Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (Eysteinn Jónsson) : Borist hefur svo hljóðandi bréf: Reykjavík, 22. okt. 1973. Pétur Pétursson, 2. landsk. þm., hefur í dag ritað mér á þessa leið: „Þar sem ég vegna sérstakra anna mun ekki geta sótt þingfundi á næstunni, leyfi ég mér að biðja um fjarvistarleyfi og með skírskotun til 138. gr. 1. um kosningar til Alþingis að óska þess, að 1. varamaður landsk. þm. Alþfl., Bragi Sigurjónsson bankaútibússtjóri, taki sæti á Alþ. í fjarveru minni.“ Þetta er yður, herra forseti, hér með tilkynnt. Gils Guðmundsson, forseti Nd.“ Bragi Sigurjónsson hefur áður setið þingbekk á þessu kjörtímabili og hans kjörbréf verið skoðað, og tekur hann sæti sitt og býð ég hann velkominn til starfa.



Herra forseti. Tilefni þess, að ég hef kvatt mér hljóðs hér utan dagskrár, er viðtal, sem birtist í Morgunblaðinu í gær um ástand á fiskimiðunum úti fyrir Vestfjörðum innan íslenskrar fiskveiðilögsögu, sem þar virðist eftir viðtalinu hafa ríkt að undanförnu. Í viðtali þessu, sem er við skipstjórnarmann á einum hinna nýju vestfirsku skuttogara, er látin í ljós megn óánægja með það aðgerðaleysi, sem hann segir íslensku landhelgisgæsluna hafa sýnt að undanförnu á Vestfjarðamiðum. Þar kemur fram, að um 50 breskir veiðiþjófar auk vestur-þýskra hafa stundað þar rányrkju, ekki aðeins innan 50 mílna landhelginnar almennt, heldur og á friðlýstu svæði, sem þar er merkt. Einnig kemur fram í þessu viðtali, sem ég hef ekki ástæðu til að ætla, að sé annað en rétt, að þrátt fyrir margítrekaðar beiðnir skipstjórnarmanna á Vestfjörðum um, að landhelgisgæslan stuggaði við þessu illþýði af þeirra miðum, þá hafi ekkert verið aðhafst og allt látið aðgerðalaust. Þessi skipstjórnarmaður kveður svo fast að orði, að hann segir, að því miður hafi ástand þetta mjög versnað frá því, sem það var, á meðan herskipin voru innan íslenskrar fiskveiðilögsögu. Ég minnist þess, að hæstv. forsrh. lýsti því yfir, að ég held, í fjölmiðlum, áður en hann hélt til viðræðna við Heath hinn breska um landhelgismálið, að íslenskum lögum yrði eftir sem áður framfylgt í þessum efnum og landhelgisgæslan mundi síður en svo neitt slaka á við gæslustörf. Ég vil því spyrja hæstv. dómsmrh., hvort íslensku landhelgisgæslunni hafi verið gefin tilskipun um að hafast ekki að, meðan þessi svokallaði toppfundur stóð yfir og niðurstöður þess fundar væru kannaðar. Sé svo ekki, þá vildi ég mjög gjarnan spyrja hæstv. dómsmrh., hvort einhverjar skýringar séu fyrir hendi á því aðgerðaleysi, sem þarna er fullyrt, að hafi átt sér stað af hendi landhelgisgæslunnar á umræddu tímabili. Ég hef ekki ástæðu til annars, eins og ég segi, en að halda, að þarna sé rétt skýrt frá af hálfu þessa skipstjórnarmanns. Hafi sem sé ekki verið gefin út tilkynning eða fyrirskipun til íslensku landhelgisgæslunnar að fara sér hægt, þá vildi ég mjög gjarnan fá skýringu á því, hvers vegna eða hvaða orsakir geta legið til slíks aðgerðaleysis, eins og mér sýnist þarna hafa átt sér stað.



