Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Eins og sjá má í grg. þessa frv., hefði mátt ætla, að það hefði verið flutt fyrr inn í hv. Alþ. En þannig var nú ástatt, að frv. barst til rn. undir þinglok 1966 og gafst því ekki tími þá til þess að bera það fram. Enda þótt n., sem samdi frv., hefði skilað því af sér 16. febr. 1966, þá féll málið einhvern veginn þannig á milli, að það kom ekki fram í rn. fyrr en undir þinglok. Þetta ætti ekki að koma að sök, ef frv. yrði að lögum á þessu þingi. En frv. þetta er samið að tilhlutan landbrn. Með bréfi landbrh. 28. jan. 1965 var sauðfjársjúkdómanefnd falið að taka til endurskoðunar lög um sauðfjárveikivarnir og gera till. um breyt. á þeim í samráði við Guðmund Gíslason lækni og Pál A. Pálsson yfirdýralækni, og komið höfðu fram till. frá Guðmundi Gíslasyni, sem voru látnar fylgja bréfinu. Eins og sjá má í 1. gr. frv. er gert ráð fyrir því, að lögin nái hér eftir til fleiri sjúkdóma en áður, og orðið mæliveiki er fellt niður, vegna þess að mæðiveiki er nú talið að hafi verið útrýmt, og vonandi sækir sá vágestur okkur ekki heim á ný. Þá er í 2. gr. gert ráð fyrir að fella niður síðustu orðin, þ.e. fjárskiptum innanlands. Er litið svo á, að sú aðferð geti naumast hér eftir verið aðalatriði í hindrun á útbreiðslu og útrýmingu sauðfjársjúkdóma. Í 3. gr. frv., þ.e. II. kafla, 5. gr., eru lagðar til nokkrar breytingar á verkefni sauðfjársjúkdómanefndar. Eru þær fólgnar í því, að n. stuðli að heilbrigðiseftirliti og auknum rannsóknum á sauðfjársjúkdómum, einnig að hún geri viðeigandi varúðarráðstafanir, ef grunur kemur upp um aukna sýkingarhættu og ef sóttvarnarreglur eru brotnar eða vanræktar. Þá er lagt til samkv. 4, gr., að kaflinn heiti: „Um sauðfjárvarnarsvæði og varnir“ í stað „Um varnarlínur og varnir“. Er þetta aðeins orðalagsbreyting, sem segja má, að skipti ekki miklu máli, en virðist þó fara betur. Þá er gert ráð fyrir, að 9. gr. l. verði breytt, þar sem gengið er út frá því, að varnarlínum verði haldið við minnst 9 ár, eftir að fjárskipti hafa farið fram á aðliggjandi svæðum. Í till. er lagt til, að 9 ára tímabilinu sé sleppt, en í staðinn komi, að varnarlínunni sé haldið við, þar til fullvíst þykir, að búfjársjúkdómar geti ekki leynzt öðrum megin línunnar. Í 7. gr., breyt. við 13. gr. 1., er gert ráð fyrir verulegri efnisbreytingu. Eins og gr. er nú, er algert bann við því að flytja sauðfé til lífs yfir varnarlínur nema vegna fjárskipta. Reynslan hefur sýnt, að þetta ákvæði torveldar mjög kynbætur 5 sauðfé í landinu, og hafa nú síðari árin færzt mjög í aukana kröfur um, að hér verði breyting gerð á. Er því lagt til, að sauðfjársjúkdómanefnd fái heimild til að leyfa flutning á kynbótafé yfir varnarlínur með mjög ströngum skilyrðum. Er gert ráð fyrir, að sett verði sérstök reglugerð um slíka flutninga auk þeirra ákvæða, sem nú eru í lagagr. þessari. Þá er breyting við 14. gr. l. og bætt við heimild fyrir sauðfjársjúkdómanefnd til að banna fjárflutninga innan sauðfjárvarnarsvæða. Er þá einkum átt við það, að ef varnarlína er lögð niður, sé eins fyrir því hægt að banna t.d. flutning á heilum fjárbúum yfir línuna. Við 15. gr. l. er sú breyting, að sauðfjársjúkdómanefnd geti fyrirskipað, að slátrun á fullorðnu fé verði sameinuð í lok sláturtíðar eða þegar hentugt þykir, einnig að sláturleyfishafar annist söfnun, merkingu og geymslu líffæra. Þessi ákvæði eru hugsuð til þess að auðvelda nauðsynlegar líffærarannsóknir. Þá eru nokkrar fleiri smávegis breytingar, sem ekki skipta neinu verulegu máli. En n., sem samdi frv., þeir Guðmundur Gíslason, Páll A. Pálsson, Sæmundur Friðriksson, segja hér sem lokaorð, að allar þær breytingar, sem hér er lagt til að gerðar verði á l., séu í samræmi við reynslu þá, sem fengizt hefur við framkvæmd þeirra þann tæpa áratug, sem liðinn er, síðan þeim var síðast breytt, engan þurfi að undra, þótt þörf sé á að breyta löggjöf eftir svo langan tíma um starfsemi eins og þá, sem hér um ræðir. Þessar breytingar eiga ekki að hafa í för með sér aukin útgjöld fyrir ríkissjóð, heldur er hér aðeins um breytingar á framkvæmd l. að ræða, gera lagaákvæðin skýrari og einfaldari en þau nú eru og byggja á því, sem nú er nauðsynlegt að hafa í gildi miðað við framkvæmdir, en aftur sleppt því, sem sýnist vera orðið úrelt og tilheyrir fortíðinni. Herra forseti. Ég legg til, að að lokinni þessari umr. verði málinu vísað til 2. umr. og hv. landbn.



