Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

* Frsm. samgmn. (Gísli Sveinsson) : Herra forseti. Samgöngumálanefndir Alþingis hafa á þskj. 427 XIII borið fram brtt. við 13. gr. fjárl., um að hækka framlagið til flóabátaferða úr 76 þús. kr. upp í 80 þús. kr. Nú hefðu n. gjarnan viljað, að ekki hefði þurft að hækka þetta framlag, eins og nú er ástatt. En vegna brýnnar nauðsynjar á þessum ferðum, sem treglega gengur að halda uppi, hafa samgmn. ekki séð sér fært annað en að leggja til, að þessi hækkun verði samþ. Samgöngumálan. hafa gert grein fyrir þessum till. sínum í nál. á þskj. 422. Hafa þær ekki séð sér fært að sinna öllum umsóknum um hækkanir, jafnvel þó að þær hafi átt mikinn rétt á sér, eða ekki öðrum en þeim, sem í nál. greinir. Mestu munar um svokallaðan Skagafjarðarbát, sem er nýr og ætlazt er til, að haldi uppi ferðum milli Siglufjarðar og Skagafjarðar, með viðkomu í Fljótum. Norðurlandsbáturinn hefir áður gengið vestur á Skagafjörð og austur á Langanes. En ætlazt er til, að hann losnaði við þetta og gæti tekið upp ferðir alla leið austur til Seyðisfjarðar, en það er í samræmi við umsóknir frá þeim þarna á austurkjálkanum. En á þessum nýju Skagafjarðarferðum frá Siglufirði með viðkomu í Fljótum teljum við brýna nauðsyn vegna mjólkurflutninga og annars. Báturinn er til, og hann mun treysta sér til að taka upp þessar ferðir með því að fá þennan 3000 kr. styrk, sem við gerum ráð fyrir. Stykkishólmsbáturinn hækkar hjá okkur úr 2600 kr. upp í 3200 kr. og hefði þó hækkunin þurft að verða meiri. En það sáum við okkur ekki fært. Fljótabáturinn hækkar úr 400 upp í 500 kr., og Gilsfjarðarbáturinn, sem er nýr, ætlumst við til, að fái 300 kr. Nefndirnar ætlast til, að sérstaklega verði samið um heppilegar ferðir og flutninga, þar sem nú er ekki til skipakostur til að annast þetta. Eins og í nál. segir, lágu fyrir umsóknir frá aðiljum í Vestmannaeyjum og við Eyjafjörð um styrk til nýrra bátaferða: Annarsvegar milli Siglufjarðar og Dalvíkur, um Ólafsfjörð, og mætti þannig tengja bílferðir frá Akureyri til Dalvíkur, sem um alllangt skeið hafa átt sér stað, við bátaferðir frá Dalvík til Siglufjarðar, og hinsvegar ferðir milli Vestmannaeyja og Stokkseyrar, sem hafa lagzt niður um hríð, þó að þeirra sé óefað mikil þörf. N. hafa þó ekki haft tök á að rannsaka þetta mál nánar, en vilja mælast til þess við ríkisstj., að hún láti Skipaútgerðina athuga möguleika á þessu fyrir næsta þing. Báðar n. leggja mikið upp úr því, að samræmdar verði ferðir flóabátanna og strandferðirnar, enda virðist það vera sjálfsagt mál. Þá segir í nál. frá nýju atriði, þar sem n. leggja til, að þessir flóabátar, sem allir berjast í bökkum, séu losaðir við að annast flutning milli skips og pósthúss á pósti þeim, sem þeir eru annars skyldir að flytja yfir sjóinn, og jafnframt losaðir við kostnað af þeim flutningi. Þessi flutningur hefir sumstaðar reynzt miklum örðugleikum háður, t. d. hjá Borgarnesbátnum, að flytja póstinn á bílum til og frá skipinu. Þá vil ég geta þess, að fyrir nefndirnar kom skylt efni þessu, strandferðamál, þar sem farið var fram á, að athugað væri, að hve miklu leyti væri hægt að leggja niður ferðir v/b Skaftfellings, sem fer með suðurströndinni, og. til hvers þá ætti að verja styrknum, sem hann hefir fengið. Þegar um þetta hefir verið rætt í Skaftafellssýslum, sýnist helzt hafa verið ráð fyrir því gert, að fénu yrði varið til samgöngubóta á landi. N. hafa þó komizt að þeirri niðurstöðu, að enn sé ekki tími til kominn að leggja niður ferðir Skaftfellings. En það hefir orðið að samkomulagi að leggja til, að þetta verði athugað fyrir næsta þing, svo að þá sé hægt að leggja fram skýrslu um það atriði. Það eru verzlanir, bæði kaupfélag og aðrar verzlanir í Skaftafellssýslu. Það er því ekki hægt að rasa að þessu, heldur verður undirbúningur að hafa átt sér stað, og fyrr má ekki aftaka þetta en sýnt er, að hægt sé að fullnægja þörfinni á annan hátt. Ég hefi ekki talið tiltækilegt að minnka þennan styrk, því þessi útvegur, eins og reyndar fleiri útvegir, ber sig engan veginn og vinnur með stöðugu tapi. Hlutaféð er, eins og vant er að vera við slíkar stofnanir, allt tapað, og þeir, sem standa þarna að, hafa sumpart með lánum orðið að standa undir þessu. Styrkurinn var líka hærri á tímabili heldur en hann er nú. Ef klipið er af þessu og það minnkað nú með sömu „1 rósentu“, sem fjvn. ætlast til að tekin sé af styrkjunum, bæði á sjó og landi, þá minnkar þetta af sjálfu sér. En það er ekki hægt að færa það beinlínis niður. Ég mun annars, og aðrir með mér, reyna að sjá um, að frekari skýrslur um þetta atriði liggi fyrir þinginu, þegar það kemur næst saman.

*Sigurður Kristjánsson: Herra forseti! Ég á 2 brtt. á þskj. 427. Önnur þeirra er við 13. gr. og er um hafnargerð. Þar er farið fram á, að til hafnargerðarinnar á Þórsh. sé hækkað tillagið úr 11 þús. kr. upp í 16 þús. kr. Þetta stendur þannig af sér, að hreppsnefndin hefir gert sínar áætlanir og byggt á þeim sínar ráðstafanir til fjáröflunar. Nú voru samþ. í fyrra hafnarlög fyrir Þórshöfn, og þar var ákveðið, að ríkið legði fram 2/5 til hafnarinnar, eins og reglan er nú orðin. En það er náttúrlega óbundið, hversu ört fé er veitt til þessa. Það er eðlilegt, að þetta fari nokkuð eftir getu staðarins sjálfs til þess að leggja fram sinn hluta. Það er viðurhlutamikið að raska áætlunum fyrir hreppsnefndinni, og ef kauptúnið sér sér fært að leggja fram verulegt fé í eitt skipti, þá er nauðsynlegt fyrir ríkissjóðinn að koma á móti því heldur en að vera að láta 2–4 þús. á ýmsa staði. Það virðist miklu óeðlilegra heldur en að gera þetta dálítið myndarlega í eitt skipti. Það munar ekki mikið um 5 þús. kr., en þær geta haft mikla þýðingu fyrir framgang verksins, og þess vegna vil ég leggja áherzlu á, að hv. þm. taki það til athugunar, hvort þetta er ekki heppilegri ráðstöfun. En það er alveg víst, að hér er ekki um að ræða fé, sem annars myndi ekki vera veitt. Það er aðeins um tímaspursmál að ræða. Á sama þskj. er brtt., sem ég hefi borið fram, við 14. gr. viðvíkjandi héraðsskólunum. Þar er um að ræða beina hækkun, sem stafar af því, að ég treysti mér ekki til þess að fara fram á, að þingið ákveði meira en helming af þeirri fjárhæð, sem þar er veitt til stofnkostnaðar héraðsskóla, til eins skóla. Mér hefir skilizt, að fjvn. ætlist til, að tillagið, sem er 28 þús. kr., skiptist milli 4 skóla . En nú stendur þannig á, að Reykjanesskólinn hefir engan eða lítinn byggingarstyrk fengið. Þessi skóli hefir starfað í nokkur ár og farið mjög myndarlega af stað, og sýnist ætla að verða höfuðskóli Vestfirðinga. Ég vil nefna sem dæmi um það, hversu myndarlega skólinn hefir farið af stað, að síðasta ár starfaði hann í 10 mánuði og hafði 241 nemanda alls. Skólinn er bæði fyrir bóklegt nám og fyrir íþróttir. Að sumrinu er ætlazt til, og enda fastákveðið, að þar verði verklegt nám, bæði lært sund og ýmiskonar jarðyrkjustörf, og þá sérstaklega garðyrkja, sem þessi staður er vel til fallinn, þar sem geysilegur jarðhiti er þar. Samanborið við starf annara héraðsskóla þá er ekki hægt að neita því, að það er geysimikið, sem þessi skóli hefir fyrir stafni, og það hefir sýnt sig, að hann þarf ekki að bresta nemendur. Nú standa að þessum skóla það myndarlegir menn, að þeir treysta sér til að standa straum að sínu leyti af byggingum skólans eða þeim viðaukum, sem nauðsynlegir eru nú. Það er fastákveðið að byrja nú þegar í vetur á verklegu námi, sem getur að nokkru leyti orðið undirbúningur undir þessar byggingar. Það er víst og ekki hægt að mótmæla því, að þessi skóli mun fá ríkisstyrk, eins og reglan er í l., á móti framlagi héraðsins eða þeirra sveitarfélaga, sem að honum standa, og því er það, að þetta fé, sem farið er fram á að auka við upphæðina, eða þessi hækkun úr 28 þús. kr. upp í 38 þús. kr., er fé, sem verður veitt á sínum tíma. Það er því ekki hér að ræða um annað en tímatilfærslu. Það stendur alveg sérstakl. á með þennan skóla, að það er ekki hægt annað en eyða því fé á næsta ári, sem áætlunin fer fram á eða gerir ráð fyrir, svo héraðið yrði annars að leggja þetta fé fram í bráðina. En það getur verið óþægilegt fyrir héraðið að verða að fá lán upp á ríkisstyrkinn á fjárl. fyrir 1938, og það væri miklu æskilegra, að ríkissjóður gæti komið á móti héraðinu með fjárframlag nú þegar. Það er að sönnu ekkert ákveðið um það í fjárlagafrv., hvernig þessu fé verði skipt, svo það væri eftir rekstri þessa skóla ekki óeðlilegt, að hann fengi þessar 10 þús. kr., sem hér er farið fram á, af fénu óskiptu, en það er þó ekki hægt að treysta því, að svo verði. Það getur ekki orðið nema með því móti, að um leið verði nokkuð skertur hlutur hinna héraðsskólanna, sem ætlazt er til, að eigi hlutdeild í þessari fjárveitingu. Ég hefi því heldur kosið að fara þá leið, að bera fram till. um þennan viðauka, 10 þús. kr., heldur en að hinir skólarnir yrðu ef til vill afskiptir, svo það raskaði fyrirætlunum þeirra um byggingar eða aðgerðir húsa. Ég vil í þessu sambandi vekja athygli á því, að það er ákaflega óheppilegt að vera alltaf að smáklístra viðaukum við þessa skóla, en gera ekkert hreinlega í einu. Ég hefi veitt því athygli, að hús, sem byggð eru þannig smátt og smátt, verða dýrari, og það getur jafnvel dregizt svo lengi, að ein byggingin sé farin að fúna áður en hin er fullgerð, og verður að telja slíkt óheppilegt. Þá á ég hér brtt. við 15. gr., sem eru smástyrkir til 4 manna. Ég hefi áður gert það, við 2. umr. fjárl., að mæla fyrir þessum till., sem ég tók þá aftur til 3. umr. Ég þarf ekki í raun og veru að endurtaka neitt af því, sem ég sagði þá. Það er hv. þm. kunnugt, að allir þessir menn eru mjög maklegir þessara styrkja, og ég geri ráð fyrir, ef hv. þm. greiða atkv. á móti þeim, þá sé það í sparnaðarskyni. En sá sparnaður er ákaflega lítilfjörlegur, þegar það er athugað, að sú hækkun, sem verður á fjárl. með þessum till., nemur ekki nema kringum 5 þús. kr. alls, til allra þessara manna. Það eru nýir liðir til þriggja söngvara, Eggerts Stefánssonar, sem farið er fram á 2 þús. kr. styrk til, en til vara 1200 kr., Sigurðar Skagfields sömuleiðis 2 þús. kr. og til vara 1200 kr., og til Einars Markans 1000 kr. Svo er till. um 1000 kr. styrk til Eggerts Guðmundssonar listmálara. Allir þessir menn eru þekktir í sinni list, og eins og ég sagði áður, þá þarf ekki að efa það, að hv. þm. álíta þessa menn vel verða þessara styrkja, og þó þeir væru miklu riflegri. Það getur ekki verið af sparnaðarástæðum, ef menn skera þessa styrki niður. Þá fer ég fram á, að styrkurinn til Guðbrands Jónsonar prófessors sé hækkaður. Hann er þjóðkunnur maður fyrir sín fræðistörf, og það er ekki hægt að neita því, að þessi maður er kominn í röð hinna merkari fræði- og vísindamanna í sinni grein. Eftir því sem ég bezt veit, þá gefur hann sig eingöngu við rannsóknum og ritstörfum, og er hann talsvert afkastamikill maður. Hann hefir 1500 kr. styrk á fjárl., en ég fer fram á, að hann hækki upp í 2400 kr., og í samanburði við ýmsa aðra, sem njóta styrks til svipaðra hluta, er þetta of lág heldur en of há upphæð. Ég gæti sagt margt um verðleika þessara manna, hvers um sig, en ég ætla ekki að tefja tímann með því. Ég vil vísa til þess, sem ég hefi áður sagt við 2. umr. um þetta efni almennt eða um styrki til listamanna. Ég vil undirstrika það, að eitt af því, sem ber einna bezt hróður Íslands til annara þjóða, eru verk listamanna okkar, en auk þess eru þeir og list þeirra einskonar skóli, einskonar háskóli fyrir þjóðina, og þess vegna er það ekki rétt að mæla þá á neinu lúsarmælikvarða. Ég vil treysta hv. þm. til þess að gera það ekki. Það er ekki aðeins smækkandi fyrir listina að mæta slíku skilningsleysi, heldur er það smækkandi fyrir þá menn sjálfa, sem leggja svo vitlausan mælikvarða á listina, eins og gert er með því að vera að myrða smástyrki til þessara manna, sem vitanlega eru allt of smáir. Þá á ég hér brtt. við 16. gr., ásamt hv. 2. þm. Reykv. Það er ekki um nein ný fjárframlög, en ég vil leyfa mér að fara um þessa till. nokkrum orðum. Hún er um það, að af atvinnubótafénu, sem er ½ millj. kr., verði 60 þús. kr. varið til þess að vinna að íþróttasvæðinu hér við Öskjuhlíð. Það er orðið alveg ljóst allri þjóðinni, hversu geysilega mikilsvert það er fyrir þjóðina, að íþróttalíf eflist hér og verði sem heilbrigðast, og nú er þó svo langt komið, að íslenzkir íþróttamenn eru farnir að sækja mót í öðrum löndum, og einnig að bjóða mönnum og taka á móti mönnum og flokkum frá öðrum þjóðum, og það frá stórþjóðunum, til keppni hér á Íslandi. Það er út af fyrir sig mjög mikils virði, en hitt er þó aðalatriðið, hversu stórkostlega þýðingu það hefir fyrir uppeldi þjóðarinnar, að íþróttalífið eflist og verði almennt. Það er líklegt, að við munum græða meira á því að efla þessa hlið menningar heldur en nokkra aðra, sem einhver rækt er lögð við hér á landi. Líkamleg heilbrigði manna er svo mikils virði, og ekki sizt fyrir það, að henni fylgir einnig andleg heilbrigði. Það hefir verið á það minnzt og fyrir því færðar fullar sannanir, að mjög mikið af því, sem miður fer í fari manna, ýmsir lestir og brestir, sem ungir menn hafa, stafi af því, að þeir hafi ekkert fyrir stafni. Þá brestur atvinnu og þá brestur einnig verkefni, en íþróttalífið hrífur menn frá gjálífi og ýmsu, sem miður fer, og gerir þá að manndómsmönnum og styrkum stoðum í þjóðfélaginu. Nú er það gefinn hlutur, að hér í Reykjavík eða í nánd við Rvík hlýtur að verða miðstöð þessarar íþróttamenningar, þar sem öll landsmót eru haldin hér, og svo þegar útlendir íþróttamenn koma hingað, þá fremja þeir aðallega listir sínar hér og hafa sína kappleika hér. Af þessu er það alveg ljóst, að hér í Reykjavík eða í nánd við hana verður að vera fullkomið íþróttasvæði, og vitanlega ekki aðeins fyrir Rvík, heldur einnig fyrir alla þjóðfélagsheildina. Reykjavíkurbær hefir litið á þessa nauðsyn og lagt út fé fyrir landssvæði, sem er 80 hektarar að stærð og liggur sunnan við Öskjuhlið og alla leið suður að Skerjafirði. Þetta hefir kostað 80 þús. kr., sem Rvík hefir þegar tekið að sér að greiða. Auk þess hefir Rvíkurbær veitt til vinnu á þessu svæði 30 þús. kr. á fjárhagsáætlun þessa árs, og eru allar líkur til þess, að því verði haldið áfram og að þessi upphæð verði jafnvel aukin. Ef mönnum er forvitni á að vita, hvað þarna eigi að gera, þá má í stórum dráttum segja, hvernig þessu mikla svæði á að skipta niður og hvað það er helzt, sem þar á að gera. Það er ætlazt til, að það komi sundskáli suður við Skerjafjörð, fullkomlega útbúinn eins og tíðkast erlendis, og það er ætlazt til, að þar komi jafnframt bátaskýli, svo menn geti iðkað kappróður suður á Skerjafirði. Það er ætlazt til, að þar komi fullkomnir knattspyrnuvellir, og eiga æfingarvellir að vera út af fyrir sig, og svo fullkominn knattspyrnuvöllur, sem við getum boðið útlendum knattspyrnufélögum að keppa á. Það hefir ekki verið vansalaust, að þegar við höfum fengið ágæta knattspyrnuflokka í heimsókn, þá er það svo, að þegar þeir eiga að fara að leika á vellinum, þá er hann frá þeirra sjónarmiði eins og urð, svo þessir menn njóta sín ekki af því þeir eru vanir grasvelli. Þar eiga líka að vera tennisvellir og hlaupabrautir. Svo á að koma almennur leikvangur, þar sem á að vera hægt að halda stór leikmót, og hægt á að vera að taka á móti 30–40 þús. manna, ef svo vill verkast. Loks er ætlazt til þess, að kappreiðar, sem fara vanalega fram 3–4 sinnum á ári, geti farið þar fram á sérstakri hlaupabraut fyrir hesta. Ég hefi hvorki fræðilega menntun né tíma til þess að skýra þetta nánar, en vænti þess, að hv. þm., sem flestir munu að vanda hlusta á það, sem verið er að segja hér, muni sjá, að fyrirætlunin er ekki smá og heldur ekki óþörf. Nú er það vitað um þetta atvinnubótafé, sem ríkissjóður veitir, að það fara misjafnar sögur af því, að hve miklu gagni þau verk verði, sem unnin eru fyrir það. En ég er sannfærður um, að þarna eru svo margháttuð verkefni, að það er ekki hætt við öðru en að vinnan muni verða þarna að fullu gagni, og að miklu meira gagni en verða mundi við ýms önnur störf, sem eru þess eðlis, að þau verði ekki unnin nema að sumri til. En þarna má vinna svo, að vinnan komi að fullu gagni jafnt sumar og vetur, vegna þess, að verkefnin eru svo fjölbreytt. Af því að hér er ekki um að ræða neina nýja fjárveitingu, en sennilega eitt stærsta menningarmál íslenzku þjóðarinnar, þá þykist ég fulltreysta því, að hv. þm. muni líta á þetta með fullkomnum velvilja og skilningi. Ég á aðra brtt. við 16. gr., sem ekki er fyrirferðarmikil. Hún er um Gilsnámu í Hólshreppi. Eins og hv. þm. er kunnugt, þá hefi ég flutt till. um rannsókn á Gilsnámu. Sú till., er enn ekki komin neitt áleiðis, en ég hefði talið heppilegast, að sú till. hefði verið samþ., svo það hefði ekki þurft að vera nein sérstök fjárveiting til þess að rannsaka þessa námu, því það er erfitt að setja ákveðna upphæð, vegna þess, að við þm. erum varla bærir að dæma um, hversu mikið fé þarf til að rannsaka þessa námu. En það er álit margra, sem meira vit hafa á þessu máli en ég, að þarna sé um verulega arðvænlega námu að ræða, og ef til vill séu þar miklu fleiri jarðefni heldur en beinlínis brennsluefni. Nú hefir fjvn. lagt til, að ætlaðar verði 1500 kr. til rannsóknar á þessari námu og fleiri námum, en ég held, að n. hafi ekki gert sér grein fyrir, hvað námurannsókn þýðir. Það þýðir ekki að vera að senda Pétur eða Pál í námu og segja honum að rannsaka hana. Það verður að fá fullkominn vísindamann á því sviði til þess að framkvæma það verk og það er mjög líklegt, að það þurfi að fá útlendan sérfræðing til þeirra hluta. En þá er sýnilegt, að þessar 1500 kr. hafa litið að segja. En þegar svo er orðað, að veitt sé allt að þessari upphæð, sem farið er fram á, þá er þar með tryggt, að ekki sé meiru til þess varið heldur en þarf og ríkisstj. er fært. Ég hefi leyft mér að fara fram á, að þessi liður hækki upp í 5 þús. kr., því ég er alveg sannfærður um, að það er alveg eins gott að fella liðinn niður eins og að hafa hann með upphæð, sem engar líkur eru til, að bægt sé að vinna verkið fyrir, svo að það verði að nokkru gagni. Ef það er þess vert að rannsaka það, hvort dýrmæt jarðefni og vinnanleg eru til hér á landi, þá verður að haga undirbúningnum þannig, að hann sé ekkert kák, svo ekki fáist ályktanir, sem ekki eru byggðar á þekkingu og leiða menn kannske afvega í málinu. Þá á ég hér tvær brtt. við 18. gr., báðar mjög fyrirferðarlitlar. Önnur þeirra er um það, að hækka skáldalaun Guðmundar Friðjónssonar úr 1800 kr. upp í 2400 kr. Ég hefi einhverntíma áður farið fram á hækkun á skáldalaunum Guðmundar, og fékk ég þau þá hækkuð úr 1500 kr. upp í 1800 kr. Ég vil nú minna á það, án þess að fara að endurtaka mikið af því, sem ég sagði þá, að þessi maður mun nú kominn nálægt sjötugu. Hann er heilsulítill maður og ekki líklegur til að verða þungur á fóðrunum hjá ríkissjóði úr þessu. En þetta er sá maður úr íslenzku bændastéttinni, sem langsamlega mest hefir lagt til íslenzkra bókmennta, auk þess er hann mikill fyrirmyndarmaður sem bóndi og heimilisfaðir. Hann hefir setið föðurleifð sína og bætt hana og prýtt á allan hátt. Hann hefir komið upp mörgum börnum, auk þess sem hann hefir lagt mikinn skerf til íslenzkra bókmennta og orðið til hins mesta sóma fyrir íslenzka bændastétt á því sviði einnig. Hinn maðurinn, sem farið er fram á, að fái aukinn styrk, er Jakob Thorarensen. Hann er merkilegt skáld og rithöfundur, og eru honum ætlaðar 1200 kr. á fjárlögum. Þegar ég ber þennan mann saman við aðra rithöfunda og skáld, og þegar ég ber styrk hans saman við styrk ýmsra annara manna, sem að mínu áliti ættu sannarlega ekki að fá styrk, þá undrast ég það mat, sem kemur fram í þessu hjá hv. þdm., og ég veit satt að segja ekki, hvar þeir hafa fengið þann mælikvarða, sem þeir leggja á Jakob Thorarensen. Ég held helzt, að þeir hafi nagað hann; a. m. k. er hann ákaflega stuttur. Þar sem hér er ekki um að ræða nema 800 kr. hækkun, eða upp í 2000 kr., þá vænti ég þess, að hv. þm. líti á þetta með sanngirni og vilji gera sér það til sóma að leggja dálítið réttlátari mælikvarða á þennan mann. Ég hefi farið hratt yfir þessar till., til þess að tefja ekki mjög tíma hv. þm., en ég ætlast til þess, að þeir taki engu að síður tillit til þeirra vegna þess og sýni þeim verðskuldaða veðvild.

*Pétur Ottesen: Ég á hér eina brtt. á þskj. 437, þar sem lagt er til, að ríkisstj. sé heimilað að ganga í ábyrgð fyrir Ytri-Akraneshrepp fyrir allt að 240 þús. kr. láni til vatnsveitu á Akranesi, en þó fari ábyrgðin aldrei yfir 80% af stofnkostnaði vatnsveitunnar. Ég sé, að í þeim ábyrgðarheimildum, sem samþ. hafa verið á þessu þingi, hefir sú regla verið tekin upp, að ábyrgð fari ekki fram úr þessu marki, 80% af stofnkostnaði, og hefi ég talið sjálfsagt að fylgja því fordæmi. Það hagar svo til á Akranesi, þar sem nú búa yfir 1700 manns, að þar verða menn að búa við þau vatnsból ein, sem eru brunnar, grafnir víðsvegar á landi kaupstaðarins innan um húsin. Það hefir komið í ljós, að þessi vatnsból eru síður en svo góð, þannig að rannsóknir, sem hafa farið fram á vatninu á sumum þessum stöðum, sýna, að það er tæplega nothæft sem neyzluvatn, og getur stafað af þessu allmikil hætta frá heilsufarslegu sjónarmiði fyrir kauptúnið. Þess vegna er ákaflega aðkallandi mál fyrir Akurnesinga, að bót verði á þessu ráðin, þannig að vatn verði leitt til kauptúnsins frá fjarliggjandi stöðum. En aðstaðan er sú, að það verður að sækja vatn um alllangan veg og því er kostnaðurinn svo mikill. Það er hvorttveggja, að íbúar Akraness hafa staðið í miklum stórræðum um framkvæmdir undanfarið, þar sem er hafnargerðin, og auk þess hafa kauptúnsbúar haft með höndum allfjárfreka framkvæmd í ræktunarmálum á landi, sem kauptúnið eignaðist, þegar það keypti Garða. Þetta allt tekur svo mikið fé, að það er ekki kleift fyrir Akurnesinga, án þess að njóta nokkurs stuðnings, að ráðast í þetta stórfellda fyrirtæki. Þess vegna fer ég þess á leit við Alþingi, að það rétti kauptúninu hjálparhönd, til þess að koma þessu fyrirtæki í framkvæmd. Ég skal svo ekki fara fleiri orðum um þetta. Ég veit, að það sjá allir og viðurkenna nauðsynina á þessu, og það, sem hér er um að ræða, er að vega og meta, hvort hægt sé að láta þessa ábyrgð í té. Ég á hér aðra brtt., sem er brtt. við till. samgmn. um skiptingu á því fé, sem veitt er til flóabáta. Ég flyt till. um að hækka styrkinn til Akranesbátsins um 500 kr., eða upp í 2000 kr. Þessi styrkur hefir frá öndverðu verið bundinn því skilyrði, að það tækjust samningar um flutning á mjólk þarna ofan að, svo að þessi styrkur hefir orðið að mestu leyti til þess að lækka flutningskostnaðinn á mjólkinni hingað suður. En þeir, sem hafa flutt mjólk þarna ofan að hingað til Reykjavíkur, hafa orðið að borga allt að því 5 aura á hvern lítra í flutningskostnað. Hækkun á styrknum mundi draga lítilsháttar úr þessum flutningskostnaði, því mér er kunnugt um það, að þetta mundi fyrst og fremst verða til hagsbóta fyrir þessa flutninga. Nú liggja fyrir þessu þingi breyt. á afurðasölulögunum, að því er snertir mjólkursöluna, sem ganga í þá átt, að jafnað verði, meir en nú er, mjólkurverðinu á milli þeirra, sem aðstöðu hafa til þess, að koma nýmjólk á Reykjavíkurmarkaðinn og hinna, sem fjær búa. Þetta verður vitanlega til þess að lækka nokkuð mjólkurverðið hjá þeim, sem flytja hingað mjólk daglega á sumrin, en 3–4 sinnum á viku á veturna. Þess vegna kæmi það ákaflega vel á fyrir þá, að samtímis því, að þessi ráðstöfun yrði gerð, yrði styrkurinn hækkaður, því það mundi verða þeim til dálítils léttis hvað flutningskostnaðinn snertir. Ég vil svo fela þessar till. velviljaðri meðferð Alþingis og lýk þar með mínu máli.

Jón Pálmsson Hv. fjvn. hefir við þessar umr. ekki skilað neinu framhaldsnál. um sínar till., og skal ég taka það fram að því er snertir afstöðu okkar sjálfstæðismanna í n., að ég get í aðaldráttum vísað til þess, sem ég sagði við 2. umr. fjárl. Til viðbótar skal ég geta þess, að þegar komu til meðferðar þær lækkunartill., sem fjvn. leggur til, að gerðar séu frá því, sem ákveðið er í fjárlagafrv., þá var um þær hin bezta samvinna. En hinsvegar töldum við sjálfstæðismenn mjög eðlilegt, að úr því að farið væri að lækka um 10% framlag til opinberra framkvæmda, þá væri talsvert fleira tekið undir þann lið en gert er, og skal ég tilnefna benzínvegi, sem er ætlað 275 þús. kr., til atvinnubóta, sem 500 þús. eru ætlaðar til, skuldaskilasjóð útvegsmanna, sem ætlaðar eru 160 þús. kr., og auk þess lögðum við til, að felldur yrði niður af fjárlfrv. liðurinn til vinnumiðlunar, 15 þús. kr. Þetta er samtals 109 þús. kr. En það kom í ljós, þegar þetta var rætt í n., að það voru um alla þessa liði það fastir samningar á milli stjórnarflokkanna, að það gat ekki náðst samkomulag um þessa lækkun. Það segir sig vitanlega sjálft, að við stjórnarandstæðingar berum enga ábyrgð á slíkum hlutum og stöndum utan við það að binda okkur við samninga stjórnarflokkanna á einn eða annan hátt. En þrátt fyrir það, þó að ég og flokksbræður mínir í n. lítum svo á, sáum við ekki ástæðu til þess að fara að koma með brtt. við þessa liði, þar sem fyrir fram var vitað, að þær yrðu allar drepnar. Fyrir mig persónulega skal ég taka það fram, að ýmsar af smærri till. n. eru á þann veg, að ég var á móti þeim í n. og geri ráð fyrir að greiða atkv. á móti þeim, þegar þar að kemur, en ég taldi þær ekki svo miklu varða, að gild ástæða væri til þess að fara að kljúfa n. vegna þeirra og koma með sérstakt nál. Að öðru leyti skal ég ekki tala nánar um þessa útkomu, sem hér liggur fyrir, þar sem bæði er búið að minnast á hana í eldhúsdagsumr. og verður sjálfsagt gert frekar. En ég vil um leið mæla með nokkrum brtt., sem ég hefi gert við 18. gr. fjárlfrv. Í þessum brtt. legg ég til að lækka styrk til nokkurra manna, sem í 18. gr. eru ætlaðar upphæðir til og kallaðir eru rithöfundar og listamenn. Ég skal nefna þessa menn. Það eru: Kristmann Guðmundsson, Theodór . Friðriksson, Ólafur Friðriksson, Þorbergur Þórðarson og Guðmundur Hagalín. Gert er ráð fyrir í mínum till., að öllum þessum mönnum sé gert jafnt undir höfði, og eru þeim ætlaðar 1000 kr. hverjum. Ég skal taka það fram, að Guðmundi Hagalín eru annarsstaðar í fjárlagafrv. ætlaðar 2 þús. kr., og með þessari lækkun eru honum þannig ætlaðar 3000 kr. Tel ég ekki, að hann hafi sýnt slík afrek, að hann eigi meira skilið. Að því er hina snertir skal ég taka það fram, að ég tel vafasamt, hvort nokkur þeirra ætti að standa með listamannsstyrk í fjárl., en ég tel meiri von um, að þessar till. geti náð fram að ganga, ef ekki er farið fram á, að styrkurinn verði alveg felldur niður. Þá á ég hér eina hækkunartill., og er hún um það, að Jakob Thorarensen fái 1500 kr. styrk í stað 1200 kr. Hv. 6. þm. Reykv. á brtt. um það, að styrkurinn verði færður upp í 2000 kr., og gæti ég fallizt á það. Og sannleikurinn er sá, að þegar maður er að vega og meta, hvað sanngjarnt sé í þessu sambandi gagnvart þeim mönnum, sem njóta rithöfunda- og listamannastyrks hjá Alþingi, þá rekur maður augun í það og undrast, að þetta merkilega skáld skuli hafa lægri styrk en margir þeir menn, sem að mínu áliti eiga ekki skilið að fá nokkurn styrk. Hvort hækkunin til þessa manns er 300 eða 800 kr., skiptir ekki miklu máli. Ég skal geta þess, að ég veit ekki til, að hann hafi sent neina beiðni til Alþingis um styrkhækkun, og persónulega þekki ég manninn ekki neitt, að öðru leyti en af hans skáldverkum. Þá skal ég að síðustu víkja að till., sem ég flyt með hv. þm. V.-Húnv. um það, að styrkurinn til Halldórs Kiljans Laxness sé færður úr 5 þús. niður í 2 þús. kr. Ég skal taka það strax fram, að þessi till. er ekki flutt af því, að við teljum, að þessi maður eigi að hafa nokkurn eyri í fjárl., því við erum báðir sammála um, að hann eigi að fella niður. Fyrir mig persónulega skal ég taka það fram og ítreka það, sem ég sagði siðast þegar fjárl. voru til umr. hér á þingi., að ég tel, að það, að veita þessum rithöfundi 5 þús. kr. skáldlaun, sé svartasti bletturinn á okkar ríkisfjárlögum. Að öðru leyti er það svo, að við flytjum þessa till. um niðurfærslu niður í 2 þús. í von um, að það nái frekar fram að ganga en hitt, að fella manninn alveg niður. Og frá mínu sjónarmiði er fyllilega ástæða til þess að fara ekki lengra í þessum efnum, vegna þess, að ég hefi á 2 þingum lagt til, að styrkurinn yrði felldur alveg niður, en það hefir ekki náð samþykki meiri hl. þm. Til frekari áréttingar skal ég taka það fram sem mikilsverða ástæðu í þessu sambandi, að það virðist svo sem þessi maður hafi það miklar tekjur nú af bókasölu, að það sé út frá því sjónarmiði ekki ástæða til, að hann fái ríkisstyrk sem rithöfundur. Að öðru leyti er ágreiningur um þetta það kunnur, að ég sé ekki ástæðu til að fara um það fleiri orðum. Og þessar fáu og smáu till., sem ég hefi hér minnzt á, legg ég svo undir dóm hv. þm., gerandi ráð fyrir, að þeir taki til þeirra afstöðu, eftir því sem efni standa til.

*Ásgeir Ásgeirsson: Af því að ég tala næst á eftir hv. þm. A.-Húnv., vildi ég aðeins leiðrétta það, sem hann og ýmsir halda, að Halldór K. Laxness hafi stórtekjur af þýðingum af bókum sínum erlendis frá. Mér er kunnugt um, að svo er ekki, enda er það erfitt að ryðja sér til rúms á erlendum bókamarkaði, og tekjur af fyrstu þýðingu eru venjulega litlar. Nú mun ekki hafa komið nema ein útgáfa af hverri þeirra bóka Kiljans, sem hafa verið þýddar erlendis, og af fyrstu útgáfu er litið að hafa. Ég nefni þetta til þess að taka það fram, að H. K. L. hefir ekki stórtekjur af ritstörfum, en það er eina frambærilega ástæðan fyrir því að lækka við hann skáldalaunin. Ég hefi stillt mig um að bera fram ýmsar till., sem ég hefi þó haft hug á að flytja, en eina till. flyt ég, mjög smáa till., um það, að veita Guðmundi Eiríkssyni á Þorfinnstöðum 300 kr. á ári. Ég tek aðeins til máls til þess að vekja athygli á því, að hér er ekki um neitt hættulegt fordæmi að ræða, þó að þessi smáa upphæð verði veitt þessum manni. Guðmundur lét af hreppstjórn á síðastl. sumri og hafði þá verið hreppstjóri í 50 ár. Og eins og öllum hv. þm. er kunnugt, er það mikið starf, sem búið er að vinna launalítið eða launalaust, þegar menn á níræðisaldri láta loks af hreppstjórn eða öðrum slíkum sveitarstörfum, sem útheimta mikinn tíma, en lítið sem ekkert er borgað fyrir. Guðmundur er nú 82 ára gamall, svo að það verður sennilega ekki lengi, sem þyrfti að greiða honum styrk, en hann mundi muna mikið um að fá þessa litlu fjárhæð. Ég vek aðeins athygli á því, að hér er ekki um neitt hættulegt fordæmi að ræða, og ég vænti þess, að þessari smáu upphæð verði sleppt í gegn handa þessum ágæta gamla manni.

Forseti (JBald) : Eins og kunnugt er, eiga að fara fram útvarpsumræður um fjárl. kl. 8 í kvöld. Verði eigi þá lokið umr. um einstakar till. þm., verður þeim haldið áfram að afloknum útvarpsumræðum., og vil ég biðja þá hv. þm., sem ekki hafa lokið sér af fyrir kl. 7, að vera þá viðstadda, til þess að mæla fyrir till. sínum, ef þeir óska þess.

*Þorsteinn Briem: Herra forseti! Ég á hér brtt. á þskj. 427,V við 13 gr. fjárlaga A. II. a. 9. Fyrri liður hennar er um framlag til Laxárdalsvegar, 3000 kr. Laxárdalsvegur liggur milli tveggja kauptúna, Borðeyrar í Strandasýslu og Búðardals í Dalasýslu, og hefir þar frá fornu fari verið fjölfarinn þjóðvegur, en vegna þess að hann hefir orðið útundan með endurbætur og viðhald í seinni tíð, hafa samgöngur þar um orðið allmjög að teppast, og hefir það orðið til mikils baga fyrir viðkomandi sveitir og jafnvel fyrir langferðafólk. Yfir sjálfa Laxárdalsheiði er vegurinn sæmilegur, en eftir Laxárdalnum má heita alger vegleysa. Kemur það sér mjög illa þar sem fjölmenn byggð á í hlut, og einkanlega verður þetta tilfinnanlegt nú, á þessum tímum, þegar Laxárdalurinn er orðinn eitt af fjársýkisvæðunum, en eitt af bjargráðunum, sem menn hugsa sér fyrir slík svæði, er stofnun rjómabúa. En fyrir þessar fjölmennu sveitir er engin leið að taka þátt í stofnun rjómabúa, meðan ekki eru gerðar þar meiri vegabætur en nú er. Áður fyrr, eða fram til síðustu 3 ára, var það föst venja, að í þennan veg væru lagðar 2–3 þús. kr. árlega, annaðhvort í fjárl. eða með beinni fjárveitingu af viðhaldsfé. En nú síðustu árin hefir ekkert fé verið veitt í þessu skyni. Nú er vegurinn þannig, að oft verður að fara yfir Laxá, til þess að þræða þurr holt. En sú leið verður ófær, ef úrkomur eru miklar, jafnvel þó um mitt sumar sé, og er botn mjög slæmur í Laxá. Nú stendur svo á, að sá nýi vegur, sem byrjað hefir verið á í þessu héraði, er nú í miðri mýri, og er mikil nauðsyn á því, að hægt verði að halda áfram vegagerðinni, þó ekki væri nema lítinn kafla. Og því er farið fram á þetta litla framlag til þess að geta nú lítið eitt haldið áfram vegagerðinni. Vegna þess, hversu afskiptur þessi þjóðvegur hefir verið seinustu árin, verð ég að vænta þess, að Alþingi líti á þetta sem sanngirnismál. Þá er á sama þskj. brtt. við sama lið 13. gr., A. II a. 9, um 2 þús. kr. fjárveiting til Staðarfellsvegar. Vegna þess að hann er nýkominn í þjóðvegatölu, en hefir síðan ekkert verið gert til góða, er þörfin brýn fyrir vegalagning á köflum þeirrar leiðar. En menn kannast við, að ómögulegt er hjá þeim kostnaði að komast, eftir að vegir hafa verið teknir í þjóðvegatölu. Vegurinn liggur að skólasetri og kemur stórri sveit að notum til allskonar flutninga, og auk þess langferðafólki að gagni, strax þegar vegasambandið er komið og ferðamenn taka að heimsækja þessar fögru sveitir. Þessar tillögur eru bornar fram til þess að jafna mismuninn, sem er á framlögum til héraðanna. Ég vonast til þess, að hv. Alþingi sýni þeim sanngirni, þar sem þetta hérað hefir svo mjög verið afskipt undanfarin ár. Því næst á ég brtt. á þskj. 428, VIII lið, við 16. gr. 2, um að hækka styrk til Búnaðarfélags Íslands úr 180 þús. í 200 þús. Till. þessi er borin fram í samráði við fleiri þm., þó að það atvikaðist svo, að ég einn yrði flm. hennar. Eins og hv. þm. vita, var framlagið til félagsins hærra áður, og um nokkurt skeið 200 þús. kr. á ári. Samtímis því, að framlag er lækkað, bætast óhjákvæmileg útgjöld á félagið. Starfsemi þess og búnaðarsambandanna eykst, því að verkefnin fara alltaf sívaxandi með auknum vandamálum landbúnaðarins og fjölgandi möguleikum. Sú aukning tekur ekki aðeins til sveitanna, heldur vaxa engu síður búnaðarfélagsstörf í nágrenni kaupstaðanna, þar sem ræktun og mælingar, sem henni þurfa að fylgja, hafa aukizt mjög síðustu árin. Einnig hafa búnaðarfélögin aukið mjög tilraunastarfsemi sína, og nú er í undirbúningi stórfelld aukning og skipulagning, sem auðvitað krefst meiri fjár. Þar sem svo miklu fé er varið til að styrkja framkvæmdir, er koma mættu landbúnaðinum að beinu eða óbeinu gagni, virðist sízt mega skera við neglur sér þau framlög, sem tryggja, að hitt komi að notum. Og það er öllum ljóst, að sú trygging fæst ekki nema með auknum tilraunum. Ræktunarframkvæmdir landsmanna síðustu hundrað árin eru ekki aðeins því að þakka, að styrkir hafa verið veittir til þeirra, heldur hafa verið teknar upp nýjar aðferðir, sem menn hafa lært fyrir tilraunir. En þó sést það æ og æ betur, hversu þeim tilraunum er í rauninni skammt komið og bráðnauðsynlegt að auka þær. Vegna þessa er Búnaðarfélagi Íslands alveg sérstök nauðsyn á að fá aukið framlag frá ríkinu. Búnaðarfélagið hefir ráðizt í það í fullu samráði við landbúnaðarráðuneytið að gefa út búnaðarblaðið Frey. Og því var í upphafi lofað af hæstv. landbrh. að veita til þess þann styrk, sem þyrfti. En nú er til kom, hefir hann ekki talið sér skylt að greiða styrkinn. Því hefir orðið stór halli á útgáfunni. Búnaðarfélagið má ekki við því að taka fé frá öðrum þörfum upp í hallann. Og þar sem allir skynbærir menn eru sammála um, að Freyr sé til ómetanlegs gagns, ætti hvorki að þurfa til þessa að koma né hins, að leggja ritið niður. Auk þessa er það vitað, að stjórn Búnaðarfélagsins hefir látið gefa út sögu félagsins í tveim bindum í tilefni af 100 ára afmæli þess. Ritið er stórmerk heimild. En það kostar félagið kringum 27 þús. kr. og veldur því miklum erfiðleikum þetta ár og lengur. En þar sem þess er væntanlega heila öld að bíða, að til þvílíkrar útgáfu komi aftur, er þess .að vænta, að Alþingi telji ekki eftir styrk upp í kostnaðinn. Aðrar tillögur hafa að vísu verið fluttar um styrk vegna afmælisins. En sá styrkur mun ekki vera meira en til að standa straum af öðrum kostnaði, svo sem samanköllun búnaðarþings og öðru fleira, sem ekki varð hjá komizt í sambandi við afmælið. Hv. 2. þm. Skagf. sýndi fram á það við 2. umr. fjárl., hver nauðsyn væri að hækkun styrksins. Ég vil því ekki auka þetta fleiri orðum. Vil aðeins vænta þeirrar sanngirni, að styrkurinn verði ekki gerður lægri en hann var, meðan heildarupphæð fjárl. var miklu lægri en nú, - þar sem réttmætt væri, að hann hefði hækkað í hlutfalli við hana.



Ég vildi ræða um nokkrar brtt. á þskj. 428. Fyrst er það IV. liður, við 15. gr. 24., um 600 kr. til Leikfélags Vestmannaeyinga, gegn a. m. k. jafnmiklu framlagi frá Vestmannaeyjakaupstað. Ég sé, að leikfélög í öllum helztu bæjum landsins fá styrk til starfsemi sinnar. Félagið í Vestmannaeyjum hélt uppi leikstarfsemi allan siðasta vetur. Og þótt ekki sé séð, hvort framlagið frá bæjarsjóði Vestmannaeyja verði greitt, vonast ég til þess, að Alþingi vilji efla þessa starfsemi í Vestmannaeyjum eins og í öðrum stærstu kaupstöðum landsins. Annað er IX. liður, við 16. gr. 11, með leyfi hæstv. forseta: „Til að styrkja tilraunastarfsemi bæjar- og sveitarfélaga og einstaklinga í ýmsum verklegum framkvæmdum (þar af til vatnsöflunar fyrir Vestmannaeyjabæ 25 þús. kr.) 75 þús. kr.“ Hv. þm. Borgf. minntist á það í ræðu sinni í dag, hverjir örðugleikar steðji að bæjum eins og Akranesi, þar sem ekki er gott neyzluvatn fyrir hendi. Í Vestmannaeyjum er svo sem ekkert vatn hægt að fá úr jörð, og mjög spillt það, sem er. Það nægir á engan hátt þörfum bæjarins. Alþingi hefir einu sinni veitt lítils háttar styrk til úrbóta. Féð fór að öllu leyti til sérfræðings, sem rannsakaði skilyrðin, en úr framkvæmdum hefir ekkert orðið ennþá. Ég ætlast til, að hv. Alþingi líti með sanngirni á þetta nauðsynjamál. Vitanlega er það hér um bil eins dæmi hér á landi, að ekki sé nóg vatn til. Vatnið, sem nú er notað í Vestmannaeyjum, er látið renna af húsþökum og getur orðið mjög óheilnæmt, gruggugt af göturyki og sóti, spillt í sumarhitum og raunar alveg óhæft drykkjarvatn. Tilgangur þessa 75 þús. kr. liðs er í öðru lagi sá, að gerðar verði tilraunir í bæjum um hagnýtingu orkulinda. Sérstaklega vil ég nefna móvinnslu. Það er eðlilegt, að nú mæti það nokkrum skilningi, hver nauðsyn er að hagnýta orkulindirnar. - Hér hefir verið samþ. ábyrgðarheimild fyrir láni til rafveitu fyrir Akureyrarkaupstað, 2 millj. kr., sem ég var mjög fús að greiða atkvæði mitt, því að ég tel takmarkið vera að losa sem flesta af kaupstöðum landsins við hinn erlenda hitagjafa, kolin. Það er vitað, að hér í grennd er víða góður mór, en ekki gerðar tilraunir til að hagnýta hann, svo að neinu nemi. En það mætti verða til þess að spara mikinn innflutning kola. Þá er XX. liður á sama þskj. um nýjan lið við 17. gr. 7, 10 þús. kr. til dagheimila og sumardagheimila fyrir börn, og er þannig fyrir mælt, að ráðh. úthluti styrknum til þeirra félaga, sem um hann sækja og sanna, að þau séu fær um að reka slík heimili. Flest dagheimilin og dvalarheimili, sem stofnuð hafa verið, eru rekin frá Reykjavík. Það hefir sýnt sig, að heimilin eru til ómetanlegs gagns og auka hreysti og þroska þeirra barna, sem annars ekki komast í sveit yfir sumarið. Þá er það síðasta brtt. mín á þskj. 428, XXXVI. liður, við 22. gr. XIV, og vil ég lesa hana með leyfi hæstv. forseta: „Að ábyrgjast fyrir félög útgerðarmanna, sjómanna eða bæjarfélög lán til kaupa á nýjum dieselmótorskipum, 75–150 smálesta, er séu útbúin þannig, að á þeim megi stunda allar algengustu fiskveiðiaðferðir hér við land. Ábyrgðina má veita fyrir allt að 2/3 kostnaðarverðs skipanna, gegn 1. veðrétti í þeim, og fari ábyrgðir á árinu 1938 eigi fram úr 700 þús. kr.“. Á þessu þingi hefir verið lýst með ómildum og ófögrum litum ástandi sjávarútvegsins. Úrbótatillögur, sem fram eru bornar, eru - að undanskildum frv. og hótunum um gerræðislegar breytingar á rekstri síldarverksmiðjanna, til að svipta sjómenn hluta af verði aflans, og um vinnulöggjöf - mestmegnis tillögur um skattalétti, bygging nýrra verksmiðja til hagnýtingar á afla og möguleika til togarakaupa. Inn á hitt hefir of lítið verið komið, að bæta veiðiflotann þannig, að sem mestur afli fáist með viðráðanlegum stofnkostnaði útgerðar. Að mínu áliti eru togarar mjög óheppileg veiðiskip, eins og nú er málum komið. Í erlendum veiðiskipum hér við land eru langmest notaðar dieselvélar. Því fylgir sá höfuðkostur, að miklu minna lestarrúm fer undir olíuna en kolin, svo að skipið rúmar þeim mun meiri afla eða má vera þeim mun minna. Ég er sannfærður um, að það er eins óheppilegt og það er óeðlilegt að flytja kolin hingað 4–5 daga sigling til að knýja með þeim fiskiskip, sem kolanámuþjóðirnar sjálfar eru að gefast upp við að kynda með kolum. Enda getur afstaða okkar versnað margfalt frá því, sem nú er. Kolaþörf hvers togara nemur nálægt 2300 smálestum á ári að meðaltali, eða þörf þeirra allra h. u. b. 80 þús. smálestum á ári. Ef við gerum ráð fyrir, að það komi til Evrópustyrjaldar, getur kolaverðið orðið 300 kr. smálestin, eins og í síðasta stríði. Það gerir 24 millj. kr. útgjöld á ári á þessari einu vörutegund til útgerðar. Og ekki nóg með það, heldur gæti orðið ógerningur að ná kolunum frá nágrannalöndunum. Aftur á móti mundi ef til vill vera hægt að flytja olíu og benzín í stórum tankskipum frá Ameríku. Það hefir komið fram frv. hér á Alþingi í þá átt að reyna að byrja á endurnýjun togaraflotans með því að kaupa tvo nýja togara. Ég mun ekki mæla móti því, að sú leið verði reynd. En ef velja ætti milli dieselmótorskipa og togara, þá teldi ég dieselmótorskipin tvímælalaust hagkvæmari. Ef hagskýrslur eru athugaðar, sést, að dieselmótorskip 75–150 smálestir að stærð eru ekki til í íslenzka veiðiskipaflotanum. Skip, sem eru 75 smálestir, gætu hæglega flutt ísaðan fisk til Bretlands. Og vegna þess, hve miklu minna lestarrúm þyrfti fyrir eldsneyti, gæti slíkt skip flutt 1000–1200 vættir fiskjar, eða jafnmikið og togari er vanur að flytja. En hver túr togarans kostar kringum 800 pd. sterling, en hver túr dieselmótorskips kostar ekki nema 250–300 pd. sterling. - Samkv. skýrslum, sem sölusamband ísl. fiskframleiðenda hefir birt opinberlega, hefir meðalafli á hvern togara á síldveiðum verið 15–16 þús. mál, en rekstrarhagnaður ekki nema rúmlega 8 þús. kr. En af rekstri mótorbáta á síldveiðum varð miklu meiri ágóði, þó að á þeim væru borguð allt að því tvöfalt hærri laun til sjómanna. Og bezt báru sig þau skipin, sem nálguðust þessa stærð, en þó var ekkert þeirra fyllilega af þeirri gerð, sem hér er lagt til að útvega. Þá ætla ég að drepa á þær veiðiaðferðir, sem stunda má með þessum skipum. Á þessum skipum er hægt að stunda allar veiðiaðferðir, síldveiðar með herpinót og reknetum og þorskveiðar með netum og lóð, og einnig til botnvörpuveiða. Það hafa að vísu ekki verið gerðar hér miklar tilraunir með veiðar á mótorskipum með léttri botnvörpu. En slíkar tilraunir hafa verið gerðar í stórum stíl í Bandaríkjunum og gefizt vel. Slík skip má hafa til veiða allan ársins hring, og auk þess geta þau flutt fiskinn millí landa. Mótorbátarnir eru of litlir til að vera verulega arðbærir. Sölusamband íslenzkra fiskframleiðenda gerði líka áætlun um rekstur vélbáta við Faxaflóa og í Vestmannaeyjum, og gaf út skýrslu, sem sýndi rekstrarafkomu vélbáta á þessum stöðum tvö til þrjú síðustu árin. En mynd sú, er skýrslan gefur, er ekki rétt. Þar er ekki tekið meðaltal, heldur eru teknir bátar, sem höfðu sérstaklega slæma rekstrarafkomu. Auk þess verður að taka tillit til þess, að afli hefir brugðizt tvö síðustu árin hér á suðvesturlandi. En viðhald og endurnýjun mótorbátaflotans er miklu betri en togaraflotans. Stöðugt bætast við nýir mótorbátar, en engir nýir togarar. Gert er ráð fyrir, að togararnir, sem kaupa á í tilraunaskyni, eigi að kosta 700–800 þús. kr. En verð diesel-mótorskipa, eins og þeirra sem ég hefi lýst, er aðeins ca. 100000 kr., sé sætt beztu kjörum. Atvinnu á einum togara fá ekki nema 35–40 manns, en á mótorskip, eins og þau, sem ég hefi lýst, þarf alltaf 20 sjómenn á hvert, atvinnuaukningin mundi nema 200 sjómönnum. Þess má einnig geta, að togara yrði að kaupa frá erlendum skipasmíðastöðvum. Mótorskipin mætti smíða hér heima. Enginn efi er á því, að ef samið er um tíu skip í einu, má fá verðið svo niður, að það muni ekki miklu, hvort skipin séu smíðuð hér eða erlendis. Atvinnuaukning af smíði skipanna hér heima mundi verða svo hundruðum þúsunda króna skipti. Þessi tillaga um viðreisn sjávarútvegsins er seint fram komin, en það er vegna þess, að rannsókn á skilyrðum slíks veiðiflola stendur enn yfir. Áhætta ríkissjóðs af þessari ábyrgðarheimild yrði ekki mikil, þar sem ríkissjóður á að fá 1. veðrétt í skipunum. Og hv. alþm. ættu að hugsa sig um tvisvar áður en þeir leggjast á móti tillögu sem þessari.

