Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

*Einar Olgeirsson: Við hv. 5. landsk. eigum brtt. um það, að 3. liður í 1. gr. frv. falli burt. 3. liður í þessu frv. fjallar um, að þær tekjur, sem ríkið hefir af einkasölu á tóbaki skuli renna í ríkissjóð. Ég býst nú við, að það sé nauðsynlegt sem oftar að rifja upp fyrir hv. þm., hvernig þessi lög voru upphaflega sett og hver hafi verið tilgangurinn með setningu bæði þessara laga um einkasölu á tóbaki og eins laga um verkamannabústaði. Þegar lög um verkamannabústaði voru upphaflega sett, þótti það mjög nauðsynlegt, að hægt væri að byggja í landinu við hæfi alþýðunnar. Það voru hvað eftir annað sett í gegn l. á þeim árum, sem áttu að tryggja landsmönnum viðunanlegar íbúðir. Það var sett í slík l. bann gegn því að nota kjallaraíbúðir, a.m.k. þær, sem óheilnæmastar eru og mikið undir jörðu. Nú hefir reyndin orðið sú um þá lagasetningu, að þessi l. hafa tiltölulega að litlu leyti verið framkvæmd. Frá því að kjallaraíbúðalögin voru sett hefir þeim íbúðum fjölgað mjög mikið. Og ákvæðunum um, að ágóði af tóbakseinkasölunni renni til að greiða fyrir, að hægt sé að reisa verkamannahústaði, hefir ekki verið framfyIgt, heldur hafa þau verið numin úr gildi síðustu 5 árin eða svo. Ég ætla nú að lesa upp úr l. um tóbakseinkasöluna frá 8. sept. 1931 þá gr., sem tiltekur, hvert tekjur hennar skuli renna, 14. gr. Hún hljóðar svo (með leyfi hæstv. forseta): „Tekjum ríkissjóðs samkv. lögum þessum skal verja þannig: Helmingur teknanna skal renna til byggingarsjóða samkv. lögum nr. 45 1929, um verkamannabústaði, og skiptist á helmingur milli byggingarsjóðanna að tiltölu við ríkissjóðstillagið til þeirra. Hinn helmingurínn rennur til byggingar- og landnámssjóðs samkv. lögum nr. 35 1928.“ Með þessum l. er svo mælt fyrir, að allar tekjur tóbakseinkasölunnar skuli renna til byggingarsjóða, helmingurinn til byggingarsjóðs kaupstaða og helmingurinn til byggingar- og landnámssjóðs. Nú eru tekjur tóbakseinkasölunnar fyrir árið 1939 áætlaðar 600000 kr. Það þýðir, að það, sem ætti að renna af þessum tekjum til byggingarsjóðs kaupstaða og kauptúna til þess að byggja verkamannabústaði fyrir, ætti að vera 300000 kr. samkv. þessum 1. Hinsvegar er í fjárlagafrv., sem liggur fyrir þinginu, aðeins gert ráð fyrir, að 30000 kr. renni til byggingarsjóða þessara. Það á sem sé að taka 270000 kr. af því, sem l. upphaflega gera ráð fyrir að renni til verkamannabústaða, og taka það sem eyðslufé í ríkissjóð. Þegar tóbakseinkasölulögin voru sett, þá voru samningar gerðir um það milli Alþfl. og Framsfl., að tekjur þessarar verzlunar skyldu renna til þessara fyrirtækja, byggingarsjóða kaupstaða og kauptúna og byggingar- og landnámssjóðs. Og ríkisstj. hefir viðurkennt á undanförnum árum, að það væri neyðarúrræði að breyta þessum lagaákvæðum. Þess vegna hefir ríkisstj., a. m. k. á undanförnum árum, hlutazt til þess, að fé upp í einhvern hluta af því, sem upphaflega var ætlazt til, að byggingarsjóðirnir fengju, væri hægt að fá að láni, svo að hægt væri að halda áfram byggingu verkamannabústaða, hér í Reykjavík a. m. k., nokkurnveginn eins og ef þessar tekjur af tóbakseinkasölunni hefðu runnið til þessara sjóða, sem upphaflega var til ætlazt. Mismunurinn lá í því, að í staðinn fyrir að sjóðurinn fengi þetta sem eign, þá hefir ríkisstj. hlutazt til um, að þetta fengist sem lán. En nú virðist, eftir því, sem fyrir liggur, ekki einu sinni hafa verið séð fyrir þessu. Það hefir venjulega verið annaðhvert ár hér í Reykjavík hafizt handa um byggingu verkamannabústaða. Og nú á árinu 1938 hefði átt að gera það, svo framarlega sem allt hefði verið með felldu. Og við umr. fjárl. á síðasta þingi og nú við umr. um þetta frv. (bandorminn), sem hér liggur fyrir, þá hefir það legið sérstaklega fyrir, að það horfði illa um byggingu verkamannabústaða, ef ekki væri séð fyrir þessum styrk þeim til handa. Nú virðist það vera að koma á daginn, að ekki verði hægt að byggja neina verkamannabústaði í sumar; ekki nema knúð verði fram einhver breyting á þessu. En það hafa ekkí komið fram frá hæstv. ríkisstj. neinar yfirlýsingar um, að slíkt verði gert. Nú er það vitanlegt, ef á að halda því sama áfram 1939 - og allt útlit er fyrir, að þá muni verða verri afkoma heldur en í ár -, að þá muni ástandið verða enn verra hvað þetta snertir en í ár. Ég álit, að ekki megi svo búið standa, að framkvæmd þessara l. sé alltaf frestað og þannig nokkurnveginn girt fyrir, að hægt sé að halda áfram að byggja verkamannabústaði. Þess vegna höfum við borið fram þessa till. um, að tekjum tóbakseinkasölunnar verði varið, a. m. k. hvað snertir byggingarsjóð kaupstaða og kauptúna, eftir því, sem til var ætlazt í fyrstu; því að það er þó heldur betur séð fyrir þörfum byggingar- og landnámssjóðs í fjárl. heldur en þörfum byggingarsjóðs verkamannabústaða. Það er ekki neitt, að svona till. séu fluttar hér á Alþ. Árið 1933 t. d. munu af hv. þm. N.-Ísf. og hv. þm. Seyðf. hafa verið fluttar till. í sömu átt. Ég vil vona, og sérstaklega með tilliti til þess slæma útlits um byggingar, sérstaklega hér í Reykjavík, að hv. þm. sjái möguleika á því að samþ. þessa brtt. okkar og með því tryggja, að verkamannabústaðirnir fái á næsta ári það framlag, sem þeim ber samkv. 1. Hinsvegar vil ég taka það fram, að með því er ekki séð fyrir byggingu verkamannabústaða í ár. Til þess þarf aðrar ráðstafanir heldur en þessar.

*Sfefán Stefánsson: Ég á hér brtt. á þskj. 304. - Þetta frv., sem hér liggur fyrir og verið hefir til athugunar í fjhn., er nákvæmlega shlj. frv., sem afgr. var sem l. á síðasta þingi. Þetta frv. er þó ekki elns og það frv. var, þegar það var lagt fyrir fjhn. á síðasta þingi. Síðan hefir verið bætt inn í það einum eða tveimur liðum, sem skotið var inn í það af hæstv. fjmrh. með brtt. í lok síðasta þings. Þær brtt. komu aldrei til umsagnar fjhn. Og það er einmitt þessi 17. liður frv., sem ég hefi gert þá brtt. um, að hann verði felldur niður. Ég vil taka það fram í sambandi við 17. lið frv., að vaxtastyrkur af fasteignaveðslánum bænda, stofnlánum til frystihúsa, mjólkurbúa o.fl. er fyrst lögtekinn á árinn 1933, að tilhlutun landbrh. Síðan er greiddur vaxtastyrkur árin 1933 og 1934, og nam hann til bænda 120–130 þús. kr. Síðan var á Alþ. 1934 borin fram brtt. um nokkra hækkun á vaxtastyrknum frá því, sem hafði verið. En hún náði ekki fylgi þingsins og var afgr. með rökst. dagskrá. Síðan 1935 hefir svo einnig verið greiddur vaxtastyrkur til bænda árin 1933, 1936 og 1937. En á síðasta ári var, samkv. þessari brtt. hæstv. fjmrh. við frv., felldur niður þessi vaxtastyrkur. Brtt. mín er borin fram af þeirri ástæðu, að ég tel, að bændastétt Íslands sé ekki vel við því búin að takast á hendur þessa byrði, sem leiðir af niðurfellingu vaxtastyrksins. Ég geri ráð fyrir, að hæstv. ráðh. hafi réttlætt þessa brtt. í fyrra með því að segja, að svo mikið fé væri greitt til styrktar bændum á mæðiveikisvæðunum. En ég tel neyðarúrræði að kippa af bændum utan mæðiveikisvæðanna þessum fríðindum, sem þeir hafa notið og þarfnast svo mjög að fá að njóta áfram, vaxtastyrknum, í sambandi við styrkinn til bænda á mæðiveikisvæðunum, þó um nauðsyn þessa síðartalda styrks sé vitanlega enginn ágreiningur. Hæstv. fjmrh. mun nú svara því til, að þessa upphæð verði einhversstaðar að fá, og að jafnframt þessari till. verði ég að benda á einhverjar tekjuleiðir til þess að afla fjár til þessa. Mér kemur aðeins í hug, að tekjur af áfengisverzlun ríkisins hafa verið um 600 þús. kr. Væri nú ekki ráð að taka svo sem 50 þús. kr. af þessum gróða til þess að láta koma til styrktar bændum í mæðiveikihéruðunum og koma þannig í veg fyrir, að bændur, sem eru að sligast undir þungum vaxtabyrðum, verði sviptir þessum styrk, sem þeir hafa fengið á undanförnum árum? Ef þetta þykir ekki tiltækilegt, þá teldi ég, að ná mætti fé til þessa með því t. d. að hækka verð á áfengi um svo sem 25 aura á hverri flösku. Með því mundi fást inn að líkindum 75–100 þús. kr. Mér virðist þetta ekki ótiltækileg leið, því að undanskildum beinum sköttum er engin leið eins aðgengileg til fjáröflunar fyrir þarfir ríkissjóðs eins og tollur á tóbaki og víni. Ég vil vænta þess, að hæstv. ráðh. og hv. þm. taki vel í þessa brtt. mína og að þeir vilji, að bændur fái notið þessa stuðnings, sem þeir hafa notið með þessum styrk þangað til þetta yfirstandandi ár. Það er sízt bjartara framundan fyrir bændum nú heldur en verið hefir undanfarin ár.

