Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forsrh. (Björn Þórðarson) Herra forseti. - Samkvæmt ósk þriggja flokka þingsins, Sjálfstæðisflokksins, Framsóknarflokksins og Sósíalistaflokksins, er þetta þing, sem er hið reglulega þing ársins 1944, kvatt saman rúmum mánuði fyrir lögmæltan dag, til þess að það geti afgreitt hæfilega snemma á árinu ályktun um dansk-íslenzka sambandslagasamninginn og stjórnskipunarlög sökum áformaðrar breytingar á stjórnarformi ríkisins úr konungdæmi til lýðveldis, er ráðgert er, að taki gildi á fyrra missiri þessa árs, að undangenginni þjóðaratkvgr. um bæði málin. Mþn., skipuð átta mönnum, tveimur frá hverjum þingflokki, sem þeir höfðu sjálfir valið, hefur undirbúið málin. N. lauk starfi 7. apríl s. l. og lét prenta nál. ásamt till. sínum, er útbýtt var hér í þinginu á s. l. vori, en frumritið var samtímis sent ríkisstj. til geymslu, án þess að n. eða þingið óskaði þá neinna aðgerða af stj. hálfu í málunum, enda var þeim ekki hreyft, er þingið kom aftur saman til funda s. l. haust. Með yfirlýsingu hér í þinginu 1. nóv. s. l. lýsti stj. í meginatriðum afstöðu sinni til þessara mála, ef til hennar kasta kynni að koma að sýsla um þau. Í samræmi við þessa yfirlýsingu og í samráði við áðurnefnda þingfl. ber stj. fram till. þá til þál., sem hér liggur fyrir, óbreytta frá því, sem mþn. gekk frá henni, enda þótt stj. telji ekki æskilegt, að till. verði samþ. óbreytt. Um till. hafa verið ákveðnar tvær umr., og stj. óskar, að þingið skipi sérstaka n. til þess að fara með málið og íhuga till. Þegar n. hefur tekið til starfa, mun stj. koma athugasemdum sínum og till. til breyt. á framfæri. Tel ég því óþarft á þessu stigi málsins að vekja umr. um þau atriði, sem stj. telur æskilegt, að breytt væri í till. Enn fremur tel ég ekki nauðsynlegt að rekja nú aðdraganda þessa máls, því að hann er þingheimi og öllum almenningi kunnur.

Stefán Jóh. Stefánsson Herra forseti. - Á þessu stigi málsins þykir mér rétt að segja nokkur orð út af því. Eins og hæstv.forsrh. hefur lýst yfir, liggur hér til umr.till., sem samin var á sínum tíma af mþn. í stjskr.málinu, og fjallar till. um það að fella úr gildi sambandslagasáttmálann frá 30. nóv. 1918 og að hann verði felldur niður af báðum þeim aðilum, er að honum stóðu af Íslands hálfu, sem voru Alþ. og íslenzkir kjósendur. Ég þarf naumast að lýsa því, enda hefur það verið tekið fram af hæstv.forsrh., að þetta þing er kvatt saman eftir beiðni þriggja flokka hér á þingi til þess að afgreiða væntanlega á þessu þingi fyrir sitt leyti, eða réttara sagt að undirbúa í hendur þjóðarinnar afgreiðslu á þeim tveim þáttum málsins, sem snertir annars vegar fulla niðurfellingu sambandslagasáttmálans frá árinu 1918 og hins vegar setningu nýrrar stjskr., þar sem konungdæmi er breytt í lýðveldi. Mun ég nú með orðum mínum hér á Sþ. aðallega beina máli mínu að þeim þætti, sem snertir aðeins niðurfellingu sambandslagasáttmálans, en mun að engu leyti, nema þar sem það er óhjákvæmilegt, víkja að hinum þættinum, sem er meira jákvæður, en hann fjallar um að samþ. undir þjóðaratkv. nýja stjskr. fyrir lýðveldið Ísland. Mun mér síðar gefast tækifæri til að láta í ljós skoðun mína um þetta stjskr.frv., er umr. hefjast um það í Nd., og mun ég þá gera grein fyrir afstöðu minni sérstaklega, en mér þykir rétt, til þess að fyrirbyggja allan misskilning, að taka það fram, sem öllum þingheimi og alþjóð að vísu er kunnugt um, að Alþfl. hefur fyrir löngu lýst yfir þeirri afstöðu sinni, að hann vildi fella úr gildi sambandslagasáttmálann, þegar tími væri til þess kominn, og stofna lýðveldi á Íslandi. Þetta kom ljóst fram á Alþ. árið 1928, að gefnu tilefni frá Sigurði Eggerz, þáv. þm., og var það þá, að Alþfl. einn allra flokka orðaði þá skoðun sína, að þegar sambandslagasáttmálinn væri fallinn úr gildi, ætti að stofna lýðveldi á Íslandi. Árið 1937 kom fram sama afstaða Alþfl. um niðurfellingu sambandslagasáttmálans, og á flokksþingi Alþfl. árið 1940 var gerð endurnýjun á samþykktinni þess efnis, að flokkurinn vildi, þegar þess yrði kostur, láta stofna lýðveldi á Íslandi. Síðan kemur samþykkt miðstj. Alþfl. frá 29. júní 1943 um afstöðu sína til þessa máls að láta stofna lýðveldi á Íslandi, og gerði miðstj. flokksins þá ákvarðanir sínar um það, með hverjum hætti það ætti fram að fara, en á afstöðnu þingi Alþfl. í nóv. s. l. orðaði Alþfl. fyrir sitt leyti stefnu sína í þeim efnum að stofna lýðveldi og gerði nokkra grein fyrir því í samþ. sinni, sem nýjust er, og vildi ég með leyfi forseta lesa upp fyrri hl. þeirrar samþykktar, og hljóðar hún þannig: „Alþýðuflokkurinn hefur frá upphafi haft það á stefnuskrá sinni, að Ísland taki öll mál sín í eigin hendur og að stofnað yrði sjálfstætt og fullvalda lýðveldi á Íslandi án stjórnarfarslegra tengsla við nokkurt annað ríki. Þessi afstaða flokksins var skýrt mörkuð með yfirlýsingu hans á Alþingi árið 1928 og síðan einnig á þingum flokksins t. d. árið 1940, og stendur hún óhögguð þann dag í dag. Með ályktun Alþingis 17. maí 1941 var því einróma lýst yfir, „að lýðveldi verði stofnað á Íslandi jafnskjótt og sambandinu við Danmörku verður formlega slitið“ og „að af Íslands hálfu verði ekki um að ræða endurnýjun á sambandslagasáttmálanum við Danmörku, þótt ekki þyki að svo stöddu tímabært, vegna ríkjandi ástands, að ganga frá formlegum sambandsslitum og endanlegri stjórnskipun ríkisins, enda verði því ekki frestað lengur en til styrjaldarloka.“ Flokksþingið lýsir sig samþykkt þeirri stefnu, sem felst í framangreindum ummælum ályktunarinnar, og felur miðstjórn og þingflokki að ákveða nánar afstöðu flokksins eftir því, sem hin breytilegu viðhorf málsins krefjast á hverjum tíma fram til næsta flokksþings. Leggur þingið á það megináherzlu, að í engu verði hvikað frá öruggum réttarlegum grundvelli um brottfall sambandslaganna og að ekki verði að nauðsynjalausu gengið frá formlegum skilnaði, fyrr en sambandsþjóðirnar hafa fengið tækifæri til að ræðast við um málið, enda geti þá lýðveldisstofnunin farið fram með þeim virðuleik og hátíðleik, sem þeirri athöfn hæfir.“ Ég ætla því, að það megi slá því föstu, að það sé enginn ágreiningur milli stjórnmálaflokkanna á Íslandi um hið neikvæða atriði, að ekki beri að endurnýja sambandslagasáttmálann, og ég ætla líka, að um það sé heldur enginn ágreiningur milli íslenzkra stjórnmálaflokka, að stofna eigi lýðveldi hér á Íslandi. Ágreiningur er aðeins um það atriði, sem lýsa má með tveim orðum, hvenær og hvernig það skuli gert. Það er um þetta atriði, sem leiðir hafa skilið, og einmitt, þegar komið er að þessari till., sem hér liggur fyrir til fyrri umr., álít ég rétt að víkja að þeim þætti, hvenær og hvernig mér fyrir mitt leyti virðist að ganga eigi frá niðurfellingu sambandslagasáttmálans. Ég tel það beinlínis skyldu fyrir hið háa Alþ. og hæstv.ríkisstj. að gefa þjóðinni, sem nú á að segja sitt síðasta orð um þessi málefni, sem fyllstar upplýsingar um málið, forsögu þess og allt, sem máli kann að skipta. Í því sambandi harma ég mjög, að ekki skuli hafa verið birt þau plögg, sem farið hafa á milli íslenzkra stjórnarvalda og erlendra, svo sem danskra, brezkra og amerískra út af þessu máli. Það hefur aðeins verið birtur lítill hluti af þessum viðskiptum, og harma ég það mjög, eins og ég sagði áðan, að öll þessi skjöl skuli ekki hafa verið gerð þjóðinni kunn. Alþ., sem nú undirbýr þetta mál, á að veita þjóðinni allar þær upplýsingar, sem kostur er á að afla, áður en hún á að leggja sinn lokadóm á það, sem fram á að fara. Stj. flytur nú till. til þál. á þskj. 2, og eins og ég sagði áðan, er hún samin af mþn. í stjskr.málinu, en um till. þessa má það segja, að það vantar enn þau tvö atriði, sem ágreiningur hefur myndazt um, því að í henni er ekkert um það sagt, hvenær þessi þál. eigi að afgreiðast bæði hér á Alþ. og meðal þjóðarinnar, né hvernig hún eigi að afgreiðast. Að þessum atriðum tel ég rétt að víkja nokkrum orðum, þegar rætt er um það að fella niður sambandslagasáttmálann, því að til þess, að það verði gert, hljóta að liggja sterk rök, og vil ég segja það, að þau rök eiga að vera ótvíræð, skír og ákveðin. Ýmsar kenningar hafa komið fram um það, hvers vegna við ættum nú þegar að fella sambandslagasáttmálann úr gildi, án nokkurs tillits til uppsagnarákvæðanna í 18. gr. hans. En aðallega eru þær þrjár: Sú fyrsta er, að réttur þjóða til sjálfstæðis sé ofar öllum samningum, eins og Einar Olgeirsson hefur sagt í grein, sem hann skrifaði nýlega í Andvara, en kom uppprentuð í Þjóðviljanum í gær. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Það er skýlaus réttur vor Íslendinga sem þjóðar, hvenær sem vér viljum, að taka öll mál vor í eigin hendur og verða algerlega sjálfstæð þjóð. Slíkt er helgur, óafseljanlegur réttur hverrar þjóðar, sem engrar stoðar þarfnast í frelsisskrám eða sáttmálum. Það getur enginn svipt oss þeim rétti, engin kynslóð Íslendinga svipt komandi kynslóðir honum. Sá réttur er öllum sáttmálum æðri og verður aldrei af oss saminn, hve slæma sáttmála sem valdhafar Íslands á undanförnum árum hafa gert eða á komandi árum kynnu að gera.