Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti vill geta þess að á eftir umræðum um munnlega skýrslu utanríkisráðherra er ráðgert að gera hlé á þessum þingfundi til kl. 14 fyrir nefndafundi. Klukkan 14 hefst fundur aftur og verða þá atkvæðagreiðslur um afbrigði. Einnig vill forseti geta þess að fundur getur staðið fram á kvöld ef þörf krefur svo ljúka megi umræðum um dagskrármálin.

Til svara eru: Forsætisráðherra, innviðaráðherra, mennta- og barnamálaráðherra, heilbrigðisráðherra og dómsmálaráðherra.

Árið 2014 ritaði hv. þm. Katrín Jakobsdóttir grein um árásahrinu Ísraelshers á Gaza þar sem yfir 2.000 manns létu lífið og sagði, með leyfi forseta: „Þegar börn eru stráfelld getur alþjóðasamfélagið ekki setið hjá. Ef ekkert lát verður á ofbeldisverkum Ísraels og ríkið heldur áfram að brjóta alþjóðalög og almenn mannréttindi hlýtur sú spurning einnig að vakna hvort rétt sé að slíta stjórnmálasambandi við ríkið.“ Ári síðar samþykkti landsfundur VG ályktun um að Ísland ætti að slíta stjórnmálasambandi við Ísrael. Þegar Katrín Jakobsdóttir skrifaði greinina var hún óbreyttur þingmaður í stjórnarandstöðu. Í dag leiðir hún ríkisstjórn landsins sem hæstv. forsætisráðherra en minna hefur farið fyrir þessari afstöðu síðan hún tók við því kefli. Árið 2014 höfðu 2.000 manneskjur látið lífið. Þegar þessi orð eru töluð hafa yfir 17.000 manns verið drepin á Gaza, saklausir borgarar í miklum meiri hluta og yfir helmingur þeirra börn. Ráðherrar í ríkisstjórn Íslands segjast hafa talað skýrt á alþjóðavettvangi en það er ekki nóg. Ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur hlýtur að þurfa að fylgja eftir ályktun Alþingis af fullum þunga og beita sér fyrir vopnahléi með öllum tiltækum ráðum. Fólk kann að halda því fram að litla Ísland hafi engin áhrif í stóra samhenginu en lítil þúfa getur velt þungu hlassi, jafnvel á alþjóðavettvangi. Þannig var Ísland fyrst vestrænna ríkja til að viðurkenna sjálfstæði Palestínu og önnur ríki fylgdu á eftir. Ég vil því spyrja hæstv. forsætisráðherra: Finnst henni tilefni til þess að slíta stjórnmálasambandi við Ísrael líkt og hún gaf í skyn árið 2014? Telur hún ástæðu til þess að hefja viðskiptaþvinganir gagnvart Ísrael? Ef ekki, hvers vegna ekki? Hvað breyttist frá því að hæstv. forsætisráðherra ritaði umrædda grein?

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur fyrirspurnina. Vissulega er það svo að við höfum öll, alþingismenn, verið að fá áskoranir um að beita okkur fyrir því að slíta stjórnmálasambandi við Ísrael og beita Ísrael viðskiptaþvingunum. Ég vil nú byrja á að segja að í þessari grein sem hv. þingmaður nefnir þá sagði ég vissulega að þetta þyrfti að taka til skoðunar og þegar við horfum upp á aðrar eins mannúðarhörmungar og við horfum núna upp á Gaza er mikilvægt að allar leiðir séu skoðaðar í þeim efnum. Við höfum svo sannarlega gert það, íslensk stjórnvöld, Alþingi. Ég vil nú byrja á að segja að það er eitt af fáum þjóðþingum sem hafa beinlínis ályktað um þessi mál og sent mjög skýr skilaboð. Í kjölfarið hafa íslensk stjórnvöld borið þau skilaboð hvar sem við höfum komið. Það að hafa átt sér stað samtöl við bæði sendiherra Ísraels og sendiherra Palestínu. Íslensk stjórnvöld hafa stóraukið framlög og hafa gert það í gegnum UNRWA, sem er sú stofnun Sameinuðu þjóðanna sem fer með mannúðaraðstoð inni á svæðinu. Við höfum talað mjög skýrt á vettvangi Sameinuðu þjóðanna og nú síðast beittu íslensk stjórnvöld sér þannig að við studdum tillögu Antónios Guterres, aðalframkvæmdastjóra Sameinuðu þjóðanna, um að beita svokallaðri 99. gr. og fá öryggisráðið til að taka afstöðu. Við vitum öll hvernig sú atkvæðagreiðsla fór. Í kjölfarið ályktaði allsherjarþingið og Ísland studdi ekki bara þá tillögu heldur var meðflutningsmaður. Þannig að höfum við verið að fylgja eftir tillögu Alþingis? Já. Ísland á í stjórnmálasambandi við mörg ríki sem við erum gríðarlega ósammála. Ég get nefnt Norður-Kóreu, ég get nefnt Rússland, ég get nefnt Íran og fleiri ríki. Stjórnmálasamband er forsenda þess að það sé hægt að koma afstöðu á framfæri, til að mynda við sendiherra Ísraels, af því að við höfum einmitt gert það. Þess vegna er það okkar afstaða í ríkisstjórn Íslands að það sé ekki rétt nálgun að slíta stjórnmálasambandi.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Það er gott að fá það a.m.k. skýrt fram að hæstv. forsætisráðherra styður það ekki að slíta stjórnmálasambandi við Ísrael. Þá kannski vaknar sú spurning hvort hæstv. forsætisráðherra styðji þá nálgun að minnka stjórnmálaleg tengsl við Ísraels, t.d. með því að segja upp trúnaðarbréfi við sendiherra Ísraels gagnvart Íslandi eða að segja upp samningi við ræðismann Íslands í Ísrael. Það eru ýmis skref sem eru í átt við þau sem hafa verið tekin gagnvart Rússlandi eftir innrásina í Úkraínu sem er hægt að grípa til núna til að auka þrýsting. Ég heyrði heldur ekki svar við spurningu minni til hæstv. ráðherra hvort hún telji ástæðu til þess að hefja viðskiptaþvinganir gagnvart Ísrael og ef ekki, hvers vegna ekki.

Herra forseti. Stóra málið finnst mér, eins og ég segi, í þeim hörmungum sem birtast okkur á Gaza daglega, er auðvitað samstaða alþjóðasamfélagsins. Ég tel þess vegna að þessi atkvæðagreiðsla sem nú var á vettvangi allsherjarþingsins hafi verið gríðarlega mikilvæg þó að auðvitað hafi ekki verið full samstaða. Því miður er slík ályktun ekki lagalega bindandi. Hún endurspeglar einfaldlega afstöðu alþjóðasamfélagsins sem hlýtur að skipta miklu máli í þessum efnum. Hv. þingmaður spyr um aðgerðir sambærilegar þeim sem við höfum beitt gegn Rússlandi. Vissulega er munurinn sá að við erum auðvitað ekki með sendiráð í Ísrael, við getum ekki kallað neinn heim eða neitt slíkt. En ég minni á að þegar starfsemi sendiráðsins var hætt fól það ekki í sér að slíta stjórnmálasambandi og í þessum efnum myndi ég telja að þetta væri ekki sambærilegt. Ég vil líka minna á að viðskiptaþvinganir eru eitthvað sem er rætt á alþjóðavettvangi. 

Virðulegur forseti. Mig langar hér við þetta tilefni að ræða við hæstv. menntamálaráðherra um niðurstöður PISA-könnunarinnar og tengda þætti. Manni sýnist að einn þeirra þátta sem hljóta að koma til skoðunar við þetta mikla fall sem við höfum verið að tala um undanfarna daga í árangri ungra barna í þessari PISA-könnun, sé tímasetning þess er samræmd próf voru afnumin. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra hver afstaða hans er til samræmdu prófanna. Telur hann að það hafi verið skynsamlegt að afnema þau á sínum tíma og hver er afstaða hans til þess að taka þau upp aftur?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn. Ég held að það sé mjög mikilvægt að fram fari umræða allra þeirra aðila sem mynda íslenskt menntakerfi um niðurstöður PISA og hvernig við ætlum að bregðast við. Þegar kemur að samræmdum prófum þá óskaði ég hér á Alþingi eftir heimild til þess að fresta samræmdum prófum, enda hafði fyrirlögn þeirra mistekist vegna tæknilegra örðugleika og einnig vegna þess að við ætluðum okkur að móta og þróa nýtt matskerfi gagnvart skólunum, matsferil sem er hugsaður þannig að hann sé verkfæri sem hægt er að nota með reglubundnum hætti af kennurum til að aðstoða við kennslu í skólastundum. En samhliða því myndum við líka teikna upp með hvaða hætti við viljum sjá samræmt mat lagt fyrir í skólum. Þessi vinna er í fullum gangi og við reiknum með því að snemma á nýju ári getum við kynnt það hvernig við sjáum þetta fyrir okkur og í framhaldi sé þá hægt að koma með lagabreytingar inn í þingið til þess að fylgja því eftir. Hitt vil ég þó segja að ég held að það sé varhugavert þegar við ræðum niðurstöður PISA að halda því fram að eitthvað eitt muni gjörbreyta niðurstöðum í PISA. Ég held þetta sé fjölþættara en svo. En samræmt mat á skólum, nemendum og öðru er einn þessara þátta og þess vegna erum við með þessa vinnu í gangi og ég reikna með því að geta kynnt það á nýju ári.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Það eru nýjar upplýsingar fyrir mér að samræmd próf hafi verið aflögð vegna tæknilegra vandamála í eitt skipti en það er ágætt að það liggi fyrir. Ég var ekki að halda því fram, hæstv. ráðherra, að þetta væri það eina sem orsakaði þetta en er enn þá engu nær um það hver afstaða hæstv. ráðherra er til samræmdu prófanna sem slíkra. Mig langar til að bæta við spurningu í þessari seinni fyrirspurn varðandi birtingu upplýsinga úr PISA-niðurstöðunum: Hver er afstaða hæstv. ráðherra til þess að skólar fái upplýsingar um eigin árangur í þessari könnun? Ég held að það sé lykilatriði til að við gerum skólunum kleift að átta sig á hvar skóinn kreppir í sínu eigin starfi. Það er hreinlega ótrúlegt að fylgjast með því að forstjóri Menntamálastofnunar gerir athugasemdir við og bendir á vandamálið við að það sé hægt að fylgja einstaklingum til að átta sig á þróun og framgangi á seinni stigum í tengslum við niðurstöðu PISA, 

Virðulegi forseti. Sá sem hér stendur er mjög fylgjandi því að skólar, sveitarfélög og aðrir þeir sem byggja íslenskt menntakerfi fái þau gögn sem fyrir liggja til að vinna úr sínum málum, sjá hvað gengur vel, hvar þarf að bregðast við o.s.frv. 

Forseti minnir á að í óundirbúnum fyrirspurnum er ræðutími tvær mínútur í fyrri ræðu og ein mínúta í síðari ræðu.

Hæstv. forseti. Það ríkir ófremdarástand í fangelsismálum, ástand sem eftirlit umboðsmanns Alþingis ber vitni um og einnig ný stjórnsýsluúttekt Ríkisendurskoðunar á Fangelsismálastofnun. Niðurstöðurnar eru sláandi. Þær eru á ábyrgð þeirra sem setið hafa í dómsmálaráðuneytinu undanfarin ár og síðastliðin tíu ár hafa þingmenn Sjálfstæðisflokksins vermt sæti dómsmálaráðherra. Ítrekaðar ábendingar umboðsmanns Alþingis, Afstöðu, Fangavarðafélagsins, Rótarinnar og aðstandenda fanga virðast lítil áhrif hafa á framþróun á þessum málaflokki. Við blasir vanfjármögnun og vanræksla. Ástandið á Litla-Hrauni er til skammar og engum bjóðandi. Að telja aðbúnað fanga þar stuðla að betrun og mannrækt er í besta falli öfugmæli. Aðstaðan sem veitt er til fjölskylduheimsókna er dapurlegur vitnisburður um hvað við teljum börnum bjóðandi. Róður Fangelsismálastofnunar er þungur og fjárskortur hennar hefur keðjuverkandi áhrif. Það er undirmönnun á flestum sviðum. Það vantar 18 ársverk fangavarða og tíu sérfræðinga til að uppfylla öryggiskröfur og aðrar kröfur um aðbúnað fanga. Illa gengur að stytta boðunarlista og fyrir kemur að dómar fyrnast, t.d. ofbeldisdómar. Forseti. Við getum ekki beðið eftir nýju fangelsi í fimm ár eða meira. Við verðum að grípa til aðgerða núna sem stuðla að betri rekstri Fangelsismálastofnunar og velferðar í málefnum fanga og aðstandenda þeirra sem eðlilegt er að gera kröfur til í velferðarríki sem kennir sig við lýðræði. Því spyr ég hæstv. dómsmálaráðherra: Hvernig hyggst hún bregðast við þessari stöðu sem lýst er bæði í álitum umboðsmanns og í stjórnsýsluúttektinni?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Ég tek undir með hv. þingmanni að staðan í fangelsismálum okkar Íslendinga er alvarleg og hefur verið brugðist við því nú þegar. Ég ákvað á fyrstu vikum mínum í starfi sem ráðherra að hefja tafarlaust uppbyggingu á nýju fangelsi á Litla-Hrauni enda telur ráðherra að aðstæður á Litla-Hrauni séu alls ekki í góðu horfi. Húsakostur þarfnast endurbóta og mikils viðhalds og fyrirrennari minn í starfi var búinn að tryggja fjármagn til að fara í endurbætur á fangelsinu og nýbyggingu. Það var síðan mat sérfræðinga sem að málinu komu að húsakostur á Litla-Hrauni væri í verra ásigkomulagi en talið var og því tók ég þá ákvörðun að hefja tafarlaust uppbyggingu á nýju fangelsi. Ég vil líka fá að ítreka það, af því að hv. þingmaður nefnir hér manneklu og það þurfi að bæta við starfsfólki, að Fangelsismálastofnun voru tryggðar 250 millj. kr. inn í reksturinn á þessu ári sem varð varanleg viðbót einmitt til að fjölga starfsfólki. Sömuleiðis var aðhaldskrafan tekin af fangelsunum sem munar svo sannarlega um. Einnig voru samþykktar 80 millj. kr. til þess að bæta í menntun fangavarða og tryggja þar með hæfi þeirra til að sinna sínu mikilvæga starfi innan fangelsanna.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Við vitum auðvitað að hún brást fljótt við og hyggst flýta uppbyggingu nýs fangelsis. Það tekur hins vegar mörg ár. Það þarf auðvitað líka að byggja á stefnumótun um velferð fanga og þá kannski ekki síst kvenfanga, sem var atriðið sem ég gat ekki komið að í fyrri spurningu minni, af því að við vitum að það er algjört ófremdarástand, eins og álit umboðsmanns sýna, m.a. í aðstæðum kvenfanga og aðstandenda þeirra hér á landi. Þetta er mjög alvarleg staða. Endurbóta er þörf vegna þess að við getum ekki beðið eftir nýju fangelsi á meðan Litla-Hraun grotnar niður. Það er hreinlega ekki boðlegt og það brýtur í bága við skuldbindingar okkar er varða mannréttindi fólks. Mér er kunnugt um hið varanlega framlag en það er samt þannig að Fangelsismálastofnun er í mjög miklum rekstrarvanda, mjög miklum, og ég er mjög hrædd um að það sem hér var nefnt af ráðherra dugi ekki til til að vinda ofan af honum.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni sérstaklega fyrir að vekja hér máls á aðstæðum kvenfanga sem að mati ráðherra eru ekki boðlegar. Við erum með óvenjumarga kvenfanga núna í fullnustukerfinu og þessir fangar hafi verið vistaðir í öryggisfangelsinu á Hólmsheiði sem er ekki kvennafangelsi. Til að bregðast við því hef ég boðað aðgerðir til að mæta stöðu kvenfanga í fangelsum og þar ber hæst að fjölgað verður plássum á Sogni sem eru opin úrræði. Þar stendur til að fjölga plássum um 14 sem mun gefa konum allt önnur tækifæri inni í þessu kerfi, þær geta verið þar í opnu fangelsi. Við vonumst til að þar með munum við stíga stór skref í að bæta aðstöðu kvenfanga 

Virðulegi forseti. Niðurstöður nýútkominnar PISA-könnunar um grunnfærni nemenda í læsi, stærðfræði og náttúruvísindum eru vægast sagt hrikalegar fyrir Ísland. Ísland er langt fyrir neðan hin Norðurlöndin og skrapar þar botninn. Af ríkjum OECD er Ísland einnig nálægt botninum. Af 37 löndum fá aðeins fimm ríki lægri einkunn en Ísland. Það eru Grikkland, Chile, Mexíkó, Kostaríka og Kólumbía. Er þetta sá hópur sem við eigum að tilheyra þegar kemur að menntamálum í heiminum? Við erum einnig svíkja afburðanemendur. Við erum með margfalt lægra hlutfall nemenda sem sýna afburðaárangur í könnuninni. Spurningin er hvort hæstv. ráðherra ætli að axla ábyrgð og viðurkenna að við höfum verið á rangri leið. Ætlar hæstv. ráðherra að viðurkenna að það er hann sem ber ábyrgð á stjórnkerfi menntamála í landinu og enginn annar og ber því á endanum ábyrgð á hinni hrikalegu útkomu líkt og menntamálaráðherrar á undan honum? Og að lokum: Ætlar hæstv. ráðherra að viðurkenna að hugsmíðahyggjan og svokallað byrjendalæsi, kennsluaðferð sem þróuð var hjá Háskólanum á Akureyri og kennd er í langflestum grunnskólum á Íslandi, skilar ekki góðum árangri? Við getum ekki breytt um stefnu nema horfast í augu við staðreyndir. Við getum ekki breytt um stefnu nema við viðurkennum að við höfum verið á rangri braut. Ætlar hæstv. ráðherra að gera það? Það hefur verið vitað árum saman að við höfum verið á rangri braut. Það kom fram í samantekt Menntamálastofnunar árið 2015. Þar kom fram að byrjendalæsi skilaði mun verri árangri í læsi en gamla aðferðin, Gagn og gaman. Þar munaði einum heilum í einkunn. Þetta er ekki einu sinni mál frá 2015 því í frétt frá 2004 um árangur Íslendinga í læsi árið 2002 kemur fram að 15.000 Íslendingar á fullorðinsaldri eigi við umtalsverða lestrarörðugleika að stríða og gera megi ráð fyrir að lítil lestrarfærni hái 20.000 manns til viðbótar. 

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn og segja það að niðurstöður PISA eru alvarlegar. Það hef ég sagt sem ráðherra. Ég held að við getum öll sammælst um að við viljum gera breytingar til þess að ná betri árangri þegar kemur að þessum mikilvæga þætti sem sérstaklega lesturinn er og er grunnurinn undir öllu. En það er hins vegar þannig að við þurfum líka að hugsa: Hvaða breytingar erum við að vinna að nú? Við erum að vinna að stórum breytingum sem voru ekki markaðar eingöngu nú á þessu kjörtímabili heldur með menntastefnu sem samþykkt var hér til 2030, sem unnin var í gríðarlega stórum hópi fólks, samþykkt hér á Alþingi, sem felur í sér grundvallarbreytingar á allri umgjörð menntakerfisins. Við vorum hér að samþykkja nýja stofnun, þjónustustofnun menntamála. Við erum með á þingmálaskrá nýja skólaþjónustulöggjöf sem verið er að vinna. Við erum líka að fara yfir matskerfið í skólakerfinu með nýjum matsferli sem við gerum ráð fyrir að koma með inn í þingið líka. Það sama á við um námsgögnin, námsgagnaútgáfu sem gert er ráð fyrir á vorþingi að komi frumvarp um hingað inn. Allt eru þetta þættir sem skipta gríðarlega miklu máli til lengri tíma litið. Ég held nefnilega að það sé varhugavert, líkt og nefnt var áðan þar sem fjallað var um samræmdu prófin og mikilvægi þeirra - það er ekki eitthvað eitt sem mun breyta árangri í m.a. lestri, hvort sem það eru aðgerðir eins og með hvaða hætti þú nálgast byrjendalestur eða hvort við tökum eingöngu námsgögnin eða eingöngu samræmt námsmat. Það þarf fleiri þætti þarna til og þess vegna fagna ég þeim ábendingum sem hafa verið að koma. En ég er ekki tilbúinn til þess að taka undir 

Virðulegur forseti. Í forsetaúrskurði kemur einfaldlega fram að það er mennta- og barnamálaráðherra sem ber ábyrgð á fræðslumálum, m.a. leikskóla, grunnskóla og framhaldsskóla, þannig að það er menntamálaráðherra sem ber ábyrgð á ástandinu í menntamálum þjóðarinnar, enginn annar. Það er alltaf talað um að það sé engin ein aðferð, það sé ekki neinn einn sökudólgur eða neitt svoleiðis. Jú, það er einn einstaklingur sem ber ábyrgð á stjórnkerfi menntamála í landinu. Það er hæstv. menntamálaráðherra, svo það er alveg á hreinu. Það er alveg kristaltært að hugsmíðahyggjan og svokallað byrjendalæsi hefur ekki skilað nægilegum árangri. Það vissum við strax árið 2015 en samt höldum við áfram með sömu aðferðirnar. Við erum að beita rangri kennsluaðferð. Við eigum að beita beinni kennslu, hugmyndafræði beinnar kennslu. Þetta er eins og að læra mannganginn. Það lærir enginn að tefla skák nema að læra mannganginn. Sama með tónlist. Og það lærir enginn að lesa nema að skilja að bókstafurinn A hljómi eins og A. Það er bókstafahljóðaðferðin. Ég get tekið sem dæmi að 42 ríki Bandaríkjanna hafa breytt um kúrs. 

Forseti minnir aftur á ræðutímann sem er takmarkaður.

Virðulegi forseti. Þegar kemur að breytingum í menntakerfinu þá eru þær ekki unnar á einni nóttu. Það eru allir sammála um það sem koma að menntakerfum að við vinnum ekki breytingar á einni nóttu, aðgerðir sem við samþykkjum hér og ræðum, það tekur tíma að innleiða þær í hverja og eina skólastofu. Nýleg QUINT-rannsókn, sem er rannsókn á því sem er að gerast inni í skólastofunum á Íslandi, gefur tilefni til að álykta að þar höfum við ekki verið að standa okkur nægilega vel í því að þjónusta kennarana, aðstoða kennarana og þá sem eru að vinna með börnunum. Það er ekki hægt að taka eitthvað eitt eins og hv. þingmaður segir: Við breytum þessu og þá verður allt í lagi. 

Forseti. Þessi staða ætti að halda fyrir okkur vöku. Við ættum ekki að geta sofið yfir þessari stöðu. Þetta eru orð konu með reynslu úr skólastarfi og hún var að tala um niðurstöður PISA. Kennari lýsti því fyrir mér að hann upplifði algjöra endurtekningu fyrirsagna, þær sömu og á árinu 2015 og aftur 2018. Árið 2023 mega viðbrögðin þess vegna ekki verða eins og áður; flóðbylgja frétta og tilfinninga í nokkra daga og svo gerist ekkert. Við vitum að við eigum frábæra kennara og frábæra krakka, og hvað er það þá sem veldur? Hvað þýða þessar niðurstöður? Samanborið við jafnaldra á Norðurlöndum og í ríkjum OECD eru margir nemendur á Íslandi sem skora lágt í lesskilningi. 40% hafa ekki náð grunnfærni í lesskilningi. Frammistaðan hér dvalar meira en á Norðurlöndum, við lækkum um 13%, 14%, en talan er 3–8% á hinum Norðurlöndunum. Menntamálastofnun nefnir líka að þeim börnum fækkar sem sýna afburðaárangur. Þau eru líka hlutfallslega fá miðað við samanburðarlönd. Staðan á Íslandi er sem sagt þessi: Þeim fjölgar sem ekki ná grunnfærni og þeim fækkar sem sýna afburðaárangur. Þetta er mikið áhyggjuefni. Aðalnámskrá birtir menntastefnu stjórnvalda, námsframboð og námskröfur. Hún á að tryggja börnum góðar aðstæður til náms, markar starfsramma stjórnenda og kennara við skipulagningu skólastarfs, er grundvöllur mats á skólastarfi og námsmats í skólum, forsenda þess að menntamálaráðherra geti sinnt eftirlitshlutverki sínu. Aðalnámskrá er samningur þjóðarinnar við sjálfa sig um menntamál. Ráðherra setur hana, ráðherra getur breytt henni. Mín spurning er: Er eðlilegt að aðalnámskrá sé eingöngu á borði ráðherra? Er eðlilegt að grundvallarákvarðanir í menntamálum þjóðarinnar í gegnum aðalnámskrá 

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn. Hún kemur að kjarnanum sem er grunnurinn undir menntakerfinu okkar sem er námskráin, hvað er í henni, hvernig hún er uppbyggð og hvað við leggjum áherslu á þar. Eitt er aðalnámskráin, síðan er það hvernig við framfylgjum henni og aðstoðum við að koma henni í framkvæmd. Ég er almennt þeirrar skoðunar að þegar kemur að menntamálum þá eigi sem flestir að koma að borðinu um mótun þeirra mála, af því að eins og hv. þingmaður nefndi í sinni ræðu þá er það svo að það er grundvöllur alls í íslensku samfélagi hvernig við undirbúum börnin í gegnum menntakerfið fyrir framtíðina. Nú er í gangi endurskoðun aðalnámskrár. Þetta er eitt af því sem við viljum ræða á næstunni í framhaldi af PISA, vegna þess að ég er sammála hv. þingmanni um það að við eigum ekki að láta PISA-niðurstöðurnar sofna. Við eigum að eiga samtal um það með hvaða hætti við þurfum að bregðast við. Þar þurfa allar raddir að heyrast en ekki eingöngu rödd ráðherrans eða ráðuneytisins. Þess vegna, þegar niðurstöður PISA voru kynntar, áttum við samtal við m.a. Samband íslenskra sveitarfélaga, háskólana, Kennarasambandið, Heimili og skóla, helstu hagaðila þegar kemur að menntamálum. Ég myndi vilja sjá pólitíkina á Alþingi koma inn í það samtal líka og mun tryggja það vegna þess að við viljum bregðast við og við viljum fá raddir ólíkra aðila inn í næstu skref. Aðalnámskráin er eitt af því sem undir er í samtali næstu mánuði, en líka að rýna þá vegferð sem við erum nú á. Erum við á réttri leið? Aðgerðirnar sem við höfum verið að samþykkja, m.a. hér í þinginu, eru þær skynsamlegar? 

Herra forseti. Ef hæstv. menntamálaráðherra er alvara með aukinn hlut Alþingis í þessu verkefni þarf að breyta lögum og ég skil orð hans sem svo að hann sé viljugur til að breyta lögum um grunnskóla. Aðalnámskrá getur ekki verið á forræði ráðherra eins, að ráðherra einn hafi forræði á aðalnámskrá þar sem línur um allt okkar skólastarf eru lagðar. Þar eru meginmarkmið náms, kennslu og uppbyggingar náms. Alþingi hefur ekkert um þessi mál að segja. Skólamál eru pólitísk. Alþingi verður að taka pláss í þessari umræðu og verður að fá hlutverk. Skólarnir eiga að undirbúa börnin okkar fyrir lífið og jafna tækifæri. 40% talan segir okkur að við erum ekki að jafna tækifæri á Íslandi. Við erum að fara í þveröfuga átt. Tækifæri barna ættu að vera kjarnapunkturinn hér og skólarnir ættu að vera okkar framtíðarmúsík. Þarna liggja tækifærin. Ég vil segja í lokin varðandi námsefni og 7.000 kr. á hvert barn - þessi tala ætti að standa í 26.000 kr. ef hún fengi að þróast með eðlilegum hætti. 

Virðulegi forseti. Það er auðvitað Alþingi sem breytir lögum en ekki ráðherra, það er með þeim hætti. Ég vil segja að ég hef lagt mig fram í öllum mínum störfum sem ráðherra um að eiga sem best samstarf við menntamálanefnd Alþingis og við þingmenn allra flokka um breytingar á stórum málum. Ég held að það hafi skilað okkur vel fram á veginn í aðgerðum sem við höfum verið að leggja fyrir sem eru m.a. breytingar á Menntamálastofnun, undirbúningur á stórum breytingum í skólaþjónustu, námsgagnaútgáfa sem við erum að fara að skoða endurbætur á og fleiri atriði. Þegar kemur að breytingum á því hvernig við vinnum aðalnámskrá þá er sá sem hér stendur tilbúinn í samtal um að gera breytingar á því. En það er líka þannig að jafnvel þó að menntamál séu hápólitísk mál þá þurfum við að hafa vísindin, við þurfum að fá ólíka aðila þar að borðinu vegna þess að við sem erum í pólitíkinni, og þá tel ég mig þar á meðal, 

Virðulegi forseti. Síðustu vikur höfum við margfaldað framlög til mannúðaraðstoðar á Gaza og til rannsóknar á ábendingum um stríðsglæpi. Við höfum meðflutt og stutt ályktanir Sameinuðu þjóðanna um vopnahlé, óheft aðgengi neyðaraðstoðar tafarlausa lausn gísla og virðingu við alþjóðalög. Við höfum fordæmt öll möguleg brot á alþjóðalögum, rétt eins og við fordæmdum hrottalega hryðjuverkaárás Hamas, þar sem við þekkjum lýsingar á morðum, mannránum og kynferðisbrotum. Við höfum látið rödd okkar heyrast í opinberum yfirlýsingum á vettvangi alþjóðastofnana og í beinu samtali við yfirvöld á svæðinu. Þetta er kjarni málsins. Allt frá hryðjuverkaárásinni 7. október höfum við horft upp á óbærilegan harmleik og mannúðarkrísu á svæðinu. Þar, líkt og svo oft, eru það almennir borgarar sem bera þyngstu byrðarnar. Ég hygg að við séum flest sammála um meginatriðin sem eru þessi: Neyðin á Gaza er átakanleg, mannfallið óásættanlegt og takmörkunum á neyðaraðstoð verður að ryðja úr vegi. Þetta kristallast í ályktun Alþingis og skýrum málflutningi stjórnvalda allt frá upphafi. Virðulegi forseti. Ísland sendi bréf til forseta öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna í síðustu viku ásamt hinum Norðurlöndunum. Þar var tekið undir ákall aðalframkvæmdastjórans til öryggisráðsins og alþjóðasamfélagsins um tafarlausar aðgerðir og vopnahlé af mannúðarástæðum. Slíkt ákall er fátítt og til marks um alvarleika málsins. Í beinu framhaldi var Ísland ásamt ríkjum á borð við Noreg, Finnland, Nýja-Sjáland og nokkur ESB-ríki meðflytjandi að ályktun sama efnis í öryggisráðinu. Því miður náði hún ekki fram að ganga. Síðast á þriðjudaginn var Ísland svo meðflytjandi að sams konar ályktun á allsherjarþinginu og var ályktunin samþykkt með miklum meiri hluta aðildarríkja en aðrir meðflytjendur voru m.a. Finnland, Noregur og nokkur ríki ESB. Við studdum einnig breytingartillögur Austurríkis og Bandaríkjanna um skýra fordæmingu á hryðjuverkum Hamas. Það var sannarlega miður að ekki náðist samstaða um að fordæma hryðjuverk með skýrum hætti og það tókum við fram í atkvæðaskýringu okkar. Í ljósi alvarleika stöðunnar á Gaza nú og gríðarlegs mannfalls meðal óbreyttra borgara síðustu vikur töldum við rétt að vera bæði meðflutningsríki og kjósa með ályktuninni að þessu sinni. Þegar svipuð staða var uppi snemma í október sáum við fram á að nauðsynlegt væri að gera breytingar á ályktuninni sem þá lá fyrir þinginu á þann veg að voðaverk Hamas yrðu sérstaklega hörmuð og fordæmd. Þegar það náði ekki fram að ganga tók Ísland að öðru leyti undir ályktunina en sat hjá við endanlega afgreiðslu málsins. Virðulegi forseti. Ályktunin í vikunni var ekki bindandi en við berum von í brjósti um að hún verði skref í átt að friði. Ályktanir og ávörp lina hins vegar ein og sér ekki þjáningar almennra borgara. Þess vegna höfum við stóraukið stuðning við mannúðaraðstoð á svæðinu og erum í ár meðal hæstu framlagsríkja Palestínuflóttamannaaðstoðar Sameinuðu þjóðanna miðað við höfðatölu. Stofnunin gegnir lykilhlutverki á svæðinu og virkt eftirlit er með störfum og ráðstöfun fjármuna hennar líkt og annarra stofnana Sameinuðu þjóðanna. Ísland hefur gefið skýr skilaboð um að rannsaka verði allar vísbendingar um brot á mannúðarlögum og að þau þurfi að hafa afleiðingar. Í samræmi við það höfum við veitt viðbótarframlög til alþjóðlega sakamáladómstólsins. Við höfum enn fremur veitt 100 millj. kr. viðbótarframlag til neyðarsjóðs Sameinuðu þjóðanna sem nýtist ekki síst á Gaza. Áfram mætti telja. Á morgun hefur Noregur boðað til fundar í Ósló þar sem saman koma utanríkisráðherrar frá Norðurlöndunum og Benelux ásamt ráðherrum nokkurra arabaríkja. Fundurinn er tækifæri til að ræða friðarhorfur, heyra viðhorf annarra og koma afstöðu okkar á framfæri. Þar reikna ég með að eiga tvíhliða fund með utanríkisráðherra palestínsku heimastjórnarinnar en nýlega átti ég símafund með ísraelskum kollega mínum. Þar reifaði ég afstöðu og áhyggjur Íslands og ítrekaði innihald ályktunar Alþingis auk þess að hlýða á sjónarmið utanríkisráðherrans. Virðulegi forseti. Áður en ég lýk máli mínu vil ég víkja stuttlega að því sem sums staðar er sagt um viðskiptaþvinganir og stjórnmálasamband. Það er í sjálfu sér skiljanlegt að fólk vilji leita allra leiða til að hafa áhrif á átökin. Hins vegar eru engar heimildir í lögum og engin fordæmi fyrir því að Ísland setji á einhliða viðskiptaþvinganir. Við innleiðum aðgerðir Evrópusambandsins og öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna og munum gera það áfram en engar slíkar aðgerðir hafa verið til umræðu á þeim vettvangi og það þjónar ekki hagsmunum neins, ekki heldur Palestínu, að Ísland slíti stjórnmálasambandi við Ísrael. Stjórnmálasamband milli ríkja er forsenda þess að koma afstöðu sinni á framfæri, eiga samskipti og hafa áhrif. Í sögulegu ljósi hefur Ísland aðeins einu sinni slitið stjórnmálasambandi, þ.e. við Breta í þriðja þorskastríðinu í febrúar 1976. Það er reyndar almenn sýn vestrænna lýðræðisríkja að við höfum mest áhrif með diplómatískum samskiptum og beinum framlögum til mannúðaraðstoðar. Ég heyri Rússland stundum nefnt í þessu samhengi en raunin er sú að einungis tvö ríki hafa nýverið slitið stjórnmálasambandi við Rússland. Það eru Úkraína og Georgía, bæði eftir að á þau var ráðist. Ég hygg því að hv. þingmenn sjái að þótt ýmsar upphrópanir kunni að hljóma vel í fyrstu þá er sagan ekki öll sögð með því. Virðulegi forseti. Að lokum vil ég segja að það eru sameiginlegir hagsmunir allra að hörmungum linni. Við getum aldrei sætt okkur við að börnum sé fórnað fyrir stríð sem þau hafa ekkert um að segja. Það má líka vera flestum ljóst að engar raunverulegar framfarir verða án pólitískrar lausnar. Í huga okkar Íslendinga er tveggja ríkja lausnin sú eina sem getur bundið enda á hringrás ofbeldis og hörmunga. En það er að sjálfsögðu visst áhyggjuefni að ráðandi stjórnvöld í Ísrael á þessum tímum virðast ekki hlynnt tveggja ríkja lausn sem setur málið í enn frekari hnút. Þótt Ísland eitt geti ekki stöðvað átök á fjarlægum slóðum þá höfum við alltaf okkar vigt í alþjóðlegri umræðu og við munum áfram láta til okkar taka af krafti. Ég vona að umræðurnar hér í dag verði gott innlegg í þann málflutning.

Forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir að bregðast hratt við beiðni okkar í Samfylkingunni um að gefa Alþingi munnlega skýrslu um ástandið fyrir botni Miðjarðarhafs. Það er rúmur mánuður síðan við samþykktum hér inni þingsályktun þar sem Alþingi kallaði eftir vopnahléi án tafar á Gaza-svæðinu og þar sem öll ofbeldisverk gegn almennum borgurum voru fordæmd. Síðustu vikur hafa ríflega 18.000 Palestínumenn verið drepnir, þar af um 8.000 börn. Fólk hefst nú við í rústum, lifir við matar- og vatnsskort og við fylgjumst með fréttum um áframhaldandi árásir á þegar óstarfhæf sjúkrahús, á heilbrigðisstarfsfólk, starfsfólk alþjóðlegra hjálparsamtaka og blaðamenn. Aðstöðumunurinn í þessum átökum er ótrúlegur, herra forseti. Það er ekkert sem réttlætir þessar árásir. Almenningur á Íslandi fylgist vel með, fólk er vel upplýst en um leið meðvitað um vanmátt okkar til að stöðva þessar hryllilegu hernaðaraðgerðir. Fólk hefur hins vegar kallað eftir umræðu og veltir eðlilega fyrir sér hvað Ísland getur gert. Hvernig getum við beitt okkur af þunga á alþjóðlegum vettvangi í samfloti með öðrum ríkjum? Því að þótt við séum smáþjóð þá höfum við svo sannarlega beitt okkur áður á stóra sviðinu, líkt og utanríkisráðherra benti hér á áðan. Hvað hefur hæstv. ríkisstjórn gert til að fylgja ályktun Alþingis eftir til að halda ákalli Íslands á lofti og vinna að þessum markmiðum? Hæstv. utanríkisráðherra fór ágætlega yfir þetta hér áðan og fyrr í vikunni og ég vil segja að ríkisstjórninni hefur tekist að samstilla málflutninginn í þessu máli og það er mjög gott. Sömuleiðis hefur samstaðan um að kalla eftir tafarlausu vopnahléi aukist í alþjóðasamfélaginu að undanförnu sem sést t.d. á því að í fyrrakvöld greiddu 153 ríki atkvæði með ályktun allsherjarþings Sameinuðu þjóðanna. Við verðum að trúa því, forseti, að það sé von um frið. Palestínska þjóðin þarf á því að halda og ég tel það vera einu von Ísraelsmanna um öryggi til lengri tíma. Hún hlýtur að byggja á friði og svo samstilltri baráttu fyrir tveggja ríkja lausn þó að það kunni að virðast fjarlægur draumur á þessum tímapunkti. Í framhaldi af fyrirspurn minni til hæstv. utanríkisráðherra fyrr í vikunni vil ég spyrja spurninga um framhaldið sem ég veit að brenna á fjölda fólks hér á landi: Hefur ríkisstjórnin rætt hvort Ísland tæki þátt í samfloti, ekki einhliða heldur í samfloti, fleiri ríkja um beitingu einhvers konar refsiaðgerða eða viðskiptaþvingana til að knýja á um vopnahlé? Hefur ríkisstjórnin rætt möguleikana á að Ísland taki frumkvæði í umræðu um þetta mál? Hefur ríkisstjórnin eða hæstv. ráðherra þegar beitt sér í samtali við bandalagsríki okkar um aðgerðir af slíkum toga? Nú er ég kannski sérstaklega að hugsa í þessu samhengi um fundinn sem hæstv. utanríkisráðherra ræddi að myndi eiga sér stað í Noregi á morgun, hvort það komi til greina að Ísland beiti sér fyrir því að taka til umræðna og vangaveltna um viðskiptaþvinganir í samfloti með bandalagsþjóðum okkar, af því að við erum alveg meðvituð um það í Samfylkingunni að þetta gerum við ekki ein.

