Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Við Íslendingar erum hér í fámenninu að reyna að halda uppi menningarlífi, og er það eðlilega mjög erfitt. Í því sambandi verðum við auðvitað að hafa menningarsamband við önnur lönd. En þó að svo sé, er alls ekki víst, að þær reglur um verndun hugverka o. fl., sem gilda í öðrum löndum, eigi við hér hjá okkur. Fyrir skömmu gengum við í Bernarsambandið, að því er ég tel að mjög vanhugsuðu máli. Fyrsti áberandi ávöxtur þess er hið alkunna STEF undir stjórn hávaðamannsins Jóns Leifs. Er sá félagsskapur, gauragangur framkvæmdastjórans, frekja og auglýsingastarfsemi svo kunn, að ég sleppi frekara umtali um það þær fáu mínútur, sem ég hef til umráða. En þessi þátttaka í Bernarsambandinu hefur haft víðtækari afleiðingar. Áður en hún varð, sneru bókaútgefendur sér beint til höfunda erlendra bóka, sem þeir vildu gefa út, og fengu leyfi til þess fyrir sanngjarnt verð, miðað við aðstæður hér. Nú er þeim bent á að snúa sér til hinna erlendu „Stefa“, og kemur þá í ljós, að gjöldin, sem krafizt er, hafa margfaldazt, til þess að hægt sé að halda uppi STEF-starfseminni, en án þess þó að höfundarnir beri meira úr býtum en áður. Nú er krafizt af okkur fyrir þýðingarrétt sömu gjalda og milljónaþjóðir eru látnar greiða, t. d. Ítalía, Spánn og stórþjóðir Suður-Ameríku. Í sambandi við umræður hér á þingi um að gera gagnkvæman samning við Bandaríkin um vernd hugverka minntist ég á, að ég álíti, að aðstaða okkar væri þannig, að við ættum ekki að vera aðilar að alþjóðasamningum um þessi efni, heldur gera sérsamninga um vernd hugverka við þær þjóðir, sem við viljum hafa menningarsamband við, og þá um leið tryggja gagnkvæmar greiðslur, því að það er, eins og amerískt firma sagði í bréfi til mín, miklu meiri skömm fyrir landið, að samið sé um 100 dollara þóknun fyrir þýðingu á bók, sem ekki fæst yfirfærð, en þó að hnuplað sé þýðingarréttinum, ef ég má komast svo að orði. - Hæstv. menntmrh. greip þá fram í fyrir mér og skoraði á mig að flytja þáltill. um, að Ísland gengi úr Bernarsambandinu. Ég svaraði því á þá leið, að ég væri ekki búinn undir að gera það, því að mig skorti upplýsingar til að rökstyðja þá till. Fsp. þær, sem ég hef borið fram, eru fram komnar til að afla gagna í þessu efni. Þær eru í fimm liðum. Í fyrsta lið er spurt, hversu miklar gjaldeyristekjur íslenzka þjóðarbúinu hafi hlotnazt frá öðrum löndum fyrir þýðingarrétt íslenzkra bóka og flutningsrétt íslenzkra tónverka og leikrita, síðna Ísland gekk í Bernarsambandið. Önnur spurningin er, hversu mikið fé ríkisútvarpið hafi greitt erlendum réttareigendum fyrir flutningsrétt erlendrar hljómlistar og erlendra leikrita og skáldsagna á sama tíma. Þriðja spurningin er um, hversu mikið fé þjóðleikhúsið hafi greitt fyrir það sama. Fjórða spurningin er um það, hversu mikinn erlendan gjaldeyri gjaldeyrisyfirvöldin hafi veitt bóka- og blaðaútgefendum á sama tíma til greiðslu fyrir þýðingarrétt erlendra bóka og blaðagreina. Og fimmta spurningin er, hve mörgum beiðnum um sams konar gjaldeyrisleyfi gjaldeyrisyfirvöldin hafa synjað. Ég skal að lokum geta þess, að ég hef í blöðum orðið fyrir nokkrum árásum út af afstöðu minni í þessu máli úr einni átt, sem sé frá aðalafætu „hinna fátækustu af hinum fátæku“, eins og komizt hefur verið að orði, sem telur, að afstaða mín sé sprottin af eiginhagsmunum, af því að ég hafi atvinnu af bókaútgáfu. Í því sambandi vil ég upplýsa, að ég hef enga bók gefið út í meira en tvö ár og ekki hugsað mér að gefa út fleiri bækur, því að ég er búinn að fá meira en nóg af bókaútgáfu hér á landi. En einmitt vegna þess, að ég var riðinn við bókaútgáfu, hef ég hingað til ekki komið skoðun minni á málunum eins á framfæri í þinginu og rétt hefði kannske verið. En nú tel ég mig standa það frjálsan, að ekki verði með neinum rökum hægt að rægja mig á þessum grundvelli þrátt fyrir góðan vilja í því efni.



Herra forseti. Fyrsta fyrirspurnin hljóðar svo: „Hve miklar gjaldeyristekjur hafa íslenzka þjóðarbúinu hlotnazt frá öðrum löndum fyrir þýðingarrétt íslenzkra bóka og flutningsrétt íslenzkra tónverka og leikrita, síðna Ísland gekk í Bernarsambandið?“ Þessu er þar til að svara: Þessi hluti fsp. hefur verið borinn undir gjaldeyriseftirlit bankanna, og hefur það svar borizt, að þær greiðslur, sem bönkunum hafa borizt síðan Ísland gekk í Bernarsambandið, hafi bæði verið svo fáar og óverulegar, að varla verði álitið, að um teljandi gjaldeyristekjur hafi verið að ræða. Greiðslurnar hafa ekki verið skrásettar sérstaklega, heldur taldar með ýmislegu í flokkun þeirri, er gerð hefur verið á gjaldeyriskaupum bankanna. Til viðbótar þessum upplýsingum frá gjaldeyriseftirliti bankanna er rétt að geta þess, að því er varðar tónlistarflutning, að STEF mun hafa haft samninga við hliðstæð félög í öðrum löndum um, að ekki þurfi að yfirfæra til erlendra manna gjöld fyrir flutning tónverka þeirra hér á landi, enda yfirfæra hin erlendu félög ekki heldur gjöld til Íslands fyrir flutning íslenzkrar tónlistar þar. Af þessu leiðir, að íslenzk tónskáld eiga að njóta þeirra tekna, sem STEF hefur fyrir flutning allrar tónlistar hér á landi. Önnur fsp. er: „Hversu mikið fé hefur ríkisútvarpið greitt erlendum réttareigendum fyrir flutningsrétt erlendrar hljómlistar og erlendra leikrita og skáldsagna á sama tíma?“ Svarið við þessu er: Samkvæmt upplýsingum ríkisútvarpsins hafa verið greidd höfundarlaun vegna erlendra réttareigenda, frá því að Ísland gekk í Bernarsambandið, sem hér segir: Fyrir leikrit 6879.50 kr. og fyrir sögur 3297.70 kr., samtals 10177.20 kr. Greiðslur vegna flutnings tónlistar hafa farið fram í einu lagi til STEFS, bæði fyrir erlenda og íslenzka höfunda. Samtals hafa greiðslur þessar numið öll árin 859 þús. kr. Samkvæmt áliti STEFS mun flutningur erlendrar tónlistar hafa verið um 90% af tónlistarflutningi útvarpsins. Þriðja fsp.: „Hversu mikið fé hefur þjóðleikhúsið greitt fyrir hið sama?“ Svarið við því er, að þjóðleikhúsið hefur látið í té þær upplýsingar, að greiðslur þess fyrir flutningsrétt á erlendum leikritum, óperum og óperettum hafi numið samtals 251749.60 kr. Fjórða fsp. er: „Hversu mikinn erlendan gjaldeyri hafa gjaldeyrisyfirvöldin veitt bóka- og blaðaútgefendum á sama tíma sem greiðslur fyrir þýðingarrétt erlendra bóka og blaðagreina?“ Samkvæmt upplýsingum innflutningsskrifstofunnar hafa á tímabilinu 1. jan. 1948 til áramóta 1953 verið veitt gjaldeyrisleyfi til bóka- og blaðaútgefenda svo og leikfélaga til greiðslu á þýðingarrétti, ritlaunum og flutningsrétti sem hér segir: 1948 3150 kr., 1949 3755 kr., 1950 1350 kr., 1951 15179 kr., 1952 17103 kr., 1953 52661 kr., og fram til 10. marz 1954 8914 kr. Í fimmta lagi: „Hversu mörgum beiðnum um sams konar gjaldeyrisleyfi hafa gjaldeyrisyfirvöldin synjað á sama tíma?“ Svarið við því er þetta: Árin 1952 og 1953 hefur samkvæmt upplýsingum innflutningsskrifstofunnar verið synjað 13 beiðnum um yfirfærslu höfundarlauna. Innflutningsskrifstofan hefur ekki leitað synjana nema frá árunum 1952 og 1953, þar sem mörgum skjölum þess efnis hefur verið komið fyrir utan skrifstofunnar í geymslu, en það mundi kosta mikla vinnu að taka þessi skjöl fram og leita í þeim. Þetta eru þær upplýsingar, sem ég hef að gefa varðandi þessar fsp.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir upplýsingar þær, sem hann hefur gefið. Þær staðfesta í höfuðatriðum þá hugmynd, sem ég hef gert mér um þessi mál. sem sé, að það væri siður en svo, eins og haft var eftir a. m. k. einum af forvígismönnum þeirra, sem ráku á eftir, að við gengjum í Bernarsambandið, að við gætum lagt niður síldveiðarnar, því að tekjurnar af íslenzkum hugverkum yrðu svo miklar, að við þyrftum ekki lengur að strita við að framleiða almenna útflutningsvöru. Í stað þess eru tekjurnar það litlar, að þær eru ekki taldar „teljandi“. Svörin við 2., 3. og 4. spurningu sýna, að aðstaða okkar hefur stórversnað fjárhagslega frá því, sem áður var. En það, sem ég hafði mestan áhuga á, var svarið við fimmtu spurningunni, því að þar er talað um, að synjað hafi verið þrettán gjaldeyrisbeiðnum síðustu tvö ár, en skrifstofan vildi ekki hafa fyrir því að leita lengra. Það er einmitt ein af aðalástæðunum fyrir því, að ég hef verið á móti þessum samningum, að við höfum ekki fengið þær yfirfærslur, sem við höfum þurft til þess að greiða fyrir erlendan þýðingarrétt, og að það hefur verið talið þjóðinni til mikils ósóma erlendis. Svörin við þessum spurningum hafa gefið efnivið í eina af þeim röksemdum, sem falla að þeirri till., sem ég mun ef til vill bera fram á sinum tíma, að við segjum upp þátttöku okkar í Bernarsambandinu og gerum sérsamninga við þær þjóðir, sem við viljum hafa menningartengsl við.



