrepps. Hv. frsm. kom með þau sömu skilaboð frá nefndinni viðvíkjandi þessari till. minni og hinni fyrri, sem sje þau, að nefndin sæi sjer ekki fært að aðhyllast þessa till. En það þykir mjer einkennilegt, að hv.frsm. lýsir yfir því, að vel geti verið fyrir hendi, að einstaklingum þjóðfjelagsins verði eftir gefnar um 20 þús. kr. Þetta örlæti nefndarinnar er jeg ekki að lasta, en hinsvegar finst mjer kenna mikils ósamræmis hjá nefndinni, þegar hlaupið er undir bagga með einstökum mönnum, sem vel gætu int skuld sína af hendi sjálfir, en setur sig hinsvegar þvert í götuna, þegar heil bygðarlög eiga í hlut, sem erfitt eiga uppdráttar. Þykir mjer leitt, að nefndin hefir ekki sjeð sjer fært að sinna þessari till. minni. Látum svo vera, að nefndinni hafi vaxið þetta í augum, en hitt finst mjer undarlegt, að setja sig upp á móti eftirgjöf vaxtanna, ef skuldin er greidd. Mjer er alveg óskiljanleg niðurstaða nefndarinnar, og það því fremur, sem hv.frsm. hennar leitaðist ekki við að bera fram ástæður fyrir þessari synjun. Veit jeg þó, að jafnrökfimur og greinagóður maður sem hann er mundi hafa gert það, ef hann hefði sjeð sjer það fært og nefndin hefði haft nokkrar frambærilegar ástæður fyrir þessari neitun. Það gleður mig, að hv.frsm. telur það óafsakanlegt að hlaupa ekki undir bagga með þeim bygðarlögum, sem í þröng eru stödd, en því óafsakanlegri virðist mjer framkoma hv. nefndar í þessu máli, sem jeg hefi skýrt frá. Þegar jeg legg þetta niður fyrir mjer, verð jeg að álykta, að nefndin hafi haldið umsögn mína svo litaða, að ekki væri hægt að byggja á henni. Jeg fór með mál þetta svo sem jeg vissi rjettast, og þarna er jeg miklu kunnugri en aðrir hv. deildarmenn. Jeg leyfi mjer því að snúa mjer aftur til hv. deildar með þá ósk, að hún sjái sjer fært að samþ. þessa varatill. Viðvíkjandi till. minni um kaup á húseign Einars Jónassonar fyrv. sýslumanns hefi jeg ekki frekar að segja en það, sem jeg gat um í gær. Jeg vil þó taka það fram, að það breytir ekki eðli málsins, þótt þetta verði fyrsta eignin, sem gengið verður að, eins og hæstv.dómsmrh. sagði í gær, heldur álít jeg þann veg áferðarbestan að kaupa húseignina eftir mati og láta síðan verð hennar ganga upp í þær skuldir, sem fyrv. Sýslumaður kann að eiga ólokið við ríkissjóð. Eigi finst mjer það heldur hafa skift öðru máli, ef maður þessi hefði farið úr embætti til þess að sækja um embætti annarsstaðar, en tel, að þrátt fyrir alt beri að sýna þá sanngirni að kaupa eignina. Jeg ætlaðist auðvitað ekki til þess, að ríkissjóður bæri halla af kaupunum, enda hefi jeg ekki tiltekið neina upphæð sem söluverð. Sem sagt, jeg hefi ekki ástæðu til að þakka undirtektir hv. nefndar, en jeg vona, að sú verði raunin á að atkvæðagreiðslu lokinni, að jeg hafi þá meiri ástæðu til að þakka hv. deild en meiri hluta nefndarinnar. *Ræðuhandr. óyfirlesið.

Pjetur Ottesen Af því að jeg hefi ekki rjett til að gera nema stutta athugasemd, má jeg ekki nota tímann til þess að svara fyndni hv. 2. þm. Árn. (MT) um kónginn og köttinn. Hv. þm. sagði, að kóngurinn væri dauður. Ekki veit jeg, hvort ber að skilja það þannig, að hv. 2. þm. Árn. álíti sig leika frekar lausum hala hjer og að það eigi ef til vill rót sína að rekja til þess, að þessi þm. hefir orðið djarfsæknari til sumra hluta á þessu þingi en dæmi eru til, að fyrir hafi komið á Alþingi áður. Hv. þm. gekk inn á þá röksemd mína, að taka beri tillit til þeirra nota, sem viðkomandi hjeruð hafi haft af vegunum, og hann viðurkennir einnig, að þessi vegur hafi notið meira fjár úr landssjóði en nokkur annar sýsluvegur á landinu. Hann hefir með öðrum orðum gengið inn á þá röksemd, sem kollvarpar þeim grundvelli, er hann byggir skoðun sína á. Hv. þm. sagði, að með þessari eftirgjöf væri ekki lagt inn á hála braut, heldur væri jeg að reyna að gera hana hála. En hvernig sem því er farið, þá hefir þó hv.þm. skriflað á hálkunni, með því að greiða atkv. við 2. umr. á móti endurgreiðslutill. Rangæinga, en hefir nú lýst yfir, að hann ætli að greiða atkv. með henni. Það, sem skorti á það, að hann viðurkendi í ræðu sinni, að Rangæingar stæðu jafnt að vígi með kröfurjett í ríkissjóðinn út af byggingu Holtabrautar, þá hefir hann nú viðurkent að fullu, að þeir stæðu jafnt að vígi Árnesingum hvað þetta snerti, með því að lýsa hátíðlega yfir, að hann ætli að greiða atkvæði með þessari endurgreiðslu. Jeg get ekki leitt hjá mjer að benda á það, því það sýnir svo vel sanngirni hv.þm., að hann sagði, að ekki væri sanngjarnt gagnvart Árnesingum að endurgreiða Rangæingum alt framlag þeirra til Holtabrautar, því Árnesingar hefðu greitt 4000 kr. af Flóavegarláninu. Þetta segir hv.þm., þó hann viti, að Flóavegarlánið hefir hækkað um 9 þús. kr. fyrir greiðslufall á vöxtum, og að meiningin er, að þessi upphæð verði líka eftir gefin. Hv. 2. þm. Árn. sagði einnig, að þegar aldir liðu myndi litið þannig á, að Árnesingar hafi orðið harðast úti um vegaviðhald. Jeg vil minna hv.þm. á, að við erum hjer aðeins að ræða um kostnað og hagnað af veginum um ákveðið árabil, og samkv. því hefir Árnessýsla notið mestra hagsmuna af öllum sýslum landsins af vegunum, hvað sem kann að verða um það sagt, þegar aldir líða. Ennfremur kvartaði þm. sáran yfir því, að Árnesingar nytu einskis góðs af strandferðunum, en til Borgarnesbátsins væru veittar 30 þús. kr. á ári. Eins og jeg benti hv.þm. á, þá er þessi styrkur til flutninga á norðan og vestanpósti, og ennfremur er þarna innifalinn styrkur fyrir 7–8 ferðir á ári vestur á Breiðafjörð. Það mætti ef til vill skjóta því að hv.þm., að vegurinn frá Reykjavík til Reykjarjettar í Ölfusi er eingöngu bygður fyrir ríkisfje, - og hvað skyldi snjóbíllinn hafa kostað og fyrir hverja var hann keyptur? Um búnaðarskóla Borgfirðinga hefi jeg auðvitað ekki annað en gott eitt að segja; annars er nú ekki allur munur á því fyrir Borgfirðinga að sækja þann skóla og menn austan fyrir fjall. Þá er það Hvítárbakkaskólinn. Hverjum er það að kenna, að Árnesingar hafa ekki komið upp alþýðuskóla. Ekki hefir staðið á fjárframlögunum frá ríkissjóði til þess skóla. Þá talaði hv.þm. enn um þetta valdboð í sambandi við endurbyggingu Flóavegarins. Jeg hefi áður skýrt þetta fyrir hv.þm. og sýnt honum fram á það, að það er fram komið einungis vegna þess, að Árnessýsla stóð ekki við gerða samninga. Hv. þm. hafði sótt austur í skrifstofu sína upplýsingar um kostnað á viðhaldi Flóavegarins frá 1920 þar til hann var gerður að þjóðvegi. Jeg vil ekki rengja það, sem hv.þm. hafði fram að færa í því efni, enda getur vel verið, að það sje einmitt 1/3 af þessum viðhaldskostnaði, og er þá í fullu samræmi við það, sem jeg hefi sagt. Hv. þm. reyndi að draga úr þeim orðum sínum, að ekkert orkaði tvímælis, sem stjórnin tæki í fjárlögin. En hann sagði: „Stjórnin tekur ekkert upp í fjárlögin, sem orkar tvímælis“. Jeg skrifaði þetta orðrjett upp eftir hv.þm. Þá vildi hv.þm. gefa í skyn, að með athugasemdinni, sem jeg vil hnýta aftan í eftirgjafartll., væri stefnt til lögbrota. Það liggur auðvitað undir forseta að skera úr því, en jeg hjelt, að hv.þm. gæfust nóg tækifæri til þess að auglýsa fákænsku sína um það, sem að lögfræði lýtur, þó hann væri ekki að flíka slíkri fjarstæðu sem þessari hjer á Alþingi. Tillagan er að formi og efni til fullkomlega frambærileg og auk þess rjettmæt og sjálfsögð, eftir því sem á undan er gengið í því máli austur þar. Hjer er ekki farið fram á annað en það, að Árnessýsla inni þær skyldur af hendi, sem henni ber og allar aðrar sýslur landsins verða að gera. Er síður en svo, að hjer sje um nokkurt lagabrot að ræða. Hv. þm. árjettaði það enn, hve erfitt hann ætti með að skilja hugsanaferil minn. Hann getur ómögulega skilið það, að þegar búið er að neita öðrum um rjett, sem jeg álít vera hliðstæðan, þá kem jeg með tillögu um að draga úr órjettinum, því að það er vitanlega um minni órjett að ræða, eftir því sem upphæðirnar eru minni. Svo mintist hv.þm. að lokum á þuráveiturnar þar eystra, sem hann kallar svo. Jeg hefi sjeð þetta erindi, en jeg man, því miður, ekki vel eftir því, en mig minnir, að þarna væri talað um að stífla einhvern áveituskurð. Það er ef til vill í því sambandi, sem þm. er að tala um þuráveiturnar þarna eystra. En hvað það snertir, sem hv.þm. sagði, að áveitufræðingarnir væru svikinn varningur, þá rak jeg mig alveg á það sama og áður, að mjer virðist vera nokkuð djúpt ofan á lögfræðinginn hjá hv.þm.Hv. þm. veit það víst, að þegar um svikinn varning er að ræða, þá er það vitanlega dómstólanna að skera úr um það, hver refsing liggi við, en ekki Alþingis. Jeg býst við, að hv.þm. kannist við það ákvæði stjórnarskrárinnar, sem greinir á milli verksviðs Alþingis og dómstólanna. Út af því, sem fram kom hjá hv.frsm.fjvn. (BÁ) um það, hvernig heppilegast myndi að afla þeirra sauðnauta, sem talað er um að ná frá Grænlandi, og taldi, að það væri ef til vill heppilegt að nota milligöngu Dana til þess, þá vil jeg svara því, að mjer er ekki kunnugt um, að Danir stundi neinar sauðnautaveiðar á Grænlandi. Sauðnaut eru einungis á Norðaustur-Grænlandi, norðan við Scoresbysund. Þar var nýlega stofnuð Skrælingjanýlenda, en þau hafast þó mest við allmiklu norðar, eða í kringum Franz-Josepsfjörð. Auk þess virðist mjer, að við þurfum ekkert að vera að krjúpa fyrir Dönum, þótt við vildum sækja fáein sauðnaut til Grænlands. Það er hvorttveggja, ef sannleikurinn og rjettlætið fengi að njóta sín til fullnustu, að við munum eiga þau ítök að fornu og nýju þar norðurfrá, að við mættum ná okkur í nokkur sauðnaut, og auk þess má skilja sambandslögin þannig, að við þyrftum ekki að knjekrjúpa fyrir Dönum, þótt við vildum að einhverju leyti víkja við hendinni á Grænlandi.

