Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Steingrímur Jónsson Eg bjóst við því, að einhver, sem á hér breytingartillögur, mundi taka fyrst til máls. Það er ekki svo að skilja, að eg ætli að tala mikið um þær breytingartillögur, sem hér liggja fyrir. Það hefi eg gert áður í Efri deild. En eg ætla að leyfa mér að benda á nokkur atriði í fjárlögunum. Tekjuhallinn er nú áætlaður 399,167,34. Hann er hér um bil nákvæmlega jafn mikill og sá tekjuhalli var áætlaður, sem mest var um rætt og mest þótti um vert, sem sé tekjuhallinn á fjárlögunum á þinginu 1903. Ef þær breytingartillögur, sem hér liggja fyrir, verða allar samþyktar þá verða þetta að því leyti þau merkilegustu fjárlög, sem samþykt hafa verið af þinginu, að tekjuhallinn er meiri en nokkru sinni fyr. En eins og eg hefi áður bent á, er tekjuáætlunin alt of óvarleg. Það er einkum áfengistollurinn, sem er áætlaður of hátt, 100-120 þús. kr. of hátt. Ef þetta er nú borið saman við fjárlögin 1903, þá er auðsætt að tekjuhallinn er miklu meiri en þá. Þá var það tízka að telja tekjurnar of lágar heldur en hitt. Tekjuhallinn er því nú í raun réttri rúm hálf miljón, og hér við bætist svo fjáraukalögin með 107 þús. kr. útgjalda viðbót. Eg hefi ekki talið saman, hve breytingar þær, sem hér liggja fyrir, fara fram á mikinn útgjaldaauka, en eg hygg, að það nemi 50 þús. kr. Mér finst, að þetta hljóti að vera öllum þingmönnum áhyggjuefni, og eg hygg, að þeir hafi gott af að athuga þetta, áður en gengið er til atkvæða. Þá skal eg leyfa mér að minnast á, nokkrar breytingartillögur, sem fram hafa komið. Verður þá fyrst fyrir mér breytingartillaga á þingskjali 959, þar sem lagt er til að veita til vita á Bjargtöngum 14 þús. kr. Að minni hyggju væri í sjálfu sér ekki ofmikið fé veitt til vita, þótt þetta fé væri veitt, því að það væri ekki veitt meira til þeirra fyrir því en það, sem ætla má, að vitagjaldið gefi af sér. En þetta mál er alveg óundirbúið. Yfirumsjónarmaður vitanna hefir ekki komið þar og hann veit ekki, hvernig hagar til á þessum stað. Það hefir hann sagt mér sjálfur. Hann hyggur, að það sé ekki ástæða til að reisa stóran vita á þessum stað. Hann heldur, að lítið leiðarljós muni nægja. Hann hyggur, að það hefði átt að reisa þennan stóra vita á Öndverðarnesi. Þá er hér breytingartillaga á þgsk. 963 um hækkun á tillagi til Keflavíkurvegarins úr 5000 kr. upp í 7500 kr. Eg skil ekki, hvaða ástæða er til að veita þetta fé. Eg hefi aflað mér nákvæmrar vitneskjn um, hvar vegagerð þessari er nú komið. Það er búið að leggja af honum rúmar 26 rastir, sem hafa kostað rúmar 75 þús. kr. Það er eftir að gera 14 rastir. Af fé, sem áður er veitt til hans, er óeytt tæpum 16 þús. kr. Ef nú hér við bætast 30 þús. kr., verður þetta dýrasti vegur landsins. Ef þingið veitir þetta fé, verður það til uppörvunar eyðslusemi og óskynsemi í þessu efni. Eg skal geta þess, að sýslan hefir áður greitt meira en helming kostnaðarins. En það er samt alls ekki svo að skilja, að sýslan eigi nokkra kröfu á hendur landsjóði fyrir það. Eg skal taka það fram, að þótt fjárveiting þessi verði samþykt, þá hefir stjórnin samt enga heimild til þess að veita meira en til móts við það, sem sýslan leggur til. Eg get ekki skilið annað en 20 þúsund krónur nægi til að fullgera þennan veg. Þá er Blönduósskólinn. Eg álít, að sá styrkur, sem Efri-deild hefir veitt til hans, sé fullríflegur, bæði þegar þess er gætt, hve lítill skólinn er, og eins hins, hverja þýðing hann hefir fyrir landið. Ef þingið felst á br.till. á þingsk. 967, vildi eg mælast til, að br.till. á þskj. 973 yrði samþykt. Ef Blönduósskólinn á að fá 5500 kr., verður sýslan að minsta kosti að leggja fram ¼ á móts við það, eða sú upphæð verður að koma til skólans annarstaðar að. Það er rangt að bera þetta saman við Reykjavíkurskóla, því að bæði er hann miklu stærri og hefir meiri þýðingu fyrir landið í heild sinni. Þegar talað er um upphæð annarstaðar að, þá er ekki átt við það, að þetta fé þurfi að greiða úr sýslusjóði. Það mætti ná nokkru af því inn með því móti, að efnuðustu námsmeyjar greiddu kenslugjald. Háttv. 1. þm. Húnv. tók mér það óstint upp við umræðurnar um fjáraukalögin um daginn, að eg sagði, að þessi skóli væri sýsluskóli. Honum hefði verið vorkunnarlaust að skilja, hvað eg átti við með því. Þessi skóli var bygður af Húnvetningum einum í trássi við landsstjórnina og án samkomulags við aðra Norðlendinga. Þeir einir hafa haft umsjón með honum. Þeir einir ráða honum á alla vegu. Þó að einstöku stúlka hafi slæðst í skólann annarsstaðar að en úr Húnavatnssýslu, þá er hann aðallega sýsluskóli. Háttv. 1. þm. Húnv. (Hálfd. G.) var í þessu sambandi með dylgjur í minn garð, að eg hefði farið með óáreiðanlegar tölur í loftskeytamálinu. Þessu verð eg að mótmæla og tel það ómaklega mælt í minn garð. Þá er hér br.till. á þskj. 970, sem eg vildi minnast á. Hún fer fram á að fella burt athugasemdina um, að styrkurinn til Hvammstangavegarins sé bundinn því skilyrði, að jafnmikið tillag sé veitt til hans annarstaðar að. Eg álít þessa vegagerð í sjálfu sér gagnlega. En Efri-deild getur ekki verið því hlynt, að ekkert sé lagt til hans annarstaðar að; þegar landssjóður hefir veitt fé til sýsluvega, hefir það hingað til verið bundið því skilyrði, að helmingur kostnaðar að minsta kosti sé lagður fram annarstaðar að. Það er, ef eg má komast svo að orði, „lífsspursmál“ fyrir landssjóð, að það sé ekki vikið frá þessari reglu og með því móti haldið inn á nýja braut. Það má vel vera að þetta komi of hart niður á einstökum mönnum. En það stafar þá af því, að þeir hafa reist sér hurðarás um öxl og hafa ekki það fylgi í héraði sínu, sem gerði það réttmætt, að þeir réðust í þessi eða þvílík fyrirtæki.

Jens Pálsson Eg vildi leyfa mér að minnast með örfáum orðum á brtill. þá sem við. háttv. 1. þm. Gullbr. og Kj.s. og eg, eigum á þskj. 963. Háttv. 4. kgkj. hefir minst á hana allrækilega og þykir mér því rétt að taka til máls til að andmæla ræðu hans. Það var öldungis rétt tekið fram af hv.þm., að framan af tímabili því, er vegagerðin suður eftir Gullbr.sýslu hefir staðið yfir, lagði sýslusjóður meira fé fram en landssjóður. En á þinginu 1907 breyttist þetta. Var þá til þess ætlast, að sýslusjóðurinn og landssjóðurinn skyldu framvegis leggja sinn helminginn hvor til vegargerðarinnar; og síðastliðin 3 ár 1908-10 hefir þetta verið svo. Vegurinn hefir verið lagður með helmings framlagi af landssjóði og sýslubúar hafa skoðað það vera orðið að samkomulagi, og það hugðu menn að stæði fast og að því mætti treysta. Lengra hefir sýslubúum ekki dottið í hug að fara, meðan að þessi vegur er sýsluvegur. Af eðlilegum ástæðum, er eg síðar mun víkja að, hefir samt sem áður svo farið öll þessi áminstu þrjú árin, að ekki hefir orðið nákvæmlega miðað framlag sýslunnar við krónuupphæð þá, sem lögð hefir verið fram úr landssjóði. Árið 1908 lagði landssjóður fram til vegarins kr. 7500.00 en sýslan kr. 8248.23. Árið 1909 veitti landssjóður kr. 7500,00 en sýslan 9621,48. Árið 1910 var landsjóðstillagið hið sama, en sýslan lagði fram 6636,21. Með öðrum orðum framlag sýslunnar hefir ekki verið hnitmiðað niður við hvert árið. Það verður að fara eftir því, hverjar ástæður eru fyrir hendi í það og það skiftið; ef illa viðrar að haustinu til, miklar rigningar ganga, þá er sjálfsagt að hætta snemma. Ef gott er árferðið, þá er líka sjálfsagt að halda lengur áfram. Menn hafa talað um, að vegur þessi sé dýr, og eg skal viðurkenna að það sé satt. En það liggur í því, að kostað er kapps um að hafa hann sem vandaðastan, hlaðinn úr grjóti einu og púkklagðan. Þeir sem þekkja hvernig til hagar furða sig heldur ekki á því, þótt hann verði dýr. Vegurinn er lagður um ósléttan hraunfláka, þar sem að hlaða verður upp lautirnar og sprengja fyrirstöður burtu, og ekki nóg með það, heldur bætist þar á ofan að ekki er hægt að fá ofaníburð, nema með því að aka honum að langar leiðir. Enn er eitt, sem gjörir vegalagning þessa dýra, og það er það, að vegna gróðurleysisins þar syðra verða menn að hafa fóður með sér, hey, sem kostar 4-5 aura pundið, handa hestunum, fram eftir öllu sumri. Verkkaupið aftur á móti hefir ekki verið hærra en alment gjörist, - öllu heldur lægra - og forstöðumaðurinn, sem er hinn reglusamasti, hagsýnasti og áreiðanlegasti maður, og hefir fengið mesta lof, hvar sem hann hefir verið að vegagerð, hefir lagt mikla stund á að gjöra veginn sem ódýrastan. Um það, að sýslan hefir árin 1908 og 1909 lagt fram miklu meira fé en það sem svarar landsjóðsstyrknum þau árin, læt eg þess getið, að svo hefir verið litið á, að hún hafi eytt til vegarins fyrir sig fram af næsta fjárlagaárstillagi. Menn hafa álitið það koma í sama stað niður, en viljað hinsvegar flýta vegalagningunni sem mest, því að það hefir verið mikil óþreyja í mönnum að fá sem mest lagt, þar sem vegurinn er svo nauðsynlegur. Ennfremur verður að taka tillit til þess, að vegurinn endi það og það árið á