Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. meiri hl. (Bjarni Benediktsson) : Meiri hl. allshn. hefur orðið sammála um að leggja til, að frv. þetta verði samþ., en hún hefur þó til athugunar fram til 3. umr. brtt., sem til greina hefur komið að bera fram. Þó get ég lýst yfir því nú þegar, að ég get ekki fallizt á það, sem hér hefur verið rætt um, að ákvörðun verðs á landbúnaðarafurðum verði lögð undir dómnefndina. Hitt er til athugunar, hvort fært þykir að heimta niðurfall gerðra samninga, og er ég ekki reiðubúinn að taka afstöðu til þess máls að svo stöddu. En meiri hl. n. hefur orðið ásáttur um að mæla með frv., þó að ég geri ráð fyrir, að það hafi nokkuð ólíkar forsendur komið til greina. Það er vitað, að form. allshn., hv. 9. landsk., hefur alltaf verið þessari löggjöf andvígur og talið hana til ills eins. Hann hefur því aðeins framfylgt fyrra áliti sínu með því að greiða atkv. með frv. Hins vegar taldi ég í fyrstu þessa löggjöf nauðsynlega. Ég var þeirrar skoðunar, að óhjákvæmilegt væri, að ríkisvaldið hefði íhlutun um þessi mál. Má því segja, að hér sé um afstöðubreyt. hjá mér að ræða, er ég vil nú samþ. þetta frv. En því er þó ekki að neita, að margt hefur breytzt, síðan l. voru sett, og er nú svo komið, að ég tel ekki hægt annað en fella þessi fyrirmæli úr gildi. Ég verð að vísu að telja, að almenningi sé nokkuð tvísýnn hagur að þeim kauphækkunum, sem nú eru allar líkur til, að hann fái, og fell ég ekki frá því, þó að ég sé því nú meðmæltur að láta l. niður falla. Játa ég þó, að atvinnuvegirnir eru nú færir um að greiða þetta kaup, a. m. k. höfuðatvinnuvegir landsmanna. Það er vitað, að sjávarútvegurinn er nú svo stæður, að hann getur staðizt við að greiða hækkað kaup, og vitanlega hlýtur landbúnaðurinn að fá hækkað afurðaverð sitt, eftir því sem kaup hækkar. Það eru aðrar ástæður, sem valda því, að ég og við sjálfstæðismenn teljum þessar kauphækkanir varhugaverðar. Í fyrsta lagi óttumst við, að allar kaupbætur muni éta sjálfar sig upp og verða frekar blekking en veruleiki, með því að allar innlendar afurðir muni hækka að sama skapi. Og í öðru lagi erum við minnugir þeirra vandræða, sem voru hér á landi fyrir styrjöldina. Þá sýndi reynslan, að atvinnuvegirnir voru ekki færir um að gjalda það kaup, sem þá tíðkaðist, og mundu þeir þá enn síður reynast þess megnugir að greiða það kaup, sem nú er goldið eða meira; ef sama ástand skapaðist á ný. Það er óttinn við það, að eftir styrjöldina kunni að sækja aftur í sama horf, sem veldur því, að við höfum viljað halda kaupgjaldi og verðlagi í sem föstustum skorðum. Við höfum því ekki talið æskilegt að taka til skipta meðal almennings allan þann stríðsgróða, sem safnazt hefur inn í landið. Við höfum talið, að nokkurn hluta hans bæri að nota til þess að tryggja atvinnureksturinn í framtíðinni, og yrði þá að vera svo vel um búið, að engin hætta væri á, að þeim fjármunum yrði varið til annars. Hins vegar töldum við ekki óeðlilegt, að ríkið tæki allverulegan hluta af þessum gróða og geymdi til erfiðu áranna, sem við óttumst, að koma muni. Það má reyndar segja, að óvíst hefði verið, hvernig slíkar ráðstafanir hefðu tekizt, því að framtíðin verði ekki að öllu leyti dæmd eftir fortíðinni. Tíminn eftir styrjöldina getur orðið allt annar en árin fyrir stríðið, og er ekki ólíklegt, að almenningur hér muni geta átt við betri lífskjör að búa eftir stríðið en áður, eða það skyldum við vona. Það er því engan veginn öruggt, að af kauphækkununum nú hljóti að leiða ófarnað, þó að við höfum óttazt það, og það er a. m. k. ljóst, að hvernig sem þessi stríðsgróði skiptist innan lands, þá fer hann ekki út úr landinu. Ef hann skiptist að miklu leyti milli almennings, þá getur hann eftir það geymzt í vasa almennings hér innan lands í stað þess að safnast í sjóði hjá atvinnufyrirtækjum og hinu opinbera, svo sem ætlað hafði verið. Á það hefur verið bent, að hæpið sé að gera of mikið úr gildi sjóðamyndana, reynslan hafi orðið sú, að fé hafi verið dregið út úr fyrirtækjum, þó að áætlunin hafi verið að koma í veg fyrir, að svo yrði, og erfitt muni að búa svo um með l., að séð verði við öllum leka. Og þá má benda á það, að fjármálastjórnin í tíð Framsfl. var ekki slík, að hún væri líkleg til að auka trú almennings á gildi fjársöfnunar, því að óneitanlega gætti þar allmikillar óráðsíu um meðferð opinbers fjár, og var yfirleitt meira hirt um flokkshagsmuni í því efni en alþjóðarhag. Það var því ekki undarlegt, að gerðardómsl. mættu allmikilli andúð allt frá upphafi. Með þeim voru lögð höft á grunnkaupshækkun. Þrátt fyrir þau höft mátti samt hækka kaup til samræmis og lagfæringar og þess, sem ákveðið var, að kaupgjald skyldi hækka í samræmi við dýrtíðina. Þetta hvort tveggja hafði áunnizt fyrir atbeina Sjálfstfl., því að Framsfl. lagði til að festa kaupið algerlega með l. og banna alla kauphækkun þrátt fyrir vaxandi dýrtíð. Við sjálfstæðismenn sáum, að slík fyrirmæli væru allt of ströng, og töldum, að þau hlytu að falla um sjálf sig, enda hefði ekkert réttlæti verið í slíku. Við töldum, að frekar væri ratað rétt meðalhóf með brbl. um gerðardóm í kaupgjaldsmálum, sem gefin voru út eftir áramótin: Þó var auðvitað frá upphafi ljóst, að mikil vandkvæði mundu verða á framkvæmd þessara l., og að þau mundu ekki koma að gagni, nema það tækist að sannfæra almenning um, að þau mundu verða honum til góðs. Og auðvitað var það erfitt hlutverk að eiga að sannfæra menn um, að þeim bæri að leggja á sig þá fórn að afsala sér miklum grunnkaupshækkunum nú fyrir óvissa framtíðarhagsmuni. Þetta hlaut að verða því erfiðara sem sumir af forgöngumönnum þessara l. eins og t. d. fyrrv. forsrh., núverandi hv. þm. Str., gerðu sér leik að því að ögra landsmönnum og hleypa illu blóði í menn, eins og fram kom í hinni alkunnu nýársræðu hans, og var þó sú ræða ekkert einsdæmi, heldur eitt dæmi af mörgum um ofstopa þann og óbilgirni, sem ráðh. Framsfl. hafa sýnt og gert hefur það að verkum, að allur almenningur var farinn að telja fylgi þeirra við mál sönnun þess, að málið væri illt. Síðari framkoma þessara manna hefur fært sannanir fyrir því, að alþýða manna hefur ekki haft með öllu rangt fyrir sér í þessu. Þetta gerði andstæðingum málsins auðveldara að vekja þegar í upphafi sterka öldu gegn því, og nutu þeir til þess nokkurra forréttinda um blaðaútgáfu. Sú samvinna við launþegana um framkvæmd l., sem nauðsynleg hefði verið, fékkst því aldrei. Það er auðvitað rétt, að sú mikla peningavelta, sem hér er nú, getur verið ærið varhugaverð. En það dugir ekki í því sambandi að vitna eingöngu til þess, hvernig stríðsþjóðirnar fari að og hvaða ráðum þær beiti til þess að ráða bót á vandkvæðunum, því að annað hlýtur að nokkru að gilda um okkar þjóðfélag, þó að það verði vitanlega fyrir miklum áhrifum af stríðinu. Þó að við höfum skaðazt um sumt á ófriðnum, hefur hann ekki valdið okkur fjárhagstjóni. Þær þjóðir, sem eiga í styrjöld, tapa daglega fjármunum og mönnum og verða sífellt fátækari. Hið gagnstæða hefur átt sér stað hér. Enn hefur ófriðurinn haft í för með sér fjárhagslegan gróða fyrir okkur. Það er því augljóst mál, að sömu aðferðir eiga ekki að öllu leyti við hér á landi eins og með styrjaldarþjóðunum, og það er engan veginn víst, að úrræði þeirra þjóða henti okkur, þó að þau séu jafnvel óumflýjanleg nauðsyn styrjaldarþjóðanna. Það var vitanlegt, en þó ekki tekið nóg tillit til þess, að dvöl hins erlenda setuliðs hlaut að hafa ósegjanleg áhrif í för með sér á fjármálakerfi þjóðarinnar, og á meðan slíkt uppboð var á vinnumarkaðnum, sem af setuliðsframkvæmdum hefur leitt, var ekki hægt að standa á móti kauphækkunum nema með samþykki verkalýðsins. Ég skal játa það, að það voru ekki einungis verkamenn, sem áttu þátt í því, hvernig fór, því að atvinnurekendurnir, margir hverjir, fóru ekki síður í kringum l., og gerðu þeir sitt til þess, að l. urðu að engu, með því að vera með yfirboð til verkamanna, sem tóku við þeim, sem vonlegt var. Nú er það vitað mál og þarf ekki margt um það að segja, að einn helzti erfiðleiki löggjafans er, ef eigi næst samvinna við þá, sem við l. hans eiga að búa, svo að þeir vilja ekki þýðast þau, og er þá oft gripið til þess úrræðis að beita kúgun, einræði og ofbeldi, eins og við þekkjum mörg dæmi til. Því er ekki hægt að neita, að stj. gerði sér í þessu efni það ljóst strax í upphafi, að samvinnu þurfti við þá, er áttu við þessi l. að búa. Í 4. gr. l. eru verkföll og verkbönn bönnuð, og nær bannið einnig til þeirra, er hafin eru. Þetta segir þar berum orðum. Engu að síður vita allir, að verkföll stóðu yfir 8. jan., er l. voru gefin út, og það leið langur tími, þangað til þeim var af létt. Ég hygg, að það muni hafa verið um 30. jan. s. l., sem járniðnaðarmenn sömdu við vinnuveitendur um kaupið, sem gerðardómurinn 2–3 dögum síðar samþykkti með þeim áhrifum, að grunnkaup járniðnaðarmanna hækkaði a. m. k. um 8%. Nú halda Framsfl. og hæstv. fyrrv. forsrh. því fram í nál. allshn., að borið hefði að hækka ekki grunnkaupið, en á meðan hv. þm. Str. (HermJ) sat að völdum fyrir hönd síns flokks, þá lét hann það samt viðgangast, að grunnkaupið hækkaði um 8%, eins og ég gat um. En deilunni um kaupgjaldið var ekki þar með lokið. Ég hygg, að það hafi ekki verið fyrr en 10. febr., er prentarar sömdu við atvinnurekendur, og allan þann tíma sat að völdum sama stj., sem l. hafði sett, og hafði ekki í frammi neinar þær þvingunarráðstafanir gagnvart verkfallsmönnum, er l. heimiluðu, að gerðar væru, og beinlínis bar skylda til að gera, ef framfylgja átti l. út í yztu æsar, en ekki fara samkomulagsleiðina. Síðan tala þeir, sem þá stjórnuðu, um það sem það hefði ekki þurft að vera neinum vandkvæðum bundið að framfylgja l.! Eftir því sem hv. þm. Str. talar nú, hefði mátt ætla, að hann skirrðist ekki við að beita þeim viðurlögum, er l. heimiluðu. En hann hefur séð það þá, eins og allir aðrir voru sammála um, að með því móti hefði verið stefnt út í enn meira öngþveiti og beinan voða, þar sem það er vitað mál, að gerðardómsl, voru þverbrotin af verkamönnum og atvinnurekendum frá upphafi. Það er og kunnugt, að sú stj., er hv. þm. Str. veitti forustu, hækkaði verulega vegavinnukaupið með hæpinni heimild, og á vorþinginu gerðu framsóknarmenn ráð fyrir því, að næsta sumar yrði að greiða miklu hærra kaup í sveitunum en áður hafði verið. - Þannig má lengi telja, hvernig l. þessi voru brotin og látið niður falla að framfylgja þeim af þáverandi forsrh. Hví er svo þessi maður, hv. þm. Str., að segja, að svo og svo hefði átt að fara að til að framfylgja l.? Hvers vegna gerði hann það þá ekki sjálfur, á meðan hann sat í ráðherrastóli og hafði aðstöðu til að framkvæma það, er hann nú vill vera láta, að hefði þurft að gera? Ég get ekki betur séð en að með þessu háttalagi sé hann beinlínis að ásaka sjálfan sig í þessu máli. Þrátt fyrir allt tel ég, að gerðardómsl. hafi gert visst gagn um skeið og haldið dýrtíðinni niðri og séu því ekki að ófyrirsynju sett og hafi verið nauðsynleg tilraun til þess að sporna við dýrtíðinni, en lífið sjálft hafi brotið af sér og gert að engu, því að í lýðræðisþjóðfélagi er ekki hægt að fylgja þeim l., sem fólkið vill ekki þýðast, og nægir í því sambandi að minna á bannl. til frekari skýringar. Hæstv. núv. ríkisstj. hefur því ekki gert annað en að draga ályktun af reynslunni með frv. þessu. Hún horfist í augu við sannleikann í þessu máli, að l. gátu ekki orðið til þess, er ætlazt var til, hefur karlmennsku til að viðurkenna það og nema þau burtu og taka til annarra ráða, er almenningur sættir sig við. Hér verður fyrst og fremst að stöðva verðhækkunarölduna með samtakamætti almennings í landinu, og því verður að ryðja hindrunum, er standa í vegi, burtu og afnema þessi l. Það verður að koma á frjálsu samkomulagi við aðilana, er við l. eiga að búa, um að kaupgjaldinu verði komið á fastan grundvöll. Hv. þm. Str. var í gær að kenna okkur nýju þm. rétta þingsiðu. Það kom að vísu upp úr kafinu, að þetta áttu að vera einhverjir nýir siðalærdómar hjá þessum hv. þm., en ég verð að segja það, að mér finnst það koma úr hörðustu átt, að slíkt komi frá honum. Ef honum er alvara með siðabótina, hefði honum verið nær að beita sér fyrir henni, á meðan völd hans voru meiri en nú. Það er þá líklega einn þáttur hans í nýju siðabótinni á þingi; að ekki er hægt af nál. hans um frv. að sjá, hvort hann er með eða móti frv. Af því nál. má helzt ráða, að hann sé að ásaka fyrrv. samstarfsmenn sína en að þvo sjálfan sig, sem þó allt lendir öfugt í höndunum á honum. Í byrjun nál. segir hann: „Með frv. þessu, ef að l. verður, eru allar skorður burtu teknar, er reistar hafa verið gegn vaxandi dýrtíð.