Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Í þessu frv. er lagt til, að tvær breytingar séu gerðar á gildandi löggjöf um Seðlabanka Íslands. Fyrri breytingin lýtur að reglum þeim, sem eru í lögum um heimild Seðlabankans til þess að ákveða, að innlánsstofnanir skuli eiga á reikningi í Seðlabankanum upphæð, er nemi tilteknum hundraðshluta af innstæðufé viðkomandi stofnunar, og heimild hans til þess að ákveða, að tiltekinn hluti innlánsaukningar sé bundinn á reikningi hjá honum. Er í frv. lagt til, að heimild Seðlabankans til slíkrar inniánsbindingar verði rýmkuð, fyrst og fremst í því skyni, að Seðlabankinn geti aukið endurkaup afurðavíxla og beint á þann hátt meira af rekstrarfé þjóðarinnar til rekstrarlána í þágu undirstöðu atvinnuveganna. Hin breytingin er fólgin í því, að Seðlabankanum sé heimilað að gefa út verðbréf eða aðrar skuldbindingar, sem séu bundnar gengi erlends gjaldeyris, og er þá ætlunin, að Seðlabankinn gefi út nýja flokka verðbréfa, er hafi þann tilgang að örva sparifjármyndun í landinu og auka traust á gjaldmiðlinum. Þar eð hér er um að ræða mikilvægar breytingar á seðlabankalöggjöfinni, tel ég rétt að gera allýtarlega grein fyrir eðli og tilgangi hvorrar breytingar um sig og - þó einkum þeirri auknu heimild, sem frv. gerir ráð fyrir að Seðlabankinn fái til að skylda innlánsstofnanir til að leggja fé í Seðlabankann. Í gildandi seðlabankalöggjöf er Seðlabankanum heimilað að kveða svo á, að sérhver innlánsstofnun skuli eiga allt að 15% af sparisjóðsinnstæðum sínum á bundnum reikningi í Seðlabankanum og allt að 20% . af innstæðum, sem ávísa má með tékka. Í þessu frv, er lagt til, að þetta hámark sé hækkað í 25% af Slíkum innstæðum. Jafnframt er svo kveðið á, að megintilgangur slíkrar innlánsbindingar sé að afla fjár frá bankakerfinu í heild til að standa undir lánveitingum Seðlabankans innanlands, þ. á m. endurkaupum afurðavíxla. Hér er því í rauninni um tvenns konar nýmæli að ræða, annars vegar er hámark innlánsbindingarinnar hækkað úr 15–20% í 25%, hins vegar er kveðið svo á, að hið bundna fé skuli fyrst og fremst standa undir lánveitingum Seðlabankans innanlands, þ. á m. endurkaupum afurðavíxla. Heimild til handa Seðlabankanum til þess að binda hluta af innlánsfé í lánastofnunum hefur verið í gildi siðan 1957. Hins vegar er það nýmæli, að kveðið sé svo á í seðlabankalögunum, að megintilgangur innlánsbindingarinnar sé að standa undir lánveitingum Seðlabankans innanlands. Tilgangur þessara ákvæða frv., sem hér er um að ræða, er að gera Seðlabankanum í ríkara mæli en hingað til kleift að taka að sér það hlutverk að miðla ákveðnum hluta af sparifé þjóðarinnar frá bankakerfinu í heild til þeirra þarfa atvinnuveganna, sem brýnastar eru. Þar eð reglur þær, sem hér hafa gilt um innlög innlánsstofnana í Seðlabankann og endurkaup hans á afurðavíxlum, hafa verið meginatriði í stjórn íslenzkra peningamála á undanförnum árum, er full ástæða til þess að fara í þessu sambandi nokkrum orðum um þessi atriði og þýðingu þeirra. Reglurnar um bindingu innlánsfjár í Seðlabankanum hafa sætt mikilli gagnrýni á undanförnum árum. Jafnframt hafa kröfur á hendur Seðlabankanum um aukin útlán í þágu atvinnuveganna farið mjög vaxandi. Þótt undarlegt megi virðast, hefur ýmsum ekki viljað skiljast, að sömu lögmál gilda að sjálfsögðu um seðlabanka og aðrar peningastofnanir að því leyti, að hann getur ekki aukið útlán sín né aðrar eignir, svo sem gjaldeyrisvarasjóð, nema hann fái aukið fé til ráðstöfunar. Ef það fé er fengið með aukinni seðlaútgáfu eða öðrum hliðstæðum hætti, verður afleiðingin augljóslega verðbólga og verðfall gjaldmiðilsins. Ef seðlabanki á að geta safnað gjaldeyrisforða, verður hann á máti að öðlast hlutdeild í því sparifé, sem myndast í landinu, eða annarri eignaaukningu, sem þar á sér stað. Ef seðlabanki á að auka útlán sín innanlands, t.d. með endurkaupum afurðavíxla, verður hann að fá til umráða tilsvarandi hluta af þeirri sparifjáraukningu í landinu, sem ein getur verið undirstaða heilbrigðrar aukningar útlána. Það er hvarvetna talið til meginverkefna seðlabanka að varðveita gjaldeyrisvarasjóð þjóðarinnar. Augljóst er, að seðlabanki getur ekki átt og varðveitt gjaldeyrísvarasjóð, nema til hans svari einhvers konar eigið fé, og þá væntanlega fyrst og fremst með seðlaútgáfu eða einhvers konar innstæðufé, sem þá væntanlega er fengið frá viðskiptabankakerfinu. Á hliðstæðan hátt er augljóst, að seðlabanki getur ekki lánað út fé innanlands, nema til þeirra útlána svari annaðhvort eigið fé eða innstæðufé. Nú er það yfirleitt ekki talið til hlutverks seðlabanka að annast útlán til atvinnurekstrar. Hlutverk seðlabanka er að vera banki bankanna og ríkissjóðs, annast seðlaútgáfu og varðveita gjaldeyrisvarasjóð. Hlutverk seðlabanka er að sjá til þess, að hæfilegt peningamagn sé í umferð innanlands, þannig að atvinnurekstur og viðskipti geti gengið greiðlega og án þess, að peningamagnið hafi áhrif á verðlag til hækkunar eða lækkunar, viðhalda nauðsynlegum gjaldeyrisforða til stuðnings jafnvægi í utanríkisviðskiptum og stuðla að stöðugu gengi gjaldeyrisins. Eru þetta vissulega ærin verkefni. Hitt er yfirleitt talið hlutverk víðskiptabankakerfisins, að taka á móti innstæðufé hjá sparifjáreigendum og lausafé fyrirtækja og endurlána það atvinnuvegum til skemmri eða lengri tíma. Eitt helzta tæki seðlabanka til að stjórna peningamagninu innanlands er hvarvetna réttur þeirra til þess að kveða svo á, að tiltekinn hluti innstæðna eða aukningar innstæðna í innlánsstofnunum skuli varðveittur í seðlabankanum, og auka þá seðlabankarnir innstæðuskylduna eða draga úr henni eftír því, hvort þeir telja rétt að minnka peningamagníð, sem í umferð er, eða auka það. Það má teljast furðulegt, að seðlabanki á Íslandi skuli ekki hafa haft heimild til að beita þessu alþekkta og sjálfsagða hagstjórnartæki fyrr en 1957. Hins vegar er það mjög sjaldgæft annars staðar, að seðlabankar veiti bein eða óbein lán til atvinnurekstrar. Það hefur þó átt sér stað hér á landi nokkuð á annan áratug. Um það getur ekki verið ágreiningur meðal þeirra manna, sem kynna sér stjórn íslenzkra peningamála til hlítar undanfarna áratugi og skilja eðli þeirra viðfangsefna, sem þar er um að ræða, að stjórn peningamálanna hér á landi hefur um langt skeið verið mjög áfátt. Skýringarinnar er einmitt í grundvallaratriðum að leita í því, að alþekktum og sjálfsögðum hagstjórnartækjum, svo sem ráðstöfunarrétti Seðlabankans yfir hluta af innstæðufé í innlánsstofnunum, hefur ekki verið beitt fyrr en á allra síðustu árum. En hins vegar hefur Seðlabankinn verið knúinn til þess að annast mjög veruleg útlán til atvinnurekstrar innanlands, án þess að vera samtímís sköpuð eðlileg skilyrði til þess að annast slíka útlánsstarfsemi. Þessi atriði skal ég nú reyna að skýra nokkru nánar. Endurkaup afurðavíxla af hálfu Seðlabankans með þeim hætti, sem nú tíðkast, hófust á árunum 1949 og 1950. Og þau urðu brátt mjög mikilvægur þáttur í útlánum bankakerfisins. Á þessum árum átti sjávarútvegurinn við mikla rekstrarerfiðleika að etja, og útlánageta viðskiptabankanna var þá lítil. En meginatvinnuvegi þjóðarinnar varð að sjá fyrir viðunandi rekstrarlánum, einkum útflutningsframleiðslunni. Þá var gripið til þess ráðs, að Seðlabankinn hóf endurkaup afurðavíxla af viðskiptabönkunum. Það ýtti einnig undir þróun endurkaupanna, að sjávarútvegurinn hefur yfirleitt ekki notið rekstrarlánafyrirgreiðslu nema í tveim bönkum, þ.e.a.s. Landsbankanum og Útvegsbankanum, en hlutdeild þeirra í heildarsparifé þjóðarinnar hefur farið minnkandi, sérstaklega undanfarin 10 ár, vegna tilkomu nýrra lánsstofnana. Svipuðu máli hefur gegnt um landbúnaðinn. Rekstrarlán til hans hafa aðeins verið í höndum fárra lánsstofnana, sem hafa ekki treyst sér til að fullnægja lánsfjárþörf hans, svo sem nauðsynlegt hefur þótt. Á árunum 1950–1954 komst síðan fast skipulag á endurkaupin, og hefur það í öllum meginatriðum haldizt óbreytt síðan. Einu breytingarnar, sem gerðar hafa verið síðan á þessum árum, hafa stefnt að því að breyta lánaupphæðum, en ekki öðrum reglum varðandi endurkaupin. Hafa endurkaupin verið þrenns konar: í fyrsta lagi afurðalán með veði í sjávarafurðum, í öðru lagi afurðalán með veði í landbúnaðarafurðum og í þriðja lagi rekstrarlán til landbúnaðarins með veði í væntanlegum afurðum. Tilgangur endurkaupanna var að sjálfsögðu að tryggja rekstur meginatvinnuvega þjóðarinnar. Enginn ágreiningur getur verið um það, að það er nauðsynlegt. Hins vegar gildir auðvitað ekki einu, hvernig