Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. á þskj. 46, um framtíðarskipan kennaramenntunar. Till. er flutt af mér og fjórum öðrum hv. þm. Alþb. Efni hennar er svofellt, með leyfi virðulegs forseta: "Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að láta endurskoða inntak og skipan kennaramenntunar fyrir grunnskóla- og framhaldsskólastig. Í þessu skyni verði sett á fót nefnd á vegum menntamálaráðuneytisins með fulltrúum frá samtökum kennara og stofnunum sem annast kennaramenntun. Nefndin fjalli m. a. um 1. hvernig best verði hagað innbyrðis tengslum menntastofnana fyrir kennara og framtíðaruppbyggingu þeirra, bæði til skemmri og lengri tíma, 2. hvernig tryggð verði nauðsynleg endurnýjun og endurskoðun einstakra greina í kennaranámi, 3. hvernig tengja megi nám í uppeldis- og kennslufræðum námi í væntanlegum kennslugreinum kennaraefna, 4. hvaða leiðir séu vænlegastar til að tryggja endurmenntun og starfstengda framhaldsmenntun kennara og skólastjóra, svo og menntun annarra starfsmanna í skólakerfinu, og hvernig best verði séð fyrir þörfum landsbyggðarinnar í þessu tilliti, 5. hvert eigi að vera hlutverk kennaramenntunarstofnana í skólaþróun og nýbreytni í starfi skólanna, 6. hvernig bæta megi úr skorti á fræðilegum upplýsingum um þróun skólakerfisins og tengsl þess við samfélagið og hvernig tryggja megi nauðsynlegar rannsóknir á þessum efnum, 7. hvaða breytingar er æskilegt að gera á gildandi lögum og reglugerðum til að ná þeim markmiðum sem nefndin gerir tillögur um. Liður í störfum nefndarinnar verði að afla vitneskju um hvernig háttað er kennaramenntun erlendis, einkum í löndum OECD. Nefndinni verði séð fyrir starfsliði og starfsaðstöðu og við það miðað að hún skili áliti fyrir 1. mars 1989. Kostnaður af störfum nefndarinnar greiðist úr ríkissjóði." Í grg. með þessari till., sem lögð var fram seint á síðasta þingi og rétt komst til nefndar, er að finna yfirlit um núverandi skipan kennaramenntunar þar sem rakið er m.a. að engin heildarlöggjöf er til um kennaramenntun á Íslandi og hver menntastofnun kennara starfar eftir sérstökum lögum. Allmörgum stofnunum er ætlað að sinna menntun kennara fyrir grunn- og framhaldsskólastig. Það er síðan rakið í grg. hvernig þessum málum er háttað við núverandi aðstæður, einnig varðandi endurmenntun kennara, sem er allsendis ónóg, og varðandi framhaldsmenntun, en þar birtist ástandið m.a. í því að ekki gefst kostur á því fyrir kennara að stunda hér á landi skipulegt framhaldsnám sem leiðir til magistersgráðu á sviði uppeldis- og kennslufræða. Í grg. eru einnig raktar tilraunir til endurskoðunar laga varðandi kennaramenntun. M.a. er bent á þá staðreynd að frv. til nýrra laga um Kennaraháskólann var lagt fyrir 98. löggjafarþing fyrir 10 árum síðan, og síðan aftur ári seinna fyrir Alþingi, en varð ekki að lögum. Síðan hefur Alþingi í rauninni aldrei tekið á menntunarmálum kennara eða stöðu þeirra stofnana sem ætlað er að rækja menntun þeirra. Í grg. er bent á ýmis álitamál sem upp hljóta að koma við endurskoðun á þessum málum og varðandi framtíðarskipan kennaramenntunar. Í framhaldi af því er að finna í grg. sundurliðaðar ábendingar varðandi verkefni nefndarinnar, varðandi hlutverk kennarans, umfang og uppbyggingu náms í kennslugreinum, tengsl kennslufræða og einstakra kennslugreina, tengsl fræðilegs og hagnýts náms, um kennaramenntun og nýbreytni í skólastarfi, um æfinga- og tilraunaskóla, um tengsl Háskóla Íslands og Kennaraháskóla Íslands, um rannsóknir, þar á meðal um skólarannsóknir. Þá er í grg. einnig fjallað um grunnmenntun, framhaldsmenntun, endurmenntun og símenntun kennara, um vísindalega þjálfun þeirra, um fagmennsku og um stofnanirnar sem annast eiga kennaramenntunina. Þar sem ég hef áður mælt fyrir þessari till. í nokkuð ítarlegu máli á síðasta þingi ætla ég ekki að dvelja lengi við efnisþætti till., en