Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Klemens Jónsson Jeg vildi aðeins gera þá athugasemd til leiðbeiningar fyrir þá nefnd, sem fær þetta mál til meðferðar, að 1. gr. frv. er svo undarlega orðuð, að þar hlýtur að vera prentvilla eða einhver önnur vitleysa. Það er ekkert mál á fyrri hluta greinarinnar: „Honum skal skylt að útvega frá útlöndum, eftir beiðni, fyrir ríkissjóð, lækna, er rjett hafa til lyfjasölu, og sjúkrahús lyf“, o. s. frv. Næst ber að skilja þetta á þann veg, að forstjóra áfengiskaupa beri að útvega frá útlöndum lækna og sjúkrahús, sem auðvitað nær engri átt. Þetta hlýtur að eiga að vera eitthvað á þessa leið: Honum skal skylt að útvega frá útlöndum fyrir ríkissjóð eftir beiðni lækna, er rjett hafa til lyfjasölu, o. s. frv. Jeg hefi aldrei sjeð aðra eins orðun á þskj., og nefndin verður auðvitað að leiðrjetta þetta. Ennfremur ætti fyrir orðið „sjúkrahús“ að koma eignarfall fleirtölu af því orði: sjúkrahúsa. Gæti þó átt að vera: fyrir sjúkrahús. Jeg vildi vekja athygli á þessu og vænti þess, að hv. nefnd athugi þetta.

Frsm. (Hákon Kristófersson) Til þess að tefja ekki fyrir öðrum málum, sting jeg upp á, að frv. gangi umræðulaust til 2. umr., og þá verði tekið til óspiltra málanna, og þá komi það fram í umr., er menn vildu út á frv. setja eða um það tala að öðru leyti.  (Nokkrir þm.: Alveg rjett!)  .

Árni Jónsson Jeg vil taka það fram, að jeg er sammála hv.frsm. meiri hl. (HK) og tek undir þau tilmæli hans, að umr. falli niður. En það skilur, að jeg legg til, að frv. verði ekki vísað til 2. umr.

Frsm. (Hákon Kristófersson) Jeg held fast við það, sem jeg hefi áður sagt. En ef það getur ekki gengið, þá getum við, hv. minni hl. (ÁJ) og jeg, tekið fyrir smá-„diskúsjónir“ um málið.

Frsm. meiri hl. (Ásgeir Ásgeirsson) Í minni fyrstu ræðu við fyrri hluta þessarar umr., talaði jeg um almenn atriði þessa máls, en nú vil jeg til viðbótar því, sem jeg þá sagði, ræða einstök atriði frv., eftir að hv.frsm. minni hl. hefir talað. Hv. frsm. minni hl. sagði, að það væri eitt höfuðatriði í skólamálum landsins að koma unglingafræðslunni í gott horf. Í þessu efni er meiri og minni hl. alveg sammála, og jeg undrast það yfirleitt, að nefndin skuli ekki hafa getað komið fram í einu lagi. Jeg gat þess skýrt og skorinort, að hver sá, sem greiddi atkv. um þetta mál, yrði að gera það með það fyrir augum, að láta á síðan sjerhvern landshluta njóta sama rjettar. Það er alt landið, sem hjer er um að ræða. Þegar nú meiri og og minni hl. eru sammála um, að unglingaskólarnir eigi að njóta sama rjettar, hvar sem þeir eru á landinu, sýnist mjer alveg ástæðulaust að óttast, að nokkurt misrjetti eigi sjer stað í þessum efnum. Á hverju einasta þingi, síðan jeg kom fyrst á þing, hafa verið gerðar einhverjar ráðstafanir viðvíkjandi unglingaskólunum, og í öll skiftin hafa einstök hjeruð verið tekin út úr, en þó látin njóta þess rjettar, sem hefð er komin á. Jeg sje ekki, að hjer sje verið að setja neitt sjerstakar reglur fyrir Rvík, fremur en fyrir aðra unglingaskóla, svo sem t.d. fyrir Laugaskólann, Suðurlandsskólann, Núpsskólann eða aðra. Yfirleitt er hjer engin stórfeld nýjung á ferðinni. Hjer er bæði hvað snertir stofnkostnað og reksturskostnað fylgt sömu reglu í Rvík og um aðra skóla. Hv. frsm. minni hl. vildi bera mjer það á brýn, að jeg teldi það óvild af hans hendi í garð Rvíkur, að vera á móti þessu máli. En hv. minni hl. telur ástæður sínar gegn þessu frv. vera tortrygni um það, að einstakir landshlutar verði ekki látnir njóta sama rjettar á eftir. Jeg sje ekki betur en að slík tortrygni sje alveg óþörf. Jeg veit ekki annað en að allir þeir, sem telja sig vera andstæðinga þessa máls, beri unglingafræðsluna fyrir brjósti. Hv. frsm. minni hl. lagði áherslu á það, að hjer væri farið inn á nýja braut, að unglingaskólarnir skyldu nú gerðir að ríkisskólum, en væru nú flestir einkaskólar. Um þetta atriði er jeg ekki sammála hv.frsm. minni hl. Það er ekki hægt að segja, að unglingaskólar Rvíkur sjeu gerðir að ríkisskólum með þessu frv. í frv. eru ýms ákvæði um samstarf ríkis og hjeraða um unglingaskólana. En unglingaskólunum er ætlað mikið sjálfstæði. Jeg geri ráð fyrir því sem sjálfsögðu, að í okkar litla landi geti engir unglingaskólar starfað til langframa sem einkaskólar eingöngu. Hvað áhrif ríkisins snertir á stjórn þessara skóla, þá yrði sterkasta valdið ekki ríkið, heldur