Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þetta frv., sem hér liggur fyrir á þskj. 166, er, eins og fram er tekið í grg., undirbúið og flutt að tilhlutun þfkn., enda þótt ekki séu nema þrír þm., sem í henni eru, flm. að því. Hinir tveir, sem í n. eru, eru báðir í Ed. og eru hv. þm. Mýr. (AE) og hv. 10. landsk. (GÍG). Það hefur á undanförnum árum verið svo, að það hefur verið allmikið á reiki, hvernig farið hefur verið með þau kjör, sem þm. hafa búið við, og lögin, sem um þetta eru, eru frá 1919, svo að það er ósköp eðlilegt, að það sé orðinn dálítill ruglingur á því, hvernig með þessi mál hefur verið farið, enda er það svo, að það er í mjög mörgum liðum, sem þingfararkaup alþm. er reiknað út. Núna á síðustu þingunum er svo komið, að þingfararkaupið er töluvert fyrir neðan almennt verkamannakaup, t.d. vegavinnukaup. Ég held nú, að það sé almenn skoðun, a.m.k. í þfkn., að þetta sé mjög óeðlilegt, og ég held, að það virði það enginn, að það sé með þessi mál þannig farið. Meira að segja hef ég og margir hv. alþm. orðið þess varir, að þeir, sem ekki eru kunnugir þessum málum, trúa ekki, að þetta sé svona lágt eins og það raunverulega er. Nú vill þfkn. koma þessu í fast horf, og þess vegna hefur hún flutt þetta frv., en aðalatriðin í því eru, eins og hv. þm. sjá, í 1. gr. og 4. gr. Ég skal ekki fara neitt út í það, hvort það muni vera hér stungið upp á réttri tölu varðandi það, sem hér er ákveðið í 1. gr., en það mun þó samkvæmt öllu því, sem gerist í launamálum og kaupgjaldsmálum í okkar landi, ekki vera talið, að þarna sé frekt í farið samkv. þeim ákvæðum, sem í 1. gr. frv. eru, sem eru 130 kr. á dag. Í 4. gr. frv. er komið fram með nýmæli, sem hefur ekki verið í lögum áður, og það er það, að fyrrv. alþm., sem hafa verið þrjú kjörtímabil eða lengur samfleytt á þingi eða verið þar 15 ár samtals, þótt það hafi slitnað í sundur, eigi rétt til eftirlauna, ef þeir hafa ekki þann rétt fyrir önnur störf. Nú er það kunnugt, að eftirlauna- og lífeyrisréttur í okkar landi er orðinn ákaflega víðtækur, og það hefur oft og einatt verið mjög undarlegt að sjá það og vita, að héraðshöfðingjar, sem komnir eru á gamalsaldur og búnir eru að sitja mjög lengi á Alþingi og eyða ævi sinni í félagsmálastörf að mjög miklu leyti, hafa engan rétt til lífeyris, en hvaða aðili sem hefur komizt á laun hjá ríkinu, hvort það er hjá stofnunum ríkisins eða hvarvetna annars staðar og jafnvel hve stutt sem hann hefur verið, hefur rétt til þessara hluta. Nú gætu einhverjir hv. þm. haldið, að þessi till. sem hér er flutt, mundi verða töluvert kostnaðarsöm nú þegar. Ég skal ekki alveg um það fullyrða, hvað margir kæmust undir þessi ákvæði elns og sakir standa, en við lauslega athugun á þingmannatalinu og þeirri þekkingu, sem ég hef á því, hverjir af fyrrverandi brtt. gætu nú komizt undir þetta ákvæði, þá hef ég komizt að þeirri niðurstöðu, að það væru nú ekki nema fimm menn. Og ég sé ekki neitt við það að athuga, þótt ég nefni nöfn þessara fimm manna, sem þarna gætu komið til greina og hafa verið þetta lengi á Alþingi. Það eru Þorleifur í Hólum, Hákon í Haga, Páll Hermannsson, Sigurjón Á. Ólafsson og Stefán í Fagraskógi. Sjötti maðurinn, sem ég hygg að þetta þýddi einhverja dálitla hækkun hjá, er Halldór Steinsson, fyrrv. læknir, sem hefur eftirlaun samkv. eftirlaunaskipuninni. Ég vil nú fyrir hönd þfkn. og þá náttúrlega fyrst og fremst fyrir hönd okkar flm. hér í þessari hv. d. óska þess, að þetta mál fái sem skjótasta afgreiðslu, og ég vil óska þess jafnframt, að það verði ekki af hálfu hv. þm. farið af stað með brtt. við þetta frv., nema haft sé samráð við okkur í þfkn., sem höfum um þetta mál fjallað. Málið er þess eðlis, að það er heppilegra, að það sé ekki farið að þræta hér um einstakar brtt., hvort sem þær eru til hækkunar eða lækkunar, án þess að það sé um það haft samráð við þá menn, sem hafa undirbúið málið. Ég vil svo að lokinni þessari umr. óska þess, að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. fjhn.



Herra forseti. Þegar þingfundartíma lauk á föstudaginn, höfðu þrír þm. Sjálfstfl. þrumað á móti frv. okkar Alþýðuflokksmanna um kosningabandalög. Þeir fóru af stað með miklum geysingi og bægslagangi, en áberandi þótti hlustendum það, hversu mjög þeir voru orðnir hógværir menn undir lokin. Hv. 2. þm. Eyf., þ. e. a. s. hv. minnihlutaþm. Eyf. (MJ), minntist á kosningabandalagslögin á Norðurlöndum og afnám þeirra í Noregi og Svíþjóð. En hann gleymdi alveg að geta þess, að það voru einmitt hægri flokkarnir þar í löndum, sem ávallt notfærðu sér ákvæðin um kosningabandalögin og voru ákaflega tregir til að fallast á, að þau væru afnumin. En hér ætlar aftur hægri flokkur íslenzkra stjórnmála að taka þveröfuga afstöðu, og mönnum er spurn, hverju þetta sæti. Ekki gæti það þó verið, að Sjálfstfl. íslenzki ætti einhverra sérhagsmuna að gæta, sem hann vildi ekki að aðrir nytu, t. d. kosningabandalag? Ég vil a. m. k. ganga út frá því, að réttur kjósandans eigi að vera jafn, hvaða flokki sem hann tilheyrir, og kjósendur eigi að hafa jafna aðstöðu til að skera úr, hvaða stefnu þeir vilji að fylgt sé í stjórnmálunum, hvort sem að hinni mörkuðu stefnu stendur einn flokkur eða fleiri saman. Nú hafa ræðumenn Sjálfstfl. einmitt verið að tala um möguleika sína til þess að ná hreinum meiri hluta, og það er að vísu rétt, að fræðilega hefur Sjálfstfl. eftir gildandi kosningalögum möguleika til slíks, og hefur hann þó ekki nema 39% kjósenda á bak við sig. Hann hefur fræðilega möguleika til þess að ná meiri hluta á Alþ., fá 27 þm. kjörna, en til þess vantar hann nú 6 þm., og það er ekki séð, að það sé líklegt, að til þess komi á næstunni, að Sjálfstfl. verði þess umkominn, nema kannske helzt ef skærist í odda milli tveggja fylkinga og kjósendurnir veldu, sem mér þætti nú næsta ólíklegt, á þann veg, að þeir vildu fela Sjálfstfl. meirihlutavald á Alþ. En það væri þó öllu skemmtilegra fyrir þann flokk að hafa öðlazt það í harðri keppni við annan aðila, sem þjóðin hefði þá hafnað, ef svo væri. Það var auðheyrt á ræðumönnum hv. Sjálfstfl., að þeir voru mjög roggnir yfir þessum meinta möguleika Sjálfstfl. og létu að því liggja, að það þyrfti nú eiginlega ekki að fara að gera lagabreytingar til þess að heimila öðrum aðila slíka möguleika til þess að tryggja stjórnarfarið. En hvað getur mælt á móti því að heimila kosningabandalagi sömu aðstöðu og svo segðu kjósendurnir auðvitað um, hvorum aðilanum þeir vildu að yrði falinn meiri hlutinn? Það er alveg ómögulegt að rökstyðja, að það geti kallazt ranglæti í öðru tilfellinu, nema með því að fordæma það þá einnig í hinu, fordæma það einnig, þegar Sjálfstfl. er sá, sem nýtur aðstöðunnar. Sannleikurinn er sá, að ef frv. okkar Alþýðuflokksmanna yrði gert að lögum, þá væri stigið stórt spor í þá átt að gera íslenzkt stjórnarfar mótaðra og öruggara, og að öllu óbreyttu eru litlar líkur á því í framkvæmdinni, að nokkur einn flokkur fái meiri hluta á Alþ., en þess er þörf, að meirihlutastjórn sé hægt að mynda í landinu, svo að hægt sé að komast hjá sambræðslustjórnum, - meirihlutastjórn, sem byggi á mótaðri stefnu eins eða fleiri flokka. Nú verða tveir eða fleiri flokkar að bræða sig saman, ef unnt á að vera að tryggja þjóðinni meira eða minna starfhæfa ríkisstjórn, og oft hefur það reynzt erfitt í landi smáflokkanna, eins og dæmi undanfarinna ára sýna. Frv. Alþýðuflokksmannanna er viðleitni í þá átt að ráða bót á þessum vanda. Samþykkt þess og framkvæmd mundi hafa í för með sér, að tvær meginfylkingar ættust við í kosningum og kjósendurnir ættu þess kost að ákveða með atkvæði sínu, hvor þessara fylkinga skyldi stjórna landinu næsta kjörtímabil. Óvissan, sem nú er um þetta, mundi hverfa, en festa koma í hennar stað, og slík breyting er ómótmælanlega til bóta. Það er þegar vitað, að það eru fleiri en Alþýðuflokksmenn, sem eru þessarar skoðunar, t. d. segir annað aðalblað Framsfl., Dagur á Akureyri, um þetta atriði það, sem hér fer á eftir, með leyfi forseta, núna fyrir nokkrum dögum: „Alþýðuflokksmenn hafa flutt frv. á Alþ., sem líklegt er til að vekja athygli og umr., því að þar er ráðgerð breyting á kosningafyrirkomulagi til Alþ. og þar með rofin þögnin, sem um það mál hefur ríkt um sinn. Mun frv. þetta þykja hið athyglisverðasta, ekki sízt vegna þess, að með því er stefnt að því að lækna eitt mesta vandamál íslenzkra stjórnmála, þ. e. óvissuna um stjórnarstefnuna, þegar gengið er til kosninga, og langvinna samninga eftir kosningar um stjórnarmyndanir. Mundi frv. þetta, ef fram næði að ganga, stuðla að sköpun samhents meiri hluta á Alþ. og er því þess vert, að það sé kynnt og rætt.