Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Magnús Torfason Áður en lengra er komið dagskránni, vil ég leyfa mér að geta þess, að ég á ferð fyrir höndum og mun því ekki eiga sæti hér á þingi næstu viku. Nú vill svo til, að hér eru nokkur hafnarmál á ferðinni, sem ég býst við, að fari fyrir þingið meðan ég er í burtu. En þar sem ég hinsvegar býst ekki við, að 11. mál (lendingarbætur á Eyrarbakka) verði tekið fyrir án þess að ég sem flm. sé viðstaddur, en þar sem ég ennfremur geri ráð fyrir, að hin málin fari til 3. umr. á meðan ég er í burtu, vil ég leyfa mér að mælast til þess við hæstv. forseta og hv. form. n. og frsm. í málinu, að 11. mál á dagskrá fari til 3. umr. í þetta sinn umræðulaust og sé geymt þar til er ég kem aftur að austan. Ástæða mín fyrir þessu er m. a. sú, að ég býst við, að sumir úr hv.n. fari austur í páskafríinu til þess að skoða aðstæður á Eyrarbakka. Samkv. þessu leyfi ég mér allra þegnsamlegast að fara fram á þetta, sem ég áður gat um.

Forseti (JörB): Ég hefði gjarnan viljað heyra álit form. n. og frsm., áður en ég tek nokkra ákvörðun í þessu efni. Ég óska að heyra frá hv.frsm. (BSv), hvort umr. eigi að hefjast.

Benedikt Sveinsson Ég hefi nú aldrei heyrt það fyrr, að spurt sé, hvort umr. ættu að hefjast án þess að málið sé tekið fyrir.

Forseti (JörB): þetta er aðeins þingskapaatriði.

Sveinn Ólafsson Hv. 2. þm. Árn. vek að því, hvort þetta myndi leyft, sem hann fór fram á, sem sé, að málið gengi umræðulaust til 3. umr. Hann gat þess, að leita þyrfti til n. um samþykki. Það er rétt. En hér eru 3 aðilar, sem málið heyrir undir, frsm. tveggja nefndarhl. og svo form. Lít ég svo á, að þetta heyri að minnstu leyti undir mitt verksvið sem form., en að meiru leyti undir frsm. nefndarhl. Og vil ég að lokum geta þess, út af ræðu hv. 2. þm. Árn., að ég álit bezt að taka málið út af dagskrá og geyma það, þangað til hann kemur aftur úr austurör.

Benedikt Sveinsson Ég skil vel afstöðu hv.flm. Hann kvaðst vera að fara úr bænum, og óskaði því eftir, að málið yrði afgr. til 3. umr. umræðulaust. En sýnt þykir mér, að það muni varla koma fyrir í dag. Og finnst mér því form. n. hafa tekið vel í málið, er hann lagði til, að það yrði tekið af dagskrá og frestað, og ekki tekið á dagskrá fyrr en hv.flm. óskaði eftir því. Og vil ég annars vona, að hv. 2. þm. Árn. hafi næga tryggingu í hæstv. forseta.

Magnús Torfason Ég skil nú fyrr en skellur í tonnunum. Ég þurfti ekki að fara að biðja flokksmenn mína að taka málið út af dagskrá. En úr því nú að þeir tóku svona dæmalaust vel í mál mitt, þá fell ég frá tilmælum mínum. Á 37. fundi í Nd., 30. marz, utan dagskrár, mælti

Flm. (Pétur Magnússon) Ég ætla ekki að tefja fundinn með framsöguræðu, en vil geta þess, að ég tel sjálfsagt, að málinu verði vísað til nefndar til rannsóknar. Ég hefi hér hjá mér mikil plögg viðvíkjandi málinu, og verður hægara að ræða málið, er nefndin er búin að kynna sér þau og tala við landssímastjóra eða símaverkfræðing um hina teknisku hlið málsins. Ég hygg, að grg.þáltill. þessarar sannfæri menn um, að vert sé að athuga málið. Vænti ég þess, að því verði að lokinni umr. vísað til allshn.

Frsm. (Jón Jónsson) Út af aths., sem fram komu við 2. umr., hefir samgmn. borið sig saman við vegamálastjóra um frv. Hann tók fram, að sú stefna hefði ráðið við samningu frv., að taka ekki upp í það aðrar brýr en þær, þar sem brúarstæði væri fullrannsakað. Því hefði hann ekki talið rétt að taka inn í það brú á Grjótá á Öxnadalsheiði, þótt hann teldi sjálfsagt að þar yrði byggð brú, áður en langt um liður. En nú væri þar timburbrú, og fullkomin brú kæmi ekki að fullum notum, fyrr en vegur væri lagður að brúarstæðinu. Kvaðst hann síðar mundi leggja fyrir breytingar á brúarlögunum, er gengju í þessa att. Þá var einnig talað um bruna á Andakílsá hjá Grund. Vegamálastjóri taldi, að sú brúargerð væri ekki svo mjög aðkallandi. Hann kvaðst telja víst, að framtíðarþjóðvegurinn yrði fyrir utan Hafnarfjall, með afleggjara til Akraness, og þyrfti þá brú á Andakílsá á móts við Ausu. Hinsvegar væri svo stutt milli þessara tveggja brúarstæða, að eigi væri ástæða til að hafa fullkomnar brýr á báðum stöðum, en þó gæti komið til mála að byggja ódýra timburbrú hjá Grund. - Vegamálastjóri lagði á móti brúm á fjallvegum, eins og stendur, en bjóst þó við, að vegur gæti orðið lagður yfir Kjalveg innan langs tíma. Hann lofaði einnig, að rannsókn skyldi fram fara á nauðsynlegustu brúarstæðum, svo fljótt sem unnt er. Nefndin leggur því til, að frv. verði samþ. óbreytt og telur þjóð og þing hafa nægilegt verkefni í því til að byrja með, því að ávallt er hægt að bæta nýjum brúm inn í lögin.

Jón Þorláksson Ég álit miður farið, að þær brýr, sem ég og fleiri drápu á við 2. umr., skuli ekki hafa verið teknar upp í brúarlögin. Ég hefi þó hætt við að koma fram með brtt., er ég frétti hjá n., að timburbrú væri á Grjóta nú og mundi koma á Andakílsá í náinni framtíð. Um brúna á Hvítá hjá Hvítárvatni gat ég búizt við að yrði ágreiningur og vil því ekki halda því máli til streitu.

Páll Hermannsson Hv. frsm. hefir lýst yfir því, að gott samkomulag væri um það í nefndinni, að leggja til, að frv. yrði samþ. óbreytt. En áður en þessari umr. slítur vildi ég gera grein fyrir því, hvers vegna ég sætti mig við það. Fyrst þegar ég leit á frv., fannst mér sem gengið væri fram hjá ýmsum vatnsföllum, sem nauðsynlegt væri að brúa, einkum á Austurlandi. Mér er ljóst, að víða getur verið sjálfsagt að brúa ár, þótt vegur liggi ekki að þeim, né verði lagður mjög bráðlega, því að vegleysið er sannarlega nægilega erfitt fyrir þau héruð, sem við slíkt búa, þótt erfiðustu vatnsföll séu brúuð. Í Suður-Múlasýslu eru stórar, sem ekki eru teknar inn í frv., og þar eru ekki akvegir heldur. En eftir viðtal við vegamálastjóra gat ég fallizt á, að frv. væri heppilegast í því formi, sem það er nú. Vegamálastjóri lýsti yfir því á fundi nefndarinnar, að hann ætlaði bráðlega að bera fram viðbætur við þetta frv., og bæta þá inn á það mörgum ám, sem minnzt var á í nefndinni, og þar á meðal mörgum ánum eystra. Því hvarf ég frá því að bera fram brtt. Ég get líka fallizt á þá skoðun vegamálastjóra, að nauðsynlegt sé að hafa rækilegan undirbúning og áætlanir um brýr, áður en þær eru teknar í brúarlög.