Magnús Torfason Það er nú í fimta sinn, sem hv.þm. Borgf. stendur upp til að andmæla þessari eftirgjöf og til þess að andmæla því, að Miklavatnsmýraráveitan fái rjettan sinn hlut. Jeg þarf ekki miklu að svara af því, sem hv.þm. sagði hjer. Það dregur ekkert úr því, sem jeg hefi sagt, þó að póstur sje fluttur með þessum báti, jeg býst hvort sem er ekki við, að það yrði farið að hafa gufuskip til að flytja póstinn uppeftir, því að eftir því, sem mjer skilst, mundi ekki þurfa að borga nema nokkrar krónur fyrir flutninginn í hvert skifti, eftir því sem annarsstaðar er gert. En hvað sem þessu líður, þá hefir Borgarfjarðarsýsla hag af þessu, og er enginn efi á, að hagur hennar er miklu blómlegri fyrir það. Þá hjelt hv.þm. áfram eftirtölum sínum, og komst svo langt að fara að telja eftir snjóbílinn. En það er sannarlega ekki Árnessýsla, sem bað um hann; það var landsverkfræðingurinn, sem stakk upp á því; það er hans hugmynd. En hvernig hefir svo þessi snjóbíll reynst? Þegar jeg fór suður núna, þá báðu Árnesingar mig fyrir hvern mun að reyna að sjá til þess, að hann yrði látinn hætta, og það er vegna þess, að hann býr til geilar í snjóinn, svo að ómögulegt er að komast áfram með vagna eftir veginum, en þar sem mjög skeflir á veginum eru þeir, sem um fara, vanir að gera braut út af veginum, þar sem hægt er að komast með vagnana. En þetta er nú eitt af því viturlega, sem ríkið verður að borga og gjalda fyrir að ekki hefir tekist eins vel og vera ber. Menn hafa hreint og beint haft skaða af þessum snjóbíl, svo að ekki er hægt að reikna Árnesingum það til útgjalda. Þá var hv.þm. að núa sýslubúum því um nasir, að þeir hefðu ekki enn fengið hjeraðsskóla. En hvað það snertir, þá er þess að geta, að þá hefir ríkissjóður ekki þurft að standa straum af útgjöldum til hans, en annars væri þessi skóli líka fyrir löngu kominn, ef vegakostnaðurinn hefði ekki ætlað að gera út af við okkur. Það var stungið upp á því fyrir 14 árum að leggja nokkuð til hans á hverju ári, en það var ekki hægt vegna vegakostnaðarins. Þegar jeg kom til sýslunnar, voru sýslugjöldin 21 þús. kr. á ári, en jeg hefi hækkað þau um 50%. Maður getur áætlað, að þá hafi orðið að reka 1200 dilka í kaupstaðinn til þess að fá upp í gjöldin til sýslusjóðs, en nú þarf 2000 dilka til þess. Þá var hv.þm. (PO) eitthvað að bera víurnar í þær upphæðir, sem jeg fjekk frá skrifstofunni, en það er ekki hægt að tala við hv.þm., ef hann fer að rengja tölur úr embættisskýrslum. Jeg skýrði líka frá því, að lagðar hefðu verið 10 þús. kr. í viðhald Flóavegarins meðan stóð á endurbyggingu hans, og honum hefir svo verið viðhaldið að öðru leyti; og meira að segja árið 1924, þegar vitað var með vissu, að viðhaldi vegarins yrði ljett af sýslunni, þá urðum við að leggja yfir 800 krónur í hann, til þess að geta komist yfir sýsluna. Jeg sagði aldrei, að það væri um lögbrot að ræða hvað áveituathugasemdina snerti; jeg sagðist aðeins vekja athygli á því, að hjer gæti verið um lögbrot að ræða. Þessu máli er skipað með lögum, og jeg mótmæli því, að Alþingi hafi nokkra heimild til að setja frekari skilyrði um þetta. Flóaáveitufjelagið hefir ekki kvartað yfir viðskiftum sínum við sýslunefnd hingað til, og mun ekki gera það. Þá vildi hv.þm. snúa sig út úr þeirri mótsögn, sem hann var kominn í, með því að segjast vera á móti Árnesingum, en með Rangæingum, og með því að tillagan hefði fallið með jöfnum atkvæðum seinast, þá hefði hann orðið að vera á móti Árnesinga tillögu á eftir. En hvað mig snertir, þá lýsti jeg þá þegar yfir því, að ef tillagan væri lækkuð, þá myndi jeg vera með henni. Þá sagði hv.þm., að skuld sýslunnar við ríkissjóð væri 12 þús. kr. hærri en hjer er sagt; en hún er ekki nærri því svo há. Jeg fjekk upphæðina hjá ríkisfjehirði við 2. umr., en hefi því miður týnt miðanum, sem jeg skrifaði á hjá mjer upphæðina, svo að jeg get ekki sagt hana nákvæmlega, en mig minnir, að hún væri eitthvað á 10. þús. kr.; jeg man það ekki nákvæmlega, en það gerir líka minst til í þessu máli. En hvað sanngirni kröfunnar snertir, þá skýrði jeg frá því, að það væru aðeins 5 hreppar í Árnessýslu, sem notuðu veginn, en allir Rangæingar fara um hann, þegar þeir fara til Reykjavíkur, og við verðum altaf að halda við veginum fyrir þá. En þegar jeg nú við þessa umr. tók undir það að vera með tillögu Rangæinga, þá hjelt jeg, að hv.þm. hefði getað tekið sína tillögu aftur, ef hann hefði viljað vera sjálfum sjer samkvæmur. Þá var hv.þm. að hnýta í Árnesinga út af hjeraðsskólanum og þeim litlu búvísindum, sem þeir sýndu með því; jeg veit nú ekki til, að þeir hafi gert hv.þm. nokkurn skapaðan hlut, og jeg hefi heldur ekki heyrt það, að bændur legðu í vana sinn að hnýta í stjettarbræður sína úti um land, og ekki held jeg, að einn og sami þingmaður hafi nokkru sinni áður haldið fimm ræður til þess eins að spilla fyrir stjettarbræðrum sínum; og rjett í þessu kvaddi hv.þm. sjer hljóðs, svo að það verður þá sjötta ræðan hans til að spilla fyrir stjett sinni. Jeg hefi ekki haft neitt á móti tillögum hv.þm.; jeg hefi ekki haft neitt á móti Hvítárbrúnni, sem þó er miklu minni ástæða til að byggja heldur en margar aðrar brýr, bæði í mínu kjördæmi og annarsstaðar, þar sem kauptún eru sitthvoru megin við Hvítá, og þangað eru fluttar vörur, svo að segja heim í tún til þeirra, sem þar búa, en á meðan Borgfirðingar eru að melta þetta, gætu þeir látið aðra vera í friði. Hvað búvísindin snertir, þá get jeg bent á það, að jarðabótaskýrslur síðustu 35 ára sýna, að jarðabætur voru helmingi hærri hjá Árnesingum en í nokkurri annari sýslu, og jafnframt því vil jeg segja það, að mjer þykir hv.þm. gera lítið úr Hvanneyrarskólanum, ef sama er, hvort menn verða að sækja hann um langan veg í annað hjerað eða hafa hann heima hjá sjer. En í einu standa sjálfsagt Árnesingar að baki Borgfirðingum, í því að taka ekki ofan af húsum sínum og nota það til að refta yfir hlandforir. Þetta eru áreiðanlega búvísindi, sem Árnesingar kunna ekki, og má líklega búast við, að þeir hafi lært það á Hvanneyrarskólanum.

Pjetur Ottesen Jeg vildi aðeins benda á það, út af því, að verið var að vjefengja það, að jeg færi með rjettar tölur um það, hve vextirnir væru miklir af Flóaáveitunni, að í skjali, sem við höfum báðir, hv. 2. þm. Árn. og jeg, haft frá vegamálastjóra, þá var upphæð vaxtanna 25. apríl 1927 kr. 9806,58, en eftir upplýsingum, sem jeg hefi aflað mjer í dag hjá ríkisfjehirði, þá verður hún 25. apríl næstk. kr. 12258,23, svo ef þetta er vjefengt, þá er verið að vjefengja tölur hjá ríkisfjehirði, en ekki hjá mjer. Jeg vil svo aðeins bæta því við út af því, sem hv.þm. var að tala um að veita fleiri hundruð þúsundir króna til Hvítárbrúarinnar, að það er ekki gert ráð fyrir því, að hún kosti meira en 150 þús. kr., en hitt þótti mjer mjög hæfilegt, hvar hv.þm. endaði í lok þessara umræðna, því að hv.þm. endaði með því að lenda ofan í hlandfor uppi í Borgarfirði. 

