Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (SF): Umræðan fer þannig fram í kvöld, að hver þingfl. fær 50 mín. ræðutíma, sem skiptist í 2 umferðir, hin fyrri 25–30 mín., en hin síðari 20–25 mín. Röð flokkanna í báðum umferðum verður þessi: Alþb., Sjálfstfl., Framsfl. og Alþfl. Ræðumenn verða: Fyrir Alþb. í fyrri umferð Lúðvík Jósefsson, í síðari umferð Geir Gunnarsson. Fyrir Sjálfstfl. í fyrri umferð Bjarni Benediktsson og Guðlaugur Gíslason, í síðari umferð Bjartmar Guðmundsson og Pétur Sigurðsson. Fyrir Framsfl: í fyrri umferð Eysteinn Jónsson, í síðari umferð Halldór E. Sigurðsson og Páll Þorsteinsson. Fyrir Alþfl. í fyrri umferð Gylfi Þ. Gíslason, í síðari umferð Benedikt Gröndal.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Senn líður að þingslitum. Alþ. hefur setið að störfum í fulla 7 mánuði. Þingstörfin hafa einkennzt af aðgerðaleysi og óvissu, og ég hygg, að fá eða engin dæmi séu um það, að gangur þingmála hafi orðið með slíkum hætti og á þessum vetri. Þingmál, sem lögð voru fram í byrjun þings, í októbermánuði s.l., eru sum ekki komin til nefndar enn þá. Mörg dæmi eru þess, að mál hafi legið 5–6 mán. í n. án afgreiðslu og að mál hafi ekki komizt til 1. umr. fyrr en 3–4 mán. eftir að þau voru lögð fram á þingi. Þingstörfin fyrir áramót einkenndust að mestu af ástandinu í kaupgjalds- og verðlagsmálum. Svo að segja allir kaupgjaldssamningar verkalýðsfélaga gengu úr gildi um miðjan október. Ríkisstj. vissi ekki sitt rjúkandi ráð og bað um frest á frest ofan. Síðan flutti hún sitt fræga þvingunarlagafrv. og ætlaði að binda allt kaup með lögum. Á því máli heyktist stj. að lokum og tók upp samninga við verkalýðsfélögin að nýju. Þingstörfin eftir áramót hafa síðan einkennzt af því, að ríkisstj. hefur verið önnum kafin við þá iðju að koma fram verðhækkunum á öllum mögulegum sviðum til þess að ná til baka þeim kjarabótum, sem samið var um í desembermánuði. Engu hefur verið líkara en ríkisstj. væri í kapphlaupi við tímann um að verða örugglega búin að koma fram svo miklum verðhækkunum, áður en kaupsamningarnir renna út í sumar, að dýrtíðin væri búin að eyða allri kauphækkuninni frá í desember. Þetta hefur ríkisstj. tekizt, eins og allir vita. Sú var tíðin, að núv. hæstv. forsrh., Bjarni Benediktsson, átti ekki nógu stór orð um seinagang og aðgerðaleysi á Alþ. Það var á fyrsta þingi vinstri stj., þegar 3 flokkar allósamstæðir í mörgum málum voru að mynda stefnu sína. En nú, þegar Sjálfstfl, og Alþfl. hafa staðið saman um ríkisstj. í samfleytt 5 ár og Alþ. er þó haldið hálfaðgerðarlausu í 7 mán., en ríkisstj. undir forsæti Bjarna Benediktssonar hrökklast stjórnlaust undan vandamálunum, þá heyrist ekki mikið frá honum um seinagang mála á Alþ. og úrræðaleysi ríkisstj. Á dögum vinstri stj. hneykslaðist Bjarni Benediktsson mjög á því, að ríkisstj. skyldi leyfa sér að ræða við utanþingsaðila um lausn efnahagsmálenna. En hvað er að gerast nú þessa dagana? Hæstv. forsrh., Bjarni Benediktsson, skyldi þó ekki vera að ræða við utanþingsaðila um lausn efnahagsmála? Hann, sem lýst hafði því yfir, að viðreisnarstj. mundi ekki skipta sér af kaupgjaldssamningum, slík mál væru úrlausnarefni atvinnurekenda og launafólks, hann skyldi þó ekki vera að tala um kaupgjaldssamninga við verkalýðsfélögin? Og það skyldi þó ekki vera, að sá sami Bjarni Benediktsson, sem lýsti því yfir í upphafi viðreisnarinnar, að vísitölugreiðslur á kaupgjald væru stórhættulegar fyrir efnahagskerfið, sé nú að ræða um samninga við utanþingsaðila um að taka á ný upp vísitölutryggingu á kaupi? Reynslan beygir stundum hinar þrjózkustu sálir og kennir þeim að taka tillit til staðreynda. Viðreisnarstefna núv. ríkisstj. hefur verið reynd í rúm 4 ár. Fullur reynslutími er því fenginn á þessari efnahagsmálastefnu. Viðreisnin skilur eftir sig glögg spor víða í þjóðlífinu. Lítum á nokkur dæmi. Skattheimta ríkisins hefur tekið stórkostlegum breytingum. Árið 1958 voru heildartekjur ríkissjóðs um 914 millj. kr. Á þessu ári verða heildartekjur ríkissjóðs skv. áætlun um 3000 millj. kr. eða hafa hækkað á þessum tíma um 2000 millj., um 2 milljarða króna. Hér er engin smábreyting á ferðinni. Árið 1958 námu allir tollar og söluskattar ríkisins um 550 millj. kr. Nú verður hliðstæð innheimta um 2100 millj. kr. Þannig hafa tollar og söluskattar á almennum varningi margfaldazt. Á þessum árum hafa tollar á lúxusvörum verið lækkaðir, en hins vegar hafa tollar og söluskattar stóraukizt á daglegum lífsnauðsynjum. Beinn tekjuskattur félaga, sem hafa með höndum verzlun eða atvinnurekstur, hefur verið lækkaður, sömuleiðis skattar á hæstu tekjum. En tekjuskattur á miðlungstekjum hefur hækkað með hækkandi verðlagi. Vísitala vöru og þjónustu hefur á 4 viðreisnarárum hækkað um 84%, og þó eiga enn eftir að koma inn í vísitöluna 9 vísitölustig vegna verðhækkana og skattahækkana, sem orðnar eru. Þegar sú hækkun vísitölu verður komin fram, hefur meðaltalshækkun á öllum vörum og. þjónustu hækkað í tíð viðreisnarstj. um 93%. Það þarf langt að leita til þess að finna hliðstæða dýrtíðarhækkun í nokkru landi. Vísitala matvöru hefur þó hækkað enn þá meira en meðalhækkun vöruverðs, og sýnir það út af fyrir sig, að hverju ríkisstj. hefur stefnt. Spor viðreisnarinnar í húsaæðismálum sýna ekki síður glögga mynd af stefnu þeirra viðreisnarmanna. Fyrstu ár viðreisnarinnar drógust íbúðabyggingar verulega saman. Húsnæðisvandræði hafa því aukizt og braskarar hækkað íbúðaverðið til viðbótar við sífellt hækkandi byggingarkostnað. Meðalstór íbúð, um 350 m2, hefur hækkað í verði, frá því að viðreisnin hófst, um 238 þús. kr., miðað við byggingarvísitölu hagstofunnar. Hækkun byggingarkostnaðarins er því miklu meiri en sem nemur hámarkslánum húsnæðismálastjórnar. Þannig er viðreisnin í húsnæðismálunum. Viðreisnarstj. boðaði verzlunarfrelsi. Það hefur komið fram í því, að fjöldamargar vörutegundir, sem áður voru háðar verðlagsákvæðum, hafa nú verið undanþegnar slíkum ákvæðum og álagning á þær gefin frjáls. Og álagningin hefur að sjálfsögðu stórhækkað. Áhrif verzlunarfrelsisins birtast svo í verzlunarstórhýsunum, sem sprottið hafa upp við Laugaveginn í Reykjavík og á ýmsum öðrum stöðum. Í peningamálum hefur viðreisnarstefnan skapað lánsfjárkreppu með innilokun sparifjár í Seðlabankanum og sívaxandi verðbólgu. Hún hefur sveigt fjármagn bankakerfisins í vaxandi mæli til verzlunarinnar, en frá sjávarútvegi og landbúnaði. Skýrslur Seðlabankans sýna, að á s.l. 4 árum hefur útlánaaukning bankakerfisins orðið til sjávarútvegs og landbúnaðar samanlagt um 338.4 millj. kr., en á sama tíma varð útlánaaukningin til verzlunarinnar um 587.9 millj. kr. Spor viðreisnarinnar segja víða til sín. Þau eru flest í sömu átt. Þau bera vitni um ákveðna stefnu, stefnu, sem miðar að því að auka frjálsræði og gróðamöguleika milliliða og hinna efnameiri í þjóðfélaginu, en færa byrðarnar í auknum mæli yfir á herðar almennings. Og nú eftir 4 ára viðreisn er svo komið, að ríkisstj. stynur undan aðsteðjandi erfiðleikum í efnahagsmálum landsins, eins og það er orðað. Enn er talað um efnahagsvandamál, um erfiðleika og hættur í efnahagsmálunum, og ríkisstj. verður jafnvel að útvega sér lagaheimild til að fresta nauðsynlegustu framkvæmdum ríkisins vegna hins alvarlega ástands í efnahagsmálum þjóðarinnar. Hvaða erfiðleikar eru þetta? Hver er þessi mikli vandi eftir alla viðreisnina? Hefur árferðið undanfarin ár ekki verið með ágætum? Hefur þjóðarframleiðslan ekki stóraukizt? Er það ekki staðreynd, að framleiðsla landbúnaðarins hefur farið stórum vaxandi á ári hverju nú um skeið þrátt fyrir fækkun þeirra, sem að landbúnaði starfa? Hefur iðnaðurinn ekki skilað árlegri framleiðsluaukningu? Og hefur sjávaraflinn ekki orðið meiri en nokkru sinni fyrr? árið 1961 varð metafli við sjóinn. Aflinn óx um 23.6% frá árinu áður. Árið 1962 óx sjávaraflinn enn um 21%„. Í dag er lokadagur vetrarvertíðar, 11. maí. Nú er að ljúka einni fengsælustu vertíð, sem menn muna. Öll eldri aflamet hafa verið slegin, og þá má fyllilega búast við, að þessi nýju met standi ekki nema þetta ár. Og það er ekki aðeins framleiðslan, sem hefur aukizt. Markaðir fyrir útfluttar vörur hafa verið góðir, og útflutningsverðið hefur hækkað á hverju ári síðan 1960. Þjóðartekjurnar hafa sem sagt vaxið stórlega. Hvað er eiginlega að í okkar efnahagsmálum? Hvers vegna er ríkisstj. í þessum mikla vanda? Hvers vegna er viðreisnarstefnan komin í mát? Hjá öðrum þjóðum eru efnahagsvandamál tengd við stöðnun í framleiðslu eða minnkandi framleiðslu. Þar veldur illt árferði erfiðleikum, t.d. uppskerubrestur af völdum óhagstæðrar baráttu. Sums staðar hafa markaðir brugðizt eða verðlag á útflutningsvörum fallið. Hér snýr þetta allt þveröfugt við. Hér virðist árferðið vera of gott, markaðir of góðir og þó sérstaklega framleiðslan allt of mikil. Okkar efnahagskerfi virðist blátt áfram ekkí þola þetta meðlæti. En í hverju eru okkar efnahagserfiðleikar þá fólgnir? Þeir eru fólgnir í deilu um skiptingu þjóðarteknanna. Viðreisnarstjórnin hefur í full 4 ár stritazt við að minnka hlut launastéttanna í þjóðartekjunum þrátt fyrir vaxandi framleiðslu. Núv. stjórnarfl. hófu þennan leik strax í ársbyrjun 1959. Þá lækkuðu þeir allt umsamið kaup með lögum. Síðan skelltu þeir á gengislækkuninni miklu í febrúar 1960. Fram á mitt árið 1961 eða í 21/2 ár tókst stjórnarflokkunum aðallega með hækkandi verðlagi að lækka kaupmátt launa um 23%. Þegar verkalýðshreyfingin knúði fram 11–12% kauphækkun í júnímánuði 1961 til þess að vega nokkuð upp á móti verðhækkunarstefnu ríkisstj., þá brá viðreisnarstjórnin hart við og lækkaði gengi krónunnar enn á ný og skellti yfir landsmenn nýju dýrtíðarfióði. Síðan hafa launþegasamtökin nokkrum sínum reynt að rétta hlut sinn með kauphækkunum, en ríkisstj. hefur jafnan verið snör í snúningum í slíkum tilfellum og séð um, að verðlagið hækkaði alltaf nokkru meira en kauphækkunum nam. Þannig hefur viðreisnarstj. tekizt á s.l. 4 árum með tveimur gengislækkunum, með vaxtahækkun, með stórhækkun söluskatts, með álagningarhækkunum og ýmsum nýjum álögum að hækka vöruverð og þjónustu í landinu skv. vísitölu um 93%, á sama tíma sem almennt kaupgjald verkamanna hefur aðeins hækkað urra 55%. Það er þetta verðhækkunarstríð ríkisstj., sem skapað hefur þann vanda, sem við er að glíma í dag í efnahagsmálum þjóðarinnar. Sú ríkisstj., sem fyrir 4 árum ætlaði að bjarga efnahagsmálum þjóðarinnar með gengislækkunum, talar nú um, að forða verði þjóðinni framvegis frá slíkum bjargráðum. Sú stjórn, sem fyrir 4 árum neitaði með hroka öllu samstarfi við launþega landsins, verður nú að taka upp samninga við þá. Sú stjórn sem ætlaði að breyta tekjuskiptingunni í landinu með banni á vísitölugreiðslu á kaup og sífelldum verðhækkunum síðan, stendur nú ráðþrota frammi fyrir sinni eigin dýrtíðar- og verðbólgustefnu. Dýrtíðin á Íslandi er ekkert óskiljanlegt undur. Hún hefur orðið til samkv. ákvörðun ríkisstj. sjálfrar og sérfræðinga hennar í efnahagsmálum. Dýrtíðinni hefur verið beitt af ríkisstj. sem vopni í deilunni um skiptingu þjóðarteknanna. Og nú er þetta vopn að snúast í hendi ríkisstj. og verður líklega hennar banabiti. Dæmið um það, sem gerðist í þessum málum í vetur, eftir að samið hafði verið um 15% launahækkun verkafólki til handa, sýnir ljóslega, hvernig ríkisstj. hefur beitt dýrtíðarvopninu. Fyrsta verk ríkisstj. eftir áramótin var að leggja á nýjan söluskatt, sem áætlað er að nemi um 360 millj. kr. á ári. Um þennan söluskatt sagði forsrh., Bjarni Benediktsson, að nauðsynlegt væri að leyfa afleiðingum kauphækkunarinnar að koma sem skýrast fram, svo að almenningur lærði af reynslunni, hvað kauphækkanirnar þýddu. Tilgangurinn með skattinum var augljós. Söluskatturinn hlaut að leiða af sér almenna verðlagshækkun, því að hann var lagður jafnt á brýnustu lífsnauðsynjar sem óþarfavarning. Aðeins hluti af þessum söluskatti átti að renna til útflutningsatvinnuveganna, en mikill hluti hans átti að fara í greiðslur, sem ríkissjóður hafði áður borið. Engin þörf var að leggja á þennan skatt, þar sem afkoma ríkissjóðs var mjög hagstæð. Næst á eftir söluskattinum ákvað svo ríkisstj. að leyfa almenna, stórfellda hækkun á verzlunarálagningu. Sú álagningarhækkun nam 4–14% verðlagshækkunum og mun sennilega valda um 600–700 millj. kr. verðhækkun, þegar öll kurl eru komin til grafar. Þetta gerði ríkisstj., eftir að hún hafði gefið öll flutningsgjöld skinafélaga frjáls og þar með heimilað stórfellda hækkun á frögtum. Síðan dundu yfir hvers konar verðhækkanir, á rafmagni, hita, fargjöldum, sjúkrasamlagsgjöldum, o.fl. Afleiðingarnar létu ekki standa á sér. Vísitala vöru og þjónustu var 166 stig í desembermánuði, áður en kaupið er hækkað um 15%. En nú er sama vísitala 184 stig og hefur hækkað um 18 stig, og upplýst er, að 9 stig eigi enn eftir að koma fram, og nemur þá hækkun vísitölunnar, þegar allt er fram komið, 27 stigum. Þannig virðist ríkisstj. munu ná settu marki um það að hafa komið fram meiri hækkun verðlags en sem nemur 15% kauphækkuninni og það áður en næstu samningar verða gerðir. Ríkisstj. og málgögn hennar hafa svo margsinnis tekið það fram, að þegar allar verðhækkanirnar væru komnar fram, þegar, eins og Morgunblaðið og Vísir hafa orðað það, búið væri að fara hringinn, þá væri fyrst kominn tími til að semja um stöðvun á öllum kauphækkunum. Þannig hefur dýrtíðin verið notuð sem vopn gegn launþegum landsins. Viðreisnarstefnan hefur engan þátt átt í hinu hagstæða framleiðsluárferði. Hún hefur þvert á móti verið andstæð framleiðsluatvinnuvegunum. Höfundar viðreisnarinnar hafa beinlínis sett upp hundshaus gegn vaxandi framleiðslu og talað um, að vaxandi framleiðsla raskaði jafnvæginu í efnahagsmálunum. Höfundar viðreisnarinnar voru ekki sérlega hrifnir, þegar grundvöllurinn var lagður í tíð vinstri stjórnarinnar að stóraukinni framleiðslu sjávarútvegsins. Þá voru fyrstu stálfiskibátarnir keyptir frá Noregi og fiskibátaflotinn færður upp á hærra framleiðslustig. Þá voru gerðar fyrstu umtalsverðu tilraunirnar til þess að veiða Suðurlandssíldina í hringnót með kraftblökk. Hinum nýju og stækkuðu fiskiskipum tóku viðreisnarforkólfarnir þannig, að þeir sáu ekki annað en hækkandi erlendar skuldir, sem stöfuðu af öllum þessum bátakaupum, og þeir töluðu um, að allar þessar skuldir stefndu afkomu þjóðarinnar í beinan voða. Og til þess að kóróna víðsýni sína og trú á íslenzkum sjávarútvegi létu þeir viðreisnarmenn Davíð Ólafsson fiskimálastjóra og nokkra aðra íhaldsþm. flytja till. á Alþingi um það, að hinir nýkeyptu 150–250 rúml. fiskibátar yrðu sendir á tilraunaveiðar suður til Afríkustranda, þar sem fyrirsjáanlegt væri, að þessi dýru skip gætu ekki borið sig á veiðum hér við land, eins og það hét í grg. Þetta er ekki gamansaga. Þetta er heilagur sannleikur. Till. um þetta efni fluttu þessir viðreisnarþm. á Alþingi Íslendinga. Grundvöllurinn að hinum nýja og stækkaða fiskibátaflota lagði vinstri stjórnin. Hinar miklu veiðar árin 1961 og 1962 brutu síðan niður allar hömlur viðreisnarinnar og ruddu brautina fyrir áframhaldandi stækkun bátaflotans. Og hvernig var með stækkun landhelginnar 1958, hið þýðingarmesta spor, sem stigið hefur verið til aukningar í sjávarútvegi landsins? Hvar stóðu þeir viðreisnarmenn þá? Foringjar Sjálfstfl. voru á móti stækkuninni. Núv. formaður Sjálfstfl., hæstv. forsrh. Bjarni Benediktsson, beitti öllu afli sínu til þess að koma í veg fyrir útfærsluna 1958. Hann lagði til í blaði sínu, Morgunblaðinu, nokkrum dögum áður en stækkun átti að taka gildi, að horfið yrði frá útfærslunni og samningar teknir upp við NATO um málið, þó að fyrir lægi, að NATO vildi einungis semja um réttindi Vestur-Evrópulanda til áframhaldandi fiskveiða í íslenzkri landhelgi. Og allir muna, að Alþfl.-ráðh. voru nauðugir dregnir með, þegar stækkunin var gerð. Og svo ætla þeir menn, sem nauðugir voru dregnir með eða stóðu eins og staðir hestar, þegar stækkunin fór fram, að telja Íslendingum trú um, að það hafi verið þeir, sem leystu landhelgismálið. Svo langt ganga þessir menn, að þeir ætla sér þá dul að telja landsmánnum trú um, að það hafi verið, þegar þeir gerðu undansláttarsamninginn við Breta og heimiluðu þeim veiðar í íslenzkri fiskveiðilandhelgi í 3 ár og sömdu jafnframt um það, að Íslendingar mættu aldrei framar breyta fiskveiðilandhelgi sinni nema með leyfi Breta eða erlends dómstóls, - að það hafi verið þá, sem Íslendingar unnu sigur í landhelgismálinu. Sigur Íslands í landhelgismálinu var fólginn í stækkun landhelginnar, en ekki í undanþágum eða frambúðar réttindaafsali. Það er 12 mílna landhelgin frá 1958, frá vinstristjórnartímabilinu, sem nú í dag er einn megingrundvöllurinn undir vaxandi fiskveiðum og stórvaxandi þjóðarframleiðslu. Það breytir engu um þessar staðreyndir, þó að Davíð Ólafsson hafi verið sendur í seinustu útvarpsumr. til þess að flytja þann boðskap, að ég hafi í rauninni aldrei kært mig um stækkun landhelginnar, heldur hafi aðeins vakað fyrir mér að ná mér niðri á NATO? Þennan boðskap, sem reyndar er sá sami, sem Bjarni Benediktsson hefur endurtekið nokkrum sinnum í Morgunblaðinu að undanförnu, er svo reynt að gera sennilegri með því að vitna í amerískan blaðasnáp, sem á hafa talað við mig í Genf 1960 og gefið hefur út bók um landhelgismálið. Bók þessa Ameríkumanns er furðuleg á marga vegu. Meginefni bókarinnar á að sýna það, að almenningur á Íslandi hafi ekkert kært sig um stækkun landhelginnar, heldur hafi stækkunin einvörðungu verið sprottin af áhuga pólitíkusa. Fullyrðing þessa Ameríkumanns um viðtalið við mig er álíka mikill sannleikur og þessi kenning um áhugaleysi almennings fyrir stækkun landhelginnar. Svo ómerkileg eru ummæli þessa Ameríkumanns, sem þeir Bjarni Benediktsson og Davíð Ólafsson reyna að nota til árása á mig, að í annarri setningunni, sem hann hefur eftir mér, segir hann, að ég hafi miðað till. mínar um stækkun landhelginnar við það að skaða NATO, en í hinni segir hann, að Alþb. hafi ekki lagt til 12 mílur til þess að skaða NATO, en það hafi glatt Alþb., að stækkunin skyldi leiða slíkt af sér. Þeir Bjarni Benediktsson og Davíð Ólafsson vita vel, að ég átti á sínum tíma viðtöl við tugi erlendra blaðamanna og útvarpsmanna um landhelgismálið. Þeir vita líka vel, m.a. vegna þess að mörg þeirra viðtala birtust einnig í Morgunblaðinu, að ég taldi alltaf fjarstæðu að blanda saman nauðsynlegri stækkun íslenzku fiskveiðilandhelginnar og afstöðunni til NATO. Þetta kemur líka fram í bók þessa Ameríkumanns. Fyrir mér og okkur Alþb.-mönnum var stækkun landhelginnar aðalatriði þessa máls. Við trúðum á framtíðarmöguleika íslenzkra fiskveiða, ef fiskimiðin yrðu okkar einna. Við trúðum á tækni og framfarir og á það, að fiskimiðin við landið væru dýrmætustu efnahagsfjársjóðir þjóðarinnar. Sjónarmið þeirra viðreisnarmanna hefur verið algerlega andstætt sjónarmiðum okkar. Þeir hafa gefið upp trúna á okkar aðalatvinnuvegi. Ég skal nefna hér dæmi úr ummælum þriggja forustumanna viðreisnarinnar, sem sanna þetta. Í ræðu, sem Jónas Haralz flutti á ráðstefnu verkfræðinga, komst hann m.a. þannig að orði, orðrétt: „Vegna þeirra aðstæðna, sem ég hef hér nefnt, má ekki gera ráð fyrir, að framleiðsla sjávarútvegsins, fiskveiða og fiskvinnslu, aukist samanlagt meira en 4.5% árlega að meðaltali á næstu árum.“ Um landbúnaðinn sagði Jónas: „Í allra hæsta lagi má gera ráð fyrir, að landbúnaðarframleiðslan aukist á næstu árum um 3% árlega.“ Og ályktunarorð Jónasar Haralz voru síðan þessi orðrétt: „Ég hef reynt að sýna fram á, að þær atvinnugreinar, sem hingað til hafa verið meginstoðir þjóðarbúskaparins, landbúnaður, sjávarútvegur og framleiðsla iðnaðarvöru fyrir innlendan markað, veiti ekki á næstu árum nægilegt svigrúm til þess vaxtar þjóðarframleiðslu, sem æskilegur er. Til þess að sá vöxtur geti átt sér stað, verður að fara nýjar leiðir.