hentugum stað, þar sem hægt er að komast af gamla veginum á nýja veginn, og það er ekki alténd hægt að miða það við krónu eða eyri. Að því er snertir þessa tillögu, þá hefir hún ekki aðra þýðingu en þá, að tryggja það, að vegalagningunni verði lokið á fjárhagstímabilinu 1912-13. Við flutningsmenn vitum, að ef þessi vegur á að vera vel lagður það sem eftir er, þá verður hann að vera púkklagður, því annars yrði viðhaldið of dýrt. Það sem eftir er leiðarinnar, er jarðvegurinn víða gljúpur og aursamur, og veðst upp í rigningum. Eins og eg sagði, þá viljum við tryggja það, að veginum sé lokið á næsta fjárhagstímabili. Í þessu sambandi skal eg geta þess, að kauptúnið, við suðurenda vegarins, Keflavík, með 500 manns, hefir farið þess á leit, að byrja mætti að leggja veginn frá sér næsta ár og mun það afráðið. Ef fjárveitingin hrykki ekki til, þá yrði afleiðingin sú, að eftir yrði lengra eða skemra bil, er yrði ófær vegleysa, sem gjörði veginn mikið til gagnslausan. Hverjum væri það til góðs, að láta lítinn spotta vegarins bíða? Eg skil ekki, að það munaði svo um þessa upphæð, að fjárlögin löguðust mikið við, þó hún væri ekki með. Eg held að það sé ekki gjörlegt að vera að sneiða nú af fjárveitingunni til þessa vegar, sem menn hafa nú verið að vinna að yfir 10 ár. Maður er alt af látinn heyra það, að þetta sé sýsluvegur. Það er satt, að þessi Gullbringusýsluvegur allur er sýsluvegur, en hann á ekki allur að vera sýsluvegur. Það er ekki og hefir aldrei verið sanngjarnt né rétt að hann sé það. Það var ein af misfellum vegalaga vorra frá upphafi, og misrétti er það gagnv. Gullbringusýslubúum. Yfir þetta sást löggjafarþinginu 1893, og í annað sinn, er vegalögin voru endurskoðuð 1907, og þó var þá byrjað á þessari dýru og nauðsynlegu vegagerð. Þá var auðsætt, að ekki tjáði framar að láta þennan veg halda áfram að vera sýsluveg, það átti að fara með hann eins og vegi, sem liggja yfir og í gegnum fólksflestu sýslur. Norðan megin á Reykjanesskaganum ætti vegurinn að vera flutningabraut, þ. e. vagnvegur til mannflutninga og vöruflutninga. Það ætti hann að vera og á að verða alla leið frá Reykjavík suður að kauptúninu Gerðum. Hinumegin ætti að vera þjóðvegur um Miðnes, Hafnir og Grindavík til Selvogs. Vegirnir eru bygðir fyrir fólk, til þess að fara eftir þeim og til þess að nota þá til vöruflutninga. Því fleira fólk sem er á einhverju svæði, því meiri þörf er góðra gönguvega, reiðvega og akvega. Nú er það kunnugt, að norðan megin á Reykjanesskaga eru fólksmargar bygðir, er þarfnast stórlega nothæfs vegar gegnum þær og millum þeirra yfir hin alræmdu hraun og klungur, sem eru þó flatlendi, vel fallin til kerruflutninga og vagnferðalaga, er vegurinn er kominn. - Fólksfjöldinn að sleptu Seltjarnarnesi er: í Garðaprestakalli um 1900 - Kálfatjarnarprestakalli " 600 - Útskálaprestakalli " 1600 - Grindavíkurprestakalli " 360 eða alls um 4460 Þar við bætast í Herdísarvík og Selvogi á að gizka 90 eða fólksfjöldi alls á skaganum 4550 Er nú rétt að láta Gullbringusýslu eina allra sýslna landsins vera án nokkurs þjóðvegarspotta ? er það sanngjarnt og réttvíst að líta á hana sem mannfátt útnes, er hljóti að verða í þessu efni útundan, - er það sanngjörn meðferð á sýslu, þar sem að búsettir eru meir en hálft fimta þúsund manna? Í annan stað er þess að gæta, að við annan enda þess vegar, er hér ræðir um, er Reykjavík höfuðstaður landsins, með um 12000 manns, ásamt Kjósarsýslu, en við hinn enda þess þjóðvegar, sem eftir sunnanverðu Reykjanesinu ætti að leggjast, er langstærsta landbúnaðarsýsla landsins, Árnessýsla. Af þessu er það auðsætt, að það er ekki sanngjarnt, að þessi vegur sé sýsluvegur og það ætti að vera öðruvísi. Eg skal taka til samanburðar annað nes, Snæfellsnesið. Þar átti sama misréttið sér stað; þar var enginn þjóðvegur; en löggjafarþingið er fyrir nokkrum árum búið að sjá og viðurkenna, að þar mátti eigi við svo búið standa. Þessvegna var það, að þegar vegalögin voru endurskoðuð 1907, þá var gerður að þjóðvegi vegurinn um Hnappadalssýslu, Kerlingarskarð og Helgafellssveit til Stykkishólms. Það mun hafa verið gert mest fvrir dugnað og framkvæmd manna þar. Liggur því beint við að spyrja, hvort að þar sé fleira fólk heldur en í Gullbringusýslu, svo að sanngjarnara væri að hafa þar þjóðveg. Ónei, því er ekki að heilsa. Í Snæfellsnes- og Hnappadalssýslu voru eftir fólkstalinu 1. des. 1910, 3900, eða nákvæmlega tekið 3911 manns, en á hinu svæðinu 4550 manns, eða meir en hálfu þúsundi fleira fólk, og þar eru þó enn ekki annað en hreppa- og sýsluvegir, alt utan af Garðskaga og austur að Hellisheiðarvegi. Auk þess er insti spottinn á Gullbringusýsluveginum, vegurinn milli Hafnarfjarðar og Reykjavíkur, langfjölfarnasti vegur á landinu. Hann er svo fjölfarinn, að það þykir tíðindum sæta, ef að maður fer svo um þann veg, hvort heldur er á nóttu eða degi, að hann mæti ekki mönnum og vögnum, og samt verður sýslan að kosta veginn, þó að Reykjavík liggi við annan enda hans og hafi hans einna mest not. Viðhaldið á þeim vegi er ákaflega dýrt, af því að hann er ekki púkklagður; það má segja, að hann sé orðinn hreinasti vandræðagripur fyrir sýsluna. Sýslusjóðurinn fékk að kenna á honum, þegar heilsuhælið á Vífilstöðum var bygt í fyrra. Það er sannarleg sanngirnis og réttlætiskrafa að landsjóður kostaði þennan veg. Því segi eg það, að allar ástæður mæla með því og krefjast þess, að landsjóður leggi nú fram sama og undanfarin ár, 7500 kr. hvort árið, svo að víst sé og trygt, að fullgerður verði á fjárhagsárinu þessi vegur, sem sýslufélagið er nú búið að kosta 42 þús. kr. til. Eg álít að sú fjárveiting mundi fremur prýða en óprýða fjárlögin; að minsta kosti held eg, að hún mundi ekki verða talin til slettnanna á þeim, þótt sumir telji þau í þetta sinn slettótt í meira lagi. Eg hefi orðið nokkuð langorður um þetta mál nú, en það er af því, að eg hefi ekki, stöðu minnar vegna á þinginu, haft tækifæri til að tala um það fyrri. Eg vil að eins enn bæta því við til samanburðar, að stærstu kauptún á Snæfellsnesi eru: Stykkishólmur með 590 manns og Ólafsvík með 525 manns, en í Gullbringusýslu, Hafnarfjörður með 1550 manns og Keflavík með 470 manns. En þareð Hafnarfjörður er orðinn kaupstaður með bæjarréttindum, er hann laus við skyldu til sýsluvegarlagningar; til hans verður því engin krafa gerð um umrædda vegagerð. Eg vona, að menn, að öllu þessu yfirveguðu, sjái, að það er ekki sanngjarnt að draga þetta sýslufélag lengur á að lokið verði við þennan veg. Það eru nógir vegir samt eftir í sýslunni, sem hún þarf að leggja.

Sigurður Stefánsson Eg vildi að eins fara örfáum orðum um brtill. á þskj. 959. Mér er vel kunnugt um að vart mundi þurfa svona dýran vita á þessum stað - Bjargtöngum, og hér er farið fram á. Eg hygg að duga mætti líkt ljósker og á Öndverðarnesi; þá hefði líka stjórnin bendingu til að setja ekki meira fé í þann vita en ástæða væri til, og eg vona að stjórnin finni sér bæði ljúft og skylt að gera það. Þá vildi eg einnig, úr því að eg stóð upp, minnast dálítið á brtill. á þskj. 962, áhrærandi viðskiftaráðunautinn. Eg álít enga meiningu í því að láta hann hafa hin og önnur störf með höndum, svo sem þingmensku, og dvelja svo og svo lengi hér heima. Nærvera hans erlendis gæti áreiðanlega orðið landinu til stórmikils gagns - svo skifti hundruðum þúsunda, og eg efa ekki að sá maður, sem nú gegnir starfi þessu, geti komið mörgu og miklu góðu til leiðar komið, ef hann gefur sig óskiftan við starfinu, og það álít eg lífsnauðsyn.

Ráðherra (Kr. J.) Eg verð að segja, að mér þótti ræða hv.þm. Ísafj.kaupstaðar harla einkennileg á ýmsan hátt. Hann mintist einmitt á 2 þau atriðin, sem eg hafði hugsað mér að segja um fáein orð, og hann mintist á þau á annan veg en eg hafði búist við af honum. Eg á hér við Bjargtangavitann og viðskiftaráðunautinn, eins og þingið mun skilja. Um Bjargtangavitann er það að segja, að nú er margbúið að fella hann hér í þinginu. Eg hefi í dag átt tal við þann starfsmann landsins, vitaumsjónarmanninn, sem hefir þessi mál með höndum, og hann álítur málið gersamlega óundirbúið. Það er enn ekki einu sinni búið að ákveða, hvar vitinn skuli standa. Enn fremur vil eg benda á, að tveir nákunnugir og velmetnir siglingarmenn, skipstjórarnir á Botníu og Ceres, hafa sagt, að á þessum vita væri engin nauðsyn, ef góður viti væri settur á Öndverðarnesi, og þar eigi einmitt að setja vitann. Mætti þá setja upp lítið ljósker á Bjargtöngum, eins og nú er á Öndverðarnesi. Þetta er álit þeirra er bezt hafa vit á málinu. Þá er hitt atriðið um viðskiftaráðunautinn. Eg var því fylgjandi á sínum tíma að setja þá fjárv. inn í fjárlögin 1910 og 1911. En að fjárveitingin sé bundin við nafn eins einstaks manns, og að hún sé bundin við það að erindisbréf hans haldist óbreytt, á það get eg eigi fallist. Það er að mínu áliti ekki að eins óhæfilegt málefnisins sjálfs vegna, heldur einnig ósæmileg tortrygging á landstjórninni.