“ Slíkt kann að láta vel í eyrum. En ég vil spyrja: Hvar væri íslenzka þjóðin á vegi stödd, ef hún lýsti yfir þeirri skoðun, að hún gæti í viðskiptum sínum við aðrar þjóðir vikið til hliðar öllum gerðum samningum með skírskotun til réttar, sem stæði ofar slíkum skuldbindingum? Er það ekki einmitt þetta, að þjóðir eða ríki skuli hafa tekið sér rétt til þess að rjúfa gerða samninga, þegar þeim hefur sýnzt, sem nú hefur leitt til hinnar ægilegu blóðsúthellingar yfir gervallt mannkynið? Ég vil vona, að Alþ. búi ekki niðurfellingu sambandslagasáttmálans í hendur þjóðarinnar með slíkum forsendum. Önnur kenningin er hin svonefnda vanefndakenning - að hægt sé að fella sambandslagasáttmálann úr gildi vegna vanefnda danskra stjórnarvalda og þar með dönsku þjóðarinnar á honum. Sú kenning er í fyrsta lagi svo um deild, að hæpið er að byggja sambandsslitin á henni. Og þó að Alþ. hafi í ályktunum sínum 1941 áskilið okkur vanefndaréttinn til riftingar sambandslagasáttmálans, til þess að vera við öllu búið, sem að höndum kynni að bera, er þar með ekki sagt, að nauðsynlegt sé að tefla á tæpasta vaðið, þegar um aðra örugga leið er að velja. Það er og vitað, að núv. ríkisstj. hefur ekki viljað skírskota til vanefndaréttarins, enda hefur vanefndakenningin mælzt illa fyrir meðal þjóðarinnar, svo að ekki sé minnzt á afstöðu dönsku þjóðarinnar til hennar. Og tvö vinsamleg stórveldi hafa ráðið okkur ákveðið til þess að fella sambandslagasáttmálann ekki úr gildi á grundvelli neins vanefndaréttar, heldur þá fyrst, þegar sáttmálinn er tvímælalaust út runninn, eins og það var orðað af öðru þeirra, eða að við skyldum halda okkur stranglega að ákvæðum sáttmálans sjálfs, eins og sagt var af hinu. Ég álít því, að við eigum ekki að byggja neitt á vanefndarétti. Þriðja kenningin, sem fram kom í yfirlýsingu ríkisstj. 1. nóv. s. l., er sú, að það ástand, sem skapaðist 9. apríl 1940 og síðan hefur haldizt óbreytt, veiti okkur rétt til sambandsslita. Engin rök hafa verið færð fyrir þessari staðhæfingu hingað til, og ég get ekki séð, að það veiti okkur neinn slíkan rétt. Nú vita þm. hins vegar, að við höfum rétt til sambandsslita samkvæmt sambandslagasáttmálanum sjálfum, ef löglega er að farið. Og í því sambandi vil ég benda á það, sem margir virðast ekki gera sér fullkomlega ljóst, en í þessu máli er þó aðalatriði, að sambandslagasáttmálinn er enn í gildi, þó að framkvæmd hans hafi fallið niður að mestu leyti um nokkurt skeið. Þar af leiðandi er 18. gr. hans, þ. e. uppsagnarákvæðin, einnig í gildi. Og sambandslagasáttmálinn sjálfur verður því ekki löglega úr gildi felldur nema því aðeins, að fylgt sé uppsagnarákvæðum hans þar að lútandi, - þar á meðal við þjóðaratkvæðagreiðsluna um málið. En þar sem engin aðkallandi þörf knýr til þess að ganga nú þegar formlega frá sambandsslitum, hefði ég langhelzt kosið, að sambandsslitunum yrði frestað, þar til frjálsar viðræður hefðu farið fram milli sambandsþjóðanna. Það teldi ég eðlilegustu, öruggustu og drengilegustu leiðina og algerlega áhættulausa fyrir okkur, ekki sízt, þegar á þau loforð er litið, sem tvö vinsamleg stórveldi hafa gefið okkur í sambandi við sjálfstæðismálið. En nú er svo að sjá sem þrír flokkar þingsins telji það þjóðhættulegt að bíða þess, að hin ágæta bræðraþjóð okkar fái aftur frelsi sitt. Og því mundi ég vilja vinna það til samkomulags að fallast á, að sambandsslitunum yrði ekki frestað svo lengi, heldur aðeins þar til eftir 19. maí 1944, þegar löglegt má teljast að fella sambandslagasáttmálann niður, með því að þá eru þrjú ár liðin frá því, að dönskum stjórnarvöldum bárust ályktanir Alþ. 17. maí 1941, eins og til skilin eru í sambandslagasáttmálanum frá því að uppsögn hans er boðuð og þar til hann er úr gildi felldur. Eftir 19. maí 1944 er því hægt að ákveða á lögformlegan hátt á Alþ. að fella sambandslagasáttmálann úr gildi og láta fara fram um það þjóðaratkvæði - fyrr ekki. Við erum smáþjóð og getum ekki treyst á neitt vopnavald í viðskiptum okkar við aðrar þjóðir. Þar getum við aðeins treyst á lagaleg og siðferðileg vopn. Þetta hefur líka oft verið viðurkennt og þó alveg sérstaklega vel verið fram tekið af tveimur þjóðkunnum lögfræðingum, þeim Bjarna Benediktssyni í grein, sem hann skrifaði í Andvara 1940, en þar segir svo: „Hún ( ályktun Alþ. 10. apríl 1940) afnemur ekki konungsvald á Íslandi og sviptir konung ekki tign sinni. Ísland er eftir sem áður konungsríki, og hinn rétti konungur tekur aftur við völdum, þegar Alþ. telur skilyrði vera fyrir höndum, að svo megi verða... Þar sem Íslendingar eru varnarlaus og vopnlaus þjóð, verða þeir umfram allt að gæta vel þeirrar einu varnar, sem þeir hafa, en það er að ganga hvergi á rétt annarra og styðja allar gerðir sínar við ströngustu réttarákvæði.“ Hinn þjóðkunni maðurinn er núverandi forsrh., Björn Þórðarson dr. juris. Í útvarpserindi, er hann flutti 1942 og birt er í jólahefti tímaritsins „Helgafells“, segir hann, með leyfi hæstv. forseta: „En samkvæmt sambandssáttmálanum sjálfum höfum vér það í eigin hendi að ráða sambandsmálinu til lykta. Sú eina skylda, sem á oss hvílir gagnvart Dönum þar, er að virða lög og rétt. Sjálfstæðið höfum vér öðlazt á grundvelli laga og réttar, og því aðeins getum vér orðið hlutgengur aðili í samfélagi þjóðanna, að enginn skuggi falli á mannorð vort í því efni, þar megum vér aldrei tefla á tæpasta vaðið.“ Það er sannarlega þess vert að hafa varnaðarorð þessara tveggja merku manna í huga, þegar Alþingi ætlar að taka ákvörðun um þetta mál. Ég mundi telja, að með samþykkt Alþingis eftir 19. maí 1944 væri unnt að gera þetta samkvæmt ákvæðum sambandslagasamningsins, og að því búnu gæti þjóðaratkvæðagreiðsla farið fram. Mér virðist mega telja, að ályktun Alþ., sem tilkynnt var sambandsþjóð vorri 19. maí 1941, feli í sér uppsögn á sambandslagasamningnum samkv. 17. gr. hans. Ég staðhæfi einnig og get rökstutt það síðar, ef þarf, að danska ríkisstj. hafi með svari sínu gefið til kynna, að hún skildi þetta svo, að það jafngilti kröfu um endurskoðun samningsins, sbr. og bréf ísl. ríkisstj. 23. júní 1941. Ég veit, að ríkisstj. vorri muni kunnugt, ef hún hefur athugað skjöl, sem utanrrn. varðveitir, og um leið ummæli í dönskum blöðum, að sá. skilningur var almennt í þetta lagður af sambandsþjóð vorri, að það samsvaraði kröfu um endurskoðun. Nú er það ákvæði í sambandslagasamningnum, að ef ekki náist innan þriggja ára samkomulag um endurnýjun, geti hvort ríkið, sem er, ákveðið einhliða, að hann sé fallinn úr gildi. Ég tel, að þar sem þessi ályktun Íslendinga, sem um ræðir, var svo víðtæk, sem allir vita, og skorinorð um það, að Íslendingar ætluðu ekki að endurnýja, hafi engin ástæða verið fyrir Íslendinga að hefja neinar samningaumleitanir, og af Dana hálfu hafa þær ekki verið hafnar, þótt unnt hefði verið á tímabili að gera það. Það er því 19. maí í vor, eftir 3–4 mánuði, sem við höfum öðlazt rétt eftir sambandslagasamningnum til að fella hann úr gildi með samþykktum Alþ. og þjóðaratkvgr. Ég hefði kosið, að beðið hefði verið með það til stríðsloka, því að það má teljast viðurkennt siðalögmál þjóða milli, að eigi beri að rifta samningum, nema aðilar hafi talazt við. En ég vil bjóða það fram sem samkomulagsgrundvöll, að úrslitum þessarar till. á Alþ. verði aðeins frestað fram yfir 19. maí n. k. - En þar yrði þó að fylgja með atriði, sem ég mun koma nánar að í umr.Nd. um stjskrfrv. Það er, að stjskrbreyt. verði ekki látin ganga í gildi fyrr en eftir að konungi hefur gefizt tækifæri til að segja af sér. Ef hann notar tækifærið, er það ágætt. En ef hann gerir það ekki, höfum við að mínu áliti rétt til að stofna lýðveldið á löglegan hátt. Það er alveg það sama, sem fyrir mér vakir með þetta atriði og hitt, að þessu sé ekki hrundið fram að þarflausu, meðan Danir eru ekki orðnir aftur frjáls þjóð. Kristján konungur 10. er nú ímynd hinnar glæsilegu andstöðu, sem danska þjóðin hefur sýnt í þrengingum sínum. Það stafar ljóma frá þessum gamla Aldinborgaraðalsmanni, svo að ég noti orð víðfrægs skálds um hann. Við höfum heyrt þessa dagana, hvernig enskur utanríkisráðherra talar um þennan aðalsmann og þjóðhetju, sem allur heimur dáir nú. Þó að við Íslendingar skuldum honum máske ekkert annað, skuldum við honum viðurkenning þess, hvernig hann hefur nú reynzt sinni eigin þjóð. Við skuldum sæmd Íslands það að koma drengilega fram við þennan virðulega þjóðhöfðingja. Þá er að lokum komið að því atriði, að þjóðin á að standa saman í þessu máli. Mér er það e. t. v. ekki óljósara en þeim, sem mest hafa um það talað. En mér er líka ljóst, að til þess að þjóðin geti staðið saman, verður að nást samkomulag um heilbrigða lausn og ekki óheilbrigða. Það er ekkert samkomulag að ákveða að knýja fyrirætlun meiri hl. fram hvað sem tautar og hvernig sem málstaður kann að reynast og skipa minni hl. að gefast upp og styðja meiri hl. Eins og það er fyrir miklu, að þjóðin standi saman út á við, er hitt enginn gróði og enginn vegsauki fyrir íslenzku þjóðina, þó að hún stæði saman um óréttlæti og vafasamar ákvarðanir. Á grundvelli réttar og ótvíræðs velsæmis verðum við að sameinast. Það er kunnugt, að menn úr öllum stjórnmálaflokkum hafa nú tekið höndum saman til að sporna við vafasamri afgreiðslu málsins.