það er gert. Þýðir ekki að loka augunum fyrir því, að þegar endurkaupafyrirkomulagið var tekið upp og síðan aukið stig af stigi, hafði Seðlabankinn í rauninni ekkert fjármagn, sem hann gat með eðlilegum hætti fest í lánum af þessu tagi. Endurkaupin urðu því til þess, að fé streymdi úr Seðlabankanum, en afleiðingar þess hlutu að koma og komu fram í jafnvægisleysi í efnahagsmálum og rýrnandi gjaldeyrisstöðu. Á tímabilinu frá árslokum 1954 til ársloka 1958 jukust endurkaupin mjög ört. Lætur nærri, að þau hafi þrefaldazt á þessum þrem árum, en í krónum varð aukningin 583 millj. kr. Aukningin varð örari að því er snerti endurkaup landbúnaðarvíxla. Kom þar einkum tvennt til. Annars vegar óx framleiðsla á landbúnaðarvörum mjög, og hins vegar var verðlag landbúnaðarafurða síhækkandi. Að svo miklu leyti sem endurkaupin jukust vegna hækkandi verðlags á landbúnaðarvörum hér innanlands, má segja, að þau hafi átt þátt í því að framkalla sjálfkrafa aukningu peningamagnsins í samræmi við hækkun verðlags og launa. Endurkaup sjávarafurðavíxla jukust nokkru ha:gar, einkum framan af. Á árunum 1955–1957 hækkuðu endurkaup sjávarafurðavíxla ekki neitt, enda var þá alltaf miðað við útflutningsverð reiknað samkv. skráðu gengi, en að mestu leyti án uppbóta. Á árinu 1958 varð hér breyting á, þar sem farið var að reikna uppbætur með í skilaverði afurðanna. Þetta olli því, að endurkaup vegna sjávarafurða meira en tvöfölduðust á tveim árum, en nokkur hluti þeirrar hækkunar stafaði þó af sívaxandi drætti á greiðslum úr útflutningssjóði. Nú er eðlilegt, að spurt sé: Hver voru áhrif þessarar miklu aukningar endurkaupa á árunum 1955–1959 á þróun peningamála og þar með á efnahagsmál þjóðarinnar í heild? Sé litið á reikninga Seðlabankans, kemur skýrt í ljós, að endurkaupin eru svo að segja eina orsök útstreymis fjár úr bankanum á þessu tímabili, Seðlabankinn eykur peningamagn í umferð svo að segja eingöngu á þann hátt að auka endurkaupin. Eins og ég sagði áðan, jukust endurkaup á þessum árum um 583 millj. kr. eða um nokkuð á annað hundrað millj. kr. á ári að meðaltali. Til þessara auknu útlána Seðlabankans hlutu að svara aðrar hreyfingar, þ.e. breytingar á öðrum eigna- og skuldaliðum Seðlabankans. Ráðstöfunarfé Seðlabankans vegna bættrar stöðu ríkissjóðs, aukins eigin fjár og aukningar seðlaveltunnar kom nokkuð á móti þessari miklu aukningu endurkaupanna, og nema þessar aukningar ráðstöfunarfjárins samtals 232 millj. kr. Mismunurinn, þ.e.a.s. 301 millj. kr., kemur fram sem rýrnun gjaldeyrisstöðunnar. Bein afleiðing hinna auknu endurkaupa var m.ö.o. stórkostleg rýrnun gjaldeyrisstöðunnar, en reiknað á núv. gengi versnaði gjaldeyrisstaðan á þessu 5 ára tímabili, þ.e.a.s. á árunum 1955–1959, um 795 millj. kr. Þegar frá er talin nokkur nettóskuldasöfnun bankakerfisins við Seðlabankann, sem nam þó ekki nema 52 millj. kr. á þessu tímabili, er óhætt að segja, að aukning endurkaupanna hafi verið eina orsök útstreymis fjár hjá Seðlabankanum á öllu þessu tímabili. Það er hafið yfir allan efa, að aukning endurkaupanna á þessu tímabili átti veigamikinn þátt í þeirri þenslu og því jafnvægisleysi, sem á þessum árum ríkti í peningamálum þjóðarinnar. Það fór ekki heldur hjá því, að mönnum yrði það á þessum árum ljóst í vaxandi mæli, að sjálfkrafa aukning endurkaupanna frá ári til árs, án þess að nokkur tilraun væri til þess gerð að afla Seðlabankanum fjár til að standa undir aukningu endurkaupanna, hlyti að hafa í för með sér sífellda og ólæknandi gjaldeyrisörðugleika. Það er af þessum sökum, sem peningalegar ráðstafanir hlutu að verða snar þáttur þeirrar nýju stefnu í efnahagsmálum, sem núv. stjórnarflokkar tóku upp í ársbyrjun 1960, og það var af þessum sökum, sem eitt meginatriði þeirra peningalegu ráðstafana hlaut að vera að stöðva aukningu endurkaupa í Seðlabankanum og þá miklu skuldasöfnun bankakerfisins við Seðlabankann, sem henni hafði verið samfara. Þetta var framkvæmt þannig, að ákveðið var, að endurkaup sjávarafurðavíxla skyldu vera óbreytt út á hverja framleiðslueiningu, þrátt fyrir þá hækkun verðs í krónum, sem gengisbreytingunni fylgdi. Varðandi endurkaup landbúnaðarafurðavíxla var hins vegar farin sú leið, að ákveðið var, að þau endurkaup skyldu aldrei fara fram úr því hámarki, sem þau komust í á árinu 1959, þ.e. 294 millj. kr. Þessar mismunandi reglur fyrir sjávarafurðir og landbúnaðarafurðir voru eðlilegar miðað við aðstæður í hvorum atvinnuveginum um sig. Að því er sjávarútvegslánin snertir, var ekki talið heppilegt að setja ákveðið hámark á útlánin í heild, þar eð mjög miklar og ófyrirsjáanlegar sveiflur eiga sér stað í heildarverðmæti birgða sjávarafurða. Reynslan varð hins vegar sú, að endurkaup sjávarafurðavíxla fóru sílækkandi frá árinu 1960 fram undir lok síðasta árs. Síðan hafa þau hækkað lítið. Lækkunin á árunum 1960–1962 stafaði af því annars vegar, að greiðsluhalli útflutningssjóðskerfisins hvarf úr sögunni, en hins vegar, að andvirði útfluttra afurða skilaði sér fyrr en áður. Endurkaupaverðið var endurskoðað eftir gengisbreytinguna 1961, og samkv. núgildandi reglum nema endurkaup sjávarafurðavíxla allt að 55% af skilaverði afurðanna. Sú regla að binda afurðalán til landbúnaðarins við ákveðið hámark var honum hagstæð framan af og tryggði honum hærri lán hlutfallslega út á afurðir sínar en sjávarútvegurinn hlaut. Þetta hefur hins vegar breytzt smám saman landbúnaðinum í óhag, eftir því sem verðlag á landbúnaðarafurðum innanlands hefur hækkað og magn þeirra vaxið. Á árinu 1960 reyndist lánahlutfall vegna landbúnaðarafurða 60.870, en 1961 55.3%. Það skal tekið fram, að hvorugt árið var kjöt flutt út á sláturtíð veðsett, en með því móti var hægt að hafa lánahlutfallið hærra en ella. Á árinu 1962 var þetta vandamál enn erfiðara viðfangs, en til að tryggja 55% lán út á sauðfjárafurðir var samið um það við viðskiptabankana, að þeir lægju með nokkurn hluta afurðavíxla sinna í stað þess að selja þá Seðlabankanum. Eftir miklar umr. um þessi mál s.l. vetur varð sú meginstefna ofan á í Seðlabankanum, að höfðu samráði við ríkisstj., að endurkaupalán út á birgðir landbúnaðarafurða skyldu verða 55% , eins og út á birgðir sjávarafurða, en hámark rekstrarlána skyldi haldast nokkurn veginn óbreytt. Nú hefur hins vegar enn á ný orðið stórkostleg hækkun á verði landbúnaðarafurða, svo að endurkaup landbúnaðarafurðavíxla munu nú í haust líklega verða nærri 100 millj. kr. hærri en í fyrra. Þessi mikla hækkun endurkaupanna, ásamt skiljanlegum kröfum annarra atvinnuvega um betri fyrirgreiðslu á þessu sviði, hefur gert það óumflýjanlegt að gera sérstakar ráðstafanir til þess að gera Seðlabankanum kleift að sinna þessu verkefni með heilbrigðum hætti, en það er einmitt megintilgangur þessa frv. En áður en ég ræði þær leiðir, sem til greina kæmu til að leysa þennan vanda, tel ég rétt að gera frekari grein fyrir þeirri stefnu, sem fylgt hefur verið í peningamálum í heild síðan 1961, og þeim árangri, sem með henni hefur náðst. Sú stefna í peningamálum, sem mörkuð var 1960, hafði það að meginmarkmiði að stöðva útstreymi fjár úr Seðlabankanum, binda endi á þá þróun, að Seðlabankinn yki peningamagnið í landinu án þess að hafa til þess heilbrigða aðstöðu. Jafnframt skyldi að því stefnt að bæta gjaldeyrisstöðuna, fyrst og fremst með því að endurgreiða lausaskuldir, sem bankarnir höfðu safnað erlendis, en síðan koma upp gjaldeyrisforða sem íslenzku þjóðinni væri nauðsynlegur. Eins og ég hef gert grein fyrir, hlaut stöðvun hinnar sífelldu aukningar endurkaupanna að vera meginatriði þessarar stefnu. Jafnframt var lögð áherzla á að bæta stöðu ríkissjóðs og viðskiptabankanna gagnvart Seðlabankanum. Þá var og ákveðið að nota heimild þá, sem Seðlabankinn fékk með lögum 1957, til að binda hluta af innstæðuaukningu banka, sparisjóða og innlánsdeilda á sérstökum reikningi í Seðlabankanum. Innstæðubindingunni var í fyrstu einkum ætlað að gera Seðlabankanum kleift að veita fjármagni milli banka, ef þess væri þörf til að leysa úr aðsteðjandi rekstrarvandamálum þeirra. Það fé, sem inn kom vegna bindingarinnar á árinu 1960, var að nokkru notað í þessu skyni. Þegar kom fram á árið 1961, varð hins vegar ljóst, að reglurnar um innstæðubindinguna gætu gegnt miklu stærra hlutverki. Á árunum 1961 og 1962 varð gífurleg aukning á sparifé í landinu. Jukust því hinar bundnu innstæður í Seðlabankanum hröðum skrefum, og námu þær í lok októbermánaðar s.l. 756 millj. kr. Það var þessi mikla hlutdeild Seðlabankans í vexti sparifjárins, samfara þeirri stöðvunarstefnu, að