Kristinn Daníelsson Eg vil minnast fám orðum á brtill. á þskj. 959. Hún var fyrst borin fram í Nd. af hv.þm. Barðstrendinga, en var feld burt í Ed. Nú hefi eg gerst meðflutningsmaður að henni. Mér er það vel kunnugt, að Vestfirðingum hefir verið það áhugamál í mjög langan tíma, mér er óhætt að segja 20 ár, að fá bygða vita á Öndverðarnesi og Bjargtöngum, og er það ofur skiljanlegt, þar sem sjómenska er allmikil fyrir öllu Vesturlandi. Það var í móti þessu máli mælt áðan, að óráðið væri, hvar vitinn ætti að standa. Eg get ekki ætlað að það geti orðið neinum annmörkum bundið að ráða fram úr því; það hefir verið gert ráð fyrir að verkfræðingur landsins veldi staðinn. Ef hér hefði legið fyrir till. um að byggja vita á Öndverðarnesi, þá mundi eg hafa verið henni fylgjandi, en úr því svo er ekki, þá vil eg leggja með þessari tillögu. Og eg vona að alþingi láti ekki undir höfuð leggjast að veita fé til vitans; þess gerist sannarlega þörf, því að sjóleiðin fram hjá vitastæðinu er mjög hættuleg. Auðvitað met eg mikils, hvað útlendir skipstjórar segja, en þó verð eg að leggja meir upp úr umsögn innlendra sjómanna um þetta efni; útlendir skipstjórar eru hér á ferð á sumrin og hafa því minna af hættunum að segja, en fiskiskúturnar geta ekki eins valið sér tímann. Það var sagt áðan, að búið væri að margfella þessa br.till, en það er ekki satt; hún var samþykt með allmiklum atkvæðamun í Nd. Eg skal ekki fara fleiri orðum um br.till., en mæli sem bezt með henni; það er mjög mikilsvarðandi fyrir íslenzka sjómenn að þetta ljós komist upp. - Úr því eg stóð upp, vil eg minnast lítið eitt á br.till. á þskj. 958, um endurgreiðslu á símalagningakostnaði til Vestur-Barðastrandarsýslu og Vestur-Ísafjarðarsýslu. Það hefir verið gerð grein fyrir þessari br.till. í báðum deildum og þar sem hún var samþykt í Nd. með allmiklum atkvæðamun, en feld í Ed. með litlum mun, þá leyfi eg mér að vona að niðurstaðan í hv. sameinuðu alþingi verði sú, að hún verði samþykt.

Björn Kristjánsson Eg hefi leyft mér að koma með br.till. á þskj. 972. Hún hefir verið alloft á ferðinni í báðum deildum. Ed. kipti þessum orðum út úr liðnum, en eg skil ekki hversvegna. Það virðist engin ástæða vera til þess, því að samningurinn, sem gjörður hefir verið við Thore-félagið, er í alla staði löglegur, og er því alveg rétt að vísa í hann. Eg geri mér því beztu vonir um, að br.till. verði samþykt - Þá vil eg minnast á br.till. á þgskj. 963, frá okkur þm. G.-Kjós. Hv. meðþingmaður minn hefir þegar tekið það fram. að það er praktiskara að veita þessa upphæð alla nú í einu lagi, en að skifta henni á fleiri fjárhagstímabil. Það er dýrara að gera út fáa menn, og láta þá vinna lítinn hluta af verkinu í einu, en að gera það alt í einu með fleiri mönnum. Eg vona því, að br.till. nái fram að ganga, og það því fremur, sem hún var samþykt með 18 atkv. í Nd. Mig furðar annars á þeirri hörku, sem Ed. hefir beitt á þessu þingi, því að það hefir alt af verið venja í Ed. að hreyfa ekki við fjárveitingum, sem hafa verið samþyktar með miklum atkvæðamun í Nd.

Björn Sigfússon Eg skal geta þess, að við flutningsmenn brtill. á þskj. 961 tökum hana aftur. En eg vil minnast nokkrum orðum á brtill. á þskj. 967 og í sambandi við hana á brtill. á þskj. 973. Við þm. Húnv. höfum leyft okkur að bera fram nú þá sömu brtill., sem við allar umræður er búið að samþykkja í Nd. með miklum atkvæðamun, nefnilega að veittar verði til kvennaskólans á Blönduósi kr. 5,500 hvort árið. En af því að hv.Ed., sem hafði algerlega felt allan styrk til skólans við þrjár umræður, færði nú við síðustu umræðu þessa upphæð niður í 3000 kr. og áskildi auk þess 750 kr. tillag annarstaðar frá, þá vildum við nú svo sem til samkomulags taka upp í brtill. okkar þetta skilyrði um 750 kr. framlag á móti frá sýslufélaginu, en förum aftur fram á sömu upphæð, sem áður var samþykt í Nd. En nú er fram komin brtill. við okkar till. frá hv. 4. kkj. þm. (St. J.), um að hækka þetta áskilda framlag annarstaðar frá upp í kr. 1350. Þessi brtill. þykir okkur ganga æði langt, og vera æði frekjufull. Eg minnist þess ekki, að jafnhátt framlag á móti hafi nokkurn tíma verið áskilið sem skilyrði fyrir fjárveitingu til nokkurar mentastofnunar. Eg vona því að þingið sýni þá sanngirni að samþykkja okkar till. Það getur engum dulist, að nú, þegar á að byggja skólann upp aftur, þá verður sýslan að leggja afarmikið fé fram, bæði til bygginga og áhalda. Auk þess hefir það lent á sýslunni í vetur að hlaupa undir bagga með mörgum nemendum og kenslukonum á skólanum, sem urðu fyrir stórtjóni við brunann. Um leið vil eg geta þess, að einmitt vegna þess að svo mjög. hefir dregist að útkljá þetta mál á þingi, þá er undirbúningur undir byggingu skólahússins mjög stutt á veg kominn. Eg fekk t. d. fyrst í gær uppdráttinn að því. Afleiðingin af þessu öllu verður, að ekki verður hægt að taka húsið til afnota nú í haust; það getur ekki orðið fullgert þá. Það verður því óhjákvæmilegt að leigja annað húsnæði fyrir skólann í þrem húsum, og veldur það auðvitað miklum aukakostnaði. Sumir hafa sagt, að þá væri bezt að láta skólahaldið falla niður næsta vetur. En á því eru þau vankvæði, að það er brot á reglugerð skólans, og auk þess yrði, hvort sem er, að greiða kenslukonum ákveðin laun þeirra, þó þær ynnu ekki að kenslu. Þær eiga heimting á því og væru rangindum beittar ella. Það getur því ekki komið til mála að skólinn. starfi eigi næsta vetur. Það gladdi mig að heyra, að hv. 4. kgk. sem virðist vera eitthvað illa við þennan skóla, tók þó nú aftur þau ummæli sín að hann hefði aldrei annað verið en sýsluskóli. Hann hefir sannfærst um það gagnstæða, og er ætíð gott, ef menn taka aftur ósannindi, þegar sýnt er fram á þau. Eg efast um að hægt sé að benda á annan skóla, sem hefir verið landsskóli framar en þessi. Það hefir verið margsannað og sýnt með skólaskýrslunum. Hitt er annað mál, að allir skólar, og þessi líka, hefir haft fleiri nemendur úr nágrenninu. Brtill. um að færa framlagið annarstaðar frá upp í 1350 kr. virðist ekki vera fram komin af góðum hvötum, heldur einungis til þess að hnekkja þessari fjárveitingu. Fjárveitingar til slíkra skóla hafa aldrei verið miðaðar við vissa tölu nemenda og má í því efni sérstaklega benda á bændaskólana, og þá ekki síður embættaskólana, enda er það óeðlilegt, því að kostnaðurinn við skólahaldið fer ekki eftir því, hvort nemendurnir eru eitthvað ofurlítið fleiri eða færri; það hefir engin áhrif á það, hversu marga kennara þarf við skólann. Vitanlega standa þeir skólar bezt að vígi, sem eru í fjölbygðum kaupstöðum, einkum í Reykjavík, því þeir eru alt af fullskipaðir. - Þá vil eg minnast lítið eitt á brtill. okkar á þskj. 970, um að fella burt það skilyrði fyrir fjárveitingunni til Hvammstangavegarins, að jafnmikið tillag skuli koma annarstaðar frá. Það sem eg legg aðaláherzluna á er það, að þessi vegur verður án efa innan skamms flutningabraut, nefnilega frá Hvammstanga til Blönduóss. Þetta er líka álit vegaverkfræðingsins, sem var fyrir norðan í sumar sem leið. Það kemur skilmerkilega fram í umsögn hans um það mál. Þegar þessi vegur er orðinn flutningabraut, þá verður landsjóði búið að sparast mikið fé, með því sem sýslan hefir lagt fram. Auk þess vil eg minna á, að landsjóður hefir stundum lagt fram fé til slíkra fyrirtækja, án þess að áskilja nokkuð framlag í móti. T. d. má nefna fjárveitinguna til bryggjunnar á Akranesi, er samþykt var í Ed. nú fyrir stuttu. Ekki er þar áskilið framlag á móti, og þó er það ekkert annað en viðgerð, sem sumum öðrum þótti smásálarlegt að heimta af landsjóði. Um Bjargtangavitann hefir það verið sagt, að nægilegt mundi vera að hafa að eins lítinn og ódýran vita þar; þá skil eg ekki, því þeir sömu menn leggja svo mjög í móti honum. Álíti vitaverkfræðingurinn að þar dugi lítill og ódýr viti, fer stjórnin náttúrlega eftir því og mikið af fénu sparast, eins og við Dyrhólavitann. Annars vil eg líka benda á, að það hefir iðulega komið fyrir, að vitar hafa orðið ódýrari en áætlað var. Mér er í móti skapi að eyða tímanum, og skal því láta þetta nægja.

