Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Ingvar Pálmason) Þetta frv. er shlj. bráðabirgðal. frá 28. maí s. l. og er borið fram samkv. 23. gr.stjskr. Um þessi bráðabirgðal. hefir enginn ágreiningur orðið, frv. hefir gengið slysalaust gegnum Nd., og sjútvn. leggur með því. Mín skoðun er sú, að til mála gæti komið, að athugað yrði, hvort ekki væri ástæða til að gera fleiri breytingar á þessum l., sérstaklega með tilliti til þess, sem nú er fram komið, að nokkrar breyt. muni verða á greiðslum til markaðsleitar. Mér fyndist ekki óviðeigandi, að einhver ákvæði kæmu inn í frv. þessu efni viðvíkjandi, án þess þó að það hafi verið rætt nokkuð í sjútvn. - F. h. n. legg ég til, að frv. verði samþ. óbreytt.

Magnús Jónsson [óyfirl.]: Brtt. þær, sem ég hefi borið fram á þskj. 475, eru í samræmi við það, sem ég sagði ber þegar þetta mál var til 2. umr. Ég lýsti því þá sem minni skoðun, að ef átti að herða þannig á þeim böndum, sem eru nú á sölu á ýmsum vörum til útlanda, þá yrði um leið að tryggja, að það stjórnarvald, sem færi með þessi mál, væri þannig skipað, að fulltrúar þeirra, sem voruna eiga, væru þar til staðar. Ég hygg, að ég hafi þá beinlínis skýrt frá því, hvernig ég hefi hugsað mér, að sú n., sem hefði með þessi mál að gera, yrði skipuð, og það er í samræmi við þessar brtt., sem ég ber hér fram. Ég hygg, að ríkisstj., sem hefir haft þessi mál með höndum, hafi oft og einatt ráðgazt við innflutnings- og gjaldeyrisn. um þessi mál, og það er ekki nema eðlilegt, því að hún verður að hafa það yfirlit og kunnugleika á þessum málum öllum, sem nauðsynlegt er fyrir þá, sem hafa þessi mál með höndum. Þar að auki er sá kostur við að fela þessari n., eða nokkrum mönnum úr henni, meðferð þessara mála, að það mun að sjálfsögðu geta orðið kostnaðarminna. Þessi n. hefir allmikla skrifstofu, og ég hygg, að hún mundi geta annazt þessi aukastörf, og e. t. v. án mikils aukakostnaðar. Ennfremur er, eins og hæstv. ráðh. sagði við síðustu umr. þessa máls, ekki ástæða til að fjölga nefndum, heldur er réttara að fela þeim n., sem fyrir eru og hafa skrifstofur, að annast þessi nýju störf, sem þarf að inna af hendi. Ég sé ekki neina ástæðu til þess, að fulltrúar bankanna, sem eru í innflutnings- og gjaldeyrisn., væru í ráði um þessa hluti, því að það er að sjálfsögðu vegna gjaldeyrisspursmálsins, sem þeir eiga sæti í þessari n., og sé því ekki ástæðu til að hlaða á þá þessum aukastörfum, enda yrði n. þá svo fjölmenn og þar af leiðandi starfa þyngra, eins og fjölmennar n. gera yfirleitt. Ég hefi því gert þá till., að í stað þeirra tveggja fulltrúa, sem eru í innflutnings- og gjaldeyrisn. af hálfu bankanna, komi tveir fulltrúar, sem tilnefndir eru af eigendum vörunnar. Það er að sjálfsögðu landbúnaðurinn og sjávarútvegurinn, sem þarna hafa hagsmuna að gæta. Þá er um að ræða, hvaða fulltrúar þessara tveggja atvinnuvega eru eðlilegastir til þess að útnefna þessa tvo menn. Ég hefi farið þá leið að velja Sölusamband ísl. fiskframleiðenda og Samband ísl. samvinnufélaga til þess að velja þessa fulltrúa. Ég held, að það orki varla tvímælis, að þessir tveir hlutaðeigendur eru eðlilegastir aðiljar. Sambandið hefir svo mikla sölu á landbúnaðarafurðum til útlanda, að það verður að teljist eðlilegur aðili, og sjávarútvegsmenn gætu sjálfsagt vel unað því, að Union útnefndi mann af þeirra hálfu. Það mætti reyndar hugsa sér, að annar maðurinn væri skipaður af verzlunarráðinu, en þó virðist eðlilegra, að sölusambandið skipi hann. Eins og kunnugt er, er stjórn sölusambandsins orðin mjög víðtæk. Í henni sitja 7 menn, kosnir víðsvegar á landinu. Ættu því hjá sölusambandinu að vera saman komnir fulltrúar fyrir alla hagsmuni útvegsins.

Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson) [óyfirl.]: Ég get fallizt á margt af því, sem hv.flm.brtt. sagði í ræðu sinni. En hinsvegar tel ég hæpna þá leið, sem hann vill fara um kosningu þessarar n. Vörur þær, sem aðallega kemur til mála, að sótt verði um útflutningsleyfi fyrir, eru ísfiskur, freðfiskur og harðfiskur. En saltfiskurinn er, samkv. l. um fiskimálan., í höndum þeirrar n. vörur, sem ennfremur falla undir þennan lið, eru síld, síldarmjöl og fiskimjöl, ull, gærur o. fl. Mér finnst nú, að eðlilegast sé, að fiskimálan. skipi þarna mann. Í henni á sæti einn maður skipaður af ríkisstj., en aðrir eru fulltrúar verzlunarstéttarinnar, sem gerir innkaupin, neytenda o. s. frv. Er eðlilegast, að þessir fulltrúar fjalli um þau mál, sem hér er um að ræða. Einnig er eðlilegt, að þeir, sem hafa mestra hagsmuna að gæta um útfluttar vörur, fjalli þarna um. Er því enginn aðili líklegri en Sambandið, að því er landbúnaðarafurðir snertir. Hinsvegar gengur ekkert af sjávarafurðum gegnum hendur Sölusambands ísl. fiskframleiðenda. T. d. er síldin hjá síldarútvegsn., að öðru leyti en því, að þessi n. myndi ákveða, hvert magn mætti flytja til Þýskalands. Er því fiskimálan. eðlilegri fulltrúi útgerðarinnar en sölusambandið. Ég vil því gera þá brtt. við brtt.hv. 1. þm. Reykv., að í stað orðanna „Sölusamband ísl. fiskframleiðenda“ komi: fiskimálanefnd.

Magnús Jónsson [óyfirl.]: Mér virðist augljóst, að ef mín brtt. verður samþ., þá er þetta heimild fyrir ríkisstj. til að ákveða, hvort leyfi þurfi til að mega flytja út þessar vörutegundir. Breytingin, sem till. mín fer fram á, er aðeins sú, að ef stj. notar þessa heimild, þá fellur valdið til leyfisveitingar ekki til atvmrh., heldur til n., skipaðrar samkv. l. Um það, hvort fiskimálan. eða Union skuli skipa mann í n., er rétt að láta atkv. skera úr. En ég sé ekki betur en að stj. Sölusambandsins, sem kosin er af fiskframleiðendum, sé eðlilegasti fulltrúinn fyrir þeirra hagsmuni í n. Það er vitanlega rétt, að þessar vörur ganga ekki gegnum samlagið, en þar eru þó saman komnir hinir réttu fulltrúar. Hér er auðvitað ekki um það að ræða að fela fisksölusamlaginu að veita leyfin, heldur aðeins að leggja til mann í n. þá, sem það á að gera. t m fiskimálanefnd er hinsvegar það að segja, að mér finnst tilvera hennar orðin hálfgerð skuggatilvera, síðan þessi demókratíska stj. var mynduð, og er enginn vafi á því, að stj. sölusambandsins fylgist betur með þessum málum öllum en fiskimálanefnd.

Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson) [óyfirl.]: Það er raunar ástæðulaust að þjarka mikið um þetta mál, en það er þó ekki rétt hjá hv.flm., að stj. Union sé öll skipuð af útvegsmönnum. 2 eru t. d. skipaðir af ríkisstj., en í fiskimálan. þó ekki nema 1 tilnefndur af henni. Hinir eru tilnefndir af botnvörpuskipaeigendum og öðrum kjósendum. En aðalatriðið er, að sölusambandið hefir ekki kynni af og fjallar ekki um annað en saltfiskútflutninginn, þar sem fiskimálan. fjallar um allar sjávarafurðir yfirleitt. Ég held því, að till. mín eigi við meiri rök að styðjast en hin.

Frsm. meiri hl. (Jón Baldvinsson) [óyfirl.]: Landbn. hefir haft frv. þetta til athugunar. Hefir það legið hjá henni nokkuð lengi, en er nú komið þaðan. Á fundi, þar sem málið var til meðferðar, var hv. 2. þm. Rang. ekki viðstaddur, en nú hefir hann skilað áliti sínu, og er hann afstöðu n. ósamþykkur. Ástæðan fyrir því, að við mælum ekki með frv., er sú, að við álitum hækkun þá á framlögum ríkissjóðs, sem farið er fram á, honum um megn. Í landinu er mikil þörf verklegra framkvæmda, og væri að vísu æskilegt, að hægt væri að greiða meira fyrir dagsverkið og að verðlauna ýms verk, sem unnin eru. En það verður þó að hafa hliðsjón af því, hver geta ríkissjóðs er á hverjum tíma, og eins af því, að ríkissjóður leggur ekki svo lítið fé nú þegar til styrktar ræktuninni. Væru nú góðir tímar, myndu menn vilja leggja meira til þess að efla ræktun landsins, en nú liggja mál fyrir, sem bráðari úrlausnar þurfa við, eins og t. d. aukning grænmetis- og jarðeplaræktar. Nú eru miklir erfiðleikar hjá aðalatvinnugreinum landsins. Landbúnaðurinn hefir verið að reyna að koma sem mestu af afurðum sínum til neyzlu innanlands. Hefir verið reynt að taka hér upp ræktun á þeim fæðutegundum, sem hér eru notaðar og hægt er að rækta hér. T. d. hefir verið gerð tilraun um kornrækt, og gæti hún e. t. v. síðar orðið öflugur atvinnuvegur með því tíðarfari, sem nú er hér. En þá hluti, sem um ræðir í frv., tel ég ekki svo aðkallandi, að ástæða sé til þeirra vegna að binda ríkissjóði þungar byrðar. Það er enginn vandi að koma með till. um aukningu fjárframlaga ríkissjóðs til margra þeirra hluta, sem nytsemd er að, en á erfiðum tímum verður þó að miða allt slíkt við getuna. Í frv. er ekki gert ráð fyrir öðrum tekjuauka en þeim, sem e. t. v. kynni að leiða af aukningu ræktunarinnar einhverntíma í framtíðinni. Till. okkar nm. er sú, að málinu verði vísað til stj. Komi betri tímar, er ekki nema sjálfsagt, að aukin verði framlögin til styrktar landbúnaðinum. Hv. minni hl. mælir með samþykkt þessa frv., þó að hann að vísu segist geta fallizt á brtt. við 3. umr. Þær liggja ekki fyrir nú, og sé ég því ekki ástæðu til að tala um nál.hv. minni hl. fyrr en till. hans liggja fyrir, en eins og skoðanir hans liggja nú fyrir í nál., getur það ekki breytt afstöðu meiri hl. um að vísa máli þessu til hæstv. ríkisstjórnar.

Frsm. minni hl. (Pétur Magnússon) Ég var kallaður í landssímann, svo ég heyrði ekki fyrri hluta ræðu hv.frsm. meiri hl. En mér skildist af síðari hlutanum, að einu rökin, sem lægju að því, að vísa bæri máli þessu til ríkisstj., væru þau, að frv. þetta hefði nokkurn kostnað í för með sér, og að ekki væri séð fyrir tekjum. Ég fæ ekki annað séð en að till.hv. meiri hl. um að vísa máli þessu til ríkisstj. sé aðeins sérstakt form til að svæfa málið, m. ö. o. tilraun til að fella það. Þessi aðferð er ekki venjuleg, nema þegar mál eru illa undirbúin, en því er ekki hér til að dreifa. Þetta mál er vel undirbúið, liggur ljóst fyrir og er því algerlega vandalaust fyrir hv.þm. að gera sér grein fyrir því. Það er ekkert við það unnið að vísa máli þessu til ríkisstj. Hér liggur fyrir till. um hækkun styrks til vissra jarðabóta, sem gerðar eru á sveitabýlum, og hv.þm. er vorkunnarlaust að gera það upp við sig, hvort hækka beri þennan styrk eða ekki. Það, sem á milli ber, er því, að meiri hl. vill eyða frv., en ég legg hinsvegar til, að það verði samþ., þó ég hinsvegar sé fús til að fallast á brtt. Sé ég ekki ástæðu til að gera nánari grein fyrir því nú, eða ekki fyrr en séð verður, hvort málið nær að ganga til 3. umr. Er ástæðulaust að eyða dýrmætum tíma í að ræða brtt., sem fyrirfram má vita, að verða drepnar. Ég þarf að öðru leyti ekki að bæta miklu við það, sem fram er tekið í nál. Um það er ekki mikill ágreiningur í landinu, að jarðræktarlögin hafa orðið til ómetanlegs gagns. Hafa þau tvímælalaust orðið lyftistöng þeirra framfara, er orðið hafa í sveitum landsins síðastl. 12 ár, - framfara, sem í mörgum tilfellum hafa gert bændum kleift að standa undir þeim útgjöldum, er á þá hafa hlaðizt undanfarin ár. Þó erfiðlega hafi gengið hin síðustu árin, mundi ástandið samt ennþá alvarlegra hjá landbúnaðinum, ef jarðræktin hefði ekki verið svo hraðstíg á síðustu árum sem raun er á orðin. Það er einnig játað af flestum, sem skyn bera á mál landbúnaðarins, að skilyrðin til þess, að hann geti borið sig, er, að menn lifi af ræktuðu, véltæku landi, og að því hafa jarðræktarlögin stuðlað. Nú gerðust þau tíðindi á síðastl. ári fyrir atbeina ríkisstj., að kaupið hækkaði í sveitunum, þó það breyttist ekki í kauptúnum og kaupstöðum. Þetta gerði það að verkum, að aðstaða bænda varð erfiðari, og þeir geta nú síður ráðizt í ræktunarframkvæmdir eða byggingar en áður. Heimilisfólk er yfirleitt orðið fátt, og venjulega verður að kaupa að vinnuafl, ef eitthvað verulegt á að gera. Kauphækkunin var fóðruð með því, að afurðaverð til bændanna ætti að hækka, en efndirnar hafa orðið þær, að það hefir fremur lækkað en hækkað, nema e. t. v. má segja, að í fyrrahaust hafi kjötverðið hækkað lítilsháttar sumstaðar, þó jafnvel sé um það deilt líka. Þegar nú svo er, að afurðaverðið stendur í stað eða lækkar, en kaupgjaldið hækkar, er skiljanlegt, að gagnsemi jarðræktarstyrksins verði minni en áður var, af þeirri einföldu ástæðu, að nú fæst minna framkvæmt fyrir hverja krónu en áður var. Nú er svo um sumt af þeim framkvæmdum, sem frv. á þskj. 16 fjallar um, að það er alls ekki umþráttað, að lífsnauðsyn sé á að auka þær. Skal ég þar fyrst og fremst nefna súrheystóttir, eins og ég líka bendi á í nál. Á þetta ekki aðeins við hér um Suðurland, heldur einnig í þurrviðrasamari sveitunum á Norðurlandi. Þar hafa hey stórskemmzt vegna vöntunar á votheystóttum. Er alkunnugt, hvernig fór á Norður- og Austurlandi sumarið 1934, þegar vart náðist óskemmd heytugga. Afleiðingar þess hafa svo komið fram í slæmum fénaðarhöldum, féð verið veilla fyrir og vanhöldin meiri, og féð væntanlega lélegt til frálags í haust. Af þessu öllu saman verður ljóst, að tjónið verður ekki tölum talið. Er það þá nokkur hagsýni frá sjónarmiði heildarinnar að láta ganga þannig til ár eftir ár? Borgar sig ekki betur að verja nokkrum þúsundum króna af almannafé til að reyna að koma í veg fyrir, að þetta endurtaki sig ár eftir ár? Mér kemur ekki til hugar að neita því, að ef frv. þetta nær fram að ganga, er það nokkur gjaldaauki fyrir ríkissjóð. En stórfé getur ekki talizt, að um sé að ræða, þó að hugsazt geti, að næði 50 þús. kr. á ári, ef frv. yrði samþ. óbreytt. En fús mundi ég til lækkunar á sumum liðum, og lækkuðu útgjöld þá að sama skapi. Og ef nauðsyn þætti til bera að spara eitthvað annað í staðinn, þá mundi auðvelt að finna eitthvað, sem mætti skera niður. Má t. d. benda á kostnað við eina n., sem er allmikill, eða nemur rúmlega þessari upphæð. Á ég þar við fiskimálanefnd. Störf hennar munu nú tæpast svo mikil, að ekki mætti fela þau öðrum án tilfinnanlegs kostnaðar. Þó að vísu sé ekki greitt til hennar beint úr ríkissjóði, þá er það samt tekið af framleiðslunni, og kemur þá nokkuð í sama stað niður. Ég vildi benda hæstv.ríkisstj. eða meiri hl. þings á þennan kostnað, sem mætti spara alveg, algerlega létta af skattgreiðendum. Þetta fé rennur í vasa örfárra manna eins og bitlingur, manna, sem mundu vel komast af án þess að fá það, en í hinu tilfellinu mundi það renna í vasa fjölda manna, sem er nauðsynlegt að fá þetta fé vegna lífsafkomu sinnar. Ég vildi aðeins benda á þetta, en ef meiri hl. vildi, mundi hægt að finna marga liði óþarfa, sem hægt er að spara á meira fé en þessa litlu fúlgu. Og ég vil benda á að lokum, að það er venjulegt, þegar sagt er a, að þá verður líka að segja b. Þegar stjórnarflokkarnir ákváðu að hækka kaupið 1934, þá átti ríkisstj. að vera það ljóst, að það mundi draga dilk á eftir sér, einnig fyrir ríkissjóðinn. því er ekki hægt að hlaupa frá. Ég endurtek svo aðeins ósk mína í nál., að frv. verði vísað til 3. umr. óbreyttu, og tek það fram, að ég er fús til samkomulags við meðnm. mína.