“ En í niðurlagi nál. segir: „ gerðardómsl. eru í höndum núverandi ríkisstjórnar gagnslaus með öllu, og sízt til bóta að halda þeim í gildi að nafninu til, svo sem stjórnarfarinu og framkvæmd l. er nú háttað“. Ef niðurlagið er rétt, þá sjá allir, að það stangast við byrjunina og hvort tveggja fær ekki staðizt. Eftir þessu er allt þar á milli. Allt stangast hjá hv. þm. Str. Hann gerir sér leik að því að skella skuldinni á fyrrv. samstarfsmenn sína í ríkisstj., en ég hef sýnt fram á það með rökum, að hann átti sinn þátt í því að brjóta niður l., m. a. með því að framfylgja þeim ekki til hins ýtrasta, sem ég get þó alls ekki láð honum né ætlazt til, að hann gerði annað en að beygja sig fyrir því almenningsáliti, er braut l. niður. En seinna, þegar hann er farinn frá völdum, ræðst hann á fyrri samstarfsmenn sína fyrir að framfylgja ekki þeim lögum, sem hann sjálfur sá og í framkvæmd sýndi, að var ekki hægt að framfylgja. Annars er dálítið gaman að athuga þetta nál. hv. þm. Str. Hann segir, að þrennt hafi þurft að gera í sambandi við gerðardómsl.: Í fyrsta lagi að semja við hinn erlenda her um fækkun manna í setuliðsvinnunni. Í öðru lagi að takmarka sem mest, að stríðsgróðinn léki laus og margfaldaði peningaveltuna, og í þriðja lagi, að ríkisstj. aflaði sér heimildar til þess að takmarka óþarfar framkvæmdir. Ég skal koma að því, að hverju leyti þetta er rétt, en mér er spurn: Hví framkvæmdi hann ekki þetta, á meðan hann hafði aðstöðu til þess? Hvern er hv. þm. Str. að ásaki hér, ef ekki sjálfan sig fyrst og fremst? Sannleikurinn er sá, að málið var ekki nógu glöggt séð fyrir, en það er hreinskilnara og karlmannlegra að játa, að sér hafi skjátlazt, en segjast á eftir hafa séð ófarnaðinn fyrir án þess að hafast að til þess að hindra hann. Hitt er og einnig rétt, að menn hugleiði, hverjar þær ráðstafanir eru, sem hann telur, að þurft hefði að framkvæma samhliða gerðardómsl. Um leið og átti að takmarka óþarfa framkvæmdir og viðhafa kaupbindingu, átti að koma á vinnuskyldu eða þvingun. Ef menn vildu ekki sætta sig við þetta, hvað átti þá að gera? Átti þá að beita valdi? Hæstv. fyrrv. forsrh. minnist reyndar ekki á það, hvað þá ætti til bragðs að taka, en öll rökfærsla hans nú leiðir óhjákvæmilega til þess, að svo hefði orðið að fara að. Það væri dálítið fróðlegt að vita, hverjar þær framkvæmdir eru, sem takmarka átti að ráði hv. þm. Str. Jú, hann mun svara því til, að takmarka hefði átt eitthvað að húsabyggingum. En það vill svo til, að ég get fullyrt, hvað sem þessum villubyggingum í Rvík líður, þótt hætt hefði verið við þær, þá hefði það engin áhrif haft á vinnuspursmálið, því að það hefði einungis leitt til þess, að því byggingarefni, sem þangað fór, hefði verið varið á annan og ég vil segja skynsamlegri hátt. Segja má, að það hafi verið yfirsjón að taka ekki til opinberrar ráðstöfunar allt byggingarefni, sem til landsins hefur flutzt, frá því að styrjöldin hófst. En ef svo er, þá er það yfirsjón, sem við getum allir ásakað okkur jafnt um. Það er vitað, að það hefði verið byggt úr öllu byggingarefni, sem til landsins hefur flutzt ef ekki hefði átt að banna allra nauðsynlegustu byggingar. Ég held, að ég fari ekki með neitt launungarmál, þó að ég segi frá, að eftir þessi samtöl við setuliðið í vor, sem vitnað hefur verið í, áttu sér stað, var sérstaklega talað um, að vissar byggingar yrðu bannaðar, og það voru engar óþarfa byggingar. Það var snúið sér til borgarstjóra og sagt, að það væri óþolandi á slíkum tímum að ráðast í þær íbúðabyggingar, sem bærinn hafði fyrirhugað úti á Melum og Laugarnesbarnaskólann. Þetta voru þær óþarfa framkvæmdir, sem átti að koma í veg fyrir. Það var þegar hægt að benda á, að Laugarnesbarnaskólinn var sú bygging, sem sízt sat á setuliðinu að banna, vegna þess að bygging hans er ekki sízt nauðsynleg vegna þeirra aðgerða, sem setuliðið hefur haft í frammi, þar sem það hefur látið rífa mikinn hluta bæjarhverfisins í Skerjafirði og þær byggingar hafa verið fluttar inn í Laugarnes, en auðvitað er þýðingarlaust að koma upp íbúðarhúsum, ef skólahús fylgir ekki þar með. Um íbúðarhús bæjarins er það að segja, að vegna utanaðkomandi atvika verður þar hægt miklu minna að gera en við vildum og nauðsynlegt væri. Ég vil segja það hreinskilnislega, að ég geri ráð fyrir, að það reynist fullerfitt að ráða fram úr þeim geigvænlegu húsnæðisvandræðum, sem við verðum nú að berjast við og erum varnarlausir gegn, þó að ekki hafi verið stöðvaðar þær húsbyggingar í bænum, sem hafa þó átt sér stað síðasta sumar. Ég veit ekki, hvort ég á að fara að eltast mikið við það, sem hv. þm. Str. hefur sagt, en ég tel þó rétt að láta það ekki með öllu ómótmælt, sem hann hefur sagt um sögulegan aðdraganda þessa máls í nál. sínu. Hann segir þar t. d., með leyfi hæstv. forseta : „Seint á árinu 1940 voru stjórnmálamenn almennt þeirrar skoðunar, að okkur Íslendingum bæri að haga fjármálum okkar þannig, líkt og aðrar þjóðir, að kaupgjald og föst laun ættu tæpast að hækka í samræmi við dýrtíðarvísitöluna.“ Hann hefur sjálfur áður lýst yfir, að hann hati talið þetta. En ef hann áleit þetta þá, hvers vegna lét hann engan heyra þetta þá? Hvers vegna gerði hann þá þvert á móti því, sem hann áleit, að hafi verið rétt? Hann var sjálfur forseti ríkisstj., sem beitti sér fyrir, að kaupbindingarákvæði gengisl. var fellt úr gildi í árslok 1940, en það var öllum ljóst, sem til þekktu þá, að það hlaut að leiða til þess, að full dýrtíðaruppbót yrði greidd. Ég tel sanngjarnt, að full dýrtíðaruppbót sé greidd, en ég tel, að maðurinn, sem hefur átt mest allra þátt í því, að full dýrtíðaruppbót hefur verið greidd, eigi ekki að koma á eftir sem yfirspekingur og segja, að rangt hafi verið að fara þá leið, sem hann hafði forustu fyrir, að farin var. Það verður að vera eitthvert samræmi milli þeirra gerða, sem menn hafi framkvæmt, og þess, sem menn segjast hafa séð fyrir, meðan þeir voru að framkvæma verkið. Hann segir enn fremur: „En um áramótin 1940–l941 tekur þessi hugsunarháttur að láta undan síga fyrir áróðri, sem ekki studdist við neina fjármálaþekkingu.“ Hver beitti sér fyrir, að látið væri undan síga nema hæstv. forsrh., sem lét fella þetta ákvæði úr gildi? Ég tel, að rétt hafi verið að fella þessi ákvæði úr gildi, og vafasamt, hvort þau hefðu staðizt, þó að þau hefðu verið í gildi, en maðurinn, sem beitti sér fyrir, að þetta væri gert, getur ekki verið þekktur fyrir að segja annað eins og hv. þm. Str. hefur gert í þessu nál. Saga dýrtíðarmálanna er að öðru leyti svo kunn og hefur svo oft verið rædd, að ég tel ekki þörf á að rekja hana hér, en fyrrv. forsrh. mætti ósköp vel minna á, hvernig hann kom frvm á haustþinginu síðast, þegar hann fyrst ber fram frv. um algera kaupbindingu í stj., síðan fellst hann á í stj. að falla frá því, að þetta frv. verði borið fram, og samþykkir, að hin svokallaða frjálsa leið verði farin, en leggur þar á eftir svo mikið kapp á, að kaupbindingarleiðin verði farin, að hann segir af sér hiklaust, ekki af því að stj. vilji ekki taka leiðina til athugunar, heldur af því, að menn vilja ekki fallast á hana umsvifalaust og bera hana fram sem stjórnarfrv. Forustumaður þingsins hleypur frá öllu, meðan stríðið stendur, ekki af því að hann sjái sitt óvænna, heldur af því, að hann hefur rekið sig á, ekki í fyrsta og ekki í síðasta skiptið, að ráðið til að koma málum fram er ekki að koma með hnefann að mönnum og hóta mönnum öllu illu, ef ekki er undan látið. Og þegar þingið hefur þannig orðið sér til vafasams sóma, hæstv. stj. enn þá minni og hæstv. forsrh. þó minnsts, þá tekur hann aftur við völdum, en lýsir yfir um leið, að hann sé ábyrgðarlaus, - einstæð yfirlýsing -, óheimil yfirlýsing eftir okkar stjórnskipunarlögum og ósamboðin manni, sem hefur að baki sér svo langan stjórnarferil sem þessi maður hefur. Hann segist samt ætla að framfylgja því að verðlag standi í stað þangað til á vetrarþinginu, en beitir sér svo næsta dag fyrir því, að verð á nokkrum hluta landbúnaðarafurða hækki, ef til vill með réttu, en hann gerði það með þeim hætti og því offorsi, að það hlaut að mæta andúð og óþarfa ágreiningi, því að formaður mjólkurverðlagsnefndar var látinn ganga svo langt í ofstopa sínum, að nm. í mjólkurverðlagsnefnd er neitað um einnar klukkustundar frest til að lesa þau gögn, sem lágu frammi um málið. Þá er eitt atriði, sem gaman væri að fá vitueskju um. Hann er í nál. sínu með aðdróttanir um, að skattal. séu nú ekki heiðarlega framkvæmd. Það er ómögulegt að skilja orð hans öðruvísi en sem beinar aðdróttanir til þeirra embættismanna, sem hér eiga hlut að máli, um að nú eigi sér stað óheiðarleg framkvæmd skattamálanna. Maður mundi ekki láta sér bregða við, þó að slíkt kæmi í Tímanum eða öðru pólitísku blaði, en maður, sem í sjö ár hefur gegnt dómsmálaráðherraembætti, er ekki þekktur fyrir að láta sér slík orð um munn fara, nema hann láti koma fram, hvað það er, sem hann á við og gefur honum tilefni til að segja, að skattal. séu óheiðarlegar framkvæmd en þegar hann var við völd, og liggur þá næst að spyrja, en honum næst að svara, þar sem vitað er, að allur þorri, ef ekki hver einasti embættismaður, sem framkvæmir nú skattal., er skipaður af honum sjálfum eða þeirri stj., sem hann veitti forstöðu, eða a. m. k. menn, sem hafa haft með þessi mál að gera í þessi sjö ár, sem hann hefur verið við völd, hvort þar séu einhverjir, sem hann hefur reynt að óheiðarleik í framkvæmd, eða þessu er kastað fram til að vekja tortryggni og úlfúð. Ég tel alveg ósæmilegt að segja svona lagað, ef engar staðreyndir eru á bak við, en þingið og þjóðin öll heimtar að fá að vita það. Að lokum vil ég segja, að það er vissulega erfitt að ráða fram úr þessari dýrtíð í verðlags- og kaupgjaldsmálum, og hefur fleirum en okkur Íslendingum orðið hált á því, og hafa þó þar verið allt aðrar og betri ástæður en við höfum nú við að etja, þar sem nú er hér í landi fjölmennt setulið frá miklu ríkari og mannfleiri löndum, sem velta hér inn, miðað við okkar mælikvarða, óstöðvandi gullstraumi, auk þess sem afurðir landsmanna seljast háu verði. Það er von, að taki nokkurn tíma að átta sig á þeim viðfangsefnum og brautin verði ekki alveg bein, sem farin er til þess að ráða fram úr vandræðunum. Það er rétt, að við sjáum, að svona er það og svona hlýtur það að vera. En reynslan er nægilega búin að kenna okkur, að fram úr þessu verður ekki ráðið nema með góðri samvinnu þeirra, sem við þessi l. eiga að búa, bæði atvinnurekenda og verkalýðs, og einnig ekki vanþörf á, að stjórnmálaflokkarnir gætu sameinazt um það betur og meir en verið hefur fram til þessa. Ég vil mega gera það að ósk minni, og í þeirri ósk er þá ekki hvað sízt fólgið, að þvílíkur málflutningur og frásögn af því, sem gerzt hefur, sem hv. þm. Str. hefur látið sér úr penna detta, að slíkt hætti, hverfi úr sögunni, svo að ekki sé verið að magna fjandskap í erfiðleikunum, svo að hann verði meiri en þarf að vera, eins og þessi hv. þm. og flokksmenn hans óneitanlega virðast nú gera sér leik að.

