Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

forseti (BF): Áður en gengið verður til dagskrár, vil ég minnast nokkrum orðum fyrrv. alþm., séra Sigurðar Einarssonar í Holti, sem lézt í gær í sjúkrahúsi hér í borg, 68 ára að aldri. Sigurður Einarsson var fæddur 29. okt. 1898 á Arngeirsstöðum í Fljótshlíð. Foreldrar hans voru Einar bóndi þar og síðar í Móakoti í Garðahverfi Sigurðsson bónda á Fagurhóli í Landeyjum Einarssonar og kona hans, María Jónsdóttir bónda á Arngeirsstöðum Erlendssonar. Hann lauk stúdentsprófi frá menntaskólanum í Reykjavík vorið 1922, stundaði síðan guðfræðinám við Háskóla Íslands og lauk prófi snemma árs 1926. Þá um vorið varð hann sóknarprestur í Flatey á Breiðafirði, en fékk lausn frá því embætti síðla árs 1928. Snemma á því ári fór hann utan til námsdvalar og kynnti sér uppeldis- og skólamál í ýmsum löndum Evrópu um nær tveggja ára skeið. Hann var eftirlitsmaður með kennslu í æðri skólum 1929–1930, kennari við Kennaraskólann 1930–1937, dósent í guðfræði við Háskóla Íslands 1937–1944, skrifstofustjóri fræðslumálaskrifstofunnar 1944–1946 og loks sóknarprestur í Holti undir Eyjafjöllum frá 1946 til dauðadags. Jafnframt þessum aðalstörfum var hann fréttamaður erlendra frétta ríkisútvarpsins 1931–1937 og fréttastjóri ríkisútvarpsins 1937–1941. Í útvarpsráði átti hann sæti 1943–1947. Hann var landsk. alþm. fyrir Alþfl. 1934–1937, sat á fjórum þingum alls. Sigurður Einarsson var þjóðkunnur af störfum einum við ríkisútvarpið á fyrstu árum þess. Hann flutti þar mál sitt af þrótti og mælsku, og orðsins list lá honum létt á tungu. Þessum hæfileikum beitti hann í ríkum mæli í öllu ævistarfi sínu, í kennslustofum, útvarpi, í sölum Alþingis og í kirkjum. Hann var einarður og djarfmæltur og stóð fyrrum styrr um ýmsar skoðanir hans, er hann sótti mál sitt og varði í ritdeilum og kappræðum. Hann átti sæti í fjvn. og menntmn. Alþingis og lét þar mörg málefni til sín taka. Ritverk hans eru mikil að vöxtum og margvísleg. Hann samdi kennslubækur, ritgerðir um ýmis málefni líðandi stundar, skáldsögur og leikrit og orti ljóð. Einnig var hann mikilvirkur þýðandi erlendra bóka. Hann var viðförull og miðlaði löndum sínum óspart í ræðu og riti fróðleik um framandi lönd og þjóðir. Sigurður Einarsson var afburða kennari og kennimaður, vinsæll og dáður af flutningi talaðs orðs í útvarpi og á öðrum vettvangi, snjall rithöfundur, ágætt skáld og skemmtilegur í víðræðum. Við fráfall hans á þjóð vor á bak að sjá miklum hæfileikamanni. Ég vil biðja hv. alþm. að minnast Sigurðar Einarssonar með því að rísa úr sætum. 
            



Herra forseti. Fyrr á þessu þingi átti Hilmar Hálfdánarson sæti hér sem varamaður, og flutti hann þá ásamt tveimur öðrum Alþfl: mönnum till. um bætta aðbúð og læknaþjónustu fyrir síldarsjómenn. Till. hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að skipa 5 manna nefnd til að athuga og gera tillögur um bætta aðbúð síldarsjómanna í landi, m.a. að því er varðar stofnsetningu og starfrækslu sjómannastofa á öllum meginhöfnum Austurlands. Jafnframt verði nefndinni falið að kanna, hvort ekki sé mögulegt að koma á fót læknaþjónustu, sem fylgt gæti síldveiðiflotanum a.m.k. á djúpmiðum.“ Það er alkunna, að síðan síldveiðar færðust og jukust fyrir austan landið, hafa verið á því svæði 150 til 200 skip að jafnaði með um 2 þús. sjómenn verulegan hluta úr árinu. Oft hafa þessir menn orðið að vera í landi lengri eða skemmri tíma, og hefur þá komið í ljós, að aðbúnaður fyrir þá er harla lélegur. Í flestum höfnum Austurlands eru ekki til sjómannastofur eða önnur aðstaða til þess að veita þessum mönnum móttöku eða neina þjónustu. Símaþjónusta hefur verið svo slæm, að þeir hafa mátt bíða, oft undir beru lofti, tímum saman til þess að ná einu og einu símtali til fjölskyldna sinna, og annað hefur verið eftir því. Er þetta raunar ekki óeðlilegt, því að Austfirðingar höfðu ekki aðstöðu til þess að búa sig undir móttöku svo margra sjómanna. Undantekning frá þessu ástandi fyrir austan er þó á einum stað. Í Neskaupstað hafa bæjaryfirvöld lagt sig fram um að veita sjómönnum góða aðstöðu í landi, og hefur það starf tekizt svo vel, að ástæða er til þess að gera átak til þess að aðbúnaður og móttaka sjómanna geti orðið með svipuðu móti eða jafnvel enn betri á öðrum höfnum þar eystra. Síðari liður þessarar till. fjallar um læknaþjónustu fyrir síldveiðiflotann. Síðan till. kom fram í haust, hefur raunar komið fram frv., sem nú er vel á vegi í þinginu, þar sem heimilað er að greiða úr ríkissjóði kostnað við það að hafa lækni staðsettan á Austurlandi fyrir síldveiðiflotann, svo að vonir eru til þess, að úr framkvæmdum geti orðið á því sviði, áður en langt um liður. Hér er um að ræða augljóst hagsmunamál fyrir sjómenn, sem samtök þeirra hafa hvað eftir annað gert samþykktir um og áskoranir. Það er nauðsynlegt að gera líf sjómanna sem léttast, og þegar tæknin hefur breytt vinnu þeirra svo, að þeir eru lengur fjarri heimilum sínum en áður, er mjög nauðsynlegt að sjá svo um, að þeir eigi eitthvert athvarf, þar sem þeir þurfa að hafa landlegu, og að þeir geti fengið þá þjónustu, sem þeir þurfa á að halda, þegar þannig stendur á. Herra forseti. Ég legg til, að umr. verði frestað og till. vísað til allshn.



Herra forseti. Hjörtur Eldjárn Þórarinsson, sem sat hér sem varamaður á þingi fyrri hluta þessa þings, flutti þá till. til þál., sem hér er nú til umr., og vil ég leyfa mér vegna fjarvistar hans að mæla aðeins nokkrum orðum með till. Eins og tillgr. eða eins og fyrirsögn till. ber með sér, fjallar hún um rannsóknir og tilraunir vegna þungaflutninga í snjó, og hljóðar hún þannig: „ Alþ. ályktar að skora á ríkisstj. að fela vegagerð ríkisins að láta svo fljótt sem unnt er fara fram ýtarlegar rannsóknir og tilraunir í því skyni að leiða í ljós, hvers konar tæki og tækni henta bezt við þungaflutninga hér á landi, þegar fannalög og óstöðug vetrartíð gera venjuleg samgöngutæki óvirk.“ Flm. hefur skrifað allýtarlega grg. fyrir till., þar sem hann rökstyður þörfina á þeim rannsóknum og tilraunum, sem hann leggur þar til að gerðar verði, og hann bendir á það í grg., að það sé hin mesta nauðsyn nú í nútímaþjóðfélagi, að samgöngur séu greiðar og öruggar allt árið, og bendir jafnframt á það. að viða er það þannig um landið, að þegar snjó leggur að á vetrum, stöðvast öll samgöngutæki eða bílar, og þá er mjög örðugt að halda uppi eðlilegum samgöngum, einkum og sér í lagi er það örðugt hvað snertir alla þungaflutninga. Á þetta er bent hér rækilega í grg., og skal ég ekki hafa um það mörg orð, en vil þó minna á, að jafnvel þó að tekizt hafi að leysa að nokkru flutningsþörf eða samgönguþörf við vondar aðstæður á vetrum með snjóbílum og jafnvel beltisdráttarvélum, sem bændur hafa gert nokkuð lengi, er það engan veginn nægilegt til þess að halda uppi þeim miklu þungaflutningum, sem alltaf er þörf fyrir, hvort heldur er á sumri eða vetri. Ég vil leggja til, herra forseti, þar sem það mun vera ákveðin ein umr. um þessa till., að umr, verði nú frestað og till vísað til allshn., og vænti þess, að málið fái hér greiðan gang gegnum þingið.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja á þskj. 43 till. til þál. um húsnæðismál. Er efni till. það, að Alþ. álykti að skora á ríkisstj. að láta heimildarákvæði gildandi laga um húsnæðismálastofnun ríkisins um byggingar hagkvæmra, vandaðra og staðlaðra íbúða, sem láglaunafólk í verkalýðsfélögunum hafi forkaupsrétt að með sérstökum lánskjörum, koma til framkvæmda hvarvetna utan Reykjavíkur, þar sem þörf er aukinna íbúðabygginga og viðkomandi sveitarfélög og samtök verkafólks tryggja, að ákvæðum og skilyrðum laga um gerð íbúðanna og hagkvæmar byggingarframkvæmdir sé fullnægt. Forsaga þeirra heimildarlaga, sem hér er rætt um, er í stuttu máli sú, að við gerð kjarasamninga verkalýðsfélaganna á Suðvesturlandi, eða nánar tiltekið í Reykjavík, og vinnuveitenda sumarið 1965 var gefin um það yfirlýsing af hálfu ríkisstj. og borgarstjórnar Reykjavíkur, að þessir aðilar skuldbyndu sig til að standa að byggingu 1250 íbúða, sem reistar yrðu í Reykjavík á 5 árum. En láglaunafólk í verkalýðsfélögum skyldi eiga forkaupsrétt að íbúðum þessum og njóta í því sambandi sérstakra kjara hvað lán og lánstíma snerti. Skyldu lánin nema 80% af koatnaðarverði íbúða og lánstíminn vera 33 ár og lánin afborgunarlaus fyrstu 3 árin. Framhaldið var svo það, að ríkisstj. beitti sér fyrir breytingu á l. um húsnæðismálastofnun ríkisins, sem fól í sér heimild henni til handa til að láta byggja, eins og í l. segir, hagkvæmar, ódýrar íbúðir í fjölbýlishúsum í samvinnu við hlutaðeigandi sveitarfélög og veita láglaunafólki í verkalýðsfélögunum þau lánskjör til kaupa á íbúðunum, sem heitið var í yfirlýsingu ríkisstj. En lög um þetta efni voru samþ. á Alþ í des. 1965. Síðan hafa framkvæmdir samkv. gefnum yfirlýsingum og heimildarlögum verið í undirbúningi hér í höfuðborginni. Þær hafa að vísu tekið nokkru lengri tíma en ráð var fyrir gert, en víst mun þó talið nú, að