*Fjmrh. (Eysteinn Jónsson): Aðeins örfá orð. Þessi 17. liður þessa frv. var settur inn í 1. í fyrra og fjallar um, að ekki skuli greiða á árinu 1939 vaxtastyrk til landbúnaðarlána, eins og áður hefir verið gert. Þetta var gert með það fyrir augum að verja því fé, sem með því sparaðist, til þess að greiða fyrir bændum, sem höfðu orðið fyrir tjóni af völdum mæðiveikinnar. Það var þaulathugað þá, hvað hægt væri að gera í þessu sambandi, og eftir þá athugun var að þessu horfið. Það eru sömu röksemdir fyrir þessu nú, nema að því leyti, að það þyrfti kannske að auka fremur þetta tillag til handa þessum bændum. Þarfir manna fyrir hjálp frá því opinbera eru miklu meiri á mæðiveikissvæðunum en nokkursstaðar annarsstaðar á landinu. Þetta virðist því sanngjarnt, að hinir fái ekki þennan styrk, meðan svo stendur, til þess að hægt sé að létta undir með mönnum á þessu svæði. Enda mun afurðaverð hafa breytzt mikið siðan þessi vaxtastyrkur var ákveðinn. - Ég mun ekki treysta mér til að mæla með því, að þessi brtt. verði samþ. Um brtt. á þskj. 277, um að fella niður 3. tölul. 1. gr. frv., verð ég að segja það, að ég er alveg á móti því, að þessi brtt. verði samþ. Það, sem þar er farið fram á, ef samþ. væri, mundi þýða það, að fjárl. mundu verða afgr. með verulegum halla, því að það er stór upphæð, sem mundi renna eftir þeirri leið til verkamannabústaða umfram það, sem ákveðið er í fjárl. Nú er í fjárl. hækkaður þessi styrkur frá því, sem verið hefir, upp í að mig minnir 180 þús. kr.; og það ætla ég, að sýni bezt vilja meiri hluta Alþ. til þess að sinna þessu nauðsynjamáli, að þingmeirihlutinn skuli nú, þrátt fyrir slæmt útlit á atvinnu- og fjárhagssviðinu, vilja hækka þetta framlag. Um meiri hækkun en þetta getur ekki verið að ræða, eins og sakir standa nú. Ég sé ekki ástæðu til að tala um brtt. á þskj. 288. Ég hefi í sjálfu sér ekkert við hana að athuga og geri ráð fyrir, að hún verði samþ.

*Haraldur Guðmundsson: Út af ræðu hv. 5. þm. Reykv. viðvíkjandi framlaginu til byggingarsjóðs verkamannabústaða finnst mér rétt að gefa nokkrar upplýsingar. Ég teldi mjög æskilegt, að hægt væri að hækka tillagið til verkamannabústaða meira en um þær 50 þús. kr., sem samþ. var hér við 2. umr. fjárl. En ég játa á því ýmsa örðugleika, eins og hæstv. fjmrh. hefir réttilega bent á. En eins og sakir standa er það, sem sjóðnum ríður mest á, nú í bili a. m. k., til þess að geta haldið áfram þessari starfsemi sinni, ennþá meira en þessum styrk, að hann fái tryggt starfsfé. Mér þykir rétt að benda í þessu sambandi á það, að fjmrh. hefir lofað að sjá sjóðnum árið 1938 og 1939 fyrir 70 þús. kr. láni á ári, eða samtals 140 þús. kr. bæði árin. 1lieðan ég var atvmrh., hafði ég lofað að greiða fyrir láni sem svaraði sömu upphæð á sama tíma, eða öðrum 140 þús. kr., sem starfsfé fyrir sjóðinn. Þá hefir verið ákveðið á árinu 1938 tillag úr ríkissjóði, 100 þús. kr., gegn jöfnu tillagi frá hlutaðeigandi bæjarsjóðum, að viðbættum 30 þús. kr. af hagnaði tóbakseinkasölunnar. Á árinu 1939 hefir verið ákveðin sama upphæð úr ríkissjóði, 100 þús. kr. gegn jöfnu tillagi frá hlutaðeigandi bæjarfélögum, að viðbættum þeim 80 þús. kr., sem ákveðnar hafa verið til þessa sjóðs af ágóða tóbakseinkasölu ríkisins. M. ö. o., bein framlög til sjóðsins bæði árin eru alls eftir þessu 510 þús. kr. Þá hefir verið gert ráð fyrir lánum handa þessum sjóði á þessum tveimur árum, sem nema samtals 280 þús. kr. Starfsfé sjóðsins er þannig ætlað að geti orðið á þessu tímabili 790 þús. kr. Ég tel, að með þessu fé eigi að vera hægt að ráðast í byggingar verkamannabústaða, sem óneitanlega er mjög aðkallandi, þó ekki geti það verið á þessu ári, þá haldið áfram á því næsta. Með þessari fjáröflun, sem hér hefir verið bent á, ætti það að vera hægt.

