Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Þetta frv. er komið hingað aftur frá hv. Nd. og hefur tekið þar þeirri einu breyt., að laun þau, sem ákveðið er í frv., að greiða megi úr ríkissjóði til hinna umr æddu aðstoðarlækna, sem frv. er um, verði hækkuð úr 300 kr. í 400 kr. á mánuði. Þessi breyt. skiptir mjög litlu máli, og er allshn. þessarar hv. d. samþykk breyt. og leggur til, að frv. v erði samþ. eins .og það kemur nú frá hv. Nd.

*Bjarni Snæbjörnsson: Eins og hv. þdm. hafa séð á frv., er þar gert ráð fyrir í 2. gr., að hlutaðeigandi sveitarfélag eigi að greiða 25% af stríðsgróðaskatti, sem þar er lagður á, en þó aldrei meira en 2 kr. á móti 3 af útsvörum í sveitarfélaginu á því ári. En með tekju- og eignarskattsfrv. er kveðið svo á, að 90% af því, sem fram yfir er 200 þús. kr., skuli renna í ríkissjóð. Þegar svo er komið, er vitanlega ógerningur fyrir viðkomandi bæjarfélag að leggja á slíka gjaldþegna það útsvar, sem það þyrfti nauðsynlega að fá, og verður þetta því tilfinnanlegra, sem fleiri slík fyrirtæki eru í bæjarfélaginu. Nú sjá allir, að það er töluvert misrétti í þessu gagnvart öðrum bæjarfélögum,, sem fá sín 45% að fullu greidd. Vil ég taka til dæmis það bæjarfélag, sem ég er þingmaður fyrir, Hafnarfjarðarkaupstað. Til þess að ná þeim stríðsgróðaskatti, sem honum bæri, yrði hann að leggja 11/2 millj. útsvar á bæjarbúa. En það liggur í hlutarins eðli, að þegar ekki er hægt að leggja á útgerðarfélögin eins og gert var á s.l. ári vegna þessarar kvaðar í frv., sem fyrir liggur, þá næst ekki sú upphæð, sem bæjarfélaginu ber að öðru leyti. Það er og augljóst mál, að þegar atvinnuvegirnir ganga saman, eins og hefur sýnt sig hváð eftir annað, kemur slíkur samdráttur fyrst við stórútgerðina, sem er áhættusömust, en gefur mestan gróða, þegar vel gengur, en líka mest tap, þegar illa gengur, og gefur þá slæma afkomu hjá þeim bæjarfélögum, sem byggja mjög á þessari útgerð. Því hefur það verið keppikefli t.d. Hafnarfjarðarbæjar að reyna að mynda sér sjóð til þess að hafa eitthvað til vondu áranna. En ef tekjuskattsl. verða afgr. í þessári mynd, sem frv. fer fram á, er bæjarfélaginu ókleift að ná því, sem því ber af stríðsgróðaskatti. Og þess vegna verður tekjuöflun þessa bæjarfélags minni á móti þeim bæjarfélögum, sem geta hagnýtt sér ákvæðin í 2. gr. Ég hef því borið fram brtt. þess efnis, að ekki skuli koma meira til útborgunar á því ári, sem skatturinn er lagður á, en stendur í 2. gr. En ef stríðsgróðaskatturinn, sem til fellst í því bæjarfélagi, er meiri en því nemur, verði afgangurinn af þeirri upphæð í vörzlum ríkisins, en eign viðkomandi sveitarfélags, og greiðist sveitarfélaginu, þegar því er brýn þörf á fé til atvinnubóta. Á þann hátt getur ríkisvaldið gætt þess, að féð sé ekki notað til einhvers og einhvers, heldur bara þegar bænum er brýn þörf og að kreppir. En bæjarfélagið á tilkall til þess fjár, en þarf ekki að knékrjúpa háttv. Alþ. eða ríkisstj. til að bjarga brýnustu nauðsyn á krepputíma. Þetta er í sjálfu sér ekki nema sanngirniskrafa, og ætti að koma í sama stað niður fyrir ríkissjóð. Ég vona því, að hv. þdm. samþ. þessa brtt.



Þessari brtt., sem hv. þm. Hafnf. ber fram á þskj. 352, var nú að vísu útbýtt í gær í annarri mynd en hún er nú í. En það hefur samt farið svo, að fjhn. hefur ekki haldið neinn fund síðan till, var útbýtt í gær og því ekki tekið neina afstöðu til till. Ég hef því ekkert að segja f.h. n. í heild. út af þessari till. En ég vildi samt leyfa mér að fara örfáum orðum um þessa till. Er þá í fyrsta lagi að geta þess, að þótt hv. flm. hafi skýrt hana frá sínu sjónarmiði, þá er ég í nokkrum vafa um, ef hún verður samþ., hvernig hún yrði skilin og hvernig hún yrði framkvæmd. Till. byrjar þannig: Frá orðinu innheimta bætist við o.s.frv. En orðið innheimta er á tveimur stöðum í gr., hv. tillögumaður mun sennilega ætlast til, að viðbótin komi frá fyrra orðinu.

Nei, frá síðara orðinu.