Flm. (Sigurjón Á. Ólafsson) Það verður nú ef til vill sagt, að mál þetta sé ekki algert nýmæli, þó það sé nú borið fram í frv.formi. Oft heyrast raddir um það, hvað það sé orðið margt, sem ríkið fjallar um, að það sé nú þegar farið að skipta sér af allt of mörgu, þó ekki sé alltaf verið að bæta við nýjum og nýjum ríkisrekstri. En ég hirði ekki hót um slíkar mótbárur og leyfi mér að flytja hér frv. um, að ríkið fari að skipta sér af útgáfu bóka, - þeirra bóka, sem ungdómurinn notar, fyrst og fremst í barnaskólunum. Aðalástæðan fyrir frv. er sú, að það er nú á meðal fátæks fólks hér í bænum og víðsvegar úti um landið orðin tilfinnanlega þung kvöð að kaupa skólabækur handa börnunum. Og það hlýtur að stafa af því, að eitthvað er bogið við skipulagið á útgáfu og sölu þessara bóka. Þær eru dýrari en þær þurfa að vera. Og það kemur mjög hart niður á því fólki, sem á mörg börn á skólaskyldualdri. Þar sem skólaskylda barna er nú lögum samkv. um allt land, geta engir foreldrar komizt hjá því að kaupa skólabækur handa börnum sínum. Búast má við, að ekki fari minna en 70 kr. til bókakaupa handa hverju barni á skólaskyldualdrinum, frá 10 til 14 ára, og þá eru ekki meðtalin ýms nauðsynleg áhöld, er nota þarf og börnin verða að kaupa. Flest börn fara að læra 7 ára gömul, og verður upphæðin vitanlega hærri, ef taldar eru með þær kennslubækur, sem börnin nota fyrir skólaskyldualdur. Þar ofan á bætist svo áhöld, ritföng o. fl. þess konar, sem börnin þurfa til skólagöngunnar. Þá hluti verður fólkið að kaupa hingað og þangað fyrir miklu hærra verð heldur en þeir þurfa að kosta. Nú munu vera um 10 þús. börn á skólaaldri í landinu, eftir því sem mér er sagt af forráðamönnum þessara mála. Það er því engin smáræðis upphæð, sem fer fyrir skólabækur handa öllum börnum á landinu. Af henni fer drjúgur skildingur til bóksalanna. Sala skólabóka er tryggasta verzlunin, sem þeir hafa, því sumar þeirra eru börnin skylduð til að nota. Hagnaður bóksalanna eykur á byrði foreldranna; hana þarf aftur á móti nauðsynlega að létta, og það verður ekki gert með öðru móti en að taka upp nýtt skipulag á útgáfu og sölu bókanna. Mál þetta hefir þegar verið talsvert rætt innan ýmsra stofnana, einkum hér í bænum. Kennarastéttin er fyrir löngu tekin að hreyfa því, og Kennarasamband Íslands mun nú hafa tekið þá afstöðu, að það er yfirleitt fylgjandi þeirri stefnu, sem fram kemur í þessu frv. Hér er ekki gert ráð fyrir, að ríkið taki að sér útgáfu annara bóka en þeirra, sem notaðar eru í barnaskólum, a. m. k. til að byrja með. Það hefir verið bent á, að þar, sem miklu lengra er komið áleiðis í fræðslumálunum heldur en hjá okkur, þurfi börnin að mjög litlu leyti að leggja sér til bækur sjálf. Þannig er sagt, að það sé hjá Dönum og Svíum. Hjá okkur er að vísu til heimild fyrir bæjarfélög til að létta eitthvað undir með fátæku fólki í þessu efni. En eftir því, sem ég bezt veit, hefir, a. m. k. hér í Reykjavík, hverfandi lítið verið gert í þá átt. Réttasta og bezta leiðin í þessu máli væri sú, að börnin þyrftu alls ekki að kaupa skólabækurnar. En meðan hið opinbera sér sér ekki fært að fara þá leið, verður að hníga að næsta stiginu, að reyna að gera bækurnar sem ódýrastar. Ég ætla ekki nú að fara út í að skýra, á hvern hátt ætlazt er til, að það gerist; frv. sýnir það sjálfsagt ásamt grg. Reynslan sker úr, ef frv. hefir ekki þau áhrif, sem því er ætlað að hafa. Með því skipulagi, sem nú er á sölu skólabóka, fer útsölukostnaðurinn einn jafnvel upp í 40% af verði bókanna. Í frv. er gert ráð fyrir 10% útsölukostnaði, svo þar er strax um talsverða lækkun að ræða. Gert er ráð fyrir að ríkið leggi fram 10 þús. krónur fyrstu árin, til að koma bókaútgáfunni á stað; e. t. v. gæti sá kostnaður fengizt endurgreiddur síðar. Um aðrar hliðar þessa máls mætti ýmislegt segja, en út í það ætla ég ekki að fara. T. d. hvort rétt er að nota eins margar tegundir kennslubóka í barnaskólum eins og nú er gert. Um það atriði hefir komið fram gagnrýni frá aðstandendum barnanna, en það er á valdi fræðslumálastjórnar að færa það á betri veg. Að síðustu vil ég óska, að málinu verði vísað til 2. umr. og menntmn.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Ég ætla ekki að taka þátt í deilum út af brtt. sjútvn. á þskj. 127. En ég vil leyfa mér að benda á, að mér virðist þetta mál bera ekki eins að og vera ber. mér virðist þessi till. ekki eiga heima í sambandi við þetta frv. Ég skal gera grein fyrir því. Í þessari d. í fyrra var borin fram till. um miðunarvita. Út af þessu var skipuð n. manna með sérþekkingu á þessu sviði til þess að athuga þetta. N. skilaði áliti sínu rétt í þingbyrjun. Sjútvn. hefir fengið frv. frá þessum sérfræðingum, frv. um stjórn vitamálanna. Þar var þetta tekið til athugunar. Sjútvn. mun ætla að fallast á till. sérfræðingan. Þar eiga þessi deilumál heima.

Magnús Jónsson Ég þarf varla að standa upp til að láta í ljós skoðun mína á þessu máli; ég hefi svo oft lýst áliti mínu á samskonar málum. Það er óþarfi að vera með nokkra sakleysisgrímu yfir þessu frv.; allir sjá, að það er aðeins lítill angi af prógrammi þeirrar stefnu, að allskonar starfsemi sé betur komin í höndum ríkisins heldur en í höndum einstaklinga. Það má oftast fóðra svona mál í einstökum tilfellum með ýmsu, sem lætur vel í eyrum fjöldans; að sú vara, sem um er að ræða í það og það skiptið, sé svo ákaflega nauðsynleg, fátæklingarnir eigi erfitt með að afla sér hennar, hvað hættulegt sé að láta harðdræga kaupmenn braska með hana o. s. frv. En bak við hlýtur alltaf að liggja sama hugsunin, sú skoðun, að ríkið sé fært um að reka fyrirtækin betur heldur en einstakir menn gera. Sú sannfæring er það eina, sem réttlætt getur að bera fram frv. eins og það, sem nú liggur fyrir. Ef álitið er, að einstaklingarnir hafi upp úr einhverju, sem þeir hafa tekið sér fyrir hendur, er strax farið að tala um að ná þeirri grein undir ríkið. Þetta er stefna fyrir sig. Þannig mætti taka fleiri og fleiri greinar atvinnulífsins, en það verður að gá að því, að um leið er tekinn frá ríkinu annar tekjustofn, gjöldin, sem á rekstrinum hvíldu áður. Ef haldið er áfram þessa braut, leiðir það brátt út í algerða þjóðnýtingu, að ríkið eigi allt og beri þungann af öllu saman. Það hefir ekki verið talað um, að bóksalarnir leggi meira á skólabækurnar heldur en þeir þurfa til að geta lifað. Hv. flm. reyndi ekki að færa rök að því, að okrað væri svo á þessum bókum, að nauðsynlegt væri að taka í taumana vegna þess. Slíku er ekki til að dreifa. Hér liggur aðeins á bak við hin alkunna þjóðnýtingarstefna jafnaðarmanna. Lái ég ekki hv. 1. flm., þótt hann vinni þannig að sínum stefnumálum. Í þessu tilfelli er ekki meiningin að taka gróða til handa ríkinu með einkasölu, heldur aðeins að taka ágóðann af einstaklingunum. Jafnframt er hér svo grímuklædd tilraun til að fá fjárframlag frá ríkinu til þeirra þörfu hluta að útvega skólabörnum bækur. Það atriði má ræða út af fyrir sig, hvort ríkið á að létta undir með fátæklingum að kaupa skólabækur. Það á að athuga á öðrum grundvelli, með öðrum þeim hlutum, sem ríkið þarf að kosta til; þá kemur til greina, hvar brýnust þörf er fyrir það fé, sem ríkið getur af mörkum látið. Það, sem mér líkar verst við þetta frv., er það, að með því á að taka ágóðann af atvinnu fárra manna til þarfa fjöldans. Hér er eiginlega verið að skattleggja mjög fámenna stétt, bókaútgefendurna, til þess að hjálpa aðstandendum barna. Þessi stétt hefir hér við mjög illa aðstöðu að búa, svo illa, að ég hefi stundum verið að hugsa um, hvort bókaútgáfa mundi ekki alveg leggjast niður hér. Bókaútgefandi einn sagði við mig einu sinni, að starf þeirra væri yfirleitt það, að flytja inn pappír, láta prenta á hann, kosta heftingu og band á bækurnar og geyma þær svo ár eftir ár í dýru húsplássi. Svo kemur ein og ein bók, sem er undantekning frá þessari reglu, sem útgefendurnir fá ofurlítinn arð af. Áhættuminnst mun vera útgáfa skólabókanna, því sala þeirra er jafnari en annara bóka, sem seljast oft ofurlítið til að byrja með, en svo ekki meir. Ég hygg því, að fyrir suma bókaútgefendur sé útgáfa skólabóka nokkur styrkur. Og ef svo er, þá er alls ekki óþarft, að þeir njóti þess stuðnings. Það væri hnekkir, og hann óbætanlegur, ef svo væri búið að bókaútgefendum, að útgáfu bóka legðist niður. Ég sé enga ástæðu fyrir því eða skiljanlegt samband milli þess að taka löglega atvinnu af fáeinum mönnum og hnekkja þar með hag þeirra, til þess að styðja enn aðra menn, enda þótt þeir þurfi máske stuðnings við. Hv. flm. hefir líka í grg. frv. og í framsöguræðu sinni verið að grauta öðru máli saman við þetta. Það er, að bæjar- og sveitarfélög létti undir með mönnum um kaup á skólabókum handa börnum sínum, þar sem þess er þörf. Er sú leið miklu réttari, að gjaldendurnir leggi til þessa í hlutfalli við önnur gjöld, heldur en að lagzt sé á fáa saklausa menn. Þess er getið í ástæðunum fyrir frv., að þetta sé gert sumstaðar, að útbýtt sé bókum til fátækra barna. En það kemur ekkert þessu frv. við og eru engin meðmæli með því, vegna þess að þá kaupir hið opinbera bækurnar, og fyrir útgefendur er það ekki lakari kaupandi en einstakir menn, nema síður sé. Þetta kemur því hvað öðru ekkert við. Það er náttúrlega lofsvert að létta undir með þeim, sem fátækir eru og hafa börn að framfæra. En sá stuðningur á ekki að koma niður á örfáum mönnum, bókaútgefendunum. Nú er það svo, að í raun og veru leggur hið opinbera mikið fé fram til menntunar barna og unglinga með því að kosta skólana og kennsluna. Og þótt framfærendur barnanna verði að leggja fram fé til bókakaupa, þá er það ekki tilfinnanlegra en ýmislegt annað, t. d. skófatnaður.