“ Jóhannes Nordal bankastjóri sagði í viðtali við blaðið Börsen í Kaupmannahöfn 23. marz 1962 um ráðgerðar stóriðjuframkvæmdir Íslendinga: „Ein aðalástæðan fyrir þessum ráðagerðum er sú, að íslenzkur sjávarútvegur er ekki talinn geta aukið útflutningstekjur sínar nema um 5% í hæsta lagi á ári næstu ár, og slik tekjuaukning hjá aðalatvinnuvegi landsmanna nægir ekki til að tryggja með góðu móti bætt lífskjör og velmegun í landinu. Íslendingar verða því að leita annarra möguleika til að auka útflutningstekjur sínar.“ Og nú á þessu ári sagði Bjarni Benediktsson forsrh. við setningu þings ungra sjálfstæðismanna samkv. frásögn stjórnarblaðsins Vísis, orðrétt tekið upp: „Með stóriðju skapast traust og festa í efnahagslífinu. Ráðh. kvaðst efast um, að nokkurt annað sjálfstætt ríki byggi velgengi sína á jafnótraustum grundvelli og fiski, sem syndir um hafdjúpin.“ Þessi og önnur ummæli viðreisnarmanna sýna vel ótrú þeirra á sjávarútvegi og landbúnaði og uppgjöf þeirra á að fást við efnahagsvandamálin á raunhæfum grundvelli. Þeir vilja flýja á náðir þess, sem þeir þekkja ekki, og helzt af öllu fá útlendingum í hendur atvinnulíf landsins. Auðvitað þarf ekki að taka það fram, að útreikningar þeirra Jónasar Haralz og Jóhannesar Nordals um framleiðslumöguleika sjávarútvegs og landbúnaðar hafa gersamlega hrunið til grunna fyrir staðreyndum reynslunnar. Á fyrsta ári, eftir að útreikningarnir voru gerðir um 4.5%–5% hámarksaukningu sjávaraflans, jókst aflinn um 23.6% og á næsta ári á eftir um 21%, og auk þessa hækkaði svo útflutningsverð vörunnar; og enn eykst aflinn og verðmæti hans. Vandamál íslenzkra efnahagsmála er ekki fólgið í því, að atvinnuvegir okkar séu úreltir eða ófullnægjandi. Þau eru ekki fólgin í því, að þjóðartekjur okkar á mann séu lágar. Þvert á móti munu þjóðartekjur okkar á hvert höfuð vera með þeim hæstu í Evrópu. Vandamál okkar efnahagsmála er að rekja til rangrar efnahagsmálastefnu, til stefnu, sem óhjákvæmilega leiðir af sér innanlandsdýrtíð og síðan verkföll og framleiðslustöðvanir. Ríkisstj. landsins verður að hætta hernaði sínum á hendur vinnandi fólki í landinu. Það þarf að taka upp nýja stefnu í efnahagsmálum. Það, sem nú þarf að gera og mest er aðkallandi, er þetta: 1) Gera þarf samkomulag við launastéttirnar um réttlátar kjarabætur vegna dýrtíðarinnar, kjarabætur, sem fá að standa án nýrra verðhækkana. 2) Semja á um verðtryggingu á kaupi og kauphækkun í áföngum og tryggja þannig kaupgjaldssamninga til lengri tíma, helzt ekki minna en tveggja ára. 3) Reynt sé að ná samkomulagi milli ríkisvalds, atvinnurekenda og launþega um stöðvun verðbólgunnar. 4) Samið verði um framkvæmd á styttingu vinnudagsins með óskertu kaupi. 5) Tekin verði upp heildarstjórn á þjóðarbúskapnum í stað stjórnleysis, sem nú ríkir á fjárfestingu, á innflutningi og á útflutningi. 6) Ráðstafanir séu gerðar til lækkunar vöruverðs og þjónustu, m.a. með lækkun tolla og afnámi söluskatts á nauðsynlegustu vörum. Jafnframt verði tekið upp öflugt verðlagseftirlit í stað þess, sem lagt hefur verið niður að mestu. 7) Gert verði stórátak í húsnæðismálum almennings með lækkun vaxta á íbúðarlánum, lengingu lánstíma, stuðningi við byggingar á félagslegum grundvelli og verulegri fjáröflun til húsnæðismálalána. 8) Gerðar verði ráðstafanir til stuðnings atvinnuveganum, til þess m.a. að gera þeim kleift að standa undir óhjákvæmilegum kauphækkunum. Þannig verði vextir lækkaðir, stofnlánakjör bætt, útflutningsgjald lækkað og dregið úr milliliðakostnaði, með því m.a., að ríkið taki í sínar hendur vátryggingarstarfsemi og olíuverzlun. Í landbúnaðarmálum verði gert stórátak af hálfu ríkisins til þess að leysa vandamál smábúanna með óafturkræfu fjárframlagi. Jafnframt verði skipulega unnið að auknum félagsbúskap með hærri stofnlánum og styrkjum til slíks búrekstrar. 9) Lögð verði megináherzla á að treysta sem bezt aðalatvinnuvegi þjóðarinnar, sjávarútveg, landbúnað og iðnað, og þess jafnan gætt, að atvinnutæki landsins séu í eigu landsmanna einna. Um þessi atriði þarf að skapast víðtæk samstaða, - samstaða, sem grundvölluð er á samstarfi við launastéttirnar, burðarásinn í íslenzku þjóðfélagi.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Menn hafa heyrt nokkuð af öfugmælum og köpuryrðum hv. stjórnarandstæðinga. Um þau þarf ég ekki að fara mörgum orðum. Allur almenningur hefur lært að meta ásakanir stjórnarandstæðinga með varúð og draga því meira frá sem gífuryrðin verða stærri. Um þetta báru úrslit kosninganna á s.l. sumri glöggt vitni. Núv. stjórnarflokkar hlutu þá ótvíræða traustsyfirlýsingu kjósenda til áframhaldandi samstarfs um stjórn landsins. Ríkisstj. fékk aukið fylgi kjósenda, vegna þess að þeir töldu, að ásökunarefnin gegn henni hefðu ekki við rök að styðjast, eða a.m.k. meira væri vert um það, sem vel hefði tekizt, en hitt, er miður hefði farið. Ári síðar minnast jafnvei sjálfir stjórnarandstæðingar lítt eða ekki á ýmis þau atriði, sem þeir þá þrástöguðust á til áfellis stjórninni. Glumrugangurinn út af Efnahagsbandalaginu er t.d. ólíkt lægri nú en fyrir ári. Allt, sem stjórnin sagði um það mál, hefur reynzt rétt, en getsakir stjórnarandstæðinganna tilhæfulausar. Sama máli gegnir um landhelgissamninginn við Breta. Nú varð hv. þm. Lúðvík Jósefsson að eyða verulegum hluta ræðu sinnar til þess að verja sín eigin afglöp í þessu máll. Eða öll lætin út af brezka togaranum Milwood. Hver heyrir framar á hann minnzt eða man nú, að fullyrt var, að meðferð þess máls mundi leiða til þess, að ágengni erlendra togara mundi stóraukast. Reynslan hefur feykt blekkingunum á burtu og dómgreind kjósenda sannazt að vera heilbrigð. Fullyrðingar um síversnandi lífskjör almennings urðu og máttlausar, vegna þess að allur fjöldinn vissi allt annað af eigin raun. Ekkert talnamoldviðri megnar að slá menn slíkri blíndu, að þeir sjái ekki., að aldrei hafa jafnmargir búið við jafngóð kjör hér á landi eins og nú. Þúsundir ferðalanga, sem nú fara árlega til annarra landa, sjá með eigin augum, að óvíða líður almenningi betur en hér. Auðvitað er hér mörgu ábótavant. Hvarvetna í mannheimi amar eitthvað að. Aðalmeinsemd okkar nú, eins og allan síðasta aldarfjórðung, er verðbólgan. Engin tilraun hefur verið gerð til þess af hálfu ríkisstj. að draga dul á tilveru þeirrar meinsemdar eða á hættuna af henni. Fyrrv. forsrh., Ólafur Thors, gerði hana einmitt að aðalumræðuefni í ræðu sinni í árslok 1962, og sjálfur ræddi ég þennan vanda á landsfundi Sjálfstfl. í apríl 1963 og sagði þá m.a.: „Að sjálfsögðu bitnar það jafnt á allra flokka mönnum í hinum miklu almannasamtökum, ef þeim er beitt til að efla verðbólgu, auka dýrtíð og torvelda löglega lýðræðisstjórn í landinu. Verðbólgumeinið verður vafalaust seinlæknað, meðan vald þessara miklu samtaka er notað heilbrigðum stjórnarháttum til hindrunar. Hitt yrði þó enn skaðlegra, ef látið yrði undan ofbeldinu og meiri hl. þjóðarinnar kúgaður til að láta af stefnu sinni. Slíkt má aldrei verða.“ Þetta sagði ég fyrir ári. Í lýðræðisþjóðfélagi hlýtur meiri hluti kjósenda að ráða stefnunni, en Alþingi og ríkisstj. ber að taka hæfilegt tillit til hinna miklu almenningssamtaka í landinu. Enn hefur okkur Íslendingum ekki tekizt að rata í þessu hið rétta meðalhóf. Við skulum hreinskilnislega játa, að ein af orsökum þess, hversu erfitt hefur reynzt að ráða við verðbólguna, er, að allt of margir, sem í orði kveðnu eru henni andvígir, óttast hana þó ekki í hjarta sínu og stuðla að henni með gerðum sínum. Jafnvel ýmsir, sem hafa andúð á öllu braski, ímynda sér, að þeir geti komizt yfir eignir, t.d. húsnæði handa sjálfum sér, með þessu móti. Aðrir kjósa verðbólguna fremur en atvinnuleysi, sem sárlega bitnaði á mönnum á árunum 1930–1940 vegna þeirrar stefnu í efnahagsmálum, sem þá var fylgt og þeir umfram allt vilja forðast. En langvinn vaxandi verðbólga, slík og við eigum við að búa, horfir almenningi sízt til góðs. Hún eykur mun á fátækum og ríkum og gefur þeim, sem óprúttnir eru, færi á að afla sér óverðskuldaðra fjármuna. Ef svo fer fram, hlýtur, áður en yfir lýkur, ranglætið, sem af verðbólgunni stafar, að leiða til endurmats á eignum og skuldum, er komi í veg fyrir slíka óheilbrigða gróðamyndun. Eftir standa þá erfiðleikar, sem atvinnurekstur í landinu hefur hlotið af verðbólgunni, erfiðleikar, sem áður en varir geta leitt til atvinnuleysis og örbirgðar, einmitt þess, sem allir vilja umfram allt forðast. Í sjálfu sér skiptir ekki öllu máli, hvort menn segja, að verðlagshækkanir eða kauphækkanir ráði meira um vöxt verðbólgunnar. Aðalatriðið er, að hér er um víxláhrif að ræða. Ef kauphækkanir fara fram úr raunverulegri greiðslugetu atvinnuvega og eru ekki í samræmi við vöxt þjóðartekna, hljóta þær að leiða til verðlagshækkana, og verðlagshækkanir ýta mjög á eftir kauphækkunum. Þegar kauphækkanir voru umsamdar í desember s.l., var þegar á það bent, að þeim hlytu að fylgja margs konar verðlagshækkanir. Þetta var að mestu hægt að reikna út fyrir fram, þó að stjórnarandstæðingar virtust þá hafa. furðulega lítinn áhuga á að kynna sér hina fyrirsjáanlegu þróun. Mönnum blöskrar að vonum verðlagshækkanirnar, sem urðu á árinu 1963 og það sem af er þessu ári. Þess vegna er fróðlegt fyrir alla að kynna sér orsakir þessara hækkana. Ég hef með höndum áætlun um skiptingu vísitöluhækkunar eftir orsökum frá 1. jan. 1963 til 1. apríl 1964, sem samin er af hagstofunni. Þessi áætlun hljóðar svo: „Hækkun fob.-verðs á kaffi og sykri er 3.1 stig. Niðurfelling niðurgreiðslu á kaffi, fóðurbæti og áburði gerir 0.6 stig. Hækkun söluskatts úr 3% í 51/2% gerir 2.3 stig. Hækkun tekjuskatts, útsvars, almannatryggingagjalds og sjúkrasamlagsgjalds og lækkun fjölskyldubóta úr 3077 kr. í 3000 kr. gera 3.9 stig. Hækkun prósentuálagningar vegna launahækkana o.fl. gerir 1 stig. Hækkun fiskverðs gerir 1.1 stig. Hækkun á áfengi og tóbaki gerir 0.8 stig. Stéttarfélagsgjöld gera 0.5 stig. Hækkun landbúnaðarvöruverðs vegna hækkunar á tekjum atvinnustétta gerir 2.3 stig. Almennar launahækkanir gera 14 stig. Ymislegt (lagfæringar á verðlagsgrundvelli, ýmsar verðlagshækkanir, sem ekki er hægt að rekja beint til launahækkana, hækkun benzínverðs, hækkun á fragt, leiðrétting á húsnæðislið og ýmsar aðrar hækkanir, frá dregst lækkun á tollum o.fl.) gerir samtals 3.7 stig. Samtals gerir þetta 33.3 stig. - Þetta var áætlun hagstofunnar. Af öllum þeim orsökum, sem hagstofan telur, ber almennar launahækkanir langhæst eða beinlínis 14 stig af 33. En hækkanir kauptaxta eða tekna eru bein eða óbein orsök hækkana margra annarra liða. Þannig stafar hækkun tekjuskatts og útsvars ekki af hækkuðum skattstigum, heldur af meiri tekjum skattgreiðenda á árinu 1962 en á árinu 1961. En þær vaxandi tekjur eiga á hinn bóginn rót sína að rekja sumpart til góðærisins 1962 og sumpart til kauphækkana á því ári. Hækkun almannatryggingagjalds og sjúkrasamlagsgjalds stafar beinlínis af kauphækkunum. Kauphækkanir á s.l. ári gerðu hækkun söluskatts úr 3% í 51/2% óumflýjanlega. Þær eru því óbein orsök þeirrar verðhækkunar, sem hækkun söluskattsins leiddi af sér. Svipuðu máli gegnir um ýmsa aðra liði, svo sem hækkun prósentuálagningar, hækkun fiskverðs, hækkun stéttarfélagsgjalda og hækkun farmgjalda í millilandasiglingum o.fl. Að baki allra þessara hækkana liggja kauphækkanir, ef ekki að öllu, þá að langmestu leyti. Loks hefur sú tekjuhækkun, sem varð á árinu 1962 umfram hækkun kauptaxta, leitt til hækkunar á verði landbúnaðarafurða um 2.3 stig. Hækkanir þeirra liða, sem ég hef nú nefnt, nema samtals um 12 stigum, er koma til viðbótar þeim 14 stigum, sem áður eru nefnd og beinlínis voru almennar launahækkanir. Þá eru eftir um 7 stig af 33 stiga hækkuninni, sem ekki verða rakin beint eða óbeint til hækkunar kauptaxta eða tekna, nema þá að litlu leyti. Hverjar eru orsakir þessarar 7 stiga hækkunar? Þær eru ýmsar og flestar þess eðlis, að stjórnarvöldin hafa ekki getað haft tök á að ráða við þær. Hækkun á fob.- verði kaffis og sykurs hefur t.d. valdið 3 stiga hækkun og lagfæringar á verðlagsgrundvelli landbúnaðarafurða 1–11/2 stigs hækkun. Allt er þetta saman slungið, en víxláhrifin eru greinileg. En óumdeilanlegt er hvílíka úrslitaþýðingu sjálfar kauphækkanirnar hafa, hvernig þær, áður en varir, eyða þeim ávinningi, sem ætlað var að ná. Þeir, sem ásaka ríkisstj. fyrir þessar verðlagshækkanir, verða að svara nokkrum spurningum. Telja þeir hlut bænda nú vera of mikinn? Ef svo, hverjar ráðstafanir vilja þeir gera til að rýra hann? Er það rétt, að kaupmenn og kaupfélög, þ. á m. KRON, hafi lagt fram óyggjandi gögn fyrir, að álagning hafi verið orðin of lág? Er það rangt, að fulltrúar Framsfl. hafi nú í vetur í verðlagsnefnd lagt til, að álagning yrði hækkuð meira en fulltrúar stjórnarflokkanna samþykktu? Hverjir telja það horfa til heilla fyrir sjómenn, verkamenn og íslenzku þjóðina í heild, að alþjóðarfyrirtæki eins og Eimskipafélag Íslands sé látið hanga á horrim vegna ranglátra farmgjaldsákvarðana og þar með hindrað í eðlilegri endurnýjun skipastólsins? Hverjir voru það, sem á s.l. ári töldu tilboð ríkisstj. um launahækkun opinberra starfsmanna allt of lágt? Og hverjir voru það, sem býsnuðust yfir, að þeir skyldu ekki enn fá hækkanir með úrskurði kjaradóms um mánaðamótin marz–apríl? Kemur nokkrum til hugar, að hægt sé að greiða hundruð millj. í auknar kaupgreiðslur opinberra starfsmanna, án þess að opinberir sjóðir fái einhvers staðar að fé til þess? Þeir, sem halda því fram, að atvinnurekendur og ríkissjóður hefðu getað tekið á sig kauphækkanir, án þess að þær kæmu fram í verðlagi og sköttum, verða að svara þessum spurningum og raunar ýmsum fleiri. Hugleiðum aðeins hækkun söluskattsins. Ef ríkissjóður hefði ekki þurft að taka á sig auknar byrðar vegna launa opinberra starfsmanna og greiðslna úr almannatryggingum, er leiddi af almennum launahækkunum, hefði ekki þurft að hækka hann eins og gert var. Úr því sem komið var, varð það ekki umflúið, ef veita átti sjávarútveginum þá aðstoð, sem var óhjákvæmileg afleiðing kauphækkananna í desember og stjórnarandstæðingar töldu þá of litla, þótt þeir væru andvígir hækkun söluskattsins, af því að þeir sögðu ærna fjármuni fyrir hendi í ríkissjóði. Alveg samtímis voru þeir hins vegar alveg eindregnir fylgismenn þess að leggja á nýjan skatt til aukinna vegaframkvæmda. Þar var um að ræða ópólitískt mál, sem allir töldu sér hag af að styðja. Þá blindaði pólitískt ofstæki stjórnarandstæðinga ekki fyrir þeirri staðreynd, að úr ríkissjóði verður ekki goldið fé, nema þess sé áður í hann aflað. En látum þetta allt vera. Afleiðingar verðbólgunnar eru hinar sömu, hvort sem menn telja, að hún eigi fremur rætur sínar að rekja til vöruverðshækkana eða kauphækkana. Óvissan og vandræðin, sem af henni stafa, bitna hvort heldur er jafnt á öllum almenningi. Verkamenn dæma sjálfir um það, hvert gagn þeir hafa af kaupdeilum, verkföllum og kauphækkunum, sem áður en varir eyðast að mestu eða öllu. Atvinnurekendur segja til um, hver áhrif hefur á athafnir og framkvæmdir, að aldrei er hægt að gera áætlanir fyrir fram, meðan ný og ný verkföll skella á áður en varir með stórkostlega auknum tilkostnaði. Sjálfur þekki ég, hverjir erfiðleikar eru á stjórnarframkvæmd, meðan svo stendur. Megintími bæði ríkisstj. og margra aðstoðarmanna hennar fer í að reyna að leysa úr daglegum vandamálum, afstýra atvinnustöðvun og yfirvofandi öngþveiti. Allt of litill tími gefst til að sinna þeim verkefnum, sem varanlega þýðingu hafa og öllum, mundu verða til góðs, ef stjórnvöldin, hver sem þau eru á hverjum tíma, gætu gefið sig að þeim. Tökum t.d. framkvæmdaáætlunina, sem allir hafa bundið miklar vonir við. Á meðan alger óvissa ríkir um framþróun efnahagsmála, er þvílík framkvæmdaáætlun ríkis jafnt sem einstaklinga harla gagnslítil. Á undanförnum mánuðum hefur mikið verk verið unnið til að semja áætlun fyrir þetta og næsta ár innan þess heildarramma, sem í fyrra var birtur. En óvissan hefur verið of mikil til þess, að því verki yrði lokið á viðhlítandi hátt, enda hafa þeir starfsmenn, sem að þessu hafa unnið, einnig haft ærnu öðru að sinna, þ.e. að undirbúa úrræði, sem geri mögulegt að áætla eitthvað fram í tímann. Um áramótin bjuggust flestir við, að nú í vor yrði ekki komizt hjá róttækum aðgerðum, annaðhvort allsherjar kaupgjalds- og verðlagslækkun eða gengislækkun, sem gerði útflutningsatvinnuvegunum fært að starfa áfram og forðaði frá því, að gjaldeyrissjóðir, sem safnað hafði verið með fyrirhyggju, en ærnum erfiðleikum, gengju til þurrðar. Þá voru það einmitt þessir gjaldeyrissjóðir, er gagnstætt því, sem óhjákvæmilegt var sumarið 1961, gerðu það fært að komast hjá algerum neyðarráðstöfunum þegar í stað. Í bili var unnt að láta sitja við þær ráðstafanir vegna sjávarútvegsins, sem samþykktar voru eftir áramótin. Nú hefur skipazt betur en á horfðist. Hvort tveggja er, að þær varúðarráðstafanir, sem þegar voru gerðar á s.l. sumri til að tryggja gjaldeyrisstöðuna, hafa haft heillavænlegri áhrif en menn þorðu að vona, og aflabrögð hafa í heild reynzt óvenjugóð. Þess vegna er nú unnt að komast hjá þeim neyðarráðstöfunum, sem ýmsir óttuðust, að gera þyrfti. Það tekst þó því aðeins, að menn stöðvi sig nú, að þeir hefji ekki nýtt kapphlaup milli kaupgjalds og verðlags öllum til ills. Ríkisstj. hefur að sjálfsögðu fylgzt náið með allri þessari þróun og hefur eftir föngum haft samráð við þá aðila, sem mestu geta ráðið um, hver stefna verður nú valin. Stjórnin fagnaði þess vegna, þegar Alþýðusambandið fyrir skömmu ritaði henni og óskaði eftir samvinnu um stöðvun verðbólgunnar. Síðan hafa margháttaðar undirbúningsviðræður átt sér stað. Um árangur þeirra skal ég ekkert fullyrða á þessu stigi. Ég skal einungis staðfesta það, sem raunar kom fram af hálfu ríkisstj. þegar í vetur, að hún telur fyllilega athugandi, að settar verði reglur um verðtryggingu kaups, en forsenda þess er, að nú verði ekki á ný gerðar grunnkaupshækkanir. Ástæðan til þess, að áður varð að hverfa frá verðtryggingu kaups, þ.e. banna vísitölubindingu þess, var einmitt sú, að ekki var látið sitja við kauphækkanir af þeim sökum og grunnkaupshækkanir í samræmi við greiðslugetu atvinnuvega, heldur voru þær ætíð öðru hvoru knúðar fram, þótt öllum mætti vera augljóst, að vís voði stafaði af. Sú óheillaþróun leiddi til örðugleika, sem vinstri stjórnin vék af hólmi fyrir í árslok 1958, þ. á m. sá ræðumaður, sem áðan talaði digurbarkalega. Ef tekst að semja til langs tíma um vinnufrið, horfir málið allt öðruvísi við en áður. Jafnframt er eðlilegt, að kannað sé hvort samkomulag næst um frekari ráðstafanir almenningi til heilla, svo sem aukið fé til húsnæðismála, um raunverulegar aðgerðir til styttingar vinnutíma o.fl. Þar koma einnig til greina þau skattalækkunarfrv., sem ríkisstj. hefur nú fengið samþykkt á Alþingi. Samningar um þetta takast ekki, nema því aðeins að góðvild og skilningur ríki á alla vegu, bæði skilningur á þjóðarhag og hvað hverjum er fyrir beztu. Í sjálfu sér þarf ekki að biðja neinn um að gera neitt sjálfum sér til óhagræðis eða fórna neinu, heldur einungis að íhuga vendilega, hvað honum sjálfum er fyrir beztu. Við þurfum umfram allt að leita orsaka þess, sem aflaga hefur farið, og láta okkur skiljast, að hin voldugu almannasamtök og ríkisvaldið verða sameiginlega og af gagnkvæmri góðvild að finna þá leið, hvernig árekstraminnst verður framfylgt þeirri stefnu, sem kjósendur marka við kosningar hverju sinni. Ef menn aldrei læra, hvað er framkvæmanlegt, og eyða orku sinni í tilgangslausa togstreitu, er eigi kyn, þótt margt fari miður en skyldi. En ef allir þeir, sem vei vilja, og hver hefur miklu verkefni að gegna á sínum vettvangi, læra, að þeir eru ekki hver um sig einn í heiminum, heldur þurfa þeir hver og einn að vinna með öðrum og virða einnig þeirra verkefni, þá mun vel fara. Þá munu menn hætta að metast um, hver verði eða hafi orðið ofan á í einskisnýtum erjum, en leggja sig fram um að leysa þann vanda, sem þjakað hefur þjóðfélagið nú í aldarfjórðung, en auðleystur er, ef þekking, reynsla og samhugur fá að ráða. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir tilheyrendur. Í sambandi við gagnrýni stjórnarandstöðunnar og ýmsar fullyrðingar hennar um ástand efnahagsmálanna held ég, að hyggilegt sé að staldra aðeins við og skoða þessi mál öll í ljósi þeirrar þróunar, sem hér hefur átt sér stað að undanförnu. Ef litið er til baka, getur engum dulizt, að uppbyggingin hér á landi hefur verið miklum mun örari á undanförnum árum en nokkurn tíma áður í sögu þjóðarinnar og sennilega örari en svo, að hjá verðhækkunum og verðbólgu hefði verið komizt, hvaða hagskipulag sem hér hefði verið, því að allir þekkja afleiðingar þess, þegar það ástand skapast, að meiri eftirspurn er eftir vinnuafli en framboð. Verður að viðurkenna, að verðbólgan hefur náð meiri tökum á þjóðfélaginu en hollt er, og er brýnasta verkefnið, hvað sem ágreiningi manna líður, að snúast gegn henni. Má segja, að eftirtektarvert sé, hvað áunnizt hefur þrátt fyrir verðh3ekkanirnar. Á tæpum 20 árum, eða síðan heimsstyrjöldinni lauk, síðan árið 1945, hafa Íslendingar endurbyggt og endurskipulagt atvinnuháttu sina og þjóðfélagið í heild. Fiskifloti landsmanna hefur verið endurnýjaður tvisvar eða jafnvel þrisvar á þessum árum. Fiskiðjuver og fiskvinnslustöðvar hafa risið af grunni allt umhverfis landið. Verzlunarfloti landsmanna hefur verið stóraukinn og endurnýjaður, og sigla nú skip undir íslenzkum fána um öll nálæg og reyndar einnig fjarlæg höf. Þá hafa landsmenn eignazt flugflota, sem fer stækkandi ár frá ári, og fullnægir hann ekki einasta þörfum okkar sjálfra, heldur byggir hann í æ ríkari mæli afkomu sína á flutningi erlendra manna landa og heimsálfa á milli. Er flugfloti íslendinga ekki síður en verzlunarflotinn góð og ómetanleg landkynning fyrir okkar litlu þjóð. Í landbúnaði okkar hefur einnig orðið gjörbylting. Þar hefur vélvæðingin haldið innreið sína ekki síður en við sjávarsíðuna og árangurinn orðið sá, að framleiðsla landbúnaðarafurða hefur aukizt ár frá ári þrátt fyrir fækkun fólks í sveitum landsins. Í húsnæðismálum hafa Íslendingar gert stórátak ekki síður en á öðrum sviðum, og stöndum við í dag síður en svo að baki nágrannaþjóðum okkar, bæði hvað húsnæði og allan búnað heimila snertir. Margt fleiri mætti benda á í sambandi við framþróunina hér á landi síðustu tvo áratugina, bæði rafvæðingu landsins, byggingu íþróttamannvirkja og skólahúsa. En ég læt hér staðar numið, en vil þó benda á, að þrátt fyrir allt það gífurlega fjármagn, sem til þessarar margþættu uppbyggingar hefur farið, hafa Íslendingar aldrei á þessu tímabili, fyrr en nú hin síðustu ár, átt gildan varasjóð í erlendum gjaldeyri. Þegar á allt þetta er litið, verða margendurteknar staðhæfingar stjórnarandstöðunnar um, að allt sé að fara forgörðum hér á landi, harla fávísleg og óraunhæf rök. Þjóð, sem býr við góð og fengsæl fiskimið, á nýtízku atvinnutæki meira en hún með góðu móti hefur mannafla til að fullnýta og hefur enn ekki numið nema lítinn hluta af því vel ræktanlega landi, sem hún ræður yfir, þarf að mínum dómi engu að kvíða um framtíð sína. Sama má einnig segja um fullyrðingar stjórnarandstöðunnar um, að allar verðhækkanir séu núverandi ríkisstj. og stjórnarflokkum að kenna. Einnig það eru fávísleg og haldlaus rök, eða muna ekki kommúnistar og Framsókn, hvað varð vinstri stjórninni að falli í árslok 1958? Forsrh. þeirrar stjórnar, hv. 1. þm. Vestf., Hermann Jónasson, lýsti því yfir hér á Alþingi, eins og kunnugt er, að svo mikil verðbólga, óðaverðbólga, eins og hann orðaði það, væri skollin á, að stjórn hans sæi enga leið út úr þeim ógöngum og því bæðist hún lausnar. Það er því furðulegt, þegar stjórnarandstaðan er nú a? ofan í æ að staðhæfa það, að allar verðhækkanir, sem orðið hafa, séu núv. ríkisstj. að kenna. Má segja, að tal framsóknarmanna um móðuharðindi af manna völdum sé eins raunhæf skopmynd af Framsfl. í stjórnarandstöðu og móðuharðindin voru mikill vágestur á sínum tíma. Fyrst ég er farinn að tala um gagnrýni stjórnarandstöðunnar, tel ég rétt að ræða af: stöðu hennar til eins máls, en það er lausn landhelgisdeilunnar við Breta, sem hv. 5. þm. Austf., Lúðvík Jósefsson, var að ræða hér áðan. Kommúnistar og Framsókn hafa mjög haldið því á lofti, að þeir hafi átt hlut að máli, er landhelgin var færð út í 12 mílur sumarið 1958, og dettur að sjálfsögðu engum í hug að vefengja það. En kommúnistum tókst með stuðningi Framsfl. að halda svo á þessu máli, að þegar vinstri stjórnin lét af völdum í árslok 1958, 4 mánuðum eftir útfærslu landhelginnar, þá veiddu Bretar enn við strendur Íslands allt inn að 3 mílunum gömlu og jafnvel allt upp í landsteina, án þess að Íslendingar fengju nokkuð við það ráðið þrátt fyrir vasklega framgöngu landhelgisgæzlunnar. Hefði ekkert verið að gert, hefði án efa stórslys af hlotizt og við stæðum sennilega enn í dag í sömu sporunum og við stóðum í við árslok 1958. En kommúnistar voru kampagleiðir og sigri hrósandi. Þeir höfðu náð tilætluðum árangri. Fyrir þeim vakti fyrst og fremst að halda þannig á málum, að Íslendingar og Bretar lentu í harðvítugri deilu, og þóttust þeir þá þegar sjá hilla undir, að íslendingar mundu neyðast til að biðja Bandaríkin um hervernd gegn ágangi Breta, og hefði það án efa leitt af sér átök milli þessara tveggja hervelda, sem eru sterkustu aðilarnir í vestrænni samvinnu. Þótt óhugnanlegt sé til þess að vita, þá var þetta draumsýn kommúnista, sem ráðamenn Framsóknar aðhylltust mjög. Kommúnistar vissu þá ekki síður en nú, hvaða málstað þeir áttu að þjóna, og var það örugglega ekki málstaður Íslendinga. En sem betur fer kom núv. ríkisstj. í veg fyrir, að þessi draumur - þeirra rættist. Tókst ríkisstj. með festu, en þó einnig með mikilli lagni, að halda svo á málinu, að Bretar hættu allri mótspyrnu, en Íslendingar komust út úr deilunni með fullri sæmd og verulegum ávinningi. Samþykkt Alþingis á lausn fiskiveiðideilunnar 9. marz 1961 er án efa einhver stærsti sigur, sem Íslendingar hafa unnið í samskiptum sínum við aðrar þjóðir. Ekki einasta fékkst þar með full og óafturkallanleg viðurkenning Breta á 12 mílna fiskveiðitakmörkunum, heldur einnig, sem ekki var síður mikils um vert, stækkaði landhelgi Íslendinga um rúmlega 5000 ferkm á þýðingarmestu veiðisvæðum vélbátaflotans. Eins og kunnugt er, stóðu kommúnistar og Framsókn eins og ein órjúfanleg heild gegn lausn deilunnar. Lýsti einn forustumaður Framsóknar því yfir hér á Alþingi hinn 7. marz 1961, að Framsfl. mundi nota fyrsta tækifæri, sem gæfist, til að segja upp samningnum við Breta og losa þjóðina við ok samningsins, eins og þm. orðaði það. Nú, þegar kyrrð er aftur komin á málið, er rétt að athuga, hvernig þetta ok, sem Framsfl. var að tala um, hefur reynzt. Það hefur í stuttu máli reynzt þannig: Erlendum fiskiskipum fækkaði mjög við strendur Íslands, þegar eftir að samningurinn hafði tekið gildi, og eru þau nú að mestu horfin á svæðinu frá Dyrhólaey að Reykjanesi utan hinnar nýju, stórauknu landhelgi. Þessa dagana munu vera sárafáir erlendir togarar að veiðum á djúpmiðum kringum landið eða aðeins hverfandi brot af togaraflota Breta og Þjóðverja. Fyrir vélbátaflota Íslendinga er þetta alveg ómetanlegt, enda hefur fiskigengdin hér við suður- og suðvesturströndina aldrei verið meiri en nú í vetur. Ný veiðitækni á að sjálfsögðu sinn þátt í hinu mikla aflamagni, sem veiðzt hefur, en sjómönnum ber öllum saman um, að meiri fiskigengd hafi verið innan hinnar nýju landhelgi á þessu svæði en mörg undanfarin ár. Er það vafalaust að verulegu leyti því að þakka, að erlendir togarar eru að mestu leyti hættir veiðum á þessu svæði utan fiskveiðimarkanna, eftir að samningurinn var gerður. Ég held, að það hafi verið gæfa þjóðarinnar, að núv. ríkisstj. og þeir flokkar, sem hana styðja, hopuðu hvergi og létu í engu undan síga í sambandi við lausn deilunnar þrátt fyrir linnulausan áróður kommúnista og Framsóknar fyrir því að halda deilunni við Breta áfram. Og við skulum trúa því og treysta, að samningurinn frá 1961, þar sem Íslendingar fengu 12 mílurnar óafturkallanlega viðurkenndar, eigi eftir að bera enn ríkari ávöxt en þegar er komið í ljós og ég hef hér rakið. - Góða nótt.



Gott kvöld. Örskammt er síðan utanríkismál voru ýtarlega rædd á Alþingi í útvarp. Ég get því verið fáorðari en ella um þau efni. Það er ekki ágreiningur af okkar hendi við stjórnarflokkana um að byggja stefnuna á vestrænni samvinnu og þátttöku í NATO. Okkur greinir á hinn bóginn á við þá um, hvernig framkvæma skuli vestræna samvinnu og hvernig vinna skuli að utanríkismálum. Stjórnarflokkarnir hafa slitið svo rækilega friðnum og samstarfinu um utanríkismál innanlands, að þeir hafa ekki einu sinni um margra ára skeið ætlað Framsfl., næststærsta flokki landsins, fulltrúa á þingi Sameinuðu þjóðanna í liði Íslands þar, og mun slíkt fátítt með öðrum þjóðum. Varðandi framkvæmd utanríkismálastefnu vestrænnar samvinnu hefur ríkisstj. kirfilega fyrirgirt allt samstarf og vill í því sambandi enga rödd heyra nema sína eigin, ekki á aðra hlusta. Ávöxt þessara samstarfsslita um utanríkismálin, sem fáar hliðstæður munu eiga sér meðal lýðræðisþjóða í Evrópu, hvað þá á Norðurlöndum, má m.a. sjá í þrennu. Búið er að semja af okkur réttinn til einhliða útfærslu íslenzkrar landhelgi, en hvað það þýðir, má marka af því, að án þess að nota slíkan einhliða rétt, sem við áttum áður, hefðum alls ekki getað búið núna við 12 mílna fiskiveiðalandhelgi. Erlent hermannasjónvarp var látið flæða hér yfir sjónvarpslaust land og með því skapað stórfellt vandamál varðandi framkvæmd vestrænnar samvinnu. En hefði samráð verið haft um þessi mál, stóðu vonir til, að þessu hefði orðið afstýrt. Loks sýnist búið að leyfa nýjar hernaðarframkvæmdir í Hvalfirði, sem einfalt var að standa gegn sem áður, ekki sízt við batnandi friðarhorfur í heiminum, og er þar enn aukinn vandinn að ófyrirsynju. Því miður geta þessar þrívörður orðið óbrotgjarnar, því að það er hægara að semja svona á sig en losna við það. Hafa nú þeir mestar áhyggjur af framkvæmd íslenzkrar utanríkisstefnu, sem einlægastan hafa áhugann fyrir heilbrigðri framkvæmd vestrænnar samvinnu. Fjölgar þeim daglega, sem taka undir þá kröfu, að breytt sé um framkvæmdina og m.a. teknir upp þeir starfshættir um samstarf í utanríkismálum, sem tíðkast hjá lýðræðisþjóðum, og taka menn nú eftir síðustu atburði ekki lengur sem góða og gilda vöru að æpa: kommúnismi, í hvert sinn, sem skynsamleg ráð eru gefin varðandi þessi mál eða eðlileg gagnrýni flutt. Þeim fjölgar óðum, sem vilja íslenzka utanríkismálastefnu byggða á vestrænni samvinnu. Ríkisstj. hafnar nú á þessu Alþingi till. Framsfl. um samstarf að athugun stórvirkjunar- og stóriðjumála, en þar er um stærstu og vandamestu mál að tefla, sem varða alla framtíð þjóðarinnar, og alger ný,mæli í þjóðarbúskap okkar. Sú afstaða ríkisstj, að hafna samstarfi um þessi mál boðar ekki gott, mælist illa fyrir og er raunar í algeru ósamræmi við óskir meginþorra manna um það, hvernig flokkar og stjórnmálamenn skuli vinna að þjóðmálum, hvað sem stjórn eða stjórnarandstöðu liður. Nálega nákvæmlega 4 ár eru nú, síðan ríkisstj. tók að framkvæma þá stefnu, sem hún kallaði viðreisn, en enginn nefnir nú lengur því nafni nema í háði. Þá var blaðinu snúið við í íslenzkum þjóðmálum. Allt var grundvallað á því áróðursbragði, að íslenzka þjóðin lifði um efni fram, almenningur hefði of mikla peninga handa á milli, lánsfé væri of dýrt og aðgangur að lánsfé of auðveldur. Á réttan kjöl skyldi komizt með því að minnka kaupgetuna, þ.e.a.s. dýrtiðin yrði að vaxa meira en kaupgjald og tekjur almennings. Lánsfé yrði að gera dýrara en áður með hækkuðum vöxtum, og draga yrði úr framkvæmdum með því að minnka lán, en láta stofnkostnað bygginga og annarra framkvæmda vaxa. Með þessu var dýrtíðin gerð að hagstjórnartæki, eins og ráðh. kalla nú aðgerðir sínar síðustu vikurnar, og er það skýringin á því, með hvílíkri þrákelkni er haldið dauðahaldi í þá stefnu, að hvert inn sem almenningur reynir að rétta hlut sinn, séu jafnharðan beinlínis gerðar ráðstafanir til, að dýrtíðin aukist meira en kaupgjaldshækkun nam, sbr. gengislækkunina 1961, í mesta uppgangsári, sem Íslendingar höfðu lifað fram að þeim tíma, og svo söluskattshækkunina í vetur, sem ekki var vegna þess, að ríkissjóð vantaði peninga, því að hann hafði hundruð millj. í afgang, heldur hagstjórnaraðgerð, og sýndi, að ríkisstj. hafði ekkert lært af dýrkeyptri reynslu. Þetta hefur átt að draga úr verðbólgu og stefna að stöðugu verðlagi eftir fyrstu dýrtíðarbylgjurnar. En niðurstaðan hefur orðið óðaverðbólga og fjórfalt - ég sagði fjórfalt hraðari dýrtíðarvöxtur en var á árunum 1947–1959. Áður þóttu þær ríkisstj. fallnar á verkum sínum og tóku afleiðingum þess, sem ekki gátu haldið dýrtiðinni innan hóflegra takmarka, miðað við kaupgjald og aðrar ástæður. En nú stritast ríkisstj. við að sitja, þótt hún hafi aldrei ráðið við neitt í mestu góðærum og dýrtíð hafi á þessum árum, þ.e.a.s. vörur og þjónusta, hækkað um 84%, en tímakaup aðeins um 55%. En árin áður en þessi stjórn tók við hækkaði kaupgjald og tekjur bænda árlega nokkru meira en dýrtíðin, þ.e. á vinstristjórnarárunum. Öngþveitið, sem orðið er, afleiðingin af þessu, sést e.t.v. bezt á því, að verkamannakaup er 77 þús. kr. á ári fyrir 8 stunda vinnu hvern virkan dag allt árið, en lítil íbúð kostar a.m.k. 600 þús. kr., og viðreisnarvextirnir einir út af fyrir sig af slíkri íbúð eru yfir 50 þús. kr. Samt er talið, að ýmis atvinnurekstur eigi erfitt með að borga þetta kaup, sem rétt nægir þó unga fólkinu ríflega í húsnæðiskostnaðinn einan. Húsaleigan hækkar svo dag frá degi, og húsnæðisskorturinn er orðinn óbærilegur. Dýrtíðar-, lánasamdráttar- og vaxtaokurstefna ríkisstj., sem enn er ekkert lát á, síður en svo, hefur komið þyngst niður á undirstöðuframleiðslunni til lands og sjávar og unga fólkinu, því að það eru þessir aðilar, sem nota þurfa lánsféð fyrst og fremst, bæði rekstrarfé og gífurlegt stofnfé við uppbyggingu atvinnurekstrar og nýrra heimila. Fjármagnskostnaðurinn hefur vaxið risaskrefum, og nýju vextirnir vefja sig nú inn í efnahagskerfið með ofsahraða, eins og sést á dæminu um unga fólkið og íbúðaverðið. Og hvað halda menn svo, að þetta fólk þurfi að hafa í kaup, um það er lýkur, ef svona á að halda áfram, og fá í kaup, því að tilraunir til að leysa þetta mál eins og í vetur með því að lögfesta þessa fjarstæðu hljóta að mistakast, bera dauðann í sér. Og kaup unga fólksins, sem það neyðist til að skrúfa upp í nauðvörn sinni, verður líka kaup hinna eldri í landinu, þótt okkar aðstaða, hinna eldri, sé betri, sem eignuðumst þó þak yfir höfuðið, áður en þessi endaleysa hófst. Hvernig halda menn svo, að atvinnurekstrinum gangi að rísa undir því kaupgjaldi, sem viðreisnarástandið krefst, um það er lýkur, að óbreyttri húsnæðis-, verðlags- vaxta- og lánapólitík, þ.e.a.s. að óbreyttri þjóðmálastefnu. Sannleikurinn er sá, að með okurvöxtum, gegndarlausum nýjum álögum í ótrúlegustu myndum, sölusköttum, tollum, þjónustugjöldum, útflutningsgjöldum, framleiðslugjöldum, lánasjóðsgjöldum, stórfelldum hækkunum á framkvæmdakostnaði samfara minnkuðum rekstrarlánum og rekstrarfjárskorti, hefur verið þjarmað svo að framleiðslunni sjálfri, að ýmsar greinar eiga beint í vök að verjast þrátt fyrir bætt verzlunarárferði út á við svo að segja árlega, óhemju uppgrip og tafarlausa sölu afurða með hagstæðara verði en oftast áður. Og eiga ýmsar greinar fullt í fangi með að greiða óbreytt kaupgjald, hvað þá það, sem hver heilvita maður sér að fram undan bíður að óbreyttri efnahagsmálastefnu. Landbúnaðurinn er þannig settur, að verðlagsbyltingin hefur grafið grunninn undan verðlagningunni, því að nýi stofnkostnaðurinn og vaxtakostnaðurinn fæst ekki inn í verðlagið. En það ástand m.a. dregur kaupgjald bændanna síðan enn lengra niður samanborið við kostnað nokkurra annarra manna. Samfara þessu hefur verið dregið úr beinum stuðningi við landbúnaðinn, en reynt að draga athyglina frá því með því að hækka aðeins stuðning í einstökum liðum. Stofnkostnaðurinn nýi í búskapnum lítur út eins og fjarstæða samanborið við tekjuvonir, jafnvel enn meiri fjarstæða en húsnæðiskostnaðurinn og kaupið við sjávarsíðuna, og er þá langt jafnað. Allir vita, að þetta eru staðreyndir, sem óhugsandi er að mæla í móti, þótt ófagrar séu. En þá er hitt, framleiðslan fer vaxandi, uppgripin meiri en nokkru sinni, en verzlunarárferðið út á við batnar. Hvað verður þá af þeim óhemjuverðmætum, sem að hafa borizt jafnt og þétt undanfarin ár og berast enn, og hvers vegna er þetta allt svona ódrjúgt? Ýmsir ná til sín góðum tekjum á flótta undan verðbólgudraugnum með því að leggja nótt með degi og það svo, að helzt minnir á sögur þær, sem aldamótakynslóðinni voru sagðar í bernsku af vinnulagi fyrri kynslóða til þess að hafa í sig og á. En fjármagnskostnaður í landinu hefur vaxið gífurlega með nýrri vaxtapólitík, og því meira sem fjármagnið fær, því minna fær vinnan. Hefur þetta þó ekki runnið til sparifjáreigenda vegna verðbólgunnar, hún hefur séð um það, verðbólgan, heldur annarra fjármagnseigenda. Þetta ástand verður fyrst og fremst vatn á myllu þeirra, sem mest hafa haft og hafa peningaráðin. Þeir leggja net sín í verðbólguhaf og dýrtíðarsjó ríkisstj., og fá sumir gæðingar stjórnarinnar veiðarfæri sín í þennan hafsjó að láni. Þótt haldið sé fast í lánin til almennings og framleiðslunnar til lands og sjávar, þá fá gæðingarnir sumir lánin. En fengurinn er nú slíkur á þessum verðbólgumiðum, að allt bliknar, sem áður hefur þekkzt í þeim efnum. Í þessum ofboðslega verðbólgugróða er fyrst og fremst að finna það, sem á vantar, til þess að hægt sé að koma saman dæminu um atvinnureksturinn, kaupgjaldið og afurðaverðið til bænda, svo að nokkrir liðir séu nefndir, og þessi óhemju verðbólgugróði stendur undir nýrri og nýrri eyðslu og nýjum og nýjum verðbólguframkvæmdum, sem allt fær að leika lausum hala samkv. stjórnarstefnunni, en dregur vinnuaflið og fjármagnið frá undirstöðuframleiðslunni og þeirri fjárfestingu, sem þjóðinni ríður mest á, þ.e.a.s. þeirri fjárfestingu, sem eykur framleiðnina mest, afköstin og bætir úr brýnustu þörfinni, svo sem byggingu dýrra íbúða af hæfilegri stærð og annarra þess konar framkvæmda. Stjórnarstefnan er beinlínis byggð á því, að þessar verðbólguframkvæmdir og eyðslu megi ekki hefta. Þetta heitir frelsi, og til þess að þetta frelsi geti haldið áfram, á enn að auka lánsfjárhöftin, sem fyrst og fremst bitna á almenningi og framleiðslunni, draga úr opinberum framkvæmdum eins og skólum og öðrum slíkum byggingum, halda okurvöxtunum og tollunum og jafnvel gera aðra tilraun til þess að lögfesta kaupið. En handahófið og eyðslan í fjárfestingunni á að halda áfram hér. Við eigum að hafa ráð á því, þótt aðrar þjóðir á Norðurlöndum hafi ekki ráð á slíku handahófi. Ríkisstj. hefur gefizt upp við að bera á móti öngþveitinu, en hyggst með daglegum heilaþvotti dagblaða sinna fá menn til að trúa því, að þetta sé allt því að kenna, að almenna kaupgjaldið hafi verið spennt upp um of og það rekið áfram dýrtíð og orsakað verðbólgu, og forsrh. er