því er varðar endurkaup Seðlabankans, sem ég er að lýsa, sem átti meginþátt í því að skapa Seðlabankanum skilyrði til að bæta gjaldeyrisstöðu sína svo stórkostlega sem raun ber vitni. Þetta skal ég skýra nánar með því að rekja nokkuð þróunina í viðskiptum Seðlabankans undanfarin 4 ár. Miða ég þá alls staðar við hreyfingar á tímabilinu frá árslokum 1959 til 31. okt. s.l. Á þessu tímabili, frá árslokum 1959 til októberloka, var þróunin gerólík því, sem átt hafði sér stað á árunum 1955–1959 og ég hef þegar lýst. Náð hefur verið því mikilvæga takmarki efnahagsmálastefnu ríkisstj. að bæta gjaldeyrisaðstöðu þjóðarbúsins og skapa Íslendingum traust erlendis í stað þess öngþveitis, sem áður ríkti. Á þessu tæplega 4 ára tímabili hefur gjaldeyrisstaða Seðlabankans batnað um 1394 millj. kr., í stað þess að hún rýrnaði um 795 millj. kr. á árunum 1955–1959, ef miðað er við sama gengi. Það er nauðsynlegt, að menn geri sér alveg ljóst, að þessi mikli bati í gjaldeyrismálum hefur aðeins verið mögulegur vegna þess, að tekizt hefur að koma í veg fyrir óeðlilega aukningu útlána úr Seðlabankanum, jafnframt því sem honum hefur verið fengið nýtt ráðstöfunarfé vegna bindingarreglnanna og annarra orsaka. Ég skal nú nefna nokkrar tölur úr reikningum Seðlabankans við upphaf og lok þessa tímabils, til að varpa ljósi á meginatriði þess, sem gerzt hefur á þessum árum. Um ráðstöfunarfé Seðlabankans er það að segja, að það hefur aukizt um 1457 millj. kr. á þessu tímabili. Þetta aukna ráðstöfunarfé hefur komið úr ýmsum áttum. Í fyrsta lagi er hér um að ræða aukningu bundna fjárins, en hún nam 756 millj. kr., eða rúmlega helmingi af allri aukningu ráðstöfunarfjár Seðlabankans. í öðru lagi hefur mótvirðisfé aukizt um 198 millj. kr., en þar er fyrst og fremst um að ræða mótvirði þess óafturkræfa framlags, sem Íslendingar fengu frá Bandaríkjunum. í þriðja lagi batnaði staða bankakerfisins í heild í Seðlabankanum um 206 millj. kr., bæði vegna endurgreiðslu á skuldum og aukningar almennra innstæðna. Í fjórða lagi jókst seðlaveltan á þessu tímabili um 242 millj. kr. Og í fimmta lagi námu nettóáhrif allra annarra hreyfinga, sem hér yrði of langt að telja, samtals 55 millj. kr. Eins og ég sagði áðan, nam þessi aukning á ráðstöfunarfé Seðlabankans samtals 1457 millj. kr., en af þessum 1457 millj. kr. hefur 1394 millj. kr. verið varið til þess að bæta gjaldeyrisstöðuna, en aukning endurkaupa hefur numið 63 millj. kr. Augljóst ætti að vera, að það aukna fé, sem Seðlabankinn fær til ráðstöfunar, verður ekki notað nema einu sinni. Ef Seðlabankinn notar aukið ráðstöfunarfé til að eignast gjaldeyrisvarasjóð, þýðir það auðvitað, að hann getur ekki einnig notað sama fé til að auka útlán, þ.e. endurkaupa afurðavíxla. Ef Seðlabankinn hefði notað hið aukna ráðstöfunarfé til að auka endurkaup afurðavíxla, hefði hann auðvitað ekki getað eignazt gjaldeyrisvarasjóð. Það er sumpart villandi að tala um bindingu sparifjár í Seðlabankanum og jafnvel tilraun til vissrar blekkingar að tala um frystingu fjár þar í sambandi við þær reglur, sem gilda um, að innlánsstofnanir skuli varðveita nokkurn hluta af innstæðufé sínu á sérstökum reikningi í Seðlabankanum. Seðlabankinn bindur ekki né heldur frystir þetta fé í þeim skilningi, að hann hindri hagkvæma notkun þess í þágu íslenzks efnahagslífs. Seðlabankinn hagnýtir auðvitað allt það fé, sem hann fær, til ráðstöfunar í þágu þjóðarbúskaparins. Þar 1457 millj. kr., sem Seðlabankinn hefur fengið til ráðstöfunar á undanförnum 4 árum, hefur hann hagnýtt þannig, að 1394 millj, hefur hann varið til að bæta gjaldeyrisstöðuna, en 63 millj. til þess að auka endurkaup afurðavíxla. Á því er ekki nokkur vafi, að betur er ekki hægt að hagnýta þetta aukna ráðstöfunarfé. Fátt háði íslenzkri efnahagsþróun meira á undangengnum áratug en sífelldur gjaldeyrisskortur og sú breyting, að þjóðin átti engan gjaldeyrisvarasjóð. Fátt er íslendingum því nauðlegra en einmitt það að eignast slíkan gjaldeyrisvarasjóð erlendis. Það hefur nú tekizt, einmitt vegna þess að Seðlabankinn hefur fengið aukið ráðstöfunarfé, og helmingur þessa aukna ráðstöfunarfjár á einmitt rót sína að rekja til reglnanna um svonefnda bindingu innlánsfjár í Seðlabankanum, sem svo mjög hafa verið umræddar og umdeildar á undanförnum árum. En nú er því markmiði náð í aðalatriðum, að þjóðin hefur eignazt gildan gjaldeyrisvarasjóð. Að því leyti má segja, að tilgangi bindingarreglnanna sé náð. Þá hlýtur sú spurning að vakna, hvort unnt sé að draga úr bindingarreglunum eða hvort um önnur gagnleg markmið geti verið að ræða, sem réttlæti ekkí aðeins að halda þeim, heldur einnig að auka þær. Ef þróunin á undanförnum 4 árum er borin saman við þróun mála á árunum 1955–1959, er munurinn fyrst og fremst fólginn í þrennu. Í fyrsta lagi hefur aukning endurkaupa verið stöðvuð að mestu. Í öðru lagi hefur Seðlabankinn fengið stóraukið ráðstöfunarfé í formi svonefnds bundins fjár frá bankakerfinu. En í þriðja lagi hefur þetta tvennt síðan haft þau áhrif, að gjaldeyrisstaðan hefur batnað stórkostlega. Önnur hagstæð áhrif, svo sem bætt staða bankakerfisins og aukning mótvirðisfjár, hafa og stuðlað að þessum jákvæða árangri. Þessi árangur er svo mikilvægur, að leggja verður höfuðkapp á að varðveita hann og hamla á móti rýrnun gjaldeyrisstöðunnar. Sá gjaldeyrisforði, sem Íslendingar eiga nú, má teljast vel viðunandi, en hann má þó ekki miklu lægri vera, ef hann á að tryggja Íslendingum nægilegt öryggi út á við og gera þjóðinni kleift að jafna þær miklu sveiflur, sem hér geta átt sér stað vegna breytingar á aflabrögðum eða vegna verðbreytinga á erlendum mörkuðum. Á hinn bóginn er gjaldeyrisstaðan orðin nægilega góð til þess, að ekki er ástæða til að leggja á það áherzlu á næstunni að bæta hana frekar en orðið er. Þess vegna er það nú ekki jafnnauðsynlegt og áður að leggja áherzlu á aðgerðir, er hafi þann tilgang að auka ráðstöfunarfé Seðlabankans í því skyni, að hann geti eflt gjaldeyrisvarasjóð sinn. Á hinn bóginn hafa nú að undanförnu skapazt ný viðhorf, sem valda því, að nauðsynlegt er og eðlilegt að endurskoða þá meginstefnu, sem Seðlabankinn hefur fylgt síðan 1960, að því er snertir endurkaup afurðavíxla: Ég gat þess áðan, að reynzt hefur óhjákvæmilegt að afnema hámarkið á endurkaupum á afurðavíxlum landbúnaðarins. Ég gat þess líka, að þetta eitt mun hafa í för með sér allt að 100 millj. kr. aukningu afurðaendurkaupalána nú á þessu hausti. Þær verð- og kauphækkanir, sem átt hafa sér stað undanfarin ár, hafa einnig aukið stórlega rekstrarfjárþörf sjávarútvegsins. Munu margir telja æskilegt, að Seðlabankinn leysi að nokkru úr þeirri þörf með því að auka endurkaup sín. En í þessu sambandi verður þess vel að gæta, að ekki sé aftur farið út á þá braut, að Seðlabankinn auki endurkaup sín á afurðavíxlum, án þess að hann fái um leið fjármagn til þess að verja til slíkra endurkaupa: Ef það ætti sér ekki stað, ef Seðlabankanum er ekki séð fyrir fjármagni til þess að standa undir endurkaupunum, yrði afleiðingin enn á ný hin sama og hún varð á árunum 1955–1959, að fé mundi streyma út úr Seðlabankanum, Seðlabankinn auka peningamagnið í landinu og gjaldeyrisstaða þjóðarinnar þá versna á ný sem því svaraði. Ríkisstj. leggur höfuðáherzlu á að koma í veg fyrir, að slíkt gerist. Hún stefnir að því, að undirstöðuatvinnuvegirnir fái eðlilegt rekstrarfé, án þess að það leiði til nýrrar þenslu og rýrnunar gjaldeyrisforðans. Tvær leiðir koma til greina, ef þessum markmiðum á að ná. Fyrri leiðin er sú, að halda yrði áfram í aðalatriðum þeim takmörkunum á endurkaupum af hálfu Seðlabankans, sem í gildi hafa verið undanfarin ár. Þá þyrfti jafnframt að tryggja, að undirstöðuatvinnuvegirnir fái eðlilegt rekstrarfé til starfsemi sinnar frá viðskiptabönkunum. Að mörgu leyti væri þetta eðlilegasta lausn þeirra vandamála, sem hér er um að ræða, enda er það beinlínis meginhlutverk viðskiptabanka að sjá atvinnuvegunum fyrir rekstrarfé. Þannig er þessum málum farið í flestum öðrum löndum, en hins vegar er mjög óalgengt, eins og ég gat um áðan, að seðlabankar taki þátt í rekstrarlánastarfsemi til atvinnuveganna. Sú reynsla, sem fengizt hefur í þessum efnum hér á landi, bendir hins vegar eindregið til þess, að mjög erfitt geti reynzt að leysa þau vandamál, sem við blasa vegna vaxandi rekstrarfjárþarfa atvinnuveganna, fyrir tilstilli viðskiptabankanna einna. Meginskýringin á því er sú, að sjávarútvegurinn hefur svo að segja öll bankaviðskipti sín við tvo banka, Landsbankann og Útvegsbankann. En þessir