Skólabörn fá ókeypis skófatnað erlendis!

. - Já, ég átti von á því, að svo væri. Vitanlega verður ekki numið staðar við skólabækur. Næst eru skór, þá fatnaður, t. d. þegar kalt er á veturna. Og svo koll af koll, þangað til úr þessu verður fullkomin þjóðnýting og allt endar á því, að enginn hefir neitt til neins. Það má styðja framfærendur barna og skólafólks á allt annan hátt en þennan. Og ég hefi nokkuð sýnt hug minn til þessa með till., er ég kom fram með við frv. um tekjuskatt og eignarskatt, þar sem veittur er persónufrádráttur fyrir unglinga, sem ganga í skóla. Þá er enn eitt sjónarmið á þessu frv., sem ég vil athuga nokkuð nánar. - Í 1. gr. er einungis talað um útgáfu á þeim bókum, sem löggiltar eru til kennslu í barnaskólum. En í 7. gr. er talið upp ýmislegt fleira, sem heimilt er að gefa út og selja, þar á meðal aðrar skólabækur en þær, sem löggiltar eru. Hér ber allt að sama brunni. Það er svo sem engin ástæða til þess að hugsa það, að numið verði staðar við þetta, þegar þessi ríkisútgáfa hefir verið sett á fót á annað borð með öllu tilheyrandi. - Í 3. gr. er þess getið, að stj. megi ráða mann eða menn til að sjá um þetta, ef með þarf. Þetta er nú nokkuð einkennilegt orðalag. Er ætlazt til að stj. geri þetta sjálf? Nei, það þarf að taka menn til þessa starfs. Og einmitt af því, að sala skólabóka fer fram á tiltölulega stuttum tíma ár hvert, þá þarf að gefa út og selja aðrar bækur, svo starfsfólk standi ekki uppi verklaust. Þá verða þær bækur teknar, sem menningarsjóður gefur út, þá samvinna bændanna Svo kemur einhver með gott handrit, sem þarf að gefa út, og það er gert. Þarna verður fljótlega um heilt bákn að ræða. Ríkisprentsmiðjan þarf að fá eitthvað til að prenta. Svo verður sett upp bókband og svo verður gefið út og aftur gefið út, svo allir hafi nóg að gera. - Þótt því þetta frv. kunni að vera smátækt eins og það er borið fram, þá verður úr því fyrr en varir stóreflis bákn. Þá er kostnaðarhliðin. Í frv. er gert ráð fyrir, að útgáfan fái 10 þús. kr. á ári í 5 ár, en lán gegn 6%, ef frekari verður þörf rekstrarfjár. Þótt þetta líti nú ekki mjög stórkostlega út á pappírnum, þá er enginn efi á því, að eftir því sem þetta fyrirtæki stækkar, eftir því verður fjárþörf þess meiri. Og ég er sannfærður um, að þetta mundi kosta mjög mikið. Og hitt er jafnvíst, að verðið mundi ekki lækka mikið. Í frv. er sagt, að þessar bækur eigi að seljast með kostnaðarverði, en slíkt er erfitt að ákveða. Þessi bókaútgáfa yrði sjálfsagt betri við rithöfundana en bókaútgefendur geta verið nú. Það á að vanda til útgáfunnar, sem vitanlega er gott, en kostar fé. Niðurstaðan yrði líklega sú, að bækurnar yrðu ekki ódýrari en nú. Að þær lækki um þriðjung eða helming, nær vitanlega ekki nokkurri átt, nema því aðeins, að mikið sé lagt til þeirra úr ríkissjóði. Það er hálfóviðkunnanlegt orðalag og lítt samrýmanlegt, þar sem talað er um í 4. gr. „að gera útgáfu bókanna ódýra en þó vandaða“. Gert er ráð fyrir því, að þeir, sem hafa bækurnar til sölu, fái 10% fyrir ómak sitt. Nú hafa bóksalar 25%, og það væri þá nýtt, ef menn vilja hér vinna fyrir lægra kaup fyrir ríkissjóðinn en einstaklinga. Þá er enn ein hlið þessa máls mjög varhugaverð. Þegar ríkið færi að gefa út skólabækur og skylda menn til að kaupa þær, þá er hætt við því, að áhuginn fyrir því, að selja slíkar bækur upp, mundi standa í vegi fyrir því, að nýrri og betri bækur væru gefnar út, á meðan upplögin væru að seljast. Yrði þá um andlega einokun að ræða, og væri það langhættulegasta hlið frv. Ég hefi þá dregið fram nokkur rök fyrir því, að frv. þetta getur verið mjög varhugavert. Ég saka þó hv.flm. ekki svo mjög fyrir það, að hafa komið fram með frv., því eftir hans lífsskoðun er vitanlega allt annað um það að segja. Þetta er einn angi af þeirri meginhugsun hans, að ríkið eigi að reka allt og hafa afskipti af öllu. Einmitt af því að ég er á gagnstæðri skoðun í þessu efni, þá verð ég einnig á móti þessu frv. og hefi með þessum orðum gert nánari grein fyrir, hvers vegna ég er það.