smíði 350 íbúða muni hefjast innan tíðar. Hins vegar sér þess enn ekki merki, að ríkisstj. hafi uppi áform um að nota heimildarákvæði til hliðstæðra framkvæmda utan höfuðborgarinnar. Í sambandi við kjarasamninga verkalýðssamtakanna og samtaka vinnuveitenda bæði 1964 og 1965, var farið inn á þær brautir að fjalla um ýmis fleiri hagsmunaatriði en hið beina kaupgjald, og voru húsnæðismálin þar efst á blaði bæði árin og það af mjög auðskiljanlegum ástæðum, sem sé þeim, að samningsaðilum var ljóst, að lítt bærilegur húsnæðiskostnaðar láglaunafólks var og er ein af aðalástæðunum fyrir sívaxandi tekjuþörf þess. Um leið og verkalýðssamtökin hurfu að því ráði að reyna kjarasamninga á grundvelli minni kauphækkana en áður og að því er ætlað var á grundvelli verðbólguhömlunar, var það rökrétt og eðlilegt, að þau lögðu áherzlu á endurbætur á húsnæðismálakerfinu og freistuðu þess að ná fram aðgerðum, sem miðuðu að því að lækka þennan mikilvæga þátt framfærslukostnaðar. Með samkomulaginu um byggingu 1250 íbúða í Reykjavík fyrir láglaunafólk í höfuðborginni með þeim kjörum, sem í því sambandi eru fyrirhuguð, eygir umtalsverður fjöldi heimila þar í fyrsta skipti raunhæfa möguleika á því að eignast sæmilegt húsnæði, sem líklegt er, að það fái risið fjárhagslega undir. Hitt er þó ekki síður mikilvægt, að slíkur íbúðafjöldi sem hér kæmi til á íbúðamarkaðinum við væntanlega hagstæðu verði og sérstaklega aðgengilegum lánskjörum, miklu aðgengilegri lánskjörum en áður hafa þekkzt, er næsta líklegur til þess að hafa lækkunaráhrif og þau kannske veruleg á húsnæðismarkaðinn, breyta honum í heilbrigðara horf, lækka byggingarverðlag almennt á höfuðborgarsvæðinu. Á hinn bóginn virðist það á engan hátt réttlætanlegt, að slíkar umbætur sem hér er um að ræða séu einskorðaðar við höfuðborgina og láglaunafólk annars staðar á landinu verði með öllu afskipt um þau sérstöku lánskjör og hagkvæmni í byggingarframkvæmdum, sem ætlunin er, að upp verði tekin. Húsnæðisvandamálin eru engan veginn takmörkuð við höfuðborgina, heldur er þar um að ræða vanda, sem steðjar raunverulega að hverjum láglaunamanni, sem þarf að byggja yfir sig húsnæði og sig og sína, hvar sem er á landinu. Og sú þörf er fyrir hendi að meira eða minna leyti í flestum kaupstöðum og kauptúnum í landinu. Það skal þó ekki úr því dregið, að þörfin á úrbótum og framkvæmdum sé brýnust hér á höfuðborgarsvæðinu, og því verður að teljast eðlilegt, að þyngst áherzla sé lögð á sérstakar ráðstafanir þar. En hinu má þó ekki heldur gleyma, að jafnvægi og jafnræði í þessum efnum milli höfuðborgarsvæðisins annars vegar og landsbyggðarinnar hins vegar verður að vera ríkjandi regla, ef nokkurt hald á að reynast í átaki eins og því, sem hér er fyrirhugað. Forréttindi og misrétti mundi aðeins enn á ný ýta á þá þróun, að landsmenn þjappi sér enn frekar saman en áður á þéttbýlissvæðinu í og við höfuðborgina og hún aftur gera takmörkuð átök í húsnæðismálunum að engu, áður en langt um liði, og í raun og veru vil ég segja, að þetta sjónarmið sé að nokkru leyti a.m.k. viðurkennt með því að heimildarlögin ná til landsins alls, eins og ég hef áður getið um. Ég álít, að öll skilyrði, sem heimildarlögin setja fyrir því, að ákvæðin um hin sérstöku lánskjör séu notuð, séu nú fyrir hendi víða um land, sérstaklega í hinum stærri kaupstöðum, þar sé víða um verulega aukningarþörf í byggingarframkvæmdum að ræða og þar séu góð skilyrði og ég vil segja jafnvel fullt eins góð skilyrði og í Reykjavík eða betri til þess að byggja hagkvæmar og staðlaðar íbúðir og þar sé einnig víða fyrir hendi vilji sveitarfélaga og verkalýðsfélaga til nauðsynlegrar samvinnu um framkvæmdir, ef möguleikar til þeirra eru opnaðir af hálfu ríkisstj. Af hálfu verkalýðssamtakanna hlýtur að vera lögð á það þung áherzla, að hinar sérstöku ráðstafanir komi láglaunafólki til góða hvarvetna úti um land, þar sem unnt er að uppfylla eðlileg skilyrði og þar sem húsnæðisskortur er fyrir hendi, og eftir að svo hefur verið frá lögunum gengið sem gert hefur verið, verður að teljast í alla staði óeðlilegt, að slíkt jafnréttismál þyrfti t.d. að gera að nýju samningamáli í sambandi við hugsanlega eða væntanlega kjarasamninga. Í þessu sambandi minni ég t.d. á ályktun, sem gerð var um þetta efni á þingi A.S.Í., sem haldið var seint á s.l. ári, í nóv. s.l., þar sem þess var krafizt, að ráðstafanir yrðu gerðar til þess að útfæra umræddar aðgerðir í húsnæðismálum til landsbyggðarinnar allrar. Ég læt svo að lokum í .ljós þá von, að hv. Alþ. fallist á að samþykkja þessa till., sem hér liggur fyrir, og sýni með því ótvíræðan vilja sinn um það, að sami réttur verði tryggður láglaunafólki um allt land til þeirra úrbóta í húsnæðismálum, sem hér ræðir um og ríkisstj. hefur fullar heimildir til að beita sér fyrir. Ég legg til, herra forseti, að umr. verði nú frestað og málinu vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Þáltill. þá, sem hér er til umr., um listasöfn og listsýningar utan Reykjavíkur, flyt ég ásamt hv. 3. þm. Norðurl. v., Ólafi Jóhannessyni. Efni till. er það, að kosin verði n. til að gera till um stofnun og starfrækslu opinberra listasafna utan Reykjavíkur og jafnframt gera till. um það í samráði við samtök myndlistarmanna, hvernig stuðla mætti að því, að haldnar verði fleiri myndlistarsýningar en nú er utan höfuðborgarinnar. Hér er um brýnt mál að ræða, sem ég skal leitast við að færa sönnur á í stuttu máli. Telja má, að alhliða framfarasókn Íslendinga hefjist ekki að marki fyrr en á árunum fyrir síðustu aldamót. Til þeirra ára er fyrst og fremst að leita upphafsins að þeim þjóðfélagsbreytingum, sem orðið hafa á þessari öld og telja má til meiri háttar umbyltinga á atvinnu- og menningarháttum, sem kunnar eru í sögu einnar þjóðar á síðari tímum. Sú saga skal ekki rakin hér í neinum smáatriðum, enda gerist þess ekki þörf. Byltingin í atvinnulífinu er ekki hið eina, sem við blasir, þegar litið er yfir sögu síðustu 6-7 áratuga. Hér hefur einnig orðið stórkostleg menningarlífsbreyting, sem ekki er síður umtalsverð og þess virði, að henni sé gaumur gefinn. Snar þáttur þeirrar breytingar er sú mikla gróska, sem orðið hefur í ástundun fagurra lista, m.a. í tónlist og myndlist, sem íslenzka þjóðin hefur lengst af farið á mis við, miðað við flestar Evrópuþjóðir. Allt á það sína eðlilegu skýringu í sögulegum og þjóðfélagslegum aðstæðum hér á landi, m.a. einangrun og fátækt auk menningarlegrar þröngsýni og afturhaldssemi ráðandi þjóðfélagsafla um aldaraðir, ekki sízt kirkjuyfirvaldanna. Íslenzk myndlist fyrri alda er þó eigi að síður merkur þáttur í menningarsögu þjóðarinnar, en því miður stórlega vanrækt sem sögulegt viðfangsefni og almenningi allt of litið kunn. Nefna má nokkra einstaklinga, sem lærðu til myndlistar og sönnuðu hæfileika sína í ýmsum verkum, sem geymzt hafa, og nokkrir alþýðumenn, sem engrar tilsagnar nutu og ekki áttu kost á að kynnast erlendri myndlist nema af orðspori, eru þekktir fyrir listiðju, sem bendir til eðlislægra hæfileika. Einn slíkra manna var Arngrímur Gíslason frá Skörðum í Reykjahverfi, sem andaðist árið 1887. Hann bar kenninafnið málari og naut mikillar virðingar samtímamanna sinna á Norðurlandi fyrir myndlist sína, sem vissulega var ófullkomin vegna menntunarleysis listamannsins. En um hitt efast nú enginn, að hann var listamannsefni og listamannssál. Ógæfa hans var sú ein að vera fæddur nokkrum áratugum of snemma. Um það leyti, sem Arngrímur málari dó, voru eftirfarandi orð höfð eftir Valdimar Ásmundssyni, ritstjóra Fjallkonunnar: „Hér á landi hafa oft fæðzt listamenn, þótt lítið eða ekkert hafi orðið úr þeim, af því að listir geta ekki þróazt hér á landi.