Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Sigurður Hjörleifsson Kvaran) Jeg geri ráð fyrir, að það sje í raun og veru óþarfi að hafa langa framsögu hjer. Málið hefir verið svo mikið rætt og haft svo mikil áhrif á hugi manna, að það er þingi og þjóð kunnara en flest mál önnur. Eins og kunnugt er, þá sögðu Spánverjar Íslendingum og Dönum upp verslunarsamningnum frá 1893, og áttu Íslendingar ekki kost á að endurnýja samninginn án bannlagabreytingar. Því var það, að fyrverandi stjórn lagði fyrir síðasta þing frv. til breytinga á bannlögunum. Stjórnin hafði færst undan því að gera þetta, en þá var ekkert undanfæri lengur ef hámarkstollur á íslenskum saltfiski á Spáni átti ekki að ganga í gildi. Þingið breytti frv. stjórnarinnar lítillega: það var gert að heimildarlögum til eins árs. Þetta frv. hjer er að mestu samhljóða þessum heimildarlögum, er jeg nefndi. Eðlilegra þóttu þetta mikil og ill tíðindi hjer á landi, að við skyldum ekki eiga kost á samningi nema með þessum kostum. Því var líka reynt það, sem hægt var, til þess að fá Spánverja til þess að falla frá þessum kröfum, en það tókst ekki. Að sjálfsögðu varð það því hlutverk þingsins í fyrra að athuga. hve mikið væri í húfi. ef ekki yrði gengið að kröfum Spánverja. Þá var gerður allábyggilegur reikningur um það, eftir því sem þá stóð, af viðskiftamálanefndum beggja deilda. Þá var lágmarkstollur 32 pesetar á hver 100 kg., en hámarkstollur 96 pesetar. En útflutningsmagn til Spánar áætlað um 17 þús. tonn. Þegar gengið var út frá því, að lágmarkstollurinn leggist á þá, sem vöruna kaupa, er hjer að ræða um mismun á lágmarks- og hámarkstolli, er nemur um 121/2 miljón króna. Hvernig sem menn líta nú á þessar tölur, sem jeg hygg að hafi verið eins ábyggilegar og kostur var á, þá er víst, að þær eru nú breyttar. Fyrst er þess að gæta, að pesetinn er nú lægri en í fyrra, og því ætti talan 121/2 miljón að lækka. En aftur er breyting orðin á lágmarkstollinum; hann er nú 24 pesetar, í stað 32 í fyrra, en af því leiðir, að talan hækkar. Ennfremur má ætla, að fiskmagnið hafi verið fremur of lágt reiknað en of hátt. Jeg hefi snúið mjer til Fiskifjelags Íslands, sem aftur leitaði til þeirra manna, er það taldi, að best vissu um þetta. Og eftir þeim upplýsingum, sem hægt var að fá um útflutninginn árin 1921–1922, hefir útflutningur til Spánar hjeðan af landi, beint og óbeint, verið mun meiri en 17 þúsund tonn. Miðað við þessi ár er því talan 121/2 miljón áreiðanlega ekki of há, en líklega til muna of lág. Jeg veit ekki, hvernig menn vilja hugsa sjer að halda áfram fiskframleiðslunni, ef þessu mikla fje er kastað á glæ. Jeg álít, að það væri rothögg á hana. Því er ærin ástæða til að samþykkja ekki neitt það, er spilt getur fyrir fisksölu vorri á Spáni. Því megum vjer ekki breyta lögum þessum, er hjer liggja fyrir, því að þau tryggja okkur framhald þess, að við fáum bestu kjör á Spáni. Sumir munu nú segja sem svo, að þetta sje ekki fengið fyrir ekki neitt, og er það vitanlega hverju orði sannara. Við verðum að gera ráð fyrir því, að landsmenn verji talsverðu fje til þess að kaupa áfengi, og meira en þeir hafa áður gert. Þó er þess að gæta, að þetta fje er ekki afskaplega mikið. Þegar litið er á rekstrarreikning áfengisverslunarinnar, verður fjárhæðin ekki talin ýkjahá. Nettóinnkaup af vörum áfengisverslunarinnar 1922 eru krónur 505807,89, en vörubirgðir taldar 31. des. 1922 kr. 321869,30. Mismunurinn er því um 200 þús. kr. En þó er ekki alveg rjett að álykta þannig, því að í þessum vöru birgðum mun vera það áfengi, sem upptækt var gert á árinu 1922, og var það eigi lítið. Jeg veit nú ekki, fyrir hve mikið var flutt inn árið þar á undan: um það vantar skýrslur, en árið 1919 var áfengi flutt inn fyrir yfir 300000 kr. En þótt tölur þær, er jeg hefi nefnt. bendi ekki til mikillar aukningar á því fje, sem farið hefir fyrir áfengi, verður þó ekki við öðru búist en að nokkru meira verði drukkið en áður og að nokkuð eyðist meira af tíma og fje til áfengisnautnar vegna þessara laga. En þrátt fyrir það nær engri átt að hafna þessum lögum nú: til þess er of mikið í húfi. Það voru 121/2 miljón kr. í fyrra, og sennilega meira nú. Jeg álít þetta fullnægjandi greinargerð þess, að menn verði að aðhyllast þetta frv., hvort sem þeim er þaðlIjúft eða leitt. Þá er ekki úr vegi að minnast á það, hvað gerst hefir í málinu síðan á síðasta þingi. Það var sett reglugerð um sölu og veitingar áfengra drykkja. Jeg veit ekki til þess, að Spánverjar hafi gert neinar kröfur til þess, að vín verði veitt hjer opinberlega. En slíkt ákvæði var sett inn í reglugerðina og gert ráð fyrir, að opinberar veitingar yrðu í 4 kaupstöðum landsins. Þetta kom nokkuð flatt upp á marga. Nú vil jeg spyrja hæstv.forsrh. (SE). hvort þetta hafi verið gert eftir kröfu Spánverja. Sje svo, þá er ekkert við því að segja, en ef svo er ekki, þá sje jeg ekki ástæðu til að halda því. Þessar veitingar eru að vísu ekki nema á einum stað hjer í Reykjavík, og er einkennilegt að veita slíkt einkaleyfi, án þess að nokkurt fje sje greitt fyrir. Þá er annað atriði, inn útsölustaðina. Menn líta nokkuð misjafnlega á það. Sumir líta svo á, að því fleiri sem útsölustaðimir eru, því meira verði drukkið. En hjer kemur fleira til álita. Því fleiri sem útsölustaðirnir eru, því minna verður um leynisölu, en hjer í landi er hún víða mjög mikil. Er því óvíst að drvkkjuskapurinn yrði meiri, þótt sölustöðum yrði fjölgað. Svo er annað, sem vert er að athuga. Það er ekki hægt að neita því, að hjer er orðin afskaplega og óeðlilega rík tilhneiging til að neyta sterkra drykkja. Banninu hefir verið um það kent, og er það að nokkru leyti rjett. En ef sölustaðirnir væru fleiri, mundi það draga úr tilhneigingunni til að neyta sterkra drykkja, er vínhneigðir menn ættu þó kost á daufara áfengi. Jeg kasta þessu aðeins fram hjer til athugunar, en ekki af því, að það liggi fyrir hjer að greiða atkvæði um það. Jeg sje svo ekki ástæðu til þess að fara fleiri orðum um þetta. Jeg býst ekki við því, að nokkur sá sje hjer inni, er vilji brugga fiskframleiðslu vorri slík banaráð að greiða atkvæði á móti þessu frv.

Forsætisráðherra (SE): Jeg get þakkað hv. nefnd fyrir það, hversu vel hún hefir tekið þessu máli og afgreitt það fljótt. Háttv. frsm. (SHK) spurði, hvort krafa hefði komið frá Spánverjum um að hafa hjer opinbera vínsölustaði. En um það var engin krafa frá þeim. Eins og jeg skýrði frá í hv.Nd., þá fór jeg til Kaupmannahafnar eftir þing í fyrra, og þar var núgildandi reglugerð samin í samráði við formann samninganefndarinnar, sem fór til Spánar. En annar maður, sem í nefndinni var, rithöfundur Einar Hjörleifsson Kvaran, var ekki kominn heim, er jeg fór til Hafnar, en Gunnar Egilson stjórnarerindreki var þá á Spáni. Öll okkar viðleitni fór í þá átt, eins og sjálfsagt var, að halda í öllum greinum samningana við Spánverja og gera ekkert, sem á nokkurn hátt gæti lokað Spánarmarkaðinum, en jafnframt vildum við, eftir því sem unt var, gera þær ráðstafanir, sem heimilaðar voru til þess að sporna við óhappaafleiðingum vínnautnarinnar. Jeg vildi ekki spyrja Spánverja um, hvað setja ætti í reglugerðina; það hefði getað orðið til þess, að byrja hefði þurft á nýjum samningum, og auk þess er það óviðkunnanlegt að spyrja erlenda þjóð ráða um innri málefni, svo sem þetta var. Jeg áleit líka best að hafa sölustaðina sem fæsta, en þótti þó ekki rjett að ganga skemmra í því efni en tekið er fram í reglugerðinni.