Virðulegi forseti. Hv. þingheimur. Við höfum öll fylgst með hryllingi sem nú geisar fyrir botni Miðjarðarhafs. Saklaust fólk hefur týnt lífi sínu í þúsundatali. Þar af er samkvæmt fréttum stór hluti fórnarlambanna börn. Við þekkjum flest þá tilfinningu að missa, þekkjum hvernig sorgin og angistin heltekur okkur þegar einhver nákominn fellur frá. Það er hins vegar erfiðara að reyna að setja sig í spor fólks sem hefur misst ættingja og ástvini í hryðjuverkaárás eða þegar hermenn láta byssukúlum og sprengjum rigna yfir heimili þess. Það er erfiðara að ímynda sér tilfinninguna þegar einhver nákominn hefur verið tekinn í gíslingu. Ég get ímyndað mér sorgina en ég get ekki ímyndað mér heiftina, heiftina sem hefur byggst upp í hugum og hjörtum fólks í áratugi, heiftina sem sprettur af ótta við næstu nágranna. Ísland hefur í utanríkismálum haft þá stefnu að standa með vina- og bandalagsþjóðum okkar í Evrópu og Bandaríkjunum. Sérstaklega hefur samband okkar við Norðurlandaþjóðirnar verið mikilvægt. Norðurlöndin eru líka fyrirmynd í heiminum þegar kemur að velferð og friðsæld. Við í Framsókn studdum viðurkenningu sjálfstæðrar Palestínu á Alþingi Íslendinga árið 2011 og við studdum tveggja ríkja lausnina. Við trúum á tveggja ríkja lausnina. Forystumenn Framsóknar hafa í gegnum tíðina haft frumkvæði að því að hitta og hlusta á forystumenn Palestínu. Við fordæmum allt ofbeldi. Við fordæmum þegar hryðjuverkamenn ráðast á saklaust fólk. Við virðum rétt ríkja til að verja sig eins og stuðningur okkar við Úkraínu sýnir. Við virðum réttinn til sjálfsvarnar en við fordæmum viðbjóðslegar árásir á saklaust fólk og börn á Gaza. Við krefjumst vopnahlés. Við krefjumst mannúðar, friðar. Ég er ekki svo oflætisfullur að ég trúi því að íslensk stjórnvöld geti komið á friði fyrir botni Miðjarðarhafs, ekki frekar en við getum lægt ofbeldisöldur í Mjanmar, Jemen, Úkraínu og öllum þeim löndum þar sem hræðileg stríð geisa. En ég trúi því að við getum haft áhrif þegar við tökum saman höndum með vinaþjóðum okkar og ég trúi því að við getum, Íslendingar, lagt okkar af mörkum með því að bjóða fram mannúðaraðstoð, sem við höfum gert með því að skoða að taka á móti kvótaflóttafólki frá Palestínu, með því að bjóða fram vettvang fyrir friðarviðræður. Ísland talar fyrir friði og lýðræði á alþjóðavettvangi. Við verðum að tala fyrir friðarviðræðum, fyrir því að stjórnvöld í Ísrael og Palestínu setjist niður og semji frið á grundvelli tveggja ríkja lausnarinnar, halda samtalinu opnu milli þeirra, milli okkar og þeirra og að samtalsleiðirnar séu opnar. Við verðum að þrýsta á bandalagsþjóðir okkar, Evrópuþjóðir og Bandaríkin, um að þessum hræðilegu árásum linni. Við getum ekki horft upp á þúsundir barna drepnar. Mannúðin verður að sigra.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir þessa umræðu. Ég held að það sé mikilvægt fyrir okkur að beina umræðunni að þessu grafalvarlega máli, þessu sorglega, hörmulega ástandi. Ég held að fólkið í landinu þurfi að vera með tilfinningu fyrir því að við látum okkur þetta auðvitað varða og tel að við höfum gengið til góðs með þeim yfirlýsingum sem við höfum sent frá okkur að frumkvæði utanríkismálanefndar sem Alþingi tók til samþykktar fyrir skemmstu. Ég held að það sé ágætt að við viðurkennum líka að það var kannski mikil bjartsýni, eða það var kannski ekkert sérlega góð hugmynd að ímynda sér að það væri hægt að bjóða heilli þjóð að verða einhvers konar þjóð við hliðina á annarri þjóð hvað sem 1.200 ára sögu leið. Okkar ágæti sendiherra í Washington, Thor Thors, hefur verið bendlaður við þetta, sem var eflaust töluverð bjartsýni á sínum tíma að bera fram og reyndist ekki sem skyldi. En það er líka mikil bjartsýni sem skín í gegnum öll þau hundruð pósta sem að okkur þingmönnum beinast um að það myndi breyta mjög miklu að slíta stjórnmálasambandi við Ísrael eða beita viðskiptaþvingunum eða einhverju slíku. Við erum ekki í mikilli aðstöðu til að gera neitt annað en að vera kannski hugsanlega einhvers konar fyrirmynd í því að vera friðarþjóð, herlaus þjóð og standa bara með réttlætinu og góðmennskunni. Það eina sem við getum gert á þessum tímapunkti er að sýna mannúð, senda hjálp eftir því sem við getum, hvað sem getur orðið best að gagni því fólki sem er í þessum hörmulegu aðstæðum, og minna kannski á það líka að við búum hér að dálítið merkilegum hlut; heimsfrægri friðarsúlu úti í Viðey. Vildi einhver þiggja friðarsúluna sem vettvang friðarviðræðna þá teldi ég það vera hugmynd sem við gætum boðið fram ásamt mannúðaraðstoð af hverjum þeim toga sem verða vill. Sameinuðu þjóðirnar, sem voru stofnaðar eftir seinni heimsstyrjöldina til þess einmitt að sporna við stríðsátökum af þessum toga, eru því miður ekki sá vettvangur sem við héldum að gæti orðið að gagni í þeim efnum. Við þurfum að finna nýjar leiðir. Af auðmýkt bjóðum fram okkar hjálp, þá litlu aðstoð, táknrænu eða veraldarlegu, sem til boða stendur.

Forseti. Hér komum við upp og látum máttlaus orð falla um að mikilvægt sé að draga úr spennu fyrir botni Miðjarðarhafs, að auðvitað eigi að virða alþjóðalög og koma á friði en þetta eru máttlaus orð því að þau munu engu breyta um tölu látinna barna á Gaza. Orð okkar hér munu engu breyta um fjölda spítala sem sprengdir eru í loft upp eða íbúðahverfa sem ekki eru lengur til. Tími orðanna er liðinn og tími aðgerða er löngu runninn upp. Þann 9. nóvember síðastliðinn samþykkti Alþingi Íslendinga ályktun þar sem kallað var eftir tafarlausu vopnahléi á Gaza-svæðinu og allar aðgerðir Ísraels sem brjóta gegn alþjóðalögum voru fordæmdar. Ályktunin var samþykkt í kjölfar hjásetu Íslands í atkvæðagreiðslu um ályktun allsherjarþings Sameinuðu þjóðanna um vopnahlé af mannúðarástæðum sem samþykkt var með 120 atkvæðum þann 27. október síðastliðinn. Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna samþykkti einnig ályktun um mannúðarhlé þann 15. nóvember síðastliðinn. Ályktunin er bindandi fyrir aðildarríki en var hunsuð af Ísrael. Öll þessi orð hafa verið hunsuð af Ísrael. Frá því að þessar ályktanir voru samþykktar hefur Ísrael haldið áfram linnulausum árásum á saklausa borgara Palestínu, myrt þúsundir til viðbótar og gjöreyðilagt nauðsynlega innviði sem verndaðir eru samkvæmt alþjóðalögum. Ísraelskir ráðamenn hafa lýst yfir einbeittum ásetningi til þess að jafna Gaza við jörðu. Ráðherrar ríkisstjórnar Íslands segjast hafa talað skýrt á alþjóðavettvangi, þau hafa boðið upp á fullt af orðum, en orð eru ekki nóg. Við eigum að gera allt sem í okkar valdi stendur til að stöðva þjóðarmorðið sem verið er að fremja fyrir augum alheimsins. Forseti. Það er því miður ekkert nýtt að Palestína logi í stríðsátökum. Árið 2014 ritaði Katrín Jakobsdóttir grein um aðra árásahrinu Ísraelshers á Gaza þar sem 2.000 manns létu lífið og sagði, með leyfi forseta: „Þegar börn eru stráfelld getur alþjóðasamfélagið ekki setið hjá. Ef ekkert lát verður á ofbeldisverkum Ísraels og ríkið heldur áfram að brjóta alþjóðalög og almenn mannréttindi hlýtur sú spurning einnig að vakna hvort rétt sé að slíta stjórnmálasambandi við ríkið.“ Ári síðar samþykkti landsfundur Vinstri grænna ályktun um að Ísland ætti að slíta stjórnmálasambandi við Ísrael. Þegar hæstv. forsætisráðherra Katrín Jakobsdóttir skrifaði greinina var hún óbreyttur þingmaður í stjórnarandstöðu. Í dag leiðir hún ríkisstjórn landsins sem forsætisráðherra en minna hefur farið fyrir þessari afstöðu síðan hún tók við því keflinu. Árið 2014 höfðu 2.000 manneskjur látið lífið. Þegar þessi orð eru töluð hafa yfir 17.000 manns verið drepin á Gaza, saklausir borgarar í miklum meiri hluta og yfir helmingur þeirra börn. Meðalaldur látinna er fimm ár. Ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur ber skylda til þess að fylgja eftir ályktun Alþingis af fullum þunga. Á meðan ríkisstjórnin tekur ekki skýra afstöðu með markvissum aðgerðum og krefst þess að ísraelsk stjórnvöld láti af árásum sínum og fylgi alþjóðalögum er Ísland meðsekt í hryllingnum á Gaza. Fólk kann að halda því fram að litla Ísland hafi engin áhrif í stóra samhenginu en lítil þúfa getur velt þungu hlassi, jafnvel á alþjóðavettvangi. Þannig var Ísland fyrst vestrænna ríkja til að viðurkenna sjálfstæði Palestínu og önnur lönd fylgdu á eftir. Þótt viðskipti okkar við Ísrael marki ekki stóran hluta ísraelsks efnahagslífs getur Ísland sett sterkt fordæmi sem aðrar þjóðir gætu fylgt. Íslensk stjórnvöld gætu einnig einhliða eflt stuðning við palestínskt flóttafólk með því að virkja 44. gr. útlendingalaga um fjöldaflótta líkt og gert hefur verið fyrir flóttafólk frá Úkraínu og það er hægt að ákveða strax í dag að leyfa öllum Palestínubúum sem eru hér nú þegar að vera hér áfram, þar með talið palestínskum börnum. Dugleysi ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur gagnvart stríðsglæpum og þjóðernishreinsunum ísraelskra stjórnvalda er ekki í okkar nafni. Við fordæmum meðvirkni með aðför sem mannréttindasérfræðinga Sameinuðu þjóðanna hafa lýst sem þjóðarmorði. Okkur ber sem fullvalda ríki bæði siðferðileg og þjóðréttarleg skylda til að gera allt sem í okkar valdi stendur til að koma í veg fyrir frekari blóðsúthellingar. Okkur ber með öðrum orðum skylda til að gera meira en að tala orð sem enginn heyrir. Þingflokkur Pírata skorar á ríkisstjórnina að sýna frumkvæði í nafni framvarðarhlutverks Íslands í þágu mannréttinda, grípa til tafarlausra aðgerða til að koma á vopnahléi án tafa, stöðva frekari stríðsglæpi og mögulegt þjóðarmorð fyrir botni Miðjarðarhafs með öllum tiltækum ráðum. Við krefjumst þess að ríkisstjórnin endurskoði stjórnmálasamband sitt við Ísrael, grípi strax til viðskiptaþvingana og hvetji önnur ríki til að gera slíkt hið sama, virki ákvæði útlendingalaga um fjöldaflótta til að auðvelda komu flóttafólks frá Palestínu til landsins og tryggi að palestínskt flóttafólk, þar með talið palestínsk börn, 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. ráðherra og hv. þingmönnum fyrir þessa umræðu hér í dag. Jólin eru tími sem einkennist af kærleika og hlýju þegar við fögnum endurkomu ljóssins í myrkrinu. Sum fagna einnig fæðingu barns í Betlehem þar sem nú geisar í næsta nágrenni eitt skelfilegasta stríð sem heimsbyggðin hefur orðið vitni að lengi. Við erum herlaust eyríki langt frá heimsins vígaslóð. Stríðið á Gaza birtist okkur í daglegu lífi sem fyrirsagnir í blöðum, á samfélagsmiðlum og sem fréttir í sjónvarpi. Við sjáum skýrar en nokkru sinni hvaða hörmungar stríð hefur í för með sér. Sérhvert líf er dýrmætt. Sérhver manneskja er einstök. Sérhvert tilgangslaust dauðsfall er harmur heimsins alls. Mörg okkar finna fyrir vanmætti og reiði þegar við finnum ekki kröftum okkar viðnám en horfum á þessar skelfilegu hörmungar dag eftir dag í beinni útsendingu. Við höfum séð ótrúlega magnaða samstöðu fólks um allan heim með þeim sem á um sárt að binda, í raun lýðræði í verki þegar fólk þrýstir á sín stjórnvöld og stjórnvöld hlusta á þau. Það gefur okkur von. Mikilvægt er fyrir okkur öll að hafa augun á lokamarkmiðinu sem er að enda þessi tilgangslausu átök. Við Íslendingar höfum löngum verið stolt af því að vera friðelskandi þjóð. Við fengum það hlutverk að hýsa friðarljós sem tendrað er ár hvert í minningu manns sem lagði hart að heiminum að ímynda sér frið og við höfum lagt okkur í líma við að beita okkur fyrir friðsamlegum lausnum í hvívetna. Hæstv. forsætisráðherra Katrín Jakobsdóttir hefur verið talsmaður friðar fyrir Íslands hönd hvar sem hún kemur, nú síðast í Genf þar sem hún hitti Riyad al-Maliki, utanríkisráðherra Palestínu. Virðulegi forseti. Gegndarlausar árásir á saklausa borgara undir því yfirskini að um sjálfsvörn sé að ræða eru óverjandi. Börn eru ekki skotmörk, aldraðir eru ekki skotmörk. Saklaust fólk er ekki skotmörk, blaða- og fréttamenn eru ekki skotmörk. Við fylgjumst öll með þessum skelfilegu atburðum og mörg okkar hugsa hvað við sem þjóð, þátttakendur á alþjóðasviðinu, getum gert til þess að stöðva blóðsúthellingar á almennum borgurum. Það er mikilvægt að við hér á Alþingi leggjum okkar af mörkum, líkt og við gerðum með samþykkt þingsályktunartillögu hv. utanríkismálanefndar um átökin fyrir botni Miðjarðarhafs, eitt örfárra þjóðþinga í heiminum. Virðulegi forseti. Ísland greiddi á þriðjudag atkvæði með ályktun á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna um tafarlaust vopnahlé á Gaza. Ályktunin var samþykkt með 153 atkvæðum og kom í kjölfar þess að Bandaríkin beittu neitunarvaldi í öryggisráði Sameinuðu þjóðanna vegna sambærilegrar ályktunar um vopnahlé á þeim vettvangi. Það er óneitanlega óbærileg staða þegar ríki heims reyna í sameiningu að vinna að því að koma á vopnahléi en þó ljós í myrkrinu að fleiri lönd greiddu nú atkvæði með friði en nokkru sinni fyrr, sem má túlka sem von um að alþjóðleg samstaða sé að myndast um að þessu stríði verði að ljúka. Það er gríðarlega stórt verkefni fyrir heiminn að takast á við þá spurningu hvernig við förum að því að finna friðsamlegar lausnir þegar okkar alþjóðlegu stofnanir virðast þess ekki megnugar. Þeirri umræðu eigum við ekki að skorast undan. Við eigum að leggja okkar lóð á vogarskálarnar og reyna að finna leiðir fyrir alþjóðasamfélagið til að taka á málum eins og þessum, finna aðferðir til að fá stríðsaðila til að láta af gegndarlaust ofbeldi gagnvart saklausu fólki eins og við verðum vitni að á Gaza og raunar víðar í Palestínu. Eina leiðin að varanlegum friði er í gegnum samtal, ekki með sprengjum og átökum. Við verðum að taka skref í átt að varanlegum endalokum þessa stríðs og við verðum að vona og trúa að það sé mögulegt. Það er ljósið í myrkrinu.

Frú forseti. Vopnahlé strax. Í tveimur orðum er þetta krafan sem við öll verðum að halda á lofti: Vopnahlé strax. Í tvo mánuði hefur eldi og brennisteini rignt yfir íbúa Gaza-strandarinnar. Afleiðingin er sú að um 20.000 hafa dáið, um helmingurinn börn. Ástandið er óbærilegt og svo alvarlegt að aðalritari Sameinuðu þjóðanna metur stöðuna þannig að heimsfriði sé ógnað og óskaði eftir því að öryggisráðið myndi grípa inn í. Þar var neitunarvaldi beitt af Bandaríkjunum eins og svo oft áður en allsherjarþingið samþykkti með yfirgnæfandi meiri hluta að krefjast vopnahlés. Ísland greiddi að þessu sinni atkvæði með því að hlé yrði gert á stríðinu, auðvitað í þeirri von að hægt sé að koma fólki til aðstoðar. Aðalritari Sameinuðu þjóðanna lýsir stöðunni sem ólýsanlegum harmleik. Engin leið sé að viðhalda neyðaraðstoð til fólks á svæðinu. Skortur er á mat, vatni og rafmagni, spítalar eru ekki einu sinni griðastaður fyrir óbreytta borgara. Fyrir fáeinum vikum samþykkti Alþingi ályktun sem var efnislega samhljóða þeirri tillögu sem Viðreisn hafði áður lagt fram. Það var mikilvægt skref eftir hjásetu Íslands hjá Sameinuðu þjóðunum skömmu áður. Vinnubrögð Alþingis voru okkur öllum til sóma. Flokkadrættir voru lagðir til hliðar í þágu málstaðar sem enginn á að nýta sér til pólitískrar upphafningar. Alþingi talaði einni röddu. Þar voru hryðjuverk Hamas fordæmd og einnig aðgerðir Ísraelsstjórnar í framhaldinu. Þess var krafist að öllum gíslum yrði sleppt og að vopnahléi yrði komið á sem fyrst. Þá var kallað eftir rannsókn á öllum brotum stríðandi aðila á alþjóðalögum og að ríkisstjórnin beitti sér fyrir því að fjármagn fylgdi í slíka rannsókn og að bætt yrði í það framlag sem Íslendingar láta renna til mannúðaraðstoðar. Um þetta erum við öll sammála hér á Alþingi. Auðvitað er það þannig að við öll í þessum sal og allir Íslendingar finnum fyrir vanmætti og sorg gagnvart þeirri grimmd og hörku sem hefur birst okkur á liðnum vikum. Blóðbaðið er skelfilegt, hryðjuverk Hamas voru skelfileg mannvonska og sömuleiðis eru heiftarleg viðbrögð Ísraels ekkert annað en skelfileg. Vopnahlé strax er því krafa. Því miður er það svo að þessi áratugavítahringur ofbeldis og morða mun að öllum líkindum halda áfram á meðan Hamas ræður för á Gaza-ströndinni og meðan ríkisstjórn Netanyahus er við völd í Ísrael. Langvarandi stríð og átök eru forherðandi og afleiðingin er sú að harðlínustefna ríkir beggja vegna víglínurnar. Slík stefna, slík hugsun og sá gegndarlausi hefndarþorsti sem því miður fylgir hefur bara eitt í för með sér og það er að illt verður verra og verra. Fórnarlömbin í hildarleiknum eru alltaf óbreyttir borgarar, konur og börn, og að þessu sinni eru það íbúar á Gaza. Það er fólk sem ætti með réttu að fá skjól á Íslandi, rétt eins og íbúar Úkraínu sem hingað leita hafa fengið skjól. Það er sorglegt að sjá viðbrögðin við þeirri sjálfsögðu og eðlilegu kröfu um vopnahlé sem kom fram hjá Sameinuðu þjóðunum. Sótt verður áfram til fullnaðarsigurs, segir Netanyahu þrátt fyrir þrýsting alþjóðasamfélagsins. Utanríkisráðherrann segir að Ísraelsher muni halda áfram aðgerðum sínum með eða án stuðnings annarra þjóða. Þetta ber að fordæma vegna þess að rétturinn til sjálfsvarnar er ekki takmarkalaus, að tugþúsundir falli í valinn er ekki réttur til sjálfsvarnar. Það er enginn málstaðar svo góður eða háheilagur að réttlætanlegt sé að drepa börn í þúsundatali og undirokun og kúgun eru heldur ekki rök fyrir því að myrða ungmenni í hundraðatali með köldu blóði sem koma saman á hátíð til að dansa fyrir friði. Til lengri tíma blasir engin augljós lausn við sem gæti fært þessum þjóðum langvarandi frið. Áratugastríð og átök verða ekki leyst í einu vetfangi þótt við óskum þess heitt. Landsvæði sem er mikilvægt í þremur stórum trúarbrögðum er eðli máls samkvæmt viðkvæmt. Hér togast á með flóknum hætti svo litið sé til röksemda beggja þjóða, annars vegar sjálfstæðisbaráttan fyrir því að stofna eigin ríki á eigin landsvæði og svo trúarlegur rökstuðningur og sögulegur réttur á sama landsvæði. Eina leiðin til friðar er að báðar þjóðir eigi sér tilverurétt. Bæði ríkin verða að viðurkenna og sýna í verki að öll mannslíf eru verðmæt óháð uppruna og þjóðerni. Eina lausnin er sú að lögð verði niður vopn og að raunverulegur samningsvilji þar sem virðing eins fyrir rétti hins er í forgrunni. Það verður enginn friður nema undirokun, kúgun, harðræði og hryðjuverkum linni. Það breytist ekkert með áframhaldandi sprengjuregni. Það er auðvelt fyrir okkur Íslendinga að tala fyrir friði. Við erum herlaus þjóð sem á allt undir því að alþjóðalög séu virt. Við verðum að hafa í huga, hvaða skoðun sem við annars höfum, að blind hollusta við málstað sem brýtur á rétti annarra er ekki leiðin fram á við. Við eigum ekki bara að tala fyrir friði, við eigum líka að þrýsta á önnur ríki um að gera slíkt hið sama. 

Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir þessa umræðu sem er að sjálfsögðu mjög mikilvæg. Það er náttúrlega þyngra en tárum tekur að fylgjast með þessum hörmungum sem dynja nú yfir á Gaza og öllum þeim saklausum borgurum sem þar láta lífið. Þær hörmungar eiga upphaf sitt í hryðjuverkaárás hryðjuverkasamtakanna Hamas 7. október síðastliðinn þar sem þeir slátruðu hreinlega saklausum borgurum, konum, börnum, kornabörnum, með viðbjóðslegum hætti. Ég hef sjálfur farið þarna niður eftir og séð aðstæður þar sem þessi hryðjuverk áttu sér stað og það er eiginlega ekki hægt að lýsa því með orðum sem þar fór fram. Viðbrögðin hjá alþjóðasamfélaginu voru lítil sem engin í byrjun. Það tók Sameinuðu þjóðirnar, eins og t.d. UN Women, sex vikur að fordæma morð á konum og börnum og kynferðislegt ofbeldi gagnvart saklausum borgurum í Ísrael af hálfu Hamas-samtakanna. Vonandi drögum við lærdóm af því. Síðan verða náttúrlega þessi viðbrögð eins og við höfum horft upp á. Það er nú einu sinni þannig að engin þjóð og ekki heldur Ísrael lætur hryðjuverkaárás á eigin borgara óátalda en Ísraelar hafa hins vegar farið algjörlega fram úr sér í þeim viðbrögðum og við sjáum afleiðingar þess. Ég vil líka halda því til haga að það er athyglisvert að Arababandalagið skuli ekki bregðast við og aðstoða þetta fólk. Þegar ég fór þarna niður eftir átti ég fund með palestínskum stjórnvöldum á Vesturbakkanum og þeir komu einmitt að máli við mig um að þeir væru mjög sárir yfir því að Arababandalagið skyldi ekki aðstoða við það að t.d. sannfæra Egypta um að þeir saklausu borgarar sem þurfa að leita skjóls skuli fá skjól í Egyptalandi. Það er spurt um það hvað við getum gert og við getum t.d. svo sannarlega reynt að sannfæra Arababandalagið um að koma þessu fólki til hjálpar. Það er hægt að gera það strax, það er hægt að opna strax landamærin að Egyptalandi svo fólk fái þar skjól frá þessum hörmulegu loftárásum. En það er ekki gert og það er lítið talað um það. Þetta kemur frá Palestínumönnum sjálfum og þeir hafa orðið fyrir miklum vonbrigðum með að þetta skuli ekki hafa verið gert. Ég vil auk þess koma aðeins inn á að það má ekki gleyma því að Hamas-samtökin hafa enga samúð með eigin fólki - enga. Það kom glögglega fram skömmu eftir að stríðið hófst þegar tekið var viðtal við leiðtoga Hamas í Katar þar sem hann lifir í vellystingum. Þegar hann var spurður hvort hann gerði sér ekki grein fyrir því hvaða afleiðingar þessi hryðjuverkaárás á Ísrael gæti haft fyrir hans eigið fólk svaraði hann að jú, jú, hann gerði sér alveg grein fyrir því, en bætti síðan við að það væri nauðsynlegt að fórna lífi Palestínumanna til að sigra Ísrael. Hann vildi þó að sjálfsögðu ekki fórna sínu fólki, sinni fjölskyldu sem lifir í vellystingum í Katar. Þetta er veruleikinn sem því miður hið ágæta fólk, Palestínumenn, býr við. Þeir búa náttúrlega við hernámið eins og við þekkjum, sem við höfum fordæmt, en þeir búa einnig við stjórnvöld sem er algjörlega sama um þá. Þeir hafa falið sig á bak við óbreytta borgara. Það var stutt viðtal við Palestínumann sem var staddur á sjúkrahúsi í Gaza, það var arabísk fréttastofa sem tók viðtalið við hann og spurði hvar hann hefði slasast. Þá svaraði hann: Hér fela Hamas-liðar sig á bak við okkur, óbreytta borgara. Þeim væri nær, sagði hann svo í framhaldi, að fara til helvítis og fela sig þar. Þetta er Palestínumaður að tala um Hamas-liða sem ráða ríkjum á Gaza. Hvað getum við gert? Jú, við erum í stjórnmálasambandi við Ísrael og Palestínu sem er afar mikilvægt. Við getum svo sannarlega talað fyrir friði og við eigum að gera það, við erum friðelskandi þjóð. Ég vona svo sannarlega að þetta stríð sé brátt á enda. Það eru vísbendingar um að Hamas-liðar séu að gefast upp og við sjáum vonandi þessi átök líða undir lok innan mjög skamms tíma. En við Íslendingar getum svo sannarlega látið að okkur kveða. Rödd okkar er mikilvæg.

Frú forseti. Mann setur auðvitað hljóðan við fréttaflutning af þeim voðaverkum sem framin hafa verið á Gaza-svæðinu undanfarna tvo mánuði. Nú hafa ríflega 18.000 Palestínumenn verið drepnir á Gaza og fjöldi barna þar af nálgast 8.000. Sjúkrahús, skólar, sjúkrabílar, neyðarskýli alþjóðlegra hjálparsamtaka verða fyrir ítrekuðum árásum á Gaza og þar er enginn óhultur. Það er enginn öruggur staður. Þrátt fyrir að við njótum þess að búa við frið og öryggi fjarri Gaza þá eru þessir atburðir þó ekki lengra frá okkur en svo að þeir hafa bein áhrif á talsvert stóran hóp Palestínumanna sem hér búa í okkar samfélagi, fólk sem hefur misst ástvini og ættingja undanfarnar vikur, fólk sem óttast um líf foreldra, maka og barna sem eru enn á Gaza, fólk sem veit ekkert um afdrif þeirra sem standa þeim næst. Frú forseti. Nú skilst mér að um 100 einstaklingar sem staddir eru á Gaza hafi nú þegar fengið samþykkta umsókn um svokallaða fjöldasameiningu við fjölskyldumeðlimi á Íslandi, en það dugar skammt þar sem fólkið situr fast inni á svæðinu, kemst ekki yfir landamærin til Egyptalands til að sækja ferðaskilríki og koma sér heim til fjölskyldu sinnar á Íslandi. Á undanförnum vikum hefur þrátt fyrir allt hundruðum ef ekki þúsundum einstaklinga verið komið út af svæðinu fyrir tilstuðlan nágranna og samstarfsríkja okkar og íslensk stjórnvöld standa vissulega ekki ein í aðgerðum sem þessum. En á tímum eins og þessum reynir hins vegar verulega á utanríkisþjónustu okkar. Því langar mig að spyrja hæstv. utanríkisráðherra hvort og þá hvenær ráðuneytið hóf vinnu við að tryggja þessu fólki farsæla för eða endi á sínum málum og í hverju sú vinna sé falin.

Virðulegur forseti. Ég fagna þessari umræðu. Ég tel að þingsályktunin um afstöðu Íslands vegna átakanna fyrir botni Miðjarðarhafs sé mjög góður grundvöllur fyrir hæstv. utanríkisráðherra til að standa á og mjög góð stefna. Þar er tekið á öllum þeim atriðum sem skipta máli; krafa um vopnahlé, krafa um að alþjóðalögum sé fylgt í einu og öllu í þágu mannúðar, öryggis almennra borgara og verndar borgaralegra innviða. Við fordæmum Hamas-árásina 7. október. Við fordæmum sömuleiðis aðgerðir ísraelskra stjórnvalda í kjölfarið sem brjóta gegn alþjóðlegum mannúðarlögum með óheyrilegum þjáningum fyrir íbúa og börn svæðisins. Gríðarlega brýnt er að stríðandi aðilar fylgi alþjóðalögum og að öll brot stríðandi aðila verði rannsökuð til hlítar. Ég skora á hæstv. utanríkisráðherra að sjá til þess að viðbótarframlög verði veitt af Íslands hálfu til rannsókna á brotum á alþjóðalögum sem hafa að öllum líkindum átt sér stað fyrir botni Miðjarðarhafs í þessum átökum. Hin viðbjóðslegu dráp Hamas 7. október síðastliðinn réttlæta ekki dráp á þúsundum barna á Gaza. Þau verða aldrei réttlætt og eins og hér hefur komið fram hafa Ísraelsmenn algerlega farið fram úr sér í þeim hefndaraðgerðum sem þeir hafa staðið fyrir á Gaza. Við eigum að vinna saman með Norðurlöndunum á þessum vettvangi og ég skora á hæstv. utanríkisráðherra að brýna vinaþjóðir okkar á Norðurlöndum til að stíga enn þá framar og krefjast þess að þessum árásum verði hætt. Og hver ber ábyrgð á ástandi mála á Vesturbakkanum á hernumdu svæðunum, ef ekki hernámsveldið? Það er bara þannig. Og hvað á að taka við eftir að hinum linnulausum árásum á Gaza linnir? Hvað verður þá? Hvað hugsa menn sér þá að gera? Hér er um grafalvarlegt mál að ræða 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir góðan samhljóm hér í dag. Þó að raddirnar séu svo sem ekki allar í einum kór þá er góður samhljómur engu að síður um það sem mestu máli skiptir, sem er það að við gerum það sem í okkar valdi stendur til að tala fyrir því að stríðsátökum linni og að unnið verði að framtíðarlausn. Manni verður hugsað til þess þegar maður stendur hér uppi á árinu 2023 hversu sterka von þeir sem á sínum tíma unnu á vettvangi Sameinuðu þjóðanna að tveggja ríkja lausn hljóti að hafa borið í brjósti um að átökin myndu ekki vera áfram næstu öldina. En því miður erum við enn stödd á þessum stað og bæði eru atburðir sem gerðust 7. október í Ísrael fordæmalausir í áratugi hvað mannfall snertir og sömuleiðis það sem er að gerast á Gaza í dag. Það er auðvitað hörmulegt. Hér er velt upp nokkrum spurningum sem ég tel mig nú hafa komið að langmestu leyti inn á. Varðandi viðskiptaþvinganir þá tel ég að það sem ríki eru að beita sér fyrir núna gangi miklu lengra en allar viðskiptaþvinganir myndu nokkurn tímann gera. Það er verið að fara beint inn í það að stöðva átökin sem ég tel að sé rétt forgangsatriði. Ég ætla sömuleiðis að segja að ég hafna því að við höfum ekki beitt okkur með öllum þeim ráðum sem við höfum að alþjóðalögum. Ég vil biðja menn aðeins um að hugleiða að jafnvel þótt okkur þyki Sameinuðu þjóðirnar ekki skila þeim árangri sem við berum von í brjósti um að þær geti gert þá er samt gríðarlega mikilvægt að hafa þennan vettvang. Án hans þá stæðum við bara hér ein að reyna að tala út í heiminn og ná áheyrn.  Varðandi fjölskyldusameiningar þá vil ég bara segja það 

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir hönd utanríkismálanefndar fyrir nefndaráliti um tillögu til þingsályktunar um alþjóðleg þróunarsamvinna Íslands fyrir árin 2024–2028. Í lögum um alþjóðlega þróunarsamvinnu Íslands, nr. 121/2008, er kveðið á um að ráðherra skuli fimmta hvert ár leggja fram tillögu til þingsályktunar á Alþingi um stefnu stjórnvalda um alþjóðlega þróunarsamvinnu Íslands til fimm ára í senn þar sem fram komi markmið og áherslur í málaflokknum. Tillögunni er ætlað að marka þessa stefnu fyrir árin 2024–2028. Í tillögunni kemur fram að stefna um alþjóðlega þróunarsamvinnu Íslands fyrir árin 2024– 2028 byggist á heimsmarkmiðum Sameinuðu þjóðanna um sjálfbæra þróun, Parísarsamkomulaginu um aðgerðir til að takast á við og bregðast við loftslagsbreytingum og öðrum alþjóðlegum sáttmálum sem Ísland hefur gerst aðili að, samþykkt eða fullgilt, auk alþjóðlegra skuldbindinga um fjármögnun þróunar. Aðild Íslands að Sameinuðu þjóðunum verði áfram einn helsti grundvöllur þróunarsamvinnu Íslands, og aðild að þróunarsamvinnunefnd Efnahags- og framfarastofnunarinnar, DAC, veiti faglega umgjörð um framkvæmdina. Þá kemur fram að alþjóðleg þróunarsamvinna verði áfram ein af meginstoðum íslenskrar utanríkisstefnu og lögð verði áhersla á að tryggja innbyrðis samræmi í utanríkis- og þróunarsamstarfi með tilliti til þeirra hnattrænu áskorana sem þjóðir heims standa frammi fyrir. Í því ljósi er brýnt að brugðist verði við víðtækum áhrifum og afleiðingum ólöglegs innrásarstríðs Rússlands í Úkraínu fyrir það land, nærliggjandi ríki og fleiri lönd, þar á meðal fátækustu ríki heims. Í áherslu- og markmiðskafla tillögunnar er kveðið á um að útrýming fátæktar, virðing fyrir mannréttindum og bætt lífsskilyrði verði yfirmarkmið alþjóðlegrar þróunarsamvinnu Íslands og grundvallist á framtíðarsýn heimsmarkmiða Sameinuðu þjóðanna. Þá er kveðið á um að mannréttindi, jafnrétti kynjanna og umhverfis- og loftslagsmál verði bæði sértæk og þverlæg áhersluatriði sem lögð skuli til grundvallar í öllu starfi. Samkvæmt tillögunni verður í tvíhliða þróunarsamvinnu Íslands lögð áhersla á samstarf við Malaví, Úganda og Síerra Leóne sem eru meðal allra fátækustu ríkja heims. Hvað fjölþjóðlegar stofnanir varðar verði áhersla á samstarf við Alþjóðabankann, Barnahjálp Sameinuðu þjóðanna, Stofnun Sameinuðu þjóðanna um kynjajafnrétti og valdeflingu kvenna og Mannfjöldasjóð Sameinuðu þjóðanna og ýmsar fleiri stofnanir á sviði loftslagsmála og mannúðarmála. Tillagan felur í sér að íslensk stjórnvöld styðji markmið Sameinuðu þjóðanna um að iðnríki skuli veita sem nemur 0,7% af vergum þjóðartekjum til þróunarsamvinnu. Með það í huga fari framlög Íslands úr 0,35% af vergum þjóðartekjum árið 2024 í 0,46% árið 2028. Ef svipaðri árlegri hækkun verður fram haldið munu íslensk stjórnvöld ná markmiði um 0,7% af vergum þjóðartekjum árið 2035. Sérstaklega er tilgreint að stuðningur íslenskra stjórnvalda við mannúðaraðstoð og uppbyggingu í Úkraínu verði ekki á kostnað fátækari ríkja og komi áfram til viðbótar við framlög til þróunarsamvinnu. Skemmst er frá því að segja að það var mikill samhljómur í utanríkismálanefnd um að efla alþjóðlega þróunarsamvinnu Íslands og samstaða um þá stefnu sem hér er mörkuð fyrir árin 2024-2028. Þá lýsti nefndin ánægju sinni með það víðtæka samráð sem átti sér stað við mótun stefnunnar, samanber kafla þar um í greinargerð og upplýsingar sem fram komu við umfjöllun nefndarinnar. Að framansögðu virtu leggur nefndin til að tillagan verði samþykkt Ég vil að lokum þakka nefndarmönnum fyrir góða vinnu í málinu. Undir nefndarálitið rita auk þeirrar sem hér stendur hv. þingmenn Diljá Mist Einarsdóttir, Birgir Þórarinsson, Bjarni Jónsson, Jakob Frímann Magnússon, Jón Gunnarsson, Logi Einarsson og Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir Þá lýsir Gísli Rafn Ólafsson, áheyrnarfulltrúi í nefndinni, sig samþykkan álitinu.

Frú forseti. Hér er ákveðin tímamótaþingsályktunartillaga að fara í gegnum þingið. Það er nefnilega þannig að hingað til höfum við Íslendingar alls ekki staðið okkur í því að ná því markmiði sem Sameinuðu þjóðirnar hafa sett fyrir iðnríki um að veita 0,7% af vergri þjóðarframleiðslu til þróunarsamvinnu. Í dag erum við einungis hálfdrættingar og erum í kringum 0,35% en með þessari þingsályktunartillögu eru stigin fyrstu skrefin í að hækka þessa prósentu jafnt og þétt upp í 0,7%. Ef sú hækkun sem lögð er til á því tímabili sem þessi þingsályktunartillaga nær til, til 2028, þá verðum við komin upp í 0,46% og ef við höldum áfram með svipaða árlega hækkun þá munum við ná þessu 0,7% markmiði árið 2035. Það er einnig mjög mikilvægt skref stigið hér í að tryggja að 0,15–0,2% af vergri þjóðarframleiðslu fari til fátækustu ríkjanna. Það er nefnilega þannig að við megum ekki bara horfa á neyðina sem er okkur næst eins og Úkraínu. Við verðum að halda áfram að styðja við fátækustu löndin í heiminum. Þar að auki langaði mig að nefna tvo aðra hluti sem eru hér. Það er í fyrsta lagi það að verið er að leggja til að áfram verði veitt framlög til verkefna á vegum félagasamtaka og að unnið verði að því að efla þetta starf og styðja það enn frekar. Það er nefnilega þannig að við Íslendingar erum með meira af okkar fé sem fer í gegnum tvíhliða samstarf heldur en í gegnum félagasamtök og aftur erum við hálfdrættingar á við kollega okkar annars staðar á Norðurlöndum sem setja miklu meira í gegnum félagasamtök. Frjálsu félagasamtökin hafa þann kost að þau vinna miklu nánar með fólkinu í löndunum sem verið er að styðja og er því mikilvægt að þetta sé aukið. Mig langaði líka að nefna að hér er sérstaklega tekið fram að samstarf við fræðasamfélagið verði eflt og það sé gert bæði á því sviði að hér sé boðið upp á aukið nám og fjármagn til rannsókna til handa fræðasamfélaginu þegar kemur að þróunarsamvinnu og einnig að efla samstarf milli Háskóla Íslands og háskóla í þeim löndum þar sem tvíhliða samstarf er. Þetta er mikilvægt skref því að við þekkjum það öll að grunnurinn að öllu góðu starfi byrjar jú hjá fræðasamfélaginu. Að lokum er lögð áhersla á að upplýsingagjöf og fræðsla um þátttöku Íslands í alþjóðlegri þróunarsamvinnu og mannúðarstarfi verði aukin. Þetta er nokkuð sem var mjög virkt hér áður fyrr en hefur dalað svolítið undanfarin ár og ánægjulegt að sjá að því sé haldið áfram. Að lokum langar mig að taka undir það sem hv. þm. Hafdís Hrönn Hafsteinsdóttir nefndi hér á undan, að það hefur verið mjög þverpólitískt samstarf um þessa stefnu. Hún hefur verið unnin í nánu samstarfi við aðra aðila, bæði innan fræðasamfélagsins, innan frjálsra félagasamtaka og annarra sem koma að þróunarsamvinnu og það var hlustað á þennan hóp. Það er ekki alltaf, því miður, sem það er hlustað á fyrstu stigum svona mála á alla þá sem þessu tengjast. Það var ánægjulegt að sjá að það var hlustað á og tekið tillit til þeirra hugmynda sem hér komu fram. Ég sit sem fulltrúi Pírata í þróunarsamvinnunefnd og þróunarsamvinnunefndin skilaði frá sér einróma ályktun um tillögur að drögum að þessari stefnu og hæstv. utanríkisráðherra á skilið mikið lof fyrir það að hafa einmitt hlustað á þær tillögur sem komu þar. Tel ég að það sé til fyrirmyndar og eitthvað sem við gætum svo sannarlega gert í fleiri málum hér á Alþingi. Að lokum langar mig bara að hvetja alla hv. þingmenn til að styðja þessa þingsályktunartillögu til samþykktar.