Herra forseti. Ég skal ekki hafa mörg orð, því að þegar ég bað hæstv. forseta um orðið utan dagskrár, var það út af því sama og hv. þm., sem var að tala hér áðan, gerði að umræðuefni. Mér er ljóst, að þessa dagana er landhelgismálið mjög viðkvæmt, og það er auðvitað mjög viðkvæmt, að ekki komi til stórárekstra á milli þessara þjóða þessa dagana, á meðan verið er að reyna til þrautar samkomulagsleið í þessu viðkvæma og erfiða deilumáli. En það má segja, að það hafi ekki linnt símanum til okkar nú yfir helgina frá skipstjórnarmönnum, sjómönnum og nokkrum útgerðarmönnum á Vestfjörðum út af því ástandi, sem þar hefur skapast. Sérstaklega hefur það vakið gremju manna þar, þegar hin erlendu veiðiskip taka í engu tillit til friðaðs svæðis, sem íslendingum er eðlilega bannað að fara inn á, svæðis, sem er úti af Kögri og allir virða nema þessir bresku togarar nú þessa dagana, og þar er mokað upp smáfiski. Jafnframt er sagt af þessum mönnum, sem til okkar leita með sínar áhyggjur, að á þessu svæði séu einnig Vestur-Þjóðverjar og einstaka Færeyingar, sem ríkisstj. hefur gert samninga við. Það er eðlilegt, að það ríki mjög mikil gremja og sársauki hjá íslenskum sjómönnum að sjá þessa veiðiþjófa hunsa með öllu friðlýst svæði, sem ríkisstj. hefur nýlega friðlýst. Þó að við kannske reynum að hafa sem fæst orð um aðrar veiðar þessa dagana, þá hlýtur það að vera lágmarkskrafa, að Bretar virði friðlýst veiðisvæði okkar. Þær ásakanir, sem koma fram í nefndri grein þessa skipstjóra í Morgunblaðinu á hendur landhelgisgæslunni, eru mjög ákveðnar, og þarfnast skýringa, ef íslenskir skipstjórnarmenn biðja um, sem eru inni á friðlýstu svæði, að þá skuli ekki vera svarað þar nokkru orði. Það er ákaflega mikilvægt atriði, að þetta sé upplýst og kippt sé þarna strax í taumana og bresku ríkisstj. gert viðvart um, að til þess sé ætlast, ekki eingöngu af sjómönnum og einstaka þm., heldur Alþ. öllu og ríkisstj., að friðlýst svæði séu virt, a. m. k. þessa dagana, á meðan verið er að leita samninga, og það sé gert sem algert skilyrði frá hendi Íslendinga, að Bretar virði friðlýst svæði.



Herra forseti. Út af þessari fréttagrein, sem birtist í Morgunblaðinu í gær, sneri ég mér til Landhelgisgæslunnar og óskaði skýringa og fékk svofellda skýringu frá henni eða frétt: Þar til 12. okt. s. l. voru engir breskir togarar á Vestfjarðamiðum, en þann dag komu nokkrir þangað, og síðan fluttu þeir sig svo til allir þangað að austan, þannig að hinn 20. þ. m. voru þeir þar um 50 að tölu, allir að veiðum norður af Horni ásamt íslenskum, þýskum og færeyskum skipum. Fyrstu dagana eftir 12. okt. sóttu bresku togararnir ekki inn á friðaða svæðið út af Kögri, en hinn 16. okt. barst kvörtun til landhelgisgæslunnar um, að þar væru þýskir og breskir togarar að veiðum. Athugaði varðskip þetta strax, og reyndist hér vera um sex breska togara að ræða, er allir nema einn drógu strax upp og fóru út fyrir svæðið, en hinn síðasti með semingi nokkru síðar. Næsta dag, 18. þ. m., var kvartað undan einum togara þar, og var honum einnig stuggað burt. Hinn 19. þ, m. var svo almennt kvartað til varðskips á þessum slóðum um ágang breskra togara, en ekki nefnd nein sérstök tilfelli og þess alls eigi getið, að þeir væru á hinu friðaða svæði út af Kögri. Seinast var flogið yfir veiðisvæði norður