Jónas Jónsson Í þessu máli má segja, að fyrir löngu sjeu sjeð fyrir forlög Kartagóborgar. Er því ekki ástæða til að fjölyrða um málið nú. En við síðustu umræðu þess getur skeð, að jeg fái tækifæri til að halda stutta líkræðu yfir bannlögunum. Það, sem jeg vil vekja athygli á nú, er það, að þessi lög voru sett með þjóðaratkvæði. Er því skoðun margra, að ekki megi afnema þau á annan hátt. Þessu var hreyft í fyrra, en ekkert hefir þó verið gert í þá átt. Vil jeg því beina þeirri fyrirspurn til hæstv.forsrh. (SE), hvers vegna ekkert hefir verið gert í því að undirbúa, að málið yrði lagt undir atkvæði þjóðarinnar og afgreitt á þann hátt. Þetta tel jeg svo stórt atriði, að jeg treysti mjer ekki til að greiða atkvæði með frv. fyr en jeg fæ fullkomnar upplýsingar um þetta. Þá vil jeg í öðru lagi beina þeirri fyrirspurn til hæstv. stjórnar, hver árangurinn hafi orðið af ársfrestinum, sem tekinn var í fyrra, með að afgreiða þetta mál að fullu. Það kom fram í ræðu háttv.frsm. (SHK), að fresturinn átti að vera til þess að vita, hvort ekkert raknaði úr með markaðshorfur utan Spánar fyrir íslenskan saltfisk. Hefir maður verið sendur til Suður-Ameríku til þess að rannsaka þar markaðshorfur fyrir saltfisk. En skýrslu um ferð hans var útbýtt hjer fyrst í dag. Er það allóviðkunnanlegt, því að betur hefði átt við, að menn hefðu getað kynt sjer hana áður en til úrslita átti að ganga um þetta stórmál. Þá hefir sennilega í öðru lagi verið tilætlunin að nota frestinn til að fá aðstoð annara þjóða í málinu. En jeg vil þá spyrja: Hefir nokkuð verið gert í þá átt Annars virðist mjer, að meðferð þessa máls bendi ótvírætt í þá átt, að enginn harmur sje hjá flestum fulltrúum þjóðarinnar, þó að bannlögin verði afnumin, því að mjög lítið sýnist hafa verið gert til þess að framfylgja kröfum þjóðarinnar og koma í veg fyrir, að hún þurfi að bíða þetta skipbrot í miklu siðferðismáli. Það skiftir alls ekki miklu, frá mínu sjónarmiði, hvernig atkvæðagreiðsla fer hjer um þetta mál í dag, því að í raun og veru má segja, að bannlögin hafi verið afnumin áður með tilstilli þingfulltrúanna. Að þetta þing sje skipað bannmönnum, að undanteknum örfáum, virðist erfitt að sjá, eftir þeim viðtökum, sem frv. mitt um að herða á sektum fyrir launverslun með sterka drykki og opinbert ölæði fjekk hjer í háttv. deild í gær. Jeg sá þá, að hinir sömu menn, sem afnema bannið í feginshug, vilja ekki láta væsa um smyglarana og opinbera ofdrykkjumenn. Og þessir sömu menn berjast með hnúum og hnefum á móti því, að syndagjöldin, hinir „30 silfurpeningar“, sem svo hafa verið nefndir, verði notaðir til að efla menningu í landinu. Það er því alls ekki sjáanlegt, að þessir menn vilji á nokkurn hátt styðja varnir móti áfengisbölinu. Og enga sorg er að sjá á þeim, þó að bannið sje afnumið og smygl og ölæði magnist í landinu. Það, sem jeg legg hjer aðaláhersluna á, er, að jeg vil fá svar hjá hæstv. stjórn. Hvers vegna ótilhlýðilegt hafi þótt að leggja þetta mál undir atkvæði þjóðarinnar. Og í sambandi við orð háttv.frsm. (SHK), um að hann skyldi ekki í, að nokkur væri sá, er vildi brugga fiskframleiðslunni banaráð með því að vera á móti þessum kröfum Spánverja, vil jeg beina þeirri fyrirspurn til hæstv. stjórnar, hvort það hafi verið með í kröfum Spánverja, að enginn mætti mótmæla afnámi bannlaganna og að ekki dygði annað en að þær væru samþyktar einróma - annað væri ekki tekið gilt. Jeg skal taka það fram, að mínir kjósendur, sem kusu mig í sumar, vissu vel afstöðu mína í þessu máli. Er það því ekkert brot á móti þeim, þótt jeg greiði atkv. gegn þessu frv. nú. Þá var háttv.frsm. (SHK) að því er mjer skildist að finna að því, að útsölustaðir vínsins hefðu verið of margir. En sorgin yfir því var ekki dýpri en svo hjá háttv.þm., að hann stakk upp á því, að útsölustöðum væri fjölgað, til þess að minna yrði smyglað. Jeg vil því spyrja: Hvaða samræmi er í þessu hjá háttv.þm. ?

Þetta er alt rangt skilið

. Annars finst mjer það mjög torskilið hjá þessum mikla bannvini, að vilja fjölga útsölustöðum, sem er margbúið að mótmæla af íbúum í flestum kauptúnunum, til þess að smyglun minki. Sje jeg svo enga ástæðu til að fara fleiri orðum um þetta mál nú.

Forsætisráðherra (SE): Háttv. 5. landsk.þm. (JJ) spurðist fyrir um það, hvers vegna þetta mál hefði ekki verið borið undir þjóðaratkvæði. En háttv þm. veit vel, að Alþingi skildi svo við málið, að það ætlaðist ekki til, að það væri borið undir þjóðaratkvæði. Stjórnin hafði því enga heimild til að gera þetta. Enda ef til vill nokkuð hæpið að láta þjóðaratkvæði ráða úrslitum í jafnmiklu tilfinningamáli og þessu, þar sem fjárhagur þjóðarinnar var í voða, ef með æsingum hefði tekist að koma málinu í strand. Og hver veit, hvað hefði mátt gera í því efni? Ef aftur á móti þjóðaratkvæði hefði farið fram, sem ekki hefði verið úrslitaatkvæði, þannig, að Alþingi hefði haft seinasta orðið í málinu, en þjóðaratkvæðið hefði aðeins verið einskonar tillaga þjóðarinnar, þá verð jeg að líta svo á, að jeg samkvæmt stjórnarskránni hefði getað greitt atkvæði öðruvísi en þjóðaratkvæðið, og mundi hafa gert það, ef jeg hefði ekki verið sammála því. Þá spurði háttv. 5. landsk.þm. (JJ). hvað hefði gerst á árinu í þessu máli. Háttv. þm. veit, að ekkert hefir gerst í því annað en það, að maður var sendur til Suður-Ameríku til þess að athuga markaðshorfur fyrir saltfisk þar. Hefir nú verið birt skýrsla frá honum, og það var rjett hjá háttv.þm., að rjett hefði verið að birta hana fyr. Skýrsla þessi bendir ekkert í þá átt, að saltfiskmarkaðurinn á Spáni sje ekki nauðsynlegur fyrir okkur. Og reynsla Norðurlanda bendir ótvírætt í þá átt, að við fórum rjett að í máli þessu, þar sem fram hefir komið í Stórþinginu norska frv. um að gera samskonar undanþágu frá bannlögunum og hjer hefir verið gerð. Og meira að segja hringdi einn ræðismaður til mín áðan og sagði, að búið væri að samþykkja svona lög í Noregi. Jeg skal vitanlega taka það fram, að þetta var ekki ræðismaður Norðmanna. (Atvrh. KIJ: Þetta stóð í Morgunblaðinu í morgun. Það hafa þá fleiri fengið skeyti um það. Sýnir þetta því ljóslega, að ekki hefði þýtt fyrir okkur að fara að taka upp nýja samninga við Spánverja, þegar Norðmenn hafa orðið að láta undan síga, eftir alla þeirra baráttu. Þá spurði háttv. 5. landsk.þm. (JJ). hvort það hefði verið krafa Spánverja, að allir ættu að vera með frumvarpi þessu. Þessu er vitanlega slegið fram af háttv.þm. til þess að vera fyndinn, og þarf þar engu um að svara. Háttv. þm. er alls ekki í samræmi í þessu máli við flokk þann, sem hann tilheyrir, og er jeg viss um, að hjer er jeg sem oftar í meira samræmi við hann heldur en þingmaðurinn. Þá var það eitt, sem háttv.þm. sagði, að bæjarstjórnir hefðu mótmælt útsölustöðum, en stjórnin hefði ekkert tekið það til greina. Hvernig átti stjórnin að taka þau mótmæli til greina, þar sem þau voru í beinu stríði við þá reglugerð, sem stjórnin taldi nauðsynlegt að setja? Úr því að Alþingi vildi taka á sig hina þungu fórn í þessu máli, þá gat ekki komið til mála að láta bæjarstjórnir víðsvegar um land koma í veg fyrir það gagn, sem átti að verða af fórninni. Jeg þykist hafa sýnt það, að jeg hafi verið fult eins góður bannmaður eins og hver annar, og hefi jeg þó ekki treyst mjer til að vera á móti þessari undanþágu. En eftir að jeg var kominn að þessari niðurstöðu, þá kærði jeg mig ekki um að viðhafa neinn kisuþvott, þó sumir þurfi þess til þess að róa samviskuna. Hefði nú niðurstaðan orðið sú, að fiskmarkaðinum hefði verið lokað vegna bannlaganna, þá hefði jeg ekki lagt mikið upp úr þeim á eftir. Jeg hygg, að örbyrgðin og vesaldómurinn, sem af því hefði leitt, hefðu orðið svo mikið rothögg á bannmálið, að eftir það hefði það átt sjer lítillar viðreisnar von. Annars tel jeg, að umræður um þetta mál nú sjeu með öllu þýðingarlausar.