“ Ég hygg það hafi verið hv. 2. þm. Eyf. (MJ), sem taldi, að með frv. Alþfl. um kosningabandalög væri verið að verzla með kjósendur, fara aftan að fólkinu og opna leiðir til blekkinga. Ég held, að þetta sé alveg þveröfugt, þarna sé sannleikanum gersamlega snúið við. Nú er það einmitt svo, að það er hægt að beita kjósendur blekkingum með róttæknisgaspri fyrir kosningar, en svo er hægt að fara að braska á bak við tjöldin og pukra og skella svo á stjórnarfari, sem er þveröfugt við það, sem kjósendurnir bjuggust við fyrir kosningar. Eftir kosningar geta menn fengið stjórn, sem þeir áttu sízt von á eftir því, hvernig málin voru túlkuð fyrir kosningar. Þetta er vitanlega óviðunandi ástand. Þetta gerir mögulegt að gera lýðræðið að vissu leyti að skrípaleik. Þetta ófremdarástand mundi frv. okkar Alþýðuflokksmanna einmitt torvelda eða jafnvel fyrirbyggja, ef það yrði að lögum. Og hversu fráleit sú staðhæfing er, að það opnuðust möguleikar til að koma aftan að fólkinu, verzla með kjósendur og þar fram eftir götunum, sést bezt á því, sem fram er tekið skýrt í frv., að kosningabandalag verður að tilkynna yfirkjörstjórn skriflega ekki síðar en 4 vikum og 3 dögum fyrir kjördag og kosningastefnuskrá kosningabandalags verður auðvitað einnig birt og túlkuð og um hana barizt í kosningabardaga fyrir kosningar. Þegar málin liggja þannig fyrir, þá á kjósandinn um það að velja að segja til fyrir kosningar, hvers konar stjórnarfar hann vill að taki við eftir kosningar. Þannig verður bersýnilega miklu minna olnbogarúm fyrir braskið og blekkingarnar, en þá kemur einmitt í ljós, að við það er engum verr en einmitt íhaldinu. Það vill, að möguleikarnir til bragða og blekkinga og verzlunar með kjósendur séu fyrir hendi eins og hingað til, og snýst þess vegna hatrammlega á móti því frv., sem torveldar þetta. Það er staðreynd, að nú vita kjósendur fátt eitt um fyrirætlanir stjórnmálaforingja um stjórnarmyndanir, þegar þjóðin gengur að kjörborðinu til þess að beita því húsbóndavaldi stjórnmálanna, sem hún á að hafa. Samningar um stjórnarmyndun koma ekki til sögunnar fyrr en að kosningum afstöðnum. Foringjar flokkanna hefja þá iðulega samstarf við aðilann, sem kjósendur viðkomandi flokks hefðu máske sízt viljað. Málefnasamningar ríkisstjórnanna verða til að tjaldabaki, eins og alkunna er, og eru raunverulega aldrei lagðir undir úrskurð kjósendanna, því að í næstu kosningum þykjast stjórnmálaforingjarnir vilja allt annað en það, sem fengin reynsla staðfestir að þeir sættu sig við í sambræðslustjórn. En frv. Alþfl. leiðir til þess, að málefnasamningar flokka, sem ætla sér að vinna saman, verði að aðalatriði kosningabaráttu og úrskurðarefni kjósendanna á kjördegi. Þannig er hér verið að tryggja kjósendum þann rétt, sem þeim ber, en torvelda möguleikann, eins og ég áðan sagði, fyrir stjórnmálaforustuna að blekkja kjósendur eftir á og koma á allt öðru stjórnarfari en kjósendurnir væntu og ætluðust til, þegar þeir greiddu atkv. í kjörklefanum. Það er talað um, að mikil spilling sé í íslenzkum stjórnmálum, og því verður sjálfsagt ekki neitað, að þar er ekki allt eins hreint og skyldi. En raunhæfasta ráðið til þess að bæta úr því er einmitt, að íhlutunarréttur kjósendanna sé aukinn og kosningar á Íslandi látnar snúast um málefni og stefnur, sem ekkert undanfæri sé að víkja sér frá að afstöðnum kosningum. Kjósendurnir eiga að krefjast þess, að þeim gefist kostur á að vita fyrirætlanir flokkanna og stjórnmálaforingjanna, áður en þeir ganga að kjörborðinu, og val þeirra á milli stefna á einmitt að byggjast á þessari vitneskju. Þetta er nauðsynlegt í öllum lýðræðisríkjum, og ekki sízt þar sem flokkarnir eru margir og óvissa mikil í stjórnmálum, eins og hér á sér nú stað. Auk þess eru sýndarlæti og blekkingar allt of ríkur þáttur í íslenzkri stjórnmálabaráttu og Sjálfstfl. þar áreiðanlega fremstur í flokki allra. Alþfl. er þeirrar skoðunar, að fólkið sjálft eigi að ráða því, hverjir stjórna landinu á hverjum tíma og í hvaða tilgangi. Einn þátturinn í baráttu hans fyrir þeirri skoðun er frv. um kosningabandalög stjórnmálaflokka. Það er að vísu engin framtíðarlausn í íslenzkri stjórnarskipun, það vitum við. Það fer ekki lengra en rúmast innan ramma núverandi kosningalaga. En við teljum nauðsyn að stíga þetta spor. Þess vegna verða kjósendurnir að taka þetta mál upp og bera það fram til sigurs, ef afturhaldið hér á Alþ. kemur í veg fyrir, að þetta frv. nái fram að ganga. Það er ein af þeim lýðræðislegu skyldum, sem lýðræðið sjálft leggur fólkinu á herðar. Sjálfstfl. virðist leggja mikla áherzlu á að staðhæfa, að þetta frv. samræmist ekki stjskr. Það verður vafalaust úrskurðað hér af þeim aðila, sem það heyrir undir. En þetta virðist vera fjarstæðukennt, þetta virðist vera örþrifaráð, sem gripíð er til, þegar menn vilja ekki ræða efni máls. Stjskr. kveður á um tölu þm. Annað aðalatriðið í þessum kafla er ákvæði stjskr. um kjördæmaskiptinguna. Inn á hvorugt þetta atriði fer þetta frv. Þriðja ákvæðið í þessum kafla stjskr. er um uppbótarþingsætin, og við því skipulagi er vissulega ekki heldur hróflað í þessu frv. En allt það, sem snertir kosningatilhögun, er túlkað og ákvæði sett um það í kosningalögunum, og hér er eingöngu um það að ræða, hvernig tilhögun skuli vera um framboð og kosningar. Á það var líka bent í umr. á föstudaginn af hv. 1. landsk. þm. (GÞG), að á Norðurlöndum hefðu eingöngu verið ákvæði í kosningalögum um kosningabandalögin, og þegar þau voru afnumin, þá var gerð breyting á kosningalögunum og annað ekki. Og ég leyfi mér að benda á það í tilefni af umr. á föstudaginn, að stjórnarskráin íslenzka og stjórnarskrár á Norðurlöndum eru ákaflega svipaðar, því að ísl. stjskr, er uppsuða úr dönsku stjskr. frá 5. jan. 1874 og í öllum aðalatriðum enn í dag samhljóða því plaggi. Ég verð því að líta svo á, að það séu litlar líkur til þess, að Sjálfstfl. geti komizt hjá því, að þetta mál verði rætt til hlítar hér á Alþ. og að Alþ. sjálft taki ákvörðun um það, hvort heppilegt þyki að gera það að lögum. Ég trúi því ekki, að þau undanbrögð takist Sjálfstfl. að fá málið úrskurðað frá. Það mun hafa verið hv. 5. þm. Reykv. (JóhH), sem taldi sig geta strítt mér á því, að ég væri eitthvað sár út af kosningaúrslitum á Ísafirði s.l. vor. Það er mesti misskilningur. Ég ber minn ósigur alveg eins og mér ber að bera hann, og við hv. núverandi þm. Ísaf. og ég höfum um ekkert að sakast hvor við annan. Hann hefur fallið einu sinni fyrir mér, og ég hef fallið einu sinni fyrir honum, og þar með erum við kvittir, og mun enginn sjá, að við séum neitt sárir eftir þann leik. - Ef litið er á Alþfl. og Sjálfstfl. í sambandi við Ísafjörð, þá þarf Alþfl. ekki meira að sleikja sár sín heldur en Sjálfstfl., og við skulum þess vegna alveg mætast í miðju trogi með umræður um þau mál. Menn hafa vafalaust tekið eftir því á undanförnum árum, að einn flokkur í landinu hefur sérstaklega hamrað á því í blöðum sínum og á mannfundum, að ógæfa mikil væri það, hversu flokkarnir væru margir á Íslandi, og ekki sízt kvað það við af hendi Sjálfstfl. í síðustu kosningum, þegar flokkarnir voru orðnir sex, að það væri eðlilegt og sjálfsagt, að hreinni línur sköpuðust og stefnt væri að því að mynda tveggja flokka kerfi í landinu. Nú ber aftur svo kynlega við, að þegar frv. er borið fram á Alþ. um kosningabandalög, sem greinilega stefnir í þá átt, að kjósendurnir ættu þess kost að skipa sér í tvær meginfylkingar, berjast um tvær meginstefnur mótaðar í tveim kosningastefnuskrám og segja til um það fyrir kosningar, hvor stjórnarstefnan verður ofan á og í samræmi við hvora þeirra skuli stjórna næsta kjörtímabil, þá rís sá flokkurinn, sem hefur verið að gaspra að undanförnu um það, að það væri æskilegt, að tveggja flokka kerfi myndaðist í þessu landi, upp á skottleggina og ætlar alveg að tryllast yfir því, að nú stefni að því, að hólmganga kynni að verða milli tveggja stjórnmálafylkinga í landinu. Hvar er samræmið í þessu? Eða er Sjálfstfl. alveg horfinn frá fyrri skoðunum sínum um nauðsyn tveggja flokka kerfis? Því væri að vísu ekki fyllilega komið á með lögfestingu þessa frv., en það væri þó stórt spor stigið í þá átt, að átök mynduðust milli tveggja stjórnmálafylkinga. Sjálfstfl. hefur talað um, að glundroði skapaðist af of mörgum flokkum. Þessi glundroði ætti þá vissulega að minnka, ef takast mætti að sameina meginstefnu hinna smærri og sundruðu flokka um ákveðna kosningastefnuskrá. Ég tel, að megintúlkun Sjálfstfl. gegn þessu frv. hafi falizt í því að saka okkur Alþfl.-menn um að vilja stefna í ólýðræðislega átt með þessu frv., þar sem möguleiki skapaðist til þess, að slíkt kosningabandalag, sem kannske fengi ekki meira en 37–39% kjósenda bak við sig, gæti fengið hreinan meiri hluta á Alþ. En þessi átylla, að þetta frv. sé ólýðræðislegt, hrynur þegar til grunna, af því að með núverandi lögum nýtur Sjálfstfl. þess og hefur oftlega lagt mikla áherzlu á það, að hann hafi möguleika til að ná hreinum meiri hluta á Alþ. að öllum lögum óbreyttum, og er þó sýnt, að hann hefur ekki nema 39% kjósenda á bak við sig, og það er ekki svo, að hann geti gert sér neinar vonir um, að fylgi hans fari vaxandi og að meiri hluti hans á Alþ. byggist á því, því að hann hefur allt frá 1930 verið að lækka hlutfallslega að fylgi hjá þjóðinni. Fyrir 1927 hafði hann yfir 50% kjósenda í landinu. Við hverjar einustu kosningar síðan hefur kjósendum hans farið fækkandi hjá þjóðinni, og núna síðast fór hann niður fyrir 40%, niður í 39%, og þar er hann nú, en samt er hann að tala um það, að hann hafi möguleika til þess að hafa hreinan meiri hluta á Alþ. En hvernig getur hann þá talað um það sem ólýðræðislegan hlut, ef flokkasamsteypa, sem hefði eina og sömu kosningastefnuskrána, fengi þennan sama rétt og þessa sömu aðstöðu sem Sjálfstfl. nú hefur? Hann getur það með því einu móti að segja: Ég nýt nú að óbreyttum lögum ólýðræðislegrar aðstöðu. En annaðhvort er að afnema hana, gera lagabreytingu í þá átt, eða að Sjálfstfl. getur sízt af öllu barizt á móti því, að annar aðili öðlist þá sömu aðstöðu, það er a. m. k. á engan hátt ólýðræðislegra. Önnur meginröksemd Sjálfstfl. var þessi, sem ég einnig hef gert að umræðuefni hér, að það væri hægt að fara aftan að kjósendum, verzla með þá, með því að koma á kosningabandalagi. Ég hef sýnt það með skýrum rökum, að það er allt lagt á borðið fyrir fram, í upphafi kosningabardaga, hver stefnan sé og hvaða stjórnarstefna sé ætlazt til að taki við eftir kosningar, einmitt með kosningabandalögum eins og þau eru skilgreind í þessu frv. En nú er hægt að svíkja kjósendurna og verzla með þá og blekkja þá, og það er sú aðferð, sem Sjálfstfl. vill halda í. Ekkert annað en þessar meginröksemdir hefur verið nefnt hjá forustumönnum eða málsvörum Sjálfstfl. í þessum umræðum, og verða þeir að koma með eitthvað annað fleira til, ef þeir ætla að geta rökstutt af nokkurri festu mótstöðu sína við þetta frv. Sannleikurinn er sá, að enginn stjórnmálaflokkur á Alþ. stendur eins höllum fæti til þess að standa gegn slíku frv. eins og einmitt Sjálfstfl. Ég hirði ekki um að fara að svara þeim hv. þm., sem hér töluðu f. h. Sjálfstfl. á föstudaginn, viðvíkjandi smánarti, sem þeir beindu til mín. Ég taldi, að það væri eitt af mörgu, sem sýndi rökþrot þeirra, því að þar voru þeir að hjala um allt aðra hluti en koma þessu máli við. En þetta mál er þýðingarmikið mál og stórpólitískt mál í eðli sínu, og þess vegna er allt í lagi með að verja tveim til þrem og þó að fjórum þingfundum væri til þess að ræða það og efni þess og alveg ástæðulaust nema fyrir þá menn, sem rökþrota eru, að fara út í önnur atriði.