Fram. minni hl. (Hermann Jónasson) : Háttv. frsm. meiri hl. er víst að flýta fyrir gangi mála gegnum þingið samkv. óskum og yfirlýsingum, sem hafa birzt í stjórnarblöðunum undanfarið, og er nú búinn að tala um málið nokkuð á annan klukkutíma. Ég hygg, að það sé nokkuð einstök málsmeðferð á Alþ., þegar stuðningsmenn stj. eru að tala um, að nauðsynlegt sé að flýta fyrir málum gegnum þingið og byrja svo, áður en andstæðingarnir láta nokkuð til sín heyra, að ráðast á þá með offorsi og skömmum um allt milli himins og jarðar, sem mundi áreiðanlega, ef því væri svarað orði til orðs endast til þess að ræða um það í nokkra daga, og enda svo ræðu sína með ósk um, að flokkarnir geti staðið saman um málin og látið sér koma betur saman en verið hefur hingað til. Þetta er satt að segja alveg táknrænt fyrir þann stjórnmáláflokk, sem nú fer með völd. Annars get ég vel skilið, að það nál., sem ég hef látið frá mér fara sem lýsingu á því, hvernig hann hefur farið með þetta mál, komi við taugakerfi manna, sem virðast ekki vera allt of taugastyrkir þessa dagana, og gripið til ýmissa úrræða, sem minna nokkuð mikið á Pilatusarþvott. Þá er það þessi dæmalausa ræða hv. frsm. meiri hl., sem ég mun nokkuð víkja að, þó að ég geri það í svo stuttu máli sem mér er unnt. Það er ekki nema um tvennt að gera hjá þessum hv. frsm. Annað hvort fer hann með vísvitandi ósannindi í þessu máli eða hann þekkir alls ekki það, sem hefur gerzt í málinu undanfarna mánuði, sem ég vil álíta sennilegra. Hann hóf mál sitt á því, að erfitt væri að semja tryggar reglur um varasjóði. Þetta er eitt af því fáa, sem ég er honum sammála um, en það verður ekki fært í lag, fyrr en þeirri dauðasiglingu er lokið, sem nú er siglt í íslenzkum stjórnmálum, sem endar ekki með öðru, þar sem þessi stjórnmálaflokkur sér ekki að sér, en að þjóðin höggvi á þá dauðu hönd, sem nú heldur um stjórnvölinn. Ég er honum sammála um, að þetta þarf ýtarlegrar endurskoðunar við, en það er engin sönnun á því máli, sem hann er að flytja, því að ef einhverjir gallar voru á þessum l., þá áttu þeir, sem beittu sér fyrir l., að beita sér fyrir, að betur væri búið um þessi ákvæði. Hann minntist á, að tæplega væri von, að hefði skapazt góður vilji fyrir þessum l., vegna þess að meðferð fjármálanna hefði verið þannig í höndum framsóknarstj., að menn hefðu ekki haft mikla trú á, að sjóðir geymdust vel hjá því opinbera. Þetta er vitanlega efni til að ræða um það í dag og á morgun, ef við viljum rökræða það út af fyrir sig, en ég vil aðeins láta nægja að svara því, að ég held, að hjá flestum hafi þessi orð þau áhrif, að það verki næstum eins og gott grín, ef menn geta hlegið að því að heyra þessi orð úr munni þess manns, sem undanfarið hefur stjórnað fjármálum Reykjavíkurbæjar og er einn af þeim mönnum, sem tekur þátt í þeirri dauðasiglingu, sem nú er siglt í íslenzkum þjóðmálum. Það er broslegt að heyra ummæli þessa hv. þm. um ofstopa og óbilgirni Framsfl., þm. úr þeim flokki, sem stendur að því blaði, sem birt hefur þann leiðara, sem það hefur birt nú nýlega, sem er eitt af því dæmalausasta, sem birzt hefur um íslenzk stjórnmál í blöðum, sömu dagana og Framsfl. er að bjóðast til að reyna að firra þjóðina þeim vandræðum, sem nú steðja að, með því að koma til vegar að hætta við þau ósköp, sem sú stj., sem nú situr að völdum, er að leiða yfir þjóðina, sem m. a. er birt frásögn af í Þjóðviljanum í morgun. Ég get undrazt yfir að heyra það af munni þessa hv. þm., að Framsfl. hafi hugsað sér að framfylgja þessum l. með einhverjum ofstopa. Var það ekki sá forsrh., sem nú fer með völd og einnig var ráðh., þegar þessi l. voru sett, sem sagði þá í ræðu, að þau væru þörfustu l., sem sett hefðu verið síðustu áratugina, og flokkar, sem stæðu að þeim, hefðu sameinazt um að framfylgja þeim í gegnum þykkt og þunnt: En það er eftirtektarvert, að Framsfl., sem allir vissu, að mest beitti sér fyrir þessum l., Framsfl., hann vann á í þessum kosningum. Hann og Sósfl. unnu á í þessum kosningum, en Sjálfstfl. beið herfilegasta ósigur, ósigur, sem heldur áfram meðal þjóðarinnar þessa daga, sem nú eru að líða. Það er satt að segja undarlegt að heyra það frá borgarstjóranum í Reykjavík, að ekki sé hægt að halda uppi l., nema almenningur vilji það. Hver er þessi almenningur, sem verið er að tala um? Hann segir í sambandi við stjórnarskrárfrv., að þar sé ómögulegt að snúa við, vegna þess að mikill meiri hl. þjóðarinnar hafi léð þeim flokkum fylgi, sem hafi staðið að málinu. Í síðustu kosningum lýsti mikill meiri hl. þjóðarinnar yfir því, að hann væri fylgjandi þessu máli, með því að ljá Sjálfstfl. og Framsfl. það kjörfylgi, sem þeir fengu. Það er því í hæsta máta barnalegt og undarlegt að heyra það af vörum borgarstjóra Reykjavíkurbæjar, þegar hann segir þá setningu, að það sé erfitt að fá almenning til að una við l., sem sett eru til að byggja upp framtíðina. Hvar stendur stjórnarkerfi okkar, ef þessi ummæli væru rétt? Hvernig væri þá komið lýðræðislandi eins og Íslandi? Það var einmitt hægt að fá almenning til þess að gefa Sjálfstfl. og Framsfl. mikið fylgi, af því að hann fann, að dýrtíðarl. voru skynsamleg. Borgarstjórinn sagði, og ég ætla að halda mér sem mest við hans gullvægu orð, að það, sem riði mest á, væri, að samúð væri á milli allra. En er hv. þm. nú alveg viss um, að sjávarútvegurinn geti borið það, ef ekki yrði hægt að gera út bátana í vetur vegna dýrtíðar? Þá gæti ég trúað, að ekki liði langur tími, þangað til samúðin yrði orðin einkennileg á milli framleiðenda og launþega. Það mun og sjást á næstunni, hvert gagn verður af grunnkaupshækkuninni. Verð á innlendri framleiðslu hækkar í samræmi við það, ef við eigum að halda áfram að fá eitthvað að éta. Það verður e. t. v. einhvern tíma hægt að minna borgarstjórann á, hvernig samúðin hafi verið þá. Það er alveg fyrirsjáanlegt, hvort sem það verður í vetur eða svolítið seinna, að bátarnir geta á ýmsum stöðum ekki gert út. Með hinni nýju fjármálastefnu er verið að stýra út í það sama, sem hv. þm. sjálfur lýsti með svo sterkum orðum, að hefði verið, þegar útvegurinn var að stöðvast 1539. Það, sem er notað innan lands, hækkar í samræmi við vísitöluna og grunnkaupshækkunina. Allt étur sig upp, og sjávarútvegurinn og aðrir atvinnuvegir stöðvast. Það verður endirinn á samúðinni. Ég vil með örfáum orðum minnast á nál. mitt, sem fór svo í taugarnar á hv. þm., að hann varð æstur og skalf og flæmdi flesta þm. út úr d. Hann sagði, að niðurstöðurnar í nál. mínu stönguðust. Hann hafði það réttilega eftir mér, að með frv. væru teknar burt allar skorður gegn dýrtíðinni. Jafnframt sagði hann, að í nál. stæði, að gerðardómsl., eins og þau væru framkvæmd, væru þýðingarlaus og rétt að afnema þau. Sérhver þm. hlýtur að sjá, að þessar röksemdir stangast ekki. Þær ráðstafanir, sem nú er verið að gera, reisa engar skorður við dýrtíðinni. L. geta verið þýðingarlaus í höndum stj., sem er alveg vanmáttug að framkvæma þau, og það er þetta, sem hefur skeð. Hv. þm. deildi á mig fyrir, að ég hefði ekki gert ýmislegt, sem þurfti að gera, ef l. hefðu átt að vera framkvæmanleg. Það hefði þurft að takmarka setuliðsvinnuna, taka stríðsgróðann úr umferð og stöðva óþarfar framkvæmdir. Hv. þm. hefði nú ekki minnzt á þetta, ef hann hefði vitað, hvað gerðist. Af svo mikilli vanþekkingu talaði hann. Í fyrrv. stj. var núverandi forsrh. atvmrh., og það var hann fyrst og fremst, sem átti að gera samninga við setuliðið. Eftir þessu var rekið dag eftir dag og viku eftir viku, enda var þetta fyrsta byrjunin, sem þurfti að gera, því að annars gátum við ekki hagað ráðstöfunum okkar um framkvæmdir í samræmi við það, hversu miklu vinnuafli væri yfir að ráða. En þegar þáverandi atvmrh. lét þetta undir höfuð leggjast, varð það að samkomulagi milli mín og hans, að við fengjum tvo menn, þá Sigurjón Jónsson og Jón Árnason til þess að beita sér fyrir þessum samningum, og þeir reyndu samninga um fækkun í setuliðsvinnunni. En samningar voru erfiðir, því að þeir fengu það svar, að engar framkvæmdir væru nauðsynlegri en varnir landsins. En eftir að herstjórninni var sýnt fram á, að atvinnuvegirnir væru í verulegri hættu, viðurkenndi hún, að það þyrfti að taka tillit til þess, en sagði jafnframt : „Hvernig tryggið þið það, að vinnukrafturinn fari ekki í óþarfar framkvæmdir?“ og vildi ekki fækka í setuliðsvinnunni, nema stj. skrifaði undir það að taka í sínar hendur og útvega til þess heimild, ráð yfir framkvæmdum í landinu. Ég sé ekkert á móti því að segja það hér, því að ég álít, að það eigi að birta það, að þetta atriði hefur aldrei verið haldið í samningunum við setuliðið. Það hefur ekki verið staðið við þessu samninga. Var það af því, að fyrrv. forsrh. gengi ekki eftir því? Það voru haldnir tveir fundir í stjórnarráðinu með Sigurjóni Jónssyni og Jóni Árnasyni, þar sem fram kom till frá mér um að framfylgja þessu ákvæði, en þáv. atvmrh, og fjmrh. neituðu að standa við samningana.

