Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Jeg á litla breytingartillögu á þgskj. 368, og gjöri jeg ráð fyrir, að engum komi hún á óvart, eftir ummælum mínum við 2. umræðu málsins. Jeg tók það þá fram, að jeg hafi alt af verið hlyntur stofnun þessa sjóðs, þannig, að sektirnar rynnu í hann samkvæmt því, sem ákveðið var 1913. En mjer fanst óþarfi að ganga lengra. Það var nóg að geyma þetta fje þangað til við sæum okkur fært, að taka landhelgisvarnirnar algjörlega í okkar hendur. Ástæðurnar til þessa eru tvær. Það er fyrst og fremst afar óheppilegt, að binda fyrirfram það fje, sem þingið hefir til umráða, og taka á þann hátt fram fyrir hendurnar á fjárveitingarvaldinu. Jeg skal í stuttu máli benda á, hversu langt við erum nú þegar komnir inn á þá braut. Við erum búnir að leggja stórfje í sjerstaka sjóði, og skal jeg nefna þessa: Styrktarsjóður barnakennara 2500 kr., Fiskveiðasj. 6000 kr., Landhelgissj. 5000 kr., Byggingasj. 7500 kr., Bjargráðasj. 22000 kr., Ellistyrktarsj. 20000 kr., Landsbankinn 100 000 kr., því að það er fje, sem líta má á, sem sje það lagt í sjóð. Þetta er samtals 163,000 kr., og nú á að bæta við það 15000 kr., og verður fúlgan þá 178000 kr. á ári. Með öðrum orðum, nærfelt 10% af fje því, sem þingið á að hafa til umráða, er fyrirfram bundið. Auk þessa eru önnur bönd og aðrar kvaðir, sem á þinginu hvíla. Jeg býst þess vegna við, að það sjeu fleiri en jeg, sem líta svo á, sem þetta sje hættuleg braut. Og þó þetta væri ekki tekið til greina, sem jeg nú hefi skýrt frá, þá vill svo til, að það er til önnur mikilvæg ástæða fyrir máli mínu. Eins og menn muna, þá var mál þetta tekið út af dagskrá; um daginn, og því frestað. Síðan hafa háttv. deildarmenn átt kost á því, að kynna sjer nefndarálit háttv. fjárlaganefndar neðri deildar og þær niðurstöður, sem hún hefir komist að. Þar má sjá margt næsta nýstárlegt og afar þýðingarmikið, ef vel er athugað. Og það er skylda okkar að athuga alt sem gaumgæfilegast, ef við viljum fara vel með það pund, sem okkur er trúað fyrir. Eins og menn vita, þá var gjört ráð fyrir 130 000 kr. tekjuhalla í fjárlagafrumvarpi stjórnarinnar, sem lagt var fyrir þingið. Eftir því, sem jeg þykist sjá af nefndaráliti fjárlaganefndarinnar, þá hefir hún talið það eitt aðalhlutverk sitt, að afmá eða minka þennan tekjuhalla. Þetta er mjög eðlilegt, að nefndin skyldi líta svona á starf sitt, en hitt var erfiðara að sjá, hvernig þessu yrði við komið, sjerstaklega fyrir þá sök, að nefndin gat ekki, sökum ófriðarins, fyllilega bygt á þeim tekjum, sem annars hefðu verið taldar sjálfsagðar. En vjer skulum nú athuga, hvernig nefndin leit á að þetta gæti orðið, og hverjum höndum hún tekur á fjárlagafrumvarpi stjórnarinnar. Nefndin hefir, í fyrsta lagi, reynt að klípa af ýmsum fjárupphæðum, sem annars skifta litlu máli. Það er fyrst, er komið er að 13, gr. fjárlaganna, að upphæðirnar fara að nema nokkru. Nefndin hefir talið sjer skylt, að lækka útgjöldin til akbrauta og þjóðvega um 57 þúsund kr. Nefndin ætlast enn fremur ekki til, að bygð sje nema ein ómerkileg brú, sem á að kosta 25 þús., en það hefir jafnan verið talin skylda, að byggja að minsta kosti eina stóra brú á fjárhagstímabili. En meira hefir nefndin ekki sjeð fært að gjöra í þetta sinn, og er þó, eins og kunngt er, ekki enn farið að róta við Eyjafjarðarárbrú, nje við brúnni á Jökulsá á Sólheimasandi, og er þó sama sem búið að lofa þeim báðum fyrir löngu. Jeg lasta