Björn Þorláksson Eg stend upp til að gera grein fyrir brtill. minni á þskj. 971. Hún fer fram á það, að feld verði niður alt að 6000 kr. fjárveiting til þess að byggja leikfimishús á Hólum. Eg segi ekkert nýtt, en segi að eins það, sem eg sagði við eina umræðu í Nd., þegar þessi fjárveiting var þar til umræðu. Á fjáraukalögunum fyrir 1910-11 voru veittar 3000 kr. til aðgerðar á gamla skólahúsinu á Hólum, og ætti það að vera nægilegt til þess að húsið geti orðið í góðu lagi. Undanfarin ár hefir kjallarinn í því húsi verið notaður til þess að kenna leikfimi í, og þótt vel fara að dómi kunnugra manna, og hygg eg að vel megi notast við hann enn þessi 2 árin. Slík fjárveiting yrði því að kallast óþörf eyðsla, ekki sízt nú, þegar svo mjög er kvartað um að fjárhagur landsins sé slæmur. Sumir kunna að segja, að ósamræmi sé í því að neita um þessa fjárveitingu, þar sem búið er að veita á fjáraukalögunum 2000 kr. til að gera leikfimishús á Hvanneyri, auk efnisafgangs frá skólahúsinu, er áætlað var að nemi 2000 kr. Þess vegna hefi eg líka, auk aðaltill., um að fella alla fjárveitinguna burt, borið fram varatillögu um að færa upphæðina niður í 4000 kr. Með því móti fengi Hólaskóli jafnmikið og Hvanneyrarskólinn fær í raun og veru. Eg vona, að þessi tillaga verði samþykt, og það því fremur, sem hún er eina brtill. við fjárlögin nú, sem fer fram á lækkun. Úr því eg stóð upp, vil eg minnast nokkuð á orð hv. 4. kgk. þm. Hann gerði grein fyrir því, hvernig fjárhagur landsins yrði nú eftir fjárlögunum, eins og þau koma frá Ed. Hann skýrði frá því, að tekjuhallinn mundi nema hér um bil 400 þús kr. - En svo bætti hann því við, að tekjur af áfengistolli mundu vera áætlaðar 100-150 þús. kr. hærra en rétt væri. Eg vil mótmæla því, að áfengistollurinn sé áætlaður of hátt í fjárlögunum, og held eg því fram, að áætlun fjárlaganefndar Nd. sé á meiri rökum bygð en skoðun þeirra, er telja hana of háa. Annars mun reynslan skera úr því, hverjir hafa réttara fyrir sér. En það skyldi gleðja mig, ef áætlunin í þessu efni reyndist of há og minna áfengi flyttist inn en gert er ráð fyrir; því minna áfengi, sem flyzt inn í landið, því minna mun verða drukkið og því minna verður bölið, sem af því leiðir. Það hefir verið minst á fjárhag landsins, líklega í þeim tilgangi, að menn hugsuðu sig vel um, áður en menn samþykkja þessar breytingartillögur, sem hér liggja fyrir, og sem fara fram á aukin útgjöld, um 50 þúsund kr. Það er þannig um þessar tillögur, að eg mun greiða sumum þeirra atkvæði og sumum ekki. Úr því eg er byrjaður á því að tala um tekjuhallann, þá vil eg einnig minnast á, hverjum hann er að kenna, því þótt fjárlögin séu nú afgreidd með 400 þúsund kr. tekjuhalla, og nú í dag verði samþyktar í viðbót um 40,000 kr. og hér við bætist 107 þúsund kr. á fjáraukalögum, eða samtals um 550,000 krónur, þá hefir annað eins og jafnvel verra sést áður. Í fjárlögum frá þinginu 1907 var tekjuhallinn 525,000 kr. Reyndar stóð í frumvarpinu að tekjuhallinn væri einungis 25 þús. kr. En tekjumegin var til fært lán, er taka mætti, að upphæð 500,000 kr., svo að sá sanni tekjuhalli var þá 525,000 kr. Á fjáraukalögum þá voru útgjöld að upphæð 161,000 kr., þetta alt samtalið 686,000 kr. Og í þetta skifti vóru engin lög samin, er gæfu tekjur til nokkurra muna. Af þessu má sjá, að tekjuhallinn áætlaði 1907 var 136 þús. kr. hærri en nú, og í raun og veru miklu hærri, þegar þess er gætt að nú hafa verið samin lög, er munu gefa um 200,000 kr. tekjur, en þá var engu slíku til að dreifa. Annars vil eg taka það að endingu fram, þeim til huggunar á þingi og utanþings, sem virðast vera hálf-sturlaðir út af hinum afarbága fjárhag, að í raun og veru sé fjárhagurinn ekki svo afar-vondur og miklu betri en 1907 og jafnvel oftar. Tekjuhallinn taldist mér áður 550 þús. kr. Frá því dragast tekjur eftir hinum nýju lögum 200,000 kr. Verða þá eftir 350,000 kr. Nú vitum við það, að í mörg ár hafa tekjurnar ávalt farið fram úr áætlun, og það er engin ástæða til að halda, að tekjurnar í heild sinni reynist ekki nokkru meiri á næsta fjárhagstímabili, en þær eru áætlaðar. Gæti því svo farið, að tekjuhallinn í reyndinni yrði mjög lítill eða jafnvel enginn. En við skulum gera ráð fyrir því versta og setja tekjuhallann 350,000 kr. að frádregnum þeim tekjum, er nýju lögin gefa. Þá vil eg spyrja; Hverjum er þetta að kenna? Af því þetta verður í síðasta skifti, sem eg tala á þessu þingi, þá skal eg taka það greinilega fram, hverjum það er að kenna, ef tekjuhalli verður, hvort sem hann verður mikill eða lítill. Það er þeim að kenna, sem ekki hafa viljað samþykkja það frumvarpið, er miklar tekjur hefði gefið og eflaust svo miklar, að enginn tekjuhalli hefði þurft að verða; eg á við farmgjaldsfrumvarpið. Það eru þessir menn, sem bera ábyrgð á hinum væntanlega tekjuhalla. Þeir, og engir aðrir, verða að bera ábyrgðina.

Jósef Björnsson Eg vildi leyfa mér að gera örlitla athugasemd út af því, sem háttv.þm. Seyðisfj. sagði. Hann tók það fram, sem aðra aðalástæðu fyrir br.till.. sinni, að við ættum að spara. En satt að segja, þá ganga þær tillögur, sem hér liggja fyrir, ekki í sparnaðaráttina; mér finst það einkennilegur sparnaður, sem háttv. þingm. hér er flytjandi að, og því einkennilegra finst mér það, sem brtill. sú, sem hér er um að ræða fer fram á, að út sé strykuð fjárveiting til stofnunar, sem er landssjóðseign og sem ætluð er til að fullnægja kensluákvæðum, sem voru lögákveðin fyrir 6 árum með reglugjörðinni fyrir Hólaskóla. Þessi reglugjörð kveður svo á, að leikfimi skuli kenna í skólanum, en þetta hefir ekki verið hægt að gera, því hús hefir vantað. En nú, þegar á að kippa þessu í lag, þá kemur háttv.þm. Seyðisfj. fram og segir, að slíkt megi ekki líðast, því það sé nauðsynlegt að spara. En satt að segja finst mér það ósparnaður, að hindra nytsamlega kenslu í skóla, sem er landsstofnun. Í sambandi við þetta skal eg benda á það, sem eg áður hefi tekið fram í háttv.Ed., að í síðasta mánuði var haldið fjölment bændanámsskeið á Hólum. Komu þar saman fleiri tugir bænda, og bændaefni úr nágrenninu og af Norðurlandi. Þar var samþykt, að skora á stjórnina að draga þetta ekki lengur, en gera sitt ítrasta til að leikfimiskensla komist þar á sem fyrst og leikfimishús því reist. Háttv. þm. Seyðisfj. sagði, að nota mætti gamla húsið til að kenna leikfimi í og var það hin aðalástæða sú, er hann hafði brtill. sinni til meðmæla. En þetta er ekki hægt. (Sigurður Sigurðsson: Það er hægt)  . Nei, það er rangt, hvað sem þessi og hver annar þingm. segir; því er eg kunnugri en þingmaðurinn. Húsið er alt upptekið. Í því búa allir nemendur og tveir kennaranna; þar er matstofa og öll matreiðsla og ef eitthvert herbergi væri afgangs, sem ekki er nema þrengt sé til muna að nemendum og kennurum, þá er full þörf fyrir alt slíkt handa skólabóndanum, enda hefir hann stöðugt haft nokkur ítök í húsið eftir því, sem föng frekast hafa leyft, því hann hefir mjög lítil og léleg húsakynni til afnota, sem hann alls ekki kemst af með. Auk þess eru engin tök á að kenna leikfimi í þessu gamla húsi, sökum þess hvernig herbergjaskipun er varið. Eg vona nú að mönnum sé orðið það ljóst, að ekki sé hægt að nota gamla húsið, og því verði að byggja nýtt hús, ef ekki á að halda áfram að traðka lögákvæðum, sem gilda og gilt hafa í fleiri ár, um stofnun, sem er eign landsins.

Ráðherra (Kr. J.) Tilefnið til þess, að eg stend upp aftur, er ræða háttv.þm. Seyðf. Mér virðist hún ólík honum, að því leyti, að hann leit allbjart á fjárlagastarfið, sem við erum nú að lúka við, og á fjárhagsástandið. Eg hefi ávalt litið svo á, að þessi vinur minn og frændi sé glöggur á þær sakir og sjái fljótt, hvað þar er athugavert, en nú held eg þó, að vér getum ekki litið með bjartsýni á fjármálaástandið, eins og það er. Eg vil leiða athygli þingmanna að því, að tekjuhallinn verður á þessum fjárl. nær 450 þús. kr., ef samþyktar verða þær brtill. sem hér liggja fyrir og eg tel engan vafa á, eftir því sem fram hefir komið áður hér á þingi. Þar við tel eg að megi bæta ofhátt reiknuðum tolltekjum, sem nema hér um bil 110 þús., og svo allri aukafjárl. fúlgunni, sem er um 105 þús. kr. Hinn rétti tekjuhalli verður þá nú yfir 660 þús., eða nánar tiltekið 663,367 kr. og nokkrir aurar, eftir því sem mér telst til. Þar við bætast gjöld þau, er ýms lög, er nú hafa verið samþykt af þinginu, hafa í för með sér, svo að óhætt mun vera að færa upphæðina upp í liðug 700 þús. kr. Þetta kemur nú ekki sem bezt heim við álit hv.þm. Seyðf. á fjárhagsástandinu. Ofan á þetta bætist nú einnig það, sem þingið virðist taka alt of lítið tillit til, en það er það, að peningaforði landsj. hefir verið mjög lítill, óhæfilega lítill, síðan í byrjun þessa árs. Áður voru menn ekki ánægðir, eða öruggir, væri hann minni en 600 þús., eða í lægsta lagi 400 þús. Eitthvað þar á milli var hann venjulega, þó jafnaðarlega nær hærri upphæðinni. Nú er hann þetta 2-300 þús., og það er engin sæmilegur peningaforði, þegar þörfin er svo mikil, eins og nú á sér stað, einkanlega með tilliti til þess, að vér stöndum í mjög hárri viðskiftaskuld við ríkisféhirzluna dönsku, og má heimta hana fyrirvaralaust hvenær sem vill. Það þarf ekki annað en að líta á fjárl. og fjáraukal. til þess, að sjá hve mikil peningaþörfin er. Í dag hefi eg t. d. að nefna gefið út skipun um að borga út 2 allstórar upphæðir undir eins og þær séu samþyktar á fjáraukalögunum. Þótt viðlagasjóður sé orðinn veruleg upphæð, þá er hann allur bundinn í lánum, sem flest eru þannig vaxin, að ekki verður með nokkru móti hreyft við þeim, og loks skal eg geta þess, til þess að alt geti orðið sem ljósast um fjárhagshorfurnar, að það er nú orðinn siður, að teygja tekjurnar hærra og hærra ár frá ári, til þess að sem minst beri á greininni aftarlega í fjárlögunum, sem hljóðar um tekjuhallann, og eg sé ekki betur, en að nú sé farið svo hátt í þessu efni með tekjurnar, að lengra sé ekki fært, Áður var það venja að fara mjög varlega í þessar áætlanir og þá aflaðist viðlagasjóði fé, en nú eru þær settar svo hátt, sem frekast verður. Og eg vil minna á enn eitt, sem sagan kennir oss í þessu tilliti. Það má segja, að nú hafi verið góðæri hér á landi í nálægt því 20 ár. Á öllum þeim árum hefir varla komið hafís, svo teljandi sé. Þegar svo hefir lengi árað, þá sýnir sagan oss, að þá er von á hinum mögru árunum; þá má búast við hörðum árum. Eg vil engu spá um þetta, og eg óska að sem lengst mætti haldast góðærið, en eftir reynslu þeirri, er sagan kennir oss, gætum vér nú búist við því að næstu 10 árin yrðu oss erfið. Vér megum búast við aflabresti og grasbresti og þar af leiðandi alls konar skorti öðrum, og ef svo færi, þá mundi lækka á könnu landssjóðs, og það meira en lítið. Að endingu skal eg taka það fram, sem eg hefi áður sagt í Ed., að þar sem sífelt er verið að vitna í frv., sem virðist hafa átt að vera bót allra vorra fjárhagsmeina, farmgjaldsfrv. sem sé, þá er það svo lagað, að engin stjórn gæti tekið við því, og ekkert þing látið það frá sér fara, með því það yrði gersamlega óframkvæmanlegt eins og málið er nú úr garði gert, og álít eg rétt að taka það fram hér enn þá einu sinni, úr því að enn er verið að hampa þessu lagasmíði, og benda á, að það muni ráða bót á öllum fjárhagsvandræðum.

