Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Bernharð Stefánsson) : Við þrír þdm., sem sæti eigum í fjvn., leyfum okkur að bera fram skrifl. brtt. við þetta frv. við 3. gr. 3. málsgr., um að ákvæðið um malbikun þjóðvega falli niður, að í staðinn fyrir „lagning akvega og malbikun þjóðvega“ komi: lagning akvega og þjóðvega. - Ástæðan til þess, að við berum brtt. þessa fram, er sú, að við búumst ekki við því eins og nú er orðið ástatt, að yfirleitt verði hægt að fást við það á næsta ári að malbika vegi eins og verið hefir undanfarið. Þess vegna munu í till. fjvn., sem við fjárl. hafa verið gerðar, verða bornar fram till. um það, að því fé, sem varið hefir verið til malbikunar undanfarið, eða benzínskattinum, verði nú varið í ýmsa þjóðvegi án þess að um malbikun sé að ræða. En til þess að till. fjvn. geti náð samþykki eða verði teknar til afgreiðslu við meðferð fjárl., þá þarf að gera slíkar breyt. á þessu frv. sem við berum hér fram. Ég ætla ekki að færa nein sérstök rök fyrir því, að malbikun hljóti að falla niður á næsta ári; það er öllum kunnugt, hvaða breytingar hafa orðið á því almenna ástandi í landinu.

*Magnús Jónsson: Ég skrifaði undir nál. með fyrirvara. Ég er á móti ýmsum ákvæðum þessa frv., og þá sérstaklega l. gr., sem ég tel alltaf mikil brigðmæli hafa verið, það er um hátekjuskattinn. Þar segir, að nokkur hluti hans eigi að renna í bæjarsjóð. En þessu var svo breytt og það tekið af bæjarsjóði og látið heita svo, að því væri varið til annara hluta. Ég hefi alltaf verið og verð mótfallinn þeim skattstiga, sem í þessu frv. felst. En þar sem verið er að vinna að þessu máll í mþn., sé ég ekki ástæðu til að vera að gera þessar breytingar nú. Út af skrifl. brtt., sem kom hér fram, vil ég segja það, að mér finnst það afarhæpin aðferð að koma hér með eina skrifl. brtt., sem ekkert er hægt að athuga svo fljótt, og ég sé ekki heldur, að þess sé nein þörf, þar sem málið á eftir að fara í gegnum hina d., og mætti þá setja ákvæði um þetta inn í fjárl. Það er kunnugt, að þegar benzínskatturinn var ákveðinn eða settur, var beinlínis talað um það, að rétt væri að verja því fé til að gera vegina þannig úr garði, þ. e. a. s. þá vegi, sem mest umferð væri á, að þeir væru í raun og veru bílvegir með sérstöku slitlagi, sem gert er með malbikun eða steinsteypu. Mér þykir þess vegna einkennilegt að telja nú nauðsynlegt að taka slíkt ákvæði burt, þar sem ástæðan fyrir því var rökstudd með því, að það borgaði sig fyrir bifreiðarnar að fá betri vegi, sem gerðir væru fyrir þetta fé. Ég býst við, að hv. þm. álíti, þótt hann tæki það ekki sérstaklega fram, að það þyrfti kannske mikið að flytja inn af efni til þess að malbika vegi, en ég býst ekki við, að það myndi vera í svo stórum stíl, að það stæði í vegi fyrir framkvæmdum. Enda myndi þá nauðsyn brjóta lög, ef ekki væri hægt að fá efni frá útlöndum til þess að framkvæma malbikunina. Að svo komnu get ég ekki annað en verið á móti því, að þetta ákvæði sé felli burtu. Það stendur hér í frv.: við lagning akvega og malbikun þjóðvega. Ég sé ekki, hvers vegna má ekki standa í fjárl. ákvæði um þetta. Ég sé ekki, að nokkuð í þessu frv. komi í veg fyrir það, að ákveða megi í fjárl. um þetta.

* Frsm. (Bernharð Stefánsson): Ég get nú ekki fallizt á það, sem hv. 1. þm. Reykv. sagði, að það væri nægur tími til að breyta þessu ákvæði í Nd. En þótt það kynni að þykja nauðsynlegt, sem mér finnst reyndar ekki þurfa - þetta er ekki það stórmál -, þá þyrfti samt málið alltaf að koma hingað til þessarar d. aftur, og þar af leiðandi tefjast eitthvað. Og mér þykir líklegt, að það sé meining allra hv. þm. að þessu þingi ljúki fyrir jól, og býst ég þar af leiðandi við, að ekki þyki fært að vera að tefja málið að óþörfu. Það er alveg rétt, sem hv. 1. þm. Reykv. sagði, að tilgangurinn með þessum skatti væri sá, að gera vegi sem viðast færa bifreiðum, með öðrum orðum, að leggja raunverulega bílvegi. En ég hefi séð og veit fyrir víst, að vegir geta verið góðir, þótt þeir séu ekki malbikaðir, og vitanlega er það meiningin með benzínskattinum eftir sem áður að gera þjóðvegi landsins að bílvegum með þessum skatti. Það er rétt, sem hv. þm. sagði, að benzínskatturinn hefði beinlínis verið settur með það fyrir augum, að það borgaði sig fyrir bifreiðarnar að fá betri vegi, en ég held, að það eigi að halda áfram að nálgast það takmark, þó að af sérstökum ástæðum verði hætt að malbika smákafla. Það er hvort sem er ákaflega lítið, sem hægt hefir verið að komast áfram með að malbika þjóðvegi. Þá er það rétt, sem hv. l. þm. Reykv. drap á, að til þess að malbika vegi þyrfti ekki aðeins erlendan gjaldeyri fyrir efni, heldur myndi eins og nú er ástatt vera mjög erfitt að fá það. Það kann líka vel að vera, eins og hv. þm. sagði, að það kæmi ekki beinlínis í bága við þetta frv., þó að fjárl. ákvæðu svo, að það skyldi engu varið til malbikunar á næsta ári. En viðkunnanlegt er það samt ekki, að það standi í l., að það eigi að verja þessu fé til malbikunar á þjóðvegum og vegum að öðru leyti, og verja svo engu fé í þá sérstöku framkvæmd, malbikunina. Þess vegna virðist undir öllum kringumstæðum vera réttlátt, að þessi till., ef að l. verður, og fjárl. séu að þessu leyti samhljóða. Kappsmál getur þetta samt ekki verið. En ég verð undir öllum kringumstæðum að telja það rétt, að samþ. þessa brtt. Hvað því viðvíkur, að brtt. sé skrifleg og of seint fram komin, þá er það vanalegt, að fram séu bornar slíkar skrifl. brtt. og þm. því ekki haft tíma til að athuga þær. Og þar sem þessi brtt. er svona einföld og öllum hv. þm. þetta svo kunnugt mál, þá held ég, að það sé ekki ofætlun, að hv. þm. taki ákvörðun um þetta við atkvgr. á þessum fundi.



Herra forseti! Mig langar til að fá frekari upplýsingar um þessa brtt. áður en atkvgr. fer fram. Mér skilst, að vegir, sem kallast malbikaðir, hafi ýmist verið malbikaðir eða steyptir. Langar mig til að fá að vita, hve kostnaðurinn er mikill á hvern km., sundurliðað þannig, hve mikið efni þyrfti að kaupa að og hvað það kostaði á hvern km. af malbikuðum vegi og á hvern km. af steyptum vegum, og frá hvaða löndum slíkt efni geti nú komið. Ég geri ráð fyrir, að n., sem hefir haft þetta mál með höndum, hafi rannsakað þetta allt og geti þess vegna gefið greið svör, en af þeim má sjá, hve mikið hér sparast í efni, sem þá má verja til vinnu, en eftir því fer afstaða mín til tillögunnar.



