Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti tilkynnir að þingfundur í dag stendur eigi lengur en fram að kvöldmat. Gert er ráð fyrir klukkutímalöngu hádegishléi fyrir þingflokksfundi. Engar atkvæðagreiðslur verða í dag. Ekki er gert ráð fyrir að nefndafundir verði fyrr en að loknum þingfundi.

Virðulegi forseti. Í lok mars tefldi ríkisstjórnin fram tveimur frumvörpum sem annars vegar er ætlað að hækka veiðileyfagjald og hins vegar að breyta umgjörð íslenska fiskveiðistjórnarkerfisins. Í kjölfarið komu fram gríðarlega miklar athugasemdir frá nær öllum sem fjölluðu um frumvörpin tvö. Jafnframt lögðu hagsmunaaðilar þunga áherslu á hversu alvarlegar afleiðingar þessi frumvörp mundu hafa fyrir sjávarútveg á Íslandi sem er, eins og við vitum öll, grunnatvinnuvegur þjóðarinnar. Þegar líða tók á aprílmánuð og í byrjun maí fóru raddir stjórnarliða að heyrast um að þetta væri bara til umfjöllunar, auðvitað yrði tekið tillit til athugasemda. Nú hafa komið fram breytingartillögur við þessi tvö frumvörp og þær breytingartillögur eru í meginatriðum smávægilegar tæknilegar breytingar þar sem verið er að sníða af smávægilega agnúa. Ekki er þó með neinu móti komið til móts við þær umsagnir og athugasemdir sem gerðar hafa verið við frumvörpin í grundvallaratriðum. Við erum því í nákvæmlega sömu stöðu og í lok mars, fyrir þinginu liggja tvö frumvörp með smávægilegum breytingartillögum sem setja munu sjávarútveg í algert uppnám í náinni framtíð.

Virðulegi forseti. Ég vil kveðja mér hljóðs til að vekja athygli á því að olíufélögin í landinu skila ekki með nægilega fullnægjandi hætti þeim verðlækkunum á heimsmarkaði á olíu sem verið hafa á undanförnum vikum. Staðreyndin er sú að á síðustu fjórum vikum, í maímánuði, hefur heimsmarkaðsverðið á olíu lækkað um 16%. Það vekur mikla athygli að bensínverð á Íslandi hefur einungis lækkað um 4,4%. Síðan hefur gengi dollarans hækkað um ríflega 3% til viðbótar þannig að ríflega helmingur af lækkun olíunnar á heimsmarkaði situr eftir hjá olíufélögunum, það skilar sér ekki til almennings í landinu. Þetta eru engar smátölur. Ef öll lækkunin hefði skilað sér í vasa almennings ætti bensínlítrinn núna að vera í kringum 20 kr. lægri en hann er þannig að allur Eurovision-afslátturinn sem veittur var síðastliðinn sunnudag ætti að skila sér til landsmanna á hverjum einasta degi. Ég vil vekja sérstaka athygli á þessu og skora á olíufélögin að láta þessa miklu lækkun á hráolíunni skila sér beint til neytenda. Þetta hefur áhrif á öll húsnæðislán í landinu sem tekin eru með blessaðri verðtryggingunni eins og við þekkjum. Það er eitt mikilvægasta verkefni okkar í efnahagsmálum þessi missirin að reyna að halda verðbólgunni niðri. Þar er reyndar þörf á því að mínu mati að stjórnvöld setjist niður með aðilum vinnumarkaðarins og fari með formlegum hætti í skipulagðar aðgerðir til að halda verðbólgunni í skefjum. Það eru reyndar tímabundin jákvæð teikn á lofti. Verðbólgan hækkaði mun minna í síðasta mánuði en mánuðina þar á undan en þarna þurfum við sannarlega að halda vöku okkar.

Virðulegi forseti. Í gærkvöldi var sýndur athyglisverður þáttur í ríkissjónvarpinu um líf venjulegs fólks í Grikklandi sem býr við atvinnuleysi, matarskort og vonleysi af völdum efnahagskreppunnar, kreppu sem venjulegt fólk ber litla sem enga ábyrgð á og getur ekki flúið með eignir sínar og tekjur í öruggt skattaskjól. Nýlega barst Alþingi áskorun frá hópi kjósenda hér á landi sem lætur sig harðræði grísks almennings varða. Það er áskorun um að Alþingi samþykkti stuðningsyfirlýsingu við grísku þjóðina sem gengur í gegnum miklar efnahagsþrengingar af völdum bæði fjármálakreppunnar og efnahagsaðgerða sem Stiglitz hefur líkt við sjálfsmorð. Ég tók þessa áskorun upp á mína arma og hvatti aðra þingmenn til að vera með á henni. Því miður brugðust aðeins tveir hv. þingmenn við hvatningu minni en við ákváðum þrátt fyrir það að leggja fram þingsályktunartillögu sem felur í sér stuðningsyfirlýsingu við grísku þjóðina. Frú forseti. Ég er komin hingað upp til að hvetja þingmenn til að samþykkja þessa stuðningsyfirlýsingu fyrir sumarfrí. Í ályktuninni er athyglinni fyrst og fremst beint að stöðunni eins og hún er í dag en ekki að rót vandans til að tryggja að sem flestir þingmenn geti stutt þingsályktunartillöguna. Það er skoðun okkar flutningsmanna að tímabært sé að þjóðþing í Evrópu bregðist við neyðarhrópum grísks almennings. 

Virðulegi forseti. Mig langar að impra hér á málefnum Seðlabanka Íslands er virðist vera að breytast í ríki í ríkinu. Í Viðskiptablaðinu í dag kemur fram að ákærur voru gefnar út sem ekki áttu sér lagastoð þannig að Seðlabankanum var ekki heimilt að fara fram með mál einungis á sínum reglum vegna þess að lagastoð vantaði. Það er líka nokkuð merkilegt í ljósi þess að nú er sífellt verið að endurskoða gjaldeyrishöftin. Nú síðast var verið að skoða gjaldeyrishöftin varðandi það frumvarp sem liggur fyrir þinginu um losunarkvóta. Það þarf að gefa undanþágur til að fyrirtæki á markaði sem þurfa að kaupa losunarheimildir geti gert það en slíkt er ekki hægt núna samkvæmt lögunum. En það sem er ógeðfelldast er það sem segir í áliti Persónuverndar, að enginn seðlabanki safni viðlíka upplýsingum og Seðlabanki Íslands. Það kom fram í áliti frá Persónuvernd til efnahags- og skattanefndar og segir þar orðrétt, með leyfi forseta: „Það er verðugt umhugsunarefni hvort svo sé komið að upplýsingasöfnun Seðlabanka Íslands fái ekki samrýmst nútímasjónarmiðum um einkalífsrétt í lýðræðisríki. Persónuvernd er ekki kunnugt um að nokkur annar seðlabanki í hinum vestræna heimi safni svo víðtækum persónuupplýsingum um borgara ríkisins …“ Það er mjög afgerandi hjá Persónuvernd en það sem er óhugnanlegast í öllu þessu máli er að Seðlabankinn telur að Persónuvernd hafi ekki umsagnarboðvald yfir Seðlabankanum og ætlar því að hunsa þessar niðurstöður og svara þeim í engu. Því spyr ég: Er Seðlabankinn ríki í ríkinu?

Virðulegi forseti. Ég ræddi í eldhúsdagsumræðum um lýðskrum meirihlutaflokkanna á þingi. Nú fáum við það staðfest í enn einu málinu, sjávarútvegsmálunum. Ekki hefur vantað leikritið, ekki hefur vantað leiktilburðina hjá nefndarmönnum í atvinnuveganefnd, nefndarmönnum meirihlutaflokkanna hér á þingi þar sem umsögnum og komum gesta hefur verið fagnað með leikrænum tilburðum og sagt að nú séu málin til skoðunar, það sé mjög gott að fá þessar upplýsingar og að til þeirra verði tekið tillit að lokum. Hver er svo niðurstaðan eftir 20 fundi? Allar hástemmdu yfirlýsingarnar, allt lýðskrumið sem við höfum orðið vitni að um að ekki eigi að ganga svo hart fram gagnvart fólki í grunnatvinnuvegi þjóðarinnar? Breytingarnar eru nánast engar. Ekkert tillit er tekið til þeirra umsagna sem komið hafa eða lítið sem ekkert. Við erum að verða vitni að miklu höggi sérstaklega fyrir landsbyggðina í þessu landi. Margföldun veiðigjalda sem verður sennilega um 20 milljarðar þegar upp verður staðið, fimm-, sex-, sjö-földun á því veiðigjaldi sem við höfum verið að innheimta. Það má vera að mörgum hafi fundist það vera fulllágt en er þetta ekki fulllangt gengið? Sú niðurstaða gengur gegn þeim markmiðum sem sett eru í þessum frumvörpum. Niðurstaðan gengur gegn því markmiði að nýliðun verði auðveld í sjávarútvegi, hún verður erfið. Það verða ekki aðrir en efnað fólk, kannski helst þeir sem selt hafa sig út úr greininni, sem geta farið í nýliðun í sjávarútvegi. Aðrir sitja nú eftir með skuldirnar vegna kaupa sinna og ekki er tekið tillit til þeirra þegar skerða á aflaheimildir þeirra sem þeir hafa keypt samkvæmt lögum. Maður spyr sig að því, virðulegi forseti: Eru þetta vinnubrögðin í öðrum málum? Er það til einhvers að trufla fólk í vinnu við rammaáætlun núna? Að láta fólk leggja í þá miklu vinnu úti um allt land að koma með einhverjar athugasemdir og umsagnir fyrir nefndina? Að láta nefndina kalla fólk  Það er vanvirðing að koma svona fram við fólkið í landinu, virðulegi forseti.