Frsm. (Magnús Jónsson) Jeg hefi í raun og veru engu að svara. Þó vildi jeg lýsa yfir, að jeg er talsvert ósammála hv.þm. Dala. (BJ) um rök hans fyrir að fallast á þessa undanþágu frá bannlögunum, er hann gerði ráð fyrir breyttum hugsunarhætti landsmanna gagnvart lögunum. Þessu vil jeg mótmæla, að hjer liggi nokkur andbanningahugsunarháttur að baki. Annars skal jeg ekki fara að vekja stælur um bannlögin sjálf og rjettmæti þeirra. Hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) áleit, að fresturinn í fyrra hafi verið orsökin til þess, að stjórnin gerði mann til Suður-Ameríku. En sú sendiferð var svo undir komin, að samvinnunefnd viðskiftamála lagði til í fyrra, að veitt yrði fje til þessarar ferðar. Þetta stóð alls ekki beinlínis í sambandi við Spánarmálið, eins og hv.þm. má muna, þar sem hann var sjálfur í nefndinni, heldur spanst það út af styrkbeiðni einni. Hv. þm. (SvÓ) tók þá að rifja upp útreikningana frá því í fyrra; kvað hann áætlun nefndarinnar, um að tollurinn mundi nema 12 miljónum króna árlega, vera ranga. En hv.þm. ætti ekki að óska þess, að reikningur hans frá því í fyrra og röksemdafærsla yrði rifjað upp. Hann taldi þá, að tollurinn mundi neina 4–71/2 miljón króna árlega, og muna menn að líkindum enn þá, hvernig hann komst að þeirri niðurstöðu. Hann fór eftir ónákvæmum og röngum skýrslum um útflutning saltfisks til Spánar, og reiknaði gullpeseta auk þess með jafngengi, á 72 aura. Í staðinn fyrir 115 aura, sem rjett var. (Útreikningar hans voru því með öllu villandi og hagga í engu því, sem nefndin heldur fram, og þarf ekki að ræða það atriði frekar. Annað mál er það, hvort þessi tollur yrði algerlega drepandi fyrir fiskiútgerðina; um það mætti skeggræða fram og aftur, og eins hitt, hvort Spánverjar sjálfir myndu ekki bera tollinn að einhverju leyti. Í fyrra var sýnt fram á, að svo fremi einhver þjóð, er stundar fiskveiðar, hefði betri tollkjör en við, hlyti þetta að lenda á seljandanum. (SvÓ) Því var spáði. Eða hví seljum við ekki fiskinn hærra verði á Spáni nú en við gerum? Auðvitað vegna þess, að hann er nú í því hæsta verði, sem við getum fengið fyrir hann. Hv. 2. þm. Reykv. (JB) þarf jeg ekki að svara. Hann vitnaði í mín orð um það, hvernig skilja ætti orðið „vín“ í lögunum og frv. Þetta er alveg rjett hjá hv.þm. Jeg áleit, að einungis væri átt við náttúrleg vín, en ekki hitt, að þynna mætti spíritusblöndu niður í 21% og flytja svo til landsins. Jeg hefi litið þannig á, að eftir rjettu eðli íslenskrar tungu væri vín sama sem náttúrleg vín, en ekki tilbúin úr spíritus. Ef önnur vín flyttust til landsins, væri rjettast að kæra það og láta dómstólana skera úr. hvaða skilning beri að leggja í þetta ákvæði laganna. Annars er jeg ekki kunnugur störfum áfengisverslunarinnar, en fer ekki eftir lausum sögusögnum í þessu máli.

Forsætisráðherra (SE): Það mætti auðvitað takast með æsingum að fá þjóðina til að ganga inn á eitthvað í bili, sem hana mundi síðar iðra við rólega yfirvegun. En bestu kjörin geta þá verið farin úr sögunni, og væri þá ver farið en heima setið. En hefði nú atkvæði hv. þingmanns fallið eins, ef það hefði verið úrslitaatatkvæði? Er það víst?

Frsm. (Sigurður Hjörleifsson Kvaran) Jeg þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir þær upplýsingar, sem hann hefir gefið viðvíkjandi fyrirspurninni um veitingastaði, og voru á þá leið, að um slíkt hafi engar kröfur komið fram af Spánverja hálfu. Þá finst mjer það óþarfa „nervösitet“ að láta setja ákvæði inn í reglugerðina um vínveitingar, og jeg legg áherslu á það, að hæstv. forsætisráðherra hefir lýst yfir því, að engin krafa hafi verið um það gerð. Jeg sje ekki nauðsyn á því að hafa hjer vínveitingar, hvorki vegna neinna laga nje heimilda, þegar Spánverjar heimta það ekki. Það er áreiðanlegt, að enginn átti von á opinberum veitingum í fyrra, er málið var rætt, enginn talaði þá um þörf á því og enginn bjóst við því. Mjer finst engin ástæða til að svara mörgu hv. 5. landsk.þm. (JJ), þótt hann sje þegar búinn að halda langa ræðu. Hann kemur fram með þá fyrirspurn, hvers vegna ekki sje viðhöfð þjóðaratkvæðagreiðsla um málið. Jeg geri ráð fyrir, að því sje eigi gott að svara af hverjum einstökum þm. Einn mundi svara á þennan veg, annar á hinn. Það er ekkert launungarmál, að menn líta misjafnlega á bannlögin, og myndu því svara þessu misjafnlega. Það er ekki ólíklegt, að ástæðan til þess, að svo margir krefjast ekki atkvæðagreiðslu um málið, sje, að þeir sjeu sannfærðir um, að þjóðin mundi greiða atkvæði á móti því, ef það yrði borið undir úrslitadóm hennar. Þar sem ræðir um tvo aðalatvinnuvegi þjóðarinnar, get jeg ekki trúað því, að meiri hluti hennar væri með að fella það. Mjer kom það, satt að segja, á óvart, er jeg heyrði það, að hv. 5. landsk.þm. (JJ) ætlaði að greiða atkvæði á móti frv. Mjer datt ekki í hug að halda, að hann hefði ástæðu til þess, þar sem hann talaði um það fyr í ræðu sinni, að áður en þetta frv. kom til umræðu hafi mátt segja, að bannið væri dautt í landinu. Jeg á bágt með að skilja, ef bannið er dautt í landinu á annað borð, hvers vegna eigi þá að verja um 121/2 miljón króna til að halda uppi þessum dauða hlut. Það er ekki hægt að skoða það dautt, ef vert er að verja árlega mörgum miljónum króna til að halda því við. Þetta er aðalatriðið, sem jeg hirði um að svara, en það er gersamlega augljóst, að hjá hv.þm. er um óeðlilega fastheldni að ræða. Jeg veit ekki, ef ekki er hægt að hrekja þær tölur, sem hjer er um að ræða, hvernig beri að skilja þá dirfsku að greiða atkvæði sitt þannig, að landið bíði margra miljóna kr. skaða - segjum 10 miljóna. Jeg skil ekki, hvernig einn fulltrúi þjóðarinnar getur varið það á þessum tímum. Því bjóst jeg við, að enginn yrði á móti.