bankar telja sig ekki hafa bolmagn til þess að sjá sjávarútveginum fyrir venjulegu rekstrarfé, ef þeir eiga jafnframt að geta staðizt samkeppni við aðra banka og sparisjóði um innstæðufé og almenn bankaviðskipti. Aftur á móti mundi það verða miklum erfiðleikum bundið að fá aðra banka til að hefja veruleg lán til sjávarútvegsins. Svipuðu máli gegnir um lán til landbúnaðar. Þau eru á tiltölulega fáum höndum. Þegar um er að ræða mikla aukningu rekstrarfjárþarfar, eins og nú á sér stað, mundi sú byrði aðeins lenda á herðum nokkurs hluta bankakerfisins, eins og málum er nú háttað, en það er samdóma mat þeirra banka, sem hér eiga hlut að máli, að þeir geta ekki tekið þær kvaðir á sig, án þess að samkeppnisaðstaða þeirra við aðra banka og sparisjóði rýrnaði verulega og með algerlega óeðlilegum hætti. Er þá hætt við, að sparifé leiti frá þessum bönkum til annarra og þeir komist þar af leiðandi í greiðsluvandræði gagnvart Seðlabankanum. Í þeim ýtarlegu umr., sem ég hef hvað eftir annað átt við bankastjóra viðskiptabankanna, hefur mér orðið ljóst, að mjög muni erfitt að fá viðunandi lausn rekstrarfjárvandamála atvinnuveganna eftir þessum leiðum. Hin leiðin er sú, að Seðlabankinn taki að sér það hlutverk að sjá undirstöðuatvinnuvegunum fyrir verulegum hluta þess rekstrarfjár, sem þeir þurfa á að halda, en um leið fái Seðlabankinn aðstöðu til þess að afla fjár til þessarar útlánastarfsemi með aukinni innlánsbindingu. í raun og veru yrði þá hér um það að ræða, að það yrði meginhlutverk innlánsbindingarinnar að afla fjár frá bankakerfinu í heild í því skyni að endurlána það þeim atvinnuvegum, sem mest þurfa á því að halda. Seðlabankinn tæki þannig að sér að miðla hluta af sparnaði þjóðarbúsins til ákveðinna forgangsþarfa, án þess að þetta rækist á önnur meginhlutverk hans, svo sem að varðveita gjaldeyrisforða þjóðarinnar. Innlánsbindingin ásamt öðrum ráðstöfunum í peningamálum hefur á undanförnum árum náð því markmiði að koma upp viðunandi gjaldeyrisforða, svo að nú gefst tækifæri til þess að nota frekari aukningu bindingarinnar til þess að miðla fjármagni frá bankakerfinu til þeirra þarfa, sem brýnastar eru taldar. Þetta er sú leið, sem ríkisstj. vill fara í þessum efnum. En ef Seðlabankinn á framvegis að geta gegnt því hlutverki að sjá undirstöðuatvinnuvegunum fyrir verulegum hluta þess rekstrarfjár, sem þeir þurfa á að halda, þá er nauðsynlegt að hækka það hámark innlánsbindingar, sem leyft er í þeim ákvæðum seðlabankalaganna, sem nú eru í gildi. Ég gat þess áðan, að þetta hámark er nú 15% af sparisjóðsinnstæðum hjá hverri lánsstofnun, en er 20% af innstæðum, sem ávísa má á með tékka. Í þessu frv. er lagt til, að hámarkið sé hækkað í 25% fyrir allar innstæður. Í þessu sambandi er rétt að taka skýrt fram, að það er alls ekki ætlunin, að innlánsbindingin verði hækkað í 25% nú á næstunni. Þegar aðgerðir í þessum efnum verða metnar, kemur tvennt til. Annars vegar þarf að gera sér grein fyrir þörfinni fyrir aukin rekstrarlán til atvinnuveganna og að hversu miklu leyti eðlilegt er að mæta þeirri þörf með auknum endurkaupum afurðavíxla. Hins vegar kemur til athugunar, hver sparifjáraukningin verður, hversu sparifjáraukningin verður mikil og hver geta bankakerfisins verður til að láta af hendi hluta af innstæðuaukningu sinni til þessara þarfa. Það verður fyrst og fremst hlutverk Seðlabankans, verkefni hans, að meta þessi atriði. Verði þetta frv. að lögum, mun Seðlabankinn þegar í stað taka til athugunar, hvaða breytingar á endurkaupareglum séu mögulegar og eðlilegar. Kemur þá bæði til greina að hækka endurkaupahlutfallið, að því er varðar sjávarafurðir og landbúnaðarafurðir, og enn fremur að auka hlutverk endurkaupastarfseminnar með því að taka smám saman upp endurkaup víxla með veði í öðrum vörutegundum, t.d. tilteknum iðnaðarvörum eða garðávöxtum, en um hvort tveggja hafa verið gerðar þál. hér á hinu háa Alþingi. Megintilgangur þeirra aðgerða, sem grundvöllur yrði lagður að með samþykkt þessa frv., er að gera bankakerfinu betur kleift en áður að leysa rekstrarfjárvandamál atvinnuveganna, jafnframt því sem tryggt sé, að hinum aukna árangri, sem náðst hefur í peninga- og gjaldeyrismálum undanfarin 4 ár, sé ekki spillt. Að síðustu skal ég fara fáeinum orðum um síðara atriðið, sem frv. fjallar um, þ.e. heimild Seðlabankans til að stofna til skuldbindinga innanlands með útgáfu verðbréfa með ákvæði þess efnis, að höfuðstóll og vextir séu bundnir gengi erlends gjaldeyris. Verðbólguþróunin hér á landi undanfarna áratugi ásamt þeim gengisbreytingum, sem orðið hafa óhjákvæmileg afleiðing hennar, hefur því miður aukið mjög vantrú á framtíðargildi peninga. Reynt hefur verið að hamla gegn þessu undanfarin ár með háum vöxtum á sparifé og skattfrelsi þess. Undanfarið hafa enn á ný átt sér stað örar verð- og launahækkanir. Þær hafa enn á ný skapað nokkurn ótta við nýja gengisbreytingu og orðið valdandi ýmiss konar spákaupmennsku. Ef sparifjáreigendur eiga kost á því að kaupa verðbréf með gengisákvæði, geta þeir verndað gildi fjár síns gegn hugsanlegri gengisbreytingu. Væri það ólíkt skynsamlegri og hagkvæmari fjárfesting að verja fé til kaupa á gengistryggðum verðbréfum en til skyndikaupa á vörum eða fasteignum, ef tilgangurinn er sá að tryggja sig gegn væntanlegum verðhækkunum eða gengisbreytingu. Það er að sjálfsögðu meginstefna ríkisstj. og Seðlabankans að vernda gengi gjaldmiðilsins og koma í veg fyrir, að enn á ný þurfi að breyta gengi íslenzkrar krónu. Útgáfa Seðlabankans á verðbréfum með gengisákvæði væri yfirlýsing af hálfu Seðlabankans um traust á núv. gengisskráningu, þar eð bankinn væri þá reiðubúinn til að taka á sig skuldbindingar með gengisákvæði og skila sparifjáreigendum aftur sparifé þeirra í krónum með óbreyttu gildi gagnvart erlendum gjaldeyri. Ef frv. þetta verður að lögum, er það ætlun Seðlabankans að hefja útgáfu gengisbréfa svo fljótt sem aðstæður leyfa. Eðlilegt er að sjálfsögðu, að farið verði með það sparifé, sem menn leggja fram í þessu formi, á sama hátt og annað sparifé, að því er skattheimtu varðar. Er því gert ráð fyrir sams konar undanþágum varðandi framtalsskyldu og skattlagningu og gilda um annað sparifé. Tilgangur þeirra ákvæða frv., sem lúta að heimild Seðlabankans til útgáfu gengisbréfa, er því bæði sá að auka sparnað og efla traust manna á íslenzkum gjaldmiðli. Að svo mæltu leyfi ég mér, herra forseti, að leggja til, að frv. verði vísað til 2, umr. og hv. fjhn.



Herra forseti. Eins og hæstv. viðskmrh. hefur gert grein fyrir, er um að ræða tvær meginbreytingar í þessu frv. um Seðlabanka Íslands frá gildandi lögum. Í fyrsta lagi er gert ráð fyrir því að heimila nokkru hærri bindingarskyldu á fé í Seðlabankanum frá bankakerfinu almennt heldur en í gildi hafa verið. Það er m.ö.o. gert ráð fyrir því, að Seðlabankinn geti krafið banka og sparisjóði óg innlánsdeildir um allt að 25% af heildarinnistæðufé viðkomandi stofnana í sparisjóði og að sú upphæð verði bundin á sérstökum reikningi í Seðlabankanum. En um þetta hafa gilt þær reglur fram til þessa, að hér hefur verið um að ræða 15–20% hámark, en nú á sem sagt að hækka þessa bindingarskyldu. Hin breytingin er svo um það, að Seðlabankinn fái heimild til að gefa út gengistryggð verðbréf. Fyrra atriðið af þessum tveimur hefur verið í gildi í höfuðatriðum nú um nokkurra ára skeið, og það er því fengin nokkur reynsla af því að framkvæma slíka innlánsbindingu, eins og þar er gert ráð fyrir. Hæstv. viðskmrh. hefur í framsögu fyrir þessu máli gert grein fyrir því frá sínu sjónarmiði, hvernig þessi bindingarskylda hefur reynzt. Ég hlýt. að benda á það, að þegar þessar reglur voru upp teknar á sínum tíma, var því haldið fram, að rétt væri, að Seðlabankinn fengi þessa heimild til að skylda sparisjóði og banka í landinu til að geyma nokkuð af sparifjáraukningunni á bundnum reikningi í Seðlabankanum í því skyni, að Seðlabankinn gæti þar með tekið að sér miðlunarstarfsemi með peninga, þannig að hann gæti dregið inn úr sparisjóðskerfinu og bankakerfinu almennt í landinu nokkra fjárfúlgu, sem hann síðan endurlánaði aftur öðrum bönkum, svo að þeir gætu betur staðið undir rekstrarfjárþörf atvinnuveganna. Þetta var aðalskýringin, sem gefin var, þegar þessar reglur voru settar. En hvernig hefur þetta orðið í reyndinni? Hæstv. viðskmrh. sagði, að nú væri svo komið, að þetta bindingarfé í Seðlabankanum næmi orðið 756 millj. kr. Hefur nú verið farið eftir því, sem yfir var lýst, þegar þessar reglur voru upp teknar? Hefur þetta fé verið endurlánað