Ef það yrði skilið svo, fæ ég ekki betur séð í fljótu bragði en að greinin yrði meiningarleysa. Þetta er formgalli á till. Eins og ég gat um við 2. umr, þessa máls, tel ég heppilegast að samþ. þetta frv. óbreytt, eins og það liggur fyrir. Meðal annars vegna þess, að þótt till. hv. þm. Hafnf. verði samþ., er þess að geta, að ákaflega svipuð till. kom fram í Nd. og var felld. Ætla má, að hv. Nd. hafi enn sömu skoðun í þessu efni. Ég tel því, að samþ. þessarar till. muni tæplega verða til annars en að tefja málið. Í öðru lagi vil ég taka það fram um mína afstöðu, að ég er alveg á móti þeim tilgangi, sem í till felst. Ég býst við, að ég líti dálítið öðrum augum á þennan stríðsgróðaskatt en hv. þm. Hafnf. Þessar feikna háu tekjur, sem ekki hafa áður þekkzt hér á landi, og sérstaklega þær tekjur, sem eiga að bera fullan stríðsgróðaskatt, eru til komnar af hinu alveg óvenjulega ástandi, sem hvorki einstaklingar þjóðfélagsins hafa framkallað né bæjar- eða sveitarfélög. Mér finnst því, að sá skattur, sem leggst á þennan óvenjulega tilviljunargróða, sé í eðli sínu alþjóðar eign. Hitt er svo annað mál, að það er óneitanlegt eins og hv. þm. Hafnf. var að tala um - að með ákvæðum þessara skattafrv. beggja, sem liggja fyrir, um stríðsgróðaskatt og tekju- og eignarskatt, er réttur bæjar- og sveitarfélaga takmarkaður til að leggja útsvör á þessi fyrirtæki. Þetta er bætt með því að ætla 45% af stríðsgróðaskattinum til þeirra bæjar- og sveitarfélaga, þár sem teknanna er aflað. En þó eru takmörk sett fyrir því þannig, að bæjarfélög jafni niður á gjaldþegna sína þremur á móti tveimur eða þeim séu ekki greiddar nema 2 kr. á móti 3, sem jafnað er niður. Ég held, að með þessu sé ákaflega sanngjarnlega í sakirnar farið, því að þess ber að gæta, að það eru allmiklir möguleikar til útsvarsálagningar á ýmsa þá, sem stríðsgróðaskattinn greiða, þá sem ekki hafa tekjur, sem nema 200 þús. kr. Hv. þm. minntist í þessu sambandi á Hafnarfjörð, enda mun þessi till. vera borin fram sérstaklega fyrir hann. Ég fylgdist ekki vel með umr. í Nd. um þetta mál, en hygg þó, að lagðar hafi verið fram tölur, sem sýndu alveg ljóslega, að ef allur stríðsgróðaskattur í Hafnarfirði rynni í bæjarsjóð, þyrfti alls ekki að leggja neitt útsvar á nokkurn gjaldþegn þar til þess að standast árleg útgjöld bæjarins, að viðbættu eðlilegu geymslufé til lakari ára, a.m.k. að nokkru leyti. Hv. þm. Hafnf. ber nú ekki fram alveg sams konar till. eins og borin var fram í Nd., því að hann ætlast til, að afganginum, sem hann svo kallar, verði varið til þarfa bæjarfélagsins síðar, að féð verði í vörzlum ríkissjóðs, en eign viðkomandi sveitarfélags, og greiðist því, þegar þörf er á til atvinnubóta. Skal ég játa, að þessi till. er að því leyti dálítið aðgengilegri heldur en uppbótarþm. Hafnf. bar fram í Nd. En í þessu sambandi var hv. þm. að tala um misrétti gagnvart hinum sveitarfélögunum, sem fengju allan stríðsgróðaskattinn. Frá mínu sjónarmiði snýst þetta alveg við. Ef till. hv. þm. Hafnf. verður samþ., álít ég einmitt, að hin sveitarfélögin yrðu fyrir misrétti, en ekki Hafnarfjörður og aðrir kaupstaðir, sem líkt stendur á fyrir. Við skulum segja, að sveitarfélag eða bæjarfélag fái einhvern stríðsgróðaskatt, en þurfi að leggja á gjaldþegnana miklu hærra útsvar heldur en gert er að skilyrði í 2. gr. frv. Hvað hefur það til atvinnuleysisáranna nema með því móti að leggja á venjulega gjaldþegna óvenjulega há útsvör? En þessi skoðanamunur okkar hv. þm. Hafnf. stafár af því, að við hófum mismunandi skoðun á, hvers eðlis stríðsgróðaskattur sé, hver sé hinn rétti eigandi hans. Hv. þm. telur, að það séu sveitarfélögin. Ég lít aftur á móti svo á, að það sé þjóðarheildin, þó að hún afsali sér hins vegar nokkru af upphæðinni til bæjar- og sveitarfélaga, með tilliti til þess, að þá er líka nokkuð skertur réttur þeirra til útsvarsálagningar. Það er skoðun manna á þessu efni, sem sker úr við atkvgr., og munu því ekki langar umr. hafa þýðingu. En áður en ég lýk máli mínu, vil ég gera fyrirspurn til hæstv. forseta, hvar till. eigi að koma inn í gr.