Jónas Jónsson Jeg hefi beðið um að mega gera stutta athugasemd. Viðvíkjandi ummælum hæstv.forsrh. (SE) get jeg þess, að það er ljóst, að hann er á móti þjóðaratkvæði.  (Forsrh. SE: Og þingið er líka á móti því)  . Mjer finst eina skýring á því, hvaða afstöðu háttv. 2. þm. S.-M. (SHK) hefir valið sjer í þessu máli, vera næsta sennileg, að hann gerir það af ást á banninu. Það er skiljanlegt frá hans sjónarmiði, að hann gat ekki hugsað sjer annað en að taka á sig krossinn sjálfur. Hann vill afnema bannið, svo að þjóðin þurfi ekki að saurga á því hendur sínar. Jeg uppgötvaði nú, að háttv.þm. hafði með fyrri ræðu sinni leitt mig út á villispor. Hann virtist vera óánægður með, að veitingastaðir skyldu vera leyfðir. En sami háttv.þm. leggur til, í þjónustu bannhugsjónarinnar, að vín verði selt á enn fleiri veitingastöðum, til þess að spara mönnum ómakið að fara til smyglara. Að síðustu er það þessi mikla umhyggja fyrir þessum 12 miljónum, sem er svipuð þeirri, er hann virðist bera fyrir smyglurunum, Ef þjóðin er svo heimsk, að hún mundi greiða atkvæði sjer í óhag, hve lengi ætli þessi föðurlega umhyggja háttv.þm. gæti bjargað henni Það er lítil ástæða til að ætla, að þjóðin sjái ekki fótum sínum forráð, ef líf hennar er í veði. Seinast er þessi pesetareikningur lagður á borðið, en það er ekki minst einu orði á tóbak, kaffi eða aðrar munaðarvörur, sem þjóðin eys út miljónum til að borga árlega. Meira að segja er ekki talað um þótt annar aðalatvinnuvegur þjóðarinnar sæti ókjörum af hendi annarar þjóðar. 

Forsætisráðherra (SE): Það er þrent, sem um er að ræða, þrenskonar undantekningar á bannlögunum, innflutningur víns, veitingar og sala. Og til allra þessara undantekninga varð að taka tillit, til þess að lögunum væri fullnægt þetta var sú niðurstaða, sem stjórnin komst að. Þegar verið var að semja reglugerðina.

Frsm. (Sigurður Hjörleifsson Kvaran) Háttv. 5. landsk.þm. (J.J) reyndi að óvirða mig fyrir það, að jeg hafði leyft mjer að geta þess, að það væri nokkur ástæða til að íhuga, hvort útsölustaðir væru nógu margir. Jeg færði til þess tvær ástæður. Háttv. þm. hefir kanske ekki tekið nógu vel eftir, enda hefir hann ekki sagt neitt af viti um málið. Mjer finst það mjög mikilsvert atriði, hvað mikið er um smygl í landinu, og það er líka íhugunarvert, hvað löngunin til sterkra drykkja er mikil í landinu. Þetta er honum velkomið að nota mjer til óvirðingar, því að jeg kannast við, að jeg álít þetta tvent íhugunarvert, og ekki amast jeg við því, þótt hann reyni að teygja úr því langan lopa. Háttv. þm. dirfðist að gefa það í skyn, að jeg ynni fyrir smyglara; en þá mætti eins segja um hann, að hann væri hreinn og beinn smyglaraagent hjer á þingi, er hann fettir fingur út í það, sem gæti orðið til að minka smyglun. Það væri miklu rjettari hugsun. Hann sagði, að þetta tal um 12 miljónir væri fleipur andbanninga. Hann leyfir sjer án raka að vefengja, að það sje rjett. En það er reiknað út af mjög fjölmennri nefnd úr báðum deildum þingsins í fyrra, sem sje viðskiftamálanefndinni. Jeg hefi ekki athugað, hve margir af þeim voru bannmenn og hve margir andbanningar, en þótt sumir í nefndinni hafi verið andbanningar, þá verður þeim ekki um fleipur brugðið. Ummælin eru alveg ósamboðin og ósæmileg af þm., að fara slíkum orðum um störf nefndar á fyrra þingi. Út af því, er hv.þm. var að fleipra um kaffi, tóbak og annan „luxus.“ þá leyfi jeg mjer að spyrja: Hvað kemur það þessu máli við? Spánverjar hafa ekkert heimtað í því efni; kröfur þeirra ná ekki lengra en hvað snertir vín. Og það mátti háttv.þm. vita vel sjálfur. Tal hans viðvíkjandi þessu máli hefir verið fleipur frá upphafi til enda.

Sigurður Jónsson Jeg legg til að málinu verði vísað til samgöngumálanefndar.

Forsætisráðherra (SE): Þetta frv. var af fyrverandi stjórn lagt fyrir þessa hv. deild árið 1922, og var því þá vísað til allshn. Hún gat ekki gengið frá því að fullu þá, enda þótti eigi ástæða til að hraða framgangi málsins svo mjög. Löggjöf um þessi efni hefir verið rannsökuð af nefndum á Norðurlöndum og fengið mikinn undirbúning. Með þessu frv. verið að upphefja þann mismun, sem verið hefir á fjárforræði hjónanna, og þykir það því vera í fullu samræmi við jafnrjettishugsjónina milli karla og kvenna, en vitanlega eru sumir þeir hnútar, sem hjer eru leystir, allörðugir, þar sem taka verður tillit til beggja hjónanna og til þriðja manns. Frv. er samið af hæstarjettardómara Lárusi H. Bjarnason, og hefir því fengið góðan undirbúning. Jeg leyfi mjer að stinga upp á, að því verði vísað til allshn.

Flm. (Jónas Jónsson) Jeg get látið mjer nægja að hafa stutta framsöguræðu í þessu máli, því ástæðurnar, sem fylgja frv., gera grein fyrir tilgangi þess. Frv. er samið með það fyrir augum, sem nú er á daginn komið, að sú undanþága frá bannlögunum, að inn yrðu flutt ljettari vín, næði fram að ganga. Nú er þá komið þannig, að það eina, sem hægt er að gera í baráttunni gegn áfenginu, er að reyna að fyrirbyggja ofdrykkju með því að láta þá hljóta hæfilega sekt eða refsingu, er spilla velsæmi með ofdrykkju eða lauma sterkum vínum inn í landið. Ef sett er hæfilega hátt gjald á hvern lítra, þá verður það hvöt fyrir ólöglega vínsala að hafa ekki miklar birgðir, því það gæti borgað sig illa, ef þeir hlytu sektir við og við. Þá er annað atriðið, sem er og til bóta, eins og rjettarfari er háttað hjer, en það er, að sektirnar sjeu miðaðar við efni brotamannsins. Sektirnar hafa hingað til verið ákveðnar svo lágar, að hina ríku hefir ekkert munað um að láta þær af hendi. Hitt er minni háttar atriði, að hreppstjórar fari með dómsvald í þessum málum, en verður óhjákvæmilegt, til að geta framfylgt lögunum, að fleiri en sýslumenn fari með dómsvald í þessum málum, til þess að allir þeir geti orðið sektaðir, sem sjást drukknir á almannafæri. Ef frv. þetta verður látið ganga til 2. umr., sem jeg geri ráð fyrir, þá leyfi jeg mjer að leggja til, að því verði að umr. lokinni vísað til allsherjarnefndar.

Jóhannes Jóhannesson Jeg vil gera grein fyrir því, hvers vegna jeg get ekki greitt þessu frv. atkv. mitt til 2. umr. Frv. virðist mjer svo fáránlegt og vanhugsað, að undrum sætir, og skal jeg taka nokkur dæmi því til sönnunar. Hingað til hefir það ekki varðað við lög, þó maður hafi orðið kendur, ef hann var ekki á almannafæri nje spilti friði annara. En eftir frv. þessu á að sekta hvern, sem þannig hittist, eins þótt í „privat“-húsi sje, eða jafnvel heima hjá sjer, eða vitnast um að hafi verið það. Má þá, eftir ástæðum, sekta manninn strax eða síðar. Þá er ákvæðið um, að hreppstjórar ákveði sektirnar. Fer þá öryggi að verða lítið í landinu, ef ólöglærðum mönnum skal fengið dómsvald í svo mikilsverðum málum. Þá er það ákvæði, að hinn ölvaði skuli sæta sektum fyrir hvert brot, er svari vikutekjum hans það ár, er brotið var framið. En jeg er hræddur um, að erfitt verði að finna þær rjettu tekjur, og stundum gæti dregist að ákveða sektina, ef þessu ákvæði ætti að fylgja. Setjum svo, að maður drekki sig fullan í janúarmánuði, þá er ekki hægt að gera út um málið fyr en árið er liðið og hægt verður að reikna út vikutekjur mannsins.