ég vil leyfa mér, virðulegur forseti, að vitna hér í skýrslu sem getið er um í tillögutextanum frá Efnahags- og framfarastofnuninni, OECD, en sú skýrsla liggur nú fyrir í íslenskri þýðingu. Hún kom út fyrir 11/2–2 árum síðan að mig minnir. Eftir að hvatt hafði verið til þess og spurt um það hér á síðasta Alþingi hefur það ánægjulega gerst að menntmrn. hefur nú gengið frá íslenskri þýðingu af þessari umsögn þeirra aðila sem til voru kvaddir af OECD til að líta á menntastefnuna á Íslandi. Þar er fjallað allítarlega um stöðu kennara og aðstöðu þeirra og ég vil leyfa mér að nota tíma minn til þess að grípa aðeins niður í þeim þætti. Þar segir m.a.: "Í mörgum aðildarríkjum Efnahags- og framfarastofnunarinnar eru yfirvöld menntamála þeirrar skoðunar að lykillinn að faglegri þjálfun kennara sé stöðug endurmenntun. Með endurmenntun má einnig festa í kennarastarfi hæft fólk sem, eins og algengt er á Íslandi, hefur hafið kennslu án tilskilinna réttinda þegar þörf var á kennurum. Nokkur endurmenntun fer fram við Kennaraháskólann, einkum stutt sumarnámskeið. Þá er verið að skipuleggja viðamikið B.A.-nám fyrir kennara sem þegar hafa aflað sér réttinda og reynslu í starfi. Þetta nám var upphaflega einungis ætlað kennurum þeirra barna sem þurftu á sérkennslu að halda, en virðist nú hafa þróast yfir í almennt nám þar sem ákveðin sjónarmið um notkun uppeldisfræðinnar í kennslu eru sett fram." Síðar segir: "Kennarastarfið sem slíkt er í lægð. Okkur var tjáð að mikill meiri hluti þeirra sem ljúka kennaraprófi eða allt að 70% hæfu annaðhvort aldrei kennslustörf eða hyrfu fljótlega frá þeim í aðra vinnu. Í flestum skólum eru stöðug mannaskipti og upp á síðkastið hefur umsóknum um nám við Kennaraháskólann fækkað. Mikill meiri hluti kennara virðist vinna of mikið, bæði með því að taka að sér yfirvinnu í skólanum og vinnu utan skólans til að auka tekjur sínar. Þetta verður til þess að þeir hafa lítil tækifæri eða þrek til að sinna kennslustarfinu vel og líta því á það sem hvert annað brauðstrit. Innan skólans vantar allt sem heitir metorðastigi svo kennarar eiga litla möguleika á því að hækka í tign. Þetta slævir metnað til að bæta sig í starfi og mennta sig frekar. Of margir kennarar eru í hlutastarfi og sinna þar af leiðandi ekki starfinu af fullri athygli og þrótti. Þessar kringumstæður valda því", segir í þessari umsögn Efnahags- og framfarastofnunarinnar, "að mikið af þeirri framsýni og metnaði sem lögð er í kennaramenntunina fara forgörðum. Nýjar aðferðir og starfshættir sem þróast við Kennaraháskólann komast sjaldan til skólanna vegna þess að margir nýútskrifaðir kennarar koma ekki þangað til starfa eða hætta fljótlega kennslu. Þar að auki er fjöldi kennara sem ekki hafa lært nútímakennsluaðferðir. Þegar við þetta bætist ófullnægjandi aðstaða og húsnæðisvandi, ónóg hvatning og eftirlit af hálfu hins opinbera og einangrun sveitaskólanna, er erfitt að láta sögusagnir um slæman starfsanda meðal kennara sem vind um eyru þjóta. Höfuðvandinn er þó eflaust sá", segir hér enn fremur, "að kennarar fá litla umbun fyrir störf sín og önnur viðurkenning er lítil, sama á hvaða skólastigi er kennt. Lág laun kennara og eins reglur um launagreiðslur til þeirra eru gott dæmi um íslenska jafnréttisstefnu sem skipar kennslustörfum á bekk með hverri annarri venjulegri vinnu", segir þar. Að lokum vitna ég í stuttan kafla þar sem segir: "Virðingarleysið við kennarastéttina á e.t.v. síður rætur að rekja til jafnréttis innan þjóðfélags en til þess djúpstæða viðhorfs að til þess að geta kennt þurfi ekki annað en brjóstvitið. Börnum hafi til skamms tíma verið kennt heima og kennarastarfið krefjist ekki sérstakrar menntunar. Í þessu sambandi má nefna grein í útbreiddasta dagblaði landsins (Morgunblaðinu) þann 22. febr. 1986, þar sem blaðamaðurinn hélt því fram að menntun kennara hefði ekki áhrif á árangur