Herra forseti. Frv. þetta er samið af n., sem ég skipaði 29. sept. s.l., en sú n. studdist við frv., sem samið var í júlí og ágústmánuði s.l. af tveimur mönnum, sem ég þá kvaddi til. Það voru Pálmi Einarsson og Sæmundur Friðriksson, framkvstj. Stéttarsambands bænda. N., sem starfaði frá 29. sept., studdist við þetta frv. um Jarðeignasjóð ríkisins, og hefur því aðeins örlítið verið breytt frá því, sem það var, þegar það kom frá n. Ástæðan til þess að þetta frv. er til orðið, er sú, að það hefur lengi verið erfitt fyrir menn, sem hafa viljað bregða búi og taka sig upp af jörðum, sem eru illa í sveit settar eða litlar og hafa lítið ræktunarland og framtíðarmöguleika, að selja þessar jarðir og koma þeim í peninga. Hins vegar hefur þetta oft verið það eina, sem þetta fólk hefur átt, jörðin, húsin og örlítill bústofn, ef um litla jörð er að ræða. Það er þess vegna eðlilegt, að menn hafi hugleitt, hvort ekki væri rétt að koma til móts við þetta fólk og koma um leið í veg fyrir, að menn bindi sig jafnvel árum saman á lélegum jörðum, á jörðum, sem ekki gefa af sér það lífsviðurværi, sem krafizt er í nútímaþjóðfélagi og allur almenningur í landinu býr við. Með þessu frv. er ætlunin, eins og tekið er fram í 1. gr., að stofna sjóð, sem nefnist Jarðeignasjóður ríkisins. Hlutverk sjóðsins skal vera það að kaupa jarðir í þeim tilgangi að fella þær úr ábúð, enda leiði athugun, sem um ræðir í l. þessum, í ljós, að það sé hagkvæmt. Heimild þessi tekur til jarða, sem svo er ástatt um, sem nánar greinir: Jörð, sem ekki selst með eðlilegum hætti, en eigandi hennar verður að hætta búskap vegna aldurs og vanheilsu, jörð, sem hefur óhagstæð búskaparskilyrði, jörð, sem ekki nýtur framlaga og lána, sem veitt eru til umbóta á lögbýlum, sbr. IV. kafla jarðræktarlaga, nr. 22 1965, jörð, sem er afskekkt og liggur illa við samgöngum. Þá er Jarðeignasjóði einnig heimilt að kaupa jarðir, sem hlunnindi fylgja og líkur eru til, að ekki verði nýttar til búrekstrar, en hafa sérstakt notagildi fyrir sveitarfélag eða ríki. Þá er Jarðeignasjóði einnig heimilt að veita lán til bónda, sem hefur haft jörð í ábúð undanfarandi 5 ár, sem er talin hafa góð búskaparskilyrði og vera vel í sveit sett, og lánið er þá ætlað til þess að bæta jörðina og tryggja varanlega ábúð á henni. Skv. 1. gr. frv. er gert ráð fyrir, að skipuð verði þriggja manna n., sem ákveður kaupin og metur, hversu hátt skuli fara með verðið. En við ákvörðun matsverðsins skal hafa hliðsjón annars vegar af gangverði hliðstæðra jarða og hins vegar af þeim fjármunum, sem eigandi hefur lagt í jörðina. En kaupverðið má þó aldrei vera hærra en fasteignamat jarðanna er á hverjum tíma. Stofnframlag ríkissjóðs til Jarðeignasjóðs skal vera 36 millj. og greiðist það jöfnum greiðslum á næstu 6 árum, í fyrsta sinn á árinu 1967. Einnig má Jarðeignasjóður með samþykki fjmrh. gefa út skuldabréf með ábyrgð ríkissjóðs samtals að fjárhæð 36 millj. kr. Jarðir, sem ríkið eignast skv. l. þessum, má selja sveitarfélögum eða upprekstrarfélögum, sem jörðin heyrir til. Að þessum aðilum frágengnum má selja þær öðrum félagsbundnum aðilum, svo sem sumarbústaðaeigendum. Í sölusamningi skal það tilskilið, að jarðirnar megi ekki byggja til búekstrar. Enn fremur má setja í sölusamninga frekari ákvæði um nýtingu og meðferð landsins. Þá er einnig heimilt skv. meðmælum Landnáms ríkisins að selja jarðir þessar öðrum jarðeigendum í sama sveitarfélagi til þess að bæta búrekstraraðstöðu þeirra, og hefur verið talsvert að því gert undanfarin ár að sameina tvær litlar jarðir, jafnvel þrjár og gera úr þeim eina góða bújörð. Hefur þetta gefizt vel og Jarðeignasjóður gæti vitanlega stuðlað að því, að þetta yrði gert, jafnvel í enn ríkara mæli en verið hefur. Við sölu jarðanna skal þriggja manna n., sem um ræðir í 8. gr. þessa frv., gera till. til landbrn. um söluverð og greiðsluskilmála. Landnámi ríkisins er skylt, áður en kaup fara fram, að rannsaka búrekstrarskilyrði þeirra jarða, sem ríkinu eru boðnar til kaups, og gera rökstudda álitsgerð um hverja jörð fyrir sig, þ.e. hvort réttmætt sé og æskilegt, skv. ákvæðum þessara l., að ríkið kaupi jörðina. Sérstaklega skal gerð grein fyrir því í álitsgerðinni, hver áhrif það hafi fyrir hlutaðeigandi sveitarfélag, ef lögð verði niður ábúð á jörðinni. Þá eru þau ákvæði í 8. gr. frv., að landbrh. skipar þrjá menn í n, til fjögurra ára í senn til þess að meta kaupverð jarða, sbr. 4. gr. frv. Einn nm. skal skipaður skv. tilnefningu fjmrh., annar skv. tilnefningu Stéttarsambands bænda, en þriðji nm. skal skipaður skv. tilnefningu Hæstaréttar og er hann formaður n. Þá skulu varamenn skipaðir með sama hætti. Álitsgerð sú, sem getur um í 7. gr., skal