Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (BF): Umræðan fer þannig fram í kvöld, að hver flokkur fær 50 mínútna ræðutíma, sem skiptist í tvær umferðir, hin fyrri 25–30 mín., en hin síðari 20–25 mín. Röð flokkanna í báðum umferðum verður þessi: Alþb., Sjálfstfl., Framsfl. og Alþfl. Ræðumenn verða fyrir Alþb. í fyrri umferð Hannibal Valdimarsson og Ragnar Arnalds, í síðari umferð Gils Guðmundsson, fyrir Sjálfstfl. í fyrri umferð Bjarni Benediktsson og í síðari umferð Óskar E. Levy og Sigurður Bjarnason, fyrir Framsfl. í fyrri umferð Eysteinn Jónsson og Sigurvin Einarsson, í síðari umferð Ágúst Þorvaldsson og Ingvar Gíslason, fyrir Alþfl. í fyrri umferð Emil Jónsson og í síðari umferð Jón Þorsteinsson. Hefst nú umr. og tekur fyrstur til máls Hannibal Valdimarsson og talar fyrir hönd Alþb.



Herra forseti. Heiðruðu hlustendur nær og fjær. Ég leyfi mér við upphaf þessara eldhúsumr. frá Alþ. að fylgja aldagömlum, þjóðlegum sið og óska þeim, sem á mig hlýða, gleðilegs sumars. Hæstv. ríkisstj. sendi líka inn á hvert heimili landsins sína sumarkveðju. Það var einmitt við sumarkomuna. Sumaróskin sú var efnislega á þessa leið: Ríkisstj. hefur neyðzt til að taka af matarpeningum almennings, sérstaklega fátæka fólksins, um 80 millj. kr. til styrktar útgerðinni í landinu í mesta aflaári, sem yfir landið hefur komið. Fiskur hækkar nú um allt að 79%. Saltfiskkílóið kemur til með að kosta 36 kr., fiskfars hækkar úr 19 í 26 kr., nýr þorskur hækkar úr 7 kr. í 12,50 kr. kg og ekki höfum við heldur gleymt viðbitinu, smjörlíkið hækkar úr 24 kr. í 35.50 kr. Húsfreyja góð, þú, sem keyptir fiskmáltíð handa fjölskyldunni í vetrarlokin fyrir 35 kr., verður nú að búa þig út til fiskkaupanna 1. sumardag og framvegis með 60 kr. í buddunni þinni. Gleðilegt sumar með kveðju ekki frá Gregory, heldur frá ríkisstj. Íslands. Ný dýrtíðarskriða var sumargjöf stjórnarflokkanna. Það er sagt, að flestar húsfreyjur landsins hafi orðið bálreiðar sumargjöfinni, 79% verðhækkun á fiski, og lái þeim það hver, sem vill. En það er ekki nóg að reiðast. Fiskurinn hækkaði ekki vegna þess, að fiskverð ætti að hækka til sjómanna. Nei, alls ekki. Stjórnin hætti bara niðurgreiðslu á fiski, og til niðurgreiðslunnar hafði stjórnin innheimt skatta. Nú sleppir hún niðurgreiðslunni, heldur sköttunum og lætur verðhækkunina bitna á öllum landsins lýð, mest þeim fátækari. Þessi fiskverðshækkun er því liður í stjórnarstefnunni, henni á því ekki að bölva í nokkra daga, hennar á að minnast við kjörborðið. Svona atburðir hefðu getað leitt til húsmæðrauppreisnar, t.d. í Bretlandi og orðið þar jafnvel stórmál í kosningum. Ég minnist þess, að hæstv. verðlagsmálaráðh., Gylfi Þ. Gíslason, setti eitt sinn í útvarpsumr. upp fína eldhússvuntu og talaði blíðlega til húsmæðranna. Í þessum eldhúsdagsumr. finnst mér hann eiga brýnt erindi við húsfreyjurnar á ný og nú má hann alls ekki láta undir höfuð leggjast að sýna þeim og sanna, hve frækilega hann hafi barizt gegn dýrtíðinni öll undanfarin ár, í fyrra, hitteðfyrra og í ár og sérstaklega nú seinast gegn fiskverðshækkuninni. Ráðh. kemur vafalaust fram í þessum umr. og bið ég nú alla að taka vel eftir því, þegar hann fer að telja upp allar þær aðgerðir og ráðstafanir, sem, hann og stjórnin hafi gert til þess að stöðva dýrtíðarófreskjuna. Það verður sennilega langur lestur skyldi maður ætla. En við sjáum nú, hvað setur um það. Ég hef enga löngun til að sverta eða afflytja hæstv. ríkisstj. á nokkurn hátt. Það verður því enginn ofstækislestur, sem ég flyt hér í kvöld, það verða aðeins orð í fullri alvöru. Ég þekki ráðh. persónulega og veit, að þeir eru mætir menn og velviljaðir, en það ruglar ekki mat mitt á því, að þeir hafa reynzt duglitlir, reikulir og raunalega ófarsælir stjórnendur, og því er komið sem komið er. Ég leyfi mér að segja, að stjórninni hafi gengið það vel, sem henni var ósjálfrátt, en því miður flest illa, sem henni var sjálfrátt um. Mundi það ekki vera flestra mál, að það sé jafnauðvelt að stjórna hér á landi sæmilega í góðæri eins og það getur verið erfitt í hallæri. Og það væri sannarlega vanþakklát mannskepna, sem kvartaði undan árferðinu nú seinustu árin, góðærinu frá náttúrunnar hendi er svo lýst í texta og tölum í nýútkominni ársskýrslu Seðlabanka Íslands: Á árinu 1965 varð enn ör aukning á þjóðarframleiðslu og þjóðartekjum. Samkv. bráðabirgðaáætlun Efnahagsstofnunarinnar varð vöxtur þjóðarframleiðslunnar 5%, en var 5,5% árið á undan. Þar sem viðskiptakjör bötnuðu verulega á árinu, varð aukning þjóðartekna mun örari eða milli 8 og 9% (takið eftir, aukning þjóðartekna varð á milli 8 og 9%), en það mun vera ein mesta aukning þjóðartekna, sem orðið hefur hér á landi á einu ári.“ Ég ætla, að óhætt sé að skjóta hér inn í, einhver mesta aukning þjóðartekna, sem um getur í nokkru öðru landi og þá spillir það ekki fyrir, að árið 1964 var litlu lakara. Þá var vöxtur þjóðarteknanna 8.4%. Og hver var orsök þessara miklu þjóðartekna? Jú, árbók Seðlabankans svarar og segir: Ástæðurnar voru tvær, meiri uppgripasjávarafli en nokkru sinni áður í sögu þjóðarinnar og síhækkandi verð afurðanna á heimsmarkaðinum. Þetta tvennt hélzt í hendur. Árgæzkan gat því naumast verið meiri. Heildaraflinn var 1.166 þús. tonn og hafði að magni aukizt um 20% frá árinu áður, sem einnig var metár. Síldaraflinn jókst með eindæmum eða um 38%. Verðhækkun varð á síldarlýsi, saltfiski og ísfiski, en mest á síldarmjöli, freðfiski og saltsíld. Telur Seðlabankinn, að viðskiptakjörin við útlönd hafi batnað um allt að 10% á árinu og verðhækkun útflutningsvara okkar hafi orðið a.m.k. um 12%. Enn játar seðlabankastjórinn, að heildarverðmæti útflutningsins hafi aukizt, takið eftir, hér er bara nefnd aukningin, ég segi aukizt um 783 millj. kr. miðað við árið áður eða um full 16%. Í viðbót við þetta jukust svo birgðir útflutningsafurða í landinu að verðmæti um 444 millj. kr. Hækkunin er því raunar alls rúmar 1200 millj. kr. Þvílíkt einstakt veltiár, uppgripaár var árið 1965. Allar þessar játningar verða vantrúarmennirnir á íslenzkan sjávarútveg nú að gera sannleikans vegna. En þegar flett var blaði í skýrslu Seðlabankans brá mér í brún. Þar stóð, að vöruskiptajöfnuðurinn á árinu 1965 hafi orðið óhagstæður um 342 millj. kr. og þó enn þá óhagstæðari árið áður, en þá var hann óhagstæður um 860 millj. Og enn segir þar: Stutt erlend vörukaupalán hækkuðu um 141 millj. kr. á árinu 1965 og heildarskuldir þjóðarbúsins í formi fastra lána hækkuðu einnig um 160 millj. kr. á árinu 1965. Eina huggunin og þó fremur haldlítil er sú, að skuldaaukningin í föstu lánunum varð enn þá meiri, miklu meiri í góðærinu 1964, þá var hún 510 millj. kr., hálfur milljarður takk. Ber þetta nú góðri stjórn vitni, hlustendur góðir? Nei, auðvitað er þetta skýr vitnisburður furðanlegrar óstjórnar. Hugsið ykkur, ein mesta aukning þjóðartekna, sem orðið hefur á einu ári og þó bæði aukning lausra skulda og fastra lána erlendis. Ofan á allt þetta halli á rekstri ríkissjóðs seinustu tvö árin. Hvílík fjármálastjórn, hvílík óstjórn efnahagsmála! Hvernig vegnar þá undirstöðuatvinnuvegi þjóðarinnar, sjávarútveginum, á þessum uppgripaaflaárum undir viðreisnarstjórninni? Jú, þannig, að togaraútgerð hefur þurrkazt út bæði á Austfjörðum og Vestfjörðum og hangir á horrim í Reykjavík og Hafnarfirði, og á Akureyri. Ef stjórnað væri af nokkrum skilningi á þörfum sjávarútvegsins, ættu Íslendingar nú vafalaust marga nýtízku skuttogara, en sennilega væru þá verzlunarhallirnar við Suðurlandsbrautina eitthvað færri. En skuttogararnir eru engir, en hallirnar ærið margar. Og nú virðist einnig línuútgerðin, sem lengstum lagði hraðfrystiiðnaðinum til bezta hráefnið, einnig vera að leggjast niður. Sannleikurinn er sá, að síðan Ólaf Thors leið, er enginn maður í forustuliði Sjálfstfl., sem nokkurn skilning hefur á sjávarútvegi eða gildi hans fyrir þjóðina. Eftirminnileg er kenning hæstv. núv. forsrh., Bjarna Benediktssonar, um að valt sé mjög að byggja á sjávarafla og fiskinum syndandi um hafdjúpin. En e.t.v. treysta menn á leiðsögn Alþfl. í þessum efnum, hann hefur um langt skeið lagt til sjútvmrh. og gerir það enn. Um þá forustu skal ég vera fáorður, því að fæst orð hafa minnsta ábyrgð, en ég vitna í Þorstein Erlingsson og segi aðeins: Sæktu hana í Hafnarfjörð, söguna þá, þeir segja hana betur en ég. Hvenær skyldu annars augu útgerðarmanna opnast fyrir því, að þeir eiga miklu fremur samleið með sjómönnum og verkafólki en með stjórnmálaflokki, sem setur hagsmuni stórkaupsýslunnar ávallt öllu öðru ofar? Já, og hvenær skyldi smákaupmönnum skiljast það, að þeir eiga allt sitt undir almennri kaupgetu fjöldans, en ekki undir auðsöfnun nokkurra heildsala í Sjálfstfl. Og enn spyr ég: Hvernig halda menn, að núv. stjórnarstefna hefði dugað í hallæri? Og hvernig halda menn, að núv. ríkisstj. hefði gengið að stjórna landinu, ef aflaleysi hefði hrjáð þjóðina nokkur ár í röð, eins og oft hefur hent og allra helzt, ef því hefði einnig fylgt verðhrun á erlendum mörkuðum? Menn sjá í hendi sér, að dýrtíðarholskeflan væri fyrir löngu búin að stöðva alla útgerð, þó að aflauppgripin hefðu verið þau sömu, aðeins ef verðlagsþróunin erlendis hefði verið eitthvað óhagstæðari. Meira þarf nú ekki til, til þess að þessi stjórnarspilaborg hrynji. Stærstu loforðin gaf þessi ríkisstj. við upphaf göngu sinnar og helztu eiðana sór hún um það, að stöðva skyldi verðbólgu og dýrtíð. En það hefur hún svo sannarlega ekki gert. Á þessu sviði liggja hennar stærstu svik. Eiðarnir um að stöðva verðbólgu og dýrtíð hafa allir verið rofnir og einskis virtir. Þó er þetta svo mikilsvert atriði íslenzkra stjórnmála og efnahagsmála, að Ólafur Thors játaði, að tækist ekki að stöðva dýrtíðina, væri raunar allt annað unnið fyrir gýg. Þessi orð þýða, að þótt ríkisstj. takist sitthvað dável, sé það samt svo sem ekkert að reikna á móts við eyðandi eld óðaverðbólgu og dýrtíðar. Orðin þýða, að ríkisstj., sem missir tök á dýrtíðarmálunum, hafi misst allan tilverurétt og verði því að segja af sér, og vitanlega er það hárrétt. Ég hygg, að það hafi engan glatt meira en mig, að verkalýður og launastéttir Reykjavíkur báru einhuga fram kröfur sínar í gær, 1. maí, á hálfrar aldar afmæli Alþýðusambands Íslands og strengdu þess heit, eins og sagði í ávarpi dagsins, að vinna heils hugar að aukinni einingu innan íslenzkrar verkalýðshreyfingar. Og þegar einhuga verkalýðshreyfing lætur til sín heyra, er fyllsta ástæða, jafnvel fyrir ríkisstj., að leggja við hlustir. Í 1. maí-ávarpinu sagði, að verðbólgan færði sífellt til fjármuni í þjóðfélaginu verkafólkinu í óhag, að hún raskaði í sífellu öllum kjarasamningum og síðan orðrétt: „Verkalýðssamtökin líta það mjög alvarlegum augum, að margítrekuð loforð ríkisstj. um stöðvun verðbólgunnar hafa reynzt marklaus og það má minna á síðustu verðhækkunina á brýnustu lífsnauðsynjum almennings, sem bitnar harðast á tekjulágum barnafjölskyldum.“ Í niðurlagi 1. maí-ávarpsins sagði enn fremur um verðbólguna: „En meginforsenda þess, að unnt sé að gera samninga, sem standast, á þessum sviðum og öðrum er að verðbólgan verði heft með stjórnarstefnu, sem miðist við hagsmuni almennings, en engra sérréttindahópa.“ Hér er talað skýru máli til viðskipta- og verðlagsmálaráðh. Alþfl., Gylfa Þ. Gíslasonar. Í 7 ár hafa sem sé fjármunir verið færðir til í þjóðfélaginu verkafólkinu í óhag og að þessu hefur Alþfl. átt hlut. Það er orðið næsta tímabært, að menn fái að vita, hvort hann ætlar að halda slíku áfram og þurrkast út eða að hætta því og lifa. Loforðin um stöðvunina hafa reynzt marklaust hjal. Gildi kjarasamninga hefur verið riftað. Krafizt er því stjórnarstefnu, er stöðvi verðbólguæðið og sé miðuð við hagsmuni almennings, en engra sérréttindahópa. Um það er ekki að villast, að Alþfl.-fólkið í verkalýðshreyfingunni krefst nú efnda á loforðum og krefst einnig annarrar stefnu, því að undir þessi ávarpsorð rituðu Alþfl.-maðurinn Óskar Hallgrímsson og Alþfl.-konan Jóna Guðjónsdóttir, formaður verkakvennafélagsins Framsóknar. Og svo er að sjá, að sjálfstæðismenn í forustuliði verkalýðsfélaga séu sama sinnis, því að undir þetta ritaði einnig Guðjón Sigurðsson, formaður Iðju í Reykjavík. Stöðvun verðbólgu og dýrtíðar og ný stjórnarstefna er því orðin allsherjarkrafa sameinaðrar verkalýðshreyfingar. Því ber mjög að fagna. Með júní-samkomulaginu svonefnda var stefnt að stöðvun dýrtíðar. Á hátíðlegum fyrirheitum um það byggðist þetla samkomulag. Með því lofaði ríkisstj. í fyrsta lagi að leggja fram 250 millj. kr. til að mæta óafgreiddum umsóknum hjá húsnæðismálastjórn. Þá var húsnæðismálastofnuninni tryggður sem tekjustofn 1% launaskattur, sem nú gefur um 90 millj. kr., sem árlegt eigið fé stofnunarinnar. Auk þess skyldi ríkisstj. tryggja byggingarsjóðnum 40 millj. kr. nýtt stofnframlag á ári hverju. Með þessu gerbreyttist húsnæðismálastofnunin, enda eru nú öll byggingarlán afgreidd eftir hendinni í tvennu lagi. Lánsupphæðin hækkaði við þetta samkomulag úr 150 þús. í 280 þús. Lánstími lengdist úr 15–20 árum í 26 ár. Vaxtalaust fyrsta árið, en siðan með 4% vöxtum og jöfnum ársgreiðslum vaxta og afborgana. En algert skilyrði þess, að ríkisstj. tæki á sig þessar skuldbindingar var það, að full vísitöluuppbót reiknaðist á þessa ársgreiðslu. Það var hennar ófrávíkjanlega skilyrði og hygg ég, að það hafi verið gefið í því, að hún treysti því eins og við, að verðbólgan yrði stöðvuð með samstarfi. Í samkomulaginu er fram tekið, að tilgangurinn með þessu sé sá að létta efnalitlum fjölskyldum að eignast íbúðir. Á öðrum stað í samkomulaginu segir, að uppbygging lánakerfisins miðist við það, að hægt verði að lækka vexti og haga lánskjörum í samræmi við greiðslugetu alþýðufjölskyldna. Náist þessi höfuðtilgangur ekki, et samkomulagið auðvitað vanefnt, og nú er svo komið, að ekki tjáir að neita því, að byggingarkostnaður meðallbúðar hefur hækkað um 200 þús. kr. síðan samkomulagíð var gert, en lánin hækkuðu þá aðeins um 130 þús. kr. Greiðslubyrðin af húsnæðislánunum verður því áður en varir óviðráðanleg með öllu, ef verðbólgan æðir áfram eins og verið hefur. Þess vegna er það orð í tíma talað, sem fram var sett um húsnæðismálin í 1. maí-ávarpi verkalýðsfélaganna í Reykjavík, en þar segir: „Verðbólgan grefur undan félagslegum ráðstöfunum. Með áframhaldandi verðbólguþróun verða húsnæðislánin með vísitöluákvæðunum ekki aðstoð, heldur baggi, sem launafólk getur ekki tekið á sig, og verður því tafarlaust að afnema þau ákvæði.“ Alúminíummálið var afgreitt sem lög frá Alþ. núna 30. apríl með 1 atkv. mun. Komi til ágreinings milli Íslenzka álfélagsins og Hafnarfjarðarbæjar eða Landsvirkjunar, skal deila þessi fara fyrir erlendan gerðardóm. Þetta er smánarákvæði, og samningurinn allur er hinn óhagstæðasti ókjarasamningur. Hann mun leiða af sér stóraukinn innflutning erlends verkafólks og hann mun verka líkt eins og benzíni væri hellt á verðbólgubálið. Hví var þjóðardómi hafnað í þessu máli? Vissi stjórnin kannske, að hún hefði þjóðina á móti sér? Daginn eftir sögðu forustumenn reykvísku verkalýðsfélaganna í 1. maí-ávarpi sínu: „Íslenzk verkalýðssamtök vilja á þessum baráttu- og hátíðisdegi sínum nú sem fyrr strengja þess heit, að standa trúan vörð um sjálfstæði íslenzku þjóðarinnar, vernda þjóðerni og menningu hennar og tryggja, að Íslendingar einir hafi óskoraðan eignar- og yfirráðarétt yfir auðlindum landsins og hafsins umhverfis það, svo og framleiðslutækjum. Stofnun erlendra stórfyrirtækja á Íslandi mun leiða stórfelldan vanda yfir landsmenn og einkanlega verkalýðssamtökin, sem verða nú að etja kappi við nýjan og voldugan stéttarandstæðing í kjarabaráttu sinni. Alúmínsamningurinn er því síður en svo fagnaðarefni íslenzkri verkalýðshreyfingu, enda var það áður kunnugt af aðvörunum og mótmælum Alþýðusambands Íslands. Og svo er þá kísilgúrsamningurinn rétt ólögfestur af Alþ. Þetta er því bara byrjunin, ef þessi ríkisstj. heldur velli. Og nú eru samningar um kaup og kjör verkafólks framundan. Dýrtíðin hefur fært flest úr skorðum síðan seinast var samið, og nú er vitað, að slegizt verður um hverja vinnandi hönd. E.t.v. er verkafólki því hagfelldast í augnablikinu að hafa sem lausast um alla samninga, en verkalýðshreyfingin vill skipulagðan vinnumarkað og vinnur að því. Eru það þó eins og nú standa sakir atvinnurekendurnir, sem mest eiga á hættu, ef ekki takast samningar um kaup og kjör. Þó vildi ég vona, að friðsamlegir samningar tækjust sem allra fyrst. En augljóst er það, að verkafólk á kröfu á eðlilegri hlutdeild í hinum mikla vexti þjóðarteknanna liðið ár. Það verður að gera verkamönnum kleift að lifa af dagvinnutekjum einum saman. 12–14 og upp í 16 klst. Vinna á sólarhring er áþekkust því ástandi, sem ríkjandi var á togurunum, þegar vökulögin voru sett og víst er um það, að slík vinnuþrælkun hefnir sín, þegar til lengdar lætur. Vinnuverndarlöggjöf verður því að koma og ég segi, að það sé smánarblettur á meiri hl. Alþ. að standa gegn lagasetningu, sem banni vinnuþrælkun barna. Herra forseti. Að lokum þetta. Sveitarstjórnarkosningar fara nú í hönd. Hér í Reykjavík er sérstök áherzla lögð á að fá menn til að gleyma dýrtíðinni. Fundir eru haldnir til að sýna snotra menn og varast er að nefna Sjálfstfl. á nafn. En þessar kosningar hafa þó mikið pólitískt gildi. Það er ekki hvað sízt um það kosið, hvort menn vilja þola áframhaldandi verðbólgustefnu. Aukið fylgi við Sjálfstfl. og Alþfl. mundi tákna skriðuföll aukinnar dýrtíðar. Fylgistap þeirra nú mundi knýja til viðnáms gegn dýrtíð. Nú þurfa því launastéttirnar allar ásamt öðrum góðum Íslendingum að standa fast saman og knýja fram með atkvæðaseðlinum nýja stefnu í dýrtíðarmálum. Alþb.-menn um land allt, atkvæðaseðillinn er eina vopnið, sem dugar. - Ég þakka þeim, sem hlýddu. Verið þið sæl.