Flm. (Sigurjón A. Ólafsson) Ég hefi litla ástæðu til að þakka hv. 1. þm. Reykv. ummæli hans um þetta frv., því í stað þess, að ég hefði getað vænzt meðmæla frá skólamanni, sem hafa átti opin augun fyrir nauðsyn þessa máls, þá hefir hann lagzt allfast á móti málinu. Aðalrök hv.þm. gegn frv. voru þau - og um þau snerist öll ræða hans -, að bóksalarnir misstu atvinnu við þetta. Helzt var að heyra, að bókaútgefendur og bóksalar lifðu einkum á útgáfu og sölu skólabóka, og jafnvel eingöngu á þeim. Þess vegna mætti ekki taka af þeim þennan tekjulið. – Þetta voru nú hans aðalrök. Allt hitt voru umbúðir utan um þetta. En ef á skólabækurnar, sem er lögtryggð sala á, leggst það, að halda við lífinu í ekki svo fáum bóksölum, þá held ég að ekki væri úr vegi að leita að annari leið sem væri kostnaðarminni. Staðhæfing hv.þm. um það, að fyrirkomulag frv. leiddi ekki til verðlækkunar á skólabókum, er algerlega órökstudd og fellur í raun og veru um sjálfa sig við þá umsögn hans, að útgáfa og sala skólabóka bæri tapið af annari bókaútgáfu. - 40% sölulaun er líka álitlegur viðbætir á verðið. Og væri hægt að lækka þau um 30%, þá væri þó strax mikið unnið. Hv. þm. sagði að til væri önnur leið að sama marki og hún væri sú, að styrkja fátæka aðstandendur barna til að kaupa skólabækur. Ég veit nú að heimild er til fyrir því, en mun lítið hafa verið notuð og því að engu verulegu gagni komið, enda hefir íhaldsmeirihlutinn í bæjarstjórn Reykjavíkur sýnt lítinn skilning í þessu efni. Þess munu ekki fá dæmi, að fátækir foreldrar hafi orðið að taka af þeim peningum til kaupa á skólabókum, sem ætlaðir voru og þurftu að ganga út kaupa á nauðsynlegum mat handa fjölskyldunni, sem þá varð að draga við sig nauðsynlegt fæði og föt. Og þetta á jafnt við það fólk, sem fær framfærslueyrir sinn úr fátækrasjóði. Þá átti það víst að vera gamanyrði hjá hv.þm., að næst yrðu heimtaðir skór handa skólabörnunum. - Hv. þm. má gjarnan vita það, að víða í barnaskólum erlendis eru börnunum lagðir til hlýir inniskór meðan á kennslustund stendur. Sumstaðar fá þau líka fæði, svo að þau, frá heilbrigðislegu sjónarmiði séð, geti orðið hæf til námsins. Í þessu sem ýmsu öðru stöndum við Íslendingar aftarlega. Um bóksalana hefi ég áður talað. Flestir munu reka bóksöluna sem aukaatvinnu. En ég sé heldur ekki, að sú stétt sé svo nauðsynleg að skylda sé að halda henni við með okri á skólabókum. Ég held, að kaupfélög og aðrar verzlanir gætu hæglega haft sölu þessara bóka á hendi gegn 10%. Að síðustu talaði hv.þm. um að hér væri um andlega einokun að ræða. Ég neita þessu algerlega. Ég veit ekki betur en að fræðslumálastjórnin hafi fullkomið vald til að ákveða, hvaða bækur eru notaðar til kennslu. Það hefir líka verið til umr. í ræðu og riti, hvort ekki ætti að hafa nokkurskonar einveldi á útgáfu á andlegum verkum. Þar gæti maður talað um einokun. - Ég vil ekki lengja umr. meira, en ég vænti þess fastlega, að deildin sjái um að senda frv. í nefnd til athugunar.

Flm. (Sigurjón Á. Ólafsson) Í raun og veru kom ekki nema eitt nýtt fram í ræðu hv.þm., og það var það, sem snýr að ritlaunum og útgáfu bóka. Mér hefir verið sagt af þeim, sem hafa kynnt sér þetta mál, að þeir, sem skrifuðu skólabækur, fengju nokkurn veginn trygg ritlaun fyrir samning slíkra verka, og líklega betri laun en menn eiga að venjast hér á landi fyrir skrif sín. Er jafnvel haldið fram, að ritlaunin muni vera þetta frá 100–300 kr. á hverja örk. Hv. þm. veit kannske betur en ég, hve ritlaunin eru há hér í þessu landi almennt, en ég býst við, að menn séu vel sæmdir af slíkum ritlaunum. Því er þannig varið, að við endurútgáfu bóka fá þeir, sem upphaflega hafa skrifað þær, sömu ritlaunin og við frumprentun. Ef bók er oft gefin út, endurtaka ritlaunin sig við hverja útgáfu. Þá vildi hv.þm. gera mikið úr því, að menn, sem væru í bókanefndunum, myndu verða svo þröngsýnir, að þeir gæfu eingöngu út einhliða bækur. En ég lít svo á, að til fræðslumála veljist þeir menn, sem við trúum bezt til þeirra hluta. Svo að þessi ótti, að hér yrði um mikla þröngsýni að ræða af hendi nefndanna, er í mínum augum aðeins hugarburður. Ég óttast ekki, að í þessi störf veljist svo hættulegir menn, að okkar andlega lífi stafi nokkur hætta af á þessu sviði. Ég hefi aðrar skoðanir en hv.þm. í þessu máli, en ég skal þó ekki frekar deila við hann. Við erum sitt á hvoru máli um það, hvort nauðsynlegt sé að láta bóksala hafa úthlutun bóka á hendi eða ekki. Ég álít það hvorki rétt né nauðsynlegt, eins og ég hefi svo oft tekið fram. Í þessu máli sem öðrum met ég meira almenningsheill en hagsmuni örfárra manna. Um það er deilan milli mín og hv.þm., - um þá eitt og ekkert annað.