Lárus H. Bjarnason Þegar frv. til fjárl. fyrir árin 1912 og 1913 kom frá Ed. í seinna skiftið, þá var tekjuhallinn áætlaður um 399 þús. kr. Hún hafði lækkað hann um 20 þúsundir, fært hann úr 419 þús. niður í 399, en neðri deild hafði hækkað hann við eina umræðu hjá sér úr 320 þús. upp í 410 þús. Ef allar þær brtill., sem hér liggja fyrir, verða samþyktar, eins og sumir spá, þá bætist við þá upphæð um 50 þús. kr. Mér heyrðist einhver háttv.þm. bera brigður á þetta, en það er ekki rétt, og skal eg nú færa mönnum heim sanninn um það. Hr.fj.vegur kostar 3000 k., Keflav.vegur 5 þús., Bjargtangavitinn 14 þús., aukning Blönduósskóla 2200 kr., viðskiftaráðunauturinn einn 20 þús. kr. og til vegagerðar í Skaftafellss. er beðið um 5 þús kr. Þetta fer nú nærri 50 þús. kr. og þá er tekjuhallinn orðinn 449 þús. Þar við má nú bæta yfir 100 þús. frá fjáraukalögunum, og er tekjuhallinn þá alls orðinn um 550 þús. Svo hár hefir víst tekjuhallinn aldrei orðið síðan alþingi fékk löggjafarvald og því síður áður. Eg heyri að einhver segir ójú. Hann varð hæstur árið 1903 rúm 400 þús. kr., en þá varð þó tekjuafgangur á landsreikningnum. Háttv. þm. Seyðf. mintist á það, sem reyndar er þýðingarlaust í þessu sambandi, hverjum tekjuhallinn væri að kenna, og skildist mér svo, sem hann vildi kenna minni hlutanum um hann, en þetta er rangt hjá þm. Eg hygg, að hann sé þeim að kenna, sem minka gjaldstofnana og koma fram með tillögur til aukningar gjöldunum og berja þær fram gegnum deildirnar og sameinað þing, og þetta hefir meiri hl. gert hvorttveggja. Hann hefir felt till. um það, að fresta aðflutningsbannsákvæðinu um stundarsakir og enn fremur borið fram langflest af þeim till. um aukin gjöld, sem fram hafa komið. Ef litið er á dagskrána í dag, þá er það hann, sem á allar slíkar till. undantekningarlaust. Svona fara þá „Sjálfstæðismenn“ - og þá um leið sparnaðarmenn, því að sparnaðinum hafa þeir frá öndverðu veifað einna hæst á stefnuskrá sinni - að því, að spara fé landsins. Svona var það einnig þegar fjárl. voru til einnar umr. í Nd. Þá var öll aukning gjaldanna, 100 þús. kr., þeirra megin nema - segi og skrifa - einar 600 kr., sem allir fylgdust að um. Alt hitt hafði „Sjálfstæðisflokkurinn á sinni könnu. Þeim heiður, sem heiður ber! Annars stóð eg sérstaklega upp til þess að verða við tilmælum háttv. framsm. fjárl. í Ed. um að minnast á þrjár af till. þeim, er hér liggja fyrir, og eru þær á þskj. 962, 969 og 972. Till á þskj. 962 er um viðskiftaráðunautinn, og býst eg við að minni hl. leggi á móti henni. Það gerir hann fyrst og fremst vegna þess, að upphaflega var fjárveiting þessi gersamlega ólöglega framkvæmd, því að það er skýrt tekið fram bæði í fjárl. og fjáraukal. frá þinginu 1909, að þessi styrkur, 10 þús. kr. á fjáraukal. og 12 þús. á fjárl., skuli veittar til viðskiftaráðunauta (í fleirtölu), og sama kemur fram í dönsku þýðingunni, þar stendur „Handelskonsulenter“. Nú hefir þessi maður fengið fyrir árið 1909 helmingi meira en hann átti, og fyrir árið 1910 nálega alt það, sem báðum mönnunum var ætlað, og jafnmikið fær hann náttúrlega fyrir árið 1911, því að hæstv. núverandi ráðh. mun álíta sig bundinn við það sem fyrv. ráðh. hefir veitt honum. Þetta álít eg nú beint fjárl.brot, sem ekki séu nokkur tiltök að verja. Eg skal alveg sleppa skýrslum ráðunautsins. Þær eru ljósasti vottur þess, hve dæmalaust hégómlegt starf mannsins hefir verið. Og loks skal eg einnig sleppa því, að hann hefir verið tímunum saman hérlendis, t. d. í einni lotu síðan fyrir jól, enda álít eg dvöl hans hér engan skaða, en undarlegt er það þó, að fáir eða enginn skuli hafa að því fundið. Og enn undarlegra það mikla kapp, sem svo kallaður „Sjálfstæðisflokkur“ virðist leggja á það, að þessi fjárveiting nái fram að ganga, nema ef vera skyldi að flokkurinn vildi með þessu móti löghelga eina af lökustu gerðum fyrv. ráðherra þannig, að ekki verði seinna náð til hans út af henni. Það er því undarlegra að bera svo mikið fé í þennan mann, 11 þús. kr. á ári, sem það er upplýst með bréfi norska konsúlsins til bankarannsóknarnefndarinnar í Ed. að sams konar ráðunautar í Noregi fá 2500 til 5000 kr. í laun, og er þó ólíku saman að jafna Noregi og voru landi. Rétt áðan var útbýtt skýrslu rannsóknarnefndar Ed. með öllum svokölluðum skýrslum viðskiftaráðunautsins til stjórnarráðsins. Þær eru of langar til að lesa upp, enda langar mig ekki til þess. Þær eru bæði leiðinlegar og nauða ómerkilegar, ekkert í þann veginn að vera þeirra peninga virði, sem ráðunautnum hafa verið greiddar, enda fær sá maðurinn, sem viðskiftaráðunauturinn ber helzt fyrir sig og hann hefir mest kapp á lagt að fá prentaða skýrslu eftir, einhver V. Jensen í Genova, þennan vitnisburð hjá viðskiftaráðunautinum sjálfum (skýrsla rannsóknarnefndar Nd. bls. 119): „Maðurinn þykir fljóthuga og stórhuga, en nokkuð laus í rás Enn er þess ógetið, að maður þessi átti áður stóreignir, en er nú illa staddur og erfiðar fjárreiður“. Á þennan hátt lýsir hv.þm. Dalam. sjálfur þeim manni, sem hann leggur mest upp úr í skýrslum sínum. Ed. vildi upprunalega ekki amast við fjárveitingu til viðskiftaráðunauta, hún vildi láta fjárveitinguna standa eins og hún var orðuð upprunalega 1909 og hugði, að það mundi draga til samkomulags við hv.Nd., en Nd. hafnaði þeim samkomulagsboðum, og hefir Ed. því ekki rétt fram hendina aftur, heldur strikað liðinn alveg út. En auk þess sem borið hefir verið alt of mikið fé í viðskiftanautinn, þá er hitt þó verra, að þingið ætlar nú að fara að taka upp á því, að veita nafngreindum mönnum embætti og sýslanir, og þó langverst ef þingið á að ráða því, hvernig maðurinn á að reka starf sitt. En til hvorstveggja er stofnað með veitingu ráðanautsfjárins á nafn þm. Dalamanna og staðfestingu erindisbréfs hans. Með því móti er fyrst og fremst ekki hægt að haga starfinu svo sem æskilegast kynni að vera og ábyrgðin út af því algerlega tekin af núverandi stjórn. Þá er brtill. á þskj. 969 frá hv.þm. Ak. þess efnis að veita Thorefélaginu 6000 kr. hvort árið til póstflutninga. Um þessa brtill. er líkt að segja sem um hina næstu á undan, að hún er að margra manna dómi gersamlega ólögleg, enda þarf ekki að fara í neinar grafgötur um það, því að í 13. gr. A. 2. fjárl. er beint tekið fram, að borgun fyrir póstflutning megi ekki greiða þeim félögum eða skipum, sem njóta fasts tillags úr landssjóði. Thorefélagið hefir fast tillag, miklu hærra meira að segja, en samein. gufuskipafél. hafði áður. 1908-1909 voru ætlaðar til þess að halda uppi líkum gufuskipaferðum 40 þús. kr. á ári, en ekki brúkaðar nema 30 þús. kr. 1910-11 voru ætlaðar 60 þús. kr. og þær brúkaðar, en að auki voru félaginu veittar 6000 kr. um árið fyrir póstflutning milli landa, svo að það fær alls 66 þús. kr. - Þetta mál er svo ljóst að það hefir ekki verið hægt að gera það að flokksmáli, svo sem menn geta séð á nefndaráliti Ed. um þingsályktunartill. um gufuskipaferðir (þskj. 931). Nefndin er þar öll sammála. Bæði hv.þm. Ísf. og þm. V.-Skaft. skrifa undir það, að skipin séu ekki svo úr garði gerð né ferðum svo hagað sem tilskilið var í fjárlögunum. Nú vil eg spyrja að því, hver ástæða er til þess að verðlauna þetta félag með 6 þús. kr. svona alveg út í bláinn. Til þess hljóta að liggja einhverjar aðrar ástæður en látnar hafa verið uppi. Það mundi ekki vera gert í líku skyni og nafnfesta fjárveitingin til viðskiftaráðunautsins, til þess að hjálpa hv. fyrverandi ráðherra úr þeirri klemmu, sem hann er kominn í út af samningum við Thore, sem sonur hans var svo heppinn erindreki fyrir, sem og allir vita. Eg hefi að nokkuru leyti svarað brt. á þskj. 972 frá hv. 1. þm. Gbr. og Kjs. Hann hélt því fram, að rétt væri að vitna í Thorefélagssamninginn 7. ágúst 1909 „af því að hann væri löglegur“, en eg hefi sýnt fram á að sá samningur sé ólöglegur, sbr. enn fremur nefndarálit Ed. um gufuskipaferðir á þskj. 931. Auk þess fer ekki vel á því, að binda fjárveitingu við félag, sem vitanlega getur misjafnlega farnast, á svo löngum tíma. Úr því að eg stóð upp á annað borð, skal eg víkja með nokkurum orðum að sumu því er hv. þingmenn hafa sagt. Hv. 2. þm. Gbr. og Kjs. hélt fallega stólræðu um Keflavíkurveginn. En hann gleymdi að taka það fram, að þessi vegur er sýsluvegur og á því ekki heimtingu á því að fá grænan eyri úr landssjóði. Það á því ekki við að líkja þessum vegi við Borgarnesbrautina, sem er þjóðvegur. (Jens Pálsson: Eg sagði, að Keflavíkurvegurinn væri sýsluvegur, en hefði átt að vera annað)  . Já, en það er að gera fyrir því sem er, en ekki hinu, sem ef til vill hefði átt að vera, á líkan hátt og hv. 2 þm. Gbr. og Kjs. var eða er forseti Ed. en hefði ef til vill átt að vera eitthvað annað. Annars hygg eg, að hv.