send n. þessari ásamt umsögn hlutaðeigandi sveitarstjórnar um sölu jarðar til Jarðeignasjóðs, enda hafi sveitarsjóður áður afsalað sér forkaupsrétti. Þriggja manna n. sendir landbrn., jarðeignadeild, matsgerð ásamt till. og umsögn um jarðakaupin. Síðan tekur landbrh. ákvörðun um, hvort kaupin skuli gerð. Þetta eru aðalatriði frv., og ef lánsheimild væri notuð og skuldabréfasalan ætti sér stað, hefði sjóðurinn að óbreyttum l. 72 millj. kr. til umráða á þessum sex árum og þó ríflega það með þeim tekjum, sem sjóðnum ættu að áskotnast. Reynslan verður vitanlega að skera úr því, hvort þessi fjárhæð er fullnægjandi eða ekki. Vitanlega verður að fara varlega í að kaupa upp jarðir. Það er alls ekki meiningin með þessu frv. að fara að auglýsa eftir jörðum eða fækka bændum á skipulegan hátt með því að svara eftirspurninni eftir því, hve mikið framboð er, heldur verður að stilla öllu slíku í hóf og kaupa aðeins þær jarðir, sem frá þjóðhagslegu sjónarmiði er talið eðlilegt, að verði teknar úr ábúð, og þær jarðir, sem eðlilegt er talið að kaupa, vegna þess að þeir, sem þurfa að fara frá jörðunum, geti annars ekkert fyrir þær fengið og verði slyppir frá að ganga. Það er einsætt mál, að það er hættulaust, hvort það er fyrir ríki eða einstaklinga, að kaupa jörð. Ef einstaklingur hefur efni á því að eiga land, er það góð fjárfesting fyrir hann, því að það er öruggt, að landsverðið hækkar. Það er öruggt, að síðar gefst tækifæri til að nota það land, sem ekki eru e.t.v. beinlínis not fyrir í dag. Og þess vegna er það örugglega góð fjárfesting, að kaupa land, hvort sem það er ríkið, einstaklingur, sveitarfélag eða aðrir, sem það gera. En eignalitlir einstaklingar, m.a. gamalmenni, hafa ekki efni á því að binda allt sitt í jarðarverði, þeir verða að fá féð losað, m.a. til þess að geta eignazt þak yfir höfuðið og búið um sig í ellinni. Ég hygg, að þetta frv., eins og það er hér lagt fram ásamt grg., skýri til fulls, hvaða hlutverk Jarðeignasjóði er ætlað að vinna og það sé að svo stöddu ekki þörf á að hafa öllu fleiri orð við þessa umr. málsins. Herra forseti. Ég vil leggja til, að málinu verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. landbn.



Herra forseti. Á þskj. 78 hef ég leyft mér að flytja frv. til l. um stofnun fyrirtækis, sem beri nafnið Fiskiðja ríkisins. Í stuttu máli er það meginefni þessa frv., að ríkisvaldið taki að sér forustuhlutverk í uppbyggingu niðursuðuiðnaðar á Íslandi, en þessi iðngrein hefur nánast staðið í stað um aldarfjórðung. Ef þessi iðnaður á að verða einn af grundvallaratvinnuvegum þjóðarinnar í framtíðinni, eins og hann hefur vissulega öll skilyrði til þess að verða, verður ekki hjá því komizt, að ríkisvaldið leggi grundvöllinn með nokkrum markvissum ráðstöfunum. Hér er gerð um það till., að í fyrsta lagi verði sett á stofn fiskiðja ríkisins er starfi undir sérstakri þingkjörinni stjórn. Í öðru lagi, að ríkið leggi fram fjármagn, svo að unnt sé með nokkurri von um árangur að ráðast til atlögu við mesta vandamál þessa iðnaðar, markaðsvandamálið. M.a. verði stofnað til sölusamtaka framleiðenda, sem reyni sameinaðir að brjótast inn á frjálsan markað undir einu auglýstu vörumerki. Í þriðja lagi, að fiskiðjan taki við rekstri niðurlagningarverksmiðjunnar á Siglufirði. Í fjórða lagi, að fiskiðjan reisi nokkrar nýjar verksmiðjur, eftir því sem markaður leyfir, og verði við staðsetningu þeirra einkum að því hugað að bæta atvinnuástand þeirra staða, þar sem vinna er að staðaldri ónóg. Í fimmta lagi, að Fiskiðja ríkisins fái það hlutverk að hafa forustu um hvers konar vísindarannsóknir á þessu sviði, innleiði tækninýjungar, geri tilraunir með nýja matarrétti. Og í sjötta lagi, að Fiskiðju ríkisins verði falið að gera ráðstafanir til þess, að Íslendingar eignist fjölmennan hóp sérmenntaðra manna í niðursuðutækni. Áhugamenn séu kostaðir til náms erlendis og efnt sé öðru hverju til sérstakra námskeiða fyrir verkstjóra og annað starfslið. Margir munu hafa furðað sig á því og það ekki að ástæðulausu, hversu illa hefur gengið að koma upp niðursuðu- og niðurlagningariðnaði á Íslandi. Á hverju ári hafa Íslendingar mokað gífurlegum afla á land. Þeir hafa minna hirt um það að fullvinna afurðirnar sjálfir. Fiskvinnslustöðvar víða um heim hafa fengið ódýrt úrvalshráefni frá Íslandi og hafa hagnazt drjúgum á því að margfalda hráefnisverðið með fullvinnslu. Ef við berum okkur saman við Norðmenn, kemur glöggt í ljós, hve Íslendingar eru langt á eftir Norðmönnum á þessu sviði. Í Noregi er 15% af útflutningsverðmæti norskra sjávarafurða niðursoðinn eða niðurlagður fiskur, en hliðstæð hlutfallstala á Íslandi er aðeins 1/2% - í Noregi sem sagt 15%, á Íslandi aðeins 1/2%. Það