Hvenær var þetta?

Hv. þm. man eflaust eins vel og ég, hvenær útdrátturinn úr þessum samningum var birtur. Þetta var þá sömu daga. Það átti að fækka mönnum í setuliðsvinnunni niður í 2000 frá 1. júlí, en mér er sagt, að það hafi aldrei verið lækkað niður í þá tölu, og þetta hefur m. a. íslenzkur landbúnaður orðið við að búa. Af þessu er alveg ljóst, hvað borgarstjórinn talar af mikilli vanþekkingu. Þeir, sem stóðu í vegi fyrir ráðstöfunum, sem gátu tryggt það, að mögulegt væri að framfylgja gerðardómsl., voru ráðh. Sjálfstæðisflokksins hinir sömu og enn sitja við stýri. Sama vanþekkingin kemur fram hjá hv. frsm., þegar hann er að segja sögu málsins. Hann spurði, af hverju ég hefði ekki 1940 komið fram með aðrar úrlausnarleiðir en dýrtíðaruppbótina. En till. frá mér hafa hvað eftir annað birzt í blöðum og líka komið fram hér í hv. d. Ef hv. frsm. hefði viljað kynna sér málavöxtu til hlítar, hefði hann ekki þurft að vaða reyk. En allar þessar staðleysur eru fluttar til að lengja ræðutímann, svo að framsaga meiri hl. geti orðið skammaræða á aðra klst. Hv. frsm. segir, að ég hafi sagt, að skattal. væru óheiðarlega framkvæmd. Ég hef sagt, að þau séu framkvæmd af áhugaleysi. Það er á allra vitorði, að tekjur manna eru oft og tíðum svo dreifðar og stórtekjur hjá mörgum, sem ekki koma opinberlega fram, að það er ekki hægt að framkvæma skattal. nema með eftirliti skattadómara. Ég hef viljandi látið koma fram mjög stutt mál um hvert meginatriði í þessu sambandi, en hef forðazt að lengja umr., og læt að öðru leyti nægja að vísa til nál. Það hefur verið rætt um það í blöðum, að við framsóknarmenn tefðum málið. Það kom í ljós við 1. umr., hver tafði málið, og það mun koma í ljós hér. Ég sé ekkert því til fyrirstöðu, að málið fari til 3. umr. nú, og við framsóknarmenn munum ljá okkar aðstoð til þess, að svo megi verða. Ég vil lýsa yfir þessu til að sýna, að það stendur ekki á Framsfl., hvað það snertir, að bæði þetta mál og stjórnarskrármálið ættu að geta fengið afgreiðslu á morgun.

Fjmrh. (Jakob Möller) : Ég heyrði aðeins í það, að hv. þm. Str. var að tala um skattadómara, og skildist mér, að hann væri að réttlæta þau ummæli sín í nál., að skattal. væru ekki framkvæmd heiðarlega. Ef það hefði komið í ljós, að skattadómari hefði nóg verkefni, þá hefði ég skipað hann. En það hafa ekki komið tilmæli frá einni einustu skattan. um skattadómara, því að verksvið skattadómara er í l. þannig, að hann getur ekkert frekar gert en n. sjálfar. Ef skattan. hefðu kallað eftir því, hefði fjmrn. skipað hann.

Forseti (JJós) : Umr. um þetta mál hafa nú farið nokkuð vítt og breitt. Það má raunar segja, að þetta sé ekki óeðlilegt, en ég vil þó minna hv. þdm. á, að þetta er 2. umr. málsins og samkv. því ekki ætlazt til, að umr. dreifist meira út en nauðsyn ber til vegna málsins sjálfs.

Atvmrh. (Magnús Jónsson) : Herra forseti! Ég skal fúslega verða við tilmælum hæstv. forseta. Ég vil byrja með að þakka hv. meiri hl. allshn. fyrir skjóta og góða afgreiðslu þessa máls og vona, að það fái sem fljótasta afgreiðslu hér í hv. d. Ég hef nú raunar litlu við ræðu hv. frsm. meiri hl. að bæta. Ég vil þó aðeins svara því í ræðu hv. frsm. minni hl., að í samningum þeim, er stj. gerði við setuliðið, hafi verið ákvarðaðar takmarkanir á framkvæmdum í landinu. Ég svara því, að ég veit ekki til, að í þessum efnum hafi orðið hin minnsta breyt. Þeim hefur verið haldið í sama horfinu og fráfarandi stj. skildi við þau í. Annars vil ég ekki vera að rekja hér neinar óviðkunnanlegar sögur úr stj.

Það er enginn söguburður, það eru staðreyndir.

Svo mikið er víst, að fráfarandi stj. bar mest skylda til að halda þessa samninga. Hv. frsm. minni hl. var þá stj. form., og hann verður að standa við það vald, sem hann hafði í þeirri stj. Hann gat beygt vilja hinna ráðh. Og hafi samningarnir við setuliðið verið jafn þverbrotnir og hann lætur í veðri vaka, þá bar honum skylda til að standa gegn því. En sannleikurinn var sá, að ákvæði um þetta efni munu hafa verið óákveðin. En er hv. þm. er að sakast um, að samningarnir hafi ekki verið haldnir, þá er hann með því að bera mestar sakir á sjálfan sig.

Þetta er 100% jesúítamórall.

Það get ég sagt þessum hv. fyrrv. ráðh., að engin breyt. hefur hér orðið á, síðan hans styrka hönd var með í leiknum. Annars vil ég segja, að það sé næsta broslegt að bera fram, að mestu erfiðleikarnir stafi af því, að ekki var fækkað í setuliðsvinnunni. Það er alkunnugt, að síðasta vor var starfrækt ráðningaskrifstofa landbúnaðarins, sem réð menn í sveit fyrir svo hátt kaup, að fæstir þeirra voru ráðnir l. samkvæmt, ef miðað er við gerðardómsl. Þó fékkst fólkið ekki til að fara í sveit. Það sanna er, að alls staðar var nóg vinna, þótt fækkað hefði verið í setuliðsvinnunni, en menn hefðu ekki að heldur farið í sveit. Ekkert gat stöðvað strauminn nema einna helzt atvinnuleysi. En það er kynlegt að sjá í nál. minni hl. minnzt á atvinnuleysi. Vinnuskylda eða hörgull á vinnu var það, sem gat breytt þessu. Ég verð að segja, að mér þykir einkennilegt, að ekkert skuli hafa komið fram um skyldusparnaðinn. Við Eysteinn Jónsson ræddum mest um það mál, en enginn vissi í rauninni, hvernig ætti að framkvæma það. Ég get nú sagt, að það er til athugunar, hvort ekki er hægt að binda þetta fjármagn með frjálsri leið, svo að það spenni ekki upp allt verðlag og rýri gildi peninganna. Ég vil annars ekki fara hér út í neinar deilur um þetta mál. Mér þykir aðeins kynlegt að heyra hv. fyrrv. forsrh. segja, að hann hafi ekki viljað fara hina frjálsu leið. Hann myndaði beinlínis stj. upp á hina frjálsu leið og náttúrlega upp á að framkvæma stefnu meiri hl. Alþ. Já, það er dauðasiglingin, sem hann minntist á, og hin dauða hönd, sem hann talaði nm. Ekki held ég þó, að menn hafi trú á hans hönd í þessum málum. Sannast að segja held ég, að flokkur hans hafi firrt sig öllu áliti og trausti, næstum bæði til ills og góðs. Framsfl. er oft að henda gys að hinum litlu flokksskrípum. En nú er hann sjálfur svo rúinn fylgi í höfuðstaðnum, að við síðustu bæjarstjórnarkosningar komst hann ekki einu sinni upp í að vera svo lítið flokksskrípi, að fá einn fulltrúa af 15, kjörnum hlutfallskosningu. Nei, menn muna vel, að hv. fyrrv. forsrh., er nú talar um dauðasiglingu, hafði forustu sjálfur í dauðasiglingu 1937–39, og hafa menn fyrir satt, að mjög lítið lið hafi verið í honum. Ég nenni nú varla að tala um sigur þann, er hann telur, að Framsfl. hafi unnið í síðustu kosningum. Það má segja þar um, að litlu verður Vöggur feginn. Ég var nú á tveimur þingmálafundum með hv. þm. fyrir kosningarnar og las þá flokksblað hans, sem ég geri ekki nema um kosningar og þá með gasgrímu. Og það, sem þeir kepptust eftir og þóttust eiga víst að fá, var stöðvunarvald í kjördæmamálinu, og töldu það jafn örlagaríkt og þegar Ólafi helga var synjað um Grímsey forðum. Hvar er svo þetta stöðvunarvald og sigurinn? Nei, sannleikurinn er sá, að Framsfl. beið ósigur, mikinn ósigur. Hitt er annað mál, að hann fékk nokkrum atkvæðum fleira en við næstu kosningar á undan. Einu kjördæmi töpuðu þeir alveg, og kemur það svo illa við hv. þm. Str., að hann má ekki til þess hugsa. Ég vil leiða athygli hv. þdm. að því, að þeir þurfa ekki annað en hugsa til þess, hvernig hv. þm. Str. hefur ausið sér út yfir hv. þm. Barð., til þess að sjá, hversu mikið honum hefur orðið um tap þessa kjördæmis. Annars held ég næstum, að ég megi þakka minni hl. n. fyrir hans afgreiðslu á þessu máli, því að ég held, að ég hafi aldrei séð svo lítinn gaur í jafnlítilli grýtu eins og nál. hans er. Þrátt fyrir þetta mikla lesmál er enn leyndarmál, hvort hann ætlar að vera með eða móti afnámi l. Mér sýnist þó skína í gegn, að hv. minni hl. ætli nú að vera með afnáminu. Ég vil svo að lokum endurtaka, að ég vildi mega óska, að málið fengi sem fljótasta afgreiðslu.



Ég hafði ekki ætlað mér að taka þátt í þessum endurtekningum um þetta mál. Ég er orðinn hundleiður á öllum þessum svokölluðu rökfærslum. Ég vildi aðeins fagna því, sem mér skildist af ræðu hv. frsm. meiri hl., að svo yrði um hnútana búið, um leið og þessi 1. yrðu afnumin, að hægt yrði að segja upp gildandi kaupsamningum með litlum fyrirvara, því að eins og ég hef áður tekið fram, er þetta nauðsynleg ráðstöfun, til þess að afnámið nái tilgangi sínum. En hröðun málsins er þó það nauðsynlegasta. Hér stendur nú yfir vinnustöðvun á hinum þýðingarmesta vinnustað, og þarf ekki að skýra fyrir hv. þm., hversu þýðingarmikið er, að þar verði byrjað að vinna hið bráðasta, eftir að gerðir hafa verið allsherjar samningar við verkamannafélagið Dagsbrún. En gerðardómurinn stendur í vegi fyrir þessu. Ég sé því enga ástæðu til að hafa ekki þá meðferð á þessu máli, sem viðhöfð hefur verið oft í málum, þar sem meira hefur orkað tvímælis, að afgreiða það með afbrigðum. Ég fór fram á það við 1. umr. málsins, að svo yrði gert. En hæstv. ráðh. taldi þá enga ástæðu til þess. En þetta er fjarstæða. Hér er í raun og veru enginn ágreiningur um þetta mál, og jafnvel hefur hv. þm. Str. boðizt til að tefja það ekki og talaði fyrir hönd flokks síns. Og ekki er þetta svo vandasamt mál. Ég óska svo eftir, að hæstv. stj. segi um þetta álit sitt. Ég sé, að enginn ráðh. er hér viðstaddur, og beini ég þá þessari ósk minni til hæstv. forseta.