þm. hafi með ræðu sinni viljað sannfæra kjósendur um dugnað sinn, í að berja fram þessa fjárveiting, sem þó raunar mun vera afráðin á flokksfundi áður. Ekki bjóst eg við að þurfa að eiga orðastað við hv.þm. Ísf. í sam. þingi, jafnljúft sem mér hefir verið að vinna með honum í efri deild. Mér kom alveg á óvart að hann skyldi mæla með viðskiftaráðunautsfjárveitingunni, eftir því sem hann hefir talað um hana bæði við mig og aðra. Og ekki bætir það mikið úr þó að viðskiftaráðunauturinn væri jafnan erlendis, eins hv.þm. lagði áherzlu á að hann væri. Þegar tekið er tillit til þess, sem ráðunauturinn hefir afrekað, hygg eg, að jafngott væri þótt hann sætti hér á landi; með því móti sparaðist þó ferðakostnaðurinn, og jafnvel fleiri óþægindi. Hv. þm. V. Ísf. vildi nú þegar veita fé til Bjargtangavitans. Það er rangt hjá honum, að vér viljum ekki veita fé tíl vitans; vér viljum veita það, en ekki nú. Verkfræðingur hefir aldrei þangað komið, enda engin skoðun farið fram á því, hvar vitinn eigi að standa, eða hvernig hann eigi að vera, né nokkur áætlun til um það, hvað kosta muni að koma upp vitanum; á það hefir fráfarin stjórn slumpað, eins og hv.þm. hefir gert, en á slíku verður ekki bygð skynsamleg fjárveiting. Viðvíkjandi uppgjöf á 2500 kr. af viðlagasjóðsláni til Barðastrandarsýslu og Vestur-Ísafjarðarsýslu hvorri um sig til handa til talsímalagningar, gat hv.þm. (Kr. D.) þess að sýslurnar hefðu orðið hart úti. Eg vil þar á móti benda honum á það, að nú eru veittar 55 þús. kr. til koparþráðar frá Borðeyri til Ísafjarðar sérstaklega í þágu þessara sýslna, og sýnist mér því nokkuð íburðarmikið, að þær fái tvent í einu, bæði símann og eftirgjöfina. Auk þess er á það að líta, að ef þessi eftirgjöf verður veitt, þá munu fleiri héruð renna á sama vaðið og verður þá óhægara að neita. Hv. 2. þm. Húnv. sagði, að Blönduóssskólinn hefði orðið harðara úti en kvennaskólinn í Reykjavík (Björn Sigfússon: Það er rangt, eg nefndi ekki Reykjavíkurskólann.) Hv. þm. átti að minsta kosti við Reykjavíkurskólann og verður að játa, að þó að heimilaðar væru annarstaðar að 1350 kr. móts við þær 5500 kr., sem farið er fram á til Blönduósskólans úr landssjóði, þá væri það ekki nema á borð við þær 1500 kr., sem kvennaskólinn í Reykjavík verður að útvega sér annarstaðar að, móts við þær 6000 kr sem honum eru ætlaðar úr landsjóði. Eg hefi þannig gert grein fyrir afstöðu minni til brtill., að svo miklu leyti sem hv. framsögum. fjárlaganefndar Ed. hefir ekki gert það, en hefi því miður litla von um, að orð mín muni hafi mikið að þýða. Það mun vera svo í garðinn búið um flest, að ekki tjáir að spyrna móti broddunum.

Bjarni Jónsson Það hefir verið talað hér um ýms mál, og sérstaklega um það, hvernig þingið hafi gengið frá fjárlögunum, og þar sem hv. 5. þm. kkj. hefir sagt það í samhengi, sem aðrir ræðumenn hafa tekið fram, þá læt eg mér nægja að svara honum einum. Eg skal ekki deila um það, hvort tekjuhallinn á fjárlögunum sé nú meiri eða minni en áður. Það mál kemur okkur ekki við. Það er að eins fyrir sagnaritara, sem nenna að fást við það. Hitt skiftir nokkuð meira máli, hverjum fjárhagsástandið er að kenna. Hv. 5. kon.kj. vildi kenna það öðrum þingflokknum, Sjálfstæðisflokknum. En það er ekki hægt, af þeirri einföldu ástæðu, að hinn flokkurinn er í meiri hluta í annarri deildinni og ástandið því báðum flokkum að kenna. Meiri hlutinn hefir séð flest sín áhugamál feld í Ed., en hann á þá, hvað fjárhaginn snertir, aðallega þá einu sök, að hann hefir ekki viljað brúka vald sitt til þess að níða fjárveitingu af mótstöðumönnum sínum. Eg get bent á margt, sem hann hefir veitt af fúsum vilja, svo sem Rangárbrúna, Eyjafjarðarveginn o. fl., sem mönnum er kunnugt um, og eg hirði ekki um að vera að telja upp. Þetta hefir hann gert tregðulaust, því hann hefir ekki litið svo á, að fjárlögin yfirleitt væru flokksmál. En þar sem fleiri hækkunartillögur hafa nú komið frá meirihlutanum, þá er það eðlilegt, því að hv.Ed. hefir áður felt svo mikið burt fyrir honum. En hinn flokkurinn þarf enga br.till. að bera fram, vegna þess, að hann hefir komið sínum till. fram í Ed. og meiri hlutinn í Nd. ekki felt þær burt. Annars leiðist mér að vera að halda hér kjörfundarræðu, eg hygg, að deilumálin á kjörfundunum verði nóg, þó að við byrjum ekki hér. Þá er eg neyddur til að minnast nokkurum orðum á viðskiftaráðunautinn og orð hv. 5. kon.kj. um hann. Eg vil fyrst lýsa undrun yfir því, að sú nefnd hér á þinginu, sem hann mun vera formaður fyrir, skuli vera að setja skæting í mig, þar sem hún hefir alls ekki verið valin til þess að rannsaka mínar gerðir. Auðvitað gat hún, þar sem hún átti að rannsaka gerðir fráfarandi stjórnar, komið með sitt vitlausa álit um brúkunina á fénu, en hún gat látið vera með að setja skæting í mig og koma með þennan vana blaðamannaskæting, að óvíst væri hvort það bæri að telja sem tekju- eða útgjaldamegin, þegar eg væri hér heima á Íslandi. Það er ekki sæmandi að vera að setja slíkt í varnarlausan mann, sem ekki einusinni veit, að verið er að ræða um hann. Það var að eins fyrir velvild skrifarans í nefndinni, en ekki formanns, að eg fekk að vita um þetta á seinustu stundu, og eg býst við að mér verði ekki meinað rúm í þingtíðindunum til að svara þeim hnútum og ósannindum, sem um mig og mitt starf starf standa í skýrslu þessarar nefndar; því á eg heimtingu á. Nefndin hefir ekki einu sinni sýnt mér þá kurteisi að kalla mig á fund sinn. Hún hefir lesið sumt úr skýrslum mínum og formaður hefir á því bygt dóm um mig og hefi eg því meiri ástæðu til þess að heimta að svar mitt verði prentað í þingtíðindum sem viðbót aftan við. (Lárus H. Bjarnason: Alt, sem í skýrslunni stendur er skjallega sannað)  . Það er skjalarasönnun. Mitt starf er mikið meira en það, sem skýrslurnar til stjórnarinnar bera með sér. Menn hafa nýlega hér á þinginu samþykt einn árangurinn af mínum gerðum, gufuskipaferðir milli Íslands og Svíþjóðar, þó að aðrir hafi veitt mér góða aðstoð í þessu efni, og þá helzt Ragnar Lundborg, sem hefir mikinn áhuga á okkar málum. En þann áhuga hefði hann ekki, ef hann hefði ekki komist í kynni við góða Íslendinga. En auðvitað fer það hér, sem oftar, að enginn getur verið almáttugur, og eg geri ekki meira en eg get. En eg hefi átt því láni að fagna, að þeir menn, sem hafa tekið eftir starfi mínu, hafa orðið mér velviljaðir, því að eg hefi aldrei sagt annað en það, sem eg sjálfur hefi álitið rétt, hvort sem hv. 5. kon.kj. segir annað eða ekki. Þá hefir verið sagt, að eg hafi fengið 11,000 kr. meira fé, en eg átti að fá, og er þar vitnað í einn bókstaf, þannig, að í lögunum stendur eignarfall í fleirtölu, til viðskiftaráðunauta, sem líklega er prentvilla. En segjum nú, að það sé ekki prentvilla. Hvernig ályktar hv. 5. konkj. þá? Hann segir, að stjórnin hafi átt að skipa 2 viðskiftaráðunauta, en það er bara sá galli á, að það stendur hvergi í lögunum, né heldur að þeir skuli hafa jafnt kaup, þó þeir væru tveir. En ráðherra hafði fyrir sér ákveðinn vilja þingsins í fjáraukalögunum, þar sem voru veittar 11,000 kr. til tveggja ráðunauta, og átti hvor að fá 5000 kr. í ½, enda hefði engum manni getað dottið í hug að senda mann, sem hefði slík útgjöld og viðskiftaráðunauturinn hlýtur að hafa, með minna fé. Eg skal líka geta þess, að margir menn í Danmörku