er vissulega nokkuð ömurlegt að sjá, hve Íslendingar standa langt að baki keppinautum sínum, Norðmönnum, á þessu sviði. En hitt er þó jafnvel enn ömurlegra, að sjá, hvað framfarir í þessari iðngrein hafa verið hægar og þróunin einkennilega skrykkjótt. Árin 1940-1941 var útflutningur Íslendinga á niðursuðuvörum um 700 tonn eða um það bil tvöfalt meiri en 1963 og 1964. Á þessu tímabili kom það fyrir, að útflutningurinn eitt árið fór yfir 1000 tonn, annað árið datt hann niður í sama sem ekki neitt. Árin 1965 og 1966 hefur útflutningsmagn niðursuðuvara aukizt talsvert, einkum vegna stóraukinnar sölu til Sovétríkjanna. En þrátt fyrir þessa aukningu er hlutfallstala niðursuðu- og niðurlagningarvara á útfluttum fiskafurðum þó enn langt innan við 1%. Og talinn í tonnum er útflutningurinn á seinasta ári svipaður eða aðeins lítið eitt meiri en hann var mestur fyrir aldarfjórðungi. Hver er þá helzta skýringin á erfiðleikum niðursuðuiðnaðarins? Um það er víst ekki þörf að deila. Skýringin er fyrst og fremst sú, að skort hefur markaði. En hvers vegna hefur markaði skort? Öllum ber þó saman um, að íslenzk hráefni séu með þeim beztu, sem fáanleg eru í heiminum. Hvers vegna geta Íslendingar ekki selt þessa framleiðslu eins og aðrar þjóðir? Um leið og reynt er að svara spurningunni, er nauðsynlegt að gera sér þess grein, að markaðsöflun fyrir fullunnar iðnaðarvörur eru miklu meiri erfiðleikum bundin en sala á hráefnum eða hálfunnum vörum. Í upphafi þarf stórfellda auglýsingaherferð á frjálsum markaði, erindrekstur, tilraunastarfsemi. Hér á landi hafa verið starfræktar fjöldamargar verksmiðjur, en þær hafa flestar verið heldur litlar og ófullkomnar. Eigendur hafa oftast verið fjárvana og ekki þolað neins konar áföll eða byrjunarörðugleika. Auk þess er víst óhætt að segja, að sérþekking og tæknikunnátta hefur verið mjög af skornum skammti. Og stundum hefur framleiðslan misheppnazt algerlega. En það er augljóst, að jafnvel smávægilegustu mistök á þessu sviði geta eyðilagt stóra markaði. Vafalaust skiptir þó allra mestu máli, að það hefur aldrei verið gert neitt markvisst átak til þess að selja framleiðsluna. Framleiðendur hafa aldrei haft nein samtök með sér, og enginn aðili hefur haft fjármagn til þess að brjótast inn á frjálsan markað með þeim krafti, sem til þarf. Enginn hefur sem sagt getað leyft sér að taka þá áhættu, sem í upphafi hlýtur að fylgja slíku. Nú eru hér á landi þrjár meiri háttar verksmiðjur í þessum iðnaði, allar búnar mjög góðum framleiðslutækjum. K. Jónsson & Co. h/f á Akureyri framleiðir langsamlega mest og flytur megnið af framleiðslu sinni til Sovétríkjanna samkv. föstum samningum. Norðurstjarnan í Hafnarfirði er nýtt og glæsilegt fyrirtæki, sem upphaflega seldi aðallega til Bandaríkjanna undir norsku vörumerki, en þessi verksmiðja mun ekkert hafa framleitt núna seinustu missirin vegna rekstrarörðugleika. Á Siglufirði var að frumkvæði Alþingis og ríkisstj. hafin bygging verksmiðju af fullkomnustu gerð fyrir mörgum árum, og hún mun nú vera liðlega hálfbyggð. Verksmiðjan er rekin undir stjórn síldarverksmiðja ríkisins og var ætluð sem framlag hins opinbera til styrktar þessum iðnaði og átti að ryðja öðrum verksmiðjum brautina. Framleiðslan hefur þótt takast vel, og hún er að mestu leyti seld til Sovétríkjanna, en ég held, að ég geti leyft mér að segja, að ekkert markvisst stórátak hefur verið gert til þess að afla annarra markaða. Bygging þessara þriggja fullkomnu verksmiðja er vissulega mikilvægt spor í rétta átt. En ég held, að menn hljóti að vera sammála um það, að næsta skrefið er að hefja víðtæka markaðsöflun og skipuleggja þennan atvinnuveg í heild sinni, svo að hér megi rísa á næstu árum stóriðja í matvælaiðnaði. En hvernig má það verða? Munu hinir ýmsu framleiðendur í þessari iðngrein verða færir um að skipuleggja þennan atvinnuveg einir og koma á fót slíkri stóriðju án aðstoðar eða forustu ríkisvaldsins? Ég held persónulega ekki. Ég held, að ríkisvaldið hafi beðið of lengi eftir því, að þessi atvinnugrein risi upp í landinu af sjálfu sér. Ástandið í þessum iðnaði og stöðnunin undanfarin 25 ár ætti að geta sannfært menn um það, að ríkisvaldið má ekki halda að sér höndunum á þessu sviði, heldur verður að taka forustuna. Þegar Siglufjarðarverksmiðjan var reist, var það einmitt ætlunin, að hún yrði tilrauna- og forustuverksmiðja. Ég held, að ég geti nú leyft mér að segja, að afstaða ríkisvaldsins til þessa afkvæmis síns hefur oft og tíðum verið nokkuð óljós. Verksmiðjan hefur verið byggð upp hægt og hægt, án þess að henni væri veitt neitt verulegt fjármagn til þess að geta hafið markaðsöflun að einhverju ráði. Hvað eftir annað hefur stjórn síldarverksmiðja