“ Þannig var ástandið nokkru fyrir 1890. En upp úr því verða umskipti. Einar Jónsson sigldi til myndlistarnáms 1893, Þórarinn B. Þorláksson hóf listnám 1895 og Ásgrímur Jónsson 1897. Þessir menn sneru ekki heim fyrr en þeir voru fullnuma listamenn, og það varð hlutskipti þeirra að ryðja nýjar brautir í menningarlífi þjóðarinnar. Svo ólíkir sem þeir annars voru í listsköpun og að skapferli, áttu þeir það sameiginlegt að vera miklir listamenn og trúir köllun sinni. Við höfum síðar eignazt marga listamenn, sem gert hafa garðinn frægan, en íslenzka þjóðin stendur í meiri þakkarskuld við þessa þrjá brautryðjendur en flesta eða alla aðra. En við getum ekki staðnæmzt við brautryðjendur eina. Þeim eigum við þakkarskuld að gjalda, og okkur ber að rækja minningu þeirra. Það verður ekki einasta gert með því að hlaða þeim lof og bautasteina. Minningu þeirra rækjum við bezt með því að hlúa að skapandi listastarfsemi í landinu og áframhaldandi þróun í listum. Engri stofnun er það skyldara en Alþ. að láta sín getið á þeim vettvangi og gera sitt til þess, að listamenn fái sem bezt notið hæfileika sinna, m.a. með því að styrkja þá og félagsskap þeirra með beinum fjárframlögum og með því að veita þeim verkefni við sitt hæfi í þágu þjóðarinnar í nútíð og framtíð. Sparnaður á þessu sviði þjónar hvorki brýnum fjármálalegum né efnahagslegum tilgangi. Það hefur engin áhrif á ríkisbúskapinn, þótt skorin séu við nögl framlög til listmenningar. Þau verða aldrei svo mikil, að það skeri úr um afkomu ríkissjóðs. Það eru allt aðrir þættir, sem ávallt munu ákvarða ágóða eða halla í ríkisbókhaldinu. Af þeim sökum er sízt ástæða til að óttast óviðráðanlegan ofvöxt fjárframlaga til listastarfseminnar. Slíkt er tæpast hugsanlegt. Hitt er aftur nauðsynlegt, að Alþ. veiti meira fé til þessara mála og því sé varið þannig, að það komi að sem beztum notum, bæði fyrir listamennina sjálfa og þjóðina, sem á að njóta listaverkanna. Þrátt fyrir mikla grósku í myndlist undanfarna áratugi, sem ég hef áður minnzt á er ástæða til að leiða athygli að þeirri staðreynd, að listmenningin er tæplega nein alþjóðareign hér á landi, meðan svo háttar, að myndlistarsýningar og listkynning er nær eingöngu bundin við einn stað á landinu, þ.e. Reykjavík. Listasöfn eru tæplega til úti um land. Dálítill vísir að listasöfnum er að vaxa upp á 2-3 stöðum, en allt er það smátt í sniðum. Undantekning má það heita, ef bitastæð listsýning er haldin utan höfuðborgarinnar. Þó kemur það fyrir með margra ára millibili á einstöku stað. En hér í höfuðborginni líður ekki sú vika að kalla allan veturinn, að ekki sé eitthvað að gerast á þessu sviði. Það er efnt til sýninga einstakra málara, yngri sem eldri. Samsýningar eru haldnar og yfirlits- og minningarsýningar á verkum fremstu listamanna þjóðarinnar og nú síðast á verkum Þórarins B. Þorlákssonar. Þar er einnig listasafn ríkisins, og þó að það kunni að vera laklega að því búið í núverandi húsakynnum, er það þó betra en ekki neitt. Nýlega var hafin listkynning í skólum með farandsýningum myndlistar, en sú starfsemi er einskorðuð við reykvíska skóla. Á hverju ári eru haldnar sýningar á verkum íslenzkra myndlistarmanna erlendis. Nú í haust og síðari hluta fyrra árs voru haldnar minningarsýningar á verkum Ásgríms og Júlíönu Sveinsdóttur í Kaupmannáhöfn. 6 íslenzkir málarar höfðu samsýningu í Stokkhólmi. Verk ungra listmálara voru nýlega til sýnis í Louisanasafninu í Danmörku. Íslenzkur málari sýndi verk sín á listahátíð í Edinborg. Og íslenzkir listamenn hafa í vetur átt verk á norrænni myndlistarsýningu í Kanada. Þetta er mér kunnugt um, að gerzt hefur á síðustu mánuðum, en sennilega mætti nefna fleiri sýningar á verkum íslenzkra málara erlendis. Þetta ber síður en svo að lasta. Þetta er einmitt ánægjulegur vottur um gróandann í myndlist Íslendinga og sýnir, að við erum vel hlutgengir á þessu sviði. En má það þó ekki teljast nokkuð kaldhæðnislegt, að á sama tíma sem verk íslenzkra myndlistarmanna fara land úr landi og hljóta þar lof, þá skuli það teljast viðburður, ef landsfólkinu utan höfuðborgarinnar gefst kostur á að sjá verk sinna beztu listamanna? Hér er mikið verkefni framundan, sem bíður úrlausnar. Það þarf að mynda samtök um það, að þjóðin öll geti orðið raunverulegur hluttakandi í að njóta þeirrar fegurðar og göfgandi áhrifa, sem góð list hefur að færa. Myndlistin á ekki að vera neitt einangrað fyrirbæri, sem einn fær notið, en annar ekki. Myndlist og önnur skapandi list er ekki tilgangslaus og ekki án markmiðs. Henni er ætlað að þroska manninn andlega og þá fyrst og fremst fegurðarskyn hans í víðustu merkingu þess orðs. Það er menningarauki, að sem flestir fái notið góðrar listar, og það ætti að vera þjóðfélaginu keppikefli að stuðla að því með tiltækum ráðum, að svo megi verða. Því miður hefur þróunin orðið sú, jafnframt því sem menningar- og menntalífi hefur fleygt fram í heild, að á ýmsum mikilvægum sviðum hefur skapazt menningarlegur ójöfnuður í landinu. Þessi þróun er ekki hættulaus. Það hlýtur að hafa sín alvarlegu áhrif, ef menningarskilyrði eru að verulegum mun lakari á einum stað en öðrum. Nauðsynlegt er að gera sér grein fyrir þessari staðreynd og leitast við að hamla á móti slíkri þróun, enda um nýtt fyrirbæri að ræða í íslenzku þjóðlífi. Telja má með réttu, að löngum hafi menningarlegur jöfnuður verið aðall íslenzku þjóðarinnar. Lista- og bókmenntaáhugi var sameign allra manna, hvort sem þeir áttu mikið eða lítið undir sér, og menningarskilyrði voru almennt lík í landshlutunum, þó að þau kunni að hafa verið fábreytt á nútímavísu. Íslenzk alþýða hefur ávallt verið fús til fróðleiks og mennta. Þjóðin er listelsk í eðli sínu og næm fyrir áhrifum listaverka, hvort sem þau eru ritað orð eða tjáning í myndum og tónum. Listnjótendur hér á landi hafa löngum verið óháðir þjóðfélagsaðstöðu eða búsetu. Áhugi á hvers kyns listum er fyrir hendi í sveitum og kaupstöðum víðs vegar um landið, og þann áhuga má glæða og veita fullnægingu með skynsamlegri listkynningu og stofnun listasafna svo víða sem kostur er. Slíka starfsemi þarf að undirbúa svo vel, að við verði unað um langa framtíð. Fjárhags- og skipulagsgrundvöllur verður að vera traustur og veita svigrúm til eðlilegrar þróunar. Slík söfn eiga aðeins að sækjast eftir hinu bezta í listum, vera á landsmælikvarða. Þau eiga að gefa sem sannasta mynd af listmenningu þjóðarinnar. En héraðslistasöfn ættu einnig að sinna þeirri listsköpun, sem kann að eiga sér stað innan héraðs eða safnumdæmisins. Mundi þá koma í ljós betur en ella, hvers virði slík list er í raun og veru. Annað aðalatriði þessarar till. er, að ráð verði fundið til þess að fjölga myndlistarsýningum utan höfuðborgarinnar, og e.t.v. er slík starfsemi nauðsynlegur undanfari stærri aðgerða, sem hér hafa verið gerðar að umtalsefni. Fjölgun myndlistarsýninga úti um landsbyggðina er áreiðanlega auðleyst verkefni. Sýningaraðstæður eru yfirleitt góðar, ef þær væru nýttar sem kostur er, og raunar sízt verri en hér í höfuðborginni. Vandinn er sá að sameina þá krafta, sem hér gætu helzt orðið að liði, nefnilega yfirstjórn menntamála, listamenn sjálfa og áhugamenn heima í héraði. Herra forseti. Ég vænti þess, að till. þessi hljóti góða afgreiðslu hér í þinginu, og legg til, að henni verði vísað til 2. umr. og allshn.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja á þskj. 55 till. um afnám fálkaorðunnar. Fálkaorðan mun verða 46 ára gömul á þessu ári. Vorið 1921 kom konungur vor, Kristján X, hingað til lands. Með honum var drottning hans, Alexandrína, og annað föruneyti. Í þeirri för gaf hans hátign út konungsbréf um stofnun hinnar íslenzku fálkaorðu. Bréfið var gefið út í Reykjavík 3. júlí 1921 af konunginum og Jóni Magnússyni forsrh. Það er prentað í Stjórnartíðindunum. Upphaf bréfsins er þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Vér, Christian hinn Tíundi af guðs náð, konungur Íslands og Danmerkur, Vinda og Gauta, hertogi í Slésvík, Holtsetalandi, Stórmæri, Þéttmerski, Láenborg og Aldinborg, gjörum kunnugt: Oss hefur þótt það rétt, til þess að geta veitt þeim mönnum og konum, innlendum og útlendum, sem skarað hafa fram úr öðrum í því að efla heiður og hag fósturjarðarinnar að einhverju leyti, opinbera viðurkenning, að stofna íslenzka orðu, sem Vér viljum að sé nefnd „Íslenzki fálkinn“, og viljum Vér setja um hana þessa reglugjörð“ o.s.frv. Það vekur athygli í bréfinu, eins og það er prentað í Stjórnartíðindunum, að orðið guð er með litlum upphafsstaf, en vér með stórum. Og í bréfinu eru konur ekki taldar með mönnum, heldur sérstaklega. Með þessu konungsbréfi hefst saga fálkaorðunnar. Strax sama daginn, sem bréfið var gefið út, hófust orðuveitingar. Í Stjórnartíðindunum er alltaf skýrt frá því, hverjir fá orðurnar. Mér telst svo til, að á fyrsta árinu, 1921, hafi alls 81 menn verið sæmdir fálkaorðunni. Af þeim eru 33 innlendir, en 28 útlendir. Af þeim innlendu voru 16 embættismenn eða opinberir starfsmenn. Í hópi þeirra innlendu voru aðeins 2 konur, og eru þær nefndar ekkjufrúr á skránni. Af hinum 28 útlendingum, sem fengu fálkaorðuna 1921, voru líka aðeins 2 konur. Önnur þeirra er nefnd hoffröken, en hin var hennar hátign Lovísa ekkjudrottning í Kaupmannahöfn, þá komin á efri ár með alllangan starfsdag að baki. Hún átti sjötugsafmæli um haustið þetta ár, 1921, síðasta dag októbermánaðar, og fékk fálkaorðuna á afmælisdaginn, blessunin. Tímar liðu fram og að því kom, að konungsríki var lagt niður hér á landi, lýðveldi var stofnað 1944 og forseti þess kjörinn. Þá var ekki lengi látið bíða að gefa út forsetabréf um fálkaorðuna. Það var gefið út 11. júlí 1944. Í 1. gr. bréfsins segir: „Orðunni má sæma þá menn, innlenda og útlenda, og þær konur, sem öðrum fremur hafa eflt hag og heiður fósturjarðarinnar eða unnið afrek í þágu mannkynsins.