rekstrarlánabönkunum, til þess að þeir gætu aukið lán sín til undirstöðuatvinnuveganna? Nei, hið rétta er það, að eftir þessari reglu hefur ekki verið farið á neinn hátt. Innlánsbindingin hefur ekki orðið til þess að auka útlánin til undirstöðuatvinnuveganna, heldur þvert á móti til þess að draga úr útlánunum til undirstöðuatvinnuveganna. Endurkaupalánin hafa á þessum tíma verið minnkuð úr 67%, sem þau voru almennt, miðað við útflutningsverð t.d. á framleiddum sjávarafurðum, og niður í 52–55% af útflutningsverðinu. Og rekstrarlánabankarnir, þeir sem eiga að standa undir lánum til sjávarútvegsins t.d., Landsbankinn og Útvegsbankinn, hafa báðir verið skyldaðir til þess að geyma allmikið fé á bundnum reikningum í Seðlabankanum og hafa beinlínis borið því við æ ofan í æ, þegar leitað er til þeirra um lán fyrir aðalatvinnuvegi landsmanna, að þeir geti ekki lánað eins mikið og þeir gerðu áður eða eftir sömu reglum og þeir gerðu áður, vegna þess að fé hefði verið af þeim tekið og bundið í Seðlabankanum. Nú kemur svo hæstv. viðskmrh. hér í annað sinn og leggur til, að þessi bindingarskylda verði enn aukin frá því, sem áður var, og einnig með sömu loforðin á takteinum, allt á þetta að gerast til þess, að undirstöðuatvinnuvegir þjóðarinnar geti fengið meiri lán. Það var að vísu rétt, að það hafði ekki verið lengi haldið áfram að draga fé inn á þessa bundnu reikninga í Seðlabankanum frá sparisjóðum og viðskiptabönkum landsins, er ríkisstj. hafði skipt með öllu um skýringu á því, til hvers leikurinn væri gerður. Þá var því ekki lengur haldið fram, sem hafði þó fylgt í grg. fyrir málinu, þegar það var hér fyrst lagt fyrir, að þetta væri allt saman gert til þess að auka lánveitingar til framleiðsluatvinnuveganna. Þá vissi hæstv. ríkisstj., að það var útilokað að halda þessu lengur áfram, því að menn höfðu fengið að þreifa á hinu sanna í málinu. Nei, þá var hinu haldið fram, að ráðstöfunin væri alveg nauðsynleg til þess að skapa mótvægi í Seðlabankanum gegn vaxandi gjaldeyrissjóðum þjóðarinnar. Reyndar hafði hæstv. ríkisstj. sagt í sjálfu frv. um Seðlabankann, þegar það var lagt hér fram í ársbyrjun 1961, að það væri allt annað fé bankans, sem ætti að standa undir gjaldeyrissjóðunum, því að eðlilegra væri að haga því í þessu landi eins og öðrum, að það væri fyrst og fremst seðlavelta bankans á hverjum tíma og svo eigið fé bankans, sem ætti að standa undir mótvæginu gegn gjaldeyrissjóðunum. Það hafði greinilega verið tekið fram í grg. fyrir frv., að þannig ætti að haga því hér eins og annars staðar. En sem sagt, á miðri leið var hlaupið frá þessari skýringu, og þá var hin illræmda binding á sparifénu í Seðlabankanum útskýrð með hinu, að hún væri beinlínis undirstaðan undir það, að Seðlabankinn gæti átt þá gjaldeyrissjóði, sem hann hefði nú eignazt. Og nú sem sagt er hlaupið aftur yfir í gömlu skýringuna, þegar á að hækka þessa sparifjárbindingu í Seðlabankanum, og nú er sagt: Þetta er gert eingöngu til þess, að hægt sé að auka útlánin til aðalatvinnuvega landsins. Og svo er farið um það mörgum orðum, að í rauninni hafi aldrei verið hægt og sé enn ekki hægt að hafa það fyrirkomulag á, að Seðlabankinn veiti afurðalán út á útflutningsframleiðsluvörur, nema eitthvert sérstakt fjármagn sé bundið í bankanum á móti, til þess að þetta sé kleift. Að öðrum kosti leiði slík útlánastarfsemi bankans til verðbólgu í landinu. Ég hélt nú satt að segja, að umr. um þetta hefðu farið fram og svo ýtarlega fyrir nokkru, að það væri búið að kveða niður með öllu þessa alröngu skýringu og menn þyrftu ekki að taka hana hér upp aftur. Það er margbúið að sýna fram á það, að þó að Seðlabankinn veiti bráðabirgðalán, venjulega aðeins til nokkurra mánaða út á framleidda vöru, sem í flestum tilfellum er seld úr landi, en bíður afskipunar og greiðslu, þó að Seðlabankinn hlaupi í skarðið í þessu tilfelli og veiti lán til nokkurra mánaða út á þær gjaldeyrisbirgðir, sem þannig liggja fyrir í landinu og samsvara beinum gjaldeyri, þá er það ekki á neinn hátt verðbólgumyndandi, enda í rauninni suðvelt að koma þessum lánum fyrir, þó að enginn seðlabanki væri að þvælast þarna í millihöndinni, ef framleiðendurnir mættu fara þá leið, sem hér þekktist einu sinni, en það er að fá gjaldeyrisverðmæti sín greidd út á þessa vöru, áður en hún fer úr landi, því að það er auðvelt verk. Og svo er það sagt, eins og hæstv. viðskmrh. sagði hér áðan, að ef Seðlabankinn lánar fé út á framleidda útflutningsvöru, sem bíður afskipunar og greiðslu, þá streymi fé, eins og hæstv. ráðh. sagði, út úr Seðlabankanum og auki á verðbólgu í landinu og verði til þess að draga úr gjaldeyrissjóðum landsins. M.ö.o.: þegar Seðlabankinn um nokkurra mánaða skeið veitir bráðabirgðalán, til þess að gjaldeyrisverðmætin myndist í landinu, sem breytast í peninga eftir nokkra mánuði, þá á það að verða til þess að gera gjaldeyrisstöðu þjóðarinnar lakari, að það var hægt að eignast þessar gjaldeyrisbirgðir, en hitt hefði auðvitað gengið miklu betur, að láta framleiðsluna liggja hálfunna eða óunna að mestu og vitanlega þá um leið enga gjaldeyrisframleiðslu vera í gangi, en halda að sér höndum í Seðlabankanum. Nei, hér er vitanlega um grundvallarmisskilning að ræða, ef það er misskilningur, sem ég vil ekki trúa að um sé að ræða hjá hæstv. viðskmrh. Ég ætla, að hann hafi gert sér grein fyrir því fyrir löngu, að það er aðeins eðlileg starfsemi og ekki á neinn hátt skaðleg fyrir hagkerfið, þó að Seðlabankinn láni nokkur lán til bráðabirgða út á útflutningsframleiðsluvöru, sem telja má alveg örugga í sölu og breytist innan skamms í beinan, harðan gjaldeyri. Hitt er svo allt annað mál, sem á ekki að blanda saman við þetta, þau útlán, hvort heldur það er hjá Seðlabankanum eða öðrum aðilum, út á aðra framleiðslu, sem ekki er útflutningsframleiðsla, en notuð er eingöngu innanlands. Um það gilda allt aðrar reglur og er margviðurkennt. Það væri laglegt, ef svona kerfi eins og áður hefur verið sýnt fram á ætti nú að fara eftir þessu kerfi í fullri alvöru. Við skulum fyrst hugsa okkur dæmið þannig, eins og reyndar það er sett upp fyrir okkur oftast nær, að svo sé ástatt hjá Seðlabankanum, að hann sé búinn að lána út að fullu og öllu og hafi engin aukaumsvif, hafi sem sagt notað allt sitt ráðstöfunarfé, það sé bundið, það sé búið að lána það út. En svo skulum við bara gera ráð fyrir því, að það komi fyrir það einstaka happ, sem kemur stundum fyrir hér í okkar landi, að við skulum segja Hvalfjörður fyllist af síld, eins og hann hefur gert áður, við gætum á örskömmum tíma framleitt hér gjaldeyrisverðmæti upp á 100–200 millj. kr. Við eigum skipin, við höfum fólkið, við eigum veiðarfærin, en það þarf eigi að síður nokkurt fé til þess að stafla upp þessum framleiðsluverðmætum hér, stafla upp mjölinu, stafla upp lýsinu, það þarf nokkurt fé til þess, að hægt sé að sinna því verkefni að breyta þessu í söluhæfa útflutningsvöru. Vegna þess að Seðlabankinn er búinn að lána allt sitt fé, hann er búinn að ráðstafa sínu ráðstöfunarfé, þá má hann ekki gera neitt meira, ekki nema hann fari á stúfana og safni sér sparifé í landinu til þess að binda á móti. Það tekur nokkurn tíma og hætt við því, að síldin verði kannske farin. En ef til hins yrði gripið, að Seðlabankinn lánaði út helminginn, eins og reglurnar segja til um núna, af útflutningsandvirði þeirrar framleiðslu, sem þarna væri auðveit að vinna með þeim tækjum og vélum og mannakosti, sem við ráðum yfir, - ef Seðlabankinn lánaði helminginn af útflutningsverðinu til nokkurra mánaða, fengi auðvitað í sinn kassa eftir 3–4 mánuði beinan, erlendan gjaldeyri fyrir framleiðsluna, þá hefði þetta átt að vera hættuleg ráðstöfun, óframkvæmanleg ráðstöfun, nema hún hefði valdið verðbólgu í landinu. Það er, eins og ég sagði, löngu búið að þrautræða þetta svo, og það er búið að fá viðurkenningu einnig hjá hagfræðingunum, sem byrjuðu á rangri túlkun á þessu máli, fá viðurkenningu þeirra fyrir slíkri útlánastarfsemi sem þessari út á beina framleiðslusköpun á útflutningsafurðum, sem venjulega er veitt aðeins til stutts tíma. Þar er bankinn aðeins sem milliliður að lána peninga út á gjaldeyrisverðmæti, alveg eins og í öðrum tilfellum, þá lánar hann peninga út á beinan gjaldeyri, sem kemur inn í bankann annars staðar frá, því að í eðli sínu er auðvitað lýsið í lýsisgeymunum eða mjölið í mjölgeymunum, sem þegar er selt, út af fyrir sig ekkert lakari gjaldeyrir en gjaldeyriskrónur, sem greiddar eru inn í bankann. Þar er aðeins um að ræða stuttan tíma á millibilstímabili, sem einmitt