Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

fjármálaráðherra (JÞ): Jeg leyfi mjer hjer með að leggja fyrir þessa háttv. deild þessi tvö frumvörp: 1. Frv. til laga um Landsbanka Íslands. 2. - til laga um skráning skipa. Vænti jeg, að hæstv. forseti taki þau til venjulegrar meðferðar í þessari hv. deild samkv. þingsköpum. Á 12. fundi deildarinnar, mánudaginn 23. febr., mælti

Flm. (Einar Árnason) Eins og greinargerð þessa frv. ber með sjer, er þetta frv. aðeins partur af frv., sem flutt var á þinginu 1923, um breytingar á bæjarstjórnarlögum Siglufjarðar, en varð ekki útfætt þá. Aðalbreytingin, sem þetta frv. fer fram á, er sú, að gjaldskyldutími þeirra utanbæjarmanna, sem arðsama atvinnu stunda á Siglufirði, er styttur úr 8 vikum niður í 4 vikur. Aðrar breytingar, sem þetta frv. fer fram á, eru mjög smávægilegar, og einungis afleiðingar af því, að atvinna og viðskiftalíf Siglufjarðar hefir breyst mjög, einkum á hinum síðari árum, eftir það, að lögin um bæjarstjórn á Siglufirði voru samin. Á þinginu 1923 vildi neðri deild ekki samþ. frv. í þeirri mynd, sem það var lagt fyrir, en afgreiddi til efri deildar þá einu breytingu, sem hjer er aðalatriðið, að í stað 8 vikur komi 4 vikur. Í efri deild strandaði málið, bæði af því, að komið var að þinglokum, og þó sjerstaklega vegna þess, að ráðgert var, að fyrir næsta þing yrði lagt frumvarp, þar sem væri samræmd ýms ákvæði í bæjarstjórnarlögum allra kaupstaðanna. Nú hefir það eigi orðið ennþá, svo að kunnugt sje, en Siglfirðingar álíta svo mikla nauðsyn þessa máls, að það þoli enga bið lengur, vegna vaxandi breytinga á atvinnulífi bæjarins. Að öðru leyti álít jeg óþarft að fara fleiri orðum um þetta mál nú að þessu sinni. Vil jeg svo að síðustu mælast til, að þessu frv. verði, að aflokinni þessari umr., vísað til allshn.