skólanefnd og hennar aðalráðgjafi, skólastjórinn við hvern skóla. Jeg hygg, að hv.frsm. minni hl. hafi gert helst til mikið úr því, að þessi skóli væri öðruvísi fram borinn en aðrir unglingaskólar hjer. Þeir hefðu vaxið sjálfkrafa, en hjer væri ríkisvaldið að knýja þá fram. En þó að einstakir menn hafi tekið sjer fyrir hendur að annast unglingafræðslu og skólar þeirra hafi vaxið, þá veit jeg ekki dæmi til þess, að unglingafræðslunni í nokkrum hinna stærri bæja, hvorki hjer nje annarstaðar á Norðurlöndum, hafi verið fullnægt á þann hátt. Hjer í bænum hefir starfað í mörg herrans ár lítill unglingaskóli, sem ekkert hefir vaxið. Jeg held, að hv.frsm. minni hl. þurfi ekki annað en að líta til Danmerkur og sjá, hvernig þar er háttað í þessu efni. Þar eiga einstakir menn mestan þátt í því, að koma upp unglingaskólum eða lýðskólum til sveitanna, en í bæjunum er það ríkið og bæjarfjelögin, sem hefjast handa. Svona er þetta alstaðar. Og það er ekki hægt að ætlast til þess, að þetta verði öðruvísi hjer á okkar landi. Þetta mál er komið hingað til þingsins frá rjettum aðila, bæjarstjórn Reykjavíkur. Það er Reykjavík, sem hjer leitar á. Að vísu eru það einstakir menn, svo sem Jón Ófeigsson, sem tekið hafa málið í sínar hendur og undirbúið það fyrir bæjarstjórn og bæjarnefndir. En það ætti ekki að spilla, þó að einstakir menn leitist við að bæta úr ríkri þörf, sem öllum kemur saman um að bæta þurfi úr að fullu mjög bráðlega. Hv. frsm. minni hl. sagði, að hjer væri um stórt fyrirtæki að ræða, og í nál. segir, að hjer sje stofnað til hinna stórfeldustu framkvæmda, sem enn hafi átt sjer stað í skólamálum landsins. Þetta er ekki rjett. Hjer er alls ekki um að ræða stórfeldustu framkvæmdir í skólamálum landsins. Stórfeldustu framkvæmdir, sem hjer hafa verið gerðar í þessa átt, eru barnafræðslulögin og ákvarðanir þinganna 1907 og 1919 um það efni. Þegar talað er um, að eitthvað sje stórfelt fyrir ríkið, ber fyrst og fremst að líta á, hve mikinn kostnað ríkið hefir af því. Jeg vil líta svo á, að ýms önnur skólafyrirtæki sjeu hlutfallslega alveg eins stórfeld fyrir ríkið. Má bæði nefna Eiðaskólann og Suðurlandsskólann, sem ekki mun verða hikað við að setja á stofn, þegar ástæður leyfa. Það skiftir ekki miklu, hvort þetta fyrirtæki er minna eða stærra, heldur hvort það er í rjettu hlutfalli við önnur fyrirtæki af sama tæi og þann mannfjölda, sem þau eiga að starfa fyrir. Þessi unglingaskóli verður auðvitað stór í samanburði við aðra slíka skóla, af því að Reykjavík er svo stór, Þetta leiðir aðeins af stærð bæjarins, án þess að skólaþörfinni sje á nokkurn hátt fullnægt betur hjer en annarsstaðar. Í sambandi við stærð fyrirtækisins liggur nærri að tala um stofnkostnað og rekstrarkostnað. Hv. minni hl. gerir í sínu nál. tilraun til að láta stofnkostnaðinn vaxa mjög í augum. Alt sje óvíst um kostnaðarhliðina, upplýsingar ófullnægjandi o. s. frv. Jeg skal fyrst taka það fram, að stofnkostnaðurinn og nákvæmur útreikningur á honum er ekkert aðalatriði. Það kemur fyrst til greina, þegar leitað er fjárveitingar til fyrirtækisins. Þá kemur til greina, hvort hægt er að leggja fjeð fram. Það er viðfangsefni, sem ekki liggur fyrir nú. Jeg vil segja, að það sje enganveginn nauðsynlegt að leggja fram sjerlega nákvæmar áætlanir um stofnkostnað um leið og svona mál er borið fram. Unglingaskólar hafa áður fengið alt að 2/5 stofnkostnaðar úr ríkissjóði, án þess fyrir lægi fullkomin áætlun um stofnkostnaðinn. Þeirri reglu hefir verið fylgt, að láta þá fá 2/5 þess fjár, sem sannað varð, að farið hefði í kostnað við bygginguna. Ef við erum sammála um þörf skólans og um það, að hlutfallslegt framlag ríkis og hjeraðs skuli vera eins og 2:3, þá þurfa engar deilur að rísa um það, hvort kostnaðaráætlunin sje rjett. Þrátt fyrir þetta hika jeg ekki við að byggja að mestu leyti á útreikningum húsameistara, sem eru bygðir á rúmmáli, en nær því rjetta yrði varla komist, þó að gerðar væru nákvæmar teikningar og ritaðar upp efnisskrár. Jeg skal benda á, að talan 750 þús. er ekki kostnaðaráætlun frá húsameistara, heldur aðeins lausleg tilgáta, sem um þetta var gerð. Hjer er því ekki verið að breiða yfir neitt. Það er ekki rjettur reikningur hjá hv. minni hl., að ef allur kostnaður yrði 750 þús. kr., þá yrði ríkissjóðshlutinn 250 þús. ¾ af þeirri upphæð getur ekki orðið minna en 300 þús. Hv. minni hl. gefur því í skyn meiri hækkun en