“ Enn er mönnum skipt í tvo hópa, menn og konur, eins og á kóngsins tíð, og enn á sú regla að gilda samkv. bréfinu, að orðan á að veitast þeim, sem öðrum fremur hafa eflt hag og heiður fósturjarðarinnar. Ég hef ekki athugað, hverjir fengu orðuna ár hvert síðan í árslok 1921. En í svonefndri Ríkishandbók, sem út var gefin 1965, er birt skrá yfir alla orðuhafa í lok októbermánaðar 1964. Á skránni er sægur af útlendum mönnum. Ég þekki þá ekki og enn síður veit ég, hvað þeir hafa gert til að efla. hag og heiður Íslands og Íslendinga, en ég vil gera ráð fyrir, að það sé sómafólk allt það fólk. Ég hef talið saman innlenda fálkaorðuhafa samkvæmt skránni í októberlok 1964, en samkv. reglunum á að skila aftur orðum þeirra, sem látnir eru, og má því gera ráð fyrir, að skráin sýni aðeins þá, sem vomu á lífi eða svo nýlátnir, að ekki var búið að skila heiðursmerkjum þeirra. Við talninguna fékk ég út 414 innlenda orðumenn, þar af 376 karla, en 38 konur aðeins. Á skránni ber langmest á embættismönnum og öðrum opinberum starfsmönnum, þáverandi og fyrrverandi. Af 376 körlum eru í þeim flokki manna 143. En þar með eru taldir fáeinir íslenzkir ræðismenn búsettir utanlands. Næst koma forstjórar fyrirtækja, stórkaupmenn og smásalar, samtals 40, þá bændur 24 að tölu, skipstjórar eru 19, en aðeins 1 ber titilinn sjómaður. Rithöfundar, skáld og listamenn eru 19, hreppstjórar 16, útgerðarmenn 13, bankastjórar þáv. og fyrrv. 12 og smiðir og rafvirkjar líka 12, alþm. og fyrrv. alþm. 11, háskólagengnir menn, sem ekki eru í opinberri þjónustu, 10, starfsmenn bæjarfyrirtækja eru 8, söngvarar, söngstjórar og hljóðfæraleikarar líka 8, en forsetar ýmissa félaga 6. Eru þá ótaldir 35 karlar úr ýmsum stéttum og starfsgreinum. Af þeim 38 innlendu konum, sem voru orðuhafar í októberlok 1964, voru 9 ráðherrafrúr og sendiherrafrúr, þáv. og fyrrv., 7 ríkisstarfsmenn, 6 ekkjur embættismanna. Á skránni er 1 kona, sem lengi var formaður í verkalýðsfélagi, og þar eru 2 húsfreyjur í sveitum. Ég þekki nokkuð margt af því innlenda fólki, sem er á skránni, meira og minna. Þar á meðal eru margir mannkostamenn, sem hafa unnið þjóðinni gagn og eru virðingarverðir. En þegar litið er á hópinn í heild, er ekki hægt að segja, að þar séu þeir saman komnir, sem hafa öðrum fremur eflt hag og heiður fósturjarðarinnar, sem þó hefði átt að vera samkv. forsetabréfinu frá 1944. Það er mjög eftirtektarvert, að af þeim 414 mönnum innlendum, sem höfðu fálkaorðuna fyrir 2 árum, voru aðeins 38 konur eða því sem næst 1 af hverjum 10 orðuhöfum. Alkunnugt er, að konur vinna mjög þýðingarmikil störf í þjóðfélaginu. M.a. má nefna mikil fórnarstörf þeirra á ýmsum sviðum. Við þekkjum t.d. margar konur, sem eiga fjölda af börnum og verja öllum kröftum sínum til að annast þau og heimilin. Þær uppfylla þarfir barnanna, meðan þau eru að öllu ósjálfbjarga. Þær halda í hendur þeirra, þegar þau stíga fyrstu skrefin, þær sauma og prjóna föt handa þeim og gefa þeim mat að borða. Þær kenna þeim bænir og vers, svæfa þau á kvöldin, signa þau og breiða ofan á þau. Þær rísa fyrstar heimilismanna úr rekkju á morgnana og ganga síðast til hvílu á kvöldin. Þeir, sem stjórnað hafa orðuveitingunum, þjóðhöfðingjarnir og orðunefndarmenn, segja, að margir aðrir menn séu þessum konum fremri í því að efla hag og heiður fósturjarðarinnar. Ég segi, að dómur þeirra sé rangur, og það, að konurnar eru svo mjög sniðgengnar við veitingu fálkaorðunnar, hefur ekki sízt orðið mér hvöt til að flytja till., sem hér liggur fyrir. Nokkurn kostnað hefur ríkið af orðuframleiðslunni, því að menn fá þær ókeypis. Er að því vikið í grg. með till., að með afnámi orðunnar mætti spara nokkur útgjöld. Að vísu skal viðurkennt, að þetta er lítill hluti af ríkisútgjöldunum, og ef til vill segir hæstv. fjmrh., að þess gæti lítið í svo mikilli mjólk. En það er svo um þann hæstv. ráðh. og ýmsa fylgismenn hans, að þeir eru búnir að klæða sig úr sparnaðarbuxunum, sem þeir gengu í fyrir nokkrum árum. Ég er ekki svo mikill þjóðnýtingarmaður, sem það er kallað, að ég sjái nokkra ástæðu til þess, að ríkið reki framleiðslu á fálkaorðum, og mér finnst óviðfelldið og jafnvel óviðeigandi að láta sjálfan þjóðhöfðingjann, herra forsetann á Bessastöðum, vera afgreiðslumann í þessari ríkisverksmiðju. Ríkið á að mínu áliti að leggja niður krossaverksmiðjuna, þar getur hið frjálsa framtak einstaklinganna komið til sögunnar og notið sín fullkomlega. Ef mig skyldi langa til að eignast skrautmun til að hengja á mig, vildi ég miklu heldur kaupa hann sjálfur en að láta ríkið gefa mér hann. Ef einkaframtakið kemur hér í stað ríkisrekstrar, yrði valfrelsi manna líka miklu meira en nú er. Hér eru til hugmyndaríkir og dverghagir gull- og silfursmiðir og þeir geta framleitt ýmsar gerðir af skrautmunum, en í framleiðslu ríkisverksmiðjunnar vantar fjölbreytnina. Fyrir Alþingi mun nú liggja frv. um að leggja niður eina ríkisstofnun, Viðtækjaverzlun ríkisins. Ég tel sízt minni ástæðu til að leggja niður krossaverksmiðju ríkisins. Hún hefur alltaf verið fjárhagsleg byrði á ríkinu, en aldrei gefið svo mikið sem einseyring í tekjur. Hér á hinu háa Alþingi eru margir menn, sem telja sig andvíga svonefndri þjóðnýtingu eða ríkisrekstri. Hér gefst þeim tækifæri til að votta þeirri stefnu sinni hollustu í verki með því að greiða atkv. með till. minni um að leggja niður krossaverksmiðjuna. En ef svo skyldi fara, mót von minni, að meiri hl. hv. alþm. séu svo harðir ríkisrekstrarmenn, að þeir megi ekki heyra annað nefnt en að ríkið haldi áfram að framleiða þá skrautmuni, sem fálkaorður nefnast, og vilji láta úthluta, þeim með sama hætti og gert hefur verið, vil ég þenda á að óhjákvæmilegt er að gefa út nýtt forsetabréf um orðuna nú þegar, en fella gamla bréfið úr gildi. Í því nýja bréfi ætti ekki að nefna heiður og hag fósturjarðarinnar, en þar ættu að vera fyrirmæli um, að orðuna skuli einkum veita embættismönnum og þá sérstaklega þeim, sem eru tíðir gestir í veizlum stórhöfðingja innanlands og utan. Þetta er alveg nauðsynlegt, til þess að bréfið verði í einhverju ræmi við framkvæmdina og framkvæmdin í nokkru samræmi við bréfið. Áður hef ég bent á, að í Stjórnartíðidunum er getið allra þeirra manna, sem fá fálkaorðuna. Í Stjórnartíðindum er líka birt konungsbréfið og forsetabréfið um orðuna, þar sem fram er tekið, að hana beri að veita þeim, sem hafa skarað fram úr öðrum því að efla hag og heiður fósturjarðarinnar. Seinni tíma menn hafa því mátt líta svo á, að í frásögnum Stjórnartíðindanna af orðuhöfum megi sjá það, hverjir hafi verið öðrum fremri í því efni. En þetta er ekki rétt. Með framkvæmd orðuveitinganna og opinberum skýrslum þar um hefur verið skráð villandi saga. Það er ekki sæmandi að alda þannig söguritun áfram. Mál er að hætta slíku og hefði átt að vera búið að því fyrir löngu. Þess vegna þarf að gefa út ný fyrirmæli um orðuveitingarnar, eins og ég áðan sagði, ef menn vilja ekki fallast á till. mína um afnám orðunnar. Eins og um getur í grg. með till., er þessi orðutízka innflutt hingað frá nágrannaþjóðum okkar og þau ríki munu enn halda uppi þeirri starfsemi að veita heiðursmerki af þessu tagi. En eitt er það ríki, sem ekki veitir neinar slíkar orður. Það eru Bandaríki NorðurAmeríku. Þau munu að vísu veita stríðshetjum sínum heiðursmerki, því að það er víst venja hjá þeim þjóðum, sem hafa her, en aðrir menn í því ríki fá engar orður, og Bandaríkjamenn banna embættismönnum sínu að taka við heiðursmerkjum frá öðrum ríkjum. Í veizlum þjóðhöfðingja og annarra stórmenna eru ambassadorar og sendiherrar margra ríkja skjóttir af orðuglingri, en þar mæta sendiherrar Bandaríkjastjórnar skrautlausir með öllu. Vafalaust eru þeir þó enn mjúkklæddir, eins og segir í Heilagri ritningu, því að menn geta verið þokkalega til fara án þess að vera með orðudót utan sér. Ein Evrópuþjóð mun fylgja sömu reglu og Bandaríkjamenn í þessu efni. Það eru visslendingar. Ég tel, að við Íslendingar ættum að taka Bandaríkin til fyrirmyndar í þessu efni og losa okkur við þennan hégóma. Herra forseti. Það má víst telja eðlilegt skv. siðvenjum, að till. fái athugun í ., og líklega ætti það að vera allshn. Sþ. Ég vil því leggja til, að þegar forseta þykir henta, verði gert hlé á umr. og till. vísað þangað, og ég vil vænta þess, að till. eigi góðum skilningi að mæta hjá þeirri virðulegu þingnefnd. Ég vil svo að lokum, herra forseti, aðeins lesa till., það tekur ekki langan tíma, hún er stutt. Tillgr. er á þessa Ieið: „Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að beita sér fyrir því, að öll ákvæði um hina íslenzku fálkaorðu og orðunefnd verði numin úr gildi. Þó skulu þeir, sem hafa hlotið fálkaorðuna, halda þeim heiðursmerkjum.“ Grg. er líka fáorð, og hún er þannig: Hér er farið fram á það að fella niður orðuveitingar og spara útgjöldin, sem til þess fara. Orðan barst frá okkar grönnum, eins og fleira þarflaust tildur. Þeir eru vanir þessu, t.a.m. Danir. Og sagt er, að Rússar sæmi ýmsa svona skrauti. Það er hengt á vildarvini valdhafanna í heiðursskyni. Þó að sumir þrái krossa, þá munu fleiri mæla, að enginn Íslendingur ætti að dýrka þannig glingur.



Herra forseti. Hér er bæði merkt og mikið mál á ferðum, hugsjón glæst í heiminn borin. Herör djarfleg upp er skorin. Upp frá þessu ei skal nýjar orður veita. Hér er hin sanna framsókn falin. Frelsisást það líka er talin. En því vill flutningsmaður þessa þarfa máls síns láta orður áfram lafa á þeim, sem þær núna hafa? Skyldi hann eiga einhvern vin, sem yrði hryggur, ef hann mætti ekki sína orðu láta á brjósti skína?