Frú forseti. Nú berast þær fréttir að atvinnumálanefnd hafi afgreitt sjávarútvegsfrumvarpið úr nefnd með litlum breytingum. Það er náttúrlega galið að fara í að afgreiða það eins og mörg önnur mál, til að mynda eins og þau sem afgreidd voru í dag af hálfu allsherjar- og menntamálanefndar þar sem menn eru í spreng eins og ríkisstjórnin er með öll sín mál. Reynslan sýnir að á lokaspretti þingsins verða ráðherrar, sama hversu sárt sem það kann að vera, að horfast í augu við það að þeir þurfa að hætta við mál, þeir þurfa að sleppa málum og koma einfaldlega með málin að nýju næsta haust. Hversu biturlegt sem það kann að hljóma eftir mikla vinnu er það einu sinni gangurinn hér á þingi. Nú kemur framkvæmdarvaldið með forsætisráðherra í broddi fylkingar og segir: Þið skuluð þá bara vera hér í allt sumar, eins og það sé svakaleg ógnun við stjórnarandstöðuna. Það er engin ógnun við stjórnarandstöðuna. Það er hins vegar ógnun við löggjafarvaldið. Það er meðal annars ógnun við það sem kom fram í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis um það hvernig Alþingi, löggjafarvaldið sjálft, ætlar að haga starfsemi sinni og starfsháttum í nútíð og framtíð. Ef guð lofar verða væntanlega valdaskipti innan árs og þá hefur sú ríkisstjórn sömu tækifæri og þessi ríkisstjórn. Hún bendir á yfirgang þessarar ríkisstjórnar við þingið og segir: Við getum þá gert eins og fyrri ríkisstjórn. Ég segi og brýni alla þingmenn, ekki síst í stjórnarmeirihluta: Breytið þessum vinnubrögðum, standið í fæturna gagnvart framkvæmdarvaldinu þegar það sturtar niður gölnum málum eins og menn gera á lokadögum þingsins. Það er hægt að ná samkomulagi um fjölmörg mál, mikilvæg mál sem þurfa að fara í gegn. En geymið þau mál sem mesti ágreiningurinn stendur um því að þetta snýst ekki um ógnun ríkisstjórnarinnar gagnvart stjórnarandstöðunni, þetta snýst um ógnun gagnvart löggjafarvaldinu og hvaða vinnubrögð við viljum sjá til lengri tíma litið.

Virðulegi forseti. Ég tek undir mál hv. þm. Lilju Mósesdóttur að hann var sláandi þátturinn í gær um ástandið í Grikklandi, Grikkland evrusamstarfsins, Grikkland Evrópusambandsins. Spánn er í fréttum í dag, þar óttast menn að Spánn sé að falla. Evran lækkar í verði. Írar greiða atkvæði í dag um stöðugleikasáttmálann eða fjármagnssáttmálann eða hvað hann kallast. Ég segi það alveg eins og er og meina það þegar ég segi: Ég vona innilega Evrópusambandsins vegna að þeir samþykki þennan samning. Ef þeir gera það ekki, þá er mjög svart yfir Evrópusambandinu. Barroso heimtar meiri völd, meiri miðstýringu, heimtar að þjóðirnar í Evrópusambandinu gefi meira af fullveldi sínu en nokkru sinni fyrr til kommissaranna. 70% breskra íhaldsmanna vilja að fram fari þjóðaratkvæðagreiðsla í Bretlandi um veru Breta í Evrópusambandinu. Á Íslandi eru hins vegar stjórnvöld sem fylgjast ekki með þessu, sem láta eins og ekkert sé, sem hlusta ekki á fréttir og virðast ekki taka mark á því þegar erlendir aðilar, sérfræðingar sem jafnvel vöruðu hér við bankahruninu og sögðu að Íslendingar hefðu farið sér óðslega á sínum tíma vara við því núna að Evrópusambandið og sérstaklega evran sé líklega að hruni komin. Nei, áfram skal haldið, íslensk stjórnvöld berja hausnum við steininn. Frú forseti. Ég vil líka nefna hér að það var sorglegt að verða vitni að því í gær, sem hv. þm. Jón Gunnarsson kom inn á áðan og hv. þm. Tryggvi Þór Herbertsson, hvernig atvinnuveganefnd hefur gersamlega brugðist hlutverki sínu. Meiri hluti atvinnuveganefndar hefur algerlega brugðist. Málin sem fóru algerlega kolvitlaus inn til nefndarinnar koma jafnvitlaus út úr henni aftur og þrátt fyrir að þúsundir manna hringinn í kringum landið séu búnir að leggja mikla vinnu í að koma athugasemdum á framfæri er ekkert tillit tekið til þeirra. Það er sorglegt að verða vitni að slíkum vinnubrögðum á Alþingi.

Hæstv. forseti. Eins og fleiri þingmenn hafa nefnt í dag er augljóst að þeir atburðir sem áttu sér stað í atvinnuveganefnd þingsins í gær gefa ekki miklar vonir um að unnt verði að greiða fyrir þingstörfum. Ef í því tilboði eða þeim tillögum sem komu frá meiri hluta atvinnuveganefndar um breytingar á sjávarútvegsfrumvörpunum hefði falist einhvers konar málamiðlun að einhverju marki hefði það hugsanlega breytt stöðunni í þinginu, en þrátt fyrir að um ákveðnar tilslakanir sé að ræða, t.d. í sambandi við veiðileyfagjaldið, er enn um að ræða tillögur og frumvörp sem ganga augljóslega gegn grundvallarhagsmunum þessa atvinnuvegar með þeim afleiðingum að rekstur á þessu sviði verður óhagkvæmari og erfiðari en verið hefur, bæði fyrir þá sem í dag starfa a þessu sviði og eins fyrir aðra sem kynnu að bætast við. Þetta er stóralvarlegt. Auðvitað er það svo að þrátt fyrir að þessi frumvörp verði samþykkt á þingi, jafnvel í lítið breyttri mynd, mun áfram verða gert út frá Íslandi, það verður áfram unninn fiskur á Íslandi og það verður áfram fluttur út fiskur. Auðvitað er það svo en spurningin er sú hvort við ætlum að gera það á hagkvæman hátt eða óhagkvæman og það er gegn hagkvæmni í greininni sem þessi frumvörp beinast.

Virðulegi forseti. Ég skal fúslega viðurkenna að ég hef litið á það sem eitt af mínum stærstu aukahlutverkum á þingi að sjá til þess að auka á daglega ánægju stjórnarandstöðunnar og ég hef lagt mig talsvert fram í því þó að ég viðurkenni fúslega að ég hef ekki alltaf haft erindi sem erfiði á þeim vettvangi. En ég hélt satt að segja að ég væri að uppskera hvað þetta varðar á undanförnum dögum í umræðum í atvinnuveganefnd um tvö frumvörp sem nefndin hefur haft þar til umfjöllunar um sjávarútvegsmál, annars vegar um veiðigjöld og hins vegar um stjórn fiskveiða. Nefndin afgreiddi í gær frá sér nefndarálit um frumvarp til laga um veiðigjöld. Um það hafði verið mikil umræða í nefndinni, bæði meðal gesta og hjá umsagnaraðilum og svo innan nefndarinnar sjálfrar. Satt best að segja leist mér þannig á umræðurnar í nefndinni á milli stjórnar og stjórnarandstöðu að það væri að nást allgóð lending í því máli. Mér fannst stjórnarandstaðan vera allt að því sultuslök alveg fram á síðustu stundu þegar málið var rætt út og menn settu sig í ákveðinn gír til að stilla þessu svona upp gegn stjórninni og allt hefðbundið í þeim farvegi. Svo var eins og fjandinn yrði laus þegar opnað var á umræður um hitt málið, um stjórn fiskveiða, og lagðar fram tillögur, ég endurtek lagðar fram tillögur að breytingu til umræðu í nefndinni og menn létu eins og himinn og jörð hefðu farist, fóru þar með miklar ræður og fúkyrðaflaum gagnvart einstaklingum í nefndinni og vinnubrögðum þar. Ég hvet vini mína í stjórnarandstöðunni til að reyna að ná áttum. Ég ætla að vona að þeir hafi sofið á málinu vel í nótt og verði í meira jafnvægi í dag til að hægt sé að ræða þessi mikilvægu mál þannig að það verði ekki gert í þeim andarteppustíl sem virtist ætla að gerast í gær. Málið hefur ekki verið afgreitt úr nefnd, það er enn þar til umræðu. Það hafa verið lagðar fram tillögur af hálfu stjórnarliða um lausn á því máli, engar tillögur  
            