Herra forseti. S.l. laugardag var endanlega samþ. á Alþ. að hleypa inn í landið erlendum auðhring með risavaxinn atvinnurekstur. Það er ekki ætlun mín hér að rökræða, hve fráleit þessi ákvörðun er frá sjónarmiði íslenzkra raforkumála og efnahagsmála. Við Alþb.-menn höfum frá upphafi staðið öndverðir gegn þessari samningsgerð, heilir og óskiptir, enda er það skoðun okkar allra, að jafnvel þótt auðhringurinn byði beztu kjör, sem völ væri á, en ekki þau lökustu, sem þekkjast, væri það mjög varhugavert fyrir þjóðina að leyfa honum stóriðjurekstur í landinu. Við teljum það ranga stefnu í atvinnumálum, að þjóðin leyfi útlendum auðmönnum að hreiðra um sig í landinu, veiti þeim margs kyns þjónustu, jafnvel fríðindi umfram íslenzka atvinnurekendur og selji þeim dýrmætt vinnuafl, en láti þá síðan flytja allan ágóða af rekstrinum út úr landinu. Innlendur atvinnurekstur byggður á erlendum lánum er margfalt dýrmætari fyrir þjóðina, því að verulegur hluti af arðinum rennur þá til frekari uppbyggingar atvinnulífsins. En mestu máli skiptir, að erlend stóriðja er ósamrýmanleg íslenzkum aðstæðum vegna smæðar þjóðfélagsins. Að þessu leyti er fjarstæða að vitna í fordæmi Norðmanna. Þó að Norðmenn hafi leyft erlendan atvinnurekstur í landi sínu, hafa þeir þó vandlega gætt þess, að útlent auðmagn yrði aldrei nema brot af heildarfjárfestingu í iðnaði. Nú eru 98 erlend fyrirtæki starfandi í norskum iðnaði. En samanlögð fjárfesting þeirra er þó innan við 10% af öllum iðnaði Noregs. En með þessu eina erlenda félagi á Íslandi verða yfir 30% af fjárfestingu í íslenzkum iðnaði í höndum útlendinga. Norðmenn eru tuttugu sinnum fleiri en Íslendingar og iðnaður þeirra á. langtum hærra stigi. Þar er erlend alúmínbræðsla smáfyrirtæki, sem engum úrslitum ræður um sjálfstæði norskra atvinnuvega. Hér er sama stóriðja tröllvaxið áhrifaafl, sem jafnast á við helminginn af öllum þeim iðnaði, sem fyrir er í landinu. Við Alþb.-menn teljum þó ískyggilegast, að valdamenn landsins ræða gjarnan um alúmínsamninginn sem upphaf að öðru meira. Í opinberum skýrslum hefur hvað eftir annað verið hreyft við þeim möguleika, að önnur jafnstór alúmínbræðsla verði reist hér á landi eftir nokkur ár. Þá yrði erlent auðmagn í iðnaði orðið jafnmikið að krónutölu og öll iðnaðarfjárfesting landsmanna sjálfra. Auk þess á nú að rísa kísilgúrverksmiðja við Mývatn, sem sennilega verður að hálfu leyti í eigu útlendinga, og stöðugt er rekinn áróður í Morgunblaðinu fyrir útlendri olíuhreinsunarstöð. Um seinustu aldamót voru Íslendingar að stíga fyrstu sporin á sviði bankamála. Landsbanki Íslands var þá eini banki landsins og mjög fátækur að fé. Þá fengu Íslendingar girnilegt tilboð frá dönskum fjármálamönnum. Þeir buðust til að stofna voldugan banka á Íslandi með miklu fjármagni. En böggull fylgdi skammrifi, útlendingarnir settu það skilyrði, að ríkisbanki Íslendinga yrði lagður niður og þeim yrði jafnframt veitt einkaleyfi á seðlaútgáfu í 30 ár. Þetta var mjög freistandi tilboð, en eftir harðar og langvinnar deilur höfnuðu Íslendingar þeim skilyrðum, sem sett voru með tilboði útlendinganna. Þeir, sem þá voru reiðubúnir að fórna Landsbankanum fyrir erlent gull. höfðu það sér til afsökunar, að atvinnulíf landsins var í molum, peningaleysið yfirþyrmandi. En þeir skildu það seinna, hve hrapallegt slys hefði orðið, ef ríkisbanki þjóðarinnar hefði verið kæfður í fæðingu og útlendingum veittur einkaréttur til seðlaútgáfu í 30 ár. Alúminsamningurinn einn sér jafnast auðvitað ekki á við bankamálið. En sú stefnubreyting, sem í samningnum felst, á þó e.t.v. eftir að verða jafn örlagarík. Hins vegar er sá meginmunur á, að þeir, sem nú vilja leiða erlend auðfélög til hásætis í íslenzku atvinnulífi, eiga sér enga afsökun. Þjóðin hefur byggt upp atvinnulíf sitt af eigin rammleik og með undraverðum hraða. Landsmenn búa nú við þriðju hæstu þjóðartekjur í Evrópu. Og samt - samt gerast þau undur, að vanmetakenndin reynist í meiri hl. á Alþ. Íslendinga, vantrúin á getu landsmanna til að standa á eigin fótum. Það er ótvírætt eitt mesta vandamál Íslendinga, að sífellt stærri hluti þjóðarinnar er að hrúgast saman á litlu svæði í kringum Faxaflóa. Valdaaðstaðan í höfuðborginni, fjöldinn og fjármagnið, allt leggst á eitt að knýja áfram þá dælu, sem sogar fólkið suður á bóginn með vaxandi hraða. Byggðir í öðrum landshlutum eflast ekki með eðlilegum hætti og margar skreppa saman, vegna þess að vaxtarbroddurinn, unga kynslóðin, hverfur jafnóðum á brott í stórum hópum. Eins og kunnugt er, hefur núv. ríkisstj. verið skilningssljórri á þessi vandamál en nokkur fyrirrennari hennar og lítið sem ekkert aðhafzt að eigin frumkvæði. Að undanförnu hefur verið mikið atvinnuleysi víða á Norðurlandi og Vestfjörðum, enda þótt seinustu ár séu mestu góðæristímar, sem nokkurn tíma hafa gengið yfir þjóðina. Auðvitað margfaldast byggðavandamálið og fólksflóttinn, þegar atvinnuleysið ríkir. En allar umbótatill. stjórnarandstæðinga á Alþ. hafa annaðhvort verið drepnar eða svæfðar. Norðlendingum mun verða það lengi minnisstætt, að það var ekki fyrr en norðlenzk verkalýðshreyfing beitti afli sínu undir róttækri forustu og krafðist aðgerða, að ríkisstj. fékkst loksins til þess að lofa nokkrum úrbótum í atvinnumálum. En svo harðsótt var ríkisstj. í þessu máli, að verkamenn á Norðurlandi urðu í staðinn að slá af sanngjörnum kaupkröfum sínum og semja um lægri laun en verkalýðsfélög í öðrum landshlutum. Hver er þá ástæðan til þess, að ríkisstj. hefur haldið að sér höndum, þrátt fyrir hin miklu atvinnuleysis- og byggðavandamál? Skýringuna er auðvitað ekki að finna í illgirni ráðandi manna. Hún er fyrst og fremst fólgin í lífsskoðun ráðh., stefnu ríkisstj. Það er stefna Sjálfstfl. frá gamalli tíð, að ríkisvaldið skuli hafa sem minnst afskipti af atvinnumálum. Lögmál gróðans á að ráða og önnur sjónarmið hverfa í skuggann. Þessi stefna kemur engum á óvart. Hitt er öllu furðulegra, að Alþfl., sem eitt sinn var flokkur verkalýðsins, er nú orðinn gegnsýrður af þessum hugsunarhætti. Gróðalögmálið er grundvallarboðorðið í langflestum athöfnum ríkisstj. Fjárfestingin er skipulagslaus og atvinnuvandamál einstakra byggða sitja á hakanum. Einstaklingar telja það oftast borga sig betur að reisa fyrirtæki sín við Faxaflóa, þar sem fjármagnið er og langstærsti markaðurinn, en aðrir landshlutar eru dæmdir til að dragast aftur úr, nema eitthvað sérstakt komi til eins og landburður af síld. Það er einmitt ein helzta krafa Alþb., að skipt verði tafarlaust um stjórnarstefnu. Gróðasjónarmið einstaklinga víki fyrir þörfum þjóðfélagsins, fjárfestingin sé skipulögð og sérstaklega sé reynt að beina framkvæmdum og fjármagni með samræmdum ráðstöfunum til landshluta, sem þurfa þess með. Nú er ástandið þannig hér við Faxaflóa, að vinnumarkaðurinn er yfirspenntur og hvarvetna vantar fólk til starfa. Á sama tíma eru að hefjast geysimiklar byggingarframkvæmdir við alúmínbræðslu í Straumsvík og bandaríska flotastöð í Hvalfirði. Engum getur dulizt, að á næstu árum mun vinnuafl í þúsundatali sogast utan af landi inn í hringiðuna við Faxaflóa. Ríkisstj. þekkir byggðavandamálið, gerþekkir það eins og kokkteilglösin í bandaríska sendiráðinu. En hún hikar ekki við að gera þær ráðstafanir, sem eiga eftir að magna þetta mikla vandamál um allan helming. Samt væri alls ekki rétt að segja, að ríkisstj. væri áhyggjulaus. Það, sem hún óttast, er reiði fólksins úti á landi, reiði kjósendanna. Einmitt þess vegna datt henni í hug það snjallræði í fyrravetur að láta það boð út ganga, að verulegum hluta af þeim tekjum, sem Íslendingar hefðu af alúmínbræðslunni, yrði varið til að efla atvinnulíf úti um land, þar sem þörfin væri brýnust. Lausnin var sem sagt fundin. Nú áttu allir að vera ánægðir. Enginn mundi græða meira á byggingu alúmínbræðslunnar en einmitt þeir staðir, þar sem atvinnuleysi hefur herjað. Þeir, sem lesa Morgunblaðið að staðaldri, munu hafa tekið eftir því í sumar, að á héraðsmótum sjálfstæðismanna var það yfirleitt helzta dagskráratriðið, að forustumenn Sjálfstæðisflokksins þreyttu með sér keppni um það, hver væri snjallastur að blása út blöðrur. Keppnin fólst í því, að sá sigraði, sem fyrstur varð til þess að láta blöðruna springa. Nöfn sigurvegaranna voru síðan birt í Morgunhlaðinu með frásögn af héraðsmótunum. Mér er sagt, að hæstv. ráðh. hafi haft mikla ánægju af þessu gamni í sumar, en yfirleitt voru þeir þó hættir að taka sjálfir þátt í keppninni, þegar líða tók á haust. En þegar Alþ. kom saman nú í október, kom í ljós, að einn var sá í hópi ráðh., sem ekki gat hætt að leika sér. Það var iðnmrh. Jóhann Hafstein. Hann blés og blés í litríku alúmínblöðruna sína og úr hans munni urðu tekjur þjóðarinnar af þessum framkvæmdum alltaf meiri og stórfenglegri. Á tímabili voru gjaldeyristekjurnar taldar á 3. hundrað millj. Seinna voru þær komnar á 4. hundrað millj. Hvílíkur happafengur fyrir dreifbýlið, ef verulegur hluti þessa fjár rynni á hverju ári til að reisa nýtízku framleiðslutæki á atvinnulitlum stöðum. Í marzlok tíndi dagblaðið Vísir þá fullyrðingu upp úr áróðri ráðh., að álbræðslan mundi auka tekjur þjóðarinnar um hvorki meira né minna en 1200 millj. kr. Á því augnabliki hljóta ýmsir aðdáendur ráðh. úti um land að hafa grátið af fögnuði yfir þeim gífurlegu fjármunum, sem nú yrðu veittir í hinn margumtalaða atvinnujöfnunarsjóð dreifbýlisins. En svo gerðist loks það, sem alltaf gerðist líka á héraðsmótunum í sumar. Blaðran sprakk. Sannleikurinn kom í ljós, samanskroppinn, slitinn og tættur. Eða hvað skyldu eiga að renna margar millj. frá alúmínbræðslunni í hinn nýstofnaða atvinnujöfnunarsjóð? Fyrstu 3 árin, meðan vinnuaflið sogast af hvað mestum hraða suður á bóginn og þörfin verður brýnust fyrir atvinnubætur til mótvægis, fær sjóðurinn engar tekjur af alúmínbræðslunni. En næstu 3 árin er upphæðin rúmar 11 millj. á ári og 3 árin þar á eftir 17 millj. á ári. Að vísu mun sjóðurinn lána meira en þessum upphæðum nemur, enda kemur hann í staðinn fyrir atvinnubótasjóð, og að nokkru leyti Framkvæmdabankann. En þetta eru viðbótarframlögin, hinn mikli gróði dreifbýlisins af alúmínbræðslunni. Árið 1970 leggur vélbátur af stað úr Reykjavík og stefnir til Vestfjarða. Þetta er lítill og laglegur koppur, tæplega nógu stór til að fara á síld, verðmæti í 1 millj., - viðbótarframlag ríkisstj. vegna alúmínbræðslunnar miklu, lánveiting til að stöðva fólksflóttann frá Vestfjörðum. Næsta ár, 1971, leggur annar bátur af stað úr Reykjavík, verðmæti 11 millj. Sá siglir norður fyrir Horn, framlag ríkisstj. til Norðlendinga til að vega upp á móti mörg þús. millj. kr. fjárfestingu útlendinga við Faxaflóa. Það er víst þetta, sem þeir kalla jafnvægi í byggð landsins. Nú mun kannske einhver segja, að eins dauði sé annars brauð. Í rauninni sé allt þetta byggðavandamál aðeins ómerkileg hreppapólitík. Það megi vel vera, að stefna ríkisstj. leiði mikla hættu yfir einhver byggðarlög úti um land. En hitt skipti bara meira máli, að hér við Faxaflóa búi margfalt fleira fólk og það muni njóta góðs af hinum gífurlegu framkvæmdum útlendinga, t.d. muni eftirvinna og yfirborganir stóraukast á næstunni. En ég vil minna á, að þessar aðgerðir ríkisstj. munu jafnframt stórauka verðbólguna á öllum sviðum. Verðbólgan er versti óvinur landsmanna, hún étur upp stóran hluta af tekjum þjóðarinnar og skerðir þannig kaup hins vinnandi manns. Og skyldi alþýða manna í Reykjavík hafa einhvern hag af því, að hin gífurlegu húsnæðisvandræði, sem nú eru ríkjandi í Reykjavík, aukist enn verulega, þegar verkamenn verða reknir í þúsundatali hingað suður í atvinnuleit? Nú er húsaleigan í Reykjavík komin upp í 7–8 þús. kr. fyrir meðalíbúð og byggingarbraskið stendur með einstökum blóma. Þrátt fyrir lánveitingar húsnæðismálastjórnar er næstum því útilokað fyrir ung hjón með meðaltekjur að eignast íbúð. Þau eru ofurseld hinu miskunnarlausa húsaleiguokri. Hver ber sökina? Þetta ástand á sér margar orsakir; vaxtaokur, verðbólgustefna, sinnuleysi um byggingu leiguhúsnæðis. Allt ber því að sama brunni. Það er stefna íhaldsins í borgarstjórn og ríkisstj., sem verður að víkja fyrir hagsmunum almennings. Að undanförnu hefur verkalýðshreyfingin unnið hvern sigurinn af öðrum í átökum við íhaldssama ríkisstj. Á Norðurlandi fengust úrbætur í atvinnumálum, í Reykjavík og nágrenni mikilvægar aðgerðir í húsnæðismálum. Í báðum tilfellum var þó aðeins um hálfan sigur að ræða. Alþb. er forustuaflið í verkalýðshreyfingunni, pólitíski armurinn á samtökum launþega. Við skulum minnast þess, að fullur sigur í þessum miklu hagsmunamálum vinnst hvergi nema við kjörborðið.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Í upphafi þessa þings á s.l. hausti gaf ég fyrir hönd ríkisstj. yfirlit um hin helztu úrlausnarefni, sem þá blöstu við. Þó að allt sé breytingum undirorpið og ætíð vakni ný vandamál, mun ég nú haga orðum mínum með hliðsjón af því, að menn eigi hægara með að átta sig á efndum þess, sem í haust var lofað. Af þeim málum, sem ríkisstj. og Alþ. hafa á valdi sinu, hafa flest nú hlotið afgreiðslu eða verið hrundið vel á veg. Mál þessi eru að sjálfsögðu ólík í eðli. Um sum eru allir eða a.m.k. flestir sammála. Um þessar mundir veldur það t.d. ekki ágreiningi, að endurskoða þurfi skólalöggjöfina í því skyni að laga námsefni og skipulag skólanna að breyttum þjóðfélagsháttum og að við þessa endurskoðun þurfi að beita vísindalegri starfsaðferðum en hér hafa áður tíðkazt. Til slíkrar endurskoðunar hefur nú verið efnt frá lægsta skólastigi til hins æðsta. Á sjálfu þinginu hefur verið sett ný löggjöf um iðnfræðslu, sem margir ætla, að marka muni tímamót. Nú þegar tækni og vísindi skipta meira máli um allar framfarir og þar með afkomu almennings en nokkurn hefði grunað, jafnvel fyrir fáum árum, ræður hagkvæm menntun æskulýðs úrslitum, jafnt fyrir hvern og einn sem þjóðarheild. En því meiri árangur sem verður af menntun og starfi uppvaxandi kynslóðar, því eðlilegra er, að vel sé búið að þeim, sem lokið hafa ævistarfi sínu. Þess vegna er ánægjulegt, hversu vel var tekið till. ríkisstj. um samstarf að undirbúningi lífeyrissjóðs fyrir alla landsmenn. Vonandi tekst heilshugar samvinna um þá lagasetningu, sem skila mun okkur langt áleiðis í velfarnaðarsögu Íslendinga, þó að svo mikilli réttarbót verði að sjálfsögðu ekki komið á fyrr en eftir rækilegan undirbúning. Enn eitt mál, sem enginn ágreiningur varð um að meginstefnu, voru þær lagabreytingar, sem þurfti að gera til að hrinda í framkvæmd ráðagerðum um aðstoð við húsbyggingar og ákveðnar voru með samráði við verkalýðsfélögin, í yfirlýsingu ríkisstj. frá 9. júlí s.l. Í sambandi við þetta mikla hagsmunamál bólaði raunar nokkuð á yfirboðum, sem menn heyrðu í ræðunum hér á undan. Annars vegar var látið svo, sem ekki væri nóg gert fyrir hagsmuni þeirra, sem á húsnæði þurfa að halda, og hins vegar eins og ógnað væri velfarnaði húsbyggjenda. Við þvílíkum hráskinnsleik verður ætíð að búast, enda má segja, að hann sé einungis skuggahlið valdabaráttunnar í lýðræðisþjóðfélagi. Svipað hefur raunar reynzt í sambandi við þær ráðstafanir, sem gerðar hafa verið til að herða á tolla- og skattaeftirliti í því skyni, að skatta- og tollheimta gangi jafnt yfir alla. Í almannaáheyrn er ríkisstj. enn skömmuð fyrir of mikla linkind í þessum efnum. Samtímis hafa svo nokkrir litlir karlar laumast á milli og brýnt fyrir þeim, sem telja sig hafa orðið illa úti vegna aukins eftirlits, að mjög sé nú breytt frá því, sem áður var. Að vonum vill enginn ábyrgur maður kannast við slíkan málflutning, enda er hér um það að tefla, hvort halda beri uppi lögum og rétti á landi okkar með svipuðum hætti og í öðrum siðmenntuðum þjóðfélögum tíðkast. Hitt er sjálfsagt, að lagfærðar hafa verið misfellur í einstökum atriðum hinna nýju reglna eftir því, sem reynslan hefur sagt til um. Þvílík leiðrétting lagaframkvæmdar liggur í hlutarins eðli, jafnt í þessu sem öðru. Þá eru einnig flestir sammála í meginatriðum um þá margþættu löggjöf, sem ríkisstj. bar fram um eflingu fjárfestingarsjóða atvinnuveganna, þ. á m. algera nýjung um stofnlánadeild verzlunarfyrirtækja, stórefling iðnlánasjóðs, þ. á m. með nýjum tegundum hagræðingarlána, sameiningu Stofnlánadeildar sjávarútvegsins og Fiskveiðasjóðs Íslands og breytingu Framkvæmdabankans í framkvæmdasjóð, er verði einfaldari í rekstri og þar með kostnaðarminni en Framkvæmdabankinn var. Með sömu löggjöf eru einnig sett ákveðin fyrirmæli um Efnahagsstofnunina. Þrátt fyrir nokkur hnotabit efast enginn kunnugur lengur um hið mikla gagn, sem Efnahagsstofnunin hefur gert. Allir skilja, að við margslungin vandamál efnahagslífsins verður ekki ráðið nema að fengnum öruggum upplýsingum um staðreyndir og fræðilegum skýringum á samhengi þeirra. Áætlunargerðir, bæði fyrir þjóðarheildina og framkvæmdir í einstökum landshlutum, eru mikilsverð verkefni, sem þegar hafa sýnt þýðingu sína. Þá felst það nýmæli í þessari sömu löggjöf, að stofnað er hagráð, þar sem fullrúar stjórnvalda, atvinnuvega og stéttarsamtaka geta haft samráð og skipzt á skoðunum um meginstefnuna í efnahagsmálum. Efnahagsstofnunin skal leggja fyrir ráðið skýrslur um þróun þjóðarbúskaparins og horfur í þeim efnum. Sömuleiðis skal leggja þjóðhags- og framkvæmdaáætlanir ríkisstj. fyrir ráðið. Ekki var ágreiningur um, að löggjöfin um eignarrétt og afnotarétt fasteigna væri til bóta, þó að einnig þar örlaði á yfirboðum. Miklu eru skoðanir skiptari um kísilgúrverksmiðjuna og þó einkum álbræðsluna. Er engum blöðum um það að fletta, að hið síðara er með mestu ágreiningsmálum, sem lengi hafa legið fyrir Alþ., enda tvímælalaust með hinum afdrifaríkustu lagaboðum, sem Alþ. hefur sett. Allt orkar tvímælis þá gert er, segir spakmælið og hefur svo reynzt, ekki sízt um ýmis hin mestu þjóðþrifamál. Reynir þá á ríkisstj. og meiri hl. Alþ., hvort horfið er frá nauðsynlegum ákvörðunum af ótta við deilur og stundum óvinsældir í bili, ef reynt er að gera það, sem valdhöfunum sýnist rétt, hvort sem öllum líkar betur eða verr. Að þessu sinni fór eins og oft áður, þegar stórmál hefur þurft að útkljá, að Framsfl. varð ekki sammála. Skömmu fyrir jól í vetur var raunar gefin yfirlýsing af flokksins hálfu, sem flestir skildu á þá leið, að fastmælum væri bundið, að allir þm. flokksins skyldu greiða atkv. á móti samþykkt álbræðslusamningsins. Sú yfirlýsing þótti þá því meiri tíðindum sæta, sem vitað var, að sumir helztu forustumenn Framsóknar höfðu þangað til verið meðal eindregnustu talsmanna þvílíkrar samningsgerðar og einmitt tæpu ári áður hafði formaður þess flokks rækilega útskýrt fyrir landslýð, að litlu skipti, þótt fylgjendur Framsóknar væru ósammála í mikils háttar þjóðmálum, einungis ef þeir sameinuðust um að stuðla að valdatöku Framsóknar og hnekki íhaldsins, sem svo er nefnt í þeim herbúðum. Þá hefur á þessu þingi sundrungin í liði Framsóknar ekki farið leynt. Um hin mikilsverðustu mál hefur lið hennar oft verið þríklofið, þm. hennar ekki einungis verið ýmist með eða á móti, heldur sumir setið hjá. Má þó segja, að sú afstaða sé furðulegust, því að verst mundi fara, ef þeir yrðu ofan á, sem enga ákvörðun fást til að taka um hin þýðingarmestu mál. Betra er að veifa röngu tré en öngu. Þessi varð samt raunin um tvo þm. Framsóknar í álmálinu, en meginflokkurinn fylgdi þeim fyrirmælum að vera á móti málinu, að vísu með þvílíkum rökstuðningi, að ekki þyrftu aðstæður að breytast stórlega til að allur hópurinn gæti skyndilega snúizt með málinu. En því haldminni sem rökfærslan var, því stóryrtari varð glumrugangurinn. Tómahljóðið í því glamri heyra nú allir, enda hafa andstæðingar málsins verið hraktir úr einu víginu eftir annað við umr. að undanförnu. Um skeið var því t.d. haldið fram, að það væri fáheyrt hneyksli að leggja fyrir Alþ. frv. til l. um lagagildi samnings. Hver einasti verkamaður þekkir það þó úr kjarabaráttu sinni, að ýmist er samninganefnd falið fullt umboð til samningsgerðar, án þess að fyrir félagsfund komi eða samningur er borinn upp í heild til samþykktar eða synjunar. Andstæðingar álmálsins hafa ekki enn sýnt, hvernig unnt hefði verið að hafa á þessu annan hátt en hafður var og hefði þeim þó verið í lófa lagið að flytja brtt. um ný skilyrði fyrir samningsgerðinni, ef þeir hefðu viljað. En einnig það létu þeir undan fallast, enda er sannleikurinn sá, að fulltrúar allra þingflokka hafa nú í heilt ár fylgzt með samningsgerðinni í smáu sem stóru og átt kost á að koma að öllum sínum aths. Er mér ókunnugt um nokkurt þingmál, sem hafi að því leyti verið vendilegar undirbúið. Ekki er það síður furðulegt, þegar talað er um það sem einsdæmi, að sum atriði þessa samnings séu hagkvæm gagnaðilanum, Swiss Aluminium. Hvenær halda menn, að samningur um viðskiptamál milli óvandabundinna aðila komist á, nema báðir aðilar sjái sér hag í samningsgerðinni? Aldrei hefur verið farið leynt með, að ástæðan til þess, að hinn svissneski gagnaðili kaus heldur að reisa nýja álbræðslu hér heldur en í Noregi, þar sem honum stóð slíkt opið, er sú, að hér fær hann lægra rafmagnsverð. Ef svo væri ekki, mundum við hafa orðíð af viðskiptunum. Eins er um samningstímann. Ef við hefðum mælzt einir við, mundi hann vafalaust hafa verið ákveðinn skemmri. En hvað eru 25 eða 35 og jafnvel 45 ár í lífi þjóðarinnar? Nú, þegar byrjað er að þrátta um það á Alþ., hvort segja eigi upp Atlantshafssamningnum eftir 20 ára gildistíma hans að þremur árum liðnum, eiga þar enn í fullu fjöri sæti flestir þeir, sem á sínum tíma deildu harðast um, hvort Ísland skyldi gerast aðili að samningnum. Sumir setja gerðardómsákvæðið mjög fyrir sig. Allur er sá málflutningur þó meira en hæpinn. Til eru ótal dæmi þess, að ríki afsali dómsögu í deilum sínum við aðra, hvort heldur ríki eða einstaklinga, til dómstóla utan sinnar eigin lögsögu. Er sannast sagt háborin skömm að heyra þá, sem betur ættu að vita, þrástagast á gagnstæðum fullyrðingum. Við því verður samt ekki gert, því að eins og sagt hefur verið er eitt af einkennum lýðræðisins það, að menn hafa leyfi til að hafa rangt fyrir sér. Jafnvel hinum hálærðustu þm. er heimilt að gera sjálfa sig að viðundri, ef þeir