af Horni s. l. laugardag, hinn 20. þ. m., og voru þar þá að veiðum beint norður af Horni um 60 fiskiskip, þar af 47 breskir togarar og 6 færeysk skip. Einn þýskur togari var þá að veiðum aðeins vestan við friðaða svæðið, en öll hin skipin voru fyrir austan það, hið næsta 8 sjómílur frá því. Almennt um ástandið í dag segir svo í skeyti frá skipherra varðskipsins Þór: Íslensku togskipin hafa ekki kvartað yfir því, að breskir togarar séu innan friðaða svæðisins, 2–3 síðustu daga. Allan þennan tíma hefur eitt stórt varðskip verið við gæslu við Vestfirði og nú síðustu dagana annað minna. Og eftir daginn í dag verða á þessum slóðum tvö stór varðskip til eftirlits. Og ég vil í þessu sambandi geta þess, að Hvalur, fyrra leiguskipið, er rétt um það bil að verða tilbúið til þess að leggja frá landi, og með því bætist aðstaða til þess að fylgjast með í þessu efni. Það stendur auðvitað, sem ég hef sagt, að landhelgisgæslan verður með eðlilegum hætti og hefur verið með eðlilegum hætti, og það hefur verið reynt að stugga togurunum út fyrir. Það má vera, að þeir hafi misjafnlega hlítt fyrirmælum, en ég hygg þó, að í flestum tilfellum hafi þeir híft upp, þegar þeir sáu varðskip eða þegar varðskip skipaði þeim að gera það. En það er mjög mikilsvert um svona kvartanir, að þær séu fyllilega rökstuddar, og ég vil mælast til þess við hv. þm., að þeir kynni sér þetta betur og safni gögnum um þetta og fái þau landhelgisgæslunni í hendur, þannig að það sé hægt að ganga úr skugga um, hvað rétt er í þessu efni. Ég hef auðvitað enga ástæðu til þess að vefengja orð þessara skipstjóra. En hitt veit ég, að við höfum áður fengið fregnir frá skipstjórnarmönnum, m. a. í gegnum útvarp, en þegar þeir hafa verið teknir fyrir sakadóm og átt að gera nánar grein fyrir þessu, þá hefur reynslan, a. m. k. stundum, orðið sú, að þeir hafa farið eftir sögusögnum annarra í þessu efni, en ekki sjálfir séð þá hluti, sem þeir voru að segja frá. Þannig var það t. d. með eitt tilvik út af Austfjörðum, sem mér er í minni, þannig að það verður vitaskuld að styðja það allgildum rökum og eigin sjónarvætti, en ekki fara eftir því, sem einhverjir aðrir segja. En út af því, sem hv. 7, landsk. þm. sagði, þá eru fyrirmæli mín til landhelgisgæslunnar þau sömu og þau hafa verið, og það er reynt að halda á þeim málum þannig að reka togarana út. Hitt getur vel verið, eins og hv. 2. þm. Vestf. sagði, að menn skilji, að það sé forðast að efna til stórárekstra einmitt þessa dagana.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. forsrh. þær upplýsingar, sem hann hefur gefið hér, og þó sérstaklega fagna ég því, að gæslan úti fyrir Vestfjörðum skuli nú aukin, og jafnframt þeirri skýlausu yfirlýsingu, að henni verði fylgt eftir og að friðlýsta svæðið verði varið fyrir ágangi erlendra veiðiskipa og auðvitað öllum skipum, því að það skiptir miklu máli að virða það fullkomlega, sem friðlýst er. Það er alveg rétt hjá hæstv. ráðh., að það þarf auðvitað að safna gögnum frá báðum hliðum, þegar bornar eru jafnþungar sakir á gæsluna og gert er í umræddri grein. Ummæli eru höfð eftir innan tilvitnunarmerkja í blaðinu, svo að það geta ekki verið orð blaðsins, heldur skipstjórans, og það var mjög á sömu lund hjá þeim mönnum, sem við mig töluðu yfir helgina. Ég ætla fyrir mitt leyti að óska eftir því frá þessum mönnum, að þeir sendi skýrslu um þetta mál, um þessa atburði, og þá til dómsmrn.