Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Hæstv. forseti. Sífellt koma fram góðar fréttir af því hvernig kaupmáttur á Íslandi er að batna. Það kemur t.d. fram núna í dag að launavísitala hefur hækkað um 11,3% síðustu 12 mánuði og ætla má að kaupmáttur launatekna hafi hækkað um 10% á sama tíma. Næsta vísitölumæling kemur fram eftir tvo, þrjá daga. Sú síðasta hafði að geyma upplýsingar um lækkun upp á 0,3% og síðustu 12 mánuði hefur vísitala neysluverðs hækkað um 1,1% en 0,6% ef húsnæðisliðurinn er tekinn út úr eins og á að gera og gert er alls staðar. Hins vegar er athyglisvert að innflutt vara virðist ekki hafa lækkað í samræmi við styrkingu krónu undanfarna 12 mánuði. Það má t.d. minna á að enskt sterlingspund hefur lækkað um tæpan fjórðung nú á nokkrum mánuðum, bandaríkja- og kanadadollarar hafa lækkað um 11–12% og svo mætti áfram telja. Þetta hefur haft í för með sér eins og kom fram um daginn í Morgunblaðinu að innflutt matvara hefur lækkað um 2% sem er mjög merkilegt þegar við horfum á hvernig styrking krónunnar er. Hins vegar eru vænleg tíðindi sem komu fram í dag að fyrirtækið IKEA hefur nú í þriðja sinn á þremur árum lækkað verðskrá sína, í þetta skipti um 3,5%. Þeir eru sem sagt að taka séns á því eins og krakkarnir segja að krónan haldi áfram að vera stöðug næstu 12 mánuði eins og hún hefur verið 

Hæstv. forseti. Við Íslendingar búum við þau forréttindi að geta notað endurnýjanlega orkugjafa og höfum náð ágætum árangri í því. En betur má ef duga skal því að burt séð frá öllum hugmyndum um virkjanir þarfnast dreifikerfið raforkunnar og áframhaldandi uppbygging þess verulegrar innspýtingar. Áætluð orkuþörf á hverjum tíma er byggð á raforkuspá og allt stefnir í það að flöskuhálsar í dreifikerfinu verði fleiri en eru nú verði ekki gripið til aðgerða. Þrátt fyrir að allar heimtaugar séu tilbúnar fyrir þriggja fasa kerfi eru um 30% háspennukerfisins enn einfasa. Það er verulega hamlandi fyrir alla atvinnustarfsemi eins og dæmin sanna og má benda á eitt nýlegt í Berufirði þar sem ungt fólk er að byggja upp atvinnustarfsemi en kemst ekki áfram í þeirri uppbyggingu vegna þessa. Þetta þekkja því miður fleiri því að þrátt fyrir að öll endurnýjun kerfisins sl. 24 ár hafi miðast við þriggja fasa kerfi er staðan þessi. Hæstv. forseti. Nú verður mönnum tíðrætt um rafbílavæðingu landsins og kosti hennar en ekki hefur verið gert ráð fyrir henni umfram það sem fram kemur í raforkuspá, enda er það svo að til samanburðar notar meðalheimili á rafhitunarsvæðum um tíu sinnum meiri orku en rafbíll þarf við meðalakstur. Fram kom í erindi Tryggja Þórs Haraldssonar um orkuskipti til lands og sjávar sem flutt var á vorþingi Samorku að hugsanlegir flöskuhálsar í raforkukerfinu til skemmri tíma gætu orðið staðbundin vandamál í lágspennukerfinu ef margir bílar eru hlaðnir á sama tíma og hugsanlega kallaði þetta á auknar fjárfestingar í sumarhúsahverfum og við fjölbýlishús svo dæmi sé tekið. Hæstv. forseti. Þetta er hluti af áskorunum sem við stöndum frammi fyrir, það að rafvæða heimilisbílinn er mun minna verkefni en að rafvæða vinnuvélar, rútur og stór farartæki. Heimilin eru ekki orkufrek, það er atvinnulífið aftur á móti. Mikilvægt er að stíga raunhæf skref í rétta átt og vera ekkert að dunda við það. Við eigum að setja markið hátt því að við getum það.

Hæstv. forseti. Núna er LÍN-frumvarpið komið til meðferðar hjá allsherjar- og menntamálanefnd og í því eru margir ágætir punktar. Þó er einn punktur sem ég hef áhyggjur af og það eru landsbyggðarnámsmennirnir, þ.e. krakkar sem geta ekki sótt menntaskóla eða háskóla heiman frá sér og þurfa því að flytjast að heiman. Þetta er mjög dýrt fyrir þennan hóp. Hann fer að heiman 16 ára gamall og þarf kannski að búa hjá ættingjum og vinum, ekki eru til neinir nemendagarðar fyrir þá nemendur sem koma t.d. til Reykjavíkur og eru ekki einu sinni orðnir sjálfráða. Svo kemur að háskólanum og þá er þetta enn þá mjög dýrt, og það er auðveldara fyrir þá einstaklinga sem búa áfram í heimahúsi, þ.e. hjá foreldrum, en hina sem þarf að kosta til náms. Ég tel að frítekjumarkið geti verið ákveðin leið fyrir landsbyggðarnemendurna til að bjarga sér og ég tel að hækkun þess mundi skapa fleiri möguleika fyrir námsmenn almennt að sækja sér starfsreynslu út frá áhugasviði og jafnvel því námi sem þeir eru í frekar en að horfa bara á útborgaða upphæð. Enginn sem vinnur yfir sumartímann, er í háskólanámi og tekur námslán veður í peningum. Ég tel því alveg óhætt að taka aftur þá umræðu sem við tókum fyrir um tveimur árum um að hækka frítekjumark námsmanna enn frekar um leið og við vinnum að þessu nýja frumvarpi.

Frú forseti. Í viðtali við forstjóra Isavia í gær kom fram að miðað við áætlað framboð á flugi til landsins og aðrar horfur megi vænti þess að hingað komi vel yfir 2 milljónir erlendra ferðamanna á næsta ári, sem sagt vel sexfaldur íbúafjöldi landsins. Áfram verður vöxtur mældur í tugum prósenta. Viðbótin ein á næsta ári gæti orðið 300.000–400.000 erlendir ferðamenn, svipaður fjöldi og kom hingað á heilu ári fyrir innan við tíu árum. Ég held að ekki verði um það deilt að við erum á margan hátt skelfilega vanbúin til að takast á við þessa hröðu aukningu. Þar kemur margt til, innviðirnir, margir hverjir, og undirbúningur á fjölsóttum ferðamannastöðum heldur ekki í horfinu, hvað þá að hann sé tilbúinn að taka við þessu aukna álagi. Vegakerfið er að grotna niður, slysum erlendra ferðamanna stórfjölgar í umferðinni, það er engin samgönguáætlun í gildi og ónýtt plagg er að velkjast í þinginu í þeim efnum. Varðandi einfaldan hlut eins og hreinlætismálin eru þau í hreinum ólestri og menn hafa ekki einu sinni getað gripið til þess ráðs, sem augljóslega er það skjótvirkasta, að fela Vegagerðinni að sjá um brýnustu úrbætur í þeim efnum eins og við höfum lagt til, þingflokkur Vinstri grænna. Hér er stórt verkefni fram undan sem augljóslega verður að vera í forgangi hjá nýrri ríkisstjórn og nýjum þingmeirihluta. Það er útséð um að þessi ríkisstjórn geri nokkuð af viti í þessum efnum, tíminn er einfaldlega hlaupinn frá henni hvað það varðar. Þetta er grafalvarlegt mál því að hér geta orðið stór slys ef menn huga ekki að því sem í vændum er. Það er dapurlegt að missa hvert sumarið á fætur öðru í hringli og vitleysu og deilum um hvernig eigi að fjármagna eðlilega fjárfestingu í innviðum sem væri að sjálfsögðu ekki tiltökumál að ríkið gerði einfaldlega 

Við vitum hverjir það verða.

Við sjáum til. 
            

Hæstv. forseti. Í gær birti Fréttablaðið viðtal við ungan ferðaþjónustubónda, Svavar Eysteinsson, sem flutti fyrir tveimur árum með fjölskyldu sína til Berufjarðar og hóf þar matvælaframleiðslu og ferðaþjónustu. Ungi bóndinn lýsir reynslu sinni í viðtalinu og fer yfir hversu hamlandi umrædd vöntun á þriggja fasa rafmagni er fyrir atvinnuuppbyggingu sem og skortur á góðu netsambandi. Þessi staðreynd kemur mörgum á óvart. Menn sitja alls ekki við sama borð hvað varðar aðgang að því sem mörg okkar telja sjálfsagða innviði. Samgöngumál á landsbyggðinni eru víða í ólestri, of litlu fé hefur verið varið til viðhalds vega síðustu ár og nýframkvæmdir mæta afgangi. Vík er þorp með 500 íbúa en þar fer mikill straumur ferðamanna um. Þjóðvegurinn liggur í gegnum þorpið og aðeins 3–5 metrar eru á köflum frá vegi að næsta íbúðarhúsi. Umferðin í gegnum þorpið skapar gríðarlega slysahættu þar sem börn þurfa að fara yfir þjóðveginn daglega til að komast í skóla. Hæstv. forseti. Til að gefa fólki hugmynd um umferðarþungann í gegnum þorpið fóru t.d. 3.200 bílar um Reynisfjall þann 22. ágúst sl. og á sama tíma um 1.700 bílar yfir Holtavörðuheiði. Á þessu ári varð banaslys á Gatnabrún á Reynisfjalli en Gatnabrún er mikil slysagildra. Íbúar í Mýrdalnum eru samstiga og kalla eftir úrbótum í samgöngumálum, krafa þeirra er göng í gegnum Reynisfjall. Sú framkvæmd mundi bæta umferðaröryggi verulega. Frú forseti. Ég ætla ekki að ræða einbreiðar brýr að þessu sinni en útrýming þeirra er einnig mikilvægt umferðaröryggismál. Íbúar um land allt kalla eftir úrbótum í samgöngumálum. Við vitum ekki enn hver næstu skref verða í þeim efnum af hálfu stjórnvalda. Því er nauðsynlegt að við fáum á yfirstandandi þingi að sjá samgönguáætlun til næstu fjögurra ára sem og næstu 12 ára.

Hæstv. forseti. Ég varð fyrir gríðarlegum vonbrigðum þegar ég skoðaði fjölmiðla í morgun en þar má lesa nokkrar fyrirsagnir á þennan veg: „Lykilstarfsmenn geta skipt á milli sín 1.500 milljóna bónuspotti.“ Hér er verið að fjalla um að stjórn Kaupþings vilji bónuskerfi fyrir starfsmenn. Í fréttinni kemur fram að gangi áætlanir eftir gæti bónusinn orðið á bilinu 50–100 millj. kr. á mann. Það kemur fram að starfsmenn geti fengið þessar bónusgreiðslur nái þeir tilteknum markmiðum sem eru að hámarka virði óseldra eigna Kaupþings. Ég geti ekki annað en spurt: Hvaða eignir er hér um að ræða? Er um að ræða fyrrum heimili fólks, heimili sem boðin voru upp og bankinn keypti á lágu verði og ætlar nú að hámarka hagnað sinn? Er það svo? Ég spyr því að ég veit það ekki. Ég vil fá svör og mér finnst það samfélagsleg ábyrgð þessara stofnana að gefa okkur svör eftir það sár sem varð í samfélaginu í kjölfar bankahrunsins. Önnur fyrirsögn er orðuð svo: „Íslandsbanki hagnast vel vegna Borgunar.“ Bankinn hagnast um 13 milljarða kr. á fyrstu sex mánuðum ársins í samanburði við 10,8 milljarða kr. á sama tíma í fyrra. Í gær heyrðum við hins vegar fréttir af því frá starfsmönnum sama banka að hér sé svo mikill óstöðugleiki að vaxtastigið verði að vera svo hátt og það séu 20–30 ár þar til við getum fengið sömu vexti og nágrannalöndin okkar bjóða upp á. Ég spyr: Hvað er eiginlega í gangi? Bankarnir græða á tá og fingri og á meðan borga heimilin gríðarlega há vaxtagjöld og þeir liðir bankaþjónustunnar sem rukkað er fyrir hafa sjaldan verið meiri. Hér er ekki endalaust hægt að tala um einskiptisaðgerðir. Er ekki kominn tími til að skila hagnaðinum til heimilanna, t.d. með lægra vaxtastigi, og skapa traust milli fjármálastofnana og almennings? Eða þarf að skattleggja þessar stofnanir enn frekar og sækja peninga inn til þeirra? Er það kannski eina leiðin?

Virðulegur forseti. Fyrstu tengsl foreldra og barna eru mjög mikilvæg og í Bretlandi hafa bresk stjórnvöld beitt sér fyrir átaki sem nefnist 1.001 mikilvægur dagur í lífi nýfædds barns. Málið er mér sérstaklega hugleikið sem nefndarmanni í þverpólitískri nefnd á Alþingi um málefni barna og ungmenna. Markmiðið með breska átakinu er að stuðla að því að foreldrar myndi örugg og góð tengsl við barnið sitt á mikilvægasta mótunarskeiði þess, að foreldrar geti velt fyrir sér hugarástandi barnsins, eigin hugarástandi og sambandi þeirra á milli, að foreldrar geti greint eigin líðan frá líðan barnsins og brugðist við á viðeigandi hátt, að þeir geti brotið upp neikvæð mynstur sem hafa færst á milli kynslóða og dregið úr áhrifum þeirra á barnið, að foreldrar geti unnið úr reynslu sem er þeim fjötur um fót í foreldrahlutverkinu og að foreldrar finni til gleði í samskiptum við barn sitt og njóti samvista við það. Góðu fréttirnar eru einmitt þær að von er á hingað til lands dr. Amöndu Jones sem er vísindamaður og sérfræðingur á þessu sviði og hefur verið einn helsti ráðgjafi breskra stjórnvalda í málinu og við innleiðingu á úrræðum fyrir foreldra þar sem sérstakri athygli er beint að því að vernda geðheilsu fjölskyldna á meðgöngu og fyrstu árin eftir fæðingu barns. Amanda kemur hingað á vegum Miðstöðvar foreldra og barna. Hún segist vilja miðla þessari reynslu og þessari stefnumótun í Bretlandi til íslenskra stjórnmála- og áhrifamanna. Ég skora á íslensk heilbrigðisyfirvöld að nýta sér þetta sem allra best.

Virðulegi forseti. Í gær seldi ríkið hlut sinn í fasteignafélaginu Reitum fyrir 3,9 milljarða. Salan er ekki laus við að vekja spurningar. Í ljósi fyrri mála, Borgunarmálsins sérstaklega, og þverrandi umboðs ríkisstjórnarinnar, er rétt að spyrja spurninga um það hvort hér sé ekki farið of geyst í söluna á þessum eignum. Af hverju liggur svona á? Hvers vegna þurfti að selja allan hlutinn í fasteignafélaginu í hvelli meðan spáð er hækkun á fasteignaverði fram í tímann? Væri hægt að ná meiru fyrir hlutinn með því að gera þetta smátt og smátt? Lindarhvoll sem er fyrirtæki sem stofnað var sérstaklega af ríkinu til að halda utan um fjölda félaga sem voru hluti af stöðugleikaframlaginu sem slitabú föllnu bankanna létu renna til ríkisins á samkvæmt lögum að leggja áherslu á gagnsæi, hlutlægni, jafnræði og hagkvæmni og þar með að leitað sé hæsta mögulega verðs fyrir eignirnar. Ferlið að þessu sinni var undarlega lokað, útboðið var opnað á föstudaginn var og gengið var frá sölu í gær. Það er mikið í húfi að ferlið sé hafið yfir vafa og traust sé á því að allt sé uppi á borðum. Í því ljósi hljótum við að minna á ástæður þess að núverandi ríkisstjórn er að þrotum komin og að boðað er til haustkosninga. Það er einmitt vegna þess að traustið er þorrið og að forustumenn ríkisstjórnarinnar hafa sýslað með sitt persónulega fé í aflandsfélögum og þar með lifað í raun í öðrum veruleika en allur almenningur. Tortryggnin er raunveruleg og hún er á rökum reist. Fjármálaráðherra hlýtur að þurfa að svara því hvort til standi að ljúka við sölu þessara eigna í hálflokuðu ferli. Er hagsmunum ríkissjóðs borgið með því móti? Er verið að selja á hæsta mögulega verði eða er verið að flýta aðgerðum í skjóli nætur í aðdraganda kosninga? Er um að ræða brunaútsölu undir pólitískri tímapressu? Þessum spurningum þarf að svara. 
            

Virðulegi forseti. Núna er rólegt á þingi, eins og maður segir. Hér er ekkert uppnám í gangi, hér koma menn ekki í hrönnum í brjálæðiskasti og ausa svívirðingum yfir hver annan. Hér er allt svona ágætt og mönnum líður vel. Það er tilefni, finnst mér, til að ræða eitt sem virðist vera krónískt tabú í samfélaginu og það er sálfræðiþjónusta sem almenningur upplifir jafnan þannig að hana eigi einungis að nýta sér þegar allt er í volli, allt er í steik, og það þarf að leita sér læknis gegn einhvers konar kvilla. Ég held því fram að þetta sé röng hugsun. Sálfræðingar eru í reynd bara sérfræðingar í mannlegri hegðun, tilfinningum og hugsanamynstri. Við mannfólkið höfum tilfinningar og höfum hugsanir og hegðum okkur á einhvern hátt, líka þegar allt leikur í lyndi, þegar allt er ágætt. Þess vegna tel ég að þessi sérfræðiþjónusta sé gagnleg, ekki bara þegar fólki líður illa eða þarf að takast á við einhverjar áskoranir heldur almennt í samfélaginu. Við eigum að hætta að líta á sálfræðiþjónustu og sálfræðinga sem einungis lækna heldur svolítið eins og þjálfara, segjum íþróttaþjálfara. Við segjum ekki að íþróttaþjálfari sé einungis nauðsynlegur þegar einhver stendur sig ekki. Hann er bara sérfræðingur í ákveðnu ferli sem hægt er að nota til að bæta hlutina. Það er alltaf gagnlegt, fullyrði ég, að öðlast betri skilning á manns eigin hegðun og eigin tilfinningum og manns eigin hugsunum. Ég fullyrði reyndar að með því að draga úr fordómum samfélagsins sem við þingflokkur Pírata urðum fyrir nýverið eins og frægt er orðið getum við virkjað miklu betur eina mikilvægustu auðlind samfélagsins. Hún er hinn óbeislaði mannshugur, meðvitaður um sína eigin hegðun, eigin hugsun og eigin tilfinningar.

Forseti. Ætla mætti að við værum komin aftur til ársins 2001 því að „pop-up“ glugginn á að snúa aftur. Nefnd sem gerði úttekt á umfangi ólöglegs niðurhals leggur til að fjarskiptafyrirtæki láti notendur vita ef þeir eru að brjóta lögin á internetinu með „pop up“-glugga. Þetta kemur fram á vef innanríkisráðuneytisins. Í ljósi þessa vilja Píratar vekja athygli á eftirfarandi: Ef netþjónustuveitendur geta skotið svona „pop up“-glugga inn í vefsíður hefur það nokkrar afleiðingar sem nauðsynlegt er að allir skilji: a. Þeir geta þá skotið hverju sem er inn í vefsíðuna, enda er „code injection“ það hvernig spilliforrit eða vírusar virka mjög oft. Það mætti jafnvel segja að íslenska ríkið sé vísvitandi að veikja öryggi allra tölvunotenda á Íslandi. b. Til að gera þetta þurfa þeir að stunda stöðugt eftirlit með allri netnotkun fólks og bera samskiptin saman við fyrir fram ákveðinn lista til að ákveða hvort skjóta eigi inn umræddum spillikóða sem birtir „pop up“-gluggann. Þetta er í einu og öllu sambærilegt því að njósna um öll samskipti allra, alltaf. c. Annaðhvort er mjög létt að eyðileggja þetta úrræði ríkisins með einfaldri dulkóðun á borð við https, sem kæmi í veg fyrir að það gæti gert kóðainnskot, eða þá dulkóðunin verður afnumin með „maður í miðjunni“-árás sem gerir öryggi verksins að engu, gefur öðrum færi á að skjóta inn spillikóða og afnemur friðhelgi einkalífsins hvað varðar samskipti við síður. Þetta mundi einnig þýða að engin notkun netbanka eða vefverslana væri með nokkru móti örugg á Íslandi lengur. Mig langar að beina því til innanríkisráðherra og annarra þingmanna, eins og hv. þm. Brynjars Níelssonar sem var í þeirri nefnd sem kom með þessar tillögur, að það væri verulega til bóta fyrir innanríkisráðuneytið að svona nefndir væru skipaðar fólki sem hefur hugmynd um það hvernig netið, tölvutækni og mannréttindi virka. Stolið og stílfært frá Smára McCarthy.

Forseti. Ég ætla að ræða framkomu framkvæmdarvaldsins við löggjafarsamkunduna. Samkvæmt lögum á reglulegt þing að hefjast annan þriðjudag í september. Í starfsáætlun sem samþykkt var í vor kveður á um að þetta þing sem við erum á núna eigi að sitja til 2. september. Það var því undarlegt, fannst mér, á fundi efnahags- og viðskiptanefndar fyrir helgina þegar þrjú frumvörp voru send út til umsagnar og skilafrestur gefinn upp 1. september. Ég gerði athugasemd þar um, forseti, vegna þess að þinginu á að slíta daginn eftir. Mér finnst léttúðin sem einkennir framkomu framkvæmdarvaldsins við löggjafarsamkunduna komin út fyrir öll velsæmismörk. Þegar ég nefni þetta á göngunum frammi verða viðbrögðin þessi: Hvað, við breytum því bara. Já, hva, við breytum bara lögum landsins til að þóknast okkur sjálfum eða meiri hluta þingsins. Er það ekki svo? Við setjum lög til að farið sé eftir þeim. Við breytum ekki lögum fram og til baka þegar það hentar einhverjum í dag eða öðrum á morgun. Svo hentar kannski það þriðja þeim sama daginn eftir. Þegar kemur að okkur sjálfum hins vegar breytum við bara tvist og bast ef það hentar þingmeirihlutanum, setjum bráðabirgðaákvæði hér og bráðabirgðaákvæði þar. Það þykir ekki einu sinni nauðsynlegt að gera þetta með einhverjum fyrirvara. Hér sitjum við í dag og í gær og fjöllum um og afgreiðum mál sem í rauninni liggur ekkert á. Forseti. Er það eitthvað skrýtið að fólki þyki lítið til þessarar samkomu koma þegar ríkisstjórnin sýnir sjálfri sér og henni þessa vanvirðingu?

Virðulegur forseti. Um störf þingsins er það að segja að engin mál liggja fyrir Alþingi. Í aðdraganda þessa haustþings fór ríkisstjórnin mikinn um það að stjórnarandstaðan mundi þvælast fyrir málum með málþófi fram eftir haustinu. En því er ekki að heilsa því að það koma einfaldlega engin mál frá ríkisstjórninni, hvorki ríkisstjórninni sjálfri né úr nefndum. Hér þurfti að hætta fundi á hádegi á föstudaginn og þau mál sem verið hafa á dagskrá þingsins frá því þá eru mál sem stendur ekki til að fullnaðarafgreiða á þessu þingi, eru bara lögð fram hér til kynningar og mætti eins gera á veraldarvefnum. Mér er ekki ljóst hvaða mál eiga að vera á dagskrá á morgun eða hinn og er ekki kunnugt um nein stærri mál sem verða á dagskránni. Málin í dag eru sama marki brennd því að ríkisstjórnin er farin að kalla eftir þingmannamálum til þess að það sé yfir höfuð eitthvað á dagskránni. Virðulegur forseti. Þetta sýnir auðvitað betur en margt annað hvers vegna ákveðið hefur verið að boða til kosninga. Það hefur verið ákveðið að boða til kosninga þrátt fyrir stóran þingmeirihluta stjórnarflokkanna vegna þess að samstarf þeirra er komið að fótum fram, vegna þess að stjórnarflokkarnir ná ekki saman um nein stærri mál til þess að flytja í þinginu. Nú síðast var það hækkun á ellilífeyri sem ég hélt að væri samstaða um í öllum flokkum og Landssamband eldri borgara styddi. Ég innti fjármálaráðherra eftir því af hverju málið væri fast í ríkisstjórninni og þá kom í ljós að það er ekki fast í ríkisstjórninni heldur hefur félagsmálaráðherrann ekki einu sinni lagt málið fram. Það eru ekki nema fimm þingdagar eftir af starfsáætlun þessa kjörtímabils. Mál sem varðar kjör allra eldri borgara 

Virðulegi forseti. Enn og aftur ætla ég að gera framtíð Reykjavíkurflugvallar að umtalsefni. Ólíkt hafast sveitarfélög landsins að gagnvart sjúkraflugi þessa dagana. Það skýtur skökku við að grafið sé undan sjúkraflugi á Reykjavíkurflugvelli á meðan sveitarfélög úti á landi gera það sem þau geta til að styðja við slíkt flug. Nýlega var undirritaður samningur um uppbyggingu Norðfjarðarflugvallar þar sem sveitarfélagið Fjarðabyggð og fyrirtæki í Fjarðabyggð leggja til helming þess fjár sem þarf við malbikun vallarins á móti ríkinu. Þetta er gert þrátt fyrir að ríkisvaldinu beri að tryggja þá innviði samfélagsins sem snúa að öryggis- og heilbrigðismálum landsmanna. Á sama tíma kýs sveitarfélagið Reykjavíkurborg að loka mikilvægri öryggisflugbraut fyrir sjúkraflug á Reykjavíkurflugvelli. Nýjasta uppákoman þar sem borgin kaupir land af ríkinu, að því er virðist á grunni umdeilanlegra heimilda, er í hæsta máta undarleg. Hvernig má það vera að einstakir ráðherrar geti tekið ákvarðanir og undirritað skuldbindingar sem hafa jafn afdrifaríkar afleiðingar fyrir almannaöryggi í landinu og raun ber vitni án þess að setja samtímis af stað vinnu við mótvægisaðgerðir? Það er ekki ásættanlegt að á suðvesturhorninu sé engin norðaustur-/suðvesturflugbraut. Hæstv. forseti. Á þessum tímapunkti finnst mér annars vegar mjög mikilvægt að fá fram afgerandi vilja þjóðarinnar um það hvort flugvöllur og miðstöð innanlands- og sjúkraflugs skuli áfram vera í Vatnsmýrinni í Reykjavík og hins vegar verða stjórnvöld að koma af stað vinnu þar sem allir hagsmunaaðilar koma saman að lausn málsins, þar á meðal Reykjavíkurborg, Samband íslenskra sveitarfélaga og ríkisvaldið. Það mun aldrei leiða til lausnar að hver hrópi í sínu horni og síðan séu mál rekin fyrir dómstólum þess á milli.

Frú forseti. Nú eru bara nokkrir dagar eftir af þessum þingstubbi sem byrjaði um miðjan mánuðinn. Ef mér reiknast rétt til eru sjö dagar eftir af þinginu. Það er mjög tæpt og því mikilvægt að við nýtum dagana vel. Það eru stór mál komin fram eins og um afnám verðtryggingar, frumvarp um fyrstu fasteign, LÍN-frumvarpið, búvörusamningar, samgönguáætlun og svo átti nú að vera von á frumvarpi hæstv. velferðarráðherra um lengingu fæðingarorlofs sem maður bíður spenntur eftir en aldrei kemur, og ég veit ekki hvað og hvað. Sjö dagar eru eftir. Það er margt sem þarf að gera. En það liggur samt sem áður fyrir að þingfundir næstu daga verða styttir. Við eigum þá væntanlega ekki að vera að vinna í viðkomandi málum. Staðreyndin er sú að stóru málin sem um ræðir - og ég heyrði hér áðan að hv. þm. Silja Dögg Gunnarsdóttir kallaði eftir samgönguáætlun inn í þennan sal og ég tek undir með henni - við fáum bara ekkert að ræða þau. Það lítur út fyrir að þau stóru mál sem ég var að nefna séu bara eins konar skreyting fyrir stjórnarflokkana en það eigi svo ekkert að afgreiða þau. Af hverju erum við ekki að ræða samgönguáætlun? Hér í salnum eru meira að segja þingmenn sem hafa þetta ofarlega á stefnuskrá í sínu næsta prófkjöri. Af hverju vilja stjórnarþingmenn ekki ræða samgönguáætlun í þessum sal? Umhverfis- og samgöngunefnd hefur eiginlega ekki fundað á þessum stutta þingstubbi. Það er enginn 

Virðulegi forseti. Ég tek heils hugar undir að hér ættum við að ræða samgönguáætlun á hverjum degi, mjög þarft mál. Ég er mikill talsmaður þess og vík mér ekki undan þeirri umræðu. Mig langaði að gera að umtalsefni að ríki og sveitarfélög eru þau sem stýra að langmestu leyti verði og uppbyggingarmöguleikum á húsnæði. Stjórnvöld hafa stigið mörg jákvæð og góð skref til að auðvelda ungu fólki að eignast sína fyrstu íbúð en með breytingum á reglugerð hefur val fólks um fyrirkomulag íbúða aukist og dregið hefur úr kröfum sem þjónuðu ekki skynsamlegum tilgangi. Nú síðast kynnti ríkisstjórnin leiðir sem hvetja fólk til að spara og bjóða fólki upp á val um hvort það nýtir sparnað sinn skattfrjálst til að koma sér þaki yfir höfuðið eða geymir hann til efri áranna. Mögulega er hægt að ganga enn lengra í þessum efnum en ég spyr: Er ekki boltinn kominn til sveitarfélaganna núna? Er ekki rétt að þau sveitarfélög sem ætti að vera hvað hagkvæmast að reka vegna stærðar og staðsetningar fari að draga úr lóðaverði, lágmarka umsýslukostnað í stjórnsýslunni vegna nýframkvæmda og tryggja nægt lóðaframboð? Í nágrenni höfuðborgarsvæðisins eru a.m.k. til sveitarfélög í góðum rekstri án þess að selja lóðirnar á uppsprengdu verði og þau rukka ekki himinháar upphæðir fyrir að taka á móti umsóknum um lóðir og byggingarleyfi. Ég hvet sveitarfélögin til að koma með ríkisvaldinu í þann leiðangur að aðstoða framtíðarútsvarsgreiðendur við að koma sér þaki yfir höfuðið.