Frú forseti. Ég mæli fyrir hönd meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar fyrir nefndaráliti um tillögu til þingsályktunar um stefnumótandi aðgerðir til eflingar þekkingarsamfélagi á Íslandi til ársins 2025. Með tillögunni er háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra falið að vinna stefnumótandi aðgerðir til ársins 2025 til eflingar þekkingarsamfélagi á Íslandi. Aðgerðirnar byggjast á þremur meginsviðum sem fela í sér tiltekin meginmarkmið og aðgerðir. Í fyrsta lagi eru meginmarkmið í háskóla- og vísindastarfi. Í öðru lagi eru meginmarkmið í nýsköpun og hugverkaiðnaði og í þriðja lagi eru meginmarkmið í fjarskiptum, upplýsingatækni og netöryggi. Unnið verði að þessum markmiðum með skilgreindum aðgerðum í samstarfi við hagaðila. Nefndin fjallaði um málið og fékk á sinn fund gesti og bárust umsagnir. Greint er frá því í nefndaráliti og það liggur frammi. Nefndin óskaði jafnframt eftir umsögnum um tiltekin atriði málsins frá atvinnuveganefnd og umhverfis- og samgöngunefnd og fylgja umsagnir þeirra sem fylgiskjöl með nefndaráliti meiri hlutans. Nefndin fjallaði um aðgerðir sem styðja markmið í háskóla- og vísindastarfi og samkvæmt tillögunni verður stutt við átak í þverfræðilegri kennslu með STEAM-nálgun í kennsluaðferðum. Í því felst samþætting vísinda, tækni, verkfræði, lista og stærðfræði í gegnum viðfangsefni nemenda sem liður í því að þjálfa gagnrýna hugsun og nálgast lausnir á viðfangsefnum með skapandi hugarfari til að efla nýsköpun og frumkvöðlastarf. Í umsögnum og fyrir nefndinni var fjallað um kennsluaðferðir og mikilvægi annarra greina en raungreina til að mæta framtíðaráskorunum. Þannig var bent á mikilvægi hug- og félagsvísinda í vísindasamfélaginu. Þá var í umsögn Listaháskóla Íslands m.a. lögð áhersla á vægi listanna sem hafi ótvírætt vægi í sjálfu sér en ekki einungis sem verkfæri í STEAM-nálgun í kennslufræðum. Fyrir nefndinni var tekið undir mikilvægi þess að raungreinar séu efldar með áherslu á skapandi aðferðafræði en að það megi ekki verða á kostnað annarra greina. Meiri hlutinn tekur undir þau sjónarmið sem fram koma hjá umsagnaraðilum og í minnisblaði háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðuneytisins, þar sem fram kemur að það sé ekki síður mikilvægt að STEAM-aðferðafræði og aukin þverfagleg nálgun milli námsleiða veiti aukin tækifæri til að efla nám í listum og skapandi greinum hér á landi. Háskóla- og menntakerfið í heild sinni er lykilþáttur í að stuðla að nýsköpun og hagnýtingu þekkingar fyrir atvinnulífið og samfélagið allt og mikilvægt er að styðja við þverfræðilega nálgun í kennsluaðferðum. Nefndin fjallaði líka um fjármögnun háskólastarfs, aukið samstarf háskóla og Menntasjóð námsmanna. Meiri hlutinn tekur undir mikilvægi þess að unnið sé að nýjum reglum og reiknilíkani fyrir fjármögnun háskólastarfs og hvetur til að það verði gert í samráði við hagaðila. Þá tekur meiri hlutinn undir mikilvægi þess að auka samstarf háskóla enda er aukið og öflugt samstarf allra íslensku háskólanna ein af forsendum aukinna gæða námsins. Þá var fyrir nefndinni fjallað um Menntasjóð námsmanna, en líkt og fram kemur í greinargerð er á vegum háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðuneytis unnið að greiningu á framkvæmd laganna í samvinnu við hagaðila sem verður kynnt í formi skýrslu á yfirstandandi löggjafarþingi. Landssamtök íslenskra stúdenta og stúdentaráð HÍ ítreka kröfur vegna endurskoðunar á lögum um Menntasjóð námsmanna og þá grundvallarafstöðu að allar breytingar á sjóðnum verði til þess gerðar að efla hlutverk hans sem félagslegs jöfnunarsjóðs og með hag stúdenta að leiðarljósi. Háskólinn á Bifröst telur jafnframt brýnt að jöfnunarhlutverk Menntasjóðs námsmanna verði skoðað sérstaklega og Byggðastofnun bendir á að sérstaklega þurfi að tryggja stöðu þeirra sem flytja þurfi búferlum vegna náms. Meiri hlutinn tekur undir mikilvægi þess að á hverjum tíma sé fylgst með því hvernig gangi að uppfylla markmið Menntasjóðs námsmanna. Við samþykkt laga um Menntasjóð námsmanna, nr. 60/2020, var gert ráð fyrir að þau yrðu endurskoðuð innan þriggja ára frá því að þau komu til framkvæmda og er því mikilvægt að það verði gert sem fyrst. Nefndin fjallaði að auki um aðgengi að háskólanámi og eflingu fjarnáms. Ein aðgerð sem ætlað er að styðja markmið í háskóla- og vísindastarfi varðar að auka jafnrétti í háskólum með sérstaka áherslu á fjölgun ungra karla í háskólanámi og aukið fjarnám. Meiri hlutinn tekur undir mikilvægi þess að hugað verði að jafnrétti í sem víðustum skilningi í íslensku háskólasamfélagi. Líkt og tilgreint er í greinargerð fellur m.a. undir þessar aðgerðir jafnrétti óháð kynferði, búsetu, efnahag, kynhneigð og þjóðernisuppruna, sem og aðgengi fatlaðs fólks til að stunda háskólanám. Óhjákvæmilegt er að líta það alvarlegum augum að hlutfall ungra karla í háskólanámi er miklu lægra en kvenna. Á sama tíma eru einnig hlutfallslega færri ungir Íslendingar með háskólagráður en í samanburðarlöndunum. Finna verður leið til að auka aðsókn ungra karla í háskólanám og um leið fjölga ungu fólki sem lýkur háskólanámi. Meiri hlutinn tekur undir mikilvægi þess að unnið sé að stefnumótun um þekkingarsetur háskólastigsins sem gerð er grein fyrir í greinargerð. Þekkingarsetur gegnir mikilvægu hlutverki í þjónustu við nemendur á landsbyggðinni og stuðlar að jafnari tækifærum til náms, miðlun og hagnýtingu þekkingar og eflingu byggðar í samstarfi við háskólastofnanir, stuðningsumhverfi nýsköpunar og atvinnulíf í byggðum landsins. Meiri hlutinn tekur undir þessi sjónarmið og bendir á að aðgangur að fjarnámi á háskólastigi eigi því bæði við um háskólanám og grunnnám og símenntun, og skipti því jafnt einstaklinga, fyrirtæki og samfélög miklu máli. Aukið aðgengi að fjarnámi tengist jafnframt meginmarkmiðum tillögunnar í fjarskiptum, upplýsingatækni og netöryggi, um að tengja byggðir landsins og Ísland við umheiminn og að innviðir og þjónusta mæti þörfum almennings og atvinnulífs. Hvað varðar örar framfarir í vísindum og tækniþróun, m.a. með aukinni notkun upplýsingatækni og tæknilausna í samskiptum, leggur Siðfræðistofnun Háskóla Íslands áherslu á það í umsögn sinni að siðferðileg og samfélagsleg sjónarmið verði órjúfanlegur þáttur í stefnumótun fyrir íslenskt þekkingarsamfélag. Meiri hlutinn leggur áherslu á að aukið aðgengi að fjarnámi í ólíkum fögum sé ein öflugasta leiðin til að jafna aðgengi mismunandi hópa að háskólanámi. Með auknu framboði á fjarnámi og með bættri tækni má efla allar byggðir landsins og skapa ný tækifæri fyrir einstaklinga sem þar búa. Þá fjallaði nefndin um stuðningsumhverfi nýsköpunar og jöfn tækifæri og í tengslum við umfjöllun um bætt aðgengi að námi var jafnframt fjallað um jöfn tækifæri og aðgengi að stuðningsumhverfi nýsköpunar. Meiri hlutinn tekur undir að áhersla verði lögð á jafnrétti og fjölbreytileika í stefnumótun á sviði fjármögnunar og í stuðningi við nýsköpun og þekkingargreinar, m.a. að safnað verði upplýsingum og staða áhersluverkefna verði greind. Í umsögn Byggðastofnunar var lagt til að auk kyngreindra upplýsinga verði upplýsingar einnig greindar eftir landfræðilegri skiptingu og einnig litið til búsetu til viðbótar við mismunandi aldurshópa, þjóðerni, uppruna, fötlun og samfélagslegar aðstæður. Meiri hlutinn tekur undir ábendingu Byggðastofnunar hvað varðar greiningu á jöfnum tækifærum í nýsköpunarverkefnum og fjármögnun þeirra og leggur til að ráðuneytið fylgi þeim eftir við framkvæmd aðgerðanna svo að horft verði til mismunandi þjóðfélagshópa og landfræðilegrar skiptingar sem ráðuneytið tekur jafnframt undir í minnisblaði til nefndarinnar, dagsettu 6. desember 2023. Þá bendir meiri hlutinn á það sem fram kemur í minnisblaði um að ýmis verkefni beinist að því markmiði að auka fræðslu á sviði nýsköpunar og miði m.a. að því að kynna fyrir ungu fólki þá möguleika sem felast í því að auka færni sína og þekkingu í takt við örar breytingar í samfélaginu. Fyrir nefndinni var fjallað um mikilvægi þess að efla nýsköpunarstarf á landsbyggðinni samhliða öðrum markmiðum tillögunnar, m.a. með uppbyggingu á umhverfi og regluverki sem hvetji til nýsköpunar og eflingar hugvitsgreina á sem flestum sviðum samfélagsins. Líkt og segir í greinargerð er jafnrétti lykilþáttur í áherslum stjórnvalda og afar mikilvægt að nýsköpunar- og frumkvöðlastarf eigi sér stað hjá fjölbreyttum hópi fólks við ólíkar aðstæður og í mismunandi umhverfi. Eitt af forgangsverkefnum stjórnvalda felst í endurskoðun á umhverfi samkeppnissjóða með það að markmiði að tryggja að styrkveitingar skili sér þangað sem þörfin er mest, m.a. verði litið til mismunandi stöðu kynjanna við styrkúthlutanir. Skoða þurfi ferlið í heild og endurskoða úthlutunarreglur og umhverfi nýsköpunar og stuðla að meiri árangri með aukinni fjölbreytni í nýsköpun og þróun og fjárfestingum því tengdum. Meiri hlutinn tekur undir þau sjónarmið sem að framan hafa verið rakin og lúta að eflingu jafnra tækifæra til nýsköpunar, ekki síst á landsbyggðinni, sem getur eflt samfélög og skapað eftirsótt störf. Meiri hlutinn telur mikilvægt að stofnanir líkt og Íslandsstofa og Rannís eigi verkefnabundið samstarf við samstarfsaðila í öllum landshlutum til að mögulegt sé að ná þeim markmiðum sem þeim er ætlað að vinna framgang á hverjum tíma. Í því ljósi leggur nefndin áherslu á að opinbera stoðkerfið þarf að tryggja að til staðar séu starfsmenn við markaðsmál og atvinnuþróun í öllum landshlutum til að styðja framgang áhersluverkefna stjórnvalda með samstarfsverkefnum og til að skapa farvegi fyrir aðgang einstaklinga að stoðkerfi nýsköpunar. Þá fjallaði nefndin um hugvit í þágu loftslagsmála, sjálfbærni og matvælaframleiðslu. Meginmarkmið tillögunnar fyrir nýsköpun og hugverkaiðnaðinn snúa m.a. að því að stjórnvöld stuðli að hagnýtingu nýrra lausna til að takast á við samfélagslegar áskoranir. Staðan í loftslagsmálum krefst orkuskipta á öllum sviðum samfélags, breytinga í landbúnaði og ekki síst framþróunar, nýsköpunar og nýtingar nýrra og betri lausna á sviði iðnaðar. Hugvit skal virkjað sem víðast til að leysa úr stórum samfélagslegum viðfangsefnum, svo sem með auknum árangri í loftslagsaðgerðum. Meiri hlutinn telur mikilvæg sóknarfæri í aðgerðum sem snúa að hugviti í þágu loftslagsmála, sjálfbærni og matvælaframleiðslu. Það felast ýmis tækifæri til verkefna hér á landi og í alþjóðlegu samstarfi byggðu á íslensku hugviti sem varðar jafnframt eflingu nýsköpunar á landsbyggðinni. Meiri hlutinn tekur undir markmið tillögunnar og þá framtíðarsýn sem er boðuð. Ljóst er að þrátt fyrir að opinber stuðningur við nýsköpun og hugverkaiðnaðinn hafi vaxið á síðustu árum er margvísleg þörf til umbóta í opinberum aðgerðum og sannarlega tækifæri til að gera betur í því að hugvit verði grunnur að stærstu útflutningsgrein landsins. Þá lýstu umsagnaraðilar almennt yfir stuðningi við meginmarkmið tillögunnar en komu jafnframt með ýmsar ábendingar. Meiri hlutinn áréttar það sem fram kemur í greinargerð með tillögunni um að horft verði til ábendinga sem koma fram í umsögnum um þingmálið við útfærslu aðgerðaáætlunarinnar og leggur áherslu á að sérstaklega verði horft til þeirra ábendinga er meiri hlutinn dregur fram í nefndarálitinu. Að framansögðu virtu leggur meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar til að tillagan verði samþykkt óbreytt. Undir álit meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar rita, auk þeirrar sem hér stendur, hv. þingmenn Birgir Þórarinsson, Hafdís Hrönn Hafsteinsdóttir, Jódís Skúladóttir og Líneik Anna Sævarsdóttir. Frú forseti. Stefna um þekkingarsamfélag á Íslandi byggist á sýn um að lykillinn að bættum lífsgæðum og auknum tækifærum í atvinnulífi sé að hugvitið verði stærsta útflutningsgrein þjóðarinnar. Í því felst að hægt sé að vaxa úr sveiflukenndu efnahagsástandi með því að beina sjónum að alþjóðageiranum en honum tilheyra öll fyrirtæki sem fá útflutningstekjur sem byggja á öðru en okkar takmörkuðu auðlindum. Forsenda slíks vaxtar eru breyttar áherslur í menntakerfinu, í vísindum, nýsköpun, sjálfbærum þekkingariðnaði, upplýsingatækni, gervigreind, öflugum fjarskiptum og netöryggi. Með því að virkja hugvitið skapast aðstæður fyrir innlenda og alþjóðlega sérfræðinga í nýjum og áhugaverðum störfum í þekkingariðnaði á Íslandi. Framúrskarandi háskóla- og vísindafólk hefur á undanförnum árum komið að stofnun fjölmargra nýrra þekkingarfyrirtækja og lagt til þeirra dýrmæta þekkingu og reynslu, til að mynda á sviði líftækni, lyfjaframleiðslu, tölvuleikjaiðnaðar og nýsköpunar í hefðbundnum atvinnugreinum eins og sjávarútvegi, með yfirfærslu þekkingar og reynslu yfir í alþjóðleg fyrirtæki með fjölbreytta starfsemi. Mikilvægt er að halda til haga að nýsköpun byggist ekki einungis á háskóla- og vísindastarfi þar sem stofnuð eru ný fyrirtæki heldur felst hún einnig og ekki síður í umbótastarfi í fyrirtækjum sem þegar eru til staðar og standa í sumum tilfellum á gömlum merg. Fyrirtæki sem byggðu í upphafi þekkingu sína og reynslu t.d. á sjávarútvegi eða jarðhita hafa þróast yfir í háþróuð tæknifyrirtæki á alþjóðavettvangi og öflugt nýsköpunarstarf á sér stað víða í iðnfyrirtækjum hér á landi. Ljóst er að þrátt fyrir að opinber stuðningur við nýsköpun og hugverkaiðnað hafi vaxið til muna á síðustu árum er margvísleg þörf til umbóta í opinberum aðgerðum og sannarlega tækifæri til að gera betur í því að hugvit verði grunnurinn að stærstu útflutningsgrein landsins. Þá krefst staðan í loftslagsmálum orkuskipta á öllum sviðum samfélags, breytinga í landbúnaði og ekki síst framþróunar, nýsköpunar og nýtingar nýrra og betri lausna á sviði iðnaðar. Hugvit skal virkjað sem víðast til að leysa úr stórum samfélagslegum viðfangsefnum, svo sem með auknum árangri í loftslagsaðgerðum. Þessari þingsályktunartillögu um stefnumótandi aðgerðir til eflingar þekkingarsamfélagi á Íslandi er því ætlað að stuðla að því að leysa úr læðingi þá krafta sem myndast við samþættingu hugmynda og hreyfiafls í hugvitstengdum greinum. Með þessum kröftum gefst tækifæri til að skapa ný störf og ný tækifæri, auka vöxt og verðmætasköpun íslensks atvinnulífs og bæta lífsgæði þjóðarinnar til lengri tíma. Virðulegur forseti. Frá og með árinu 2024 lýkur tímabundinni hækkun framlaga í Rannsóknasjóð. Í fjármálaáætlun fyrir árin 2024–2028 er þó gert ráð fyrir að 75% af þeirri tímabundnu hækkun verði gerð varanleg. Þannig er gert ráð fyrir að framlög í Rannsóknasjóð séu um 3,2 milljarðar á árinu 2024. Til viðbótar við framlög í Rannsóknasjóð má benda á fleiri aðgerðir á vegum háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðuneytisins til að efla rannsóknir. Þannig má nefna aukið fjármagn til háskóla í tengslum við árangurstengda fjármögnun háskóla. Þá hefur verið sérstök áhersla á umbun fyrir rannsóknir í nýju reiknilíkani og þetta er mikil breyting frá því sem er í núverandi reiknilíkani. Árið 2022 var 1,2 milljörðum varið í stuðning við samstarf háskóla og var áhersla lögð á 12 áherslumál er tengjast samstarfinu. Á árinu 2023 var áfram afmarkaður 1 milljarður kr. sem var varið í stuðning við samstarf háskóla og þá lögð áhersla á sex áherslumál er tengjast samstarfinu. Árið 2024 er áætlað að 1 milljarði kr. verði varið í samstarf háskóla. Aðrar aðgerðir stjórnvalda til að styðja við rannsóknainnviði eru til að mynda samstarf háskóla þar sem rannsóknainnviðir eru eitt af áhersluatriðunum. Í síðustu úthlutun fékk m.a. eitt verkefni stuðning sem beinist að deilihagkerfi innviða en Háskóli Íslands hefur umsjón með því verkefni. Í því ljósi er mjög áhugavert að fylgjast með því sem er að gerast í samstarfi Vísindagarða HÍ og Alvotec. Þá er stuðningur við Tæknisetur með sérstakri áherslu á tækniinnviði og aðstöðu til rannsókna og nýsköpunar sem kallar á mikinn tækjabúnað. Nefna má alþjóðlegt samstarf um rannsóknainnviði, innviði í formi gagna og upplýsinga og stefnumótun um opin vísindi og aðgerðir þar að lútandi. Breyttu lagaumhverfi er ætlað að stuðla að endurnýtingu opinberra gagna. Virðulegur forseti. Ég hef þá farið yfir nefndarálit og mínar helstu hugleiðingar um þessa mikilvægu þingsályktunartillögu sem ég vona að okkur lánist að samþykkja hér hið fyrsta.

Forseti. Mér finnst svo áhugavert að hvergi í þingsályktunartillögunni eða í áliti meiri hluta er minnst á grunnrannsóknir, sérstaklega þegar á að efla í rauninni það sem grunnrannsóknir byggja grunninn að. Á undanförnum árum höfum við séð í gegnum úthlutanir Rannsóknasjóðs Rannís að mjög lágt hlutfall þeirra verkefna sem hafa komið þangað inn og hafa hlotið hæstu einkunn hafa fengið fjármögnun. Það skýtur dálítið skökku við að lækka fjárframlögin til þessara sjóða sem fjármagna grunnrannsóknir á sama tíma og það er verið að leggja fram þingsályktunartillögu um að efla þekkingarsamfélagið. Mér finnst það mjög áhugavert því að það er ekki hægt að líta á þessa vanfjármögnun grunnrannsókna sem nokkuð annað heldur en glötuð tækifæri. Þær hugmyndir sem koma þarna inn er búið að meta af helstu sérfræðingum sem góðar hugmyndir sem geta orðið að mjög áhugaverðum hlutum í framtíðinni. Ég átta mig ekki alveg á því hvernig við eigum að glíma við þetta því að það er eitt að segja og skrifa og kvitta undir þingsályktunartillögu um meiri og betri þekkingu og síðan er hitt að fjármagna það sem lagt er til. Við höfum lent í dálitlum fjármögnunarvanda hérna á Alþingi með hinar ýmsu tillögur og núna þegar við erum að afgreiða fjárlög fyrir næsta ár þá virðist ekki alveg vera samhljómur á milli þessarar tillögu og fjárlaga fyrir næsta ár.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið og ég hygg að við séum sammála um mikilvægi þessarar þingsályktunartillögu sem hér liggur fyrir. Hv. þingmaður hefur áhyggjur af fjármögnun grunnrannsókna sérstaklega, ef ég skildi hv. þingmann rétt. Ég ætla ekki að segja að ég væri ekki tilbúin að setja meiri pening í akkúrat það og ég veit að hv. þingmaður þekkir það vel, sitjandi í fjárlaganefnd, að það er spurning um forgangsröðun í ákveðin verkefni. Ég ætla þó að segja það að þeir fjármunir sem varið hefur verið í grunnrannsóknir en líka nýsköpunaráætlanir, tækniuppfærsluverkefni og annað á síðustu misserum hafa skilað gríðarlega miklum árangri og þessir fjármunir hafa vaxið að raungildi ár frá ári. Þeir hafa gert það og þeir hafa skilað því nú að þekkingarsamfélagið er orðin grunnstoð í atvinnulífi Íslendinga. Með þessari þingsályktunartillögu sem hér er lögð fram þá viljum við stefna enn hærra og tryggja enn frekar þá stoð. Ef hv. þingmaður er hér að vísa í svokölluð Covid-framlög þar sem við settum enn frekari peninga í Rannís, bæði í Tækniþróunarsjóð og aðra sjóði þar, þá er rétt að það var litið á það sem tímabundið framlag og það er alltaf erfitt þegar verið er að taka slíkt af. En mér skilst að 75% af því tímabundna framlagi sé orðið varanlegt. En það var þó ákveðið á þeim tíma að það væri tímabundið framlag vegna þeirra aðstæðna sem uppi voru í samfélaginu þá. Þannig að, virðulegur forseti, ég tel að fjármögnun þessa mikilvæga málaflokks sé góð þó ég myndi alls ekki slá hendinni á móti enn meira fjármagni í hann. Það þarf þá ákveða líka á sama tíma hvaðan það kemur. En ég tel að vísindasamfélagið á Íslandi hafi sannað að þeir fjármunir sem ríkið hefur varið í þennan málaflokk hafi skilað sér margfalt til baka.

Forseti. Það hljómar bara undarlega að segjast vera að stefna enn hærra með minna fjármagni á næsta ári heldur en var áður, það fer ekki alveg saman. Annað sem mig langaði til að velta upp með hv. formanni nefndarinnar er fjarnámið annars vegar og hins vegar markmið um hlutfall karla í háskólanámi. Hlutfall karla í háskólanámi hefur verið að vaxa sem hlutfall af mannfjölda á undanförnum áratugum í rauninni, en hlutfall kvenna enn þá meira þannig að maður veltir fyrir sér: Er ástæða til að hafa áhyggjur af aukningu karla í háskólanámi eða gríðarlegri aukningu kvenna eða bara er hvort tveggja í lagi þegar allt kemur til alls? Einnig með fjarnám, það er talað um jöfn tækifæri en fjarnám er ekki alveg það sama og staðnám. Kennsluaðferðir eru flóknar og ýmislegt svoleiðis þar á bak við, 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur andsvarið. Þegar kemur að pælingunum varðandi kynin og hlutfallið þá eru það vissulega áhugaverðar pælingar en ég held að það sem er markmið ráðherra með þessari þingsályktunartillögu, og fékk líka töluverða umfjöllun í nefndinni, snúi að því að við viljum sjá jafnrétti, jöfn tækifæri allra, óháð kyni, kynþætti, búsetu eða efnahag. Hæstv. ráðherra háskólamála hefur bent á það að við stöndum höllum fæti þegar við berum okkur saman við önnur lönd hvað viðkemur þeim sem klára háskólanám og að hér er töluverður kynjahalli. Það er svo aftur á móti mjög áhugaverð pæling inn í umræðuna um launamun kynjanna en það tæki miklu meiri tíma en þessa einu mínútu sem ég hef hér. Ég held að þær aðgerðir sem hæstv. ráðherra hefur boðað og þær hugmyndir sem fram hafa komið í þessari vinnu séu einmitt til þess fallnar að ýta enn frekar undir aukna ásókn karla í háskólanám og vil ég þá líka benda á þá breytingu sem við gerðum á síðasta kjörtímabili þar sem við tókum í rauninni stúdentsprófið út sem kröfu 

Forseti vill minna hv. þingmenn á að virða tímamörkin.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni og formanni allsherjar- og menntamálanefndar fyrir framsöguna og vil byrja á að taka undir það sem kemur fram í nefndarálitinu og hún kom inn á í ræðu sinni, mikilvægi þess að stofnanir líkt og Íslandsstofa og Rannís eigi verkefnabundið samstarf við samstarfsaðila í öllum landshlutum og einnig að það sé gríðarlega mikilvægt að fram fari greining á jöfnum tækifærum í nýsköpunarverkefnum og fjármögnun þeirra á landsbyggðinni samhliða öðrum verkefnum. Mig langar að spyrja hv. þingmann um listir og það sem kemur fram í nefndarálitinu um mikilvægi þess að STEAM-aðferðafræði og aukin þverfagleg nálgun milli námsleiða veiti aukin tækifæri til að efla nám í listum og skapandi greinum hér á landi. Svo er talað í nefndarálitinu um átak í STEAM-kennsluaðferðum. Ég tek undir umsögn Listaháskóla Íslands að listirnar eigi að hafa ótvírætt vægi í sjálfu sér en séu ekki einungis hugsaðar sem verkfæri í STEAM þar sem vísað er til þess að nota aðferðafræði lista í kennslu í raungreinum. Ég vek athygli á því að meiri hlutinn styður tillöguna óbreytta og er ekki með breytingartillögu í nefndaráliti um að hugtakið listir, orðið listir, sé sett inn í tillöguna eins og Listaháskólinn kom inn á. Hvernig stóð á því? Var einhver ástæða fyrir því? Var talið nægja að hafa A-ið í STEAM, það væri nægjanlegt til þess að efla vægi lista eða, eins og kemur fram í nefndaráliti, með leyfi forseta, að það „veiti aukin tækifæri til að efla nám í listum og skapandi greinum hér á landi“? Hefði ekki þurft að koma betur inn á hugtakið listir í sjálfri tillögunni?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið og ég get verið sammála honum og því sem kom fram í umsögn Listaháskólans um mikilvægi lista, bæði út frá því að styðja við og vera þátttakandi í þekkingarsamfélaginu og skapandi greinum en ekki síður bara út frá stöðu lista í samfélaginu. Þá vil ég bara benda á það að hér erum við að fjalla um þingsályktunartillögu til að efla þekkingarsamfélag á Íslandi. Við afgreiddum hér á síðasta kjörtímabili eða á síðasta ári, ég man það ekki, fjölda aðgerðaáætlana er varða sérstaklega listir og ráðherra menningarmála hefur verið ötull í slíku. En hér erum við að fjalla um nákvæmlega þetta og þau markmið sem hér eru. Það er ágætt að ítreka það einmitt að hér er talað um átak í STEAM-aðferðafræði eða kennsluaðferðum, áður var oft fjallað um þetta án A, en A stendur þarna fyrir á engilsaxnesku „arts“ eða listir. Ég skoðaði vel þessar athugasemdir frá Listaháskólanum og var einmitt að velta því fyrir mér hvort við gætum sett það inn. En það einhvern veginn raskaði svolítið því góða jafnvægi sem er hér í þessari áætlun. En við ítrekum einmitt í nefndaráliti mikilvægi lista og listmenntunar. Mig langar í því samhengi að segja að t.d. risastórt fyrirtæki hér í tölvuleikjageiranum sem er með tölvuleikinn EVE Online, er með fjölda listamanna í starfi hjá sér, því að auðvitað er öll þessi hönnun byggð á listrænu innsæi og listamönnunum sem hafa gert þetta þannig að þessar greinar sem m.a. er verið að kenna í Listaháskólanum eru alveg ofboðslega mikilvægar fyrir þekkingarsamfélagið til framtíðar. Ég held líka að þegar við tölum um menntun barnanna okkar, við vitum kannski ekki alveg hvað þau munu fást við, þá er það einmitt fræðsla í þessu, gagnrýninni hugsun og listsköpun, sköpuninni sem slíkri, sem skiptir miklu máli.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég tel einmitt að til að efla þekkingarsamfélag á Íslandi þá eigi listir að gegna lykilhlutverki og ég tel einmitt, eins og hv. þingmaður kom inn á, að í tæknigeiranum, við sköpun á leikjum og öðru, þá séu listir grundvallaratriði, hvort sem er heimasíðugerð, tölvuleikjagerð eða annað. Ég hefði viljað fá það hugtak inn í plaggið sjálft, sjálfa aðgerðaáætlunina, eins og kemur fram í umsögn Listaháskólans með vísan til mikilvægis lista og þess sköpunarkrafts sem er í listum á Íslandi, hvort sem það er tónlist eða bókmenntir eða aðrar listir. Mig langar að nota seinna andsvar til er að spyrja um hugvitsmenn og frumkvöðla. Núna erum við að ræða aðgerðir til eflingar þekkingarsamfélagi á Íslandi. Þurfa ekki allir að vera inni í því samfélagi og taka þá líka tillit til sjónarmiða hugvitsfólks og frumkvöðla? Það er líka til frumkvöðlastarf og nýsköpun sem er ekki á háskólastigi, 

Virðulegur forseti. Eins og ég sagði áðan varðandi listirnar þá held ég að þær skipti sköpum. En við verðum að horfa á það að hér erum við að tala um aðgerðaáætlun til að ná fram auknum krafti í þáttum sem þarna eru sérstaklega nefndir. Þar með er ekki sagt að það sé verið að hætta einhverju af því góða starfi sem verið er að gera á sviði lista eða hugvísinda eða annarra sviða. Hv. þingmaður kom inn á samstarfsaðila og ég tek undir það, ég held að það sé mikilvægt að stjórnvöld og löggjafinn hlusti á sem flesta þegar kemur að mótun aðgerðaáætlunar eins og hér er undir, eins og ég held að hafi verið gert, bæði í gegnum samráðsgáttina og svo í gegnum umsagnarferli hér á þinginu og gestakomur hjá okkur í nefndinni sem voru allmargar eins og liggur fyrir í nefndarálitinu. Ég tek bara undir það hjá hv. þingmanni að nýsköpun getur verið alls konar og ég vona að ég hafi náð að tæpa aðeins á því í ræðu minni. Auðvitað er það þannig að ný þekking sprettur gjarnan úr háskólasamfélaginu, þekkingarsamfélaginu, en það er líka oft þannig að alls konar tækniuppfærsluverkefni eða nýsköpunarverkefni geta orðið til úti í atvinnulífinu eða hjá einstaklingum og þess vegna er auðvitað mjög mikilvægt að það sé einhvers konar farvegur og stuðningur til handa þeim aðilum sem slíkar hugmyndir fá. Og ég held að það sé mikilvægt að við styðjum við það starf eins og gert hefur verið oft og tíðum úti á landsbyggðinni í gegnum atvinnuþróunarfélögin og ráðgjöf þar. Það var gert á sínum tíma hjá Nýsköpunarmiðstöð og er gert nú í formi alls konar hraðla og samkeppna þar sem hægt er að styðja fólk áfram með sínar hugmyndir.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. formanni allsherjar- og menntamálanefndar fyrir ágæta yfirferð á efni þingsályktunartillögunnar hér í dag. Það er auðvitað margt um þessa að mörgu leyti metnaðarfullu áætlun að segja og ég geymi það fyrir ræðu mína hér á eftir sem framsögumaður 2. minni hluta. Í andsvari finnst mér ágætt að koma inn á þá augljósu staðreynd og fá þá svör frá hv. þingmanni um það í fyrsta lagi hvernig þessi allsherjarefling eigi að koma þekkingarsamfélaginu öllu til góða - þá er ég að tala um þekkingarsamfélag sem hlýtur að vera á öllum menntastigum þessa þjóðfélags, vegna þess að ég er þeirrar einkennilegu skoðunar sem háskólamenntuð kona að öll menntastig séu í eðli sínu jafn merkileg, hvort sem það er leikskólinn, grunnskólinn eða framhaldsskólinn og þá er ég auðvitað að tala um bæði bóknámsskóla, tækniskóla og iðnskóla - og hvernig henni finnist þessi tillaga endurspegla þær áherslur og að það sé mikilvægt, ef við á, og vilji sé til þess að efla þekkingarsamfélagið í heild sinni hjá þessari ríkisstjórn. Hvernig ætlum við að stemma stigu öðruvísi við þeirri þróun sem hefur átt sér stað á undanförnum misserum og árum í t.d. grunnmenntun á Íslandi? Við sjáum ógnvænlega þróun í grunnskólum þessa lands. Eins og þessi þingsályktunartillaga lítur út lýtur hún að því að efla háskóla- og vísindastarf, nýsköpun, fullorðna fólkið sem býr til peninga, þar sem hjól atvinnulífsins snúast. En þau sem byggja grunninn að þessari verðmætasköpun, unga kynslóðin, hvernig fær hún að njóta góðs af því?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Við erum hér með þingsályktunartillögu frá háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra um þekkingarsamfélagið á Íslandi og það eru þessir meginþættir, eins og hv. þingmaður kom inn á, þetta eru þrír kaflar. Það eru aðgerðir til að styðja markmið í háskóla- og vísindastarfi, það eru aðgerðir til að styðja við markmið í nýsköpun og hugverkaiðnaði og það eru aðgerðir sem styðja við markmið í fjarskiptum, upplýsingatækni og netöryggi. Það er það sem þessi þingsályktunartillaga gengur út á. En ef hv. þingmaður er að vísa í aðra hluta menntakerfisins, leikskólakerfið, grunnskólakerfið, framhaldsskólakerfið og þá iðn- og tæknimenntun, þá held ég að það sé í rauninni bara annað umræðuefni. Það er mjög mikilvægt fyrir háskólasamfélagið að aðrir þættir menntunar séu líka öflugir. Við hv. þingmaður höfum aðeins tekið umræðuna í ljósi PISA og um stöðu grunnskólanna og mikilvægi leikskólakerfisins og við munum halda áfram að taka þá umræðu, það er alveg á hreinu, en hér erum við auðvitað að fjalla um þá þætti sem hér eru undir. Ég ætla að hrósa þeirri áætlun sem hér er undir, ekki síst vegna þess að mér finnst hún ótrúlega skýr. Það er nefnilega stundum þannig að við erum hér á Alþingi að fjalla um einhverja stefnumörkun sem getur verið ofboðslega mikill og langur texti um alls konar þætti því að þegar við förum að setjast yfir svona þætti er alltaf hægt að tína eitthvað nýtt til. Mér finnst þetta mjög skýr aðgerðaáætlun með tiltölulega skýr markmið og ég held að það sé hægt að ná þessu fram sem hér er og þá einmitt í ljósi þess að það er svona skýrt og það er verið að fókusera á þá þætti sem hér eru undir. En það segir auðvitað ekkert um mikilvægi leikskólastigsins eða grunnskólastigsins eða aðgerðir sem við eigum að fara í þar. Það getum við örugglega sammælst um í einhvers konar annars konar þingsályktunum eða jafnframt lögum eða í annarri umræðu við þá líka annan ráðherra.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Í þessu kristallast kannski bara áherslumunur okkar jafnaðarmanna og þeirrar ríkisstjórnar sem er nú við völd. Ég fæ þau svör hér að það séu þrír kaflar í því að búa til þekkingarsamfélag; markmið í háskóla- og vísindastarfi, nýsköpun, fjarskipta- og upplýsingatækni, öryggi - þetta er fullorðna fólkið. Virðulegur forseti. Ef þetta væri tillaga jafnaðarmanna, Samfylkingarinnar, þá væru hér fjórir kaflar og fjórði kaflinn væri fyrsti kaflinn og hann væri gjörsamlega, fullkomlega lykilgrunnstoðin að því að búa hér til öflugt þekkingarsamfélag þar sem kæmu áherslur inn í hugvísindi, félagsvísindi, menntunarfræði, inn í mikilvægi þess að treysta velferðarkerfið okkar þannig að það geti sinnt því mikilvæga hlutverki að búa til öfluga íslenskukennslu á fyrstu árum okkar skólafólks, þ.e. í leikskólakerfinu. Ég held bara að það sé algjör áfellisdómur, leyfi ég mér að segja, og fullkomlega óskynsamlegt 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur andsvarið. Hér er efni í langt og skemmtilegt samtal milli mín og hv. þingmanns. Það fyrsta sem ég ætla að grípa niður í er varðandi íslenskukennsluna. Það er einmitt verið að vinna aðgerðaáætlun um eflingu íslenskunnar og slík aðgerðaáætlun hefur verið til í ákveðinn tíma. Hún heyrir reyndar undir annan ráðherra sem er þá ráðherra menningarmála jafnframt og við höfum fengið ágæta kynningu á því í hv. allsherjar- og menntamálanefnd. Þannig að ég ætla bara að leyfa mér að segja að það má stundum fókusera á ákveðin atriði. Þegar kemur að háskólasamfélaginu okkar og nýsköpunarsamfélaginu þá eigum við fjölda greininga og við eigum niðurstöður frá fjölda sérfræðinga sem hafa bent á atriði sem við getum gert til að ná meiri árangri. Þau atriði er að finna í þessari þingsályktunartillögu. Ég ætla því að leyfa mér að vera algjörlega ósammála hv. þingmanni um að þessi þingsályktunartillaga ætti að vera einhvern veginn miklu stærri og allt öðruvísi og taka á öðrum þáttum þó að ég kunni að vera sammála hv. þingmanni um að 

Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti 1. minni hluta allsherjar- og menntamálanefndar um tillögu til þingsályktunar um stefnumótandi aðgerðir til eflingar þekkingarsamfélagi á Íslandi til ársins 2025. 1. minni hluti styður almennt markmið þingsályktunartillögunnar og er sammála þeim sjónarmiðum sem koma fram í nefndaráliti meiri hlutans. Hins vegar leggur fyrsti minni hluti til ákveðnar breytingar með hliðsjón af umsögnum sem bárust nefndinni. Mig langaði aðeins að fara yfir nokkur atriði í nefndaráliti meiri hlutans sem ég tel vert að vekja athygli á. Þar kemur fram að óhjákvæmilegt sé að líta það alvarlegum augum að hlutfall ungra karla í háskólanámi er miklu lægra en meðal kvenna. Á sama tíma eru einnig hlutfallslega færri ungir Íslendingar með háskólagráður en í samanburðarlöndunum. Finna verði leiðir til að auka aðsókn ungra karla í háskólanám og um leið fjölga ungu fólki sem lýkur háskólanámi. Ég tel að þetta sé sameiginlegt verkefni okkar allra og stjórnvalda sem þurfa að stuðla að þessu, bæði að fjölga ungu fólki í háskólanámi og auka hlutfall karla. Ég tel að það sé ekki síst mjög mikilvægt hvað þetta varðar að líta til þess að þetta er fólk á barneignaraldri, hvað kvenfólk varðar að það geti eignast börn á meðan það er í háskólanámi og fengið nægilegan stuðning hvað varðar leikskóla og barnaheimili og fæðingarorlof og annað slíkt og sama á við um karla að sjálfsögðu hvað það varðar. Einnig þarf að fara í virkilegt átak. Það er algerlega óásættanlegt að það sé 70/30-skipting hvað þetta varðar. Mig langar einnig að tala um það sem lýtur að fjarnámi í áliti meiri hlutans. Þar er vísað til umsagnar Fjórðungssambands Vestfirðinga og Vestfjarðastofu þar sem bent er á að setja verði skýrar fram hvernig standa eigi að eflingu fjarnáms og aðgerðir til að ná því markmiði, svo sem varðandi fyrirkomulag kennslu og fjarnámskerfa, stuðning við rannsóknarnema og tæknileg mál innan háskólanna. Aukið aðgengi að fjarnámi tengist jafnframt meginmarkmiði tillögunnar í fjarskiptum, upplýsingatækni, netöryggi og að tengja byggðir landsins og Ísland við umheiminn og að innviðir og þjónusta mæti þörfum almennings og atvinnulífs. Ég tel að hér sé um mjög mikilvægt atriði að ræða og einnig tek ég undir með meiri hlutanum að aukið aðgengi að fjarnámi í ólíkum fögum sé ein öflugasta leiðin til að jafna aðgengi mismunandi hópa að háskólanámi og efla þannig allar byggðir landsins. Þetta er mikilvægt atriði, mjög mikilvægt að allir eigi jafnan aðgang að háskólanámi í gegnum fjarnám. En þetta er líka eitt stórt ef. Það er mjög mikilvægt að við stöndum líka vörð um staðnám. Ég hef heyrt það aðeins frá Háskólanum á Akureyri að staðnámið, ég sé segi ekki að það sé á fallanda fæti en það hafi minnkað vegna þess að fjarnám sé sífellt að aukast. Staðnámi á Bifröst var hætt árið 2019, ef ég man rétt, og það er eingöngu byggt á fjarnámi. Ég er nú háskólamenntaður og lærði á Íslandi, í Belgíu og Bandaríkjunum. Ég man svo vel þegar ég var í Belgíu og Bandaríkjunum að það var bara sagt við okkur að það að vera í háskóla, að vera hér á kampusnum, vera í skólanum, væri líka hluti af náminu, að við kynntumst öðrum nemendum, kynntumst prófessorunum og því samfélagi sem háskólasamfélagið á staðnum er. Þannig að þó að við horfum mikið á fjarnám hvað þetta varðar, og ég hef hér lýst, sem er mjög mikilvægt, þá megum við ekki horfa fram hjá því að við verðum að horfa líka á staðnám. Það á ekki síst við háskóla á landsbyggðinni eins og á Akureyri, að þar sé öflugt staðnám. Akureyrarbær hefur lengi verið mikill skólabær með frábæra menntastofnun sem er Menntaskólinn á Akureyri og svo Verkmenntaskólinn líka en við verðum að horfa til þess að staðnámið er líka grundvallaratriði og það á líka við um háskóla eins og Landbúnaðarháskólann á Hvanneyri. Það er annað atriði sem mig langar að koma inn á og það lýtur að umsögn Byggðastofnunar og ábendingu Byggðastofnunar hvað varðar greiningu á jöfnum tækifærum í nýsköpunarverkefnum og fjármögnun þeirra. Það er mikilvægt að efla nýsköpunarstarf á landsbyggðinni samhliða öðrum markmiðum tillögunnar. Hér er mjög mikilvægt, og hér koma sóknaráætlanir landshlutanna og atvinnufulltrúarnir til skjalanna, að við verðum að styðja við bakið á þeim sprotum sem vakna á landsbyggðinni. Þetta er byggðamál og mjög mikilvægt að við eflum mannauð líka og þekkingarsamfélag á landsbyggðinni. Ég tek undir það sem meiri hlutinn segir, það er mikilvægt að stofnanir líkt og Íslandsstofa og Rannís eigi verkefnabundið samstarf við samstarfsaðila í öllum landshlutum til að mögulegt sé að ná þeim markmiðum sem þeim er ætlað að vinna framgang á hverjum tíma. Hér er átt við sóknaráætlanir í landshlutunum og þau verkefni sem þar eru. Þingsályktunartillagan sem hér er til umræðu er þrír kaflar. Það er framtíðarsýn, meginmarkmið og stefnumarkandi aðgerðir. Vissulega er framtíðarsýnin nokkuð góð, hugvitið er hin ótakmarkaða auðlind og á að verða grunnurinn að stærstu útflutningsgreinum þjóðarinnar. Sjónum verði beint að sjálfbærri þróun atvinnulífs og samfélags með þekkingu og hugvit að leiðarljósi í stað þess að byggja á takmörkuðum auðlindum sem hafa í gegnum tíðina valdið sveiflukenndu efnahagsástandi. Hérna er markmið til eflingar þekkingarsamfélagi á Íslandi þar sem við erum að reyna að komast úr auðlindahagkerfi yfir í þekkingarhagkerfi og það er gríðarlega mikilvægt að okkur takist það, að við séum þátttakendur af fullum krafti í upplýsingabyltingunni, fjórðu iðnbyltingunni, því sem nýjast er að gerast, t.d. gervigreind. Kaflinn um stefnumótandi aðgerðir er það sem skiptir máli á endanum, hvernig við ætlum að koma þessum aðgerðum sem þar eru taldar fram í framkvæmd. Þar eru aðgerðir sem styðja við markmið í háskóla- og vísindastarfi, aðgerðir sem styðja við markmið í nýsköpun og hugverkaiðnaði og aðgerðir sem styðja við markmið í fjarskiptum, upplýsingatækni og netöryggi. Í fyrsta kafla þingsályktunartillögunnar, framtíðarsýn, segir að hugvitið skuli vera grunnurinn að stærstu útflutningsgreinum þjóðarinnar. Þetta er verðugt markmið og 1. minni hluti tekur undir þessa framtíðarsýn. Það samræmist markmiðinu að hvetja til nýsköpunar meðal almennings og stuðnings við hugmyndir á frumstigum, t.d. með því að styrkja hugvit í landinu, kynna árangur hugvitsmanna hérlendis og erlendis og með því að styðja við fræðslu á sviði nýsköpunar. Meginmarkmiði stefnumótandi aðgerða um þekkingarsamfélag á Íslandi er lýst í öðrum kafla. Þar kemur fram að aðgerðir skuli byggjast á þremur meginsviðum sem eru háskóla- og vísindastarf, nýsköpun og hugverkaiðnaður og fjarskipti, upplýsingatækni og netöryggi. Nýsköpun er hér grundvallaratriði þegar talað er um hugvit, um að hugvit verði grunnur að stærstu útflutningsgreinum þjóðarinnar, samanber meginmarkmið tillögunnar, einnig þegar litið er til stefnumótandi aðgerða til ársins 2025 til eflingar þekkingarsamfélagi á Íslandi líkt og gert er í inngangsorðum tillögunnar. Þegar efla á þekkingarsamfélag er mikilvægt að það nái til allra í samfélaginu og að stefnumótandi aðgerðir til eflingar þekkingarsamfélagi hafi ætíð inngildingu að leiðarljósi en ekki útilokun einhverra hópa og við verðum að horfa á inngildingu, eða það sem á ensku er kallað „inclusion“. Við getum ekki útilokað einhverja hópa. Það gengur ekki, við erum allt of fámenn þjóð til þess. Þar horfum við fyrst og fremst á nýsköpun og hugverk. Í öðrum kafla er ekki minnst á verkþekkingu. Háskóla- og vísindastarf er mikilvægt þegar kemur að nýsköpun. Hugmyndir spretta einnig upp utan þessara sviða og frá hugviti og frumkvöðlastarfi sem byggist á verkþekkingu. Það eru líka hugmyndir fyrir utan háskólasamfélagið sem skipta miklu máli. Það er oft drifkrafturinn. Það er verkþekking í landinu og það koma nýjar hugmyndir. Einn félagi minn sagði það varðandi nýsköpun, og að það sé verið að teikna allt í Evrópu og senda til Kína þar sem hlutirnir eru framleiddir og þar sem verkþekkingin verður til, að þar verði nýsköpunin á endanum til. Það er ekki nóg að hafa verksmiðjurnar í Kína og teikna allt hér, í Svíþjóð, á Norðurlöndunum, á Íslandi, í Evrópu og það sé allt gert þar. Verkþekkingin er þar sem þekkingin er. Í þriðja kafla tillögunnar kemur fram að til þess að ná fram markmiðum um eflingu þekkingarsamfélags á Íslandi þurfum við að vinna í samstarfi við hagaðila og endurskoða aðgerðir árlega í tengslum við undirbúning fjármálaáætlunar og fjárlaga. 1. minni hluti telur að í ljósi þessa markmiðs ætti að taka tillit til og hafa samráð við helstu hagaðila þekkingarsamfélags, svo sem Samtök frumkvöðla og hugvitsmanna og KVENN, félag kvenna í nýsköpun, þegar kemur að eflingu þekkingarsamfélagsins á Íslandi. Fámenn þjóð þarf á öllum sínum mannauði, hugviti og nýsköpun að halda þegar kemur að eflingu þekkingarsamfélagsins og þar þarf að vera rými fyrir alla. Fyrsti minni hluti telur að okkur beri að líta til mikilvægis lista í þeirri framtíðarsýn sem við erum að móta til eflingar þekkingarsamfélagi á Íslandi og að hugvitið, hin takmarkaða auðlind, verði grunnurinn að stærstu útflutningsgreinum þjóðarinnar. Listir eru stór hluti íslensks samfélags og íslensk list hefur vakið athygli víða um heim, sérstaklega tónlist og bókmenntir, bæði fornar og nýjar. Á síðastliðnum árum hefur hróður íslenskra sakamálabókmennta farið víða. Einnig má vísa til kvikmyndalistarinnar sem vakið hefur athygli víða og býr yfir miklum möguleikum. 1. minni hluti telur því mikilvægt að listir séu nefndar sérstaklega í þessum stefnumótandi aðgerðum þar sem hlutverk lista er afar mikilvægur þáttur í eflingu þekkingarsamfélagsins. Tekur 1. minni hluti því undir þau sjónarmið sem koma fram í umsögn Listaháskóla Íslands. Fyrsti minni hluti tekur einnig undir með Listaháskóla Íslands um að leggja ætti áherslu á ótvírætt sjálfstætt vægi listanna en ekki einungis listir sem verkfæri í samhengi við kennslu raungreina þar sem A-ið í STEAM vísar til aðferðafræði lista í kennslu STEM-greina, þ.e. vísinda, tækni, verkfræði og stærðfræði. Ég tek undir það sem segir í umsögn Listaháskólans, við verðum að horfa sjálfstætt á listirnar. Þar er raunverulega mikill mannauður eins og hefur komið fram og frumkvöðlastarf sem þar er unnið, útflutningur á tónlist og öðrum hugmyndum sem eru á sviði lista er algerlega til fyrirmyndar og hefur eflt hróður Íslands alls staðar í heiminum. Með þetta markmið í huga er 1. minni hluti sammála þeim sjónarmiðum að það þurfi að líta til fleiri þátta þegar kemur að menntun, uppbyggingu þverfaglegs náms og aukins vægis listgreina í samhengi við kennslu STEM-greina. Mikilvægt er að hlutfall STEM-menntaðra hækki hér á landi til að mögulegt sé að mæta þeim gríðarlega miklu tæknibreytingum sem fyrirséð er að eigi sér stað á næstu árum og hafa átt sér stað á undanförnum árum. Ég tekið það dæmi að farsíminn okkar kom fyrst fram á sjónarsviðið 2007 eða 2008, rétt rúmlega 15 ára gamalt tæki. Ísland verður að vera fullur þátttakandi í upplýsingabyltingunni og þeirri byltingu sem mun eiga sér stað með framkomu gervigreindar. Hér verðum við einnig að líta til stöðu íslenskunnar í umróti þessarar miklu byltingar sem kölluð hefur verið fjórða iðnbyltingin og vísar til hinna gríðarlegu tækniframfara síðastliðinna ára og þeirra sem eru í vændum. Hér er aðallega átt við gervigreind, róbótatækni, internet hlutanna, sjálfvirknivæðingu og nú síðast gervigreind og fleira sem mun líklega valda víðtækum samfélagsbreytingum á næstu árum og áratugum. Ljóst er að þverfræðileg kennsla raungreina með skapandi aðferðafræði lista er til góðs en einnig þarf að leggja áherslu á að auka og styðja við listir og menntun á fræðasviði lista. Í því skyni eru lagðar til ákveðnar breytingar þar sem tekið verði mið af listum sem sjálfstæðri menntunargrein í greinum þingsályktunartillögunnar. Með hliðsjón af ofangreindu leggur 1. minni hluti til að tillagan verði samþykkt með eftirfarandi breytingu: Ég vísa hér til breytinga sem þar koma fram, að í fyrsta kafla, sem er framtíðarsýnin, komi á eftir orðinu „þekkingu“: listir. Einnig bætist við nýr málsliður sem er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Í samfélaginu verði hvatt til nýtingar hugvits og árangur hugvitsmanna kynntur almenningi. Stutt verði við fræðslu á sviði nýsköpunar og hlúð að vænlegum hugmyndum á fyrstu stigum.“ Hér er verið að taka undir umsögn frá Félagi hugvitsmanna og frumkvöðla um að þeir verði hluti af því þekkingarsamfélagi sem hér á efla en þeim hefur fundist þeir vera ansi út undan hvað það varðar. Við verðum sem fámenn þjóð, eins og áður segir, að taka tillit til allra. Hvað varðar aðrar breytingar í öðrum kafla þá vísa ég til þess sem segir í nefndaráliti með breytingartillögu og þar er raunverulega verið að segja það að orðið listir komi fram í öðrum kafla og það er vísað nákvæmlega í það að á eftir orðinu „nýsköpun“ í 1. málslið 2. töluliðar komi: listum. Sama í 2. málslið 2. töluliðar o.s.frv. Ég tel mjög mikilvægt að við horfum til þess sem við höfum þegar gert gott í þekkingarsamfélaginu og ótvíræður hluti af því þekkingarsamfélagi eru listgreinar og sú listsköpun sem átt hefur sér stað. Á því verðum við að byggja, því frumkvöðlastarfi og tilraunastarfi sem hefur átt sér stað, t.d. í tónlist. Það er nákvæmlega sá hugsunarháttur sem þar er sem við eigum líka að nota í öðrum greinum, STEM-greinum og þekkingarsamfélaginu. Við getum þá byggt á því til útflutnings, eins og t.d. í tölvuleikjagerð, vefsíðugerð og hvað sem það er sem tæknin getur boðið okkur upp á. Tæknin er bara tæki til sköpunar.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti 2. minni hluta allsherjar- og menntamálanefndar í fyrirliggjandi tillögu um stefnumótandi aðgerðir til eflingar þekkingarsamfélagi. Heilt yfir finnst okkur sem undir nefndarálitið rita, mér og hv. þm. Halldóru Mogensen, það hafa verið samstaða meðal hagaðila og umsagnaraðila sem komu á fund allsherjar- og menntamálanefndar um að það sé ánægjulegt að stefna að því að efla þekkingarsamfélagið. Það ætti að vera mjög erfitt í sjálfu sér að vera á móti því og í rauninni ekki forsvaranlegt. En það skiptir máli hvaða aðferðir við notum til að ná árangri og ná settum markmiðum. Við teljum að þingsályktunartillagan sé að mörgu leyti of afmörkuð. Hún nær ekki að öllu leyti utan um það mikilvæga og raunverulega verkefni sem við stöndum frammi fyrir, að efla þekkingarsamfélagið í heild sinni. Ég minnist á það sem ég kom aðeins inn á áðan í andsvari við hv. formann allsherjar- og menntamálanefndar, um mikilvægi þess að hugsa um þekkingarsamfélagið með breiðara móti heldur en að einskorða það bara við raunhagkerfið og háskólana vegna þess að við munum ekki ná neinum árangri sem nýsköpunarsamfélag þar sem háskóla- og vísindastarfi er gert hátt undir höfði, þar sem hingað sækir hámenntað fólk til að koma og starfa ef við erum ekki með öflugan efnivið og þann mannauð sem á að starfa í þessum fyrirtækjum og nema við íslenska háskóla. Við mótum þennan mannauð frá því að barnið kemur í heiminn og við gefum því færi á að blómstra í leikskóla á samfélagslegum forsendum, þar sem allir koma jafnir inn á grunnskólastigið, þar sem hugað er að félagslegri samþættingu og öllum er veitt tækifæri til þess að nema tæknigreinar og iðngreinar eða bóknámsgreinar í menntaskólum, þar sem allir geta með raunverulegum hætti framfleytt sér í háskólanámi. Ég ætla að fara efnislega í þetta og reifa það sem fram kemur í nefndaráliti okkar í 2. minni hluta. Í umsögn Siðfræðistofnunar er réttilega bent á, og þetta er mjög mikilvægt, að STEM-greinar og áherslan á þær, á ensku „Science, Technology, Engineering, Mathematics“ sem nú er orðið að STEAM, þar sem „Arts“ er bætt inn, færa okkur ekki lausnir við samfélagslegum áskorunum nema hugað sé að félagslegum álitaefnum sem raunvísindin svara að mjög takmörkuðu leyti. Það eru nefnilega mjög erfiðar áskoranir sem lausnirnar sem þessar greinar bjóða upp á hafa í för með sér og úrlausnarefnin eru nefnilega ekki nema að mjög takmörkuðu leyti tæknilegs eðlis. Til að takast á við þau þurfum við að efla og virkja þekkingu á mörgum sviðum. Við þurfum lögfræðina, við þurfum uppeldis- og menntavísindi, félagsvísindi, siðfræði og önnur hugvísindi. Verum með það alveg á hreinu að gagnrýnin hugsun verður ekki til í stærðfræðinni eða efnafræði eða verkfræði. Það eru félagsvísindagreinarnar, hugvísindin og heimspekin sem leiða okkur áfram um þá rangala sem gagnrýnin hugsun býður upp á því hún á alltaf erindi. Að okkar mati í 2. minni hluti á það þar af leiðandi að vera sérstakt markmið að stuðla að þverfaglegu samstarfi allra þessara ólíku þekkingargreina. Það er auðvitað sjálfsagt mál að leggja áherslu á STEAM-greinar. Það er í sjálfu sér mjög virðingarvert markmið og við sjáum það alveg að tölfræðin sýnir fram á að það þarf að auka hlut kvenna í þessum fögum. Við þurfum að gera bragarbót í ýmsu sem lýtur að því að gera þessum námsgreinum hærra undir höfði. Ég gæti auðvitað talað hér í allan dag um áherslur í íslensku menntakerfi og sérstaklega í framhaldsskólakerfinu á bóknám og ástæðu þess að mjög margir skila sér inn í stóru bóknámsgreinarnar í háskólanum sem STEAM-greinar mögulega líða fyrir ég. Ég ætla ekki að fara út í þá sálma hér og nú en bind vonir við það að íslenskt menntakerfi hér á Íslandi geti fundið lausnir á því, bæði hvað varðar þessa miklu áherslu á stórar bóknámsgreinar og þann kynjahalla sem því miður virðist ætla að leiða af þessari forgangsröðun. Ef ég held áfram með umfjöllun Siðfræðistofnunar þá er í rauninni mjög óábyrgt að einblína á þröngt hagnýtt gildi afmarkaðra þekkingarsviða og aukna tæknilega getu án tillits til tilgangs eða afleiðinga í víðara samhengi. Þetta þýðir auðvitað að við verðum að byggja þetta á talsvert breiðari grunni. Það dregur í rauninni fram galla þeirrar þingsályktunartillögu sem er hér til umfjöllunar að mörgu leyti því að leiðandi stef í tillögunni er atvinnulífið og hugvit sem útflutningsgrein. Áherslur eru allar á þau málefnasvið sem heyra beint undir þetta tiltekna ráðuneyti, háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðuneyti. Heildarmyndin má ekki missa marks. Við getum ekki verið að búa hérna til nýjan ramma fyrir íslenskt menntakerfi og íslenskt atvinnulíf og íslenskar nýsköpunargreinar ef við ætlum ekki að hugsa um menntakerfið okkar í einni heild, frá leikskólastiginu upp í háskólastigið, þegar það er klippt á kórónu íslensks menntakerfis, sem er reyndar ekki að mínu mati háskólinn heldur leikskólinn og grunnskólinn, framhaldsskólinn. Ef við klippum á þessa mikilvægu samfellu þá er eitthvað að. Þekkingarsamfélagið sprettur upp úr spíral, út frá þörfum og ástríðu fólks frekar en að mótast af valdboði að ofan. Aðgerðir í þágu eflingar þekkingarsamfélags verða að tryggja raunverulega getu fólks til að sækja sér tækifæri. Við þurfum að tryggja að staðinn sé vörður um félagsleg og stjórnmálaleg réttindi og lýðræðisleg gildi. Hvað þýðir það? Jú, það verður að leggja áherslu á sjálfstæð markmið um að auka gæði náms og námsumhverfis í samkeppnishæfum háskólum og taka mið af þeirri alvarlegu stöðu sem íslenskt menntakerfi stendur frammi fyrir um þessar mundir. Það liggur fyrir að á Íslandi hafa töluvert færri lokið háskólamenntun en annars staðar á Norðurlöndum. Tæplega 42% ungs fólks á aldrinum 25–34 ára hafa aflað sér háskólamenntunar á Íslandi. Þessi tala er 49% í Danmörku, 49,2% í Svíþjóð og 55% í Noregi. Samhliða þessu fylgjumst við með lakari niðurstöðu úr könnunum á borð við PISA og líka öðrum mælitækjum á undanförnum árum. Þær sýna alltaf að það dregur verulega úr hæfni íslenskra grunnskólanema í alþjóðlegum samanburði. Þarna erum við að bregðast börnunum okkar. Aðgerðaáætlunin tekur ekki á nokkurn einasta hátt til þess hvernig efling þekkingarsamfélagsins geti náð til fleiri menntastofnana, eins og ég hef áður komið inn á. Aðgreiningin frá öðrum stoðum íslensks menntakerfis, ég get ekki lagt nógu mikla áherslu á þetta, er svo óæskileg og svo vanhugsuð. Hún mun til langs tíma koma verulega niður á samkeppnishæfni íslenskra háskóla og rannsóknastarfi á þeim vettvangi og íslensku atvinnulífi ef við ætlum að fara út í þá sálma. Eitt meginmarkmið þingsályktunartillögunnar er að stefnumótun og samhæfing á sviði rannsókna, þróunar og nýsköpunar verði efld. Það er fjallað nánar um þessa hluti í greinargerðinni, að það þurfi að styrkja þverfaglega samvinnu allra námsgreina, nota bene ekki stofnana, til þess að mæta helstu úrlausnarefnum samtímans og auka þekkingu til framtíðar. Hraðar breytingar á samfélaginu kalli á breyttar áherslur og til að mæta vaxandi eftirspurn eftir tækniþekkingu, breytingum á vinnumarkaði og aukinni samkeppnishæfni þurfi að fjölga nemendum í þessum STEAM-greinum. Þá langar mig aðeins til þess að ræða þá umsögn sem okkur barst frá Listaháskólanum þar sem því var fagnað því að bókstafnum A var bætt inn í STEM svo úr varð STEAM og lögð áhersla á að A-ið feli í rauninni í sér hugvísindi. Það hafa í rauninni ekki komið neitt sérstaklega skýr svör frá þeim sem leggja fram nefndarálit meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar um hvað A-ið felur í sér. Við getum bara borið þá von að það opni á einhvers konar áherslur á hugvísindi. Það kæmi mér reyndar samt á óvart en ég vona svo sannarlega að hægt verði að skerpa á þessum áherslum í síðari umræðu hérna á Alþingi. Önnur skemmtileg skammstöfun er SHAPE, með leyfi forseta, „Social Sciences, Humanities and the Arts for People and the Economy“. Þær greinar hafa nefnilega ekki síður vægi í framtíðaráskorunum og verðmætasköpun samfélaga. Þetta leiðir okkur síðan yfir í umsagnir sem okkur bárust frá Landssamtökum íslenskra stúdenta, ReykjavíkurAkademíunni og Háskólanum á Bifröst þar sem er tekið undir þetta sjónarmið og lögð áhersla á að efling raungreina geti ekki verið á kostnað annarra greina. Ég held að það sé mjög mikilvægt þegar við heyrum því fleygt fram að þó að verið sé að leggja áherslu á STEAM þá sé ekki ætlunin að skilja aðrar greinar eftir. En ég held að það hljóti að liggja í hlutarins eðli að þegar við setjum eitthvað í sérstakan fókus og leggjum sérstaka áherslu á einhverjar fræðigreinar umfram aðrar þá verði það til þess að annað verði a.m.k. sett aftar í röðina. Við teljum að þekkingarsköpun innan háskóla eigi að vera forsendum þekkingar, þarfa og ástríðu nemenda en ekki á forsendum atvinnulífsins. Þá langar mig samt sem áður að leggja áherslu á að eitt þarf ekki að útiloka annað. En við eigum hins vegar að gjalda varhug við því að atvinnulífið fái að ráða of miklu um það hvernig námi vindur fram innan veggja háskólastofnana vegna þess að við þurfum að tryggja sjálfstæði háskólanna umfram allt og að við séum algerlega trygg fyrir þeirri stöðu að fjársterkir hagnaðardrifnir aðilar séu komnir í eitthvert forræðishlutverk, sérstaklega gagnvart opinberum háskólum, um það hvernig rannsóknum skuli háttað og hvaða áherslur eru lagðar á námsúrval eða námsval hvers nemanda í hvaða fræðigrein sem er. Við vitum það, og ég kom inn á þetta í fyrri umræðu þegar málið var lagt fyrir Alþingi, að það er ekki æskilegt að sérfræðingar á ákveðnum fræðasviðum séu menntaðir að hluta til af aðilum sem þeir munu kannski koma til með að hafa eftirlit með í framtíðinni, fari svo að viðkomandi muni starfa t.d. í eftirlitsgeiranum, vegna þess að við eigum að bera virðingu fyrir eftirlitsgeiranum. Í litlu nærsamfélagi er þetta alveg sérstaklega „relevant“ og ég nefni bara í dæmaskyni greinar eins og sjávarútvegsfræði, lögfræði og aðrar vísindagreinar á hvaða sviði svo sem er. Það þurfa að vera skýrir veggir þarna á milli. Faglegt sjálfstæði er eitthvað sem þarf að tryggja fram í rauðan dauðann, svo ég leyfi mér það orðalag, og við eigum ekki góða háskóla ef þeir eru ekki sjálfstæðir. Það er algerlega á hreinu. Annað meginmarkmið þingsályktunartillögunnar er að auka gæði náms. Ég kom inn á þetta áðan, við verðum að auka samkeppnishæfi og gæði í námi. Aftur komum við inn á það að rannsóknarhlutverk háskólanna verði aukið og metnaður og hugvit virkjað í því skyni að skapa ný tækifæri fyrir vísindafólk. Ég get bara ekki lagt nógu mikla áherslu á það hversu innilega við tökum undir þetta í 2. minni hluta. En við verðum þá aðeins að staldra við og skoða hverjar áherslur ríkisstjórnarinnar eru í fjárlögum. Við getum ekki tekið fögur fyrirheit í þessari tillögu til þingsályktunar án þess að skoða hvert peningarnir fara. Hv. þm. Björn Leví Gunnarsson kom inn á þetta áðan og vil ég aðeins bæta við þá umræðu sem hefur mjög mikla þýðingu. Í frumvarpi til fjárlaga fyrir árið 2024 er þessi sýn tillögunnar ekki endurspegluð. Það er áætlað að skera niður fjármagn til grunnrannsókna og Rannsóknasjóður Vísinda- og tækniráðs, svo dæmi sé tekið, sér eftir 500 millj. kr., fer úr 3.727 millj. kr. niður í 3.230 millj. kr. Þetta er 41,7% niðurskurður á nýveitingum sjóðsins árið 2023. Í frumvarpi til fjárlaga fyrir árið 2024 er jafnframt gert ráð fyrir áframhaldandi skerðing verði á sjóðnum árið 2025 og 2026. Miðað við núverandi verðbólguspár er algerlega ljóst að rýrnun sjóðsins verður mikil. Grunnrannsóknir eru að mati 2. minni hluta forsenda fyrir því að nýsköpunarumhverfi geti þrifist hérna. Hver á eiginlega að starfa í nýsköpunarfyrirtækjum önnur en þau sem hafa notið góðs af því að grunnrannsóknir séu ræktaðar í skjóli háskólanna, ekki bara á vettvangi nýsköpunarfyrirtækja?. Til samanburðar þá er hér í sama fjárlagafrumvarpi gert ráð fyrir því að auka framlög til nýsköpunarfyrirtækja um 14% eða tæpa 2 milljarða. Þau munu nema samtals 15 milljörðum árið 2024 og 16 milljörðum árið 2025. Við sjáum bara hvert við stefnum. Fjármagnið er að fara úr grunnrannsóknum, úr sjóðum sem háskólasamfélagið getur sótt í og sækir í. Þessir sjóðir hafa ekki verið digrir í gegnum tíðina. En það á að rækta nýsköpunarfyrirtækin. Við höfum í rauninni ekki mjög öfluga innviði heldur þegar kemur að því að hafa eftirlit með því í hvaða verkefni þessara sömu nýsköpunarfyrirtækja opinberir fjármunir streyma. Ég ætla ekki að tala niður einstaka nýsköpunarfyrirtæki, mér finnst ekki bragur á því. Auðvitað sækja fyrirtækin í þá sjóði sem þeim standa til boða. En erum við að sjá fram á mjög frjálst umhverfi sem lítið eftirlit er haft með, lítið gæðaeftirlit? Skattyfirvöld hafa bent á það ítrekað að það þurfi að vera mjög skýr rammi um það hvernig þetta fjármagn er nýtt. En svo virðist ekki vera. Í fjárlagafrumvarpinu er jafnframt gert ráð fyrir 8% lækkun á fjárveitingu til Innviðasjóðs sem fjármagnar þá innviði sem þarf til þjálfunar íslensks vísindafólks á öllum sviðum, auk þess sem íslensk sprotafyrirtæki hafa átt greiðan aðgang að innviðum þeim sem fjármagnaðir eru af sjóðnum. Það má alls ekki vanmeta hlutverk sjóða sem þessara við þjálfun og menntun ungs vísindafólks í rannsóknum og atvinnulífi á Íslandi. Ég bara ítreka að það eru skýr teikn á lofti í áherslum ríkisstjórnarinnar að fyrirtækjum sem starfa í hagnaðarskyni verði gert hærra undir höfði við úthlutun opinbers fjármagns en aðilum innan háskóla- og vísindasamfélagsins. Við þurfum að gjalda varhug við þeirri sýn að atvinnulífið eigi að hafa forræði á þekkingarsköpun og fræðilegum áherslum háskólanna. Það er akademískt frelsi. Það verður ekki annað séð en að þessi þróun muni hafa, þegar fram líða stundir, bein áhrif á sjálfstæði háskólanna og gera þá háða fjárveitingu hagnaðardrifinna aðila, ef þetta er staðurinn þar sem rannsóknir eiga að eiga sér stað. Við getum eiginlega ekki yfirgefið þessa umræðu um eflingu þekkingarsamfélagsins án þess að gagnrýna að það eru ekki mjög skýrar aðgerðir hér um að bæta aðgengi að námi. Við sjáum að það eru teikn á lofti um að breyta reiknilíkani háskólanna, sem er vel, ég fagna því. En ég ætla hins vegar líka að nefna að það er ekki tímabært fyrir okkur til að leggja mat á það hvort hugsanlegar breytingar á Menntasjóði námsmanna muni fela í sér raunverulega bætingu á kjörum námsmanna. Til þess vantar mig bara hreinlega útfærsluna. En í þessum áætlunum ætti slíkt liggja fyrir. Væri ég ráðherra hefði ég helst ekki sent frá mér slíka áætlanagerð án þess að útfæra það nokkuð dyggilega hvernig ég ætlaði að tryggja betur framfærsluöryggi námsmanna og stuðla að því að horfið verði frá þeirri þróun sem hefur átt sér stað á Íslandi að sífellt fleiri háskólanemar sjá sér ekki fært að stunda nám án þess að vinna verulega mikið með námi. Þau eru mörg hver hreinlega í fullu starfi með námi sem er uggvænleg þróun og einstök á heimsvísu. Það er, eins og ég segi, hætta á að hluti af fjármögnun háskólanna muni velta á útskrifuðum nemendum, þ.e. að árangurstengingin við útskrifaða nemendur muni leiða til þess að það verði ákveðin rýrnun, það verði ákveðin einkunnaverðbólga. Ég get ekki annað en tekið undir kröfur LÍS um að það verði að endurskoða lög um Menntasjóð námsmanna. Það verður að efla hlutverk hans sem félagslegs jöfnunarsjóðs að norrænni fyrirmynd. Landssamtök íslenskra stúdenta hafa bent á að viðunandi stuðningur við stúdenta sé forsenda fyrir eflingu þekkingarsamfélags og því ætti aukið fjármagn til Menntasjóðs námsmanna að vera grundvöllurinn fyrir öllum þeim aðgerðum sem koma fram í þingsályktunartillögunni. Ef fram heldur sem horfir þá verður bara alls enginn lánasjóður í eiginlegri mynd hér því eins og staðan er í dag eru lánskjör á þessum lánum, sem hér í upphafi voru félagslegt jöfnunartæki, alls ekki góð, jafnast á við fasteignalán, mörg hver. Þetta þjónar ekki jaðarsettum hópum eða almenningi, við þurfum ekki einu sinni að tala um jaðarsettra hópa í þessu samhengi. Þetta fólk á ekki sama kost á því að sækja sér menntun og aðrir. Við þurfum líka að huga að aðstæðum fólks á landsbyggðinni og fólks sem kýs að sækja sér menntun þrátt fyrir að vera komið yfir miðjan aldur. Allur stuðningur við háskólanema er fjárfesting í framtíðinni og mun skila miklum ágóða fyrir íslenskt þekkingarsamfélag til lengri tíma, ég ætla bara að fullyrða þetta. Ef það á að ná þessum markmiðum stjórnvalda um að fjölga háskólanemum, sem lagt er upp með í fyrirliggjandi þingsályktunartillögu, og gera hugvit að stærstu útflutningsgrein þjóðarinnar, þessari ótakmörkuðu auðlind, þá verður hreinlega að bæta dyggilega við stuðning við nemendur. Þá þurfa háskólanemar einhverja vissu um það hvernig þeir ætli að fjármagna nám sitt og framfærslu sína og komast út á húsnæðismarkað að námi loknu án þess að það komi niður á gæðum náms þeirra. Við þurfum að tryggja að þau geti líka valið sér nám við hæfi miðað við áhugasvið hvers og eins. Ég vil bara benda á að við eigum alveg frábærar fyrirmyndir nálægt okkur sem við getum horft til og dregið lærdóm af því fyrirkomulagi sem þekkist á Norðurlöndunum í því samhengi eins og í svo mörgu öðru. Ég ætla að koma rétt inn á mikilvægi fjarnáms. Aðgengi að menntun snýr ekki bara að efnislegum hindrunum, það snýst líka um búsetu og aldur, eins og ég nefndi hérna áðan. Ein leið til að tryggja jafnræði er að bjóða upp á styttri og sérhæfðari námsleiðir, þar á meðal starfstengt fagháskólanám. Þar vísum við til umsagnar Samtaka iðnaðarins að því leyti. Þannig geti einstaklingar á vinnumarkaði aukið hæfni sína og fengið hana viðurkennda. Sveigjanleiki menntakerfisins er eitthvað sem við ættum að taka til alvarlegrar skoðunar. Það eru stór tækifæri sem fylgja rafrænum kennsluháttum og fjarnámi og það er mjög mikilvægt, tel ég, að stjórnvöld skoði þær hindranir sem mæta þessum hópum sem ég hef nefnt hér áðan og móti aðgerðir þekkingarsamfélagsins eftir því. Ég tel ástæðu til að koma stuttlega inn á stuðningsumhverfi nýsköpunar. Það verður að segjast að háskólar eru ekki eina umhverfið sem hugvit og nýsköpun geta sprottið út frá. Fólk utan þess samfélags getur líka fengið góða hugmynd og haft áhuga á að koma henni í framkvæmd í formi nýsköpunarverkefnis. Við þurfum að tryggja aðgengi smærri og yngri frumkvöðlafyrirtækja að endurgreiðslum, tryggja þeim stuðning í formi endurgreiðslu úr sjóðum að einhverju leyti. Ég vísa hér til umfjöllunar atvinnuveganefndar um efni þingsályktunartillögunnar og tökum við í 2. minni hluta undir hana að mörgu leyti. En það er líka mikilvægt að árétta að styrkjaumhverfi á Íslandi sé gert heildrænna, aðgengilegra, sveigjanlegra og kvikara. Það er mikilvægt í umræðunni um umgjörð styrkjaumhverfis að við skoðum hvernig sé best að haga styrkjaumhverfi út frá markmiðum þekkingarsamfélagsins. Við leggjum til að í þeirri vinnu verði ábendingar atvinnuveganefndar um aðgengi ólíkra hópa að þessum sömu samkeppnissjóðum hafðar að leiðarljósi. Við viljum þó gjalda varhug við fyrirætlunum sem fram koma í tillögunni um að kanna hvort fækka megi sjóðum á sviði rannsókna og nýsköpunar. Frá þessu greint í kafla 3.3.1 í greinargerð með þingsályktunartillögunni. Ávinningur af slíku liggur ekki fyrir og við þurfum miklu frekar, eins og ég kom inn á hér áðan, að stórauka gagnsæi um úthlutun úr opinberum sjóðum og tryggja að úthlutun úr þeim verði flestum til góðs. Það liggur fyrir að opinberir styrkir til nýsköpunarfyrirtækja hér á landi hafa vaxið gríðarlega mikið á undanförnum árum. Árið 2015 - og þetta er mjög mikilvægt - námu þessir styrkir 1,3 milljörðum, 1.300 milljónum, en gert er ráð fyrir að árið 2024 verði þeir 16,6 milljarðar. Þarna hefur styrkjakerfum okkar vaxið ásmegin og við ættum að fagna því. Jú, við skulum fagna framlagi og fjárfestingum inn á þennan vettvang en í mjög nýlegri úttekt OECD í nóvember 2023, pöntuð af hálfu háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra, er bent á að mjög mikill skortur sé á gögnum og reglulegu eftirliti með styrkþegum og verkefnum þeirra. Það þýðir ekki bara að standa og skrifa upp á ávísunina, það verður fylgja þessum verkefnum eftir í formi eftirlits. Það er einhvern veginn alltaf svo mikið bannorð hér, það má aldrei hafa eftirlit, þá erum við einhvern veginn að grafa undan þessu gagnkvæma trausti sem á að vera til staðar milli yfirvalda og aðila sem starfa í hagnaðarskyni. En við verðum aðeins að átta okkur á því að það er bara mjög mikilvægt að eftirlitið sé mikið með slíkum styrkjum vegna þess að hagnaðardrifnir aðilar hafa að sjálfsögðu bara mjög mikinn hag af því að ná sem mestu út úr slíkum styrkjum. Við þurfum að skoða hvort þessi framlög fari í verkefni sem hafa t.d. verið lengi til innan fyrirtækjanna, fari ekki í það sem þau ættu raunverulega að fara í, nýsköpunarverkefni. OECD bendir á að það sé erfitt að leggja mat á árangur hvers og eins fyrirtækis og skortur er á gögnum sem gefa vísbendingu um dreifingu styrkja í formi skattafsláttar. Ljóst þykir að ráðstöfun opinbers fjár hefur fyrst og fremst nýst örfáum stórfyrirtækjum hér á landi, þvert á markmið þessara styrkjasjóða. Það sýni fram á talsverða einsleitni við úthlutun þess. Ég vil koma því mjög skýrt á framfæri að íslensk skattyfirvöld hafa bent á mikla þörf á að herða eftirlit með útgreiðslu styrkjanna. Ég þarf ekkert að tvítaka að það er ekki mikið minnst á styrkjaeftirlit í þingsályktunartillögunni eða eflingu eftirlitsiðnaðarins sem hefur að geyma mjög marga færa sérfræðinga. Við verðum algjörlega að vera skýr með þá sýn að íslenskt þekkingarsamfélag þarf að vera aðgengilegt og sveigjanlegt ef það á að þjóna þörfum samfélagsins um þessar mundir og til framtíðar. Það þarf að aðlaga aðgerðir þingsályktunartillögunnar að þörfum einstaklinga, nemenda og frumkvöðla í stað þess að einblína á þarfir hagnaðardrifinna aðila vinnumarkaðarins eingöngu. Það liggur ekki alveg í augum uppi hvað verður mikilvægt fyrir samfélagið og atvinnulífið í náinni framtíð því að þetta breytist allt saman hratt. Við ættum að leggja áherslu á að skapa samfélag þar sem fólk getur leitað sér þekkingar á eigin forsendum. Við ættum að leggja áherslu á það að hugsa heildrænt um menntakerfið, að við eflum og búum í haginn fyrir þekkingarsamfélagið því að slíkar áherslur stuðla að framsæknu þekkingarsamfélagi sem lagar sig að fólk í framtíðinni. Við í 2. minni hluta hvetjum háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðuneyti til að taka til greina þau sjónarmið sem hafa verið reifuð í umsögnum sem hér hefur verið fjallað um í ræðu minni í dag og endurskoða þingsályktunartillöguna með tilliti til þeirra.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ræðu sína. Ég skoðaði nefndarálit 2. minni hluta sem er að mjög mörgu leyti áhugavert og ég tek undir margt sem þar kemur fram. Það eru nokkur atriði sem mig langar að spyrja hv. þingmann um. Í kaflanum Víðara samhengi kemur fram, með leyfi forseta: „Þekkingarsamfélag sprettur upp og spírar út frá þörfum og ástríðu fólks frekar en að mótast af valdboði að ofan.“ Svo kemur líka aðeins seinna, á blaðsíðu 3, með leyfi forseta: „Þekkingarsköpun innan háskóla á að vera á forsendum þekkingar, þarfa og ástríðu nemenda en ekki á forsendum atvinnulífsins.“ Mig langar að spyrja hv. þingmann: Núna er verið að tala t.d. um meginmarkmið - þar segir, með leyfi forseta: „Stjórnvöld stuðli að hagnýtingu nýrra lausna til að takast á við samfélagslegar áskoranir …“ Og svo með rannsóknarháskóla og svoleiðis, en ég get ekki séð að þekkingarsamfélag geti byggst eingöngu á ástríðu fólks. Ég trúi því að stjórnvöld geti reynt að efla þekkingarsamfélagið, með fjármagni t.d., eins og hv. þingmaður fór ágætlega yfir. Það er að synd að það skuli hafa verið minnkuð framlög til grunnrannsókna og til nýsköpunarfyrirtækja. Er ekki mikilvægt að stjórnvöld efli þekkingarsamfélag með fjármagni, með því að einfalda regluverkið með átaki í STEM-kennsluaðferðum o.s.frv., sem hefur ekkert með ástríðu fólks að gera. Ég get alveg sagt það fyrir mig og ég þekki bara marga nemendur Háskóla Íslands sem fóru ekki í viðskiptafræði eða lögfræði út af ástríðu. Það er margt í lífinu sem við þurfum að gera án ástríðu. Er ekki líka mikilvægt 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Eyjólfi Ármannssyni kærlega fyrir andsvarið. Mér er ljúft og skylt að ræða aðeins ástríðuna hér í ræðustól Alþingis því að ástríðan er lykillinn að öllu því sem við fáumst við, sum hver alla vega, ég get alla vega talað fyrir sjálfa mig. Hún er drifkrafturinn í mörgu því sem maður gerir vel. Ef ég skil spurningu hv. þingmanns rétt þá kemur hann inn á það hvort við eigum ekki að vera með einhvers konar traust á yfirvöldum í því að forgangsraða fjármunum í þágu ákveðinnar áherslu í þeim námsleiðum sem eru í boði í háskólum þannig að það verði ekki til einhver óráðsía, að allir læri bara það sem þeim þykir skemmtilegast hverju sinni. Ég held að þarna séu bara mjög góðir millivegir. Það má kannski útskýra þessar áherslur í nefndarálitinu með þeim hætti að við höfum séð að með núverandi reiknilíkani háskólanna verða til ofboðslega stórar námsleiðir, óeðlilega stórar, vil ég bara leyfa mér að segja, sem er ódýrt að kenna, sem byggist á því að það séu stórir bekkir. Ég nefni hér lögfræðina, mína fræðigrein, ég nefni hér sálfræðina og viðskiptafræðina, sem ég held að séu bara hver um sig gríðarlega mikilvægar fræðigreinar sem við eigum ekki að tala niður að neinu leyti. En miðað við hversu hátt hlutfall er af nemendum í þessum greinum versus það hvar þær eru staðsettar í reiknilíkaninu þá eru vísbendingar og teikn á lofti um að fólk búi ekki við það frelsi að geta raunverulega ráðstafað 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég get bara tekið dæmi um sjálfan mig. Ég prófaði nokkur fög áður en ég fór í lögfræði og get sagt að ástríða mín hafi þá væntanlega staðið til þess. En ég prófað annað áður. Mín skoðun er sú að við séum allt of fáa nemendur í þessum STEM-greinum, að það sé mikilvægt að efla þær og fá nemendur til að fara í þær. Ég tel fráleitt á Íslandi að við séum með fjóra lagaskóla eins og við höfum verið með. Ég botna bara ekki í því. Ég hef verið að tala um þetta erlendis og fólk hristir bara hausinn, að 400.000 manna samfélag skuli vera með fjóra lagaskóla. Hvernig getum við mannað allar prófessorsstöðurnar t.d.? Mig langar að spyrja hv. þingmann, af því að það stendur í nefndaráliti 2. minni hluta, með leyfi forseta: „Bent er á að skilgreina þurfi notkun á STEAM mun betur og að tryggja verði að bókstafurinn A nái einnig til hug- og félagsvísinda.“ - Það er væntanlega verið að vísa til orðanna „liberal arts“ en ég hef skilið A-ið sem listir en ekki hug- og félagsvísindi. Það væri ágætt að fá frekari rökstuðning hjá hv. þingmanni hvað þetta varðar. Annað sem ég tel mjög mikilvægt - og ég tel að sjálfsögðu mjög mikilvægt að fólk velji að læra þau fög sem hugur þess stendur til eða ástríða - er að ég tel að ástæðan fyrir því að við erum með fjóra lagaskóla sé ekki að það séu ástríðufullir laganemar úti um allar koppagrundir í samfélaginu. Það er af því að þetta er ódýrasta námið. Og ég tel að við eigum að setja meiri pening í STEM-greinarnar. Tengt þessu þá er talað um rannsóknarhlutverk háskóla, að það verði aukið, sem er mikilvægt og ég tek undir það. Það er leitt að sjá að fé til grunnrannsókna er að minnka. En hefði ekki verið rétt og er ekki rétt að við sættum okkur við það í litlu samfélagi að við höfum einn rannsóknarháskóla sem er Háskóli Íslands og svo höfum við aðra kennsluháskóla? 