*Fjmrh. (Jakob Möller): Ég vildi ákaflega eindregið mælast til þess við hv. d., að hún afgr. þessi tvö mál á þessum fundi. Sannleikurinn er sá, að það er orðið svo áliðið, að hver dagurinn er dýr, þar sem skattanefndir um land allt bíða eftir afgr þess, og hefur afgr. raunar dregizt of lengi. Ég verð þess vegna þegar af þeirri ástæðu að leggja á móti þessari brtt. hv. þm. Hafnf. Ég skal ekki deila við hann um það, hversu mikið sanngirnismál þetta kunni að vera, sérstaklega að því, er snertir Hafnarfjörð. Hins vegar vil ég benda honum á það, að þó að þetta yrði ekki sett inn í l. að svo stöddu, er ekki þar með loku skotið fyrir það, að leiðrétting fengist, ef reynslan sýndi, að þessi kaupstaður eða aðrir verða illa úti í sambandi við skipting stríðsgróðaskattsins. Hins vegar er vafasamt, hver trygging er í því, jafnvel þó að sett verði í l., því að vitanlega getur Alþ. alltaf breytt þeim l. aftur. Ég held líka, að ef farið er að senda málið nú á milli d., sé ekki aðeins um að ræða töfina, sem enginn veit, hvað mikil getur orðið, því að óvíst er, að hv. Nd. léti sér þá nægja þá einu breyt., svo að málið þyrfti kannske að koma aftur hingað, - heldur bætist við, að eins og frv. er, hygg ég, að meginhluti þingsins uni sæmilega afgreiðslu þess. Þegar þess er gætt, að ekki er loku fyrir það skotið, ef um einhverja sanngirniskröfu er að ræða af hálfu bæjarfélaga, að henni gæti fengizt framgengt síðar með sérstakri lagaheimild, vil ég mælast til, að hv. d. afgreiði málið, eins og það nú liggur fyrir.

*Bjarni Snæbjörnsson: Ég er sammála hv. frsm. um, að stríðsgróðskatturinn, sem hefur verið eins og hvert annað óverðskuldað happ í hinu sérstaka viðhorfi síðustu ára, eigi ekki að vera hlunnindi til neinna sérstakra bæjarfélaga, heldur alþjóðar. En það liggur í hlutarins eðli, að um leið og alþjóð verður þessa aðnjótandi, er sanngirniskrafa, að það sveitarfélag, sem hefur slíka gjaldþegna, sem hér um ræðir. geti haft aðstæður til að nota sér þetta árferði til að byggja upp til vondu áranna. Það er svo í þessum l., að af stríðsgróðaskattinum á ríkissjóður að fá óskertan um helming, og það fer auðvitað til alþjóðar. En hinn hlutinn á að fara til sveitarfélaganna, þar sem skatturinn er innheimtur, og nokkuð til annarra sveitarfélaga. Því er það ljóst, að þeir, sem hafa undirbúið frv., hafa ætlazt til, að töluverður hluti skattsins félli til þeirra sveitarfélaga, sem hlut eiga að máli. Það er því ekki nema að nokkru leyti sannleikur, að ætlazt sé til, að skatturinn sé alþjóðareign. Svo kemur það atriði, að til eru sveitarfélög, sem ekki geta hagnýtt sér þetta. Hv. frsm. segir, að þau verði ekki frekar fyrir barðinu á kreppunni en hin. En það er mín skoðun eins og allra, sem vita, hvílík áhættufyrirtæki stórútgerðin er, að við verðum að gera okkur ljóst, hvernig fer fyrir slíku bæjarfélagi, sem hefur þá gjaldþegna að byggja á að mestu leyti. Eins og ríkissjóður safnar sér nú sjóði til að hafa til. taks í vondu árferði, á það um leið að vera hans keppikefli, að sveitar- og bæjarsjóðir geti safnað sem mestu líka. Hv. frsm. minntist á, að þeir, sem gætu ekki orðið þessa aðnjótandi nú vegna þess, að þeir hefðu engan stríðsgróðaskatt hjá sér, yrðu þá að leggja ríflega á gjaldþegna aðra og gerðu það, þegar illa léti í ári. Það er dálítið annað mál, þar sem ólíku er saman að jafna, landbúnaði og sjávarútvegi. Þetta álít ég, að nægi til skýringar mínu máli, enda er ég hv. frsm. sammála um, að löng ræðuhöld eru óþörf, og skýrt tekið fram í brtt., hvað við er átt. Hv. frsm. skaut því til forseta, hvort brtt. mundi eiga við fyrra eða síðara orðið innheimtur. Mér skilst, að ef breyt. er höfð á fyrri staðnum, verði gr. endileysa tóm, svo að hún hlýtur að eiga að vera á síðari staðnum. En ef skrifl. brtt. þyrfti við þetta, væri auðvelt að koma því í kring. Út af ummælum hæstv. fjmrh. um, að ekki megi tefja málið, vil ég segja það, að það er mjög oft, sem slíkar mótbárur heyrast um sanngjörn mál, og á helzt ekki að eiga sér stað, þegar mál koma til d., að hvor d. fyrir sig eigi ekki fullan rétt á að gera þær breyt. á málunum, sem hún álitur réttar vera, hvað sem líður því, að þinglausnir þurfi að dragast í nokkra daga. Varðandi það, að koma megi með brtt. á næsta þ. og þá sé hægt að sjá, hvort sveitarfélög verði svo illa úti, þá er heilu ári sleppt, en enginn veit, hvað framtíðin ber í skauti sér, en við vitum hins vegar, að þetta ár er veltiár, og eftir því eigum við að haga okkur í máli eins og þessu.