Þetta er gert á Finnlandi!

Jeg sje ekki hvernig á að rannsaka þetta svo fljótt sem þarf. Svo er annað, og það er, að ofdrykkjumenn sleppa, því þeir hafa oft engar tekjur, og þá er ekki hægt að ákveða þeim neina refsingu.

Hvað borga þeir núna?

. Þá er það enn, að 2. gr. frv. þessa kemur í bága við lög nr. 25, frá 1915, sem bera í sjer viðurlög við tilbúningi áfengra drykkja. En þetta frv. ber þess hvergi merki, að þau ákvæði ofannefndra laga, sem koma í bága við það, skuli úr gildi numin. Þá eru viðurlögin samkv. 2. gr. frv. svo há, að engri átt ná. Ef t. d. læknir, sem hefir 10000 kr. tekjur, vill sitja af sjer sektina, þá þarf hann til þess hátt á 6. ár. Ef lyfsali með máske 40 þúsund kr. tekjum yrði brotlegur, entist naumast æfin til þess að afplána refsinguna. Jeg sje því enga ástæðu til þess, að þingið eyði tíma sínum í að lappa upp á jafnfáránleg lög með því að vísa frv. til nefndar, og teygja með því tíma þingsins.

Flm. (Jónas Jónsson) Jeg sje, að hjer á að gera meira en að samþykkja þessa undanþágu frá bannlögunum. Það á líka að gera hið litla, sem eftir er af þeim, einskisvert. - Annars saknaði jeg þess mjög í ræðu hv.þm. Seyðf. (JóhJóh), og skaði að það skyldi ekki líka koma fram, að hann teldi það óhæfu að vera að sekta vínsala um þessar 100 kr.

Jeg tók bara það fáránlega í frv.!

. En það er víst ekki fáránlegt, að dómararnir hafa ávalt beitt lægstu sektarákvæðunum. Þá hefir það og reynst allerfitt að sanna slík brot. Hefir jafnvel komið fyrir að eiður tveggja lögregluþjóna hefir ekki dugað. Hið fáránlega við þessar brtt. mínar er það, að þær ganga í bága við „praksís“ dómaranna, eins og ummæli hv.þm. Seyðf. (JóhJóh) sýna. Hann vill ómögulega að þeir ríku sjeu sektaðir í hlutfalli við tekjur þeirra. Þessi aðferð, að sekta menn eftir efnum, hefir verið reynd í Finnlandi og þótt gefast vel. En sennilega er hv.þm. Seyðf. ókunnugt um það. Jeg get lofað því, að jeg muni þola hjer eftir, eins og hingað til, að fullir menn slæpist hér um göturnar. En sú getur tíðin komið, að löggjöf þeirra Finnanna verði talin af þjóðinni jafnrjett eins og löggjafarheimspeki þeirra Seyðfirðinganna. Að hreppstjórum sje veitt vald til að dæma í svona málum, álít jeg ekki hættulegt. Til þess þarf enga sjerstaka lagakunnáttu, ef lögin eru ljós. Jeg skal játa það, að frv. þetta sje fáránlegt, ef það er fáránlegt að taka af dómurum landsins freistinguna til þess að dæma seka menn altaf í lægstu sekt fyrir að brjóta lög, sem eiga að vernda heilsu og siðgæði. Háttv. þm. Seyðf. (JóhJóh) taldi öll tormerki á því, að hægt væri að fá vitneskju um tekjur þeirra manna, er sekta ætti. En hvernig hefir verið farið að því hingað til að fá vitneskju um tekjur manna? Er ekki í hverju sveitarfjelagi skattanefnd og í hverri sýslu yfirskattanefnd og í Reykjavík skattstjóri? Allir þessir aðiljar eiga að vita mjög nákvæmlega um tekjur þeirra. Að minsta kosti ætti það ekki að vera erfitt að því er snertir embættismenn landsins, enda kom það fram í ræðu háttv.þm. Seyðf., að hann ætti ekki örðugt með að ákveða tekjur lækna. En hvers vegna geta læknar eigi látið vera með að brjóta þessi lög - og ef þeir brjóta þau, hvers vegna á þá eigi að hegna þeim eins og öðrum? Jeg lít svo á, að gagn það, sem hafa má af gömlum lögfræðingum, sje aðallega það að láta þá færa í form, það sem þeim hugkvæmari menn bera fram. Og það er nú einu sinni svo, að sumum lögfræðingum okkar dettur sáralítið í hug, og því álít jeg það eigi rjett, að þeir noti sjerþekkingu sína eingöngu á þann hátt að segja nei við öllu því, sem að einhverju leyti er nýmæli og til umbóta. Þeir tímar munu koma, að eigi dugi slíkt tómlæti, er um nýmæli er að ræða. Þá verður hætt við, að golan, sem flestir ráðherrar vorir virðast fyrirlíta, skoli sumum þeirra í burtu, sem ekki hafa haft annað að segja um það, sem nýtt er, en blákalt nei hins innantóma manns.

Jóhannes Jóhannesson Jeg ætla mjer eigi að tala langt mál um þetta frv., en jeg vildi aðeins leyfa mjer að geta þess, að þegar um afplánun sekta er að ræða, þá er eigi tekið tillit til þess, hvort hinn seki er fátækur eða ríkur, en aðeins þess, að sektin sje greidd. Jeg álít, eins og jeg tók fram áðan, að frv. þetta sje illa hugsað og að það geti eigi staðist, eins og það er. Og jeg efast um, að hægt sje með nokkru móti að gera það svo úr garði, að það verði brúklegt, þó að því verði vísað til nefndar. Af þeim ástæðum er jeg á móti því til 2. umr.

Jón Magnússon Jeg ætla mjer eigi að lengja umræðurnar, en jeg vildi aðeins geta þess, að mjer virðist mjög ósmekklegt af hv. 5. landsk.þm. (JJ) að vera altaf að tala um þennan goluþyt, þegar menn vita, hvernig á stendur um þetta mál. Jeg skil það vel, að hv. 5. landsk.þm. sje eigi blíður við gamla lögfræðinga, þar sem hann talar um, að þeir sjeu afturhaldssamir. Það má vel vera, að svo sje. En hvað háttv.þm. (JJ) snertir, þá hefir hann orðið fyrir því óhappi að vera líkt við Móse. En að hann hafi betra vit á lagasetningu en aðrir menn, er ómögulegt að sjá á frv. þeim, sem hann hefir borið fram.