Frú forseti. Eins og sjá má rita ég undir þetta nefndarálit með fyrirvara. Ég geri engar athugasemdir við vinnu hv. efnahags- og viðskiptanefndar við þessa flóknu og afar tæknilegu innleiðingu á tilskipun um vátryggingastarfsemi. Ég benti á það í starfi nefndarinnar að ég hefði viljað sjá tekið á gagnkvæmum tryggingafélögum sem þekkjast víða annars staðar. Hins vegar voru þau ekki höfð með þegar fyrri gerð þessarar tilskipunar var innleidd. Það sem veldur mér áhyggjum hvað varðar innleiðinguna er að þar er í raun og veru ekki tekið á því hvernig við viljum nálgast vátryggingastarfsemi sem er ekki eingöngu á forsendum markaðarins á hverjum tíma heldur meira á forsendum neytenda. Þessi sjónarmið hef ég viðrað í nefndinni og þau eru ástæðan fyrir fyrirvara mínum sem og sú staðreynd hve lítil áhrif við höfum á innleiðingu þessarar tilskipunar og sú gagnrýni sem hefur verið sett fram á vettvangi Evrópusambandsins um að þetta aukna regluverk þjóni í raun ekki sínu yfirlýsta markmiði. Það fór ég vel yfir í 

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á ákvæðum laga um meðferð einkamála er varða gjafsókn. Í frumvarpinu eru lagðar til breytingar á fyrirkomulagi gjafsóknarmála og skilyrðum fyrir gjafsókn. Í fyrsta lagi er lagt til að umsýsla gjafsóknarmála verði færð til sýslumanns. Í öðru lagi verði hlutverk gjafsóknarnefndar breytt úr því að veita umsögn um beiðni um gjafsókn í að taka við kærum á ákvörðunum sýslumanns um gjafsókn. Í þriðja lagi er gert ráð fyrir að skilyrðum fyrir gjafsókn verði breytt og í fjórða lagi er kveðið á um hvernig fara skuli með ákvörðun um málskostnað í máli sem nýtur gjafsóknar. Rétt er í upphafi að fara yfir það fyrirkomulag sem nú er í gildi. Í dag er öllum umsóknum um gjafsókn beint til innanríkisráðuneytisins og tekur ráðuneytið endanlega ákvörðun um gjafsókn. Áður en slík ákvörðun er tekin leitar ráðuneytið umsagnar frá gjafsóknarnefnd sem leggur mat á hvort skilyrði fyrir gjafsókn séu fyrir hendi og þar með hvort veita eigi gjafsókn eða synja. Er ráðuneytinu ekki heimilt að veita gjafsókn nema gjafsóknarnefnd mæli með því að gjafsókn verði veitt. Þegar kemur að ákvörðun um þóknun og málskostnað í gjafsóknarmálum hafa dómstólar einungis tekið ákvörðun um hver skuli vera þóknun lögmanns gjafsóknarhafa en ráðuneyti tekið ákvarðanir um annan málskostnað, t.d. útlagðan kostnað lögmannsins og greiðslu til matsmanna. Sýslumaðurinn á Vesturlandi hefur veitt gjafsóknarnefnd þjónustu við undirbúning gjafsóknarmála og annast greiðslu reikninga vegna gjafsóknarmála. Í þessu frumvarpi er lögð til sú breyting að sýslumaður taki við verkefnum þeim sem ráðuneytið hefur hingað til sinnt í gjafsóknarmálum. Er það fyrirkomulag m.a. lagt til vegna ákvæðis til bráðabirgða í lögum um framkvæmdarvald og stjórnsýslu ríkisins í héraði, nr. 52/2014, þar sem kveðið var á um að skoða yrði hvaða verkefni ákjósanlegt væri að færu úr ráðuneytum til sýslumannsembætta. Því er í frumvarpi þessu lagt til að allar umsóknir um gjafsókn verði sendar sýslumanni og hann meti hvort skilyrði fyrir gjafsókn séu uppfyllt og taki ákvörðun um hvort veita eigi gjafsókn eða synja. Ákvörðunum sýslumanns megi skjóta til gjafsóknarnefndar sem fær með þessu frumvarpi nýtt hlutverk. Í dag, eins og hér hefur komið fram, er hlutverk hennar að meta hvort gjafsókn sé fyrir hendi og gefa ráðuneyti umsögn um það og er hún bindandi. Núna verður hlutverk nefndarinnar, verði frumvarpið að lögum, að taka við kærum vegna ákvarðana sýslumanns til meðferðar, endurmeta þá ákvörðun og eftir atvikum staðfesta ákvörðun sýslumanns eða taka nýja ákvörðun. Með því fyrirkomulagi geta ákvarðanir um synjun á gjafsókn eða ákvörðun um takmörkun á gjafsókn fengið meðferð á tveimur stjórnsýslustigum en slíkt hefur ekki verið í því kerfi sem nú er. Því er gerð sú breyting á vali manna í gjafsóknarnefnd að í stað þess að ráðherra skipi einn nefndarmann án tilnefningar verði Mannréttindaskrifstofu Íslands falið að tilnefna einn. Að öðru leyti eru tilnefningaraðilar óbreyttir frá því sem nú er. Þá er lagt til að dómstólar taki, auk ákvörðunar um þóknun til lögmanns gjafsóknarhafa, ákvörðun um útlagðan kostnað lögmannsins vegna málsins. Hins vegar taki sýslumaður ákvarðanir um annan málskostnað, eins og kostnað matsmanna. Í undantekningartilvikum getur sýslumaður tekið ákvörðun um þóknun til lögmanns og útlagðan kostnað hans ef mál er ekki lagt fyrir dómstóla. Þá er lagt til að kæra megi ákvarðanir sýslumanns um málskostnað til gjafsóknarnefndar. Einnig er lagt til að skilyrðum fyrir gjafsókn verði breytt. Þannig verði lögð áhersla á að þeim fjármunum sem veitt er til gjafsóknar mála verði ráðstafað til þeirra einstaklinga sem ekki geta kostað málsókn sína sjálfir. Með þeirri breytingu sem hér er lögð til verður tekin upp ný regla og er sama reglan og gilti eftir breytingu sem var gerð á gjafsóknarreglum frá 2005–2012 þegar endurvakin voru eldri ákvæði um gjafsókn frá 1991. Þykir rétt að hverfa nú frá þeim skilyrðum sem nú eru í gildi og leggja áherslu á að gjafsókn sé veitt efnaminni einstaklingum en ekki lögaðilum eða þeim sem hafa fjárhagslega burði til að kosta málsókn sína sjálfir. Þannig er í frumvarpi þessu gert að grundvallarskilyrði fyrir gjafsókn að gjafsókn sé veitt einstaklingi sem ekki hefur fjárhagslega burði til að greiða fyrir málskostnað sinn. Auk þess þarf að vera tilefni til málsóknar og eðlilegt að málsókn sé kostuð af almannafé. Í dag er ekki með skýrum hætti kveðið á um að gjafsókn sé eingöngu ætluð einstaklingum og jafnframt er sá möguleiki til staðar að veita þeim sem hafa fjárhagslega burði til að kosta málsókn sína sjálfir gjafsókn. Virðulegi forseti. Ég hef hér gert grein fyrir þessu frumvarpi og legg til að því verði vísað til hæstv. allsherjarnefndar og þóknanlegrar 2. umr.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hæstv. innanríkisráðherra fyrir þessa framsögu um málið og fyrir að leggja málið fram. Ég tel að það sé mjög mikilvægt að endurskoða þessi lög. Mig langaði aðeins að spyrja hana. Ég viðurkenni það hér og nú að ég er ekki búin að lesa frumvarpið eins og það liggur fyrir en ég ásamt öðrum hv. þingmönnum lagði fram þingsályktunartillögu sem er 29. mál, henni var útbýtt 17. september 2015, sem fjallar einmitt um endurskoðun á skilyrðum gjafsóknar, sem fjallar um tekjuviðmiðin. Í þeirri greinargerð er talað um að tekjuviðmið þeirrar reglugerðar sem síðast var breytt í desember 2010 og á við gjafsóknir, en þau voru hækkuð þá annars vegar í 2 millj. kr. og hins vegar í 3 millj. kr. fyrir þá sem eru með það í heildarlaun. En mig langaði í rauninni að spyrja hæstv. innanríkisráðherra hvort tekjuviðmiðin sjálf verði eitthvað hækkuð í þessari endurskoðun því að samkvæmt núverandi tekjuviðmiðum eru þau mjög lág. Ef maður skoðar fólk á lágmarksbótum, hjón á atvinnuleysisbótum, segjum það, þá eru þau samkvæmt núverandi reglugerð of tekjuhá til að uppfylla þessi skilyrði, til að fá gjafsókn. Ég tel mjög mikilvægt að allir geti sótt rétt sinn fyrir dómstólum óháð efnahag og stöðu. Það er mjög dýrt að sækja mál, sérstaklega eins og sumir hafa þurft að gera frá því að efnahagshrunið átti sér stað hér, að sækja mál gagnvart fjármálastofnunum til að leita réttar síns.

Hæstv. forseti. Það er alveg rétt hjá hv. þingmanni að það er mikilvægt þegar litið er til fjármuna sem fara til gjafsóknar að litið sé til efnis máls og þeirra sem búa við bágborinn fjárhag og eiga bágt með að reka mál. Núna eru framfærsluskilyrðin, eða hvernig sem er best að orða það, tekjuviðmiðið, 2 millj. kr. Það er gert ráð fyrir því í frumvarpinu að verði það að lögum verði gefin út ný reglugerð með nýju tekjuviðmiði og væntanlega þá til hækkunar. Ef við lítum á atvinnuleysislágmarkið erum við komin upp í 2,5 milljónir. Þetta mun fylgja vinnslu málsins. Verði frumvarpið að lögum þarf að breyta reglugerðinni og við þær breytingar verður auðvitað haft til hliðsjónar eðlilegt viðmið í þessu sambandi.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hæstv. innanríkisráðherra fyrir gott og ánægjulegt svar um að tekjuviðmiðin liggi undir endurskoðun á reglugerð. Ég veit að það eru einstaklingar sem hafa sótt um gjafsókn vegna erfiðra mála í fjármálakerfinu og furðað sig á því hversu lág tekjuviðmiðin eru. Maður hefur auðvitað sett spurningarmerki við að þau skuli vera svona lág. Fyrir hvern eru þau ef fólk á atvinnuleysisbótum getur ekki einu sinni fengið gjafsókn? En það er mjög ánægjulegt að þetta verði endurskoðað. Það verður fróðlegt að sjá hvernig það mun líta út. Ég vil brýna hæstv. ráðherra svo að það gangi fljótt og vel fyrir sig og að við getum veitt þeim sem virkilega þurfa á þessum málum að halda vegna stöðu sinnar, efnahagslegrar stöðu, kost á því að sækja þetta til þess að ná að klára deilumál fyrir dómstólum er varða til dæmis fjármálakerfið. Það er löngu kominn tími til þess að við náum að klára það sem gerðist hér og að fólk geti leitað réttar síns þrátt fyrir erfiða efnahagslega stöðu.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. innanríkisráðherra fyrir framsöguna og kynninguna á þessu frumvarpi sem ég hygg að sé mjög til bóta. Það er mjög mikilvægt að hér á landi geti fólk óháð efnahag stutt sig við þá vernd sem lögin veita. Ein spurning sem ég vildi beina til hæstv. innanríkisráðherra er þessi: Var í þessari vinnu eitthvað skoðuð sú tegund af brotum sem fólk verður fyrir þegar það verður fyrir litlu tjóni sem er kannski lægri fjárhæð en sú að hún réttlæti það að leita lagalegs réttar síns? Það er stór hópur fólks sem hefur verið narraður með einhverjum hætti af einhverjum einum aðila, það eru svona hópmálssóknir. Er líka tilefni til þess að hið opinbera fylgist á einhvern hátt með og veiti þeim aðhald sem gera nánast út á þetta, að valda fjölda manns lægra tjóni en svo að þeir nenni að fara í mál eða hafi efni á að ráða lögfræðing? Hingað til hefur nánast þurft lögfræðimenntaðan mann til að leggja gögn í hendur nefndarinnar sem hefur fjallað um gjafsóknir. Það hefur ekki verið talið á færi almenns borgara að afhenda gögnin með þeim hætti að hann eigi möguleika á að málið fái jákvæða umfjöllun. Hitt sem ég vildi spyrja út í er: Er það gert eitthvað auðveldara hér fyrir almenning, svo fólk geti sótt um gjafsókn án þess að leita sér lögfræðiaðstoðar?

Hæstv. forseti. Varðandi síðara atriðið er það þannig að þetta er auðvitað hugsað þegar á að fara að reka mál fyrir dómi og þá þarf atbeina lögmanns til. Þeir koma því alltaf að gjafsóknarmálum. Ef ég skil kjarnann í spurningu hv. þingmanni rétt er hann hvort borgarinn geti með einhverjum hætti leitað sér aðstoðar, kannski enn þá fyrr, áður en til þess kæmi að …  Hvað varðar fyrri spurninguna um hópmálsóknir, og kannski annars konar mál, þá er þarna fyrst og fremst hugsað um breytingu á útfærslu á gjafsóknarmálum, að færa gjafsóknir úr ráðuneyti til sýslumanns, og síðan þetta, að ydda það dálítið betur að þeim tekjuminni verði veitt aðstoð að ákveðnum skilyrðum uppfylltum. Ég átta mig alveg á því hvað hv. þingmaður er að fara, eða tel mig vita það. Það geta komið upp alls konar annars konar mál. Ég þori ekki að fara með það úr þessum stól akkúrat núna hvort það sé eitthvað sem hafi verið skoðað í bakgrunninum. Ég tek ekki að svo hafi verið.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á ákvæðum laga um meðferð einkamála og laga um meðferð sakamála vegna endurupptöku dómsmála. Um er að ræða breytingu á 2. málslið 1. mgr. 214. gr. laga um meðferð sakamála og 2. og 3. málslið 3. mgr. 168. gr. laga um meðferð einkamála og lagt til að þar verði skýrt kveðið á um að taki endurupptökunefnd ákvörðun um að dómsmál skuli endurupptekið þá haldi fyrri dómur gildi sínu þar til nýr dómur í málinu hefur verið kveðinn upp. Eru þessar breytingar lagðar til vegna niðurstöðu Hæstaréttar Íslands í máli nr. 628/2015, frá 25. febrúar 2016, um að fyrirmæli í núgildandi 2. málsliðar 1. mgr. 214. gr. laga um meðferð sakamála séu andstæð stjórnarskrá. Í ákvæðinu er kveðið á um að ákveði endurupptökunefnd að endurupptaka skuli mál falli fyrri dómur úr gildi. Bendir Hæstiréttur á að endurupptökunefnd sé stjórnsýslunefnd sem heyri undir framkvæmdarvaldið. Með þessu ákvæði sé henni falið hlutverk sem geti náð til þess að fella úr gildi úrlausnir dómstóla. Slík skipan sé andstæð 2. gr. stjórnarskrárinnar. Lagaákvæðið sé því ekki gild réttarheimild og verði því ekki beitt. Samsvarandi heimild er að finna í lögum um meðferð einkamála. Í þessu frumvarpi eru lagðar til nauðsynlegar breytingar svo að umrædd lagaákvæði séu ekki í andstöðu við stjórnarskrá. Ekki er um aðrar breytingar á fyrirkomulagi endurupptöku mála að ræða heldur eingöngu þessar breytingar sem leiða af viðkomandi dómi Hæstaréttar og tryggja það að lögin séu í samræmi við stjórnarskrána. Virðulegi forseti. Ég óska eftir því að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjarnefndar og 2. umr.

Virðulegur forseti. Ég vil gera grein fyrir umræðum sem áttu sér stað í hv. utanríkismálanefnd á milli 2. og 3. umr. Það var óskað eftir því af hv. þm. Þorsteini Sæmundssyni við 2. umr. að tekin yrði til ríkari og frekari skoðunar sú hugmynd sem hann hefur talað fyrir og verið með um að bætt yrði inn í þjóðaröyggisráðið einum fulltrúa, þ.e. tollstjóraembættinu. Nefndin tók málið fyrir á fundi síðastliðinn fimmtudag en reyndar hafði áður verið, eins og ég hef greint frá í umræðum áður, mikil umræða í nefndinni um hvernig halda skyldi á skipan þjóðaröryggisráðsins. Myndaðist góð og mikil samstaða um að bæta ekki fleiri embættismönnum í þennan hóp ráðherra. Síðan var bætt við einum fulltrúa frá Landsbjörg til að tryggja að þarna væru líka aðilar sem koma að almannavörnum og slíkri starfsemi meira á sjálfboðagrundvelli en gerist innan embættismannakerfisins. Eftir ítrekaðar umræður í utanríkismálanefnd og aftur síðasta fimmtudag þar sem kom fram mikilvægi þess að tollstjóri sé vel inni í þessum málum, enda hafi ráðið og hefur heimild til að kalla inn embættismenn hvenær sem þurfa þykir og má ætla að til hans verði oft leitað, varð það niðurstaða nefndarinnar og samhljóma álit að ekki skyldi fjölga í ráðinu heldur halda sig við tillöguna eins og hún hafði verið lögð fram og þær breytingartillögur sem nefndin hafði gert samhljóða með það að markmiði að tryggja að áfram héldist sú ríka og mikla samstaða sem um málið hafði náðst og hefur náðst. Nefndin leggur því ekki til breytingar á málinu eins og það kom fram við 2. umr. og vonast til þess að málið nái góðum framgangi og þingheimur verði sammála um að hafa það með þeim hætti.

Frú forseti. Ég átti þess ekki kost að vera staddur á fundi utanríkismálanefndar þegar þetta mál var rætt millum umræðna. Ég vil hins vegar lýsa yfir stuðningi við þá niðurstöðu sem hv. formaður nefndarinnar, Hanna Birna Kristjánsdóttir, lýsti hér áðan. Auðvitað er það svo að menn geta haft misjafnar skoðanir á því hvernig ráðið eigi að vera samsett án þess endilega að falla frá stuðningi við málið. Menn hafa í umræðum um málið haft og lýst mismunandi viðhorfum til þess hvernig og hverjir eigi að sitja í ráðinu. Mér þótti þess vegna miður að jafn ágætur þingmaður og hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson skyldi ekki treysta sér til þess að styðja það við afgreiðsluna við 2. umr. og vil segja að ég lýsi fullum stuðningi við þetta mál. Ég er þeirrar skoðunar að öll meðferð málsins frá upphafi til enda sé dæmi um það hvernig Alþingi á að taka á mikilvægum málum sem snerta hagsmuni, djúpa hagsmuni, íslenska ríkisins. Þetta mál hefur tekið langan tíma. Það hófst þegar ég var utanríkisráðherra og setti af stað ákveðna vinnu í kjölfar þess að Alþingi samþykkti frá mér þingsályktunartillögu um þjóðaröryggisstefnu. Það voru ákveðnir hnökrar á lúkningu málsins. Það var eftirmaður minn, hæstv. núverandi sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra Gunnar Bragi Sveinsson, sem heflaði niður þær misfellur sem höfðu orðið. Síðan er það núverandi hæstv. utanríkisráðherra Lilja Alfreðsdóttir sem siglir þessu máli í höfn. Hér er hugsanlega um að ræða eina af mikilvægustu stefnumótun sem Alþingi hefur samþykkt á seinni tímum. Hún lætur lítið yfir sér en hún varðar dýpstu öryggishagsmuni íslenska ríkisins. Það er tvennt sem ég vil sérstaklega vekja eftirtekt á varðandi aðkomu þingsins að málinu. Í fyrsta lagi að þingið gaf sér góðan tíma. Það má segja að þetta hafi spannað tíð þriggja ríkisstjórna. Þegar um er að ræða mál sem er svona mikilvægt þá er það fullkomlega verjanlegt að Alþingi Íslendinga gefi sér ríkulegan tíma til þess að fjalla vel um það. Í öðru lagi finnst mér það vera eftirbreytnivert og mikilvægt hversu menn hafa reynt að teygja sig til þess að ná samstöðu um þetta mál. Þegar þjóðaröryggisstefnan var samþykkt þá var enginn sem greiddi atkvæði gegn henni. Það var reyndar enginn sem greiddi atkvæði gegn því þingmáli sem við ræðum nú þegar það kom til 2. umr. Þetta er mjög mikilvægt. Þetta er eftirbreytnivert. Það er á þennan hátt sem Alþingi Íslendinga á að vinna mál af þessum toga. Það er mjög mikilvægt þegar verið er að móta stefnu af þessu tagi sem varðar mikla hagsmuni og sem er sérstaklega skoðuð í þaula af öðrum þjóðum að þá birtist rík samstaða á Alþingi Íslendinga um það sem hægt er að kalla grundvallarhagsmuni. Þetta vil ég segja í lok ferils þessa máls og þakka öllum þeim sem að því hafa komið, ekki síst þeim tveimur ráðherrum sem ég nefndi áðan og hv. formanni utanríkismálanefndar, sem vissulega teygði sig líka langt, og ýmsum þeim sem í nefndinni sátu. Það er mikilvægt þegar upp er staðið að menn geri það sem þeir geta til þess að ná sem allra víðtækastri samstöðu um málaflokk sem er jafn mikilvægur og þessi og sem, eins og ég sagði áðan, snertir hina dýpstu öryggishagsmuni þjóðarinnar, bæði inn á við en líka út á við.

Frú forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um stjórn fiskveiða, nr. 116/2006, með síðari breytingum. Frumvarpið er um útboð viðbótarþorskkvóta á næsta fiskveiðiári. Meðflutningsmenn eru hv. þm. Helgi Hjörvar, Katrín Júlíusdóttir, Ólína Kjerúlf Þorvarðardóttir, Sigríður Ingibjörg Ingadóttir, Valgerður Bjarnadóttir, Björt Ólafsdóttir, Brynhildur Pétursdóttir, Guðmundur Steingrímsson, Páll Valur Björnsson, Óttarr Proppé, Róbert Marshall, Birgitta Jónsdóttir og Helgi Hrafn Gunnarsson. Frumvarpið er aðeins tvær greinar. 1. gr. frumvarpsins hljóðar svo: „Við lögin bætist nýtt ákvæði til bráðabirgða, svohljóðandi: Ef heildarafli þorsks verður aukinn fyrir fiskveiðiárið 2016/2017, sbr. 1. mgr. 3. gr., skal ráðherra bjóða þann viðbótarkvóta út til hæstbjóðanda. Ráðherra skal með reglugerð setja nánari reglur um framkvæmd útboðsins.“ 2. gr. grein hljóðar svo: „Lög þessi öðlast þegar gildi.“ Frú forseti. Þessi lagabreyting byggist á því að við úthlutun veiðileyfa sé æskilegast að lögmál markaðarins ráði við nýtingu fiskveiðiauðlindarinnar. Í útfærslu tilboðsleiðarinnar skal setja reglur sem taka tillit til byggðasjónarmiða, koma í veg fyrir samþjöppun og virða sérstöðu minni útgerða. Beinast liggur við að nota tilboð og tilboðsmarkaði þegar kvóta tiltekinnar fisktegundar er útdeilt eða viðbótartonnum samkvæmt tillögum Hafrannsóknastofnunar. Ólíklegt er að sátt náist um upphæð veiðigjalds fyrr en það verður ákvarðað á markaðslegum forsendum. Einn af kostum tilboðsleiðar er að leigugjald sem greitt er fyrir aflahlutdeildir sveiflast sjálfkrafa með arðsemi veiða og dregur úr líkum á pólitískum inngripum um ákvörðun leiguverðs. Þannig byggist upphæð leigugjalds ekki á matskenndum ákvörðunum og eigendur auðlindarinnar, fólkið í landinu, geta treyst því að ekki sé verið að hygla einum umfram annan. Útgerðin ákvarðar sjálf það gjald sem hún telur sér fært að greiða fyrir aðgang að auðlindinni með tilboðum á markaði og það kemur líka í veg fyrir brask með kvótann. Einnig styrkir tilboðsleiðin rekstrarumhverfi sjávarútvegsins til lengri tíma vegna þess að duttlungar stjórnmálamanna ráða ekki með ófyrirséðum breytingum frá einu kjörtímabili til annars. Svigrúm innan kerfisins verður meira með tilboðsmörkuðum og nýliðun möguleg sem veitir best reknu fyrirtækjunum aukin tækifæri hvort sem þau eru gömul eða ný. Í útfærslu tilboðsleiðar er auðvelt að taka tillit til byggðasjónarmiða, koma í veg fyrir samþjöppun og virða sérstöðu minni útgerða. Reynsla af tilboðsleið til úthlutunar auðlinda er víðtæk um allan heim og auðvelt væri að leita í smiðju nágrannaþjóða, svo sem til Færeyinga og Norðmanna, eftir góðum fyrirmyndum. Ef rétt er á málum haldið leiðréttir tilboðsleiðin óréttlætið sem felst í því að ávinningur af hagræðingu innan útgerðarinnar renni í vasa fárra en íbúar sjávarbyggða beri kostnaðinn. Fiskmarkaðir á Íslandi eru góðar fyrirmyndir þar sem markaðslausnir ráða. Þar kaupa fiskvinnslur án kvóta fisk daglega á tilboðsmarkaði. Þessi fyrirtæki hafa enga aðra rekstrartryggingu en þá að tilboðsmarkaðurinn verði starfandi á morgun. Aldrei er deilt um fiskverð á fiskmarkaði enda hafa kaupandi og seljandi komið sér saman um verð. Allar fiskvinnslur landsins hafa jafnan aðgang að fiskmörkuðum. Nýliðun í fiskvinnslu er því miklu auðveldari en í útgerðinni. Fleiri góð dæmi má nefna. Loftslagsheimildir eru boðnar út og íslensk flugfélög, álver og fleiri verksmiðjur gera tilboð í loftslagsheimildir á evrópskum markaði en tekjurnar renna í ríkissjóð. Stuðst er við útboð til að velja á milli símafyrirtækja þegar úthluta þarf tíðnisviðum fyrir fjarskipti og þegar ríkið felur einkaaðilum verkefni í samgöngum eru gerð tilboð í sérleyfin. Þegar landsmenn kaupa þak yfir höfuðið eru gerð tilboð á markaði sem stýrt er af fasteignasölum. Það er því góð og víðtæk reynsla af tilboðsleiðinni í ýmsum myndum og hún á mjög vel við þegar úthluta á takmörkuðum gæðum, svo sem náttúruauðlindum. Nú geta þeir sem fá úthlutaðan kvóta stungið fullu veiðigjaldi í eigin vasa með því að selja og leigja kvóta til þriðja aðila. Sem dæmi má nefna að kvótalitlar útgerðir hafa þurft að greiða stærri útgerðum um 200 kr. fyrir kílóið af þorski í veiðigjald á meðan ríkið innheimtir aðeins 13 kr. í veiðigjald samkvæmt fréttum frá Fiskistofu. Niðurstöður Hafrannsóknastofnunar úr stofnmælingu botnfiska á Íslandsmiðum 2016 voru kynntar 20. apríl sl. Niðurstöður stofnmælinga eru mikilvægur þáttur árlegrar úttektar Hafrannsóknastofnunar á ástandi nytjastofna við landið. Mælingarnar frá því í mars benda til góðs ástands helstu botnfisktegunda og horfur eru á aukinni nýliðun í veiðistofnum þorsks og ýsu. Lokaúttekt á niðurstöðum og tillögur Hafrannsóknastofnunar um aflamark fyrir næsta fiskveiðiár verða kynntar í byrjun júní, en höfðu ekki verið kynntar þegar þetta frumvarp var samið og greinargerðin með því. Í greinargerð með frumvarpinu er sýnd tafla yfir tillögu Hafrannsóknastofnunar um þorskveiði undanfarinna ára. Þar má sjá að aukningin fyrir yfirstandandi fiskveiðiár var 21 þús. tonn. Nú hefur tillaga verið birt fyrir næsta fiskveiðiár og reyndist heldur lægri en menn bjuggust við eða um 5 þús. tonn. Fiskveiðikerfinu þarf að breyta í heild sinni en hægt er að taka strax skref í rétta átt. Lagabreytingin sem rædd er hér gerir það kleift að bjóða viðbótina út til hæstbjóðenda. Reglur um útboðið, sem taka tillit til byggðasjónarmiða, koma í veg fyrir samþjöppun og virða sérstöðu minni útgerða, verði settar með reglugerð. Með því að samþykkja frumvarpið fengist reynsla í framkvæmd útboða af þessu tagi og við fengjum einnig hugmynd um markaðsverð aflaheimilda. Þó má búast við því að þar sem ekki yrðu boðin út nema 5 þús. tonn yrði tilboðsverð hærra en ef um stærra útboð væri að ræða en mikilvæg reynsla fengist þó á slíka framkvæmd. Ég óska eftir því, frú forseti, að frumvarpið gangi til hv. atvinnuveganefndar að lokinni þessari umræðu.