öfunduðu mig af þessum 10 þús. kr. launum, en þegar þeir vissu, að eg átti að borga af þeim í ferðakostnað líka, þá sögðu þeir, að þeir mundu ekki kæra sig um stöðuna. En því er ekki að neita, að staðan er sæmileg, eftir því sem á Íslandi er borgað, en heldur ekki meira. Eg get því lýst því yfir, að ráðherra hefir farið hér rétt að og stuðst við álit alls þingsins. Reikningur nefndarinnar er því rangur. Annars væri það gaman að líta yfir störf þessarar nefndar, sem formaðurinn í brúkar svo stór orð. Eg hefi ekki haft tíma til þess að gera það, því að formaður var svo hygginn að láta ekki útbýta henni fyr en á seinustu stundu, svo að einginn hefði tíma til að athuga hans miklu verk. Hv. 5. konungkjör. sagði, að eg hefði verið mikið hérlendis. Það er alveg rétt, því viðskiftaráðunautsstarfið er svo vaxið, að það heimtar, að maðurinn sé eins mikið hér og erlendis. Því er nú svo varið hér hjá okkur, að ef maður vill gera gagn, þá verður maður að fara til einstakra manna að fyrra bragði, og spyrja þá að því, hvort ekki sé hægt að verða þeim að einhverju liði. Aftur á móti hafa margir útlendingar spurt mig og leitað upplýsinga hjá mér. (Jón Ólafsson : Hversvegna bara þeir ?) Af því að þeir hafa ekki hlaupið eftir níði, rógi, flokkshatri einstakra blaða og manna hér heima, sem gera ekki annað en hrópa út hnútyrðum um mig og láta það líka stöðugt kveða við, hvað lítið skyn eg beri á verzlun og viðskifti. En það er ekki sannað, að þeir séu um það fróðari, sem digurbarklegast tala; það bylur mest í tómri tunnu. Hv. 5. konkjör. sagði og, að hann skildi þessa tillögu um viðskiftaráðunautinn svo, sem menn væru að leggja kapp á að viðurkenna gerðir fráfarins ráðherra. Þetta er rangt, því að flokkurinn allur, bæði þeir, sem voru með vantraustsyfirlýsingu á ráðherra og hinir, eru allir sammála um það, að hér hafi verið rétt með farið. En kappið er það, að flokkurinn vill ekki að svo nytsamlegt starf sé látið niður falla. Um mína starfsemi skal eg ekki tala mikið. Eg segi það alls ekki, að eg sé sá eini færi maður í þessa stöðu, en starfið er nauðsynlegt, og það vill flokkurinn ekki að falli niður. Eg get bent á að eins eitt atriði, sem hefir beinlínis margborgað alt það fé, sem varið hefir verið til viðskiftaráðunauts, og það er verðhækkunin á hestum á seinasta ári, sem er starfsemi viðskiftaráðunautsins að þakka. En auðvitað er ótalinn allur sá óbeini hagur af starfseminni, því að starfið er svo vaxið, að það er ilt að reikna hann út. Það er t. d. ekki hægt að sýna það með tölu, hvaða hagur hefir verið að því, að eg hefi sagt mönnum hundruðum saman í útlöndum nöfn á íslenzkum kaupmönnum og heldur ekki hvaða hagur hefir orðið að þeim fyrirlestrum, sem eg hefi haldið um Ísland og Íslendinga. Hann er allur óbeinn og getur ekki komið þannig í ljós, að hægt sé að sanna hann með tölum. Það er ómögulegt að segja, hvaða gagn hefir hlotist af fyrirlestrum þeim, er viðskiftaráðunauturinn hefir haldið og birzt hafa í blöðum og tímaritum um endilangan Noreg, Svíþjóð og Danmörku. Það er Sjálfstæðisflokkurinn sem álítur, að starfið sé nauðsynlegt og til mikils gagns og vill ekki að því verði hætt. Og það að starfið er bundið við mitt nafn, er ekki eftir beiðni minni eða undirróðri frá mér, heldur er það eftir beiðni margra í flokknum. (L. H. Bjarnason: Erindisbréfið ?) Já, erindisbréfið. Því vill flokkurinn halda óbreyttu, til þess að vera viss um að starfinu sé hagað svo sem hann vill. En flokkurinn nefnir mig til, af því að hann treystir því, að eg muni halda svo fram stefnunni sem hann vill vera láta. Mín skoðun er sú, að viðskiftaráðunautsstaðan er afarnauðsynleg, hvort heldur hún er bundin við mitt nafn eða ekki. Ræðumaður bar saman laun mín og svonefndra „Handelstipendiater“ í Noregi. Það tvent er ekki saman berandi. Þar sem að þeir er þau „Stipendier“ hafa fara sérstaka ferð til einhvers sérstaks lands, og auk þess fá þeir allan ferðakostnað. Eg veit það, að skýrir menn og þeir er hafa ferðast um útlönd vita, hve dýrt er að ferðast um þar, og geta þessi ummæli þeirra ekki verið til annars ætluð en að reyna að blekkja fólk, bæði þingmenn og aðra úti um land, með því að láta fólk fá þá skoðun að verið sé að ausa í mig fé. Niðurjöfnunarnefnd Reykjavíkur hefir eftir þeim ítarlegu upplýsingum, er hún hefir fengið, komist að þeirri niðurstöðu, að árstekjur mínar væru 5000 kr. og finst mér sjálfum það vera réttlátt, eða að minsta kosti eigi svo miklu hærra réttu, að mér þætti þess vert að heimta lækkað útsvar mitt. Vil eg vísa hv. ræðum. til hennar, svo að hann geti gengið úr skugga um, að eg fer með rétt mál. Heiðr. ræðum. segir, að eg hafi ekki lýst manni þeim glæsilega, er var fyrir mína hönd í Ítalíu. Hann las: „Maðurinn þykir fljóthuga og stórhuga, en fremur laus í rás“, og „Enn er þess ógetið, að maður þessi átti áður stóreignir, en er nú illa staddur og á erfiðar fjárreiður.“ En hann las ekki: „að maður þessi hefir áhuga á mörgu og er jafnan nokkuð gott í tillögum hans, og margt á þeim að græða, en fara verður varlega. Svo segir núverandi verzlunarráðgjafi Dana. Hefir Jensen átt tal við hann um flutning á dönsku kvikfé á ítalskan markað. Þótti margt gott í tillögum hans og athugar danska stjórnin með athygli, hvað úr megi verða.“ Sést af þessu, að formaður rannsóknarnefndarinnar kann að fara á snið við sannleikann í rannsókn sinni, er hann les svo villandi prentað mál, sem hann hefir sjálfur lagt fram fyrir þm. til lestrar. Hann reiðir sig auðvitað á að menn séu ekki farnir að lesa það ennþá. Að eg fór að spyrjast fyrir um mann þann, er að nokkru var umboðsmaður minn á Ítalíu, áleit eg ekki nema rétt og varkárt, af hverjum manni sem var samvizkusamur, og hefði ræðum. verið skyldara að lofa mig fyrir. Ekki er það heldur rétt, að þetta sé mín eigin yfirlýsing, heldur eru þetta svör danskra manna upp á fyrirspurn frá skrifstofustjóra Jóni Krabbe. Hefði átta að virða mér þetta heldur til hróss en til lasts, og sýnir það að minsta kosti að ekki vantar viljann, þótt getuna kunni að vanta. Eg hefi nú hér með sagt alt það er eg þurfti að segja, en vil bara benda á það viðvíkjandi heimavist minni og þingsetu, að eg álít það, þvert á móti skoðun hv.þm. Ísfirðinga, kost, að viðskiftaráðunauturinn sé alþingismaður. Það er enginn efi á því, að það vekur heldur og að miklum mun traust manna á honum en hitt. Viðvíkjandi því er hæstv. ráðherra sagði, að það lýsi vantrausti til stjórnarinnar að viðskiftaráðunautsstaðan sé bundin við nafn, þá vil eg að eins benda á það aftur, að það er ekki eftir minni uppástungu, heldur flokksins í heild sinni. Hv. ræðum. sagði líka, að póstflutningsgjaldið kr. 6000,00 ætti ekki að greiða gufuskipafél. „Thore“, þar sem það hefði landssjóðsstyrk, en eg vil bara taka það fram, að þar er að eins átt við þau skip, sem ganga milli landa ákveðnar ferðir, en um annan póstflutning sé eftir sérstöku gjaldi. Þar að auki fer fjöldi skipa ekki eftir fastri áætlun, og álít eg það gróða en ekki tap að geta fengið póst fluttan með þeim skipum öllum fyrir ekki meira gjald. Efast eg um að það sé rétt, er hv. ræðum. sagði áðan um þm. Ísfirðinga og orð hans um mig. Mun hann þar vera sá Ratatöskur, sem bera vill öfundarorð milli mín og hans. Þá var fjárveitingin til Bjargtangavitans. Eg get ekki séð, að þurfi að fella þá fjárveitingu burt, þótt ekki sé upplýst enn um kostnaðinn; því að eftir lýsingu ræðumanns á fjárhagnum ætti það ekki að saka mikið, þótt einhver afgangur yrði af fjárveitingunni. Sama er að segja um koparsíma til Ísafjarðar, að alt var það rangt, er ræðum. sagði um hann. Því traustari og betri hann er þess tryggara er sambandið fyrir alla þá, er þann síma nota. En fátt getur verið fráleitara en að telja þessa fjárveitingu veitta Barðastrandarsýslu og Vestur-Ísafjarðarsýslu. Hv. 5. kgk. ætti að vita, að þær eru ekki á símaleið frá Borðeyri til Ísafjarðar og njóta því eigi meira góðs af koparsímanum en hvert annað hérað, sem er í sambandi við Ísafjörð. En alt er á sömu bókina lært hjá honum.