Herra forseti! Ég hafði kvatt mér hljóðs, nokkru eftir að þessar umr. byrjuðu, og það er ekki ætlun mín að lengja þessar umr. úr hófi fram eða halda hér langa ræðu, því að ég er einn af þeim, sem telja, að því fyrr sem þetta mál verður afgreitt og gert að l., því betra, og tel mig ekki eiga neina sök á því, þótt nokkur dráttur hafi orðið á afgreiðslu málsins hér í þessari hv. deild. Ég sagði það þegar við 1. umr. málsins, að þessi l. eru ekki að ófyrirsynju fram komin og hefði átt fyrir löngu að vera búið að afnema gerðardóminn með brbl., úr því að síðasta Alþ. var ekki svo viturt að sjá, hvað var að gerast, og fella l. úr gildi, áður en þingi lauk. Reynslan er búin að tala sínu máli um það allt, sem við höfum sagt um þessi l., og það hafa rætzt allar okkar aðvaranir í þessu efni. Frsm. meiri hl., sem flutti langa ræðu, gerði tvennt: að afsaka setningu l. og um leið að lýsa ástandinu eins og það er og lýsa því, hvers vegna l. væru numin úr gildi. Ég er honum algerlega ósammála um margt, sem hann sagði um setningu l., og er algerlega á þeirri skoðun, að l. hafi verið vanhugsuð frá upphafi, og reynslan er líka búin að sýna það. Aftur á móti er rétt að geta þess, að úr því sem komið er, verður ekkert betra gert á þessu þingi en að hraða afgreiðslu málsins sem verða má, ef með því væri hægt að koma í veg fyrir skæruhernað þann, sem nú er uppi og verður svo lengi sem þetta ákvæði er ekki numið úr gildi. Eins og kunnugt er, stefndu l. að því að gera verkalýðssamtökin óvirk. Það var þungamiðja l., eins og kunnugt er, að gera þeim, sem kjörnir voru af félögunum til þess að hafa forustuna í málum þeirra, ókleift að hreyfa sig. Þetta var byggt á þeirri skoðun, að þeir, sem kjörnir væru til þess að hafa forustuna í verkalýðsfélögunum, væru ofbeldismenn, sem ætti að gera óvirka. Nú hefur það sýnt sig, að félagsmennirnir sjálfir gera ekki minni kröfur en forustumennirnir. Það þýðir ekki að sakast um það, að þessi skoðun var uppi, en ég vil geta þess, að sá andi, sem var við setningu þessara l. og ég vona, að aldrei endurtaki sig hér á landi, sá andi, að ganga algerlega á snið við þau samtök, sem lögleg eru í landinu, og þær stofnanir, sem verkalýðurinn hefur komið sér upp, er á góðum vegi með að eyðileggja allan vinnufrið, þegar þjóðfélaginu mest á ríður. Ég held, að sú reynsla, sem er fengin af þessa, ætti að kenna hverjum, sem fer með stjórn í landinu, að slíkar aðferðir ættu aldrei framar að vera um hönd hafðar. Það er, eins og kunnugt er, háð hér í bænum deila hjá hafnarverkamönnum, og mér er kunnugt um, að það er dálítið erfitt að láta heildarsamninga verða gildandi, fyrr en búið er að afnema kaupgjaldsákvæðin úr gerðardómsl., og einnig vegna þess að nauðsynlegt er, ef sú deila á að leysast fljótlega, sem allir óska, að verði, að flýta málinu. Ég ætla ekki að eyða fleiri orðum að ræðu hv. frsm. meiri hl. Hann tók það fram, að við værum sammála um afgreiðslu frv. En það er ekki séð, hvort við getum orðið sammála um brtt., sem ég lýsti, að ég mundi bera fram, áður en 3. umr. yrði lokið hér í d., og er sú brtt. stíluð upp á það, að félögin fái nú frelsi til að segja upp samningum sínum með stuttum fyrirvara, svo að hægt verði að skapa heildarsamninga við þau félög, sem þess óska, og þau þurfi ekki að vera bundin af þeim samningum, sem nú gilda. Ég skal, til þess að gefa nokkra hugmynd um, hvað þetta þýðir, segja það, að allir farmenn eru bundnir til 1. apríl n. k., og það mundi þýða, að skæruhernaðurinn, sem þeir halda uppi í þessum atvinnugreinum, heldur áfram þangað til heimilt er að segja samningunum upp. Þetta er aðeins lítið dæmi um það, hve nauðsynlegt það er, að félögin fái að segja upp þeim samningum, sem þau eru bundin. Í mörgum tilfellum get ég búizt við, að þær kauphækkanir, sem hafa orðið í gegnum hinn svokallaða skæruhernað, verði bara viðurkenndar, og býst við því, að úti um land verði bara settur stimpill á þá samninga, sem gerðir hafa verið. Í öðrum tilfellum verða gerðir nýir samningar og eftir því; sem ég get gert mér hugmynd um, má búast við, að grunnkaupshækkanir verði almennar. Það er vafalítið óheppilegt, að tekin skyldi vera upp jafn hörð mótstaða gegn grunnkaupshækkuninni af hálfu atvinnurekenda og raun varð á. Ég lít þannig á, að á þessum tímum sé ekki hægt að spyrna á móti hækkun kaupgjalds, því að þegar krepputímar koma, lækkar kaupgjaldið óhjákvæmilega, svo að það var sorgleg stífni að spyrna svo fast á móti grunnkaupshækkun, sem raun er á orðin. Ég er á þeirri skoðun, að ef leyfð hefði verið sú grunnkaupshækkun, sem beðið var um í byrjun, þá hefði skapazt annar mórall í sambandi við samningana en nú er. Ég skal svo láta útrætt um þetta mál, en ég get ekki að því gert, að ég verð að minnast örlítið á minni hl., hv. þm. Str., ekki svo mjög nál. hans, heldur ummæli, sem komu fram í ræðu hans, og vil ég ekki láta þeim ómótmælt. Hann heldur því fram, að það hafi ekki verið rétt hjá frsm. meiri hl., að Framsfl. hafi verið hlynntur hinni frjálsu leið árið 1940. Það þarf nú ekki annað en að fletta upp í Tímanum árið 1940, því að þar eru margar greinar um það, að verkalýðurinn eigi nú að segja samningum sínum upp og fá kauphækkanir á frjálsum vettvangi. Þetta var á þeim tíma, þegar verið var að búa undir hækkun landbúnaðarafurðanna. Undir þetta var tekið. Það urðu dálitlar deilur hér í Reykjavík, en sérstaklega úti um landið urðu nokkrar grunnkaupshækkanir, sem ekki voru annað en leiðrétting á því ósamræmi, sem skapazt hafði í kaupgjaldsmálunum víðsvegar um land. Það hefur yfirleitt verið stefna Alþýðusambandsins frá öndverðu að reyna að samræma kaupgjaldið sem mest, og reynslan hefur sýnt, að lágt kaupgjald á einum stað ýtir fólkinu á þá staði, þar sem kaupgjaldið er hærra. Það er um fulla dýrtíðaruppbót að segja, að sú krafa kom frá verkalýðnum og var flutt af Alþfl. hér á sínum tíma. Það urðu mikil átök um þetta og nokkur tilraun gerð til þess að spyrna á móti af Framsfl., og mér er ekki grunlaust um, að innan Sjálfstfl. hafi einnig verið nokkur átök um málið og það hafi haft nokkur áhrif innan þess flokks, að kosningar stóðu fyrir dyrum og hann hafi þess vegna talið rétt að vera með 100% dýrtíðaruppbót hér á þinginu. Dýrtíðarvísitalan er í augum fjölda manna ekki talin vera fullnægjandi mælikvarði á dýrtíðina, og eins og allir vita, eru háværar kröfur um það að endurskoða vísitöluna. Ég skal engan dóm á það leggja, þangað til ég hef heyrt rök þeirra, sem reikna út dýrtíðarvísitöluna. Ég held því fram, að það sé nauðsynlegt, að dýrtíðarvísitalan sé reiknuð nákvæmlega út, svo að hún sýni rétt, hvað dýrtíðin er mikil, því að ef það er ekki gert, má alltaf búast við óánægju. Hitt atriðið, sem hv. þm. Str. gat um, eru allar þær ráðstafanir, sem hann telur nauðsyn á að gera til þess að framkvæma l. Þessu voru gerð rækileg skil af frsm. meiri hl. Hann upplýsti hér eitthvað af þeim leynisamningum, sem gerðir voru við setuliðsstjórnina. Þessir samningar hafa ekki verið birtir. Það var óskað eftir því, að þeir væru birtir, en það hefur ekki verið gert. Þessir samningar hafa ekki verið haldnir, og það er viðurkennt, að ekki hafi verið fækkað eins mikið í setuliðsvinnunni og til var ætlazt. Ég held, að þetta sé á rökum reist, að fækkunin hafi ekki verið eins mikil og gert var ráð fyrir 1. júlí, en þá var gert ráð fyrir 2000 manns, sem áttu að hætta. Ég hef óbreytta skoðun á því, að með nokkurn veginn skynsamlegri hagnýtingu á því vinnuafli, sem til er í landinu, hafi verið nokkurn veginn óhætt að hafa jafnmarga menn í setuliðsvinnunni eins og 1941. Ég held ekki, að það gangi fleiri skip, en það er e. t. v. nokkru meir í byggingavinna. Ef fylgt er þeirri reglu, sem hv. þm. vill fylgja, er farið inn á hættulega braut, því að það mundi skapa atvinnuleysi hjá mönnum, sem aðeins hafa vinnu hjá setuliðinu. Þangað hafa komizt menn, sem ekki geta unnið að framleiðslunni, unglingar og gamalmenni, og þetta er fundin atvinna fyrir þessa menn, bæði unga og gamla. Fram hjá þessu er algerlega gengið, þegar rætt er um þetta efni. Hins vegar verður maður að játa, að á sumum stöðum a. m. k. er meiri skortur á fólki en oft áður. En ég vil segja: Hvernig geta menn búizt við, að hægt sé að þvinga menn til að fara til landbúnaðarstarfa? Bæði búast þeir við að bera minna úr býtum, og svo kunna þeir ekkert til þess. Það er ekki hægt að segja hvaða manni sem er að fara til landbúnaðarvinnu. Það verða að vera menn, sem bera skyn á þessi störf. Að ógleymdu því, að það hefur komið í ljós, að menn í sveit hafa farið á þá staði, þar sem vinnumarkaðurinn er mestur, og yfirgefið þessi störf sín, svo að ég er á þeirri skoðun, eins og hv. frsm. meiri hl. benti á, að til þess að gera þetta virkt, væri ekki nema ein leið til, og það væri þvingunarvinna, og að það sé ekki hægt að koma því í framkvæmd nema með því að setja herlög. Við verðum að játa það ástand, sem er í landinu, og skapa okkar afstöðu eftir því. Ég skal benda á það, að það var enginn skortur á mönnum til síldveiðistarfa. Það var svo mikið framboð, að skipin gátu ekki tekið á móti nærri því öllum, sem buðust. Eins var það á fiskiflotanum. Þetta er lögmálið, sem við verðum að horfast í augu við. Ég hef líka gert mér það ljóst, sem og margir fleiri, að með setningu þessara l. er verið með meira einræði en nokkurn tíma hefur bólað á í stjórnmálasögu okkar, síðan við fengum fullt frelsi í málum okkar. Einræði, sem ég tel mér skylt að vinna á móti með öllum ráðum, hvaðan sem það kemur. Ég lofaði í upphafi, að ég skyldi vera stuttorður. Mér er kunnugt um af ástæðum, sem ég ekki þarf að greina, að hæstv. forseti mun ekki telja sig geta tekið málið til 3. umr. þegar eftir þennan fund, en ég segi eins og ég sagði áðan, því fyrr, því betra.