Virðulegur forseti. Ef hv. þm. Björn Val Gíslason vantar tillögu um meðferð á fiskveiðistjórnarmálunum þá skal ég koma með eina núna, mjög skýrt fram setta: Leggjum þessi mál til hliðar og byrjum upp á nýtt vegna þess að þessi mál eru ónýt. Eins og hér hefur komið fram hefur ekkert tillit verið tekið til athugasemda, fjölmargra athugasemda sem hafa komið til nefndarinnar frá sveitarfélögum, hagsmunaaðilum, sjómönnum, útgerðarmönnum, fiskvinnslufólki, öllum atvinnugreinum sem tengjast þessari mikilvægustu undirstöðuatvinnugrein okkar. Ekkert tillit tekið til þess. Á hátíðarstundum segir stjórnarmeirihlutinn: Af hverju erum við að fara í þessar breytingar? Jú, það er til að skapa sátt í samfélaginu um þessa mikilvægu undirstöðuatvinnugrein. Sátt, og réttlæti er líka nefnt, mikið réttlæti. Hvernig ætlar stjórnarmeirihlutinn að útskýra það fyrir þúsundum starfsmanna í þessari atvinnugrein, fyrir sveitarfélögunum og íbúum þeirra allt í kringum landið, að tekjur af þessari atvinnugrein munu dragast saman, allt í nafni sáttar, allt í nafni réttlætis. Þetta er innihaldslaust blaður sem engin innstæða er fyrir. Ég vil líka gera að umtalsefni störf þingsins. Við erum á seinasta degi samkvæmt starfsáætlun með öll þessi mál upp í loft sem aldrei fyrr. Við í stjórnarandstöðunni erum að leggja okkur fram. Það sést meðala annars á dagskrá þingsins þar sem við lögðum til að tekin yrðu fyrir mál sem ekki er ágreiningur um og nauðsyn er á að klára. Sem betur fer féllst forseti þingsins á það til að greiða fyrir þingstörfum. En það liggur algerlega fyrir að á sama tíma og menn eru, nefnd eftir nefnd, að breyta þingsköpum, t.d. að leggja af septemberstubbinn sem var gert fyrir ári síðan að þá er engin meining á bak við það vegna þess að nú er verið að hóta því sem við getum kallað ágúststubb í staðinn. Þetta er allt innihaldslaust, frú forseti.

Virðulegi forseti. Hér hefur þingmönnum verið tíðrætt um stöðu veiðileyfagjalds og fiskveiðistjórnarfrumvarps. Þess má geta að einungis veiðileyfagjaldið hefur verið afgreitt út úr atvinnuveganefnd og eins og málið lítur út hjá nefndinni núna hefur verulega verið komið til móts við þau sjónarmið sem reifuð hafa verið á vettvangi dægurmálaumræðunnar og hér í þingsal. Um er að ræða verulega lækkun veiðigjalds. Það er verið að koma til móts við skuldsettar útgerðir og langur aðlögunartími gefinn svo eitthvað sé nefnt. En eftir stendur það grunnprinsipp okkar jafnaðarmanna að þeim arði sem auðlindin gefur á að skipta með þjóðinni sem og þeim sem nýta auðlindina og fá leyfi til þess frá þjóðinni til að sækja auðlindina í sjó. Það grunnprinsipp stendur í því frumvarpi eins og það kemur inn í þingið og verður rætt ítarlega, væntanlega á morgun og eftir helgi. Seinna frumvarpið, um breytingar á fiskveiðistjórn, er enn þá í nefndinni og er enn á dagskrá nefndarinnar og verður væntanlega rætt þar áfram.  Menn hafa sömuleiðis í þingsal í morgun rætt aðeins skuldavandann sem sum ríki Evrópu búa við. Oft er sá vandi tengdur við myntina en ef við berum saman stöðu þjóða í Evrópu, jafnt þeirra sem eru norðan megin í Evrópu og hinna sem eru sunnan megin, þá sjáum við að staða þeirra er ólík. Þær hafa hins vegar sömu myntina. Svo virðist sem vandi einstakra ríkja sé frekar tengdur skuldum ríkjanna en myntinni sjálfri og þeirri spurningu hafa þeir þingmenn ekki svarað enn sem ganga hart í gagnrýni sinni á evruna: Hvaða leið ætla þeir að bjóða íslenskum heimilum og íslenskum fyrirtækjum út úr þeirri víxlverkun sem þau standa frammi fyrir í gengissigi, verðbólgu og svo þeim alvarlegu gjaldeyrishöftum sem við stöndum frammi fyrir? Hvaða plan ætla þeir að hafa út úr þeim erfiðleikum sem 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. atvinnuveganefnd fyrir að hafa afgreitt veiðileyfagjaldið út til umræðu þannig að við getum fengið að takast á um það í þingsalnum. Það er löngu kominn tími til.

Það verður nýlunda að sjá stjórnarliða taka þátt í umræðunni.


             Hlægilegur hræðsluáróður LÍÚ hefur tröllriðið umræðunni bæði innan  
             Við þetta bætist sannarlega að þegar afkoma sjávarútvegsins fer með himinskautum, þegar gengi krónunnar er í sögulegu lágmarki, þegar makrílveiðar hlaupa á snærið, þegar fyrirsjáanleg er veruleg aflaaukning á næsta fiskveiðiári, þá eru af gríðarlegum hagnaði greiddar kannski um það bil 30 kr. á hvert kíló til viðbótar sem er aðeins hluti þeirrar framlegðar, þeirrar gríðarlegu tugmilljarða framlegðar sem er af sjávarútvegi. Hvers vegna er þetta? Það er vegna þess að þegar gengi krónunnar er með þeim hætti þá eru byrðar okkar Íslendinga gríðarlegar og allir í íslensku samfélagi þurfa að leggja meira af mörkum og þeim sem njóta aðgangsins að auðlindinni og þess gríðarlega hagnaðar sem er í sjávarútveginum er engin vorkunn að því að leggja líka til í sameiginlega sjóði okkar. Og það er rétt hjá hv. þm. Birgi Ármannssyni að þó að menn þurfi  
            

Virðulegi forseti. Ég ætla að ræða aðra hluti en það sem hefur komið fram. Mig langar til að benda á vandamál sem snýr að sveitarfélögum í landinu og sérstaklega slökkviliðunum. Með lögum nr. 160/2010 var slökkviliðum falið það verkefni að bjarga fastklemmdu fólki úr mannvirkjum og farartækjum með sérhæfðum björgunarbúnaði. Það var ljóst að þessu mundi fylgja ærinn kostnaður en í kostnaðarumsögn fjárlagaskrifstofu um frumvarpið kom fram að ekki væri talið að með þessari breytingu og nýjum verkefnum mundi nýr kostnaður falla á sveitarfélögin nema í undantekningartilvikum. Það stóðst því miður ekki og þess vegna hefur kostnaður vegna tækjakaupa fallið á slökkviliðin og þar með sveitarfélögin og fjármagn hefur ekki fylgt þessu nýja verkefni sem nú er lögboðin skylda fyrir slökkviliðin í landinu í landinu að sinna. Á árunum 2001–2005 gátu sveitarfélögin sótt um styrk til Brunamálastofnunar vegna slökkviliða og gert var ráð fyrir því að hluti brunavarnagjalds rynni til þess að styrkja slökkviliðin. Í áðurnefndum lögum var þetta brunavarnagjald lagt niður en svokallað byggingaröryggisgjald lagt á í staðinn. Ég hef ásamt nokkrum þingmönnum lagt fram frumvarp þar sem lagt er til að ákveðinn hluti byggingaröryggisgjaldsins renni hér eftir í brunavarnasjóð og hann hafi það hlutverk að styrkja sveitarfélögin vegna kostnaðar slökkviliðs við kaup á sérhæfðum björgunarbúnaði til björgunar á fastklemmdu fólki úr mannvirkjum og farartækjum. Virðulegi forseti. Ég veit að þetta er kannski ekki málið sem þingmönnum þykir stærst en þetta skiptir gríðarlega miklu máli. Ég vil vekja sérstaka athygli á vandamálum slökkviliða í Austur-Húnavatnssýslu, í kringum Blönduós, á þjóðvegi 1, þau vantar fjármagn, og á Dalvík og fleiri stöðum umhverfis landið. Við verðum hér langt fram á sumarið, virðulegi forseti, og ég 