Forseti. Ég bið frú forseta afsökunar á því hafi ég ekki gefið nægilega skýrt merki um það að ég hygðist taka til máls. En ég ætla að fara nokkrum orðum um þessar ágætu tillögur sem formaður míns flokks, hv. þm. Oddný Harðardóttir, flutti hér áðan. Ég tel að þetta sé eitt af þeim málum sem er mikilvægt og reyndar mjög brýnt að hið háa Alþingi taki til afgreiðslu áður en það lýkur störfum og við förum í kosningabaráttu. Ég er þeirrar skoðunar að eitt af þeim málum sem hefur slitið þessa þjóð hvað erfiðast í sundur á síðustu áratugum sé deilur um stjórn fiskveiða. Almenningi í landinu finnst eins og auðlindinni í sjónum hafi verið stolið frá sér. Ég tel að það sé eitt mikilvægasta hlutverk okkar sem myndum löggjafann að sjá til þess að þeirri eign almennings verði skilað til hans aftur. Það verður best gert með því að taka upp þá stefnu sem Samfylkingin fyrst allra stjórnmálaflokka mótaði hér á hinu háa Alþingi og felst í því að aflahlutdeild, kvótinn, verði boðin upp og andvirðið renni til okkar allra, þ.e. í ríkissjóð. Ég tel að besta skrefið til að undirbúa það sé að samþykkja þá tillögu sem formaður Samfylkingarinnar flytur hér. Það er fyrsta skrefið. Eins og hún rakti í mjög skýru og ítarlegu máli er þetta tilvalið skref að taka til þess að fá reynslu og undirbúa það að stíga skrefið til fulls og setja með einhverju móti allar aflaheimildir á markað. Eins og hv. þingmaður rakti er þetta kerfi notað til þess að úthluta nýtingarrétti á takmörkuðum auðlindum víðs vegar um heim. Minn flokkur, Samfylkingin, gerði þetta að sínu fyrsta stefnumáli. Hún samþykkti þá stefnu strax árið 2000, daginn eftir að ég hóf störf sem fyrsti formaður Samfylkingarinnar, að öllum takmörkuðum auðlindum skyldi deilt út með þessum hætti, alveg eins og hv. þm. Oddný Harðardóttir rakti áðan. Ég er líka þeirrar skoðunar að ýmsar þær gagnrýnisraddir sem hafa heyrst gegn þessari tillögu hafi í reynd fallið dauðar niður. Það er hægt að finna hitt og þetta að því hvernig afleiðingar þessa kerfis mundu verða. Þar hafa menn fyrst og fremst talað um tvennt. Þetta kynni að leiða til þess að aflaheimildir flyttust frá sjávarbyggðunum og það yrði samþjöppun. Eins og fyrsti flutningsmaður málsins sagði í skýrri ræðu sinni áðan er auðvelt að sneiða hjá þeim skavönkum með útfærslunni á þessari leið. Það hefur öðrum tekist og það mun okkur takast líka. Þar að auki bendi ég á það, frú forseti, að nú þegar eru til staðar í lögum sérstök ákvæði sem koma í veg fyrir að samþjöppun verði of mikil. Menn hafa reynt að fara í kringum það. Mér virðist sem framkvæmdarvaldinu hafi samt með reglusetningu sem á sér stoð í löggjöf tekist að komast hjá því að menn smokri sér undan því. Við getum vel velt fyrir okkur, ef þessi leið er farin, að lækka það mark sem sérhver útgerð má eiga í aflahlutdeild í tiltekinni tegund. Við getum líka farið þá leið eins og hefur verið reifuð og lögð fram af Samfylkingunni að hluti andvirðisins sem kemur við uppboð á aflahlutdeildum renni til viðkomandi eða tiltekinna sjávarbyggða. Þarna er um ýmiss konar útfærslur að ræða sem hægt er að skoða sem allar geta tryggt að sjávarbyggðirnar njóti ávinningsins af nálægð við miðin og njóti sömuleiðis þess frelsis sem mun felast í þessari aðferð. Ég er þeirrar skoðunar að eitt af því sem hefur bagað lund landans sé einmitt sú staðreynd að þessi forni höfuðatvinnuvegur er lokaður. Það er ekki fyrir neinn venjulegan Íslending að komast inn í sjávarútveg í dag. Menn þurfa að hafa greiðan aðgang að bönkum eða eiga stórt kapítal til þess að geta keypt skip og útgerðir og aflahlutdeildir. Með þessu móti tel ég að frelsi og nýliðun í greininni sé aukið verulega. Það skiptir líka máli. Þó vil ég taka fram að ég tel að sjávarútvegurinn hafi á síðustu árum sýnt mikinn þrótt í sinni endursköpun. Ef við skoðum kvótakerfið eins og það hefur verið framkvæmt á síðustu árum skulum við ekki gleyma hinu upphaflega markmiði þess. Það var vitaskuld fyrst og fremst umhverfisvernd. Það var vernd auðlindarinnar. Það var vernd stofnanna, að koma í veg fyrir að þeir yrðu ofveiddir. Hvað sem um kvótakerfið má segja hefur það náð þessu takmarki. Við búum nú við þá stöðu, Íslendingar, að fiskstofnarnir hér eru að heita má vísindalega verndaðir og eina gagnrýnin sem heyrist, en heyrist reyndar oft og er hávær, á framkvæmd þeirrar stefnu er sú að vísindamenn og stjórnvaldið séu of varkár. Við séum að veiða of lítið. Það kann vel að vera að á vorum tímum þegar hlýnar í sjónum og þegar framleiðslan er að aukast kunni sú staðhæfing að eiga meiri og gildari rök undir sér en varfærnir vísindamenn vilja telja. Með þessu er ég síður en svo að mæla fyrir því að farið verði gegn ráðum vísindamanna. Við höfum séð það á umliðnum áratug, það er ekki nema áratugur frá því að menn fóru að fara mjög gaumgæfilega eftir ráðgjöf vísindamanna, að stofnarnir hafa byggst upp. Það er ekki bara vegna þess að við höfum fetað þennan vísindalega stig heldur ekki síður út af hinu að umhverfisbreytingarnar í hafinu hafa verið okkur og stofnunum sem við nytjum mjög til góða. Ég er þeirrar skoðunar, eins og ég hef lýst á síðustu árum héðan úr ræðustól Alþingis og hafði einu sinni pínulítið vit á þessum vísindum, að á næstu árum munum við sjá að það verði aukið reglulega við kvótann. Ég tel að þegar þeirri stofnstærðarþróun lýkur verðum við aftur komin í að veiða 350 þús. tonn af þorski. Svo kann vel að vera að breytingar á veðurfari jarðarinnar leiði til þess að við kunnum að missa einhverja af þessum stofnum. Við skulum ekki gleyma því að það eru veðurfarsbreytingar sem hafa fært okkur mesta ávinning af sjávarútvegi síðustu áratuga, liggur mér við að segja, þ.e. makrílstofninn flutti sig hingað inn í efnahagslögsögu Íslands einungis út af því að það urðu breytingar á hitafari sjávar. Þær geta líka leitt til þess að í framtíðinni kunni ýmsar kaldsæknar tegundir að flytja sig um set og hverfa norðar og jafnvel út úr efnahagslögsögunni hjá okkur. Ég nefni kandídat í slíkt sem gæti verið loðna. Að þessu þarf líka að hyggja, ekki síst í milliríkjasamningum. Ég nefndi makrílinn og ekki að ástæðulausu. Frændur okkar Færeyingar gerðu sér ferð til Íslands til þess að skoða þær hugmyndir sem hér voru á döfinni og hafa verið þróaðar fyrst og fremst af sérfræðingum og fyrrum þingmönnum innan Samfylkingarinnar. Niðurstaðan varð sú að Færeyingar ákváðu nánast að fara þá leið sem fyrst var kynnt af hálfu Samfylkingarinnar á stofnþingi hennar árið 2000. Það tókst með slíkum ágætum að þar eru menn að bjóða upp aflaheimildir í síld og í makríl með þeim hætti að á sama tíma og íslenskir útgerðarmenn borga örfáar krónur og nokkra aura til viðbótar í veiðigjald fyrir makríl fá menn tvítug- og þrítugfalt meira fyrir það í Færeyjum. Geta menn gert sér í hugarlund hvers konar upphæðir væri hægt að færa í vasa ríkissjóðs og þar með til okkar inn í samneysluna ef þessi leið væri farin, t.d. eins og við í Samfylkingunni og fleiri í stjórnarandstöðunni vildum varðandi makríl? Geta menn gert sér í hugarlund hvað það gæti breytt miklu og hvað væri hægt að breyta miklu fyrir t.d. aðhlynningu aldraðra, aðbúnaðinn á Landspítalanum, kjarabætur fyrir öryrkja? Það verður að tengja þetta saman. Ríkisstjórnin hefur árum saman verið að verja sérhagsmuni - og þetta eru sérhagsmunir - stórútgerðarinnar. Í reynd snýst þessi deila um baráttuna á milli sérhagsmuna hinna fáu og hins vegar almannahagsmuna. Almannahagsmunirnir felast í því að við, þjóðin, fáum tekjurnar af því sem er sannarleg eign okkar og í lögum stendur að við fáum tekjurnar fyrir nýtingarréttinn af auðlindinni. Eins og hv. þm. Oddný Harðardóttir sagði rétt áðan: Enginn ætlar að þjarma að greininni og þess vegna er besta leiðin til þess að laga veiðigjaldið og það sem tekið er fyrir sem afgjald af nýtingu stofnanna að fara markaðsleiðina. Þá mun afkoma greinarinnar ráða því hversu mikið fyrirtækin treysta sér til þess að greiða fyrir. Veiðigjaldið mun sveiflast eftir afkomu greinarinnar. Þannig er innbyggt í þá leið sem hér er verið að kynna af þingmönnum margra flokka að hún tekur mið af rekstrarafkomu. Það er innbyggt í hana að hún getur ekki gengið svo fast að greininni að hún bíði þess ekki bætur eða bíði mikil sár af. Það er mjög mikilvægt. Þannig mun sú aðferð sem hér er lögð til tryggja að almannahagsmunirnir séu virtir, að eigendurnir, þjóðin, fái afraksturinn en sömuleiðis er líka verið að vernda sjávarútveginn. Ég er þeirrar skoðunar, frú forseti, að þetta mál verði að fá afgreiðslu á Alþingi Íslendinga. Hér er vissulega bara um áfanga að ræða að miklu stærra máli. En mjór er mikils vísir. Það er alltaf gott að heyja sér reynsluforða áður en menn taka stökkið út í djúpu laugina. Hér er tilvalið tækifæri að reyna þessa aðferð í litlum mæli. Við höfum séð að hún hefur gefist vel hjá nágrannaþjóðinni Færeyingum. Og hvers vegna skyldum við ekki taka þetta skref? Ég er þeirrar skoðunar að á þessu þingi þar sem ríkisstjórnin hefur farið mikinn um að hér séu svo stór mál sem þurfi að afgreiða sé það sanngjarnt og réttlátt að stjórnarandstaðan fái líka að ræða til þrautar og til enda þau mál sem hún ber fyrir brjósti. Við sjáum líka að þingið hefur nógan tíma. Hér hefur það gerst síðustu daga að þingi hefur slotað stundum um hádegi, eins og á föstudag. Hér eru aldrei kvöldfundir í þessari síðustu lotu þingsins vegna þess að ríkisstjórnin er ekki með nein sérstök mál sem hún telur brýnt að afgreiða. Ég bendi sérstaklega á það að hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, sem enn er formaður Framsóknarflokksins, sagði að það kynni að þurfa að fresta kosningum ef stjórnarandstaðan væri að þvælast fyrir. En herra trúr, fyrir hverju eigum við að þvælast? Hér liggur ekkert sérstaklega fyrir þessu þingi. Og það var sláandi að sjá að hvað varð um þau mál sem hæstv. fjármálaráðherra, formaður Sjálfstæðisflokksins, sagði að lífsnauðsynlegt væri að ljúka á þessu þingi. Hvað varð um þau þegar þau voru lögð fram í þingið? Jú, þau komu hér, þrjú stór mál sem hæstv. fjármálaráðherra og örugglega formaður þingflokks Sjálfstæðisflokksins tekur undir að ekki væri hægt annað en að ljúka í hvelli. Hvað varð um þau? Þau hurfu inn í ginnungagap nefndarinnar sem fjallar um þau og er stýrt af meiri hluta stjórnarliðsins, voru send út til umsagnar. Og hvenær á að skila umsögnunum? Deginum áður en að þingi á að slota. Hvers konar vinnubrögð eru það? Þetta sýnir bara að hér er blekkingaleikur í gangi af hálfu ríkisstjórnarinnar, ekkert að marka það sem hún segir um að hér séu brýn mál þegar hún sjálf er að reyna að fela sín eigin mál. Hvar er búvörusamningurinn, frú forseti? Jú, hann er líka fastur í nefnd. Út af hverju? Út af reiptogi á millum stjórnarflokkanna. Ekki er það stjórnarandstaðan sem er að þvælast fyrir því. Þegar formaður Framsóknarflokksins var að tala um að stjórnarandstaðan væri að þvælast fyrir málum þá ætti hann að horfa í spegil og þá sér hann a.m.k. eitt sett augna sem tilheyrir þeim sem eru að tefja hér öll meiri háttar mál með innbyrðistogstreitu. Auðvitað er staðreyndin sú að samstarfið á millum þessara ríkisstjórnarflokka sem nú eru, það er búið. Þessi ríkisstjórn er lifandi dauð.  Hér er ekkert meiri háttar mál sem þingið getur afgreitt vegna meiri háttar ágreinings á millum ríkisstjórnarflokkanna. Við sáum það hvernig félagsmálaráðherra hæddi og spottaði fjármálaráðherrann, sagði það bókstaflega að formanni Sjálfstæðisflokksins væri ekki trúandi til þess að gæta hagsmuna barnafjölskyldna, aldraðra og öryrkja. Hvenær í sögu þingsins hefur það gerst að ráðherra í ríkisstjórn hafi með þessum hætti fullkomlega niðurlægt formann annars stjórnarflokksins eða, með leyfi forseta, dissað hann algjörlega? Hann benti á það í staðinn að eitt af þeim málum sem viðkomandi ráðherra hefur barist fyrir er ekki einu sinni komið inn í ríkisstjórn. Það hangir á tölvu félagsmálaráðuneytisins. Og svo koma menn hér og berja sér á brjóst yfir því að stjórnarandstaðan sé að þvælast fyrir. Frú forseti.  
            

Virðulegi forseti. Eins og fram hefur komið hjá samflokksmönnum mínum, hv. 1. flutningsmanni tillögunnar, Oddnýju G. Harðardóttur, og Össuri Skarphéðinssyni, er þetta mjög mikilsvert mál og skiptir miklu fyrst tækifæri gefst til þess þegar kvótaaukning verður væntanlega tilkynnt að sá kvóti verði boðinn upp og við getum tekið lítið skref í því að bjóða fisk upp á markaði, fisk sem á eftir að veiða, aflaheimildir, og sjá hvað útgerðin er tilbúin að greiða mikið fyrir aflann. Kvartað er mikið yfir því og hefur oft verið sagt að við í Samfylkingunni höfum ekki komið stefnu okkar í fiskveiðistjórnarmálum fram á síðasta kjörtímabili. Það er vissulega alveg rétt vegna þess að stefna okkar í fiskveiðistjórnarmálum er sú að verð á aflaheimildum verði ákveðið á markaði. Til þess höfðum við ekki þingmeirihluta á síðasta ári. Þess vegna komum við því ekki fram. En ekki má gleyma að við náðum því fram í samstarfi við samstarfsflokk okkar í ríkisstjórninni að veiðigjöld voru sett á. Það voru veiðigjöld sem námu einhverju, ef ég man rétt voru það 13 eða 14 milljarðar sem veiðigjöldin voru árið 2012/2013. Nú er hins vegar búið að lækka þau alls um 9 milljarða á þessu kjörtímabili. Það er náttúrlega munur á því að setja löggjöf um það að veiðiheimildir séu boðnar upp á markaði eða setja með lögum að veiðigjöld séu sett á og síðan eru þau reiknuð á hinn og þennan mátann og síðan getur þingið, þingnefnd, lagt það til að nú verði þau lækkuð, heldur en að hafa það kerfi einfaldlega að veiðiheimildirnar séu boðnar upp á markaði. Þá gerist meira, það gerist að útgerðin sjálf getur ákveðið hvaða verð hún er tilbúin til að greiða fyrir aflaheimildirnar. Þetta skiptir náttúrlega gífurlegu máli. Það kemur síðan í ljós þegar nágrannar okkar og frændur í Færeyjum fara að bjóða upp aflaheimildir sínar - og ég verð að segja eins og er að mér finnst það svolítið skemmtilegt að nú eru Færeyingar að koma hingað til lands til að segja okkur frá því hvernig þeir bjóða upp aflaheimildir en fyrir einhverjum árum komu stjórnmálamenn frá Færeyjum hingað til að læra af okkur, kynna sér stefnu Samfylkingarinnar og tala við sérfræðinga sem við höfðum leitað til og eru okkar helstu fræðimenn í því hvernig ákveða á verð á markaði. Nú ætla Færeyingar sem lærðu hjá okkur að koma hingað og segja okkur hvernig megi gera þetta. Þetta er svolítið eins og þegar eggið fer að kenna hænunni. En það er náttúrlega vegna þess að hér hefur verið andstaða við þetta og hún er fyrst og síðast vegna þeirra gífurlegu sérhagsmuna sem stjórnmálaflokkar sumir hafa af því að hið óbreytta veiðikerfi haldi áfram og það haldi áfram að verða svo sem verið hefur, að auðlindarentan renni í vasa útgerðarmannanna í stað þess að renna til samfélagsins. Og síðan, eins og komið hefur fram í skýrslum og úttektum, borga þessir útgerðarmenn í sjóði stjórnmálaflokkanna sem gæta hagsmuna þeirra fyrst og síðast hér á Alþingi. Allt er þetta á kostnað þjóðarinnar, samfélagsins og þess velferðarþjóðfélags sem við getum og eigum kost á að byggja upp. Það er rétt og hefur komið fram áður að kvótakerfinu var komið á fyrst og síðast til að vernda fiskinn í sjónum. Hann var ofveiddur. Hér var skipaflotinn allt of stór. Eins og virðulegur forseti veit er ég ekki fædd í gær. Það vill nú þannig til að ég vann í sjávarútvegsráðuneytinu þegar var verið að reikna út fyrst hvernig væri mögulega hægt að skipta kvótanum á skip. Þá var aflinn að hrynja. Fyrst hafði þorskaflinn verið, minnir mig, nálægt 600 þús. tonnum, svo fór hann niður í 400 þús. tonn og síðan erum við góð núna ef við erum að ná honum upp í 220–260 þús. tonn aftur. Markmiðið þá var að minnka sóknina í aflann, þannig að færri skip færu á veiðar, vegna þess að sóknin í aflann var allt of dýr. Í fyrsta lagi var of mikið veitt. Gengið var of mikið á stofninn. Síðan var kostnaðurinn, það var allt of mikil fjárfesting í skipum og kostnaðurinn við að veiða þennan afla var allt of mikill. Síðan fer það að gerast miklu síðar eða nokkrum árum síðar að menn eru komnir með skip og með kvóta og svo fara þeir jafnvel að selja skipin sín og þá eiga þeir eftir kvóta og fara að leigja mönnum út kvóta. Þá verður þessi gífurlega eigna- og tekjutilfærsla í þjóðfélaginu. Menn fara að hagnast beinlínis á því, ekki bara á eðlilegan hátt að veiða fiskinn og selja í land, heldur líka að selja öðrum heimildir eða leigja öðrum heimildir til að veiða þann fisk. Ég man að ég og kunningi minn einn deildum mikið um þetta. Ég sagði að kvótakerfið væri algerlega ómögulegt og meinti það vegna þeirra miklu áhrifa sem það hafði á eignaskiptinguna og tekjuskiptinguna í þjóðfélaginu. Hann var hins vegar náttúrufræðingur eða líffræðingur og var þeirrar skoðunar að kvótakerfið hefði reynst mjög vel af því að það hefði verndað fiskstofnana og hægt væri að byggja þá upp aftur og þar fram eftir götunum. Það er alveg rétt. Það hefur gagnast vel að því leytinu til. Hitt er óþolandi. Svo er fleira óþolandi við kvótakerfið eins og að ekki skuli vera boðið upp á markaði og engin nýliðun er í greininni, nema menn séu óskaplega ríkir og geti keypt sér skip. Þeir sem vilja byrja smátt og lítið komast ekki að. Þess vegna má segja út af fyrir sig að það sé ekki atvinnufrelsi þegar kemur að sjávarútveginum sem hefur verið okkar grunnatvinnuvegur til þessa og verður enn um sinn þó að fleiri munu vonandi bætast í þann hóp, enda man ég ekki eftir öðru en að það hafi alltaf verið talið nauðsynlegt hér á landi að efla stoðirnar undir atvinnulífinu í landinu. Vonandi tekst okkur það. En sjávarútvegurinn verður samt sem áður alltaf ein af þeim grunnstoðum. Vissulega hafa strandveiðarnar komið inn og menn hafa getað veitt þar þótt þeir eigi ekki kvóta. Það er jú hægt. En ég held að það þurfi að endurskoða þetta allt og við þurfum að ná því fram að aflaheimildirnar verði seldar á markaði. Svo eru ýmsar aðferðir sem má nota við það. En það er næsta skref. Fyrst þarf að fá það í gegn að sú verði meginreglan að aflaheimildir verði seldar á markaði, það verði einhver hluti, þ.e. einhver fyrning, ef þannig má að orði komast, einhver hluti af því sem nú er til fari í nýliðun í atvinnugreininni. Það er nauðsynlegt. Þetta er stórt skref á leið í því að eyða ósættinu sem er í samfélaginu og stafar af þeirri gífurlegu misskiptingu auðs og tekna sem er í þessu litla landi, hún ergir fólk, það skilur hana ekki, vill ekki hafa hana. Við þurfum að breyta slíku þjóðfélagi. Ég er viss um að sú tillaga sem hérna liggur frammi, þar sem við erum að taka lítið skref í átt að þessari miklu breytingu sem er nauðsynleg til að stóra plágan sem er misskipting auðs og það að þjóðarkökunni er vitlaust skipt, að henni verði útrýmt. Þetta þurfum við að gera. Þetta er verkefnið. Ég vona sannarlega og geri kröfu til þess að við komumst í síðari umræðu um málið fyrir 2. september þegar þingi á að ljúka hér. En ég ætla ekki að hafa fleiri orð um þetta og hef lokið máli mínu.

Hæstv. forseti. Ég kem til þess að segja nokkur orð og fagna því að formaður Samfylkingarinnar, hv. þm. Oddný G. Harðardóttir, hafi lagt þetta mál fram. Við í þingflokknum erum auðvitað með henni sem og fulltrúar frá Bjartri framtíð og Pírötum. Þetta er einfalt mál og mjög auðvelt að afgreiða á þessu sumarþingi, ólíkt ýmsum málum sem hér eru til umfjöllunar. Ég ætla að lesa tillögugreinina, breytinguna, þetta er sem sagt frumvarp. Þar segir að við lögin bætist nýtt ákvæði til bráðabirgða, með leyfi forseta: „Ef heildarafli þorsks verður aukinn fyrir fiskveiðiárið 2016/2017, sbr. 1. mgr. 3. gr., skal ráðherra bjóða þann viðbótarkvóta út til hæstbjóðanda. Ráðherra skal með reglugerð setja nánari reglur um framkvæmd útboðsins.“ Nýtt fiskveiðiár hefst 1. september. Það er ekki langt þangað til en svona reglugerð er auðvelt að setja. Þetta væri gott skref, ekki að ég vilji ráðleggja þessari ríkisstjórn sérstaklega heilt því að ég tel mjög mikið þjóðþrifamál að losna við hana sem fyrst svo við getum snúið við þeirri þróun sem þau hafa hrundið af stað, til að nálgast sátt við þjóðina um fiskveiðistjórnarkerfið. Hv. þm. Valgerður Bjarnadóttir fór ágætlega misskiptingu auðs í þessu samfélagi. Með því móti værum við að ganga þá leið að markaðsvæða aðgengi, stíga tiltölulega lítið skref en byrjunarskref í að markaðsvæða aðgengi að fiskveiðiheimildum sem eru engin smá gæði sem nú eru afhent. Einhverjar útgerðir hafa ekkert greitt fyrir veiðiheimildir sínar og aðrar þurfa að leigja þær af þeim sem fengu þær endurgjaldslaust. Fjármunirnir af þeirri leigu renna í vasa útgerðarmanna en ekki ríkissjóðs og íslensku þjóðarinnar. Ríkisstjórn Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks vill markaðsvæða skólakerfið, heilbrigðiskerfið, námslánakerfið og vegakerfið. En hún vill ekki markaðslögmál inn í landbúnað og sjávarútveg. Er ekki furðulegt að flokkur eins og Sjálfstæðisflokkurinn, sem telur sig flokk atvinnulífsins og markaðarins, skuli vilja markaðsvæða það sem alls ekki á að markaðsvæða, sem er almannaþjónusta sem við eigum öll saman, en líti svo á berandi atvinnugreinar í þessu samhengi sem einhvers konar ölmusugreinar sem fái dúsur eins og pilsfaldakapítalismanum sæmir? Ég vil bara segja að tel að það eigi að halda fund í atvinnuveganefnd strax að loknum þessum fundi til að senda þetta mál út til stuttrar umsagnar svo að hægt sé að samþykkja þetta fyrir fiskveiðiárið og stíga lítið skref í sáttaátt og kanna hvernig gangi með uppboð aflaheimilda. Af hverju tel ég ólíklegt að Sjálfstæðisflokkur og Framsóknarflokkur verði við þessu? Jú, það sem þeir flokkar óttast allra mest er að með uppboði verði sýnilegur sá arður sem árlega er hafður af þjóðinni með því að afhenda auðlindina fáum útvöldum á gjafverði.

Virðulegur forseti. Ég fagna því að þetta mál sé komið á dagskrá þó að ástæðan fyrir því sé nú raunar, sem kunnugt er, málafátækt frá ríkisstjórninni og stjórnarmeirihlutanum í þinginu og ekkert annað að ræða en þingmál frá stjórnarandstöðunni. En gott að það gefist tækifæri til að ræða þetta mikilvæga mál og maður saknar sannarlega stjórnarliða hér úr umræðunni, sérstaklega vegna þess að þeir hafa jú lagt allt kapp á það á þessu kjörtímabili að lækka þau gjöld sem útgerðin greiðir í sameiginlega sjóði fyrir afnot af fiskveiðiauðlindinni við Ísland, jafn gríðarleg verðmæti og það eru. Það er auðvitað mikið lán fyrir okkur Íslendinga að vera rík af auðlindum. Til þess að gefa hugmynd um stærð auðlinda okkar þá er það þannig að fyrir hvert mannsbarn á Íslandi veiðum við nærri því tíu kíló á hverjum virkum degi, raunar alla daga vikunnar. Það er auðvitað miklu meira en við getum nokkurn tíma borðað. Þess vegna er lunginn af þessum mikla afla uppistaðan í gríðarlegum gjaldeyristekjum. En það er ekki alltaf gæfa því samfara að vera rík af auðlindum. Það sýnir sagan að það ræðst mjög af því hvernig þjóðir halda á auðlindum sínum hvort þær verða þeim til gæfu eða til hreinnar ógæfu, því að mörg af þeim löndum sem í mestum erfiðleikum eiga í heiminum eru einmitt auðlindaríkar þjóðir þar sem alþjóðleg stórfyrirtæki hafa náð að sölsa undir sig auðlindirnar og íbúarnir njóta einskis af afrakstrinum. Okkur í Samfylkingunni hefur þótt til mestrar fyrirmyndar hvernig jafnaðarmenn í Noregi hafa haft forustu um það að tryggja þjóðareign áfram á mikilvægum auðlindum, svo sem olíuauðlindum þeirra, sem eru gríðarlegar eins og kunnugt er, og hefur orðið til þess að þeim hefur lánast miklum mun betur en til að mynda Dönum á sinni tíð að tryggja almenningi hlutdeild í þeim mikla hagnaði sem er af nýtingu olíuauðlindanna. Í Danmörku fóru menn þá leið að einkavæða þær en í Noregi hafa menn byggt þetta upp á vegum ríkisins og haft um það sérstakan auðlindasjóð. Það er baráttumál okkar í Samfylkingunni að við Íslendingar förum sömu leið, stofnum auðlindasjóð um auðlindir okkar, ekki bara fiskveiðiauðlindina heldur líka ýmsar þær aðrar auðlindir sem við erum rík af og munum verða rík af í framtíðinni. Við getum nefnt þar vatnsföllin, jarðhitann, það geta verið takmarkaðar auðlindir eins og mengunarkvótar, fjarskiptarásir í lofti, eins og sjaldgæf efni í jörðu, í lífríki og þar fram eftir götunum. Og að þetta, eðlilegur arður Íslendinga, sameiginlegar tekjur okkar af þessum auðlindum, renni í þennan sameiginlega auðlindasjóð sem sé síðan varið til að efla og styrkja velferð í landinu og vöxt og viðgang í samfélaginu öllu. Best væri til þess, að okkar viti, að það gjald sem einkaaðilar greiddu fyrir að nýta auðlindirnar réðist á markaði. Það væru einfaldlega réttindi sem væru boðin upp og einstaklingar og fyrirtæki sitji við sama borð, geti allir gert boð í slík réttindi, hverju nafni sem þau nefnast, og að sá sem á besta boðið fái réttindin einfaldlega og gjaldið renni til okkar Íslendinga saman. Við getum notað það til þess að byggja Landspítala, efla heilbrigðiskerfið, styrkja rannsóknarsjóði í tengslum við menntakerfið eða bæta kjör aldraðra eða hvaða önnur samfélagsleg verkefni við teljum mikilvægt að láta peninga renna til. Það er alveg ljóst að við getum haft miklu meiri tekjur af auðlindum okkar sameiginlega en við gerum í dag. Það hefur í raun og veru verið alger fásinna meðan fjölmargir í samfélaginu, sérstaklega í hópi lífeyrisþega, aldraðra og öryrkja, búa við skort, meðan ástandið á Landspítalanum og víða í heilbrigðiskerfinu einkennist svo mjög af skorti, að menn hafi haft það sem forgangsverkefni, stjórnarflokkarnir, að minnka sameiginlegar tekjur okkar af auðlindum landsins, meðan þessi mikli skortur er bæði hjá fólki og stofnunum velferðarkerfisins. En menn hafa haft við þetta það að athuga að þess séu dæmi í sjávarútvegi að fyrirtæki séu þar sum skuldsett vegna þess að þau hafi gert ráð fyrir að geta hagnýtt sér þessi réttindi um langa framtíð. Þess vegna sé ekki eðlilegt að innkalla aflaheimildirnar í einu vetfangi heldur þurfi það að gerast yfir tíma. Þetta þingmál sem Oddný G. Harðardóttir, formaður Samfylkingarinnar, er forustumaður fyrir gerir hins vegar ráð fyrir því að við tökum bara það sem snýr að aflaaukningu, þ.e. aðeins hinn bætta hag, aðeins það sem menn gátu ekki reiknað með að fá. Menn haldi þeim heimildum sem þeir hafa og geta hafa gert ráð fyrir til einhverra missira að hafa á sínu forræði, en að aflaaukningin, af henni fáist bæði eðlilegar tekjur og sé jafnræði meðal þeirra sem leita eftir því að fá að nýta þessar auknu aflahlutdeildir. Ég held að þetta sé ákaflega hóflegt skref og um leið mikilvægt. Ef ekki er hér í þinginu meiri hluti fyrir því, því að ég vil segja að þetta skref væri ekki í neinu ósamræmi, að því er ég fæ séð, við ýmislegt af því sem Framsóknarflokkurinn hefur sagt og sannarlega í þá átt sem stjórnarandstaðan hefur talað og þess vegna kannski í raun þingmeirihluti fyrir málinu, hvernig sem fyrir því fer í þinginu, þá er það a.m.k. mikið gleðiefni að þeir stjórnmálaflokkar sem nú hafa lýst því yfir að þeir muni ekki bak kosningum starfa með Sjálfstæðisflokknum og lýkur eru til eins og staðan er núna að geti náð saman meiri hluta í þingi eftir kosningar, þeir hafa allir sagt að uppboðsleiðin í sjávarútvegi komi til álita. Það gefur manni von um að það geti á allra næstu vikum, a.m.k. eftir 29. október, verið kominn pólitískur vilji í mörgum flokkum fyrir því að tryggja auknar tekjur þjóðarinnar sameiginlega af auðlindum sínum, fyrir því að gera það með uppboðsleið og nýta arðinn af því til þess að bæta kjör stórra hópa sem setið hafa eftir, barnafjölskyldna, öryrkja og aldraðra, og berja í brestina í velferðarkerfinu með því að láta fé af hendi rakna til uppbyggingar Landspítalans og annarra mikilvægra velferðarverkefna. Ég vona að þangað til geti menn sameinast um það í þinginu að taka þetta afmarkaða skref, nýta bættan hag í sjónum, nýta happdrættisvinning sem menn gátu ekki reiknað með að fá inn á efnahag fyrirtækja sinna og bjóða auknar aflaheimildir einfaldlega upp þannig að menn sitji þar við sama borð og eðlilegt markaðsafgjald fáist af sameiginlegum auðlindum okkar allra Íslendinga.

Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að halda langa ræðu en mér finnst mikilvægt við tilefnið að vekja athygli á stefnu Pírata í sjávarútvegsmálum. Hún felur í sér meðal annars að taka upp ákvæði úr frumvarpi stjórnlagaráðs efnislega og sömuleiðis að íslenska ríkið fyrir hönd íslensku þjóðarinnar, eiganda auðlindarinnar, skuli bjóða aflaheimildir upp til leigu á opnum markaði og skuli leigugjaldið renna í ríkissjóð og skuli öll úrslit uppboða vera opinberar upplýsingar. Það er fleira í þessari stefnu en einungis þetta, en sem meðflutningsmaður á þessu ágæta máli fannst mér mikilvægt að nefna að það verður sífellt víðtækari sátt, vil ég meina, í samfélaginu við að fara þessa uppboðsleið. Hún er sanngjörn. Hún er markaðslausn. Mér finnst stundum svolítið skrýtið að þeir sem kalla sig til hægri séu ekki hlynntari þeirri aðferð, því að hún er að mínu mati mjög góð og í raun og veru engar málefnalegar ástæður fyrir því að fara hana ekki ef markmiðið er það að útdeila veiðiheimildum á einhvern skynsamlegan hátt út frá bæði hagfræðilegum forsendum og sanngirnisforsendum, þ.e. gagnvart þjóðinni og sömuleiðis þeim sem mundu bjóða í aflaheimildir. Það var nú ekki fleira sem ég ætlaði að nefna hér en að vekja athygli á þessari stefnu og því að ég hygg að þessi leið, uppboðsleiðin, verði með tímanum að veruleika. Það er bara spurning um hversu mikið er kvartað og kveinað á þeirri vegferð.