*Einar Olgeirsson: Ég þakka hv. þm. Seyðf. fyrir þær upplýsingar, sem hann gaf viðvíkjandi þessum loforðum frá fjmrh. um lán til þess að byggja fyrir verkamannabústaði, 70 þús. kr. í ár og 70 þús. kr. á næsta ári. En ég vildi fyrst og fremst lýsa þeirri skoðun minni, að þetta sé allt of litið fé til þess, að mögulegt sé að hefjast handa um byggingu verkamannabústaða á þessu ári. En var það ekki mun meira, eða um 150 þús. kr., sem ríkisstj. ætlaði að sjá til, að hægt væri að fá að láni handa sjóðnum til byggingar verkamannabústaða? Ég er hræddur um, að þrátt fyrir 70 þús. kr. lán verði varla hægt að hefjast handa um byggingu verkamannabústaða á þessu ári, eins og ætti að vera. Mér virðist alveg auðséð, að þetta verði gersamlega ónóg. - Hv. þm. Seyðf. sagði alveg réttilega, að þessi brtt. okkar mundi ekki bjarga þessu við í ár. En í fyrra bárum við fram brtt. við lögin, samskonar eins og þessa. Sú brtt. var felld. Ég man ekki, hvort þá kom fram sú röksemd, að hún mundi ekki hjálpa nægilega til þess að hægt væri að framkvæma byggingar verkamannabústaða árið, sem nú er að liða. En hefði brtt. okkar verið samþ. þá, hefði allt verið í lagi um lán í ár til þessara bygginga og hægt að hefjast handa um byggingar verkamannabústaða á þessu yfirstandandi ári. En nú er útlit fyrir, að ekki verði hægt að byggja neina verkamannabústaði í ár, vegna þess, hvernig hefir verið í pottinn búið um þetta allt saman. Ég sé því ekki betur en að það, sem nú beri að gera, sé að tryggja það sem bezt, að hægt verði að hefjast handa um þessar byggingar á næsta ári, og það helzt svo, að hægt verði að bæta upp það, sem tapazt með því að geta ekkert byggt upp af verkamannabústöðum á þessu ári. Hv. þm. Seyðf. var að reikna út, hvað það yrði til samans, sem lagt yrði fram til verkamannabústaða á þessu og næsta ári. Og það má fá dálitla upphæð úr því með því að leggja saman það, sem kemur til þess frá tóbakseinkasölunni, það ennfremur, sem bæjum ber að leggja fram samkv. lögum um verkamannabústaði, og í síðasta lagi ef bætt er svo við þeim lánum, sem ríkisstj. hlutast til um, að fáist, og svo lagt saman það allt, sem fæst með þessu á tveimur árum, til þess að upphæðin verði myndarlegri. Það væri líka hægt að reikna, hverju byggingarsjóðirnir eru búnir að tapa með því, að bandormurinn (þessi lagabreyt., sem hér er um að ræða) skuli hafa verið samþ. ár eftir ár og byggingarsjóðirnir þannig sviptir þeim tekjum af tóbakseinkasölunni, sem þeim ber. Ég býst við, að það sé a. m. k. kringum 11/2 millj. kr., sem byggingarsjóðirnir eru beint búnir að missa á þessu. Það er ekki svo lítil fúlga. Fyrir slíka fjárhæð hefði mátt byggja verkamannabústaði, sem hefðu gerbreytt byggingarfyrirkomulaginu hér í Reykjavík og komið í veg fyrir tilfinnanlega dýrtíð, sem stafað hefir af hárri húsaleigu. Því að það er fyrst og fremst húsnæðisleysið, sem gerir Reykjavik svo dýran bæ, sem réttilega er kvartað yfir að hún sé. Það er náttúrlega sagt alveg út í hött, að fjárl. verði með tekjuhalla, þó að þessi brtt. verði samþ. Það eru ótal póstar í fjárl., sem bent hefir verið á, að hægt væri að skera niður, svo að með því væri hægt að sjá fyrir fé til þessa nauðsynjamáls. Það er áreiðanlega hægt að spara 270 þús. kr. á öðru sviði en með því að fella niður að fara eftir l. um að láta þær ganga til verkamannabústaða, og spara þær um leið á miklu skynsamlegri hátt. Þess vegna hygg ég réttast að samþ. þessa brtt. og svipta ekki verkamannabústaðina þeim styrk, sem þeim ber eftir l. að hafa af tóbakseinkasölunni. Ég álít líka, að þetta eigi að framkvæma af því, að þetta eru einhver beztu l., sem verkalýðurinn hefir fengið samþ. Vil ég því mjög eindregið skora á hv. þm. að samþ. þessa brtt., sem hér liggur fyrir.

*Héðinn Valdimarsson: Ég ætla aðeins vegna ræðu hv. 5. þm. Reykv. að skýra frá því, að eins og nú standa sakir verða alls ekki byggðir neinir verkamannabústaðir í ár. Það er nýkomið bréf frá stjórn byggingarsjóðsins, þess efnis, að engir peningar verði til þess, og þær skuldir, sem á sjóðnum hvíla, séu svo miklar, að tekjur þessa árs verði allar að fara í greiðslur vegna þeirra skulda. Það er ennfremur nokkuð ógreitt af þeim gjöldum, sem bæjarsjóði Reykjavíkur ber að greiða til byggingarsjóðsins. Það er þannig bersýnilegt, að með þessum fjárframlögum úr ríkissjóði verður ekki hægt að halda verkamannabústaða byggingunum áfram í ár, og ekki heldur á næsta ári. Og það, sem tefur fyrir því m. a., að hægt sé að fá lán handa sjóðnum, er það, að ríkissjóður er að reyna að fá lán hjá sömu stofnun eins og sjóðurinn. Ef ekki eiga að stöðvast byggingar verkamannabústaða, þá verður þingið að gera einhverjar ráðstafanir til þess, auk þess að láta tekjur tóbakseinkasölunnar renna til þeirra. Með þessari brtt. hv. 5. þm. Reykv. er þessu máli ekki bjargað fyrir árið í ár. En með samþykkt hennar mundi myndast betri grundvöllur fyrir framtíðina til að byggja á í þessum efnum. Og meðan svo er, að ríkissjóður virðist ætla að taka þau lán, sem hægt er að fá frá þessum tryggingarstofnunum, sem lánað hafa áður fé til þessa sjóðs, þá sé ég ekki, hvernig hægt er að auka fé byggingarsjóðsins með öðru móti en því að auka framlag ríkissjóðs til hans. Ef menn vilja ekki láta þessi l. sofa 2–3 ár a. m. k., þá verður það opinbera að skerast betur í leikinn en það hefir gert.

*Jakob Möller: Þetta atriði er miklu minna virði heldur en ætla mætti, eftir því sem orð hafa fallið bjá hv. 3. þm. Reykv. og hv. 5. þm. Reykv. um það, hvort þessi ágóði af tóbakseinkasölunni skyldi renna til byggingarsjóðs eða ekki. Það er vitað, að hér í Reykjavík er að jafnaði byggt fyrir 4–6 millj. kr. á ári, svo að það er auðsætt, að sá hluti af þessum 300 þús. kr., sem talað er um í þessu sambandi og fellur í hlut Reykjavikur, veldur engri gerbreytingu á húsnæðisástandinu hér. Og þó að 11/2 millj. kr. væri skipt milli allra byggingarfélaga í landinu á 3 árum, þá mundi þess ekki gæta mikið, þegar tekið er tillit til þess, að í Reykjavík einni er að jafnaði byggt fyrir samtals 16–18 millj. kr. á 3 árum, og sá partur, sem hefði fallið í hlut Reykjavíkur af þessari 11/2 millj. kr., mundi á þessum 3 árum engri gerbreytingu valda á húsnæðisástandinu, þegar þess er gætt, að það er bersýnilegt, að byggingar muni verða takmarkaðar á þessu ári, og því miður sennilega einnig á næsta ári, fyrst og fremst af því, að ekki er hægt að sjá fyrir byggingarefni. Það er því auðsætt, að það verður byggt jafnmikið í bænum hvað sem líður þessum hluta af tekjum byggingarsjóðs. Það, sem hér um ræðir, er þess vegna ekkert annað en það, hvort nokkrir tiltölulega örfáir einstakir menn eigi að verða þeirra hlunninda aðnjótandi að geta eignazt íbúðir fyrir minna verð en þær raunverulega kosta, því að þegar verið er að tala um húsaleiguokur í samanburði við leiguna á verkamannabústöðunum, þá er þess ekki gætt, að verkamannabústaðirnir njóta hlunninda í vaxtakjörum, sem gerir þá ódýrari en annars er kostur á. Það er gjöf úr ríkissjóði til þeirra manna, sem eignast þessa bústaði. Þess vegna er enginn samanburður mögulegur á leigunni í þeim bústöðum og öðrum íbúðum, sem ekki njóta slíkra hlunninda. Annars gætti nokkurs misskilnings um það, hvernig það er tilkomið, að verkamannabústöðunum var gefið fyrirheit um þessar tekjur tóbakseinkasölunnar. Það var í sjálfu sér aldrei höfuðtilgangurinn með endurnýjun tóbakseinkasölunnar, að hún yrði lyftistöng fyrir íbúðabyggingar í kaupstöðum, heldur var þetta bara bragð til þess að fá átyllu til að einoka þessa vörutegund. Ef verðið hefði ekki verið hækkað á þessari vöru, hefðu engar tekjur orðið á einkasölunni. Það, sem skeð hefir, er það, að varan hefir hækkað í verði í meðferð einkasölunnar og almenningur þannig verið skattlagður í þessu skyni. Það má um það ræða, hvort ekki sé hægt að hækka verðið á tóbakinu og láta þá verðhækkun renna til byggingar verkamannabústaða, hvað sem verður um þennan ágóða af tóbakseinkasölunni. Sá ágóði, sem nú er af tóbaksverzluninni, er m. a. til orðinn fyrir það, að fyrir nokkrum árum var tóbaksverðið hækkað til þess að afla fjár til að greiða með tillag ríkissjóðs til sundhaliarinnar. Náttúrlega ætti þessi verðhækkun að falla niður, þegar þeim tilgangi er fullnægt. Þessi upphæð mun vera 100 þús. kr. á ári. Hv. 5. þm. Reykv. spurði mig, hversu mikið ég héldi, að hægt yrði að byggja í ár. Það verður áreiðanlega lítið, og án tillits til þess, hvort þessi ágóði af tóbaksverzluninni verður látinn renna til byggingarsjóðs eða ekki, vegna þess að það, sem fyrst og fremst takmarkar byggingarnar, er hörgull á byggingarefni, en ekki tekjur byggingarsjóðs. Þess vegna hefir þetta spursmál miklu minni þýðingu fyrir byggingarþörfina og fullnægingu hennar heldur en hv. ræðumenn virðast halda, eins og ég minntist á áðan. Það hefir sem sagt engin áhrif. Það tekur því varla að eyða tíma í langar deilur um þetta atriði.