Frú forseti. Hæstv. sjávarútvegsráðherra hefur flutt tvö mál um sjávarútveginn sem hér hefur verið talað um og ég hef flutt eitt mál um eignarhald á kvóta. Miklar deilur hafa spunnist um bæði mál ráðherrans innan stjórnarflokkanna og innan nefndarinnar sem fjallaði um þau. Þess vegna er hún enn að vinna í þeim. Bæði þessi frumvörp eru að mínu mati mjög skaðleg fyrir atvinnugreinina. Hið fyrra mun setja allt of háa skatta á hana og setja mörg fyrirtæki í gjaldþrot, óþarflega mörg, og hið síðara mun skaða atvinnugreinina til frambúðar og arðsemi hennar og þar með arðsemi þjóðarbúsins í heild þar sem þetta er mjög mikilvæg atvinnugrein. Auk þess sem allar aðgerðirnar miða að því að arðurinn af auðlindinni renni til ríkisins, og þá tala ég um Ríkið. Ríkið á að fá tekjurnar, ríkið á að fá að ráðskast með potta og pönnur í þessu dæmi og útgerðarmenn, bæði þeir sem eru starfandi í dag og þeir sem vilja hefja störf í atvinnugreininni, eiga mjög litla möguleika. Ég spyr því hv. formann nefndarinnar, Björn Val Gíslason, hvort frumvarp það sem ég flyt tryggi ekki einmitt hagsmuni atvinnugreinarinnar því að eignin er skilgreind sem föst til frambúðar þó að hún sé afskrifuð og hvort hún hámarki ekki arðsemi greinarinnar því að framsalið er gjörsamlega frjálst og það tengist arðseminni. Er það ekki óneitanlega þannig að þjóðin fái heimildina því að ætlunin er að veiðihlutdeildir renni til íbúa landsins sem eru nokkurn veginn þjóðin að mínu mati?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina, þ.e. ef henni er beint til mín þar sem henni er bæði beint til formanns atvinnuveganefndar og Björns Vals Gíslasonar, sem er ekki sami maðurinn. Formaður atvinnuveganefndar er hv. þm. Kristján L. Möller en ég reikna með að hv. þingmaður hafi verið að beina fyrirspurninni til mín og mun reyna að svara henni. Hagsmunir atvinnugreinarinnar eru að mínu mati miklu betur tryggðir í þeim frumvörpum sem við erum með til umfjöllunar í atvinnuveganefnd, þ.e. í veiðigjaldafrumvarpinu og ekki síður í frumvarpi um stjórn fiskveiða. Hagsmunirnir felast í þeirri langtímahugsun sem felst í frumvarpi til laga um stjórn fiskveiða að það sé einhver framtíðarsýn, menn sjái rekstur sinn til framtíðar, séu öruggir í tiltekinn tíma hið minnsta og það verði ekki röskun á því nema með löngum aðdraganda. Það tel ég vera mikilvægt fyrir atvinnugrein sem starfar í þessum geira, þ.e. nýtir auðlind, framleiðir úr henni matvæli og selur um allan heim. Það þarf að vera stöðugleiki, það þarf að vera festa sem ekki hefur verið nægilega góð í þessari grein fram að þessu. Með þeim frumvörpum sem við fjöllum um í atvinnuveganefnd, sérstaklega því síðarnefnda um stjórn fiskveiða, er verið að gera heiðarlega og góða tilraun, nái frumvörpin fram að ganga og meginefni þeirra, til að skapa umhverfi fyrir sjávarútveginn sem hann hefur ekki búið við á nægilega traustum forsendum hingað til. Séu þau tvö frumvörp borin saman sem sjávarútvegsráðherra hefur lagt fram og nefndin er með til umfjöllunar og síðan ágætisfrumvarp hv. þm. Péturs H. Blöndals mundi ég hiklaust velja það frumvarp sem atvinnuveganefnd er nú með til umfjöllunar og mun vonandi 