Herra forseti. Ég mæli fyrir þingsályktunartillögu hverri ég er 1. flutningsmaður að en ásamt mér á þeirri tillögu eru allir hv. þm. Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs. Tillagan hljóðar svo: Alþingi ályktar að fela umhverfis- og auðlindaráðherra að láta vinna stefnumörkun um aðgerðir sem miði að því að Ísland verði kolefnishlutlaust árið 2050. Í stefnumörkuninni verði verkefnið afmarkað og helstu þáttum þess og verkefnasviðum lýst, svo sem samgöngum, orkubúskap, framleiðslustarfsemi, skipulagsmálum o.fl. Einnig verði gerð drög að aðgerðaáætlunum með áfangaskiptingu, endurskoðunar- og endurmatsákvæðum, skilgreiningum á ábyrgð á framkvæmd og ákvæðum um eftirfylgni. Þessari tillögu var dreift hér snemma í vor en þar er lagt til að stefnumörkunin verði kynnt umhverfis- og samgöngunefnd Alþingis í síðasta lagi 1. október 2016, en fullmótuð aðgerðaáætlun um kolefnishlutlaust Ísland verði borin undir Alþingi í formi þingsályktunartillögu eigi síðar en 1. mars 2017. Þessari tillögu er ætlað að reyna að ná á heildstæðan hátt utan um þau markmið sem Ísland hefur þegar undirgengist, t.d. með því að skrifa undir Parísarsamkomulagið, sem raunar hefur ekki verið fullgilt enn en við höfum verið fullvissuð margoft um að verði fullgilt á þessu þingi. Ég ætla rétt að vona að það standist. Tillögunni er ætlað að ná á heildstæðan hátt utan um þá stefnumörkun sem segja má að við höfum þegar undirgengist þannig að hún verði öll saman í einni áætlun. Í gær var til að mynda til umræðu orkuskiptaáætlun frá hæstv. iðnaðarráðherra. Við höfum rætt umhverfisþætti og loftslagsáhrif búvörusamninga í þessum sal. Við höfum rætt samgönguáætlun og hugsanleg loftslagsáhrif af henni. Það er mikilvægt þegar við horfum á þetta verkefni að við horfum á það heildstætt þannig að einstakar áætlanir ríkisins eða hins opinbera vinni saman að markmiðinu. Sjálf tillagan er ekki aðgerðaáætlun. Hún er í raun og veru tillaga um að þessi aðgerðaáætlun verði gerð. Ég þarf auðvitað ekki að fara út í það að þetta er mál sem hefur verið margoft rætt á þingi, þ.e. um áhrif koltvísýrings á veðurfar og loftslag á jörðinni. Það er staðreynd að talið er að styrkur koltvísýrings í andrúmslofti hafi aukist um allt að 35% á síðustu tveimur öldum í tengslum við iðnvæðingu samfélagsins. Því má segja að það sé sterk og ótvíræð fylgni milli mannlegra athafna og aukins styrks koltvísýrings og annarra gróðurhúsalofttegunda í lofthjúpi jarðarinnar. Þó að mannlegar athafnir valdi aðeins hluta af þessari losun er ljóst að sú viðbót raskar náttúrulegu jafnvægi og veldur vandkvæðum. Þar skiptir auðvitað bruni jarðefnaeldsneytis miklu sem orsakavaldur en líka eyðing skóga og annarra vistkerfa sem og losun frá framræstu landi. Aukinn styrkur gróðurhúsalofttegunda stafar þannig ekki einvörðungu af útblæstri frá iðnaði eða samgöngum heldur einnig frá skógarhöggi, landbúnaði og framræslu votlendis auk ýmissa annarra athafna. Losun góðurhúsalofttegunda á Íslandi árið 2012 var greind og flokkuð í svari umhverfis- og auðlindaráðherra á þessu þingi, sem birtist á þskj. 215. Þar kom fram að 42% þeirrar losunar sem fellur undir þetta alþjóðlega losunarbókhald sem við erum aðilar að í gegnum Kyoto-bókunina stafaði frá iðnaði og efnanotkun en mestri losun gróðurhúsalofttegunda olli hins vegar framræsla lands. Þannig var öll losun frá athöfnum sem falla undir Kyoto-bókhaldið ígildi 4.468 tonna koltvísýrings en losun frá framræstu mólendi var ígildi 9.466 koltvísýringstonna. Þetta kann fólki að virðast flókið, að við séum aðilar að alþjóðlegu losunarbókhaldi annars vegar og hins vegar með séríslenskt losunarbókhald. Ég tek undir það. Þetta er auðvitað eitt og sama andrúmsloftið og allt sem við gerum hefur áhrif á það. En þetta eru bara tæki og við getum flækt okkur í umræðum um þau en stóra málið er auðvitað markmiðið. Ég vil nefna það að fyrr á þessu þingi var samþykkt tillaga þingflokks Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs um stofnun loftslagsráðs. Ég vonast til þess að við munum frá fregnir af því að umhverfis- og auðlindaráðherra hafi skipað það ráð. Hlutverk þess var að fylgjast með framvindu loftslagsmála og losun gróðurhúsalofttegunda og sérstaklega gera tillögu til stjórnvalda um aðgerðir til að draga úr loftslagsvá, upplýsa almenning og stjórnvöld um þróun loftslagsmála jafnframt því að stuðla að vitundarvakningu um málaflokkinn. Ég vil segja það að verði þessi tillaga samþykkt og þetta mjög svo hógværa markmið, sem ég tel það vera, gæti það spilað mjög vel saman með nýstofnuðu loftslagsráði sem hefði þá það hlutverk að móta slíka aðgerðaáætlun. Alþingi tók þátt í loftslagsfundinum í París, sem sumir hafa kallað mikilvægasta fund þessarar aldar, þar sem upphaflega var rætt um að tryggja yrði að þjóðir heims skuldbyndu sig til þess að hitastig mundi ekki hækka um meira en tvær gráður á öldinni. Orðalagið var á endanum orðið þannig að lesa mátti í það að það væri á bilinu 1,5–2°. Í raun og veru var mjög áberandi á loftslagsfundinum að 1,5° ætti að vera hið eðlilega markmið þó að ýmis ríki hafi ekki viljað ganga alla leiðina að nefna 1,5°, því að munurinn á 1,5° og 2° er gríðarlega mikill. Þá er ég að tala um ríki sem eru sérstaklega viðkvæm fyrir loftslagsbreytingum. Ég get nefnt Kyrrahafseyjar í því samhengi sem eru beinlínis í hættu á að hverfa undir sjó hækki hitinn um meira 1,5°. Það liggur fyrir að langflest ríki heims hafa fallist á þessar forsendur, að áhrif af mannavöldum séu ótvíræð á þessa þróun og hún muni hafa áhrif á það hvernig við búum hér okkar mannlegu samfélög, bæði hvað varðar almenna hlýnun en líka breytingar á veðurfari, auknar öfgar í veðurfari, áhrif á vistkerfi þar sem við horfum hugsanlega upp á fækkun tegundanna með ófyrirséðum afleiðingum, gerbreytingar á vistkerfi í ólíkum heimshlutum. Það er ófyrirséð t.d. hvaða afleiðingar nákvæmlega þetta mun hafa á norðlægum slóðum. Spár ganga út á að veðurfarsbreytingarnar verði meiri hér en víða annars staðar á hnettinum, þannig að við munum finna væntanlega fyrir því. Auðvitað erum við að tala um óráðna framtíð en þar er jafnvel rætt um meiri úrkomu, tíðari storma að ógleymdri súrnun sjávar sem Íslandi stafar eðli máls samkvæmt mikil ógn af. Því teljum við gríðarmikilvægt að gripið verði til markvissra ráðstafana og það veldur mér áhyggjum að áætlun stjórnvalda um það hvernig eigi að ná markmiðum Parísarsáttmálans sé enn þá nokkuð á huldu þó að eftir henni hafi verið spurt í þinginu. Nú í febrúar sendu Náttúruverndarsamtök Íslands bréf til umhverfis- og auðlindaráðuneytis með ósk um skýr svör við því hvernig eigi að ná markmiðum um samdrátt gróðurhúsalofttegunda sem boðaðar hefur verið. Því erindi hefur enn ekki verið svarað. Það er áhyggjuefni. Í þessu máli þurfa fulltrúar allra flokka að leggjast á eitt til að ná þeim markmiðum sem við höfum samþykkt. Það að Ísland verði kolefnishlutlaust 2050 er mjög raunhæft markmið. Í raun og veru hefði ég viljað sjá þetta ártal miklu fyrr. En með því að leggja til þetta ártal fylgjum við þingmenn Vinstri grænna, sem leggjum þetta fram, alþjóðlegum straumum. Helst mundi ég vilja segja í síðasta lagi 2050 í þessari framsögu. Ég minni á að Norðurlandaráð gaf nýlega út skýrslu um þær leiðir sem okkur eru færar til að ná þessu markmiði. Þar er miðað við ártalið 2050. En við þurfum að átta okkur á því að til þess að ná t.d. markmiðinu um 1,5°, þ.e. að hlýnunin fari ekki yfir 1,5°, þurfum við, Ísland, Noregur og Evrópusambandsríkin, að horfa til þess markmiðs að draga úr losun um 55% fyrir 2030, þ.e. ekki endilega ná kolefnishlutleysi en hafa náð henni niður um 55%. Hvað getum við gert? Það er í senn hægt að draga úr losun og auka kolefnisbindingu. Það er með ráðum gert að við leggjum ekki til aðgerðaáætlun því að við leggjum áherslu á að slík aðgerðaáætlun sé unnin annars vegar með aðkomu sérfræðinga og hins vegar í sem bestri pólitískri sátt um þetta markmið. Ég held að við þurfum að horfast í augu við það að þó að flokkar leggi mismikla áherslu á umhverfismál í stefnumálum sínum eru loftslagsbreytingar þannig viðfangsefni að það er skylda okkar að reyna að ná sem bestri þverpólitískri sátt um þau mál. Ýmislegt hefur verið gert. Ég nefndi að hér hafa orkuskipti verið rædd. Að sjálfsögðu þarf að huga að því. Það þarf að huga að því hvernig við getum t.d. dregið úr losun frá flugsamgöngum. Hvernig getum við dregið úr losun frá skipaumferð? Þar hafa til að mynda sjávarútvegsfyrirtæki farið í ýmsar aðgerðir í flotanum til þess að vinna að því að draga úr losun. En þetta þurfum við að skoða. Er eðlilegt hve flugfargjöld geta verið ódýr? Greiðum við fyrir raunverulegt vistspor af flugsamgöngum? Þetta er ekkert vinsæl umræða því að eðlilega finnst öllum gott að geta keypt ódýr flugfargjöld, en þetta er umræða sem við þurfum að taka í tengslum við slíka aðgerðaáætlun. Það er mikilvægt að skoða hvernig við ætlum að beita skattheimtu til þess að skapa eðlilega hvata til að dregið verði úr losun. Hér var í gær orkuskiptaáætlun sem snerist kannski fyrst og fremst um samgöngur og orkuskipti í samgöngum. En það er mikilvægt að horfa til þess hvað hefur verið gert og hvaða árangur þær aðgerðir hafa borið sem ráðist hefur verið í, t.d. hvaða árangur það hefur borið að ýta undir umferð hjólandi, svo dæmi sé tekið, í höfuðborginni. Hvaða áhrif hefur það að efla almenningssamgöngur? Hvaða áhrif hefur það að draga úr þjónustu í almenningssamgöngum, o.s.frv.? Það er líka mikilvægt að hluti af þessari áætlun snúist um það hvernig við rekum t.d. ríkisstofnanir. Hvert er vistsporið í því hvernig við rekum opinberar stofnanir? Getum við gengið á undan með góðu fordæmi í því, til að mynda í innkaupum ríkisins? Er eðlilegt að allar opinberar stofnanir taki ákveðin græn skref í rekstri sínum til þess að draga úr loftslagsáhrifum? Þetta er hluti af málinu. Við þurfum að velta fyrir okkur hvernig við getum aukið kolefnisbindingu sem best og þá vitna ég til endurheimtar votlendis, landgræðslu og skógræktar eins og hefur verið talsvert rætt um. Allt skiptir þetta máli, hvort sem við erum að tala um iðnaðinn, flugsamgöngur, sjávarútveginn, hefðbundnar samgöngur, einstaklinga og síðan bindingarhlutann en líka hinn almenna rekstur. Við höfum rætt að jafnréttismál eigi að vera hluti af stefnumótun hins opinbera í öllum geirum, eiga loftslagsmálin ekki að vera hluti af stefnumótun hins opinbera í öllum geirum? Er verið t.d. að fjárfesta í farartækjum sem eru eins umhverfisvæn og mögulegt er? Eru veittir bílastyrkir frekar en hjólastyrkir, svo dæmi sé tekið? Lítil og stór mál. Við ræðum búvörusamning og tollasamning á næstunni. Hver eru loftslagsáhrifin af því? Hver eru loftslagsáhrifin af því að flytja matvæli yfir hálfan hnöttinn til Ísland, meðan við gætum hugsanlega ræktað þessi matvæli sjálf með talsvert minni umhverfisáhrifum? Ég nefni ýmsar aðgerðir sem við getum ráðist í. En stóra málið er að við höfum undirgengist ákveðnar skuldbindingar. Við eigum eftir að fullgilda þær skuldbindingar, eins og ég sagði áðan, og það er mjög mikilvægt að það verði gert, helst á þessu þingi eins og er búið að lofa okkur af tveimur ráðherrum ríkisstjórnarinnar þó að mér vitanlega hafi málið ekki enn verið lagt fram. Við þurfum að hafa skýra sýn á það hvernig við ætlum að ná þessum skuldbindingum, standa við þær. Það er auðvitað ekki í lagi að við fáum ekki svör, skýr svör um þessar aðgerðaáætlanir. Það er auðvitað heldur ekki í lagi að þær séu ekki unnar í eins opnu og gagnsæju ferli og hugsanlegt er með sem breiðastri aðkomu. Loftslagsmál eiga ekki að vera einkamál einhvers eins flokks eða tiltekinna stjórnmálamanna, þau eiga að vera unnin í sem víðtækustu samráði. Við vitum líka að í þessum geira þurfum við að vera mjög meðvituð um að rannsóknir og ný þekking eru stöðugt að skila breyttri sýn á það hvaða aðgerðir nákvæmlega duga best. Við þurfum að vera tilbúin til að horfa á málin með því hugarfari að það sem við töldum best fyrir tíu árum er ekki endilega best í dag miðað við nýjustu rannsóknir og þekkingu. Þess vegna skiptir máli að við séum með umræðu um þetta á þinginu og hún nái út í samfélagið, því að það er líka mikilvægt að almenningur taki þátt í slíku. Hér er þessi áætlun lögð til og ég sé í raun og veru ekkert því til fyrirstöðu að við gætum samþykkt hana. Hún er í takt við það sem er að gerast annars staðar á Norðurlöndum, í takt við þær skuldbindingar sem við höfum þegar sett og hún býður upp á að við efnum í slíkt samráð þannig að við náum raunverulegum árangri í baráttunni gegn loftslagsbreytingum og getum sagt með sanni að við höfum þá uppfyllt þær skuldbindingar sem við höfum þegar undirgengist. Tími minn er á þrotum, herra forseti. Að lokum vil ég segja að mér finnst mikilvægt að þessi málaflokkur hljóti skýran sess í stjórnsýslunni. Loftslagsmálin heyra undir umhverfisráðuneytið. Mörg ríki hafa farið þá leið að vera með sérstakan loftslagsmálaráðherra. Ég veit ekki hvort það er þörf á því á Íslandi. En kannski ættu loftslagsmálin að vera undir forustu forsætisráðuneytis til að sýna pólitískt mikilvægi, eftir því hvernig við metum þennan málaflokk. Eins og ég sagði áðan reiðir Ísland sig á náttúruauðlindir sínar, við erum örugglega sú þjóð sem talar mest í heimi um veðrið. Ég held að við getum horfst í augu við það að þetta mál á eftir að skipta okkur gríðarlega miklu máli í framtíðinni. Það þarf að hljóta þann sess sem því ber í pólitískri umræðu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir framsögu sína um þetta mál sem er auðvitað allrar athygli vert. Ég tek undir með hv. þingmanni að umhverfismálin eru nokkuð sem allir stjórnmálaflokkar ættu að láta sig varða en ég bendi líka á að umhverfismál eru ekki takmörkuð við umræðu um eitthvað sem menn geta bent sérstaklega á í umhverfinu heldur fer náttúruvernd fram með ýmsum hætti, ekki síst þeim að bæta kjör og hag heimilanna í landinu þannig að hvert og eitt okkar geti látið sig umhverfismálin varða með ýmsum hætti, t.d. með því að skipta út gömlum mengandi bifreiðum fyrir minna mengandi bíla og jafnvel þvottavélum svo maður víkki umræðuna aðeins út fyrir það sem mönnum er gjarnt að einblína á þegar kemur að umhverfismálum. Að forminu til velti ég reyndar fyrir mér, af því að hv. þingmaður nefndi að í gær hefði hæstv. atvinnuvegaráðherra mælt fyrir þingsályktunartillögu um orkuskipti, sem auðvitað er vert að ræða, hvort þessi tillaga hefði ekki átt að vera aðeins víðtækari en hún er. Hún felur í sér ályktun á hendur hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra, en hefði ekki verið nær að beina henni til allrar ríkisstjórnarinnar? Ég fagna því að hér er vísað í svar til mín frá hæstv. umhverfisráðherra um skiptingu á raunverulegri losun koltvísýrings á Íslandi og mig langar að spyrja hv. þingmann hvort ekki sé einboðið að menn sammælist 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Já, umhverfismálin varða alla flokka, sagði hv. þingmaður, og benti á að það væri mikilvægt að almenningur léti sig þessi mál varða og hefði svigrúm til þess. Að sjálfsögðu skiptir miklu máli að almenningur láti sig þessi mál varða, einstaklingarnir geri það í sinni tilvist sem þeir geta til að ná þessum markmiðum. En mér finnst líka mikilvægt að benda á að stjórnvöld hér á landi hafa undirgengist ákveðnar skuldbindingar. Það er á ábyrgð stjórnvalda að smíða þann ramma þannig að stofnanir, atvinnulíf og almenningur í landinu geti staðið við þær skuldbindingar. Það er stjórnvalda að bera ábyrgðina þó að það sé auðvitað mikilvægt líka að almenningur taki þátt. Að sjálfsögðu er líka mikilvægt að kjör fólksins í landinu spili þar inn í en ég held að það sé mikilvægt að við undirstrikum að stjórnvöld bera ákveðna ábyrgð á þessum skuldbindingum. Stundum finnst mér í umhverfisverndarumræðu að of mikilli ábyrgð sé vísað á einstaklinga, að þeir beri hver og einn þá ábyrgð sem ég held að við verðum að leysa sameiginlega. Hvað varðar þingsályktunartillöguna sjálfa og formið er hér lagt til að umhverfis- og auðlindaráðherra verði falið að móta áætlunina vegna þess að loftslagsmálin heyra undir umhverfis- og auðlindaráðherra. Ég nefndi í framsögu minni að kannski væri eðlilegast um þessi rosalega stóru mál sem verða að hafa áhrif á alla stefnumótun - eins og hv. þingmaður benti réttilega á er orkuskiptaáætlun til umræðu, það er verið að ræða málin á ýmsum vígstöðvum í ýmsum ráðuneytum. Kannski væri eðlilegast að forsætisráðherra færi með þennan málaflokk og hefði yfirumsjón með honum til að tryggja framgang hans í ólíkum málaflokkum. Það kann að vera að hv. umhverfis- og samgöngunefnd, sem ég mun leggja til að málið fari til, komist að þeirri niðurstöðu að það sé eðlilegt að vísa þessu til ríkisstjórnarinnar sem heildar því að málið varðar ólík ráðuneyti. Að sjálfsögðu er eðlilegt að tala um réttar tölur. Ég fór yfir það í ræðu minni að þar er annars vegar ákveðinn munur hafður á í umræðunni sem vitnar til 

Virðulegur forseti. Já, mig langaði einmitt að víkja aðeins nánar að þessum opinberu tölum. Í svari til mín sem vísað er til í fyrirliggjandi þingsályktunartillögu kemur einmitt fram að losun frá framræstu landi á Íslandi er margfalt meiri en öll önnur losun sem fellur undir Kyoto-bókhaldið. Ég gagnrýni svolítið framsetninguna á þessari tilvísun til svarsins til mín sem er á þskj. 215 frá þessu þingi. Mér finnst það ekki alveg nógu skýrt. Þær tölur liggja fyrir að af heildarlosun á Íslandi stafi 72% frá framræstu landi. Losun frá t.d. bifreiðum nemur einungis 4% og losun frá sjávarútvegi einungis 3%. Í þessu ljósi hefur mér einmitt fundist menn einblína of mikið á aðgerðir gegn samgöngum á landi þegar menn vilja draga úr losun koltvísýrings. Eins og hv. þingmaður bendir réttilega á hafa stjórnvöld gengist undir skuldbindingar um að draga úr losun á Íslandi, um 40% ef ég man rétt. Hv. þingmaður nefndi að hlutfallið þyrfti mögulega að vera 55%. Látum það liggja á milli hluta en sammælumst um að draga úr losun. Jafnvel þótt þessi þingsályktunartillaga fjalli ekki um tilteknar aðgerðir langar mig að spyrja hv. þingmann hvort það skipti ekki máli þegar ráðist er í aðgerðir til að draga úr losuninni hvaðan þessi losun stafar. Það væri fróðlegt að heyra skoðun hv. þingmanns á því hvar helst mætti draga úr losun koltvísýrings miðað við þær tölur sem liggja nú fyrir 

Herra forseti. Bara svo ég fái að ljúka því getur það verið ruglandi, eins og ég sagði í ræðu minni, að við erum annars vegar aðilar að alþjóðlegu losunarbókhaldi og svo erum við með það sem ég kallaði því óvirðulega orði heimilisbókhald, þ.e. losunarbókhald fyrir Ísland. Þegar stjórnvöld ræða það hvernig eigi að draga úr losuninni hafa þau eiginlega sagt að það sem er inni í alþjóðlega losunarbókhaldinu komi ekki einu sinni til greina, það kom ekki til greina að ræða að það sé bara horft á heimilisbókhaldið í raun. Ég spyr hvort við séum ekki að tala um eitt og sama andrúmsloftið. Auðvitað skiptir máli að við séum með einhvern sameiginlegan skilning á því þegar við ræðum þessi mál, af því að hv. þingmaður spyr um tölur. Í þessari greinargerð eru nefndar ýmsar aðgerðir. Hv. þingmaður hefur lýst sérstökum áhuga á endurheimt votlendis, svo dæmis sé tekið, sem mikilvægri aðgerð. Það sem mér finnst mikilvægt er að við horfum á þetta á öllum sviðum og líka á að það að draga úr losun gróðarhúsalofttegunda megi ekki hafa önnur vistfræðileg áhrif til ills, þ.e. að við metum áhrif þess sem við gerum. Þess vegna ræddi ég nauðsyn þess að við tökum mið af nýjustu rannsóknum og þekkingu þegar við erum að reyna að taka ákvarðanir um hvað við ætlum að gera til að draga úr losun. Það er mjög mikilvægt að við drögum ekki aðeins úr losun heldur séum mjög meðvituð um hvaða önnur vistfræðileg áhrif það getur haft. Ég tek dæmi af handahófi, við getum horft á það að rætt sé um að rækta einhvers konar einsleitan skóg til að tryggja að við framleiðum meira súrefni, en það getur haft einhver áhrif á vistkerfið sem við viljum líka sjá fyrir. Þess vegna fagnaði ég því áðan að það hefði verið samþykkt að stofna loftslagsráð því að við þurfum að nýta þá þekkingu sem við höfum og reyna að sjá fyrir eins og við mögulega getum hvaða áhrif aðgerðir okkar hafa. Og ég held að við hv. þingmaður getum verið sammála um það og ég fagna áhuga hennar 

Hæstv. forseti. Ég kem hingað upp til að lýsa stuðningi mínum við þessa tillögu til þingsályktunar um stefnumörkun og aðgerðaáætlun um kolefnishlutlaust Ísland árið 2050, enda er ég ein af meðflutningsmönnum tillögunnar. Hv. þm. Katrín Jakobsdóttir hefur farið ágætlega yfir málið en það sem mig langaði að bæta við og taka inn í umræðuna er mikilvægi þess að við skoðum þessi mál alltaf heildrænt, þ.e. með öll þau mál sem við erum með til umfjöllunar á Alþingi og hv. þingmaður kom reyndar aðeins inn á í framsöguræðu sinni. Ég á sæti í hv. utanríkismálanefnd þar sem við erum núna með hinn svokallaða tollasamning við Evrópusambandið til umfjöllunar. Í meðförum nefndarinnar er búið að eyða dágóðum tíma í þann samning sem er auðvitað gott og blessað og hann hefur verið skoðaður út frá hagsmunum og áhrifum til að mynda á bændur, tilteknar búgreinar og áhrif sem tollasamningurinn mun hafa á verslun og neytendur. Ég tel fullkomlega eðlilegt og rétt að nefndin eyði góðum tíma í að skoða þá þætti. Það sem ég og fleiri í hv. utanríkismálanefnd höfum hins vegar gagnrýnt er að með málinu vantar ýmis konar greiningar á áhrifum samningsins, til að mynda í umhverfislegu tilliti, þar sem engin greining hefur verið unnin á því t.d. hvaða vistspor samningurinn, verði hann samþykktur, hefur. Því hefur meðal annars verið borið við að málið sé jú tollasamningur og hann sé því ekki vettvangurinn til að vera að fjalla um til að mynda umhverfisvernd. Það má kannski segja að auðvitað sé ekki beinlínis hægt að taka á umhverfismálum í tollasamningi. Hins vegar finnst mér að það verði með samning sem þennan, sem er jú þannig að búið er að skrifa undir hann með stjórnskipulegum fyrirvara, þannig að Alþingi hefur um það eitt að velja að hafna honum eða samþykkja, að þá hljóti auðvitað að þurfa að liggja fyrir greining á áhrifunum sem hann kemur til með að hafa á hina ýmsu þætti samfélagsins. Þess vegna finnst mér mjög bagalegt að ekki hafi verið unnin greining á honum í umhverfislegu tilliti til að hægt sé að taka það með inn í heildarmyndina þegar kemur að því að greiða atkvæði annaðhvort með honum eða gegn honum. Þetta tel ég að sé aðeins eitt dæmi sem sýni þörfina á stefnumótun og í raun um það hvað við eigum langt í land. Það er fullt af öðrum málum sem hægt er að nefna sem dæmi þar sem vantar alla greiningu, alla stefnu um hvert verið er að fara með hverju einstöku tilteknu máli þegar kemur að loftslagsmálum. Það er meðal annars þess vegna sem ég tel að þessi þingsályktunartillaga sé alveg gríðarlega mikilvæg og einmitt farin hér rétt leið, að fela umhverfis- og auðlindaráðherra að vinna að slíkri stefnumörkun. En ég vil líka taka undir það sem hv. þm. Katrín Jakobsdóttir sagði í framsöguræðu sinni að kannski á þetta hreinlega að heyra undir forsætisráðuneytið. Ef okkur er einhver alvara með því að við viljum taka loftslagsmálin alvarlega þá er þetta mál sem þarf að fara niður í gegnum öll þau mál sem frá okkur koma sem Alþingi. Mig langaði að nota tækifærið til að benda á þetta í samhengi við þetta tiltekna þingmál, þ.e. tollasamninginn, sem við erum núna með til umræðu á Alþingi og nota það sem dæmi um hvar ég tel að einmitt stefnumörkun, aðgerðaáætlun, það að vera með eitthvað í höndunum, mun hjálpa til við að við getum tekið upplýsta ákvörðun um hvort við viljum styðja eða hafna, eða í öðrum málum þar sem hægt er að gera breytingar, hvort og þá hvaða breytingar við teljum nauðsynlegt að gera á málunum. Þess vegna held ég að þetta sé þingsályktunartillaga sem talar inn í framtíðina og þau framtíðarvinnubrögð sem við verðum að viðhafa á Alþingi. Þess vegna vonast ég til að hún verði samþykkt og að strax verði hafist handa við að vinna eftir henni. Raunar má kannski segja að það sé svolítið dapurlegt að þetta komi fram sem þingmannamál. Auðvitað ætti þetta að koma frá hv. umhverfis- og auðlindaráðherra. En fínt, tillagan er komið fram hérna og ég vona að við samþykkjum hana og byrjum að vinna.

Virðulegur forseti. Af því að við hv. þingmenn sem hér sitjum inni sitjum ekki öll í hv. utanríkismálanefnd langaði mig að biðja hv. þingmann um að útskýra örlítið nánar til hvers hún var að vísa. Hún nefnir að það hafi verið að afgreiða í þeirri ágætu nefnd tollasamning við Evrópusambandið. Ef ég þekki það rétt er um að ræða samning Íslands við Evrópusambandið um tollfrjálsan innflutning á nokkrum landbúnaðarafurðum. Mig langaði að biðja hv. þingmann að staðfesta að svo sé. Ef svo er langar mig að spyrja hv. þingmann hvort henni finnist þá koma til greina að hefta innflutning á þeim ostum t.d. eða þeim landbúnaðarafurðum sem samningurinn kveður á um í ljósi umhverfismála. Vissulega eru þessir ostar og þær landbúnaðarafurðir sem samið er um fluttar inn með flugvélum eða skipum á meðan ekki hefur verið fundin upp aðferð til að senda þá rafrænt til Íslands.

Hæstv. forseti. Það er rétt að í tollasamningnum er fjallað um innflutning á hinum ýmsu landbúnaðarvörum frá Evrópusambandinu. Þar eru vissulega m.a. undir ostar en einnig ýmsar aðrar matvælategundir. Við sitjum uppi með þá stöðu að við verðum annaðhvort að samþykkja samninginn í heild sinni eða hafna honum í heild sinni. Utanríkismálanefnd getur ekki pikkað út einhverja ákveðna þætti og sagt: Jú, það er fínt, við þurfum að flytja inn hér meira af þessari tegund af osti. Á spýtunni hangir, ef svo má segja, einnig innflutningur á margs konar öðrum landbúnaðarafurðum og hefur m.a. mikið verið rætt um hvítt kjöt, bæði þá alifuglakjöt og svínakjöt. Umræðan hefur m.a. verið um það við hvaða aðstæður þetta kjöt er framleitt í öðrum löndum. Eins mögulegur innflutningur á nautakjöti. Það sem ég er að segja er að þá þurfum við að hafa einhverja greiningu á því t.d. hvert vistspor þess kjöts sem framleitt er í þessum löndum Evrópusambandsins er miðað við vistspor þess kjöts sem við neytum á innanlandsmarkaði. Við getum ekki gert annað en annaðhvort hafna öllu eða samþykkja allt. Það er ekki hægt að pikka út einhverjar ákveðnar afurðir. Það er fullt af spennandi ostum sem ég gæti vel hugsað mér að borða. Málið er stærra en það. Það er þess vegna sem ég tel svo mikilvægt að við höfum greiningar á heildarsamhenginu þó svo að það sé ýmislegt sem ég held að 

Virðulegi forseti. Ég skil hv. þingmann þannig að það hefði verið henni helst að skapi að hefta innflutning með tollum á þeim landbúnaðarvörum sem ekki eru framleiddar hér. Hún bendir réttilega á að það er ekki hægt að gera í þessu. Það þarf að samþykkja þennan samning allan eða ekki. En ef ég skil hv. þingmann rétt hefði hún helst viljað gera það. Þá kemur alltaf sú spurning upp: Hvað er hægt að framleiða hér á landi og hvað ekki? Það breytist frá einum tíma til annars, mjög ört. Ekki síst í samræmi við eftirspurn. Allt í lagi. Það kemur kannski engum á óvart að okkur greinir verulega á, hv. þingmann Vinstri grænna og mig, um það að hvaða leyti er hægt að takmarka verslunarfrelsi einstaklingsins að þessu leyti. En hún nefndi sérstaklega landbúnaðarafurðir. Ég velti því þá líka fyrir mér, af því að við afnámum t.d. tolla og vörugjöld á fatnaði og skóm ekki fyrir svo löngu síðan, hvort það hefði kannski líka staðið í hv. þingmanni út frá vistsporskenningunni sem hún nefnir svo. Hér er auðvitað hægt að framleiða leðurbuxur álíka þeim sem sjást í þingsal í dag. Er það markmið hennar eða það sem hún vildi vilja sjá, tollar á t.d. innflutningi á slíkum klæðnaði, jafnvel þótt hann sé ekki úr landbúnaðarafurðum eða tengdur landbúnaðarafurðum, fatnaði almennt, með vísan til vistspors? Er það stefna hv. þingmanns?