ríkisins lagt til við ráðh., að það yrði skipuð sérstök stjórn fyrir verksmiðjuna og jafnvel að fjárhagur hennar yrði gerður sjálfstæður, en ráðh. hefur ekki fallizt á það. Með þessu frv., sem hér liggur fyrir, er að því stefnt, að ríkisvaldið stigi næsta skrefið í framhaldi af byggingu Sigló-verksmiðjunnar með því sem sagt að setja á fót sérstakt fyrirtæki, Fiskiðju ríkisins, sem í fyrsta lagi fáí árlegt ríkisframlag, 6 millj. kr., í 5 ár, samt. 30 millj., til þess að fullgera verksmiðjuna á Siglufirði og koma upp nokkrum öðrum verksmiðjum til fullvinnslu matarrétta úr fiskafurðum, og í öðru lagi fái 8 millj. kr. í 5 ár, samtals 40 millj. kr., til þess að skipuleggja stórfellda markaðsrannsókn og tilraunastarfsemi. Síðan þetta frv. var til umr. hér á Alþ. fyrir einu ári, hefur það helzt gerzt í þessum efnum, að stofnuð hafa verið samtök íslenzkra niðursuðu- og niðurlagningarverksmiðja, jafnframt hafa sérmenntaðir menn í niðursuðutækni stofnað með sér sérstakt félag. Hvort tveggja er nauðsynlegur og mikilvægur áfangi að því marki, að þessi iðngrein nái að þróast með eðlilegum hætti hér á landi. En hins vegar hafa enn ekki verið mynduð sölusamtök framleiðenda, sem stefni að því að selja fullunnar fiskafurðir í ýmsum tegundum umbúða og undir einu vörumerki, eins og lagt er til í þessu frv., að Fiskiðja ríkisins beiti sér fyrir. Ég vænti þess, að hv. alþm. geri sér grein fyrir því, hve mikilvægt slíkt forustufyrirtæki á vegum ríkisins gæti verið, og ég vil að endingu leyfa mér að leggja til, að að lokinni þessari umr. verði frv. vísað til hv. sjútvn.



Herra forseti. Hv. þm. mun vera nokkuð kunnugt um, hvað þetta frv. í aðalatriðum gengur út á, sem sé að setja sérstaka n. til þess að athuga um heildarskipulag miðbæjarins í Reykjavík, takmarkaðan á þann hátt, sem er gert í 1. gr. þessa frv. Þetta er gert til þess að fá nokkurt tækifæri af hálfu þess opinbera til þess að athuga betur um, hvernig skynsamlegast sé að skipuleggja miðbæinn. Það má taka þetta frá ýmsu sjónarmiði, þegar verið er að ræða það. Það má ræða það frá fjárhagslegu eða peningalegu sjónarmiði, því verðmæti, sem hér liggur í, og það má ræða þetta frá sjónarmiði okkar menningar og frá sjónarmiði fegurðar og ræktar við þjóðminjar. Ég ætla, áður en ég kem inn á það, sem er höfuðatriði fyrir mér í þessu máli, að minnast dálítið á peningalega hlið þessa máls. Ég veit ekki, hvort menn hafa almennt gert sér ljóst, hvaða verðmæti felst sem stendur í miðbænum, bara í lóðunum í miðbænum í Reykjavík. Sannleikurinn er sá, að það braskverð, sem hlaupið er í lóðirnar hérna núna, er orðið svo gífurlegt, að það ýtir undir, að hér verði byggt á hverri einustu lóð, þó að það sé ekkert vit í því frá neinu öðru sjónarmiði. Og ef menn athuga þá teikningu, sem birt hefur verið af miðbænum í Reykjavík í blöðunum undanfarið, má sjá, að hann er svo þétt settur eftir þeirri teikningu, að maður gæti bezt trúað, að hann sykki, það er ekki allt of fastur grunnur hérna undir og hefur nú lengi verið að sökkva, en það er verið að yfirfylla hann þannig, að það mundi ekki vera gert í neinni höfuðborg, samtímis því sem um leið er verið að ryðja burt öllu því, sem hér var fyrir af merkilegum þjóðminjum. En einmitt vegna þess braskverðs, sem hlaupið hefur í þessar lóðir, er hætta á ferðum, svo framarlega sem það opinbera tekur ekki í taumana og lætur stöðva hér við. Og það, sem mundi vera afleiðingin af þessu frv., ef það væri samþ., er, að það væri þá a.m.k. stöðvað við nokkur ár, þannig að menn fengju tíma til þess að hugsa um, hvað þeir eru að gera, því að ég held, að það sé verið að gera ráðstafanir hér í Reykjavík viðvíkjandi miðbænum, sem menn mundu skammast sín fyrir og iðrast eftir nokkur ár eða nokkra áratugi og afkomendurnir mundu yfirleitt bölva mönnum fyrir að hafa gert, þannig að það er bezt fyrir þá, sem nú ráða því, hvað þarna verður gert, að athuga vel, hvað þeir eru að gera. Það er þá bezt fyrst að upplýsa ofurlítið um verðmætið í sambandi við þessa hluti, vegna þess að e.t.v. kemst það næst hjarta margra að ræða þetta frá þeirri hlið, þó að þeir tækju máske minna tillit til ýmislegs, sem snertir fegurð eða menningu eða þjóðrækni í þessu. Nú nýlega keypti Alþ. eða ríkið lóð SÍS hérna við hliðina á okkur. Verðið var, ef ég man rétt, 20 millj. kr. Þetta verð er raunverulega eingöngu fyrir lóðirnar. Ég býst við, að mönnum hefði verið alveg sama, hvort þessir húskofar stæðu þar á eða ekki. Og ég er ekki út af fyrir sig að gagnrýna þetta. Ég býst við, að það verð, sem þarna hefur verið gefið, muni vera verð, sem samsvarar nokkuð því braskverði, sem nú er á lóðum í miðbænum í Reykjavík. En það er bezt, að menn geri sér ljóst, hvað þessir hlutir þýða, þegar þeir þurfa að meta allar aðrar lóðir í miðbænum samsvarandi. 