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. dómsmrh. fyrir svör hans við þessari fsp. Mér sýnist þó á þeim svörum, sem þar komu fram og eru, að því er mér skildist, frá yfirstjórn landhelgisgæslunnar, að þar beri margt í milli varðandi þessa atburði, annars vegar í svari landhelgisgæslunnar og hins vegar í því, sem fram kemur í nefndri grein. Ég tek undir það hjá hæstv. ráðh., að það er æskilegt, að þegar slíkir hlutir gerast, þá séu mál könnuð ofan í kjölinn, og ég tek undir það, sem hv. 2. þm. Vestf. sagði hér áðan, að ég geri ráð fyrir því, að það verði beðið um, að viðkomandi aðilar, sem þarna eiga hlut að máli, gefi skýrslu um atburði. En ég vil ekki ætla neinum manni það, ekki að svo stöddu eða að óreyndu, að hann láti hafa eftir sér nafngreindur í blaðaviðtali neitt um slíka hluti, sem ekki standist að fullu. Að óreyndu geri ég það ekki fyrr en annað kemur í ljós. Í þessu nefnda viðtali segir orðrétt, með leyfi í forseta : „Það er sama, hvað við biðjum landhelgisgæsluna um, það er aldrei stuggað við togara.“ Þetta eru stór orð. En ég ætla þessum skipstjóra ekki, að hann geti ekki við það staðið. Síðar í þessari sömu grein segir orðrétt: „Okkur tók það sárt að sjá varðskipið Ægi láta reka inni í miðjum togarahópnum í gær,“ þ. e. a. s. á síðasta laugardegi. Ég ætla ekki heldur, að þessi einstaklingur, sem þarna um getur, sé með slíkar aðdróttanir, án þess að hann geti fært rök fyrir sinu máli. Ég skal ekki fjölyrða öllu frekar um þetta. Af minni hendi verður a. m. k. þess óskað, að þessi aðili eða aðilar, ef fleiri eru, gefi skýrslu um málið. Og ég vil gjarnan óska þess við hæstv. dómsmrh. þá um leið, að hann gangi frekar úr skugga um, að það sé allt með felldu innan landhelgisgæslunnar, þannig að þeim yfirlýsingum, sem gefnar hafa verið, verði alveg treyst og við þær verði staðið. Ég fagna því, að hæstv. ráðh. lýsti því yfir hér, að það stæði, sem hann hefði sagt um þetta mál í fyrri yfirlýsingum, - því fagna ég mjög, - og ég skal, eins og ég sagði áðan, ganga úr skugga um, hvort þessir aðilar í títt nefndu viðtali eru ekki reiðubúnir til þess að skjalfesta það, sem þeir hafa látið frá sér fara í sambandi við, að ég hygg, blaðamann þessa dagblaðs.



Herra forseti. Eins og kunnugt er, hóf Seðlabanki Íslands um mitt sumar byggingarframkvæmdir við Arnarhól, þar sem ætlunin var að reisa mikla höll undir starfsemi bankans. Kostnaðaráætlun var mjög óljós. Gaf bankinn upp, að kostnaður yrði 200–300 millj. kr., en kunnugir telja, að þetta mannvirki muni varla kosta undir 500 millj., þegar því verði að fullu lokið. Strax var sýnt, að þessar byggingarframkvæmdir mættu mikilli mótspyrnu meðal almennings, og urðu um þær mikil blaðaskrif, umr. í fjölmiðlum og manna á meðal. Hámarki náði þessi andspyrna með fjölmennum útifundi á Arnarhóli. Þeir, sem vildu fyrir alla muni koma í veg fyrir þessa byggingu, beittu að öllum jafnaði tvenns konar rökum. Annars vegar töldu þeir fráleitt að reisa hús þetta við Arnarhól, á þessum fornhelga stað borgarinnar, og skelltu allri sök á borgarstjórn Reykjavíkur, er hafði samþ. staðarvalið fyrir sitt leyti. Hins vegar töldu menn af og frá að reisa þessu miklu bankahöll við þær aðstæður, sem nú ríktu í