Herra forseti. Það hefur verið þó nokkuð rætt um það í sambandi við þetta frv., hvort þetta væri að einhverju leyti brot á stjórnarskránni, og ekki hafa sízt hv. þm. Sjálfstfl. hér í d. komið fram með þá aths. Guð láti gott á vita, liggur mér við að segja, þegar þeir fara að bera stjórnarskrána fyrir brjósti. Það hefur nú ekki verið sérstaklega mikið verið að vanda framferðið gagnvart því plaggi hér á undanförnum áratugum, svo að það væri nú óskandi, að það væri þá farið að hafa hana eitthvað ofur lítið meira í heiðri en verið hefur hingað til, þegar sérstaklega hefur þurft á því að halda. 1941 tók meiri hluti þm. sig saman um það að sleppa öllum kosningum, sitja bara áfram og samþykkja lög, og til þeirra, sem mótmæltu, var ekkert tillit tekið, og stjórnarskráin var ósköp rólega brotin, og grundvöllurinn að miklu af því, sem gerzt hefur á síðustu áratugum, var lagður af því þingi, sem raunverulega hafði ekkert umboð eða hafði gefið sjálfu sér umboð. Ég held nú þess vegna, að það sé alveg óþarfi allt í einu að fara að taka þessa hluti svona nærri sér. - Ég ætla ekki að fara að minnast hérna á, hvernig farið var með 21. gr. í stjórnarskránni 1951 af hálfu hernámsflokkanna allra þriggja, það var alveg nákvæmlega sams konar stjórnarskrárbrot. Þess vegna varð ég dálítið undrandi, að menn skyldu nú fara að nefna snöru í hengds manns húsi og fara að tala um stjórnarskrá og að þetta mundi vera brot á henni. Ég held satt að segja, að það hefði frekar verið ástæða til að tala um hana í sambandi við önnur frv. en þetta. Hins vegar er alveg sjálfsagt að gera sér grein fyrir því, fyrst minnzt er á þetta. Ég verð að segja fyrir mitt leyti, að ég lít svo á, að þetta frv. brjóti ekki í bága við stjórnarskrána, ekki tilgangur þess sem heildar, það megi ræða um einstakar greinar úr því, hvort þær samrýmdust þeim skilningi, sem við leggjum í 31. gr. stjórnarskrárinnar. Og hvað slíkt snertir, þá er náttúrlega lítill vandi að laga þannig einstakar greinar, ef mönnum sýnist svo. Ég held þess vegna, jurediskt séð, að þetta frv. sé eitt af þeim, sem frekar sjaldan og í frekar fáum greinum brýtur í bága við hana, ef borið er saman við það, sem við almennt höfum átt hér að venjast, þannig að það sé lítill vandi að laga það, sem þannig kunni að einhverju leyti að álítast fara afvega, en tilgangur frv. í heild sé í samræmi við hana. Svo komum við aftur á móti að öðru í sambandi við þetta frv., og það er raunverulega ekki bara það lögfræðilega gildi þess, heldur það siðferðilega eða pólitíska gildi þess, þ. e., er þetta frv. réttlátt, miðar þetta frv. að því að skapa meira réttlæti í sambandi við kosningar og úrslit þeirra á Íslandi? Það virðist nú kenna dálítils ruglings í því, hvað menn séu að tala um sem kost við það, hvernig kosningalög og jafnvel hvernig stjórnarskrár séu. Við hvað erum við að miða? Að hverju ætlum við að stefna, hvort heldur sem við erum nú að semja breytingar á stjórnarskrá eða við erum að laga kosningalög, að svo miklu leyti sem það sé hægt, án þess að það brjóti í bága við stjórnarskrána? Erum við að miða að því að skapa sterka stjórn í landinu? Erum við fyrst og fremst að hugsa um það að gera þægilegra fyrir að mynda ríkisstjórn, sem hafi öll völd hér á Alþ.? Erum við fyrst og fremst að hugsa um það, að það sé helzt einn flokkur, sem, ef hann er sterkastur með þjóðinni, verði svo sterkur, að hann geti haft hreinan meiri hluta á Alþ., þó að hann hafi ekki hreinan meiri hluta hjá þjóðinni? Er þetta sá tilgangur, sem við eigum að miða við í sambandi við stjórnarskrá og kosningar? Ég álít það ekki og hef aldrei litið svo á og mun síðar koma nánar að því. Ég álít, að öll þróunin hjá okkur í stjórnmálunum á Íslandi hafi miðað að því að skapa allt annan tilgang með stjórnarskránni og kosningalögunum. Hins vegar hefur mikið verið rætt um þetta hérna. Bæði hefur verið minnzt á það sem eitt af því, sem nauðsynlegt væri, og eins hefur Sjálfstfl., þegar hann hefur talað hérna, borið þeim, sem virðast nú styðja þetta frv., það á brýn, að þeir væru að miða að því að skapa möguleika til að mynda ríkisstjórn fyrir flokka eða flokkasamsteypur, sem hefðu minni hluta þjóðarinnar að baki sér. Fulltrúar Sjálfstfl. sögðu hér, að svo framarlega sem Alþfl. og Framsfl. gerðu bandalag eftir þessu frv., ef það yrði að lögum, þá mundu þeir geta með 37% kjósenda náð 52% þingmanna. Þetta er rétt hjá Sjálfstfl., þetta mundu vera möguleikar, og þetta mundu vera möguleikar, sem ég álít að væru í ósamræmi við þann tilgang og þá stefnu, sem alltaf hefur verið að sigra meir og meir á okkar landi í sambandi við breytingar á stjórnarskrá og kosningalögum, það sem af er þessari öld. En þetta er ekki aðeins rétt hvað snertir það, ef Framsfl. og Alþfl. færu að mynda bandalag sín á milli. Þessi gagnrýni á möguleikum, sem felast í núverandi kjördæmaskiptingu til að skapa rangláta útkomu úr kosningum, á ekki aðeins við, ef Framsfl. og Alþfl. mynduðu bandalag með sér og reyndu að notfæra sér ákvæði svona laga til þess að ná meiri hluta þings með 37% kjósenda. Þetta á ekki síður við viðvíkjandi Sjálfstfl. sjálfum. Sjálfstfl. hefur við undanfarnar kosningar alveg sérstaklega lagt upp úr því og sérstaklega „agiterað“ með því, að það væri eitt það mesta happ, sem fyrir þjóðina gæti komið frá þeirra sjónarmiði, að hann fengi hreinan meiri hluta á Alþ., þó að hann fengi ekki hreinan meiri hluta hjá þjóðinni. Stundum hefur hann reiknað út, að hann þyrfti ekki nema 300–400 atkvæði til þess, ef þau væru á réttum stöðum, færðust til á réttum stöðum, þá væri Sjálfstfl. búinn að ná meiri hluta á Alþ., þó að hann hefði ekki meiri hluta hjá þjóðinni. Ef það á að fara að álíta það allt saman tómar kássur, sem myndað sé, ef það verður meiri hluti hér á Alþ., sem sé fenginn með alls konar skrýtinni útkomu í kjördæmum, hvernig sem hún er nú sköpuð, þá fara nú margir að verða sekir um kássutilbúning, ekki aðeins þeir, sem bjuggu til Bændaflokkinn hér á árunum, heldur líka þeir, sem reyna að ná meiri hluta núna með því að skírskota til kjósenda um, að þeir fái örugga stjórn, ef 300–400 kjósendur flytja sig til. Og sannleikurinn er, að Sjálfstfl. er enn þá nær þessu en menn almennt máske hafa reiknað út. Það þurfa ekki að flytjast nema 164 atkvæði beint frá Framsfl. til Sjálfstfl. í réttum sex kjördæmum í landinu til þess, að Sjálfstfl. hafi 27 þm., þó að hann hafi ekki nema 37–38% kjósenda. Svona er nú ranglætið í núverandi kjördæmaskipun enn þá mikið þrátt fyrir þær breytingar, sem gerðar hafa verið á þessari öld. Það er þess vegna tvennt til ranglátt í sambandi við bæði stjórnarskrána og meira að segja þetta frv., sem hérna liggur fyrir. Það er hægt að skapa meiri hluta á Alþ. fyrir flokk, sem hefur ekki nema 37–38% kjósenda á bak við sig.  Það var minnzt á það hér í umræðunum af hálfu Sjálfstfl.-þm., að það væri verið að skapa möguleika fyrir alls konar flokkaverzlun og öðru slíku í sambandi við þessi kosningabandalög. Satt að segja rifjaðist alveg upp fyrir mér, þegar sumir hv. Sjálfstfl.-þm. töluðu hérna núna, hvað Framsókn sagði við okkur á þinginu 1942. Það voru nákvæmlega sömu rökin, sem notuð voru, þegar verið var að tala um, að það yrðu alls konar undarleg bandalög og annað slíkt í sambandi við þetta, og framsóknarþingmennirnir notuðu á móti tvímenningskjördæmunum þá. Þetta kæmi nú dálítið einkennilega við mann, ef maður vissi ekki, hvernig breytingarnar væru orðnar. Það sem af er öldinni, hefur Sjálfstfl. venjulegast staðið með verkalýðsflokkunum í því að breyta stjórnarskránni þannig, að það yrði meira réttlæti, og það hefur verið af þeim eðlilegu ástæðum, að borgarastéttin íslenzka hefur átt einmitt sameiginlega hagsmuni með verkalýðnum í því að veita bæjunum, þéttbyggðinni, jafnóðum sem hún skapast, mannréttindi og jafnrétti, þar sem hins vegar öll gamla kjördæmaskipunin var miðuð við sveitirnar og þeirra vald. 1933–34 stefndu þess vegna Sjálfstfl. og verkalýðsflokkarnir saman í þessari baráttu alveg eins og 1942. Framsókn stendur þarna á móti. Framsfl. hafði um tíma haft meiri hluta hér á Alþ., þó að hann hefði minni hluta með þjóðinni, og það var sú aðstaða, sem hann hafði hugsað sér að reyna að halda, og sú aðstaða, sem hann hefur alltaf verið að reyna að halda í. En nú hefur það gerzt, að Sjálfstfl. hefur tekið upp einmitt þessa framsóknaraðferð, gerir sér sömu vonirnar og Framsókn gerði sér einu sinni og reynir nú með sömu röksemdum og Framsókn beitti áður að halda í, þegar reynt er nú með lögum, þó að það hafi áður verið með stjórnarskrárbreytingum, að miða eitthvað í þá átt að skapa meira réttlæti. Það er engum vafa bundið, að það er hægt að laga þá agnúa á þessu frv., sem menn kynnu að álíta að einhverju leyti annars að kynnu eitthvað að snerta sum ákvæði stjórnarskrárinnar um of. Það er hægt að laga það, og það er alveg nauðsynlegt að laga ýmsa hluti í því. Það nær t. d. ekki nokkurri átt að heimila kosningabandalög, sem eru aðeins í einstökum kjördæmum, og er raunverulega í mótsetningu við alla þá hugmynd, sem á bak við þetta frv. liggur. Kosningabandalög í einstökum kjördæmum þýða bara röskun. Svo framarlega sem einmitt á að reyna að skapa þann kost, sem það væri, að þjóðin vissi, að hverju hún væri að ganga um stjórnarmyndanir fyrir kosningar, þá verður kosningabandalag óhjákvæmilega að ná til allra kjördæma. Tveir eða fleiri flokkar yrðu að vera fastbundnir um það að haf.a bandalag í öllum kjördæmum og vinna saman eftir ákveðinni kosningastefnuskrá, þar sem þeir segja þjóðinni, hvað þeir ætli að gera, svo framarlega sem þeir ná meiri hluta. Það er alveg rétt, að sá feluleikur, sem verið hefur með stjórnarmyndanir á undanförnum áratugum, er alveg óþolandi. Þjóðin hefur hvað eftir annað fengið þveröfuga stjórn út úr kosningunum, þveröfuga við það, sem hún hefur ætlazt til. 1937 kaus t. d. þjóðin 30 vinstri menn á þing. Meðvitandi var hún að vinna að því að skapa vinstri meiri hluta á þingi. Það, sem hún fékk upp úr þeim kosningum, var þjóðstjórnin, argasta afturhaldsstjórn, sem verið hefur til á Íslandi, alveg þveröfugt við það, sem meiri hluti fólksins hafði ætlazt til. 1946 var þjóðin að kjósa alveg sérstaklega ákveðna stjórn, nýsköpunarstjórnina, og alveg sérstaklega um ákveðið mál, á móti herstöðvunum, og hvað fékk hún upp úr kosningunum? Hún fékk það, að nýsköpunarstjórnin var drepin og Ísland gekk inn í hernaðarbandalag, amerísk leppstjórn mynduð á Íslandi. Það er svo sem alveg gefið mál, ef að einhverju leyti væri hægt að stuðla að því með lögum, að þjóðin fengi að vita af því fyrir kosningar, um hvers konar stjórn hún væri að kjósa, þá væri það óskaplegur munur og spor í mjög rétta átt. Öll þróunin hjá okkur viðvíkjandi kosningarréttinum, kjördæmunum, kosningatilhöguninni í heild hefur gengið í þá átt að komast burt frá einmenningskjördæmunum, komast burt frá möguleikunum á því, að flokkur eða flokkar gætu haft meiri hluta á Alþ., sem væru í minni hluta hjá þjóðinni. Og þessi tilhneiging, þessi þróun hefur verið í ætt við kröfurnar um jafnrétti, um að allir menn, hvar sem þeir búa í landinu og hvaða skoðun sem þeir hafa, eigi að hafa sömu möguleika til þess að hafa áhrif á, hvernig því er stjórnað. Þessar tilhneigingar hafa þess vegna alltaf verið að afgerast, þróunin hefur alltaf verið að ganga í þá áttina að draga úr því ranglæti, sem einmenningskjördæmin voru, svo að ég tali nú ekki um tvímenningskjördæmin, meðan ekki fór fram hlutfallskosning í þeim. Þess vegna er það gefið, að að svo miklu leyti sem þetta frv. miðar í þá átt að skapa meira réttlæti í þessum efnum, réttari útkomu, án þess að einstakir flokkar geti í skjóli þess grætt meira á ranglæti í kjördæmaskipun en þeir gera nú, - að þessu leyti miðar þetta frv. í rétta átt. Og ég efast ekki um, að það sé hægt að laga í n. það, sem eru gallar á því, þannig gallar, sem m. a. Sjálfstfl. hefur bent hérna á. Ég held þess vegna, að þetta frv. sé fyllilega þess virði, að það sé unnið að því að reyna einmitt innan þess ramma, sem stjórnarskráin gefur okkur, möguleika til að bæta eins og hægt er úr því ranglæti, sem nú á sér stað í sambandi við þá útkomu í kosningunum, sem skekkir alveg vilja fólksins í landinu. Ég er þess vegna eindregið á því, að þetta frv. eigi að fara til nefndar nú og það eigi að reyna þar að laga þá galla, sem á því eru, og að frv. sem heild brjóti engan veginn í bága við stjórnarskrána og það sé satt að segja undarlegt, að það sé komið fram með þá hluti eftir þá meðferð, sem stjórnarskráin hefur fengið áður hér á Alþingi.