Flm. (Jónas Jónsson) Jeg hefi samið þetta frv. eftir eldri fyrirmyndum. Það eru lög frá 1917 um afnám laga um alidýrasjúkdóma. Það er fágætt, að slík lög sjeu afnumin, eins og þetta frv. fer fram á, og því hafði jeg þessi eldri lög til hliðsjónar og fyrirmyndar. Það hefir veitt mjer hugrekki til þess að bera fram þetta frv., að hjer í þinginu er allfjölmennur flokkur, sem hefir verið kallaður sparnaðarbandalagið, og samkvæmt stefnu þess mun það vera með öllum sparnaði, sem er framkvæmanlegur. Jeg treysti því þess vegna, að þessi flokkur verði með frv., sem fer fram á sparnað og hann ekki óverulegan. Eins og kunnugt er, voru gerð lög um það 1918 að veita þáverandi bankastjóra Birni Kristjánssyni 4000 kr. eftirlaun auk dýrtíðaruppbótar, og þessi upphæð hefir jafnvel komist yfir 10000 kr. eitt árið. Þetta er álitleg fjárupphæð, og þó að dýrtíðaruppbótin lækkaði, þá hefði þessi maður hærri laun en flestallir starfsmenn landsins. Fleiri en jeg hafa tekið eftir því, að þessi upphæð geti orðið þung á metunum áður en lýkur. Jeg man ekki betur en að það hafi verið tekið fram á fundi í G.-K.- sýslu af vel reikningsfróðum manni, að ef styrkþegi lifði til hárrar elli, sem flestir vona, þá yrði upphæðin með vöxtum um 1/2 milj. kr. Jeg vil ekki taka ábyrgð á þeirri tölu, en þetta er reiknað af manni, sem alment er talinn mjög reikningsglöggur. Hvað sem því viðvíkur, þá er víst, að sú upphæð, sem til styrkþega fer, verður mikil, og mætti með henni komast langt til þess að gera nauðsynleg og óhjákvæmileg mannvirki eða undirbúa þau, svo sem landsspítala, aðra spítala, sundhöll og íþróttaskála, eins og jeg hefi talað um í öðru sambandi. Jeg segi þetta til þess að menn geti áttað sig á, að hjer er um fje að ræða, sem gæti annarsstaðar komið að mjög góðum notum. Þá ætla jeg lítillega að víkja að sögulegri hlið málsins. Þessi hugmynd kom fyrst fram í Nd. 1918, og var þá borið fram frv. af hv.þm. A.-Sk. (ÞorlJ) um, að veita styrkþega þennan styrk, af því að hann mundi láta af bankastjórastöðunni. Í umr. kom það skýrt fram, að styrkþegi var frv. mjög fylgjandi, líklega hvatamaður þess, því að það var tekið fram, að frv. væri flutt eftir ósk styrkþega, samkvæmt vilja hans og vitund. Það varð talsvert þjark um málið, bæði í Ed. og Nd., og með leyfi hæstv. forseta ætla jeg að lesa kafla úr nál. frá allsherjarnefnd Ed.: „Nefndin hefir haft tal af Birni bankastjóra Kristjánssyni um málið. Lýsti hann yfir því, að frv. það, sem hjer liggur fyrir, væri borið fram eftir ósk sinni, og að það væri ósk sín og vilji að fara úr bankastjórninni sem fyrst, helst 1. júlí næstkomandi. Liggja atvik svo að, að heilsa hans er í veði, ef hann neyðist til að vera lengur við bankann. Sjálfur er hann nú efnalaus, því að þegar hann fór að bankanum, fjekk hann syni sínum í hendur verslun þá, er hann rak áður. Guðjón Guðlaugsson, form., með fyrirvara. Jóh. Jóhannesson. Magnús Torfason.“ Málið fjekk ekki góðar undirtektir í Ed. Frv. var mótmælt af Sigurjóni Friðjónssyni. Taldi hann að öll aðalskilyrði vantaði til þess að veita styrkinn, þar sem styrþegi hafi verið stutt í stöðu sinni. Eggert Pálsson vildi að vísu veita styrk, en ekki svo háan; aðeins helming af upphæðinni. Hv. þm. Seyðf. (Jóh Jóh) benti á, að frv. væri flutt eftir ósk styrkþega. Hann væri veikur, og væri því óviðkunnanlegt að svelta hann úr bankanum. Og við aðra umr. urðu 5 á móti frv.: Eggert Pálsson, Guðmundur Ólafsson, Halldór Steinsson, Karl Einarsson og Sigurjón Friðjónsson. Við 3. umr. fórust Magnúsi Torfasyni svo orð, og ætla jeg að lesa þau með leyfi hæstv. forseta: „Það stendur svo á þessu, að jeg fyrir mitt leyti er ekki í nokkrum vafa um það, að bankastjórinn er sjúkur. Öll framkoma hans í bankanum síðan hann hvarf í hann aftur sýnir, að hann er sjúkur og að alt hugsanalíf hans er sjúkt, enda er það vitanlegt, að hann. hefir ekki gegnt starfi sínu nema með höppum og glöppum. Það er frágangssök fyrir bankann að hafa sjúkan yfirmann á þessum vandræða tímum . menn, sem eru í einskonar millibilsástandi eða sjúkir, duga þar ekki.“ Eftir þessa meðferð í þinginu var svo frv. samþykt. Nú býst jeg við, að því verði haldið fram, að ekki sje hægt að nema slík lög sem þessi úr gildi. Þó þetta sje við 1. umr., þá ætla jeg að fara nokkrum orðum um það atriðið, um lagalegu hlið málsins. Það er vitanlega ekki hægt að halda því fram með rjettu, að ekki sje hægt að afnema einföld lög, því það er aðalstarf Alþingis, auk nýrrar lagasetningar, að afnema og breyta eldri lögum. Frá þessu sjónarmiði verður því ekki haldið fram, að ekki sje hægt að afnema lögin. Þá er sú mótbáran, að ekki sje hægt að afnema lögin vegna þess, að þau fari fram á laun til einstaks manns. En til þessa eru þó fordæmi. Jeg held, að hjer sjeu staddir í deildinni í dag tveir þm., sem farið hafa fram á svipað, þeir háttv.þm.N.-Ísf. (SSt) og hv. 1. þm. Eyf. (StSt). Þeir báru fram frv. um það í fyrra, að afnema dósentsembættið í grísku, en það hefði komið í sama stað niður fyrir þann, sem það embætti skipar, þ. e. hann hefði mist landssjóðslaun, sem honum höfðu verið veitt með eldri lögum. Eins hefir verið farið fram á að afnema prófessorsembætti í hagnýtri sálarfræði, og hefir ekki verið að því fundið, að slíkt sje ógerningur frá lagalegu sjónarmiði. Sumir af elstu þm. hafa flutt þessi frv., og verður það þá varla talið óþinglegt. Um þessi embætti hafa lögfræðingar sagt mjer, að mennirnir, sem þau skipa, hefðu ekki haft rjett til biðlauna. Jeg vil líka benda á, að jeg hefi borið þetta undir einn dómara landsins, og áleit hann, að ekkert væri lagalega út á það að setja, en hann taldi það harðræði gagnvart styrkþega. Hann áleit, að styrþegi mætti ekki missa þetta fje. En þá er siðferðislega hliðin. Er rjett að svifta aldraðan mann eftirlaunum Jeg skal þegar koma að því, sem fyrir mjer er aðalatriðið í þessu máli. Það er ekki sparnaður. Jeg býst við, að sparnaðarbandalagið verði með frv. eingöngu af þeirri ástæðu, og er ekkert út á það að setja. En lögin eru bygð á skökkum grundvelli; þau eru bygð á því, sem Danir kalla „bristende Forudsætning“. Lögin eru bygð á þeirri hugsun, að styrkþegi sje öregi. Þetta kemur glögt fram í umr. um málið, sem jeg vitnaði í, og í nál., sem jeg las fyrir háttv. deild. Styrkþegi upplýsir nefndina um, að frv. sje borið fram samkvæmt ósk sinni, og nefndin getur ekki haft það frá öðrum en honum, að hann sje efnalaus. Jeg geri ráð fyrir, að menn sjeu ófúsir til að veita þeim manni hæstu eftirlaun, sem er sannanlega ríkur. Jeg geri að minsta kosti ekki ráð fyrir, að sparnaðarbandalagið fallist á það. Nú hefir það upplýst, að styrkþegi muni ekki vera eða sje mjög sennilega ekki eins mikill öregi, eins og þingið 1918 bygði á. Menn rekur ef til vill minni til þess, að einhver, sem kallaði sig Egil, skrifaði í blað nokkurt hjer í bænum, sem talar venjulega máli sparnaðarbandalagsins og birtir jafnaðarlega greinar um styrkþega þann, sem hjer er um að ræða, greinarkorn um styrkþega, og hafði þessi Egill tekið upp þykkjuna fyrir hann, því annað blað hafði gefið í skyn, að hann hafi ekki verið gæfumaður. Egill bendir á að styrkþegi hafi alist upp í fátækt, hafi með dugnaði komist til æðstu valda, orðið bankastjóri og ráðherra og hafi safnað auði. Þetta telur Egill auðnuveg, og eru margir á sömu skoðun. Nú er það vitað, að fyrir 20–40 árum bárust styrkþega í hendur mikil auðæfi eftir íslenskum mælikvarða. Dómari hjer hefir sagt mjer, að það hafi varla getað verið minna en um 50 þús. kr. og ætti það nú að svara til 300–350 þús. kr. Síðan rekur styrkþegi verslun í yfir 20 ár með miklum umsvifum, og þessi verslun er talin með arðsömustu fyrirtækjum þessa bæjar. Það er ekki vafi á því, að þessi verslun hefir tæplega grætt minna sum stríðsárin en um 100 þús. kr. á ári. Jeg býst ekki við að það geti orkað tvímælis, að sá, sem slíka verslun hefir rekið allan þennan árafjölda, hljóti að vera stórauðugur. Nú fær allsherjarnefnd þær upplýsingar, að maðurinn sje orðinn öregi, og þá er spurningin þessi: Hvernig hefir auðurinn horfið? Það hefir ekkert komið fram í málinu, sem hefir getað bent á tap. Verslunin hefir alt af grætt, og þegar styrkþegi hættir verslun, sest hann í eitt best launaða embætti landsins. Jeg satt að segja skil þetta ekki og vona að fá upplýsingar um það, hvernig á þessu stendur. Nú er sagt í nál., að styrkþegi hafi afhent syni sínum verslunina. Eftir öllu venjulegu skipulagi milli barna og foreldra, þá sjá börnin um foreldra sína eftir bestu getu, enda þótt börnin sjeu fátæk og verði að vinna baki brotnu og hafi engin efni eða styrk þegið af foreldrum sínum. En því ríkari er skyldan, ef barnið er vel efnum búið og hefir máske þegið mikil efni, frá foreldrum sínum. Og engin ástæða er að borga þeim manni 10000 krónur á ári í öreigastyrk, sem afhent hefir auð sinn til barna sinna, því auðvitað hefir framfærsluskyldan fylgt með afhendingu auðæfanna. Um bankastarfsemi styrkþega (BK) skal jeg fara nokkrum orðum, en þó ekki mörgum, enda þótt það í sjálfu sjer skifti nokkru máli. Nægir að vitna í ummæli sjera Eggerts Pálssonar, sem nefnd hafa verið áður. Efaðist hann mjög um verðleika mannsins til að fá þennan styrk, og styður dómur hans, þá skoðun, að rjett sje að afnema lögin. Einnig kom það fram í blöðunum í vetur, að núverandi ritstjóri Morgunblaðsins, sem einnig var hjer í bæ, þegar styrkþegi starfaði sem bankastjóri og var nákunnugur öllum gangi mála í bænum, hafði talið, að Björn Kristjánsson hefði stýrt bankanum mjög illa. Og álit Magnúsar Torfasonar, sem áður er getið, bendir á hið sama. Eftirlaun Björns Kristjánssonar virðast því ekki hafa við verðleika að styðjst, sje bygt á áðurgreindum ummælum kunnugra manna. Og skýrsla sú, er þingið fjekk um efnahag hans, virðist þó enn vafasamari. Styrkþegi sýnist því naumast hafa verðleika til þessara háu launa, sem eru mjög tilfinnanleg fyrir fátækt land að greiða, og mega frá því sjónarmiði teljast óhæfilega há. En álitamál gæti þó máske talist, hvort rjett væri að fella niður eftirlaunin af þessum ástæðum einum saman, og kem jeg þá að aðalatriðinu, sem ætti að geta ráðið atkvæði þeirra þingmanna, sem ekki telja ofangreindar ástæður nægar. En það er lífsskoðun styrkþega sjálfs, sem sýnir, að það muni vera honum ógeðfelt og móti skoðunum hans sjálfs að taka við þessum styrk. Mjer er kunnugt um það frá mönnum, sem hlustað hafa á einstaka fræðifyrirlestra styrkþega í vetur, að ekkert sje til í launamálum, sem heitið geti þurftarlaun. Í landi, þar sem atvinnuvegir bera sig illa, megi ekki sniða launin eftir þörfunum, heldur verði launamenn að svelta, ef launin duga ekki. Það eigi jafnan að sníða stakk eftir vexti, lækka kröfurnar eftir því sem launin lækka. Nú er landið illa statt fjárhagslega, og hefir því þörf að spara. Og þegar því hefir verið slegið föstu, að þurftarlaun skuli ekki viðurkend, er sjálfsagt að beita því viðvíkjandi þeim, sem viðurkenna gildi slíkrar ráðstöfunar sjálfir. En það var fleira í þessum fyrirlestrum, sem bendir í sömu átt. Ræðumaður hjelt því fram, að í heiminum væru aðallega tveir flokkar manna. Í öðrum væru lítið greindir menn, sem strituðu baki brotnu, en söfnuðu ekki auði. Þessir menn væru hamingjusamir. Í hinum flokkinum væru aftur menn, sem búnir væru meiri andlegum hæfileikum og væru búnir þeim krafti og hyggindum, sem í hag kæmu og gerði þá auðuga. En fyrir kaldhæðni örlaganna væru þessir menn þó óhamingjusamir. Þetta er að vísu í samræmi við algengar lífsskoðanir, og kemur meðal annars fram í sumum trúarbrögðum, að því auðugri sem maðurinn er, því óhamingjusamari verði hann. Þessar kenningar styrkþega tel jeg mjög styðja frv. mitt. Þá er eitt atriði enn, sem vert er að athuga, en það er viðhorf styrkþega, að því leyti sem hann hefir haldið því fram í fyrirlestrum sínum, að illa fenginn auður hyrfi fljótt. Þetta er líka gömul trú. Jeg álít, að þessi skýring geti hjálpað til að átta sig á málinu, ef samrýma ætti þessa kenningu þeirri staðreynd, að ungur maður tekur við miklum auðæfum og ávaxtar þau vel til elliára, en svo tapast þessi mikli auður skyndilega. Ályktunin af því væri þá sú, að þessi mikli auður hefði þá verið ógætilega saman dregin. Jeg tek þetta fram sem kenningu, en trúi alls ekki, að þetta eigi sjer stað í þessu tilfelli. Jeg álít einmitt, að auðurinn sje til enn, að hann hafi aðeins verið afhentur til erfingjans, sem svo sje skyldugur að ala önn fyrir styrkþega. Sje nú þetta tekið saman verður niðurstaðan þessi: Á þessum launum þarf Björn Kristjánsson ekki að halda sem þurftalaunum, því hvorttveggja er, að styrkþegi viðurkennir ekki rjettmæti þurftarlauna sjálfur, og þar sem hann var ríkur og ganga má út frá því, að sá auður hafi verið vel fenginn og sje því til enn hjá arfa hans, þá beri honum skylda til að sjá um styrkþega. - Hafi þar á móti auðurinn tapast, af því hann var illa fenginn, þá er gagnslaust að auka við hann, því að það er að sporna á móti náttúrulögmálinu. Í öðru lagi hefir styrkþegi sjálfur komist að þeirri niðurstöðu, að vansæla fylgi peningunum; hinir fátæku sjeu hamingjusamir, en hinir ríku ógæfumenn. Er því rangt að neyða hann, þvert ofan í sannfæringu sína, til að hirða þennan styrk. - Landið er á hinn bóginn sælla að þurfa ekki að borga þessa upphæð af fátækt sinni. Í frv. þessu mætast því hagsmunir beggja aðilja, landsins og styrkþega. Jeg geri því ráð fyrir, að frv. þetta gangi greiðlega fram, og treysti því sjerstaklega, að sparnaðarbandalag þingsins styðji að framgangi þess. Þar sem gera má ráð fyrir því, að allir sjeu mjög svo einhuga um nauðsyn og nytsemi þessa máls, þá legg jeg til, að frv. fari nefndarlaust til 2. umr.