Lárus Helgason Það er viðvíkjandi brtt. 435, LXII, sem jeg vil segja nokkur orð. Hv. frsm.fjvn. dró í efa, að þessi till. mundi koma að tilætluðum notum, en gaf hinsvegar vonir um, að nefndin mundi styðja að því, að sveitin fengi lán. Mjer er kunnugt um það, að þessi sveit er mjög illa sett. Þegar Katla gaus 1918, fór hún ver út úr því en nokkur önnur sveit. Katla flæddi yfir tún og engjar, tók fjenað bænda, og jörð var ónýt til beitar langt fram á vor. Við skepnumissinn bættist svo það, að heyskapur var mjög rýr sumarið 1918 og bændur neyddust til að kaupa mikinn fóðurbæti handa þeim litla fjenaði, sem þeir gátu sett á eftir áfallið. Rjett á eftir steig öll útlend vara í verði, en sú innlenda lækkaði um helming. Aðrir bændur víðsvegar um landið gátu þá selt fjenað sinn háu verði, en Álftveringar ekki, vegna þess að þeir voru að koma sjer upp nýjum fjárstofni. Það er engin furða, þótt menn, sem orðið hafa fyrir svona áfalli, sjeu lengi að ná sjer. Mjer er kunnugt, að þeim hefir gengið erfiðlega að fá lán, og jeg vona, að deildin samþ. þessa brtt. án þess að telja það eftir. Þingið hefir bæði fyr og nú gefið eftir stórar upphæðir, sem það hefir ábyrgst eða tapast hafa, og því finst mjer það skjóta skökku við, ef deildin vill ekki styðja menn, sem eiga við að stríða vágest, sem eyðileggur meira af slægjum, ef ekki er staðið á móti, en Katla gerði á sínum tíma. Og þess vegna trúi jeg ekki, að þessi litla upphæð komist ekki í gegn, og get því ekki orðið við þeim tilmælum að taka till. aftur. Þá er það XXXVII. tölul. á sama þskj., um 2500 kr. styrk til húsmæðrafræðslu í Vík í Mýrdal. Hv. frsm. taldi þessa upphæð of háa, en hún er svo lág, sem frekast má verða. Kvenfjelagið í Vík hefir gert mikið gagn, en vill nú auka starfsvið sitt og þarf til þess hús. Það hefir von um að fá styrk frá hreppsfjelaginu, ef þessi upphæð fæst, og jeg vænti, að deildin líti því öðrum augum á þetta en hv.fjvn. Jeg veit, að nefndin hefir í mörg horn að líta, en mjer finst það sannast að segja smásálarlegt að vera að sjá í ekki hærri upphæð en þetta í eitt skifti fyrir öll. Jeg veit með vissu, að lægri upphæð nægir ekki, og vona, að till. mín nái fram að ganga.

Jón Ólafsson Jeg hefði ef til vill getað sparað mjer að tala, en út af því, sem hv.frsm. sagði um smámunasemina, verð jeg að segja nokkur orð. Og jeg verð að endurtaka það, að jeg álít það smámunasemi, að nefndin vildi ekki mæla með þessu eða dró það út. Nýlega er afstaðið mál, sem fjallaði um breytingar á jarðræktarlögunum, og gerðu þá margir hv.þm. það að kappsmáli að fá litla upphæð, sem jeg álít ekki skifta máli í sjálfu sjer, til starfsemi í búnaðarfjelögum úti um sveitir landsins. Mig minnir, að hv.þm. Mýr. segði, að þessu fje væri safnað saman úti um sumar sveitir og lánað einstökum mönnum til jarðræktarframkvæmda. Og annar þingbóndi sagði, að þessu væri varið til gripasýninga. Jeg skal ekki hafa á móti hvatningarstarfsemi og tel rjett að styðja hana af ríkisfje, en jeg hygg, að hjer sje um engu óþarfara mál að ræða. - Frsm. viðurkennir þann lofsamlega árangur, sem liggur eftir þetta fjelag, og er jeg honum þakklátur fyrir það. En jeg fæ ekki skilið, af hverju fjelagið, ef það er meiningin, að það hafi komið miklu góðu til leiðar, á ekki að fá þennan styrk til að halda starfsemi sinni áfram. Það getur verið, að hv.þm. Mýr. sje ókunnugur starfsemi þess, og því vil jeg, til að taka af öll tvímæli, skýra frá því, að þetta á ekki að renna til einstakra manna, því að þeir vinna í raun og veru fyrir ekki neitt og fá aðeins greiddan ferðakostnað og uppihald, ef þeir ferðast út um land. Jeg ætla, að fjelagið eigi um 6000 kr. í sjóði, sem er myndaður úr tillögum fjelagsmanna, auk þess sem fjelagið hefir fengið styrk frá Búnaðarfjelaginu. Og meiningin er að styrkja þá, sem erfiða aðstöðu eiga, til að afla sjer verkfæra og ljetta undir með mönnum að brjóta land til ræktunar. Upphaflega vakti það fyrir fjelaginu að hjálpa mönnum, sem vinna fyrir litlu mánaðarkaupi og verður lítið úr, til að koma sjer upp kúabúi, sem þeir gætu haft stuðning af. Fólk sækist mikið eftir þessum skikum og sjer, að því verður meira úr kaupi sínu með þessu móti en að borga háa húsaleigu. Og það er auðsýnt, að þetta getur orðið til að auka þjóðarvelmegunina, þó að það sje í smáum stíl hjá hverjum einstökum. Það er rjett hjá hv.frsm., að eftir öðrum kafla jarðræktarlaganna er kaupstaðabúum að mestu leyti gert jafnt undir höfði og sveitabændum, en það er erfiðara fyrir þá að fá fje úr verkfærasjóði, enda er ekki ætlast til, að þeir njóti hans að mun, því að þeir eiga fremur kost á öllum smærri verkfærum. En ef litið er á 12. gr. eins og hún er nú eftir breytinguna, eiga kaupstaðabúar erfiðari aðstöðu, ekki af því, að þeir sjeu útilokaðir, heldur af því, að þeir fá lítinn hluta af því, sem til þarf. Í byggingar- og landnámssjóð eiga bæjabúar ekki greiðan aðgang, og ekki ætlast til þess upphaflega, af því að í bæjunum eru ekki eins aðkallandi þarfir og í sveitunum, þar sem er húsalaust. Þeir menn, sem taka land hjer, hafa venjulega nokkur efni og verða að bjargast upp á eigin spýtur og með það, sem þeir fá úr ræktunarsjóði til húsagerða o. fl. Jeg vona, þó að fjvn. mælti ekki með brtt. minni, að sumir í henni, og þar á meðal hv.frsm., sjeu till. meðmæltir. Þetta er þjóðþrifamál, og þótt Búnaðarfjelagið geti leyst þetta af hendi og jeg efist ekki um, að það hafi góðum starfskröftum á að skipa, hefir það nóg að gera. Og jeg get ekki láð Búnaðarfjelaginu, þó að það einskorði starfsemi sína nokkuð á meðal bænda og skifti sjer minna af bæjabúum. Hjer er ekkert „svindl“ á ferðinni til að auðga einstaka menn. Þetta er í alla staði nauðsynlegt, og í samanburði við margt, sem er á ferðinni, þarf engum að blöskra að veita ekki hærri upphæð en þetta, þegar jafnmikið kemur annarsstaðar frá. Auk þess er þetta ekki fastur skattur, heldur veitt í eitt skifti fyrir öll.

Jóhann Jósefsson Þó að hv.fjvn. hafi sýnt umsóknum mínum og brtt. heldur litla vinsemd, þá ætla jeg ekki að þreyta menn með því að fara að munnhöggvast við hv.frsm.fjvn. um það. En jeg verð þó að segja það, að mjer þykir fyrir því, að nefndin skuli ekki sjá sjer fært að taka til greina þau rök, sem jeg hefi fært fyrir því, hversu Vestmannaeyingum er mikil þörf á því að koma sjer upp sjóveitu til fiskaðgerða. En þar sem nauðsyn þessa máls hefir verið skýrð rækilega og með því að hjer er um jafnstórt hjerað og Vestmannaeyjar að ræða, þá vona jeg, að hv. deild líti öðrum augum á þetta mál en hv.fjvn. hefir gert. Annars þykir mjer skifta í tvö horn að því er snertir afskifti hv.fjvn. af málefnum kaupstaðanna, og þarf þar ekki annað en að minna á þá snjöllu ræðu, er hv.frsm.fjvn. hjelt, er hann mælti með styrknum til Ísafjarðarkaupstaðar og lagði mikla áherslu á það, að nauðsyn bæri til þess að styðja vel atvinnuvegina. Um það er jeg honum sammála, að svo miklu leyti sem það er fært og unt. Og jeg fæ ekki sjeð annað en að nefndin hefði sjer að skaðlausu, og án þess að brjóta „princip“ sitt, getað stutt þetta nauðsynlega fyrirtæki Vestmannaeyinga. Mjer varð á að bera þessar tvær málaumleitanir saman, af því að hv.frsm.fjvn. varð svo tíðrætt um nauðsyn þess að styrkja atvinnulífið, en annars skal jeg ekki fara langt út í það. En jeg get ekki komist hjá því að benda hv. deild á það, að svo virðist, sem hæstv. stjórn og hv. meiri hl. fjvn. hafi sitthvora skoðun á þessu máli, því tveir ráðherranna hafa lýst þessu svo, að því fylgdi lítil sem engin áhætta, en hv.frsm.fjvn. lýsti þessu sem væri það hallærisráðstöfun. Þá skal jeg geta þess, út af því, er hv.þm. Ísaf. (HG) sagði hjer í deildinni í gær, er hann ljet þau orð falla, að heppilegast mundi fyrir bátaútveginn, að skipstjóri og sjómenn ættu bátana í sameiningu, að í því er jeg honum alveg sammála. Mín reynsla hvað bátaútveginn snertir er sú, að þá gengur hann best, þegar sem flestir, sem að honum vinna, eiga í bátunum. En þarna þykir mjer hv.þm. vera farinn að fjarlægjast talsvert skoðun jafnaðarmanna, að ríkið eigi að reka alla útgerð, og er það vissulega ekki nema gleðilegt. Hv. frsm.fjvn. hjelt því fram, að hjer væri um nýmæli að ræða, og er það satt. Það er óvenjulegt, að hið opinbera styrki sjávarútveginn eins ríflega og hjer er ætlast til. En jeg býst við, að ef þetta verður samþ., þá verði það til þess að vekja vonir hjá öðrum, sem búa á erfiðari stöðum - og þeir eru margir -, um samskonar hjálp frá ríkinu og hjer er um að ræða. En með því að jeg get ekki annað en hallast að þeirri skoðun, að hjer sje um nokkuð mikla áhættu að ræða, þá er jeg hræddur um, að þeir, sem kynnu að byggja vonir um styrk á samþykt þessarar till., verði vonsviknir. Því ef illa fer og fleiri koma á eftir með samskonar umsóknir, hlýtur Alþingi að kippa að sjer hendinni. Ef þetta aftur á móti reynist vel, þá verður ilt að verja það, að veita ekki öðrum fjelögum, sem stofnuð eru með líku sniði, sama styrk, því erfitt verður í þessu falli að gera upp á milli landshlutanna. Þegar athuguð er sú hjálp, sem ríkið hefir hingað til veitt einstaklingum með lánveitingum og öðru því líku til styrktar útgerðinni, þá er ekki hægt annað en að viðurkenna, að þetta er mikið stökk og að þessi styrkur er miklu meiri en maður hefir hingað til átt að venjast. Hv. frsm. gat ekki sjeð þann eðlismun, sem er á þessari ábyrgð og ábyrgð, sem ríkið tekur á sig vegna ýmislegra nauðsynlegra framkvæmda, t. d. hafnarmannvirkin á Siglufirði. Hjer hlýt jeg að vera á alt annari skoðun, því mjer finst mikill eðlismunur á því, hvort ríkið styrkir opinberar framkvæmdir eða fjelagsskap einstakra manna. Að lokum get jeg ekki látið vera að láta í ljós þá skoðun mína, að ef þessi lánveiting, eins og hv.frsm. heldur fram, er vel til þess fallin að glæða framtak einstaklinganna, þá finst mjer, að nefndin hefði ekki átt að leggjast á móti styrkbeiðni, sem horfði til almennra hagsælda, í kaupstað, þar sem íbúarnir eru að reyna að halda í horfinu án styrktar hins opinbera. Og jeg held, að sú skoðun hv.frsm., að sjálfsagt sje, að menn fari fram á sem frekastan styrk frá ríkinu, sje síður en svo til þess að glæða og viðhalda sjálfsbjargarviðleitni einstaklingsins.