Mér skilst, að það skipti ekki ákaflega miklu máli, þótt þessi brtt. verði samþ. Hinsvegar kynni að vera heppilegt að fella niður þetta eina orð „malbikun“, og þá má skilja það svo eftir sem áður, að það sé heimilt að malbika vegi, ef það þykir tiltækilegt. Eftir orðalaginu er það ekki bannað. Og það er fyrirskipað að leggja þessa vegi, og verður gert ef tiltækilegt þykir. Það hefði verið æskilegt að hafa umsögn vegamálastjóra um þetta, og hefði hún að sjálfsögðu getað falið í sér þær upplýsingar, sem hv. 1. þm. N.-M. fór fram á að fá. Ég vildi gjarnan, að þann skilning mætti leggja í þetta frv., að gera mætti slíka vegi, ef ástæður þættu leyfa, þótt það sé ekki beinlinis fyrirskipað, að fénu skuli varið til malbikunar.

*Jónas Jónsson: Út af ræðu hv. 1. þm. N.-M. vildi ég segja það, að við flm. þessarar till. höfum að vísu ekki talað við vegamálastjóra um þetta mál. En hann hefir talað við okkur um annað atriði, þ. e. malbikun vega hér við Reykjavík og Hafnarfjörð. Hann áleit, að það kæmi ekki til mála vegna stríðsástandsins, að hægt væri að gera malbikaða vegi. Það þarf mikið sement og asfalt í þessa vegi, þannig að allar líkur voru taldar til í fjvn., að niður félli malbikun við Reykjavík og Hafnarfjörð að þessu sinni og því fé yrði varið til vegagerða yfirleitt. Það vakir fyrir okkur, og ég vona, að hv. 1. þm. N.-M. sjái það, að ef vegamálastjóri lætur falla niður malbikun á vegum af þessum ástæðum, þá byggi hann það á sinni reynslu. En ég álit, eins og hæstv. fjmrh. benti á, að ef það kæmi fyrir, að vegamálastjóri áliti það fært, þá sé með þessu ákvæði ekki bannað að malbika vegi, og ég hygg, að fjvn. myndi sjá til að ráða fram úr því.

*Magnús Jónsson: Ég vil slá því þegar föstu, að ef þessi till. verður samþ., sem ég er á móti að verði samþ., þá liggi það þó í þessum orðum „lagning þjóðvega“, að það megi hafa þá aðferð, sem þykir hentugust eða er hægt að koma við, þótt þessu verði breytt. Ég vil, að þetta komi skýrt fram, því ef orðið „malbikun“ væri fellt niður án frekari grg., þá væri það beinlínis bannað að verja fé til malbikunar. Reynslan hefir sýnt, að engin önnur vegagerð hér á landi hefir dugað fyrir þungar bifreiðar heldur en malbikun eða steinsteypa. Jafnvel bezt púkkuðu vegirnir duga ekkert fyrir hinar þungu bifreiðar, og þær gera þá jafnvel að hinum verstu vegum, því það verður svo mikið hraun á þeim, ef þeim er á annað borð rótað upp. Þá álit ég, að betra sé að ákveða þetta í fjárl., því þau eru sett fyrir eitt ár í senn, og því tækifæri til að breyta því hvenær sem er.

Þetta er líka fyrir eitt ár

. En það er siður, að farið verði að höggva inn í þetta frv. Fjárl. eru hreyfanlegri heldur en l., sem eru framlengd frá ári til árs, því það er alltaf mikil tilhneiging til að framlengja þau óbreytt eins og þau eru. Svo framarlega sem sá skilningur er skýr, að hafa megi þetta eins og menn vilja á hverjum tíma, gerir það minna til.



Ég meina það með þessari till., að ríkið geti komizt hjá að vera skylt til að malbika vegi, hvernig sem á stendur, alls ekki hitt, að bannað skuli að gera það. Það má t. d. bæta inn í fjárlög klásúlum um einstaka vegi, að þeir skuli malbikaðir.

* Frsm. (Bernharð Stefánsson) : Ég get ekki svarað spurningum hv. 1. þm. N.- M. nánar en hv. formaður n. hefir gert. Annars væri rétt fyrir hann að beina spurningum sínum til hæstv. atvmrh., sem nú mun vera hér nærstaddur. Ég álít, að því fari fjarri, að með þessu sé verið að lögbanna að verja fé til malbikunar. Það er ekki bönnuð sú aðferð við vegagerð fremur en t. d. að bera möl á vegi. Aðeins er farið fram á að nema burt lagaskylduna til malbikunar, sem við teljum, að sé í frv., ef það verður samþ. óbreytt.



Ég get ekki þakkað hv. flm. fyrir svörin, því að enginn þeirra virtist vita, hvað fyrir þeim vakti. En það virðist vera það, að þörf sé á að auka atvinnu, en bæta úr samgönguleysi, og erfiðleikar á innflutningi efnis til að asfaltera vegi. Það, sem færi í gjaldeyri fyrir asfalt, skilst mér þeir óska, að fari í vinnu innanlands. Það er óupplýst, hvaða ráðstöfun þeir vilja gera til þess, eða hverju það mundi nema. Ég vildi mælast til þess að hv. flm. tækju brtt. aftur, þangað til þeir geta gefið meiri upplýsingar, svo að maður vissi, um hvað maður er að greiða atkvæði.

* Frsm. (Jónas Jónsson): Ég hefi, eins og ég gerði ráð fyrir við 2. umr., hætt við fáeinum brtt., sem ég sé ekki þörf á að fjölyrða mjög mikið um. Það kom í ljós, að sumir hv. þm. óttuðust, að ef frv. yrði samþ., fengju sumir skólarnir endurborgað fé, sem þeir þyrftu ekki að nota til bygginga. Mér þótti þá rétt að gera viðbót og bæta við 13. gr. þessari málsgr.: „Þegar ríkissjóður greiðir héraðsskóla stofnstyrk, má aðeins verja því fé til húsabóta og annara umbóta á skólasetrinu, í samráði við kennslumálaráðherra og með eftirliti húsameistara ríkisins.“ - Þetta ætti að nægja til að koma í veg fyrir misnotkun. Þá þótti mér eðlilegt, að í frv. væri samþykkt fyrir því, að ríkisstj. léti nefnd 3 manna meta til peningaverðs allar eignir héraðsskólanna eins og þær eru nú, náttúrlega með hliðsjón af því, sem þær hafa kostað, en mikið af því er gjafavinna og fleira, sem erfitt er að ákveða í peningum, en er allt skráð. - Um þetta fjallar fyrri málsgr. 3. brtt. Og er lagt til, að einn nefndarmanna sé útnefndur af kennslumálaráðh., annar af fjármálaráðh. og hinn þriðji af húsameistara ríkisins. Síðari málsgr. 3. brtt. tekur fram, að skólanefnd skuli, fyrst um sinn, vera heimilt að lengja fyrir eitt ár í senn sumarleyfi einstakra skólastjóra og kennara fram yfir þann tíma, sem ákveðinn er í 7. gr. Meðan hér var verið að fjalla um málið, kom það fram, að kennarar við einn skóla misskildu frv. og fóru að sjá eftir sínu árlega sumarleyfi og létu í ljós óánægju yfir því, að það styttist. Þó að aðalatriðin, sem fyrir þessum kennurum vaka, séu grófur misskilningur, þykir mér rétt að taka það tillit til einstakra röksemda þeirra, sem gert er í brtt. Ákvæði frv. um þessi efni voru hugsuð nokkuð rúmt, gert ráð fyrir, að einstakir kennarar t. d. tækju að sér yfirumsjón með rekstri gistihúss, eða að sinna skógrækt og garðyrkju, starfa að byggingum og smíðum Vegna skólans eða semja kennslubækur í þágu hans. Þetta yrði að vera samkomulagsmál við hvern einstakan kennara, og þá hygg ég, að það yrði til stórkostlegra umbóta. Til þess að tefja ekki tímann við brtt. hv. 2. landsk. vil ég segja það strax, að þær eru mjög vinsamlegar í sjálfu sér, en ég er ekki viss um, að þær séu til bóta. Honum finnst það ekki viðkunnanlegt að ákveða í l. um ræsting nemenda á skólanum og framreiðslu við máltíðir, heldur eigi að hafa þetta í reglugerð. Það gæti náttúrlega komið að sama gagni, enda hefir þetta verið föst venja við skólana. En ég vil heldur, að það standi, því að ég legg áherzlu á, að þetta eru vinnuskólar, og það verður eflaust tekið upp viðar, m. a. til að venja menn af tepri. Þá er brtt. um að orðin „húsagerð og“ falli niður í 2. málsgr. 9. gr., þar sem ræðir um fullkomið sérnám í smíðum, og hv. þm. heldur, að það verði til að skapa samkeppni við iðnstéttir bæjanna. En ég get sagt honum, að sá varningur, sem íslenzkir iðnaðarmenn framleiða, er svo dýr, að hann sést hvergi í sveitum landsins; aftur sér maður breiðast út frá einstöku skóla húsgögn, sem þar er tekið að smiða. Og líkt er um húsagerð. - Jón Hannesson í Deildartungu sagði við mig, þegar við vorum að undirbúa þetta: „Við skulum reyna að hafa vinnuskóla, en ekki reyna að keppa við iðnaðarmenn bæjanna, ekki hafa námstímann svo langan. Þó að piltar séu ekki nema einn vetur við það, geta margir þeirra byggt á eftir hús í sveitum.“ - Ég vona, að iðnstéttir bæjanna misskilji aldrei þessi mál svo, að þær fari að neyða þá, sem hafa verknám sitt úr héraðsskólunum, út í samkeppni við sig. - Annars skal ég ekki fjölyrða um þessar brtt.