Hverjir úr Sósfl.?

. Ég hygg Þorvald Þórarinsson vera þar í flokki  Ég tel, að Alþfl. geti óskiptur gengið að þeirri miðlunarlausn, sem ég hef nú lýst, að ég gæti fellt mig við til samkomulags við aðra flokka þingsins. Vilji til slíks samkomulags er fyrir hendi meðal þjóðarinnar, og lýst hefur verið yfir af mönnum í öllum stjórnmálaflokkum, að þeir telja brýna þörf að hverfa frá hinni einskorðuðu stefnu þingmeirihl. í málinu og fylgja í þess stað algerlega ákvæðum 18. gr. sambandslagasamningsins. Ef þeim ákvæðum er fylgt, er málstaður okkar traustur, og það er ekki einskis virði. Samningurinn verður ekki úr gildi felldur nema því aðeins, að fylgt sé uppsagnarákvæðum hans þar að lútandi, þar á meðal við þjóðaratkvæðagreiðsluna um málið. Og náist samkomulag um meðferð málsins, ætti enginn að þurfa að kvíða því, að ekki fengist sá meiri hl. við þjóðaratkvgr., sem tilskilinn er í samningnum. Og þar með væri réttarheiðri okkar í sambandi við afgreiðslu málsins fullkomlega borgið. Því aðalatriði megum við enga stund gleyma.

Ólafur Thors Öllum þeim, er af einlægni hafa þráð og barizt fyrir fullu stjórnarfarslegu frelsi Íslendinga, er það mikið gleðiefni, að tillaga sú, sem hér er til umr., skuli hafa verið lögð fram á Alþingi Íslendinga og eiga að baki sér öruggt þingfylgi. Er því fjarri mér að rifja nú upp fyrri ágreining við þá, sem nú eru samherjar. Og ekki mun ég heldur deila hart á hv. 4. þm. Reykv., því að hvort tveggja er, að hann og ég höfum í allýtarlegum blaðadeilum lagt málstað okkar fyrir dómstól almennings, sem og hitt, að enda þótt sigur málsins sé nú tryggður, þykir mér samt nokkru skipta, ef auðið mætti reynast að sameina alla þjóðina um lausn þess. Ég tel mig þó til neyddan að víkja nokkuð að ræðu hans, jafnframt því að fara fám orðum um málið í heild. Það yrði allt of langt mál að rekja hér höfuðdrættina í sjálfstæðismáli Íslendinga. Ég skal ekki heldur freista þess að draga upp skýra mynd af því, er gerzt hefur síðustu árin. Læt nægja að stikla á einstökum stóratriðum. Ég hef lengi litið svo á, að því mætti treysta, að Íslendingar bæru gæfu til að hagnýta sér óskertan þann rétt, er felst í 18. gr. sambandssáttmálans. Voru vonir þær m. a. reistar á ummælum forustumanna allra flokka hér á Alþ. 1928, en einkum þó 1937. Atburðir síðari ára hafa allir hnigið að því, að þjóðinni bæri að stefna beint að settu marki, hiklaust og með fullum hraða. Hafa og allar fyrri ákvarðanir Alþ. bent til þess, að svo mundi verða, og það án alls ágreinings. Nefni ég þar til samþykkt Alþ. í maí 1941, þar sem Alþ. fellst á og byggir á þeim rétti til tafarlausra sambandsslita, er Íslendingar hafi öðlazt vegna vanefnda Dana. Á þeim rétti var og byggt á vorþinginu 1942, enda var þá fullt þingfylgi fyrir stofnun lýðveldis á Íslandi á því ári. Voru þar í forustu og engum óskeleggari þeir, sem nú deila harðast á aðra fyrir að fresta ekki afgreiðslu málsins, þar til fram hafi farið viðræður við Dani og einkum þó konung. Minni ég enn á, að 7. apríl í fyrra var stjórnarskrárnefnd allra flokka á einu máli um stofnun lýðveldisins eigi síðar en 17. júní 1944. Við unnendur málsins höfum því með fullum rétti mátt vænta allsherjareiningar og eigum skilyrðislausa kröfu á hendur þeim, er nú hafa brugðizt fyrri málstað, að þeir segi satt og rétt til um, hvað veldur. Ég tel mér skylt að víkja aðeins að því, hvað réð því, að stjórn sú, er ég veitti forstöðu á árinu 1942, efndi ekki það heit að stofna lýðveldið á því ári. Veit ég þó, að a. m. k. nær allir þm. eru þeim hnútum kunnugir. Eins og vitað er, hétu allir flokkar því við sumarkosningarnar 1942, að á því hausti yrði endir bundinn á málið. Að afloknum kosningum lagði sérstakur erindreki Roosevelts forseta leið sína um Ísland. Í viðtali við mig lét hann þá orð falla um, að ef til vill mundi mér bráðlega berast boð frá forsetanum þess efnis, að hann bæri fram ósk um, að Íslendingar frestuðu skilnaði við Dani fram yfir árslok 1943. Tók ég mjög þunglega á því máli, en rek viðtalið eigi frekar að sinni. Hinn 26. júlí 1942 bárust mér þó þessi skilaboð, er voru upphaf langra nótuskipta. Er efni þeirra öllum kunnugt, en endirinn varð sá, að Íslendingar töldu sér ráðlegast að fallast á tilmæli og rök forsetans, gegn því að stjórn Bandaríkjanna gaf hinn 14. október 1942 út yfirlýsingu um það, að hún hefði ekkert við það að athuga, að Íslendingar stofnuðu lýðveldi, einungis ef lýðveldisstjskr. kæmi ekki til framkvæmda fyrr en eftir árslok 1943. Með þessari yfirlýsingu hafði tekizt að tryggja fyrirfram samþykki og viðurkenningu voldugasta lýðræðisríkis veraldarinnar á lögmæti stofnunar íslenzks lýðveldis, því að sjálfsögðu gátu Bandaríkin ekki lýst yfir, að þau hefðu ekkert við það að athuga, sem þau töldu ólögmætt. Þykist ég vita, að er fram líða stundir, muni gildi þeirrar yfirlýsingar rétt metið. Sjálfur taldi ég þá unninn veigamikinn sigur í sjálfstæðisbaráttunni. Þykir mér rétt að skýra frá því, að nokkurs ágreinings gætti síðar á haustinu 1942 um skilning þessarar yfirlýsingar stj. Bandaríkjanna, milli hennar og mín, sem þó lauk með fullri viðurkenningu á íslenzka sjónarmiðinu, því, að Íslendingar að dómi Bandaríkjanna gætu þegar haustið 1942 gengið að fullu frá stofnun lýðveldis, að því einu tilskildu, að hún kæmi ekki til framkvæmda fyrr en eftir árslok 1943. Öll saga þessa máls segir skýrt frá um stefnu Sjálfstfl. í því. Við vildum binda endi á það 1942, en féllumst á að fresta því. En mér vitanlega hefur engum þm. Sjálfstfl. komið til hugar, að sá frestur næði fram yfir 17. júní 1944, og sannast sagna datt mér til skamms tíma ekki í hug, að slíkar raddir mundu heyrast hér á Alþ. Ég tel, að í raun og veru sé sjálfstæðismálið útrætt. Sigur þess er tryggður. Frá því sjónarmiði er tilgangslaust að fara nú að tæta sundur ummæli og rökvillur hv. 4. þm. Reykv. Ég mundi heldur ekki geta bætt miklu við það, sem ég hef áður opinberlega um málið sagt og þjóðinni er löngu kunnugt um. Samt sem áður get ég ekki stillt mig um örstuttar athugasemdir. Hv. þm., sem er form. þess flokks, sem lengst af hefur miklazt af skeleggri forustu í málinu, hefur nú snögglega gerbreytt um skoðun. Það á að sönnu að stofna lýðveldi, en bara ekki strax, heldur þegar tími er til kominn. Eru hér ekki á ferð gamlar afturgöngur? Hafa ekki þessar vofur alltaf ásótt alla, sem eitthvert spor vildu stíga fram á veginn í sjálfstæðisbaráttunni? Hefur því ekki alltaf verið við brugðið, að tíminn væri ekki hentugur, þótt stefnan væri í sjálfu sér rétt? Frestur, nýr frestur og framhaldsfrestur. Það eru vopnin, sem jafnan hafa bitið íslenzka málstaðnum bezt. Hv. 4. þm. Reykv. er svo sem ekki einn á báti. Fjöldi merkra utanþm. er í andófinu með honum. Einnig nokkrir