Ég ætla aðeins að segja örfá orð. Hv. þm. Hafnf. sagði, að það væri sanngirniskrafa bæjarfélaganna, að þau gætu notað þennan tíma til að safna sér til vondu áranna, sem allir búast við, að komi eftir stríðið. Ég er honum sammála, og ég held, að það bæjarfélag, sem fær svo mikinn stríðsgróða, að það þykist tæplega geta lagt á borgara bæjarins eins og áskilið er í 2. gr. frv., til þess að það fái fyllilega sinn hluta af stríðsgróðaskattinum, sé svo vel sett, að það geti undir öllum kringumstæðum safnað í sjóði. Það er rétt, að þeir, sem frv. sömdu, hafa ætlazt til, að nokkur hluti skattsins rynni til bæjarfélaga. En hv. þm. sagði, að sum þeirra gætu ekki hagnýtt sér það. Af hverju ekki? Af þeim ástæðum, að peningastraumurinn í sjóð þeirra er svo mikill; að þau telja ekki þörf að leggja útsvör á borgarana. Með því að hafa útsvörin rífleg fá þau þeim mun meiri stríðsgróðaskatt í sinn hlut, og eftir fregnum frá Hafnarfirði nú hefur það bæjarfélag samkv. þessum l. meiri möguleika en flest önnur bæjar- og sveitarfélög landsins til að safna til vondu áranna. Í þessu sambandi talaði hv. þm. Hafnf. um, að bæjarútgerðin væri stopul og mætti ekki bera hana saman við landbúnaðinn. Það er að vísu rétt, en það eru til bæjarfélög hér, sem engan eða sama og engan stríðsgróðaskatt fá. Ég veit t.d. ekki til, að mitt bæjarfélag fái neinn stríðsgróðaskatt, en hagur borgaranna er almennt góður, og bæjarfélagið bætir hag sinn með því að losa sig úr skuldum. Ég skal að lokum taka það fram, að ég álit, að þau tvö mál, sem standa hér saman á dagskránni, frv. um stríðsgróðaskatt og frv. um tekju- og eignarskatt, séu svo samtvinnuð, að eiginlega sé um sama málið að ræða. Ekki geta skattan. farið að starfa fyrr en bæði frv. eru orðin að l. Ég tók það fram í nál. um þessi mál, að ég áskildi mér sama rétt og aðrir nm. til að bera fram brtt. við þau eða vera með brtt., ef á annað borð yrðu samþ. brtt. við 2. umr. Ég vil nú líka áskilja mér rétt til að vera með brtt. við tekju- og eignarskattsfrv., ef svo færi, að brtt. yrðu samþ. á þessu frv., því að þessi tvö frv. verða að fylgjast að.

Forseti (EÁrna): Ég vil taka það fram út af ummælum hv. frsm., að ég játa, að brtt. á þskj. 352 er óheppilega tengd við þá gr., sem hún er við. En ég verð að líta svo á, að við lestur till. og gr. sé augljóst, að till. eigi að koma inn í síðari málsl.



Herra forseti! Við umr. um frv. um stríðsgróðaskatt lét hæstv. fjmrh. þá ósk í ljós, að engar breyt. yrðu gerðar á þessum tveim frv., því að hann taldi mikla þörf á að hraða málinu. Það er alveg rétt hjá hæstv. ráðh., að full þörf er á, að skattan. geti farið að vinna, en ríkisstj. getur sjálfri sér um kennt, hvað frv. þessi eru seint á ferðinni, því að það var meira en mánuður liðinn af þingtímanum, þegar þau komu fram. Hvernig á því stendur, get ég ekki um sagt, en það, var boðað um leið og þing var kvatt saman, að von væri á þessum skattafrv. Þær orsakir kunna að hafa ráðið, að bæjarstjórnarkosningar í Rvík fóru fram í marz. og að ekki hafi verið talið heppilegt, að frv. kæmu fram fyrr en á eftir þeim. Í öðru lagi vil ég segja það, að það er leiðinlegt að heyra það hvað eftir annað hér í Ed., að ekki megi koma fram með nauðsynlegar. brtt. Þetta var svo í fyrra líka, þegar stórmál eins og ráðstafanir gegn dýrtiðinni voru á döfinni. Ég sé ekki annað en það sé verið að gera tilraun til að hafa áhrif á vilja þm., þegar slíkum aðferðum er beitt gegn þeim. Brtt. mín á þskj. 351 er við 14. gr. frv., og er um það, að í staðinn fyrir 50% í nýbyggingarsjóð komi 70%. Mér skilst á ræðum hv. þm., að þeir séu sammála um, að stríðsgróðaskatturinn eigi að vera að sem mestu leyti þjóðareign. Sumir menn eru þeirrar skoðunar, að þessi hluti fjárins eigi að vera einstakra manna eign, en ég er alls ekki sammála þeirri skoðun. Ef svo væri farið að, þá mundu þessir menn geta lagt þetta fé í eignir, sem væru algerlega óviðkomandi atvinnurekstri þeirra. En með því að lækka þetta úr 50% upp í 70%, þá er séð fyrir því, að þessi hluti fjárins verði til staðar að stríðinu loknu til þess að endurnýja fyrirtæki.