Þorsteinn Briem Það mun hafa verið 23. febr., sem máli þessu var vísað til hv. landbn., og er það því ekki vonum fyrri að hún hefir skilað áliti. Ég get þakkað hv. minni hl. fyrir hans undirtektir. En mig undrar þær undirtektir stórlega, sem frv. hefir fengið hjá hv. meiri hl. Er svo að sjá á nál. hans, að hann telji það eitt athugavert við frv., að það hefir kostnað í för með sér. Hann viðurkennir, að það væri æskilegt að geta styrkt ræktun og búnaðarframkvæmdir á þennan veg, en ber aðeins fyrir sig kostnaðinn. Þess vegna á að fella frv. - eða vísa því til ríkisstj., sem er ekki annað en fínna form til að fella málið. Þess skal geta, að það hefir verið rannsakað af fyrrv. búnaðarmálastjóra, hver mundi verða kostnaður af þessari lagabreyt., og niðurstaðan varð, að það mundi nema um 50 þús. kr., miðað við jarðabótaskýrslur síðustu ára. En þegar litið er á þann stuðning, sem landbúnaðinum er veittur, ef frv. nær fram að ganga, verður ekki litið svo á, að þetta sé stór upphæð. Frv. felur í sér þessar aðalbreyt.: I. Að styrkurinn sé aukinn um 1/3 til opinna skurða og að helmingi til lokræsa. Það er alkunna meðal allra, er við jarðrækt fást, að algengasti gallinn á allri nýrækt er sá, að framræslan er ekki svo góð sem skyldi, og þar af leiðandi verður ending jarðabótanna minni og afrakstur lélegri að vöxtum, og þó einkum að gæðum. Búnaðarþingið hefir í umsögn sinni um þetta mál lagt hina mestu áherzlu á þetta atriði frv. og mælt mjög eindregið með því, að frv. í heild næði fram að ganga. II. Samkv. frv. á að hækka verulega styrkinn til þeirra framkvæmda, er lúta að betri hagnýtingu innlends áburðar, en nú er. Þegar þess er gætt, að með góðri áburðarhirðingu fær búfjáráburðurinn lagt til alla þá forfórsýru og kalí, sem bændur þurfa til viðhalds ræktuninni, og 2/3 þess köfnunarefnis, sem með þarf, þá er auðsætt, hversu mjög mætti spara kaup erlends áburðar, ef bændur fengju meiri stuðning í þessu efni. Og eins og gjaldeyrismálum landsins er nú komið, þá skiptir eigi heldur litlu fyrir sjálft ríkið, að unnt verði að spara erlendan áburð. Það virðist ekki vera ágreiningsmál milli flokka hér á þingi, að styrkja beri matjurtarækt í landinu. Þetta frv. felur í sér stóraukinn styrk til þeirra, er koma sér upp matjurtagörðum. Þá er og hér í fyrsta sinn lagt til að veita styrk til gróðrarskála og vermireita. Er það alkunnugt, hve mikilsverð garðræktin er. Með aukinni garðrækt vinnst hvorttveggja, hollara mataræði hjá landsmönnum og gjaldeyrissparnaður fyrir ríkið sjálft. Og þó vissulega beri vel að meta þær till. allar, er miða að því að styrkja garðræktina á næstu árum, þá ætla ég, að þessi styrkaukning komi í beztar þarfir og að mestu gagni öllum þorra bænda. En það, sem þorri bænda og helztu búnaðarfrömuðir eru sammála um, að skipti hvað mestu máli, er hækkun styrks til votheystótta. Hér í frv. er og lagt til, að hann verði fjórfaldaður frá því, sem nú er. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að í fyrrasumar var svo votviðrasamt í tveimur landshlutum, að fóðurbætiskaup, er af því leiddi, urðu bændum um megn, auk þess stórskaða, sem bændur biðu víða af ýmiskonar vanhöldum og óhreysti í fé. Hefir því og verið yfirlýst af núv. búnaðarmálastjóra, að ef maímánuður hefði ekki verið eins einmuna góður síðasti. vor og hann var, þá hefði orðið stórfellir í þessum tveimur landshlutum. Slík stórhætta af efnatapi heyja í votviðratíð getur alltaf vofað yfir íslenzkum landbúnaði, meðan ekki eru til votheystóftir á hverju býli. Það er kunnugt, að enn í ár hefir í sumum sveitum Austurlands a. m. k. tapazt mikið af heyjum, og liggur nú undir snjó, en mikið af því, sem síðast náðist, er ónýtur hrakningur. Má því öllum ljóst vera, að hér þarf bráðra aðgerða og aðstoðar af hálfu þess opinbera. Þetta mál þolir enga bið. Og mig undrar stórlega, að hv. meiri hl. skuli ekki einu sinni taka tillit til þessara brýnu þarfa landbúnaðarins. Þá er sama að segja um þurrheyshlöðurnar. Hér er lagt til, að styrkur til þeirra sé hækkaður um helming, og eigi bundinn við steinhlöður einar, eins og nú er. Einyrkjarnir munu bezt finna vinninginn og verksparnaðinn, að geta stungið heyjunum jafnóðum inn í hlöðu, móts við stríðið við heytóftirnar. Og þó er munurinn eigi minni að vetrinum. Í fæstum héruðum er heygeymsla trygg nema undir járnþaki. Þess eru a. m. k. dæmi á Austurlandi í haust, að heyið hefir eyðilagzt í heystæðum af því að hlöður eru ekki til, eða ekki undir járnþaki. Hér er því um brýna þörf að ræða fyrir landbúnaðinn, og mig undrar, að hv. meiri hl. skyldi ekki heldur taka tillit til þessa. Hv. frsm. meiri hl. gat þess, að fullkomin ástæða væri til þess að styðja kornrækt í landinu. Í frv. mínu er einmitt ákvæði um að styðja kornrækt. Fyrir lofsverðar tilraunir Bf. Ísl. í þessu efni, er það nú sýnt, að vel er hægt að stunda kornrækt hér á landi með góðum árangri, a. m. k. í suðurhluta landsins. Með aukinni kornyrkju fengist ekki aðeins ný vara til manneldis, sem gerði það að verkum, að kaup á sömu vöru frá útlöndum spöruðust, heldur mundi það líka vinnast við þetta, að hægt væri að tryggja fóður búpeningsins betur en nú er auðið með innlendu fóðri. Auk þess gefur kornræktin aðstöðu til þess að stunda meiri eggjaframleiðslu og svínarækt á ódýrari hátt en nú er. Það má því segja, að það kenni nokkurra mótsagna hjá hv.frsm., þegar hann leggur líka á móti styrk til þessara véla, því að vitað er, að bæði félög einstakra manna og einstaklingar í landinu, sem sjálfir hafa gert tilraunir í þessu efni undanfarin ár, mundu ráðast í stærri framkvæmdir, ef þá skorti ekki vélar, sem kosta allmikið fé. Hv. frsm. meiri hl. sagði, að ríkissjóður legði nú allmikið fé fram til ræktunar í landinu. Rétt er það að vísu, en þegar á það er litið, að kaupið hefir nú, einmitt að nokkru leyti fyrir aðgerðir hins opinbera, hækkað allmjög í sveitum landsins, og það svo mjög, að það nemur meiru en öllu því framlagi, sem veitt hefir verið samkv. jarðræktarlögunum til búnaðarframkvæmda, þá er auðséð, að það er sízt ástæða til þess að telja þetta litla fé eftir eins og nú er komið. Og eins og hv.frsm. tók fram, þá leiðir það af sjálfu sér, að þegar hið opinbera gerir ráðstafanir til þess að þessar jarðræktarframkvæmdir verði dýrari en ella, þá verður líka að auka styrkinn til þeirra sömu framkvæmda. Það hefir verið á það bent, að jafnvel ein einasta nefnd, eins og t. d. fiskimálanefnd, muni kosta jafnmikið í rekstri og svarar því fé, sem það mundi kosta árlega fyrir ríkissjóð, að þetta frv. yrði að lögum, og það hefir ekki ennþá sézt neinn verulegur árangur af starfi þessarar nefndar. Ég verð því að líta svo á, að það komi að allmikið meiri notum fyrir þjóðfélagið, að bændur séu styrktir til þess að bæta jarðir sínar og lækka þar með framleiðslukostnaðinn, heldur en að halda þessari n. uppi dýrum dómum. Ef farið væri út í sparnaðarhlið þessa máls og ef um það væri að ræða að spara upphæð á móti þessum útgjaldalið, þá mætti finna fleiri liði en þennan, sem ég nefndi, til þess að hægt væri að spara fyllilega þá upphæð, sem svarar til þessa fjárframlags, og get ég í því sambandi t. d. bent á það, ef horfið væri að því ráði að samræma meira en orðið er laun þeirra, sem taka laun utan launalaga, við laun annara, sem taka sín laun samkv. launalögum. Hvor leiðin, sem farin yrði, mundi nægja til þess að vega upp á móti útgjöldum þessa frv. Það hefir komið í ljós við framkvæmd þeirra laga, sem að því miða að hækka afurðaverðið, að það reynast allmiklir örðugleikar á þeirri viðleitni í framkvæmdinni, og skal ég ekki fara frekar út í það í þessum umr., hverjar orsakir til þess liggja, en ég ætla, að menn geti verið sammála um, að það komi sér bezt, bæði fyrir framleiðendur og neytendur, að hægt væri að stuðla að því, að framleiðslukostnaður á landbúnaðarafurðum gæti lækkað sem mest, því að þá ættu bændur landsins auðveldara með að framfleyta sér og sínum, jafnvel þótt afurðir þeirra hækkuðu minna. Ég verð því að líta svo á, að það verði til góðs, ekki aðeins fyrir framleiðendur, heldur einnig fyrir neytendur, ef þetta frv. verður samþ. Eins og nú horfir við, þá er það svo allvíða á landinu, að bændur virðast vera að gefast upp. Ég veit t. d. um einn hrepp í þeirri sýslu, sem ég á heima í, þar sem líkur eru til þess, að 5-6 jarðir af 23 byggist ekki á næsta vori. Og hvað verður um þá menn, sem flýja frá jörðunum? Þeir flykkjast í sjóþorpin og kaupstaðina og koma til viðbótar við þann atvinnuleysingjahóp, sem þar er fyrir. Ég verð því að líta svo á, að slíkt mál sem þetta ætti að njóta velvildar fulltrúa allra stétta og flokka, en ekki sæta þeirri meðferð, sem lítur út fyrir, að því sé ætluð.

Frsm. meiri hl. (Jón Baldvinsson) [óyfirl.]: Hv. frsm. minni hl. n. hefir gert grein fyrir sinni skoðun á málinu. Hann kallaði það sérstakt form til þess að fella frv. að vísa því til hæstv. stj. Það má vera, að þeir, sem ekki bera traust til hæstv. stj., kalli það að fella mál, ef því er vísað til hennar, en frá sjónarmiði þeirra, sem treysta hæstv. stj., horfir þetta allt öðruvísi við, því að þeir efast ekkert um, að hæstv. stj. muni gera allt, sem unnt er, málinu til góðs. Það er því töluverður munur á því að vísa máli til stj. og að fella það. Hv. frsm. minni hl. sagði, að þetta mál væri ofur einfalt og að hægt væri að gera grein fyrir því í fljótu bragði. Það er nú svo. Það er einfalt og ekki einfalt. Það er einfalt frá höfundarins hendi, sem ekki virðist hafa gert annað í búnaðarmálum en að lesa í gömlum lögum viðvíkjandi landbúnaði og finna, hvar hægt væri að breyta tölum og segja: Þetta skal vera svona og þetta svona o. s. frv. En gallinn á þessu er bara sá, að það geta verið breytt viðhorf frá því, sem var, þegar lög þau, sem um er að ræða, voru sett, og það hefir breytzt viðhorfið. Hv. frsm. minni hl. talaði um kauphækkun í sveitum og ráðstafanir hæstv. stj. sumarið 1933. Það varð kauphækkun; það er rétt. En ég fullyrði, og ég býst ekki við, að hv.frsm. minni hl. geti fært nokkur rök gegn því, að hún hefir ekki aukið útgjöldin hjá sveitafólkinu. Þó að útgjöldin hafi eitthvað aukizt, þá hefir runnið til sveitanna jafnmikið fé, sem komið hefir af kauphækkuninni. Mér hefir líka verið sagt víða af landinu, að þrátt fyrir kauphækkunina hafi kaupið fyrir kaupavinnuna hjá bændum ekki hækkað yfirleitt. Það er því ekkert annað en órökstudd staðhæfing að halda því fram, að kauphækkunin hafi yfirleitt haft í för með sér aukin útgjöld hjá bændum landsins. Það er fullyrðing, sem mér finnst ósamboðin jafnrökföstum manni og hv. 2. þm. Rang. er; hinsvegar tel ég hana ekki ósamboðna hv. 10. landsk. Hitt er annað mál, að bændur eiga við ýmsa örðugleika að etja, en það hafa allar stéttir við svipaða örðugleika að stríða. Hv. frsm. minni hl. sagði, að verðið fyrir kjötið hefði verið verra 1934 en áður. Í þessu sambandi er það aðgætandi, að bændur eru í vafa um, hvort það hafi hækkað eða ekki, en í huga hv.þm. er þetta vafi á því, hvort þær ráðstafanir, sem gerðar hafa verið til þess að skipuleggja sölu sláturafurðanna, hafi komið að notum. Ef menn athuguðu, hvernig komið var um sölu á kjöti, þá hygg ég, að þeir mundu sjá, að illa var komið, og jafnvel þótt engin hækkun hefði átt sér stað, þá voru þær ráðstafanir, sem gerðar voru, mjög þýðingarmiklar. Þetta ætti hv.þm. líka að athuga. Það, sem viðbúið var að skeði, kom einnig á daginn, því að eftir því, sem markaðshorfurnar fyrir kjötið versnuðu erlendis, fóru fleiri héruð landsins að keppa um bezta innanlandsmarkaðinn, sem var markaðurinn í kaupstöðunum, og þá sérstaklega í Reykjavík. Fjöldi kaupfélaga og sláturfélaga keppti um markaðinn hér, til þess að koma sínu kjöti út. Hvernig hefði þá farið, ef ekkert hefði verið gert til þess að koma í veg fyrir þessa yfirvofandi hættu? Það, sem þá var gert, var það, að verðinu var jafnað niður, og þau héruð, sem fjarst voru markaðinum hér og sent höfðu kjöt til útlanda og fengið lágt verð fyrir. voru keypt frá því að keppa á markaðinum, sérstaklega í Reykjavík. Þetta atriði ætti hv. 2. þm. Rang. vissulega að taka til athugunar, ekki sízt að því er snertir hans eigið kjördæmi. Það má vera, að einhverjir hugsi sem svo, að það hefði átt að fara eftir pólitík og flokksfylgi um kjötkaup, þannig að þeir, sem áttu sjálfstæðismenn á þingi, hefðu meiri möguleika til kjötsölu í Reykjavík, en það er nú harla ósennilegt, að sjálfstæðismenn hér í bæ hefðu t. d. farið að kaupa kjöt á eina krónu - jafnvel þótt það hefði verið framleitt af skoðanabræðrum þeirra -, ef kjöt hefði verið á boðstólum á 50 eða 75 aura t. d. frá Þingeyingum, svo að ég taki einhverjar tölur af handahófi. Það var rétt hjá hv.þm., þegar hann talaði um súrheystóftir, að það er nauðsynlegt að hlynna sem mest að því, að bændur séu sem bezt undir slæmt tíðarfar búnir, svo að þeir geti verkað heyið sem bezt. Ég er nú að vísu ekki búfróður, og hv. andmælendur mínir eru a. m. k. heldur ekki búfræðingar, en ég hefi samt aflað mér þeirra upplýsinga frá einum ráðunaut búnaðarfél., að unnt væri að hjálpa bændum til þess að verka heyið á viðunandi hátt með ekki mjög miklum kostnaði. Hv. þm. sagði, að það væri ekki nema 50 þús. kr. útgjaldahækkun, sem af þessu frv. leiðir. Þetta er ágizkun ein.