*Sigurjón Á. Ólafsson: Hv. 1. þm. S.-Þ. hefir vikið lítið eitt að þeim brtt., sem ég flyt á þskj. 491. Hann minntist þó ekkert á fyrstu brtt., um að heimilt skuli að víkja frá 16–17 ára aldursmarkinu fyrir kennslugjaldsskylda nemendur, ef sérstaklega stendur á, að dómi skólanefndar og skólastjóra. Þó að æskilegt sé, að unglingarnir komi allþroskaðir í skólana, verður að gæta þess, að um 16–17 ára aldur eiga margir þeirra miklu síður heimangengt en árin á undan. Þá eru þeir yfirleitt farnir að geta innt af hendi þau störf, sem unnin eru í sveitum, og foreldrarnir eiga ekki á öðrum vinnukrafti völ, svo að freisting er fyrir þá að nota hann, þótt það verði til að fyrirmuna börnunum alla skólavist. Þess vegna legg ég til, að undanþága sé lögð á vald skólanefndar og skólastjóra. Síðari liður þessarar brtt. er um að ákveða um innanhússtörf nemenda í reglugerð, en ekki frv.; mér finnst það atriði dálítið óviðkunnanleg rekistefna í lögum, þótt eðlilegt sé og þegar orðinn fastur siður í slíkum heimavistarskólum. Það getur verið svo miklu fleira en að bera á borð og þvo gólf, sem nauðsyn er að venja menn við, en nægir að fyrirskipa í reglugerð, og hjákátlegt er að hafa sumt í l., en sumt í reglugerðinni. Þá er það brtt. um að fella burt það atriði í sérnámi við héraðsskólana, sem á að gera nemendur færa til að standa fyrir húsabyggingum. Ég get fullvissað hv. flm. um það, að brtt. spratt ekki af neinum ótta hjá mér við samkeppni móti iðnstéttum bæjanna. Þessi tilsögn í héraðsskólunum getur ekki orðið það mikil, að menn þaðan geti þekkingar vegna keppt við iðnlærða menn í húsagerð. Hinsvegar lít ég svo á, að nauðsyn sú, sem er á því að reisa vönduð hús í sveitum, hús reist fyrir ókomnar kynslóðir með atbeina byggingar- og landnámssjóðs og nýbýlasjóðs, ætti að knýja menn til varfærni í því að láta aðra standa fyrir byggingum en þá, sem hafa til þess fullkomna kunnáttu. Það ætti að banna að veita lán og styrki úr opinberum sjóðum til bygginga nema þetta frumatriði, sérþekkingin, sé tryggt. - Annars er óljóst, hvernig hv. flm. hugsar sér þetta húsagerðarnám. Eiga nemendur að vinna að henni, þegar frost er og snjór er yfir allt, eða, eiga þeir að verða smiðir á því að hlusta á fyrirlestra?

Nei, þeir verða látnir vinna upp á kraft

. Úti í snjónum?

Þeir steypa steina

. Það er svo. Sjálfsagt geta menn lært með stuttu námi að byggja útihús sín sjálfir, hesthús, hlöður og fjós. En alltaf var það venjan, þegar sjálfur bærinn var byggður, að fengnir væru til þeir menn, sem bezt voru að sér í byggðarlaginu í þeim efnum. Ég þori að staðhæfa, að með þessari kröfu um sérnám til að standa fyrir húsagerð er skotið yfir markið - þessir menn geta ekki orðið færir um það á stuttum námskeiðum þennan tíma árs. Og sú fjarstæða nær engri átt, að óttast verði um, að með þessu séu iðnstéttirnar settar út úr spilinu. - Hinsvegar er ég sammála hv. þm. um það, að hægt sé að kenna smiði hinna einfaldari húsgagna á þessum námskeiðum. Ég er ekki í vafa um, að það myndi prýða margt sveitaheimilið, ef menn fengju þarna tækifæri til að læra að smiða húsgögn. - Þá held ég, að ég hafi gert nokkra grein fyrir því, sem fyrir mér vakir.