Herra forseti. Nú um nokkurt skeið hefur togaraútgerð Íslendinga átt við mikla og sívaxandi örðugleika að etja. Virðist ekki annað fyrirsjáanlegt, ef ekkert verður að gert, en að allur togarafloti landsmanna stöðvist á næstu vikum, en það mundi hafa ófyrirsjáanlegar afleiðingar fyrir þjóðarbúskapinn, ef þessi mikilvirku framleiðslutæki yrðu bundin við landfestar, ef til vill um langan tíma. Skýrslur sýna, að útflutningsverðmæti þau, sem togararnir framleiða, eru geysimikil. Með því fyrirkomulagi, sem verið hefur nú um nokkurra mánaða skeið eða í meira en hálft ár, að togararnir leggi fiskinn upp til vinnslu og verkunar hér innanlands, hefur togaraflotinn verið undirstaða blómlegs atvinnulífs í mörgum kaupstöðum og sjávarþorpum landsins. Ætti að vera þarflaust að fara um það mörgum orðum, að brýna nauðsyn ber til, að komið verði í veg fyrir stöðvun flotans. Mjög hefur verið undan því kvartað, einkum nú í vetur, að erfiðlega gangi að fá menn á togarana. Orsakirnar eru ýmsar, en þó fyrst og fremst þær, að togarasjómenn bera of lítið úr býtum fyrir hina miklu vinnu, sem þeir verða að leggja fram. Þeir bera einnig áhættu sjómennskunnar, búa við langvarandi fjarvistir frá heimilum, verða að kosta miklu til hlífðarfata, en bera þó sízt meira frá borði en víða er greitt fyrir léttari, áhættuminni og þægilegri vinnu í landi. Sérstaklega eru kjörin á saltfiskveiðum, þar sem erfiðið er hvað mest, algerlega óviðunandi. Afleiðingin hefur orðið sú, að vanir togarasjómenn hafa í stórum stíl horfið af skipunum, en viðvaningar komið í þeirra stað, hafi skipin þá ekki orðið að láta úr höfn án þess að hafa fulla tölu skipverja. Þetta er orðið alkunnugt. Hinn tilfinnanlegi skortur á vönum sjómönnum hefur síðna haft þær afleiðingar, að skipin fá minni afla og eru lengur en ella í hverri veiðiför. Þá hafa einnig orðið brögð að því, eins og skiljanlegt er, að meðferð og nýtingu aflans hefur hrakað, en það er að sjálfsögðu stórhættulegt fyrir allan orðstír íslenzkrar sjávarvöru. Allt hefur þetta leitt það af sér, að afkoma útgerðarinnar hefur stórversnað, svo að nú virðist ekki annað fyrir hendi en að leggja verði stórvirkustu veiðitækjum Íslendinga við festar, á sama tíma sem fiskafurðir virðast þó sæmilega vel seljanlegar og þörfin á erlendum gjaldeyri er svo brýn sem allir vita. Fyrir skömmu birtist í blöðum og útvarpi skýrsla eða álitsgerð Félags ísl. botnvörpuskipaeigenda eða stjórnar þess félags um hag togaraútgerðarinnar og framtíðarhorfur. Lýsingin var á þá leið, að margir togaranna hefðu um langt skeið tapað frá 4–6 þús. kr. á dag að jafnaði. Kemst stjórn félagsins að þeirri niðurstöðu, að óhjákvæmileg stöðvun vofi yfir flotanum, fáist ekki stórfelld breyting á þeim kjörum, sem togararnir eiga við að búa. álitsgerð þessari er jafnframt frá því skýrt, að forsvarsmenn togaraútgerðarinnar hafi rætt um hin sívaxandi fjárhagsvandræði togaranna við hæstv. ríkisstj. og fulltrúa hennar. Um undirtektir ríkisstj. er ekkert getið, en af ummælum, sem hæstv. forsrh. lét falla hér á Alþ. í síðustu viku, virðist mega ráða, að ríkisstj. hafi enn sem komið er lítið eða ekkert lagt til þessara mála. Mátti jafnvel skilja ummælin á þá leið, að stjórnarvöldin vildu sem allra mest hliðra sér hjá að hafa afskipti af þessum vanda, sem nú hefur að höndum borið. Hér virðist þó svo mikið í húfi, að stjórnarvöld landsins geti ekki látið það afskiptalaust, ef togaraflotinn stöðvast, heldur hljóti að leita úrræða, og það fremur fyrr en síðar. Nú mun vera ætlunin að slíta Alþ. fyrir páska, og þykir mér því full nauðsyn til bera, að þingið fái eitthvað að vita um það, hvaða leiðir hæstv. ríkisstj. hyggst fara til að leysa vandkvæði togaraflotans og bæta kjör togarasjómanna. Ég tel það gersamlega óhæf vinnubrögð hjá hæstv. ríkisstj., ef hún ætlar að senda Alþ. heim, án þess að það hafi fjallað um þetta vandamál, sem snertir hag og afkomu þúsunda manna víðs vegar um land. Opinberar aðgerðir virðast hér óhjákvæmilegar. Með hliðsjón af fyrri vinnubrögðum hæstv. ríkisstj. í hliðstæðum málum vaknar óneitanlega sá grunur, að hún ætli að halda að sér höndum, unz Alþ. hefur verið slitið, og taka þá fyrst ákvarðanir í þessu efni, ákvarðanir, sem vissulega gætu orðið örlagaríkar fyrir þjóðarheildina. Ég tel, að Alþ. eigi kröfu til að vita það, hvaða leiðir hæstv. ríkisstj. hyggst fara í þessum málum. Í álitsgerð stjórnar Félags ísl. botnvörpuskipaeigenda er ekki bent á neina ákveðna lausn á vandkvæðum togaraútgerðarinnar. En þar er þó í niðurlagi imprað á þeim möguleika, að togaraútgerðin fái hliðstæð fríðindi þeim, sem bátaútveginum hafa verið veitt, m. ö. o., það er imprað á togaragjaldeyri, svipuðum bátagjaldeyrinum sæla. Ég tel nauðsynlegt, að úr því fáist skorið, áður en Alþ. lýkur, hvort hæstv. ríkisstj. hefur dottið í hug að fara einhverja slíka leið, sem raunar virðist ófær þegar af þeirri ástæðu, að nú eru fluttar inn með bátagjaldeyrisálagi flestar seljanlegar vörur aðrar en brýnustu neyzluvörur almennings. Eða dettur hæstv. ríkisstj. í hug að framkvæma nýja gengislækkun? Hvor þessara leiða sem farin yrði, bein eða óbein gengislækkun, hlyti að sjálfsögðu að hafa það í för með sér, að enn yrðu stórkostlega rýrð kjör alls almennings í landinu. Hin eina leið, sem hægt er að fara til að bjarga togaraútgerðinni frá hruni, er sú að rétta hag hennar á kostnað þeirra milliliða, sem sannanlega hafa haft af því stórgróða að verzla með afurðir sjávarútvegsins, - þeirra, sem flytja þær afurðir úr landi gegn mjög háum flutningsgjöldum, þeirra, sem selja honum nauðsynjar, og loks þeirra, sem græða á þeirri vöru, sem flutt er inn og keypt fyrir útflutningsafurðirnar. Ég vil vænta þess, að hæstv. ríkisstj. telji það skyldu sína að gefa Alþ. upplýsingar um það, hvora leiðina hún ætlar að velja. Þess vegna hef ég borið fram þá fsp. sem hér er til umræðu.