flokksbræður hans á þingi. Mér dettur ekki í hug að hallmæla þessum mönnum. Sumir þeirra a. m. k. hlýða rödd samvizku sinnar. En ég hef aldrei skilið þá og geri það víst ekki úr þessu. Ég er jafnsannfærður í dag sem hv. 4. þm. Reykv. var 1941 og 1942 og síðast 7. apríl 1943 um rétt Íslendinga. Og nú minni ég hann og alla þá, er nú fylgja honum að máli, á, að réttur er sama og skylda. Ég get ekki sannað, að Íslendingum stafi voði af bið í málinu. En ég hef margleitt rök að því, að það sé líklegt eða geti a. m. k. allt eins orðið. Og hver er sá, sem þorir að staðhæfa, að þetta sé ekki a. m. k. hugsanlegt? Og vill þá nokkur bera ábyrgð á afleiðingum þess, að nú sé látið undir höfuð leggjast að nota skýlausan rétt meðan gatan er greið? Og fyrir hvern er svo þetta gert? Dani, konung, er svarað. En er nokkuð fyrir þá gert með þessu? Og sé svo, er þá ekki einmitt ástæða til að óttast afleiðingarnar? Ekki er Dönum neinn hagur í biðinni, og ekki konungi, nema því aðeins, að töfin bæti aðstöðu þeirra, sem alltaf hafa og alltaf munu vilja tengja saman ís og eld, Dani og Íslendinga. Og fyrir þá og þann málstað má enginn Íslendingur neitt gera. Nei, lagalegi rétturinn er ekki hæpinn, eins og hv. 4. þm. Reykv. segir. Okkar vitni í því máli, íslenzk og erlend, eru þar gild og góð. Og siðferðisrétturinn er ekki heldur hæpinn, þótt hv. 4. þm. Reykv. vilji nú telja það. Sannleikurinn er sá, að lagaréttur okkar er ótvíræður, og okkur ber siðferðisleg skylda til að hagnýta hann tafarlaust. Verum þess minnugir, að sú þjóð, sem sjálf véfengir sinn helgasta rétt, á sér hvergi athvarf þegar í eindaga er komið, og gætum þess nú, að hvað sem líður kurteisi og umgengnisvenjum, þá hvílir nú á okkur skyldan, þung ábyrgð og heilög skylda gegn einum og eingöngu einum aðila, þ. e. gegn komandi kynslóðum á Íslandi. Við höldum í dag á fjöregginu. Gætum þess að brjóta það ekki.

Eysteinn Jónsson Ég vildi segja nokkur orð um þáltill., áður en henni verður vísað til þeirrar n., sem fyrirhugað er að kjósa. Ég vil ekki trúa því, fyrr en ég má til, að miklar deilur þurfi að standa um þá meðferð á sambandsmálinu og við lýðveldisstofnunina, sem nú er fyrirhuguð, og ræð ég það bæði af málavöxtum og af forsögu málsins. Íslendingar hafa flestir litið á tímann síðan 1918 sem millibil eða undirbúningstíma, unz sambandslagasamningurinn yrði felldur úr gildi og þeir tækju öll mál sín á eigin hendur. Um þetta vitna yfirlýsingar frá öllum flokkum. Framsfl. lét í ljós, að hann vildi eindregið stuðla að því, að þetta yrði gert jafnskjótt og tími væri til kominn skv. sambandslögunum. Menn vissu ekki, hvaða áhrif þessi styröld kynni að hafa á gang málanna, en líklegt var, að þau gætu orðið mikil, og mátti muna stríðið 1914–18 og styrjöldina 1802–14. Samband Íslands og Danmerkur hafði þá slitnað í bæði skiptin og tengslin orðið Íslendingum ákaflega lítils virði, þegar mest á reyndi. Var þetta orðið öllum ljóst, að ekki væri annars að vænta. Danmörk var síðan hernumin 1940 og Ísland af öðrum hernaðaraðila. Af því leiddi þá breyting hins æðsta valds í landinu, sem öllum er kunnug, og fer síðan ríkisstjóri með vald konungs. En utanríkismál sín hafa Íslendingar tekið öll í eigin hendur. Með þessu var teningunum kastað. Það er ekki hægt að snúa aftur til þeirrar skipunar málanna, sem var fyrir stríðið. Fram hafa komið mismunandi raddir um, hvern formlegan hátt væri rétt að hafa á sambandsslitunum, þegar þörf yrði að ganga frá þeim til fulls. Menn hafa bent á þær vanefndir samningsins, sem leiddi af einangrun Danmerkur við hernámið, og vildu sumir láta leiða af því full sambandsslit þegar árið eftir. Aðrir töldu réttara að bíða, en taka greinilega fram, að Íslendingar teldu sig hafa þann rétt, sem af vanefndum leiddi, og kynnu síðar að grípa til hans, ef svo bæri undir, þótt þeir kærðu sig ekki um það þá þegar. Þessi skoðun sigraði á Alþ., og í samræmi við hana voru ályktanir þess vorið 1941 og störf þess síðan. Ég tel, að þar með hafi allir þm. svarizt í bræðralag um það, á hverjum grundvelli byggja skyldi frekari framkvæmdir. Í ályktun um sjálfstæðismál landsins frá 17. maí 1941 er því slegið föstu af öllum þm. með skírskotun til sambandslaganna, að við höfum öðlazt rétt til sambandsslita, og með þessum orðum, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að lýsa yfir því: að það telur Ísland hafa öðlazt rétt til fullra sambandsslita við Danmörku, þar sem Ísland hefur þegar orðið að taka í sínar hendur meðferð allra sinna mála, enda hefur Danmörk ekki getað farið með þau mál, sem hún tók að sér að fara með í umboði Íslands með sambandslagasamningi Íslands og Danmerkur frá 1918,“ - enn fremur, „að af Íslands hálfu verði ekki um að ræða endurnýjun á sambandslagasáttmálanum við Danmörku, þótt ekki þyki að svo stöddu tímabært vegna ríkjandi ástands að ganga frá formlegum sambandsslitum og endanlegri stjórnarskipun ríkisins, enda verði því ekki frestað lengur en til styrjaldarloka.“ Þar með var fastráðið, að lýðveldið skyldi stofnað og mál okkar tekin öll á íslenzkar hendur eigi síðar en í styrjaldarlok. Hv. 4. þm. Reykv. átti sinn fulla þátt í þessari samþykkt og því meiri en aðrir, að hann var utanrrh. og bar því öllum öðrum meiri skylda til að kveða upp um það, ef honum þótti þá uggvænt, að samþ. þessi stæðist ekki gagnvart öðrum ríkjum, en það gerði hann ekki. En í ræðu hans áðan gat ég ekki betur heyrt en hann efaðist mjög um, að Íslendingar væru, jafnvel enn, búnir að fá þennan rétt, sem þeir byggðu á 1941, eða nokkurn vanefndarétt yfirleitt, og ef þeir færu ekki nákvæmlega eftir samningnum frá 1918, fremdu þeir ekki aðeins lagabrot, heldur freklegt siðferðisbrot. Gegnir þetta furðu. Nú er ekki í þáltill. frá 1941 gert út um það, hvenær Íslendingar skuli lýsa yfir af sinni hálfu, að sambandssáttmálinn sé felldur úr gildi. En ég fullyrði, að þegar þetta var gert, gerðu menn sér ekki í hugarlund, að undir nokkrum kringumstæðum yrði beðið lengur en til ársins 1944. Ég skal upplýsa um leið, að um þessar mundir, eða rétt áður en þessi sáttmáli var gerður hér á Alþingi, kom flokksþing framsóknarmanna saman til að ráðgast um afstöðu sína í skilnaðarmálinu, og þá var ákveðið af flokksins hálfu, að hann fylgdi því, að lýðveldi yrði stofnað á Íslandi eigi síðar en í styrjaldarlok og eigi síðar en árið 1944. Og þó að þetta sé ekki tekið fram í þeirri ályktun, sem gerð var á Alþingi, þá fullyrði ég, að það var fleirum í hug en framsóknarmönnum, að ekki yrði beðið lengur en til ársins 1944, þó að styrjöldinni yrði ekki lokið þá. Frá því, að þessi þál. var samþ., og þangað til meðferð málsins var endanlega ákveðin af þremur þingflokkum nú í nóv. s. l., komu fram ýmsar till. um, hvenær Íslendingar skyldu stofna lýðveldið. Það