Frsm. (Bjarni Ásgeirsson) Jeg skal ekki verða til þess að lengja þessar umræður mikið, en get þó ekki komist hjá því að svara síðustu ræðumönnum lítilsháttar. Viðvíkjandi því, er hv.þm. Borgf. sagði út af sauðnautunum, skal jeg geta þess, að þau ummæli mín, sem um það fjellu, bar alls ekki að skilja svo, að við yrðum að sækja um leyfi til Dana til þeirra hluta, heldur var þar aðeins að ræða um fyrirkomulagsatriði, hvernig hægt væri að fá þau á sem ódýrastan hátt. Það hefir verið bent á, að á Grænlandi er mikið af þessum dýr um og þau mikið veidd þar. Eru því miklar líkur til þess, að ódýrast verði að fá þau á þann hátt, er jeg gat um. Hv. þm. V.-Sk. (LH) taldi fram raunir bændanna í Álftaveri og mælti með styrk til þeirra. Það var ekki af því, að nefndin væri á móti að hjálpa þessum bændum, að hún bað hv.þm. að taka aftur þessa brtt., heldur var það af því, að hún hjelt, að þeir mundu tapa á því, að hún væri samþykt. Málið er svo vaxið, að þegar hefir verið gerður samningur við þá, að þeir fái greiddan helming kostnaðar, eða 1750 kr. En till. fer aðeins fram á 1500 kr., og við lítum svo á, að ef hún verður samþykt, þá falli sá samningur úr gildi.

Það er ekki meiningin

. Jeg vil leyfa mjer að spyrja hæstv. stjórn, hvort hún muni halda loforð fyrv. stjórnar, ef þessi till. verður samþ. Ef hún gerir það, hefi jeg ekkert á móti till., en annars mun jeg greiða atkv. á móti henni. Hv. 3. þm. Reykv. (JÓl) þarf jeg ekki að svara mörgu. Fjelagið Landnám á þakkir skilið fyrir starf sitt og á víst fullkomlega skilið að fá styrk. En eins og tillagan er orðuð, þá virtist nefndinni, að þessu fje ætti aðallega að verja til leiðbeiningar við nýbýlagerð, en það álítur nefndin, að sje hlutverk Búnaðarfjelags Íslands. Og að því er snertir það, sem sagt hefir verið, að Búnaðarfjelag Íslands hafi ekki tíma til slíks, þá skal jeg taka það fram, að fjelagið hefir iðulega annast og annast enn margvíslega mælingastarfsemi svipaða þeirri, sem hjer kæmi til greina. Hv. þm. Vestm. var að minnast á ýmislegt, sem jeg sagði í sambandi við ábyrgðina til Ísfirðinga. Jeg hefi að vísu skrifað upp hjá mjer ýmislegt af því, sem hann sagði, en til þess að lengja ekki umræðurnar meira skal jeg láta vera að svara því.

Frsm. (Einar Árnason) Frv. þetta er komið hingað aftur frá Nd. Hefir það ekki tekið neinum efnisbreytingum þar, og sjer landbn. því ekki ástæðu til neinna athugasemda við það, heldur leggur til, að það verði samþ. eins og það liggur fyrir.

Frsm. (Jón Baldvinsson) Það er ekki langt síðan samþ. voru á Alþingi lög um útvarp, þar sem ríkisstjórninni var heimilað að gefa út leyfisbrjef handa fjelagi einu, með tilteknum skilyrðum í þeim lögum. Hefir fjelag þetta nú starfað í tvö ár og farið svo, sem við mátti búast eftir lögum þessum, að útvarpsstöðin hefir reynst ónóg með öllu. Allir, sem nokkuð þektu til þessara mála, vissu, að stöð, sem ekki hafði nema ½ kw. í loftnet, drægi ekki nema um nokkurn hluta landsins, síst þar sem fjöll og hálendi var til hindrunar, nema því aðeins, að viðtækin væru svo dýr, að öllum almenningi væri ofvaxið að eignast þau; en útvarpið er sjerstaklega mikils virði í því fámenni og strjál bygð, sem hjer er til sveita. Liggur í augum uppi, hve mikilsvert er fyrir sveitaheimili að geta fylgst með öllum nýjungum utan lands og innan. En högum flestra bænda er svo háttað, að þeir hafa ekki fje til að kaupa dýr viðtæki. En ef menn í fjarlægum hjeruðum fá sjer viðtökutæki svo sterk, að þeir geti haft samband við þessa litlu stöð hjer í Reykjavík, geta menn haft fullkomið samband við útlönd, og hlýtur þá að hverfa áhugi fyrir innanlandsstöðinni, af því að frá henni sje svo lítillar og ófullkominnar fræðslu að vænta. Þeir, sem einhverja þekkingu höfðu á þessum efnum, sáu fyrirfram, að málið mundi lenda í hinu mesta öngþveiti, af því hvernig leyfisbrjef útvarpsfjelagsins var úr garði gert af fyrv. stjórn. Umbótakröfum á útvarpsmálum í heild sinni hefir samt stöðugt verið haldið vakandi, bæði af notendum útvarps og áhugamönnum, og kom fram áskorun í Nd. í fyrra um að athuga ríkisrekstur á útvarpi. Jeg skal ekki rekja raunasögu útvarpsfjelagsins hjer. Fjelagið mun nú vera næstum því fjárþrota. Stöðin var ljeleg í upphafi, og hefir líka reynst eftir því. Nú liggur fyrir frv. um að bæta úr þessum agnúum í rekstri útvarps hjer á landi, og er það samið af nefnd þeirri, er skipuð var í Nd. í fyrra til að athuga þetta mál. Í greinargerð þessa stjfrv. er sagt margt frá útvörpum í öðrum löndum, en búast má við, þar sem framfarir í þessum efnum eru svo örar sem þær eru, að ýmislegt sje orðið á eftir tímanum í þessari þriggja mánaða gömlu skýrslu. Í frv. er stjórninni heimilað að láta reisa og starfrækja útvarpsstöð í Reykjavík. Ekki er þó ákveðið með öllu, hve miklu fje skal verja í því skyni, og hefir nefndin fleiri en eina till. um það. Hæsta till. fer fram á 700 þús. kr., en óvíst er, að svo mikils þurfi með. Nú er stungið upp á, að stöðin verði ekki minni en sem nemi 5 kw. á loftnet til talsendinga, en 10 kw. til skeytasendinga. Verður það lagt á vald stjórnarinnar að ákveða, hve stöðin verður stór, og má telja sjálfsagt, að hún ráðfæri sig við fróðustu menn í þessum efnum og að tekið verði tillit til nýjustu uppgötvana á þessu sviði. Nefndin leggur til, að frv. verði samþykt óbreytt. Þó þykir henni orðalagi frv. allmjög ábótavant, en hefir þó ekki viljað breyta um þar, enda hefði þá orðið að orða upp næstum heilar greinar, og hefði það ef til vill þótt tiltektarsemi af nefndinni. Í háttv.Nd. voru gerðar lítilsháttar breytingar á frv. Þannig var bætt inn í það heimild um lántöku. Þá er og bráðabirgðaákvæðið aftan við 8. gr., að ríkisstjórninni heimilast að taka að sjer ríkisrekstur á útvarpi nú þegar með minni stöð en í frv. ræðir um til bráðabirgða, enda komi það ekki í bága við rjett þess fjelags, sem nú hefir einkarjett á rekstri útvarps. - Þetta þýðir það, að landsstjórnin eigi að semja við útvarpsfjelagið, en mjer virðist það nú svo að þrotum komið, að það geti ekki lengur framkvæmt hlutverk sitt eins og Alþingi ætlaðist til, og jafnvel ekki eftir leyfisbrjefi því, er hv. 1. þm. Skagf. (MG) á sínum tíma veitti fjelaginu. Í þessu bráðabirgðaákvæði er hugsað til þess, að stjórnin kaupi útvarpsstöðina hjer. En hún ætti ekki að kaupa hana hærra verða en fáanlegt er fyrir hana erlendis. Ef hin nýja stöð yrði keypt hjá Standard Electric, - sem áður hjer Western Electric -, er sennilegt, að það fjelag fengist til að taka litlu stöðina aftur, með því að hún er upphaflega frá því. En ef hagkvæmara boð um nýja stöð fæst frá einhverju öðru fjelagi, þá er sjálfsagt fyrir ríkisstjórnina að taka því. Og þá má hún ekki taka við stöðinni af útvarpsfjelaginu við hærra verði en fæst fyrir hana aftur. Þetta var að vísu ekki beinlínis rætt í nefndinni, en svona horfir málið við frá mínu sjónarmiði. Að öðru leyti vísa jeg til þeirrar tillögu nefndarinnar, að frv. verði samþykt óbreytt. Ef einhverjar brtt. koma fram, geri jeg þó ráð fyrir, að nefndin taki þær til athugunar, og má vel vera, að hún gæti fallist á breytingar á frv.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Jeg vildi segja fáein orð út af bráðabirgðaákvæði þessa frv. Þegar lög þau, er nú gilda um útvarp, voru samþykt, var jeg þeim fylgjandi, með því að mjer fanst ekki ósennilegt, að málinu yrði fyr hrundið í framkvæmd með því að fá það einkafjelagi í hendur. Framkvæmd þessara laga hefir nú gengið að ýmsu leyti skrykkjótt, að allmiklu leyti vegna annmarka, sem stafa af því, hve erfitt er að halda uppi útvarpi í svo litlu landi sem þessu. En fjelaginu hefir þó aðallega mishepnast í skiftum sínum við notendur sakir þess, að það var of bráðlátt eftir tekjunum. Það gerði of harðar kröfur til notenda, og hefir það orðið til flokkadráttar í útvarpsmálinu, milli fjelagsins annarsvegar og útvarpsnotenda hinsvegar. - Aðstaða útvarpsfjelagsins hefir altaf verið mjög erfið og þröngur fjárhagur þess. En jeg tel nauðsyn bera til, að það fyrirtæki, er frv. fjallar um, verði sjálfstætt fjárhagslega. Í 3. gr. er sagt, að halli af rekstrinum eigi að greiðast úr ríkissjóði. Mjer virðist óhjákvæmilegt, að nokkur halli verði fyrst í stað, ef ekki eru heimtuð ósanngjörn iðgjöld. Má búast við, að fjárhagur fyrirtækisins verði bestur, ef iðgjöldin eru við almennings hæfi. Þá ætti það ekki lengi að verða baggi á landinu. Þótt framkvæmd þessa máls heyri ekki undir þá stjórnardeild, er jeg veiti forstöðu, vil jeg segja þá skoðun mína, að jeg tel ekki geta komið til mála, að landið skifti sjer af útvarpsmálinu fyr en reist verður ný og stór stöð. Jeg tek þetta fram til þess, að það sje skýrt, að a. m. k. einn úr stjórninni álítur enga skyldu hvíla á henni um að sjá fyrir minni bráðabirgðastöð, enda mundi sennilega svo fara, að allir yrðu óánægðir með hana.