þetta ekki, því jeg veit að brýn nauðsyn hefir knúð nefndina til að sleppa þessu, þó vissulega sje það hart aðgöngu. Þá komum við að öðru atriði. Það eru vitarnir. Það hefir jafnan verið litið svo á, að þar sem vjer tókum mjög hátt vitagjald af skipum, þá verðum vjer að hafa vitana sem flesta og sem fullkomnasta. Enda væri ekkert réttlæti í öðru. Í samræmi við þetta er gjört ráð fyrir í fjárlagafrv., að 5 vitar verði reistir á fjárhagstímabilinu. Fjárlaganefndin leggur aftur á móti til, að ekki verði reistur nema einn viti. Þetta er óneitanlega hart gagnvart siglingum vorum, og það er engu síður hart gagnvart vitafyrirkomulaginu sjálfu. Eins og kunnugt er, þá höfum við orðið að setja á stofn embætti, umsjónarmann vitanna og aðstoðarmann hans, og eru goldnar til þess 6500 kr. En nú er fyrir það girt, að þeir geti gegnt því starfi sínu, eins og til var ætlast, þar sem ekki á að reisa nema Straumnesvitann einan. Þetta er eitt beiska atriðið, sem nauðsynin hefir krafist af fjárlaganefnd Nd. Þá komum við að 14. gr., þar sem ræðir um fræðslu- og kenslumál. Þar er einn liður, sem fjárlaganefndin hefir álitið nauðsyn bera til að strika alveg burt. Það er árveitingin til þess að byggja barnaskóla. Eftir fræðslulögunum er það skylda að byggja barnaskóla, en nú leggur nefndin til, að allri upphæðinni, 30. þús. kr., sje slept. Lagaskuldbindingu landssjóðs er þar með varpað burt, þar sem álitið er að mögulegt sje að komast af, án þess að hún sje uppfylt. Og verður því þó ekki mótmælt, að þetta er ranglátt gagnvart mörgum fræðsluhjeruðum landsins, þar sem fjarri fer því, að alstaðar sje viðunandi skólahús. En það er ekki um það að fást; þetta varð að gjöra. Þá er 16, gr. Í henni ætla jeg einungis að stikla á stærri upphæðunum. Svo er til ætlast, að styrkurinn til búnaðarfjelaganna, 22. þús. kr. hvort árið, sje feldur í burtu. Nefndin lítur svo á, að landbúnaðurinn standi nú svo vel að vígi, þar sem afurðir hans allar eru í svo háu verði, að hann geti mist styrkinn.. En þess er þó að gæta, að með því að lækka þetta alt í einu, þá er kipt burtu lyftistönginni, sem öll búnaðarsambönd landsins hvíla á, og er það síður en ekki hættulaust, að raska þessu svona alt í einu. Má í því sambandi minna á, að nú hafa verið gjörðar nýjar og sjerstakar kröfur fyrir styrk fyrir jarðabætur, en nú verður það líkast til alt að detta niður. Með öllum þessum breytingum, hefir fjárlaganefndinni tekist að minka tekjuhallann um 20 þús. kr., koma honum niður í ca. 110 þús. kr. Og til þess að komast nær markinu, hefir nefndin lagt til, að samþykt verði, að stjórninni verði veitt heimild til þess, að fresta símalagningum, en til þeirra eru í frv. ætlaðar 78500 kr. En eins og kunnugt er, þá hefir síminn gefið góðan tekjuafgang, og er svo fyrir mælt í símalögunum, að halda skuli áfram að leggja síma, þangað til loforðum öllum um símalagningar sje fullnægt. Auðvitað er það skuldbinding, sem kippa má í burtu, en það er líkt því, sem að skera bestu kúna á básnum í matarþröng. Það er hart, að þurfa að hætta við að bæta símakerfið, sem vitanlega gefur alt af því meira af sjer, sem það verður fullkomnara, og nota í þess stað fjeð til annara þarfa. En þrátt fyrir alt þetta er ekki hægt að ná tekjuhallanum alveg í burtu, og auk þessa eru ótal kröfur, sem kostnað hafa í för með sjer. Má til dæmis minna á, að nú er hjer á ferðinni í deildinni frv. til laga um hafnargjörð í Vestmannaeyjum, sem hlýtur að verða