endilega vilja. En kjósendanna er að sjálfsögðu að ákveða, hvaða viðurlög þeir vilja leggja við því, þegar slíkt hendir þm. æ ofan í æ. Það er einnig óskaplegt að heyra hv. alþm. halda því fram, að Íslendingar hafi afsalað sér rétti eða gengið undir einhvers konar jarðarmen með því að semja um það við Breta 1961, að hugsanlegur ágreiningur út af útfærslu íslenzkrar fiskveiðilögsögu yfir allt landgrunnið eða nokkurn hluta þess skuli borinn undir alþjóðadómstólinn í Haag. Sannleikurinn er þvert á móti sá, að með þessum samningi tryggðu Íslendingar sig gegn hugsanlegri valdbeitingu af hálfu mörg hundruð sinnum mannfleiri og voldugri þjóðar. Hið ímyndaða afsal Íslendinga er fólgið í því einu, að við skuldbindum okkur til að hlíta úrskurði hlutlauss dómstóls um það, hvort við höfum næga heimild til hugsanlegra aðgerða. Hingað til hefur þó enginn gerzt talsmaður þess, að án slíkrar heimildar væri ráðizt í þessa framkvæmd, sem vel gæti verið einhliða, ef næg réttarheimild til slíkra einhliða aðgerða er fyrir hendi, eins og við töldum um aðgerðir okkar 1950, 1952 og 1958. Hlálegt er að heyra menn láta svo sem óþolandi lítilsvirðing sé í því fólgin, að við föllumst á, að hlutlaus gerðardómur dæmi um deilur okkar við hinn svissneska gagnaðila, ef ekki verður samkomulag um annað. Er þó skýrt tekið fram, að eftir íslenzkum í. á að dæma og ber gerðardómnum vitanlega að kynna sér þau. Jafnfráleitt er að láta sér til hugar koma, að slíkur dómur mundi láta það undir höfuð leggjast, eins og hitt, að íslenzk stjórnvöld muni gera nokkuð gagnvart viðsemjendum okkar, sem ekki standist samkv. ákvæðum samningsins, ísl. l., þjóðarétti og þeim grundvallarreglum laga, sem almennt eru viðurkenndar af siðmenntuðum þjóðum. Nei, Íslendingar eru enginn löglaus uppþotslýður og kunna þm. litlar þakkir fyrir, að á þann veg sé hér talað um þjóðina við meðferð hinna mikilsverðustu mála. Á meðal helztu ástæðna til þess, að efnahagsþróun hefur orðið með allt öðrum hætti á því 21 ári, sem nú eru liðin frá lokum síðari heimsstyrjaldarinnar, en var á jafnmörgum árum, sem liðu milli heimsstyrjaldanna tveggja; er stórum aukin samvinna, bæði milli ríkja og einstaklinga í ólíkum ríkjum. Hér eiga ótal alþjóðlegar stofnanir hlut að máli og telja ýmsir, að engin hafi orðið árangursríkari en Efnahagsbandalag Evrópu. Íslendingar eru sammála um, að full aðild þess bandalags eða annars ámóta komi ekki til greina fyrir Ísland, vegna þess að við mundum ekki vilja fá neinum alþjóðlegum samtökum þvílík úrslitavöld yfir okkar málum, sem stærri og nátengdari þjóðir hafa talið fært að afsala sér. En ef við viljum ekki dragast aftur úr, er ólíklegt, að við einir komumst hjá samvinnu við aðra, m.a. til öflunar fjármagns og stórframkvæmda, sem allir sækjast eftir. Ef við getum náð slíkri samvinnu og þó tryggt sjálfum okkur þau úrslitaráð, er við viljum með engu móti afsala, höfum við vissulega séð hag okkar borgið svo sem bezt má verða. En við megum þá ekki undrast, þótt gagnaðili vilji einnig tryggja sinn rétt með því, að alþjóðlegur gerðardómur skeri úr um, hvort að réttum l., fyrst og fremst íslenzkum, sé farið. Gegn slíku stoða ekki bollaleggingar um, að gagnaðili sé í rauninni íslenzkur, bollaleggingar byggðar á því, að dótturfélagið ÍSAL sé að formi íslenzkt. Hér sker efni máls úr. ÍSAL er eign hins svissneska viðsemjanda, sem ber gagnvart íslenzku ríkisstj. ábyrgð á skuldbindingum þess og er þess vegna hinn eiginlegi gagnaðili. Öll hin flókna samningsgerð miðast einmitt við það, að hér er í raun og veru um erlendan réttaraðila að ræða, aðila búsettan suður í Sviss, sem ber fulla ábyrgð á skuldbindingum síns íslenzka dótturfélags. Andspyrnan gegn samningnum byggist einmitt á því, að það sé erlendur aðili, sem fái þau réttindi, sem þar eru talin. Því er haldið fram, að hann verði svo sterkur vegna fjármagnsins, að hann muni yfirþyrma hér allt. En einmitt vegna þess, að hann fjárfestir geypimikið fé hér og það verður háð okkar lögsögu, þ. á m. eignarnámsheimild eftir ákvæðum íslenzku stjórnarskrárinnar, sem ákvæði samningsins eru í samræmi við, verður hann okkur miklu háðari en við honum. Í framkvæmd verður þetta ekki sízt svo vegna þess, hversu tiltölulega lítill mannafli verður bundinn við starfrækslu þessara miklu mannvirkja, því að það er fjarstæðara en um það þurfi að fjölyrða, að þegar til lengdar lætur, taki álbræðslan til sín svo mikinn mannafla, að öðrum atvinnuvegum stafi hætta af. Ráðgert er, að þegar full starfræksla álbræðslunnar er hafin, þurfi til hennar 450–500 manns. Það er mun færra fólk en starfar nú hjá nokkrum einstökum íslenzkum fyrirtækjum og allmörg slaga hátt upp í þá tölu. Þegar á það er lítið, að þegar hér er komið, munu hafa bætzt við á vinnumarkað 16–17 þús. manns, sjá allir, hversu haldlaus þau rök eru, að það sé einhver ógæfa fyrir Ísland, að þessi fjöldi, og jafnvel þótt nokkrum hundruðum meiri væri, fengi þarna fasta og örugga vinnu áratugum saman. Þeir, sem muna eftir því, þegar meira en 10. hvert heimili í Reykjavík átti að staðaldri ár eftir ár við atvinnuleysi að búa, geta trauðla hugsað á þessa leið. Miklu fremur mætti segja, að úr því að ekki fái fleiri en þetta þarna fasta vinnu, sé þess vegna hæpið að standa í stórfelldu stímabraki til þess að hrinda þessari framkvæmd áleiðis. Að mínu viti sker það úr, að með þessu er opnuð leið til hagnýtingar þeirra auðlinda, sem okkur munu verða drýgstar til ágóða fyrir þjóðarheildina með notkun hins minnsta mannafla. Vegna hinnar fastbundnu sölu á rafmagni til langs tíma verður okkur fært að virkja mun meira vatnsafl og með hagkvæmara verði en ella. Hagkvæm virkjun og lágt verð er ekki til niðurdreps fyrir aðra atvinnuvegi, hvorki landbúnað, sjávarútveg né iðnað. Allir þurfa þeir á rafmagni að halda. Á öllum bitnar hátt verð og skortur á rafmagni. Sú gernýting sjávarafla, sem sumir setja fram sem andstæðu álbræðslu, hvílir ekki sízt á nógu og sem ódýrustu rafmagni. Íslenzkur landbúnaður á allt undir öruggum innlendum markaði. Rafmagnið er lífæð alls íslenzks iðnaðar, og ef að fordæmi frænda okkar í Noregi fer, mun sú tæknimenntun og framleiðsla, sem álbræðslunni fylgir, skapa hér ýmsa möguleika, sem menn ekki geta nú þegar gert sér grein fyrir til neinnar hlítar. En allt þetta safnar fólkinu saman á eitt landshorn, kveður við æ ofan í æ. M.a. höfum við heyrt það þegar í umr. hér í kvöld. Jafnvel sú fullyrðing fær ekki staðizt. Þvert á móti munu tekjurnar, sem fyrir milligöngu atvinnujöfnunarsjóðs renna frá álbræðslunni til eflingar á jafnvægi í byggð landsins, verka í þveröfuga átt. Enn meira er þó um það vert, að þéttbýlið er forsenda stórframkvæmda. Svo hefur ætíð reynzt í okkar framfarasögu og svo mun enn fara. Þéttbýlið hér með þeirri aflþörf og margháttaða öryggi, sem því fylgir, gerir mögulega stórvirkjun og stóriðju. Frá þeim rótum munu síðar vaxa greinar um allt land. Þá mun koma sú tíð, ef allt fer að óskum fyrr en varir, að í tengslum við þessa stórvirkjun skapast möguleikar fyrir virkjun Dettifoss og annarra meiri háttar vatnsfalla með tilheyrandi stóriðju, ef landsmenn þá vilja. Og einmitt um þær mundir, þegar að því líður, að allt vatnsafl landsins verði fullvirkjað, ef hraðinn verður svipaður og með þeim iðnaðarþjóðum, sem taka má dæmi af, verður samningstíminn við Svisslendingana liðinn, svo að við ráðum einnig einir yfir því rafmagni, sem þeir skuldbinda sig til að kaupa og greiða þar með fyrir upphafi nýrrar tæknialdar á okkar ástkæra en erfiða landi. Þá mun starfræksla þeirra hafa gert þjóðarheildina þús. millj. kr. ríkari og stuðlað að vaxandi tækniþekkingu og almennri iðnþróun og Þjórsá hætt að vera einungis farartálmi og velta jökulgrá til sjávar, engum til gagns, eins og hún hingað til hefur gert. Látum allt þetta gott heita, segja e.t.v. sumir, en er það þó ekki rétt hjá andstæðingunum, að bygging álbræðslu á næstu árum muni stórauka á þenslu og þar með verðbólgu? Óumdeilt er, að á meðan á byggingartímanum stendur, mun þurfa fleiri menn til framkvæmdanna en eftir að sjálf starfrækslan hefst og fyrirsjáanlegt framboð vinnuafls verður minna næstu ár en síðar. En hér á móti kemur strax, að óhagkvæmari virkjanir mundu þurfa svipað vinnuafl og hin stærri og hagkvæmari, sem álbræðslan gerir mögulega. Þá verðum við og að játa, að því miður höfum við þekkt mun meiri sveiflur á mannaflaþörf til íslenzkra atvinnuvega en hér um ræðir. Úr atvinnuleysi millistríðsáranna var ekki bætt fyrr en með setuliðsvinnunni 1940, úr atvinnuleysinu, sem skapaðist vegna þess að síldarleysið gerði verulegan hluta nýsköpunarframkvæmdanna 1945–1947 gagnslausan, bættist fyrst með varnarliðsvinnunni 1953. Við skulum vona, að slíkir erfiðleikar verði ekki aftur á vegi okkar, en of seint væri þá fyrst að fara að þreifa fyrir sér um slíkar stórframkvæmdir, þegar þvílíkar hörmungar væru skollnar á. Aldrei skaðar að muna eftir draumi Faraós um feitu og mögru kýrnar. Við skulum ekki einungis vona hið bezta, heldur og gera okkar til, að vel fari. Og er þá hætta á því, að t.d. verkalýðsfélögin muni neita að veita atbeina sinn til þess að hindra, að þessar framkvæmdir leiði til óæskilegrar þenslu? Það má hindra með því að heimila innflutning erlendra verkamanna, sem e.t.v. gætu búið í skipi í eða við Straumsvík, á meðan á þeim þyrfti að halda við mannvirkjagerð þar. Auðvelt ætti að vera að búa svo um, að þeir yrðu ekki til truflunar íslenzku þjóðlífi. Hver varð t.d. var við þá erlendu iðnaðarmenn, sem fengnir voru til þess að vinna við Loftleiðahótelið síðustu vikur? Núverandi forráðamenn verkalýðshreyfingarinnar greinir um margt á við ríkisstj. En ekki segjast þeir vera okkur síðri í áhuga fyrir baráttu á móti verðbólgunni, eins og menn þegar hafa heyrt í kvöld. Þeir tala meira að segja öðru hverju um verðbólgustefnu stjórnarinnar. Um slíkar orðahnippingar er ekki að fást, og væri þó vert að kanna það til hlítar af aðila, sem enginn gæti vefengt, að væri bæði hlutlaus og hefði næga þekkingu, hverjar orsakir verðbólgunnar hér eru í raun og veru. Hér hefur ýmsum löngum þótt gott að dependera af dönskum og nú hafa dönsk stjórnvöld tekið sér frest til ákvörðunar um úrræði gegn verðbólgunni þar í landi, á meðan sérfræðingar kanni orsakir hennar. Af þessu mættum við gjarnan læra. Raunar blasa frumorsakir verðbólgunnar hér á landi við öllum og hverfa þær ekki, þó að sumir tali svo sem þeir sjái þær ekki. Svo tala börn sem vilja. En fullorðnir menn ættu að hafa lært, að slíkt stoðar lítt. Sífellt kapphlaup stéttanna hverrar um sig og allra í hóp um að heimta sem mest til sín - og þar eru þeir sízt sanngjarnastir, sem bezt eru settir - gerir stöðvun verðbólgunnar óviðráðanlega, á meðan svo fer fram. Við þessu verður lítt gert, meðan svo fullkominn glundroði ríkir innan stéttarfélaganna og þeirra í milli sem nú. Sá glundroði á einnig verulega sök á því, að Alþýðusambandið hefur enn ekki látið uppi álit sitt um framkomnar till. um styttingu vinnutíma og hefði forseti þess gjarnan mátt minna á það áðan, þegar hann talaði um þá ávirðingu, að ekki skyldi hafa verið sett löggjöf um vinnuvernd. Bændastéttinni er og lítill greiði gerður með því að láta svo sem erfiðleikar hennar um samkeppni á erlendum mörkuðum stafi eingöngu af verðbólgunni, en þegja um þau áhrif, sem veðurfar og landshættir hafa til að skapa bændum hér erfiðari aðstöðu en stéttarbræðrum þeirra í nágrannalöndunum. Vitanlega eiga þessar aðstæður meginþátt í því, hversu hátt verðlag þarf að vera á íslenzkri búvöru. Gegn þessu stoðar ekki að vitna til þess, eins og við heyrðum hér í dag, að sum erlend ríki styrki landbúnað sinn hlutfallslega meira en hér er gert. Verðlagið, sem innlendir neytendur þurfa að greiða, til þess að bændur fái sambærileg kjör við aðra, sker úr. Víxlverkanirnar auka síðan á erfiðleikana eins og oft ella. Landbúnaður er okkur lífsnauðsyn, en skilyrði velfarnaðar hans er, að menn dylji ekki sjálfa sig og aðra þess, hver úrlausnarefnin í raun og veru eru. Eitt af því, sem ríkisstj. hefur tekizt nú, er að fá samkomulag um áframhald á starfi Sexmannanefndar til ákvörðunar búvöruverðs. Alþb.-menn hafa þar raunar skorizt úr leik og tilkynnt, að A.S.Í. muni ekki tilnefna þann fulltrúa, sem því er ætlaður. Oft er furðanlegt ósamræmi í gerðum mætra manna. Haustið 1959 fullyrtu framsóknarmenn, að sjálfstæðismenn hefðu getað stöðvað setningu brbl. um búvöruverð, sem ríkisstj. Alþfl. setti þá, af því að hún sat með stuðningi sjálfstæðismanna. Á s.l. hausti neitaði stjórn A.S.Í. að tilnefna fulltrúa sinn í Sexmannanefnd og varð þess þá ekki vart, áð framsóknarmenn, sem réðu úrslitum um val núv. Alþýðusambandsstjórnar, settu samstarfsmönnum sínum stólinn fyrir dyrnar. Slíks verður ekki heldur vart nú né heldur þess, að það hvarfli að Alþb.-mönnum, sem láta sér mjög tíðrætt um heimildarskort meiri hl. Alþ. til að taka löglegar ákvarðanir í álmálinu, að meira en hæpinn sé lýðræðislegur réttur þeirra einna til að tala fyrir hönd meiri hl. A. S. Í. eða afsala því löglegum rétti í þessum efnum, og hafa þeir þó engan meiri hl. einir í Alþýðusambandinu. Hins vegar er ánægjulegt að heyra, hversu mikla áherzlu forseti A.S.Í. leggur nú á þýðingu rannsóknar og þekkingar, þegar taka skal ákvarðanir í kjaramálum, svo sem um ákvörðun búvöruverðs. Hér lýsir sér reynsla hans af nytsemi hlutlausra upplýsinga í sambandi 4ið kjarasamninga verkalýðsins, enda á hann ásamt nánustu samstarfsmönnum sinum góðan þátt í stofnun og starfi kjararannsóknarnefndar. Hin aukna fræðsla og þekking, sem menn hafa aflað sér hin síðari ár á verulegan þátt í þeirri stefnubreytingu, sem leiddi til júnísamkomulagsins 1964 og samninganna sumarið 1965, og urðu þeir þó vegna margháttaðrar sundrungar verkalýðshreyfingarinnar henni og þjóðinni í heild mun óhagstæðari en árið áður, þar sem þeir torvelduðu mjög að halda verðlagi í skefjum. Engu að síður hefur nú þegar sá árangur náðst, að á tæpum tveimur árum óx kaupmáttur tímakaups verkamanna í lægstu flokkum Dagsbrúnar um 15–25 af hundraði. Þó að tilvitnanir í rýrnun þess kaupmáttar stundum áður fyrri hafi verið mjög villandi, þá er þessi breyting út af fyrir sig mjög ánægjuleg. Er þess að vænta, að sviptibyljir stjórnmálanna verði ekki til þess að af þessari heillaríku braut verði nú horfið. Í þeim efnum mun ríkisstj. ekki láta sitt eftir liggja né láta á sig fá, þó að hún verði fyrir köpuryrðum fyrir það að gera sitt til að halda verðbólgunni í skefjum með því að tryggja greiðsluhallalaus fjárl. og stuðla að hóflegri útlánastarfsemi fjármálastofnana. Hvorugt þessa er líklegt til vinsælda í bíli, en hvort tveggja prófsteinn á það, hvort mönnum er í raun og veru alvara með það að hamla á móti verðbólgunni. Greiðsluhalli á fjárl. og lánsfjárþensla er af öllum fróðum mönnum talið víst til að valda hættu á verðbólgu. Er og ekki góðs að vænta, af sýnt er það kjarkleysi að leggja útgjöld á ríkissjóð, en þora ekki að afla tekna á móti eða skera niður óþarfa útgjöld, hvað þá þau, þar sem vitað er um beina misbeitingu. Vegna þess að ríkisstj. lætur sér ekki nægja að berjast á móti verðbólgunni með orðum einum, þá hikar hún ekki við að tryggja, að hófs sé gætt í framkvæmd fjárl. og bankaútlána. Af sömu ástæðu vill stjórnin efla traust á krónunni með fullnaðarathugun á möguleikum til verðtrygginga fjárskuldbindinga, þ.e. sparifjár og langvinnra lána. Eins og ég sagði í upphafi máls míns, þá er allt breytingum undirorpið, en þó að sumt hafi farið öðruvísi en ætlað var, verður það ekki vefengt, að hingað til hefur ríkisstj. fylgt þeirri stefnu, sem Ólafur Thors markaði hinn 20. nóv. 1959, þegar núv. samstjórn Alþfl. og Sjálfstfl.-manna tók við völdum. Þá sagði hinn mikli og margreyndi foringi það vera „meginstefnu stjórnarinnar að vinna að því, að efnahagslíf þjóðarinnar komist á traustan og heilbrigðan grundvöll, þannig að skilyrði skapist fyrir sem örastri framleiðsluaukningu, allir hafi áfram stöðuga atvinnu og lífskjör þjóðarinnar geti í framtíðinni enn farið batnandi“. Þetta sagði Ólafur Thors 20. nóv. 1959, að væri meginstefna stjórnarinnar. Á þeim árum, sem síðan eru liðin, hefur stöðugt verið að þessu stefnt, enda meira á unnizt en nokkru sinni áður eða nokkurn gat þá órað fyrir. Svo mikil breyting til bóta er á orðin, að hætt er við, að sumum gleymist ástandið, sem áður var, og ætli, að það, sem áunnizt hefur, sé sjálfsagt og haldist án atbeina almennings, en vilji menn áfram efla heill og hag, frelsi og framtak þjóðar og einstaklinga, er hollast að fylgja sömu stefnu og til góðs hefur leitt hin undanfarin ár. Hin leiðin er einnig til, leið ófarnaðar, afturhalds, hafta og ofstjórnar. Kjósendur skera úr, hvor leiðin skuli valin. Við sveitarstjórnarkosningarnar, sem nú fara í hönd, er að vísu kosið um annað, en að sjálfsögðu hljóta þær að hafa áhrif á stjórnmálaþróunina í heild. Ég treysti því, að sjálfstæðismenn um land allt skilji, hvað í húfi er, ekki aðeins fyrir heimabyggðir þeirra, heldur og fyrir holla stjórnarhætti, gæfu og gengi íslenzku þjóðarinnar nú og á komandi árum. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Fyrir nálega þremur árum var síðast kosið á Íslandi. Þá sögðu stjórnarflokkarnir við þjóðina: Gefið okkur meiri tíma. Það er satt, að við höfum ekki náð tökum á verðbólgunni, en það er vegna þess, að okkar hagstjórnaraðferðir hafa ekki enn náð því að hafa fullnægjandi áhrif, því þeim hefur ekki verið beitt nógu lengi. Veitið okkur tækifæri til að reyna okkur og okkar aðferðir til fulls, og mun enginn iðrast þess, sem að því stuðlar. Til enn frekari áherzlu og til þess að sýna, að hér væru menn á ferð, sem gerðu sér ljósa ábyrgð sína og skyldur, var það gert að einkunnarorðum, að tækist ekki að vinna bug á verðbólgunni, væri allt unnið fyrir gýg. Þeir fengu meiri hluta, þótt naumur væri, því hann hangir á einu þingsæti, en meiri hluti var það samt, og nú hafa þeir haft þrjú ár enn, og það þýðir víst ekki að segja lengur, að aðferðir þeirra hafi ekki notið sín til fulls vegna tímahraks. Getum við ekki öll verið sammála um, að nú sé fullreynt, hvers ríkisstj. er megnug með sínum aðferðum, og skilyrðin er víst tæplega hægt að hugsa sér betri en verið hafa. Ný stórfelld aflamet á hverju ári og þar á ofan ört batnandi viðskiptaárferði út á víð. En það er enginn sleggjudómur, heldur hláköld staðreynd, að ástæðan til þess, að ekki hefur hreinlega snarazt afkoman út á við er sú, að þessi uppgrip hafa orðið við sjóinn og stórhækkandi verð á afurðum til útflutnings, en ekki vegna ráðstafana ríkisstj. Er það athyglisvert, að við þessi skilyrði hefur tekizt þannig til, að skuldir við útiönd að frá dregnum innstæðum eru samt mörg hundruð milljón krónum hærri nú en fyrir sjö árum, en ekki lægri. Er það þó afkoman út á við og hin margrædda gjaldeyriseign, sem ríkisstj. reynir helzt að draga athygli manna að, sér til gildis um þessar mundir. Vildu menn reyna að leiða getum að því, hvernig við værum á vegi stödd núna, ef við hefðum átt við að búa venjulegt árferði og hefðum haft þessa ríkisstj. og búið við hennar stefnu og vinnulag? Það er ný tækni í fiskveiðum og afburðadugnaður íslenzkra sjómanna og framtak útvegsmanna, sem framar öðru hefur bjargað frá því algera hruni, sem annars hefði hlotið að verða, og það hlýtur að hljóma einkennilega í eyrum þessara manna t.d., þegar ríkisstj. er að þakka sér hin nýju vel búnu fiskiskip, sem bætzt hafa í flotann á þessum árum. Þessi skip hafa komið til landsins, þrátt fyrir furðulegar ráðstafanir, sem ríkisstj. hefur látið gera til þess að draga úr kaupum á fiskiskipum og þessum mönnum eru bezt kunnar, en þeir hafa náð í skipin samt eingöngu vegna uppgripanna, sem til allrar hamingju hafa lyft mörgum yfir allar hindranir. En nú er allt svo í pottinn búið orðið, að segja má, að dugmiklum sjómönnum sé að verða með öllu ókleift að komast yfir nýtízku fiskiskip, enda á nú áreiðanlega að byggja fremur á öðru. Ríkisstj. bað um meiri tíma til þess að ráða niðurlögum verðbólgunnar, og hann fékk hún. Menn kusu yfir sig stjórnarflokkana á ný síðast, þótt tæpt stæði. Menn vita nú, hvernig tekizt hefur, og verður það nokkuð rakið í þessum umr., en ég mun stikla á stóru. Aldrei hefur verðbólguófreskjan verið aðsópsmeiri en nú. Það er ekkert ofsagt, að allt er á floti. Allir eru á flóttaundanásókn dýrtíðardraugsins, en aflauppgrip og batnandi viðskiptaárferði út á við og lengri og lengri vinnutími hafa opnað mönnum undankomuleiðir að nokkru fram að þessu, en sífellt harðnar á dalnum. Sjálfur sjávarútvegurinn er kominn á uppbætur, þrátt fyrir uppgripin og hækkandi útflutningsverð. Bændur horfa fram á að fá ekki afurðaverð sitt, en kostnaður þýtur upp. Iðnrekendur lýsa því með sterkum orðum, að verðbólgan grafi óðfluga undan iðnaðinum og segjast fullyrða afdráttarlaust, að verðbólgan sé höfuðvandamál íslenzks iðnaðar í dag, svo notuð séu óbreytt orð formanns iðnrekendasamtakanna. Fjölskyldufeður geta fæstir lengur bjargað sér með því að lengja vinnutímann, því að hann er hjá flestum löngu orðinn lengri en staðizt geti til frambúðar. Nálega hver sá maður, sem peningaráð hefur, er á flótta undan verðbólgunni með fé sitt í eitthvað fast og verðbólgufjárfesting í ólíklegustu myndum sogar til sín vinnu- og vélaafi í vaxandi mæli. En afleiðingin er óhagkvæm fjárfesting, sóun í sjálfri fjárfestingunni, en það færist aftur fyrir, sem sízt skyldi. Framleiðslan verður í vaxandi mæli undir í samkeppninni um vinnuaflið, því hún getur ekki keppt við verðbólgufjárfestinguna. Ríkisbúskapurinn stendur þannig, að ríkisstj. hefur gripið til þess ráðs að hækka verð á neyzlufiski í fiskbúðum um 40–80% til þess að fleyta ríkissjóði. Nálega daglega koma til aðrar verðhækkanir og virðist ríkisstj. hafa gefið upp alla viðleitni í þá átt að halda dýrtíðinni í skefjum. Lýsir Alþýðublaðið t.d. þessum aðferðum þannig orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Svo langt hafa þessi mál gengið,“ segir blaðið, „að ríkisstj. hefur neyðzt til að hætta við niðurgreiðslur á fiski og smjörlíki.