Herra forseti. Aftur þakka ég hv. þingmanni fyrir frábæra spurningu. Á bara að vera hér einn rannsóknarháskóli? Ég vísa til niðurstöðu Ríkisendurskoðunar frá því 2005 þar sem var mjög efnislega góð umfjöllun um kosti þess að einskorða rannsóknir við Háskóla Íslands. Sú greining er reyndar komin til ára sinna en ég ætla ekki að gefa neitt út með það hér og nú. Ég hef ekki til þess forsendur að leggja dóm þann dóm á íslenskt háskólalíf að það sé bara einn staður fyrir rannsóknir. Hins vegar tel ég algjörlega ljóst - og ég vil kannski koma svolítið inn á það sem hv. þingmaður spurði mig að í fyrra andsvari því að ég komst ekki í að svara í fyrra andsvari. Á ekki háskólinn að þjóna atvinnulífinu? Svarið við því er: Jú að sjálfsögðu. En spurningin sem ég verð að spyrja mig sem kjörinn fulltrúi hér er: Hvernig er búið þannig í haginn fyrir háskólana, fyrir menntakerfið í heild sinni að það geti þjónað atvinnulífinu sem best? Það er auðvitað grundvallarspurningin. Auðvitað eigum við ekki að hlusta á einhverjar fortölur um að við séum að búa til háskólalíf sem geti ekki þjónað atvinnulífinu eða búið hér til blómlegt nýsköpunarlíf eða metnaðarfullar útflutningsgreinar, að sjálfsögðu ekki. Auðvitað er alger sátt um það. Það er hins vegar ekki samræmd pólitísk sýn á það hvernig við náum þessu markmiði. Ég tel að við eigum að byrja mun fyrr í íslensku skólakerfi að búa til hamingjusama einstaklinga sem eru líklegri til að velja sér nám við hæfi og skila ágóða út í þetta samfélag. Þetta eru mjög háleitar umræður, ég geri mér grein fyrir því, en ég er svo sannfærð um að þessi vinna byrji á leikskólastiginu, svo það sé bara sagt.

Forseti. Hér erum við að ræða enn eina tillögu til þingsályktunar um stefnumótandi aðgerðir og í þetta skipti erum við að ræða um þekkingarsamfélagið á Íslandi. Það er svo sem hægt að segja að í þessari stefnumótandi þingsályktunartillögu séu mörg fögur orð og þarna sé um metnaðarfulla stefnu að ræða en sannleikurinn er sá að því miður skortir það að fjármagn fylgi til þess að raunverulega ná því sem verið er að leggja fram. Við getum bara tekið dæmi hér úr tillögunni, með leyfi forseta: „Meginmarkmið í háskóla- og vísindastarfi verði að auka gæði náms og námsumhverfis í samkeppnishæfum háskólum. Rannsóknarhlutverk háskóla verði aukið og metnaður og hugvit virkjað í því skyni að efla þekkingu og skapa ný tækifæri fyrir vísindafólk.“ Já, ég ætla rétt að vona að allir vilji gera þetta, en á sama tíma er verið að skera niður. Raunveruleikinn er einfaldlega sá að það er verið að skera niður í þeim sjóðum sem snúa að fjármagni á rannsóknum, í nær öllum samkeppnissjóðum innan Vísinda- og tækniráðs. Sá niðurskurður er þó nokkuð stór, hann er yfir 1 milljarður. Þegar við í stjórnarandstöðunni reynum að benda á þetta, að þarna sé nú misræmi, þá fáum við alltaf sama svarið. Svarið er alltaf þetta: Ja, þetta voru Covid-aðgerðir. Frábært. Kannski að við ættum að hugsa aðeins: Af hverju fórum við í þessar aðgerðir í Covid? Jú, vegna þess að við vissum að það er nauðsynlegt, eða eins og fyrrverandi forsætisráðherra Finnlands, Esko Aho, orðaði það: Það er nauðsynlegt að fjárfesta á krepputímum. Hvað erum við að ganga í gegnum í dag? Nú er ekki lengur Covid en við erum með verðbólgu og háa vexti. Við erum að ganga í gegnum tímabil þar sem er líka erfitt t.d. að ná í fjármagn annars staðar fyrir rannsóknir og nýsköpun. Við sjáum það bara á því að það hefur aðeins hægt á því úti um allan heim hvaða fjármagn er verið að setja í nýsköpun. Ef það var góð hugmynd að bæta við fjármagni í Covid þá hlýtur það að vera enn þá betri hugmynd núna því að eins og Esko Aho, fyrrverandi forsætisráðherra Finnlands, orðaði það einnig, með leyfi forseta: Besta ráðið sem ég get gefið ykkur er að borða ekki kartöfluútsæði í kreppu. Nei, það er nefnilega þannig að fjárfesting í rannsóknum og nýsköpun skilar sér margfalt til baka. Og þó svo að hún kosti eitthvað núna þá gerir hún það að verkum að hagkerfi okkar verður sterkara og sterkara. Fyrir nokkrum árum síðan eða fyrir um áratug var hugvitsiðnaðurinn á Íslandi ekkert mjög stór en það voru stóru draumar um að gera hugvitsiðnaðinn að því sem ég held að hafi verið kallað þriðja eða fjórða stoðin, sennilega þriðja stoðin því að þá vorum við ekkert byrjuð á ferðaþjónustunni. Ferðaþjónustan hefur að sjálfsögðu orðið ein af stóru stoðunum okkar. En það merkilega hefur líka gerst að hugvitið hefur orðið að stórri grunnstoð í okkar hagkerfi. Þegar hagkerfið gengur vel þá græðir ríkið og fær peningana margfalt til baka sem það hefur lagt í rannsóknar- og samkeppnissjóði, rétt eins og allir aðrir fjárfestar sem fjárfesta í nýsköpun. Þetta er nokkuð sem er tiltölulega vel skilið úti um allan heim. Ef horft er til síðustu 50 ára t.d. í löndum þar sem eru enn þá harðari kapítalískir stjórnmálamenn en hér á Íslandi, eins og t.d. í Bandaríkjunum þar sem bæði repúblikanar og demókratar hafa tryggt fjármagn til grunnrannsókna og aukið það ár frá ári síðastliðin 50 ár - þetta er það sem er að skila okkur hlutum eins og internetinu og öðrum tæknibyltingum. Eins líffræðibyltingu sem hjálpar okkur með lyfjaiðnaðinn og heilbrigðistæknina og heilbrigðisgeirann allan og meira að segja fjárfestingarnar í því sem kannski eru ekki tækni heldur t.d. það að fjárfesta í hlut eins og mannfræði. Ég get sagt ykkur sögu af því hvernig fjárfesting í mannfræðikennslu og -þekkingu skilaði sér. Jú, ég var hluti af því alþjóðlega teymi sem fór til Vestur-Afríku þegar ebólufaraldurinn geisaði þar 2014 og 2015. Fyrsta aðgerðaáætlunin hjá öllum var einfaldlega að setja upp fullt af sjúkrahúsum til að setja fólkið í sem þjáðist af þessari veiru, en talið var að allt að 80–90% þeirra sem fengju hana myndu látast. En viti menn, einn mannfræðingur, sem var sendur inn í samfélögin þar sem þetta geisaði í október og nóvember 2014, uppgötvaði það með því að fylgjast með fólkinu, með því að nýta sína þekkingu, sína rannsóknarþekkingu, áttaði sig á því að ef aðeins einni hegðun fólks væri breytt, það hvernig það meðhöndlaði lík eftir að fólk deyr, ef það breytti þessum eina hlut þá væri hægt að stoppa ebólubylgjuna. Og viti menn, það var hlustað á þennan mannfræðing. Í stað þess að byggja 100 sjúkrahús í þessum þremur löndum, og þá er ég að tala um tjaldsjúkrahús, þá var farið í massífa baráttu í því að fá fólk til að breyta því hvernig það fór með lík þegar einhver deyr. Þetta stöðvaði þessa bylgju af ebólu sem annars hefði getað farið um alla heimsbyggðina. Þannig að já, það borgar sig að fjárfesta í þekkingu og rannsóknum. Grunnrannsóknirnar eru algjör lykill að öflugri nýsköpun. Þess vegna verðum við að standa vörð um slíkt, sérstaklega á krepputíma. Ef lítið er um pening þá þurfum við að finna peninginn annars staðar. Það var t.d. bætt við 1,5 milljörðum í fjárlögin fyrir tveimur árum síðan, sem hefur síðan haldið áfram, til að fjármagna eitt aukaráðuneyti. Spurning hvað það skilar til baka til samfélagsins miðað við það hvað fjárfesting í grunnrannsóknum hefði skilað. Við í atvinnuveganefnd fengum þetta mál einnig til umsagnar. Við hefðum helst viljað fá þessa þingsályktunartillögu inn til okkar nefndar í upphafi vegna þess að við teljum að þetta hafi miklu meira að gera með möguleika hagkerfisins okkar til að vaxa heldur en endilega bara menntun. Við leggjum áherslu á það í okkar umfjöllun að farið verði í sérstakrar aðgerðir til að auka hlut kvenna þegar kemur að nýsköpun og rannsóknum og sérstaklega horft á það hvernig þær geta náð í fjármagn, vegna þess að það hefur sýnt sig þegar kemur að nýsköpun að konur fá síður fjármagn. Ef það eru kvenkynsfrumkvöðlar þá fá þær síður fjármagn, en ef þær bæta hins vegar við karlmanni í frumkvöðlateymið þá allt í einu kemur peningurinn inn. Þetta er svo sannarlega eitthvað sem við þurfum að horfa á. Við viljum líka að það sé ekki bara, eins og nefnt er í þessari þingsályktunartillögu, horft til þess hvernig ríkið geti nýtt nýsköpun í heilbrigðisþjónustu heldur viljum við að horft sé til nýsköpunar í starfsemi allra ríkisstofnana og fyrirtækja. Við viljum líka að það sé settur ákveðinn fókus á nýsköpun tengdri loftslagsmálum og við teljum að það sé mikið af tækifærum tengdum því, bæði grunnrannsóknum og annarri nýsköpun. Við viljum líka að það sé liðkað fyrir möguleikum erlendra frumkvöðla til að koma hingað. Það er búið að liðka fyrir því að fá hingað til lands starfsfólk erlendis frá en við þurfum líka frumkvöðlana, við þurfum líka að skapa tækifæri fyrir fólk sem kemur hingað utan frá EES til að koma hingað til lands, vera hér í rannsóknum, vera hér með nýsköpun. Það býr einfaldlega til tækifæri. Við horfum líka mikið á menntunina og þar horfum við á aðgengi að fjarnámi. Við þurfum virkilega að setja fjármagn inn í háskóla til þess að auka það. Mig langaði að nota síðustu mínúturnar sem ég hef til að ræða um stöðu námsmanna. Það er nefnilega þannig að ef við ætlum að byggja upp þekkingarsamfélag hér á Íslandi þá þurfum við að tryggja það að námsmenn hafi möguleika á því að sækja nám. Það er því miður talað voðalega fallega um það af stjórnvöldum að umsóknum í Menntasjóð námsmanna hafi farið fækkandi - eins og það sé góður hlutur. Það sýnir þvert á móti fram á það að það er grundvallarbrot í Menntasjóði námsmanna, framfærslulánin sem veitt eru eru svo lág að fólk nær ekki að lifa á þeim. Við gerðum einfalda útreikninga: Ef þú tekur að þér 50% vinnu með námi til þess að geta haft í þig og á, og ég tala nú ekki um til að geta leigt húsnæði, og sú vinna er bara einföld eins og að vinna á kassa í Bónus, þá kemur í ljós að framfærslustyrkurinn sem menntasjóðurinn lætur þig fá fer niður í 9.000 kr. á mánuði. Með öðrum orðum: Ef þú ferð í nám og þarft að vinna með því af því að framfærslustyrkurinn er svo lágur þá orsakar það það að þú færð engan framfærslustyrk. Þá sækir þú auðvitað ekkert um styrk og vinnur bara meira og það kemur að sjálfsögðu niður á náminu. Við Píratar lögðum því fram, ásamt þingmönnum Flokks fólksins þann 1. desember sl., sem er einmitt dagur stúdenta, frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lögum sem bæta stöðu námsmanna. Grunnatriðin sem við lögðum þar fram voru í fyrsta lagi að framfærslulán fyrir 100% nám skyldi ekki vera lægra en grunnatvinnuleysisbætur vegna þess að það ætti frekar að vera þannig að fólk færi í nám en að vera á atvinnuleysisbótum. Í dag er sem sagt ódýrara fyrir ríkið ef þú ferð í nám en fyrir fólk almennt þá er þetta næstum því tvöfaldur munur. Við byrjuðum þess vegna á því að segja að grunnurinn ætti að vera sá að þú fáir það sama og grunnatvinnuleysisbæturnar eru. Við horfðum líka á það að vera með meiri möguleika fyrir fólk til að taka námið á lengri tíma og brjóta það meira upp vegna þess að ef fólk er að vinna með námi eða ef upp koma aðstæður þar sem þú getur ekki verið að stunda fullt nám, þá þarftu að hafa tækifæri til þess að dreifa náminu betur. Við erum líka með tvær grundvallarkröfur, ég myndi bara segja mannréttindakröfur fyrir námsmenn. Í fyrsta lagi: Ef námsmenn eignast börn þá sé fjárhæð fæðingarstyrks til foreldra í fullu námi sú sama og grunnatvinnuleysisbætur. Í dag er þetta einfaldlega hrikaleg skerðing fyrir fólk, fyrir nemendur ef það eignast barn. Í öðru lagi er það þannig í dag að þó svo að nemar vinni með námi og borgi í Atvinnuleysistryggingasjóð þá eiga þau ekki rétt á atvinnuleysisbótum. Þetta er svona eins og verið sé að taka skatta af fólki en gefa því ekkert í staðinn. Þetta þarf að laga, að sjálfsögðu. Einnig viljum við auka frelsi nema til þess að sækja um niðurfellingu námslána við ýmsar ástæður eins og vegna varanlegra veikinda, fjárhagsörðugleika og annarra sérstakra aðstæðna. Að lokum er eitt sem við teljum að verði að laga og það er að starfsnám í öllum greinum sé greitt. Það eigi ekki að vera eins og er í dag að ef þú ert að læra lækninn eða hjúkrunarfræðinginn, bara til að taka eitt dæmi, þá þarft þú að taka ákveðið mikið af starfsnámi. Þú fær ekkert borgað fyrir það. En svo, af því að það er mannekla þá tekurðu aðrir vaktir og færð borgað fyrir þær. Að sjálfsögðu ætti að borga fyrir allar vaktir. Það er sem betur fer víða um heim smátt og smátt búið að banna þetta ógreidda starfsnám með lögum. Við Íslendingar þurfum að gera slíkt hið sama. Grunnurinn að því að við getum byggt hér upp gott þekkingarsamfélag er að við hugsum vel um námsmennina, að við tryggjum það að námsmenn hafi tækifæri til þess að sækja nám óháð því hver fjárhagsleg staða, fjárhagslegur bakgrunnur þeirra fjölskyldna er og jafnframt að það sé ekki bara talað um fallegar aðgerðir í einhverjum skjölum sem enda bara á vefnum eða upp í hillu einhvers staðar, heldur sé raunverulega sett fjármagn, það sé raunverulega verið sé að tryggja það að við höfum nægt kartöfluútsæði, eins og það var orðað, til þess að eftir nokkur ár fáum við hér frábæra og mikla uppskeru sem hjálpar okkur að halda Íslandi í forystu á öllum sviðum samfélagsins.

Forseti. Þetta er að ýmsu leyti ágætistillaga. Eins og ég kom inn á í andsvari áðan finnst mér áhugavert að það sé ekki minnst neitt á grunnrannsóknir í þessari tillögu, sem er grundvallaratriði í þessum geira þegar allt kemur til alls. Mig langaði til að bera aðeins saman fjármögnun og þau markmið sem hafa verið á undanförnum árum í þessum málaflokki. Í fjármálaáætlun á hverju ári eru sett fram ákveðin markmið, viðmið um hvaða árangri á að ná með opinberum fjármunum með ýmsum mælikvörðum. Mælikvarðarnir eru mjög áhugaverðir. Svo ég fari í fjármálaáætlun frá 2020 eða 2021, allavega fyrir nokkrum árum síðan, þá er talað um nokkur markmið. Eitt markmiðið er að styrkja rannsóknastarf og umgjörð þess. Þar undir eru þrír mælikvarðar; ritrýndar birtingar háskóla, þriggja ára meðaltal, hlutfall kvenna meðal prófessora og hlutfall akademískra starfsmanna undir 40 ára, sem sagt fastráðnir starfsmenn. Staðan 2019 voru 2.294 ritrýndar birtingar háskóla, þriggja ára meðaltal 2.300. Það átti að ná markmiðinu um 2.625 árið 2021 og 3.125 árið 2025. Á sama tíma áttu að vera komnir 2.000 fastráðnir starfsmenn, þar af 800 undir 40 ára aldri. Hlutfall kvenna meðal prófessora átti að vera komið upp í 41%, úr 32%. Staðan í núgildandi fjármálaáætlun með sömu markmið, að styrkja rannsóknastarf og umgjörð þess - þar eru ritrýndar birtingar ekki nándar nærri þær sömu og í gömlu fjármálaáætluninni, þ.e. staðan 2022 er 1.563 þegar markmiðið fyrir 2021 átti að vera 2.625. Svolítið áhugavert. Markmiðið núna fyrir 2028 er að þá eigum við að vera komin í 1.800 ritrýndar greinar, færri en þær voru 2019. Allt í lagi, merkilegt. Hlutfall kvenna meðal prófessora hefur batnað og stefnir í að vera nokkurn veginn á pari við það sem áætlað var. Hlutfall akademískra starfsmanna er núna komið undir flokkinn um aukin gæði náms og námsumhverfis og það er búið að breyta kvarðanum, farið í prósentu í staðinn fyrir fjölda. Fjöldi skiptinema sem eru þarna undir líka á að vera kominn í 2.200 árið 2028, þ.e. erlendir skiptinemar á Íslandi, og 1.400 Íslendingar erlendis sem er svipað og var gert ráð fyrir í fyrri fjármálaáætlun. Þetta eru ekki alveg sömu ár, það áttu að vera 800 íslenskir skiptinemar erlendis og 2.000 erlendir hér á Íslandi árið 2025. Staðan 2022 er 1.000 og 1.600, það virðist ganga nokkuð vel upp á það að gera. En þetta er, ef má orða það þannig, grundvöllur fjármögnunarinnar þegar allt kemur til alls. Þetta er það sem kostar, beinir peningar, þegar verið er að tala um t.d. grunnrannsóknir og þess háttar. Þarna er verið að sækja fólk einmitt í framhaldsnám, dálítið mikið, þó nokkuð mikið. Ég átta mig í rauninni ekki alveg á því hvernig þessi framtíðarsýn passar við fjármálaáætlun eins og hún hefur verið sett fram á undanförnum árum. Fyrst þessi tillaga er komin núna með hinum ýmsu markmiðum og aðgerðum þá býst ég við að það verði þó nokkur uppfærsla á málefnasviði háskóla í fjármálaáætlun í vor til að endurspegla þessa þingsályktunartillögu að einhverju leyti. En það má samt ekki glata þeim mælikvörðum sem eru þegar til staðar því þeir eru góðir, eins og fjöldi ritrýndra birtinga, fjöldi háskólanema o.s.frv. Þessir mælikvarðar endurspegla að mjög miklu leyti það fjármagn sem er að fara í málaflokkinn og hvaða árangri við erum að ná með því. Þó að ákveðin baunatalning, fjöldi nemenda o.s.frv., segi okkur ekkert endilega mikið, því að það er rosalega margt á bak við háskólanám sem birtist kannski þó nokkru seinna, þá höfum við samt góða reynslu af því, bæði varðandi eftirágreiningar sem hafa verið gerðar á verkefnum sem hafa farið í gegnum Rannsóknasjóð og líka Tækniþróunarsjóð, sem er svo sem á öðrum vettvangi. Við verðum í rauninni að grundvalla þetta þekkingarsamfélag held ég dálítið mikið betur. Það er eitt að telja fjölda ritrýndra greina sem eru birtar og hversu margir nemendur fara erlendis í nám og hversu margir koma hingað þegar umhverfið er eins kvikt og við höfum orðið vitni að á undanförnum árum. Það er rosaleg ásókn atvinnulífsins inn á þennan vettvang og ákall um að koma til móts við þær þarfir, sem er að vissu leyti dálítið áhugavert og er með réttu ákveðinn vettvangur, en hann má aldrei vera á kostnað grundvallarins sem eru einmitt grunnrannsóknir, grunnur þess fræðasamfélag sem við byggjum í rauninni alla þróun á í kjölfarið og hvað hann hefur upp á að bjóða. Mér finnst mælikvarðarnir eins og þeir koma fram ekki vera alveg nógu gagnsæir, þeir mættu vera betri og ég vonast til þess að þau markmið sem koma fram hérna geri það að verkum að við verðum upplýsingamiðaðri í fjármálaáætlun núna í vor og með fjármögnunina þá sérstaklega í kjölfarið, því ef þetta er í alvörunni það sem Alþingi og framkvæmdarvaldið og ráðherra vill að gerist þá kemur það þegar lögð er fram fjármálaáætlun og síðan fjárlög og það er verið að sýna á peninginn sem þetta kemur til með að kosta. Það er ekkert hægt að hlaupast burt frá því, þetta verður ekkert ókeypis. Það gerist ekkert sjálfkrafa að fólk gefi vinnu sína, eins mikið og vísindamenn gera það, ég verð að segja að ég þekki það, eins og með alþingismenn þá er ekkert til sem heitir yfirvinna eða neitt svoleiðis. Verkið er einfaldlega klárað og ef það þarf næturvinnu o.s.frv. þá gerist það. Ég held að við þurfum að taka okkur taki hérna og sýna aðeins betur á spilin, sjá aðeins betur hvert peningarnir eru að fara í samvinnu við fræðasamfélagið. Það er líka margt sem er verið að segja hérna í tillögunni, við viljum leggja áherslu á hitt og þetta. Já, en það er líka akademískt frelsi. Það er ekki í stjórnarskrá enn þá, vonandi næst það, það er bara í lögum eins og er, en það er samt í lögum. Akademískt frelsi snýst dálítið um að stjórnvöld séu ekki að skipta sér af því hvað sé verið að gera og hvernig sé verið að gera það heldur einfaldlega að leggja ákveðnar áherslur, kalla fram ákveðin verkefni og þess háttar. Það kemur í gegnum t.d. fjárheimildir til hinna ýmsu mismunandi sjóða sem eru sérhæfðir á einn hátt eða annan, en það er síðan alltaf fræðasamfélagsins að ganga í það, með tillögum að verkefnum og mati á því hvað er raunhæft eða fræðilegt eða áhugavert, ekki endilega á forsendum þess að það sé hagnýtanlegt á allra næstu misserum. Verkefni getur þess vegna verið áhugavert, það skiptir ekki máli. Fræðasamfélagið hefur þróast á dálítið áhugaverðan hátt að undanförnu hvað það varðar og ég held að við þurfum kannski að taka pínuskref aftur á bak með það, af því að fjármagnið hefur að einhverju leyti þróast út í að vera markmiðssettara frekar en almennara. Það gefur í rauninni möguleikana á að það sé ekki verið að rannsaka - ja, akademíska frelsið er allavega mjög flókið á þann hátt. Ég kalla eftir því að við hugum aðeins að því í framkvæmd á þessari þingsályktunartillögu og ég hlakka til að sjá fjármálaáætlunina núna í vor því ég ætla að leita að merkjum um að það sé í raun og veru verið að gera betur í þekkingarsamfélagi á Íslandi, að vísu einungis til ársins 2025. Ég hlakka til þess að sjá 2026 o.s.frv.

Herra forseti. Við ræðum hér tillögu til þingsályktunar um stefnumótandi aðgerðir til eflingar þekkingarsamfélags á Íslandi til ársins 2025 og mig langaði að koma aðeins inn á önnur atriði en hafa verið rædd hér í dag. Tillagan gengur út á að Alþingi álykti að fela háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra að vinna stefnumótandi aðgerðir til ársins 2025 til eflingar þekkingarsamfélagi á Íslandi. Aðgerðin byggist á sýn um Ísland sem þekkingarsamfélag. Framtíðarsýnin, sem málið gengur út á, er að hugvitið, hin ótakmarkaða auðlind, verði grunnurinn að stærstu útflutningsgreinum þjóðarinnar. Sjónum verði beint að sjálfbærri þróun atvinnulífs og samfélags með þekkingu og hugvit að leiðarljósi í stað þess að byggja á takmörkuðum auðlindum sem hafa í gegnum tíðina valdið sveiflukenndu efnahagsástandi. Það sem kemur síðan fram í meginmarkmiðum er að stefnumótandi aðgerðir um þekkingarsamfélag á Íslandi skuli byggjast á þremur meginsviðum sem hvert um sig hafi að geyma tiltekin meginmarkmið og aðgerðir svo að framtíðarsýnin geti orðið að veruleika. Sviðin skiptist í háskóla- og vísindastarf, nýsköpun og hugverkaiðnað, fjarskipti, upplýsingatækni og netöryggi. Það sem mig langar helst að ræða hérna í dag, sem hefur svo sem ekki verið mikið rætt, varðar meginmarkmið í fjarskiptum, upplýsingatækni og netöryggi þar sem verið er að ræða að tengja byggðir landsins og Ísland við umheiminn en jafnframt að innviðir og þjónusta mæti þörfum almennings og atvinnulífs. Stuðlað verði að sjálfbærri þróun á landsvísu með nýtingu stafrænna lausna, almennu aðgengi að áreiðanlegu netsambandi um ljósleiðara og háhraðafarnet auk ásættanlegs netöryggis á hverjum tíma til að svo megi verða. Það er m.a. rætt um gígabitalandið, sem er ein af tillögunum undir markmiðum sem styðja fjarskipti, upplýsingatækni og netöryggi. Það verður að segjast að það hefur náðst gríðarlegur árangur á Íslandi á undanförnum fáum árum sem snýr einmitt að ljósleiðaravæðingu landsins sem hefur skilað okkur í það að vera efst á listum sem snúa að ljósleiðaratengingum á heimsvísu og almennum fjarskiptatengingum. Það er mjög gleðilegt að sjá hvernig verkefnið Ísland ljóstengt skilaði þeim árangri á undraskömmum tíma. Það var verkefni sem var unnið að mestu hérna 2017–2020. Framkvæmdum er að ljúka, eða þeim lauk að mestu 2022, og kannski eru síðustu verkefnin í gangi núna þar sem er verið að tengja við Árneshrepp á Ströndum. Eftirfarandi kemur síðan fram í kaflanum Hugvit, grunnur að stærstu útflutningsgreinum þjóðarinnar: Á lýðveldistímanum hefur saga atvinnulífs og hagkerfis einkennst af tímabilum uppgangs og samdráttar í einstökum atvinnugreinum. Áhrif slíkra breytinga á afkomu þjóðarbúsins hafa verið meiri en ella hefði getað verið vegna fábreytni í atvinnulífi og því varðar það miklu fyrir afkomu þjóðarinnar, til lengri tíma litið, að fjölbreytni efnahagslegra stoða þjóðarbúsins verði aukin. Um síðustu jól kom út mjög áhugaverð bók sem Jóhannes Nordal skrifaði, Lifað með öldinni, og ég hef minnst á það áður í þessum stól að það ætti að vera skyldulesning fyrir þá sem vilja kynna sér hagsögu landsins og náttúrlega almennt fyrir fólk á Íslandi til að skilja hvað er búið að gerast síðustu 60–70 árin og þó að við færum öld aftur í tímann. En það er nákvæmlega þetta sem er verið að fjalla um, að fram til um 1970 voru útflutningstekjur á Íslandi fyrst og fremst sjávarútvegurinn og landbúnaðurinn. Þá komu stóriðjan og orkuframleiðslan inn. Síðan höfum séð gríðarlegar tæknibreytingar í sjávarútveginum og gríðarlegar framfarir þar sem byggjast einmitt á þessari tækni og það er þar sem við viljum sjá þessa tækni og þekkingarsamfélagið byggjast upp, sem víðast og með nýjum greinum. Síðan er komin ferðaþjónusta og aðrir þættir. Þá hefur þekkingariðnaðurinn verið að byggjast upp, hugvitið, og það er það sem við viljum að komi næst inn af fullum krafti. Ég hygg að það ætti að vera markmið þjóðarinnar varðandi útflutningstekjur þjóðarinnar að við séum helst ekki með þannig greinar, þegar við tölum um svona einkennandi greinar í íslensku efnahagslífi í útflutningi, að það komi ekki mikið meira en 25% af útflutningstekjum frá einstökum greinum. Það má geta þess að þó að sá sem hér stendur tali mikið um flug og ferðaþjónustuna og að hún styrkist, og tali oft og tíðum fyrir hönd þessara atvinnugreina, að við viljum kannski ekki sjá það sem gerðist árið 2018 þegar yfir 40% af útflutningstekjum þjóðarinnar komu frá ferðaþjónustunni og fluginu, heldur viljum við einmitt, eins og þessi markmið hér segja, byggja upp fleiri greinar í samfélaginu. Það hefur verið mikill þekkingariðnaðarvandi varðandi lyfjagerð og er vonandi að hún geti styrkst verulega á nýjan leik og orðið stór atvinnugrein hér á næstu árum. En auðvitað erum við að tala um þekkingarsamfélagið almennt. Það hefur komið fram í máli hv. þingmanna í dag með tölvuleiki, ýmislegt tengt því, líftækni og slíka þætti. Ég kom eiginlega hér upp til að brydda aðeins upp á nýju máli sem ég hyggst fara í á nýju ári, þ.e. að skoða þingsályktun eða beiðni um skýrslu, eða hvernig sem við förum að því, frumvarp eða hvað, sem snýr að því að styrkja nákvæmlega þennan þekkingariðnað, þ.e. ljósleiðaratengingar í landinu og fjarskiptatengingar, það er verið að ná þeim yfir á svolítið nýtt svið. Við höfum náttúrlega séð breytingarnar, eins og ég sagði, úti um sveitir landsins varðandi ljósleiðaramálið, Ísland ljóstengt. Næsta vers er að tengja þorpin og minni staði við ljósleiðarann. Það er í góðu ferli einmitt þessa dagana og vonandi förum við að sjá árangur í því á nýju ári. En það sem ég ætlaði fyrst og fremst að impra hér á sem hugmynd, til að styðja við fjarskipti í landinu, varðar fyrirtæki sem heitir Orkufjarskipti, sem er fyrirtæki í eigu Landsvirkjunar og Landsnets. Orkufjarskipti reka fjarskiptainnviði fyrir raforkukerfi landsins í formi ljósleiðaradreifikerfis. Þetta kerfi er landsdekkandi og hefur í gegnum tíðina einungis verið notað í þeim tilgangi að tengja saman virkjanir og flutningskerfi raforku. Það liggja mikil tækifæri - ég hygg að það liggi geysilega mikil tækifæri - í því að nýta þetta ljósleiðarakerfi betur fyrir aðra grunnfjarskiptainnviði landsins. Hér er um mikla hagsmuni að ræða sem geta stóreflt fjarskiptaöryggi í landinu. Þessu er oft lýst með þeim hætti að með því að tengja þessi kerfi saman - það kom fram í skýrslu hóps sem fyrrverandi hv. þm. Haraldur Benediktsson leiddi, að ég hygg á síðasta kjörtímabili, og vann í starfshópi sem var skipaður af þáverandi utanríkisráðherra. Skýrslan var unnin innan þess ráðuneytis. Hún varðaði einmitt hvað væri hægt að gera með þessa möskvun sem tengist þessum innviðum, ljósleiðaratengi, sem hafa verið byggðir upp á undanförnum áratugum. Með því að tengja kannski fyrir - í skýrslunni var talað um innan við milljarð, þá mætti stórauka allan möskvun á ljósleiðarakerfi landsins og búa til miklu öflugra kerfi og miklu margþættari tengingar og skapa þar með meira öryggi. Hér á landi varðandi ljósleiðara hefur fyrst og fremst verið NATO-strengurinn eða hringstrengurinn svokallaði, sem var lagður og tekinn í notkun um 1990, fyrir rúmum 30 árum, er svolítið farinn að eldast og tengir raunverulega saman ratsjárstöðvar Atlantshafsbandalagsins á fjórum hornum landsins. Sá strengur, NATO-strengurinn, hefur aðeins átta ljósþræði og allir eru þeir fullnýttir í dag. Hann er einmitt kominn á tíma og því nauðsynlegt að huga að því að skapa fleiri tengimöguleika, þar á meðal á hringtengingu landsins, sem ég kom inn á áðan, með betri möskvun. Þessi strengur er á mörgum stöðum eina grunnfjarskiptatengingin í mörgum bæjum, þorpum og heilu landsvæðinu vítt og breitt um landið. Í kerfi Orkufjarskipta eru að meðaltali á bilinu 24–96 ljósþræðir en einungis tveir til tíu þræðir í notkun. Þið sjáið að hér er um allt annað kerfi að ræða og miklu öflugra en við þekkjum í hinum svokallaða NATO-streng, eða ljósleiðaratengingu. Þannig að það leynast miklir möguleikar í því að nýta þetta kerfi, þessa þræði betur. Þeir eru vannýttir í dag og það hefur náttúrlega verið svolítið þannig að forsvarsmenn fyrirtækisins Orkufjarskipta, eða stjórn, hafa verið ragir við að leyfa öðrum fjarskiptafyrirtækjum að nýta ónýtta getu ljósþráða sem ekki er í notkun hjá Orkufjarskiptum í þessum ljósstrengjum. Með einföldum hætti og lagabreytingum mætti koma hlutum þannig fyrir að bæta fjarskiptaöryggi landsins með samnýtingu þessara innviða og stórefla hagnýtingu þeirra án þess að skerða eða veikja starfsemina sem er tengd raforkukerfinu. Rekstur raforkukerfis er samfélaginu gríðarlega mikilvægur og gegnir fjarskiptaöryggi mjög miklu til að tryggja öryggi þess. Almennur aðgangur, aðgangur að tæknibúnaði og nýting á kerfinu getur aldrei verið á forsendum opins aðgangs að honum vegna öryggishagsmuna enda er kerfið byggt upp til að stýra þjóðhagslega mikilvægum innviðum. Lega kerfisins, uppbygging og frágangur, gæðakröfur á búnaði og slíkir þættir eru á hæsta stigi samkvæmt öllum öryggissjónarmiðum. Eins og ég kom að áðan þá mætti gera mikið með fjárfestingu upp á milljarð til þess að styrkja þetta kerfi mikið og getu þess. Síðast þegar ég vissi þá eiga Landsvirkjun og Landsnet Orkufjarskipti og þar með er þetta í opinberri eigu. Auðvitað höfum við á undanförnum árum fengið síðan nýja fjarskiptastrengi og tengingar við Evrópu. Fjarskiptastrengurinn ÍRIS var tekinn í notkun á fyrri hluta ársins, sem stórbætti fjarskiptaöryggi. Síðan má geta þess að lokum það sem var tilkynnt núna í byrjun desember, sem kom fram í fréttatilkynningu frá fjarskiptafyrirtækinu Mílu og Farice, en þau gerðu samning hérna í byrjun árs og skrifuðu undir samning um afhendingu á útlandasambandi Farice til Mílu á Akureyri. Ný netmiðja verður sem sagt til á Akureyri. Hér er um mjög áhugavert verkefni að ræða sem snýr að því að byggð verði upp ný fjarskiptamiðja á Akureyri fyrir netumferð til og frá Íslandi. Farice mun nú bæta Akureyri við sem nýjum afhendingarstað útlandaþjónustu. Fram að þessu hefur einungis ein fjarskiptamiðja verið í landinu, þ.e. á suðvesturhorni landsins. þannig að öll netumferð frá Vestfjörðum, Norður- og Austurlandi hefur öll farið þar í gegn. Nú verður breyting á þessu með nýrri netmiðju Mílu og afhendingarstað Farice. Hér er um mikilvægt öryggismál að ræða sem styrkir fjarskiptaöryggi landsins. Jarðhræringar á Reykjanesskaga undanfarin ár sýna fram á mikilvægi þess að sett sé upp ný netmiðja annars staðar á landinu. Með leyfi forseta langar mig að vitna í fréttatilkynningu Mílu frá því fyrr í þessum mánuði í tengslum við nýja netmiðju á Akureyri: „Ný netmiðja á Akureyri eykur öryggi fjarskipta enda er bæjarfélagið á öðru jarðfræðilegu svæði og nægilega fjarlægt suðvesturhorni landsins til að uppfylla kröfur um landfræðilegan aðskilnað þeirra fyrirtækja og stofnana sem þurfa að velja varastaðsetningu fyrir stafræn gögn og tengingar. Það þýðir til að mynda að Akureyri og nágrenni gæti komið til greina sem varastaðsetning fyrir fjarskiptamiðstöðvar, neyðarmiðstöð almannavarna og þjóðfélagslega mikilvægar stofnanir.“ Í stóru myndinni er hér svo sannarlega um þjóðaröryggismál að ræða sem snýr að þessum grunni, þ.e. að grunni þekkingarsamfélagsins. Það sem við höfum séð núna vera að þróast tiltölulega hratt hjá okkur á undanförnum árum er að það hefur gengið mjög vel að byggja upp þessa innviði en við þurfum kannski að gera enn betur svo að við getum gert stærri hluti hér á landi. Við höfum ekki komið inn á netöryggismálin, sem hafa náttúrlega verið mjög vaxandi í allri umræðu og í NATO-þinginu, þar sem ég er nú búinn að vera í sex ár, hefur verið gríðarlega mikil umræða allan tímann um netöryggi. Þessi umræða fór af stað hérna fyrir kannski tveimur árum eða svo. Fyrir tveimur, þremur árum fórum við að ræða netöryggismálin á Íslandi. Í þjóðaröryggisstefnu síðastliðinn vetur, sem var samþykkt í febrúar, var komið mjög inn á netöryggismálin. Í þeirri þjóðaröryggisstefnu, sem var önnur í röðinni hjá okkur, sem var endurbætt frá fyrri þjóðaröryggisstefnu sem var sett í mars 2016, var einmitt bætt miklu inn um mikilvægi netöryggis sem er síðan einn af punktunum sem eru undir þessari stefnu sem við erum að ræða þar. Þannig að við erum öll að vakna varðandi þessa hluti. Það er líka mikilvægt í þessu samhengi hérna sem við höfum séð - ég kem kannski aðeins inn á ávinning af verkefni eins og Ísland ljóstengt - að við getum líka, eins og ég var að tala um varðandi stóra kerfið, Orkufjarskipti, með einföldum tengingum með ljósleiðarasambandi bætt möskvun þeirra kerfa sem hafa verið lögð, ljósleiðaratengingar, um landið til þess einmitt að hringtengja fleiri staði og passa upp á þetta öryggi. Þetta er nákvæmlega það sama og þegar við erum að ræða varðandi raforkumálin, við viljum, eins og við tölum um í raforkumálunum, tvítengja. Við viljum hringtengja, sem við getum líka talað um sem tvítengingu í ljósleiðurum, og það er hægt að gera það og hafa það í huga þegar við erum að byggja upp þetta þekkingarsamfélag sem við eigum að huga að. Það er kannski áhugavert að benda á rétt í lokin á þessari ræðu að það hefur verið unnin skýrsla, „Ísland ljóstengt“. Hún var unnin hér fyrir um tveimur árum til að meta félagslegan og efnahagslegan ávinning verkefnisins. Í ljós kom að það bætti kaupmátt á þeim svæðum þar sem ljósleiðarar höfðu verið lagðir og aðgengi að vörum og þjónustu stórbatnaði, það hækkaði laun og jók atvinnumöguleika og styrkti stöðu kvenna í dreifbýli. Auðvitað var svolítill bónus að hafa öll þessi fjarskiptakerfi eins og ljósleiðaratengingarnar í heimsfaraldrinum og dreifbýli landsins hefðu aldrei getað tekist á við faraldurinn með sams konar hætti og hægt var að gera með því að hafa öflug fjarskiptakerfi um allt land. Það kemur líka fram í þessari skýrslu að efnahagslegur samdráttur og félagsleg einangrun hefði orðið meiri ef átakið Ísland ljóstengt hefði ekki komið til. En að þessu samandregnu þá vil ég bara fagna að þessi stefna sé komin fram, ég vona að markmiðin með henni klárist fyrir lok ársins 2025, sem mig minnir að stefnt sé að. Ég vildi kannski fara aðeins í þessa umræðu sem snýr raunverulega að hinum tæknilega grunni og hversu mikilvægt er að það komi inn. Þetta er kannski líka forsendan fyrir því sem hefur verið rætt mikið varðandi þjóðaröryggi landsins, að með þessari möskvun og styrkingu tenginganna, eins og með Orkufjarskiptum og slíku, þá er hægt að fara að reka hérna innan lands, sem er talið nauðsynlegt, í gegnum gagnaver, svona grunnþætti og haft þau gögn sem við þurfum nauðsynlega að hafa inni í landinu, í gagnaverum. Þá er gott að hafa þær öflugustu tengingar sem við getum náð í í gegnum þessar ljósleiðaratengingar sem við eigum hér. Við þurfum síðan að bæta aðeins við og finna hér í meðförum þingsins hvernig hægt er að takast á við það á næstu árum. - Ég hef lokið máli mínu, forseti.