oddviti þessarar kenningar og flutti hana hér áðan. En allt rekst þetta á staðreyndir, því að kaupgjaldshækkanir hafa allan tímann verið langt á eftir verðhækkunum, og hef ég fyrir mér nú síðast vitnisburð og orðsendingu þeirra Guðjóns Sigurðssonar í Iðju og Óskars Hallgrímssonar og félaga þeirra 1. maí, og er það öruggt, að þessir menn halla ekki á húsbændur sína. Farið er að prédika í Morgunblaðinu, að menn verði að bíta á jaxlinn og duga, þótt syrti í álinn, en ekki útskýrt að sama skapi, hvers vegna syrtir í álinn hjá mönnum í mestu uppgripaárum í sögu þjóðarinnar. Ekki hef ég trú á því, að sá áróður, að öngþveiti síðustu 4 ára stafi af frekju almennings á þeim tíma í launasamningum og svo af skemmdarverkum stjórnarandstöðunnar, sé mjög árangursríkur, enda sýnist mér, að alveg eins mætti reyna að taka sér fyrir hendur að telja mönnum trú um, að þeir stæðu á höfði, en ekki fótunum. En tvennt er merkilegt við þennan áróður samt: Annars vegar, að tveir stjórnmálaflokkar í landinu skuli telja út í það leggjandi í lýðfrjálsu landi að halda þessu að mönnum, og geta menn getið sér til um afleiðingarnar, ef hægt reynist að gera það sér að skaðlausu pólitískt. Hins vegar, að þessi látlausi áróður gæti bent til þess, að ríkisstj. dytti enn í hug, að hægt væri að leysa vandann með því að lögbinda kaupgjald og afurðaverð til bænda. Það gæti einnig bent í sömu átt, að ríkisstj. hefur ekkert aðhafzt, síðan síðast var samið, annað en að hækka söluskattinn, ekki breytt stefnunni í neinu og ekkert frumkvæði átt að samningum um lausn vandans. Svo er nú komið á hinn bóginn, að nálega hvert mannsbarn utan ráðherraherbergjanna sér nauðsyn gagngerðrar stefnubreytingar, og þeim fjölgar óðum, sem gera sér jafnframt grein fyrir því, að þessi ríkisstj. hefur ekki skilyrði til þess að framkvæma hana. Ég tel mér skylt að rifja enn einu sinni upp nokkur meginatriði þeirrar stefnu, sem að okkar dómi verður að taka. Gera þarf sér grein fyrir því, að það er ekki hægt að brjóta niður launþega- eða bændasamtökin með lögþvingunaraðferðum. Um það fékkst skýr reynsla í velur. Það kemur ekki til mála að binda almenning á höndum og fótum, til þess að fjármagnið geti leikíð lausum hala, eins og það gerir nú, verðbólgufjármagnið, á kostnað almennings og framleiðslunnar sjálfrar. Semja ber við almannasamtökin um að taka upp þá stefnu á ný í kjaramálum, sem fylgt var á vinstristjórnarárunum, þ.e.a.s. að kaupgjald til sjós og lands og nettótekjur bænda geti hækkað nokkru meira árlega en dýrtíð almennt hækkar og lífskjör því farið batnandi og endurgjald fyrir venjulegan vinnudag geti, áður en allt of langt líður, veitt mannsæmandi lífskjör. Þetta þýðir að innleiða á ný verðtryggingu á kaupi, en afnám verðtryggingar á kaupi hefur verið misnotað herfilega til þess að gera sjálfa dýrtíðina að hagstjórnartæki. Menn verða á hinn bóginn að gera sér ljóst, að þetta verður að gerast í áföngum, og því síður er hægt að komast í einu stökki út úr vandanum. Pennastrikskenningin hefur alltaf verið álíka haldgóð og fleira þvílíkt úr herbúðum sjálfstæðismanna. Til þess að gera þessa nýju leið færa, verður að gerbreyta stefnunni einnig að öðru leyti, ráðast á stofnkostnaðinn við byggingar og vélvæðingu og lánsfjárkostnaðinn og lækka hvort tveggja, þveröfugt við þá stefnu, sem hefur verið fylgt og er sú að leita jafnvægis með því að hækka þennan kostnað. Verði húsnæðismálastefnunni ekki alveg gerbreytt, verða þessi mál áfram óleysanleg með öllu og kaupgjaldið óbærilegt framleiðslunni. Hækka þarf húsnæðislánin, lækka vextina, lækka tolla eða endurgreiða þá að einhverju leyti á hentugum íbúðum, bæta skipulag og vinnuhagræðingu í byggingum, beina fjármagninu og vinnuaflinu að íbúðabyggingum og skapa framboð á ódýrara húsnæði. Verði þetta ekki gert, verður öngþveitið aldrei leyst. Flestar þjóðir nema við reyna að gera þessi mál viðráðanleg, kaupgjaldsmálin og kjaramálin, með lúgum vöxtum og ódýru húsnæði, en hér er það beinlínis hafður einn liður í stjórnarstefnunni að skapa jafnvægi með því að láta byggingarkostnaðinn hækka og spenna upp vextina og draga úr lánunum. Þetta er að vísu ekkert nýtt, sem ég er að segja. Þetta er bara það, sem við framsóknarmenn höfum sagt, síðan ríkisstj. byrjaði á óheillastefnu sinni. En nú hjálpar reynslan okkur til an knýja fram stefnubreytinguna, og hún kemur, þótt þeir streitist enn eitthvað á móti. Húsnæðismálin eru ekki aðeins málefni einstaklinga, heldur einnig framleiðslunnar og þjóðarinnar allrar. En í sérmálum framleiðslunnar verður einnig að breyta stefnu, byrja að létta á fargi hinna nýju álaga, auka rekstrarlán og draga úr ógnarbyrði vaxtanna, fjármagnskostnaðinum, sem nú hvílir þyngra á íslenzkri framleiðslu en nokkurs staðar annars staðar þekkist á nálægu, byggðu bóli. Breyta þarf vaxtapólitíkinni, sem ekki hefur notazt sparifjáreigendum til ávinnings vegna óðadýrtíðarinnar, því að engin framleiðsla fær staðizt háu vextina, sem raunar áttu að standa aðeins skamma hríð, að sagt var, en standa enn og fléttast nú alls staðar inn í fjárhagslífið með óbærilegum afleiðingum. Lækkun vaxtanna verður að fylgja vaxandi verðtryggingu sparifjár. Nágrannaþjóðir okkar ráðgera slíka verðtryggingu í vaxandi mæli til að geta haldið vöxtunum niðri hjá sér, og er þar þó engin verðbólga á okkar mælikvarða séð og vextir þar miklu lægri en hér. Þetta sýnir, hvað þar er lagt upp úr vöxtunum, fjármagnskostnaðinum í framleiðslu og neyzlu, en hérna hafa jafnvel ráðh, gengið svo langt að halda því fram, að vextirnir, fjármagnskostnaðurinn, væru lítið atriði, og lagzt svo lágt að færa sem rök í því máli samanlagða vaxtafúlgu, sem borguð er inn í bankana, þykjast þá ekki fremur en strúturinn sjá, að vaxtakjör þeirra, sem þurfa að byggja á lánsfé í einkalífi og framleiðslu, sem er unga fólkið og framleiðendurnir, þessi vaxtakjör móta kaupgjaldsþörfina í landinu og kröfurnar á hendur framleiðslunni hjá öllum, líka þeim, sem ekki skulda. Þannig margfaldast áhrif vaxtanna í þjóðarbúskapnum. Ríkisstj. hættir oft til að afsaka sig með því, að það séu ekki peningar fáanlegir til þessa eða hins, og það jafnvel þó að hún safni greiðsluafgöngum og sjóðum í hverju horni og liggi á hundruðum milljóna, eða þá hún segir, þegar á þetta er bent, að allt vinnuafl í landinu sé fullnotað, hvar eigi að taka vinnuafl til að byggja fleiri íbúðir, skóla, sjúkrahús o.s.frv. eða handa framleiðslunni. En það þýðir ekki að segja þeim, sem sjá hallir rísa fyrir augum sér, hvar sem litið er, og alla þá sóun á fjármunum og vinnuafli, sem á sér stað í sambandi við verðbólguhamfarir þeirra manna, sem mest uppáhald hafa á ríkisstj., að fé og vinnuafl skorti til að sjá fyrir frumnauðsynjum manna og vegna framleiðslunnar, ef skynsamlega er að farið. Það þarf á hinn bóginn að hafa stjórn á fjárfestingunni, þótt ríkisstj. megi ekki heyra það nefnt. Ekki telja Norðurlandamenn sig hafa ráð á því að búa við svona öngþveiti í fjárfestingarmálum, þótt okkur sé þetta ætlað. Og þó tekur alveg steininn úr, þegar þetta öngþveiti í fjárfestingarmálum er kallað áætlunarbúskapur og sagt, að þetta sé gert eftir framkvæmdaáætlun. Hér sitja verðbólguframkvæmdir og eyðsla fyrir því, sem mestu skiptir. Hér á að fresta því þýðingarmesta, hér á ekki að vera til fjármagn eða vinnuafl til að koma upp lífsnauðsynlegu íbúðarhúsnæði í bezta árferði, sem þjóðin hefur lifað, né bráðnauðsynlegum tækjum og vélum til framleiðslunnar. Þetta verður að hætta, og það verður ekki til lengdar þolað, að æpt sé á heilbrigða skynsemi og því svarað til, sem gert hefur verið stundum, að engin önnur stjórnarstefna sé til en sú, sem nú er fylgt, öll gagnrýni sé byggð á illum hvotum, lýðskrumi og jafnvel skemmdarhug. Ég þykist hafa sýnt fram á sem fyrr, að stefnubreytingar er ekki aðeins þörf, heldur lífsnauðsyn, og bent á nokkur grundvallaratriði, sem snerta sjálfa undirstöðuna. Félagar mínir í þessum umr. munu ræða þessi mál nánar og gera fyllri skil ýmsum veigamestu þáttum, sem ég ýmist hef ekki fjallað um eða aðeins nefnt vegna tímaskorts. Má þar nefna stórvirkjunar- og stóriðjumálin, byggðaþróunina í landinu og nauðsynlegar ráðstafanir í því sambandi, landbúnaðarmálin, tolla- og skattamálin og ríkisbúskapinn yfirleitt, svo að dæmi séu nefnd. Ég hef lýst því nokkuð, hvernig komið er, og þeirri stefnubreytingu, sem Framsfl. berst fyrir. En nú vil ég þessu næst í fáum orðum víkja að starfsháttum ríkisstj, nánar annars vegar og framsóknarmanna í stjórnarandstöðunni hins vegar. Engum dylst, að ríkisstj. hefur um lengri hríð látið flatreka í úrræðaleysi. Eigi að síður hafnaði ríkisstj. till. framsóknarmanna í vetur um að kjósa þingnefnd úr öllum flokkum til að íhuga efnahagsmálin frá rótum og leita leiða í stað þess að gera það eitt að leggja á 300 millj. í nýjum sölusköttum, sem ofan á annað hafa enn komið öllu í hnút. Ríkisstj. hafnar nálega öllum frv., sem frá stjórnarandstöðunni koma, án tillits til efnisins, virðist heldur vilja taka upp í sín eigin frv., í vaxandi mæli að vísu, einstök atriði af málefnum stjórnarandstæðinga, heldur en láta standa sig að því beint, að hún geti í nokkra fallizt á þeirra till. eða frv. Stjórnin hafnar samstarfi um þýðingarmestu málefni, einnig um nýmæli, svo sem athuganir á stórvirkjum og stóriðju. En ég spyr: Er það svona ofstæki, sem þjóðin raunverulega vill, og situr þetta á svo veikum reyr sem ríkisstj. er? Getur þetta leitt til góðs, eins og málefnum landsins er komið? Framsóknarmenn hafa í stjórnarandstöðunni reynt að hafa annan hátt á, þótt ekki sé þægilegt, þegar þannig er rí málum haldið af stjórninni. Við reynum að meta hvert mál eftír efni þess, en ekki eftir því, frá hverjum það er komið. Þannig greiðum við atkv. með og greiðum á allan hátt fyrir mörgum málum frá stjórninni og viðurkennum þau, enda þótt við berjumst fast gegn þeim málum, sem að okkar dómi snerta hina röngu meginstefnu stjórnarinnar. Við höfum meira að segja samþykkt nýjar álögur í vegalögunum nýju, enda var samninga leitað við okkur um það mál. Ekki vantaði þó fé í ríkissjóð, en við vissum, að öðruvísi var ekki hægt að fá meira fé í vegina. Við höfum samþykkt aukinn skyldusparnað vegna íbúðalánanna. Til samanburðar má svo geta hess, að sjálfstæðismenn efndu til benzínverkfalls í stjórnarandstöðu vegna 6 aura hækkunar á benzínskatti, og þeir voru í stjórnarandstöðu fyrir nokkrum árum á móti skyldusparnaðinum. Við erum að leitast við að móta stjórnarandstöðu með nokkuð öðrum og að okkar dómi heppilegri hætti en oft hefur áður orðið, og þannig mun það nýmæli um nokkurra áratuga skeið, að stjórnarandstaðan hjálpi til að leggja á nýjar álögur, eins og við gerðum í vegal. og einnig með því að auka skyldusparnaðinn. Reynslan á eftir að sýna, hvort þessar starfsaðferðir geta orðið til þess að innleiða meiri samtök en áður á Alþingi um ýmis þýðingarmikil málefni, hvað sem líður stuðningi eða andstöðu við þær ríkisstj., sem sitja þá og þá, og meginstefnu þeir. Við teljum, að í þessa átt ætti að vinna, og mundi það vera í samræmi við þá þróun, sem orðið hefur á Norðurlöndum og gefizt vel. Við teljum líka, að meginþorri manna í landinu líti svo á og mundi vilja, að málin þróuðust einmitt í þessa átt. Ég held, að það hafi ekki styrkt stjórnina eða aukið álit á henni, að hún hafnaði gersamlega í vetur hinum nýstárlegu till. framsóknarmanna um allra flokka þn. til að íhuga efnahagsmálin frá rótum. Og þegar litið er yfir ástandið og vinnuaðferðirnar, held ég, að það verði flestra sanngjarnra manna mál, að ríkisstj. ætti að spara við sig sem mest að tala um ábyrga framkomu sína, en ábyrgðarleysi framsóknarmanna í stjórnarandstöðunni. Stjórnarstefnan hefur reynzt þannig í framkvæmd, að hvorki framleiðendur né verkalýðssamtökin geta nú hugsað sér að ná saman kjarasamningum, án þess að stjórnarstefnunni sé breytt. Svo gersamlega hefur stjórnin reyrt þessi mál í hnút. Um þetta er enginn ágreiningur í samtökum atvinnurekenda né heldur í samtökum launþega. Allir eru sammála í þessum samtökum um, að þannig sé komið, bæði stjórnarstuðningsmenn og hinir. Við beztu hugsanleg skilyrði hefur ríkisstj. haldið svona á málum þjóðarinnar. Ríkisstj. hefur að vísu á sér öll einkenni þreytu og uppgjafar, og þinghaldið í vetur hefur dregið dám af því. En stjórnin hangir samt við sama heygarðshornið og vill enga grundvallarbreytingu samþykkja, en lætur blöð sín daglega hóta því, að þessa fjarstæðu alla, sem hér hefur verið rakin, verði að fastbinda með valdbeitingu, jafnvel með lögum, jafnvel með brbl., hvað sem hver segi. Þannig ber ríkisstj. höfðinu við steininn, en ástandið fer dagversnandi. Ríkisstj. verður á hinn bóginn að gera sér grein fyrir því, að hún hefur tapað trausti og hefur ekki skilyrði til að ráða fram úr vandanum og allra sízt með óbreyttri stefnu og starfsaðferðum. Ríkisstj., sem við hagfelldustu skilyrði mistekst nálega allt, sem hún hefur ætlað sér og lýst yfir, að hún ætlaði að gera, hún hefur ekki traust. Með stórfelldara skrumi og gyllingum en áður hafa þekkzt og með meiri fjáraustri og ófyrirleitnari loforðum en nokkur dæmi eru til áður á voru landi tókst ríkisstj. að komast yfir kosningarnar í vor sem leið án þess að tapa meiri hl., og hékk þó allt á bláþræði. En þá var það líka búið. Síðan hefur ríkisstj. nánast verið eins og fluga í flösku. Í sumar og haust hefur komið óðfluga fram og blasir nú við allra augum, hvernig málefnum landsins var og er raunverulega komið, og úrræðaleysi stjórnarinnar. Fleiri og fleiri koma auga á, að núv. ríkisstj. hefur ekki skilyrði til að leysa vandann né vill taka upp þær vinnuaðferðir, sem nokkru fá um þokað til frambúðar í rétta átt. Það þýðir ekki fyrir ríkisstj. að ætla sér að leysa vandann með valdbeitingu á kostnað almennings, með því að segja almannasamtökunum í landinu enn á ný stríð á hendur, eins og gert var í vetur. Það yrði skammgóður vermir, þótt reynt yrði að leggja út í slíkt á ný. Ekki er heldur hægt að leysa höfuðvandann á kostnað framleiðendanna. Það er ekki hægt að leysa höfuðvandann á kostnað framleiðendanna eða framleiðslunnar, en fjármagnið og þeir, sem gera út á verðbólguhafið, haldi sínum hlut og leiki áfram lausum hala. Það er ekki hægt. Það þarf stefnubreytingu, og verður að taka upp nýjar starfsaðferðir í þá átt, sem framsóknarmenn beita sér fyrir og ég hef reynt eftir mætti á þessum fáu minútum að lýsa. Við teljum þingmeirihluta þann, sem nú er og reynir að stjórna, en getur ekki, fenginn á fölskum forsendum. Sá þingmeirihluti hafnar samt því miður öllum skynsamlegum till. um sameiginlega athugun málanna. Þetta ástand er því beinlínis hættulegt, og þjóðin býr sem á glóðum elds, þangað til þeim nauma þingmeirihluta hefur verið hnekkt, sem þannig reynir að halda á málefnum landsins. Því var það krafa aðalfundar miðstjórnar Framsfl. í vetur og er till. framsóknarmanna enn um starfsaðferðir, að Alþingi verði rofið í vor og almennar alþingiskosningar fari fram, til þess að þjóðin eignist þess kost að losa málefni landsins úr þeirri sjálfheldu, sem þau eru nú í komin fyrir allra augum. Það má að okkar dómi ekki minna vera en að þjóðin fái nú að segja til um, hvort hún vili þetta áfram eða hugsar sér að breyta til. Dráttur á úrskurði þjóðarinnar í þessu efni missirum saman getur orðið dýr. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Þetta eru fyrstu almennu stjórnmálaumr., sem útvarpað er frá Alþingi, síðan alþingiskosningar fóru fram síðast. Í þeim kosningum fengu stjórnarflokkarnir 56% greiddra atkv. Í kosningunum næst á undan fengu þeir 55% greiddra atkv. Þeir bættu því við sig atkv. frá því, er þeir komu til valda. Þjóðin lýsti tvímælalausu fylgi við stjórnarstefnuna og vottaði stjórnarflokkunum afdráttarlaust traust. Engu að síður er nær allur málflutningur stjórnarandstöðuflokkanna fólginn í því að pexa um það, sem þeir telja ríkisstj. hafa gert rangt á undanförnum árum. En þjóðin er þegar búin að fella dóm sinn um það. Sá dómur var ríkisstj. og stjórnarflokkunum í vil. Þess vegna ákváðu stjórnarflokkarnir að halda áfram samstarfi sínu. Þeir hafa til þess ótvírætt umboð meiri hl. þjóðarinnar. Nú er það auðvitað framtíðin, sem máli skiptir, en ekki fortíðin. Nýtt kjörtímabil er fram undan. Leggja þarf grundvöll að nýjum framförum, bættum lífskjörum, auknu réttlæti, vaxandi menningu. Með hverjum hætti verður þetta bezt gert? Það á að vera aðalumræðuefni okkar nú í upphafi kjörtímabils, en ekki þrotlaust stagl um þessa eða hina ráðstöfunina á liðnum árum. Þau orð, sem ég segi hér í kvöld, mun ég því ekki nota til þess að deila við stjórnarandstöðuflokkana um það, hvort stjórnarstefnan hafi verið rétt eða röng undanfarin ár, enda er það þrautrætt mál. Ég mun nota tímann til þess að ræða við ykkur, hlustendur góðir, þau vandamál, sem nú blasa við, og þá stefnu, sem ég tel heillavænlegast að fylgja nú og á næstu árum. Ég vona, að skynsamir og ábyrgir menn, hvar í flokki sem þeir standa, séu mér sammála um, að það sé gagnlegra en rifrildið um fortíðina. Öll hljótum við að vera sammála um, að æskilegast sé, að framleiðslan aukist sem mest frá ári til árs. Aukning hennar er sumpart komin undir árferði og aflabrögðum, sem við ráðum ekki við, sumpart er hún komin undir því, hversu mikið við vinnum, og sumpart er hún komin undir því, sem kallað hefur verið framleiðni atvinnuveganna, en með því er átt við það, hversu afraksturinn er mikill af notkun tiltekinna framleiðsluafla. Er það t.d. talin aukin framleiðni vinnunnar, ef nýjar vinnuaðferðir, bætt skipulag, nýjar vélar eða nýtt launakerfi veldur því, að kostnaður á vinnustund minnkar, þannig að t.d. færra fólk þarf en áður til þess að taka eina smálest af þorski, hægt er að sauma fleiri föt á dag en áður í fatnaðarverksmiðju, slá stærra tún en áður á sama tíma, mála hús á skemmri tíma en áður o.s.frv. Við getum auðvitað ráðið því sjálf, hversu mikið við vinnum. En ef við aukum þjóðarframleiðsluna aðeins með því að vinna meira, erum við ekki á framfaraleið. Markmiðið á að vera að auka þjóðarframleiðsluna án þess að vinna meira og meira að segja helzt samfara því, að við vinnum meira. Það er hægt með aukinni framleiðni í atvinnuvegunum. Til viðbótar þessu er þess að geta, að hjá þjóð, sem er jafnháð utanríkisviðskiptum og Íslendingar, eru lífskjör ekki aðeins komin undir því, hver þjóðarframleiðslan er, heldur einnig undir verðlagi útfluttrar vöru. Ef verðlag útfluttrar vöru lækkar eða verð innfluttrar vöru hækkar, getur hagur þjóðarinnar versnað, þótt þjóðarframleiðslan aukist. Á sama hátt getur þjóðarhagurinn batnað, þótt þjóðarframleiðslan minnki, ef verðlag útflutnings hækkar eða innflutnings lækkar. En slíkum breytingum ráðum við ekki fremur en árferði eða aflabrögðum. Það, sem er á okkar valdi af því, sem raunverulega ræður afkomu okkar og kjörum, er annars vegar, hversu mikið við vinnum, og hins vegar, hver er framleiðni atvinnuveganna. Og ef við gerum ráð fyrir því, að ekki sé æskilegt, að þjóðin vinni meira en hún gerir nú, heldur þvert á móti, að vinnudagarnir styttist, samfara því að þjóðarframleiðslan aukist, þá er til þess aðeins eitt ráð, sem er á okkar valdi, og það er, að framleiðni atvinnuveganna aukist. Aukin framleiðni er því, þegar öllu er á botninn hvolft, mál málanna í íslenzkum efnahagsmálum. Aukin framleiðni er forsenda þess, að kjör okkar geti batnað, án þess að um utanaðkomandi höpp sé að ræða. Aukin framleiðni er eina örugga leiðin til varanlegra bóta á lífskjörum þjóðarinnar. En hvernig er hægt að tryggja, að framleiðni í atvinnuvegunum vaxi? Í hagkerfi okkar Íslendinga er framleiðslan í höndum fyrirtækja, sem eru ýmist einkafyrirtæki, samvinnufyrirtæki eða opinber fyrirtæki. Auk þess hafa opinberir aðilar, þ.e.a.s. ríki og sveitarfélög, miklar framkvæmdir með höndum, svo sem byggingu hafna, vega, skóla, sjúkrahúsa o.s.frv. Það er því undir mörgum og margs konar aðilum komið, hvort gerðar eru skynsamlegar ráðstafanir til þess að auka framleiðni við framleiðslustörf í viðskiptum eða við alls konar framkvæmdir. Slíkar ráðstafanir verður yfirleitt alltaf að gera með samstarfi stjórnenda fyrirtækjanna eða framkvæmdanna og þeirra, sem við þau eða þær vinna. Frumskilyrði þess, að gerðar séu ráðstafanir til þess að auka framleiðni, er auðvitað, að báðir aðilar hafi hag af því, eigendur fyrirtækjanna og þeir, sem við þau vinna. Það, sem fyrst og fremst gerir langvarandi og mikla verðbólguþróun varhugaverða, er, að hún dregur stórlega úr áhuga bæði eigenda fyrirtækja og starfsmanna á því að gera ráðstafanir til aukinnar framleiðni. Þegar verðlag og kaupgjald er alltaf að hækka á víxl, verðgildi peninga smám saman að minnka, en verð fasteigna og vörubirgða að hækka, samtímis því sem skuldabyrði verður léttari, geta atvinnurekendur hagnazt með mörgu öðru mótí en því að auka framleiðni í fyrirtækjum sínum. Og áhugi starfsmannanna beinist að því að reyna að hækka laun sín sem mest, í stað þess að athuga skilyrði til bættra starfshátta, sem leitt gætu til raunverulegs tekjuauka. Verðbólga er því alvarlegur þrándur í götu framleiðniaukningar. Margföld reynsla er fyrir því, að á verðbólgutímum verði framleiðniaukning yfirleitt minni eða hægari en þegar verðlag er stöðugt eða nokkurn veginn stöðugt. Ef við Íslendingar viljum nú leggja megináherzlu á að auka framleiðni í atvinnuvegum okkar, er það frumskilyrði þess, að góður árangur náist, að okkur takist að stöðva verðbólguþróunina. Án þess er vonlítið, að okkur takist að auka framleiðnina í jafnríkum mæli og nauðsynlegt er og unnt ætti að vera. Ég held, að skilningur á þessum atriðum sé mjög að vaxa með þjóðinni. Með hliðsjón af þessum atriðum eru viðræður þær, sem einmitt nú fara fram milli fulltrúa frá verkalýðshreyfingunni, vinnuveitendum og ríkisstj., mjög mikilvægar. Æ fleiri launþegar gera sér áreiðanlega ljóst, að leiðin til raunverulegra kjarabóta liggur ekki um hækkaða kauptaxta, heldur raunverulegan tekjuauka samfara stöðugu verðlagi og styttri vinnutíma. Allir góðviljaðir menn óska þess áreiðanlega af alhug, að viðræður þær, sem nú eiga sér stað, leiði til víðtæks samkomulags, sem tryggi stöðugt verðlag á næstu árum, jafnframt því sem launþegar fái hlutdeild í vaxandi þjóðarframleiðslu í kjölfar bættra vinnubragða, betri skipulagningar, nýrra launakerfa eða m.