*Fjmrh. (Eysteinn Jónsson): Viðvíkjandi brtt. á þskj. 428, frá hv. 4. þm. Reykv., við 16. gr., vil ég minna á þingsályktun, sem samþ. var á haustþinginu 1933 og er svo hljóðandi: „Alþingi ákveður að leggja til sundhallarbyggingar Reykjavíkurbæjar 100000 kr. á árinu 1934, enda verði verkinu haldið áfram með hæfilegum hraða og því lokið svo fljótt, sem unnt er. Ennfremur ákveður Alþingi að leggja til viðbótar það, sem á vantar, til þess að framlag ríkissjóðs samsvari 2/5 alls kostnaðarins, eigi síðar en tveim árum eftir að verkinu er lokið. Að öðru leyti haldast skilyrði þau frá landsins hálfu, sem sett eru í lögum um sundhöll í Reykjavík, nr. 32 7. maí 1928“. Í tilefni af þessari þál. frá 1933 og bréfaviðskiptum, sem fram hafa farið milli ráðuneytisins og borgarstjóraskrifstofunnar í Reykjavík, get ég lýst því yfir, að ríkisstj. telur sig bundna til að greiða 2/5 hluta af stofnkostnaði sundhallarinnar fyrir tilskilinn tíma í þessari þingsályktunartillögu, ef skilyrði laganna frá 1928 verða haldin. Eftir að þessar upplýsingar eru komnar fram, vænti ég þess, að hv. 4. þm. Reykv. taki till. sína aftur. Ástæðan er sú, að þó að ríkisstj. sé ljóst, að þessi skylda hvílir á henni, vildi hún geta valið gjalddaga fjárins sjálf innan þeirra tveggja ára, sem tilskilin eru. Því vildi ég síður hafa greiðsluna bundna á fjárlögum nú.

*Bjarni Snæbjörnsson: Ég á eina brtt. á þskj. 427, við 14. gr., og er það nýr liður, 1000 kr. og 500 kr. til vara, til Friðgeirs Grímssonar, til þess að nema útreikning og tilbúning véla. Eins og hv. þm. vita, hefir á siðari árum verið gert allmikið til að bæta skilyrði iðnaðarins í landinu. Leiðir þá af sjálfu sér, að brátt verður skortur á hæfum mönnum til að taka að sér ýms störf í sambandi við aukningu iðnaðarins. Þessi maður, sem hér er nefndur, er mjög duglegur og hefir ágæt meðmæli frá forstjóra iðnskólans, og þar lauk hann námi með góðri 1. einkunn. Síðan fór hann í vélstjóraskólann í Reykjavík og lauk þar prófi með hárri 1. einkunn. Hann hefir einnig tekið sveinspróf í járnsmíði með góðum vitnisburði. Friðgeir hefir nú hugsað sér að sigla til Þýzkalands, og hefir fengið upptöku á góðan iðnskóla þar í landi. Er það þriggja vetra skóli. En vissa er fengin fyrir því, að hann kemst í annan bekk skólans nú þegar, og ætti því að geta lokið námi á tveimur árum. Styrkbeiðnin kom seint til þingins, því að hlutaðeigandi var bundinn við atvinnu sína - hann er annar vélstjóri á togaranum „Garðar“ í Hafnarfirði. Gat hann því ekki undirbúið umsókn sína fyrr en störfum fjvn. var lokið, og gat nefndin því ekki tekið afstöðu til umsóknarinnar. En ég vona, að hv. fjvn. og eins aðrir hv. þdm. taki vel undir þessa beiðni og minnist þess, að þetta er bláfátækur maður, sem þarf að kosta sig til tveggja ára náms erlendis. Þetta er eina brtt., sem ég ber fram við fjárlögin að þessu sinni, og vænti ég þess, að henni verði vel tekið.

*Sigurður E. Hlíðar: Herra forseti ! Ég vildi gera smávegis athugasemd við brtt. á þskj. 422. Þar er farið fram á að hækka á 13. gr. b. 2. úr 76 þús. kr. upp í 80 þús. kr. - Hv. frsm. n. skýrði þessa hækkun á þá leið, að þarna ætti að veita 3000 kr. til flóabáts á Skagafirði. Er ætlazt til, að sá bátur taki nokkurn hluta af þeim ferðum, . sem Norðurlandsbáturinn hefir haft undanfarin ár. En Norðurlandsbáturinn hefir gengið milli Selvíkur í Skaga og til Skála á Langanesi. Undanfarin ár hefir hann haft til þess 13 þús. kr. styrk. En félagið, sem heldur bátnum úti, hefir borið sig upp undan því, að fjárhagur þess væri svo lélegur, að það sæi sér ekki fært að halda ferðunum áfram með sama styrk. Samvinnunefnd samgöngumálanna hefir litið svo á, að með því að taka Skagafjörð undan sé félagið vel haldið með sínar 13 þús. kr., og það þótt „rútan“ sé um leið lengd til Seyðisfjarðar. Nú virðist mér það liggja í augum uppi, að það er ekki létt á félaginu með því að losa það við ferðirnar milli Siglufjarðar og Selvíkur og taka svo kaflann frá Skálum á Langanesi til Seyðisfjarðar í staðinn. Ég get ekki unað við þessa afgreiðslu málsins og mun flytja brtt. þar að lútandi. Þá vil ég minnast á brtt., sem ég á á þskj. 428, um styrk til Leikfélags Akureyrar. Leikfélagið sótti um 3000 kr. styrk, en umsókn þess hefir ekki fundið náð fyrir augum hv. fjvn. Ég hefi leyft mér að leggja til, að styrkurinn til leikfélagsins verði hækkaður upp í 1500 kr. Leikfélag Akureyrar er gömul stofnun, hefir starfað yfir 20 ár, og hefir notið 500–1000 kr. styrks frá Alþ. árlega. En starfsemin er alltaf rekin með halla. Samt hefir leikfélagið viðað að sér góðum kröftum og tekið sér erfið viðfangsefni. Mér finnst till mín um styrk til félagsins sanngjörn, ef athugað er til samanburðar, að Leikfélag Reykjavíkur fær alltaf ríflegan styrk. Á sama þskj. hefi ég borið fram brtt. um að hækka styrk til Braga Steingrímssonar dýralæknis upp í 2400 kr. Bragi Steingrímsson er ágætur dýralæknir með próf frá Hannover, og er hann eini lærði dýralæknirinn hér á landi, sem ekki hefir fasta stöðu, og á hann því skiljanlega erfiðara með að hafa ofan af fyrir sér. Tvö undanfarin ár hefir hann fengið leyfi til að skoða kjöt á Blönduósi, en nú hefir honum verið tilkynnt, að fyrir það verði tekið. Mér finnst því ekki hægt að skoða það sem neina ósanngirni, þó að farið sé fram á 2400 kr. styrk til hans. Á sama þskj. flyt ég brtt. merkta XXXIII, um að greiða Steingrími Jónssyni, fyrrv. bæjarfógeta á 4kureyri, 6000 kr. uppbót á skrifstofukostnaði. Tilmæli um þetta sama hafa áður verið borin fram hér á Alþ., en ekki sinnt. Hafa þó verið lögð fram full skilríki fyrir því, að Steingrímur Jónsson hefir orðið að leggja fram úr eigin vasa stórfé til skrifstofuhalds, og er það því fyllsta sanngirniskrafa, að honum verði endurgreiddur nokkur hluti þess. Þá á ég brtt. við 15. gr., og er hún um styrk til Jóns Norðfjörðs leikara upp í námskostnað hans erlendis, 700 kr. Jón Norðfjörð er landskunnur sem efnilegur leikari, og stundaði hann nám í fyrra á konunglega leikhúsinu í Kaupmannahöfn og einnig í Svíþjóð, og fékk ágæt meðmæli frá kennurum sínum. Leiknámið stundaði Jón Norðfjörð í 10 mánuði og hafði til þess dálítinn styrk frá forsætisráðherra Dana. og mun hann einnig hafa farið með hálfgerð loforð frá flokksmönnum sínum hér, jafnaðarmönnum, um að þeir útveguðu honum þingstyrk. Ég vona því, að vel verði tekið undir þetta hér. Það er í raun og veru eðlilegra, að hann fengi einhverja úrlausn, þar sem hann hefir lokið þessu námi með ágætis meðmælum frá þeim, sem honum hafa kennt, heldur en þó tekin væri upp ný fjárbeiðni til manna, sem vilja leggja af stað í slíka leiðangra. Að síðustu vil ég leyfa mér að þakka hv. fjvn. fyrir, að hún hefir séð sér fært að taka upp ábyrgð fyrir Akureyrarkaupstað vegna tunnusmíði. Þessi ábyrgðarheimild hefir verið í fjárl. undanfarið, og þó að Akureyri þurfi ekki á þessari ábyrgð að halda sem stendur, þá óskar bærinn eftir því að geta haft hana ef nauðsyn krefur. Vegna þess að tunnusmíðin er stórfelld atvinnubótavinna og framleiðsla, sem ekki má trufla undir neinum kringumstæðum, þá óskaði ég eftir því og færði það í tal við hæstv. fjmrh., hvort ekki væri hægt að taka upp þessa heimild, og ég sé hér á þskj. 437, að hv. fjvn. hefir orðið við þessum tilmælum, og er ég henni mjög þakklátur fyrir.

*Jóhann Jósefsson: Herra forseti! Mér hefir farið sem mörgum öðrum, að verða að flytja ýmsar brtt. við frv. það, sem hér liggur fyrir, og skal ég í stuttu máli lýsa ástæðunni. Ég vil fyrst minnast á það, að samkv. tilmælum hafnarnefndar Vestmannaeyja flyt ég till. til þál. um það, að fá viðbótarframlag til dýpkunar á Vestmannaeyjahöfn, og var það miðað við þær framkvæmdir, sem unnar voru á síðastl. sumri, og þær framkvæmdir, sem vinna þarf á næstk. sumri. Ég vil geta þess í þessu sambandi, að á þinginu 1935 fórum við fram á samskonar styrk til dýpkunar hafnarinnar og til að byggja stórskipabryggju, og var hann áætlaður með tilliti til þess, er þurfti að vinna árið 1936, um 120 þús. kr. Alþ. og ríkisstj. sáu sér ekki fært að veita þennan styrk öðruvísi en svo, að hann kæmi til útborgunar á 4 næstu árum, þ. e. til ársins 1939, 30000 kr. á ári. En okkur tókst með aðstoð banka, Brunabótafélags Íslands og Bátaábyrgðarfélags Vestmannaeyja að fá lánað hjá þessum aðiljum það fé, sem nauðsynlegt var til viðbótar við framlag ríkisins árið 1936, svo að hægt væri að vinna samkv. áætlun það ár. Svo var nauðsynlegt að vinna áfram sumarið sem leið, og eins og ég hefi áður sagt, er verkinu ekki lokið, heldur má ætla, að ef tekst að halda í horfinu þessari dýpkunarvinnu á næsta sumri, þá mundi höfnin verða orðin ekki aðeins hættulaus fyrir vélbátaflotann, heldur líka aðgengileg fyrir 15–16 tonna flutningaskip, og þegar það tekst, er viðhorfið orðið ákaflega mikið breytt til batnaðar frá því, sem áður var. Ég held, að ég hafi getið þess, þegar ég flutti þáltill., að smíði stórskipabryggjunnar hafi tekizt prýðilega vel. Það fer ákaflega vel um skipin, þegar þau eru lögzt við hana. Eins hefir dýpkunin gengið ákaflega vel. Dýpkunarskipið hefir reynzt þing. Þetta er ákaflega mikið verk, það hefir tekið langan tíma, gengið hægt og seint, en síðan Íslendingar sjálfir fengu yfirstjórn verksins í sínar hendur, starfsmenn vitamálaskrifstofunnar og sérstaklega Finnbogi Rútur Þorvaldsson verkfræðingur, hefir ekkert mistekizt af því, sem ráðizt hefir verið í, heldur hefir verkinu miðað jafnt og þétt áfram, og svo er enn. Ég hafði að vísu farið fram á það við hv. fjvn., að hún veitti beinlinis aukafjárveitingu til þess að tryggja, að unnið verði næsta sumar. Hv. n. hefir að miklu leyti orðið við tilmælum okkar Vestmannaeyinga, en þó á nokkuð annan veg en ég fór fram á, sem sé með því að fjölga þeim 30000 kr. tillögum, sem áttu að borgast á 4 árum, og bæta við 5. árinu. Þó að þetta sé ekki heppilegasta lausnin á málinu, þá skil ég ástæður hv. n., sem sé að hún getur ekki beinlínis tekið þetta upp sem hækkun á fjárl., heldur hefir hún það í þessu formi, en ég er þakklátur hv. n. fyrir það, sem hún hefir gert, og ég vona, að það verði til þess, að þessu mjög svo nauðsynlega verki, dýpkun Vestmannaeyjahafnar, verði haldið áfram á næsta sumri á sama hátt og áður, þannig að við getum aflað okkur fjár út á þann ríkisstyrk, sem veittur er með þessum lið, á sama hátt og við gerðum 1936. Vestmannaeyjar eru allt með höfninni. Þar er blómlegt í venjulegu árferði, en án hafnarinnar er búskapurinn lítilfjörlegur, og miðað við þann fjölda skipa, sem þaðan ganga, er svo að segja ómögulegt að komast af án góðrar hafnar, en hana á bærinn fyrir þrautseigju íbúa Vestmannaeyja og góðan tilstyrk stjórnarvaldanna og Alþ. síðan 1931, en þá var fyrst flutt frv. til hafnarl. fyrir Vestmannaeyjar. Nú geta öll smærri skip siglt inn höfnina, lagzt upp að stórskipabryggjunni og fengið sig þar afgr., í stað þess að áður urðu menn að afgreiða jafnvel minnstu skip fyrir opnu hafi, annaðhvort á ytri höfninni eða á Eiðinu. Ég sé, að hv. n. hefir lækkað framlagið til ræktunarvegar í Vestmannaeyjum eftir sömu hundraðstölu og hún hefir lækkað framlög til annara vega síðan 2. umr. fjárl. fór fram, og tjáir eftir atvikum ekki um það að sakast, þó að ég hefði kosið, að þessi styrkur hefði verið nokkru meiri en hann er. Ég hafði sent hv. n. þó nokkur fleiri erindi, sem ég hefi ekki fengið svar við, en það er í tilefni af því, að ég hefi séð mig tilneyddan að bera fram nokkrar brtt. Skal ég fyrst minna á brtt. á þskj. 428, XVII, um launauppbót til fiskiyfirmatsmannsins í Vestmannaeyjum, að upphæð 1000 kr. og til vara 800 kr. Þessi maður, sem heitir Jón Sverrisson, hefir starfað þar alllangt árabil, síðan 1922, og ávallt unnið fyrir lægri laun en aðrir fiskimatsmenn. Ástæðan fyrir því er sú, að í upphafi voru laun hans ákveðin 700 kr. lægri en annara fiskimatsmanna, því að mönnum taldist svo til, að fiskimatsmaður á slíkum stað hefði ekki eins mikið að starfa eins og þeir, sem hafa stærri umdæmi. Þá til að byrja með hafði þessi maður 1800 kr., en síðan hefir aðstaðan breytzt mjög mikið. Þegar hann tók við sinu starfi, fór matið fram hjá nokkrum kaupfélögum eða stórverzlunum. Það var samtals á 8 stöðum í Vestmannaeyjum, sem þá þurfti að hafa eftirlit með undirmatsmönnum. En þegar fisksölusamlagið var stofnað, hættu menn að leggja fiskinn inn hjá kaupmönnum eða kaupfélögum, og er nú metið hjá hverjum einstökum útvegsbónda fyrir sig. þannig að nú verður fiskiyfirmatsmaðurinn að hafa eftirlit með mati, ekki á 8 stöðum, heldur á rúmlega 100 stöðum. Þetta sýnir bezt, hvað starf hans hefir aukizt, því að það vita allir, sem nokkuð þekkja til þessara mála, að störf fiskimatsmannsins eru ekki mest vegna þess, hvort miklu eða litlu er afskipað frá einum stað, heldur hvað staðirnir eru margir, því að það þarf sama eftirlit og svo að segja sömu handtök við matið hjá einum smáfiskeiganda eins og hjá hinum stóra. Svo er annað, sem hefir komið til greina eftir að laun yfirfiskimatsmannsins voru ákveðin, og það er útflutningur á ísuðum fiski. Hann var í fyrstunni eftirlitslaus af hálfu yfirmatsmannsins, en nú hefir því verið breytt þannig, að hann á líka að hafa eftirlit með sendingu á ísuðum fiski, og ég held, að ég hafi heyrt, að búið sé að flytja frá Vestmannaeyjum 14000 kassa af ísuðum fiski. Það gefur dálitla hugmynd um hið aukna starf yfirfiskimatsmannsins. Nú er þess að gæta, að það er ekki svo að skilja, að ísfisksendingarnar séu stórar og gangi fljótt fyrir sig, heldur eru sendingarnar litlar, nokkur hundruð kassar með svo að segja hverju einasta skipi, sem fer til útlanda. Allar þessar sendingar þarf að „kontrollera“, undirskrifa farmskírteini og því um líkt. En það er samt ekki enn upp talin sú aukning, sem orðið hefir á verkahring yfirfiskimatsmannsins í Vestmannaeyjum, því að síðan viðskipti hófust við Suður-Ameríku og farið var að senda fisk þangað í kössum eða sérstökum umbúðum, hefir starf hans aukizt stórkostlega. Þegar 500–600 kassar eru sendir, fara 10-12 sett af hleðsluskírteinum, vegna þess að hver móttakandi tekur svo lítið í einu. Allt þetta eykur mjög mikið starf þessa manns, og það er engin sanngirni, að hann hafi lengur verri laun en hinir fiskimatsmennirnir. Ég veit, að hann hefir skrifað atvinnumálaráðuneytinu um þetta, og eins hefir yfirmatsstjóri landsins, Sveinn Árnason, sent ráðuneytinu umsögn sína, og þar ber að sama brunni; hann telur, að fiskiyfirmatsmaðurinn í Vestmannaeyjum hafi svo mikil störf, að þau séu sízt minni en hjá öðrum fiskimatsmönnum. Hæstv. atvmrh. hefir kynnt sér þetta mál og hefir persónulega látið í ljós við mig þá skoðun sína, að laun þessa manns ættu að vera jöfn launum annara fiskimatsmanna, og mér er kunnugt um, að hæstv. atvmrh. hefir einmitt talað um þetta við hv. form. fjvn. Ég verð því að vona, að það verði tekið tillit til þessa af hv. n., vegna þess að hér er um að ræða starfsmann í þjónustu ríkisins, sem árum saman hefir setið við lægri kjör heldur en aðrir, og þó að full þörf hefði verið á því, að honum væri bætt upp fyrir þau 3 ár, sem vitað er, að hann hefir verið settur hjá, ef svo mætti segja, og það fór ég fram á við 2. umr. fjárl., en tók þá till. aftur, þá hefi ég í þetta sinn ekki farið fram á, að honum væri bætt upp meira en sem svarar þeirri viðbót, sem snertir laun hans árið 1938, að viðbættri áætlaðri dýrtíðaruppbót. Ég fer fram á, að uppbótin á launum hans, sem nú eru 3300 kr., verði ákveðin 1000 kr., á árinu 1938, og ef Alþ. getur ekki fellt sig við það, þá a. m. k. 800 kr. Með þessu hefi ég gert það, sem í mínu valdi stendur, til þess að leiðrétta það misrétti, sem hér er um að ræða, og ég ætla ekki að kenna neinum sérstökum manni um, en það er viðburðarásin, sem hefir gert það að verkum, að þessi maður hefir verið beittur misrétti. Nú liggur það í valdi Alþ. að leiðrétta það, og þar sem hæstv. atvmrh. hefir beinlínis samþ. þetta og lofað stuðningi sínum til þess, þá treysti ég því, að allir hv. þm. muni líka fylgja þessu máli. Þá á ég brtt. á sama þskj. undir XIX, um að veita upp í kostnað við tilraunir til þess að afla neyzluvatns fyrir Vestmannaeyjar 6000 kr. og 5000 kr. til vara. Ég skal geta þess, að undir IX á þessu sama þskj. er till. frá kommúnistunum 3 um hærri upphæð til Vestmannaeyja í þessu skyni, og ég skal líka játa, að 6000 kr. er ekki nægileg upphæð til þessara rannsókna. svo að ég mundi sízt hafa á móti því, að sú till., sem flutt er af hv. 5. landsk. og félögum hans og kemur til atkvæða á undan minni till., yrði samþ., en ég vogaði ekki að fara fram á hærri upphæð en 6000 kr., eða jafnvel 5000 kr. á þessu stigi málsins. Mér er ljóst, að tilraunir til að afla neyzluvatns geta tekið nokkurn tíma, og það þarf mikinn undirbúning og rannsókn til þess að það fari vel úr hendi. Það mætti segja, að mín till. væri nokkurskonar varatill. við till. þeirra þremenninganna, sem ég vissi ekki um, þegar ég sendi þessa till., en með því að mér var falið af bæjarstj. Vestmannaeyja að gera þetta, þá taldi ég rétt að láta það ekki falla niður við umr. um fjárl. Þá hefi ég á sama þskj. undir XXXV farið fram á, að hæstv. ríkisstj. heimili að endurgreiða hafnarsjóði Vestmannaeyja aðflutningsgjald af járni til hafnarmannvirkjanna. Eins og nærri má geta, er erfitt að vinna að hafnarmannvirkjum á þann hátt að verða að taka fé að láni út á ríkisstyrk jafnvel mörgum árum fyrir fram. Árið 1936 var keypt mikið af járni til þess að hafa í járnvegg, en það eru sverir járnbjálkar, sem reknir eru niður með þar til gerðum tækjum, eins og öflugur vörður utan um uppfyllingu stórskipabryggjunnar. Þetta járn kostaði um 80000 kr., og tollurinn af því til ríkissjóðs er sú upphæð, sem hér er nefnd. Með tilliti til þess, hvað allt þetta verk er kostnaðarsamt, og ekki sízt með tilliti til þess, hvað há vörugjöld verður að leggja á okkur Vestmannaeyinga og hafnargjöld af bátum okkar, til þess að standa undir hafnarmannvirkjunum, þá væri mjög sanngjarnt, að ríkið gengi ekki í fyllsta mæli eftir slíkum gjöldum eins og aðflutningsgjaldi af þessu járnl. Vörugjald af þeim vörum, sem fluttar eru um höfnina og renna í hafnarsjóð Vestmannaeyja, eru hærri en nokkursstaðar á landinu. Eins er um legugjöld fyrir vélbáta okkar, sem eru miklu hærri en nokkursstaðar annarsstaðar hér á landi. Það er ekki skemmtilegt að verða að segja þetta, en það er nú einu sinni svo, að hafnarmannvirkið er að sjálfsögðu ákaflega dýrt, en á hinn bóginn í fyllsta máta nauðsynlegt, og það er það, sem réttlætir þessi háu gjöld, sem við Vestmannaeyingar leggjum á okkar atvinnurekstur til þess að reyna að fleyta áfram hafnarmannvirkjunum í heild sinni. Þessi till., sem ég minntist á siðast, er við 22. gr. fjárl., um heimild handa hæstv. ríkisstj. í þessu efni, sem mér er mjög kærkomið, að Alþ. vilji samþ. Þá höfum við hv. 5. landsk. og ég flutt saman till. vegna Bjarna Guðjónssonar myndskera, sem búsettur er í Vestmannaeyjum, en ættaður úr Skaftafellssýslu. Þessi ungi maður er búinn að vera nokkur ár í Eyjum og þykir frábær listamaður í myndskurði. Hann hefir leitað til Alþ., og við hv. 5. landsk. höfum komið erindi hans á framfæri, sem gekk í þá átt, að hann fengi nokkurn fjárstyrk til þess að fara utan og fullkomna sig í myndskurði. Ég held, að hv. fjvn.menn hafi haft tækifæri til þess að sannfæra sig um, að þessi maður er frábærilega listfengur, af verkum hans, sem hann kom með á öndverðu þessu þingi. Þessi Skaftfellingur virðist hafa einstaka hæfileika í myndskurði og er að öðru leyti myndarlegur og reglusamur maður, og ég efast ekki um, að ef hann ætti kost á að afla sér fullkominnar menntunar í sinni grein, sem hann virðist hafa mjög mikla náttúrugáfu til, þá gæti hann orðið mjög framarlega í þessari list. Við höfum farið fram á, að hann fengi 1800 kr., og til vara 1500 kr. Minna þýðir varla að nefna, ef það ætti að verða honum að nokkru gagni. Ég held, að ég hafi þá minnzt á þær brtt., sem ég er við riðinn. Það gladdi mig að sjá brtt. frá hv. 5. landsk. á þskj. 428, um lítilsháttar styrkveitingu til leikfélags Vestmannaeyja. Það hefir starfað af og til mörg undanfarin ár, en ég hefi samt ekki talið, sérstaklega vegna húsnæðisins, að það væri hægt beinlinis að telja það svo fullkomið, að það ætti styrk skilið, þó að ég efist um, að sum félög annarsstaðar á landinu hafi öllu betri kröftum á að skipa heldur en leikfélagið hafði a. m. k. um skeið. En ég varð fyrir vonbrigðum, þegar ég heyrði hv, þm. tala fyrir sinni till. og leiðrétti, að hann ætti ekki við Leikfélag Vestmannaeyja, heldur nýtt leikfélag, sem kallað er Leikfélag Vestmannaeyinga og hefir ekki þeim beztu leikkröftum á að skipa, sem til eru á staðnum. Í sambandi við ræðu hv. 5. landsk. verð ég að segja það, að ég er honum ekki samþ. í því, að þegar útvegsmenn gáfu skýrslu um afkomu báta, hafi nokkuð verið seilzt til þess að velja báta, sem höfðu slæma rekstrarafkomu. Annars hefi ég ekki lagt þetta á vogarskálar, en svo mikið get ég sagt, að það er áreiðanlega fjöldi báta, sem hefir haft miklu verri afkomu en þeir bátar, sem ég hefi skýrslu yfir frá Vestmannaeyjum. Annað mál er það, að um meðaltalsútkomu alls útvegsins var ekki frekar að ræða en annarsstaðar; til þess þurfti lengri tíma en n. útvegsmannanna hafði til umráða. En ég held, að þessi orð, sem gætu orðið útvegsmönnum í Vestmannaeyjum til tjóns, ef einhver tæki mark á þeim, hafi frekar verið töluð af vangá en að hv. þm. hafi viljað með þeim vinna sveitungum sinum tjón. Annars vita allir menn, og þarf enga skýrslusöfnun eða meðaltalsreikninga um allt land til að sýna fram á það, að útgerðarmenn hafa stórkostlega tapað og standa höllum fæti. Fyrst og fremst vita það allir, sem við þennan atvinnuveg eru riðnir, og ennfremur hefir stj. orðið vör við, að útvegurinn hefir þurft stuðnings við, sérstaklega nú á þessum tímum, og stendur mjög höllum fæti. Ég get svo látið útrætt um þetta mál. Ég skal ekki fara að gera að umtalsefni margar aðrar till., en ég vil taka undir það, sem ýmsir hv. þm. hafa hér sagt, að þótt ég vilji ekki fara í mannjöfnuð um skáld og listamenn, þá virðist mér skáldið á Sandi sett hér á nokkuð lægri bekk hjá Alþingi heldur en slíkur maður á skilið. Ég vil taka undir þær raddir, sem fylgdu þeirri till., sem hér kom fram um að hækka dálítið styrkinn til Guðmundar skálds Friðjónssonar á Sandi. Þær bókmenntir, sem hann hefir lagt til íslenzks þjóðlífs, eru svo merkilegar og hollar að öllu leyti, að ég tel, að hann sé miklu hærra styrks verður en Alþingi hefir hingað til látið af hendi rakna til hans. Þá er það aðeins ein brtt. hv. fjvn., sem ég vil stuttlega minnast á, en það er till. um fjárveitingu, sem á að nota til heimssýningar í New York. Till. hljóðar, að mig minnir, upp á eitthvað 62000 kr., og er það ekki nema hluti af því fé, sem búizt er við, að leggja þurfi fram til þátttöku Íslendinga í þessari sýningu, en búizt er við, að alls muni verða að leggja fram í þessu skyni um 250000 kr., þegar talið er, auk framlags ríkissjóðs, það fé, sem leggja á fram af bönkum og ýmsum stofnunum og félögum í landinu. Ég veit nú ekki, hvort ég á að voga, þegar allir þeir, sem hér standa að, virðast vera á sama máli, að kritisera nokkuð svona ráðstöfun. En ef ég mætti voga það, þá vildi ég benda á, að það er ákaflega vafasamt, hvort það svarar kostnaði fyrir smáþjóðir eins og okkur að leggja svo mikið fé í að taka þátt í svo risavaxinni sýningu í Bandaríkjunum í eitt einasta skipti. Hversu miklar markaðsleitir og auglýsingar fyrir okkar vörur mætti ekki framkvæma víðsvegar um lönd fyrir 2/4 millj. kr. Ég veit vel, að framlag ríkissjóðs á ekki að verða svona mikið, en ég tala um þá eyðslu, sem búizt er við, að lendi á landinu í heild vegna þessarar sýningar, og hvort féð kemur beint úr ríkissjóði eða frá atvinnuvegunum, skiptir ekki miklu máli. Það hafa verið haldnar ýmsar sýningar á ýmsum stöðum hér í álfu, sem menn hafa vakið máls á, að ef til vill væri rétt að taka þátt i, sem vitað er, að frændþjóðir okkar hafa tekið þátt í, t. d. heimssýningin í Brüssel, en menn hér á landi hafa verið tregir til að leggja fram fé í þessu skyni, og hefir þó ekki verið að ræða um líkt því eins gífurlegan tilkostnað eins og mér virðist liggja í loftinu, að verða muni í sambandi við þessa Ameríkuheimssýningu. Ég skal ekki gera lítið úr þeim möguleikum til verzlunar við Bandaríkin, sem framundan kunna að vera fyrir okkur Íslendinga. Þó er ómögulegt að segja um það á augnablikinu, hversu miklir þeir kunna að verða á næstu árum. En það er bara þetta, sem mér hálfóar við, ef við eftir að hafa hleypt framhjá okkur mörgum sýningum, eigum nú að byrja með að taka þátt í svona risavaxinni sýningu í Vesturálfu, með gífurlegum framlögum miðað við fólksfjölda og getu landsins. Nú er vitað, að allt, sem Ameríka gerir í þessu efni sem öðrum, er í stórum stíl og svo mikilfenglegt, að það þarf náttúrlega voðaleg átök til að koma þarna fram svo að nokkuð beri á okkur. En ég efast um, að þótt við eyðum ¼ millj. í þessa sýningu, á þessum stað og í þessu umhverfi, þar sem allar stærstu þjóðir heimsins verða með stórar sýningarhallir, - ég efast um, að svari kostnaði fyrir okkur að vera að tildra okkur á þessum stað. Ég veit, að Norðmenn ætla á næstu kaupstefnu í Leipzig að hafa sýningu á sínum fiskafurðum, en sá tilkostnaður, sem þeir gera þar ráð fyrir, er ekki nema örlítill hundraðshluti af því, sem gert er ráð fyrir, að við Íslendingar eyðum í þessa einu sýningu. Ég hefi ekki komið með brtt. við þessa till. hv. fjvn., því að ég tel það þýðingarlaust. Hæstv. stj. mun vera búin að gera sínar ákvarðanir og bankar og aðrar stærstu stofnanir landsins vera búnar að rígbinda sig við þessa sýningu. Ég held meira að segja, að búið sé að gera leigusamning um sýningarsvæði o. s. frv. Ég hefi því ekki komið með brtt., en vil bara varpa fram þeirri spurningu, hvort ekki mundi vera heppilegra að taka þátt í kaupstefnum og auglýsa á annan hátt okkar vörur á fleiri stöðum heldur en að eyða þessari fjárupphæð í eina einustu þátttöku í heimssýningu í New York. Ég gæti ef til vill síðar meir við umr. þessa máls gefið nákvæmar upplýsingar um, hvað kostar að taka þátt í kaupstefnunni í Leipzig. Ég hefi ekki þær tölur við hendina nú, en ég hefi séð umburðarbréf um þetta efni, og það voru ekki nema nokkur þús. kr., sem þar komu til greina. Ég veit, að það er ekki heimssýning, en það er kaupstefna, sem er svo almennt sótt, að þangað koma menn úr öllum hlutum veraldar til þess að skoða og kaupa vörur. Ég nefni kaupstefnuna í Leipzig aðeins sem dæmi, en ég veit að annað veifið er alltaf kostur að taka þátt í sýningum hér í álfu í auglýsingaskyni og koma þar vörum sínum á framfæri við gífurlegan fjölda fólks. Ég skal svo ekki frekar orðlengja um þetta mál. Ég held, að ég hafi minnzt á allt, sem ég hafði hugsað mér að taka fram í þessu sambandi. Þessar aths. að því er snertir brtt. þá, sem flutt hefir verið um fjárveitingu til þessarar heimssýningar, eru að vísu aðeins á við og dreif, en ef umr. væru almennt um það mál, þá væri full Ástæða til þess að benda með skýrari rökum en hér hafa fram komið á það, hvort svara muni kostnaði á þessum tímum að eyða svona miklu fé frá ríkinu og öðrum aðiljum í því skyni, sem hér er um að ræða.

*Brynjólfur Bjarnason: Ég verð víst að neyðast til að tala yfir tómum stólunum. - Það eru nokkuð margar brtt., sem við kommúnistar flytjum hér við 3. umr. Flestar af þeim lágu fyrir við 2. umr., og var þá ýtarlega mælt fyrir þeim af flokksbróður mínum, hv. 5. þm. Reykv., og auk þess hefir hv. 5. landsk. mælt fyrir ýmsum af þessum brtt., sem við flytjum, svo að ég get haldið mér við þær, sem ekki hefir verið mælt fyrir hingað til. Ég ætla þá fyrst að fara nokkrum orðum um till. okkar um aukið framlag til vegagerða. Sú ráðsmennska hefir mjög verið ríkjandi í vegamálum landsins, að gera áætlanir um stóra vegi og leggja svo til þeirra á hverju ári smáframlög, svo að það hefir tekið óratíma að leggja þessa vegi. Við teljum slíka ráðsmennsku ófæra. Það fjármagn, sem þannig er lagt í vegi, liggur ónotað um langan tíma, og vegirnir grotna niður ónotaðir, samtímis því sem fjármagnið liggur óarðbært. Eitthvert bezta dæmið um þetta er Suðurlandsbrautin. Lengd hennar er áætluð rúmir 80 km. Lægsta áætlun um kostnað við lagningu þessa vegar er 1315 þús. kr. En þessi áætlun mun áreiðanlega vera allt of lág. Til þessa vegar hefir verið lagt á 2 árum, bæði með sérstöku framlagi í fjárl. og af atvinnubótafé og af Hafnarfjarðarbæ, samtals 195 þús. kr., og búnir munu vera alls um 17–18 km. af veginum. Það, sem eftir er, kostar eftir þessu 1315 þús. kr. Mundi þá taka 12 ár að leggja það, sem eftir er, með núv. framlagi, en allt að 16 ár, ef reiknað er með ríkisframlaginu einu saman; en kostnaðurinn er miklu meiri, og mundi verkið því taka meiri tíma en útreikningurinn sýnir. Ef hægt væri að leggja til vegarins 150 þús. kr. árlega, mætti gera sér vonir um, að takast mætti að ljúka við hann á 8 árum, en á 6 árum með 200 þús. kr. árlegu framlagi. Ég sé, að hv. fjvn. hefir í sínum till. í raun og veru fallizt á þessa röksemd, því að hún leggur til, að auk framlags af benzínskatti verði lagt til vegarins af atvinnubótafé 150000 kr., en þar með er tekið burt framlag af atvinnubótafé til nýbýla, þ. e. a. s. að Síbería er þar með látin sigla sinn sjó. Þetta út af fyrir sig er vafalaust hyggileg ráðstöfun, að leggja svona stórt framlag í einu til vegarins, og vel má vera, að Síbería sé mislukkað fyrirtæki. Samt getum við ekki fallizt á þessa lausn málsins, vegna þess að hún felur ekki í sér það, sem við ætlumst til, auknar verklegar framkvæmdir og aukna atvinnu að sama skapi, heldur er hér aðeins um tilfærslu að ræða. Og ef Síbería er mislukkað fyrirtæki, þá er það okkar till., að því fé verði varið til annars, t. d. ræktunar á heppilegri stöðum. Annað dæmi um þessa ráðsmennsku í vegamálum er Siglufjarðarskarð. Vegur sá, sem þar á að leggja, mun kosta á 3. hundr. þús. Og fyrst það er viðurkennt, að rétt sé að leggja þennan veg, hvaða meining er þá að vera að kótla til hans 10–15 þús. kr. á ári? Við leggjum til, að fjárveitingin verði hækkuð upp í 50 þús. kr., svo að hægt verði að ljúka við hann sem fyrst. Þá leggjum við til, að lokið verði við Sogsveginn frá Þingvöllum til Kaldárhöfða, sem tengir saman Reykjavík og Suðurlandsundirlendið með nýrri línu. Samkv. áætlun vegamálastjóra mun það nema 106000 kr., að leggja þennan veg, svo að hann verði bílfær á sumrum, og er þá gert ráð fyrir, að 1,6 km. langur spotti verði ruddur austan við Miðfell. En til þess að ljúka við veginn til fulls, þannig að ekki verði um rudda kafla að ræða, svo að hann gæti orðið fær að vetrarlagi, þarf þá ca. 130000 kr. Við leggjum til, að það verði gert, og ríkið leggi fram til vegarins 100 þús. kr., en Reykjavíkurbær afganginn. Þessi vegur yrði vafalaust oft fær að vetrarlagi, þegar vegurinn yfir Hellisheiði er ófær. Hér er aðelns um örlítið haft að ræða, sem þarf að brúa, og þegar um svona mikla samgöngubót er að ræða, þarf ekki að eyða orðum að því, að ekkert vit er að ljúka ekki þessu verki. Ég þarf ekki að fara út í að gera grein fyrir öðrum stórum till. okkar um verklegar framkvæmdir; það var gert ýtarlega við 2. umr. málsins, og fer ég því ekki að endurtaka það hér. Við leggjum til, að framlag til nýrra vita verði hækkað um 160 þús. kr., og lætur nærri, að það sé til byggingar 2 nýrra vita. Við 2. umr. voru teknir til tveir staðir, Þormóðssker og Meðallandssandur. Við höfum sleppt því hér, og tökum ekkert fram um, hvar nauðsynlegast sé að reisa nýja vita. Það getur verið deilumál, en um það viljum við ekki deila, heldur fara þar eftir till. kunnugustu manna. Hinsvegar vitum við, að brýn þörf er á nýjum vitum á mörgum stöðum á landinu, og þó ekki síður á þeirri atvinnuaukningu, sem slíkar byggingar hafa í för með sér. Ein þýðingarmesta till. okkar er um ríkisábyrgð á lánum til kaupa á nýjum mótorskipum. Þetta er þýðingarmesta till. um atvinnuaukningu í landinu, en um hana þarf ég ekkert að segja, því að hv. 5. landsk. hefir haldið ýtarlega ræðu um það mál. Þá er till frá okkur um sérstakt framlag til fóðurhætiskaupa vegna óþurrkanna síðastl. sumar. Fyrir því máli hefi ég áður gert grein í sambandi við þáltill. um fóðurbætiskaup, svo að ég þarf ekki að fara nánar út í það nú. Þá eru till. okkar um rannsókn á hagnýtingu raforku. Nú er mikið rætt og ritað um nauðsyn á fleiri atvinnugreinum á Íslandi, og enginn neitar þeirri nauðsyn, sem landsmönnum er á fjölbreyttara atvinnulífi. Þó er þar um alveg sérstakt alvörumál að ræða fyrir einangraða þjóð eins og okkur, þar sem heimsástandið er svo, að enginn neitar því, að heimsstyrjöld getur verið yfirvofandi, og þá geta þeir tímar komið, að þjóðin verði neydd til að bjargast eingöngu við eigin framleiðslu, eða næstum því eingöngu. Í áliti og till. skipulagsn. í atvinnumálum er bent á ýmsa atvinnuvegi, sem til greina gætu komið, en víðast í þessum till. er niðurstaðan sú, að frekari rannsóknar þurfi við, áður en hægt sé að hefja framkvæmdir. Vöxtur raforkuvinnslu hlýtur að verða eitt aðalskilyrðið fyrir því, að hér geti risið upp iðnaður í stórum stíl, auk þess sem nauðsynlegt er, að haldið verði áfram á þeirri braut, að auka rafmagnsnotkun til ljósa, suðu og upphitunar, þar sem heita vatnið getur ekki komið til greina. Þá eru hinir einstöku liðir í þessari brtt. okkar við 16. gr. 1. till. er um að athuga möguleika á því að reisa rafstöðvar og orkuveitur og framkvæma undirbúningsrannsóknir, 20000 kr. Vitanlega þarf fyrst og fremst að ljúka þeim rannsóknum, sem nú eru byrjaðar, um nýjar rafveitur. T. d. er nauðsynlegt í sambandi við virkjun Laxár að rannsaka möguleika á að leggja háspennulínu til Dalvíkur, Ólafsfjarðar og Siglufjarðar, og ennfremur frá Ísafirði til Bolungavíkur og Suðureyrar og fleiri staða, sem er í samræmi við þáltill., sem hefir verið flutt hér. Ennfremur rafmagnsmál Neskaupstaðar, hvort hann á að fá rafmagn frá stöð á Eskifirði, og sömuleiðis á hvern hátt sé haganlegast að leggja rafmagn til Vestmannaeyja o. s. frv. Þá er 2. liður brtt. við 16. gr., sem er um að veita 10 þús. kr. til að athuga möguleika á því að hagnýta raforku frá orkuveri við Sog til húsahitunar í Reykjavík og ef til vill viðar. Að okkar dómi er mikil nauðsyn á, að rannsókn fari fram á fjárhagshlið þess, að hita upp Reykjavíkurbæ með rafmagni frá Soginu, sérstaklega vegna þess, að það er ekki ennþá vitað, hvort heita vatnið á Reykjum nægir til þess, og þá þarf jafnframt að athuga, hvernig slíkri hitun yrði haganlegast fyrir komið, hvort ætti að hafa rafmagnsofna eða vatnsmiðstöðvar. Þá er 3. till. við 16. gr., sem fer fram á 10 þús. kr. fjárveitingu til þess að athuga möguleika á því að virkja til raforkuvinnslu eitthvert stórt fallvatn í þeim tilgangi að framleiða svo ódýra orku, að hægt sé að hagnýta hana til stóriðnaðar, t. d. áburðarvinnslu. Það hefir ekki enn verið gengið úr skugga um, hversu ódýrt sé að framleiða raforku. Það er því brýn nauðsyn að láta fara fram fullnaðarrannsókn á því, hversu ódýra raforku er hægt að framleiða til stóriðnaðar eins og áburðarvinnslu. Þá er 4. till., sem er um 15 þús. kr. framlag til skipulagðra vatnsrennslismælinga í fallvötnum, til þess að vinna úr þeim og gefa út skýrslur um þær. Þetta er nauðsynlegt fyrir okkur til þess að hægt sé að fá áreiðanlega vitneskju um vatnsrennsli í ám og fljótum, og hefir mjög mikla þýðingu fyrir væntanlegar virkjanir. En það er ekki nóg að láta vatnsrennslismælingarnar fara fram; það þarf líka að vinna úr þeim rannsóknum og gefa um þær skýrslur. Þá fyrst geta þær komið að gagni. Það hafa farið fram einstakar vatnsmælingar, en lítið úr þeim unnið og engar skýrslur gefnar út. Ef þetta á að geta komið að gagni, þá er ekki hægt að ætla til þess minna en 15 þús. kr. Þá er 5. till., að veita 20 þús. kr. til hagnýtra jarðvegsrannsókna. Menn vita lítið, hvaða jarðarauðæfi hér eru, og sízt hvaða hagnýta þýðingu þau geta haft, svo sem leir og ef til vill málmar. Ýmsir einstaklingar hafa verið að fást við þetta af miklum áhuga, en litlum efnum. Þetta er auðvitað ófullnægjandi, og verður ekkert sagt með vissu, hvaða jarðarauðæfi Ísland hefir að geyma og hvaða hagnað megi af því hafa, fyrr en þetta hefir verið rannsakað, og ekki hægt að fá úr því skorið nema lagt sé í þann kostnað, að láta framkvæma rannsóknir á þessu sviði. Það er kominn tími til, að ríkið láti þetta mál raunverulega til sín taka, láti sem skjótast hefja rannsóknir og ráði til þess sérfróðan mann, sem annaðist þær, eins og hér er lagt til. Ég ætla þá ekki að fjölyrða meira um þessar till., sem við flytjum. Ég held, að búið sé að gera grein fyrir hinum aðaltill., sem ég hefi ekki minnzt á. En áður en ég lýk máli mínu, ætla ég aðeins að minnast á þær till., sem hér hafa verið fluttar af hv. þm. A.-Húnv. um lækkun á styrk til rithöfunda, sem eru pólitískir andstæðingar hans og hans flokks. Það er eftirtektarvert, að þessar lækkanir, sem hann ber fram á þeim Halldóri Kiljan Laxness, Guðmundi Hagalín og Þorbergi Þórðarsyni, snerta allar pólitíska andstæðinga hans og hans flokks. Hér er sem sagt smásálarskapurinn í algleymingi. Þó kastar fyrst tólfunum, þegar hann leggur til að lækka styrkinn við Halldór Kiljan Laxness um 3 þús. kr., og sagðist mundu hafa komið með till. um að taka styrkinn alveg af honum, ef hann hefði haft nokkra von um að fá þá till. samþ. Halldór mun vera einhver viðfrægasti Íslendingurinn, sem nú er uppi, ásamt Vilhjálmi Stefánssyni, og landi sínu meira til sóma en flestir aðrir núlifandi Íslendingar. Svo kemur hv. þm. A.-Húnv. og belgir sig upp eins og einhver bókmenntasérfræðingur og segir, að þessi styrkur sé svartasti bletturinn á fjárl. Og vegna hvers? Allt vegna þess, að Halldór hefir verið einhver djarfasti málsvari frjálsrar hugsunar gegn smásálarskapnum og kyrrstöðuhugsunarhættinum, sem hv. þm. A.-Húnv. virðist svo mjög haldinn af. Það væri gaman að bera þessa ræðu hv. þm. saman við þær ræður, sem haldnar voru á Alþingi á sínum tíma gegn Þorsteini Erlingssyni. Ég held að þá mundi koma í ljós, að afturhald allra tíma er sjálfu sér líkt. Ég ber ekki neitt ótakmarkað traust til þessa þings, en svo mikið traust ber ég þó til Alþingis, að ég þykist þess fullviss, að till. hv. þm. A.-Húnv. á hér ekki miklu brautargengi að fagna.

*Garðar Þorsteinsson: Ég skal ekki tefja tímann mikið. - Ég á hér aðeins 2 brtt., og er önnur þeirra um, að veittar verði 10 þús. kr. til vegar fram Ólafsfjörð, sem tekur við af Lágheiðarvegi. Það er nú þegar búið að samþ., að þarna verði gerður bílfær vegur yfir Lágheiði til Skagafjarðar, og nú er á fjárl. fjárveiting til að leggja veg hinumegin frá, frá Stíflunni. Ég hafði líka vænzt þess, að Ólafsfirðingar hefðu verið látnir njóta nokkurrar fjárhæðar á fjárl. til þessa vegar þeirra megin. Ég hygg, að þetta sé eini hreppurinn á landinu, sem engrar fjárhæðar á að njóta til vega. Þeir eiga fulla kröfu til að fá eitthvert fé til þess eins og aðrir, auk þess sem þetta þorp er þannig í sveit sett, að því er nauðsynlegt að fá veg vestur yfir í Stífluna. Ég vil þess vegna vænta þess, að þingið samþ. þessa upphæð. Ég hefi einnig borið fram till. um 300 kr. styrk til Jóns Einarssonar í Rauðhúsum, til framfærslu fávita, sem hann hefir á framfæri. Þetta hefir verið á fjárl. 3 undanfarin ár. Ég vænti því, að Alþingi fari ekki að kippa að sér hendinni með þessa litlu fjárhæð. Ég skal geta þess, að nú er komin í fjárl. nokkur upphæð, 5 þús., sem á að verja til framfærslu fávita. Ég mun draga till. mína til baka, ef ég fæ að heyra góðar undirtektir um, að þessi maður fái af þessari upphæð með sérstöku tilliti til þess, að hann hefir fengið þessa upphæð áður beint úr ríkissjóði og samþ. á fjárl. Um einstakar brtt. ætla ég ekki að tala; það gera þeir, sem þær flytja. Það er aðeins ein brtt., sem ég vil mæla með. Það er brtt. frá hv. þm. N.-Þ. og hv. þm. Ak. um aukinn styrk til báts fyrir Norðurlandi. Mér er kunnugt um, að þeir, sem hafa rekið þennan bát á undanförnum árum, hafa ekki fengið af honum þær tekjur, að hann hafi getað borgað sig þrátt fyrir þennan styrk, sem þeir hafa fengið frá Alþingi. Það er öllum þingheimi kunnugt að því bréfi, sem þeir hafa skrifað til Alþingis, að þeir hafa tekið á sig lengri ferðir en þeir eru skyldir til, með sérstöku tilliti til, hve slæmar samgöngur eru þarna, sérstaklega austur um. En það hefir reynzt svo, að beztu ferðirnar eru vestur um til Siglufjarðar, og svo er stutt leið til Hofsóss og Sauðárkróks. Ég vænti, að till. verði samþ.

*Magnús Jónsson: Ég flyt hér 2 smábrtt. á þskj. 437 og vil aðeins mæla með þeim með nokkrum orðum. Þær standa báðar undir rómv. lið II. Sú fyrri er um það, að aftur verði upp tekin fjárveiting til útgáfu ársskýrslu hinnar ísl. þjóðkirkju, 500 kr. Þessi fjárveiting stóð um nokkur ár, og siðast var hún ekki notuð, að ég hygg, af því að erfitt var að koma skýrslunni út. Nú er aftur á móti gefið út mjög myndarlega tímarit af Prestafél. Íslands, og þar er gott tækifæri til að gefa út skýrsluna. Það mun mörgum finnast einkennilegt, að svo stór stofnun sem þjóðkirkjan er skuli ekki gefa út skýrslu um starfsemi sína, en það verður ekki gert nema með fjárstyrk, svo að ég leyfi mér að fara fram á 500 kr. í þessu skyni. Hin brtt. mín er við eina af brtt. fjvn. Hún er um að hækka um 2500 kr. það, sem hv. n. hefir áætlað, að verði veitt til viðgerðar á kvennaskólanum í Rvík, þannig að veittar verði alls 5000 kr., eins og farið er fram á í erindi skólanefndar. Auðvitað er það viðurkenningarvert, að hv. n. hefir að hálfu leyti orðið við umsókn skólan., en sá er gallinn, að þegar er búið að verja á 5. þús. kr. í þessu skyni. Það var sótt um þessa fjárhæð til síðasta þings. Aðgerðin var þá svo aðkallandi, að það varð að byrja á henni, og var varið til hennar kr. 4053.94. Það er mjög erfitt fyrir skólann að geta ekki fengið þann kostnað uppborinn, því að fjárhagur skólans hefir mjög þrengzt síðan Alþ. dró úr árlegum styrk til hans. Það var lengi, að veitt var sú fjárhæð, sem skólan. reiknaðist hinn árlegi kostnaður vera. Það var óhætt að því leyti, að skólinn hefir alltaf verið rekinn mjög gætilega fjárhagslega séð. Það hafa verið notaðir tímakennarar, sem eru mjög ódýrir, samanborið við fasta kennara. Um tíma var svo veitt sú upphæð, sem þurfti til þess að skólinn bæri sig. Fyrir 5 árum var tillagið lækkað, og það varð til þess, að halli kom á reksturinn, og við það hefir gengið á eigur, sem skólinn átti, úr 25 þús. kr. niður í liðlega 9500 kr., og er fyrirsjáanlegt, að ef viðhaldskostnaður mæðir mjög á skólanum auk rekstrarhallans, verður hann að fá meira fé. Það hefir nokkuð verið um það rætt, að breyta ætti skólanum í húsmæðraskóla, og ég hefi þá trú, að það, að dregið hefir verið úr rekstrarstyrknum, stafi af því, að menn hafa verið með þessa hugmynd um að breyta skólanum. Ég skal ekki hafa á móti því, að hér komi stór og myndarlegur húsmæðraskóli. En hvað á þá að gera við þá nemendur, sem vilja ganga í kvennaskólann eins og hann er nú? Er nokkursstaðar pláss fyrir 100 stúlkur með mikið nám? Kvennaskólinn er fullkominn gagnfræðaskóli. Það má ef til vill loka honum og breyta honum í húsmæðraskóla, en þá vantar pláss fyrir nemendurna í gagnfræðaskóla. Og þó að ég sé ekki mótfallinn samskólum, verð ég að segja, að mér finnst mjög gott, að líka sé til skóli fyrir stúlkur einar. Það verður að vera til í landinu einn slíkur skóli. Ég nefni þetta aðeins, af því að mig grunar, að eitthvað af andstöðunni gegn því, að kvennaskólinn fái fullan styrk, stafi af þeirri hugmynd, að breyta honum í húsmæðraskóla. Ég vil mæla með því, að till. verði samþ. og skólinn fái þær 5000 kr., sem hann hefir sótt um, því að það hefir verið föst regla, að skólan. hefir ekki farið fram á að fá hærri fjárhæð en bráðnauðsynlegt hefir verið.