20 millj. kr. fyrir lóðirnar hérna mun vera ca. 12 þús. kr. á fermetra eða sextugfalt fasteignamat. Nú vil ég spyrja: Hafa menn gert sér ljóst t.d., hvað lóðirnar í Austurstræti kosta? Ég býst við, að í Austurstræti séu um 23 lóðir. Þær mundu með sama mati, sextugföldu fasteignamati, kosta 327 millj., þessar 23 lóðir í Austurstræti. Ef menn vildu athuga Aðalstræti, þar sem þó nokkuð er óbyggt enn þá og þar sem munu vera einar 18 lóðir, mundu þær með samsvarandi mati kosta 217 millj. Ég skal geta þess, að bara í þessum ferhyrning, sem ég ræði hér um viðvíkjandi miðbænum, er t.d. eitt einasta firma eða einn einasti aðili, sem á þar einar 7 lóðir, þær mundu með þessu mati kosta 76 millj. Það eru margar fleiri lóðir í miðbænum, ég skal ekki gizka á, hvað þær mundu kosta allar saman. En e.t.v. verður myndin skýrari, ef menn athuga, hvers virði allar jarðir á Íslandi eru. Fasteignamat allra jarða á Íslandi, allra jarða í sýslunum, mun vera um 139 millj. kr., í kaupstóðunum, ef þeir eru taldir með, eru 84 millj., þ.e. 223 millj. Allar jarðir á Íslandi, í sýslum og kaupstöðum, mundu þannig vera metnar á rúmar 200 millj. kr. Það er svipað og Aðalstræti í Reykjavík. Það er rétt, að menn leiði dálítið hugann að þessum hlutum. Það eru um 6000 bændur á Íslandi. Þeir hafa með því að vinna á jörðunum á Íslandi skapað verðmæti jarðanna. Það verðmæti er ekki metið sérstaklega stórt. Ég efast um, að þeir gætu selt fyrir fasteignamat allir saman, og í því lagafrv., sem hér var verið að ræða áðan, er meira að segja ríkinu bannað að kaupa yfir fasteignamati. En fasteignamatið er sem sé þetta, sem ég gat um. Allar jarðir á Vesturlandi, Norðurlandi, Austurlandi og Suðurlandi mundu til samans vera um 200 millj. kr. virði að fasteignamati og mundu varla einu sinni seljast á það.  Tilgangurinn hjá mér hins vegar með þessu frv. hefur fyrst og fremst verið sá, að það yrði reynt að koma á einhverju samstarfi um það, hvernig miðbærinn í Reykjavík yrði byggður, áður en búið væri að koma alveg í veg fyrir alla möguleika til slíks. Það er vitanlegt, að nú sem stendur er t.d. ríkisstj. að hugsa um að byggja stjórnarráðshús, og hefur það lengi verið á döfinni, og ríkisstj. á, eins og þið vitið, ágæta lóð til þess og vissulega orðin þörf á því eins og fleiru. Það er almennt vitað, að bæjarstjórn Reykjavíkur vill gjarnan byggja hér ráðhús og hefur haft þann að mínu áliti mjög slæma hátt á að fara að taka ákvarðanir þar um, sem að vísu eru ekki gildar. Þær ákvarðanir eru ekki gildar, vegna þess að það er ekki búið að samþykkja neitt skipulag um þetta, að ætla að setja þetta ráðhús niður í Tjörnina og slá þar tvær flugur í einu höggi, gera það eins dýrt og vitlaust byggt og hægt sé og í öðru lagi að eyðileggja Tjörnina, sem er einn uppáhaldsstaður Reykvíkinga. Í þriðja lagi er vitað, að það er verið að undirbúa byggingu alþingishúss og mikið um það hugsað, en ekkert samkomulag um, hvar það eigi að vera. En allar þessar þrjár opinberu aðalbyggingar, sem ég hef nefnt, hafa verið hugsaðar hér í miðbænum. Og það er hver nefndin að vinna að sinni, þannig að það eru líkur til þess, að að lokum skelli menn þessu niður hér og hvar, án þess að hafa hugmynd um, hvernig það passi inn í umhverfið, a.m.k. ef haldið verður áfram álíka og gert hefur verið í Reykjavík undanfarið, að hvert götuhorn út af fyrir sig hefur verið skipulagt, hver hæð út af fyrir sig hefur verið skipulögð þannig, að það hefur verið tekinn lítill reitur af henni, en aldrei nokkurn tíma gert sér í hugarlund, hvernig hæðin mundi líta út sem heild. Skólavörðuhæðin hefur verið eyðilögð með því, að það hefur verið sett eitt hús á þennan stað, annað hús á þennan. Um tíma var byggðin þar þannig, að maður hélt helzt, að hún mundi sporðreisast einhvern daginn, af því að það var allt úti í annarri hliðinni, og svo er þetta allt saman kórónað með því, þegar ekkert pláss er þar lengur, að byggja Hallgrímskirkju þar. Það er þannig til skammar, hvernig skipulagið hefur verið hugsað viðvíkjandi Reykjavík, að það er búið að eyðileggja núna svo og svo mikið af öllum möguleikum, sem hér hafa verið. Hér eru 7 hæðir, svipað og í Róm, og ef Rómverjar og Grikkir hefðu byggt eitthvað svipað og Íslendingar hafa gert núna, sem tóku þó við þessu svo að segja óbyggðu nú um aldamótin, hefði svei mér ekki verið mikið spurt um, hvers konar byggingar hefðu verið í Aþenu eða Róm. Við erum að verða okkur til skammar með þá skipulagningu, sem er á Reykjavík í heild. Það hefur verið farið þannig að með þessar byggingar, að það hefur verið búið til eitt kraðak í staðinn fyrir að reyna að