Seðlabankinn á að aðstoða til þess að komast yfir. En menn nefna ekki í þessu sambandi, að það sé neitt voðalegt fyrir Seðlabankann, þótt að hann láni út handa ríkissjóði, eins og honum er beinlínis ætlað með lögum. Þar er ætlazt til þess, að Seðlabankinn láni ríkissjóði, geti verið búinn að lána honum kannske 200 millj. kr., eins og komið hefur fyrir á miðju ári, út á tekjur, sem ríkissjóður ætlast til að fá seinni hluta ársins. Það hefur ekki verið talið, að þetta væri útilokað eða þetta væri hættulegt. Það hefur ekki verið talið, að það væri nein hætta í því fyrir seðlabanka að gera þetta, að því skilyrði uppfylltu, að ríkissjóður gæti skilað þessu fé aftur, helzt á sama ári, hér væri aðeins um bráðabirgðalán að ræða út á verðmæti, sem kæmu inn síðar. Sömu reglurnar gilda um þetta varðandi afurðalán Seðlabankans á útflutningsframleiðsluvörur, á beinar gjaldeyrisvörur. Vil ég vænta, að hæstv. viðskmrh. viðurkenni í þessum umr.; að þessu er ekki svona farið, og hann sé ekki að blanda þessu saman við gersamlega óskylda hluti, því að það er full aðstaða til þess í bankakerfinu frá hálfu Seðlabankans að lána eðlileg endurkaupalán í þeim tilfellum, þar sem er verið að lána út á útflutningsvöru, sem má telja örugga í sölu. Og það þarf ekki að taka það fram, að um þetta gilda nákvæmlegu sömu reglur, hvort sem um er að ræða útflutningsvöru sjávarútvegs, landbúnaðar eða iðnaðar, í þeim tilfellum, þar sem um er að ræða gjaldeyrisvöru, vöru, sem ætlað er að flytja út úr landinu og hún breytist í handbæran gjaldeyri innan skamms. Um það gilda vitanlega sömu reglur, hver svo sem varan er. Það er því með öllu rangt, hvort heldur það er á árunum 1955–1959 eða síðar, að þessi endurkaupalán Seðlabankans, þó að þau hafi hækkað nokkuð vegna vaxandi gjaldeyrisbirgða í landinu, útflutningsvörubirgða í landinu, hafi valdið nokkurri ólukku. Það er mesti misskilningur. Það er ekki aukning endurkaupalánanna, sem er orsök þenslunnar, sem er svo mikið talað um í okkar landi nú. Það er allt annað, sem er orsök að þessari þenslu, eins og ég skal víkja nokkuð að síðar. Ef hins vegar meiningin er sú með því að auka nú á bindingu sparifjár í Seðlabankanum frá því, sem verið hefur, að Seðlabankinn ætli að fara að taka að sér hin almennu störf viðskiptabankanna, hann ætli að safna sparifénu til sín í auknum mæli, en taka að sér þau störf, sem hæstv. viðskmrh. viðurkenndi að væru í öllum löndum og hefðu verið hér verkefni viðskiptabankanna, að Seðlabankinn ætli að taka að sér þessi störf og fara nú að veita almenn rekstrarlán, sem rekstrarlánabankarnir hafa gert, þá er hér vitanlega um grundvallarbreytingu að ræða, sem ég fyrir mitt leyti álit að sé röng og við eigum ekki frekar að taka hér upp heldur en aðrir. Hæstv. ráðh. veit það mætavel, að reglurnar um endurkaupalánin hafa verið, t.d. varðandi sjávarútveginn, - en það er fyrst og fremst um þau lán að ræða, sem numið hafa einhverjum verulegum fjárhæðum lengst af, - þau hafa verið á allt öðrum grundvelli en almenn rekstrarlán sjávarútvegsins. Jafnt fiskibátar sem aðrir hafa fengið nokkur rekstrarlán hjá rekstrarlánabönkunum til sinnar starfsemi, en um þau lán hafa gilt allt aðrar reglur en um endurkaupalánin og allt aðrar veðsetningar. Þau lán hafa líka verið mjög breytileg frá tíma til tíma og milli einstakra fyrirtækja. Það er eðlilegt, að svo sé háttað um rekstrarlán. Rekstrarlánabankarnir hafa auðvitað á undanförnum árum lánað iðnaðarfyrirtækjum rekstrarlán, þeir hafa lánað verzluninni í landinu rekstrarlán eftir ýmsum reglum. En sé það nú meiningin, að Seðlabankinn komist yfir meira og meira af sparifé landsmanna, dragi það frá hinum almennu sparisjóðum og rekstrarlánabönkunum í því skyni, að Seðlabankinn ætli að fara að taka að sér þetta starf, að fara að lána almenn rekstrarlán til iðnaðar eða verzlunar, þá er verið sem sagt að fara hér inn á gersamlega nýtt bankakerfi, sem ég held, að verði síður en svo til bóta frá því, sem verið hefur. Nei, aðalatriði þessa máls eru þau, að það er, eins og ég hef sagt, eðlilegt og sjálfsagt, að seðlabanki landsins veiti hófleg afurðalán út á allar útflutningsvörur landsmanna, vegna þess að þau ákvæði eru bundin í okkar lögum, að Seðlabankinn hefur einkarétt á því að fá í sínar hendur allan gjaldeyrinn, sem fæst fyrir útflutningsvörurnar. Það er skylda að skila andvirði þeirra, þegar þær fara úr landi, og það fé tekur Seðlabankinn. Ef ríkisstj. teldi hentugra að afnema þetta ákvæði, að það væri engin afhendingarskylda á gjaldeyrinum, þá þyrfti ekki heldur að biðja Seðlabankann um þessi endurkaupalán. Þá væri, eins og ég sagði, auðvelt að fá lánin hjá þeim, sem kaupa okkar afurðir, eins og hér þekktist áður fyrr, þannig að þeir greiddu inn á kaup sin, um leið og varan væri framleidd. Ég skal hins vegar segja það, að ég tel, að það kerfi, sem hér hefur verið gildandi um alllanga hríð, sé miklu eðlilegra, að Seðlabankinn fái í sínar hendur allan gjaldeyrinn fyrir útfluttar vörur, en 1áni hins vegar í staðinn, meðan á framleiðslunni stendur, afurðalán með svipuðum hætti og verið hefur, nema ég álit, að endurkaupalánin hafi verið of lág nú um hríð, þau hafi verið óeðlilega lág, þau hefðu átt að vera í því formi, sem þau voru áður. Ég tel því aðalatriðið að viðurkenna það, að þessi endurkaupalán eru eðlileg, eru framkvæmanleg og þau skaða fjárhagskerfið ekki á neinn hátt. Og það þarf ekki að binda í Seðlabankanum, hvorki eitt né neitt af sparifé landsmanna, til þess að hægt sé að halda við þessum endurkaupum. Þetta er alveg undirstöðuatriði að viðurkenna. Hinu skal ég svo ekki neita, að ef Seðlabankinn ætlar að fara að taka að sér að veita almenn rekstrarlán, t.d. iðnaðinum eða verzluninni eða öðrum aðilum, sem starfa hér eingöngu innanlands, en framleiða ekki neitt fyrir erlendan markað, þá er bankanum auðvitað nauðugur sá kostur, að þá þarf hann að kalla inn fé með einhverjum hætti, þá þarf hann að fara að safna sparifé í kapp við sparisjóðina og rekstrarlánabankana í landinu. Ég vík þá með nokkrum orðum að hinu meginatriðinu til breytinga á seðlabankalögunum, sem er að finna í þessu frv., en það er það að veita Seðlabankanum heimild til að gefa út verðbréf með gengistryggingu. Eins og fram kom í ræðu hæstv. viðskmrh., er alveg augljóst, að þessi heimild er tekin hér upp í því skyni að gera Seðlabankanum léttara fyrir með að keppa við aðrar stofnanir í landinu, sem nú safna sparifé, eins og sparisjóðir og viðskiptabankar, keppa við þá um spariféð. Seðlabankinn ætlar sér að bjóða þeim, sem ráða yfir lausu fjármagni, upp á þau býti að leggja inn féð í Seðlabankann og þá skuli hann veita gengistryggingu á féð, en öðrum bankastofnunum í landinu og öllum öðrum aðilum í landinu er þetta óheimilt samkv. lögum. Það var einmitt eitt af ákvæðunum, sem sett voru í efnahagsmálalöggjöfina frægu, viðreisnarstefnuna, það var ákvæði um að banna með öllu slíka starfsemi sem þessa. Þar var ákveðið, að það væri bannað með öllu, að bankar í landinu eða aðrir, sem hafa með höndum fjármálastarfsemi, mættu setja í samninga nokkur ákvæði um það, að gengistrygging ætti að gilda þar á lánunum, hvort heldur væri varðandi vexti eða afborganir. Þetta var bannað. En nú sem sagt þykir nauðsynlegt, að Seðlabankinn fái einn allra heimild til að bjóða út lán með þessum kjörum. Það er greinilegt, að það þykir mikið við liggja, að féð fari í Seðlabankann og jafnvel fé úr öðrum peningastofnunum í landinu, því að það er auðvitað alveg gefið mál, að það getur ekki öðruvísi farið en svo, að eitthvað af því fé, sem nú er geymt í sparisjóðum eða í rekstrarlánabönkunum, kemur til með að verða dregið út úr þessum stofnunum og það fer inn í Seðlabankann, þar sem boðin eru betri kjör, þar sem boðið er upp á gengistryggingu. Mér sýnist því, að þetta ákvæði stefni að því að þrengja kjör viðskiptabankanna í landinu, minnka það fjármagn, sem þeir hafa yfir að ráða, en draga í auknum mæli fé inn í Seðlabankann. Hæstv. viðskmrh. vildi afsaka þetta með því, að með þessu væri Seðlabankinn að gefa yfirlýsingu um traust sitt á genginu. Ja, drottinn minn dýri! Ætli það sé of mikið traust, sem þeir hafa á genginu nú í dag? Og ætli traustið vaxi mikið við þetta? Út af fyrir sig eru þessi ákvæði hin furðulegustu, hvernig sem á þau er litið. Fyrst er búið að veita Seðlabankanum þann rétt, að hann má ákveða gengisskráninguna í landinu, hann þarf ekki að spyrja Alþingi um það, hann getur ákveðið, hvað gengið skuli vera á hverjum tíma, hvort á að fella það eða hækka það. Auk þess á hann svo að fá, einn allra stofnana í landinu, leyfi til þess að bjóða út lán með gengisákvæði. M.