efnahagsmálum þjóðarinnar, þá hefði og nóg verið byggt af bankahýsum undanfarin ár og full ástæða væri til að spyrna við fótum. Var bankamálaráðherra átalinn fyrir að láta þetta mál afskiptalaust í stað þess að grípa í taumana. Upphófst nú hin mesta revía, þar sem leikurinn barst frá einni stofnun til annarrar og enginn þóttist bera ábyrgð á byggingu bankans við Arnarhól. Verður sú skop- og raunasaga ekki rakin hér, en niðurstaðan varð sú, að Seðlabankinn lét undan óánægju alls þorra almennings og tilkynnti borgarstjórn, að hann væri fyrir sitt leyti reiðubúinn að taka upp viðræður við hana um annað staðarval, og munu nú fara fram viðræður milli bankans og borgarstjórnar um þetta mál. .Afstaða bankamálaráðh. kom mönnum mest á óvart, en er hún tilefni þessara fsp. Hann margítrekaði, bæði í blöðum og sjónvarpi, að hann hefði ekki vald til að stöðva byggingarframkvæmdir Seðlabankans, þær væru einvörðungu mál bankans og bankaráðs. Í bréfi ráðh. til borgarstjóra Reykjavíkur, dags. 18. sept. s. l., segir orðrétt: „Ráðuneytið hefur ekki með að gera húsbyggingar Seðlabankans, til þess hefur ekki verið leitað um neinar heimildir í því sambandi, og rn. hefur ekki átt í neinum samningaviðræðum við Reykjavíkurborg um það mál: En margir eru á allt annarri skoðun en ráðh. Á fundi borgarráðs Reykjavíkur hinn 11. sept. s. l. kom fram, að allir borgarráðsmenn að Sigurjóni Péturssyni, fulltrúa Alþb., undanskyldum tóku skýrt fram, að ráðh. hefði vald til að grípa í taumana. Í grg. sjálfstæðismanna segir m. a.: „Hins vegar er öðrum stjórnvöldum í lófa lagið að stöðva framkvæmdir, ef þeir kysu slíkt,“ og vitna þeir um leið í ofangreinda 24. gr. laga um Seðlabankann. Fulltrúi Framsfl., Kristján Benediktsson, segir orðrétt: „Mín skoðun er sú, að ráðherra bankamála beri tvímælalaust að beita valdi sínu og grípa í taumana, áður en lengra er haldið.“ Og fulltrúi Alþfl., Björgvin Guðmundsson, segir orðrétt: „En enda þótt borgaryfirvöld Reykjavíkur hafi ekki vald til að stöðva byggingarframkvæmdir Seðlabankans við Arnarhól, hefur ríkisstj. að sjálfsögðu vald til þess, þar eð hún hefur æðsta vald í málefnum Seðlabankans.“ Ljóst er því, að það er höfuðnauðsyn að fá úr því skorið, hvert sé raunverulegt vald ráðherra bankamála í Seðlabankanum. Hér er um grundvallaratriði að ræða. Þetta snertir einnig Landsbanka Íslands, þar sem í 8. gr. laga hans, nr. 11 frá 1961, er einnig kveðið svo að orði, að „yfirstjórn bankans er í höndum ráðherra þess, sem fer með bankamál“ o. s. frv. Spurningin varðar þetta: Geta bankar ráðist í mörg hundruð milljón króna fjárfestingar, án þess að æðsta framkvæmdavaldið geti ráðið þar nokkru um? Eru bankar ríki í ríkinu, óháðir Alþingi og framkvæmdavaldinu um fjármál og fjárfestingar? Ef sú skoðun bankamrh. er rétt, að hann hafi ekki vald til þess að blanda sér í það, hvort Seðlabanki eða Landsbanki fjárfesti 500 millj. kr. í byggingu, er bersýnilegt, að löggjafarvaldið getur ekki látið slíkt afskiptalaust. Þá rekur nauður til endurskoðunar á löggjöf þessara banka og e. t. v. fleiri banka, svo að ekki verði um það villst, að bankakerfið og þróun þess verði felld inn í þá heildarstjórn, sem verður að hafa í efnahagsmálum þjóðarinnar. Af þessu tilefni hef ég borið fram til hæstv. forsrh. þrjár fsp. varðandi Seðlabankann, og þær hljóða svo.