Flm. (Ólafur Thors) Ég hefi með hv.þm. Borgf. og hv.þm. Vestm. flutt frv. um breyt. á 1. nr. 42 frá 1929 um rekstur verksmiðju til bræðslu síldar. Breytingar, sem farið er fram á, eru tvær. Önnur er smávægileg breyt. á 5. gr. laganna, sem lýtur að því, að bændur, sem óska að fá frá verksmiðjunni mjöl, þurfi ekki að segja til þess fyrr en 1. sept., í stað 1. ágúst. Ég tel, að þetta sé bændum nauðsynlegt ákvæði, en að það þurfi ekki að verða verksmiðjunni til baga. Ég hygg, að ekki séu líkur til, að verksmiðjan hljóti skaða af þessum breyt. á l. og skal færa að því rök, ef þörf gerist. Önnur og aðalbreyt. þessa frv. liggur í breytingunni á 7. gr. nefndra laga. Og fyrir þeirri breyt. ætla ég að leyfa mér að gera nokkra grein. Eins og segir í grg. þessa frv., var lagt fyrir Alþingi 1928 lagafrv. um stofnun síldarbræðslustöðvar ríkisins, sem þá var samþ. Á þinginu 1929 voru enn lögð fram 1. um rekstur þessarar verksmiðju. Um bæði þessi frv. urðu verulegar deilur. og þá einkum að því er viðvék starfrækslunni, og var sú deila snörpust á þinginu l929. Eitt af þeim atriðum, sem þá var einna mest deilt um. var það, hvernig skyldi fyrir komið stj. fyrirtækisins. Sú till. kom frá hæstv.atvmrh. og náði lögfestu, að stj. þess skyldi skipuð 3 mönnum. Átti atvmrh. að tilnefna einn, Siglufjarðarkaupstaður annan og Síldareinkasalan þann þriðja. Andmælendur þessarar till. vildu þá þegar í stað, að hinum raunverulegu viðskiptavinum verksmiðjunnar væri veittur annar og meiri íhlutunarréttur um stj. hennar. Þeir bentu á, að ef þeir, sem allt ættu undir afkomu fyrirtækisins, væru sviptir íhlutunarrétti um stj. verksmiðjunnar, leiddi af því a. m. k. mjög mikið öryggisleysi, um að hæfustu menn veldust til þess að stjórna verksmiðjunni. Þessar till., sem voru bornar fram í mjög hóflegu formi til samkomulags, þar sem aðeins var farið fram á, að eigendur síldarinnar fengju ráðið einum manni í stj., náðu illu heilli ekki fram að ganga. En þær till., sem hæstv.atvmrh. og hinn ríkjandi meiri hl. Alþingis stóð að, voru lögfestar, og þær hafa nú með reynslunni sannað nokkuð um ágæti sitt. Áður en þessi verksmiðja var reist, var gerð allítarleg áætlun um kostnaðinn af stofnun hennar. Ég hygg, að dómbærum mönnum í þessum efnum geti komið saman um, að sú áætlun var ekki á litlum rökum reist Nú hafa staðreyndirnar andmælt þeirri áætlun, þar sem komið er í ljós, að stofnkostnaður verksmiðjunnar hefir farið verulega fram úr henni. Mig minnir, að sá, sem áætlunina gerði, hv. 1. landsk., teldi kostnaðinn 800 þús. til 1 millj. kr.; en nú vil ég spyrja hæstv.atvmrh., hvort þessi kostnaður sé kominn upp í 1½ millj. kr.  Á þinginu 1928 var helzt búizt við, að verksmiðjan tæki til starfa á árinu 1929. En svo aumlega hefir tekizt til um framkvæmdir á þeirri hlið málsins, að verksmiðjan gat ekki einu sinni verið reiðubúin til starfa í vertíðarbyrjun 1930, heldur var komið langt fram á sumar, er hún gat hafið starfsemi sína. Það er eitthvað ekki með felldu, þegar slíkur dráttur verður á ekki margbrotnari framkvæmdum en byggingu verksmiðjunnar, án þess að fyrir þeim drætti sé gerð nokkur grein, önnur en óeðlilegt hirðuleysi um allar framkvæmdir málsins. Hér eru margir skipherrar á sama skipi og allt í fullu stjórnleysi. Ég held því, að sú hliðin, sem veit að stofnun verksmiðjunnar, sé h. u. b. eins háborin og nokkur þurfti að óttast, jafnvel þeir, sem svartsýnastir voru á hæfileika þeirra manna, sem valizt hafa til þess að stjórna þessu landi. En svo ömurleg sem þessi hlið málsins er, þá er rekstrarhliðin þó ennþá sorglegri. Að vísu liggja ennþá engin reikningsskil fyrir frá þessari verksmiðju. Hinsvegar er rekstur slíks fyrirtækis ekki margbrotnari en svo, að þeir, sem kunnugleika hafa á þessum málum, ættu að hafa sæmilega aðstöðu til þess að gera sér örugga grein fyrir niðurstöðunni. Og ég skal þá leyfa mér að skýra hv. d. frá því, að hvaða niðurstöðu ég hefi komizt um rekstur þessarar verksmiðju. Ég hefi þar fulla hliðsjón af svipaðri verksmiðju, sem félag það, er ég starfa við, er eigandi að, og hefi ég því allgóða aðstöðu til þess að fara nærri um rekstrarhliðina. Ég reikna þá með í rekstrarkostnaði verksmiðjunnar þau gjöld, sem samkv. 4. gr. 1. nr. 42 frá 1929 er ætlazt til, að leggist á framleiðsluna og dragist frá andvirði hennar. Verksmiðjan hefir unnið úr 63400 síldarmálum. Sá kostnaður, sem leggst á þessa vinnslu, er 5% af stofnkostnaði verksmiðjunnar samkv. 2. lið 4. gr. nefndra laga. Þann stofnkostnað áætla ég 1½ millj. kr. Ennfremur á að taka 5% samkv. 3. lið þessarar greinar, og önnur 5% samkv. 4. lið, en þau 10% þurfa ekki að reiknast af hærri upphæð en 1,3 millj., og nemur þá þessi kostnaður alls 205 þús. kr. Vinnslukostnað, þ. e. kostnað við að breyta síldinni í síldarmjöl og síldarolíu, þar í innifalið kol, koks og ýmsir aðrir hlutir til starfrækslunnar, salt, vinna, uppskipun, stjórn, skrifstofukostnaður, efnarannsóknir o. fl., reikna ég í allt 3 kr. á hvert síldarmál, og er það til samans 190200 kr. Auk þess hefir verksmiðjan þurft að kaupa 7 þús. olíuföt á 12 kr. hvert og 11500 mjölsekki á 1,10 kr., og það nemur 96650 kr. - Þá eru vextir, 8% af stofnkostnaðinum, 1½ millj., sem verksmiðjan á að greiða samkv. 4. gr., 120 þús. kr. á ári. Auk þess eru vextir af rekstrarkostnaði, en ég ætla, að verksmiðjan muni hafa þurft 400–500 þús. kr. í 4 mánuði, sem er lágt reiknað, en þá verða þeir vextir 13 þús. kr. Auk þess hefir verksmiðjan greitt framleiðendum út á hvert síldarmál 4,40 kr., eða alls 278960 kr. Ég ætla ekki að reikna til útgjalda vátrygingar; ég veit ekki fyrir víst, hverjar þær eru, enda geta þær ekki raskað höfuðniðurstöðunni. Með þessu telst mér allur kostnaður, ef reiknuð eru þau raunverulegu gjöld og kostnaður, sem lögin frá 1929 mæla fyrir um 903810 kr. Ef svo er athugað, hvað verksmiðjan hefir fengið fyrir þær afurðir, sem hún hefir selt, þá er hægt að gera sér skýra grein fyrir rekstrarniðurstöðunni, og skal ég leyfa mér líka að skýra frá því. Verksmiðjan hefir haft í bræðslu 63400 mál af síld, og ef 135 kg. eru í máli, verða þetta 85599 smál. af síld. Af olíu hefir fengizt 14,1%, eða alls 1208 smál., sem jafngildir 7000 fötum, og af mjöli 13,43% eða 1150 smál. 11500 sekkir. Þessar afurðir voru seldar á þennan hátt: 3500 sekkir af mjöli fob. Siglufjörð til innlendra manna á 27,25 kr. sekkurinn. alls 95375 kr. Fyrir þær 800 smál., sem verksmiðjan hefir selt til útflutnings, hefir hún fengið - og nefni ég hæsta verð sem komið hefir til greina - £ 13 cif. útlenda höfn, alls 239220 kr. Frá því á að draga þann kostnað, sem á það hefir lagzt, og mun hann láta nærri 34950 kr., og er þá nettóandvirði þessa hluta af mjölinu 204270 kr. Um söluna á olíu er það að segja, að 170 smál. munu hafa verið seldar fyrir £16 cif. útlenda höfn. 3000 föt munu hafa verið seld á £10 10 sh. hver smál. og önnur 3000 föt á £10 hver smál., og hefir þannig alls fengizt fyrir olíuna brúttó 291383 kr. Á þetta leggst margvíslegur kostnaður, svo sem farmgjald, útflutningsgjald, sölulaun o. fl., og eru það nærri 40450 kr., og verður þá nettó 250933 kr. Nettó andvirði allrar seldrar framleiðsluvöru er því 550578 kr. Nú var kostnaður, eins og ég gat um áðan, 903810 kr., og verður þá hallinn á rekstri verksmiðjunnar 353232 kr., og það þó því aðeins, að miðað sé við, að verksmiðjan greiði framleiðendum aðeins 4,40 kr. út á mál, en það er vitanlegt, að aðrar innlendar verksmiðjur hafa greitt 6–7 kr. út á mál. Ef gert er ráð fyrir, að þessi verksmiðja greiði 6 kr., verður hallinn 454000 kr., og ef hún greiðir 7 kr., verður hallinn 518000 kr. Þessi afkoma sest bezt í því ljósi, að maður hugsi sér, að verksmiðjan fengi alla síldina gefins. Betri kjörum væri ekki hægt að komast að. En þá hefði rekstrarniðurstaðan orðið sú, að 75000 kr. tap hefði samt orðið á rekstrinum. Nú vil ég segja frá mínu sjónarmiði, í réttu áframhaldi af því, sem sagt hefir verið á undanförnum þingum, að þess gerist engin þörf, ef verksmiðjan er rekin af þar til hæfum mönnum, að leggja á vöruna samkv. 4. lið 4. gr. Og ef ég hugsa mér, að þau gjöld ættu ekki að leggjast á, batnar niðurstaðan um 130 þús. kr. og þá verður niðurstaðan nánara tiltekið sú, að verksmiðjan getur skilað eigendum 90 aurum fyrir síldarmálið, ef ekki á að bíða hreinan halla af rekstrinum. Ég býst við, að sumum hverjum komi þessi rekstrarniðurstaða nokkuð á óvart. En það er mála sannast, að þær skýrslur, sem ég hefi lagt fram, eru óhrekjanlegar í öllum verulegum atriðum. Ef menn spyrja, af hverju þessi hörmulega niðurstaða stafar, þá verð ég að segja, á eftir minni reynslu af verksmiðju þess félags, er ég starfa við, hefir þetta verið örðugt ár, verðlag á mjöli og olíu furðanlega lágt. En það er þó ekki verra en svo, að aðrar verksmiðjur hafa greitt 6–7 kr. og ekki tapað. Ég get þess vegna ekki séð, að fundnar verði aðrar grundvallarástæður fyrir hinni lélegu afkomu verksmiðjunnar heldur en þær, að þeir menn, sem hafa valizt til stj. fyrirtækisins, eru ekki um það færir. Mér er að vísu kunnugt um, að í stj. er einn mjög greindur og dugandi maður, en ég hygg, að hann hafi á þessu sviði haft litla þekkingu, þegar hann tók við starfinu. Enda sannar niðurstaðan átakanlega þekkingarskort stjórnendanna á starfi sínu. Í öllum verulegum atriðum hafa orðið hin mestu mistök, afurðirnar slæmar, mjölið vont, olían vond og lítil, samanborið við síldarmagn, og verðið hið langlægsta allra verksmiðja hér á landi, af því að varan var seld á óheppilegasta tíma og þar að auki léleg. Mér sýnist þessi árangur vera enn hörmulegri en þeir allra svartsýnustu töldu, að óttast þyrfti. Frá mínu sjónarmiði er þetta raunar ekki annað en eðlileg afleiðing af því, sem hæstv.atvmrh. barðist fyrir og kom til leiðar að lögfest yrði, þ. e. að láta stjórnmálaskoðanir ráða vali stjórnenda fyrirtækisins, en ekki sérþekkingu, að fara eftir atvinnuþörf umsækjendanna, með nokkurri hliðsjón af því, hvað notadrjúgir þeir yrðu hinum ríkjandi valdhöfum. Frv. það, sem við berum fram, hnígur að því, að færa þetta í það horf, sem ég tel vera hið eina tiltækilega, úr því sem komið er, að þeir, sem allt eiga undir afkomu verksmiðjunnar, útgerðarmenn og sjómenn, sem síldina eiga, fái að skipa stj. hennar. Við leggjum til, að útgerðarmenn, sem skipta við verksmiðjuna, fái 4 fulltrúa og sjómenn 2, og úr þessum 6 fulltrúum velji atvmrh. 3 út þess að stjórna verksmiðjunni. Með þessu er þeim, sem eiga allt í húfi, gefinn kostur á að vernda sína hagsmuni, og án hliðsjónar af því, hvorum megin þeir standa í stjórnmálum. Og það er staðreynd, að þegar þeir eiga að ráða, sem allt eiga í veði, þá er spurt um þekkingu. En hinsvegar viljum við tryggja, að meðan ríkið á verksmiðjuna, verði atvmrh. fengið nokkurt vald til íhlutunar um stj. hennar, og þann íhlutunarrétt teljum við veittan í hæfilegum mæli með því að hann velji 3 og hafni 3. En í skiptingunni milli sjómanna og útgerðarmanna um útnefningarrétt höfum við farið eftir því, hve stóra hlutdeild hvor aðili á í síldinni, sem til verksmiðjunnar fer. Ég þykist þá hafa sýnt fram á, hverjar afleiðingar í þessu tilfelli hafa orðið af því að láta stjórnmálin í stað þekkingar ráða um forustu þessa fyrirtækis. Ég vil aðeins upplýsa, áður en ég lýk þessari framsöguræðu, að ég hygg, að stj. hafi haft fé af bændum á þeirri vöru, sem þeim er látin í té. Lögin frá 1929 mæla svo fyrir, að bændur skuli fá síldarmjöl við kostnaðarverði. Nú hafa bændur keypt 3500 sekki, en 8000 sekkir hafa verið seldir til útflutnings. Fyrir þessa 3500 sekki hafa bændur orðið að greiða 27,25 kr. fyrir sekkinn, en meðalnettóandvirði af þessum 8000 sekkjum hefir orðið 25,53 kr. Þannig hefir verið haft af bændum hátt á aðra krónu fyrir hvern sekk, eða allt í allt 6000 kr. Þetta er ekki afskaplega stór upphæð, en eftir því sem látið er af hæstv.atvmrh., hvenær sem rætt er um hagsmunamál bænda, hefði mátt ætla, að stj. hans færi ekki að hafa verulega upphæð af bændum og brjóta þannig lög landsins. Ég vil fara fram á, að frv. verði að lokinni umr. vísað til sjútvn., og ég ætlast til þess, að hún heimti af aðiljum þessa máls full reikningsskil um það, hvað kostað hefir stofnun þessarar verksmiðju og hvernig rekstur hennar hefir farið úr hendi, svo að það megi þá sannast, að ég hefi ekki staðhæft hér annað um þá hluti en sem á fullum rökum er bygt.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Ég gerði ekki ráð fyrir að taka til máls við þessa umr., enda hafði ég ekki búizt við, að hv.flm. léti sér sæma að flytja aðra eins ræðu og þá, sem hann var nú að ljúka við. Hann hefir uppi harða ádeilu á síldarverksmiðju ríkisins, sem út af fyrir sig er leyfilegt, en um leið gerir hann sig sekan í þeirri fáheyrðu ósvinnu að bera fyrir sig tölur, sem gripnar eru úr lausu lofti og eru ekkert annað en ágizkanir. Og á þessum tölum byggir hv.þm. svo ádeilu sína. Hv. þm. veit það ósköp vel sjálfur, að hann fer hér með fleipur og staðlausa stafi og ágizkanir út í loftið, enda ber orðalagið: „ætla ég“, „býst ég við að sé“, „hygg ég“ o. s. frv. vitni um það, og þó sérstaklega það, að hann að síðustu heimtar reikningsskil, sem hann hefði ekki þurft, ef hann tryði á skýrslu sína. Með því viðurkennir hann, að skýrsla hans sé ekki ábyggileg.