rjett er, frá því sem upphaflega var talað um. Hugleiðingar minni hl. um, að byggingarkostnaðurinn kunni að hlaupa upp í miljón króna, er bygður í miklu lausara lofti en rúmmálsreikningur húsameistara. Jeg tek áætlun hans fram yfir ágiskun minni hl. En þó að kostnaðurinn færi eitthvað fram úr því, sem upphaflega var giskað á, sje jeg enga ástæðu til að ætla, að sú viðbót lenti öll á ríkissjóði. Hjer er um meginreglu að ræða, sem ekki verður vikið frá, nema öll hjeruð landsins, sem styrk hafa fengið í sama skyni, fái uppbót á þann styrk, sem þau þegar eru búin að fá. Jeg geri ekki ráð fyrir, að þessu hlutfalli verði breytt. Bæjarstjórn Reykjavíkur hefir líka tekið afstöðu til málsins, án þess að líta á fjárhagshliðina, nema að því er snertir hlutfallið milli framlags ríkis og bæjar, enda hefir hvorki hún nje borgarstjóri haft nein afskifti af málinu, nje komið fram með viðvaranir eða leiðrjettingar eftir að nál. kom út. Hvað stofnkostnaðinn snertir, er heldur ekkert að óttast. Hjer er um hlutfall að ræða, sem komin er hefð á, og ef því verður breytt, sem ólíklegt er, hlýtur sú breyting að ná til allra hjeraða landsins. Þá virtist hv. minni hl. vilja halda því fram, að með þessum lögum væri Reykjavíkurbæ trygður meiri rjettur en öðrum landshlutum. En jafnvel þó miðað sje við núverandi ástand, er ekki svo. Nú geta hjeraðsskólar annarsstaðar á landinu fengið alt að ¾ alls rekstrarkostnaðar. Hjer er því um að ræða lækkun á því tillagi, sem útlit gat verið fyrir, að greitt yrði til unglingaskóla. Hjer er ríkinu ætlað að greiða ¾ kennarakostnaðar. Alt annað á skólasjóðurinn að borga. Ef þetta verður samþykt, verður vafalaust sama regla látin gilda um önnur hjeruð landsins, og tel jeg það holt, þó um lægri upphæðir sje að ræða, því að skólasjóðurinn gefur þessari stofnun svo mikið sjálfstæði, að í raun og veru má segja, að hún sje öllu fremur sjálfseign undir skólastjórn heldur en ríkiseign. Með þessu fyrirkomulagi mundi aðstaða ríkis og hjeraðs áþekk og nú er við barnaskólana. Ríkisvaldið mundi ekki beita áhrifum sínum, nema bersýnilega væri verið að stefna inn á ranga braut. Jeg skal rjett drepa á það, að skýrsla mín til fjvn., sem frsm. minni hl. mintist á, um þann styrk, sem unglingaskólar þyrftu á næsta ári, var ekki miðuð við þetta frv., heldur við aths. í fjárlögunum um ¾ rekstrarkostnaðar. Þess vegna var þar lagt til heldur hærra tillag en ef jeg hefði farið eftir frv. Mjer virðist fjvn. hafa tekið þannig í það mál, að þessir helstu sveitaskólar muni njóta um það bil sama styrks og ef þetta frv. hefði gilt. Það er sjálfsagt að ræða um þessar tvær fjárhagshliðar, stofnkostnað og rekstrarkostnað og hlutföllin milli framlags ríkis og hjeraðs. En að ræða um þetta eins og nú ætti að fara að veita fje til þessa fyrirtækis, er ekki rjett. Það má bíða, þar til slík tillaga kemur fram í fjárlögum. Það má líkja þessu frv. við lög um vegi og brýr, þar sem gerðar eru ákvarðanir viðvíkjandi framtíðinni, sett lög um það, sem æskilegt þykir að framkvæmt verði, þegar fje er fyrir hendi. Fyrsta skilyrðið fyrir framkvæmd verksins er, að bæjarstjórnin leggi fram sinn hluta og sæki um tillag ríkissjóðs á móti; en það verður naumast gert, nema í svo góðu árferði, að ríkissjóði verði kleift að inna af hendi sínar skyldur. En þar sem hjer er um að ræða alla unglingafræðslu í Reykjavík, og auk þess iðnskóla, vjelsjóraskóla og verslunarskóla, ofbýður mjer ekki, þó að stofnkostnaður af hálfu ríkissjóðs verði 350 þúsund krónur eða um það bil. Jeg undrast miklu fremur, að þetta skuli ekki vera dýrara. Hjer er því vafalaust borin fram góð og hagkvæm till. um skipun þessara mála. Hv. minni hl. hefði því síður átt að berja við örðugum fjárhag, þar sem hann fullyrðir, að ekki sjeu líkur til að þetta komist í framkvæmd í bráð. Nefndin öll hefir talað við borgarstjóra og spurt, hvenær hann hugsi sjer, að bærinn geti hafist handa í þessu efni. Hann gaf það svar, að barnaskólinn yrði að ganga fyrir, en þetta fyrirtæki mundi verða hið næsta, sem bærinn tæki sjer fyrir hendur, eftir að barnaskólanum nýja er lokið. Eftir því sem borgarstjóri heldur, er von um, að þessi skóli geti komist upp að einhverju eða öllu leyti árið 1929, svo að það er ekki sjerlega langt þangað til. En þetta hefir borgarstjóri látið um mælt með því fororði, að árferði færi batnandi og yrði sæmilega gott næstu 2 ár, svo að enginn þarf að óttast, að framlag til byggingarinnar verði heimtað úr ríkissjóði, ef kreppa og illæri heldur áfram. Jeg þykist nú hafa fært nokkur rök gegn mótbárum hv. minni hl. Hjer er ekki um það að ræða, að ríkið taki þessa skóla í sínar hendur, heldur eru settar hjer fastar reglur um afstöðu ríkis og hjeraðs, bæði að því er snertir fjárframlög og uppeldishliðina. Þá mintist hv.