Þetta er útreikningur Sigurðar Sigurðssonar búnaðarmálastjóra

. Það er að vísu ágætur maður, en samt hafa ekki allir hans útreikningar staðizt. Með þessum orðum er ég ekki að lasta Sigurð búnaðarmálastjóra. Ég met hann mikils fyrir áhuga á íslenzkum landbúnaði. En það gera margir fleiri góðir menn áætlanir, sem ekki standast. Hv. frsm. sagði, að það væri engum vandkvæðum bundið að afla peninga í því skyni, sem hér um ræðir; hann taldi bezt að taka eina nefndina - fiskimálanefnd tók hann til - og skera hana niður. Hélt hv.þm. því fram, að hún hefði lítið verkefni, þegar sölusambandið væri komið upp. Það er rétt hjá hv.þm., að verkefni hennar minnkar við það, að hún hættir að sjá um saltfisksöluna, en verkefni hennar verður samt sem áður mjög mikið. Ég býst við því, að fiskimálanefnd hafi fullkomlega borgað sig með þeim framkvæmdum og uppástungum, sem hún hefir gert, og þætti mér mjög illa farið og óviðeigandi af þeim, sem telja sig styrktarmenn landbúnaðarins, ef þeir fara að krukka í hina atvinnuvegina til þess að ná einhverju handa landbúnaðinum. Sjálfstfl. hefir verið á móti stofnun fiskimálan., en ég sé ekki betur en að aðrar og stærri þjóðir, sem fiskveiðar stunda, hafi farið að dæmi okkar Íslendinga og komið upp hjá sér samskonar stofnun, t. d. Norðmenn og Newfoundlendingar, sem hafa einnig gert svipaðar ráðstafanir um sölu á sínum afurðum, og loks hafa Englendingar komið sér upp fiskimálanefnd í síldarmálum. Á þessum erfiðu tímum, þegar markaðsvörur okkar, kjöt og fiskur, seljast illa, þá þarf að leita að öllum hugsanlegum möguleikum til þess að koma einhverjum öðrum framleiðsluvörum okkar í verð, svo að við getum á þann hátt bætt okkur upp það tjón, sem minnkandi markaður aðalframleiðslu okkar hefir í för með sér. Ég vil taka það fram í þessu sambandi, að fiskimálanefnd átti mestan þátt í því, að hafizt var handa um karfaveiðar í haust, sem að mestu leyti bættu stórútgerðarmönnum og skipshöfnum þeirra þann stóra halla, sem margir þeirra urðu fyrir á síldveiðunum í sumar. Fiskimálan. hefir einnig haft með höndum tilraunir um fiskherzlu í því augnamiði, að framleiðsla okkar verði fjölbreyttari en verið hefir. Mér fyndist því afaróviðeigandi, ef leggja ætti niður þá stofnun, sem hefir sýnt, að hún hefir beitt sér fyrir ýmsum uppástungum og framkvæmdum, sem líklegt er, að muni skapa mikla aukningu á atvinnu manna. Mér finnst því uppástunga hv. 2. þm. Rang. í þessu efni alls ekki eiga rétt á sér, ef þessi sparnaður, sem hann talar um, ætti að koma niður á fiskimálanefnd. Þá kem ég að hv. 10. landsk.Till. hans í búnaðarmálum tek ég alls ekki alvarlega. Fyrst þegar hann er orðinn áhrifalaus að mestu hér í þinginu, þá fer hann að bera fram till. um aukin framlög til landbúnaðarins, en þegar hann var ráðh., þá var lítið um slíkar till. og þá kom hv.þm. ekki auga á hina brýnu nauðsyn, sem hann telur nú vera á votheysgryfjum. Þá hafði hv.þm. áhuga fyrir ýmislegu öðru. Báðir hv. andmælendur gerðu það að umtalsefni, hve mikið gagn væri að jarðræktarlögunum. Ég get vel tekið undir þetta með hv.þm. Ég efast ekkert um, að þau hafi bjargað mörgum bóndanum og gert honum mögulegt að veita viðnám þeim miklu erfiðleikum, sem yfir hann hafa dunið upp á síðkastið. En þess ber að gæta, að aðstæður hafa breytzt mikið að ýmsu leyti síðan þessi lög voru sett. Um það leyti sem þau voru sett var nokkurn veginn auðvelt að selja allar íslenzkar landbúnaðarafurðir. En nú er því miður allt annað uppi á teningnum, svo sem kunnugt er. Það er t. d. gagnslítið að fjölga sauðfjárstofni bænda á meðan kjötið selst ekki allt. Nú er spurningin, hvort fara á sömu leið og hv. 10. landsk. vill fara, til þess að gera bændum kleift að lifa á viðunandi hátt, og um það hefi bæði ég og fleiri andstæðingar þessa frv. þegar talað. En ég verð að segja, að þótt frv. sé einfalt og ófrumlegt, þá tel ég þetta mál yfirleitt flóknara en svo, að unnt sé á stuttum tíma eða í þingn. að athuga, hvaða leið ætti að fara. Það liggja ekki fyrir nægilegar rannsóknir til þess að hægt sé að ákveða, hvaða nýbreytni í búnaði helzt beri að styrkja og hvernig, en meiri hl. landbn. treystir hæstv.ríkisstj. til þess að láta athuga það. Ég minntist á tvennt í fyrri ræðu minni, aukna kartöflurækt og kornrækt. Hvorttveggja er merkilegt, og um aðra þessa atvinnugrein, kartöfluræktina, er þegar komið frv. Það er engin mótsögn hjá mér, þó ég vilji vísa til stj. kornræktarmálinu, og að það verði athugað, hvort rétt sé að veita styrk til vélakaupa handa þeirri atvinnugrein. Þetta og annað á stj., sem kraftinn hefir til þess, að láta athuga af þekkingu, því að það er mjög áríðandi, að því styrktarfé sem ríkissjóður leggur fram til atvinnuveganna, sé varið til þeirra framleiðslugreina, sem bezt borgar sig að stunda. Það er víst, að árið 1923 og lengi eftir það kom jarðræktarstyrkurinn að góðu gagni. Nú er meiri vafi á um það gagn. Nú er brýn þörf að rannsaka það gaumgæfilega, hverskonar búnaður er arðvænlegastur og líklegastur til hagsbóta fyrir bændurna. Það er sjálfsagt rétt, að margir bændur eru nú að gefast upp við búskapinn, en það stendur í raun og veru í sambandi við hina almennu örðugleika, og mér er það ekki sýnt, að bændur hætti við að bregða búi, þó þetta frv. verði samþ. Ég veit, að hv. 10. landsk. dettur ekki í hug að halda því fram, að þessir sex bændur í Akraneshreppi haldi áfram búskap sínum, ef þeir vita, að frv. verði samþ. Ég held, að ég hafi nú minnzt á flest andmæli hv. 10. landsk. gegn ræðu minni, og skal þá loks minnast á það, sem hann skaut fram, að það mætti spara á launalögum til þess að finna fé. Hér ber að sama brunni og áður. Þetta þykir honum hægt nú, þó hann hafi ekki séð það meðan hann var ráðh. Þá var hann ekki að klípa við neglur sér þau laun, sem hann réði yfir, t. d. til kreppulánasjóðsstjórnarinnar. Honum datt það ekki í hug. Þá bar ekki heldur á þeim eldlega áhuga hjá honum fyrir því að efla búnaðinn, sem nú logar uppi í honum, þegar hann er orðinn vanmáttugur og veit, að hann getur engu komið fram. Þá var hv.þm. að fara hér með einhver vísdómsorð, að því er mér skildist eftir núv. búnaðarmálastjóra, um það, að ef síðastl. maímánuður hefði ekki verið eins góður og hann var, þá hefði orðið kolfellir í tveimur landsfjórðungum. Það er nú alltaf auðvelt að mála svartar myndir með því að setja ef fyrir framan. Við gætum sagt það, að ef hafís kæmi og lokaði landinu allan veturinn, þá yrði afkoman verri en í góðæri. Við komumst auðvitað ekki hjá því að vera háðir tíðarfarinu. Við erum þannig settir, að við megum alltaf til með að einhverju leyti að treysta á himnaföðurinn eins og Kristrún í Hamravík. Hv. 10. landsk. sagði, að frv. þetta hefði farið til landbn. 23. febr. Ég hefi ekki athugað, hvort þetta er rétt, en ég býst við, að hann geti farið rétt með tölustafi. En ég ætla bara ekkert að fara að afsaka landbn., þó hún hafi ekki skilað frv. fyrr en þetta. Yfirleitt hefi ég ekki tekið þessar og aðrar slíkar till. þessa hv.þm. í mikilli alvöru. Mér hefir skilizt, að bak við þær væri ekki hinn sanni áhugi, og ræð ég það af því, að þær koma þá fyrst, er þessi hv.þm. hefir misst skilyrði til þess að koma þeim til framkvæmda.

Frsm. minni hl. (Pétur Magnússon) [óyfirl.]: Hv. frsm. meiri hl. játaði það afdráttarlaust, að jarðræktarlögin hefðu á sínum tíma verið sett af þörf og að þau hafi gert mikið gagn. En viðhorfið sé nú orðið mjög breytt og vafasamt sé, hvort þau séu nú jafnsjálfsögð og áður. Og vandkvæðin eru þau, segir hann, að nú sé orðið mjög hæpið með markað fyrir framleiðsluvörur landbúnaðarins. Það þurfi a. m. k. að rannsaka það, hvaða tegundir framleiðslu helzt sé markaður fyrir. Ég skal játa það, að ef þingið lítur svo á, að það eigi að láta skeika að sköpuðu með aðalframleiðslugreinar landbúnaðarins, þá sé þetta rétt.

Þetta er útúrsnúningur

. Ef hann er staðráðinn í því, að réttast sé að láta skeika að sköpuðu með landbúnaðinn, og lofa bændum að flosna upp og flytja sig í aðrar atvinnugreinar, ég veit ekki hverjar. Ef á að skeika að sköpuðu með þetta og láta býli sveitanna, sem staðið hafa frá landnámstíð, leggjast í eyði. Ef þannig á að skeika að sköpuðu, er réttara að athuga það, hvað helzt á að styrkja. Því ef halda skal áfram að styrkja landbúnaðinn, þá þarf vitanlega að vera fyrir hendi sannfæring um það, að landbúnaðurinn eigi að lifa. Fyrir mér er ekkert „ef“ í þessu efni. Ég get ekki annað séð en að landbúnaðurinn verði að lifa. Ég sé engar útgöngudyr fyrir það fólk, sem stundar hann, engar atvinnugreinir aðrar, sem það gæti horfið að. Og ég sé ekki betur en alþingi líti einnig svo á. Það er meira að segja reynt að örva menn til þess að hverfa frá öðrum atvinnugreinum til landbúnaðarins. Slíkt hlýtur að vera meint með ýmsum þeim frv., sem fram eru borin, svo sem frv. um nýbýli. Mér skilst afstaða Alþingis til landbúnaðarins byggjast á þeirri trú, að sá atvinnuvegur geti brauðfætt það fólk, er hann stundar. Hv. frsm. meiri hl. var að benda á það, að örðugt væri að selja landbúnaðarvörur. Ég veit, að örðugleikar eru töluverðir á því að selja þann hluta þeirra vara, sem ekki er notaður innanlands, en þó má benda á það, að þeir örðugleikar eru ekki svipað því eins miklir og með sjávarafurðir. Því það er áreiðanlega stórum erfiðara að selja fyrir sjávarútveginn heldur en landbúnaðinn, og á það sérstaklega við stærstu vörutegund sjávarútvegsins, saltfiskinn. Þar að auki er þess að gæta, að enn hefir verið ákaflega lítið gert til þess að vinna nýja markaði fyrir landbúnaðarvörur. Af hálfu þess opinbera hefir ekkert verið til þess gert. Einkafyrirtæki, sem annast þessa sölu, hafa eitthvað reynt, en ég hygg, að þær tilraunir hafi verið bæði kraftlitlar og fálmkenndar. Og miklar líkur eru til þess, ef það mál væri tekið öðrum tökum, að þá mætti margfalda þann erlenda markað, sem nú er til fyrir landbúnaðarvörur, þ. e. a. s. kjötið. Og ástæðan til þess, hve miklu auðveldara er að finna markað fyrir kjötið en fiskinn, er sú, hve kjötframleiðsla okkar er lítil. Hún er svo lítil, að hennar gætir bókstaflega ekkert á heimsmarkaðinum. Það er allt annað mál með saltfiskinn, þar erum við meðal hinna stærri framleiðenda; þess vegna er aukning þeirrar framleiðslu hættuleg. Með kjötið er öðru máli að gegna. Ég er þeirrar skoðunar, að ef það mál væri tekið skynsamlegum tökum, þá gætum við fengið mikinn erlendan markað fyrir kjöt, því lítilfjörlegar tilraunir í þá átt, gerðar af vanmáttugum mönnum, benda ótvírætt til þess. Hv. frsm. meiri hl. talaði um, að rannsaka þyrfti, hvaða atvinnugreinir landbúnaðarins ætti að styrkja, og hann nefndi kartöflurækt og kornrækt. Það eru allir sammála um, að það beri að styrkja kartöfluræktina, og það er verið að gera tilraun með löggjöf til að auka hana. Það er alveg sjálfsagt mál, að framleiða á í landinu sjálfu allar þær kartöflur, sem við notum, og notkunina á líka mikið að auka. Þess vegna er rétt að verja fé til þess að auka þá ræktun. En á það hefir verið bent af hv. 10. landsk., að frv. hans hefir að geyma ákvæði, sem miða að því að auka kartöfluræktina. Um kornræktina ætla ég ekki að ræða. Ég er ákaflega trúlítill á það, að kornræktin geti orðið aðalatvinnuvegur. Það verður kannske hægt að stunda hana í sambandi við annan stærri atvinnurekstur, til þess að framleiða fóður fyrir nautgripi, hesta og e. t. v. svín. Ég skal játa, að ég hefi þó ekki mikla trú á þessu. En ég vil benda hv.frsm. meiri hl. á það, að kornrækt væri hægt að stunda jafnframt kjötframleiðslu, og að hún yrði einmitt til þess að auka kjötframleiðsluna, og hún er sú eina framleiðsla landbúnaðarins, sem við getum aukið vegna erlendra markaðsmöguleika, því ég hefi enga trú á því, að við þurfum að láta okkur detta í hug að selja mjólkurvörur til útlanda. Þar erum við ekki samkeppnisfærir. Danskir bændur hafa undanfarið fengið 7 til 9 aura fyrir sina mjólk; einhvernveginn komast þeir af með það. Íslenzkir framleiðendur fá miklu meira verð fyrir sína mjólk, og vita þó allir, hve örðugt þeir eiga. Það er svo, að þeir draga stöðugt úr framleiðslunni, meira að segja hér í grennd við Reykjavík, Það sýnist því ekki vera skilyrði fyrir fleira fólk við mjólkurframleiðsluna, og að hverju er þá að hverfa, ef ekki að kjötframleiðslunni? Hinsvegar tel ég það æskilegt, ef komizt gæti á meiri verkaskipting með framleiðendum, þannig að í sumum héruðum væri framleidd einhliða mjólk, en í öðrum einhliða kjöt, þ. e. a. s. fyrir utan þá mjólk, sem framleidd væri til heimanotkunar. Þetta er rannsóknarefni. Á undanförnum árum hefir verið unnið að framleiðslunni í blindni. Enginn maður á landinu getur sagt um það, hver hinn raunverulegi framleiðslukostnaður er á hinum ýmsu stöðum á landinu. Þetta þarf að rannsaka, ef menn álíta, að landbúnaðurinn eigi að lifa eða vaxa, og ég er sannfærður um, að kjötframleiðslan á að vaxa. En ef landbúnaðurinn á að byggjast á kjötframleiðslu, þá verður sú framleiðsla að byggjast á heyöflun, og þá verður að bæta skilyrðin fyrir því, að hægt sé að vernda heyin frá skemmdum eins og nauðsyn krefur. Í óþurrkasumrum er ekki nema ein leið til þess, og það er votheysgerð. En sú verkunaraðferð er ekki notuð sem vera ber; það verður því að veita fé til þess að koma henni á, með því að auka styrk til votheystófta. Það er þessi styrkhækkun, sem ég legg höfuðáherzluna á. Ég játa fullkomlega, að það er full þörf á því að hækka fleiri styrki til landbúnaðarins, en ég álít eins og sakir standa mesta þörf á að hækka þennan styrk. Þá kom hv.frsm. meiri hl. að kauphækkuninni í sveitunum, sem við hv. 10. landsk. minntumst á. Ég gat nú ekki vel fylgzt með því, sem hann sagði um hana. Hann játaði að vísu, að kaupið hefði hækkað, en virtist þó halda því fram, að bændur hefðu samt ekki þurft að borga neitt hærra kaup. Er það ekki rétt skilið?