Flm. (Jónas Jónsson) Þetta mál er ekki nýtt hjer í þessari hv. þingdeild. Fyrir tveimur árum síðan fluttum við hv. 2. landsk.þm. (SJ) og jeg það hjer í deildinni. Í það sinn lauk þessu máli svo, að stjórninni var falið að undirbúa það og rannsaka alt það, er þar að lyti, og það hefir stjórnin ef til vill gert, þó að þingið hafi lítið um það frjett. En hvað um það, þá þykist jeg þess fullvís, að hæstv. núverandi forsrh. (JM) sje þessu máli hlyntur og muni gera sitt til að hrinda því áleiðis. Jeg veit þetta af því, að hann fyrir landsins hönd hefir þegið gjöf til styrktar þessu máli, og hann hefir því fyrir sitt leyti skorið úr þeirri deilu, sem um það hefir risið, innan þings sem utan, hvort gjafabrjef Herdísar Benedictsen sje nokkuð því til fyrirstöðu, að nota megi þann sjóð til skóla á Staðarfelli. Jeg get því eigi öðru trúað en hæstv.forsrh. (JM) sje þessu máli stórlega hlyntur, jafnvel þótt það sje jeg, sem nú ber það fram hjer í deildinni. Það er alkunna, að ýmsar stofnanir til sjermentunar karlmönnum eru til í landinu, en litt hefir verið til þessa hirt um að koma á fót sjermentastofnunum fyrir kvenfólk, sem þó hafa jafnan rjett og eigi síður þörf til sjermentunar en karlmenn. Það hefir lítið verið gert í þessa átt annað en að starfrækja deild með húsmæðrakenslu, og í litlum stíl þó, við kvennaskólann í Rvík, sem á engan hátt getur fullnægt öllum húsmæðrum eða húsmæðraefnum á landinu. Af stjfrv. því um kvennaskóla í Rvík, sem nýlega hefir verið hjer til 1. umr. í þessari hv. deild, verður eigi sjeð, að neitt sje í ráði að stækka húsmæðradeildina eða auka þá kenslu við kvennaskólann hjer. Jeg held þess vegna, að það sje algert rjettlætismál að stofna þennan skóla að Staðarfelli, og ekki nema sanngjarnt gagnvart húsmæðrum landsins, að hann taki sem allra fyrst til starfa. Það hefir víða brytt á þeirri skoðun, jafnvel í þinginu, að eigi mætti stofna þennan skóla að Staðarfelli að svo stöddu, vegna þess, að skóli norðanlands ætti að ganga fyrir, er búið væri þegar að samþykkja lög um stofnsetningu hans. Norðurlandsskólinn ætti að ganga fyrir skólanum að Staðarfelli. En jeg get fyrir mitt leyti alls ekki fallist á þessa skoðun, og þó jeg að sjálfsögðu vilji á engan hátt tefja fyrir því máli, nje stuðla til þess, að það fyrirheit verði ekki efnt, álít jeg þó, að Staðarfellsskólinn hljóti að koma fyr en skóli á Norðurlandi. Norðlendingar hafa ennþá of lítið fje til umráða til þessa fyrirhugaða skóla þar, en þarna á Vesturlandi er þegar fengin stór og góð jörð fyrir skólasetur og auk þess mikið fje í sjóðinn til styrktar skólanum, sem jeg álít sjálfsagt að nota til þess, sem það var ætlað. Staðarfellsskólinn á því að mínu áliti að ganga fyrir og komast sem allra fyrst á fót, enda þótt ekki sje hægt að svo stöddu að stofnsetja norðlenska skólann, þar sem vantar hús og jörð. Mjer er kunnugt um, að nú er úr ýmsum áttum ýtt á eftir um framkvæmdir í máli þessu. Vil jeg geta hins helsta: 1) Áskorun mjög almenna frá konum í Dalasýslu, en ekki er mjer fullkunnugt um kröfur þær, sem þar eru gerðar. 2) Gefandi Staðarfells er nú staddur hjer á búnaðarþingi, og má því máske vænta, að þessu máli verði hreyft þar, og má búast við áskorun úr þeirri átt. 3) Önnur áskorun úr Dalasýslu, sem nýlega hefir verið lesin úr forsetastóli hjer í þinginu. Jeg tek það aftur fram, að Norðurlandsskólinn getur alls ekki orðið Þrándur í Götu þessa máls, nje að gjafabrjef Herdísar Benedictsen sje því til fyrirstöðu, að sjóðinn megi nota til Staðarfellsskólans. Og þó að stjórnin vildi auka við hússtjórnardeild kvennaskólans í Rvík, þá er það engin hindrun, því að þörfin fyrir þessa skóla er svo brýn. Í öðru lagi mega skólarnir vel vera tveir, annar sniðinn eftir þörfum bæjarbúa, en hinn fyrir sveitirnar og samkvæmt kröfum þeirra, sem þar búa. Jeg veit, að þessu hefir þegar verið mótmælt og verður ef til vill hjer í þessari hv. deild, en nú vita allir, að menn lifa við mjög ólík kjör í bæjum og sveitum og því er betra, að hafa skólana fleiri og miða kensluna við þarfir hinna ýmsu stjetta. Það kann að vera, að sumum hv.þm. þyki undarlegt, að jeg hefi í frv. minst á fræðslu um skipulag sveitabæja. Má vera, að ósennilegt þyki, að kenslukonur sjeu alment fróðar um það, er lýtur að byggingum. En jeg geri þó ráð fyrir, að hver sæmileg forstöðukona sje fær um að leiðbeina um alt það, er viðvíkur herbergjaskipun, húsgögnum o. s. frv. Auk þess hefir landsstjórnin tvo ráðunauta í þessum fræðum, og ætti að mega ætla þeim að halda þar fyrirlestra, ef svo ber undir, til leiðbeiningar nemendunum í þeim efnum, sem kenslukonurnar bera minna skyn á. Kvenfólkið þarf líka að bera skyn á heimilisprýði og hið einfaldasta um holla og heppilega húsagerð. Jeg býst við, að því verði haldið fram, að nokkurn kostnað myndi leiða af breytingunni, og verður hann óhjákvæmilega einhver. Jeg hefi í frv. farið eins lágt og hægt er. Meðal annars geri jeg ekki ráð fyrir nema hálfri áhöfn á jörðinni fyrst um sinn. Þetta er aðeins gert í sparnaðarskyni, en jeg hygg, að það komi ekki að sök, þó ekki sje lengra farið, að minsta kosti ekki um sauðfjáráhöfnina. Sömuleiðis er ekki gert ráð fyrir húsaauka; álít jeg þess ekki þurfa. En altaf, þegar íbúðarhúsi er breytt í skólahús, eru ýmsar breytingar óhjákvæmilegar um herbergjaskipun. Einnig þarf að kaupa margskonar áhöld. Í því efni leyfi jeg mjer að stinga upp á, að eitt skifti fyrir öll verði veittar 8 þús. kr. Að síðustu vildi jeg segja nokkur orð út af mótmælum frá nábúum Dalamanna, vissum mönnum í Snæfellsnessýslu og Barðastrandarsýslu, gegn því, að skólinn byrjaði á Staðarfelli. Jeg býst við, að það sje afsakanlegt - svona frá almennu sjónarmiði - að menn í þessum sýslum taki þannig á málinu. En litlu skiftir, hvar skólinn er, að því leyti, að engir aðrir hafa beint gagn af honum en þeir, sem þangað koma til náms. Kostnaður myndi sjálfsagt ekki verða minni í þessum tveim sýslum. Og um leið og núverandi hæstv.forsrh. (JM) tók við Staðarfellsgjöfinni, hefir hann í raun og veru skuldbundið landið til að láta skólann standa einmitt þar, annars hefði ekki verið hægt að taka við gjöfinni. Verð jeg þessvegna að álíta, að eftir atvikum hljóti sú hlið málsins að vera útkljáð. Ef Barðstrendingar og Snæfellingar sjá átsæðu til að vera á móti málinu, getur það ekki leitt af sjer annað en drátt á því, sem hlýtur þó síðar að koma fram. Jeg get hugsað mjer það, að við frekari meðferð málsins komi fram verulegar eðlisbreytingar, t. d. að skólinn yrði rekinn fyrst sem einkafyrirtæki; en að þessu sinni vil jeg ekki fara út í þá sálma. Aðalatriðið mundi lítið breytast fyrir þetta; landið yrði að leggja eitthvað til fyrst, hvort heldur væri. Ef hv. deild þykir þess vert, að láta málið halda gangi sínum gegnum þingið, er eðlilegast að vísa því til háttv. mentamálanefndar.

