Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Til svara eru: Forsætisráðherra, fjármálaráðherra, mennta- og menningarmálaráðherra og innanríkisráðherra.

Frú forseti. Það er óhætt að segja að ómarkvissar og á stundum tilviljanakenndar yfirlýsingar helstu forustumanna ríkisstjórnarinnar, ráðherra og formanna flokkanna, hafi orðið til þess að það er erfitt að átta sig á því hvernig verður með helstu áherslumál ríkisstjórnarinnar á þessum vordögum. Það eru tiltölulega fáir dagar eftir af vorþinginu þótt enn sé febrúar og ég minni á að við höfum breytt þingsköpum þannig að við munum ekki halda áfram þessu þingi í haust heldur ljúka þingstörfum í maí. Enn er ekki komin fram rammaáætlun og ég vil bera það upp við hæstv. forsætisráðherra hvort hún telji að það muni gerast á næstunni og þá þannig, eins og sagt hefur verið frá í fjölmiðlum, að stjórnarflokkarnir hyggist binda hendur allra stjórnarliða fyrir fram þannig að í engu verði hróflað við málinu eftir að það kemur inn á þing. Þá er nærtækt að spyrja: Telur forsætisráðherra að í slíku máli sem hefur verið í á annan áratug í vinnslu sé heppilegt að það sé tekið með jafnskýrum og afdráttarlausum hætti úr þeim faglega farvegi sem það hefur verið unnið fram til þessa yfir í pólitískan farveg eins og stjórnarflokkarnir hafa gefið til kynna að þeir ætli sér að gera? Það er erfitt að átta sig á því hvenær við sjáum nýtt fiskveiðistjórnarfrumvarp. Mun það koma í febrúar eins og lofað var eða mun það gerast í mars? Mun það þá gerast fyrir páska eða mun það jafnvel dragast fram yfir páska? Verður eitthvert samráð haft við stjórnarandstöðuflokkana eða hagsmunaaðila? Hvernig verður með önnur mál eins og skuldavanda heimilanna? Hyggst ríkisstjórnin setja af stað einhverja alvöruvinnu eða er bara beðið eftir því að eitthvað gerist í efnahags- og viðskiptanefnd Alþingis? Er á verkefnalista ríkisstjórnarinnar að hrinda einhverju nýju í framkvæmd þar? Hvers er að vænta í stóru áherslumálum ríkisstjórnarinnar á þessu vorþingi? 

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður ætlar mér að svara á tveim mínútum spurningum um stöðuna í öllum stóru og helstu málum ríkisstjórnarinnar. Það er til mikils ætlast en ég skal gera mitt besta. 
             Rammaáætlunin hefur verið í vinnslu og undirbúningi. Hún hefur verið á forræði iðnaðarráðherra og umhverfisráðherra um nokkurn tíma þar sem verkefni þeirra hefur verið að fara yfir fjölda umsagna sem hafa borist um rammaáætlun. Þær spurnir sem ég hef haft af þeirri vinnu eru að hún verði tilbúin á allra næstu dögum og þá fer hún væntanlega sitt hefðbundna ferli inn í ríkisstjórn, inn í þingflokka og síðan inn í þing og verður vonandi samþykkt á vorþingi. Það er ekki eins og hv. þingmaður hélt fram verið að binda hendur stjórnarliða að einu eða neinu leyti í þessu máli, en vonandi næst sem víðtækust sátt meðal stjórnarliða engu að síður um þetta mikilvæga og stóra mál. Varðandi fiskveiðistjórnarmálið hefur verið unnið að því af kappi hjá núverandi sjávarútvegsráðherra, Steingrími J. Sigfússyni. Þetta hefur verið forgangsmál hjá honum og hann ætlaði sér að leggja það fram eins fljótt og auðið væri. Þær spurnir hef ég af því, eftir samtöl við hann, að eitthvað muni það dragast. Hann er í samráði við ýmsa aðila um þetta mál en vonandi kemst það það fljótt inn í þingið að við getum afgreitt það á þessu vorþingi. Það er mjög mikilvægt og er eitt af forgangsmálum ríkisstjórnarinnar. Varðandi skuldavanda heimilanna ræðum við hann síðar í dag og þar mun ég koma inn á þá fyrirspurn sem hv. þingmaður er með. Það er ýmislegt á borðum ríkisstjórnarinnar sem hún er að skoða í því efni. Stjórnarskráin er líka mikilvægt mál sem var rætt í gær og ég vona að hún fari í það ferli sem var rætt í gær, að það fari nú til stjórnlagaráðs 

Frú forseti. Í þingmálaskrá sem kom fram í janúar sagði að rammaáætlunin mundi koma fram í þinginu fyrir lok janúarmánaðar. Ég verð að lýsa mikilli furðu á því að stjórnarflokkarnir hyggist nú reyna að ná einhvers konar samkomulagi sín á milli um þetta mál sem hefur verið í faglegum farvegi allan þennan tíma, í á annan áratug. Það sendir þá þau skilaboð um rammaáætlunina til framtíðar að það muni sem sagt ráðast af því hver fari með meiri hlutann á þinginu hverju sinni hvernig rammaáætlunin lítur út. Þá er þess væntanlega að vænta að eftir því sem meiri hlutinn á þinginu breytist muni rammaáætlunin taka breytingum. Þar með er rammaáætlunin ekki lengur faglegt skjal, heldur pólitískt. Er virkilega vilji forsætisráðherra að það verði þannig? Ég verð að segja um stjórnarskrárumræðuna og allt það sem sagt var í þingsal í gær að ég stend við hvert einasta orð sem ég sagði þá og hef fengið ærið tilefni til að ítreka þau í millitíðinni. Nú skilst mér að fyrir liggi að sjálfur formaður stjórnlagaráðsins muni ekki geta tekið þátt í vinnunni og það hafi legið fyrir fyrir fram, 

Virðulegi forseti. Rammaáætlunin hefur tekið lengri tíma en við vonuðumst til, að við gætum komið henni til þings í febrúar. 

Hjá Svandísi Svavarsdóttur?

Virðulegur forseti. Sú er hér stendur vill spyrja hæstv. menntamálaráðherra út í mjög sérhæft málefni sem snýr að húsnæðismálum Náttúrugripasafns Íslands. Núna er Náttúrugripasafn Íslands í kössum og það er ekkert aðgengi að þeim munum sem safnið býr yfir. Það er í gömlu Loftskeytastöðinni við háskólann, það er til skammar að hafa það þar og við erum öll sammála um það og því þarf að finna safninu framtíðarhúsnæði. Nokkrir staðir hafa helst verið ræddir í því sambandi. Það hefur eitthvað verið rætt um Urriðaholt, þó ekki mikið. Síðan hefur verið rætt um Perluna og ég spyr hér sérstaklega um annan stað sem er safn úti á Seltjarnarnesi við hlið Nesstofu, svokallað Lækningaminjasafn. Menntamálaráðuneytið hefur komið að því safni með samningi. Bæði Perlan og Lækningaminjasafnið úti á Seltjarnarnesi, sem því miður hefur ekki tekið til starfa, eru húsnæði sem mér finnst koma mjög vel til greina fyrir Náttúrugripasafn Íslands. Þar er mjög gott aðgengi fyrir rútur, sem sagt skólabörn, almenning og ferðamenn. Báðir þessir staðir eru með vítt útsýni og hægt er að tengja þá auðveldlega við náttúruna. Úti á Seltjarnarnesi er mikil sjávarsýn og fuglalíf þar í grenndinni. Við Perluna er þægilegt að tengjast jarðfræði þannig að ég spyr hvort ráðherra sé opinn fyrir því að skoða þessa möguleika, bæði Lækningaminjasafnið á Seltjarnarnesi með einhvers konar endurskoðun á þeim samningi sem þar er í gildi, en það hefur ekki tekist að koma safninu þar upp, og það væri kannski hægt að leysa það með því að koma náttúrugripasafni fyrir, annaðhvort einungis eða líka, eða að taka Perluna. Ég spyr hæstv. ráðherra: Hefur hæstv. ráðherra verið í viðræðum við Orkuveitu Reykjavíkur út af þessu máli og kemur að mati 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að nefna þetta mál. Ég get auðvitað tekið undir það að staða Náttúruminjasafnsins eins og hún er er slík, eins og við höfum raunar rætt áður í þinginu, að hana þarf að endurskoða. Ég vil bara nefna að ég hef núna sent bréf til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og óskað eftir því að hún tilnefni fulltrúa í samráð þar sem við förum yfir málefni safnsins, húsnæðismál og annað sem tengist safninu. Hvað varðar húsnæðismálin sem hv. þingmaður spyr sérstaklega um hafa ýmsir orðið til þess að benda á Perluna í ljósi þess að hún er í söluferli hjá Orkuveitu Reykjavíkur. Ég tel að hún gæti verið áhugaverður kostur að því leytinu til að hún er mjög vel í sveit sett hvað varðar samgöngur, hún er í miðri náttúruperlu, þ.e. Öskjuhlíðinni, þar sem meira að segja er búið að setja upp einhvers konar gervihver fyrir neðan hana. Ýmislegt mælir með því húsnæði. Hins vegar á eftir að skoða það. Ég hef ekki verið í neinum viðræðum við Orkuveitu Reykjavíkur enda er Perlan í söluferli núna. Það verður að sjá hvað kemur út úr því en hins vegar hef ég ámálgað það óformlega við fulltrúa í stjórn að þetta væri áhugaverður kostur að skoða ef ekkert verður úr sölunni. Það hangir að sjálfsögðu á því hvaða skilmálar eru þar settir og hvaða framlög við höfum til að skoða málið. Hvað varðar Lækningaminjasafnið er ljóst að framkvæmdir þar hafa orðið dýrari en áætlað var þegar upphaflegur samningur var gerður. Það hefur ekki verið skoðað af okkar hálfu, en ég held að það sé kostur sem eigi líka að taka til skoðunar hvað varðar framtíðarhúsnæði fyrir Náttúruminjasafnið. Hins vegar er hugmyndin þar að byggja upp lækningaminjasafn þannig að mér finnst það síðri kostur. Þar er ákveðin hugmynd að starfsemi sem átti að vera. Ég ítreka að þetta er að sjálfsögðu opið til skoðunar.

Virðulegi forseti. Ég fagna því sérstaklega hvað hæstv. ráðherra er opinn fyrir þessum hugmyndum. Hæstv. ráðherra segir hér að það sé eðlilegt að taka líka til skoðunar möguleikann varðandi Lækningaminjasafnið á Seltjarnarnesi og hæstv. ráðherra segir að hann hafi ámálgað það óformlega við fulltrúa í stjórn Orkuveitu Reykjavíkur að skoða Perluna fyrir Náttúruminjasafnið. Þarna eru tveir möguleikar sem ráðherrann nefnir að hún vilji skoða frekar og ég fagna því sérstaklega. Orð eru til alls fyrst og það er alveg ljóst að þó að mörg mál þyrfti að leysa varðandi Náttúruminjasafnið, stjórnsýsluna, samstarf við Náttúrufræðistofnun Íslands o.s.frv., eru húsnæðismálin alveg gríðarlega brýn. Ég tel að það eigi að leysa þau hið allra fyrsta svo við getum sýnt skólabörnum, almenningi og ferðamönnum þessa gripi af því að við erum mjög stolt af náttúrunni okkar.

Frú forseti. Já, ég held að það sé líka mikilvægt að við ræðum þetta á þeim samráðsfundi sem við höfum óskað eftir með hv. fulltrúum í allsherjar- og menntamálanefnd. Að sjálfsögðu þarf síðan að skoða kostnað við þessa kosti og líka hversu hentugir þeir eru. Ég hef í raun og veru engar upplýsingar um það til að mynda hvort og hvernig megi nýta tankana undir Perlunni. Ég held að það skipti máli, svo dæmi sé tekið, upp á rými og að sjálfsögðu hefur þetta ekkert verið rætt formlega enda er Perlan í ákveðnu ferli. Ef það skapast opnun held ég að við eigum að skoða þetta. Það er brýnt og við sjáum til að mynda í skólakerfinu að það er mjög mikilvægt að nemendur sem við erum að ala upp, börn og ungmenni sem ganga í skólana okkar, hafi aðgang að náttúruminjum og vísindasafni þannig að ég held að þetta gæti verið mjög spennandi möguleiki. Eins og hv. þingmaður segir verðum við líka að huga að því að það kostar síðan 

Virðulegi forseti. Eins og ég kom að í máli mínu í gær, undir liðnum Störf þingsins, ríkir mikil óvissa á lánamarkaði hér á landi vegna gengisdóms Hæstaréttar í nýliðinni viku. Eins og fram hefur komið í fjölmiðlum og hér á þingi eru heimili í nokkrum vanda vegna þeirra mála og ljóst að sú óvissa mun verða næstu vikur og ef til vill mánuði á meðan verið er að greiða úr henni. Staða heimilanna er með þeim hætti sem við þekkjum og er skilgetið afkvæmi þeirrar oflánastefnu sem var við lýði um margra ára bil og menn eru enn að bíta úr nálinni með. Sölumenn lána fóru í söluferð hringinn í kringum landið og skuldsetningin er fyrir vikið gríðarleg meðal fyrirtækja og heimila. Á meðan þetta óvissuástand ríkir skyldi maður ætla að opinberar stofnanir, eins og sýslumenn og þar fyrir utan fjármála- og innheimtufyrirtæki, færu varlega í innheimtuaðgerðir, enda óvissan mikil og á eftir að greiða úr þeirri óvissu sem enn ríkir. Mig langar því að spyrja hæstv. innanríkisráðherra hvaða skilaboð hann vilji senda til þessara innheimtufyrirtækja, sýslumanna landsins og annarra sem hafa með vörslusviptingar að gera og geta gengið að eignum fólks á heimilum og jafnframt fyrirtækjum nú um stundir. Telur hann að fara þurfi með valdboði gegn þeim aðilum eða vill hann koma einhverjum ákveðnum skilaboðum til þeirra nú á meðan mikil óvissa ríkir um það hvernig á að greiða úr lánamálum fólks og fyrirtækja?

Hæstv. forseti. Fyrst vil ég segja það sem almennt er og snýr að viðbrögðum ríkisstjórnarinnar gagnvart þeim vanda sem uppi er í tengslum við skuldsett heimili og fyrirtæki, og þá ekki síst í kjölfar nýuppkveðins hæstaréttardóms, að við erum að vinna að því á mjög markvissan og vonandi skjótvirkan hátt að kortleggja stöðuna, hvað hægt er að gera og hvað beri yfirleitt að gera. Það eru mörg ráðuneyti sem koma þar að málum og einnig innanríkisráðuneytið. Ég vænti þess að innan fárra daga líti þetta landakort skýrt út en ég vara við því að setja undir sama hatt mjög ólíka aðila eins og hv. fyrirspyrjandi gerði í annars ágætri fyrirspurn sinni og tilhlýðilegri. Sýslumenn eru eitt, fjármálafyrirtæki, bankar og innheimtuaðilar eru annað. Sýslumenn gera í raun ekkert annað en fara að dómsúrskurði eða niðurstöðu sem fengist hefur í réttarkerfinu. Það sem ég vil gera er að beina þeim tilmælum til allra þeirra sem eru að ganga að skuldunautum sínum að íhuga vel hvort þar sé um að ræða kröfur sem álitamál eru uppi um og fara mjög varlega í sakirnar, gera minna en meira. Þessu beini ég að sjálfsögðu til fjármálafyrirtækjanna og þeirra sem eru að innheimta kröfur. 

Frú forseti. Ég gat einmitt munarins á þessu tvennu í fyrri ræðu minni, á sýslumönnum og almennum innheimtu- og fjármálafyrirtækjum. En auðvitað er mjög mikilvægt að heyra frekar frá hæstv. innanríkisráðherra hvaða skilaboð hann vill senda út til sýslumanna, eins og hann hefur komið inn á í fyrri ræðu sinni. Hann vill eiga orðastað við þá ágætu menn og konur hringinn í kringum landið. Mér leikur hugur á að vita hvaða skilaboð hann vill nákvæmlega senda út til þessara aðila. Nú er það svo að í okkar samfélagi hefur réttur lánveitenda allt of lengi verið ríkari en réttur lántakenda og auðvitað þarf að taka á því og nú þegar er byrjað að taka á því með margvíslegum hætti. En betur má gera í þeim efnum vegna þess að við fórum allt of langt fram úr okkur í rétti lánveitenda á árum áður á kostnað lántakenda og erum að súpa seyðið af því nú á vorum dögum. En frekari skilaboð, hæstv. ráðherra, annars vegar til fjármálafyrirtækja og hins vegar til sýslumanna hringinn í kringum landið.

Forseti minnir hv. þingmenn á að beina máli sínu til forseta.

Hæstv. forseti. Ég legg áherslu á að við erum að fjalla um mjög alvarleg mál sem snerta grundvallaratriði, rétt einstaklinganna og rétt skuldsettra fyrirtækja líka. Það er alveg rétt, sem hv. þingmaður segir, að í lögum og reglum og iðulega í samningum hallar á þann sem er þiggjandi eða tekur lánið og við þurfum að gæta að því að réttarkerfið haldi uppi rétti þannig að á engum verði troðið. Ég er einfaldlega að segja að við megum ekki rugla saman sýslumönnum sem eru að fara að lögum annars vegar og framfylgja því sem dómsúrskurðir kveða á um og hins vegar fjármálafyrirtækjum sem eru að ganga að skuldunautum sínum, þeim ber að sýna varúð. Ég legg til dæmis áherslu á það að við vörslusviptingu hefur enginn rétt til að ganga að eigum sem hann telur vera í sinni eign en í umsjá annars aðila og ef uppi er ágreiningur um það hvar eignin eigi að hvíla þá ber að framvísa dómsúrskurði áður en náð er í slíka eign.

Virðulegi forseti. Þann 21. nóvember sl. sendi framkvæmdastjóri Samtaka sveitarfélaga á Norðurlandi vestra bréf til hæstv. forsætisráðherra fyrir hönd samtakanna þar sem farið var yfir alvarlega stöðu á Norðurlandi vestra, ekki síst í ljósi slæmrar íbúaþróunar. Var þess farið á leit að settur yrði á laggirnar starfshópur til að greina stöðu svæðisins og orsakir þess mikla fólksflótta sem hefði orðið undanfarin missiri, aðstæður í atvinnulífinu og lífskjör íbúanna og leggja jafnframt fram tillögur til úrbóta. Þess var enn fremur óskað að stjórnin gæti átt fund með hæstv. forsætisráðherra. Á Norðurlandi vestra fækkaði í fyrra um 200 manns og það eru 75% þeirrar fólksfækkunar sem varð á landsbyggðinni. Hér er um mikið alvörumál að ræða sem íbúar á Norðurlandi vestra leggja gríðarlega mikla áherslu á. Því hefði mátt vænta þess að hæstv. forsætisráðherra brygðist hratt og vel við, efndi til funda og leitaðist við að svara bréfi sem berst frá heildarsamtökum sveitarfélaga heils landshluta þar sem svo brýn mál eru borin upp. En því var ekki að heilsa. Nú eru liðnir meira en þrír mánuðir og enn bólar ekki á svari frá hæstv. ráðherra. Sveitarstjórnarmenn á Norðurlandi vestra eru með öðrum orðum ekki einu sinni virtir svars. Þarna sýnir hæstv. forsætisráðherra mikið virðingarleysi. Þetta er gersamlega ólíðandi og vinnubrögð sem hæstv. ráðherra getur ekki verið þekktur fyrir. Ég kalla það ekki svar, og sveitarstjórnarmennirnir deila þeirri skoðun með mér, að hæstv. ráðherra lét hringja norður í land á föstudagskvöldið og bjóða upp á fund með starfsfólki ráðuneytisins. Það er gott og blessað en út á það gekk ekki erindi sveitarstjórnarmannanna. Það er makalaust að úr ráðuneytinu berist ekki formlegt svar við svo sjálfsögðu erindi. Ég veit að hæstv. ráðherra er mjög önnum kafinn og mæðist í mörgu en er það virkilega svo að ekki hafi fundist tími, svo sem eins og einn klukkutími, í dagskrá ráðherrans á þriggja mánaða tímabili til að funda með fulltrúum heils landshluta þegar svo brýn erindi eru borin upp? Er dagskráin svo þéttskipuð og önnur mál svo mikið brýnni að ekki megi sjá af stuttri stund til að ræða þessi stórmál sem snerta heilan landshluta og borin  Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra hvort sveitarstjórnarmennirnir verði ekki virtir svars og hvort ekki megi treysta því að slíkur fundur verði haldinn innan tíðar.

Hæstv. forseti. Sveitarstjórnarmenn á Norðurlandi vestra hafa þegar verið virtir svars eins og hv. þingmaður kom inn á. Ég mun í dag, eftir hádegi, eiga stóran fund með fulltrúum allra landshlutasamtaka, sennilega um 40 sveitarstjórnarmönnum, þar sem við munum fara yfir mikilvægt mál sem snertir verulega hag sveitarfélaganna og landshlutasamtakanna, sem eru sóknaráætlanir. Það mun væntanlega verða góður fundur. Þar mæta líka fulltrúar Norðurlands vestra og í framhaldi af þeim fundi mun ég bjóða þeim fund til að hægt sé að nota þessa ferð og fara yfir stöðuna sérstaklega á Norðurlandi vestra. Ég hef vissulega kynnt mér stöðuna þar, sem er fyrir margra hluta sakir slæm og verri en annars staðar. Þarna er mjög hátt hlutfall fólks bara með grunnskólapróf og atvinnuleysi hefur verið mjög mikið. Einnig hafa mörg opinber störf glatast eins og gerist og gengur í því hruni sem hefur gengið yfir þjóðina. Engu að síður hefur þeim verið boðinn fundur með embættismönnum, þeir þáðu það ekki. Ég er með stóran fund í dag, með 44 sveitarstjórnarmönnum, og þeir munu væntanlega mæta á þann fund. Ég er að reyna að skapa mér svigrúm og tíma í dag til þess, í framhaldi af þeim fundi, að hafa sérstakan fund með fulltrúum á Norðurlandi vestra.

Virðulegi forseti. Það er bara þannig að sveitarstjórnarmenn á Norðurlandi vestra hafa ekki verið virtir svars úr forsætisráðuneytinu, það er ekki flóknara en það. Nú upplýsir hæstv. forsætisráðherra að vísu að hún muni síðar í dag ræða það við sveitarstjórnarmenn að þeir komi á fund með henni einhvern tíma síðdegis, og það er vissulega vel. Það er loksins að hæstv. ráðherra vaknar til lífsins og svarar þessu erindi, það hefur þá tekið rúmlega þrjá mánuði að gera það. Fundurinn í dag er auðvitað ekkert svar við þessu bréfi. Fundurinn í dag, sem hæstv. ráðherra vísar til, með sveitarstjórnarmönnum alls staðar að af landinu, er af allt öðrum toga. Þar eiga til dæmis sveitarstjórnarmennirnir á Norðurlandi vestra að fá heilar tvær mínútur til að spyrja hæstv. ráðherra. Það er út af fyrir sig jákvætt að það sé þó komið að því að halda þennan fund og það er gert eftir mikla eftirgangsmuni, eftir að það er tekið upp á Alþingi og eftir að sveitarstjórnarmenn hafa þráfaldlega gert athugasemdir við þetta framferði úr forsætisráðuneytinu og villandi upplýsingar sem þaðan hafa borist. Þetta er mjög alvarleg staða eins og ég nefndi áðan. Það er 200 manna fólksfækkun á síðasta ári, 75% fólksfækkunar á landsbyggðinni. Það er viðvarandi neikvæður hagvöxtur og ég vek athygli á einu: Það hefur fækkað um 65 manns úr opinberum störfum bara í Skagafirði á síðustu þremur árum og þar af úr heilbrigðisstofnuninni um 35 manns.

Hæstv. forseti. Fundurinn sem ég hef boðað til í dag, um sóknaráætlun, snertir vissulega Norðurland vestra ekki síður en aðra landshluta. Ég held að engin ríkisstjórn hafi tekið með eins skipulögðum hætti á þessum málum eins og með þessari sóknaráætlun þar sem unnið er í samstarfi við alla sveitarstjórnarmenn um uppbyggingu á svæðinu og um forgang fjármuna til svæðanna, sem er unnið í samráði við sveitarstjórnirnar sem þær eru mjög ánægðar með. Ég veit ekki til annað en að allir sveitarstjórnarmenn séu ánægðir með það ferli sem hefur verið í gangi í tvö eða þrjú ár, ég veit ekki betur en þeir séu ánægðir með það sem verið er að gera á þeim vettvangi. Við erum í dag að fara yfir fjármagn sem verður úthlutað til landshlutanna á árinu 2012 í samráði við fulltrúa landshlutasamtakanna og ég held að það ferli sem farið er í gang og mun væntanlega halda áfram sé virkilegur áfangi í því að styrkja og bæta samskipti ríkis og sveitarfélaga. 
             Ég vísa því á bug að ég sé að hunsa Samband íslenskra sveitarfélaga. Það er eins og hv. þingmaður nefndi mikið að gera hjá þeirri sem hér stendur. Ég hef reynt að skapa það rými sem hægt er til að sinna svona fundum og þessi fundur verður í dag með fulltrúum á Norðurlandi vestra.

Virðulegi forseti. Mig langar að gera stöðu ríkisstjórnarinnar að umtalsefni. Eins og fram hefur komið hefur sú ríkisstjórn sem nú situr, sem kennir sig við velferð, verið dæmd þrisvar sinnum af Hæstarétti. Þjóðin hefur dæmt hana tvisvar í bindandi þjóðaratkvæðagreiðslu. Úrskurðað hefur verið af kærunefnd jafnréttismála að forsætisráðherra hafi staðið ólöglega að ráðningarmálum. Og daginn eftir að ríkisstjórnin var dæmd í Hæstarétti fyrir gengislögin, sem fóru gegn stjórnarskrá, var ákveðið að taka stjórnlagaráðsmálið úr nefnd. Í morgun var fundur í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd þar sem ég lagði aftur fram þá spurningu hvað mundi gerast ef stjórnlagaráð yrði ekki fullmannað. Einn ráðsmaður hefur þegar komið fram í fréttum og gefið út að hann muni ekki taka sæti í ráðinu og mér skilst að forsætisnefnd þingsins hafi undir höndum bréf sem snýr að því að forseti stjórnlagaráðs sjái sér ekki fært að mæta til vinnu ráðsins vegna annarra anna. Er þetta sú lagasetning sem við viljum sjá á Alþingi eftir hrunið, að farið sé í gegnum þingið með þingsályktunartillögu þar sem stjórnlagaráð, sem lokið hafði störfum, er endurvakið án þess að nokkur hafi athugað hvort stjórnlagaráði sé yfir höfuð gert fært að koma saman eða þeim aðilum sem þar sitja? Þetta mál er alveg hreint með ólíkindum en líklega er þetta síðasti naglinn í líkkistu ríkisstjórnarinnar. Það sjá allir í hendi sér að sú vinna sem er fram undan, varðandi þá þráhyggju forsætisráðherra að breyta stjórnarskrá þegar önnur brýnni mál sem eru á döfinni, er dæmd til að mistakast. Hver er staða ríkisstjórnarinnar, hæstv. forsætisráðherra, í ljósi þess sem ég hef talið upp hér að framan?

Forseti minnir hv. þingmann á að beina máli sínu til forseta þingsins í umræðum hér.

Virðulegi forseti. Staða ríkisstjórnarinnar er alveg prýðileg og ég þakka hv. þingmanni fyrir þá umhyggju sem hún ber fyrir þessari ríkisstjórn sem ítrekað hefur komið fram í þessum ræðustól og kemur aftur fram í dag. En það sem mér er gersamlega ómögulegt að skilja er sú andstaða sem hv. þingmaður sýnir ítrekað gagnvart stjórnlagaráði og vinnu við stjórnarskrá, kallar það þráhyggju að breyta stjórnarskránni. Þingið hefur verið ófært um það allan lýðveldistímann að endurskoða stjórnarskrána eins og við höfum verið að fara í gegnum þó að einstökum köflum hennar hafi verið breytt. Þess vegna var gripið til þess ráðs að færa það vald til fólksins að hafa skoðun á því hvernig stjórnarskráin eigi að vera, og ég er mjög ánægð með það ferli. Ég vil minna á að minnihlutastjórnin sem kom til valda 2009, og naut stuðnings Framsóknarflokksins, var fyrst og fremst mynduð utan um það að breyta stjórnarskránni að kröfu framsóknarmanna.  Mér kemur það gersamlega á óvart hve þingmaðurinn leggst hart gegn því að breyta stjórnarskránni og gegn því að þjóðin sjálf fái að segja álit sitt á því hvernig stjórnarskráin eigi að vera. Ég er í raun furðu lostin yfir því hver afstaða hv. þingmanns er til þessa máls. Varðandi það ferli sem nú er í gangi þá er verið að hafa samráð við stjórnlagaráð eins og alla tíð hefur verið gert ráð fyrir eftir að málið hafði verið unnið í nefnd þingsins. Fyrst og fremst er verið að hafa samráð sem á að taka örfáa daga og ég vona að við náum því að þetta mál fari í þjóðaratkvæðagreiðslu. Og þó að einhverjir stjórnlagaráðsmenn komist ekki til þessa fundar þá er nægilegt að það sé meiri hluti sem mætir til að þetta geti allt saman gengið fram.

Forseti hvetur hv. þingmenn til að gefa ræðumönnum hljóð og tóm til að svara fyrirspurnum og gæta orða sinna í frammíköllum.

Virðulegi forseti. Svo að það sé leiðrétt í upphafi og til að fríska upp á minni hæstv. forsætisráðherra þá veitti Framsóknarflokkurinn minnihlutastjórninni hlutleysi sitt til að koma heimilunum til bjargar, hæstv. forsætisráðherra, og nú skal það sagt í síðasta sinn. Sú sem hér stendur hefur ekkert á móti því að breyta stjórnarskránni enda hefur Framsóknarflokkurinn talað fyrir því. En það var ekki sú spurning sem ég lagði fyrir hæstv. forsætisráðherra og ég beini því til hæstv. forseta að tekið verði upp það vinnuferli á þingi að ráðherrar sem eru spurðir í þessum dagskrárlið svari þeim spurningum sem til þeirra er beint. Ég spurði að því hver staða ríkisstjórnarinnar væri eftir að vera búin að fá á sig þrjá hæstaréttardóma, fá tvær afgerandi þjóðaratkvæðagreiðslur í hausinn, þjóðaratkvæðagreiðslur sem eru bindandi fyrir ríkisstjórnina en ekki ráðgefandi eins og ríkisstjórnin er að fara fram með núna, fá úrskurð kærunefndar 

Virðulegi forseti. Þessi ferð er dæmd til að mistakast, það er fyrir fram gefið af hv. þingmanni að þingið eða stjórnlagaráð muni ekki ráða við þetta mál, eða að þjóðin verði ófær um taka afstöðu til þessara tillagna um breytingu á stjórnarskránni. Mér finnst það með ólíkindum að hv. þingmaður skuli ekki hafa meiri trú á þjóðþinginu og þjóðinni. Ég held hún sé fullfær um að segja álit sitt á hvernig hún vilji hafa stjórnarskrána. Varðandi líðan ríkisstjórnarinnar og hag hennar þá svaraði ég því til í upphafi að ríkisstjórnin er að vinna þau verk sem hún þarf að vinna. Það hafa fallið dómar. Við höfum heldur ekki verið að ganga í gegnum neitt venjulegt tímabil á þessum þremur árum. Það væri ábyggilega gott til upprifjunar fyrir hv. þingmann að skoða í fyrsta lagi hvað það var sem framsóknarmenn settu fram til að styðja minnihlutastjórn Samfylkingarinnar og Vinstri grænna á sínum tíma. Það var meðal annars stjórnarskráin. 

Frú forseti. Í þinginu hefur legið frammi þingsályktunartillaga frá þeim sem hér stendur um afturköllun ákærunnar gegn Geir H. Haarde. Undir meðferð þess máls hefur komið fram frá saksóknara Alþingis að hún telur gríðarlega mikilvægt að málið fáist afgreitt frá þinginu sem allra fyrst og að það fari í forgang. Síðast kom það fram í fjölmiðlum í dag. Þetta mál, tillaga um ákæru á hendur einum ráðherra, er mun efnisminna en tillögur um ákæru gegn fjórum ráðherrum sem við höfðum til meðferðar haustið 2010, en hefur engu að síður tekið lengri tíma í meðferð nefndarinnar. Það tók um 17 daga að afgreiða fyrrnefndu tillögurnar en nú fer að líða að því að tvöfaldur sá tími hafi liðið vegna þessarar einu tillögu. Í ljósi þess hversu mjög er kallað eftir því að málið verði afgreitt, í ljósi þess að öllum er ljóst að það þurfi að fást botn í afstöðu þingsins til þess hvort halda eigi ákærumálinu áfram, og í ljósi þess meiri hluta sem kallaði eftir því að málið fengi meðferð þingsins fyrr á þessu ári, vil ég beina því til forseta að ýta á eftir því að málið verði afgreitt úr nefnd og komi hingað á dagskrá.