* Frsm. (Magnús Jónsson): Ég vil aðeins láta það álit mitt í ljós, að ég tel ekki ástæðu til þess, að málið verði fyrir töfum vegna þessarar brtt., sem hér liggur fyrir. Ég tel því heppilegast, að þessi brtt. verði felld, og mun verða við áskorun hæstv. fjmrh. um að greiða atkv. á móti henni. Ég skal geta þess, að ég hefði gjarnan viljað bera fram 2–3 brtt. við frv., en lét það ógert, vegna þess að ég álít, að ekki megi tefja málið.



Mál þetta er komið frá hv. Nd. og er flutt af allshn. þeirrar d. Efni þess var upphaflega að fella niður 13. gr. l., en undir meðferð málsins hefur d. gert nokkrar breyt. á 10. gr., sem sjá má á þskj. 309. Efni þessara breyt. er í aðalatriðum það, að í stað þess, að þegar um sölu íbúðar var að ræða, þá skyldi farið eftir kostnaðarverði, þá er því nú breytt á þann veg, að það skuli fara fram mat á íbúðinni, þegar um sölu er að ræða. Þetta er aðalefnið í brtt. við 1. málsgr., en efnið í þessu frv. er að fella 13. gr. 1. niður. Í stuttri grg. er gerð grein fyrir því, hvað fyrir vakir með þessu. Allshn. hefur fallizt á þá breyt. l., að 13. gr. frv. falli niður, og leggur til, að brtt. verði samþ., eins og þær nú liggja fyrir.

* Frsm. (Magnús Gíslason): Frv. þetta er borið fram eftir ósk borgarstjóra Reykjavíkur, og fer það fram á, að heimilað verði að taka eignarnámi nokkurn hluta jarðarinnar Vatnsenda í Seltjarnarneshreppi í þeim tilgangi að auka við fyrirhugað friðland Reykvíkinga, „Heiðmörk“, sem í ráði er að girða. Ástæðan fyrir því, að frv. er borið fram, mun vera sú, að Skógræktarfélag Íslands hefur með bréfi, dags. 18. febr. s.l., boðið Reykjavíkurbæ að leggja fram nokkurn hluta girðingarkostnaðar um þetta land með því skilyrði, að það land, sem hér um ræðir, sem er nokkur hluti af landi Vatnsenda, verði tekið með. Ástæðan til þess, að farið er fram á þessa eignarnámsheimild, mun vera sú, að ekki hafa tekizt samningar um kaup á þessu landi. En svo mun hafa verið ákveðið í erfðaskrá frá fyrri eigenda jarðarinnar, að ekki mætti selja þetta land, og núverandi eigandi mun ekki telja sig hafa rétt til að selja þetta land. Eina leiðin til þess að ná þessu landi er því sú, að taka það eignarnámi, og er getið um það í grg. Ekki liggja fyrir neinar upplýsingar um stærð þessa lands, en í bréfi skógræktarfélagsins er sagt, að það sé ekki ýkjastórt. Aftur á móti mun þetta vera gott sauðland, og mun verða tekið tillit til þess við mat á þessu landi og greiðslu skaðabóta í sambandi við söluna. Mál þetta gekk slysalaust gegnum hv. Nd., og allshn. þessarar d. hefur athugað það og ekki séð ástæðu til þess að gera neinar breyt. á frv. og leggur því til, að það verði samþ.

*Erlendur Þorsteinsson: Ég gat þess á fundi þessarar hv. d. í gær, að ég ásamt hv. 2. landsk. þm. mundi flytja brtt. við frv. það, sem hér liggur fyrir, og er sú till. á þskj. 3ú7. Ég gat um það þá, hverjar væru helztu ástæðurnar fyrir því, að við flytjum þessa brtt., og þarf ekki að endurtaka það hér nú. En eins og hv. þdm. sjá, þá er ætlazt til þess með þessari brtt., að ríkisstj. fái heimild til að greiða ákveðna uppbót, 10–20%, á útborguð laun starfsmanna ríkisins og ríkisstofnana. Þá er jafnframt ætlazt til þess, að launauppbótinni vei hagað þannig, að þeir, sem hafa lægst laun, fái hærri uppbót, en þeir, sem hafa hæst laun, fái lægstu uppbætur, sen hér er gert ráð fyrir. Þetta mundi þá vitanlega verða til þess að bæta sérstaklega hag hinna lægst launuðu starfsmanna ríkisins. En eins og hv. þdm. er kunnugt, eru margir þeirra svo illa launaðir, að þeir hafa ekki einu sinni laun til jafns við venjulega verkamenn, ef vinna þeirra er á annað borð stöðug. Þá er einnig gert ráð fyrir, að bæjarfélögum og stofnunum sé veitt sams konar heimild til greiðslu launauppbótar til starfsmanna, sem hjá þessum stofnunum vinna. Það er alveg sama um þetta að segja, þar sem hér er aðeins um heimild að ræða, að það er á valdi bæjarstjórnanna sjálfra, hvort þær sjá sér fært að greiða þessa uppbót eða ekki.