“ Mun vist fleirum en mér finnast mælirinn fullur, þegar tryggustu málpípur ríkisstj. fara að lýsa því svona, hvernig komið er, en meðal annarra orða: Hvers vegna „neyðist“ ríkisstj. til að gera annað eins og þetta, að hækka brýnustu lífsnauðsynjar almennings um 40–80%? Hver neyðir hana? Hvað annað en hennar eigin aðferðir? Hennar eigin stjórnarstefna. Ekki er það árferðið, sem sverfur að. Þeir lýstu því einnig hátíðlega í vor sem leið, að samningar við launasamtökin hefðu tekizt með afbrigðum vel og gæfu alls ekki neitt tilefni til nýrrar dýrtíðar eða verðbólguþróunar. þeir geta því ekki launþegasamtökunum um kennt, hvernig farið hefur, enda er sannleikurinn sá, að í mörgum dæmum eru kaupgjaldstaxtar úr gildi gengnir vegna ástandsins á vinnumarkaðinum, sem m.a. stafar af verðbólgufjárfestingunni. Forráðamenn launþegasamtakanna úr öllum flokkum lýstu því yfir í gær á sjálfum hátíðisdegi verkalýðsins 1. maí í ávarpinu, að margítrekuð loforð ríkisstj. hafi reynzt markleysa eins og þeir komast að orði. Staðfestir þetta enn á ný, að ein undirrótin að upplausninni er magnað vantraust á ríkisstj. og ráðleysi hennar og óorðheldni hennar og röngum stjórnarháttum, sem eru nú þrautreyndir í meir en sex ár. Hafi einhver neisti af trausti leynzt í vitund almennings á vilja og getu stjórnarinnar til þess að ganga í þessi mál af ráðdeild og myndarskap,þá slokknaði hann áreiðanlega hjá flestum til fulls, þegar ráðherrarnir á síðasta ári breyttu um tón í garð verðbólgunnar og tóku að gera við hana gælur í stað þess að segja þjóðinni þann sannleika, að verðbólgan eitrar atvinnu- og efnahagslífið, hefur í för með sér margs konar spillingu og kemur atvinnuvegunum á kné eins og forráðamenn atvinnuveganna sýna fram á, svo ekki verður um villzt. Stjórnin ætti þó að skilja það, sem skrifað er á vegginn, þegar hún neyðist til þess að framlengja líf sitt til bráðabirgða með öðru eins og því, að stórhækka verð á brýnustu daglegum nauðsynjum mitt í hækkunarflóðinu, sem fyrir var. Það er nú fram komið, svo ekki verður um villzt, að ríkisstj. hefur verið önnum kafin undanfarið við allt annað verkefni en skynsamlega stjórn íslenzkra efnahagsmála, þ.e.a.s. ráðstafanir til þess að draga úr verðbólgunni og bjarga íslenzkum atvinnurekstri og alþýðu manna úr hennar klóm. Það er nú framkomið, að um það leyti, sem ríkisstj. hætti að telja verðbólguna þjóðarböl og tók að gera við hana gælur í staðinn, hafði hún ákveðið að snúa sér að öðru verkefni en því að berjast við þennan höfuðóvin, sem hún þó hafði hátíðlega heitið að koma á kné. Ríkisstj. hafði þá tekið ákvörðun um að svíkja þessi loforð sín og snúa sér að því í staðinn að leysa vanda lítillar þjóðar, sem býr við ofþenslu og óðaverðbólgu, sem skortir fyrst og fremst mannafla til þess að sinna lífsnauðsynlegum eigin verkefnum, með þeim nýstárlega hætti að fá erlendan auðhring til þess að setja upp atvinnurekstur í landinu á sínum vegum, leggja í fjárfestingu upp á 2500 milljónir beint, auk stórfelldrar fjárfestingar að öðru leyti, sem því fylgir. Öllu þessu skal komið fyrir á því svæði landsins, þar sem vinnuaflsskortur er mestur og mest er um fyrirætlanir á vegum landsmanna sjálfra, sem ekki komast í framkvæmd vegna manneklu og lánsfjárhafta. Forsrh. hefur hér á Alþ. boðað af ákafa þennan atvinnurekstur erlendra manna sem tímamótaframkvæmd á borð við það, þegar Íslendingar tóku að byggja sjávarútveg sinn á nútíma vísu. Samkvæmt því á þetta að vera aðeins byrjunin og mætti þetta ekki fara fram hjá mönnum, því þessi atvinnurekstur verður algerlega á vegum útlendinga. Gróðinn fer út úr landinu og afskriftaféð líka og inn í landið koma aðeins vinnulaun, skattar og gjöld fyrir þjónustu. Í fyrirtæki þessu sjálfu byggist því ekkert upp fyrir Íslendinga í framtíðinni, og færist skörin satt að segja upp í bekkinn, þegar þessu er jafnað við öflugan eigin atvinnurekstur Íslendinga, sem þjóðin hefur reist á sókn sína úr örbirgðinni í bjargálnir. Þessum erlenda atvinnurekstri á svo að ryðja braut með því að skapa vantrú á möguleika Íslendinga sjálfra til þess að byggja upp nægilega stórbrotið og fjölbreytt atvinnulíf, en það stangast við alla reynslu og alls staðar bíða framtakssamir menn með fyrirætlanir um nýja uppbyggingu og ný úrræði, sem ekki komast í framkvæmd vegna hindrana ríkisvaldsins, ofþenslu og skorts á vinnuafli, en óðaverðbólgan er vel á vegi með að sliga íslenzka atvinnuvegi. Afstaða Framsfl. í alúmínmálinu er að mínu áliti skýrt mörkuð í fáum orðum þeirrar rökstuddu dagskrár, sem flutt var í Nd. og stjórnarandstæðingar greiddu allir atkvæði með og felld var með einungis tveggja atkvæða meiri hl. stjórnarliðsins. Þar segir svo: „Vegna þess hvernig ástatt er í efnahags- og atvinnumálum landsins og þar sem samningur sá, sem frv. fylgir, er óaðgengilegur, ályktar deildin að vísa málinu frá.“ Sameiginleg afstaða allra þm. Framsfl. var því sú, að samningurinn væri óaðgengilegur og ætti að vísa honum frá. Framsfl. hefur aldrei haft þá stefnu að útiloka með öllu þann möguleika, að samið yrði við erlendan aðila um að reka hér atvinnu, en þá einungis sem algera undantekningu frá þeirri ófrávíkjanlegu meginstefnu, að Íslendingar reki atvinnufyrirtæki sin sjálfir og þá til þess að leysa verkefni í þágu alþjóðar, sem öðruvísi yrði ekki komið í framkvæmd. Við viljum því rísa eindregið gegn þeim hugsunarhætti, sem fram kemur hjá forsrh. og ofsatrúarmönnum á erlendan atvinnurekstur hér, þegar þeir telja erlenda stóriðju í landinu eiga að vera táknræna fyrir það, sem koma skal, og sambærilega og jafnvel betri en það, sem Íslendingar hafa sjálfir bezt gert í atvinnumálum sínum. Ekki hefur það heldur farið dult í áróðri þessara manna, hvaða trú þeir hafa á atvinnurekstri okkar sjálfra í landbúnaði, sjávarútvegi og iðnaði og mega framtakssamir áhugamenn og þjóðin öll vara sig, ef menn vanrækja að beita sér gegn þessari stefnu í þeim pólitísku átökum, sem framundan eru um stefnu í atvinnumálum, því alúmínmálið er aðeins upphafið í augum þeirra, sem svona líta á. Þeir af forsvarsmönnum alúminverksins, sem ekki eru jafn ofsatrúaðir á forsjá útlendinga og forsrh. virðist vera, hika við að boða þetta sem upphaf nýrra tíma í atvinnusögu landsins, en halda því meira á loft, að þetta hafi orðið að gera til þess að fá nógu hagstætt raforkuverð fyrir Íslendinga, og nú áðan lagði forsrh. talsvert mikla áherzlu á þetta atriði. Skrumkenndar bollaleggingar ráðh. um þetta hafa verið hraktar svo rækilega, að ekki stendur steinn yfir steini, í umr. á Alþ. síðustu vikurnar, og við blasir, að þessi samningur getur ekki orðið til þess, að Íslendingar búi við lægra raforkuverð en ella framvegis, enda er raforkuverð í samningnum 28% lægra en sömu aðilar borga í Noregi. Er ömurlegt til þess að hugsa, að ríkisstj. mun hafa fyrir æðilöngu flækt sig í þetta mál, altekin þeirri minnimáttarkennd, að Íslendingum væri um megn að leysa raforkumál sín nógu myndarlega, nema stóriðja útlendinga fylgdi með. En þessari skoðun hefur nú árum saman verið haldið að þeim mönnum í liði stjórnarinnar, sem nauðugir ganga til þessa leiks, en þeir eru ófáir. Alþjóðarathygli hefur vakið, að í samningunum eru ákvæði um, að erlenda fyrirtækið, sem hér á að starfa í landinu í 45 ár, skuli ekki hlíta íslenzkum dómstólum. Upplýsa þeir alúmínmenn sjálfir, að slíkum kjörum hafi þeir hvergi náð nema hér og sýnir þetta betur en mörg orð fá lýst, hvernig ríkisstj. hefur haldið á málstað Íslands í samningunum. Byggðavandamálið er eitt stærsta vandamál þjóðarinnar. Sá vandi magnast við alúmínverkið, eins og það er fyrirhugað, en ríkisstj. hefur gengizt fyrir löggjöf um atvinnujöfnunarsjóð í staðinn fyrir atvinnubótasjóð, sem fyrir var, og segir, að það skuli vega á móti áhrifum stóriðjunnar. Framsóknarmenn hafa til þess fullan rétt að benda á það sem sigur fyrir sig, að atvinnujöfnunarsjóður er settur á fót, því þeir hafa árum saman barizt fyrir jafnvægissjóði við hörkulega andstöðu stjórnarliðsins. En þessi atvinnujöfnunarsjóður er alltof veikur og sorglega lítilsmegnandi, ekki hálfdrættingur á við það, sem hann hefði þurft að vera, þó engin stóriðja kæmi til, en vond samvizka stjórnarliðsins sést á því, að þeir ætla að láta hluta af skatttekjum alúmínverksins renna beint í sjóðinn í stað þess að renna í ríkissjóð. Á þetta að skapa þann hugsunarhátt, að stóriðjan verði í rauninni mjólkurkýr fyrir byggðarlögin víðs vegar um landið og leggi þeim til fjármagn og gefa í skyn, að án stóriðju væri íslendingum um megn að koma upp atvinnujöfnunarsjóði til þess að styrkja uppbygginguna út um land. En menn geta gert sér dálítið í hugarlund heilindin í þessu og hve mikið má á þetta treysta í þeirri erfiðu baráttu, sem framundan er við byggðavandamálið, ef þeir gera sér grein fyrir, að eftir 6 ár hér frá, sem verða einmitt mikil örlagaár í þessu tilliti, eiga að vera komnar inn í atvinnujöfnunarsjóðinn 33 millj. - ég sagði 33 millj. samtals frá stóriðjunni eftir 6 ár, eða sem svarar andvirði tveggja fiskiskipa. Síðan á að koma eitthvað meira inn í sjóðinn, en aldrei neitt, sem ekki er auðvelt að leggja fram úr þjóðarbúinu, hvað sem stóriðju líður. Hér við bætist, að áhrif þessa sjóðs má gera að engu með því að draga úr opinberum framkvæmdum, sem nú er ráðgert fullum fetum. Allt er því sýnd veiði en ekki gefin, ef heildarstefnan er ekki heilbrigð. Stóriðjusamningurinn hefur nú verið barinn fram á Alþ. með hörkulegri beitingu flokksvaldsins í stjórnarflokkunum. Þurfti líka á öllu að halda, því samningurinn valt á einu atkv. í Ed. Alþingis. Ríkisstj. hefur svo bætt gráu ofan á svart með því að koma í veg fyrir, að Alþ. ákvæði þjóðaratkvæðagreiðslu um þetta mál, sem væri sjálfsögð. Er nú á valdi forseta Íslands, hvort þjóðaratkvæðagreiðsla verður eða ekki. Fjöldi manns í stjórnarflokkunum er á móti þessari samningsgerð og mér kæmi ekki á óvart, þó þetta yrði sannkallaður Pyrrosarsigur fyrir ríkisstj. og hennar flokka, en það mun framtíðin leiða í ljós. Ríkisstj. hefur barið fram alúmínmálið með hörkulegri handjárnapólitík og gengu sumir þar nauðugir til leiks, eins og ég hef áður minnzt á, en eftir að hafa gert þetta er ríkisstj. enn ráðvilltari en áður. Benzín er borið á dýrtíðarbálið. Manneklan eykst. Byggðavandamálið magnast. Erfiðleikar atvinnuveganna fara vaxandi. Eitthvað órar ráðherrana fyrir þessu eins og í draumi og þá kemur í ljós, að þeir virðast ekkert hafa lært, því úrræðin, sem þeir boða, og úrræðin, sem hæstv. forsrh. var að boða hér áðan, eru þau að herða enn lánsfjárhöftin og draga saman opinberar framkvæmdir, þannig á að rýma fyrir stóriðjunni. Þeir, sem kunnugir eru atvinnurekstri á Íslandi, munu nokkurn veginn geta gert sér grein fyrir afleiðingum þess að nota enn aukin reksturslánahöft sem eitt aðalúrræði í glímunni við þau vandamál, sem nú eru framundan, og hvernig fyrirtækin munu verða undir það búin eftir þær aðfarir að greiða viðunandi kaup miðað við dýrtíðarvöxtinn og nýjustu aðfarir ríkisstj. í þeim málum. - Allir þeir, sem ekki eru blindaðir af pólitísku ofstæki, viðurkenna nú, að hafi áður verið þörf stefnubreytingar, þá sé hún orðin lífsnauðsyn. Eiga Íslendingar að trúa því, að þeir einir allra í Vestur-Evrópu verði að búa við botnlaust öngþveiti og spillingu í efnahags- og fjármálalífinu? Svarið er: Sannarlega ekki, enda eru fordæmin nógu mörg um farsæla stjórn efnahags- og atvinnumála, til þess að ekki kemur til mála, að þjóðin sætti sig við þá fullyrðingu, að engin önnur leið sé til en sú ófæra, sem við höfum verið leidd í. Það er til önnur leið, sem liggur um svipaðar slóðir og farnar eru í sumum nálægum löndum, þar sem betur tekst til en hér og hérna köllum við þessa leið „hina leiðina“, og hún er sú, sem Framsfl. vill fara. Ég nefni að lokum nokkur kennileiti á þessari leið. Hin leiðin er víðtækt samstarf um að draga úr verðbólgunni, horfast í augu við kjarna vandamálsins og taka upp skynsamlegan áætlunarbúskap, sem byggður verði í framkvæmd á nánu samstarfi einkaframtaksins, ríkisvaldsins og almannasamtakanna, sem fjalla um kjaramálin. Með jákvæðu samstarfi verða þau verkefni færð fram fyrir, sem mestu máli skipta í þjóðarbúskapnum. Fjárlagapólitíkin og bankapólitíkin verði samræmd þessu samstarfi. Heilbrigðum fyrirtækjum verði tryggt rekstursfé og fjármagn til aukinnar framleiðni. Í staðinn fyrir áætlanir, sem fara í ruslakörfuna, og áróðursræður barmafullar af skrumi komi eðlileg forusta og raunhæft samstarf. Hin leiðin er að kveða niður vantrú þá á framtaki Íslendinga sjálfra og oftrú á forsjá útlendinga, sem nú er ástundað að fótfesta með þjóðinni. Kveðja í því skyni til úrvalslið vísindamanna, tæknimanna og framkvæmdamanna til þess að leggja með þekkingu sinni á gæðum lands og sjávar og nýtízku vinnuaðferðum grundvöll að öflugri sókn landsmanna sjálfra. Hin leiðin er því öflugur stuðningur við íslenzkt framtak og íslenzkan atvinnurekstur og byggist á bjargfastri trú á því, að ungu kynslóðinni megi treysta til nýrra stórra átaka eigi síður en þeirri kynslóð, sem fært hefur þjóðina úr fátækt í bjargálnir. Það á því að vera þýðingarmikill þáttur í framkvæmd hinnar nýju stefnu að bjóða út ungu fólki úr einkarekstri, félagsrekstri og opinberri þjónustu til að glíma við ný verkefni eftir nýjum leiðum. Unga fólkinu er bezt treystandi til þess að komast að kjarnanum, sem nú er hulinn í endalausu þvargi ráðvilltra manna um haldlausar örvæntingarráðstafanir frá degi til dags. Þannig mætti rekja einstök kennileiti á þeirri leið, sem framsóknarmenn benda á og vilja fara, og verður því haldið áfram eftir því, sem tækifæri gefst. Það þarf ný viðhorf, nýjar vinnuaðferðir og þeim fjölgar með hverjum degi, sem gera sér fulla grein fyrir þessu og menn vita vel, að í lýðræðislandi er ekki til nema ein leið til þess að knýja fram stefnubreytingu. Í því sambandi er ekki nema um eina leið að ræða og hún liggur að kjörborðinu. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Fyrir 6 árum lofaði ríkisstj. þjóðinni því, að hún myndi stöðva verðbólguna. Hún lét sér ekki nægja að lofa þessu í ræðum á Alþ., í blaðaskrifum og á fundum víðs vegar um landið. Hún gaf út heila bók með loforðum, bókina „Viðreisn“, sem hún sendi inn á hvert heimili í landinu og lét svo þjóðina borga. En bókin Viðreisn er nú orðin athyglisvert heimildarrit. Hún sýnir þjóðinni fyrirheit ríkisstj., að hún ætli að koma atvinnu- og efnahagslífi landsins á traustan og öruggan grundvöll. Hún nefnir að vísu þær verðlagshækkanir, sem leiða muni af viðreisnarráðstöfunum sínum í bili, meðan hún er að skapa þennan örugga grundvöll, en hún segir, að t.d. 13% hækkun framfærslukostnaðar hlyti að sjálfsögðu að verða öllum almenningi afar þungbær, eins og það er orðað í bókinni, svo hún ætli að sjá um, að hækkunin verði ekki nema 3%. Önnur fyrirheit í bókinni eru þessu lík, t.d. að byggingarkostnaður hækki ekki nema um 10–11%. Ríkisstj. hefur nú fengið 6 ár til að efna fyrirheitin sín. Fyrirheitin um stöðvun verðbólgunnar. Fyrirheitin um traustan og öruggan grundvöll atvinnu- og efnahagslífs, án þess að framfærslukostnaður hækki nema um 3%. Og efndirnar eru nú m.a. þessar: Togaraútgerð er haldið uppi með styrkjum. Fiskiðnaðurinn varð að fá 80 millj. kr. fjárhagsaðstoð í einu lagi fyrir stuttu síðan til að stöðvast ekki. Iðnaðurinn dregst saman og landbúnaðurinn er þannig settur, að bændurnir eru tekjulægsta stéttin í landinu. Þannig er hinn öruggi grundvöllur atvinnulífsins. En verðbólgan, hefur hún nokkuð vaxið upp fyrir þessi 3%? Á réttum 6 árum hefur vísitala framfærslukostnaðar hækkað, ekki um 3%, heldur um 83%, en þetta er ekki að marka, ríkisstj. breytti útreikningi þessarar vísitölu þannig, að hún sýnir miklu minni hækkun en annars hefði orðið. En við höfum annan og réttari mælikvarða á dýrtíðina. Það er verðlagið á lífsnauðsynjunum, sem við verðum allir að kaupa. Og hvaða hækkanir hafa orðið á þeim á undanförnum 6 árum? Rafmagn, hiti og þess háttar hefur hækkað um 67%, fatnaður um 72%, ýmsar vörur og þjónusta um í 14% og matvörurnar um 136%, og er þá síðasta bjargráðið ekki með talið, hækkunin á fiski og smjörlíki. Fyrir 6 árum voru ársútgjöld meðalfjölskyldu fyrir nauðsynjar sínar, þegar húsnæðiskostnaður var ekki með talinn, um 51 þús. kr. Nú kosta þessar sömu nauðsynjar fjölskyldunnar yfir 100 þús. kr. Þær hafa hækkað um meira en helming á þessum fáu árum og þó er ástandið í húsnæðismálum enn alvarlegra. Fyrir 6 árum kostaði meðalíbúð um 455 þús. kr. Nú kostar jafnstór íbúð um 967 þús. kr. Hún hefur hækkað í verði um meira en 1/2 millj. á 6 árum. Allt lánið, sem húsnæðismálastjórn veitir, 280 þús. kr., dugir ekki fyrir 21/2 árs verðhækkun á íbúðinni. Í ofanálag er svo ríkisstj. búin að vísitölubinda vexti og afborganir af íbúðarlánunum. Árlegar greiðslur lántakenda geta því margfaldazt á komandi árum, ef viðreisnarstefnan heldur áfram. Ársútgjöld meðalfjölskyldu fyrir nauðsynjar sínar, að meðtöldum húsnæðiskostnaði, ef fjölskyldan býr í nýlegri íbúð, eru áreiðanlega ekki undir 160–200 þús. kr. eins og nú er komið. Þannig hafa þá efndirnar á fyrirheitunumorðið. Lífsnauðsynjar manna áttu ekki að hækka nema um 3%, en þær hafa nú hækkað á 6 árum um 112%. Byggingarkostnaður íbúða átti ekki að hækka nema um 10–11%, en hann hefur á þessum sömu árum hækkað um 113%. Og það má reyndar bæta því við, að því var heitið að afnema skatta af almennum launatekjum, en álögur á þjóðina skv. fjárlögum í formi margs konar skatta og tolla hafa hækkað á 6 undanförnum árum úr 1500 millj. í 3800 millj., eða um 153%. Nú er ekki á það minnzt, að hækkun framfærslukostnaðar verði öllum almenningi afar þungbær, eins og sagði í Viðreisn. Ríkisstj. mun ekki eiga heitari ósk en að fá að halda völdunum áfram og stefnubreyting kemur henni ekki til hugar. Hvernig mundi þá verða umhorfs í atvinnu- og efnahagsmálum þjóðarinnar eftir 6 ár, ef sama verðbólguþróun heldur áfram eins og hún hefur verið undanfarin 6 ár? Þá mundu ársútgjöld meðalfjölskyldu verða um 350 þús. kr. Þá mundi meðalíbúð kosta nokkuð á 3. millj. Þá mundi meðalfiskibátur kosta 25–30 millj. og ýsuflök í soðið mundu kosta um 50–60 kr. kílóið. Þetta á þjóðin í vændum, ef áfram verður fylgt viðreisnarstefnunni. Hvernig ætli þá yrði ástatt um sölu íslenzkra afurða á erlendum mörkuðum? Fiskvinnslustöðvar geta ekki selt afurðir sínar nú á erlendum mörkuðum fyrir kostnaðarverð vegna verðbólgunnar innanlands, nema með styrkveitingum, þrátt fyrir geysimiklar verðhækkanir erlendis á undanförnum árum. Hvað þá ef vinnslukostnaðurinn tvöfaldast? Og hér er um meira en 90% af útflutningsafurðum landsmanna að ræða. Það er því ekkert smáræði, sem hér er í húfi. En hvað segir ríkisstj. um þessa óðaverðbólgu? Hefur hún engar áhyggjur af henni? Nei, engar verulegar áhyggjur. Hún segir sem svo, að allar ríkisstj. hafi átt við verðbólgu að stríða undanfarin 25 ár, en engin ráðið við hana. Hér séu allir Jónar jafnir, hvaða flokkar, sem farið hafa með völd. Og núv. ríkisstj. sé síður en svo lakari en aðrar í þessum efnum. Þessar staðhæfingar ríkisstj. eru stórkostlegar blekkingar. Til eru skýrslur um verðlagsþróunina allt frá 1914, að vísu ekki nógu nákvæmar skýrslur fram til 1939, en öruggar skýrslur eftir þann tíma. Þessar skýrslur sýna það ótvírætt, að í hálfa öld hefur aldrei verið ríkjandi slík óðaverðbólga hér á landi eins og undanfarin 6 ár. Síðustu 26 árin hefur verðbólguþróunin verið þessi: Nauðsynjar manna, sem kostuðu 1.000 kr. 1939, þær hækkuðu um 450 kr. að meðaltali á ári í 20 ár, fram til 1959, og kostuðu þá um 10.000 kr., en næstu 6 árin, fram til 1965, hækkuðu þessar nauðsynjar um 1.600 kr. á ári að meðaltali og kostuðu á síðastliðnu ári tæplega 20 þús. kr. Vöxtur verðbólgunnar er því nærri því fjórfaldur síðustu 6 árin miðað við það, sem hann var á ári að meðaltali 20 árin á undan. Ólafur Thors leit öðrum augum en núverandi ríkisstjórn á þann háska, sem óðaverðbólgunni fylgir. Hann sagði í einni áramótagrein sinni, að hann játaði, að ríkisstj. hefði ekki tekizt að ráða niðurlögum verðbólgunnar, en ef það tækist ekki, þá væri allt annað unnið fyrir gýg og beinn voði fyrir höndum. Núv. ríkisstj. er ekki hrædd við voðann, sennilega af því, að hún sér hann alls ekki. Framsóknarmenn hafa þráfaldlega sýnt fram á, að hrein óstjórn er ríkjandi í efnahagsmálum þjóðarinnar, en hæstv. ríkisstj. þykir þetta ósvífinn dómur. Um þetta liggur nú fyrir vitnisburður þess manns, er ekki verður sakaður um ósvífni í garð ríkisstj., en það er sjálfur hæstv. viðskmrh. Gylfi Þ. Gíslason. Í ræðu á þessu þingi, 31. marz, sagði hann m.a.: „Hvarvetna í veröldinni munu menn telja 10% verðbólgu mikla verðbólgu, og ég hygg, að langflestir séu sammála um það, að svo mikil verðbólga hljóti að teljast skaðleg. Hagnaðurinn fellur í skaut aðilum, sem ekkert hafa til hans unnið. Hagnaðurinn er afleiðing af óstjórn í þjóðfélaginu. En mikil verðbólga hlýtur að teljast óstjórn, þegar til lengdar lætur.“ Þetta voru orð ráðherrans. Hann talar hér skilmerkilega um óstjórn, ef verðbólgan fer yfir 10%. En hver hefur hún þá verið undanfarin 6 ár? Neyzluvöruvísitalan hefur hækkað úr 101 í 214 stig, eða um 112%, en það eru um 18.6% að meðaltali á ári. Byggingarvísitalan hefur hækkað úr 132 í 281 stig, eða um 113%. En það er um 18.8% að meðaltali á ári. Ég veit, að hæstv. ráðherra reiknar verðbólguna fyrir eitt og eitt ár í senn, til þess að fá út lægri tölu, en það stoðar heldur ekki. Vöxtur verðbólgunnar er samt langt fyrir ofan 10% á ári. Hæstv. viðskmrh. hefur þannig staðfest þann dóm framsóknarmanna, að óstjórn sé ríkjandi í efnahagsmálum þjóðarinnar. En ætli hann breyti þá um stefnu, þegar hann hefur nú loksins komizt að þessari niðurstöðu? Það held ég ekki. Að lokum vil ég minna á þessi orð úr 1. maí-ávarpi Fulltrúaráðs verkalýðsfélaganna í Reykjavík í gær, með leyfi hæstv. forseta: „Verkalýðssamtökin líta það mjög alvarlegum augum, að margítrekuð loforð ríkisstj. um stöðvun verðbólgunnar hafa reynzt marklaus, og má þar minna á síðustu verðhækkanir á brýnustu lífsnauðsynjum almennings, sem bitna harðast á tekjulágum barnafjölskyldum.“ Þetta segja forustumenn verkalýðssamtakanna, þ. á m. stuðningsmenn ríkisstj. - Góða nótt.