Eru tölurnar ekki réttar?

. Þær eru vafalaust rangar, svo sem bráðlega mun koma á daginn. Hv. þm. getur ekki ætlazt til, að ég hafi allar tölur og upplýsingar viðvíkjandi þessum rekstri á takteinum fyrirvaralaust, og sízt þar sem skýrslur fyrirtækisins eru ekki enn komnar í stjórnarráðið. En það rétta hjá hv.þm. var það að krefjast þess, að n. fái full reikningsskil verksmiðjunnar í hendur, og það mun hún fá innan fárra daga. Þá mun það upplýsast, að hv. 2. þm. G.-K. hefir hlaupið á hundavaði með útreikninga sína. Hann hefði því vel getað beðið í nokkra daga með þessa speki sína, til þess að spara sér þá raun að verða staðinn að röngum og villandi skýrsluflutningi hér innan vébanda Alþingis. Annars skal ég ekki fara út í einstök atriði þessa máls, fyrr en fullar og óyggjandi tölur liggja fyrir um þetta efni. Hv. 2. þm. G.-K. talaði um það, að engin stj. né eftirlit hefði verið með bygging verksmiðjunnar. Þetta er tilhæfulaust með öllu. Landsstjórnin fól einum manni þetta eftirlit, manni, sem mjög vel var verkinu vaxinn og kunni auk þess margföldunartöfluna mun betur en sá flokksbróðir hv.þm., sem eitt sinn var fenginn til að starfa að undirbúningi verksmiðjubyggingarinnar.

Þunnt argument!