þm. (JG) á iðnskólann, vjelstjóraskólann og verslunarskólann og þeirra afstöðu til þessa máls. Flest af því gefur ekki mikið tilefni til andsvara. En hv.þm. sagði, að brtt. mín um samvinnuskólann bæri vott um tortrygni mína um að mál þetta væri hafið af fjandskap til samvinnuskólans. Það má vera, að tillaga mín beri vott um slíka tortrygni. En jeg hugsa, að hún sje ríkari hjá öðrum en mjer, og með tillögu minni vil jeg slá þann grun niður. Jeg hefði jafnvel fúslega viljað fallast á að taka verslunarskólann alveg út úr, ef það hefði getað orðið til að bjarga frv. Þegar jeg geri ráð fyrir, að samvinnuskólinn haldi sínum styrk, þá er um leið ástæða til að gera ráð fyrir, að mín tillaga verði samþykt og geri ekki málinu neinn skaða. Hitt skal jeg játa, að ef tillagan verður feld, mundi það vekja tortrygni í þessu efni, nema því að eins, að önnur yfirlýsing kæmi fram, sem gæfi fullvissu um það, að samvinnuskólinn væri öruggur með sinn styrk. Þess vegna hefi jeg gert samþykt þessarar tillögu að skilyrði fyrir fylgi mínu við frv. Jeg ber það traust til hv.þm., að þeir láti það ekki ráða úrslitum, hvort þetta stendur í lögunum, eða hvort þeir ætlast til að það verði svo, án þess að það standi í lögum, því það er aukaatriði, hver hátturinn er hafður á því. Jeg verð að segja, að þar sem hv. minni hl. er það mikið áhugamál að koma unglingafræðslunni í skipulegt horf, þar sem allir landshlutar sjeu jafn rjettháir, og hann jafnframt hefir lýst yfir því, að um engan fjandskap gegn neinum sjerstökum landshluta sje að ræða, þá get jeg ekki skilið, af hverju hann leggur til, að frv. verði felt.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Vegna þess, hve hv.frsm. meiri hl. hefir svarað hv.frsm. minni hl. (JG) vel og rækilega, get jeg verið stuttorður um þá hlið málsins. Hv. þm. (JG) hjelt mjög langa ræðu, en innihald þeirrar ræðu var ekki að sama skapi. Hv. þm. vill ekki taka neinn sjerstakan skóla út úr, heldur búa til kerfi, sem gildi jafnt fyrir alt landið. Viðvíkjandi heimavistum við mentaskólann sagði hv.þm., að ekki mætti gera ráð fyrir framkvæmdum í framtíðinni. Hv. frsm. meiri hl. hefir svarað báðum þessum mótbárum, og hv. deild hefir svarað þeirri síðarnefndu þannig, að ástæða sje til þess að gera slíkar ráðstafanir, þar sem hún hefir samþykt frv. um heimavistir. Jeg tel þess vegna, að þessi hv. deild hafi skorið úr því atriði, en um hitt atriðið vil jeg vísa til ræðu hv.frsm. meiri hl. Og jeg vil undirstrika það, að hingað til hefir það ekki þótt nein goðgá, að taka einstök hjeruð út úr, svo að það nær engri átt að ætla, að hjer sje um sjerstöðu fyrir Reykjavík að ræða. Þvert á móti er það upplýst, að Reykjavík kemur til með að leggja meira til stofnkostnaðar þessa skóla en önnur hjeruð hafa gert, af því að ríkissjóður á eftir gildandi lögum að kosta að öllu leyti vjelstjóraskólann, en hann verður mjög dýr í byggingu þar sem svo stendur á, að hann þarf mikil og dýr kensluáhöld og húsrúm undir þau. Svipað þessu má segja um rekstrarkostnaðinn. Hann verður tiltölulega hærri fyrir Reykjavíkurbæ en hjá öðrum hjeruðum. Alt þetta hefir hv.frsm. meiri hl. sýnt fram á. Það má altaf deila um, hvaða skólar sjeu ríkisskólar og hverjir ekki. Jeg fyrir mitt leyti hefi altaf álitið, að þeir skólar einir væru ríkisskólar, sem að öllu leyti eru kostaðir af ríkinu. Um það má lengi deila, en það er engin ástæða til þess í þessu sambandi. Hjer er aðeins um það að ræða, hverjir eiga að skipa kennara. Jeg mun ekki gera það að kappsmáli. Ef þau hjeruð, sem unglingaskóla hafa, halda því fram, að þau vilji ráða kennurum, skal jeg ekki setja mig upp á móti því. En þetta atriði er ekki hægt að láta vera undir Reykjavíkurbæ komið, af því að í samsteypunni er einn ríkisskóli, og stjórnin verður að skipa kennara þar. Jeg vil minna á, að fyrir mentaskólanum er svo komið, að ekki er hægt að koma öllum nemendunum fyrir í skólahúsinu, og er óhjákvæmilegt að leigja meira og meira húsnæði úti í bæ. Meira að segja getur komið til mála að neita unglingum