Hæstv. forseti. Ég tek undir þau orð sem hér féllu af hálfu síðasta hv. ræðumanns. Á þeim rúma mánuði sem liðinn er frá því að Alþingi samþykkti að þetta mál fengi efnislega umfjöllun í þinginu þá hefur það komið alloft á dagskrá í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd en enn hefur okkur ekki tekist að fá svör við því hvað meiri hluti þeirrar nefndar hyggst fyrir varðandi afgreiðslu þess máls. Ég hef ítrekað spurt að því en ekki fengið skýr svör þannig að ég sem nefndarmaður í nefndinni get ekki upplýst frekar um þá stöðu. Það liggur fyrir, að því er virðist, að meiri hlutinn í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd sé andvígur þessu þingmáli. En hvernig hann ætlar að fara með afgreiðslu þess liggur ekki fyrir en ég minni á að í þingsköpum eru úrræði ef sú staða kemur upp að meiri hluti í þingnefnd er öðruvísi saman settur en meiri hlutinn á þingi þannig að allar slíkar leiðir hljóta að verða skoðaðar.

Virðulegi forseti. Það eru ótal spurningar sem hafa vaknað við þetta mál sem hefur þurft að ræða. Síðast í morgun voru tveir gestir hjá okkur. Þetta hefur tekið langan tíma enda mörg álitamál komið upp. En málið verður afgreitt í næstu viku, það er alveg ljóst.

Frú forseti. Ég ætlaði að fagna ferð þessa máls í gegnum þingið. Hér er um að ræða breytingu á greinum matvælalaga þannig að ráðherra geti sett reglugerð um viðurkenndar áherslumerkingar um hollustu á matvælum. Þetta mál hefur verið unnið í mikilli sátt og af mikilli elju í atvinnuveganefnd undir forustu hv. þm. Kristjáns L. Möllers en á rætur sínar  Þetta er mikilvægt mál vegna þess að velmegunarsjúkdómar herja á þjóðina og mannkynið af meiri krafti en nokkru sinni áður og það er mjög mikilvægt að almenningur sjái það skýrt og skorinort þegar hann er úti í búð 

Forseti vill hvetja hv. þingmenn til að gefa ræðumönnum hljóð þegar þeir taka til máls um atkvæðagreiðsluna.

Virðulegur forseti. Málið sem við greiðum nú atkvæði um er afrakstur vinnu við þingsályktunartillögu sem sú er hér stendur flutti ásamt fulltrúum úr öllum flokkum. Það var þverpólitísk samstaða um að flytja það mál. Í síðustu viku samþykktum við að taka ætti upp Skráargatið, norræna hollustumerkið. Það var þingsályktun en atvinnuveganefnd ákvað að taka málið alla leið og við erum að afgreiða frumvarp um að hægt verði að taka Skráargatið upp og fleiri hollustumerki í framtíðinni ef menn vilja. Ég þakka hv. þm. Þór Saari, talsmanni málsins í atvinnuveganefnd, og formanni nefndarinnar, hv. þm. Kristjáni L. Möller, og öðrum í atvinnuveganefnd sem hafa lagt sig í líma við að taka frumkvæðið og sýna það þrek og þor að koma málinu í endanlega afgreiðslu sem lagafrumvarpi, breyta lögum. Við erum komin lengra en þingsályktunin kvað á um, við erum búin að afgreiða það sem við ætluðum ráðherranum að afgreiða. Það er til mikillar fyrirmyndar fyrir Alþingi og sýnir að Alþingi getur, þegar vilji er fyrir hendi, afgreitt svona góð mál sameiginlega.

Virðulegi forseti. Hér er á ferðinni ágætismál sem ég styð enda er ég einn af flutningsmönnum þess. Hins vegar er það ekki þannig að þetta sé alveg gallalaust mál. Á þessu eru tilteknir skavankar sem við verðum að vera mjög vel meðvituð um og þurfum að reyna að fá breytt í því samstarfi sem við erum nú að taka upp með öðrum norrænum þjóðum. Það er einfaldlega þannig að samkvæmt Skráargatinu eru tilteknir vöruflokkar útilokaðir frá því að geta fallið þar undir. Þetta getur orðið svolítið ankannalegt. Við sáum í morgun að ágætisverksmiðjubakarí var að fagna þessu vegna þess að það sá tækifæri til að bjóða upp á vörur af þessu tagi. Það mun hins vegar ekki eiga við um handverksbakara sem verða þá settir skörinni lægra. Þetta getur líka átt við um fleiri vöruflokka. Þessu þarf að breyta. Þrátt fyrir þessa galla, þrátt fyrir þessa skavanka, tel ég að þetta sé framfaramál og sjálfsagt að við styðjum það. En jafnframt skulum við vera þess meðvituð að það á að vera eitt af erindum okkar inn í þetta samstarf að reyna að fá þessum hlutum breytt á þann veg að opnað verði á hollustuvörur í fleiri vöruflokkum en gert er ráð fyrir í þessu Skráargati eins og það liggur fyrir í dag.

Virðulegi forseti. Ég ætlaði að óska þingheimi til hamingju með þetta frumvarp. Þetta er jákvætt skref til bættar lýðheilsu landsmanna en ekki síður er þetta jákvætt skref til merkis um góð og farsæl vinnubrögð meðal þingmanna. Hér er sem sagt verið að gera að lögum gott mál sem byggt er á grunni þingsályktunartillögu frá þingmanni í stjórnarandstöðu. Það er svo þingmaður í stjórnarandstöðu sem tekur að sér málið í nefnd og því næst tekur meiri hluti nefndarinnar, sem er að sjálfsögðu skipaður fólki úr öllum flokkum, málið fyrir og breytir því og gerir að frumvarpi. Það er vel hvernig þingið hefur staðið að þessu máli og ég óska því til hamingju með það.

Frú forseti. Með því máli sem við erum að afgreiða er verið að herða viðurlög við náttúruspjöllum vegna utanvegaaksturs sem er víða vaxandi vandamál í viðkvæmri náttúru landsins. Ég er ein af flutningsmönnum þess frumvarps sem nú kemur til endanlegrar afgreiðslu í þinginu. Ég fagna þeirri niðurstöðu sem stefnir í hér og ég fagna því að hv. umhverfis- og samgöngunefnd skuli hafa tekið afdráttarlausa afstöðu til þessa máls, m.a. hækkað sektarviðmið og tekið þar með afdráttarlausa afstöðu með umhverfinu. Ég tel að hér sé verið að stíga mjög ánægjulegt skref og fagna því heils hugar.

Hæstv. forseti. Það er rétt að geta þess að í umhverfis- og samgöngunefnd hefur almennt ríkt jákvætt viðhorf gagnvart meginmarkmiðum þessa frumvarps. Allir eru sammála um að akstur utan vega og önnur náttúruspjöll sem unnin eru eru alvarlegt mál sem þarf að bregðast við af fullri alvöru. Ég treysti mér hins vegar ekki til að styðja þetta frumvarp á þeirri forsendu að mér finnst dálítið óljóst hvort það að hækka lágmarksrefsingu verði til þess að þau vopn sem yfirvöld hafa gagnvart brotum af þessu tagi verði virkari en ella. Það er ekki víst að það muni raunverulega hafa svo mikil áhrif að hækka lágmarksrefsinguna. Það sem er fyrst og fremst vandamál í þessu samhengi eru, held ég, ekki refsingarnar heldur hve erfitt er að hafa eftirlit með brotum af þessu tagi og hve erfitt er að sanna þau. Ég efast því um, þótt 

Virðulegi forseti. Það hefur blasað við þeim þúsundum Íslendinga sem hafa ferðast um hálendi Íslands á undanförnum árum að utanvegaakstur er vaxandi vandamál. Alls kyns umferð um viðkvæmt hálendið hefur valdið miklu tjóni. Því er rík ástæða til að bregðast við. Með þessu frumvarpi er það gert. Einnig er verið að senda skilaboð út í samfélagið um að það ástand sem nú ríkir sé óviðunandi, aukinni og vaxandi umferð um viðkvæmt hálendi Íslands fylgi rask sem sé illbætanlegt og taki oft langan tíma að ná utan um. Það er alveg rétt að það er erfitt að fylgja þessu eftir og það er erfitt að halda úti virku eftirliti á hinu stóra og mikla hálendi, en þetta er samt sem áður skref í rétta átt. Þetta frumvarp er mjög brýnt innlegg í þessa umræðu og hv. þm. Róbert Marshall á heiður skilinn fyrir að leggja það fram og vekja athygli á því vaxandi vandamáli sem fylgir gífurlegum ferðamannafjölda, þegar þúsundir ferðamanna 

Virðulegi forseti. Það er ástæða til að fagna þessu frumvarpi rækilega. Hér er verið að senda mjög sterk skilaboð til landsmanna og ferðamanna sem sækja Ísland heim á ári hverju. Fyrir 30 árum komu um það bil 100 þús. erlendir ferðamenn til Íslands. Við sjáum fram á að um milljón erlendir ferðamenn sæki Ísland heim á næstu árum og við erum að bregðast við því. Álagið á vegi, land og helstu náttúruperlur Íslands er að verða of mikið. Þess vegna þurfum við að dreifa ferðamönnum betur yfir árið og betur yfir landið. Þetta frumvarp tekur á ósið sem verið hefur hér víða um land þegar kemur að utanvegaakstri. Við eigum að láta náttúruna njóta vafans í öllum tilvikum en ekki jeppadekkin, ekki landþrjótana. 
            

Hæstv. forseti. Um leið og hægt er að gleðjast yfir áhuga þingmanna á að taka á því hvernig menn umgangast landið, og ég get tekið undir það, er held ég líka rétt að velta því fyrir sér hvort það huglæga mat sem lagt er á stórfelld náttúruspjöll og þau refsimörk sem hér eru sett, bæði í sektarákvæðum og fangelsum, séu í samræmi við annað. Ég held að rétt væri að réttarfarsnefnd eða fulltrúar hennar fjölluðu um það áður en við samþykktum frumvarpið. Ég gleðst sérstaklega yfir áhuga þingmanna Samfylkingarinnar á því að setja inn sektarákvæði til að framfylgja lögum því að í máli sem hefur ítrekað komið inn í þingið er varðar lögbrot þeirra sem framleiða mjólk umfram kvóta, og þarf að setja refsiákvæði við til að þeim lögum verði framfylgt, hafa þingmenn Samfylkingarinnar einmitt staðið gegn því að setja inn slíkt refsiákvæði til að hægt sé að framfylgja lögunum með nákvæmlega sambærilegum hætti og hér er lagt til. Ég býst því við að þeir leggi fram frumvarp þess efnis fljótlega á næstu dögum. 
            

Virðulegi forseti. Hér eru lagðar til breytingar til samræmis við ný lög um Stjórnarráð Íslands sem kveða á um skiptingu stjórnarmálefna milli ráðuneyta með forsetaúrskurði í stað laga. Samhliða þessari breytingu voru fagheiti ráðherra og ráðuneyta felld úr lögum. Þessi lög tóku gildi 17. september sl. en þau breyttu því ekki að Alþingi sá sér fært að setja að ný lög eftir að þessi tóku gildi með fagheiti ráðherra í. Þetta er alveg hreint með ólíkindum og kem ég hingað upp til að vekja athygli á því hvað starf Alþingis er byggt á veikum grunni.  
             Frú forseti. Ég sat hjá 

Forseti biður þingmenn um að gefa ræðumönnum hljóð og sömuleiðis er ræðumönnum bent á að þeim ber að stöðva mál sitt þegar forseti slær í bjöllu.

Hæstv. forseti. Ég get tekið undir margt sem síðasti ræðumaður sagði við góðar undirtektir stjórnarliða.  Það sem skiptir hins vegar máli í þessu tiltekna þingmáli er að um er að ræða lítils háttar breytingu þar sem er verið að samræma lagasafnið, samræma orðalag í einstökum lögum, og þó að ég hafi verið  
            

Frú forseti. Hér er lagt til að skora á ríkisstjórnina að standa fyrir skilgreiningu í samstarfi við Færeyjar og Grænland á sameiginlegum hagsmunum Vestur-Norðurlanda í ljósi þeirra breytinga sem eru að verða á umhverfinu hér á norðurslóðum. Þetta er mjög mikilvægt framtak, þ.e. að utanríkisráðuneyti landanna beiti sér með þeim hætti sem hér er lagt til. Breytingarnar sem eru að verða á umhverfi og veðurfari á norðurslóðum hafa haft ýmsar afleiðingar, ekki síst aukin efnahagsleg umsvif í tengslum við nýtingu á þeim auðlindum sem eru á svæðinu og auknar siglingar um norðurskautið. Sífellt fleiri ríki sýna svæðinu áhuga þannig að það er mjög mikilvægt að Vestur-Norðurlöndin þrjú tryggi sér núna mikilvægt hlutverk í pólitískri ákvarðanatöku varðandi málefni norðurslóða og Norður-Atlantshafsins og verði þannig betur í stakk búin til að vernda eigin  Þetta er mjög mikilvægt mál og ég fagna því ef það nær hér fram að ganga sem í stefnir með atkvæðagreiðslu á eftir.

Forseti minnir á að þetta er umræða um atkvæðagreiðsluna. Menn geta síðan gert grein fyrir atkvæði sínu.

Frú forseti. Ég vek athygli á þeim málum sem verið er að taka til atkvæðagreiðslu, næstu fimm málum eða svo, sem varða vestnorrænt samstarf. Ég hef haft framsögu um þau og gerði hér í gær í fámenni. Hér er um að ræða mál sem snerta aukna samvinnu þeirra ríkja sem um ræðir, Grænlands, Færeyja og Íslands, og eru að mati þess sem hér stendur þjóðþrifamál fyrir hvert þessara ríkja, auka samband ríkjanna, samvinnu og gera þeim kleift að sækja fram á sínum séreinkennum í meira mæli. Ég hvet fólk til að greiða atkvæði með þeim tillögum sem hér um ræðir.

Forseti. Ég fagna sérstaklega þessari atkvæðagreiðslu og brýni það fyrir ríkisstjórninni að vinda sér í þessa vinnu. Ég fagna jafnframt og vona að í auknum mæli verði samstarf milli þessara þriggja þjóða sem deila því að vera smáþjóðir úti í Norður-Atlantshafi. Það hefur brunnið við undanfarin ár, eftir því sem ísinn er að minnka hérna fyrir norðan okkur, að við stöndum frammi fyrir mjög miklum og brýnum ákvörðunum sem tengjast þjóðaröryggi okkar. Væntanlega verða þessi mál jafnframt reifuð í nefnd um þjóðaröryggisstefnu landsins.

Frú forseti. Líkt og þau tvö mál sem við vorum að afgreiða hér rétt áðan lýtur þetta að menningarsamstarfi vestnorrænu landanna. Hér er um það að ræða að mennta- og menningarmálaráðherra láti gera athugun á möguleikum þess að auka vestnorrænt samstarf um framleiðslu á kvikmyndum og sjónvarpsþáttum og það hefjist með ráðstefnu með þátttöku fagfólks á sviði kvikmyndagerðar og sjónvarpsþáttagerðar í vestnorrænu löndunum. Þetta er mjög ánægjulegt framtak og skemmtilegt mál. Ég tel að ráðstefna með þátttöku landanna þriggja á þessu sviði geti orðið markvert skref í átt til aukins menningarsamstarfs þessarar þriggja landa og geti þannig opnað ýmsa möguleika á efnahagslegum tækifærum fyrir listamenn í þessum þremur löndum. Það ber að fagna þessu framtaki sérstaklega og ég vil nota tækifærið og fagna þeirri afgreiðslu sem við vorum að inna hér af hendi varðandi tvö undanfarin mál. Ég vildi bara ekki taka til máls í hverri einustu atkvæðagreiðslu.

Forseti. Ég tel ástæðu til að ræða áætlun fjárlaga fyrir árið 2012 af ýmsum ástæðum. Ég tel raunar fulla þörf fyrir að bæði fjárlaganefnd og fjármálaráðuneyti setjist vandlega yfir þá stöðu sem er að koma upp. Það er alveg augljóst ef maður lítur yfir síðustu ár að afkoma ríkisins hefur versnað. Við horfum til þess að í ríkisreikningi, ef maður skoðar hann sérstaklega, var afkoma í reglulegri starfsemi ríkissjóðs neikvæð upp á 21 milljarð árið 2008. Hún hefur svo stöðugt versnað síðan. Neikvæð staða í árslok 2010 er 61 milljarður í mínus og það er sú fjárhæð sem á að vera til ráðstöfunar fyrir ríkissjóð til greiðslu upp í vexti og afborganir lána. Þessi niðurstaða og afkoma út úr reglulegri starfsemi þýðir einfaldlega að við þurfum að skuldsetja okkur til að eiga fyrir vöxtum og afborgunum. Þetta kann að skjóta nokkuð skökku við í ljósi þess að hamrað hefur verið á því undanfarið að búið sé að koma böndum á hallarekstur ríkissjóðsins en þegar maður skoðar það er ástæðan fyrir því fyrst og fremst í óreglulegum liðum. Það hefur verið rætt um að hallinn hafi farið úr 215 milljörðum niður í 123 milljarða. Það er rétt í heildarsamhenginu en ástæðan fyrir þeim bata er fyrst og fremst sú að á árinu 2008 voru afskrifaðar kröfur upp á 192 milljarða sem vonandi og væntanlega koma aldrei aftur inn með þeim hætti í bókhald ríkisins. Í ljósi þessarar niðurstöðu tel ég að full ástæða sé til að vera á varðbergi gagnvart því hvernig við höldum utan um hluti sem lúta að fjármunum ríkisins. Þess vegna er þessi umræða tekin við hæstv. fjármálaráðherra og ég beini þeirri spurningu til hæstv. ráðherra hverja hún sjái útkomu á árinu 2011 verða. Við höfum ákveðin teikn um að þar eigi eftir að koma inn til gjalda útgjöld sem ekki var tekið tillit til við gerð fjáraukalaga. Ég held að það sé líka full ástæða til að heyra afstöðu og skoðanir hæstv. ráðherra á þeirri áætlun um fjárlög fyrir árið 2012, hvernig hún muni ganga fyrir sig. Það var upplýst á fundi fjárlaganefndar fyrir ekki ýkja löngu að að minnsta kosti eitt ráðuneyti hóf í janúar gerð og undirbúning að fjáraukalagabeiðnum. Það er því ýmislegt sem við getum kallað veikleika við fjárlagagerðina sem er að koma fram á þeim vikum sem nú eru liðnar af þessu annars ágæta ári. Ég held því fram að ákveðið agaleysi sé enn við lýði varðandi ríkisfjármálin. Í því sambandi nægir að nefna að þegar maður horfir yfir lengri tíma eru gríðarleg frávik frá því frumvarpi sem ríkisstjórn leggur fram á ári hverju og til þeirrar niðurstöðu sem birtist í ríkisreikningi, þ.e. uppgjöri þess árs. Sem dæmi má nefna að á tímabilinu 1998–2007 var mismunur á fjárlögum og ríkisreikningi um 9,1%. Frávikin á árunum 2008–2011 eru 2,7%, þ.e. 53 milljarðar, og þá höfum við ekki enn séð ríkisreikninginn fyrir árið 2011. Að þessu sögðu er ljóst að verklagið hefur verið á þann veg að útgjöld er verið að færa inn á viðkomandi fjárhagsár löngu eftir að búið er að taka afstöðu til þess í fjárlögum. Það er líka ástæða til að staldra við og vekja athygli á þeirri ábendingu sem kom frá ríkisendurskoðanda, dagsett 15. febrúar, um samþykkt og skráningu rekstraráætlana. Þar kemur fram um skil og samþykkt rekstraráætlunar sem bundið er í reglugerð að því er ekki fylgt af ráðuneytunum. Eitt ráðuneyti stendur þó upp úr og þess ber að geta sem vel er gert, það er forsætisráðuneytið sem vinnur sína vinnu nákvæmlega samkvæmt þeirri reglugerð sem yfir þetta tekur. Velferðarráðuneytið með stærstu útgjöldin hefur ekki enn sýnt þá verkstjórn að ljúka einni einustu afgreiðslu á áætlun. Það er hins vegar ljóst að utanumhaldið um þetta er enn of losaralegt og því kalla ég eftir því frá hæstv. fjármálaráðherra hvernig hún sjái framgang þeirrar áætlunar sem birtist í fjárlögum ársins 2012 og enn fremur óska ég upplýsinga um mat hennar á áætlaðri útkomu ársins 2011.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Kristjáni Þór Júlíussyni fyrir að gera hér að umræðuefni stöðu ríkissjóðs og mikilvægi þess að hún sé í samræmi við áætlanir. Það að greina hættumerki á ferlinu, sem gæti gefið til kynna að okkur sé að bera af leið, er nauðsynlegt. Virkt eftirlit og aðhald hv. þingmanna með framkvæmdarvaldinu er liður í því að tryggja að kúrsinn sé haldinn. Engum gæti dulist að á síðustu þremur árum hefur náðst mikill árangur í ríkisfjármálunum, agaleysi var einkennandi hvað ríkisútgjöld varðaði á árunum fyrir hrun. Margar stofnanir fóru fram úr áætlun en fáir kipptu sér mikið upp við það því að tekjurnar urðu líka meiri en áætlanir gerðu ráð fyrir. Allir starfsmenn ríkisstofnana hafa lagt hart að sér undanfarin þrjú ár til að ná því markmiði að ríkissjóður komist á réttan kjöl og einnig til að sjá til þess að þeir sem þurfa á þjónustu ríkisins að halda verði ekki af henni þrátt fyrir aðhald og hagræðingu. Stefnufestan er nú meiri hvað ríkisreksturinn varðar enda algjörlega nauðsynlegt í erfiðri stöðu og unnið er að lögum um opinber fjármál sem festa góð vinnubrögð í sessi. Samkvæmt fjárlögum 2012 mun afkoma í ríkisbúskapnum leiða til nærri 35 milljarða kr. skuldasöfnunar á árinu ef miðað er við greiðslugrunninn. Enn þá er því mikið verk óunnið við að koma ríkisfjármálunum í sjálfbært horf og markmið ríkisstjórnarinnar er að rekstrarafkoman skili afgangi árið 2014 og að heildarjöfnuður náist á næsta ári. Því er brýnt að beita ströngu aðhaldi á öllum sviðum og sporna við nýjum útgjaldatilfellum eins og framast er unnt. Stöðvun skuldasöfnunar ríkissjóðs er nauðsynleg og því fyrr sem við komumst til þess að greiða niður skuldir því fyrr lækkar sá stóri gjaldaliður sem vaxtagreiðslur af lánum er en nú eru vaxtagreiðslur um það bil 18% af öllum útgjöldum ríkissjóðs. Ef bráðabirgðaútkoma fyrir árið 2011 er rýnd kemur í ljós að á heildina litið eru frávik frá áætlunum ekki mikil. Fyrir liggur hversu miklar tekjur hafa innheimst í ríkissjóð en skatttekjur urðu 30,9 milljörðum kr. meiri á árinu 2011 en í áætlun fjáraukalaga en hún er grundvöllur að tekjuáætlun fjárlaga fyrir árið 2012. Tekjuskattur einstaklinga og tryggingagjöld eru 1,7 milljörðum kr. meiri en áætlað var og má gera ráð fyrir jákvæðum grunnáhrifum þar. Langstærsta einstaka frávikið í jákvæða átt er þó í sköttum á fjármagn og hagnað lögaðila, um 5,8 milljarðar kr. Þar er um óvissu hins vegar að ræða sem erfitt er að líta á að hafi grunnáhrif til næstu ára. Grunnáhrif eru þó sterkust í óbeinum sköttum, en bráðabirgðatölur gefa til kynna að þeir séu undir áætlun 2011 sem liggur alfarið í virðisaukaskatti. Aðrir skattstofnar sýna minni frávik, bæði til hækkunar og lækkunar, sem jafnast nokkurn veginn út. Þegar allt er lagt saman í þessari bráðabirgðaúttekt er þess þó tæpast að vænta að útkoma síðasta árs muni lyfta tekjugrunni yfirstandandi árs sem neinum fjárhæðum nemi frá því sem reiknað var með í tekjuáætlun fjárlaga 2012 þótt niðurstaðan sé að einhverju leyti jákvæð. Þegar bráðabirgðatölur gjaldaliðanna er skoðuð virðast rekstrargjöldin fara þó nokkuð fram úr áætlun, um 4,5 milljarða kr. Það er of há upphæð en frekari greining stendur nú yfir og hugsanlega verður endanleg niðurstaða lægri og vera kann að um misræmi í bókhaldslegri framsetningu sé að ræða að einhverju marki. Engin teikn eru á lofti um að fjárlög fyrir árið 2012 standist ekki, enda mikið í húfi fyrir þjóðarbúið og velferð í landinu. Við höfum ekki enn frá hruni náð að láta tekjur og gjöld falla saman enda gatið stórt sem myndaðist af völdum efnahagshrunsins og aukum því við skuldasöfnun ríkissjóðs hvert ár hallareksturs. Áætlanir til ársins 2015 gera ráð fyrir að niðurskurður á árinu 2013 verði um 5 milljarðar kr. Hættan er sú að ef við stofnum til nýrra útgjalda á árinu 2012 sem rúmast ekki innan fjárlaga að niðurskurður þurfi að vera meiri með tilheyrandi sársauka, einkum fyrir þá sem þurfa á þjónustu ríkisins að halda, eða að skattar hækki. Vegna þess hve stutt er liðið á árið er ómögulegt að segja til um hvernig það muni enda en þó er ljóst að í meðförum þingsins á tekjuhlið ársins 2012 voru skatttekjur lækkaðar frá því sem áætlað var um 500 millj. kr. og nýfallinn dómur kjararáðs kallar á útgjöld sem nema um það bil 450 millj. kr. Það þarf að finna leiðir til að brúa það sem upp á vantar þarna og síðan er óvissa um uppgjör við SpKef og eftir á að greina áhrif 

Frú forseti. Ég vil byrja á að gera athugasemdir við aðdraganda þessarar umræðu sem er býsna óhefðbundin. Upplýsingar um efni umræðunnar bárust þingmönnum kl. hálfníu í morgun og umræðan sjálf var kynnt kl. hálffimm í gær. Fyrirvarinn var sem sagt skammarlega stuttur, svo stuttur að hv. formaður fjárlaganefndar hefur ekki séð sér fært að vera við umræðuna. Það er miður. Hér er allt undir samkvæmt því skeyti sem við fengum í morgun, fjármál ríkisins og afkoma á árunum 2008–2010, áætluð afkoma ársins 2011 sem og horfur á árinu 2012 og undirbúningur fyrir fjárlög ársins 2013. Það er ekki lítið og auðvitað vert að ræða það, en slík umræða þarfnast vissulega undirbúnings. Ég vil geta þess að boðaður hefur verið fundur í fjárlaganefnd á miðvikudaginn í næstu viku með Ríkisendurskoðun og fjármálaráðuneytinu til að fara yfir einstaka þætti þessara mála. Mætti ætla að í kjölfar slíkrar umræðu gæti farið fram góð umræða í þingsal. Frú forseti. Hv. framsögumanni, hv. þm. Kristjáni Þór Júlíussyni, tókst að komast í gegnum allt þetta sem ég taldi upp án þess að nefna eitt einasta jákvætt atriði - utan eitt. Ljósið í myrkrinu var forsætisráðuneytið. Ekki eitt einasta jákvætt atriði um ríkisfjármálin almennt eða þau markmið sem stefnt hefur verið að og þann árangur sem náðst hefur í ríkisfjármálunum á þessum tíma. Það er eins og hvorki hv. þingmaður né Sjálfstæðisflokkurinn hafi tekið eftir þeim árangri sem náðst hefur og vakið hefur athygli um víða veröld. Ég hvet hv. þingmann til að sýna meiri sanngirni, a.m.k. sýna að fulltrúar Sjálfstæðisflokksins fylgist með því sem er að gerast í ríkisfjármálunum, 

Hæstv. forseti. Ég þakka málshefjanda fyrir að taka þessi mál til umfjöllunar á þinginu. Ég held að staðreyndin sé sú, og það kemur eðlilega fram þegar við ræðum fjárlögin, að þingmenn ræði allt of lítið þessa mjög svo mikilvægu hlið ríkisrekstursins. Hins vegar eigum við það oft og tíðum til að detta í hjólfar einhverrar pólitíkur eins og við ræddum áðan. Það hefur ekkert með flokkapólitík að gera hvernig gengur í ríkisrekstri. Það sem að er eru tæknilegir hlutir sem við höfum ekki enn náð tökum á. Þess vegna vil ég taka það til umfjöllunar í þessari stuttu ræðu að forsenda þess að hægt sé að standa við áætlun fjárlaga, hvort sem er 2012 eða á næstu árum, eða uppgjör síðustu ára, er að það sé samtímauppgjör, að við séum ekki að samþykkja fjárlög 2010 seint á þessu ári heldur að við hver mánaðamót og við lok hvers árs liggi fyrir hver staðan er. Það eru nægilega margir fjármálastjórar í öllum ríkisstofnunum landsins. Hjá ríkinu ætti að vera hægt, eins og hjá sveitarfélögunum og fyrirtækjunum í landinu, að gera upp mánaðarlega og þá liggi staðan fyrir. Það er forsendan fyrir aga, eftirliti og því að menn setji síðan fram áætlanir af einhverri skynsemi. Við framsóknarmenn lögðum fram í bæklingi sem við köllum plan B og áætlun sem við lögðum fram í haust tillögur um að menn tækju upp lengri tíma áætlanir, þriggja og fimm ára áætlanir, sem byggðust á raunverulegum tölum, tækjum upp raunverulegt heimilisbókhald í rekstri ríkisins. Það er gert hjá sveitarfélögunum og ríkisvaldið hefur hamrað á því daginn út og inn að sveitarfélögin í landinu eigi að taka það upp. Af hverju er hitt stóra stjórnsýslustigið í landinu svo illa í stakk búið að það getur það ekki? Það er vandinn og ef við náum ekki tökum á honum náum við aldrei tökum á því að setja fram raunverulegar áætlanir 

Frú forseti. Það umræðuefni sem hér er verið að gera nokkur skil er vissulega mikilvægt. Ég tek fram að gefnu tilefni að það er rétt að það verður fundur á miðvikudaginn í fjárlaganefnd. Í kjölfar þess fundar og reyndar margra annarra funda um þetta mikilvæga mál munu gefast tækifæri og tilefni til að ræða fjármál ríkisins hér í þingsalnum. Reyndar get ég tekið undir það sem einn hv. þingmaður sagði hér, að það mætti jafnvel leggja sérstaklega á sig að auka þá umræðu, svo mikilvægt er málið. Ég vek sérstaklega athygli á ábendingu frá Ríkisendurskoðun sem barst 15. febrúar á þessu ári og snýr að skilum, samþykktum og skráningu rekstraráætlana sem eru grundvallaratriði þegar kemur að því að ná fram aga í ríkisfjármálunum. Það er tvennt sem ég vil benda sérstaklega á þar, í fyrsta lagi að samkvæmt reglugerð um framkvæmd fjárlaga og ábyrgð á fjárreiðum ríkisstofnana ber ráðuneytunum að fara yfir rekstraráætlanir einstakra stofnana. Með leyfi frú forseta vil ég grípa niður í þessa ábendingu frá Ríkisendurskoðun. Þar stendur: „Umhverfisráðuneytið veitti Ríkisendurskoðun ekki umbeðnar upplýsingar þrátt fyrir að hafa fengið til þess fimm daga viðbótarfrest.“ Síðar segir, með leyfi frú forseta: „Því gerir Ríkisendurskoðun alvarlega athugasemd við að ráðuneytið hafi ekki veitt umbeðnar upplýsingar.“ Á þessu þarf að gera bragarbót. Í öðru lagi vil ég benda á að í sömu ábendingu frá Ríkisendurskoðun er vakin athygli á því að fjölmargar stofnanir hafa fengið samþykkt ráðuneyta til að nýta sér að miklu eða öllu leyti þær ónýttu fjárheimildir sem hafa legið hjá stofnununum. Þetta bendir til þess að á næsta fjárlagaári, árið 2013, verði verkefni Alþingis enn erfiðara vegna þess að þá sé fyrirsjáanlegur aukinn niðurskurður vegna þess að það er búið að klára þessar fjárheimildir. 