Atvinnumálaráðherra (MG): Jeg þykist sjá í frv. því, sem hjer liggur fyrir, að það sje ætlað atvinnumálaráðherra, að hafa umsjá með hinum væntanlega skóla, og þessvegna vil jeg segja fáein orð, sjerstaklega til þess að benda þeirri hv. nefnd, sem með málið fer, á það, að hún verður að rannsaka gjafabrjef þau, sem um er að ræða, bæði gjafabrjef frú Herdísar Benedictsen og Staðarfellshjónanna, til þess að sannreyna, hvort hægt sje að samrýma skólastofnun þessa við gjafabrjefin. Auðvitað er þessi rannsókn mjög þægileg hvað snertir síðari gjöfina, þar sem gefendur eru enn á lífi, en viðvíkjandi hinni gjöfinni er ekki annað að gera en rannsaka gjafabrjefið sjálft. Að öðru leyti skal jeg ekki koma inn á málið að sinni. Fyrir löngu hefi jeg lesið gjafabrjef frú Herdísar Benedictsen, en jeg treysti mjer ekki að láta ákveðið álit mitt í ljós um þetta efni á þessu augnabliki. Hefi jeg ekki á móti, að málið fari í nefnd, en verð að áskilja mjer mína aðstöðu, eftir að hafa athugað gjafabrjefin nánar, og ef til vill leitað upplýsinga hjá síðari gefanda.

Forsætisráðherra (JM): Ekki ætla jeg að gefa hv.flm. (JJ) tilefni til frekari umr. Málið, eins og það nú horfir við, heyrir undir atvinnumálaráðherra, úr því um húsmæðraskóla er að ræða. Það má að vísu til sanns vegar færa, að jeg hafi tekið á móti gjöfinni. En það var líka tekið á móti henni af fjvn. beggja deilda þingsins, sem þá sat, í samráði við mentmn. Gjafabrjef frú Herdísar Benedictsen er þannig lagað, að ekki er hægt að samrýma það við frv., eins og það liggur fyrir; en þetta mun nefndin athuga. Jeg finn ekki, fremur en hæstv. atvrh. ástæðu til að ræða málið nú. Það fer vitanlega í nefnd, sem að mínum dómi ætti helst að vera landbn. Ef rætt væri um búnaðarskóla, býst jeg við, að sú nefnd hefði það mál með höndum. Úr því jeg er staðinn upp, skal jeg svara lítillega ákúrum hv.flm. til mín nýlega, er jeg talaði um 24 st. kenslu í kennaraskólanum. Hefi jeg síðan fengið skýrslu frá skólastjóra, sem sýnir, að jeg fór þar með rjett mál, en hv. 5. landsk. (JJ) ekki. Það eru ekki nema tveir fastir kennarar skipaðir þar að lögum, eitt embætti er óveitt. Sá eini lögskipaði kennari, auk skólastjóra, kennir að vísu 34 stundir á viku, en fær borgun fyrir 10, svo að þar er reglan mjög glögglega ákveðin.