* Frsm. (Magnús Jónsson): Eins og hæstv. forseti veit, þá var þessari brtt. útbýtt nú á fundinum. Ég vildi því bara fyrir hönd fjhn., sem flytur þetta mál, geta þess, að n. hefur ekki tekið neina afstöðu til þessarar till., og tók ekki heldur afstöðu til þess, þegar minnzt var á það á fundi, eins og hv. 1. flm. gat hér um við 1. umr. málsins, og ég skal játa, að ég man ekki eftir, hvort minnzt var nokkurn tíma á það, en véfengi það þó ekki. Mér sýnist á hinn bóginn ekki alveg ljóst, hvað átt er við með till., og tók ekki heldur eftir því hjá hv. flm., hvernig á að skilja till., hvort það ber að taka hana eins og hún liggur fyrir, að heimildin sé um það að greiða 10–20% á laun og dýrtíðaruppbót. Einnig langar mig að vita, hvort þetta nær til þeirra, sem nú hafa hærri laun en kr. 650.00 á mánuði, en það er það hámark, sem verðlagsuppbót er greidd af. Það er aðeins þetta, sem ég vildi fá að vita, en tek annars ekki afstöðu til þessa máls nema með atkv. mínu.

*Erlendur Þorsteinsson: Herra forseti ! Út af fyrirspurn hv. 1. þm. Reykv. vil ég geta þess, að fyrir okkur vakir, að uppbót verði greidd á laun með dýrtíðaruppbót. Og það er að vísu alveg rétt, að þá fá þeir líka uppbót, sem hafa hærri laun en kr. 650.00 á mánuði. Hins vegar getur það komið til álita, hvort ekki sé rétt að hækka þetta hámark eða afnema það. En við teljum rétt, ef þessi heimild yrði notuð, að þá fengju allir starfsmenn þessa uppbót, og þá vitanlega háa eða lága eftir því, sem ákveðið er af ríkisstjórninni.

*Fjmrh. (Jakob Möller): Ég vil aðeins vekja athygli hv. þdm., og þá ekki sízt þeirra hv. þm., sem telja sig fyrst og fremst málsvara. launamanna, að það kynni að reynast nokkuð tvíeggjað fyrir launamennina að gera slíkar lagfæringar á launakjörum þeirra, sem hér er farið fram á. Eins og menn vita, þá er það eilíft deilumál innan þings og utan, hvernig eigi að launa starfsmenn ríkisins eða opinbera starfsmenn yfirleitt. Og þeir, sem lifa mest á handafla sínum, eftir því sem guð og lukkan gefur, telja, að það séu mikil hlunnindi fyrir opinbera starfsmenn að eiga þó alltaf sín laun vís, þar sem þeir hins vegar eiga undir högg að sækja um sína afkomu á mismunandi tímum. Þessi rök komu mjög fram í sambandi við dýrtíðaruppbótina á laun opinberra starfsmanna, eins og allir hv. þm. kannast vel við. Því er af hálfu ýmissa haldið fram, að þó að nokkur dýrtíð verði í landinu, samfara verðbólgu og auknum tekjum til ýmissa landsmanna, þá sé það ekki endilega sjálfsagt, að opinberir starfsmenn fái það allt bætt upp, af því að þeirra staða sé alltaf trygg á erfiðu tímunum, þegar atvinnuleysi er og atvinnureksturinn er rekinn með tapi. Nú er því ekki að neita, að opinberir starfsmenn margir hverjir, og kannske yfirleitt, eru lakar settir heldur en mikill fjöldi manna, sem stundar aðra atvinnu, og þess vegna eru líka slík tilmæli sem þessi á miklum rökum reist, enda ákaflega vafasamt, hvort hjá því verður komizt að verða að einhverju leyti við þeim. En ég fyrir mitt leyti er í mjög miklum vafa um, hve mikill greiði launastéttunum er gerður með þessu, með tilliti til þess, hvernig þeirra málum kunni þá að verða borgið, þegar verr árar. Við skulum segja, að þegar þrengdi í búi hjá ríkissjóði, þá kæmu fram kröfur um lækkun á launum opinberra starfsmanna, sem byggðist á því, að úr því að menn hefðu fengið sérstakar uppbætur vegna góðæris, þá sé líka eðlilegt, að skorið sé af launum þeirra, þegar harðnar í ári. Það hefur nú einu sinni verið gripið til þessa og mælzt misjafnlega fyrir, og ef menn athuguðu þetta frá báðum hliðum, þá efast ég ákaflega mikið um, að launamenn mundu telja hag sínum betur borgið með því að fara inn á þá braut, sem hér yrði stofnað til. Það er ætlazt til, að með verðlagsuppbót fái launamenn, að undanskildum hálaunamönnum, sem hafa yfir kr. 650.00 í mánaðarlaun, laun sín bætt í hlutfalli við verðlagshækkun í landinu. Svo framarlega sem, talið er, að stofnlaun séu hæfileg á venjulegum tímum, þá má segja, að starfsmenn hafi ekki yfir neinu að kvarta. Enda er þessi till., að mér skilst, ekki borin fram vegna þess, að það sé álitið, að menn komist ekki af með laun sín, eins og þau nú eru með verðlagsuppbót, heldur af hinu, sem ég get viðurkennt að víssu leyti, að það árar vel og ríkissjóður fær miklar tekjur og allur almenningur í landinu hefur miklu meiri tekjur en venjulega, og af þessu er ekki nema ákaflega eðlilegt, að slíkar kröfur sem þessi komi fram frá fast launuðum mönnum.