Herra forseti. Orð eru ódýr á sama tíma og ríkisstjórn Íslands leggur fram stefnu þar sem segir, með leyfi forseta: „Rannsóknarhlutverk háskóla verði aukið og metnaður og hugvit nemenda virkjað í því skyni að efla þekkingu og skapa ný tækifæri fyrir vísindafólk.“ Þá ætlar sama ríkisstjórn að skera niður nákvæmlega þetta, skera niður til samkeppnissjóða Vísinda- og tækniráðs um milljarð króna, skera niður sem nemur ársverkum 70 doktorsnema, sem er ígildi fjöldauppsagna. Sú afsökun að hér sé bara verið að fella niður tímabundið Covid-framlag verður ósköp hjákátleg þegar horft er til þess að framlög úr sjóðnum verða líka umtalsvert lægri á næsta ári en þau voru árið 2019 að raunvirði og þau verða líka skert árið 2005 og 2026. Á sama tíma og hæstv. ráðherra og stjórnarmeirihlutinn hér á Alþingi tala um ný tækifæri fyrir vísindafólk þá á einmitt að hrifsa tækifærin af vísindafólki. Það er það sem raunverulega stendur til samkvæmt fjárlögum næsta árs. Það er skömm að þessu. Hér kristallast sýndarmennskupólitík ríkisstjórnarinnar og flokkanna sem stjórna landinu; að segja eitt en gera annað. Alltaf sama sagan. Við þurfum breytta stefnu og breytta forgangsröðun og nýja ríkisstjórn.

Virðulegi forseti. Ég ætla að koma hér örstutt til þess að lýsa yfir stuðningi mínum við þessa tillögu til þingsályktunar um stefnumótandi aðgerðir til eflingar þekkingarsamfélagi á Íslandi til ársins 2025. Ég vil þakka þá umfjöllun sem hér hefur farið fram í dag en ég er jafnframt ein af þeim sem skrifa undir nefndarálitið sem hér liggur frammi. Það eru bara nokkur atriði sem mig langar að hnykkja á í nefndarálitinu og sérstaklega atriði sem snúa að þátttöku landsbyggðanna í þekkingarsamfélaginu á Íslandi. Það er auðvitað margt sem þarf að koma til eins og farið var yfir hér í fyrri ræðu um fjarskipti, en það sem mig langar að leggja áherslu á er aukið aðgengi að fjarnámi, eins og fram kemur í nefndaráliti, að það þarf að auka aðgang að fjarnámi í ólíkum fögum. Það er leið til að jafna aðgengi, ekki bara íbúa á landsbyggðinni heldur ýmissa annarra hópa. Aðgengi að fjarnámi á háskólastigi er bæði mikilvægt fyrir grunnmenntun og símenntun. Svo vil ég líka leggja áherslu á að auk þess sem það er mikilvægt að auka aðgengið þá þarf að efla fjarnámið. Það þarf miklu betri upplýsingar um framboð á fjarnámi og það þarf að efla stuðningsnetið og stuðningskerfið sem er til allt í kringum landið í gegnum símenntunarmiðstöðvarnar. Það eru samfélög háskólanema í námsverum um land allt og þau samfélög eru mikilvæg og þau þarf að styðja við áfram. Eins og hér hefur líka komið fram í nokkrum ræðum þá eru háskólasamfélög mikilvæg fyrir þá sem eru að stunda nám á hverjum tíma. En ég ætlaði líka að draga fram að þessi háskólasamfélög, símenntunarmiðstöðvar og þekkingarsetur eru líka mjög mikilvæg í aðgangi að rannsóknaþætti þekkingarsamfélagsins og ég vil tengja það við svar sem ég var að fá frá hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra í dag við fyrirspurn um skattfrádrátt vegna rannsókna og þróunar. Þar birtist bara hrópandi misvægi milli landshluta, milli landsbyggðar og höfuðborgar. Þannig að ef landsbyggðin á að vera þátttakandi í þekkingarsamfélaginu á Íslandi verður að vinna markvisst að því. Síðan vil ég koma örstutt inn á annað atriði en það er efling og mikilvægi þess að það sé ákveðinn grunnur í atvinnuráðgjöf og markaðssetningu landshlutanna í hverjum landshluta því að öðruvísi verða ekki til samstarfsverkefni við stofnanir eins og Rannís og Íslandsstofu. Þess vegna er þessi grunnur á landsbyggðinni svo afskaplega mikilvægur og einmitt fyrir það fólk sem hér hefur verið nefnt líka í dag sem er ekki endilega inni í háskólunum heldur þarf atvinnuráðgjöfin að vera til staðar fyrir fólk sem svona ákveðið hlið að rannsóknastoðkerfinu, þessu opinbera stoðkerfi. Fleira var það ekki sem ég ætlaði að draga fram hér þó að það væri vissulega ástæða til að ræða ýmislegt í þessari ályktun.

Virðulegi forseti. Ég kem hér til að mæla fyrir breytingartillögu við frumvarp til laga um breytingu á lögum um tóbaksvarnir, nr. 6/2002, (innihaldsefni, umbúðir o.fl.). Sú sem hér stendur flytur sem framsögumaður málsins örstutta breytingartillögu en í henni felst frestun á gildistöku ákveðinna eftirlitsákvæða sem áttu að taka gildi 20. maí 2024. Sú tímasetning var upphaflega miðuð við að frumvarpið yrði afgreitt á vorþingi 2023. Hér er því lögð til frestun á gildistöku þessara ákvæða þannig að öll ákvæði e-, f- og g-liðar 6. gr. gildi 16 mánuðum eftir gildistöku laganna. Á mannamáli þýðir það að ákvæði um rekjanleika, skráningu og öryggismerkingar öðlist gildi gagnvart öllum tóbaksvörum á sama tíma en ekki á mismunandi tímum. Áður hafði verið gert ráð fyrir að eftirlit gagnvart sígarettum og tóbaki hæfist á öðrum tíma en gagnvart öðrum vörum. Þá hef ég gert grein fyrir þessari breytingartillögu. Bara örstutt um málið í heild. Málið felur í sér samræmda kröfu til tóbaksvarna á sameiginlegum markaði Evrópu. Með því er verið að undirbyggja annað markvisst forvarnastarf en markmið forvarna er að fækka þeim sem missa heilsu og fjölga góðum æviárum. Forvarnir eru fjölþætt viðfangsefni, eins og við vitum, sem tekur stöðugum breytingum vegna samfélagsþróunar og nýrrar þekkingar og breyttra viðhorfa. Fræðsla byggir svo ofan á markvissar stjórnvaldsaðgerðir um stýringu aðgengis að vöru og um kröfur til vöru. Málið er vel rökstutt og ég styð það. Og eins og hefur komið fram í fyrri umræðu stígum við hér næstu skref með samræmingu á löggjöf um tóbak og nikótínvörur.

Herra forseti. Hér er verið að ræða frumvarp um sölu á tóbaki. Í i-lið 6. gr. (6. gr. h-liðar) er fjallað um að fjarsala tóbakssölu til neytanda yfir landamæri Íslands sé óheimil. Þarna tel ég að verið sé að setja of þröng skilyrði því að fjarsala frá öðrum löndum innan EES ætti samkvæmt samningnum að vera leyfð. Ég hef fengið þær skýringar frá framsögumanni málsins að þarna sé í rauninni verið að banna fjarsölu frá löndum utan EES. Ég lagði fram breytingartillögu um að fella þessa grein brott en hef dregið hana til baka eftir viðræður við framsögumann málsins. Það er hins vegar þannig að þessi setning sem talar um landamæri Íslands er held ég of nákvæm ef það á að leyfa fjarsölu frá EES, eins og við megum t.d. gera í dag með áfengi. Ég held að það sé nauðsynlegt fyrir nefndina að skoða þetta svolítið vel áður en gengið er til atkvæða um þetta. Ég hef dregið til baka breytingartillöguna en ég hvet samt nefndina og framsögumanninn til að hugsa það hvort þarna sé textinn of nákvæmur miðað við þær upplýsingar sem ráðuneyti og framsögumaður hafa gefið, en þar er fjallað um að þetta sé einungis til að stöðva fjarsölu frá löndum utan EES, að hún sé bönnuð. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við fáum þetta alveg á hreint, hvort sem það er í greinargerð eða öðru. Eitthvað þarf alla vega að gera til að þarna séum við ekki að setja enn þá meiri skorður en EES-samningurinn gerir í rauninni. Í dag megum við kaupa áfengi. Af hverju ætti það sama ekki að gilda um tóbakið? Ég skil það að ég megi kannski ekki kaupa mér kúbverska vindla beint frá Kúbu en ef ég vil kaupa þá í gegnum söluaðila sem selur þá í Brussel, af hverju ætti ég ekki að mega það? Erum við hér kannski að setja of ströng skilyrði inn í löggjöf hjá okkur sem síðan mun bíta okkur þegar eftirlitsstofnun ESA skoðar þessi lög, sérstaklega ef það eru einhverjir innan hennar sem eru mikið fyrir kúbverska vindla keypta í Brussel? Þá gætum við fengið á okkur dóm um að þarna séum við að gera eitthvað of nákvæmt eða of takmarkað miðað við það sem EES-tilskipunin, sem hér er verið að innleiða, ætlaði í rauninni að gera. Mig langar því bara að hvetja nefndina til þess að skoða þetta ef mögulegt er því að þetta er eitthvað sem við verðum að passa okkur á, að við séum ekki að setja reglur of þröngt miðað við EES-samninginn.

Ég mæli hér fyrir hönd meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á vopnalögum, nr. 16/1998. Með frumvarpi þessu er lagt til að gerðar verði breytingar á vopnalögum þannig að ekki verði lengur veittar undanþágur frá banni við innflutningi á hálfsjálfvirkum og sjálfvirkum skotvopnum á grundvelli þess að um safnvopn sé að ræða. Þá verði reglum um skráningar skotvopna breytt þannig að ávallt sé tryggt að skráður verði eigandi eða ábyrgðarmaður hvers vopns. Jafnframt er lagt til að skotvopn verði geymd í sérútbúnum skáp, sem og að ákvæði tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins (ESB) 2021/555 um eftirlit með öflun og eign vopna verði innleidd í íslenskan rétt á grundvelli Schengen-samstarfsins. Nefndin fjallaði um málið og fékk á sinn fund gesti og allmargar umsagnir bárust um það. Þá barst minnisblað frá dómsmálaráðuneytinu og fyrir þessu er gerð nánari grein í nefndaráliti sem liggur frammi og er aðgengilegt á netinu. Í kjölfar umfjöllunar nefndarinnar vill meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar árétta sérstaklega að með frumvarpinu og einkum með því að afnema undanþágur frá banni við innflutningi á hálfsjálfvirkum og sjálfvirkum skotvopnum er ætlunin m.a. að bregðast við ábendingum sem fram komu í áhættumatsskýrslu greiningardeildar ríkislögreglustjóra frá 2019 um skipulagða brotastarfsemi á Íslandi og ábendingum í skýrslu þjóðaröryggisráðs frá 2021 um mikla aukningu á innflutningi slíkra skotvopna á árunum 2018–2021 með vísan til þess að um safnvopn sé að ræða. Að mati meiri hlutans eru því með frumvarpinu lagðar til ýmsar nauðsynlegar og tímabærar breytingar á III. kafla vopnalaga um meðferð skotvopna og skotfæra í því skyni að takmarka innflutning slíkra vopna, auk þess sem nauðsynlegt er að lögfesta ákvæði tilskipunar (ESB) 2021/555 til að standast skuldbindingar samkvæmt Schengen-samningnum. Þá stendur til að endurskoða vopnalögin í heild sinni á næstu misserum en fram að því er nauðsynlegt að gera ákveðnar afmarkaðar breytingar á lögunum í þeim tilgangi að gera regluverki skýrara og færa það til samræmis við ákvæði tilskipunarinnar. Nefndin fjallaði nokkuð um ákvæði 2. mgr. 13. gr. vopnalaga sem er að finna óbreytt í 2. mgr. 10. gr. frumvarpsins. Nokkrir umsagnaraðilar gagnrýndu þetta ákvæði í umsögnum sínum og þá einkum upptalningu í síðari málslið þeirrar málsgreinar þar sem tilteknir brotaflokkar eru taldir upp en hafi menn gerst brotlegir við þá og refsing farið fram úr sektum eða fangelsi í allt að sex mánuði kemur það í veg fyrir að lögreglustjóra sé heimilt að veita umsækjanda skotvopnaleyfi eða endurnýja það. Fundið er að því í umsögnum að ákvæðið sé of strangt og komi í veg fyrir að menn sem fyrir löngu hafi bætt ráð sitt geti fengið útgefið eða endurnýjað skotvopnaleyfi. Meiri hlutinn bendir á, líkt og kemur fram í minnisblaði dómsmálaráðuneytisins, að með frumvarpinu sé eingöngu verið að færa ákvæðið til í lögunum, úr 13. gr. í 12. gr. laganna, en ekki séu gerðar neinar efnislegar breytingar á því. Að mati meiri hlutans er þetta atriði sem rétt þykir að bíði heildarendurskoðunar vopnalaga og beinir því til ráðuneytisins að taka mið af framangreindum athugasemdum við fyrirhugaða endurskoðun laganna. Þá komu jafnframt fram ábendingar fyrir nefndinni um að skilgreiningar skorti í frumvarpi á því hvað flokkist sem nauðsynlegir íhlutir skotvopna. Sumir íhlutir séu það smáir að erfitt sé að merkja þá. Um þetta bendir meiri hlutinn á að ítarlega skilgreiningu á því hvað teljist vera nauðsynlegir íhlutir skotvopna sé að finna í 1. gr. frumvarpsins og þykir sú skilgreining fullnægjandi að mati meiri hlutans. Jafnframt er vakin athygli á því að í c-lið 5. gr. frumvarpsins, sem og í skýringum við ákvæðið í greinargerð, kemur fram að sé nauðsynlegur íhlutur of smár til að merkja hann í samræmi við það sem þar greinir skuli hann a.m.k. merktur með raðnúmeri, stafakóða eða stafrænum kóða. Nefndin fjallaði einnig um útgáfu, endurnýjun og afturköllun skotvopna leyfa og um það skilyrði að vera andlega heilbrigður og að öðru leyti hæfur til að fara með slík vopn, samanber c-lið 1. mgr. 10. gr. frumvarpsins. Líkt og fram kemur í skýringum við 10. gr. frumvarpsins er með c-lið ákvæðisins bætt við heimild fyrir lögreglustjóra til að líta til brotaferils samkvæmt sakaskrá við mat á því hvort einstaklingur teljist vera til þess hæfur að fara með skotvopn. Einnig er heimilt að kanna málaskrá lögreglu sem geti verið mikilvægt í ákveðnum tilvikum þar sem nauðsynlegt getur reynst að kalla eftir læknisvottorði til að kanna nánar hæfi einstaklings til að fara með skotvopn. Meiri hluti nefndarinnar telur rétt að beina því til ráðuneytisins að kanna við endurskoðun laganna hvort tilefni sé til þess að ráðherra mæli nánar fyrir um þau atriði í reglugerð sem koma eigi fram í læknisvottorði sem fylgja skal með umsókn um skotvopnaleyfi. Varðandi afturköllun skotvopnaleyfa þá kemur fram í 34. gr. núgildandi vopnalaga að leyfisveitandi geti hvenær sem er afturkallað leyfi samkvæmt lögunum, , svo sem ef ekki teljast lengur vera fyrir hendi nauðsynleg skilyrði fyrir því eða hafi leyfishafi ekki farið að settum fyrirmælum. Með frumvarpinu er lagt til í 1. mgr. 25. gr. að í stað orðsins „leyfisveitandi“ komi orðið „lögreglustjóri“. Í skýringum við greinina segir að það sé gert í þeim tilgangi að ekki aðeins sá lögreglustjóri sem hafi veitt leyfið geti afturkallað það heldur verði hægt að afturkalla leyfi óháð því hvar það var veitt. Í minnisblaði sínu áréttar dómsmálaráðuneytið að með frumvarpinu hafi verið ákveðið að breyta núgildandi fyrirkomulagi þannig að hægt sé að taka mál er varði afturköllun skotvopnaleyfa fyrir hjá hvaða lögregluembætti sem er en með því móti mætti til að mynda beina umsóknum um skotvopnaleyfi og afturköllun þeirra til stærri embætta, eins og gert hefði verið varðandi leyfisveitingar, þar sem meiri reynsla og þekking væri fyrir á málaflokknum. Meiri hlutinn telur mikilvægt að hægt verði að taka fyrir bæði umsóknir um skotvopnaleyfi og afturköllun þeirra með bæði skjótum og skilvirkum hætti og að ákveðinn sveigjanleiki sé fyrir hendi í kerfinu hvað slíkar leyfisveitingar og afturkallanir varðar. Að mati meiri hlutans er þessi breyting því til bóta. Þá er með 2. mgr. 15. gr. frumvarpsins lagt til að ráðherra setji í reglugerð ákvæði um hvað teljist vera viðurkennt skotfélag og nánari skilyrði um m.a. stjórn, ábyrgð og meðlimi slíkra félaga. Fyrir nefndinni var fjallað um það hvort slík skilyrði kynnu að varða 74. gr. stjórnarskrárinnar um félagafrelsi. Meiri hlutinn bendir á að viðurkenndum skotfélögum er falið tiltekið hlutverk á grundvelli laganna að fullnægðum tilgreindum kröfum. Þau hafa m.a. heimild til að leyfa einstaklingum sem eru ekki með skotvopnaleyfi og einstaklingum undir 20 ára aldri að nota skotvopn undir stjórn skotstjóra. Með vísan til þessa telur meiri hlutinn æskilegt að mæla nánar fyrir um hvaða skilyrði viðurkennd skotfélög skuli uppfylla í reglugerð, m.a. um skipan stjórnar, en það takmarki þó ekki rétt annarra skotfélaga til að starfa án þess að vera skilgreind sem viðurkennd skotfélög samkvæmt lögunum með þeim heimildum og skilyrðum sem því fylgja. Nefndin fjallaði einnig um vörslu skotvopna og öryggisatriði þeim tengdum. Í 23. gr. vopnalaga er ákvæði um vörslu skotvopna en þar kemur m.a. fram að þegar skotvopn og skotfæri séu ekki í notkun skuli skotvopn annars vegar og skotfæri hins vegar geymd í aðskildum og læstum hirslum. Í reglugerð um skotvopn, skotfæri o.fl. er mælt fyrir um að eigi einstaklingur fleiri en þrjú skotvopn sé honum skylt að geyma þau í sérútbúnum vopnaskáp sem samþykktur sé af lögreglustjóra. Í 20. gr. frumvarpsins er lagt til að við lögin bætist ákvæði um að það sé skylda allra sem eigi skotvopn, nauðsynlega íhluti, skotfæri eða eftirlíkingar skotvopna að hafa yfir sérútbúnum vopnaskáp að ráða. Að mati margra umsagnaraðila er þessi breyting jákvæð og um margt tímabær þar sem nú sé lögfest skylda skotvopnaeigenda að geyma vopn sín í sérútbúnum vopnaskáp þegar við fyrstu skotvopnaeign. Meiri hlutinn tekur undir þau sjónarmið og telur breytinguna til þess fallna að stuðla að auknu öryggi almennings og varna því að skotvopn komist í rangar hendur. Þá er í 20. gr. frumvarpsins mælt fyrir um að í 4. mgr. 23. gr. laganna verði kveðið á um að skotvopn í eigu skotfélaga skuli varðveitt í húsnæði sem búið sé þjófavörn og vaktað af viðurkenndu öryggisfyrirtæki. Nokkur gagnrýni kom fram á þetta ákvæði af hálfu umsagnaraðila sem töldu að ákvæðið gerði t.d. skotfélögum úti á landi erfitt fyrir þar sem vottuð öryggisfyrirtæki væru ekki starfrækt á öllum landsvæðum. Í minnisblaði ráðuneytisins er áréttað að öryggisfyrirtæki séu alltaf á vakt þrátt fyrir að vera staðbundin og verði eigandi skotvopns þess ekki var að kerfi fari í gang, öryggiskerfið, geti fyrirtækið þegar í stað haft samband við hann eða lögreglu ef svo beri undir. Meiri hlutinn telur þetta ákvæði stuðla að auknu öryggi við meðferð skotvopna og telur breytinguna því til bóta. Þá bendir meiri hlutinn á að í 6. mgr. 20. gr. frumvarpsins sé ráðherra heimilt að setja í reglugerð skilyrði, m.a. um undanþágu frá því að vopn skuli vöktuð af slíku fyrirtæki. Ákvæðið er því ekki fortakslaust. Meiri hlutinn beinir því til ráðuneytisins að hafa hliðsjón af þeim athugasemdum sem fram hafa komið við nánari útfærslu reglugerðarákvæðanna þar sem skilyrði um undanþágur frá vöktun vottaðra öryggisfyrirtækja verði tiltekin. Í núgildandi vopnalögum er mælt fyrir um að skotvopni, sem sé hluti dánarbús, skuli innan tólf mánaða frá andláti leyfishafa ráðstafað til aðila sem hafi leyfi til að eiga slíkt skotvopn. Í 14. gr. frumvarpsins er lagt til að gerð verði breyting á ákvæðinu í þá veru að í stað þess að dánarbúum sé heimilt að hafa skotvopn í vörslum sínum sé gerð krafa um að slíkum vopnum verði ráðstafað tafarlaust til aðila sem hefur leyfi til að eiga eða versla með slík vopn. Að mati meiri hlutans er þessi breyting til bóta, enda til þess fallin að stuðla að auknu öryggi með því að skotvopn sem fyrirfinnast í dánarbúum komist síður í rangar hendur. Nefndin fjallaði einnig um athugasemdir sem nokkrir umsagnaraðilar gerðu við aldurstakmark skotíþróttaiðkenda og telja það of hátt hér á landi. Það geri að verkum að íslenskir unglingar sem æfa skotíþróttir standi langt að baki jafnöldrum sínum í nágrannalöndunum þegar æfingum og keppni kemur. Í minnisblaði dómsmálaráðuneytisins kemur fram að hingað til hafi verið miðað við að börn þurfi að hafa náð 15 ára aldri til að fá að stunda æfingar og keppni í yngri flokkum. Þá er áréttað að með frumvarpinu sé lagt til að við gerð reglugerðar verði horft til nágrannaríkja þegar kemur að því að setja viðmið um aldur til að fá æfa og keppa í skotfimi og þannig veitt heimild til að lækka þann aldur sem börn þurfi að hafa náð til að stunda þá íþrótt. Meiri hlutinn telur fram komnar ábendingar hvað þetta varðar gagnlegar og beinir því til ráðuneytisins að hafa þær til hliðsjónar við setningu reglugerðar um þetta efni með hliðsjón af því sem tíðkast í nágrannalöndum, sbr. heimild þess efnis í 3. mgr. 15. gr. frumvarpsins. Nokkuð var einnig fjallað um heildarendurskoðun vopnalaga. Umsagnaraðilar voru að mörgu leyti jákvæðar í garð frumvarpsins en þó komu fram allnokkrar athugasemdir og tillögur til breytinga líkt og að framan hefur verið rakið. Margar þeirra voru þess eðlis að ljóst er að þær falla ekki undir þau ákvæði laganna sem hér eru til endurskoðunar. Má þar nefna ákall í umsögnum bogfimifélaga um rýmri heimildir til bogaeignar og athugasemdir lögreglunnar um úrbætur á þeim kafla laganna sem lýtur að meðferð sprengiefnis. Þá gagnrýndu ýmsir að lögin væru ekki endurskoðuð í heild sinni núna og mælt væri fyrir um of mörg atriði í reglugerð. Líkt og fram hefur komið lúta þær breytingar sem gera á með frumvarpi þessu fyrst og fremst að afmörkuðum þáttum laganna, svo sem skráningu, vörslu og eftirliti með skotvopnum sem og takmörkunum á innflutningi þeirra, auk innleiðingar á fyrrgreindri tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins. Meiri hlutinn bendir á að um sé að ræða málefnasvið þar sem þróun í iðnaði og tækni geti breyst mikið á skömmum tíma og nauðsynlegt sé að geta brugðist við slíkum breytingum með setningu reglugerðarákvæða. Að mati meiri hlutans eru athugasemdir umsagnaraðila sem snerta á hinum ýmsu þáttum vopnalaga um margt gagnlegar og telur meiri hlutinn að þar kunni úrbóta að vera þörf í einhverjum tilvikum. Á hinn bóginn séu margar þeirra þess eðlis að réttara sé að tekið verði mið af þeim við heildarendurskoðun laganna enda snerti þær ekki þá þætti laganna sem voru endurskoðaðar að þessu sinni. Meiri hlutinn beinir því til ráðuneytisins að við heildarendurskoðun vopnalaga verði því tekið mið af þessum athugasemdum eftir því sem talin verður þörf á. Herra forseti. Meiri hluti nefndarinnar leggur til nokkrar breytingar til á frumvarpinu sem eru í aðalatriðum þrenns konar. Fyrsta og veigamesta breytingin sem meiri hlutinn leggur til á frumvarpinu varðar afnám undanþágu við banni við innflutningi hálfsjálfvirkum skotvopnum. Í núgildandi vopnalögum er lagt almennt bann við því í 4. mgr. 5. gr. laganna að flytja inn til landsins ýmsar tegundir ýmist sjálfvirkra eða hálfsjálfvirkra skotvopna sem þar eru talin upp, m.a. sjálfvirkar og hálfsjálfvirkar skammbyssur og riffla. Í í 7. mgr. 5. gr. laganna er síðan mælt fyrir um undanþágu frá þessu banni með því að lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu geti, að fenginni umsögn ríkislögreglustjóra, heimilað innflutning slíkra vopna hafi þau ótvírætt söfnunargildi vegna aldurs þeirra eða tengsla við sögu landsins. Í f-lið 5. gr. frumvarpsins er lagt til að þetta undanþáguákvæði verði fellt brott í heild sinni en í staðinn verði bætt við 4. mgr. 5. gr. laganna þrengra undanþáguákvæði um að lögreglustjóri geti heimilað að flytja inn eingöngu hálfsjálfvirkar skammbyssur eða hálfsjálfvirka riffla sérstaklega ætluðum til íþróttaiðkunar. Með þessari breytingu verður þannig heimilt að flytja inn þessar tilteknu tegundir skotvopna til íþróttaiðkunar en á hinn bóginn ekki lengur heimilt að flytja inn skotvopn á grundvelli þess að um safnvopn sé að ræða. Líkt og fram kemur í greinargerð með frumvarpinu er þessari breytingu ætlað að sporna við óhóflegum innflutningi á sjálfvirkum og hálfsjálfvirkum skotvopnum undanfarin ár, með skírskotun til þess að umrædd vopn séu safnvopn, og með því er brugðist við atriðum sem bent var á í áhættumatsskýrslu greiningardeildar ríkislögreglustjóra frá 2019 um skipulagðra brotastarfsemi á Íslandi og ábendingum í skýrslu þjóðaröryggisráðs frá 2021 um fjölgun slíkra vopna. Meiri hlutinn telur rétt að hafa áfram í lögunum heimild til undanþágu frá hinu almenna banni við innflutningi skotvopna samkvæmt 4. mgr. 5. gr. vopnalaga, en í þeirri undanþágu myndi þá felast að eingöngu verði heimilt að flytja til landsins hálfsjálfvirk skotvopn, annars vegar til að nota til íþróttaiðkunar og hins vegar í söfnunarskyni. Hvað safnvopnin varðar leggur meiri hlutinn til að einvörðungu verði heimilt að flytja inn hálfsjálfvirk safnvopn vegna aldurs þeirra og tengsla við hernámsliðið á Íslandi í síðari heimsstyrjöld og skuli vopnið m.a. vera í óbreyttri mynd frá því sem var á hernámstíma og ekki hafa verið breytt hvað varðar útlit, virkni eða notkunarmöguleika. Þá skal jafnframt sannað með óvefengjanlegum hætti að vopnið hafi verið í notkun hernámsliðs á Íslandi. Þannig er lagt til að bætt verði við undanþáguheimild til að flytja inn safnvopn þegar um er að ræða skotvopn sem sannarlega hefur verið hér á landi. Þannig þyrfti vopnið t.d. að sjást á ljósmyndum frá Íslandi og er miðað við hernámstíma þannig að ekki geti verið um að ræða vopn sem framleitt er eftir 1946. Þá skuli vopnið og tenging slíkra skotvopna við hernámsliðið vera bundin við íslenska grund en ekki loft eða haf í kringum Ísland. Telur meiri hlutinn þannig rétt að stuðla að því að söfnurum verði áfram gert kleift að safna slíkum vopnum hafi þau þá sérstöku sögulegu tengingu við land og þjóð sem lýst er hér að framan. Beinir meiri hlutinn því til ráðuneytisins við endurskoðun laganna að taka þetta ákvæði til endurskoðunar með hliðsjón af gefinni reynslu. Að lokum, herra forseti, leggur meiri hlutinn til nokkrar breytingar á frumvarpinu sem fyrst og fremst eru tæknilegs eðlis. Í fyrsta lagi var fyrir nefndinni rætt um hugtakanotkun varðandi mismunandi félög samkvæmt frumvarpinu. Í samráði við dómsmálaráðuneyti telur meiri hlutinn að betur fari á því að samræma hugtakanotkun yfir „viðurkennd skotfélög“ og „viðurkennd skotíþróttafélög“ svo að eingöngu verði mælt fyrir um viðurkennd skotfélög. Leggur meiri hlutinn til breytingartillögu þess efnis. Í öðru lagi eru lagðar til nokkrar minni háttar orðalagsbreytingar á 32. gr. frumvarpsins, að viðhöfðu samráði við ráðuneytið og samkvæmt ábendingum sýslumannaráðs sem lúta að lögum um skipti á dánarbúum og eru gerðar í því skyni að samræma heiti stofnana, gæta að réttri hugtakanotkun og auka skýrleika ákvæðanna. Meiri hlutinn tekur undir þessar ábendingar og telur þær vera til bóta. Í þriðja og síðasta lagi leggur meiri hlutinn einnig til nokkrar breytingartillögur sem eru tæknilegs eðlis og þarfnast ekki sérstakrar skýringar. Að framansögðu virtu, herra forseti, leggur meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem gerð hefur verið grein fyrir hér og lagðar eru til í sérstöku þingskjali. Auk þess, herra forseti, vil ég koma því á framfæri að ég óska eftir því að málið fari aftur til nefndar milli 2. og 3. umræðu og að atkvæðagreiðsla um breytingartillögur fari fram í 3. umræðu. Undir nefndarálit meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar rita, auk þess sem hér stendur, hv. þingmenn Hafdís Hrönn Hafsteinsdóttir, Jódís, Skúladóttir og Líneik Anna Sævarsdóttir. Bryndís Haraldsdóttir ritar undir álitið með heimild í 2. mgr. 29. gr. þingskapalaga.

Forseti. Fyrir forvitnissakir: Hvaða íþróttir þurfa á hálfsjálfvirkum skammbyssum eða rifflum að halda?

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn. Ég held að þetta varði einkum skíðaíþróttir, það sem við höfum séð t.d. frá Noregi, myndir þess efnis, að menn stunda skíðaíþróttina og svo er auk þess verið … 

Forseti. Hluti af heiti frumvarpsins, undirheiti, er varðandi vörslu og þá náttúrlega sérstaklega skotvopna, sem er áhugamál mitt þar sem ég hef stundað bogfimi. Það komu umsagnir þaðan því það er ákveðinn galli í vopnalögunum eins og er sem er í rauninni frekar einfalt að laga og er óþægilegt að ferðin hafi ekki verið nýtt til þess að gera það. Staðan er sú að það er ekki hægt að halda bogfimimót ungmenna á Íslandi af því að bogar fyrir ungmenni eru einungis leyfðir upp að ákveðinni þyngd. Þannig að ungmenni t.d. í Noregi sem eru æfa bara á sína boga og koma með þá til Íslands og ætla að nota þá hér geta það ekki af því að það er einfaldlega ólöglegt fyrir þau að nota bogana sína, sem þau mega annars nota í Noregi. Það er aðeins öðruvísi að keppa með þyngri boga en léttari boga þó að sjálfsögðu sé hægt að aðlaga sig að því o.s.frv., en það er ekki boginn sem viðkomandi æfir sig með. Þetta er þeirra bogi, boginn sem er löglegt að nota í Noregi en það er ólöglegt að koma með hann til Íslands og nota í keppni hérna og hvað þá þegar kemur að jafningjum þeirra á Íslandi. Það er spurning hvort það væri hægt að skoða það, nýta ferðina.

Frú forseti. Þetta er mjög góð ábending frá hv. þingmanni, að við skoðum þetta í 3. umræðu, og í raun og veru gott að málið skuli fara aftur til nefndarinnar því að það eru einmitt komnar þarna góðar ábendingar sem er mikilvægt að ræða frekar. Ég held að það sýni bara vönduð vinnubrögð hvað þetta frumvarp varðar að við séum að fara með það aftur í nefndina og fara yfir síðustu þættina sem hafa verið álitaefni. Það er gaman að heyra að hv. þingmaður er áhugamaður um bogfimi og gott að hafa fengið þetta sjónarmið vegna þess að þetta er sjónarmið sem var ekki mikið rætt í nefndinni. Ég hef svo sem ekki fleiru við það að bæta. En þetta er náttúrlega ólympísk íþrótt, bogfimi, og væri óskandi að við myndum skapa okkur sess á alþjóðavettvangi í þeim efnum. Ég bara þakka hv. þingmanni fyrir þessa góðu ábendingu og hún verður skoðuð í nefndarstarfinu.

Forseti. Ég þakka kærlega fyrir þetta nefndarálit og þessar breytingartillögur. Það var ein tillagan sérstaklega sem við höfðum smá áhyggjur af. Ég átta mig á því hver tilraunin er þar á bak við, þ.e. að leyfa innflutning á hálfsjálfvirkum skammbyssum og hálfsjálfvirkum rifflum til söfnunar vegna aldurs þeirra og tengsla við hernámsliðið. Það sem ég kannski átta mig ekki alveg á er þar sem er talað um að vopnið þurfi að vera í óbreyttri mynd og sjást á ljósmyndum og eitthvað svoleiðis, eins og flutningsmaður nefndarálits kom hérna inn á áðan, hvort það væri eintakið, nákvæmlega þessi byssa eða almennt þessi tegund af byssu, sem er eitthvað sem væri áhugavert að skoða. En það sem ég hef áhyggjur af er það sem er talað um hérna, að vopnið þurfi að vera í óbreyttri mynd frá því sem var á hernámstíma og megi ekki hafa verið breytt að því marki sem hefur áhrif á útlit, virkni eða notkunarmöguleika. Eins og kom fram í umsögnum er það að safna vopnum ekki eins og að safna frímerkjum. Það er einfaldlega ekki þannig. Þá gæti maður alveg sagt, og farið í hina áttina, að það væri eins og að safna atómsprengjum, sitthvorar öfgarnar kannski þar. Það voru notaðar atómsprengjur í fyrsta sinn í seinni heimsstyrjöldinni, ekki á Íslandi þannig að það yrði ómögulegt samkvæmt þessu alla vega, kannski fóru þær hérna í gegn, hver veit. Ég hef ekkert á móti því svona upp á söfnunargildið að gera en ég sé þetta meira sem safngripi, ekki endilega eitthvað sem er í einhverjum safnaraskáp á einhverjum heimilum hingað og þangað um bæinn. Ég virði alveg söfnunarhyggju fólks á einn eða annan hátt og sögulegar minjar o.s.frv., en vopn sem virka eru ekki sambærileg öllum öðrum hlutum sem almennt er safnað. Ég myndi kannski ekki draga línuna við sverð, ef við förum þangað, en hálfsjálfvirkir rifflar og skammbyssur sem með sanni virka og er hægt að nota - mér finnst það orka tvímælis. Mögulega væri hægt að setja nánari skilyrði eða eitthvað því um líkt. Ég myndi fagna því að við skoðuðum hvernig væri hægt að ná niðurstöðu þarna. Ég þakka kærlega fyrir samvinnu í því að skoða það betur og einstaklega málefnalega unnið hjá meiri hlutanum hvað það varðar, takk kærlega.