Flm. (Jónas Jónsson) Út af fyrri hluta ræðu hæstv.forsrh. (JM) vildi jeg aðeins segja það, að æskilegt væri, til leiðbeiningar fyrir þá nefnd, sem fær málið til meðferðar, hver sem hún verður, að hann, sem bæði tók við gjöfinni og er málinu vafalaust manna kunnugastur, frá þeirri hlið, vildi láta í ljós sína persónulegu skoðun, hvort nokkuð væri því til fyrirstöðu að nota gjöf frú Herdísar í sambandi við skólarekstur á Staðarfelli. Verið getur, að þyrfti að breyta frv. þessu. Óska jeg eftir, að hæstv.forsrh. (JM) gæfi frekari skýringu um það frá sínu sjónarmiði, hvort nokkurt álitamál sje, að það verði að nota þessar gjafir saman, úr því þing og þáv. stjórn tóku við Staðarfellsgjöfinni með þeim formála, sem gert var. Ennfremur er það kunnugt - þó ekki sje það æskilegt - að gjafabrjefum er stundum breytt lítið eitt; vil jeg í því efni benda á Hannesarsjóðinn, sem vafalaust, eftir ósk gefandans, ætti að nota til almennra heimspekirannsókna, en ekki, eins og hann síðar varð notaður, til sjerrannsókna í heimspekilegum efnum. Eftir eðli þessa máls finst mjer, að það eigi heima í mentmn. Það er þó skólamál, og skil jeg ekki, til hvers mentmn. ætti að vera í þinginu, ef ekki til að athuga skólamál. Að síðustu vildi jeg benda hæstv.forsrh. (JM) á það, út af tímatali í kennaraskólanum, að jeg hefi líka góðar heimildir, gefnar af kennara við skólann, og mun jeg við tækifæri leggja fram álit hans á móti þessu áliti. En þar sem jeg hefi ekki búið mig út með skriflegum skjölum, ætla jeg að geyma það til síðari tíma.

Forsætisráðherra (JM): Jeg verð að segja það, að jeg get ekki álitið, að jeg eigi að standa neitt fyrir þessu máli framar. Málið um húsmæðraskólann er lagt undir hæstv. atvrh. (MG), eftir því sem starfinu er skift og frv. sjálft segir til. Hvað snertir gjafabrjef frú Herdísar Benedictsen, er það aðallega til hindrunar, að skólinn á að vera algerlega stofnáður og rekinn af fje sjóðsins, og ekki ætlast til, að hann verði að neinu leyti rekinn af ríkissjóðsfje, heldur beðið, þangað til sjóðurinn er orðinn nógu stór. Að öðru leyti þarf jeg engar upplýsingar að gefa nefndinni, því bæði gjafabrjefin og öll skjöl, sem að lúta, verða til afnota fyrir nefndina, hver sem hún verður. Jeg legg til, að það verði landbn. Það er alveg rjett, sem hv.þm. (JJ) sagði, að ef maður skoðar Steingrím Arason sem kennara við kennaraskólann, er um 30 stundir að ræða, en hann er kennari við barnaskólann. Svo er að nokkru leyti um annan kennara, sem ekki er lögskipaður. Annars ætla jeg ekki að vekja þráttan um þetta. Jeg vona, að hv.þm. (JJ) snúi sjer til hæstv. atvrh. í skólamálinu, úr því það heyrir honum til.

Flm. (Jónas Jónsson) það er stutt aths. Jeg geri ráð fyrir, að hæstv.forsrh. (JM) taki spurningu mína ekki þannig, að jeg gangi fram hjá hæstv. atvrh. Þó hann hafi með mál þetta að gera í framtíðinni, hefir hæstv.forsrh. (JM) haft söguleg afskifti af því, sem gera það að verkum, að hann er einn þeirra, sem skýrt getur málið, það sem lýtur að fortíð þess.