Frú forseti. Það er viðvarandi eilífðarverkefni að bæta gerð og framkvæmd ríkisfjármála. Margt hefur verið gert til nýbreytni og bóta á síðustu árum og heilt yfir hefur að mörgu leyti náðst framúrskarandi árangur í ríkisfjármálum í gegnum tíma samdráttar, kreppu og erfiðleika. Það fólst í fyrsta lagi í því að fylgja eftir gerðu samkomulagi við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn um jöfnuð í ríkisfjármálum. Sú ákvörðun að fylgja eftir þeirri áætlun skipti gífurlegu máli, svo og forgangsröðun í þágu hinna viðkvæmu og mikilvægu málaflokka velferðar og menntunar. Alþingi, fjárlaganefnd, fjármálaráðuneyti hafa allt þetta ár séð um að framkvæmd ríkisfjármála í gegnum þessi þrjú erfiðu ár hefur gengið vel og skilað eftirtektarverðum árangri í ríkisfjármálum landsins. Það er tekið til fyrirmyndar úti um gervalla veröld þegar fjallað er um hvernig hinn vestræni heimur hefur farið í gegnum hörmungar fjármálakreppunnar á síðustu fjórum árum. Það er engin ástæða til að ætla annað en að áfram verði haldið á sömu braut varfærni og ábyrgðar í ríkisfjármálum. Það er núverandi hæstv. fjármálaráðherra að gera, sem og núverandi Alþingi og fjárlaganefnd, en auðvitað skiptir meginmáli upp á að í haust og á næstu árum verði hægt að bæta við í þá málaflokka sem við viljum fjárfesta í, velferð, menntun og ýmsu öðru, að stuðla að enn auknum hagvexti. Það gengur vel í ferðaþjónustu, fiskveiðum og ýmsu öðru. Við þurfum að sjá ganga til framkvæmda stór verkefni á sviði orkumála, uppbyggingar í iðjuverum, álver, kísilver og ýmislegt annað sem er að færast af teikniborðinu yfir á framkvæmdastig. Rammaáætlun er rétt handan við hornið þannig að við getum séð margt gott gerast sem bætir mjög, en hóflega, við hagvöxt á næstu árum þannig að ríkisfjármálin verði 

Frú forseti. Í stuttri ræðu um þetta viðamikla umfjöllunarefni sem hér er til umræðu er aðeins hægt að tæpa á nokkrum mikilvægum meginatriðum. Staðreynd málsins er sú að það hefur orðið gjörbreyting á framgangi og vinnslu við fjárlög ríkisins undanfarin þrjú ár. Ef við skoðum síðustu þrjú árin fyrir efnahagshrunið var það 75 milljarða umfram fjárlög. Á árunum frá hruni, í miðri kreppunni, er sú tala 11 milljarðar. Það er enn vissulega of mikið en sýnir samt að við erum á mjög réttri braut og að mikill árangur hefur náðst. Í þessu sambandi breytir engu hvort tekjurnar eru meiri eða minni. Útgjöldin voru á árunum fyrir hrun fullkomlega agalaus og stjórnlaus. Okkur hefur tekist að halda áætlun í ríkisfjármálum frá hruni. Áætlanagerðin stenst langt umfram það sem áður hefur þekkst hér á landi. Í stað þess að um það bil 100 stofnanir fóru árlega langt umfram heimildir á hverju ári erum við nú að glíma við 20–30 stofnanir. Og þeim fer fækkandi. Árangur Íslands hefur vakið verðskuldaða athygli víða um heim eins og hér hefur þegar verið getið um. Skuldabréfaútgáfa ríkissjóðs á síðasta ári og Seðlabankans í janúar eru til vitnis um sívaxandi trú á efnahagsstjórn landsins heima og erlendis. Þannig getum við sagt að það erum við vinstri menn, vinstri stjórn í landinu, sem höfum komið aga á fjármál ríkisins eftir langvarandi óstjórn og agaleysi líkt og endalausar athugasemdir Ríkisendurskoðunar í gegnum árin sýna. Þetta er árangur sem við getum verið stolt af. Vissulega eru margvísleg atriði sem enn þarf að taka á og verið er að vinna að af hálfu stjórnvalda, en heildarmyndin er góð og okkur hefur tekist að koma á góðri stjórn ríkisfjármálanna enda er það forsenda fyrir bættri afkomu heimila og atvinnulífs í landinu að ríkisfjármálin 

Virðulegur forseti. Hv. þm. Höskuldur Þórhallsson, fulltrúi Framsóknarflokksins í fjárlaganefnd, hefur margoft bent á það agaleysi sem ríkir við framkvæmd fjárlaga og hv. þm. Kristján Þór Júlíusson málshefjandi fór einmitt yfir það áðan í ágætri ræðu. Niðurstaða mín er að það þurfi að gera miklu betur þegar þessi mál eru skoðuð. Það er mjög athyglisvert að sjá það sem Ríkisendurskoðun bendir á í nýlegu skjali frá 15. febrúar 2012 sem heitir Skil, samþykkt og skráning rekstraráætlana. Þar er lagaumhverfinu lýst. Stofnanir eiga að skila ráðuneytum rekstraráætlun á ákveðnum tíma, svo á ráðuneytið að samþykkja hana. Nú kemur í ljós að þrjú ráðuneyti hafa hlotið samþykkt ráðuneytis innan marka og standa sig vel að því leytinu til. Þau eru forsætisráðuneytið, iðnaðarráðuneytið og efnahags- og viðskiptaráðuneytið. Það er nú kannski ekkert svo merkilegt. Það sem er merkilegt er hvaða ráðuneyti skila ekki eða hafa ekki samþykkt neina rekstraráætlun innan marka. Þrjú ráðuneyti samþykkja ekkert innan marka, engar rekstraráætlanir hjá stofnununum. Þau eru mennta- og menningarmálaráðuneytið, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytið og velferðarráðuneytið. Þarna vil ég stinga sérstaklega út mennta- og menningarmálaráðuneytið og velferðarráðuneytið, af því að þar fara svo miklir peningar í gegn. Þetta er því mjög alvarlegt. Ríkisendurskoðun segir að tvær af hverjum þremur stofnunum fari inn í fjárlagaárið án samþykktrar rekstraráætlunar. Svo eru tilgreind ráðuneyti og stofnanir sem samþykkja áætlanir sem eru ekki innan fjárheimilda, það er bara lagabrot. Þetta er alvarlegt. Síðan vil ég árétta það að í fjárlagagerðinni á næsta ári á að skera niður um 5 milljarða. Við erum þá að fara inn í kosningaár. Það er því mjög brýnt þegar við erum að tala um agaleysi að við lítum okkur svolítið nær í því. Ég tel mjög mikilvægt þegar við afgreiðum fjárlög í haust að við missum ekki tök á því vegna kosningaárs.

Forseti. Ég vil þakka þeim sem tóku þátt í umræðunni og hæstv. ráðherra fyrir svörin. Þó að ég sé ekki að kasta rýrð á nokkurn ræðumann í þessari umræðu get ég ekki látið hjá líða að lýsa yfir eindæma ánægju með þá fádæma bjartsýni og brosandi ræðu uppfulla af góðu innleggi frá hv. þm. Álfheiði Ingadóttur áðan. Það var ánægjulegt að verða vitni að því á þessum morgni  Eins og komið hefur fram í umræðunni er fyrirhugaður fundur í fjárlaganefnd þar sem á að fara yfir þessa stöðu. Sú umræða sem hér hefur átt sér stað er mjög góður undirbúningur undir þann fund, ég tel hann nauðsynlegan. Ég hef ekki verið að fara ofan í einhverjar pólitískar skotgrafir. Það sem ég er að rekja  Það kemur fram í því blaði sem hér er vitnað til frá Ríkisendurskoðun að stofnanir ríkisins víða eru að ganga á svokallaðar fyrningar, yfirfærðar fjárheimildir. Ríkisendurskoðun fullyrðir að það muni koma fram í meiri samdrætti á árinu 2013 en menn hafa að öllu jöfnu gert ráð fyrir. Þetta eru merki sem ég tel að fjárlaganefnd þurfi að fara mjög ítarlega í gegnum og að viðbættum þeim upplýsingum sem hæstv. ráðherra lagði fram varðandi þætti sem koma inn til gjalda, þá er þetta verkefni sem bíður fjárlagagerðarinnar fyrir árið 2012, gríðarlegt að vöxtum, og verður erfitt, ef ekki erfiðara viðfangs en fjárlagagerðin fyrir árin 2011 og 2012.

Virðulegur forseti. Við höfum náð miklum árangri í ríkisfjármálum á undanförnum þremur árum. Um það er ekki deilt, en við erum ekki komin alla leið. Auka þarf aga í ríkisrekstri, ég tek undir það með hv. þingmönnum sem um það hafa fjallað og einnig vil ég taka undir með þeim hv. þingmönnum sem mæla með vandaðri áætlanagerð. Stjórnvöld munu ekki víkja frá áætlunum sé þess nokkur kostur. Það er hagur allra að endar nái saman og að skuldasöfnun ríkissjóðs stöðvist. Hrunið birtist meðal annars í mjög harkalegum, neikvæðum viðsnúningi í ríkisfjármálum, en áætlanir um ríkisbúskapinn fyrir árin 2012–2015 sýna hvernig snúa má stöðunni aftur þannig að hún verði jákvæð. Umtalsverður hallarekstur ríkissjóðs leiðir hratt til ófarnaðar og gerir skuldastöðuna ósjálfbæra. Viðvarandi hallarekstur kallar á frekari lántökur og þar með aukinn vaxtakostnað fyrir ríkissjóð, sem að endingu yrði að mæta með enn harkalegri niðurskurði eða öðrum aðgerðum síðar. Hagspár ásamt greiningum á afkomu ársins 2012 munu þegar lengra er á árið liðið verða síðan grundvöllur endurskoðunaráætlunar fyrir árið 2013. Ég mun leggja fram skýrslu til umræðu í þinginu í maí næstkomandi þar sem færð verða rök fyrir forsendum fjárlaga 2013 og ég vænti góðrar þátttöku hv. þingmanna í þeirri umræðu. Þá höfum við gögnin fyrir framan okkur sem raunhæft má telja að byggja megi á fyrir árið 2013. En ef marka má umræðuna í dag er að vænta mikils stuðnings meðal þingmanna allra flokka um að halda aðhaldsmarkmiðin og að við náum góðum árangri með ríkisbúskapinn.

Frú forseti. Með þeirri tillögu sem ég flyt nú er leitað heimildar Alþingis til þess að staðfesta fyrir Íslands hönd ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 119/2010, en hún felur í sér breytingu á II. viðauka við EES-samninginn. Hann fjallar um tæknilegar reglugerðir, staðla, prófanir og vottun og sömuleiðis er leitað heimilda til þess að fella inn í hann annars vegar tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins sem tölusett er 207/23/EB um flugelda á markaði, og hins vegar tilskipunina sem nefnd er 2008/43/EB en hún fjallar um kerfi til að auðkenna og rekja sprengiefni til almennra nota. Með þeirri fyrri eru settir öryggisstaðlar sem skoteldar verða að uppfylla til að heimilt sé að selja þá í löndum sambandsins. Framleiðendur verða þá að tryggja að flugeldar samrýmist tilgreindum öryggiskröfum. Ef staðan er þannig að framleiðandi á ekki aðsetur innan ESB verður innflytjandi skoteldanna að tryggja að framleiðandinn hafi annaðhvort áður uppfyllt umræddar kröfur eða að innflytjandinn verður að axla þær sjálfur. Með síðari tilskipuninni, þeirri sem nefnd er 2008/43/EB er svo aftur komið á fót samræmdu kerfi um rekjanleika sprengiefna til almennra nota. Frú forseti. Til þess að hægt sé að innleiða þetta þarf að breyta vopnalögum nr. 16/1998, með síðari breytingum. Hæstv. innanríkisráðherra mun einmitt leggja fram frumvarp um það á þessu þingi. Ég legg svo til, virðulegi forseti, að að lokinni þessari umræðu verði tillögunni vísað til hv. utanríkismálanefndar.

Frú forseti. Til að aflétta stjórnskipulegum fyrirvara sem var settur við þetta mál leita ég með tillögu þessari heimildar Alþingis til þess að staðfesta ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 65/2009. Hún fjallar um breytingu á XIII. viðauka við EES-samninginn, eins og kom fram í upphafsorðum hæstv. forseta, og er um flutningastarfsemi. Sömuleiðis felst í þessu að inn í samninginn verði felld tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins sem er auðkennd með heitinu 2005/35/EB. Hún fjallar um mengun sem á upptök sín um borð í skipum og um upptöku viðurlaga við brotum. Í þessari tilskipun er mælt fyrir um þá skyldu ríkja Evrópusambandsins að innleiða í löggjöf sína ákvæði um að losun mengandi efna í hafi sé brot sem feli í sér refsiviðurlög eða stjórnsýsluviðurlög, ef slík losun á sér stað af ásetningi, af gáleysi eða alvarlegri vanrækslu. Í því tilviki telst ábyrgur aðili ekki einungis eigandi skips eða skipstjóri, heldur getur ábyrgðin sömuleiðis náð til eiganda farms, flokkunarfélaga eða annarra einstaklinga sem tjóni tengjast. Ég leyfi mér sérstaklega að vekja eftirtekt frú forseta og hv. formanns utanríkismálanefndar, sem hér er í salnum, á því að í 2. málslið 4. gr. tilskipunarinnar er kveðið á um að slík brot skuli telja refsiverðan verknað í tilteknum tilvikum sem þar eru rakin. Ég vil þá frá því greina að af hálfu EFTA-ríkjanna var hins vegar gerð krafa við upptöku gerðarinnar að málsliðurinn sem ég rakti hér ætti ekki við um upptöku hennar í EES-samninginn þar sem refsiákvæði falli ekki undir hann. Eins og gleggstu þingmenn hafa örugglega rekið augun í nú þegar kemur aðlögunartexti þess efnis fram í 1. gr. ákvörðunar nr. 65/2009. Frú forseti. Til að innleiða þessa tilskipun þarf að breyta lögum um varnir gegn mengun hafs og stranda, eða setja ný lög sem snúa að mengun frá skipum sem á sér stað eða kynni að eiga sér stað á úthafinu. Til að mæta því hyggst hæstv. umhverfisráðherra leggja fram frumvarp sem tekur yfir nauðsynlegar lagabreytingar og það á þessu þingi. Ég legg svo til, virðulegi forseti, að þegar þessari umræðu sleppir verði tillögunni sem ég hef nú lokið við að mæla fyrir vísað til hv. utanríkismálanefndar.

Frú forseti. Gróflega má segja að efni þessarar tillögu sé hið sama og ég mælti hér fyrir rétt áðan, þ.e. hún fjallar um að leitað er heimildar Alþingis til að aflétta stjórnskipulegum fyrirvara sem settur var við tiltekna ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar, og staðfesta hana fyrir Íslands hönd. Þetta er ákvörðun sem auðkennd er með töluheitinu 85/2011. Hún fjallar um breytingu á XX. viðauka við EES-samninginn um umhverfismál. Sömuleiðis tekur hún til þess að inn í samninginn verði felld tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2008/98/EB. Sú fjallar um úrgang, en jafnframt felur ákvörðunin í sér niðurfellingu tiltekinna fyrri tilskipana sem ekki þóttu nægilega fullkomnar til að tryggja markmið þessarar gerðar. Með þessari aðlögun, því hér er auðvitað um að ræða aðlögun að Evrópusambandinu í krafti EES-samningsins, má segja að séu innmúraðar reglur til að draga úr óæskilegum áhrifum sem myndun úrgangs hefur sem og meðhöndlun, og vernda þannig sem best heilsu manna og umhverfi. Í slíku máli gildir eins og hv. þingmenn geta vísast tekið undir með Halldóri Laxness, að „alt er betra en að vera passífur“. Tilskipunin kemur svo í stað þriggja eldri tilskipana sem þar með falla úr gildi. Aðalmarkmið aðildarríkjanna í úrgangsmálum er að sjálfsögðu að lágmarka þau neikvæðu áhrif sem bæði myndun og meðhöndlun úrgangs hefur á umhverfi og heilsu manna, en jafnframt er sú kvöð á loft reist að tryggja að úrgangur sé meðhöndlaður þannig að ekki skapi háska að neinu kviku. Meginregluna í þessum efnum nauðaþekkjum við en það er hin svokallaða greiðsluregla. Hún er sú, eins og hv. þingmenn sem hér eru fjölmargir staddir í þessum góða sal kunna upp á sína tíu, að sá borgi sem mengi, eða sá sem hefur með höndum umsvif sem hugsanlega geta haft óæskileg áhrif á umhverfið. Í ljósi þess skal sá sem framleiðir úrgang eða sá sem hefur úrgang með einhverjum hætti í vörslu sinni, standa straum af þeim kostnaði sem kann að falla til vegna meðhöndlunar úrgangsins. Þessi tilskipun kallar á að aðildarríki ráðist í áætlanagerð um það hvernig þau hyggjast meðhöndla úrgang. Í þeirri áætlun á að koma fram mat á núverandi stöðu slíkra mála á viðkomandi landsvæði. Sömuleiðis á að teikna upp þær leiðir sem veljast til að bæta umhverfisvæna endurnotkun, endurvinnslu, endurnýtingu, eða förgun úrgangs eftir atvikum. Sömuleiðis á hún að ná yfir mat á því hvernig áætlanir munu styðja við framkvæmd markmiða og ákvæða tilskipunarinnar. Þá er sú kvöð öxluð með málinu að gefa út þessar áætlanir um að draga úr myndun úrgangs. Nú er það þannig að hluti af ákvæðum þeirrar tilskipunar sem hér er undir hefur þegar verið innleiddur með lagabreytingum á voru landi. En til að ljúka við innleiðinguna og fullkomna aðlögunina þarf að gera breytingar á lögum nr. 55/2003, en þau lög fjalla einmitt um höfuðefni þessa máls, meðhöndlun úrgangs. Hæstv. umhverfisráðherra hefur gert þinginu grein fyrir því í þingmálaáætlun að hún stefni að því að fullkomna þessa aðlögun með því að leggja fram lagafrumvarp sem svarar þessum kröfum á því þingi sem nú er háð. Ég legg til, virðulegi forseti, að nær þessari umræðu sleppir verði tillögunni vísað til hv. utanríkismálanefndar.

Frú forseti. Ég leyfi mér að hefja mál mitt á því að þakka þá vild forseta að hleypa mér að með þetta mikilvæga mál sem ekki má bíða öllu lengur. Með þessu máli leita ég enn heimildar Alþingis til að staðfesta ákvörðun sem sameiginlega EES-nefndin hefur tekið, að þessu sinni þá sem auðkennd er með töluheitinu 121/2011. Hún fjallar um breytingu á XX. viðauka við EES-samninginn um umhverfismál. Í ákvörðuninni felst að inn í samninginn verði felld tilskipun Evrópuþingsins og raunar Evrópuráðsins sem auðkennd er með heitinu 2008/50/EB, en sú ágæta tilskipun fjallar um gæði andrúmslofts og miðar að því að ná hreinna lofti í Evrópu. Tilskipunin hefur þann tilgang bestan að einfalda og skýra réttarumhverfi og stjórnsýslu á sviði loftgæðamála með því að sameina fimm gerðir sambandsins í eina. Það mundu nú margir telja vasklega að verki staðið. Í þessari nýju gerð er mælt fyrir um ráðstafanir sem miða að því að skilgreina og setja markmið um loftgæði til að koma í veg fyrir eða minnka skaðleg áhrif á heilsu manna og umhverfi sem heild. Til þess þarf vitaskuld að meta loftgæði í aðildarríkjunum, vinna gegn loftmengun og hafa eftirlit með framvindu þeirra þátta allra, ekki síst að sjá til þess að upplýsingar um loftgæði séu að öðru jöfnu og alla jafna aðgengilegar alþýðu manna í þeim löndum sem áhrif tilskipunarinnar ná yfir. Þess vegna kallar hún á að gerðar verði loftgæðaáætlanir fyrir öll svæði og alla þéttbýlisstaði þar sem magn mengandi efna fer yfir tiltekin mörk sem meitluð eru í reglur. Innleiðingin felur því í sér heilsusamlega aðlögun að Evrópusambandinu og kallar á breytingar á lögum nr. 7/1998, um hollustuhætti og mengunarvarnir. Hæstv. umhverfisráðherra hyggst eigi síðar en á þessu þingi leggja fram lagafrumvarp sem á að svara þessum kröfum. Það er mín einlæga ósk, frú forseti, að þegar umræðu er lokið verði tillögunni vísað til hv. utanríkismálanefndar til frekari vinnslu.

Frú forseti. Ég vil þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir að mæla fyrir þessum tillögum sem koma síðan til meðferðar í hv. utanríkismálanefnd, og verður fróðlegt að takast á við efni þeirra þar. Hæstv. utanríkisráðherra nefndi í framsögu sinni í þessu máli og reyndar fyrri málum einnig að um væri að ræða aðlögun að Evrópusambandinu. Öll erum við að sjálfsögðu viljug til að bæta andrúmsloftið og heilsu manna, en hvort aðlögun að Evrópusambandinu er sérstaklega heilsusamleg eins og ráða mátti af ræðu hæstv. utanríkisráðherra er annað mál. Það sem ég ætlaði að spyrja hæstv. ráðherra út í eru þær loftgæðaáætlanir sem tilskipunin gerir ráð fyrir. Hvernig er gert ráð fyrir að að þeim sé staðið? Hverjir standa fyrir þeim? Liggur fyrir einhver áætlun um það hversu kostnaðarsamar þær kunna að vera og hver muni þá bera kostnaðinn af því? Mun hann verða á herðum sveitarfélaganna eða ríkisins? Hver ber kostnaðinn af þessum áætlunum? Liggur fyrir einhvers konar kostnaðarmat eftir því sem hæstv. ráðherra kann að vera kunnugt um?

Frú forseti. Nú er það svo að þau mál öll sem ég hef hér flutt og kem hér viku eftir viku og flyt eru auðvitað ekkert annað en aðlögun okkar að regluverki Evrópusambandsins í gegnum EES-samninginn. Við höfum gengist undir þá kvöð að þurfa að taka við þeim breytingum sem þar eru gerðar, svo fremi sem sameiginlega EES-nefndin tekur ákvörðun um að fella það inn í EES-samninginn. Það er auðvitað aðlögun og sjálfsagt að rifja það upp vegna þess að hér fara menn oft bæði af hjörum og límingum þegar talað er um aðlögun eins og einhvers konar vanhelgi hvíli á þeim. Staðreyndin er samt sú að til dæmis fyrr á þessum morgni greiddum við atkvæði um fjöldamargar aðlaganir og því miður höfum við ákaflega takmarkaðar leiðir til að hafa einhver áhrif á þær. Það ættu þeir að hafa í huga sem rífa sig niður í rass hvenær sem þeir geta yfir því að verið sé að aðlaga sig Evrópusambandinu. Þeir hafa flestir, sumir sennilega mörg hundruð sinnum, tekið þátt í því með atkvæðagreiðslu. Varðandi spurningar hv. þingmanns um kostnað og hver á að sjá um þetta þá vísa ég til orða minna sem fram komu undir lok framsögu minnar fyrir málinu, að hæstv. umhverfisráðherra mun leggja fram lagafrumvarp. Það lagafrumvarp verður ekki fram lagt öðruvísi en að búið verði að leggja mat á kostnaðinn sem af því hlýst. Sömuleiðis mun þar koma fram hvernig kostnaður deilist á sveitarfélög og eftir atvikum ríkisstofnanir. Eins og þessum málum er núna háttað deilist þessi kostnaður en þó hefur hann í vaxandi mæli færst yfir á sveitarfélögin, að því er ég best veit, sem mörg hver hafa haft frumkvæði að auknum mælingum og auknu eftirliti. með tilliti til heilsu borgaranna sem búa innan vébanda þeirra.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi um breytingu á lögum um ráðherraábyrgð, nr. 4/1963, með síðari breytingum. Flutningsmenn ásamt mér eru hv. þingmenn Sigurður Ingi Jóhannsson, Guðmundur Steingrímsson, Siv Friðleifsdóttir og Margrét Tryggvadóttir. Þetta er í annað sinn sem við leggjum fram þetta frumvarp, en frumvarp sama efnis var lagt fram af hv. þm. Páli Péturssyni á 116. löggjafarþingi. Ástæðan fyrir því að við höfum nú í tvígang lagt fram þetta mál byggist á þeim ábendingum sem komu fram í skýrslu vinnuhóps um eftirlit Alþingis með framkvæmdarvaldinu, niðurstöðum rannsóknarnefndar Alþingis, ályktunum og tillögum þingmannanefndar til að fjalla um skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis og sérstaklega skýrslu Bryndísar Hlöðversdóttur um yfirferð á skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis á atriðum sem gefa tilefni til viðbragða af hálfu þingsins. Í ályktun þingmannanefndarinnar sem samþykkt var hér af öllum sitjandi þingmönnum var lagt til að lög um ráðherraábyrgð yrðu endurskoðuð. Þetta er eitt af því sem við teljum að ætti að koma til skoðunar við allsherjaryfirferð á þeim lögum. Frumvarpið er svohljóðandi: „Við 10. gr. laganna bætist nýr stafliður, svohljóðandi: ef hann af ásetningi gefur Alþingi rangar upplýsingar eða við meðferð máls á Alþingi leynir upplýsingum.“ Hér er lagt til að ef ráðherra gefur Alþingi rangar upplýsingar eða leynir upplýsingum við meðferð máls á Alþingi verði það refsivert samkvæmt lögum um ráðherraábyrgð. Ýmsar tillögur komu fram í þeim skýrslum sem ég fór í gegnum sem vörðuðu starf þingsins og starf ráðherra. Í skýrslunum er einmitt bent á mikilvægi þess að tryggja upplýsinga- og sannleiksskyldu ráðherra sem best og eru lagðar til fjórar meginbreytingar. Í fyrsta lagi að mælt verði fyrir um sannleiks- og upplýsingaskyldu í stjórnarskránni sjálfri og að 54. gr. hennar verði breytt í þá veru að kveðið verði á um að ráðherra sé skylt að svara fyrirspurnum og beiðnum alþingismanna um skýrslur. Um þá skyldu er ekki mælt fyrir í gildandi ákvæði þótt hana megi leiða af ákvæðum þingskapalaga. Í öðru lagi er því velt upp hvort brot á upplýsingaskyldu ráðherra eigi að vera refsivert samkvæmt lögum um ráðherraábyrgð eins og lagt er til í þessu frumvarpi. Kemur fram það sjónarmið að eðlilegt sé að brot ráðherra gegn upplýsingaskyldu til þingsins varði refsingu, en slíkt er sagt samræmast dönskum rétti. Í þriðja lagi að reglur um rétt þingsins til upplýsinga og gagna frá stjórnsýslunni verði skýrðar í þingskapalögum. Í fjórða lagi að skýrt verði í þingskapalögum að hvaða marki upplýsingar um starfsemi hlutafélaga sem eru að hluta eða að fullu í eigu ríkisins teljist vera opinbert málefni. Með nýjum þingskapalögum var komið til móts við þriðja og fjórða liðinn sem ég fór í gegnum áðan, en með þessu frumvarpi er komið til móts við ábendingarnar um breytingar á lögum um ráðherraábyrgð um upplýsinga- og sannleiksskyldu ráðherra gagnvart Alþingi. Síðan er mjög mikilvægt í þeirri vinnu sem er nú í gangi varðandi endurskoðun á stjórnarskrá Íslands að hafa í huga að brýnt er að kveða skýrar á um sannleiks- og upplýsingaskyldu ráðherra í stjórnarskránni. Lög í dag um ráðherraábyrgð taka ekki til ábyrgða ráðherra gagnvart Alþingi ef hann greinir því rangt frá, gefur þinginu villandi upplýsingar, eða leynir það upplýsingum. Ráðherrar hafa því ekki nauðsynlegt aðhald að mati flutningsmanna og geta freistast til að gefa Alþingi rangar eða villandi upplýsingar eða leyna það mikilvægum upplýsingum. Þetta getur leitt til óvandaðrar meðferðar mála og jafnvel í framhaldinu orsakað að sjálfsögðu fullkominn trúnaðarbrest milli Alþingis og viðkomandi ráðherra. Ég ætla að fá að nefna að minnsta kosti tvö dæmi sem hafa komið upp frá því þetta þing var kosið. Ég mundi segja að Gylfi Magnússon, fyrrverandi efnahags- og viðskiptaráðherra, hafi í spurningum til virðulegs forseta veitt rangar upplýsingar eða leynt upplýsingum sem í því tilviki hefðu skipt miklu við meðferð mála á þingi varðandi gengistryggðu lánin, jafnvel ákvarðanir sem aðrir ráðherrar hefðu þurft að grípa til ef þeir hefðu haft tiltækar þær upplýsingar sem þarna var leynt. Annað dæmi sem er líka í fersku minni margra er þegar hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson spurði þáverandi fjármálaráðherra, Steingrím J. Sigfússon, um stöðu mála varðandi Icesave-samninginn. Síðan kom í ljós að mönnum hafði tekist á undraverðum tíma, nokkrum klukkustundum nánast, að semja mjög flókinn milliríkjasamning upp á tugi ef ekki hundruð blaðsíðna þrátt fyrir að viðkomandi ráðherra hefði ekkert kannast við það þegar spurt var um það í þinginu. Í samræmi við þetta var flýtirinn mjög mikill þegar keyra átti síðan málið í gegn í staðinn fyrir að tryggja vandaða vinnu. Ég tel að þessi tvö dæmi og örugglega fjöldamörg önnur ef við förum í gegnum sögu þingsins, sýni að nauðsynlegt er að breyta ráðherraábyrgðarlögunum þannig að menn geri sér vel grein fyrir þeirri miklu skyldu sem hvílir á ráðherrum til að gefa Alþingi réttar upplýsingar og leyna ekki upplýsingum þegar gengið er eftir þeim. Ráðherrar hafa hins vegar alltaf þann möguleika að segja að málið sé það viðkvæmt og upplýsingarnar að í augnablikinu sé hreinlega ekki hægt að svara, og hægt er að gera eins og hæstv. utanríkisráðherra hefur til dæmis gert, hann hefur þá farið fram á fund, til dæmis í viðkomandi fagnefnd þar sem hann hefur getað upplýst þingmenn og tryggt að þingið geti gegnt skyldum sínum samkvæmt stjórnarskrá. Þetta er ástæðan fyrir því að við leggjum málið fram. Við teljum í fyrsta lagi að mjög brýnt að farið verði í heildarendurskoðun á ráðherraábyrgðarlögunum. Ég tel að fram hafi til dæmis komið mjög vel rökstuddar athugasemdir varðandi a-lið 10. gr., að ekki sé hægt að beita henni. Í framhaldi verði síðan ákvæði samhljóða því sem hér er lagt til sett í lögin. Að lokinni umræðu um þetta mál mælist ég til þess að þetta fari inn í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd.

Frú forseti. Ég er síður en svo á móti efnislegu inntaki þess frumvarps sem hv. þingmaður var að flytja framsögu fyrir. Ég tel að það sé nánast pólitísk banasök ef ráðherra gefur viljandi rangar upplýsingar. Ég er líka þeirrar skoðunar að það sé ákaflega fátítt í þingsögunni að menn hafi gert það. Ég held að ráðherrar leggi sig almennt fram um að svara sannleikanum samkvæmt. Hv. þingmaður rifjaði hér upp eitt dæmi sem varðaði hæstv. núverandi efnahagsráðherra sem þá gegndi stöðu fjármálaráðherra, dæmi sem við þekkjum ákaflega vel, þegar hann var spurður hér hvort það væri að koma samningur í Icesave-málinu hinu fyrsta sinni. Hæstv. ráðherra svaraði þá með þeim hætti að það var ekki hægt að skilja annað en að svo væri ekki. Það þýðir ekki að hægt sé að draga þá ályktun að viðkomandi ráðherra hafi beinlínis viljandi villt um fyrir þinginu. Öll þjóðin og ekki síst þingið vissi að samningaviðræður stóðu yfir en það gerist oft þegar um er að ræða samninga, ég tala nú ekki um þegar menn hafa verið að þæfa erfiða samninga lengi, að skyndilega rofnar stífla og það brestur á með samningi. Það er alls ekki hægt að nota þessa atburðarás til að halda því fram að hæstv. ráðherra hafi á þeirri stundu þegar hann sagði nei viljandi gefið rangar upplýsingar. Þetta þekki ég úr erlendum samningum, þeir geta brostið á með mjög litlum fyrirvara þegar, eins og samningavant fólk veit, einhver stífla ryðst burt og þá kemur allt hitt á eftir. Það verður flæðandi samningur. Ég vil bara taka það skýrt fram að ég hafna þeirri túlkun að hæstv. ráðherra sem þá fór með þann málaflokk hafi viljandi gefið þinginu rangar upplýsingar. Það gerði hann ekki.

Virðulegi forseti. Ég hafna einfaldlega túlkun hæstv. utanríkisráðherra á því sem þarna fór fram. Ég held að það hafi verið mjög skýrt og að það hafi verið viðkomandi ráðherra til mikils vansa hvernig hann hélt á því máli.

Forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingu á lögum um ráðherraábyrgð. Í stuttu máli gengur þetta mál út á það að ráðherrum er bannað að ljúga að Alþingi Íslendinga og þar með þjóðinni. Ég styð það, er einn flutningsmanna og finnst mjög brýnt að það nái fram að ganga. Við sem vinnum hér á þingi, þjóðkjörnir fulltrúar, vinnum við að taka upplýstar ákvarðanir og til þess verðum við að fá áreiðanlegar upplýsingar. Það skiptir mjög miklu máli að við getum treyst þeim upplýsingum sem við fáum frá ráðherrum. Það er óþolandi ef við getum það ekki, ef við höfum það á tilfinningunni að ráðherrar hafi brugðist þessu trausti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu, en mér finnst mjög brýnt að þetta nái fram að ganga.

Forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á landflutningalögum, nr. 40/2010. Flutningsmenn er auk þeirrar sem hér stendur Birgitta Jónsdóttir, Þór Saari, Lilja Rafney Magnúsdóttir, Eygló Harðardóttir og Sigmundur Ernir Rúnarsson. Frumvarpið lætur lítið yfir sér og þarfnast kannski nánari skýringa. Það er stutt og ég ætla bara að lesa það: „1. gr. Við 18. gr. laganna bætist ný málsgrein, svohljóðandi: Við ákvörðun um flutningsgjald skal sundurgreina hvern kostnaðarlið. Óheimilt er að binda veittan afslátt við heildarflutning (framhaldsfrakt). 2. gr. Lög þessi öðlast þegar gildi.“ Hér er sem sagt lagt til að flutningafyrirtæki geti ekki gert tilboð í flutninga þar sem heildarflutningapakkinn sé í einu lagi og neytandinn eða fyrirtækin sem eru í viðskiptum og eru kaupa þessa flutninga geti ekki áttað sig á því hvernig flutningurinn fer fram, haft áhrif á það eða skipt við aðra aðila. Markmið þessa frumvarps er að gera strandflutninga aðlaðandi kost í innanlandsflutningum en strandflutningum stóru skipafélaganna var hætt í lok árs 2004. Það gerðist eiginlega algjörlega án umræðu í samfélaginu, allt í einu tilkynntu stóru skipafélögin og flutningafélögin að þau væru hætt að flytja á sjó, allur flutningur fluttist yfir á vegakerfið sem var ekki hannað fyrir þessa miklu flutninga. Þar með var hluta af flutningskostnaðinum velt yfir á samfélagið án umræðu í gegnum meira slit á vegakerfinu og aukna slysatíðni. Þetta gerðist bara. Í kjölfar þessa hefur flutningum innan lands verið sinnt með landflutningum með stórauknu álagi á vegakerfi landsins og aukinni slysahættu. Ég er hérna með sem fylgiskjal í frumvarpinu fyrirspurn sem ég lagði fyrir innanríkisráðherra um umferðarslys og vöruflutninga á þjóðvegum. Það eru svo sem ekki fleiri slys þar sem vörubílar koma við sögu en þau eru alvarlegri. Ef það verða slys þar sem vöruflutningabílar koma við sögu er miklu meiri tíðni þar sem meiðsli á fólki eru alvarleg eða banaslys verða. Þetta kostar samfélagið mjög mikið í þessari auknu slysahættu. Í frumvarpinu eru lagðar til breytingar á þann hátt að flutningafyrirtæki verði að sundurgreina hvern kostnaðarlið fyrir sig og að ekki verði heimilt að gefa eingöngu upp eitt heildarverð. Einnig eru lagðar til breytingar er varða afslátt á flutningsgjaldi, þ.e. að óheimilt verði að binda veittan afslátt við heildarflutning, svokallaða framhaldsfrakt. Má til að mynda nefna dæmi um vöru sem sótt er í fyrirtæki í Reykjavík, komið fyrir í flutningabíl og flutt til Akureyrar. Þar er varan færð yfir í annan bíl sem flytur hana svo til Húsavíkur. Flytjandinn veitir viðskiptavininum afslátt á grundvelli þess að um heildarflutning er að ræða sem veikir stöðu annarra flytjenda sem gætu mögulega boðið lægra verð á flutningi vörunnar frá Akureyri til Reykjavíkur. Á grundvelli afsláttarkjaranna velur viðskiptavinurinn hins vegar þann flytjanda sem bindur afsláttinn við heildarflutning. Annað stórt atriði í þessu er sá kostnaður sem ég var að tala um áðan sem var velt yfir á samfélagið án umræðu og felst í auknum kostnaði við viðhald vega. Í svari innanríkisráðherra við fyrirspurn um umferðarslys og vöruflutninga sem ég vísaði til áðan kemur fram að þungaumferð er talin vera um 8% af heildarumferð í vegakerfi landsins. Fjárveiting til viðhalds vega árið 2011 er 4.679 milljónir og gróflega má áætla að rekja megi rúmlega helming af þeim kostnaði til vöruflutningabifreiða en tvo þriðju ef horft er til allrar þungaumferðar. Í skýrslunni Mat á hagkvæmni strandflutninga á Íslandi sem þáverandi samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneyti lét vinna og var birt í maí 2010 eru ýmsir kostir strandflutninga tíundaðir, m.a. þessir, með leyfi forseta: „3. Strandsiglingar eru álitlegur kostur miðað við forsendur skýrslunnar. Nægjanlegt flutningsmagn virðist vera til staðar, talsverður áhugi er fyrir hendi meðal flutningskaupenda og hægt er að bjóða flutningsgjöld sem eru samkeppnishæf við landflutninga. 4. Strandsiglingar henta „þolinmóðum“ vörum ágætlega (byggingarvörur, iðnaðarvörur, hráefni, fiskafurðir, vörur sem bíða útflutnings o.þ.h.). Aðrar vörur (dagvara, rekstrarvörur, ferskvara o.þ.h.) munu ávallt krefjast þess hraða og sveigjanleika í flutningum sem landflutningar bjóða.“ Ríkið verður af nokkrum tekjum af umferð flutningabíla ef strandflutningar fara í gang. Gera má ráð fyrir að ef 8 þús. ferðir færist yfir á sjó og meðalferð, sem er um 400 kílómetrar, minnki akstur sem nemur um 3,2 milljónum kílómetra á ári. Miðað við 50 lítra eyðslu á 100 kílómetra og um 55 kr. í olíugjald af hverjum lítra tapar ríkið olíugjaldstekjum sem nemur um 88 millj. kr. á ári. Ef eyðslan er 63 lítrar á hverja 100 kílómetra tapar ríkið um 111 millj. kr. á ári. Slit á vegum og viðhaldskostnaður vega minnkar hins vegar líklega um 100–200 millj. kr. á ári. Öryggi almennings á vegum eykst væntanlega vegna minni aksturs stórra bíla sem nemur um 3,2 milljónum kílómetra á ári. Svifryksmengun á vegsvæðum minnkar einnig. Stjórnvöld víða um heim vinna að því að færa flutninga af vegum yfir á sjó, fljótabáta og járnbrautir. Bent hefur verið á að raunverulegur samfélagslegur kostnaður við landflutninga sé oft vanmetinn hvað varðar slit á vegum, slysahættu, mengun og önnur umhverfisáhrif. Rannsóknir sýna að slit vega vegna aksturs eins fullhlaðins vöruflutningabíls sé sambærilegur við akstur um 9 þús. einkabíla. Líklegt er að stjórnvöld muni í framtíðinni krefjast þess að þessi kostnaður komi fram í flutningsgjöldum. Gera má ráð fyrir að ef strandsiglingar hefjist og flutningsmagn flytjist af vegum á sjó muni flutningsgjöld í landflutningum hækka með minnkandi magni og minni stærðarhagkvæmni. Að mati okkar flutningsmanna á það ekki að vera kostur fyrir fyrirtæki að velta rekstrarkostnaði yfir á skattgreiðendur en það virðist einmitt hafa gerst þegar flutningar voru færðir af sjó upp á land. Mikill viðbótarkostnaður er við viðhald á vegum landsins vegna vöru- og þungaflutninga umfram það sem innheimtist í gegnum olíugjald enda tekur það ekki mið af mismunandi slitnotkun bifreiða. Það að flutningsaðilar geti velt stórum hluta af heildarkostnaði við flutninga yfir á skattgreiðendur leiðir til of mikilla þungaflutninga á vegum í samanburði við aðra flutningsmöguleika og að þeir samgönguhættir sem eru þjóðhagslega hagkvæmastir ná ekki að þróast. Mikilvægt er að gegnsæi ríki í öllum niðurgreiðslum, en sterk rök eru fyrir því að flutningskostnaður sé niðurgreiddur vegna byggðasjónarmiða. Ég vísa í fylgiskjal hvað varðar öryggismálin því að þar eru töflur sem sýna vel slysatölur á þjóðvegunum bæði almennt og þar sem vöruflutningabílar koma við sögu. Hér erum við ekki að tala um að við ætlum að taka aftur upp árið 1975 þegar ferskvörur skorti víða um landið. Við erum bara að tala um að létta álagi af vegum með því að gera sjóflutninga aðlaðandi og raunhæfan kost fyrir þá sem flytja það sem kalla má þolinmóðar vörur. Að lokum vil ég vísa þessu máli til umhverfis- og samgöngunefndar.

Frú forseti. Þetta er afskaplega einfalt frumvarp í tveimur liðum og snýst eiginlega um að setja punkt á annan stað í setningu. Þetta snýst sem sagt um húsaleigubætur og rétt námsmanna til húsaleigubóta. Almenna reglan um húsaleigubætur er sú að fólk sem býr í herbergi með sameiginlegum aðgangi að eldhúsi og baðherbergi skuli ekki njóta húsaleigubóta. Árið 2001 var réttur til húsaleigubóta hins vegar rýmkaður og gerð sú undantekning að stúdentar, ef þeir byggju á heimavist eða á námsgörðum, skyldu fá húsaleigubætur þótt þeir deildu aðgangi að eldhúsi og baðherbergi. Hér er lagt til að færa punktinn þannig að þetta skilyrði sé fellt burt, að stúdentar þurfi að leigja á heimavist eða námsgörðum til að fá húsaleigubætur. Sem sagt, hér er lagt til að skilyrðið verði rýmkað þannig að ef stúdentar leigja saman á almennum markaði en ekki bara á námsgörðum og deila saman herbergi og/eða eldhúsi geti þeir fengið húsaleigubætur. Ástæðan fyrir því að þetta er lagt til er einfaldlega sú að ekki er nógu mikið af námsgörðum í boði. Það eru margar ástæður fyrir því, m.a. vegna átaksverkefna af hálfu ríkisstjórnarinnar í námi á háskólastigi og vegna ástandsins í þjóðfélaginu. Síðast þegar ég vissi voru um það bil 600 manns á biðlista eftir námsgörðum. Sem betur fer eru nú hafnar framkvæmdir við byggingu á námsgörðum en meðan ástandið er svona verðum við einhvern veginn að koma til móts við námsmenn. Planið er auðvitað að koma til móts við þörf á námsgörðum með því að byggja námsgarða en eitthvað þurfum við að gera til að koma til móts við það að ekki er nóg af þeim núna. Fólk af landsbyggðinni til dæmis þarf að bíða núna í að ég held upp undir átta mánuði eftir því að fá herbergi á námsgörðum. Hins vegar er dálítið framboð af stórum íbúðum til dæmis í miðborginni og námsmenn hafa tekið upp á því að leigja saman og hefur athygli mín alla vega verið vakin á því að þá fá þeir ekki allir, ef þeir deila herbergi og eldhúsi, húsaleigubætur en mundu gera það á námsgörðum. Ég held að við verðum að gera þetta einfaldlega vegna þess að þetta er það minnsta sem við getum gert til að mæta því bagalega ástandi að hundruð stúdenta eru á biðlista og leiguverð er mjög hátt núna og ekki mikið framboð af hentugu litlu húsnæði fyrir stúdenta. Hér þarf auðvitað að hafa mjög ríkt samráð við fulltrúa sveitarfélaga, útgreiðsla húsaleigubóta er á forræði þeirra. Þetta kostar vafalítið peninga en eins og ég segi í greinargerð með frumvarpinu verður kannski að fara varlega í að tala um kostnaðarauka í þessu vegna þess að ef þessir stúdentar væru ekki á biðlista heldur á námsgörðum mundu þeir náttúrlega hljóta húsaleigubætur. Það getur varla verið markmiðið að hafa þessa stúdenta á biðlista og á almennum leigumarkaði, það hlýtur að vera markmiðið að byggja námsgarða og þeir fái þá húsaleigubætur. Því er svolítið vafasamt að tala um kostnaðarauka ef við ákveðum að fara í það að reyna að brúa þetta millibilsástand þangað til framboð af námsgörðum verður nægt. Ég held að það sé það minnsta sem við getum gert að færa þennan punkt í lagafrumvarpinu. Við getum þess vegna haft það tímabundið að binda skilyrðið við greiðslu húsaleigubóta til námsmanna ef þeir deila húsnæði en ekki við það að þeir þurfi endilega að búa á námsgörðum vegna þess að svo vill til að ekki er til nógu mikið af námsgörðum. Ég legg svo til að þessu máli verði vísað til hv. velferðarnefndar.

Virðulegi forseti. Aðeins örfá orð til viðbótar við það sem kom fram í máli framsögumanns, hv. þm. Guðmundar Steingrímssonar. Staðan er mjög sérstök á húsnæðismarkaðnum í dag og sem dæmi má nefna að þinglýstum húsaleigusamningum hefur fjölgað, þeir hafa tvöfaldast á ári undanfarin þrjú til fjögur ár. Á síðasta ári var vel yfir 6 þúsund húsaleigusamningum þinglýst í landinu en á sama tíma var rétt um 3 þúsund eignasamningum þinglýst. Þetta lýsir sér auðvitað í því að mikill skortur er á leiguhúsnæði og það finnst kannski sumum sérkennilegt miðað við alla þá umræðu sem gengur út á það að hér sé yfirdrifið nóg af húsnæði. Vissulega er til ónotað húsnæði en það er mikill skortur á leiguhúsnæði vegna þess að það er ásókn í slíkt húsnæði. Á sama tíma stöndum við frammi fyrir því að það er mikil mismunun í gangi gagnvart fólki eftir því hvort það leigir húsnæði eða er að reyna að eignast húsnæði hvaða stuðning það fær frá hinu opinbera varðandi bætur. Húsaleigubætur eru um 4 milljarðar á ári en það er rétt innan við helmingur allra þeirra sem eru í leiguhúsnæði sem eiga rétt á slíkum bótum. Vaxtabætur með sérstöku vaxtaviðbótarframlagi eru núna hins vegar um 15–16 milljarðar þannig að það eru tæpir 20 milljarðar inni í kerfinu í dag. Ég nefni þetta með vísan til þeirrar tillögu sem ég tek heils hugar undir að tekin verði til afgreiðslu hér og fari til yfirferðar í velferðarnefnd. Það er verið að fara heildstætt yfir þessi mál, það eru vinnuhópar starfandi á vegum velferðarráðherra við að fara yfir mótun nýrrar húsnæðisstefnu. Þar er sérstaklega tekið á húsnæðisbótamálum, þ.e. að sameina vaxtabætur og húsaleigubætur í einu sameiginlegu húsnæðisbótakerfi. Stefnt er að því að leggja fram slíka tillögu fyrir vordaga þannig að slíkt fyrirkomulag yrði komið á eigi síðar en um næstu áramót. Málefni námsmanna eru einn þátturinn í þeirri yfirferð sérstaklega, vegna þess að gilt hafa ákveðnar reglur um húsaleigubætur í þeim efnum eins og framsögumaður kom inn á. Það er skökk staða í þessu máli í dag einmitt vegna þess hvernig ástandið er á húsnæðismarkaðnum og brýnt er að reyna að leysa úr þeim málum, jafnvel þó að það sé til bráðabirgða, þar til nýmótuð framtíðarstefna um húsnæðisbætur tekur gildi.

Frú forseti. Þetta er varla andsvar heldur bara árétting. Ég greini einmitt frá því í greinargerð með frumvarpinu að taka þurfi tillit til þess sem hv. þm. Lúðvík Geirsson kom inn á, að það sé náttúrlega verið að endurskoða allt húsnæðisbótakerfið. Ég lít því svo á, eins og ég fjallaði um í ræðunni, að við mundum vera að brúa ákveðið millibilsástand sem bæði lýsir sér í ástandi á húsnæðismarkaði og því að nýtt húsnæðisbótakerfi hefur ekki enn litið dagsins ljós en er um það bil að gera það.

Hæstv. forseti. Ég vil inna hæstv. forseta eftir því hvað hafi verið rætt á fundi forsætisnefndar sem mér skilst að hafi staðið yfir núna síðasta hálftímann. Eftir því sem mér skilst var óskað eftir þeim fundi meðal annars vegna bréfs sem borist hefði frá fyrrverandi formanni stjórnlagaráðs, Salvöru Nordal, þar sem hún lýsir því að hún muni ekki komast til þess fjögurra daga fundar sem samþykkt var að efna til af meiri hluta þingsins í gær. Það er athyglisvert í þessu máli að Salvör greinir frá því að hún hafi gert formanni stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar grein fyrir þessu fyrr í vikunni, þ.e. áður en málið kom til lokaumræðu og atkvæðagreiðslu í þinginu, sem er sérkennilegt af því að ég held að þessar upplýsingar og aðrar upplýsingar um hugsanlegar fjarvistir annarra stjórnlagaráðsmanna hefðu getað skipt einhverju máli í þeirri umræðu sem fram fór og þeirri atkvæðagreiðslu sem átti sér stað hér í gær. Það er því nokkuð sérstakt að upplýsingar sem lágu fyrir á þeim tímapunkti hafi ekki 

Herra forseti. Ég held að það færi vel á því að forseti gerði athugasemd við formann nefndarinnar sem fjallað hefur um málið, að þessar upplýsingar skuli ekki hafa komið fram, að formaður stjórnlagaráðs skuli hafa tjáð formanni nefndarinnar með þetta miklum fyrirvara að viðkomandi aðili gæti ekki komið til þessara starfa. Við bentum á það, meðal annars þingmenn Sjálfstæðisflokksins, að því formi sem væri á því fyrirkomulagi að senda málið með þessum hætti til stjórnlagaráðs væri ábótavant. Fyrir lá að stjórnlagaráðið hafði lokið störfum sínum og það hefði þurft að standa að málum af miklu meiri formfestu eins og þessu máli er samboðið. Ég verð að segja, herra forseti, að gefnu tilefni 

Virðulegur forseti. Mig langar að beina þeim tilmælum til forseta að það bréf verði skoðað frekar sem barst forsætisnefnd 22. febrúar frá fyrrverandi formanni stjórnlagaráðs þar sem sú þingsályktunartillaga sem samþykkt var frá Alþingi er tekin fyrir. Formaður stjórnlagaráðs gerir verulegar athugasemdir við það ferli sem verið er að setja í gang og telur að þar muni ekki verða hægt að hafa eins vönduð vinnubrögð og þingsályktunin kallar eftir vegna þess stutta tíma gefinn er. Mig langar að biðja hæstv. forseta um að sjá til þess að umræða um þetta ferli almennt verði tekin upp að nýju, þá geta þingmenn hugsanlega velt því fyrir sér hvort þeir óska eftir því að þingsályktunin verði kölluð til baka.

Herra forseti. Það er nýbreytni á Alþingi, sem við kynntumst fyrir jól, að Sjálfstæðisflokkurinn vill taka aftur samþykktir Alþingis, nú þingsályktun frá í gær sem samþykkt var með 30 atkvæðum að lokum. Mér finnst sá málatilbúnaður með ólíkindum sem hér er hafður uppi. Á fundi forsætisnefndar, sem haldinn var meðal annars í tilefni bréfs Salvarar Nordal og var nú rétt að ljúka, var upplýst hvernig samráð hefur verið haft við forustuna í stjórnlagaráði, þar á meðal formann, varaformann og formenn nefnda, um undirbúning að því samráði sem nú skal fara af stað samkvæmt þingsályktunartillögunni frá í gær. Auðvitað kemur til greina að breyta þessari dagsetningu ef það hentar 

Virðulegi forseti. Mikið ætla menn að velta sér upp úr þessu öllu saman. Haft hefur verið samráð og við hittum fulltrúa úr stjórnlagaráði og ræddum við þá um það hvernig við gætum haft við þau samráð. Þau töldu að þá þyrfti að kalla saman hópinn því að annars vissi ekki einn af öðrum og það gæti farið þannig að einhverjir sem hefðu sig meira í frammi en aðrir væru frekar til viðtals, þannig að þetta var ákveðið. Spurst var fyrir um hve langan tíma þyrfti til að kalla saman hópinn - ég er kannski ekki alltaf nógu formföst og orðaði það þannig: Erum við að tala um þrjár vikur eða þrjá mánuði? Fólk sagði: Þrjár vikur, auðvitað. Bréfið hefur ekki verið sent út og við getum auðveldlega haft fundinn á laugardag, sunnudag - ég held að Salvör Nordal segist koma heim 

Ég vil biðja hv. þingmenn að virða ræðutíma.

Virðulegur forseti. Ég er þeirrar skoðunar að það sé betra að kalla til baka á meðan tækifæri gefst, hvort heldur það er þingsályktun, eins og formaður Sjálfstæðisflokksins gerði í landsdómsmálinu, eða hugsanlega þessi þingsályktun, til að fara betur yfir ferli eða hætta við það verkefni sem fyrirhugað er, í stað þess að fá yfir sig hæstaréttardóma vegna ömurlegra lagasetninga á Alþingi. 

Hæstv. forseti. Ég vil ræða um fundarstjórn forseta varðandi það að setja á dagskrá á þriðjudaginn að ljúka þingsályktunartillögu um að kalla saman stjórnlagaráð á ný. Ég vek athygli á því sem verið hefur aðeins til umfjöllunar og var rætt á fundi forsætisnefndar áðan, að formaður stjórnlagaráðs telur að ýmsir ágallar séu á því og það sé í raun ekki stjórnlagaráðið í heild sinni sem sé kallað til verksins heldur komi þar að einstakir stjórnlagaráðsmenn. Þá veltir maður fyrir sér hvort réttar forsendur hafi verið gefnar fyrir umræðunni á þriðjudaginn, hvort ekki hefði verið eðlilegra að upplýsa þingið og þingmenn og forseta þingsins um stöðu mála, hvort það sé virkilega þannig að við fyrirhugaðar breytingar á stjórnarskrá lýðveldisins sé kappið svo mikið að það beri menn svo mikið 

Hæstv. forseti. Ég held að það sem komið hefur fram í þessu efni bara í dag muni undirstrika enn frekar hversu óljóst það ferli er sem samþykkt var af meiri hluta þingsins í gær að fara í. Jafnvel næstu skref eru mjög óljós, jafnvel það sem á að gerast á næstu dögum og næstu kannski tveim vikum er enn þá mjög óljóst. Í ljósi þess verður maður að líta svo á að málið hafi ekki verið tilbúið til afgreiðslu í þinginu í gær eða í fyrradag.

Forseti. Mig langar aðeins að ræða um hvað ályktun frá Alþingi þýðir. Ályktun frá Alþingi er ekkert ofan á brauð, hún er eitthvað sem á að standa. Við höfum ályktað um ýmsa hluti á Alþingi í gegnum tíðina sem hafa bara gleymst í einhverjum ráðuneytum. Nú erum við að reyna að taka okkur á. Í nýjum þingsköpum eru til dæmis ákvæði um að forsætisráðherra skili stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd og þinginu skýrslu um hvernig gengur að framfylgja ályktunum. Ég hafna því alfarið að hringlað verði með ályktanir Alþingis með þessum hætti. Við höfum aðeins rætt bréf frá fyrrverandi formanni stjórnlagaráðs. Þar er ýmislegt sem kemur mér á óvart vegna þess að við, vinnuhópur í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, áttum mjög góðan fund með fulltrúum stjórnlagaráðs, meðal annars Salvöru Nordal, þar sem rík áhersla var lögð á að ráðið yrði kallað formlega saman þannig að allir ráðsmenn hefðu 

Virðulegi forseti. Það er nákvæmlega ekki neitt óljóst í þessu máli. Það sem ruglar menn kannski í ríminu er að hér er allt uppi á borðum, hér hefur verið nákvæmlega skýrt frá því hvað við erum að gera. Það kemur fram í þingsályktunartillögunni og það var samþykkt hér í gær. Það er líka alveg ljóst að bréfið til fulltrúanna er ekki farið og ef þingmenn líta svo á að það sé betra að byrja ekki 8. heldur 10. getum við alveg athugað það. Það er hárrétt að við töluðum saman, við formaður stjórnlagaráðsins. Í því samtali kom ekki fram að hún teldi að varna ætti því að ráðið kæmi saman akkúrat þessa daga. Formaður ráðsins verður á landinu tvo seinni dagana sem áætlað er að funda um málið. Þetta er því bara stormur í vatnsglasi, bara af því að 

Herra forseti. Í fyrsta lagi hvað varðar tímann hef ég varað við því að sá tími sem líður frá því að stjórnlagaráðið hefur skilað tillögum sínum til þingsins er of skammur tími fyrir þingið til að ganga frá málinu formlega, til að leggja það fram, til að eiga samráð í landkjörstjórn o.s.frv. Það er einn þáttur málsins. Annað varðar einmitt það sem fram kom í máli hv. þm. Margrétar Tryggvadóttur, þá ósk að stjórnlagaráð væri kallað saman með formlegum hætti. Ég hef bent á að það skorti mjög upp á alla formgeringu í því máli. Annaðhvort hefði þurft að endurkjósa þessa einstaklinga eða að gefa út eitthvert skipunarbréf og standa að þessu með miklu formfastari hætti því að fyrir liggur jú að stjórnlagaráð hefur lokið störfum sínum. Það er ekki upp á það bjóðandi að farið sé af stað með þessum hætti, með þessari óvissu meðal annars um hversu margir 

Það er engin óvissa.

Óvissan er mikil, eins og fram hefur komið, 

Hæstv. forseti. Ég ætla aðeins að blanda mér í umræðuna um fundarstjórn forseta vegna þess fundar sem haldinn var í forsætisnefnd í morgun og þeirra upplýsinga sem hafa borist, bæði í gær og í dag, varðandi afstöðu fyrrverandi stjórnlagaráðsmanna til þess sem hér er verið að gera. Mér þykir leitt að sjá með hve léttvægum hætti ýmsir þingmenn taka á þessum athugasemdum. Við erum að tala um sjálfa stjórnarskrána og hljótum að ætla að vanda til verka. Allt uppi á borðum, fullyrðir formaður nefndarinnar. Hvað er ekki uppi á borðum? Ég veit ekki enn um hvað á að ræða á þessum fundum stjórnlagaráðs. Það er til dæmis ekki uppi á borði. Þetta þykir mér ekki við hæfi og ég spyr forseta: Hver er það sem á að hafa eftirlit með eftirlitinu, þ.e. eftirlit með því að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd vandi til verka?

Herra forseti. Ég kem hingað upp aftur til að ræða um þetta mál á grunni formsins og beini því til forseta hvort eðlilegt sé að taka umræðuna frá því á þriðjudaginn upp á nýtt eða taka nýja ákvörðun um það mál. Mér finnst með ólíkindum að heyra þingmenn sem bera þetta mál hraðast fram halda því fram að það snúist um einhverja daga, hvort stjórnlagaráðið sé kallað saman eður ei. Herra forseti. Þetta snýst auðvitað um formið. Hvaða hóp er verið að kalla saman? Hóp fólks sem var skipað í stjórnlagaráð? Er það stjórnlagaráðið sjálft eða eru það bara þeir einstaklingar sem þar sitja? Um hvað á að fjalla? Hver á niðurstaðan að verða? Ég vil endurskoða stjórnarskrána og gera á henni ákveðnar breytingar en mér finnst vinnubrögðin vera þess eðlis að fólk haldi að verið sé að breyta reglugerð um kattahald.

Herra forseti. Sjálfstæðisflokkurinn var á móti kosningum til stjórnlagaþings, var á móti stjórnlagaráðinu, var á móti því að Alþingi fjallaði um tillögur stjórnlagaráðs, var á móti því að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hefði samráð við stjórnlagaráð og er á móti því að leggja málið fyrir þjóðina í þjóðaratkvæðagreiðslu í sumar. Tekist var á um þetta á þriðjudaginn var í löngum umræðum og svo voru greidd atkvæði í gær. Sjálfstæðisflokkurinn í heilu lagi og hluti Framsóknarflokksins lenti í minni hluta. Alþingi Íslendinga hefur talað í þessu máli og gert ályktun og forseti þingsins fullvissaði okkur í forsætisnefnd um það áðan að ekki stæði annað til en að fylgja henni og þegar væri hafinn markviss undirbúningur að því að boða stjórnlagaráð til fundar í samræmi við ályktunina. 

Virðulegi forseti. Það er með ólíkindum að hlusta á fulltrúa Sjálfstæðis- og Framsóknarflokks tjá sig um þetta mál því að þeir eru búnir að snúast í hálfhring frá því í umræðunni í gær. Þá var það alveg ómögulegt yfir höfuð að vera að kalla stjórnlagaráð saman, hvers lags vitleysa það væri; og greinilegt að menn höfðu engan áhuga á samráði né samvinnu um þetta stóra mál. Nú snýst málið um allt annað, að ekki sé nógu vel staðið að samráðinu og samráðið eigi að vera einhvern veginn öðruvísi og eftir óskum eins eða annars. Það liggur alveg skýrt fyrir í þessu máli að formlega var óskað eftir því að umboð til stjórnlagaráðsins yrði afgreitt af þinginu til að verða við framkomnum óskum stjórnlagaráðs frá því í fyrrahaust. Það er stjórnlagaráðs að fara síðan yfir málið og það er ekki verið að setja þeim skilyrði um eitt eða neitt. Þau munu fá fullt frelsi til að fara yfir þær ábendingar og athugasemdir sem hafa komið fram í umræðunni í allan vetur. 

Virðulegur forseti. Það kemur sífellt betur í ljós, það sem varað hefur verið við í þessu máli, þ.e. hversu illa er á því haldið. Um það snýst þetta, vinnulagið. Þó að þeir sem mælt hafa fyrir þessu og rekið þetta áfram geri mönnum upp alls konar skoðanir varðandi stjórnarskrána og hvað þeim gangi til þá hefur þetta gengið út á það að reyna að benda á þá stórkostlegu galla sem eru á málsmeðferðinni og eru að koma sífellt betur í ljós og nú síðast í bréfi frá formanni stjórnlagaráðs. Hvað gera menn þá í stað þess að sætta sig við það sem búið er að útskýra fyrir þeim margoft? Þá er farið að gera lítið úr formanni stjórnlagaráðsins sem menn hafa þó verið að hefja upp til skýjanna fram að þess.  
             Hæstv. utanríkisráðherra lýsti frumvarpi sem ríkisstjórnin lagði fram um daginn sem bílslysi. Hér er ég dálítið hræddur um að við séum að horfa upp á stórt lestarslys vegna þess að þó að hjólin séu byrjuð að detta undan lestinni þá gefa menn bara í 

Forseti. Ég tel að mér sé skylt að greina frá því, vegna þeirra orða sem hér hafa fallið um að það liggi ekkert fyrir um hvað fjalla eigi á þessum fundi, að það hefur oftar en einu sinni verið rætt á fundum stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Síðast í morgun var lagður fram bréflega listi yfir þau mál og fulltrúum minni hlutans í þeirri nefnd boðið enn og aftur að bæta við þann lista ef það væri eitthvað sem þeir vildu að stjórnlagaráð skoðaði betur. Fulltrúarnir í minni hluta geta ekki talað um þetta plagg án þess að tala um pappírstætara í leiðinni eða þá þeir vilji gera athugasemd við hverja einustu grein en þeir hafa ekki lagt það fram skriflega.

Frú forseti. Enn einu sinni eru þingmenn Sjálfstæðisflokks og nokkrir þingmenn Framsóknarflokks að tala niður Alþingi og nýja stjórnarskrá. Hér talaði áðan hv. þm. Unnur Brá Konráðsdóttir, sem í umræðunum í gær um atkvæðagreiðsluna vísaði í grein eftir stjórnlagaráðsmann Pawel Bartoszek - ég bið hann afsökunar ef ég ber nafnið hans rangt fram. Afstaða hans til stjórnlagaráðsins byggist öll á misskilningi. Hann virðist hvorki hafa hugmynd um hvert hlutverk Alþingis í ritun stjórnarskrár er né hvert hlutverk stjórnlagaráðs í málinu hefur verið. Þó samþykkti hann bréf þar sem ákveðið var að stjórnlagaráð kæmi að málinu aftur. Hv. þm. Unnur Brá Konráðsdóttir er lögfræðingur og ég spyr: Veit hún sjálf ekki hvert hlutverk Alþingis er í meðferð stjórnarskrár þegar hún tekur undir slíkan málflutning? Svo er verið að ræða einhverjar dagsetningar sem hafa hvergi verið meitlaðar í stein. 