Hæstv. forseti. Umhverfismál eru mér ofarlega í huga. Að mínu mati vantar upplýsingar um áhrifin, eins og ég fór yfir í máli mínu, af hinum ýmsu málum sem við tökum á dagskrá og afgreiðum á Alþingi. Það eru auðvitað fleiri mál en bara þau sem viðkoma tollum. Það mátti greina, fannst mér, í máli hv. þingmanns ákveðinn undirtón um það að ég væri hreinlega á móti verslunarfrelsi. Svo er alls ekki. Ég tel hins vegar mjög mikilvægt að þegar kemur að því að taka ákvarðanir eigi að hafa miklu fleiri kríteríur undir en eingöngu verslunarfrelsið. Eitt af stóru málunum er umhverfisáhrifin af því sem við tökum ákvarðanir um. Það má í rauninni nefna fleiri þætti sem ég held að við ættum alltaf að hafa í huga og hafa sem eitt af þeim atriðum sem við notum sem mælikvarða á þingmálin. Við getum t.d. litið á þær aðstæður sem vörur eru framleiddar við, ekki aðeins í umhverfislegu tilliti heldur einnig með tilliti til þess við hvaða aðstæður fólk sem vinnur við að framleiða vörur starfar. Ég tel að við þurfum að hafa góðar greiningar á umhverfisáhrifunum af þeim málum sem við erum með til umræðu vegna þess að það er að mínu mati ein af stóru breytunum sem við þurfum að hafa í huga 

Hæstv. forseti. Ég kem hingað upp til þess að lýsa yfir fullum stuðningi við þessa tillögu til þingsályktunar frá þingflokki Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs. Síðast í dag fengum við á forsíður netmiðlanna að eftir tvö ár verði opin siglingaleið um norðurpól. Slík opnun muni flýta fyrir bráðnun Grænlandsjökuls. Í hverjum mánuði er verið að slá hitamet. Það er að hitna. Við erum komin í þá stöðu. Því miður eru loftslagsbreytingar af völdum gróðurhúsaáhrifa orðnar mjög nærtækur veruleiki, sérstaklega á ákveðnum stöðum í heiminum, fyrir íbúa jarðarinnar. Það er mjög mikilvægt að við sem rík þjóð, sem búum yfir miklu af endurnýjanlegum orkugjöfum, tökum okkar ábyrgð og setjum stefnu sem þessa um kolefnishlutlaust Ísland árið 2050. Ég ætlaði bara að koma hingað upp og lýsa yfir ánægju með þessa tillögu frá félögum mínum í Vinstri grænum. Ég ætlaði líka að lýsa yfir áhyggjum af því að ríkisstjórnin hafi ekki komið fram með aðgerðaáætlun sem byggir á Parísarsamkomulaginu um loftslagsmál frá því á fundi Sameinuðu þjóðanna í fyrra í París. Hæstv. umhverfisráðherra sagði að hún ætti að koma inn í þingið núna á sumarþingi. Auðvitað er það mál utanríkisráðherra. Þarna er um alþjóðlegan samning að ræða. Það veldur mér áhyggjum að ríkisstjórnin sé ekki komin með það mál til þings núna. Loftslagsmálin eru auðvitað stóra málið. Það er við mörg stór mál að glíma á vettvangi stjórnmálanna en þetta er stærsta málið. Þetta er ógn við líf á jörðinni. Þetta kemur misilla niður á okkur jarðarbúum en er á sameiginlegri ábyrgð okkar að bregðast við af miklu meiri staðfestu en hingað til. Vissulega líða loftslagsmálin fyrir það að passa illa inn í kjörtímabilafyrirkomulagið. Hér þurfum við að hugsa langt fram í tímann. Við þurfum að taka ábyrgð langt út fyrir landsteinanna. Ísland er í mjög góðri stöðu til þess að sýna gott fordæmi. Sem sagt, herra forseti, ég styð þetta mál heils hugar og þakka fyrir að það hefur verið lagt fram.

Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir tækifærið til að fá að leggja orð í belg varðandi þessa þingsályktunartillögu sem liggur fyrir. Ég minni á að í gær lagði hæstv. atvinnuvegaráðherra fram þingsályktunartillögu um aðgerðaáætlun um orkuskipti. Það kann að vera að þessar tvær þingsályktunartillögur skarist eitthvað örlítið en allt að einu þá er sjálfsagt, hafi menn áhuga á því að einangra koltvísýringsumræðuna eða umræðuna um losun koltvísýrings, að taka hana sérstaklega fyrir á þessum vettvangi. Ég velti því fyrir mér hvort þingsályktunartillögu sem þessari hefði ekki réttilega frekar verið beint að ríkisstjórninni allri. Ég held að hv. þingmaður, flutningsmaður þessarar tillögu, og ég séum sammála um að umhverfismál eru auðvitað ekki einkamálefni eða sérmálefni sem getur heyrt undir eitt ráðuneyti umfram önnur heldur miklu víðtækara mál. Að því leyti kemur mér einnig svolítið ankannalega fyrir sjónir sú þingsályktunartillaga sem mælt var fyrir í gær af hæstv. atvinnuvegaráðherra, fyrir utan einstaka aðgerðir sem þar voru boðaðar. Ég vildi bara nefna þetta formsins vegna. Það er líka þannig að umhverfismál eru ekki sértæk hvað stjórnsýsluna eða stjórnmálin varðar. Umhverfismálin varða alla stjórnmálaflokka, eru þverpólitískt mál. Umhverfismálin eru líka í sínum víða skilningi efnahagsmál, a.m.k. til jafns á við sérstakt umhverfismál. Ég held því að það væri vel til þess fallið í þágu náttúruverndar og umhverfismála ef menn næðu að víkka umræðugrundvöllinn, ef ég má leyfa mér að nota það leiðinlega orð, út fyrir sértæka umræðu um náttúruvernd eða umhverfismál. Mig langar í þessum umræðum að minna á svar sem hæstv. umhverfisráðherra veitti mér við fyrirspurn minni á síðasta vetri á þessu þingi. Þá var spurning mín hvernig losun gróðurhúsalofttegunda á Íslandi skiptist á geira. Ég fékk áhugavert svar, svo ekki verði meira sagt, og miðað við hina þröngu umræðu um umhverfismál og aðgerðir í umhverfismálum þá kann að hafa komið einhverjum á óvart hvernig þessi skipting er á losuninni. Í svarinu kemur fram að miðað við bestu fáanlegu upplýsingar stafa 72% af losun koltvísýrings á Íslandi frá framræsingu lands sem hefur átt sér hér stað síðustu 50 árin eða svo. Einungis 4% stafa frá samgöngum á landi, þ.e. hefðbundinni bílaumferð, og 3% frá sjávarútvegi, frá öðrum samgöngum eitthvað minna. Þetta fannst mér áhugavert í ljósi þeirra aðgerða sem menn hafa gripið til í nafni umhverfisverndar og beitt fyrir sig í umræðu um umhverfismál, ekki síst aðgerðir vinstri stjórnarinnar á síðasta kjörtímabili. Þá var vegið mjög harkalega að bílaeigendum, heimilum í landinu, með sértækum aðgerðum. Látum það vera þótt menn hefðu viljað draga úr bílaumferð. Það kemur kannski engum á óvart að mig greini á við vinstri menn um það. En aðgerðirnar, svo sértækar sem þær voru, og eins og slíkar aðgerðir eru auðvitað, fólu í sér svo mikla neyslustýringu að svo dæmi sé tekið hefur fólk í stórum stíl verið hrakið úr því að keyra bensínbíla yfir í dísilbíla. Þetta var gert með því að vinstri stjórnin lagði á sérstakt bifreiðagjald sem miðar við kolefnisútblástur eða losun á koltvísýringi úr bifreiðum og hyglaði þannig dísilbílum mjög umfram bensínbíla. Eftir því sem ég kemst næst hefur markaðshlutdeild dísilbíla í dag, frá árinu 2013–2015 reyndar, ég held að það sé orðið miklu hærra núna, aukist úr 30% í 50% í sölu á nýjum bílum á Íslandi. Þetta er töluvert miklu hærra í dag, árið 2016. Það er reyndar þannig að ég var að skoða bíla um daginn og mér var hreinlega sagt að það væri mjög erfitt að fá bensínbíla. Það væru bara dísilbílarnir vegna þess að bensínbílarnir gætu ekkert keppt í verði við dísilbílana vegna skattlagningar og skattumgjarðar stjórnvalda. Þá verður líka að hafa með varðandi dísilbílana að þetta er ekki aðeins neyslustýring heldur hefur þetta í för með sér mjög óhagkvæma neyslustýringu vegna þess að dísilbílar eru almennt 12% dýrari í innkaupum. Menn eyða meiri gjaldeyri til að kaupa dýrari bíla. Ég ætla svo sem ekki að hafa skoðun á því á hvernig bílum menn þurfa að halda og tala bara fyrir mig en ég hef ekkert við dísilbíl að gera. Hið alvarlega í þessu er það að dísilbílarnir menga meira og hættulegar en bensínbílarnir. Þeir skilja eftir sig niturúrgang, sótagnir sem meira að segja hörðustu umhverfissinnar eru núna sannfærðir um að séu miklu hættulegri en losun koltvísýrings. Ég vil nefna þetta sem dæmi um hvað getur gerst þegar menn ætla að reyna að hagræða öllum smáatriðum í neyslu manna og stýra neyslu manna, í þessu tilfelli í þágu umhverfisverndar, en horfa svo þröngt á málið að þeir missa sjónar á alls kyns ófyrirsjáanlegum hliðarverkunum, nýjum upplýsingum sem kunna að koma upp síðar meir og geta ekki brugðist við því með nauðsynlegum hætti eins og þyrfti að gera. Ég vona að núverandi ríkisstjórn leggi allt kapp á að ljúka vinnu við þetta, en mér skilst að endurskoðun á öllu þessu standi yfir í fjármálaráðuneytinu. En það er mikilvægt að halda þessu til haga því að ég er viss um að hv. þingmaður, flutningsmaður þessarar þingsályktunartillögu, og ég erum alveg sammála um að það sé algerlega óviðunandi að stýra mönnum í neyslu á því sem að allra manna bestu vitund er meira mengandi en það sem fyrir var. Þetta er afleiðingin af gerðum vinstri stjórnarinnar á síðasta kjörtímabili. Henni er vorkunn, vinstri stjórninni, af því að á þeim tíma byggði hún kannski á þeim upplýsingum að samgöngur á landi eða bílanotkun á Íslandi stæði undir allri losun koltvísýrings á Íslandi. En nú liggur a.m.k. fyrir að svo er ekki. Loftslagsnefnd Sameinuðu þjóðanna eða vísindanefnd Sameinuðu þjóðanna um loftslagsbreytingar hefur ákveðið að bæta þeirri aðferðafræði varðandi losun frá framræstu votlendi við reiknireglu sína og viðurkennir að endurheimt votlendis geti verið einn liður í því að draga úr losun koltvísýrings frá tilteknu landi. Þetta held ég að Íslendingar þurfi að skoða mjög vandlega, möguleikann á þessu. Vilji menn draga úr raunverulegri losun á Íslandi, ekki aðeins bókhaldslosun, þá þurfa menn að skoða raunverulegar tölur um losun og hvar hægt er að ná raunverulegum árangri áður en menn fara að leggja gríðarlegar skattbyrðar á heimilin í landinu og mögulega, eins og liggur fyrir í dag, beina mönnum út í meira mengandi neyslu en áður var. Ég vil að lokum þakka fyrir umræðuna og 

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður fór stuttlega yfir svar sem hann fékk frá ráðherra á sínum tíma og það er vissulega athyglisvert. Hv. þingmaður fer hins vegar stórum yfir því að notkun fólksbíla sé ekki stærsti liðurinn og mælist samkvæmt plaggi sem ég er með fyrir framan mig 13% sem er þó þriðji stærsti einstaki liðurinn. Í öðru sæti er landbúnaður en í fyrsta sæti er iðnaður/efnanotkun með 42%. Með hliðsjón af ágætri ræðu hv. þingmanns velti ég fyrir mér hvort hv. þingmaður sé þá hlynntur ríkisafskiptum og ívilnunum með tilheyrandi skattbyrði og því um líku til að takmarka losun í þeim lið, þ.e. iðnaði/efnanotkun. Almennt langar mig líka að spyrja hv. þingmann almennt hvernig hún sjái fyrir sér ríkisafskipti og tilheyrandi skattinnheimtu sem hluta af því að leysa þetta vandamál. Ég fæ ekki séð að þetta leysist á markaðsforsendum einum og sér. Sömuleiðis er hægt að benda á annan lið hér sem heitir aðrar samgöngur en með fólksbílum sem er 5,2%. Umferð fólksbíla og aðrar samgöngur en með fólksbílum eru þá samtals 18,2% sem væri næststærsti liðurinn ef við tækjum það saman og er þá klárlega umtalsverður hluti. Telur hv. þingmaður í öðru lagi ekki mikilvægt að stuðla að þeirri framþróun að í fyrsta lagi séu innviðir og í öðru lagi tæknin tekin upp sem þarf til að draga úr losun koltvísýrings þegar kemur að fólksbílum og öðrum samgöngum líka? Er það eitthvað sem hv. þingmaður telur tíma- eða peningasóun með hliðsjón af því að þetta eru þó 13–18,2%?

Virðulegur forseti. Eins og ég nefndi í ræðu minni skiptist heildarlosun Íslendinga þannig að einungis 4% stafa frá bílum. Svar hæstv. umhverfisráðherra til mín er nokkuð tyrfið eins og vænta mátti miðað við hvernig umræðan hefur verið. Ég þurfti að leggja fram fyrirspurn um þetta atriði nokkrum sinnum til að fá raunverulega rétt svar. Hv. þingmaður er kannski að vísa til töflu sem kveður á um bókhald vegna Kyoto-bókunarinnar. Losun vegna framræsts lands er ekki inni í Kyoto-bókuninni. Hún er þar fyrir utan. Allt að einu samþykkti loftslagsnefndin - það var reyndar að tillögu og af töluverðum vísindarannsóknum Íslendinga - árið 2013 að samt sem áður væri heimilt að telja endurheimt votlendis til þeirra þátta þegar kemur að því að draga úr losuninni. Hér er ég spurð hvort mér hugnist ekki ívilnanir í iðnaði. Látum þessar prósentutölur liggja á milli hluta. Eins og ég kom inn á í ræðu minni er alltaf hætta á að menn gefi sér að einhver ein tiltekin lausn sé töfralausn í umhverfismálum. Fyrir nokkrum árum voru það dísilbílarnir. Þá áttu allir menn að fara að keyra á dísilbílum. Menn fóru að gera það. Svo kemur í ljós að þeir menga meira. Nú eru það rafbílarnir. Hreinræktaðir rafbílar njóta mestrar velþóknunar og menn kalla eftir aðgerðum ríkisins í þeim efnum. Ég tel alveg tvímælalaust að rafbílavæðingin eigi eftir að halda áfram en ég tel hins vegar einboðið fyrir þá sem eru að selja og markaðssetja rafbíla, svo ég taki dæmi, 

Virðulegi forseti. Ég fór stuttlega yfir það í ræðu í gær að ég tel lausnina vera margþætta og ég tel hana blöndu af ríkisafskiptum með skattheimtu og peningaútlátum á þann máta að það laði og hvetji almenning og hagkerfið, ef við getum komist svo að orði, til að taka þátt í að laga þennan vanda. Ég velti fyrir mér hvað það er sem hv. þingmaður mundi leggja til ef það að endurheimta votlendi er það eina sem hv. þingmaður mundi styðja til þess að leysa vandann. Ef ekki það, þá hvað? Sem dæmi er núna þrýstingur á að endurgreiða virðisaukaskatt enn frekar af rafbílum. Það er nokkuð sem ég styð og ég velti fyrir mér hvort hv. þingmaður styðji það. Ég veit að hv. þingmaður er á móti neyslustýringu og líka sá sem hér stendur almennt. Almennt finnst mér neyslustýring mjög vond og óþægileg. Það er þó eins og með allt slíkt, maður getur ekki hamrað endalaust á sama prinsippinu alveg óháð aðstæðum. Aðstæðurnar sem við erum í núna eru þær að við munum fá yfir okkur miklar loftslagsbreytingar sem munu hafa mjög víðtæk og alvarleg áhrif á jörðina. Ég velti fyrir mér hvort hv. þingmaður trúir þessu eða ekki. Það væri gott að fá svar við því í leiðinni ef spurningin er ekki móðgandi, og jafnvel þótt svo væri. Ég velti fyrir mér hvað hv. þingmaður vill gera vegna þess að ég heyri ekkert nema endurheimt votlendis. Ókei, þurfum við ekki ríkisafskipti til þess? Þarf ekki að skattleggja eitthvað til þess? Þarf ekki einhvern veginn að neyslustýra til þess? Að hvaða marki er hv. þingmaður reiðubúinn til að fara þessar leiðir til að kljást við þetta vandamál?

Virðulegur forseti. Mér þykir hv. þingmaður gera lítið úr áhuga mínum á endurheimt votlendis og áhuga mínum á að leiða fram bestu og réttustu tölur yfir losun sem til eru á hverjum tíma. Mér finnst það skipta mestu máli. Þess vegna er ég ákaflega þakklát og ánægð með að það er þó vísað til þessara talna í þingsályktunartillögunni sem hér liggur fyrir. Margir hafa þráast við og ég hefði getað spurt hins sama, ég ætla ekki að spyrja hv. þingmann hvort hann trúi þessum tölum eða hvort menn ætli áfram að berja hausnum við steininn og halda því fram að bílar standi undir allri losuninni hér á landi. Hvað er til ráða? Við hv. þingmaður erum sammála um að það er æskilegt að draga úr þessari losun eins og hægt er. Minn málflutningur hefur verið sá að ef menn eru sammála um það þarf auðvitað að líta á hvar þessi mikla losun er. Ég get svarað því strax: Nei, ég er ekki hlynnt því að ríkið fari að borga t.d. bændum fyrir að moka ofan í skurðina sem þeir fengu áður fyrr í áratugi borgað fyrir að moka upp úr. Stórfyrirtæki á Íslandi hafa t.d. í áratug styrkt verkefni um endurheimt votlendis og fleiri fyrirtæki hafa hug á að gera það. Þetta er verkefni sem margir geta komið að. Hið opinbera á auðvitað að leggja grunn að slíkri vinnu með upplýsingum um staðreyndir í þessu máli, en ríkið á ekki að þvælast fyrir þróuninni, hvorki hvað varðar votlendið né hvaða bílategundir verða hér ríkjandi eftir nokkur ár. Helsta hlutverk ríkisins og hins opinbera er að gefa vísindamönnum, þeim sem þróa hlutina áfram, frið til að þróa þá 

Herra forseti. Ég þakka fyrir ágæta umræðu sem hefur verið um þessa tillögu og er mjög þakklát þeim hv. þingmönnum sem hafa áhuga á að ræða þessi mál. Mér finnst mjög bagalegt hve lítil umræða hefur verið um þau áður og að sjálfsögðu hefði ég viljað sjá hæstv. umhverfisráðherra koma fram með aðgerðaáætlun ríkisstjórnarinnar til að ræða hana við okkur hv. þingmenn. Eins og ég sagði er þetta mál sem þarf að ná sem bestri þverpólitískri sátt um en, eins og sést á þeim umræðum sem hér voru áðan, höfum við auðvitað líka ólíkar hugmyndir um það hvernig við náum best þeim markmiðum sem við höfum þegar undirgengist, þ.e. að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda. Ég sagði í ræðu minni áðan að það væri mikilvægt að horfa á það hvað nýjasta þekking og rannsóknir hafa gefið okkur og kom m.a. í ræðu til að ítreka það sem hv. þm. Sigríður Andersen sagði, að endurheimt votlendis er mikilvægur þáttur til að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda. Það kom inn í loftslagsnefnd Sameinuðu þjóðanna í gegnum Ísland. Þetta er ekki bara mál sem lýtur að loftslagi, þetta er líka stórt náttúruverndarmál. Þetta er óneitanlega mikilvægur þáttur. Hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson velti því upp í andsvari að það hlyti að vera eitthvað fleira. Já, auðvitað eru fjöldamargir þættir. Við þurfum að horfa á samþættar aðgerðir ólíkra geira. Af því að ég nefndi það ekki í framsögu minni finnst mér rétt að taka fram hér að það er heldur ekki nægjanlegt að við á þingi ræðum þetta okkar á milli og að við ræðum þetta við sérfræðingana af því að það er mjög mikilvægt líka að við fáum atvinnulífið með okkur í þetta samtal. Þá er ég bæði að vitna til atvinnurekenda og launþegahreyfingarinnar, við þurfum að skoða saman hvað atvinnulífið getur lagt af mörkum til að ná þessu markmiði. Menn tala um ríkið, markaðinn og eitthvað slíkt. Ég segi fyrir mína parta: Þetta mál verður ekki leyst nema við gerum það á samfélagslegum grunni þar sem stjórnvöld verða að hafa forustu um hvaða leiðir eigi að fara til að virkja atvinnulíf og allan almenning með í þetta verkefni. Hér hefur talsvert verið rætt um það að ein aðgerð megi ekki valda meiri skaða á öðrum vettvangi og við ræddum um staðbundna mengun og síðan alþjóðlega mengun. Við getum rætt um að því hefur verið haldið fram að skipaferðir yfir norðurskautið sem er að bráðna, m.a. vegna loftslagsbreytinga, munu draga úr loftslagsáhrifum af því að þær stytti skipaleiðir. Þær munu hins vegar um leið stórauka staðbundna mengun á þessu viðkvæma vistkerfi. Auðvitað getum við ekki horft á þetta mál einangrað. Við þurfum að horfa á það út frá heildstæðri nálgun. Það á við um ótal marga þætti. Við á Íslandi erum t.d. ekkert mikið að ræða afleiðingar matarvenja okkar á loftslag sem er mjög stórt umræðuefni annars staðar í heiminum. Kannski af því að við búum við það að vera tiltölulega fá í mjög stóru landi. Við höfum ekkert miklar áhyggjur af því hvernig okkar kjötneysla kemur til. Svo horfum við á önnur svæði í heiminum þar sem er verið að ryðja burt regnskógum í stórum stíl til að rækta nautgripi sem enda svo í hamborgurum. Kjötát er meðal þeirra þátta sem þyrfti að horfa til. Nú lít ég á hv. þingmann með þýðingarmiklu augnaráði þó að það sé kannski minna mál staðbundið á Íslandi en annars staðar í heiminum. Auðvitað hefur þetta samt allt áhrif. Við getum talað líka almennt um neysluna, það er enginn að segja að við getum ekki dregið úr neyslu án þess að draga úr lífsgæðum okkar. Ég þekki það sjálf. Allir sem eiga börn þekkja það gjörsamlega yfirþyrmandi magn af ýmiss konar leikföngum sem eru í boði fyrir börn. Horfum t.d. á það hvort muni hafa meiri umhverfisáhrif legókubbarnir sem eru enn við lýði og ég lék mér með sem barn og systkini mín á undan og eru enn þá bara nokkuð góðir  Það er ýmislegt sem hefur áhrif. Mér finnst að sjálfsögðu þurfa að forgangsraða hvernig ríkið ver fjármunum sínum í að tryggja innviði og annað slíkt. Að sjálfsögðu geta einkaaðilar komið að því, alveg eins og einkaaðilar selja okkur bensín í dag ættu þeir að geta selt okkur rafmagn á morgun, þannig séð, ef við horfum á þetta út frá samgöngum. Ég held að við verðum líka að horfast í augu við það að stjórnvöld geta ekki komist hjá því að verja fjármunum til þessa verkefnis. Ef þau gera það ekki mun sá kostnaður falla á stjórnvöld seinna þegar kemur að því að reyna að laga okkur að þeim breytingum sem verða. Það er umræða sem verður æ meira áberandi á alþjóðavettvangi, það sem kallað er aðlögunin að því hvernig við ætlum að eiga við loftslagsbreytingar. Þar verja stjórnvöld heimsins ótrúlegum fjármunum nú þegar í að reisa flóðgarða og koma í veg fyrir ýmsar afleiðingar. Það er líka staðreynd sem varðar okkur reyndar ekki á Íslandi en er þekkt í alþjóðlegu samhengi og var t.d. talsvert í umræðunni á loftslagsfundinum í París að stjórnvöld heimsins styðja meira, með opinberum fjármunum, við kolavinnslu og olíuvinnslu en endurnýjanlega orkugjafa. Þrátt fyrir að hafa undirritað alls konar yfirlýsingar um að þau vilji skipta þessum óendurnýjanlegu orkugjöfum út fyrir endurnýjanlega orkugjafa eru þau að styðja - ef við bara eltum peningana sjáum við að þeir eru að fara til óendurnýjanlegu orkugjafanna. Stjórnvöld hafa svo sannarlega áhrif með neyslustýringu og þá er ég ekki að vitna bara í Ísland, við sjáum það ef við horfum á stjórnvöld í heiminum sem eru sannarlega að neyslustýra eins og staðan er núna. Þau neyslustýra fólki í átt að kolum og olíu en ekki að endurnýjanlegum orkugjöfum ef við horfum á það hvert peningarnir fara. Allt þarf þetta að vera uppi á borðum. Mér finnst mikilvægt, eins og hér hefur verið rætt, að staðreyndirnar séu uppi á borðum. Þetta er ein af staðreyndunum sem eru uppi á borðum í dag. Það er verið að selja þessa orkugjafa í raun og veru á útsöluverði vegna loftslagsmarkmiðanna og vegna þess að menn sjá fram á að kannski verði ekki eftirspurn eftir þeim til lengri tíma. Herra forseti. Þetta er góð umræða og ég þakka fyrir hana. Ég vonast svo sannarlega til þess að þingið sjái sér fært að afgreiða tillöguna af því að ég held að hún geti verið undirstaða fyrir gott samtal í samfélaginu um það hvernig við ætlum að ná þessum markmiðum sem við erum þegar búin að segjast ætla að ná.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um þjóðaratkvæðagreiðslu um framhald viðræðna um aðild Íslands að Evrópusambandinu. Flutningsmenn eru auk mín þau Páll Valur Björnsson, Björt Ólafsdóttir, Brynhildur Pétursdóttir, Guðmundur Steingrímsson og Róbert Marshall, þingmenn Bjartrar framtíðar. Tillagan er svohljóðandi: „Alþingi ályktar að fram fari þjóðaratkvæðagreiðsla 29. október 2016 um hvort halda skuli áfram aðildarviðræðum Íslands við Evrópusambandið. Eftirfarandi spurning verði borin upp í þjóðaratkvæðagreiðslunni: „Vilt þú að Ísland taki upp þráðinn í viðræðum við Evrópusambandið með það að markmiði að gera aðildarsamning sem borinn yrði undir þjóðina til samþykktar eða synjunar?“ Svarmöguleikarnir yrðu tveir, já eða nei.““ Árið 2009 samþykkti Alþingi þann 16. júlí að fela ríkisstjórninni að leggja inn umsókn um aðild Íslands að Evrópusambandinu. Var það gert og hófust viðræður Íslands og Evrópusambandsins og stóðu fram yfir áramótin 2012/2013 þegar gert var hlé á virkum viðræðum fyrir kosningarnar 2013. Eftir kosningarnar 2013 hélt þetta hlé áfram en þá höfðu báðir stjórnarflokkarnir, Sjálfstæðisflokkur og Framsóknarflokkur, talað fyrir því fyrir kosningar að haldin yrði sérstök þjóðaratkvæðagreiðsla  Árið eftir var lögð fram stjórnartillaga á Alþingi um að draga umsókn Íslands til baka en hún komst ekki í gegnum þingið. Síðar var sent einhliða bréf frá hæstv. þáverandi utanríkisráðherra til Evrópusambandsins þar sem lagt var til eða réttara sagt tilkynnt að umsóknin væri ekki lengur gild og vakti það mjög mikla úlfúð, mikil mótmæli, undirskriftasafnanir o.s.frv. hér á Íslandi enda hafði sú ákvörðun ekki verið tekin á Alþingi, þ.e. ákvörðun Alþingis frá 2009 um að sækja um aðild hafði ekki formlega verið dregin til baka. Þess vegna leggjum við þessa tillögu til þingsályktunar fram. Hún er orðrétt eins og tillaga sem var lögð fram á síðasta þingi en náði ekki fram að ganga þá, fyrir utan að hér er komin inn dagsetning, sú dagsetning sem rætt er um að verði dagsetning þingkosninga í haust. Við teljum mikilvægt að þetta mál sé leitt til lykta. Það er augljóst að íslensk pólitík virðist ekki megna að taka ákvörðun um hvernig skuli halda áfram að fylgja eða fylgja ekki ákvörðun Alþingis frá 2009. Því er mikilvægt að fara út í þá fáheyrðu aðgerð að hafa sérstaka þjóðaratkvæðagreiðslu um hvort halda skuli áfram viðræðum eða ekki. Það skal tekið fram að ekki eru dæmi um að haldnar hafi verið þjóðaratkvæðagreiðslur um að hefja viðræður eða halda áfram viðræðum við Evrópusambandið þó svo að mörg dæmi séu um það að þegar samningaviðræðum er lokið séu haldnar þjóðaratkvæðagreiðslur um það hvort þjóðir samþykki inngöngu eða ekki. Það hefur alltaf staðið til frá 2009 þegar Alþingi samþykkti að fela ríkisstjórninni að sækja um aðild að það yrði gert með því fororði að samningurinn yrði lagður fyrir þjóðina til samþykktar eða synjunar. Við tökum það sérstaklega fram í annars frekar snaggaralegri spurningu að það standi til. Ég ætla ekki að lengja mál mitt um þessa tillögu, hún skýrir sig sjálf. Við teljum mikilvægt að fá úr því skorið hvert áframhaldið eigi að vera og að það sé gott að hafa þessa þjóðaratkvæðagreiðslu með þingkosningum. Auðvitað er það til sparnaðar, en auk þess fer vel á því að það Alþingi sem tekur við eftir kosningar hafi skýra leiðsögn í þessu mikilvæga máli.

Virðulegi forseti. Ég sé mig knúinn til að koma hingað upp til að andmæla texta í greinargerð þessarar þingsályktunartillögu þar sem því er haldið fram að stjórnarflokkarnir hafi í aðdraganda síðustu kosninga, báðir - hv. þm. Óttarr Proppé sem flutti ræðuna tók fram að báðir flokkarnir hafi gefið fyrirheit um þessa þjóðaratkvæðagreiðslu um aðildarviðræður á kjörtímabilinu í aðdraganda kosninganna. Ég skora á hv. þingmann að styðja þessa fullyrðingu með dæmum. Í aðdraganda kosninganna var Framsóknarflokkurinn mjög skýr í sinni afstöðu til aðildar. Hún var ekki æskileg. Við færðum mikil rök fyrir því hvers vegna ætti ekki að halda áfram viðræðum og það var fjarri okkur sem stóðum í þeirri kosningabaráttu nokkurn tímann að gefa fyrirheit um slíka þjóðaratkvæðagreiðslu. Í aðdraganda síðustu kosninga voru engin slík fyrirheit gefin. Ég vil bara koma þessu á framfæri. Ef hv. þingmaður hefur dæmi um annað þá mundi ég gjarnan vilja sjá þau. Annað sem mætti segja. Í kosningunum sjálfum kom náttúrlega í ljós að flokkar sem töluðu skýrt fyrir aðild að Evrópusambandinu fengu minna en 20% af atkvæðum. Það segir kannski ákveðna sögu. En ég er með aðra spurningu sem ég vildi beina til hv. þingmanns. Telur hann að það sé gott eftir að hafa gert eitt bjölluat í Brussel, leggjandi þar inn umsókn sem var án samhengis við vilja þjóðarinnar - er ekki algjört skilyrði að þjóðinni hugnist aðild áður en lagt er í það að leita eftir samningi um aðild? Núna hafa skoðanakannanir í fimm ár í röð sýnt að þjóðinni hugnast ekki aðild. Í augnablikinu eru 70% andvíg, 30% hlynnt. Af þeim 30% sem teljast vera hlynnt aðild þá eru þau með fyrirvara. 