*Héðinn Valdimarsson: Ég vil leyfa mér að minnast á nokkrar brtt., sem hér hafa komið fram, og 2 till., sem ég stend að sjálfur. Aðra till. flyt ég einn, en hina með 2 öðrum þm. Till., sem ég flyt einn, er við 18. gr., um að fella niður fjárveitingu til Guðmundar Kambans. Í því sambandi vil ég geta þess, að Guðmundur Kamban er ekki lengur búsettur hér á landi. Hefir hann í því efni sömu aðstöðu og t. d. Gunnar Gunnarsson, en þeir af rithöfundum okkar, sem eru beinlínis búsettir erlendis, eru ekki teknir upp í 18. gr. fjárl. Í öðru lagi hefir Guðmundur Kamban haft nokkrar aukatekjur frá því opinbera með sérstökum hætti, bæði árið 1930 og líka fyrir 1–2 árum, þegar hann ætlaði að koma hér upp kvikmynd, sem hann gekk ekki vel frá. Í fyrra sinnið varð ekki neitt úr neinu, en síðari myndin var ekki send út, af því að hún misheppnaðist, og nú hefi ég frétt, að hann og þýzkur maður, sem vann að þessu með honum, hefðu selt myndina kvikmyndafél. fyrir 5–6 þús. mörk. Þetta ættu að vera nægilegar aukatekjur fyrir hann. Seinni till. er um að ríkið kaupi á næsta ári eignina Amtmannsstíg 1 í Rvík. Eins og hv. þm. muna, var það ákveðið árið 1930 með þál., að stj. keypti lóðirnar í Ingólfsbrekku undir opinberar byggingar. En þá fékkst ekki keypt eign Guðmundar sál. Björnssonar. Nú vilja erfingjar hans selja eignina. Það þarf ekki að greiða útborgun, heldur gefa skuldabréf. Ef þessi eign verður keypt, fæst samfelld röð af lóðum á þessum fagra og hentuga stað. Þá vil ég minnast á till. djvn. við 14. gr., um 4500 kr. greiðslu til séra Björns Magnússonar. Hv. fjvn. hefði ekki átt að bera hana fram öll, heldur var þetta till. meiri hl. Því hefir verið lýst yfir af hæstv. atvmrh., að séra Birni mundi verða greidd laun og hann mundi kenna til 15. sept. Eftir samningi við hann á hann að fá rúml. 3500 kr. En af sérstökum ástæðum reiknar meiri hl. þetta 4500 kr. Mér finnst, að ekki hefði átt að víkja frá því, sem greiða átti samkv. samningnum. Ég vil geta þess, að í fjvn. var ekki samkomulag um ýmsar till., en ég mun ekki gera það að umræðuefni. En ég vil aðeins minnast á Eimskipafél. Kommúnistar vilja fella niður styrk til þess, en þar er ég á annari skoðun. Þar stendur öðruvísi á en um venjuleg atvinnufyrirtæki hér. Um mörg ár hefir ekki verið úthlutað arði, og nú er hann takmarkaður við 4%, og er ekki hægt að segja, að það sé mikið. Nú er ráðgert, að félagið endurbæti skip sín og kaupi ný, og eins er í ráði, að byggt verði stórt skip, sem sé einum degi skemur á milli Englands og Íslands en gömlu skipin. Þá þyrfti það að fá meiri styrk en það hefir nú, en því vildi fjvn. ekki sinna. En ef till. kommúnista yrði samþ. mundi það draga úr félaginu allan kjark. Þá vil ég minnast á það, að hv. þm. A.-Húnv. fann að því í fjvn., að ekki væri 10% niðurfærsla á fé til atvinnubóta, vinnumiðlunarskrifstofunnar, skuldaskilasjóðs og benzínveganna. Skuldaskilasjóðsféð og benzínvegaféð er lögákveðið, eða a. m. k. hugsa ég, að allir þm. búist við, að þau l. verði samþ., og þá er ekki hægt að taka þar af 10%. Af vinnumiðluninni er hægt að draga 10%, en hvað ætti að draga úr henni? Sumir þm. mundu kannske segja, að hún væri óþörf, út frá sama sjónarmiði og þeir veitast að atvinnubótafénu. En ekki hygg ég, að það yrði vinsælt, og væri nær fyrir okkur að hækka féð. Annars er það ákaflega undarlegt að heyra hv. þm. A.-Húnv. og aðra sjálfstæðismenn tala um sparnað og hvernig þeir vildu hafa fjárl., því að engar sparnaðartill. hafa komið frá þeim, og þeir æskja sízt minni útgjalda fyrir ríkissjóð en aðrir þm., svo að sparnaðartal þeirra er meira í munni en í verki. Þá á hv. þm. A.-Húnv. eina till. um lækkun á rithöfundastyrk í 18. gr. Þar er allt öðru máli að gegna en um till. mína um Guðmund Kamban. Því hefir verið haldið fram um Halldór Laxness, að hann hefði svo miklar tekjur. Hvað sem um hann má segja, er ekki vafi á því, að hann er fremsti skáldsagnahöf. landsins. Mætti því skoða þennan styrk til hans sem nokkurskonar heiðurslaun fyrir ritverk hans, en ekki sem fátækrastyrk. En ég vil geta þess út af tekjum af ritverkum hans, að árið 1936 gaf hann ekkert út og hafði því engar tekjur, því að hann fær bara ritlaun fyrir hverja bók. En af útlendu þýðingunum hefir hann engar tekjur haft enn í dag, vegna l. um rithöfundarrétt. Þá eru hér nokkrar till. frá kommúnistum, í fyrsta lagi um að auka tekjur verkamannabústaðanna með tekjum tóbakseinkasölunnar. Ég gat þess þegar þetta var til umr., að þetta yrði athugað í Alþfl. og hann hefði áður gert samkomulag við Framsfl. um að fella þetta burt. Þá hafði ekki verið talað við stj., en síðar hefir komið loforð frá hæstv. fjmrh., sem tryggir samskonar uppbót með láni, og við Alþýðuflokksmenn höfum haldið okkur að því samkomulagi. Við eru ekki á móti því, að tekjur tóbakseinkasölunnar gangi til verkamannabústaða, enda er það okkar till., en við gerum þetta til samkomulags. Þá vilja kommúnistar lækka borðfé konungs niður í 15 þús. kr. Við Alþýðuflokksmenn höfum oft borið fram till. um að fella þennan lið niður, en það er ekki ástæða til að setja nýtt mat um, hvað hann þurfi til borðfjár. Ýmsar till. þeirra kommúnista eru gagnlegar, ef við gætum framkvæmt þær, en við verðum að miða við þær tekjur, sem við höfum nú. Ég vil t. d. benda á till. þeirra um hækkun til Sogsvegarins. Nú er það svo um benzínskattinn, að það er sérstaklega getið um það, til hvers eigi að nota hann. Rauði þráðurinn í því máli er sá, að aukabenzínskattinum skuli varið til Suðurlandsbrautar, Holtavörðuheiðarvegar, veganna kringum Akureyri og nokkurra fleiri vega, og sé ég ekki ástæðu til þess að rugla því, enda væri það ekki hægt nema l. yrði breytt. Hinsvegar er það sjálfsagt, að eftir því, sem vegirnir verða tilbúnir, komi aðrir vegir inn. T. d. þegar Holtavörðuheiðarvegurinn er tilbúinn, er hægt að taka þær 25 þús. kr., sem þar eru bundnar, til einhvers annars stórvegar. Ég fyrir mitt leyti hefði óskað þess líka, að töluvert meira hefði verið lagt í Sogsveginn heldur en gert hefir verið af hv. fjvn., en hún hefir þó sett þar 1500 kr. í stað þess, að þar var ekkert eins og frv. lá fyrir. En það er ekki svo, að það fari ekki nema þessar 15000 kr. í þetta, því að auk þess mun bærinn leggja fram ¼ þar á móti, svo að það verða 20000 kr., og þar að auki hefir unglingavinnuféð farið þangað á móti jafnmiklu framlagi frá bænum. Fyrst minnir mig, að sett hafi verið sérstök aths. um þetta, en þess hefir ekki þurft nú í seinni tíð, og ég hefi talað við borgarstjórann í Rvík, og hann hefir sagt, að sá flokkur, sem hefir meiri hl. í bæjarstj., mundi enga breyt. hugsa sér á því til lækkunar. Svo að þarna mundu koma 50000 kr. í þennan veg, og mundi hann þá, a. m. k. án þess að auka þyrfti mjög mikið fjárveitingu til hans á næstu árum, verða kominn að hraunveginum til Þingvalla, en þá er töluvert mikið eftir af honum, því að það þarf að breyta veginum þaðan til Þingvalla, og til þess að geta haft hann sem varaveg fyrir Suðurlandsundirlendi, þarf að breyta veginum nálægt Kárastöðum, setja hann niður að vatninu og koma honum framhjá Almannagjá. Það kostar dálítið fé, en ég er sannfærður um, að þegar þessu verki er lokið á nokkrum næstu árum, þá er þarna allgóður vetrarvegur í flestum tilfellum, og ef Suðurlandsbrautin kemur líka, þá er nokkurnveginn öruggt, að hægt sé að komast þessa leið, hvernig sem veturnir verða. Viðvíkjandi öðrum till., sem fram eru komnar, held ég, að ég hafi ekkert verulegt að segja annað en það, að ég vil geta þess viðvíkjandi till. á þskj. 428, XXXV, um ábyrgð til þess að kaup ný dieselmótorskip, að í þeim samningi, sem stjfl. hafa gert, hefir samhliða því, sem talað hefir verið um togaraútgerðina, einnig verið talað um kaup á vélbátum, og enda þótt það hafi í þetta sinn ekki komizt lengra, geri ég ráð fyrir, að þessu máli verði á sínum tíma haldið vakandi. En í þetta sinn munum við halda okkur við þá afgreiðslu á fjárl., sem við höfum komið okkur saman um.

*Árni Jónsson: Ég á hér eina litla brtt. á þskj. 437, um að hækka styrkinn til Íþróttasambands Íslands úr 8000 kr., eins og hv. fjvn. leggur til, upp í 10000 kr. Ég ætla að leyfa mér að mæla örfá orð dyrir þessari till. Erindi um þetta hefir legið fyrir hv. fjvn., og ég hefi verið beðinn af þeim mönnum, sem sendu þetta erindi til hv. n., að tjá henni þakkir fyrir þær undirtektir, sem það fékk, þar sem styrkurinn var hækkaður úr 5000 kr. upp í 8000 kr., en þó að þetta hafi verið góðar undirtektir af n. hálfu, þá er það svo, að þessar 8000 kr. nægja engan veginn til þess að íþróttasambandið geti innt af höndum það fjölbreytta hlutverk, sem því er ætlað, og þess vegna fara þessir menn fram á, að þeir fái þessar 10000 kr., sem þeir upphaflega báðu um. Ég verð að segja, að mér finnst eiginlega, þegar litið er á það, hvers krafizt er ef þessari stofnun, þessi upphæð satt að segja ekki há, heldur furðulega lág. Ég vil leyfa mér að vekja athygli Alþ. á því, að ósk um aukinn styrk til Íþróttasambands Íslands er fyrst og fremst komin utan af landi. Á síðasta sumri komu fram einróma og háværar raddir frá íþróttafélögum víðsvegar af landinu um nauðsynina á auknu fé vegna íþróttastarfseminnar, og þessir menn kvörtuðu yfir því neyðarástandi, sem víðast ríkti í þessu efni, þar sem íþróttafélögin eru févana og skortir nauðsynlegar leiðbeiningar og kennslu í ýmsum íþróttagreinum. Að loknum umr. á þessum síðasta aðalfundi Í. S. Í. var kosin 7 manna nefnd í málið, og í þessa nefnd völdust formenn úr 7 íþróttafélögum í Reykjavík, og þessir menn hafa síðan haldið málinu vakandi og snúið sér svo til Alþ. með þetta erindi, sem ég minntist á áðan. Mér þykir nú rétt að gera stuttlega grein fyrir, til hvers á að verja þessum 10000 kr., sem hér er farið fram á. Það er talið nauðsynlegt að hafa fastan mann, sem ferðast til hinna ýmsu íþróttafélaga landsins, safnar skýrslum um starfsemi og ástand félaganna á hverjum tíma og gefur um leið nauðsynlegar leiðbeiningar í íþróttamálum. Þá er í öðru lagi hugsunin að halda námskeið t. d. í Reykjavík, og raunar víðar um landið, undir leiðsögu duglegra, erlendra kennara, t. d. í útiíþróttum, eins og sundi, fimleikum og knattspyrnu, og þar að auki ættu að vera kenndar reglur fyrir keppni í þessum íþróttum, svo að þátttakendur námskeiðanna væru færir um að leiðbeina og dæma í þessum íþróttagreinum. Það er ætlunin, að mikil áherzla verði lögð á, að sem flest íþróttafélög utan af landi gætu sent íþróttakennara á námskeið, og í þessu sambandi er sérstaklega nauðsynlegt að fá umrædda styrkhækkun. Á námskeiðunum yrðu fluttir fyrirlestrar um íþróttamál almennt, heilsufræði og einnig sýndar kennslukvikmyndir, en þær eru þegar fyrir hendi í ýmsum íþróttagreinum, og yrði samfara því, sem kvikmyndirnar væru sýndar, gefnar leiðbeiningar um rekstur íþróttastarfseminnar almennt. Loks vil ég geta þess, að þessi fjárveiting snýr ekki sízt að skíðaíþróttinni, en hollusta hennar hefir nú hlotið almenna viðurkenningu hér. Það vakir fyrir íþróttamönnum að koma sem allra fyrst upp námskeiðum í skíðaíþrótt upp til sveita, og það er, eins og nú standa sakir, gott útlit fyrir, að hægt verði að fá hæfa og góða kennara í þessari grein, þar sem vitað er um a. m. k. tvo menn, sem eru erlendis til þess að fullkomna sig í því að kenna þessa íþrótt, en það er þeir Tryggvi Þorsteinsson frá Ísafirði og Gísli Steingrímsson frá Húsavík. Auk þess eru þrír menn úr Reykjavík á skíðanámskeiði í Noregi. Þá má einnig benda á, að sundnámskeið upp til sveita með góðum kennurum eru mjög nauðsynleg. Þegar á allt þetta er litið, þá skilja menn, að það er ekki til sérstaklega mikils mælzt, þó að farið sé fram á þessa fjárveitingu, sem hér er um að ræða. Ég vil svo að endingu taka það fram, að allar þjóðir keppast nú um að efla íþróttalífið hjá sér sem allra mest. Ég ætla ekki að halda hér neinn íþróttafyrirlestur, því að sannleikurinn er sá, að þótt fjárveitingin sé ekki meiri en það, sem hv. fjvn. hefir lagt til, þá er það vitanlega ekki vegna þess, að ekki sé fyrir hendi full viðurkenning á gildi íþróttanna, heldur vegna þess, hvað fjárhagur okkar er þröngur. En þó að ég sé fús til þess að viðurkenna, að það verði að fara sparlega með fé ríkisins, eins og sakir standa þá treysti ég því þó, að hv. þm. séu mér sammála um, að 2000 kr. til eða frá, þegar um slíka stofnun er að ræða, muni ríkissjóð svo litlu, að þeir geti með sæmilega góðri samvizku greitt atkv. með þessari lítilfjörlegu hækkun á útgjöldum, sem hér er farið fram á.

*Jörundur Brynjólfsson: Ég hefi leyft mér að bera fram brtt. við 22. gr. fjárlfrv., sem er á þskj. 444, og er hún þess efnis, að ríkisstj. fái heimild til þess að veita Mjólkurbúi Ölfusinga fjárhagslegan stuðning til bráðabirgða til næsta þings og athuga svo fjárhag búsins og rekstur þess. Ég vil vona, að fyrir þann tíma gefist hæstv. ríkisstj. tóm til þess að láta slíka athugun fara fram, svo að hún geti legið fyrir næsta þingi. Fjárhagur þessarar stofnunar er ákaflega erfiður og hefir verið frá fyrstu tíð. Að þessu búi hefir staðið sérstaklega ein sveit, sem sé Ölfusið, enda þótt menn úr öðrum sveitum, bæði í Árnessýslu og Rangárvallasýslu, hafi selt mjólk sína í það. Þegar Ölfusingar lögðu út í byggingu þessa fyrirtækis, þá var gert ráð fyrir, að allt mannvirkið með vélum og tækjum mundi kosta liðlega 100000 kr., en reynslan hefir orðið sú, að kostnaðurinn hefir orðið litið eitt yfir 300000 kr. Nú hefir þessi stofnun fengið allríflegan styrk eins og önnur mjólkurbú úr ríkissjóði, en samt sem áður hefir fjárhagurinn verið svo þröngur frá fyrstu tíð, að búið hefi alltaf barizt í bökkum. Það hefir reynt að greiða bændum sama verð og önnur bú, en stundum hefir verðiagið verið fyrir neðan það, vegna þess að engin tök hafa verið á því að halda til jafns við önnur samskonar fyrirtæki, svo að að því leyti hafa þeir menn, sem við þetta bú hafa skipt, borið skarðan hlut frá borði. Því hefir ekki auðnazt að standa alltaf við skuldbindingar sínar gagnvart þeim stofnunum, sem fyrirtækið hefir fengið lán hjá, og eins og búast má við, getur það ekki haldið þannig áfram til lengdar. Er þess vegna fyrir allra hluta sakir sjálfsagt að reyna að koma þessu á réttan kjöl, reyna að koma starfrækslunni fyrir á þann hátt fyrir framtíðina, að hún geti borið sig, og þeir, sem við búið skipta, verði ekki verr settir heldur en aðrir, sem skipta við önnur samskonar fyrirtæki. Mjólk sú, sem send er til vinnslu í búið, hefir minnkað mikið fyrir það, að menn úr öðrum sveitum hafa hætt að skipta við búið, svo að nú er mjólkurmagnið mjög lítið, borið saman við það, sem áður var, en bændurnir í þessari sveit vilja af eðlilegum ástæðum gera sitt ýtrasta til þess að halda starfrækslunni áfram og una illa við að sjá þetta fyrirtæki verða að hætta starfsemi sinni. Nú stendur einnig svo á, eins og kunnugt er, að mæðiveikin er komin í fé hjá bændum í þessari sveit, og þó að hún sé að vísu ennþá á byrjunarstígi, er enginn leið að segja, hversu skjótlega kann að skipta til verri vegar í því efni, og er bændum þá að sjálfsögðu enn meiri nauðsyn en nokkru sinni fyrr á því að reyna að halda starfrækslu þessarar stofnunar í lagi. Ég vil því vona, að Alþ. taki þessari till. vel, og jafnframt vil ég vona, að hæstv. ríkisstj. sinni þessu máli og geri ráðstafanir til þess að kynna sér allan fjárhag þessarar stofnunar og geri af sinni hálfu það, sem hún telur mögulegt, stofnuninni til viðreisnar og starfrækslunni til öryggis í framtiðinni. Það á ekki við á þessu stigi málsins að vera með bollaleggingar um, hvernig bezt sé að leysa þetta mál; það kemur bezt í ljós á sínum tíma, þegar athugun fer fram á fjárhag stofnunarinnar, svo að það er tilgangslaust að fjölyrða frekar um þetta. Ég vil svo enda mál mitt með því að vænta svo góðs af Alþ., að þar sem þetta er mjög mikið nauðsynjamál, fyrst og fremst fyrir þá menn, sem í þessari sveit búa, þá bregðist það vel við þessari málaleitun, sem borin er fram af hálfu þessara manna af fullri nauðsyn.



Ég á brtt. við 16. gr. frv. um það að auka fé til framlags Sundhallar innar í Reykjavík um 80000 kr., en eftir að hæstv. fjmrh. hefir lýst yfir því, að hann muni greiða þetta fé, svo sem til stendur og óskar eftir, að þetta sé ekki tekið á fjárl. að þessu sinni, þá fellst ég á, að þessi brtt. verði ekki borin upp, heldur tek ég hana til baka.

*Steingrímur Steinþórsson: Ég á enga brtt. við þessa umr. frekar en við 2. umr. og þarf því af þeim ástæðum ekki að taka til máls. Ég ætla ekki heldur að tala almennt, hvorki um einstakar till. hv. fjvn. né einstakar till. hv. þm., sem hér liggja fyrir, heldur mun ég sýna með atkv. mínu, hvernig ég snýst við þeim. Þó vil ég geta þess út af því, sem ég sagði við 2. umr. fjárl. um fjárframlög til nokkurra þátta í landbúnaðarstarfseminni, að ég get að sumu leyti verið þakklátur hv. fjvn., að því leyti sem þær bendingar, sem ég gaf, hafa verið teknar til greina, t. d. að því er snertir aukið framlag til búfjárræktarinnar og till. hv. fjvn. um 8000 kr. styrk til Búnaðarfélagsins vegna 100 ára hátíðahalda þess í vor. En ég verð að segja, að mér þykir smátt skammtað, og eins og ég hefi lýst, sé ég ekki, að Búnaðarfélagið geti, eins og fjárhagur þess er nú, haldið sinni starfsemi uppi, en ég sé ekki til neins að koma með sérstaka brtt. í þessu sambandi, því að það er búið að skjalleggja þetta fyrir hv. n. Það, sem kom mér aðallega til að standa upp, er brtt. á þskj. 444, II., sem þeir flytja hv. þm. N.-Þ. og hv. þm. Ak. Hv. þm. Ak. hefir þegar mælt fyrir þessari till., svo að mér finnst ég geta sagt mitt álit á henni, þó að hv. aðalflm. hafi ekki talað fyrir henni. Þar er farið fram á það, að sá styrkur, sem samvn. samgöngumála leggur til, að veittur sé til Skagafjarðarbátsins frá Siglufirði, sem samvn. leggur til, að sé 3000 kr., sé færður niður í 2000 kr., en hinsvegar er lagt til, að aukið sé framlag til Norðurlandsbátsins, sem á að fara austur um, um 2000 kr. Ég vil í þessu sambandi benda á það fyrst, að ég tel, að hv. frsm. samvn. samgöngumála hafi ekki skýrt rétt frá þessu í sinni framsöguræðu, því að þar kom það þannig fram, að sú aukning á styrk til flóabáta, sem hv. n. leggur til og nemur 4000 kr., gangi næstum því eingöngu til Skagafjarðar, þannig að 3000 kr. af þessu fari til Skagafjarðarbátsins. Þetta er alls ekki rétt, því að Norðurlandsbáturinn, sem annazt hefir flóaferðir allt frá Skagafirði og austur að Skálum, hefir verið styrktur með 13000 kr. Skagafjörður hefir vitanlega átt sinn hluta í þessari upphæð, en sá hluti getur ekki hafa numið minna en ¼, eða rösklega 3000 kr., svo það orkar ekki tvímælis, að þetta, sem ætlazt er til að lagt sé til Skagafjarðar, er ekki meira en sá hluti, sem héraðið átti áður í styrknum til Norðurlandsbátsins, og þar sem hann á að hætta við Skagafjarðarferðirnar, en á aftur á móti að fara til Austfjarða, þá skoða ég það mjög ósvífna till. af þessum hv. þm., að ætlast til þess, að klipið verði af þessum 3000 kr., sem er varla jafnmikill hluti eins og Skagafjörður átti í styrknum til Norðurlandsbátsins. Vil ég nú færa rök fyrir því, hvers vegna er farið fram á það, að sérstakur bátur verði styrktur til flutninga á Skagafirði. Það stendur í sambandi við það mjólkurbú, sem sett hefir verið upp á Sauðárkróki fyrir 1½ ári síðan. Mjólkursalan byggist vitanlega á því einu, að hægt sé að hafa ferðir við Siglufjörð ekki sjaldnar en tvisvar sinnum í viku, a. m. k. sumarmánuðina, en til þess hefir Norðurlandsbáturinn reynzt alls ónógur. Þess vegna hefir kaupfélag Sauðárkróks orðið að semja við sérstakan bát um þessa mjólkurflutninga, og til þessa báts, sem nú er í förum, hefir gengið allmikill hluti af þeim flutningi, sem póstbáturinn áður hafði til Skagafjarðar, enda tók hv. þm. Ak. það fram áðan, að síðan þessi mjólkurbátur fór að verða í förum, hefðu ferðirnar til Skagafjarðar borgað sig verr en áður. Það er því sannað samkv. umsögn kunnugra manna á þessum stað, að póstbáturinn hefir ekki getað fullnægt þörf Skagfirðinga og er því orðinn óþarfur að miklu leyti. Það þarf annað fyrirkomulag á þessu, og er ætlazt til, að þessi bátur annist flutninga á hafnir í Skagafirði, en féð, sem lagt er til hans, má ekki verða minna en Skagfirðingar áttu áður í þeim styrk, sem gekk til póstbátsins. Það vil ég sérstaklega leggja áherzlu á í þessu sambandi. Ég vil minna á, að það þykja líkur fyrir því, að fjárpestin sé komin í Skagafjörð, og ef það reynist svo, að hún breiðist út vestan Héraðsvatna, þar sem aðalsvæði mjólkurbúsins er, þá er enginn vafi á, að það er mesta nauðsyn á því að auka mjólkurframleiðsluna þar nokkuð, og þá er það óhugsandi á öðrum grundvelli en þeim, að nokkuð af mjólkinni sé hægt að flytja til Siglufjarðar yfir sumarmánuðina, meðan markaðurinn er þar mikill. En mjólkursamlagið getur alls ekki séð um flutninginn öðruvísi en að fastur bátur sé þar í ferðum, en það er óhugsandi, að það haldi áfram nema því aðeins, að báturinn fái nokkurn styrk. Það er eitt, sem kemur hér til greina og stendur í sambandi við fjárpestina, sem sé það, að allmikill hluti af því, sem flutt er frá Skagafirði til Siglufjarðar, er hey. Nú er bannað að flytja hey af svæðinu vestan Héraðsvatna til Siglufjarðar, og ef pestin kemur í Skagafjörð fyrir alvöru, þá verður að banna allan heyflutning þaðan nema með sérstakri undanþágu, og ef heyflutningurinn félli niður, þá væri enn verra að láta bátinn bera sig, nema hann fengi styrk til þess. Ég vil lýsa því yfir, að ef Alþ. ætlar að lækka styrkinn til Skagafjarðarbátsins niður í 2000 kr., þá sé ég ekki annað en að við verðum að afþakka styrk í þennan sérstaka bát, en gera kröfu til þess, að póstbáturinn verði notaður eins og áður, því að ég hefi enga trú á því, að hægt sé að halda uppi bát til þessara ferða með 2000 kr. styrk. Lágmarkið hlýtur að vera 3000 kr., enda hefi ég þegar fært rök að því, að það er ekki meira en sem svaraði þeim hluta, sem Skagfirðingar áður höfðu rétt til af þeim styrk, sem veittur var til póstbátsins. Sú hækkun, sem ég legg til, að varið verði til flóabátsins, ætti að tryggja, að hann færi til Skagafjarðar, en ekki eins og nú frá Skaga og austur á Seyðisfjörð. Ég held, að ég hafi gert grein fyrir, hvernig þetta horfir við fyrir Skagfirðingum, og fært fyrir því full rök, að það er ómögulegt að reka Skagafjarðarbátinn með tvö þúsund kr. fjárframlagi. Það er hæpið, að það takist með þrem þús., en er þó hóti nær. Ég vil taka fram aftur, að verði þessi till. lækkuð niður í 2 þús. kr., verðum við að gera þá kröfu, að heldur verði horfið að gamla laginu, að póstbáturinn gangi til Skagafjarðar, svo við getum notað hann.



Ég á ekki nema eina brtt. við þetta fjárlfrv. Í sambandi við þá brtt., sem hljóðar um það, að veita hjúkrunar- og elliheimilinu Grund nokkurn styrk, get ég ekki komizt hjá að skýra frá starfssögu þessarar starfsgreinar, sem er tiltölulega ung í landi vorn, sem sé starfið fyrir stofnun heimila handa gamla fólkinu. Ég hygg, að fyrsta sporið til stofnunar elliheimila hafi verið stigið árið 1921 eða þar um kring, og voru þá stofnuð svo að segja samtímis elliheimili hér í Reykjavík og á Ísafirði. Á Ísafirði hefir bærinn rekið þessa starfsemi, fyrstu árin undir umsjá Hjálpræðishersins, en síðar undir eigin forsjá. Heimili þetta hefir 23 gamalmenni, og fer starfsemin fram í gamla sjúkrahúsinu, sem notað var áður en spítalinn var byggður. Á þessu heimili er forstöðukona, ein starfsstúlka og ein hjúkrunarkona, að vísu ekki lærð, en æfð í hjúkrunarstarfi. Elliheimili þetta er einungis fyrir Ísafjarðarkaupstað og rekið á kostnað bæjarins. Á Seyðisfirði kom kvenfélagið Kvik upp elliheimili fyrir átta árum. Þar dvelja nú 13 gamalmenni; af þeim eru aðeins 4, sem hafa fótavist. Meðgjöf á mánuði er 75 krónur. Kvenfélagið ber kostnaðinn, sem umfram er tekjur heimilisins. Seyðisfjarðarbær styrkir stofnunina ekkert og hefir kvenfélagið, sem rekur þessa líknarstofnun, engan styrk nema þann litla 1000 kr. styrk, sem því er veittur af Alþ. Á þessu elliheimili dvelja gamalmenni annarsstaðar frá en úr Seyðisfirði einum. Í Hafnarfirði starfar 3. elliheimilið hér á landi. Bærinn rekur það á sinn kostnað. Vistmenn munu vera þar 22. Bærinn leigir húsnæði hjá Hjálpræðishernum. Forstöðukona og 3–4 starfsstúlkur auk hjúkrunarkonu bæjarins, sem veitir aðstoð á heimilinu, ef þurfa þykir, starfa þar. Stofnunin er nú á 3. aldursári. Fjórða elliheimilið er hér í Reykjavík og nefnist nú hjúkrunar- og elliheimilið Grund. Allra fyrstu upptök þessa heimilis verða rakin til ársins 1921. Nefnd manna, sem hafði starfað hér í bænum að nokkru leyti að tilhlutun umdæmisstúkunnar nr. 1 og staðið fyrir matgjöfum handa fátæku fólki, steig fyrsta sporið að stofnun þessa elliheimilis. Í gegnum starf sitt við „Samverjann“ - en þannig nefndist hjálparstarfsemi nefndarinnar - höfðu nefndarmenn orðið þess mjög áskynja, hvílík þörf var hér í bæ fyrir elliheimili, hvíldarstað gömlu og lúnu fólki, sem fyrst og fremst þarfnaðist næðis og nærgætinnar aðhlynningar. Starf nefndarinnar var borið uppi af frjálsum gjöfum bæjarbúa, og við kynningu manna af starfsháttum og starfsrekstri forgöngumanna Samverjans áunnu þeir sér traust bæjarbúa og fengu þeir því góðar undirtektir, er þeir hreyfðu elliheimilishugmynd sinni, svo góða, að þeir höfðu ráð á að festa kaup á húseign og dálítilli túnspildu vestan við bæinn. Var þá stigið fyrsta sporið, fleiri komu á eftir, eins og allir vita, sem fylgzt hafa með þróun og rekstri elliheimilisins. Húsið, sem keypt var, Grund, rúmaði um 22 menn auk starfsfólks og kostaði 36 þús. kr. Féð, sem lagt var í húskaupin, var sem fyrr er sagt mestmegnis gjafir, og nokkuð safnaðist þó við skemmtanir, sem bæjarbúar kannast við undir nafninu gamalmennaskemmtanir. Allra fyrsta gamalmennaskemmtunin, sem haldin var hér í bæ, fór fram í ágúst 1921. Það var útiskemmtun, haldin á túnunum í kringum Ás og Hof í Vesturbænum, í blíðskaparveðri á sunnudegi. Safnaðist þarna saman mannfjöldi mikill, en ekki voru allir sérlega fráir á fæti, sem þar komu; haltir og hrumir gestir stauluðust áfram, en bros var á hverju andliti, því að þarna var gamla fólkið heiðursgestir og viðburður dagsins. Næsta sumar var aftur haldin svipuð skemmtun. Að kvöldi voru þá 400 kr. lagðar í sjóð. Það voru gjafir frá góðum mönnum, sem skildu málefnið og vildu styrkja það, og svo ágóði af kaffi, sem selt var á staðnum, öllum nema sextugu fólki; það fékk þá og fær enn ókeypis kaffi á gamalmennaskemmtunum. Það má segja, að þessar 400 kr. hafi verið stofnfé elliheimilisins, því við þær bættust svo gjafir og áheit mjög margra. Um haustið í október var hælið vígt að viðstöddu margmenni. Þótti mörgum þetta ærið dirfskufullt fyrirtæki af fáeinum efnalausum mönnum, sem þar að auki höfðu engan tíma afgangs frá störfum sínum til að sinna slíku heimili, og ómótmælanlega er slíkt framtak þess virði, að í minnum sé haft. Fyrir því ætla ég að nefna hér nöfn forgöngumannanna, svo að þau geymist í þingtíðindum íslenzku þjóðarinnar. Vera má, að eitt sinn verði skráð sú saga, er geymist um afrek einstaklinga, er þeir sjálfir eru brautu gengnir og niðjar njóta starfs þeirra. Nöfnin eru þessi: Flosi Sigurðsson trésmíðameistari, Haraldur Sigurðsson verzlunarmaður, Júlíus Árnason verzlunarmaður, Páll Jónsson, sem var ritari nefndarinnar, og Sigurbjörn Gíslason cand. theol., sem var formaður þessarar nefndar. Fyrsta ráðskonan á elliheimilinu varð María Pétursdóttir, sem vel og lengi hafði starfað að matgjöfum Samverjans. Þótti það vel við eiga, að hún tæki að sér forstöðu elliheimilisins, enda var hún hin ágætasta kona í hvívetna. Brátt kom þar, að húsrúm brast að Grund fyrir þau hin mörgu gamalmenni, sem þangað sóttu, og var nú farið að svipast um eftir stærra húsrúmi, og var þá ráðizt í það þrekvirki að koma upp stórhýsinu við Hringbraut 150. Bærinn lagði til lóðina, og þess ber vissulega að geta, að Reykjavíkurbær hefir frá öndverðu veitt fyrirtæki þessu hinn bezta stuðning. Upphaflega var ekki ætlað að byggja allt húsið í einu, heldur bæta við bygginguna eftir hendi og efnum. En þá var væntanlegur í heimsókn frá Vesturheimi fjöldi íslenzkra gesta til þess að vera við þjóðhátíðina hér 1930, og sökum þess, að útlit var fyrir þrengsli í bænum, bauð ríkisstjórnin stjórn elliheimilisins 50 þús. kr. lán til þess að fullgera húsið og geta svo hýst VesturÍslendingana. Lánstilboðið varð til þess, að húsið fullgerðist, en það batt stjórn elliheimilisins vitanlega jafnframt allþunga fjárhagslega ábyrgð, sem hún ella hefði komizt hjá. Þess skal getið hér, að þær 50 þús. kr., sem ríkisstjórnin lánaði, voru greiddar að fullu á sama ári. Óneitanlega hefði stjórn elliheimilisins verið það fyrirhafnarminna að leita eftirgjafar á láni þessu, eins og margur gerir nú á dögum. Það, að húsið fullgerðist í einu, en ekki smátt og smátt,eins og áætlað var, dró þann dilk á eftir sér, að óhemju kostnaður hlóðst á fyrirtækið og allt varð í helmingi stærra stíl en ella hefði orðið. Rentur af lánum eru árlega um og yfir 30 þús. kr. Segir það sig sjálft, að erfitt er að róa jafnþungum bát, og er þar við bætast vanhöld á meðgjöfum frá ýmsum illa stæðum hreppum og sveitarfélögum, er auðsætt, að hér er um erfiðismuni að ræða, sem of lítill gaumur hefir verið gefinn hér af háttv. Alþingi, þar sem heimilið var svipt styrk, er það þó hlaut um 3 ára bil, fyrst 5 þús. og síðan 4 þús. kr. Hér er þó fyrst og fremst um þjóðnýtt starf að ræða, starf, sem sjá má m. a. af styrk þeim, sem Alþ. veitir 3 öðrum elliheimilum, að fjárveitingavald þingsins telur styrkhæft og verðugt viðurkenningar. Ef einhver skyldi láta sér detta í hug, að forgöngumenn elliheimilisins eigi heimilið eða taki laun fyrir störf sín við stjórn þess nú um 15 ára skeið, þá er það hvorttveggja fjarri öllum sanni. Elliheimilið Grund er sjálfseignarstofnun og forstöðunefndin hefir aldrei tekið eina krónu í þóknun, og er það meira en sagt verður um allflestar stofnanir hér á landi. Eins og þegar er sagt, er elliheimilið bæði hjúkrunar- og elliheimili, en þrátt fyrir nafnið nýtur það ekki sjúkrahússréttinda, þrátt fyrir góðar sjúkrastofur, 3 lærðar hjúkrunarkonur og sérstakan heimilislækni. Það hefir verið sótt um þessi réttindi, en ekki fengizt, hvað sem því veldur. Húsrúm er á elliheimilinu fyrir 150 vistmenn, en flestir hafa dvalið þar í einu 142. Ég hefi dvalið alllengi við umtalsefni mitt í sambandi við brtt. mína, og reynt til að sýna, að öll sanngirni mælir með henni. Fjarri væri það mér að amast við styrk til elliheimilanna utan Reykjavíkur, enda þótt ég telji styrkinn, sem ánafnaður er 2 þeirra, fremur styrk til bæjarfélaga en stofnananna sjálfra, en misrétti tel ég það og illa sæmandi löggjafarþingi hverrar þjóðar sem er, að mismuna þannig stofnunum, sem allar inna samskonar starf af hendi í þágu og þarfir alþjóðar, og harla einkennilegt, ef sú stofnunin, sem stærst er og fullkomnust að öllum útbúnaði, sé beinlínis látin gjalda þess hjá þeim, sem með fjárveitingu fara. Ég held það auki ekki hróður þjóðarinnar, og það er ekki beinlínis hvatning fyrir duglega, framtakssama. menn, sem vilja ráðast í framkvæmdir slíkar sem þessar eða aðrar henni líkar, þegar einu launin, sem þeir fá frá þeim, sem með völdin fara, er mótspyrna gegn sanngjörnum styrkbeiðnum, fullkomin lítilsvirðing á fyrirhöfn og striti í þjóðarþarfir. Ég leyfi mér að óska og vænta, að þótt hv. fjvn. hafi ekki tekið þessa till. upp - ég álasa henni ekkert fyrir það - að hv. Alþ. greiði atkv. með till. eða varatill. Ef gera ætti samanburð á elliheimilinu Grund og þeim fjórum elliheimilum, sem fá sínar þúsund kr. hvert, og veita því styrk hlutfallslega miðað við tekjur þess og hinna heimilanna, þá ætti það að fá eitthvað í kringum 7 þúsund kr. Ég læt svo lokið orðum mínum um þetta mál; ég hefi áður staðið í sömu sporum á sama stað og mælt fyrir till. um þetta efni, sem þá var felld. Hvað hv. Alþ. gerir nú, veit ég ekki, en ég veit, að það er fullkomin þörf fyrir þessa stofnun að fá styrk. Ég sé ekki betur en að margar aðrar stofnanir hafi fengið slíka viðurkenningu, sem síður hafa átt hana skilið. Ég ætla þá að snúa mér ofurlitið að öðru máli í sambandi við fjárhagsáætlun þessa árs. Ég varð þess áskynja, að hv. fjvn. hafði enga fjárveitingu ætlað til að koma á fót einhverskonar hjálparstöð fyrir drykkjumenn. Fyrir hv. Ed. lá frv., sem ég hefi flutt þing eftir þing um hæli handa drykkjumönnum, enda virðist full þörf á því hér í þessu landi, þar sem viðurkennt er, að mjög mikið er drukkið, og ég veit, að fjöldi manna staðfestir, að frv. sé réttmætt. Þetta frv. var afgr. frá hv. Ed. með rökstuddri dagskrá, með þeim tilmælum, að hv. fjvn. veitti styrk að upphæð 15–25 þús. kr. í þessu skyni. Lengi vonaði ég, að þetta mundi komast í kring á einhvern hátt, en nú sé ég, að þær vonir mínar hafa brugðizt. Ég sé hvergi styrk til þessa í brtt. fjvn. eða í fjárlagafrv. eins og það kom frá n. Ég tel þetta illa farið. Ástandið hjá oss nú er þannig, að ekki er hægt að komast hjá því að hafa einhvern samastað handa þeim vesalings mönnum, sem illa eru farnir af nautn áfengra drykkja. Þar við bætist, að rúm er svo takmarkað á Kleppi, að þar er allt yfirfullt, svo að þótt menn vilji bjarga sér með því að fá rúm fyrir einn og einn mann skamman tíma í senn, þá er útilokað, að það fáist. Vegna alls þessa vonaði ég, að hv. fjvn. mundi sjá sér fært að veita einhverja fjárhæð í þessu skyni, til að bæta úr mestu þörfinni fyrir þessa menn, sem hvergi eiga höfði sínu að að halla, og engu siður aðstandendum þeirra til hjálpar, sem venjulega eru í mjög miklum vandræðum með þá. Í ræðu hæstv. fjmrh. í gærkvöldi kom hann inn á það, sem dæmi þess, hvað við sjálfstæðismenn bærum fram miklar hækkunartill. við fjárl., að frv. um drykkjumannahæli, sem fram hefði verið borið af sjálfstæðismönnum, myndi ekki kosta minna en 100 þús. kr. Mér hnykkti við þegar ég heyrði hæstv. fjmrh. nefna þessa upphæð. Ég hélt, að hann væri það hygginn maður í peningamálum, að hann skildi, að slíka upphæð hafði ég aldrei hugsað mér og að vel má bæta úr brýnustu þörfinni um að koma þessari stofnun upp fyrir miklu minna fé. En það vill verða svo, að þegar komið er í eldhúsið og búið að taka skörunginn og farið að skara í eldinn, að þá er margt sagt, sem ekki er gott að standa við siðar meir. Ef hv. þm. vissu um öll þau voðalegu vandræði, sem hvíla á einstöku heimilum og einstöku mönnum vegna drykkjuskapar, mundu þeir hugsa sig tvisvar um áður en þeir réttu upp hendina til að greiða atkv. á móti þessu máli. Ég skal ekki taka upp meiri tíma. En ég vil taka það fram, hvort hv. fjvn. sér sér ekki fært að taka upp fjárveitingu til þessarar starfsemi. Formaður fjvn. er sjálfur mikill bindindismaður og hefir oft talað fagurlega um það hér í hv. Alþ., hvað gera ætti til að létta áfengisbölinu af þjóðinni. Vænti ég þess því, að hann neyti aðstöðu sinnar til þess að styðja málefnið einnig í verki.

*Gísli Guðmundsson: Ég skal ekki vera langorður, enda á ég ekki í raun og veru neinar brtt. um tekjur og gjöld fjárl., og áheyrendum er heldur farið að fækka. Ég finn ástæðu til að þakka, að mér virðist hafa bætzt einn aðstoðarmaður í hóp þm. til að vinna að máli míns kjördæmis, þar sem er hv. 6. þm. Reykv., sem hefir sýnt mér þá vinsemd að bera fram á þskj. 427 brtt. XIV um að hækka framlag til hafnargerðar á Þórshöfn úr 11 þús. í 16 þús. kr. Það er nú svo, að fjvn. hafir lagt til, að varið verði nokkru til þessa mannvirkis, sem ég sætti mig við; og í öðru lagi vil ég segja það, að ég hygg, að þessi till. hv. þm. sé byggð á nokkrum misskilningi og ókunnugleika hans um, hvernig málið er hugsað og framkvæmd þess. Skal ég svo láta útrætt um það. Kem ég þá að því, að við hv. þm. Ak. eigum hér brtt. á þskj. 444, og er brtt. við brtt. frá samvinnunefnd samgöngumála. Samvinnunefnd hefir lagt til, að upphæðin, sem varið skuli í þessu skyni, hækki um lítils háttar fjárupphæð, og jafnframt, eins og venja er til, hvernig styrkurinn skiptist. Við getum ekki sætt okkur við þá skiptingu að öllu leyti. Því er þessi till. fram komin. En hún fer fram á, að til Norðurlandsbátsins, sem gangi á svæðinu frá Siglufirði til Seyðisfjarðar, verði styrkurinn hækkaður úr 13 þús. kr. í 15 þús. kr. Þetta þýðir ekki hækkun á fjárl., því að við erum þeir sparnaðarmenn, heldur ætlumst við til, að tekið verði ofurlítið af bátunum beggja megin við, Skagafjarðarbátnum og Austfjarðabátnum. Þessi Norðurlandsbátur hefir undanfarið haldið uppi ferðum á svæðinu frá Eyjafirði að Skálum á Langanesi, og hefir fengið 13 þús. kr. styrk. Nú hefir legið fyrir þessu þingi erindi um það, að styrkurinn yrði verulega hækkaður, og færð gild rök að því, að ekki gæti komið til mála að halda uppi ferðum fyrir þennan styrk, og væri ekki um annað að ræða en að þessar ferðir legðust niður. Ég hefi hinsvegar dengið um þetta mjög ákveðnar áskoranir frá þeim stöðum, sem þarna hafa hagsmuna að gæta, að hindra það eftir mætti, að slíkt þyrfti að verða. Enda eru samgöngur á þessu svæði landsins ákaflega strjálar, og það væri þess vegna hið mesta tjón, af þessar ferðir legðust niður. Í staðinn fyrir að hækka þennan styrk, sem full rök mæltu með, hefir nefndin látið styrkinn standa í stað, en jafnframt ætlazt til þess, að þessi bátur gengi yfir talsvert stærra svæði en honum var áður ætlað; svo að n. hefir einungis gert hag bátsins verri en hann var. Og þetta viljum við ekki sætta okkur við. Hitt er annað mál, hvort sanngirni mæli með því, að lækkaður sé styrkur til bátanna, sem ég nefndi áðan. Ég vil telja, að svo sé. Og rök okkur fyrir því eru þau, að um leið og þessum bát er ætlað að halda uppi ferðum alla leið til Seyðisfjarðar, þá verður Austfjarðabátnum ætlað minna hlutverk en áður. Styrkurinn til Skagafjarðarbátsins, sem ég nefndi áðan, þrjú þúsund kr., er alveg nýr styrkur, og er hugsað, að báturinn, sem nú gengur um Skagafjörð og til Siglufjarðar, fái þennan styrk. Þessum ferðum hefir verið haldið uppi undanfarið án styrks, vegna þess að þær standa í sambandi við mjólkurbú á Sauðárkróki. Þess vegna hygg ég, að þessar ferðir muni hafa borið sig. Og ég hygg einmitt, að með því að flóabáturinn frá Akureyri er ekki lengur látinn ganga til Skagafjarðar, hafi verkefni Skagafjarðarbátsins aukizt, þannig að meiri líkur séu til, að rekstur hans standist en áður hefir verið. Þegar ég hefi nú gefið þessar upplýsingar, þá vænti ég, að hv. þm. sannfærist um, að þessi till., sem við hv. þm. Ak. berum fram, er mjög sanngjörn. Og þau ummæli, sem hv. þm. Skagf. hafði um þetta í kvöld, eru ekki rétt, sem mun stafa af því, að hann er ekki búinn að kynna sér þetta mál svo að vel sé. Ég skal þá koma að brtt. á þskj. 451, sem ég hefi leyft mér að flytja ásamt hv. þm. N.-Ísf. og hv. þm. Borgf. Er hún við 22. gr., um að stj. verði heimilað að láta nú fyrir næsta þing fara fram rannsókn á ritum Jóns Dúasonar og gera kostnaðaráætlun um útgáfu þessara rita. Fyrir Alþingi hefir legið erindi frá þessum manni, þar sem hann fer fram á, að ríkið hlutist til um, að þessi rit verði gefin út. Fylgja erindinu nokkur ummæli frá þekktum mönnum, sem nokkurt skyn bera á þetta mál. En svo er málum háttað, að þessi maður, dr. Jón Dúason, hefir unnið að því árum saman, fram undir áratug, að safna saman öllum gögnum, sem fyrir leggja bæði hér á landi og erlendis í söfnum og fræðiritum frá ýmsum tímum viðvíkjandi landnámi Íslendinga á Grænlandi og í Vesturheimi og veru Íslendinga á Grænlandi. Hefir hann einnig tekið að sér að rannsaka réttarstöðu Grænl. fyrr og siðar með tilliti til afstöðu okkar Íslendinga til þess lands. Ég skal ekki fara hér að tala um Grænlandsmál - þó að ef til vill væri þess vert, og þingið hefir á sínum tíma látið það mál til sín taka, - en aðeins segja það, að hvernig sem á það er litið, er í öllu falli um nokkuð þýðingarmikið mál að ræða. Í öðru lagi er enginn vafi á, að sú vinna, sem þessi maður hefir í þetta lagt, sem er allverulegur hluti af æfi hans, verðskuldar að minnsta kosti, að henni sé gaumur gefinn af hálfu hins opinbera og tekið verði til rækilegrar íhugunar, hvort ekki beri að styðja að því, að verk hans komi fyrir almenningssjónir. Þegar einstakur maður leggur á sig slíka vinnu, þá er sjálfsagt, að hið opinbera gefi því þann gaum að athuga, hvers virði það er. Ég fjölyrði ekki meira um þetta; en vænti þess, að hv. þm. sýni málinu þann skilning, sem það á skilið.

*Pálmi Hannesson: Að vísu er lítið gagn að mæla hér yfir tómum stólum í Alþingi. En ég á eina litla till. á þskj. 428, sem ég vil þó flytja örfá orð með. Hún er um það, að heimila ríkisstj. að greiða Jóni Ófeigssyni full laun, ef hann lætur af starfi í ár vegna veikinda. Ástæður eru þær, að dr. Jón Ófeigsson er og hefir verið mjög veikur og verður að taka sér hvíld frá kennarastörfum. Við væntum þess, að hann eigi afturkvæmt í skólann. En það er engan veginn vist. Hér á í hlut tvímælalaust einn merkasti skólamaður og kennari landsins. Hann er þekktur sem stúdentakennari fjöldamörg ár, kennslubókahöfundur og stórmerkur orðabókahöfundur. Þetta er landslýð kunnugt. En ég vil bæta hér enn nokkru við. Dr. Jón er framúrskarandi embættismaður, sem gerir öll sín embættisverk fullkomlega. Hann hefir að vísu þótt gera nokkrar kröfur til annara, en ég fullyrði, að hann hefir alltaf gert mestar kröfur til sín sjálfs. Um þetta mál tel ég ekki ástæðu til að fjölyrða. Ég vænti þess, að allir hv. þm. greiði atkv. með þessari till. minni.

*Páll Zóphóníasson: Það eru nokkur atriði, sem mig langaði til að tala um. En þar sem orðið er svo áliðið, skal ég ekki minnast á nema nokkuð af því. Ég hefi talað við fjvn. oftar en einu sinni um það, að það þyrfti að breyta nokkuð læknisvitjanastyrk í mínu kjördæmi. Einn hreppur, sem hefir 300 kr. læknisvitjanastyrk, þarf ekki lengur á honum að halda, vegna bráðabirgðaráðstafana landlæknis um læknisvitjanir í þeim hreppi. En vegna sömu ráðstafana hafa aðrir hreppar þessa læknishéraðs yfir langan og erfiðan fjallveg að sækja og þurfa þess vegna læknisvitjanastyrks. En ekki þótti rétt að taka upp breytingu á þessu í fjárl., þar sem ekki er vitað, hvað lengi læknirinn situr þarna. Og þess vegna hefi ég fallið frá að koma með slíka brtt., en treysti því jafnframt, að meðan þetta ástand ríkir í Hróarstungulæknishéraði, verði af hæstv. stjórn og landlækni, sem hafa með þetta mál að gera, séð um það fyrst og fremst, að sá læknisvitjanastyrkur, sem átti að fara til Borgarfjarðarhrepps, sé látinn fara til hinna hreppanna, og bætt einnig við 200–300 kr., þótt ekki sé beint tiltekið í fjárl. Þá vil ég í öðru lagi leyfa mér að benda á, að allmargir þm. eru með brtt. til viðauka á framlögum til vega. En ég hygg, að ýmsir þeirra hafi ekki áttað sig á, hvað það er, sem þeir bera fram. Á þskj. 402 er undir 90. lið, tölul. B. b, ætlazt til, að lagðar séu fram 110000 kr. til vegagerða á mæðiveikisvæðinu. Ég hygg, að við athugun muni allir þm. sjá, að það kemur gegnum þessar ráðstafanir minna vegafé inn á þessi svæði en ella, og þess vegna sé ekki ástæða til þess að samþ. þessa till., þó að hún sé fram komin. Í sambandi við þetta vildi ég vekja athygli á því, að í 90. lið a. er gert ráð fyrir, að varið verði í sambandi við ráðstafanir gegn mæðiveikinni 300 þús. kr. Ég vil benda á þetta af því, að maður verður var við hér í þingi, að sumir líta svo á, að þetta svokallaða mæðiveikisvæði sé ekkert sérstakt svæði á landinu. Og þá vil ég láta þessa menn vera sjálfum sér samkvæma og vera á móti því, að verið sé að takmarka þetta svæði sérstaklega. Það verður áreiðanlega eitt af verkefnum þingsins, sem kemur saman í vetur, að gera í því máli eitthvað frekar en gert er í þessum fjárl. Þess vegna er rétt fyrir menn að athuga nú, hvaða tökum þeir vilja taka þessi mál. Ég hefi ekki flutt hér nema eina litla brtt., þá sem hv. þm. Mýr. minntist á áðan. Hann hélt, að í þeirri brtt. lægi, að vafi léki á, hvort Ásgeir Þ. Ólafsson væri rétt feðraður og ég mundi vita eitthvað um faðerni hans. Svona er þessu þó ekki varið, heldur þannig, að fyrir hv. fjvn. lágu umsóknir frá tveimur dýralæknum. Önnur var frá Ásgeiri Þ. Ólafssyni um utanfararstyrk til að kynna sér nýjungar, að ég held í lækningum á húsdýrasjúkdómum. Hin var frá Ásgeiri Einarssyni um styrk til að kynna sér loðdýralækningar. Þegar ég sá brtt. hv. þm. Mýr., hélt ég, að þar væri um misritun að ræða, því að Ásgeir Þ. Ólafsson hafði aldrei sótt um styrk til loðdýralækninga. Hér er því um leiðréttingu að ræða frá minni hendi, sem er líka í samræmi við umsókn Ásgeirs Einarssonar, því að það er hann, sem hefir sótt um styrk til loðdýralækninga, en ekki Ásgeir Þ. Ólafsson.