Það hefir sumstaðar ekki hækkað

. Ef hv.þm. heldur það, þá er það mesti misskilningur.

Ég hefi eins góðar heimildir og hv. ræðumaður

. Ég ætla, að ég sé þessu fullt eins kunnugur og hv. 4. landsk. Ég veit, að kaup það, sem bændur hafa þurft að greiða, hefir alstaðar hækkað, og sumstaðar meira en vegakaupið. Ég skal ekki fullyrða, að það hafi hækkað meira í almennri vinnu, en kaup iðnaðarmanna, t. d. smíða, til sveita hefir hækkað meira en hlutfallslega við vegakaupið á tveimur síðastl. árum. Þá sagði hann, að hvað sem kauphækkun í sveitum liði, þá væri á það að líta, að þetta væri fé, sem ekki færi burt úr sveitunum. En þetta er dæmi, sem hvorki ég eða hv. 4. landsk. getur reiknað. Það er vafalaust rétt, að mikið af því kaupi, sem bændur greiða, fer ekki út úr sveitunum, en ég hygg þó, að mjög mikið fé fari samt þannig til manna, sem búsettir eru utan sveitanna. En hvað sem þessu líður, þá hlýtur hv.þm. að skilja það, að þó kaupið renni til manna innan sveitanna, þá bætir það ekkert aðstöðu þeirra bænda, sem þurfa að kaupa vinnu til þess að byggja súrheystóftir, hlöður eða safnþrær. Þetta eru því engin rök. Hér er aðeins um það að ræða, að aðstaða bænda til þess að byggja þessi mannvirki hefir versnað vegna kauphækkunarinnar. Næst kom hv.þm. að því, hvað bændur hefðu fengið fyrir þessa kauphækkun. Jú, þeir fengu kjötsölu- og mjólkursölulögin. Hann talaði nokkuð langt mál um kjötsölulögin, og í sambandi við það tal kom hann með eina yfirlýsingu, sem mér þótti vænt um, því ég veit, að hann stendur við hana síðar, þegar rætt verður um það mál. Hann talaði um það, að bændur í fjarlægari héruðum hefðu verið keyptir til þess að hætta að senda kjöt á Reykjavíkurmarkaðinn. Með þessu á hann vitanlega við verðjöfnunargjaldið. Það er alveg rétt, að það gjald var rökstutt og réttlætt með því, að þeir, sem hefðu bezta aðstöðu til þess að selja kjöt sitt á Reykjavíkurmarkaðinum, ættu að greiða þetta gjald, gegn því, að hinir, sem fjær búa, kepptu ekki við þá um þann markað. En hvernig varð þetta í framkvæmdinni? Hvernig var þetta loforð haldið? Það var svikizt aftan að sunnlenzkum bændum í þessu máli. Bæði í fyrra og núna var hrúgað inn á markaðinn hér kjöti úr fjarlægum héruðum. Það getur verið, að þetta hafi verið afsakanlegt í fyrra, meðan menn vissu ekki, hve mikið kjöt þyrfti til þess að fullnægja Rvíkurmarkaðinum, en í sumar endurtók sig sama sagan. Það var enn hrúgað inn svo miklu kjöti úr fjarlægum verðlagssvæðum, að bændur á Suðurlandi hafa þurft að frysta til útflutnings meira og minna af sínu kjöti. Þannig er nú viðhorf sunnlenzkra bænda. Verð það, er þeir fengu í fyrra fyrir sitt kjöt, var ekki nema á pappírnum. Kjötverðlagsnefnd leyfði þeim ekki að hækka verðið eftir nýár fyrir geymslu og frystingu, svo að sá kostnaður kom til frádráttar á því reiknaða verði. Af þessu leiddi, að jafnvel verðið í fyrra, hvað þá nú, varð lítið eða ekkert hærra en verið hafði áður. Ég veit, að hv.frsm. meiri hl., eftir þá játningu, sem hann er búinn að gera um tilgang kjötlaganna, styður þá að því - og hann mun fá tækifæri til þess áður en langt um liður -, að þessi meðferð á sunnlenzkum bændum endurtaki sig ekki oftar. Ég skal játa, að ef hv.frsm. sér um það, þá getur vel verið, að það muni meiru fyrir sunnlenzka bændur heldur en þó þeir fengju lítilsháttar aukinn styrk til votheystófta og fleiri framkvæmda. Því þetta má heita lífs eða dauða spursmál fyrir þá eins og sakir standa nú, hvort þeir fá að sitja að Reykjavíkurmarkaðinum. Það er greinilegt, að það hefir verið unnið að því með föstu takmarki fyrir augum að koma kjötmarkaðinum hér í Reykjavík á aðrar hendur heldur en hann hefir verið á og sýnist eiga að vera á að eðlilegum hætti. En hvað sem þessu öllu saman líður, þá stendur óhaggað, að eins og sakir standa nú hafa hvorki kjötlögin eða mjólkurlögin orðið til þess að hækka til muna tekjur bænda, svo þeir standa verr að vígi eftir kauphækkunina heldur en áður til þess að koma í framkvæmd þeim mannvirkjum, sem hér er um að ræða. Ég get verið fáorður um annað, sem fram kom í ræðu hv.frsm. Ég leyfði mér að benda á í fyrri ræðu minni, í sambandi við þann kostnaðarauka, sem af þessu frv. mundi leiða, að ein nefnd kostaði meira fé heldur en hér væri um að ræða, fiskimálanefndin. Hv. frsm. gerði nú nokkuð mikið úr því, hvað þessi n. hefði þegar gert mikið gagn. Ég vil bara spyrja hann, hvort hann getur ekki hugsað sér, að sú stjórn, sem skipuð hefir verið fyrir fisksamsöluna, mundi geta leyst nokkurn veginn sama hlutverk af höndum og fiskimálanefnd. Finnst honum eðlilegt að vera að tvískipta þessu, hafa tvo framkvæmdastjóra yfir fisksamsölunni, 7 manna nefnd yfir þeim, og svo aðra 7 manna stj. yfir þeirri n.? Er nú nokkurt vit í svona fyrirkomulagi? Ég held nú, að þó fiskimálanefnd kunni að hafa orðið að einhverju gagni, þá séu það náttúrlega frekar þær fjárveitingar, sem veittar hafa verið til markaðsleita og tilrauna með nýjar verkunaraðferðir, sem komið hafa að liði, heldur en beinlínis fiskimálanefndin. Og þó n. sjálf gerði eitthvert gagn, þá má gera ráð fyrir, að núv. stj. fisksamsölunnar mundi geta látið sama gagn af sér leiða. Hv. frsm. minntist á, að þessi fiskimálanefnd hefði staðið að mestu leyti fyrir karfaveiðunum. Ég held, að það hafi nú fremur verið stjórn síldarverksmiðja ríkisins, sem hafði forgöngu í því máli. Hann talaði einnig um harðfiskverkunina. Hún hefir nú náttúrlega enn ekki komið að neinu verulegu gagni, hún er í svo smáum stíl, að hún getur ekki haft neina þjóðhagslega þýðingu í svipinn. Hv. frsm. minntist ekki á það, sem einn mikilsvirtur flokksbróðir hans faldi fiskimálanefnd mest til gildis, að hún hefði gengizt fyrir því að senda frystan fisk til Póllands. Hann sagði frá því, að send hefðu verið 200 þús. tonn og virtist telja, að þar með væri ráðið fram úr fisksöluvandræðum Íslendinga. Ég held, að það hafi nú aldrei farið meira en 200 tonn, og ég veit ekki, hvað mörg hundruð þús. kr. tapið af þeirri sendingu varð, en það bjargráð mun ekki hafa orðið að miklu gagni. Ég ætla ekki að fara að svara fyrir hv. 10. landsk.; ég veit, að hann er margfaldlega maður til þess sjálfur. En mér þykir hálfleiðinlegt þetta sífellda nudd um, að hann hafi ekkert gert meðan hann var í stj., en nú eftir að hann er orðinn vanmáttugur, eins og það er orðað, komi hann með hvert frv. eftir annað til stuðnings landbúnaðinum. Það er satt bezt að segja, að meðan hann var í stj. voru gerðar miklu stórfelldari ráðstafanir til hagsbóta landbúnaðinum heldur en gerðar hafa verið á Íslandi nokkurn tíma fyrr eða síðar. Á ég þar við kreppulánin, fyrir utan ýms önnur stórmál, sem hann beitti sér fyrir vegna landbúnaðarins. Það er eðlilegt, að þegar verið er að koma fram svo stórvægilegum ráðstöfunum, þá séu hin smærri málin látin bíða. Yfirleitt er það svo, að ekki er heppilegt að taka allt of mörg mál fyrir í einu. Ég minni á þetta af því, að þetta mætti náttúrlega jafnframt vera árás á mig, sem gerzt hefi talsmaður þessa máls, en ekki af því, að ég álíti, að hv. 10. landsk. geti ekki svarað fyrir sig sjálfur. Það kom líka annað fram í þessu hjá hv.frsm. meiri hl., sem mér þótti leiðinlegt að heyra af hans vörum. Hann talaði um, að hv. 10. landsk. væri „vanmáttugur“ nú og gæti engu komið fram. Er hann að gefa yfirlýsingu um, að slík mál sem þetta nái ekki fram að ganga af því, að það er ekki maður úr stjórnarliðinu, sem ber það fram? Þessi hugsun, sem því miður hefir of mikið bólað á á Alþingi síðustu árin, er svo ógeðsleg, að það er raunalegt að heyra jafnmikilsvirtan mann eins og hv.frsm. meiri hl. koma fram með hana í sölum Alþingis.