skapa einhverja fegurð og eitthvert samræmi í þetta. Og ef svo á ofan á allt þetta að eyðileggja miðbæinn svona líka, sýnir það bezt, hve gersamlega bæði smekklausir og ræktarlausir við erum orðnir. Ég held þess vegna, að það sé tími til kominn, áður en miðbærinn er eyðilagður á sama hátt og Skólavörðuhæðin eða annað slíkt, að Alþ. láti staldra við og reyni að samræma þessar opinberu byggingar, sem þarna eiga að vera, og umhverfi þeirra,. komi sér niður á, hvernig þessi miðbær eigi að vera. Ég vil segja það, að þessi skipulagsteikning, sem þarna liggur fyrir, virðist vera gerð eingöngu frá einu sjónarmiði og það peningalegu sjónarmiði, frá því sjónarmiði að hrúga eins miklu á hvern kvaðratmetra og hægt er af byggingum, eins háum og þeir þora vegna flugvallarins, sem þeir þó ekki vita, hvort eigi að vera hér í framtíðinni eða ekki, því að aldrei er tekin nein ákvörðun í samræmi hver við aðra. Það væri svo sem alveg eftir mönnum t.d. fyrst að banna allar tiltölulega háar byggingar og leggja svo flugvöllinn niður á eftir, rétt eins og ég gæti trúað, að það væri meiningin að fara að flytja höfnina í Reykjavík inn í Elliðavog eða þar inn eftir, en byggja svo kannske allar tollstofur og öll möguleg birgðahús hér niðri í miðbænum, eftir að höfnin þar ætti bara að vera fyrir fiskiskip. Ég álít, að það þurfi að vera samræmi í þessum hlutum og það þurfi að vera hugsun á bak við það. Menn þurfa að gera sér hugmynd um, hvernig þetta eigi að verða. Við erum hér til allrar hamingju ekki með svo stórt þjóðfélag, að við getum ekki skapað okkur eitthvert yfirlit yfir þessa hluti. Þessar þrjár stórbyggingar einar, sem ríkisstj., Alþ. og bæjarstjórnin ætla sér að byggja hér í þessum litla miðbæ, væru strax nóg tilefni til þess, að það sé athugað alvarlega, hvernig eigi að koma þeim fyrir, og þar að auki veit ég ekki betur en t.d. Seðlabankinn og aðrir séu líka að kaupa hér upp eignir, einn daginn i Lækjargötunni, annan á Fríkirkjuveginum, til þess að tryggja sér stórhýsi þar. Það opinbera er sem sé að byggja þarna, það opinbera er vafalaust um leið líka að sprengja upp lóðaverðið. En það opinbera þyrfti þó a.m.k. að reyna að koma sér niður á það, hvernig þetta ætti að vera. Við skulum segja t.d., ef það yrði nú að samkomulagi við Reykjavíkurbæ, að ráðhús yrði sett á annan stað en í Tjörnina, hvar það þá ætti að vera, og væri ekki búið áður að loka þeim stað eða eyðileggja þann stað með einhverri annarri opinberri ráðstöfun, þannig að allt ræki sig hvað á annars horn. Ég fæ satt að segja ekki skilið, hvernig menn geta horft upp á það að láta gera ráðstafanir eins og hér er verið að gera í miðbænum núna án þess að fara að hugsa um, hvernig miðbærinn sem heild mundi líta út fallegastur. Og ég þekki engan mann, sem finnst hann líta út fallegast, eins og hann er á teikningunni núna. Ég held þess vegna, að það sé orðin mikil nauðsyn fyrir okkur að fá þetta athugað sameiginlega af öllum þeim aðilum, sem þarna eiga í hlut. Þess vegna felst það í minni till., að bæði Alþ., ríkisstj. og borgarstjórn Reykjavíkur skuli skipa menn af sinni hálfu og í fjórða lagi skuli Arkitektafélag Íslands skipa mann til þess að athuga um miðbæinn, hvernig hann yrði byggður fallegastur. Það er enn þá tími til þessa. Það er náttúrlega búið að eyðileggja ýmislegt, en það er ekki búið að eyðileggja svo mikið, að það sé ekki hægt að bjarga ýmsu enn þá. Ég skal taka sem dæmi t.d. um eyðileggingu, að það stóð fallegt hús hér við Lækjartorg, sem Útvegsbanki Íslands átti, sem Íslandsbankinn gamli byggði, verulega fallegt hús í gömlum stíl með súlum. Ég man eftir, að í gamla daga var meira að segja Útilegumaður Einars Jónssonar geymdur þar lengi vel í fordyrinu, og þetta hús sómdi sér ve1. Þetta hús var eyðilagt. Af því að það var fagurt vafalaust, þurfti það að víkja. Það kom kassi þarna í staðinn. Það eina, sem er eftir að gera þó við kassann, er að breiða yfir tilhöggna steininn, sem var þarna neðst, því að hann er í algeru ósamræmi við allt hitt og búið hvort sem er að eyðileggja hann með þessu móti. Það er vafalaust lóðaverðið, sem hefur gert það að verkum, að mönnum hefur fundizt nauðsynlegt að búa til einn kassa þarna. Ég veit ekki, hvort það er meiningin seinna t.d., að eitt af verzlunarhúsunum hérna og að mörgu leyti sérkennilegustu, gömlu Brydes-húsunum, - hvort það er meiningin líka að eyðileggja það hús og kannske byggja þar eitthvert stórhýsi á lóðinni. En eitt veit ég. Ég veit, að það er meining hjá borgarstjórn Reykjavíkur að eyðileggja bæði Iðnó og Búnaðarfélagshúsið, tvö söguleg hús, annað teiknað af fyrsta íslenzka arkitektinum og bæði tengd við mikið og margt í sögu landsins. Þessi tvö hús á auðsjáanlega