Herra forseti. Sjaldan hafa stjórnmálariddarar riðið jafngeyst að heiman og ræðumenn Sjálfstfl. í umræðunum s.l. föstudag, og sjaldan hafa stjórnmálariddarar riðið jafnhógværir heim til sín og þeir gerðu að þeim loknum. Allt, sem þeir höfðu sagt, hafði verið hrakið, öll meginatriði, sem þeir höfðu fært fram gegn þessu frv., höfðu verið hrakin gersamlega. Meira að segja gamansemin, sem þeir höfðu reynt að beita í ræðum sínum, varð fyrst og fremst að gamansemi um þá sjálfa og fortíð þeirra í þessum málum. Frv. átti að vera stjórnarskrárbrot, það átti að tryggja föllnum þm. þingsæti og það átti að lögleiða pólitískt brask. Allt saman var þetta afsannað rækilega. Er frv. stjórnarskrárbrot? Hvað stendur í stjórnarskránni um þessi atriði? Þar er kveðið á um tölu þm., þar er kveðið á um kjördæmaskipun, hvort kosið skuli í einmenningskjördæmum, tvímenningskjördæmum eða stærri kjördæmum með hlutfallskosningu, og þar er kveðið á um úthlutun uppbótarþingsæta. Við engu þessara atriða - við bókstaflega engu þeirra er hið minnsta haggað í þessu frv. Allt saman helzt þetta óbreytt. Frv. fjallar aðeins um breytta aðferð við kosningar frá því, sem nú er. En einmitt í stjórnarskránni er kveðið svo á, að í kosningalögum skuli kveðið á um kosningaaðferðina. Það er gert í núgildandi kosningalögum, og þetta frv. breytir þeim ákvæðum nokkuð. Það tekur af öll tvímæli um, að þetta frv. snertir ekki stjórnarskrána, að nákvæmlega sams konar ákvæði og hér hefur verið lagt til að tekin verði í okkar kosningalög hafa verið í gildi í tveim nálægum löndum, Noregi og Svíþjóð, um langan aldur. Mér vitanlega hefur engum, hvorki lögfróðum manni né ólögfróðum, dottið í hug þar í landi að halda því fram, að ákvæði um kosningabandalög, eins og giltu þar og lagt er til að gildi hér, breyti grundvallaratriðum í stjórnarskránni. En eins og kunnugt er, er okkar stjórnarskrá grundvölluð á alveg sömu grundvallaratriðum og stjórnarskrá Norðmanna og Svía. Frv. átti að tryggja föllnum þm. þingsæti. En sannleikurinn er sá, að það tryggir, ef að lögum yrði, miklu frekar en nú, að meiri hluti kjósenda standi á bak við kjörinn þm. Samkvæmt núgildandi reglum getur hæglega svo farið, að þm. sé kjörinn, þótt hann hafi ekki þriðjung af kjósendum bak við sig. Ef flokkar eru margir í kjördæmi, gæti hann verið kjörinn, þótt hann hefði ekki nema fimmtung kjósenda á bak við sig. En með þessu frv. er bandalagi gefinn kostur á því að njóta sama réttar og stærsti flokkurinn hefur nú, og þá eru tvímælalaust auknar líkur fyrir því, að það stæði meiri hluti kjósenda á bak við kjörinn þm., frá því, sem nú á sér stað. Með þessu væri því stigið stórt spor í þá átt, að þm. verði því aðeins kjörinn, að meiri hluti kjósenda í kjördæminu standi á bak við hann. Sannleikurinn er þveröfugur við það, sem ræðumenn Sjálfstfl. vildu vera láta. Frv. átti að tryggja pólitískt brask vegna þess, að farið væri aftan að kjósendum. En sannleikurinn er þveröfugur. Það útilokar einmitt pólitískt brask. Nú á sér stað pólitískt brask í sambandi við kosningar að því leyti, að sex flokkar ganga til kosninga, hver með sína stefnuskrá, og enginn kjósandi veit, hvaða stjórn hann er að kalla yfir sig eftir kosningar með því að greiða ákveðnum flokki atkvæði sitt. Það veit enginn kjósandi í kosningum, hvers konar stjórn kemur upp úr kosningunum. Hann veit ekkert um það, hvort mynduð verður hægrisinnuð stjórn, vinstrisinnuð stjórn, flokksstjórn eða samsteypustjórn tveggja, þriggja eða fjögurra flokka. Það er pólitískt brask í kosningum, að flokkar skuli geta komizt upp með það að láta ekki í ljós skýrt og ákveðið fyrir kosningar, hvers konar stjórnarsamvinnu þeir ætla að taka upp eftir kosningar, og einn kjarni frv. miðar einmitt að því að torvelda slíkan óheiðarleika í kosningabaráttu, að torvelda slíkt kosningabrask. Það stuðlar að því að skapa hreinar línur fyrir kosningar í stað þeirra óhreinu lína, sem verið hafa í öllum kosningum hér síðan í kosningunum 1934. Þegar þetta er athugað, þá er í raun og veru ekkert undarlegt, þó að hv. ræðumenn Sjálfstfl. hafi riðið hljóðir og hógværir heim frá umr. s. l. föstudag. Og þá er kannske líka skiljanlegt, að reynt skyldi að bæta þetta upp með stórum fyrirsögnum og myndum í Morgunblaðinu, en Morgunblaðið eyddi á þessar umr. s. 1. föstudag meira rúmi en það hefur eytt í nokkrar aðrar umr. undanfarin þing hér á Alþ. Það var beitt stærsta fyrirsagnaletri, fimm dálka fyrirsögn með stærsta letri, sem Morgunblaðið hefur yfir að ráða. Það var eytt álíka púðri í það að lyfta undir ræðumenn Sjálfstfl. í þessum umr. eins og þegar sagt var frá friðarsamningunum í síðustu heimsstyrjöld og þegar sagt var frá láti Roosevelts og Stalins. Svo merkileg tíðindi þóttu hér hafa verið á ferðinni, svo nauðsynlegt þótti að bregða svolitlum ljóma á riddarana eftir heimreið þeirra úr umr. á föstudaginn. Hv. 5. þm. Reykv. (JóhH) talaði í ræðu sinni rétt eins og til væri aðeins ein regla til að reikna út, hverjir hefðu náð kosningu í kjördæmum með hlutfallskosningu, þar sem kosnir eru fleiri en tveir menn og raunar þó aðeins tveir séu kosnir. Allir, sem þekkja rækilega til þess, sem snertir kosningatilhögun í stjórnskipunarlögum, vita, að mörgum aðferðum má beita í þessu sambandi og að sú aðferð, sem hér er beitt og hefur verið algengust, hin svo kallaða de Hondt-aðferð, að deila með tveimur, þremur, fjórum, fimm og þar fram eftir götunum, er mjög umdeild og engan veginn einhlít. Það er eðli hennar að ívilna stærsta flokknum, en aftur á móti halla mjög á hina minni, svo sem greinilega sést á því, að við beitingu hennar hér í alþingiskosningum er niðurstaðan sú, að Sjálfstfl. með 39% af atkvæðum bak við sig fær 50% af kjörnum þm., fær 4 af 8 þm. Alls staðar annars staðar, þar sem um þessi mál hefur verið rætt af viti og þar sem menn þekkja til þeirra mála, sem þeir eru að ræða um, hefur mönnum orðið mjög ljóst, að þetta er mjög hæpið, og tilhneigingin er alls staðar í þá átt að breyta þessari aðferð til þess að skapa réttlátari hlutföll í úrslitum kosninganna. Og eins og ég skýrði frá í ræðu minni á föstudaginn, var þetta einmitt gert bæði í Noregi og Svíþjóð til þess að rétta hlut smáu flokkanna, um leið og þeir voru sviptir skilyrðunum til kosningabandalaga, og þess vegna er það líka þannig eins og ég sagði frá, að ef þeirri aðferð, sem nú gildir í Noregi og Svíþjóð og allir flokkar sameinuðust um að teija skynsamlegri og réttari en de Hondt-aðferðina, sem beitt var þar og beitt er hér enn, þá hefðu kosningaúrslitin hér í Reykjavík á s. l. ári orðið önnur en þau urðu, fjórði þm. Sjálfstfl. hefði fallið. Ég hygg, að það sé hv. 7. þm. Reykv., sjálfur borgarstjórinn í Reykjavík, sem samkvæmt núgildandi ákvæðum í Noregi og Svíþjóð hefði fallið hér í sumar, en fyrrv. 8. þm. Reykv., frambjóðandi Framsfl., Rannveig Þorsteinsdóttir, hefði komizt að. Það er því rétt fyrir hv. þm. Sjálfstfl. að hugsa sig vel um, ef þeir mæla með því að taka upp núgildandi skipun á Norðurlöndum, en þeir vísa mjög í það, að nú sé búið að afnema kosningabandalög á Norðurlöndum. Ef þeir vilja taka sér Norðurlöndin til fyrirmyndar, þá verða þeir líka að mæla með því að breyta aðferðinni við útreikning í hlutfallskosningum með þessum afleiðingum að óbreyttum atkvæðatölum. Hvort tveggja hefði engum á Norðurlöndum dottið í hug að gera, að banna kosningabandalögin og hafa óbreytta hlutfallstöluaðferð. Þetta tvennt fer ekki saman. Annaðhvort var að leyfa kosningabandalögin áfram og hafa þá óbreytta hlutfallstöluaðferð eða afnema kosningabandalögin og breyta útreikningsaðferðinni til þess að halla ekki óeðlilega á minni flokkana. Sjálfstfl. ætti því að hugsa sig vel um, áður en hann tekur mjög skarpa afstöðu gegn kosningabandalagshugmyndinni, með tilvísun til þess skipulags, sem bræðraþjóðir okkar í Noregi og Svíþjóð hafa tekið upp, því að það er ekki hægt að vísa til afnáms kosningabandalaganna þar, nema því aðeins að vera reiðubúinn að taka upp hina breyttu útreikningsaðferð, sem þessar þjóðir tóku upp. Ræðumenn Sjálfstfl. töluðu um þetta frv. eins og það væri frv. um kosningabandalag Framsfl. og Alþfl. Þetta er í raun og veru eitt gleggsta dæmið um alger rökþrot þessara hv. ræðumanna í umr. Frv. er um kosningabandalög almennt. Allir flokkar gætu hagnýtt sér ákvæðin Framsfl. og Sjálfstfl., eða stjórnarflokkarnir, gætu hagnýtt sér þau og hvaða aðrir tveir, þrír eða fjórir flokkar sem væru. Það er rétt, sem hv. 2. þm. Reykv. benti á, að útkoman er nokkuð mismunandi eftir því, hverjir hagnýta sér kosningabandalögin. Kosningabandalögin verða til þess að auka hlutfallslega fulltrúatölu bandalaganna á Alþ., og þau geta gert fulltrúaskiptinguna réttlátari en hún yrði án bandalaga. En hugsanlegt er líka, að misréttið ykist, ef þeir flokkar, sem fæsta þm. hafa á bak við sig núna, mynduðu kosningabandalag. Fyrir fram verður ekki um þetta vitað. Það er eins um þetta og allar kosningareglur, að það er ekki hægt að miða ákvæðin í heild við það, hverjir koma til með að nota sér þau. Þess vegna verður að ræða þessi mál algerlega sem meginreglu, og þá er aðalatriði í sambandi við málið það, að allar líkur eru á því, að það mundi stuðla að því, að auðveldara yrði að mynda samhentan meiri hluta á Alþ. og að minni flokkarnir hefðu með þessu fyrirkomulagi skilyrði til að njóta sama réttar og einn stór flokkur hefur nú, og er það kjarni málsins. Hitt er svo annað mál, að það er spaugilegt, að Sjálfstfl., sem nú er í stjórnarsamstarfi við Framsfl., skuli tala um það sem hreinan glæp, ef Framsfl. hefði kunnað að detta í hug að ganga í kosningabandalag við Alþfl., en allur bægslagangur í hv. Sjálfstfl. er auðsjáanlega við það miðaður, að samstarfsflokkurinn í ríkisstj. kunni nú að sitja á einhverjum svikráðum við Sjálfstfl. og gæti hugsað sér að samþykkja þetta frv. með það bak við eyrað, að takast kynni málefnasamstaða með honum og Alþfl. í sambandi við kosningar. Sjálfstfl., sem nú er trúlofaður Framsfl. í stjórnarsamstarfi, er m. ö. o. logandi hræddur um að missa kærustuna til annars flokks. Við í Alþfl. höfum ekki svo náin samskipti við Framsfl., að við höfum nokkra hugmynd um það, hvort sá flokkur kann að hafa einhver slík brigð í huga við núverandi kærasta sinn, og við hugsum ekki sérlega mikið um það. Frv. er borið fram sem almenn hugmynd til þess að leiðrétta áberandi galla, sem nú eru á kosningakerfinu. Þegar það hefur verið samþykkt, þá er komið algerlega nýtt viðhorf í íslenzkum