ö.o.: hann getur alveg ákveðið það sjálfur, hvenær hann telur hentugt fyrir sig að hækka eða lækka gengið, en hefur eigi að siður einkarétt á að bjóða út skuldabréfalán með þessum hætti. Þetta mundi hafa þótt alleinkennilegt, ef aðrir hefðu átt í hlut, að hafa slíkt sjálfdæmi. En eins og málin standa nú, á meðan bankakerfið og þá fyrst og fremst Seðlabankinn er eigandi að allmiklum erlendum gjaldeyri, fjárhæð, sem jafnvel nemur yfir 1000 millj. kr., þá er auðvitað áhættan ekki ýkjamikil fyrir bankann, þó að hann dragi inn til sín frá öðrum bönkum í landinu og sparisjóðum 100–200 millj. kr., t.d. að taka, og taki þar á sig nokkra gengisáhættu af því fé, þegar hann hefur hins vegar hagnaðarmöguleikana í sambandi við gengislækkun af miklu hærri upphæð, sem er gjaldeyriseignin, eins og hún stendur hjá bankakerfinu nú. Ég held því, að þeir muni vera fáir, sem lesi eitthvert traust á gjaldeyrinum út úr þessari heimildarbeiðni Seðlabankans. Hitt held ég hins vegar að eigi að liggja alveg ljóst fyrir öllum, að tilgangurinn með þessu er í rauninni sá sami og með fyrra ákvæðinu. Tilgangurinn er þessi: að auðvelda Seðlabankanum að draga til sín meira fé frá öðrum peningastofnunum í landinu eða þá einnig annað fé, sem kann að vera fyrir utan peningastofnanir landsins. Og þá kemur spurningin þessi: Hver er hinn raunverulegi tilgangur með því, að þeir, sem stjórna Seðlabankanum nú, telja, að það skipti miklu máli, að Seðlabankinn geti dregið til sin meira af sparifé landsmanna en hann hefur gert, að hann geti dregið til sín meira fé en meira að segja eftir heimildinni um bindingu sparifjár, að hann geti einnig dregið til sín fé eftir þessari leið? Hver er ástæðan til þess arna? Halda menn virkilega, að ástæðan sé sú, að Seðlabankinn ætli að taka þetta fé, sem hann fær á þennan hátt, og afhenda það á nýjan leik, t.d. til Útvegsbankans og Landsbankans, sem aðallega standa undir útlánum til framleiðsluatvinnuveganna? Það væri gaman að spyrja þá um það í þessum tveimur bönkum af fyrri reynslu, sem þeir hafa fengið, hvort þeir, sem þar stjórna málum, tryðu mikið á þetta, - þeir, sem að undanförnu hafa borið sig sem verst undan því, að þeir gætu ekki haldið uppi venjulegum lánum til atvinnuveganna, vegna þess að þeir væru píndir svo mikið til þess að binda fé í Seðlabankanum, að ef þeir þyrftu á fjármunum að halda vegna skyndibreytinga, þá væri þeim refsað með 18% vaxtagreiðslu af Seðlabankanum. Nei, það er víst enginn vafi á því, að það er ekkí það, sem stendur til með þessu, að Seðlabankinn taki þetta aukna fé, sem honum kann að áskotnast með þessum hætti, og fari að lána það út til rekstrarlánabankanna aftur, sem veiti fé í auknum mæli til undirstöðuatvinnuveganna. Það dettur engum í hug. En hverjar eru þá ástæðurnar fyrir þessu? Ástæðurnar eru þær, að hæstv. ríkisstj. lítur svo á og þeir, sem ráða málefnum Seðlabankans, að það sé of mikið fé í umferð í landinu, það skapi of mikla þenslu, það þurfi að draga úr þessu fjármagni, það þurfi að loka það inni. Það er þessi hugsun, sem stendur á bak við. Það á að reyna að draga meira af sparifé landsmanna inn í Seðlabankann og binda það þar, til þess að það valdi ekki þenslu í landinu. Það á að draga meira, einnig af almennum peningum, sem bankakerfið hefur eða rekstrarlánabankarnir hafa, inn til Seðlabankans og binda það þar, til þess að draga úr framkvæmdum í landinu, til þess að minnka þensluna. Þetta er auðvitað tilgangurinn. Og ástæðan til þess, að ríkisstj. hefur ekki talið duga að hafa fyrri breytinguna eina í frv., breyt. um að hækka skylduna á bindingu sparifjárins, heldur tekur einnig upp þetta n,ýja ákvæði um að gefa út skuldabréf með gengistryggingu, - ástæðan er sú, að það er farið að bera á því og það mjög tilfinnanlega, að sparifé landsmanna komi ekki lengur inn í bankana. Reynslan núna í októbermánuði, Síðasta mánuði, sem skýrslur liggja fyrir um enn þá, varð sú, að heildaraukningin á innlánsfé í öllu bankakerfinu er rétt rúmar 2 millj. kr., á móti 108 millj. kr., sem söfnuðust fyrir í bankakerfinu í sama mánuði árið á undan. Spariféð var sem sagt hætt að koma inn í bankana. Ég hygg, að ég muni það rétt, að í septembermánuði var útkoman sú, að aukningin á sparifé í bönkum og sparisjóðum varð aðeins 5 millj. kr. Það má því segja, að málin höfðu þróazt þannig, að spariféð var hætt að koma inn í bankana. Nú eru þó allar líkur til þess, að afkoma hafi verið þannig í flestum greinum í landinu, að það hefði samkvæmt öllu eðlilegu átt að myndast álíka mikið sparifé núna á þessu hausti og t.d. á s.l. hausti. Kaup hefur fremur hækkað en hitt, framleiðsla hefur verið mikil. Það virðist hafa verið, sbr. söguna um alla þensluna, talsvert unnið í landinu og menn eflaust fengið talsverða peninga á milli handa. En sem sagt útkoman varð sú, ríkisstj. horfði á það, að stjórn hennar á efnahagsmálum landsins hafði leitt til þess, að peningarnir voru hættir að koma inn í bankakerfi landsins, þeir sigldu þar fram hjá. Það var sem sagt þannig, að menn virtust fremur kjósa að ráðstafa fé sínu sjálfir heldur en að biðja bankana fyrir að geyma það. Og þegar svona er komið, þá segir ríkisstj.: Það dugir ekki bara að hafa í gildi einhver ákvæði um, að það skuli ákveðin prósenta af sparifjáraukningunni í hverjum mánuði leggjast fyrir í Seðlabankanum og geymast þar. Ef aukningin er ekki orðin nein, þá kemur lítið út úr því að fá tiltekna prósentu af þeirri aukningu. - Og þá er fundið upp þetta ráð, að Seðlabankinn megi fara út á hinn almenna markað og bjóða út skuldabréfalán með allt öðrum kjörum en öllum öðrum í landinu er heimilt, sem sagt með þeim kjörum, að hann skuli fá að tryggja menn fyrir hugsanlegu gengisfalli. Það er svo spurning auðvitað, hvort hinir almennu sparifjáreigendur í landinu, þeir sem gætu lagt inn eitthvert fé í bankakerfið og hafa gert á undanförnum árum, koma nú hlaupandi til Seðlabankans og kaupa þessi gengistryggðu bréf, leggja fram sparifé sitt á þennan hátt, - það er mikil spurning, - eða hvort þeir halda áfram uppteknum hætti og ráðstafa fé sínu með því að koma því í fast eða á þann hátt, sem menn búast nú við að gengislækkunin nái ekki til. En hitt má telja nokkurn veginn víst, að ýmsir þeir aðilar, sem fram til þessa hafa geymt peninga sína í bönkum landsins eða sparisjóðum án nokkurrar gengistryggingar, taki út peninga sína úr bönkum og sparisjóðum og fari með þá í Seðlabankann og kaupi þar gengistryggðu verðbréfin. Það má fyllilega búast við því. Og á þann hátt hefur sem sagt ríkisstj. og Seðlabankinn fengið þetta einstaklega þægilega kerfi: Þegar sparifé safnast í bönkum og sparisjóðum, þá gildir fyrri reglan og þá festist í Seðlabankanum tiltekin prósenta af þessu fé. Ef sparifé kemur ekki inn í Seðlabankann gegnum viðskiptabankana og sparisjóðina, þá reynum við þó að ná fénu með því að bjóða enn þá betur en bankar og sparisjóðir almennt bjóða, með gengistryggingarákvæðinu, og vonumst til þess að geta haldið áfram að binda sífellt meira og meira fé í Seðlabankanum á þennan hátt. - Þetta finnst mér, að hæstv. viðskmrh, hefði átt að segja sem grg. fyrir þessu frv., svona stæði á þessu, þetta væri tilgangurinn. En hitt þykir mér afskaplega lítið karlmannlegt, að koma hér og segja, eins og sagt var í fyrra skiptið, sem svona ákvæði var hér lögbundið, að ætlunin sé nú að gera þetta til þess að ná þarna í nokkurt fé frá hinu almenna bankakerfi og koma því til undirstöðuatvinnuveganna, því að það er ábyggilega ekki meiningin, þannig hefur ekki verið haldið á þessum málum. Ég vil taka það skýrt fram, að við Alþb.