*Héðinn Valdimarsson: Ég ætla ekki beinlínis að skipta mér af þessum umr. á milli þeirra hv. 5. þm. Reykv. og hv. 2. þm. Reykv., að öðru leyti en því, að það var ýmislegt í ræðu hv. 2. þm. Reykv., sem gefur mér tilefni til þess að lýsa minni skoðun. Hann gat þess fyrst og fremst, að hér í bænum væri árlega byggt fyrir 4–6 millj. kr., og þess vegna væri hluti Reykjavíkur af þessum 300 þús. kr. tiltölulega lítil viðbót. Ég get fallizt á, að þótt þetta framlag yrði látið renna til verkamannabústaðanna, þá er mjög fjarri því, að byggingarþörfinni sé fullnægt, því að það yrði kringum 1/6 þess fjár, sem þyrfti árlega að byggja verkamannabústaði fyrir í Reykjavík eftir þeim kröfum, sem menn gera til Byggingarfélags alþýðu. Hinsvegar verður að geta þess, eins og ég gat um í minni fyrri ræðu, að ástandið í þessum efnum er nokkuð öðruvísi nú en fyrir nokkrum árum. Það er ekki annað fyrirsjáanlegt en að öll byggingarvinna leggist niður og menn verði hundruðum saman atvinnulausir. Menn vita, að það verður engin vinna við Sogið og engin vissa fyrir vinnu við hitaveituna, svo að það má yfirleitt búast við neyðarástandi í Reykjavík, ef ekki verða gerðar sérstakar ráðstafanir. Eftir því, sem ég veit bezt, hefir ekki verið sótt um byggingarleyfi fyrir meir en 2–3 húsum fyrir utan viðgerðir á nokkrum húsum. Svo að sú upphæð, sem byggt verður fyrir í sumar, verður mjög lítill hluti af þessum 4–6 millj. kr., en þess meiri þörf er á því, að þær byggingar, sem reistar verða, séu hagkvæmar og fyrir þann hluta fólksins, sem erfiðast á með að útvega sér góðar íbúðir, og eftir l. um verkamannahústaði mega félagsmenn ekki hafa meira en 4000 kr. árstekjur að meðaltali 3 síðustu árin, að viðbættum 300 kr. fyrir hvern ómaga, svo að það er 4000–5000 kr. hámark. Það er algerlega rangt hjá hv. 2. þm. Reykv., þegar hann segir, að þær byggingar, sem Byggingarfélag alþýðu hefir látið reisa með lánum úr byggingarsjóði, séu tilkomnar sem gjöf til meðlima félagsins, því að þeir greiða það, sem þetta kostar byggingarfélagið, en það tekur lán úr byggingarsjóði með þeim kjörum, að sjóðurinn tapar engu við það, því að hann hefir hingað til fengið lán sín með góðum kjörum, að hann hefir ekki skaðazt, þó að hann hafi lánað til byggingarfélagsins með þessum vöxtum. Þar að auki hefir sjóðurinn sitt eigið fé, sem hann þarf ekki að reikna sér hærri vexti af en hann fær af lánum til byggingarfélagsins. Þannig vex sjóðurinn bæði með tillögum frá bæjarsjóði og ríkissjóði og einnig vegna sinna eigin vaxta, svo að því fer fjarri, að hér sé um einhverjar gjafir að ræða. Hér kemur tvennt til greina; í fyrsta lagi, að hvað ábyrgðirnar snertir, þá ættu byggingarnar sjálfar fyrst og fremst, sem eru ódýrar og hentugar, að vera nægileg trygging, og svo er ábyrgð bæjarsjóðs og þar að auki er ábyrgð ríkissjóðs á öllum lánunum. Af þessum ástæðum hafa fengizt mjög ódýr lán. Í öðru lagi hefir verið byggt í stórum stíl, þannig að þessar íbúðir eru miklu ódýrari heldur en aðrar byggingar hér í bænum. Þegar byggingar eru takmarkaðar, þá er eðlilegt, að menn séu því mótfallnir, að haldið sé áfram að takmarka og eyðileggja þetta byggingarfyrirkomulag, sem hefir komið alþýðu þessa bæjar að miklu gagni. Ég get að vísu, eins og ég gat um áðan, fallizt á það með hv. 2. þm. Reykv., að þessi viðbótarstyrkur mundi ekki leysa þetta spursmál, en hann mundi hjálpa nokkuð á leið. Lausnin fæst ekki fyrr en byggingarsjóður getur fengið betri og meiri lán, enda var upphaflega ætlazt til þess, að styrkir frá því opinbera yrðu aðallega til þess að taka við halla, sem yrði af dýrari lánum, en það hefir hingað til ekki orðið. Ég veit, að yfirleitt vekja mál Reykjavíkurbæjar ekki mikinn áhuga hér í þinginu, eins og það er saman sett, en íbúar Reykjavíkur vilja líka hafa sinn rétt að einhverju leyti, og ef þingið skilur nú við þessi mál án þess að gera neinar ráðstafanir í þessu efni, þá verður það því miður til þess, að stj. þarf að grípa til sérstakra ráðstafana áður en næsta þing kemur saman.

*Jakob Möller: Að ekki sé búið að sækja um byggingarleyfi fyrir meira en 2–3 húsum, eins og 3. þm. Reykv. hélt fram, er sú mesta fjarstæða, sem hugsazt getur. Byggingarleyfin, sem sótt hefir verið um, munu a. m. k. skipta tugum. En það breytir samt engu um það, að ástandið í þessum efnum er afskaplega alvarlegt, en það mun mjög lítið batna við þessar ráðstafanir. Til dæmis um það get ég sagt frá því, að í ráði er að byggja stóra viðbyggingu við hafnarhúsið. Byggingarleyfið fæst sjálfsagt, - ég veit ekki hvort búið er að sækja um það - en það er annað verra og það er það, að það hefir ekki fengizt innflutningsleyfi á efni til þess að byggja húsið. Þegar svona er ástatt, þá er bersýnilegt, að það eru litlar líkur til, að það hafi mikil áhrif á það, hvað mikið verður byggt í bænum, hvort þessi ágóði af tóbaksverzluninni er látinn renna til húsabygginga eða ekki. Það eru fleiri örðugleikar, sem hér koma til greina, og er ég sammála hv. 3. þm. Reykv. í því, að það horfir til vandræða með fyrirsjáanlegt aukið atvinnuleysi út af þessu. Það nær engri átt að deila um það, hvort um nokkrar gjafir sé að ræða í sambandi við l. um verkamannabústaði, þar sem l. mæla svo fyrir, að ríkissjóður og bæjarsjóður skuli leggja fram tillag til verkamannabústaða á ári hverju. Nú er það 140 þús. kr. Hvað er það annað en gjöf? Og hvernig er sú gjöf hagnýtt? Þannig að lánskjör til þessara bygginga eru miklu betri heldur en til allra annara bygginga í landinu. Í staðinn fyrir að einstaklingar verða að borga upp í 8% vexti af lánum til þeirra bygginga, sem þeir framkvæma, þá þarf ekki að borga nema 4% af lánum til verkamannabústaðanna. Ég skil ekki, hvað það á að þýða að berja höfðinu við steininn og neita því, að hér er um gjöf að ræða. Það er einmitt það, sem Alþfl. getur miklast af, að flokksmenn hans komu því til leiðar, að fátækari stéttunum var ívilnað með þessum hætti. En það breytir engu um það. að þetta spursmál hefir mjög litla þýðingu í því að bæta byggingarmál bæjarins og landsins í heild, eins og nú er ástatt.

