Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Það eru tvær brtt., sem ég hefi leyft mér að bera fram við frv. viðvíkjandi fyrri brtt., við 10. gr. frv., þá legg ég þar til, að felld verði niður orðin „þar með talinn pappír, bækur og teikniáhöld, og annað það, sem námið óhjákvæmilega útheimtir“. Lærimeistarinn á þannig bæði að kosta nemandann í skóla og leggja honum til áhöld og annað til námsins. Um þetta má segja, að það er yfirleitt ekki siður, að þessir hlutir séu látnir ókeypis í skólum landsins. Nemendur kosta þetta alstaðar sjálfir, eða aðstandendur þeirra, og virðist því einkennilegt og óeðlilegt að gera þessa breytingu við þennan eina skóla, og einkanlega, þegar tekið er tillit til þess, að þeir, sem stunda nám við þennan skóla, hafa kaup, misjafnlega mikið kaup að vísu, sem fer eftir því, hvað langt er liðið af námstímanum. Um þetta urðu allmiklar umr. í n., og að vilja meistaranna, sem mest áttu tal við n., flyt ég þessa brtt. Ég vil, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp úr grg. þeirra í bréfi, er þeir sendu til iðnn.: „Sú hefir verið venja, að lærimeistari greiði kennslukostnað, þ. e. skólagjald, fyrir nemanda, en að nemandi beri sjálfur kostnað við kaup námstækja, svo sem bóka, teikniáhalda o. s. frv. Kostnaður við öflun og viðhald námstækja getur verið mjög breytilegur, og fer það að miklu leyti eftir því, hve hirðusamur nemandi er um viðhald og varðveizlu þessara hluta. Eðlilegast er, að nemandinn eigi námstækin sjálfur, því það skapar honum heilbrigt aðhald um hirðusemi og nýtni, en eigi hann lögum samkvæmt aðgang að meistara sínum um ný tæki í stað þeirra, sem fara forgörðum fyrir illa meðferð, þá mundi það hafa spillandi áhrif á uppeldi hans, skapa lærimeistaranum óþarfa útgjöld og vera opin leið til misnotkunar“. Þannig er grg. þeirra manna, sem óskað hafa eftir því, að brtt. á þskj. 847 væru teknar upp í frv. Ég hygg, að í þessu felist mikill sannleikur. Auk þess hefi ég talað við fleiri menn, m. a. skólastjóra iðnskólans, og borið málið undir hann. Hefir þeim öllum borið saman um, að betra væri, að nemendurnir ættu bækurnar og áhöldin sjálfir, heldur en taka við gömlum áhöldum af öðrum. Mér þykir það því þess vert að taka þetta til greina. Þá flyt ég brtt. við 12. gr. frv. Mér sýnist það muni vera skynsamlegri og eðlilegri leið, að binda þetta ákvæði í tryggingarlögum heldur en hafa það í frv., er lýtur að námi. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um brtt.; hv. d. ræður, hvað hún gerir við þar, en að öllu athuguðu sá ég ekki annað fært en að líta á hag þeirra manna, sem kostnaðinn eiga að bera, engu síður en hinna, sem réttindanna eiga að njóta.



Ég skal ekki tefja fyrir hv. d. með karpi um málið. Það liggur ljóst fyrir, viðvíkjandi áhöldum og bókum vil ég segja það, að öll sanngirni virðist mæla með því, að nemendur kosti það sjálfir, jafnt í iðnskóla sem í öðrum skólum. Mér er sagt, að í iðnskólanum séu um 200 nemendur, og að bækur og áhöld muni kosta um 40–50 kr. handa hverjum þeirra. Þegar þessum útgjöldum er bætt á fáa, verða þau tilfinnanleg, sem þau eru ekki, ef hver einstakur greiðir fyrir sig. Þess vegna álít ég það rétta leið, sem meistarar vilja fara.