*Árni Jónsson: Ég gat þess við 2. umr., að ég væri lítt fróður um málið og færi eftir umsögn mér kunnugri manna, en þar sem svo vel vildi til, að hv. flm. var form. menntmn., væru hæg heimatökin að fá allar upplýsingar, sem þyrfti. Ég taldi þá aðalbreytingu heppilega, að mjög yrði aukið hið verklega nám, en dregið nokkuð úr því bóklega. Að þessu leyti var ég frv. fylgjandi. Ég gat þess, að í frv. væru ákvæði, sem snertu nokkuð hag kennarastéttarinnar, og bað um upplýsingar því viðvíkjandi, hvort kennarastéttin stæði að þessu frv. Eftir þeim upplýsingum, sem n. fékk, varð ekki annað séð en að kennararnir mundu ekkert hafa við það að athuga og taka því fegins hendi. Mér kom þess vegna mjög á óvart, þegar Alþingi barst skeyti, þar sem allt annað varð uppi í teningnum. Frá kennurum stærsta héraðsskólans barst í fyrradag símskeyti það, sem ég vil lesa, með leyfi hæstv. forseta: „Okkur kennurum héraðsskólans á Laugarvatni hefir borizt í hendur frv. til l. um héraðsskóla, ásamt grg. Þar sem þetta mál snertir okkur öðrum fremur, leyfum við okkur að skýra hinu háa Alþingi frá áliti okkar um það. Sérstaklega viljum við vekja athygli Alþingis á því, að þar sem frv. krefst þess, að við vinnum í þjónustu skólans þann tímann, sem hann starfar ekki, er okkur gert ókleift að sinna nokkrum öðrum störfum. Nú er launakjörum okkar þannig háttað, að flestir okkar hafa orðið að nota sumartímann að nokkru leyti til þess að sjá sér farborða. Það er sérstaklega tilfinnanlegt að vera sviptur þessum möguleikum á þessum tímum, þegar allar nauðsynjar eru að hækka í verði. Auk þess höfum við verið ráðnir hingað aðeins til að kenna, og það hlyti að koma harðast niður á kennslu okkar og nemendum, ef okkur gefst ekki tími til að auka menntun okkar og halda okkur andlega vakandi. Í grg. frv. er þannig að orði komizt, að þetta sé gert til þess, að kennarar skólanna ráfi ekki um eins og skuggar á sumrin og verði leiðir á lífinu. Við getum ekki séð, að slík hætta sé á ferðum með okkur, þar sem við höfum allir haft einhver störf með höndum í sumarleyfinu, ýmist andlega eða verklega. Auk þess hafa flestir okkar farið utan og dvalið við erlendar menntastofnanir í sumarleyfunum. Með þessu frv. er með öllu skotið loku fyrir slíkt. Ennfremur viljum við benda á það, að Laugarvatnsskólinn er eini skólinn, sem rekur bú og getur veitt kennurum verkefni á sumrin. Af grg. verður ekki annað séð en þeim kennurum, sem þegar hafa bú á skólajörðum, t. d. í Reykholti, verði leyft að stunda þann atvinnurekstur framvegis. Og væri það allmikið misrétti, ef kennurum sumra skólanna væri leyft að stunda frjálsa atvinnu, en kennurum annara skóla meinað slíkt. En hinsvegar teljum við æskilegt, að skólar þeir, sem ráða yfir einhverri atvinnu, láti kennara skólanna sitja fyrir henni, að öðru jöfnu, en þó einkum, að þeir eigi kost á landi til ræktunar, ef þeir vilja stunda garðrækt eða smábúskap. Að öllu þessu athuguðu viljum við skora á hið háa Alþingi, að það láti í engu ganga á rétt okkar kennara við héraðsskólana, enda mun það einsdæmi, að skólanefndir eða skólastjórar geti skipað kennurum til hverra verka sem þeim sýnist, utan skólatíma. Er okkur ekki kunnugt um, að slíkt fyrirkomulag sé í nokkru lýðfrjálsu landi, hvað sem tíðkast kann í Rússlandi eða Þýzkalandi. Auk þess er margt í meðferð málsins og efni frv., sem er aðfinnsluvert. Sjálfsagt er, að afgreiðslu frv. á Alþingi sé frestað, svo að skólanefndum og kennurum skólanna gefist kostur á að láta álit sitt í ljós um nýjungar þess, áður en það er samþykkt. Laugarvatni, 16. des. 1939. Guðmundur Ólafsson, Bergsteinn Kristjánsson, Þórður Kristleifsson, Björn Jakobsson, Ólafur Briem, Ragnar Ásgeirsson.“ Þetta skeyti kemur algerlega í bága við það, sem haldið var fram, að frv. mundi ekki sæta aðfinnslum frá kennurum, þótt það gengi fram óbreytt. Nefndinni hafa verið gefnar rangar upplýsingar. Nú hefir hv. flm. ofurlítið reynt að bæta úr þessu með brtt. á þskj. 486. En mér finnst þær upplýsingar, sem skeytið gefur, benda til þess, að málið sé ekki eins vel athugað og látið er í veðri vaka við nefndina og að fleiri mótmæli eigi eftir að koma úr kafinu. Þegar af þeim ástæðum er full ástæða til að hefta framgang frv. að sinni. Ennfremur skortir gögn um það, hvernig þeir menn, sem eiga að halda skólunum uppi, mundu taka þessum breytingum. Óstaðfest ummæli vil ég ekki taka gild um það lengur, frekar en um hitt. Við 2. umr. beitti ég mér aðeins gegn einu atriði frv.; ég vildi ekki, að þeim auknu byrðum væri bætt á ríkissjóð að greiða ¾ af stofnkostnaði skólanna í stað ½ áður, enda var ekki einu sinni upplýst með vissu, hve miklu fé þetta næmi. Mér fannst þetta brjóta í bág við þá stefnu, sem uppi er nú í þinginn, og ekki sízt þá, sem hv. flm. gengst fyrir, í orði kveðnu. Nú endurtek ég spurning mína: Hve mikil aukin útgjöld mundi leiða af þessu fyrir ríkissjóð? Ég vildi fá nákvæma sundurliðun og ýtarlegar áætlanir um þessi efni. Ekkert slíkt liggur fyrir. Hinsvegar hefir hv. flm. gert brtt. við 13. gr. um nýtt viðbótarákvæði, sem á að tryggja, að tillag ríkissjóðs sé notað til bygginga og umbóta. Ég vil benda honum á það, að brtt. stingur í stúf við sjálfa 13. gr., eins og hann hefir hana í upphafi. Meðan ekki er fellt úr gildi upphaf gr., að ríkissjóður taki þátt í stofnkostnaði skóla, hvers eðlis sem sá kostnaður er, hefir þessi brtt. enga þýðingu. Ég sé því ekki ástæðu til, að hún nái hér samþykki. Ég ætla ekki að hafa þessi orð öllu fleiri. Áðan var verið að ræða um það hér í þd. að stofna brúasjóð, því að nú er svo komið - eftir að Skjálfandafljótsbrúin var reist, eins og hv. flm. má vera kunnugt um, önnur stórbrúin á fáum árum yfir það vatnsfall, - að það fæst ekki fé í nokkra stórbrú á Íslandi, svo að einstakir þm. neyðast til að fara fram á að stofna sérstakan sjóð í þeim tilgangi. Þetta gefur nokkuð til kynna, hvernig ríkissjóður er staddur. Því að enginn ágreiningur er um það, hver nauðsyn er að brúa ýmis vötn, og ekki sízt þau fljót í Skaftafellssýslu, sem hv. 2. þm. N-M. nefndi. Þá þykir mér það hart, að hv. flm. skuli nú fara fram á stórauknar greiðslur úr ríkissjóði og geta ekki einu sinni upplýst, hve miklu þær nema.