*Einar Olgeirsson: Herra forseti! Hv. 2. þm. Reykv. sagði, að þó að 270 þús. kr. rynnu til viðbótar í byggingarsjóð, ef brtt. væri samþ., þá hefði það út af fyrir sig ekki mjög mikla þýðingu í sambandi við byggingar hér, þar sem venjulega væri byggt fyrir 4–6 millj. kr. Hv. þm. viðurkenndi, að í ár yrði byggt fyrir miklu minna, og að öllum líkindum enn minna næsta ár á eftir. Þar að auki ber þess að gæta, að þessar 270 þús. kr. mundu verða til þess, að mikið meira fé yrði notað í heild til þess að byggja verkamannabústaði. Þessir peningar hafa verið til, svo framarlega sem á þessu ári og árinn, sem leið, hefir komið reglulegt framlag frá tóbaksverzluninni, sem átti að koma lögum samkvæmt. Og því meira mundi muna um þetta viðbótarfé, sem það er vitað og viðurkennt, að horfur um auknar byggingar í sumar eru mjög slæmar. En það er annað atriði í þessu máli, sem hefir líka þýðingu, og það er spursmálið um það, á hvern hátt byggt er og með tilliti til hverra hagsmuna sérstaklega. Það, sem er að mörgu leyti það dýrmætasta við verkamannabústaðina, er, að með þeim er mörgum mönnum tryggð ódýr húsaleiga, og það er vitað, að verkamannabústaðirnir hafa bæði með frágangi á íbúðum og með ódýrari húsaleigu stuðlað að því, að húsaleigan almennt lækkaði. Þess vegna skil ég vel, að hv. 2. þm. Reykv. hugsi sem svo, að það sé nóg, ef hægt er að fá flutt inn byggingarefni og einhverjir fái að byggja, þó að það séu annaðhvort einhverjir ríkir menn, sem byggja villur, þar sem 4–5 fjölskyldur gætu búið, eða húsabraskarar, sem byggja til þess að leigja íbúðir sem dýrast og halda húsaleigunni þannig uppi. Það er hv. 2. þm. Reykv. sama. Það, sem við leggjum aftur á móti áherzlu á, er, að á þessum tímum, þegar svo litið er byggt og húsnæðiseklan fer vaxandi ár frá ári, þá sé byggt með tilliti til þess, að húsaleigan geti orðið ódýrari fyrir þá, sem í byggingunum búa, og jafnvel fyrir hitt fólkið líka. Þarna greinir okkur hv. 2. þm. Reykv. á um stefnu. Hann vill láta húsabraskarana byggja og lítur því hornauga til þessara brtt., en við viljum láta byggja verkamannabústaði, til þess að hægt sé að lækka húsaleiguna.

*Jakob Möller: Það er vitanlega fullkomlega gegn betri vitund, sem hv. 5. þm. Reykv. slær því hér fram, að ég líti heldur óvinsamlegu hornauga til verkamannabústaðanna; það er mjög fjarri öllum sanni. Sannleikurinn er sá, að verkamannabústaðirnir hafa engin áhrif haft á húsaleiguna í Reykjavík, því að þeir eru fyrir utan alla samkeppni um húsaleigu. Einnig er þess að gæta, að leigan á íbúðum í verkamannabústöðunum er tiltölulega ekkert lægri heldur en almennt gerist í bænum, þegar tekið er tillit til þess, að þau hús eru byggð með betri kjörum en önnur hús, því að þegar einstaklingar borga 8% af lánum til sinna bygginga, borga eigendur verkamannabústaðanna ekki nema 4%. Það gerir ekki lítinn mun á húsaleigunni. Ég vil ekkert fremur en að hægt væri að byggja sem mest af verkamannabústöðum, blátt áfram vegna almennra hagsmuna bæjarins í heild, sem okkur kemur mjög vel saman um, að sé mjög illa kominn í þessu efni, og mörgum fleiri, eins og nú standa sakir. En það, sem hér er til farartálma, er ekki þetta framlag, sem er til umræðu. Bygging verkamannabústaða er fyrst og fremst komin undir því, hvort hægt er að skapa leið til þess að fá lán til húsabygginga í stórum stíl, en það er það, sem bregzt nú. Ef hægt væri að fá þau, þá væri hægt að byggja þessi hús. En þetta smáræði, sem hér um ræðir, hefir tiltölulega sáralitla þýðingu í þessu efni.

*Bergur Jónsson: Ég á hér eina brtt. ásamt hv. 5. þm. Reykv. Það er í raun og veru ekki efnisbeyt., heldur er með þessu tekið ákveðnara fram um kosningu bæjarstjóra. Við leggjum til, að síðasta mgr. 1. gr. orðist svo: „Samþykki bæjarstj. að velja sér bæjarstj., víkur bæjarfógeti úr bæjarstjórninni, en bæjarstjóri tekur við þeim störfum, er oddviti bæjarstjórnar hefir nú. Bæjarstjóri skal launaður úr bæjarsjóði“. Þetta kom fram við 2. umr., og menn virtust vera sammála um, að þetta mætti vera svona þótt ekki þætti þá beinlinis þörf á að taka það fram.

*Bjarni Ásgeirsson: Landbn. hefir athugað þær breyt., sem gerðar voru á frv. í hv. Ed. Flestar þeirra mun hún láta kyrrar liggja, þótt henni þyki ýmsar af þeim sízt til bóta. En tvær brtt. vill hún gera til að færa frv. aftur nær því, sem það var við afgreiðslu héðan. Önnur er við 7. gr., um að fella niður 7. liðinn, sem þar er nú og var bætt við í Ed. Þar er það gert eitt af skilyrðunum fyrir styrk og láni, að fyrir liggi yfirlýsing frá trúnaðarmanni Búnaðarfélagsins um, að býlið sé vel í sveit sett, hafi gott vatnsból o. s. frv. N. virðist ákvæðið óþarft, vegna þess að það er föst venja hjá teiknistofu Búnaðarbankans að rannsaka, hvort þessi skilyrði, sem þarna eru talin upp, séu fyrir hendi. Það virðist nægja. Á hinn bóginn er þetta ákvæði mjög til hins lakara fyrir umsækjendur, af þeim ástæðum, að eftirlitsmaður Búnaðarfélagsins hefir eftirlit og framkvæmdir með höndum á stóru svæði, oft yfir margar sýslur, svo að kostnaðarsamt getur orðið að ná í hann til að athuga staðhætti. Sami maðurinn hefir t. d. eftirlitið í Árnes-. Rangárvalla- og Vestur-Skaftafellssýslum og getur ekki verið á öllum stöðunum undir eins. Ef maður austur í Fljótshverfi t. d. vill sækja um byggingarlán, verður hann kannske að fá eftirlitsmanninn frá starfi í Árnessýslu austur þangað með ærnum kostnaði, til þess að geta fengið þetta tilskilda vottorð. - Ég þarf ekki að henda á fleiri dæmi til að sýna, hve ákvæðið er óheppilegt. Þá er hin brtt., við 12. gr., um að hækka úr 1300 kr. í 2000 kr. hámark fasteignamats á húsum, þar sem leyft skal að styrkja endurbyggingu samkv. frv. Þetta hámark var hækkað hér upp í 2000, en hv. Ed. vill aftur lækka það niður í 1500. Það hefir sýnt sig glöggt, að mörg timburhús, sem voru metin á allt að því 2 þús. kr. við síðasta fasteignamat - og raunar sum, sem metin voru 3–4 þús. kr. - eru miklu verr komin og hættulegri íbúðir en ýmsir torfbæir, sem metnir eru á fáein hundruð króna. Aðrar brtt. ber nefndin ekki fram, þó að hún eða einstakir nefndarmenn hefðu gjarnan kosið nokkur atriði á annan veg. Þá skal ég aðeins minnast á brtt. á þskj. 268. frá hv. þm. A.-Húnv. og hv. þm. Borgf., um að hækka framlag ríkisins úr 200 þús. í 250 þús. kr. Þeir standa einir að þessari brtt. Mér skilst af viðtali við hv. aðalflm., að hann byggi brtt. aðallega á því, að samþ. hefir verið 50 þús. kr. hækkun til verkamannabústaða. En þá er þess að gæta, að þegar frv. var afgr. héðan á dögunum, var sú hækkun þegar ákveðin, og getur nú ekki breytt neinu um afstöðu manna til þessa ákvæðis, sem deildin er búin að samþykkja. Meiri hl. n. getur því ekki verið með tillögunni.