Herra forseti. Við höfum hér fjórir þm. Alþb. leyft okkur að flytja þátill. um, að hraðað verði framkvæmdum við uppbyggingu hins íslenzka sjónvarpskerfis. Gengur till. okkar út á það, að hv. Alþ. lýsi yfir þeim vilja sínum, að framkvæmdir verði svo hraðar, að sjónvarp nái til sem næst allra landsmanna á árinu 1969 eða einu ári fyrr en 5 ára áætlun sjónvarpsnefndar gerði á sínum tíma ráð fyrir og þrem árum fyrr en 7 ára áætlun sömu n. ráðgerði. Við leggjum til, að ný framkvæmdaáætlun verði gerð í samræmi við þetta markmið. Nú er það svo, að áætlanir þær, sem sjónvarpsnefnd gerði í till. sínum frá því í marz 1964, hafa ekki formlega verið samþykktar af Alþingi eða ríkisstjórn, þó að menn hafi yfirleitt fram til þessa reiknað með því, að framkvæmdahraði yrði ekki minni en þar var ráð fyrir gert. Er því út af fyrir sig full nauðsyn, að réttir aðilar geri í aðalatriðunum a.m.k. upp við sig, hversu rösklega verði að verki gengið í þessum efnum, svo að allur almenningur megi gera sér ljóst, hvers hann má vænta um svo mikilsverða sameign þjóðarinnar sem sjónvarpið er eða hlýtur að verða. Enn brýnni er svo þörfin á því, að Alþingi og ríkisstjórn geri hreint fyrir sínum dyrum í framkvæmdamálum sjónvarpsins, þegar haft er í huga, að mjög hefur örlað á þeirri stefnu í málinu að láta eigin fjármagnsgetu sjónvarpsins á hverjum tíma alfarið eða svo til alfarið ráða ferðinni um framkvæmdir, en sú aðferð er t.d. vel þekkt og að mínu viti ekki að góðu úr sögu útvarpsins eða hljóðvarpsins, eins og það nú heitir, og hafa þrír áratugir ekki dugað til að skapa jafnan rétt landsmanna til þess að njóta þess, sem það hefur að bjóða. Af slíkri fyrirmynd eru menn að vonum ekki mjög hrifnir, a.m.k. ekki þeir, sem ætlað er að bíða. Þessi stefna kom m.a. glögglega fram snemma á þessu þingi í fjárlagaræðu hæstv. fjmrh., en hann sagði þar: „Leggja verður á það ríka áherzlu, að útgjöld sjónvarpsins í framtíðinni verði takmörkuð við tekjur þess af afnotagjöldum og auglýsingum, svo sem verið hefur um hljóðvarpið.“ Hér er að vísu ekki alveg með berum orðum fortekið, að önnur stefna, eigi að gilda um stofnkostnað en rekstrarkostnað, en ákaflega nærri liggur, að álykta svo af þessum tilfærðu ummælum, að þar megi ekki ganga hraðar fram en svo, að aðflutningsgjöldin dugi til hverju sinni, enda lauk hæstv. fjmrh. hugleiðingum sínum um fjármál hljóðvarps og sjónvarps að þessu sinni með því að segja, að dreifbýlisfólk ætti nú eðlilega kröfu til sæmilegs hljóðvarps, eftir að þéttbýlið hefði einnig fengið sjónvarp. Kröfuharðari var þessi hæstv. talsmaður ríkisstj. ekki fyrir hönd dreifbýlismanna að því sinni. Framkvæmdir í sjónvarpsmálinu hefur alloft borið á góma á yfirstandandi Alþingi, í sambandi við 3 fsp. og í sambandi við breyt. á l. um ríkisútvarpið. Hefur í þeim umr. orðið mjög greinilega vart áhuga landsbyggðarmanna fyrir því, að framkvæmdum verði hraðað, eftir því sem kostur er, en talsmaður ríkisstj. hefur farið undan í flæmingi, vil ég segja, og gefið heldur óljós svör um fyrirhugaðan framkvæmdahraða, þó að það skuli játað, að svör hans hafa verið því jákvæðari sem málið hefur oftar borið á góma. Í fyrstu svörum hæstv. menntmrh. við fsp. um sjónvarp til Norðurlands kom t.d. ekkert fram, sem til þess benti, að ríkisstj. hygðist taka upp stefnu hraðari framkvæmda en þá sem óhjákvæmilega leiddi af þeirri ætlun að taka ekki lán til stofnkostnaðarframkvæmda. Síðar leiddi greinileg óánægja og tillögugerð þm. úr öllum flokkum til þess, að fest var í lög heimild til nokkurrar lántöku, sem að flestra eða allra dómi er þó algerlega ófullnægjandi, og í kjölfarið komu svo nokkru jákvæðari upplýsingar en áður höfðu verið gefnar um byggingu Skálafellsstöðvar, Vaðlaheiðar-, Fjarðarheiðar- og Stykkishólmsstöðvanna, þ.e.a.s. aðaldreifistöðvanna, og því lýst yfir, að ríkisstj. hefði hinn fyllsta hug á að reisa þær svo fljótt sem kostur væri á og tæknilega væri framkvæmanlegt. Það má víst segja, að veruleg breyting í rétta átt hafi orðið á afstöðu hæstv. ríkisstj. frá því í þingbyrjun og frá því við undirbúning fjárlaga, þegar hún hafði enn ekki heimilað neinn undirbúning að byggingu Skálafellsstöðvarinnar, gagnstætt till. sjónvarpsnefndar, og enn síður hinna aðalstöðvanna. En í fjárlagafrv. var, eins og öllum hv. þm. er kunnugt, ekki gert ráð fyrir neinum af þessum framkvæmdum. En þrátt fyrir þessa breyt. er enn fullljóst, að framkvæmdir verða strax í upphafi verulega seinni en ráð var fyrir gert í 7 ára áætlun sjónvarpsnefndar og það þrátt fyrir miklu betri fjárhagsútkomu en gert var ráð fyrir. Hvorki Skálafells- né Vaðlaheiðarstöð verða komnar upp á árinu 1967, eins og sjónvarpsnefnd gerði ráð fyrir, bæði í 5 ára áætlun sinni og í 7 ára áætlun sinni, og ekkert liggur fyrir um það, að hinar tvær höfuðstöðvarnar, í Stykkishólmi og á Fjarðarheiði, komi í gagnið á næsta ári. Um smærri stöðvarnar ríkir þó enn meiri óvissa. Sú spurning hlýtur að vakna, hvers vegna ekki hafi þegar á s.l. ári - ég vil segja mjög snemma á s.l. ári - verið gengið frá því, að Skálafells- og Vaðlaheiðarstöðin yrðu reistar og þær boðnar út - tæki til þeirra. svo tímanlega, að að þeim yrðu full not fyrri hluta þess árs, sem nú er byrjað, eins og menn almennt höfðu ástæðu til að vonast eftir skv. till. sjónvarpsnefndarinnar. En það er staðreynd, að það var ekki fyrr en málið hafði verið tekið upp hér á Alþingi og rætt hér margsinnis, að ríkisstj. gaf leyfi til þess, að í þessar framkvæmdir yrði ráðizt, og ber fjárlagafrumv. eða fyrsta gerð þess greini1egt vitni um þetta. Ástæðan til þess arna getur naumast verið önnur en sú, að lántaka í sambandi við framkvæmdir í sjónvarpsmálunum hafi verið bannorð, þangað til þungi almenningsálitsins knúði ríkisstj. til nokkurs undanhalds í þessu máli og hún féllst á það, að smávægileg heimild yrði samþ. til byggingar stöðvanna í Stykkishólmi og á Fjarðarheiði. Það er því skoðun mín og okkar flm., að þrátt fyrir þeim afstöðubreytingar, sem hafa orðið í málinu, sé nú kominn tími til þess, að Alþingi taki af allan vafa um það, hvort þessi stefna á að vara ráðandi áfram, - þessi stefna, sem óhjákvæmilega leiðir framkvæmdir í sjálfheldu, ef ekkert lán má taka, og leiðir til þess, að mikill hluti landsmanna þarf að bíða árum saman, ég vil segja jafnvel í heilan tug ára, eftir sjónvarpinu það algerlega að ástæðulausu, eða, hvort það er talið einhvers virði, að allir landsmenn, án tillits til þess, hvar þeir eru búsettir, eigi sama rétt til að njóta þeirra - við skulum segja lífsþæginda og menningarauka, se við allir vonumst eftir að sjónvarpið hafi að bjóða, svo fljótt sem tæknilega og fjárhagslega er mögulegt. Eigi síðarnefnda stefnan að ráða, ber að sjálfsögðu að gera ýjar framkvæmdaáætlanir, eins og gert er ráð fyrir í þessari till., svo að í engar grafgötur þurfi að fara um það, hvers vænta megi. Ég tel ekki vera fjarri lagi að athuga gildi þessara tveggja stefna, í fyrsta lagi frá tæknilegu sjónarmiði, í öðru lagi fjárhagslegu, í þriðja lagi út frá menningarlegu viðhorfi og í fjórða lagi út frá þeirri forsendu, að það sé a.m.k. æskilegt, að landsmenn búi við jafnan rétt í þessu máli sem öðrum að ekki sé aukið á þann menningarlega aðstöðumun, sem þegar er fyrir hendi eftir búsetu í landinu. Um tæknilega hlið málsins er það fljótsagt, eftir því sem ég bezt veit, að engin tæknileg vandkvæði eru á því að byggja upp dreifikerfi í landinu á mjög skömmum tíma. A.m.k. er það fullvíst, að ekkert slíkt kemur fram í hinu ýtarlega áliti sjónvarpsnefndarinnar frá því í marz 1964. Og, það, sem síðar hefur komið fram í þeim efnum af vandkvæðum, hygg ég að sé mjög smávægilegt og muni ekki á nokkurn hátt hindra það, að ef nægilegu fjármagni væri beitt til framkvæmda, sé það ekki fyllilega mögulegt. Það má að vísu vera, að það sé skortur á fagkunnáttumönnum við uppbygginguna. En það eru mörg fyrirtæki í heiminum, sem mundu vera þess albúin að taka að sér svo stórt verkefni sem byggingu dreifikerfis, á Íslandi, svo að ekki ætti að þurfa á því að standa, enda næsta líklegt, að útboð kerfisins í heild skv. fyrirframgerðri áætlun til stórra og viðurkenndra fyrirtækja mundi reynast bæði öruggasta leiðin tæknilega séð og einnig ódýrust í framkvæmd og örugglega fljótvirkust. Fjárhagslega verður ekki betur séð en sú ein leið sé á viti byggð að hraða svo sem verða má uppbyggingu dreifikerfisins, vegna þess að á þeirri uppbyggingu byggist fjárhagsafkoma sjónvarpsins algerlega. Áætlaður stofnkostnaður alls dreifikerfisins var 1964 skv. áætlun sjónvarpsnefndar 150 millj., hún kann að vera orðin nokkru hærri núna, en þessi upphæð, sem upphaflega var gert ráð fyrir, svarar til aðflutningsgjalda af um 20 þús. sjónvarpstækjum. En væri dreifikerfið til staðar, væri meir en líklegt, að aukning tækjafjölda frá því, sem nú er, færi langt upp fyrir þá tölu, sem flytja þyrfti inn af tækjum, til þess að fullnægt væri fjárþörfinni, eins og gert var ráð fyrir henni í till. sjónvarpsnefndarinnar. Afnotagjöld á ári af slíkri sölu tækja, t.d. 20 þús. tækjum, yrðu líklega ekki undir 50 millj. á ári - og ekki undir 37.5 millj., ef miðað væri við 15 þús. tæki. Margra ára bið eftir dreifikerfinu er því að mínu viti hin mesta fásinna út frá rekstrarsjónarmiði sjónvarpsins séð og getur aldrei orðið til annars en stórkostlegs fjárhagslegs tjóns, auk þess sem hún leiðir til þeirrar grátbroslegu sjálfheldu, að uppbyggingin bíði eftir tekjum, sem