Herra forseti. Þetta er alveg forkostuleg umræða sem hér fer fram. Alþingi tók ákvörðun í gær, í atkvæðagreiðslu um tillögu til þingsályktunar sem hér hefur verið til umfjöllunar á vettvangi stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, og ákvað að setja stjórnarskrárendurskoðunarmálið í tiltekinn farveg. Eftir þeirri ályktun Alþingis hlýtur að verða farið og ég trúi ekki öðru en þingmenn úr stjórnarandstöðuflokkum, sem ýmist greiddu atkvæði gegn tillögunni eða sátu hjá, vilji samt sem áður að farið verði eftir ályktun Alþingis. Hvað eru þeir að boða hér? Þeir eru að gera það að sérstöku umræðuefni að illa sé staðið að málinu. Hvers vegna? Af því að það á að hafa meira og víðtækara samráð en kannski ella með því að kalla þá sem unnu drög að stjórnarskránni til samráðs á nýjan leik, leggja fyrir þá nokkur álitamál og spurningar. Stjórnarandstöðunni hefur verið boðið að leggja inn í það púkk, hún ætlar kannski ekki að þiggja það,  Þessi umræða er algerlega forkostuleg, herra forseti. Við eigum að sjálfsögðu að halda okkur við þá ályktun sem Alþingi samþykkti og vinna áfram að 

Hæstv. forseti. Það bréf sem okkur í forsætisnefnd barst frá fyrrverandi formanni stjórnlagaráðs er tilefni þeirra athugasemda sem gerðar eru undir þessum lið af minni hálfu að minnsta kosti, og ég ætla mér ekki að tala fyrir alla. Eitthvað af þeim athugasemdum virðist mér af lestri bréfsins hafa legið fyrir fyrir fram, að minnsta kosti til formanns stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Mér voru þær hvorki ljósar né afstaða formannsins og það eru slæleg vinnubrögð. Ég mun alltaf tala í þessum ræðustól gegn slælegum vinnubrögðum. Ég mun alltaf verja stjórnarskrána, mér ber að gera það og öllum þeim sem starfa á þessum vinnustað. Listi yfir þau verkefni og þær spurningar sem bera á undir stjórnlagaráð lágu ekki fyrir þegar mér var gert að taka ákvörðun í gær. Það eru ekki góð vinnubrögð að mínu mati. Það á allt að liggja uppi á borðum. Það er einfaldlega ekki staðan.  
            

Ég vil biðja um hljóð í þingsal, að þingmenn gefi þeim sem er í ræðustól möguleika á því að flytja mál sitt.

Hafi virðulegur forseti verið í vafa þá hefur hann séð, við þessa umræðu um fundarstjórn forseta, í hverju vandinn liggur. Í stað þess að menn fáist til að ræða um vinnulagið við breytingar á stjórnarskránni og þá galla sem eru á henni, og beina því þá til hæstv. forseta hvernig helst megi bæta úr því, þá er farið í það enn og aftur að gera mönnum upp skoðanir og ekki bara það heldur koma menn eins og hv. þm. Þór Saari og bara skálda upp hvað menn hafa verið að segja í ræðum um málið. Þetta er náttúrlega í samræmi við málflutninginn, röksemdafærsluna, hjá stjórnarliðum í þessu máli, snýst ekkert um stjórnarskrána eða vönduð vinnubrögð, snýst bara um pólitíska leiki. Og ef menn hafa ekki efnivið í það þá bara gera þeir mönnum upp skoðanir og skálda hvað þeir hafa sagt í ræðustól. Þetta mál er komið aftur inn til þingsins, löngu eftir að allir frestir voru liðnir sem gert var ráð fyrir, í framhaldi af leynifundum Hreyfingarinnar með ríkisstjórninni.

Herra forseti. Ég leyfi mér að benda hv. formanni Framsóknarflokksins á að við erum að fylgja eftir stefnuskrá Hreyfingarinnar sem er rúmlega þriggja ára gömul varðandi stjórnarskrána og það er annað en hann og þrír þingmenn úr hans flokki gerðu í umræðunum á þriðjudag þar sem þeir töluðu þvert gegn ályktunum flokksins og kröfu þeirra í ríkisstjórnarsamstarfi. Ég bið hv. formann Framsóknarflokksins að hlusta á sína eigin ræðu, sem hann flutti á þriðjudaginn, því að hún var með slíkum ólíkindum að það var ótrúlegt að hlusta á, þar sem fasistar og kommúnistar voru lagðir að jöfnu við þá sem vildu nýja stjórnarskrá á Íslandi. Það er ömurlegt að hlusta á þennan málflutning og menn verða einfaldlega að viðurkenna það og sætta sig við það að þeir eru í minni hluta í þessu máli. Þrír þingmanna Framsóknarflokksins töluðu gegn málinu. Þeir eru eitthvað fleiri enn þá í þinginu þannig að greinilega er það minni hluti þingflokksins sem virðist vera á móti þessu máli. Því háværari eru þeir en því málefnalausari eru umræður þeirra líka. Umræðan er algerlega búin að vera úti á túni eins og kom skýrt fram í ræðu formannsins á þriðjudag.

Virðulegi forseti. Ég veit ekki hvort ég er að brjóta af mér að nota þennan lið til að leiðrétta það sem rangt er farið með hér. Hv. þm. Þór Saari segir hreinlega ósatt úr þessum stól, að verið sé að fara á svig við eitthvað sem Framsóknarflokkurinn hafi samþykkt á flokksþingi. Það ferli sem er í gangi á ekkert skylt við það sem Framsóknarflokkurinn samþykkti á flokksþingi sínu árið 2009, ekki neitt. Þar var samþykkt að efna til stjórnlagaþings. Við það stóðum við flest, að greiða atkvæði með því. Það á ekkert skylt við það sem hér er í gangi. Ef þetta klúðrast, svo að ég segi það nú einu sinni enn, sem ég held að muni því miður gerast, herra forseti, þá er það á ábyrgð þeirra sem keyra þetta mál áfram.

Virðulegi forseti. Ég mótmæli og segi það hátt og skýrt að ég hef ekki gert lítið úr formanni stjórnlagaráðs, Salvöru Nordal, eða hennar störfum - alls ekki. Ég neita því að slíkt sé sagt um mig í ræðustól Alþingis og vona að það verði skýrt skráð í þingskjöl að það hef ég ekki gert, enda ber ég mikla virðingu fyrir henni eins og reyndar flestu öðru fólki, ólíkt því sem virðist tíðkast um þingmenn almennt í þessum sal.

Forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um endurskoðun á lagaumhverfi er varðar uppkaup á landi. Tillagan hljóðar svo: Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að láta endurskoða lög og reglugerðir er varða uppkaup á bújörðum og öðru nytjalandi, svo og óbyggðum. Markmið með endurskoðuninni verði meðal annars: a. að setja skýrar reglur sem miði að því að koma í veg fyrir uppkaup erlendra aðila, sem ekki hafa hér lögheimili og fasta búsetu, á landi; b. að huga að almennum viðmiðum, svo sem landstærð, nýtingu landgæða og fjölda landareigna, sem heimilt er að sé á hendi eins og sama aðila; c. að horfa til umhverfissjónarmiða og ákvæða um almannarétt í allri lagaumgjörð og taka þar meðal annars mið af sérstökum aðstæðum varðandi landbúnaðarland, óbyggðir og náttúruauðlindir (svo sem vatn og jarðhita); d. að tryggja samræmi í réttarheimildum. Með þessari þingsályktunartillögu fylgir mjög ítarleg kaflaskipt greinargerð þar sem í fyrsta lagi er farið yfir ýmsar almennar athugasemdir er þetta varðar. Í öðru lagi er svo tekin fyrir og rakin staða og þróun laga og reglna hérlendis og í þriðja lagi er farið aðeins yfir norska og danska löggjöf í þessum efnum, en Norðmenn og Danir hafa innan EES-samningsins og -svæðisins sett mun ítarlegri reglur hvað þetta varðar en við og væri vert að fara yfir þær. Almennt er litið svo á að fjögur grundvallaratriði séu nauðsynlegar forsendur fyrir tilvist ríkis, þ.e. fólk, land, lögbundið skipulag og stjórnarfarslegt sjálfstæði. Fátt í mannkynssögunni hefur verið uppspretta jafnharðra deilna og átaka en einmitt spurningin um það hver eigi land og hver fái notið hlunninda lands. Eignarhald á landi varðar þannig samfélagslega hagsmuni sérhvers ríkis og íbúa þess. Yfirráð yfir landi eru snar þáttur í fullveldi ríkja og ein brýnasta spurning mannkyns snýst nú sem fyrr um það hver fái notið landgæða og auðlinda jarðar og með hvaða hætti. Það ætti því ekki að koma á óvart að flest ríki setja sér lög og reglur sem takmarka á ýmsan hátt aðilaskipti að fasteignum, ekki síst landbúnaðarlandi. Þessar reglur miða meðal annars að því að tryggja að ríkisvaldið hafi með einhverju móti stjórn á viðskiptum með land og yfirsýn yfir eignarhald á því. Víða er lögð áhersla á að halda eignarhaldi á landi og auðlindum í almannaeign, en stjórnvöld ríkja þar sem einkaeignarréttur á landi er í hávegum hafður eru mörg hver meðvituð um mikilvægi þess að halda eignarhaldi á landi í höndum eigin þegna. Inn í þessar umræður hafa blandast vangaveltur af stjórnmálalegum toga sem tengjast áhrifum auðmanna, alþjóðlegra auðhringja og erlendra ríkja í gegnum eignarhald á landi og auðlindum. Slík umræða samtvinnast að sjálfsögðu áhyggjum manna af þverrandi auðlindum jarðar, ekki síst vegna mikilvægis þeirrar auðlindar sem kemur til með að verða einna dýrmætust í framtíðinni, þ.e. vatnsins. Á alþjóðavísu hefur það einnig æ betur verið staðfest hvílík verðmæti felast í eignarhaldi á jarðnæði og landi, burt séð frá þeim auðlindum öðrum sem slíku landi fylgja. Í því sambandi má til að mynda nefna gott ræktar- og landbúnaðarland sem er víða orðið af skornum skammti og verður æ verðmætara. Tiltölulega lítil almenn umræða hefur farið fram hérlendis um þessi efni og mörgum spurningum er því enn ósvarað. Þær snúa ekki einungis að því hvernig varðveita skuli hér landbúnaðarland til frambúðar í heimi sem horfir fram á að þurfa að fæða milljarða manna við erfið skilyrði. Þær spurningar snúa einnig að því hvernig skuli til að mynda farið með öræfi landsins, víðerni, óbyggðir, landslag, náttúrufarsleg gæði og jarðsögulegar minjar og á hvaða forsendum land skuli metið. Þegar rætt er um framtíðarsýn fyrir land og þjóð í þessum efnum skiptir eignarhald á landi og auðlindum augljóslega sköpum. Samkvæmt íslenskri löggjöf helst eignarhald á landi í hendur við eignarhald á þeim auðlindum sem landareigninni fylgja. Í 3. gr. laga um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu, nr. 57/1998, er kveðið á um að eignarlandi fylgi eignarréttur að auðlindum í jörðu. Í 1. gr. þessara laga eru auðlindir skilgreindar og sagt að átt sé við hvers konar frumefni, efnasambönd og orku sem vinna má úr jörðu, hvort heldur er í föstu, fljótandi eða loftkenndu formi og án tillits til hitastigs sem þau kunna að finnast við. Þarna er átt við grunnvatn og öll gosefni og önnur steinefni, málma, málmblendinga og málmsteindir, kol, jarðolíu, jarðgas og önnur nýtanleg efni sem finnast kunna. Enda þótt skipulagsyfirvöld hafi í hendi sér að setja ýmsar takmarkanir á nýtingu auðlinda liggur í augum uppi að eignarréttur á landi hérlendis er mjög afgerandi og hefur í för með sér yfirgripsmikinn einkaeignarrétt á auðlindum. Í því samhengi þarf vart að fjölyrða um stöðu laga og reglna hérlendis þegar kemur að vatnsauðlindinni sérstaklega. Íslendingar búa enn við lagaumhverfi sem skilgreinir grunnvatn, þaðan sem meðal annars drykkjarvatn landsmanna er fengið, sem hluta af landareign. Það er skammsýni að líta á slíkt sem minni háttar mál eða sem spurningu um viljayfirlýsingu af hálfu hugsanlegra eigenda lands. Enn hefur ekki verið sett heildstæð löggjöf sem tekur til alls vatns, yfirborðsvatns jafnt sem grunnvatns, og sem breyti stefnunni í þessum efnum. Óhætt er hins vegar að fullyrða að til framtíðar litið sé þetta eitt mesta hagsmunamál komandi kynslóða hérlendis. Í þessu samhengi verður einnig að gæta að ýmsum öðrum þáttum er snúa að almannarétti. Samkvæmt lögum er hægt að tryggja aðgengi almennings að eignarlandi að einhverju leyti og það skiptir vissulega máli þegar um er að ræða eignarhald á náttúruperlum og víðernum landsins. Hitt er þó ljóst að það hefur reynst æ erfiðara í framkvæmd að tryggja óskoraðan rétt almennings til að fá að njóta náttúrugersema sem eru í skilgreindri einkaeign. Fullyrða má að réttur almennings hafi á ýmsan hátt verið fyrir borð borinn eftir að fyrirtæki og fjárfestar, sem ekki stunda búskap, fóru að kaupa upp jarðir í verulegum mæli. Gömlum þjóðleiðum og óræktuðu landi hefur verið lokað og girt hefur verið fyrir umferð vegfarenda á svæðum sem réttilega ætti að vera allra að fá að njóta. Einboðið er að halda gömlum leiðum opnum fyrir almenna vegfarendur og að bílvegir þeir sem haldið er við af opinberu fé standi öllum til boða. Full ástæða er til að hafa þetta í huga við endurskoðun laga og reglna í þessum efnum með almannarétt að leiðarljósi. Eins og ítarlega er gerð grein fyrir í þeirri greinargerð sem málinu fylgir í kafla II hefur þróun löggjafar hér á landi í seinni tíð verið í þá átt að aflétta hömlum á viðskiptum með fasteignir og afnema heimildir stjórnvalda til að hafa áhrif á aðilaskipti að þeim. Upp á síðkastið hefur verið gengið gegn þeirri meginforsendu sem frá upphafi fullveldis íslenska ríkisins var rauður þráður í umræðum um þessi mál - þeirri nálgun að vegna smæðar þjóðarinnar og víðfeðmis landsins væri þörf á strangari löggjöf í þessum efnum hérlendis en tíðkast víða erlendis. Hér hefur með ýmsum hætti verið opnað á heimildir sem önnur mun fjölmennari ríki setja skýrari skorður við. Ákveðin vatnaskil urðu augljóslega með aðild Íslands að EES-samningnum. Djúpur ágreiningur var einmitt á sínum tíma um þau ákvæði er sneru að kaupum á landi sérstaklega og kallað var eftir því að í þessum efnum yrðu settar skýrari skorður í samningsgerðinni. Athygli vekur að í kjölfarið virðist sem gengið hafi verið enn lengra í að opna á heimildir til landakaupa en skuldbindingar Íslands samkvæmt samningnum gera ráð fyrir. Samanburður við dönsk og norsk lög í III. kafla þessarar greinargerðar sýnir að íslensk löggjöf setur mun minni hömlur á aðilaskipti og ráðstöfun fasteigna en löggjöf þessara frændþjóða okkar. Að sjálfsögðu þarf að fara ítarlega yfir þetta við alla endurskoðun á þessum málum. Magma-málið afhjúpaði meðal annars óskýrleika laga um fjárfestingu erlendra aðila í atvinnurekstri að því er varðar heimildir aðila frá ríkjum utan EES til fjárfestinga í íslenskum orkufyrirtækjum og orkuauðlindum. Í skýrslu nefndar um orku- og auðlindamál að því er varðar Magma-málið er að finna greiningu á þeim hagsmunum sem tengdir eru eignarhaldi á orkuauðlindum og orkufyrirtækjum. Þar er til að mynda vikið að þeim efnahagslegu og pólitísku áhrifum sem bundin eru eignarhaldi á mikilvægum auðlindum og bent á þau vandamál sem leiða af smæð íslenska hagkerfisins í þessu sambandi. Fram kemur til að mynda að í stærri ríkjum kunni að vera nóg að setja ákvæði um forkaupsrétt eða heimildir til eignarnáms til að tryggja hagsmuni ríkis gagnvart erlendu eignarhaldi. Hér kunni mál hins vegar að þróast með þeim hætti að slík úrræði komi að litlu haldi ef verð og bótagreiðslur reynist ríkinu ofviða þannig að það hafi ekki burði til að leysa til sín nauðsynleg réttindi. Þær röksemdir sem þarna koma fram eiga einnig við um kaup á stórum landsvæðum á Íslandi og undirstrika mikilvægi þess að löggjöf um þetta réttarsvið sé markviss og skýr. Slíku er því miður ekki til að dreifa. Þar með eykst hættan á að réttur og hagur almennings sé og verði fyrir borð borinn þegar kemur að aðgengi komandi kynslóða að eigin landi og auðlindum. Í ljósi nýliðinna atburða og mikils áhuga erlendra auðjöfra til að komast yfir bæði jarðnæði og auðlindir á Íslandi er brýnt að skerpa á allri sýn, löggjöf og reglum sem varða eignarhald á landi og auðlindum hérlendis. Stjórnvöld hafa þegar lýst því yfir að þau hyggist endurskoða lög um auðlindir í jörðu en á meðan engar niðurstöður liggja fyrir í þeim efnum er lagaumhverfið óbreytt. Í þessu samhengi hefur hins vegar farið mun minna fyrir umræðu um verðmæti lands í sjálfu sér og þeirri þróun sem þar hefur átt sér stað bæði heima og erlendis. Þær grunnforsendur sem ég vék að hér áðan og ávallt var lagt upp með, þ.e. að fámennu og víðfeðmu ríki væri nauðsynlegt að halda vel utan um uppkaup á landi og setja þröngar og skýrar reglur þar að lútandi, hafa ekki verið virtar. Spyrja má hvort sú þróun sé í reynd í takt við þjóðarviljann og hvort stórfelld landakaup af hálfu erlendra auðmanna, auðhringja eða jafnvel ríkja séu í sátt við fólkið í landinu. Það má að minnsta kosti fullyrða að þær stórvægilegu breytingar sem á undanförnum áratugum hafa verið gerðar á löggjöf og regluverki hérlendis í þessum efnum þarfnist mun ítarlegri, opnari og upplýstari umræðu en hingað til hefur farið fram svo að ljóst megi verða hvert beri að stefna. Eins og greinargerð málsins ber með sér hefur í reynd sárlega vantað upp á að þessi mál séu rædd í þaula og að dregin hafi verið upp sú stefna til framtíðar sem rétt þykir að fylgja. Þar hlýtur réttur komandi kynslóða að vega þyngst en ekki stundarhagsmunir. Við skoðun málsins ættu menn að geta sameinast um að setja skorður við meiri háttar uppkaupum á landi, jarðnæði og auðlindum hérlendis, ekki síst þar til alvörustefnumótun, opin umræða og heildarendurskoðun viðkomandi lagabálka hefur farið fram. Það er afar brýnt að gera það. Eins og ég hef sagt er í greinargerðinni ítarleg greining á sögu og þróun reglu- og lagaumhverfisins hérlendis sem og samanburður við lagaumhverfi í Noregi og Danmörku. Sá samanburður er mjög stuttur og þarfnast mun ítarlegri skoðunar og í framhaldinu er full ástæða til að fara í ítarlegri samanburð við önnur ríki í þessum efnum. Eins og ég kom inn á í máli mínu áðan eru ýmis ríki einmitt að endurskoða þessi mál hjá sér að fenginni reynslu. Tími minn er senn á þrotum en mig langar að segja eitt að lokum. Það er ekki endilega víst og reyndar alls ekki víst að allir séu sammála upplegginu í nákvæmlega þessu máli, hvað varðar uppkaup á jörðum, en ég held að það hljóti að vera til staðar ríkur vilji og staðfastur meiri hluti innan þingsins um hversu áríðandi það er að fara í endurskoðun á lagaumhverfinu hvað varðar uppkaup á landi, að skoða þessi mál í kjölinn í staðinn fyrir að þau æxlist einhvern veginn án þess að skýr stefnumótun til framtíðar liggi fyrir. Þetta mál er sprottið af nýlegum atburðum, þ.e. áhuga kínversks fjárfestis á Grímsstöðum á Fjöllum, en fleiri mál munu að sjálfsögðu koma upp og það er skylda okkar að sjá svo um að stefna liggi fyrir og endurskoðun laganna liggi fyrir með það að sjónarmiði að tryggja rétt komandi kynslóða á landinu okkar áður en óljós lagasetning og opin, sem er ef til vill ekki einu sinni meiri hluti fyrir, heldur öllu hér áfram opnu 

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Guðfríði Lilju Grétarsdóttur fyrir að leggja þetta mál fram og taka það til umræðu í þinginu. Ég vil líka lýsa því yfir að ég undrast það að ekki skuli fleiri þingmenn vera á mælendaskrá eða í salnum til að fjalla um þetta ákaflega mikilvæga mál. Ég vil jafnframt segja að ég tek að mestu leyti undir allt sem fram kemur í markmiðskafla þeim sem hv. þingmaður leggur fram þess efnis að setja skýrar reglur sem miði að því að koma í veg fyrir uppkaup erlendra aðila sem ekki hafa hér lögheimili og fasta búsetu, að huga að almennum viðmiðum um landstærð, nýtingu landgæða, horfa til umhverfissjónarmiða og ákvæða um almannarétt og tryggja samræmi í réttarheimildum. Ég set kannski fyrirvara við einn og einn þátt. Ég vil jafnframt þakka hv. þingmanni fyrir mjög ítarlegra greinargerð, sem er áhugaverð lesning um sögulegt samhengi og réttarstöðu á Íslandi um þessi mál og hvernig þeim er fyrir komið í samanburði við önnur lönd, þó að það sé kannski sumt í greinargerðinni sem ég get ekki skrifað upp á og mundi ekki vilja ganga jafnlangt í regluverkinu. Þá vil ég benda á að á svipuðum tíma, kannski vegna frumkvæðis hv. þingmanns og kannski vegna þeirra mála sem þá voru uppi í landinu og eru reyndar enn um uppkaup erlendra aðila á landi, lögðum við hv. þm. Ólöf Nordal fram þingsályktunartillögu ásamt 16 öðrum þingmönnum, þ.e. 18 þingmenn úr Sjálfstæðisflokki og Framsóknarflokki, sem er sambærileg þessari að mörgu leyti. Það hefði verið, herra forseti, skynsamlegt að ræða hana um leið og þessa tillögu, í samhengi, til að sýna í raun vilja þingsins til að skoða þessi mál í heild sinni. Ég tek undir með hv. framsögumanni þingsályktunartillögunnar að það sé skýr vilji í þinginu og mikill meiri hluti trúi ég, fyrir því að skoða þessi mál og að fara yfir og skoða regluverkið eins og það er í dag og gera það skýrara og skynsamlegra. Einnig er rétt að minna á að þetta er álitamál sem hefur oft komið upp á Íslandi, ekki síst í tengslum við EES-samninginn og oft síðan, kannski líka einhvern tíma fyrr á áratugum, en er líka til umfjöllunar í öðrum löndum. Er skemmst að minnast fréttaflutnings af því að hæstiréttur Nýja-Sjálands felldi nýlega þann úrskurð að kínversku fjárfestingarfélagi var bannað að kaupa 16 jarðir í heild sinni sem höfðu orðið gjaldþrota. Nýsjálensku bændasamtökin börðust hatrammlega gegn því og urðu að fara fyrir hæstarétt til að ná fram rétti sínum. Samkvæmt fréttaflutningi var dæmt á þeim nótum að það hefði ekki verið efnahagslegur eða þjóðhagslegur ávinningur fyrir Nýsjálendinga, landið og þjóðina, að selja svo stóran hlut af landi, landi sem ekki má líta á eins og hverja aðra fasteign, til kínversks fjárfestingarfélags og þar með út úr samfélaginu að þeirra mati. Við hljótum að þurfa að horfa til þessa líka. Hér á landi eftir efnahagshrunið og reyndar fyrir það í bóluhagkerfinu urðu til fjárfestingarfélög, fasteignafélög sem söfnuðu meðal annars jörðum. Lífsval held ég að eitt heiti. Ég held að ég fari rétt með að að minnsta kosti stór hluti þess sé nú fyrir komið einhvers staðar í bankakerfinu, jafnvel hjá Landsbanka Íslands sem er í meirihlutaeigu þjóðarinnar. Ef ég man rétt eru þetta 50 jarðir eða jafnvel fleiri. Ef þær fara í söluferli hjá viðkomandi fjármálastofnun er ákaflega mikilvægt að þær verði ekki seldar í einu lagi heldur í þessum 50 bútum eða að minnsta kosti í skynsamlegum, tilgreindum fjölda til að tryggja að eignirnar fari aftur til þeirra nota sem land á að vera í, þ.e. að framleiða mat ef hægt er í skynsamlegum mæli, gjarnan á stærðarskala fjölskyldubús, og að ekki verði auðsöfnun hvað þetta varðar. Ég tel að með þeim breytingum sem gerðar voru á kerfinu á Íslandi sem miðuðu að því að færa fjárfestingar á landi í þá átt að farið væri með eins og hverja aðra fasteign, hafi menn villst hvað lengst af leið. Land getur aldrei orðið eins og hver önnur fasteign, við þurfum að fara miklu varlegar með land og landnýtingu en svo, þó að við megum auðvitað ekki heldur ganga um of á eignarréttinn. Í því efni er kannski helstur munur á skoðunum þess sem hér stendur og sumu af því sem kemur fram í greinargerð hv. þingmanns og ég get ekki skrifað upp á. Í þeirri þingsályktunartillögu sem ég nefndi sem við hv. þm. Ólöf Nordal unnum að og fengum fjöldann allan af samþingmönnum í flokkum okkar til að vera á, lögðum við nokkra áherslu á að þetta regluverk yrði endurskoðað með hliðsjón af regluverki í öðrum löndum á EES-svæðinu, og bentum jafnframt á þær breytingar sem gerðar hafa verið á íslenskum lögum. Í þeirri þingsályktunartillögu sem við höfum hér til umfjöllunar eru mjög ítarlegar greiningar sem rétt væri að skoða. Við bentum til að mynda á það í þingsályktunartillögu okkar, og það kemur líka fram í tillögunni frá hv. þm. Guðfríði Lilju Grétarsdóttur, að í Danmörku, sem er sannarlega Evrópusambandsland, gilda allt aðrar og miklu harðari reglur um kaup og sölu á landi og jörðum en hér á landi og gilda jafnt um þá sem eru innan EES-svæðisins sem og utan þess. Þetta viljum við gjarnan að verði skoðað og það kemur reyndar hér fram líka. Það er mín skoðun að mikilvægt sé að þessar reglur gildi jafnt um þá sem búa innan EES-svæðisins sem og utan þess, eins og er í Danmörku. Svo ég taki dæmi til að útskýra þetta án þess að fara í flókinn lagalegan texta, getur danskur auðmaður komið til Íslands og keypt þess vegna 50 jarðir eða fleiri af því að hann er búsettur á EES-svæðinu, en hann getur ekki keypt tvær jarðir í Danmörku öðruvísi en að búa á annarri og að hin jörðin sé með einhverjum hætt í beinu sambandi við þá fyrri; sé hluti af þeirri jörð, nálægt henni eða sé hluti af búi kaupandans og ráðsmaður eða einhver annar sitji jafnframt jörðina. En þessi maður getur komið hingað til lands og keypt ótilgreindan fjölda jarða án þess að hann búi á nokkurri þeirra. Ég veit til þess að slíkur aðili hefur komið hingað og falast eftir jörð og hann lét þau orð falla að sér þætti sérkennilegt að hann gæti gert þetta af því að hann gæti það ekki í heimalandi sínu. Af þessari sölu varð ekki, trúlega vegna siðferðilegrar afstöðu viðkomandi, honum fannst það einfaldlega rangt, þó svo að hann langaði til að kaupa þennan fallega stað á Íslandi sem til greina kom. Regluverkið sem við búum við í dag heimilar slíkt og þetta verðum við að endurskoða. Ég tek því undir það sem kemur fram í þingsályktunartillögunni og að mestu leyti þau markmið sem tilgreind eru. Ég hefði líka, eins og ég kom inn á í máli mínu, lagt það til við forseta að hin þingsályktunartillagan sem fjallar um sambærilegt mál, hefði fengið pláss í þinginu, tillögurnar hefðu fengið að fylgjast að. Þá kæmi í raun fram að hér á þingi sé raunverulegur meiri hluti fyrir því að taka þessi mál til gagngerrar endurskoðunar og að breyta þeim til skynsamlegri vegar en við þekkjum í dag.

Virðulegi forseti. Ég vil í grófum dráttum taka undir efni þessarar þingsályktunartillögu. Það er ljóst að við horfum upp á að það umhverfi sem við búum við varðandi jarðir og landareignir getur breyst gríðarlega hratt. Eftirspurnin eftir landi og auðlindum vex mjög hratt í heiminum og fjárfestar eru farnir að beina sjónum sínum í auknum mæli að því að jarðaverð og landverð muni hækka á næstu árum samhliða því sem eftirspurn eftir matvælum og því sem framleitt er á jörðunum mun einnig aukast. Ég held að brýnt sé að þingið, af því að ég hef fulla trú á því að meiri hluti sé fyrir því í þinginu, setji skorður við uppkaupum á landi, við söfnun á jörðum og uppkaupum erlendra aðila á landi. Hvernig lokaútfærslan yrði nákvæmlega þyrfti að skoða, en ég held að mjög brýnt sé að þessi mál séu unnin dálítið hratt í þinginu því að í þessum efnum geta hlutirnir gerst mjög hratt. Til að mynda vorum við farin að horfa upp á það á góðæristímanum, eins og hann var kallaður, að einstaka fyrirtæki eða aðilar söfnuðu til sín miklum fjölda jarða. Eitt fyrirtæki er talið eiga á milli 50 og 60 jarðir sem eru þar með komnar á sömu hendi. Það veit enginn hver stendur að fyrirtækinu, einungis er búskapur á þremur þessara jarða og nú er mikil óvissa um hvað verður um jarðirnar. Það þarf ekkert mikið að gerast, við gætum til að mynda horft upp á það að erlendur aðili keypti upp hlutafé í fyrirtækinu og þar með væru 50–60 jarðir komnar í hendur aðila sem við mundum ekki hafa skýra sýn á eða ekki hafa neitt með að gera hvernig hann ráðstafaði landinu eða byggði upp til framtíðar, og hvernig svarað yrði spurningum um byggðasjónarmið, matvælaöryggi og fæðuöryggi. Þess vegna segi ég, herra forseti, að ég held að mjög brýnt sé að þessari vinnu verði hraðað, umræðan verði tekin og mörkuð skýr framtíðarsýn í þessum málaflokki því að hlutirnir geta gerst hratt og sérstaklega á þeim tímum sem við lifum nú þegar jarðaverð á Íslandi er kannski með því lægsta sem gerist í heiminum. Það þarf ekki mikið að gerast til þess að erlendir aðilar uppgötvi það allt í einu og þá getur þetta gerst mjög hratt, á tíu árum getur þetta verið gjörbreytt. Þá horfum við ef til vill um öxl og segjum: Þetta var nú ekki svo skynsamlegt, það hefði verið skynsamlegt á sínum tíma að setjast niður og móta um þetta skýrar reglur, skýra framtíðarsýn. Fordæmin eru til staðar í öðrum löndum, það er misjafnt hvað menn ganga langt. Til að mynda í Kanada er misjafnt á milli fylkja hversu langt er gengið, í ákveðnum fylkjum í Kanada er algjörlega bannað að erlendir aðilar eigi land, í öðrum fylkjum eru því settar ákveðnar skorður. Það er eins í Skandinavíu, Evrópu allri og víðar. Ég vil því í grófum dráttum fagna þessari þingsályktun og vil hvetja til þess að vinnslu hennar verði hraðað í þinginu. Í þessu efni geta hlutirnir gerst mjög hratt og brýnt er að taka þessa umræðu frá grunni, horfa til framtíðar og marka skýra framtíðarsýn.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágætt innlegg í þetta mál. Við erum bæði áhugamanneskjur um íslenskan landbúnað og það er mér mikið ánægjuefni að menn ræði hér um landbúnaðinn sem er gríðarlega mikilvægur fyrir okkur og þjóðarbúið allt. Hins vegar verður að skapa landbúnaðinum þau starfsskilyrði að hann geti rekið sig og hann geti haldið áfram að sjá okkur neytendum fyrir góðri vöru, framúrskarandi vöru á ágætisverði. Hv. þingmaður minntist á að um 50 jarðir væru fastar inni í einhvers konar eignarhaldsfélagi og ekki væri hægt að fá þær keyptar. Hefur þingmaðurinn nánari upplýsingar um það og einhver dæmi um að komið hafi tilboð í þessar jarðir og sala hafi ekki fengist í gegn? Þekkir hv. þingmaður dæmi þess - af því að hvergi er hægt að fá upplýsingar um þetta vegna þess að þetta heyrir ekki undir neinn hér innan húss eða innan framkvæmdarvaldsins - og hvaða leiðir sér hv. þingmaður út úr þessum vanda? Ég tel að okkur beri að stuðla að því að land okkar, sem er gott landbúnaðarland, nýtist okkur til þess að rækta meira, hugsanlega þannig að við getum farið í meiri ræktun á repju og öðrum jurtum sem geta komið okkur til góða í því mikla verkefni sem það er að reyna að koma hér upp einhvers konar nýjum, orkugjafa.