mjög kostnaðarsöm, því að ekki verður hætt við þá höfn hjeðan af, fyrst byrjað er á henni. Og nú kemur fram tillaga, um að efna enn til nýrra útgjalda, í talsvert óákveðnu augnamiði, og sem ekki mun koma að gagni fyrr en einhverntíma í framtíðinni. Þetta finst mjer vera mjög óheppileg fjármálapólitík, og naumast forsvaranleg. Mjer finst fátt benda til þess, að þessi tillaga færi oss nær miklu takmarki voru, því að þetta mál getur ekki komið til framkvæmda nú fyrst um sinn. Auk þess má benda á, að ekki er líklegt, að mikil þörf verði á þessu fyrst eftir ófriðinn, því að erlend fiskiskip munu þá naumast sækja hingað mikið. Eins og jeg benti á við aðra umræðu málsins, þá er ekki líklegt að oss skorti fje, er við þurfum verulega til að taka í þessu máli. En eins og nú stendur á, þá vantar okkur fje til þarfa vorra í dag og á morgun, og er því lítil ástæða til að fara nú að leggja út í það, sem virðist vera óvissan ein. Mjer finst því hyggilegt, að fresta þessum 15 þús. kr. tillagi landssjóðs í næstu 2 ár. 1918 má búast við að ófriðurinn verði úti og sárin tekin að gróa, og má þá taka til óspiltra málanna, enda. getur ekki til framkvæmda komið í því máli fyrir þann tíma. Við getum ekki á neinn hátt verið undir það búnir. Af þessum ástæðum öllum vona jeg að háttv. deild samþykki brtt. mína.



Jeg mun litlu svara þessari löngu ræðu háttv. 2. kgk. (Stgr. J.). Jeg vil að eins leyfa mjer að benda á, hvernig háttv. fjárlaganefnd Nd., sem þekkir eins vel fjárlögin og háttv. 2. kgk., lítur á málið. Hún, sem annars virðist vera mjög gætin í öllu, leggur til, að frumvarpið nái fram að ganga. Enda er jeg ekkert hræddur um, að landið fari á höfuðið sökum þessa litla frumvarps. Það er satt hjá hv. þingmanninum, að talsvert fje hefir nú verið lagt í ýmsa sjóði í vissu augnamiði. Og þótt það geti ekki talist öldungis hættulaust, þá vil jeg þó ekki fyrirdæma það skilyrðislaust. Það er hygginna bænda háttur, að leggja fje til hliðar, til ýmissa fyrirtækja, sem síðar á að framkvæma. Og víst er um það, að þess hægra eiga menn með framkvæmdir á ókomnum tíma, því betur sem þeim tókst að búa sig undir þær. Jeg veit um margan góðan bóndann, sem fylgir þessari aðferð í búskap sínum, þótt ekki sje um mjög stór fyrirtæki að ræða, fer t.d. að víða að til nýrrar baðstofubyggingar alllöngu áður en byrjað er á verkinu, til þess að það veiti honum ljettar, er til framkvæmdanna kemur. Jeg get ekki sjeð, að það sje nein óhagsýni að leggja nokkurt landsfje í sjóði, sem stofnaðir eru til framkvæmda bráðnauðsynlegum fyrirtækjum, sem í bráðina verður að fresta sökum þröngs fjárhags. Enda eru dæmin deginum ljósari, að menn hafa ekki alt af verið hræddir við það. Jeg man ekki betur, en að það þætti vel ráðið, er Ræktunarsjóðurinn var settur á laggirnar og 132 þús. lagðar til hans í einu, enda átti það tje að ganga til landbúnaðarins. En til hvers á að verja því fje, sem hjer ræðir um? Til þess, að landið verði sem fyrst fært um það, að taka að sjer það sjálfsagða skylduverk, að verja hin íslensku fiskimið. Með öðrum orðum: þetta fje á að vera beint framlag til eflingar sjávarútveginum. En ef við. tökum ekki ráð í tíma og undirbúum þetta mál ekki með sem mestri framsýni og fyrirhyggju, þá er jeg ekki viss um, nema. að það kunni að dragast því lengur úr hömlu, að við tökum að okkur landhelgisgæsluna. Jeg er ekki viss um að áhuginn verði svo brennandi, eða slík fjárgnótt í landssjóði í náinni