Þorsteinn Briem [óyfirl.]: Hv. frsm. meiri hl. vildi svo sem halda því fram, að það væri nokkuð annað en fella þetta frv. að vísa því til stj.; hún mundi taka það til velviljaðrar athugunar og sú athugun mundi bera mikinn og glæsilegan árangur. Já, ég efast svo sem ekki um, að það sé velvilja að mæta hjá hæstv. stj., þegar þessar till. eiga hlut að máli. - Hv. frsm. meiri hl. var að reyna að skjóta sér undan því, sem ég hafði sagt, að kaupgjaldið hefði hækkað í sveitum fyrir atbeina ríkisstj. og þeirra flokka, sem að henni standa. Náttúrlega hefir kaupið ekki hækkað eins mikið yfir hásláttinn eins og aðra tíma árs. En vor og haust hefir hækkunin yfirleitt numið 1/3, og það er einmitt sá tíminn, sem bændur verja til jarðabóta, svo ég ætla, að það sé ekki ofmælt, að allur sá styrkur, sem veittur er samkv. jarðræktarlögunum, hverfi í þessa kauphækkun, og miklu meira en það. Hv. frsm. meiri hl. viðurkenndi að vísu þörf bænda fyrir votheystóftir. Þakka skyldi honum! En hann vildi láta í veðri vaka, að þær þyrftu svo sem ekkert að kosta. Það mun hafa vakað fyrir honum, að það mætti byggja þær úr ódýrara efni heldur en steini. Já, það má koma upp endingarlausum tóftum úr ódýrara efni, en bæði skemmist meira í þeim, og svo er það mesti misskilningur, að tóftir úr innlendu efni kosti svo sem ekkert. Hv. þm. hefir í sumum tilfellum gott auga fyrir kaupgjaldi, en hann virðist vilja sleppa því alveg aftur í sumum. Hann má vita það, að vinnulaun við að byggja tóftir úr innlendu efni verða eins mikil eins og við steyptar tóftir. Þar sem ekki er um að ræða minna en 9 kr. á dag, kosta tóftir byggðar úr allra einfaldasta efni jafnvel stórfé fyrir þann bónda, sem rekur bú sitt með tapi. Svo mig undrar það, að maður eins og hv.frsm. meiri hl. skuli slá slíku fram. Þá vildi hann bera brigður á áætlun fyrrv. búnaðarmálastjóra. Hann hafði ekki gert neina ágizkun í þessu efni; hann reiknaði þetta nákvæmlega út eftir skýrslum síðustu ára, sem jarðabótaskýrslur ná yfir. Hygg ég, að það gefi allskýra bendingu um kostnaðinn, sem af þessu hlyti að leiða. Náttúrlega er ekki hægt að segja nákvæmlega fyrirfram, hvað greiða þarf á hverju ári, en þessi áætlun gefur svo skýra bendingu sem yfirleitt er hægt að fá fyrirfram. Hv. frsm. meiri hl. sparaði ekki skætinginn til mín persónulega. Ég er slíku ekki óvanur úr þeim herbúðum og tek það ekki nærri mér. Hann vildi segja, að fyrst eftir að ég var kominn úr meirihlutaaðstöðu hér á þingi hefði ég farið að skipta mér af málefnum landbúnaðarins. Ég vil bara spyrja hann, hvort það hafi verið algert afskiptaleysi af málum landbúnaðarins á því eina þingi, er ég hafði aðstöðu til þess að koma málum fram. Ég vil spyrja hann, hvort ekki hafi falizt neitt annað en gamlar tölur í þeim ráðstöfunum, sem gerðar voru vegna kreppuskulda bænda. Ég vil spyrja hann, hvort frystihúsastyrkurinn t. d. hafi ekki numið meiru en 50 þús. kr. Það framlag eitt nam tífaldri þeirri upphæð, sem hér er um að ræða. Ég vil einnig spyrja hann, hvort ábúðarlögin, sem gengu fram á því ári, hafi aðeins verið í því fólgin að breyta gömlum tölum. Hv. frsm. meiri hl. reynir að leita sér sóma með því að tala óvirðulega um þær till., sem koma fram frá þeim mönnum, sem hér eru í minni hl., og er það náttúrlega í réttu samræmi við aðra framkomu stjórnarflokkanna, þar sem þeir geta ekki litið nokkurt mál réttu auga, ef það er ekki borið fram af manni úr þeirra herbúðum. Þá kastaði hv.frsm. meiri hl. því fram, sem ég vænti ekki af honum, með því ég ætla, að slíkt sé óvenjulegt frá hans hendi. Hann var að gera skop að fyrrv. flokksforingja hér á Alþingi, sem nú er látinn, og þó einhver fyrrv. flokksbróðir hans hafi einhverntíma meðan hann lifði komið fram með skrif eða ræðu í líka átt, þá tel ég hv.frsm. meiri hl. algerlega ósæmandi að tala þannig eftir að hlutaðeigandi er dáinn. Hv. frsm. vildi og halda því fram, að það hefði verið önnur aðstaða árið 1923, þegar jarðræktarlögin voru sett, heldur en á þessum árum til þess að styrkja bændur til jarðræktar. Þá hefði verið svo ágætur og ótakmarkaður markaður fyrir landbúnaðarafurðir. Hvernig var markaðurinn fyrir aðalútflutningsvöru landbúnaðarins 1923? Það var saltkjötsmarkaðurinn í Noregi. Fyrstu kjötfrystihúsin voru byggð 1925, að mig minnir. Þau voru a. m. k. ekki komin upp 1923, svo að landbúnaðurinn hafði þá ekki annan markað fyrir aðalframleiðsluvöruna heldur en saltkjötsmarkaðinn norska. Og hv.þm. ættu að muna, hvernig sá markaður var, hversu hann var rúmur. Það var ekki af því, að markaðshorfurnar væru svo glæsilegar, að jarðræktarlögin voru sett. Ef þær hefðu verið mjög glæsilegar, má vera, að bændur hefðu fremur treyst sér að ráðast í landbúnaðarframkvæmdir án þess að fá svo háan styrk sem þar var gert ráð fyrir. Það var meðfram af því, að markaðshorfurnar voru slæmar, að nauðsynlegt þótti að styrkja bændur til þess að auka ræktunina, til þess að þeir gætu framleitt sína vöru með minni tilkostnaði. Og það stendur einmitt nokkuð svipað á nú. Hagur búenda er þannig, að framleiðsla þeirra ber sig ekki. Til þess að framleiðslan beri sig þarf að vinna að því hvorutveggja, að reyna að hækka afurðaverðið, eftir því sem er mögulegt, og reyna að fá framleiðslukostnaðinn lækkaðan. Það kennir töluverðs misskilnings hjá hv.frsm. meiri hl., þegar hann heldur því fram, að aukinn styrkur til jarðræktar miði eingöngu til þess að auka framleiðsluna. Það má vera, að hann hafi einhver áhrif í þá átt, en fyrst og fremst verður það til þess, að framleiðslukostnaðurinn minnkar, ef bændur fá aðstöðu til þess að rækta jörð sína betur en áður. Þá hætta þeir að meira eða minna leyti hinum dýra heyskap á lélegum engjum, en afla heyjanna í þess stað á ræktuðu og véltæku landi. Það ætti öllum að vera ljóst, hvað stórmikill þáttur það er í því að lækka framleiðslukostnaðinn, ef hægt er að heina landbúnaðinum í þá átt, að menn þurfi ekki að afla heyja nema á ræktuðu landi, véltækum túnum eða flæðiengjum. Sérstaklega munar þetta miklu fyrir einyrkjann. Ef hann nær þeirri aðstöðu að geta aflað heyjanna heima við bæ, getur hann hefur notað vinnukraft barna sinna og annara liðléttinga, sem hann þarf að sjá fyrir, og þannig unnið tvennt í einu, sparað aðkeyptan vinnukraft og fengið meiri eftirtekju eftir vinnu heimafólks síns. Í öðru lagi er það ekki vitað, nema unnt væri að rýmka markaðinn fyrir aðalframleiðsluvöru bænda, kjötið. Það er ekki fullreynt. Við vitum, að Norðmenn, sem sjálfir framleiða mikið kjöt, hafa þessi ár með góðum árangri selt kjöt til Frakklands og unnið þar nýjan markað, sem þeir telja sér mikinn ávinning að. Þessi leið hefir alls ekki verið reynd af hálfu okkar Ísl., og svo kann að vera um fleiri hugsanlegar leiðir, að þær hafa ekki ennþá verið fullkomlega prófaðar. Þó þunglega horfi nú um markaðsmöguleika fyrir framleiðslu landbúnaðarins, þá verður ekki annað sagt en illa hafi litið út fyrri, m. a. einmitt árið 1923, þegar jarðræktarlögin voru sett. Þessi rök hv.frsm. meiri hl. falla því um sjálf sig. Hv. frsm. var að bera það í vænginn, að n. hefði haft of stuttan tíma til þess að athuga þetta mál. Ja - hún hefir nú haft þennan tíma frá því 23. febr., og auk þess hafði málið legið fyrir landbn. áður, svo hún hefði átt að hafa haft aðstöðu til að athuga það allvel. Frv. hafði verið sent Búnaðarfél., og það hafði gefið því meðmæli sín. Það hafði verið lagt fyrir búnaðarþing og fengið meðmæli þess. Þær fáu breyt., sem búnaðarþingið lagði til, að gerðar yrðu á því frv., sem áður hafði verið lagt fram, voru teknar til greina í því frv., sem hér liggur fyrir. Ég undrast það því, að hv.frsm. meiri hl. skuli jafnvel bera þetta í vænginn, að n. hafi ekki haft aðstöðu til að kynna sér frv. Hv. frsm. meiri hl. sló enn á skoptóninn, sem honum er svo títt, þegar hann talaði um, að bændurnir í sveitunum væru að gefast upp. Ég veit ekki, hvort hv.frsm. tæki því eins vel, ef gert væri skop að atvinnuleysinu við sjávarsíðuna. Það er fjarri mér að svara honum í sama tón, en það er eins og það bregði ljósi yfir þann huga, sem hann ber til bændastéttarinnar, að geta ekki talað um það öðruvísi en í hálfgerðum skoptón, að bændur landsins séu að flosna upp, jafnvel margir í sama hreppi. Ég get gefið þær upplýsingar, að það er ekki minn hreppur, sem þar á hlut að máli. Hv. frsm. meiri hl. vildi bera brigður á, að þetta frv. hefði áhrif í þá átt að halda bændum við býlin. Ég verð að líta svo á, að þegar bændur fá ekki önnur svör á Alþingi við þeirra réttmætu kröfum til löggjafarvaldsins heldur en hér virðist eiga að gefa, þá sé það a. m. k. enginn þáttur í því að halda þeim föstum við býlin. Hv. frsm. meiri hl. reyndi að hafa í flimtingum orð núv. búnaðarmálastjóra. Vænti ég þess sízt af honum, því þau voru af fullum þunga töluð þessi orð búnaðarmálastjóra í útvarpið, þar sem hann benti á, að ef ekki hefði rætzt svo vel úr um tíðarfar síðastl. vor, þá hefði orðið kolfellir í sveitum landsins. Ég álít, að þetta ástand, sem stafaði af því, að ekki voru nægar votheystóftir til, hafi verið alvarlegra en það, að hafa beri slík orð í flimtingum. Hv. frsm. meiri hl. vék að því, að ég hefði sagt, að nokkra upphæð mætti spara móti útgjöldum þessa frv. með því að samræma betur laun þeirra manna, sem taka laun utan launalaganna, og þeirra, sem taka laun eftir launalögunum. Ég hygg, að það sé almennt viðurkennt, að þarna megi koma að allmiklum umbótum. Ég veit ekki betur en að það sé þegjandi viðurkennt af mönnum úr öllum flokkum. Sé ég ekki, hvað það kemur málinu við, að ég ætlaði þeim mönnum, sem höfðu stjórn kreppulánasjóðs á hendi, þau laun, sem ég ætlaði þeim, því þau voru a. m. k. allmiklu neðan við þau laun, sem greidd hafa verið af núv. stjórn mönnum, sem ekki hafa nærri því eins mikið ábyrgðarstarf á hendi eins og stjórn kreppulánasjóðs.

Fim. (Sigfús Jónsson) Við flm. þessa frv. komum fram með það eftir ítrekuðum óskum hreppsnefndar Sauðárkrókshrepps um að gera tilraun til að afla aukinna tekna til að mæta útgjöldum hreppsins. Þessi útgjöld fara sívaxandi, og þrátt fyrir hækkuð útsvör hrökkva þau ekki lengur til að standa straum af þeim. Bæði eru útsvörin orðin það há, að ekki er hægt að hækka þau meira, og svo gjaldast þau verr og verr með hverju ári, sem líður. Á þessu ári var líka sérstök ástæða til, að þau greiðast verr en nokkru sinni áður. Á Sauðárkróki var svo óvenjumikið atvinnuleysi síðastl. sumar, að fjöldi verkamanna var ekki nema matvinnungur yfir bezta tíma ársins, og útlit er fyrir, að sveitarþyngsli vaxi mikið til næsta vors. Það hafa komið hér fram áður frv. í svipaða átt og þetta, um tekjuauka handa einstökum bæjar- eða sveitarfélögum. Þeim hefir verið misjafnlega tekið og átt fremur erfitt uppdráttar. Við flm. þessa frv. höfum farið nokkuð aðra leið, og hún er sú, að tekið verði gjald af aðfluttri vöru, hliðstætt vörutolli, en þó því aðeins, að samþ. verði af lögmætum fundi atkvæðisbærra manna á Sauðárkróki og síðan af sýslunefnd Skagafjarðarsýslu. Þarna er það lagt á vald þeirra, sem gjaldið eiga að greiða, hvort þeir vilja taka það á sig eða ekki. Grg. frv. skýrir frá, hver er tilgangur frv. og hvernig þetta gjald skuli lagt á, og þarf ég ekki að fara um það fleiri orðum. Óska ég, að frv. verði látið ganga til 2. umr. og vísað til fjhn.

Hannes Jónsson [óyfirl]: Það kemur hér fram, sem áður hefir verið bent á, þegar svipuð mál hafa verið á ferðinni, að það stefnir út í hinn mesta voða, ef svona er haldið áfram. Það er ekkert annað en það, að þessir kaupstaðir og kauptún fara að hafa ótakmarkað vald svo að segja til þess að leggja gjald á viðskipti manna víðsvegar úti um héruð. Þetta er umsetningarskattur, sem ekki aðeins leggst á íbúa kaupstaðanna sjálfa, heldur umsetningu allra, sem í kaupstaðnum verzla. Ég býst við, að hv.flm. haldi fram, að hér sé um svo lítið gjald að ræða, að það muni ekkert um það. En það er ekki aðalatriðið til þess að byrja með, hvort gjaldið er hátt eða lágt. Hitt er aðalatriðið, að það er tekið af óréttmætum stofni. Úr því að byrjað er að leggja á slík gjöld, er ekki séð, hvar það endar. Það getur þá orðið haldið áfram þangað til þetta er orðinn tilfinnanlegur skattur á þeim, sem ekki ber skylda til þess á neinn hátt að standa undir sveitarþyngslum þeirra sveitar- eða bæjarfélaga, sem skattinn fá, mönnum úr öðrum sveitarfélögum. Ég vildi vekja athygli á þessu strax, að ef því kauptúni, sem hér er um að ræða, Sauðárkróki, er veitt þessi heimild, þá koma hin kauptúnin á eftir, hvert einasta þorp, sem orðið er hreppsfélag út af fyrir sig. Og ef kauptúnin fengju yfirleitt slíkan tekjustofn, mundu hinir smærri verzlunarstaðir fljótlega reyna að verða sem fyrst sjálfstæð hreppsfélög, þar sem þau þá ættu þarna vísan tekjustofn, sem lendir á sýslubúum í heild, eða þeim hluta þeirra, sem verzlun hafa á viðkomandi stað. Mér finnst, að með þessu sé svo freklega gengið á rétt þeirra, sem heima eiga utan verzlunarstaðanna, en hafa þar öll viðskipti sín, að það nái ekki nokkurri átt, þó tekizt hafa á einum eða tveimur stöðum að fá slíkt í gegn. Ég reikna þar ekki með Vestmannaeyjakaupstað, því hann hefir þá sérstöðu, að þar er ekki umsetningarskattur tekinn af öðrum en kaupstaðarbúum sjálfum. Ég sé ekki, að kaupstaðirnir og kauptúnin hafi neitt meiri þörf á auknum tekjustofnum heldur en sveitarfélög uppi um sýslur, sem hafa við nákvæmlega sömu erfiðleika að stríða við öflun nauðsynlegs fjár til sinna útgjalda. Kaupstaðirnir og kauptúnin standa þó það betur að vígi, að gegnum þau fer öll verzlun, og á verzlanirnar eru venjulega lögð rífleg útsvör. Ég verð því að segja, að mér finnst þegar búið að seilast nægilega langt niður í vasa sveitarfélaganna, þó ekki sé enn farið að auka á þær byrðar með því að láta kauptúnin leggja sérstakan neyzluskatt á öll viðskipti síns héraðs.

Jón Sigurðsson [óyfirl.]: Það var ræða hv.þm. V.-Húnv., sem varð þess valdandi, að ég sá mig til neyddan að standa upp. Ég held, að hann hefði getað sparað sér allmikinn hluta af ræðu sinni með því að lesa yfir 1. gr. frv. Hann virðist ekki hafa lesið hana fyllilega, eftir ræðu hans að dæma. Hann virðist fremur hafa haft íhuga frv., sem flutt hafa verið hér áður og gera ráð fyrir að leggja vörugjald á án þess aðilar séu að spurðir. Hér er nokkuð öðru máli að gegna. Fyrst og fremst er gert ráð fyrir, að allir atkvæðisbærir menn á Sauðárkróki fái atkv. um, hvort þetta gjald skuli lagt á eða ekki. Við skulum nú segja, að þeir sjái svo hag síns sveitarfélags, að þeir taki á sig gjaldið af frjálsum vilja. En þá á næst að bera málið undir sýslunefnd Skagafjarðarsýslu. Í henni eru 14 menn, og þar af eiga Sauðárkróksbúar einn. Ég held því, að það sé ekki ástæðu til þess að vantreysta því, að sýslunefndin gæti fullkomlega hags hinna sveitarfélaganna, sem nefndarmenn mæta fyrir, ef þeir telja ekki þörfina svo brýna, að þessi ráðstöfun sé alveg óhjákvæmileg. Þeir munu hafa vit og vilja til þess að gæta hagsmuna sveitarinnar í þessu efni, svo að ég held, að óþarfi sé að hafa áhyggjur út af því. Mér virðist það, að með þessu ákvæði sé sleginn varnagli fyrir því, að þetta gjald verði lagt á nema því aðeins, að meiri hluti gjaldenda sé fús til þess að taka það á sig. Ég skal líka taka það fram, og ég hygg mér sé óhætt að segja, að ég tali þar einnig f. h. meðflm. míns, að þetta er aðeins flutt sem bráðabirgðaúrlausn til þess að bæta úr hinni mest aðkallandi þörf. Og ég er fús til að taka höndum saman við hv.þm. V.-Húnv. og hvern þann, sem kemur með skynsamlega lausn á því, hvernig við getum bjargað sveitar- og bæjarfélögum út úr þeim fjárhagsvandræðum, sem nú þjaka þau og eru að verða hreinasta niðurdrep. En það gagnar ekkert aðþrengdum sveitarfélögum að eiga von á einhverju. Þetta sveitarfélag þarf á hjálp að halda vegna þeirra sérstöku ástæðna, sem fyrir hendi eru, og það má ekki og getur ekki beðið.