Frú forseti. Ég mæli fyrir hönd meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingar á ýmsum lögum um skatta og gjöld o.fl. Nefndin hefur fjallað um málið og fékk á sinn fund ýmsa gesti og bárust erindi og góðar umsagnir og því er nánar gerð skil í nefndarálitinu sem liggur fyrir. Það kemur fram í því nefndaráliti sem ég ætla að reifa hér að í 18. gr. frumvarpsins er lagt til að lækka áfengisgjald um 50% af áfengum drykkjum sem framleiddir eru af litlum og sjálfstæðum framleiðendum. Umsagnir skiptist í tvær fylkingar, ef svo má segja. Annars vegar var tillögunni fagnað og hvatt til þess að gengið yrði lengra í samræmi við tilskipun Evrópuráðsins um slík efni og vísað til framkvæmdar m.a. í Danmörku og Finnlandi. Hins vegar var jafnframt bent á mikilvægi þess að draga ekki úr áhrifum áfengisgjaldsins sem hefði það að markmiði að takmarka skaða af áfengisneyslu. Meiri hlutinn styður breytingu frumvarpsins og telur að hún sé þýðingarmikið skref fyrir starfsemi lítilla framleiðenda víðs vegar um landið og að mati meiri hlutans hafi hún óveruleg áhrif á áfengisgjaldið almennt eða áfengisneyslu í landinu. Frú forseti. Ég ætla að gera grein fyrir þeim breytingartillögum sem meiri hlutinn leggur til í þessu frumvarpi. og ber þá fyrst að nefna gistináttaskatt. Í frumvarpinu eru lagðar til breytingar á lögum um gistináttaskatt. Gistináttaskattur kemur til framkvæmda að nýju á næsta ári eftir að hafa verið frestað tímabundið vegna heimsfaraldursins. Frumvarpið leggur til að gildissvið laganna verði rýmkað þannig að gistináttaskattur verði jafnframt lagður á rekstraraðila skemmtiferðaskipa og nái til þess tímabils þegar skip dvelja innan tollsvæðis ríkisins. Þá er lagt til að greiddur verði gistináttaskattur af hverri seldri gistináttaeiningu fyrir hvern dvalargest sem er 18 ára og eldri. Að lokum leggur frumvarpið til að gistináttaskatturinn verði í öllum tilvikum 300 kr. Frú forseti. Fyrir nefndinni voru reifuð ýmis sjónarmið um gistináttaskattinn og tilhögun hans og nefndin fjallaði talsvert um þetta og útfærslu á honum. Eftir þá vinnu leggur meiri hlutinn til þríþætta breytingu, ef svo má segja, á útfærslu gistináttaskatts. Í fyrsta lagi er lagt til að áfram verði miðað við að gistináttaskattur sé lagður á hverja selda gistináttaeiningu í stað þess að miðast við hvern dvalargest. Með þessu vill meiri hlutinn koma til móts við ábendingar um þann stutta fyrirvara sem aðilar hafa haft til að aðlagast breyttu fyrirkomulagi. Jafnframt vill meiri hlutinn koma til móts við sjónarmið þeirra sem bjóða ódýrari gistingu og herbergi sem ætluð eru fleiri gestum eins og víða er gert á landsbyggðinni. Í öðru lagi leggur meiri hlutinn til breytingar á fjárhæð gjaldsins. Fyrir gistingu á gististað sem hefur rekstrarleyfi í flokki II–IV, sbr. lög um veitingastaði, gististaði og skemmtanahald, verði gjaldið 600 kr. Fyrir gistingu á skemmtiferðaskipi á meðan það dvelur í höfn hér á landi eða annars staðar á tollsvæði ríkisins verði 1.000 kr. Gjald á tjaldsvæði verður óbreytt 300 kr. Það ber að hafa í huga þegar rætt er um þessar fjárhæðir að það er verið að snúa frá kerfisbreytingu þannig að gistináttagjaldið endurspegli það sem lagt var upp með í frumvarpinu. Í þriðja lagi varðandi þessar breytingar leggur meiri hlutinn til að undanþága um að undanskilja greiðslur á gistináttaskatti vegna dvalargesta yngri en 18 ára falli brott. Það kom í ljós að utanumhald vegna aldurs gesta getur verið flókið í framkvæmd og auk þess á slík undanþága ekki við í ljósi breyttrar tilhögunar gjaldsins, þ.e. að gistináttaeiningin verður áfram. Miðað við þessar forsendur mun gistináttaskattur skila 3,8 milljörðum í tekjur árið 2024 í ríkissjóð. Þessu tengdu beinir meiri hlutinn því til stjórnvalda að taka til skoðunar fyrirkomulag gistináttaskatts með það fyrir augum að auka skilvirkni í kerfinu. Meiri hlutinn telur að skoða þurfi hvernig megi taka tillit til gistingar sem leigð er út á stafrænum vettvangi, eins og Airbnb og slíkt. Jafnframt þarf að taka til skoðunar hvort unnt sé að koma því við að gistináttaskattur verði lagður á breiðari grunni og skattstofninn breikkaður og má þá nefna sem dæmi að enginn gistináttaskattur er lagður á vegna heimagistingar og gistingar á vegum húsbílaleigna. Þetta hefur verið þekkt í þjóðfélaginu undir enska heitinu „campervans“. Meiri hlutinn leggur þó áherslu á að samkeppnisstöðu á þessum markaði verði ekki raskað og fundnar verði leiðir til þess að jafnræði sé haft að leiðarljósi þegar kemur að gjaldtöku. Þá leggur meiri hlutinn til breytingu á frumvarpinu sem snýr að tekjuskattsskyldu erlendra aðila. Í 7. gr. frumvarpsins er lagt til að allir aðilar sem njóta hvers konar tekna, eða ígildi tekna, en þeirra sem taldar eru upp í öðrum töluliðum 1. mgr. 3. gr. tekjuskattslaga, frá íslenskum aðilum eða föstum starfsstöðvum, þó ekki af vörusölu, beri takmarkaða skattskyldu. Í umsögnum var bent á að tillagan fæli í sér mun víðtækari skattlagningarrétt en nú væri fyrir hendi. Ákvæðið mætti skilja svo að hvers kyns þjónusta erlendra aðila, einnig sú sem innt væri af hendi á erlendri grundu, yrði skattskyld hér á landi ef kaupandi þjónustunnar væri íslenskur. Ef íslenskur einstaklingur kaupir þjónustu erlendis frá þá mátti skilja það sem svo að erlendi aðilinn væri skattskyldur á Íslandi af þeim tekjum, til að mynda ef það væri bein áskrift að stafrænum vettvangi eins og Netflix eða slíkt skemmtanaafþreyingarefni þá væri slík starfsstöð eða fyrirtæki erlendis hugsanlega skattskylt á Íslandi. Það þarf ekki að horfa mjög lengi á málið til að sjá að slíkt væri algjörlega án fordæma og þetta væri fordæmalaus skattlagning sem hvorki þekkist á Norðurlöndunum né eiginlega neins staðar annars staðar innan Evrópska efnahagssvæðisins, eins langt og nefndin gat rýnt í málið. Þetta gæti haft þau áhrif að erlendir aðilar drægju úr þjónustuframboði sínu hér á landi. Að þessu öllu virtu leggur meiri hlutinn til að þessi tillaga frumvarpsins verði felld brott eins og svo margar góðar umsagnir lögðu til. Frú forseti. Í 9. gr. frumvarpsins eru lagðar til orðalagsbreytingar á 4. mgr. 15. gr. tekjuskattslaga varðandi frestun skattlagningar söluhagnaðar af landi bújarða og ófyrnanlegum náttúruauðæfum, þ.e. vegna öflunar íbúðarhúsnæðis til eigin nota í tengslum við lok búrekstrar. Í framkvæmd hefur ákvæðið verið túlkað þannig að öflun íbúðarhúsnæðis þurfi að tengjast lokum búrekstrar og sé sú framkvæmd fest í sessi með umræddri breytingu. Í umsögnum og hjá gestum sem komu fyrir nefndina kom það fram að óskýrleika mætti finna í þessu ákvæði. Þar kæmi ekki fram áskilnaður eða skilyrði fyrir rekstrarformi búrekstursins. Það væri því óljóst hvort bóndi, sem hefði haft búrekstur sinn í einkahlutafélagi og ætti ýmist jörðina persónulega eða hún væri í eigu félagsins, uppfyllti skilyrði ákvæðisins. Þá kom fram að með setningu laga um breytingu á lögum um tekjuskatt og eignarskatt frá 2001 var lögfest heimild fyrir einstaklinga til að færa einstaklingsrekstur yfir í einkahlutafélag að ákveðnum skilyrðum uppfylltum án þess að skattskyldur söluhagnaður myndaðist. Einstaklingar í búrekstri hefðu kannski ekki fylgt þessari hvatningu hins opinbera um að færa reksturinn í einkahlutafélag ef þeir hefðu vitað að með því myndu þeir einhverjum árum síðar eða áratug síðar glata rétti sínum til nýtingar á heimild tekjuskattslaganna sem ætlað væri að auðvelda kynslóðaskipti í landbúnaði. Meiri hlutinn tekur undir þessi sjónarmið og telur rétt að mismuna bændum ekki við kynslóðaskipti eftir því hvort rekstur þeirra hefur verið á persónulegri kennitölu eða í einkahlutafélagi. Frú forseti. Í frumvarpinu eru ákvæði um afnám tollfrelsis skemmtiferðaskipa, þ.e. lagt er til að skemmtiferðaskip, sem skráð eru erlendis en notuð í innanlandssiglingu hér við land í allt að fjóra mánuði á ári á hverju tólf mánaða tímabili, njóti ekki lengur tollfrelsis. Fyrir nefndinni kom fram að þessar siglingar hefðu haft jákvæð fjárhagsleg áhrif á smærri áfangastaði víða á landsbyggðinni. Þá væri enginn fyrirvari, ef svo má segja, á þessu afnámi og engin leið fyrir fyrirtæki í þessum rekstri eða starfsemi að bregðast við þar sem ferðir næstu ára hafi nú þegar verið seldar. Þá var á það bent, sem nefndin horfði til, að áhrif þessara breytinga hefðu ekki verið nægjanlega vel metin. Meiri hlutinn leggur því til að gildistöku ákvæðisins um afnám tollfrelsis verði frestað um eitt ár og beinir því til stjórnvalda að taka málið til skoðunar í samráði við hagsmunaaðila og hagaðila sem að þessu koma, þar með talið sveitarfélög, að rýna mögulegar fjárhagslegar afleiðingar þessarar breytingar. Þá leggur meiri hlutinn til að virðisaukaskattsívilnun fyrir rafmagns- og vetnisbifhjól, létt bifhjól sem ganga fyrir rafmagni og reiðhjól, verði framlengd um eitt ár, enda sé um að ræða umhverfisvæn farartæki sem eru til þess fallin að draga úr bílaumferð og fjölga í hópi þeirra sem ferðast með vistvænum hætti. Eins hafa komið fram upplýsingar þess efnis að í tengslum við þá kerfisbreytingu sem er að eiga sér stað, þ.e. að dregið verði úr ívilnunum við innkaup umhverfisvænna tækja og styrkurinn færður til Orkustofnunar með beinum fjárframlögum, þá eru þessi tilteknu tæki ekki þar undir að svo stöddu. Það er ein meginástæða þess að meiri hlutinn leggur til framlengingu á þessari ívilnun. Frú forseti. Í bráðabirgðaákvæði í lögum um vörugjald af ökutækjum, eldsneyti o.fl., er kveðið á um tímabundna undanþágu vegna útreikninga vörugjalda af húsbílum. Ákvæðið kom í lögin á 150. löggjafarþingi og hefur verið framlengt þrívegis um eitt ár í senn. Meiri hlutinn telur því orðið tímabært að þessi undanþága fari að falla niður og innheimt verði vörugjöld á húsbílum sem ganga fyrir jarðefnaeldsneyti í samræmi við útblástur þeirra. Þó telur nefndin, í ljósi forsögu málsins og hvernig það er til komið og hvernig það hefur æxlast, að gefa þurfi gaum þeim einstaklingum og lögaðilum sem í hlut eiga ákveðinn tíma til aðlögunar. Er því lagt til að gildistíminn verði framlengdur til 1. október 2024. Frú forseti. Aðrar breytingar sem meiri hlutinn leggur jafnframt til eru að höfðu samráði við fjármála- og efnahagsráðuneytið og vísast nánar til þeirra í nefndaráliti ásamt nokkrum tæknilegum breytingum sem ekki er ætlað að hafa efnisleg áhrif. Frú forseti. Ég vil nú víkja máli mínu að þeim breytingartillögum í nefndaráliti er snúa að náttúruhamförum og því ástandi sem er uppi í Grindavíkurbæ. Hér er um að ræða þrjár veigamiklar breytingar og ég ætla að rekja þær. Í fyrsta lagi er breyting á lögum um tekjuskatt. Í minnisblaði fjármála- og efnahagsráðuneytis er lagt til að tvö ákvæði til bráðabirgða bætist við lög um tekjuskatt. Fyrra ákvæðið varðar samkomulag sem þrír stærstu viðskiptabankarnir gerðu í samvinnu við Samtök fjármálafyrirtækja og varða niðurfellingu vaxta og verðbóta af skuldum vegna íbúðalána Grindvíkinga í nóvember og desember 2023 og janúar 2024. Útfærsla á niðurfellingu verði á forræði banka og takmarkar hún ekki að þeir geti veitt viðskiptavinum sínum frekari fyrirgreiðslu. Viðskiptabankar hafa auk þess boðið Grindvíkingum greiðsluskjól. Seinna ákvæðið varðar heimild ráðherra til að kveða á um niðurfellingu eða takmörkun á skyldu til fyrirframgreiðslu tekjuskatts á árinu 2024 fram að álagningu opinberra gjalda það ár vegna tekna ársins 2023. Fram kemur í minnisblaði að nýti ráðherra heimildina muni tekjuskattur utan staðgreiðslu koma í auknum mæli eða alfarið til greiðslu á reglubundnum gjalddögum eftir almenna álagningu opinberra gjalda á árinu 2024. Með vísan til framangreinds og nánari umfjöllunar í minnisblaði ráðuneytisins leggur meiri hlutinn til viðeigandi breytingu á lögum um tekjuskatt. Í annan stað er um að ræða breytingu á lögum um staðgreiðslu opinberra gjalda og lögum um tryggingagjald. Í minnisblaði fjármála- og efnahagsráðuneytis er lagt til að nýtt ákvæði til bráðabirgða bætist annars vegar við lög um staðgreiðslu opinberra gjalda og hins vegar við lög um tryggingagjald. Í minnisblaðinu segir um þessi ákvæði að lagt sé til að launagreiðendur, sem eiga í tímabundnum rekstrarörðugleikum vegna tekjufalls sem leiðir af almennum samdrætti vegna náttúruhamfara í Grindavík, geti óskað eftir greiðslufresti á allt að þremur greiðslum í ríkissjóð á afdregnum skatti í staðgreiðslu og á tryggingagjaldi í staðgreiðslu sem falla munu í gjalddaga 1. desember 2023 til og með 1. febrúar 2024. Greiðslur sem frestað er falla í gjalddaga og eindaga 15. apríl 2024 enda hafi skilyrði frestunar verið til staðar. Leggur meiri hlutinn til breytingu í samræmi við framangreint. Í þriðja lagi er um að ræða breytingu á lögum um virðisaukaskatt. Í títtnefndu minnisblaði fjármála- og efnahagsráðuneytisins er lagt til að nýtt ákvæði til bráðabirgða bætist við lög um virðisaukaskatt. Þar kemur fram að í ljósi aðstæðna vegna náttúruhamfara í Grindavíkurbæ sé lagt til að á ótvíræðan hátti verði kveðið á um að ríkisskattstjóra skuli heimilt að fella niður álag vegna vanskila á virðisaukaskatti, sbr. 27. gr. laganna, samkvæmt tilmælum eða að höfðu samráði við ráðherra vegna uppgjörstímabils, sbr. 24. gr., frá og með 1. september 2023 til og með 31. desember 2024, enda kunni utanaðkomandi eða óviðráðanleg atvik að hamla almennt greiðslu virðisaukaskatts á réttum tíma. Ljóst er að miklir hagsmunir geta verið í húfi fyrir þá aðila sem sjá ekki fram á að geta staðið skil á virðisaukaskatti á gjalddaga þess uppgjörstímabils sem um ræðir, til að mynda vegna rekstrarstöðvunar í kjölfar náttúruhamfara í Grindavík. Gert er að skilyrði að virðisaukaskattsskyldur aðili hafi haft skráð lögheimili og/eða skráða starfsstöð í Grindavíkurbæ hinn 10. nóvember 2023 þegar bærinn var rýmdur vegna náttúruhamfara. Einnig er gert að skilyrði að virðisaukaskattsskyldur aðili hafi haft skráð lögheimili og/eða skráða starfsstöð í Grindavíkurbæ í lok þess uppgjörstímabils sem fellur undir tímabil niðurfellingar álags. Með vísan til framangreinds og nánari umfjöllunar í minnisblaði ráðuneytisins leggur meiri hlutinn til viðeigandi breytingu á lögum um virðisaukaskatt. Að öllu þessu sögðu leggur meiri hlutinn til að þessar breytingar eins og gerð hefur verið grein fyrir og lagðar eru fram á sérstöku þingskjali verði samþykktar. Undir álit meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar rita, auk þess sem hér stendur, hv. þingmenn Ágúst Bjarni Garðarsson, Diljá Mist Einarsdóttir, Guðbrandur Einarsson, Jóhann Friðrik Friðriksson og Steinunn Þóra Árnadóttir. Frú forseti. Þessu áliti meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar til viðbótar vil ég gera stuttlega grein fyrir breytingartillögu sem ég hef borið upp hér við 2. umræðu þessa máls á þskj. 786. Þessi tillaga varðar ákveðna breytingu á virðisaukaskattslögum og tengist því að bílaleigum sem nutu ívilnunar á árunum 2021–2023 vegna innflutnings á hreinorkubifreiðum verði gert kleift næstu tvö ár að vera undanþegnar virðisaukaskattsskyldu eða útskatti við endursölu á þeim bifreiðum sem þær hafa yfir að ráða. Þessi tillaga er sem sagt um að skattaðilum sem hafa starfsleyfi til rekstrar ökutækjaleigu verði heimilt við endursölu að undanþiggja frá skattskyldri veltu að hámarki 5,5 millj. kr. vegna rafmagns- og vetnisbifreiðar og að hámarki 2 millj. kr. vegna tengiltvinnbifreiðar. Þá er gerð tillaga um að heimild samkvæmt 1. tölulið sé bundin þeim skilyrðum að bifreiðin hafi verið keypt eftir 1. janúar 2021, að virðisaukaskattur hafi verið felldur niður við kaupin og að hægt sé að leggja fram reikninga eða önnur gögn til Skattsins sem staðfesta framangreint. Þessi atriði komu mjög til umfjöllunar í efnahags- og viðskiptanefnd þegar þetta frumvarp sem hér um ræðir var til umfjöllunar. Í allmörgum umsögnum var einnig farið yfir þetta atriði. Þetta atriði var hins vegar ekki að finna í frumvarpi hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra sem lá fyrir nefndinni um skatta og gjöld sem er hér til umræðu. Að óbreyttu mun sú heimild sem er í gildi um ákveðnar undanþágur fyrir bílaleigur falla niður núna 31. desember 2023. Þessi breyting gengur út á það, frú forseti, að þeir bílar sem voru fluttir inn án virðisaukaskatts eða innskatts, þeir bílar sem voru fluttir inn eftir 1. janúar 2021 - það verði heimilt að undanþiggja þá útskatti við endursölu. Hvað þýðir þetta? Jú, það þýðir að hér er verið að gera ráð fyrir því að þessir rekstraraðilar geti komið þeim hreinorkubifreiðum frá sér á sömu forsendum og þegar bifreiðarnar voru keyptar inn. Það er eðlilegt af því að það er í grunninn það sem virðisaukaskattskerfið gengur út á þegar kemur að virðisaukaskattsskyldum aðila, að innskatturinn og útskatturinn fari saman. Í þessu tilviki eru ívilnanir vegna innflutnings á hreinorkubifreiðum að falla niður vegna kerfisbreytinga og ríkisstuðningi beint í Orkusjóð og þá myndast mjög sérkennilegt ástand sem er talið rétt að bregðast við. Þetta var, frú forseti, til umfjöllunar í efnahags- og viðskiptanefnd en kemur til í tengslum við afgreiðslu á öðru máli sem er í meðförum hjá nefndinni og varðar kílómetragjald á hreinorkubifreiðar og tengiltvinnbifreiðar og verður þannig að þessari tillögu í heildarsamhengi hlutanna. Þessi tillaga er sem sagt lögð hér fram með samþykki og vilja meiri hluta nefndarinnar þó að hún sé lögð fram í mínu nafni. Frú forseti. Ég hef þá lokið umfjöllun um nefndarálit meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar í máli 468 og gert grein fyrir þeirri breytingartillögu sem ég hef lagt fram í þá umræðu.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þessa yfirferð. Þarna er auðvitað um að ræða gjöld sem ekki hafa verið innheimt um árabil af ýmsum ástæðum og í rauninni fyrst byrjað á þessu í kringum 2012. Á meðan hefur verið tekið tillit til þess samkeppnisumhverfis sem seljendur gistinátta búa við, þ.e. fljótandi hótel hafa verið undanþegin í umræðunni fram að þessu og það má kannski má segja að það hafi verið tímabært að taka þau sjónarmið inn. Gæti hv. þingmaður upplýst mig um hvers vegna sá samkeppnishalli er enn til staðar sem lýtur að skammatímagistingu, þ.e. þeim mikla og vaxandi fjölda þeirra sem hreinlega gera út gistihús fyrir það sem kallað er Airbnb með tilheyrandi rekstrarkostnaði? Það þarf að setja slíkt upp sérstaklega með tilliti til brunavarna og útgönguleiða og þrifa og viðhalds og alls þessa. Þetta eru í rauninni gistihús. Hví er það svo að þessi tegund af gistingu er undanþegin? Vonandi ekki vegna þess að það eru hagsmunaaðilar sitjandi hérna á þinginu sem eiga hagsmuna að gæta. Ég vona ekki. En ég er forvitinn um skýringarnar á þessu.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og get upplýst það að í nefndinni var þetta mjög tekið til skoðunar, þessar heimagistingar sem eru öðru nafni nefndar Airbnb-gistingar eða eru á öðrum vettvangi. Heimagistingar sem eru reknar í atvinnuskyni af einstaklingum eða lögaðilum eru virðisaukaskattsskyldar og þar með fellur til gistináttaskattur. Gistináttaskattsskyldan er tengd við virðisaukaskattsskylda starfsemi. Heimagisting sem fellur ekki undir atvinnurekstur og er innan þriggja mánaða tímabils á ári eða 2 millj. kr. hámarks á tekjum er ekki undir virðisaukaskattsskyldunni og heyrir ekki undir gjaldskyldu gistináttaskatts. Við ræddum þetta talsvert og það komu í ljós ýmis atriði sem hv. þingmaður kemur inn á og það er alveg hárrétt, það er þetta jafnræði á samkeppnisgrundvelli sem skiptir öllu máli. Við erum í þeirri stöðu að hafa fyrir framan okkur í vinnu nefndarinnar að það stendur yfir heildarskoðun á þessu umhverfi ferðaþjónustunnar og gjaldtöku af ferðamönnum, m.a. með tillögum sem voru nýlega birtar. Við í meiri hlutanum í efnahags- og viðskiptanefnd erum sammála um og um þetta var reyndar nokkuð breið samstaða meðal allrar nefndarinnar, leyfi ég mér að segja, að þetta verði skoðað áfram og reynt að ná betur utan um þetta. Þetta snýr jafnframt að því sem ég kom inn á í minni framsögu, svona húsbílaleigum, með leyfi, „camper vans“ á ensku, frú forseti, sem er líka annars konar form af gistiþjónustu. Auðvitað er það sjónarmiðið sem horft er til þegar verið er að setja skemmtiferðaskipin undir gjaldskyldu gistináttaskatts, það er gert í fyrsta lagi á þessum grundvelli sem hv. þingmaður nefnir og snýr að jafnræði og samkeppnissjónarmiðum.

Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Mér er minnisstætt þegar hugmyndir um náttúrupassa hófust hér á Íslandi á svipuðum tíma og þessi mál voru að sækja í sig veðrið og Ísland að gerast eftirsóknarverðari áfangastaður en verið hafði. Þá var litla gula hænan dálítið einkennandi í þeim viðbrögðum. Auðvitað var spurt: Vilja rútufyrirtækin taka á sig skatt, vilja rútufyrirtækin taka á sig Íslandsskatt eða náttúrupassa? Vilja flugfélögin taka það á sig? Vilja leigubílaútgerðarmenn taka það á sig? Litla gula hænan sagði alltaf nei, ekki ég, ekki ég. En þetta var sum sé hengt utan um hálsinn á hóteleigendum og eftir stendur stór hluti gistihúsaeigenda í skammtímabransanum - þetta eru auðvitað allt skammtímaleigur - stikkfrír og það er engin skýring á því. Það er samkeppnishalli. Það er út af fyrir sig spurt hvers vegna ekki. Ef álögur af þessum toga er ekki beinlínis samkeppnishamlandi miðað við önnur lönd, segjum Norðurlönd sem eru ekki með gistináttagjald, hvers vegna þá þessi en ekki þessi, hvers vegna þessi grein þessarar ferðaþjónustu sem hér er um rætt sem leggur nú heilmikið til samfélagsins? Hví er það svo að þarna er ein hæna valin út en allir hinir segja: Ekki ég?

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir síðara andsvar. Ég get að mörgu leyti tekið undir þessar vangaveltur og sjónarmið og spurningar sem hv. þingmaður ber hér upp. Það er einmitt það sem við erum að skoða og vorum að skoða við meðferð þessa frumvarps, þ.e. þessi breiðari grunnur, hver staða ferðaþjónustunnar er varðandi gjaldtöku og annað slíkt og hvernig það kæmi út með þessum tiltekna þætti. Gistináttaskatturinn er eitt tiltekið atriði sem kemur fram í þessu frumvarpi sem hv. efnahags- og viðskiptanefnd fékk til meðferðar og þetta var niðurstaðan eftir að við höfðum reynt af fremsta megni að virða öll þau sjónarmið og ábendingar sem höfðu komið til okkar og hvernig málin höfðu þróast. Ég get tekið undir að það er mikilvægt að það verði hugað að því og sú vinna stjórnvalda sem er í gangi leiði til breiðari niðurstöðu um hvernig þessari gjaldtöku skuli háttað og að hversu miklu leyti skuli vera gjaldtaka. Þá ætla ég sérstaklega fá að nota tækifærið og lýsa því hér yfir að ég tel að til að mynda gjald sem er rukkað á ferðamannastöðum eigi vel rétt á sér og sé hagkvæmt og að mörgu leyti í hagfræðilegum skilningi skynsamlegt á margan hátt. Það hafa lengi verið uppi umræður um komugjöld og annað slíkt eða hvort við eigum að taka upp vegtolla með það fyrir augum að 40% notenda vegakerfisins, sem eru ferðamenn, séu að greiða til vegakerfisins. Þetta getur jafnframt lotið að gjaldtöku sem snýr að heilbrigðisþjónustu og annarri nýtingu þeirra innviða sem við höfum upp á að bjóða. Ég tel að við eigum að horfa á þetta á breiðum grundvelli. Þótt ég sé ekki hrifinn frú forseti, af háum sköttum þá tel ég auðvitað eðlilegt að þeir skattar sem við þurfum að leggja á til að afla ríkinu tekna séu lagðir á á breiðum grunni, séu gegnsæir og það sé jafnræði sem ríki.

Virðulegur forseti. Ég ætla að flytja breytingartillögu við þetta mál. Breytingartillagan hljóðar svo: „Við 1. gr. bætist nýr stafliður, svohljóðandi: Við bætist ný málsgrein, svohljóðandi: Ríkissjóður skal greiða andvirði innheimts gistináttaskatts til þess sveitarfélags þar sem þjónustan var innt af hendi.“ Með þessari breytingartillögu er lagt til að gistináttagjaldið renni til sveitarfélaganna en ekki ríkisins. Það kemur fram í lögum um gistináttaskatt að honum sé ætlað að greiða fyrir uppbyggingu innviða í ferðaþjónustu og þannig megi viðhalda og vernda fjölsótta ferðamannastaði og jafnframt stuðla að uppbyggingu svo tryggja megi öryggi á ferðamannastöðum. Sveitarfélögin þurfa sjálf að kosta mikið af þeirri uppbyggingu sem nauðsynleg er til að ná fyrrgreindum markmiðum. Því er mikilvægt að sveitarfélögin fái til sín gistináttaskattinn og í raun felst í því sanngirni. Virðulegur forseti. Ég vil einnig fjalla um annan þátt þessa frumvarps. Í fyrsta málslið 11. gr. frumvarpsins segir, með leyfi forseta: „3. mgr. 2. tölul. orðast svo: Þrátt fyrir ákvæði 1. mgr. skal tekjuskattur eftirlaunaþega og lífeyrisþega sem um ræðir í 2. tölul. 3. gr. reiknast af tekjuskattsstofni skv. 1.–3. tölul. 1. mgr. 66. gr. án persónuafsláttar.“ Ég endurtek, herra forseti: Án persónuafsláttar: Þessi grein snýr við gildandi lögum og sviptir þá lífeyrisþegar sem búsettir eru erlendis persónuafslætti. Samkvæmt greinargerð frumvarpsins á þetta ekki að rýra rétt fólks vegna þess að tvísköttunarsamningar taki á þessu en Öryrkjabandalag Íslands sendi inn umsögn þann 7. desember síðastliðinn og fjallaði um þetta atriði og þar sagði, með leyfi forseta: „Stór hluti örorkulífeyristaka telst til tekjulágra og á erfitt með að láta enda ná saman og má því ekki við því að gerðar séu íþyngjandi breytingar, eins og að fella brott persónuafslátt af tekjum á Íslandi. Þá segir í greinargerðinni að ekki sé gert ráð fyrir að breytingin hafi mikil fjárhagsáhrif í för með sér þar sem flestir tvísköttunarsamningar Íslands heimila eingöngu heimilisfestarríki skattlagningarrétt á lífeyri og að sambærileg réttindi fá menn almennt í því ríki sem þeir búa. Þetta á ekki við um alla tvísköttunarsamninga og nær því ekki til allra lífeyristaka og ekki fá allir sambærileg réttindi í búseturíki.“ Efnahags- og viðskiptanefnd kallaði ekki Öryrkjabandalagið á fund vegna þessarar umsagnar enda var umfjöllun nefndarinnar þá við það að ljúka og það er miður. Þá er ekki að finna umfjöllun um þetta ákvæði í áliti meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar. Virðulegur forseti. Ég tel að það sé afar mikilvægt að gengið verði úr skugga um að þetta ákvæði leiði ekki til þess að lífeyrisþegar verði fyrir tekjuskerðingum án nokkurs fyrirvara nú um áramótin. Ég óska því eftir því að málið gangi aftur til efnahags- og viðskiptanefndar milli 2. og 3. umræðu og að fyrsti málsliður 11. gr. verði skoðaður sérstaklega í ljósi umsagnar ÖBÍ.

Herra forseti. Verðbólga hér á landi hefur minnkað minna eftir heimsfaraldur og áhrif stríðsins í Úkraínu en í flestum öðrum löndum sem við viljum bera okkur saman við. Þráláta verðbólgu hér á landi þarf að skoða í ljósi breytinga á verðbólgu í öðrum ríkjum. Það þarf að greina það hvað það er hér á landi sem veldur þessari þróun og kortleggja hvar við skerum okkur frá öðrum í þessum efnum. Staðan hér á landi bitnar harðast á tekjulágu fólki sem ver stærstum hluta launa sinna í húsnæðiskostnað og nauðsynjavörur. Þótt augljóslega sé íslenska krónan hluti vandans þar sem tengsl eru á milli gjaldmiðils og vaxta, verðlags og verðbólgu, þá skýrir krónan ekki allan þennan mun. Ísland sker sig einnig úr vegna sérstaklega umfangsmikilla umsvifa í ferðaþjónustu í hagkerfinu samanborið við í nágrannalöndunum. Í grein í Vísbendingu sem kom út 1. desember bendir Gylfa Zoëga á að vöxtur ferðaþjónustunnar skýri mikinn aðflutning vinnuafls. Hann segir, með leyfi forseta: „Einungis á þriðja ársfjórðungi fluttu til landsins 2.400 erlendir ríkisborgarar umfram brottflutta samkvæmt nýútgefnum Peningamálum Seðlabankans. Þegar hagvöxtur er drifinn áfram af aðfluttu vinnuafli sem fyllir lágframleiðslustörf kemur ekki á óvart að framleiðni hefur ekki vaxið. Það er hagvöxtur, verg landsframleiðsla sem vex í heildina með fleira fólki, en hagvöxtur á mann er mun minni og framleiðsla á unna vinnustund vex mjög lítið.“ Gylfi bendir einnig á að jafnvel þó að vaxtahækkanir hafi slegið á hækkun húsnæðisverðs og fleiri íbúðir séu til sölu og húsnæðisverð lækkað að raunvirði, að háir vextir hafi slegið á einkaneyslu og innlenda fjárfestingu, geti stýrivextir Seðlabankans ekki slegið á fjölgun ferðamanna. Mikill fjöldi ferðamanna og aðflutts vinnuafls verði til þess að halda húsnæðisverði háu í hlutfalli við laun. Stjórnvöld hafa í þessu ástandi ýtt undir fjölgun ferðamanna með fjölgun lendingarstæða á Keflavíkurflugvelli og með lægri virðisaukaskatti á ferðaþjónustu. Vöxtur ferðaþjónustunnar kom okkur út úr efnahagsvanda, bæði eftir bankahrun og síðan eftir heimsfaraldur, en verkefnið til lengri tíma er að skapa umgjörð og búa til hvata sem leiða til aukinnar framleiðni í hagkerfinu og sjálfbærari ferðaþjónustu. Samfylkingin hefur gagnrýnt það að í fjárlagafrumvarpinu fyrir árið 2024 og tekjubandormi sem því fylgir vanti markvissar aðgerðir til að draga úr verðbólgu og bregðast við afkomu- og húsnæðisvanda heimila. Við viljum öfluga velferð sem byggð er á öflugu atvinnulífi. Nú er ferðaþjónustan orðin stærsta atvinnugreinin og sú atvinnugrein sem er og hefur verið í mestum vexti. Við erum á örskömmum tíma orðin mjög háð greininni efnahagslega og verðum að sjá til þess að hún falli ekki eins snöggt og hún reis. Kostnaðurinn, ef það gerist, félli ekki á neinn annan en almenning í þessu landi sem er varla búinn að jafna sig eftir fall bankanna sem uxu á skömmum tíma okkur yfir höfuð. Það er að mínu mati löngu tímabært að innheimta sanngjörn gjöld sem ferðamenn greiða. Fyrir það sem þá innheimtist verði fjárfest í vegum, heilbrigðisþjónustu, löggæslu og betra aðgengi að ferðamannastöðum. Sveitarfélögin verða að fá hluta af auknum tekjum til að mæta þjónustu við ferðamenn og viðhalda innviðum. Þá þarf að stýra uppbyggingu ferðaþjónustunnar betur. Með virkari gjaldtöku og flokkun á neti áfangastaða um allt land er hægt að draga fram gæði og minnka áherslu á magn. Um leið og uppbygging er á Keflavíkurflugvelli þarf að mæta fjölgun ferðamanna með því að millilandaflug á Akureyri og Egilsstöðum verði raunverulegur valkostur. Í grunninn þarf að setja fram raunverulega stefnu um hvernig sé hagkvæmast og best að ferðaþjónustan þróist til framtíðar, meta tekjur og kostnað við fjölgun ferðamanna og hvað teljast megi æskilegt umhverfi atvinnugreinar í miklum vexti. Við þurfum að tryggja að orðspor Íslands sem ferðamannastaðar verði áfram gott og fjárfestingar sem ráðist hefur verið í beri ríkan ávöxt. Ferðaþjónustan hefur vaxið svo mikið á undanförnum áratug að hún skilar nú meiri gjaldeyristekjum en sjávarútvegurinn. Hún er á örstuttum tíma orðin ein af undirstöðuatvinnugreinum þjóðarinnar. Það hlýtur að vera forgangsverkefni stjórnvalda að setja fram stefnu um hvernig hagkvæmast er að ferðaþjónustan þróist til framtíðar, meta kostnað við ágang ferðamanna á fjölförnum stöðum og hvað teljast megi æskilegt rekstrarumhverfi atvinnugreinarinnar. Það þarf að horfa til framtíðar í þessari atvinnugrein sem öðrum og þó fyrr hefði verið. Í samráðsgátt stjórnvalda eru fyrstu drög að aðgerðum í aðgerðaáætlun ferðamálastefnu 2030. Byggt er á vinnu sjö starfshópa og stýrihóps um mótun ferðamálastefnu 2030 og aðgerðaáætlun hennar. Umsagnarfrestur í samráðsgáttinni rann út 30. nóvember sl. Í drögunum er m.a. fjallað um samkeppnishæfni, verðmætasköpun og gjaldtöku. Þar segir að mikilvægt sé að þróun ferðaþjónustunnar sé í samræmi við þau takmörk sem náttúruauðlindir landsins, ferðamannastaðir, innviðir og samfélag setja. Náttúruauðlindir og samfélagsleg þolmörk munu ekki umbera óheftan aðgang með tilheyrandi aukinni þröng og hugsanlegum skemmdum. Einnig þurfi að tryggja samkeppnisstöðu ferðaþjónustu á alþjóðlegum grundvelli og við aðrar atvinnugreinar innan lands. Um gjaldtöku segir, með leyfi forseta: „Allir þeir sem eru með skattalegt heimilisfesti hér á landi skulu undanþegnir gjöldum fyrir aðgang á staði hins opinbera, enda auðlindir íslensku þjóðarinnar sem um ræðir. Erlendir ferðamenn greiði sjálfir fyrir aðgang að ferðamannastöðum á vettvangi ríkisins, á vefsíðu eða með öðrum sambærilegum hætti. Með því er líklegra að umrætt gjald hafi lágmarksáhrif á eftirspurn ferðamanna eftir áfangastaðnum Íslandi. Aukinn fjöldi erlendra ferðamanna á Íslandi hefur leitt til aukins álags á náttúru og innviði landsins. Fjölgun þeirra ferðamanna sem sækja hingað til lands hefur ekki eingöngu verið um fluggáttir heldur einnig með aukinni komu skemmtiferðaskipa. Helstu ferðamannastaðir landsins hafa nú þegar fundið fyrir þessari öru þróun með einum eða öðrum hætti í mynd aukinna þrengsla og ágangs á þeirra náttúru og innviði. Vísbendingar eru um að á sumum þessara staða sé álagið nú þegar komið að eða yfir þolmörk, að minnsta kosti á vissum árstímum. Ferðaþjónusta á hverjum tíma þarf að gæta að því að ekki reyni á umhverfisleg, efnahagsleg eða samfélagsleg þolmörk.“ Sem dæmi um verkþætti sem lagðir eru til í þessari skýrslu er að skipaður verði starfshópur til að útfæra fyrirkomulag álagsstýringar á ferðamannastöðum í eigu ríkisins með tillögur þessa starfshóps að leiðarljósi. Í umfjölluninni um skemmtiferðaskip er dæmi um verkþátt, með leyfi forseta: „Lagt verði á með lögum eða öðrum viðeigandi hætti sértækt gjald á veru erlendra skemmtiferðaskipa sem flytja ferðamenn til Íslands og hringinn í kringum það sem kalla má innviðagjald. Gjaldtakan miðist við að jafna samkeppnisstöðu innlendra og erlendra aðila. Sanngjarnt væri ef slíkt gjald yrði innleitt í tveimur áföngum þannig að það hækki til dæmis yfir tveggja ára tímabil, þar sem það sé hugsað til lengri tíma og þá sé gætt að fyrirsjáanleika fyrir atvinnugreinina.“ Síðan er fjallað um gistináttaskatt, kosti hans, en einkum galla. Bent er á að undanþágureglur frá gistináttaskatti séu að ekki skuli leggja hann á gistingu sem ekki ber virðisaukaskatt. Þeir sem selja gistingu fyrir innan við 2 millj. kr. ári eru undanþegnir virðisaukaskattsskyldu. Það þýðir að stór hluti heimagistingar greiðir ekki gistináttaskatt. Seldar gistináttaeiningar á sjó eru jafnframt undanþegnar gistináttaskatti en þessu vill stjórnarmeirihlutinn breyta og gerir um það tillögu. Líkt og kemur fram í tollalögum tekur tollfrelsi til skemmtiferðaskipa sem eru skráð erlendis og notuð í innanlandssiglingum í allt að fjóra mánuði á hverju 12 mánaða tímabili. Gert er ráð fyrir í frumvarpinu að tollfrelsi þetta verði lagt af en meiri hluti efnahags- og viðskiptanefndar leggur til að því ákvæði verði frestað. Svo segir um gistináttaskatt í stefnudrögunum, með leyfi forseta: „Gistináttaskattur er efnahagslega brenglandi skattheimta sem skerðir samkeppnisstöðu íslenskra fyrirtækja í ferðaþjónustu og eykur óhagræði á milli ólíkra tegunda gististaða.“ Síðan er lagt til að fella úr gildi lög um gistináttaskatt þannig að hann verði afnuminn sem allra fyrst og samkeppnisstaða ólíkra tegunda gististaða hér á landi verði jöfnuð. Forseti. Svo mörg voru þau orð um gistináttaskattinn í drögum að stefnu fyrir ferðaþjónustu til ársins 2030. En hvað er stjórnarmeirihlutinn að gera núna með frumvarpi sem við ræðum? Jú, einmitt að leggja á gistináttaskatt. Í frumvarpinu er lagt til að skatturinn verði 300 kr. á hvern dvalargest, sama verð á tjaldstæðum, farfuglaheimilum jafnt sem lúxushótelum. Margar umsagnir komu um þetta og sem nærri má geta bentu rekstraraðilar tjaldstæða og farfuglaheimila á óréttlætið. Þannig bæri sex manna herbergi á farfuglaheimili 1.800 kr. gistináttaskatt, sem væri hátt hlutfall heildarverðs, en herbergi á lúxushóteli bæri aðeins 300 kr. á mann sem væri mjög lágt hlutfall af heildarverði hótelherbergisins. Meiri hluti efnahags- og viðskiptanefndar leggur til breytingar sem farið er yfir í nefndaráliti meiri hlutans og hv. formaður nefndarinnar fór ágætlega yfir hér fyrr í dag, sem er 300 kr. á hvert tjald eða tjaldvagn, 600 kr. á hvert gistiherbergi og 1.000 kr. á hvern klefa skemmtiferðaskipa. Breytingin er eitthvað sanngjarnari en 300 kr. á mann en engu að síður stendur sú gagnrýni um gistináttaskattinn í drögunum að stefnu fyrir ferðaþjónustuna óhögguð. Umræðan um að kokka upp nýtt gjaldtökukerfi fyrir ferðamenn skautar alltaf fram hjá því að við búum við virðisaukaskattskerfi sem virkar ágætlega. Við setjum á neysluskatta í formi virðisaukaskatts á vöru og þjónustu. Gistingin er í neðra þrepi þess kerfis og nýtur þannig skattstyrks. Ferðamenn fá afslátt af gistiþjónustunni og hótel og gistiheimili greiða aðeins mismun á inn- og útskatti til ríkisins og ef hann er neikvæður greiðir ríkið rekstraraðilum mismuninn. Rökin fyrir þessum skattstyrk er að svona sé þetta í flestum löndum sem við viljum bera okkur saman við og sé til þess fallið að laða að fleiri ferðamenn til landsins. Duga þau rök þegar ferðaþjónustan hér á landi er mun fyrirferðarmeiri í hagkerfinu en í þeim löndum sem við viljum bera okkur saman við? Ættu slíkir skattstyrkir ekki alltaf að vera tímabundnir og teknir til endurskoðunar í ljósi aðstæðna? Forseti. Stjórnarmeirihlutinn fjallar um ákvæði frumvarpsins um lægra áfengisgjald á tiltekið magn áfengra drykkja til lítilla sjálfstæðra framleiðenda. Embætti landlæknis leggst gegn breytingum í þessa veru á lögum um gjald af áfengi og tóbaki. Að mati embættisins er með þessu verið að draga úr áhrifum áfengisgjaldsins sem er að takmarka skaða vegna áfengisneyslu. Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin hefur bent á þrjár árangursríkustu leiðirnar til að takmarka neyslu áfengis sem eru að takmarka aðgengi, verðlagning og takmörkun markaðssetningar. Svo segir í umsögn embættis landlæknis, með leyfi forseta: „Embætti landlæknis undirstrikar og ítrekar enn og aftur fyrri afstöðu um mikilvægi þess að allar breytingar á málaflokknum kalla á heildræna nálgun og að erfitt geti verið að leggja mat á einstakar aðgerðir án þess að sérstaklega sé fjallað um mat á heildaráhrifum, bæði tilætluðum og óvæntum. Í þessu samhengi bendir embættið sérstaklega á mikilvægi þess að taka upp heildrænt lýðheilsumat á fyrirhuguðum aðgerðum sem gætu haft áhrif á lýðheilsu. Verði umræddar breytingar samþykktar leggur embættið áherslu á að breytingar verði ekki innleiddar nema sem hluti af opinberri stefnu um málaflokkinn, þá annaðhvort í uppfærðri stefnu í áfengis- og vímuvörnum (rann út 2020) eða í nýrri stefnu.“ Síðan er í umsögninni bent á að vitað er að aukið aðgengi og lækkað verð muni auka áfengisneyslu og þar með valda aukinni sjúkdómsbyrði, þjáningu og samfélagslegum kostnaði. Tekjur ríkisins af sölu áfengis eru einungis brot af kostnaði þeim sem fellur á ríkið vegna áfengisneyslu. Jafnvel þótt segja megi að það að gera litla áfengisframleiðendur samkeppnishæfari með þeim hætti sem lagt er til muni ekki hafa stórkostleg áhrif á áfengisneyslu er það samt skref í átt frá áherslum embættis landlæknis, þótt lítið sé. Sama má segja um nýlega ákvörðun Alþingis um að framleiðandi megi selja framleiðsluna á framleiðslustað. Það hefur t.d. aukið aðgengi að áfengi í Garðinum, mínum heimabæ, þar sem Litla brugghúsið starfar. Jafnvel þótt ég leggist ekki gegn breytingunni sem lögð er til þá tek ég undir með embætti landlæknis um mikilvægi þess að taka upp heildrænt lýðheilsumat á öllum fyrirhuguðum aðgerðum og lagasetningum sem gætu haft áhrif á lýðheilsu og að hægt sé að benda á Finnland sem fyrirmynd í þeim efnum. Herra forseti. Ég styð heils hugar breytingartillögu meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar um að gera þær breytingar á lögum um tekjuskatt sem duga til að Grindvíkingar sem fengu vexti og verðbætur felldar niður á húsnæðislánum sínum þurfi ekki að bera skatt af þeirri aðgerð bankanna. Þó er ástæða til að benda á að þeir Grindvíkingar sem eru með húsnæðislán frá lífeyrissjóðum hafa ekki enn fengið niðurfellingu vaxta og verðbóta líkt og viðskiptavinir bankanna. Það verður ekki við það unað að sá hópur verði skilinn eftir með fjárhagsbyrði að þessu leyti eftir hamfarirnar í Grindavík. Heimildin greinir frá því á vef sínum að forystumenn stéttarfélaga í Grindavík hafi ásamt formanni VR staðið fyrir reglulegum mótmælum við skrifstofu Gildis undanfarið til að þrýsta á að sjóðurinn gefi eftir vexti og verðbætur sem safnast á íbúðalán Grindvíkinga líkt og viðskiptabankarnir þrír, Landsbankinn, Íslandsbanki og Arion banki, hafi þegar ákveðið að gera. Síðustu mótmæli fóru fram á mánudag. Þar ávarpaði Árni Guðmundsson, framkvæmdastjóri Gildis, mótmælendur og sagði að þetta væru ekki stórar fjárhæðir fyrir sjóðinn og hann væri að leita allra leiða til að koma til móts við Grindvíkinga með sama hætti og bankarnir hefðu gert. En í gær sendu lífeyrissjóðirnir frá sér yfirlýsingu um að sjóðunum væri óheimilt samkvæmt lögum að gera það sama og bankarnir en útilokuðu þó ekki að einstaka sjóðir færu yfir það með viðskiptavinum sínum hvað gera mætti. Einar Hannes Harðarson, formaður Sjómanna- og vélstjórafélags Grindavíkur, sagði kröfuna skýra. Hann vilji sjá það að lífeyrissjóðirnir geri nákvæmlega það sama og bankarnir; felli niður vexti og verðbætur. Ef lífeyrissjóðirnir megi ekki bregðast við þegar náttúruhamfarir dynja yfir þá eigi þeir ekkert erindi á lánamarkað. Einar er sjálfur ekki með lán hjá Gildi en segir marga félagsmenn sína vera í þeirri stöðu. Heimildin vitnar í orð Einars, með leyfi forseta: „Það er fullt af fólki sem á um mjög sárt að binda. Húsið þeirra er ónýtt og það á enn að borga af því, það fær ekki vexti og verðbætur niðurfelld. Ef þessi hús verða dæmd ónýt, og þú ert með lán hjá Gildi, þá er það að rýra eignarhlutinn um kannski einhverjar milljónir og greiðslur frá Náttúruhamfaratryggingu Íslands munu rýrna í kjölfarið. Þetta er galið.“ Forseti. Við þurfum öll að standa með Grindvíkingum, bæði efnahagslega og félagslega, í þeirri erfiðu og ótrúlegu stöðu sem þau búa við nú um stundir. Það þarf að fara yfir þau lög sem eiga að tryggja fólk fyrir slíkum hamförum. Það þarf einnig að gæta að þeim sem ekki geta hugsað sér að flytja aftur til Grindavíkur, jafnvel þó húsin þeirra séu óskemmd. Það gengur ekki að skilja íbúa Grindavíkur eftir eignalausa og skulduga eftir hamfarir sem enginn gat ráðið við. Ég treysti á að við stöndum öll saman um það. En að lokum, forseti, þá er ég ánægð með að það eigi að fresta því að setja virðisaukaskatt á rafmagnshjól því það er umhverfisvænn ferðamáti að ferðast um á rafmagnshjóli og það er líka heilsusamlegt. En í dag kom breytingartillaga frá hv. formanni efnahags- og viðskiptanefndar um ívilnanir til bílaleiga og satt að segja, forseti, 