. Já. jæja, mér finnst nú, að ekki sé til of mikils mælz, þótt háskólagengnir, hálærðir verkfræðingar, sem sig út fyrir sérfræðinga og þykjast sitja inni með alla veraldarinnar vizku, geti a. m. k. margfaldað saman 5 og 19, svo að treystandi sé, sérstaklega þar sem heildarútkoma rannsóknarinnar skyldi byggjast á þessari margföldun. Maður skyldi því gjalda varhuga við útreikningum hv. 2. þm. G.-K., viðvíkjandi þessari stofnun, þar sem hann mun um flesta hluti standa hv. 1. landsk. að baki að gáfum, auk þess sem hann byggir útreikninga sína alls ekki á raunverulegum grundvelli, heldur ágizkunum einum. Annars var það rétt hjá honum, að það fór svo með þessa verksmiðju sem aðrar verksmiðjur í þessari grein, að hún varð fyrir stórkostlegu áfalli á árinu, vegna þess hve lýsið seldist illa, því að verðmunur lýsisframleiðslu verksmiðjunnar nam mörgum hundruðum þús. frá því, sem var, þegar verksmiðjan var sett á fót, og þar til lýsið var selt; svo að það þarf engan að furða, þótt verksmiðjan hafi orðið hart úti af þessum sökum. En hversu tapið nemur miklu á árinu, get ég ekki sagt að svo stöddu, fyrr en skýrslur verksmiðjustj. eru komnar mér í hendur, en sennilegast þætti mér samt, að þá tölu mætti margfalda með miklu hærri tölu en 5, til þess að fá út þá útkomu, sem hv. 2. þm. G.-K. fékk með útreikningum sínum. En það mun nú allt koma á daginn sínar. Hv. þm. hefir réttilega heimtað reikningsskil, og þau munu verða lögð fram, og hefðu verið lögð fram, hvort sem krafa hefði fram komið um það eða ekki. Hv. 2. þm. G.-K. lét sér þau orð um munn fara, að stjórnmálaskoðanir og atvinnuþörf hefðu ráðið mestu um mannaval í stj. fyrirtækisins. Landsstjórnin skipaði ekki nema einn mann í stj. verksmiðjunnar  Að endingu vil ég benda á eitt atriði í frv. á þskj. 155, sem sérstaklega þarf athugunar við. Það er vitanlegt, að Siglufjarðarkaupstaður hefir lagt stórfé í verksmiðjuna, en vitaskuld með því fororði, að hann fengi einhverja íhlutun um stj. fyrirtækisins, sem reyndar er alveg sjálfsagt og sanngjarnt. Ég ætla, að framlag Siglufjarðar til verksmiðjunnar nemi hátt á þriðja hundrað þús. kr., og ég vil benda hv.þdm. á, að fyllsta sanngirni mælir með því, að kaupstaðurinn fái einhvern íhlutunarrétt, e. t. v. ekki eins mikinn og nú er, en í öllu falli einhvern.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Þetta frv. ræðir um aðeins einn útlending, sem farið er fram á, að öðlast skuli ríkisborgararétt á Íslandi, en formaður allshn. hefir fengið sendar frá hæstv.dómsmrh. allar þær umsóknir, sem til hans höfðu borizt um ríkisborgararétt, en þær umsóknir voru samtals 9. N. hefir nú farið gegnum þessar umsóknir og ekki séð sér fært að taka til greina fleiri af þeim en 6, og kemur þess vegna með brtt. við þetta frv. í þá átt, að þessum 6 mönnum sé bætt við, og verða það þá alls 7 menn, sem n. leggur til að fái ríkisborgararétt. En ekki sá n. sér fært að gera þetta skilyrðislaust, vegna þess að enginn þessara manna hefir lagt fram sönnun fyrir því, að þeir hafi verið leystir af sínum upprunalega ríkisborgararétti þar, sem þeir eru fæddir. En með því að það er svo í sumum löndum, að menn geta ekki fengið yfirlýsingu um það, að þeir séu leystir af sínum ríkisborgararétti, nema þeir sanni, að þeir hafi fengið hann annarsstaðar, verður að hafa þetta skilorðsbundið þannig, að þeir sanni fyrir dómsmálaráðherra innan ákveðins tíma, að þeir hafi verið leystir af sínum ríkisborgararétti annarsstaðar, því að það þykir ekki rétt, að nokkur maður hafi ríkisborgararétt á fleiri stöðum en einum. Þessi aðferð, að hafa veitingu ríkisborgararéttarins skilorðsbundna, hefir þekkzt hér áður. Ég man það, að á þingi 1925 var Þjóðverja einum veittur íslenzkum ríkisborgararéttur með sömu skilyrðum og hér ræðir um, einmitt vegna þess, að í Þýzkalandi mun það vera regla, að enginn geti leyst sig undan því að vera þýzkur þegn, nema hann sanni, að hann hafi ríkisborgararétt annarsstaðar. N. hefir ekki lagt til, að öllum þeim mönnum skyldi veitast ríkisborgararéttur, sem um það sóttu, vegna þess að þau skjöl fylgdu ekki, sem nauðsynleg þóttu, og auk þess hafði a. m. k. einn þeirra þegið fátækrastyrk, og þar sem það er ein af afleiðingum ríkisborgararéttarins, að alin verði önn fyrir þeim, sem réttinn fær, og fjölskyldu hans, ef með þarf, þá þótti ekki rétt að taka hann með nú, og ekki fyrr en séð yrði, hvernig hann kemst af framvegis.

Haraldur Guðmundsson Ég vil beina þeirri fyrirspurn til hv.frsm.n., hvort með því að hafa nú veitingu ríkisborgararéttarins skilorðsbundna sé verið að taka það upp sem nýja reglu. Ég man ekki til þess, að á þeim þingum, sem ég hefi verið á, hafi þetta skilyrði verið sett, og mér er eigi kunnugt um, hvort þessi maður, Johan Martin Pettersen Hestnæs, hefir í höndum skilríki fyrir því, að hann sé ekki ríkisborgari í öðru landi.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Ég tók það fram í ræðu minni, sem hv.þm. Ísaf. var að spyrja um. Sú aðferð, sem hér er stungið upp á að viðhafa, hefir verið viðhöfð áður. Ef hv.þm. flettir upp þingtíðindunum frá 1925, þá sér hann, að þá var Þjóðverja einum veittur ríkisborgararéttur með þessu skilyrði. Það hefir verið siður og á þannig að vera, að menn fái ekki ríkisborgararétt fyrr en vist er, að þeir eru lausir við hann þar, sem þeir eru fæddir.

Ekki mun þetta skilyrði hafa verið sett á þingi í fyrra

. En ætli þá hafi ekki legið fyrir yfirlýsing um, að þeir, sem þá öðluðust ríkisborgararétt, hafi gert ráðstafanir til að leysa sig undan honum annarsstaðar ? Aðferðina frá 1925 er hyggilegt að taka upp sem reglu. Það getur ekki heldur kostað menn mikla fyrirhöfn að útvega slíka yfirlýsingu.

Flm. (Sigurjón Á. Ólafsson) Þetta frv. er búið að vera oft á dagskrá og er því sjálfsagt orðið hv. dm. allvel kunnugt. Í grg. er skýrt frá aðalefni frv. En ég skal bæta nokkrum orðum við. Frv. gengur út á það, að lögfesta mannafla á íslenzkum skipum, smærri sem stærri. Samt er ekkert ákvæði um loftskeytamenn, en það stafar af því, að skip eru ekki skyldug til að hafa loftskeytatæki. Aftur á móti eru sett ákvæði um háseta og kyndara. Og er það álit okkar flm., að það eigi ekki að vera undir hendingu einni komið, hve margir menn eru á skipi. Við viljum láta ákveða með lögum, hvað minnst megi vera á skipi. Í því er falið öryggi fyrir lífi farþeganna, öryggi fyrir skipi og farmi, að nægar hendur séu til bjargar, ef eitthvað ber út af. Hér hjá okkur má kannske segja, að þetta hafi ekki komið að sök ennþá. Það er ekki hér að ræða um fiskiskipin; þar er yfirfljótanlegt fólk. Heldur eru það flutninga- og farþegaskipin, sem við er átt í frv. Flestir munu játa, að hér við land eru siglingaleiðir hinar hættulegustu. Og ekki er að efast um, að sigling á norðanverðu Atlantshafi sé hættulegri en sigling um miðbik hnattarins. Frost, byljir og skammdegismyrkur stuðlar allt að því, að hér þarf á okkar skipum marga ötula og vana menn. Í þessu sambandi vil ég einmitt benda á það, að okkar skip eru yfirleitt verr mönnuð en hjá öðrum þjóðum, enda þótt okkar menn séu harðgerðari og ötulli en flestra annara þjóða. Vil ég vitna í dönsk skip hér við land, og eru þau betur mönnuð en ísl. skip, sem notuð eru til hins sama, m. ö. o. sigla hingað til lands. Og er mér kunnugt um, að Danir álíta, að fleiri menn þurfi á skip, sem sigla hér við land, en annarsstaðar. T. d. vil ég nefna e/s „Ísland“ Þar eru 9 menn á þilfari og 7 menn í vél, fyrir utan yfirmenn. Á okkar skipum sambærilegum eru 7 menn á þilfari og 5 í vél, þegar flest er. Norðmenn settu lög um þetta efni 1918 og breyttu þeim nokkuð, er þeir gáfu út reglugerð 1922, þar sem gert er ráð fyrir fleira fólki á skipunum. Danir og Svíar eru nú á löggjafarþingum sínum að ræða löggjöf í svipaða átt og telja, að ekki sé fengið fullt öryggi fyrr en fólki sé fjölgað á skipunum og föst lagaákvæði séu til um þetta. Þessa þarf einnig hjá okkur. Við getum ekki lengur verið eftirbátar annara þjóða á þessu sviði, ef við viljum telja okkur siglingaþjóð. Þá er hér í frv. og gert ráð fyrir 8 st. vinnudegi úti í sjó. Stefna sú hefir nú mikinn byr úti í heimi, og sumar þjóðir hafa þegar lögfest þetta. Rússar, Ástralíumenn og Frakkar hafa þegar gert það, og í fleiri löndum má búast við, að þetta verði lögfest fyrr en varir. Ef það verður gert hér á næstunni, þá er samkv. þessu frv. hægt að hafa nægan mannafla á ísl. skipum, enda er í frv. gert ráð fyrir lágmarki, sem alltaf má bæta við. Vil ég svo vænta þess, að málinu verði vel tekið og verði sá sómi sýndur, að það verði látið fara í nefnd. En það yrði þá sjútvn., sem þetta heyrir helzt undir. Vil ég leyfa mér að leggja til, að því verði vísað til hennar að lokinni þessari umr.