* Frsm. (Jónas Jónsson): Ég ætla að segja nokkur orð út af ræðu hv. síðasta ræðumanns. Hann hélt því fram, að það væri ósamkvæmni hjá mér að gera ráð fyrir því, að létt verði af héruðunum nokkru af þeim byrðum, sem lagðar voru á þau með héraðsskólal. 1929, en vera svo með því, vegna yfirstandandi ástands, að taka að ýmsu leyti öðruvísi á hlutunum en gert hefir verið. Við erum auðvitað báðir fylgjandi því, að byggðar séu stórar brýr, en þar koma ekki aðeins til sparnaðarástæður, heldur einnig efnislegar ástæður. Það er fjarstæða hjá hv. þm., að þó við getum ekki byggt mikið af húsum eða brúm, eða þó við verðum að hætta við hið fyrirhugaða skip Eimskipafélags Íslands, af því það er of dýrt að byggja skip, að þá höfum við ekki efni á að haga kennslu fyrir um 600 unglinga þannig, að hún samsvari kröfum þeim, sem landið og þjóðin gerir til þeirra. Ég vil benda hv. þm. á, að ég hygg, að hann hafi fyrir nokkru samþ. hér í hv. d., að ríkið gangi í ábyrgð fyrir vanskilaskuldum milli sveitarfélaga. Ég vil segja hv. þm., að af glöggum mönnum er talið, að þetta geti orðið um 300 þús. kr. á ári. Ég get skilið afstöðu hv. þm. í þessu máli. Hann greiðir atkv. með þessu, ekki af því, að hann sé ekki sparnaðarmaður, heldur af því, að hann telur þetta nauðsynlegt. Mér finnst aftur á móti, að það ætti að vera tilvinnandi að leggja á sig einhverja byrði til þess, að 600 ungmenni, sem eru að byrja lífið, geti fengið hagnýta fræðslu, svo þau geti síðar starfað eins og þörf er á, til þess að geta verið sjálfbjarga lýður. Þetta kemur einmitt inn á það svið, þar sem ég vil spara. Hv. þm. hefir verið með í því að gera merkilega tilraun viðvíkjandi framfærslumálunum, sem gerir það mögulegt, að menn, sem ekki vinna, en geta unnið, fái að vinna. Ég skal ekki segja, hvað úr þessu verður, en þetta er tilraun. Ég vil, til þess að fyrirbyggja misskilning hjá hv. þm., segja honum, að héraðsskólafrv. er einmitt í samræmi við hina lífrænn stefnu, sem ég hygg, að ríkisstj. öll og meiri hl. þingsins vilji styðja, að leggja fé í gagnlegar framkvæmdir í landinn, en vera á móti eyðslu eins og kemur fram í því, að ríkið gangi í ábyrgð út af vanskilaskuldum vegna niðursetninga. Ég vil minna hv. þm. á, ef honum er umhugað um að auka sparnaðinn, að fyrst voru veittar í jöfnunarsjóð 250 þús. kr., en svo var það aukið upp í 700 þús. kr. Ofan á það kemur svo þessi ábyrgð. Þetta er fé landsmanna. Þetta er kannske nauðsynleg fjárveiting, en hún er ekki ánægjuleg, því hún er í sambandi við vinnuleysi og það, að hlutirnir bera sig ekki. Ég hygg, að það sé langt frá því, að með þessu frv. sé verið að styðja eyðslu. Hér er verið að gera þá stórfelldustu tilraun, sem gerð hefir verið á Alþ., til þess að búa æsku landsins í stórum undir þá lífsbaráttu, sem tímarnir krefjast af okkur. Ég sýndi fram á það við 2. umr., hvaða ástæður lægju til þess, að hinn fjárhagslegi léttir á skólunum og hinar auknu byrðar yrðu að fara saman. Hvers vegna á t. d. Árnessýsla að taka á sig helming kostnaðar á Laugarvatni, þar sem eru 110 nemendur úr öðrum sýslum, af 150 nemendum alls? Af því að þetta hús var byggt af nokkurri þekkingu og fyrirhyggju, þá hefir það orðið landinu til mikils sóma, á meðan sumar þær byggingar, sem byggðar hafa verið af mönnum, sem standa hv. þm. nærri, hafa staðið auðar á sumrin. Ég vil víkja því til hv. þm., að reynslan hefir sýnt, að sú tilraun fátækra manna í héruðunum og annara forgöngumanna, að byggja héraðsskóla, stendur mjög hátt fyrir ofan megnið af þeim framkvæmdum, sem gerðar hafa verið hér á landi á síðari árum. Þeir menn, sem lögðu á móti skólunum og ofsóttu þá, standa nú illa að vígi, þegar það kemur í ljós, að þessar stofnanir standast málið miklu betur en margar aðrar, sem meir hefir verið gumað af í byrjun. Ég vil með fullri alvöru víkja því til hv. þm., að þeir menn, sem stóðu að héraðsskólunum, þurfa ekki að bera kinnroða fyrir verk sín, því þetta eru þær einu skólastofnanir, sem lífið heimtar til notkunar svo að segja allt árið. Hv. þm. hefir tekið það ráð að vera á móti því, að þessari auknu verklegu kennslu væri komið á þar sem hún hefir í för með sér aukinn tilkostnað. Ég vil taka það fram, að þessir skólar eru þeir einu af slíkum skólum, þar sem borguð eru skólagjöld, 60 kr. fyrir hvern nemanda. Í skólanum á Akureyri leggur ríkið til heimavist fyrir ekki neitt. Er það vöntun á ráðdeild, að héraðsskólarnir eru byggðir þannig upp, að gert er ráð fyrir, að nemendurnir verði að borga nokkuð fyrir húsnæði og kennslu? Ég segi nei. Ég segi, að þessir skólar séu byggðir upp með fullkominni ráðdeild, og það mun vera erfitt fyrir hv. þm. að etja kappi um það, ef þessir skólar eru bornir saman við ýmsar aðrar stofnanir. Í síðustu ræðu hv. þm. kom fram góðvilji hans í garð þessa máls, þar sem honum fannst mikil fyrirhyggja koma fram í skeyti, sem nokkrir kennarar á Laugarvatni hafa sent hingað, en það skeyti er byggt á vanþekkingu frá þeirra hálfu. Þau, sem gert er ráð fyrir í frv., er nýbreytni, sem þessir góðu menn kæra sig ekki um. Það eru ekki kennararnir á Laugarvatni, sem byggt hafa upp skólann. Það er einn maður, sem unnið hefir mest að því, en það er Bjarni Bjarnason skólastjóri. Ég vil skýra frá því, að í sumar, sem leið, vann Bjarni Bjarnason hvern einasta dag fyrir skólann. Hann vann þar moldarverk með piltum sínum, stækkaði fjósið, svo það tekur nú 40 kýr í staðinn fyrir 14. Hann stækkaði hlöðuna og heyjaði bæði heima og niðri í Ölfusi. Það, sem við meinum með þessu frv., er, að við viljum hafa slíka menn við skólann. Við viljum ekki hafa menn, sem þurfa að hafa margra mánaða sumarfrí. Hv. þm. veit, að í frv. er gert ráð fyrir 6 mánaða uppsagnarfresti, og ef það verður deila milli þessara kennara og skólanefndarinnar út af þessu, þá verður auðvitað niðurstaðan sú, að þessir kennarar verða að fara. Ég vil segja hv. þm. það, að þetta frv. er byggt á því, að til séu í landinn menn, sem þora að vinna og vilja leggja það á sig að vinna. Hitt gegnir furðu, ef hv. 9. landsk. álítur, að inn í svona kerfi, sem snertir 600 ungmenni í landinn, eigi að koma duttlungar frá einstökum mönnum, eins og t. d. um langt sumarfrí. Við skulum taka hv. 9. landsk. sem starfsmann hjá fisksölusamlaginu. Hann fær þar ekki 4–6 mánaða sumarfrí. Ég hygg, að hann fái ekki nema hálfan mánuð. Prófessorarnir við landsspítalann hafa einn mánuð, en hjúkrunarkonurnar þar hafa hálfan mánuð. Það, sem hefir gripið þessa menn, er það, að þeir halda, að það sé einhver goðgá, ef þessar stofnanir eiga að tengja við sig starfsemi allt sumarið. Það mun ekki hafa áhrif á þetta mál, hvað kennararnir á Laugarvatni segja. Ef það kemur í ljós, að þeir geta ekki unnið eins og skólastjórinn þar, þá verða þeir að fara. Skólastjórinn vinnur alltaf fyrir skólann, ekki aðeins við það að kenna, heldur er hann líka fremsti maður í moldarvinnu, steypuvinnu og öðrum slíkum störfum, og þegar gestir koma að Laugarvatni, bæði útlendir og innlendir, þá finna þeir, að hann er þar fremsti maður í öllu. Mér er engin ánægja í því að fá þetta frv. fram, ef það á að vera einhver tuskuskapur í því, sem tryggir það, að sumir kennararnir, áhugamennirnir, eins og t. d. Bjarni Bjarnason, megi vinna, en svo ætti að vera sérstakur letigarður fyrir aðra menn, sem ekki nenntu að vinna. Hv. 9. landsk. verður að skilja, að þetta frv. er ávöxtur af langri reynslu. Í þessu frv. er byggt á sumu af því, sem ég skrifaði um fyrir 20 árum. Það er byggt á viðræðum við Jón í Deildartungu og aðra slíka menn, sem barizt hafa fyrir því að halda uppi hinum erfiða fjárhag skólanna. Mér hefir ekki dottið í hug að tala við þá menn, sem standa í þeirri meiningu, að þeir eigi aðeins að vinna þarna fyrir vissu dagkaupi. Þetta geta verið beztu menn, en ég hefi ekki áhuga fyrir því að tala við þá um þessi mál, því það er svo mikið til af slíkum mönnum, en slíkir menn hafa ekki þýðingu fyrir hin stóru átök. Ég skil það vel, að hv. 9. landsk. er á móti málinu. Hann vill vinna því tjón. Hann var líka á móti því við 2. umr., og nú notar hann skeyti frá mönnum, sem virðast vera á allt annari bylgjulengd en sá maður, sem stjórnar skólanum, sem þeir kenna við. Ég óska hv. þm. til hamingju með þennan félagsskap. Þeir vilja hafa langt sumarfrí. Ég ætla að segja nokkur orð út af ræðu hv. 2. landsk. Hans gagnrýni er af öðrum toga en hv. 9. landsk. Ég er á móti 1. till., en ég vil að nokkru leyti fallast á till. hans, þar sem hann vill ekki, að það sé gert að föstu skilyrði, að engir piltar yngri en 17 ára og engar stúlkur yngri en 16 ára fái inngöngu í héraðsskólana. Það er rétt, að sumir óttast, að einhverjir unglingar, sem vilja komast í héraðsskóla, en fá ekki inngöngu vegna þess, hvað þeir eru ungir, komi þá ekki síðar. Ég er á móti þessari till. sem kennari, því ég veit, að það er bezt fyrir skólana, að hún verði ekki samþ. En þar sem nokkur stuðningur er á bak við hana frá því fólki, sem notar skólana, þá hefi ég ekkert á móti henni.