Frsm. (Jón Baldvinsson) Jeg álít, að það liggi fullkomlega í hendi stj. að ákveða, hversu myndarlega stöð hún byggir. Að því leyti var fyrirvari hæstv.dómsmrh. (JJ) óþarfur. Hæstv. stjórn ræður því alveg sjálf samkv. frv., hvort hún lætur byggja stöð fyrir t. d. ½ miljón eða 700 þús. kr. En það er ætlunin, að stj. geti í bili tekið að sjer þá stöð, sem hjer er nú. Útvarpsfjelagið er alveg að þrotum komið. Ef það hættir ekki í dag eða á morgun, sem svo má kalla, þá hlýtur það að gera það á næstunni. Það hefir ekki fjárhagslegan mátt til að halda áfram, og eins eru tæki þess ófullkomin. Það er a. m. k. mín ætlun, að stj. snúi sjer sem bráðast að byggingu nýrrar stöðvar. Það er hugsanlegt, að nokkur tími líði milli þess, að ný stöð komist á fót, og hins, að útvarpsfjelagið gefst upp; og verður að taka því, þétt hlje verði á starfrækslu útvarpsins, meðan stj. undirbýr framkvæmdir í málinu. Um nánara fyrirkomulag stöðvarinnar verður annars að fara eftir tillögum sjerfræðinga. Það mun vera erfitt að fá stöð, sem nær til allra staða á landinu, sakir þess, hvernig landslagi er hjer háttað. En þar fyrir getur stöðin verið svo sterk, að hún dragi um alt landið, t. d. til staða í þröngum fjörðum, sem há fjöll liggja að. En það er alveg á stj. valdi að ráða fram úr málinu. Þetta eru heimildarlög, sem Alþingi afgreiðir til hennar og hún notar svo sem lögin veita heimild til. Alþingi lætur hana á sínum tíma vita, hvort hún hefir gert rjett eða rangt, að dómi þess.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Fyrir mjer vakti að taka það skýrt fram, að jeg sem einn úr stj. álít, að ekki geti komið til mála neitt millistig í útvarpsmálinu, áður en fullkominni stöð er komið upp. Jeg tek þetta fram vegna þess, að bráðabirgðaákvæði það, sem hv.Nd. bætti við frv., er svo skilið af sumum, að ætlast sje til, að stj. komi í veg fyrir, að útvarpsstarfsemi hætti á meðan verið er að undirbúa framkvæmdir. Jeg vildi með því, sem jeg sagði áðan, gera hv.þdm. kunnugt, að jeg er algerlega mótfallinn því, að ríkið fari að reka smástöð. Fyrir mjer er aðalatriðið að fá góða stöð, sem geti borið sig sjálf og þjóðin geti orðið ánægð með. Slíka stöð á ríkið að reisa, eða enga ella.

Frsm. (Jón Baldvinsson) Jeg held, að hæstv. ráðh. hafi ekki getað fengið það út úr orðum mínum, að jeg væri að mæla með einhverju kákmillistigi milli þess, að útvarpsstöðin hjer hætti og ný stöð kæmist á fót. Jeg sagði einmitt, að komið gæti fyrir millibilsástand, þegar engu verði útvarpað. - En jeg vil nú aðeins drepa á eitt, sem ekki hefir enn komið fram í umræðunum. Á það verður að leggja mikla áherslu, að fullkomið eftirlit verði með því, að engin hlutdrægni eigi sjer stað við útvarpssendingu, þegar það er komið í hendur hins opinbera. Árið 1925 var lagt ríkt á við stj. að gæta þess, að engri hlutdrægni væri beitt, einkum að einum stjórnmálaflokki væri ekki gert hærra undir höfði við útvörpun frjetta en öðrum ö. s. frv. En því er ekki að leyna, að á þessu þykir hafa orðið nokkur misbrestur. Vil jeg þess vegna víkja því til hæstv. stj., að hún gæti þess vandlega að búa svo um, þegar hin nýja stöð kemur, að þar eigi sjer engin hlutdrægni stað. T. d. getur það haft mikla þýðingu, ef einu blaði eru veitt forrjettindi fram yfir önnur um að lesa upp frjettir þess, sem e. t. v. eru meira og minna litaðar. En það er víst, að slíkt hefir átt sjer stað nú. Skora jeg á hæstv. stj. að taka það til athugunar.

Jón Þorláksson Út af orðum hæstv.dómsmrh. (JJ) vil jeg, að það komi fram, að sú skoðun er til, að óheppilegt sje, að langt hlje þyrfti að verða á útvarpsstarfseminni, þó ekki væri vegna annars en veðurfrjettanna. Sú stöð, sem hjer er nú, dregur að vísu ekki um land alt. En hún nær þangað, sem mest eru stundaðar fiskiveiðar að vetrarlagi. Og það hefir mikla þýðingu, að veiðiskipin geti haldið áfram að fá þessar frjettir óslitið.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Út af ræðu háttv.frsm. vil jeg taka fram, að jeg er honum alveg sammála um, að fullkomið hlutleysi verði að ríkja við útvarpið. En þótt ef til vill hafi þótt nokkuð á bresta í því efni, þá hefi jeg fyrir mitt leyti litið á það eins og önnur bernskubrek, sem ef til vill stöfuðu meðfram af fátækt útvarpsfjelagsins. Jeg hefi ekki sjeð ástæðu til að amast við þessu hjá tilraunafjelagi. Hinsvegar mætti ekki þola það stofnun, sem ríkið ræki til almenningsheilla. Í nefnd þeirri eða ráði, sem veldi verkefni handa útvarpinu, væri ástæða til að hafa fulltrúa fyrir hvern þingflokk, svo að engin þjóðmálastefna hefði meiri aðgang að stöðinni en aðrar. Vegna orða hv. 3. landsk. (JÞ) skal jeg taka fram, að jeg er hræddur um, að því vandaðri sem stöðin á að verða, því lengri tíma taki að undirbúa hana. Verkinu má ómögulega flaustra af. Það skiftir minstu, hvort stöðin kemst upp missirinu fyr eða síðar. Aðalatriðið er að stefna í rjetta átt. En ef fullnægja ætti ósk hv. 3. landsk., sem er að vísu ekki með öllu óeðlileg, um að starfsemin fjelli aldrei niður, gæti svo farið, að landið yrði að binda sig við smástöð, sem hefði svo mikinn aukakostnað í för með sjer, að ekki gæti talist verjandi að greiða hann af opinberu fje. Það er mikið vafamál, hve miklu má til kosta, að þessi starfsemi falli ekki niður í hálft eða heilt ár, enda þótt gott væri, að hún gæti haldið áfram óslitið. En þetta er framkvæmdaratriði, sem á sínum tíma mun tekið til athugunar. En jeg óttast, að rekstur smástöðvar mundi leiða af sjer mikinn aukakostnað og tefja fyrir viðunandi lausn málsins.

Frsm. (Jón Þorláksson) Nefndin hefir orðið sammála um að mæla með því, að frv. verði samþ., en hefir aðeins borið fram 2 brtt. á þskj. 451, sem eru nánast orðabreytingar. Fyrri brtt., að í stað „Alþingi heimilar landsstjórninni“ komi: „Landsstjórninni er heimilt“, er, eins og sjá má, aðeins orðabreyting til þess að fylgja þeirri venju, er verið hefir, enda bendir núverandi orðalag frekar til þál. en laga. Þá er síðari brtt., við niðurlag frv., og í henni felst meira en orðabreyting. Þessu ákvæði var bætt inn í Nd. og gerir ráð fyrir því, að ráðuneytið ákveði aðgangseyri til eins árs í senn, að fengnum till. bæjarstjórnar. Nefndinni finst þetta óþarflega vafningamikið og finst rjettara að orða þetta þannig, að aðgangseyrir skuli ákveðinn í gjaldskrá, er bæjarstjórn setur og ráðherra samþykkir, og verði þannig breytt eins oft og þörf þykir á. Hygg jeg einnig, að þetta sje fullkomlega í samræmi við liðinn á undan, þar sem segir, að bærinn megi ekki selja aðgang dýrari en þarf til þess að fyrirtækið beri sig. Einn nefndarmanna, hv. 2. þm.N.M, hefir flutt brtt. um að færa framlag ríkissjóðs úr 100 þús. kr. niður í 75 þús. kr., og mun hann eflaust gera grein fyrir henni. Meiri hl. hefir hinsvegar getað fallist á frv., en gerir það með þeim skilningi, að kosti fyrirtækið ekki yfir 200 þús. kr., greiði ríkissjóður helming þeirrar upphæðar, en reynist það dýrara, sje ríkissjóður ekki skuldbundinn til þess að greiða það, sem fram yfir kann að verða, en gerir ráð fyrir því, að Reykjavík sem eigandi leggi fram það, sem með þarf. Jeg vil um leið nota tækifærið til þess að þakka hæstv.dómsmrh., sem jeg annars er ósammála í mörgum málum, fyrir það, að hann flutti þetta mál, og þótt það sje álit mitt, að fullkomna gleði fái notendur ekki af þessu fyrirtæki, fyr en kostur er á meiru heitu vatni, þá er jeg hinsvegar sannfærður um, að þess muni ekki langt að bíða, að úr því verði bætt. Þótt aðrensli sje svo takmarkað, geta orðið talsverð not af þessu fyrirtæki, sjerstaklega ef þess er stranglega gætt, að allir, sem nota sundhöllina, viðhafi hið ítrasta hreinlæti, áður en þeim er hleypt í laugina.