um fræðslu, það er að segja, að skólinn taki aðeins ákveðna tölu. En fyrst og fremst er efamál, eftir hvaða reglum ætti að gera það, og í öðru lagi sje jeg ekki, hvernig ríkið getur staðið sig við að neita unglinguni um fræðslu. En ef ekkert er að gert, hlýtur afleiðingin að verða sú fyr eða síðar. Um brtt.hv. meiri hl. hefi eg ekki mikið að segja. Jeg skal geta þess, út af tillögunni um sameiginlegt nafn á slíkum skólum, að jeg get fallist á hana. Um síðustu brtt. við 13. gr. er það að segja, að í frv. hefir slæðst inn einhver sú meinlegasta prentvilla, sem jeg hefi orðið fyrir. Þar stendur „úr ríkissjóði“ í staðinn fyrir „úr skólasjóði“. Það vill svo vel til, að þetta er auðsæ prentvilla, því að ef það væri rjett, sem í frv. stendur, ætti aldrei að borga neitt úr þessum skólasjóði. Jeg get tekið undir það með hv.frsm. meiri hl., að jeg á erfitt með að skilja, hvernig það getur átt sjer stað, að nefnd, sem er ekki meira ósammála en háttv. mentmn. er um þetta mál, geti klofnað. Mjer finst hún eiga svo vel samleið eftir nál. að dæma, að ekki sýnist vera ástæða til þess að hún klofnaði. Báðir hlutar vilja hlynna hið besta að þessum málum, og jeg get ekki sjeð, að það eigi að valda falli frv., þó að það eigi ekki að gilda fyrir alt landið, því að sem stendur er þörfin mest í Reykjavík. Jeg verð að segja, að mjer þykir þeir Framsóknarmenn, sem sæti eiga í mentmn. með hv.þm. V.-Ísf., sem er settur fræðslumálastjóri, taka lítið tillit til þeirrar sjerþekkingar, sem hann óneitanlega hefir fram yfir þá. Jeg veit ekki, hvort jeg á að taka það sem bendingu um, að mjer hafi mistekist setning fræðslumálastjóra. Um brtt.hv.frsm. meiri hl. á þskj. 254 þarf jeg að segja nokkur orð, í sambandi við það, sem stendur í nál. minni hl. um samvinnuskólann. Þar stendur svo: „En mjög furðar minni hl. sig á því, að ekki skuli hafa verið leitað um þetta mál álits þeirra, sem að samvinnuskólanum standa, nje á neinn hátt tekið tillit til samvinnuskólans við samningu þessa frv.“ o. s. frv. Jeg veit ekki betur en að hv.frsm. meiri hl. hafi skýrt frá því í nefndinni, að jeg spurði hann, hvort til nokkurs væri að bjóða samvinnuskólanum að vera með, því að auðvitað bar jeg þetta undir hann, en hann svaraði þeirri spurnigu neitandi. Mjer finst því undarlegt, að minni hl. skuli telja rjett að setja þetta í nál. Jeg skil ekki, að það verði talið óforsvaranlegt af mjer, þó að jeg legði trúnað á orð hv.frsm. meiri hl., og jeg býst ekki við, að það verði auðvelt fyrir minni hl. að standa við orð sín í nál. Annars er það svo, að eftir frv. sjálfu og aths. við það er því ekki fyrirgert, að samvinnuskólinn geti verið með, ef hann vill. í 1. gr. frv. stendur: „Í samskóla Reykjavíkur skulu vera fyrst um sinn þessir framhaldsskólar“, o. s. frv. Þetta orðalag er einmitt haft til þess að gefa til kynna, að aðrir skólar geti komist að. Frá minni hálfu hefir aldrei verið neitt því til fyrirstöðu, að samvinnuskólinn yrði með. Það stendur honum ætíð opið. Viðvíkjandi brtt.hv.frsm. meiri hl. á þskj. 254 skal jeg enn taka það fram, að jeg get vel fallist á fyrri hluta hennar. En jeg get ekki sjeð, að niðurlag hennar eigi heima í þessu frv. Frv. er um samskóla Reykjavíkur, en ekki aðra skóla, svo að eftir rjettum reglum á sá hluti tillögunnar ekki heima þar. Þá kem jeg að orðum hv.frsm. (ÁÁ) um þessa brtt. sína. Hann lýsti sem sje yfir því, að hann gerði samþykt hennar að skilyrði fyrir fylgi sínu við frv. Jeg verð að segja, að mig furðar mjög á því, að hann, sem er fræðslumálastjóri, skuli vilja fórna öllu málinu fyrir þetta eina atriði. Jeg hefi þó skilið hv.þm. svo, að hann teldi þetta mál með stærstu fræðslumálum, sem legið hafa fyrir þinginu á síðari árum. Jeg skal segja hv.þm. það, að jeg met frv. miklu meira en svo, að mjer detti í hug að falla frá fylgi mínu við það, þó að þessi brtt. verði samþykt. Jeg segi þetta af því, að jeg vil ekki, að hv.þm. sæti neinum ámælum út af því, sem hann sagði við mig um samvinnuskólann, því að vera má, að þeir, sem að þeim skóla standa, sjeu óánægðir við hann út af svari hans við mig. Jeg vil segja hv. minni hl. n., að mjer finst ekki ástæða til að vera að skattyrðast út af þessu máli, ef samvinnuskólinn vill ekki ganga inn í samskólakerfið. Jeg held, að yfirleitt sje til lítils að vera að lengja umr. um þetta. Væri mjög æskilegt, ef atkvgr. gæti farið fram áður en fundi er slitið.