stjórnmálum, sem þá mundi auðvitað verða athugað. En hitt er spaugilegt, að Sjálfstfl. skuli bregðast þannig við málinu, að í ljós komi ótti við að missa núverandi kærustu í stjórnmálunum, Framsfl. Þetta verður enn þá spaugilegra, þegar það er haft í huga, hvernig þessi kærasta hefur reynzt Sjálfstfl. á undanförnum árum, en þessir flokkar eru búnir að vera pólitískt trúlofaðir nú í 3 ár. Sannleikurinn er sá, að Framsfl. hefur ekki reynzt svo góður kærasta sínum, að ástæða væri til að halda, að Sjálfstfl. væri sérstök eftirsjá að kærustunni. Þess er skemmst að minnast, að Framsfl. samþykkti vantraust á hæstv. dómsmrh. á flokksþingi sínu. Þetta var auðvitað mikil hneisa fyrir dómsmrh. og þann flokk, sem hafði sett hann í þetta sæti og vildi halda honum í sætinu. Á það má líka minna, að sjálfur fyrrverandi forsrh., núverandi landbrh., sagði fyrir síðustu kosningar í framboðsræðu á Siglufirði, að innan Sjálfstfl. væri að finna einhver spilltustu öfl, sem nú fyndust í íslenzku þjóðfélagi. Eftir þessar kveðjur, sem Sjálfstfl. hefur fengið frá Framsfl. alveg nýverið, kemur það satt að segja mjög undarlega fyrir sjónir, að hann skuli ætla að tryllast af tilhugsuninni um að missa þá kærustu, sem hefur leikið hann svona. Það er ein af aðalfyrirsögnunum í Morgunblaðinu á laugardagsmorguninn í frásögninni af umr. á föstudaginn var, að það væri lýðræðishugsjón Alþfl. að 37% af greiddum atkvæðum skyldu duga til þess að fá 52% af kjörnum þm. Þetta prentaði Morgunblaðið, þó að búið væri að skýra frá því hér í ræðum á föstudaginn var, að lýðræðishugsjón Sjálfstfl. væri sú, að hér í Reykjavík fengi hann helming, 50%, kjörinna þm. út á 39% greiddra atkvæða. Það fannst Sjálfstfl. sjálfsagt, en síðan er það efni í stórt fyrirsagnaletur og mikla hneykslun, ef þetta frv. gæti leitt til þess, að út á 37% kjósenda kæmu 52% kjörinna þm. Sjá nú ekki allir hv. þdm., um hvers konar málflutning hér er að ræða? Sjálfstfl. ætlar af göflunum að ganga, ef svo gæti farið, að aðrir flokkar fengju nákvæmlega sama rétt og hann hefur nú. En þetta er þó ekki allt. Mig rámar í það, að það hafi verið ein af aðalkosningabombum Sjálfstfl. í síðustu kosningum, hvað nærri lægi, að Sjálfstfl. gæti fengið hreinan meiri hluta í þessum kosningum. Ég fletti Morgunblaðinu kosningamánuðinn til þess að athuga, hvort þar væri ekki einhverjar skýrar heimildir að finna um þessar tilraunir Sjálfstfl. til þess að fá hreinan meiri hluta í síðustu kosningum út á tiltölulega fá atkvæði. Og ég þurfti ekki að fletta mjög lengi. 23. júní 1953 stendur í feitum og gleiðgosalegum ramma í Morgunblaðinu þessi klausa, og það er auðséð, að þetta átti að vera ein af stóru bombunum í þeim kosningum. Hún er mjög stutt og hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Aldrei fyrr hefur Sjálfstæðisfl. átt eins glæsilega sigurmöguleika og í væntanlegum þingkosningum. Ekki skortir sjálfstæðismenn nema 344 atkv. frá andstæðingum sínum til þess að vinna 10 ný kjördæmi og fá með því hreinan meiri hluta á þingi þjóðarinnar. 344 atkv. standa í vegi fyrir heilbrigðu, ábyrgu meirihlutastjórnarfari á Íslandi í stað pólitískra hrossakaupa samsteypustjórnanna, þar sem illgerlegt er fyrir kjósendur að greina, hvaða flokkur á lof og hver last skilið fyrir stjórnarframkvæmd sína. Atkvæðin, sem Sjálfstfl. skortir, eru þessi: Hafnarfjörður 52, Ísafjörður 5, Siglufjörður 84, Mýrasýsla 9, Dalasýsla 6, Vestur-Ísafjarðarsýsla 82, Vestur-Húnavatnssýsla 50, Norður-Múlasýsla 26, Austur-Skaftafellssýsla 27 og Vestur-Skaftafellssýsla 3.“ Samtals eru þetta 344 atkv. Þetta var og líklega er lýðræðishugsjón Sjálfstfl., að vinna 10 ný þingsæti út á 344 atkvæði, þ. e. a. s. 34 atkv. bak við hvern kjörinn þm. Þannig er lýðræðishugsjón þessa flokks. Og svo telur hann sig þess umkominn að básúna það út, hvílíkt hneyksli það sé, að svo gæti farið, að aðrir flokkar fengju 52% af kjörnum þm. út á 37% af atkvæðum. Sigur Sjálfstfl. út á þessi 344 atkvæði hefði auðvitað þýtt það, að hann hefði misst þá 2 uppbótarþingmenn, sem hann hafði, svo að heildarþingmannaaukning hefði ekki verið nema 8, en það eru 43 atkv. á þm. Sjálfstfl. ætlaði sér m. ö. o. að vinna hreinan meiri hluta á Alþ. með þm., sem 43 kjósendur stæðu á bak við að meðaltali. Þetta er það lýðræði sem Sjálfstfl. vill, það réttlæti, sem hann vill sitja einn að. Þetta finnst honum ágætt, meðan hann getur einn hagnazt á því, en hann ætlar að tryllast, ef aðrir flokkar, tveir, þrír eða fleiri vilja fá sömu möguleika. Sjálfstfl. tókst hluti af þessari fyrirætlun sinni. Hann vann tvo nýja þm., tvö þingsæti. Ég skýrði frá því síðast, að hann vann þessi tvö nýju þingsæti út á 74 atkvæði. Á bak við hvorn af þessum nýju þm. standa 37 ný atkvæði hjá Sjálfstfl. Honum heppnaðist fyrirætlunin að sumu leyti enn betur en ráðgert var, því að það áttu þó að standa 43 atkvæði á meðaltali á bak við hvern af hinum 8 nýju, en hann fékk 2 út á 74, 37 atkvæði á hvorn.  Það er um að ræða tvær meginleiðir í þessu máli. Annaðhvort er að viðurkenna þessa staðreynd og haga kjördæmaskipun og kosningafyrirkomulagi á þann veg, að stórar heildir séu styrktar, að heildir, sem eru komnar upp fyrir 35% af atkvæðum, hafa 35–40% af atkvæðum með þjóðinni, hafi skilyrði til þess að fá hreinan meiri hluta. Það er stefna út af fyrir sig. En hin leiðin er svo sú að haga kjördæmaskipun og kosningafyrirkomulagi þannig, að fulltrúatala á þingi sé sem svipuðust kjósendatölunni. En þetta mál er ekki til umr. hér. Þetta er stjórnarskráratriði, og það er ekki það, sem hér er um að ræða. Þegar stjórnarskráin er rædd, þá má ræða þessar tvær meginreglur, hvort á að styrkja stóru heildirnar á kostnað hinna smáu eða hvort það á að stefna að því, að fulltrúatalan í þinginu sé sem réttust mynd af flokkaskiptingunni með þjóðinni. Um þessar tvær meginreglur má deila, og margt segja til lofs og lasts um hvora um sig. En þetta mál liggur ekki fyrir. Það, sem hér liggur fyrir, er það, að nú hefur stærsti flokkurinn skilyrði til þess að fá hreinan meiri hluta á Alþ. út á aðeins 35–40% af greiddum atkvæðum. Sá möguleiki er fyrir hendi. Hann er svo greinilega fyrir hendi, að stærsti flokkurinn hefur þegar notað það sem stóra kosningabombu að hafa þennan möguleika. Hann er fyrir hendi samkvæmt stjórnarskránni, eins og hún er núna. Það eina, sem lagt er til í þessu frv., er að láta stærsta flokkinn ekki einan hafa þennan rétt, fyrst hann sé fyrir hendi, þá eigi minnihlutaflokkarnir með því að sameina sig líka að hafa sama rétt. Þetta er grundvallarhugsun, sem hefur verið viðurkennd a. m. k. í Noregi og Svíþjóð um áratugi. Þess vegna má það furðulegt heita, að Sjálfstfl., sem hefur ætlað sér að nota réttinn, ætlað sér að græða á því að hafa hann, skuli nú ætla að tryllast, þó að hann sjái framan í frv. um það, að aðrir flokkar fái nákvæmlega sama rétt og hann nú þegar hefur sjálfur. Þetta er mergurinn málsins. Það er þetta, sem í raun og veru gerir þetta mál að stórmáli, eins og allir hafa vafalaust gert sér ljóst að það er. Það ástand, sem nú ríkir í þessum málum, er algerlega óviðunandi. Auðvitað væri æskilegt, að sjálf stjórnarskráin væri endurskoðuð sem allra fyrst, og þá koma mörg atriði til greina. En ýmislegt bendir til þess, að sú endurskoðun muni dragast á langinn, og meðan hún er ekki um garð gengin, er bráðnauðsynlegt að gera þessa breytingu á kosningalögunum, bráðnauðsynlegt til þess að láta ekki einn flokk hafa skilyrði til að fá meiri hluta, heldur skapa sama rétt fyrir aðra flokka. Að síðustu vildi ég svo leyfa mér að óska þess, herra forseti, að málinu verði vísað til allshn. og atkvgr. fari fram um það þegar í stað. Það hafa engin frambærileg rök komið fram við þessa umr. fyrir því, að frv. brjóti í bága við stjórnarskrána. Það var rétt hjá hæstv. forseta, öldungis rétt hjá honum, að fallast á að hlýða á mál manna, hlýða á rök manna fyrir því, að einhver ákvæði frv. kynnu að vera hæpin, kynnu að vera á takmörkum þess að brjóta í bága við stjórnarskrána. Ég held, að engum, sem hlýtt hefur á þessar umr., geti blandazt hugur um, að engin slík rök hafa komið fram, og þess vegna er það, að ég óska þess mjög eindregið, að það fari þegar í stað fram atkvgr. um það að vísa málinu til allshn. Mótmæli ég því mjög eindregið, að málið verði tafið með nokkrum hætti.



Herra forseti. Það var mjög einkennilegt að hlusta á ræðu hv. 1. landsk., ef menn hafa tekið eftir upphafsorðum hans. Hann fór hér mjög geyst í ræðustól og hagaði sér með þeim riddarabrag, sem hann notaði svo mjög í sínum samlíkingum. En það var eitt sérlega athyglisvert, hvernig stóð á því, að hann þurfti að halda þessa löngu ræðu, ef hlustað var á upphaf máls hans, því að hann tók það mjög fram, þegar hann kom hér upp í ræðustól, að það væri búið að hrekja hvert einasta atriði af því, sem við, sem mæltum gegn þessu frv., hefðum sagt hér á síðasta fundi. Ef það hefur verið svo, að það hafi hvert einasta atriði af því verið hrakið, þá virðist manni ekki, að það hefði þurft að viðhafa jafnlanga og jafnháværa ræðu og þessi hv. ræðumaður flutti hér nú rétt í þessu. Sannleikurinn var líka sá, enda hefur það gengið í gegnum ræður þeirra hv. forustumanna þessa máls, sem hér hafa rætt í dag, að þeir eru sífellt að reyna að hrekja rök okkar sjálfstæðismanna gegn þessu máli og tekst það ekki betur en svo, að þeir þurfa æ ofan í æ að standa á fætur til þess að reyna að sannfæra sjálfa sig um það, að þeir hafi þegar hrakið okkar málsatvik. Það eitt út af fyrir sig gefur til kynna, að þeir hafi ekki sjálfir mikla trú á því, að þeirra rök séu ýkja sterk. Ég skal ekki eyða mörgum orðum að hugleiðingum hv. 1. landsk. um Framsóknarkærustuna. Ég býst við, að það mætti vafalaust um það langt mál ræða, og ég þakka honum vitanlega fyrir hans umhyggju um að reyna að sannfæra okkur um, að það skipti okkur ekki svo miklu máli, þótt við misstum þessa kærustu, því að hún væri svo slæm og hefði verið okkur svo vond, að það gerði ekkert til, þótt hún færi yfir í aðrar herbúðir. Það snertir okkur vitanlega ekki neitt, en sýnir ákaflega ljóslega, hvaða hugleiðingar eru að baki hjá talsmönnum og flm. þessa máls, þó að þeir hitt veifið neiti því harðlega, að það sé neitt verið að stíla upp á það að ná til samstarfs neinum ákveðnum flokki. Það atriði, að Sjálfstfl. hafi verið í kosningabandalagi við Framsfl., eins og hv. 1. landsk. sagði, er náttúrlega alveg tilhæfulaust. Það var ekkert kosningabandalag þar á milli.

Það sagði ég aldrei.