kom fram till. veturinn 1942 um að stofna það þá um sumarið, og var þeirri till. haldið fast fram af þremur flokkum, Sjálfstfl., Alþfl. og Sósíalistafl., í sambandi við annað mál, sem var óheillamál, en ég skal ekki blanda inn í þessar umr. Framsfl. hafði álitið skynsamlegast að bíða þar til árið 1944, eins og flokksþingið ákvað 1941, en hins vegar litið svo á, að þótt einhver flokkur hefði sérstöðu, þá ætti hann ekki að gera ágreining um þá meðferð á þessu máli, sem meiri hluti Alþingis ákvæði. Þess vegna lýsti Framsfl. því yfir 1942, að hann mundi fylgja lýðveldisstofnun þá, þó að hann væri áður búinn að taka þá stefnu, að rétt væri að bíða til ársins 1944, ef styrjöldinni lyki ekki fyrr. Þannig álít ég, að eigi að halda á þessu máli, standa saman um það, sem meiri hl. ákveður. Þannig álít ég, að minni hl. eigi að koma fram nú, og þá ekki síður, þegar þess er gætt, að hann hefur á fyrra stigi málsins gengið fullkomlega inn á, að við stöndum á öruggum réttargrundvelli. Það er ekki hægt fyrir þennan minni hl. að segja nú, að við stöndum ekki á öruggum réttargrundvelli. Það er ekki hægt að skerast þannig úr leik, eftir að menn eru búnir að lýsa yfir ákveðinni réttarstöðu Íslendinga. Það er talað um hraðfara leið í þessu máli og jafnvel óðagot. Út af því er rétt að taka fram, að Alþingi lýsti yfir því 1941, að Ísland hefði vanefndaréttinn. Margir Íslendingar hafa litið svo á, að við höfum þar að auki þann rétt, sem skapazt hefur við það, að sambandssáttmálinn er búinn að vera óvirkur í fjögur ár. Samt er farið svo gætilega í þetta mál, að menn láta sér ekki nægja að byggja á þessum tvöfalda rétti, heldur taka þann kostinn, sem tvímælalaust er skynsamlegast, að bæta við sjálfum samningsréttinum eftir sambandslögunum, sem við þó álítum, að sé úr gildi fallinn, með því að bíða þangað til nú í vor. Þess vegna er sá kostur tekinn að stofna lýðveldið 1944, þegar 25 ár eru liðin frá því, að sáttmálinn var gerður, og þegar liðin eru 3 ár frá því, að endurskoðun átti að fara fram, en að þeim 3 árum liðnum, höfum við einhliða rétt til að segja upp samningnum. Það er sannarlega ófyrirsynju talað um, að teflt sé á tæpt vað og áhættuleið valin í málinu. Þá er einnig ætlunin að halda þannig á málinu, að Alþingi geri ekki eitt út um það, hvort stíga skuli þetta skref, heldur er einnig gert ráð fyrir þjóðaratkvgr. Það hefði verið ástæða fyrir hv. 4. þm. Reykv. að telja óviðurkvæmilega haldið á málinu, ef ekki ætti að fara fram þjóðaratkvgr. um sambandsslitin og lýðveldisstofnunina. M. ö. o., við göngum svo langt, að við tökum fullt tillit til samnings, sem við álítum þó, að sé úr sögunni. Þessi stefna er einnig tekin með tilliti til þeirrar þjóðar, sem við höfum gert þann samning við, og til þess að sýna svart á hvítu, að við viljum ekki á nokkurn hátt nota okkur það ástand, sem nú ríkir í Danmörku, til þess að slíta þessu sambandi. Það er því að mínum dómi alveg óviðurkvæmilegt að bregða þeim, sem standa að þeirri málsmeðferð, sem nú er fyrirhuguð, um það, að þeir ætli sér að flana að þessu máli. Það er fjarstæða, að Danir geti með rökum fundið að þessari meðferð málsins. Það er óskiljanleg viðkvæmni fyrir því, sem kann að hrærast í brjósti einstöku Dana, sem misskilja þetta mál algerlega, sem kemur fram hjá þeim, sem nú beita sér gegn stofnun lýðveldis í vor. Dönum kemur ekki á óvart það, sem við erum að gera í þessu máli. Við höfum keppzt við að láta í ljós þá skoðun, að við ætluðum okkur ekki að endurnýja sáttmálann við Dani, svo að þeir þyrftu ekki að vaða í villu og svíma um það, og forðazt að gefa þeim undir fótinn um framhald sambandsins. Þetta kom líka greinilega fram fyrir styrjöldina. Þess vegna er ekki hægt að bera okkur á brýn, að við höfum notað okkur ástandið í Danmörku til þess að stíga þetta skref. Ég vil því vona, þrátt fyrir það, sem fram hefur komið, að hægt verði að fylkja mönnum öllum um þessa úrlausn. Mér finnst vera svo hóflega á þessu máli haldið, öll rök svo sterk og hníga að einni og sömu niðurstöðu, að ég trúi því ekki, fyrr en ég tek á, að við getum ekki allir sameinazt um þessa málsmeðferð. Og þegar við látum atkvgr. fara fram um þetta mál, þá er öllum ljóst, að okkur ætti ekki að verða skotaskuld úr að láta þá atkvgr. sýna, að þjóðin vill þetta, og okkur ætti ekki heldur að verða skotaskuld úr því að láta atkvgr. uppfylla þau skilyrði, sem upp eru sett í sambandssáttmálanum, og væri það þýðingarmikið, þótt hann sé úr gildi fallinn. Ef sú ógæfa henti okkur, að við stæðum ekki jafnvel saman og ráðgert er í 18. gr. sambandslaganna, þá er það ekki fyrir annað en þá andstöðu, sem nú er haldið uppi í landinu gegn sambandsslitum nú. Einu áhrif þessarar mótstöðu verða þau að veikja okkur í atkvgr. og þar með að veikja aðstöðu okkar út á við eftir á. Ég vil vona, að hamingjustjarna þeirra manna, sem í andófinu sitja, sé svo hátt á lofti, að þeir verði ekki til þess að koma sundrung til leiðar. Ég geri ráð fyrir, að þótt þeir reyni með nokkru kappi að hafa áhrif á meðferð málsins á Alþingi, þá nái það ekki lengra, og að þegar málinu hefur verið ráðið til lykta hér á Alþingi, þá verði staðið saman um það, sem hér verður ákveðið. Þá ætla ég að minnast þess að síðustu, vegna þess, sem kom fram hjá hv. 4. þm. Reykv. um konungssambandið, að á sama tíma og alþm. gerðu bandalag 1941 og fylktu sér saman um þá stefnu, sem kom fram í þál. um sambandslögin á því ári, var einnig gerð önnur þál. um stofnun lýðveldis, og hún var auðvitað engu þýðingarminni en hin þál., og hver einasti alþm. 1941 galt henni jákvæði sitt eins og hinni. Sú þál. hljóðar þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að lýsa yfir þeim vilja sínum, að lýðveldi verði stofnað á Íslandi, jafnskjótt og sambandinu við Danmörku verður formlega slitið.“ Með þessu eru gerð samtök um það, að lýðveldi skuli stofnað, jafnskjótt og sambandinu er slitið. Lýðveldisstofnunin er með þessu móti tengd sambandsslitunum, og er ekki hægt að slíta málin sundur, nema með því að taka upp algera stefnubreytingu frá því, sem ákveðið var 1941. Ég ræði þetta ekki nánar í sambandi við þessa þál., en frá mínu sjónarmiði er málefnalega rangt og gæti einnig verið hættulegt að aðskilja þessa tvo þætti. Við höldum því fram, að það sé réttur okkar að ákveða sjálfir, hver fari með æðstu stjórn landsins, og það er alveg tvímælalaust í beztu samræmi við eðli sambandsins við Dani og við konunginn, að þessu verði hvoru tveggja breytt í senn. Ég vil svo láta þetta nægja um málið á þessu stigi, og það var í raun og veru aðalerindið að lýsa yfir því, að Framsfl. stendur óskiptur að þeirri þáltill., sem hér er til umræðu, og að hin er flutt, ef svo mætti segja, í umboði hans og tveggja annarra flokka þingsins.