* Forsrh. (Hermann Jónasson): Ég vil segja fáein orð um þetta frv. Það er flutt að tilhlutan kennslumrh., en vinnuna við frv. og tilhögun þess hefir hv. flm. og frsm. frv. algerlega annast. Þetta mál hefir verið rætt mjög mikið að undanförnu meðal allra landsmanna, og ég veit, að ég tala þar fyrir munn mjög margra, þegar ég segi, að mjög mikill áhugi sé fyrir þessu frv. Ástæðurnar til að ég tel, að þetta frv. elgi að ganga fram, eru hinar sömu og lágu til þeirra breyt., sem gerðar voru á bændaskólal., þegar komið var þar á meiri vinnu. Það er skoðun mín og ég trúi því, að við þurfum í þessu landi að hafa skóla fyrir vinnu, ekki síður en fyrir bóklega fræðslu. Vinnan er svo stór þáttur í lífi okkar, sem lifum að mörgu leyti við erfið skilyrði í þessu landi, að við þurfum á því að halda að kenna mönnum að vinna og kenna þeim að vinna réttilega. Ég hefi ekki trú á, að sú tækni, sem nú er almennt nauðsynlegt að nota, verði gerð tiltækileg okkur á annan hátt en þann, að útfæra hana á vinnuskólum. Ég býst ekki við, að við þurfum að fara um þetta mörgum orðum. Sjálfsagt eru hv. þm. alveg sammála um þetta atriði. Það hefir líka fengizt nokkuð mikil reynsla í þessu. Við vitum, að þeir menn, sem fengið hafa búfræðimenntun og stundað hafa vinnunám erlendis, skera sig úr meðal þeirra manna, sem búfræðikunnáttu hafa í þessu landi. Þeir eru langsamlega fremstir og hugkvæmastir í öllu því, sem þessari starfsgrein við kemur. Sú sama var reynslan af skóla Torfa í Ólafsdal. Þeir, sem þaðan komu, skáru sig úr meðal búfræðinga hér á landi. Það er enn meiri þörf á vinnuskóla nú, þegar nútíminn býður upp á margskonar tækni, sem ómögulegt er að læra á hinum einstöku heimilum í sveitum landsins, heldur verður að stofna sérstök heimili í sveitunum til þess að kenna fólki að notfæra sér þessa tækni. Margt af því fólki, sem útskrifazt hefir frá þessum skólum, hefir lagt meiri stund á fræði, sem því er ekki nauðsynlegt að hafa þekkingu á til þess að gegna þeim störfum, sem skólunum er ætlað að búa það undir. Það vill því stundum verða þannig, að sumir af þessum skólum verði áfangi yfir í annað. Ég held, að þær breyt., sem hér eru gerðar, séu til stórfelldra bóta, ef rétt er á haldið, og þó þær hafi nokkurn aukinn kostnað í för með sér, þá álit ég, að við megum ekki horfa í þann kostnað. Það má að vísu um þetta deila á tímum eins og þeim, sem nú eru. Þeir, sem andmæla þessu á þeim grundvelli, hafa auðvitað nokkuð til sins máls. En ég held, að það megi ekki horfa í þann kostnað, sem í þetta fer. Þess ber líka að gæta, að svo gætilega er ákveðið í frv., að útborgun þessa fjár fer eftir ákvæðum fjárl. og er skipt niður á langt tímabil. Ég geri ekki ráð fyrir, að mikið fé verði veitt til þess að stækka skólana á meðan hinir erfiðu tímar eru, því það er ekki hagkvæmt, þegar búast má við því, að hverjar 3 kr., sem settar eru í byggingar á meðan á stríðinu stendur, jafngildi 1 kr., þegar stríðinu léttir af. Að vísu mun það vera svo, að eitthvað af stofnkostnaðinum myndi ríkið þurfa að taka að sér eftir að lögin hefðu fengið staðfestingu. Ég vil líka benda á það, sem fært hefir verið fram til stuðnings þessu máli, að það sé sanngirnisatriði, að ríkið hlaupi hér undir bagga, þar sem þessir skólar hafa orðið aðalhótelin úti um sveitir landsins, sem kaupstaðarbúum og öðrum þykir þægilegt að dvelja á. Það er ekki sjáanlegt, að það verði fundnar heppilegri leiðir til þess að byggja upp hótel í sveitum landsins. Þegar talað er um eyðslu. í þessu sambandi, þá er í raun og veru ekki rétt að kalla þetta því nafni. Það er ekki vafi á því, að við erum hér að ræða um það mál, hvernig eigi að koma í veg fyrir, að fólk flytji úr sveitunum. Það hefir verið samþ. till., þar sem veitt er heimild til að flytja þann vinnukraft til, sem safnazt hefir fyrir í bæjunum. Þetta frv. er spor í þá átt, að fólksstraumurinn til bæjanna verði stöðvaður að einhverju leyti, þar sem hér er verið að stuðla að því, að hægt sé að búa þetta fólk þannig undir lífið, að það sé fært um að taka að sér störf í sveit og geti lifað þar viðunandi lífi. Ég álít, að þetta frv. sé verulegur þáttur í að fyrirbyggja það misvægi í þjóðfélaginu, sem rætt hefir verið um í sambandi við framfærslul., og við vorum einnig að tala um, þegar rætt var um að setja byggðaleyfi. Það er þáttur í að forða bæjunum frá því öngþveiti, sem þar hefir skapazt með aðstreymi fólks úr sveitum landsins. Það stefnir að sama marki og ýmislegt annað, sem hér hefir verið gert, að laga það ósamræmi, sem orðið er á vinnukraftinum í landinu, þar sem fólki í kaupstöðum er haldið uppi með atvinnubótavinnu á meðan sveitirnar vantar vinnukraft. Það verður ekki hjá því komizt, að ríkissjóður taki á sig einhverjar byrðar til þess að laga þetta ósamræmi. Ég er fylgjandi þessu frv. líka af því að ég álít, að það geti orðið drjúgur þáttur í að koma í veg fyrir þessa flutninga úr sveitunum til kaupstaðanna. Ég verð að viðurkenna, að þetta símskeyti frá kennurunum á Laugarvatni skyggir á þetta mál fyrir mér, ekki af því, að ég taki það sem rök, heldur af því, að til skuli vera sá hugsunarháttur að mótmæla þessu frv., sem tvímælalaust gengur í umbótaátt, á þeim grundvelli, að þessari stétt sé ekki ætlað nema mánaðar sumarfrí. Margir í þessari hv. d. og mjög margir aðrir þegnar þjóðfélagsins myndu telja vel viðunandi fyrir sig. ef þeir fengju mánaðar sumarfrí. Á hitt ber auðvitað að líta, sem ég er ekki nægilega kunnugur, hvernig launakjör þessara kennara eru. Það er sjálfsagt að taka það til athugunar. En að mótmæla þessu á þeim grundvelli, að stéttin eigi ekki að fá nema mánaðar sumarfrí, er sorglegur hugsunarháttur. Ég þykist ekki hafa neitt sérstaklega mikið að gera og ekki meira en margir aðrir, en ég myndi samt telja þakkarvert, ef ég gæti tekið mánuð á hverju sumri til þess að hvíla mig. - Sá hugsunarháttur þarf að vera til staðar í kennaraliðinu, og hann er í raun og veru eina tryggingin fyrir því, að frv. komi að fullum notum. Það er ómögulegt að neita því, að honum er ábótavant í okkar þjóðlífi, ef til vill vegna þess, að lífið er nú einu sinni þannig, að það gengur mikið í öldum. Það er eins og hræðsla eða geigur við vinnuna sé til hjá landslýðnum og er slíkt ákaflega hættulegt fyrir þjóðlíf okkar. Ég held, að það stafi af þeirri ofþjökun vinnunnar, sem þjóðin varð að liða um margra alda skeið. Eins kann það að vera þess vegna, hve mönnum hér gengur ákaflega illa að hlýða öllum yfirvöldum og fyrirskipunum og líta þau hornauga. Þessi óbeit á vinnunni er nú ríkjandi hugsunarháttur í okkar þjóðfélagi, og honum þarf að útrýma. Með þessu frv. er gerð tilraun til þess að gera fólkinu skiljanlega blessun þá, sem vinnan veitir. Ég álít, að ef þetta frv. verður framkvæmt eins og ég vona að verði, geti það orðið stór þáttur til umbóta í okkar þjóðlífi. Þess vegna vil ég mæla með frv. eins og það liggur fyrir.