*Jón Pálmason: Eins og hv. þdm. hafa sennilega veitt eftirtekt, höfum við hv. þm. Borgf. borið fram brtt. á þskj. 266, um að hækka úr 200 í 250 þús. kr. framlag ríkisins til sjóðsins. Það er rétt hjá hv. þm. Mýr., að áður en 200 þús. kr. framlagið var ákveðið, var búið að samþ. till., sem fram kom algerlega á bak við fjvn., um að hækka framlag til verkamannabústaða um 50 þús. Þetta raskaði hlutfallinu milli þessara framlaga, og það er það, sem við viljum aftur lagfæra. Annars er það skoðun okkar flm. brtt., að hér sé í rauninni svo ólíku saman að jafna, að þessi framlög séu ekki nefnandi á nafn hvort með öðru. Hér í Reykjavík eru byggð hús fyrir 4–6 millj. á ári. En vegna þess, hvernig fjárhagsástandið er orðið í sveitum, veltur það, hvort jarðir fara í auðn, á því, hvort hægt er að byggja upp á þeim. Í kaupstöðum eru nógir, sem vilja byggja, ef innflutningur leyfir. Í sveitum er það allt of fáum kleift. Þennan mun verður Alþingi að skilja og haga ráðstöfunum sínum eftir því. Það gerði ekki mikið til, þó að fólksfjölgunin og vöxturinn lenti allur í bæjunum, ef atvinnuskilyrðin þar væru glæsileg. En nú er fólksfjöldinn þar orðinn svo mikill, að hann er gersamlega í ósamræmi við atvinnuskilyrðin. Þess vegna er ekki rétt, að ríkið auki byggingar í kaupstöðum. Hitt er öllum ljóst, sem hugsa um það, að í sveitum eru til lífsskilyrði fyrir miklu fleira fólk, ef vel er á haldið. Þess vegna væri réttara að leggja allt féð til bygginga í sveitum heldur en að auka byggingar í kaupstöðum handa fólki, sem hefir enga atvinnu þar við að vera. Þótt okkur hv. þm. Borgf. sé ljós þörfin og teldum rétt að hækka framlagið meir en um þessa tiltölulega litlu upphæð, viljum við ekki fara fram á það, eins og sakir standa. En hitt væri ástæðulaust að draga úr þeirri kröfu, sem gerð er í till., þegar nýbúið er að fara kringum fjvn. og slengja á þessari hækkun, sem gerð var til verkamannabústaða við 2. umr. fjárlaganna.

* Frsm. (Stefán Stefánsson): Fjhn., eða þeir þrír nm., sem mættir voru á fundi fjhn., þegar málið var tekið fyrir, mælir einróma með því, að frv. verði samþ. Þetta er í þriðja sinn, sem frv. kemur fyrir þingið. Það hefir dagað uppi tvö síðustu skiptin, og vonandi, að það verði ekki nú. Launakjör hreppstjóra eru samkv. lögum frá 1917 og má nærri geta, að þessi tuttugu ára lög eru orðin úrelt. Hér er gengið eins skammt og frekast er unnt um launauppbætur. Má gera ráð fyrir, að heildarupphæð launanna hækki um einar 14 þús. kr. á ári, og skipt milli tvö hundruð hreppstjóra verða það ekki nema 70 kr. að meðaltali á hvern. Ég skil ekki hug þm. til þessara starfsmanna ríkisins þannig, að þeir sjái sér fært að ganga móti þessu. Ég hygg, að nokkrir séu hér, sem hafa allt að því 70 kr. fyrir hvern dag, sem þeir vinna, og þeir ættu ekki að sjá ofsjónum yfir þeirri viðbótarupphæð um árið til hreppstjóranna. Þá er vitanlegt, að á ferðakostnaði verður að ger a breytingu. Það er heldur hjáleitt, að hreppstjórar fái 25 aura kaup um tímann, meðan flestir aðrir hafa 1–2 kr. um tímann fyrir vinnu sína. Þetta er hækkað hér upp í 50 aura um tímann, og getur þó auðvitað eyðzt heill dagur í starf, sem gefur í hæsta lagi 3,50-5 kr. í aðra hönd. Þá eru hér brtt. á þskj. 299, frá hv. þm. V.Sk., og vil ég sem einn nm. mæla með þeim, enda virðast þær sjálfsagðar. Vottagjald hækkar samkv. till. hans úr 75 au. í 1 kr. til hvers votts fyrir klst. eða brot úr klst., sem réttarhald stendur yfir. Í öðru lagi leggur hann til, að lögin gangi í gildi 1. júní n. k., og ennfremur, að laun hreppstjóra greiðist samkvæmt þeim fyrir fardagaárið 1937–38. Þessu er ég fyrir mitt leyti alveg sammála. Ég hirði svo ekki að fara fleiri orðum um þetta mál. Ég vonast til þess, að hv. þdm. sjái sóma sinn í því að samþ. frv. Hér hafa legið frammi á lestrarsal áskoranir, m. a. af Fljótsdalshéraði og úr Dalasýslu, þar sem kveðið er sterkt að orði um nauðsyn málsins, og geta hv. þm. af þeim ráðið, hvort fært sé að greiða atkv. móti því.



Ég á hér brtt. á þskj. 299. En þar sem hv. frsm. hefir tekið þeim svo vel og þær eru sjálfsagt mál - leiðrétting laganna og dýrtíðaruppbót hreppstjóranna verður ekki of mikil fyrir því -, þá fell ég frá frekari umr. um þessar brtt.

*Finnur Jónsson: Ég skal ekki draga umr. úr hófi fram. Eins og hv. þdm. vita, var fundið að því við sjútvn., að hún hefði haft málið of lengi til meðferðar. En það var vegna þess, að frv. hefir verið sent til margra aðilja til umsagnar. og það er ekki neitt óeðlilegt, þó að málið hafi tafizt af þeim ástæðum. Þeir aðiljar, sem hafa mælt með því, að þær lagabreyt., sem í frv. felast, verði að h, eru Félag ísl. botnvörpuskipaeigenda, Skipaútgerð ríkisins og Eimskipafélag Íslands. Þó má geta þess, að enginn þessara aðilja mælir með öðrum atriðum frv. en þeim, er viðkemur þeim sérstaklega. Hinsvegar hafa borizt mjög öflug mótmæli gegn frv. frá Farmanna- og stýrimannasambandinu, skipstjórn- og stýrimannafélaginu Ægi, skipstjórafélaginu Öldunni, Skipstjóra- og stýrimannafélagi Reykjavíkur, Skipstjóra- og Stýrimannafélagi Íslands, Vélstjórafélagi Reykjavíkur og Vélstjórafélagi Íslands. Ég skal ekki fara lengra út í þessi mál, en ég verð að segja það, að ég álít, að þau séu á mjög miklum rökum byggð. Það kom fram við umr. í gær, að nauðsyn væri til, að þær breyt. á l., sem farið er fram á í þessu frv. gengju fram, vegna þess, að ekki væru nógu margir lærðir menn til að taka við störfum á skipum og þyrfti stundum að skrá óleyfilega á skipin. Ég skal ekkert segja um það, hvort þetta hefir átt sér stað, en ég hefi ekki orðið var við slíkt á Vestfjörðum, og ég veit ekki til, að það hafi komið fyrir annarsstaðar. En væri það á rökum byggt, væri rétt að fara aðra leið en þá, sem stungið er upp á í þessu frv. l. um atvinnu við siglingar eru langt mál í mörgum köflum, og hver kafli grípur svo mikið í aðra kafla l., að það er í raun og veru alls eigi hægt að breyta einum kafla án þess að breyta öllum köflunum jafnframt. Flm. þessa frv. hafa ekki gætt þess sem skyldi. Þeir byrja á því að gera ráð fyrir breyt. á 49. gr. l. og þeim gr., sem eru þar fyrir aftan, en gæta þess ekki, að jafnframt þarf að breyta ýmsum öðrum gr. til þess að sambandið raskist ekki með öllu. Ég skal finna þessum orðum stað. Í 1. gr. þessa frv. er gert ráð fyrir því, að undanþegin ákvæðum l. séu fiskiskip, sem eru 30 smálestir og minni, sem leggja afla sinn á land daglega. En eins ég sagði áðan, þá eru l. að öðru leyti svo samtvinnuð, að tæplega er unnt að breyta þeim að nokkru leyti án þess að breyta þeim um leið í heild sinni. Það má geta þess í sambandi við þessa undanþágu, að til þess að öðlast skipstjóraréttindi á skipum, er sigla innan lands og eru yfir lá rúmlestir. en ekki yfir 75 lestir, þurfa menn m. a. að vera stýrimenn á slíkum skipum í ekki minna en 12 mánuði. Með því að afnema stýrimennina á skipum, sem eru 15–30 smálestir, þá er um leið kippt burtu möguleikunum til þess að geta öðlazt skipstjóraréttindi á slíkum skipum. Sé nú hætta á því. að ekki fáist nógu margir lærðir menn til þess að vera stýrimenn á þessum skipum, mun eftir nokkur ár ekki verða minni hætta á því, að ekki fáist nægilega margir skipstjórar, því að þeir fá ekki að öðlast skipstjóraréttindi af þeim sökum, að með þessu lagafrv. eru teknir frá mönnum möguleikar til að vera stýrimenn á slíkum skipum og öðlast réttindi á þann hátt. Sama er að segja um þau atriði þessa frv., sem víkja að því að fækka vélstjórum; þar er alstaðar gert ráð fyrir, að það gangi yfir þriðja vélstjóra og aðstoðarmenn í vél. En með því móti að fækka þessum mönnum, þá eru menn um leið sviptir möguleikum til að öðlast full réttindi, þótt þeir hafi lokið prófi. Ég hygg, að af sem ég hefi sagt, sé mönnum orðið ljóst, þó að flm. hafi ekki athugað það rækilega, að það er ekki unnt að breyta slíkum ákvæðum nema því aðeins að breyta öllum l. Ég geri ráð fyrir, að sjútvn. athugi þessi atriði sérstaklega fyrir a. umr. frv. Ég vildi benda á það, að ef vanta kynni menn með fullum réttindum á sum skipin, þá væri það heppilegri leið að samþ. heimild fyrir ríkisstj. til að veita undanþágu um eins árs bil, en láta fara fram allsherjar endurskoðun á l. Því verður ekki neitað með rökum, að ef þetta frv. verður samþ., muni það leiða af sjálfu sér, að vandræði verða með að framkvæma siglingal. þegar á næsta ári. Það þarf að breyta mörgu, ef nokkru er breytt, og á það einkum við skilyrðin til að verða skipstjórar, stýrimenn og vélstjórar.