Herra forseti. Háttvirtu áheyrendur. Núverandi stjórnarsamvinna milli Alþfl. og Sjálfstfl. hefur staðið í 7 ár, eða frá des. 1958, þegar Alþfl. myndaði sína minni-hlutastjórn og til þessa dags. Nokkrar breyt. hafa að vísu orðið og mannaskipti í ýmsum ráðuneytum, en það hefur í engu breytt samstöðu flokkanna, stefnu þeirra og starfi í ríkisstj. Þetta samstarf tveggja flokka um ríkisstj. er því orðið það lengsta, sem hér hefur átt sér stað. Starfstími íslenzkra ríkisstj. hefur yfirleitt verið stuttur, með fáum undantekningum, þetta eitt, tvö eða þrjú ár. það hefur verið það venjulega. Þegar ríkisstj. situr aðeins stuttan tíma, er henni meiri vandi á höndum heldur en ef hún hefur langan tíma til umráða. Þegar ein ríkisstj. hefur mótað stefnu sína, þarf hún, eins og gefur að skilja, nokkurn tíma til þess að koma henni í framkvæmd. Og oft hefur það farið svo, að þegar stjórnin hefur gefizt upp og orðið að hætta, þá hefur henni ekki tekizt að koma stefnumálum sínum í framkvæmd. Þó að ásetningur hafi verið góður í upphafi, sem ég efast ekki um, að hafi verið hjá öllum, hefur hinn skammi tími, sem verið hefur til umráða, ekki nægt til að framkvæma hinn góða ásetning. Hinn langi starfstími núv. stjórnarflokka hefur hins vegar skapað þeim möguleika til að ná meiri og betri árangri en flestar aðrar ríkisstj. hafa náð, fyrr og síðar. En þar kemur að vísu líka nokkuð fleira til, eins og fastmótuð stefna í upphafi, sem fylgt hefur verið eftir, eftir því sem möguleikar hafa verið til. Ástandið í efnahagsmálum þjóðarinnar á árunum 1958–1959 var ekki gott, eða kannske réttara sagt, það var mjög slæmt. Gjaldeyriseign bankanna var engin, eða minni en engin og komst niður í 200 millj. kr. skuld, en hafði verið neikvæð allt frá 1957. Þetta hefur tekizt að bæta smátt og smátt, svo að gjaldeyriseignin í dag er yfir 2000 millj. kr., sem bankarnir hafa til ráðstöfunar, sem telja verður mjög sæmilegan gjaldeyrisforða. Að þetta hefur tekizt, þ.e.a.s., að tekizt hefur að forða frá algjöru gjaldeyrisþroti, viðskilnaðinn frá vinstri stjórninni, má fyrst og fremst þakka því, að sparifjárbinding var upp tekin til að standa á bak við gjaldeyrisöflunina. Á hallæristímanum 1958–1959 var komið svo, að tæpast var hægt að vera tryggur um, að hægt væri að leysa inn erlendar kröfur fyrir nauðsynlegasta innflutningi. Allt þetta hefur breytzt mjög til hins betra með söfnun gjaldeyrisvarasjóðsins. En eftirtakanlegt er það, að eitt höfuðádeiluefni stjórnarandstöðunnar á ríkisstj. allt þetta tímabil hefur verið það, að ríkisstj. skuli hafa átt hlut að því, að sparifjáreignin var bundin að nokkru leyti, sem þó var nauðsynlegt til þess að söfnun gjaldeyrissjóðsins gæti átt sér stað. Sýnir afstaða stjórnarandstöðunnar til þessa máls eitt af tvennu, annaðhvort algjört skilningsleysi á því, sem var að gerast, eða furðulegt ábyrgðarleysi, ef henni hefur verið ástandið ljóst. Vitanlega hefur sparifjárbindingin orðið til þess að draga úr lánamöguleikum banka og sparisjóða og þess vegna komið óþægilega við sums staðar. En þegar um það var að ræða að koma viðskiptum þjóðarinnar út á við á heilbrigðan grundvöll, mátti ekki láta þetta atriði koma í veg fyrir farsæla lausn. Þetta er eitt af þeim atriðum, sem stjórnarandstaðan hefur reynt að notfæra sér til að gera tortryggilega stefnu ríkisstj., en ég tel alveg víst, að þjóðin hafi gert sér þetta mál ljóst, þannig að árangurinn hafi ekki orðið sá, sem til var stofnað. Hv. 1. þm. Austf. (EystJ) og hv. 5. þm. Vestf. (HV) lýstu áhyggjum sínum yfir því hér áðan, að föst erlend lán hefðu vaxið árið sem leið um nokkra upphæð. En í sambandi við það má spyrja, hvernig stendur á því, að þessar skuldir hafa myndazt? Það stendur þannig á því, að bæði þetta ár og önnur fleiri ár á undan hefur verið keyptur til landsins mikill fjöldi fiskiskipa og raunar einnig annarra skipa líka og enn fremur flugvélar, sem kosta samtals hundruð millj. kr. árlega. Kaupverð þessara fiskiskipa er lánað erlendis að 2/3 hlutum, venjulega til 7 ára, og á sama hátt er mikill hluti kaupverðs annarra skipa og enn fremur flugvéla lánaður. Þannig er aukning föstu lánanna tilkomin og skuldaaukningin þó lítill hluti af kostnaðarverði þessara nauðsynlegu tækja. Ríkisstj. hefur stutt að því eins og hún hefur getað, að þessi yrði þróunin, að skipin og flugvélarnar yrðu keypt, þó að þau yrðu ekki greidd að fullu á fyrsta ári. Vegna hagstæðs atvinnuástands í landinu hefur vöxtur sparifjárinnlána líka orðið miklu meiri heldur en nokkru sinni áður. Sparifjárinnlánin voru árið 1958 orðin samtals um 1.100 millj. kr. Þau hafa farið stöðugt vaxandi og eru nú, 1. apríl s.l. talin 6. 406 millj. kr., eða nærri sexfölduð frá því, sem þau voru fyrir átta árum. Sýnir þetta í raun og veru tvennt. Í fyrsta lagi, að afkoma almennings í landinu hefur verið góð, svo góð, að þjóðin hefur getað lagt þetta fjármagn til hliðar frá daglegum nauðsynlegum innkaupum. Og í öðru lagi, að þrátt fyrir allt verðbólgutal stjórnarandstöðunnar hefur almenningur trú á því, að gjaldmiðill íslenzku þjóðarinnar sé ekki í þeirri hættu, sem þeir hafa viljað vera láta. Og kemur þetta nokkuð öfugt við það, sem hér hefur verið lýst m.a. í kvöld. Sparifjársöfnun er, eins og allir vita, frá almenningi komin, frá launþegunum og tekjuminni hluta þjóðarinnar. Sparifjáreignin er grundvallaratriði í fjármálakerfinu og skapar möguleika til lánveitinga og styrktar atvinnuvegunum og er raunar sá styrkur, sem allt efnahagskerfið byggist á, því að útlánin í heilbrigðu efnahagskerfi byggjast á því, að ekki sé lánað meira en innistæður eru fyrir. Heildarupphæð spariinnlána og veltuinnlána voru 1. apríl s.l. samtals 8. 326 millj. kr., en heildarútlán voru á sama tíma 8.308 millj. kr., og sýnir það vel ástandið í þessum málum í dag, að það er ekki eins óheilbrigt og stjórnarandstaðan vill vera láta. Á þennan hátt hefur ríkisstj. tekizt að koma á traustum og eðlilegum viðskiptum við útlönd og öruggri útlánastarfsemi til styrktar atvinnuvegunum innanlands. Stjórnarandstaðan segir að vísu, að ekkert af þessu sé ríkisstj. að þakka. Góðæri og óvenjulegur fiskafli sé ástæðan. Við þetta má þó bæta því, að fiskaflinn er til kominn vegna þess, að fjöldamargra nýtízku fiskiskipa hefur verið aflað með hinum fullkomnasta veiðiútbúnaði og því, að fjöldamargar vinnslustöðvar hafa risið í landi, allt með góðri aðstoð ríkisstj. Fiskveiðasjóður hafði verið stórlega efldur og Stofnlánadeild sjávarútvegsins sömuleiðis, sem hafa stutt með lánastarfsemi viðleitni útvegsmanna til skipakaupa og stórstígra framkvæmda þeirra, sem í landi taka við aflanum til vinnslu. Þessar lánastofnanir hafa nú verið sameinaðar og er þess að vænta, að þær eflist þannig til frekari útlánastarfsemi fyrir atvinnurekendur í landinu. Þegar svo allt hefur um þrotið hjá stjórnarandstöðunni í gagnrýni á ríkisstj., hefur þó jafnan eitt efni verið tiltækt og það er ádeilan á ríkisstj. fyrir það að hafa ekki getað stöðvað verðbólguna, og er það að vissu leyti rétt. En um það atriði má þó segja það, að það hefur engri ríkisstj. tekizt síðustu árin og áratugina. Verðbólgan hefur vaxið um 12% á ári að meðaltali í tíð þessa stjórnarsamstarfs. Eða réttara sagt, ef heildarvexti vísitölunnar eða verðbólguaukningarinnar á þessum sjö árum er deilt á árafjöldann, sem liðinn er, þá verður útkoman út úr því 12% að meðaltali í tíð þessa stjórnarsamstarfs og má vitaskuld segja, að það sé of mikið, þó að verðbólguvöxturinn hafi stundum verið miklu meiri. Hv. 3. þm. Vestf. (SE), sem talaði hér á undan mér, fullyrti raunar, að í hálfa öld hefði aldrei slík óðaverðbólga gengið yfir landið eins og í tíð núv. ríkisstj. Mætti ég minna hann á að leita eftir því, hver verðbólguvöxturinn var í stjórnartíð Framsfl. á árunum 1950–1953. Ég ætla, að verðbólguvöxturinn á því tímabili hafi a.m.k. verið tvöfaldur á við það, sem hann hefur verið nú, miðað við þann árafjölda, sem sú stjórn sat við völd. Sem mótvægi á móti þeirri þróun verðbólguástandsins, sem raunar margar ástæður liggja til, hefur ríkisstj. leitazt við að styrkja vinnuhagræðingu til þess að koma í veg fyrir, að framleiðslukostnaður færi fram úr því, sem útflutningsverði fylgdi. Með verðtryggingu launa hefur launþegum svo verið tryggð launahækkun, sem svarar til þeirrar hækkunar, sem orðið hefur á lífsnauðsynjum, auk þeirrar grunnkaupshækkunar, sem orðið hefur og helgast að verulegu leyti af þeirri aukningu þjóðarteknanna, sem náðst hefur á þessum árum. Þeir, sem hins vegar hafa skaðazt mest á verðbólguaukningunni, eru sparifjáreigendur, en þeirra hlutur hefur í þessu sambandi verið mjög slæmur. Var komið svo á tímabili, að menn vildu allt annað frekar eiga heldur en sparifé, sem stöðugt varð minna og minna virði. Er augljóst, hvert sú þróun stefnir, þar sem sparifjársöfnunin er, eins og ég sagði áðan, hornsteinninn undir heilbrigðu efnahagslífi þjóðarinnar. Þessu hefur ríkisstj. leitazt við að mæta með tvennu móti, í fyrsta lagi með hækkun vaxta, sem gefur sparifjáreigendum nokkra bót fyrir verðbólguhækkunina, og í öðru lagi nú með því að undirbúa að verðtryggja spariféð eða skapa möguleika til þess með verðtryggingu skulda, sem nú á þessu þingi hefur verið heimilað að gera með l. Þetta hefur að vísu verið gert að nokkru leyti að undanförnu, en verður nú væntanlega gert almennt. Þetta er réttlætismál, sem samkomulag náðist að nokkru leyti um í júní-samkomulaginu 1964. Þetta samkomulag hefur sérstaklega Framsfl. reynt að gera tortryggilegt og skapa andstöðu gegn því, en hvort tveggja er, að með verðtryggingu launa eru sköpuð skilyrði fyrir því, að launþegar geti staðið undir þeirri hækkun vaxta og afborgana, sem af þessu leiðir fyrir húsbyggjendur og aðra smærri lántakendur, og svo hitt, að sparifjáreigendur, sem eru þeir raunverulegu lánveitendur, eiga á því fullan rétt, að verðbólgan gangi ekki út yfir þá eina. Er þetta eitt af mörgum dæmum þess, að stjórnarandstaðan fer í gagnrýni sinni langt út yfir öll mörk sanngirni og ég vil segja, út fyrir mörk velsæmis. Allar aðgerðir ríkisstj. í efnahagsmálum hafa því orðið til þess að koma þessum málum á heilbrigðan, traustan og heiðarlegan grundvöll, enda verið viðurkenndar erlendis af öllum þeim aðilum, sem við höfum viðskipti við, sem réttar og heppilegar. Þessar aðgerðir ásamt með frjálsari verzlunarháttum og afnámi hafta hafa orðið til þess að auka álit Íslendinga út á við. Það, sem hins vegar veldur áhyggjum í sambandi við okkar efnahagsstarfsemi, er það, að við erum enn útilokaðir frá þátttöku í efnahagsbandalögum Evrópu. Þróunin færist nú meir og meir í þá átt, að þátttökulönd efnahagsbandalaganna hafa komið á innbyrðis sín á milli tollfríðindum, en út á við háum innflutningstollum, sem gerir þeim, sem fyrir utan standa, mjög erfitt fyrir um alla samkeppni við þátttökulöndin. Þetta mál hefur nú um alllangan tíma verið mjög til umr. í ríkisstj., án þess að því hafi þokað nokkuð verulega a.m.k. í áttina, þótt sýnilegt hafi verið, hversu erfitt það mundi vera að standa fyrir utan. Orsökin til þessa hefur fyrst og fremst verið sú, að menn hafa verið hræddir við tollalækkun hér, vegna hins íslenzka iðnaðar, sem talið hefur verið vafasamt að mundi þola erlenda samkeppni, ef aðflutningstollar yrðu lækkaðir verulega á sams konar vöru og íslenzki iðnaðurinn framleiðir. Hins vegar er augljóst, hver fjötur það mundi vera íslenzkum útflutningsatvinnuvegum um fót, ef þeir yrðu að búa við miklu hærri tollagreiðslur en keppinautar þeirra. Þetta er mikið vandamál, sem verður að leysa. Íslendingar hafa nú fengið bráðabirgðaaðild að GATT, sem er alþjóðasamtök til lækkunar tolla og afnáms viðskiptahafta. Þessi samtök hafa nú um skeið haft uppi viðræður um verulegar tollalækkanir, sem kenndar eru við Kennedy Bandaríkjaforseta fyrrv. og haldnar eru í Genf í Sviss. Þó að útlitið um árangur af þessari ráðstefnu sé talið nokkuð vafasamt, hefur ríkisstj. að mjög vel athuguðu máli og eftir viðræður við aðila hér ákveðið að freista þess nú að bjóða 50% lækkun á innflutningstollum, samtals á nokkru árabili, ef tilsvarandi lækkun fengist á tolli á útflutningsvörum okkar. Hvað úr þessu verður, er ekki unnt að segja nú, en vera mætti, að þetta tilboð, ef tækist, gæti orðið byrjun að einhvers konar aðild að fríverzlunarbandalaginu, sem okkur er höfuðnauðsyn að ná einhverri aðild að. Tollalækkun er okkur örugglega nauðsyn, til þess að einhver möguleiki sé til þess að ná samkomulagi við bandalagið um lækkun tolla hjá aðildarríkjum þess á útflutningsvörum okkar. Viðskiptakjör okkar við útlönd hafa verið hagstæð undanfarin ár, þar sem verðlag á útflutningsvörum okkar hefur hækkað meira en verðlag á innfluttum vörum. Þess vegna hafa tollgreiðslurnar ekki verið eins tilfinnanlegar. En hversu lengi það ástand helzt, er ekki gott að vita, og ef það breytist verulega okkur í óhag, verður aðild okkar að markaðsbandalagi óumflýjanleg nauðsyn og raunar einnig, þó að svo verði ekki. Einn af hornsteinunum undir heilbrigðu efnahagslífi er auðvitað, að atvinnuástandið í landinu sé heilbrigt, þ.e.a.s. næg atvinna handa öllum, þó þannig, að eftirspurn eftir vinnuafli og framboð á því standist nokkurn veginn á. Íslendingar hafa átt því láni að fagna mörg undanfarin ár, að atvinnuleysi hefur að heita má ekki verið til, en þjóðinni fjölgar ört og fjöldi nýrra manna og kvenna bætist við árlega. Þessu fólki verður að sjá fyrir atvinnu og það hefur tekizt að gera enn sem komið er. Gömlu atvinnuvegirnir hafa tekið til sín nokkurn hluta, en það eru takmörk fyrir því, hversu miklu þeir geta tekið við. Þjónustustörf ýmiss konar hafa líka getað tekið til sín mikið af ungu fólki, verzlun, samgöngur og önnur starfsemi í því sambandi. Ríkisstj. hefur þó verið ljóst, að fleira þarf að koma til. Hún hefur því átt hlut að og beitt sér fyrir þeim nýmælum í íslenzkum atvinnurekstri, sem nú eru að verða að veruleika, vinnslu kísilgúrs og alúminíumbræðslu, en lög um hvort tveggja hafa ýmist verið samþ. eða eru að verða að l. Er hér um merkilega nýjung að ræða, þar sem í öðru tilfellinu er um að ræða vinnslu innlends hráefnis með innlendri orku og í hinu tilfellinu hagnýting vatnsaflsins í stórum stíl og miklu stærri heldur en áður hefur komið hér til framkvæmda. Það merkilega hefur þó skeð, að stjórnarandstaðan hefur brugðizt hart við á móti því, að til þessara framkvæmda kæmi og ber fyrir sig, að mér finnst a.m.k., mjög annarlegar ástæður. Annars voru þau mál ítarlega rædd hér nýlega, bæði á Alþ. og í blöðum, og skal ég þess vegna ekki fara neitt að ráði út í þau. En um alúminíumbræðslu vildi ég segja það, að allt frá því, að hugsað var fyrst til virkjunar íslenzkra fallvatna í stórum stíl, hefur verið út frá því gengið, að slíkt væri þá fyrst mögulegt, að orkufrekur iðnaður yrði hér staðsettur, sem gæti tekið til sinna nota mikið af hinu virkjaða afli. Sú orka, sem býr í íslenzkum fallvötnum, er ein dýrmætasta eign Íslendinga og því þýðingarmikið fyrir afkomu íslenzku þjóðarinnar, að þessi orka verði notfærð. Það hefur líka komið í ljós við athugun málsins, að Íslendingar sjálfir mundu geta fengið hina heppilegustu og ódýrustu virkjunaraðstöðu fyrir sjálfa sig með því að fá svo stóran rafmagnsnotanda sem alúminíumbræðslan er inn í samvinnu um notkun rafmagns frá stórvirkjun. Aldrei hafa því verið gerðir skórnir hér, að sá iðnaður, sem þessarar miklu orkunotkunar þyrfti, yrði innlent fyrirtæki, heldur væri þar um svo fjárfrekan iðnað að ræða, að það væri tæpast á valdi Íslendinga að reka hann. Þegar stofnkostnaður fyrirtækisins er farinn að skipta þús. millj., er ekkert íslenzkt fyrirtæki eða íslenzkur aðili, sem getur átt hér hlut að. Hins vegar hefur verið út frá því gengið, að viðkomandi iðnfyrirtæki greiddi hér skatt til viðbótar raforkugjaldinu, sem svaraði til þess, að um íslenzkt fyrirtæki væri að ræða. Hefur nú verið um þennan skatt samið og er hann vissulega mjög verulegur, ákveðið gjald af hverri framleiðslueiningu frá 121/2 dollar á tonn til að byrja með og upp í 35 dollara á tonn síðar. Ríkisstj. hefur ákveðið, að þessi skattur renni til atvinnujöfnunarsjóðs til uppbyggingar atvinnulífi úti á landsbyggðinni að frádregnum þeim hluta, sem til heimasveitarinnar rennur, 25% fyrstu árin, en síðar 20%, svipað eins og um landsútsvar væri að ræða. Ef um 30 þús. tonna framleiðslu verður að ræða fyrstu árin, nemur skatturinn í heild þá um 16 millj. kr. á ári og þar af verður hlutur Hafnarfjarðar 4 millj. kr. Í lokin, þegar skatturinn hefur náð hámarki og framleiðslan einnig komin í hámark, mun skatturinn í heild af 60 þús. tonna framleiðslu nema um 90 millj. kr. á ári og þar af koma í hlut Hafnarfjarðar um 18 millj. kr. á ári, en 72 millj. renna í atvinnujöfnunarsjóð. Er af þessum tölum einum ljóst, að hér er um að ræða eitthvert þýðingarmesta fyrirtæki fyrir íslenzkt athafnalíf, ekki einasta á staðnum, heldur einnig með ákvörðun ríkisstj. um ráðstöfun skattgreiðslunnar fyrir alla landsbyggðina til eflingar atvinnulífi þar. Fyrir Hafnarfjörð kemur svo einnig höfn í Straumsvík, sem bærinn eignast skuldlausa eftir 25 ár, en hún er talin munu kosta 70–80 millj. kr., gatnagerðargjald o.fl., sem í framtíðinni mun verða bæjarfélaginu til mikillar styrktar. Afstaða stjórnarandstöðunnar til þessa máls verður örugglega bæði Framsfl. og Alþb. til lítils sóma, þegar séð verður, hversu geysimikill ávinningur þessi starfsemi verður, ekki einasta fyrir þá einstaklinga, sem vinna þar, og byggðarlagið, þar sem hún verður staðsett, heldur fyrir þjóðarbúið í heild. Ég vildi svo mega hafa það sem mín lokaorð hér í kvöld, að ráðstafanir ríkisstj. á sviði atvinnumála, efnahagsmáta, viðskiptamála og félagsmála hafa allar orðið til þess að búa landsmönnum öllum betri kjör heldur en nokkru sinni áður, sparifjáreigendum tryggingu nokkra fyrir sinni sparifjáreign og launþegum öllum tryggingu fyrir því, að hækkun framleiðslukostnaðar verði mætt með hækkun launa í samræmi við hækkun vöruverðs. - Góða nótt.



Herra forseti. Ég vil í upphafi fara nokkrum orðum um Keflavíkursjónvarpið og afskipti Alþ. og ríkisvalds af því máli. Er það hvort tveggja, að ég tel þjóðina eiga heimtingu á að fá að vita, hvað gerzt hefur í málinu og hvað er eða kann að vera í vændum. Þetta er þeim mun brýnna, sem nú á næstu mánuðum verða þau tímamót, að íslenzkt sjónvarp tekur til starfa og sjónvarpstækjum mun fjölga óðfluga. Ég er þess fullviss, að þá verður ráðið, hvort herstöðvarsjónvarpið frá Keflavík fær að starfa sem varanlegt þjóðarsjónvarp Íslendinga eða ekki. Þá mun úr því skorið, hvort við eigum að búa áfram við það ástand, að herstöð erlends ríkis sé heimilaður rekstur sjónvarps, er nær til meiri hl. þjóðarinnar. Þegar íslenzk stjórnarvöld veittu árið 1955 leyfi til sjónvarpsreksturs þessa, var sú heimild skilyrðum háð um stærð sjónvarpsins og búnað, er takmarkaði það að mestu við herstöðina eina. Við það sat í 5 ár. En árið 1961 veittu stjórnarvöldin leyfi til stækkunar stöðvarinnar, svo að orka hennar fimmfaldaðist. Þeirri leyfisveitingu virðast engar takmarkanir hafa fylgt eða fyrirmæli um lokað sjónvarp. Reyndin varð líka sú, að eftir þessar aðgerðir náðu sjónvarpssendingar frá Keflavíkurflugvelli auðveldlega til Reykjavíkur og raunar um allt Faxaflóasvæðið, þar sem búa nær 3/5 hlutar Íslendinga. Hefur og þróunin orðið á þá lund, að útbreiðsla sjónvarpstækja hefur aukizt hraðfara, svo að þau heimili íslenzk skipta nú mörgum þúsundum, sem leitt hafa hermannasjónvarpið til stofu. Menn deila um þetta erlenda sjónvarp, efnisval þess og áhrifavald. Það er fjarri mér að halda því fram, að slíkt sé einhver hégómi, sem litlu eða engu máli skipti, það er öðru nær: Hitt leyfi ég mér að fullyrða, að það, sem úrslitum hlýtur að ráða um afstöðu hugsandi manna til málsins, er þetta: Er það sæmandi þjóð, sem telur sig sjálfstæða menningarþjóð og vili halda áfram að vera það, að leyfa rekstur svo áhrifamikils tækis sem sjónvarp er, án þess að hafa þar um neinar forsagnir, án þess að það lúti í smáu né stóru um rekstur, efnisval eða annað íslenzku ákvörðunarvaldi, íslenzkum reglum og l.? Það er að vísu rétt, sem sagt hefur verið, að um þjóðlegan metnað, þjóðlega sæmd tjái lítt að rökræða, það er tilfinning, sem menn bera í brjósti. Þeir, sem kunna að vera sneyddir slíkri tilfinningu, láta vitanlega sem vind um eyru þjóta, þótt skírskotað sé til hennar. Hinir hljóta að gera sér það ljóst, að ástand þessara mála hér á landi í dag er óviðunandi og niðurlægjandi. Um þetta örlagaríka mál hefur margt verið rætt og ritað undanfarin missiri. Fjöldi ábyrgra manna á sviði uppeldis- og menntamála, félagsmála, lista og vísinda hefur í ræðu og riti með samþykktum og áskorunum gagnrýnt ríkjandi ástand og varað við afleiðingum þess. Hér á Alþ. var lengi hljótt um þetta mál og þótti ýmsum furðu gegna. Ástæðan var sú, að mánuð eftir mánuð gerðum við andstæðingar herstöðvarsjónvarpsins tilraunir til að undirbúa og auðvelda viðhlítandi lausn málsins og afla henni fylgis hér í þingsölunum. Okkur var um það kunnugt, að áhrifamenn innan stjórnarflokkanna með hæstv. menntmrh., Gylfa Þ. Gíslason, í fararbroddi vildu stuðla að lausn málsins og unnu að henni, en virtust mæta andstöðu í eigin liði. Langur tími leið og ekkert gerðist. Fyrir rúmum tveimur mánuðum var þolinmæði okkar með öllu þrotin. Þá fluttum við 8 þm. Alþb. og Framsfl. till. til þál. um þær aðgerðir í þessu efni, sem menntmrh. og fleiri stjórnarþm. höfðu lýst sig fylgjandi á opinberum vettvangi, að við þau tímamót, þegar íslenzkt sjónvarp tekur til starfa, verði sú breyting gerð á tæknibúnaði herstöðvarsjónvarpsins, að sendingar þaðan takmarkist við herstöðina eina. Áður en þessi till. var lögð fram, leituðum við flm. enn eftir sem allra víðtækastri samstöðu um flutning hennar. Sú tilraun mistókst. Fyrir rúmum mánuði var till. okkar rædd í Sþ. Ein rödd heyrðist úr herbúðum stjórnarliða við það tækifæri. Röddin sú boðaði það fagnaðarerindi, að ekkert væri sjálfsagðara en að Keflavíkursjónvarpið verði framvegis annað þjóðarsjónvarp Íslendinga, takmörkun þess væri skerðing á dýrmætu frelsi. Allir aðrir stjórnarliðar þögðu þunnu hljóði og þeir þegið enn. Till. okkar var vísað til n. og þar hefur hún sofið fram á þennan dag. Nú eru 2-3 dagar til þingslita. Ég skora á talsmenn stjórnarflokkanna hér í þessum umr. að svara því skýrt og skorinort, hver sé afstaða þeirra til þessa máls. Er það ætlun þeirra að leysa það á viðhlítandi hátt eða ætla þeir að taka á sig þá þungu ábyrgð, sem því fylgir, ef ekkert verður gert? Ég fæ ekki séð, að Alþ. og ríkisstj. geti eða megi skjóta sér undan þeirri siðferðilegu skyldu að leiðrétta þau glappaskot, sem gerð hafa verið. En það verður einungis gert á þann veg, eins og málum er komið, að við Íslendingar eigum og rekum okkar sjónvarp sjálfir, gerum það svo vel og myndarlega sem við erum menn til, en Keflavíkursjónvarpið verði jafnframt takmarkað við herstöðina eina. Fyrir nokkrum dögum skýrði hæstv. fjmrh. frá því hér á Alþ., að vöxtur þjóðartekna síðustu 3 árin hefði orðið sá, sem hér segir: 7,2% árið 1963, 8.4% árið 1964 og tæp 9% árið 1965. Þetta er miklu örari vöxtur þjóðartekna en þekkist í nokkru nálægu landi og vafalaust einhver hinn mesti í veröldinni. Að þessu hefur stuðlað mikið góðæri til lands og einkum sjávar, aukin tækni, firnalangur vinnutími allra starfsstétta og síhækkandi afurðaverð á erlendum mörkuðum. Ætla mætti, að á þessum veltiárum hefðu lífskjör almennings batnað verulega, þjóðinni vaxið ásmegin til alhliða framfarasóknar, ráðamenn hennar öðlazt stóraukið traust á íslenzkum atvinnuvegum og hagnýtt góðærið til bráðnauðsynlegra umbóta á sviði skóla-, fræðslu- og uppeldismála og til að margfalda hvers konar stuðning við íslenzka menningarviðleitni, vísindi og listir. Hefur núv. ríkisstj. borið gæfu til að móta þessa eða þvílíka stefnu? Hefur hún notað liðin veltiár til að veita slíkri framfara- og menningarsókn forustu? Hvernig svara verkamenn og opinberir starfsmenn þeirri spurningu, hvort kjör þeirra hafi batnað í hlutfalli við vöxt þjóðartekna? Verkamannalaun nú fyrir 8 stunda vinnudag eru um 8 þús. kr. á mánuði. Verkamenn og fjölmargir aðrir þjóðfélagsþegnar hafa neyðzt til að mæta dýrtíðinni með stöðugri lengingu vinnutímans dag hvern, helgan jafnt sem virkan. Fyrir löngu er svo komið, að stór hluti þjóðarinnar á þess næsta lítinn kost að lifa eðlilegu heimilis-, félags- og menningarlífi, því að tómstundir eru fáar, þegar unnið er alla daga myrkranna á milli. Hafa núv. ráðamenn sýnt það með stefnu sinni og starfsháttum, að góðærið efldi með þeim traust á landi og þjóð? Er hitt ekki sanni nær, að þeir kyrji nú sem ákafast þann söng, að gæði landsins séu of fábreytt og geta landsmanna til að hagnýta þau enn minni, svo að hér þurfi erlend stóriðja og erlendir auðhringir að halda innreið sína. Og hvar eru stórvirkin á sviði uppeldis- og menningarmála, þeirra geysimikilvægu mála, sem í hverju þróuðu nútímaþjóðfélagi eru talin forsenda góðs efnahags og heilbrigðs þjóðlífs? Allt of litill hluti af vaxandi þjóðartekjum hefur gengið til að treysta þann grundvöll. Þar skortir okkur enn á flestum sviðum heildarstefnu og skipulag og stórhuga framkvæmdaáætlun. Mér dettur ekki í hug að kenna núv. ríkisstj. um þær vanrækslusyndir allar og sízt hæstv. menntmrh., sem margt hefur vel gert í þessum efnum, þó að um sumt verði því miður að segja, of lítið og of seint. Hér eiga fyrri ríkisstj. einnig sína sök og ekki aðeins þær, heldur við Íslendingar flestir eða allir. Við höfum sýnt háskalegt tómlæti um aðbúð að stofnunum uppeldis, menningar og mennta. Okkur hefur ýmist skort nægan skilning á því, hver er grundvöllur framfara og varanlegrar verðmætasköpunar í nútímaþjóðfélagi eða sýnt allt of mikið tómlæti við að hamra látlaust á nauðsyn þess, að þann grundvöll verður að treysta, þó að það kosti mikið átak. Vissulega er blóðugt til þess að vita, að á veltiárum, þegar raunverulegar þjóðartekjur stóraukast, skuli ekki gert nýtt og myndarlegt átak til að efla nauðsynlegar menningarstofnanir og koma upp öðrum, sem algerlega skortir. Háskólinn vex allt of hægt. Tilfinnanlegur húsnæðisskortur er orðinn honum alger fjötur um fót. Okkur skortir fleiri menntaskóla. Einn er að vísu í smíðum, en þar um gildir það, sem ég áðan sagði, of lítið og helzt til seint. Opinber stuðningur við námsmenn heima og erlendis er allt of lítill og fer jafnvel minnkandi, þegar miðað er við aukna dýrtíð. Aðalsöfn landsins, háskólabókasafn og landsbókasafn, hafa áratugum saman verið févana til nauðsynlegra bókakaupa og bæði skortir þau algerlega viðhlítandi húsakost. Skólabókasöfn hefur löggjafar- og fjárveitingavaldið alla tíð vanrækt. Byggingu yfir listasafn þjóðarinnar eigum við enga. Þannig mætti lengi telja. Auðvitað er mér ljóst, að allt þetta, svo og margt annað nauðsynlegra framkvæmda á sviði skóla- og menningarmála verður ekki gert í einu vetfangi eða á fáum árum. Viðfangsefnin eru mörg hjá þjóð, sem fyrir nokkrum áratugum skorti allt til alls og er í örum vexti. En á þessu sviði ber að setja markið hátt og krefjast mikils. Slíkt er hin bezta fjárfesting og öruggasta trygging fyrir farsælli þjóðfélagsþróun. Það er hart til þess að vita, að jafnt í góðæri sem á erfiðum tímum skuli opinberar ráðstafanir til að hamla gegn ofþenslu ævinlega bitna harðast á bráðnauðsynlegum, opinberum framkvæmdum. Það er hart til þess að vita, að á sama tíma og æsku landsins skortir aukna aðstöðu til menntunar og fæstar menningarstofnanir fá notið sín sakir fjárskorts, skuli dýrmætum gjaldeyri þjóðarinnar eytt hömlulítið í margs kyns fánýti. Hér í Reykjavík skýtur vist upp fleiri en einum nýjum heildsala með hverju nýju tungli, þótt ekki sé til annars en að flytja inn fáeinar kextegundir, hollenzkar smákökur eða danska tertubotna. Enda má mikið vera, ef heildsalastéttin, sem notar gjaldeyri landsmanna, fer ekki að verða fjölmennari í höfuðborginni en sjómannastéttin, sem aflar gjaldeyrisins. Hafi núv. ríkisstj. einhvern tíma ætlað sér að hamla gegn verðbólguþróun, er auðsætt, að hún hefur nú gersamlega hætt öllum tilburðum í þá átt. Verðbólgan vex stöðugt og fullvíst er, að á næstu mánuðum og missirum hlýtur hún að æða yfir með meiri hraða en nokkru sinni. Ekki verður annað sagt en verkalýðshreyfingin hafi að undanförnu gert sitt ýtrasta til að auðvelda valdhöfunum baráttuna við þennan vágest, en þeir létu tækifærið ónotað. Alþýða landsins hefur 2 ár í röð samið um kaup og kjör með það fyrir augum, að hægt yrði að stöðva dýrtíðina. Hún hefur tryggt tveggja ára vinnufrið í landinu, en í stað þess að nota þennan dýrmæta tíma til nauðsynlegra aðgerða í verðlagsmálum, er dýrtíðarófreskjunni sleppt lausri, svo að hún rýrir dag frá degi afkomumöguleika almennings og ógnar aðalatvinnuvegum þjóðarinnar. Í stað þess að draga úr verðbólgu er samið um hernaðarframkvæmdir í Hvalfirði, kísilgúrverksmiðju í samlagi við amerískan auðhring og nú síðast alúminíumverksmiðju Svisslendinga í Straumsvík. Næst á óskalista ríkisstj. er svo amerísk olíuhreinsunarstöð. Boðuð hefur verið stórfelld þátttaka erlendra gróðafyrirtækja í íslenzkum fiskiðnaði. Þetta er fagnaðarboðskapur stjórnarflokkanna í dag. Markvisst og stig af stigi er verið að hverfa frá þeirri grundvallarstefnu, að landsmenn sjálfir eigi atvinnutækin og nytji auðlindir landsins. Það, sem var kjarni íslenzkrar sjálfstæðisbaráttu, að þjóðin heimti ráð málefna sinna í eigin hendur, jafnt stjórnarvald sem eignar- og yfirráðarétt allrar atvinnustarfsemi í landinu, skal nú að engu haft og fótum troðið. Það stefnumið, sem okkur hefur bezt gefizt og lagt hefur grunninn að framfarasókn Íslendinga í meira en hálfa öld, er lagt fyrir róða og látið víkja fyrir þeirri stefnu, að erlendum auðhringum sé falin forsjá atvinnumála og íslenzkir menn gerist handlangarar þeirra og þjónar. Samningur ríkisstj. við svissneska alúmínfélagið, sem hún lét þinglið sitt fullgilda á Alþ. í fyrradag, er aðeins forleikur þess, að aðrir erlendir auðhringar brjótist inn í íslenzkt þjóðfélag með forréttindaaðstöðu og blind gróðasjónarmið. Nú eru íslenzkir menn að nýju orðnir annars flokks þegnar í eigin landi. Innlendur atvinnurekstur skal framvegis búa við allt annan og minni rétt en útlent auðfélag. Þessi nýja stefna ríkisstj. markar skýrari og gleggri línur í íslenzkri pólitík en verið hefur um árabil. Annars vegar eru þeir, sem ekki sjá önnur ráð vænlegri til að tryggja atvinnuuppbyggingu hér á landi en að reisa hana á fyrirtækjum erlendra auðfélaga. Með gerðum sínum lýsa þeir vantrú á gæðum landsins og getu landsmanna til að hagnýta þau. Þeir vanrækja íslenzka atvinnuvegi og beita þá jafnvel efnahagslegum þvingunum. Innlendur iðnaður hefur þegar goldið mikið afhroð, togaraútgerð er því nær í rústum sakir vanrækslu á uppbyggingu hennar með nútímasniði, línubátaflotann skortir rekstrargrundvöll og svo mætti lengi telja. Þetta er stefna úrtölu- og afturhaldsmanna, sem virðast hafa glatað trúnni á íslenzkt framtak. Gegn þessari úrtölustefnu, gegn þessu flóttaliði hljóta að rísa allir þeir, sem eru fullvissir um, að með tilstyrk íslenzkra atvinnuvega, sjávarútvegs, landbúnaðar og iðnaðar, megi og eigi að tryggja hér góð og batnandi lífskjör, efla íslenzkt menningarlíf, halda áfram því starfi að byggja íslenzkt þjóðfélag. Valið stendur einfaldlega um þetta: Eigum við á komandi tímum að reisa afkomu okkar æ meir á erlendum stóriðjurekstri í eigin landi eða eigum við að beita atorku okkar, vinnuafli og fjármagni til eflingar íslenzkum atvinnuvegum og hagnýta í stórauknum mæli verkkunnáttu, vísindi og tæknivæðingu? Hvort tveggja verður ekki gert í senn. Til þess höfum við hvorki nægan mannafla né efnahagskerfi, sem þyldi slíka þenslu. - Góða nótt.