Herra forseti. Þessi fsp., sem hv. 8. þm. Reykv. ber fram, er í tveimur liðum: „Hefur ríkisstj. hafizt handa um að leysa þau vandkvæði, sem steðja að togaraútgerð landsmanna og eru í þann veginn að stöðva þann atvinnurekstur?“ Þetta er fyrri stafliðurinn. Við því er því að svara, sem ég raunar gat um í sambandi við aðra fsp. s. l. miðvikudag, að enn liggja ekki fyrir þær upplýsingar frá útgerðarmönnunum sjálfum, sem hægt sé að byggja á og leggja til grundvallar fyrir þeirri rannsókn, sem nauður mun reka til að framkvæma í þessum efnum. Enn þá hefur ríkisstj. ekki borizt skýrsla um afkomu nema eins einasta togara. Sú afkoma var að vísu mjög bágborin, en mér finnst ekki óeðlilegt að ætla, að sá togari, sem varð fyrir valinu, sé ekki meðal þeirra, sem bezta hafa haft afkomuna. En sem sagt, skýrslur frá hendi útgerðarinnar, sem eru þó nauðsynlegur grundvöllur fyrir stjórnina til að byggja á framhaldsrannsóknir og stjórnin hefur óskað eftir að fá, liggja ekki fyrir enn þá. Annar liður fsp. hljóðar svo: „Hverjar opinberar ráðstafanir telur ríkisstj. koma til greina til að bæta kjör togarasjómanna, rétta hlut útgerðarinnar og koma í veg fyrir algera stöðvun togaraflotans?“ Ég geri ráð fyrir, að hv. fyrirspyrjandi geti samsinnt því með mér, að það sé varla eðlilegt, að ríkisstj. sé reiðubúin að gefa svör við því, hvaða ráðstafana hún hyggur að heilladrýgst sé að grípa til, fyrr en stj. er orðið ljóst með sönnunargögnum, sem hún tekur gild, um hvaða vanda er að ræða. Eins og ég sagði hér við umr. um svipað mál nýverið, þá er ég sjálfur gamall útgerðarmaður. Ég veit mjög vel, að þar skiptast á skin og skúrir. Það gengur stundum illa mánuðum saman, kannske árum saman. En fram á þennan dag hefur togaraútgerðin þó baslað hjálparlaust og oft orðið að bera þunga bagga. Ég get samsinnt því, að það er eðlilegt, sem hv. flm. sagði, að Alþ. telji sig eiga rétt á að vita, hvaða leiðir stj. vilji fara í þessu máli eins og í öðrum málum, en ég veit líka, að hv. þm. fellst á það, að þess er vart að vænta, að stj. geti tilkynnt Alþ., hverjar leiðir hún telur heilladrýgstar, fyrr en hún hefur sjálf gert sér grein fyrir, hverjar þær eru. Og það er tæplega þess að vænta, að stj. geti gert sér grein fyrir því, fyrr en hún hefur fengið þær upplýsingar, sem hún hefur beðið um frá útgerðinni. Ég býst við, að allir þeir, sem nú eiga sæti í ríkisstj., séu sammála um það, - og ég segi það að gefnu tilefni frá hv. fyrirspyrjanda, að það komi ekki til mála að veita togaraútgerðinni sömu fríðindi og bátaútvegurinn hefur orðið aðnjótandi, nema fyrir lægju allt önnur og meiri gögn en nú liggja fyrir, og við skulum ekki vera að ganga í grafgötur um það, að sams konar fríðindi til handa togaraútgerðinni og bátar njóta nú eru gengisfelling. Ef 70–80% af útflutningsvöru landsmanna er komið inn á bátagjaldeyrinn, er miklu einfaldara að fella krónuna. Það er áreiðanlega óhætt að treysta því, að ríkisstj. mun óska eftir miklu nákvæmari gögnum en hún hefur átt aðstöðu til að afla sér á þessu stigi málsins, áður en horfið væri að slíkum ráðum. Því má alveg treysta. Auk þess segi ég fyrir mitt leyti sem sjútvmrh., að mér finnst að enda þótt sönnur væru færðar á það, að togaraútgerðin hefði um visst mánaðabil verið rekin með halla, þá getur sú staðreynd ekki skoðazt sem óyggjandi grundvöllur undir kröfu um gengisfellingu eða bátagjaldeyri þessum útvegi til handa. Ég vil svo segja það eins og er, að ég hef ekki sömu tröllatrú og ýmsir á, að hægt, sé að bjarga útgerðinni með því að lækka olíuverðið. Ég veit, að útgerðarmenn eiga sjálfir hlut í sumum af þessum olíufyrirtækjum og hafa aðstöðu til þess að rannsaka þar öll gögn, og þeir geta þá sjálfum sér um kennt, ef þeir láta okra á sér. Ég veit, að togaraútgerðarmönnum bauðst að eiga meira en helming í einu slíku fyrirtæki, ef þeir hefðu kært sig um það. Ég efast ekkert um, að það megi færa saman einhverja kostnaðarliði útgerðarinnar. Það ætla ég útgerðarmönnum að hafa vit á að gera sjálfir og bera þá fram sínar óskir við ríkisstj., ef þeir telja sig ekki einfæra um það. Ríkisstj. hefur rætt það í sinn hóp, hvaða leiðir hún ætti að fara til þess að fá framkvæmda þá rannsókn, sem hún telur að verði að fara fram í þessum efnum, a. m. k. ef ekki breytist fljótlega til batnaðar hagur togaraútgerðarinnar, og eins og ég sagði hér í Alþingi nýverið, þá finnst okkur gæti verið um tvennt að ræða í þeim efnum: annars vegar að fela rannsóknina þeim sömu mönnum sem rannsakað hafa hag bátaútgerðarinnar og frystihúsanna, það eru skrifstofustjórarnir í atvmrn., fjmrn., viðskmrn., fiskimálastjóri, dr. Oddur Guðjónsson og Benjamín Eiríksson bankastjóri, - eða, sem líka gæti komið til greina, að ríkisstj. legði til, að þingið kysi nefnd í þessum efnum. Það er til athugunar hvort tveggja, og verður hnigið að öðru hvoru ráðinu. Ég endurtek svo að lokum, að skilyrði þess, að slík rannsókn geti leitt á ekki allt of löngum tíma til skynsamlegrar niðurstöðu, er, að fyrir liggi þær skýrslur, sem ríkisstj. hefur krafizt af útgerðinni og útgerðin léð máls á að láta ríkisstj. í té.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. forsrh. fyrir þau svör, sem hann gaf, þó að ég verði hins vegar að viðurkenna það, að ég og hv. alþm. hafa nú ekki grætt mjög mikið á þeim svörum. Þar komu ekki fram miklar upplýsingar um það, hverja stefnu hæstv. ríkisstj. ætlar að taka í þessu vandamáli, en þó vissar bendingar, sem ástæða er til að vekja athygli á. Hæstv. forsrh. talaði um það, að enn vanti fyllri skýrslur um hag togaraútgerðarinnar, og það kann vel að vera. Annars heyrðist mér nú á honum hér fyrir viku, þegar talað var um skýrslugerð og rannsókn á hag undirstöðuatvinnuveganna, að það mál væri í sæmilegu lagi og engin sérstök ástæða til þess að gera frekari ráðstafanir í því efni. En ég held, að þó að einhverjar slíkar skýrslur vanti, þá liggi það alveg ljóst fyrir, að flotinn er að stöðvast, m. a. og ekki sízt vegna manneklu, vegna þess að togaraútgerðirnar telja sig ekki geta - og geta vafalaust ekki greitt togarasjómönnum hærra kaup eða bætt kjör þeirra frá því, sem nú er, að öllu óbreyttu, en á því er að sjálfsögðu brýn og knýjandi nauðsyn. Sú staðreynd, að vanir togarasjómenn ganga unnvörpum í land, verður til þess, eins og ég gat um áðan, að hagur útgerðarinnar versnar enn við það, að ekki fást nema óvanir menn á skipin, svo að þarna er útgerðin komin í algeran vitahring, sem hún virðist ekki komast úr, nema hagur hennar verði bættur á einhvern hátt. Hæstv. forsrh. tók lítið undir það, að hægt væri að bæta hag útgerðarinnar með því að lækka ýmsan rekstrarkostnað og minnka þann gróða, sem ég tel - og margir aðrir - að hafi verið af útgerðinni tekinn á margan hátt. Hann talaði jafnvel fremur um hinn möguleikann, að fella gengið almennt, taldi hæpna leið og raunar ófæra að fara út í einhvers konar togaragjaldeyri, enda er það alveg rétt, en almenn gengisfelling held ég að komi ekki heldur til mála. Um það mun allur almenningur í landinu a. m. k. á einu máli. Það, sem ég held að verði að ganga úr skugga um og það sem fyrst, hafi það ekki verið gert þegar, sem því miður mun ekki hafa verið, er þetta: Hvers vegna er það, sem togararnir bera sig ekki? Það er þó vitað, að þeir afla geysilega mikils verðmætis, a. m. k. þegar hægt er að gera þá út með fullum og góðum mannskap, og það er einnig vitað, að fjöldi aðila hefur grætt stórlega á því að verzla með og meðhöndla á allan hátt framleiðsluna og þau verðmæti, sem fyrir hana eru keypt. Það þarf að rannsaka, hvað olíufélögin hagnast. Hæstv. forsrh. sagði að vísu, að togaraeigendur ættu hlut í einu olíufélaginu og það væri því þeirra sjálfra að segja til um það, hvort þeir væru féflettir á þeim vettvangi. En hann upplýsti þó jafnframt, að þeir hefðu ekki meiri hluta í því félagi, svo að ég veit ekki, hvort þetta er algerlega í þeirra höndum. Það þarf einnig að athuga um vátryggingargjöld, sem eru mikil á hvern togara. Er ekkert hægt að lækka á þeim lið? Hvað hagnast lánsstofnanir, sem leggja til rekstrarfé togaranna, að vísu oft af skornum skammti? Hvað græða þau skipafélög, sem annast flutninga á fiskinum? Hafa þau ekki hagnað, sem er óeðlilegur, á sama tíma og togararnir stórtapa? Hvað græða þeir, sem selja útgerðinni salt og veiðarfæri o. s. frv. Og þá ekki sízt, hvað græða þeir, sem kaupa togarafiskinn og verka hann og selja á erlendum markaði? Ég vil aðeins minnast á það, þó að tími minn sé nú þrotinn, að togarafiskur er nú keyptur á 85 aura kg og karfi er keyptur á sama verði. Það var fyrir nokkrum mánuðum allmikil deila uppi um karfaverðið. Þá var karfinn hækkaður úr 65 aurum í 85 aura, og mér er tjáð, að nú sé verulega sótzt eftir karfanum, en þó vita það allir kunnugir, að úr karfa fást ekki nema 25% flök, en úr þorski 35% flök. Það virðist því, með samanburði við karfaverðið, mjög auðvelt að hækka þorskverðið a. m. k. um 10–15 aura.