geta hins vegar ekki skapazt, fyrr en framkvæmdirnar hafa átt sér stað. Það er því, held ég, alveg ómótmælanlegt, að mjög hröð uppbygging dreifikerfisins er óhjákvæmileg forsenda fyrir traustri fjárhagsafkomu sjónvarpsins. Seinagangs- og kotungsaðferð er hér ekki fremur en annars staðar vænleg til hagnaðar. Í þessu tilviki mundi hún auk þess lama hina nýju stofnun strax frá upphafi og gera hana slakara og lélegra menningartæki en vera þyrfti, ef séð væri nokkurn veginn frá upphafi sæmilega fyrir þeim grundvelli, þ.e.a.s. dreifikerfinu, sem hún á að hvíla á fjárhagslega. Með þeim hætti verður hún síðar og síður sjálfbjarga menningarstofnun, Það er því skoðun okkar flm. þessarar till., að það sé mikil glámskyggni, þótt fjármálahliðin ein sé höfð í huga, að tefja uppbyggingu dreifikerfisins á þeirra forsendu, að eigið fé stofnunarinnar sé ekki fyrir hendi við upphaf framkvæmda. Sé svo, teljum við, að sjálfsagt sé að taka nokkurt framkvæmdalán, þar sem öruggt virðist, að framkvæmdirnar sjálfar muni skapa stofnuninni tekjur, sem standi fyllilega undir þeim lántökum, sem nauðsynlegar eru eða kunna að reynast, og jafnframt stórauka hinar beinu rekstrartekjur, sem standa eiga undir hinni daglegu starfsemi og gera hana öflugri, betri og menningarlegri, þ.e.a.s. tekjur af afnotagjöldum og tekjur af auglýsingum. Það er þegar orðið ljóst, að landsmenn utan þéttbýlissvæðanna á Suðvesturlandi og Suðurlandi ef til vill munu ekki taka því með þegjandi þögninni, að þeir verði jafnvel árum saman, jafnvel í heilan áratug, eins og manni virðist helzt vera meiningin, afskiptir að því er til sjónvarpsins tekur, og það er raunar sízt að furða, þar sem þeir eru þess albúnir að greiða úr eigin vösum allt það fjármagn, sem til uppbyggingar dreifikerfisins þarf, þ.e.a.s. að kaupa þau tæki, sem eiga að borga stofnkostnaðinn. Og nú þegar hafa heyrzt mjög skorinorðar kröfur í þessum efnum. Ég nefni sem dæmi kröfur bæjarstjórnar Akureyrar og samtaka sveitarfélaga á Austurlandi og fleiri. En þær raddir eiga þó áreiðanlega eftir að verða fleiri og ákveðnari, ef hér á að fara seinagangsleiðina. Í þessu sambandi munu mörgum ekki heldur gleymast þær staðreyndir, að þeir, sem ætlað er að bíða rólegir, eiga í flestum eða öllum menningarlegum efnum miklu færri kosta völ en þeir, sem njóta sjónvarpsins einir. Auðvitað mun sjónvarpið engan veginn jafna þann aðstöðumun, sem þegar er fyrir hendi, en það mundi draga nokkuð úr honum, ef vel er á haldið. Sjónvarpið getur fært ýmsar greinar listar til fólksins í hinum strjálu byggðum landsins og miðlað því nokkru af þeim menningarverðmætum, sem fólkið í þéttbýlinu, í og við höfuðborgina, hefur nú einkarétt á að njóta. Sjónvarpið getur orðið að miklum notum í skólum landsins, og sú aðstoð, sem það getur veitt í kennslumálum, mundi ekki sízt bæta úr brýnum þörfum á dreifbýlissvæðum landsins. Og enn skyldi það munað, að sjónvarpið er á margan hátt til þess fallið að draga úr einangrunarkennd þess fólks, sem býr við ófullkomnar samgöngur og fásinni hvers konar einangrunar, og til þess að veita því skemmtun og í betra fallinu menntun innan veggja heimilanna. Það gæti því orðið öflugt hjálpartæki til þess, að dreifbýlisfólk yndi hag sínum betur en áður, og þannig stutt að byggðajafnvægi, þótt þar þurfi auðvitað margt annað að koma til. A.m.k. er fullvíst, að langvarandi mismunun í þessum efnum hlyti mjög að auka á þá tilfinningu fólksins í dreifbýlinu, að á það væri litið af hálfu stjórnarvalda landsins sem annars flokks borgara í þjóðfélaginu, og slíkri afstöðu stjórnarvalda mun það ekki una til lengdar, enda ástæðulaust með öllu. Hvort sem um þetta mál er rætt lengur eða skemur, hlýtur niðurstaðan að verða hin sama. Það er fjárhagslega óhagkvæmt að vel ja tregðu- og seinagangsleiðina varðandi uppbyggingu sjónvarpskerfisins. Það er fyllilega framkvæmanlegt tæknilega og fjárhagslega að ljúka uppbyggingu á skemmri tíma en ráð hefur verið gert fyrir til þessa. Það er í alla staði óréttlátt og óskynsamlegt að mismuna landsmönnum um langt árabil eftir búsetu í máli eins og þessu. Þess vegna er eina rétta leiðin nú sú að endurskoða frá grunni allar áætlanir um uppbyggingu sjónvarpskerfisins í þeim tilgangi og með því markmiði, að henni verði lokið á þeim tíma, sem skemmstur getur orðið út frá tæknilegum sjónarmiðum, og séu þau sjónarmið ráðandi, er sú till., sem hér er flutt, sízt of róttæk að dómi okkar flm. Þess ber því að vænta, að þessari till. okkar þm. Alþb. verði vel tekið hér á hv. Alþingi og að hún hljóti greiða og jákvæða afgreiðslu. Geti hæstv. ríkisstj. mót von okkar ekki fallizt á hana, ber henni rík skylda til að leggja fram og það áður en langir tímar líða sína eigin áætlun, svo að ljóst verði, hvern hlut hún ætlar landsbyggðinni í þessu máli, því að um svör við því verða rétt stjórnarvöld krafin alveg skilyrðislaust. Ég læt ræðu minni lokið að sinni, herra forseti, og legg til, að till. verði vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Við höfum hér nokkrir þm. leyft okkur að flytja till. til þál., sem fjallar um skólaskip og þjálfun sjómannsefna. Till. hljóðar þannig: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að vinna að því í samráði við sérfróða menn, að tekin verði upp skipuleg þjálfun sjómannsefna, m.a. með rekstri hentugs skólaskips, eins eða fleiri, eftir því sem tiltækt þætti.“ Þess er að geta, að sjómennska er ein mikilvægasta undirstöðugrein íslenzks þjóðarbúskapar, og má segja, að hún sé ein af líftaugum þjóðarinnar. Og hér gildir hið fornkveðna, sem Rómverjar höfðu um orð, „að sigling sé nauðsyn“. Það má ekki henda, að ekki verði nægilegt framboð af vöskum mönnum, sem vilja gefa sig að sjómennsku. Fari svo, er meira en lítil ástæða til að óttast um tilveru þjóðernis okkar og fullveldis. Ég held, að þjóðin fái ekki staðizt, án þess að hún eigi yfir að ráða nægilega fjölmennri innlendri sjómannastétt. Það er nauðsyn og raunar lífsnauðsyn, að sjómannastéttin sé fjölmenn og einnig vel mennt. Það er nauðsyn að búa þannig um hnútana af þjóðfélagsins hálfu, að ungir menn sækist eftir því að gera sjómennsku að ævistarfi. Það verður því að launa sjómönnum vel störf þeirra og gera aðbúnað þeirra sem beztan. En hitt er einnig nauðsyn, eins og till. þessi gerir ráð fyrir, að tekin verði upp skipuleg þjálfun sjómannsefna, m.a. með rekstri sérstaks skólaskips, eins eða fleiri. Eins og þróunin er í þjóðfélaginu nú, er sú hætta fyrir hendi, að framboð á sjómönnum og sjómannsefnum verði ekki nægilegt. Það, sem ég óttast sérstaklega í þessu sambandi, er sú staðreynd, að það unga fólk, sem nú er að vaxa upp í bæjum og borg, sé á ýmsan hátt viðskila við þennan frumþátt atvinnulífsins. Það þekkir sjómennsku lítið sem ekkert af eigin reynd, né heldur af beinni snertingu innan síns umhverfis, svo að sjómennskan verður því næsta fjarlæg, og má segja, að það sé tæpast eðlilegt, að það gerist sjómenn, enda ólíku saman að jafna og þegar um er að ræða börn eða unglinga, sem alast upp við sjómennsku og við sjó alveg frá blautu barnsbeini. Unglingur í sjávarþorpi, sem daglega hefur fyrir augunum sjó og skip og sjómenn og sjóvinnu, er með allt öðrum hætti búinn undir það að verða sjómaður en. sá unglingur, sem elst upp utan slíks umhverfis og án veruleikatengsla við þessa atvinnugrein. Það er ekki endalaust hægt að treysta á, að sveitirnar og sjávarþorpin leggi fram lið til íslenzku sjómannastéttarinnar. Það er nauðsyn að vekja áhuga sem allra flestra unglinga á sjómennsku, og þá þarf ekki síður að ná til unga fólksins í hinum ört vaxandi bæjum og hér í borginni. Sú till., sem hér er til umr., miðar að því, að tekin verði upp skipuleg þjálfun sjómannsefna í miklu ríkara mæli en hingað til. Nokkrar tilraunir hafa verið gerðar í þessa átt, bæði í Reykjavík og víðar á landinu, en þær hafa verið framkvæmdar við ófullkomnar aðstæður, og þó hafa þær gefið góða raun. Nú er nauðsyn að stíga stærri skref og koma á fastri sjómannsþjálfun. Sjómannsstörf eru margþætt og sum ærið vandasöm. Ýmislegt af því, sem að sjómennsku lýtur, má læra í landi, en mikilvægast í sambandi við sjómannsþjálfunina hlýtur það að vera, að tiltækt sé hentugt skálaskip, sem búið sé þeim vélum og tækjum og öðrum búnaði, sem almennt tíðkast á skipum. Slík skip eru nú auðfáanleg, hvort heldur til kaups eða leigu. Það er skoðun okkar flm., að með starfrækslu slíks skólaskips og jafnframt sjóvinnukennslu í landi sé gerlegt að vekja áhuga fjölmargra unglinga, sem ella kæmust aldrei í beina snertingu við sjómennsku og mundu því aldrei gera hana að ævistarfi. Hér yrði því um mikið þjóðnytjastarf að ræða, sem fljótt skilaði beinum arði. Í sambandi við þeta mál þykir mér rétt að geta þess, að þó að ég hafi lagt höfuðáherzlu á nauðsyn skipulegrar þjálfunar sjómannsefna eða unglinga, sem vildu leggja sjómennsku fyrir sig, ber einnig að minnast á þá nauðsyn, að stýrimannaskólinn fái sitt skólaskip til afnota vegna þjálfunar og menntunar skipstjórnarmanna. Á grundvelli þeirrar till., sem hér er til umr., er að sjálfsögðu kostur að taka það mál upp, enda gert ráð fyrir því í till., að hæstv. ríkisstj. vinni að framkvæmd málsins í samráði við sérfróða menn. Við tillögumenn teljum okkur hvorki bæra né heldur færa um að segja fyrir um skipulag þessara mála í smáatriðum, þar verður að kalla til sérfróða menn. En með till. þessari höfum við viljað vekja athygli á nauðsyn þess, að tekin verði upp skipuleg þjálfun sjómannsefna og hafinn rekstur skólaskips, eins eða fleiri í einu eða öðru formi, eftir því sem kunnáttumönnum teldist heppilegast og mest aðkallandi. Ég vil leggja til, herra forseti, að umr. um þetta mál verði nú frestað og málinu vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Ég hef leyft mér ásamt hv. 4. þm. Reykn. að flytja hér þáltill., sem hljóðar svo: „ Alþ. ályktar að fela ríkisstj. að hlutast til um, að dráttarvextir í fiskveiðasjóði og stofnlánadeild Búnaðarbankans verði lækkaðir úr 1% á mánuði í 3/4% á mánuði eða sem svarar 9% á ári.