Virðulegur forseti. Ég þakka andsvarið. Ég tel allar líkur til þess að mér mundi hugnast að ganga í Evrópusambandið, en auðvitað geri ég við það fyrirvara um að samningurinn sem næðist við Evrópusambandið væri þóknanlegur, væri almennilegur. Ég geri þann fyrirvara að þegar sá samningur liggur ljós fyrir verði hann lagður fyrir þjóðina til samþykktar eða synjunar. Árið 2009 tekur lýðræðislega kjörið Alþingi þá ákvörðun að fela ríkisstjórninni að sækja um aðild að Evrópusambandinu. Það er sama aðferðafræði og öll önnur lönd sem sótt hafa um aðild að Evrópusambandinu hafa viðhaft. Lýðræðislega kjörið Alþingi hefur ekki tekið aðra ákvörðun hvorki fyrir né eftir kosningarnar 2013. Mér finnst því mikilvægt að sú ákvörðun standi eða þá að lögð sé fram fyrir Alþingi tillaga um annað, svo ég svari þeirri spurningu hv. þingmanns. Þegar Alþingi tekur ákvörðun 2009 er, eins og við munum í skoðanakönnunum, talsverður vilji fyrir inngöngu Íslands í Evrópusambandið, en allar skoðanakannanir hafa verið með þeim fyrirvara að ljúka ætti samningum og sjá hvernig þeir litu út. Þegar ég vitnaði áðan í loforð um þjóðaratkvæðagreiðslur vitnaði ég í umræður í aðdraganda kosninganna 2013, þá sérstaklega formann 

Ég þakka hv. þingmanni fyrir svör hans og ég skil hann þá þannig rétt að hann hafi ekki dæmi um að talsmenn Framsóknarflokksins hafi í aðdraganda kosninga gefið fyrirheit um slíka þjóðaratkvæðagreiðslu, enda var það hrein stefna okkar og um það rætt í kosningabaráttu okkar að láta ekki tala okkur inn á það að lofa slíkri þjóðaratkvæðagreiðslu. Við erum óbundin af slíkum loforðum og hafa því engin slík loforð verið svikin. Enginn sem kaus Framsóknarflokkinn átti von á því að við mundum standa fyrir þjóðaratkvæðagreiðslu, það er mikilvægt að hafa í huga. Ég vil líka spyrja hv. þingmann hvort hann telji Evrópusambandið tilbúið að taka upp þráðinn. Það er ekki nóg að ég hafi bent á það að þjóðin sjálf hafi ekki áhuga á aðild. Einnig hefur komið fram hjá Juncker að hann telji alls ekki tímabært að halda áfram með stækkun sambandsins, alla vega ekki fyrr en árið 2019. Mér þætti ákaflega fróðlegt að vita hvort hv. þingmaður hafi einhverjar heimildir fyrir því að Evrópusambandið óski eftir því að halda áfram viðræðum. Það þarf nú tvo til að halda áfram slíkum viðræðum sem rak í strand hérna eins og hv. þingmanni er kunnugt um áður en gengið var til kosninga 2013. Þær voru strandaðar. Það hafði ekki náðst að klára nema 11 af 33 köflum og ekki búið að opna kaflann um sjávarútveg og landbúnaðarmál. Íslenskir samningamenn voru ekki tilbúnir að gefa afslátt af þeim fyrirvörum sem gerðir voru á íslenska þinginu. Hvernig er hægt að halda áfram með viðræður sem hafa strandað, hvað sem kemur út úr þessu í þjóðaratkvæðagreiðslu? Verði niðurstaða þjóðaratkvæðagreiðslunnar jöfn, 50:50, helmingurinn vill halda áfram viðræðum, hinn helmingurinn vill það ekki, eru þá þingmenn bundnir af svo óljósri leiðsögu eða eru þeir bundnir af sannfæringu sinni?

Virðulegur forseti. Þetta voru dálítið margar spurningar en ég skal reyna að svara þeim sem flestum. Almennt eru þjóðaratkvæðagreiðslur leiðbeinandi fyrir þingmenn. Ég mundi segja að þetta væri fyrst og fremst leiðbeining auðvitað. Mér þætti aftur mjög skrýtið að þingið mundi ekki fylgja þeirri leiðbeiningu, og það hefur nú aldeilis þótt sérstakt þegar það hefur ekki verið gert, eins og t.d. þegar kemur að þjóðaratkvæðagreiðslu um stjórnarskrána. Þegar viðræðurnar voru stoppaðar af í upphafi árs 2013 var það einhliða ákvörðun íslenskra stjórnvalda. Viðræðurnar sigldu ekki í strand. Það var einhliða ákvörðun íslenskra stjórnvalda að setja þær á ís fram yfir kosningar 2013. Ný ríkisstjórn sem tók við 2013 kaus að halda þeim áfram á ís. Ríkisstjórnin hefur á þessu kjörtímabili ekki lagt fyrir og fengið samþykkt á Alþingi ákvörðun um að snúa til baka ákvörðun Alþingis frá 2009 um að hefja aðildarviðræður við Evrópusambandið. Þjóðþing og ríkisstjórnir allra aðildarlanda Evrópusambandsins, utan reyndar Króatíu sem gekk í sambandið eftir að Ísland sótti um aðild 2009, samþykktu að ganga til viðræðna við Ísland um aðild að Evrópusambandinu. Mér vitanlega hafa þessar samþykktir ekki verið dregnar til baka þannig að ég hef ekkert fyrir mér í því annað en að vilji Evrópusambandsins og ríki Evrópusambandsins til að halda áfram og ljúka aðildarviðræðum við Íslendinga standi eins og áður.

Virðulegi forseti. Mig langar aðeins að koma aðeins inn á leiðbeiningarhlutverk þjóðaratkvæðagreiðslna. Eftir því sem tíminn líður hef ég sjálfur minni og minni trú á ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslum vegna þess að mér finnst það ekki lengur skrýtið og það kemur mér ekkert lengur á óvart að stjórnmálamenn hunsi einfaldlega vilja almenning sama hversu skýr hann er. Það er ekki bara vegna reynslu minnar sem borgari í þessu landi eða eftir að hafa fylgst með stjórnmálum heldur líka eftir veru mína á Alþingi, sérstaklega í kjölfar alþingiskosninga. Menn geta vissulega alltaf deilt um það eftir á hvað þeir hafi nákvæmlega meint en það var alla vega skilningur minn, eins barnalegur og hann nú reyndist vera, fyrir kosningarnar 2013 að Framsóknarflokkurinn og Sjálfstæðisflokkurinn hygðust fara í þjóðaratkvæðagreiðslu til að útkljá þetta mál. Það var minn skilningur, kannski var hann rangur, en það var vissulega minn skilningur og fjölmargra annarra. Það er þess vegna að menn túlkuðu orðin þannig, það er vegna þess að menn skildu þetta þannig. Það stendur eftir, sama hvað menn sögðu. Með hliðsjón af því að það virðast lítil takmörk sett fyrir því hvað stjórnmálamenn eru reiðubúnir til þess að gera, sama hversu skýr þjóðarviljinn er hverju sinni, þá finnst mér orðið sífellt mikilvægara að ákvarðanir sem eru teknar í þjóðaratkvæðagreiðslu séu bindandi. Ég nefni sem dæmi Icesave-málin. Þau voru lagafrumvörp. Það var beinlínis hluti af lagasetningarferlinu að málið færi í þjóðaratkvæðagreiðslu vegna þess að forseti lýðveldisins neitaði að skrifa undir lögin. Þannig að þegar þjóðin hafnaði þeim þá voru þetta einfaldlega ekki lög landsins alveg sama hvað stjórnmálamönnum fannst um það, það var þá bara það sem gerðist. Það er óhjákvæmilega bindandi. Ég er þeirrar skoðunar að svona tillaga væri betri ef hún fæli í sér verkefni fyrir ráðherra sem væri bundið samþykki þjóðarinnar í þjóðaratkvæðagreiðslu til þess að þetta hefði einhver raunveruleg áhrif. Spurning mín er þessi: Er hv. þingmaður reiðubúinn til þess að breyta tillögunni í þá átt ef tækifæri gefst til?

Virðulegur forseti. Já, þessi þingmaður væri alveg reiðubúinn til þess að breyta tillögunni þannig að hún yrði bindandi. Ég held að það sé engin spurning um að þróunin verði sú að við sjáum ákvarðanir í fleiri málum færðar út til þjóðarinnar og þær verði mögulega bindandi. Ég vil hins vegar ekki deila með hv. þingmanni þeirri skoðun að ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslur séu tilgangslausar. Ég neita algjörlega að samþykkja að það geti nokkurn tímann orðið ásættanlegt að stjórnmálamenn eða Alþingi, stjórnmálaflokkar, hunsi vilja sem kemur fram í þjóðaratkvæðagreiðslum eða kjósi, án þess að rökstyðja það verulega vel, að ganga á bak orða sinna. Það þykir mér alvarlegt mál. Það sem mér þykir vera kannski grunnurinn að mesta óvinafagnaðinum og mestu gerjuninni, mestu mótmælunum sem við höfum séð síðustu árin, er einmitt að almenningur hefur upplifað að stjórnmálin, stjórnmálamenn standi ekki við ákvarðanir sínar. Það er einmitt í þeim anda sem þessi tillaga er lögð fram. Hún er lögð fram til þess að knýja áfram að stjórnmálin á Íslandi og hv. Alþingi þrýsti á ríkisstjórn sína að fara að vilja Alþingis 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir skýrt svar í upphafi andsvars síns. Ég er sammála hv. þingmanni um að það er ekki ásættanlegt að þingmenn eða stjórnmálamenn hunsi vilja almennings. Vandinn er sá að þeir gera það bara samt, alveg sama hversu hundóánægður maður er með það og alveg sama hversu hundóánægður almenningur er með það enda vitum við að hérna var framin alla vega tilraun til þess að slíta þessum viðræðum af hæstv. þáverandi utanríkisráðherra á sínum tíma þrátt fyrir mótmælin, þrátt fyrir tillögu um að setja þetta í þjóðaratkvæðagreiðslu og þrátt fyrir teikn á lofti um að þjóðin mundi hafna inngöngu í ESB á endanum, alla vega miðað við þær aðstæður sem þá ríktu og ríkja væntanlega enn þá, í það minnsta samkvæmt skoðanakönnunum. Þá hefði verið kjörið tækifæri til þess að kála málinu endanlega hefði maður haldið, ef menn treystu sér í umræðuna sem ég hygg að þeir geri ekki þegar kemur að þjóðaratkvæðagreiðslu, þ.e. ef hún er bindandi. Ástæðan fyrir því að mér þykir svo mikilvægt að svona hlutir séu bindandi er sú að mér finnst stjórnmálin ekki ásættanleg eins og þau eru. Ég er fæddur árið 1980. Alla mína tíð hefur fólk kvartað undan því að stjórnmálamenn standi ekki við neitt og um leið og kosningum lýkur þá sé allt svikið. Þetta er orðræða sem hefur alltaf verið til staðar. Ég er ekki sáttur við orðræðuna hvort sem hún er sönn eða ekki, vegna þess að hún dregur svo mikið úr tiltrú á stjórnmálunum. En vandinn er sá að þessi skortur á tiltrú er að verulegu leyti réttmætur. Það er vegna þess að stjórnmálamenn geta einfaldlega hunsað þjóðarvilja og gera það. Það er tilfellið sama hvort okkur líkar vel við það eða ekki. Sömuleiðis er sannfæringarfrelsi þingmanna auðvitað í stjórnarskrá lýðveldisins sem verður ekkert trompað með einhverri tillögu. Þess vegna finnst mér enn þá mikilvægara að svona tillögur hafi beinar lagalegar afleiðingar, afleiðingar sem verða til við ákvörðun þjóðarinnar sjálfrar.

Virðulegur forseti. Ég get tekið undir margt í ræðu hv. þingmanns, þess vegna tel ég mikilvægt að breytingartillögur við stjórnarskrá Íslands, um þjóðaratkvæðagreiðslur og utanumhald um þær, verði samþykktar sem fyrst og verði sem skýrastar. Ég vil samt minna hv. þingmann á það, þrátt fyrir að hann sé kannski dálítið svartsýnn á stjórnmálin og samskipti stjórnmálanna við almenning, að við horfum nú fram á að það er verið að flýta kosningum. Það er að undirlagi ríkisstjórnarinnar, traust til ríkisstjórnarinnar var orðið það lítið að hún sá sér ekki annað fært en að sækjast eftir endurnýjuðu umboði í kosningum áður en kjörtímabilinu var lokið. Ég vil meina að þetta sé ekki ótengt því og tilraunum þessarar ríkisstjórnar til að ganga á bak loforða sinna, eða því sem stór hluti almennings í það minnsta upplifði sem loforð, um að halda þjóðaratkvæðagreiðslu um áframhald viðræðnanna og tilraunum til að draga umsóknina til baka án þess að leggja þá ákvörðun fyrst fyrir Alþingi. Ég held að sá trúnaðarbrestur sem varð í þeirri snerru hafi að mörgu leyti verið upphafið að því fullkomna vantrausti sem varð til þess að við göngum nú til kosninga fyrr en ella.

Virðulegi forseti. Við ræðum tillögu Bjartrar framtíðar, allra þingmanna úr þeim flokki, um þjóðaratkvæðagreiðslu um framhald viðræðna, eða eins og þau segja: Að taka upp þráðinn í viðræðum við Evrópusambandið með það að markmiði að gera aðildarsamning sem borinn yrði undir þjóðina til samþykktar eða synjunar. Ég kem upp til að gera ýmsar athugasemdir við þessa tillögu. Ég mun líka í ræðu minni fjalla örlítið um þær umræður sem voru rétt á undan þar sem menn ræddu kosti og galla ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslna, en á þeim hef ég líka skoðanir. Víkjum fyrst að þessari þingsályktunartillögu. Eins og ég kom inn á í andsvörum við flutningsmann er ekkert á vísan að róa með það að Evrópusambandið hafi áhuga á því að taka upp þráðinn. Það er einkennilegt að leggja í þjóðaratkvæðagreiðslu eitthvað sem er ekki á valdi okkar sem þingmanna að fylgja eftir. Yfirleitt er þjóðinni boðið upp á val í þjóðaratkvæðagreiðslum. Afstaða Svisslendinga til ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslna er að þær séu lýðskrum. Svisslendingar nota bindandi þjóðaratkvæðagreiðslur. Þjóðin, kjósendur í Sviss, hafa valdið til þess að kalla eftir málum til sín, bæði hafa þeir frumkvæðisrétt og líka málskotsrétt til að skjóta málum til þjóðaratkvæðis. Það eru þá bindandi þjóðaratkvæðagreiðslur. Gallinn við ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslur að mati þeirra sem hafa fjallað um þetta er sú hætta að þær séu notaðar í þeim tilgangi, þær séu nánast lýðskrum. Þær eru ekki bindandi, þær vekja ótal spurningar eins og kom fram í andsvörum áðan um hvort þingmenn séu bundnir af þessu eða ekki eða hvort þeir eigi að fylgja eigin sannfæringu, hvað þeir eigi að gera ef niðurstaða þjóðaratkvæðagreiðslunnar er ekki mjög afgerandi, þjóðin skiptist nánast í jafnar fylkingar um það hvað eigi að gera. Hvert er þá hlutverk og ábyrgð hins réttkjörna fulltrúa á þingi og skylda hans við stjórnarskrána að fylgja sannfæringu sinni og þeim loforðum sem hann gaf kjósendum sínum? Ég verð að segja fyrir sjálfan mig að ég komst hingað inn á þing í krafti þess að ég sagði: Ég er andvígur aðild að Evrópusambandinu. Ég mun aldrei ýta á neinn annan takka en þann sem dregur úr líkum á að við verðum aðilar að Evrópusambandinu. Það er alveg ljóst. Það er skylda mín við kjósendur mína. Ég mundi aldrei hafa sagt að ég mundi berjast hér fyrir þjóðaratkvæðagreiðslu um það að halda áfram viðræðum sem fyrri ríkisstjórn hafði stoppað án þess að spyrja kóng eða prest. Og hér erum við sökuð um að hafa stoppað þær án þess að spyrja kóng eða prest. Það á að vera eitthvert tilræði. En stjórnvöld sem beinlínis sóttu um, þau stoppuðu þær. Hv. flutningsmaður hafði mjög þung orð um næstu ríkisstjórn sem barðist beinlínis gegn aðild og stöðvaði síðan aðildarviðræðurnar sem hafði rekið í strand, svo sannarlega, eins og lesa má um í skýrslum um málið og framvindu þessara viðræðna. Þær kostuðu alveg ógnarlega mikið átak í íslenska stjórnkerfinu á tíma sem við þurftum á stjórnkerfinu að halda til þess að vinna úr þeim stórkostlegu vandamálum sem hér voru. Það var lagt í þessa lautarferð með þeim fögru fyrirheitum um að þetta mundi taka stuttan tíma, 18 mánuði, og þá gætum við verið orðin aðilar að ESB, þeirri mildu móður sem mundi bjarga öllum málum, evran mundi kippa öllu í liðinn og hin milda Merkel mundi bjarga okkur - eins og hún hefur ekki bjargað Grikkjum. Nú höfum við séð hver bjargræðisleið þríeykisins er. Nú höfum við séð að evran er ekki lausnin, hún er núna kölluð stærsta efnahagsvandamál Evrópu. Sjálft myntbandalagið er efnahagsvandamálið. Mjög virtir hagfræðingar hafa skrifað um þetta vandaðar greinar sem ég held að menn verði eiginlega að fara að skoða. Þetta er ekki lengur sama Evrópusambandið og sótt var um aðild að 2009. Bara á þeirri forsendu eru allar forsendur brostnar fyrir því að halda áfram með viðræðurnar. Það þarf a.m.k. að fjalla um það alveg upp á nýtt hvernig Evrópusambandið er í dag. Á hvaða leið er það, hvernig hefur það reynst í þeim erfiðleikum sem dunið hafa yfir? Það er ekki lengur stækkandi samband, það er að hnigna og Bretar eru á leiðinni út. Ég ætla rétt að nefna að þetta er mjög mikilvægt ríki í viðskiptum okkar, þ.e. Bretar. Ég var að kíkja á það rétt áðan að heildarútflutningur okkar til Bretlands er jafn mikill og allur útflutningur okkar til Þýskalands og Spánar samtals. Þetta er verulega stór viðskiptaaðili. Þetta þýðir að ef það hefur verið einhver viðskiptaleg ástæða fyrir því að vera í Evrópusambandinu hefur sú ástæða minnkað um tvö risastór lönd. Ég verð bara að segja að það er ekkert hægt að taka upp þráðinn í viðræðum við ESB sem er orðið allt annað ESB. Það er heldur ekki hægt að halda slíka þjóðaratkvæðagreiðslu 29. október 2016 þegar það stendur í lögum að það þurfi að vera þrír mánuðir til að ræða, til að þjóðin fái ráðrúm til að ræða. Það er ekki að ástæðulausu sem ákvæðið er í lögum. Hérna er boðað að það eigi að koma frumvarp til breytingar á þeim lögum. Það er ástæða fyrir því að þjóðin þarf þrjá mánuði til þess að fjalla um málið. Í Sviss taka menn sér miklu lengri tíma en þrjá mánuði til að ræða almennt efni þjóðaratkvæðagreiðslna, sem eru vissulega bindandi. En að gera það með einhverri skemmri skírn er ekki hægt. Allar forsendur eru gerbreyttar. Ég vil nefna það að í aðdraganda þessarar umsóknar, sem var stöðvuð og menn vilja setja í gang aftur, voru gefnar miklar væntingar um að hægt væri að fá varanlegar undanþágur. Það kom í ljós að það er ekki hægt. Það er hægt að fá tímabundnar undanþágur en það þarf síðan að aðlaga sig að reglum sambandsins sem eru ófrávíkjanlegar. Menn héldu lengi í þá tálsýn að við gætum undanþegið allt okkar hafsvæði undan hafsvæðum Evrópusambandsins, gætum áfram átt okkar 200 mílur og alla þá deilistofna sem þar synda. Svo voru menn komnir yfir í að það yrðu kannski bara staðbundnu stofnarnir. Makríllinn einn, deilistofn, hefur gefið okkur tugi milljarða frá hruni. Það var vissulega heppni. En ef við hefðum verið aðilar í Evrópusambandinu hefði öllum þeim makríl verið landað í Skotlandi, Írlandi og í Evrópusambandsríkjunum. Við værum í miklu verri stöðu. Ég held að þjóðin átti sig alveg á þessu. Það sem ég velti fyrir mér er: Hvað er það í þessu sem flutningsmenn átta sig ekki á? Hvaða keilur eru þeir að reyna að slá með því að boða til rándýrrar skoðanakönnunar sem er ekki einu sinni bindandi fyrir þingmenn? Fyrir þjóð þar sem 70% þjóðarinnar lýsir yfir að hún vilji ekki ganga í þetta samband. Síðustu fimm ár hafa á bilinu 60–70% af þeim sem taka afstöðu, einhverjir eru óvissir en er ég bara að tala um þá sem taka afstöðu, verið andvígir aðild að þessu sambandi. Við höfum haft góðan tíma til að kynnast sambandinu vel. Það má vel skilja að hér hafi menn í einhverju stundarbrjálæði og taugaveiklun í hruninu látið telja sér trú um að Evrópusambandið væri lausn á einhverjum vanda, en það er svo sannarlega ekki hægt að halda því lengur fram. Langdregnasta efnahagsbjörgunaraðgerð allra tíma er Grikkland. Hræðilegt. 50% af gamla fólkinu fær ekki lyfin sín. Það eru engar krabbameinslækningar þar. Það er meira að segja ekki til gjaldmiðill í sumum sveitaþorpum. þeir nota einhvern nýjan gjaldmiðil af því að það eru engar evrur í þorpinu. Sögurnar sem maður heyrir frá Grikklandi eru hræðilegar. Það er verið að selja sólarstrendurnar, einkavæða þær. Það er eflaust draumur einhverra en ég held ekki þeirra sem flytja þessa þingsályktunartillögu. Ég bið menn að opna augun. Vissulega er alltaf gaman að tala fyrir þjóðaratkvæðagreiðslum en ég vil þá að þær séu bindandi. Ég talaði hér og barðist fyrir því að Icesave-samningunum yrði skotið til þjóðarinnar. Það var bindandi þjóðaratkvæðagreiðsla. Ég held að við ættum að innleiða í stjórnarskrána ákvæði um að þjóðin hafi rétt til að kalla eftir þjóðaratkvæðagreiðslum um mál. Ég styð það og ég styð líka það að hún hafi frumkvæðisrétt. Mér þykir leiðinlegt ef þessu þingi tekst ekki að ljúka þessum mikilvægu málum. En ég hef enga trú á því að þingmenn séu að slá sér upp með því að hafa skoðanakannanir meðal þjóðarinnar sem kosta 250 milljónir. Ef við ætlum að spyrja þjóðina að einhverju skulum við spyrja hana: Hugnast þér aðild að Evrópusambandinu, já eða nei? Ef fólki hugnast hún ekki er þetta ekkert annað en bjölluat. Hvaða þjóð sækir um aðild að bandalagi sem hún vill ekki ganga í?

Virðulegi forseti. Aðeins meira inn í þessar ágætu umræður um bindandi þjóðaratkvæðagreiðslur og ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslur. Hv. þingmaður fór stuttlega inn á að það væri ekki víst að Evrópusambandið vildi halda áfram umræðunum. Svo heyrðist mér hv. þingmaður kvarta undan því að þau, þ.e. Framsóknarflokkurinn væntanlega, eða stjórnarflokkarnir, væru sökuð um eitthvert tilræði. Það vita allir að hæstv. utanríkisráðherra á þeim tíma gerði tilraun til að slíta þessu og básúnaði það í fjölmiðlum að núna væri þessu lokið o.s.frv. Hann gerði þetta. Það þýðir ekkert að rífast um það.  En burt séð frá því langar mig að spyrja hv. þingmann hvort hann telji ekki best að klára þetta mál einfaldlega með bindandi þjóðaratkvæðagreiðslu þar sem þessi vilji verður skýr og þá er málið saltað, væntanlega þar til aðstæður breytast aftur. Því að þetta heldur áfram að vera bitbein. Ég veit að hv. þingmaður er fullkomlega sannfærður í sinni afstöðu og það er góðra gjalda vert og var það auðvitað líka fyrir einhverjum árum síðan, væntanlega á þeim forsendum sem þá voru uppi. En ég hygg að þetta verði áfram í umræðunni, þetta verður áfram kosningamál. Er ekki kominn tími til að útkljá málið og samþykkja þingsályktunartillögu sem felur hæstv. utanríkisráðherra að taka upp samninga aftur og sjá hvernig því lýkur? Setja skilyrði þingsályktunartillögunnar um að þjóðin verði að samþykkja það líka og þar af leiðandi skilyrði um samþykki Alþingis, greiða atkvæði um þetta og klára það? Er ekki hv. þingmaður sannfærður um að þjóðin mundi segja nei?

Virðulegi forseti. Spurningunni sem beint er til mín er hvort ekki væri gott að útkljá málið í eitt skipti fyrir öll,  Ég held að spurningin um fullveldi og sjálfstæði þjóðar muni aldrei verða útkljáð meðan til er ríkjabandalag sem býður hinum fullvalda og sjálfstæðu þjóðum að ganga í sambandið. Það er það sem veldur þessu. Ef enginn væri að bjóða okkur inn væri enginn hópur að sækja um, hér er enginn að sækja um inngöngu í Bandaríkin eða Kína eða Rússland. Hugsanlega væri það, en það 

Virðulegi forseti. Ég get ekki verið ósammála hv. þingmanni um að umræðunni lýkur aldrei um sjálfstæði og fullveldi þjóða og allt það. En við erum aðilar að fleiri samtökum en EES. Við erum t.d. í WTO. Við erum í ýmsum samtökum þjóða. Það eru hins vegar ekki sífellt að koma upp aftur og aftur þingmál ýmist um að fara úr þeim samtökum eða ganga í einhver ný. Ekki aftur og aftur. Ekki árum saman. Ekki þannig að það einkenni stjórnmálaumræðu um árabil. Þetta mál, ESB sérstaklega, ólíkt t.d. EES sem ég hefði nú haldið að menn gætu aldeilis rifist um, er sífellt í umræðunni. Það er sífellt verið að velta því fyrir sér og ræða hvað ef þessir kaflar yrðu opnaðir og hvað ef hitt og menn rífast meira að segja um það hvaða orð eigi að nota yfir þetta, aðlögunarviðræður eða hvað. Það er eitthvað sem við rökræðum kannski einhvern tíma seinna. Ég get svo sem lítið annað sagt en að ég er ósammála þeirri niðurstöðu hv. þingmanns að vegna þess að umræðunni ljúki aldrei endanlega sé þar af leiðandi ekki sniðugt að halda þjóðaratkvæðagreiðslur, þá séu ekki rök fyrir því að halda bindandi þjóðaratkvæðagreiðslu um málið til þess að útkljá það. Óháð þeim efnisatriðum sem hv. þingmaður fer inn á, snýst aðalmálið fyrir mér um sjálfsákvörðunarréttinn, eitthvað sem ég trúi að við hv. þingmaður eigum sameiginlegt að telja til grunnatriða í mannlegu samfélagi, sjálfsákvörðunarrétt einstaklings og hópa af öllum stærðum og gerðum. Það er einmitt þess vegna sem mér finnst þetta mál eiga heima í bindandi þjóðaratkvæðagreiðslu, til þess að kjósendur sjálfir geti ákveðið hvað eigi að gera og við getum farið að tala um einhverjar aðrar lausnir sem ég tel að sé algerlega kominn tími til að við ræðum líka, með hliðsjón af því að þjóðin mundi segja nei við ESB. Ég geri ráð fyrir að hv. þingmaður sé þeirrar skoðunar að svo yrði.

Virðulegur forseti. Stjórnvöld fengu fjögur ár til að ljúka samningum við Evrópusambandið. Þau töldu að það mundi taka átján mánuði en höfðu heilt kjörtímabil til að gera þetta og þessi stjórnvöld gáfust upp. Evrópusambandið gafst upp. Viðræðurnar strönduðu. Það er niðurstaða Hagfræðistofnunar sem tók þetta út. Ég trúi þeirri niðurstöðu. Fyrir utanríkismálanefnd þar sem ég sit kom líka fjöldi gesta sem lýsti þessu ferli og hvers vegna ekki hefði verið hægt að klára þetta. Það er alveg sama hvort við höldum bindandi eða ekki bindandi þjóðaratkvæðagreiðslu, það er ekki hægt að klára þetta. Ekki með þeim skilyrðum sem við setjum. Þessi 30% sem þó vilja ganga í Evrópusambandið setja skilyrði fyrir þeim áhuga. Hin 70% vilja bara ekki ganga inn. En þau 30% sem vilja ganga inn gera það með skilyrðum um að við fáum að halda í ákveðin mikilvæg atriði sem eru auðlindir, sjávarútvegur, að verja landbúnað okkar, ekki gegna herskyldu í Evrópusambandinu og hitt og þetta, alls konar skilyrði. Fullt af þessu er hugsanlega ekki hægt að ná. Ég set t.d. það skilyrði að við þurfum ekki að taka upp evruna. Það skilyrði er ekki í boði. Núna er bara ekki í boði að ganga í Evrópusambandið en ekki í myntbandalagið. Myntbandalagið er án undantekninga. Danir eru með undantekningu, Bretar voru það. Svíar hafa enga slíka undanþágu og ekki Pólverjar, þeir draga bara lappirnar, þeir forðast eins og þeir mögulega geta að ganga inn í það efnahagsvandamál sem evran er. Þannig að ég segi: Áður en haldið er áfram með einhverjar aðildarumsókn, segjum sem svo að það væri meiningin, að menn vildu alveg endilega skoða Evrópusambandið upp á nýtt, þá er þetta allt annað en hér blasti við 2009. Ég mundi segja: Þetta er ótímabært. Ég held að við ættum ekki að fara að leggja þessa spurningu fyrir þjóðina og síst af öllu að skammta henni nauman tíma til að ræða spurninguna.