Virðulegi forseti. Það dæmi sem ég tók áðan sneri að fyrirtæki nokkru sem hefur verið töluvert til umræðu í fjölmiðlum, fyrirtæki að nafni Lífsval sem margir fjárfestar komu að. Á góðæristímanum safnaði þetta fyrirtæki miklum fjölda jarða, maður hefur heyrt að þær séu á bilinu 50 til 60 talsins. Ég held að það sé einungis rekinn búskapur á þremur eða fjórum þessara jarða í dag, maður hefur heyrt það og ég veit um einstök dæmi. Þetta fyrirtæki er í greiðsluerfiðleikum, það hefur komið fram í fjölmiðlum að þegar sé búið að auglýsa uppboð á einhverjum þessara eigna og mikil óvissa ríki um hver framtíð þessara 50, 60 jarða verði. Orðrómur er um að menn hafi leitað fyrir sér erlendis að fjárfestum í fyrirtækið til að taka það yfir og þar með þessar 50, 60 jarðir. Ég veit um dæmi þess að einstaklingar hafi leitað eftir því að fá að hefja framleiðslu á þessum jörðum og það er ekkert athugavert við það þó að eignaraðilinn að jörðunum, fyrirtækið Lífsval sem á þessar 50, 60 jarðir, vilji ekkert gera með það. Hins vegar er það áhyggjuefni að horfa upp á að landið okkar, eins og hv. þingmaður nefndi, ræktunarlandið, að möguleikar séu á að einstök fyrirtæki geti safnað því á eina hendi, kannski tugum jarða, jafnvel rústað heilu byggðarlögunum og ógnað eða dregið úr möguleikum Íslendinga til að sækja fram og auka og efla fæðuöryggi, að auka og efla byggðina, að auka og efla sjálfbærni. Ég veit um einstök dæmi hvað þetta snertir. Ég hef heyrt af þeim, maður hefur fengið símtöl um þau o.fl., en því miður er ekkert hægt að gera. Þess vegna er svo mikilvægt að taka þessa umræðu. Ég finn að það er vilji til þess í öllum flokkum á þinginu að taka þessa umræðu, að marka skýra stefnu hvað varðar land, hvað varðar jarðir og eignarhald á þeim og nýtingu.

Hæstv. forseti. Það er grátlegt að horfa upp á að tækifæri til landbúnaðar séu ekki nýtt og að gott ræktunarland sé ekki nýtt til að framleiða góða vöru. Vonandi leysist úr þessu stóra máli fyrr en seinna. Mig langaði að nota tækifærið og spyrja hv. þingmann, af því að hart er sótt að íslenskum landbúnaði af þeim sem vilja ekkert frekar og sjá þá einu lausn að koma Íslandi inn í Evrópusambandið sem mun hafa mjög slæm áhrif á stöðu íslensks landbúnaðar: Telur hv. þingmaður að sú umræða sem hefur að litlu leyti farið af stað aftur um nýtt kúakyn á Íslandi eigi erindi inn í þá umræðu sem nú fer fram um íslenskan landbúnað og eigi jafnvel erindi inn í þingið varðandi það hvernig við getum styrkt íslenskan landbúnað til að svara þeim hörðu gagnrýnisröddum og þeim miklu árásum sem íslenskur landbúnaður mun verða fyrir á næstu missirum af hálfu þeirra sem vilja ekkert annað en að við göngum í Evrópusambandið?

Herra forseti. Tækifæri íslenskrar matvælaframleiðslu munu vaxa mjög hratt að mínu mati á næstu árum. Heimsmyndin er að breytast hvað matvælaframleiðslu snertir, matvælaframleiðslan mun færast norðar og það mun draga úr henni á syðri hluta hnattarins. Bill Gates hjá Microsoft sagði, þegar hann var spurður að því í viðtali fyrir einu eða tveimur árum síðan hvað hann mundi gera ef hann væri ungur maður í dag og ætti að velja sér starfsumhverfi og hvert hann mundi stefna: Ég mundi horfa til matvælaframleiðslu og alls sem tengist fæðuöflun því að það verður stóriðja 21. aldarinnar. Við Íslendingar eigum að marka okkur stefnu hvað varðar landbúnaðarafurðir. Nú erum við byrjuð að flytja út skyr til Bandaríkjanna, það er gríðarleg aukning í því. Lambakjötið er að hasla sér völl á fínustu veitingahúsum í Rússlandi. Við eigum að marka okkur stefnu og sýn á það að framleiða vörur út á sérstöðu, út á hreinleika, því að það getum við gert. Við verðum aldrei risar. Kínverjar gætu komið hingað á morgun og keypt allan fiskinn af okkur fyrir hádegi, sagði kínverskur kaupsýslumaður einhvern tíma. Við þurfum ekki annað en að komast inn á fínustu veitingahúsin því að við erum svo agnarsmá. Nýtt kúakyn? spyr hv. þingmaður. Það sem ég var að koma inn á er sérstaðan, sérstaða íslensks landbúnaðar er einmitt fólgin í íslensku búfjárstofnunum. Afurðageta íslenska kúastofnsins hefur verið að aukast á síðustu árum miðað við hverja kú. Við eigum að halda okkar sérstöðu hvað snertir íslensku kýrnar, íslenska sauðfjárkynið, íslenska hestinn 

Forseti. Mig langar að flytja nokkur örstutt lokaorð og þakka fyrir þá góðu umræðu sem hér hefur farið fram. Sú umræða þarf að verða mun öflugri og háværari. Ég held að það séu öll tilefni til þess vegna þess að eins og hér hefur komið fram má ætla að meiri hluti þingmanna, jafnvel mikill meiri hluti þingmanna vilji ganga í það brýna verk að endurskoða það lagaumhverfi sem varðar uppkaup á landi hérlendis. Ég tek undir það með hv. þm. Sigurði Inga Jóhannssyni að auðvitað hefði átt að ræða þessar tvær þingsályktunartillögur sem varða uppkaup á landi saman, því að eins og kom fram í máli hans hafa 18 aðrir þingmenn lagt fram tillögu um þessi mál og reyndar var rætt um það alveg frá byrjun og við gengum út frá því að þau yrðu saman á dagskrá. Ég leyfi mér þá að beina því til forseta að tryggja að það mál verði sem allra fyrst á dagskrá þannig að farið verði að vinna að þessum málum. Eins og hv. þm. Ásmundur Einar Daðason kom inn á þarf þetta að vinnast hratt vegna þess að svona hlutir gerast hratt og margt getur gerst í því fullkomlega ófullnægjandi umhverfi sem við búum við, margt getur gerst og margt getur tapast í því umhverfi. Einmitt sú grunnhugsun er svo alvarleg og svo varasöm og hefur verið allt of ríkjandi hér á landi - eins og margt í þessum efnum og því umhverfi sem við búum við og hv. þm. Sigurður Ingi Jóhannsson kom meðal annars ágætlega inn á um erlendan fjárfesti sem getur ekki átt tvær jarðir í eigin heimalandi en getur átt 50 hér - að land sé bara eins hver önnur söluvara, hver annar kókkassi eða gámur af einhverju nammi eða hverri annarri markaðsvöru. Það er þessi grunnhugsun sem verður að breytast yfir línuna. Mörg önnur ríki vísa okkur veginn fram á við í þessum efnum, þau skilja þetta og við verðum að fara að skilja þetta til hlítar. Þess vegna verður að vinna hratt og taka þetta mál til grundvallarendurskoðunar. Það er að sjálfsögðu viðbúið að ekki séu allir á sömu skoðun og hafi ekki sömu nálgun og geti ekki tekið undir sömu áherslupunkta, það er eðlilegt, en ég held hins vegar að það sé einnig viðbúið að, eins og ég sagði, meiri hluti þingmanna sé uggandi yfir þróuninni og vill að við stöndum okkur betur í þessum efnum. Þess vegna liggur á að vinna þessi mál hratt og vel. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð að svo stöddu, forseti, um þessi mál en þakka fyrir umræðuna sem hér hefur orðið í dag.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um málefni innflytjenda. Frumvarpið fjallar fyrst og fremst um markmið fyrir málaflokkinn og síðan stjórnsýsluna, þ.e. hvaða stofnanir og ráð fara með málaflokkinn og þar er fjallað um heildarumgjörðina. Markmið frumvarpsins er að stuðla að samfélagi þar sem allir geta verið virkir þátttakendur óháð þjóðerni og uppruna. Markmiðinu skal meðal annars ná með því að tryggja að hagsmunir innflytjenda séu samþættir allri stefnumótun, stjórnsýslu og þjónustu hins opinbera. Einnig skal stuðla að víðtæku samstarfi allra aðila sem koma að málefnum innflytjenda, efla fræðslu og miðlun upplýsinga um málefni innflytjenda og um samfélag án fordóma, og stuðla að og styðja við rannsóknir og þróunarverkefni í málefnum innflytjenda. Í frumvarpinu er einkum fjallað um hvernig stjórnsýslu í málefnum innflytjenda skuli háttað. Ætlunin er að festa í sessi ákveðið starfsumhverfi sem mótast hefur á grundvelli reynslu undanfarinna ára í kjölfar breyttra samfélagsaðstæðna og með það að leiðarljósi að tryggja framhald þeirra verkefna sem unnið hefur verið að undanfarin ár. Sem kunnugt er hefur innflytjendum fjölgað ört síðastliðin ár en samkvæmt tölum frá Hagstofu Íslands voru innflytjendur hér á landi 8.425 árið 2000 en árið 2011 voru þeir orðnir tæplega 25.700. Í frumvarpinu er lagt til að lögfest verði ákvæði um starfsemi Fjölmenningarseturs og er gert ráð fyrir að aðsetur þess verði áfram á Ísafirði. Hlutverk þess skal með annars vera að sinna ráðgjafar- og upplýsingahlutverki hvort sem er til innflytjenda, stjórnvalda, stofnana, fyrirtækja, félaga eða einstaklinga. Fjölmenningarsetrið skal einnig koma á framfæri við ráðherra, innflytjendaráð og önnur stjórnvöld ábendingum og tillögum um aðgerðir sem hafa það að markmiði að allir einstaklingar geti verið virkir þátttakendur í samfélaginu óháð þjóðerni og uppruna. Einnig skal Fjölmenningarsetrið fylgjast með þróun innflytjendamála í þjóðfélaginu, m.a. með upplýsingaöflun, greiningu og upplýsingamiðlun, og hafa eftirlit með framgangi verkefna í framkvæmdaáætlun í málefnum innflytjenda. Í frumvarpinu er einnig lagt til að lögfest verði ákvæði um innflytjendaráð sem hafi meðal annars það hlutverk að vera ráðherra til ráðgjafar við faglega stefnumótun í málefnum innflytjenda, stuðla að samhæfingu og samráði milli ráðuneyta, sveitarfélaga og innan stjórnsýslunnar, og stuðla að opnum umræðum um málefni innflytjenda. Þá eru í frumvarpinu ákvæði um þróunarsjóð innflytjendamála en sjóðurinn hefur það hlutverk að efla rannsóknir og styðja við þróunarverkefni á málefnasviðinu. Að lokum er í frumvarpinu lagt til að þingsályktunartillaga um framkvæmdaáætlun í málefnum innflytjenda verði lögð fram á Alþingi á fjögurra ára fresti ásamt skýrslu um stöðu og þróun í málaflokknum. Í framkvæmdaáætluninni skal kveða á um verkefni sem hafa það að markmiði að stuðla að samfélagi þar sem allir einstaklingar geta verið þátttakendur óháð þjóðerni og uppruna eins og áður hefur verið ítrekað og er meginmarkmið laganna. Hæstv. forseti. Í umsögn fjármálaráðuneytisins kemur fram gagnrýni á að verið sé að stofna litla stofnun, þ.e. Fjölmenningarsetur, á sama tíma og verið er að sameina stofnanir. Í umsögninni kemur einnig fram að Fjölmenningarsetur hefur verið starfrækt á Vestfjörðum, á Ísafirði, um árabil og var stofnað vegna þess fjölda innflytjenda sem þar bjó. Það var árið 2001 sem stofnuð var Nýbúamiðstöð á Vestfjörðum í samvinnu við sveitarstjórnir, Rauða kross Íslands og Svæðisvinnumiðlun Vestfjarða. Í tengslum við umræðuna um stöðu byggðar á Vestfjörðum og íbúaþróun kynnti ríkisstjórnin á fundi sínum á Vestfjörðum í apríl sl. að festa ætti þessa stofnun í sessi á þessu svæði og nýta þá reynslu sem þar hefur fengist. Þannig er tilgangurinn með þessu frumvarpi meðal annars að festa í sessi þessa stofnun og staðsetningu hennar. Ljóst er að málefni innflytjenda eru fyrst og fremst verkefni sveitarfélaga. Hverju sveitarfélagi er skylt að sinna þjónustu við sína íbúa, óháð þjóðerni og uppruna, og hlutverki ríkisins, samanber ákvæði þessara laga, verður auðvelt að sinna hvar sem er á landinu og rökrétt framhald að starfið verði áfram á Vestfjörðum og stofnunin verði þar. Ég legg áherslu á að með þessu frumvarpi er verið að stíga mikilvægt skref til að tryggja bætta stöðu innflytjenda og því leyfi ég mér, hæstv. forseti, að leggja til að frumvarpinu verði vísað til hv. velferðarnefndar og til 2. umr.

Forseti. Mig langaði einfaldlega til að þakka ráðherra fyrir að flytja þetta mál því að málefni innflytjenda eru gríðarlega mikilvæg. Það er áríðandi að við tökum þau föstum tökum. Markmiðið er einmitt að stuðla að samfélagi þar sem allir geti verið virkir þátttakendur óháð þjóðerni og uppruna. Ég hef haft takmarkaðan tíma til að kynna mér þetta mál en mér sýnist þó í fljótu bragði, eins og kom líka fram í ræðu hæstv. ráðherra, að hér sé fyrst og fremst mælt fyrir um stjórnsýslu, þ.e. að festa í sessi ákveðið starfsumhverfi sem hefur mótast á undanförnum árum. Það er gott og rétt að festa það í sessi og styrkja stjórnsýslulega. Það sem mig langaði að spyrja ráðherra um er tvennt, í fyrsta lagi um fjármagn. Það er gott að styrkja og efla stjórnsýsluna, gera hana formfastari og koma með frumvarp til laga sem festir þetta umhverfi í sessi en þá þarf alvörufjármagn inn í málaflokkana. Mig langaði að heyra hjá hæstv. ráðherra hvernig hann metur vonir okkar til þess að meira fjármagn fari í þennan málaflokk yfir höfuð. Í öðru lagi langar mig, sem er ekki beint tengt þessu heldur málefninu sem slíku, að vita hvernig hæstv. ráðherra sjái fyrir sér að við getum enn frekar styrkt stöðu og virka þátttöku innflytjenda hérlendis. Það er ekki sama innflytjandi og innflytjandi. Þeir sem eru utan EES-svæðisins búa til dæmis oft í mun erfiðara umhverfi. Hvernig sér hæstv. ráðherra fyrir sér almennt að við getum staðið okkur enn betur í þessum efnum, 

Hæstv. forseti. Ég tek undir áhyggjur hv. þm. Guðfríðar Lilju Grétarsdóttur. Auðvitað þurfum við að vinna miklu betur að málefnum innflytjenda og hlúa að þeim sem hverjum öðrum íbúum í landinu. Það hefur verið aukið fjárframlag til sjálfs Fjölmenningarsetursins á undanförnum árum þó að það hafi lent í niðurskurði eins og aðrar stofnanir og er nú með um það bil 27 millj. kr. Meginatriðið og það sem ég undirstrikaði í ræðu minni er að við verðum að læra að líta á innflytjendur eins og hverja aðra íbúa hvers og eins sveitarfélags og að þar af leiðandi hafi hvert einasta sveitarfélag, sama hversu smátt eða stórt það er, þá ábyrgð að hlúa að því fólki sem býr í sveitarfélaginu óháð þjóðerni eða uppruna. Það er eina leiðin til að bæta stöðuna. Hlutverk ríkisvaldsins verður að samræma og samþætta, safna upplýsingum, miðla þeim, vera með hvatningu, skapa lagaumgjörð o.s.frv. Það getur líka, eins og verið hefur, reynt að stuðla að íslenskukennslu og öðru slíku en fyrst og fremst verða sveitarfélögin að axla ábyrgðina og taka þátt í að búa vel að íbúum sínum. Ég get líka deilt þeim áhyggjum sem koma fram í andsvarinu af íbúum utan Evrópusvæðisins sem búa að mörgu leyti við önnur kjör. Það er verið að vinna töluverða vinnu í innanríkisráðuneytinu í samráði við velferðarráðuneytið og fara yfir lagarammann, hvernig búa eigi um bæði réttindin almennt og líka málefni hælisleitenda en ekki síður atvinnumálin. Við skulum sjá hvað miðar þar. Það er þó ekkert langt síðan þessi málaflokkur var endurskoðaður, árið 2008 var fjallað um hann í þinginu, en við þurfum líka að upplýsa fólk og vinna skipulega að því að eyða fordómum því að þeir eru 

Virðulegi forseti. Ég kem upp öðru sinni bara til að þakka ráðherra aftur fyrir og hvetja hann til dáða í þessum efnum. Það sem hann sagði síðast er rétt, það er mjög mikilvægt að vinna skipulega og markvisst að því að útrýma fordómum og tryggja félagslega og menningarlega stöðu innflytjenda og á allan hátt að allir okkar íbúar, óháð uppruna og þjóðerni, geti verið virkir þátttakendur og látið drauma sína rætast. Það er því miður, eins og ég kom inn á, mikið áhyggjuefni hvað tölur sýna, m.a. um brottfall nemenda, að við uppfyllum það enn ekki að allir hér séu virkir þátttakendur óháð þessum þáttum. Ég tek undir með hæstv. ráðherra, sveitarfélög verða að taka á sig mikla ábyrgð í þessum efnum. Þau þurfa þá líka að hafa alla burði til þess. Skólarnir okkar sem búa við mikinn niðurskurð þurfa að hafa burði til þess að hlúa að öllum sínum börnum o.s.frv. Ég hvet hæstv. ráðherra til dáða í þessum efnum og hlakka til að sjá fleiri mál í þessum málaflokki koma hingað inn á borð.

Virðulegi forseti. Framkvæmdaáætlunin sem boðuð er og þarf að vera stöðugt í endurnýjun og verður lögð fyrir ásamt skýrslu á fjögurra ára fresti getur orðið aðhald til að fylgja eftir einstökum málum og líka til að forgangsraða hvar þarf að grípa inn í. Við finnum að við eigum margt ólært í sambandi við það að hafa hér gríðarlega öflugan hóp fólks frá mörgum löndum sem hefur þegar auðgað mannlífið á Íslandi. Við þurfum að nýta okkur þekkingu þess fólks og hæfileika. Til þess þurfum við viðbótarþekkingu. Ef við lítum til dæmis á skólakerfið er það fyrst og fremst spurningin um að afla sér þekkingar og móta viðhorf. Það er ekki peningaleg fyrirstaða í sjálfu sér því að það er enginn eðlismunur á því að vinna með innflytjanda eða öðrum. Það geta verið tungumálaerfiðleikar, talerfiðleikar eða eitthvað slíkt. Við þurfum að sinna hverjum og einum eftir því hvaða þörf hann hefur á hverjum tíma. Það er þekkt að brottfall hefur verið meira hjá þessum nemendum og það einmitt tengist þessu viðhorfi. Manni bregður líka við fréttir sem bárust meðal annars í þessari viku af viðhorfi til kvenna frá Asíulöndum. Í meistararitgerð í háskólanum og þar er vakin athygli á því hvaða viðhorf Íslendingar hafa til þessara kvenna. Hér er um að ræða hóp sem oft og tíðum hefur gríðarlega öfluga menntun, mikla þekkingu og reynslu frá heimalöndum sínum, fólk sem nýtir ekki þekkingu sína, fær ekki tækifæri til þess og vinnur við þjónustustörf á lægstu launum. Þarna erum við alls ekki að nýta hæfileika fólks eða leyfa því að njóta sín miðað við aðstæður. Við getum miklu betur og það er verkefnið fram undan. Ég treysti á að við tökumst á við það verkefni sem þjóð og höfum af því þann ávinning sem felst í fjölbreyttara mannlífi.

Samkomulag er um fyrirkomulag umræðunnar. Hefst nú umræðan og til máls tekur hæstv. forsætisráðherra, Jóhanna Sigurðardóttir.

Hæstv. forseti. Áður en ég vík að þeirri skýrslu sem hér er til umræðu vil ég gera nokkra grein fyrir aðdraganda þess að hún var gerð. Þann 1. október síðastliðinn afhenti formaður Hagsmunasamtaka heimilanna mér undirskriftalista þar sem krafist er afnáms verðtryggingar og leiðréttingar á stökkbreyttum lánum til heimilanna. Með kröfunum fylgdu fjórar mismunandi leiðir til leiðréttingar á lánum. Á fundi ríkisstjórnarinnar þann 4. október síðastliðinn, eða þremur dögum síðar, var samþykkt tillaga mín um að fela Hagfræðistofnun Háskóla Íslands að meta tillögurnar. Þar lagði ég til að Hagfræðistofnun yrði falið að meta áhrif tillagna Hagsmunasamtaka heimilanna á þjóðarhag. Á sama tíma var í umræðunni um skuldavanda heimilanna sífellt farið frjálslega með tölur um þann afslátt á fasteignalánum heimilanna sem nýju bankarnir fengu þegar þeir keyptu þau af þrotabúum gömlu bankanna. Ríkisstjórninni var meðal annars legið á hálsi fyrir að beita sér ekki fyrir því að svigrúmið sem afslátturinn skapaði yrði að fullu nýtt til afskrifta. Efast var um opinberar tölur í þessu sambandi og því haldið fram fullum fetum að svigrúmið vegna þessa væri yfir 300 milljarðar kr. Ég taldi það því afar mikilvægt fyrir umræðuna og til þess að mögulegt væri að ná samstöðu um aðgerðir til handa skuldugum heimilum að fá á hreint í eitt skipti fyrir öll hvert þetta svigrúm bankanna væri vegna afsláttarins af fasteignalánum heimilanna og undir þá kröfu tóku margir, meðal annars Hagsmunasamtök heimilanna. Að höfðu samráði við Hagsmunasamtök heimilanna var leitað til Ríkisendurskoðunar um að stofnunin tæki að sér að upplýsa um hvert svigrúmið væri. Ríkisendurskoðun hafnaði þeirri ósk og lá þá beint við að fela Hagfræðistofnun að takast á við verkefnið. Af hálfu forsætisráðuneytisins var lögð áhersla á að Hagfræðistofnun leitaði til Fjármálaeftirlitsins og Seðlabankans um upplýsingar og hafði ráðuneytið milligöngu til að tryggja örugg samskipti. Jafnframt lagði ráðuneytið áherslu á að Hagfræðistofnun hefði samráð á fundi með Hagsmunasamtökum heimilanna og lánveitendum um útfærslu verkefnisins. Seðlabankinn og Fjármálaeftirlitið lásu yfir drög að greinargerðinni og veittu Hagfræðistofnun mikilvægar upplýsingar við vinnslu hennar. Þá var ýmsum aðilum gefinn kostur á að gera athugasemdir við drög að greinargerðinni og tók Hagfræðistofnun það til greina eftir atvikum. Af hálfu stjórnvalda hefur hins vegar verið skýrt að hér er um að ræða greinargerð sem Hagfræðistofnun ein ber ábyrgð á. Eins og rakið hefur verið var eins faglega staðið að þessu og frekast var unnt. Niðurstaða greinargerðar Hagfræðistofnunar var sú að fasteignalán gömlu bankanna hefðu verið færð yfir í þá nýju með 95 milljarða kr. afslætti. Byggir niðurstaðan á því að bera saman fjárhag fasteignalána gömlu bankanna í lok september 2008 og í lok október hjá nýju bönkunum. Í stórum dráttum er þar staðfest svar efnahags- og viðskiptaráðherra við fyrirspurn á Alþingi þótt önnur aðferð hafi verið notuð til að finna svarið. Niðurstaða Hagfræðistofnunar sýnir svart á hvítu að fullyrðingar sem ég rakti áðan um miklu meira svigrúm vegna afsláttarins standast ekki. Hagfræðistofnun staðfestir einnig að allur afslátturinn sem nýju bankarnir fengu þegar þeir keyptu umrætt lán hafði þegar verið nýttur til að færa niður fasteignaskuldir heimilanna og gott betur. Um síðustu áramót var þannig staðfest að yfir 25 þúsund fasteignalán heimila hefðu verið færð niður um hátt í 160 milljarða kr. en svigrúmið vegna umrædds afsláttar var sem sagt um 95 milljarðar. Um það atriði þarf því ekki að deila hvort sem menn telja þörf á frekari afskriftum eða ekki. Sú umræða þarf hins vegar að byggjast á þeim grunni að einhver muni þurfa að greiða fyrir þær afskriftir. Sannarlega má færa fyrir því rök að fjárhagsleg staða fjármálastofnana geri þeim kleift að standa að enn frekari aðgerðum í þágu skuldsettra heimila. Þeim fjármunum getur ríkisvaldið eða við á Alþingi hins vegar ekki ráðstafað með neinum hætti án samkomulags við umræddar fjármálastofnanir nema þá með skattlagningu. Ég leyfi mér hins vegar að hvetja fjármálastofnanir eindregið til að ganga eins langt í þessum efnum og mögulegt er til niðurfærslu skulda og sátt um skuldaaðlögun fyrir heimilin. Það er ekki síst í þeirra þágu að sátt náist um þessi mál þegar til framtíðar er litið. Þá sný ég mér að mati Hagfræðistofnunar á tillögum Hagsmunasamtaka heimilanna. Tillögur þeirra fela í sér að skuldir heimilanna verði færðar niður um sem nemur hækkun verðlags á tímabilinu frá 1. janúar 2008 til 1. október 2011 að frádreginni hækkun á þessum tíma sem svarar til 4% ársverðbólgu. Það eru efri viðmiðunarmörk verðbólgumarkmiða Seðlabanka Íslands. Sá munur svarar til þess að skuldir lækki um 18,7% að mati Hagfræðistofnunar en niðurstaða Hagfræðistofnunar er sú að tillögur Hagsmunasamtaka heimilanna feli í sér niðurfærslu um 200 milljarða kr. Það yrði þá til viðbótar við þá 160 milljarða sem fasteignaskuldir heimilanna hafa þegar verið lækkaðar um. Tillögur Hagsmunasamtaka heimilanna mundu kosta Íbúðalánasjóð 122 milljarða kr., lífeyrissjóðina 33 milljarða kr. og innlánsstofnanir 45 milljarða kr. Heildarniðurfærslan jafngildir 37% af áætluðum útgjöldum ríkissjóðs í ár. Að mínu mati er fengur að greinargerð Hagfræðistofnunar og er mikilvægt að fá mat óháðra fræðimanna á stöðunni og ýmsum kostum sem verið hafa í umræðunni. Nú geta menn vonandi rætt framhaldið á þeim grunni. Menn geta haft mismunandi skoðanir á þeim leiðum sem til greina koma en það verður að gera þá kröfu að allar slíkar hugmyndir séu byggðar á réttum og raunverulegum forsendum. Upphrópanir og yfirboð þar sem engar forsendur eða von er um efndir gera ekkert annað en að skaða umræðuna og afvegaleiða fólk og skapa væntingar sem ekki er hægt að standa við. Ýmsar tillögur hafa komið fram um afskriftir skulda í þessa veru. Því miður er það svo að allar tillögur um flata niðurfærslu færa ekki skuldir niður heldur færa þær til. Það þarf svo sem ekki að koma á óvart enda gufa skuldir ekki upp. Ýmist er verið að færa skuldir yfir á skattgreiðendur eða á börnin okkar og komandi kynslóðir. Það er skylda þeirra sem vilja fara leiðir flatrar niðurfærslu lána að sýna það svart á hvítu hver á að borga brúsann. Það er óboðlegt að svara til: Við prentum bara peninga. Engu skiptir í þessu máli að búa til peningahringekju að hætti útrásarvíkinga svo sem með því að fela rýrnun eigin fjár Seðlabanka í eignarhaldsfélagi. Sama hversu margar hringferðir um hagkerfið við sendum peningana þá þarf einhver að borga og á endanum eru það yfirleitt skattgreiðendur. Forseti. Við stöndum frammi fyrir erfiðu, siðferðislegu og pólitísku úrlausnarefni. Hvert er réttlætið í þessum efnum? Sannarlega hafa heimilin með há húsnæðislán orðið fyrir umtalsverðum búsifjum vegna hrunsins og óstöðugleika krónunnar og það er ólíðandi að stór hópur fólks festist í vítahring vonleysis vegna þessa. Við því höfum við brugðist og við erum að bregðast við því. En hver getur réttlætt það að skerða lífeyri verkafólks, sem hefur jafnvel aldrei eignast þak yfir höfuðið, til að afskrifa íbúðalán fullvinnandi fólks, þar á meðal stóreignafólks. Stefnan sem við höfum fylgt hefur byggst á sértækum aðgerðum er varða skuldalækkun, en almennum aðgerðum til að létta greiðslubyrði með vaxtabótum sem nemur um 60 milljörðum frá hruni. Jafnframt hefur stefnan grundvallast á varkárni að því er varðar aukin ríkisútgjöld og útgjöld lífeyrissjóða. Tölur Seðlabankans tala sínu máli. Skuldir heimilanna hafa lækkað verulega og eru nú viðlíka í hlutfalli af landsframleiðslu, eða 107%, og í árslok árs 2007, á hátindi bóluhagkerfisins. Við það má bæta að nýgenginn dómur Hæstaréttar mun hafa í för með sér enn meiri niðurfærslur lána þótt erfitt sé að ráða hvert umfang þeirra verður á þessari stundu. Hvergi í heiminum eru dæmi af hlutfallslega jafnmiklum afskriftum skulda og hér á landi. Með leyfi forseta, langar mig að vitna til Lars Christiansens, danska hagfræðingsins sem varaði á sínum tíma við hruninu. Í Bloomberg fréttaveitunni segir þessi ágæti hagfræðingur, með leyfi forseta: „Það má örugglega halda því fram að Ísland sé heimsmeistari í að færa niður skuldir heimilanna.“ Svo mörg voru þau orð.

Ertu að þakka þér það?

Sem vænta mátti stórjukust vanskil einstaklinga við fjármálastofnanir í kjölfar hrunsins. Staðreyndin er sú að verulega hefur dregið úr vanskilum. Tölur Fjármálaeftirlitsins sýna að um mitt ár 2010 voru 34% einstaklinga með einhver lán í vanskilum. En nú í febrúar sýna nýjar tölur að samsvarandi hlutfall er komið úr 34% niður í 20% samkvæmt upplýsingum Fjármálaeftirlitsins. Nýjar tölur um gjaldþrot einstaklinga benda í sömu átt og sýna að við höfum náð að milda höggið af skelfilegum afleiðingum hrunsins á heimilin. Því fer hins vegar fjarri að ég eða ríkisstjórnin líti svo á að við séum komin á endapunkt í þessum efnum og skuldamál heimilanna verða áfram eitt af stóru málunum. Á vettvangi stjórnvalda er nú unnið að úrvinnslu mála í kjölfar nýgengins dóms Hæstaréttar um gengisbundin lán og er mikilvægt að tryggja sem besta og skjótasta úrlausn þeirra mála með hagsmuni lánþega og samfélagsins í heild að leiðarljósi. Sérstök ráðherranefnd vinnur meðal annars að mótun úrræða vegna þessa hóps sem fór á mis við 110% leiðina að hluta til vegna lánsveða og skoðar mögulegar leiðir til að koma til móts við þá sem keyptu sína fyrstu eign í aðdraganda hrunsins þegar fasteignaverð var í hæstu hæðum. Þetta eru viðfangsefnin, að skoða stöðu þeirra sem gátu ekki nýtt sér 110% leiðina vegna lánsveða og síðan að skoða hvort frekar sé hægt að koma til móts við þá sem voru í langerfiðastri stöðu eftir hrunið, þ.e. þá sem keyptu sína fyrstu eign á þessum árum fyrir hrunið og þegar fasteignaverðið var í hæstu hæðum. Það tel ég vera forgangsverkefni að því er varðar skuldavanda heimilanna. Þá er einnig verið að skoða hvernig unnt sé að stíga enn frekari skref í að minnka umfang verðtryggðra lána í fasteignaviðskiptum, bæði á vettvangi þings og ríkisstjórnar, eins og fram hefur komið. Vænti ég þess að breið samstaða náist í þinginu um niðurstöðu þess máls sem verið er að vinna í nefnd þingsins. Ég vil í lokin segja að ef raunhæfar og réttlátar aðgerðir til að létta skuldir heimila standa til boða sem ekki íþyngja skattgreiðendum, skerða ekki kjör lífeyrisþega í nútíð og framtíð og hamla ekki hagvexti í bráð og lengd hljótum við að skoða þær af mikilli alvöru.