Forseti. Ég sé ástæðu til þess nú við 3. umr. um lokafjárlög 2010 að gera að sérstöku umtalsefni hinn „gríðarlega árangur“ sem núverandi stjórnvöld hafa sagst hafa náð á viðvarandi hallarekstri ríkissjóðs. Það er ástæða til að staldra örlítið við þetta því að ég geld varhuga við orðræðu hv. forsvarsmanna ríkisstjórnarinnar, hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra við eldhúsdagsumræður og hv. þingflokksformanni Samfylkingarinnar við þá sömu umræðu í fyrrakvöld. Tölurnar sem eru nefndar í þessu sambandi eru yfirleitt teknar úr ríkisreikningi 2008, byrjað þar með hallarekstur upp á 215 milljarða kr. sem vissulega er rétt tala samkvæmt ríkisreikningi og síðan gefið í skyn að með afburðaárangri, ótrúlegri þrautseigju og miklu erfiði sem ekki sé virt í orðum hafi menn náð gríðarlega góðum tökum á því að koma böndum á þennan hrikalega hallarekstur. Ef svo væri væri örugglega enginn skortur á fagnaðarorðum en þegar þetta er skoðað og greint örlítið nánar er ekki um jafneinfaldan veruleika að ræða og gefið er í skyn. Vissulega var hallareksturinn eða heildarniðurstaðan á árinu 2008 neikvæð upp á 215 milljarða. Þegar maður horfir síðan á ríkisreikning ársins 2010 og þá tölu sem þar er nefnd, mínus 123 milljarða, er það vissulega gríðarlegur árangur og ef hann væri allur mannanna verk væri full ástæða til að fagna því sérstaklega, þetta er lækkun á halla upp á rétt tæpa 100 milljarða kr. Þegar maður skoðar þetta betur og greinir hvernig á þessu stendur kemur dálítið annað í ljós en að þetta sé allt því að þakka að menn hafi lagt svo mikið á sig að koma þessari stöðu á. Rekstur ríkissjóðs og niðurstaða af reglulegri starfsemi ríkissjóðsins á árinu 2008 var neikvæð um 21 milljarð kr. Það var á hrunárinu svokallaða. Árin þar á undan var niðurstaðan úr þessum hluta ríkisrekstrarins jákvæð upp á 60 milljarða árið 2007, 76 milljarða árið 2006, 2008 varð hún neikvæð upp á 21 milljarð kr. Strax ári síðar, á fyrsta heila starfsári núverandi valdhafa, ef við getum sagt sem svo, stjórnvalda, versnaði afkoman í þessum hluta ríkisins um hátt í 50 milljarða kr., varð neikvæð upp á 69 milljarða, og á árinu 2010 var reksturinn neikvæður upp á rúman 61 milljarð. Breytingarnar sem hafa gefið stjórnarliðum tækifæri til að miklast af verkum sínum stafa af óreglulegum liðum, sérstaklega innan fjármagnsliða en einnig óreglulegra tekna. Stærsta einstaka breytingin er sú að á árinu 2008 þurfti að afskrifa 192 milljarða kr. vegna tapaðrar kröfu og þar er stærst framlagið í Seðlabankann. Þetta er stærsti einstaki liðurinn, 192 milljarðar í töpuðum kröfum á árinu 2008, sem veldur hallarekstri það ár upp á 215 milljarða kr., en neikvæður afgangur í öðrum liðum er um 30 milljarðar kr. Þetta verkefni kemur vonandi ekki næstu áratugina og er í sjálfu sér ekkert afrek að koma í veg fyrir að 192 milljarða færsla endurtaki sig ár eftir ár. Þegar maður lítur á árin 2009 og 2010 er sömuleiðis innan óreglulegra gjalda og óreglulegra tekna liðir sem leiða til þess að hallinn minnkar smátt og smátt í heildarsamhenginu. Þar er sennilega einstaka færslan tekjumegin tekjur af peningalegum eignum upp á rúma 17 milljarða á árinu 2010 sem leiðir til bata. Ég legg áherslu á að þegar við erum að ræða um viðfangsefni stjórnvalda, ríkisstjórnarinnar númer eitt, til að koma böndum á viðvarandi hallarekstur eigum við fyrst og fremst að beina sjónum okkar að reglulegri starfsemi ríkissjóðs. Því miður er árangurinn þar ekki sá sem gefinn er til kynna af hæstv. ráðherrum og einstaka forsvarsmönnum í stjórnarandstöðunni. Nú bíðum við eftir niðurstöðum ríkisreiknings fyrir árið 2011. Það verður fróðlegt að sjá með hvaða hætti hann verður leiddur fram og hver árangurinn af reglulegri starfsemi verður á árinu 2011. Ég geri ráð fyrir því að niðurstaðan í þeim reikningi verði ekki í samræmi við þau fjárlög sem upp var lagt með fyrir árið 2011. Stærsta einstaka frávikið í gjaldahluta ríkisstarfseminnar mun væntanlega stafa af áhrifum af kjarasamningum á árinu 2011 sem leiða yfir ríkissjóð allveruleg útgjöld sem nema nokkrum tugum milljarða króna. Vissulega er gert ráð fyrir því í fjáraukalögum að einhverju leyti fyrir árið 2011, en þegar við berum saman upphaflegu áætlanirnar í fjárlagafrumvarpinu fyrir árið 2011 og raunverulega útkomu þegar við fáum hana í hendur er ég þess fullviss að þar verður töluvert mikill munur á, eins og raun ber vitni um í lokafjárlögum ársins 2010, þar eru veruleg frávik á milli annars vegar þeirrar áætlunar sem birtist í fjárlagafrumvarpi fyrir það ár og ekki síður ef við horfum til þeirra áforma sem sett voru fram í skýrslu fjármálaráðherra á árinu 2009 um áætlun um jöfnun í ríkisfjármálum fyrir árin 2009–2013. Eins og hv. þingmenn muna var stefnt að því og markmiðið var sett á það að heildarjöfnuður næðist í ríkisfjármálum í árslok 2012. Því markmiði hefur af hálfu núverandi stjórnarmeirihluta verið frestað og nú er ætlunin að reyna að ná heildarjöfnuði árið 2014. Það verður erfitt verkefni og munu áform birtast okkur í fjárlagafrumvarpinu sem væntanlega verður lagt fram á hausti komanda. Það verður fróðlegt að sjá með hvaða hætti ætlunin er að takast á við þann vanda sem hefur að mati þeirra sem um þessi mál fjalla vaxið á árinu 2011 þvert á það sem að var stefnt, því miður. Ég vil leggja áherslu á þetta við þessa umræðu vegna þess einfaldlega að ég tel mjög varhugavert að gefa þá mynd af stöðu ríkisfjármála að við séum búin að ná slíkum tökum á þeim vanda sem við er að eiga að tilefni sé til að ætla að við getum haldið áfram með sama hætti að öllu óbreyttu og frekar gefið í ef eitthvað er. Það er langur vegur frá að svo sé. Í umræðunni um þessi mál ber mikið á þeim misskilningi að eitthvert samasemmerki sé á milli afkomu ríkissjóðs af reglulegri starfsemi og þess sem hægt er að spila með í óreglulegum liðum, bæði tekjuhlutanum og gjaldahlutanum. Að mínu mati er stórhættulegt að gefa til kynna að það spili endalaust saman eins og undanfarin þrjú ár og muni endurtaka sig ár eftir ár. Það er því miður ekki sá veruleiki sem við getum vænst. Það er ástæða til að nefna aðra þætti í þessu sambandi sem lúta að ýmsu því sem snertir framkvæmd þeirra fjárlaga sem Alþingi samþykkir ár hvert. Fjárlaganefnd hefur á síðustu vikum verið að rýna þessa hluti og gert það bærilega vel að mínu mati. Við höfum fengið menn frá ráðuneytunum til nefndarinnar til viðræðu um veikleika í fjárlagagerðinni allri og eftirfylgni með þeim fjárlögum sem þingið setur. Það hefur birst mér með þeim hætti að full ástæða sé til að gefa því gaum með hvaða hætti framkvæmdarvaldið, Stjórnarráðið, vinnur úr þeim fjárlögum sem Alþingi setur fremur en að fara í saumana á meðferð þingsins á þeim talnagrunni öllum sem fjárlagagerðin er. Ég vil í þessu sambandi nefna sérstaklega eitt dæmi sem lýtur að því með hvaða hætti ráðuneyti vinna úr þeim heimildum sem Alþingi veitir þeim á fjárlögum. Við höfum dæmi um að ráðuneyti fara fram á það við Alþingi að fá heimildir í fjárlögum til að ráðast í ýmiss konar framkvæmdir og þá er í mörgum tilfellum samið við Framkvæmdasýslu ríkisins sem er sérhæfð í því að halda utan um stofnkostnaðarverkefni. Á milli Framkvæmdasýslunnar og viðkomandi ráðuneyta eru gerðir verkkaupasamningar og virðist viðhorfið innan ráðuneytanna vera í þá veru að með slíkum samningi fari öll ábyrgð á verkinu úr ráðuneytinu yfir á Framkvæmdasýsluna. Það er langur frá því að þetta sé satt og rétt, þvert á móti er þetta í mínum huga leikur ráðuneytanna til að koma sér undan ábyrgð á framkvæmd þeirra tillagna sem þau hafa fengið framgengt í fjárlagaferlinu öllu. Annað atriði tel ég líka ástæðu til að nefna í þessu sambandi sem gefur okkur ástæðu til að ætla að við í fjárlaganefnd munum við fjárlagagerðina fyrir árið 2011, þegar við fáum ríkisreikning fyrir árið 2011 til meðferðar, taka til umfjöllunar halla á heilbrigðisstofnunum sérstaklega sem ákvæði voru um að yrði frystur. Samkvæmt yfirlýsingu velferðarráðuneytisins voru gefin fyrirheit um að halli nokkurra heilbrigðisstofnana yrði frystur á árinu 2011. Við það var ekki staðið. Ég veit dæmi þess að ekki hefur verið gengið frá þessum málum við viðkomandi heilbrigðisstofnanir, þær fjármagna sig enn á yfirdrætti sem kostar vaxtagreiðslur sem ekki er gert ráð fyrir í áætlunum þeirra fyrir árið 2011.  Það er líka ástæða til að nefna meðferð fjárlaga í tengslum við mál sem hér hefur verið rætt allnokkuð undanfarna daga og eru hinir svokölluðu IPA-styrkir. Í fjáraukalögum á árinu 2010 var 300 millj. kr. fjárveiting færð inn sem tekjur vegna styrks frá Evrópusambandinu við aðlögunarferli Íslands að því. Við sjáum þess ekki stað í umræðunni um IPA-styrkina að þær greiðslur hafi skilað sér. Ég tel ástæðu til að farið verði yfir þetta ferli allt í ljósi þess að málið sem liggur fyrir þinginu er af tvennum toga, annars vegar þingsályktunartillaga um rammasamning fyrir IPA-styrkina sem gerir ríkisstjórn Íslands mögulegt að taka á móti þessum styrkjum - þó að fyrir liggi að það er að minnsta kosti rúmt ár frá því að einhverjar ríkisstofnanir hafa tekið á móti slíkum styrkjum er ekki búið að staðfesta neinn slíkan samning af hálfu Alþingis - og hins vegar liggur fyrir þinginu frumvarp um skattalega meðferð slíkra styrkja. Þetta gefur fjárlaganefnd og efnahags- og viðskiptanefnd ástæðu til að fara ofan í það með hvaða hætti íslensk stjórnvöld hafi unnið í þeim aðlögunarstyrkjum sem þarna er verið að taka á móti af hálfu íslenskra ráðuneyta án þess að fyrir liggi neinar formlegar heimildir í lögum eða þingsályktun. Þau dæmi sem ég hef nefnt styrkja í rauninni þau varnaðarorð sem ég hef viljað hafa uppi um tal stjórnarliða margra hverra um hinn svokallaða afburðaárangur við stjórn efnahagsmála í stjórnartíð þeirra. Ég vil með þessari ræðu minni leitast við að kippa hv. stjórnarliðum niður á jörðina og fá þá til að viðurkenna þær staðreyndir sem liggja þegar fyrir í staðfestum ríkisreikningi og vænti þess að lestur þeirra gagna sem þar heyra undir, sem vissulega eru mikil að vöxtum, gefi hv. stjórnarliðum tilefni til að ræða um stöðu ríkissjóðs með öðrum hætti en þeir hafa gert, sérstaklega á síðustu missirum. Það liggur fyrir að árangurinn við stjórn ríkisfjármála samkvæmt þeim lokafjárlögum sem við erum að fara að staðfesta hér var um það bil helmingi verri en að var stefnt. Í mínum huga er ekki ástæða til að gleðjast yfir slíku verklagi þótt vissulega geti verið ástæða til að fagna því að þeir óreglulegu liðir sem ég gerði að umtalsefni við upphaf ræðu minnar hafi létt okkur róðurinn í öllu þessu verki. Staðreyndin er engu að síður sú að það er verið að reka ríkissjóð með umtalsverðum halla og vextir eru enn að aukast sem hlutfall af heildarútgjöldum ríkissjóðs. Það er því full ástæða til að flytja þau varnaðarorð sem ég hef nú gert, ekki síst í ljósi þeirrar galgopalegu umræðu sem sumir stjórnarliðar hafa viðhaft um ríkisfjármál á síðustu missirum.

Frú forseti. Hv. þingmaður benti á það sem er rétt að mínu mati eða ætti að minnsta kosti að vera rétt að það er ekkert sérstakt afrek að koma í veg fyrir að Seðlabankinn verði gjaldþrota ár eftir ár eftir ár. En þá er ég með spurningu til hv. þingmanns, frú forseti. Með hruni bankakerfisins, Seðlabankans og íslensku krónunnar, varð ríkissjóður fyrir gríðarlegu tekjufalli og skuldaaukningu auk þess sem útgjöld jukust vegna atvinnuleysistrygginga og fleiri þátta. Er það rétt skilið hjá mér að hv. þingmaður telji að núverandi ríkisstjórn hafi ekki náð umtalsverðum árangri í aðlögun ríkissjóðs að heilbrigðari rekstri með þessar skuldaklyfjar á bakinu, tekjutapið eins og það varð og stærri og stærri hluta af útgjöldum ríkissjóðs sem renna í það að greiða vexti af skuldum vegna Seðlabanka, fjármálakerfisins og hallarekstur ríkissjóðs? Telur hv. þingmaður í raun og veru að hér hafi ekki verið náð umtalsverðum árangri? Af því að ég á örlítinn tíma eftir vil ég taka undir með hv. þingmanni að þessu ástandi er alls ekki lokið og við munum næstu árin - ég ætla ekki að segja áratugi, ég held að það sé ekki svo slæmt - þurfa að sýna aðhald í ríkisrekstri og taka afleiðingum þess sem aflaga fór. En er hv. þingmaður ekki á því að umtalsverður árangur hafi náðst, frú forseti?