Virðulegi forseti. Það er mjög ánægjulegt að heyra hvað hv. þingmaður er viss í sinni sök um hversu andstyggilegt fyrirbæri Evrópusambandið er og hann vilji alls ekki sjá að Ísland gangi þar inn.  Mig langaði samt aðallega til að spyrja hv. þingmann, vegna þess að hann hefur talað hátt um að Evrópusambandið sé breytt. Vissulega hafa aðstæður í Evrópu breyst. En í grunninn er Evrópusambandið, samningar og reglur þess, ekki breytt frá 2009 fyrir utan það að Króatía hefur gengið inn. Hv. þingmaður talar um Evrópuher. Það er alveg ljóst að sá her er ekki til. Evrópa er ekki hernaðarbandalag, heldur hefur þvert á móti einkennt þá áratugi sem Evrópusambandið hefur verið við lýði óvenjulangur friðartími í Evrópu eða löndum Evrópusambandsins. En mig langaði að spyrja hv. þingmann fyrst og fremst hvort honum finnist að afstaða hans gegn aðild að Evrópusambandinu 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Óttari Proppé fyrir að koma með þessa spurningu. En ég vil ekki þakka fyrir það að menn geri mér upp skoðanir eða orð. Ég hef ekki sagt að Evrópusambandið sé óhuggulegt fyrirbæri eða eitthvað slíkt. Ég hef engin slík orð notað. Ég sagði að talað hafi verið um að myntbandalagið sé efnahagsvandamál. Ég hef talað um að forsendur hafa breyst. Ég hef margoft sagt að það þjóni ekki hagsmunum Íslands að vera aðili að bandalaginu. Það má vel vera að það þjóni hagsmunum einhverra annarra þjóða sem standa nær þeim meginstefnum sem þar ríkja. Það getur vel verið. Ég hef aldrei sagt að það sé slæmt í þeim skilningi. Ég hef bara bent á og fært rök fyrir því og skoðað mjög vandlega út frá mörgum hliðum yfir margra ára tímabil og mín niðurstaða hefur verið óbreytt, óhögguð, og ég sé að obbi landsmanna, 70% þjóðarinnar eða af þeim sem taka afstöðu, eru á sömu línu og finnst hagsmunum þeirra ekki þjónað með því að stjórnsýslan fari í mjög langt og þungt ferli við það að leiða til lykta eitthvert bjölluat sem mun síðan leiða bara til þess að þessu verður hafnað, alveg eins og gerðist í Noregi tvisvar. Í Noregi var þó alla vega hægt að semja um eitthvað. Það er ekki lengur hægt eftir að Austur-Evrópuríkin gengu inn. Um leið og sá innlimunar- og stækkunarprósess hófst hjá Evrópusambandinu breyttist nálgun og stækkunarferlið þannig að menn gátu ekki samið sig frá meginreglum Evrópusambandsins. Menn geta ekki samið sig frá því að verið er að ræða um að koma á her. Ég geri mér fulla grein fyrir að ekki er her þar í dag. Það eru margir herir í löndunum, í nokkrum ríkjum eru herir. En núna er sífellt talað um nánara samstarf þessara herja og það sé til að auka styrk Evrópusambandsins. Ég er undrandi á því ef hv. þingmaður kannast ekki við þá umræðu. Það eru margir forvígismenn 

Virðulegur forseti. Ég geri mér fulla grein fyrir að margar hugmyndir eru um hvernig Evrópusambandið eigi að þróast og margt hefur verið sagt þar að lútandi. Þær hugleiðingar breyta ekki því hvernig sambandið er. Hv. þingmaður talaði um það áðan og hefur notað orðið bjölluat oftar en einu sinni. Sem mér þykir frekar leiðinlegt orðalag yfir formlega samþykkt Alþingis og formlegt ferli sem hefur farið fyrir öll ríki í Evrópu og verið samþykkt og farið eftir mjög föstum prótókól, umsóknarferli og samningaferli sem allar þjóðir sem hafa gengið í Evrópusambandið frá því að stofnþjóðirnar gengu þar inn hafa farið í gegnum. Í mörgum tilvikum hefur það ferli hafist án þess að það hafi verið ljóst, eða jafnvel að það hafi verið ljóst, að ekki hafi verið meirihlutavilji þjóðarinnar fyrir inngöngu áður en samningaviðræðum væri lokið. Ég vil bara segja að einhver stikkprufa á vinsældum óljósrar aðildar er ekki endilega best, segir ekki endilega alla söguna. Mig langar til að spyrja hv. þingmann, vegna þess að hann telur að umsókn Íslands 

Virðulegi forseti. Það er alveg ljóst að þingsályktunartillögur binda ekki ókomnar ríkisstjórnir heldur aðeins þær sem sitja. Sú ríkisstjórn sem nú er að völdum er óbundin af þeirri þingsályktunartillögu sem vísað var til um aðildarumsókn. Hún var í fullum rétti til að afturkalla umsóknina. Og það er óforskammað af Evrópusambandinu ef það er skilningur þess að hér hafi ekki viðræðum verið slitið endanlega. Að þær hafi verið settar á ís eða eitthvað slíkt þar til vilhallari ríkisstjórn kemur aftur og heldur áfram viðræðum. Það þætti mér gróft, mjög gróft, í samskiptum Evrópusambandsins og Íslands.  En við erum sammála um hversu leiðinlegt það er að stunda bjölluat í Brussel, við erum alveg sammála um að það er átakanlegt. Þá bið ég flutningsmenn þessarar tillögu að draga hana til baka þar til hér er ríkjandi áhugi á aðild að Evrópusambandinu. Vinnum fyrst þá vinnu, byrjum á byrjuninni. Áttum okkur á því að meiri hluti þjóðarinnar vill ekki inngöngu í sambandið, og hún er farin að þekkja þetta samband nokkuð vel og náið. Við skulum fyrst kynna Evrópusambandið eins og það er, vinna í því að þjóðin átti sig á hvað það er. Og síðan, ef hún hefur áhuga, að hefja þá að sjálfsögðu viðræður. En það er enginn áhugi á því nú. Við skulum ekki eyða mörg hundruð milljónum í viðbót. Það kostar 200–300 milljónir að halda þessa skoðanakönnun sem kölluð er ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðsla. Það mun kosta mörg hundruð milljónir, ef ekki milljarða, að klára þetta eða leiða til lykta, sem ég held reyndar að sé ekki hægt. Vegna þess að á tímabilinu, það er ekki eins og þetta séu einhverjir samningar, við þurfum að uppfylla eða sýna getu til að uppfylla þessi skilyrði. Og það kostar fjárfestingar sem væri betra að setja í velferðarkerfið okkar, innviðina okkar og annað sem við raunverulega 

Virðulegi forseti. Fyrst ætla ég að segja að mér finnst jákvætt við þessa tillögu að hún vekur upp áhugaverðar umræður um eðli þjóðaratkvæðagreiðslna m.a. og vissulega hefur aðeins verið farið inn á Evrópusambandsaðild efnislega. Mig langar að byrja á því að nefna það sem ég hef nefnt í andsvörum og er skoðun sem ég styrkist sífellt í og hún er sú að þjóðaratkvæðagreiðslur eigi að vera bindandi  Annað sem mig langar að gagnrýna við þessa tillögu er það sem hv. 2. þm. Reykv. n. kom stuttlega inn á, en það eru tímamörkin. Það er þó frekar einföld breyting að mínu mati, ekkert mál að breyta þeim. Það eru kosningar reglulega á Íslandi. Að jafnaði, fyrir utan núna í október, eru kosningar af einhverju tagi á Íslandi á þremur af hverjum fjórum árum, þ.e. alþingiskosningar, sveitarstjórnarkosningar og síðan forsetakosningar. Ég hef engar áhyggjur af þessum kostnaði fyrir utan það að í samhengi við fjárlög og mikilvægi lýðræðisins eru 250–300 milljónir einfaldlega ekki há tala. Ég veit að margir geta hneykslast yfir því ef þeir líta á eigin fjárhag en við erum að tala um fjárlög. Þegar um er að ræða fjárlög lýðveldisins Íslands ráðum við léttilega við að auka þó nokkuð mikið við lýðræðið á Íslandi, ekki bara í þessu máli heldur almennt. Sjálfur vil ég benda á að Svisslendingar, eins og hv. 2. þm. Reykv. n. nefnir oft, halda þjóðaratkvæðagreiðslur fjórum sinnum á ári. Þá eru bara ákveðnar dagsetningar þar sem menn fara og greiða atkvæði um allan fjárann. Ekki veit maður til þess að Sviss sé rjúkandi rústir eða í bullandi fátækt vegna þess að þeir hafi eytt öllum peningunum sínum í þjóðaratkvæðagreiðslur. Það er ekki þannig. Mér finnst reyndar alltaf gaman að minnast á það að í Sviss er gengið lengra en nokkur hér hefur stungið upp á, af stjórnarskrártæknilegum ástæðum. Þar er föst tala kjósenda sem þarf að biðja um þjóðaratkvæðagreiðslu, ekki prósenta eða hlutfall kosningarbærra manna þannig að eftir því sem þjóðinni fjölgar lækkar prósentan af kjósendum sem þarf til þess að neyða hluti í þjóðaratkvæðagreiðslu. Þar af leiðandi verða þær smátt og smátt tíðari með tímanum. Og þrátt fyrir að hægt sé að gagnrýna Sviss fyrir slaka kosningaþátttöku þá erum við að tala um Sviss. Ekki Sómalíu, ekki Argentínu heldur Sviss, eitt best heppnaða ríki í sögu mannkyns, þori ég að fullyrða, og vissulega efnahagslega. Nú er ég að átta mig á því hvað ég hef lítinn tíma hérna. Ég hef verið þeirrar skoðunar að frá upphafi hefði þetta ferli haft gott af því að fara í svokallaða tvöfalda þjóðaratkvæðagreiðslu, þ.e. að það hefði verið þjóðaratkvæðagreiðsla um þingsályktunina í upphafi, nr. 1 frá 137. þingi, og síðan aftur þegar samninguri hefði legið fyrir. Þótt þetta tíðkist ekki mundi ég segja að það sé í raun og veru einn af veikleikum Evrópusambandsins. Skynjun almennings þar og annars staðar er sú að lýðræðislegur brestur sé til staðar. Hvort sem það er lögtæknilega rétt eða ekki er skynjunin í það minnsta sú og mér finnst mikilvægt að bregðast við því. Ég held að við hefðum getað sýnt mjög gott fordæmi með því að fara í tvöfalda þjóðaratkvæðagreiðslu. Ég fullyrði alla vega að við værum á öðrum stað í umræðunni ef svo hefði verið. Við værum ekki að kýta um þetta hérna. Það væri skýrara hver leiðsögnin væri, spurningar um lögmæti væru útkljáðar og sömuleiðis hygg ég að það hefði haft áhrif á viðræðurnar sjálfar vegna þess að meðan á umsóknarferlinu stóð var deilt um þetta í þingsal og víðar í samfélaginu, eðlilega, vegna þess að lögmætið var ekki jafn skýrt og það hefði getað verið. Ég ætla aðeins að tala um Brexit. Óháð því hvað mér finnst um þá niðurstöðu held ég að niðurstaðan í hinni ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu í Bretlandi um að segja skilið við Evrópusambandið endurspegli þá skynjun almennings að hann hafi ekki verið spurður nógu ítarlega og hann hafi ekki verið nógu vel upplýstur frá upphafi um hvað þetta fyrirbæri væri, Evrópusambandið, hverjir væru kostirnir og hverjir gallarnir. Auðvitað var umræðan þar á margan hátt algerlega úti á túni eins og gengur og gerist í pólitíkinni og allt það en ég held samt að þetta endurspegli ekki bara að kjósendur í Bretlandi hafi farið eftir röngum gögnum, ég held líka að ástæðan sé að hluta til réttmæt skynjun almennings. Það er tilhneiging meðal stjórnmálamanna í Evrópusambandinu eins og annars staðar að kæra sig ekkert sérstaklega mikið um hvað almenningi finnst, svo lengi sem markmiði stjórnmálamannanna er náð. Þetta er auðvitað mannlegur galli sem mun alltaf endurspeglast í stjórnmálum og þess vegna þykir mér svo mikilvægt að svona ákvarðanir í þjóðaratkvæðagreiðslu séu bindandi. Mér finnst það vera mjög mikið grundvallaratriði. Hvað varðar Evrópusambandið efnislega, svo ég noti örfáar mínútur í það, þá hef ég oftast sagt, þó að ég eigi til að skipta um skoðun, milli daga jafnvel, að ég gæti ekki gert upp hug minn um hvort ég væri hlynntur því að Ísland gerðist aðili að Evrópusambandinu fyrr en samningaviðræðum væri lokið. Ef þær eru komnar í strand, þá eru þær bara komnar í strand. Þá er það bara niðurstaðan. En það átti eftir að opna tvo kafla, landbúnaðarkaflann og sjávarútvegskaflann. Lykilkaflarnir. Það er endalaust hægt að tala um hvað hefði verið hægt og hvað hefði ekki verið hægt. Þá gleymist alltaf að Evrópusambandið er í sífelldri mótun og þróun. Hvað ef Evrópusambandið hefði ekki tekið neitt af þessu í mál eftir að við hefðum opnað kaflana og rætt þá? Ókei, þá hefði það verið niðurstaðan. Allt í lagi, meinti ég, virðulegi forseti. Biðst forláts á enskunni eða hvaða tungumál þetta var. En hvað varðar evruna eru auðvitað alltaf kostir og gallar. Það er alltaf hægt að finna ákveðin tímabil þar sem tiltekin peningaverkfæri eru góð og tiltekin peningaverkfæri eru slæm. Akkúrat núna á Íslandi t.d. er mjög fínt að vera með verðtryggt lán. Vextirnir eru það lágir að greiðslubyrðin er mun lægri en af óverðtryggðu láni. Einmitt núna. En ef maður tekur fyrir tímabilið frá 2008–2010, tja, ekki svo mikið. Þá voru aðrar aðstæður. Það er alveg eins með evruna eða hvaða gjaldmiðil sem er. Evran hefur ákveðna styrkleika sem felast fyrst og fremst í stærð hagkerfisins. Hún hefur ákveðna veikleika sem felast í ósveigjanleikanum sem henni fylgir. Það er svolítið erfitt að útskýra fyrir fólki sem telur að einhver ákveðin peningaverkfæri séu einfaldlega góð eða einfaldlega slæm að þau eru alltaf hvort tveggja. Þetta eru verkfæri sem hafa alltaf kosti og galla. Evran er engin undantekning á því. Nú gætu lærðari menn en ég farið út í það hvaða mistök hafa verið gerð við upptöku evrunnar. Eftir stendur að hún er stærsti gjaldmiðill í 500 milljón manna samfélagi sem kallast Evrópusambandið. Þetta er gríðarlega stórt hagkerfi. Það er enn þá til staðar. Það eru vissulega vandræði en það er enn þá til staðar. Ég hef ekki trú á þessum dómsdagsspám um Evrópusambandið. Ég hef ekki trú á þeim þótt eitt ríki fari úr því. Það mætti líka færa þau rök að það sé bara fínt að það fordæmi sé til. Þá geta menn í framtíðinni a.m.k. gert ráð fyrir að sá möguleiki sé raunhæfur, að það sé mögulegt að ríki fari úr sambandinu og það þurfi að vera til einhver áætlun um það hvernig skuli standa að því. Svo gæti það bara komið aftur til baka. Mörgum finnst fáránlegt að vera alltaf að skipta um skoðun. Ekki mér. Mér finnst það reyndar mjög sjálfsagt. Síðast en ekki síst langar mig aðeins að ýta við því sem er oft sagt um þessar viðræður, að þetta séu aðlögunarviðræður. Samt man ég ekki eftir einu einasta þingmáli sem við höfum afgreitt á þinginu sem var ætlað að taka til baka allan þann lagalega skaða sem ESB-umsóknin á að hafa valdið okkur. Ekki einu máli. Hins vegar vorum við í dag að greiða atkvæði um tvö EES-mál. Þar greiddu þingmenn Framsóknarflokksins og Sjálfstæðisflokksins atkvæði með EES-máli, sem er aðlögunarmál. Þetta eru allt aðlögunarmál vegna þess að EES þýðir aðgengi að markaðnum gegn því að við tökum upp þessi mál. Mig langar á lokasekúndunum að vitna í umsögn frá Viðskiptaráði Íslands við eitt þingmálið í dag. Þar stendur, með leyfi forseta: „Að mati Viðskiptaráðs ætti löggjöf hér á landi að vera í samræmi við löggjöf á Evrópska efnahagssvæðinu eftir því sem mögulegt er.“ Ástæðan er ekki sú að Viðskiptaráði sé illa við Ísland, vilji brenna fánann og skipta um þjóðsöng heldur vegna þess að það er skynsamlegt að hafa samhæfðar reglur. Nú langar mig gjarnan að lengja ræðuna, virðulegi forseti, en skal virða klukkuna í þetta sinn.

Sem endranær, væntanlega.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka þessa umræðu. Þó svo að ekki hafi margir hv. þingmenn tekið þátt í henni hefur hún verið mjög lífleg og sýnir kannski ágætlega fram á hvað Evrópusambandið er stórt mál, hvað það kemur víða við og hvað það hefur margt að segja um íslensk stjórnmál, íslenskan veruleika. Staðreyndin er sú að Evrópusambandið er stærsta ríkjabandalag okkar heimshluta og hefur þróast mjög mikið á þeim áratugum sem það hefur verið til. Ákvörðun Breta, eins og hv. þingmaður benti á áðan, í ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu um að ganga úr Evrópusambandinu í svokölluðu Brexit-kosningunni er enn ein þróunin í þróunarferli Evrópusambandsins. Evrópusambandið gengur fyrst og fremst út á fjórfrelsið, sameiginlegan markað 500 milljón manna í tæplega þrjátíu löndum núna. Þetta fjórfrelsi hefur Íslendingum þótt eftirsóknarvert. Íslendingar gengu í þetta samband að miklu leyti með EES-samningnum og ánægja okkar hefur almennt verið nokkuð góð með að hafa þetta aðgengi að markaðnum. Þrátt fyrir að það sé vissulega dálítið skrýtið að við tökum upp bunka af reglugerðum og löggjöf sem við tökum vissulega beint upp frá Evrópusambandinu í gegnum EES-samninginn og EES-aðlögun hérna, þá er mjög mikið af þeirri löggjöf, sérstaklega þegar kemur að umhverfismálum, heilbrigðismálum, neytendamálum o.s.frv., mjög kærkomin viðbót við íslenska löggjöf og hefur í raun og veru gert okkur kleift að hafa miklu fullkomnari löggjöf en við ættum auðvelt með að þróa ein og sér. Umræðan um Brexit-kosningarnar í Bretlandi og þá ákvörðun, sem kom mjög mörgum á óvart að Bretar skyldu taka, að ganga úr Evrópusambandinu, sýndi kannski fram á að menn hafa meiri trú á Evrópusambandinu sem stöðugleikaverkfæri en mætti halda frá almennri umræðu. Efasemdarmenn um Evrópusambandið hafa vissulega verið mjög háværir í umræðunni, sérstaklega eftir efnahagshrunin 2008, sér í lagi efnahagsvandræðin í Grikklandi og vandræði evrunnar á þessum árum. Samt er þeirri ákvörðun Breta að segja sig frá Evrópusambandinu almennt tekið sem óvissuákvörðun, að Bretland sé að sigla inn í óvissutíma. Þessi ákvörðun hefur haft mjög neikvæð áhrif á gengi breska pundsins og frekar valdið usla en hitt. Það er dálítið merkilegt að upplifa það meira að segja á Íslandi þar sem hafa mælst í skoðanakönnunum efasemdir um að við eigum að ganga í Evrópusambandið hrátt og án þess að vita nákvæmlega hvernig samningurinn lítur út. Meira að segja hér hefur umræðan um Brexit verið í þá áttina að við séum að sigla inn í meiri óvissutíma í Evrópu og okkar nágrenni heldur en hitt. Það þykir mér vera merki um þann hug sem við berum raunverulega til Evrópusambandsins. Og eins og hv. 10. þm. Reykv. n. benti á áður þá hefur evran, sem er gjaldmiðill mörg hundruð milljón manna samfélags, þrátt fyrir allt verið sterk og stöðugri en flestir gjaldmiðlar í heiminum síðustu árin, eftir 2008, þó svo að hún hafi vissulega gengið í gegnum ýmsar hremmingar. Mig langar að nota síðustu mínúturnar af ræðu minni til að ræða hvað flutningsmönnum þessarar tillögu gengur til með að leggja til að þessi þjóðaratkvæðagreiðsla verði haldin meðfram alþingiskosningum 29. október. Vissulega skal ég taka undir með hv. þingmönnum sem hafa talað að það er stuttur fyrirvari á þjóðaratkvæðagreiðslu. Það væri sérstaklega stuttur fyrirvari á þjóðaratkvæðagreiðslu um mál sem ekki hefði verið mikið rætt og væri ekki vel þekkt í íslensku samfélagi. En það vill svo til að umsóknaraðildin að Evrópusambandinu eða samningaviðræður við Evrópusambandið í fjögur ár gera það að verkum að Íslendingar hafa ágæta hugmynd um Evrópusambandið og um hvað ræðir. Ástæðan fyrir því að 29. október er tekinn fram í tillögunni er sú að það er dagsetningin sem hefur verið í umræðunni fyrir þingkosningar núna í haust. Það er tekið fram sérstaklega í greinargerðinni að breytist sú dagsetning, því að hún er vissulega ekki fastákveðin enn þá, verði þessari tillögu breytt til samræmis við það. Hugsunin er að tengja þessa þjóðaratkvæðagreiðslu við alþingiskosningar. Bæði er það gert í hagræðingarskyni, til að nota ferðina ef svo má að orði komast, að kjósa um þetta málefni um leið og við göngum til kosninga þar sem hægt er að reikna með því að stór hluti þjóðarinnar muni greiða atkvæði hvort sem er, en líka til að tengja það þingkosningum frekar en öðrum kosningum. Ég held að mikilvægt sé að niðurstaða úr þessari þjóðaratkvæðagreiðslu, sem er um áframhald á viðræðum sem eru ákveðnar með samþykkt Alþingis, að þessi leiðbeining komi fram við þingkosningar og verði leiðbeining handa nýju Alþingi sem komi saman eftir þær kosningar. Það er ástæðan fyrir því að við leggjum þessa tillögu fram. Hún er ekki lögð fram í fyrsta skiptið núna. Hún er í raun og veru orðrétt, fyrir utan dagsetninguna, endurtekning á tillögu sem var lögð fram á síðasta löggjafarþingi, þá 626. mál, en það náði ekki fram að ganga þá. Þá var gert ráð fyrir því að þjóðaratkvæðagreiðslan mundi eiga sér stað meðfram forsetakosningum núna í sumar en nú eru næstu kosningar sem sé áætlaðar 29. október og því leggjum við tillöguna fram og miðum við þá dagsetningu. Ég endurtek að væri þetta nýtt mál sem þyrfti alvarlegrar og mikillar kynningar við hjá þjóðinni gæti ég vissulega tekið undir að þetta væri stuttur fyrirvari en þar sem hér er um mál að ræða sem hefur verið eitt stærsta málið í íslenskri umræðu a.m.k. síðan 2009 tel ég að íslenskum kjósendum sé vel treystandi fyrir því að taka afstöðu til spurningarinnar: Vilt þú að Ísland taki upp þráðinn í viðræðum við Evrópusambandið með það að markmiði að gera aðildarsamning sem borinn yrði undir þjóðina til samþykktar eða synjunar, já eða nei? Ég held að íslenskum kjósendum sé vel treystandi til að mynda sér skoðun á þeirri spurningu á þeim tveimur mánuðum sem eru væntanlega fram að alþingiskosningum 29. október. Ég hef lokið máli mínu, takk.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um aðild Íslands Geimvísindastofnun Evrópu. Flutningsmenn eru ásamt þeim sem hér stendur hv. þingmenn Katrín Jakobsdóttir, Páll Valur Björnsson, Ásta Guðrún Helgadóttir, Helgi Hjörvar, Katrín Júlíusdóttir, Birgitta Jónsdóttir, Róbert Marshall, Össur Skarphéðinsson, Óttarr Proppé, Líneik Anna Sævarsdóttir, Vilhjálmur Árnason og Svandís Svavarsdóttir. Tillagan er einföld, efnislega, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela utanríkisráðherra að sækja um aðild Íslands að Geimvísindastofnun Evrópu.“ Geimvísindastofnun Evrópu, á ensku European Space Agency, skammstafað ESA og hér eftir kallað það, var sett á laggirnar árið 1975 og eru aðildarríki hennar nú 22 talsins. Öll Norðurlöndin eru aðilar að ESA, að frátöldu Íslandi. Markmið ESA er að vera samstarfsvettvangur Evrópuríkja í geim- og tæknirannsóknum. ESA eru sjálfstæð samtök en eiga í nánu samstarfi við Evrópusambandið um rammaáætlanir á sviði geim- og tæknivísinda. Hvert aðildarríki á fulltrúa í ráði ESA og hefur eitt atkvæði, óháð stærð og fjárframlögum viðkomandi ríkis. Helstu verkefni stofnunarinnar lúta m.a. að framkvæmd og útfærslu langtímastefnu í geimvísindum og tillögum um sameiginleg markmið aðildarríkjanna í geimvísindum sem og annarra alþjóðastofnana. ESA sér einnig um samræmingu evrópsku geimferðaáætlunarinnar og áætlana aðildarríkjanna, einkum er varðar þróun gervihnattabúnaðar. Starf stofnunarinnar snýst þó ekki síður um rannsóknir á jörðinni og eru áherslur hennar því ekki einungis á sviði geimvísinda heldur einnig á ýmsum sviðum sem varða fyrst og fremst jörðina, svo sem veðurfræði, líffræði og jarðfræði. Einnig er lögð áhersla á rannsóknir á sviðum eðlisfræði, efnafræði, stærðfræði, tölvuvísinda og svo mætti lengi telja. Mikil þörf er á að stjórnvöld móti atvinnustefnu á Íslandi með nýjum vaxtartækifærum þar sem vel menntað vinnuafl nýtist til fulls. Menntað fólk flytur úr landi og yrði aðild Íslands að ESA þáttur í að efla atvinnumöguleika á sviði hvers konar tækni og vísinda heima fyrir. Tillagan felur í sér aukningu á útgjöldum ríkissjóðs en sú aukning ætti að skila sér til baka í formi verkefna sem síðan styðja við innlendar rannsóknir, ásamt því að veita ný menntunar- og atvinnutækifæri til frambúðar. Aðild Íslands að Geimvísindastofnun Evrópu mundi skapa fjölbreyttari atvinnutækifæri og gera háskólamenntuðu fólki auðveldara að nýta sérþekkingu sína hérlendis, sjálfu sér og þjóðinni allri til hagsbóta. Líklegt er að helstu verkefnin sem bærust til Íslands við aðild yrðu fyrst um sinn hugbúnaðarverkefni. Íslenskur hugbúnaðariðnaður er rótgróinn, þróaður og framsækinn og ætti að hafa alla burði til þess að takast á við slík verkefni. Ein helsta áskorunin felst líklega í því að íslenskir sérfræðingar sjá fleiri og fjölbreyttari tækifæri erlendis, en tillögunni er ætlað að sporna við og helst snúa við þeirri þróun. Aðildarríkin ákveða þó sjálf á hvaða sérsviðum þau vilja helst taka þátt. Þá má ætla að aðild Íslands að Geimvísindastofnun Evrópu mundi stuðla að auknum áhuga barna og ungmenna á raungreinum sem spennandi viðfangsefni sem nýtist til framtíðar. Þótt tillagan geti í fljótu bragði virst róttæk telja flutningsmenn tillögunnar aðild Íslands að Geimvísindastofnun Evrópu eðlilegt framhald þess vísindastarfs sem þegar hefur verið byggt upp á Íslandi. Íslenskir vísindamenn nota nú þegar gögn frá Geimvísindastofnun Evrópu, m.a. við rannsóknir á jarðhræringum og veðurfari. Ísland stendur framarlega í rannsóknum á segulsviði jarðar og hingað til lands koma vísindamenn á vegum stofnunarinnar til þess að prófa tæki sem eru t.d. notuð í gervihnetti. Aðildarríkjum er sameiginlega skylt að standa undir um þriðjungi af starfsemi stofnunarinnar en þar fyrir utan eru valfrjáls verkefni fjármögnuð af aðildarríkjum. Hverju aðildarríki er í sjálfsvald sett í hvaða valfrjálsu verkefnum það tekur þátt og því eru fjárframlög misjöfn eftir því hvaða verkefnum hvert ríki ákveður að taka þátt í. Í staðinn fjárfestir stofnunin í aðildarríkjum með úthlutun verkefna sem efla rannsóknir og nýsköpun og miðast þá fjárhæðin við fjárframlag frá viðkomandi ríki. Þótt stofnunin sé ekki hluti af Evrópusambandinu er mikil og náin samvinna þar á milli og um 22% af árlegum fjárframlögum til stofnunarinnar koma frá Evrópusambandinu. Í töflu í fylgiskjali með tillögunni má glöggva sig á mögulegum fjárframlögum miðað við landsframleiðslu Íslands árið 2015 borið saman við nokkur aðildarríki og það hlutfall landsframleiðslu sem þau ríki lögðu til sama ár. Hvet ég áheyrendur til að glöggva sig á því skjali til að upplýsast um kostnaðardæmi. Fyrir utan allt þetta má nefna, þótt það sé ekki beinlínis markmið með tillögunni að laga það, að íslenskir ríkisborgarar í dag geta ekki orðið geimfarar. Það er ekki hægt fyrir íslenskan ríkisborgara að verða geimfari nema með því að öðlast ríkisborgararétt í landi sem tilheyrir stofnun á borð við ESA, Geimvísindastofnun Evrópu, eða fá bandarískan ríkisborgararétt til þess að taka þátt í starfi NASA. Að vísu geta borgarar tekið þátt í ýmsu starfi en við erum hins vegar ekki aðilar að ESA enn sem komið er. En góðu fréttirnar eru þær að aðild Íslands að Geimvísindastofnun Evrópu mundi gera íslenskum ríkisborgurum kleift að verða geimfarar, alla vega í prinsippinu. Slæmu fréttirnar eru þær að ekki eru lausar stöður geimfara að svo stöddu og reyndar einungis þrisvar í sögu stofnunarinnar hefur verið farið í það verkefni að sanka að sér nýjum geimförum, þannig að það er í sjálfu sér ekki eitthvað sem við mundum hoppa í, en mér þótti gaman að nefna þetta, því að mér finnst bara sorglegt að íslenskur ríkisborgari geti aldrei orðið geimfari. Mér finnst það mjög leiðinlegt. En eins og ég segi er það ekki markmið tillögunnar að laga það í sjálfu sér heldur fyrst og fremst að efla vísindastarf, fá hingað til lands vísindaverkefni sem Ísland hefur þekkingu til þess að kljást við. Vandinn er sá að sérfræðingarnir okkar fara oft til annarra landa í leit að tækifærum sem þar finnast. Og þótt tillagan virðist við fyrstu sýn vera róttæk, eins og fyrr greindi, er stofnunin hugsuð til þess að margar þjóðir geti tekið saman þátt í svona verkefnum. Hugmyndin felur ekki í sér að ryðja Reykjavíkurflugvöll og reisa þar skotpall, eins og einhverjum gæti kannski dottið í hug í kímni, heldur snýst þetta um að gera litlum aðilum, svo sem Íslandi, kleift að taka þátt í þessum mikilvægu rannsóknum án þess að vera með alla þá innviði sem t.d. Bandaríkin hafa til að standa alfarið að sjálfstæðri geimferðaáætlun. Enda væri það fráleit hugmynd að gera slíkt á Íslandi eins og er fullkomlega augljóst. Enn fremur er vert að minnast á að þegar kemur að vísindastarfi sem þegar er starfrækt á Íslandi vantar oft fjármagn. Ég fékk reyndar athugasemd fyrr í dag um að það væri þegar vísindastarf sem mætti einfaldlega fá meira fjármagn og fleira starfsfólk. En ég vil meina að þessi tillaga, yrði hún samþykkt, mundi gera því auðveldara fyrir, enda er markmiðið að auka vísindastarf en alls ekki að draga úr því, ekki á sviði neinna vísinda, enda sem fyrr greinir eru stunduð í Geimvísindastofnun Evrópu svo gott sem öll eða næstum því öll raunvísindi, svo sem eðlisfræði, efnafræði, stærðfræði, tölvuvísindi og ýmislegt sem Íslendingar eru ágætir í. Og vel á minnst, í ljós hefur komið að Íslendingar eru ágætir í stjörnufræði. Því höfum við fullt erindi inn í þessa stofnun þrátt fyrir nafnið. Ég ætla ekki að lengja mál mitt að svo stöddu heldur hlakka ég til að sjá hvernig umræðan um málið verður og vona að fólk muni sjá með tímanum að þetta er eðlilegt, hógvært og í raun og veru sjálfsagt skref fyrir áframhaldandi þróun vísindastarfs og hátækniiðnaðar á Íslandi.

Virðulegi forseti. Ég er einn af meðflutningsmönnum á tillögunni þannig að það kemur kannski ekki á óvart að ég sé meðmæltur henni. Ég þakka hv. 10. þm. Reykv. n. fyrir ágæta framsögu. Ég tek undir með hv. þingmanni að þátttaka í alþjóðlegu verkefni á borð við Geimvísindastofnun Evrópu getur verið mjög mikill hvati fyrir íslenskt vísinda- og tæknilíf. Ég minnist þess að þátttaka Íslendinga í sameiginlegum evrópskum verkefnum á borð við MEDIA-áætlunina var ein af grundvallarstoðunum undir þann risastóra kvikmynda- og sjónvarpsiðnað sem Ísland hefur þróað með sér á tiltölulega stuttum tíma, þannig að ég fagna þessari hugmynd. Mig langaði til að spyrja hv. þingmann hvort hann hafi mótaðar hugmyndir um það hvernig þátttaka Íslands í Geimvísindastofnuninni færi fram, hvort það séu ákveðnar stofnanir, háskólar, sem hann hafi í huga eða fyrirtæki jafnvel eða hvort það sé útfærsluatriði sem hann sjái fyrir sér að leysist síðar.