framtíð, að menn sjái sjer fært að snara fram í einu þeirri fúlgu, sem þarf til þess að við getum. hafist handa í þessu mikilsverða máli. Það er hverju orði sannara, að menn eiga að gæta allrar varúðar við slík framlög úr landssjóði, sem hjer ræðir um, en menn. eiga líka að fara varlega í það að mála þann vonda á vegginn, þegar reynt er að. hrinda áleiðis mestu vanda- og velferðarmálum þjóðarinnar. Menn verða að minnast þess, að hjer á hlut að máli sá atvinnuvegur þjóðarinnar, sem langmest leggur af mörkum til alþjóðar þarfa. Það eru engar ýkjur, að þessar 20 þús. kr. eru ekki nema lítil partur af því fje, sem oftsinnis hefir verið lagt til að eins einnar flutningabrautar, og hygg jeg óþarft að fjölyrða um, hvort þessara tveggja fjárframlaga muni reynast landssjóði arðvænlegra. Það er skylda vor, að styðja og styrkja þann atvinnuveg, sem fleytir fje í svo stórum straumum inn í landssjóð, að framlög landbúnaðarins eru ekki nema smá sprænur í samanburði við þær stórár. Hinn háttv. 2. kgk. (Stgt. J.) sagði, að Alþingi ætti að fara að eins og góður búmaður og haga útgjöldum eftir árferði. Þetta er alveg rjett; hefðum við byrjað fyrir 10–12 árum að leggja botnvörpusektirnar í sjóð, þá hefðum við hagað oss. sem góðir búmenn og værum bráðlega. orðnir færir um að taka að oss landhelgisvarnirnar, án verulegra útgjalda fyrir landssjóð, að því er stofnkostnaðinn snertir. Og ætli að okkur þætti ekki gott, að eiganú sumt af því fje í sjóði, sem eytt hefir verið í hitt og þetta, og horfið niður í sandinn, án þess nokkur verulegur arður hafi af því orðið. Það fje, sem lagt er í þennan sjóð, á ekki að vera eyðslufje, heldur eins konar trygging fyrir því, að vjer getum sem fyrst orðið færir til að taka að oss landhelgisvarnirnar fyrir sjávarútveginn. Sú staðhæfing hins hv. 2. kgk. þm. (Stgr. J.), að sjóður þessi væri stofnaður í óákveðnu augnamiði, er því alveg út í loftið. Og ekki skil jeg að það yrði margra meina bót, þótt Alþingi neitaði um þessa fjárveitingu; það mundi eftir sem áður neyðast til að skjóta skollaeyrum við ótal mörgum kröfum og fjárbeiðnum, sem því hafa borist. - Samt sem áður hefði mjer ekki komið til hugar að fara fram á þetta framlag til sjóðsins, ef ekki stæði alveg sjerstaklega á. En Norðurálfuófriðurinn kemur til greina hjer sem annarsstaðar, og af hans völdum er það, að tekjur sjóðsins af sektum eru nú alveg að hverfa. . Jeg vil því fyrir hönd nefndarinnar mótmæla brtt. hv. 2. kgk. þm. (Stgr. J.). Ef hún yrði samþykt hjer, mundi hún að sjálf sögðu verða þess valdandi, að málið komist á flæking milli deilda, en það væri að minni hyggju illa farið. Jeg skil ekki, að sú fjárhæð, sem hjer ræðir um, þurfi að vaxa neinum í augum; við erum þó ekki svo illa staddir, að neinn háski geti stafað af því, þótt hún verði veitt. Jeg er hjartanlega samdóma hv. 2. kgk. (Stgr. J.) um, að það sje skylda okkar að gæta ítrustu sparsemi og forsjálni á þessum háskalegu tímum. En sparsemin á ekki. að koma niður þar sem síst skyldi; það er t. d. mín skoðun um alla þá sjóði, sem hv. þm. (Stgr. J.) taldi upp, að þeir hafi ekki verið settir ófyrirsynju á laggirnar. Vöxtunum af þeim hefir ýmist verið varið til mentunar landsmanna, eða til þess að styrkja ellihrum gamalmenni eða til annara stórþarfa fyrirtækja. Og að minni hyggju er það þjóðarnauðsyn og þjóðarsæmd, að landhelgissjóðurinn geti sem fyrst tekið til starfa, og vona jeg því að brtt. hv. 2. kgk. (Stgr. J.) verði feld.