þeirra í starfi. Hér er í raun verið að viðra þá útbreiddu skoðun að andlegur þroski fólks og menning þess séu ekki háð gæðum skólanna eða tilvist þeirra. Þetta viðhorf skapaðist meðan foreldrar voru enn heima hjá börnum sínum og áður en Ísland gerðist þátttakandi í hagkerfi nútímans. Slíkt viðhorf gagnvart kennarastéttinni má ekki ríkja á tímum þar sem kennarar verði bæði að koma í stað foreldra og auk þess að miðla hinni gífurlegu færni sem komandi kynslóðir þurfa að tileinka sér. Að öðrum kosti getur svo farið að kennsla í skólum vinni íslenskri menningu tjón. Til þess að kennarastéttin öðlist virðingu þarf á Íslandi sem annars staðar að ráðast að vandanum úr tveimur áttum. Samfélagið verður að læra að meta gildi menntunar og menntunin verður að batna til þess að standa undir aukinni virðingu. Það fyrsta sem kennarar á öllum skólastigum geta gert undir forustu Háskólans, menntamálaráðuneytisins og kennarasamtakanna er að hefja baráttu fyrir aukinni starfsmenntun." Þetta var tilvitnun í skýrslu Efnahags- og framfarastofnunarinnar í þýðingu menntmrn. Ég nefni það hér að þegar mál þetta var rætt í Sþ. 3. febr. sl. talaði hæstv. þáv. menntmrh., Sverrir Hermannsson, og tók mjög undir nauðsyn þess að tekið yrði á þeim málum sem um er fjallað í þessari till. og fór um hana góðum orðum. Hann vék að því þar að ráðuneytið hefði fengið Þórólf Þórlindsson úr félagsvísindadeild Háskólans að gera fyrir sig úttekt á Kennaraháskólanum og maður verður að ætla að einhver vinna sé í gangi á vegum menntmrn. í sambandi við málefni Kennaraháskólans. En eftir stendur það engu að síður að brýn nauðsyn er á að taka á framtíðarskipan kennaramenntunar, þar á meðal samvinnu þeirra stofnana sem ætlað er að mennta kennara. Það þykir kannski í nokkuð ráðist að skipa nefnd af því tagi sem hér er lagt til og ætla henni starfslið og starfsaðstöðu. Ég tel hins vegar að það sé í rauninni alveg brýnt. Hér er um það stórt og vandasamt verk að ræða að það skiptir afar miklu að vel takist til. Það er æskilegt að hafa þessa nefnd sjálfa ekki fjölmenna, og nefni ég fimm til sjö manns sem eðlileg mörk í því efni, en þeim mun nauðsynlegra er að nefndin geti haft gott samstarf og samráð við þá sem mál þetta varðar einkum, stofnanir, samtök og einstaklinga. Það verður ekki gert svo vit sé í nema nefndinni verði búin góð skilyrði til starfa af hálfu menntmrn. Gert er ráð fyrir því að nefndin fái um það bil eitt ár til starfa með þeirri aðstöðu sem hér er lagt til í till. þannig að við höfum undir höndum álitsgerð hennar þegar kemur fram á árið 1989 til þess að geta tekið vel á þessum málum með viðeigandi undirbúningi. Ég legg svo til, virðulegur forseti, að eftir að umræðu um þetta mál hefur verið frestað verði málinu vísað til hv. félmn. þingsins.



Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að fara mjög náið út í efnisatriði þessarar till. en tek undir að það er þörf úrbóta í menntunarmálum kennara vegna þess að við þær fjölbreytilegu og síbreytilegu aðstæður sem við lifum í okkar þjóðfélagi þá hlýtur þessi menntun að þurfa að vera í sífelldri endurskoðun. Og það er eitt sem er einnig nauðsynlegt og það er að auðvelda kennurum, sem jafnvel nú þegar eru í starfi og kallast leiðbeinendur, að sækja þá menntun sem þeim er nú skylt að hafa. Það er annar þáttur í þessu sem er ekki síst mjög nauðsynlegur og það er að gera kennurum hvar sem þeir búa á landinu kleift að sækja sér bæði símenntun og endurmenntun því að það er mikil næring fyrir starfandi kennara, en eins og fram kom í máli hv. flm. þá hefur verið heldur mikil deyfð og doði yfir kennarastarfinu undanfarin ár vegna þeirrar launabaráttu sem kennarar hafa átt í, og er reyndar ekki séð fyrir endann á enn þá, en allt slíkt, sem getur orðið kennurum lyftistöng í sínu daglega starfi, bætir þeirra hag og þá um leið auðvitað nemendanna í skólunum.



Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. um mótmæli gegn kjarnorkuendurvinnslustöðinni í Dounreay. Með mér eru flm. að þessari till. hv. þm. Kristín Einarsdóttir, Árni Gunnarsson, Júlíus Sólnes, Páll Pétursson og Guðrún Helgadóttir. Texti tillögunnar er svohljóðandi: "Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að bera fram formleg mótmæli vegna stækkunar endurvinnslustöðvar fyrir kjarnorkuúrgang í Dounreay í Skotlandi." Eins og menn heyra er þessi tillögutexti ekki langur, en hann er ákveðinn þar sem ríkisstjórninni er ætlað að bera fram formleg mótmæli vegna þeirra áforma sem uppi eru í nágrannalandi. Fyrir því eru sannarlega gild rök að till. þessi er hér fram borin af þm. úr fimm þingflokkum. Það er mat okkar og þeirra sem fjallað hafa um þetta mál faglega að geislamengun norðlægra hafsvæða frá þessari endurvinnslustöð, ef reist yrði og stækkuð eins og áætlanir eru um gæti ógnað lífríki sjávar, þar á meðal íslenskum fiskimiðum. Jafnframt er augljós hætta á því að umtal um mengun af völdum geislavirkra efna geti haft afar slæm áhrif á sölu sjávarafurða sem aflað er á þessum hafsvæðum. Það er ástæða til að vekja á því sérstaka athygli að þau fimm ríki Efnahagsbandalags Evrópu sem áforma þátttöku í stækkun þessarar endurvinnslustöðvar í Dounreay eiga sjálf lítið sem ekkert á hættu í sambandi við þá mengun sem frá henni mun stafa og þeirri stórfelldu mengunarhættu sem henni tengist. Þetta mál hefur áður komið hér inn á vettvang Alþingis. Það gerðist fyrir um það bil ári að hv. þm. Sigríður Dúna Kristmundsdóttir spurði hæstv. þáv. utanrrh. um þetta mál og við fengum síðan inn í þingið grg. um það, ítarlega grg. sem tekin var saman af Geislavörnum ríkisins, Hafrannsóknastofnun og Siglingamálastofnun ríkisins ásamt Magnúsi Magnússyni, prófessor við Háskóla Íslands. Þessi grg. er birt í heild sem eitt af fskj. með þessari till. og þar hafa menn svart á hvítu það mat sem ég túlkaði hér í orðum mínum áðan um hættuna frá þessari fyrirhuguðu stöð. Vissulega er orkuframleiðsla á grundvelli kjarnorku til staðar í Dounreay og þar er einnig unnið úr brennsluefnum frá kjarnaofnum nú þegar, en það er í allt öðrum og minni mæli en fyrirhugað er. Frá 1980 munu hafa verið unnin 5–7 tonn af úrgangi frá kjarnaofnum í stöðinni, en stækkunin gerir ráð fyrir afköstum sem nema úrvinnslu úr 100 tonnum á ári af slíkum brennsluefnum kjarnaofna og segir það sitt um þá gífurlegu aukningu sem þarna er fyrirhuguð. Ég ætla ekki að gera lítið úr þeirri hættu sem þegar stafar frá Dounreay. En það er alveg ljóst að sú gífurlega aukning sem þarna er ráðgerð og tilhögunin á þeim rekstri sem þarna er fyrirhugaður eykur stórfelldlega á þá hættu sem stafað getur frá þessum rekstri. Hugmyndin með endurvinnslunni þarna er að um geti orðið að ræða hagkvæman rekstur, en ekki tilraunastarfsemi eins og sumpart hefur verið í gangi á þessum stað í sambandi við endurvinnslu og framleiðslu á kjarnorku. Og það þekkjum við að þegar hagnaðarsjónarmið kemur inn í dæmið, þá er hættan á því að teflt sé á tvær hættur vissulega meiri og vaxandi. Fram hefur komið og liggur fyrir í þeirri greinargerð sem ég nefndi áðan að menn meta að vísu að hættan frá daglegum rekstri þessarar endurvinnslustöðvar þurfi ekki að stofna íslenskum hafsvæðum í mikla hættu. Það taki geislavirk úrgangsefni 4–6 ár að berast inn á íslensk hafsvæði og þau komi þá til okkar úr norðri. Þau geri fyrr vart við sig við Grænlandsstrendur en við Ísland, en það fari eftir styrk norðlægra hafstrauma hversu mikið og hversu ört slík efni berast inn á Íslandsmið. Það er hins vegar hættan á slysum sem er hið stóra í þessu máli og það ætti ekki að þurfa að hafa um það mörg orð