Vill hv. þm. ekki taka till. aftur?

. Nei, alls ekki, því að það var Ásgeir Einarsson, sem sótti um þennan styrk, en ekki hinn. Ég skal ekki dæma um þessa menn, en vil þó benda á, að á síðasta þingi voru afgr. l. um búfjársjúkdóma, sem lögðu dýralæknum þá skyldu á herðar að koma í hvern hrepp og safna skýrslum um búfjársjúkdóma, og áttu þeir að fá 500 kr. fyrir. Ég talaði ekki í þessu máli, en ég lét í ljós við marga menn, að ég teldi vafasamt, að þessu yrði framfylgt, og ég held, að á þessu ári hafi enginn nema Ásgeir Einarsson gert þetta.

Það voru aldrei samþ. l. um þetta; frv. dagaði uppi

. Þetta sýnir þó, hvaða áhuga Ásgeir Einarsson hefir. samanborið við hina dýralæknana, og því er sjálfsagt að hjálpa honum til að auka þekkingu sína.

*Eiríkur Einarsson: Ég á brtt. við fjárl., en af því maður veit, hvernig högum er háttað, er ekki ástæða til að bæta miklu við vegna fjárhagsafkomunnar, og lét ég því nægja að bera fram eina smávægilega brtt. á þskj. 427, 10. lið. Er það lítilsháttar hækkun á framlagi til þjóðvegarins í Gnúpverjahreppi, eða úr 3000 kr. upp í 4500. Ég varð til þess að flytja þessa brtt. af því, að mér er það ljóst vegna kunnugleika míns, að þessi hreppur, sem liggur til fjalla, á yfir ákaflega miklar vegalengdir að sækja, og það til daglegra nauðsynja, þar sem menn verða þarna uppi í vegleysunum að brjótast við að flytja til mjólkurbús Flóamanna. Er þetta svo mikil fyrirhöfn og starf hjá þeim, að illkleift má teljast, þótt framkvæmt sé. Í þessu sambandi vil ég geta um það, að nágrannasveitir þessa hrepps til beggja hliða, Landmannahreppur og Hrunamannahreppur, hafa hærri styrk, þó að ég telji það ekki eftir, en viðurkenni, að það sé veitt að maklegleikum. T. d. var framlag til Landmannabrautar ákveðið miklu lægra í frv. heldur en það er nú, því að í fjárlagafrumvarpinu eins og það nú liggur fyrir er það ákveðið 10 þúsund krónur. Þetta sýnir, að sá vegur hefir haft góða meðmælendur, og er það vel farið. En ég tel, að þar sem 10 þús. eru lagðar til annarar sveitarinnar, en 8 þús. til hinnar, sem sé Hrunamannahrepps, þá sé ekkert samræmi í að veita ekki nema 3000 kr. til þessa hrepps, því að vegalengdir eru svo svipaðar hjá öllum þessum þremur hreppum, en það hefir verið svo nú í síðustu ár, að þessi hreppur hefir borið heldur lítið frá borði; en ég skal ekki fara nánar út í þá sálma. Þá vil ég benda á, að þessi hreppur, Gnúpverjahreppur, verður fyrir mikilli áníðslu á sumrum á vegum sínum, sem stafar af því, að á einum efsta bæ sveitarinnar er gististaður, og er þangað sífelldur bílastraumur allt sumarið svo að segja hvern góðveðursdag, og segir sig sjálft, að það er mikil áníðsla á veginum. Þetta eru ástæður, sem ég vona, að hv. þm. sjái og vilji virða til réttlætingar fyrir þessari örlitlu hækkunartill., sem ég ber hér fram. Það er talað hér um mæðiveikina í sambandi við vegagerð og aðrar fleiri framkvæmdir til þeirra sveita, þar sem þessi veiki er og von á henni. Við vitum ekki, hvenær hún kann að koma í þessar sveitir, en það getur orðið áður en varir. En ef á að fara að skilgreina, eins og mér virðist vaka fyrir hv. 1. þm. N.-M., hvaða fjárveitingar væru samþ. vegna veikinnar, þá veit ég satt að segja ekki, hvar á að draga markalínuna, því að það liggja fyrir till. um fjárframlög til vegagerða í nærri því öllum sveitum landsins, hvort sem þær eru á mæðiveikisvæðinu eða ekki. Ég læt þá máli mínu lokið um þessa brtt, en fyrst ég stóð upp, þá vil ég aðeins minnast á tvö málefni, sem fyrir liggja. Annað er brtt. á þskj. 444, frá hv. 1. þm. Arn., um styrk til Mjólkurbús Ölfusinga. Hann mælti sjálfur fyrir till. réttilega í dag og óskaði eftir, að Alþingi veitti henni samþykki sitt, og þarf ég ekki að ítreka það. Ég vil aðeins taka þar í sama strenginn og óska eftir, að sem flestir, helzt allir hv. þm., verði til að samþ. hana eins og hún liggur fyrir, án alls tillits til þess, hvort ég hefði helzt viljað hafa hana eins og hún er eða í einhverju öðru formi, því að hún er sprottin af góðum vilja og mikilli nauðsyn. Þegar Ölfusbúið var reist samtímis Flóabúinu, þá var ég einn þeirra, sem unnu að því að koma upp búinu fyrir austan Ölfusá, og ég var einn þeirra manna, sem voru ákveðið á móti því, að Ölfusbúið væri reist. Ég áleit glapræði að reisa tvö bú svona sitt á hvorri þúfu. En ég gat þar engin áhrif haft, heldur fengu aðrir því ráðið, að reist voru tvö bú. En úr því að sú varð niðurstaðan, að búin urðu tvö, þá tel ég, að það sé þingleg skylda að styðja að því, að þetta bú, fyrst það er til og starfar, líði ekki þrengingar, heldur fái staðizt. Að búinu standa margir bændur með miklum trúnaði og þrautseigju, þrátt fyrir alla þeirra erfiðleika, og þegar mæðiveikin er komin inn í þeirra sveit og þegar Ölfusið er kúasveit og til þess ætluð af náttúrunnar hendi, þá aukast enn rökin fyrir því, að nauðsyn sé að styðja mjólkurframleiðslu þessara bænda og mjólkurbú þeirra. Svo er það þetta stóra vegamál, Suðurlandsbrautin. Það sýnist koma úr hörðustu átt frá mér, sem svo oft hefi farið og flækzt milli Reykjavíkur og austursveitanna, bæði vetur og sumar, ef ég fer að mæla á móti mikilli fjárveitingu til þessarar vegagerðar, enda er öðru nær en ég vilji gera það. En ég vil ekki láta þetta þing svo hjá líða, að ég mótmæli ekki né sýni fram á, hversu röng ákvörðun það er, að Suðurlandsbrautin skuli hafa verið ákveðin á þeim stað, sem raun hefir á orðið, þar sem á að krókleggja hana suður í Krýsuvík, 40–50 km. lengra en þurfti að vera, og engin rök hafa enn komið fram, sem hafa sýnt, að sú leið væri ekki eins góð, ef einhverjir annarlegir duttlungar hefðu ekki ráðið því, að lengri leiðin var valin suður í Krýsuvík. En þó að 10 þing í röð og breiðfylking hvers þings í röð segi, að það skuli vera Krýsuvíkurleiðin, þá tek ég í strenginn með þeim, sem segja - og undir það mun framtíðin taka -, að þetta var rangt, því að það er rangt að verja 150 þús. kr. af atvinnubótafé og benzínskatti til að halda áfram þessum vegi. Vitanlega er þetta nauðsynleg fjárveiting og rétt að láta atvinnubótaféð fara til þess, úr því að þetta ráð var tekið, í staðinn fyrir að leggja veginn á hinum staðnum, þar sem hann átti að vera.

*Þorbergur Þorleifsson: Ég þarf ekki að standa upp til þess að mæla fyrir neinni brtt. við fjárl., vegna þess að ég hefi enga borið fram. Ég taldi mér það skyldu sem einn af fjvnm. að flytja ekki hækkunartill. við þetta frv., þó að ég hafi tilhneigingu til að flytja ýmsar brtt. eins og hver annar þm. En ég stend hér upp af því að ég finn mig knúðan til að segja nokkur orð í tilefni af því, að nokkrir hv. þm. hafa flutt till. um að fella niður eða lækka styrk til nokkurra rithöfunda á 18. gr. Það mun vera svo, að ég sé talinn fulltrúi þeirra manna hér á þingi, sem hafa þann hugsunarhátt, að slíkir styrkir, eða réttara sagt laun, eigi nokkurn rétt á sér. Og það er síður en svo, að það sé andstætt vilja alþýðu manna í landinu, að slík laun séu veitt þeim, sem geta lagt eitthvað verulegt af mörkum á þessu sviði, nefnilega á sviði lista og vísinda. Ég held, að mér sé óhætt að segja, að á umliðnum öldum hefir það, sem skáld og snillingar þjóðarinnar hafa lagt af mörkum, ekki síður en annað orðið til þess að halda lífinu í þjóðinni gegnum allar þær hörmungar, sem yfir hana hafa dunið. Það er að vísu svo komið, að það er ákaflega erfitt fyrir ríkissjóð að geta staðið undir öllum þeim greiðslum, sem það opinbera þarf að inna af höndum. En ég held samt, að þegar reynt er til að lækka þessi fjárl. með því að fella niður nokkur skáldalaun á 18. gr., sem að upphæð ern fáar þúsundir króna, þá sé óhætt að segja, að verið sé að ráðast á garðinn þar sem hann er lægstur. Það er að ráðast á garðinn þar, sem hann er lægstur þegar verið er að hneppa af þeim, sem ern að reyna að hugsa fyrir þjóðina og lýsa henni á framtíðarbrautinni. Ég fullyrði, að þeir, sem flutt hafa þessa brtt., hafa ekki gert sér grein fyrir því, að þeir eru að fremja ranglæti með flutningi hennar. Og þar sem tekjur ríkissjóðs eru teknar ekki aðeins með beinum sköttum, heldur einnig með tollum, hér eins og víða annarsstaðar, þá er það víst, að öll alþýða manna borgar eitthvað í ríkissjóð, bæði ríkir og fátækir. En það er alveg óhrekjanleg staðreynd, að í þessum fjárl. er ekkert, sem kemur að eins almennu gagni og veldur eins almennri ánægju og það, sem skáld og listamenn láta af höndum og þeir eru launaðir ofurlítið fyrir á þessari 18. gr. Það er þess vegna bein árás á hagsmuni fólksins, að gera tilraun til þess að svelta skáld og listamenn þjóðarinnar, svo að hugsunarháttur þeirra nái síður út til fólksins. Það er enginn maður svo djúpt sokkinn niður í eymd og niðurlægingu að hann hafi ekki ánægju af einhverri tegund listar. Ég skal taka t. d. sönglistina. Hver er það, sem hefir ekki ánægju af söng? Barnið í vöggunni og gamalmennið í kör hefir jafnvel ánægju af þessari list. Hún nær til allra, ungra og gamalla, svo að aðeins ein tegund listar sé nefnd. Við vitum líka, hvað leikrit, kvæði og sögur skálda fljúga út meðal allra og brenna sig inn í hverja einustu mannsál í landinu. Og ætli mörgum alþýðumönnum fyndizt ekki dagarnir dimmir og nóttin löng, ef þessu öllu væri kippt burt? Og ef það er svo, sem enginn mun þora að neita, að andlegir fjársjóðir skálda og listamanna séu einhvers virði, þá leiðir af sjálfu sér, að þessir menn eiga heimtingu á að fá eitthvað fyrir þá vinnu, sem þeir vinna, ekki einu sinni fyrir nútíðina, heldur einnig alla framtíð. Fyrir löngu síðan hefir þetta líka verið viðurkennt af allri þjóð, fyrir löngu síðan hefir Alþingi viðurkennt þetta, fyrir löngu síðan hafa skáld og listamenn verið teknir upp á fjárl. til þess að gefa þeim tækifæri til að lifa eins og aðrir menn og vinna að hugðarmálum sínum, sem um leið hafa verið hugðarmál allra hugsandi manna í landinu. Á 15. gr. fjárl., þar sem eru fjárveitingar til vísinda, bókmennta og lista, voru fyrst tekin flest skáld og listamenn, - á þá gr. hafa síðan verið tekin ýmis skáld og listamenn og standa þar enn þann dag í dag. En það er ekki skoðað sem fastur samningur um ókomin ár, þó að maður sé tekinn á þessa gr. fjárl., enda hefir það oft verið svo, að þótt eitthvert skáld eða listamaður sé tekinn upp á þessa gr. í ár, þá hefir ekkert þótt við það að athuga, þótt hann hafi verið felldur niður næsta ár. Þess vegna var það, að Alþingi þótti það á sínum tíma ekki nægilega tryggt með þá andans snillinga, sem það vildi tryggja, að gætu lifað og starfað meðal þjóðarinnar, að þeir fengju að standa á þessari gr. Þess vegna varð það úr að setja þau skáld og rithöfunda og listamenn á aðra gr. fjárl., 18. gr., og hefir það verið skoðað sem fastur samningur við viðkomandi persónur, sem teknar hafa verið á þá gr. Og til þess að tryggja, að ýmsir þeir menn, sem Alþingi áleit, að launa skyldi fyrir sín störf, skyldu ekki eiga undir duttlungum Alþingis í hvert skipti, hvort þeir fengju að lifa áfram eða ekki, þá voru þessir menn settir á 18. gr. Nú er það svo, að þessi skáld og þessir listamenn eru bláfátækir, því að það er ekki arðsvon af þeirra starfi, enda mun varla nokkurt skáld eða listamaður geta lifað af því starfi, sem þeir vinna fyrir fólkið. En með því að setja slíka menn á 18. gr. var litið svo á, að einskonar samningur hefði v erið gerður við þá, að þeir skyldu ha£a áfram þau laun, sem þeim voru ákveðin, þegar þeir voru settir á þessa gr. Nú á að færa þessum mönnum þá jólagjöf að skammta þeim enn minna. Hvað myndu t. d. embættismenn segja, ef eins væri gert við þá? Ég sé hérna í dyrunum að deildinni aldraðan mann, sem róið hefir á sjó margar vertíðir, en síðan skrifað listrænar bækur. Hann er nú kominn um sjötugt. Fyrir 2 árum ætlaði Alþingi honum nokkurn styrk og setti hann á þessa gr. Á nú að vísa honum út á hafið aftur og neyða hann til að hætta við merkilegt verk? Ef ekki er hægt að treysta Alþingi til að standa við hluti, sem almennt eru skoðaðir sem samningar, er þess ekki að vænta, að virðingin fyrir Alþingi fari vaxandi. Hv. þm. A.-Húnv. virðist vera mjög hneykslaður á ritum Halldórs Kiljans Laxness. Hann sagði, að þeir tveir hv. þm., sem flytja brtt. um að lækka skáldalaun hans, hafi í rauninni háðir verið sammála um að fella hann alveg niður af fjárl. Hv. þm. sagði ennfremur, að það, að veita þessum höfundi ritlaun, væri svartasti bletturinn á fjárl. okkar Íslendinga. Ég býst varla við, að hv. þm. sé ljóst, að með slíkum ummælum er hann einmitt að styðja hugsunarhátt fólksins á Fæti undir Fótarfæti, sem H. K. L. getur um í síðustu sögu sinni, en það fólk leit svo á, að skáldmenning væri einskonar plága, líkt og svarti dauði til dæmis, sem þyrfti að útrýma. Þetta er sá hugsunarhátturinn, sem svelti Bólu-Hjálmar, drap Sigurð Breiðfjörð og lét Jónas Hallgrímsson veslast upp af skorti handan við hafið, í landi, sem stundum hafði reynzt þess háttar Íslendingum jafnvel meiri griðastaður en sjálft heimalandið. Er hv. þm. ljóst, að hann er að stuðla að því, að saga Ólafs Kárasonar Ljósvíkings endurtaki sig? En á sama hátt og fólkið á Fæti undir Fótarfæti skildi ekki Ólaf Kárason, eins má segja, að hv. þm. skilji ekki H. K. L., þó að sá munur sé hér á, að fólkið á Fæti var heimskt og óupplýst, en hvorugt er, sem betur fer, hægt að segja um hv. þm. A.-Húnv. Hv. þm. A.-Hún. hefir þann metnað fyrir sína þjóð að vilja ekki, að þjóðin fái að heyra þessar sögur úr fortíð sinni, sem eru raunar engu ljótari en sögur þær ýmsar, sem nú eru að gerast viða um heim, t. d. á Spáni og annarsstaðar. En ég hefi þann metnað fyrir mína þjóð, að ég vil ekki, að saga Ólafs Kárasonar Ljósvíkings endurtaki sig. Ég vil ekki, að litið sé á skáld og listamenn eins og litið var á hreppsómaga á undanförnum öldum. Um það má vitanlega alltaf deila, hversu há skáldalaun eigi að vera. Það þótti ýmsum glannalegt, þegar Alþingi veitti H. K. L. 1934 þau hæstu skáldalaun, sem veitt hafa verið hér á landi. En fyrir þessu voru þó færð mjög gild rök í hv. fjvn., og vil ég, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp úr nál. eftirfarandi: „Þá leggur nefndin til, að Halldór Kiljan Laxness fái rithöfundarlaun til jafns við hið aldurhnigna höfuðskáld Einar Benediktsson. Hefir Halldór að baki sér glæsilega braut sem rithöfundur. Hefir hann farið víða um lönd, numið tungur og siðvenjur annara þjóða, en jafnframt orðið einn hinn orðauðugasti og snjallasti maður að rita móðurmál sitt og skilja eðliseinkenni sinnar eigin þjóðar. Hann hefir óvenjulega mikla skapandi gáfu, svo að hann minnir þar mest á Matthías Jochumsson. En slík er aðstaða þvílíks skálds með fámennri þjóð, að í ritlaun fær H. K. L. fyrir hinar síðustu bækur sínar svo sem 1/5 hluta þess, sem hóflegt þykir, að framkvæmdarstjóri í togarafélagi fái til árlegrar eyðslu hér í Reykjavík. En það er hverjum manni ofvaxið að skrifa árlega þvílíka bók eins og Sjálfstætt fólk. Með svo miklu átaki, ekki sízt í sárri fátækt, slítur jafnvel hið mesta skáld kröftum sínum á fáum árum. Með því að tryggja Halldóri K. Laxness föst laun á borð við það, sem lágt settir verzlunarmenn fá hér í bænum, er stefnt að því, að hann geti með þeirri hagsýni, sem honum er lagin, lifað sem óháður rithöfundur og ritað bækur sínar eftir því sem viðfangsefni leyfa, en ekki til að hafa undan prentaranum. Halldór Kiljan er sá nútímarithöfundur, þeirra, sem nú rita á íslenzku, sem langnæst stendur því að geta unnið sér og landi sínu skáldfrægð með öðrum þjóðum og á þann hátt aukið hróður lands síns og þjóðar“. Þetta eru þau rök, sem þá voru færð fyrir því, að þessi maður yrði settur á fjárl. Síðan eru liðin nokkur ár, og á þeim hefir skáldfrægð Halldórs aukizt stöðugt, utan lands og innan. Jafnvel hörðustu andstæðingar hans, eins og t. d. Guðmundur Friðjónsson, verða að viðurkenna, að hér er um snilling að ræða. Ef rétt hefir verið á sínum tíma að taka hann upp á fjárl., hvaða rök liggja þá til þess, að rétt sé að taka hann þaðan nú, eftir að hann hefir að staðaldri numið enn ný lönd og nú að síðustu gefið út safn af ritgerðum, þar sem sumt er með því merkilegasta, sem skrifað hefir verið á íslenzku? Hugsunarháttur hv. þm. A.-Húnv., sem kemur fram í þessu máli, er enginn annar en hugsunarháttur fólksins á Fæti undir Fótarfæti. Og saga Ólafs Kárasonar Ljósvíkings er engin önnur en saga íslenzku þjóðarinnar gegnum aldirnar. Nú vill hv. þm. láta þessa sögu endurtaka sig hér á Alþingi. Framkoma hv. þm. er að vísu áferðarfallegri en fólksins, sem ég gat um, en hugsunarhátturinn er í raun og veru hinn sami, sá, að þessir andans snillingar séu einskis virði og að þá beri að þurrka út. Hv. 3. þm. Reykv. upplýsti það hér, sem ég vil þakka honum fyrir, að H. K. L. hefði ekki miklar tekjur af ritum sínum, er þýdd væru á erlend mál, vegna svonefnds gagnkvæms rithöfundaréttar, svo að þess vegna getur ekki verið um að ræða ástæðu til að fella hann niður af fjárl. En annars teldi ég það ekki svo voðalegt, þó að skáld hefði sæmilegar tekjur. Það er ekki verið að hneykslast á því, þó að menn, sem t. d. selja ýmiskonar varning, hafi miklar tekjur, ef til vill allt upp í 100 þús. kr. á ári, en ef það kemur í ljós, að skáld hafi miklar tekjur, þá kveður oft við annan tón. Hvernig sem á er litið, verður það að teljast óverjandi að fella niður nokkurn af þeim listamönnum og skáldum, sem teknir hafa verið upp á 18. gr. Það yrði aldrei hægt að skoða öðruvísi en sem einskonar svik við þessa menn. Þeir hafa reitt sig á að fá þennan styrk í framtíðinni. Margir hv. þm. hafa sjálfir orðið að berjast fyrir lífi sínu einhverntíma, og ættu þeir því að geta skilið, hversu illa það gæti komið sér, ef þessir menn yrðu sviptir styrk sínum, sem þeir eiga eins mikinn rétt á og aðrir launþegar hins opinbera í landinu á sínum launum. Það væri ef til vill ástæða til að fara lengra út í þetta mál, en vegna þess, að orðið er áliðið nætur, mun ég ekki gera það. En ég treysti svo á drengskap hv. þingmanna, að ég vona fastlega, að þeir láti þessar till. fara sömu leið og þær hafa farið á undanförnum þingum.



Herra forseti! Það er aðeins lítil leiðrétting, sem ég vildi bera fram. Ég ætla raunar ekki að fara að blanda mér í deilu þeirra hv. 1. þm. N.-M. og hv. þm. Mýr. út af styrknum til stéttarbræðra minna. En hv. 1. þm. N.-M. kom fram með ásökun á okkur dýralækna, er hann sagði, að sá, sem hann vildi mæla með um að hljóta styrk, væri sá eini dýralæknanna, sem framkvæmt hefði ákvæði laga frá síðasta þingi. Það er mikil ásökun í garð okkar hinna dýral. að halda því fram, að við höfum sett okkur á móti landsl. Þetta væri vitanlega hart, ef satt væri. En sannleikurinn er sá, að þessi l. voru aldrei sett, eins og hv. þm. vill vera láta. Þau eru ekki til. Á síðasta þingi var borið fram frv. af hv. 2. þm. N.-M., og gekk það í þá átt, er hv. 1. þm. N.-M. vill vera láta, að orðið hafi að l. En frv. þetta dagaði uppi. Af þessu er ljóst, að við 4 embættisdýralæknar og Ásgeir Einarsson höfum hér ekki brotið í bága við nein l. Við getum ekki hafa brotið í bága við lagastaf, sem aldrei var til.

* Frsm. (Bjarni Bjarnasson): Þó að það kynni að hafa þýðingu að tala nokkuð um brtt. þær, sem hér liggja fyrir, eru tvær ástæður til þess, að ég læt það hjá líða. Önnur er sú, að áliðið er nætur, en hin þó veigameiri, sú, að ég hefi ekki getað haldið fund í fjvn., svo að það, sem ég segði, myndi ekki vera álit fjvn. allrar. En ég mun gera till. um það við mína flokksmenn, hverjar till. beri að samþ. og hverjum að hafna. Annars hefir ekki gefizt tilefni þess, að ég tæki hér til máls, af því að fjvn. hafi verið áreitt. Hv. þm. hafa þvert á móti talað mjög hlýlega um störf n., og við 2. umr. var aðeins af einum hv. þm. deilt á n. vegna nokkurra atriða. Ég fyrir mitt leyti get því vel við unað. Flestar af till. til útgjalda, er hér hafa verið lagðar fram, eru frá Kommfl., og þá öllum þm. hans í sameiningu. Ég ámæli þeim ekki, þó að þeir beri fram slíkar till. Það gera flestir flokkar, sem fámennir eru á þingi. Tel ég flestar þessar till. bera almenningsheill fyrir brjósti, og væru þær góðar í sjálfum sér, af fjármunir væru fyrir hendi til að fullnægja þeim. - Upphæðirnar nema alls um 1½ millj. kr., þegar búið er að draga frá lækkunartill., er fram hafa komið. Sjá væntanlega allir hv. þm., hver fjarstæða væri að samþykkja þær og afgreiða þannig fjárl. með 1½ millj. kr. greiðsluhalla. Af þessari 1½ millj. kr. upphæð hafa kommúnistar borið fram till. um 1,2 millj. kr. útgjöld. Þá hafa kommúnistar komið með till. um 700 þús. kr. ríkisábyrgð, en aðrir flokkar 250 þús. kr. Að því athuguðu, að Kommfl. er lítill á þingi, er eðlilegt, að hann láti í ljós skoðun sína með fjárkröfum. En þessar kröfur eru yfirleitt tiltölulega hógværar, eins og kröfur annara hv. þm., og sýnir það, að álit manna á störfum fjvn. muni vera það, að hún hafi gert sitt bezta.



Ég vil hér með færa hv. fjvn. þökk fyrir starf hennar. Mér hefir oft, síðan ég tók við ráðherraembættinu, fundizt fjvn. starfa vel, en þó aldrei betur en nú. Ég er ánægður með þær niðurstöður, er hún hefir komizt að, og vil ég færa henni þakkir fyrir.

Forseti (JBald) : Hv. þm. Snæf. á allmargar till. á þskj. 437, og hefir hann ekki talað fyrir þeim enn. Ætla ég þá, að flestir aðrir hafi talað fyrir sínum brtt.



Ég hringdi til hans fyrir klukkutíma og benti honum á, að komið væri að honum um að tala fyrir till. En fyrst hann er ekki kominn, býst ég ekki við að hann komi héðan af.



Herra forseti ! Góðir hlustendur! Í útvarpsumræðunum hér í gær taldi hv. þm. G.-K., Ó. Th., þetta þing, sem nú situr, hafa aðeins tvennt vel gert. Hið fyrra að samþ. lög um að létta undir með bændum vegna þess tjóns, er þeir hafa orðið fyrir af fjárpestinni, og hið síðara að setja ný lög um síldarverksm. ríkisins, er miðuðu að því að afnema mitt einræði, sem hann svo nefndi, yfir þeim. Um pestarhjálpina eru allir þm. sammála, og þurfa þau ummæli engra skýringa við. Um einræði mitt, sem hv. þm. svo nefndi, yfir ríkisverksmiðjunum vil ég hinsvegar fara nokkrum orðum og jafnframt leiða rök að því, hvers vegna hv. þm. G.- K. telur það skaða á borð við fjárpestina, að ég skuli vera formaður í stjórn ríkisverksmiðjanna. Undanfarin tvö ár höfum við setið þrír í stjórn verksmiðjanna, Þorsteinn M. Jónsson bókaútgefandi á Akureyri, Þórarinn Egilsson útgerðarmaður úr Hafnarfirði og ég. Vald formanns stjórnarinnar er í engu meira en hinna annara stjórnenda. Ákvarðanir um framkvæmdir eru teknar á stjórnarfundum, og hefir hver stjórnarmaður eitt atkvæði. Báðir meðstjórnendur mínir eru þjóðkunnir fésýslumenn, og er því ekki um neitt einræði að tala frá minni hálfu í stjórn verksmiðjanna, nema því aðeins, að hv. þm. vilji halda því fram, að ég hafi hnýtt þeim aftan í mig, á sama hátt og honum illu heilli fyrir Sjálfstfl. og þjóðina í heild hefir verið hnýtt aftan í þann flokk. Ég mótmæli þeim ásökunum í garð meðstjórnenda minna í verksmiðjunum sem alröngum, að þeir séu atkvæðaþý eða óþarfir taglhnýtingar á borð við hv. þm. G.-K. Þá vil ég einnig mótmæla þeim alröngu ummælum hv. þm. G.-K. að núv. verksmiðjustjórn hafi unnið síldarverksmiðjum ríkisins tjón eða viðskiptamönnum eitthvað svipað og fjárpestin bændum. Þessi ásökun er ekkert annað en órökstudd og ósönn fullyrðing, og hreinasta öfugmæli þó. Einmitt þau tvö ár, sem núv. verksmiðjustjórn hefir setið að völdum, hefir það tvennt farið saman, að viðskiptamönnum verksmiðjanna hefir bæði árin verið greitt hærra verð fyrir bræðslusíld en nokkurn tíma áður síðan verksmiðjurnar tóku til starfa, 1936 kr. 5,50, 1937 kr. 8,00 fyrir málið, og jafnframt hefir hagur verksmiðjanna sjálfra bæði þessi ár batnað stórkostlega. Þegar við tókum við verksmiðjunum í byrjun rekstrartímans 1935, var fyrningarsjóður verksmiðjanna og afborganir frá byrjun um ½ millj. króna. Í árslok 1936 voru eignir þessar ásamt varasjóði og tekjuafgangi rúm 1100 þús. og nú í árslok um 1½ millj. króna. Sjóðseignir, afborganir og varasjóðir hafa þannig þrefaldazt á þessum tveim árum. Þetta tvennt: að borga sjómönnum og útgerðarmönnum hærra verð en nokkru sinni áður fyrir bræðslusíld og þrefalda eignir ríkisverksmiðjanna, er pest í augum hv. þm. G.-K. Háttv. hlustendum kunna að hljóma þessi ummæli undarlega í eyrum, en ég er ekkert hissa á þeim, því hv. þm. G.-K. hefir aðeins eitt sjónarmið í öllu sínu pólitíska brölti, sem sé hagsmuni h. f. Kveldúlfs. Á árinu 1936 heimtaði þm. G.-K. allt að átta króna verð fyrir bræðslusíld og stofnaði til síldarverkfalls til þess að reyna að koma af stað „stórum atburðum“, eins og hann boðaði sí og æ. Gerði hv. þm. G.-K. kröfu til, að verksmiðjurnar greiddu svo ógætilegt verð fyrir síldina, að þær færu á höfuðið. Þá var það pest í hans augum, að standa á móti þessu, eins og við gerðum í verksmiðjustjórninni. Þá var Kveldúlfur enginn kaupandi að bræðslusíld, heldur seljandi að henni. Þá voru það hagsmunir þessa skulduga félags, sem síldarseljanda, að hafa síldarverðið ógætilegt. Nú í ár er þessu snúið gersamlega við. Nú er Kveldúlfur orðinn stór bræðslusíldarkaupandi, og nú er það orðin pest í augum hv. þm. G.-K. hvað síldarverðið var ákveðið hátt í sumar. Ég hefi heyrt þá menn, sem ekkert vit hafa á þessum málum, segja, að bræðslusíldarverðið hafi verið ákveðið ógætilega hátt í sumar. Þetta hefir ekki við nein rök að styðjast. Verðið var ákveðið nákvæmlega eftir sömu reglum eða jafnvel varlegar en á árinu 1936. Því til sönnunar má nefna, að síldarverksmiðjur ríkisins höfðu selt fyrirfram fyrir árið 1937 5775 tonn af lýsi á 21 stpd. pr. tonn, en aðeins um 3000 tonn á árinu 1936 fyrir 17,10,0 stpd. Mjölverðið var lengi framan af árinu 1936 8 stpd. tonnið og fór aldrei hærra en í 9 stpd., en á árinu 1937 11,2,6 stpd. Ef hv. þm. hefði verið samkvæmur því, sem hann var á árinu 1936, hefði hann átt að stofna til nýs síldarverkfalls á árinu 1937 og heimta bræðslusíldina a. m. k. upp í 10–12 kr., því hafi síldarverðið verið ákveðið óhæfilega lágt 1936, þá var það líka ákveðið óhæfilega lágt 1937. En hv. þm. G.-K. þagði, og hann gerði raunar meira en þegja við verðinu 1937. Hann leggur það beinlínis á borð við fjárpestina, hve verðið var skaðlega hátt að hans dómi. Og fyrir hans fyrirtæki getur það að vissu leyti haft sömu afleiðingar eins og fjárpestin fyrir bændur. En það er engum að kenna nema stjórnendum þessa fyrirtækis sjálfum. Allar aðrar verksmiðjur notuðu sér háa verðið á síldarlýsinu og seldu lýsi fyrirfram, meðan verðið var hátt. Kveldúlfur einn taldi sig hafa ráð á að spekúlera með alla framleiðslu sína. Hv. þm. mun sennilega segja, að þetta sé þeim vondu Alþýðuflokksmönnum að kenna, sem ekki vildu veita félaginu verksmiðjuleyfi á Hjalteyri. En þetta er haldlaus afsökun. Allar sölur á síldarlýsi fyrirfram eru gerðar með þeim fyrirvara, að lýsið verði framleitt. Framleiði seljandi ekki lýsi, fellur samningurinn úr gildi án nokkurra skaðabóta frá hendi seljanda. - Hvað sem Hjalteyrarverksmiðjunni leið, átti Kveldúlfur verksmiðju á Hesteyri, en seldi þaðan heldur ekkert síldarlýsi, meðan verðið var bezt. Þetta er full sönnun þess, að stjórnendur fyrirtækisins spiluðu fjárhættuspil eins og svo oft áður. Þeir þurfa ekki að óttast tapið; þeir eru að spila með fé allrar þjóðarinnar. Þeir eiga enn óselt tiltölulega mest allra af síldarlýsi sínu. Verðið hefir farið stöðugt lækkandi, og það svo mjög, að fullt útlit er fyrir, að ekkert geti bjargað þessu stóra skulduga fyrirtæki frá tapi nema enn víðtækari styrjöld en nú geisar, eða einhverjir óvæntir stórir viðburðir, eins og hv. þm. G.-K. myndi orða það. Í stað þess, að hv. þm. G.-K. vildi spenna síldarverðið upp úr öllu valdi 1936, er hann nú farinn að hafa áhyggjur út af því, hvað síldarverðið var hátt 1937, og er það að vonum, því ætlunin hefir verið að láta síldina borga stóru skuldirnar, en ekki auka við þær. Þess vegna hefir hann nú svarizt í fóstbræðralag við hv. þm. S.- Þ., Jónas Jónsson, sem vill ekki greiða sjómönnum og útgerðarmönnum nema 85% af verði bræðslusíldarinnar við móttöku um sérstakt frumv. til laga um Síldarverksmiðjur ríkisins. Frumv. þetta miðar að því að veikja stjórn ríkisverksmiðjanna með því að gera hana svo ósamstæða, að þar verði sífelldur ófriður og vandræði, eins og var á árinu 1935 og framan af árinu 1936. Þá er í frumvarpinu gert ráð fyrir, að ríkissjóður beri framvegis ekki ábyrgð á rekstrarfjárlánum verksmiðjanna. Þetta veikir verksmiðjurnar mjög, og í sambandi við hótanir þær, sem hv. þm. S.-Þ. hefir haft í frammi hér á Alþingi um að láta bankaráð Landsbankans - það er hann og hv. þm. G.-K. - ákveða verð á bræðslusíld, er vert að benda á, að þetta ákvæði mun eiga að nota til þess að gera það að skilyrði fyrir rekstrarfé ríkisverksmiðjanna, að ekki sé greitt nema 85% út á bræðslusíld við móttöku. Þetta myndi geta gefið ráðamönnum Kveldúlfs tækifæri til ógætilegra og óhæfilegra spekulationa með síldarafurðirnar í framtíðinni, eins og þeir hafa gert á þessu ári, en sjómenn og útgerðarmenn bæru af þeim áhættuna. Ég nota tækifærið til þess að aðvara ykkur, hlustendur, sérstaklega sjómenn og útgerðarmenn, við þeirri hættu, sem ykkur er af þessu búin. Þið eigið heimtingu á réttu verði, fullri greiðslu fyrir bræðslusíldina. En þið verðið að leita allra bragða til að koma í veg fyrir að þið verðið misrétti beittir í því efni. Þið, megið af þessu sjá, hvað hv. þm. G.K. meinar með stöðugu bónorði sinu til Framsfl., og þá sérstaklega til hv. þm. S: Þ. Hann gerir gælur við þennan gamla fjandmann sinn. En það er ekki með neinni sanngirni hægt að ætlast til, að þið borgið skuldir Kveldúlfs af bræðslusíldarverði ykkar. Ég veit, að ykkur er þetta ljóst, og ég veit, að þið eruð menn til að verja hagsmuni ykkar gegn óhæfilegri kúgun og rangsleitni, ef með þarf.

* Forsrh. (Hermann Jónasson) : Herra forseti ! Góðir hlustendur! Blær þessara eldhúsumr. hefir, eins og ég benti á í gær, verið með nokkuð öðrum hætti nú en áður. Það er sameiginlegt einkenni á ræðum hv. þm., sem eru í stjórnarandstöðu, að þeir telja sig vera fúsa til samvinnu til að ráða fram úr erfiðleikunum. E. t. v. eru það erfiðleikar tímanna, sem þokað hafa hv. þm. inn á þessa hugsun, og það, að þeir finna, að landsmenn yfirleitt eru þeirrar skoðunar, að samvinnan ætti að vera meiri en hún hefir verið hingað til. Ég býst einnig við, að hv. stjórnarandstæðingum sé það ljóst orðið, að ekki sé auðvelt að reka hér stjórnmálastefnu, sem í aðalatriðum sé öðruvísi en sú, sem framfylgt hefir verið hin síðari ár af núv. stjórnarflokkum. Að vísu reyndu stjórnarandstæðingar að benda á galla á stefnu núv. ríkisstj., en þær ásakanir, sem þeir báru fram, voru mjög veigalitlar, og þær aðfinnslur, sem fram komu, áttu yfirleitt litla stoð í veruleikanum, eins og ég mun nú sýna fram á með nokkrum orðum. En það, sem hlaut að vekja alveg sérstaka athygli, var það, að enginn af hv. stjórnarandstæðingum reyndi að marka fyrir sinn flokk þá stefnu, sem hann vildi fylgja til lausnar núverandi erfiðleikum. Eitt af því, sem hv. þm. G.-K. (ÓTh) lagði áherzlu á, var það, að lýðræði og þingræði landsins væri misboðið með samvinnu stjórnarflokkanna, vegna þess að þeir hefðu í vor gengið til kosninganna í fullkominni andstöðu. Þessi rök fá ekki staðizt, því að stefna núv. stj. er mörkuð í fullu samræmi við þann vilja, sem kom fram í síðustu kosningum frá kjósendum í landinu. Og eftir þessari kenningu hv. þm. myndi í framtíðinni verða mjög erfitt að mynda stjórn á Alþ., þar sem engar líkur eru til þess, að nokkur einn fl. nái fullkomnum meiri hl. þar í nánustu framtíð. Það eru allar líkur til þess, að þeir fl., sem nú eiga þar fulltrúa, gangi á sínum tíma til kosninga í fullkominni andstöðu hverjir við aðra. Og samkv. kenningu hv. þm. G.-K. ætti þeim því að vera óheimilt að hefja stjórnarsamvinnu, þótt málefnislegt samkomulag næðist, nema með því að ganga til kosninga á ný um málefnasamninginn! Þetta er vitanlega firra, sem ekki er farið eftir í nokkru lýðræðislandi, þótt þingræði sé þar í hávegum haft. En það er annað, sem ég tel, að sé hættulegt fyrir þingræðið og lýðfrelsið í landinu, og það er málflutningur sá, sem nú tíðkast frammi fyrir alþjóð. Menn reyna að gylla sinn málstað, en þegar betur er að gáð, er þetta, sem fram er borið, aðeins skrumauglýsingar. Til þess að finna þessum orðum mínum stað, vil ég fyrst og fremst benda á málflutning kommúnistanna. Þeir segjast vilja þjóðfylkingu - ef stjórnin vilji fara að sinum ráðum. Og ráðin, sem þeir benda á, eru að taka um 1 millj. kr. með ýmsum beinum sköttum. Fyrst og fremst er nú þessi eina millj. kr., þótt fáanleg væri á þennan hátt, með engu móti fullnægjandi fyrir ríkissjóð, því að tekjuaukaþörf hans er um 3 millj. kr., miðað við þær lágmarksráðstafanir, sem Alþ. hefir orðið sammála um, að geru þyrfti vegna fjárpestarinnar og sjávarútvegsins. En jafnframt er öllum ljóst, að þessi 1 millj. kr. er ófáanleg með þeim aðferðum, sem kommúnistar hafa bent á. Þeir benda á hækkun tekjuskattsins, og þó er þessi skattur orðinn hærri hér á landi en í landi, þar sem konunúnistar sjálfir styðja og bera ábyrgð á ríkisstjórn, nefnilega í Frakklandi. Þar hefir tollaleiðin verið farin. Kommúnistar benda á skatt af óbyggðum lóðum og segja, að framsóknarmenn hafi verið fylgjandi þessum skatti áður. Nú vita kommúnistar hinsvegar, að allt öðruvísi stendur á nú en fyrir nokkrum árum í þessu efni. Lóðaverð stendur í stað, eða fer jafnvel heldur lækkandi, og þess vegna leggur enginn óvitlaus maður fé sitt í slíka hluti með gróða fyrir augum. kommúnistar benda á stóríbúðaskattinn, sem einnig var nauðsynlegur fyrir nokkrum árum, meðan menn voru of bjartsýnir og byggðu uf stórt. Nú hefir reynslan kennt mönnum að hætta slíku. Og þar sem ýmsir eigendur stærstu húsanna eru farnir að leigja þau út af því að tímarnir knýja þá til þess, þá er stórum minni ástæða nú en fyrir nokkrum árum til þess að leggja á þennan skatt, enda er um sáralítið fé að ræða, sem hann gefur af sér. Þeir benda á að ákveða hámarkslaun hjá starfsmönnum ríkisins, sem við höfum verið fylgjandi. Þeir vita það þó, konunúnistarnir, að með hækkun tekjuskattsins er tekinn kúfurinn af launum hátekjumannanna, ekki einungis þeirra, sem eru starfsm. ríkisins, heldur og þeirra, sem atvinnu hafa hjá einkafyrirtækjum, og þannig er náð til fleiri en til næðist með l. um hámarkslaun embættismanna og starfsmanna ríkisins. Þannig er það auðsætt, að ábendingar konunúnistanna eru ekki gerðar til þess að efla og viðhalda stjórnarsamvinnu vinstri flokkanna á grundvelli raunveruleikans, heldur þvert á móti eru þær skrumauglýsingar, gerðar til þess að reyna að afla sjálfum sér fylgis. Þær eru af sama toga spunnar, þessar aðfinnslur, og tillögur þeirra um óframkvæmanlega framfærslu fyrir bændur á fjárpestarsvæðunum og um gefins fóðurbæti til bænda á óþurrkasvæðunum. Þetta eru samskonar till. og í sama tilgangi fram bornar og till. þær, sem Bændafl. hefir verið aðalhöfundur að hér á Alþ. til þessa. Sama eðlis eru og ádeilur kommfl. á hendur Framsfl. fyrir það, að við viljum taka upp samvinnufyrirkomulag í útborgunum við síldarverksmiðjur ríkisins, sömu aðferð og bændur nota í sínum samvinnufélögum, aðferð, sem tryggir sjómönnum sannvirði fyrir síldina. Hér er verið að reyna að smeygja inn tortryggni og óánægju, þótt kommúnistar viti það eins vel og við, að verksmiðjurnar geta ekki greitt meira en sannvirði fyrir síldina; því að hvaðan ætti þeim að koma mismunurinn, ef meira væri greitt? Aðferð kommúnistanna í Akureyrardeilunni sýndi það líka vel, að þeim lék meiri hugur á að rjúfa stjórnarsamvinnuna heldur en að efla hana, og sama sýnir undirróður þeirra og andstaða gegn vinnulöggjöfinni, sem þeir vita, að er óhjákvæmilegt að setja til þess að tryggja vinnufriðinn og koma í veg fyrir hrun atvinnulífsins, sem orsaka mundi tjón og eyðileggingu fyrir alla jafnt, og ekki sízt verkamennina, ef ekki er komið í veg fyrir það. Þessa löggjöf vita þeir, að Framsfl. sem ábyrgur stjórnmálafl. hlýtur að leggja mikla áherzlu á, að verði samþ. Það er ekki verið að skýra frá því jafnframt þessari andstöðu gegn vinnulöggjöfinni af hálfu kommúnista, að Rússland hefir sína vinnulöggjöf, „akkords“ - vinnu og sterkari lögreglu og her en flest ríki í Evrópu. Þessi vinnuaðferð kommúnistanna, sem þeir hafa alstaðar tekið upp til að afla sér fylgis, að bjóða vinstri flokkunum samvinnu í orði, getum við framsóknarmenn ekki tekið alvarlega, meðan þeir bæði hér á Alþ. og utan þings breyta gegn þessu skrafi sínu. Ef kommúnistar hafa í einstökum kjördæmum stutt frambjóðendur Framsfl. við kosningarnar s. l. sumar, þá hafa þeir gert það af ótta við breiðfylkinguna og afleiðingarnar af valdatöku hennar, og er þeim sá stuðningur fulllaunaður með því að koma í veg fyrir þessar afleiðingar. Enda hefir Framsfl. ávallt lýst yfir því, að hann myndi ekkert tillit taka til vilja kommúnista, meðan þeir ekki í verkum sínum kæmu svo fram sem hæfði ábyrgum stjórnmálafl. En þannig hefir hann ekki komið fram hingað til, þrátt fyrir sín fögru orð. Sama máli gegnir að ýmsu leyti um Sjálfstfl. og Bændafl. Sjálfstfl. vill taka 4 millj. kr. úr ríkissjóði með tilflutningi tolla og auknum útgjöldum úr ríkissjóði og auka á þann hátt hallann á fjárl. um þessar 4 millj. kr. Þessar ráðstafanir segist sá flokkur vilja gera til þess að styðja sjávarútveginn. Þetta er sagt fyrir sjávarútvegsmennina. Hinsvegar segjast þeir ekki vilja hækka skatta og tolla, og deila harðlega á ríkisstj. fyrir hinar þungu álögur á þjóðina. Þetta er sagt fyrir skattgreiðendurna. Þegar stjórnin fer milliveg og greiðir um hálfa millj. kr. til sjávarútvegsins og annað eins til hjálpar landbúnaðinum vegna fjárpestarinnar, og hækkar tolla og skatta til þess að vega upp þessar greiðslur ásamt fyrirsjáanlegum tekjuhalla, sem fyrir var á fjárl., þá er ráðizt á ríkisstj. fyrir tvennt: Annarsvegar fyrir það, að hún geri ekkert fyrir sjávarútveginn, og hinsvegar fyrir það, að hún leggi drápsklyfjar tolla og skatta á þjóðina. Það er talað um, að færa þurfi niður útgjöld fjárl. En í hv. fjvn. benda stjórnarandstæðingar ekki á neinar leiðir til þessa. Hér er sama ábyrgðarleysið og tvöfeldnin og gætir svo mjög hjá kommúnistum. Fyrir ríkisstj. eru og lagðir reikningar og áætlanir, þar sem gert er ráð fyrir, að 110 þús. kr. tap muni verða á rekstri hvers togara yfir vetrarvertíðina á næsta ári, miðað við afkomu hinna tveggja lélegu undanfarinna ára á vetrarvertíðinni. Og svo er farið fram á að afnema toll, sem myndi í hæsta lagi geta létt um 3–4 þús. kr. gjöldum af útgerðinni. Síðan er sagt við sjómennina, að vegna þess, að ríkisstj. hafi ekki viljað létta þessum 3–4 þús. kr. gjöldum af útgerðinni, þá sé ekki mögulegt annað en að kaupgjaldið hljóti að hækka, sem útgerðin þarf að greiða. Sömu aðferðinni er beitt, þegar útgerðarmenn gera kröfur til þess að fá umráð yfir gjaldeyrinum, sem fæst fyrir þeirra framleiðsluvörur, til frjálsra afnota til þess að selja hann fyrir það verð, sem þeim kynni að bjóðast, og lækka þannig gengi krónunnar ófyrirsjáanlega. Hér á Alþ. og í áheyrn alþjóðar segir hv. þm. G.-K., að hann vilji verða við þessari kröfu útgerðarmanna, að þeir fái umráð yfir sínum eigin gjaldeyri, og þá skilja sennilega flestir útgerðarmenn þessi ummæli hans svo, að hann vilji í raun og veru verða við kröfum þeirra og óskum. En þegar þessi hv. þm. er spurður að því uppi í stjórnarráði, hvort hann vilji horfast í augu við afleiðingar þeirra framkvæmda, sem gera þyrfti til að þóknast útgerðarmönnum í þessu, þá vill hann láta útgerðarmenn fá umráð yfir gjaldeyri sínum til kaupa á nauðsynjum til útgerðarinnar, sem er allt annað en það, sem þeir í aðalatriðum óska eftir að fá, og sem tekið hefir verið vel í að athuga. En ástæðan til þessa er sú, að útgerðarmenn ýmsir vilja gengislækkun; peningamennirnir vilja hana hinsvegar ekki. Svipuð afstaða kemur fram hjá Sjálfstfl. hvað snertir útborgun síldarverksmiðjanna. Þeir vilja láta sjómennina vinna upp á hlutaskipti nú við þorskveiðarnar, þótt þeir væru því mótfallnir meðan vel áraði og gróðinn var mikill af þeirri útgerð. En viðvíkjandi síldarverksmiðjunum telur Sjálfstfl. sig ekki geta fallizt á þetta, því að þar eiga útgerðarmenn í hlut. Það er stöðugt talað í blöðum Sjálfstfl. um dýrtíðina, sem ríkisstj. leiði yfir landið. Þetta er sagt við neytendurna. En svo er stjórnin látlaust skömmuð fyrir innflutning þann, sem hún hefir veitt kaupfélaginu hér í bænum, sem allir vita þó, að hefir gert stórkostlega mikið í þá átt að halda niðri og lækka vöruverðlagið í bænum. Þetta er sagt, þ. e. a. s. stjórnin er skömmuð fyrir þetta, vegna kaupmannastéttarinnar. Það mætti nefna mörg fleiri dæmi þess, að Sjálfstfl. á enn langt í land til þess að reka ábyrga stjórnmálastefnu, þar sem samræmi er milli athafna og orða, þar sem tekið er á staðreyndunum og reynt að leysa málin með tilliti til staðreyndanna, þótt komið sé við hagsmuni einstakra manna. Það er mjög langt bil á milli ábyrgrar stjórnmálastefnu og þeirrar, að telja sjómönnum trú um, að hægt sé að hjálpa þeim með milljónum króna og segja skattgreiðendum jafnframt, að þeir þurfi ekki að greiða hærri skatta eða tolla. Flokkar þeir, sem ekki reka ábyrga stjórnmálastefnu, reyna stöðugt að tala tveim tungum og haga máli sínu eftir því, við hvern talað er í það skiptið. Gott dæmi um þetta er Sjálfstfl. Hann hefir áður rekið ábyrga stjórnmálastefnu. En það er orðið langt gengið frá slíkri stefnu, er flokkurinn telur sjómönnum nú trú um, að hægt sé að ráðstafa fjórum millj. króna til eflingar sjávarútveginum og jafnframt lækka alla tolla og skatta. Með slíkum flokki getur Framsfl. ekki unnið nema hann breyti um stefnu. Aðalástæðan til þess, að Framsfl. rauf stjórnarsamvinnu við Alþfl. var sú, að okkur þótti þess gæta um of, að Alþfl. tæki upp þær ábyrgðarlausu baráttuaðferðir, sem nú eru mest notaðar af Sjálfstfl. og Kommúnistafl. Með flokkum. sem beita slíkum bardagaaðferðum, getur Framsfl. ekki unnið. Jafnaðarmenn hafa á þessu þingi tekið á sig ábyrgð á þeim tollum og sköttum, sem óumflýjanlega hefir orðið að leggja á vegna ráðstafana Alþingis, sem allir flokkar eru sammála um, að eigi að gera. Bæði Sjálfstfl. og Kommfl. ætla sér að reyta fylgi af jafnaðarmönnum fyrir þessa afstöðu þeirra, fyrir það, að hafa sýnt ábyrgðartilfinningu í þingstarfinu. Framsfl. er óhræddur við slíkar tilraunir. Allir vita, að það verður að gera ráðstafanir til að hjálpa sjávarútveginum og bændum þeim, sem orðið hafa fyrir mestu tjóni af völdum fjárpestarinnar. Til þess að það væri hægt, hafa stjórnmálaflokkarnir orðið að leggja á skatta og tolla, og þeir hafa sagt þjóðinni frá því. Ég fyrir mitt leyti geri það óhræddur. Framsfl. hefir alltaf tekizt að gera kjósendum sínum ljóst nauðsynina á því, að flokkurinn ræki ábyrga stjórnmálastefnu, og hann gerir kröfu til þeirra flokka, er með honum vinna, að þeir geri það einnig. Vinnuaðferðir Framsfl. eru öllum kunnar. Hann hefir veitt viðnám flutningi fólksins til sjávarsíðunnar, svo að sveitirnar skuli ekki leggjast í auðn. Hann hefir stöðugt fylgt þeirri viðreisnaraðferð, að það eigi að hjálpa mönnum til að hjálpa sér sjálfum. Hann hefir stuðlað að stofnun rjómabúa, en þau hafa sjálf orðið að bera hita og þunga rekstrarins. Sama stefnan liggur til grundvallar hinni stórkostlegu skipulagningu á afurðasölumálum bænda, sem flokkurinn hefir komið á. Það er marg enn ógert fyrir bændurna, og þar er verið að halda áfram á sömu braut og hingað til, byggðar nýjar mjólkurstöðvar, mjólkurskipulagið endurbætt, verðjöfnunarsjóðurinn aukinn, byrjað að blanda þurrmjólk í brauð, endurbætt skipulag grænmetisframleiðslunnar. Í vor verður settur á stofn garðyrkjuskóli, sem mun hafa mikil áhrif þegar á næstu árum. Það má ekki ganga svo lengur, að hverahitinn sé að mestu ónotaður. Það er fullvíst, að viðreisnarstarfsemi sveitanna og landbúnaðarins verður haldið áfram á sama grundvelli og árin að undanförnu. Og þar eins og annarsstaðar miðast starf Framsfl. við það, að auka verklegu þekkinguna, hjálpa þegnunum til sjálfshjálpar, og það þarf engum að koma á óvart, þó að við Framsóknarmenn bendum á sömu leiðirnar til viðreisnar við sjávarsíðuna. Framsfl. hefir varað við stórútgerðinni, stórgróðafíkninni. Meðan allt lék í lyndi, vildu stórútgerðarmennirnir kaupa vinnuna og græða. Framsóknarmenn hafa frá byrjun bent á hlutaskipti og samvinnuútgerð sem leiðirnar til heilbrigðrar útgerðar. Og nú eru útgerðarmenn orðnir fylgjandi hlutaskiptum, af því að gróðahlutföllin hafa snúizt við. En þetta fyrirkomulag á ekki bara að gilda á erfiðleikatímum, heldur einnig þegar batnar í ári. Sjómenn eiga að fá sannvirði fyrir vinnu sína. Til lengdar geta þeir ekki heldur fengið annað. Framsfl. er reiðubúinn til að rétta útgerðinni hjálparhönd, en engan þarf að undra, þó að hann setji þau skilyrði, að þar verði teknar upp þær vinnuaðferðir, sem bezt hafa reynzt bændum. Þau orð hafa verið látin falla, er bent gætu til þess, að fleiri flokkar en núv. stjórnarflokkar vildu styðja viðreisnarviðleitni stjórnarinnar. Ég vildi óska, að sá stuðningur kæmi meira fram á borði en í orði. Til þess að slík samvinna gæti tekizt, verður að vera samræmi í orðum og gerðum, og það ólíkt meira en gætt hefir hjá andstöðuflokkum stj. á þessu þingi. En eins og bent hefir verið fram á, er skraf Kommfl., Sjálfstfl. og Bændafl. einungis í skrumtilgangi og á sér enga stoð í veruleikanum. Tal kommúnista um stuðning við stj. er eingöngu gert í þeim tilgangi að afla sér kjörfylgis. Ég legg ekki mikið upp úr tali Sjálfstfl., þó að það væri óneitanlega ánægjulegt, ef sjálfstæðismenn væru loksins farnir að átta sig á því, að stefna Framsfl. er sú eina stjórnmálastefna, sem hægt er að reka í landinu á yfirstandandi tímum.