Flm. (Einar Árnason) Jeg býst við að frv. þetta þyki að ýmsu leyti nýlunda, og vel má vera, að það mæti nokkrum mótmælum. En þó svo kunni að vera, þá er það eigi óeðlilegt, að frv. sem þetta komi fram. Þau atvik hafa nú undanfarið gerst með þjóð vorri og eru að gerast enn, að nauðsynlegt er að gera ráðstafanir til þess að forða frá falli þeirri atvinnugrein, sem verið hefir mergur þessarar þjóðar frá fyrstu tíð. Það er á allra vitorði, að peningastofnanir landsins, sjerstaklega þó önnur þeirra, sem sje Íslandsbanki, hefir á síðustu tímum tapað stórfje. Veit jeg eigi, hve miklu það tap nemur, en það veit jeg, að tap það á mikinn þátt í því, að nauðsynlegum framkvæmdum þjóðarinnar hefir verið siglt í strand. Það hefir verið reynt að vinna upp skakkaföllin, að draga úr tjóninu, með óhæfilega háum vöxtum af útlánum, en þeir vextir hafa mjög lamað framkvæmdalíf þjóðarinnar, og þá sjerstaklega komið hart niður á þeim framkvæmdum, sem meira eru til frambúðar en fljótra uppgripa, svo sem landbúnaðinum. En hjer er líka annað meira og verra í efni. Í kjölfar fjármálaóhappanna hefir siglt verðfall á íslensku krónunni, og sá skattur, er gengismunurinn hefir skapað, nemur mörgum miljónum króna árlega. Hann heldur uppi dýrtíðinni í landinu og drepur niður framkvæmdaþróttinn; og þennan skatt verður öll þjóðin að gjalda, eins sá hluti hennar, sem enga sök ber á ástandinu. Jeg ætla mjer eigi að fara að metast um það, hverjir eigi sök á þessu; þeir eru vafalaust margir. En því vil jeg halda fram, að landbúnaðurinn eigi þar litla eða enga skuld að gjalda. Þegar lánsstofnun ákveður vexti af útlánum sínum, þá athugar hún, hvaða vexti hún verður sjálf að greiða af fje því, sem hún hefir til veltu, og gætir þess að auki að hafa nóg til þess að greiða allan kostnað af rekstri stofnunarinnar. Enn fremur verður hún að taka tillit til mikilla áhættulána, og ákveða vextina því hærri. Er það eigi nema eðlilegt. En hitt er óeðlilegt, að þau lán, sem trygg eru, beri skatt fyrir ótryggu lánin, og því er nauðsynlegt að flokka lánin í sundur. Reynslan hefir sýnt, að landbúnaður og jarðrækt eru svo tryggar atvinnugreinir, að lán til þeirra eru eigi hættuleg. Er því eigi síður ábatavænlegt fyrir bankana að lána fje til þeirra, þó að vextirnir sjeu lægri en á áhættulánum. Það er eigi ætlun vor flm. að íþyngja með frv. þessu öðrum atvinnugreinum, heldur aðeins að færa vaxtakjörin til meira rjettlætis. Vil jeg í þessu sambandi minna á það, að það eru tekin hærri iðgjöld af timburhúsum en steinhúsum, sem brunatrygð eru, hærri iðgjöld af skipum, er sigla um hættusvæði, en hinum, og að hærra flutningsgjald er tekið á skipum, er sigla til slæmra hafna. Er það eigi nema sanngjarnt, enda neitar því enginn. Hvers vegna ætti þá ekki að skipa vaxtakjörunum á sama hátt Verið getur, að þau mótmæli komi fram, að hjer sje verið að veita einni atvinnugrein styrk á kostnað fjöldans. En slík mótmæli eru hin mesta skammsýni. Frændur vorir, Norðmenn, leggja árlega stórfje til búnaðarframkvæmda og jarðræktar, og lita svo á, að engu fje frá ríkinu sje eins vel varið. Þeir segja: Þetta er ekki styrkur til neinna manna eða stjetta. Þetta fje er lagt í sjóð, sem síðari kynslóðir taka við í byggilegra og frjósamara landi. Því betur sem landið er ræktað, því meira sem lagt er til hliðar fyrir framtíðina í bættum lífsskilyrðum, því sjálfstæðari og þroskaðri verður þjóðin. Sannarlega ættum við að líta svipað á þetta, hjer heima í okkar lítt ræktaða landi. Jeg skal svo eigi fjölyrða um þetta mál, en jeg vona, að hv. deild taki því vel. Legg jeg til, að því verði vísað til fjárhagsnefndar.