Páll Hermannsson Jeg get að flestu leyti tekið undir það, sem hv.frsm. nefndarinnar hefir tekið fram um þetta mál. En jeg á brtt. á þskj. 457, eins og hv.frsm. mintist á, og býst jeg við, að þyki hlýða, að jeg geri nokkra grein fyrir henni. Að vísu hefi jeg nokkuð markað afstöðu mína með þeim skjölum, er fyrir liggja. Eins og nál. ber með sjer, hefi jeg ritað undir það með fyrirvara, en sem jeg get lýst yfir nú, að var aðeins til þess atriðis, sem brtt. mín fjallar um. Brtt. mín snertir aðeins fjárframlag ríkisins til þessa fyrirtækis, en byggist ekki á því, að mjer þyki mál þetta ekki þess virði, að því sje sint. Jeg lít svo á, að Reykjavík beri skylda til þess, enda muni og hafa getu til þess, að leggja meira fje til þessa fyrirtækis en frv. gerir ráð fyrir. Líti maður á undanfarna reynslu um aðgerðir Alþingis viðvíkjandi styrk til sundlauga úti um land, þá sjest, að hlutfallið er alt annað en hjer er gert ráð fyrir um framlag úr ríkissjóði. Hingað til mun styrkur til sundlauga úti um land hafa numið 1/5 kostnaðar, en í frv. er helst gert ráð fyrir því, að ríkið greiði helming kostnaðar við þetta fyrirtæki. Jeg skal ekki fullyrða um, hvort svo verður í reyndinni, en býst þó við, að nærri láti. Jeg skal viðurkenna það, að sundlaug í Reykjavík hefir meiri þýðingu fyrir landið í heild sinni en sundlaugar í einstökum hjeruðum, en samt hlýtur hún án efa að hafa langmesta þýðingu fyrir Reykjavíkurbæ. Þó má að sönnu búast við, að áhrif frá þessari sundlaug breiðist út um landið, einkum vegna þeirra ungra manna, sem hjer kunna að dvelja um stund, en síðan leita til átthaganna. Hingað sækir margt skólafólk, en jeg fyrir mitt leyti ljeti mjer hægt um að stuðla að því, að námsmannafjöldi þyrptist til Reykjavíkur. Nú er þegar byrjað að veita straumunum nokkuð frá Reykjavík. Má t. d. benda á, að alþýðuskólar hafa risið upp á nokkrum stöðum, sem jeg hygg, að hljóti að verða til þess að draga úr aðsókninni til Reykjavíkur. Líka má benda á það, að nú lítur út fyrir, að annar skóli, gagnfræðaskólinn á Akureyri, taki að útskrifa stúdenta, svo að búast má við, að mentaskólinn verði enn meira skóli Reykjavíkur en áður hefir verið. Jeg veit að vísu, að hjer í Reykjavík eru ýmsir sjerskólar, sem sóttir eru og sóttir verða framvegis af öllu landinu, og auðvitað yrði þeim nemendum beint hagræði að því, að hjer væri sundhöll. En svo er önnur hlið á þessu máli, sú, sem snýr að getunni til þess að leggja fram fje til þarflegra fyrirtækja. Þetta má ekki skilja þannig, að jeg telji, að ríkissjóður geti hreint ekki lagt fram það fje, sem hjer er gert ráð fyrir, en jeg lít svo á, að mörgum landshlutum sje miklu meiri þörf á styrk úr ríkissjóði en Reykjavík, enda held jeg, að hún standi betur að vígi í menningarlegu tilliti en nokkur annar hluti landsins. Því geri jeg ráð fyrir, að Reykjavík geti sjer að bagalausu lagt fram það fje, er til vantar, og hygg líka, að hún muni gera það, ef á þarf að halda. En það er ekki von, að hún slái hendinni á móti því, sem hún á kost á úr ríkissjóði. Jeg vil enn taka það fram, að till. mín er borin fram með það fyrir augum, að ríkinu beri ekki skylda til að leggja fram fje að svo miklum hluta, en alls ekki fyrir það, að jeg álíti málefnið ekki gott. Og um leið vil jeg lýsa yfir því, að enda þótt brtt. mín kunni að verða feld, mun jeg eigi að síður greiða frv. atkv.

Frsm. (Jón Þorláksson) Út af brtt.hv. 2. þm.N.-M. (PH) vil jeg leiða athygli að því, að í frv. eru gerðar kröfur um ókeypis notkun sundhallarinnar fyrir nemendur í þeim skólum, sem landið kostar að meira eða minna leyti og eru því skólar fyrir landið alt, en ekki Reykjavík eingöngu. Má segja, að allir skólar, þar sem ekki eru til fleiri en einn í hverri grein, sjeu í Reykjavík. Hjer er háskóli, kennaraskóli, sjómannaskóli. vjelstjóraskóli, verslunarskóli; hjer er sá eini iðnskóli, og þannig mætti halda áfram að telja þá, sem frv. veitir þessa tryggingu, og það er allstór hópur manna af öllu landinu. Hygg jeg, að meiri hl. líti svo á, að það sje ekki óeðlilegt hlutfall, sem stj. hefir stungið upp á, þegar tekið er tillit til þess, að fyrirtækið er til mikilla þarfa fyrir land alt og Reykjavík á kröfu til þess, bæði vegna fjölmennis og eins vegna þess, að ekki hvað minst geldst í ríkissjóð þaðan, að ríkissjóður leggi fram töluvert fje til þessa fyrirtækis. Annars vil jeg þakka hv. 2. þm.N.-M. (PH) fyrir það, að hann kvaðst mundu greiða frv. atkv., þótt till. hans yrði ekki samþ., en um leið verð jeg að lýsa yfir því fyrir hönd meiri hl., að við leggjum á móti þeirri till., en væntum þess fastlega, að frv. fái góðan byr í deildinni.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Jeg hefi ástæðu til þess að þakka háttv. meiri og minni hl. fyrir góðar undirtektir við þetta mál og vildi um leið nota tækifærið til þess að fara um það nokkrum orðum, þótt þess kunni að vísu ekki að vera þörf nú. Út af brtt.hv. 2. þm.N.-M. um að minka fjárframlag ríkissjóðs til þessa fyrirtækis skal jeg að vísu játa, að frá almennu sjónarmiði sjeð mun það álitið, að Reykjavík beri að annast framkvæmd þessa máls að meira leyti en gert er ráð fyrir í frv. En það hafa sagt mjer fróðir menn, að dragast mundi talsvert um framkvæmdir þess, ef ríkið kipti nú að sjer hendinni og framlaginu væri breytt. Í öðru lagi lít jeg þannig á, að enda þótt Reykjavík eyði nokkru af tekjum landssjóðs, sje það tiltölulega lítið, sem landið gerir fyrir Reykjavík, í samanburði við það fje, sem lagt er til vega og hafnarbóta úti um land. Held jeg, að þessi fjáreyðsla sje því rjettlætanlegri, sem tiltölulega mjög fá mál hafa verið borin fram á þessu þingi fyrir Reykjavík. Síðan frv. þetta var samið, hefir húsameistari ríkisins verið á ferð um Skandinaviu til þess að kynna sjer ýmislegt viðvíkjandi 4–5 málum, og eitt af þeim málum var þetta. Við nánari samanburð á líkum fyrirtækjum í Noregi og Svíþjóð hefir hann komist að þeirri niðurstöðu, að þetta fyrirtæki muni öllu dýrara, er til framkvæmdanna kemur, en hann bjóst við, þegar hann gerði hina fyrstu teikningu. Vegna nauðsynlegs hreinlætis þarf baðtæki handa fjölda manna, sem baða sig áður en þeim er hleypt í laugina, og er því hugsanlegt, að fyrirtækið yrði dýrara en gert var ráð fyrir upphaflega. En jeg hefi hinar bestu vonir um, að Reykjavík líti svo á, að þetta fjárframlag frá landsins hálfu sje mikil hvatning og verði ráðist til framkvæmda í þessu efni á næstu tveimur árum. Líta margir svo á, sem þetta fyrirtæki, ef komið er til framkvæmda fyrir 1930, muni helst verða til þess að mæla með okkur sem menningarþjóð við hina erlendu gesti. Út af brtt.hv. 2. þm.N.-M. get jeg bætt því við, að hlutföllin um framlag til sundlauga úti um land hafa nú verið hækkuð úr 1/5 í ½. Ennfremur má geta þess, að við byggingafræðing landsins, Jóhann Kristjánsson, hefir verið samið um að ferðast um í Snæfellsnessýslu, Dalasýslu, Barðastrandarsýslu og Húnavatnssýslu til þess að mæla fyrir nýjum sundlaugum á heitum stöðum þar, svo og víðar á landinu. Sýnir þetta meðal annars, að þetta er stórmál, sem hefir mikla þýðingu fyrir alt landið.