nú, svo skömmu eftir kjarnorkuslysið í Tsjernóbíl í Sovétríkjunum, hvaða vá þar getur verið á ferðinni. Þar er um að ræða bæði hættuna af loftborinni mengun og einnig mengun sjávar. Slík slys, eins og segir í greinargerð Geislavarna ríkisins og fleiri, gera ekki boð á undan sér og þar segir síðan orðrétt: "Vissulega er reynt með fræðslu, þjálfun og hönnun mannvirkja og tækjabúnaðar að draga úr líkum þess að slík slys geti átt sér stað og draga úr áhrifum þeirra, en eins og slysið í Tsjernóbíl í apríl sl. undirstrikar, þá er ekki hægt að útiloka að slys eigi sér stað með ófyrirsjáanlegum afleiðingum. Áhrif slíks slyss í Dounreay gætu orðið tvíþætt hér á landi. Annars vegar vegna geislavirkra efna er kæmust út í andrúmsloftið og bærust hingað með vindum, og hins vegar vegna geislavirkra efna er rynnu í hafið og bærust hingað með hafstraumum. Geislavirk efni geta borist hingað í andrúmsloftinu á skömmum tíma eftir slys," segir í þessari greinargerð, "ef veðurskilyrði eru þannig. Fjarlægðin frá Dounreay til Íslands er minni en fjarlægðin frá Tsjernóbíl til þeirra svæða í Svíþjóð er verst urðu úti eftir slysið vorið 1986. Um geislavirk efni er færu í hafið við slys gildir það sama og um geislavirk efni sem fara í hafið við daglegan rekstur. Aukning geislavirkra efna í hafinu umhverfis Ísland yrði þegar tímar liðu mikil eða lítil eftir því hve mikið af efnum hefði farið í hafið við Dounreay. Auknum umsvifum við kjarnorkustarfsemina í Dounreay mundu fylgja auknir flutningar geislavirkra efna á sjó, á landi og í lofti. Auknum flutningum fylgir aukin slysahætta með þeim afleiðingum að geislavirk efni komast út í umhverfið. Það er álit okkar að fyrirhuguð staðsetning endurvinnslustöðvarinnar við Dounreay orki mjög tvímælis. Staðsetning við Dounreay eykur hættuna á því að lönd er ekki standa að stöðinni verði fyrir mengun af völdum geislavirkra efna frá henni á meðan áhrif á þau lönd sem stöðin á að þjóna gætu orðið mun minni eða jafnvel engin." Þetta var tilvitnun í greinargerð Geislavarna ríkisins og fleiri stofnana sem ég nefndi og fylgja till. í sérstöku skjali. Það má minna á að reynsla er þegar fyrir rekstri slíkra stöðva og mengunar frá þeim, þar sem er t.d. Sellafield-stöðin á vesturströnd Bretlands sem hefur valdið tilfinnanlegri og mikilli mengun í Írska hafinu. Það má líka minna á það, sem fram kemur í fskj. með þessari grg. sem er ræða formanns baráttusamtaka gegn fyrirhugaðri stækkun í Dounreay, baráttusamtaka sem starfa á Shetlandseyjum eða Hjaltlandi, að nú þegar hefur aukning orðið veruleg á hvítblæði í nánd við stöðina í Dounreay og enn meiri í grennd við Sellafield-stöðina þannig að hættan er meiri og er þegar til staðar í næsta nágrenni við þessar stöðvar. Aðrar þjóðir við norðanvert Atlantshaf hafa þegar vaknað til vitundar um þá hættu sem þarna er á ferðinni. Norðmenn hafa borið fram mótmæli gegn þessu. Það er vaxandi andstaða um allan Noreg hjá fjöldasamtökum sem beita sér gegn fyrirhugaðri stækkun þessarar stöðvar. Sama gildir um Færeyjar. Færeysk stjórnvöld hafa mótmælt harðlega, og Danir fyrir þeirra hönd, áformunum í Dounreay og Danir eru einnig að taka við sér varðandi þetta mál. Á fundum Vestnorræna þingmannaráðsins hefur þetta mál tvívegis verið til meðferðar, árin 1986 og 1987, í fyrra skiptið að frumkvæði Færeyinga, í seinna skiptið að frumkvæði íslenskra fulltrúa. Aðvörunarorð og mótmæli Vestnorræna þingmannaráðsins, sem einnig er með aðild Grænlendinga sem kunnugt er, gegn þessari fyrirhuguðu stækkun er birt sem fskj. III með þessari þáltill. Þá bendi ég einnig á það að þessi mál hafa komið fyrir á þingi Norðurlandaráðs þann 26. febr. sl. vegna fsp. um Dounreay-endurvinnslustöðina og