Jú, það sagði nú hv. þm., held ég, áreiðanlega, en það hefur kannske verið missögn, hann hafi bara átt við samstarf nú eftir kosningar. En úr því að út í þá sálma er farið, þá má kannske vekja athygli á því, sem hv. 3. landsk. mjög harðlega neitaði, að það hefði verið nokkurt samstarf um að ræða milli Framsfl. og Alþfl. við síðustu þingkosningar. Það vita ósköp vel allir þeir, sem fylgdust með þeim málum, að þessir tveir hv. þm., sem eru aðalbaráttumenn að þessu frv., sátu á löngum fundum með ýmsum góðum framsóknarmönnum til þess að reikna út, hvaða niðurstaða yrði, ef þeir gætu komið á samstarfi sín í milli um kosningar. Og þeir reyndu þetta á þann venjulega máta, sem er ekkert óeðlilegt við, að flokkar skiptist á um að bjóða fram og ætlunin sé að styðja svo þann frambjóðanda, sem valinn er. En þetta gaf bara ekki betri raun en það, að þessum sömu hv. þm., og þá sérstaklega form. Alþfl., sem mjög hafði treyst á stuðning framsóknarmanna, brást hann sem raun ber vitni eða þá að hans eigið lið hefur brugðizt eða a. m. k. skilaði ekki þeim árangri, sem til var stofnað. Þá var auðvitað inn á þá braut farið að íhuga, hvort ekki væri hægt að finna einhverjar aðrar leiðir til að ná sömu niðurstöðu. Það, sem er kjarni þessa máls, og það, sem hv. talsmenn málsins hafa sífellt reynt að breiða yfir, en er kjarni málsins og veldur höfuðandstöðu okkar sjálfstæðismanna, er ekki það, að tveir eða þrír flokkar geti sameiginlega aukið þingmannatölu sína, heldur hitt, hvernig að því er farið með þessu frv. Við höfum tekið skýrt fram, að það er ekkert við því að segja, þó að tveir eða fleiri flokkar komi sér saman um ákveðinn frambjóðanda eða frambjóðendur í einstöku kjördæmi og styðji þá. En við höfum bent á hitt, sem ég vil endurtaka og er kjarni andstöðu okkar við þetta mál, að hér er um að ræða algerlega óhæfilega aðferð, sem beinlínis er til þess fallin að blekkja fólkið til fylgis við menn, sem það kýs ekki að fylgja, með því að það er látið kjósa annan frambjóðanda en raunverulega á að njóta góðs af þess fylgi. Þetta er sá kjarni málsins, sem aldrei verður fram hjá gengið, og þetta er ástæðan til, að við erum andvígir þessu máli. Það var bent á það af hv. 2. þm. Reykv. hér, að Sjálfstfl. hefði til þessa alltaf staðið með umbótum, sem gerðar hefðu verið á kjördæmaskipuninni. Þetta er rétt. En hann bætti því við, að sjálfstæðismenn hefðu nú valið sér hlutskipti Framsfl. með því að snúast gegn þessu frv. hér. Þessu vil ég mótmæla af þessari ástæðu, að þetta frv. stefnir ekki í hina réttu átt. Eins og við bentum á í okkar fyrri ræðum, eru margir gallar á núverandi kjördæmaskipun, sem þarf að leiðrétta, en þetta er ekki leiðin til þess að leiðrétta annmarkana, enda benti þessi sami hv. ræðumaður einnig á það, að með þessu frv. væri stefnt í þá hættu, að ósamræmið milli þingmannatölu og kjósendatölu gæti meira að segja aukizt mjög verulega frá því, sem nú er, þannig að ljóst er, að ekki er með þessu frv. stefnt í þá átt, sem eðlilegt er, og til aukins réttlætis, og því er það í fullu samræmi við fyrri stefnu Sjálfstfl., að hann sé andvígur þessari hugmynd. Það hefur enn ekki verið sýnt fram á það af talsmönnum þessa máls, hvernig á því stendur, að málið er tekið hér upp í þessu formi um kosningabandalög, eftir að þeir sjálfir upplýsa, að kosningabandalög hafa verið afnumin í tveimur Norðurlandanna, þar sem þau áður giltu. Ef reynslan hefur sýnt, að það hefur verið eðlilegra þar að hafa annan hátt á, þá virðist manni, að það hefði átt að hagnýta þessa sömu reynslu og taka þá þann sama hátt upp einnig hér. Ég skal ekki fara hér langt út í útreikninga hv. 1. landsk. um það, að eftir útreikningum Morgunblaðsins mundu 43 kjósendur að meðaltali hafa staðið á bak við 8 nýja þm. flokksins, ef það hefði orðið svo sem þar var útreiknað. Þetta er auðvitað hrein fásinna og fjarstæða, því að auðvitað standa miklu fleiri kjósendur á bak við hvern þm., þótt það kunni að vera, að þeir hefðu ekki þurft meiri viðbót til að komast að. Og það er náttúrlega nákvæmlega álíka gáfulegt að segja það, að hinir tveir nýju þingmenn, sem komu nú á þing, gætu komið öllum sínum kjósendum í einn strætisvagn. Það standa mörg hundruð kjósendur á bak við þessa þingmenn, þannig að þetta er hrein firra út í loftið. Hv. 3. landsk. sagði, að það væri sá stóri kostur á þessari tilhögun, að nú gætu tveir flokkar eftir þessu skipulagi fyrir fram gert með sér landalag og lagt fram ákveðna stefnu í kosningum. Ég hef skýrt frá því, sem allir vita, að það er ekkert því til hindrunar nú í dag, að flokkar geti gert þetta með þeim eðlilega hætti að koma sér saman um ákveðna frambjóðendur í einstökum kjördæmum, og einnig er því til að svara varðandi þessa kenningu, að nú, eins og sakir standa bjóða flokkar fram hver um sig með ákveðinni stefnuskrá. Það er ekkert fram komið, sem sanni það varðandi þessa hugmynd, að kosningabandalag muni endilega bera sigur úr býtum í kosningum, þannig að það er engin frekari vissa fengin fyrir því, að það verði endilega það bandalag, sem ræður ríkisstj. að kosningum loknum, og því getur orðið um að ræða alveg sömu útkomu varðandi það, að flokkar eða flokkabandalög þurfi að gera með sér málefnasamning að loknum kosningum. Það hefur mjög verið reynt að halda því hér á lofti af hv. flm. þessa máls, að andstaða Sjálfstfl. gegn því byggist á því, að þeir geti ekki hugsað sér þessi kosningabandalög, þar eð þau geti ekki orðið þeim til framdráttar, en hins vegar vilji þeir nota nákvæmlega sama ranglæti til þess að tryggja sjálfum sér meiri hluta. Ég hef sagt það hér og við allir, sem af hálfu Sjálfstfl. höfum talað, að við erum þeirrar skoðunar, að á núverandi kjördæmaskipan séu margir gallar. Það liggur vitanlega fyrir í sambandi við hina nýju stjórnarskrá að koma með nýjar till. til úrbóta á því atriði. Ég fyrir mitt leyti er alls ekki þeirrar skoðunar, að það sé verulega æskilegt, að flokkur, sem hefur mikið innan við helming kjósenda, fái endilega hreinan meiri hluta. Hitt er aftur önnur hlið málsins, að miðað við það ástand, sem verið hefur, er það rétt, að Sjálfstfl. hefur skort þetta á til þess að fá hreinan meiri hluta. En það haggar ekki því, að það geti verið eðlilegt, ef Sjálfstfl. eykur ekki fylgi sitt sem því nemur, að einhver önnur tilhögun sé upp tekin, þannig að flokkur, sem hefur á bak við sig langt innan við helming kjósenda, hafi ekki hreinan meiri hluta þingmanna. Það er sem sagt hlutur, sem kemur til að ræða um, þegar kemur að því atriði að ákveða endanlega um kjördæmaskipun í sambandi við stjórnarskrána, og meðan ekki liggur neitt fyrir varðandi það atriði, að Sjálfstfl. hugsi sér í því efni að viðhalda einhverjum kenningum, sem sérstaklega eigi að auka veg hans, burtséð frá hinu raunverulega fylgi, viljum við algerlega frábiðja okkur, að því sé slegið fram, að við viljum endilega stuðla að því að viðhalda ranglæti í kjördæmaskipun þjóðarinnar. Við höfum haldið því fram, að með þessu frv. væri brotið í bága við þau grundvallaratriði, sem gengið hefði verið út frá í stjórnarskránni, þegar þau ákvæði um kosningar og kjördæmi, sem þar eru, voru á sínum tíma ákveðin. En það er ekki þar með sagt, að við séum ekki til viðtals um margvíslegar breytingar frá þeirri skipan, ef þær breytingar eru gerðar á réttan hátt, þótt við viljum ekki fallast á slíkt fyrirkomulag eins og felst í þessu frumvarpi. Ég sé ekki ástæðu til þess að eyða um þetta fleiri orðum, en vildi aðeins nota tækifærið til þess að benda á þá einkennilegu framkomu hv. flm., að þeir jafnframt því að lýsa því yfir í hverju orði, að við höfum engin rök í okkar máli, þruma hér hverja ræðuna eftir aðra til þess að hrekja þessar rökleysur, og jafnframt að leggja áherzlu á það, sem þeir hafa reynt að drepa mjög á dreif, hver er meginröksemdin, sem við sjálfstæðismenn berum gegn þessu frv. Við teljum, að gera megi ráð fyrir, að nú innan ekki langs tíma megi vænta breytinga á stjórnarskránni, ekki sízt þegar það er haft í huga, hvernig hv. Alþýðuflokksmenn virðast hafa geysilegan áhuga á því máli, þegar þeir voru reiðubúnir í sumar til þess að leggja allt annað til hliðar til .að fara í ríkisstj. upp á það mál eitt. Sjálfstæðismenn hafa einnig lagt fram till. í þeirri n., sem um þetta mál fjallar, og mun ekki standa á þeim. Þannig virðast öll rök mæla á móti því, að það sé nú á þessu stigi verið, jafnvel þó að það bryti ekki í bága við stjórnarskrána, að rugla hér með þetta mál, meðan það er í heildarathugun, og má vænta þess, að niðurstaða fáist af því innan skamms. Að minnsta kosti er ástæða fyrir alla að reyna að sameinast um að reyna að hrinda þeirri heildarathugun áfram, í stað þess að vera að grípa til slíkra vandræðabragða eins og hér er um að ræða.



Herra forseti. Það er ekki af því, að ég telji, að hv. 2. þm. Eyf. hafi flutt nokkur ný rök í málinu, að ég stend upp til að gera örstutta athugasemd, heldur miklu frekar til þess að leiðrétta eitt atriði, sem kom fram í hans ræðu. Hann virðist ekki hafa skilið frv. til fulls, þar sem hann endurtekur enn það, sem hann sagði í ræðu sinni á föstudaginn var, að með þessu frv. sé verið að lögleiða, að þingmaður verði kjörinn með atkvæðum kjósenda, sem hafa ekki kosið hann. Þetta er alger misskilningur hjá hv. þm. Reglurnar eru þannig, að ef tveir flokkar eru í bandalagi, þá veit kjósandi fyrir fram, að atkvæði hans getur orðið til þess að koma hvorum þeirra sem er á þing. Hann kýs annan frambjóðandann og hinn til vara. Hann veit það fyrir fram, að hvor þeirra sem er getur komizt á þing með atkvæði hans. Ef hann vill ekki, að annar en sá, sem hann beinlínis kýs, komist á þing með atkvæði sínu, þá hefur hann skilyrði til þess að koma í veg fyrir það. Það er skýlaust ákvæði í frv. um það, að kjörseðilinn skuli gera þannig úr garði, að ef kjósandi vill ekki, að hans atkvæði sé reiknað öðrum flokki en hann kýs, þ. e. a. s. bandalagsflokknum, þá merkir hann í þar til gerðan reit, þannig að kjósandi þarf, svo sem sjálfsagt er, aldrei að stuðla að því, að annar frambjóðandi nái kosningu en sá, sem hann vill gefa atkvæði sitt. Ef hann kýs bandalagsflokk án þess að gera þessa leiðréttingu, án þess að neyta þessa fyrirvara, sem honum er gefinn réttur til að neyta, þá felst í því yfirlýsing um það, að hann vill hvorn eða hvern sem er af bandalagsframbjóðendunum frekar en hvaða andstæðing sem er. Það er þannig fullkomin rökleysa að halda því fram, að þetta geti nokkurn tíma orðið til þess, að frambjóðandi nái kosningu með atkvæði kjósanda, sem hefur ekki greitt honum atkvæði, því að hann hefur til vara greitt atkvæði bandalagsframbjóðandanum, nema hann neiti því, að hann fái atkv. Til þess á hann að hafa rétt, og til þess hefur hann rétt samkv. frv. eins og það er.

Forseti (HÁ): Þá hafa ekki fleiri kvatt sér hljóðs, og er umræðu lokið. - Út af ósk hv. 1. landsk. um það, að á þessum fundi verði felldur úrskurður um málið og því hraðað til 2. umr. og nefndar, þá vil ég minna á, að forseti gat þess, þegar hann leyfði umræðuna, m. a. til þess að eiga kost á að hlýða á rök með og móti, að úrskurður yrði síðar felldur. Þau rök hafa verið flutt, og þess er því ekki að vænta, að forseti felli úrskurð á stundinni, en ég geri ráð fyrir því, að hv. flm. þurfi ekki að óttast það, að málið dragist óeðlilega vegna þess, að úrskurðar verði svo mjög langt að bíða.



Herra forseti. Í þessu frv. felst það eitt, að sömu reglur og gert er ráð fyrir að teknar verði í kosningalögin samkvæmt frv. því, sem var til 1. umr. nú áðan, skuli einnig gilda um sveitarstjórnarkosningar. Efnisrök málsins eru því nákvæmlega þau sömu og þar voru flutt, og sé ég ekki ástæðu til að endurtaka neitt af þeim hér, heldur óska einvörðungu eftir því, að þessu máli verði vísað til 2. umr. og hv. allshn.