Halldór Steinsson Jeg get ekki verið hæstv.dómsmrh. svo sjerlega þakklátur fyrir þetta frv., þótt jeg hinsvegar viðurkenni að sjálfsögðu, að sund er holl og góð íþrótt og mjög nauðsynleg, þar sem meira en helmingur landsmanna stundar sjóvinnu. En jafnframt því, að jeg viðurkenni það sem skyldu þings og stjórnar að örva menn til þess að nema þessa íþrótt, verð jeg að geta þess, að jeg er ekki ánægður með það frv., er hjer liggur fyrir. Þegar litið er á aðstöðu Reykjavíkur til sundnáms, þá hefir hún betri aðstöðu en flestir staðir á landinu. Hjer er góð sundlaug skamt frá bænum, sem allir bæjarmenn eiga gott með að nota, enda hafa ekki komið kvartanir frá þeim um, að þeir gætu ekki lært sund. Þegar sundnámi er lokið, tekur sjórinn við, og reistur hefir verið góður sundskáli við sjóinn. Aðstaðan hjer er því miklu betri en annarsstaðar á landinu, og að því er snertir nemendur skólanna, þá er þeim gert það að skyldu í flestum þeirra að læra sund, enda hygg jeg þá hafa gert það á síðustu árum. Jeg hygg, að örva megi sundnám á ódýrari hátt en hjer er gert ráð fyrir. Og þegar verið er að kvarta um fjeleysi og demba inn í þingið frv., sem gefa miljónir í tekjuauka, virðist sem ekki ætti að bera fram útgjaldafrv. til annars en þess, sem bráðnauðsynlegt er, en svo er ekki um þetta. Jeg lít svo á, að sundhöll sje meira til þæginda en til þess að auka sundþekkingu og til að gera Reykvíkingum hægra fyrir að læra sund og iðka. En þegar bráðnauðsynleg fyrirtæki, eins og t. d. landsspítalinn, sem búið er að klifa á ár eftir ár, hafa lítinn byr, finst mjer ekki rjett að ýta undir slík mál sem þessi og láta sitja fyrir öðrum þjóðþrifamálum.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Jeg held, að hv.þm. Snæf. sje um of bölsýnn. En jeg get glatt hann með því, að þetta frv. kemur óbeint til að hafa góð áhrif í hans kjördæmi, ekki aðeins vegna þeirra manna, sem koma til Reykjavíkur og læra sund þar, heldur einnig í sambandi við sundlaug, sem nú er verið að undirbúa í Staðarsveit á Snæfellsnesi. Hún kemur nú til með að njóta aukins styrks vegna þeirrar breytingar, sem hjer verður gerð. Hlutfallsbreytingin er mikil og á að ná til alls landsins. Hv. þm. álítur sundkenslu hjer í góðu lagi. Það er satt að vísu, að laugarnar gera mikið gagn. Og það er auðsjeð á lýsingunum frá hinu sorglega strandi, sem átti sjer stað fyrir skömmu, að sumir mennirnir voru aðdáanlega vel syndir og björguðust vegna sundfimi sinnar, og svo hefir oft verið áður í alvarlegum slysatilfellum, að laugarnar hjer hafa bjargað. En það eru margir Reykvíkingar, sem ekki hafa lært sund, og ekki nema nokkrir íþróttamenn, sem stunda sund fram á miðjan aldur, og sjósund einungis þeir hraustustu. Og því veit jeg, að það verður um „renaissance“-sundhöll að ræða í þessu efni, ef sjór verður notaður í sambandi við sundhöllina og menn læra að nota hann. Jeg þykist vita, að hv.þm. hafi lagst á móti þessu frv. af sparnaðarástæðum, en jeg vona, að læknavísindin verði svo þungt lóð í hinni vogarskálinni, að hann verði með frv. Þó að það sje hlutverk læknanna að draga menn upp úr pyttinum, er hitt ekki minna um vert, að byrgja pyttinn og búa svo um, að ekki þurfi að sækja lækna.

Halldór Steinsson Hv. 2. landsk. álítur, að skólarnir hjer í Reykjavík hafi ekki greiðan aðgang að sundlaugunum. - Jeg hefi aldrei heyrt kvartað yfir því, að þeir, sem vildu, gæta ekki lært hjer sund. Hæstv. dómsmrh. virtist mjer sammála um, að hjer væru góðar aðstæður til að læra sund yfirleitt, og þessi sundskáli verður því einskonar toppur á þessum þægindum. En mjer þykir hann of dýr og er þess fullviss, að efla megi sundíþróttina með miklu minna fje en hjer er gert ráð fyrir.

Frsm. (Jón Þorláksson) Það er ekki nema að litlu leyti rjett, að hjer í Reykjavík sje góð aðstaða til sundnáms. Hún er frekar lítilfjörleg fyrir allan þann mannfjölda, sem er í bænum. Og laugarnar eru auk þess uppteknar af skólanemendum, svo að meðan skólarnir eru hjer við nám, er erfitt að komast þar að, nema fyrir þá, sem kynnu að geta tekið hverja stund sem óskipuð er í laugunum. Auk þess eru sundlaugarnar svo fjarri bænum, að þeir menn, er vinna daglega vinnu, hafa lítil tök til að notfæra sjer þær í matartímanum; á morgnana kemst takmarkaður fjöldi að, og kvöldin eru útilokuð í skammdeginu vegna myrkurs. Þótt margir læri hjer sund, eru kringumstæðurnar svo, að ekki er hægt að nota laugarnar til sundiðkana, af því að þær eru ónógar fyrir svo mikinn fjölda, sem hjer er. Úr þessu á sundhöllin að bæta, svo að sundnám og dagleg iðkun sunds verði nokkur þáttur í lífi manna. Og það er ekkert, sem hægt er að gera með jafnlitlum tilkostnaði sem þetta til að ýta undir líkamsmentun landsmanna. - Allur kostnaðurinn er fólginn í þessu framlagi í eitt skifti fyrir öll. Það er venjan, að ríkið þurfi bæði að leggja fram stofnkostnað og rekstrarfje til menningarfyrirtækja, en hjer er svo um búið, að útgjöldin koma í eitt skifti einungis.

Páll Hermannsson Jeg þarf litlu við að bæta. Í sambandi við það, að bent hefir verið á, að sundhöllin kostaði meira en 200 þús. kr., vil jeg taka það fram, að fyrir mjer vakti, að framlagið yrði 1/3 af kostnaði, og því giskaði jeg á 75 þús. kr. sömuleiðis hefir verið bent á, að þingið, með því að samþ. 100 þús. kr. til sundhallarinnar, ákvæði þar með, að hlutfallið yrði það sama úti um land. Jeg veit, að þetta er rjett og hlýtur að sigla í kjölfarið. En jeg hygg, að 1/3 kostnaðar nægi úti um land. Mjer er kunnugt um það, að úti um sveitirnar geta ungir og áhugasamir menn lagt nokkuð af kostnaðinum fram með vinnu sinni án verulegra útgjalda. Að öðru leyti þarf jeg ekki að blanda mjer í umr.

Frsm. (Einar Árnason) Frv. þetta er hingað komið frá hv.Nd. og er stjfrv.Hæstv. landsstjórn mun hafa lagt það fyrir Alþingi sakir þess, að hún telur ríkissjóð ekki mega vera án þeirra tekna, er gengisviðaukinn færir honum. Ákvæði frv. um 25% gengisviðauka af ýmsum tollum hafa nú gilt í nokkur ár, þó svo, að þau hafa jafnan verið framlengd til fárra ára í senn. Nú er heimildin til að innheimta gengisviðaukann útrunnin í árslok 1928, og leggur hæstv. stjórn til, að hún verði framlengd um 2 ár, til ársloka 1930. Vil jeg geta þess, að í fjárlagafrv. hæstv. stj. er reiknað með þessum tekjum. Fjhn. hefir fallist á þá skoðun hæstv. stj., að ríkissjóður muni þurfa þessara tekna, og leggur því til, að frv. verði samþ. Þó ber einn nefndarmaður fram brtt. um það, að gengisviðaukinn verði feldur niður af kaffi- og sykurtolli. Ef sú brtt. verður samþ., er vitanlegt, að það heggur allstórt skarð í tekjur ríkissjóðs af frv. Hinsvegar er að ýmsu leyti sanngjarnt að veita nokkrar ívilnanir um þessa tolla, einkum sykurtollinn. Annars hefi jeg ekki umboð til að segja annað um þessa brtt. frá nefndinni en það, að um hana eru óbundin atkv.

Jón Baldvinsson Það er rjett hjá hv.frsm., að bæði nefndin og aðrir eru sammála um, að ríkissjóður hafi fulla þörf þeirra tekna, sem frv. þetta gæti gefið honum, þótt það væri sambvkt óbreytt. Það er meðal annars fyrir þá sök, hversu margar og miklar framkvæmdir bíða úrlausnar og hve margt er ógert á ýmsum sviðum. Hinsvegar er á það að líta, hvort almenningur er fær um að leggja á sig svo mikil gjöld sem til þarf. - Hjer í hv. deild hafa nú verið samþ. nokkur tekjuaukafrv., og meginástæðan til þess, að jeg gat fylgt sumum þeirra, var sú, að mjer þóttu þau ekki eins ranglát og t. d. kaffi- og sykurtollur. En sá skattur kemur mjög illa við þurrabúðarfólk, sem flest má teljast með fátækasta fólkinu. Mjer finst hv. deild vel geta fallist á brtt. mína. Að vísu er þetta allmikil fjárhæð, um 200 þús. kr., sem ríkissjóður mundi missa árlega. En það vinst margfaldlega upp á hinum tekjuaukafrv., ef þau verða samþykt. Annars eru kaffi- og sykurtollur gamlir kunningjar í hv. deild, og er væntanlega óþarft að fara um þá fleiri orðum.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Út af frv. þessu um gengisviðaukann vil jeg segja það, sem jeg hefi áður tekið fram, að ríkissjóði veitir síst af því að fá tekjuauka, fyrst og fremst vegna þarfa yfirstandandi árs, og í öðru lagi vegna örðugleika síðastl. árs. En þessi hv. deild hefir nú afgr. frá sjer frv., sem vænta má töluverðs tekjuauka af. Er því sennilegt, að halda megi fjárhagnum í horfinu á næsta ári, ef frv. þessi ná samþ. þingsins. Eins og kunnugt er, er nú í ráði að taka öll skattamálin til athugunar á næstunni, og býst jeg við, að allir hv.þdm. geti verið sammála um, að þess sje full þörf. Og jeg held, að allir geti líka verið sammála um, að á meðan verið er í þessu millibilsástandi sje rjett að gera eitthvað í þá átt að ljetta þau gjöldin, sem tilfinnanlegast koma niður, ef jafnframt eru fundin ráð til að sjá fjárhag ríkissjóðs borgið. Mjer finst því, að komið geti til mála að ljetta 25% gengisviðaukanum af þeim tveimur vörutegundum, sem hjer er um að ræða og notaðar eru meira og minna á hverju einasta heimili í landinu. Í því gæti legið bending til þjóðarinnar, að verið væri að reyna að vinna í þá átt að ljetta henni skattabyrðarnar. Jeg hefi átt tal um þetta við þann mann, sem annast innkaup á ca. helmingi af neysluvörum landsmanna, og telur hann mjög æskilegt, ef þingið sæi sjer fært að ljetta eitthvað tollabyrðina á þeim vörum, og þá sjerstaklega gengisviðaukanum á sykurtollinum.

Jónas Kristjánsson Jeg vildi með nokkrum orðum gera grein fyrir afstöðu minni til þessa máls. Hún er töluvert önnur en sú, sem komið hefir fram hjá þeim hv.þm., sem talað hafa. Jeg lít á hina heilbrigðifræðilegu hlið málsins og tel mjög nauðsynlegt að gera eitthvað í þá átt að leiðbeina almenningi í því að nota sem minst hinar svo kölluðu „luxusvörur“, a. m. k. ekki um skör fram, og jeg er einmitt á þeirri skoðun, að hinn hái tollur á kaffi og sykri vinni í þá átt að því er þær vörutegundir snertir, og það tel jeg vel farið, því að jeg er ekki í minsta vafa um, að kaffi og sykur á sinn þátt í þeirri vanheilsu, sem þjáir fólk nú á síðustu tímum. Annars var það ekki meining mín að fara að halda neinn heilsufræðilegan fyrirlestur að þessu sinni, en jeg vildi taka þetta fram, af því að jeg er ráðinn í því að greiða atkv. á móti brtt.hv. 5. landsk. (JBald), því eins og jeg tók fram áðan, tel jeg rjett að hafa toll á þessum vörum háan, til þess að bægja fólki frá að nota þær í óhófi. Það er talið, að tollauki sá, sem hjer er um að ræða, muni nema ríkissjóð ca. 200 þús. kr., og það má vel vera, að rjett sje. En jeg fyrir mitt leyti vildi vinna til að missa þessar tekjur úr ríkiskassanum, ef þær væru notaðar til þess að vinna að því að kenna fólki, að einmitt þessar vörutegundir og aðrar þeim líkar eru óhollar og ættu því ekki að notast nema í mesta hófi meðal alþýðu. Jeg tel því síst ástæðu til þess að kippa burtu þessari tollaukningu.