*Ísleifur Högnason: Herra forseti, góðir hlustendur! Því hefir verið lýst hér á Alþingi, hvernig hag sjávarútvegsins er nú komið, og þær áætlanir, sem útgerðarmenn hafa samið um væntanlega afkomu togara og mótorbáta árið 1938. gefa ekki glæsilegar vonir um framtíð þessa þýðingarmikla atvinnurekstrar. Þessar áætlanir ber þó að taka með varfærni. Það má búast við. að framundan séu og það innan skamms, deilur um launakjör sjómanna, og er þá jafnan venja útgerðarmanna að uppmála ástandið enn skuggalegri litum en ástæður eru til. Til dæmis má geta þess, að árið 1935 nam kolaeyðsla hvers togara tæpum 56 þúsund krónum, en samkv. áætlun þeirri, sem nú liggur fyrir um kolaeyðslu hvers togara að meðaltali, er eyðslan áætluð ca. 1110000 krónur. Að vísu hafa kol hækkað nokkuð í verði, en þó ekki svo, að skeiki tæpum helmingi. Þó að því skuli ekki neitað, að horfurnar um gróðamöguleika togaraútgerðarinnar á komandi ári séu ekki miklar eru viðhorf sjómanna til komandi árs miklu dapurlegri vegna aukinnar dýrtíðar; sem hlýtur að leiða til aukins skorts meðat sjómanna, ef þeir ekki ná verulegum kjarabótum frá því, sem nú er. Ég ætla ekki að fara að rekja sögu sjávarútvegsins hér, en á það ætla ég þó að minnast, að allt fram til ársins 1930 hafa togaraeigendur rakað saman gróða, þótt undantekningar megi finna. Þessum gróða hafa þó togaraeigendurnir ekki varið sem skyldi til endurnýjunar skipastólnum. heldur notað gróðann til annars, aukinna lífsþæginda, húsa- og jarðakaupa, o. s. frv. Á þetta eflaust rót sína að rekja til þess, að flestir þessara togaraeigenda hafa mestan áhuga fyrir því að klippa arðmiðana af hlutabréfum sínum, menn sem á blómaskeiði útgerðarinnar hugsuðu einvörðungu um gróðann. en ekki um hina þjóðfélagslegu þýðingu útvegsins. Um mótorbátaútveginn gegnir öðru máli. Eigendur bátanna vinna flestir sjálfir meira eða minna að útgerð sinni og láta sér miklu meira annt um framtið útvegsins, enda verður naumast um það deilt, að viðhald og endurnýjun mótorbátaflotans er mun betra en togaranna. Undanfarin tvö aflaleysisár á þorskveiðunum við Vestmannaeyjar og Faxaflóa hafa þó mjög þrengt að smáútvegsmönnum á þessum verstöðvum. „Stóru þingflokkarnir þrír“ - en svo vilja þeir láta kalla sig, Sjálfstæðis,- Framsóknar- og Alþýðuflokkurinn - hafa allir tjáð þessum aðþrengdu atvinnuvegi hollustu sína. Strax í byrjun þessa þings birtist fyrsta viðreisnartillaga sjálfstæðimanna í frv. þeirra um vinnulöggjöf. Með frv. þessu var stefnt að því að takmarka verkfallsrétt verkalýðsins, og þó að ýmiskonar málskrúði um „jafnrétti“ og „frið“ væri ofið inn í greinargerð frv., var tilgangurinn auðsær: Aukið misrétti á kostnað verkafólks og sjómanna, bætt skilyrði atvinnurekenda til að lækka laun verkalýðsins á sjó og landi. Annað aðalbjargráð mun eiga að felast í frv. um síldarbræðslur ríkisins, sem framsóknarmenn og sjálfstæðismenn lögðu fram í Ed. –Frv. þetta mun eiga að afgreiða sem lög frá þessu þingi. Enda þótt því sé ekki lýst í greinargerð frv., hver tilgangur þess sé, er það auðsætt, að með lögum á að lækka verð bræðslusíldar til hlutamanna og útvegsmanna, annara en þeirra, sem eru svo lánsamir að eiga sjálfir síldarbræðslur, en það eru Kveldúlfur og Alliance. Þessi tilgangur kom skýrt í ljós í ræðu hv. þm. Barð. er hann varði frv. við 1. umr. í Nd. Hann sagði, að síðastl. sumar hefði hans flokkur ekki viljað ákveða hærra verð en sjö krónur fyrir síldarmálið, en það var átta krónur. Ennfremur sagði hann, að ef frv. yrði að lögum og stjórn síldarverksmiðjanna ákvæði lægra verð en efni stæðu til, myndi það ekki koma til með að verða síldarbræðslum ríkisins hættulegt í samkeppni við aðrar bræðslur, því að þær mundu fara að dæmi ríkisbræðslanna og ákveða sama verð. Það er auðskilið mál, að á þennan hátt eru skapaðir miklir gróðamöguleikar eigi aðeins fyrir síldarbræðslur ríkisins, heldur og fyrir síldarbræðslur Kveldúlfs og Alliance, og skilur maður þá jafnframt áhuga landsbankastjórnarinnar fyrir því að lækka síldarverðið, því að það mundi þýða lækkun á skuldasúpu Kveldúlfs við bankann. Það er eftirtektarvert, að engir sjálfstæðismenn í Nd. hafa lýst skoðun sinni á þessu máli. Þetta er þó ef til vill ofmælt, því að í útvarpsræðu sinni sagði formaður Sjálfstfl., hv. þm. G.-K., að það væri vel gert, ef þingið samþykkti og afgreiddi frv. þetta, og svipti þar með Finn Jónsson yfirráðum í síldarbræðsluverksmiðjunni. Um málið sjálft talaði hann ekki orð, en lét sér nægja að lýsa yfir ánægju sinni vegna þess að hann gat fengið tækifæri til þess að losna við persónulegan andstæðing sinn úr verksmiðjustjórninni. Til þessarar athugasemdar um eitt umþráttaðasta frv. þingsins varði hv. þm. G.-K. fráleitt meiru en ½ mínútu af ræðutíma sínum. Að mínum dómi eiga sjómenn og útgerðarmenn skilyrðislaust heimtingu á því, að Sjálfstfl. skýri afstöðu sína til þessa máls. Þess má geta, að inn í frv. þetta er skeytt ákvæði um skyldu verksmiðjanna til að selja bændum fóðurmjöl við kostnaðarverði, og öðru um skattskyldu verksmiðjanna til bæjarins á Siglufirði. Tilgangurinn með þessum innskotum er auðsær. Þau eiga að afsaka afstöðu Framsfl. til frv. En það mega þeir framsóknarmenn vita, að sú afsökun er ekki haldbær, þar eð vitanlegt er, að lagaákvæðum sem þessum er mjög auðvelt að koma í gegnum þingið, óháðum því ránsákvæði, sem meginefni frv. stefnir að, sem er að lækka síldarverðið til allra sjómanna og útvegsmanna á landinu til gróða fyrir Kveldúlf og Alliance. Hæstv. forsrh. vil ég benda á það, að það væri bjarnargreiði við útgerðina að koma á hlutaskiptum á togurum, ef dæma má eftir því, sem reynslan hefir sýnt um hlut skipstjóra. Premía af afla til skipstjóra veldur því, að skipstjóri hugsar um það eitt að fiska sem mest og verður ósýnna um tilkostnað en annars. Þessi aths. hæstv. forsrh. ber vitni um vanþekkingu á sjávarútvegsmálum, og annað ekki. Ein aðaltillagan, sem við kommúnistar flytjum hér á Alþ. til viðreisnar sjávarútveginum, felst í brtt. þeirri við fjárlögin, sem útbýtt var í dag. Í tillögu þessari er farið fram á, að Alþ. veiti ríkisstj. heimild til þess að ábyrgjast lán til útgerðarfélaga og bæjarfélaga, 700000 krónur til kaupa á 75–150 smálesta mótorskipum, er séu útbúin til allra algengustu fiskveiðaaðferða. Má ábyrgðin vera fyrir allt að 2/3 hlutum kostnaðarverðs gegn 1. veðrétti í skipunum. Hugmyndin um, að 75–150 smálesta mótorskip muni bezt henta íslenzkum staðháttum, og miklu betur en þau veiðiskip, sem nú eru fyrir hendi, en það eru togarar og minni mótorbátar, er komin frá sjómönnum, sem við höfum rætt þessi mál við, og byggist á athugunum þessara manna fremur en reynslu. Síldveiðarnar í sumar sýndu þó mjög áþreifanlega yfirburði mótorbáta, og þá sérstaklega hinna stærstu, umfram togarana, sem að meðaltali höfðu eigi í rekstrarhagnað nema röskar 8000 krónur með 15–16000 mála veiði, þar sem mótorbátar með miklu minni afla og hærri kaupgreiðslu til sjómanna skiluðu margfalt hærri rekstrarhagnaði. Norskir útvegsmenn hafa sett fram heila hagfræðilega kenningu í heilræði, sem hljóðar svo: ,.Ef þú átt óvin, þá gefðu honum gamalt járnskip“. Sé kenning þessi rétt, sem mér er nær að ætla, má með sanni segja, að togaraflotinn íslenzki. eins og hann er nú, sé orðinn nokkurskonar hefndargjöf á íslenzkum þjóðarbúskap. vegna stöðugs rekstrarhalla undanfarin sex ár, eftir því sem útvegsmenn herma, hafa útsvör af þessum langstærsta atvinnuvegi þjóðarinnar að kalla má lækkað niður í ekki neitt. Sama máli gegnir um beina skatta í ríkissjóð. Í útvarpsræðu sinni í gærkvöld talaði formaður Sjálfstfl. um hörð átök, sem stæðu fyrir dyrum, og get ég mér þess til, að hann hafi átt við deilurnar um launakjör hásetanna. Hann telur, að mikill rekstrarhalli muni verða á útgerðinni á næsta ári, en vitanlega er það meining hans að nota þær áætlanir, er útgerðarmenn hafa þar um gert, sem yfirvarp til árása á launakjör sjómanna. Ég viðurkenni það, að togaraútgerð er tæpast orðinn mikill gróðavegur, en ein af orsökum ófarnaðar togaraútgerðarinnar eru einmitt gömlu járnskipin, sem nota kol til orkugjafa. Það kann að vera eitt hið veigamesta atriði fyrir allan þjóðarhag okkar að losna sem allra fyrst við innflutning kola sem hita- og orkugjafa, en um það er ég sannfærður, að fyrir veiðiskip okkar er það tilveruskilyrði. Í samkeppninni við aðrar fiskveiðiþjóðir, sem þegar eru farnar að nota og nota æ meir nýtízku diesel-mótora í skip sín, hljótum við fyrr eða síðar að bíða lægra hlut, ef ekki er breytt um til batnaðar. Það er ekki nóg með það, að kolin taka upp óhæfilega mikið af burðarmagni skipanna, borið saman við olíu, heldur þarf miklu fleiri menn við að þjóna gufuvél en mótor. Ef gerður væri samanburður á hagkvæmni kola og olíu sem orkugjafa véla, og tekið tillit til hnattstöðu landsins, er ég viss um, að enginn léti sér detta í hug að nota framar kol sem orkugjafa. Á það bendir sú eina reynsla, sem við höfum í þessu efni, en það er rekstur Ægis, sem er helmingi ódýrari en rekstur gufuskips. Þá ætla ég með nokkrum orðum að lýsa mótorskipum þeim, sem við ætlumst til, að eigi að leysa togarana og mótorbátana af hólmi. Á 75 smálesta mótorskipi mætti stunda allar algengustu veiðiaðferðir, sem nú tíðkast: Línuog netaveiði, dragnótaveiði, veiði í léttar botnvörpur, herpinóta- og reknetaveiði. Vegna þess, hve mótorbátarnir ukkar eru litlir, eru þeir um of staðbundnir við ákveðnar verstöðvar, og flestir ekki í notkun nema nokkurn hluta ársins. 75 smálesta skip mætti nota til ýmissa veiðiaðferða Mestallan hluta ársins. Mótorskipið gæti flutt ísfisk til erlendra, markaðshafna á líkum tíma og togarar, - er þá auðvitað gengið út frá, að skipið hafi hæfilega sterkan mótor. Mótorskipin gætu flutt álíka fiskmagn og togarar. Mismunurinn er sá, að kostnaður við för hvers togara er allt að því þrefalt dýrari en við för mótorskipsins. Ég mun ekki fara nánar inn á að lýsa kostum mótorskipanna, en læt mér nægja að vísa til greinar um þetta efni, sem kom í Þjóðviljanum í dag. Eins og nú er högum háttað, er óhjákvæmilegt að halda áfram togaraútgerðinni að meira eða minna leyti, en um það munu flestir sammála, að á útgerðarháttunum verður að verða gagnger breyting, ef atvinnuvegur þessi á ekki að fara í kalda kol. Og ég álít, að til þess að bjarga sjávarútveginum úr öngþveitinu sé leið sú, er við höfum bent á, hin eina rétta. Þá vil ég minnast nokkuð á landhelgisgæzluna. Ég hefi hér fyrir framan mig skýrslu, sem ég fékk hjá bæjarfógetanum í Vestmannaeyjum, um sektir og andvirði afla og veiðarfæra vegna landhelgisbrota í embættislið bæjarfógetans, eða frá árinu 1924 til 1936. Skýrsla þessi sýning að á fyrri sex árunum voru dæmdir 100 togarar, en á hinum síðari aðeins 17. Á fyrri sex árunum nema tekjur landhelgissjóðs 1314166 kr., en síðari sex árin aðeins 235510 kr. Þessi skýrsla sýnir, að annaðhvort eru landhelgisbrotin að minnka, eða hitt, að landhelgisvarzlan hefir verið vanrækt. Því miður mun það síðara vera það sanna í þessu efni. Snemma á þessu þingi spurði ég hæstv. atvmrh. um það, hverju það sætti, að tekjur ríkissjóðs af sektarfé landhelgisbrota færu minnkandi ár frá ári, og hvort það væri að kenna ákvæðum þýzku viðskiptasamningsins, sem felur í sér það ákvæði, að ríkisstj. gefur skipstjórum varðskipanna fyrirmæli um að aðvara, en taka ekki þýzka togara, sem eru í landhelgi með ólöglegan umbúnað veiðarfæra. Þessari fyrirspurn svaraði ráðh. út í hött, eða á þann hátt, að sömu lög gengju yfir þýzka og brezka togara, sem fyndust í landhelgi. Morgunblaðið, blað Sjálfstæðismanna og „höfuðmálsvara útvegsins“, sem þeir ómaklega kalla sig. var mjög hreykið af þessu svari hæstv. ráðh. og hældi honum fyrir, sem væri það hjartfólginn skoðanabróðir. Þýzku viðskiptasamningunum er haldið leyndum, en bæði þjóð og þing á kröfu til þess, að samningar þessir verði opinberlega birtir. Kemur þá til álita, hvort það sé nauðsynlegt að selja þýzku fasistastjórninni landhelgisréttindi vor fyrir ísfisksmarkað togaranna, og ennfremur það, hvort sú ½ millj., sem á fjárlögum er ætluð til landhelgisgæzlu, er annað en óþarfa eyðsla, sem aðeins er goldin til að dylja það, hve hörmulega er komið þessu þýðingarmikla sjálfstæðismáli okkar, verndun íslenzkra fiskimiða og íslenzkrar landhelgi. Þessi mál, sem ég hefi hér drepið á, endurnýjun veiðiskipaflotans í hagkvæmara form og verndun landhelginnar, eru vafalaust undirstöðuatriði þess, að sjávarútvegurinn geti dafnað hér á landi. Það veltur mjög á skilningi hv. Alþ. á þessum málum, hvort giftusamlega tekst um lausn þeirra.

Ólafur Thors Hv. þm. Ísaf., Finnur Jónsson, sagði, að ég hefði líkt sér við fjárpest. Fjárkláði hefði verið betri samlíking, - það játa ég. Þetta á þó ekkert skylt við verðlag á síld til bræðslu, heldur það, að þegar maður, sem lokar fyrst öllum síldarmörkuðum með aðeins hálfu því síldarmagni, sem hægt er að selja þar, en semur síðan þannig, að strax og á reynir eru samningarnir haldlausir, og þegar auk þess beinlínis er upplýst, að um bakprovision er að ræða, þá þykir mér vel við jafnað að líkja slíkum manni við kláðamaur. Ráðsmennska Finns Jónssonar yfir síldarbræðslunum er svipuð þessu. Sukkið og óreiðan keyra þar úr hófi. Nær alstaðar eru þar 2 menn fyrir einn, mikið pólitískur bitlingalýður, en af axarsköftunum er það stærst og þekktast, að byggð hefir verið þró, er kostar hátt á þriðja hundrað þúsund krónur, en gerir hvorki annað né meira gagn en þró, er kosta myndi um 1/3 hluta þess. Siðferði þessa heiðursmanns má vel marka af árásum hans á Kveldúlf út af því að hafa ekki selt síldarlýsi frá Hjalteyrarverksmiðjunni fyrirfram, en rök hans voru þessi: „Allir seldu með þeim fyrirvara, að síldin veiddist“. Við þessu er nú fyrst þess að geta, að það er fyrir beinan atbeina F. J. og hans samherja, að Kveldúlfur gat ekki selt lýsið fyrirfram. Ef hæstv. atvmrh. Haraldur Guðmundsson, hefði ekki neitað að framlengja verksmiðjuleyfið, enda þótt honum væri kunnugt um, að Kveldúlfur í rauninni var búinn að tryggja sér lánið, myndi Kveldúlfur að sjálfsögðu hafa selt sitt lýsi í svipuðu hlutfalli og aðrir, og þótt Finnur Jónsson telji, að nægilegt hefði verið að setja þann fyrirvara, að „síldin veiddist“, skilja auðvitað allir aðrir, að frumskilyrðið hlaut þó að vera, að verksmiðjan kæmist upp, en frumskilyrði þess var aftur, að leyfi ráðherra til þess fengist, en það er nú einmitt eitt af afrekum sómamannsins F. J. og nokkurra annara slíkra pilta, að kúga hinn ístöðulitla ráðherra til þess að neita að framlengja byggingarleyfið. Það er því F. J. og nokkrir félagar hans, sem beinlinis eiga alla sök á því, að Kveldúlfur gat ekki selt sitt lýsi fyrirfram. Þeir ættu því að sjá sóma sinn í því að þegja um þetta. Finnur Jónsson er nýsloppinn úr mesta gjaldþroti, sem hér þekkist. Hann ætti því að hafa þá vitglóru að þegja einnig um þrengingar þeirra, sem borgað hafa 50–60 milljónir í verkalaun, en 10 milljónir í skatta. En svo þessi ráðvandi maður hafi nú eitthvað að hugsa um þar til hann tekur hér næst til máls, vil ég upplýsa, að sama daginn og Alliance seldi sitt lýsi á £22 smálestina seldi F. J. fyrir £21, eða £1 lægra á smálest, og sama daginn og Kveldúlfur seldi á £19 seldi F. J. á £18, eða líka £1 lægra á smálest. Alls nam salan um 8000 smálestum, og er því þessi mismunur um kr. 180 þús., sem ríkið hefir skaðazt. Nú spyr ég þennan strangheiðarlega mann, hvort heldur hafi bilað, verzlunarvitið eða siðferðið. Bilunin er talsvert alvarleg, vegna þess að lýsi er opinberlega skráð vara, og þekkist víst trauðla tvennskonar verð sama daginn. Hæstv. forsrh. hélt í gær eina af sínum alkunnu smáræðum, sem honum lætur svo einkar vel að flytja. Í henni var ekkert, sem um þarf að ræða. Ræða hans í dag var eitthvað dálítið stærri. og í henni var þetta athyglisvert: Ráðh. var að ræða um vinnulöggjöfina og sagði: „Ég tel rétt, að reynt sé að ná samkomulagi við verkamenn um málið og því bezt að bíða næsta þings“. Er þetta að vísu það sama og ráðh. hefir sagt frá upphafi málsins, og því fremur ómerkilegt orðið, en ráðh. bætti það þá líka upp með því að bæta þessu við: „En fari svo, að það auðnist ekki, verður vitanlega að leiða verkamönnum það fyrir sjónir á annan hátt“. Ég spyr nú hæstv. ráðh., hvað hann meini með þessu. Hvað hann eigi við með því, að náist ekki samkomulag við verkamenn um vinnudóm, skuli hann sannfæra þá „á annan hátt“. Mér verður alltaf á að taka kommúnistana ekki alvarlega. Sjálfsagt er þetta yfirsjón, svo miklu fylgi sem þeir nú hafa náð. Blóðsúthellingar eru svo fjarri mínu skapi, að ég á erfitt með að trúa, að til slíks geti komið hér á landi, og mætti þó kannske vita betur, sbr. 9. nóv. 1932. En hvað sem því líður, - þessir kommúnistar hér á Alþingi eru eitthvað svo meinleysislegir, að mér dettur aldrei annað í hug, þegar ég sé þá og heyri, en eitthvað svipað því, sem grípur kristinn mann þegar hann hittir heiðingja fyrir sér. Míg langar að snúa kommúnistunum frá villu síns vegar, gera þá að góðum borgurum, trúum sonum síns ættlands, í stað þess að vera klafabundnir og villuráfandi í hjörð Stalíns, - viljalaus verkfæri erlends einvalds. Í ræðu hæstv. fjmrh. eru nokkur atriði, sem ég tel rétt að víkja að. Ráðh. sagði, að það væri rangt, að nýjar skattaálögur í hans tíð næmu 7 milljónum. Hann treysti sér þó ekki til að mótmæla því, að þær tölur hefði hann sjálfur tilgreint, þegar hann lagði skattafrumvarpið fyrir þingið, enda gat hann það ekki. Heldur greip hann til þeirra markhröktu falsraka, að úr því ríkissjóður fengi ekki nema 1–2 milljónum meira í skatta en áður, væri auðsætt, að hækkunin næmi ekki meiru en þeirri upphæð. Sannleikurinn er sá, að vegna fátæktar verður þjóðin að neita sér um margt, er hún áður veitti sér. Af þeim ástæðum minnka tekjur ríkissjóðs. Hitt stendur óhrakið, að ríkissjóður tekur nú, eftir að þessi nýju skattalög hafa verið samþ., meira en tvær krónur fyrir hverja eina, er hann tók fyrir nokkrum árum. Það stafar af því, og er sönnun þess, hversu ægileg skattahækkunin er. Skal ég sem dæmi um skatthækkunina aðeins nefna það, sem ráðh. sérstaklega miklaðist af, að hann hefði aflétt 25% gengisviðauka af kaffi og sykri. Það er rétt. En hitt er líka rétt, að með stöðugum smáhækkunum eru kaffi- og sykurtollurinn nú komnir upp fyrir það, er þeir væru með 25% viðaukanum. Þá sagði ráðh., að þessir nýju skattar hefðu runnið til atvinnuvega. Þetta er líka rangt, og mun það sannað síðar í þessum umræðum. Ráðh. sagði, að ég færi rangt með, að nýju skattarnir væru 2,65 millj, kr., vegna þess, að 400 þús. gengju til fiskimálan., en 700 þús. til jöfnunarsjóðs. Nú, en hvaðan kemur það fé? Það er tekið með hinum nýju skattalögum beint úr buddu almennings, alveg eins og aðrir skattar. Þetta skilur auðvitað fjmrh. ekki síður en aðrir. Þá sagði ráðh., að við sjálfstæðismenn værum með framlagi til bænda vegna fjárpestarinnar, en vildum þó ekki samþykkja nýja skatta. Slík framkoma væri auðvirðileg. Nei, hún er það ekki, heldur rök ráðherrans. Krafa okkar sjálfstæðismanna er sú, að fyrst sé skorið niður allt, sem hægt er að skera niður. og að því búnu sé gripið til buddu borgaranna. Þetta hefir að vísu verið gert í einstökum efnum, en alls ekki eins og hægt er á slíkum neyðartímum, - og enn segi ég: Þetta veit enginn betur en einmitt fjmrh. Út af ummælum ráðh. um eigin afrek í sambandi við vöxt Kaupfélags Reykjavíkur og nágrennis þykir mér rétt að minna hann á, að okur kaupmanna í Reykjavík hefir til þessa ekki verið meira en það, að hvert einasta kaupfélag, er hér reyndi að keppa við þá, fór á hausinn, þar til nú, að hægt er að styrkja það í skjóli sérréttinda til innflutnings. En annars er ráðh. ráðlegast að tala sem minnst um kaupmannaokur, því enn muna menn ummæli flokksbróður hans, Guðbrands Magnússonar, í útvarpsumræðum fyrir síðustu alþingiskosningar, þau, að kaupfélögin réðu verðlaginu í landinu. Ég hefi áður, bæði í blaðaskrifum nú nýverið og hér á Alþingi, svarað þeirri firru ráðh., að Sjálfstfl. ætlaði að afgreiða fjárlög með 4–5 millj. tekjuhalla. Það skiptir minna máli, að engin tala, sem ráðh. nefndi, var rétt. Hitt er aðalatriðið, að enda þótt tölurnar hefðu verið réttar, eru rökin röng. Sú talan, er mestu skipti, var 2150 þús., er hann sagði, að ætti að renna í bæjar- og sveitarsjóði og taldi okkur til skulda. Ég man ekki betur en það væri þessi ráðh., sem skipaði milliþinganefnd til að rannsaka möguleikana til tekjuöflunar bæjar- og sveitarsjóða. Það voru þeir Bernh. Stefánsson og Jónas Guðmundsson. Þeir töldu óumflýjanlegt að afla þessara tekna. Þörfin er því viðurkennd af stjórnarliðum og stjórninni sjálfri. Sá ber því ábyrgð á slíkum sköttum, sem valdið hefir þörfinni, en það er ráðherrann sjálfur og stjórnarliðið allt, sem með nýrri löggjöf hefir lagt nýjar og nýjar kvaðir á bæjar- og sveitarsjóði, án þess að afla þeim tekna í staðinn. Þegar ég við þetta bæti útflutningsgjaldinu, sem ráðh. er í öðru orðinu að miklast af að hafa afsalað ríkissjóði, eru foknar 3 af 4 milljónunum. Sú eina, sem þá er eftir, fer að nokkrum hluta sömu leið, ef hún er krufin. En að öðru leyti minni ég á margendurtekið tilboð okkar sjálfstæðismanna um að afgreiða hallalaus fjárlög. Allar útgjaldatillögur okkar ber því að skoða innan þess ramma, eingöngu sem uppástungu um, hvernig verja eigi örlitlum hluta þeirra mörgu millj., er árlega eru af þjóðinni teknar. Ráðh. getur því sparað sér bæði hreystiyrðin og brigzl um kjarkleysi sjálfstæðism. í fjármálum. Við tókum fullan þátt í milljón kr. niðurskurði 1935. Við gerðum hið sama í ½ milljónar niðurfærslu á þessu þingi. Við fullyrðum, að enn er hægt að skera niður um milljónir. Okkur brestur til þess hvorki kjark né vilja. Ráðh. brestur ekki heldur viljann, en enn sem kennið er hefir hann brostið kjarkinn, ekki þó kjarkinn til að reiða til höggs gegn þeim, sem niðurskurðurinn bitnar á. - nei, til þess hefir hann þor, heldur kjarkinn til þess að rísa gegn vilja sósíalista, vegna þess að þá teflir hann ráðherradómnum í tvísýnu. Þetta skora ég á ráðh. að hrekja, ef hann getur það. Ég kem þá að ræðu hæstv. atvmrh. Haralds Guðmundssonar. Ég viðurkenni, að hann átti örðugan málstað að verja - vörn hans bar vott um. að sjálfum var honum það líka ljóst. Höfuðádeilu mína leiddi þann að mestu hjá sér. Hann viðurkenndi, að ég hefði farið rétt með ummæli hans, er hann 16. apríl setti fram 5 aðalkröfur, krafðist, að þær yrðu uppfylltar, og tilkynnti, að ella væri slitið samvinnu á Alþingi og um stjórn landsins. Hann reyndi ekki að hrekja rök mín fyrir því, að ekki svo mikið sem ein einasta af þessum kröfum hefir náð fram að ganga, og hann færði engar varnir fram fyrir þeirri háðung, að hann samt sem áður situr í ráðherrastól, alveg eins og ekkert hefði í skorizt, aðrar en þær, að hann hefði sagt fleira þann 16. apríl, sem sé þessi orð: „Alþýðuflokkurinn kýs þá hitt heldur, að málin, stefnurnar, séu lögð undir úrskurð kjósenda í landinu“. En hverju raskar þetta? Álítur hæstv. atvmrh., að vegna þess að þjóðin hefir dauðadæmt „málin, stefnurnar“, sem hann gerði að fráfararatriði, þá eigi hann sjálfur að hanga sem allra fastast í ráðherrastólnum. Eða hvað ætlaði hæstv. atvmrh. að gera, ef flokkur hans, mál og stefnur hefðu ekki fengið dauðadóm, heldur fengið t. d. 14 þús. atkvæði í stað 11 þúsund. Ætlaði ráðh. þá að segja af sér? þ. e. a. s. hanga, ef þjóðin var móti honum, en fara, ef fylgið jókst!! Nei, þögn - alger þögn er skárri vörn en svona rökvillur. Það þýðir aldrei að ætla sér að hrekja augljósar staðreyndir, og vænti ég, að öllum almenningi sé ljóst, að samvinna stjórnarflokkanna er fullkomið brot á þingræði og lýðræði, og með áframhaldandi setu í ráðherrastól gerir Haraldur Guðmundsson sjálfan sig að vesaldarlegu háðsmerki aftan við stóryðaglamur 13. alþýðuþingsins og þær kröfur, er hann sjálfur gerði að fráfararatriði þann 16. apríl, - og þetta veit enginn betur en H. G. sjálfur. Öll málsvörn hæstv. atvmrh. í gær sannaði vel vandræði hans. Hann greip til þess að lesa upp gamlar ræður eftir mig, sem vel rökstuddu það, er ég sagði, að við sjálfstæðismenn höfum reynzt of sannspáir. Hitt var auðvitað helber útúrsnúningur, og ekkert annað, að ég hefði talið íslenzku togarana manndrápsbolla. Ég sagði, og segi enn, að fái menn eins og Haraldur Guðmundsson að ráða í þessu þjóðfélagi, mun því enn fara fram, sem lengi hefir verið, að áníðslan á útgerðinni sé svo mikil, að hann geti aldrei eignazt neitt, en af því leiðir, að skipin að lokum verðu fúaduggur og ryðkláfar. Hitt er rétt, að 1935 taldi ég, að útgerðin væri eignarlaus, og það var því miður satt. Hún var þá búin að tapa mestu af eigin fé. Síðan hefir hún tapað miklu af annara fé. Þetta veit væntanlega sjálfur atvinnumálaráðherra þjóðarinnar. - Þá skildist mér helzt, að ráðh. vildi að menn féllu fram og tilbæðu hann, í þakklætisskyni fyrir að honum hefði tekizt að bjarga frá hungri, þrátt fyrir brestandi saltfiskmarkaði. „Veit ekki ÓTh.“, spurði H. G., alveg yfirlætislaust, „að tvö síðustu árin hafa verið verst?“ - „Veit ekki ÓTh., að ofan á markaðsmissinn bætist svo þyngsta bölið, aflabresturinn?“ Jú, ef til vill veit ég svona viðlíka, hvað líður velfarnaði útvegsins, eins og ráðh. En ég veit þá líka, að síldin kom í stað þorsksins, og ég veit þá líka, að síldin var seljanleg, en þorskurinn ekki, og ég veit þá líka, að úr því þorskurinn var óseljanlegur, var það ekki þyngsta bölið, að afli var minni en venjulega, og loks veit ég, að ef þorskurinn hefði aflazt, en síldin brugðizt, þá hefði þorskurinn og Haraldur Guðmundsson til samans ekki megnað að bjarga þjóðinni frá voða. Og þegar hæstv. atvmrh. með mikilli drýldni talar um, að síldin hafi orðið að notum, vegna þess að góðir menn eins og hann sjálfur hafi verið búnir að undirbúa móttökuna, langar míg aðeins að minna hann á að það voru sjálfstæðismenn, sem fyrstir Íslendinga starfræktu síldarbræðslu hér á landi. Það var líka á þeim tveim árum, sem sjálfstæðismenn höfðu æðstu völd þeirra mála, að afköstin jukust úr 7 og upp í 17 þús. mál á dag. Það eru sjálfstæðismenn, sem síðan hafa aukið afköstin upp í 26 þús. mál á dag, og það eru sjálfstæðismenn, sem nú vilja enn stórauka þau afköst. Allt, sem hæstv. atvmrh. og hans lið hefir gert í þeim málum, er að róa lífróður gegn Hjalteyrarverksmiðjunni, og neita um og takmarka þau byggingarleyfi, sem um er beðið, eftir fremstu getu, alveg eftir því sem þeir þora. Ég veit ekki, að hve miklu leyti hæstv. atvmrh. ætlast til, að tekin séu alvarlega ummæli hans um velgerðir stjórnarinnar við útgerðina, gjafatogarana og ágæti fiskimálanefndar. Flest það, er ráðh. nefndi, að gera ætti fyrir útgerðina, var ýmist, að ekki myndi verða breytt eldri lögum í því skyni að níða útgerðina, svo sem lögum um tollfrelsi á hampi eða tunnum, ellegar að hætt yrði við einhverja af nýju tollunum, sem hann ætlaði að leggja á útgerðina, svo sem tolla af kolum, salti og olíu, eða að standa ætti við fyrirmæli eldri laga, svo sem um skuldaskilasjóð. Sé ég ekki, að það sé þakkarvert, heldur er hitt vítavert alvöruleysi, að ráðh. skuli í slíkum stórmálum vera að reyna að blekkja fólkið, sem nú er ráðþrota, sumpart af hans eigin völdum. Var í upptalningu ráðh. ekkert nýtt annað en framlagið til gjafatogaranna. Rakti ég það hneyksli svo rækilega í ræðu minni í gær, að ég þarf þar engu við að bæta. En sé það þó svo, að sjálfur kjarni þessa máls sé enn dulinn þeim manni, sem er ráðh. útvegsmálanna, skal ég aðeins segja honum þetta: Auðvitað er það út af fyrir sig æskilegt, að geta endurnýjað veiðiskipin, jafnt vélbáta sem togara. Eins og sakir standa er þetta þó ekki aðalatriðið, heldur hitt, að sjá farborða þeim flota, sem fyrir er í landinu. Til þess getur ríkisvaldið m. a. gert það tvennt, að létta sköttum af útgerðinni og að leggja fé fram til nýrra úrræða undir hæfri forustu. Hvorugt er gert, en í þess stað er reytt útflutningsgjald af öllum sjávarafurðum frá ½% upp í 6–7%, og því varið í tvo gjafatogara. Þetta er hneyksli. Mér þykir rétt að vekja enn á ný athygli á því, að það er hrein fjarstæða, er ráðh. talar um, að fiskimálan. geti greitt gjafatogarana á tveim árum. Sýnir það að vísu, að ráðh. hefir orðið skelkaður við rök mín fyrir því, hversu fjarstætt væri að verja þannig því fé, er ganga ætti til nýrra úrræða, en hitt er ljóst, að fiskimálanefnd á engar eignir nema tekjur líðandi stundar; og getur því alls engar slíkar skuldbindingar gefið fram í tímann, enda veit enginn, hvort henni er einu sinni ætlað líf lengur eða skemur. Vænti ég, að fjmrh. sjái fyrir þeirri hlið málsins. Hæstv. atvmrh. taldi, að ég væri móti gjafatogurunum vegna þess, að ég væri alltaf móti öllu nýju á sviði útvegsmálanna. Ræddi ráðh. í því sambandi mikið um ágæti fiskimálanefndar. Ég verð líklega að rifja upp fyrir hæstv. ráðh. (HG) það, sem ég áður hefi kennt honum, og hann sem allir aðrir veit, að er satt: Það erum við sjálfstæðimenn, utan þings og innan, sem alla forustu höfum haft á öllum sviðum útvegsmálanna, allt frá öndverðu og fram á þennan dag. Það voru sjálfstæðismenn, sem að því stóðu, að Íslendingar á fáum árum fjórfölduðu fiskframleiðslu sína, og ruddu alltaf framleiðsluaukanum braut á beztu mörkuðum heimsins. Það erum við sjálfstæðismenn, sem sáum og sögðum fyrir, hvað koma ætti. Það vorum við, sem 1934 bárum fram frumvarpið um fiskiráð, þar sem við m. a. bentum á nauðsyn á hraðfrystingu, herðingu, niðursuðu, rýmkun saltfiskmarkaða í Suður- og Norður-Ameríku, Cuba, Argentínu o. fl., nýrri hagnýtingu ísfisksins, hraðfrystingu og reykingu síldar, sem og nýjum aðferðum við söltun og kryddun síldar, nýjum lifrarbræðslum, beinaverksmiðjum o. fl. o. fl., eða m. ö. o., allt það, sem hæstv. atvmrh. talar um sem einhvern nýjan sannleika, sem fiskimálanefnd hafi fundið upp, en enginn annar komið auga á. Það erum við sjálfstæðismenn, sem fyrstir byrjuðum á karfavinnslunni. Það erum við, sem fyrstir Íslendinga starfræktum síldarbræðslur hér á landi. En hvað hefir hæstv. atvmrh. og hans flokkur gert í þessum málum? Þeir hafa gert tvennt: Þeir börðust með öllum vopnum gegn því, að síldarverksmiðja yrði reist á Hjalteyri, og þeir hera ábyrgð á skipun Héðins Valdimarssonar til formennsku í fiskimálanefnd. Að skipa H. V. til forustu á sviði fiskimálanna, öldungis þekkingarsnauðan, einmitt þegar eldri markaðir eru að bregðast, en þjóðin hinsvegar á frelsi sitt og framtíð undir fjárhagsafkomunni, er réttilega jafnað til þess, að senda björgunarbát út í brimlöðrið undir stjórn þess manns, er aldrei hefir á sjó komið og ekki kann að stýra. Enda hefir allt gengið sem til var stofnað, og munu flestir hafa fundið, að vörn hæstv. atvmrh. var eins og málefni stóðu til. Hann reyndi að vísu að fegra málstað fiskimálan. á alla lund og sagði að lokum, að hún hefði með starfi sínu aukið útflutninginn um á 3 milljón. Auðvitað er þetta hin mesta fásinna og auðvirðileg blekking, því meginhluti - 99/100 - þess starfs, er þar lýsir sér, er af öðrum unninn. En segjum, að þetta væri rétt - segjum, að fiskimálan. hefði í raun og veru unnið það afrek að auka útflutninginn um á 3. milljón. Segjum, að hún verðskuldaði hið taumlausa lof ráðh., og segjum, að H. G. og H. V. mættu deila þeim heiðri. En leyfið mér þá að minna þessa herra á, að Hjalteyrarverksmiðjan hefir líka aukið útflutning um 2½–3 .milljónir, og ef barátta H. G. og H. V. gegn henni hefði lánazt, myndi á þann hátt að engu gert starf fiskimálanefndar. En hér er svo bara sá munur á, að Hjalteyrarverksmiðjan hefir þegar aflað ríkissjóði á einu ári a. m. k. 200 þús. kr., en fiskimálan. þegið úr ríkissjóði milli 800 og 900 þús. kr., og auk þess lítið gert annað en klína stimpli sínum á annara verk. Engin nefnd hefir verið dýrari en fiskimálanefnd, og er þó sá skaðinn mestur, að þjóðin hefir verið svipt hæfri forystu í þessum miklu nauðsynjamálum. Hæstv. atvmrh. hugðist að tefla á mig með því að leiða mig fyrir rétt út af kröfu útgerðarmanna um frjáls umráð eigin gjaldeyris. Spurði ráðh. í því sambandi, hvort ég vildi ganga inn á þá kröfu. Það er alltaf óviðfelldið, að ráðherrar séu með allt of áberandi látalæti frammi fyrir þjóðinni. Ráðh. veit, að með tillögum mínum hér á þingi hefi ég viljað heimila útvegsmönnum afnot eigin gjaldeyris til eigin þarfa. Lengra hefi ég að svo komnu ekki viljað ganga, annars hefði ég gert um það tillögur. Ráðh. þarf ekkert um þetta að spyrja, ef hann fylgist eitthvað með störfum þingsins. Hitt játa ég, að mjög er eðlilegt að útgerðin krefjist umráðaréttar yfir lögformlegri eign sinni, og það skal ráðh. sanna, að finnist engin önnur ráð til að forða frá því hruni, sem bankastjórarnir, Jón Árnason, Jónas Guðmundsson og trúnaðarmenn útgerðarmanna staðhæfa að sé framundan, þá verður ekki staðið gegn þessari kröfu útvegsmanna í einu formi eða öðru, og það alveg jafnt þótt krónan verði með því móti felld eitthvað meira en núverandi ríkisstjórn er búin að gera. Ég ætla þá að lokum að víkja örfáum orðum að því, að hæstv. atvmrh. var að draga dár að því, er hann kallaði hljóðskraf formanns Framsfl. og mitt. Það er að vísu alkunna, að lengi hefir verið fátt milli þess manns og mín, og hitt er líka rétt, að á þessu þingi höfum við átt mörg samtöl. En er ástæða til að harma það? Veit ekki ráðh., að þjóðin er í voða stödd? Veit hann ekki, að pestin er að drepa jafnt búpeninginn sem allan velfarnað bændanna? Veit hann ekki, að útvegurinn sér ekkert nema hrun framundan. Heldur hann þá, að það sé fyrsta skylda mín, að rannsaka vel allar heimildir og athuga með Nygrens nákvæmni, hvort Jónas Jónsson hefir skammað mig meira eða minna en samboðið var sóma hans. Heldur hann, að það sé helgasta hlutverk þjóðarfulltrúanna á þessum tímum að koma fram persónulegum hefndum? Nei. Ráðherrann veit um þrengingar þjóðarinnar, og hann veit, að hér á Alþingi hafa menn almennt allt of lengi troðið illsakir hver við annan, sjálfum sér til lítils sóma, en þjóðinni til bölvunar. Hann veit, að á þeim tímum, er nú fara í hönd, er það ekki mesta nauðsynin, að þingmenn rækti víkingseðli, heldur hitt, að sem flestir taki höndum saman til þess að bægja vá frá dyrum almennings í landinu. Ef við Jónas Jónsson með hljóðskrafinu höfum gengið á undan í þeim efnum, er það til lofs, en ekki lasis, og væri vel, að sem flestir fylgdu eftir. Mætti þá svo fara, að þessa þings yrði síðar getið að einhverju góðu. Þetta ætti maður í ráðherrasæti að skilja, og er leitt til að vita, ef afbrýðisemi glepur honum svo sýn, að hann geri þetta að árásarefni. Hitt er svo óheppni fyrir hann sjálfan, að hann skuli vera sérstaklega að minnast á biðilsbuxur, vegna þess, að hér á Alþingi hefir aldrei nokkur maður sézt í öðrum eins tötrum eins og þeim biðilsbuxna-görmum, sem þessi ráðherra gengur í. Á hnjánum hafa þær gatslitnað í leitinni að kommúnistum, en botninn er slitinn, máður og glansandi eftir mjög sitjandann í ráðherrastólnum. Ég mun taka hér til máls aftur eftir 20 mínútur og þá svara því helzta, er mér þykir vansvarað.