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Það veltur á því á hvaða mælikvarða það er sett. Það er alveg hægt að halda því fram að náðst hafi umtalsverður árangur í heildarjöfnuði í ríkisreikningi 2008–2010. Í óreglulegu liðunum, utan reglulegrar starfsemi í ríkissjóði, þ.e. þeim liðum sem gefa mönnum færi á því að tala um að hallareksturinn á ríkissjóði hafi farið úr 215 milljörðum niður í 123 á árinu 2010, er vissulega mikil breyting, en ég benti á það í ræðu minni að það væru engin töfrabrögð sem lægju þar að baki, það væri fyrst og fremst þessi eina stóra færsla sem ylli því. Þegar maður skoðar síðan árangurinn af reglulegri starfsemi ríkissjóðs er það ekki árangur í mínum huga þegar við horfum til þess að hallinn eykst um 50 milljarða á milli áranna 2008 og 2009, úr 21 milljarði í tæpa 70, og síðan er hallinn af reglulegri starfsemi á árinu 2010 62 milljarðar. Hv. þingmaður nefndi skuldasöfnunina. Á meðan hallinn á reglulegri starfsemi er 62 milljarðar eigum við eftir að borga vexti, þá eigum við eftir að borga af lánum. Það er ekki sá árangur sem mér finnst stjórnarliðar vera að gefa í skyn að hafi náðst. Við erum enn að safna skuldum vegna þess að við rekum enn ríkissjóð með bullandi tapi rúmum þremur árum eftir hrun. Ég er fyllilega meðvitaður um að ýmsir liðir í útgjöldum ríkisins hafa aukist af ýmsum ástæðum, 

Frú forseti. Það er rétt, ríkissjóður er enn rekinn með halla en aðgerðir ríkisstjórnarinnar hafa einmitt miðað að því að draga úr þeim hallarekstri. Það var það sem lagt var upp með samkvæmt efnahagsáætlun ríkisstjórnar Geirs H. Haardes sem hefur síðan verið undirliggjandi í ríkisfjármálunum og þá varð ljóst að reksturinn yrði ekki hallalaus fyrr en 2013. Síðan hefur núverandi ríkisstjórn frestað því til ársins 2014 af gildum ástæðum. Hv. þingmaður kom inn á að erfitt væri að miða við ríkisreikning 2008 því að þar hefðu verið óreglulegir liðir sem voru afskriftirnar vegna gjaldþrots Seðlabankans. Óreglulegir liðir eru auðvitað aðrir en fastir rekstrarliðir ríkissjóðs. En þá vil ég spyrja hv. þingmann: Er það þá málefnalegt að segja að árangurinn hafi verið helmingi verri en áætlað var einmitt vegna óreglulegra liða, sem eru umtalsverð fjárútlán ríkissjóðs eða 33 milljarðar vegna Íbúðalánasjóðs og þess tjóns sem hann varð fyrir vegna hruns fjármálakerfisins?

Forseti. Það er alveg rétt hjá hv. þingmanni að í grunninn hefur þeirri efnahagsáætlun sem íslensk stjórnvöld gerðu á haustinu 2008 með Alþjóðagjaldeyrissjóðnum verið fylgt að stærstum hluta, þó ekki einum sem lýtur að því að í þeirri áætlun var gert ráð fyrir mun meiri hagvexti og minna atvinnuleysi en raunin varð á á síðustu þremur árum. Það var með öðrum orðum gert ráð fyrir meiri vexti í atvinnulífinu samkvæmt þeirri áætlun en þeim veruleika sem við höfum horft framan í á síðustu þremur árum eftir að núverandi ríkisstjórn tók við stjórn þessarar sömu áætlunar. Við þekkjum ágætlega, ég og hv. þingmaður, hvernig stendur á því. Framkvæmdastopp í þjóðfélaginu vegna pólitískra deilna sem lúta að sjávarútvegi, fiskveiðistjórnarkerfinu, virkjanakostum o.s.frv. hefur eflaust tafið það og komið í veg fyrir að við höfum getað fylgt betur þeim þætti samstarfsáætlunarinnar með AGS en raun ber vitni. Því miður er það svo. Ég er sannfærður um að ef núverandi ríkisstjórn hefði tekist betur upp þar hefði útkoman á árinu 2010 verið með öðrum hætti en raun ber vitni í ríkisreikningi og lokafjárlögum. Ég hef áhyggjur af reglulegri afkomu ríkissjóðs. Ég nefni það sérstaklega. Ég tel góða ástæðu til þess, ekki síst í ljósi umræðunnar á eldhúsdeginum, að gjalda varhuga við þeim málflutningi sem stjórnarliðar 