Herra forseti! Hversu mikla nauðsyn sem ber til þess að flýta þessu máli, hygg ég nauðsynlegra að gera skil hinu sérstæða nál. frá minni hl. hér í d. Það, að hv. þm. Str. (HermJ) hefur sett hér fram við 2. umr. málsins ákaflega langt nál. og jafnframt í ræðu sinni ávítað Sjálfstfl. fyrir að tefja málið með umr. og svo að síðustu allur flokkur framsóknarmanna hér í þessar í hv. d. boðizt til að láta niður falla umr. um málið og gengið síðan af fundi, sýnir hvaða stefnu þessi flokkur hefur í þinginu. Nál. er sjálfsagt komið fram til þess að hafa sérstök áhrif, ekki á gang þessa máls, heldur til þess, að því yrði útvarpað mótmælalaust eins og hverjum öðrum útvarpsfréttum, sem beinum áróðri á ríkisstj. Þetta er út af fyrir sig svo einstæð framkoma af manni, sem sjálfur hefur verið forsrh. um langan tíma, að það minnsta, sem hægt er að gera, eftir að hann hefur látið þingfesta þetta plagg og síðan látið útvarpa því, það er að mótmæla því, þótt talað sé yfir tómum stólum. Það er enginn vafi á því, að þetta mál verður notað í næstu kosningum sem eitt af mestu baráttumálunum, og er þess vegna nauðsynlegt, að það sé rætt. Frsm. meiri hl. hefur gert þessu áliti minni hl. mjög góð skil, en ég vil samt minnast á nokkur atriði í sambandi við þetta álit, sem ég tel vert að minnast á, og en þá fyrst að minnast á hin þrjú atriði, sem hv. þm. Str. minntist á. Hann segir, að það hefði mátt framkvæma l. öðruvísi en gert var, og að það hefði verið nauðsynlegt að framkvæma þau öðruvísi, ef l. hefðu átt að ná tilgangi sínum. Það fyrsta var, að ríkisstj. er ásökuð fyrir það, hvernig komið er málum, af því að henni hafi láðst að semja við setuliðið. Í nál. er þó beinlínis skýrt frá því síðar, og það kom einnig fram í ræðu hv. þm. Str., að einn af helztu flokksmönnum þeirra, Jón Árnason, hafi tekið upp samninga við herliðið, og er því lýst yfir, að samningar hafi gengið allþunglega. Það er viðurkennt af hv. þm. Str., að ekki var hægt að þoka neinu um þetta. M. a. var ekki hægt að tryggja, að því fólki, sem losnaði úr setuliðsvinnunni, yrði skipað til sérstakra starfa, því að til þess hefði orðið að setja önnur sérstök þvingunarlög um það, hvar og við hvaða verði verkametin skyldu vinna sér daglegt brauð. En eftir þeirri reynslu að dæma, sem orðin er, hefur enginn flokkur - og þá sízt fremur flokkur hv. þm. Str. en aðrir - treyst sér til að setja þau lög. Þá er það takmörkun stríðsgróðans. Því atriði voru ekki gerð full skil í framsöguræðu hv. 5. þm. Reykv. (BBen), enda þurfti hann að koma víða við. Ekki aðeins hv. þm. Str. og þm. og blað flokks hans, heldur allir þm. vinstri flokkanna, sem hér hafa talað, hafa lagt út af því, að hún hefði átt að vera miklu meiri en er. Ég vil leyfa mér að benda á, að með nýju skattal. er gengið svo langt í að hefta stríðsgróðann, að t. d. eitt fyrirtæki, sem ég veit um, hafði 691 þús. kr. skattskyldar tekjur á árinu 1941, en 702 þús. kr. í skatt, nákvæmlega reiknaðan eftir skattal. Það er stundum minna en ekkert eftir, þegar ríkið er búið að taka sinn stríðsgróða af fyrirtækjunum. Þessum stríðsgróða á nú, ef stórfelldar kauphækkanir eru gerðar, að veita til verkamanna og annarra, sem fengju beint eða óbeint af þeirri ástæðu meiri peninga í hendur. Þá verður þeim mun minna í sjóði, er þar að kemur, að hið opinbera þarf að reyna að skapa verkamönnum atvinnu. Það er mikið athugunarmál fyrir verkalýðinn, hvort hann væri ekki betur settur með því, að þetta fé væri lagt í nýbyggingarsjóði með föstum ákvæðum um, að því mætti á engan hátt verja nema til að auka atvinnu í landinu, þegar þörf gerist. En Framsfl. hefur gengið fast fram í því að rýra hluta nýbyggingarsjóðanna, sem voru - undir opinberu eftirliti - sjálfsagðasta úrræðið til að skapa trygga framtíð. Það voru fyrst og fremst framsóknarmenn, sem brugðust skyldunni í þessu máli. Þeir knúðu það fram, að ríkið fengi meira til sinnar notkunar og nýbyggingarsjóðir minna fé skattfrjálst til að tryggja verkamönnum örugga afkomu í framtíðinni. Ef hún væri tryggð, væru þeir ólíkt heldur mælandi málum um kaupgjald. Þess var ekki hægt að vænta, að þeir sættu sig bæði við það, að stríðsgróðinn kæmi ekki í þeirra hendur og hann rynni þangað, sem engin veruleg trygging er að honum fyrir atvinnu þeirra, því að enginn veit, hve miklar þarfir ríkis- og bæjarfélaga verða og eyðslan á þeirra fé til alls annars en atvinnuaukningar. Verkamenn þykjast afskiptir og án öryggis og krefjast að fá sem ríflegastan hluta stríðsgróðans, sem flæðir yfir landið. Það er skiljanlegt, eins og málið horfir við þeim. Á hinn bóginn er svo komið málum, að atvinnurekendur sjá sér engan hag í að halda í kauphækkanir við verkamenn til þess eins, að ríkissjóður fái meiri skatta. Frá sjónarmiði framsýnna manna er varla hægt að hugsa sér meira brjálæði en þetta í skattalöggjöf, að ganga svo nærri atvinnurekendum, að þeir hafi engan hag af því, að reksturinn gefi sem beztan hagnað og tryggi nýbyggingar, framfarir og atvinnuauka í framtíðinni. Það þýðir ekki að ætla sér að fá smálagfæringar á þeirri stefnu, það þarf að snúa henni við, snúa að því að bjarga fjármálum og atvinnumálum þessarar þjóðar. Við þá menn, sem fylgja því fram, að þessi l. séu afnumin, verð ég að segja það, að við það hlýtur að skapast hér nýtt viðhorf í skattamálum, dreifing stríðsgróðans sviptir ríkissjóð milljónatekjum, svo að kalla má, að með þessu sé verið að skattleggja ríkissjóð. Það hefur verið viðurkennt, að 10% útflutningsgjaldið á ísfisk væri sama og að skattleggja ríkissjóð. Einhverra tekna verður að afla honum í staðinn. Ég veit ekki, hvort möguleiki er fyrir því nú að taka til athugunar, hvort verkalýðnum í landinu sé ekki hagkvæmast að binda allmikið af stríðsgróðanum til að forða frá atvinnuleysi eftir stríðið, því að vitanlega verður sáralítið af því fé, sem verkamenn fá nú milli handa, eftir að stríðstímanum loknum. Langsamlega stærsta þjóðmál okkar er öryggi verkalýðsins um atvinnu. Sjóðum þeim, sem til þess væri safnað, ætti að verja að tilhlutun hins opinbera, og kannske ættu verkalýðsfélög að ráða einhverju um það, hvernig þeim yrði varið. Þá vildi ég víkja að þriðja atriðinu í þessu langa nál. hv. þm. Str., að það hefði átt að takmarka opinberar framkvæmdir. Bæði á Alþ. og á framboðsfundum hef ég heyrt minnzt á skrauthýsabyggingar stríðsgróðamanna í Rvík. Ég held þetta hafi aðallega verið gert til að kitla eyru þeirra, sem búa úti á landi og hafa ekkert þeirra skrauthýsa séð. Mér er ekki kunnugt um, að byggð hafi verið nema tvö þeirra, annað fyrir ofmikinn gróða stríðsspekúlants, sem síðar var að vísu tekinn af honum í skatti, og stendur húsið að veði fyrir þeim fjármunum, sem lagðir voru í það, hitt byggt fyrir aurana, sem S. Í. S. hefur klipið af of litlum arði bóndans. Ég veit ekki, hvort eru meiri blóðpeningar, of mikill stríðsgróði eða það, sem tekið er af hverju gærukílói og kjötkílói bænda með einokun. En mér finnst, að þeir menn ættu að varast að hreykja sér hátt með slíkum glósum, sem við síðarnefnda húsið eru riðnir. Og hver á stærstu syndina í því hörmulega máli, að í Rvík verður nú að taka ákaflega mikið af of litlu byggingarefni og fólki til þess að bæta úr húsnæðisvandræðum manna? Fyrst og fremst Framsfl. Allt fram á árið 1940, þegar vitað var orðið, að siglingar mundu geta stöðvazt þá, og þegar, leyfði hv. 1. þm. S.-M., sem þá var enn ráðh., sér að halda því fram, að ekkert vit væri að flytja meira inn, í landið af vörum, sérstaklega óhyggilegt að flytja inn byggingarefni til stórra muna og binda landinu með því fjárhagslega snöru um háls. Og fyrir hans afskipti var alltaf haldið áfram að skera niður innflutning. Hinar verklegu framkvæmdir reyndust óumflýjanlegar til að bæta fyrir gamalt ranglæti og gömul afglöp Framsfl., og eitthvað varð að gera til þess, að ekki þyrftu allt of margar fjölskyldur að búa í tjöldum eða moldarhreysum. Þrátt fyrir þetta langa nál. kemst hv. þm. Str. að þeirri niðurstöðu, að afnema verði l., eða hvað annað leggur hann til? Allur gauragangur hans og Framsfl. er nú til þess gerður að koma því út til þjóðarinnar gegnum útvarpið, sem þjóðin er varnarlaus fyrir, að einræðis- og ofstopastefna hans í þessum málum tákni fagran málstað. En nýtileg ráð í málinu forðast hann að nefna. Loks ætla ég rétt að minnast á það, sem kom fram í ræðu þessa hv. þm., að þeir menn, sem fylgja Framsfl. og Sjálfstfl., eða meiri hl. þjóðarinnar, hafi verið fylgjandi því, að þessi 1. voru látin gilda. Mér þykir þetta í undarlegri mótsögn við það, sem fast hefur verið haldið fram í útvarpsræðum þm. úr flokki hans, að síðustu kosningar hafi allar snúizt um stjórnarskrármálið. Það mun rétt, að þegar l. voru sett, voru menn þeim almennt fylgjandi í þessum flokkum. En hitt er annað mál, að þjóðin er farin að sjá, að þetta getur ekki gengið, og meira að segja hv. þm. Str. verður að viðurkenna það, að afnema verði lögin. Þegar hann talar um þann sigur Framsfl. í kosningunum, að Sjálfstfl. hafi tapað atkvæðum, gætir hann ekki þess, að Sjálfstfl. hélt yfirleitt atkvæðatölu sinni í kjördæmum utan Rvíkur, tapaði ekki afkvæðum í sveitum landsins.

Tapaði nærri 300 í Eyjafirði.

Því, sem hann tapaði á einum stað, náði hann þá í öðrum héruðum, m. a. í Barðastrandarsýslu. Einhvern tíma opnast augu bænda fyrir því, hvað það kostar að hafa forustumenn, sem valda því, að þeir fá allt að því 50 aurum minna fyrir kjötkg en þeim ber, og þeir eru farnir að sjá, að fleiri en þeir geti verið bændavinir.

Forseti (JJós) . Með því að nauðsyn ber til, að þessari umr. verði lokið í dag, sé ég mér ekki annað fært en leita samþykkis hv. deildar til að takmarka ræðutíma, það sem eftir er umr. Ég leyfi mér að stinga upp á 10 mín. og skoða það samþ. án atkvgr., ef enginn mælir því í gegn. Hv. 1. þm. Eyf. hefur óskað að gera aths. út af þingsköpum, og tekur hann til máls.



Ég vildi aðeins bera upp þá fyrirspurn til hæstv. forseta, hvort leyfilegt sé við 2. umr. að tala um hvaða mál, sem er, skattamál, stjórnarskrármál, siglingar o. s. frv. eflir því, sem mönnum dettur í hug. Það er ýmislegt, sem þessar umr. hafa gefið tilefni til að svara, ef ekki væri óviðeigandi að blanda því inn í þetta mál nú og vaða elginn eins og þessi hv. ræðumaður, sem síðast talaði, hefur gert. Það hefur verið siður í þessari deild mörg undanfarin ár að halda þingsköp, en það koma nýir siðir með nýjum herrum.



Ég hlustaði á útvarpsumr. um stjórnarskrárfrv. í gærkvöld og man ekki, hvort hv. 1. þm. S.-M., fulltrúi Framsfl. (EystJ); minntist nokkurn tíma á stjórnarskrána, nema vera skyldi það, að kjósa skyldi í haust. Mér finnst það væri miklu einfaldara fyrir þann hv. þm., sem síðast talaði, að fara til sinna flokksmanna og hvísla að þeim að halda þingsköp heldur en koma fram með alveg óþörfum rembingi við okkur nýliðana, sem vitum raunar um þingsköpin engu miður en hann, eða hann gæti minnzt á það furðulega nál., sem hv. þm. Str. hefur borið hér fram, og ekki höfum við sjálfstæðismenn farið í umr. út fyrir ramma þess. En hér er eins og vant er, að framsóknarmenn ætla sér æðri rétt en öðrum landsmönnum, og því er sem er, að útmá þarf sem víðast merkin eftir stjórnarferil þeirra, sem æ verður minnzt í þjóðarsögunni með skömmustu og hryggð.