Herra forseti. Heiðruðu hlustendur. Mér er sagt, að fleiri frv. um sölu ríkisjarða hafi verið til meðferðar á því Alþ., sem nú er að ljúka störfum, en nokkru sinni áður. Er það vissulega gleðilegur vottur þess, að bændur ætli enn að bæta jarðeignir sínar og auka þar með á sínar verðmætu eignir, en bændastéttin á mestallt Ísland og tel ég hana því með ríkustu stéttum þessa lands. Ég talaði um jarðir sem verðmætar eignir, enda þótt þær séu nú í dag ekki seljanlegar fyrir það, sem í þær hefur verið lagt. Ég geri það vegna þess, að án landsins væri þjóðin ekki til og líka vegna þess, að það hlýtur að koma að því, að landið sjálft hækki í verði með hraðfjölgandi þjóð. Ég tel jarðakaup bænda einnig gleðilegan vott um það, að þeir eru í sókn til bættra lífskjara. Þeir sækja fram með fullri djörfung. Bændur sýna með þessu, svo að ekki verður um villzt, að þeir vilja eiga landið, sem þeir erja, þeir eru ekki þjóðnýtingarmenn. Sagan hefur líka sýnt okkur, að á því fer bezt. Ætíð hefur manni virzt, að sjálfseignarbændurnir sætu sínar jarðir betur en aðrir, enda ekki þurft að spyrja aðra um leyfi fyrir umbótum, heldur hafizt handa sem frjálsir og djarfhuga menn. Ég tel jarðakaupastefnu bænda rétta og hún muni verða til blessunar fyrir land og þjóð. Á sínum tíma vann Framsfl. nokkuð að því, að bændur seldu ríkinu jarðir sínar, og þeim varð nokkuð ágengt í þeim efnum. Þessir bændur guldu mikið afhroð og urðu yfirleitt sáróánægðir landsetár ríkisins. Með hinni alræmdu 17. gr. jarðræktarl., þar sem ríkið átti að eignast hlut og síhækkandi hlut í jörðunum fyrir móttekinn styrk frá því vegna umbóta, var að því stefnt, að ríkið eignaðist jarðir bænda smátt og smátt. Sjálfstfl. var þessu mótfallinn og er það enn og vegna hans baráttu var hin svokallaða 17. gr. jarðræktarl. afnumin. Þessi stefna framsóknarmanna hefur vafalaust verið fram sett af góðum hug og í góðum tilgangi, en hún var röng og stórhættuleg bændastétt og búaliði. Nú fá bændur, eins og rétt er og sjálfsagt, jarðræktarstyrkinn sem verðlaun til fullrar eignar og ráðstöfunar fyrir að rækta, byggja og prýða landið. Á undanförnum áratugum hefur fjöldi fólks flutt búferlum úr sveitum landsins til þéttbýlli staða, einkum til höfuðborgarinnar. Flest af þessu fólki hefur verið ungt og fullvinnufært, eftirsóttustu árgangarnir á vinnumarkaði þjóðarinnar. Landbúnaður hefur þannig alið upp mikið af starfsömu og góðu fólki við aðra atvinnuvegi. Þeir hafa fengið í þessum fólksflutningum mikinn og óveginn styrk. Hér er um vangoldna skuld að ræða, sem þarf að greiðast. Ég tel vafasamt, að nokkur annar atvinnuvegur hefði þolað þetta áfall til jafns við landbúnaðinn. Lítum til þess, ef svo hefði gengið hér í Reykjavík, ef unga fólkið hefði að mestu leyti á undanförnum áratugum flutt til annarra staða á landinu. Ég hygg, að það sæist mjög á flestum sviðum borgarlífsins, og uppbyggingin hefði gengið nokkuð hægar. Að svona hefur farið, stafar að nokkru af breyttum atvinnuháttum þjóðarinnar, að nokkru vegna þess að framfarir í verklegum efnum voru fyrr á ferð í þéttbýlinu en annars staðar, að nokkru fyrir það, að trúin á landið, grósku þess og gæði hefur ekki verið nógu sterk. Því hefur stundum verið haldið fram á opinberum vettvangi og manna á milli og þó einkum hin síðari ár, að vangert hafi verið við sveitir landsins af því opinbera. Og verra hafi þar verið til lífsafkomu en annars staðar. Stjórnarandstaða núv. hæstv. ríkisstj. hefur einkum hampað þessari kenningu og látið málgögn sín dreifa henni um landið. Með þessu hefur verið unnið mikið óþurftarverk, verk, sem hefur orðið þess valdandi, að unga fólkið sérstaklega hefur nú um sinn haft minni áhuga á búskap en skyldi. Hér hefur stjórnarandstaðan hallað mjög réttu máli í málefnafátækt sinni. Sannleikurinn er sá, að aldrei fyrr í sögu landsins hefur verið búið eins vel að landbúnaðinum sem nú og að undanförnu af hendi núv. hæstv. ríkisstj. Í þessu sambandi má minna á, að ræktun undanfarin ár hefur verið meiri en nokkru sinni áður, byggingar meiri en nokkru sinni áður, vélbúnaður langtum meiri og betri en nokkru sinni áður og bústofn og framleiðsla meiri en nokkru sinni áður. Bændur landsins eru máttugri og stórhugaðri en nokkru sinni áður vegna viðreisnarinnar. Dæmi eru mörg um það, að þeir hafa með tilstyrk Stofnlánadeildar landbúnaðarins byggt svo til öll hús upp frá grunni á nýtízkulegan hátt á skömmum tíma. Sjá má víða í sveitum landsins svo fagrar, nýjar peningshúsabyggingar, að þær líkjast helzt íbúðarhúsum. Nú er það algengt, að bændur kaupa sér nýja bifreið til heimilisþarfa, sem varla þekktist á tímum vinstri stjórnarinnar, enda eru bifreiðar orðnar næstum því á hverjum bæ og sums staðar fleiri en ein. Allt þetta hefur getað skeð vegna þess, að bændur og búalið hafa haft úr meiru að spila en áður var. Tekjurnar hafa vaxið meira en útgjöldin, tekjurnar hafa vaxið m.a. vegna þess, að það hefur verið lögboðið, að bændur hefðu fyrir sína vinnu tekjur á móts við verkamenn, sjómenn og iðnaðarmenn og það hefur verið séð fyrir því, að það sem landbúnaðurinn seldi af sinni framleiðslu á erlendum mörkuðum, væri verðbætt úr ríkissjóði með útflutningsuppbótum að vissu hámarki, þó að framleiðsla sé orðin svo mikil nú, að búið er að skjóta yfir markið. Í útflutningsuppbætur hefur bændastéttin nú fengið hundruð milljóna króna. Þetta ber að þakka núv. hæstv. ríkisstj., enda var útflutningsuppbótum fyrst komið á eftir að hún tók við völdum. Sérstakar þakkir á okkar ágæti hæstv. landbrh., Ingólfur Jónsson, sem er óþreytandi við að vinna landbúnaðinum sem allra mest gagn. Um útflutningsuppbæturnar hefur verið furðu hljótt í málgögnum framsóknarmanna. Hafa bændur haft þau orð, að líklega væri nokkrum sinnum búið að lofa þær, ef framsóknarmenn hefðu borið gæfu til að vinna bændastéttinni svo ágætt starf. Til eru menn, sem telja útflutningsuppbæturnar eftir og vilja afnema þær. Afnám þeirra mundi hækka útsöluverð landbúnaðarframleiðslunnar á innlendum markaði, svo bændur bæru svipað úr býtum og aðrar vinnustéttir, sem þeir og eiga rétt á. Þetta ástand er tímabundið og verður ekki langvarandi. Þjóðinni fjölgar nú mjög ört, telur nú rúmlega 190 þús. manns. Áætlað er, að landsmenn muni verða ca. helmingi fleiri eða um 380 þús. manns eftir rúm 30 ár. Fullvíst má því telja, að útflutningsuppbætur muni á næstunni hverfa úr sögunni, en skortur á landbúnaðarframleiðslunni koma í staðinn. Það þarf bændastéttin út af fyrir sig ekki að harma, því það mundi skapa betra andrúmsloft yfirleitt á milli neytenda og hennar og líkur til, að verðið mundi hækka með vaxandi eftirspurn. Herra forseti, tími minn er senn á þrotum. Ég geti ráð fyrir því, að við eigum eftir að heyra mikið barlómsvæl hjá hv. stjórnarandstæðingum nú sem fyrr. Ég tel, að engum sé greiði ger með slíku tali. Bændur hafa ekki ástæðu til að kvarta og þjóðin ekki í heild. Aldrei hefur hún lifað við jafnmikla möguleika og aldrei veitt sér jafnmikið. Það getur hver og einn fundið með því að bera saman það sem var og það sem nú er. Þrátt fyrir þetta á hún ca. 2000 millj. kr. í erlendum gjaldeyri á erlendri grund. Vissa er fyrir, að enn muni breytast til batnaðar á þjóðfélagssviðinu og möguleikarnir verða langtum meiri en þeir eru nú. Álverksmiðjan og atvinnujöfnunarsjóður munu m.a. stuðla að því. Hrakspár og fullyrðingar andstæðinganna munu ekki rætast. Þannig fór það í einum af okkar allra stærstu sigrum, lausn landhelgisdeilunnar við Breta, en vopnaburður andstæðinganna í landhelgisdeilunni og álverksmiðjumálinu nú er svipaður. Frá atvinnujöfnunarsjóði vegna tekna frá álverksmiðju munu hundruð milljóna króna á næstu árum renna út um byggðir landsins til uppbyggingar og eflingar atvinnulífs. Í sveitum landsins er mikið verk að vinna. Þar er ónumið dýrmætt land. Það land þarf að nema og rækta, svo ekki verði allt of mikill skortur á landbúnaðarframleiðslunni í framtíðinni. Fóðuröflun þarf að auka, svo fyllsta öryggi verði í fóðrun bústofns bænda um alla framtíð, á hverju sem gengur. Ég hef trú á því, að lausnin á þessu sviði verði heymjöls- eða heykögglaverksmiðja í sem flestum héruðum landsins, þar sem vel hagar til. Hér og á fleiri sviðum landbúnaðar er um verkefni fyrir atvinnujöfnunarsjóð að ræða. Álverksmiðja og atvinnujöfnunarsjóður munu því mjög stuðla að eflingu landbúnaðar og byggðajafnvægi, ef rétt og markvisst verður á þeim málum haldið. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Tímarnir breytast og mennirnir með. Eitt er þó óumbreytanlegt. Það er viðleitni einstaklinganna til þess að skapa sér og sínum persónulega farsæld og hamingju. Á sama hátt er það ósk allra þjóðhollra manna, að réttlátt, heilbrigt og þroskavænlegt stjórnarfar ríki í landi þeirra. En einstaklingana greinir á um það, hvernig þessu tvíþætta takmarki verði náð. Þess vegna skiptast þeir í stjórnmálaflokka, sem síðan berjast um völd og áhrif. Þessi barátta er mannleg og eðlileg. Hún byggist á rétti fólksins í lýðræðisþjóðfélagi til þess að gagnrýna, velja og hafna. Þegar við Íslendingar lítum yfir þau tæp 50 ár, sem liðin eru síðan fullveldi Íslands og sjálfstæði var viðurkennt, kemur það í ljós, að á þessu tímabili hafa samtals tuttugu ríkisstj. farið með völd í landinu. Þessi sögulega staðreynd sýnir, að skapleg testa hefur ríkt í stjórnmálum Íslendinga allt frá því að landið öðlaðist fullveldi. Í þessu sambandi má benda á, að í Finnlandi hafa 47 ríkisstj. farið með völd á sama tímabili. Okkur Íslendinga greinir vitanlega á um matið á starfi og stefnu ríkisstjórna okkar. Engin ríkisstj. er alfullkomin fremur en önnur mannanna verk, en þótt margt hafi farið verr úr hendi en skyldi á tæplega hálfri öld fullveldis og sjálfstæðis, hefur íslenzkt þingræði og lýðræði náð góðum þroska. Það er einnig athyglisvert, að sú ríkisstj., sem nú fer með völd í landinu, hefur setið í tæp sjö ár og þar með lengur en nokkur önnur íslenzk ríkisstj. Þessi samstjórn Sjálfstfl. og Alþfl. hefur verið óvenju samhent og samstarf innan hennar verið með meiri heilindum en stundum hefur tíðkazt innan samsteypustjórna. Í síðustu alþingiskosningum veittu íslenzkir kjósendur ríkisstj. ótvíræða traustsyfirlýsingu og umboð til þess að stjórna landinu áfram. Hér gefst ekki tóm til þess að ræða ítarlega stefnu og athafnir hinna ýmsu ríkisstj., en athyglisvert er það, að eina ríkisstj., sem setið hefur á Íslandi, sem hækkað hefur gengi íslenzkrar krónu, er ríkisstj. Jóns Magnússonar, Jóns Þorlákssonar og Magnúsar Guðmundssonar, sem fór með völd á árunum 1924 til 1927. Enda þótt sú ráðstöfun væri umdeild á sínum tíma, má vel minnast hennar nú, þegar umr. um efnahagsmál hafa um alllangt skeið mótazt verulega af afstöðunni til gengisskráningar krónunnar og oft hefur orðið að grípa til gengislækkana, sem allir stjórnmálaflokkar hafa átt beinan eða óbeinan þátt í. Þegar kveðinn er upp dómur um starf og stefnu ríkisstj., er það fyrst og fremst tvennt, sem veitir sönnust svör um það, hvernig henni hafi tekizt að stjórna. Það er í fyrsta lagi líðan almennings og aðstaða fólksins í lífsbaráttunni og í öðru lagi efnahagsástand þjóðfélagsins í heild. Er fyrsta atriðið er athugað, kemur í ljós, að Íslendingum hefur aldrei liðið eins vel og í dag. Það hefur aldrei ríkt hér önnur eins velmegun til sjávar og sveita og nú. Þetta er staðreynd, sem hver einasti einstaklingur finnur með því að stinga hendi í eigin barm. Aflabrestur í einstökum verstöðvum hefur að vísu skapað tímabundna erfiðleika, sem ekki breyta heildarmyndinni. Í öðru lagi blasir sú staðreynd við, að efnahagsafkoma þjóðarbúsins er góð. Íslendingar eiga í dag yfir 2000 milljóna króna gjaldeyrisvarasjóð. Verzlun og viðskipti færast stöðugt í frjálslegra horf, vöruúrval er meira í landinu en nokkru sinni fyrr. Þjóðin veitir sér meira á öllum sviðum en áður hefur tíðkazt. Ör þróun og uppbygging setur svip sinn á allt líf og starf í landinu, húsnæði batnar í sveit og borg. Þessum staðreyndum ber að fagna, en þær eru fyrst og fremst afleiðing framtaks einstaklinganna og hyggilegrar stjórnarstefnu, sem m.a. hefur tryggt stóraukna framleiðslu og verðmætasköpun í þjóðfélaginu. Ný tækni og vísindi hafa verið tekin í þágu bjargræðisveganna. Hv. stjórnarandstæðingar, þeirra á meðal Eysteinn Jónsson, segja hér í kvöld, að velmegunin sé ekki ríkisstj. að þakka, heldur góðum aflabrögðum. Þeirri staðhæfingu má svara með því, að lítið gagn er að mikilli fiskigengd, ef útvegsmenn og sjómenn hafa ekki góð og fullkomin tæki til þess að hagnýta sér hana. Það er vegna þess að sjávarútvegurinn hefur í skjóli stjórnarstefnunnar eignazt ný og stórvirk framleiðslutæki, sem framleiðsla hans hefur aukizt að miklum mun undanfarin ár. Á það má einnig benda, að árið 1958, þegar vinstri stjórnin gafst upp, var eitthvert mesta aflaár, sem um getur í sögu íslenzkra fiskveiða. Þrátt fyrir það var þjóðarbúið komið á gjaldþrotabarm, þegar vinstri stjórnin sagði af sér. Þessa hefðu þeir Eysteinn Jónsson og Hannibal Valdimarsson mátt minnast betur en ræður þeirra hér í kvöld báru vitni um. Kjarni málsins er, að viðreisnarstjórnin afstýrði því hruni, sem við blasti, þegar hún tók við völdum, skapaði jafnvægi í efnahagslífi þjóðarinnar og skapaði bjargræðisvegunum möguleika til þess að endurnýja tæki sín og taka tæknina í þjónustu sína í stöðugt vaxandi mæli. Þessa grundvallarstaðreynd þekkir hver einasti sjómaður, sem man t.d. mismuninn á sumarsíldveiðunum fyrir Norðurlandi á gömlu skipunum og hinum nýju og stóru skipum búnum margvíslegum nýtízku tækjum. En þrátt fyrir hina miklu atvinnulífsuppbyggingu og fjölþættar framkvæmdir og framfarir í landinu undir forustu núv. ríkisstj., er enn þá við margvíslegan vanda að etja. Mun svo jafnan reynast, hvaða flokkar sem fara með stjórn í landinu, að ný vandamál skapast stöðugt. Það er eitt af lögmálum hinnar stöðugu framvindu lífsins. Núv. ríkisstj. hefur t.d. ekki, þrátt fyrir margvislegar ráðstafanir, tekizt að hindra vöxt dýrtíðar og verðbólgu s.l. tvö til þrjú ár, en þar er ríkisstj. og stuðningsflokka hennar sannarlega sízt um að saka. Verðbólga er vandamál, sem aldrei verður læknað í eitt skipti fyrir öll. Til þess að henni verði haldið í skefjum þarf samræmdar aðgerðir og umfram allt vilja þjóðarinnar sjálfrar, en þrátt fyrir það að allir segist vera á móti dýrtíðinni, fer því þó víðs fjarri, að sá vilji birtist alls staðar í verki. Hv. leiðtogar stjórnarandstöðunnar hafa t.d. lagt höfuðkapp á að torvelda baráttu ríkisstj. gegn verðbólgunni. Hér í umr. þykjast þeir hins vegar hata dýrtíðina eins og pestina og kenna óskaplega í brjósti um blessaðar húsmæðurnar. Svona eru heilindi þessara herra. Hið stöðuga kapphlaup milli kaupgjalds og verðlags hefur raskað því efnahagsjafnvægi, sem öðru hvoru hefur náðst. Þetta er gömul saga og ný, sem gerzt hefur í stjórnartíð flestra ríkisstj. Of margir Íslendingar hafa trúað á kjarabót hinna stóru stökka í launa- og verðlagsmálum. Í þessu sambandi er athyglisvert að gefa gaum því, sem gerist meðal frændþjóða okkar á Norðurlöndum, þar sem víða er samið um kaupgjald til tveggja til þriggja ára. Nú síðast í Svíþjóð til þriggja ára með um 2% kauphækkun á ári að meðaltali, að viðbættri nokkurri styttingu vinnutíma, sem einnig er framkvæmd í þremur áföngum. Eru Svíar þó ein ríkasta og háþróaðasta iðnaðarþjóð Evrópu. Ekkert er eðlilegra en að einstaklingarnir vilji bæta lífskjör sín og verða þátttakendur í þeim vaxandi arði, sem aukin tækni og meiri framleiðsla dregur í þjóðarbúið, en þessar kröfur verða að miðast við raunverulega greiðslugetu útflutningsatvinnuveganna. Því miður verður sú staðreynd ekki sniðgengin, að þrátt fyrir mjög aukna framleiðslu, t.d. hjá sjávarútveginum, á fjöldi útgerðarfyrirtækja og fiskiðnaðarfyrirtækja við mikla erfiðleika að etja af völdum stóraukins tilkostnaðar. Fram hjá þessari staðreynd er ekki hægt að ganga til lengdar. Útgerðin er í dag hyrningarsteinn íslenzks efnahagslífs og verður það enn um langt skeið. Ef þjóðin vill, að lífskjör hennar haldi áfram að batna, verður hún að taka meira tillit til grundvallarlögmála efnahagslífsins en hún hefur gert um skeið. Þau lögmál eru ekki eins flókin og margir vilja vera láta. Kjarni þeirra er sá, að það er aldrei hægt að eyða meiru en aflast. Það þing, sem nú er að ljúka störfum, hefur verið mjög athafnasamt. Það hefur afgreitt fjölda stórmála og lagt grundvöll að fjölþættum framkvæmdum og framförum í landinu. Álverksmiðju og atvinnujöfnunarsjóð ber þar hæst þessara stórmála. Með álverksmiðjunni er grundvöllur lagður að stóriðju í landinu og þar með gerður að veruleika draumur margra framsýnna hugsjónamanna fyrr og síðar. Við sjálfstæðismenn teljum að vísu, að æskilegra hefði verið, að þetta glæsilega atvinnufyrirtæki hefði verið byggt utan hins ört vaxandi þéttbýlis hér við Faxaflóa, þar sem við teljum að brýna nauðsyn beri til sköpunar aukins jafnvægis í byggðaþróun í landinu. En þegar þess reyndist ekki kostur, hikuðum við ekki við að semja um álverksmiðju við Straumsvík, sem tryggi stórum hluta þjóðarinnar mun ódýrari raforku en ella hefði verið mögulegt, en það er skoðun okkar, að hin nýja stóriðja muni renna nýjum stoðum undir atvinnulíf og afkomu þjóðarinnar í heild, enda þótt fyrstu stóriðjufyrirtækin verði staðsett hér í mesta þéttbýlinu. Það sýnir ótrúlega þröngsýni og afturhald hv. stjórnarandstæðinga, að þeir skuli hafa einbeitt kröftum sínum í baráttunni gegn þessu mikla þjóðnytjamáli, framsóknarmenn að vísu klofnir. Atvinnujöfnunarsjóðurinn, sem lögfestur var hér á hv. Alþingi s.l. föstudag, markar tvímælalaust stærsta sporið, sem stigið hefur verið til uppbyggingar og framfara vítt og breitt í byggðum landsins. Hann er stofnaður af meiri stórhug og raunsæi en Íslendingar hafa átt að venjast, þegar um hefur verið að ræða ráðstafanir til framkvæmda og uppbyggingar í strjálbýlinu. Stofnfé þessa nýja sjóðs er 364 millj. kr. og ráðstöfunarfé hans á þessu ári mun verða 44 millj. kr. Á næsta ári mun það verða um 50 millj. kr., en mun á skömmum tíma aukast upp í 112 millj. kr. á ári. Til viðbótar stofnfé atvinnubótasjóðs eru honum í l. tryggðar stórar lánsheimildir. Sjóðnum er heimilt að taka lán hjá Framkvæmdasjóði ríkisins, ef eigið fé sjóðsins nægir eigi til viðbótar lánveitingum annarra stofnsjóða til þess að stuðla að framgangi framkvæmdaáætlunar í hinum ýmsu landshlutum. Jafnframt er atvinnujöfnunarsjóði heimilað í þessu skyni að taka erlend lán allt að 300 millj. kr., hvort heldur er beint eða fyrir milligöngu Framkvæmdasjóðs ríkisins. Spyrja mætti hv. 1. þm. Austf., Eystein Jónsson, að því, hvers vegna hann og vinstri stjórnin stofnuðu engan atvinnujöfnunarsjóð, eða stofnaði hún slíkan sjóð? Svar óskast. Engum blandast hugur um það, að hinn nýi atvinnujöfnunarsjóður verður mjög öflug lánastofnun, sem hefur mikla möguleika til þess að stuðla að margvíslegum umbótum og framkvæmdum í hinum ýmsu landshlutum. Ber og til þess brýna nauðsyn, að markvisst verði að því unnið, að þróttmikil og blómleg byggð haldist í öllum landshlutum, þar sem skilyrði eru góð til framleiðslu og fólkið vill una. Það er hiklaus skoðun okkar sjálfstæðismanna, að auðlindir til lands og sjávar verði því aðeins hagnýttar, að jafnvægi ríki í byggðaþróuninni og fólkið hafi sem jafnasta aðstöðu, hvar sem það býr á landinu, en því miður brestur mikið á það enn, að svo sé. Íslenzku þjóðinni fjölgar ört. Um næstu aldamót verða Íslendingar um 400 þús. manns og að hundrað árum liðnum má gera ráð fyrir, að hér búi milljónir manna. Þessum mannfjölda þarf ekki aðeins að sjá fyrir öruggri atvinnu og afkomu, heldur aðstöðu til þess að lifa hollu og þroskavænlegu menningarlífi, hvar sem er á landinu. Þess vegna er undirbúningur að nýjum menntaskólum, héraðsskólum og bættri aðstöðu til þess að framkvæma fræðsluskylduna í strjálbýlinu hinn mikilvægasti. Að þessum undirbúningi hefur verið unnið af þrótti og viðsýni undir forustu núv. ríkisstj. Þegar litið er til framtíðarinnar, blasir fjöldi verkefna við í þessu stóra og strjálbýla landi, þar sem tæplega tveir íbúar byggja að meðaltali hvern ferkílómetra lands. Landrýmið á Íslandi er hinn mikli varasjóður framtíðarinnar. Landshlutaáætlanir þær, sem núv. ríkisstj. vinnur nú að og sumar er byrjað að framkvæma, um kerfisbundna uppbyggingu í einstökum landshlutum, eru því mjög þýðingarmiklar. Á þessu þingi hefur verið lagður grundvöllur að fyrsta stóriðjufyrirtækinu hér við Faxaflóa og kísilgúrverksmiðju í Þingeyjarsýslu. í framtíðinni ber að stefna að því, að slík fyrirtæki rísi í öllum landshlutum. Í skjóli vatnsafls og jarðhita munu ný iðnfyrirtæki rísa. Það verður t.d. að teljast líklegt, að önnur álverksmiðja verði í framtíðinni byggð við Eyjafjörð eða annars staðar á Norðurlandi. Á Vestfjörðum eru góð skilyrði fyrir fullkomna fiskiðnaðarverksmiðju svipaða þeim, sem sölusamtök hraðfrystiiðnaðarins hafa reist erlendis. Við Breiðafjörð eru skilyrði talin góð til byggingar þangmjölsverksmiðju og í Vestmannaeyjum og víðar á fiskiðnaður í enn þá stærri stíl en nú örugga framtíð. Nýja rækjuverksmiðju þarf að byggja við nýfundin rækjumið í Húnaflóa og fyrr en varir geta kræklingur og kúfiskur orðið verðmæt útflutningsvara eins og humar og rækja eru nú. Margs konar efnaiðnaður kemur mjög til greina í hinum ýmsu landshlutum, ekki sízt ef hér yrði innan skamms byggð afkastamikil olíuhreinsunarstöð. innlendar stálskipasmíðar hljóta einnig að færast mjög í aukana með það fyrir augum, að landsmenn byggi í framtíðinni öll sin fiskiskip sjálfir. Hér er ekki um neinar skýjaborgir að ræða. Þetta er það, sem hefur gerzt í öðrum löndum, og þetta mun gerast á Íslandi. Auk þess má nefna ýmiss konar fiskirækt í fjörðum landsins, sem raunar er aðkallandi nauðsynjamál í sambandi við vernd fiskimiða landgrunnsins. Bætt hafnarskilyrði verða einnig að teljast meðal aðkallandi verkefna. Ber í því sambandi að fagna yfirlýsingu hæstv. sjútvmrh. í síðustu viku um að ríkisstj. muni leggja ný og endurskoðuð hafnalög fyrir næsta reglulegt alþingi. Herra forseti. Góðir hlustendur. Við getum deilt um það, sem gerzt hefur á þessu þingi, eins og annað, sem gerist í fortíð og nútíð. En framtíðin skiptir meginmáli. Þeir, sem nú eru miðaldra eða eldri, verða að gera sér það ljóst, að ný kynslóð er vaxin til manndóms og þroska á Íslandi, kynslóð, sem er hraustari, menntaðri og glæsilegri en nokkur önnur kynslóð, sem þetta land hefur byggt. Þessi kynslóð hefur tæknina, vísindin og þekkinguna að vopni. Með henni er hún reiðubúin til þess að vinna mikil afrek í þágu Íslands og ört vaxandi þjóðar þess. Það er hlutverk þeirra, sem þjóðin hefur valið til forustu á þessum miklu umbrotatímum, að búa sem bezt í haginn fyrir æskuna, skapa henni sem bezta aðstöðu til þess að njóta þeirra hæfileika, sem búa í huga hennar og hendi. - Góða nótt.