*Erlendur Þorsteinsson: Herra forseti ! Ég vænti þess, að bæði hæstv. ráðh. og hv. þdm. hafi tekið eftir því, að þessi till. okkar er alveg tímabundin. Það er aðeins fyrir árið 1942, sem hún talar um þessar uppbætur. Líka vænti ég þess, að hv. þdm. sjái það, að hér er alls ekki verið að raska launakerfinu, heldur er hér einungis um að ræða ákveðnar uppbætur til allra starfsmanna ríkisins. Ef raska ætti launakerfinu, þá þyrfti að sjálfsögðu miklu víðtækari aðgerða við en þessi brtt. gerir ráð fyrir. Ég er alveg viss um, að hvorki verkamenn né aðrir muni sjá neitt eftir því, þó þessir menn, em eru í föstum stöðum, fengju einhverja uppbót, og ég hygg, að þeir hafi ekki komið fram með þær kröfur að lækka laun starfsmanna ríkisins, jafnvel þó að illa áraði. Það má vel vera, að einhverjir af starfsmönnum ríkisins komist af án þess að fá þessar uppbætur, en ég hygg, að mikill meiri hluti starfsmanna ríkis og bæja sé það lágt launaður, með 300–400 kr. í grunnkaup, að þeir geti tæplega komizt af í þeirri dýrtíð, sem nú er í landinu og að flestra dómi er miklu hærri en vísitalan gefur hugmynd um. En það er vitanlega vegna þeirra lægst launuðu aðallega, sem við leggjum fram þessa till. Það er alveg rétt hjá hæstv. ráðh., að starfsmenn ríkis og bæja eru yfirleitt í fastri og tryggri atvinnu, en það, sem þar kemur á móti, er, að þegar illa árar, þá eru það venjulega þessir menn, sem verða að bera mikinn hluta af skattabyrðunum til ríkis og bæja, a.m.k. var það svo á síðustu krepputímum, þegar skattstiginn var hækkaður, að þá kom það þyngst niður á þessum mönnum, sem höfðu lægstu tekjurnar. Þannig er það bæði hér í Reykjavík og úti á landi, að þessir menn verða töluvert hart úti. Það er þess vegna ekki óeðlilegt, að þeir óski eftir að fá einhverjar uppbætur nú til jafns við aðra, a.m.k., þegar árferðið er jafngott og nú er. Með þessari till. okkar er líka til þess ætlazt, að þær verði hærri til þeirra, sem eru í lægri launaflokkunum.

*Sigurjón Á. Ólafsson: Ég vildi aðeins segja nokkur orð út af ræðu hæstv. fjmrh. Hann taldi vafa bundið, hvort heppilegt væri fyrir starfsmenn ríkisins að fá slíka hækkun sem hér um ræðir. Þessu hefur hv. 10. landsk. svarað að nokkru, þar sem hann réttilega hefur bent á, hversu mikill mismunur er á launum opinberra starfsmanna og launum yfirleitt fyrir öll önnur störf, sem unnin eru í þjóðfélaginu. Og hins vegar hefur hann bent á það, að þegar krepputímar eru, þá eru byrðarnar náttúrlega lagðar á þá, sem hafa föstu tekjurnar. En það er ein hlið á þessu máli, sem ekki hefur verið minnzt á og kom fram í ávarpi starfsmanna ríkisins til Alþ., og hún er sú, að það vofir nokkur hætta yfir stofnunum ríkisins, að fólkið, sem þar vinnur, a.m.k. í lægri launaflokkunum, fari út í atvinnulífið, þar sem betur er greitt, og að ríkið komi til með að standa uppi með færra starfsfólk eða óvanara eða fólk, sem kannske er ekki eins mikilli starfshæfni búið og það, sem nú er til. Það er vissulega hætta á ferðum í þessu efni. Og út frá þessu sjónarmiði væri það kannske skynsamleg ráðstöfun af Alþ., til þess að tryggja, að ríkið missi ekki þessa starfskrafta í mörgum greinum, að gera þessa launabreyt. Ég veit, að þeir, sem búa í Reykjavík, þekkja það, að í verzlun, iðnaði og við alls konar kaupmennsku er ekki, verið að spyrja um laun. Mönnum er bara borgað það, sem þeir geta sætt sig við, og eftir því, hvað menn hafa mikla starfshæfni fram að leggja, og eftir því, hvað mikið er eftir þeim sótt. Og þegar slík keppni er komin í atvinnulífið í landinu, þá er ekki nema eðlilegt, að yfir bæjum og ríki vofi sú hætta, að þau standi uppi starfsfólkslítil. Ég vildi draga fram þessa hlið málsins, því að hún er fyllilega þess verð, að henni sé gaumur gefin. Ég hygg, að það verði svo um laun þeirra, sem vinna hjá ríki og bæ, að ef á annað borð kreppir eitthvað að í okkar þjóðfélagi að þessu stríði loknu, þá verði að taka launakerfið til athugunar yfirleitt, án tillits til þess, hvernig það var á stríðstímanum, og án tillits til þess, að kostir launastéttanna hafa verið þrengdir. Ég álít því ekki nema sanngjarnt að láta hina opinberu starfsmenn njóta nokkurs af því, sem kallað er góðæri í landinu. Það hefur réttilega verið bent á, að fjöldinn af opinberum starfsmönnum hefur 300 kr. grunnlaun og aðrir á 4. hundrað á mánuði. Þetta er ekki meira en það, að tæplega verður komizt af með það í þessari miklu dýrtíð. Það er því ekki nema ósköp eðlilegt, að þetta fólk snúi sér nú til þessa aðila, sem á að ráða fram úr málum þess, og reyni að fá hlut sinn að einhverju bættan.