Steingrímur Jónsson Háttv. framsögumaður (S. St.) sagði þegar hann stóð upp, að hann ætlaði ekki að halda langa ræðu, en þó varð hann álíka langorður sem jeg. Samt sem áður svaraði hann alls ekki þeirri spurningu, sem var meginatriðið í mínu máli. Hvers vegna eigum við að neita um bráðnauðsynlegar fjárveitingar, en leggja í þess stað fje í þennan sjóð? Hvers vegna eigum við að láta svo óðslega með framlög í þenna sjóð, en neita svo búnaðarfjelögum um styrk og og hætta að leggja fram fje til barnaskólahúsa, vita og síma? Jeg veit að vísu að við kollsteypumst ekki fyrir þessar 15 þús. kr., en jeg verð að játa, að slík fjármálapólitík stórhneykslar mig og er í sjálfu sjer hálfgjört fikt. - Það er satt, að fjárlaganefnd háttv. Nd. hefir verið spurð um, hvort hún teldi nauðsyn á að fresta þessari fjárveitingu, og hefir meiri hluti nefndarinnar svarað þeirri spurningu neitandi. Jeg vissi að háttv. framsögumaður (S. St.) skýrði rjett frá þessu, enda hefi jeg ekki vjefengt það. En það haggar ekki minni skoðun á þessu máli. Það er hverju orði sannara, að það er góður búskapur að leggja fje til hliðar, að eins ef það fje er ekki tekið frá bráðnauðsynlegum fyrirtækjum. Við þekkjum allir maurapúkana, sem hrúga saman krónunum, en níða niður jarðirnar, sem þeir búa á, og munu fæstir vitibornir menn vilja taka þá til fyrirmyndar. Og jeg verð að halda því fram að hagur landssjóðs sje ekki slíkur nú sem stendur, að við getum lagt þessar 15 þúsundir til hliðar, án þess að það komi tilfinnanlega niður á þörfum fyrirtækjum. Háttv. framsögumaður (S. St.) mintist á Ræktunarsjóðinn, en sá samanburður var villandi. Þegar sá sjóður var settur á stofn var tekinn til þess viss hluti af viðalaga sjóðnum, en ekkert fje lagt beinlínis úr landssjóði. Og jeg hygg, að á þeirri ráðstöfun hafi landssjóður beinlínis grætt, því að eftir það hefir jafnan verið miklu betri regla og stefnufesta í öllum bitlingaveitingum til landbúnaðarins. Það getur verið satt hjá háttv. framsögumanni (S. St.), að fje verði ekki fyrir hendi, þegar vjer á sínum tíma viljum taka að oss strandvarnirnar. En nú sem stendur vantar fje til svo margs annars. - Jeg vona að það hafi ekki átt að vera sneið til mín, er háttv. framsögumaður (S. St.) sagði og lagði áherslu á, að hjer væri að ræða um framlag til sjávarútvegsins. Jeg veit ekki til þess, að jeg nokkru sinni hafi viljað skóinn niður af sjávarútveginum, enda veit jeg ekki betur en að sá atvinnuvegur hafi fengið ríflegar fjárveitingar á síðustu þingum, og svo mun einnig verða á þessu þingi. Jeg vil að eins minna á styrkinn til Fiskifjelags Íslands, á brimbrjótinn í Bolungarvík og höfnina í Vestmannaeyjum. Það var illa til fundið hjá háttv. framsögumanni (S. St.), er hann skaut því fram, að hann sæi ekkert á móti því, þótt einhver fjárveiting til vegabóta fjelli, og þessi fjárveiting fengi fram að ganga í staðinn. Mjer virðist þvert á móti sjálfsagt, að einhver önnur framlög til sjávarútvegsins hljóti að rýrast, ef þessi fjárveiting verður samþykt. Vegina verður að halda áfram með, hvað sem öðru líður. Það er hörmulegt menningarleysi hvað óvíða er hægt að nota vagna og hjól hjer á landi, og verður sú tímatöf, sem af því hlýst, ekki metin til peningaverðs. Það væri því mjög illa farið, ef þessi fjárveiting, sem er ekki annað en fikt út í loftið, bitnaði á vegakafla fjárlaganna:



Það er einn stór meinbugur á þessu máli, sem jeg vil minnast á, áður en það verður afgreitt hjeðan úr deildinni. Það mætti ætla, þegar rætt er um þarfir sjávarútvegsins, þá vissi Fiskifjelag Íslands best hvar skórinn: kreppir. En frá því fjelagi hefir ekki komið nein ósk um þá fjárveitingu, sem hjer er verið að tala um. Hins vegar hefir fjelagið óskað, að skipuð væri milliþinganefnd, til þess að rannsaka slysfarir á sjó og slysatrygging. Þar kreppir skórinn fastast. En hvað gjörir svo Alþingi? Það skellir skolleyrum við þessari sanngjörnu og skynsamlegu málaleitun Fiskifjelagsins, en vill óbeðið leggja fram fje til landhelgisvarna einhvern tíma í framtíðinni! Þetta kalla jeg meinbugi. Bændur vilja grípa fram fyrir hendur sjómanna og hafa vit fyrir þeim um þarfir sjávarútvegsins. - Það kalla jeg leikaraskap! Það er einn þátturinn úr þeim hörmulega skrípaleik, sem nú um nokkur ár hefir verið leikinn hjer á landi, og innblásinn er af sjálfstæðisgorgeir en ekki sjálfstæðisþrá. Þess vegna óskaði jeg um daginn, að þessu máli yrði frestað, og þess vegna mun jeg greiða atkvæði með brtt. háttv. 2. kgk. þm. (Stgr. J.).