þar kom það í hlut hæstv. þáv. heilbrrh. að svara fyrir hönd umhverfisráðherra Norðurlanda varðandi þetta mál. Þau ummæli og þær umræður eru birtar sem sérstakt fskj. með þessari till. Þannig er reynt að halda til haga því helsta sem fram hefur komið í ályktunarformi varðandi þetta mál og tengist Íslandi sérstaklega. Ég vil þó ekki láta hjá líða að minna á frammistöðu Siglingamálastofnunar ríkisins undir forustu hæstv. fyrrv. samgrh., Matthíasar Bjarnasonar en siglingamálastjóri sótti níunda ársfund svokallaðs Parísarsamnings, um varnir gegn mengun sjávar frá landstöðvum, þann 9. júní 1987 og þar var af Íslands hálfu mótmælt sérstaklega losun geislavirkra úrgangsefna í sjó og samþykkt ályktun, sem tengist einmitt Dounreay. Því miður bar þessi fundur hins vegar ekki gæfu til að samþykkja tillögu Íra varðandi Sellafield-stöðina en íslenski fulltrúinn tók afstöðu með Írum í því máli á þessum fundi. Það liggur því fyrir að þegar er mikil umræða meðal þjóða við norðanvert Atlantshaf vegna þessara háskalegu áforma sem þarna eru uppi um byggingu og stækkun þessarar endurvinnslustöðvar í Dounreay. Þegar hafa fallið aðvörunarorð og ráðamenn hafa lýst áhyggjum, en það þarf að fylgja þessu máli eftir af fullri ákveðni og einbeitni með því að Alþingi Íslendinga álykti um þetta mál og með því að íslensk stjórnvöld beri fram formleg og ákveðin mótmæli vegna þessara áforma og haldi því vakandi hvar sem viðeigandi er að taka á þessu máli nú á næstunni. Hér getur verið um að ræða mál sem snertir undirstöðuhagsmuni Íslendinga, bæði vegna raunverulegrar mengunarhættu og vegna þeirra óbeinu áhrifa sem umtal um hættu á geislavirkni og mengun af völdum geislavirkra efna getur haft á sölu íslenskra fiskafurða og þarf ekki að hafa um það miklu fleiri orð hversu neikvæð slík áhrif gætu orðið. Ég treysti því að á þessu máli verði tekið hér af yfirstandandi þingi. Ég legg til, virðulegur forseti, að máli þessu verði vísað til hv. utanrmn. sem ég tel eðlilegt að fjalli um það og að það komi síðan væntanlega frá nefndinni fyrr en seinna til frekari umræðu hér á hv. Alþingi.



Frú forseti. Tillagan sem hér liggur fyrir er um efni sem við erum öll sammála um, þ.e. aðalefnisatriðið er mótmæli gegn stækkun endurvinnslustöðvarinnar við Dounreay í Skotlandi. Tillagan fjallar um það að skora á ríkisstjórnina að bera fram þessi mótmæli. Ástæðan til þess að ég tek til máls er sú að það liggur fyrir að þetta mál er í gangi hjá ríkisstjórninni og var líka hjá síðustu ríkisstjórn þannig að margir ráðherrar beittu sér fyrir andmælum, hver á sínum vettvangi, út af þessu máli. Það eru nokkur ár orðin síðan, það var 10. apríl 1984, hæstv. þáv. heilbr.- og trmrh. Matthías Bjarnason svaraði fsp. 1. flm. þessa máls um rannsóknir á mengun lofts og lagar. Þá kom fram mjög greinileg stefnumörkun í svari hæstv. þáv. ráðherra Matthíasar Bjarnasonar, hv. 1. þm. Vestf., mjög eindregin stefnumörkun í sambandi við þessi mál, m.a. varðandi eftirlit með mengun af völdum geislavirkni í hafinu. Þessari stefnu var svo fylgt eftir einmitt í sambandi við það kjarnorkuver sem hér hefur verið rætt um. Þetta kom m.a. fram í svari hæstv. þáv. utanrrh. Matthíasar Á. Mathiesens fyrir ári síðan. Hann lýsti því að þá hefði enn á ný verið leitað skýrslna og umsagna frá Hafrannsóknastofnun, sérfræðingi ríkisstjórnarinnar um kjarnorkumálefni, prófessor Magnúsi Magnússyni, hjá Geislavörnum ríkisins og forstöðumanni þeirrar stofnunar, dr. Sigurði M. Magnússyni, og hjá Siglingamálastofnun. Skýrslur þessara aðila voru svo lagðar til grundvallar þegar hæstv. samgrh. í síðustu ríkisstjórn, Matthías Bjarnason, undirbjó afstöðu Íslands á fundum um Parísarsamkomulagið um þessi efni og