*Fjmrh. (Jakob Möller): Ég skal játa, að ég hafi ekki tekið eftir því, að þessar uppbætur eru miðaðar við árið 1942 aðeins. Till. var útbýtt á þessum fundi, og hún var ekki með dagskrárskjölunum, sem ég fékk, svo að ég veitti þessu ekki athygli. En ég skal játa, að það breytir náttúrlega málinu nokkuð. Og mér finnst þá, að komið gæti til athugunar, hvort ekki væii réttara að greiða slíka uppbót á annan hátt heldur en að blanda henni saman við regluleg mánaðarlaun, t.d. að greiða hana í einu lagi um áramót. g held, að reynslan yrði sú, ef greiða ætti þetta með mánaðarlaunum, að mönaum yrði það á að auka sinar þarfir í hlutfalli við þær mánaðarlegu greiðslur, sem þeir fá. Og ef svo ætti að svipta þá þessum aukatekjum á áramótum, þá yrði það miklu tilfinnanlegra en ella. Hins vegar mundi uppbót, sem greidd yrði á áramótum, verða ákaflega kærkomin og ef til vill hagfelldari þeim, sem fengju hana, heldur en bein hækkun á mánaðarlaun. Það var ekki mín meining að leggja beinlínis á móti því, að eitthvað slíkt yrði gert, sem hér er farið fram á. En ég vildi aðeins vekja athygli á því, sem ég sagði áðan, um aðstöðu opinberra starfsmanna yfirleitt gagnvart öðrum borgurum, að þeirra kjör eru að því leyti betri, að þeir hafa trygga afkomu, það sem það nær, í stað þess að aðrir eiga allt sitt undir árferði. Og ég veit það, að ef þeir verða látnir fylgja með á þennan hátt, sem hér er fitjað upp á, að fá auknar tekjur vegna góðæris, þá styrkir það líka kröfuna um, að þeir verði látnir bera byrðarnar, þegar verr árar. Hv. 2. landsk. vék að því, að opinberar stofnanir væru í nokkurri hættu með að missa starfskrafta í samkeppninni, sem nú á sér stað við atvinnulífið. Ég geri ráð fyrir, að ákaflega margir opinberir starfsmenn skoði huga sinn um það, hvort þeir eigi að sleppa því, sem þeir eiga nokkurn veginn víst, fyrir augnabliksgróða, sem kannske á ekki fyrir sér að standa yfir nema skamma stund. Þess vegna er ég ekki svo ákaflega hræddur un, að opinberar stofnanir muni líða mikið við þessa samkeppni á þann hátt.



Ég viðurkenni fullkomlega þörf margra þeirra, sem hér eiga hlut að máli, á nokkurri launaviðbót. En mér sýnist þessi till. þannig fram komin að ég treysti mér ekki til að taka afstöðu til hennar. Það gæti orðið málinu að fótakefli, þar sem svo er áliðið þings, og ágreiningur er um það í hinni d. Það vantar áætlun um það, hvað þetta mundi nema miklu, og auk þess liggja ekki fyrir skýrslur frá stofnunum um það, hvort þeim er veruleg hætta búin, ef þetta gengur ekki í gegn. g vil því bíða átekta og sjá, hvort málið kemur fram aftur og fær byr í hinni d., áður en ég tek afstöðu til þess, og greiði því ekki atkv.



Mér finnst svo óvanalegt, að gengið sé til atkv. um svana stórt mál og athyglisvert, án þess að maðúr háfi fengið álit nefndar um það, að ég treysti mér ekki til. að taka afstöðu til þess, og greiði því ekki atkv.