Hannes Jónsson [óyfirl.]: Ég hafði nú lesið 1. gr. frv. rækilega yfir, svo það var ekki af því, að ég vissi ekki, hvað í henni fólst, að ég talaði þessi varúðarorð áðan, því jafnvel þó segja megi með nokkrum rökum, að þarna sé settur nokkur varnagli fyrir því, að ekki verði farið út í öfgar í þessu máli, þá er alls engin trygging fyrir því, þegar af stað er farið með svona hluti, að ekki sé smátt og smátt losað sig við slíkar varnaðarráðstafanir, eins og komið hefir fram hér áður á þingi. Þær hafa verið numdar í burt rétt strax. Þarf ekki að leita langt aftur í tímann til þess að finna þess dæmi. Það var á þingi hér í fyrra. Hv. 7. landsk. talaði um hina miklu þörf sveitarfélaganna til þess að auka tekjustofna sína, og ég skal ekki mótmæla þeirri miklu þörf. En það liggur í augum uppi, að hér gefur ekki verið um nýja tekjustofna að ræða, nema að því leyti sem hægt er að fá þá frá þeim sveitarfélögum, sem skipta við Sauðárkrók. En bæjarbúar sjálfir eru ekki frekar færir um að borga þetta gjald af vörunum heldur en þeir eru færir um að borga það með hækkuðu útsvari. Um þessi tryggingarákvæði, sem sett eru í 1. gr. frv., er það að segja, að þó hlutaðeigandi sýslunefndir hafi samþ. slíka álagningu, þá þarf ekki með því að vera tryggt, að ekki sé gengið á rétt hlutaðeigandi sveitarfélaga, vegna þess að þau gætu verið í minni hluta, þó þau séu það ekki í þessu tilfelli. Það er ekki alltaf svo, að allt sýslufélagið skipti við einn stað, heldur eru fleiri verzlunarstaðir í sýslunni, sem sum sveitarfélögin skipta að mestu leyti við. Ég vildi aðeins færa fram þessi varúðarorð, það þessi tryggingarákvæði, sem sett eru í frv., eru mjög veigalítil, og þó þau reynist að halda í einstökum tilfellum, þá er hætt við, að þau muni verða numin úr gildi með lagasetningu hér á þingi, enda er það hrein fjarstæða að vera að setja svona lagaákvæði um hvern hrepp út af fyrir sig. Ef á að ganga inn á þessa braut almennt, þá væri eðlilegast að koma með eina heildarlöggjöf um það, á hvern hátt hlutaðeigandi kauptún geti aflað sér tekna á umsetningu verzlunar sinnar. Ég hefi nú bent á leið í þessu máli til tekjuöflunar fyrir sýslusjóði, sem kæmi fram í lækkandi sýslusjóðsgjöldum og yrði þá um leið tekjuöflun fyrir sveitarfélög. Það frv. var flutt snemma á þessu þingi í vor, og ennþá hefir ekkert bólað á það. Ég skal þiggja þá samvinnu, sem hv. 7. landsk. var að bjóða mér áðan, og vonast ég þá eftir, að hann reki á eftir þessu máli, því einhvern þátt hlýtur hann og hans flokkur að eiga í því, að málið fær ekki afgreiðslu. Þeir eru svo fjölmennir, sjálfstæðismennirnir hér á þingi, að þeir ættu einhverju að geta ráðið um það, að mál fái þinglega afgreiðslu, en séu ekki svæfð í nefnd. Ég vil þá um leið nota tækifærið og skora á hæstv. forseta að taka til greina þessa kvörtun mína, sem ég hefi einnig áður borið fram um drátt á þessu máli frá n.

Frsm. (Bjarni Ásgeirsson) Ég skal fara nokkrum orðum um einstök atriði í þessu frv., sem ekki voru rædd við 1. umr.Gr. frá 1.-9. fjalla um jarðir, sem eru í opinberri eign, annaðhvort kirkjujarðir eða eign sjóða, sem eru almennings eign. Í 1. gr. eru ákvæði um það, að þegar þessar jarðir losni næst úr ábúð, skuli þær byggðar með erfðafestuábúð, en þó skulu undanþegnar því ákvæði jarðir, sem þegar eru ákveðnar til opinberrar notkunar, svo sem embættisbústaða svo og þær jarðir, sem Búnaðarfél. Ísl. telur líklegar til opinberra nota eða skiptingar í framtíðinni samkv. áliti viðkomandi sýslunefndar eða bæjarfélaga. - Í 2. gr. eru ákvæði um það, að afgjöld af þessum jörðum skuli aldrei vera meira en 3% af fasteignamatsverði þess, sem hið opinbera á í jörðunum, og þar með er því slegið föstu, að ekki sé gerlegt að ætla þeim, sem búa á þessu landi, hærri vaxtagreiðslu af því stofnfé, sem í jörðunum er, heldur en 3%, og eru það vitanlega lægri vextir en bændur nú almennt verða við að búa; en það er mál manna, að þeir séu of háir, enda þótt ekki hafi verið geta til af hálfu hins opinbera að færa þá vexti niður. Hinsvegar má geta þess, að 3% er í hærra lægi, miðað við það verð, sem nú er á jörðum og afurðum bænda, en það stafar af því, að fasteignamatið er of hátt á jörðunum, enda var það ákveðið nokkru áður en kreppan skall á, með hliðsjón af góðu árunum, sem þá höfðu gengið á undan. Það er vitanlegt, að ef matið hefði farið fram nokkrum árum síðar, þá hefði það orðið lægra. Má því gera ráð fyrir, að það verði lægra næst, ef engin breyting verður á verðlagi, og þannig mega ganga út frá því, að á hverjum tíma lagi matið á jörðunum sig eftir árferðinu. Finnst n. þá ekki fjarri lagi að hafa afgjaldið 3%. Eins og hv.þm. sjá, hefir landbn. orðið sammála um að bera fram nokkrar brtt., sem hér liggja fyrir á þskj. 485. Ein þessara brtt. er við 2. gr., á þá leið, að aftan við gr. bætist ákvæði um það, að skylt sé að selja ábúenda jarðarhús og innstæðukúgildi. ef hann óskar að kaupa. Þetta ákvæði er í frv. í 6. gr., en við nánari athugun þótti n. það frekar eiga við í 2. gr. Sú gr. fjallar sérstaklega um þessi atriði, og fer því betur á að flytja liðinn þangað, en fella hann aftan af 6. gr. - Um 4. gr. má geta þess, að þar er talað um, að á meðan sama ætt heldur jörðinni skuli afgjaldið ekki hækka. Það segir sig sjálft, að þegar jörð er búin að vera lengi í ábúð sömu ættar, hafa myndazt þar verðmæti, sem ættin á, en ekki jarðeigandi, og virðist því sanngjarnt, að afgjaldið hækki ekki fyrr en ábúandi af annari ætt tekur jörðina til ábúðar. - Í 5. gr. eru ákvæði um, að það hljóti og megi endurmeta jörðina, þegar hún verði fyrir varanlegum skemmdum. Okkur þótti rétt að færa ákvæðin um það, hvenær menn gætu heimtað lækkun á afgjaldinu, upp í það, að verðmæti jarðarinnar hafi rýrnað um minnst 20%. - Þá er 6. gr. Hún ræðir um það, að þegar ábúendaskipti verða milli ætta, þá skuli gera þannig upp reikninga, að öll hús skuli metin sérstaklega. Skulu úttektarmenn meta húsin og skipta þeim í tvo flokka. Í öðrum flokknum séu jarðarhús, sem undir öllum kringumstæðum teljast nauðsynleg jörðinni. Frá jarðarhúsum skal draga það af þeim, sem er í opinberri eign, en um þau hús, sem ekki geta talizt nauðsynleg, skal fara eftir samkomulagi. - N. hefir einnig flutt brtt. við þessa gr., sem kveður skýrt á um þetta. Er hún sömuleiðis á þskj. 485 (2. brtt.), sem er þannig, að síðari málsl. 2. málsgr. orðist svo: „Það, sem eftir er og leitt hefir af framkvæmdum ábúanda sjálfs, er viðtakandi skyldur að kaupa við matsverði, en hitt verður eign jarðeiganda.“ - Í 7. gr. er ákvæði um, að ábúanda sé heimilt að skipta ábýli sínu milli barna sinna, en þó því aðeins, að tryggt sé, að hvert býli geti framfleytt meðalfjölskyldu. Þetta er eitthvert þýðingarmesta ákvæði frv., því að það tryggir, að verði þessi löggjöf þess valdandi, eins og til er ætlazt, að búskapurinn batni svo, að það þyki eftirsóknarvert að fá býli, þá komi krafan um það innan frá, eða frá fjölskyldunni, sem á jörðinni býr, að skiptin fari fram. Verður þetta þá til þess, að skiptin geti farið fram nokkurnveginn sjálfkrafa. Þó að svo fari, að ekki komi krafa um skiptingu innan frá, þá getur sýslunefnd krafizt, að jörðinni verði skipt, og fjalla ákvæði 8. gr. um það. Þá er um leið tryggt, þegar slík krafa kemur fram frá hinn opinbera, að erfingjar þeirrar ættar, sem á jörðinni búa, njóti hennar. - Þá eru ákvæði 9. gr. um það, að heimilt sé ábúanda slíkrar jarðar að taka lán til húsabóta, sem þó má ekki nema meiru en 50% af fasteignamati jarðarinnar. Þar sem afnumin eru ákvæði ábúðarl. um skyldu til húsabóta, þótti rétt að heimill jarðarábúanda að taka lán með veði í jörðinni í þessu skyni. Við þessa gr. hefir n. sömuleiðis flutt brtt. Er hún um það, að á eftir orðunum „fasteignamatsverði landsins“ komi nýr málsl., svo hljóðandi: „Skulu úttektarmenn viðkomandi hrepps hafa eftirlit með því, að láninu sé varið til þeirra umbóta, sem til er ætlazt, og taka þær út að verkinu loknu.“ Er þetta ákvæði sett til öryggis því, að það lán, sem tekið verður eftir þessari heimild, gangi til þess, sem því er ætlað, en ekki til annars, en það gæti komið fyrir, ef ekkert eftirlit væri með því haft. Þá kemur annar kafli, frá 10-23. gr. Fjallar hann um erfðafestuábúð, sem hér er nefnd óðalsréttur. á jörðum einstakra manna. Er hann að nokkru leyti svipaður þeim ákvæðum, sem eru í 1. kafla, að öðru leyti en því, að hér er um að ræða eign einstakra manna. 10. gr. ræðir um þau skilyrði, sem þarf að framfylgja, svo að hægt verði að gera jörðina að einstaklings óðalseign. - Ég skal ekki fara út í liðina hvern fyrir sig, en aðeins geta þess, að í e-lið er tekið fram, að á jörðinni megi ekki hvíla hærri veðskuldir en svo, að árlegir vextir af þeim nemi 3% af fasteignamatsverði jarðarinnar. Þetta þótti n. rétt að samræma við 1. kafla frv., því að ekki er hægt að gera ráð fyrir, að bændur geti borið hærri leigu en sem svarar 3%. - Í 11. gr. er sú kvöð á þeim, sem taka við ættaróðulum, að þeir séu skyldir að borga 3% af land- og húsaverði jarðarinnar til samerfingja sinna í 1. lið, en þó eigi lengur en í 25 ár. Um þetta ákvæði er það að segja, að þeim, sem taka við ættaróðali í fyrsta skipti, sé bundinn nokkur baggi, sem hinir séu lausir við. Athugaði n. þetta, og þótti henni rétt að láta þetta standa eins og það var í frv. því, sem borið var fram af hv. 7. landsk. og meðflm. hans. Eitt atriði er í þessum kafla, sem ekki er í hinum, um heimild til að láta ættaróðali fylgja fé, sem getur bæði verið lifandi peningur og dauðir hlutir. Okkur þótti sjálfsagt að gefa þessu heimild, ef einhver af þeim, sem breyta vildu býli sínu í ættaróðal, vildu láta fé fylgja því. Engin ástæða er til að drepa hendi við því, en hinsvegar ástæðulaust að gera ráð fyrir því í l. kafla. - Þá er í 3. kafla ný kvöð á þá, sem taka við ættaróðali, sem ekki er heldur í 1. kafla, um það, að þeim sé skylt að framfæra foreldra sína, ef með þarf. - Ég sé ekki ástæðu til að fara nákvæmlega út í hverja gr. Í mörgum þeirra eru ákvæði, sem leiðir af sjálfu sér, vegna þess að 2. kafli ræðir um jarðir einstakra manna, sem fjalla undir ákvæði, sem eru í 1. kafla. Í 19. gr. er shlj. ákvæði eins og í 1. kafla um heimild fyrir óðalsbændur til að skipta býlunum milli erfingja sinna. Ýmsum hefir verið illa við og ekki viljað viðurkenna þessi ákvæði um ættaróðul, meðfram vegna þess, að þeir álíta, að verið sé að skapa forréttindastétt svipað og við þekkjum frá Noregi og víðar. En hér er á margan hátt ólíku saman að jafna; Hér er m. a. gert ráð fyrir, að býlunum megi skipta milli erfingjanna í 2 eða fleiri býli. Þegar búið er að koma upp ættaróðali, þá er líklegt, að börnin séu fús á að vera þar áfram og að þrýstingurinn komi innan að frá þeim um að fá jörðina. Á þennan hátt getur þessi löggjöf orðið til þess að fjölga býlum í landinu. Þetta ákvæði er stórt og sker úr um það, að það þarf ekki að bera þessa löggjöf saman við svipaða löggjöf í öðrum löndum. 20. gr. fjallar um það, að heimilt sé óðalsbónda að taka lán með veði í óðalinu til húsabóta eða annara varanlegra umbóta á jörðinni. Lán, sem þá hvíla á jörðinni, mega þó aldrei nema hærri upphæð en 100% af fasteignamatsverði landsins, en þó ekki yfir 50% af heildarmati óðalsins. Þetta ákvæði er í samræmi við ákvæði í 1. kafla um erfðaábúðina, þar sem segir, að afgjaldið skuli ekki vera meira en 3% af jarðarmati. Þetta á að tryggja það, að býlin séu ekki yfirhlaðin af skuldum. 23. gr. er um það, að þegar enginn réttur erfingi treystist til þess að taka við óðalinu, þá falli það til ríkissjóðs til fullrar eignar, og fer þá um ábúð þess samkv. I. kafla þessara laga. III. kafli er um það, hvernig óðals- og ábúðarréttur erfist. Þar eru sömu ákvæði, eða eins í eðli sínu. Það segir sig sjálft, að aðalreglan á að vera sú, að hjón komi sér saman um, hvað af börnum þeirra eigi að taka við jörðinni. En ef ekki næst samkomulag um það, hvaða barn á að taka við, þá á elzta barnið að erfa réttinn, en ef það afsalar sér réttinum, þá hin börnin eftir aldri. Í hinu frv. var gert ráð fyrir, að elzti sonurinn hefði forgangsréttinn, en það þótti ekki rétt að mismuna börnunum eftir því, hvort væri karl eða kona, og hefir það orðið ofan á í þessu frv. Landbn. hefir flutt smábrtt. við 10. gr., sem ég minntist ekki á áðan. Það er engin efnisbreyt., en hún gerir aðeins skýrari ákvæði, sem þar er. Brtt. fer í þá átt, að á eftir orðunum „jörð sína“ í 1. málsl. gr. komi: með húsum og mannvirkjum. - Það þykir rétt að taka þetta skýrt fram. Á sama þskj. er brtt., sem flutt er til þess að taka af allan vafa í 24. gr. frv. Brtt. fer í þá átt, að 1. málsgr. orðist svo: „Réttur til ábúðar á jörðum þeim, sem um ræðir í 1. kafla laga þessara, þar með talin hús og mannvirki, sem ættin á á jörðinni, ennfremur ættaróðul, erfist sem hér segir“. - Það þótti rétt að taka það fram, að það, sem ættin á á jörðinni, erfist til viðtakanda. Okkur þótti þetta ekki nægilega skýrt í frv. og því rétt að taka þetta fram. Í IV. kafla eru ákvæði um það, hvernig menn missa ábúðar- og óðalsrétt. Að lokum koma svo niðurlagsákvæði í V. kafla. Þeir menn, sem taka við opinberum jörðum, hafa ekki lengur þá kvöð á hendur ríkissjóði, að hann byggi yfir þá. Sú skylda fellur á þá, sem taka við jörðunum, og fellur með þessu stór kvöð af ríkissjóði. Það er ætlazt til þess, að með þeim hlunnindum, sem þeim eru gefin, séu þeir færari en áður að halda við húsum á jörðunum. Í 29. gr. eru ákvæði um það, að l. um sölu þjóð- og kirkjujarða falli niður í því formi, sem þau vöru. Í frv. eru ákvæði um það, að því aðeins megi selja opinberar jarðir, að þær séu um leið gerðar að ættaróðali. Þar hefir verið reynt að sameina þá menn, sem annars líta misjafnlega á þetta mál, með því að halda jörðunum í einstakra manna eign, en svo eru önnur ákvæði í frv., sem fara nær skoðun þeirra, sem álíta bezt, að jarðir séu í opinberri eign. Í þessu - frv. er orðið svo skammt milli einstaklingseignar og opinberrar eignar, þar sem komizt er svo nærri því að gera leiguréttinn eins öruggan og tryggan sem eignarréttinn, og má þar með segja, að þessar 2 stefnur fallist í faðma.