Hv. þm. hefur lokið ræðu sinni, og þær eru prentaðar í þskj.

Ég lýk þá máli mínu.



Herra forseti. Áður en ég svara þessum fsp., vil ég leyfa mér að benda á 1. mgr. 10. gr. 1. nr. 54 1972, um þingsköp, þar sem segir svo: „Fyrirspurn skal vera skýr, um afmörkuð atriði eða mál, sem ráðherra ber ábyrgð á, og sé við það miðað, að hægt sé að svara henni í stuttu máli“. Ég tel hæpið, svo að ekki sé meira sagt, að fsp. þessari fullnægi fyrirmælum 1. liðs 10. gr. þingskapalaga, þar sem hér er spurt um fræðileg atriði, persónulegt álit og um mál, sem ekki heyra undir þau rn., sem ég veiti forstöðu. En þar sem hæstv. forseti hefur leyft þessar fsp., mun ég reyna að veita þá úrlausn við þeim, sem ég get. Viðvíkjandi fyrstu spurningunni get ég lýst í fáum dráttum stöðu Seðlabankans, eins og hún kemur mér fyrir sjónir. Samkv. 1. gr. 1. nr. 10 1961 er Seðlabankinn sjálfstæð stofnun, eign ríkissjóðs, sem lýtur sérstakri stjórn. Samkv. 4. gr. 1. skal Seðlabankinn hafa náið samstarf við ríkisstj. varðandi stefnu í efnahagsmálum og framkvæmd hennar. Seðlabankastjórn skal telja það eitt meginhlutverk sitt að vinna að því, að sú stefna, sem ríkisstj. markar að lokum, nái tilgangi sínum. Yfirstjórn bankans er í höndum tveggja aðila, viðskrh., en hann fer með bankamál, og þingkjörins bankaráðs. Heimildir hvors aðila um sig eru nokkuð skýrt markaðar í lögum. Ráðh. ræður bankastjóra að fengnum till. bankaráðs og víkur þeim frá störfum, í sumum tilfellum að fengnu áliti bankaráðs. Hann setur reglugerðir um starfsemi bankans og tekur ýmsar ákvarðanir um seðlaútgáfu, einnig að tillögum bankaráðs. Bankaráð skal hins vegar hafa umsjón með allri starfsemi bankans og sérstaklega með reikningsskilum öllum. Bankastjórn skal hafa samráð við bankaráð um öll þýðingarmikil mál. Samkv. ákvæðum 26. gr. l. ber bankastjórn ábyrgð á og fer með ákvörðunarvald í öllum málefnum bankans, sem ekki eru falin öðrum í lögum. Þá vil ég og geta þess, að samkv. beinum ákvæðum laganna þarf bankinn samþykki ríkisstj. til ýmissa ákvarðana í gengismálum. Samkv. lögum eru þannig heimildir ráðh. til afskipta af Seðlabankanum mjög takmarkaðar. Það er og, að ég hygg, stefnan í öllum nágrannalöndum okkar, að Seðlabankar ríkjanna séu nokkuð sjálfstæðir og það sums staðar í miklu ríkari mæli en hér á landi. Ég vænti þess, að með þessum almennu orðum hafi ég svarað 1. fsp. hv. fyrirspyrjanda, eftir því sem kostur er. Og af því svari má einnig nokkuð ráða, hvert svar mitt mundi vera við 2. lið eða 2. fsp. Mitt svar er það, að ráðh., í þessu tilfelli viðskrh., sem fer með bankamál, hefur hvorki að óbreyttum lögum né samkv. venju um starfshætti banka og bankaráða heimild til að stöðva byggingarframkvæmdir ríkisbanka, hvorki Seðlabankans né annarra banka. Ég get þess einnig um leið, að það, sem frá fjárfestingarsjónarmiði mundi sjálfsagt skipta máli frá sjónarhóli ríkisstj., eru ársframkvæmdir, ársáfangar, ekki síður en heildarframkvæmdin, sem e. t. v. á að taka mörg ár. En sú fjárhæð, sem nefnd er í fsp., er, skilst mér, miðuð við alla framkvæmdina og þó heldur vel í lagt eftir þeim upplýsingum, sem ég hef nú þar um fengið. Varðandi 3. fsp. verð ég hreinlega að játa, að ég treysti mér ekki til að svara henni, en hún lýtur nánast að því, hvert álit mitt sé á áhrifagetu hæstv. viðskrh., þegar hann hefur hvorki við lög né venju að styðjast. Ég hef mjög mikið álit á áhrifagetu hæstv. viðskrh., en treysti mér ekki til að láta í ljós álit á þessu. Hitt hefði verið sök sér, ef hv. fyrirspyrjandi hefði spurt að því, ef ég og hæstv. viðskrh. hefðum lagst á eitt, hvort við hefðum þá ekki haft tök á því að stöðva þessar framkvæmdir. Hitt er svo annað mál, sem ekki er tími til þess að fara út í hér í þessum fsp.