Virðulegi forseti. Við erum við 3. umr. um lokafjárlög fyrir árið 2010 og þarf svo sem ekki að hafa mörg orð um það. Það er svolítið sérkennilegt að vera að ræða lokafjárlög 2010 á miðju ári 2012. Þetta er auðvitað eitt af þeim atriðum sem við verðum að breyta í framtíðinni. Eins og allir vita er niðurstaða lokafjárlaga upphafsstaða ársins 2011 hjá viðkomandi stofnunum í hvaða rekstri sem er þannig að ekki er vitað fyrr en búið er að samþykkja lokafjárlögin hver upphafsstaða ársins 2011 er. Mig langar að koma inn á það sem kom fram í svörum og andsvörum milli tveggja hv. þingmanna áðan. Lagt var upp með í skýrslu fjármálaráðherra á árinu 2010 við yrðum með 5,5% í frumjöfnuði en hann varð ekki nema 3%. Árangurinn varð því helmingi meiri en lagt var upp með. Sumir hv. þingmenn geta þá sagt: Það er líka vegna óreglulegra liða eins og Íbúðalánasjóðs, sem var réttilega nefndur áðan, sem var 33 milljarðar í árslok 2010. Það er hárrétt en þá verður líka að taka tillit til pósitífra þátta sem flokkast undir óreglulega liði. Fyrst kemur upp í huga mér svokallað Avens-samkomulag, þ.e. samkomulag sem gert var við lífeyrissjóðina um að kaupa aflandskrónur af seðlabankanum í Luxemborg sem hafði jákvæð áhrif á hina svokölluðu óreglulegu liði. Það sem ég ætlaði helst að gera að umtalsefni í ræðu minni er að í fjárlögum fyrir árið 2010 var gert ráð fyrir 98,8 milljarða halla en niðurstaðan varð 123,3 milljarðar sem er mun verri afkoma en reiknað var með. Það sem er líka áhugavert að staldra við og mikilvægt að hv. þingmenn geri sér grein fyrir er að í fjárlögum ársins 2010 var gert ráð fyrir því að útgjöld ríkisins yrðu 560 milljarðar kr. Frá fyrra ári voru fluttir 18,6 milljarðar og í fjáraukalögunum sem voru pósitíf upp á 920 milljónir. Í lokafjárlögunum eru lagðar til breytingar upp á sambærilega upphæð, um 877 millj. kr., en niðurstaða ríkisreiknings eru tæpir 602 milljarðar. Það er gríðarlega mikill munur á því sem var gert ráð fyrir í fjárlögum og niðurstöðum ríkisreiknings. Hvergi innan OECD-ríkjanna að einu landi undanskildu er svo mikill munur á því sem sett er fram í fjárlögum og síðan niðurstöðu ríkisreiknings. Það er umhugsunarefni fyrir okkur í umræðunni um fjárlög að það skeiki um 40 milljörðum. Þá þurfum við að staldra við. Hv. þingmenn sem sitja í fjárlaganefnd gera sér grein fyrir stöðunni. Við erum núna að færa á milli fjárheimildir upp á 18 milljarða frá árinu 2009. Það er oft sagt að stofnanir eigi fé í hlöðu þegar þær eiga uppsafnaða rekstrarafkomu sem þýðir á mæltu máli að hægt er að milda niðurskurð þeirra. Forstöðumenn þessara stofnana geta því gengið á uppsafnaðan höfuðstól og þurfa þar af leiðandi ekki að skera eins mikið niður og ganga þannig á höfuðstólinn. Það segir okkur ekkert annað en að eftir því sem árin líða lækka þessar tölur. Þá vitum við í raun og veru hvað er umfram þörf og hvað er hægt að skera niður í því kerfi sem við erum að reka í dag miðað við þau sérstöku fjárlög sem við erum að fjalla um. Það liggur fyrir að þegar þessar fjárheimildir minnka og höfuðstólarnir lækka þarf að skera meira niður en við höfum gert. Það er mikilvægt að menn geri sér grein fyrir því. Ég hef líka komið inn á það að stærsti einstaki liðurinn í neikvæðri afkomu ríkissjóðs er fjárhæð sem var sett inn í Íbúðalánasjóð upp á 33 milljarða. Væntanlega er aftur þörf á að fé verði lagt inn í Íbúðalánasjóð fyrir árið 2012. Það er svo sem ekkert að fara frá okkur. Hin svokallaða 110%-leið hefur gengið hægt, það þarf enn meira fjármagn. Í fjárlögum 2012 eru líka aðrir liðir sem geta vegið þungt eins og niðurstaðan hvað varðar Sparisjóð Keflavíkur. Það er mikilvægt að við gerum okkur grein fyrir því verkefni sem er fram undan til að ná jöfnuði í ríkisfjármálum. Ég vil aðeins koma inn á eitt í þessum lokafjárlögum sem pirrar mig sérstaklega mikið. Þó að það sé margt sem ég hef athugasemdir við þá er þar ein færsla eða ein tillaga sem fer afskaplega í taugarnar á mér. Það er ráðstöfun á 28 millj. kr. frá sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytinu. Þó svo að sú tala sé mjög lág í samhenginu þegar menn fjalla um 600 milljarða ríkisstyrk pirrar það mig að viðkomandi fagráðuneyti skuli sækja um heimild hjá þinginu til að ráðstafa þessum 28 milljónum, sem eru vaxtatekjur af reikningi sem ráðuneytið var með, þegar það er í raun búið að ráðstafa þeim. Núna fyrst, á miðju ári 2012, er sótt um heimild hjá þinginu til að ráðstafa þessum 28 milljónum. Þetta eru algerlega óþolandi vinnubrögð. Ég vænti þess að þetta muni verða í síðasta sinn sem svona verður gengið fram af hálfu framkvæmdarvaldsins, að sækja um fjárveitingar í lokafjárlögum. Þetta staðfestir það sem margoft hefur verið sagt og rætt í hv. fjárlaganefnd og í þingsölum - það er ekki hægt og það á ekki að líðast að lokafjárlög séu eins konar viðbótarfjáraukalög. Þetta er óþolandi. Auðvitað á að sækja um fjárveitingar annaðhvort í fjárlögum eða fjáraukalögum þannig að efnisleg umræða verði um þá fjárveitingu sem sótt er um. Þó að þessi upphæð sé lág eru margar stofnanir sem gætu örugglega nýtt hana til þeirra þörfu verka sem bíða. Ég vil líka koma því að að hv. fjárlaganefnd vandaði töluvert vinnu sína við það frumvarp sem nú er til umfjöllunar og afgreiðslu í þinginu þó að auðvitað megi alltaf gera betur, ég er ekki að halda öðru fram. Skipaður var undirhópur í fjárlaganefnd og unnið mjög faglega. Það er ástæða þess að sá liður sem ég var að tala um kom í ljós. Við gaumgæfilega skoðun og úttekt hv. fjárlaganefndar fannst þessi upphæð, annars hefðum við aldrei, a.m.k. ekki ég, rekið augun í hana. Við fengum skýringar og sendum fyrirspurnir til fagráðuneytanna um það sem okkur fannst stangast á. Sérstaklega voru tilfærslur á heimildum skoðaðar, þ.e. 10% reglan og hins vegar að safna megi 4% á ári og hæst 10%. Haldinn var fundur með fjármálaráðuneytinu og Ríkisendurskoðun þar sem farið var yfir þessa lista og var gagnlegt fyrir vinnu nefndarinnar. Ástæða er til að þakka hv. formanni nefndarinnar fyrir það hvernig staðið var að þessari vinnu og allri nefndinni sem tók þátt í henni, sérstaklega undirhópnum sem undirbjó umræður í nefnd. Það tel ég að hafi verið mikilvægt skref í því að vanda betur þá vinnu sem fer fram í fjárlaganefnd, hvort heldur sem það er yfirferð lokafjárlaga, fjárlaga eða framkvæmd fjárlaga. Eitt sem hefur töluvert verið rætt um og kemur fram eru markaðar tekjur. Nú er verið að vinna með þær í hv. fjárlaganefnd í nánu samstarfi við fjármálaráðuneytið sem hefur borið hitann og þungann af þeirri vinnu. Ég er mjög ánægður með kaflann sem fjármálaráðuneytið undir forustu hæstv. fjármálaráðherra hefur skrifað í lokafjárlögin fyrir árið 2010 um hvernig við getum breytt þessu og kemur það mjög skýrt fram. Ég er ánægður með að akkúrat sé hnykkt á þeim atriðum sem mikilvægt er að breyta eins og oft hefur verið rætt í þinginu en ekki komið í verk. Vonandi verður því breytt fyrir næstu fjárlög til að sanngirni gæti. Þær stofnanir sem hafa haft markaðar tekjur hafa forskot, ef ég má nota það orð, því að þær búa ekki í sama umhverfi og aðrar stofnanir. Tilhneigingin er sú að ef vöxtur er í mörkuðum tekjum vex stofnunin en ef tekjustofninn dregst saman þarf þingið að veita aukafjármagn til að reksturinn gangi. Það er líka mikilvægt að skoða sértekjur stofnana. Það höfum við rætt í hv. fjárlaganefnd og er ekki neinn ágreiningur um það. Að mínu mati er mikilvægt að fara gaumgæfilega yfir það fyrir næstu fjárlagagerð. Ég verð að viðurkenna að ég hrökk við þegar ég las skýrslu Ríkisendurskoðunar og þær ábendingar að í fjárlögum fyrir árið 2010 væru 70 fjárlagaliðir með sértekjur í lokafjárlögum og fjárlögum 2010 sem ekki var gert ráð fyrir í fjárlögum 2010 - 70 stofnanir höfðu bæst við sem ekki var gert ráð fyrir. Þetta þýðir að þær stofnanir sem hafa sértekjur og fá að nýta þær til reksturs hafa ekki þann fjárlagaramma sem þingið samþykkir á hverjum tíma. Ef tekið hefði verið tillit til hvernig þetta gerist hefði umræðan verið önnur og þingmenn gert sér betur grein fyrir því hvert umfang einstakra fagstofnana væri í rekstri. Þetta er alvarleg ábending og full ástæða fyrir okkur að skoða þetta betur því að með sértekjum er oft og tíðum verið að velta kostnaði við alls kyns starfsemi stofnananna yfir á fjölskyldur eða fyrirtæki. Þá staldrar maður við mismuninn á stofnunum því að sumar hafa möguleika á að ná sér í sértekjur en aðrar ekki. Ef þetta er sett í samhengi, til að það skýrist betur, þá getum við séð fyrir okkur Landspítalann. Nú greiðir fólk fyrir komu sína þangað, hvort sem það fer í einhverjar rannsóknir eða til læknis, ákveðin komugjöld sem hefur verið reynt að halda í lágmarki. Við gætum t.d. séð fyrir hvað það þýddi ef Landspítalinn tæki þá ákvörðun, með leyfi ráðuneytisins, að hækka komugjöldin mjög mikið. Viðbrögðin í þjóðfélaginu við þeirri ákvörðun, hvort heldur sem væri á þingi eða almennt í þjóðfélaginu, yrðu auðvitað mjög sterk. Þetta er möguleiki sem spítalinn hefur til að ná sér í sértekjur en nýtir ekki vegna stöðu sinnar og kröfu samfélagsins um nánast ókeypis heilbrigðisþjónustu. Síðan eru aðrar stofnanir og ég get nefnt Umferðarstofu. Um síðustu áramót hækkuðu ökuritaskífur þar um rúm 100%, úr 8.600 kr. upp í kringum 17 þús. kr. Þessar sértekjur renna beint til stofnunarinnar. Það er auðvitað ekkert réttlæti í því að þær stofnanir sem geta gert þetta fái leyfi hjá ráðuneytunum til þess og velti kostnaðinum yfir á fjölskyldurnar eða atvinnulífið og nái sér þannig í sértekjur og þurfi þar af leiðandi að skera minna niður. Þetta er nokkuð sem verður að taka fastari tökum og er verið að vinna að í hv. fjárlaganefnd. Svo er Hafrannsóknastofnun alveg sérkapítuli og ég þyrfti að halda eins og hálftímaræðu um hvernig þetta er á þeim bænum því að sú stofnun nær sér í sértekjur sem eru ekki á fjárlögum og ekki bara það heldur nær hún í sértekjurnar hjá fagráðuneyti sem hefur ekki heimild samkvæmt fjárlögum til að úthluta þeim. Það er mikið umhugsunarefni hvernig þetta hefur verið gert. Það er mikilvægt, virðulegi forseti, að á þessu verði tekið fastari tökum en verið hefur. Það hefur eitthvað fikrast í rétta átt en betur má ef duga skal. Það sem eftir stendur er að sértekjur mismuna stofnunum. Ég vil að lokum, virðulegi forseti, þakka hv. fjárlaganefnd og sérstaklega formanni hennar, hv. þm. Sigríði Ingibjörgu Ingadóttur, fyrir þá vinnu sem fór fram í kringum þessi lokafjárlög og líka nefndarriturum og starfsfólki fjárlaganefndar fyrir þeirra framlag.

Herra forseti. Ég vil beina því til hv. þingmanns að ég held að hægt sé að túlka tölur með ýmsu móti og hafa sína sýn hver á þróunina en ég ítreka að varðandi þann mun sem varð á fjárheimildum og niðurstöðu í lokafjárlögum 2010 skipta sköpum þeir 33 milljarðar kr. sem leggja varð til inn í Íbúðalánasjóð vegna hruns íslensku bankanna, Seðlabankans og krónunnar. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þakkarorð í garð fjárlaganefndar og í minn garð. Ástæðan fyrir því að ég kom upp í andsvar var að þakka þingmanninum kærlega fyrir samvinnuna í þessu máli og ekki síst fyrir hlut hans í ítarlegri skoðun á frumvarpinu. Það var mikil vinna sem lögð var af mörkum, ekki síst af hans hálfu. Ég er sannfærð um að sú vinna mun nýtast okkur við vinnslu lokafjárlaga ársins 2011. Það hefur aukið skilning nefndarinnar á ríkisfjármálum og hinum ýmsu hliðum þeirra og eins höfum við farið þess á leit við fjármálaráðuneytið að framsetning á þeim fjárheimildum sem verið er að heimila flutning á í lokafjárlögum verði skýrari í þessum frumvörpum héðan í frá. Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir framlag hans í nefndinni.