Engar tillögur?

Virðulegi forseti. Mér fannst áhugavert að heyra ræðu hæstv. forsætisráðherra því tónninn var mjög skýr: Það var alger uppgjöf í ræðu hæstv. forsætisráðherra. Ef einhver á að telja í þjóðina bjartsýni og kraft er ljóst að það verður ekki hæstv. forsætisráðherra. Þetta var enn ein staðfestingin á því. Ég vil á þeim fáu mínútum sem ég hef fara aðeins yfir nokkra þætti þessa máls. Í fyrsta lagi vek ég athygli á því að hæstv. ríkisstjórn setti það í stjórnarsáttmálann að hér yrði að vera upplýst þjóðfélag, opin og gagnsæ stjórnsýsla, gleymdi að vísu að setja fyrir aftan „djók“ því að væntanlega hefur það átt að prentast. Við vitum ekki enn, virðulegi forseti, eftir allan þennan tíma stöðuna á samningunum á milli gömlu og nýju bankanna. Við vitum ekki á hvaða virði einstaka lánaflokkar voru keyptir á milli gömlu og nýju bankanna. Af hverju vitum við það ekki? Það er vegna þess að hæstv. ríkisstjórn hefur gert allt það sem hún hefur getað til að koma í veg fyrir að þær upplýsingar berist fyrir þing og þjóð. Ég spyr einfaldra spurninga: Væri ekki betra að við töluðum um þau mál út frá staðreyndum? Væri það ekki betra? Hver hagnast á því að við vitum ekki enn þá sannleikann í því máli? Ef einhver er að velkjast í vafa um þetta get ég upplýst þá aðila sem hafa áhuga á því hver saga fyrirspurna hefur verið í málinu. Ég og fjölmargir aðrir hv. þingmenn hafa spurt um þessi mál í þinginu með skriflegum og munnlegum fyrirspurnum. Í ofanálag fór ég fram á að fá samningana á milli gömlu og nýju bankanna. Í hv. fjármálaráðuneyti var allt reynt til að koma í veg fyrir að ég fengi þær upplýsingar, kallaðir voru til lögfræðingar utan úr bæ og ég veit ekki hvað og hvað. Það endaði með því að ég fékk þá samninga án þeirra fylgigagna sem beðið var um, en í fylgigögnunum eru upplýsingarnar. Núna er ég að reyna að fá þessar upplýsingar og væri fróðlegt að heyra það í umræðunni frá þeim aðilum sem helst um þessi mál véla og ráða, hæstv. forsætisráðherra og fyrrverandi hæstv. fjármálaráðherra, sem nú gegnir slatta af ráðherraembættum, hvort einhver von sé á því að við fáum þær upplýsingar þannig að við gætum í það minnsta rætt um þann þáttinn út frá staðreyndum. Í öðru lagi hafa niðurfærslurnar - það er alveg sama hvaða tölur menn skoða í þeim efnum, ég held að menn séu sammála um þær tölur sem liggja fyrir um hverjar niðurfærslurnar hafa verið - ekki komið til vegna aðgerða ríkisstjórnarinnar heldur vegna þess að dómstólar hafa dæmt ákveðin lán ólögleg. Nánar tiltekið hafa 150 milljarðar kr. af leiðréttingum lána komið út af endurútreikningi erlendra fasteignalána og bílalána. 150 milljarðar. Dómstólar dæmdu ákveðinn lánaflokk ólöglegan og þarna er lunginn af niðurfærslunni af lánum til heimila. Virðulegi forseti. Eru þetta góðar fréttir? Þetta eru auðvitað góðar fréttir að því leytinu til að það er mjög gott að þessi lán skyldu verða leiðrétt. En við ræðum mikið um, og það er fullyrt í skýrslunni, að allt svigrúm bankanna, ég vek athygli á því, sé uppurið. Það er áhugavert vegna þess að þessir lánaflokkar voru keyptir sem gölluð vara. Ef menn eru búnir að fylla út í, búnir að nýta allt svigrúmið sem var til staðar í nýju bönkunum þá þýðir það að gallaða varan hafi gengið inn á hin lánin. Það bara segir sig sjálft. Menn hafa oft rætt um vanrækslu og allra handa kenningar hafa verið um það, flestar frekar óljósar, hjá hverjum vanrækslan er. En hér erum við án nokkurs vafa að tala um skýra og klára vanrækslu hjá hæstv. ríkisstjórn þegar gengið er þannig frá samningum að keyptir eru lánaflokkar úr gömlu bönkunum yfir í þá nýju án nokkurra fyrirvara.

Rétt.

Bara heimilisþátturinn er 150 milljarðar núna, og það á eftir að reikna aftur. Engir fyrirvarar. Reikningurinn varðandi heimilislánin, og þá eru fyrirtækjalánin eftir, er 150 milljarðar.

Þetta er hneyksli.

Hér erum við að tala um hreina og klára vanrækslu hjá núverandi ríkisstjórn. Virðulegi forseti. Hæstv. forsætisráðherra talar um að dregið hafi úr vanskilum. Ég er með upplýsingar úr vanskilaskrá og ég ætla að fara aðeins yfir það. Núna eru 26.096 einstaklingar á vanskilaskrá. Einstaklingar sem komast á vanskilaskrá eru í miklum vanskilum, í það minnsta 90 daga vanskilum. Vanalega hefur það verið þannig að farið hefur verið í innheimtuaðgerðir sem ekki hafa gengið eftir. Hvenær skyldi þetta hafa verið hærra? Aldrei. Núna hefur fjölgað frá þeim tíma sem búið var að lofa velferðarbrúnni, eða frá vorinu 2009, um 9.600 manns, tæplega 10 þús. manns. Og til að setja þetta í eitthvert samhengi eru 26.096 manns um 16% af fólki á vinnumarkaði. Nú er það auðvitað svo að ekki er hægt að bjarga öllu. Það er ekki hægt að gera allt fyrir alla. Þegar menn skoða vanskilaskrá er augljóst að þrátt fyrir að betri tíð hafi verið í efnahagsmálum er fólk samt á vanskilaskrá þó að því hafi vissulega fækkað. Ég mundi ætla að ríkisstjórnin ætti að taka þessar tölur aðeins alvarlegar. Ég held að ekki sé góð leið að segja þegar fólksflótti er úr landinu, þegar lágt atvinnustig er, að staðan sé eitthvað allt öðruvísi. Ég held að það sé heldur ekki góð leið, virðulegi forseti, að koma hingað og segja að dregið hafi úr vanskilum þegar aldrei fleiri hafa verið á vanskilaskrá. Það getur hver sem er fengið þær upplýsingar frá þeim fyrirtækjum sem um þessi mál fjalla. Fyrir síðustu kosningar lofuðu Samfylkingin og Vinstri grænir velferðarbrú. Og þeir lofuðu öllu fögru. Það hefur einfaldlega ekki gengið eftir. Leiðréttingin á lánunum hefur komið til vegna þess að lán voru ólögleg. Það er auðvitað gott fyrir það fólk og þau fyrirtæki sem tóku þessi ólöglegu lán en það kemur þá væntanlega - við vitum það ekki vegna þess að við fáum ekki upplýsingar um það - niður á því fólki sem var með annars konar lán og fær ekki leiðréttingar á þeim lánum. Virðulegi forseti. Hægt er að fara ýmsar leiðir í þessum málum til að laga hlut þeirra sem um er að ræða. Fyrst mundi ég ætla að gott væri að fá upplýsingar þannig að við vissum um hvað við værum að tala, og við munum kalla áfram eftir því. Ég held að skynsamlegt væri að samþykkja svokallað lyklafrumvarp, í það minnsta í einhvern tíma, til að styrkja stöðu skuldara sem berjast við lánastofnanir. Ég held að það sé alveg hægt að réttlæta það miðað við þá stöðu sem er í gangi núna. Ég held einnig að skynsamlegt sé að skoða þetta í samhengi við lífeyrissjóðina af mörgum ástæðum. Kannski eru einhver sóknarfæri í því, virðulegi forseti, sem betur fer er aldur landsmanna að lengjast. 

Frú forseti. Það hefði verið gott að hafa snilling eins og hv. þm. Guðlaug Þór Þórðarson í að stjórna einhverri stærstu og flóknustu aðgerð sem yfir höfuð hefur verið framkvæmd á Íslandi, sem  Auðvitað var, og er enn, glíman við skuldir heimila og fyrirtækja eftir hrun einhver erfiðasta glíman sem við stóðum frammi fyrir þegar þessi ósköp gerðust hér á landi. Það verður því miður ekki horft fram hjá þeirri staðreynd að skuldahlutföllin voru einhver þau hæstu, ef ekki þau hæstu sem fyrirfundust innan OECD fyrir hrun, bæði hjá íslenskum heimilum og fyrirtækjum. Ég man að ég skoðaði þetta nokkrum árum fyrir hrunið og þá var Ísland í 1. sæti í öðru tilvikinu og í 2. sæti í hinu. Japan skaust upp fyrir okkur, ef ég man rétt, í sambandi við skuldir heimila og Danir voru skammt undan. Skuldir voru hér mjög miklar, þar af leiðandi gat það ekki öðruvísi farið en svo að þegar hvort tveggja gerðist, á aðra hliðina féll gengið um yfir 40% og á hina hliðina kom verðbólguskot þar sem verðbólgan fór á ákveðnu tímabili upp í 18–20%, en að þessi staða yrði mjög erfið. Og það er hún svo sannarlega og hefur verið, en það á sér slíkar skýringar. Því verður ekki á móti mælt að mikið hefur verið reynt til að glíma við þessa stöðu og það hefur Alþingi viðurkennt og hafa flokkar staðið hér sameiginlega að mörgum aðgerðum sem menn vilja núna lítið kannast við, samanber til dæmis vinnuna í júnímánuði 2010, ef mig man rétt. Eins má nefna ýmiss konar greiðslujöfnun, breytingar á gjaldþrotalöggjöfinni til að forða þeim fyrr út úr stöðunni sem lenda því miður á þeirri braut, sértækari aðgerð eins og sértæka skuldaaðlögun, 110%-leiðina og auðvitað hefur skipt máli sú úrlausn sem varð á gengistryggðu lánunum, meðal annars í gegnum dómstóla, að ógleymdum þeim stuðningi sem ríkið hefur sett inn í þennan málaflokk með stórhækkun vaxtabóta. Það gerðist strax á fyrri hluta árs 2009 í hið fyrsta sinn í miðri kreppunni, þegar erfiðast var, þegar vaxtabætur voru hækkaðar talsvert á þriðja milljarð króna til að koma til móts við greiðslubyrði skuldugra heimila. Þær hafa síðan enn verið auknar með sérstakri vaxtaniðurgreiðslu á árunum 2011 og 2012 upp á 6 milljarða kr. hvort ár. Greiðslur í gegnum það tæki eru á nítjánda milljarð króna hvort ár um sig sem nemur rétt tæplega einum þriðja af heildarvaxtakostnaði heimilanna vegna húsnæðislána. Það eru staðreyndir sem ekki verður fram hjá horft. Þegar hefur mikið áunnist og staða fjölmargra hópa er mun betri en væri án þessara aðgerða, skuldaniðurfellingarnar eru um 200 milljarðar kr. hjá heimilunum, eins og komið hefur fram, og þó að vissulega megi færa talsvert af því á gjaldeyrisdómana 

Ha?

Ef gjaldeyrislánin hefðu ekki áður sætt niðurfærslu vegna ólögmætisins hefðu veðsetningarhlutföllin hjá miklu fleiri, verið langt yfir 110%, og sú aðgerð hefði þá tekið meira af þessu yfir á sína hlið. 
             Ég tel að skýrsla Hagfræðistofnunar Háskólans svari því þannig að vonandi þarf ekki lengur að rífast um það, að afslátturinn á heimilalánunum í yfirfærslunni úr gömlu bönkunum yfir í þá nýju hefur verið nýttur og rúmlega það.  Þegar menn svo segja núna að bankarnir hafi borð fyrir báru til að taka á sig lækkun eigin fjár vegna nýjasta gjaldeyrisdómsins blanda menn saman tveimur aðskildum hlutum. Það geta þeir gert vegna þess að eiginfjárstaða þeirra er svo sterk að þeir þola lækkun á eigin fé og henni eiga þeir auðvitað að sæta vegna þess að hluti þeirra lána var ólöglegur.

Af hverju …?

Þá á hún að færast niður, að sjálfsögðu. Mikið hefur verið unnið í þessum málum og mikið verið gert en þar með er ekki sagt að vandinn sé að baki, hann er það ekki, því miður, og það er alveg ljóst að eftir stendur meðal annars sá hópur með verðtryggð íslensk lán sem var rétt undir 110%-veðsetningarmörkunum og er áfram með mjög þunga greiðslubyrði. Sá hópur mun þurfa áframhaldandi og frekari stuðning eða aðgerðir eftir atvikum. Það er held ég sé öllum ljóst sem greina þessa stöðu að þar þarf að taka betur á. 
             En ég mæli samt með því að menn stígi varlega til jarðar, það verður auðvitað hver og einn að velja sitt göngulag, en ég vil að minnsta kosti ekki vera í þeim hópi sem gefur nú út stórfelldar yfirlýsingar um aðgerðir og sem á eftir að svara spurningunni: Hvernig á að fjármagna og útfæra það? Það væri ábyrgðarlaust að vekja væntingar um eitthvað stórfellt í viðbót sem reyndist svo erfitt í framkvæmd eða óviðráðanlegt fyrir ríkið að kostnaðurinn ætti að mestu leyti að lenda þar og það á ekki að vekja falsvonir um slíkt. Því þarf hins vegar ekki að blanda saman við hitt að öllum er ljóst að það þarf áframhaldandi og frekari stuðning og aðgerðir í þágu þeirra sem enn hafa ekki fengi fullnægjandi úrlausn, fyrst og fremst vegna þess að greiðslubyrði þeirra er of þung. Það er hún sem skiptir mestu máli þegar upp er staðið, að menn ráði við skuldbindingar sínar og geti gengið í gegnum erfiðasta tímann því að að sjálfsögðu mun staðan lagast þegar hvort tveggja í senn og allt vonandi gerist, að fasteignaverð fer aftur hækkandi, að laun hækka meira en verðlag og ráðstöfunartekjur manna aukast til þess að ráða við greiðslubyrði sína. Þá gerist hvort tveggja í senn, að greiðslubyrðin lækkar og eignin tekur að myndast á nýjan leik í fasteigninni.

Virðulegur forseti. Það er ástæða til að byrja á að þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir að kynna okkur afstöðu sína til skýrslu Hagfræðistofnunar í samræmi við beiðni sem þingflokksformaður framsóknarmanna lagði fram fyrir fáeinum vikum. Hins vegar vekur það nokkra furðu að heyra að hæstv. forsætisráðherra virðist nánast fagna niðurstöðu samantektarinnar, virðist telja þetta fyrst og fremst til þess að réttlæta eigin málflutning undanfarin missiri. Maður veltir fyrir sér, af því að hæstv. forsætisráðherra fór yfir aðdraganda málsins, hvers vegna staðið var að málum með þeim hætti sem gert var. Af hverju var ekki farið í alvörurannsókn á stöðu lánanna og hvernig þau voru færð yfir í nýju bankana, afskriftasvigrúminu? Af hverju fékk Hagfræðistofnun upplýsingar frá ríkisstjórninni og Samtökum fjármálafyrirtækja sem lágu fyrir áður? Ekkert nýtt var hægt að finna út úr þeim upplýsingum, ekkert annað en að koma nýjum orðum að því sem ríkisstjórnin hafði sjálf haldið fram. Enn ríkir því algjör óvissa um þessi mál. Ef niðurstöður þessarar skýrslu eru hins vegar réttar, að bankarnir hafi ekki svigrúm til að ráðast í frekari leiðréttingu og annað sem þar kemur fram er líka rétt, sýnir það okkur þrennt, þrjú mjög stór atriði: Í fyrsta lagi staðfestir það þá að ríkisstjórnin hafi gert gífurlega alvarleg mistök við stofnun nýju bankanna, að þar hafi lán heimilanna verið færð yfir á mjög óvarfærinn hátt og ekki tekið tillit til þess svigrúms sem hefði átt að vera til staðar. Það kemur raunar fram í skýrslu fjármálaráðuneytisins um stofnun nýju bankanna að tekin hafi verið meðvituð ákvörðun um að færa lánin ekki jafnmikið niður og réttlætanlegt hefði verið. Ástæðan hafi verið sú að menn hafi ekki viljað styggja kröfuhafana of mikið. Ríkisstjórnin staðfestir hér með skýrslu Hagfræðistofnunar að gífurlega dýr mistök, hundruða milljarða mistök, hafi verið gerð við stofnun nýju bankanna. Það er líka staðfest að það hafi verið gríðarleg mistök að færa gengisbundnu lánin yfir í nýju bankana. Margir vöruðu við því. Við framsóknarmenn vöruðum ítrekað við því enda kynnu lánin að reynast ólögmæt. Sú varð raunin og nú hefur orðið af því töluvert tjón fyrir bankana sem menn leyfa sér að taka af svigrúminu annars staðar. Í þriðja lagi staðfestir skýrslan, sé hún rétt, að ríkisstjórnin hefði sett Ísland á hausinn með Icesave-samningunum sem var reynt að keyra í gegn hvað eftir annað. Þar er haldið fram, og skýrsluhöfundar leggja í raun lykkju á leið sína til að halda því fram, að ef ráðist yrði í niðurfærslu og þann 200 milljarða kostnað sem henni fylgdi gæti það sett landið í þrot. Rétt er að hafa í huga að vextir af þeim Icesave-samningum sem ríkisstjórnin reyndi að koma hér í gegn væru þegar orðnir vel yfir 100 milljarðar og það í erlendri mynt sem færi út úr landinu. En þegar við ræðum niðurfærslu lána erum við að tala um peninga sem verða eftir í landinu og veltast hér áfram í hagkerfinu. Þetta þrennt staðfestir skýrsla forsætisráðherra og Hagfræðistofnunar; gríðarleg mistök við stofnun nýju bankanna við yfirfærslu lánanna þar, verðtryggðu lánanna, mikil mistök við að gengisbundnu lánin skyldu færð og að menn hafi ekki haft efni á þessum Icesave-útgjöldum. Engu að síður er eitt og annað í skýrslunni sem þarfnast að minnsta kosti frekari útskýringa, meðal annars hvernig menn telja til þann kostnað sem safnast hafði saman. Hæstv. forsætisráðherra og raunar hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra ítreka það svo enn og aftur, að svo og svo margir milljarðar, 160 milljarðar held ég að hæstv. forsætisráðherra hafi talað um, 200 milljarðar samkvæmt hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra, færu í það að færa niður lán. Þau þakka sér þann árangur þegar ljóst er að megnið af þessu er niðurfærsla vegna hinna ólögmætu gengisbundnu lána. Bróðurparturinn af því sem hæstv. ráðherrar státa sig af að hafa gert fyrir heimilin í landinu er til kominn vegna dóma Hæstaréttar, dóma sem þessi ríkisstjórn fagnaði ekki og var raunar mikið áhyggjuefni. Fyrrverandi efnahags- og viðskiptaráðherra lýsti þessu sem sérstöku áhyggjuefni og taldi kostnaðinn jafnvel meiri en menn gætu með góðu móti mætt. Hæstv. núverandi efnahagsráðherra leggur hins vegar áherslu á það að bankarnir geti með góðu móti fjármagnað þetta allt saman og allt í einu er orðið til svigrúm sem áður var ekkert, eftir að síðasti dómurinn féll. Þá er því haldið fram að það sé allt annar hlutur, allt aðrir peningar sem felist í hagnaði bankanna en í afskriftasvigrúminu. Það er mjög undarleg röksemdafærsla því að þá er ósvarað spurningunni: Hvernig varð þessi hagnaður til? Varð hann ekki til með því að færa upp matið á lánasöfnunum? Enn er mörgum spurningum ósvarað um skuldastöðu heimilanna. Enn hefur ríkisstjórnin gert sáralítið til að bregðast við þessum umfangsmikla vanda og virðist raunar helst þakka sér það sem varð niðurstaða dómstóla.

Forseti. Við ræðum skýrslu Hagfræðistofnun Háskólans um afföll íbúðarlána og kostnað við niðurfærslu lána, eða öllu heldur munnlega skýrslu forsætisráðherra um hana. Háskóli Íslands er mér afar kær stofnun. Þar stundaði ég nám og þótt ég hafi stundað nám í hugvísindum lærði ég hvernig maður ætti að fara með heimildir og gögn. Slíkt er nefnilega mismerkilegt og þegar upplýsingar koma frá hagsmunaaðilum ber að taka þeim með fyrirvara í öllu rannsóknastarfi. Við vitum að fyrir hrun gerðu fyrirtæki og hagsmunasamtök atvinnulífsins töluvert af því að panta skýrslur um allt mögulegt sem studdu málstað þeirra sjálfra.

Eins og ríkisstjórnin gerir það.

Fræðimönnum og stofnunum var þá greitt fyrir að vinna álit upp úr gögnum sem þeir fengu hjá þeim sem pantaði það. Sumir hafa notað hugtakið akademískt vændi yfir þess konar vinnu. Í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis, nánar tiltekið í 8. bindi, þ.e. siðfræðihlutanum, er að finna harða gagnrýni á háskólasamfélagið fyrir hrun, sem og fjölmiðla. Bent er á skýrslur sem háskólaprófessorar gerðu fyrir Viðskiptaráð Íslands fyrir háar fjárhæðir um fjárhagslegan stöðugleika á landinu. En dæmin eru fleiri og margslungnari. Miklar kröfur eru á háskóla, ekki bara hér á landi heldur víða um heim, að virkja fleiri tekjustofna, og þá er veruleg hætta á hagsmunaárekstrum og að fræðimenn fari að ástunda sjálfsritskoðun, þori sem sagt ekki að setja fram skoðun sem ekki er kostunaraðilum þóknanleg og jafnvel ekki heldur skoðun sem ekki væri hugsanlegum framtíðarkostunaraðilum að skapi. Fyrir hrun voru það bankarnir sem ekki mátti styggja, en könnun á fjárveitingum frá þeim til háskólanna á árunum 2003–2008 leiddi í ljós að Háskóli Íslands hafði þegið 121 millj. kr. frá fjármálafyrirtækjunum, HR 142 millj. kr. auk 55,6 millj. kr. í nemendastyrki, HA þáði 31 millj. kr. og 5 millj. kr. að auki í nemendastyrki. Háskólinn á Bifröst hafði gert samninga við alla bankana sem hefði fært honum 90 millj. kr. á þremur árum en aðeins fyrsta greiðslan upp á 10 millj. kr. hafði borist fyrir fall bankanna. Þótt þessir styrkir hafi ekki verið stór hluti af heildarkökunni ógnuðu þeir bæði sjálfstæði skólanna sem og einstakra fræðimanna. Um það má lesa nánar á bls. 112 í 8. bindi skýrslu rannsóknarnefndarinnar. Erfiðast er þó að henda reiður á og uppræta þöggunina, sjálfsritskoðunina og meðvirknina. Mér finnst margt benda til þess að ástandið hafi ekki batnað núna eftir hrun svo heitið geti. Eini munurinn er nú að stóri skýrslukaupandinn er ekki atvinnulífið heldur ríkið. Og enn þorir enginn að rugga bátnum. Allir hafa fyrir fjölskyldu að sjá, þurfa að greiða næstu afborgun af stökkbreytta láninu sínu og það er bara öruggara að þegja. Annars eiga menn á hættu að missa bitlingana; nefndarsetuna, skýrslugerðina eða hvað það nú er sem heldur fjölskyldunni á floti. Þann 1. október afhenti Andrea Ólafsdóttir, formaður Hagsmunasamtaka heimilanna, forsætisráðherra undirskriftalista með undirskriftum 33.525 einstaklinga sem vildu gera kröfur Hagsmunasamtaka heimilanna að sínum. Krafan var svohljóðandi: „Í nafni almannahagsmuna krefjumst við undirrituð almennra og réttlátra leiðréttinga á stökkbreyttum lánum heimilanna og afnáms verðtryggingar. Hafi stjórnvöld ekki orðið við þessari kröfu fyrir 1. janúar 2012 jafngildir undirskrift mín kröfu um þjóðaratkvæðagreiðslu um kröfugerðina.“ Með undirskriftalistanum fylgdu fjórar mismunandi leiðir til leiðréttinga frá Hagsmunasamtökunum. Þann 4. október 2011 gaf forsætisráðherra það út að nú skyldi kalla aftur saman sérfræðingahópinn frá árinu áður til að meta hvert svigrúmið væri í eitt skipti fyrir öll og var send út fréttatilkynning frá ráðuneytinu um það. Þar kemur fram að samkvæmt upplýsingum frá Samtökum fjármálafyrirtækja hafi bankarnir afskrifað 144 milljarða frá hruni. Það vissum við öll sem höfum fylgst með þessu en þegar rýnt er nánar í töluna má sjá að ekki er um að ræða raunverulegar afskriftir nema að litlu leyti. Langstærsti hlutinn er ránsfengur vegna gengistryggðra lána sem dæmd höfðu verið ólögmæt, þ.e. um 120 milljarðar, kröfur sem eru óinnheimtanlegar að miklu leyti sem verið hafa afskrifaðar með 110%-leiðinni. Við skulum líka hafa það í huga að til er nokkuð sem heitir 100%-leið og hún heitir gjaldþrot. Minnsti hlutinn er vegna sértækrar skuldaaðlögunar sem eru kannski einu raunverulegu afskriftirnar. Ég hef lengi efast um að í raun og veru hafi verið afskrifað svona mikið og ég hef lagt fram fyrirspurn á þinginu um afskriftir vegna gengistryggðra lána. Mér hefur bara verið svarað með skætingi og sagt að Fjármálaeftirlitið og Seðlabanki Íslandi hafi það ekki sem forgangsatriði að halda þessum upplýsingum saman. Sérfræðingahópurinn var sem sagt ekki kallaður til heldur var verkefninu komið fyrir hjá Hagfræðistofnun Háskóla Íslands og var henni einnig falið að meta þá kosti sem Hagsmunasamtökin höfðu lagt til. Afraksturinn er sú skýrsla sem við ræðum hér og leit dagsins ljós þremur og hálfum mánuði eftir 1. október. Margir hafa gagnrýnt þessa skýrslu og þótt ég sé aðallega menntuð í hugvísindum get ég tekið undir gagnrýni á þá tölu sem sett hefur verið fram. Eiginlega finnst mér það besta við þessa skýrslu að hún er svo hrikalega léleg að það er svo auðvelt að gera lítið úr henni. Þau atriði sem ég get ekki betur séð en að séu grundvallarmistök eru nokkur. Í fyrsta lagi er það sú staðreynd að á síðu 11 er sama tilkynning frá Samtökum fjármálafyrirtækja og minnst er á í fréttatilkynningu ráðuneytisins frá 4. október tekin góð og gild sem heimild um svigrúm bankanna til afskrifta. Eftir allt sem á undan er gengið trúi ég ekki orði frá þessum félagsskap. Samkvæmt orðum forsætisráðherra þann 4. október var ástæðan fyrir skýrslugerðinni sú að komast að raunverulegu svigrúmi fjármálafyrirtækjanna. Á dauða mínum átti ég von en ekki því að eftir þriggja og hálfs mánaðar bið mundi Hagfræðistofnun Háskóla Íslands birta gagnrýnislaust sömu tilkynningu og skýrslukaupandinn sjálfur biður um að sé rannsökuð án þess að gera nokkra tilraun til að rannsaka hana. Málið í hnotskurn er að SFF leggja fram tölu og segja að svigrúmið sé uppurið. Hagsmunasamtökin, ég og margir fleiri segjumst ekki trúa þessu enda sýni upplýsingar fram á annað, meðal annars í skýrslu fjármálaráðherra um endurreisn bankanna. Hagfræðistofnun er fengin til að sannreyna tölurnar og eftir dúk og disk birtir hún fréttatilkynningu frá SFF í skýrslunni og þá er hún allt í einu orðin heilagur sannleikur. Svo kemur núna dómur Hæstaréttar um gengislánin og þá er allt í einu svigrúm í bönkunum til að leiðrétta þau frekar þannig að það stendur ekki steinn yfir steini í þessu. Annað sem mér finnst verulega ámælisvert eru lagatúlkanir Hagfræðistofnunar sem hljóta að liggja utan sérsviðs hennar. Reyndar er þetta ekki eina stofnunin í háskólanum sem tekur að sér lagatúlkun skuldurum í óhag því að umboðsmaður skuldara vildi láta kanna endurútreikning gengistryggðra lána og fékk til þess Raunvísindastofnun af því að Lagastofnun Háskóla Íslands treysti sér ekki í „djobbið“ á stuttum tíma. Raunvísindastofnun gaf þessu öllu saman heilbrigðisvottorð sem stjórnvöld hafa flaggað við ótal tækifæri. Lykilspurningin hlýtur að vera: Hvað kostar að gera ekki neitt? Hvað kostar þetta óbreytta ástand? Hvað kostar það samfélagið að 60 þús. heimili séu tæknilega gjaldþrota? Í mínum huga hefur Hagfræðistofnun Háskóla Íslands misst allan trúverðugleika sinn en kannski mun hún fá aukin verkefni frá ríkisstjórninni í kjölfarið enda hefur það sýnt sig að stjórnvöld geta stólað á að fá þær niðurstöður sem þeim hentar. Ég hef lagt fram fyrirspurn í þinginu um hvað þetta ævintýri kostar og líka hvers vegna ekki var veittur sá aðgangur sem þurfti til að fá alvöruniðurstöðu til að svara þessum spurningum. Mér finnst eiginlega ótrúlegt að við séum í alvörunni að ræða þessa skýrslu. Þetta eru ekki áreiðanlegar heimildir. Hreyfingin hefur kynnt forsvarsmönnum ríkisstjórnarinnar tillögu að lausn á vandanum. Við höfum sent þá tillögu á alla þingmenn og ég vona að menn kynni sér hana. Þetta er verkefni sem við verðum að leysa.

Ég vil biðja alla hv. þingmenn að gæta orða sinna þegar talað er um aðila sem eru utan þings.

Frú forseti. Hæstv. forsætisráðherra hefur farið ágætlega yfir þá skýrslu sem hér er til umræðu og tilurð hennar. Hún tengist beint þeirri umræðu sem staðið hefur allt frá árinu 2008 um almenna og flata lækkun húsnæðislána og annarra lána heimilanna. Í þeirri umræðu verður að hafa í huga að slík aðgerð kostar mikla fjármuni sem afla má, annað af tvennu, beint eða óbeint úr ríkissjóði eða frá kröfuhöfum. Í þessu efni hafa ýmsar hugmyndir verið reifaðar. Ef afla á þessara fjármuna frá kröfuhöfum er ljóst að það verður ekki gert bótalaust, standi veð eða aðrar tryggingar á annað borð fyrir skuldinni. Þetta má lesa úr nýlegum gengislánadómi Hæstaréttar og raunar fjöldamörgum öðrum dómum Hæstaréttar sama efnis sem allir fela í sér að eignarréttindi verði ekki skert bótalaust. Þá er ekki annarra leiða að leita en að fjármagna aðgerðina úr ríkissjóði, beint eða óbeint. Þórarinn G. Pétursson aðstoðarseðlabankastjóri fer ágætlega yfir svokallaða seðlaprentunarleið á visir.is í dag. Niðurstaða hans er býsna skýr: Kostnaðurinn af þeirri aðgerð lendir á endanum alltaf á ríkissjóði sem þýðir að skera verður niður útgjöld, m.a. til velferðarmála. Ef hin almenna aðgerð sem gagnast mun öllum sem skulda er fjármögnuð beint eða óbeint úr ríkissjóði mun hún koma niður á útgjöldum til velferðarmála og koma beint niður á þeim sem helst eiga undir högg að sækja. Ég get ekki tekið undir eða fylgt slíkri aðgerð. Einnig hafa komið fram hugmyndir um stofnun sérstaks afskriftasjóðs sem meðal annars verði fjármagnaður með sérstökum skatti á lífeyrissjóðina og með því að ráðstafa þangað vaxtabótum næstu ára. Við hvort tveggja geri ég mjög alvarlegar athugasemdir. Ef lífeyrissjóðirnir verða skattlagðir til þess arna þýðir það einfaldlega að öldruðu og örkumla launafólki verður gert að standa straum af aðgerðinni með skerðingu réttinda en flestir í þeim hópi eru í engum færum til að taka slíkar álögur á sig, auk þess sem ég tel slíkt ekki siðferðilega réttlætanlegt.

Það er búið að gera það.

Jafnframt væri það einungis aldrað og örkumla launafólk á almennum vinnumarkaði sem mundi borga brúsann, 

Hvað viljið þið þá gera?