-tíma, það er almennt um byggingarframkvæmdir hins opinbera og þ. á m. Seðlabankans. Ég hefði verið og er tilbúinn til þess að ræða þau mál hér hvenær sem er, þegar tækifæri gefst til. En í þeim efnum vil ég seg,ja, að hér á landi hefur undanfarna áratugi verið landlægur kotungsháttur, sem er opinberum aðilum til hreinustu skammar.

Forseti (Eysteinn Jónsson) Hæstv. forsrh. vék að því, að það væri hæpið, að þessa fsp. hefði átt að leyfa. Það má vel vera, að það megi um það deila, hvaða reglu skuli viðhafa í því efni. En ég hef tekið þá reglu að fara mjög varlega í það að synja um það, að fsp. komi til umræðu, og mér hefur fundist, að þær mættu vera meira en lítið rangstæðar til þess, að til slíks ætti að grípa. Hæstv. ráðh. eiga auðvitað ætíð þann kost, sýnist þeim málið þannig vaxið, að þeim beri ekki að sinna því, að segja það í heyranda hljóði, og þar með er málið að sjálfsögðu úr sögunni í það sinn, ef þannig færi.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. forsrh. fyrir svörin. Það kemur fram að hans áliti, að bankamálaráðh, hafi ekki lögum samkv. tök á því að stöðva þessa byggingu, ég skildi það ekki betur. Ég skal nú ekki fara að deila mjög við hæstv. forsrh., sem er prófessor í stjórnarfarsrétti sérstaklega, en ég vil henda á, það, að allir pólitískir flokkar, a. m. k. fulltrúar þeirra í borgarstjórn Reykjavíkur, nema Alþb., og tveir prófessorar í lögum, sem ég hef talað við, eru sannfærðir um, að lögin heimila, að ráðh. geti gripið inn í, ef honum býður svo við að horfa. Ég vil benda hæstv. forsrh. á eitt. Hann talar um venju, en mér skilst, að venjur í stjórnskipunarrétti séu mjög takmarkaðar og það sé ekki hægt að afsaka mistök með því, að mistökin hafa lengi átt sér stað. En grundvallaratriðið, sem ég er eiginlega að velta fyrir mér, er það, að löggjafarþingið getur ekki látið afskiptalaust, þegar einstaka stofnanir hafa þá aðstöðu til að ráðast í byggingarframkvæmdir upp á hálfan milljarð, meðan nær allar opinberar stofnanir þurfa að sækja um hverja einustu krónu til 60 manna þings til þess að fá einhver,ja úrlausn. Þetta er algerlega óviðunandi ástand. Ekki aðeins Seðlabankinn hefur þessa aðstöðu, heldur líka landsbankinn, og þess vegna hafa málin þróast þannig, að allt tal um áætlunarbúskap og fjárfestingar hjá hinu opinbera verða orðin tóm, á meðan löggjafarsamkundan og jafnvel ríkisstj. hefur ekki tök á því að stjórna þessum málum, svo að ég vil beina því þá til ríkisstj., að hún endurskoði lög banka á þann hátt, að hún hafi tök á því að ráða þessum málum. Það er grundvallaratriðið. Ég skal ekki fara meira út í það, en mér sýnist ýmsar aðrar fsp. benda einmitt í þá átt, að bankavaldið leikur lausum hala og bankaráðsmennirnir, sem kosnir eru hér á þingi, hætta að verða fulltrúar þingsins, þegar þeir eru komnir í bankaráð, heldur verða þeir fulltrúar bankans gagnvart þinginu. Málin snúast við. Og ég verð að segja, að það er algerlega óviðunandi, að löggjafarsamkundan láti sig svona mál ekki miklu varða og taki þá afstöðu, að það hafi einhverja yfirumsjón eða eftirlit með slíkum fjárfestingum banka eins og hér eiga sér stað.