Herra forseti. Heiðruðu áheyrendur. Allar ríkisstj. og stuðningsflokka þeirra verður að dæma af reynslunni, og það verður að bera reynsluna saman við loforðin, sem ríkisstj. og stjórnmálaflokkar þeir, er hana styðja, hafa gefið þjóðinni. Af ávöxtunum skuluð þér þekkja þá, segir hið forna heilræði. Það stóð mikið til, og miklu var lofað í árslok 1959 og í byrjun ársins 1960, þegar núv. stjórnarflokkar voru eftir nokkurt tilhugalíf að ganga í þann brúðardans, þar sem Sjálfstfl. hefur síðan sveiflað sinni ástheitu dömu, Alþfl., á hálu svelli hins stórkapítalíska hagkerfis, sem ríkisstj. hefur verið að byggja hér upp á s.l. sex árum. Á meðan þessi dans dunar og Alþfl. er í sínu ástríðuþrungna óminnisástandi og hefur gleymt sínum fornu hugsjónum, þá hafa gerzt og munu halda áfram að gerast þeir atburðir í þjóðlífinu á sviði efnahags- og atvinnumála, sem að er stefnt af Sjálfstfl., en hjá innsta kjarna þess flokks er takmarkið það að koma meginhlutanum af eignum og atvinnutækjum þjóðarinnar í hendur tiltölulega. fárra útvaldra manna, sem hafa hreina auðhyggju í brjósti. Einfaldasta ráðið til að koma slíku í framkvæmd á sem stytztum tíma er það að láta verðbólgu og dýrtíð vaða lausbeizlaða um efnahagskerfið. Gengislækkanir, háir vextir, síhækkandi skattar og vísitölubinding eða svokölluð verðtrygging á lánum til íbúðabygginga handa unga fólkinu, allt eru þetta óbrigðul ráð til að færa eignir landsmanna í fárra hendur, sem aftur þýðir það, að allur fjöldi þegnanna verður háður peningavaldinu og getur ekki af sjálfsdáðum staðið í framkvæmdum og atvinnurekstri. Draumur kavalerans, Sjálfstfl., í brúðardansinum í viðreisnarhöllinni er stórkapítalískt þjóðfélag með stóriðju og stórrekstur á flestum sviðum atvinnulífsins, sem auðvitað hlýtur alltaf að vera í fárra manna höndum. Ef einhverjum dytti í hug að efast um þetta, þá er á að líta dæmin deginum ljósari, hvernig undirstöðuatvinnuvegir þjóðarinnar, landbúnaður, sjávarútvegur og iðnaður eru að fara úr höndum margra og fremur smárra atvinnurekenda, og siðan safna nokkrir fjársterkir aðilar þessum atvinnutækjum og hinir fyrri gerast þeirra þjónar. Það eru ekki mörg ár síðan algengasta form bátaútvegsins var þannig, að nokkrir menn áttu bát saman, unnu við fyrirtæki sitt, annaðhvort á sjó eða landi eða hvort tveggja og höfðu af því allgóð lífskjör. Þannig var einnig um iðnaðinn, en nú er þetta að færast í það horf, að hinum smáu útgerðarmönnum og iðnrekendum fækkar, en í staðinn koma stærri fyrirtæki rekin með stórgróðasjónarmið fyrir augum. Þegar litið er til landbúnaðarins, þá er reynslan sú, að bændum fækkar og fólki í sveitum. Með hinni gífurlegu dýrtíð er búið að gera flestum einstaklingum ókleift fjárhagslega að stofna til búrekstrar. Ef menn vilja njóta nútíma vélvæðingar við búskapinn og lífsþæginda, sem nú eru talin nauðsynleg, og öðruvísi er auðvitað ekki hægt að búa í sveit fremur en annars staðar, þá þarf búið að vera mjög stórt, ekki minna en 30–40 afurðagæf kúgíldi, hvort sem stunduð er sauðfjárrækt eða mjólkurframleiðsla. Slíkur bústofn með tilheyrandi vélakosti til rekstursins getur varla fengizt fyrir minna verð en eina milljón króna. Hús yfir fólk, fénað, hey og vélar með þeim gífurlega byggingarkostnaði, sem nú er, getur ekki verið undir tveimur milljónum, og er þá eftir jörðin sjálf og ræktun sú, sem til þarf að bera það bú, sem hér um ræðir. Til þess að hægt sé áð koma upp búi, sem nú í augnablikinu gæti fullnægt tekjuþörf venjulegrar fjölskyldu og staðið undir reksturskostnaði eins og viðreisnarhagkerfið hefur mótað þetta allt, þá er stofnkostnaðurinn ekki minni en þrjár til fjórar milljónir. Hvar er nú það unga fólk, sem getur lagt slíka upphæð fram til bústofnunar? Hvergi er bústofns- né jarðakaupalán að fá, svo teljandi sé. Veðdeild Búnaðarbankans lánar kannske eitt hundrað þúsund krónur til að kaupa jörð. Út á dráttarvél er lánað í stofnlánadeild landbúnaðarins til fimm eða sex ára um 30% af kaupverði hennar. Þetta eru þau einu lán, sem nú er hægt að fá fyrir þann, sem er að byrja búskap. Ekki örlar á neinu frá valdhöfunum til að bæta úr þessu. Með hinni síauknu fjármagnsþörf, sem viðreisnarhagkerfið margfaldar árlega, er hinum ungu og efnalitlu gert sífellt erfiðara að stofna til búskapar eða atvinnureksturs yfirleitt. Afleiðingin er sú í sveitum landsins, að á ári hverju fjölgar hinum auðu og yfirgefnu jörðum. Hvernig halda menn, að umhorfs verði í landbúnaðinum eftir nokkur ár, ef svo verður fram haldið sem horfir nú og ekkert verður gert af hálfu löggjafarvaldsins til að tryggja framtíð þessa elzta atvinnuvegar þjóðarinnar, sem hún ekki getur án verið, ef hún ætlar að lifa í landinu? Við framsóknarmenn flytjum nú á hverju þinginu eftir annað frv. um nýjar leiðir til að leysa bráðustu þörfina á þessu sviði, en þau mál eru svæfð af stjórnarliðinu. Þegar viðreisnarhagkerfið hóf göngu sína, voru vextir af framkvæmda- eða stofnlánum í landbúnaði hækkaðir úr 41/2, sem þeir höfðu verið í, og í 61/2. Hér var því um 45% vaxtahækkun að ræða. Bóndi, sem tók 100 þúsund króna lán í Búnaðarbankanum 1958, þurfti að borga af því í vexti 4500 krónur á ári, en sá, sem tekið hefur þar 100 þúsund króna lán síðan viðreisnarhagkerfið fór í gang, hann þarf að borga af því í vexti 6500 krónur á ári. En bændurnir, sem skv. skýrslum Hagstofunnar eru enn tekjulægsta stétt í landinu, þeir verða líka skv. ákvörðun valdhafanna að borga sérstakan skatt af tekjum sínum í stofnlánadeild landbúnaðarins. Af meðalbónda er þessi skattur nú nálægt 3000 krónum á ári. Sá sem er meðalbóndi og hefur á valdatíma núv. stjórnar tekið 100 þús. kr. lán í stofnlánadeild landbúnaðarins, hann verður ekki aðeins að borga 2000 krónum meira í vexti á ári en áður, heldur bætast nú um 3000 krónur við í lánaskatt. Viðskiptakjör bóndans við þá peningastofnun, sem á skv. tilgangi sinum að styðja hann til framkvæmda og til að byggja og nema landið fyrir alda og óhorna, eru þannig orðin okurkjör. Þetta sést bezt, ef borin er saman vaxtaupphæðin, sem bændur borga á ári til stofnlánadeildarinnar, og upphæð lánaskattsins,.en á s.l. ári innheimti stofnlánadeildin 33 millj. kr. í vexti og nokkuð yfir 15 milljónir í lánaskatt. Bændur borga þannig eina krónu í lánaskatt á móti hverjum tveimur, sem þeir borga í vexti af fjárfestingarlánum sínum. Það hlýtur hver maður að geta séð, hvernig slíkur lánaskattur muni verka og hvort það sé líklegt, að fátækt fólk fýsi að ráðast í framkvæmdir, sem kosta þá refsingu, sem þessi lánaskattur er. Þegar svo þar við bætist, að framleiðsla sú, sem umfram er innanlandsnotkun og selja þarf úr landi, er orðin næstum verðlaus vegna hinnar taumlausu dýrtíðar, og útflutningsuppbæturnar, sem áttu að vera trygging handa bændastéttinni svo hún gæti haft nokkra afgangsframleiðslu handa þjóðinni, ef harðnaði í ári, eru nú orðnar ómegnugar að standa undir því hlutverki, sem þeim var ætlað. Hæstv. viðskmrh. Gylfi Þ. Gíslason gerði þennan þátt mála að sérstöku umræðuefni í Nd. í dag og taldi, að framleiðniaukning í landbúnaði hér hefði ekki vegið upp á móti framleiðslukostnaðinum. Hann minntist ekkert á þátt verðbólgunnar, sem hann og félagar hans hafa lítinn vilja og því minni getu haft til að minnka, en sem allir vita, að hefur jafnharðan étið upp arðinn af striti bænda og framleiðniaukningu þeirra. Ráðh. þóttu störf bænda ekki vera arðbær og sagði, að útflutningur þeirra afurða landbúnaðarins, sem afgangs er innanlandsneyzlu, hafi rýrt þjóðartekjurnar. Hann vill fækka bændum og minnka landbúnaðarframleiðsluna. Það var mikil demba af orðaflóði um bændur og landbúnað, sem ráðh. hellti yfir þm. Það var engin gróðrarskúr, heldur var ræðan eins og krapademba. Ekki er enn vitað, hvort hann mælti fyrir munn allra ráðh. eða hvort hann talaði aðeins fyrir sig einan. Ég vil minna á, að bændum var af núv. stjórn lofað, að þeir þyrftu engu að kvíða vegna þeirra afurða, sem afgangs yrðu innanlandsnotkun. Þeim var sagt, að þeir skyldu stækka búin og auka framleiðsluna. Útflutningsuppbæturnar mundu duga vel og tryggja verðið. Það fyrirheit er nú brostið. Flestar þjóðir, sem þurfa að flytja landbúnaðarafurðir á erlenda markaði, veita stórfé til þess að efla og auka sölu afurðanna. Hér hefur ríkið ekki lagt fram fé til slíks nema í smáum stíl á aðeins einum stað erlendis. Ekkert fé hefur fengizt hjá hinu opinbera til að auka hagræðingu í landbúnaði, svo að bændur ættu hægara með að beina framleiðslu sinni inn á hagkvæmari brautir, sem sífellt er þó verið að stagast á af mönnum úr stjórnarliðinu, að þeir þurfi og eigi að gera. Hér er nú árlega veitt fé af opinberri hálfu til hagræðingar í fiskverkun og iðnaði úr sjávarafurðum, og er það vissulega nauðsynlegt, en landbúnaðurinn er þarna settur hjá. Í engu máli hefur skilningsskorturinn, og ég vil segja lítilsvirðingin fyrir bændastéttinni, komið jafn greinilega í ljós hjá valdhöfum og með setningu bráðabirgðalaganna á síðastliðnu hausti, þegar A.S.Í. gerði framleiðsluráðslögin óvirk með því að neita að tilnefna fulltrúa af sinni hálfu í Sexmannanefnd. Skv. brbl. ríkisstjórnarinnar þá fengu bændur engu að ráða um sín kjaramál og voru þannig sviptir án allra saka rétti, sem þeim bar til íhlutunar og ákvörðunar um verðlagsgrundvöll afurða af búum sínum, og ekki mátti nú lengur miða kjör þeirra eftir sömu reglum og áður, með hliðsjón af tekjum þeirra stétta, er standa þeim næstar, verkamanna, sjómanna og iðnaðarmanna, heldur var það nú eitt talið hæfa að miða kaupgjaldsliðinn í verðlagsgrundvellinum við bætur almannatrygginganna til örkumla fólks og gamalmenna. Lítil eru geð þeirra manna, sem geta sætt sig við slík lög, en sem betur fer eru þeir líklega fáir í bændastéttinni. Á þeim örfáu mínútum, sem ég hef hér til umráða, er ekki hægt að drepa á fleira. Ég hef með nokkrum dæmum sýnt, hvernig stjórnarstefnan er að leika landbúnaðinn, þennan elzta atvinnuveg þjóðarinnar. Þó eiga áhrifin af þeirri stjórnarstefnu eftir að koma betur í ljós, því lengra sem líður. Það eru ekki bændur einir, sem munu súpa seyðið af þeirri stefnu, heldur þjóðin öll. Þjóðin þarf að gera sér grein fyrir eðli viðreisnarhagkerfisins. Þar dugar ekki að horfa aðeins til líðandi stundar, það er framtíð lands og þjóðar, sem hyggja þarf að. Ef atvinnutæki landsmanna lenda undir umráðum og í eigu fárra manna eða fyrirtækja og öll framleiðsla verður gerð á vegum stórreksturs, þá mun efnahagslegt frelsi almennings líða undir lok. Til þess að koma í veg fyrir slíkt, þarf við fyrsta tækifæri að minnka styrk stjórnarflokkanna. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur nær og fjær. Þegar á heildina er litið, er árabilið 1964–1966 eitt lengsta og samfelldasta góðæristímabil á þessari öld og þótt lengra væri jafnað. Aflafengur hefur verið með allra mesta móti og vaxið með hverju ári, búnaðarhagir hafa yfirleitt verið góðir. Náttúruauðæfi Íslands til lands og sjávar hafa ekki brugðizt vonum þeirra, sem trúa á gæði landsins og möguleika þjóðarinnar til þess að búa við farsæld í frjálsu landi. Þó skyldu menn sízt gleyma því, að mjög hefur góðærinu verið misskipt milli einstakra staða og landshluta. Aflabrestur á síldveiðum og þorskfiski hefur valdið miklum atvinnu- og fjárhagserfiðleikum um norðanvert landið, og því miður hafa ekki verið gerðar í nægilegum mæli tiltækar og framkvæmanlegar ráðstafanir til að milda erfiðleikana, sem þó eru, að ætla má, fyrst og fremst tímabundnir. Ég efast ekki um, að síldar- og þorskafli mun glæðast að nýju norðanlands og að sjávarplássin þar munu eflast ásamt nálægum sveitum. En hjá því verður ekki komizt, að gerðar séu sérstakar ráðstafanir til viðnáms og varnar byggðunum, meðan atvinnuerfiðleikarnir vara. Það er auðvitað ekki á mannlegu valdi að stýra fiskigöngum, og enginn veit fyrir víst, hvernig þeim muni háttað í framtíðinni. En með flutningatækni nútímans er ekkert því til fyrirstöðu að flytja afla eins og síld, a.m.k. bræðslusíld, langar leiðir til vinnslu. Þeirra möguleika hefðu norðlenzku síldarplássin átt að njóta bæði fyrr og ríkulegar en raun ber vitni. En þrátt fyrir hina tímabundnu atvinnuerfiðleika um norðanvert landið og þar af leiðandi minnkandi framleiðslu í þeim landshluta, þá hefur þjóðarframleiðslan vaxið hin síðari ár meira en almennt var hægt að gera ráð fyrir og viðskiptakjörin út á við hafa verið svo góð, að varla eru dæmi til slíks áður. Allar ytri aðstæður skapa því skilyrði fyrir blómlegum þjóðarhag og velsæld og traustu fjármálalífi. Þeir, sem líta á yfirborðið eitt, sjá ekki annað en velmegun og gróandi þjóðlíf, en undir yfirborðinu gefur annað á að líta. Við Íslendingar búum við svo ógæfusamlegt efnahags- og fjármálaástand, þrátt fyrir framleiðsluaukningu og stórbætta afurðasölu á erlendum mörkuðum, að ástæða er til að óttast hinar verstu afleiðingar, ef ekki tekst að finna nýja leið til úrbóta. Efnahagskerfið er svo gegnsýrt af verðbólgu- og dýrtíðaráhrifum, að hagsmunum almennings, atvinnuveganna og ríkissjóðs er stefnt í bráða hættu. Forustumenn í atvinnumálum hafa kveðið upp dóma sína yfir ástandinu og þeir eru aðeins á eina lund: Verðbólgan er að sliga atvinnureksturinn. Það er sama, hvort það er formaður iðnrekendasambandsins, sem talar, eða forvígismenn útgerðar og fiskiðjufyrirtækja eða bændastéttarinnar. Öllum ber saman um, að hin óhagstæða verðlagsþróun innanlands sé höfuðmeinvættur atvinnulífsins til sjávar og sveita. Og dýrtíðin, sem flæðir yfir landið og skellur með ofurþunga á almenningi og heimilum launamanna lætur sig ekki án vitnisburðar. Sjálfur ríkissjóður er svo hart keyrður af völdum verðbólgunnar, að ríkisbúskapurinn hefur verið rekinn með miklum halla, svo nemur hundruðum milljóna króna, a.m.k. tvö síðustu árin. Er þó hvorki hlífzt við að leggja á nýjar álögur í ýmsu formi né skera niður framkvæmdafé, sem ríkissjóði er jafnvel skylt að lögum að inna af hendi. Slíkt er ástandið, þegar skyggnzt er undir yfirborðið. Við blasir versta óstjórn á mikilvægustu þáttum efnahagslífsins og algjört forustuleysi af hálfu ríkisstj. fyrir nauðsynlegum úrbótum. Ég hóf mál mitt með því að minna á góðæriskaflann 1960–1966. Það er heldur ekki úr vegi að minna á aðra staðreynd, en hún er sú, að á þessu sama tímabili hefur ein og sama stjórnarsamsteypan farið með völdin í landinu. Allan þennan tíma hefur verið samstjórn Sjálfstfl. og Alþfl. og valdaskeið þessara flokka nær, að kalla, yfir tvö kjörtímabil. Þeim hefur því gefizt óvenjugott tækifæri til að sýna, hvers af þeim má vænta í stjórnarháttum, og þá sögu þekkir þjóðin eftir öll þessi ár. Það var því meira en lítið undarlegt að heyra talsmenn ríkisstj. hér í kvöld, m.a. hæstv. utanrrh., sem yfirleitt er gætinn í orðum, halda því fram, að hið langa samstarf stjórnarflokkanna hefði leitt til farsællar niðurstöðu í efnahagsmálum. Hann og fleiri ættu þó að vita betur. Hann veit, að hæstv. ríkisstj. ræður ekki við hinn stórkostlega vanda efnahagslífsins og hið eina, sem bjargað hefur frá gengishruni, er metafli úr sjó og síhækkandi verð á afurðum okkar erlendis. Þessi staðreynd breytist ekki, hversu oft sem talsmenn stjórnarinnar fullyrða hið gagnstæða, eins og Sigurður Bjarnason gerði hér í ræðu sinni áðan. Þegar núv. stjórnarflokkar komu til valda, lýstu forvígismenn þeirra yfir því, með talsverðum fyrirgangi, að höfuðviðfangsefni ríkisstj. og aðalmarkmið væri að reisa við efnahagslífið, viðhalda hallalausum ríkisbúskap og gæta efnahagslegs jafnvægis. Til þess þurfti fremur öðru að hafa hemil á verðbólgunni, enda fóru þeir ekki dult með, að verðbólgan væri sú meinvættur efnahagslífinu á hverjum tíma, sem kveða yrði niður án hiks og tafa. En hver er svo árangur 6 ára viðreisnarstjórnar? Er ríkisbúskapurinn rekinn hallalaus? Er verðbólgan stöðvuð? Er jafnvægi í efnahagslífinu? Öllum þessum spurningum hef ég þegar svarað neitandi. Við búum við helsjúkt efnahagskerfi, hraðvaxandi verðbólgu og óðadýrtíð, sem ekki sér fyrir endann á. Þótt hæstv. ríkisstj. sé þaulsætin, hefur hún fyrir löngu misst tökin á stjórn mikilvægustu landsmála. Hafi hún einhvern tíma haft trú á upphaflegum efnahags- og fjármálaaðgerðum sínum, er sú trú horfin fyrir löngu. Stöðvun verðbólgunnar er auðsjáanlega ekki lengur á stefnuskrá núv. ríkisstj. Fyrirhugaðar slóriðju- og hernaðarframkvæmdir útlendinga benda sízt til þess, að ríkisstj. geri sér grein fyrir ástandi efnahagsmálanna. Getur varla hjá því farið, að framundan sé hið æðislegasta kapphlaup um vinnuaflið í landinu milli innlendu atvinnuveganna og erlendu stóriðjunnar, sem gæti endað með algeru stjórnleysi á kaupgjaldsmálum og verðbólgu, sem enginn veit, hvern endi hefur. Ég kem enn að þeirri spurningu, hvað verði um hag þeirra landshluta, sem búa við atvinnuerfiðleika og alltof litla fólksfjölgun. Getur nokkrum dulizt, að hinar miklu framkvæmdir útlendinga á aðalþenslusvæði landsins hljóti að hafa bein og óbein áhrif til hins verra gagnvart framförum í öðrum landshlutum, sem þegar hafa dregizt aftur úr um mannfjölda, félagslega aðstöðu og atvinnulíf. Nýstofnaður atvinnujöfnunarsjóður breytir því miður litlu í því efni, þó hann sé góðra gjalda verður út af fyrir sig. Akureyringar munu m.a. spyrja þeirrar spurningar, hver verði framtíð iðnaðarins á Akureyri, sem fram á síðustu ár hefur verið í allörum vexti og aukizt að fjölbreytni, enda hornsteinn atvinnulífsins í bænum og sú atvinnugrein, sem veitt hefur Akureyrarbæ mesta vaxtarmöguleika. Því miður hefur iðnaðurinn þar átt við örðugleika að etja um nokkurt skeið, eins og iðnaður landsmanna í heild, sem fyrst og fremst má kenna verðbólguþróuninni og óhagstæðri stjórnarstefnu. Ef áfram heldur sem horfir, vofir hætta yfir útflutningi iðnvarnings frá Akureyri, sem hafinn var fyrir nokkrum árum og veitt hefur miklar gjaldeyristekjur og ágæta atvinnu í bænum, en þannig er um atvinnulífið almennt. Það fær ekki staðizt til lengdar skefjalausa verðbólguþróun. Saga núv. ríkisstj. er vissulega meiri háttar hrakfallabálkur, sem auðvitað er harmsefni, því að þjóðin geldur þess, þegar illa er á málum hennar haldið, og eftirleikurinn verður þeim mun örðugri, sem óstjórn og og forustuleysi varir lengur, en jafnframt hefur komið í ljós, sem e.t.v. er verst af öllu, að forustulið stjórnarflokkanna virðist ekki þekkja þá lýðræðislegu leikreglu, að ríkisstj. beri að víkja úr valdastóli, þegar henni mistekst að koma málum sínum fram, eins og þau hafa verið boðuð. Þessi grundvallarregla lýðræðis og þingræðis er hvarvetna í heiðri höfð, nema þar sem pólitísk spilling er á háu stigi. Góðir áheyrendur. Það er löngu kominn tími til breytinga á stjórnarháttum á Íslandi. Það er brýn þörf fyrir nýja forustu í landinu. Það er þörf fyrir samstillt átak og heilbrigða samstöðu milli stétta og stjórnmálaflokka um varanlegar úrbætur í efnahags- og fjármálum. Vandamál efnahagslífsins eru sem betur fer ekki óleysanleg, en ég fæ ekki séð, að þau verði leyst án víðtækrar samstöðu innan og utan Alþingis. Nýir menn verða að koma til sögunnar, ný viðhorf að skapast. Það skiptir ekki máli að deila um fortíðina. Nútíð og framtíð er hið eina, sem nokkru varðar í stjórnmálum. Við búum í ágætu landi. Auðugu að margs konar gæðum, sem ekki eru nýtt nema að litlu leyti. Þjóðin er ung og dugmikil og fús til framtaks og mennta. Þessum góðu eiginleikum hennar þarf að beina inn á jákvæða framfarabraut undir nýrri og samstæðri forustu. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Einn af talsmönnum stjórnarandstöðunnar hér í kvöld sagði, að núv. stjórn hefði setið svo lengi að völdum, að reynslan hefði skorið úr um það, hvers hún væri megnug. Þegar þessi ríkisstj. settist að völdum, spáðu stjórnarandstæðingar eymd, atvinnuleysi og kreppu. Nú tala þeir ekki lengur um slíka hluti, heldur góðæri og velmegun. Já, reynslan hefur svo sannarlega skorið úr. Það mál, sem mest hefur verið um rætt og mest deilt um á Alþ. að undanförnu, er samningur ríkisstj. við svissneskt fyrirtæki um álbræðslu í Straumsvík. Ég tel, að í samningi þessum og fylgisamningum hans hafi verið haldið vel á málstað okkar, og ég treysti Íslendingum til þess að hafa í fullu tré við útlendinga við samningaborðið, enda þótt samningsgerðin sé á því sviði, þar sem við höfum litla reynslu fyrir. Flestar þjóðir sækjast eftir erlendri fjárfestingu í einni eða annarri mynd að vissu marki. Það hlaut því að vera íhugunarefni fyrir okkur, hvort hófleg erlend fjárfesting gæti treyst efnahag þjóðarinnar, örvað tækniþróun í landinu, aukið gjaldeyristekjurnar og skapað meiri fjölbreytni í atvinnuháttum. Við getum ekki við því búizt, að erlend fjárfesting á Íslandi sé án annmarka og áhættu, og auðvitað ber okkur að fara varlega í sakirnar og rasa ekki um ráð fram. Samningur um álbræðsluna í Straumsvík, sem nú hefur verið lögfestur á Alþ., er að mínum dómi þannig úr garði gerður, að réttmætt var að fallast á hann. Staðsetning verksmiðjunnar hefur verið gagnrýnd, en þar hlaut það að ráða úrslitum, á hvaða landsvæði við getum framleitt ódýrustu raforkuna. Í því efni verða hagsmunir einstakra landshluta að víkja fyrir þjóðarhag. Um þetta mál megum við ekki hugsa sem Norðlendingar eða Sunnlendingar, heldur sem Íslendingar. Þess ber að gæta, að þegar fram í sækir, mun afrakstur okkar af álbræðslunni gera okkur kleift að verja stórfelldum fjármunum til uppbyggingar og atvinnuaukningar út um hinar dreifðu byggðir landsins, þannig að öll þjóðin nýtur góðs af. Að vísu þarf að bíða langan tíma eftir þessum ábata og hámarki sínu nær hann ekki fyrr en eftir áratugi, en samt sem áður má ekki vanmeta þessa þýðingarmiklu hlið málsins, því það er skylda okkar allra að hugsa langt fram í tímann. Að því hefur verið fundið, að söluverð raforkunnar til Svisslendinganna væri lægra en í öðrum ríkjum, þar sem fyrirtæki þeirra hefur reist álbræðslu. Í þessu sambandi er rétt að minna á ummæli fyrrv. formanns Félags ungra framsóknarmanna í Reykjavík, er hann viðhafði í erindi um erlenda stóriðju haustíð 1961, en ummæli þessi birtust í Tímanum án athugasemda. Þau voru á þessa leið: „Viljum við leita samstarfs við erlent áhættufjármagn til uppbyggingar okkar atvinnuvega, hvað höfum við þá upp á að bjóða? Við höfum vatnsorku og getum á vissum stöðum boðið upp á ódýrari raforku en þekkist annars staðar í Evrópu.