m.a. þeim fundi sem hv. 1. flm. gat um áðan og haldinn var í júní í Cardiff í Wales. Þar var tillaga Íslands um sérstakar ráðstafanir vegna nýrra endurvinnslustöðva fyrir brennsluefni kjarnaofna samþykkt með nokkrum breytingum. Það var auðvitað mikilvægur áfangi. Ég undirstrika sérstaklega að það var mikill alvöruþungi í formlegum mótmælum umhverfisráðherra allra Norðurlandanna sem samþykkt voru á fundi þeirra í Finnlandi á sl. vetri í sambandi við þing Norðurlandaráðs. Tók ég þátt í þessum fundi fyrir hönd íslensku ríkisstjórnarinnar. Þau andmæli voru afhent umhverfismálaráðherra Breta, Nicholas Ridley. Þar var mótmælt staðsetningu endurvinnslustöðvarinnar og sérstaklega tekið fram að við teldum að þessi verksmiðja væri talin ógna fiskvinnslu Noregs, Íslands og Færeyja. Það var áhersluatriði íslensku ríkisstjórnarinnar, svo og stjórna Noregs og Færeyja. Þá er ég komin að atriði sem ég tel vert að undirstrika mjög í sambandi við þetta mál en það er einmitt aðstaða okkar til þess að fylgjast með mengun í hafinu og þá sérstaklega af völdum geislavirkni. Þetta varðar sérstaklega viðskiptahagsmuni okkar og söluhagsmuni í sambandi við sjávarafurðir. Við kynntumst því vel eftir kjarnorkuslysið í Tsjernóbíl að í mörgum löndum voru gerðar mjög strangar kröfur um eftirlit og vottorð um það að fiskurinn sem héðan kæmi væri ómengaður af þessum sökum. Í framhaldi af því voru gerðar ráðstafanir til þess að bæta aðstöðu Geislavarna ríkisins til þess að fylgjast með slíkri mengun og samkomulag var gert við Alþjóðakjarnorkumálastofnunina sem hljóp undir bagga með aðstoð varðandi búnað í þessu skyni. Við þurfum hins vegar að gá vel að því að íslenska ríkið standi líka við sitt að þessu leyti til því þetta hefur geysimikla þýðingu einmitt fyrir okkur og okkar sjávarafurðir. Eins og hv. flm. nefndi eru þær þjóðir, sem aðilar eru að Efnahagsbandalaginu, kannski sjálfar í minnstri hættu, eða þeirra framleiðsluverðmæti, vegna hugsanlegrar kjarnorkumengunar ef eitthvað bæri út af á þessum stað í Skotlandi. Aftur á móti verða þær þjóðir sem framleiða matvæli handa þessum löndum að vera í stakk búnar til þess að hafa viðhlítandi eftirlit og til þess að mæla hugsanlega hættu sem að þessum verðmætum okkar getur steðjað. Þess vegna hvet ég sérstaklega til þess að við gerum hvað við getum til þess að stuðla að því að unnt verði að hafa mælingar í góðu lagi eins og nútímatækni býður upp á. Það getur orðið okkur mjög dýrt ef svo verður ekki. Til þess gæti hin dýrkeypta reynsla, sem ýmsar þjóðir urðu fyrir eftir slysið í Tsjernóbíl, hjálpað okkur og við gætum munað eftir því. Auðvitað er það sjálfsagt að ríkisstjórnin haldi áfram að mótmæla stækkun þessarar stöðvar í Skotlandi einmitt af þessum sökum og vegna staðsetningar hennar. Ég tek fram að ég hef aflað mér upplýsinga um að núverandi ríkisstjórn hefur þetta atriði einmitt til meðferðar og það hefur þegar verið sett á dagskrá heimsóknar hæstv. núv. iðnrh. til Bretlands en það verður í janúarmánuði nk. Á dagskrá hans þar er einmitt fundur með starfsbróður hans og Skotlandsmálaráðherra þar sem ætlunin er að bera fram mótmæli við þessu. Þannig liggur það fyrir að Sjálfstfl. hefur þessa afstöðu og ráðherrar hans halda áfram þar sem hæstv. ráðherrar og fyrrv. ríkisstjórn höfðu verið að verki í sambandi við þetta og þeir munu ítreka mótmælin og halda þessu verki áfram. Okkur þótti því kannski svolítið skringilegt að fara að taka þátt í því að skora á ríkisstjórnina sem við vissum að var með þetta verkefni á borði sínu og hafði þegar uppi ákveðnar aðgerðir í þessu sambandi. Okkur þótti slík áskorun vera fullseint á ferðinni með því að málið er í fullum gangi og þegar komið á skrið fyrir löngu.