Herra forseti. Nokkur orðaskipti áttu sér stað milli mín og hæstv. forsrh. s. l. miðvikudag í sambandi við fsp., sem að efni til var nokkuð svipuð og sú, sem hér er til umræðu. Hæstv. ráðh. svaraði því til þá, að engin málaleitun eða skýrsla hefði komið til ríkisstj. frá togaraeigendum.  Í Morgunblaðinu þann 23. marz var grein um togaraútgerðina, með stórri fyrirsögn, sem hljóðaði svo: „Stöðvun togaraflotans vofir nú yfir vegna sívaxandi erfiðleika. Ofan á lækkað markaðsverð og aukinn framleiðslukostnað bætist mannekla á skipunum. Útgerðarmenn vænta nú aðgerða ríkisvaldsins.“ Þetta er skrifað í Morgunblaðið, stuðningsblað hæstv. ríkisstj. og sérstaklega haustv. forsrh., þriðjudaginn áður en ég hreyfði minni fsp. hérna á þinginu seinast. Enn fremur segir í þessari sömu grein, að togaraeigendur sjái nú fram á það, svo að ekki verður um villzt, að stöðvun togaraflotans er óhjákvæmileg, fáist ekki stórfelld breyting á kjörum þeim, sem togararnir eiga við að búa. Stjórn Félags ísl. botnvörpuskipaeigenda hefur rætt við ríkisstj. um þetta stórfellda vandamál og bent á leiðir til þess að koma í veg fyrir stöðvun togaraflotans. M. a. hefur hún bent á þá leið að veita togaraútgerðinni hliðstæð fríðindi þeim fríðindum, sem bátaútveginum hafa verið veitt, þ. e. a. s. með bátagjaldeyri. Þetta stóð í stuðningsblaði hæstv. forsrh. daginn áður en ég hreyfði þessu máli hér á Alþingi fyrir viku, og þá lætur hann svo sem honum sé í raun og veru ókunnugt um þetta mál og það eina, sem sé að gera, sé að skipa nú nefnd til þess að rannsaka væntanlega skýrslu, því að hún var ekki komin, - væntanlega skýrslu togaraeigenda um málið. Og nú, viku síðar, svarar hann fyrirspyrjanda því, að hann sé nú með hugleiðingar um það, hvort það séu ekki góðir menn í þetta 3 skrifstofustjórar úr ráðuneytinu og framkvæmdastjóri Framkvæmdabankans ásamt fiskimálastjóra. Ég held, að hæstv. ráðh. hafi nú stundum brugðið skjótar við og tekið sér vald til þess að skipa menn í nefnd, þegar minna hefur kallað að en nú, án þess að vera að bollaleggja um það við þingheim, hvort það ætti að vera þessi skrifstofustjórinn eða hinn eða fiskimálastjórinn eða framkvæmdastjóri Framkvæmdabankans. Ég held, að hann hafi nú einhvern tíma ráðizt í annað eins stórræði og að skipa 5 manna nefnd, án þess að bera það undir ríkisstjórnina. Svo segir hér enn fremur í þessari sömu grein: „Ræddu forsvarsmenn togaraútgerðarinnar hin sívaxandi fjárhagsvandræði togaranna að nýju og fóru síðan á fund ríkisstj. og ræddu þar við hana og fulltrúa hennar um þetta stórfellda vandamál.“ Daginn eftir, s. l. miðvikudag, var svo broddgrein í sama blaði, Morgunblaðinu, um þetta mál, komin út áður en ég veik fsp. til hæstv. forsrh. Þessi grein heitir: „Uggvænlegar afkomuhorfur togaraútgerðarinnar,“ og þar er beinlínis sagt : „Það er því óhjákvæmilegt að snúast með einhverjum úrræðum við vanda togaraútgerðarinnar. Vandi hennar er ekki aðeins mál hennar einnar, heldur allrar þjóðarinnar í heild. Á því hefur verið tæpt af hálfu útgerðarmanna, að með því að veita togaraútgerðinni hliðstæð gjaldeyrisfríðindi eins og vélbátunum mundi nokkuð mega greiða úr vandræðum þeirra. En þetta er hæpin leið. Áður en sú leið er nú farin að veita togaraútgerðinni bátagjaldeyrisfríðindi, verður því að reyna aðrar leiðir.“ Þetta er skrifað fyrir viku í Morgunblaðinu. Nú finnst hæstv. ráðh., finnst mér, hálfótilhlýðilegt að tala um möguleika á nokkrum öðrum leiðum. Ég mun nú hlíta áminningu forseta um að ljúka máli mínu. Ég vildi aðeins bæta þessu við, af því að ég gat ekki komið þessu að í umræðunum s. l. miðvikudag.