*Einar Olgeirsson: Í sambandi við þetta frv. og eftir þeim upplýsingum, sem fram hafa komið frá n. um aðilja utan þings, sem fallizt hafa á þetta frv., er vert að geta þess, að það eru nokkur fyrirtæki og samtök þeirra, sem eftir upplýsingum eru þau ein, t. d. Félag ísl. botnvörpuskipaeigenda, sem hafa beinna hagsmuna að gæta í þessu máli, og hvert þeirra mælir aðeins með þeim hluta frv., sem snertir þau fjárhagslega. Þarna er að ræða um nokkra stóratvinnurekendur og ríkisvaldið, sem eru sérstaklega „interesseraðir“ í því að koma á sparnaði fyrir sig. Ég álít nú hvað þetta atriði snertir, frá sjónarmiði þessara fyrirtækja og hvaða tillit Alþ. beri að taka til þess, t.d. Félag ísl. botnvörpuskipaeigenda, þá yrði Alþ. að gera þá kröfu til þess félags og annara slíkra, ef þau sérstaklega fara að heimta sparnað og fækkun starfsmanna, að miðað verði við þá hættu, sem þessum störfum er samfara. En að spara nokkra forstjóra er allt annað. Það þarf að líta eftir, hvort ekki væri þar ofhlaðið á. Það virðist a. m. k. liggja nær að athuga, hvort forstjórarnir í landi væru ekki of margir, áður en farið er að stofna öryggi sjómannanna í hættu með því að draga úr mannahaldi á skipunum. Öðru máli gegnir um yfirmennina í landi. Það myndi ekki spilla neitt öryggi sjómanna um borð, þótt þeim væri fækkað. Sama máli er að gegna um Eimskipafélag Íslands; það mætti athuga sparnað á sínum rekstri í landi, áður en það heimtar fækkun yfirmanna á skipunum, því að þessir menn hafa einkum með þá hluti að gera, sem öryggi sjómanna er mest komið undir. Þau ummæli, sem hér liggja fyrir með frv., eru eigi þannig, að þeir, er sitja á Alþ., geti tekið tillit til þeirra. Hinsvegar liggja hér fyrir mótmæli frá 7 samtökum og samböndum innan íslenzku sjómanna- og vélstjórastéttarinnar; þau eru frá þeim mönnum, sem þetta frv. snertir mest og bera bezt skynbragð á það. Þessir menn eru fagmenn í þessari grein og eiga að vita bezt. hvað þarna er um að ræða; þeir eiga líka að hafa ábyrgðartilfinningu fyrir því, hvernig þetta mál fer. Í hvert skipti, sem slys verður hér við land, togari strandar eða ferst á annan hátt, vantar ekki, að nóg sé um það rætt. við hve mikið öryggisleysi sjómennirnir eigi að búa hér á Íslandi. Þegar sett hafa verið l., sem að mörgu leyti miða í þá átt að tryggja öryggi sjómanna, sem er tiltölulega takmarkað, þá koma stuttu síðar fram till. um að breyta þessum 1. algerlega, vitandi það, að með því móti hlýtur að verða rýrt það öryggi, sem sjómenn og sjófarendur eiga við að búa. Fyrir þjóð, sem á eins mikið undir rekstri skipanna og biður annað eins manntjón af slysum á sjó sem Íslendingar bíða, virðist eigi aðeins vera óþarft, heldur beinlínis stórhættulegt að gera breyt. á l., sem miða að því að rýra öryggi þeirra manna, sem vinna á sjónum. Ég álít því hvað snertir þetta frv., sem liggur hér fyrir, eftir að fram eru komin önnur eins mótmæli, að þá nái engri átt, að það sé afgr- á þessu þingi. Það ber að athuga það betur og ræða betur við viðkomandi menn, er þessa atvinnu stunda og eiga eigi aðeins atvinnu sína, heldur einnig lif sitt undir því, að öryggið á sjónum sé sem bezt. Það má því ekki flana að því að gera breyt. á þessum l. þvert á móti vilja þeirra. Alþ- getur ekki tekið á sig þá ábyrgð, sem því fylgir. Þess vegna ber þinginu að fella þetta frv. eða gæta þess, að málið verði nánar athugað og betur undirbúið fyrir næsta þing. Tel ég það illa farið að gera nokkuð til að stofna öryggi sjómanna í hættu. Ég sé ekki, að l., sem nú er lagt til að breyta, séu neitt yfirdrifin hvað snertir öryggi sjómanna.

*Héðinn valdimarsson: Ég vil aðeins með fáum orðum taka í sama strenginn eins og tveir síðustu ræðumenn um þetta frv. Það lítur út fyrir, að þeir, sem standa að flutningi þess, áliti, að þetta þing sé sérstaklega fallið til að halda áfrum með Ýmiskonar löggjöf á móti stéttarfélögum. Það var byrjað með gerðardómnum, og verður haldið áfram með vinnulöggjöfinni a. m. k. með samþ. tveggja þingflokka, ef ekki fleiri, og síðan kemur þetta frv., sem er viðvíkjandi fagfróðum mönnum á skipum, bæði stýrimönnum og vélstjórum. Því er haldið fram í blöðum framsóknarmanna, að kaup þessara manna væri algerlega ósambærilegt við það, sem gerðist í nágrannalöndunum. En samanburður þeirra er alstaðar rangur, vegna þess að ekkert tillit er tekið til þess, hvað kostar að lifa í þessum löndum, t. d. hér og í Noregi. og ef tekið væri tillit til þess, myndi koma allt annað út, svo að Norðmenn komast eins vel af eins og íslenzkir vélstjórar og stýrimenn. Það er líka sýnt fram á af vélstjórafélaginn, sem hefir sent skýrslu til sjútvn., að á þeim skipum, sem hingað hafa siglt. séu fullt eins margir menn og löggjöf okkar ákveður. Svo það er ekki því til að dreifa, að hægt sé að taka til samanburðar okkar nágrannaþjóðir í þessu. Auk þessa má taka mörg atriði, sem hefir verið getið áður í umr. um þetta mál og að nokkru leyti nú, og þá er það fyrst og fremst, að með því að breyta þessu myndi löggjöfin færast aftur fyrir árið 1915, og verða verri afstaða vélstjóra og stýrimanna nú en því, ef tillit er tekið til þess, að vélaútreikningur var allt öðruvísi þá, eins og stendur í skjalinu frá vélstjórafélaginu. Ennfremur hefir bætzt við mikið af ýmiskonar vélum, sem vélstjórarnir þurfa að gæta. Ég hygg, eins og þetta frv. liggur fyrir, þá sé í því tvennskonar hætta, bæði fyrir útgerðarmenn, sem skipin eiga, þó að þeir virðist ekki sjá það, að ef fækkað væri mönnum á skipum, gæti það orðið þeim fullt eins dýrt og nú er, og þó er það sérstaklega hin minnkaða hætta fyrir bæði farþega og alla sjófarendur. Og mér finnst sízt að ætti að breyta þessu á sama tíma, sem verið er að þvinga sjómenn til að vinna fyrir ákveðið kaup og búin er til sérstök löggjöf um það, að fara svo að semja löggjöf, sem minnkar öryggi þeirra á sjónum að miklum mun. Og auk þess myndi að sjálfsögðu færast meiri vinna á þá menn, sem þessa vinnu stunda, sem mun þykja nú æðimikil. Ég hygg, að við landmenn ættum að geta komið okkur saman um, að sjómenn ættu fyllilega skilið þá viðurkenningu á starfi sínu, að þeir nytu launa og réttinda á við landmenn. Og ég get varla skilið, að hæstv. Alþingi muni líka taka þá stefnu í þessu máli, að ráðast á garðinn þar, sem hann er lægstur, og taka algerlega svari atvinnurekenda á móti sjómönnunum. Ég mun því greiða atkv. á móti þessu frv. eins og það liggur fyrir.