ö.o. vegna aukinnar framleiðni. Það er í raun og veru fyrst og fremst hagsmunamál launþeganna sjálfra, að nú takist víðtækt samkomulag milli samtaka þeirra, vinnuveitenda og ríkisvaldsins. Launþegarnir geta sem heild aldrei annað en skaðazt á sífelldum víxlhækkunum verðlags og kaupgjalds. Atvinnurekendur og eignamenn og þó einkum skuldarar geta hagnazt á slíkri þróun, og gera það margir hverjir. En launþegarnir hljóta alltaf að tapa á henni, bæði vegna þess, að hún rýrir þá eign, sem launþegar fyrst og fremst safna sér, þ.e.a.s. spariféð, en þó einkum vegna hins, að hún dregur úr framleiðniaukningunni og veldur því þannig, að raunveruleg lífskjarabót verður minni en ella hefði orðið. En hver eru þá raunveruleg skilyrði til framleiðniaukningar í íslenzku atvinnulífi nú í dag, og hvernig getur ríkisvaldið stuðlað að henni? Ríkisvaldið sjálft er auðvitað ekki nema að litlu leyti beinn aðili að atvinnurekstri og framkvæmdum. En ákvarðanir um þær ráðstafanir, sem leiða eiga til framleiðniaukningar, verða fyrst og fremst atvinnurekendur og launþegar að taka. Engu að síður getur ríkisvaldið stuðlað að framleiðniaukningu á margvíslegan hátt. Eins og ég gat um áðan, er það frumskilyrði þess, að um stöðuga framleiðniaukningu sé að ræða, að jafnvægi haldist í efnahagsmálum. Þá er það og mikilvægt, að smám saman sé dregið úr hvers konar óeðlilegri vernd atvinnugreina, því að í fyrirtækjum, sem njóta óeðlilegrar verndar, er framleiðnin venjulega lítil. Mjög mikilvægt er að stuðla að heilbrigðri lánastarfsemi til atvinnuveganna, því að það bætir skilyrði til framleiðniaukningar. Ríkisvaldið getur og látið atvinnuvegunum í té ýmiss konar gagnlega þjónustu, svo sem tækniaðstoð við aukna vinnuhagræðingu. Og það getur með lagasetningu komið í veg fyrir óeðlilegar fyrirtækjasamsteypur og hringamyndun, sem oft dregur beinlínis úr framleiðni í hlutaðeigandi atvinnugreinum. Enginn vafi er á því, að af íslenzkum atvinnuvegum er framleiðni nú mest í sjávarútvegi. Engu að síður er unnt að auka hana enn mjög verulega á ýmsum sviðum hans, einkum og sér í lagi í fiskiðnaði. Þar þarf að auka vinnuhagræðingu á sjálfum vinnustöðunum, og enn fremur þarf að taka skipulagsmál fiskiðnaðarins til endurskoðunar, fyrst og fremst í því skyni að sameina framleiðsluna í ríkara mæli en nú á sér stað í stór fyrirtæki, sem búin eru fullkomnum tækjum og beita nákvæmri skipulagningu. Í íslenzkum iðnaði er og um mörg verkefni að ræða á þessu sviði. Of mörg íslenzk iðnfyrirtæki eru enn of lítil og ekki búin nægilega góðum vélakosti, auk þess sem enn má gera mikið til þess að bæta skipulag og taka upp hagkvæm ákvæðislaunakerfi í ýmsum greinum verksmiðjuiðnaðarins. Um byggingariðnaðinn er það kunnara en frá þurfi að segja, að heildarskipulag hans má án efa bæta verulega frá því, sem nú tí sér stað. Bygging húsa og raunar hvers konar mannvirkja tekur nú miklu lengri tíma en æskilegt og hagkvæmt er, ekki aðeins vegna takmarkaðra fjárráða, eins og oft virðist talið, heldur beinlínis vegna þess, að byggingarstarfsemin eða framkvæmdirnar eru ekki nægilega vandlega undirbúnar og sjálf framkvæmd verksins ekki nógu rækilega skipulögð. Með aukinni stöðlun eða „standardiseringu“ má og án efa lækka kostnað við byggingar og raunar hvers konar framkvæmdir mjög verulega. Framleiðni í íslenzkum landbúnaði er eflaust minni en í sjávarútvegi og iðnaði, þótt hún hafi hins vegar aukizt mjög verulega á siðari árum og vafalaust ekki minna en í hinum aðalatvinnuvegum þjóðarinnar: Ég vakti athygli á þessari staðreynd í ræðu hér á Alþingi fyrir nokkrum mánuðum. Þessi ræða hefur orðið tilefni mikilla skrifa og mikilla umr, um málefni landbúnaðarins. Í ýmsum af þessum skrifum hafa skoðanir mínar á málefnum landbúnaðarins verið rangtúlkaðar svo herfilega, að ég tel rétt að gera þessi mál stuttlega að umtalsefni hér, enda snerta þau aðalumræðuefni mitt. Það hefur verið sagt ótal sinnum, að ég hafi ráðizt á bændastéttina og sýnt landbúnaðinum fjandskap. Sannleikurinn er sá, að í umr. um það, hversu líklegt væri, að árlegur hagvöxtur yrði mikill hér á landi á næstu árum, en hann hefur verið áætlaður 4%, benti ég á, að framleiðni í landbúnaðinum væri minni en í sjávarútvegi og iðnaði og væri það eitt brýnasta verkefni íslenzkra efnahagsmála að auka framleiðni landbúnaðarins sem mest, einmitt til þess að tryggja aukinn hagvöxt þjóðarbúsins í heild. Það er auðvitað ekki árás á íslenzka bændur og enn síður fjandskapur við landbúnað, þótt á það sé bent, að framleiðni íslenzks landbúnaðar sé minni en t.d. íslenzks sjávarútvegs. Í allri Evrópu er framleiðni landbúnaðar minni en t.d. þess iðnaðar, sem er ávöxtur tæknibyltingar nútímans. En vegna þess, að framleiðni í landbúnaði hefur ekki getað orðið eins mikil og í iðnaði, og vegna hins, að neyzla landbúnaðarafurða hefur ekki vaxið í réttu hlutfalli við auknar tekjur, heldur hvarvetna minnkað hlutfallslega, hefur alls staðar í Evrópu þurft að styðja landbúnaðinn með margvíslegum hætti. Þetta hefur líka þurft að gera hér á landi og hefur verið gert. Það er ómótmælanleg staðreynd, að íslenzkur landbúnaður nýtur mjög verulegs stuðnings frá samfélaginu. En slíkt á sér stað í öllum nálægum löndum. Engum hefur komið til hugar að fella þennan stuðning niður, hvorki hér né annars staðar. Í öðrum löndum er hins vegar einmitt nú mjög um það rætt, hvaða form á þessum nauðsynlega stuðningi sé skynsamlegast og hagkvæmast út frá því sjónarmiði, að stuðlað sé að því að lækka framleiðslukostnað afurðanna og auka tekjur bændanna. Flestir virðast vera þeirrar skoðunar, að það, sem fyrst og fremst hái landbúnaðinum í Evrópu, sé, að of mörg býlanna séu of lítil, stuðningurinn við landbúnaðinn eigi því að vera með þeim hætti, að hann stuðli smám saman að stækkun býla og fækkun smábýla. Ég er þeirrar skoðunar, að grundvallarvandamál íslenzks landbúnaðar sé alveg hið sama, þ.e. að hér séu of mörg lítil býli. Býlin verða að stækka, stóru býlunum verður að fjölga, en litlu býlunum að fækka. Stuðningur sá, sem samfélagið veitir íslenzkum landbúnaði, er í of litlum mæli við það miðaður að stuðla að slíkri þróun. En hér er um mikið og vaxandi vandamál að ræða. Munurinn á framleiðslukostnaði íslenzkra landbúnaðarafurða og verðlagi erlendis er vaxandi, og kemur það m.a. fram í nauðsyn á hækkun bóta þeirra, sem samkv. gildandi lögum ber að greiða á útfluttar landbúnaðarafurðir. Í ár er gert ráð fyrir, að þessar bótagreiðslur muni sennilega nema yfir 150 millj. kr. Útflutningsverðið á landbúnaðarafurðunum er áætlað að meðaltali 42% af heildsöluverðinu innanlands. Útflutningsverð á smjöri, sem nú er rætt um að flytja í verulegum mæli á erlendan markað, er t.d. ekki nema um þriðjungur af innanlandsverðinu. Af þessu er ljóst, að hér er um mikið vandamál að ræða og nauðsynlegt, að mörkuð sé sem hagkvæmust og skynsamlegust framtíðarstefna í málefnum landbúnaðarins. Engum er gerður greiði með því að láta eins og þetta vandamál sé ekki til, allra sízt bændunum sjálfum, sem áreiðanlega er þetta vandamál ljósara en ýmsum öðrum. Landbúnaður hefur verið og hlýtur ávallt að verða einn af höfuðatvinnuvegum íslenzkrar þjóðar. Iðnþróunin hefur hér á landi eins og annars staðar fært landbúnaðinum vanda að höndum. Samfélagið á hér eins og annars staðar að styðja landbúnaðinn í baráttunni við þennan vanda. En það skiptir miklu máli, með hverjum hætti sá stuðningur er. Það er á því máli, sem ég hef viljað vekja athygli. Í verzlun og viðskiptum nú og án efa auka framleiðni verulega frá því, sem nú Á sér stað. Í bæði smásölu og heildsölu er um of mörg smáfyrirtæki að ræða. Nýtízku dreifingaraðferðir í verzlun hafa að vísu verið að ryðja sér hér til rúms. En betur má, ef duga skal, eigi hvort tveggja að geta gerzt samtímis, að dreifingarkostnaðurinn lækki og þjónusta við neytendur batni. Og síðast, en ekki sízt, er þörf stóraukinnar framleiðni í opinberum rekstri. Vinnubrögð á skrifstofum hins opinbera, bæði ríkis, sveitarfélaga og ýmiss konar opinberra stofnana, þurfa mjög að batna og taka þarf nýtízku vinnuaðferðir og vinnuvélar í vaxandi mæli í notkun. Opinber þjónusta er áreiðanlega dýrari hér á landi en vera þyrfti. Það er eðlileg krafa af hálfu skattgreiðenda, að farið sé með fé þeirra af fyllstu ráðdeild. Í þeim orðum, sem ég hef sagt fram að þessu, hef ég viljað leggja áherzlu á þá skoðun, að það, sem nú og á næstu árum skiptir mestu máli í baráttunni fyrir bættum hag og batnandi lífskjörum, sé skipulögð viðleitni til þess að auka framleiðni á öllum sviðum íslenzks atvinnulífs og framkvæmda. Í þessu sambandi er nauðsynlegt að vekja athygli á, að það er allt of útbreiddur misskilningur, að aukin fjárfesting sé vísastur vegur til aukinnar framleiðni. Á undanförnum firatugum hefur fjárfesting verið hlutfallslega meiri hér á landi en í flestum nágrannalandanna. Vöxtur framleiðni hefur hins vegar ekki verið meiri hér en þar, heldur minni. Hlutfallslega mikil fjárfesting hér á landi hefur ekki tryggt hlutfallslega mikla framleiðniaukningu. Auðvitað getur aukning hagkvæmrar fjárfestingar orðið undirstaða framleiðniaukningar. En það, sem menn þurfa að gera sér ljóst, er, að hún þarf ekki að vera það. Og þar eð fjárfesting hér á landi hefur verið og er einnig hlutfallslega mjög mikil, er víðhorfið hér án efa það, að fljótfarnasta og öruggasta leiðin til framleiðniaukningar er fólgin í margvíslegum ráðstöfunum til bætts skipulags, bættra vinnubragða, betri hagnýtingar tækja og aðstöðu, betra og réttlátara launakerfis og fleiri slíkra atriða. En þótt ég hafi í þessum orðum mínum viljað undirstrika, að meginverkefni næstu ára hljóti að verða allsherjarátak til framleiðniaukningar, verður þó jafnframt að hafa í huga, að þótt sem mest aukning þjóðarframleiðslu hljóti ávallt að teljast höfuðverkefni heilbrigðrar stjórnarstefnu, verður einnig að sjá svo um, að þjóðartekjurnar skiptist sem réttlátast milli borgaranna. Það væri ekki góð eða réttlát stjórnarstefna, sem tryggði mikla aukningu þjóðarframleiðslunnar, ef öll aukningin lenti í höndum einhvers tiltekins hóps manna, en aðrir fengju ekki neitt í sinn hlut. Jafnhliða markvissri viðleitni til þess að auka þjóðarframleiðsluna þarf því jafnframt að gera ráðstafanir til þess að tryggja sem réttlátasta skiptingu þjóðarteknanna. Á næstu árum tel ég, að höfuðverkefnin að þessu leyti séu á þrem sviðum. Í fyrsta lagi verður að koma miklu betra skipulagi á innheimtu tekjuskatts og útsvara en hér hefur tíðkazt um margra áratuga skeið, þ.e. gera ráðstafanir til réttara framtals á tekjum en tíðkazt hefur og þar með réttlátart dreifingar á skattbyrðinni. Það hefur verið og er algerlega óviðunandi fyrir allan þann stóra hóp skattgreiðenda, sem telur fram allar tekjur sinar, að það skuli vera opinbert leyndarmál, að nokkur hluti skattgreiðendanna telur ekki fram nema hluta af tekjum sínum og lætur því aðra greiða gjöld sín fyrir sig. Þetta verður að breytast. Mér er ljóst, að það getur ekki orðið í einni svipan, eins og ástand þessara mála hefur verið hér á landi um áratugaskeið. En þessi breyting verður að koma, og hún þarf að grundvallast á algerri hugarfarsbreytingu varðandi samskipti skattborgarans og hins opinbera. Það ástand, sem hefur ríkt í þessum efnum, hefur falið í sér stórkostlegt félagslegt og fjárhagslegt misrétti, líklega mesta misréttið, sem um hefur verið að ræða í íslenzku þjóðfélagi á undanförnum áratugum. Þegar þetta misrétti hverfur og hlutdeild allra í skattbyrðinni verður sem jöfnust, hafa stór spor verið stigin í ,framfaraátt í íslenzku þjóðfélagi. Það, sem ég vildi nefna í öðru lagi, að nauðsynlegt sé að gera til þess að auka félagslegt réttlæti og létta mönnum lífsbaráttuna, eru ráðstafanir til aukinnar og bættrar aðstoðar við, að menn geti eignazt eigið húsnæði. Fátt er heilbrigðari undirstaða trausts efnahags manna en það að búa í eigin íbúð. Þess vegna ber hinu opinbera að stuðla að því með öllum tiltækum ráðum, að sem flestir eigi þess kost. Í því sambandi er auðvitað mikilvægt, að menn eigi völ á hæfilega miklu lánsfé til slíka framkvæmda með viðráðanlegum kjörum. En það skiptir þó sannarlega ekki minna máli, að byggingarkostnaður sé sem lægstur. Jafnframt. því sem ég tel, að það hljóti að verða eitt brýnasta viðfangsefni næstu ára að koma á fót allsherjarveðlánakerfi, sem allir húsbyggjendur geti átt öruggan aðgang að samkv: fyrir fram ákveðnum reglum, er bráðnauðsynlegt að gera af opinberri hálfu ráðstafanir til bætts skipulags í byggingariðnaðinum í því skyni að draga úr byggingarkostnaði. Þriðja verkefnið, sem ég vildi nefna, að nauðsynlegt sé að vinna að á næstunni í því skyni að auka félagslegt réttlæti í landinu, er að koma á fót lífeyrissjóði fyrir alla landsmenn. Almannatryggingakerfi þjóðarinnar hefur að vísu verið aukið mjög verulega undanfarin ár. Á s.l. 6 árum hafa bætur almannatrygginganna hvorki meira né minna en fjórfaldazt. En í þessum efnum má aldrei láta staðar numið. í kjölfar batnandi þjóðarhags og batnandi lífskjara verður ávallt að sigla aukinn jöfnubur í tekjuskiptingu. Og réttlátasta leiðin að því marki liggur tvímælalaust um almannatryggingakerfið. Næsta stórverkefni á því sviði á áreiðanlega að vera að tryggja öllum Íslendingum lífeyrisréttindi hliðstæð þeim, sem opinberir starfsmenn og ýmsar aðrar stéttir hafa notið lengi undanfarið. Svíar hafa þegar komið á fót slíku kerfi, Norðmenn eru að undirbúa það, og sama er að segja um fleiri þjóðir. Við Íslendingar höfum verið í hópi þeirra þjóða, sem hafa hvað viðtækastar almannatryggingar. Svo á að vera áfram og um alla framtíð. Umr. um það, sein ég tel eiga að vera aðalverkefni ríkisstj. á næstu árum, væru þó ekki tæmandi, ef við það væri látið sitja að ræða um nauðsyn framleiðniaukningar og aukningu félagslegs réttlætis. Jafnvel þótt okkur tækist að auka þjóðarframleiðsluna verulega og bæta skiptingu þjóðarteknanna, væri auðvitað ekki með þessu fengið allt það, sem við eigum að keppa að. Þegar öllu er á botninn hvolft, hljótum við að sækjast eftír betri lífskjörum til þess að geta lifað fegurra menningarlífi. Bætt lífskjör eiga ekki að verða undirstaða aukins hóglífis, heldur fyllri lífsnautnar. Samfara allri baráttu fyrir aukinni þjóðarframleiðslu og auknu félagslegu réttlæti þarf því ávallt að vera barátta fyrir bættri menntun, eflingu vísinda og lista og aukinni hlutdeild alls almennings í þjóðlegum og alþjóðlegum menningarverðmætum. Að því er aukna menntun og eflingu vísinda snertir, er það raunar að segja, að nú á tímum er aukin menntun ekki aðeins leið til aukinnar farsældar og hamingju einstaklingsins, svo sem raunar hefur ávallt verið aðall sannrar menntunar, heldur er aukin menntun og efling vísinda nú beinlínis ein meginforsenda aukinna framfara. Nú á öld tækni og verkmenningar er þess vegna tvöföld ástæða til þess að leggja sérstaka áherzlu á bætta menntun og eflingu hvers konar vísinda. í öðrum löndum er nú í sívaxandi mæli litið á útgjöld til menntunar og vísinda sem einhverja arðbærustu fjárfestingu, sem völ sé á. Menntun og vísindi hafa nú stórkostlegt hagnýtt og fjárhagslegt gildi. En jafnframt heldur sönn einstaklingsmenntun áfram að vera öruggasta þroskaleiðin og þá um leið æðsta takmark mannlegrar viðleitni. Af þessum sökum blasa við mikil verkefni og stór í íslenzkum skólamálum. Varðandi hinn hagnýta hluta þeirra tel ég mikilvægast að gera stórátak til þess að bæta tæknimenntun landsmanna, þ.e. með því að koma á fót tækniskóla og endurbæta iðnnám. Hvers konar rannsóknarstörf í þágu atvinnuveganna þarf þó að efla verulega. En skólakerfið yfirleitt þarf og ýmiss konar endurbóta, allt frá barnaskólum og upp í háskóla. Íslenzkir skólar hafa á undanförnum áratugum tekið minni breytingum en þjóðfélagið í heild. Þar bíða því mörg verkefni. Og það er ekki nóg, að skólarnir kenni um staðreyndir. Þeir verða einnig að stuðla að því, að nemendurnir kynnist öllum þáttum íslenzkrar menningar. Íslenzkar listir, hvort sem er á sviði bókmennta, tónlistar, myndlistar eða leiklistar, eiga ekki að vera einkamál þeirra, sem þær stunda, og einhvers fámenns hóps útvalinna, heldur sameign allrar þjóðarinnar. Í því skyni þarf bæði að efla listastarfsemina og auka skilning þjóðarinnar á henni. Góðir áheyrendur. Ég hef í þessum orðum mínum rætt það, sem ég tel þá ríkisstj., sem vill leitast við að vera góð ríkisstj., eiga að einbeita sér að á næstu árum. Ég hef talið það nytsamlegra og skynsamlegra en að karpa við stjórnarandstæðinga um það, sem liðið er. Ég geri ráð fyrir því, að flestir stuðningsmenn núv, ríkisstj, séu mér sammála um, að öll þau verkefni, sem ég hef nefnt, séu mjög brýn og í raun og veru brýnustu verkefnin, sem vinna þurfi að. Og ekki kæmi mér á óvart, þótt margir þeirra, sem styðja stjórnarandstöðuflokkana, séu í raun og veru einnig sammála mér um, að þessi eigi stefnan að vera. Þess vegna mun ríkisstj. leggja sig alla fram um að ná sem beztum árangri í baráttu sinni fyrir því að auka þjóðarframleiðslu, efla félagslegt réttlæti og bæta menntun og menningu.