Einar Olgeirsson Tíminn er lítill, þar til kaffihlé hefst. Ég mun því ekki byrja á aðalatriðinu, heldur segja nokkur orð út af einu atriði, sem hv. 4. þm. Reykv. kom hér með áðan. Hann var að bjóða flokkunum samkomulag og lýsti því, hvað hann vildi ganga inn á til samkomulags. Það væri allt í bezta lagi, ef hann og flokkur hans gæti fengið tækifæri til að ræða við Dani, áður en gengið væri endanlega frá þessu máli. Mig langar til að athuga ofurlítið, hvers vegna Alþfl. er að óska eftir þessu, hvað reynslan segir okkur um framkomu þessa hv.þm. í þessu máli og hve vel má treysta á skilning hans í þessu máli. Alþfl. var búinn að taka þá ákvörðun 1928, eins og hv. 4. þm. Reykv. hefur yfir lýst, að hann vildi, þegar sáttmálinn rynni út 1942, segja skilið við Dani og stofna lýðveldi. Hann varð þannig á undan öðrum flokkum að lýsa þessu yfir. Árið 1937 lýsir hann aftur yfir, að hann sé búinn að taka ákvörðun sína og samningnum verði sagt upp og lýðveldi stofnað á Íslandi strax eftir 1943. Er það ekki rétt? Alþfl. bjó sér til stefnuskrá 1938 og setti það í stefnuskrána, að hann vildi gera Ísland að lýðveldi strax og sáttmálinn rynni út. Hv. 4. þm. Reykv. var þá kosinn formaður Alþfl., m. a. til að framfylgja þessari ákvörðun. Alþfl. ögraði öðrum flokkum á þingi 1937, hvort þeir stæðu ákveðnir eins og hann að því, að sáttmálanum skyldi ekki aðeins sagt upp, heldur skyldi hann ekki verða endurnýjaður og lýðveldi stofnað á Íslandi. Afstaða Alþfl. var því alveg ákveðin og ljós. Hann var búinn, eins og aðrir þingflokkar fram að 1937, að taka þá afstöðu, að sáttmálanum skyldi sagt upp. Svo gerast þau tíðindi árið 1939 um sumarið, að nokkrir merkir danskir stjórnmálamenn koma í heimsókn til Íslands, þar á meðal formaður sósíaldemókrataflokksins í Danmörku, Stauning. Hann talaði hér við ýmsa merka stjórnmálamenn, vafalaust ekki sízt við flokksbróður sinn, hv. 4. þm. Reykv., þáv. form. Alþfl., eins og hann er enn. Ég efast ekki um, að hv. 4. þm. Reykv., sem hafði staðið svo skeleggur að vígi í sjálfstæðismálinu, hefur þá sagt forustumönnum Dana, og þá fyrst og fremst forsrh. þeirra, að Alþfl. væri búinn að taka ákveðið þá afstöðu í málinu og hann stæði að því ákveðnastur allra flokka, að lýðveldi yrði stofnsett á Íslandi þegar eftir 1943. Síðan fer Stauning aftur til Danmerkur. Honum er samferða einn ráðherra Íslands, maðurinn, sem segir okkur nú, að allt sé í lagi, bara ef við fáum tækifæri til að tala við Dani. Stauning kemur út og lætur í ljós skoðun sína og segir frá því áliti, sem hann hafi fengið á Íslandi um afstöðu þeirra. Og þessa vitneskju fær hann af viðræðum þeim, sem fram höfðu farið milli þeirra dönsku og íslenzku stjórnmálamanna, sérstaklega milli form. Alþfl. á Íslandi og form. sósíal-demókrataflokksins og forsrh. Dana, Staunings. Stauning segir frá þessu áliti sínu og afstöðunni heima á Íslandi í viðtali við „Politiken“ 11. ágúst 1939. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Jeg vedkender mig gerne, at jeg ønsker Forbindelsen mellem de to gamle NordboNationer, Island og Danmark, bevaret og jeg tror, at mange i Island nærer dét samme Ønske.“ Hann á viðtöl við fleiri af dönskum blöðum, þegar hann kemur þarna út. Það eru birtar fallegar myndir af Stauning í dönskum blöðum. M. a. birtist 11. ágúst í Aftenbladet mynd af Stauning og Stefáni Jóh. Stefánssyni, þar sem þeir eru um borð í Gullfossi. Þar segir Stauning svo í blaðviðtali, með leyfi hæstv. forseta: Blaðamaðurinn spyr Stauning: „Hvad mener De selv om Unionen?“ Því svarar Stauning svo: ,„Jeg lægger skam ikke Skjul paa, at jeg haaber, at den bliver fortsat, og jeg ved, at mange Islændinge har det paa samme Maade .... saa nu faar vi se.“ Næst heilsar fréttaritarinn Stefáni Jóh. Stefánssyni. Síðan er viðtölunum haldið áfram, og oft birtast myndir af þeim saman Stefáni Jóh. Stefánssyni og Stauning. Enn þá birtist viðtal í Social-Demokraten 11. ágúst. Það er auðséð, að Stauning stingur algerlega undir stól öllu því, sem formaður Alþfl. hefur sagt honum um hina skeleggu afstöðu Alþfl. Hefur hv. 4. þm. Reykv., þáv. ráðh., formaður Alþfl., alveg gleymt að skýra þessa þjóðlegu afstöðu flokks síns fyrir Stauning í síðasta sinn sem hann átti þess kost í viðtali? Gleymdi hann að segja honum frá því, að íslenzki Alþfl. beitti sér fyrir því að segja upp sambandslagasamningnum eins fljótt og það væri hægt og stofna lýðveldi? Gaman að fá að vita það! En ef ég má trúa fréttaritara hins danska blaðs Socialdemokraten, sé ég ekki betur en orð hans séu skýr. Hann spyr núv. hv. 4. þm. Reykv.: „Hvad mener Ministeren om Forbindelsen?“ Nú fær hann tækifærið til að segja skorinort vilja sinn og Alþfl., sem hefur í 12 ár ögrað öðrum flokkum með því, hvort þeir þori að standa með því að slíta sambandið og stofna lýðveldið. Hverju svarar hann? „Jeg kan ikke udtale mig herom, da mit Parti endnu ikke har taget Standpunkt.“ Hvernig færi, ef við gæfum þessum fyrrv.hæstv. utanríkisráðherra sjálfstæðismálið í hendur og sendum hann til að halda á því fyrir þjóðina? Fundarhlé. Herra forseti. - Ég lauk máli mínu síðast þar, sem ég hafði lýst afstöðu hv. 4. þm. Reykv., þegar hann kom til Kaupmannahafnar með Stauning í ágústbyrjun 1939. Við skulum nú leggja allt út á betri veg fyrir honum. Við skulum gera ráð fyrir, að hann hafi setið góðar veizlur með Stauning, hafi þótt vinátta hans góð og ekki viljað hryggja hann, eða jafnvel, að hv.fyrrv. félmrh. hafi glúpnað fyrir Stauning og hans stóra, virðulega skeggi. Við ættum þó a. m. k. að geta gengið út frá því, að afstaða sú, er hann tók þá og lýsti yfir, hefði ekki þurft að hafa áhrif á afstöðu Alþfl. Þessu er þó ekki til að dreifa. Alþfl. sjálfur virðist hafa breytt um stefnu í sambandi við þessa heimsókn, því að 15. ágúst 1939 birtir Alþýðublaðið leiðara, sem ég vil leyfa mér að lesa upp úr með leyfi hæstv. forseta. Þar segir svo: „En hitt mun óhætt að segja, að enginn þessara flokka mun enn út af fyrir sig hafa tekið neina endanlega ákvörðun um það, hvort stefna beri að því að slíta því sambandi, sem verið hefur við Danmörku samkvæmt sambandslagasamningnum frá 1918, til fulls eða gera samning um það á öðrum grundvelli.“ Alþýðublaðið, höfuðmálgagn Alþfl., lýsir því þar með yfir, að flokkurinn hverfi frá fyrri ákvörðunum um þetta mál og sé ekki búinn að taka neina endanlega ákvörðun um afgreiðslu sambandsmálsins, geti jafnvel komið til mála að gera nýjan samning. Og það er ekki nóg með, að blaðið lýsi burtu fallið það, sem flokkurinn hafði áður ákveðið í málinu, heldur segir það ósatt um afstöðu annarra flokka. Það segir, að enginn þeirra hafi tekið ákvörðun í þessu máli. Bæði Sósfl. og Sjálfstfl. höfðu lýst því yfir, að þeir vildu ekki endurnýja samning við Dani, er sambandslagasamningurinn væri útrunninn, og 1. marz 1937 sagði Ólafur Thors, form. Sjálfstfl., í þingræðu, með leyfi hæstv. forseta: „Við Íslendingar viljum nota heimild 18. gr. sambandslaganna til þess að krefjast þess, að strax eftir árslok 1940 verði byrjað á samningum um endurskoðun sambandslaganna. Í öðru lagi viljum við enga samninga gera í staðinn, heldur hagnýta ákvæði sömu gr. um að fella samningana með öllu úr gildi þremur árum eftir að þessi endurskoðunarkrafa kemur fram.“ Það lágu m. ö. o. fyrir yfirlýsingar frá yfirgnæfandi meiri hluta þings um að láta sambandssáttmálann falla úr gildi, þótt Alþýðublaðið fari með fyrr greind ósannindi með það fyrir augum að byrja baráttu fyrir því, að svo verði ekki gert. Með þessu breytti Alþfl. algerlega um stefnu. Maður skyldi nú ætla, að hv. 4. þm. Reykv. og flokkur hans hefði ekki verið ginnkeyptur fyrir því að semja við hina flokkana eftir þessu að dæma. Það virtist þó á annan veg. Alþfl. var gefinn kostur á að taka þátt í aðgerðum 1942 með tveimur öðrum þingflokkum, þess efnis að taka ákvörðun um að samþykkja stjskr. fyrir Íslendinga, er átti að koma til framkvæmda á því ári. Þetta gerði flokkurinn. En þá kom til íhlutunar Bandaríkjanna. Þá var kosin 8 manna n. frá öllum flokkum til þess að athuga, hvað gera skyldi. Í n. þessari kom fram uppástunga um að leysa málið á þann hátt að samþ.stjskr. það haust, en láta hana ekki koma til framkvæmda fyrr en 17. maí eða 17. júní 1944. Ég ætla ekki að fullyrða, hver átti þessa uppástungu og setti tímatakmarkið, en ég man ekki betur en það væri hv. 4. þm. Reykv. og væri tíminn tiltekinn með það fyrir augum, að þriggja ára uppsagnarfrestinum væri þá fullnægt. Þá var það rætt milli flokkanna, hvort hægt væri að mynda samtök í þinginu um að mynda stjórn um þessa lausn málsins. Sjálfstfl. leitaði svara frá hinum flokkunum um þetta, og