Herra forseti. Það er aðeins ein spurning, sem ég vildi beina til hv. flutningsmanna. Hvernig stendur á því, að þeim finnst rétt að flytja þetta frv. í því formi að binda þessi kosningabandalög eingöngu við samþykkt þess frv. til laga, sem við vorum að ræða hér áðan, um kosningar til Alþ.? Sannleikurinn er, að sá háttur að hafa kosningabandalög við bæjarstjórnarkosningar er alveg tvímælalaust löglegur að öllu leyti og engir þeir erfiðleikar í sambandi við framkvæmd hans, sem eru í sambandi við alþingiskosningar, getur ekki að neinu leyti valdið þeim deilum, sem orðið hafa núna um málið í sambandi við alþingiskosningarnar. Ég álit þess vegna, að það hefði verið miklu heppilegra - og það getur þá verið ábending til þeirrar nefndar, sem fengi þetta til meðferðar - að smíða upp úr þessu frv. alveg hreint kosningabandalagafrumvarp viðvíkjandi sveitarstjórnarkosningum, án þess að binda það við alþingiskosningarnar. Það er að öllu leyti mögulegt, og ég held, að það hefði verið miklu heppilegra. Ég vildi eindregið mælast til þess, að hv. flm. athuguðu þetta og líka sú nefnd, sem þetta mál fer til.



Herra forseti. Það er öldungis rétt, sem hv. 2. þm. Reykv. benti á, að það er auðvitað ekki hægt að telja ákvæði um kosningabandalög í lögum um kosningar til sveitarstjórnar brot á stjórnarskránni. Þau ákvæði, sem eru í kosningalagafrumvarpi okkar, hlytu að hafa fullt gildi í sveitarstjórnarkosningalögum. Höfuðrök andmælenda kosningalagafrumvarps okkar, þ. e., að ákvæðin brjóti í bága við stjórnarskrána, hefðu auðvitað ekkert gildi sem andmæli gegn þessu frumvarpi. Þetta er fullkomlega rétt sjónarmið. Hitt er annað mál, að við flm. frv. töldum eðlilegt, að það giltu sams konar meginreglur um kosningar til Alþingis og kosningar til sveitarstjórna. Við erum sannfærðir um, að í því frv., sem hér var til umr. áðan, felast engin ákvæði, sem ganga hið minnsta á snið við ákvæði stjórnarskrárinnar. Það er bjargföst sannfæring okkar og styðst við álit ýmissa sérfróðra manna á því sviði. Við teljum eðlilegt, að það gildi sömu grundvallarreglur í þingkosningum og sveitarstjórnarkosningum, og þess vegna höfum við borið bæði frumvörpin fram samtímis. Útreikningsaðferðin í kjördæmum við hlutfallskosningu er sú sama núna í þingkosningum og sveitarstjórnarkosningum. Ég teldi því dálítið óeðlilegt að breyta hlutfallstöluútreikningsaðferðinni eingöngu í sveitarstjórnarkosningum, en ekki í þingkosningum, eða öfugt. Ég tel stjórnskipunina verða traustasta og heilbrigðasta með þeim hætti, að sömu grundvallarreglur gildi um hvort tveggja. En ef í ljós kemur, að frv. til breytinga á kosningalögum til Alþingis á að sæta sérstakri andspyrnu á þeim grundvelli, að það sé ekki í samræmi við stjórnarskrána, og yrði fellt einvörðungu af þeim sökum, þá mun ég taka það til athugunar að endursemja þetta frv., þannig að inn í það fari alveg nákvæmlega hliðstæð ákvæði og eru núna í því frv., sem við vorum að ræða áðan, og láta það frv. koma til atkvæða hér á hinu háa Alþingi, enda má að vissu leyti segja, að meira liggi á að setja skynsamlegri reglur en nú gilda um sveitarstjórnarkosningarnar, vegna þess að nú eftir nokkra mánuði fara fram kosningar til allra sveitarstjórna á landinu.



Herra forseti. Í þessu frv. er lagt til, að nokkrar smávægilegar breytingar verði gerðar á gildandi lögum um tollskrá. Í breytingunum felst fyrst og fremst, að nótnabækur og nótnablöð fyrir hljóðfæri skuli vera tollfrjáls, en um þetta efni gilda nú þær reglur, að íslenzkar nótnabækur eru tollaðar, þegar þær eru prentaðar erlendis, svo sem nær allar íslenzkar nótnabækur eru gerðar, sökum þess að ekki er hægt að prenta nótur með góðu móti innanlands. Nótur eru tollaðar eftir sömu tollstigum og íslenzkar bækur, prentaðar erlendis, en ákvæðin um tollun íslenzkra bóka hafa verið sett sem tollvernd fyrir íslenzka bókagerð. Má segja, að ekki sé óeðlilegt, að nokkur tollur sé greiddur af þeim íslenzkum bókum, sem prentaðar eru erlendis, vegna þess að hægt er að prenta þær innanlands. Um nótnabækur gegnir hins vegar öðru máli. Þær er ekki hægt að prenta hér innanlands. Það verður að prenta þær erlendis, og þess vegna er eðlilegt, að um það gildi sama og um erlendar bækur, sem auðvitað verða ekki prentaðar eða gefnar út hér innanlands, og þær verði einnig tollfrjálsar. Enn fremur felst það í frv., að grammófónplötur skuli verða tollfrjálsar eins og erlendar bækur. Í raun og veru er enginn eðlismunur á grammófónplötu og bók, hvort tveggja gegnir nákvæmlega sama eða hliðstæðu hlutverki. Meðan bækur eru tollfrjálsar, er eðlilegt, að grammófónplötur séu það líka. Þörf manna fyrir að lesa erlenda bók er alveg sama eðlis og þörf manna fyrir að hlusta á grammófónplötu, og ættu því sömu reglur að gilda um þetta tvennt. Í þriðja lagi felst það í frv., að helztu hljóðfæri skuli vera tollfrjáls. Rökstuðningurinn fyrir því er sá, að sé um að ræða tæki, sem mikilsverð séu til þess að efla heilbrigt menningarlíf með þjóðinni, þá sé eðlilegt, að þau séu tollfrjáls. Í gildandi lögum er heimild til þess að undanþiggja viss hljóðfæri, sem flutt eru inn fyrir kirkjur og skóla, tolli, og það mun hafa verið gert. Mér og meðflutningsmanni mínum finnst eðlilegt, að sama gildi um þessi hljóðfæri yfirleitt til þess að stuðla að notkun þeirra með þjóðinni og efla þannig þann hluta íslenzks menningarlífs, sem er ekki lítilvægastur, sem sé tónlistarlífið. Ríkissjóður mundi ekki missa verulega í tekjum, þótt þessi ákvæði yrðu samþykkt. Ég hef ekki getað fengið um það nákvæmar upplýsingar, hvað tollur á þessu á s. l. ári hafi verið mikill, en ég fullyrði, að hér er um fremur smávægilegar upphæðir að ræða. Af þeim sökum þyrftu hv. þm. ekki að líta þetta frv. óhýru auga. Ég leyfi mér að óska þess, að frv. verði vísað til hv. fjhn.



Herra forseti. Lögin um almannatryggingar móta lífskjör æði fjölmenns hóps landsmanna, auk þess sem réttindi þeirrar löggjafar snerta á einhvern hátt beint eða óbeint næstum alla landsmenn. Setning almannatryggingalaganna var á sínum tíma eitt af stærstu skrefunum, sem við Íslendingar höfum stigið í átt til hinna beztu eiginleika siðmenningarinnar. En hitt er engu að síður raunverulegt, að hin ýmsu ákvæði löggjafar þessarar þykja mismunandi sanngjörn og mismunandi þrauthugsuð, enda er ekkert eðlilegra en að slík löggjöf sé til endurskoðunar, bæði til leiðréttingar á upprunalegri vansmíð, en þó alveg sérstaklega til þess að lögin haldi fullu samræmi við þær breyt., sem framvinda tímanna skapar í þjóðfélaginu hverju sinni. Það frv., sem liggur hér fyrir á þskj. 162, gerir ráð fyrir að auka í nokkru réttindi bótaþeganna, en í öðru að skapa þeim réttindi, þar sem þau voru ekki fyrir hendi áður. Ég vil leyfa mér að fara nokkrum orðum um þau atriði, sem frv. tekur til, enda þótt ég telji, að fyrir þeim sé nú í rauninni nægilega gerð grein í grg. frv. Í fyrsta lagi er hér lagt til í 1. gr. þessa frv., að þeir menn, sem njóta heiðurslauna og ólögboðinna eftirlauna samkv. fjárl., fái þessar fjárveitingar ekki beint til frádráttar á sinn ellilífeyri, - hér er í flestum tilfellum um að ræða ellilífeyrisþega, - heldur komi framlag fjárl. þeim, eins og aðrar tekjur, einungis til frádráttar eftir almennum skerðingarákvæðum almannatryggingalaganna, en þeim skerðingarákvæðum er svo hagað, að nemi tekjur lífeyrisþega hærri fjárhæð en lífeyririnn, verður skerðing á lífeyrisgreiðslunni og skerðingin fer svo vaxandi eftir því, sem tekjurnar verða hærri unz tekjurnar hafa náð þrefaldri upphæð lífeyrisins, þá fellur að öllu niður lífeyrisgreiðslan. Það er óeðlilegt, að þeir menn, sem eftir langa og dygga þjónustu eru sæmdir þeim sérstaka heiðri að fá fjárveitingu á fjárl., án þess að ríkinu beri til þess skylda að veita þeim eftirlaun, séu látnir frekar gjalda þess en njóta, en svo er það raunverulega eins og nú er málum komið. Ég þekki þess dæmi, að gamlir menn, sem hafa eingöngu haft sinn ellilífeyri af að lifa, hafa orðið fyrir þeim heiðri, að Alþ. hefur tekið þá inn á fjárlög, veitt þeim sem heiðurslaun nokkrar krónur. - hér er oftast um lágar fjárhæðir að ræða. Þetta leiðir til þess, að einn góðan veðurdag, þegar slíkur heiðurslaunþegi ríkisins kemur að sækja sinn ellilífeyri, þá fær hann það svar, að nú sé því miður ekki lengur hægt að borga honum almannatryggingalífeyrinn hans. hann eigi þess í stað að innheimta sin heiðurslaun úr ríkissjóði. Og síðan er þeim hinum sama manni skýrt frá því, að hann geti komið aftur eftir tvo, þrjá mánuði, eftir því hve hárri upphæð honum hefur verið úthlutað á fjárl. En sem sé þegar liðinn er jafnlangur tími eins og maðurinn væri að fá þetta greitt í ellilífeyri. getur hann komið aftur og vitjað um sinn ellistyrk á ný. Í slíkum tilfellum verður þá hinn aldurhnigni heiðurslaunþegi að fara að útvega sér trúnaðarmann til þess að veita fénu móttöku hér í Reykjavík, og okkur sem búum úti á landsbyggðinni, finnst það ekki sérlega greiður gangur að fá afgreidd okkar mál úr fjarlægð. Auk þess verður af þessu nokkur kostnaður. Sem sé: Sá, sem sæmdur er heiðurslaunum á 18. gr. fjárlaga, og heiðurslaunin eru, eins og þau eru í flestum tilfellum, aðeins lágar fjárhæðir, fær engan raunverulegan fjárhagsstuðning af þeirri löggjöf, heldur þvert á móti allmikið umstang og svolítinn kostnað. Það væri eðlilegra, ef Alþ. meinti ekkert með því að taka slíka menn inn á fjárlög annað en það að heiðra þeirra nöfn, að þeir væru alls ekki hafðir á fjárl., heldur á einhverjum heiðurslista, sem Alþ. samþykkti þá, og léti nöfn þeirra standa þar án þess að tilgreina nokkra krónutölu aftan við. Ég held hins vegar, að hér sé um að ræða misskilning, þannig að Alþ. ætlist raunverulega ekki til þess, að þetta sé svo í framkvæmd, en vegna ákvæða almannatryggingal. eru eftirlaun eða einhvers konar laun úr opinberum sjóðum dregin frá hinum almenna lífeyri. Þess vegna er hér lagt til. að þetta verði leiðrétt með þeim hætti, að slíkar fjárveitingar sem ég hef hér oftsinnis nefnt verði eingöngu teknar eins og almennar tekjur bótaþegans eða lífeyrisþegans og komi því aðeins til skerðingar, að þær séu það miklar ásamt öðrum tekjum hans, að þær heyri undir 1. tölulið bráðabirgðaákvæða almannatryggingal. um skerðingu. Í öðru lagi er hér í þessu frv. lagt til, að fjölskyldubæturnar séu einnig látnar ná til þeirra barna, sem greiddur er barnalífeyrir með. Almannatryggingalöggjöfin gerir nú ráð fyrir því, að greiddar séu fjölskyldubætur með öllum börnum hverrar fjölskyldu innan við 16 ára aldur nema einu. og þessar greiðslur fara í engu eftir efnahag foreldranna, heldur eru þær fastákveðnar án tillits til þess. Það einasta, sem fellir niður réttinn til fjölskyldubótanna, er, að forstöðumaður heimilisins, sem barnið hefur á sínu framfæri, taki ekki með því barnalífeyri. En þetta þýðir í framkvæmdinni það, að öryrkjar, sem hafa börn á sínu framfæri, og gamalmenni, sem hafa börn á sínu framfæri, svo og þeir, sem hafa börn í fóstri fyrir aðra, njóta ekki sama réttar og aðrir. Í rauninni er það svo, að hér er um að ræða þá aðila, sem kannske allra frekast þyrftu að fá fjölskyldubætur. Einstæðar mæður eru látnar njóta þessara fjölskyldubóta og bæturnar kallaðar mæðralaun, en hér er lagt til að fjölskyldubótarétturinn verði ekki skertur í neinu við það þó að barnalífeyrir sé greiddur með viðkomandi börnum. Þetta er áreiðanlega það atriðið í framkvæmd almannatrygginganna, sem með réttu sætir mestri gagnrýni um þessar mundir og þarfnast þess skjótar en nokkuð annað, að hér sé bætt um. Sem sé, það hefur tekizt svo til vafalaust fyrir einhvers konar mistök, að einmitt þeir aðilarnir, sem mest þurfa á þessu að halda, þ. e. a. s. börn öryrkja, börn eða fósturbörn gamalmenna og munaðarlaus börn fá ekki þennan rétt núna, sem aðrir hafa alveg án tillits til efnahags foreldranna. Ég tel þess vegna. að það sé ekki einasta réttmætt af Alþ., heldur beinlínis siðferðisskylda, að hér verði bætt um. Þá er hér lagt til að kaflinn um sjúkrabætur verði látinn taka þeim breyt., að giftar konur verði látnar njóta þar sama réttar eins og aðrir, en svo er ekki eins og nú standa sakir. þ. e. a. s., í l. er ákvæði svo hljóðandi, með leyfi forseta: „Giftar konur fá því aðeins greiddar sjúkrabætur, að þær færi sönnur á, að maður þeirra geti ekki séð þeim farborða.