- menn erum algerlega andvígir þessu frv. Við teljum, að það leysi engan vanda, síður en svo, það geri miklu frekar bölvun í hagkerfinu, ef það yrði framkvæmt. En við bendum á það eins og áður, að það sé nauðsynlegt að gera sér grein fyrir því, hvernig stendur á þeim erfiðleikum, sem við er að glíma í efnahagsmálum landsins, hverjar eru ástæðurnar. Hvernig stendur á því, að það hefur verið ráðizt í meiri framkvæmdir í landinu en ríkisstj. telur nú að átt hefði að vera? Hvernig stendur á því, að fjárfestingin í landinu er of mikil? Hvernig stendur á því, að það er flutt inn of mikið af vörum til landsins, þannig að gjaldeyrissjóðirnir fara minnkandi? Hver er ástæðan? Það hefur verið upplýst hér, m.a. af hæstv. viðskmrh., að nú á þessu ári hafi fjárfesting einstaklinga í verzlun og iðnaði vaxið sérstaklega mikið og farið langt fram úr gerðum áætlunum. Hvernig skyldi nú standa á því, að verzlunin hefur fjárfest óvenjumikið núna á s.l. ári? Hvernig skyldi standa á því? Hvaðan hefur hún fengið peninga? Hún hefur grætt, grætt meira en nokkurn tíma áður. Hún hefur grætt, m.a. vegna þess, að ríkisstj. hefur sjálf beitt sér fyrir því að afnema í ýmsum tilfellum hámarksálagningarreglur, sem gilt höfðu í mörg ár, og verzlunin hefur síðan séð um það að hækka álagninguna og auka sinn gróða. Þetta eru staðreyndir, sem liggja fyrir. Og í öðru lagi er það svo vitanlegt mál, að með góðu samþykki ríkisstj. hefur verzlunin í landinu verið að draga til sín sífellt í auknum mæli peningamagn bankanna í landinu. Á 10 fyrstu mánuðum þessa árs, eða til októberloka, hafði verzluninni í landinu tekizt að draga út úr bankakerfinu 275 millj. kr. í nýjum viðbótarlánum við það, sem fyrir var. Verzlunin var einmitt sá aðili í landinu, sem mestu hafði náð til sín af sparifé bankanna. Hvers vegna hefur ríkisstj. ekki beinlínis gert ráðstafanir til þess, að þessi verzlun, sem staðið hefur í of mikilli fjárfestingu, aukið á þensluna, hefði minna fé á milli handa, að það yrðu minnkuð dálítið við hana útlán, að það yrði dregið úr gróða hennar? Við teljum, að það sé miklu eðlilegra og hollara að gera sér fulla grein fyrir því, hvernig stendur á því, að það ríkir ofþensla í landinu, hvernig stendur á því, að ýmislegt hefur gengið hér úr skorðum, heldur en að loka augunum fyrir sannindum málsins og grípa svo í sífellu til þess annaðhvort að reyna að lækka kaupið hjá hinum almenna launþega með ýmsum hætti, eins og gert hefur verið, eða reyna að ráðast á sparifé með þessum hætti og loka það inni í Seðlabankanum, eins og gert hefur verið. Slíkt leysir engan vanda. Þessu er mjög svipað farið með ýmsar greinar iðnaðarins í landinu eins og með verzlunina. Það sýnir sig, að iðnaðurinn hefur dregið til sín mikið fé og getað líka ráðizt í stórfelldar framkvæmdir. Það er vegna þess, að ýmsar greinar iðnaðarins hafa stórlega hagnazt nú í seinni tíð. Það ber vitanlega að draga úr þessum gróða og draga úr fjáraustri til þessara aðila, og það á ekki að leyfa þessum aðilum að ráðast í fjárfestingu án alls skipulags. Það er alveg óhjákvæmilegt að setja sterka reglu um það , hvaða fjárfesting skuli sitja fyrir og hvaða fjárfesting eigi að dragast aftur úr eða bíða. Það er sem sagt skoðun mín, að hæstv. ríkisstj. sé hér að vísu að glíma við mikinn vanda, en að hún grípi til alrangra aðgerða. Stjórn henna á peningamálunum sem öllu áti að bjarga, hefur beðið algert skipbrot eins og hennar efnahagsmálastefna sem heild. Fyrst hafði hæstv. ríkisstj. haldið því fram að það væri hægt að halda í skefjum útlánum bankanna á þann einfald hátt að hækka vexti. Vextirnir voru hækkaðir og gerið hér hærri en í flestum öðrum löndum. En þrátt fyrir það, þó að vextirnir séu svo háir sem menn þekkja nú og miklu hærri en í flestum nálægum löndum, þá kemur í ljós að eftirspurnin eftir lánum hefur ekki minnkað, eftirspurnin hefur þvert á móti aukizt. En vaxtahækkunin hefur orðið til þess að hækka verðlagið í landinu, auka dýrtíðina, sem hefur vitanlega sínar afleiðingar. Aukin dýrtíð kallar á hækkað kaup, aukinn framleiðslukostnað. Nú treystir hæstv. ríkisstj. sér ekki til að halda því fram, að það eigi að draga úr þessum of miklu útlánum bankanna með því að hækka vextina enn einu sinni, og þá grípur hún til ráðstafana eins og þessara að reyna að handsama fé með einhverjum hætti og loka það inni. Það er rétt, að ríkisstj. stendur í miklum vanda, eins og nú er komið efnahagsmálum landsins. Dýrtíðin æðir áfram, eins og menn vita, og það er ekki nóg með það, að hún hafi hækkað meira nú á síðustu mánuðum en dæmi er til um áður. Hitt vita enn einnig að það standa til enn stórkostlegar hækkanir á flestum sviðum. Á s.l. sumri beitti hæstv. ríkisstj. sér fyrir því að afnema öll verðlagsákvæði landsins. Eimskipafélagið hafði barizt við stjórnvöld landsins um margra ára skeið og vildi í sífellu fá að hafa hærri flutningsgjöld, taldi sig eiga rétt á því að græða meira en félagið gerði, og græddi það þó tvímælalaust mjög vel. Ríkisstj, varð því á s.l. sumri að afnema þessi verðálagsákvæði og reynslan gefur orðið sú, að flutningsgjöld á almennum vörum til landsins hafa hækkað sem afleiðing af þessu ferli frá 26% og upp í 60%. Almennast munu flutningsgjöldin hafa hækkað um 40–50%. Menn vita svo sem að hin mikla tollheimta ríkisins er lögð ofna á flutningsgjöldin ásamt innkaupsverði vörunnar, ríkissjóður fær því nokkurði sinn kassa af hækkuðum flutningsgjöldum en tvímælalaust græða skipafélögin nokkra milljónatugi á þessum ráðstöfunum. En þetta er allt gert undir því fagra kjörorði að frelsið eigi að vera sem allra mest, menn eigi að vera frjálsir að því að verðleggja þá vinnu sem allra mest. Það er bara einn maður sem má ekki vera frjáls og það er sá sem selur vinnuafl sitt. Hann má ekki ráða því, honum er jafnvel bannað að setja í samninga það, sem atvinnureksturinn er almennt farinn að borga, það verður jafnbel að rjúka upp með lög og stöðva slíkt, að samningar séu gerðir á milli aðila um launakjör. En það má ríkja þetta fullkomna fresi í verðlagsmálum almennt. Afleiðingin verður auðvitað stórhækkandi vöruverð í landinu, og það er það, sem hefur veriðað ganga yfir þær afleiðingar koma í ljós. Nú á næstu mánuðum hlýtur vöruverð í landinu almennt séð að hækka mjög verulega sem afleiðing af hækkandi flutningsgjöldum. Sú hækkun á eftri að koma inn í verðlagið, hún kemur á næstu mánuðum. Frá því hefur verið skýrt, að það muni á næstunni eiga að hækka sjúkrasamlagsgjöld feiknalega mikið, jafnvel um helming, hefur maður heyrt. Daggjöld á sjúkrahúsum er talað um að hækka úr 210 kr. upp í 300 kr. á dag. Það er vegna hækkandi rekstrarkostnaðar á öllum sviðum og mikilla þarfa hjá sjúkrahúsum. Það hefur verið boðað, að það muni verða mikil hækkun á hitaveitugjöldum og rafmagni og strætisvagnagjöldum nú á næstunni. Svo hygg ég, að allir í landinu búist nú við því, að kaup verzlunarfólks muni hækka og kaup iðnaðarfólks muni hækka. Og ríkisstj. skýrir frá því að kaupmenn segja, að ef kaup verslunarfólks hækki, þá vilji kaupmenn fá hækkaða álagningu, því að þeir ætla ekki að gefa neitt eftir af sínu. Og iðnrekendur segja það sama. Ef kaup iðjufólksins á að hækka, þá verður líka álagningin hjá iðnrekendum að hækka. og sú ríkisstj., sem hefur það að aðalsjónarmiði, að í þessum efnum eigi að gilda sem mest frelsi um álagningu og verðlag, hún lætur þetta auðvita allt ganga út í verðlagið með tilheyrandi afleiðingum. Ég bendi á þetta aðeins til að vekja athygli á því, að rætur þessa meins að mínum dómi. Þær liggja í því, að ríkisstj. hirðir ekki um að koma í veg fyrir hækkandi verðlag í landinu vegna þess að hækkandi verðlag hefur sínar afleiðingar fyrir hagkerfið sem heild. Þvert á móti hefur ríkisstj. beinlínis verið á þeirri skoðun, framkvæmt þá stefnu að verðlagið mætti fara hækkandi, það er það sem þarf að gera í þessum efnum, að gera sérstakar ráðstafanir til að koma í veg fyrir sívaxandi verðalag. Það þarf að koma í veg fyrir sívaxandi gróða, m.a. hjá verzluninni. Það þarf að koma í veg fyrir það, að hún taki til sín allt of mikið af fjármagni landsmanna, eins og hefur átt sé stað nú síðustu árin. Það eru ráðstafanir í þessa átt, sem á að gera. Ríkisstj. getur auðveldlega lækkað vextina í landinu, en það mundi draga stórkostlega úr dýrtíðinni á ýmsum sviðum. Það eru svona ráðstafandir,s em þarf að gera,eins og við höfum bent á í umr. um þessi mál hvað eftir annað en ráðstafanir svipaðar þeim, sem er að finna í þessu frv. um Seðlabankann, duga ekki neitt, þær leysa engan vanda, þær getra valdið truflun í sjálfum atvinnurekstrinum, það er rétt, og hefur stundum borið á því, þær geta leitt til þess að viðskiptabankarnir segi það og framkvæmi það , að þeir hafi ekki fé til að lána til gagnlegustu framleiðslustarfa í landinu, minnki þau lán, en það truflar framleiðsluna, sem truflar um leið gjaldeyrismyndunina í landinu og gerir efnahaginn sem heild veikari. Ég held, að það sé komið meira en svo tími fyrir hæstv. ríkisstj. til að viðurkenna það, að stefna hennar í þessum efnum er röng. Hún getur ekki ráðið við þennan vanda eftir þessum leiðum sem hún hefur farið, eftir leiðum um stjórn peningamála ein og hún hefur kallað það, eða eftir leiðum um hækkaða vexti. Það er ekki leiðin út úr vandanum. Eins og ég hef sagt hér, erum við Alþb.- menn algerlega andvígir þessu frv. og bendum á allt aðrar leiðir, sem fara ætti í þessum efnum.