Frsm. minni hl. (Jón Guðnason) Jeg er ekki viss um, að atkvgr. geti farið fram strax. Jeg get ekki lofað því að vera mjög stuttorður, en þó skal jeg reyna að draga saman, það sem jeg þarf að segja, þó að jeg hafi mörgu að svara. Hv. frsm. meiri hl. byrjaði mál sitt með því, að láta í ljós undrun sína yfir því, að þar sem við værum að mestu leyti sammála um höfuðatriðin í þessu máli, skyldum við ekki geta orðið samferða um það frv., sem hjer liggur fyrir. Jeg get ekki skilið, af hverju hv.þm. furðar sig svo mjög á þessu. Það er ofur algengt, bæði í einu og öðru, að þó að menn sjeu sammála um höfuðatriðin í einhverju máli, þá greinir þá um leiðirnar í einstökum atriðum. Það er sitt hvað, að vera sammála um nauðsyn einhvers máls, eða hitt, hvaða skoðun menn hafa á hverri einstakri leið eða aðferð til þess að ná takmarkinu. Því næst sagði hv.þm., að með þessu frv. væri ekki verið að taka neitt út úr fræðslukerfi landsins, því að atkvgr. fæli í sjer alt viðfangsefnið. Einnig gat hv.þm. um það, að þegar hefðu verið tekin út úr einstök hjeruð. Vitanlega hefir það orðið að vera svo. Í öllum stórmálum á sjer stað einhver smábyrjun, áður en málið í heild sinni er tekið fyrir og skipulagi komið á um það. Nú er það viðurkent, að til framkvæmda í þessu máli getur ekki komið í bráðina, en hinsvegar sje full þörf á að taka alt málið til meðferðar hið fyrsta, svo jeg sje ekki, að neinn árekstur þurfi að vera í þessu efni, heldur liggur beint við að taka þetta hvorttveggja fyrir í senn. Hv. þm. hafði eftir borgarstjóra, að hægt væri að byrja ásamskólanum 1929, ef vel áraði þangað til. Það eru 2 ár þangað til, og á þeim tíma verða haldin 2 þing, og þar sem þetta mál, skipulag ungmennafræðslunnar, er ekki alveg óundirbúið, og að minsta kosti eins vel undirbúið og þetta samskólafrv., get jeg ekki sjeð neitt því til fyrirstöðu að taka þetta tvent í einu lagi. En út af þessari skoðun sinni finnur háttv.þm. það, að ekki sje hugsanleg nein ástæða til þess að vera á móti frv. nema óvild til Reykjavíkur eða tortrygni um það, að önnur hjeruð verði látin sitja á hakanum. Jeg vil benda á, að þegar um annað eins stórmál er að ræða og þetta, þá verður, ef gæta á rjettlætis og sanngirni, að gera sjer fyllilega ljóst, hvort hægt sje að uppfylla hinar sömu kröfur víðsvegar um landið. Það má vel vera, að svo verði, en jeg hefði haldið, að heppilegast væri að athuga þessi mál í heild, áður en lengra væri haldið á þessari braut. Annars verð jeg í því sambandi að taka það fram, og jeg tel það stórt atriði, hversu gerólíkt fyrirkomulag þessa skóla á að verða, samanborið við fyrirkomulag annara ungmennaskóla, sem komið hafa upp hjer á landi. Ungmennaskóli sá, sem hjer ræðir um, skilst mjer eiga að verða ríkisskóli, aðeins eiga endurkröfu hjá Reykjavíkurbæ á litlum hluta kostnaðarins. En hinir ungmennaskólarnir, að undanteknum Eiðaskóla, verða altaf að eiga undir högg að sækja hjá ríkisvaldinu, um að fá rekstrarfje. Það er því ekki lítill munur, sem á því er, að þurfa altaf að gera kröfur til fjárins eða eiga það víst. Verði þessi ungmennaskóli stofnaður hjer í Rvík, þá er það ríkið, sem kröfurnar hefir til Reykjavíkurbæjar; er það alveg gagnstætt öðrum ungmennaskólum, sem hingað til hafa verið stofnaðir hjer á landi. Þeir eiga kröfurnar að sækja til ríkissjóðsins. Og það getur jafnvel verið hugsanlegt, að þó að eitt hjerað sæi sjer fært áð leggja fram sinn hluta til ungmennaskóla, þá sæi ríkið sjer ekki fært að leggja fram sinn hluta til skólans. Þetta gæti komið fyrir, ef þingið væri svo skipað, að því sýndist nauðsynlegt að láta annað ganga fyrir. Hv. frsm. meiri hl. sagði, að það væri orðin regla, að ungmennaskólarnir fengju fast tillag, er næmi alt að ¾ rekstrarkostnaðar, og tillögur sínar til fjárveitingar hefði hann bygt á því. Jeg er ekki vel kunnugur rekstri þessara skóla, en þó veit jeg það, að þeir eiga víða við þröngan kost að búa, og jeg býst við, að hv.frsm. meiri hl. hafi heyrt talað um, og forstöðumaður ungmennaskólans