Flm. (Bjarni Bjarnason) Lög um skipun barnakennara og laun þeirra tryggja ekki réttindi barnakennarastéttarinnar eins og æskilegt er, og þess vegna er frv. þetta fram komið. Skal ég í sem fæstum orðum gera grein fyrir þeim atriðum, sem frv. er ætlað að bæta úr. Það er þá fyrst, að eins og sakir standa er mönnum leyft að reka einkaskóla, þar með taldir ungbarnaskólar, án þess að þeir hafi þau réttindi, sem viðurkennd eru í l. um skipun barnakennara og laun þeirra. En þegar lítið er til þess, hvað aðrar menntaþjóðir leggja mikið upp úr því, að þeir, sem taka að sér byrjunarkennslu barna, séu vel undir það starf búnir, virðist fyllsta ástæða til, að við setjum hér skýlaus ákvæði um, að slíkir kennarar skuli einnig hafa kennarapróf. Úr þessu bætir fullkomlega 1. málsgr. 1. gr. frv., og ennfremur er það áréttað í 2. gr. frv., sem er við 4. gr.l., þar sem getið er um, að skólanefndir og skólastjórar einkaskóla skuli skyldir að tilkynna fræðslumálastjóra, hverjir eiga að starfa við skóla þeirra, svo hann geti litið eftir, að lögin séu ekki brotin í þessu efni. Þá er ákvæði um það í 1. gr. núgildandi l., að menn, sem kennt hafa í 3 ár, geti fengið kennararéttindi án þess að þeir hafi lokið kennaraprófi. Þetta er fellt niður með frv., ef að l. verður. Það virðist ekki ósanngjarnt, þó þeir menn, sem fengið hafa kennararéttindi fyrir að hafa kennt þrjú ár fyrir einum 16 árum síðan, en þó ekki enn verið skipaðir kennarar, geti ekki hér eftir farið að vekja þann rétt upp sér til handa. Auk þess er óréttlátt að gera svo misjafnar kröfur til manna, þar sem kröfurnar fara sívaxandi um menntun kennara yfirleitt. Annað atriði, sem hér er um að ræða, er réttur stúdenta til kennslustarfa. Um leið og viðurkennt er, að gott er, að kennarar séu sem bezt menntir, þá er ekki rétt, að menn geti komið úr öðrum skólum og tekið próf aðeins í uppeldisfræði og þar með fengið sömu réttindi og þeir, sem lokið hafa kennaraprófi í öllum greinum, sem kenndar eru í kennaraskóla. Nú þurfa stúdentar eigi annað en lesa uppeldisfræðina yfir og ljúka sæmilegu prófi í henni til þess að fá full réttindi. Hér er gert ráð fyrir, að þeir þurfi að stunda nám í uppeldis- og kennslufræði a. m. k. eitt ár. Þó er ekki ætlazt til, að þeir þurfi að sitja á bekkjum kennaraskólans heilan vetur, heldur að þeir stundi nám í þessum fræðum heilan vetur, og ættu þeir að geta það samhliða menntaskólanámi. Þá er einnig gert ráð fyrir, að stúdentar stundi nám í öðrum greinum, sem kenndar eru eða kenndar kunna að verða í kennaraskólanum, en ekki eru kenndar í menntaskólanum. Hvað snertir handavinnu-, matreiðslu- og íþróttakennara, þá er það um íþróttakennarana að segja, að um þá gilda sérstök l. frá 1932, þar sem ákveðið er, að þeir, sem hafa lokið prófi samkv. þeim l., skuli hafa rétt til að kenna við ríkisskólana, þó þeir hafi ekki kennarapróf í öðrum greinum; hið sama er ætlazt til, að gangi fram um handavinnu- og matreiðslukennara, að þeir fái kennsluréttindi í sínum greinum, ef þeir hafa aflað sér í þeim nægilegrar menntunar, að dómi fræðslumálastjóra, og lokið prófi í uppeldis- og kennslufræði við kennaraskólann. Það, sem ég nú hefi getið um, eru meginatriði þeirra breyt., sem farið er fram á með þessu frv. við áðurgreind lög. 2. gr. er svo ljós, að ekki þarf að skýra hana. Um 3. gr. frv., sem ætlazt er til, að komi aftan við 15. gr.l., vil ég aðeins geta þess, að hún er til þess að fyrirbyggja allar deilur um rétt þeirra kennara, sem þegar eru skipaðir samkv. l. um skipun barnakennara og laun þeirra, án þess að þeir hafi kennarapróf. Að lokum skal ég geta þess, að fulltrúafundur barnakennara í vor samþ.till. í sömu átt og þetta frv. gengur. Ennfremur hefir stjórn sambands Ísl. barnakennara fallizt á þessar breytingar. Ég vil því vænta, að frv. verði vel tekið hér í hv. d. og vísað til menntmn. og 2. umr. að lokinni þessari umr.

Jón Sigurðsson [óyfirl.]: Ég vil byrja með því að biðja hæstv. forseta að athuga, að það er prentvilla á þskj. 483, því þar stendur við 11. gr. en á að vera við 10. gr. Ég þarf ekki margt að segja um þessar brtt. mínar, því ég vænti þess, að þær séu svo ljósar, að hv.þdm. hafi áttað sig á þeim. 1. brtt. hnígur að því, að ef það er lítið eitt hærri upphæð en 50% af fasteignarmatsverði, sem hvílir á jörð, sem á að gera að óðalseign, þá hafi jarðeigandi rétt til þess að bæta við arðberandi fylgifé upp í það, sem á vantar, svo að á jörðinni hvíli ekki hærri vextir en svo, að árlegir vextir af þeim nemi 3% af fasteignamatsverði jarðarinnar. Þetta er eðlilegt og ég sé ekki, að það raski neitt grundvallarreglu þeirri, sem n. hefir farið eftir. Við getum hugsað okkur 2 bændur, þar sem annar tekur við jörð, sem mikið hvílir á, og verður svo að kaupa bústofn, sem að mestu leyti er í skuld, en hinn tekur við samskonar jörð, og hann tekur við arðberandi fylgifé, sem ekkert gjald þarf að borga af. Sá bóndi, sem tekur við arðberandi fylgifé, hlýtur að vera betur fær um að borga vexti heldur en hinn. Þetta er ekkert annað en það, að heimila að jörðinni fylgi kúgildi, vaxtalaust eignarfé. Ég vænti þess, að hv.þdm. sjái, að það er ekki röskun á grundvallarreglum þeim, sem teknar hafa verið upp. Á 2. brtt. hefir lítillega verið minnzt af hv.þm. Hafnf., og hefir hann ekki tekið henni vel. Ég bjóst nú aldrei við því, að hann myndi taka henni vel, en mér kom það samt hálfgert á óvart. hvað hann virtist taka hana illa upp. Í fyrri hluta gr. er ekki annað sagt en það, sem stendur í frv., en það er sagt þar í skýrari orðum en í frv. Það er tekið þar upp ákvæði, sem mér fannst vanta í frv., en það var um umráðarétt óðals á meðan erfingi getur ekki tekið við. En það, sem hv.þm. virtist sérstaklega hnjóta um, var ákvæðið um það, að óðalseiganda væri heimilt að gefa óðalið. Ég gæti nú skilið þetta, ef gefa mætti óðalið án nokkurra skilyrða. En þegar það er tekið fram, að óðalseigandi megi því aðeins gefa óðalið, að enginn fáist til þess að taka við því, og að það sé komið að því, að ríkið taki það undir sig, þá er það hart, ef óðalseigandi má ekki ráðstafa því og reyna að tryggja sér uppihald í ellinni. vitanlega verður það svo í mörgum tilfellum, að hjón, sem eru barnlaus eða eiga enga nákomna ættingja, sem vilja taka við jörðinni eftir þau, eru þá samkv. frv. n. neydd til þess að kasta jörðinni í ríkissjóðinn, þegar þau hætta búskap, án tryggingar fyrir því, að þau geti lifað, því það er ekki neitt ákvæði um það, að ríkissjóður eigi að sjá þeim farborða, þó að hann taki við jörð þeirra. Það gæti því farið svo, að þau yrðu að fara á sveitina. Ég lít svo á, að það sem brtt. fer fram á, sé svo sjálfsagður hlutur, að það geti ekki komið til mála, að meiri hl. hv. d. gangi á móti henni.

Flm. (Bjarni Bjarnason) Verið getur, að þetta sé of rækilega fram tekið í frv. En tilgangurinn er vitanlega sá, að auk þess að auglýsa, þá geri skólanefnd það, sem í hennar valdi stendur, til þess að útvega hæfan kennara. Yrði það vitanlega á valdi skólanefndar og fræðslumálastjóra í hvert sinn að skera úr, hvað telja má hæfan mann, eða hvern hæfastan af þeim, sem kostur er á.

Forsrh. (Hermann Jónasson) [óyfirl.]: Um þessa brtt., sem hér liggur fyrir frá hv. 10. landsk., vil ég segja það, og í samræmi við það, sem ég hefi áður sagt um þetta mál, að ég sé ekki, að það sé nein bót, þó að einn af þeim mönnum, sem á að hafa kjötmatið með höndum - og ef tekst að velja verulega hæfa menn til þess - að einn þeirra heiti öðru nafni og fái 300 kr. meiri laun heldur en hinir. Það er ekki ólíklegt, að þetta sé að einhverju leyti miðað við þann mann, sem nú gegnir þessu starfi, en ég veit ekki, hvort honum er nokkur þægð í að vera potað þarna upp fyrir. Ég held, að bezt sé að ganga frá málinu eins og tillögur liggja fyrir um það frá þeim mönnum, sem búnir eru að afla sér þekkingar á þessum málum á undanförnum árum, en það eru menn, sem fyrst og fremst af hálfu S. Í. S. og af hálfu kaupfélaganna hafa með frystingu og sölu kjöts að gera í samráði við þá sérfræðinga erlenda, sem þeir hafa fengið til þess að annast þetta. Í samráði við þessa menn var frv. samið, og vil ég þess vegna mælast til við hv. d., að hún treysti sér til þess að ganga frá málinu á þann hátt, sem þeirra till. liggja fyrir, en samþ. ekki brtt.hv. 10. landsk., sem ég sé ekki, að sé til neinna bóta, nema síður sé.

Hannes Jónsson [óyfirl.]: Út af þeim umr., sem síðast urðu um rétt óðalseiganda til þess að gefa jörðina, vil ég segja það, að það getur staðið svo á að það sé óverjandi að standa á móti því. Ég þekki dæmi um bónda, sem vildi koma jörð sinni í hendur ákveðins manns, og hann vildi selja hana við vægu verði, eða m. ö. u. við fasteignamatsverði. En erfingjar mannsins, sem voru á móti því, að jörðin færi til þessa manns, ætluðu að ógilda söluna með því að fá hreppinn til þess að kaupa hana, en hann hafði forkaupsréttinn. En þegar bóndi fékk ekki að selja jörðina þeim, sem hann vildi, þá hugsaði hann sér að fara þó að l., og hann gaf jörðina. - Ég hygg, að þetta sé ljóst dæmi um það, að mönnum er ekki sama, hvað verður um jarðir þeirra, og því er ekki nema eðlilegt, að þeir fái að láta annan hafa jörðina, þegar þeir óska þess, og þess vegna mun ég fylgja brtt.hv. 7. landsk. Annars vil ég segja það, að ég er hissa á því, að þeir, sem vilja gera allar jarðir að ríkiseign, skuli ekki hafa hreyft andmælum gegn 28. gr. frv. Í 28. gr. frv. er gert ráð fyrir undantekningu frá því, að jarðeigendur þurfi að beygja sig undir þá skyldu, sem annars er venjuleg undir þessum kringumstæðum, sem sé skylduna að byggja upp á jörðinni. Nú er það vitanlegt, að það að byggja upp á jörðunum er einna verst viðfangs fyrir ábúendur jarðanna, og það eru venjulega byggingarnar á jörðinni, sem koma bóndanum á kaldan klaka fjárhagslega, en ekki kaupverð jarðanna, því að byggingarkostnaðurinn er svo margfalt meiri. Nú ætla þessir menn að hremma undir ríkissjóð allar jarðir í landinu, en vilja þó losa ríkissjóð við þá sjálfsögðu skyldu, sem lögð er á herðar hverjum jarðeiganda. Það er því ekki glæsilegt fram undan hjá þeim, sem hallast á sveif í skoðunum með þessum mönnum. Þeir ætla þeim að verða leiguliðar ríkissjóðs, með vægum leigumála, segja þeir. En hann er ekki vægari en það, að þegar þeir verða að taka á sig byggingarkostnaðinn á jörðinni, þá verða árleg útgjöld þeirra svo að segja nákvæmlega þau sömu og tíðkazt hefir og komið hafa mönnum í greiðsluþrot vegna óhagstæðs búrekstrar. Það, sem ég taldi langmestu varða í sambandi við ábúðarlögin, var m. a. það í sambandi við jarðir ríkisins, að þá var þessum mönnum tryggt, að þeir fengju jarðir sínar viðunandi húsaðar, og voru því meiri skilyrði til þess, að þeir gætu rekið búskapinn á þann hátt, að þeir gætu sjálfir notið þeirra þæginda, sem þeim voru nauðsynleg. En þessu höfuðatriði er kippt burt gagnvart stærsta jarðeiganda landsins, ríkissjóði, þar sem hann á að vera laus við þessi skylduákvæði ábúðarlaganna. Ég mun því greiða atkv. gegn 28. gr., sem ég álít óverjandi, a. m. k. ef að nokkru leyti verður skert ákvæði gildandi laga um sölu á þjóð- og kirkjujörðum, því að ef efnamenn gerast kaupendur að þessum jörðum og hafa efni á að byggja upp og gefa þannig framtíðinni nokkuð af sínum höfuðstól, þá eru eftirkomandi ábúendur á þeim jörðum miklu betur settir en hinir, sem verða að gerast leiguliðar ríkissjóðs með öllum skyldum um að byggja upp á jörðunum, og gera þær búskaparhæfar. - Skal ég svo ekki fjölyrða frekar um þetta. Ég tel brtt. á þskj. 483 sjálfsagða og býst einnig við, að brtt. 2 þskj. 485 sé að mörgu leyti til bóta. Þó sýnist mér þörf á að drepa á nokkur fleiri atriði í þessu máli, en ég mun þó láta það ógert að sinni.

Jón Sigurðsson Út af því, sem hv.þm. Hafnf. sagði, að ég hefði ljóstað því upp, að hér væri ekki um gjöf að ræða, þá vil ég segja það, að ég hygg, að hver sem væri myndi telja það gjöf, þó þeir ættu að lofa gömlum hjónum að vera. Ég segi fyrir mig, að ég álít, að það væri gjöf, þó að viðtakandi yrði að sjá gömlum hjónum farborða í staðinn. Í sveitum er það nú svo almennt að taka við gömlum hjónum og sjá þeim farborða án endurgjalds, að menn, sem tækju við jörðum gamalla hjóna, myndu ekki telja það eftir sér. Það er þá í raun og veru alls ekki um sölu að ræða. Þó að það megi auðvitað reikna þetta til peninga, þá er hér um svo fá tilfelli að ræða, og engin líkindi til þess, að menn færi að misnota þetta, og að menn fari að láta jarðir sínar til óskyldra manna, nema með því að fleyta sér þannig fram. Ég tel þetta sjálfsagða hluti, þegar svona stendur á, og ég vænti þess, að aðrir hv.þdm. líti einnig svo á þetta.