. Háttv. 2. kgk. þm. (Stgr. J.) sagði, að jeg hefði ekki svarað aðalatriðinu í ræðu sinni. Hann spurði, hvers vegna menn vildu skjóta hinum og þessum framkvæmdum á frest, en láta þessa fjárveiting ná fram að ganga. Þessi spurning er alveg út í: hött, því að hvernig getur nokkrum manni komið til hugar, að þessi nauðsynjafyrirtæki, sem hann nefndi, strandi á þessari 15 þúsund króna fjárveitingu? 15 þúsund krónur er svo örlítill hluti af því fje, sem til þeirra þarf, að háttv. þingmaður (Stgr. J.) hefði sannarlega getað sparað sjer þessa spurningu. Það er sjálfsagt af sparnaðarástæðum, að menn vilja fresta þeim fjárframlögum, sem hann mintist á, enda má háttv. þingmanni (Stgr. J.) vera kunnugt, hvílíkur geigur er nú í mörgum manni út af fjárhagsástandinu á þessum háskalegu tímum. - Háttv. þingmaður (Stgr. J.) kallar þessa fjárveiting fikt, en þá hefði hann átt að taka ráð í tíma og vera á móti stofnun þessa sjóðs þegar í upphafi: En jeg verð að játa, að jeg sannfærist æ betur og betur um, að bæði hann og (háttv. 5. kgk. þm. (G. B.) eru í hjarta sínu báðir mótfallnir öllu þessu máli. Mig furðaði á því, að hinn síðarnefndi hv. þingmaður (G. B.) fór að tala um sjálfstæðisgorgeir í þessu sambandi. Jeg vísa slíkum brigslum bríxlum frá mjer, og hafði mjer síst komið til hugar að hinn háttv. þm. (G. B.) færi að bera mjer slíkt á brýn.  (Guðm. Björnson: Jeg átti ekki við hinn háttvirta þingmann)  . Hinn sami háttv. þm. (G. B.) mintist á slysatrygginguna og vildi láta slysni Alþingis í því máli bitna á þessari fjárveitingu. En þá færi nú meinbugum þessa máls að fjölga, því að víst er það, að bæði nú og í fyrra var sú ósk látin í ljós á Fiskiþinginu, að fjárframlögum til Landhelgissjóðs yrði haldið áfram. Enda hygg jeg, að þetta tvent, slysatryggingin og Landhelgisvarnirnar, sjeu hliðstæð áhugamál sjómannastjettarinnar. - Það sem háttv. 2. kgk. þm. (Stgr. J.) sagði um vegina, er auðvitað rjett, en ekki get jeg þó sjeð, að neinn háski væri á ferðum, þótt varlega væri farið í fjárveitingar til vegabóta á þessu þingi. Menn verða þó að hafa það hugfast, hvort það er landbúnaðurinn eða sjávarútvegurinn, sem gefur landssjóði meira í aðra hönd. - Jeg skal svo ekki fara fleirum orðum um þetta mál, en vil óska þess, að atkvæðagreiðslan fari fram með nafnakalli.