að eyðileggja. Það er helzt eins og ekkert, sem er gamalt, sem er sérkennilegt, megi standa. Það, sem aðrar þjóðir reyna að gera, er að varðveita þessa hluti. Það er að gæta þeirra, það er að vernda þá, það er að gera sérstakar ráðstafanir til þess, að það sé hægt að halda þeim við, einmitt af því að þeir eru gamlir. Komandi kynslóð kemur til með að geta byggt alveg nóg af húsum, fínum húsum, dýrum húsum og listrænum húsum og öllu mögulegu slíku. En engin af þessum ríku kynslóðum, sem kemur til með að koma á eftir okkur, getur byggt aftur það, sem við rífum í dag, engin, ekki frekar en menn skrifi núna handritin, sem brunnu eða voru eyðilögð einu sinni. Það verður um megn þeim, sem á eftir okkur koma að bæta það, sem við eyðileggjum. Ég verð þess vegna að segja, að mér finnst allur sá oflátungsháttur nýríkrar yfirstéttar, sem einkennir Reykjavík og hefur smitað langt út frá þeirri yfirstétt, mér finnst hann í fáu koma eins fram og í því gersamlega virðingarleysi fyrir öllu því, sem heitir gamlar minjar hér. Það er hræsnað í sambandi við handritin. Bankar geta byggt stór hús, en handritahús hefur ekki verið hægt að byggja enn þá. En gömlu húsunum, sem geyma sögulegar minjar og við eigum ekki mikið af, eins og þið vitið, þeim á að útrýma, eins og í þessu tilfelli Iðnó og Búnaðarfélagshúsinu. Ég álít, að þetta séu hlutir, sem ekki megi viðgangast. Það er ekki nokkur ástæða til þess að breyta þarna til. Það má vel viðhalda þessu, eins og það er þarna, og það ætti að gera sérstakar ráðstafanir til þess að vernda þessi gömlu hús gegn eldi, alveg eins og við mundum gera við menntaskólann gamla. Við komum til með að fá þann dóm, ef við sýnum algert virðingarleysi í öllum þessum efnum, að okkar kynslóð sé nýríkir, smekklausir og ræktarlausir oflátungar, sem bara vilji setja sem flottastan svip á þetta allt saman og nýtízkulegastan, en skeyti ekkert um að varðveita það gamla. Það kemur að vísu ekki þessu máli við, en ég mundi nú segja, að það er t.d. ein gata í Reykjavík frá gömlum tíma, sem hefur einna minnst verið skemmd þannig, það er Vesturgatan. Ef það væri hægt að viðhalda einni svona götu í Reykjavik nokkurn veginn, og það yrði náttúrlega að bæta þeim mönnum, sem hefðu þar lóðir, á ýmsan hátt, og það opinbera á yfirdrifið af lóðum hér í þeirri Stór-Reykjavík, sem kemur til með að byggjast, en eftirkomendunum mundi þykja slík gata eftir ein 200 ár eitthvað það dásamlegasta að sjá í allri Reykjavík og þá mundi slík varðveizla metin mikils. Torfbæir voru nokkrir til hérna. Sölvhóll var enn til fyrir 40 árum. Mér þótti hart, þegar hann allt í einu hvarf. Það er hart, að við skulum svo að segja skammast okkar fyrir okkar fortíð. Við þurfum að rífa það allt saman niður, sem minnir á hana, og erum þó alltaf að tala um þessa fortíð og erum stórir fyrir þessa fortið, stórir andlega séð. Ef við athugum ekki okkar gang um þetta, áður en það er orðið of seint, verðum við skoðaðir sem einhverjir mestu skemmdarvargar í Íslandssögunni. Það verður ekki aftur tekið, sem við erum búnir að gera með því meira eða minna að eyðileggja þær 7 hæðir, sem Reykjavík er byggð á. En miðbærinn, sem upphaflega var Reykjavík, er þó lítt skemmdur enn þá. Og við gætum reynt að gera hann þannig úr garði, að hann sameinaði það tvennt í senn að varðveita það, sem ánægjulegast væri af þeim litlu, fornu minjum, sem þar væru til, og yrði um leið fagur, smekklega byggður, hugsaður sem ein heild, þannig að allt stangist ekki hvað við annað, sem sé búinn til eins og það væru menn með yfirsýn og hugsun, sem hefðu skapað hann, en ekki eins og einhver smánefnd hefði kastað sínu byggingarleyfinu í hvern aðilann eftir því, hvernig á stóð þann daginn, til þess að byggja slíkt hús, sem þeim viðkomandi aðila þóknaðist að byggja þar. Það er ekkert af þessum húsum, sem liggur svo mikið á, að það mætti ekki bíða við 1-2 ár að athuga, áður en búið væri að eyðileggja þessa möguleika. Ég álít, að þessi till., sem hér liggur fyrir um að kjósa svona nefnd til þess að athuga heildarskipulagið á miðbænum, sé till., sem eigi rétt á sér. Ég vil vonast til þess, að hv. alþm. fáist til þess að íhuga þetta mál, áður en það er orðið of seint. Ég veit ekki til þess, að hæstv. ríkisstj. sé búin enn þá að staðfesta skipulagíð viðvíkjandi miðbænum í Reykjavík. Það var ekki a.m.k. á síðasta þingi búið að því, Alþ. ræður öllu um þetta og ber alla ábyrgð í þessum efnum. Það byggir enginn neitt hér án slíks leyfis, og Alþ, getur enn þá bjargað því, sem bjargað verður þarna, og reynt að bjarga okkar sóma viðvíkjandi framtíðinni. Ég vil svo, herra forseti, leggja til, að að lokinni þessari umr. sé þessu máli vísað til 2. umr. og hv. allshn.