svar Alþfl. var á þá leið, að flokkurinn væri reiðubúinn að fara þessa leið og standa að stjórn um þetta mál, ef hinir flokkarnir fengjust til þess. Það kom yfirlýsing frá flokknum um þetta. Þá var ekki minnzt á yfirdrepskap gagnvart Dönum eða konungi. Því var aðeins skýrt og skorinort lýst yfir, að Alþfl. væri reiðubúinn að standa að þessari lausn, ef hinir flokkarnir væru það. Það náðist hins vegar ekki samkomulag um þessa leið. En það sýnir bezt, að fulltrúar Alþfl. voru enn á þessari braut, að þeir héldu áfram starfi sínu í stjskrn. og undirskrifuðu álit hennar 7. apríl. Síðan hefur það svo gerzt, að einnig hefur verið hlaupið frá þessu. Hvað hefur gerzt í millitíðinni? Hafa komið ný skilaboð, hafa farið fram skriflegar viðræður, eða hefur náðst líkt samband við Danmörku og 1939? Svo mikið er víst, að Alþfl. þverbrýtur stefnu sína vorið 1943 og hleypur frá fyrri afstöðu. Áður hafði flokkurinn sína stefnuskrá í þessu máli og ögraði öðrum til að fylgja sér. Síðan stríðið byrjaði og vont samband varð í Danmörku, rétti hann sig af og var kominn á réttan rekspöl 1942. En eftir tæpt ár er aftur hlaupið frá þeirri afstöðu. Mér þykir því nokkur áhætta að eiga nokkuð undir þessum flokki í þessu máli. Það er betra fyrir þjóðina að byggja kröfur sínar á ótvíræðum rétti en loforðum hv. 4. þm. Reykv. um viðræður við Dani og úrslitum þeirra viðræðna. Það geri ég að aðalatriði, á hvaða rétti við byggjum kröfur okkar um algert sjálfstæði. Hv. 4. þm. Reykv. talaði um, að okkar lagalegi og siðferðislegi réttur væri hæpinn. Ég held, að það sé réttara að orða þetta svo, að við byggjum kröfur okkar á almennum mannréttindum og þjóðarvirðingu. Hv. þm. las hér upp kafla úr grein, sem ég hef skrifað í „Andvara“. Ég held það sé rétt, að ég lesi meira upp úr þeirri grein, með leyfi hv. forseta: „Það er skýlaus réttur vor Íslendinga sem þjóðar, hvenær sem vér viljum, að taka öll mál vor í eigin hendur og verða algerlega sjálfstæð þjóð. Slíkt er helgur, óafseljanlegur réttur hverrar þjóðar, sem engrar stoðar þarfnast í frelsisskrám eða sáttmálum. Það getur enginn svipt oss þeim rétti, engin kynslóð Íslendinga svipt komandi kynslóðir honum. Sá réttur er öllum sáttmálum æðri og verður aldrei af oss saminn, hve slæma sáttmála sem valdhafar Íslands á undanförnum árum hafa gert eða á komandi árum kynnu að gera. Þessu megum vér aldrei gleyma, þótt vér kjósum oft frekar að byggja frelsiskröfur vorar á gamla sáttmála, eins og Jón Sigurðsson gerði, eða á sambandslagasáttmálanum frá 1918, svo sem gert hefur verið upp á síðkastið. Hefði gamli sáttmáli aldrei verið gerður, heldur eins konar Kópavogshylling farið þá fram, þá væri réttur vor hinn sami, - óskráði, óafseljanlegi réttur þjóðar til frelsis, - og Jón Sigurðsson mundi þá vafalaust hafa byggt þjóðfrelsiskröfur vorar á mannréttindunum sjálfum, í stað þeirra ákvæða gamla sáttmála, sem hinir erlendu drottnar höfðu rofið. Grundvöllurinn fyrir þjóðfrelsiskröfum vorum er fyrst og fremst vilji þjóðar vorrar til fulls frelsis. Þá einföldu og sjálfsögðu staðreynd er nauðsynlegt að leggja áherzlu á, einmitt þegar hætta er á, að flækt verði skilnaðarmálið við Dani með lögfræðilegum útskýringum eða kröfum um ýmiss konar samninga um mál, sem vér einir höfum réttinn til að ákveða um. Hitt er svo annað mál, að vér þurfum ekki að beita hinum óskráða frelsisrétti vorum í þeim ákvörðunum, sem nú skal taka. Vér getum haldið oss við lagalegan, samningslega viðurkenndan rétt vorn.“ Ég verð að segja það, að ég bjóst ekki við að upplifa, að nokkur maður lýsti því yfir á þingi þjóðar sinnar, að þjóð hans hefði ekki þennan rétt. Mér datt ekki í hug, að önnur eins rödd gæti heyrzt um þennan eilífa og óafseljanlega rétt. Hitt höfum við upplifað, að þjóðir, sem heimtuðu þennan rétt sér til handa, viðurkenndu hann ekki fyrir aðrar þjóðir. En að svo langt sé gengið að virða ekki þessi grundvallarréttindi eigin þjóð til handa, það hygg ég sé dæmalaust. Við erum hér ekki að ræða um neinn saltfiskssamning eða þess háttar. Við erum að ræða um rétt þjóðar til að ráða sér sjálf, og það á ekkert skylt við venjulega milliríkjasamninga. Þetta verður að athuga, þegar um þetta mál er rætt. Réttur til lýðræðis og þjóðfrelsis er ekkert skyldur lagalegum rétti. Það getur enginn selt sig í þrældóm, þannig að það sé viðurkennd réttmæt sala eða hægt sé að tala um lögformlegan gerning. Það gildir sama um þjóðir, sem búa við skipulag, sem ekki byggist á lýðréttindum. Þær hafa óskráð mannréttindi til að taka rétt sinn, þótt það sé þvert ofan í gildandi lög. Þessi réttindi eru ofar öllum lögum, þau eru grundvöllur þjóðfélagsins. Það er því undarlegt að heyra því gagnstæða haldið fram 150 árum eftir frönsku stjórnarbyltinguna og amerísku mannréttindaskrána. Mér datt ekki í hug, að nokkur maður mundi verða til þess að mótmæla þessu. Hitt gat ég vel skilið, að við þyrftum að breyta þessum óskráða frelsisrétti, og ég vil geta þess, að ef skilningur hv. 4. þm. Reykv. ætti að vera sá rétti, þá hefðu Íslendingar með því að gera gamla sáttmála, ef hann hefði verið haldinn, afsalað sér um alla eilífð réttinum til þess að ráða þessu landi. Gamli sáttmáli er hinn lagalegi réttur, og ef hann hefði verið haldinn og Noregskonungar hefðu haldið sínu valdi áfram, þá ættu þeir þennan rétt enn í dag, ef skilningur hv. 4. þm. Reykv. á þessu máli væri hinn rétti. Hitt er svo allt annað mál, þó að við viðurkennum og undirstrikum þennan rétt okkar í sambandi við þjóðfrelsi og lýðræði til þess að þjóðin megi ráða sér sjálf, en við viðurkennum þar með alls ekki, að það veiti rétt til þess að brjóta milliríkjasamninga eða rifta þeim, svo sem ef við hefðum gert samning við eitt ríki um fisksölu eða annað slíkt. Þegar við gerðum sambandslagasamninginn við Dani, þá vorum við þannig settir, að við gátum ekki annað en gengið að þeim kostum, sem þar voru settir, en við viðurkennum aldrei, að við með því höfum afsalað okkur nokkrum öðrum rétti. Hv. 4. þm. Reykv. sagði, að vegna þess, að þessu „principi“ væri haldið á lofti, sem ég held fram, þá ætti styrjöldin sér stað, ætti þjóðarkúgun sér stað. En þetta er einmitt þveröfugt: Vegna þess, að þetta „princip“ er brotið, vegna þess, að þessi réttur hverrar þjóðar til þjóðfrelsis og lýðræðis er ekki viðurkenndur, einmitt vegna þess stendur heimurinn í þeim ósköpum, sem hann á nú í. Það, sem gert hefur verið meðal annars, er það, að þröngvað hefur verið upp á þjóðirnar sáttmálum, sem þeim síðan hefur verið haldið fast að að standa við, og þessir sáttmálar hafa síðan verið kallaðir lög og réttur, þó að þeir hafi verið í andstöðu við frelsi þjóðanna og hafi ekki gefið þeim neinn rétt til þess að fá sitt frelsi aftur. Það er einmitt vegna þess, að þetta „princip“ um rétt hverrar þjóðar hefur verið brotið, að hin ægilega styrjöld nútímans er háð. Ég læt svo útrætt um þetta spursmál, sem mér datt ekki í hug, að þyrfti að fara að ræða í alvöru hér á hæstv.Alþ. Þá er annað atriði, sem ég ætla að minnast á, það er uppsagnarákvæðið. Hv. 4. þm. Reykv. tók það fram, að hann áliti, að það ætti að fylgja stranglega reglum 18. gr. um uppsögn. Við vitum, hverjar þessar reglur eru; að Alþ. Íslendinga, 2/3 hlutar þm., greiði atkv. með uppsögninni, síðan fari fram þjóðaratkvgr., þar sem 3/4 mæti við atkvgr. og 3/4 greiði atkv. með uppsögn. Hvers konar reglur eru nú þetta? Eru þessar reglur um atkvgr. í samræmi við lýðræði og þjóðfrelsi? Eru þessar reglur í samræmi við það, sem fullvalda þjóð mundi semja um við aðra fullvalda þjóð um að fá sér til handa fullt frelsi í sínum málum? Nei, - þessar reglur eru keyptar. Íslendingar hefðu ekki samið svona, ef þeir hefðu verið alveg frjálsir að setja þessi ákvæði, þeir gátu aðeins samið svona vegna þess, að þeir áttu frelsi sitt að sækja undir aðra og urðu að ganga að þessum kostum, ef þeir áttu að fá fullveldið viðurkennt. Þeir höfðu um það að velja að hafna samningnum eða taka honum með þessum ákvæðum, þó að þessi ákvæði væru eins og fleinn í holdi fullveldisins. Það var í rauninni ekki að viðurkenna fullveldi einnar þjóðar að heimta af henni, að hún framfylgdi þessum ákvæðum. Við vitum, hvað þessi ákvæði gætu þýtt, ef rúmlega 1/3 hluti þm. sæti hjá við atkvgr., - þá væri ekki hægt að segja sáttmálanum upp. Ef rúmlega 1/4 hluta þjóðarinnar vantaði við atkvgr., þó að hver einasti maður, sem kæmi, segði já, - þó að 75% Íslendinga segðu já - þá væri samt ekki hægt að segja sambandslagasáttmálanum upp. Það var að afneita grundvelli þjóðfrelsis og lýðræðis að setja þessi ákvæði. Með þessum ákvæðum var verið að gera minni hl. að drottnandi aðila og ofurselja