Steingrímur Jónsson; Út af orðum hv. framsm. (S. St.) skal jeg geta þess, að jeg var frá upphafi hlyntur því, að togarasektirnar yrðu lagðar í Landhelgissjóðinn, og að því leyti var jeg meðmæltur lögunum frá 1913. En hjer er ekki að ræða um annað en meiningarlaust fikt.

Framsm. (Guðm. Ólafsson) : Það er hjer brtt. frá mjer á þgskj. 365, og kemur hún í stað 3. brtt. á þgskj. 317, sem er tekin aftur. Það kom fram við umr. um þetta mál, að sú till. gat ekki staðist, og því hefi jeg komið með þessa till. í hennar stað. Jeg þarf ekki að skýra hana að neinu leyti, því að hún ræðir einungis um, hvernig beri að fylla út kjörseðlana. Svo hefir komið fram önnur brtt., og sje jeg ekki neitt athugavert við hana, ef varatill. verður samþ.



Eins og háttv. deild mun í minni, vorum við, sem höfum borið fram brtt. eina á þgskj. 370, á móti því, að þetta frv. verði að lögum. Ekki af því, að við viljum svifta landsmenn neinni rjettarbót, sem kynni að felast í frv. En við bjuggumst við því, að mörgum mundi þykja hjer vera um litla rjettarbót að ræða, og mundum því kjósa, að það væri borið undir landsmenn, áður en það yrði að lögum, svo að sæist hversu margir óska eftir þessari breytingu, og hversu margir kynnu að verða henni mótfallnir. En deildin vildi ekki skjóta þessu máli á frest, til þess að leitað yrði álits landsmanna, og því hefir okkur dottið í hug þessi breyting sem millivegur, að á hverjum stað geti það verið sjálfrátt, að hafa kosningu leynilega eða ekki. Við mintumst á þetta atriði við flutum. frv., og kvaðst hann ekki hafa neitt á móti því, að þetta yrði samþ., sem við höfum farið fram á. Þegar um þessar kosningar er að ræða, getur staðið mismunandi á; stundum er um reglulegar kosningar að ræða, stundum aukakosningar. Það þyrfti því mismunandi ákvæði, eftir því, hvernig á stendur, og vona jeg, að okkur hafi tekist að ganga frá því. Þá er varatill. um að að eins þurfi 1/10 hluti kjósenda að óska þess, að kosning fari leynilega fram. Við ætluðumst fyrst til, að það þyrfti ¼, en það þykir, ef til vill, of mikið heimtað, og mætti því 1/10 nægja, t. d. ef kjósendur eru 200 talsins, þá þyrftu 20 að óska leynilegrar atkvgr:, til þess að því fengist framgengt. Samkvæmt þessu leggjum vjer til, að breytt verði fyrirsögn frv., og enn fremur leiðir það af brtill. okkar, að 8. gr. frv. fellur burtu.



Jeg ætla að eins að gjöra fyrirspurn til flm. að brtill. á þgskj. 370. Þar stendur, „ef hreppsnefnd ákveður, eða ¼ hluta kjósanda óskar þess“. Er það þá meiningin, að hreppsnefnd eigi að ákveða, hvort sýslunefndarkosningar skuli fara leynilega fram? Það kann jeg ekki við, og er á móti því, ef það er tilgangurinn, því að jeg get ekki sjeð, hvað hreppsnefndum kemur sýslunefndarkosning við. Jeg kann ekki heldur við. þá breytingu, að gefa hreppsnefndum vald til að ákveða, hvort kosningar skuli fara leynilega fram, jafnvel þó um hreppsnefndarkosningu sje að ræða. Það er eðlilegast, ef á að fara að kjósa leynilega til þessara nefnda, að það sje þá föst regla, og sje gjört alstaðar, en ekki að það sje t. d. gjört í ár, en svo ekki að ári.

Hákon Kristófersson : Jeg get fallið frá orðinu, af því að hv. þm. Vestm. (K. E.), hefir tekið fram það, sem jeg ætlaði að segja.