*Haraldur Guðmundsson: Ég ætla, að það hafi verið hv. þm. Borgf., sem gat um það bæði við I. og 2. umr. málsins, að þau ákvæði, sem eru í gildandi lögum um vélstjóra á mótorbátum, væru svo ströng, að ómögulegt væri að fá menn með tilskildri þekkingu til þess að vinna þessi störf. Ég lofaði við 1. umr. málsins að upplýsa það við þessa umr. Ég tel, að af þessum upplýsingum sé það sýnt, að það sé gersamlega staðlaus staðhæfing, sem þessi hv. þm. fer með. Ef það er aðgætt, hverjir hafa lokið vélstjóraprófl síðan árið 1915, þá er það sýnt, að það eru 1263 menn, og seinustu 10 árin liðlega 750 menn hjá Fiskifélagi Íslands. Á seinnstu 3 árum um 220 menn. Nú verður mönnum að sjálfsögðu á að spyrja, hvað mikið þarf af þessum réttindamönnum fyrir skipaflotann. Það eru til 151 bátur yfir 50 hestafla vélar. Skulu á hverjum veru tveir vélfróðir menn, ef hann fer í útilegu. Samtals þarf þá 302 menn. Á 268 báta undir 50 hestöfl þarf 268 vélstjóra. Samtals þarf 570 vélstjóra á allan vélbátaflotann íslenzka, sem er undir 150 hestafla vél samkv. gildandi lögum. En bara seinustu 10 árin hafa tekið próf yfir 750 menn; og til viðbótar voru áður með réttindum yfir 500 menn auk þeirra. sem hafa fengið réttindi með sérstöku prófi með undanþágu. sem síðar var gerð. Því er ekki minnsti vafi, að það er fjarri öllum sanni, að réttindamenn skorti á mótorbáta. Það er aftur á móti víst, að nægjanlegt er til af þessum mönnum í landinu í heild. Ég játa, að það hefir komið fyrir í einstaka stað, eins og á Akranesi síðastl. ár, að í bili voru ekki nægilega margir menn heima fyrir með réttindum. Auk námskeiða. sem Fiskifélag Íslands heldur, var haldið sérstakt námskeið, styrkt af ríkissjóði, fyrir vélstjóra á Akranesi á síðastl. hausti. Fullar upplýsingar liggja fyrir um það, að um 200 menn hafi öðlazt réttindi við mótorvélgæzlu án þess að hafa gengið á námskeið Fiskifélagsins, þannig að réttindamenn eru alls á skipum kringum 1500. Á seinustu tíu árum hefir töluvert meira en helmingur af þeim bætzt við. Tvö síðustu árin 76 annað og 70 hitt. - Ég ætla, að þetta geti sýnt hv. þm., að það er ákaflega fjarri því. að það sé hörgull á mönnum með réttindi. Um stærri vélar. 400 hestafla, þá eru 22 menn, sem full réttindi hafa, en í þau störf þarf, ef ég man rétt, 4–5 menn. Eftir að yfir þessa stærð er komið á vélum, kemur vélstjórastaða með almennum vélstjóraréttindum. Ég hygg því, að finna þurfi einhverja aðra ástæðu en að hörguli sé á þessum mönnum til þess að rökstyðja þetta frv. Nú kunna menn að segja, að þetta sé svo gífurlegur kostnaður fyrir útgerðina, að hafa menn með vélstjóraþekkingu í stað venjulegra háseta. En ég ætla, að yfirleitt sé munur á kaupi annars vélstjóra á þessum mótorbátum og kaupi háseta eitthvað nálægt 20–25 krónum á mánuði. Og ætti þá sá munur að valda því, að þessi lagabreyting yrði gerð og bátar hafðir í útilegu með aðeins einum manni með tilskildri þekkingu? Komi svo eitthvað fyrir, er verðmæti skipsins og líf allra sjómanna í hættu. Ég álít því, að það sé hinn mesti háski, ef hv. þm. létu ginna sig til þess að afgr. frv. Hv. þm. Ísaf. benti réttilega á það, að það er ótækt að gera þær breyt. á lögunum, sem hér er gert ráð fyrir, án þess jafnframt að breyta lögunum að öðru leyti. sem hv. flm. virðist ekki hafa athugað. Með því er fyrir girt, að í nokkur ár gætu nemendur fengið þá undirbúningsmenntun, sem nú er gert að skilyrði til að taka störf á hinum ýmsu skipum, því að undirbúningsmenntun er þá ekki til fyrir þá menn. Ég geri ráð fyrir, að þetta sé aðeins af vangá hjá flm., þegar frv. var samið. Auk þess verð ég að segja, að það er ákaflega einkennilegt sjónarmið, sem flm. hafa, að þeir skuli leggja til að fækka svo mjög stýrimönnum eins og gert er ráð fyrir í frv. T. d. allt niður í fiskiskip 300–500 smálestir, að hafa á þeim aðeins einn stýrimann í stað tveggja. Eftir því sem mér er tjáð, var það föst venja, þótt ekki væri lagaskylda, hjá útgerðarmönnunum íslenzku, að alltaf væru hafðir tveir stýrimenn á togara, ég ætla frá 1920 eða fyrr. Ég skil ekki í þeirri ofrausn hjá hv. flm., þar sem þeir segja, að ástæðan fyrir þessu frv. sé erfið afkoma útvegsins. En útgerðarmenn ættu bezt að vita, hvar skórinn kreppir. Þeir sendu tilmæli til Alþingis um margþættan stuðning við útgerðina. Í þessum tilmælum, sem fram voru borin af útgerðarmönnum, var farið fram á að létta af útgerðarmönnum þeirri kvöð, með lagabreytingu, að hafa aðstoðarmann við vélina, sem var ákveðið með lagabreytingu, þegar lögin um siglingar voru sett. En það kom ekki eitt orð í þá átt, að breyta ákvæðinu um stýrimenn á þessum skipum. Hygg ég, að það sé svo skýlaus viðurkenning frá hálfu útgerðarmanna, að það sé ekki hægt með fullri umhyggju fyrir öryggi manna á skipum að fækka stýrimönnum frá því, sem nú er. Verður það þá ennþá óskiljanlegra, hvers vegna flm. eru að koma með þvílíkar óskir. Það hafa engar óskir komið um þetta neinstaðar að, ekki einu sinni frá útgerðarmönnum, og það vita hv. flm. vel. Þá er atriðið um breyt. á tölu yfirmanna við vélar á stærri mótorskipum. Þegar það sýndi sig síðastl. sumar, þegar svo að segja allar fleytur, sem flotið gátu, voru settar á síldveiðar, þá kom það í ljós, að hörgull var á mönnum, sem höfðu tilskilin réttindi í vélstjórn, á öll skip, sem síldveiðar stunda. Ég átti tal um þetta við ýmsa menn og stéttarfélög þeirra, vélstjórafélagið o. fl. Og þegar þeir höfðu athugað málið, kynnt sér tölu skipa og hvað væri til af mönnum, féllust þeir á, að úr þessu þyrfti að bæta. Afleiðingin varð, eins og hv. þdm. er kunnugt, að sett voru bráðabirgðalög um að heimila undanþágu frá ákvæðum laganna þann tíma, sem flest skip eru á floti, þ. e. á meðan á síldveiðum stendur. Því þær eru þann tíma árs, þegar veður eru bezt og minnst hættan fyrir sjófarendur. Síðan á Alþingi um haustið voru samin lög, og gilda, ef þarf á næsta sumri. Ég sé ekki betur en svo langt sé gengið, sem ástæða er til. Það eina, sem réttlátt væri að gera, er, að ríkisstjórninni sé heimilt að veita undanþágu frá þessu um einhvern ákveðinn tíma. Ég held, að það væri hið mesta ólán, ef þetta frv. yrði samþ. Ég er sannfærður um, að jafnvel flm. sjálfir hafa ekki gert sér grein fyrir, hvaða afleiðing það gæti haft. Ef ætti að breyta þessari löggjöf, sem ég tei ekki ástæð u til, yrði það að gerast á þann veg, að löggjöfin yrði athuguð af þeim mönnum, sem kunnugir eru, en ekki af einhverjum þm., sem enga þekkingu hafa á málinu.

1) JakM: Í þeirri von að n. alhugi frv. vel áður en þriðja umr. fer fram, segi ég já.

2) SK: Eins og þd. er kunnugt, á ég þarna brtt., sem ég vonast ettir að geta fengið samþ. og þess vegna greiði ég atkv. með frv.