íslenzku þjóðina sambandi við Dani. Þess vegna er það eðlileg afstaða að viðurkenna ekki réttlæti þessa ákvæðis. Ég fyrir mitt leyti lít svo á, að það sé óréttlátt að afsala okkur þeim rétti, sem við eigum. Hitt er svo allt annað mál að reyna að sameina þjóðina um það að greiða svo rösklega atkv., að 90% hennar standi með uppsögn. En það er einmitt í sambandi við þetta, sem hv. 4. þm. Reykv. er að reyna að leita að átyllu til þess að geta barizt á móti þessari uppsögn. Hann vill nota sér þessi röngu, einræðislegu ákvæði til þess að hindra það, að Ísland nái rétti sínum. Í því sambandi langar mig til að spyrja, hvort menn muni halda, að það séu margir Danir, sem mundu vilja halda við það nú, að svona ákvæði væru í samningi þeirra við Íslendinga, og heimta, að þessum bókstaf væri fullnægt, og viðurkenna ekki rétt Íslendinga til lýðveldisstofnunar. Ég er viss um, að meginþorri dönsku þjóðarinnar mundi ekki vilja halda þessum ákvæðum fram, - hann mundi álíta það fyrir neðan virðingu sína að halda svona skilyrðum. Danska þjóðin metur meira rétt sinn og annarra þjóða til þjóðfrelsis en svo, að hún mundi vilja viðhalda svona ákvæðum. Ég skal ekki segja um það, hvað Knud Berlin mundi segja, en ég skal vera viss um, að Stefán Jóhann væri áreiðanlega í röð afturhaldssömustu Dana, þar sem hann stendur með því, að þessum ákvæðum verði stranglega framfylgt. Mér datt það í hug út af hugleiðingum, sem fram komu hjá honum um rétt þjóðanna til þjóðfrelsis, að hann vildi einskorða þann rétt við lagalegan rétt. En við Íslendingar þurfum ekki bara að byggja á þessum almenna rétti, við höfum líka lagalegan rétt. En ég vil spyrja hv. 4. þm. Reykv.: Hvaða rétt hefur minnsta þjóð Norðurlanda, færeyska þjóðin, til sjálfstæðis? Hvar er hennar lagalegi réttur? Hún hefur ekki neinn sambandslagasáttmála við Dani, hennar land er hluti af danska ríkinu, henni er meira að segja fyrirskipað að kenna erlent mál í sínum skólum. Hvaða rétt hefur þessi þjóð til þjóðfrelsis? Hefur hún máske engan rétt, eða á hún að eiga það undir náð meiri hl. hjá Dönum, hvenær hún öðlast þennan rétt? Hefur hún ekki þennan rétt í krafti þess að vera þjóð, ef hún hefur vilja til þess að fá þennan rétt sinn viðurkenndan? Ég hefði gaman af að heyra afstöðu hv. 4. þm. Reykv. til þessa atriðis. Ég álít t. d., að færeyska þjóðin hafi rétt til þess að lýsa yfir sjálfstæði sínu, þegar meiri hl. þjóðarinnar vill það, án tillits til allra laga, sem um hana gilda hjá Dönum. Ég álít, að öðrum þjóðum beri skylda til að virða þá yfirlýsingu hennar, viðurkenna þjóðfrelsi hennar. Hins vegar ber að viðurkenna, að samkvæmt þessum sama rétti hefur hún líka rétt til þess að ganga sem sjálfstæð þjóð inn í hvaða aðra ríkisheild sem væri; ef hún kýs að vera í sambandi við Dani, þá hefur hún rétt til þess. En þó að Færeyingar hafi þennan rétt, þá þýðir það ekki það, að þeir hafi rétt til þess að rjúfa saltfiskssamning t. d. við Englendinga. Hv. 4. þm. Reykv. talaði svo í ræðu sinni, sem við, með því að stofna lýðveldi, værum að taka eitthvað frá Dönum, en þetta er alger misskilningur. Ekki eiga þeir okkar þjóðfrelsi, og sízt af öllu vildum við verða til þess að skerða þeirra frelsi. Ég efast ekki um, að nú á tímum er vinarhugur Íslendinga í garð Dana meiri en hann hefur verið nokkurn tíma áður allar þessar aldir, en það er svo langt frá því, að við viljum taka nokkuð frá Dönum, sem þeir hafa vald yfir, og ég hef ekki heyrt slíkar raddir nema úr einni átt í sambandi við þær umr., sem fram hafa farið um sjálfstæðismálið, að við ættum að taka eitthvað frá Dönum af því, sem þeir hafa vald yfir nú, að einhverju leyti að reyna að skerða þann rétt. Þessi rödd kom fram frá einum manni, sem sæti á í stjórn Alþfl., Ingimar Jónssyni. Þessi maður segir svo í blaðagrein, sem hann skrifaði fyrir nokkru: [Vantar í hndr.] Þessi yfirlýsing liggur fyrir frá einum af forustumönnum Alþfl. Hann vill fresta að lýsa yfir sjálfstæðinu til þess að geta heimtað Grænland af Dönum. Ég er hræddur um, að þegar Stefán Jóhann talar um það af miklum þjósti, að hér séu einhverjir menn innan þingsalanna, sem vilji níðast á Dönum, og bregður þeim um ódrengskap, þá er ég hræddur um, að hann þurfi eitthvað að prédika yfir flokksbróður sínum, Ingimar Jónssyni. Þessi maður talar um það að taka Grænland af Dönum, og þá fer ég kannske að skilja betur, hvers vegna hv. 4. þm. Reykv. vill ekki gera mikið úr rétti þjóðanna og þjóðfrelsinu, - hann vill byggja meira á gömlum lagalegum útskýringum heldur en rétti þjóðanna til þjóðfrelsis. Hann álítur máske, að Ísland eigi einhvern rétt yfir Grænlandi, við eigum rétt til að ráða yfir grænlenzku þjóðinni. Þá fer ég að skilja, hvers vegna þessi maður vill gera lítið úr rétti þjóðanna til frelsisins, ef hann skoðar Grænland sem nýlendu okkar, af því að við viljum það sjálfir, þó að við höfum alls ekki rétt til þess. Ég sé ekki betur en að hvar, sem drepið er niður, fari svo fjarri því, að nokkuð af þeim rökum, sem þessi hv.þm. hefur komið með víðvíkjandi sjálfstæðismálinu, fái staðizt. Hann minntist á, að við ættum að bíða þangað til Danir eru frjálsir, konungurinn frjáls o. s. frv. En það er einnig rétt að athuga í því sambandi: við höfum gert þennan samning, við höfum okkar þjóðfrelsisrétt. Ef erlent stórveldi brýtur Danmörku undir sig, eins og nú hefur gerzt, þýðir það, að við höfum ekki rétt til þess að lýsa yfir lýðveldisstofnun og taka okkur sjálfstæði. Ef Hitler hefði tekizt að sigrast á rauða hernum, eins og var ósk Alþýðublaðsins, þegar hann hélt í austurveg, hvað lengi skyldu Danir þá hafa orðið að búa við ófrelsið, sem þeir eiga nú við að búa? Var það þá skylda okkar Íslendinga að bíða allan þennan tíma, til þess að geta talað við kónginn, sem við einu sinni áttum? Átti Hitler að ráða því, hvenær Ísland yrði lýðveldi? Ég held, að það sé alveg sama, hvernig á þetta mál er litið, - röksemdirnar, sem þessi hv.þm. færir fram, fá ekki staðizt. 25 árin eru liðin frá því, að sambandslagasáttmálinn var gerður, og 17. júní er þriggja ára fresturinn liðinn og meira en það, ef við vildum líta svo á, að við værum því skuldbundnir. En rétt okkar, sem við höfum til að ráða okkar þjóðskipulagi, - í krafti allra nútíma mannréttinda, - byggjum við á yfirlýsingum gefnum út á tímum frönsku þjóðbyltingarinnar og allt til þess, er Atlantshafssáttmálinn var gefinn út. Sósfl. stendur því eindregið með því frv., sem rætt verður í hv.Nd. um stjskr., og þeirri þáltill., sem hér liggur fyrir. Við munum vera með því að athuga þessa till. í n. og gera breyt. á henni. Við höfum frá upphafi staðið með þeim aðgerðum, sem þingið hefur gert í þessum málum, og það þó að það hafi ekki alltaf verið beitt mikilli tillitssemi í samningatilraunum við Sósfl. í þeim málum, eins og beitt hefur verið til þess að reyna að fá Alþfl. til að standa á grundvelli þeirra yfirlýsinga, sem hann hefur gefið. 10. apríl 1940, þegar sú yfirlýsing var gefin, sem við nú byggjum okkar aðgerðir á, voru stjórnarflokkarnir búnir að sitja á fundum alla nóttina og búnir að koma sér niður á því, hvað gera skyldi, og ég býst við, að þeim hafi verið það ljóst, að mikið var undir því komið, að fulltrúar íslenzku þjóðarinnar á þingi - hver einasti - stæðu að þessari yfirlýsingu, sem þá var gerð, en við þm. sósíalista vorum ekki kallaðir til umræðna um þetta mál. Þegar hinir flokkarnir höfðu komið sér saman um þetta mál, var kallaður saman opinber þingfundur til að taka ákvörðun um málið, og þá fengum við sósíalistar einar 10 mínútur til þess að taka ákvarðanir okkar um þetta mál, og þrátt fyrir þessar aðfarir gagnvart okkur þm. Sósfl., og þrátt fyrir það, þó að við værum í harðvítugri andstöðu við hæstv.ríkisstj., þá þurftum við ekki nema 5 mínútur til þess að koma okkur niður á því, hvað við vildum gera. Við svöruðum því allir játandi á þessum fundi að flytja konungsvaldið inn í landið, af því að okkur fannst nauðsyn á því, að allir þm. - hver einasti - stæðu að þessari yfirlýsingu. Það hefur ólíkt verið farið að við Alþfl. með allar þær tilraunir, sem gerðar hafa verið til þess að fá hann til þess að standa með þessu máli, og mætti næstum því segja, að þar launi kálfur illa ofeldi sitt, þegar við sjáum árangurinn af því, eftir yfirlýsingar hv. 4. þm. Reykv. En ég vona hins vegar, að það muni sýna sig, þó að hann taki þessa afstöðu, að meginið af Alþfl., eins og allir aðrir flokkar, standi saman um þær ákvarðanir, sem um þetta hafa verið teknar. Það hefur hingað til aldrei komið fyrir, að íslenzka þjóðin hafi ekki staðið á bak við þingið í sjálfstæðismálum sínum, og það mun ekki heldur verða nú.