Jeg skil ekki, að hv. þm. Vestm., skuli vaxa í augum, að hreppsnefndum sje fengið vald til að ákveða, að þessar kosningar skuli fara leynilega fram, þar sem hann vill gjöra það að skyldu, að þær skuli vera leynilegar, hvort sem hreppsnefndir vilja eða ekki. Jeg skil ekki það samræmi, að hreppsnefndir skuli ekki mega ákveða þetta, en að Alþingi skuli mega gjöra það með lögum. Það má deila, um það, hversu mikils hluta kjósenda skuli krefjast, til þess að þeir geti ákveðið, að kosning skuli fara leynilega fram, og er ekki mikils krafist, þegar ekki þarf nema 1/10 hluta. Háttv. þm. Vestm. segist ekki skilja, hversvegna við höfum komið fram með þessa till., en jeg held, að jeg hafi þegar skýrt, af hvaða ástæðum við höfum gjört það. Það er vegna þess, að vafi leikur á, hvort landsmenn óska þessa, og er þá ekki hægt að hugsa sjer frjálslegra fyrirkomulag, en að hver hreppur skuli ráða því sjálfur, hvort hann kýs leynilega eða ekki, þannig, að hver hreppsnefnd geti tekið það upp, ef henni sýnist.

Framsm. (Guðm. Ólafsson) : Jeg skal taka það fram, að mjer þykir mikil sanngirni mæla með því, sem meðnefndarmenn mínir hafa stungið upp á, að kosning skuli fara leynilega fram, ef ¼ eða 1/10 hluti kjósenda í hverjum hreppi óskar þess. Hjer er öllum gjört til hæfis, því að það þarf ekki að kjósa leynilega, fremur en kjósendum í hverjum hreppi sýnist. Þetta er því betra en ef leitað hefði verið álits landsmanna, því að ávalt myndu einhverjir hafa verið andvígir þessari breytingu, þótt jeg telji líklegt, að það hefði orðið mikill minni hluti landsmanna. Að krefjast þess, að ¼ hluti kjósenda óski leynilegra kosninga, þykir mjer alt of mikið heimtað, en 1/10 hæfilegt.



Jeg ætla að eins að endurtaka að það er rangt, að láta hreppsnefndir ákveða þetta. Þær verða þá að tilkynna sýslumanni í hvert skifti, sem kosning á að fara fram, hæfilega löngu fyrir manntalsþing, hvort hún á að vera leynileg eða ekki. Mjer finst þetta mjög grautarlegt, og er því alveg mótfallinn.

Sigurður Stefánsson : Jeg skil ekki, að það sje neitt að athuga við það, þótt hreppsnefndir ákveði, hvort þessar kosningar skuli fara leynilega fram eða ekki. Sýslumaður þarf ekki að vita, hvort kosning á að vera leynileg eða ekki. Það eru kjörstjórnirnar í hverjum hreppi, sem eiga að undirbúa kosningarnar, en sýslumaður hefir ekkert við það að gjöra, fyrr en hann kemur á kjörstaðinn. Mjer finst engin ástæða til að ætla, að hreppsnefndir misbeiti því valdi, sem þeim er gefið með þessum brtt., ef þær ná fram að ganga. Þeim er að eins heimilað, að ákveða að kosning skuli fara leynilega fram, ef þeim þykir það betra en gamla fyrirkomulagið. Um það, hvort heimta skuli ¼4 eða 1/10 hluta kjósenda, til þess að þeir geti krafist leynilegrar atkvgr., ef hreppsnefnd ákveður hana ekki sjálf, finst mjer ekki skifta mikli.

Kristinn Daníelsson : Jeg vil að eins víkja fáum orðum að kosningu sýslunefndarmanna. Mjer var það fullljóst, að það liggur í þessari brtt., að hreppsnefndir skuli einnig hafa vald til að ákveða, að sýslunefndarkosning skuli fara leynilega fram. Jeg gjöri ráð fyrir, að ef hreppsbúar vilja kjósa í sýslunefnd með leynilegri kosningu, þá tali þeir um það við hreppsnefnd sína, og vilji hún ekki ákveða það, þá gjöra þeir það sjálfir. Hvort til þess þarf ¼ eða 1/10 hluta kjósenda, finst mjer ekki skifta verulegu máli. Það eina, sem kann að vanta hjer, er ákvæði um, að sýslumanni skuli tilkynt, hvort kosning skuli fara leynilega fram eða ekki. En annars sýnist mjer. að þetta skifti oddvita sýslunefndar litlu máli; undirbúningurinn fer mest megnis fram heima í hreppnum. Að lokum vil jeg geta þess, að jeg mun taka aftur till. um, að ¼ af kjósendum í hverjum hreppi þurfi til þess að ákveða, að kosning skuli fara leynilega fram, svo að að eins tillagan um 1/10 hluta verði borin undir atkvæði.