í kjördæmi hans hafi oft orðið að vinna fyrir lítið gjald. Þá er annað, sem kemur til greina, fyrir utan þessi hlutföll á framlagi til skólanna. Það eru vaxtarmöguleikar skólanna. Í frv. þessu er gert ráð fyrir eðlilegum vexti ungmennaskóla Rvíkur, og af því leiðir, að ríkið verður að taka á sig meiri og meiri byrðar, eftir því sem skólinn stækkar. En fyrir þessu er ekki gert ráð gagnvart öðrum ungmennaskólum. Jeg vil því beina þeirri fyrirspurn til hv.frsm. meiri hl. og sömuleiðis til hæstv. kenslumálaráðherra, hvað þeir hafi hugsað sjer í þessu efni gagnvart öðrum skólum. Því að mjer virðist, þegar jafnstórt mál sem þetta er á döfinni, þá hljóti kenslumálastjórnin að hafa gert sjer skýra grein fyrir, hvaða reglum hún ætli að fylgja í þessu efni. Eins og kunnugt er, hefir nýlega verið stofnaður ungmennaskóli í Þingeyjarsýslu, og hann er nú þegar orðinn of lítill, samanborið við aðsóknina, og þannig er um flesta ungmennaskóla. Nú vil jeg fá svör hæstv. ráðh. (MG) um það, hvort hann vilji stuðla að því, að þessir skólar megi stækka eftir sömu reglum og gert er ráð fyrir með ungmennaskóla Rvíkur. Eða hvort hann ætli að vinna að því, að fjölga skólunum úti á landi, þegar svo er komið, að þeir skólar, sem fyrir eru, fullnægja ekki þörfinni. Hv. frsm. meiri hl. fanst ekki rjett að tala mikið um stofnkostnað þessa skóla í sambandi við frv. þetta. Um fjárveitingu yrði ekki að ræða fyr en síðar, er fjárhagur ríkisins leyfði. En jeg vil nú spyrja, hvers vegna verið er að setja lög um þetta, ef ekki má tala um stofnkostnaðinn, og það því fremur, þegar ekki er gert ráð fyrir að líði nema tvö ár, þangað til skólinn verður stofnaður. Jeg fæ því ekki betur sjeð en að tímabært sje að tala um hann einmitt nú. Því þegar ríkissjóður lætur þessi hundruð þúsunda til samskólans, sem frv. gerir ráð fyrir, þá gæti jeg trúað því, að hann yrði að draga saman seglin með ýmsar aðrar framkvæmdir. Þá mintist hv.frsm. meiri hl. á undirbúning þessa máls, og taldi hann góðan. Mjer dettur nú alls ekki í hug að gera lítið úr starfi manns þess, sem undirbjó þetta frv., en jeg verð að halda því fram, að undirbúningurinn undir þennan skóla sje síst betri en undirbúningur undir aðra skóla, sem stofnaðir hafa verið úti á landi. Hann talaði og um það, að hjer í Rvík hefði verið einkaskóli, sem lengi hefði staðið í stað. Þessu á jeg bágt með að trúa, því að hvers vegna skyldu einkaskólar ekki geta þrifist eins vel hjer eins og úti á landi. Hjer ætti þó síst að vera minni fræðsluþörf. Þvert á móti ættu einkaskólar að geta þrifist betur hjer en þar. Þá man jeg ekki eftir fleiri atriðum í ræðu hv.frsm. meiri hl., sem jeg þarf að svara nú í svipinn. Jeg skal því snúa mjer að ræðu hæstv. kenslumálaráðh. (MG). Hann lá okkur minni hl. nefndarinnar á hálsi fyrir það, að verða ekki meiri hl. samferða um þetta frv. Það, sem mjer kom undarlegast fyrir í ræðu hæstv. ráðh., var það, að hann taldi okkur minnihlutamenn ekki hafa tekið mikið tillit til fræðslumálastjórans, og spurði jafnframt, hvort það ætti að vera bending til sín um að honum hefði tekist illa valið í fræðslumálastjóraembættið. Jeg skil nú ekki, hvers vegna hæstv. ráðh. kemur með þessa spurningu. Jeg veit ekki betur en að það sje alvanalegt hjer á Alþingi, að menn greini á í skoðunum, án þess að þeir beri allherjar vantraust hvor til annars. Og þó að okkur minni hl. greini hjer á við fræðslumálastjóra, þá get jeg huggað hæstv. ráðh. (MG) með því, að við erum vel ánægðir með hann í fræðslumálastjóraembættið. Og jeg veit, að hv.frsm. minni hl. tekur ekki þennan ágreining okkar svo, að við með því berum vantraust til hans sem fræðslumálastjóra. Þá kem jeg að því, sem hæstv. ráðh. sagði um samvinnuskólann. Hann taldi það ekki rjett, sem sagt er í nál. minni hl., að ekki hefði verið leitað álits um þetta mál hjá þeim, sem að samvinnuskólanum standa, og sagði í því sambandi frá samtali sínu við fræðslumálastjórann. En hvað sem þessari afsökun hæstv. ráðh. líður, þá stendur alt, sem