Forseti (SÁ): Hæstv. menntmrh., Gylfi Þ. Gíslason, hefur lokið máli sínu. Þar með er fyrri meðferð í þessum útvarpsumræðum lokið. Af þeim 50 mínútum, sem stjórnmálaflokkarnir hver um sig hafa til umráða í þessum útvarpsumræðum, hafa þeir í fyrri umferð notað eftirgreindan tíma: Alþb. 34 mín. og á því ónotaðar 16 mín., Sjálfstfl. 30 mín. og á því eftir 20 mín., Framsfl. 30 mín. og á því ónotaðar 20 mín., Alþfl. 31 mín., á því eftir 19 mín. Hefst þá síðari umferð með því, að hv. 10. landsk. þm., Geir Gunnarsson, sem talar af hálfu Alþb., tekur til máls og hefur 16 mín. til umráða.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Um það verður ekki deilt, að sú ríkisstj., sem tók við völdum fyrir fjórum og hálfu ári, hefur á valdatíma sínum notið hinna mestu góðæra frá náttúrunnar hendi, sem íslenzka þjóðin hefur lifað. Þessi ríkisstj. hefur því haft til ráðstöfunar meiri þjóðarframleiðslu en nokkur önnur og betri tækifæri en áður hafa gefizt til þess að bæta kjör almennings í landinu. Ef allt væri með felldu, ættu lífskjör alþýðu landsins, þess fólks, sem hefur með störfum sínum á sjó og landi skapað öll þessi verðmæti, að vera betri en nokkru sinni fyrr. Kaupmáttur launanna ætti að vera meiri en hann var, þegar framleiðslumagnið var miklum mun minna, enda er þá til lítils fyrir verkafólk að auka framleiðsluna, ef lífskjörin bötnuðu ekki að sama skapi. En ömurlegasta staðreyndin um stjórnarstefnuna, sú staðreynd, sem staðfestir, að núv. ríkisstj. gætir hagsmuna annarra en hins vinnandi fólks, er sú, að kaupmáttur tímakaupsins hefur ekki aukizt á þessum miklu góðærum sífellt meiri aflafengs, kaupmátturinn hefur ekki einu sinni staðið í stað, hann hefur rýrnað um 20% á þessum árum. Hann hefur rýrnað um sem svarar 41/2% á hverju einasta stjórnarári viðreisnarstjórnarinnar. Verkafólk fær nú um 20% minna af lífsnauðsynjum fyrir tímakaupið en það fékk, þegar núv. ríkisstj, tók við völdum fyrir 41/2 ári. Þetta er eina viðmiðunin, sem verkafólk getur tekið gilda. Sú speki stjórnarvaldanna, að hækkun á árslaunum, sem fæst með því móti einu að auka vinnutímann, sé kjarabót, er of auðsæ blekking til þess að hana þurfi að ræða. Jafnhliða því sem viðreisnarstefnan hefur stórrýrt hlut hinna mörgu, sem grundvallarverðmætin skapa við framleiðslustörfin, hefur hún reynzt fær um að tryggja stóraukinn hlut hinna fáu, sem fá á eindæmi að ráðstafa þeim gjaldeyri, sem fæst fyrir útflutningsvöruna. Þessir aðilar, innflutningsfyrirtækin í Reykjavík og bankarnir, hafa í tíð viðreisnarstjórnarinnar naumast haft undan við að koma stórauknum gróða sínum fyrir í byggingum stórhýsa um alla Reykjavík, en fjármunamyndun í byggingu verzlunar- og skrifstofuhúsa og í veitinga- og gistihúsarekstri hefur að magni til verið um 115% meiri á árunum 1960–62 en á árunum 1957–60, en íbúðarbyggingar voru hins vegar 1961 33% minni en 1959 og 1962 25 % minni. Þessi þróun á valdatíma viðreisnarstjórnarinnar, rýrnandi kaupmáttur launa í góðærinu og stórkostleg gróðasöfnun einkafyrirtækja, er afleiðing stjórnarstefnunnar. Þetta er það, sem henni var frá byrjun ætlað að tryggja. Það er ekki að ástæðulausu, að íslenzk alþýða hefur um árabil óttazt meirihlutavald íhaldsins. Það meirihlutavald hefur íhaldið á Íslandi nú haft um nokkurra ára skeið með auðsveipri þjónustu þm. Alþfl. Samtímis því sem með viðreisnarstefnunni hefur verið tryggt, að aukin þjóðarframleiðsla renni sem gróði til innflutningsfyrirtækja og til þeirra aðila, sem innangengt eiga í lánastofnanir og geta gert húsnæðisskort almennings að gróðalind fyrir sig, hefur viðreisnarstefnunni ekki síður verið beitt til þess að létta skattabyrðinni af þessum gróðafélágum, svo að gróðinn verði ekki hirtur af þeim aftur með sköttum og ráðstafað í almenningsþarfir. Til þess að skerða lífskjörin í góðærum hefur þannig þurft sérstaka stjórnarstefnu, viðreisnarstefnuna. Þeir, sem að henni hafa staðið, hafa stuðzt við það, sem þeir sjálfir kalla gengislækkunarleik. Með endurteknum gengislækkunum hefur vöruverð verið hækkað stórlega og ofan á það bætt nærri jafnháu tollaálagi í prósentum og fyrir var og þannig sópað stórkostlegu fé til ríkissjóðs. Síðan hefur verið bætt við það stórfelldum söluskatti á allar neyzluvörur. Innheimta tolla og skatta til ríkisins hefur hækkað svo gífurlega í tíð viðreisnarstjórnarinnar, að á þessu ári eru þeir ráðgerðir um 1750 millj. kr. hærri yfir árið á hvert mannsbarn í landinu. Með þessari skattheimtu eru ekki aðeins heimtar af almenningi stórauknar fjárhæðir í ríkissjóð, heldur hefur í grundvallaratriðum verið breytt sjálfri tilhöguninni á tekjuöflun ríkisins, þannig að skipulega og markvisst hefur verið unníð að því, að þeim, sem hafa fengið að rífa til sín síaukinn hlut af þjóðarframleiðslunni, er sem mest hlíft við að greiða af þeim gróða í skatta til ríkisins. Stjórnarstefnan hefur markvisst verið sú að lækka hlutfallslega þá skatta, sem greiddir eru í beinu hlutfalli við tekjur og eignir, en hækka neyzluskatta, sem greiddir eru í beinu hlutfalli við fjölskyldustærð, þannig að stærstu barnafjölskyldurnar borga mest. Þessar álögur, stórhækkuð aðflutningsgjöld og söluskattar, eru lagðar ofan á það vöruverð, sem endurteknar gengislækkanir hafa stórlega hækkað. Þetta eru þær álögur, sem almenningur er að sligast undir. Á þessu ári eru tekju- og eignarskattar áætlaðir 255 millj. kr., en neyzluskattar. sem greiðast eftír fjölskyldustærð, 2300 millj. kr. Ef athuguð er þróunin í þessum efnum í tíð viðreisnarstjórnarinnar, sést, hvert hefur verið vísvitandi stefnt. Arið 1959 námu neyzluskattar 350 kr. fyrir hverjar 100 kr., sem á sama tíma voru greiddar í tekju- og eignarskatta, en árið 1964 hefur sú breyting orðið á, að fyrir hverjar 100 kr., sem greiddar eru í tekju- og eignarskatta, nema neyzluskattar ekki 350 kr., heldur um 910 kr. Neyzluskattar hafa því ekki aðeins margfaldazt í krónutölu, heldur ekki sízt hlutfallslega, miðað við beina skatta. Þetta er beinlínis gert til hagsbóta fyrir hina efnameiri á kostnað þeirra, sem stærstu fjölskyldurnar hafa og verða að greiða hæstu neyzluskatta án nokkurs tillits til efnahags. Þær fjölskyldur hafa orðið að taka á sig hlutfallslega mest af nærri 2000 millj. kr. hækkun á árlegum neyzlusköttum í tíð viðreisnarstjórnarinnar. Alþýðuflokkurinn á Íslandi þykist stundum eiga eitthvað skylt við þá flokka, sem hafa farið með stjórn annars staðar á Norðurlöndum undanfarin ár. En þangað sækir ríkisstj. ekki fyrirmyndina að því, hvernig ríkistekna skuli aflað. Breytingin er ekki gerð til þess að nálgast þeirra aðferðir, öðru nær. Af hverjum 100 kr., sem Dönum er ætlað að greiða í samanlagða skatta til ríkisins á þessu ári, eru tekju- og eignarskattarnir áætlaðir 41 kr., en hér á Íslandi undir viðreisnarstjórn nema tekju- og eignarskattar kr. 9.90 af hverjum 100 kr., sem greiddir eru í samanlagða ríkisskatta. Rúmlega 90 kr. af hverjum 100 eru teknar með neyzlusköttum hér. Þannig hefur viðreisnarstjórnin skipulega beítt hinum margvíslegustu ráðum til þess að auka álögurnar á almenning, á sama tíma og hún gerir ráðstafanir til þess að hlífa auðfélögum og fyrirtækjum. Alþfl. hefur stundum afsakað þessa nýju stefnu sína í skattamálum með því, að beinu skattarnir, tekju- og eignarskattarnir, séu að vísu réttlátastir, ef rétt væri talið fram til skatts, og hefur jafnan þótzt hafa mikinn áhuga á auknu skatteftirliti, gerði m.a. um það sérstaka samþykkt á siðasta flokksstjórnarfundi. Það reyndi á heilindi Alþfl, í þessu máli fyrir fáum dögum hér á Alþingi. Alþb. lagði fram till. um það, að til þess að tryggja réttari skattframtöl skyldu skattyfirvöld, auk þess sem þeim ber að athuga grunsamleg framtöl, vera skyld til þess að grandskoða fimm ár aftur í tímann 5% framtala allra fyrirtækja og 2% framtala allra einstaklinga í landinu skv. útdrætti, sem hagstofan sæi um, þannig að hvert fyrirtæki og hver einstaklingur ætti það jafnan yfir höfði sér, að hans framtal yrði tekið til sérstakrar, gagngerðrar rannsóknar og endurskoðunar fimm ár aftur í tímann. Hér reyndi á, hvort Alþfl. meinti nokkuð með tali sínu um aukið skatteftirlit. Þeim, sem fylgzt hafa með ferli Alþfl. og meðferð hans á gömlum stefnumálum, þarf naumast að skýra frá því. að Alþfl. greiddi atkv. gegn till. E.t.v. hefur Alþfl. verið að forða kaupmönnum og öðrum innheimtumönnum söluskatts frá eftirliti með þeirri innheimtu. Hún skiptir ekki svo litlu, þegar hlutur ríkissjóðs, þ.e.a.s. það, sem skilað er af söluskattinum, er áætlaður um 650 millj. kr. á ári. Ef kaupmenn og aðrir innheimtumenn halda eftir, hirða sjálfir 20%, svona til samræmis við önnur framtöl sín, nemur þeirra hlutur af söluskattinum rúmlega 16U millj. kr. á ári, og þó að þeir skiluðu 90%, þá verður þeirra hlutur rúmlega 70 millj. kr. á einu ári. Þegar þróun síðustu ára er höfð í huga og minnkandi hlutur almennings á auknum þjóðartekjum er metinn, er naumast að ófyrirsynju, að félagsmenn verkalýðsfélaganna, þeir þjóðfélagsþegnar, sem færa grundvallarverðmætin í þjóðarbúið, séu orðnir úrkula vonar um, að viðreisnarstefnan geti fært þeim annað en áframhaldandi rýrnun lífskjara og aukinn vinnuþrældóm. Barátta verkalýðssamtakanna á stjórnartíma viðreisnarstjórnarinnar, sú barátta, sem málgögn ríkisstj. hafa reynt að stimpla sem þjóðhættulega starfsemi, hefur ekki beinzt að því að heimta, að verkalýðurinn í landinu fái að raka saman gróða, eins og stórfyrirtækin og braskararnir hafa gert á þessu tímabili, heldur hefur hún einungis beinzt að því, að í góðærinu fái verkafólk að þokast nær því að geta unnið fyrir brýnustu lífsnauðsynjum með því að vinna í átta klukkustundir hvern rúmhelgan dag allt árið um kring. Það er því fullkomlega eðlilegt, að verkafólk um allt land spyr í dag: Er ekki eitthvað bogið við þá stjórnarstefnu, sem færir framleiðslustéttunum rýrnandi lífskjör, samtímis því sem þær framleiða meiri verðmæti en þær hafa nokkru sinni áður gert? Enginn getur heldur efazt um það, að því verkafólki, sem býr við 20% rýrari kaupmátt launa en fyrir 41/2 ári, ætla stjórnarvöldin ekki meiri skammt en því er nú skammtaður og þykir hann meira að segja of stór. Morgunblaðið segir í leiðara í fyrradag, að kaupgjald hér hafi verið spennt úr hófi fram, þ.e. að verkamannakaup sé of hátt í dag, og í sama leiðara er haldið áfram hinni sömu föðurlegu umhyggju fyrir verkafólki, sem einkennt hefur íhaldið allt frá því, að það barðist gegn stofnun verkalýðsfélaganna í upphafi af einskærri umhyggju fyrir verkafólki. í þeim sama leiðara er enn endurtekið: Kjarabætur geta einungis byggzt á framleiðsluaukningu. - Það er ekki í fyrsta sinn, sem þessi föðurlega áminning heyrist: Bíðið með kaupkröfurnar, þar til framleiðslan hefur aukizt. - Og vissulega er það rétt að auk þess sem réttlátari skipting þjóðartekna mundi færa verkafólki kjarabætur, þá á aukin framleiðsla að vera grundvöllur kjarabóta, en s.l. 41/2 ár sanna, svo að ekki verður um villzt, að ríkisstj. eins og sú, sem nú situr, getur með stefnu sinni komið í veg fyrir, að jafnvel stórfelld framleiðsluaukning lendi hjá þeim, sem skapa hana. Viðreisnarstjórnin hefur meira að segja getað séð um, að hlutur verkafólks minnkaði á tímum mikillar framleiðsluaukningar. Hvað er það, sem hefur gerzt s.l. ár í atvinnulífi landsmanna? M.a. það, að þau sílarsumur, sem menn biðu árangurslaust eftir í hálfan annan áratug, hafa komið eitt af öðru, hvert öðru meira. Auk þess hafa bætzt við algerlega nýir framleiðsluþættir, mikil vetrarsíldveiði sunnanlands og þorskveiði með herpinót. Var þá ekki kominn tími til, að verkalýðurinn hlyti nú viðbót við þann hlut, sem hann áður hafði? Eftir þessu hafði honum verið sagt að bíða. Eða höfnuðu þessi auknu verðmæti e.t.v. annars staðar? Staðreyndin er sú, að eftir öll þessi miklu síldarsumur og vetrarsíldveiðina miklu, eftir alla framleiðsluaukninguna á 41/2 árs valdatímabili viðreisnarstjórnarinnar, býr verkafólk nú við það, að kaupmáttur launa er ekki hærri en hann var, ekki jafn og hann var, heldur 20% rýrari en hann var eftir 15 ára algert síldarleysi. Hver skyldu kjörin vera í dag, ef síldarleysið hefði haldizt? Og enn fær Morgunblaðið sig til að segja, síðast á laugardaginn var, að verkafólk skuli bíða eftir framleiðsluaukningu, hún sé grundvöllur kjarabóta. Það þarf ekki að bíða eftir henni. Hún hefur komið fram. En það hefur svo sannarlega þurft sérstaka stjórnarstefnu til þess að koma í veg fyrir, að verkafólk héldi sínum hlut af þeim þjóðartekjum, sérstaka stefnu til þess að tryggja, að hlutur þess beinlínis minnkaði, á sama tíma og framleiðslan óx. Þessi stefna er það, sem kallað er viðreisnarstefna. Og stjórnarvöldin hafa beitt margvíslegum aðferðum til að knýja fram þennan árangur. Alveg sérstaklega hefur hún verið lagin við að notfæra sér, að almenningur vill leggja sitt af mörkum til þess að stöðva verðbólguna. Með stöðvun hennar að skálkaskjóli hafa stjórnarflokkarnir með hverri aðgerðinni eftir aðra þrýst kjörum verkafólks neðar og neðar, án þess að þess hafi vitaskuld sézt nokkur merki, að sú verðbólga, sem er gróðalind stórgróðamanna, hafi látið hið minnsta undan síga, heldur hið gagnstæða. Fyrsti atburðurinn í sögu þeirrar baráttu, sem ríkisstj. hefur háð undir því yfirskini að stöðva dýrtíðina með það að hinu eina raunverulega markmiði að færa til tekjur í þjóðfélaginu á kostnað verkafólks, var sá, að ríkisstj. Alþfl. lækkaði laun verkamanna um, 600–500 kr. á mánuði veturinn 1959, og var því haldið fram, að með því ætti að stöðva verðhækkanir í eitt skipti fyrir öll. Þessi fórn almennings varð að sjálfsögðu til einskis annars en að auka gróða atvinnurekenda, því að með gengislækkuninni 1960 hækkaði verðlag meir en dæmi voru til áður. Gróðastéttirnar fengu því hvort tveggja í senn: beina kauplækkun verkafólks og svo verðbólguna sína, sem tryggði þeim stórfellda eignaaukningu. Þá var aftur komið til verkafólks og sagt: Nú þarf enn að gera ráðstafanir til að berjast gegn verðbólgunni, og þó að það hafi mistekizt að stöðva hana með því að lækka kaupið ykkar, þá erum við núna búnir að finna bölvaldinn. Það er vísitöluuppbótin, sem þið fáið á kaupið. Nú tökum við hana af, þá stöðvast verðbólgan sjálfkrafa. - Og enn var vilji almennings til að stöðva verðbólguna misnotaður, og enn bætti gróðastéttin sinn hlut. Nú fékk hún hvort tveggja: afnám vísitöluuppbótar á laun og þar með frjálsar hendur til verðhækkana og aukna verðbólgu, aukinn gróða. Það eru því engin undur, þótt verkafólk taki nú með tortryggni tilmælum stjórnarflokkanna um enn frekari fórnir og enn frekari bið eftir framleiðsluaukningu, þegar haft er í huga, að allar fórnir almennings til þess að stöðva verðbólguna hefur ríkisstj. misnotað til þess að auka hlut gróðastéttanna, en látið verðbólguna lönd og leið. Og þrátt fyrir stórfellda framleiðsluaukningu hafa lífskjörin rýrnað. Verkafólk þarf ekki að bíða eftir neinni framleiðsluaukningu til að fá bættan hlut. Það hefur þegar skapað hana í ríkum mæli s.l. ár. Það á aðeins eftir að fá sinn hluta af henni, og þeir samningar, sem verkalýðssamtökin eiga nú í við ríkisstj., hljóta að snúast um það, að hún standi skil á þeim hlut. Og í þeim samningum hlýtur verkalýðsstéttin að gera kröfu til þess, að auk úrbóta í launamálum verða gerðar sérstakar ráðstafanir í húsnæðismálum til þess að bæta úr því neyðarástandi, sem þar er orðið. Aðstaða almennings til þess að eignast eigið húsnæði hefur stórlega versnað í tíð núv. ríkisstj. Byggingarkostnaður íbúðar af meðalstærð hefur s.l. fjögur ár hækkað um nálega 250 þús. kr. Á sama tíma hafa lán húsnæðismálasjóðs verið hækkuð um 50 þús. kr. í 150 þús. kr., og eftir þeim bíða nú á milli 2000 og 3000 manns. Hækkun á lánum húsnæðismálastjórnar í tíð viðreisnarstjórnarinnar dugir því ekki fyrir 1/5 hluta þeirrar hækkunar, sem orðið hefur á byggingarkostnaði, og allt lánið aðeins fyrir 3/5 hlutum hækkunarinnar einnar. Þegar á það er litið, að hámarkslán frá húsnæðismálasjóði dugir ekki fyrir meiru en broti af þeirri hækkun, sem orðið hefur á byggingarkostnaðinum í tíð viðreisnarstjórnarinnar, og ekkert er lánað upp í 2/5 hluta hækkunarinnar og ekkert til greiðslu á þeim byggingarkostnaði, sem á0ur var, og þá voru lánaðar 100 þús. kr. til bygginga, þá er auðsætt, að húsnæðismálasjóðslánin, eins og þau voru fyrir tíð viðreisnarstjórnarinnar, hefur hún í rauninni afnumið með öllu, og nú er einungis lánað brot af beim hækkunum, sem ríkisstj. hefur sjálf valdið með stefnu sinni. Þó er vandi húsbyggjenda enn meiri en þessar tölur um byggingarkostnaðinn sýna. því að svo óheyrilegur sem byggingarkostnaðurinn er, þá eiga húsnæðisleysingjar í Reykjavík a.m.k. og sífellt víðar á landinu engan kost á því að eignast íbúð á kostnaðarverði, heldur verða þeir til viðbótar að borga okurgróða til þeirra, sem fá byggingarlóðir og hafa aðgang að lánsfé. Það er ein ömurlegasta staðreynd húsnæðismálanna í dag, að af því fé, sem húsnæðismálastjórn lánar til Reykjavíkur a.m.k. og jafnvel víðar, fer bróðurparturinn ekki til þess að greiða byggingarkostnað íbúðanna, heldur sem gróði beint í vasa þeirra, sem selja íbúðirnar. Það er því mikið hagsmunamál almennings, að í þessum málum verði tekin upp algerlega ný stefna, sem tryggi, að almenningur geti eignazt íbúðir með viðráðanlegum kjörum og að allur einkagróði hverfi af verði íbúða. Alþb. hefur mótað till. sínar í þessum efnum og mun leggja þær fram á Alþingi þessa dagana. Alþýða landsins hefur nú um langt skeið séð þjóðfélagskerfið engjast í stjórnleysi sínu og skipulagsleysi, þegar gróðaöflin ganga lausbeizlaðri en nokkru sinni fyrr og skófla upp gráðanum í þeim umsvifum og athöfnum, sem eru minnst þjóðarnauðsyn, á sama tíma og þeir, sem vinna framleiðslustörfin, stynja undir síauknum byrðum og versnandi lífskjörum, jafnhliða því sem þeir stórauka þjóðartekjurnar með sífellt lengri vinnudegi. Endalaus bjargráð, viðreisnir og hvað þær eru nú kallaðar, tilraunirnar til þess að lappa upp á hina kapítalistísku endileysu, koma að engu haldi, en sífellt eykst gróði hinna ríku og skerðast kjör framleiðslustéttanna. Einungis lausn sósíalismans, sameign allrar alþýðu á þeim framleiðslutækjum, sem hún vinnur við, og skipulagning allra framleiðsluþátta og þjónustu, getur tryggt henni réttlátan afrakstur vinnu sinnar, og þá leið fara sífellt fleiri þjóðir í heiminum, þ. á m. margar þeirra, sem eftir langa baráttu hafa nýlega öðlazt frelsi undan áþján nýlenduvelda og eru nú að byggja upp sitt þjóðskipulag. Þessum þjóðum blöskrar stjórnleysi og sóun kapítalismans og það, hvernig því hagkerfi er hvarvetna beitt atvinnurekendavaldinu í hag á kostnað framleiðslustéttanna, og þær velja í æ ríkara mæli leið sósialismans. Rýrnandi lífskjör framleiðslustéttanna á Íslandi í mestu góðærum, sem komið hafa í sögu þess, ættu a.m.k. að sýna þeim fram á, að það er meira en lítið bogið við það hagkerfi, sem við nú búum við. Uppgjöf viðreisnarstefnunnar, ráðleysið og skipulagsleysið og kjararýrnun almennings í uppgripaárum ætti að færa fleiri alþýðumönnum heim sannindin um fánýti þess hagkerfis, sem miðast einungis við hagsmuni gróðastéttanna í landinu. Við vitum það frá fyrri árum, og sums staðar á Íslandi fá menn að reyna það enn í dag, hvert hlutskipti kapítalistískt hagkerfi ætlar verkafólki. Þegar eitthvað bjátar á, aflsleysi eða önnur óáran, þá er hlutskiptið atvinnuleysi og örbirgð. Það er því full ástæða til að spyrja í dag: Hvers virði er alþýðu manna það hagkerfi, sem þannig hefur reynzt, þegar á bjátar, og ræður svo ekki einu sinni við hin mestu góðæri, sem þjóðin hefur lifað frá upphafi byggðar í landinu.