Erlingur Friðjónsson Aðeins örfá orð út af ræðu hv. 6. landsk. Hann komst að þeirri niðurstöðu, að hár tollur á kaffi og sykri væri nauðsynlegur, til þess að venja fólk af að nota þessar vörur. En því er nú svo varið, að fólk lærir ekki sparnað á því, þó að tollar sjeu hækkaðir á þeim vörum, sem það nauðsynlega telur sig þurfa að nota. Annars má það vel vera, að hægt sje að finna einhverja leið til þess að venja fólk af því að nota þessar vörutegundir, en það er víst, að það verður ekki gert með því að hækka á þeim tollinn. Þó að sumum kunni að virðast þetta vera „luxusvörur“, þá er það alls ekki eins og nú standa sakir; þær eru þvert á móti eitt af lífsnauðsynjum manna, og það verður því að finna önnur matvæli, sem geta komið í þeirra stað, a. m. k. hjá sjómönnum okkar og þurrabúðarfólki, ef þeim verður kipt í burtu. Og einmitt af því, að þessi stjett manna verður að nota mikið af þessum vörum, þá er jeg með því að lækka tollinn á þeim. Það væri alt öðru máli að gegna, ef hægt væri að auka svo mjólkurframleiðsluna í kaupstöðum og kauptúnum landsins, að hvert einasta heimili gæti fengið nægilega mjólk með góðu móti. Ef um það væri að tala, myndi jeg geta sætt mig við till.hv. 6. landsk. Að sjálfsögðu get jeg gengið inn á það, að notkun þessara vörutegunda geti minkað í landinu, því að hjá ýmsum eru þær eflaust notaðar í óhófi, en þar sem svo er, að þær verða ennþá að teljast nauðsynjavörur fyrir mikinn hluta þjóðarinnar, þá er aðstaða mín sú, að jeg greiði atkvæði með því, að 25% gengistollaukinn, sem á þeim hvílir, verði afnuminn á þessu þingi.

Jón Þorláksson Jeg vil aðeins taka það fram, bæði fyrir mína hönd og samnefndarmanns míns í fjhn., hv. 1. þm. G.-K., að þegar við höfum í nefndinni verið að taka afstöðu til aukningar á tollum og sköttum, þá höfum við gengið út frá því, að þær tekjur fengju að standa, sem stjórnin hefir reiknað með í fjárlagafrv., og þar á meðal er gengisviðaukinn óskertur. Það væri að vísu ánægjulegt, ef aðstaðan væri þannig, að hægt væri að ljetta eitthvað á skattabyrði landsmanna, en það virðist ekki blása byrlega í þá átt. Að fara að lækka þennan tekjuauka finst mjer síst vera í samræmi við það, sem stj. hefir haldið fram um tekjuaukaþörf. Jeg mun því ekki geta greitt atkv. með brtt.hv. 5. landsk., þar sem stj. hefir beðið um tekjuauka, og því liggur frekar fyrir að hækka en lækka gjaldabyrðina.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Hv. 6. landsk. vil jeg segja það, að jeg er í raun og veru sammála honum um það, sem virtist vera kjarni málsins í ræðu hans, að mannkynið sje ekkert bættara fyrir nautnavörurnar: vín, tóbak og kaffi. Frá leikmannssjónarmiði finst mjer því, að hann hafi gert hjeraðsbúum sínum gott með því að gera sitt til þess að venja þá af notkun þessara vörutegunda. En eins og nú er ástatt, þá eru vörur þessar, að undanteknu víninu, keyptar á hvert einasta heimili eins og til dæmis mjölvara og fiskur, og þeim venjum verður ekki breytt, nema líklega helst með sjerstakri fræðslu um þessi efni. Það er því mín skoðun, að þjóðin verði ekki vanin af neyslu þessara vara, þó að hár tollur sje á þær lagður. Annars er það svo, að læknastjettin hefir yfirleitt gert of lítið til þess að fræða almenning um þessi efni, enda þótt einstöku læknar hafi unnið töluvert í þá átt, eins og t. d. hv. 6. landsk. Hv. 3. landsk. vil jeg svara því, að þar sem þessi hv. deild er búin að hækka álögurnar til muna, líkt og gert var í stjórnartíð hans, þá er það ekki nema í samræmi við það, sem hann ljet gera þá, sem sje að fella niður kornvörutollinn, þó að þessi litla lækkun á kaffi- og sykurtolli, sem hjer er farið fram á, verði tekin til greina.

Jónas Kristjánsson Aðeins nokkur orð til þess að svara hv.þm. Ak. Hann sagðist ekki búast við, að hægt yrði að venja fólk á sparnað með því að hækka tollana. Þetta má vel vera að því er snertir það fólk, sem hefir næga peninga, og hitt, sem aldrei hugsar um að spara, en fjöldinn hlýtur að venjast á meiri sparnað, ef varan er dýr. Og sparnað á þessum sviðum tel jeg frá heilbrigðislegu sjónarmiði stórnauðsynlegan, því að kaffið er t. d. ekki matur, eins og hv.þm. Ak. vild halda fram, heldur er það þvert á móti viðsjált til mikillar notkunar. Og það er álit fjölda lækna, að kaffidrykkjan eigi sinn stóra þátt í taugaveiklun og fleiri sjúkdómum, sem svo mjög þjáir kvenfólk nú á tímum. Þá er það viðurkent, að tannpína og tannáta stafi af of mikilli sykurnautn, en tannpínan er ekkert annað en nokkurskonar beinkröm, og þess vegna er það, að börn, sem fá mikinn sykur, eru yfirleitt með beinkröm. Ennfremur eru slík börn miklu næmari fyrir berklaveiki en hin. Jeg fæ því ekki sjeð, að það sje neitt straff á fólk, þó að það með háum tollum sje varað við þessum miður nauðsynlegu vörum, og þá stefnu er víða búið að taka upp, þar á meðal í Ameríku. Það getur því ekki talist ósanngjarnt, þó að það fólk, sem notar vörur þessar í óhófi, sje látið borga töluvert háan toll af þeim til þjóðfjelagsins, og það því frekar, sem búast má við því, að það öðrum fremur geti orðið handbendi þess.

Erlingur Friðjónsson Jeg býst ekki við, að jeg fari að deila við lækninn, hv. 6. landsk., um áhrif kaffi og sykurs á mannlegan líkama: til þess hefi jeg ekki lærdóm að taka upp hernað á móti honum í þeirri grein. En hv.þm. láðist að benda á, hvað ætti að koma í staðinn fyrir þessar vörur, en það finst mjer óumflýjanlegt, að hann geri, því að við getum nú ekki, hvað mikið sem við vildum, stigið yfir virkilegleikann eða stiklað framhjá honum, og hann er sá í þessu máli, að mikill hluti þjóðarinnar kemst ekki hjá að nota þessa fæðutegund, sem hjer er um að ræða. Jeg segi „fæðutegund“, enda þótt hv. 6. landsk. vilji ekki ganga inn á, að vörur þessar geti kallast það. Það er hægt að halda sparnaðarræður og prjedika sparnað í þessum efnum fyrir þeim, sem hafa nóga mjólk, en til hinna er ekki hægt að tala, meðan ekki er hægt að benda á neitt í staðinn. Annars virðist mjer það ekki tekið með í þessum umr., að það er eftir mjög hár tollur á þessum vörutegundum, þó að mesti kúfurinn sje tekinn ofan af, eins og farið er fram á í brtt.hv. 5. landsk. Tollurinn, sem eftir verður á þessum vörutegundum, þótt gengisviðaukinn sje afnuminn, nemur hvorki meira nje minna en 700–800 þús. kr. í ríkissjóðinn árlega.

Jónas Kristjánsson Það er ofureinfalt að benda á, hvað eigi að koma í staðinn fyrir kaffi og sykur. Í staðinn fyrir kaffi má drekka vatn og mjólk og í stað sykurs má borða þær matvælategundir, sem sykur er í, sem er alt kálmeti og korntegundir.

Með öðrum orðum, fólkið á að lifa á vatni og brauði í staðinn fyrir kaffi og sykur

. Já, það má gjarnan kalla það svo. Nú er flutt hjer inn 36 kg. af sykurefnum á hvert nef landsmanna, og það er eins mikið og í þeim löndum, sem mest er notað af þessum efnum. Slík eyðsla er úr hófi fram og meiri en efnaleg og líkamleg heilsa landsmanna leyfir. Það er því ekkert undarlegt, þó að læknar vari við þessu. Annars má líka í þessu efni benda á lifnaðarhætti manna fyrir 50–70 árum; þá var í mesta lagi keypt 1–2 pd. af kaffi á ári fyrir stærstu heimili, og komst þó alt af ekki síður en nú. Jeg skil því ekki, hvers vegna ekki má stemma á að ósi í þessum efnum, þegar hægt er að benda á annað í staðinn, sem að öllu leyti verður að teljast betra.

Frsm. (Páll Hermannsson) Frumvarp þetta er komið frá Nd. og hefir gengið óbreytt gegnum þá deild. Það, sem farið er fram á í frv., er, að prentsmiðjum landsins sje gert skylt að láta af höndum endurgjaldslaust einu eintaki fleira en nú er skylda. Nú er prentsmiðjum skylt að láta af hendi 9 eintök af hverju riti. Fara 3 eintök til Kaupmannahafnar, 2 eintök til Landsbókasafnsins í Reykjavík, og amtsbókasöfnin fjögur fá sitt eintakið hvert. Hjer er farið fram á að bæta við 10. eintakinu, til amtsbókasafns Færeyinga. Hjer er ekki miklu til kostað, enda líklegt, að endurgjald komi fyrir í útbreiðslu íslenskra bóka í Færeyjum síðar. Má og telja þetta sjálfsagða skyldu gagnvart Færeyingum, frændum vorum. Þetta er mikill fengur fyrir þá og sú hjálp, sem þeir þurfa ekki hvað síst á að halda. Þetta er oss hægt verk og ætti að vera oss ljúft verk. Jeg býst við, að allir þeir, sem heyrðu á fyrirlestur um færeysk mál í gærkvöldi, sjái, að hjer er um gott verk og sjálfsagt að ræða. Nefndin var á einu máli um, að samþykkja bæri frv. óbreytt.