*Stefán Stefánsson: Herra forseti, góðir hlustendur! Það, sem mestu mun skipta um afkomu alla og framtíð hverrar þjóðar, er, að fjárhagur hennar sé góður og að atvinnuvegir hennar séu reknir á heilbrigðum grundvelli og með sæmilegum arði. Hversu er nú háttað um þessi efni með okkar þjóð? Ef við athugum nú fyrst fjárhaginn, þá verður ekki framhjá þeim beiska sannleika komizt, að hann er í mesta máta ískyggilegur. Skuldir þjóðarinnar við útlönd fara varandi með hverju ári, og á árunum 1933–1936 hafa þær vaxið um 30 mill. kr., eða úr 74,6 millj. upp í 104,3 millj. Beinar skuldir ríkisins hafa vaxið á sama tíma um ca. 4 millj., eða frá 18,4 millj. upp í 22,á millj. Yfirfærslu og gjaldeyrisvandræði vaxa með hverju ári. Engum, sem nokkuð þekkir til, getur blandazt hugur um það, að fjárhagsástæður þjóðarinnar eru mjög alvarlegar, og að ekki má út af bera, eigi ekki að keyra um þverbak. Svona er ástandið, þrátt fyrir auknar álögur með hverju ári, bæði beinar og óbeinar, og má óhætt telja, að svo nærri hafi nú verið gengið þegnum þjóðfélagsins um greiðslu tolla og skatta, að lengra verði eigi farið. Til sanninda um hinar miklu álögur vil ég leyfa mér að benda á ummæli hv. 9. landsk. (JBald) við umr. um tollafrv. stj. í Ed., er hann gat þess, að svo nærri þegnunum hafi þegar verið gengið um greiðslur beinna skatta að lengra yrði þar eigi komizt, og því yrði að grípa til tolla, þótt það væri neyðarúrræði. ennfremur sagði hæstv. fjmrh. í þingi þann 14. þ. m. að beinir skattar væru hvergi hærri en á Íslandi, a. m. k. eigi í nokkru nálægu landi. Á þessu má sjá, hversu langt hefir verið gengið á lagningu beinna skatta á Íslandi, að þessir tveir háttsettu menn þjóðarinnar. fjmrh. og 9. landsk., forseti sameinaðs þings og formaður Jafnaðarmannafélags Íslands, telja, að lengra verði eigi komizt um álagningu beinna skatta. á þessu stutta yfirliti verður það ljóst, að fjárhagsástandið er allt annað en glæsilegt. Þá vil ég með nokkrum orðum minna á hina tvo höfuðatvinnuvegi landsmanna, og er þar engu bjartara yfir en um fjárhaginn. Um sjávarútveginn er það alkunna, að hann hefir verið rekinn með tapi undanfarin ár. Í áliti því, er skipulagsnefnd atvinnumála hefir gefið út, segir svo: Afkoma útvegsins hefir verið mjög slæm síðustu sex ár, verri en annara atvinnuvega, þegar yfir öll árin er litið. Öll þessi ár hefir útgerðin í heild sinni verið rekin með tapi. Nú undanfarið hefir nefnd manna setið á rökstólum hér í bænum til að rannsaka ástand útvegsins nú á þessu ári. Og hefir hún komizt að þeirri niðurstöðu, að taprekstur útvegsins muni nema um þrjár millj. kr. á árinu, eða ca 50 þús. kr. á togara. en 10–l5 þús. kr. á mótorbát. Er gert ráð fyrir, að taprekstur muni hækka a. m. k. um helming á næsta ári, eða allt upp í 6–8 millj., miðað við sama afla og verðlag og verið hefir á þessu ári, en þá er gert ráð fyrir auknum kaupkröfum, svo sem gerð hefir verið krafa um af sjómönnum, og auknum skatta- og tollaálögum samkv. frumvörpum þeim, sem nú liggja fyrir Alþingi. Um útveginn verður eigi annað sagt í heild en að hann sé í rústum. Þótt naumast verði hið sama sagt um landbúnaðinn, er hann allt annað en glæsilegur. Torfbæir í landinu skipta ennþá þúsundum. Margir - og jafnvel flestir - þeirra eru að falli komnir. Bændur geta eigi byggt þá upp; og þótt þeir gætu fengið hagkvæm lán, treysta þeir sér ekki til að standa undir byggingarkostnaði. Búrekstur, sem eigi getur byggt hin nauðsynlegustu íveruhús á jörðunum og eigi heldur staðið undir vöxtum og afborgunum af hagkv. lánum til bygginga, hann er í rústum. Bændur hafa frá öndverðu og vilja enn eiga ábýlisjarðir sínar, enda er sú reynsla á okkar landbúnaði á undanförnum öldum, að það er sá búrekstur, sem hefir reynzt traustastur fyrir þjóðina. Þeir vilja hvorki vera landsetar einstakra manna eða hins opinbera. En hversvegna koma þá bændur í hópum til ríkisstjórnarinnar og vilja selja ríkinu jarðir sínar? Slíkt er aðeins gert vegna þess, að bændur sjá sér eigi fært að halda jörðum sínum sakir skulda. Þegar nú atorkusamir hændur verða að selja jarðirnar gagnstætt vilja sinum, þótt þeir skuldi út á þær nokkur þúsund, þá verður eigi litið öðruvísi á en svo, að atvinnuvegur sá, er þeir stunda, sé í rústum. Mesti fjöldi bænda eru nú þegar orðnir einyrkjar, og þeim fjölgar með ári hverju. Þessir bændur vinna svo að segja dag og nótt. Flestir eru bændur þessir einyrkjar sökum þess, að þeir hafa eigi efni á því að halda verkafólk. Þeir geta aðeins séð sér og sínum farborða með því að þræla myrkranna á milli. Sá atvinnuvegur. sem gerir slíkar kröfur til vinnuþrælkunnar, hann er í rústum. Því miður eru þessir gömlu atvinnuvegir vorir allt annað en glæsilegir, enda hefir þjóðin fengið á þeim hina megnustu ótrú. Menn flýja frá framleiðslunni og gerast launþegar og verkamenn. Enginn, sem fé hefir handa milli, þorir að hætta því í framleiðsluna. Reynslan hefir kennt mönnum, að það fé, sem í hana er lagt, gefur engan arð að jafnaði. Þetta þarf og verður að breytast. Það er fyrsta og stærsta skylda hvers stjórnmálaflokks í landinu að vinna að því að reisa við atvinnuvegi landsins, vekja aftur hjá þjóðinni trú á framleiðsluna og möguleika hennar. Aðeins þannig verður þjóðinni bjargað úr þeim fjárhagsvandræðum, sem öllum kemur saman um, að hún sé stödd í. Og þeir einir pólítískir flokkar, sem að þessu vilja vinna af heilum hug og fullum drengskap, eiga á þessum tímum nokkurn tilverurétt. Því verður ekki neitað, að þeir flokkar, sem nú fara með stjórn og hafa farið undanfarin ár, virðast eigi hafa skilið sem skyldi hlutverk og þýðingu framleiðslunnar í landinu og það, að afkoma þjóðarinnar er órjúfanlega tengd afkomu framleiðslunnar. Kröfur neytenda og launamanna hafa mátt sín meir en kröfur og þarfir framleiðendanna. En nú upp á síðkastið virðist nokkur breyting á þessu að verða með Framsfl. Markmið Bændafl. hefir verið allt frá stofnun hans að efla framleiðsluna til lands og sjávar. Flokknum hefir verið ljós sú þjóðarhætta, sem fram undan hefir verið og fram undan er ef atvinnuvegir landsmanna eru áframhaldandi reknir með tapi, og að taka verði fyrir þennan taprekstur, sem nú vofir fyrir dyrum. Það er eins og fjöldinn átti sig ekki á því, hversu öll framleiðsla er mikilvæg fyrir þjóðarheildina. Mörgum hættir við að skoða hana svo, að hún snerti aðeins framleiðendur; hún snertir ekki þá, sem að framleiðslunni vinna, og því síður aðra út í frá. En við nánari athugun má öllum vera ljóst og þarf að vera ljóst, að öll fjárhagsleg velsæld einstaklingsins og þjóðarheildarinnar byggist á því, að framleiðslan sé rekin með sæmilegum arði. Sú framleiðsla, sem ekki ber sig um lengri tíma, hlýtur að falla í rústir, svo sem telja verður um okkar höfuðatvinnuvegi að meira eða minna leyti. Bændafl. hefir frá byrjun gert þá kröfu fyrir bænda hönd, að þeir fengju greitt framleiðslu- eða tilkostnaðarverð, og yrði því verðlag á þeim vörum, sem seldar yrðu frá bændum á innlendum markaði, við þetta miðað. Kom þetta fram í till. þeirri, er Jón í Stóradal flutti á þingi 1933 um skipulagning afurðasölumála, og einnig í brtt. þeim, sem núv. þm. Dal. (ÞBr) og fyrrv. þm. Rang., Pétur Magnússon, báru fram við mjólkurlögin 1934, þar sem svo er tilskilið, að við verðlagningu mjólkur og mjólkurafurða skuli sérstakt tillit tekið til kostnaðarverðs á hverjum tíma. Og ennfremur, að það, sem vinnst á hinu breytta mjólkursölufyrirkomulagi frá því, sem verið hefir, gangi óskipt til bænda, þar til þeir a. m. k. hafa fengið borið upp kostnaðarverð. Það er vert að geta þess, að Framsfl. felldi þessar brtt. ásamt sósíalistum. Þeir munu í þessu hafa viljað fylgja ummælum hv. 9. landsk., er hann lét falla við útvarpsumræður um mjólkurmálið, að það græddust tveir aurar á hinu breytta mjólkursölufyrirkomulagi frá því, sem áður hafði verið, og skyldi deilast milli framleiðenda og neytenda, einn eyrir til hvors, og það án tillits til þess, hvort bændur fengju greitt tilkostnaðarverð eða eigi. Þessar kröfur um tilkostnaðarverð hafa allt til þessa fengið misjafna dóma hjá stjórnmálaflokkunum. Það hefir verið reynt að gera þær hlægilegar á þeim grundvelli, að eigi væri hægt að finna þetta verð, og það jafnvel dregið í efa, að það hefði verið tilgangurinn með afurðasölulögunum að ná tilkostnaðarverði. En ef svo hefir eigi verið, hver var þá tilgangurinn? Allir muna hróp þau, er gerð voru að þremur bændum, er kosnir voru á búnaðarþingi 1935, þeim Jóni Hannessyni, bónda í Deildartungu, Jóni Sigurðssyni, bónda á Reynistað, og Sveini Jónssyni, bónda á Egilsstöðum, er þeim var falið að reikna út tilkostnaðarverð á kindakjöti. Eins og kunnugt er, komst nefndin að þeirri niðurstöðu, að framleiðsluverð á kindakjöti mundi nema kr. 1,27 pr. kíló. Ég vil leyfa mér í þessu sambandi að benda á það, að norskir bændur telja sig þurfa að fá kr. 1,40–1,50 pr. kíló af kjöti. Og má þó geta þess, að kaupgjald í Noregi er helmingi til tveim þriðju lægra en á Íslandi. T. d. er vorkaup karlmanna kr. 2,68 á dag, en kr. 3,05 sumarkaupið, og má á þessu sjá, hversu sanngjörn krafa nefndarmanna um kr. 1,27 pr. kíló hlýtur að vera, miðað við verðlag í Noregi. Á það skal minnzt, að Búnaðarfélag Íslands hefir þrívegis gert kröfu um það, að bændur fengju tilkostnaðarverð, bæði árið 1935 og 1937. Ályktun þingsins 1935 var eitthvað á þá leið, að það teldi það rétta stefnu, sem fram kom í hinum nýju afurðasölulögum. En það gerði þá kröfu, að þegar ríkið tæki sölu afurða landbúnaðarins í sínar hendur, þá verði það um leið að tryggja bændum fullt framleiðslukostnaðarverð fyrir afurðirnar. Ályktun búnaðarþings frá 1937 var gerð út af till. frá Búnaðarsambandi Suður-Þingeyinga um að hækka verð á dilkakjöti með hliðsjón af framleiðslukostnaði. Og ályktaði búnaðarþing í tilefni af því að skora á kjötverðlagsnefnd að miða verð á kjöti á innlendum markaði við það, að bændur fái fullt framleiðsluverð, eftir því sem unnt væri. Í sambandi við þetta framleiðsluverð vil ég drepa ú stjórn afurðasölumálanna. Bændafl. hefir frá öndverðu gert þá kröfu, að framleiðendur fengju þar öll ráð. Búnaðarþing 1935 gerði einnig þá kröfu. Samband ísl. samvinnufélaga gerði einnig þá kröfu, þegar afurðasölulögin voru sett. En allar till. framleiðenda og forráðamanna framleiðenda um þessi efni hafa verið virtar að vettugi af hæstv. landsstj. og kröfur neytenda og verkamanna verið settar ofar kröfum bænda um þessi efni. Verkamenn vilja hafa óskertan rétt til að ákveða sinn vinnutaxta. Vinnan er þeirra vara. Þeir munu ekki vilja veita okkur bændum eða öðrum framleiðendum þar um nokkra hlutdeild. Búnaðarafurðir eru vörur okkar bænda. Við viljum einnig fá að ráða verðlagi á þeim, án nokkurrar íhlutunar neytenda eða verkamanna. Og að því her okkur að vinna, að við fáum þessi yfirráð, sem við eigum kröfu til. Ég gat þess áður, að stjórnarflokkunum, og sér í lagi Framsfl., væri að skiljast krafan um tilkostnaðarverð, og má benda á, að það er þegar komið inn í löggjöfina, t. d. í lögum um grænmetisverzlun. Og það er vissulega eigi orðin jafnerfið gáta að finna tilkostnaðarverð nú og áður var, að áliti ýmissa ráðamanna Framsfl. Eftir greinum, sem birzt hafa í dagblöðum Framsfl. nú undanfarið, mætti líta svo á, að flokkurinn, eða a. m. k. nokkur hluti hans, hefði séð sig um hönd og væri nú á góðum vegi með að taka upp hina gömlu banda- og samvinnupólitík flokksins, þá stefnu, sem Bændafl. fylgir og hefir fylgt. Blöðin tala nú um, að öll framleiðsla þurfi að bera sig. Allt verður að bera sig; og er þetta í sjálfu sér rétt. En þjóðin hefir eigi átt slíku að venjast úr herbúðum stjórnarinnar undanfarið. Í kosningabaráttunni s. l. vor talaði frambjóðandi jafnaðarmanna norður í Eyjafirði um hin verri og hin betri öfl Framsfl. Að foringjar flokksins hér í Reykjavík gera einnig svo, má sjá undanfarið í Alþýðublaðinu. Frambjóðandinn gat þess, að hin verri öfl væru undir stjórn Jóns Árnasonar framkvæmdarstjóra. Ég vildi mega vænta þess, að „hin verri öfl“, sem jafnaðarmenn svo kalla, innan Framsfl. undir forustu Jóns Árnasonar og S. Í. S. ættu eftir að verða yfirsterkari í flokknum, ættu eftir að vinna að viðreisn framleiðslunnar. En slíkt verður eigi gert í samstarfi við þjóðnýtingarflokka. Menn, sem fyrst og síðast gera síauknar kröfur til örbjarga atvinnuvega um hækkað kaup, styttan vinnutíma og allskonar fríðindi, vitandi um taprekstur þeirra og illa afkomu, þeir eru síztir allra líklegir til að bjarga framleiðslunni og þar með þjóðinni. Enda er vitað um suma þeirra, að þeir óska öllu atvinnulífi í kalda kol, þar sem þeir telja það greiðustu leiðina að hinu langþráða takmarki, sæluríki kommúnismans. Frumvörp þau, er Bændafl. hefir borið fram á undanförnum þingum, miða flest að því á einn eða annan hátt að bæta afkomumöguleika atvinnuveganna, og þá einkum landbúnaðarins. Má þar benda á frv. um jarðræktarlög eða framhaldsnám bændaskólanna, tilraunastarfsemi í þágu landbúnaðarins, fóðurmjölsbirgðir o. fl. Ennfremur vil ég benda á eitt frv., sem flokkurinn hefir borið fram á undanförnum þingum, en það er frv. um rétta gengisskráningu. Það mál er nú komið í höfn hjá milliþingan. í bankamálum. Afstaða hinna stóru stjórnmálaflokka hefir verið nokkuð reikul í því máli. En svo mun nú komið, að ýmsir áhrifamenn innan þeirra flokka telja nú frv. Bændafl. um rétta gengisskráningu, eða frv., sem gengur í sömu átt, einna líklegasta og jafnvel einustu björgun út úr hinni fjárhagslegu þrengingu, til þess að reisu við atvinnulífið í landinu. Bændafl. var stofnaður fyrir fjórum árum af Tryggva Þórhallssyni. Var hann stofnaður vegna ágreinings, sem upp kom innan Framsfl. Flokknum er borið á brýn af andstæðingum hans, að hann hafi svikið málefni bænda. Hvar er þá svikin að finna? Tryggvi Þórhallsson er kunnur sem hinn einlægasti og tryggasti vinur og málsvari bænda á Íslandi. Stefna flokksins var af honum mörkuð, og henni hefir verið fylgt fram á þennan dag. Dettur nokkrum í hug, að Tryggvi Þórhallsson hefði svíkið sín helgustu mál, mál bændanna á Íslandi og íslenzkra sveita með stofnun flokksins? Þar sem flokkurinn hefir verið í stjórnarandstöðu frá byrjun, og hann jafnframt hefir verið fámennur, hefir hann fengið litlu áorkað, en eigi að síður hefir hann unnið það hlutverk að forða Framsfl. frá því að falla í þjóðnýtingarfaðm sósialista. Og það hlutverk eitt er svo stórt, að íslenzkir bændur og hin íslenzka þjóð má vera flokknum þakklát fyrir. Ég vil í þessu sambandi leyfa mér að benda á, að hv. 3. þm. Reykv. (HV) sagði í útvarpsræðu frá síðasta þingi, að af hræðslu við Bændafl. hefði Framsókn eigi þorað að ganga inn á þjóðnýtingar-„plön“ sósialista. Þetta voru nú ummæli þessa sterkasta og áhrifamesta manns innan jafnaðarmannaflokksins. Það var trú mín, þá er Bændafl. var stofnaður og ég skipaði mér undir merki hans, að sá flokkur mundi þess megnugur að safna bændum í einn allsherjar flokk. Framsfl. og Sjálfstfl. hafa eigi megnað svo að gera. Eins og nú er komið högum þjóðanna um hina harðvítugu stéttabaráttu - og þar erum við eða verðum engin undantekning -, þá er það hverri stétt lífsnauðsyn, og eigi síður bændastéttinni en öðrum stéttum, að sameinast til baráttu fyrir sínum hagsmunamálum. Þetta er öllum stéttum að verða ljóst, nema ef vera kynni bændastétt Íslands. Virðist svo sem hún hafi öðrum stéttum minni skilning á mætti og áhrifum samtakanna. En svo má það eigi vera. Íslenzkir bændur verða að skilja það. að sameining og samtök þeirra er fyrir öllu, eigi þeir ekki að verða undir í lífsbaráttunni, verða undirlægjur annara stétta. Ég treysti því, að sú eining muni um síðir takast undir merki og stefnu Bændafl., þar sem ég hefi talið og tel hann fremur öðrum flokk bænda og landbúnaðarins. En nafnið skiptir í raun og veru minnstu, ef stefnunni er fylgt. Sú stefna, sem nú er vissulega upp hjá ýmsum áhrifamönnum Framsfl. og hjá ráðamönnum S. Í. S., mætti vel verða til þess, að skemmra verði nú til samtaka og einingar íslenzkrar bændastéttar en margan grunar. Ég vil enda þessi orð mín með þeirri ósk. að allir íslenzkir bændur bæru gæfu til þess fyrr en síðar að standa saman til baráttu fyrir sínum hagsmunamálum, án tillits til þess, hvaða pólitískum flokki þeir nú fylgja; og að hvaða nafn, sem sá flokkur ber, sem minnstu skiptir, þá verði hann helgaður byggðum landsins og íslenzkum landbúnaði. Íslenzkir bændur verða að bera sín mál fram til sigurs með félagssamtökum sínum. Geri þeir það eigi sjálfir, verður það ekki gert af öðrum. Íslenzka þjóðin hefir allt til þessa fyrst og fremst verið bændaþjóð. Vinnum að því, allir íslenzkir bændur, að svo megi verða í framtíðinni. Það verður vissulega íslenzku þjóðinni fyrir beztu.

* Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson) : Hv. síðasti ræðumaður lýsti mjög greinilega hlutverki Bændafl., sem mér skildist hann telja, að væri nú með öllu lokið. Gengismálið, sem hefir verið hans aðalmál, er nú komið í örugga höfn og liggur þar, skildist mér á honum, bundið öruggum tengslum. Hitt aðalhlutverkið, sem var að gæta bróður síns - framsóknarmanna fyrir jafnaðarmönnum - hefir einnig tekizt prýðilega. Og þar með skilst mér sem raunverulegu hlutverki flokksins sé lokið, svo að hann geti skoðað sig sem slíkan úr sögunni og gengið inn í Framsfl., eins og líka raun hefir borið vitni um á þessu þingi. - Ég kemst ekki hjá því að minnast örfáum orðum á ræðu hæstv. forsrh. bæði í dag og í gær. - Ummæli hans í gær gefa mér tilefni til þess að segja það, að því miður er það ekki svo, að nokkrar líkur og því síður vissa sé fyrir því, að sú niðurstaða hefði fengizt að því er snertir kaup og kjör verkafólks í verksmiðjunum á Akureyri, er raun varð á, ef ekki hefði til verkfalls komið. Ég harma það að vísu að þurfa að segja þetta, en það er þó satt. Ég hirði ekki að fara nákvæmlega út í þær kjarabætur, sem fengust, en vinnutíminn var lækkaður úr 9 stundum niður í 8, og 12–17% kauphækkun og nokkur uppbót fékkst þar að auki. Og það er víst, að ekki stóð þetta til boða, þegar verkfallið var hafið, og hafði þó lengi verið sótt á. Ég segi þetta af því að ég harma það, að til slíkra átaka þurfi að koma milli félagsskapa, sem eru jafnskyldir eins og samvinnufélögin og verkalýðsfélögin, og vona ég, að slíkt þurfi ekki að endurtaka sig í framtíðinni. Út af ræðu hæstv. forsrh. í dag, þar sem hann sló því föstu, að hlutverk Framsfl. sé það að koma á því skipulagi yfirleitt, og þó sérstaklega núna, að hlutaskipti verði viðhöfð í útgerðinni, þannig að sjómenn og útgerðarmenn fái sannvirði fyrir sína vinnu, þá vil ég biðja hann að taka það til athugunar, hvort tímarnir nú séu heppilegir til þess að taka upp þessa aðferð, þegar það er margyfirlýst, að útgerðin sé rekin með tapi, og skýrslur hafa legið fyrir hjá sjálfum forsrh., sem sýna, ef þær eru réttar, að í raun og veru er ekkert eftir til þess að borga sjómönnunum, þegar búið er að greiða allar þarfir útgerðarinnar. Væri það því heppilegt að borga sannvirði vinnunnar á þessum tímum? Og hvert yrði það sannvirði og hverjir ættu að finna það út? - Ég get ekki stillt mig um að skjóta þessu fram til athugunar, þó að ég sé hæstv. forsrh. að ýmsu leyti sammála hvað þetta snertir. Því er ekki að leyna, að Frmsfl. og alþýðufl. hafa mjög mismunandi skoðanir í ýmsum greinum þjóðfélagsmálanna, en að minni hyggju er það svo, að þeir ættu að geta unnið saman að þeim málum, er snerta hagsmuni sjómanna, verkamanna, bænda og iðnaðarmanna, og á því hefir í meginatriðunum stjórnarsamvinnan byggzt til þessa. Og það er von mín, að það lánist á þessum grundvelli að halda áfram samvinnunni, því að ennþá eru svo mörg mál óleyst, eins og hæstv. forsrh. benti á, að þar er nægilegt verkefni fyrir hendi, en þá þurfa flokkarnir að hafa gagnkvæman skilning á aðstöðu og nauðsyn hvors annars. Hv. 5. landsk. hafði þau ummæli um Þýzkalandssamninginn, að hann væri þannig úr garði gerður, að ekki mætti taka þýzka togara, sem væru við ólöglegar veiðar í landhelgi. Reyndar sagði hann við mig í viðtali á eftir, að hann hefði ekki meint þetta nákvæmlega svona, heldur á þann veg, að ekki mætti taka þýzka togara, sem væru með ólögleg veiðarfæri innan landhelginnar. Þetta er ekki heldur rétt. Ég get ekki skýrt nákvæmlega frá efni þessa samnings. því að hann er leynilegur. Það er samkomulag um að birta hann ekki, og það veit þessi hv. þm. og skákar ósanngjarnlega í því skjóli. En ég vil aðeins segja það, að engin frekari fríðindi eru í þessum samningi til handa þýzkum veiðiskipum heldur en hefir verið um mörg undanfarin ár til handa brezkum veiðiskipum, og það er ekki rétt, sem hv. þm. sagði um þetta atriði. Sami hv. þm. var að tala um það, að heppilegra væri að byggja ný mótorskip heldur en togara, og flytur hann till. um það, að ríkissjóður ábyrgist allt að 700 þús. kr. til kaupa á slíkum skipum á árinu 1938. Ég tel afaræskilegt, að hægt sé að auka veiðiskipaflotann, en tel ekki miklar líkur til þess, þó að till. verði kannske samþ., að hægt sé að framkvæma það í bili af ýmsum ástæðum. Ég vil þá víkja að hv. þm. G.-K. Hann var óvenjulega úfinn í skapi, sá prúði maður, og næstum því óvenjulega stórorður, þó að það sé ekki neitt nýtt. Enda skildi ég ástæðuna, því að hann má hvorki heyra né sjá mann, sem heitir Finnur Jónsson. svo að hann ekki tryllist með öllu og tapi sönsum. Hann byrjaði ræðu sína með einhverjum mesta illindavaðli, sem nokkru sinni hefir heyrzt hér á Alþ., talaði um mútur og ósæmilegt framferði og notaði yfirleitt þau verstu orð, sem hann gat upp hugsað, gersamlega frá sér numinn. Og hvert var svo tilefnið? Það er það, að Finnur hefir verið formaður sjútvn. og formaður síldarbræðslustjórnarinnar s. l. 2 ár. - Hann sagði t. d. um það, hversu hrópleg stjórn Finns Jónssonar hefði verið, að hann hefði selt lýsið fyrir £ 21 sama daginn sem annað firma, Alliance, seldi fyrir £ 22. Og þetta er rétt, og það eina rétta í ræðu hv. þm., en hann veit það mæta vel, að það var ekki hægt að selja nema það litla „partí“, sem Alliance seldi, fyrir £ 22, og annaðhvort var að selja þá fyrir £ 21 eða hver veit fyrir hvað lágt verð einhverntíma síðar. Og hvers vegna seldi ekki Kveldúlfur fyrir £ 22, úr því að það var glópskapur af Finni Jónssyni að fá ekki það verð, og hvers vegna seldi hann ekki fyrir £ 21? Hann sagði, að síldarverksmiðjur ríkisins hefðu selt fyrir £ 18 samtímis því, sem Kveldúlfur hefði getað selt fyrir £ 19. En hvers vegna gerði hann það ekki? Ég hirði svo ekki að hafa um þetta fleiri orð. En viðvíkjandi störfum síldarútvegsnefndar má benda á það, að samtímis því sem Norðmenn stórtapa á síldveiðunum og verða að eyðileggja mikið af sinni síld, er útlit fyrir, að okkur lánist að selja við sæmilegu verði alla okkar framleiðslu, og sumt af henni fyrir mjög hátt verð. Hv. þm. G.-K. taldi, að það væri býsna hart að fara þá leið í skattamálum að sækja féð beint ofan í vasa skattborgaranna. Ég verð nú að segja það, að mér er með öllu óskiljanlegt, hvaða aðra leið ríkisstj. á að fara til þess að fá fé heldur en þá að taka það úr buddu skattborgaranna, nema þá með því að taka lán eða fara inn á stórfeldan ríkisrekstur. sem verði til hagnaðar fyrir ríkissjóð, eins og gert er nú að nokkru leyti hér, með t. d. einkasölu á tóbaki og áfengi, sem að vísu er ekki ánægjuleg verzlun. En ég kann engin tök til þess að taka tolla og skatta af fólkinu á annan hátt en þann að taka það úr buddu þess. Um setu mína í ráðuneytinu sagði hv. þm. G.-K., að það væri Alþfl. og mér til hinnar mestu háðungar að sitja áfram í ráðherrastóli. Hann verður nú að sætta sig við það, að ég fer ekki að hans orðum um það, hvort ég sit lengur eða skemur í ráðherrastóli. Ég skýrði frá því í gær, að vegna ágreinings, sem varð milli stjórnarflokkanna, og vegna þeirrar yfirlýsingar, sem ég gaf á síðasta þingi. var efnt til kosninganna nú í sumar, og þær felldu þann stóra dóm yfir „breiðfylkingunni“, að þjóðin vildi ekki með nokkru móti, að hún kæmist til valda. Átti ég þá að óska þess, að „breiðfylkingunni“, t. d. hv. þm. G.-R. og hans flokksmönnum, yrði falið. að mynda stjórn, þegar vilji kjósendanna var greinilega sá, að haldið yrði áfram því samstarfi, sem verið hafði milli Framsfl. og Alþfl? Að gera slíkt hefði verið svik við kjósendur. Um það samkomulag, sem varð milli stjórnarflokkanna, sé ég ekki ástæðu til að vera fjölorður, en vil aðeins benda á það, að aldrei nokkurntíma fyrr hefir verið hér á Alþ. varið jafnmiklu fé til eflingar og stuðnings sjávarútveginum eins og einmitt nú á þessu þingi. Samanlagt nema framlög til sjávarútvegsins og léttir á sköttum um 1100 þús. kr. samkv. lögum og samþykktum, sem gerðar hafa verið á þessu þingi. Og ég verð að segja það, að kröfur sjálfstæðismanna í þessum efnum hafa allar verið smærri en þetta. En hitt er skiljanlegt, að okkur hv. þm. G.-K. greinir mjög á um það, á hvern hátt heppilegast sé að verja þessu fé. Hv. þm. G.-K. vildi hlaupa frá þeim orðum sínum, sem hann viðhafði um togaraflotann 1934, þegar hann komst svo að orði, að togararnir væru „ryðkláfar og fúaduggur“. Nú vildi hann segja, að ummæli sín hefðu verið á þá leið, að ef Haraldur Guðmundsson fengi að ráða, mundi svo fara, að þessir ryðkláfar yrðu fúaduggur og mannhættulegar fleytur. En þetta lætur undarlega í eyrum, þegar þess er minnzt, að hann svo hatramlega berst á móti því nú á Alþ. að endurnýja lítinn part togaraflotans. Og það er hart, að sá maður, sem svo átakanlega hefir lýst ástandi fiskiflotans, skuli leyfa sér að spyrna gegn því, að reynt sé að endurnýja litinn part af flotanum. Annars vil ég í sambandi við þær lýsingar, sem þessi hv. þm. og raunar fleiri hafa látið sér tíðrætt um ástandið hér á landi nú, segja það, að þar er mjög hallað til verri vegar. Ég verð að segja það, að ástandið hjá okkur nú er engu verra en það hefir verið undanfarin 3 haust, og að sumu leyti er það betra. Ég veit ekki betur en að landbúnaðinum hafi vegnað vel síðastl. ár, að undanskildu því afhroði, sem hann hefir hlotið af pestinni. Ég veit ekki betur en að síldveiðarnar hafa gengið vel í sumar, svo að það hefir bætt upp þann halla. sem af þorskveiðunum varð. Ég veit ekki betur en að húsbyggingar, iðnaður og jarðræktarframkvæmdir séu með mestum blóma, sem þær hafa verið í þessu landi. Það hefir verið meira unnið að hafnargerðum og lendingarbótum, meira unnið að vegagerð en nokkurntíma áður. Þetta sýnir, að fólk hefir trú á því, að það sé til einhvers að vinna að bæta aðstöðuna og skilyrði fólksins hér á landi. Ég veit að vísu, að það hefir verið þurrkleysissumar á nokkrum hluta landsins. En ég veit líka, að það hefir lánazt að afstýra, að af þessu hlytist verulegt tjón, með fóðurbætiskaupum. Ég verð þess vegna að mótmæla því, að útlitið fyrir atvinnuvegina sé sérlega vont, að einu undanskildu, og það er ekki því að neita, að það hefir verið meginþátturinn í okkar atvinnulíi, en það eru saltfiskveiðarnar og saltfiskverkun. Þar er útlitið slæmt. En þó er það ekki verra en það, að ef miðað er við 2 síðustu ár síðan markaðslokunin varð fyrir alvöru, þá er óhætt á næsta ári að veiða 50 þús. tonn af fiski til söltunar. Og ég verð að segja það, að ef við hefðum í ár fiskað 50 þús. tonn af saltfiski í stað 29 þús. tonn, þá hefði hér orðið veltiár, jafnvel þó að verðið væri ekki hærra en raun varð á. Ég álít, að það sé óþarft að mála framtíðina eins svart eins og gert er. Ég vil líka minna á, að þrátt fyrir erfiðleika í sambandi við markaðslokanirnar, þá hefir samt lánazt að fá fullan greiðslujöfnuð 2 síðustu ár. Ég verð að segja það, að það má ekki um of telja kjark úr fólki, eins og ég tel þó heimskulegt að draga úr erfiðleikunum. Það getur auðvitað enginn sagt um framtíðina, en það eru líkur til þess, að ekki verði 3. árið jafnvoðalegur aflabrestur og 2 síðustu ár. Ég kemst ekki hjá því að minnast á endurtekin ósannindi hv. þm. G.-K. um það, að ég hafi neitað h. f. Kveldúlfi um byggingarleyfi fyrir verksmiðju á Hjalteyri. Því hefir aldrei verið neitað. Leyfið var þvert á móti veitt, og það var ekki notað innan þess tíma, sem það var veitt til, og þess vegna var það tvisvar framlengt. Þegar það svo rann út í síðasta skiptið, var komið fram frv. í þinginu um að gera h. f. Kveldúlf upp. Einnig stóð á því, að lán til byggingarinnar fekkst ekki nema með því, að Landsbankinn veitti viðbótarlán. Meðan þessu fór fram var þýðingarlaust að endurnýja leyfið. Og ég vildi ekki leggja hönd að því, að Landsbankinn veitti nýtt milljónalán til Kveldúlfs í viðbót við það, sem fyrir var. Það var þess vegna ekki ég, heldur Landsbankinn og Alþ., sem stóð á um byggingu verksmiðjunnar á Hjalteyri. En nú hefi ég veitt Kveldúlfi byggingarleyfi til að bæta við verksmiðjuna fyrir 2400 málum. Hv. þm. G.-K. sagði í lok ræðu sinnar, að það væri Sjálfstfl., sem alla tíð hefði haft forustuna í sjávarútvegsmálunum allt fram á þennan dag. Þetta mun vera rétt. En ég er ekki viss um, að það sé mikið um að hælast. Hv. þm. hefir sjálfur lýst ástandinu, ekki einasta nú, heldur líka á árunum 1934–1935. Og þær lýsingar eru hroðalegar á frammistöðunni í sjávarútvegsmálunum undanfarin ár. Það hefir verið svo mikil einhæfni í þessum atvinnuvegi, að slíks eru ekki dæmi meðal síðaðra þjóða. Eina markaðsvaran, sem þessi atvinnuvegur hefir haft upp á að bjóða, hefir verið saltfiskurinn. Það er þess vegna, að það var svo mikið áfall fyrir útveginn, þegar saltfiskmarkaðirnir lokuðust. Um gengislækkunina sagði hv. þm., að hann hefði tekið sína afstöðu hér á Alþ. Og hann sagðist hafa flutt tvisvar frv. um það, að útgerðarmenn fengju yfirráð yfir sínum gjaldeyri. Ég er sammála honum um það, að það er nauðsynlegt, að gjaldeyrir sé jafnan til reiðu fyrir útvegsmenn til innkaupa á útgerðarvörum. En hv. þm. bætti við þessi ummæli sín, að hann teldi eðlilegt, að útgerðarmenn krefðust að fá sinn gjaldeyri allan til eigin ráðstöfunar. Hann kvaðst, þegar hann bar þessi frv. fram, hafa gert það sem þm., en hinsvegar sagði hann, að það væri ekki nema eðlilegt, að hann sem útgerðarmaður vildi fá allan gjaldeyri útgerðarinnar henni til handa, enda var það hljóðið í honum, þegar ég sat ásamt honum fund með útgerðarmönnum. Það er sami tvískinnungurinn í honum í þessu eins og fyrir kosningarnar. Hann slær úr og í og þorir í hvoruga löppina að stíga. Það er ef til vill mannlegt hjá hv. þm., en karlmannlegt er það ekki. Hv. þm. sagði, að það væri sízt undrunarefni, þó að þeir tækju með sér hljóðskraf, hv. þm. S.-Þ. og hann, nú á þessum vandræðatímum, þegar pestin væri að drepa landbúnaðinn, útvegurinn væri að sligast og þrengingarnar þjökuðu alla þjóðina, þá væri sízt ástæða til þess að þykja það miður, þó að menn hugsuðu ekki um hefndir eða væru að troða illsakir, þá færi vel á, að menn létu gamlar væringar niður falla. Ég verð að segja, að þetta er fallega mælt, og eiginlega öllu blíðlegar en ég hefði búizt við af þessum hv. þm. En ég vildi mega spyrja hann í þessu sambandi: Er það svo, að hann og form. Framsfl. séu að verða sammála um það, hvernig eigi að mæta þrengingunum? Hefir ágreiningurinn milli þeirra ekki verið um það, hverjar ráðstafanir skyldi gera af hálfu stjórnarvaldanna til að mæta erfiðleikum þjóðarinnar? Er það ekki þetta, sem hefir skipt þeim í 2 flokka, hv. þm. G.-K. og hv. þm. S.-Þ.? Eru þeir nú allt í einu orðnir sammála um það, hvernig eigi að mæta þessum erfiðleikum? Það væri fróðlegt að vita, og eiginlega á þjóðin heimtingu á að fá að vita, hver þessi sameiginlega lausn er. Ég hygg, að það sé ekki ofmælt, að hv. þm. sé hér á þessu þingi og við þessar umr. á biðilsbuxunum. Og ég verð að segja, að síðustu orð hv. þm. bentu til þess, að það væru engir garmar, heldur hefði hann nú puntað sig í sínar beztu buxur. Ég vil endurtaka þessa fyrirspurn: Er það svo, að á þessum tíma séu þeir hv. þm. G.-K. og hv. þm. Sþ-Þ. búnir að finna einhver sameiginleg ráð til að afstýra erfiðleikum þjóðarinnar? Og hver eru þessi ráð, sem þeir eru sammála um?

*Fjmrh. (Eysteinn Jónsson): Þeir fulltrúar Bændafl., sem hér hafa talað, virðast vera í vandræðum með ræðuefni, og er í raun og veru ekki ástæða til að svara þeim. Hv. þm. Dal. minntist á það hér í gær, hvað gífurleg hækkun það væri á tollunum, sem núv. stjórnarflokkar væru að koma í kring. Hv. þm. tók 2 dæmi. Annað var um það, að nú ætti að tolla rúgmjöl og nú ætti að tolla saumnálina í höndum húsmóðurinnar. Ég get upplýst þennan hv. þm. um það, að sá tollur, sem nú er fyrirhugaður, er ekki meiri en það, að hann mundi nema á hverja rúgmjölstunnu eitthvað um 26 aur., miðað við verðið 1936. Ég hygg nú, að enginn blikni eða bláni við það. Viðvíkjandi saumnálinni ætla ég að segja honum það, að ég hefi ekki haft tíma til að reikna út tollinn á henni, en ég vil leyfa mér að gera fyrirspurn um það til hv. þm. hvað hann muni vera mikill. Til þess að gera hv. þm. hægra fyrir, þá skal ég gefa honum það eftir, að hann segi mér aðeins hvað tollurinn er af stoppunál, því það mun auðveldara að reikna það. Ég vænti þá, að þessi hv. þm. þurfi ekki að vera í vandræðum með ræðuefni næst. Það hefir dregizt hér inn í umr. Akureyrardeilan. Hæstv. atvmrh. sagði hér út af orðum hæstv. forsrh., að þau kjör, sem fengust, mundu ekki hafa fengizt fyrirfram. Um þetta veit hæstv. atvmrh. ekkert, því að það reyndi ekkert á það. Út af því, sem hér hefir verið rætt um síldarverksmiðjufrv., sem liggur fyrir þinginu, þá hefir hv. þm. Barð. beðið mig að leiðrétta það hjá hv. þm. Ísaf., sem hann sagði, að hv. þm. Barð. hefði sagt, að það hefði átt að greiða 7 kr. fyrir málið í sumar. Hann sagði þetta aldrei. Út af því, sem hv. þm. Ísf. sagði um það, að eitthvert bandalag væri milli Sjálfstfl. og Framsfl. um ákvæðin viðvíkjandi greiðslu síldarinnar til sjómanna, þá vil ég svara því, að Framsfl. hefir lagt til, að ekki yrði greidd nema 85% af áætluðu verði síldarinnar við afhendingu, en afgangurinn yrði greiddur, þegar séð yrði, hvers virði síldin væri. Á móti þessu hafa allir hinir flokkarnir gengið, Sjálfstfl., Alþfl. og Kommfl. Ef þannig um einhverja samfylkingu er að ræða í þessu máli, þá er hún á milli þessara flokka. Hv. þm. Ísaf. sagði, að útgerðarmenn ættu heimtingu á réttu verði. Það er rétt, þeir eiga heimtingu á réttu verði, en hvorki meira eða minna. Eina leiðin til þess að fá þetta verð er að borga það, sem síldin gefur af sér. Hver hefir orðið var við það, að bændurnir hafi komið til kaupfélaganna og sagt við þau, að ef þau gætu ekki tryggt þeim ákveðið verð þá hættu þeir bara atvinnurekstrinum. Þetta hefir aldrei komið fyrir. Og hver getur fyrirfram ímyndað sér, að útgerðarmenn séu svo mikið öðruvísi menn, að þeir myndu taka upp á slíku. Alþýðuflokksmenn hafa látið sér tíðrætt um það, að formaður Framsfl. og formaður Sjálfstfl. sætu á hljóðskrafi. Það eru haldnar langar ræður um þetta, eins og það séu einhver sérstök tíðindi, þó að hv. þm. tali saman. Ég veit ekki til, að það séu neinir af hv. þm., sem eru þannig í hver annars garð, að þeir ekki geti talað saman. Ég held meir að segja, að hv. þm. Ísaf. og hv. þm. G.-K. geti talað saman, þó að það kunni að þykja ólíklegt. Þessar dylgjur um það, að eitthvað sérstakt sé hér á ferðinni, eiga ekki við neitt að styðjast. Hv. þm. G.-K. sagðist geta leitt hjá sér að svara hæstv. forsrh. Ég hygg, að það hafi verið vegna þess, að hann skorti rök til að hnekkja þeim glögga samanburði, sem forsrh. gerði á málflutningi þessa hv. þm., eftir því við hverja hann talaði, og þeirri lýsingu, sem ráðh. gaf á skrumauglýsingum Sjálfstfl. Hv. þm. G.-K. sagði, að það væri rangt að halda því fram, að skattarnir hefðu hækkað um 7 millj., þó að þeir sýndust hafa hækkað verulega, en það taldi hann stafa af því, að fólkið gæti ekki borgað. Heldur hv. þm., að það sé verra fyrir fólk að borga 12 millj. kr. í skatt nú en fyrir 2 árum, af því að ekki er leyft að flytja inn óþarfa? Hv. þm. talaði með sínum venjulega hroka um hinar gífurlegu nýju tolla- og skattaálögur stjórnarinnar. En það er nú svo, að tollarnir eru ekki ennþá komnir upp fyrir það, sem þeir voru þegar núv. stjórn tók við völdum. Þetta kallar hv. þm. G.-K. gífurlegar álögur. En var það ekki hans flokkur, sem ákvað þessar álögur, á þessum vörum, sem nú eru allt í einu orðnar svona gífurlegar. Þetta er lítið sýnishorn af röksemdum hv. þm. Hv. þm. sagði, að það væri röng málfærsla hjá mér að krefja hann reikningsskapar á því, hvernig Sjálfstfl. ætlaði sér að mæta þeim útgjöldum, sem leiddu af þeim frv., sem hann ber hér fram. Er ekki eðlilegt, að flokkurinn sé krafinn reikningsskapar á því, hvernig hann ætlar að framkvæma sínar eigin till. Þetta ber að skoða sem yfirlýsingu um það, að Sjálfstfl. meini raunverulega ekkert .með þeim till., sem hann er að flytja hér á Alþ. í skrumauglýsingaskyni, eins og hæstv. forsrh. skýrði hér áðan. Ég skal nú leysa hv. þm. undan þeirri skyldu að standa við þau frv., sem hann hefir sjálfur flutt og flokkur hans, en þá ætlast ég til, að hann geri annað; það er að hann sýni fram á, hvernig hann ætlar með niðurskurði að mæta þeim nýju greiðslum, sem nú hafa verið samþ., ásamt þeim halla, sem fyrir er. Til þess að standast það þyrfti að skera niður útgjöldin um 2 millj. og 700 þús. kr., eða með öðrum orðum þá upphæð, sem nú er tekin með nýjum sköttum. Til þess að gera hv. þm. ennþá léttara fyrir, skal ég ekki fara fram á meira en það, að hann bendi á, hvernig hann ætlar að skera niður 1 millj. af þessari upphæð. Ég vil með þessu gefa honum tækifæri til að standa við lítið brot af þeim fullyrðingum, sem hann hefir haft yfir hér á Alþ. Ef hann ekki hefir sjálfur tíma til, þá ætlast ég til þess, að það verði gert af öðrum ræðumönnum Sjálfstæðisflokksins. Sjálfstfl. þarf ekki að halda, að hann geti komizt upp með það þing eftir þing að tala um sparnað og á móti nýjum sköttum án þess að gera minnstu tilraun til að sýna fram á, hvernig eigi að mæta greiðslunum, sem þeir telja þó sjálfir óumflýjanlegar. Þá var hv. þm. að minnast á verðlagið í Reykjavík. Það var nú mest óskiljanleg þvæla, en mér skyldist þó, að hann meina það helzt, að hér hefði aldrei þrifizt kaupfélag fyrr en Kaupfélag Reykjavíkur, af því að það hefði verið verndað af ríkisstj. Hver er þessi vernd? Kaupfélag Reykjavíkur hefir enga vernd fengið. Það hefir aðeins fengið innflutning í hlutfalli við meðlimatölu sína. En í frjálsri samkeppni við kaupmennina hefir kaupfélaginu tekizt að halda niðri verðlaginu í Reykjavík þrátt fyrir hækkað verð í innkaupi. Ég ætla því að standa við það, að núv. stjórn hefir með þessum ráðstöfunum forðað mönnum frá verðhækkun. sem nemur miklu meiri upphæð en tollarnir. En hv. þm. G.-K. sýnir með þessu, að það er ekki verðlagið, sem hann er að hugsa um, þegar hann er að tala á móti tollunum; það sýnir hann bezt með afstöðu sinni til kaupfélaganna. Þannig stenzt raunveruleikinn um fjármálastj. bæjarstj. Rvíkur, enda er mér ekki kunnugt um, að á þessu tímabili hafi verið gerð minnsta tilraun til þess að skera niður fjárhagsáætlun bæjarins, á sama tíma og skorið hefir verið niður frá ríkinu. Þá mun ég ekki tala meira um fjármálin, en af því að hér hefir verið rætt mikið um sjávarútvegsmál, ætla ég að snúa mér að þeim með nokkrum orðum. Þegar rætt hefir verið um sjávarútvegsmál á undanförnum þingum, og sjálfstæðismenn hafa verið spurðir, hvar þeir ætluðu að taka peningana til að sinna öllum þeim kröfum, sem þeir hafa borið fram, hafa þeir alltaf svarað: „Við erum reiðubúnir til að semja um það, svo að till. okkar valdi ekki tekjuhalla hjá ríkissjóði“. En þegar um svipaðar till. er að ræða frá stjórnarflokkunum, ráðast sjálfstæðismenn á okkur fyrir að bera þær fram. Á sínum tíma lækkaði Jón Þorláksson gengisviðauka á kolum og salti, og fyrir það var hann dásamaður í blöðum Sjálfstfl., og var þó góðæri þá. Nú, á þessum erfiðleikatímum erum við búnir að fallast á um tollgreiðslur sjávarútvegsins sem hér segir: Allan kola- og salttollinn. Þegar Jón Þorláksson gerir 1/10 af því, sem við gerum, er hann dáður af þeim sömu mönnum, sem segja, að það muni ekkert um það, sem við gerum, þegar við gerum 10/10 á móts við Jón Þorláksson. Þetta sýnir, að kröfur Sjálfstæðismanna eru ekki gerðar til þess að fá ákveðinn árangur, heldur til þess að troða illsakir við þá flokka, sem taka á sig ábyrgðina. Nú vil ég spyrja um eitt. Hvernig stóð á því. að Sjálfstfl. hékk við stjórn árin 1932 og 1933, á þeim miklu tapsárum, án þess að hreyfa hönd né fót til þess að styrkja útgerðina á nokkurn veg? Vill hv. þm. G.-K. reyna að svara þessu? Að síðustu vil ég segja þetta: Útgerðarmenn hafa ekki eingöngu beint kröfum sínum til ríkisstj., heldur líka til þingflokkanna. Hverju hefir hv. þm. G.-K. svarað þar fyrir hönd síns flokks? Engu nema vífilengjum. Höfuðkrafa útgerðarmanna er sú, að þeir fái að selja gjaldeyri sinn á frjálsum markaði, en það þýðir gengislækkun. Þetta vill hv. þm. ekki hér á þingi, en þegar hann talar við útgerðarmenn, heldur hann þeim uppi á snakki um, að þeir geti bætt útveg sinn með þessum kröfum. Sjálfur hefir hv. þm. sagt, að afnám tollanna hafi enga höfuðþýðingu, enda sjáum við það, hvað 3000–4000 kr. á togara eru af 110 þúsundum.

*Einar Olgeirsson: Hæstv. forseti! Það vantaði ekki rostann í hv. þm. G.-K., þegar hann var að tala í útvarpið í gær og í dag. Það var eitthvað annað en framferði þeirra íhaldsmanna annars hér á þingi, því að hér nenna þeir varla að mæla með sínum eigin frv.; hér í útvarpinu, frammi fyrir hv. kjósendum, þenja þeir sig um nýju tollana og hve ósvífnir þeir séu, en við 1. umr. um aðaltollafarganið í hv. Nd. hreyfði enginn þeirra legg eða lið til að mótmæla tollunum. Það vorum við hæstv. fjmrh. einir, sem deildum um þá. Svona er nú munurinn á þeim íhaldsmönnum, eftir því, hvort þið hlustið á eða ekki. Það er alveg sérstaklega eftirtektarvert, hvað íhaldið hefir haft hægt um sig á þessu þingi, þó að það hinsvegar hafi borið fram frumvörp í þingbyrjun, sem þýddu minnkaðar tekjur og aukin útgjöld ríkissjóðs upp á 4–5 millj., og þó að það bregði sér á þeysingssprett í lýðskruminu hér í útvarpinu. Á þinginu hefir auðsjáanlega ein hugsun gagntekið íhaldsforingjana - hugsunin um bandalagið við Jónas frá Hriflu. Hægra brosið hefir seitt þá, lyktin af kjötkötlunum, sem þeir eru alltaf að fordæma, hefir lokkað þá. Eftir að hafa drepið aumingja Bændafl. í flatsænginni hjá sér í vor, þá mæna þeir nú hungruðum augum til Framsóknar og vilja nú fá hana til að fara sömu leiðina. Þið tókuð líka eftir því í gær, að það féll vart styggðaryrði af vörum hv. þm. G.-K. í garð Framsóknar. Þeir vilja nú taka sig vel út í augum samvinnumanna, þessir nýju vinir Jónasar frá Hriflu. En það er dálítið annað að heyra til þeirra íhaldsmannanna stundum hérna í þinginu, ef þeir reiðast og fara að tala um „þjóðlygina“, sem Framsókn byggi tilveru sína á, svo sem t. d. kenninguna um „tvöfalda skattinn“, eins og hv. 2. þm. Reykv. sagði í ræðu um daginn. En það var ekki ætlað fyrir eyru samvinnubændanna, sem átti að fara að fleka til samstarfs við íhaldið, á móti verkalýðnum. Ég býst við, að í umtalinu um tvöfalda skattinn birtist hvað bezt tvöfeldnin í íhaldinu, þegar það er að manga til við Framsókn nú, þegar arftakar selstöðukaupmannanna vilja fara að vingast við samvinnuhreyfingu landsing. Og þá vantaði nú ekki blíðmælgina við alþýðuna hjá hv. þm. G.-K. í gær. Hann viknaði, þegar hann talaði um tollana. Jú, þeir eru nógu slæmir, nýju tollarnir upp á á aðra millj. En hv. þm. gleymdi bara að minnast á skattinn, sem heildsalaklíkan í Reykjavik, aðaluppistaðan í íhaldinu, leggur á þjóðina. Kostnaðurinn við að koma innfluttum vörum, sem kosta 50 millj. kr. í innkaupi, út til þjóðarinnar, er yfir 20 millj. kr., og af því tekur heildsalastéttin 4–5 millj. kr. í hreinan gróða. Og þegar við kommúnistar höfum lagt til að skera þennan 4–5 millj. kr. heildsalatoll niður, þá þýtur íhaldið upp til handa og fóta og æpir sig hást um verzlunarfrelsi. En þegar alþýðan hefir viljað njóta verzlunarfrelsisins og skapað sín eigin samtök, þá hefir íhaldið hamazt á móti því, að þau fengju gjaldeyrisleyfi, hrópað upp um óréttlæti o. s. frv. Verzlunarfrelsið á að þeirra dómi að vera frelsi 10–20 heildsala til að okra á þjóðinni, - og verstu tollarnir eru að dómi íhaldsins sjálfsagðir, ef það bara eru heildsalarnir, sem leggja þá á og kalla þá álagningu. - Ósvífnast verður þó þetta hjartnæma hjal íhaldsins út af dýrtíðinni, þegar það er athugað, að sjálfir forsprakkar íhaldsins heimta á sama tíma gengislækkun, sem alltaf næmi ca. 20%, m. ö. o. um leið og þeir bölsótast út af tollum upp á 2–3 millj. - og ég ætla vissulega ekki að mæla þeim tollum bót -, þá heimta þeir verðhækkun á öllum innfluttum nauðsynjavörum, sem myndi nema um 8 millj. minnsta kosti. Svo tala þessir sömu herrar af mikilli andakt um atvinnuleysið, - það vantar ekki tilfinninguna með verkamönnum og sjómönnum, þegar t. d. hv. þm. G.-K., ÓTh. talar hér í útvarpið um hið sívaxandi atvinnuleysi. En á sama tíma er bróðir hans, Richard Thors, að tilkynna f. h. togaraeigenda, að eftir nýár verði togurunum lagt, neitað að ganga að kaupkröfum sjómanna og atvinnuleysið aukið. - Gott er að hafa tungur tvær og tala sitt með hvorri, má íhaldsfl. segja. En samt er nú allt, sem íhaldið vill gera fyrir neytendur, verkamenn og sjómenn, bara smásmíði hjá öllu því, sem þessir háu herrar vilja gera fyrir útgerðina. Það er ekkert smáræði, sem þeir segjast vilja gera fyrir hana núna. En hvað gerðu þeir, þegar þeir höfðu sjálfir ráðin til þess? 1932 komu þeir á einokun á saltfiskinum, og Ólafur Thors gaf út bráðabirgðalög, sem lögfestu einkasölu á saltfiski handa hring, sem h. f. Kveldúlfur réði. Og 1934 höfðu þessir herrar líka tækifæri til að gera dálítið fyrir saltfiskútgerðina, - og hvað gerðu þeir? Þeir settu verðjöfnunargjaldið alræmda á fiskinn, 5 kr. á skippund, sem síðan var mest allt notað í mútur til Spánar. Sem sé: þegar þessir herrar réðu, fengu ísl. fiskimenn að borga 1½ milljón, en spánskir auðmenn og fasistar hirtu það! Svona er nú veruleikinn ! Hv. þm. G.-K. talaði af miklum móði áðan um makk sitt við formann Framsfl. Hann kvað þjóðina í voða. Ég vil segja honum, að einn aðalvoðinn stafar einmitt af þessu makki þeirra í þjónustu Landsbankavaldsins. Hann kvað pestina vera að drepa sauðfénað bænda. Það er rétt, en það bætir ekki að koma andlegri pest íhaldsins í Framsfl. líka. Og hv. þm. kvaðst ekki mundu fangelsa okkur kommúnista, þó að hann kæmist til valda. Annað hugði hann á, þegar hann var að undirbúa fangelsun helztu foringja Kommfl. og Alþfl. eftir 9. nóv. 1932, og annað sýna stéttardómarnir yfir 30 kommúnistum á Siglufirði, svo að honum er bezt að spara sér blíðulætin við okkur. Mér finnst, að hv. þm. ætti að lofa því að afnema alla tolla og skatta, og svo gæti hver fengið það, sem hann þyrfti, úr ríkissjóði, því að heildsalarnir og stórútgerðarmennirnir mundu borga í hann af fúsum vilja allt, sem þyrfti - eftir trú hv. þm. G.-K.! Þegar þessi flokkur, sem nú kallar sig Sjálfstæðisflokk, kom fram í íslenzku þjóðlífi, kallaði hann sig sparnaðarbandalag og ætlaði sérstaklega að berjast á móti allri eyðslu rauðu flokkanna. Nú stendur hann sjálfur með útgjaldafrekustu till., sem nokkur flokkur hefir borið fram á nokkru þingi og kvartar um, að of lítið sé að gert. Þetta sýnir betur en nokkuð annað þróun þessa flokks úr gamaldags íhaldi yfir í nútíma hálffasistískan flokk, með öllu því lýðskrumi, sem slíkum fylgir. Ég vona, að menn láti því tal hans ekki villa sig, en dæmi íhaldið nú sem fyrr eftir verkum þess. Ég verð að víkja nokkrum orðum að hv. þm. Dal. Nú er hann svo langt leiddur, að hann er farinn að hæla Jónasi frá Hriflu, eða ætti ég heldur að segja, að hv. þm. S.-Þ. væri svo djúpt sokkinn, að hann væri orðinn fyrirmynd í augum foringjans í Bændafl.? Hv. þm. Dal. talaði um nauðsynina á vinnulöggjöf. Ég ætla ekki að fara að deila við hann um hana. Ég ætla bara að segja honum það, að allir verkamenn og margir bændur líta svo á, að áður en farið verði að skerða dýrmætustu réttindi verkamanna - rétt þeirra til samtaka og verkfalla, rétt þeirra til að setja sanngjarnt verð á vinnu sína -, áður en það verði gert, ætti að setja lagalegar skorður við því, að hægt sé að braska með jarðir og lóðir í landinu, öllum vinnandi mönnum til óþurftar, og hindra það, að menn geti sett svo ósanngjarnt verð á það, sem þeir selja, að menn t. d. kaupi á 4000 kr. og selji aftur á 40000 kr. Þá kem ég að hæstv. ráðherrum. - Hæstv. fjmrh. vildi halda því fram, að tekjuöflunarfrv. okkar gæfu ekki 1 millj. Þetta er alrangt, og ég skal sanna það með framburði stjórnarsinna sjálfra: 1) Stóribúða- og háleiguskattur, sem lendir eingöngu á lúxusíbúðum og óhóflegri leigu, gefur ...................... kr. 200000 Nú, hv. þm. S.-Þ. segir 1933, að hann sé varlega áætlaður 150000 kr. Hæstv. núv. atvmrh. áætlar árið 1931 hvern skattinn um sig 200000 kr. Þá sé ég ekki, að sé of mikið að við áætlum báða skattana 200000 kr. nú. Hæstv. forsrh. gerði þá aths., að menn væru ekki svo bjartsýnir nú, að þeir reistu stórhýsi yfir sig, en annað sýnir nú veruleikinn. En má ég spyrja hæstv. ráðh.: Var bjartsýnin meiri árið 1933, á svartasta kreppuári, þegar hv. þm. S.-Þ. bar fram samskonar frv.? 2) Vaxtaskatturinn. Hv. þm. S.-Þ. hefir áætlað 25% af sömu stofnum og við, og verða það alls 1250000 kr. Við höfum áætlað 10% = 500000 kr. Þá eru eftir: verðhækkunarskattur á fasteignir. Lúxusbílaskattur. Stighækkandi fasteignaskattur. Alls minnst 300000 kr. Hæstv. forsrh. talaði hér áðan af miklum móði um að við kommúnistar værum ekki að deila hér á til að efla stjórnarsamvinnuna. Við deilum hér á stjórnarflokkana til að fá þá til að hætta við íhaldsstefnuna. Við heimtum af þeim, að þeir framkvæmi stefnuskrá Framsfl. og Alþfl. Við erum rödd kjósendanna til þeirra, ég vil næstum segja rödd samvizku þeirra sjálfra. Þess vegna reiddist hæstv. forsrh. því, sem við höfum sagt hér. Viðvíkjandi því, sem hæstv. forsrh. sagði um síldarverðið og deildi á kommfl. fyrir afstöðu hans til síldarverksmiðjumálsins, þá hefði hann eins mátt snúa sér að samstarfsflokki sínum, Alþfl., um það. Kommfl. og Alþfl. standa alveg saman í því máli, og ég ætla, að það væri nær fyrir hæstv. forsrh. að snúa geiri sinum að því valdi, Landsbankavaldinu, sem nú ógnar Alþ., ef það ekki láti að vilja þess um að ræna síldveiðendur milljónum króna handa Kveldúlfi. Ég held, að hæstv. forsrh. ætti að sýna hina margumtöluðu ábyrgðartilfinningu sína í því að fara að taka alvarlega á yfirdrottnun Landsbankaklíkunnar og kalla þá menn til ábyrgðar, sem hafa á síðustu 15 árum tapað upp undir 20 millj. kr. af þjóðarauði okkar fátæku þjóðar. Hæstv. forsrh. vitnar til Kommfl. Spánar og Frakklands. Ég vil spyrja: Vill hæstv. forsrh. taka þátt í samskonar þjóðfylkingu og þar er, þjóðfylkingu, sem sýni ábyrgðina gagnvart fólkinu í framkvæmd? En þá er honum bezt að prédika ekki hlutaskipti og vinnulöggjöf í óþökk verklýðssamtakanna. Og stjórn, sem sýndi þannig í framkvæmdinni ábyrgðartilfinningu, mun Kommfl. styðja sem ábyrgur flokkur. Ég ætla að síðustu að víkja nokkrum orðum að því, sem hæstv. atvmrh., Haraldur Guðmundsson, sagði í gærkvöldi. Hann tók undir það með hæstv. fjmrh., að tekjuöflunarleiðir okkar kommúnista væru sýnd veiði, en ekki gefin. Ég er búinn að sanna, hvað rétt er í þessu. En mig langar til að spyrja hæstv. ráðh. að því, þar sem við erum svo hæverskir að koma ekki með kröfur nema upp á 1 millj. kr. og benda á tekjur á móti, hvað hann myndi þá segja, ef við kæmum með frv. um 11 millj. kr. til atvinnubóta, og ef við hefðum t. d. tekið þessi frv., sem hann sjálfur hafði samið, og soðið upp úr þeim frv. og borið fram nú. Hefði hann þá sagt, að það væri sýnd veiði en ekki gefin? Ég vil minna hann á, að það er ekki nema 1 millj., sem við förum fram á í þessu sambandi, að tekin sé af tekjum ríkissjóðs, en atvmrh. og flokksmenn hans voru ekki í vandræðum með að bera traust á þinginu 1931 frv. um 11 millj. kr., sem verja átti úr ríkissjóði til baráttu gegn atvinnuleysinu. Þá reyndi hæstv. atvmrh. ennfremur að verja tollana. Ég verð í því sambandi að leyfa mér að vísa í þingræðu hans 1931 um verðtollinn. Hann segir þá, með leyfi hæstv. forseta: „Skatta- og tollalöggjöfin er óhæf handahófssmíð, og stefna hennar er ekki önnur en sú, að hlífa þeim við að greiða skatta, sem bezta hafa aðstöðuna til þess að greiða þá. Niðurstaðan verður sú, að beinu skattarnir verða 14,5% af tekjum ríkissjóðs, en óbeinir skattar 85,5%, eða nærri því sex sinnum hærri.“ Ég vil spyrja hæstv. ráðh. að því, hvort þetta hafi batnað síðan hann var að deila á þetta. Hæstv . ráðh. mun verja sig með því, að ekki sé hægt að afla fjár til framkvæmdanna, nema með því að auka tollana. Við kommúnistar höfum bent á, að það, að tolla brýnustu nauðsynjar alþýðu til að auka með því framlög, væri að taka úr einum vasanum og setja í hinn. Hæstv . ráðh. sagði á þinginu 1931 í ræðu sinni um verðtollinn eftirfarandi orð: „Langmest af útgjöldum ríkis og sveitar- og bæjarfélaga er falið í kaupgjaldi og sveitarstyrk. Þessar greiðslur nema fast að 20 millj. kr. á ári. Samkv. útreikningi hagstofunnar eru það a. m. k. 10% af þessari upphæð, eða fast að 2 millj. kr., sem beinlínis eru til orðnar vegna tolla. Það virðist léleg fjármálavizka hjá því opinbera að leggja á þessa háu tolla, sem gera það að verkum, að það verður að greiða fast að 2 millj. kr. í aukið kaupgjald og aukinn sveitarstyrk vegna dýrtíðar, sem hið opinbera sjálft skapar með þessum ráðstöfunum. Það, sem gert er með þessu, er ekkert annað en að það, sem tekið er úr öðrum vasanum, er sett í hinn.“ Þetta eru ekki mín orð, heldur orð hæstv. atvmrh., en ég get strikað undir þau. En viðvíkjandi því, að þetta sé gert sérstaklega til þess að hjálpa hinum fátækari, þá ætla ég að leyfa mér að lesa upp, hvað hæstv. atvmrh. sagði um það þá: „En í hverju koma þessar ráðstafanir fram? Í því, að öllum, sem hafa lítið, á að hjálpa með því að leggja 20% á lífsnauðsynjar þeirra. Hann er að hjálpa bændunum, sem þurfa að kaupa fyrir segjum 200 kr., með því að taka 40 kr. af þeim. Naprara gys er ekki hægt að gera að mönnum, sem eiga bágt.“ Svo sagði hæstv. atvmrh. þá, þegar hann var ekki ráðh. Hvað hefði hann sagt nú, ef hann hefði ekki verið ráðh.? Hvað á að gera við stj., sem þannig hefir hagað sér og brugðizt vonum kjósendanna? Þið vinnandi menn og konur, sem hafið kosið flokkana, sem höfðu lækkun tollanna á stefnuskrá, þið, sem hafið ekki atvinnu, fæði eða föt, en bjuggust við atvinnu, fáið nýja tolla. Ég efast ekki um dóm ykkar. Ég ætla að leyfa mér að lesa upp, hvernig hæstv. atvmrh. dæmdi um slíkt 1931. Hann var þá að deila við þáv. forsrh. viðvíkjandi þessu, og af því að þetta er mjög skemmtilegur kafli, þar sem hann kemur m. a. inn á stefnuskrá Framsfl., þá ætla ég að lesa það allt. Það er í ræðu hans um verðtollinn 1931. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Og loks á flokksþingi þeirra hér í Rvík síðastl. vetur var samin stefnuskrá Framsfl. í tolla- og skattamálum. Stefnan er þessi: Að lækka tolla, sem hvíla á nauðsynjavörum, en auka beina skatta og hækka tekju- og eignarskatt af miklum tekjum og eignum. Þessi stefnuskrá var samþ. af Framsfl. á fundi, sem haldinn var í apríl í vor, og var síðan prentuð með skrautletri á fremstu síðu í Tímanum og öðrum framsóknarblöðum og send út um allt land til að sýna, hvaða ágætismenn þessir framsóknarmenn væru. Þessi stefnuskrá skýtur dálítið skökku við stefnu stj. hér á Alþ., því að fyrsta verk stj. var að reyna að fá verðtollinn framlengdan um 2 ár, en sá tollur er að mestu leyti tekinn af nauðsynjum fólks, þeim vörum, sem eftir stefnuskrá Framsfl. átti að lækka tollinn á, en engin viðleitni er sýnd til að færa þetta í réttlátara horf. Þetta bendir á, að ennþá hafi lítið verið gert í tolla- og skattamálum, nema að gefa loforð. Þannig hafa þeir ginnt og gabbað kjósendur og breytt þvert ofan í það, sem þeir hafa lofað. Ég fullyrði það, að í hverju öðru landi hefði slík framkoma skapað slíkum stjórnmálaflokki aldurtila.“ Svona sterkt komst hæstv. atvmrh. að orði, þegar hann var að deila á Framsókn þá. Við erum nú ekki svona vondir við stjórnarflokkana eins og hann var þá. Við deilum á stjórnarstefnuna nú, af því það er ekki þeirra stefna, heldur stefna íhaldsins. Íhaldsstefnunni í Framsfl. og Alþfl. verður að kippa upp með rótum. Það er þessi íhaldsstefna, sem þarf að skapa aldurtila, en stjórnarflokkarnir eiga vonandi eftir að blómgast á öðrum grundvelli heldur en þeir starfa nú á. Þá minntist hæstv. atvmrh. síðast á það, að nauðsynlegt væri, að verkalýðurinn sameinaðist, og það hefði ekki staðið á Alþfl. að sameinast. Við kommúnistar erum hvað eftir annað búnir að gera tilraunir til þess að komast að samvinnu eða sameiningu við Alþfl. En í gær fengum við þá tilkynningu frá stjórn Alþýðusambandsins, að nú vildi hún ekki tala við okkur í nefnd, sem kosin væri til að ræða um málið. En það er enginn vafi á því, að íslenzki verkalýðurinn vill sameinast, - og hann mun sameinast. Það er leitt, ef ýmsir helztu foringjar Alþfl. bera ekki gæfu til að verða með í þeirri sameiningu, ef þeir skilja ekki tímanna tákn, en daga uppi sem nátttröll, þegar eining alþýðunnar er nú að skapast. Þegar tilboðunum á Alþýðusambandsþinginu, sem við myndum hafa getað gengið að, var hafnað, en því eina tilboði, sem vitað var, að við gátum ekki gengið að, tekið, þá sýndi það sig, að það var ekki fyrir hendi vilji til sameiningar. En nú er verkalýðurinn að sameinast. Hann hefir þegar ákveðið að ganga saman til bæjarstjórnarkosninganna á Siglufirði, Norðfirði, Sauðárkróki, Vestmannaeyjum og Seyðisfirði. Þetta sýnir, að eining hins fátæka, vinnandi lýðs er að skapast, og nokkrir háir herrar í Reykjavík skulu aldrei megna að hindra hana. Við höfum viðvíkjandi bæjarkosningunum í Reykjavík boðið Alþfl. sameiningu um lista, en þeir svöruðu ekki. Er þetta að sýna einingarviljann í verkinu? En íslenzki verkalýðurinn mun sameinast um róttæka pólitík, og þróttmesta alþýðan í Framsfl., Alþfl. og Kommfl. mun eiga eftir að vinna að sameiningunni, og við treystum því, að íslenzk alþýða standi saman í þeim hörðu átökum, sem formaður Sjálfstfl. talaði um. Hann mun eiga eftir að yfirvinna íhaldið, hvort sem það beitir ofbeldi eða lýðskrumi, eftir að hafa sigrað veilurnar í sínum eigin flokkum.