Flm. (Jónas Jónsson) Hv. 2. þm. Rang. (GGuðf) og jeg höfum tekið að okkur að flytja þetta frv. Það er einskonar áframhald á eldri aðgerðum þingsins í þessu máli. Það var ekki fyr en 1919, að þingið byrjaði að skifta sjer af verndun Þingvalla. Síðan hefir umsjón verið höfð með Þingvöllum á hverju sumri, og ýmislegt annað, þótt smátt hafi verið, hefir verið gert til að undirbúa friðun þessa staðar. Aðalástæðan fyrir því, að frv. kemur nú fram, er sú, að 1000 ára hátíð Alþingis er 1930 og fer því óðum að nálgast. Það er óhugsandi annað en að þjóðin búi Þingvelli sæmilega undir atburð þann, sem að líkindum verður haldin hátíðlegur eftir föngum. Í hugum Íslendinga eru Þingvellir helgistaður og hljóta að vera það, meðan vjer höldum máli voru og meðvitundin um sögu vora er vakandi. Að hverjum helgistað þarf að hlúa, ef hann á að geta haldið helginni. En nú er það svo, að á síðari árum er vafasamt hvert stefnir með ásigkomulag Þingvalla. Fyrir rás viðburðanna hafa þeir orðið að skemtistað og sumardvalastað Reykvíkinga. Það er ánægjulegt fyrir Reykvíkinga að eiga kost á að dvelja um tíma á fallegum stað eftir langa veru í þessum litla og fátæka bæ. En það er óhugsandi að láta það fara saman, að fjöldi manna dvelji þar eftirlitslaust og að staðurinn verði jafnframt varðveittur í sinni fornu mynd. Án eftirlits yrðu Þingvellir einskonar viðbót við Siglufjörð, að úthverfi Reykjavíkur, einskonar Klondyke-hjerað. Það er áreiðanlega ekki vilji þjóðarinnar, og það er óhjákvæmilegt að friða staðinn sem fyrst. Það hafa þegar orðið þar ýmsar skemdir, auðvitað óviljaverk, en það má ekki viðgangast lengur. Sagnfræðingar vorir eru eðlilega óánægðir með ýmislegt, sem búið er að gera til að breyta á Þingvöllum, t. d., að vegurinn skuli vera lagður eftir Almannagjá. Brú er bygð yfir ána við neðri fossinn og gestaskáli hefir verið reistur þar, sem þinghelgi var mest. Þetta eru skemdir, sem þyrftu að lagast sem fyrst. Þó ekki verði horfið að því ráði að breyta veginum eða brjóta steinbogann, þá verður sennilega áður langt um líður þjóðvegurinn fluttur, þannig, að umferðin verði meðfram vatninu og yfir brú við árósana. Ein skemdin enn er hugsanleg á staðnum, og það er, að fossinn verði virkjaður. Þetta getur komið fyrir, ef þjóðin lætur sjer fátt um finnast fegurð og helgi Þingvalla. Og jeg vona, að menn sjeu mjer sammála um, að slíkt væru spjöll á helgi staðarins. Það hafa margar stoðir runnið undir þá hugmynd að friða Þingvelli. Sú kenning hefir komið fram, að Þingvellir ættu að vera þjóðgarður Íslendinga. Það getur vel samrýmst, þó að fjöldi manna komi þar sjer til skemtunar, ef þeir læra að fara vel með staðinn og bera virðingu fyrir honum. En eins og nú er, virðist þetta ekki fara vel saman. Hvernig á þá að gera við því? Jeg held, að flestir, sem um þetta hafa hugsað, sjeu sammála um, að friða þurfi alt skóglendið milli Almannagjár og Hrafnagjár, frá Ármannsfelli og Meyjarsæti og alt að vatninu. Láta þar engan búskap vera, sljetta vellina og flytja Valhöll burtu, en reisa í þess stað stórt og myndarlegt gistihús á einhverjum stað, þar sem það spillir ekki þinghelginni. En þó skiftir það mestu, að þau spjöll, sem þegar eru orðin og fyrirsjáanleg eru, verði bætt og hindruð. Og þetta verður að gerast nú þegar, því 1000 ára hátíð Alþingis fer í hönd og verður þá staðurinn að vera í sæmilegu standi. Frv. gerir ráð fyrir, að byrjað verði á þann hátt, að það þurfi ekkert að kosta ríkissjóð, heldur fáist fje með því að láta þá gesti, sem til Þingvalla koma, greiða ákveðið gjald. Fyrir það fje, sem fæst, verður svo að girða hraunið, efla skógræktina og ef til vill verja einhverju í skaðabætur til Skógarkots, til þess að búskap verði þar hætt. Gjaldið er ekki hátt og ekki tilfinnanlegt. Það hverfur alveg móts við alt það fje, sem eytt er í Þingvallaferðir. Formaður fyrir bifreiðastöð hjer í bænum hefir sagt mjer, að á einu sumri hafi verið eytt milli 120–150 þús. kr. í bifreiðar til Þingvalla, og þá kostuðu sæti fram og aftur 40–50 kr., og verður þá ekki mikið, þó gestum sje gert að greiða 1 kr. á dag fyrir að vera þar. Þeir, sem yrðu um lengri tíma, þyrftu ekki að greiða svo mikið. Þá er lagt til í frv., að þriggja manna nefnd verði skipuð til þess að hafa yfirumsjón með staðnum til 1930. Þar eru sjálfsagðir fornmenjavörður, höfundur alþingissögunnar og sá, sem nú hefir umsjón staðarins. Enn fremur formaður Búnaðarfjelagsins, sem er einhver mesti skógræktarmaður, sem við eigum. Þá vil jeg minnast á eitt atriði, það, hvernig erlendir fræðimenn lita á Þingvelli, og ættum við helst ekki að vera eftirbátar þeirra um skilning á sögustöðunum. Professor Paasche, sem var hjer á ferð í sumar leið, hafði orð á því, að Norðmenn mundu sjálfsagt heiðra þúsund ára afmæli Alþingis með einhverri heiðursgjöf. Honum datt í hug, að þeir ljetu reisa stafakirkju á Þingvelli. Þetta sýnir, hve slíkir menn eru fúsir til að heiðra Þingvelli, og fegurri gjöf gætum við varla fengið en eina af þessum listabyggingum, sem voru svo algengar í Noregi, þegar Alþingi stóð í blóma. En úr því að útlendingar hugsa svo mikið um Þingvelli, þá má ekki minna vera en að við sjeum sjálfir fúsir til að láta eitthvað af mörkum til þess að staðurinn haldi áfram að samsvara þeim minningum, sem við hann eru tengdar. Jeg hefi ekki hugsað um það, í hvaða nefnd málið á að fara, en vona, að hæstv. forseti geri till. um það.