Magnús Blöndahl Eg hafði ekki ætlað mér að taka til máls í þetta sinn, en við umræðurnar, sem orðið hafa um fjárlögin, hafa ýmisleg ummæli komið fram, sem eg finn mér skylt að mótmæla. Sá hv. 4. konungkj. þingm., er fyrstur tók til máls, miklaðist yfir því, hvað tekjuhallinn væri mikill, svo mikill að aldrei hefði hann verið eins. Eg tel víst, að hv.þm. hafi farið svona geyst af stað og fullyrt svona mikið af því, að hann hefir ekki munað langt aftur í tímann, og þá ekki munað, hvernig viðskilnaðurinn við fjárlögin hefir verið stundum áður; og að ástandið eða framtíðarútlitið hefir þó stundum verið ískyggilegra en nú, þótt ekki telji eg það gott eins og er. Allir kannast við tekjuhallann á fjárl. 1907. Þar er ætlast til að á fjárhagstímab. 1908-09 verði tekjuhallinn 525,512 kr. og þess utan á aukafjárlögum kr. 160,962. Þetta til samans verða þá hvorki meira né minna 686,475 krónur. Er af þessu hægt að sjá, að þingið hefir séð verri og svartari fjárhagsáætlun en nú í þetta sinn. Sami þingm tók það réttilega fram, að tekjuhallinn nú sé áætlaður c. 400 þús. krónur og ef samþyktar verða allar breytingartillögur, sem nú liggja fyrir, þá mun hann veiða 450 þús. kr. Á aukafjárlögum er þess utan 107.000 kr., og verður þetta þá alt saman 557,000 kr. tekjuhalli. Þetta er þá nokkuð meira en tekjuhallinn var á fjárl. 1907, fyrir utan fjáraukalög á sama þingi. Sami þm. vildi mikið gera úr því, að tekjuliðirnir væru of hátt reiknaðir; sérstaklega á aðflutningsgjaldi á áfengi að vera of hátt reiknað og taldist honum til, að sú skekkja mundi nema c. 110 þús. kr. Hvað sem þessari ágizkun hans líður, þá verð eg að segja fyrir mitt leyti, að eg þykist þess fullviss að áætlunin, hvað þennan póst snertir - eins og reyndar flesta tekjupósta aðra - er mjög gætilega sett og mætti fremur teljast of lág en ekki of há. Að sjálfsögðu játa eg það, að þessar staðhæfingar okkar beggja, háttv. 4. kgkj. og mín, verða ávalt meira eða minna ágizkun. Háttv. þingm. stendur þó það ver að vígi, að hann getur alls enga á- stæðu fært sínum tölum til stuðnings. Aftur á móti skal eg nú færa rök fyrir mínum fullyrðingum, rök, sem örðugt mun verða að hrekja. Eins og sést af landsreikningunum fyrir síðustu 10 til 12 ár, hafa tekjurnar ætíð farið talsvert fram úr áætlun, og skal eg því til sönnunar geta þess að fjárhagstímabilið 1898-99 fóru tekjurnar fram úr áætlun, svo nam kr. 188,433 1900-01 - - - 284,132 1902-03 - - - 528,142 1904-05 - - - 577,403 1906-07 - - - 959,994 1908-09 - - - 319,041 Þessu er ekki hægt að mótmæla, því að tölurnar verða ekki hraktar. Það er því engin ástæða til að halda, að tekjurnar séu þeim mun djarfara reiknaðar nú en þá. En þess utan eru nú samþ. á þinginu lög um aukatekjur, erfðafjárskatt og fl., ásamt breyting á tolllögunum og ætti það að auka tekjur landsjóðs um alt að 250 þús. krónur. Eg gat þess áðan, að búast mætti við, að tekjuhallinn nú yrði - ef breytingartillögur þær verða samþ., sem hér liggja fyrir - og að meðtöldum aukafjárlögum, c. 557 þús. krónur. Dragi maður nú þar frá tekjuauka þann, er landsjóður fær af hinum nýsamþ. lögum og sem óhætt mun telja að verður 250 þús., þá verður hinn eiginlegi tekjuhalli ekki nema 307 þús. kr. eða 379,475 krónum lægri en árið 1907. Háttv. ráðherra fann ástæðu til að taka það fram, að honum litist illa á, hvernig fjárl. væru gerð úr garði. Eg skal játa, að það hefði verið ólíkt skemtilegra að tekjur og gjöld hefðu getað staðist á. En um það dugar ekki að tala, því ekki geri eg ráð fyrir því, að samkomulag náist um að minka til muna útgjöldin. Aftur á móti vænti eg, að sú verði raunin á, nú sem fyrri, að tekjurnar reynist góðum mun hærri en áætlað, og það jafnvel svo mikið að tekjuhallinn verði enginn. Hæstv. ráðherra gat þess enn fremur, að búast mætti við, að mögru árin kæmu á eftir þeim feitu. Þetta er rétt. Samt sem áður finn eg enga sérstaka ástæðu til að gera svo mjög ráð fyrir hinum mögru árum nú venju fremur. Líka er þess að gæta, að landsmenn standa ólíkt betur að vígi nú í lífsbaráttunni fyrir tilverunni, en nokkru sinni áður og því óþarfi að gera ráð fyrir verri eða meiri grýlum en nauðsynlegt er. Hvað fjárlögunum að öðru leyti viðvíkur, þá hafði Neðri deild skilið svo við þau eftir 3 umr., er þau fóru til hv.Ed., að þá var tekjuhallinn áætlaður 281,123 kr. Þegar svo háttv.Ed. er búin að hafa þau til meðferðar, er tekjuhallinn kominn upp í 320,417 kr! Hverjum var nú þetta að kenna? Voru það Sjálfstæðismenn sem réðu því? Nei! Það var aðallega konungkjörna liðið með góðri aðstoð ráðherra, sem gaf þar fordæmið. Við eina umr. í Neðrid. komst svo tekjuhallinn uppi 419,767 krónur og skal eg ekki mæla því neina bót, en ekki var sú hækkun fremur verk sjálfstæðismanna en heimastjórnarflokksins í deildinni, og tel eg óþarft að menn séu að deila mikið um það, því það sanna er. að þar eiga báðir flokkar jafna sök á. Sá útgjaldapóstur, er mest munaði um við þá umræðu, var koparþráðurinn til Vestfjarða, að upphæð 56 þúsund krónur, og með þeirri fjárveitingu greiddu þingm. deildarinnar nokkurnveginn jöfn atkv. af báðum flokkum. Þegar svo fjárl. nú koma í Samþ. eftir eina umr. í Ed., er tekjuhallinn kominn ofan í 399,167 kr. og hefir þá Efrid. lækkað hann um c. 20 þús. kr. Hvernig stendur nú á því, að útgjöldin ekki eru sniðin eftir hinum áætluðu tekjum? Er það af því, að einlægt sé bætt við svo mörgum nýjum útgjaldaliðum, eða er það réttmætt að ásaka svo mjög þetta og síðasta þing fyrir það? - Ef vel er aðgætt, kemur það fljótt í ljós, hver aðalorsökin er, og hún er sú, að á þingunum 1905 og 1907 eru samþ. ýms lög, er leggja landstj. stórum auknar útgjaldabyrðir á herðar, og skal eg benda á máli mínu til stuðnings: Ritsíma, Vegabætur, Vita, Fræðslumál og fl. og fl. Og þessum útgjaldaliðum er þannig varið, að ekki er auðhlaupið að því, að draga þar saman seglin, því alt þetta heimtar stöðugt meiri og meiri fjárframlög með hverju ári. En hins hefir ekki verið gætt sem skyldi, að finna ráð til að auka tekjurnar að sama skapi. Háttv. 4. kgk. kastaði því fram í ræðu sinni, að sjálfstæðismenn hefðu ekki gert mikið til að bæta úr tekjuhallanum, með því að útvega nýjar tekjur. Þessu verð eg að mótmæla sem alveg röngu. Sjálfstæðismenn í neðri deild báru fram Farmgjaldsfrumvarpið, og það komst slysalaust í gegnum deildina og upp í hv.Ed. Ef frumvarp þetta hefði verið samþ. í Ed. mundi það hafa gefið landsjóði 360 þúsund kr. tekjuauka á næsta fjárhagstímabili. Að vísu hafa komið fram sterkar raddir hér í þinginu móti því frumvarpi, og hæstv. ráðh. og fleiri heimastj.m. talið það í alla staði ófært. Eg skal nú að vísu játa það, að eg fyrir mitt leyti var ekki alls kostar ánægður með það frumvarp. Samt hefði mátt vel við það una til bráðabirgðar - og sem slíkt var það borið fram - þangað til aðrar heppilegri leiðir væru fundnar til að auka tekjurnar. Hvað gerir svo Ed. við frumvarpið? Hún fellir það 2 dögum áður en fjárl. voru þar til einnar umr. Með farmgjaldsfrumvarpinu greiddu 21 þjóðkjörnir þingm. atkv. Hvort samanlagt fjármálavit þessara þjóðkjörnu þingmanna er minna virði en fjármálaþekking hinna, sem á móti frumv. voru, skal eg ekki um dæma. Sennilega sker þjóðin úr því á sínum tíma. Að landsjóði því ekki var séð fyrir frekar auknum tekjum á þessu þingi, er þá að kenna hinni kkjörnu sveit í Ed. ásamt ráðh., er allir lögðust á eitt með það að ráða Farmgj.frumv. af dögum. En þess utan vildi eg spyrja: Hverjir börðust mest fyrir því að koma inn fjárveitingunni til háskólans? - sem eykur útgjöld landsjóðs um tugi þúsunda á hverju fjárhagstímabili, þegar laun prófessoranna eru komin í hámarkið. - Hverjir börðust mest móti því, að eftirlaun ráðh væru lækkuð? Var það sjálfstæðisflokkurinn í þinginu? Nei! og aftur nei! Það var heimastjórnarflokkurinn ásamt þeim kkj. og ráðh. Það mætti benda á ýmislegt fleira í þessu sambandi, ýmsar lánsheimildirnar, kostnaðinn við rannsóknarnefndirnar, og þá sérstaklega Ed., ekki kjarnmeiri plögg en hún hefir hér látið á þrykk út ganga. Það verður því ekki skoðað öðruvísi en annað marklaust hjal, þegar heimastj.m. eru að reyna að koma af sér tekjuhallanum. En því þá ekki að kannast hreinskilnislega við þær fjárveitingar, sem hvor flokkurinn fyrir sig hefir barist fyrir.

Stgr. Jónsson Að eins stutt athugasemd. Það er rangt hjá háttv.þm., sem síðast settist niður, að telja tekjuhallann á fjárlögunum fyrir 1908-09 kr. 525 þús. Hið heimilaða lán, sem taka átti til símalagninga, á ekki að telja með, svo tekjuhallinn er ekki nema 25 þús. kr. og auk þess á fjáraukalögum c. 160 þús. kr. En gefi eg honum eftir að telja eins og hann vill, svo tekjuhallinn sé þá talinn samtals 585 þús. kr. verður að fylgja sömu reglu nú. En þá verður niðurstaðan þessi: Tekjuhalli nú eftir fjárlögum og fjáraukalögum og með því að draga frá tekjunum 110 þús. kr. fyrir yfirreiknuðum áfengistolli um 666 þús. kr. Til hafnarinnar í Reykjavík (lán) 400 - - Til þess að kaupa talsíma- kerfi Reykjavíkur (lán) . . 74 - - Þannig samtals kr. 1150 - - Eg þakka forseta þá kurteisi að leyfa mér að gera þessa athugasemd.

Magnús Blöndahl Eg vil að eins gera þá athugasemd, að tölur þær sem hv. 4. kkj. kastaði nú fram, og flest það sem hann bygði þær á, eru sumpart algerlega rangar og sumpart koma ekkert við því máli, er við vorum að deila um.