“ Það er einmitt þessi staðreynd, sem formanni F.U.F. var svo ljós, sem á drjúgan þátt í því, að Svisslendingarnir reisa álbræðslu sína hér á Íslandi en ekki einhvers staðar annars staðar. Þótt við séum færir um að selja raforkuna heldur ódýrara en aðrar þjóðir, er ekki þar með sagt, að við höfum minni hagnað af okkar orkusölusamningi en aðrir, t.d. Norðmenn. Hins ber svo að gæta, að þegar við metum hagnað okkar af samningum við svissneska álfyrirtækið, megum við ekki horfa um of á einstök atriði hans út af fyrir sig, heldur líta á samninginn í heild og öll atriði hans. T.d. má ekki gleyma því, að Svisslendingum ber að reisa stóra hafskipahöfn í Straumsvík, okkur að kostnaðarlausu, sem kostar allt að 100 millj. kr. En þessa höfn verður hægt að nota til margra annarra hluta en þarfa álbræðslunnar. Okkur má heldur ekki sjást yfir það, að þegar álbræðslan hefur náð fullum afköstum, mun hún á hverjum áratug skila okkur gjaldeyristekjum að fjárhæð 300 millj. kr. Andstæðingar ríkisstj. halda því fram, að álbræðslan í Straumsvík njóti ýmiss konar forréttinda umfram íslenzkan atvinnurekstur. Þetta er að vísu rétt, þegar einhliða er litið á málið, en hafa verður hugfast, að álbræðslan tekur líka á sig margvíslegar skyldur umfram það, sem innlendir atvinnurekendur gera, t.d. verður álbræðslan að borga fyrir rafmagnið, þótt hún noti það ekki og miklar skorður eru settar gegn því, að draga megi úr framleiðslunni. Ef eitthvert íslenzkt fyrirtæki væri svo öflugt, að það gæti í stað svissneska alúmínfélagsins reist álbræðslu í Straumsvík og keypt stórfellt orkumagn frá Búrfellsvirkjun, mundi slíkt fyrirtæki að sjálfsögðu eiga kost á sömu kjörum og Svisslendingarnir njóta og væntanlega betri kjörum. Þegar málið er skoðað í þessu ljósi, er ekki um forréttindi að ræða. Til byggingar og reksturs álbræðslunnar í Straumsvík þarf allmikinn mannafla og því hafa menn bent á það með nokkrum rétti, þar sem mikil atvinna er í landinu og vinnuaflsskortur ríkjandi, að bygging og starfræksla verksmiðjunnar í Straumsvík auki spennuna í efnahagslífi þjóðarinnar og ýti undir verðbólgu. Hér sem fyrr er nauðsynlegt að horfa lengra fram í tímann. Undanfarin ár hafa verið blómaskeið í atvinnulífinu og mikil eftirspurn eftir vinnuafli. Eigi má draga þá ályktun af þessu, að aldrei geti komið til atvinnuleysis í næstu framtíð. Svo kynni að fara einhvern tímann á næstu áratugum, að rekstur álbræðslunnar tryggði 450 heimilisfeðrum fulla atvinnu, sem annars kostar gengju atvinnulausir. Bygging álbræðslunnar kann að vísu að örva verðbólguna, en þegar frá líður og rekstur verksmiðjunnar hefst, fá Íslendingar raforku til eigin nota frá Búrfellsvirkjun á miklu lægra verði en ella, vegna orkusölusamningsins við svissneska félagið. Sú trygging, sem þessi samningur veitir fyrir lægra raforkuverði en annars væri kostur, er því að sínu leyti trygging gegn vaxandi verðbólgu, þar sem rafmagnsverðið hefur áhrif á verðlag margs konar framleiðsluvara og þjónustu. Andstöðuflokkar ríkisstj. krefjast þjóðaratkvæðis um álsamningana, þar sem þeir telja, að stjórnarflokkarnir hafi ekki umboð þjóðarinnar til þessarar samningsgerðar, enda hafi erlendar stóriðjur lítt borið á góma í kosningabaráttunni 1963. Hér er um misskilning að tefla. Í áramótagrein, sem þáv. form. Framsfl., Hermann Jónasson, ritaði í Tímann á gamlársdag 1961, segir svo: „Ríkisstjórnin er því byrjuð á að hugsa fyrir nýjum stórloforðum fyrir næstu kosningar og það er þegar tekið að bóla á sumum þeirra.“ Síðan segir Hermann Jónasson eftir að hafa talið upp tvö fyrstu loforðin: „Hið þriðja er að koma á fót stóriðju í landinu með erlendu fjármagni.“ Nú hafa framsóknarmenn hins vegar kallað það svik við þjóðina, að ríkisstjórnarflokkarnir skuli ætla sér að efna eitt af stórloforðum sínum. Þannig snúa þeir staðreyndunum alveg við. Stjórnarandstöðuflokkarnir telja sig hafa umboð kjósenda sinna til að hafna stóriðjusamningnum, en ríkisstjórnarflokkarnir telja sig með alveg sama hætti hafa umboð kjósenda sinna til að staðfesta þennan samning. Andstæðingar stjórnarinnar kröfðust þess aðallega, að stóriðjusamningurinn yrði felldur á Alþ., en til vara, ef meiri hl. Alþ. samþykkti hann, eins og raun varð á, skyldi þeirri niðurstöðu áfrýjað til þjóðarinnar. Hins vegar töldu þeir óþarft að spyrja þjóðina álits, ef meiri hl. Alþ. hefði hafnað samningnum. Afstaða þeirra var með öðrum orðum sú, að ef Alþ. féllist á þeirra sjónarmið, skyldi niðurstaða þingsins vera óhagganleg, en féllist Alþ. ekki á þeirra sjónarmið, skyldi þjóðaratkvæðagreiðsla fara fram um málið Ríkisstjórnarflokkarnir hafa, eins og öllum er ljóst, fullt umboð þjóðarinnar til að stjórna landinu í 4 ár, ekki hvað sízt hafa þeir umboð til að efna þau fyrirheit, sem gefin voru fyrir alþingiskosningarnar 1963. Um meðferð þessa umboðs og efndir á gefnum fyrirheitum fær þjóðin að kveða upp sinn dóm í alþingiskosningunum á næsta ári. Með samningnum um álbræðsluna í Straumsvík er ekki fyrst og fremst verið að marka nýja stefnu, heldur er verið að gera skynsamlega tilraun um hagnýti erlendrar fjárfestingar á Íslandi. Að þessum stóriðjusamningi gerðum eigum við að minni hyggju að bíða í langan tíma og sjá, hvernig reynslan verður af þessum samningi. Að fenginni þeirri reynslu eigum við svo að marka framtíðarstefnuna í þessum málum. Á yfirstandandi Alþ. hefur farið fram rækileg endurskoðun á lögum um verðlagningu landbúnaðarafurða. Upphaf þeirrar endurskoðunar er að rekja til brotthlaups fulltrúa A.S.Í. úr Sexmannanefnd á s.l. hausti. Það hefur verið ríkjandi stefna verkalýðssamtakanna í tvo áratugi að eiga aðild að samningum við bændur um verðlagningu búvöru. Meiri hl. Alþýðusambandsstjórnar hefur nú skyndilega kúvent frá þessari stefnu og telur, að neytendur eigi ekki að hafa afskipti af verðlagsmálum landbúnaðarins, heldur sé það einungis málefni ríkisvaldsins og bænda. Þessi stefnubreyting á sér enga stoð í samþykktum Alþýðusambandsþinga, en hana ber væntanlega að skilja á þann hátt, að meiri hl. Alþýðusambandsstj. telji, að A.S.Í. sé ekki lengur einn af málsvörum neytenda í landinu. Hvað sem um brotthlaupið úr Sexmannanefnd má segja, hafði það þann kost í för með sér, að nauðsynlegt reyndist að endurskoða lög um framleiðsluráð landbúnaðarins, verðskráningu o.fl. Þeirri endurskoðun er nú lokið og eru helztu breytingarnar þessar: 1) Sexmannanefnd er gerð virk á nýjan leik og tryggt, að hún geti haldið áfram störfum, þótt einhver hlaupist á brott úr nefndinni. Neitunarvald innan nefndarinnar er afnumið og einfaldur meiri hl. látinn ráða úrslitum mála. 2) Sáttasemjari ríkisins skal taka deilur til meðferðar, áður en þeim er vísað til yfirnefndar. 3) Búreikningaskrifstofa ríkisins skal árlega afla rekstursreikninga frá bændum, er verði m.a. til afnota fyrir Sexmannanefnd. 4) Sexmannanefnd getur ákveðið, ef þrír eða fleiri nefndarmenn krefjast þess, að efna til sérstakra rannsókna á framleiðslu- og dreifingarkostnaði landbúnaðarvara, vinnutíma o.fl. Skylt er einstaklingum, fyrirtækjum og stofnunum að láta rannsóknarmönnum í té nauðsynlegar upplýsingar. 5) Verðlagsgrundvöllur búvöru skal frá haustinu 1967 að telja gilda í tvö ár í senn í stað eins árs. 6) Kaup bóndans og skylduliðs hans skal miðað við ársvinnutíma á búinu, virtan til samræmis við kauptaxta verkamanna, iðnaðarmanna og sjómanna og samningsbundin fríðindi. Þó skal eigi taka til viðmiðunar ákvæðisvinnu né aflahlut sjómanna. Með þessu er felld niður sú viðmiðunarregla, er gilt hefur í framkvæmd, að miða kaup bóndans við úrtak árstekna framantalinna atvinnustétta. Hér að framan hef ég talið upp í 6 liðum meginbreytingarnar á löggjöfinni um búvöruverðlag. Annars vegar miða þessar breyt. að því taka upp nýja og betri starfshætti og efla ýmiss konar rannsóknarstarfsemi, hvort tveggja í því skyni að auka líkurnar á samkomulagi í Sexmannanefnd. Hins vegar miða breyt. að því að draga úr víxlhækkunum kaupgjalds og verðlags á landbúnaðarafurðum, sem jafnan hefur verið ein af undirrótum dýrtíðarinnar. Á ég þar einkum við ákvæði um lengingu gildistíma verðlagsgrundvallarins úr 1 ári í 2 og bann við því að miða kaup bóndans við ákvæðiskaup og aflahlut. Með þessum nýju reglum er það sjónarmið viðurkennt, að eigi sé réttmætt að hækka árstekjur bóndans vegna þess, að verkamenn og iðnaðarmenn leggja á sig lengri vinnudag en áður eða vegna þess, að hlutarsjómenn hafi góðan aflahlut, sem að jafnaði er fenginn með löngum vinnudegi og miklu vinnuálagi. Hins vegar er bóndanum tryggt það, að raunverulegur ársvinnutími hans sé metinn, þótt ég viðurkenni, að það mat kunni að verða erfitt í framkvæmd. Þótt mikilvægar endurbætur hafi þannig verið gerðar á búvörulöggjöfinni, tel ég þeim endurbótum samt áfátt í tveim greinum. Annars vegar er það, að breyt. á kaupi bóndans skuli miðast við kaupbreytingar í öðrum atvinnugreinum en landbúnaði. Ég lit svo á, að í framtíðinni ættu laun bænda að hækka aðallega í samræmi við þá viðmiðun eina, að tiltekinn hluti af verðmæti þeirrar framleiðsluaukningar, sem landbúnaðurinn skilar, án tilsvarandi hækkunar framleiðslukostnaðar, falli bændum í skaut sem launabót. Með því móti ættu bændur launakjör sín undir sínum eigin atvinnuvegi, en ekki undir greiðslugetu annarra atvinnuvega, en það allt ég heilbrigðast og bændum mest að skapi. Hins vegar er það, að eigi skuli hrófla við ákvæðum laganna um útflutningsuppbætur. Gildandi ákvæði um uppbæturnar á útfluttar landbúnaðarafurðir voru sett á Alþ. velurinn 1959–1960. Var áætlað í fjárlögum ársins 1960, að útflutningsuppbæturnar næmu 5 millj. kr., en í fjárlögum yfirstandandi árs er gert ráð fyrir, að þær nemi 214 millj. kr. Eru þessar bætur komnar í hámark, miðað við núv. verðlag, þ.e.a.s. þær nema nú 10% af heildarverðmæti búvöruframleiðslunnar í landinu, þar með talið til búvöruframleiðslunnar auk mjólkur og kjöts laxveiði, tómatar, skrauthlóm og grásleppa. Útflutningsuppbæturnar hrökkva nú eigi til, því að bændastéltin verður sjálf að taka á sig 70–80 millj. kr. halla á ári, vegna þess að útfluttar landbúnaðarafurðir seljast ekki nema fyrir brot af framleiðslukostnaðarverði. Á útfluttar mjólkurafurðir, osta, mjólkurduft og smjör þarf að greiða yfir 300% uppbætur til þess að ná framleiðslukostnaðarverði og mjólkurbú, sem eingöngu framleiddi mjólkurafurðir til útflutnings, yrði að fá mjólkina gefins, til þess að framleiðslukostnaðurinn færi ekki upp fyrir verðlagið erlendis. Þetta sýnir okkur ljóslega, að stefnan í framleiðslumálum landbúnaðarins þarf endurskoðunar við. Þjóðfélagið getur ekki til lengdar staðið undir svona miklum uppbótargreiðslum, enda verður það að teljast efnahagsleg fásinna að auka framleiðslu á vörum, sem þurfa stórfelldrar meðgjafar úr sjóði skattborgaranna. Ég lít svo á, að nauðsynlegt sé að draga úr útflutningsuppbótargreiðslunum í áföngum og stefna að því að eigi verði greiddar hærri uppbætur en 100% á neina vörutegund. Vandinn er hins vegar sá að draga úr uppbótargreiðslunum án þess að skerða kjör þeirra bænda, sem hafa lítil bú, en þeir eru tekjulægsta stétt þjóðfélagsins. Ég vil ekki halda því fram, að sá vandi sé auðleystur, til að leysa þetta mál þarf sennilega að grípa til margvíslegra samræmdra aðgerða. Ég nefni sem dæmi að stöðva stofnun nýbýla, að styrkja smábændur til að auka sauðfjárrækt, að ríkið kaupi á viðunandi verði jarðir og byggingar á jörðum þeirra bænda, er vilja bregða búi. Einkanlega á þetta vel við um jarðir, sem eru illa í sveit settar, þar sem áframhaldandi búskapur krefðist mikilla ríkisframlaga til vegagerðar og rafvæðingar. Mönnum er að verða æ ljósara, að hér er um aðkallandi úrlausnarefni að ræða og ég trúi því, að viðunandi lausn muni finnast á næstu árum, ef allir leggjast á eitt, en ég get fullyrt, að ekki mun standa á Alþfl. í þessu efni. Í n. þeirri, sem endurskoðaði verðlagslöggjöf landbúnaðarins, átti sæti einn fulltrúi frá A.S.Í. Var það forseti sambandsins, Hannibal Valdimarsson. Hann hafði sérstöðu og hélt því fram, að bændur ættu að semja við ríkisvaldið en ekki neytendur. Að endingu urðu þó till. hans á þá leið að selja bændum raunverulega sjálfdæmi um verðlagninguna. Ríkisvaldið átti aðeins að fá að hlusta á kröfur þeirra, en ef það vildi ekki samþykkja þær, áttu bændur landsins að geta löggilt kröfur sínar með almennri atkvæðagreiðslu um þær. Í till. Hannibals Valdimarssonar var engar reglur að finna um málsmeðferðina, ef bændur felldu kröfur sinar við atkvæðagreiðslu, enda voru allar reglur um það að sjálfsögðu óþarfar. Menn geta svo velt því fyrir sér, hvernig forseta A.S.Í. mundi ganga að kveða niður verðbólguna, ef reglur hans um verðlagningu landbúnaðarafurða ættu að gilda. Ég get ekki skilið svo við landbúnaðarmálin, að ég minnist ekki örlitið á ræðu hv. þm. Ágústs Þorvaldssonar. Hann sá eftir því, að á bændur skuli vera lagt að greiða gjald til stofnlánadeildar landbúnaðarins, en eins og kunnugt er, greiða neytendur þar verulegt gjald á móti og einnig er um mikil ríkisframlög að ræða og það er hlutverk þessarar stofnlánadeildar að styrkja landbúnaðinn í landinu með lánum til uppbyggingar og ræktunar í sveitum. Eftir þessu stofnlánagjaldi sá Ágúst mikið, en hins vegar mun hann og flokksbræður hans og ýmsir fleiri, sem telja sig bændavini, vera að aðhyllast það að leggja á þessa sömu bændastétt 7 millj. kr. gjald á ári til þess að standa undir rekstrarhalla Bændahallarinnar, þ.e.a.s. til gistihúsareksturs og að reka vínstúkur í Reykjavík. Í framhaldi af ræðu Ágústs má gjarnan benda á, að kaupmáttur launa bóndans hefur hækkað verulega í tíð núv. ríkisstj. Hins vegar lækkaði kaupmáttur launa bóndans til muna á þeim árum, sem Framsfl. var í stjórn með Sjálfstfl., þ.e.a.s. frá 1950–1956. Síðasta aldarfjórðunginn hefur ríkt mikil verðbólga á Íslandi. Allir íslenzkir stjórnmálaflokkar hafa talið það eitt af meginverkefnum sínum að andæfa gegn verðbólgunni og hefta vöxt hennar. Allir stjórnmálaflokkarnir hafa átt aðild að ríkisstjórnum á þessu tímabili, en engri ríkisstj. hefur þó til lengdar tekizt að stöðva framgang verðbólgunnar og er núv. ríkisstj. engin undantekning í því efni. Rétt er þó að undirstrika, að stundum hefur vöxtur verðbólgunnar verið örari en á valdatímabili núv. ríkisstj. Það á þó ekki að vera ríkisstj. nein afsökun, þótt öðrum hafi eigi tekizt betur en henni að glíma við verðbólguna. Svo margt hefur þessi ríkisstj. gert betur en aðrar ríkisstj., að í verðbólgumálunum ætti frammistaða hennar einnig að vera betri en raun ber vitni. Menn verða þó að gera sér grein fyrir því, að lausn þessa máls er mjög vandasöm. Það er tilgangslítið að meiri hl. Alþ. samþykki ráðstafanir til að draga úr verðbólgu eða stöðva hana, nema þær ráðstafanir eigi ríkan hljómgrunn meðal almennings í landinu og svo sé um hnútana búið, að einstökum hagsmunasamtökum, hvort heldur samtökum launþega eða framleiðenda, haldist ekki uppi að brjóta slíkar ráðstafanir á bak aftur. Þetta er kjarni þess vandamáls, sem hver ríkisstj. á fætur annarri hefur glímt við með heldur slökum árangri. Það gerir málið enn örðugra viðfangs, að sérhver ríkisstj., sem gera vill heiðarlega tilraun til að stöðva dýrtíðina, getur gengið út frá því nokkurn veginn vísu, að stjórnarandstaðan neyti áhrifa sinna innan hagsmunasamtakanna í landinu til að gera hverja slíka tilraun óvirka. Niðurstaðan verður jafnan sú, að hver ein ríkisstj. lætur ekki einungis hjá líða að gera róttækar ráðstafanir í verðbólgumálunum, af því hún óttast framleiðslustöðvun og ófrið á vinnumarkaðinum, heldur er gengið lengra til móts við kröfur framleiðenda og launþega en æskilegt er með tilliti til þess markmiðs að hafa hemil á verðbólgu og dýrtíð. Útkoman verður oftast sú sama hjá öllum ríkisstj., af tvennu illu er það skárra, að verðbólgan vaxi en framleiðslan stöðvist. En hvað má þá til varnar verða gegn verðbólgu og dýrtíð? Þrjú grundvallarskilyrði hafa mikla þýðingu í þessu sambandi að mínum dómi. Einbeittari vilji ríkisstjórnar, ábyrgari stjórnarandstaða og raunsærri afstaða hagsmunasamtaka. Við getum hér minnzt tveggja atburða, sem gefa fordæmi í baráttunni gegn verðbólgunni. Haustið 1943 gáfu bændur eftir 9 vísitölustig af kaupi sínu til að reisa skorður gegn vaxandi verðbólgu. Í desembermánuði 1952 var allsherjarverkfali í Reykjavík, sem leystist með samningum um niðurfærslu. Það er þetta hugarfar, sem bændur sýndu haustið 1943 og verkalýðurinn í Reykjavík sýndi jólamánuðinn 1952, sem nú þarf að endurvekja. Á Alþ. er verið að lögfesta frv. um vísitölutryggingu fjárskuldbindinga. Í því felst heimild til að vísitölutryggja sparifé og leggja vísitöluálag á skuldir, þ.e. fjárfestingarlán til langs tíma, sem stofnað verður til eftir gildistöku laganna. Með þessu móti mætti rétta hlut sparifjáreigenda og draga úr óheilbrigðri fjárfestingu, sem miðar fyrst og fremst að verðbólgugróða. Með þessari löggjöf er smíðað nýtt vopn til notkunar gegn verðbólgunni. Þegar þetta mál var til meðferðar á Alþ. skárust stjórnarandstæðingar úr leik. Fundu þeir málinu flest til foráttu og vildu láta fresta því. Þeir segjast að vísu vilja kveða niður verðbólguna, en láta lítt uppi, hvernig að því skuli farið. Boðskapur framsóknarforingjanna til þjóðarinnar er einfaldlega þessi: Færið oss völdin í hendur og þá munum vér afhjúpa leyndardóminn um töfralyfið okkar, sem er allra meina bót. Það er eftirtektarvert, að sambúð vinstri stjórnarinnar og verkalýðshreyfingarinnar, sem var góð í upphafi, fór smátt og smátt versnandi, unz vinstri stjórnin missti traust verkalýðshreyfingarinnar og varð að hrökklast frá völdum. Á annan veg er þessu nú farið. Segja má, að frá upphafi hafi sambúð núv. ríkisstj. og verkalýðshreyfingarinnar verið heldur stirð, en hún hefur sífellt farið batnandi. Samkomulag hefur tekizt milli þessara aðila á undanförnum árum um mörg mikilvæg málefni, svo sem vísitöluuppbætur á kaup, vinnutímastyttingu, húsnæðismál, skattamál og atvinnumál. Þetta samkomulag hefur m.a. borið þann árangur, að kaupmáttur tímakaups verkamanna hefur frá árinu 1963 hækkað um 10–17%, eftir því um hvaða tegund verkamannavinnu er að ræða. Í samningaviðræðum við ríkisstj. hefur innan verkalýðshreyfingarinnar átt sér stað gott samstarf milli alþýðuflokksmanna og lýðræðissinna í A.S.Í. En hinir eiginlegu kommúnistar, sem hafa haft allt á hornum sér, hafa verið settir til hliðar. Þetta hefur átt sinn þátt í því, að árangur samninganna hefur orðið heilladrjúgur fyrir almenning í landinu. Nú eru enn á ný framundan samningsviðræður milli ríkisstj. og verkalýðshreyfingarinnar. Í þeim viðræðum verða báðir aðilar að leggja höfuðáherzluna á stöðvun verðbólgunnar, m.a. til að tryggja, að það, sem áunnizt hefur, glatist ekki. En það eitt dugir ekki, að ríkisstj. semji við verkalýðshreyfinguna, heldur verður hún einnig að taka upp samninga um þessi mál við hagsmunasamtök framleiðenda, svo sem bændur, útvegsmenn og iðnrekendur og helzt á sama tíma. Fari hins vegar svo, að samningar um stöðvun verðbólgunnar takist ekki, sé ég ekki annað ráð vænna en að ríkisstj. feti í fótspor minnihlutastjórnar Alþfl. og lögfesti svipaðar ráðstafanir til varnar gegn verðbólgu og dýrtíð og gerðar voru á árinu 1959. Þjóðin tók þeim aðgerðum vel og skildi nauðsyn þeirra, enda þótt framsóknarmenn og kommúnistar kölluðu þetta hættulegar ráðstafanir, valdníðslu og kauprán. Núv. ríkisstj. hefur gert hvert stórátakið af öðru í húsnæðismálum. Fátt er nauðsynlegra í þeim efnum en að reyna að lækka hinn óhóflega byggingarkostnað. Nú er unnið að stórfelldri framkvæmdaáætlun, þar sem gera á tilraunir með nýja tækni og ný vinnubrögð í því skyni að reyna að lækka kostnaðarverð íbúða. Ljóst er, að framtíðin felur það í sér, að við byggingarframkvæmdir verður að verulegu leyti að hverfa frá handverki til verksmiðjuiðnaðar. Frumkvæði ríkisstj. í þessum efnum, sem haft er í samvinnu við verkalýðshreyfinguna, er því hið mikilvægasta og getur, ef vel tekst til, lækkað þann útgjaldalið, sem þyngst hvílir að jafnaði á hverri fjölskyldu. Þrátt fyrir vaxandi framleiðsluvelmegun og framkvæmdahug hafa vissir landshlutar orðið nokkuð út undan vegna erfiðs árferðis og annarra orsaka. þessum byggðarlögum þarf að rétta hjálparhönd. Ýmiss konar lagabreytingar hafa að undanförnu verið gerðar, sem stefna í þessa átt. Áætlunargerð fyrir Vestfirði er komin á góðan rekspöl og verið er að hefja gerð framkvæmdaáætlunar fyrir Norðurland. Ráðgerð er aukning síldarflutninga til Norðurlandshafna á komandi vertíð, en það þarf að gera af slíkum myndarbrag, að enginn staður verði út undan. Áætlanir eru góðra gjalda verðar, en það má ekki dragast um of að ljúka þeim og hrinda þeim í framkvæmd. Fyrir nokkrum vikum síðan átti Alþfl. hálfrar aldar afmæli. Þá var það rifjað upp, að Alþfl. hefur þrisvar sinnum klofnað á árunum 1930–1956. Klofningsmennirnir hafa ávallt horfið úr röðum Alþfl. í því skyni að vinna að einingu íslenzkrar alþýðu. Reynslan hefur hins vegar leitt óvefengjanlega í ljós, að einingin hefur ekki vaxið við þessar aðgerðir, heldur sundrungin. Það má furðulegt heita, að enn skuli sá einfaldi sannleikur vefjast fyrir ýmsum góðum og gegnum mönnum, að íslenzk alþýða verður aldrei sameinuð í samstarfi við kommúnista, þá þarf að einangra. Ég vona, að þessi sannleikur fari nú senn að renna upp fyrir ýmsum lýðræðissinnuðum vinstrimönnum. Þegar það er orðið, viljum við Alþfl.-menn gjarnan eiga við þá góða samvinnu. Þá kann að skapast grundvöllur fyrir öflugri sókn íslenzkra alþýðustétta til aukinna áhrifa í íslenzku þjóðfélagi. - Góða nótt.