Einar Olgeirsson Hæstv. forsrh. kvartaði yfir því, að það vantaði skýrslur. Ég vil leyfa mér að spyrja hann: Er það ekki nokkurn veginn næg skýrsla viðvíkjandi afkomu togaraútgerðarinnar, að togari bæjarútgerðarinnar, Pétur Halldórsson, er búinn að liggja vikum saman í höfn, án þess að Reykjavíkurbær hafi getað séð sér fært að hagnýta þannig eitt bezta skip flotans? Ég vil leyfa mér að spyrja hæstv. forsrh., hvort fótatak þeirra íslenzku sjómanna, sem þramma núna í land af beztu togurum veraldarinnar, tali ekki hærra og skýrar en nokkur skýrsla frá nokkrum togaraútgerðarmönnum getur gert. Ég held við þurfum ekki að leita eftir skýrslum í þessum efnum. Við þurfum bara að gera það upp við okkur, hvort við þorum að leysa vandamál togaraútgerðarinnar eins og þau liggja fyrir núna. Viðvíkjandi olíunni minntist hæstv. forsrh. á það, að útgerðarmennirnir gætu sjálfir séð um það, að olíuverðið væri lægra, þeir væru í Olíufélaginu og gætu stjórnað þar. Ég vil leyfa mér að spyrja hæstv. forsrh.: Hvað sagði hans eigin flokkur um þetta sama olíufélag fyrir kosningarnar, og hvernig getur hann búizt við því, að þetta olíufélag hafi batnað nokkurn skapaðan hlut síðan? Eru ekki enn þá fyrir hæstarétti málshöfðanir fyrir okur á hendur þessu sama olíufélagi, og hvernig dettur honum í hug að slengja því hér fram, að útgerðarmenn. sem við þetta okur búa, ættu sjálfir að geta lyft þessu af sér? Við vitum ósköp vel, að gróði olíufélaganna á hverjum togara, olíuþörfum þeirra, er um 200 þús. kr., og það fer upp undir það að vera helmingurinn af meðaltapi togaranna á s. l. ári, býst ég við. Við vitum enn fremur, að það, sem togararnir greiða árlega í vexti til bankanna, er milli 3 og 4 hundruð þús. kr., og við vitum á sama tíma báðir, að gróði t. d. Landsbankans eins er milli 30 og 40 millj. kr. á ári. Þorum við að skera þennan gróða niður til þess að láta Landsbankann og aðra banka landsins og meira að segja önnur olíufélög og annað slíkt lifa áfram? Við vitum það ósköp vel, að þetta drepst allt saman, svo framarlega sem togaraútgerðin er látin stöðvast. Það er ekki til neins að halda áfram á þennan hátt, að hlaða þessum þunga gróðans á togaraútgerðina, láta þessa aðila í landi, hvort það eru bankar, olíuhringar, söluhringar, vátryggingarfélög eða aðrir slíkir, taka af bönkunum á ári upp undir hálfa milljón í gróða, en skilja togarana sjálfa eftir með tapi. Þetta getur ekki haldið svona áfram. Við gerum kröfu til þess, að það verði rætt hér í þinginu og rætt alvarlega um þessi vandamál togaraútgerðarinnar, öðruvísi en í fyrirspurnatímum með 5 mínútna ræðufresti. Og Sósfl. mun fyrir sitt leyti gera ráðstafanir til þess, að það sé hægt, að slíkar umræður fari fram, og ég vona, að hæstv. ríkisstj. bregðist þá þannig við, að hún láti í té sínar hugleiðingar í þessum efnum. Það er bókstaflega óviðkunnanlegt fyrir þingið að eiga að ræða svona mál í 5 mín. ræðutímum eins og hérna er gert. Og hæstv. forsrh., sem sjálfur hefur lagt fram sinn mikla skerf til þess, að Ísland gæti eignazt þann stóra og mikla togaraflota, sem við eigum, mun skoða það skyldu sína að leysa nú þegar í samvinnu við Alþingi þau vandamál, sem togaraútgerðin býr við. Það eru vandamál alls landsins. Reykjavík lifir ekki, ef togaraútgerðin verður drepin undir henni núna.