Herra forseti. Ég hef borið hér fram fsp. varðandi störf Alþ., og hin fyrri hljóðar þannig: „Telur forsrh. það í samræmi við stjórnskipun Íslands, að Alþ. sé frá störfum 6 mánuði á ári?“ Nú hagar svo til, að þingið starfar 6 mánuði og er sent heim í orlof aðra 6 mánuði á ári. Af hvaða ástæðu er þetta gert? Ég hef lengi verið að velta því fyrir mér. Að vissu leyti eru þarna gamlar rætur. Þegar þm. fengu þingfararkaup, meðan þing sat, þá var þetta fjárhagsatriði. Og í öðru lagi, þegar annar hver þm. var bóndi, þá þótti eðlilegt, að hann þyrfti að sinna sinu búi, sinni búsýslu. Nú er þetta gerbreytt. Menn eru á þingfararkaupi allt árið og heyskaparhættir, búskaparhættir hafa gerbreyst með þjóðinni. Þá er spurning, hvort það sé eðlilegt, að þingið sé frá störfum hálft árið. Ég hygg, að ástæðan sé fyrst og fremst sú, að ríkisstj. vilji losna við þingið. Það er kannske hart að segja það, en það er gott að losna við þm., og þetta hefur tíðkast alveg fram að þessu. Þá getur ríkisstj. gefið út ein brbl. á fætur öðrum og stjórnað að vild. Ég held því, að þingið sjálft verði að fara að athuga í raun og veru stöðu sína í stjórnkerfinu, því að með þessum hætti, sem nú tíðkast, er ríkisstj., framkvæmdavaldið, að seilast inn á vettvang Alþ., og í öðru lagi eru áhrif embættismanna orðin ógnvekjandi. Mér skilst eftir þeirri litlu reynslu, sem ég hef, að einstakir embættismenn í rn. séu orðnir miklu áhrifameiri en ýmsir þm. Ég held, að ráðuneytisstjórar séu ígildi svona 10–20 þm. og stundum þeirra allra. Ég hygg, að þetta sé atriði, sem þingheimur þarf að átta sig á og hver er eðlilegur vinnutími þingsins, taka þetta til umr. og fá lausn á því. Í framhaldi af því er önnur spurning: „Telur forsrh., að Alþ. geti sinnt því eftirlitshlutverki, sem því er ætlað, með svona stuttu þinghaldi?“ Með þessu á ég við, að með þessu stutta þinghaldi er Alþ. sett úr leik og það getur ekki sinnt eðlilegu eftirliti, sem það ætti að hafa með ýmsum framkvæmdum, bæði embættismanna og ríkisstj. Ég vil minna t. d. á tvö mál, sem hafa komið upp nýlega. Það var t. d. ástæða fyrir Alþ. að athuga Hochtiefmálið, þar sem kom í ljós, að handvömm embættismanna höfðu leitt til mikilla sekta, á annað hundruð millj., og nýlega hefur komið upp Sunnumálið, þar sem aðilar eru dæmdir í tugi millj. í sekt. Þetta þarf Alþ. að athuga. Hvernig eiga þessir hlutir sér stað? Á enginn að bera ábyrgðina? Eru allir „stikkfrí“ hér í þjóðfélaginu? Ég hygg, að Alþ. þurfi að fara að átta sig á því, hvað það ætlar sér i. raun og veru.