Frsm. (Bjarni Ásgeirsson) Ég skal ekki lengja umr. mikið. En viðvíkjandi því, sem hv.þm. V.-Húnv. sagði, að byggingarskylda ríkissjóðs vari afnumin, vil ég segja það í fyrsta lagi, að byggingarskylda ríkissjóðs er ekki afnumin af opinberum jörðum, nema þeim, sem byggðar yrðu samkv. þessum lögum. Það er í samræmi við það, sem ég hefi haldið fram, að sá ábúðarréttur, sem mönnum er veittur með lögum þessum, nálgast að vera eignarréttur. Og þegar svo er komið, vil ég setja sömu kvaðir á þá, sem hljóta þennan ábúðarrétt, ein, og þá, sem eiga sínar jarðir. Hv. þm. verður að athuga það, að svo hlýtur að fara, þegar þessar jarðir eru lengi í sömu ætt, þá verður stækkandi hluti af jarðarverðinu eign ættarinnar eða ábúandans, og meir og meir, eftir því sem ættin bætir jörðina meira. Þetta eru svo mikil hlunnindi, að þessir menn ættu að geta lagt á sig þær kvaðir að byggja á þeirri jörð, sem verður nálega sem einkaeign. Það er að vísu rétt hjá hv.þm., að þeir, sem fyrst taka við illa húsaðri jörð, verða þar fyrir örðugleikum, ef þeir þurfa að byrja á því að byggja upp, en það eru ekki meiri örðugleikar en þeir eiga venjulega við að stríða, þegar um kaup þessara jarða er að ræða. Þegar frá líður, er mikill hluti af því, sem ábúendur þessara jarða hafa með höndum, sama og þeirra eign. Viðvíkjandi brtt.hv.þm. Hafnf. vil ég taka það fram, að ég mótmæli því, sem kom fram hjá honum, að það væri ekki eðlismunur á sölu jarða almennt og á því að selja þær til óðalsréttarábúðar. vill hv.þm. ekki athuga það, að þegar maður kaupir jörð af ríkinu eða einstaklingum, þá getur hann selt hana strax aftur; hve háu verði sem hann vill; hann getur partað hana í sundur eftir vild, byggt hana öðrum gegn hárri leigu o. s. frv. Hann getur sem sagt farið með hana eins og hann vill. En í hinu tilfellinu, þegar jörð er seld til óðalsréttarábúðar, getur viðtakandinn ekki selt hana, ekki leigt hana; hann getur aðeins notað hana sem ábúandi, og ekkert meir. Hvað brtt.hv. 7. landsk. snertir, þá vil ég segja það, að það, sem hún fer fram á, má gera undir einstaka kringumstæðum, en það er líka það eina. Þess vegna er mjög mikill munur á þessu tvennu. Þess vegna get ég ekki f. h. n. fallizt á að mæla með brtt. Hvað viðvíkur brtt.hv. sama þm. á þskj. 483, vil ég segja það, að n. hefir ekki gefizt kostur á að athuga hana vel. Mín sérskoðun á henni er sú, að fyrri liður sé þannig vaxinn, að ég geti í fljótu bragði fallizt á hann, en á öðrum liðnum hefi ég ekki getað glöggvað mig nógu vel, svo að ég get hvorki fyrir mína hönd né n. látið í ljós neina skoðun á honum að svo stöddu. Það er ósk mín, að hv.þm. fallizt á að taka till. aftur til 3. umr., svo að n. gefist kostur á að athuga hana. Ef hann verður við þessari ósk minni, þá get ég látið hér staðar numið og beðið til 3. umr. með það, sem ég óska frekar að segja um málið.

Þorbergur Þorleifsson Ég skal verða við tilmælum hv. síðasta ræðumanns og taka till. aftur til 3. umr.

Emil Jónsson [óyfirl.]: Við 1. umr. þessa máls var það tekið fram af flestum, að þetta væri samkomulagsfrv. En ég hefi haldið því fram áður, að samkomulagið væri ekki nema milli 2 flokkanna, en ég gat þess, að ég og flokkur sá, sem ég fylgi, ætti ekki samleið með hinum flokkunum í þessu máli. Ég hefi nú flutt brtt. við þetta frv., á þskj. 474, sem fer í þá átt að fella niður 27. gr. frv., en hún heimilar að selja þjóð og kirkjujarðir. En það er sú lágmarkskrafa, sem ég og minn flokkur getum gert í þessu máli. Því var haldið fram af hv.frsm. landbn., að svo skammt væri milli opinberra eigna og einstaklingseignar, að þar væri hér um bil um sama hlut að ræða. Ég hélt því fram við 1. umr., að þetta væri ekki rétt, því þetta gæti breytzt, svo að eignarréttur á óðali væri ekkert betri en almenn eign, því það gæti gengið kaupum og sölum eftir sem áður. Og ég sé það á brtt., sem fram er komin frá hv. 7. landsk., að það er komið berlega í ljós, sem ég hélt fram. En brtt. hans fer í þá átt, að sá, sem hefir eignar- og umráðarétt yfir óðali, teljist eigandi óðalsins og fari að öllu leyti með það sem sína eign, og hafi hann heimild til þess að gefa það. Ég get sagt það að ég er á móti þessari brtt. Það má auðvitað segja, að það sé um gjöf að ræða, þó að um fulla sölu sé að ræða. Þetta ákvæði er því til þess að gera að engu þann möguleika, sem var í frv. um það, að það mætti ekki selja jarðirnar. Og þarf ég ekki að skýra þetta frekar. Um afstöðu mína til frv. og þessarar brtt. hefi ég nú stuttlega rætt, og get ég verið stuttorður um þær, sem eftir eru. Brtt. frá landbn. eru á þá lund, að ég get verið þeim samþykkur, því þær fara allar í þá átt að lagfæra kaflann um erfðaábúðina, en það er sá eini kafli, sem og er sammála öðrum landbnm. um. Til brtt. á þskj. 483, frá hv. 7. landsk., hefi ég þegar tekið afstöðu, og verð ég að telja, að hún sé langt frá því að vera til bóta. Og till. á þskj. 474 er sú lágmarkskrafa, sem ég og minn flokkur getum sætt okkur við í þessu máli. Frá okkar sjónarmiði er enginn eðlismunur á því að selja jarðir á almennan hátt eða gera þær að óðali. Ég mun því reyna að fylgja því fast fram, að þessi till. nái fram að ganga, og mun ég ekki geta fylgt frv. að öðrum kosti. Annars var svo mikið rætt um þetta mál við 1. umr., að ég þarf ekki að fara nánar út í að ræða það. En ég vildi geta þessa í sambandi við mína brtt. og aðrar brtt., sem fram hafa komið.

Emil Jónsson Það er aðeins stutt aths. Hv. þm. sagðist geta skilið það, að ég væri á móti brtt. hans, ef það mætti gefa óðalið án nokkurra skilyrða. Hann sagði ennfremur, að með því að vera á móti brtt. væru menn að skapa þá aðstöðu, að mörgum gömlum hjónum væri kastað út á kaldan klaka, en ríkissjóður tæki jarðir þeirra. En það, sem hann sagði um þetta. var mér einmitt aukið tilefni til þess að halda, að hér væri ekki um gjöf að ræða, heldur sölu, því að hvaða leyti væri þeirra hagur betri, ef ekki sæi gjöf til gjalda? Þó að þau gefi jörðina, þá geta þau aðeins verið að bættari, ef þau fá eitthvað í staðinn, eða m. ö. m., að þau geti selt jörðina fyrir eitthvert verð. Það er þetta, sem ég vildi hindra, að sá, sem færi frá jörð, gæti notað aðstöðu sína til þess í orði kveðnu að gefa jörðina, en á borði að selja hana. Ég vil spyrja hv. 7. landsk. að því, að hvaða leyti sá maður er bættari, sem gefur einhverjum einstaklingi jörð sína, heldur en ef hann léti hana í hendur ríkissjóði.

Þorsteinn Briem [óyfirl.]: Það kemur manni dálítið einkennilega fyrir, að úr stóli hæstv.forsrh. skuli heyrast rödd í þá átt, að ekki sé nein bót að því að tryggja betur samræmi á kjötmatinu, nema síður sé. Þegar lögin um fiskimálastjóra voru hér fyrir hv. Alþingi, lögðu allir þeir, sem þar áttu hlut að máli mesta áherzlu á, að það, sem skipti þar mestu máli, væri einmitt samræmið í matinu, þannig að menn gætu treyst því fullkomlega, að matið færi eins fram á öllum stöðum á landinu. Og það liggur í hlutarins eðli, að til þess að tryggja samræmi í framkvæmd matsins verður að fela einum manni að hafa yfirumsjón með matinu, því að ef fleiri eru og hver hefir sinn hátt á um framkvæmd matsins, þá getur orðið allmikið ósamræmi á því. Ég vil líka leggja áherzlu á nauðsyn þess, að sá maður, sem hefir það starf á höndum að samræma kjötmatið, eigi þess kost að fara til útlanda og fylgjast sem bezt með þeim kröfum, sem þar eru gerðar af hálfu neytenda. Ég þykist mega vænta þess, ef þeir menn, sem hafa haft mest með þessi mál að gera ef þeir hafa átt kost á að kynna sér þessa brtt. og líta eingöngu á það atriði, hversu nauðsynlegt sé að samræma kjötmatið -, taki þessari brtt. vinsamlegar en hæstv.forsrh.

Þorsteinn Briem [óyfirl.]: Ég gerði grein fyrir þeirri skoðun minni við 2. umr. þessa máls, að mér þætti vera stigið spor aftur á bak, en ekki fram, að ekki væri hafður einn yfirmaður yfir kjötmatinu til tryggingar því, að sem bezt samræmi væri í framkvæmd matsins og öllu, sem þar að lýtur. Ég gat þess við þá umr., að ég mundi flytja brtt., sem færi í þessa átt, og liggur hún hér fyrir á þskj. 488. Brtt. gengur í þá átt, að einn þeirra þriggja yfirkjötmatsmanna, sem frv. gerir ráð fyrir, skuli jafnframt vera kjötmatsstjóri og hann hafi yfirumsjón með allri framkvæmd kjötmatsins í landinu, og að hann skuli halda fundi með yfirkjötmatsmönnunum, svo oft sem þurfa þykir, og veita þeim nauðsynlegar leiðbeiningar til þess að árangur náist um samræmingu matsins. Jafnframt er gert ráð fyrir því, að ráðh. hafi heimild til þess að láta þennan kjötmatsstjóra ferðast til útlanda, ef nauðsyn þykir til bera, til þess að kynna sér meðferð kjöts í þeim löndum, sem sérstaklega framleiða kjöt til kælingar, og ennfremur að kynna sér kröfur neytenda. Er þetta í samræmi við þau ákvæði, sem sett voru í lög um fiskimatsstjóra, og ætla ég, að það geti verið eins mikil þörf á því í þessu tilfelli eins og með fiskimálin, a. m. k. þegar svona ber undir. Kostnaðurinn af þessari breyt. er miðaður við það, að laun kjötmatsstjóra og yfirkjötmatsmanna svari nákvæmlega til þeirra útgjalda, sem nú eru til yfirkjötmatsmanns og aðstoðarmanna hans. Svo að kostnaðaraukinn verður enginn af frv., meira að segja getur verið um sparnað að ræða, því að gert er ráð fyrir, að aðstoðarmenn yfirkjötmatsmanna fái dagkaup fyrir þann tíma, sem þeir eru á ferðalagi til aðstoðar við kjötmatið, svo að þrátt fyrir þessa breyt. er heldur um sparnað að ræða frá því, sem nú er. Brtt. miðar því eingöngu að því að tryggja betra samræmi á kjötmatinu, og ætla ég, að hv.þd. líti svo á, að rétt sé að tryggja, það samræmi sem bezt.

Sigurður Einarsson Mér er kunnugt um, að það er mikill áhugi fyrir því í stjórn Sambands ísl. barnakennara, að þetta frv. verði að l. En það eru einstök atriði í því, sem ég vildi þegar gera að umtalsefni, áður en það fer til n. Fyrst og fremst er það ákvæði 1. gr. b, þar sem svo er tekið til orða, að „meðan kennaraskóli Íslands útskrifar ekki kennara í öllum þeim námsgreinum, sem kenndar eru við barnaskóla; hafa þeir rétt til að verða kennarar í þessum námsgreinum, sem aflað hafa sér nægjanlegrar menntunar til þess, að dómi fræðslumálastjóra“, o. s. frv. Mér er ekki kunnugt um, ef hér er átt við fagkennslu, eða þá, sem hafa sérmenntun til þess að kenna eina námsgrein, að það fyrirkomulag hafi verið haft, að fræðslumálastjóri einn sé látinn löggilda þá til slíks. Mér er kunnugt um, að mjög mörgum kennurum er það mikið áhugamál að sum atriði frv. nái fram að ganga, t. d. að því er snertir kennara, sem fengið hafa kennararéttindi fyrir 1919, sem samkv. þessu verða útilokaðir frá að halda áfram kennslustörfum, ef þeir hafa ekki verið skipaðir af kennslumálastj. sem kennarar við einhvern skóla. Ég vil benda á, að það stendur í 3. gr. frv., að ákvæði 1. gr. frv. b. skuli ekki ná til kennara, sem skipaðir hafa verið af kennslumálastj. áður en l. koma í gildi. Nú má gera ráð fyrir, að menn hafi verið settir í kennarastöður, sem ráðuneytið vill ekki svipta stöðunum, og virðist því ef til vill ekki ástæða til að skera svo skarpt á milli þeirra, sem hafa verið skipaðir, og hinna, sem aðeins hafa verið settir, svo framarlega sem þeir að öðru leyti fylla sett skilyrði um starfshæfni og undirbúning.

Hannes Jónsson Ég vildi aðeins óska, að hv.n. athugi, hvort ástæða er til að ganga eins langt og hér er gert ráð fyrir, þegar verið er að auglýsa lausar kennarastöður, að ef enginn hefir sótt, þá þurfi að gera sérstakar ráðstafanir til þess að ná í menn, sem uppfylla þau skilyrði, sem frv. greinir. Það hefir verið svo, að í slíkum tilfellum hefir skólanefnd reynt að útvega þann hæfasta mann, sem hún hefir völ á, til þess að taka að sér kennsluna. Hitt finnst mér vera vafningasamt, og mjög hæpið, hvenær því ákvæði er fullnægt, að gera ráðstafanir til að útvega mann með þeim skilyrðum, sem hér eru fram tekin. Það getur orðið endalaus ágreiningur um það, hvenær búið sé að gera fullnægjandi ráðstafanir í þessu efni. Það geta verið gerðar svo lélegar tilraunir til að fá fullgildan kennara, að þær séu sama sem engar, og það geta líka verið gerðar viðunandi tilraunir, sem öðrum fyndist ekki nægilegar, og teldu því, að ráðinn væri í stöðuna maður, sem ekki ætti þar að vera. Mér finnst nægilega gert til þess að fá þessa faglærðu menn með því að auglýsa kennarastöðurnar rækilega, þó skólanefnd fari ekki að leita fyrir sér, hvað margir eru með þessu prófi, og ganga fyrir hvern þeirra til þess að vita, hvort hann vill taka að sér kennsluna eða ekki.

Frsm. (Bjarni Ásgeirsson) Það er ekki nauðsynlegt, að þessi brtt. sé borin fram við þessa umr., þar sem eftir er ein umr. Vil ég því fara fram á það við hv.flm.brtt., að hann taki hana aftur til 3. umr., svo að tækifæri gefist til þess að athuga málið í nefnd.

Þorbergur Þorleifsson Ég ætla ekki að lengja umr., en vil aðeins flytja skrifl. brtt. við 2. gr. frv. um það, að afgjaldið af jörðunum verði fært úr 3% og niður í 2%. Það hefir komið fram hjá ýmsum, sem talað hafa um þetta mál, sérstaklega hjá hv.frsm., þm. Mýr., að menn álíti, að 3% afgjald væri of hátt eins og nú standa sakir, en þeir segja, að þetta eigi að laga með nýju skattmati; en það er engin trygging fyrir því, að þetta verði gert, svo að það er miklu hyggilegra að miða þetta gjald við það skattmat, sem nú gildir í landinu. Og það eru allir sammála um, að 3% sé of hátt gjald, miðað við núgildandi skattmat. Nú er það vitanlegt, að við munum búa nokkur ár enn við þetta skattmat, og þessi lög ganga væntanlega, ef þau verða samþ., fljótt í gildi. Það er líka miklu hægara að miða skattmatið við það afgjald, sem ákveðið er í lögum, heldur en að miða afgjaldið við eitthvert skattmat, sem kann að verða einhverntíma í framtíðinni. - Það er ekki ástæða til þess að fara fleiri orðum um þetta, en ég vil leyfa mér að bera fram þessa skrifl. brtt., sem ég óska, að komi hér til greina.