Það er nokkuð langt síðan þetta frv. kom fyrst fram. Það hefir nú legið fyrir menntamn. þessarar hv. d., og hún hefir skilað áliti á því, að nokkru leyti í tvennu lagi, þar sem minni hl. er með brtt. Mér fannst samt, þegar n. sat á fundi um þetta mál, að það væri sameiginlegt álit nm., að hugmynd sú, sem fólgin er í frv., ætti mikinn rétt á sér. Með því að gert er ráð fyrir, að ungir menn taki að sér störf fyrir sýslu- eða bæjarfélag sitt kauplaust, en eiga svo að uppskera launin á sínum tíma með því að fá ókeypis skólavist, þá má segja, að dálítil kvöð sé lögð á þá. En við mennirnir erum nú einu sinni svo gerðir, að okkur þykir vænna um þá hluti, sem við höfum eitthvað fyrir, heldur en þá, sem koma svo að segja upp í hendurnar á okkur fyrirhafnarlaust eða fyrirhafnarlítið. Sérstaklega á þetta við um ungt fólk og duglegt. Það er ekki lítilsvirði, ef hugmynd frv., þegar hún kemur í framkvæmd, gæti orðið til þess að efla hjá ungu, íslenzku fólki rækt til átthaga sinna eða sveitar þeirrar, sem það er borið og barnfætt í. Ég hygg að ræktin til átthaganna myndi vaxa, þegar ungu fólki gefst kostur á að starfa gegn skólaréttindum að þeim störfum, sem að dómi héraðsbúa eru þörf og nauðsynleg fyrir héraðið. Ég held, að það megi til sanns vegar færa, að það, sem Íslendingar þurfa að hlúa einna mest að, þar sem alltaf er verið að kvarta um los á fólkinu og þann fólksstraum, sem átt hefir sér stað til kaupstaðanna, er að festa huga fólksins við eitthvað, sem bundið gæti einstaklinga við átthaga sína. Ég held, að sá, sem búinn er að vinna eitthvað fyrir sveit sína, sé tengdur henni sterkari böndum en sá, sem ekkert hefir fyrir hana gert. Mér finnst, að þessi hugmynd felist á bak við frv., og hún er alltaf þess virði, að henni sé hlynnt. Aftur hafa heyrzt einstaka raddir um það, að þetta fyrirkomulag hefði í för með sér nokkurskonar þvingunarráðstafanir, sem ungt fólk muni ekki vilja gangast undir. En þegar þetta er borið saman við frv., þá sé ég ekki, að það þurfi að óttast þetta mikið, þar sem aðeins er um heimild að ræða í frv. fyrir sýslu- og bæjarfélög til þess að taka þetta skólafyrirkomulag upp, og sú heimild takmarkast af atkvgr. þeirra, sem eiga við fyrirkomulagið að búa, og það verður aldrei reynt nema mikill hluti kjósenda komi sér saman um það. Ég held því, að út frá þessu sjónarmiði sé það alveg hættulaust að samþ. þetta frv. En frá hinu sjónarmiðinu er það fullkomlega þess virði, að það sé reynt. Setjum svo, að þetta fyrirkomulag gæti skapað þann hugsunarhátt hjá ungu fólki, að það yndi betur hag sínum heima í sveit sinni, þá er það heillavænlegt spor, sem stígið er með því að samþ. frv. Það er mörgum áhyggjuefni, að svo virðist, sem kjarni þjóðarinnar, sem talið hefir verið, að sé í sveitunum, sé nú að flytja sig úr stað, af því að hann uni ekki hlutskipti sínu og kringumstæðum. Þetta verður að teljast skaðlegt, ef það hefir verið réttmæli - en það álíta margir -, að sveitafólkið sé kjarni þjóðarinnar. Ég ætla svo ekki að fjölyrða meira um frv. að sinni, heldur heyra fyrst, hvað hv. þm. S.-Þ. hefir að segja um brtt. sínar. Ég vona hinsvegar, að hv. d. verði mér sammála um, að það sé engin hætta á ferðum, þó að frv. verði samþ. eins og það liggur nú fyrir, sem annarsvegar er aðeins um heimild að ræða, sem hinsvegar er takmörkuð af atkvgr. þeirra, sem eiga í hlut. Það má vel vera, að þrátt fyrir það, þó að aðrir skólar séu frjálsari, þá séu margir svo settir eða þannig gerðir, að þeir vilji heldur fara þessa leið en hinar venjulegu leiðir. Ég hygg því, að þeir muni verða margir, sem vilji fara þessa leið. Ég hefi orðið þess vör, að með vaxandi ungmennafélagastarfsemi hefir viðhorfið í þessu efni dálitið breytzt. Ég hygg, að ungmennafélögin séu líkleg til þess að taka upp svona mál. Ég ætla svo ekki að ræða það meira að sinni, en sjá til, hvað hv. þm. S.-Þ. hefir að segja.



Það eru aðeins örfá orð til hv. þm. S.-Þ., frsm. minni hl., sem ég ætla að segja. Hann var að spyrja um það, hvað stúlkurnar ættu að starfa. Ég skal svara því, að þær þurfa ekki endilega að moka mold. Það er kvartað yfir kvenfólksleysi í öllum sveitum. Það er ekki endilega bundið við það, að þær vinni í opinberri vinnu, heldur gætu þær unnið bara venjuleg heimaverk.

Á að leigja þær út?

. Það er algengt, að stúlkur vinni hjá öðrum, þó það sé ekki algengt að kalla, að þær séu leigðar. Ég sé ekkert á móti því, þó þær vinni þörf störf á heimilum og taki fyrir það út sína skólaveru. Svo var hv. þm. að tala um ógurlegan kostnað fyrir ríkissjóð. Ég skal benda honum á það, sem stendur í þriðju línu í 3. gr., að fé skuli veitt úr ríkissjóði til bygginga þessara aðeins í fjárl. Nú sem stendur er þessi hv. þm. sjálfur form. fjvn., og ég býst við, að hann hugsi sér að verða það framvegis. Ég býst því við, að hann reyni að passa dyrnar á ríkissjóðnum. En hvort sem hann eða aðrir verða í þessu sæti í framtíðinni, þá þarf þó alltaf samþykki Alþingis, svo ég fæ ekki séð, að hér sé sérleg hætta á ferðum. Þá var hv. þm. að spyrja um, hvað ríkissjóður ætti að gera, þegar búið væri að byggja skóla og enginn vildi í hann fara.

Já, ef

. Já, ef, - þá á héraðið að endurgreiða ríkissjóði á vissu árabili það, sem ríkissjóður hefir lagt fram. Ég sé því ekki, að hér sé um stóra hættu að ræða. Mér skildist á hv. þm., að hann héldi, að hér ætti að lögbjóða þessa skóla í kaupstöðum og héruðum, en það þarf miklu meira til. Mikill meiri hl. í héruðunum þarf að samþ. þetta, svo hér er ekkert að óttast. Mér finnst broslegt að vera að binda þessi lög við eitt sýslufélag. Því ekki, ef þetta er þarft og gott mál, að leyfa fleiri héruðum að reyna það, og þó ekki hafi komið óskir um þetta nema úr einni sýslu, þá sannar það ekkert.