“ Það er nú bæði, að það er þunnskipað í d., og eins hitt, að það er búið að ræða þetta mál nokkuð hér undanfarna daga, það hefur verið komið inn á þessi atriði, svo að ég sé ekki ástæðu til þess að vera mjög langarður, enda tekin fram í grg. helztu atriðin. En málið er þannig vaxið, að árið 1960 voru vextir hækkaðir í stofnlánadeildunum úr 4% í 6 1/2% og dráttarvextir hækkaðir í 12%. Þá voru víxlavextir hækkaðir úr eitthvað 7 1/2 og upp í 12%, og dráttavextir af víxlum voru þá að mig minnir 16%. Síðar var þessu breytt. Vextir hafa verið lækkaðir í tveimur áföngum og hækkaðir aftur um 1%, en nú munu dráttarvextir af víxlum vera 12%. Föstu vöxtunum i stofnlánsdeildunum hefur ekki verið breytt, þeir eru 6 1/2% enn þá og dráttarvextir hafa ekkert verið lækkaðir. M.ö.o.: það er búið að lækka dráttarvexti af víxlunum og lækka vexti af víxlum, en þessir dráttarvextir hafa ekkert verið lækkaðir af stofn lánunum, og þeir eru allt að helmingi hærri en vextirnir eru af lánunum, ef greitt er á réttum gjalddögum. En aftur á víxlunum munar það miklu minna. Ég eld því, að þetta miði að því að samræma eðlilega dráttarvexti í bönkunum, að færa þetta niður í 9%, mætti gjarnan færa þetta niður í 8%. Auk þess ber þess að gæta, að til stofnlánadeildanna eru viðkomandi aðilar skattlagðir. Bændurnir borga 1% af brúttótekjum sínum til stofnlánadeildarinnar, og sama er um fiskveiðasjóðinn að segja, þannig að það er ekkert óeðlilegt, að vextir séu eitthvað lægri í stafnlánadeildunum heldur en af lausaskuldum í bönkunum. Mér kom það því dálítið á óvart, þegar sjútvmnh. lýsti því yfir hér um daginn, að það mundi valda ósamræmi í vaxtagreiðslum bankanna að lækka þetta. Það sýnir bara algert skilningsleysi þeirra manna, sem með þessi mál fara, að halda þessu fram. Ég innti hann eftir því þá, hvað hann áliti um þetta, því að hann er nú yfirmaður í sjávarútvegsmálum. Hann svaraði því engu .hér í ræðu, en ég hitti hann hér niðri í þinghúsinu og spurði þá um þetta, sagðist vilja fá að vita það, og þá sagði hæstv. ráðh. mér, að hann áliti dráttarvextina of háa. Nú er það þannig, að það er búið að taka af þinginu völdin u m að ákveða vexti, en ég leit svo á, að það væri leyfilegt að bera fram auðmjúk tilmæli um það að fá einhverju breytt, að það væri ekki orðið lakara en það var hjá Magnúsi lagabæti, þegar hann sendi Loðinn lepp hér, þá leyfði Loðinn það, að bændur færu auðmjúklega fram á breytingar, ef þeim líkaði eitthvað illa, er þeir væru búnir að samþykkja þetta, og ég hélt, að það væri leyfilegt. Við komum með þessa till. í fyrra, við hv. 4. þm. Reykn., og hún var aldrei afgreidd í n. Henni var vísað til fjvn., en aldrei afgreidd. Formaður fjvn. sagði mér, að hún hefði verið rædd á tveimur fundum, og mér skildist, að það væri ekki andstaða gegn henni, enda er dálítið erfitt að verja það. En hún var bara aldrei afgreidd, sennilega eftir fyrirmælum frá ríkisstj. að afgreiða ekki slíkar till., það væri móðgun sennilega við hátignina í Seðlabankanum að vera nokkuð að impra á svona hlut. Það er eins með okkur og Frakka, þegar þeir höfðu Napóleon, að hann vissi allt og gat allt. En það, sem ég óskaði eftir, var, að ég vildi fá till. afgreidda, að hún kæmi inn í þingið, og þá sýndi það sig bara við atkvgr., hver væri á móti og hver með. Við erum vanir því í stjórnarandstöðunni, að það séu ekki samþ. frá okkur till. En mér finnst bara ekki rétt þingræðisleg aðferð að salta mál, sem eru jafnaugljós og þetta, og þess vegna flytjum við þessa till. aftur. Ég vil fá það fram, hverjir eru með þessu og hverjir eru á móti því, og ég álít, að þm. eigi heimtingu á því að fá mál afgreidd í n. Það á náttúrlega enginn heimtingu á því, að menn samþykki hana, nema þeir álíti það rétt, þegar í þingið er komið, en það á ekki að afgreiða mál þannig að senda það til n. og afgreiða það aldrei, allra sízt mál. sem eru jafnaugljós og þetta. Ef þetta væri ákaflega flókið mál, sem væri erfitt fyrir þm. að taka afstöðu til. væri náttúrlega hægt að afsaka það, og þeir ættu þá alltaf að geta afgreitt það með dagskrá, sem gæti hljóðað eitthvað á þá leið, að við ættum alls ekkert að vera að tala um neina vexti hér í þinginu, það væri Seðlabankans mál. og þá hefðum við það. Nú vil ég óska eftir því, að umr. um þessa þáltill. verði frestað, henni verði vísað til fjvn., og vænti þess að fá að heyra eitthvað frá þeirri hv. n., áður en þingi er slitið. Ég get tekið það fram í þessu sambandi, að þessi bátanefnd, sem starfaði, leggur til, að þetta sé gert, þessir vextir séu lækkaðir í þetta, sem við stingum upp á hér, og þar er maður úr hverju m flakki, þannig að ég hygg, að það sé ekkert álitamál í flokkunum um þetta. En svo koma aftur þessi skilaboð í gegnum hæstv. sjútvmrh., að bankinn telji þetta ósamræmi í vöxtum og það megi ekkert eiga við það. Nú eru þetta ekki neinir aular þarna í bankanum, þó að þeir séu náttúrlega ekki vanir landbúnaðarstörf um eða sjávarútvegi eða slíku, og þeir ættu að skilja prósentureikning. Þá getur það ekki verið af því, að mennirnir séu svo blindir, að þeir sjái ekki, að það er ósamræmi í þessu, því að vextir af stofnlánunum eru lægri en af óreiðuvíxlum og af víxlum, og því ættu þá dráttarvextirnir ekki líka að vera lægri? Það er ekki það, heldur hitt bara, að þessir herrar vilja alls ekki, að þingið láti neitt vilja sinn í ljós um þessa hluti. Þess vegna vil ég fá það fram, hvort það er yfirleitt leyfilegt, að þingið láti óskir í ljós um þetta. Er það orðið svo, er búið að taka það mikil völd af þinginu, að það megi ekki einu sinni óska eftir breytingum?



Herra forseti. Ég hef ásamt hv. 2. þm. Norðurl. e. flutt á þskj. 99 till. til þál. um fiskeldisstöðvar. Er efni till. það að skora á ríkisstj. að skipa n. sérfróðra manna, sem rannsaki, hverjar gerðir fiskeldisstöðva henti bezt íslenzkum bændum, geri um slíkar framkvæmdir kostnaðaráætlanir og leggi á ráðin um, hver opinber stuðningur sé nauðsynlegur og tiltækilegur, til þess að þessi búgrein megi eflast með eðlilegum og æskilegum hætti í landinu. Við teljum rétt og nauðsynlegt, að slíkar athuganir fari fram, og eru helztu rök okkar fyrir því þessi: Í fyrsta lagi þau, að flest bendir til, að ræktun laxfiska geti orðið mjög arðvænleg atvinnugrein hérlendis, ef rétt er á málum haldið og byggt er á nægilegri þekkingu og fyrirhyggju. Í öðru lagi er hér um að ræða svo til nýja atvinnugrein, sem getur ekki byggzt á teljandi innlendri reynslu. Í þriðja lagi, að hérlendis er sérþekking í þessum efnum aðeins bundin við fáa einstaklinga enn sem komið er og því til fárra að leita um upplýsingar og fræðslu fyrir þá, sem hug hafa á og aðstöðu til að hefja fiskrækt, hvort sem er í smáum stíl eða stórum. Í fjórða lagi, að fiskrækt geti orðið sérlega heppileg aukabúgrein bænda, búgrein, sem geti stutt og eflt lífvænlega búsetu í sveitum landsins og aukið arðsemi og verðgildi bújarða. Sá þáttur fiskræktar, sem þessi þáltill. fjallar um, gæti aðallega átt sér stað með tvennum hætti. Annars vegar með þeim hætti, að bændur notfærðu sér aðstöðu, sem þeir hefðu, með því að halda fiski í afkróuðum tjörnum, vötnum, vogum eða lónum, þar sem hann eftir aðstæðum væri látinn ganga sjálfala, þar til hann hefði náð markaðshæfum þroska án fóðrunar, eða flýtt væri fyrir vexti hans með fóðrun að meira eða minna leyti, þar sem nauðsyn bæri til. Í slíkum tilvikum væri um tvennt að ræða varðandi ræktunina: að hún byggðist á eigin klakstöðvum hvers fiskræktarbónda, sem þá væru að sjálfsögðu smáar í sniðum, eða að uppeldisseiði væru keypt frá stórum fiskeldisstöðvum. Reynslan af hagkvæmni í þessu sambandi yrði vafalaust að skera hér úr, en verð á seiðum frá þeim stöðvum, sem nú eru starfandi í landinu, virðist nokkuð hátt, enda enn sem komið er fyrst og fremst miðað við sleppingu í sportveiðiár, sem leigðar eru dýrum dómum. Aukin reynsla og hagkvæmni í rekstri klakstöðva gæti vafalaust lækkað verðlagið. En lítil klakhús hins vegar á sveitabæjum, þar sem fiskrækt væri stunduð, eru einnig fullkomlega innan marka þess möguleika. Auk fiskhalds, sem svo hefur verið nefnt, í tjörnum, vötnum eða sjávarlónum kemur svo að sjálfsögðu til greina sú fiskræktaraðferð, sem aðallega er nú þekkt hér á landi, að gönguseiðum er sleppt í ár og koma til viðbótar náttúrlegri framleiðslu ánna og skila sér aftur fullvaxin úr sjó 2-3 árum síðar, en þá aðeins að litlum hluta, kannske milli 5 og 10% í bezta falli, en eldið hefur þá líka orðið því ódýrara sem minni fóðrun nemur, og það er þessi aðferð, sem starfsemi allra þeirra fiskeldisstöðva, sem nú eru starfandi í landinu, er miðuð við, en þær munu vera 12 talsins. Báðar þessar fiskræktaraðferðir eiga vafalaust .mikla framtíð fyrir sér hér á Sandi, og hlýtur takmark beggja að vera það að komast fram úr því að byggja fyrst og fremst á sportveiði, svo góð sem hún er, þar