*Árni Jónsson: Ég er hæstv. forsrh. sammála um það, að auka beri vinnuna og virðingu fyrir henni. Vinnuaðgerðir eiga að koma í veg fyrir það, að fólkið streymi úr sveitunum, og þeir, sem fara í sveitaskólana, séu betur undirbúnir í verklegum efnum en verið hefir hingað til. Ég er líka sammála honum og hv. flm. um það, að ákvæði frv., sem miðar að aukinni vinnukennslu í skólum, sé til mikilla bóta, og er fylgjandi frv. að efni til. En það er misskilningur hjá hv. þm. S.-Þ., og það kom einnig fram hjá hæstv. ráðh., að ég væri á móti þessu frv. vegna þeirrar efnisbreytingar, sem snertir kennara í skólum. Það er ekki þess vegna. Ég benti á það í n., að ef svo væri, að kennarar vildu ekki sætta sig við þau kjör, að fá aðeins einn mánuð frí, í staðinn fyrir 6 mánuði, væri ekki til neins að lögleiða eins mánaðar frí, vegna þess að kennarar eru ráðnir upp á að hafa frí í 6 mán. En þegar ég hreyfði þessu í n., var alveg tekið fyrir það af hv. flm., að þetta gæti valdið árekstri og kennarar vildu ekki sætta sig við það. Ég ber það undir þá, sem með mér unnu í n., hvort hér sé ekki rétt með farið frá minni hálfu. Ég spurðist fyrir um það í n. og ítrekaði þá spurningu áðan, hverju myndi nema sá kostnaður fyrir ríkissjóð, sem af frv. leiddi. Hv. flm. gerði nokkra tilraun til að svara í n. og tók upp úr vasa sínum skjal, sem gaf þær upplýsingar, að stofnskuldir skólanna mundu nema 400 þús. kr. Nú bað ég hann áðan að gera nánari grein fyrir þessum kostnaði ríkissjóðs, að þurfa að greiða framvegis ¾ stofnkostnaðar í stað þess að greiða ¼ eins og hann gerir nú. En í stað þess að svara þeirri spurningu, talaði hann um fátækraframfæri og ríkisábyrgð. Mér hefði þótt nær að heimila einhverja ákveðna upphæð heldur en blanda óskyldum efnum inn í þessa umr. Mér lízt svo, að þetta frv. geti ekki náð fram að ganga, nema með því móti, að ríkið taki á sig stórauknar byrðar vegna kennslunnar í skólunum. Ég hefi ekki orðið var við, að neitt hafi komið fram, sem sýni, að héruð þau, sem nú standa undir skólunum, myndu ekki vera eins fær um það þrátt fyrir skipulagsbreytingu þá, sem hér er gerð. Það vantar allar upplýsingar um það. Nú er líka svo, að þetta framlag ríkissjóðs er ekki réttlætt með því; það var það ekki við 2 umr., og er ekki enn. Þetta framlag er ekki veitt vegna skólanna sjálfra, heldur til þess að hætt sé að starfrækja þá sem gistihús á sumrin. Ég benti á það um daginn, að því aðeins færu skólarnir að reka gistihús, að þau bæru sig , og því er minni ástæða fyrir ríkissjóð að auka framlag til þeirra skóla, sem búið er að snúa í gistihús. Ég ætla nú ekki að hafa þetta öllu meira. Ég hefi ekki fengið réttar upplýsingar hjá formanni menntmn. um undirtektir manna, sem frv. snertir. Samkv. upplýsingum hans var leitað álits kennara um málið, en það er þegar komið í ljós, að svo hefir ekki verið gert. Í frv. eru ákvæði, sem koma algerlega í bága við vilja þeirra, og nú þegar hafa borizt mótmæli frá einum þessara skóla. Má búast við, að fleiri skólar sendi mótmæli, þegar tími hefir unnizt til þess, en sá, sem mótmælin sendi, hefir beztar samgöngur við Reykjavík. Ég verð að telja, að við höfum fengið rangar upplýsingar um þetta. Í öðru lagi tel ég, að form. menntmn. hafi ekki nægilega upplýst þann mikla kostnað, sem af þessu leiðir. Þess vegna álít ég, að ekki sé rétt að láta málið ganga lengra að þessu sinni en þegar er orðið.