Jón Ólafsson Þótt ekki sé ástæða til að fara mörgum orðum um þetta frv. áður en það fer til n., vil ég þó benda væntanlegri n. á nokkur atriði, sem komu fram í grg. og framsöguræðu. Hv. flm. var að vitna til annara þjóða, vitandi það, að þær þjóðir, sem sigla með góðum árangri og þola bezt samkeppni, hafa gætt sin fyrir slíkum kröfum sem hér um ræðir. Nú hyggst hann að koma slíkri löggjöf á hér alveg á næstunni. Ég vildi þess vegna benda á þetta. Þá hafa hv.flm. algerlega gleymt þeirri hlið, sem snýr að alvörunni. Í siglingum er eins og annarsstaðar mikil samkeppni. Það gæti því horft til vandræða fyrir okkur, ef við tækjum þetta upp, en aðrar þjóðir ekki. Og þetta myndi verða stór útgjaldaliður, sem ekki hefir verið áður. Annars eru ástæður frv. fremur veigalitlar. En það sjá allir, að útgerðarmenn hafa ástæðu til að spara mannafla, til þess að reyna að standast samkeppnina. Og auðvitað verða menn að spara þar eins og á öðrum sviðum atvinnulífsins. Hv. flm. var að tala um það, að öruggara yrði líf sjómannanna, ef fleiri væru á skipunum. Mér finnst það koma úr hörðustu átt, ef hv.þm. vill gefa í skyn, að þeir, sem sigla skipunum, forsómi að standa vakt. Sjómenn okkar eiga slíkt alls ekki skilið, því það er alkunnugt, að þeir eru óþreytandi að standa vakt, þegar hætta kann að vera á ferðum. Yfirmenn skipanna verða meira að leggja á sig, þegar skipshafnirnar eru fámennar. Það hafa þeir gert og munu reiðubúnir til þess áfram. Þeir bera ábyrgð á stjórn skipanna, og myndu þeir ekki fremur unna sér hvíldar á hættutímum, þó þeir hefðu fleirum á að skipa. Og ég veit ekki um eitt einasta slys, sem hægt er að kenna mannfæð á skipum né því, að skipverjar hafi ekki gert skyldu sína. Ég vil í þessu sambandi minna á það, að menn munu ekki hafa gert sér grein fyrir öllum afleiðingum þess fyrir fiskiveiðar Íslendinga, þegar gengið var inn á að samþykkja vökulögin svokölluðu, sem gerðu það að verkum, að þriðjungi fleiri „dekkmenn“ varð að hafa á togurunum en áður. En afleiðingin varð sú, að í stað þess að Englendingar gátu sent skip hingað með 14 mönnum til að sækja afla til sölu í Englandi, urðum við að hafa 19–20 manna skipshafnir til slíkra ferða eftir samþykkt vökulaganna. Þannig var ein grein útgerðarinnar sett út úr samkeppninni við þær þjóðir, sem ekki hafa lögbundið vinnutíma á skipum sínum. Ég tel því yfirleitt mjög óheppilegt að lögbjóða fjölgun manna við verk, sem færri menn hafa áður getað afkastað án nokkurs baga eða skaða. Ég get viðurkennt, að þetta mál má athugast í n., en það verður að gerast með gætni. Og sérstaklega verður að varast að leggja nokkrar kvaðir á þá grein íslenzks atvinnurekstrar, sem hér um ræðir, fram yfir það, sem aðrar þjóðir leggja á hjá sér. Aðstöðu okkar í samkeppninni við aðrar þjóðir má löggjafarvaldið ekki spilla.

Flm. (Sigurjón Á. Ólafsson) Ég þakka hv. 3. þm. Reykv. fyrir þær undirtektir við þetta mál, að hann vill þó lofa því að fara til n. Skal ég reyna að haga orðum mínum þannig, að langar umr. þurfi ekki að verða út af þeim. Það var ekki nema að nokkru leyti rétt hjá hv.þm., sem hann hafði eftir mér, að aðrar þjóðir væru að koma á hjá sér samskonar löggjöf sem hér er um að ræða. Norðmenn eru t. d. þegar búnir að setja slík lög, og frv. í sömu átt mun nú liggja fyrir þingi Dana og jafnvel Svía. Hv. þm. hélt því fram, að ég liti ekki á siglingasamkeppni okkar við aðrir þjóðir og áhrifin, sem það mundi hafa á hana að samþ. frv. mitt. En ég gat um það í ræðu minni áðan, að sú þjóð, sem mest keppir við okkur í siglingum, Danir, hefir fleiri menn en við höfum á okkar skipum á skipi, sem sambærilegt er við þau að stærð. Á e/s „Íslandi“ er 38 manna skipshöfn, en á Eimskipafélagsskipunum munu vera 27–28 menn. Ekki þarf að búast við, að Danir fari að fækka á sínum skipum, þó við ákveðum með lögum að fjölga mönnum á okkar skipum. Og þó frv. yrði samþ., þarf ekki að hafa eins marga menn á „Fossunum“ eins og eru á e/s „Íslandi“. Einnig vil ég benda hv.þm. á, að siglingasamkeppnin veltur að litlu leyti á stærð skipshafnanna. Þar kemur aðallega til greina, hvað skipin fá mikinn flutning, vörumagn, farþega, flutningsgjaldið sjálft, og að sjálfsögðu hvernig rekstri skipanna er hagað. Hv. þm. vildi láta líta þannig út, að ég hafi dróttað að sjómönnum, að þeir gættu ekki skyldu sinnar, þegar þeir standa á verði. Það er langt frá því, að mér hafi dottið slíkt í hug. En því má ekki gleyma, að mjög mikið erfiði er oft lagt á þessa menn, þegar veður eru vond og við ýmsa erfiðleika að stríða, og kjör þeirra mundu batna, ef fjölgað væri á skipunum. Annars gerir frv. ekki ráð fyrir að yfirmönnum sé yfirleitt fjölgað á skipum. Það gerir ráð fyrir einum manni á hvern þriðjung sólarhrings til hvers starfs. Og þrír stýrimenn eru þegar á öllum flutningaskipum okkar, sem fólk flytja. Að því leyti, sem frv. gerir ráð fyrir stærri skipshöfnum en nú er, liggur það helzt í fjölgun háseta og kyndara. Hv. þm. vitnaði til vökulaganna og kvað þau hafa kostað það, að fjölga hafi þurft mönnum um þriðjung á togurunum. Ég er hissa, að heyra hann halda þessu fram, af því hann á þó að vera þessum málum kunnugur. Það þurfti yfirleitt mjög lítið að fjölga mönnum á togurunum, a. m. k. ekki nálægt því um þriðjung. Nú eru á þeim flestum um 30 menn, en áður en vökulögin gengu í gildi voru það oftast 27–28. Stærstu togararnir munu að vísu hafa yfir 30 menn, en hitt er það algengasta. Hitt skil ég vel, að hv.þm. sé yfirleitt á móti því að lögbinda nokkuð um þessi efni. Ég benti á, að það væri freisting fyrir þá, sem gera út skip, að fækka skipsmönnum þegar kreppir að. Ég er hv.þm. þakklátur fyrir, að hann játaði óbeinlínis, að svo væri. Það eitt tel ég næga ástæðu til að lögbinda, hvaða mannafli skuli vera á skipum, svo alls öryggis sé gætt í hvívetna.

Jón Auðunn Jónsson Út af því, sem hv. 4. þm. Reykv. sagði um fjölgun manna á togurunum, þegar vökulögin voru sett, skal ég geta þess, að hann mun hafa á réttu að standa að því er saltfiskveiðar snertir. Aftur á móti þegar um ísfiskveiðar er að ræða, getum við ekki vegna vökulaganna komizt af með færri en 20–21 menn á togarana, en á slíkum veiðum hafa Englendingar ekki nema 14 menn á hverju skipi og Þjóðverjar 13. Sú n., sem fær frv. þetta til meðferðar, verður að athuga það vel, að ef útlendingar geta komizt af með færri menn á skipum sínum hér heldur en við höfum á okkar, þá getur það hnekkt mjög siglingum okkar. Ég get nefnt glöggt dæmi. Þýzkir togarar hafa nokkrum sinnum komið til Vestfjarða og keypt fisk af bátum til útflutnings. Á þeim hafa aðeins verið 9–10 menn. Til slíkra ferða þyrftum við 16 manna skipshöfn, ef frv. þetta væri samþ. Værum við þá alls ekki samkeppnisfærir við útlendinga um þá atvinnu. Þetta vona ég, að hv.n. geri sér fyllilega ljóst.