Herra forseti. Það er víst siðvenja við hinar svokölluðu eldhúsdagsumræður að binda sig ekki svo mjög við ákveðin mál, og það, sem ég segi hér, er aðeins ofan af því, sem er efst í huga mínum þessa dagana við þessi þingslit, en það verður ekki margt sagt á tíu mínútum og þess vegna ekki hægt að rekja nein mál til róta. Um nýju vegalögin, sem afgreidd voru endanlega fyrir fáum dögum, þ.e.a.s. áætlunina, segir fjvn, þingsins í áliti 5. maí og skrifar öll undir það álit, menn úr öllum flokkum: „Með nýju vegalögunum hafa stórauknar tekjur verið tryggðar til samgöngubóta á landi. Er ástæða til að fagna þeirri þróun.“ Framlög til nýbygginga vega og brúa nær tvöfaldazt nú frá því, sem var í fyrra, og nýtt framlag kemur að auki til vega í kaupstöðum. Fjárráð sýsluvega þrefaldast. Og er það nú fyrst, sem löggjafinn viðurkennir rétt allra býla í landinu til að fá akveg. Á þessu þingi var samþ. styrkur allmyndarlegur til súgþurrkunar í hlöðum og aukajarðræktarstyrkur fyrir jarðir, sem hafa tún frá 15–20 ha. Áður var þess konar styrkur greiddur til býla, sem hafa tún innan við 15 ha. skv. breyt., sem gerð var á l. á næstliðnu þingi. Nær nú þessi aukajarðræktarstyrkur til um 3800 jarða í landinu, og er áætlað, að sú viðbót, sem nú kemur, nemi um 20 millj. alls. Útlán stofnlánadeildar landbúnaðarins urðu 103 millj. 1963. Til samanburðar má geta þess, að útlán byggingarsjóðs og ræktunarsjóðs 1959 urðu 42.6 millj. Auk stofnlánadeildarlánanna lánaði veðdeild Búnaðarbankans til jarðakaupa 5.6 millj., eða 100 þús. kr. út á jörð. Var það mikil breyting frá því, sem áður var, en þá var hámark lána úr veðdeild 35 þús. og aðeins örfá lán á ári. Breytingin, sem gerð var á lögunum 1962, gerði þetta mögulegt. Fleiri og fleiri láta nú í ljós ánægju sína yfir því að hafa nú nokkurn veginn að föstu að ganga um lán út á nytsamlegar framkvæmdir í sveitum. En úr því að ég er kominn að bæjardyrum Búnaðarbankans, er ókurteisi, býst ég við, að minnast ekki á gagnrýni þá, sem tvö atriði í stofnlánadeildarlögunum hafa sætt, vaxtahækkunin og 1% gjaldið. Auðvitað er engum sérlega ljúft að leggja á skatta. Er nauðsyn kallaði á að þessu sinni, og um vaxtahækkunina segir réttilega, að því er ég hygg, í Árbók landbúnaðarins 1962, á bls. 118: „Svo undarlegt sem það sýnist vera, ætti bændastéttin í heild frekar að græða en tapa á vaxtahækkun stofnlánanna.“ Á rítstjórinn, Arnór Sigurjónsson, þar við, að bændur fái hækkun vaxtanna vel endurgreidda í hækkuðu búvöruverði, og enginn mun bregða Arnóri um óvilja til bænda, greindarleysi, þekkingarskort né hlutdrægni af aðdáun á ríkisstj. né stuðningsmönnum hennar. Og hafi einhverjir bændur staðið í þeirri meiningu 1960, 1961 og 1962, að steiktar gæsir kæmu fljúgandi ofan af himinfjöllum að setjast í hlaðbrekku Búnaðarbankans, sem þá var með öllu bjargarlaus, þá er það mesti miskilningur. Það þurfti mikið átak að gera og mörg öfl að sameina, og 75% gjaldinu á neytendur hefur verið svo vel tekið, að þaðan hefur hvorki heyrzt stuna né hósti. Það er til virðingar þeim, sem kjötið kaupa og mjólkina, sem skilja, að fjáröflun í einn þarflegan sjóð kemur ekki af engu. Flestir beztu bændur skilja þetta auðvitað líka og telja sér jafnvel sóma að því að leggja steina í góða byggingu fyrir sjálfa sig. En það hefur líka heyrzt, að einhver búnaðarsamtök vilji kaupa sér lögfræðinga fyrir 200–300 þús. kr. til að reyna að kippa fjárhagsstoðum undan Búnaðarbankanum, 1% gjaldinu og væntanlega þá um leið framlagi ríkísins, sem lagt er á móti, og þá einnig sjálfsagt framlagi neytenda. Þetta finnst mér álíka ótrúlegt og Njáli heitnum á Bergþórshvoli fannst fregnin um vígaferli Þórðar leysingjasonar, sem hann lét segja sér þrisvar, áður en hann trúði. En líklega er þetta bara eins konar fótboltaleikur. Verðlagsmál bænda eru í höndum Stéttarsambandsins innan ramma framleiðsluráðslaganna og svo fulltrúa í sex manna nefnd. Tvö s.l. haust hefur mikið þokað fram til leiðréttingar á verðlagsgrundvellinum, frá því að búnaðarþing gaf eftir sín 9.4% 1944, en þar með segi ég þó ekki, að bændur fáí nógu hátt verð fyrir sínar vörur. Þar að auki er svo verðtryggingin, sem nam 1963 130 millj. kr. Í ár fá bændur á samlagssvæði KEA 3 aura yfir grundvallarverð, og allir bændur í landinu munu nú fá sem næst grundvallarverð fyrir vöru sína, síðan verðtryggingin kom til sögunnar, en aldrei áður. Okkar búnaðarmálastefna hefur um 30 ára skeið miðað að því að skapa einyrkjabúskap á smájörð með um 5 ha. tún og húsakost í hæfi við það. Á þessu verður að verða breyting, og eru það mikil verkefni, sem þar liggja fyrir fram undan. Allir þurfa að skilja, öll landsins börn, ekki vegna bænda sérstaklega, en vegna alþjóðar, vegna heilbrigði, vegna framtíðar, vegna velferðar þjóðfélagsins, að sú þjóð, sem ekki stendur föstum fótum á gróandi jörð og vaxandi grasrót, verður engin þjóð áður en varir. Hana vantar rótina. Að ræktun verður að vinna í vaxandi mæli, raflögnum og vegagerðum og öðrum undirstöðumálum hinna dreifðu byggða. Að þessum málum hefur landbrh. unnið af dugnaði og forsjálni. Auðvitað er enn eftir margt ógert á þessum sviðum. Þau verkefni eru ótæmandi. Herra forseti. Ég sé, að tíma mínum er að ljúka, og get því ekki drepið á nærri allt, sem ég hefði viljað á drepa, bæti aðeins við að lokum: Það er engin ástæða til að vera svartsýnn á afkomumöguleika íslenzkra sveita. Möguleikar blasa þar við í öllum áttum. Barlómur sá, sem Björn á Löngumýri gerði að umtalsefni í skömlegu erindi um daginn og veginn fyrir skömmu, er stórhættulegur og dregur máske kjark úr fleiri mönnum en flesta grunar. Þess vegna tek ég undir þá þörfu ábendingu og undirstrika hana rækilega. Skal ég svo ekki um það dæma, í hvaða átt Björn hefur beint skeytum sínum einkanlega, en sumum hefur dottið í hug, að það hafi verið blekbytturnar í Edduhúsinu. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Í þessum eldhúsumræðum væri vissulega freistandi að feta troðnar slóðir og fylgja gömlu reglunni að fordæma orð og gerðir andstæðinga sinna, en hrósa bæði flokki sínum og flokkssystkinum og kannske sjálfum sér um leið, eins og heyra mátti hjá siðasta ræðumanni Alþb. hér í kvöld. En grunur minn er sá, að þeir tiltölulega fáu hlustendur, sem á þessar umr. hlýða, séu fyrir löngu búnir að fá sig fullsadda á slíkum lestri, áður en yfir lýkur, því að þeir eru að mínu mati í stórum meiri hl., sem óska eftir jákvæðum umr. um eitt erfiðasta vandamál íslenzku þjóðarinnar um 20 ára skeið, verðbólguvandamálið. Auðvitað munu margir, sem nú koma fram fyrir hlustendur, ræða mál þetta, þarf að öllum þm. er það ljóst, að þorri kjósenda óskar eftir að heyra mat þeirra á þessu máli og þeirri ískyggilegu þróun, sem verðbólgunni fylgir. Gallinn er sá, að hér er um svo margþætt vandamál að ræða, að fáum einstaklingum mundi auðnast að gera því þau skil, sem verðugt væri, allra sízt á þeim stutta tíma, sem hverjum einum er ætlaður í þeim umræðum, sem hér fara fram. Af gamalli reynslu er ég líka hræddur um, að margir mundu gleyma fyrsta skilyrði þess, að slíkar umr. yrðu jákvæðar, því, að horfast í augu við ríkjandi aðstæður, en láta í þess stað stjórnast af sýndarmennsku, stéttaröfund og pólitísku hatri. Slík framkoma viðkomandi aðila er ekki árangursrík til að finna raunhæfa lausn á margþættu og erfiðu vandamáli. Í meðferð þess eins og annarra vandamála verður að ríkja jarðbundið raunsæi og yfirvegað mat á fyrirliggjandi aðstæðum. Með þetta í huga fullyrði ég, að þegar hinir pólitísku flokkar koma fram fyrir alþjóð í þinglok, þá mun hinn almenni borgari ekki óska eftir upplýsingum um dugnað einstakra þm. fyrir kjördæmi sín, heldur eftir skoðunum þeirra á ráðum og leiðum til að sigrast á verðbólguvandamálinu. Ein er sú spurning, sem er á allra vörum, spurningin um það, hvort viðræður ríkisstj, við ráðandi aðila í Alþýðusambandi Íslands geti leitt til samkomulags, sem verði nauðsynlegur grundvöllur til að standa á í baráttunni við verðbólguna. Auðvitað getur enginn svarað þessari spurningu nú. En eru þessir aðilar að sýnast, eða fylgir hugur máli í þessum þýðingarmiklu viðræðum? Það er ekki þýðingarminnst, og á það er vissulega hægt að leggja mat. Frá því að núv. ríkisstj. tók við völdum, hefur eitt aðalárásarefni stjórnarandstöðunnar verið fullyrðing um, að allar aðgerðir ríkisstj. beindust að því að gera þá fátæku fátækari og ríku ríkari, samhliða sérstökum árásum á hina skipulögðu verkalýðshreyfingu. Bezta svar, sem hægt var að gefa við slíkri firru, var svar kjósenda í síðustu þingkosningum, enda slíkar fullyrðingar barnalegar, þegar haft er í huga, að allur þorri Íslendinga er á einn eða annan hátt tengdur, beint eða óbeint, skipulögðum launþegasamtökum og því ekki hægt að komast fram hjá þeirri staðreynd, að fylgi stjórnarflokkanna kemur ekki síður úr þessum röðum en fylgi stjórnarandstöðunnar. Þetta ásamt margháttuðum aðgerðum til styrktar þeim, sem verst eru settir í þjóðfélaginu á hverjum tíma, og á ég þá sérstaklega við sjúka og aldraða, auk aðstoðar til styrktar starfi verkalýðshreyfingarinnar, bæði félagslegu starfi inn á við og vinnubrögðum út á við, sýnir og sannar, að ríkisstj. vill eiga gott samstarf við þessi fjölmennu hagsmunasamtök og öll önnur, og því ber ekki að efa, að frá hennar hendi sé fullur vilji til þess, að samkomulag náist í þeim viðræðum, sem yfir standa. Stóra spurningin er þá sú, hvort þeir, sem ferðinni ráða í Alþýðusambandi Íslands, séu sömu skoðunar eða ekki. Í ríkisútvarpinu mátti heyra fyrir tæpu ári, að forseti Alþýðusambandsins boðaði í nafni þessara samtaka ríkisstjórninni stríð, en ekki frið. Þótt sumir vildu taka þessi orð eins og fleiri úr þeim munni sem marklaust hjal, þá er skaðinn samt skeður, jafnvel þótt um styrjöld sé ekki að ræða. Neikvætt starf í stað jákvæðs og tortryggni við orð og gerðir samtakanna eru eðlilegar afleiðingar slíkrar framsetningar á skoðunum þeirra, sem meta meira pólitíska eiginhagsmuni en hagsmuni þeirra samtaka, sem þeir hafa forustu fyrir. En þær skoðanir, sem menn mynduðu sér vegna þessarar stríðsyfirlýsingar Hannibals Valdimarssonar og fyrri og síðari aðgerða, urðu þó að víkja fyrir þeirri staðreynd, að fyrir nokkrum vikum kom ósk frá Alþýðusambandi Íslands um viðræður við ríkisstj. á grundvelli, sem bæði varð að teljast viðræðuhæfur og að mörgu leyti eðlilegur. Þær aðferðir, sem ráðamenn Alþýðusambandsins ætluðu að beita við skipan viðræðunefndar, bentu þó sízt til þess, að um hugarfarsbreytingu væri að ræða né skilningur væri fyrir hendi á nauðsyn þess, að verkalýðshreyfingin stæði óklofin að þýðingarmestu tilraun, sem gerð hefur verið um langan tíma til að stöðva verðbólguna. An þess að rekja þá sögu nánar, virðist svo sem aðrir af ráðamönnum Alþýðusambandsins hafi verið það raunsæir að álykta, að klofin verkalýðshreyfing væri ekki vænleg til jákvæðs árangurs, ef hvor helmingur samtakanna væri að togast á í sínu horni, fullir tortryggni og gagnrýni hvor í annars garð. Þessir aðilar höfðu styrkleika til að bjóða í nafni Alþýðusambandsins þeim formlegu samtökum, sem lýðræðissinnar í verkalýðshreyfingunni ráða yfir, Fulltrúaráði verkalýðsfélaganna í Reykjavík, að taka þátt í þessum viðræðum, og hefur stjórn þess ákveðið að þiggja það boð. Ég hef verið langorður um þetta mál, því að niðurstaðan verður svar við spurningunni, sem ég varpaði fram í byrjun ræðu minnar. Núverandi afstaða beggja þessara aðila fær mig til að trúa því, að upp úr þessum viðræðum ríkisstj. og verkalýðshreyfingarinnar náist samkomulag, sem verði ekki aðeins til mikilla hagsbóta fyrir þá lægst launuðu strax og á næstu missirum, heldur einnig án þess að verðlagshækkanir fylgi í kjölfarið, sem eti upp á stuttum tíma megnið af fenginni kjarabót, sem sé að verðbólgan verði stöðvuð. Með slíku samkomulagi þyrfti um leið að tryggja lengri samninga launþega og vinnuveitenda. Hv. 3. landsk. þm., formaður Dagsbrúnar, sagði hér á Alþingi fyrir skömmu, að forustumenn baeði verkalýðshreyfingar og vinnuveitenda væru svo önnum kafnir við sífellda kaup- og kjarasamningagerð, að önnur þýðingarmikil störf í þágu samtakanna væru látin víkja. Þetta er alveg rétt, og á þessu þarf að verða breyting. Þessi samtök þurfa að gera hlé á dægurbaráttu sinni í a.m.k. 2 ár, svo að þau geti endurskoðað skipulag sitt, hent frá sér úreltum starfsaðferðum og starfskröftum, en tekið upp vinnubrögð og skipulag, sem heyrir til tæknialdar. Þessir aðilar þurfa að leggja megináherzlu á hin sameiginlegu hagsmunamál, hafa það hugfast, að framleiðslan og framleiðnin ákveður, hvað hver hlýtur í sinn hlut. Þann hlut geta báðir aðilar í sameiningu unnið að því að stækka, eins og samtök þessara aðila hafa beitt sér fyrir í nágrannalöndum okkar um margra ára skeið. Kannske verða gleðilegustu endurminningar mínar frá þessu þingi þau raunhæfu spor, sem stigin hafa verið áleiðis út úr þeim vítahring, sem við höfum snúizt í síðustu áratugi. Ég nefni tvö önnur dæmi. Annað er frv. ríkisstj. um breyt. á l. um atvinnuleysistryggingar. Með þessari breytingu tekur atvinnuleysistryggingasjóður að sér að standa undir kostnaði við hina svokölluðu kjararannsóknarnefnd. Með þessu er stigið fyrsta sporið til grundvöllunar sérstakri hagstofnun vinnumarkaðsins, en á nauðsyn þess hef ég oftlega bent á undanförnum árum. Vissulega tek ég undir þá skoðun, sem fram hefur komið, að kjararannsóknarnefnd, eins og hún er nú skipuð, fullnægir hvergi nærri þeim kröfum, sem gera verði til aðildar hennar. En það breytir ekki því, að með lagasetningu þessari er viðurkenning fengin á þörf samtakanna fyrir slíka stofnun frá þeim sjálfum og Alþingi, og það sporið er ekki þýðingarminnst. Hitt er það ákvæði 17. gr. fjárl. fyrir yfirstandandi ár, er fjallar um 2 millj. og 200 þús. kr. framlag til framkvæmdar áætlunar um opinberan stuðning við samtök vinnumarkaðsins vegna hagræðingarstarfsemi. Áætlun þessi var samin af Sveini Björnssyni, frkvstj. Iðnaðarmálastofnunar Íslands, að tillögu vinnutímanefndar, og var gert ráð fyrir, er áætlunin var samin, að um 7 ára áætlunartímabil sé að ræða með samtals 15 millj. kr. framlagi úr ríkissjóði í þessu skyni. Fjárveitingin er bundin stuðningi við samtök vinnumarkaðsins, og er þess að vænta, að undirbúningur hefjist nú þegar, svo að innan skamms tíma eigi helztu samtökin á að skipa sérfræðingum í vinnurannsóknum og hagræðingarmálum, sem veiti síðan forstöðu hagræðingardeildum samtakanna, sem með þessi mál eiga að fara. Vinnutímanefnd varð fljótlega ljóst í starfi sínu, að þekking viðkomandi aðila hér á landi á framleiðniaukandi aðgerðum væri í slíku lágmarki, að byggja yrði frá rótum þá fræðslu og skilning, sem með þyrfti. Og vegna þess var framangreind till. borin fram við ríkisstj. og áframhaldandi störf n. m.a. mótuð af því. Launþegum er öðrum frekar ljóst, að þótt flestum þeirra sé nú á einn eða annan hátt framkvæmanlegt að láta peningatekjur sínar fylgja verðlagi, þá hefur verðbólgan þau áhrif að færa þjóðarauðinn á hendur sem fæstra, úr hendi hinna mörgu smáu sparifjáreigenda í skaut stórfyrirtækja og skuldara. Tryggingastarfsemi öll fer úr skorðum, bæði elli- og líftryggingar. Aldrað fólk, sem lifir á sparifé sínu, er stöðugt að tapa, og mætti svo lengi telja. Segja má því, að verðbólgan hafi ekki aðeins áhrif á eignaskiptinguna, heldur á tekjuskiptinguna líka í þá átt að gera hana ójafnari en hún var fyrir. Það er því fyrst og fremst hagur launþegans á Íslandi, að verðbólgan verði stöðvuð. Það gerist ekki, nema samtök verkalýðsins taki höndum saman við ríkisstj. um samkomulag, sem leiði ekki til nýrrar kröfugerðar né nýrra verðhækkana, heldur raunhæfra kjarabóta. Góða nótt.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Meðal þeirra fyrirheita, er stjórnarliðar gáfu þjóðinni, þegar þeir voru að tryggja sér fylgi hennar, svo að þeir næðu að komast í valdastóla, og fyrst eftir að þeir voru þangað komnir, voru fyrirheitin um lækkun fjárlaga, minni álögur og sparnað í ríkisrekstrinum. Um það, hvernig til hefur tekizt um framkvæmd á þessum fyrirheitum, vil ég ræða hér í kvöld, enda þótt það sé ekki að skapi þeirra stjórnarsinna að rifja upp þeirra fyrri fyrirheit. Mál mitt vil ég hefja með því að færa fram sannanir þess, að fyrirheitin hafi verið gefin, með því að vitna í ummæli tveggja ráðherra, með leyfi hæstv. forseta. Hinn 20. okt. 1958 komst hæstv. ráðh. Emil Jónsson þannig að orði við 1. umr. fjárl.: „Fjárlög hvers árs hafa sífellt verið hærri en ársins á undan. Þessi þróun er uggvænleg og stefnir greinilega í fullkomið óefni.“ Og hæstv. fjmrh., Gunnar Thoroddsen, komst þannig að orði í fjárlagaræðu sinni 24. okt. 1961: „Undanfarna áratugi hafa útgjöld fjárlaga hækkað ár frá ári, svo að það hafa þótt litlar fréttir, þó að lögð væru fram á þingi hæstu fjárlög í sögu þjóðarinnar. Við undirbúning fjárlagafrv. fyrir árið 1961 var reynt að snúa inn á aðra braut og freista þess að færa útgjöld niður. 14 eru útgjaldagreinar fjárlaga. Þessi viðleitni hefur borið þann ávöxt, að 10 af 14 útgjaldagreinum fjárl. lækka. Þótt ekki sé hér um stóra fúlgu að ræða, miðað við heildarupphæð fjárl., er það stefnubreytingin, sem skiptir máll. Risabygging ríkisins verður ekki endurskoðuð og endurskipulögð á nokkrum mánuðum, en mestu varðar, að starfið sé hafið með hentugum vinnubrögðum og réttu hugarfari.“ Tveimur mánuðum eftir að formaður Alþfl. flutti ræðu þá, er ég vitnaði hér til, hófst stjórnarsamstarf Alþýðu- og Sjálfstfl. og hefur staðið síðan, eins og kunnugt er. Hæstv. ráðh. Emil. Jónsson og flokkur hans hafa því ráðið með samstarfsflokki sínum stefnu þeirri, sem fylgt hefur verið við afgreiðslu fjárl. undanfarin ár, og hæstv, fjmrh: hefur að sjálfsögðu haft forustu um að móta stefnuna. Og nú skulum við virða fyrir okkur, hvernig til hefur tekizt með að snúa af braut hinnar uggvænlegu þróunar hjá mönnunum, sem sögðust beita hentugum vinnubrögðum og réttu hugarfari. Fjárlagafrv. fyrir 1959, sem skaut formanni Alþfl, skelk í bringu á haustnóttum 1958, var að fjárhæð 900 millj. kr., en nú, þegar viðreisnarmenn hafa setið á valdastólum í 5 ár, hafa fjárl. ekki lækkað, svo sem heitið var, heldur hækkað í að vera 3100 millj. kr., þegar tekjur skv. vegal. og hækkun söluskattsins til nýja uppbótakerfisins eru teknar með. Stjórnarliðar, sem töluðu fjálglega um, að fjárlagafrv., sem var 900 millj, kr., stefndi málefnum þjóðarinnar í fullkomið óefni vegna þess, hve hátt það væri, - menn, sem boðuðu endurskoðun og endurskipulagningu á ríkiskerfinu, þar sem stefnt yrði að lækkun fjárlaga, og lýstu því jafnframt, að sú lækkun væri hafin, hafa nú meir en þrefaldað fjárl. á 5 árum og tvöfaldað það á tveimur. Og þeir stjórnarsinnar, sem töluðu með vandlætingu um, að á þjóðina væru lagðar drápsklyfjar af sköttum og tollum, þegar hún greiddi 700 millj. kr., eins og hún gerði 1955, þegar reiknað er með tekjuöflun útflutningssjóðs vegna niðurgreiðslu á vöruverði, þeir hika nú ekki við að innheimta hjá þjóðinni í sköttum og tollum ca. 2700 millj. kr. eða nærri 4 sinnum hærri upphæð en þá var gert. Þrátt fyrir þessa staðreynd, sem er fullkomin andstæða fyrirheitanna, er nú ekki verið að ræða um það af þeirra hendi, að þróunin sé uggvænleg í fjármálum ríkisins, skortur sé á hentugum vinnubrögðum og réttu hugarfari. Fjarri er það þeim, heldur hafa þeir uppi hávært tal um það, að þeir séu að lækka skatta og tolla á þjóðinni, af því að þeir eru að skila aftur nokkrum hluta þeirra beinu skatta, sem dýrtíðin hefur fært þeim frá 1960, svo að þeir verði ekki algerlega óbærilegir, en gera hvort tveggja í leiðinni að lækka persónufrádráttinn frá því, sem hann var þá, þar sem hækkun hans núna er aðeins 30%, á sama tíma sem vísitala framfærslukostnaðar hækkar um 55% og vísitala vöru og þjónustu um 74%, og gera skattstigann á meðaltekjum hærri en hann áður var, en halda honum að sjálfsögðu óbreyttum á hátekjum. Tollalækkun þeirra í fyrra var á þann veg, að vísitöluvogin mældi ekki svo lítinn skammt. Ekkert sannar þó betur, hvað fjarri þetta skattalækkunartal er raunveruleikanum, en toll- og skattheimtan sjálf, sem er svo, að óbeinir skattar hafa hækkað um allt að 40 þús. kr. á hverja 5 manna fjölskyldu síðan 1958. Ekki er að undra, þó að þjóðin reynist nokkuð baldin við að meðtaka þennan sannleika. Enda þótt þær upplýsingar, sem ég hef hér gefið um álögur ríkisstj. á þjóðina skv. fjárl., segi sitt um stefnu hennar, er sagan þó ekki öll sögð. Þar má því við bæta, að ýmsar þjónustustofnanir ríkisins, eins og póstur og sími, ríkisrafveiturnar, ríkisspítalarnir, Skipaútgerð ríkisins, hafa hækkað greiðslu fyrir þjónustu sína um allt að 100%, m.a. vegna þess, að ríkissjóður hefur þrátt fyrir sínar háu tekjur lagt minna fé til. þeirra en áður var. Auk þess eru svo álögur eins og bændaskatturinn, útflutningsgjöld af sjávarafurðum, ríkisábyrgðasjóðsgjald o.fl. o.fl., sem komið hafa til á þessu stjórnartímabili. Það er ljóst af því, sem ég hef nú sagt, að fyrirheitin um lækkun fjárlaga áttu ekki að gera annað en færa stjórnarliðinu aukið fylgi hjá þjóðinni og gleymast svo. Enda þótt fæsta muni hafa dreymt um lækkun fjárl. í þeirra höndum, hefur þó enn færri grunað, að það álöguflóð mundi eiga sér stað, sem síðan hefur verið staðreynd. Þegar álögur á þjóðina vaxa svo sem raun ber vitni um, skiptir hana mestu, á hvern hátt fénu er varið. Það hefur svo til tekizt hjá ríkisstj., að aukinn rekstrarkostnaður ríkisins og dýrtíðin gleypir þar mest. Hins vegar hefur hlutfallslega minna verið varið til uppbyggingar í landinu og til stuðnings fyrir atvinnuvegina en áður var. T.d. ætti nú að vera varið til nýrra raforkuframkvæmda yfir 70 millj. kr. í staðinn fyrir 42 og til atvinnubótasjóðs 45 millj. kr. í stað 10, miðað við sama hlutfall fjárl. og var 1958. Vegaframkvæmdir voru að komast í algera sjálfheldu vegna fjárskorts, þó að ríkissjóður hafi haft ca. 200 millj. kr. í hreinar tekjur af umferðinni og innflutningi bifreiða 2 s.l. ár. 100 millj. kr. nýju skattarnir, sem voru lagðir á þjóðina og samþ. voru í vetur af öllum þm., sanna betur en nokkuð annað, að gagnrýni okkar Framsóknarflokksmanna um aðgerðarleysi ríkisstj. í vegamálum var á rökum reist og úrbóta var sannarlega þörf. Ekkert sýnir þó betur hug hæstv, ríkisstj. til uppbyggingar í landinu en það að láta liðsmenn sína samþ. handa sér heimild til þess að stöðva á árinu 1964 verklegar framkvæmdir á vegum ríkisins og framkvæmdir þær, sem njóta fjárhagslegs stuðnings ríkisins skv. fjárl. Þetta var gert mánuði eftir að Alþingi hafði samþ. fjárveftingarnar, á öðru ári framkvæmdaáætlunarinnar, sem mest var gumað af fyrir kosningarnar í fyrra, en er nú litið rætt um, og um leið og 300 millj. kr. nýjum álögum var bætt á þjóðina með hækkun söluskattsins til viðbótar langhæstu fjárl. í sögu hennar. Hver er tilgangurinn með þessu álöguæði ríkisstj.? Hann er m.a. sá að safna greiðsluafgangi, svo að hundruðum millj, nemur, svo sem átt hefur sér stað 2 s.l. ár, en á þó að vera í ríkasta mæli á yfirstandandi ári, þegar búið er að stöðva framkvæmdir ríkis og sveitarfélaga í skólamálum, sjúkrahúsbyggingum, hafnarmálum og e.t.v. vega- og raforkumálum, svo að þeir fjársterku, sem í náðinni eru hjá hæstv. ríkisstj., eigi auðveldari aðgang að vinnuafli og fjármagni til þess að koma sínum fjárfestingum áfram fyrir næstu gengislækkun. Sparnaður í ríkisrekstri var eftirlætisumræðuefni stjórnarsinna á fyrstu valdarirum þeirra, þótt það tal sé nú af eðlilegum ástæðum fallið niður. Vil ég máli mínu til sönnunar nefna dæmi um sparnaðarfyrirheitin og þá fyrst, með leyfi hæstv. forseta, vitna í ræðu tveggja ráðherra. Guðmundur Í. Guðmundsson sagði í ræðu 24. apríl 1959: ,.En af þeirri reynslu og þeim kynnum, sem ég hef haft af þessum hlutum, er það sannfæring mín, að mikið megi spara í ríkisbákninu.“ Og hæstv. fjmrh., Gunnar Thoroddsen, lýsti sparnaðaráhuga sínum í sinni fyrstu fjárlagaræðu m.a. á þessa leið: „Og það ætla ég, að allir góðir Íslendingar séu mér sammála um, að nauðsynlegt sé að hafa sívökult auga á öllu því í rekstri ríkisins, er til sparnaðar má horfa, bættra vinnubragða og aukinnar hagsýni.“ Til viðbótar þessum yfirlýsingum minni ég á, að í tveim fyrstu fjárlagaræðum hæstv. fjmrh. og nál. meiri hl. fjvn. frá fyrstu viðreisnarárunum er að finna 59 tölusett sparnaðarfyrirheit. Nú spyrja allir góðir Íslendingar hæstv. fjmrh. um árangurinn af bættum vinnubrögðum og aukinni hagsýni, og þeir spyrja hæstv. ráðh. enn fremur, hvað hans sívökula auga hafi fest á, er til sparnaðar hafi orðið og megi verða, og í framhaldi af þessu leyfi ég mér að fletta upp í sparnaðarfyrirheitunum og spyrja um framkvæmdir á örfáum þeirra. 1) Hefur verið fækkað sendiráðum á Norðurlöndum? 2) Hefur verið dregið úr opinberum veizlum? 3) Hefur verið dregið úr tölu sendimanna á alþjóðaráðstefnum og slíkum ferðum verið fækkað? 4) Hefur verið fækkað bifreiðum ríkisins? Kostnaðurinn hefur hækkað um 4 millj. síðan 1958. 5) Hefur breytingin á framkvæmd skattalaganna leitt til sparnaðar? 6) Hafa verið lagðar niður launaðar nefndir? Kostnaður við þær hefur tvöfaldazt frá 1958 til 1962. 7) Mistókst sparnaðurinn við annan kostnað ráðuneytanna? Hann hækkaði um 4 millj. frá 1958 til 1962. Um framkvæmd á sparnaðarfyrirheitunum er svipaða sögu að segja og lækkun fjárl. Framkvæmdin hefur farið í öfuga átt við fyrirheitin. Í staðinn fyrir sparnað hefur komið útfærsla á ríkiskerfinu. Skulu hér nefnd örfá dæmi: Efnahagsstofnunin, innheimtustofnunin, almannavarnir, saksóknaraembættið, bankaeftirlit, fjölgun sakadómara, borgardómara og borgarfógeta. Þessi fáu dæmi verða látin nægja að sinni. Aukinn kostnaður þessara stofnana og embætta og útfærsla annarra nemur stórum fjárhæ um. Má geta þess, að á einu slíku embætti, ar sem embættinu hafði verið skipt í 4, hækka húsaleiga, ljós og hiti á fjárl. 