Út af því, sem hv. 2. þm. Reykv. sagði nú síðast, þá viðurkenni ég það hiklaust, að það eru fleiri en togaraútgerðarmennirnir, sem eiga sitt undir því, að togaraútgerðin stöðvist ekki. Og það er alveg rétt hjá honum, að höfuðstaðnum mun ekki farnast vel, ef útgerðinni farnast illa. Ég veit einnig, að hann og raunar fleiri fella mig ekki undir sök um það, að ég muni ekki hafa löngun til að létta undir með togaraútgerðinni, eftir því sem ég kynni að hafa vit á og getu til, og væri raunar fæstum skyldara en mér að bera hennar hag fyrir brjósti. Ég segi hins vegar, að mér finnst, að sem ráðherra eigi ég kröfu á því, að útgerðarmenn sjálfir leggi fyrir mig gögn, ekki bara fullyrðingar, heldur gögn fyrir sínum vandkvæðum. Ég veit að sönnu það mikið um útgerð, að ég þarf náttúrlega ekki að líta á marga reikninga til að vita, að útgerðin hefur gengið illa nú undanfarið. En sem ráðherra verð ég að krefjast þess, - og ekki sízt ég, af því að ég hef eiginlega alla mína ævi átt mitt undir því, að togaraútgerðin gengi sæmilega, - að óyggjandi gögn verði lögð á borðið. Ég get ekki látið fella mig undir sök um það, að ég geri till. um örlagaríkar ákvarðanir, fyrr en útgerðarmenn hafa lagt fyrir mig tvennt, skýrslur, sem þeir telja óyggjandi, um sína afkomu, og í öðru lagi að ég hef fengið aðstöðu til að láta þá fjalla um þessar skýrslur sem bæði ég og aðrir telja óvilhalla dómara. Ég endurtek svo það, að ég tel, að útgerðarmönnum sé það engin ofraun að sjá um það sjálfir, að þeir séu ekki féflettir, a. m. k. ekki af olíusölum. Þeir geta alveg eins myndað einir sín olíufélög, ef þeir telja sig féfletta af þeim félögum, sem þeir sjálfir eiga verulegan hluta í og fengu aðstöðu til að eiga meiri hluta í, ef þeir bara hefðu viljað. Ég þyrði eða gæti hins vegar ekki, vegna þess að ég er útgerðarmaður sjálfur, borið hér fram á Alþ. till. um það, sem hv. 2. þm. Reykv. nefndi, að togaraútgerðin greiddi lægri vexti, eða hvað halda nú þingmenn að þeir mundu segja, ef þeir sæju framan í slíka till. frá Ólafi Thors um það, að togaraútgerðin hefði aðra og lægri vexti í bönkunum heldur en aðrir útgerðarmenn eða annar atvinnurekstur landsmanna? Mundi ég þá ekki fá að heyra einhvern són um það, að þetta væri gamall Kveldúlfs-karl, sem hér væri loksins farinn að sýna sitt innræti, þótt klókur sé! Ég ann togurunum alls hins bezta. Ég veit, að þeir eru í þröng í bili. Ég hef oft séð, eins og ég segi, rætast vonum fyrr úr fyrir þeim. Ég tel þó, að afkoma þeirra þurfi að sæta rannsókn og eðlilegri meðferð, og það þarf enginn að halda, að ég hafi löngun til að taka léttilega eða gálauslega á þessum málum; þau eru of alvarleg til þess. En ég á kröfu á skýrslum, eins og ég hef sagt, og það er ekki hægt fyrir togaraútgerðarmenn að byggja sínar óskir um úrbætur á meira og minna órökstuddum fullyrðingum án sönnunargagna. Út af því, sem hv. 8. þm. Reykv., fyrirspyrjandi, sagði, þá hef ég sumpart í svari mínu til hv. 2. þm. Reykv. vikið að því, sem mér þótti ástæða til að gera athugasemdir við í hans ummælum. Ég vil þó aðeins leiðrétta þann misskilning, ef ég kynni að hafa gefið tilefni til hans, að mér finnist fremur geta komið til mála að fella gengi heldur en að athugaðir séu gaumgæfilega möguleikar til að lækka eitthvað af kostnaðinum við útgerðina. Ég tel einmitt, að gengisfelling sé það síðasta, það allra síðasta, sem til mála má koma í þessum efnum. Og ég mun fyrir mitt leyti vera reiðubúinn til samstarfs við útgerðarmenn, að svo miklu leyti sem geta mín nær, til þess bæði að ræða og gera ráðstafanir, innan eðlilegs ramma, sem gætu orðið þeim til hagsbóta á öðrum sviðum en með gengisfellingu. Ég vil leggja áherzlu á, að það liggi skýrt fyrir. En ég vil einmitt benda hv. fyrirspyrjanda á í tilefni af hans eigin orðum, að þetta mál liggur nú ekki alveg eins auðveldlega og ljóst fyrir og hann annað veifið virðist gera ráð fyrir. Hann segir: Það þarf að athuga olíuverðið, það þarf að athuga vátryggingargjöldin, það þarf að athuga, hvort skipafélögin, sem flytja fiskinn, græði ekki, það þarf að athuga, hvort þeir, sem kaupa fiskinn af togurunum, græða ekki o. s. frv. - Margt annað, sem hann alveg réttilega talaði um, þarf líka að athuga. En ég ætla þeim útgerðarmönnum, sem koma og kæra sín mál fyrir stjórninni, að leggja þessi gögn fyrir stjórnina. Ég ætla okkur að mega spyrja útgerðarmenn: Hvað hafið þið gert til að tryggja ykkur það hæsta verð hjá frystihúsum eða saltendum fyrir ykkar fisk? Hvað hafið þið gert til að tryggja ykkur lægstu vátryggingargjöld? Hvað hafið þið gert til að tryggja ykkur lægsta verð á olíum o. s. frv. - Það er ekki eins og þetta séu vöggubörn eða reifabörn, þessir útgerðarmenn. Þetta eru gamlir og reyndir menn í þjónustu sinni og eiga að kunna sín boðorð sjálfir, og þeir eiga að geta gefið þær upplýsingar. Mér er sagt, að útgerðarmenn séu ekki sammála um leiðir til úrbóta. Þeir hafa almennt borið fram, eins og hv. 4. þm. Reykv. sagði, óskir um, að bátagjaldeyrir fáist, eða sams konar fríðindi, togurunum til handa. Mér er sagt, að hv. 11. landsk. (LJós) standi að þeirri ásk mjög fast með útgerðarmönnum í þeirra hóp, en í fiokk sinum tali hann á móti því. Þetta þarf allt, eins og ég segi, sinnar athugunar við. En málið er líka svo stórt, að það á ekki að standa á neinum að leggja í það vinnu og manna sízt mér. Ég viðurkenni, að mannekla háir togurunum mikið. Á sumum hefur þó verið bætt úr þessu með því að fá Færeyinga á togarana. Sjómannafélag Reykjavíkur hefur beitt sér gegn því, þó að sjómannafélögin úti um land hafi samþykkt það, og togararnir hafa notið góðs af því. En það er engum vafa undirorpið, að það varðar mjög miklu, svo að ég segi ekki meira, um afkomu togaranna, að valinn maður sé í hverju rúmi. Ég skal svo stytta mál mitt. Ég get þó ekki annað en svona upp á gamlan kunningsskap skopazt svolítið að mínum ágæta vini, hv. 4. þm. Reykv., sem hafði nú krækt sér í tvo nýja guði, sem voru alveg óyggjandi. Það var nú ekki hin heilaga þrenning, en það var hin heilaga tvenning; það var nefnilega Mogginn annars vegar og útgerðarmenn hins vegar. Hann sagði: „Útgerðarmenn hafa lýst yfir“ - og svo las hann úr yfirlýsingu útgerðarmanna. Hvað þurfti þá framar vitnanna við? Sá fyrsti, sem skrifar undir þessa yfirlýsingu, er nú úr Kveldúlfi og heitir Kjartan Thors. Það eru nú fleiri að vísu undir henni, en fram að þessu hefur nú ekki Alþfl. að minnsta kosti litið á það sem alveg hreina biblíu, þó að fengist einn og einn útgerðarmaður til þess að segja, að hagur útgerðarinnar væri bágur. - Ég endurtek, að ég hef alltaf trúað útgerðarmönnum ákaflega vel, en ég hef ekki verið eins viss um, að hv. 4. þm. Reykv. gerði það. En úr því að hann er nú búinn að fá þennan átrúnað, þá vil ég vara hann við að hafa aðra guði. Það er nú víst eitt af boðorðunum: „Þú skalt ekki aðra guði hafa.“ Hann trúir þá því, sem útgerðarmenn segja honum, héðan af. - Og einkum ætlast ég til, að hann fylgi þessu boðorði dyggilega hvað Morgunblaðið áhrærir. Menn sáu hann burðast með drápsklyfjar af Morgunblaði upp í ræðustólinn. Ég vissi ekki, hvor ætlaði að hafa það, Mogginn eða þingmaðurinn, þegar upp í ræðustólinn kom, en ég fann, að hann lagði mikið upp úr því, sem þar stóð, og mikið á sig til að geta þulið það yfir okkur hinum, ef okkur skyldi skorta eitthvað á trúna. En það hefur nú aldrei verið hætt við því um mig, að ég tryði ekki Morgunblaðinu. Ég segi svo það að lokum, að einmitt vegna þess, hve þetta mál er stórt, þá má engan undra, þó að menn vilji fá skýrar skýrslur, þannig að ýtarlegar rannsóknir geti farið fram.