*Stefán Stefánsson: Ýmsum vopnum var beitt gegn bændaflokksmönnum í kosningunum á síðastl. vori. Það væri ástæða til að minnast þeirra nokkuð, en nú er ekki tími til þess. Eitt af þeim vopnum, sem beitt var gegn okkur, var, að við ætluðum að hjálpa heildsölunum í Reykjavík til að drepa S. Í. S. og kaupfélögin. Þessu vopni beitti hv. 1. landsk., Brynjólfur Bjarnason, gegn okkur bændaflokksmönnum í gær, og gefur það mér tilefni til þess að minnast nokkuð á þessa hluti. Hann lét þau orð falla, að ef sjálfstæðismenn og bændaflokksmenn hefðu náð meiri hluta í kosningunum á síðastl. vori, þá hefðu samvinnufélögin og kaupfélögin verið lögð í rústir. Ég verð að segja, að þessi aðdróttun í garð okkar bændaflokksmanna er beinlínis svívirðileg, þar sem kunnugt er, að flokkurinn hefir verið og mun verða samvinnuflokkur. Í þessu sambandi vil ég leyfa mér að benda , á ræðu eftir forseta Alþjóðasambands samvinnumanna um það, hvernig kommúnistar búa að samvinnufélögunum þar sem þeir ráða, en Kommfl. hér fylgir eins og kunnugt er hinum brennandi vita frá Moskva um sín mál, og þá sjálfsagt einnig í afstöðu þeirri, sem þeir taka til samvinnumálanna. Ég vil, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp nokkur ummæli eftir forseta alþjóðasambands samvinnumanna, sem tekin eru úr grein, sem birtist í Nýja dagblaðinu. Þar segir svo um foringja Kommfl.: „Margir þeirra urðu á eitt sáttir um það, að sú hreyfing væri borgaraleg og ætti hvergi heima nema í borgaralegu ríki“. - Það er því skoðun þeirra, að samvinnustefnan sé borgaraleg stefna og eigi hvergi heima nema í borgaralegu ríki. En það vita allir, að þessi flokkur, Kommfl., vill drepa hið borgaralega þjóðfélag og þá um leið samvinnustefnuna í landinu. Á öðrum stað segir svo: „Afleiðingin af þessu varð sú, að þótt samvinnufélögin væru lögð niður sem frjáls, sjálfstæð og hlutlaus fyrirtæki, voru þau endurreist sem öreigafélagsskapur og tekin í þjónustu byltingarinnar.“ Það er svo með þennan félagsskap eins og alla aðra, að hann er tekinn í þjónustu byltingarinnar. Hann segir ennfremur: „Samvinnufélögin áttu að annast dreifingu nauðsynjavara fyrir ríkið.“ Og enn segir hann: „Er nú harla lítið eftir af sjálfsákvörðunarrétti samvinnuhreyfingarinnar innan rússneskra landamæra.“ Ef maður gæti hugsað sér, að Kommfl. fengi hér æðstu ráð, þá býst ég við, að lítið myndi verða eftir af sjálfsákvörðunarrétti samvinnufélaganna íslenzku, ef þeir fengju nokkru þar um ráðið. Forseti Alþjóðasambandsins bendir að síðustu á, að afleiðingin af þessum aðförum hafi orðið sú, að meðlimum samvinnufélaganna í Rússlandi hafa fækkað úr 73 millj. manna niður í 36 millj. Af þessu má sjá, hvernig aðbúnaðurinn er í Rússlandi. Öll stærstu kaupfélögin hafa verið tekin og eignir þeirra gerðar upptækar og lagðar undir ríkið. Aðeins úti í sveitunum, var sem félögin hafa verið sterk, hefir Kommfl. ekki þorað að leggja samvinnufélögin niður með öllu, en hann hefir gert eins lítið úr þeim og verða má. Þá má ganga út frá því sem vísu, að ef Kommfl. Íslands verður nokkurn tíma nokkurs megnugur, sem vonandi ekki verður, þá muni hann heita slíku vopni, sem flokksbræður þeirra í Rússlandi hafa beitt í þessu efni. Það situr illa á slíkum flokki að vera með aðdróttun í garð Bændafl. um áform hans í garð S. Í. S. Enda er þess skemmst að minnast, að flokkur þessi, kommfl., talaði um S. Í. S. sem auðhring og glæfrafyrirtæki, sem þyrfti að gera upp sem fyrst. Hv. 1. landsk. (BrB) mun hafa haft þessi ummæli, þegar hann var ritstjóri Verkalýðsbl. Um hinn þjóðnýtingarflokkinn, sósíalista, er það einnig vitað, að þó þeir á yfirborðinu telji sig vinveitta samvinnufélagsskapnum, þá líta þeir S. Í. S. hinu versta hornauga og tala um það sem ríki í ríkinu og telja það standa í vegi fyrir útbreiðslu hinna sósíalistísku hugsjóna um byggðir landsins. Báðir þessir þjóðnýtingarflokkar viðurkenna ekki samvinnufélagsskapinn, enda er ríkisverzlun þeirra takmark. Mundi lítið verða úr sjálfsákvörðunarrétti samvinnufélaganna á Íslandi, eigi síður en er nú á Rússlandi, ef þessir flokkar réðu. Það má að gamni aðeins drepa á, að þessir þjóðnýtingarflokkar hafa í blöðum sínum undanfarið ekki aðeins talið Bændafl. og Sjálfstfl. í vasa heildsalanna, heldur einnig er Framsfl. kominn þangað líka. Alþýðublaðið hefir hvað eftir annað verið með þetta í sínum skrifum undanfarið. Hæstv. forsrh., Hermann Jónasson, gat þess í gærkvöldi, að engin ádeila hefði komið fram gegn afurðasölulöggjöfinni. Ég verð að segja, að hvað Bændafl. snertir, þá hefir hann aldrei hafið ádeilur viðvíkjandi löggjöfinni sjálfri, heldur aðeins viðvíkjandi framkvæmd hennar, enda átti Bændafl. mestan þátt í því, að afurðasölulöggjöfin var sett. Það má minna á það, að till. um skipun afurðasölumálsins voru fyrst bornar fram af Jóni Jónssyni í Stóradal 1933. Það má líka minna á það, að afurðasölulöggjöfin var að mestu fullbúin í hendur hæstv. landbrh. og forsrh., Hermanns Jónassonar. Það féll aðeins í hans hlut að setja bráðabirgðal. um þetta. Bændafl. hefir gert þær tvær kröfur viðvíkjandi þessari löggjöf, að framleiðendur fái í sínar hendur stjórn afurðasölumálanna og bændur fái tryggt afurðaverð. Hæstv. forsrh. gat þess í gær um ríkisverksmiðjurnar, að verksmiðjureksturinn byggðist á því, að þær liðu ekki tap, eða m. ö. o. að atvinnureksturinn bæri sig. Það er eins með búskapinn. Það, sem við bændaflokksmenn förum fram á, er, að að innureksturinn liði ekki tap, eða m. ö. o. að hann beri sig, svo að bændur fái greitt tilkostnaðarverð fyrir sínar afurðir. Búskapurinn getur því aðeins staðizt, að hann liði ekki tap, eins og hæstv. forsrh. sagði um ríkisverksmiðjurnar. Hv. þm. Dal. (ÞBr) gat þess í gær og færði fyrir því full rök, að bændur hefði ekki enn fengið tilkostnaðarverð fyrir sínar afurðir. Mér þykir hæstv. forsrh. vera nægjusamur fyrir bændanna hönd, ef hann heldur, að öll afurðasölulöggjöfin sé komin í það horf, sem hún á að komast í. Þangað er hún ekki komin enn, en Bændafl. mun halda uppi sífelldri baráttu þangað til því takmarki er náð, sem hann hefir sett sér í þessu máli. Ég vil aðeins drepa á það, að í byrjun þessa þings bárum við bændaflokksmenn fram mikilvægt frv. viðvíkjandi landbúnaðinum, um fóðurmjölsbirgðir, þar sem ákveðið var í l. gr., að ríkisstj. skuli sjá um, að fyrirliggjandi séu í landinu nægilegar, innlendar fóðurmjölsbirgðir. Jafnskjótt og búið var að flytja framsögu í þessu máli, reis hæstv. forsrh. upp og lýsti því yfir, að ríkisstj. hefði samskonar frv. í undirbúningi, og tilnefndi hann flm. að því hv. 2. þm. Skagf. (StgrSt) og hv. þm. Mýr. (BÁ) og gat þess þá, að þetta frv. yrði lagt fram einhvern næstu daga. Þetta frv. er ekki komið fram á þinginu enn, og ég hefi fyllstu ástæðu til að ætla, að þetta frv. hafi ekki verið í undirbúningi, eins og hæstv. forsrh. vildi vera láta, heldur hafi hann séð, að þarna var góð hugmynd á ferðinni, sem bændaflokksmenn fluttu, og því hafi verið um að gera að reyna að ræna flokkinn hugmyndinni og eigna hana Framsfl. Það hefir verið svo með Framsfl., að hann hefir ekki þolað Bændafl. að koma sínum áhugamálum fram, heldur hefir hann hnuplað þeim og borið þau fram sem frv. Framsfl. og látið líta svo út sem þau væru fram borin af þeim flokki upphaflega. Þá er það hæstv. atvmrh. (HG). Hann lét ]mu orð falla hér í gær og einnig í dag - og þau orð hefir einnig væntanlegur samherji hans í kommfl., Einar Olgeirsson. látið falla hér –að Bændafl. væri dauður. Ég get strax lýst því yfir að við bændaflokksmenn kippum okkur ekki upp við slíkar dánartilkynningar, því við allar útvarpsumræður frá því að flokkurinn var stofnaður hefir því verið lýst yfir, að Bændafl. væri dauður. En það er samt svo, að Bændafl. lifir, og hann lifir góðu lífi. Bændafl. jók sína atkvæðatölu um 200 eða rúmlega það við síðustu kosningar, en á sama tíma minnkaði atkvæðatala Alþfl. um 200 kjósendur. Og hvort er nú meira lífsmark? Ég geri ráð fyrir, að hæstv. atvmrh. segi sem svo, að nokkuð af atkv. okkar bændaflokksmanna sé frá Sjálfstæðisfl. Ég skal ekki draga í efa, að eitthvað kunni að vera þaðan. En ég vil spyrja hæstv. ráðh. að því, hvað mörg atkv. hann haldi, að hans flokkur hafi fengið frá Kommfl. og Framsfl. Það mun vera nokkurn veginn vist, að 3 kjördæmakjörnir þm. Alþfl. eru kosnir með atkv. Kommfl. og Framsfl. Þessir þm. eru hæstv. atvmrh. sjálfur, þm. N.-Ísf. (VJ) og þm. V.-Ísf. (ÁÁ). Þessir þm. eru ekki komnir inn á þing á atkv. sósíalista eingöngu. Það gæti meira að segja verið vafi á því, hvort sósialistar yrðu langlífari hér á landi heldur en Bændafl. Ég vil segja við þennan hæstv. ráðh.: Maður, líttu þér nær! Ég hefði talið það vel viðeigandi, að hæstv. ráðh. hefði hafið útfararsönginn yfir sinum eigin flokki, en hæstv. ráðh. er þar nokkur vorkunn, þar sem hann mun ætla þetta hinum nýja dósent, sem hann mun telja manna hæfastan til yfirsöngva. Nú standa fyrir dyrum bæjarstjórnarkosningar, og svo segja kunnugir menn, og það flokksmenn hæstv. ráðh., að hjarta hans og annara foringja sósíalista séu þegar tekin að síga, þó 6 vikur séu til kosninga, svo þau munu verða komin nokkuð langt niður á kjördegi. Svo vonlitlir eru þessir foringjar, að þeirra eigin sögn, að þeir telja sig aðeins vissa með 2 fulltrúa, en hafa von um 3, þar sem þeir nú hafa 5 fulltrúa í Reykjavík. Reynist svo að vera, sem foringjarnir munu telja, þá er hinum nýja dósent óhætt að fara að semja líkræðuna. þar sem líklegt má telja, að hæstv. menntmrh. telji sæmd sina þar við liggja, að hún verði fyrst send Nygren til yfirlestrar, svo þannig fáist sönnuð hæfni dósentsins til yfirsöngva. Allir minnast þess, að í 4 ára áætlun sósíalista, sem þeir hafa að mestu leyti svikið - en af því er flóttinn svo ör frá þeim til kommúnista - lofuðu þeir ýmsu, og m. a. lofuðu þeir að færa nýtt fjör í atvinnuvegi landsmanna. Því miður hefir enginn orðið var við þetta fjör. En það er eitt, og aðeins eitt, sem þessum sósialistaforingjnm hefir tekizt að færa fjör í, og það er vinnudeilur og verkföll í þessu landi. Ég vil ráða þessum góðu mönnum til þess næst, þegar þeir gefa út 4 ára áætlun, að fella þá niður hina feitletruðu liði um að hleypa fjöri í atvinnuvegina, en setja með feitu letri í staðinn, að þeir ætli að hleypa nýju fjöri í vinnudeilur og verkföll. Þeir eru óhæfir til að hleypa nýju fjöri í atvinnuvegina, og því er þessi breyting á stefnuskrá þeirra tilhlýðileg og heppileg. Annars mætti kannske segja þeim til hróss um fjörspretti, sem þeir hafa fært í hlutina, að þeim hefir tekizt að færa fjör í eitt, og það er flóttinn úr þeirra eigin herbúðum og yfir til kommúnista. Svo ör hefir þessi flótti verið, að þar hefir ekki verið farinn seinagangur, heldur hefir verið farið á harðaspretti á milli herbúðanna. Þannig hefir þessum flokki tekizt að verða þess valdandi, að þau fræ, sem kunna að vera til fasisma í þessu landi, fái að dafna sem bezt.



Af því að ég hefi jafnan í huga þau lífskjör, sem fólkið í sveitum landsins á við að búa, þá býst ég við, að ýmislegt af því, sem ég segi hér, láti illa í eyrum þeirra manna, sem telja allt, sem hefir verið að gerast í okkar fjármála- og atvinnulífi, eðlilegt og sjálfsagt; þannig eigi það að vera og hljóti að verða. Ef við, sem nú erum á fimmtugsaldri og eldri, hefðum fengið að vita það fyrir 20–30 árum, að á yfirstandandi tíma væru komnar í framkvæmd allar þær verklegu umbætur, sem síðan hafa gerzt í samgöngumálum, ræktunarmálum, byggingum, fiskiveiðum, hafnarbótum, iðnaði o. fl., þá mundum við hafa gert ráð fyrir, að nútímans fólk lifði í ríki sælunnar. Svo miklu munar á þægindum allskonar, skilyrðum fyrir meiri framleiðsluarði, aukinni menningu og auðsæjum líkum fyrir vaxandi þjóðarsjálfstæði, fjárhagslega og andlega. En hefðum við jafnhliða fengið að vita, að mitt í þægindunum, inni í óskalöndum verklegrar tækni, stæði þjóðin eða mestur hluti hennar í hinum mesta vanda, undir fjötrum vaxandi skulda og beygði vonsvikum árlegs rekstrarhalla í flestum frumleiðslugreinum landsins, þá mundu flestir hafa talið slíkt öfgar og fjarstæður, sem aldrei gætu stuðzt við kaldan veruleikann. Þó er nú svona komið okkar hag: um það vitna talandi staðreyndir. Það er því fullkomlega ástæða til að aðgæta, hvernig á því stendur, að slík undur hafa skeð. Því verður ekki neitað, að orsakirnar eru margar. Sumar eru þannig, að enginu mannlegur máttur innlendra manna hefir getað við ráðið. Aðrar eru sjálfráðar, þannig að þær eiga rót sína að rekja til mistaka og óstjórnar í félagslífi. menningu og stjórnmálum þjóðarinnar. Í hinum fyrra flokki ber að telja verðsveiflur og verzlunarhöft í okkar viðskiptalöndum, misbestasamt árferði o. fl. Við ýmsum þvílíkum örðugleikum má alltaf búast annað kastið. En það, hve þjóðin reynist fær um að mæta slíku, sannar betur en annað manndáð hennar og fyrirhyggju, eða hið gagnstæða. Í hinum síðara flokki ber að telja öll mistök, sem eru og verið hafa í atvinnulífi og stjórnmálum á síðustu tímum, svo sem alla kröfufrekju um laun og kaupgjald, skatta og tolla og yfirleitt alla þá eyðslu, sem ekki er þörf á, en hvílir á framleiðslunni eins og farg, sem verkar lamandi og sligandi á heilbrigt framtak. Í því efni hafa hlutverkin snúizt svo við á síðustu árum, að fyrir 10–20 árum gátu framleiðendur landsins og yfirleitt allir landsmenn horft með bjartsýni og gleði fram á veginn. Þá gekk starfsemi félaga og opinberra aðilja út á það, að ræða um og vinna að framförum í þess orðs beztu merkingu, en nú er þetta svo snúið við, að mestöll félagsstarfsemi og yfirleitt megnið af opinberri vinnu í sveitarfélögum sýslu- og bæjarfélögum og Alþ. fer í það að bjarga vandræðum; sem fyrir hendi eru. Svo raunalega hafa hlutverkin snúizt við, og um það er ekki að villast, að þannig verður þetta fyrst um sinn, eftir öllum horfum. En því er ekki að neita, að þetta er að mestu leyti sjálfskaparvíti. Í höfuðdráttum er það því að kenna, að erlend öfgastefna, sósíalisminn, hefir undanfarið verið að flæða yfir landið, en menning þjóðarinnar og félagsþroski ekki orðin nægilega sterk til þess að standa til varnar. Áhrifin hafa því orðið svipuð eins og þegar flóðmikið jökulvatn fer að rífa niður gróið land. Það, sem meðal annars hefir skapað áhrifastyrk þeirra manna, sem öllu vilja bylta og breyta, er, að það lætur vel í eyrum, sem landsfólkinu hefir verið talin trú um, að hið opinhera ætli, hvernig sem veltur, að sjá um, að það hefði sem mest þægindi við að búa, og það væru fyrir hendi ótakmörkuð tækifæri til þess að ná með sköttum og lánum öllu því fé, sem til þess þarf að koma í framkvæmd hverju því verki, sem skapar ný og aukin þægindi, og öllu væri óhætt, hvað sem heimtað væri, t. d. í launum, kaupgjaldi og nýrri atvinnu. Nú er þó svo komið, að jafnvel sumir höfuðsmenn stefnunnar verða sjálfir að játa, að lengur sé ekki hægt að halda áfram með síaukna beina skatta, og á því sviði hafa staðreyndirnar hrakið þá frá einum svikunum til annara, eins og kunnugt er. En þrátt fyrir allt virðast þeir vilja halda áfram til síðustu marka, jafnvel þó að áfram haldi í þá átt, að tæma sveitir landsins að vinnandi fólki og hópa saman í hinum stærri bæjum sívaxandi fjölda þjóðarinnur, báðum aðiljum, sveitum og bæjum, til óbætanlegs tjóns. Í öllum atvinnurekstri er alþekkt óhjásneiðanlegt lögmál, og það er, að hann getur ekki staðizt, nema um stund, án þess að hafa einhverjar nettó tekjur, þ. e. tekjur umfram útgjöld. Því meiri sem þær eru, því meiri framtíðar velgengni. Hitt er jafnvíst, að öllum atvinnurekstri fylgja ákveðin lágmarksútgjöld til rekstrarkostnaðar, þ. e. minnstu útgjöld, sem hægt er að komast af með. Því er ekki hægt að breyta. En allt, sem bætt er við minnstu hugsanleg útgjöld, verður að greiðast af netfótekjum. Og einmitt það, sem mest hefir verið gert að í okkar atvinnulífi, er að bæta sí og 2 á minnsta nauðsynlegan rekstrarkostnað. Því er það, að allir nýir og auknir skattar og tollar, allt hækkað kaupgjald, öll launahækkun o. s. frv. er tekið af þeim nettótekjum, sem annars væru, og út í það hefir komizt á undanförnum árum í okkar framleiðslu, að allar nettótekjur eru uppétnar á þennan hátt, og oft þar til viðbótar meira eða minna af þeirri eign, sem áður hafði safnazt. Þannig hefir gengið í landbúnaðinum og sjávarútvegnum undanfarin hallaár. Sama lögmál gildir með sveitarfélögin, bæjarfélögin og ríkissjóðinn, alstaðar hefir stefnt í sömu átt, meiri kröfur, meiri eyðsla, meiri skuldir. Það er líka augljóst mál, að hvar sem drepið er niður fingri í okkar þjóðfélagi, þá er lengst gengið í kröfum og frekju, þar sem sósiallstar koma nærri eða ráða málum. Þetta, sem ég nú hefi vikið að, eru staðreyndir, sem auðvelt er að sanna með ótal dæmum, en hitt, sem fram kemur í öllum deilunum um það, hverjir eigi sök á þessu og hinu og hvaða menn og hvaða stefnur eigi mestar syndir og mestar dyggðir, þá er náttúrlega margs að minnast og sjálfsagt engir, sem eru með öllu saklausir, og heldur engir, sem ekkert hafa gott gert. En þegar sakir eru bornar á okkur sjálfstæðismenn, eins og hæstv. ráðh. gerði hér í gærkvöldi, fyrir versnandi ástand, þá er því til að svara, að við höfum verið minnihlutaflokkur á Alþingi í 10 ár, og okkar andstæðingar þar hafa haft öll völd, en einmitt á þessum 10 árum hefir lakast farið í okkar fjármálum. Ef minni hlutinn á sökina, þá eru höfð endaskipti á réttu og röngu. Nú skal ég leitast við að svara nokkru af þessu og höggva niður á nokkrum atriðum í þeirri deilu, en halda mig að mestu við þá hliðina, sem að ríkissjóðnum snýr. Þegar Jón Þorláksson var fjmrh., 1924–'27, linntu andstæðingar hans aldrei látum með að brigzla honum og hans stjórn um eyðslu og óhyggilega meðferð fjármuna. Það er því ekki úr vegi að gera nokkurn samanburð á einstökum atriðum í fjárstjórn ríkisins frá þeim tíma og síðan, en ég ætla að gera það frá allt annari hlið en áður hefir verið mest gert að, og það er á þeim liðum fjárlaganna, sem helzt ber að telja rekstrargjöld og eyðslu, að fráteknu því, sem beinlínis fer til verklegra framkvæmda. Ég miða við landsreikninginn frá 1926 og svo reikning, áranna 1932 og 1936, og svo aftur það fjárlagafrv., sem nú liggur fyrir. Frá 1926 þar til nú hafa þessur hækkanir orðið: 1. Útgjöld póstmála samtals ....... 123 þús 2. - simans samtals 664 - 3. - í stjórnarráðinu samtals 56 - 4. - til hagstofunnar samtals 9 - 5. - til kirkjumála samtals 26 - 6. - til kennslumála samtals 572 - 7. - til dómgæzlu og lögreglu- stjórnar 695 - 8. -til sameiginlegs embættis- kostnaðar- 154 - 9. - til lækna og heilbrigðis- mála - 71 - 10. - til almennrar styrktar- –starfsemi - 1192 - 11. - til eftirlauna og styrktar- fjár - 176 - 12. - til vísinda og lista 6 - 13. - til vaxta af skuldum 979 - Alls 4723 þús. Hér eru ekki teknar með þær gr. fjárl., sem mest er í af verklegum framkvæmdum, 13. og 16. gr., og ekki heldur annað í þessu sambandi, sem eru verklegar framkvæmdir. Þetta eru nú aðeins þau útgjöld, sem hægt er að bera saman frá 1926. En síðan hafa verið settar á fót margar stofnanir, sumar til tekjuöflunar og af ýmsum öðrum ástæðum. Í öllum þessum stofnunum hefir verið hlaðið upp mjög miklum rekstrarkostnaði með fjölda embætta, háum launum o. s. frv. Þannig hefir kostnaðurinn við reksturinn aukizt frá 1932 og þar til nú í 5 stofnunum. í útvarpinu, áfengisverzluninni, tóbakseinkasölunni, prentsmiðjunni og landssmiðjunni, um 460 þús. kr., eftir því sem næst verður komizt. Auk þessa eru margar aðrar stofnanir og n., sem settar hafa verið á fót og enginn samanburður frá eldri tíma er um, en þar hefir alstaðar verið hrúgað upp gífurlegum rekstrarkostnaði. Þannig er rekstrakostnaður, eftir því sem næst verður komizt, í raftækjasölunni 121 þús. kr., bílasölunni 44 þús. kr., viðtækjaverzluninni 87 þús. kr., ferðaskrifstofu ríkisins 80 þús. kr., tryggingarstofnun ríkisins 80 þús. kr., fiskimálanefnd 66 þús. kr., veðurstofunni 66 þús. kr., rannsóknarstofu atvinnuveganna 112 þús. kr., rannsóknarstofu háskólans 95 þús. kr., síldarútvegsnefnd 137 þús. kr., hjá síldarbræðslustöðvum ríkisins, til yfirstjórnar og fastra starfsmanna, ásamt síma og ferðakostnaði 149 þús. kr., hjá mjólkursölunni, föst laun yfirstjórnarmanna um 50 þús. kr., hjá gjaldeyrisnefnd laun 74 þús. kr., kjötverðlagsnefnd 10 þús. kr. Hjá Brunabótafélagi Íslands er launin 31 þús. kr., og svona mætti áfram telja. Í þessum 15 stofnunum og n. er rekstarkostnaðurinn 1222000 kr., og sé þar við bætt hækkuninni frá 1932 við áðurnefndar á stofnanir, 460 þús. kr., þá nemur þetta 1680000 kr. Mætti á þeim lið spara miklu meira en flesta grunar, - það fullyrði ég. Allur þessi gífurlegi aukni rekstrarkostnaður hefir orðið með tvennum hætti: Í fyrsta lagi með margvíslegri nýrri löggjöf á þessu tímabili, og í öðru lagi með sífjölgandi starfsmannaliði og síhækkandi launum, - launum, sem yfirleitt eru í fullu ósamræmi við gildandi launalög. virðist svo komið, að launalögin frá 1919 séu ekki lengur haldin, nema gagnvart starfsmönnum ríkisins utan Reykjavíkur og fáeinum öðrum. Má í því sambandi margt nefna, sem ekki er þó tími til að rekja mikið hér. Í stjórnarráðinu eru greidd samtals milli 20 og 30 þús. kr. í laun umfram það, sem launalögin heimilu, og þó er þar ekki að finna verstu dæmin, heldur hjá öðrum stofnunum. Hjá útvarpsstjóra kostar allur reksturinn 11 70 kr. hvern einasta dag á árinu að meðaltali. Þar hefir á árinu, sem er að enda, verið eytt um 30þús. umfram það, sem heimilað var í fjárlögum, bara í laun, og hefir fjvn. í einu hljóði neitað að taka þá hækkun upp í áætlun framvegis, enda nóg sumt. Föstum starfsmönnum, hátt launuðum, er jafnt sem öðrum aukreitis borgað fyrir upplestur, í hvert sinn 25 kr., útvarpssögu 35 kr., hvern barnatíma 50 kr., hvert leikrit 200 kr., einsöng 35 kr. o. s. frv. Í pósthúsinu í Reykjavik var rekstrarkostnaðurinn hækkaður á einu ári um 40 þús. kr., eftir reglugerð frá atvmrh. og svo að segja eingöngu með launahækkun og starfsmannafjölgun. Þar er vinnutíminn 6½ klst. á dag, til þess að vinna fyrir laununum, en 2 kr. og 2,50 kr. fyrir hvern tíma í eftirvinnu og næturvinnu, svo að meðallaun samtals eru orðin hátt á 7. þús. kr. hjá hverjum póstfulltrúa, svo aðeins sé tekinn sá hópurinn. Í þessa sömu átt hefir síðustu árin gengið í allflestum ríkisstofnunum. Þar er ríkisreksturinn í sinni réttu mynd. Í sumum stofnunum er eytt hundruðum og jafnvel þús. kr. í tækifærisgjafir, skemmtiferðir o. s. frv. Mætti mörg einkennileg dæmi færa um fjárstjórnina yfirleitt, m. a. það, að ýmsir menn hafa margföld laun, ein í þessum stað, önnur í hinum o. s. frv. Jón Vestdal heitir t. d. einu slíkra og hefir haft 900 kr. samtals á hverjum mánuði. Forstjóri tryggingarstofnunar ríkisins hefir þetta ár tvöföld forstjóralaun, eða nokkuð yfir 20 þús. kr. Framkvæmdarstjóri síldarbræðslnanna hefir 12 þús. kr. föst laun. 4 þús. í uppbót, og auk þess hefir hann fengið 110 kr. í ferðakostnað hvern dag, sem hann hefir verið á ferðalagi erlendis. Framkvæmdarstjóri mjólkursamsölunnar hefir 12 þús. kr. Annar maður þar hefir 13 þús., og svona mætti áfram telja. Nú er svo komið, að rekstrargjöld ríkisins verða nærri l7,5 millj. króna og innheimtar tekjur álíka upphæð. Þar við má bæta rekstrarkostnaði þeirra ríkisstofnana, sem ég hefi nefnt, sem dreginn er frá tekjum og var alltaf áður talinn í heilu lagi til gjalda og allar tekjurnar í tekjuhlið. Þetta nemur rúmum 5 millj. Þar við bætast öll útsvör, sem nema yfir í millj., og til viðbótar má telja rekstrarkostnað bankanna o. fl. opinberra stofnana, sem hafa sérreikninga, og mun ekki of í lagt að reikna þetta 2 millj. Eru þó öll gjöld, sem tekin eru gegnum hina opinberu starfrækslu um 311 millj., eða 3 krónur af hverjum 5, sem fást fyrir allar útfluttar vörur. Svo er allt, sem verzlunin tekur frá því minnstu til þess mesta það mikið, að ekki mun mikið til vanta, að þar fari það, sem eftir er af verði útfluttrar vöru. Það er því ekki nein furða, þó illa sé komið fyrir okkar framleiðslu, enda er sannleikurinn sá, að fyrir 10 árum áttu framleiðendur til lands og sjávar miklar skuldlausar eignir, sennilega ekki minni en 70–80 millj. króna. Þessar eignir eru nú eyddar að mestu, því það, sem enn telst til eigna hjá framleiðendum, er í óseljanlegum fasteignum og umbótum, sem ekki mundu seljast nema fyrir brot af tilkostnaðarverði, því þegar halli er á rekstri, þá eru fasteignir ekki útgengilegar. Nokkuð mikið af þessari fyrrv. eign hefir skipt um eigendur og er nú í eigu hinnar eiginlegu yfirstéttar þjóðfélagsins, launastéttarinnar og verzlunarstéttarinnar, en mest er tapað og hefir farið til að fullnægja auknum kröfum til þæginda hjá miklum hluta þjóðarinnar. Það hefir verið um það spurt í þessum umr., hvað við sjálfstæðismenn viljum spara. Ég hefi nú sýnt fram á, að síðan 1926 hafa ríkisgjöldin verið hækkuð um 4,78 millj. fyrir utan allt, sem fer til verklegra framkvæmda, og fyrir utan rekstrarkostnað þeirra ríkisstofnana, sem síðan hafa verið settar á fót. Þar er ekki heldur með það, sem nú er eftir að samþykkja vegna pestarinnar o. fl. En við má bæta ½ millj. til atvinnubóta, sem fyrst er tekið á fjárlög 1932. Auk þess 460 þús. kr., sem rekstrarkostnaður 5 stofnana hefir verið hækkaður um síðan 1932, o. fl., en aðeins þetta er á 6. millj. Þar við bætist óhóflegur kostnaður við hinar nýjustu nefndir og stofnanir. Það er nú náttúrlega svo, að það er hægra að ríða út í fenið en að draga hestinn upp úr, þegar hann er nærri sokkinn, og það er hægra að hlaða á gjöldunum en að taka þau af. Það er t. d. ekki hægt að láta vera að greiða vexti af skuldum, en þeir hafa aukizt um nærri heila millj. í meðferð framsóknarmanna. Um allar hinar dýru ríkisstofnanir skal ég ganga framhjá öllum ágreiningi um það, hvað af þeim eigi rétt á sér sem slíkar og hvað ekki. Þær eru, eiga margar að vera og geta verið mikil gróðafyrirtæki ef rétt er á haldið. En það fer ekki sízt eftir því, hve miklu er eytt í laun og annan kostnað. Forstjórar þeirra flestra hafa komið til fjárveitinganefndar og allir viljað hafa há laun fyrir sig og sitt fólk og fengið það. Margir heimta fleiri menn og hærri laun. Þannig hefir þetta gengið ár frá ári og mun ganga, ef alltaf er undan látið. Mjög mikið af þessu lít ég sömu augum eins og ég mundi gera, ef heim til mín kæmi sendimaður frá Alþýðusambandi Íslands eða Kommfl. og segði: Þú verður nú að hafa 5 vinnumenn og borga hverjum 100 kr. á mánuði allt árið og allt frítt, en þú mátt ekki láta þá vinna nema 6 tíma á dag. Allt, sem þar er umfram, verðurðu að greiða með 2 kr. á tímann. Þannig er hugsunarhátturinn hjá sósíalistum og mörgum háttsettum mönnum í okkar landi, og hann hefir markað línurnar undanfarið í okkar launamálum og fjármálaháttum. Sjálfur hæstv. fjmrh., sem er velviljaður maður, getur ekki fótað sig á hinu hála svelli, þegar til ríkisstofnananna sumra kemur. Vegna þess hvað hann er í vondum félagsskap og vegna þess hve fjármálavaldinu er dreift, þá er hann á mörgum sviðum máttvana gegn hóflausum kröfum og verður að borga. Um það er nú enginn vafi, að það má spara svo skiptir millj. á ári í okkar opinberu starfrækslu, en það verður ekki gert nema að litlu leyti með ákvæðum fjárlaga eingöngu. Til þess þarf lagabreytingar og skipulagsbreytingar á flestum sviðum, en þó fyrst og fremst sterkt framkvæmdarvald manna með gagnólíkum hugsunarhætti við þá, sem mestu hafa ráðið undanfarið, sem hafa hugrekki og manndóm til að breyta því, sem breyta þarf, sem hafa fullan skilning á því, hvernig komið er okkar framleiðslu, og sem aldrei láta sér detta í hug, að framleiðendur eigi að vera meðhöndlaðir sem annars flokks menn í þjóðfélaginu, eins og nú er gert, því mismunurinn á þeirra hag og launaliði ríkisins er þannig, að þetta er svo. Framsfl. hefir nú verið valdaflokkur í landinu í 10 ár, og er það enn. Hann verður nú að láta sér skiljast, að um tvennt er að velja á komandi tíð. Annaðhvort að hlaupa glötunarveginn á enda og taka alla framleiðslu og framfærslu þjóðarinnar undir ríkið, eins og kommúnistar vilja, og horfast í augu við alla þá eymd, hungur og vesöld, sem það hefði í för með sér, - eða snúa gersamlega við, bjarga því, sem hægt er að bjarga á grundvelli einstaklingsréttar og félagsfrelsis, og láta allar villukenningar sósíalista og kommúnista sigla sinn sjó. Það þarf enginn að efast um, hvorn kostinn við sjálfstæðismenn viljum taka, og ég verð að segja það, að þeim, sem hér hafa verið að sökkva framleiðslu þjóðarinnar í hyldýpið, er það allra sízt sæmd, að hrópa út til þjóðarinnar spádóma og ásakanir um það, að allt illt sé minni hlutanum að kenna. Við sjálfstæðismenn höfum ekki vald á málum á Alþingi, og okkar stefna hefir á mörgum sviðum verið borin fyrir borð árum saman, en hún er sú fyrst og fremst, að vinna að því, að framleiðslan sé rekin hallalaust. Hæstv. fjmrh. ferst því ákaflega illa að kalla valdlega eftir bjargráðatillögum frá minni hlutanum, þegar 10 ára óstjórn hans eigin flokks er búin að fara þannig að, að mestallar eignir framleiðenda eru eyddar og hrunið blasir við. Þegar svo er komið, þá er ekki um góða kosti að velja; það vita allir landsmenn. Ég vil svo ljúka þessu máli með því að óska hlustendum og þjóðinni allri gleðilegra jóla og batnandi aðstöðu og bjartari vona á komandi ári.

*Finnur Jónsson: Mér heyrðist á síðasta ræðumanni, að hann hefði mikla löngun til þess að frelsa hæstv. fjmrh. úr þeim vonda félagsskap, sem hann væri í við okkur jafnaðarmenn. Ef þetta skyldi einhverntíma takast fyrir þessum hv. þm., að véla hæstv. fjmrh. yfir í félagsskap sjálfstæðismanna, þá vildi ég óska þess gagnvart þessum unga, efnilega og. sjálfsagt tiltölulega óspillta fjmrh., að hann ekki tæki upp það ljóta orðbragð, sem formaður Sjálfstfl. temur sér, því ég feldi það mjög illa farið gagnvart virðingu þessarar stofnunar, ef allir leiðandi menn flokkanna gerðu sig seka í jafnstrákslegu og raunar svívirðilegu orðbragði og hv. form. Sjálfstfl. lætur sér sæma oft og tíðum. Hv. þm. sannaði það með fúkyrðaþvælu sinni, að hann hefði engin rök fyrir sig að bera í því máli, sem ég hefi reifað hér áður, síldarverksmiðjumálinu, og í þeim tilraunum, sem hann er nú að gera til þess að lögbjóða það og koma því fram gegnum bankavaldið, að sjómenn og útgerðarmenn verði sviptir miklu af andvirði bræðslusíldarinnar á ári hverju. Ég hefi sýnt fram á, að bræðslusíldarverðið 1937 var ákveðið eftir sömu reglum og bræðslusíldarverðið 1936, en árið 1936 var Kveldúlfur síldarseljandi, en 1937 var hann kaupandi, og þá kvartar Ólafur Thors yfir of háu verði. Í gegnum allan þann fúkyrðapistil, sem hv. þm. flutti yfir mér, kom fram máttlaus reiði yfir því, að hafa ekki getað haldið síldarverðinu niðri. Rökum mínum svaraði hann með órökstuddum ásökunum um gegndarlaust sukk í stjórn síldarverksmiðjanna. Sé ég ekki ástæðu til að fara frekar út í það, enda er enginn tími til þess. Ég legg það óhræddur undir dóm þeirra sjómanna og útgerðarmanna, sem skipt hafa við síldarverksmiðjur ríkisins síðustu tvö ár, hvort þessar ásakanir hv. þm. G.-K. eru á nokkrum rökum byggðar. Ég fyrir mitt leyti kvíði ekki þeim dómi, hvorki fyrir mína hönd eða meðstjórnenda minna. Ég verð að segja það, að það er ólíkt betri útkoma bjá síldarverksmiðjum ríkisins heldur en hjá þeim verksmiðjum, sem Kveldúlfur hefir með höndum. Hv. þm. G.-K. gat þess, að Kveldúlfur hefði getað selt lýsi fyrir £19 í sumar. Hvers vegna gerði hann það ekki? Verðið hefir haldið áfram að falla og er nú milli £ 15–16. Kveldúlfur mun nú eiga um 4000 tonn af lýsi óselt. Hann vildi ekki selja á meðan það stóð í £19, og nú hefir það fallið þannig, að ef sala ætti að fara fram í dag, mundi tapið, sem Landsbankinn yrði fyrir, nema milli 300–400 þús. kr. Það er óþarfi að spyrja hv. þm. hver eigi að borga þau pund. Vitanlega er það þjóðin, sem verður að borga þau, eins og önnur þau pund, sem Kveldúlfur hefir illa ávaxtað undir stjórn Ólafs Thors. Ég hefi engan tíma til þess að svara þeim átölum, sem hv. þm. bar fram í garð síldarútvegsnefndar. Hv. þm. var að tala um allskonar brögð og mútur í sambandi við síldarsöluna. Ég skora á hann að kæra þá menn, sem hafa gert sig seka í slíku; ella ef hann ekki gerir það, verða þessi ummæli hans skoðuð sem ummæli manns, sem er frávita af reiði og veit ekki, að hann er á alþingi og á að svara til saka fyrir þau orð, sem hann þar segir. Ég vil segja það, að okkar síldarsala hefir farið þannig tvö síðustu árin, að við höfum grætt á henni, þótt aðrir, sem hafa selt síld, og það frekar vel, t. d. Norðmenn, hafi stórtapað. Okkur hefir tekizt, í gegnum þá skipulagningu, sem við höfum á síldarsölunni, að halda síldarverðinu það uppi, að við höfum fengið gott framleiðsluverð fyrir okkar síld, en Norðmenn hafa tapað. Nú selja þeir sína matjessíld fyrir 18–20 kr., þegar við seljum fyrir 30–32 kr. fob. Eftir opinberum skýrslum að dæma, sem ég hefi frá Noregi, er tapið á hverri síldartunnu um 6 kr. hjá þeim, og ekki nóg með það, heldur hafa þeir orðið að setja 40 þús. tunnur í bræðslu, sem þeir söltuðu hér í sumar. Ef síldarútvegsnefnd heldur uppi 10 kr. hærra verði á matjessíld heldur en Norðmenn og á að hafa stórfé upp úr þeim viðskiptum, þá verð ég að segja, að hv. þm. G.-K. gerir enn meira úr viðskiptahæfileikum síldarútvegsnefndar en ég vil gera, þótt ég sé viss um, að hún hafi staðið vel í sinni stöðu. Í þeirri skýrslu, sem ég hefi með höndum, sem er frá trúnaðarmanni síldarútvegsnefndar í Noregi, segir svo, að allir þeir síldarútgerðarmenn, sem hann hafi átt tal við um tapið á síldinni, telji, að ástæðan fyrir því sé það skipulagsleysi, sem á þessum málum er í Noregi. Ég hefi leyft mér að stinga við þessar umr. á Kveldúlfskýlinu. Og það hefir sýnt sig, að sá fúkyrðaforði, sem hv. þm. G.-K. ræður yfir, muni aldrei þrjóta. Ég er ánægður meðan sá hv. þm. telur mig svo hættulegan andstæðing, að hann hellir yfir mig skálum reiði sinnar, svo að hann verður sér til athlægis hér á Alþingi. Ég mun standa móti því, meðan kraftar endast, að skuldasúpu Kveldúlfs verði velt yfir á sjómenn og útgerðarmenn gegnum starfrækslu síldarverksmiðja ríkisins.

* Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Hv. 5. þm. Reykv., Einar Olgeirsson, las upp prýðilegan ræðukafla eftir mig frá þinginu 1931 - og það var nú bezti hlutinn í ræðu hans. - Ég vildi mega minna hann á það, að síðan 1931 hafa miklar breytingar orðið. Ég vildi minna á tekju- og eignarskatt, sem var hækkaður á hærri tekjum aðallega, auk þess sem barnafrádráttur var hækkaður. Með útsvarinu eru þessir beinu skattar orðnir svo háir, að sjálfir kommúnistar hafa ekki treyst sér til að bera fram frv. um hækkun þeirra á þessu þingi. Síðan 1931 hefir verið afnumið útflutningsgjald af síld og saltfiski, og tollum af kolum og salti verður væntanlega aflétt á þessu þingi. Enn fremur hefir verið afnuminn tollur af nær öllum efnivörum til iðnaðar. Kaffi- og sykurtollur hefir verið lækkaður. Þetta hefir breytzt síðan 1931. - Annað hefir líka breytzt. Vegna minnkandi innflutnings og hafta, sem sérstaklega hindra innflutning hinna tollhærri vörutegunda, hafa vörutollur og verðtollur hrapað niður síðan 1931. Vörutollurinn var þá á 3. millj. króna einn saman. En árið 1936 urðu samanlagðir vörutollar og verðtollar ekki nema rúmlega 2 millj. eða minna en vörutollurinn einn áður. Hv. þm. veit, að nú er ekki nema um tvennt að ræða, að taka féð þar, sem það fæst, eða taka það ekki og leggja ekkert til þeirra mála, sem samkomulag er um meðal vinstri flokkanna, að séu nauðsynleg. Annaðhvort er að láta hvorttveggja ógert, nýja fjáröflun og framkvæmdir, eða velja þá leið, sem stjórnarflokkarnir hafa ákveðið að fara. Ég játa, að sú leið er að ýmsu leyti neyðarúrræði: En var hitt betra, að gera ekki neitt? Ég verð að segja það, að enda þótt kommúnistar standi sig vel í yfirboðum, þá skáka sjálfstæðismenn þeim þar, og þó sérstaklega hv. þm. G.-K., Ólafur Thors. Það er kostulegt að heyra, þegar hann hneykslast á tollum og bölsótast í nafni flokks síns yfir tollaálögum á neyzluvörur fólksins, hverja skóbót, matarbita og sopa, - í nafni borgaraflokksins, íhaldsflokksins, Sjálfstfl. eða hvað sem hann hefir kallað sig. Því að hverjir hafa alltaf barizt fyrir óbeinu sköttunum, tollunum? Hverjir hafa alltaf barizt gegn lækkun þeirra? Hverjir andmæltu lækkun síldartollsins? - Það voru þeir sjálfstæðimenn. - Hverjir stóðu móti lækkun kaffi- og sykurtollsins? - Sjálfstæðismenn. - Hverjir vilja lækka tekju- og eignarskatt efnamanna og velta þeim álögum yfir í tolla á nauðsynjum almennings? Það og einmitt það vilja sjálfstæðismenn og hv. fulltrúi þeirra, þm. G.-K., Ólafur Thors. Og þeir heimta töluvert fleira. Þeir heimta, að kaupgetan sé skorin niður, svo að alþýða spari sér erlendar vörur. Þeir hafa barizt móti því að leggja fé í verkamannabústaði í Reykjavík. Þeir þykjast vorkenna Reykvíkingum fyrir dýrtíð, samtímis því .sem þeir heimta gengisbrask til þess að geta aukið dýrtíðina til gróða fyrir stétt sína. - Hv. þm. sagði, að menn yrðu að stilla kröfum í hóf. Hverjir eru það einkum, sem hann vili láta stilla kröfum í hóf? Eru það verkamenn og sjómenn? Ætli það séu þeir, sem hafa verið kröfuharðastir um lífsgæðin? - Ætli það séu ekki heldur menn sem standa hv. þm. og Sjálfstfl. nær, sem hafa verið kröfuharðastir, hvort sem framleiðslan hefir borið sig eða ekki? - Maður líttu þér nær!