“ Ég vil vekja athygli á því, að hér eru giftar konur settar skör neðar en allir aðrir þegnar þessa þjóðfélags hvað snertir réttinn til sjúkrabóta. Engum öðrum aðila er gert það að skyldu að sanna óhæfni venzlamanna sinna eða sifjaliðs til þess að framfæra sig í veikindum. Þetta á aðeins við um giftar konur. Í reyndinni þýðir þetta, að giftar konur fá yfirleitt ekki sjúkrabætur. Það kunna að vera dæmi til þess, ég veit ekki um þau. Og í því héraði, þar sem ég er búsettur, hafa slíkar bætur ekki verið greiddar síðustu árin, kannske ekki endilega vegna þess, að engin kona hafi öðlazt rétt til þeirra, heldur vegna þess, að konur tregast til þess jafnvel þó að ástæða væri til, að sanna það, að maður þeirra sé óhæfur til þess að framfleyta þeim í veikindum þeirra. Þetta ákvæði er ranglátt, og því þarf að breyta, enda er það í fullu samræmi við þær kröfur sem samtök kvenna gera yfirleitt um þessi mál. Og þó að ég vilji nú ekki leggja dóm á það hér, hversu réttmætar þær kröfur eru yfirleitt, þá er það mín skoðun, að hér sé um að ræða fullkomið réttlætismál, sem rangt væri að láta undan dragast að leiðrétta. Og þá kem ég að því, sem er fjárhagslega veigamesta atriðið í því, sem lagt er til í þessu frv. Það er í 3. gr. frv., en þar er lagt til, að allur elli- og örorkulífeyrir verði hækkaður um 25%. Ég hef gert á því svolitla athugun, hvað skeð hafi í þessum málum frá því er lögin voru sett. Almannatryggingalöggjöfin er, eins og hv. alþm. sjálfsagt muna vel, frá árinu 1946, og þá er gert ráð fyrir því í upphafi, að ellilífeyrir einstaklinga á fyrsta verðlagssvæði, svo að ég taki dæmi þar, sé 100 kr. á mánuði í grunn. Ef sú vísitala, sem þá var lögð til grundvallar kaupgreiðslum, væri enn í gildi, þýðir það, að þessi ellilífeyrir mundi núna vera einhvers staðar milli 620 og 630 kr. Hins vegar er hann í reyndinni, eftir þeim reglum sem nú er farið eftir, 533 kr. Ég skal taka það fram, að þessar tölur og þær tölur, sem yfirleitt eru nefndar hér í frv. og grg. þess, eru miðaðar við vísitöluna 157, eins og gildandi var þegar frv. var samið nú um mánaðamótin. Við sjáum af þessu, að hagur lífeyrisþegans hefur versnað um 14–15% frá því að lögin voru samþ. Nú væri það hins vegar eðlilegt, að á því tímabili, sem liðið er frá því að lögin voru sett, hefði heldur miðað í hina áttina, að lífskjör þessa fólks væru gerð betri. Það, sem lagt er til í frv., er, að kjör þessara lífeyrisþega verði hækkuð um 7–8%, en það er það, sem ske mundi, ef frv. yrði að lögum. Ég skal taka það fram, að lífeyrir á 1. verðlagssvæði fyrir hjón er nú 854 kr. á mánuði, en mundi, ef þetta yrði að lögum, verða 1067 kr. á mánuði. Fyrir einstakling mundi þetta þýða hækkun úr 533 kr. upp í 667 kr. á mánuði. Vænti ég þess, að hv. alþm. þurfi ekki að finnast það vera nein ofrausn við lífeyrisþegana. Þá kem ég að síðustu að því atriði, að samþykkt á þessu frv. mundi að sjálfsögðu ekki verða kostnaðarlaus. Ég hef því miður ekki aðstöðu til þess að geta reiknað út með nokkurri nákvæmni, hvað samþykkt frv. í heild mundi kosta, en ég get hins vegar greint frá því, að samþykkt 1., 2. og 4. gr. frv. mundi ekki hafa mjög mikil aukin fjárhagsleg útgjöld í för með sér. Hækkunin á lífeyrinum um 25% mundi hins vegar hafa í för með sér allveruleg aukin fjárútlát fyrir almannatryggingarnar, og þess skal getið, að ef miðað er við árið 1952, sem er síðasta ár, sem við höfum reikningana yfir, þá námu ellilífeyrisgreiðslurnar 38 millj. 680 þús., en örorkulífeyrisgreiðslurnar 11 millj. 86 þús., þ. e. a. s. samtals elli- og örorkulífeyrir 49 millj. 766 þús. En það þýðir það, að ef þetta væri hækkað um fjórðung, þá mundu lífeyrisgreiðslurnar hafa numið, ef ekki kæmi til nein önnur breyting á þessu, 12 millj. 441½ þús. meira en var eftir þeim lögum, sem þá voru í gildi. En ef við miðum við meðalvísitölu ársins í ár, sem Tryggingastofnunin er nú búin að áætla 157¼ úr stigi, þá mundi samþykkt þessa frv. hafa í för með sér hækkun, sem nemur 13 millj. 150 þús. Þess skal getið, að þetta mundi hækka örlítið meira en þessar tölur sýna, vegna þess að skerðingarákvæðin mundu sjálfkrafa færast og rýmka við það, að lífeyririnn væri hækkaður, þar sem skerðingin er miðuð við lífeyrisupphæðina. Ég geri þess vegna ráð fyrir því, að samþykkt þessa frv. mundi í heild hafa í för með sér útgjaldaaukningu, sem næmi nálægt 14 millj., eða kannske rúmlega það. Það er að sjálfsögðu ekki hægt, a. m. k. ekki með þeim tölum, sem ég hef við höndina, að reikna það nákvæmlega út, hversu miklu þetta mundi nema, en ég hygg, að það sé ekki fjarri til getið, að þetta mundi nema eitthvað rúmum 14 millj. kr. Þá kemur spurningin: Höfum við efni á því að auka útgjöld almannatrygginganna um þessa upphæð? Ég svara því til, að á meðan hæstv. ríkisstj. leggur fyrir Alþ. frv. til fjárlaga með 38–39 millj. kr. tekjuafgangi, þá er ekki úr vegi að gera ráð fyrir því, að nokkur hluti af þessum tekjuafgangi væri heldur notaður til þess að viðhalda þeim lífskjörum, sem Alþ. fyrir sjö árum samþykkti til handa gömlu fólki og lasburða og auka þau í nokkru, heldur en að taka það fé til annarra nota. Þá vil ég líka sérstaklega benda á það, að það er ekki einasta réttlætismál, að vel sé búið að þeim, sem hafa þegar skilað löngu lífsstarfi, og hinum, sem ekki hafa heilsu til þess að afla sér tekna af eigin rammleik, heldur er það og brýnt hagsmunamál. Það má ekki ske, að við látum kjör þessa fólks fara versnandi, og hér er aðeins lagt til, að þau séu bætt um 7–8% frá því að löggjöfin var sett, og er í rauninni um svo litla hækkun að ræða, að ég hygg, að alþm. ættu að get fallizt á, að frv. þetta yrði samþ. Ég vil svo að lokinni þessari umr. gera það að till. minni, að frv. verði vísað til hv. heilbr.- og félmn.



Herra forseti. Það eru enn þá einu sinni fluttar hér brtt. við almannatryggingalögin. Þessi löggjöf var sett 1946 og þá miðuð við þær fjárhagslegu aðstæður, sem þjóðin hafði við að búa og voru einhverjar þær glæsilegustu, sem nokkru sinni hafa komið yfir íslenzku þjóðina. En því hefur nú ekki verið svo farið á undanförnum árum, að það sé hægt með sanni að segja, að tekjur þjóðarinnar hafi verið jafnglæsilegar og þær voru á þeim tíma. Löggjöfin var einmitt við það sniðin, að hagur þjóðarinnar yrði ekki verri á komandi árum en hann var á þeim tíma, sem lögin voru samþykkt. En mér er vel kunnugt um það, að þessi löggjöf hefur komið mjög illa við mörg minni sveitarfélög þessa lands, ég tala nú ekki um, þar sem kannske þriðjungur eða helmingur af bændabýlunum í sumum sveitum er kominn í eyði og þau fáu býli, sem eftir eru, verða að rísa undir þeim útgjöldum, sem miðuð eru við allar fasteignir sveitarinnar, eins og þær væru fullnytjaðar, og svo eru kannske sumir hinir sömu einstaklingar líka það illa stæðir, að þeir eru ekki skyldugir samkv. almannatryggingal. að greiða sín iðgjöld, þannig að viðkomandi sveitarfélag verður að greiða þau fyrir þá, og er slíkt erfitt að þola til lengdar. Það er líka margt varðandi þessa löggjöf, sem þarf mjög gaumgæfilegrar athugunar við, og vil ég beina því til þeirrar n., sem fer með þessi mál, að almannatryggingalögin verði verulega tekin til endurskoðunar. Ég vil benda á það t. d., að atvinnurekendagjöldin eru mjög ósanngjörn. Mér finnst það ósanngjarnt, t. d. til sveita, að þeir bændur, sem búa við mesta örðugleikana hvað alla tækni snertir og verða að halda flest verkafólk, verði þess vegna að borga margfalt meira til almannatrygginganna en hinir, sem hafa meiri tækni og þurfa þess vegna færra fólk í sinni þjónustu. Það er því óhugsandi, eins og sakir standa nú, að aukaútgjöld Tryggingastofnunar ríkisins án þess að tekjustofnarnir séu jafnframt teknir til gaumgæfilegrar athugunar. Og það er einnig það, sem ég vil beina til n., sem fer með málið, að sú hlið málsins sé ekki síður tekin til meðferðar en útgjaldaliðirnir. Ef Tryggingastofnunin á að geta sinnt sínu hlutverki: að vera traust stoð þeim aðilum, sem eiga að njóta réttinda samkv. lögum hennar, þá verða fyrst og fremst tekjustofnarnir að vera traustir. Og ég hygg, að það sé kannske nokkuð að bresta á það nú, að tekjustofnarnir séu eins traustir og vera skyldi. Á s. l. ári voru réttindi manna samkv. þessari löggjöf aukin allverulega frá því, sem áður var. Þá var samþ. af Alþ., að það væri í raun og veru engin fjölskylda í þjóðfélaginu, sem gæti séð fyrir tveimur börnum og fleiri án þess að fá einhvern styrk frá því opinbera. Slíkt hlýtur að vera fjarstæða ein. Það kann að vera undir einstökum kringumstæðum, að þörf sé á því að greiða með öðru og þriðja barni í fjölskyldu, en sem betur fer, þá held ég undir flestum kringumstæðum, að flestum þætti sinn sómi meiri, ef þeir þyrftu ekki á slíku að halda. En því hefur verið haldið fram, að með því að breyta þessu ákvæði væru rofnir þeir samningar, sem voru gerðir fyrir ári, þegar vinnudeilurnar stóðu yfir. Það kann vel að vera, að svo sé, en ég hygg þó, að þetta verði áður en langt um líður að taka til gaumgæfilegrar athugunar. Ég sé ekki, að hinum fátækari stéttum líði neitt betur fyrir það, þó að þeir, sem betur eru stæðir í þessu þjóðfélagi, taki ekki á móti slíkum styrk. Ég sé ekki, að það þurfi að koma neitt við kaupsamning, og þess vegna vil ég beina því til n., að hún taki þetta atriði einnig til athugunar, því að ef nú samkv. þessu frv., sem fyrir liggur, ætti að auka útgjöld Tryggingastofnunarinnar, þá mundi það þýða það, að tekjur þeirra, sem njóta réttinda samkv. þessum lögum, yrðu enn þá óvissari í framtíðinni en verið hefur, að það er vitað, að Tryggingastofnunin bar sig ekki 1952, og enn þá meiri líkur til þess, að hagur hennar hafi farið versnandi á yfirstandandi ári. Þess vegna finnst mér tæplega hægt að bera fram svona frv. eins og það, sem nú er til umræðu, nema jafnframt komi tillögur um það, á hvern hátt Tryggingastofnuninni verði séð fyrir þeim tekjum, sem geta risið undir þeim útgjöldum, sem hún hefur þurft að inna af hendi á undanförnum árum og kynni að þurfa að inna af hendi samkv. þessu frv., ef það yrði að lögum.