1964 um 21/2 millj. frá fyrra ári. Herra forseti. Í ræðu minni hér að framan hef ég lýst fyrirheitum hæstv. ríkisstj. um lækkun fjárl., minni álögur og sparnað í ríkisrekstri og sýnt fram á, að framkvæmdin er á annan veg. Hún er aukinn rekstrarkostnaður ríkissjóðs, fleiri kr. af þegnunum teknar í skattheimt sparnaður fyrirfinnst enginn, hærri fjárl. en nokkru sinni fyrr. Afleiðing þessarar skattheimtu ríkisstj, er ásamt gengislækkunum og vaxtaokrinu það dýrtíðarflóð, sem nú flæðir yfir og ógnar efnahagskerfi þjóðarinnar. Ekkert nema alger stefnubreyting getur leyst þann vana í málefnum þjóðarinnar, sem nú er við að fást. Til þess að það megi verða, verður þjóðin sjálf að taka í taumana og fela öðrum að leysa þau verkefni, sem hæstv. ríkisstj. þóttist geta leyst, en reynslan hefur sannað, að henni hafi gersamlega mistekizt. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Dreifing fjármagnsins hefur gagnger áhrif í þjóðfélaginu, en þetta hefur ríkisvaldið í sinni hendi. Stjórnarstefnan er því áhrifarík gagnvart atvinnuvegunum og hag hvers heimilis. Þegar meta á aðstöðu atvinnuveganna, er rétt að gera sér grein fyrir þremur atriðum: 1. Hvers leitar vinnuaflið? 2. Hvar á landinu eru verðhækkanir mestar á fasteignum, en það fylgir að jafnaði eftirspurn? 3. Í hvaða atvinnugrein er helzt leitað eftir stofnun nýrra atvinnufyrirtækja? Þegar litið er á landbúnaðinn í þessu sambandi, þá verða svörin skýr og ótvíræð. Landbúnaðurinn dregur ekki að sér vinnuafl um þessar mundir. Í þess stað fækkar fólki víða í sveitum. Verðhækkanir fasteigna eru yfirleitt minni úti í sveitum heldur en í þéttbýlinu, og í sumum héruðum eru jarðir lítt seljanlegar, nema hlunnindi séu í boði. Það er eitt af meginatriðum stjórnarstefnunnar, að opnaðar séu leiðir til þess, að fjármagnið leiti að gróðalindunum og renni þangað, sem það skilar skjótfengnum arði. Augljóst er, að slík stefna verður landbúnaðinum þung í skauti. Verðlagsgrundvöllur landbúnaðarafurða er miðaður við það, að bóndinn hafi sambærilegar tekjur við aðrar vinnandi stéttir. Afurðaverðið á að miða við það hverju sinni, að það veiti meðalbónda svipaðar tekjur og aðrir hafa fengið, þegar það er ákveðið, og þessu afurðaverði er náð með samningum eða yfirdómi. Bændur eru sú stétt, sem árum saman hefur sætt sig við að leggja á vald gerðardóms að úrskurða tekjur þeirra. Alloft hefur skort á, að bændur fái að fullu greitt það verð, er í verðlagsgrundvellinum segir. Nú hefur t.d. verið frá því skýrt, að á stærsta mjólkursölusvæði landsins hafi á s.l. ári vantað 8.5 aura á verð hvers mjólkurlítra, til þess að grundvallarverði yrði náð. Bændur eru ekki ánægðir með þá niðurstöðu. Á s.l. ári undirbjuggu stéttarsamtök bænda lagabreytingar, sem miða að því m.a. að tryggja betur en nú er hlut bóndans að þessu leyti, en ekki hefur reynzt auðið að fá landbrh. eða þingmeirihlutann til að heita fylgi við þetta mál. Skv. yfirliti, sem hagstofan hefur gert um tekjur einstakra starfsstétta á árinu 1962, hafa meðaltekjur bænda á því ári orðið lægri en annarra atvinnustétta. Athugun á skuldasöfnun bænda gefur og nokkra bendingu um fjárhag þeirra. Í Árbók landbúnaðarins, 1. hefti þessa árs, er birt yfirlit um skuldir bændastéttarinnar í árslok 1962. Niðurstaðan er sú, að á árinu 1962 hafi orðið veruleg aukning á lausaskuldum bænda. Um þessa niðurstöðu segir fyrrv. ritstjóri árbókarinnar orðrétt: „Svona mikil aukning dýrra og óþægilegra skulda á einu ári hefur eigi verið fyrr hjá bændastéttinni, jafnvel þótt þess sé gætt, hversu verðlitlir peningar okkar eru nú. Margt bendir til, að ekki hafi færzt til betra horfs að þessu leyti á s.l. ári.“ Samkvæmt þeim verðlagsgrundvelli landbúnaðarafurða, er nú gildir, skiptast gjöld meðalbúsins hlutfallslega þannig: áburður, kjarnfóður og kostnaður við vélar 24%, viðhald húsa og girðinga 4%, flutningskostnaður o.fl. 6%, vextir 12%, aðkeypt vinna 6%, kaup bóndans 47%. Meira en helmingur af afurðaverðinu fer til annars en að greiða kaup bóndans og fjölskyldu hans. Þetta er athyglisvert bæði fyrir framleiðandann og neytandann. Hinar hóflausu, almennu verðhækkanir, sem eru fylgifiskar stjórnarstefnunnar, bitna á bændastéttinni ekki síður en öðrum. Sífelldar hækkanir rekstrarkostnaðar á verðlagsárinu valda því m.a., að nettótekjur bóndans minnka og hann verður að skerða þann hlut, sem honum er ætlaður í kaup til að standa straum af hækkun á óhjákvæmilegum kostnaði. Ein afleiðing stjórnarstefnunnar er sú, að stofnkostnaður við framkvæmdir í sveitum hefur vaxið gífurlega á valdatíma núv. stjórnarflokka, en fjárhagsleg aðstoð af hálfu ríkisvaldsins ekki verið aukin að sama skapi. Á þessu þingi hefur að vísu verið stigið það spor að miða hið hærra jarðræktarframlag við 25 ha. túnstærð og hækka framlag til súgþurrkunar. Það stefnir í rétta átt, en jarðræktarframlag er að öðru leyti látið haldast óbreytt þrátt fyrir stóraukinn ræktunar- og byggingarkostnað. Lán og framlag til íbúðarhúsa í sveitum hefur og verið hækkað nokkuð að krónutölu. Hlutur þess, sem húsið reisir, er þó sízt betri en áður, þar sem byggingarkostnaður hefur meir en tvöfaldazt síðan 1955, og nú eru bændur sjálfir skattlagðir til tekjuöflunar fyrir stofnlánadeildina. Á lánin falla og hinir háu viðreisnarvextir. Bóndi, sem 1959 tók 200 þús. kr. lán úr ræktunarsjóði, þurfti þá að greiða í árgjald af því 14716 kr. Árgjald af jafnháu láni til sams konar framkvæmda er nú 18151 kr. Hækkun þessa árgjalds vegna vaxtahækkunar er 23.3%. Þetta bitnar harðast á þeim bændum, sem mest eiga ógert til að koma búskap sínum í fullkomið horf, og það er engin furða, þótt ungu fólki reynist örðugt eða ókleift að stofna bú í sveit, þegar hinar fjárhagslegu byrðar viðreisnarinnar leggjast á herðar þess. Afurðalár, landbúnaðarins úr Seðlabankanum námu 67% af verði afurðanna. Nú hafa þau verið lækkuð í 55%, og rekstrarlánin, sem veitt eru fyrir fram ár hvert, eru jafnhá að krónutölu og þau voru 1958, þótt miklu fleiri krónur þurfi nú fyrir hverja vörueiningu, sem kaupa þarf. Þetta m.a. veldur svo tilfinnanlegum rekstrarfjárskorti, að bændur og verzlanir þeirra eiga í miklum örðugleikum við að afla nægilegs áburðar á þessu vori. Aðalfundur Stéttarsambands bænda samþykkti með shlj. atkvæðum áskorun um, að afurðalánin verði hækkuð að miklum mun. Í þeirri ályktun segir orðrétt, að fundurinn telji þá stefnu, sem fylgt hefur verið í þessum lánamálum síðustu árin, mjög rangláta og algerlega óviðunandi. Vill fundurinn leggja sérstaka áherzlu á hina brýnu þörf, sem á því er, að leiðrétting þessara mála fáist. Þessi eindregna áskorun Stéttarsambandsins hefur ekki verið tekin til greina, og nú hefur verið frá því skýrt, að ríkisstj. láti hætta niðurgreiðslum á áburðarverði. Við það hækkar áburðarverðið til bænda um 13–17%. Sennilega verður þessi hækkun tekin til greina í næsta verðlagsgrundvelli. En með þessari stjórnarathöfn er enn stefnt að því að hækka búvöruverðið til neytenda, án þess að bóndinn hagnist af því. - Og bak við allt þetta svífur sá andi í stjórnarsölum, að bændum eigi að fækka, eins og opinberlega hefur verið gefið til kynna. Framsfl. er andvígur þeirri stjórnarstefnu, sem hefur þessi áhrif. Hann vill, að bændur fái raunverulega réttlátt afurðaverð í samræmi við ákvæði og anda gildandi laga, en flokkurinn leggur jafnframt áherzlu á að draga úr rekstrarkostnaði búanna og auka öryggi þeirra og bæta þannig aðstöðu landbúnaðarins. Við framsóknarmenn höfum á þessu þingi sem fyrr borið fram mörg mál, sem að þessu miða. Enn fremur leggur Framsfl. áherzlu á að bæta aðstöðu landbúnaðarins með því að auka fjárhagslegan stuðning við framkvæmdir. Það léttir ekki sízt fyrir fæti hjá þeim bændum, sem skammt eru á veg komnir með framkvæmdir eða hafa minna en meðalbú. Þetta er og í samræmi við það, sem gert er víða í nágrannalöndum okkar. Við höfum borið fram mörg þingmál, þar sem að þessu er stefnt, en þessi mál hafa ýmist verið felld eða þau fást alls ekki afgreidd. Um síðustu aldamót hafði meiri hl. þjóðarinnar framfæri af landbúnaði. Síðan hefur því fólki stöðugt fækkað í hlutfalli við íbúafjölda landsins. Talið er, að 1960 hafi um 15% af þjóðinni stundað landbúnað. Þrátt fyrir þessa þróun hefur framleiðsla landbúnaðarins vaxið hröðum skrefum, svo að á síðustu 15 árum hefur mjólkurframleiðslan um það bil þrefaldazt og framleiðsla sauðfjárafurða nærri tvöfaldazt. Vélvæðing landbúnaðarins eykur þannig afköstin og framleiðslumagnið. 15% landsmanna senda á innanlandsmarkað nægilegt magn af hollri fæðu, sem þjóðina má ekki skorta, og nokkurt vörumagn til útflutnings. Svo er því varpað fram, að þetta fólk dragi með starfi sínu úr hagvexti í þjóðfélaginu. Hið sanna er, að sveitafólkið þarf engan afsökunar að biðja á verkum sínum eða menningu. Við, sem þetta land byggjum, erum öll Íslendingar, hvort sem við búum í sveit eða við sjó. Milli stétta þjóðfélagsins á að ríkja gagnkvæmur skilningur. Mikil kynni og mörg tengsl milli strjálbýlis og þéttbýlis eiga að geta stuðlað að því. Íslenzka þjóðin kemst ekki af án landbúnaðar. Veðurfarið er blíðara en oft áður og gróðurmold landsins gjöful, en hér er að verki röng stjórnarstefna, og henni þarf að hnekkja.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Meistari Jón segir á einum stað í Postillunni: „Ég vænti, að svo hafi flestir auðgazt, að þeir eða þeirra forfeður hafi tekið nokkuð ranglega frá öðrum.“ Þegar þessi orð voru sögð, voru á Íslandi nokkrar fjölskyldur stórauðugar, en allur þorri landsmanna bjó við fátækt og skort. Nú er þetta stórlega breytt. Hér eru fáir menn, sem mundu kallast ríkir í öðrum löndum, og einnig mjög fáir, sem mundu kallast fátækir úti í þeim stóra heimi, þar sem skortur er enn á öðrum hverjum bæ. Tryggingalöggjöfin á að halda þeim óvætti frá dyrum íslenzkra heimila, hvað sem á dynur. Samt sem áður er mikill munur á lífskjörum manna í landi okkar. Er athyglisvert, að munur á lífskjörum er miklu meiri en munur á samningsbundnu kaupi, enda kemur margt fleira til greina en kaupgreiðsla fyrir aðalstarf. Má þar nefna aðstöðu til aukastarfa, eftirvinnu, hlunninda ýmissa og skattframtala. Af þessum sökum hafa margir enn tilhneigingu til að vera sammála meistara Jóni. Þegar svo bættist við 20 ára verðbólga, sem vaxið hefur, hverjir sem stjórnað hafa landinu, verður skiljanlegt, að baráttan fyrir kaupi og kjörum, baráttan um skiptingu þjóðarteknanna, hefur verið og er harðsótt. Verkalýðshreyfing hlýtur að sækja fast á við slíkar aðstæður. Til þess var hún stofnuð og það er hennar hlutverk. Lífskjör landsfólksins hafa batnað mjög verulega, um það verður ekki deilt, þegar litið er á síðustu 20 ár. Þar er fyrir að þakka gjöfulli náttúru til lands og sjávar, stórbættri tækni og eljusömu fólki, sem leggur á sig langan vinnutíma. Aftur á móti verðum við að viðurkenna, að barátta launþegasamtakanna og þungar fórnir hinna lægst launuðu í verkföllum hafa ekki borið þann árangur, sem búast hefði mátt við. Dæmin blasa við augum: 15% hækkun, sem fékkst í dýru verkfalli fyrir jólin í vetur, er horfin að mestu í dýrtíð, svo að varla standa eftir nema svo sem 3%. Af hverju hefur barátta verkalýðshreyfingarinnar hér á Íslandi ekki borið meiri ávöxt? Af hverju hefur hún ekki orðið eins farsæl og á hinum Norðurlöndunum? Höfuðorsökin er tvímælalaust sú, að hér á landi er alþýðuhreyfingin klofin. Hún stendur ekki sterk og sameinuð eins og á hinum Norðurlöndunum. Alþfl. var upphaflega stofnaður til að skipuleggja þessa baráttu í anda jafnaðarstefnunnar. Flokkurinn fór myndarlega af stað og steypti trausta hornsteina, sem áttu að bera uppi háa sali. En Trójuhestur kommúnista komst því miður of snemma inn fyrir hliðin. Alþfl. klofnaði, ekki einu sinni, heldur þrisvar sinnum. Alþýðusambandið var skilið frá flokknum og varð fljótlega að pólitísku bitbeini. Í þrjá áratugi hefur mikið af orku og starfskrafti alþýðusamtakanna farið í innbyrðis deilur og valdabaráttu, með þeirri afleiðingu, að samtökin hafa nálega lamazt. Alþýðusambandið er því miður aðeins svipur hjá sjón. Það er skipulagslega marga áratugi á eftir launþegasamtökum nágrannalandanna. Hér eru fjölmörg verkalýðsfélög á hverjum vinnustað, sem semja á mismunandi tíma og eru veikari fyrir bragðið. Fræðslustarfsemi samtakanna hefur verið vanrækt, og nýjar kynslóðir hafa vaxið upp án þess að öðlast skilning á þýðingu verkalýðssamtakanna eða hljóta það öryggi, sem þau eiga að veita. Félögin fá litla sem enga tæknilega aðstoð í baráttu sinni, og er mér minnisstætt dæmi vestan úr Ólafsvík. Þar er verið að reyna ákvæðisvinnu í frystihúsum, en verkalýðsfélagið hefur enga tækniaðstoð getað fengið frá heildarsamtökum alþýðunnar og verður í þessu máli að treysta algjörlega á sérfræðinga atvinnurekenda. Jón Baldvinsson sá hættuna, er Alþýðufl. klofnaði 1937, og varaði við starfsemi kommúnista. Hann minnti okkur á, að eðli verkalýðshreyfingarinnar er ekki skyndiupphlaup, hávaðafundir og ævintýri, heldur markvisst, sleitulaust strit fyrir málefnunum sjálfum. Ef ráðum Jóns Baldvinssonar og þeirra Alþfl.- manna, sem hann studdu, hefði verið fylgt, væri verkalýðshreyfingin betur á vegi stödd í dag. Undir stjórn kommúnista hefur verið of mikið um skyndiupphlaup, hávaðafundi og ævintýri. Árangurinn sér hvert mannsbarn. En af hverju beita kommúnistar þessum starfsaðferðum? Ég ætla að lofa manni, sem heitir Eysteinn Jónsson, að svara þeirri spurningu. Hann sagði í eldhúsumræðum fyrir réttum 9 árum, 11. maí 1955, þessi orð hér á Alþ.: „Við vitum af kenningum kommúnista, til hvers verkalýðsfélögin eru að þeirra skilningi. Þau eru til þess að herða stéttabaráttuna, magna átökin. Það verða að eiga sér stað langvinnar deilur og árekstrar. Kjarabarátta án tjóns og átaka er einskis virði að dómi ósvikins kommúnista, verri en ekkert, því að þeir fyrirlita umbætur. Verkföll verkfallanna vegna, það eru þeirra áhugamál.° Mér sýnist Eysteinn Jónsson hafa hitt naglann á höfuðið með þessum orðum. Hitt er einkennilegt, að hann virðist sjálfur hafa gleymt þessari skoðun sinni, jafnskjótt og hann komst í stjórnarandstöðu. Það er gömul saga, að kommúnistar hatast við jafnaðarmenn meira en við aðra flokka. Þetta er eðlilegt. Ef jafnaðarmönnum tekst að koma fram stefnu sinni með friði og frelsi, þá sér alþýðan, að bylting og valdataka kommúnismans er tilgangslaus. Þess vegna átti að ganga af Alþfl. dauðum við klofninguna 1937 og aftur 1956. En lífsþróttur jafnaðarstefnunnar er ódrepandi með öllu. Alþfl. rétti sig við, nýtt æskufólk gekk til liðs við hann, hann hóf nýja sókn og stendur enn jafnoki kommúnista að fylgi með þjóðinni. Og smám saman sannar reynslan, að leið Jóns Baldvinssonar, sem við höfum fylgt til þessa dags, er farsælli og árangursríkari en skyndiupphlaup og hávaðafundir kommúnista. Það hefur stundum verið erfitt fyrir Alþýðuflokksmenn að berjast með kommúnista á næsta leiti. Þegar Alþfl. hefur sagt: einn, hafa kommúnistar umyrðalaust sagt: tveir. Hafi Alþfl. sagt: tveir, eru kommúnistar þegar búnir að segja: þrír. Þannig hafa taumlaus yfirboð gengið í þrjá áratugi. Það er auðvelt að stunda svo ábyrgðarlausa stefnu. En stundum getur verið erfitt að sitja við sinn keip, þótt maður viti sig hafa betri málstað, sem muni skila fólkinu meiri raunhæfum kjarabótum, áður en lýkur. Við skulum nefna nokkur dæmi. Verkfallið 1955 var eitt hið mesta, sem hér hefur verið háð, og er mörgum í fersku minni. Emil Jónsson var ekki á meðal þeirra, sem hæst létu í þeim átökum. En þar sem hann sat og tottaði pípuna, kom honum til hugar leið til að leysa verkfallið og koma samtímis fram miklu hagsmunamáli verkalýðsins. Hann lagði fram till. um atvinnuleysistryggingar, sem átti meginþátt í lausn átakanna. Og um leið eignaðist íslenzk alþýða nýtt vopn í lífsbaráttu sinni. Atvinnuleysistryggingasjóðurinn er nú mörg hundruð millj, kr., og hann gæti bjargað þúsundum heimila, ef aftur skylli á atvinnuleysi. Meðan það gerist ekki, góðu heilli, lánar sjóðurinn til atvinnuframkvæmda víðs vegar um land og er orðinn máttug lyftistöng fyrir framleiðsluna. Ég held, að Jóni Baldvinssyni hefði líkað þetta vel. Annað dæmi er launajafnrétti kvenna. Árum saman var verkalýðshreyfingin búin að berjast fyrir þessu máli og skorti ekki þróttmikla kröfugerð, t.d. af hálfu Hannibals Valdimarssonar, sem þó gat ekki komið málinu áleiðis, meðan hann var sjálfur félmrh. Þá gerðist það, að ungur Alþýðuflokksþingmaður, Jón Þorsteinsson, lagði fram frv. á Alþingi um að leysa málið í 6 áföngum. Alþfl, tók málið upp í ríkisstj. Ólafur Thors þurfti að halda saman ráðuneyti sínu og fékk Sjálfstfl. og atvinnurekendur til að segja já. Frv. var samþ. Konurnar hafa nú fengið kaup sitt hækkað stig af stigi, án tillits til annarra kaupbreytinga. Þær geta þakkað Alþfl. fyrir rúmlega 50 millj. kr. kauphækkanir, sem þær hafa nú þegar fengið. Ég held, að Jóni Baldvinssyni hefði líkað þetta vel. Við skulum taka þriðja dæmið af sviði húsnæðismála, sem eru þýðingarmesta hagsmunamál alls þorra íslendinga. Ég hygg, að allar ríkisstjórnir, hvaða flokkar sem átt hafa hlut að þeim, hafi reynt eftir megni að útvega sem mest fé til íbúðabygginga. En einhvern veginn atvikaðist það á síðasta áratug, að verkamannabústaðir gleymdust, og lítið fé var veitt beinlínis til að útrýma heilsuspillandi húsnæði. Jafnvei vinstri stjórnin áorkaði litlu á þessu sviði. En Alþfl. gleymdi ekki sínum gömlu málum. Í núv. ríkisstj. tók flokkurinn þessi mál upp og krafðist þess, að nýju lífi væri blásið í verkamannabústaðakerfið, en meira fé veitt til að útrýma heilsuspillandi húsnæði. Hvort tveggja þetta er beinlínis fyrir þú, sem hafa minnstar tekjur og minnsta getu til að bjarga sér. Árangurinn varð sá, að nú er aftur hafin bygging verkamannabústaða um allt land, og ætlunin er að veita lán allt að 300 þús. kr. á íbúð til 100 slíkra bústaða á þessu ári. Ég held, að Jóni Baldvinssyni hefði líkað þetta vel. Ég gæti lengi talið dæmin til að sýna þann árangur, sem Alþfl. hefur náð í kjaramálum alþýðunnar, mál, sem ekkí verða með nokkru máll þökkuð kommúnistum, þrátt fyrir skyndiupphlaup og hávaðafundi þeirra. Stærstar eru raunar almannatryggingarnar, en þær einar hafa verið nægileg réttlæting á því stjórnarsamstarfi, sem Alþfl. nú hefur við Sjálfstfl. Raunar vilja allir flokkar eigna sér stuðning við almannatryggingar nú á dögum. En hver trúir því, að tryggingar hefðu verið auknar, eins og raun ber vitni síðustu ár, ef Alþfl. hefði ekki notið við? En það sannast einnig í stjórnmálunum, sem Davíð kvað, að „fáir njóta eldanna, sem fyrstir kveikja þá“. Þrátt fyrir vaxandi velferðarríki skortir enn mikið á, að tekjuskipting sé eins og hún ætti að vera í landi okkar. Verkefni blasa hvarvetna við augum, og verðbólgan er óstöðvuð enn. Þess vegna heldur kjarabaráttan áfram á öllum sviðum, og keyrði raunar um þverbak á s.l. ári, þegar gera þurfti nýja kaupsamninga þrisvar sinnum. Lausn á vinnudeilum hefur lengi verið eitt erfiðasta vandamál þjóðarinnar. Oft hefur verið talað um að breyta vinnulöggjöfinni til að greiða úr þessu máli, en ekkert orðið úr framkvæmdum. Árið 1957 létu framsóknarmenn þrjá flokksmenn sína semja frv. að nýrri vinnulöggjöf, og þeir voru ekki að tvínóna við hlutina. Lögðu þeir til, að verkföll yrðu hreinlega bönnuð og kaup bundið í tvö ár án frekari aðgerða. Tíminn talar lítið um þetta frv, nú á dögum. Nokkrar umræður urðu um vinnulöggjöfina milli núverandi stjórnarflokka í byrjun stjórnarsamstarfsins. En fljótlega kom í ljós, að þar var samkomulag óhugsandi, svo langt bil var á milli skoðana Sjálfstfl. og Alþfl. á þessu sviði. Er þetta eitt af þeim málum, þar sem djúp er staðfest á milli stjórnarflokkanna, en þau hafa verið lögð til hliðar, á meðan samkomulag er um að vinna að öðrum atriðum. Hitt er svo rétt, að stjórnarflokkarnir hafa ekki haldið slíkum ágreiningsmálum á lofti, þó að ýmsir haldi af einfeldni, að þau séu ekki til. Það er ekki vænlegt að fylgja háttum framsóknarmanna og kommúnista og vera með rýtinginn að baki samstarfsflokki í stjórn. Ef það kerfi samsteypustjórna, sem íslenzka þjóðin hefur kosið yfir sig, á að blessast, verða flokkar að vinna heiðarlega saman að þeim verkefnum, sem þeir sameinast um að leysa, þegar þeir mynda ríkisstjórn. Flokksstjórn Alþfl. kom saman í febrúarmánuði s.l. og fjallaði m.a. um kjara- og verðlagsmálin. Var það till. fundarins, að teknar yrðu upp viðræður á víðtækum grundvelli til að leita samkomulags um nýtt jafnvægi í þessum málum. Ýmsum kunna að þykja slíkar viðræður vafasamar og reynsla fyrir því, að þær leiði ekki alltaf til árangurs. Hins vegar verðum við minnast þess, að hvernig sem haldið er á þessum málum, verður að finna lausn, sem mikill meiri hl. þjóðarinnar annaðhvort er fylgjandi eða fæst til að eira. Þjóðskipulag okkar byggist á lýðræði. Alþingi og ríkisstj. hafa að vísu mikið vald og geta skv. hljóðan lagabókstafs gert æðimargt. En í raun réttri er kjarni lýðræðisins samkomulag milli ólíkra aðila og andstæðra hagsmuna. Þess vegna verður aftur og aftur að setjast að samningaborði og grípa ekki til annarra ráða, nema í ýtrustu neyð, þegar þjóðarhagur krefst þess. Samtöl hafa nú farið fram milli verkalýðshreyfingarinnar og ríkisstj. Virðast báðir aðilar hafa nokkuð lært af reynslu síðasta árs, ef þróun fyrri ára hefur þá ekkert skilið eftir. Forustumenn Alþýðusambandsins segjast vilja friðsamlegt samkomulag, og ríkisstj. vill án efa mikið til vinna, að það takist. Fyrir nokkrum árum töluðu forustumenn allra flokka, þ. á m. kommúnista, um hin hröðu víxláhrif, sem dýrtíðaruppbót kaups átti þátt í. Þessi uppbót var afnumin af núv. ríkisstj., og átti þar með að draga úr verðbólguhættu. Nú hefur reynslan hins vegar sannað, að verðbólga getur magnazt engu að síður og samið er um kaup allt að 3 sinnum á ári. Virðast menn komnir á þá skoðun, að taka beri upp aftur verðtryggingu kaups í einhverju formi. Þetta atriði eitt ætti að vera mikilvægur grunnur til að byggja samkomulag á, samkomulag, sem helzt væri til eins eða tveggja ára. Mörg fleiri atriði koma til greina, og er of snemmt að ræða þau opinberlega, en allt gefur þetta vonir, og enginn getur efazt um, að þjóðin vilji friðsamlega lausn, sem tryggi launþegum eins hagstæð kjör og þjóðarframleiðslan getur framast staðið undir. Á þessu vori verður lýðveldið okkar 20 ára gamalt. Þá munu margir renna huganum til vorsins 1944, þegar þjóðin endurheimti fullt frelsi og stofnaði nútíma lýðveldi. Þá ríkti samhugur allra landsmanna um að duga nú vei og vinna að farsæld þessa litla og sérstæða þjóðfélags okkar hér úti á hjara veraldar. Eigum við ekki að gefa lýðveldinu þá afmælisgjöf að tryggja friðsamlega lausn á kjaramálum til 2 ára og skapa þannig nýjan grundvöll undir þróttmikla lotu í sókn til betra lífs fyrir alla þjóðina? Getum við ekki endurvakið andann frá 1944 og hugsað einu sinni öll um heildina, en ekki um einstaka hagsmunahópa eða stéttir? Ég vona það. Svo þakka ég þeim, sem hlýddu. Góða nótt.