um þetta er sagt í nál., óhaggað. Þetta mál var aldrei borið undir þá, sem að samvinnuskólanum standa, en á því á fræðslumálastjóri enga sök, því að frv. var fullsamið, þegar hæstv. ráðh. átti tal við hann um þetta mál. Enda mun fræðslumálastjóri ekki hafa búist við, að þeir, sem að skóla þessum standa, hefðu viljað ganga inn í þetta samband, þegar búið var að semja frv., án þess að taka nokkurt tillit til þeirra sjergreina, sem í honum eru kendar. En frv. breiðir aftur á móti faðm sinn á móti verslunarskólanum og gerir ráð fyrir, að hann eflist og þróist. Mjer hefði óneitanlega fundist eðlilegra, að samvinnuskólanum hefði fyrst verið boðið að vera með. En að ætlast til, að hann gengi inn á eftir verslunarskólanum, þegar búið er að ganga fram hjá honum, finst mjer hreinasta fjarstæða. Þá vildi hæstv. ráðh. halda því fram, að það, sem væri valdandi mótstöðu okkar minni hl. gegn frv. þessu, gæti ekki verið annað en tortrygni á því, að öðrum hjeruðum landsins yrði gerð sömu skil og Rvík í þessu efni. Þessi tilgáta hæstv. ráðh. er ekki fjarri sanni. Jeg tel slíka tortrygni ekki með öllu ástæðulausa, því að það er alkunna, að margar skólastofnanir út um land eiga mjög erfitt uppdráttar og eiga mjög erfitt með að fá sjálfsögðum kröfum sínum framgengt, og nægir, því til sönnunar, að benda á atkvgr. hjer á Alþingi í fyrra um lokastyrk til byggingar Laugaskólans. Að endingu vil jeg lýsa því yfir, að jeg mun til bráðabirgða greiða atkv. með brtt.hv.frsm. meiri hl., enda þótt jeg sje ekki ánægður með hana. En að sjálfsögðu mun jeg koma með brtt. við 3. umr., ef þá frv. kemst svo langt. Annars kom mjer það undarlega fyrir sjónir, að hæstv. atvrh. skyldi setja sig upp á móti brtt. frá hv.frsm. meiri hl., og það er ekki fjarri mjer að óttast það, að ef þessi brtt. verður feld, þá muni það geta farið á eftir, að samvinnuskólinn verði sviftur sínum styrk, og mjer væri ekki með öllu grunlaust um það, að það kynni að vera einhverjir á Alþingi, sem væri ósárt um, þó að hann misti þann styrk, er hann nú hefir. Rjettur skólans er á engan hátt trygður, ef þessi tillaga verður ekki samþykt. Það er vitanlegt, að eins og Alþingi hefir stundum verið skipað, þá hefir styrkurinn, sem samvinnuskólinn hefir fengið hjá hinu opinbera, hafst fram af þeirri ástæðu, að þeir, sem voru honum andvígir, urðu líka að fá fram styrk til hins skólans, verslunarskóla kaupmanna, sem þeir bera meira fyrir brjósti. Mjer dettur ekki í hug að halda því fram, sem jeg hefi heyrt einhverja halda fram, að þetta mál, samskólamálið, væri frá upphafi sett til höfuðs samvinnuskólanum. Mjer dettur ekki í hug að ætla það, að sá maður, sem samdi frv., hafi haft slíkt í huga. En hitt er mjer ekki grunlaust um, að ýmsum hv.þm. muni standa á sama um það, þótt rjettur samvinnuskólans sje ekki trygður í framtíðinni.

Hjeðinn Valdimarsson Jeg þarf varla að lýsa yfir því, að jeg er fylgjandi því frv., sem hjer liggur fyrir. Það hefir komið fyrir bæjarstjórn Reykjavíkur, og er hún því einhuga fylgjandi, og hygg jeg, að hún hafi þar alla Reykvíkinga á bak við sig. Viðvíkjandi brtt.hv.frsm. meiri hl. vil jeg segja það, að jeg mun greiða henni atkvæði, en finst þó sú athugasemd, sem kom fram frá hæstv. atvrh. (MG), vera rjett, að síðari hluti till. eigi ekki vel heima á þeim stað. Vil jeg því skjóta því til hv.flm., hvort hann vildi ekki geyma þessa brtt. til 3. umr., og gæti hann þá breytt henni svo, að síðari hluti hennar yrði tekinn upp í frv., sem bráðabirgðarákvæði, því að það liggur í rauninni ekkert á að ganga til atkv. um þessa brtt.

Frsm. meiri hl. (Ásgeir Ásgeirsson) Það eru fáir á fundi nú, og af því að jeg vildi óska þess eins og aðrir, að umr. yrði bráðlega lokið, þá vil jeg meðal annars verða við þeirri ósk hv. 4. þm. Reykv. (HjV) að taka þessa brtt. mína aftur núna, og mun hún þá koma til atkv. við 3. umr. Og þar sem jeg fresta till. til 3. umr., þá mun jeg fresta þeim aths., sem jeg mundi vilja gera í tilefni af því, sem sagt hefir verið um hana.