Borgarstjórinn í Reykjavík, hv. 5. þm. Reykv., ætlast víst til þess, að réttur framsóknarmanna og þá sérstaklega réttur dreifbýlisins verði annar og minni en Reykvíkinga hér eftir, og það er nokkur vorkunn, að hann trúi því og skáki í því valdi. Og svo brigslar hann og hans flokksmenn um, að við framsóknarmenn séum að tefja þingið með því að lýsa yfir skoðunum okkar, þó að lengst af sitjum við hér til þess eins að hlusta á vaðalinn í þeim. Við eigum ekki að andmæla neinu til að tefja ekki þingið, sá skal nú vera réttarmunurinn. Ég held, að það, sem af er þessu þingi, hafi aðeins einn framsóknarmaður tekið til máls hér í hv. d. Annars var það alveg óþarfi fyrir þennan hv. þm. að svara mér með þeim rembingi, sem hann gerði. Ég var ekki að setja ofan í við hann eða aðra hv. þm. Ég var með meinlausa fyrirspurn til hæstv. forseta um það, hvort leyfilegt væri í sambandi við eitt mál að tala um hvaða mál, sem væri, eða hvort hv. þm. ættu að halda sér við efni málsins. Þessi hv. þm. hefur skrifað bók um deildir Alþ., og hann er að benda mér á það, að talað hafi verið vítt um mál af öðrum í sambandi við önnur mál. Maður, sem skrifar vísindalegt rit um Alþ., ætti að vita, að nokkur munur er á 2. og 3. umr., þannig að leyfilegt er að ræða meira almennt um mál við 3. umr. heldur en við 2. umr. Auk þess hefur sá siður jafnan gengið, að frjálsar er litið á þessa hluti, þegar útvarpsumr. eru heldur en annars. Ég hef ekki tilhneigingu til þess að veitast sérstaklega að nýjum þm. En ég verð að segja það, að á þessum 25 þingum, sem ég hef setið að þessu meðtöldu, hef ég aldrei vitað menn byrja þingmennsku sína eins og þessir tveir hv. sessunautar hafa nú gert í þessari d., borgarstjórinn í Reykjavík og hv. þm. Barð. (GJ). Og hér í þessari hv. d. hefur aldrei verið slík málafylgja og aðferð höfð nú að minnsta kosti í 10 ár.



Ég ætla ekki að fara um þetta mörgum orðum. En það er aðeins vegna þess, að það var á það minnzt, að það væri ekki farið út fyrir ramma umr. frekar en nál. gefur tilefni til, þetta nál., sem stangast, eftir því sem andstæðingar þess segja, í upphafi og niðurlagi og er að þeirra dómi ómerkilegt, en þeir þurfa samt fleiri klukkutíma til þess að tala um. Við framsóknarmenn höfum ekki ætlað okkur annað en það í þetta skipti að hafa nokkra ánægju af að sjá flokkana brjóta þingsköpin, og af að skrifa niður ræðutíma þeirra, sem er æði mikill, þegar þeir í blöðum hafa mikið talað um, hvað við tefjum mál, eftir að þeir hafa haldið 11 ræður í máli, sem Framsfl. hefur aðeins flutt eina ræðu í. Svo mun skráin yfir daginn í dag sýna heilindin í þessu, sem eru í samræmi við stjórnarfarið, sem ríkir í landinu. Og þegar hv. 5. þm. Reykv. er að tala um það í sambandi við þingsköp, að niðurlægingartímabil Framsfl. sé hafið og það sé á enda hans valdaferill, þá vil ég segja, að ég hélt, að þessi hv. þm. hefði vit á að minnast ekki á snöru í hengds manns húsi, þar sem hann er höfuðstuðningsmaður þeirrar stjórnar, sem byrjaði göngu sína með niðurlægingu, sem kann að enda með þeim endemum og ósköpum, að hann ætti ekki að minnast á þá snöru í sínu eigin húsi.

Forseti (JJós) : Ég verð að vona, að þessar umr. taki ekki allt of langan tíma. En á meðan verður hv. 1. þm. Eyf. að bíða eftir svari við fyrirspurn sinni.



Það er ákaflega gaman að fá þessar yfirlýsingar dag eftir dag frá hv. þm. Str. (HermJ) um þau miklu viðbrigði, sem hér hafi orðið, eftir að hann lét af völdum. Það er einstakt hér á landi, að maður bregðist við eins og hann við það, að hann verður að hrökklast úr valdastóli. Ef ástandið er erfitt hér á landi, þá er það sízt lagað fyrir svona stjórnarandstöðu eins og framsóknarmenn, þar sem þeir hafa í frammi þá ófyrirleitnustu og ósvífnustu aðferð, sem nokkurn tíma hefur verið viðhöfð af andstæðingum í garð ríkisstj., í garð þeirrar stj., sem hefur orðið að glíma við þennan gamla Framsóknararf. Framsfl. hefur ekki til einskis verið búinn að vera við völd þessi ár. En það hefur fallið í annars skaut að reyna að bjarga því, sem bjargað verður eftir stjórnarferil framsóknarmanna. Við skulum vona, að það takist betur en framsóknarmenn hafa stofnað til. Ég hygg, að það sé einstakt í sögu þingsins, að menn séu eins hræddir við að ræða málin eins og þessir menn eru.



Ég vil aðeins standa upp til þess að benda hæstv. forseta á það, að þegar hv. 5. þm. Reykv. (BBen) stendur upp til þess að tala um þingsköp, bólgnar hann út af ofsa og sleppir sér og fer að tala um stjórnarfar undanfarinna ára. Er þetta að tala um þingsköp? Og mega aðrir, sem sæti eiga í þessari hv. d., svara því? Á hann að hafa einkarétt til þess að tala um stjórnarfar undanfarinna ára, þegar á að ræða um þingsköp? Sá hluti þingsins, sem hefur 3/5 hluta af tölu þm., ásakar minni hl., sem engu getur ráðið hér á Alþ., um það, að andstaða þessa minni hl. gegn málum standi í vegi fyrir því, að stjórnarfarið geti verið eins og það á að vera. Geta þessir 29 þm. yfirleitt ekki ráðið málunum til lykta hér á hæstv. Alþ. eins og þeim þóknast, þar sem stjórnarandstaðan er þannig, að hún er búin að bjóða það fram, að greiða svo fyrir afgreiðslu mála, að þetta mál geti orðið afgreitt frá þinginu í dag og stjórnarskrárbreyt. líka? Höfum við framsóknarmenn stofnað til verkfalla? Hvar eru þau verk, sem við framsóknarmenn, sem erum í minni hl., höfum unnið, sem gera stjórnarflokkunum erfitt fyrir. 

Forseti (JJós) : Þessum umr. er nú slitið. Viðvíkjandi ræðu hv. 1. þm. Eyf. vil ég segja það, að mér var ljóst, að frsm. meiri hluta n., sem talaði fyrstur hér í þessu máli í dag, fór nokkuð víða yfir. Er það að vísu staðreynd, að svo var. En ég hef starfað lengi í þessari hv. d. með þeim forseta, sem ekki hefur alltaf kippt sér upp við smámuni, og ég ætla ekki heldur að taka upp þann sið. Mér datt í hug að minnast á það við þennan ræðumann, sem ég hef getið um, að hann hafði farið of vítt í ræðu sinni. En ég gerði það ekki, vegna þess að frsm. minni hl. n. var næstur á mælendaskrá, og ég býst við, að það hefði litið illa út, eftir að annar málspartur var búinn að tala, en ekki hinn, að fara að tala um, að of vítt væri farið, af því að ég hugði, að frsm. minni hl. n. þyrfti að svara nokkru í ræðu frsm. meiri hl. n.. En strax, þegar þessi frsm. (minni hl.) var búinn að tala, minntist ég á þetta.

Hefur því verið hlýtt?

Forseti benti á það, en hitt getur verið tímaspursmál, hvenær eigi að slíta umr. vegna þess, að farið sé út fyrir efnið. Hér með er þessum þingskapaumr. lokið, og verður nú haldið áfram umr. um frv., og verður takmarkaður ræðutími um það mál, sem fyrir liggur til umr., við það, að hver ræðumaður hafi 10 mínútur aðeins til umráða.



Herra forseti! Það virðist ætla að verða dálítið örðugra en efni standa til að afgreiða þetta mál hér í hv. þd. Í gær urðu hér svo langar umr. um ómerkilegt mál, held ég, að megi segja, að ekki vannst tími til að taka þetta mál til meðferðar, sem þó var þá á dagskrá. Og nú í dag hafa umr. orðið það langar, að hæstv. forseti hefur séð sig til neyddan að takmarka ræðutímann. En tekinn hefur verið tími til þess að ræða um þingsköp inn á milli umr. um þetta mál hér nú; sem hefur orðið til þess að skýra fyrir mér og öðrum nýjum þm. þær reglur þingskapa, sem sérstaklega á að fara eftir. Þó að ég vilji ekki tefja afgreiðslu þessa máls hér, get ég ekki látið hjá líða að andmæla einu atriði, sem nokkuð áberandi hefur komið fram í umr. um þetta mál og einnig í nál. hv. minni hl. n., sem hér liggur fyrir. En það er, að þær kröfur, sem verkamenn hafa gert undanfarið og hafa barizt fyrir að fá fram, um að kaup þeirra verði hækkað, væru runnar af þeim rótum, að verkamenn heimtuðu að fá að verða hluttakar í þeim stríðsgróða, sem rennur og runnið hefur inn í landið, og vera „með vasana fulla af þúsund króna seðlum“, eins og það hefur verið orðað, en ættu þó yfir höfði sér, að þessir seðlar yrðu innan skamms ónýtir og verðlausir. Ég vil leyfa mér að segja það, að þessi staðhæfing er vægast sagt vitleysa. Kröfur verkamanna um hækkað kaup frá því sem hefur verið undanfarið, byggjast alls ekki á löngun þeirra til þess að safna að sér auði, heldur á eðlilegri þörf á að fullnægja lífsnauðsynjum sínum betur en þeir hafa getað gert áður. Þessar kröfur eru 2.00 kr. kaup á klst. í 8 klst. á dag, eða 16.00 kr. dagkaup. Ég geri tæplega ráð fyrir, að hv. þm. geti ekki fallizt á það, að þær tekjur, sem þarna er um að ræða, eru ekki hærri en það, að með þeim er aðeins hægt að fullnægja brýnustu daglegum þörfum hvers verkamannaheimilis. Kröfur verkamanna eru því byggðar á því að bæta lítils háttar kjör þeirra frá því, sem þau hafa verið, en ekki miðaðar til þess að safna auði. Ég hef tilhneigingu til þess að draga fram dæmi frá yfirstandandi dögum í þessu sambandi. Nú í húsnæðisleysinu komst ég að lokum inn í húsnæði hjá einum verkamanni hér í bænum, sem er kunningi minn. Hann hefur ekki undanfarið haft efni á að fá sér betri íbúð en svo, að hann býr í kjallara hér í bænum og hefur tvö herbergi og eldhús! Öll herbergin eru lítil og allur húsbúnaðurinn tveir ómerkilegir stólar. Í eldhúsinu er kassaræfill. Þessi verkamaður hefur haft þau kjör undanfarið, að hann hefur ekki getað búið íbúð sína betur þægindum heldur en þetta. Nú um daginn kom hann heim með 4 stóla, sem hann hafði keypt. Kauphækkunin, sem verkamenn hafa fengið undanfarið og þeir vilja fá staðfesta með samningum, hefur það í för með sér - ekki að þeir safni gróða, - heldur að bæta örlítið úr þeim þörfum, sem þeir undanfarið hafa ekki haft ástæður til að veita sér fullnægingu á. Þessi kauphækkun verður ekki til þess, að þeir hafi fulla vasa af þúsund króna seðlum, heldur til þess að fullnægja brýnustu nauðsynjum. Og það er áreiðanlegt, að sá vandi, sem nú er fyrir hendi í kaupgjaldsmálum, verður engan veginn betur leystur heldur en með því, að í staðinn fyrir þann hernað, sem gegn verkamönnum hefur verið farinn með gerðardómsl. og á grundvelli þeirra, verði teknir upp samningar við verkamenn og að í þeim samningum verði fallizt á þær kröfur, sem verkamenn gera til þess að geta lifað sómasamlegu lífi. Ef það er gert, munu verkamenn fúslega og af fullum þegnskap leysa af höndum þau störf, sem nauðsynleg eru í þágu framleiðslunnar, til þess að leystur verði líka sá þáttur vandamálsins, sem mikið hefur verið rætt um í sambandi við þetta mál. Ég vil vænta þess, að þegar þetta mál verður afgreitt frá þessari hv. d. og Alþ., verði þess gætt, að tekin verði í löggjöf ákvæði um að heimila verkalýðsfélögunum að segja upp þeim samningum, sem þau annars mundu verða bundin af um lengri tíma, til þess líka að auðveldara verði að ná því marki, sem á að ná með lausn þessa máls, að slíkir samningar geti tekizt sem greiðlegast af beggja hálfu, því að þá fyrst verður varanlegt gagn að lausn málsins.