Hvað með vaxtabætur? Þær, frú forseti, eru tæki sem ætlað er til tekjujöfnunar fyrir fólk sem hefur skerta greiðslugetu af einhverjum ástæðum, einkum félagslegum. Þær á ekki að nota til almennrar lækkunar á höfuðstól skulda fyrir alla. Ég tel jafnframt æskilegt að í stað þess að ráðstafa vaxtabótum með þeim hætti verði þær auknar og þeim stýrt svo að skuldurum verði gert auðveldara að standa við þær skuldbindingar sem þeir hafa tekið á sig vegna kaupa á íbúðarhúsnæði til eigin nota. Í því efni ætti sérstaklega að hyggja að því að draga úr þeim eignatengingum sem nú draga mjög úr virkni vaxtabótakerfisins. Síðast en ekki síst eiga stjórnvöld að einbeita sér að því að styrkja gengi krónunnar með skynsamlegri efnahagsstjórn líkt og nú er gert. Það lækkar vexti og verðlag, eykur kaupmátt og þannig greiðslugetu almennings, auk þess að stuðla að því að fasteignaverð nái jafnvægi. Þannig getur lækkun fasteignaverðs byrjað að ganga til baka og hækka í samræmi við eðlilegar efnahagslegar og markaðslegar forsendur. Þannig vex eigið fé almennings og skuldir lækka. Þetta tekur tíma en byggir á því meginsjónarmiði að ráðstafa beri takmörkuðum fjármunum ríkissjóðs þannig að þeir nýtist í samræmi við þarfir almennings og þess velferðarsamfélags sem við viljum búa í. Það er sú leiðsögn sem skýrsla Hagfræðistofnunar ætti að veita okkur.

Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu í dag. Það er mikilvægt að hún fari fram. Hvað sem okkur finnst um þessa skýrslu er þarft að ræða hana. Margt athyglisvert hefur komið fram í umræðunni en kannski fátt nýtt. Frétt dagsins að mínu mati eru þau tíðindi að bæði hæstv. ráðherra Steingrímur J. Sigfússon og hæstv. forsætisráðherra Jóhanna Sigurðardóttir telja að vandinn sé ekki að baki. Sú fullyrðing kom fram að ég tel í ræðum beggja hæstv. ráðherra og það er nokkuð sem við getum unnið eftir. Í ræðu hæstv. ráðherra Steingríms J. Sigfússonar kom fram að hópurinn með verðtryggðu lánin sé eftir og þurfi áframhaldandi stuðning og aðgerðir. Þá vitum við það. Við öll hér inni höfum væntanlega tekið eftir þessu og getum unnið út frá því í framhaldinu. Þá kom fram í ræðu hæstv. ráðherra Steingríms J. Sigfússonar að þeir sem fengu einhverja bót mála sinna vegna gengislánadómsins hefðu hvort sem er fengið bót vegna 110%-leiðarinnar. Gott og vel, þetta er fullyrðing sem ráðherrann setur fram en þarf að rökstyðja betur vegna þess að ég tel að ekki séu allir sammála um það. Hæstv. forseti. Við höfum í þrjú ár rætt og rökrætt í þessum stól um skuldavanda heimilanna. Við komumst aldrei að neinni niðurstöðu og ég tel að sú leið að standa hér og rífast endalaust um þetta muni ekki skila neinum árangri. Nú ætla ég að tala við okkur öll, sama hvar í flokki við stöndum og sama hvaða skoðanir við höfum á þessu máli: Við þurfum að taka okkur tak, hefja okkur upp yfir þessa umræðu sem við höfum verið föst í, að kenna hvert öðru um að ekki sé búið að finna neina lausn og rífast endalaust um hvort það þurfi lausn eða ekki. Við sjálfstæðismenn lögðum fyrir þremur árum fram efnahagstillögur og höfum reyndar gert það á hverju ári síðan, en í upphaflegu tillögunum okkar lögðum við til að þetta mál, vegna þess hversu almennt það er og hversu stórt og varðar í raun öll heimili landsins, færi í þann farveg að við mundum öll setjast saman í nefnd til að taka ákvarðanir og leita lausna.  Menn segja annars vegar að ríkisstjórnin vilji ekkert gera, hafi engan skilning á því að vandi sé fyrir hendi, og hins vegar að þeir sem vilji fara í almennar niðurfellingar vilji láta örkumla fólk borga upp skuldir fullfærs vinnandi barnafólks sem á íbúð. Þessi umræða skilar okkur engu. Ég er orðin hundleið á því, frú forseti, að standa alltaf í sömu sporum, upplifa í raun sama daginn dag eftir dag í þinginu, ár eftir ár í þessari umræðu. Þetta er okkur öllum að kenna, ekki bara ríkisstjórnarflokkunum heldur okkur öllum. Við þurfum öll að taka okkur tak og hefja okkur upp yfir eigin flokkadrætti og eigin fordóma hvert í garð annars, í sumum tilvikum hatur hvert í garð annars sem hefur þau áhrif að við hlustum ekki einu sinni á hugmyndir sem fram koma. Ég vil því enn á ný, þó að liðin séu þrjú ár síðan tillaga okkar var lögð fram, minna á hana og mælast til að við setjumst öll saman yfir þetta verkefni vegna þess að þessi vandi hverfur ekki sjálfkrafa. Nú eru kosningar að nálgast, þótt sumir hafi haldið því fram að það hefði átt að vera búið að kjósa fyrir löngu. Staðreyndin er sú að þegar kosningar nálgast hleypur ákveðinn kosningahamur í þingmenn og þá sem hér starfa. Þá er hættan sú að við lendum í heimi yfirboða, við förum að yfirbjóða hvert annað. Hver ætlar að bjóða betur, hvaða lausnir ætlar hver og einn flokkur að bjóða fram varðandi skuldavanda heimilanna? Staðreyndin er sú að vandi er uppi á borðinu. Nú hafa allir sagt það, líka fulltrúar ríkisstjórnarinnar sem hafa talað hér í dag. Það er gott. Við þurfum að setjast yfir það í sameiningu hvort réttlætanlegt sé að færa til skuldir frá þeim sem eru yfirhlaðnir skuldum á heimilum sínum yfir á aðra. Það er alveg ljóst að ekki er til töfralausn sem sópar þessu öllu undir teppið og hefur þau áhrif að öllum líður miklu betur á eftir. Einhver þarf að borga. Það er hvorki þannig að hægt sé að prenta peninga og leysa vandann með því, né að hægt sé að ganga í ESB og verðtryggingin og allur skuldavandi heimilanna hverfi með því. Við skulum hætta slíkum öfgum í málflutningi. Ég, frú forseti, nenni einfaldlega ekki að standa hér mánuð eftir mánuð og taka sömu umræðuna á sömu forsendunum. Ég hvet okkur öll til að taka okkur tak. Ég gæti haldið klukkutímaræðu um hvað úrræðin sem ríkisstjórnin hefur lagt fram skila litlum árangri og hvað þetta er misheppnað allt saman, en ég ætla ekki að fara í það far. Við getum rifist endalaust um það hvað hafi gerst í fortíðinni. Menn koma upp í röðum og segja: Hér varð hrun. Heimilin í landinu verða að fá svör við því hvað við ætlum að gera í stöðunni eins og hún er í dag. Nú skulum við taka okkur tak og fara í það verkefni að finna lausnir. Það verður ekki hægt að gera það öðruvísi en að við setjumst yfir það verkefni sameiginlega. Ég hvet okkur öll til dáða. Það þarf að setja skýra umgjörð um það hvernig slíkt samstarf á að vera. Ég lýsi okkur reiðubúin til að ræða það í sameiningu.

Virðulegi forseti. 
            

Þögn í salnum.

Í kjölfar nýgengins dóms í Hæstarétti er varðar vexti af gengistryggðum lánum hefur bilið á milli lántakenda sem annars vegar tóku gengistryggð lán og hins vegar þeirra sem tóku verðtryggð lán með vísitölutengingu breikkað. Krafan um að komið verði með einhverjum hætti til móts við síðarnefnda hópinn hefur orðið háværari í kjölfar dómsins sem í ljósi aðstæðna er skiljanleg krafa og mjög málefnaleg. Almennt var talið varfærnara að taka hefðbundin vísitölutengd lán til húsnæðiskaupa fremur en lán sem tengd voru öðrum gjaldmiðlum, lán sem síðar reyndust ólögleg. Í skýrslu Hagfræðistofnunar Háskóla Íslands er bent á að þegar hafi verið gripið til margvíslegra aðgerða til að lina erfiðleika skuldara og er farið yfir aðgerðirnar og lagt mat á kostnað við þær. Kostnaður við niðurskriftir, svo sem vegna 110%-leiðarinnar, lendir á lánastofnunum, þar með talið ríkinu vegna afskrifta á lánasöfnum Íbúðalánasjóðs og Landsbankans. Í skýrslu Hagfræðistofnunar Háskóla Íslands er lagt mat á hve mikið var fellt niður af lánunum þegar þau voru færð yfir í nýju bankana og hversu mikið af þeirri niðurfellingu væri þegar komið til lánþega. Þar er komist að þeirri niðurstöðu að munur á kröfuvirði lánasafna bankanna og því verði sem bankarnir greiddu fyrir lánasöfnin sé um 95 milljarðar kr. á verðlagi í október 2008. Munurinn skýrist annars vegar af líklegum endurheimtum og hins vegar af markaðsvöxtum þegar lánin voru færð í nýju bankana. Í samantekt Samtaka fjármálafyrirtækja frá því í október 2011 kemur fram að íbúðalán hafi verið færð niður um 144 milljarða kr. vegna 110%-leiðar, sértækrar skuldaaðlögunar og endurreiknings gengisbundinna lána. Þessi umræða þarf að vera yfirveguð og laus við lýðskrum og yfirboð. Það er auðvelt að vinna keppni um yfirboð, en það hefur hins vegar reynst þjóðinni dýrt að láta hæstbjóðendum það eftir að stýra landinu. Í þjóðhagsáætlun 2012 kemur fram að í lok ágústmánaðar 2011 hafi verið búið að færa lán heimilanna niður um 164 milljarða, þar af var 131 milljarður kr. vegna endurútreiknings gengistryggðra lána sem skiptist á milli íbúðalána, samtals 92 milljarðar, og bifreiðaviðskipta, 38 milljarðar. Við þetta hefur nú bæst að í kjölfar nýlegs dóms Hæstaréttar munu þeir sem á annað borð réðu við greiðslubyrði gengistryggðra lána eftir hrun fá endurgreidda vextina að hluta. Það er ástæða til að rifja upp hverjar afleiðingar yfirboða geta og hafa verið. Eru menn búnir að gleyma yfirboðum Framsóknarflokksins í húsnæðismálum fyrir alþingiskosningarnar 2003? Þá voru líklega gefin dýrustu loforð Íslandssögunnar sem þjóðin fékk síðar í bakið með margvíslegum hætti. 

Enginn vilji til samstarfs.

Eru menn þeirrar skoðunar að núna sé enn á ný runninn upp tími yfirboða? Það verða þeir að svara fyrir sem stunda slík yfirboð. Við skulum stíga varlega til jarðar í þessum málum, sýna varúð og umfram allt reyna að nota þá fjármuni vel sem varið verður til húsnæðismála. Vaxtabætur eru dæmi um leið þar sem fjármunir nýtast og renna til heimila með mikla skuldabyrðin sem þau ráða ekki við vegna lítilla tekna. Greiddir voru ríflega 18 milljarðar í vaxtabætur í fyrra og annað eins verður greitt á þessu ári. Vaxtabætur eru jafnframt jöfnunartæki í þeim skilningi að þau heimili sem hafa háar tekjur og eiga að ráða við greiðslubyrði fái síður bætur en þau sem eru verr stödd með tilliti til tekna eða skulda. Ég hef miklar áhyggjur af hópi lágtekjufólks sem var í basli fyrir hrun og er áfram illa sett. Sá hópur vill oft gleymast í þessari umræðu. Ég tel að við eigum að horfa sérstaklega til þess hóps þegar við reynum að mæta þeim kröfum að vera sanngjörn 

Virðulegi forseti. Það er rétt að taka það fram í upphafi að það er að ósk Framsóknarflokksins sem þessi umræða er á þingi núna. Frú forseti. Ég veit ekki hvort ég á að hlæja eða gráta þegar hæstv. forsætisráðherra kemur í ræðustól fimm árum eftir að hún settist í ríkisstjórn Íslands, þremur árum eftir að hún tók við sem forsætisráðherra og tjáir okkur það að skuldamál heimilanna séu eitt af stóru málum ríkisstjórnarinnar. Þetta er mjög alvarleg yfirlýsing vegna þess að hæstv. forsætisráðherra og starfandi ríkisstjórn hefur svo sannarlega ekki slegið skjaldborg um heimilin. Ríkisstjórnin sló skjaldborg um fjármagnseigendur. Það hefur margsýnt sig. Ríkisstjórnin hefur fengið á sig tvo dóma Hæstaréttar. Í bæði skiptin syrgðu ráðherrarnir þann dóm vegna þess að ekki væri til svigrúm. Í síðustu viku var ríkisstjórnin dæmd af verkum sínum í gengislánadómi hinum síðari og þá ríkti engin kátína á ríkisstjórnarheimilinu. Þetta er einkennileg vinnubrögð og viðbrögð hjá ríkisstjórn sem kennir sig við velferð. Hér er verið að guma af því að verkefni ríkisstjórnarinnar á liðnum þremur árum hafi leitt til þess að búið sé að afskrifa tæpa 150 milljarða. Hv. þm. Guðlaugur Þór Þórðarson fór vel yfir það í ræðu sinni að það er ekki vegna verka og aðgerða ríkisstjórnarinnar sem þessi upphæð er svo há, það er vegna þess að Hæstiréttur Íslands hefur komist að því að gengistryggðu lánin voru ólögleg og þess vegna þurfti að færa niður lánin. Hæstv. fyrrverandi fjármálaráðherra fór með afar skrýtna hagfræði í þessum ræðustól áðan þegar hann sagði að hefði dómur Hæstaréttar ekki komið til hefði 110%-leið ríkisstjórnarinnar gagnast því fólki sem var með þau lán. Heyr á endemi, frú forseti. Það vita allir að þær 2.500 milljónir sem búið er að leggja í umboðsmann skuldara skila ekki þeim afköstum sem til var vænst vegna þess að þar er unnið á hraða snigilsins. Það er ekki hægt að leysa vandamál heimilanna með sértækum aðgerðum. Ég vil vísa í þegar Framsóknarflokkurinn fór í kosningabaráttu árið 2009 og við framsóknarmenn lögðum til 20% almenna niðurfellingu á skuldum heimila. Núna, þremur árum seinna, eru allir stjórnmálaflokkar á þingi að verða sammála um þá leið. Við framsóknarmenn vorum rakkaðir niður fyrir þessa leið á sínum tíma og allt var gert til þess af spunameisturum vinstri flokkanna að gera okkur ótrúverðug. Hvað hefur ekki komið á daginn? Þetta er eina leiðin sem átti að fara og ef þessi leið hefði verið farin og hæstv. forsætisráðherra hefði staðið við þau loforð sem Framsóknarflokknum voru gefin þegar minnihlutastjórnin var varin falli þá værum við ekki í þeirri stöðu sem þjóð sem við erum í í dag.  Þetta er sú staðreynd sem við stöndum frammi fyrir. Andstæðingar okkar sögðu í kosningabaráttunni að þeir sem skulduðu mest fengju mestar afskriftir. Hvað hefur ekki komi á daginn með aðgerðum ríkisstjórnarinnar þau þrjú ár sem hún hefur starfað? Þeir sem skulduðu mest hafa fengið mestu afskriftirnar. Meðaljóninn situr eftir. Okkar tillögur gengu fyrst og fremst út á að taka til þessa miðjulags í samfélaginu sem þurfti einungis 20% niðurfellingu til að geta haldið sínu striki og farið að gefa í. Frú forseti. Það eru mörg mál enn sem vert væri að ræða undir þessari umræðu. Tíminn er svo takmarkaður. Ég er með mörg atriði hérna á blaðinu sem ég ætlaði að koma að, 

Frú forseti. Við ræðum skýrslu Hagfræðistofnunar Háskóla Íslands sem er kannski að hluta minnisvarði um hið fræðilega og fjárhagslega sjálfstæði þeirra sem vinna skýrslur fyrir ákveðna kostunaraðila. Það er ekki mikið um rannsóknir í þessari skýrslu. Það er ekki mikið um óháð álit. Skýrslan hefur verið harðlega gagnrýnd af langflestum sem hafa lesið hana fyrir að vera léleg og að mati margra hefði hún einfaldlega átt að fara í tætarann en ekki í dreifingu. Það virðist engin sjálfstæð rannsókn hafa verið gerð að neinu leyti á viðfangsefninu sem er þó eitt mesta vandamál íslensks efnahagslífs og snertir 74 þús. heimili í landinu. Það er náttúrlega hneisa að þessi leið skuli hafa verið valin. Ekkert virðist hafa verið rannsakað heldur eru heimildir að einhverju leyti, eins og bent hefur verið á, fréttatilkynningar frá hagsmunaaðilum sem eru notaðar sem staðreyndir, svo að fátt eitt sé nefnt. Ég ætla ekki að hafa mörg orð um þessa sérstöku skýrslu. Hún átti að skýra hvaða svigrúm bankarnir hefðu eftir að búið var að afskrifa skuldir þegar eignir þeirra voru færðar á milli gömlu og nýju bankanna. Það segir meira um stjórnvöld en nokkuð annað að karpa þyrfti um það atriði á Alþingi í rúmlega tvö ár, að hæstv. fyrrverandi fjármálaráðherra, sem bar ábyrgð á öllu því bixi, skyldi ekki hafa lagt staðreyndirnar strax fyrir þingið heldur voru bankarnir einkavæddir á síðustu metrum þingsins, rétt fyrir jól, án nánast allrar umræðu. Þess vegna erum við enn þann dag í dag að hluta til að ræða þetta tveimur árum seinna. Það eru náttúrlega ekki boðleg vinnubrögð. Það er vond staða fyrir Alþingi að geta ekki treyst þeim skýrslum sem beðið er um, en það er því miður ekkert nýtt að framkvæmdarvaldið blekki þingið með skýrslum frá svokölluðum óháðum aðilum. Ný skýrsla um Vaðlaheiðargöng sem keypt var af fjármálaráðuneytinu - nú hefur verið upplýst að henni var ritstýrt úr fjármálaráðuneytinu og niðurstöðum hennar. Þetta er því ekkert nýtt. Það er brýnt að tekið verði af alvöru og festu á skuldamálum heimilanna. Af því tilefni lögðum við í Hreyfingunni fram tillögur sem við sendum þingmönnum í fyrradag. Þær tillögur höfum við beðið þingmenn alla að skoða vel áður en þeir koma og tjá sig um þær í pontu Alþingis, en ekki eins og hv. þm. Magnús Orri Schram gerði í gær og hv. þm. Magnús M. Norðdahl gerði áðan þar sem þeir vísuðu til þess að tillögurnar væru ávísun á skattahækkanir og skert kjör aldraðra og öryrkja. Það er einmitt það sem við sýnum fram á í þessum tillögum að þurfi ekki að gerast. Það er óþolandi að hlusta á sömu möntruna aftur og aftur og þau óheilindi um þingmál sem eru lögð fram eingöngu í pólitískum tilgangi andstæðinga þeirra. Sumir virðast ekki geta tekið efnislega afstöðu til mála. Það er kominn tími til að 

Virðulegi forseti. Hér er til umræðu greinargerð um afföll íbúðalána við stofnun nýju bankanna og kostnað við niðurfærslu lána sem Hagfræðistofnun Háskóla Íslands vann fyrir forsætisráðuneytið. Í greinargerðinni eru hugmyndir Hagsmunasamtaka heimilanna um aðgerðir í þágu skuldsettra heimila metnar efnahagslega og efnislega að nokkru leyti. Greinargerðin er um margt góð og fræðandi. Niðurstaða greinargerðarinnar er sú að svigrúm sem skapaðist við færslu húsnæðislána frá gömlu bönkunum yfir í þá nýju sé að fullu nýtt og rúmlega það, því er lítið rými fyrir hugmyndir Hagsmunasamtaka heimilanna. Fram kemur að svigrúmið hafi veri 95 milljarðar en fjármálastofnanir hafi nú þegar notað 135 milljarða til aðstoðar skuldsettum heimilum. Í þeirri tölu eru afföll ólögmætra gengistryggðra lána um 24 milljarðar og þeir milljarðar taldir að fullu með í svigrúmi bankanna til niðurfærslu. Það er umhugsunarvert að ólögmætir lánasamningar séu taldir með í þessu svigrúmi og mjög umdeilanlegt að mínu mati. Það hefur einnig komið fram í umræðu upp á síðkastið að fjárhagsleg staða bankanna er sterk. Þau ummæli hafa komið fram í tengslum við nýjan gengisdóm frá Hæstarétti. Það sýna einnig nýlegar aðgerðir bankanna þar sem feitir tékkar voru sendir til viðskiptavina. Það sýnir að fjármálafyrirtækin standa styrkum fótum, og það er vel. Hið opinbera er því miður ekki í eins góðum málum, því þarf það kerfi að fara varlega, en það að fara varlega þýðir samt ekki endilega að maður standi kyrr. Mér finnst vert að þakka Hagsmunasamtökum heimilanna fyrir baráttu þeirra fyrir heimilisöryggi landsmanna. Þó að ég sé ekki alltaf sammála nálgun þeirra að verkefninu er barátta þeirra svo sannarlega þörf. Ríkisstjórnin hefur gert margt mjög gott til að vinna að þessu sama markmiði. Mig langar sérstaklega til að halda á lofti vaxtabótakerfinu sem ég held því miður að gleymist allt of oft. Í það hafa verið settir heilmiklir fjármunir og það virkar mjög vel, en einhvern veginn gleymist það oft í umræðunni. Mig langar einnig til að halda því á lofti að heimilisöryggi allra fjölskyldna er eitt mesta og stærsta velferðarmál hverrar þjóðar, það skiptir börn ekki hvað síst máli. Og það að heimili fólks séu ekki svo skuldsett að það ógni öryggi er virkilega stórt og mikið velferðarmál. Því megum við alls ekki gleyma. Staðan í þjóðfélagi okkar er því miður alvarleg. Það eru rétt rúmlega 26 þús. manns á vanskilaskrá. Flestir þeirra eru einstæðir foreldrar og það er mjög alvarlegt fyrir barnafjölskyldur. Ljóst er að við þurfum að gæta að því að jafnræði verði á milli skuldahópa í landinu. Hópurinn sem er með lánsveð er til dæmis einn þeirra hópa sem þarf að skoða sérstaklega. Ég fagna því að hæstv. forsætisráðherra hefur sagt að það verði gert. Ég held við verðum líka að horfast í augu við það, hvort sem okkur líkar það betur eða verr, að þann hóp sem er með verðtryggð íbúðalán munum við þurfa að skoða sérstaklega í ljósi þess að of mikill munur verður á milli þeirra sem hafa gengistryggð lán og hinna sem hafa verðtryggð lán. Það þarf að skoða. Við þurfum að sjálfsögðu að hafa skynsemi að leiðarljósi í því máli þannig að velferðar- og menntakerfi okkar kollsteypist ekki og við þurfum að vinna saman á lausnamiðaðan hátt að málinu. Framtíðarlausnin er að mínu mati að sjálfsögðu öflug og góð peningastefna sem vinnur gegn verðbólgu og kannski ekki síst að við verðum hluti af stöðugu umhverfi stærri gjaldmiðils og stærra markaðssvæðis í góðri samvinnu Evrópuríkja. Við þekkjum það mörg að þar er húsnæðismarkaður og húsnæðisöryggi allt, allt annað. Ég verð að viðurkenna að þannig veruleika langar mig að búa komandi kynslóðum.

Frú forseti. Íslensk heimili hafa alltaf verið óhemju skuldsett, miklum mun skuldsettari en í nágrannaríkjunum. Húsnæðisstefnan hér hefur verið allt önnur. Eigið húsnæði hefur verið nánast dagskipunin sem er ólíkt nágrannalöndunum. Nýjar tölur um vanskil og skuldir heimilanna nú eftir hrunið eru því mjög athyglisverðar þegar fram kemur að skuldsetningin í það heila sé sú sama og á því herrans ári 2007, eða um 109% af landsframleiðslu. Einnig er athyglisvert að í umræðunni núna er mun meiri áhersla lögð á að 26 þús. manns, eða 9% fjárráða einstaklinga, séu í alvarlegum vanskilum en að 91% séu það ekki, eins og Kristinn H. Gunnarsson, fyrrum þingmaður til margra ára, vakti athygli á í blaðagrein í síðustu viku í tilefni af fréttatilkynningu Creditinfo um skuldir heimilanna. Við tölum nefnilega í kross. Ýmist er talað um að engar raunverulegar niðurfærslur hafi orðið á skuldum heimila eða að við eigum heimsmet í niðurfærslu skulda heimila. Þess vegna, frú forseti, er sú samvinna mjög mikilvæg sem varð aðdragandi að þessari skýrslu. Hagsmunasamtök heimilanna óskuðu eftir því, kröfðust almennra og réttlátra leiðréttinga á skuldum og afnáms verðtryggingar síðastliðið haust með 35 þús. undirskriftum. Sú greinargerð sem hér er til umræðu er unnin í samvinnu stjórnvalda og samtakanna. Þess vegna finnst mér mjög miður að menn skuli tala um, eins og gert hefur verið, að þetta sé pöntuð skýrsla, verið sé að blekkja, vegna þess að skýrslan er algerlega unnin á þeim forsendum sem Hagsmunasamtök heimilanna lögðu upp  Mikilvægt er eins og bent hefur verið á að við förum að finna okkur fastan punkt  
            

Frú forseti. Umræðan hér í dag hefur verið ágæt. Fróðlegt var að hlusta á forustumenn ríkisstjórnarinnar, hæstv. forsætisráðherra og hæstv. fyrrverandi fjármálaráðherra og núverandi efnahags- og viðskiptaráðherra, fjalla um þær aðgerðir sem búið væri að grípa til fyrir skuldsett heimili. Niðurstaðan er sú eftir gengislánadóma undanfarið að ríkisstjórnin hefur ekki gripið til nokkurra ráðstafana fyrir skuldsett heimili. Skuldsett heimili hafa þurft að sækja þetta allt til dómstóla. Ljóst er að í ljósi dóma vegna gengistryggðu lánanna, hvernig stærstur hluti af afskriftunum hefur verið vegna þeirra, þá var það alveg klárt þegar nýju bankarnir voru stofnaðir að skynsamlegast hefði verið að ráðast í almenna leiðréttingu á skuldum heimilanna. Það var svigrúm til þess. Það var svigrúm í bankakerfinu en ríkisstjórnin kaus að láta það svigrúm renna til kröfuhafa fremur en til heimila í landinu. Ríkisstjórnin kaus að láta þetta ekki renna til heimilanna í landinu. Svo kemur hæstv. forsætisráðherra og hæstv. fyrrverandi fjármálaráðherra og gagnrýnir stjórnarandstöðuna sem hefur stutt öll mál sem hafa komið varðandi aðgerðir til handa skuldsettum heimilum. Það hefur allt verið stutt. Hins vegar hefur ekki verið gengið nægilega langt. Ég tek undir með þeim hv. þingmönnum Hreyfingarinnar sem hafa fjallað um skýrslu Hagfræðistofnunar. En það er annað sem er svolítið merkilegt. Þegar skýrslan var kynnt fyrst sögðu forustumenn ríkisstjórnarinnar að hún sýndi að ekkert svigrúm væri til frekari niðurfellingar, bankakerfið þyldi ekki frekari niðurfellingar. Tveimur, þremur vikum seinna fellur dómur í Hæstarétti og þá koma sömu forustumenn ríkisstjórnarinnar og segja: Þetta hefur engin áhrif á bankakerfið þótt á þá falli tugir milljarða, bankakerfið stendur styrkum fótum. Þegar hæstv. forsætisráðherra tjáir sig um þessi mál áttar maður sig ekki á því í hvaða heimi hún lifir. Aðdragandinn að skýrslunni er eins og réttilega hefur verið bent á undirskriftasöfnun Hagsmunasamtaka heimilanna og skýrslan unnin í framhaldi af því. En niðurstaðan er sú hjá hæstv. ríkisstjórn að engar lausnir eru til til að bregðast við 37 þús. undirskriftum. Það eru engar lausnir og ekki vilji til þess að koma fram með lausnir. Vandinn er að sá flokkur sem hefur talið sig vera eða hefur fjallað um að hann sé algjörlega flokkurinn sem standi fyrir utan öll hagsmunaöfl í landinu stígur aldrei neitt skref nema fjármálafyrirtækin viðurkenni það. Hvað sögðu forustumenn ríkisstjórnarinnar eftir gengislánadómana? Nú þyrfti ríkisstjórnin og fjármálafyrirtækin að setjast niður og sjá hvað væri hægt að gera fyrir skuldsett heimili. Ég kalla eftir því að hæstv. forsætisráðherra, Jóhanna Sigurðardóttir, sem eitt sinn stóð með fólkinu í landinu, sem eitt sinn gagnrýndi það að þingmenn, ráðherrar og aðrir væru handbendi fjármálafyrirtækja komi hér og leiði þjóðina og almenning en sé ekki eilíft í því að leiða fjármálafyrirtækin í landinu. Það verður að grípa til raunhæfra aðgerða. Fjöldinn allur af málum hefur verið lagður fram og fjöldinn allur af frumvörpum. Það sem þarf núna  
            

Hæstv. forseti. Það er ýmislegt athyglisvert sem hefur komið fram við umræðuna, m.a. það sem fram kom hjá hv. þm. Guðlaugi Þór Þórðarsyni þar sem hann sagði að gerð hafi verið mistök þegar lánin voru færð úr gömlu bönkunum yfir í nýju. Þá veltir maður fyrir sér hvað hv. þingmaður er að fara vegna þess að yfirfærslan var unnin í samræmi við neyðarlögin sem sjálfstæðismenn í samvinnu við Samfylkinguna stóðu að, og eignirnar voru færðar yfir samkvæmt lágu mati Deloitte og þannig gengið eins langt og mögulegt var talið á þeim tíma til að tryggja hagsmuni hinna nýju banka á kostnað kröfuhafanna. Þess vegna er furðulegt að sjálfstæðismenn leyfi sér að gagnrýna hvernig staðið var að þeirri yfirfærslu. Ég vil líka segja, virðulegi forseti, að mér finnst það afar ósmekklegt, t.d. hjá þingmönnum Hreyfingarinnar, að vera með aðdróttanir eins og þeir voru með í garð Hagfræðistofnunar Háskólans og reyndar líka ríkisstjórnarinnar, en látum það vera, og halda því fram fullum fetum að ríkisstjórnin stóli á að fá þær niðurstöður sem hún vill hjá Hagfræðistofnun Háskólans. Það er mjög ósmekklegt að setja þetta fram og ræða það hér með þeim hætti, enda stendur ekki steinn yfir steini í þessu. Ég fór yfir það í inngangi í ræðu minni hvernig að þessu var staðið eins faglega og hægt var og með aðstoð þeirra sem þurfa að koma að þessu máli, t.d. Fjármálaeftirlitsins og Seðlabankans. Mér finnst það verst að eftir standi að menn eru enn að draga í efa það svigrúm sem er til afskrifta í bönkunum. Meðan menn draga það enn í efa komast þeir ekkert úr sporunum og ná ekki samstöðu um hvað raunverulega er hægt að gera án þess að vera að draga einhverjar kanínur upp úr hatti, eitthvað sem er óframkvæmanlegt og kalla t.d. eftir peningaprentun. Það finnst mér alveg óboðlegur málflutningur. Stjórnarliðar eru fullkomlega til í að setjast yfir það með stjórnarandstöðunni hvað hægt væri að gera ef menn koma sér niður á raunverulegar aðgerðir sem ekki bitna á skattgreiðendum eða lífeyrisþegum. Þetta kom fram í máli mínu áðan. Mér finnst ekki mikill áhugi í þessum sal fyrir skuldum heimila eins og fram kom hjá mörgum áðan í ræðustól, vegna þess að við tölum yfir tómum sal, einum framsóknarmanni, einum vinstri grænum, einum samfylkingarmanni og einum í hliðarherbergi. Það er nú allt og sumt. Síðan er talað um það, eins og hv. þm. Guðlaugur Þór Þórðarson gerði, að vanskilin séu mjög mikil. Þau eru allt of mikil. En við skulum líka átta okkur á því að þau hafa lækkað verulega. Um mitt ár 2010 voru þau 34%, þ.e. hjá einstaklingum þar sem lán voru í verulegum vanskilum en eru komin niður í 20% núna samkvæmt nýjustu tölum frá Fjármálaeftirlitinu. Athugum það þegar menn tala um að 26 þús. manns séu í vandræðum en hafi verið 16 þús., þá gengum við í gegnum það að gengið hrundi um 40%, verðbólgan var 18%, kaupmáttur hrundi, lánin hækkuðu verulega. Auðvitað kemur það fram í auknum vanskilum en við erum að ná árangri. Þessar tölur sýna það ásamt því sem hagfræðingurinn danski sagði að Ísland