sem hún hefur litla sem enga þjóðhagslega þýðingu. Stefnt hlýtur að verða að því að framleiða mikið magn laxa og annarra laxfiska, svo sem bleikju, sjóbirtings og vatnaurriða, bæði til innanlandsneyzlu og í stórum stíl til útflutnings, þar sem hér er um að ræða mjög verðmæta og einstaka gæðavöru. Til þess eiga að vera öll skilyrði hér á landi með allt það geysimikla vatnasvæði, sem enn er ómengað af völdum hvers konar stórrekstrar og fjölbýlis, sem hefur reynzt hinn mesti skaðvaldur alls lifandi lífs í ám og vötnum víða um lönd og alveg sérstaklega í iðnaðarlöndunum. Það er skoðun okkar flm., að stórfyrirtæki í laxfiskarækt, fyrirtæki, sem e.t.v. kostar milljónir eða tugmilljónir að koma á fót, séu engan veginn eina færa leiðin til þess að þróa fiskrækt hér á landi, þar komi ekki síður til, að bændum víðs vegar um landið sé hjálpað með ráðum og dáð til þess að koma á fót tiltölulega ódýrum, en hentugum eldisstöðvum, sem þeir geti sinnt við hlið annars búrekstrar, a.m.k. í byrjun, og þá gjarnan með aðstoð léttara vinnuafls á heimilunum. Hirðing á klaki og seiðum útheimtir þrifnað og vissa nákvæmni, en hins vegar ekki mikla vinnu, og t.d. unglingar, sem vanir eru skepnuhirðingu, ættu vafalaust auðvelt með að uppfylla þau skilyrði, og slík vinna hefði líka trúlega uppeldisgildi og yrði ánægjulegt aukastarf fyrir yngri sem eldri. Með tilkomu kornaðs þurrfóðurs úr fiskúrgangi, sem nú er farið að framleiða, því miður ekki enn þá hér á landi, en þess er að vænta, að það verði innan tíðar, og því tilheyrandi ódýrum og öruggum fóðrunartækjum er mörgum kostnaði og örðugleikum rutt úr vegi og allt starf að eldinu gert margfalt auðveldara og ódýrara en áður var. Það, sem hér þarf helzt að koma til, er staðgott leiðbeiningastarf og einhver aukinn aðgangur að fjármagni. Leiðbeiningastarfið þarf hins vegar að byggjast á athugunum, slíkum sem þessi þáltill. gerir ráð fyrir, og einnig sú opinbera fjárhagsaðstoð, sem nauðsynleg mun reynast. Þar sem þetta mál er allgreinilega reifað í grg. okkar flm., hef ég ekki um það fleiri orð að sinni, en legg til, að umr. verði frestað og málinu vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Ég hef ásamt hv. 5. þm. Norðurl. e. og hv. 11. þm. Reykv. leyft mér að flytja á þskj. 192 till. til þál. um fullnaðarpróf í tæknifræði o. fl. En efni þessarar till. er að fela ríkisstj. að hefja, svo fljótt sem unnt er, nauðsynlegan undirbúning, til þess að hægt verði að láta fara fram fullnaðarpróf í tæknifræði við Tækniskóla Íslands, enda sé að því stefnt, að slík próf geti hafizt í Reykjavík eigi síðar en vorið 1970 og á Akureyri eigi síðar en vorið 1972. Jafnframt verði tækniskólum gefinn kostur á styttra sérnámi til að mennta aðstoðarfólk sérfræðinga. Lög um Tækniskóla Íslands voru samþ. hér á hinu háa Alþ. árið 1963. Í þeim l. var ríkisstj. heimilað að stofna Tækniskóla Íslands í Reykjavík og greiða kostnað við hann úr ríkissjóði, ásamt undirbúningsdeild við skólann í Reykjavík og á Akureyri. Í sömu l. var jafnframt heimilað að ,,starfrækja aðrar bekkjar- og skóladeildir tækniskólans á Akureyri, enda sé að því stefnt, að þar rísi sjálfstæður tækniskóli,“ segir í þessum lögum. Sú hefur orðið framkvæmd þessa máls, að tækniskóli er nú starfandi í Reykjavík og auk þess undirbúningsdeild í Reykjavík og önnur á Akureyri. Náminu í Reykjavík, þar sem þetta er lengra komið, er þannig hagað, að nemendur stunda nám í tækniskólanum í tvo vetur, en hafa þá áður lokið prófi úr undirbúningsdeild, þannig að í raun og veru er þarna um þriggja vetra nám að ræða að meðtalinni undirbúningsdeildinni. Á Akureyri starfar undirbúningsdeild, og þeir, sem prófi ljúka úr henni, fá inngöngu í tækniskólann hér í Reykjavík. Þegar nemendur hafa lokið prófi eftir tveggja vetra nám í tækniskólanum hér í Reykjavík, hafa þeir lokið því, sem kallað er fyrri hluti tæknifræðinnar, og eiga eftir síðari hlutann, en kennsla í þessum síðari hluta fer enn ekki fram hér á landi. Hins vegar hafa nemendur héðan með fyrrihlutaprófi fengið inngöngu í síðari hluta tækniskóla í Danmörku og í Noregi, og munu vera um það samningar, að þeir eigi þar vísa inngöngu. Ég ætla, að þeir muni vera nálægt 40, sem lokið hafa þessu fyrrihlutaprófi hér, síðan skólinn var stofnaður. Það, sem farið er fram á í þessari till., er það, að hafinn verði undirbúningur að því að lengja námið hér á landi, þannig að nemendur geti tekið hér fullnaðarpróf í tæknifræði, þ.e.a.s. í einhverjum greinum tæknifræðinnar, því að hún skiptist í margar greinar, og í till. er það sett sem mark, að fyrstu fullnaðarprófin verði haldin hér í Reykjavík vorið 1970 og á Akureyri, þar sem þetta nám er skemmra komið, tveimur árum síðar eða 1972. Það er auðvitað svo, að það er mjög kostnaðarsamt að senda svo stóran hóp nemenda sem hér verður mjög sennilega um að ræða á komandi árum til annarra landa. Það er kostnaðarsamt bæði fyrir nemendurna, sem þarna eiga hlut að máli, og fyrir þjóðfélagið, að slíkt þurfi að eiga sér stað. En til þess að renna stoðum undir það, sem ég sagði, að hér muni geta orðið um stóran hóp að ræða, vil ég nefna það, að tæknifræðingar hér á landi, sem allir eru útskrifaðir erlendis, munu vera um 150 talsins, eftir því sem mér hefur verið tjáð. En fyrir menntun af þessu tagi er mjög vaxandi þörf um allan heim og þá einnig hér á landi. Þessi tala tæknifræðinga, sem hér eru starfandi, er ákaflega lág miðað við það, sem annars staðar gerist. Mér er sem sé tjáð af fróðum mönnum, að ef starfandi tæknifræðingar væru hér hlutfallslega álíka margir og t.d. á Norðurlöndum, mundu þeir eiga að vera 800 í staðinn fyrir 150, sem þeir eru nú. Ég skal ekki segja um það, hvort þessi bala er nákvæm, en hún gefur hugmynd um það verkefni, sem hér er fram undan í því að mennta unga menn á þennan hátt, og það muni geta orðið allstórir hópar, sem þurfa á síðarihlutanámi í tæknifræði að halda á komandi tímum. Mér er kunnugt um það, og það er vikið að því hér í grg. till., að sumarið 1961 voru á vegum tækniskólans eða menntamálastjórnarinnar sendir tveir sérfróðir menn til útlanda til þess að kynna sér þar kennslu í tæknifræði. Þessir menn lögðu fyrst og fremst leið sína til þeirra landa, sem tækniskólinn hér hefur samband við, þ.e.a.s. til Danmerkur og Noregs, en einnig fóru þeir til Vestur-Þýzkalands og kynntu sér allýtarlega tækniskólakerfið þar. Ég hef átt þess kost og við flm. að sjá skýrslu, sem þessir menn, sem báðir höfðu verið kennarar við tækniskólann hér og annar er, að ég ætla, enn, gerðu um ferð sína., og skal ég ekki rekja efni hennar, en það, sem ég vil tilgreina úr þeirri skýrslu sérstaklega, er, að þeir sögðu það, þessir sendimenn okkar, sem voru að kynna sér þessi mál, að það hefði verið samhljóða álit tækniskólamanna, sem þeir hefðu rætt við í þessum löndum, að við Íslendingar settum að reka hér fullkominn tækniskóla, bæði af þeim ástæðum, sem ég nefndi hér áðan, og þó ekki síður vegna, þess, að þá fyrst töldu þeir, að verulegt gagn og fullt gagn yrði fyrir íslenzka atvinnuvegi af störfum þessara manna, ef fullkominn tækniskóli værri hér starfandi, og þá. sjálfsagt með tilliti til þess, að nemendur skólans mundu þá jafnframt náminu starfa í íslenzkum atvinnuvegum og hljóta þar nauðsynlega þjálfun. Tilgangur okkar með þessari till. er að beita okkur fyrir því, að þetta mál, lenging tækniskólans í Reykjavík og stofnun tækniskóla á Akureyri, verði nú tekið upp til ýtarlegrar athugunar, og væntum þessa, að niðurstaðan af því verði sú, að okkur íslendingum auðnist að koma hér upp þeim tækniskóla, sem hér er vikið að. Það er auðvitað öllum ljóst, sem um þessi mál hugsa„ að til þess að svo megi verða, þarf allmikinn undirbúning og að þetta er ekki alveg einfalt mál. Tækniskólinn á, eins og sakir standa, ekki þak yfir höfuðið sjálfur. Hann er á báðum stöðunum, bæði í Reykjavík og á Akureyri, í húsakynnum annarra menntastofnana, en auðvitað er það, að ef þetta kemur til framkvæmda, sem gert er ráð fyrir í till. okkar, þarf þessi menntastofun að eignast húsnæði við sitt hæfi. Sömuleiðis eru að sjálfsögðu nokkur vandkvæði á því að fá kennslukrafta til slíkrar stofnunar, en hún kemur því aðeins að gagni, að það takist að fá nógu mikla og nógu góða kennslukrafta. En við verðum að vænta þess, að með vaxandi framhaldsmenntun hér á landi, sem ungt fólk fær bæði innanlands og utan, verði hægt að komast yfir þessi vandkvæði. Sömuleiðis er það náttúrlega svo, að því aðeins getur tækniskólinn starfað, að hann hafi yfir að ráða þeim kennslutækjum, sem nauðsynleg eru, og mun nú mega segja það, sem er raunar ánægjuefni, að það er kominn góður vísir að slíku kennalutækjasafni víð tækniskólann hér, þar sem er eðlisfræðistofa tækniskólans. En hér þarf meira til. Og sjálfsagt er það svo, að þó að því marki verði náð, sem gert er ráð fyrir í till., að koma upp þeirri framhaldskennslu, að hér geti orðið haldin fullnaðarpróf í fleiri eða færri greinum tæknifræðinnar, megi samt gera ráð fyrir því, að í einhverjum greinum verði menn einnig á komandi tímum að leita sér fræðslu erlendis, eins og verið hefur, því að um margar greinar er að ræða á þessu sviði. Ég skal ekki hafa um þetta fleiri orð, en ég vildi mega vænta þess og við flm., að það gæti tekizt samstarf með mönnum hér á Alþ. og í ríkisstj. um að hrinda þessu nauðsynjamáli áleiðis. Ég vil leyfa mér að leggja til, herra forseti, að umr, verði frestað og málinu vísað til allshn.