Herra forseti. Ég held, að það sé nú vissara fyrir okkur að búast ekki við miklu frumkvæði frá togaraútgerðarmönnum um að bjarga togaraútgerðinni og landinu í sambandi við þessi mál. Þeir hafa aldrei bjargað í þessum málum. Það mesta, sem hefur verið gert í því að reyna að tryggja rekstur togaraútgerðarinnar og búa landið almennilega út hvað þau tæki snertir, var vegna frumkvæðis frá ríkisstj. á sínum tíma, nýsköpunarstjórninni gömlu, en ekki frá togaraútgerðarmönnum sjálfum. Og hvað snertir hugsanlegt frumkvæði þeirra í sambandi við olíumálið, þá er ég nú hræddur um, að við verðum að gera okkur ljóst, að það væri nú náttúrulega ekki sérstaklega efnilegt út af fyrir sig, að togaraútgerðarmennirnir, skulum við segja, stofnuðu eitt olíufélagið til við fengjum fjórða settið af olíutönkunum hérna á Íslandi og kannske þriðja settið af olíuflutningaskipum, ef ríkisstj. ætlar að halda áfram uppteknum hætti. Ég held, að þetta verði nú ekki bezta fyrirkomulagið á okkar þjóðarbúskap, að haga okkur þannig. Ég held, að það væri nær, að ríkisstj. tæki einkasölu á olíunni og seldi útgerðarmönnum með kostnaðarverði. Viðvíkjandi því, sem hæstv. forsrh. virtist bera fyrir brjósti, að það yrði nú sagt eitthvað ljótt um hann og hann vændur um ýmiss konar slæman tilgang, ef hann færi nú að bera hér fram till. um stórlækkaða vexti, sem sérstaklega kæmu togaraútgerðinni til góða, vil ég minna hæstv. ráðh. á, að það hafa áður verið bornar fram till. hér á Alþ. um stórlækkaða vexti, sem alveg sérstaklega kæmu togaraútgerðinni til góða, till. um 2% vexti á öllum stofnlánum til útgerðarinnar og það til 20 ára, till., sem m. a. gerðu ekki aðeins einstökum togaraútgerðarmönnum, heldur líka mörgum bæjarútgerðarfélögum kleift að afla sér þeirra togara, sem útvegur landsins og afkoma fyrst og fremst byggist á. Ég held, að flytja ætti till. um að ákveða vextina af afurðalánum til - þess fisks, sem togararnir afla, það væri hægt að taka bátana með, ef maður vill, - að ákveða þá 1%, 1% vexti af öllum afurðalánum, og láta seðlabankann nota sitt fé til þess að lána á þennan hátt. Seðlabankinn hefur vaxtalausa alla seðlaveltuna frá ríkissjóði, og það er fyrirkomulag, sem tíðkast m. a. á Norðurlöndum, að afurðalán séu ekki meiri en þetta. Ég skal fullvissa hæstv. forsrh. um, ef hann væri hræddur við að bera fram slíka till., sem er nú ekki annars hans vani að vera hræddur, þá skyldi ég með mestu ánægju flytja þá till. með honum. Og þó að það yrði einhver andstaða hérna í þinginu, þá höfum við, ef við höfum þá flokka, sem við erum formenn fyrir, á bak við okkur, meiri hluta hér í þinginu til að setja þetta í gegn. Og 1% vextir á afurðalánunum í staðinn fyrir 5% og seinna meir 7%, eins og núna eru, þýðir 200–300 þús. kr. fyrir hverja togaraútgerð hér á Íslandi í sparnað. Það er svo sem ekkert spursmál um það, að við getum leyst þessi mál og leyst þau fljótt, en hitt vil ég mega vona, að ekki komi til, að í apríl geri Alþ. ekkert í togaramálunum, í maílok verði síðna togararnir bundnir og í haust í október, þegar Alþ. kemur aftur saman, þá liggi kannske fyrir einhverjar till. um að fara að ræða þetta. Það vil ég vona, að komi ekki til, og eins og ég hef sagt, þá vonast ég til þess, að það verði tækifæri til þess að ræða þessi þýðingarmestu atvinnumál þjóðfélagsins öðruvísi en í fyrirspurnatíma hér á Alþ. á næstunni.



Herra forseti. Það var út af fsp. hv. 4. þm. Reykv. Ég verð að geta þess, að ég heyrði mjög illa, hvað hann sagði; hann talaði svo lágt. En ég stóð hér upp áðan til þess að skýra hv. Alþingi frá því, að ég gæti ekki nú sem stendur skýrt efnislega frá samningnum, og þess vegna óska ég ekki eftir því, að umr. hefjist um hann nú efnislega. Hins vegar hef ég lofað - og mun standa við það að öllu forfallalausu - að gefa hv. Alþingi nákvæma skýrslu um málið, þegar það er búið og þegar ég kem heim úr utanför minni. Ég álít, að það þurfi ekki að svara þessu fleiru núna. Ég vil ekki og get ekki rætt samninginn efnislega. Ég vil ekki, að honum sé á neinn hátt teflt í hættu með því að berist út um samningagerðina nú sem stendur.



Ekki er það nú rétt hjá hæstv. atvmrh., að ég hafi tekið trú á nýja guði, Morgunblaðið og samtök útgerðarmanna. Hitt virðist mér aftur á móti, ef maður heldur sér að biblíusögunum, að framferði hans nú minni átakanlega á einn mætan mann, Pétur, sem þýðir bjarg eða hella, sem afneitaði meistara sínum; en skömmu síðar gekk hann út og grét beisklega. Og ég gæti trúað því, að líkt færi nú fyrir þessum heiðursmanni, þegar hann afneitar sínum gömlu og nýjum guðum á þennan hátt. Hann minnti á það, að hann væri gamall Kveldúlfskarl, hann sæi nú ekkert eftir útgerðarmönnum að sanna mál sitt o. s. frv., o. s. frv., og skal ég ekkert úr því telja. En það, sem ég átti við, svo maður hverfi að alvörunni, með því að lesa hér upp úr þessum þykka doðrant, Morgunblaðinu, sem ég var með, er það, að það er alveg greinilegt, að samtök togaraeigenda í landinu, studd af aðalmálgagni hæstv. ráðh., hóta fullkominni stöðvun á grundvallaratvinnurekstri þjóðarinnar. Það, sem ég las upp úr blaðinu, þýðir ekkert annað en það, að verði ekki annaðhvort lækkaður gjaldeyririnn beint eða óbeint eða aðrar leiðir fundnar, eins og það er orðað, þá verður togaraútgerðin stöðvuð. Þetta segja útgerðarmenn sjálfir í sínu erindi, og þetta áréttar blað ráðh. í þeim leiðara, sem ég las upp hér áðan, og við slíkri hótun getur enginn skellt skolleyrunum, sem gerir sér grein fyrir því, hversu mikið er hér í húfi, því að á þessum undirstöðuatvinnuvegi byggist mikill hluti af öðrum atvinnuvegum þjóðarinnar. Þar við bætist svo það, að hæstv. ríkisstj. liggur undir rökstuddum grun um að ætla sér, þegar þingi er lokið, að reyna að afstýra stöðvun t. d. með gjaldeyrisfríðindum á einn veg eða annan til útgerðarmanna. Ég segi, að hún liggi undir rökstuddum grun í þessu efni, vegna þess sem hún hefur áður gert í hliðstæðu máli fyrir útgerðina, eða að öðrum kosti, eins og síðasti ræðumaður hér sagði, að láta málið liggja, hnútinn harðna, öngþveitið magnast, þangað til þing kemur saman í haust. Því er það, sem ég hefði vænzt ákveðinna yfirlýsinga af hálfu hæstv. ríkisstj. í þessu efni nú og aðgerða áður en þingi lýkur.