*Sigurjón Á. Ólafsson: Það, sem hefir gefið mér tilefni til þess að standa upp, eru ýms ummæli, sem hafa fallið hjá síðustu ræðumönnum. Ég skal þá fyrst svara hv. 9. landsk., þar sem hann spyr um réttlæti þeirra orða, sem fallið hafa í n. gagnvart kennurum. Ég hygg, að það sé ekki rétt hjá form. n., þegar hann taldi, að það væru engin tvímæli á, að fullt samkomulag hefði fengizt um þetta milli kennara. Það var nú einmitt út af þessum blessuðum kennurum, sem ég vildi segja nokkur orð og um ummæli hv. flm., þm. S-Þ. Hann gaf í skyn, að þessir kennarar, sem hefðu sent skeyti til Alþ. frá Laugarvatni, - og var þungi í orðum hans, er hann mælti á þá leið - gætu fengið sinn „reisupassa“, ef þeir vildu hafa hátt um sig. Ég á erfitt með að þola þennan tón gagnvart starfandi mönnum í þjóðfélaginu, hvort sem það eru kennarar eða ekki. Mega menn ekki hafa skoðun á einhverju máli og senda mótmæli til Alþ. án þess að það kosti þá atvinnuna.

Ef kennarar vilja heldur fara, þá það

. Þeir hafa aldrei talað um það, að þeir ætli að fara frá skólunum, því engan langar til að gerast atvinnulaus. Það getur vel verið, að kennarar hafi ekki fengið fullkomnar upplýsingar um málið og hafi þess vegna gert þessi mótmæli. En þeir telja, að nokkuð sé gengið á þeirra rétt, að lengja starfstímann um 5 mán. án þess að nokkrar bætur komi fyrir. Þetta er ekki nema mannlegt. En ef kennarar svo mótmæla einhverju, þá er bara sagt við þá: Ef þið leyfið ykkur að segja nokkurt orð, þá getur það kostað ykkur atvinnuna. - Það er þessi tónn, sem ég þoli ekki, hvar sem hann kemur fram.

Hv. þm. breytir ekki lögum landsins

. Nei, ég breyti þeim ekki, ekkert frekar en hv. flm., en það er talað um, að hér sé málfrelsi og ritfrelsi. Þess vegna á mönnum að vera frjálst að láta skoðanir sínar í ljós án þess að vera ógnað með atvinnusviptingu.

Forseti (EÁrna) : Mér hefir borizt svo hljóðandi skrifl. brtt. frá allshn.: [sjá þskj. 498]. Brtt. er of seint fram komin og auk þess skrifleg, og verður því að veita tvenn afbrigði frá þingsköpum til þess að hana megi taka til meðferðar.



Þessi brtt., sem er skriflega borin fram af hálfu allshn., varð eiginlega af vangá útundan, þegar n. afgreiddi brtt. sínar fyrir 2. umr. Þá hafði verið um það rætt, að taka upp sama orðalag og var um þetta í l. frá 1928. Álit n. var, að með þessu væri ekki gerð nein efnisbreyting, heldur aðeins orðabreyting. Því að hundraðsgjöld af því, sem innheimt er, teljast til aukatekna eins og hvað annað. Nú hafa l. staðið 11 ár og framkvæmdin erðið sú, að sumar þessar tekjur hafa runnið til embættismannanna; það mun stafa af þeirri venju, að þegar embættismanni hefir verið veitt embætti með ákveðnum aukatekjum, þá verða þær ekki af honum teknar. - Að öðru leyti þarf ekki umr. um þetta.

* Flm. (Páll Hermannsson): Þetta frv. er fram komið vegna þess, að á undanförnum árum hefir þess orðið mjög vart, að hinar kostnaðarsamari brýr hafa ekki orðið byggðar hér á landi. Þegar maður lítur yfir brúalögin frá 1932, sér maður þar, að enn hefir ekkert orðið úr fjöldamörgum brúargerðum, sem þar eru ákveðnar. Ég ætla ekki að fara að telja upp allar þær brýr, aðeins benda á 3. liðinn, brýr annarstaðar en á þjóðvegum. Þar eru þær taldar hvorki meira né minna en 16, og á þessum 6 árum síðan hefir aðeins ein þeirra verið byggð, brúin yfir Skjálfandafljót. En eftir eru margar fleiri brýr yfir stórvötn, sem þarf að brúa og verða brúuð áður en langir tímar líða, svo sem Jökulsá í Lóni og Hornafjarðarfljót, - sem vitað er, að hægt er að brúa. Fjárhagur hefir ekki leyft það síðari árin að þoka því áfram. En hvar sem maður kemur, er kvartað undan því og víðast á rökum reist, að brýr vanti. Það má ekki ganga svo ár eftir ár og áratug eftir áratug, að ekki sé von um það fram undan, að þessi vötn séu brúuð. Laust eftir 1930 var nokkuð gert að því að byggja brýr, eins og fleira, fyrir lánsfé. Ég ætla, að með því móti hafi stórbrúin yfir Markarfljót komizt upp og brúin, sem ég nefndi, yfir Skjálfandafljót, og kostaði hún mikið á annað hundrað þúsunda. Sá stóri galli er á þeirri aðferð, að afborganir af lánunum éta upp stóran hluta af því, sem ríkissjóður getur varið til brúa og vega síðar meir. Í þessu frv. er reynt að benda á leið til að smáþoka bráðnauðsynlegum brúargerðum áfram. Að vísu er hér lagt til að lögleiða nýja skatthækkun, bæta einum eyri við aðflutningstollinn af hverjum benzínlítra og leggja í sjóð, sem eftir nokkurn tíma, sennilega að stríðinu loknu, gerði fært að byggja stórbrýr. Áætlað er, að þessi tollauki mundi gera 70–80 þús. kr. á ári. Það fé mundi líklega leggjast að mestu á umferðina í landinu, þó nokkuð eftir því, hvernig á stendur, og ekki víst, að fargjöld þyrftu almennt að hækka sem því svarar. En þótt svo yrði, hafa einhverjar álögur orðið þyngri. Skammt er síðan samþ. var að leggja 50% skatt á fargjöld milli Reykjavíkur og Hafnarfjarðar, til tekjuauka fyrir Hafnarfjarðarbæ, og mun það gefa 50 þús. kr. á ári. Gert var ráð fyrir meiru, en skatturinn hefir víst dregið úr umferðinni. Þó ætti landsmenn alla saman að muna minna um þessa eyrishækkun á benzíninu. Ég vil geta þess, að flm. hafa ráðfært sig við vegamálastjóra um málið, og hann er því samþykkur, að nýjar brýr muni ekki verða reistar í næstu framtíð án sérstakrar tekjuöflunar. Þannig leizt honum á útlitið. Sömuleiðis leit hann svo á, að tilkostnaður við vega- og brúagerðir hlyti meir og meir að leggjast á umferðina, á þá, sem nota flutningatækin og vegina, svo að 1 eyris skattauki gæti ekki talizt nein óhæfa. Það er í sjálfu sér hæpið, að þetta frv. verði gert að lögum nú á þinginu; ég veit ekki, hve lengi það stendur, enda er afgreiðsla fjárl. óráðin í mörgu. En jafnvel þótt það yrði ekki að lögum að sinni, þykir okkur rétt að hreyfa því. Þá er tiltækilegra að taka það upp á næsta Alþingi. En málið þolir ekki langa bið. Nú stendur t. d. þannig á við Jökulsá á Fjöllum, að búið er að leggja veg eða ryðja veg að henni báðum megin, og vantar aðeins brúna til þess að leiðin til Austurlands styttist um liðuga 70 km. Vitanlega sparast ekki svo lítið af benzíni og bifreiðahlutum við slíka stytting vegarins. Víða annarstaðar skera fljót sundur byggðarlög til stórtjóns. Ef nokkuð megnar að fá fólkið til þess að búa í sveitunum, er fátt mikilsverðara í þá átt en að kippa úr vegi slíkum torfærum. Ég sé ekki ástæðu til langrar ræðu um þetta frv. Ekki er óeðlilegt, að það fari til fjhn., vegna þess, að um nýjan skatt er að ræða, en til mála gæti komið samgmn., og skýt ég því til hæstv. forseta að bera upp þá tilvísun til n., sem hann telur eðlilegri.