Virðulegur forseti. Ég þakka það sem fram kom í máli hv. þm. Ragnhildar Helgadóttur sem ég met sem efnislegan stuðning við þetta mál enda hefur hún, eins og ég rakti, komið að því máli áður. Ég efaðist ekkert um að það væri hugur hjá mönnum að taka á þessu máli. Mér þótti hins vegar miður að virðulegir þm. Sjálfstfl. skyldu ekki sjá ástæðu til þess að vera meðflytjendur þessarar tillögu. Mér finnst þess gæta svolítið hér á virðulegu Alþingi að menn rugli saman annars vegar framkvæmdarvaldinu og ríkisstjórninni og hins vegar þjóðþinginu og segi sem svo: Hvað er þjóðþingið að blanda sér í mál sem eru til einhverrar meðferðar á vettvangi ríkisstjórnarinnar á hverjum tíma? Þetta finnst mér ekki í rauninni eðlilegur skilningur á hlutverki þingsins því að hvað sem kann að gerast á vettvangi ríkisstjórnar í sambandi við svona mál - og um það var ekkert upplýst, um það lágu engar upplýsingar fyrir hvaða stefnu málið tæki þar þegar þessi tillaga var lögð fram og það er fyrst nú sem hv. þm. greinir frá því að hæstv. iðnrh. ætli að taka þetta mál upp í janúar nk. Ég vænti þess að allir þm. átti sig á því að það er auðvitað styrkur fyrir framkvæmdarvaldið og hæstv. iðnrh., eða hvaða ráðherra sem á þessu máli heldur innan ríkisstjórnarinnar, að hafa eindreginn og einbeittan vilja þjóðþingsins á bak við sig í máli sem þessu. Ég efast ekkert um að þetta mál fái góðan stuðning í þinginu og það einnig frá hv. þm. Ragnhildi Helgadóttur sem á sæti í utanrmn. sem fær þetta mál til meðferðar. Raunar eiga þar sæti flm. þessarar tillögu aðrir en ég, bæði sem aðalfulltrúar og áheyrnarfulltrúar. Ég þarf í rauninni ekki að orðlengja þetta frekar nema ég fagna því að það verður tækifæri til þess af hálfu íslensks ráðherra í opinberri heimsókn, eins og hér kom fram hjá síðasta ræðumanni, að taka þetta mál upp sérstaklega. Ég bendi þó einnig á að þetta mál varðar fleiri þjóðir en Breta. Hér eru fjórar aðrar þjóðir sem ætla sér að vera þátttakendur í þessari viðbótaruppbyggingu í Dounreay og auðvitað þarf að taka það mál upp einnig við þær. Ég hygg raunar að Efnahagsbandalag Evrópu væri ekkert óeðlilegt heimilisfang mótmæla og aðgerða af hálfu íslenskra stjórnvalda í þessu sambandi enda kaupir Efnahagsbandalagið í vaxandi mæli fiskafurðir frá Íslandi þannig að þetta ætti að eiga skilningi að fagna og einhvern hljómgrunn a.m.k. meðal þeirra sem horfa eitthvað fram fyrir sig hjá þeim ágætu viðskiptaþjóðum okkar. Ég treysti því að þetta mál fái þann byr, ekki aðeins hjá okkur, heldur hjá öðrum þjóðum sem í hlut eiga, að horfið verði frá þessum áformum um frekari uppbyggingu tengda kjarnorkuiðnaði í Skotlandi og að menn leiti annarra leiða jafnframt því sem við hljótum að ala þá von í brjósti að þjóðirnar átti sig á hættunni sem fylgir kjarnorkunni, ekki aðeins á hernaðarsviðinu, heldur einnig í friðsamlegum tilgangi sem svo er kallaður.