*Brynjólfur Bjarnason: Góðir hlustendur! Út af ummælum hæstv. atvmrh., Haralds Guðmundssonar, og afsökunum hans vegna breytts ástands vil ég segja það, að þessi sömu andmæli nota menn eiginlega alltaf, þegar þeir hafa komizt í meiri hluta og kemur að efndunum á kosningaloforðunum. Ég vil minna hann á þau ummæli franska stjórnmálamannsins Herriot, að það væru ekki nema miklir stjórnmálamenn, sem framkvæma, þegar þeir hafa komizt í meirihlutaaðstöðu, það, sem þeir voru áður búnir að lofa. Hv. 4. landsk. (StSt) sagði, að Bændafl. hefði viljað allt annað en leggja samvinnufélögin í rúst. En Bændafl. hefði, held ég, engu ráðið um það eftir að hann var genginn á mála hjá íhaldinu. Þetta veit hv. 4. landsk., og að það var einn aðaltilgangur breiðfylkingarinnar, með því að ná völdum í Alþingi, að geta lagt samvinnufélögin í rúst. Hann þurfti ekki annað en hlusta á hv. form. Sjálfstfl., Ólaf Thors, hvað hann varð fjúkandi vondur yfir því, að Kaupfélag Reykjavíkur mundi fá gjaldeyrisleyfi. - Það, sem hann sagði um samvinnufélögin í Rússlandi, var þrungið af ósannindum. Þar hafa félögin þróazt með meiri hraða en í nokkru öðru landi. Það má sjá t. d. í síðasta tbl. kaupfélagsblaðsins Heima, þar sem ýtarlegar skýrslur eru gefnar um framfarir rússnesku kaupfélaganna í hverri grein um sig. Og það er mikið gleðiefni, eins og ritað hefir verið af einum bezta forgöngumanni samvinnuhreyfingarinnar á Bretlandi, að hægt er að benda á þennan mikla vöxt samvinnuhreyfingarinnar á Rússlandi. Út af því, sem hæstv. fjmrh. (EystJ) sagði um síldarverksmiðjufrumvarp Framsfl. og Íhaldsfl., og ummælum hv. þm. Barð. (BJ), þegar hann var að brydda á því, að það hefði ekki átt að greiða nema 7 kr. fyrir bræðslusíldina síðastl. sumar, vil ég bæta við eftirfarandi upplýsingum: Formaður Framsfl. hélt því fram að síldarverð, sem verksmiðjurnar á Siglufirði ættu að greiða, yrði að miðast við það, sem smáverksmiðjur á þeim stöðum, sem í flestum árum hafa lökust skilyrðin, reyndust færar um að greiða. T. d. ef rétt síldarverð á Siglufirði væri 8 kr. á mál, en verksmiðjan á Seyðisfirði stæði sig ekki við að greiða nema 6 kr. Þá ætti allt síldarverð að vera 6 kr. –Sjómönnum á að blæða, en Kveldúlfur og verksmiðjur hans að græða að sama skapi. Enginn efast um, að þetta sex kr. verð í stað átta héti heilbrigða verðið, samvinnumannaverðið, í munni hæstv. fjmrh. og hv. þm. S.-Þ., Jónasar Jónssonar. En það sést alveg nógu skýrt, að þarna er það fulltrúi bankanna, sem talar, en ekki samvinnumannanna. Það er bankaráðsmaðurinn Jónas Jónsson, sem þykir svona ógurlega vænt um sjómenn, alveg á sama hátt og Ólafi Thors þykir vænt um sjómenn. Þetta er samvinnan og ástin, sem sjómönnum ber að endurgjalda. Hv. fjmrh. kemur líka og segir, að þeim eigi að þykja vænt um ríkissjóðinn eins og sín eigin samvinnufélög.

Já, því ekki það?

. Já, skattþegnarnir eiga að borga tollana með gleði og þykja vænt um félagseign sína, ríkissjóðinn, alveg eins og bændum þykir vænt um samvinnufélög sín, sem gera það af ást við þá að borga þeim ekki út nema einhvern hluta af áætlunarverði fyrir vörur þeirra. Það kann að vera, að bændur hafi þá reynslu, að þeir fái það síðar fullgreitt, sem þeir hafa lagt inn í kaupfélagið. En fólkið hefir vissulega ekki þá reynslu af ríkissjóði, að það fái það allt endurgreitt, sem það hefir lagt í hann. Og reynslan, sem sjómennirnir hafa af síldarverksmiðjunum, hefir verið eitthvað svipuð. Hæstv. forsrh. (HermJ) sagði í ræðu sinni, að við kommúnistar legðum fram tillögur um hækkun tekjuskattsins. Það er ekki rétt, og allt, sem hann sagði um það, var því vindhögg. Við höfum enga slíka tillögu lagt fram. En við vitum, að það er vel hægt að hækka skattinn á hátekjumönnum miklu meira en gert hefir verið. Og þau skattafrumvörp, sem við berum fram, lenda öll á hátekjumönnum og óhófseyðslu yfirstéttarinnar. En hæstv. forsrh. er á móti því, að slíkir skattar séu lagðir á. Hann kýs heldur að skattleggja hvern bita og sopa, sem alþýðan lætur inn fyrir sínar varir, og hverja spjör, sem hún klæðist. Og hver eru rökin? –Jú, rökin er þau, að gjaldþol hinna ríku sé þrotið, en aftur á móti á gjaldþol hinna fátæku að vera ótæmandi. Það eru m. ö. o. tekin upp af hæstv. forsrh. og flokksbræðrum hans nákvæmlega sömu rökin og íhaldið hefir jafnan borið fram, - gegn sköttum á hina ríku og með sköttum á hina fátæku. Við skulum þess vegna taka þessi rök ofurlitið til meðferðar. Það hefir nefnilega við þessar umræður, eins og fyrri daginn, kveðið við sami sónninn frá fulltrúum auðmannastéttarinnar um það, hvað þeir séu þrautpíndir með sköttum og skyldum. Og hæstv. forsrh. hefir stutt þá svo dyggilega, að fulltrúi Bændafl. þurfti ekki annað en vísa til þess. Manni rennur til rifja, þegar maður heyrir þennan harmagrát. Hvað eftir annað fullyrða þeir herrar, að hver einasti eyrir, sem hátekjumennirnir vinna sér inn, sé tekinn upp í skatta og útsvör. Manni skilst, að það séu hin ömurlegustu örlög, sem nokkurn mann getur hent, að hafa háar tekjur, og að hver megi prísa sig sælan, sem rétt hefir til hnífs og skeiðar. Það, sem maður á erfiðara með að koma inn í höfuðið, er það, að þessir vel kristnu menn skuli ekki losa sig úr þessari prísund, sem því fylgir að vera ríkur, með því að gefa fátækum allar eigur sínar og afsala sér öllum sinum tekjum. Maður á líka erfitt með að samrýma þessi grátkvein yfirstéttarinnar þeim staðreyndum, sem skattskýrslur sýna okkur. Hér í Reykjavík hafa á undanförnum árum verið innan við þúsund manns, sem hafa haft í nettótekjur 6 þús. og allt upp í 100 þús. kr. á ári. Það eru kallaðar nettótekjur, þegar búið er að draga frá tekjunum alla skatta og útsvör, sem greidd eru á árinu. Ef það er satt, að hver eyrir sé tekinn af hátekjumönnunum upp í skatta og útsvör. hvernig getur það þá komið heim við það, að þeir skuli halda eftir frá 6 þús. kr. upp í marga tugi þúsunda, jafnvel upp í 100 þús. kr.? Það hljóta að vera einhverjir maðkar í blöndunni. Dæmin eru nefnilega fölsk, þau sem hampað er framan í almenning. Þessar sögur eru ekki annað en reyfarasögur. Það er nefnilega ekki eins voðalegt að vera hátekjumaður og margir vilja vera láta, jafnvel þó að skattarnir og útsvörin nálgist það, sem kallað er 100% af nettótekjunum, samkv. gildandi skattalöggjöf. Við skulum taka dæmi: Maður hefir 100 þús. kr. í skattskyldar tekjur á ári. Af þeim borgar hann í skatta og útsvör, skulum við segja, tæpar 90 þús. kr. Næsta ár hefir hann aftur 100 þús. kr. tekjur, en gefur þá upp samkv. lögum 100=90 þús. kr. = 10 þús. kr., því að opinber gjöld, sem hann greiddi árið áður, má hann draga frá samkv. lögum. Af þeim borgar hann svo sem 3 þús. kr. í skatta og útsvör. Á þessum tveim árum hefir hann því haft 200 þús. kr. í tekjur og greitt af þeim rúmar 90 þús. kr. í skatta. Á þessum tveimur árum hefir hann því haft 110 þús. kr., sem hann gat notað til eigin heimilisþarfa, - eða 55 þús. kr. að jafnaði á ári, sem enginn hátekjuskattur eða útsvör ná að skerða samkv. fyrirkomulagi gildandi skattalaga. - Við þessar 55 þús., sem hann fær að hafa í friði fyrir öllum sköttum, bætist svo það, sem hann hefir dregið frá samkv. lögum, þegar hann taldi fram til skatts, persónufrádráttur hans og annað, að maður nú ekki tali um það, sem hann kann að hafa komið undan skatti svona hinseginn. En það sorglegasta við þetta allt saman er, að fulltrúar vinstri flokkanna margir hverjir hafa ekki aðeins gefizt upp fyrir fulltrúum stóreignamannanna í skattamálum, heldur líka gleypt rök þeirra og skoðanir ómeltar. Það er hart að heyra fulltrúa verkamanna og bænda berja sér á brjóst og segja, að nú sé ekki lengur hægt að taka meira af þeim, sem hafa 30–50 þús. kr. í árstekjur og þess vegna verði ríkissjóður að afla sér tekna á kostnað hinna, sem hafa 1–3 þús. kr. í árstekjur. Fyrr má nú vera úrræðaleysi, að geta ekki fundið fyrirkomulag til að skattleggja frekar menn, sem hafa tugi þúsunda til eigin þarfa, eftir að þeir eru búnir að greiða alla skatta og skyldur til hins opinbera. Hitt er þó enn verra, að finna engin ráð til að skattleggja tugi þúsunda, sem nú er dregið undan skatti. Hæstv. fjmrh. (EystJ) var að tala um það hér í gær, að það væri alveg óhætt að hækka tollana, því að Kaupfélag Reykjavíkur og nágrennis hafi lækkað vöruverðið svo mjög. Það er nú gleðilegt, að hæstv. ráðh. skuli viðurkenna svona skýlaust það starf, sem Pöntunarfélag verkamanna og arftaki þess, Kaupfélag Reykjavíkur og nágrennis, hefir inni af hendi. En ég vil nú fyrir hönd kaupfélagsins og meðlima þess mótmæla því harðlega, að starfsemi þess sé notuð sem röksemd til að réttlæta tolla á nauðsynjavörum. Kaupfélagið lítur á það sem verkefni sitt að berjast á móti dýrtíðinni á öllum sviðum og orsökum hennar, hvort heldur er um heildsalagróða að ræða og okur eða tolla, sem ríkið leggur á nauðsynjavörur. Það er því beinlínis móðgun við kaupfélagið að nota nafn þess til að réttlæta tolla, sem hækka nauðsynjavörur í verði. Fyrir hönd kaupfélagsins mótmæli ég þessari móðgun. Ég vil nú að endingu skora á meðlimi Alþfl. og Kommfl. að sjá til þess, eins og ég lagði til í framsöguræðu minni í gær, að Alþfl. og Kommfl. gangi alstaðar saman, í öllum bæjum og hreppum - og þó fyrst og fremst í Reykjavik - gegn íhaldinu við næstu bæjarstjórnarkosningar. Látum það verða upphaf einingarinnar og upphaf þeirrar þjóðfylkingar, sem við kommúnistar viljum skapa í landinu, bæði hér á Alþingi, í hverjum bæ og í hverri sveit.



Í:g hefi aðeins örfáar mínútur til umráða. Get því aðeins drepið á örfá atriði. Samverkamenn Finns Jónssonar hafa tjáð mér, að um bakprovision hafi verið að ræða, og það í stórum stíl, svo F. J. þýðir alls ekki að þræta fyrir það. Skal ég endurtaka þau ummæli utan þings og sanna fyrir rétti, ef óskað er. Óskammfeilni hv. þm. Ísaf. (FJ) keyrir alveg úr hófi, að hann skuli dirfast að tala um óstjórn á verksmiðjum Kveldúlfs. Allir vita þó, að þar er komizt af með 1 mann fyrir hverja 2, sem taldir eru vinna og kaup taka þar, sem F. J. stjórnar. Því seldi Kveldúlfur ekki fyrir £ 19? spyr hv. þm. Ísaf. Kveldúlfur seldi á £ 19. Þann sama dag seldi F. J. á £ 18, alveg eins og bann seldi á £ 21 sama daginn og Alliance seldi á £ 22. Það getur verið, að hv. þm. Ísaf. telji, að þetta sé að ávaxta sitt pund vel, en það er áreiðanlega að ávaxta annara pund illa, og þess vegna er nú F. J. veginn og léttvægur fundinn. Ég heyrði það eitt af síðustu ræðu hæstv. atvmrh. (HG), að hann spurði: „Hverjir eiga að stilla kröfum sinum í hóf? Eru það verkamenn eða þeir, sem nær standa Ó. Th.?“ Það eru m. a. menn eins og Haraldur Guðmundsson, sem stilla eiga í hóf. Hann hefir fyrstur ísl. ráðh. tekið 3000 krónur í risnufé til að halda sjómönnum og verkamönnum veizlur, sem mér er nú raunar sagt, að ekki séu byrjaðar ennþá! Næstsíðustu ræðu hæstv. atvmrh. nefna menn hér í sölum þingsins uppgjöf sósialistanna. Rök ráðh. fyrir þrásetunni í ráðherrastóli eru nú þessi: „Ég setti að vísu fram kröfur og ég lýsti því yfir, að ég færi úr stjórn, ef þær yrðu ekki uppfylltar. En ég bað líka um kosningar. Úrslit þeirra sýndu, að breiðfylkingin var í minni hluta. Átti ég þá að fara úr ráðherrastóli? Nú, en voru þá kosningarnar ætlaðar til þess að koma breiðfylkingunni í meiri hluta, þessum voðalýð?! Ef ekki, hverju breyttu þær þá? Ef ráðh. að afloknum kosningum ætlaði að kyngja öllum kröfunum til þess að hanga, var þá ekki betra að gera það fyrir kosningar? Eftir þessu hafa þá kosningarnar átt að vera til þess eins, að geta svikið út fylgi þjóðarinnar með kröfum, sem svo átti að svíkja, strax að afloknum kosningum. Þetta er auma vörnin, - ég endurtek það, að þögnin hefði verið skárri. Út af Hjalteyrarverksmiðjunni segi ég þetta: Ég kenni í brjósti um þann ráðh., sem vísvitandi segir ósatt til þess að reyna að komast úr klípunni. Hæstv. atvmrh. sagðist hafa tvíframlengt verksmiðjuleyfið. Það er ósatt. Hann sagðist hafa beðið eftir, að Landsbankinn svaraði beiðni um milljónalán handa Kveldúlfi. Það er líka ósatt. Kveldúlfur fór ekki fram á nema 150 þús. kr. lán hjá Landsbankanum til verksmiðjunnar, og á því svari stóð aldrei. Nei, fyrst þorði ráðh. ekki að neita um byggingarleyfi af ótta við sjómenn. Síðan þorði hann ekki að endurnýja lyfið af ótta við Héðinn Valdimarsson og Finn Jónsson. Og loks skipaði þingið honum fyrir verkum, og þá þorði hann ekki annað en að hlýða. Þetta er lítil saga, en ljót, og fríkkar ekkert, þegar sagt er frá því að þegar útséð var um, að sósar gætu kúgað þingið til að kúga bankann, - þegar þannig var sýnt, að verksmiðjan á Hjalteyri yrði reist, bar F. J. fram tillögu um, að hún yrði þó minnkuð um helming. Þannig birti þessi fíni maður hug sinn til sjómanna, og vissi þó vel, að með þessu hefði hann haft milljón kr. atvinnutekjur af þeim. Hæstv. atvmrh. reynir nú að prýkka sig með því, að hafa leyft Kveldúlfi að stækka verksmiðjuna um 2400 mál. Hann gleymdi bara að segja frá pí, að Kveldúlfur bað um að stækka verksmiðjuna um 500 mál. Þessu neitaði ráðh., og reynir þannig í lengstu lög að þóknast Finni Jónssyni, en svíkja sjómenn. Afbrýðissemi hæstv. atvmrh. út af hljóðskrafi okkar J. J. er brosleg. Hann langar óhemju mikið að vita, um hvað við erum að tala, - hvort við séum orðnir sammála um lausn vandans. Ég er brjóstgóður. Ég skal segja hæstv. atvmrh., að enn er samkomulagið ekki lengra komið en það, að við höfum orðið sammála aðeins um eitt atriði, en það er líka stórt mál - stórt velferðarmál þjóðarinnar. Við erum sammála um að losa útveginn við kláðann, brjóta á bak aftur vald F. J. yfir síldarmálunum. Ræða hv. fjármrh., Eysteins Jónssonar, var að mestu ein óslitin ósannindatugga, sem hann flutti nú í 10. sinn af gömlum vana. Hann þorir ekki að neita því, að hann hafi lagt 2 millj. kr. nýja tolla á þjóðina. En hann reynir að leyna því, með því að spyrja: Á þjóðin örðugra með að greiða 13–l4 millj. nú en 12 áður, af því bannaður er óþarfi? Nei, segjum það, en húsmæðurnar vita hitt, að af hverjum munnbita og hverri spjör tekur ríkissjóður nú 2 kr. fyrir 1 áður, og af þeim ástæðum verða þær nú að neita sér um ýmsa nauðsynlega björg í búið. Ráðh. þykist heilmikill karl, þegar hann er að skora á mig að segja, hvernig Sjálfstfl. mundi geta lækkað útgjöldin um 1 milljón. Ég býst við, að völlurinn á honum minnki eftir ræðu hv. þm. A.-Húnv. (JPálm). En svo langar mig að segja ráðh. þetta : 1934 sagði hann, að ekkert væri hægt að skera niður. 1935 var milljón skorin niður. Nú er enn skorið niður. Heldur nú ráðh., að ef vilji er til, sé alls ekki hægt að skera meira niður? Nei, hann veit vel, að framsóknarmenn og sjálfstæðismenn í fjárveitingarn. voru sammála um, að miklu meira væri hægt að skera niður. En ráðh. sjálfur þorði ekki vegna H.V. Það er fjmrh., en ekki stjórnarandstæðingar. sem eiga að hafa þar forustu. Þori hann það ekki þýðir ekki að tala um sparnað fyrr en búið er að skipta um mann í þeim sess, - en þá er það líka vandalaust. Ráðh. reyndi að afsaka fjármálavandræði ríkisins með því að segja rangt frá fjárhag Reykjavíkur. Er það að vísu rétt, að álögur hafa hækkað í Rvík. En hverjum er það að kenna? Það er að kenna stjórnarfl., því þeir hafa samþ. hver lögin af öðrum, sem leggja ný og ný gjöld á Rvík, og mætti því vænta, að ráðh. sæi sinn sóma í því að þegja yfir þessu. Loks reyndi ráðh. að miklast af skattlétti á útvegnum. En ráðh. veit vel, að með 2–6% nýjum tolli á nauðsynjar útvegsins og 12% nýjum álögum á alla eldri skatta hefir hann tekið tvo peninga - eða marga - af útvegnum fyrir hvern einn. Ráðh. sér, að þetta er veik aðstaða og reynir að felu sig bak við mig. Í því skyni segir hann frá því, að á fundi með útvegsmönnum hafi ég svarað tómum vífilengjum. Þetta eru bein, vísvitandi og sannanleg ósannindi. Á þessum fundi lýsti ég því yfir, skýrt og skorinort, að ég væri reiðubúinn til skattléttis á útvegnum og til þess að semja við ráðh. um nýjar tekjur í staðinn, en vegna þess að ráðh. neitaði að ganga lengra en orðið er, teldi ég tilgangslaust að tefja þingið með fyrirfram dauðadæmdum tillögum - þetta heyrðu allir viðstaddir, og ráðh. ekki sízt, því til hans var því sérstaklega beint. Að dirfast síðan að fullyrða hið gagnstæða, sýnir aðeins, hve óvenju ófyrirleitinn þessi maður er í rökþrotum sínum. Einar Olgeirsson sagði, að aðalvoði þjóðarinnar væri ekki fjárpestin, heldur makk okkar J. J. eins og hann orðaði það. Má að vísu vera, að við gætum orðið kommum viðlíka skæðir og fjárpestin sauðfénu, en þjóðin er áreiðanlega skaðlaus af því. Þessum umræðum er nú að verða lokið. Sjálfstfl. hefir enn sem fyrr reynt að opna þjóðinni útsýni yfir stjórnmálaviðhorfið. Horfurnar eru ískyggilegri en nokkru sinni áður, framleiðslan komin að þrotum, þjóðin hlaðin þungum skuldum, en flokkadrættir draga úr viðnáminu. Þjóðin stendur á tímamótum. Undir átaki okkar sjálfra eigum við það, hvort við að fáum árum liðnum fáum tekið í eigin hendur öll umráð allra okkar mála. Ég dreg ekki í efa, að yfirleitt skilji menn, hver áhrif afdrif þess máls hafa á alla framtíð niðja okkar. Hitt gera menn sér síður ljóst, að enda þótt fullur vilji sé til, veltur þó slík ákvörðun að sjálfsögðu á efnahagslegri afkomu þjóðarinnar. Við verðum því nú þegar að gera oss ljóst, verði þjóðin áfram þjökuð af hverskonar óáran, mergsogin af sköttum, sokkin í erlent skuldafen og auk þess sjálfri sér sundurþykk, mun hún aldrei reynast einráð málefna sinna. Frelsið er fyrsta boðorð okkar sjálfstæðismanna - frelsi einstaklingsins og frelsi þjóðarinnar. En frelsisþráin er fleirum en okkur í merg runnin. Hún er sameiginleg eign okkar arftaka þeirra manna, er heldur kusu að yfirgefa ætt og óðal en lúta drottinvaldi konungs, og einmitt í því sjáum við sjálfstæðismenn fyrirheitið um það, að enda þótt þjóðin hafi um skeið látið glepja sér sýn, eigum við þó vísan sigurinn í innanlandsbaráttunni, vegna þess hve nátengd stefna okkar er sterkasta þætti Íslendingseðlisins, - frelsisþránni. Hitt er okkar mikli kvíði, að við vöknum of seint, leysumst of seint úr læðingi, og verðum af þeim ástæðum öðrum að bráð. Það er heitasta þrá okkar sjálfstæðismanna að afstýra þeim voða, og því fer þess vegna svo fjarri, að við látum gamlar persónulegar væringar skyggja á þá göfugu og stóru hugsjón, að okkur beinlínis hrís hugur við slíkum hugsunarhætti. Sameinaðir stöndum vér, - minnumst þess í dag og atla daga, Íslendingar.

*Þorsteinn Briem: Hæstv. atvmrh. taldi, að Bændaflokkurinn mætti ekki tala um útvegsmál og lífsbjörg fólksins við sjávarsíðuna. Er það ekki skylda okkar að líta þangað, sem náungans veggur er að brenna, því að við vitum, að þegar hann brennur, þá er vorum eigin hætt. Kjörorð Bændafl. hefir frá upphafi verið viðreisn framleiðslunnar til sveita og við sjó, og að atvinnuvegirnir verði að geta borið sig. Og Bændafl. hefir haldið sér svo fast við það efni, að hann hefir ekki gleymt þessu fyrsta og stóra stefnumáli sínu, eins og Alþfl. hefir gleymt sinni stefnuskrá, bæði um tolla og annað, enda eru þeir nú að ræða það sín á milli, foringjar hans, hvort þeir eigi ekki að leggja niður flokk sinn og mynda nýjan flokk með Kommfl. Á 13. þingi Alþfl., árið 1936, þóttist flokkurinn afneita kommúnistum í eitt skipti fyrir öll, þótt hann tæki upp stefnuskrá kommúnista. En á 14.þingi flokksins, nú í haust, var ekki um annað rætt en uppköst að hjúskaparsáttmálanum við kommúnista. Það skal vel vanda, sem lengi á að standa, má segja um þann kaupmála, því að enn eru flokkarnir að athuga á honum orðalagið, og annað en orðalag er það ekki, sem á milli ber. Hæstv. ráðh. taldi orð mín í gærkvöldi sýna, að ég fylgdi stefnu Sjálfstæðisfl. Er það þá stefna Sjálfstfl. eins að vilja ekki hækka verðtollana? Var ekki hæstv. ráðh. sjálfur ekki aðeins á móti hækkun á verðtolli áður fyrr? Man hann ekki, hversu hranalega hann barðist sjálfur á móti öllum verðtolli 1931? Eitt stærsta atriðið, sem ég deildi á Alþfl. fyrir, var framkoma Alþýðusambandsins gagnvart S. Í. S. Ég varði S. Í. S. fyrir árásum hinna kommúnistísku vina ráðh. í gærkvöldi. Varði það svo, að þeir hæstv. fjmrh. og hæstv. forsrh. bættu þar engu við, sem ég hafði ekki tekið rækilega fram áður. Mitt svar var fullt svar við árásum kommúnistanna; þó að ég sparaði mér að veitast persónulega að árásarmanninum, voru rök mín ekki ósterkari fyrir það. Köpuryrði þess kommúnista eru ómæt reiðiorð yfir þeirri sterku vörn, sem við Bændaflokksmenn höfum haldið uppi fyrir Sambandið og störf þess. En eru það sérstök stefnumál Sjálfstfl. að halda uppi vörn fyrir kaupfélögin og Sambandið? Var hæstv. fjmrh. að sanna það í gærkvöldi og nú aftur í kvöld? Nei, hæstv. atvmrh. þarf alltaf að eiga einhverja grammófónsplötu til að spila á. Nú getur hann ekki lengur spilað gömlu plötuna um verðtollinn, því að hann þarf nú að spila allt annað lag en hann spilaði svo vel og snjallt 1931. Nú veit hann, að hans aðalplata sem ráðh. er orðin gersamlega útspiluð, - það er grammifónsplatan um fiskimálanefnd. Hann á erfitt með að spila lengur lagið um Póllandsfiskinn, sem seldist ekki fyrir flutningnum í höndum fiskimálanefndar. Eða um Ameríkufiskinn, sem fiskimálanefnd sendi tóbakssalann til að selja, en tókst báglega. En þegar allar hans plötur eru útslitnar. þá fær hann þessa gömlu, útslitnu plötu að láni, um Bændafl. En ekki mun honum endast þessi útslitna lánsplata betur en hans eigin. En það sýnir rakafátækt hæstv. atvmrh., að hann hefir nú ekkert fram að bera á móti Bændafl. annað en löngu útspilaða lánsplötu. Hæstv. forsrh. boðaði í gærkvöldi þá ræðu, sem hann hefir nú flutt hér í kvöld um stjórnmálaviðhorfið eins og það liggur fyrir að áliti hans. Þessa ræðu hefir hann nú flutt hér í kvöld. Af henni er sýnt, hvernig hann tekur hóflegum orðum Bændaflokksmanna um að finna leiðir út úr ógöngunum. Þeim hófsamlegu ummælum svarar hæstv. ráðh. nú með brigzlum og órökstuddum stóryrðum. Bændafl. mun ekki verða uppnæmur fyrir orðum einum. Hann þuldi upp gömlu þuluna um afrek sín og flokks síns. Hann eignaði sér kjötlögin, sem Bændafl. átti frumkvæðið að á þingi og lét undirbúa. Hann gortaði ekki í kvöld af 17. greininni, og er það gott, ef hann sæi að sér í því efni. En ég saknaði einkum eins í ræðu hans um viðhorfið. Ég saknaði þess, að hann gæfi yfirlit yfir viðhorfið innbyrðis í hans eigin flokki. Hvort þar eru allir jafnráðþægir við sósíalista og einhuga í þjónustunni við þá og var áður. Ég heyrði, að hæstv. fjmrh. sagði í gærkvöldi: „við vinstri flokkarnir“, og taldi þar með Framsfl. vinstri flokk. Eru ekki til neinir ráðamenn innan Framsfl. á þingi og utan þings, sem líta svo á, að Framsfl. eigi að vera milliflokkur? Ekki vinstri flokkur og ekki hægri flokkur, heldur milliflokkur. Var hæstv. fjmrh. í orðum sínum að gera þá menn ómerka, sem halda því fram, að Framsfl. eigi að vera millíflokkur eins og hann var á sinum glæsilegustu árum? Eða talaði hæstv. fjmrh. ekki af hálfu alls flokksins í gærkvöldi? Þetta atriði, um heildarviðhorf Framsfl., er svo mikið umtalaður hlutur í sambandi við stjórnmálahorfur augnabliksins, og margur kjósandi hefir sjálfsagt óskað að fá meiri upplýsingar í þessu efni frá hæstv. forsrh. sjálfum. Það var aðeins eitt atriði í fyrri ræðu minni, sem hæstv. forsrh. vildi leiðrétta. Það var um smjörskortinn og ostana. En þó fór svar hans utan hjá efninu. Hann svaraði því, að smjörið heyrði ekki undir skipulagið. En það skiptir engu, þar sem ostarnir heyra undir það, og það er ostagerðin, sem veldur því, að smjör vantar. Hann svaraði: Það hafa engir ostar verið gerðir síðan í haust. Það er laukrétt, því að síðan hefir mjólkin verið seld. En það skiptir ekki máli, því að enginn býst við smjöri, úr því að mjólk er ekki til. Það, sem máli skiptir, er það, að gerðir voru ostar, en lítið smjör, úr mjólkinni á meðan hún var til. Og mjólkin var mikil í vor og sumar. Hver bóndi sá það af sprettunni í vor, að verða mundi lítið töðuár, og því minni mjólk í vetur. Hver bóndi sá þetta enn skýrar á túnaslættinum, þegar nýtingin varð svo hörmuleg. En það, sem hver maður sá, átti stjórn skipulagningarinnar líka að sjá. Og hún hefði a. m. k. séð það, ef bændurnir sjálfir hefðu haft þar ráðin, eins og Bændafl. vildi frá upphafi. Þegar fyrirsjáanlegt var, strax í vor og sumar, mjólkurleysi með vetrinum, hefðu bændurnir látið fara að gera smjör, en ekki nýmjólkurosta, því að það hefir ekki verið óþekktur hlutur meðal bændanna, að geyma smjör frá sumri til vetrar. Og mjólkurbúunum er það auðvelt. Ég orðaði það ekki, að haldið hefði verið áfram að búa til osta í mjólkurleysinu í september, október og nóvember, heldur hitt, að ekki hefði verið tekið tillit til þessa fyrirsjáanlega mjólkurleysis strax og séð varð spretta, í júlí og ágúst. En í þeim mánuðum var svo mikil mjólk, að mátt hefði fá smjör til jóla að minnsta kosti. Þessi leiðrétting hæstv. ráðh. um litla ostagerð í haust er því alveg utan við efnið, þó að hæstv. ráðh. hafi ef til vill ekki verið það ljóst. En þetta smáræði sýnir, hve mikilsvert er, að bændurnir sjálfir fái umráð afurðasölunnar, eins og Bændafl. vildi frá upphafi. Hæstv. fjmrh. gerði skop að brauðtollinum. En þegar tollar eru settir á allt, sem heimilin þurfa að nota, jafnvel brauðið, er sá útgjaldaauki, sem nemur 40–150 kr. á sveitaheimili og 70–200 kr. á kaupstaðaheimili, ekki eintómt spaug fyrir þau heimili, sem minnst hafa, þó að það sé ekki tilfinnanlegt hjá hálaunamönnum eins og hæstv. ráðh. Hæstv. fjmrh. gerði sig að svo einfaldri dúfu, að hann skildi ekki, hvað ég kallaði yfirbyggingu, og spurði, hvort það væri fjárpestarstyrkurinn. Fyrst hæstv. fjmrh. gerir sig sjálfan að barni, þá verð ég að tala við hann eins og barn. Og börn skilja bezt, ef þeim er kennt í dæmum. Ég skal því nefna honum nokkur smádæmi og sýna honum nokkrar smáflísar úr þeirri yfirbyggingu, sem ég átti við m. a. Hann þekkir mann í sinum flokki, sem er ráðinn í þýðingarmikið starf hjá opinberri stofnun, sem krefst allra hans starfskrafta, enda hefir hann fyrir það góð embættislaun, 5000 kr. Svo er hann í nefnd, og hefir fyrir það 2000 kr. Svo er hann í annari nefnd, og hefir fyrir það ca. 1200 kr. Svo er hann í þriðju nefndinni, og er þar formaður, og hefir fyrir það 4800 kr. Svo er hann einskonar ráðunautur ríkisstj. í ýmsu og ýmsu, og fær fyrir það smáslatta. Og svo er hann þingmaður. Og þó að hann hafi öllum þessum störfum að gegna, sem hann tekur fyrir a. m. k. 10000 kr., fyrir utan sínar 5000 kr. fyrir aðalstarfið, þá launar hann ekki einu sinni manninum, sem verður bæði um þingtímann og oft endranær að gegna fyrir hann aðalstörfunum. Það er ekki nóg með það, að hann fái þarna þreföld prófessorslaun, heldur er stofnuninni gert að borga manninum, sem vinnur fyrir hann störfin, sem hann er ráðinn til og á að gegna. Finnst ekki hæstv. fjmrh. sjálfum sem það þurfi einhvern grunn undir yfirbyggingu með mörgum svona kvistum? Fleiri slíka kvisti mætti telja, sem þeir kannast við, hæstv. ráðh. Framsfl., en til að gera ekki upp á milli, vil ég spyrja hæstv. atvmrh., hvort hann kannist ekki við ungan mann, lítt reyndan, sem hann kom að merkri stofnun fyrir sjómannastéttina, - stofnun, sem vinnur aðeins tvo mánuði ársins. Hafði hann síðastl. sumar aðeins 12000 kr. og 4000 kr. uppbót, ásamt 100 kr. á dag, ef hann fer í ferð eða hreyfir sig. Það svarar a. m. k. 64000 kr., ef hann hefði starfað allt árið. Og þó að þetta sé ekki stærsti strompurinn á yfirbyggingunni, þá vil ég samt spyrja: Þarf ekki sterkan grunn undir yfirbygging með mörgum svona strompum? Einnig nú á þessu þingi hyllir í frv. stj. undir nýjar kvistbyggingar á þessa yfirbyggingu, þar sem á að stofna nýjar stöður og embætti. Þá hefir og sá háttur verið á hafður, þegar komið hefir verið í lög, að sérþekkingu þyrfti til starfs, að nema þau ákvæði burt, svo að unnt yrði án yfirmats að setja þá menn í yfirstöðurnar, sem ekki hefðu þekkingu til að bera, þó að því fylgi vitanlega það, að bæta verður við sérfróðum manni til að vinna verkin. Með þessu eykst starfsmannahaldið, yfirbyggingin, stöðugt, og kostnaðurinn við rekstur ríkisins. En atvinnuvegirnir og launafólkið, sem af þeim lifir, má nú sizt við nýjum kostnaði af þeirri yfirbyggingu. Það er alltaf auðveldara að fjölga starfsmönnunum en draga úr slíkum kostnaði aftur. En þó er margt nú á fjárlögum, sem er minni nauðsyn á en mörgu af því, sem nú er lækkað stórlega með sérstöku frv. um bráðabirgðafrestun nokkurra laga, svo sem styrk til áburðarkaupa, framlög til sýsluvegasjóða, búfjárræktar og ræktunarsjóðs. Ef fylgt væri slíkri sparnaðarstefnu um aðra síður nauðsynlega útgjaldaliði ríkisins, þá yrðu fjárlögin áreiðanlega annaðhvort lægri en þau eru nú, eða það væri hægt að verja meira fé atvinnuvegunum til styrktar. Framleiðslan þolir ekki meiri álögur; því verður að draga úr öðrum útgjöldum, til þess að hægt sé að styrkja hana meir. Þessum umræðum er nú að verða lokið. Ég lýk máli mínu með þeirri ósk, að þjóðin fái bjargað atvinnuvegunum og komizt fram úr erfiðleikunum. Óska ég svo öllum hlustendum gleðilegrar hátíðar og allra heilla. Góða nótt.

* Forsrh. (Hermann Jónasson): Ég verð að segja, að ég fór nú fyrst að kannast við hv. þm. Dal., þegar hann fór að tala um smjörið og ostana. Ég skal ekki endurtaka það, sem ég sagði við fyrrihluta þessara umr. um þetta atriði, enda er það nú orðið landslýð ljóst, og hv. þm. Dal. líka, að allt þetta ostatal hafi átt mestan þátt í þeim banabita, sem Bændafl. varð að kingja í kosningunum síðustu. Það er vitanlegt, að víða þurrkaðist Bændafl. út við þessar kosningar, svo sem í Strandasýslu, og raunar í öllum kjördæmum. Þau fáu atkvæði, sem töldust Bændafl., voru íhaldsatkvæði. Hv. 4. landsk. var að karpa um það, hver ætti upptökin að skipulagi afurðasölunnar. Það, sem hann ber þar fram, hefir svo oft verið hrakið, að ég hirði ekki um að fara út í það hér. Við hv. þm. G.- K. þarf ég ekki að ræða. Það er öllum þeim ljóst, er hlustað hafa á viðskipti hans við hæstv. fjmrh., að hv. þm. G.-K. stendur þar uppi ráðþrota. Hann hefir ekki getað bent á neitt, sem réttlæti þann tvöfalda málflutning, sem Sjálfstfl. hefir við haft, og líkist mjög aðferðum kommúnista. Kommúnistarnir deila á stjórnina fyrir að ganga ekki að hinum ríku. Þó hefir það verið upplýst, að beinir skattar eru hér mun hærri en í nágrannalöndunum. Hv. þm. G.-R. reyndi að telja útvegsmönnum trú um, að hægt væri að létta milljónum af útvegnum og veita honum síaukinn styrk, án þess að tekjur og skattar væru hækkaðir það minnsta, eins og þessi auknu útgjöld þurfi hvergi að koma niður. Þetta er ekki hægt að kalla annað en skrum. Það er eftirtektarvert, að allir þeir flokkar, sem hér hafa ráðizt á Framsfl., hafa reynt að telja hlustendum trú um, að flokkurinn væri að svíkja stefnu sína. Kommúnistar og jafnaðarmenn hafa reynt að telja fólki trú um, að nokkur hluti Framsfl. væri að hneigjast í íhaldsátt, en Sjálfstfl. og Bændafl. hafa hins vegar haldið því fram, að flokkurinn, eða hluti hans, sé að komast á vald sósíalista. Þetta er gert í ákveðnum tilgangi, þeim tilgangi, að skaða Framsfl. En ég verð að hryggja þessa flokka alla með því að lýsa því yfir, að þetta á sér enga stoð í veruleikanum. Framsfl. mun hér eftir sem hingað til taka ákvarðanir sínar sem einn maður. Með þessum orðum vil ég kveðja ykkur, tilheyrendur góðir, og óska ykkur gleðilegra jóla. Góða nótt.

*Fjmrh. (Eysteinn Jónsson): Ég var að vonast eftir, að hv. þm. Dal. mundi koma með lausn gátunnar um saumnálartollinn, en varð þar fyrir vonbrigðum. Ég ætla því að gefa hv. þm. Dal. frest til næsta þings með dæmið, enda er það svo þungt, að ekki mun veita af þeim tíma. Hv. þm. Kommfl. hafa talað margt um skattana. En ég skal segja hv. 1. landsk. það, að ég mun hvorki blikna né blána fyrir honum né skrafi hans. Og þeir munu fáir hér á landi, sem hafa unnið meira að því en ég að koma skattamálunum í réttlátt horf, bæði sem oddamaður í niðurjöfnunarnefnd Reykjavíkur og eins hér á alþingi. Hv. þm. G.- K. þóttist geta látið sér nægja að visa til ræðu hv. þm. A.- Húnv. viðvíkjandi sparnaðarhug Sjálfstfl. Það er orðinn vani Sjálfstfl. í eldhúsumræðum að senda einhvern sveitamann í útvarpið til að lesa yfir landsmönnum, til að reyna að viðhalda þeirri blekkingu, að bændur fái einhverju að ráða í Sjálfstfl. Þá er venjan að ráðast á stjórnarflokkana fyrir há laun við ríkisstofnanirnar. En sannleikurinn er sá, að stofnanir einstaklinga og bæjarstofnanir, sem Sjálfstæðismenn hafa yfir að ráða, hafa borgað svo hátt kaup, að ríkið hefir orðið að fylgjast með. Ég skal minnast á það, að forstjóri Sölusambands íslenzkra fiskframleiðenda hefir tvöföld ráðherralaun, bókari hjá Eimskipafélagi Íslands hefir ráðherralaun. Til samanburðar má geta þess, að meðallaun starfsmanna í Áfengisverzlun ríkisins, fyrir utan laun forstjóra, eru 3700 kr., og við raftækjaeinkasöluna 4800 kr. Forstjóralaun við þessi fyrirtæki eru varla meiri en laun bókara í einkafyrirtækjum. Sjálfstæðismenn stjórna mörgum af þessur fyrirtækjum, og væri þeim nær að gera hreint fyrir sínum dyrum. Hv. þm. A.-Húnv. ætti að byrja að vanda um fyrir vinum sínum, áður en hann heldur lengra með aðfinnslur sínar við stjórnarflokkana. Ég skal nefna eitt embætti, sem sjálfstæðismenn hafa stofnað og launa með 8000 kr. árlega. Og þetta embætti er algerlega óþarft. Ég á hér við embætti fiskimatsstjóra. Og varla færu þessar ásakanir vel í munni þess manns, sem bar fram till. um hæsta persónustyrkinn, sem fram hefir komið á þessu þingi. Ég segi þetta honum ekki til óvirðingar, en til þess eins að sýna, að það situr ekki á sjálfstæðismönnum að deila á óvarlega meðferð á ríkisfé. Hv. þm. G.-K. sagði það áðan, að ég hefði ekki þorað að fara lengra í sparnaðarátt vegna hv. 2. þm. Reykv. Það komu fram í fjvn. tvær lækkunartill., sem ekki voru samþykktar. Önnur var um að skera niður atvinnubótaféð um 10%. Sú till. fékk ekki nema 2 atkv., en sjálfstæðismenn eiga fjóra menn í nefndinni. Hin till. var um lækkun á bensingjaldinu til vega um 10%. Heldur hv. þm. G.-K., að þetta séu stórar upphæðir, ef þær eru bornar saman við 6 milljónirnar, sem hann og félagar hans ætluðu að íþyngja fjárlögunum með. Hvorki hann né hv. þm. A.-Húnv. hafa getað gefið nokkur svör við því, hvar eigi að taka peningana til þeirra útgjalda, sem þeir hafa stungið upp á, án þess að komið væri alvarlega við þá liði, sem mönnum er sárast um. Hv. þm. G.-K. var reiður yfir því, sem ég sagði um útgerðina. Ég sagði það eitt, að útgerðinni yrði aldei bjargað með því að lækka tolla á útgerðarvörum. En hv. þm. G.-K. hefir enga tilraun gert til að útskýra það, sem ég gerði að aðalatriðinu í tali mínu um útgerðina, - því sjálfstæðismenn notuðu ekki stjórnaraðstöðu sína á árunum 1932 og 1933 til þess að koma fram þessum margumtöluðu hagsmunamálum sjávarútvegsins. Þeir voru kannske eitthvað að safna skýrslum. En þurftu þeir að eyða miklum tíma í það? Var þeim ekki kunnugt um ástandið? Það var engin tilviljun, að þegar þeir fóru út í stjórnarandstöðuna, hættu þeir að safna skýrslum, en frv. voru lögð fram. Það var af því, að það var einfaldara mál heldur en að hafa framkvæmdirnar á hendi sjálfir. Og ég vil benda á það, að það er vitaskuld ekki hægt með neinum ráðstöfunum frá Alþingi að snúa mesta aflaleysisári upp í góðæri fyrir íslenzkan sjávarútveg. Þetta ættum við allir að geta viðurkennt alveg rólega. En það er hægt að búa mismunandi vel að sjávarútveginum af hálfu hins opinbera. Og það ætla ég, að á þeim tíma, sem núv. ríkisstj. hefir farið með völd, hafi sjávarútveginum ekki verið íþyngt af hálfu hins opinbera, heldur hið gagnstæða. Það er aðalatriðið í þessu máll. Það þýðir ekki fyrir hv. þm. G.-K. að kenna núv. stj. og stjórnarflokkum um vandræðaástandið í íslenzkri saltfisksútgerð. - Góða nótt.



Ég vil leyfa mér að vekja athygli á till. til þál., sem borin var fram af mér og hv. þm. V.- Sk. snemma á þessu þingi og síðan vísað til fjvn. Var hún um styrk til bænda á óþurrkasvæðinu síðastl. sumar. Er alllangt síðan umr. um málið hófust og till. var vísað til fjvn., en hv. n. hefir enn ekkert látið til sín heyra og ekki skilað áliti. Þar sem nú er hinsvegar komið mjög nálægt þinglausnum, vil ég beina því til hæstv. forseta, hvort hann sjái sér ekki fært að styðja að því, að hv. fjvn. skili af sér áliti, svo að málið geti fengið þinglega afgreiðslu. Ég uni því illa, að n. skuli ekkert láta til sín heyra, því að málið er mikilsvert og bændur þarfnast mjög þessa styrks af fyrrgreindum ástæðum. Hv. n. hefir skilað áliti um mál, sem sízt eru meira virði en þetta, og er nú kominn tími til að fletta af málinu þeim værðarvoðum, sem það hvílir undir hjá hv. n.



Fyrir fjvn. hafa legið tvær till. um svipað efni, báðar snertandi fóðurbætisþörf bænda, önnur frá hv. 10. landsk. þm., en hin frá hv. 1. landsk. þm. N. hefir haft með höndum stórmál landbúnaðarins, þótt önnur en þessi tvö snertu ekki beint óþurrkana, heldur fjárpestina. Í sumar hafði hæstv. stj. gert ráðstafanir til þess, að fóðurmjöl yrði selt bændum við vægasta verði, eða framleiðsluverði. Að þessu athuguðu og af því, að erfitt var fyrir fjvn. að taka afstöðu til þessa máls án umsagnar landbn. beggja deilda, hefir n. sent báðum landbn. málið til athugunar. Ég viðurkenni, að þetta var nokkuð seint gert, en þó ekki svo seint, að landbn. hefðu ekki getað haldið fundi um málið.



Ég sé, að hv. form. landbn. Nd. er ekki viðstaddur, og vil ég því skýra frá því fyrir hönd landbn. Ed., að við fengum þessar tvær till. til umsagnar. Hafa þær verið ræddar í n., án þess þó, að samkomulag gæti orðið um afgreiðslu þeirra.



Ég vil ítreka það, að þessi meðferð sannar bezt, að sleifarlag hefir verið á afgreiðslu málsins í þessum hv. n., og geri ég ekki ráð fyrir, að það mælist yfirleitt vel fyrir. Hv. 2. þm. Árn. gat þess, að ríkisstj hefði gert ráðstafanir til þess, að bændur gætu fengið fóðurmjöl við framleiðsluverði. Má vera. að hæstv. stj. hafi ætlað sér þetta, en þetta verð varð þó í rauninni nokkru hærra.

*Bjarni Ásgeirsson: Ég hefði haft löngun til að bera fram ýmsar brtt. við fjárlögin, sem ég tel ekki eiga minni rétt á sér en margt, sem tekið er inn af fjvn. Ég hefi samt stillt mig um það, því að vitanlega verður einhverntíma staðar að nema. Ég hefi komið fram með rétt eina brtt. á þskj. 428, XV, um það, að Ásgeiri Ólafssyni dýralækni í Borgarnesi sé veittur utanfararstyrkur til að kynna sér nýjungar í dýralækningum, einkum loðdýra. Ég skal færa rök fyrir þessu. Fyrst er þess að geta, að það er nauðsynlegt dýralæknum, ekki síður en öðrum læknum yfirleitt, að fylgjast nokkurn veginn með þeim nýjungum, sem gerast á þeirra sviði. En til þess hafa þeir vitanlega ekki aðstöðu með því að sitja hér alltaf heima. Það er allt of lítið gert að því að veita dýralæknum okkar tækifæri til að fara utan öðru hverju og kynnast nýjungum. Nú stendur svo á um þennan dýralækni, að það eru 10–12 ár síðan hann lauk námi, og vitanlega hefir margt komið á daginn síðan, eins og í öðrum læknavísundum. En ofan á þetta bætist það, að nú er að rísa upp ný atvinnugrein í landbúnaðinum, loðdýraræktin. Enginn dýralæknir íslenzkur mun hafa lagt stund á þessa lækningagrein. Að vísu hefir fjvn. borið fram till. um það, að ungum dýralæknanema við háskólann í Kaupmannahöfn sé veittur styrkur með því skilyrði, að hann kynni sér þessa grein. Er það vel, en ég hygg, að nokkuð langur tími sé enn þangað til hann lýkur prófi. En í Borgarfirði er mikill áhugi fyrir aukinni loðdýrarækt, enda er hún þegar mikið tekin að aukast, sem ein af nokkrum tilraunum, sem gerðar hafa verið til að beina framleiðslu hér á landi inn á nýja braut, vegna þess afhroðs, sem bændur héraðsins hafa goldið af völdum fjárpestarinnar. Það er því mikil þörf, að einmitt maður í þessu héraði fái aðstöðu til að kynna sér meðferð og lækningu loðdýra, því að vitanlega mega bændur ekki við því, að þessi búnaðargrein verði mjög vanhaldasöm vegna þekkingarleysis og skorts á læknum. Ég tel því mikla nauðsyn, að sá dýralæknir, sem hefir aðsetur í Borgarfjarðarhéraði, fái aðstöðu til að kynna sér meðferð loðdýra og loðdýralækningar. Ég heyri sagt, að fyrir fjvn. hafi legið styrkbeiðni frá dýralækni á Austurlandi í svipuðu augnamiði. Að sjálfsögðu mæli ég ekki á móti slíku. En þar sem ég tel ekki líklegt, að hægt sé að senda út á einu ári meira en einn dýralækni, þá tel ég réttara, að sá í Borgarfirði gangi fyrir, bæði af því, að lengra er síðan hann lauk námi og því meiri nýjungar uppi síðan hann var að námi heldur en hinn, sem útskrifaðist fyrir einu eða tveimur árum. Og enn er það, að Borgarfjarðarsýslu og Mýrasýslu, sem eru í umdæmi þessa dýralæknis, er það nauðvörn að koma upp loðdýrarækt til þess að reisa við fallinn atvinnuveg. Ég sé, að komin er hér fram brtt. frá hv. 1. þm. N.-M. (PZ). Veit ég ekki, hvernig á að skilja hana, og vildi gjarnan fá skýringu. Mig langar til að vita, hvort þm. álitur, að þessi maður, sem ég hefi lagt til að fengi styrk, væri rangt feðraður. Ég hefi aldrei heyrt því fleygt fyrr, og vildi gjarnan vita rök, ef svo er, því að vitanlega er rétt að taka það, sem sannara reynist. En meðan ekki liggja óvefengjanleg rök fyrir því, að maðurinn sé Einarsson, en ekki Ólafsson, eins og prentað er í till. minni, þá vænti og þess, að hv. þm. taki till. sína aftur. Því að ég geri ekki ráð fyrir, að um mannrán sé að ræða, eins og tíðkast í Vesturheimi. En ef svo er, að eigi að stela þessum manni út af fjárlfrv. og setja á annan stað, þá er tími til kominn, að Alþingi Íslendinga setji löggjöf um hegningu við mannránum, eins og nú er komin á í Vesturheimi. Annars vil ég geta þess út af till. hv. þm. Borgf. um ábyrgðarheimild fyrir vatnsveitu á Akranesi, að ég hefi flutt svipaða beiðni fyrir Borgarnes, en var ekki sinnt, og sagt, að fyrir fjvn. lægju sex beiðnir frá ýmsum kaupstöðum og kauptúnum. Samkomulag varð í fjvn. um að vísa öllu frá í þetta skipti, hvað sem yrði á næsta þingi. Af þeim ástæðum tók ég ekki málið upp.