Herra forseti. Fyrst hér að niðurlagi hv. þingmanns varðandi þessa breytingartillögu sem ég er að flytja þá hefur hv. efnahags- og viðskiptanefnd borist til að mynda erindi frá fjármálaráðuneytinu sem reifar þetta mál og þetta hefur líka áður komið til kasta þingheims, síðast 2021. Um þetta verður fjallað nánar í efnahags- og viðskiptanefnd á morgun. Það sem mig langaði að spyrja hv. þingmann út í eru nokkur atriði sem komu fram í um margt ágætri ræðu. Í fyrsta lagi var fjallað um orsök verðbólgu og ferðaþjónustan dregin inn í það með um margt áhugaverðum punktum. Hv. þingmaður gat þess ekki að orsök hárrar verðbólgu á Íslandi gæti verið mjög há laun, það er miklu hærri launahækkun á Íslandi en gengur og gerist í samanburðarlöndunum. Ég vil því spyrja hv. þingmann: Er það þáttur sem hann telur engu máli skipta, hvað laun hækka mikið á Íslandi? Getur verið orsakasamband milli launahækkana umfram framleiðni, sem hv. þingmaður fór ágætlega yfir, og umfram framleiðniaukningu? Getur það verið einhver orsök verðbólgu? Í annan stað fjallaði hv. þingmaður um gistináttaskatt og mátti heyra að sá skattur væri hv. þingmanni ekki þóknanlegur. En það er þó tekið fram í nefndaráliti meiri hlutans að það stendur einmitt yfir vinna og það er alveg ljóst að gistináttaskattur í þeirri mynd sem birtist í þessum tillögum er ekki kominn til að vera. En er það rétt, herra forseti, heyrði ég hv. þingmann vera að leggja til að gistiþjónusta fari úr lægra virðisaukaskattsþrepi yfir í hærra virðisaukaskattsþrep? Var það það sem hv. þingmaður var að reifa hér?

Herra forseti. Ég þakka fyrir þessar spurningar en ég vil biðja hv. þingmann og formann efnahags- og viðskiptanefndar að rifja það upp með mér hvenær minnisblaðið frá fjármálaráðuneytinu barst nefndarmönnum og segja um leið hvort honum finnist það ásættanlegur tímafrestur fram að umræðu um sjálfa tillöguna. Hv. þingmaður spyr hvort laun geti ekki skipt máli þegar kemur að verðbólgunni. Auðvitað geta ástæður fyrir verðbólgu, eins og ég nefndi í upphafi ræðu minnar, verið margþættar en það sem ég var að draga fram var það sem hagfræðingurinn Gylfa Zoëga benti á í Vísbendingu þegar hann vildi skoða hvað það er sem veldur því að þó að í nágrannalöndunum og löndunum sem við viljum bera okkur saman við hafi verðbólgan farið upp í kjölfar heimsfaraldurs og stríðs í Úkraínu þá hafi hún farið hraðar niður í þeim löndum sem við viljum helst bera okkur saman við en hér heima. Hver gæti ástæðan verið? Hagfræðiprófessorinn dregur fram hvað það er sem er hér með öðrum hætti og það er m.a. að ferðaþjónustan er mjög stór hér á landi og tekur stærra pláss í hagkerfinu heldur en í löndunum í kringum okkur. Það væri óábyrgt af stjórnvöldum að horfa ekki til þess í þessu sambandi vegna þess að fyrir vikið helst hér húsnæðisverð mjög hátt og við glímum við húsnæðisskort. Forseti. Tíminn er svo fljótur að líða í andsvörum. En nei, ég var ekki með neina tillögu en mér finnst nauðsynlegt, þegar við erum að ræða rekstrarumhverfi ferðaþjónustunnar, 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Það er ágætt að heyra að það er ekki verið að leggja til að gistiþjónustan fari í hærra virðisaukaskattsþrep. En hins vegar get ég alveg tekið undir með hv. þingmanni um þetta heildarsamhengi og áhrif sem ferðaþjónustan hefur á íslenskt efnahagslíf. Ég tel hins vegar ekki alveg rétt þegar um er að ræða verðbólgu að ferðaþjónustan sé dregin eitthvað sérstaklega fram í sviðsljósið í þeim efnum nema að gæta að öllu þessu heildarsamhengi í okkar hagkerfi. Þess vegna spurði ég hv. þingmann hvort launahækkanir umfram framleiðni sem hafa verið hér undanfarin ár á Íslandi hafi ekki áhrif. Hv. þingmaður fjallar hér um gjaldtöku á ferðaþjónustu og áhrif hennar og kemur inn á þessa skýrslu um aðgerðaáætlun og nefnir ýmsar tillögur sem eru þar eins og t.d. þessa aðgangsstýringu. Mig langar að spyrja hvort hv. þingmaður sé þá sammála því að aðgangsgjald verði tekið upp á svæðum eins og Geysi, Gullfossi og öðrum slíkum náttúruperlum. Ég get upplýst að það eru mörg ágætisrök fyrir slíkri gjaldtöku umfram aðra gjaldtöku. Ég get líka upplýst hv. þingmann um það að ég er ekki stórkostlega hrifinn af gistináttaskatti. Við sáum það í umfjöllun nefndarinnar að þetta er ekki fullkominn skattur, svo ekki sé meira sagt um það. Það sem ég vil árétta varðandi þá breytingartillögu er snýr að bráðabirgðaákvæði fyrir bílaleigur þá er það svo að já, það hefur borist erindi frá fjármála- og efnahagsráðuneytinu. Það verður fundur með fjármála- og efnahagsráðuneytinu á morgun í efnahags- og viðskiptanefnd. Þetta atriði kom fram í öllum umsögnum og við gestakomur í nefndina, bæði í máli nr. 2 og þessu máli, nr. 468, og það er líka sjálfsagt að ræða það hér 

Herra forseti. Það er nú bara svo að það bárust afskaplega margar umsagnir um þessa þrjá bandorma sem efnahags- og viðskiptanefnd hefur verið að glíma við, alls konar athugasemdir settar fram, sömu í fleiri en einni umsögn o.s.frv. Hv. efnahags- og viðskiptanefnd eða meiri hluti nefndarinnar er ekki að koma með breytingartillögur um allt sem gert var athugasemdir við og við megum þá vera ansi skyggn og glögg, við nefndarmenn, ef við hefðum átt að geta okkur til um það hvað það væri sem meiri hluti nefndarinnar myndi koma með. Ég kvarta undan því, forseti, að núna, korteri fyrir jól og korteri fyrir þingfund þar sem málefnið er á dagskrá, sé slík breytingartillaga sett fram án umræðu um hana sérstaklega og um sögu ívilnananna til bílaleiga, m.a. vegna orkuskipta, að það sé ekki dregið fram og áhrifin metin. Hér finnst mér vera kastað til höndunum. Hv. þingmaður spyr hvort launahækkanir umfram framleiðni hafi ekki áhrif á verðbólgu í landinu og auðvitað, ef það er í ríkum mæli, hefur það áhrif. Við vitum það bæði. En það er framleiðnivandi í stærstu atvinnugrein okkar sem er ferðaþjónustan og þess vegna er mikilvægt að horfa á þetta allt saman í samhengi. Og þegar verið er, eins og ég sagði í ræðu minni, að kokka upp nýja gjaldtöku af því að við verðum einhvern veginn að fá inn fjármagn til að undirbúa innviðina okkar til að taka á móti 

Virðulegi forseti. Við ræðum hér frumvarp um breytingu á ýmsum lögum um skatta og gjöld, svokallaðan bandorm, reyndar annan af þremur sem ríkisstjórnin hefur kynnt fyrir þessi jól. Stærsta breytingin í þessu frumvarpi snýr að því að gistináttaskatti er komið aftur á í breyttri mynd en í þessu frumvarpi eru einnig önnur og ekki síður mikilvæg atriði sem þarf að gefa gaum. Frumvarpið sem lagt var fram snemma í nóvember var að mínu mati gallað í nokkrum veigamiklum atriðum sem umsagnaraðilar gerðu skilmerkilega grein fyrir í umsögnum sínum og á fundum með efnahags- og viðskiptanefnd. Meiri hlutinn ákvað að bregðast við þeim athugasemdum og því hef ég ákveðið að styðja nefndarálit og breytingartillögur meiri hlutans. Þær eru í þeim anda sem ég hafði verið að velta fyrir mér og því sé ég ekki ástæðu til þess að vera með sérstakt álit þegar flestar þær breytingar sem ég taldi nauðsynlegt að yrðu gerðar á frumvarpinu eru að verða að veruleika. Margir hefðu sjálfsagt viljað hafa þetta eitthvað öðruvísi en það er ljóst að frumvarpið eins og það liggur fyrir núna kemur verulega til móts við marga þá aðila sem lýstu áhyggjum sínum þegar þeir komu fyrir nefndina. Mig langar, virðulegur forseti, að fara yfir nokkur þau atriði sem frumvarpið tekur til og ber þar hæst að nefna gistináttaskattinn. Í frumvarpinu var gert ráð fyrir að 300 kr. yrðu rukkaðar fyrir hvern fullorðinn næturgest og skiptir þá engu hvort gist væri í tjaldi eða á fimm stjörnu hóteli. Mér fannst ekki geta gengið að gistináttaskattur af fimm manna gistingu í tjaldi yrði 1.500 kr. en gistináttaskatturinn af dýru tveggja manna herbergi væri 600 kr. Hótelgistingin er margfalt dýrari en þegar þú gistir í tjaldi þá ertu í raun að skaffa þína eigin gistingu þar sem þú kemur sjálfur með tjaldið en ert bara að njóta aðstöðunnar sem boðið er upp á á tjaldstæðinu. Það var því ánægjulegt að sjá að meiri hluti nefndarinnar leggur til að ekki verði greitt á hvern einstakling heldur stuðst við eininguna, þ.e. herbergið sjálft eða tjaldið. Þá er það einnig til mikilla bóta að búið er að fjölga gjaldflokkum á þann hátt að nú er verið að ræða um þrjá gjaldflokka. Það eru 300 kr. á tjaldið, 600 kr. á hótelið og síðan 1.000 kr. á gistingu um borð í skemmtiferðaskipi. Mér sýnist, virðulegur forseti, að þetta sé í nokkru samræmi við það sem gerist í öðrum löndum. Það eina sem eftir stendur í þessu sem þarf að huga að til framtíðar er að heimagisting fellur ekki undir þetta. Heimagisting er auðvitað í beinni samkeppni við þessa aðila og ætti því auðvitað að sitja við sama borð og þeir aðilar sem nú taka á sig gistináttaskatt. Þá hef ég samhliða þessu lagt til eina breytingartillögu umfram þær sem fram koma í áliti og tillögum meiri hlutans sem er á þann veg að helmingur gistináttaskatts skuli renna til sveitarfélaganna í gegnum Jöfnunarsjóð sveitarfélaga. Sveitarfélögin hafa talað fyrir því lengi að þau þurfi fleiri tekjustofna. Þau ættu kannski að fá allan gistináttaskattinn en ég taldi ekki rétt að ganga alla leið að þessu sinni. Þá má nefna það að í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar má einnig finna eftirfarandi málsgrein: „Samhliða endurreisn ferðaþjónustunnar verður fyrirkomulag gjaldtöku í greininni tekið til skoðunar. Horft verður til þess að breikka skattstofninn og tryggja jafnræði aðila á markaði. Unnið verður að breytingum á fyrirkomulagi gistináttagjalds í samvinnu við greinina og sveitarfélögin með það að markmiði að sveitarfélögin njóti góðs af gjaldtökunni.“ Þarna sýnist mér nú verið að horfa til þess að skoða þetta fyrirkomulag á gjaldtöku og að tryggja jafnræði aðila en ekki síður að sveitarfélögin fái einhverja hlutdeild í þessu þó að þetta sé orðað með svo almennum hætti; að þau muni á einhverjum tímapunkti njóta góðs. En sú breytingartillaga sem ég hef nú lagt fram er því að mínu mati í algjöru samræmi við stjórnarsáttmálann. Samkvæmt tillögunni er gert ráð fyrir að ríkið greiði þennan helming til Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga sem gæti þá úthlutað þessum fjármunum til ýmissa þarfra verkefna sem sveitarfélögin eru að sinna, oft af veikum mætti. Mig langar að nefna það hér að það er komin fram önnur breytingartillaga sem byggist á því að sveitarfélögin fái hlutdeild í gistináttaskattinum. Hún er á þann veg að skatturinn renni til þeirra sveitarfélaga þar sem tekjurnar verða til. Ég get alveg skilið þetta sjónarmið en það sem ég er að velta fyrir mér er auðvitað það að sveitarfélög geta ekki búið sér til eigin tekjustofna. Þeir eru bara markaðir hér á hinu háa Alþingi. Það er Alþingi sem ákveður hverjir tekjustofnar sveitarfélaganna eru. Ef gistináttaskattur á að verða tekjustofn sveitarfélaga til framtíðar er eðlilegt að þau njóti sama réttar til framlaga úr þessum skatti til jafns við öll önnur sveitarfélög. Það gengur ekki að búa til gjaldstofna fyrir sveitarfélög sem sum fá að njóta en önnur ekki. Þess vegna tel ég eðlilegt ef þessi tillaga verður samþykkt að þetta fari á þann veg að framlag ríkisins úr gistináttaskatti renni inn í Jöfnunarsjóð sveitarfélaga sem gæti þá ráðstafað þessu til sveitarfélaganna með jöfnum hætti. Nefndin fékk einnig til fundar við sig aðila vegna áforma í frumvarpinu um að leggja af tollfrelsi vegna skemmtiferðaskipa í svokölluðum hringsiglingum. Þessir aðilar lýstu miklum áhyggjum af þessum áformum. Hringsiglingar hafa hjálpað mörgum byggðum og einhverjar þeirra hafa verið skilgreindar sem brothættar byggðir. Hafnarsjóðir þessara sveitarfélaga hafa haft af þessum hringsiglingum verulegar tekjur en samfélögin hafa einnig notið góðs af þessu með alls konar þjónustu við þá ferðamenn sem koma á land. Þar má nefna veitingahús og ýmsa aðra aðila sem veita ferðamönnum þjónustu. Meiri hlutinn hefur tekið þá ákvörðun að þetta taki gildi en framkvæmd verði frestað fram til næsta árs. Það gefur þá sveitarfélögunum tíma til að laga sig að breyttri stöðu. Þá er einnig brýnt að nýta þann tíma vel sem verður til við frestun gildistöku og bregðast við ef fjárhagsleg neikvæð áhrif verða mikil eins og segir í álitinu. Þá fékk nefndin einnig til fundar við sig aðila sem flytja inn húsbíla og þeir gerðu athugasemdir við að til hafi staðið að afnema lækkun vörugjalda án fyrirvara. Þessir aðilar hafa notið undanþágu frá hæsta flokki vörugjalda og ákvað nefndin að veita frest á þessari breytingu til haustsins. Ég tek undir þetta og tel að ekki sé rétt að breyta svona hlutum og auka gjaldtöku án nokkurs fyrirvara. Það getur aldrei talist til góðrar stjórnsýslu. Þá þykir mér vert að nefna 50% lækkun á áfengisgjaldi til lítilla, sjálfstæðra framleiðenda. Það er ekki á hverjum degi sem við sjáum lækkun á tollum eða gjöldum á áfengi og það er vel að þarna sé stigið alla vega eitthvert skref. Það skiptir máli að styðja við lítil sprotafyrirtæki víðs vegar um landið sem eru að fjölga tækifærunum í heimabyggð og skapa þannig vinnu. Landsbyggðin þarf á því að halda að hlúð sé að þeim vaxtarsprotum sem þar finnast, sérstaklega ef við meinum eitthvað með því að halda landinu í byggð. Þessi aðgerð hefur óveruleg áhrif á þær tekjur sem fást af áfengisgjaldi en getur skipt miklu fyrir smáa framleiðendur í heimabyggð. Það er rétt að taka fram að þetta er óverulegur hluti af áfengisframleiðslu í landinu og mun ekki hafa áhrif að mínu mati á drykkju almennt á Íslandi. Vissulega hefur framleiðsla áfengis þau áhrif að það er þá meira framboð en þetta er óverulegur hluti af þeirri framleiðslu sem er til staðar á Íslandi, þannig að mér finnst þetta af hinu góða, að við styðjum við og stöndum með þeim vaxtarsprotum sem finnast úti um allt land. Þá er í frumvarpinu, virðulegur forseti, tekin ákvörðun um að framlengja virðisaukaskattsívilnun fyrir rafmagnsbifhjól, vetnisbifhjól og létt bifhjól sem ganga fyrir rafmagni um eitt ár þar sem um er að ræða umhverfisvæn farartæki sem eru til þess fallin að draga úr bílaumferð og fjölga í hópi þeirra sem ferðast um á vistvænan hátt. Það vakti athygli mína við að lesa dagblöð í dag að sjá að þar voru auglýsingar um að virðisaukaskattsívilnunin myndi falla niður um áramót og fólk hvatt til að fara að kaupa sér hjól en þær auglýsingar eru orðnar úreltar verði þessi breyting að veruleika. Síðan en ekki síst er í frumvarpinu verið að leggja til þarfar breytingar til bráðabirgða sem snúa að virðisaukaskatti, tekjuskatti og staðgreiðslu skatta vegna náttúruhamfaranna í Grindavík. Þessar breytingar eru mjög mikilvægar vegna þeirrar stöðu sem uppi er í Grindavík. Virðulegur forseti. Þetta frumvarp hefur að mínu mati tekið verulegum jákvæðum breytingum í meðförum nefndarinnar og tel ég það vera merki um góð vinnubrögð að hlustað sé á umsagnaraðila og tekið tillit til þeirra sjónarmiða. Vissulega eru þeir að gæta sinna hagsmuna oft á tíðum en einnig getur verið um að ræða sameiginlega hagsmuni, hagsmuni samfélaganna, og því rétt og eðlilegt að tekið sé tillit til slíkra sjónarmiða. Til þess erum við hér.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar, nr. 100/2007, fyrir hönd velferðarnefndar. Með frumvarpinu er mælt fyrir um framkvæmd eingreiðslu að fjárhæð 66.381 kr. til örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega. 1. gr. frumvarpsins hljóðar svo: „Við ákvæði til bráðabirgða í lögunum bætist nýr töluliður, svohljóðandi: Þeir sem eiga rétt á greiðslu örorkulífeyris skv. 24. gr., sbr. 26. gr., eða endurhæfingarlífeyris skv. 7. gr. laga um félagslega aðstoð, nr. 99/2007, á árinu 2023 skulu fá eingreiðslu að fjárhæð 66.381 kr. Hafi lífeyrisþegi fengið greiddar bætur hluta úr ári skal eingreiðslan vera í hlutfalli við greiðsluréttindi hans á árinu. Eingreiðsla þessi, sem skal innt af hendi eigi síðar en 31. desember 2023, skal ekki teljast til tekna greiðsluþega og ekki leiða til skerðingar annarra greiðslna.“ Í 2. gr. er lagt til að lögin öðlist þegar gildi. Í frumvarpi til fjáraukalaga fyrir árið 2023 er gert ráð fyrir 1,6 milljörðum kr. einskiptisframlagi til örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega. Greiðslan kemur til viðbótar hefðbundnum orlofs- og desemberuppbótum lífeyrisþega og 2,5% hækkun bóta á miðju þessu ári. Gert er ráð fyrir að fjárhæð eingreiðslunnar hækki um 7,4% í samræmi við hækkun bóta lífeyristrygginga 1. janúar síðastliðinn og aftur um 2,5% í samræmi við hækkun bóta lífeyristrygginga 1. júlí síðastliðinn og mun fjárhæðin því vera sú sem áður hefur verið sagt. Með frumvarpinu er lagt til að kveðið verði á um það í ákvæði til bráðabirgða að eingreiðslan skuli ekki teljast til tekna greiðsluþega og þannig skattfrjáls og að hún skuli ekki leiða til skerðingar annarra greiðslna. Ákvæðið er til samræmis við ákvæði um fyrri eingreiðslur til örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega. Þá hefur verið gerð grein fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar. Ég legg til að frumvarpinu verði vísað til 2. umræðu að lokinni þeirri umræðu sem hér fer fram. Virðulegi forseti. Við höfum verið að flytja mál eins og þetta, um svokallaða desemberuppbót til þeirra sem hér um ræðir, undanfarin ár. Það er nú kannski fyrst og fremst vegna þess að við erum ekki búin að breyta lögunum um almannatryggingar en eins og títt hefur verið rætt hér í þessum ræðustól er það yfirstandandi og búið að vera lengi og er búið að vera núna í samráðsferli. Uppbótin verður væntanlega partur af því þannig að við þurfum ekki að vera að takast á um þetta hér árlega. Þegar við samþykktum breytingar til eldri borgara þá féll þetta þar undir og þess vegna hefur ekki þurft að flytja sambærilegt mál og hér hefur verið gert undanfarin ár. En þetta skiptir máli og það sem skiptir mestu máli auðvitað í þessu er að það náist helst að greiða uppbótina fyrir jólin og auðvitað að hún hafi ekki áhrif á aðrar tekjur eða bætur eða lífeyri sem fólk hefur. Það er það sem skiptir fyrst og fremst máli, að þetta komi óskipt til þeirra sem á þurfa að halda því að sannarlega er þetta góð viðbót fyrir þá sem eru í þeim lága tekjustiga sem örorku- og endurhæfingarlífeyrisþegar eru gjarnan. Eins og ég sagði áður þá legg ég til að málið gangi til 2. umræðu og tel ekki þörf á því að það gangi til nefndar. Nefndin er hér að flytja málið og er einhuga um það.

Forseti. Við erum hér að fjalla um frumvarp til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar, eingreiðslu. Ég fagna því heitt og innilega að þetta mál sé komið og ég tek undir það og vona að það verði allt gert til að sjá til þess að þessar 66.381 kr., skatta- og skerðingarlaust, verði borgaðar út fyrir jól. Ekki veitir af. Það sem er kannski sorglegast við þetta mál er að það er samt hópur sem hefði svo sannarlega átt að fá þessa greiðslu upp á 66.381 kr., rétt rúmlega 2.000 manns, og af þeim eru 1.000 einstaklingar sem eru að detta út af örorkubótum og verða ellilífeyrisþegar og er grimmilega refsað fyrir það. Það er auðvitað algerlega óskiljanlegt fyrirbrigði að löggjöfin skuli vera þannig að einhverjum aðilum sé refsað fyrir það að vera veikir alla sína tíð og reyna bæði að eiga við sín veikindi og lifa í kerfi þar sem greiðslur eru jafnvel vel undir fátæktarmörkum, að þeim sé síðan refsað aftur illilega við það eitt að verða 67 ára og fara yfir í ellilífeyriskerfið. Síðan er líka þarna inni hópur sem er ekki stór en samt sá verst setti í ellilífeyriskerfinu, sem er með 10% minna en nemur lægsta ellilífeyri og ekki nóg með það heldur fær krónu á móti krónu skerðingu á hverri einustu krónu sem kemur inn, öllum tekjum, ein króna inn, ein króna út. Þessi hópur hefði svo sannarlega átt rétt á því og ekki veitt af að fá 66.381 kr., en það náðist ekki í gegn. En við þökkum þó fyrir það að öryrkjar eru að fá þetta. Skýringin hefur verið sú að vegna samkomulags á sínum tíma sem var gert við ellilífeyrisþega þegar bótaflokkar voru sameinaðir séu þessar greiðslur inni. Ef við tökum bara dæmi þá hefur þessi ríkisstjórn sparað sér tugmilljarða á því að hafa ekki enn þá samið við örorkulífeyrisþega um endurskoðun á þeirra kerfi. Því miður er staðreyndin sú að þar hafa menn dregið lappirnar. Það hefði átt að vera fyrir löngu búið að taka á því kerfi og koma því í lag. Sú staðreynd blasir líka við þegar verið er að tala um að endurskoða almannatryggingakerfið og sérstaklega örorkulífeyriskerfið að þá þarf að taka inn kjaragliðnunina í því kerfi sem er og uppreikna hana. Ef það væri gert eins og ætti að gera, bæði kjaragliðnunina, persónuafsláttinn og launaþróunina, allt væri tekið inn í það kerfi, þá væri útgreiðslan úr því kerfi í dag 400.000 kr. skatta- og skerðingarlaust. Við getum látið okkur dreyma um að það verði þannig og við í Flokki fólksins munum svo sannarlega berjast fyrir því að það verði þannig. En ég óttast það, vegna þess hversu langan tíma það hefur tekið að endurskoða örorkukerfið og það er komið fram yfir mitt tímabil þessarar ríkisstjórnar og ekki er farið að bóla á endurskoðun kerfisins enn þá, að það muni sennilega dragast. Mér skilst að það séu ýmsir þröskuldar í veginum. En við getum þó alla vega huggað okkur við það að það sem við erum að ræða hér, þessar 66.381 kr., munum við keyra vonandi í gegn sem fyrst, það verði samþykkt og greitt fyrir jól. En ég ætla, með leyfi forseta, að flytja breytingartillögu við frumvarp til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar, nr. 100/2007, eingreiðsla, frá Ingu Sæland, og hún hljóðar svo: „Við 1. gr. bætist nýr liður, svohljóðandi: Við ákvæði til bráðabirgða í lögunum bætist nýr töluliður, svohljóðandi: Þeir einstaklingar sem eiga rétt á greiðslu ellilífeyris skv. 17. gr. á árinu 2023 og hafa óskertan ellilífeyri almannatrygginga skulu fá eingreiðslu að fjárhæð 66.381 kr. Hafi lífeyrisþegi fengið greiddar bætur hluta úr ári skal eingreiðslan vera í hlutfalli við greiðsluréttindi hans á árinu. Eingreiðsla þessi, sem skal innt af hendi eigi síðar en 31. desember 2023, skal ekki teljast til tekna greiðsluþega og ekki leiða til skerðingar annarra greiðslna.“ Í greinargerð kemur þetta fram: „Lagt er til að tryggja þeim ellilífeyrisþegum sem fá á árinu 2023 óskertan ellilífeyri almannatrygginga sambærilega eingreiðslu og mælt er fyrir um í 1. gr. frumvarpsins til öryrkja og endurhæfingarlífeyrisþega. Um er að ræða tekjulægsta hóp ellilífeyrisþega sem hafa svo lágar lífeyristekjur að þær leiða ekki til skerðingar á ellilífeyri þeirra. Samkvæmt upplýsingum frá Tryggingastofnun ríkisins nær tillagan til 2.135 manns, þar af 1.007 manns sem fá nú ellilífeyri í stað örorkulífeyris.“ Þar með endar sú breytingartillaga og ég verð bara að segja að þessi tillaga ætti eiginlega að renna í gegn. Við erum að tala um einhverjar 140 milljónir í viðbót og ef við setjum það í samhengi við það sem er búið að vera að gera hér í þessum sal og er verið að samþykkja í fjárlögum þá eru þetta smáaurar, algjörir smáaurar. Ef við tökum dæmi þá er verið að samþykkja hér næstum 700 millj. kr. til einkarekinna fjölmiðla, frjálsra fjölmiðla svokallaðra, sem fá það sem ríkisstyrk. Það sem var eiginlega fáránlegast í því öllu, með launa- og verðlagsuppreikning á því dæmi, var 10,6% hækkun%, hér á milli ára er verið að hækka um 7%. Þannig að í sjálfu sér segir þetta okkur að það eru til peningar. En einhverra hluta vegna telur þessi ríkisstjórn sig ekki hafa 140 milljónir handa þessum verst setta hópi ellilífeyrisþega. Við erum ekki bara að tala um ellilífeyrisþega, við erum líka að tala um 1.007 öryrkja. Fólk hættir ekkert að vera öryrki við það að verða 67 ára. Fólk læknast ekki af veikindum sínum þegar það verður 67 ára, ég tala nú ekki um fólk sem er veikt frá fæðingu, það er ekkert betur statt við að verða 67 ára, það er verr statt heldur en aðrir og ætti þar af leiðandi einmitt að fá þessa greiðslu og jafnvel meira. En í kerfinu erum við með þessa einstaklinga þannig að við lækkum þá um 28.000 kr. á mánuði eftir skatt fyrir það eitt að verða 67 ára. Ég segi fyrir mitt leyti að þetta bara stenst ekki og er okkur til háborinnar skammar að við skulum ekki sjá hvað þetta er ofboðslega rangt. Auðvitað ættum við að breyta þessu, ganga í það, og mér skilst að það verði tekið á þessu þegar örorkukerfið verður endurskoðað. Ég hef líka bent á að þarna er aðallega um að ræða aldurstengdu uppbótina sem auðvitað á að fylgja öryrkjum út ævina vegna þess að í flestum tilfellum eru þessir einstaklingar ekki að fá krónu úr lífeyrissjóðum og þar af leiðandi ætti þetta að vera nokkurn veginn þeirra lífeyrissjóður og ætti bara að vera sjálfsagt mál og er eiginlega óskiljanlegt að það skuli ekki vera gert. Það er enn þá óskiljanlegra þegar miðað er við hvað ríkisstjórnin hefur sparað sér rosalega mikinn pening, tugi milljarða, á því að hafa ekki samið við öryrkja en samið við ellilífeyrisþega og líka það að allir lofuðu að taka út krónu á móti krónu skerðingarnar en þær enduðu í 65 aurum á móti krónu sem var bara smávægileg breyting, allt of lítil breyting. Þar er undir sérstaka uppbótin sem er auðvitað alveg skelfileg gjörð sem þarf að breyta vegna þess að það gengur ekki upp, í því samhengi þegar verið er að tala um að einstaklingar geti haft núna 200.000 kr. frítekjumark atvinnutekna - þeir hafa það ekkert sem eru með sérstöku uppbótina, þeir hafa það ekkert sem eru með húsnæðisuppbótina, þeir hafa það ekkert sem eru með aldurstengdu uppbótina. Það er auðvitað bara verið að plata fólk og fólk rekur sig á svakalegan vegg ef það fer að vinna, það fær bakreikning upp á nokkur hundruð þúsund eftir á, 1. júlí, og þarf að greiða allt til baka. Það kemst að því þá að það hefur verið platað upp úr skónum. Það er skelfilegt að verða var við það að einstaklingar sem hafa nýlega farið í Tryggingastofnun og spurt hvort þeir megi vinna fyrir 200.000 kr. hafa fengið svarið: Já, þú mátt vinna fyrir 200.000 kr. En það er bara rangt. Þeir mega það ekki vegna þess að ekki króna af 200.000 kr. skilar sér í þeirra vasa, þeir þurfa að endurgreiða þetta allt. Það vill enginn vinna vinnu sem þú færð ekkert borgað fyrir heldur veldur þér bara kostnaði. Það er ekki gott. En þetta mál er hið besta mál, að það skuli þó alla vega verið að ganga frá því og tryggja það að 66.381. kr. muni skila sér. Ég veit að það vilja allir drífa í þessu til að greiðslan skili sér örugglega fyrir jól. Ég vona heitt og innilega að breytingartillagan verði samþykkt hér í þinginu þannig að þessir 2.135 einstaklingar, þar af 1.007 öryrkjar sem eru að verða ellilífeyrisþegar, fái þessar 66.381 kr. einnig, sem kostar litlar 140 milljónir. Smáaurar í öllu samhenginu.

Frú forseti. Við ræðum hér um desembergreiðslu til öryrkja sem ég vona að allir þingmenn styðji heils hugar. En mig langaði hins vegar að gera athugasemd við það að þetta er núna þriðja árið í röð sem þetta frumvarp er flutt korter í jól, meira að segja flutt með svo stuttum fyrirvara í ár að það er nefndin sem leggur það fram en ekki ráðherra sjálfur. Það er sem sagt verið að bæta við í bráðabirgðaákvæði fyrir þetta ár að borguð sé út eingreiðsla. Það kemur manni mjög á óvart að við skulum vera að fara aftur og aftur með mál eins og þetta á hverju ári hér í gegn rétt fyrir þinglok, í stað þess að festa hreinlega þessa desembergreiðslu í lögum. Já, ég veit að það er búið að segja að það eigi að fara í allsherjarvinnu við að breyta lögum um almannatryggingar en þangað til væri það nú bæði vinnusparnaður hér innan þingsins að þetta væri bara fest sem grein sem væri alltaf í lögum og auk þess væru öryrkjar vissir um að þessi eingreiðsla kæmi. Það er ekki fyrr en bara korter í jól, hreint og klárt, á morgun eða hinn, sem þeir fá það staðfest að upphæðin, 66.381 kr., komi inn fyrir 31. desember. Við getum svo rifist um það hvort þetta sé ekki allt of lág upphæð, hvort það sé hægt að halda jól fyrir 66.000 kr. en ég ætla ekki að eyða tíma í það.

Frú forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar um breytingu á lögum um Náttúrufræðistofnun Íslands og náttúrustofur og lögum um Landmælingar og grunnkortagerð, er snýr að tímabundinni setningu forstjóra. Auk mín standa hv. þingmenn Bjarni Jónsson, Orri Páll Jóhannsson, Halla Signý Kristjánsdóttir, Ingibjörg Isaksen og Vilhjálmur Árnason að málinu. Á yfirstandandi löggjafarþingi liggur fyrir frumvarp umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra til laga um Náttúrufræðistofnun. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að við gildistöku laganna flytjist Landmælingar Íslands og Náttúrurannsóknastöðin við Mývatn til Náttúrufræðistofnunar Íslands, sem muni frá sama tíma bera heitið Náttúrufræðistofnun. Núverandi forstjórar Náttúrufræðistofnunar Íslands og Landmælinga Íslands voru settir í embætti tímabundið til ársloka 2023 á grundvelli 24. gr. laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, nr. 70/1996, í stað hefðbundins ráðningarferlis og skipunar viðkomandi forstöðumanna í embætti til fimm ára á grundvelli 23. gr. laganna. Í því ljósi er lagt til í 2. mgr. ákvæðis til bráðabirgða í áðurgreindu frumvarpi að ráðherra sé heimilt að setja tímabundið forstjóra Náttúrufræðistofnunar í embætti þar til ferli vegna ráðningar nýs forstjóra er lokið, en það ferli hefst við gildistöku laganna. Fyrir liggur að frumvarp til laga um Náttúrufræðistofnun verður ekki lögfest nú fyrir árslok, sem hefur m.a. þá þýðingu að ekki verður til staðar í upphafi árs 2024 heimild í lögum fyrir ráðherra til að setja forstjóra yfir Náttúrufræðistofnun Íslands og Landmælingar Íslands tímabundið þar til fyrir liggur hvort frumvarp til laga um Náttúrufræðistofnun verður samþykkt á Alþingi. Meiri hluti nefndarinnar telur ekki rétt að auglýsa stöðu forstjóra Náttúrufræðistofnunar Íslands og stöðu forstjóra Landmælinga Íslands í óbreyttri mynd meðan frumvarp er til meðferðar hjá nefndinni sem gerir ráð fyrir framangreindum breytingum á stofnununum. Vegna þessa telur meiri hlutinn mikilvægt að kveða á um þessa heimild ráðherra meðan óvissa ríkir um stofnanirnar. Með vísan til þess leggur meiri hluti nefndarinnar til í frumvarpi þessu sem nú liggur fyrir þinginu að ráðherra verði heimilt að framlengja tímabundið setningu forstjóra Náttúrufræðistofnunar Íslands og Landmælinga Íslands til 30. september 2024 eða þar til ráðningarferli vegna nýs forstjóra Náttúrufræðistofnunar er lokið, verði frumvarp til laga um Náttúrufræðistofnun að lögum, eða eftir atvikum ráðningarferli vegna nýs forstjóra Náttúrufræðistofnunar Íslands og nýs forstjóra Landmælinga Íslands er lokið og nýir forstjórar hafa verið skipaðir. Það er von mín að mál þetta hljóti skjóta afgreiðslu þingsins svo koma megi í veg fyrir frekari óvissu um framtíð þessara embætta næstu mánuði.