Ég vil út af þessu, herra forseti, aðeins segja það, að meginatriði þessa máls er, að ríkisstj. segir: Við verðum að fá óyggjandi skýrslur frá útgerðinni sem grundvöll undir þær aðgerðir, sem útgerðin telur þurfa að gera, áður en við hverfum að nokkrum ráðum í þessum efnum. - Ef hv. 4. þm. Reykv. eða aðrir hv. alþm. telja sig bæra um að bera fram ráð til úrbóta án frekari upplýsinga, geta þeir gert það. Og þeir eru alveg eins bærir um það eins og við. Menn fá engar vitranir, þó að þeir setjist í ráðherrastól, það hlýtur þessi hv. þm. að vita, því að hann hefur sjálfur í mörg ár setið í ráðherrastól. Þessir hv. þm. eru alveg eins bærir um og við í ríkisstj. að gera sér grein fyrir, að hagur útgerðarinnar stendur illa í bili. Þeir eiga sama aðgang að útgerðarmönnum og ríkisstj. á, og ef þeir telja þetta svona auðleyst allt saman, hví í ósköpunum bera þeir þá ekki fram till. á þinginu um, hvað gera skuli, og binda hendur okkar? Og því fremur, ef þeir telja, að við sitjum á svikráðum í þessum málum, ætlum annaðhvort ekkert að sinna málinu og höfum engan áhuga fyrir neinu í því eða að svíkjast aftan að þinginu, þegar það er farið heim.



Herra forseti. Eins og hv. alþm. er kunnugt, hefur ríkisstj. ákveðið, að ég fari utan í dag í fylgd með forseta Íslands. Ég tel því rétt að gefa hv. Alþingi upplýsingar um það, hvernig ástatt er með samningagerð þá við Bandaríkin, sem unnið hefur verið að, undanfarnar vikur. Samningum þessum er ekki að fullu lokið. Nokkur atriði eru ekki að öllu leyti frágengin. Hins vegar hef ég fulla ástæðu til að vona - og tel mig raunar geta treyst því - að kröfur þær, sem gerðar hafa verið af okkar hendi, nái í aðalatriðum fram að ganga og viðunandi samningar náist. Ég treysti því, að svo snemma verði lokið samningagerðinni, að ég geti skýrt hv. Alþingi frá efni þeirra eftir 12. apríl n. k. en þann dag hef ég ákveðið að koma heim. Á þessu stigi málsins get ég ekki rætt mál þetta efnislega.



Herra forseti. Þegar ég sá, að hæstv. utanrrh. var kominn hér í ræðustólinn, og heyrði, að hann vék talinu að samningum þeim, sem hafa verið að undanförnu um breytingar á varnarsamningnum, þá fagnaði ég því og hélt, að Alþingi fengi nú skýrslu um gang þessara mála. Vissulega gladdi það mig að heyra, að þessir samningar hefðu gengið vel og að vonir væru um, að þær kröfur til breytinga, sem íslenzka ríkisstj. hafði gert, næðu sennilega fram að ganga. En svo fengum við ekkert meira að vita, en hæstv. ráðh. sagðist mundu geta gefið þinginu skýrslu um þetta eftir heimkomu sína þann 12. apríl. En nú er mér spurn: Eru líkur til, að hv. Alþingi sitji að fundum fram yfir 12. apríl, svo að nokkrar vonir séu við það bundnar, að þingið fái vitneskju frá hæstv. ráðh. um þessi mál, áður en það verður sent heim, ef hæstv. ráðh. getur enga skýrslu gefið þinginu efnislega um málið nú. Mér finnst ákaflega litlar líkur til þess, að Alþingi geti gert sér nokkrar minnstu vonir um að fá frekari vitneskju um málið, áður en það verður sent heim, ef ekki er hægt að gefa neina vitneskju um þetta fyrr en eftir 12. apríl. Um þetta langar mig nú til þess að vita og hvort það sé þá enginn möguleiki til, að þingið fái vitneskju um niðurstöðu þessa máls, áður en því verður slitið.



Herra forseti. Það, sem ég sagði áðan, að ég mundi væntanlega gefa skýrslu hér í þinginu eftir 12. apríl, byggist á því, að ég hef gengið út frá því, að Alþingi mundi sitja til miðvikudagsins 14. apríl. Þess vegna hef ég nefnt þessi tímatakmörk. Forsetaheimsókninni er lokið í Noregi á pálmasunnudag. Ég get komið heim, eftir að henni er lokið, og tel ég mig því hafa fulla ástæðu til þess að álita, að þetta megi takast.



Herra forseti. Ég get sagt nokkuð hið sama og hv. 3. landsk., að þegar hæstv. ráðh. kvaddi sér hljóðs til þess að skýra frá því, hvað gengi samningum við Bandaríkjamenn, þá átti ég von á því, að hann segði eitthvað meira en hann á þessu stigi skýrði frá. Ég ætla, að hann hafi tekið svo til orða, að hann teldi sig mega treysta því, að kröfur okkar Íslendinga mundu ná fram að ganga. Ég veit ekki, hvort ég er einn þingmanna um það, en ég verð að segja það fyrir mig, að mér er ekki kunnugt um nema að mjög litlu leyti a. m. k., hverjar kröfur hæstv. ríkisstj. hefur borið fram í þessu sambandi, og það er að sjálfsögðu það, sem þeir þm. mundu spyrja um, sem eitthvað vildu um þessi mál vita. Alþfl. hefur lagt fram þáltill. um þetta efni, sem ekki hefur fengið afgreiðslu. Ég vil aðeins nefna fjögur atriði úr henni og þætti mjög æskilegt, ef hæstv. ráðh. sæi sér fært að skýra frá því, hvort þessi atriði hafi verið tekin upp í kröfur eða tilmæli Íslendinga. Í fyrsta lagi það; að framkvæmdir samkv. varnarsamningnum yrðu eingöngu unnar af íslenzkum verktökum. Í öðru lagi, hvort ríkisstj. hefur borið fram kröfur eða óskir um styttingu á uppsagnarfresti samningsins. Í þriðja lagi, hvort ríkisstj. hefur hafið undirbúning þess og leitað samninga um það við Bandaríkjamenn að undirbúa okkur undir það, að Íslendingar gætu tekið í sínar hendur gæzlu mannvirkja á vellinum og á radarstöðvum úti um land. Og svo loks, hvað ríkisstj. hefur farið fram á eða gert kröfur um í sambandi við samskipti setuliðsins við íslenzkt fólk. Mér þætti mjög vel fara á því, ef hæstv. ráðh. gæti skýrt þinginu frá því, hvort ríkisstj. hefði tekið þessar kröfur upp og hvort ætla má, að þær muni ná fram að ganga, en það var það orðalag, sem hæstv. ráðh. notaði um þær óskir eða kröfur, sem ríkisstj. þegar hefði fram sett.

Forseti (JörB): Ég hefði nú mjög viljað vænta þess, að það héldu ekki áfram umr. utan dagskrár, því að úr því sem komið er um þetta atriði, skilst mér, að ekki verði mikið á því að græða. Hv. 1. landsk. tekur til máls utan dagskrár.



Herra forseti. Í gærdag, þegar frv. til laga um uppsögn varnarsamningsins var til umr. í Nd. Alþingis, átaldi ég það, að hæstv. utanrrh. skyldi ekki vera viðstaddur slíkar umr., m. a. vegna þess, að ég teldi líklegt, að Alþingi vildi gjarnan fá einhverja vitneskju um það, hvað liði þeirri samningagerð um framkvæmd herstöðvasamningsins, sem nú hefur verið á döfinni í 2 mánuði eða þar um bil. Mér þótti þess vegna mjög leitt, að hæstv. utanrrh., þegar hann kom nú hingað í dag, rétt áður en hann er að leggja af stað af landi brott, skyldi ekki geta gefið um þetta fyllri og ýtarlegri skýrslu en þau fáu orð, sem hann hér sagði. Hins vegar sagðist hann búast við að koma hingað aftur um 12. apríl og gefa þá Alþingi skýrslu. Ég vil mega líta þannig á, að þetta sé yfirlýsing frá hæstv. utanrrh. og hæstv. ríkisstj. um það, að hún ætli ekki ap senda Alþingi heim, fyrr en hún hefur gefið um það skýrslu, hvernig þessi mál standa.