Virðulegi forseti. Ég er að reyna að venja mig á að vera ekki að ákveða hluti sem ég er ekki í góðri stöðu til að ákveða, þrátt fyrir að vera þingmaður. En ég ímynda mér að þær stofnanir sem munu hvað helst koma þessu við verði háskólarnir, líklega allir, hugsanlega alla vega, vissulega þessir stóru í Reykjavík og á Akureyri. Þar er starfsemi sem ég hygg að mundi hagnast á þessu öllu saman. Sömuleiðis Rannís og sjálfsagt ýmis fyrirtæki. Þetta er auðvitað útfærsluatriði sem ég kann hreinlega ekki skýr deili á. Manni dettur Veðurstofan í hug og ýmsar slíkar stofnanir sem eru ýmist í raunvísindum á borð við hugbúnaðargerð eða einhverju því um líku en einnig þeim greinum sem varða náttúruna. Sumir segja að Ísland sé einfaldlega eldfjall. Það er hægt að líta á það þannig, hugsa ég. Hér er mikil eldfjallavirkni. Hér eru tíðir jarðskjálftar og það er mjög margt sem er alveg þess virði að rannsaka á Íslandi. Eins og kemur fram í greinargerðinni er það þannig að hingað koma vísindamenn frá Geimvísindastofnun Evrópu til þess að prófa búnað vegna aðstæðna á Íslandi. Ég hugsa að það séu fleiri stofnanir en ég þekki hreinlega sem mundu á einhvern hátt koma að þessu, í það minnsta í viðræðum eða því um líku. Þetta er eitthvað sem ég mundi miklu frekar treysta sérfræðingum til að ákveða, en ég mundi búast við því að það yrði ríkt samráð um hvað þyrfti að gera. Það er auðvitað alltaf keppst um fjármagn og eins og ég fór aðeins inn á áðan er ýmislegt vísindastarf á Íslandi sem er nú þegar undirfjármagnað. Það má ekki gleyma því. Það er mikilvægt að taka það með inn í reikninginn. En eins og ég sagði er hugmyndin sú að auka en ekki draga úr vísindastarfi.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um náttúruvernd. Einhver kynni að segja að þetta sé mjög lítið mál vegna þess að það er mjög stutt, en þetta er hins vegar stórmál. Það er svo stutt að ég get lesið það án þess að taka mikinn tíma frá þinginu. Það hljómar svo, virðulegi forseti: Á eftir 1. mgr. 17. gr. laganna kemur ný málsgrein, svohljóðandi: Öllum sem fara um hálendið og þjóðvegi landsins er óheimilt að fleygja rusli eða öðru þess háttar á almannafæri nema í þar til gerð ílát. Brot á ákvæði þessu varðar refsingu, sbr. 90. gr. Og í 90. gr. kemur, virðulegi forseti: Það varðar mann sektum að lágmarki 100.000 kr. ef hann brýtur ákvæði 2. mgr. 17. gr. Lög þessi, ef þau ná fram að ganga, öðlast þegar gildi. Hér er um það að ræða að okkar mestu verðmæti felast í náttúrunni af mörgum ástæðum. Núna kemur það beint fram í því að stærsta atvinnugreinin okkar sem skapar mestu útflutningstekjurnar er ferðaþjónustan. Ástæðan fyrir því að fólk vill koma hingað er sú að því finnst náttúra Íslands falleg, en hún er ekki falleg nema við göngum skynsamlega um hana og erum ekki með sóðaskap. Ég fékk hugmyndina að þessu frumvarpi þegar ég keyrði um fylki Bandaríkjanna þar sem á mörgum stöðum er afskaplega snyrtilegt, en maður sér líka reglulega þegar maður keyrir um þjóðvegina, sem oft eru í gegnum eyðimerkur eða ýmsa stórbrotna og fagra staði, að þar stendur á skiltum að fólk þurfi að borga óheyrilega háar fjárhæðir í sekt ef það hendir rusli. Þetta eru skýr skilaboð. Einhver kynni að spyrja hvort þetta fari ekki gegn því sem ég hef oft talað um á þessum vettvangi, þ.e. frelsi. Ég held að því sé öfugt farið því að frelsinu fylgir ábyrgð. Það er alveg ljóst að þeir sem henda rusli búa til gríðarlega mikil útgjöld fyrir hið opinbera, fyrir skattgreiðendur, vegna þess að það er dýrt að tína upp eftir þess háttar sóðaskap. Þessi tillaga fékk nokkra umræðu þegar ég kynnti hana fyrir nokkrum mánuðum síðan. Þá kom m.a. fyrrverandi borgarstjóri sem lét sig þessi mál varða og taldi þetta eiga við meira en bara víðernin, þ.e. ekki síður borgarsamfélögin og sveitarfélögin. Mér finnst það vera sjónarmið sem menn þurfa að ræða. Miðað við umræðuna sem skapaðist þá skildist mér að hægt væri að hafa svona ákvæði í lögreglusamþykktum nú þegar. Umgengnin er orðið vandamál á mörgum svæðum, t.d. í okkar ástkæru höfuðborg, Reykjavík. Ég heyrði í einum atvinnurekanda sem sagði mér að ferðamenn hefðu stoppað hann um daginn og spurt hann hvort borgarstarfsmenn væru í verkfalli. Hann kannaðist ekki við það og spurði af hverju væri spurt að því. Það var til komið vegna þess að það var svo sóðalegt á götunum í borginni. Það er eitthvað sem við þurfum auðvitað að laga sem allra fyrst. Það hlytist gríðarlegur skaði af því ef almennt rusl væri að finna um hálendið okkar og kringum þjóðvegina, sums staðar er mikið rusl. Ég tel að við eigum að flýta okkur í að klára mál sem þetta, sem ég mundi ætla að væri góð samstaða um, og gefa skýr skilaboð um að slíkt verði ekki liðið. Virðulegi forseti. Ég mælist til að þetta frumvarp fari til hv. umhverfis- og samgöngunefndar.

Virðulegi forseti. Ég er reyndar pínulítið ósammála hv. þingmanni um það sem hann sagði um frelsið, vegna þess að ég tel þetta vera frelsisskerðingu en hins vegar fullkomlega lögmæta. Ég vil hins vegar hrósa honum fyrir það að kalla hlutina það sem þeir eru. Þetta kemur oft upp í umræðu um tjáningarfrelsi. Þegar menn telja sig skerða það með réttu þá hætta þeir að kalla það skerðingu á tjáningarfrelsi. Þetta er auðvitað skerðing á frelsi en eins og ég segi algjörlega lögmæt, hér eru mjög skýrir, augljósir og ríkir almannahagsmunir í húfi sem réttlæta þetta fullkomlega. Þannig að ég ætla ekkert að kýta við hv. þingmann um það í sjálfu sér. Spurning mín varðar hins vegar ekki það heldur langar mig að vita hvort hv. þingmaður geti varpað ljósi á það hvaðan þessi upphæð kemur. Það stendur 100 þús. kr. í frumvarpinu, hljómar ekkert verri en einhver önnur upphæð, en ég velti fyrir mér hvort upphæðin sé fengin frá einhverjum ákveðnum stað, hvort einhver ákveðin viðmið hafi ráðið því hvaða upphæð var valin eða hvort þetta sé einfaldlega tala sem er talin vera nógu ógnvekjandi til þess að menn stundi einfaldlega ekki þessa iðju.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Það er alltaf hollt að velta því fyrir sér eins og hv. þingmaður nefnir hvenær við erum að skerða frelsi fólks. Það má alveg segja að það sé verið að skerða frelsi fólks til þess að henda rusli. En þá kemur maður náttúrlega að því sem ég held að allir hugmyndafræðingarnir sem voru að berjast fyrir frelsi og leggja út af frelsi sögðu, að frelsi fylgdi alltaf ábyrgð. Ef maður hendir rusli þá hefur það afleiðingar í för með sér. Það er eins og þegar við, án þess að ég vilji bera það saman, heftum frelsi fólks til þess að skaða annað fólk líkamlega og með öðrum hætti. Ég held að þetta sé mjög eðlileg frelsisskerðing. En það er hins vegar alltaf hollt að velta þessu upp. Varðandi upphæðina þá skal ég viðurkenna að slíkar sektir tíðkast að vísu í miklu fleiri löndum. Ég nefndi Bandaríkin vegna þess að ég og mín fjölskylda höfum ferðast þar um og þetta vakti athygli mína þá. Þar var eitt mjög frægt átak, svo ég leyfi mér nú að sletta enskri tungu, virðulegi forseti, 

Forseti minnir á að þingmálið er íslenska og leggur til þýðinguna „abbast upp á Texas“. 
            

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um náttúrustofur. Tillagan hljóðar svo: Alþingi ályktar að fela umhverfis- og auðlindaráðherra að koma á fót starfshópi til að meta reynsluna af starfi náttúrustofa síðustu 20 árin og meta hvort hagkvæmt sé að náttúrustofur taki formlega að sér fleiri svæðisbundin verkefni en þær hafa nú með höndum. Þá verði hópnum falið að móta leiðir til að styrkja samstarf náttúrustofa og stofnana ríkisins í þeim tilgangi að nýta fjármagn til þekkingaröflunar og vöktunar á náttúru landsins sem best. Meðflutningsmenn á tillögunni ásamt þeirri sem hér stendur eru hv. þingmenn Brynhildur Pétursdóttir, Höskuldur Þórhallsson, Ólína Kjerúlf Þorvarðardóttir, Þorsteinn Sæmundsson, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Þórunn Egilsdóttir, Vilhjálmur Árnason, Ásmundur Einar Daðason, Willum Þór Þórsson, Páll Jóhann Pálsson og Valgerður Gunnarsdóttir. Tilefni tillögunnar er m.a. að nú er mikil deigla í náttúru og umhverfisvernd á Íslandi vegna nýrra loftslagsmarkmiða og vaxandi ferðamennsku og almennt meiri umhverfisvitundar og því mikilvægt að fara yfir hvernig fjármagni og fagþekkingu á því sviði er varið og hvernig það getur nýst íslensku samfélagi sem best. Náttúrustofur gegna mikilvægu hlutverki samkvæmt lögum hvað varðar náttúrurannsóknir og framkvæmd náttúruverndar í samstarfi við stofnanir umhverfis- og auðlindaráðuneytisins. Nú eru rúm 40 ár síðan fyrstu hugmyndir um náttúrustofur landshlutanna komu fram og rúm 20 ár síðan fyrsta stofan hóf starfsemi. Hugmynd um stofnun náttúrustofa má rekja aftur á 8. áratuginn til nefndar sem vann tillögur um tengsl náttúrugripasafna Náttúrufræðistofnunar Íslands og náttúrufarsrannsókna. Hugmyndirnar þróuðust síðan í 20 ár þar til þær urðu að lögum nr. 60/1992. Í framhaldi var Náttúrustofa Austurlands stofnuð árið 1995 þá fyrst náttúrustofa en síðan voru stofurnar stofnaðar ein af annarri og eru nú átta talsins. Fyrstu árin voru stofurnar reknar með beinni aðild ríkisins sem skipaði einn stjórnarmanna en með lagabreytingu árið 2002 dró ríkið sig út úr beinni aðild að stofunum en gerðir voru samningar um fjárframlög ríkisins til stofnana við sveitarfélögin sem eiga þær og reka. Frá árinu 2002 hefur smátt og smátt dregið úr tengslum náttúrustofa við umhverfis- og auðlindaráðuneytið þrátt fyrir að lesa megi úr umræðunni frá þeim tíma að ætlunin hafi ekki verið að draga úr samvinnu við stofnanir ríkisins heldur að skýra rekstrarlega ábyrgð. Jafnframt hefur dregið úr fjárframlögum ríkisins til stofnananna. Nú eru eins og áður sagði starfandi átta náttúrustofur en jafnframt hafa í sumum landshlutum byggst upp þekkingarsetur sem starfa á sviði náttúrufræða með stuðningi ríkis og sveitarfélaga. Það er því lagt til að í vinnu starfshópsins verði horft til þess hvernig samstarf náttúrustofa og setra í sama landshluta geti styrkt starf beggja aðila. Á þessum 20 árum hefur það sýnt sig að auk lagalegs hlutverks gegna náttúrustofurnar mikilvægu samfélagslegu hlutverki þar sem starfsemi þeirra styrkir innviði, hækkar menntunarstig og eykur þekkingu í þeim samfélögum þar sem þær starfa. Ávinningur samfélaganna er því margvíslegur og hjá stofnunum starfar fólk sem ólíklegt er að byggi á landsbyggðinni ef þessi starfsemi væri ekki til staðar. Þá eru háskólanemar oft ráðnir í sumarstörf á stofunum en það er einmitt það sem oft skortir, að sumarstörf tengd háskólanámi séu til staðar á landsbyggðinni. Náttúrustofur eru reknar með stuðningi ríkis og leggja aðildarsveitarfélög að lágmarki fram 30% af framlagi ríkisins. Náttúrustofurnar eru svo sjálfar ötular við öflun sértekna á sínu fræðasviði, svo með útseldum verkefnum og styrkjum. Þannig draga þær inn í landsbyggðirnar fjármagn og auka þá fjárhagsleg umsvif í sveitarfélögunum þar sem þær starfa með viðskiptum við þjónustuaðila og þar með aukast útsvarstekjur beint og óbeint. Þekking á náttúrufræði gagnast líka beint við ýmis verkefni í samfélaginu, svo sem skipulag sveitarfélaga og uppbyggingu ferðaþjónustu og ýmissa annarrar atvinnustarfsemi og stuðla þar með að sjálfbærri nýtingu náttúruauðlinda. Jafnframt nýtist þessi þekking við fræðslu til almennings og í skólastarfi. Þá gagnast þekking á náttúrufari einnig óbeint í samfélaginu. Starfsemi náttúrustofa krefst vel menntaðs starfsfólks, sem er mikilvægt þar sem stefnt er að fjölbreyttu og öflugu samfélagi. Störf á vegum stofanna geta dregið að fólk sem síðan ílengist þótt það snúi sér að öðrum verkefnum á svæðinu. Þannig vinnur starfsemin gegn spekileka á landsbyggðinni og styrkir árangursríka byggðastefnu. Fjölbreytt og öflugt samfélag byggir á þeim störfum sem sinnt er í samfélaginu en ekki síður á því að íbúar með mismunandi bakgrunn séu til staðar til að sinna verkefnum sem flokkast undir tómstundir. Ávinningur þess að í boði séu störf fyrir náttúrufræðinga er því margvíslegur þótt erfitt geti reynst að meta þann ávinning sem fylgir því að náttúrufræðingar starfi í foreldrafélaginu eða mæti á íbúafundi. Þegar náttúrustofum eru falin verkefni er það því kjörin leið til að flytja opinber störf á landsbyggðina. Þótt mikilvægt sé að stofnanir sem starfa á landsvísu hafi yfirsýn yfir vöktun og rannsóknir getur það verið hagkvæmara fyrir samfélagið í heild að verkefni séu unnin á svæðisbundnum stofnunum, ferðakostnaður verður minni, hægt er að bregðast við óvæntum aðstæðum í náttúrunni og mögulegt er að samþætta fjölbreytt verkefni á svæðinu. Þannig felst mikill styrkleiki í landfræðilegri dreifingu stofnana. Umhverfisráðuneyti og stofnanir þess ættu að nýta sér það eins og mögulegt er til að nýta fjármuni og þekkingu sem best. Að fela náttúrustofum aukin verkefni við vöktun og rannsóknir á íslenskri náttúru, svo sem á gróðurfari, fuglalífi og náttúruverndarsvæðum, er því vænleg leið til að tryggja fjölbreyttari störf dreift um landið og hámarka nýtingu þekkingu og fjármagns. Einnig er brýnt að útfæra betur en nú er lagalegt hlutverk náttúrustofa við náttúruvernd þar sem verkefni á því sviði verða sífellt meira aðkallandi um land allt. Það er hins vegar efni í aðra ekki svo stutta umræðu sem ekki verður farið út í hér. Ef vilji væri til þess að fela náttúrustofunum fleiri verkefni á vegum ríkisins eru nokkrar leiðir mögulegar, svo sem að fela stofunum verkefni með lögum, að fela stofunum verkefni með sérstökum samningum við ráðuneyti, annaðhvort um ný verkefni eða um verkefni sem nú þegar eru lögbundin. Þá er mögulegt að fela stofnunum verkefni með sérstökum ráðuneytisbréfum eða með sérstökum samningum milli náttúrustofa og þeirra stofnana sem bera ábyrgð á verkefnum á landsvísu. Eins og áður sagði var lögum um stofurnar breytt árið 2002. Þá dró ríkið sig út úr beinni aðild en gerðir voru samningar við sveitarfélögin sem eiga og reka stofurnar. Þrátt fyrir að ætlunin hafi verið að halda áfram sterku sambandi við umhverfis- og auðlindaráðuneytið hefur smátt og smátt dregið úr tengslunum. Vilji löggjafans á árinu 2002 þegar lagabreytingin var samþykkt kemur m.a. skýrt fram í nefndaráliti meiri hluta umhverfisnefndar Alþingis frá 127. löggjafarþingi árið 2001–2002, en þar segir á þskj. 1220, með leyfi forseta: „Meiri hlutinn leggur áherslu á að í þeim samningum sem ráðherra mun gera við náttúrustofur, á grundvelli 2. gr. frumvarpsins, verði kveðið á um að umhverfisráðuneytið fundi reglubundið með Náttúrufræðistofnun Íslands og Náttúruvernd ríkisins þar sem farið skuli yfir þau verkefni sem stofnanirnar hafa falið náttúrustofum á grundvelli d- og e-liðar 4. gr. frumvarpsins.“ Á náttúrustofuþingi 2005 staðfesti þáverandi hæstv. umhverfisráðherra Sigríður Anna Þórðardóttir þennan skilning í ræðu. Sé vitnað til ræðunnar, með leyfi forseta: „Mikilvægt er að umhverfisráðuneytið fylgist vel með starfsemi náttúrustofa, og hafi yfirsýn yfir þau verkefni sem Umhverfisstofnun og Náttúrufræðistofnun Íslands hafa falið þeim. Í samstarfssamningnum er kveðið á um samstarf ráðuneytisins við náttúrustofur þar sem farið er yfir slík verkefni. Fyrsti samstarfsfundurinn var haldinn í nóvember 2003 en gert er ráð fyrir að þessir fundir séu haldnir á tveggja ára fresti.“ Af þessum tveimur tilvitnunum er ljóst að álit ráðherra, ráðuneytis og Alþingis var árið 2002 að náttúrustofur gegni mikilvægu hlutverki hvað varðar náttúrurannsóknir og framkvæmd náttúruverndar í samstarfi við stofnanir umhverfisráðuneytisins. Þrátt fyrir þetta hafa þessar fyrirætlanir ekki gengið eftir. Auk þess að dregið hafi úr samstarfinu var á árunum 2008–2015 verulegur samdráttur í fjárframlögum ríkisins til stofnananna. Úr því var lítillega bætt á árinu 2016, en sú þróun sem varð á þessu tímabili gengur þvert á byggðastefnu stjórnvalda og sóknaráætlanir landshlutanna. En vonandi horfum við fram á bjartari tíma nú. Það er því álit flutningsmanna að nú væri gott tækifæri fyrir umhverfis- og auðlindaráðherra og sveitarfélögin að staldra við og meta reynsluna af starfi náttúrustofanna síðustu 20 árin. Liður í slíkri vinnu gæti verið að fara yfir hvort hagkvæmt gæti reynst að náttúrustofur tækju formlega að sér fleiri svæðisbundin verkefni en þær hafa nú á höndum. Mikilvægt er að halda áfram að styrkja samstarf náttúrustofanna og stofnana ríkisins í þeim tilgangi að nýta fjármagn til þekkingaröflunar og vöktunar á náttúru landsins sem best. Samhliða gætu sveitarfélög metið hvort skynsamlegt væri að fleiri sveitarfélög ættu aðild að náttúrustofum og hvort hækkun framlags sveitarfélaga til starfsins gæti haft margfeldisáhrif í samfélaginu. Á síðustu árum hafa víða um land byggst upp þekkingarsetur, eins og fram er komið, sem starfa á sviði náttúrufræða. Því er einnig mikilvægt að í vinnu starfshópsins verði horft til þess hvernig samstarf náttúrustofa og setra geti styrkt starf beggja. Hæstv. forseti. Eins og áður sagði er mikil deigla í náttúru- og umhverfisvernd á Íslandi, m.a. vegna nýrra loftslagsmarkmiða og vaxandi ferðamennsku, og því mikilvægt að fara yfir þessi mál á þeim tímapunkti. Þá hef ég lokið við að rekja helstu staðreyndir varðandi mikilvægi þessarar tillögu og legg til að hún gangi til umhverfis- og samgöngunefndar til frekari umfjöllunar.

Herra forseti. Undir svona fínni ræðu um náttúrustofur og með þann ágæta hv. þingmann sem nú gegnir embætti hæstv. forseta þá get ég ekki annað en tekið undir þessa tillögu, þótt ekki væri nema til að láta hugann líða aftur til þeirra daga þegar ég og hv. þingmaður og hæstv. forseti, Einar K. Guðfinnsson, vorum yngri og sprækari og beittum okkur mjög fyrir því að vegur náttúrustofa yrði meiri en þá var. Sérstaklega vil ég leggja lofsorð á hæstv. forseta fyrir þann atbeina sem hann á sínum tíma greiddi þá ræfli sem nýsestur var í stól umhverfisráðherra og vildi byggja náttúrustofu í Bolungarvík. Þá skorti ekki atfylgi hæstv. forseta og með honum dugði það til þess að það tókst. Mín reynsla bæði sem þingmanns og ráðherra hér áður fyrri, sérstaklega þegar ég var umhverfisráðherra, af náttúrustofum var mjög jákvæð. Ég geri mér grein fyrir því að síðan hafa málin þróast með ýmsum hætti og komið hafa fram nýjar stofnanir sem sums staðar starfa við hlið þeirra, setur, fræðasetur sem tengjast háskólunum. Ég held þess vegna að sú tillaga sem hv. þingmaður mælir fyrir um að komið verði fót starfshópi til að meta reynsluna af náttúrustofum sé mjög tímabær. Ég vona að af þeirri vinnu spretti hugmyndir sem efla rannsóknir og eftirlit á náttúru Íslands. Ég vil að endingu segja, um leið og ég lýsi stuðningi við þessa tillögu og vona að hún verði samþykkt áður en þing tygjar sig til kosninga, að það er mín skoðun að sérstaklega fyrir hinar dreifðu byggðir hafi náttúrustofurnar verið mjög velkomin viðbót í atvinnu- og rannsóknir á viðkomandi svæðum. Það er ekki síst byggðavinkillinn sem ég held að við eigum líka að skoða í þessum efnum.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni andsvarið og get heils hugar tekið undir það með honum að byggðavinkillinn er mjög mikilvægur. Eins og ég rakti í ræðu minni verður það í rauninni seint metið hversu miklu máli það skiptir að fá inn fjölbreytta þekkingu í hvert samfélag í gegnum það að búa til vettvang fyrir fræðastarf af þessu tagi. Við getum t.d. nefnt að sú náttúrustofa sem ég þekki best, þó að ég telji að ég hafi heimsótt þær velflestar, er sú sem starfar á Austurlandi. Þar eru átta starfsmenn. Það munar um minna þegar verið er að byggja upp samfélag og tengja saman þekkingarstarfsemi, bæði innan landshlutans og út á við við erlent fræðastarf. Við getum tekið hreindýrin, sem er sérstakt verkefni á Austurlandi. Þar er t.d. samstarf við Noreg á ýmsum sviðum, í sambandi við vöktun hreindýra, vöktun á hreindýrabeit og fleiri sviðum sem í rauninni væri kannski erfitt að koma við nema akkúrat af því að starfandi náttúrustofa er á Austurlandi. Ég tel þess vegna mikilvægt að í vinnu þessa starfshóps verði horft mjög vítt á samstarfsmöguleika, bæði við setrin eins og hv. þingmaður kom inn á og eins háskóla og aðrar stofnanir á landsvísu.

Herra forseti. Ég get ekki annað en komist á flug og það jafnvel neistar af mér þegar ég kemst í umræðu um náttúrustofur. Ég tel að þegar lagt var út á þann veg fyrir 20, 25 árum þá hafi verið brotið í blað. Ég tel að þá hafi verið skapaðir mjög miklir möguleikar til að efla rannsóknir á náttúru Íslands, sömuleiðis til að byggja upp lítil vísinda- og fræðasamfélög í hinum dreifðu byggðum. Hvað eru margar náttúrustofur núna? Átta eða níu talsins, ég man það ekki,  Ég er þeirrar skoðunar að margvísleg verkefni sé að finna hjá ýmsum stofnunum sem náttúrlega allar eru samankomnar hér, á suðvesturhorninu, sem væri hægt að færa þarna út og láta þær stofur vinna. Ég sé líka fyrir mér að aukið samstarf við íslenska háskóla en ekki síður útlenda háskóla geti skapað veruleg tækifæri til framtíðar. Ég held að margir háskólar, sem hafa áhuga og hafa fólk innan sinna vébanda sem hefur áhuga á rannsóknum og ýmsu sem tengist sérstaklega náttúru Íslands, séu ákaflega uppnumdir yfir þessum tækifærum. Það þarf að koma þessu á framfæri. Það er auðvitað ríkisvaldsins að gera það. Ég ætla að spara mér að halda langa ræðu um náttúrustofur eins og mig 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég get tekið heils hugar undir það að styrkja þarf starf náttúrustofanna enn frekar. Það sem ég tel farsæla leið í því væri að hver og ein stofa fengi ákveðið kjölfestuverkefni. Segja má að verkefnið um hreindýrin sé það á Austurlandi. Maður getur séð fyrir sér vöktun í Breiðafirði eða verkefni tengd Breiðafirði sem mundi styrkja Náttúrustofu Vesturlands. Náttúrustofa Vestfjarða hefur ákveðin verkefni tengd Hornströndum en gæti auðveldlega bætt á sig fleiri eða meiri kjölfestuverkefnum. Á sama hátt mætti fara hringinn um landið. Ég teldi t.d. farsælt að Náttúrustofa Norðausturlands tengdist með einhverjum hætti betur RAMÝ, starfinu við Mývatn, þeim rannsóknum sem þar fara fram. Jafnvel teldi ég mögulegt að gerður væri samningur við náttúrustofuna um ábyrgð á því verkefni. Um það eru eflaust skiptar skoðanir, en ég held að það sé alveg skoðunarinnar virði að fara yfir það með hvaða hætti öflugra samstarfi yrði best komið á. Við höfum svo séð mjög áhugaverða vaxtarsprota spretta út frá starfi Náttúrustofu Norðausturlands í rannsóknastöðinni á Rifi sem nú virðist vera að fara á skrið, en þarf eflaust meiri stuðning við næstfyrstu skrefin, búið er að stíga fyrstu skrefin. En þar er kominn skriður á verkefni sem vafalaust hefði ekki orðið til án tilveru náttúrustofu í þeim landshluta.

Herra forseti. Ég hafði ekki ætlað mér að halda ræðu en ég hef lýst stuðningi mínum við þessa tillögu og eftir því sem ég hef hlustað betur á mál hv. þingmanns og 1. flutningsmanns sé ég að hún er náttúrlega fræðasjóður um þessi efni. Við hana er greinilegra skemmtilegra að eiga orðastað um náttúrustofur en flesta aðra. Þetta er gamalt áhugamál mitt og margra annarra. Þau verkefni sem hún nefnir, og sérstaklega tvö þeirra, eru auðvitað þess eðlis að ég get ekki annað en komið hér og lýst stuðningi við þau. Ég var náttúrlega sá umhverfisráðherra sem fékk með ærnu erfiði í gegn frumvarp um vernd Breiðafjarðar sem hefur margt gott af leiðst síðan. Ég er alveg sammála hv. þingmanni um að rannsóknir á lífríki og náttúrufari Breiðafjarðar sem tengist vernd þess merka náttúrusvæðis ættu mjög vel heima í stórum stíl í höndum náttúrustofu sem hugsanlega mætti líka tengja rannsóknum á því sérstaka náttúrufari sem er að finna innan þjóðgarðsins á Snæfellsnesi, sem var einmitt tillaga sem var borin fram af mér og samþykkt af Alþingi. Af því að hv. þingmaður nefnir RAMÝ þá get ég ekki annað en tekið undir með henni þegar hún segir að hún sæi fyrir sér að tengja betur rannsóknarstofnunina við Mývatn og náttúrustofuna sem þar er í næsta nágrenni. Það mætti nefna fleiri verkefni sem væri hægt að steypa þar saman sem mundu gera það að verkum að þær ágætu rannsóknir sem hafa vitaskuld farið fram á Mývatni yrðu stórefldar. Og hvenær hefur verið þörf á því ef ekki núna? Hvað horfum við upp á núna? Við horfum upp á áður óþekktar breytingar á vistkerfi Mývatns sem eru að breyta a.m.k. lit þess og hugsanlega geta haft í för með sér mjög skaðlegar og óheillavænlegar afleiðingar í framtíðinni, ég skal ekkert um það segja. Þótt ég sé ekki í þeim hópi sem telur að meginorsök þess megi rekja til manna, ég er þeirrar skoðunar að það sé líklegra að það séu gróðurhúsaáhrifin og hlýnun jarðar sem þar valda mestu, þá er engu hægt að slá föstu um það. Þetta þarf að rannsaka. Við getum ekki látið það gerast að náttúruperlur af þessum toga drabbist niður án þess að við skiljum orsakir þess og getum hugsanlega gripið inn í ef það er hægt. Það er ákaflega mikilvægt. Síðan er ég þeirrar skoðunar að mjög mikilvægt sé að í tengslum við Mývatnsrannsóknina verði farið í dýpri rannsóknir á fiskstofnum þess góða vatns, sem eru feikilega merkir. Það má heita að ekki hafi verið gerðar neinar sérstakar rannsóknir á þeim síðan Pétur M. Jónasson, prófessor emeritus við Kaupmannahafnarháskóla, og Hákon Óskarsson gáfu út mjög merka bók, ekki á íslensku heldur á erlendu tungumáli, um rannsóknir þeirra á fiskstofnum í Mývatni, þeir eru alveg sérstakir. Þar höfum við náttúrlega bleikjuna frægu. Við höfum líka urriðann. Og við höfum þar alveg sérstök svæði eins og t.d. Syðri-Flóa þar sem urriðinn, eins og á stöku svæðum í Þingvallavatni, hrygnir við uppsprettur á hraunbotni. Ég hef sjálfur séð þar meira að segja á óvanalega heitum degi fjóra urriða og tvær bleikjur troðast ofan í slíka uppsprettu til þess að kæla sig. Þetta eru alveg stórmerkileg náttúrufyrirbæri sem þarna eru. Talið hefur leitt mig á þann áfangastað sem vil helst staðnæmast við. Ég drep hér á urriðann í Laxá í Mývatnssveit. Það má ekki gleyma því að í Þingvallavatni er annar urriðastofn sem ekki síst fyrir atbeina Alþingis og stjórnvaldsins hefur braggast á síðustu 15 árum og er nú að ég tel úr hættu. En hann er, ég segi ekki órannsakaður en einu rannsóknirnar sem hafa farið fram á þeim stofni hafa verið fyrir atbeina Alþingis. Ég er t.d. þeirrar skoðunar að í svona stórum héruðum og kjördæmum þar sem menn vildu setja niður eina náttúrustofu sé sjálfsagt að setja upp útibú. Ég er þeirrar skoðunar að það ætti að vera sökum þess hversu einstakt Þingvallavatn er, ekki bara á mælikvarða Íslands, heldur á heimsvísu. Fyndist mér það mjög verðugt verkefni fyrir anga náttúrustofu að taka að sér rannsóknir á því. Ég veit að það eru ýmsar stofnanir sem sinna því núna, líka einkaaðilar sem gera það með sérstökum glæsibrag. En hvatinn að því, sáðkornið, það var Alþingi Íslendinga sem vegna laga um það hefur forsjá og annast þinghelgina, sem síðan má segja að hafi sprottið út í þjóðgarð og síðan aftur sem var stækkaður fimmfalt hér á árum fyrri fyrir atbeina margra góðra manna. Ég tel að svona verkefni séu mikilvæg. Það er hægt að vinna þau algjörlega og stýra þeim í héraði. Þetta skapar aukinn fræðilegan grunn utan suðvesturhornsins, skapar störf og býr til það sem við þurfum að hafa á öllum stöðum, þar sem við ætlum að hafa byggð til frambúðar þurfum við líka að hafa samfélag sem við getum kallað fræðasamfélag. Það er ein af stoðunum sem þurfa að vera undir lífvænlegum byggðum ef þær eiga að vera meira en bara örfáir tugir manna. Þetta er mjög mikilvægt að hafa í huga. Þess vegna voru náttúrustofurnar á sínum tíma ekki síður hugsaðar sem sitrandi lækir þar sem hægt væri að leiða slíkt starf saman í einn ós. Það er mikilvægt að hafa það í huga. En það verður að segjast alveg eins og er að bæði meðal almennra þingmanna, sérstaklega fyrr á tíð, og meðal hæstv. ráðherra var enginn skilningur á því viðhorfi. Þá fannst mönnum að það væri allt eins gott að hafa þessar rannsóknir allar á einni hendi og helst hjá einhverri stofnun, reyndar tveimur, á suðvesturhorninu. Dreifing rannsóknar og dreifing þekkingar er mjög jákvæð fyrir þróun byggðar. Það er hún sem skiptir ekki síst máli þegar við erum að hugsa um framtíð landsins, vegna þess að landið verður að vera í byggð. Út frá þessu gæti ég farið að tala um búvörusamninginn en ég ætla ekki að gera það. En ég ítreka aftur þau orð sem ég hef látið falla um þessa tillögu sem er af góðum huga flutt og framsýni og ljóst að hv. þm. Líneik Anna Sævarsdóttir veit nefi sínu lengra í þessum efnum. Það verður ekki sagt um mig.