Frsm. meiri hl. (Bjarni Benediktsson) : Það eru aðeins fá orð, sem ég þarf að svara. Hv. þm. Str. (HermJ) var að leitast við að hrekja rök mín í þessu máli. Hans ræða snerist algerlega upp í vörn fyrir hann og hans flokk, eins og von var, og hann hvarf frá þeirri sókn, sem hann hafði stofnað til með nál. sínu. Það eru því aðeins fá atriði, sem ég vildi benda á. Hv. þm. Str. var fyrst að tala um óheiðarlega framkvæmd skattal. Nú talar hann um ósæmilega framkvæmd þeirra. Hann hefur þar með komið með orðalag, sem dregur úr óhróðursorðum í garð eftirmanns hans, sem engan stað eiga sér. Þessi hv. þm. hvarf einnig frá frá því að ræða það, sem er kjarni þessa máls, hvenær gerðardómsl. biluðu, hvort þau voru óframkvæmanleg strax, þegar þau voru sett, eða hvort sú löggjöf hefur orðið það, eftir að núverandi stjórn tók við völdum, Þetta hefur mikla þýðingu, eins og málið hefur verið upp tekið af Framsfl. en um það verður ekki deilt, að á meðan hv. þm. Str. var forsrh., þá var svo sáð sem nú verður að upp skera af. Málið var strax svo meðhöndlað af ríkisstjórninni, að l. urðu ekki framkvæmd nema að nokkru leyti. Og það var ekkert fengizt um það, þó að l. væru brotin. T. d. var vitað, að kaupavinnukaup - og um það var rætt í hans stjórnartíð - mundi stórhækka. Hann varð þá að játa, að þetta væri óumflýjanlegt. Þá var auðséð, að af þessu hlaut að leiða aukinn tilkostnað bænda og þar með hækkað verð á landbúnaðarafurðum og þar með aftur hækkaða vísitölu og svo þar með þetta kapphlaup, sem hv. þm. Str. hefur verið að leggja áherzlu á, að þyrfti að koma í veg fyrir. Þetta óumflýjanlega kapphlaup var orðið ljóst, áður en hann lét af völdum, og með þessu var einum meginþætti þessarar löggjafar og framkvæmdar hennar kippt í burt. Hv. þm. Str. gat ekki heldur annað en viðurkennt um þær ráðstafanir, sem hann sagði, að óhjákvæmileg nauðsyn væri að gera, til þess að l. gætu haft þýðingu, að hann lét undan fallast að gera þær ráðstafanir, meðan hann var við völd. Ef þær voru nauðsynlegar, átti hann að gera þær ráðstafanir að skilyrði, þegar l. voru sett. En hann hafði það á allt annan hátt. Hann segir nú, að þessi samningur við setuliðið um vinnuaflið hafi verið um það að draga úr opinberum framkvæmdum. Ég hygg, að hv. þm. Str. hafi mjög rangt og villandi skýrt frá þessu hér, og ég álít mjög óviðeigandi að vitna þannig í leynd skjöl. En hvað, sem um það er, þá er ljóst, að þessi samningur var ekki gerður og kom ekki til tals fyrr en rétt um það leyti, ef ekki eftir, að hv. þm. Str. var að hverfa frá völdum. Og þannig staðfesti hann einmitt það, sem ég hélt fram, að þær þvingunarráðstafanir, sem hann telur, að hafi verð nauðsynlegar, þær þorði hann ekki að leggja út í, meðan hann var forsrh. En úr því að þannig er, er það óviðeigandi af honum sem fyrrv. forsrh. og ekki samboðið að vera að víta samstarfsmenn sína fyrir að gera ekki það, sem hann lét sjálfur undan fallast, meðan hann hafði völdin og möguleikana til þess. Það var ýmislegt fleira í ræðu hv. þm. Str., sem gaf tilefni til andsvara. Hann var að tala um, eins og það væri eitthvað sérstakt hjá mér og furðulegt, að ég héldi fram, að l. kæmu ekki að gagni, ef þau væru brotin. Ég hef haldið því fram, að l. þessi mundu því aðeins koma að gagni, að þeir, sem við þau eiga að búa, vildu halda þeim við og halda þau. Þetta er ekki sérstakt hjá mér. Þetta er frumatriði löggjafar. Svona hlýtur það að vera, jafnvel hjá einræðisþjóðum, hvað þá hjá lýðræðisþjóðum. Ég álít, að það hafi verið rétt og nauðsynlegt að gera þá tilraun, sem gerð var með gerðardómsl. En það mistókst að skapa þá samvinnu, sem nauðsynleg var til þess, að þau gætu gert nokkurt gagn. Það má deila um það, hverjum það er að kenna, að það mistókst. Ég hygg, að sökin á því liggi ekki sízt hjá fyrrv. forsrh., hv. þm. Str. En úr því að það mistókst, ber að leita að ástæðunum og lausn á því vandamáli, sem þarf að ráða bót á.



Herra forseti! Á einum 10 mínútum er ekki hægt að eltast við að ræða um innflutning á byggingarefni, eins og hv. þm. Barð. (GJ) var að ræða um afurðasöluverð, þrælalög og hvar Sjálfstfl. hafi tapað mest fylgi og hvar minnst. Þetta er all þrautrætt áður. En það er eitt atriði, sem umr. hafa nú aðallega snúizt um, bæði hjá hæstv. atvmrh. (MJ) og hv. 5. þm. Reykv. (BBen), að ég hefði átt að gera þær ráðstafanir, sem gera þurfti - og þeir viðurkenna í öðru orðinu, að það þurfi að gera þær - til þess að halda uppi ákvæðum gerðardómsl. Nú halda þeir því fram, að l. þessi hafi verið brotin, áður en ég lét af völdum. Allir geta bent á l., sem eru brotin. Hegningarl. eru brotin, og þau eru ekki afnumin, lögreglusamþykktin er brotin oft á hverju kvöldi og húsaleigul. eru brotin daglega, - það er meira að segja auglýst í Morgunblaðinu -, og þannig er lengi hægt að telja, en hlutverk stjórnarinnar var að sjá um, að þau væru ekki brotin almennt. Hv. 5. þm. Reykv. sagði, að þetta atriði, sem ég tilfærði, sé ekki birt opinberlega í samningunum. Það er ekki rétt, og hv. 5. þm. Reykv. gætir ekki að því, að hæstv. atvmrh. sagði í ræðu sinni áðan, að hann hafi rekizt á þetta atriði í samningunum, og þar að auki á ég þennan samning og gæti sýnt hann, ef þess væri óskað. - Þetta sýnir aðeins málflutning þessara hv. þm. hér í hv. d. Vitanlegt er, að þegar þessir samningar voru gerðir, þá var lögð áherzla á að takmarka óþarfa framkvæmdir, en þegar báðir ráðh. Sjálfstfl. neituðu að verða við því, þá var þýðingarlaust fyrir okkur að leggja þetta fram á Alþ. Þetta gerðist á þeim 7 vikum, sem Sjálfstfl. var að gera upp við sig, hvort hann skyldi rjúfa sambandið við Framsfl. eða ekki. Það eru þess vegna staðreyndir, að Sjálfstfl. eða ráðh. hans, sem stóðu gegn því, að þessar tvær ráðstafanir yrðu gerðar, sem ég hef drepið á, rufu beinlínis samninga við setuliðsstjórnina, og komu í veg fyrir, að þær ráðstafanir yrðu gerðar, sem þurfti til þess að halda gerðardómsl. uppi. Gerðardómsl. voru þess vegna ekki einhlít, eins og viðurkennt er í grg. frv. þessa, þar sem þurfti aðrar ráðstafanir með þeim, en gegn þeim stóðu ráðh. Sjálfstfl. Það er því undarlegt að halda uppi umr. um jafnaugljós atriði og þessi. Nál. mitt byggist á því, sem þurfti að gera til þess, að l. héldust uppi. Ég veit, að þessum hv. þm. er ljósara en þeir láta, að með þessu frv. er stefnt í fjármálalega upplausn, og ef ekki eru gerðar ráðstafanir umfram það, sem þetta frv. fer fram á, þá rekur að því, að allt okkar atvinnulíf á erlendum markaði stefnir í strand. Ég skal svo ekki fjölyrða um þetta frekar, en vil að lokum segja það, að ég er þess fullviss, að fjármálastefna stjórnarflokkanna sýnir árangur sinn fyrr en varir, og það er þessum hv. þm. ljósara en þeir vilja láta uppi.

Atvmrh. (Magnús Jónsson) : Hv. þm. Str. sagði, að í grg. frv. stæði, að gerðardómsl. mundu ekki vera einhlít í því að koma í veg fyrir vöxt dýrtíðar í landinu, og hann telur, að í þessu liggi einhver játning í þá átt, að þurft hefði að gera eitthvað af því, sem þessi hv. þm. er alltaf að tala um. Það er alls ekki við það átt með því, þó að sagt sé, að l. mundu ekki vera einhlít, heldur hitt, að lagabókstafurinn væri ekki nægilegur. Það er augljóst mál, að til þess að l. gætu náð tilgangi sínum, þá þurftu þau að vera viðurkennd af þjóðinni. Þó að það hefði spurzt, að einhver einn maður hefði ráðið til sín vinnufólk fyrir hærra kaup en leyfilegt var, þá hefði verið hægt að halda l. uppi fyrir það. En þegar l. voru algerlega holgrafin, þá var ómögulegt að loka augunum fyrir þeirri staðreynd, að l. væru fallin. Ég veit bezt um það, þar sem ég er nýr í ríkisstj., að l. voru úr sögunni þegar í tíð hv. þm. Str. Hv. þm. Str. telur öllu stefnt í öngþveiti með þessu frv. Ég hygg, að enginn viti, hvert stefnir nú, því að þetta er fjármálaástand, sem hefur skapazt smátt og smátt og allt er á huldu með. Ég sé ekki aðra leið en þessa til þess að stöðva það hrun, sem hefur haldið áfram nú undanfarið, jafnt í tíð fyrrverandi ríkisstj. og núv. Bezta leiðin er, að samningar geti tekizt milli deiluaðilanna, og ég treysti því, að þeir, sem voru móti gerðadómsl. og töldu þau rót alls meinsins, geri allt sitt til, að samningar takist nú á næstu dögum. Það hlakkaði í hv. þm. Str., þegar hann var að tala um fjármálahrunið, sem væri framundan. Ef til vill vonar hann, að það verði komið fyrir kosningarnar í haust. Ég vona, að allir flokkar taki höndum saman um, að samningar takist sem fyrst.

Frsm. minni hl. (Hermann Jónasson) : Ég mun ekki svara öðrum orðum hæstv. atvmrh. um, að í mér hafi hlakkað, þegar ég talaði um, að fjármálahrun væri framundan, en að ég tel slíkt ósæmilegt orðbragð úr ráðherrastóli.

Atvmrh. (Magnús Jónsson) : Hv. þm. Str. gerir sér mikið far um að reyna að kenna öðrum, en ég veit, að hv. þm. hafa tekið eftir tón þessa hv. þm., er hann talaði um stefnuna í fjármálunum.

Frsm. minni hl. (Hermann Jónasson) : Enginn getur talað nema með sorg um þetta ástand, sem nú ríkir í þjóðfélaginu.

Frsm. minni hl. (Hermann Jónasson) : Ég get getið þess fyrir hönd framsóknarmanna, að við erum fúsir til að afgreiða málið nú umræðulaust, ef skotið yrði á aukafundi.

Atvmrh. (Magnús Jónsson) : Mér þykir vænt um að heyra það, að hv. þm. skuli vera það áhugamál að flýta máli þessu eins og unnt er, og það er vissulega æskilegt, að því verði lokið sem fyrst, en það hefur í sjálfu sér ekki svo mikið að segja, hvort því yrði lokið hér í d. í kvöld eða á morgun, og af því að enn þá er ekki fullséð um það, hvort nokkrar breyt. verði gerðar á því eða ekki, þá vildi ég biðja hæstv. forseta um að taka málið ekki á dagskrá aftur í kvöld, heldur láta það bíða til morguns.

Forseti (JJós) : Það er hér þá engu til að svara öðru en því að fresta málinu til morguns, þar sem stj. hefur í hyggju einhverja breyt. á frv., og verður þá tekið fyrir næsta mál á dagskrá.



Ég skal vera stuttorður um frv. þetta. N. hefur haft það til athugunar og borið það saman við gildandi hafnarl. annarra staða á landinu. Einnig hefur hún átt tal við vitamálastjóra um þessi mál og fengið hjá honum ýmsar upplýsingar, er hann hefur góðfúslega látið n. í té. Hefur n. komizt að þeirri niðurstöðu, að rétt væri í samræmi við önnur lík l. að koma með þá brtt., að á eftir 2. málagr. 5. gr. komi: „Þessi ákvæði gilda og um þær bryggjur og önnur mannvirki, sem þegar hafa verið gerð á hafnarsvæðinu: Þ. e. a. s., að ein bryggja er þegar á staðnum, og því sjálfsagt, að hún komi inn í frv. Þá var einnig dálítið rætt um sektarákvæði frv., og n. leit svo á, að þau væru of há samanborið við önnur lík ákvæði í l., þar sem þau eru frá 20 kr. upp í 500 kr., en n. leit svo á, að þetta mætti standa vegna þess, að hægt væri að nota lágmark sektarinnar. N. vill láta það koma fram, að landið er nú eign ríkisins, og í trausti þess, að einstaklingar fái það ekki, heldur höfnin, vill n. leggja til, að frv. verði samþ. með þessum breytingum.

Atvmrh. (Magnús Jónsson) : Ég vil þakka sjútvn. fyrir afgr. á málinu og tel það hiklaust til bóta, að þetta, sem í brtt. felst, verði sett í l., og legg því til, að frv. verði samþ. með þeirri breytingu.