Virðulegi forseti. Ég er á svipuðum slóðum og félagar mínir í fjárlaganefnd, hv. þm. Ásbjörn Óttarsson og hv. þm. Kristján Þór Júlíusson. Ég vil fjalla um orð hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra í eldhúsdagsumræðunum þar sem hann hélt því fram fullum fetum að náðst hefði umtalsverður árangur í fjármálum ríkissjóðs. Hann nefndi þar hagvöxt sérstaklega en nefndi ekki, væntanlega af ásettu ráði, hina neikvæðu þætti eins og verðbólguna sem rokið hefur upp úr öllu valdi og gert það að verkum að Seðlabankinn hefur neyðst til að hækka stýrivexti. Það hefur skapað umtalsverðan vanda, ekki bara fyrir fólk og fyrirtæki heldur líka og það hækkar þá vexti sem Seðlabankinn þarf að greiða til krónu- og jöklabréfaeigenda. Ástæðan fyrir því að ég nefni þetta sérstaklega er að ríkisstjórnin setti sér markmið. Þau markmið komu fram í skýrslu fjármálaráðherra um áætlun um jöfnuð í ríkisfjármálum 2009–2013. Þar leggur ríkisstjórnin línurnar fyrir þetta kjörtímabil. Í þeirri umræðu nefndum við sérstaklega að þau markmið sem ríkisstjórnin setti sér væru frekar lágstemmd og að það ætti að vera mjög auðvelt að ná þeim. Fjármálaráðuneytið gaf út þjóðhagsspá af því tilefni. Í þeirri þjóðhagsspá kom fram að á árinu 2011 ætti að vera búið að ná vísitölu neysluverðs niður í 1,7%, verðbólgunni, og á árinu 2012 ætti að vera búið að ná vísitölunni niður í 2,1%. Frá árinu 2010 hefur að meðaltali verið 4% verðbólga og á síðustu 12 mánuðum hefur verðbólga á Íslandi mælst um 6,4%. Þetta stafar kannski af því að hagvöxturinn á Íslandi, sem hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra nefndi sem dæmi um góðan árangur, er fyrst og fremst vegna einkaneyslu. Hann er ekki til kominn vegna arðsamra framkvæmda sem stjórnvöld stefndu að mundi verða að veruleika, og þá nefni ég hinn svokallaða stöðugleikasáttmála. Eins og alþjóð veit eru aðilar vinnumarkaðarins afar ósáttir og hafa meira og minna sagt sig frá þessum svokallaða stöðugleikasáttmála. Í skýrslu fjármálaráðherra kom fram að stjórnvöld mundu kappkosta að ná víðtækri samstöðu um markmið áætlunarinnar við aðila vinnumarkaðarins og hefur það heldur betur mistekist. Það átti líka að kappkosta samstarf við sveitarfélög í landinu og talað var um að ríki og sveitarfélög ættu með sér náið samstarf og að áætlanir af útgerð sveitarfélaga tækju mið af markmiðum um þjóðhagslegan stöðugleika. Sveitarfélögin í landinu hafa unnið innan mjög þétts og skýrs ramma og nú er að nást umtalsverður árangur í fjárhag sveitarfélaga á landinu en hann var vissulega bágborinn víða um land. Samstarfið endurspeglast kannski helst í því að sveitarfélögin í landinu hafa ítrekað haldið borgarafundi þar sem aðgerðum ríkisstjórnarinnar hefur verið mótmælt. Þá er einnig talað um samstarf við hagsmunaaðila en benda má á að Hagsmunasamtök heimilanna töldu sig tilneydd að lýsa yfir stríði við ríkisstjórn Íslands, hvorki meira né minna. Mestu öfugmælin í þessari skýrslu og markmiðum sem ríkisstjórnin setti sér eru kannski þau að fram kemur að stjórnvöld muni leggja áherslu á að skapa atvinnulífinu þau skilyrði sem nauðsynleg eru til að verja og styðja við atvinnustarfsemi í landinu. Ég held að nýleg dæmi innan sjávarútvegsins, sem eru nú hvorki meira né minna en grunnatvinnuvegur þjóðarinnar og helsta tekjuöflun ríkissjóðs, sýni að þar er allt í loft upp, því miður. Hér ræðum við nefndarálit um frumvarp til lokafjárlaga fyrir árið 2010. Ég hef talað um þau markmið sem fram komu í skýrslu fjármálaráðherra en lokafjárlög fyrir árið 2010 eru eitthvert sterkasta dæmið um að ríkisstjórnin nær ekki þeim markmiðum sem hún ætlar sér að ná. Skapast hefur góð og mikil sátt um það í fjárlaganefnd um að auka aga í ríkisfjármálum, sem ég vona að leiði af sér betri fjárreiðulög. Ég held að það sé eitthvert brýnasta verkefnið sem Alþingi Íslendinga stendur frammi fyrir. Það er ágætt að taka það með í reikninginn að rétt fyrir hrun, í tíð ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokks og Samfylkingar, þegar menn vissu að það stefndi í óefni voru ríkisútgjöldin aukin um 20%. Hv. þm. Bjarni Harðarson var þá fulltrúi Framsóknarflokksins í fjárlaganefnd. Hann lagði til að mikill agi og ráðdeildarsemi yrði viðhöfð í þeim fjárlögum. Það var erfitt að setja fram slíka ósk vegna þess að þá voru til miklir fjármunir í ríkiskassanum og það átti einhvern veginn að gera allt fyrir alla. En svo kom hrunið og staða ríkissjóðs versnaði til mikilla muna, fór alveg niður í 215 milljarða eða þar um bil. Í fjárlögum ársins 2010 var gert ráð fyrir að tekjujöfnuður ársins yrði neikvæður um 98,8 milljarða kr., hvorki meira né minna. Það er jafnvel meira en Ísland greiðir í vexti í dag af þeim lánum sem við höfum neyðst til að taka vegna hrunsins. Þegar uppgjörið er skoðað reyndist þessi halli vera neikvæður um 123 milljarða kr., 25 milljörðum meiri en hæstv. þáverandi fjármálaráðherra, Steingrímur J. Sigfússon, taldi að hann mundi verða. Hversu oft höfum við ekki heyrt að það sé frábær árangur og eitthvað til að stæra sig af? En reyndin er einfaldlega önnur. Við áttum ágætisfund í fjárlaganefnd með skrifstofu fjármálaráðuneytisins þar sem unnið er að nýjum fjárreiðulögum. Ég held að það sé gríðarlega mikilvægt að fjárlaganefnd komi að þeirri vinnu. Ýmislegt þarf að laga, sérstaklega varðandi hinar mörkuðu tekjur og eins það að margir fjárlagaliðir fara ítrekað fram úr fjárlögum. Það liggur við að strax í janúarbyrjun séum við farin að ræða fjáraukalög næsta árs. Það hefur Ríkisendurskoðun gagnrýnt harðlega og nefnt að hér sé varasjóður ef upp koma einhver ófyrirséð atvik, en einhvern veginn hefur myndast sú venja að halda áfram fjárútlátum. Íslendingar hafa ekki efni á því og ég held að rétt sé að líta til Svíþjóðar sem er með eigin gjaldmiðil og hefur tekist að halda atvinnuástandinu góðu með miklum aga í fjármálum. Íslendingar standa sig næstverst á meðal ríkja OECD þegar kemur að muninum á fjárlögum og ríkisreikningi, eins og fram kom á fundinum í gær, aðeins Ungverjar standa sig verr. Ég held að það sé lýsandi fyrir þann vanda sem Íslendingar standa frammi fyrir og þess vegna ítreka ég þau orð mín að stærsta og mikilvægasta skrefið sem Alþingi Íslendinga þarf að taka er að ná fram aga í ríkisfjármálum. Ég lagði það til við 2. umr. lokafjárlaga að hv. fjárlaganefnd mundi sameinast um að leggja fram slíkt frumvarp. Því miður var ekki tekið nægilega vel í þá beiðni en ég fagna því þó að það er áhugi fyrir því að fjárlaganefndin hitti þá sem standa að þessum breytingum og geta komið sjónarmiðum sínum þar á framfæri. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við reynum, áður en nýju fjárreiðulögin verða lögð fram, að koma inn þeim skilningi sem ég tel að sé að myndast í fjárlaganefnd, bæði hjá stjórn og stjórnarandstöðu. Í umræðum áðan var rætt um krónuna en þó fyrst og fremst um þann vanda sem Grikkland stendur frammi fyrir. Hv. þm. Magnús Orri Schram hélt því fram að vandi Grikkja væri ekki evran heldur hinn mikli skuldavandi. Sami þingmaður og félagar hans í Samfylkingunni hafa haldið því fram að vandi Íslands snúi einmitt að krónunni. Ef vandi Grikklands snýr að auknum skuldum má það sama segja um Ísland. Vandi Íslands snýr nákvæmlega að skuldavanda og þeirri óreiðu sem verið hefur á ríkissjóði undanfarin ár. Munurinn á Grikklandi og Íslandi er að Íslendingar hafa sjálfstæðan gjaldmiðil sem hefur vissulega hjálpað Íslendingum til að komast fyrr út úr kreppunni en ella. Okkur hefur fleytt fram, hagur okkar hefur vænkast jafnvel þó að það sé ekki í þeim mæli sem skýrsla fjármálaráðherra um áætlun um jöfnuð í ríkisfjármálum, kveður á um. Þess vegna tel ég að árangurinn sé mun minni. Ég hóf umfjöllun mína á að nefna að ummæli hæstv. fyrrverandi fjármálaráðherra, núverandi efnahags- og viðskiptaráðherra og landbúnaðar- og sjávarútvegsráðherra, ætti ekki við rök að styðjast. Ég hef þegar nefnt að ummæli hans um aukinn hagvöxt standist ekki ítarlega skoðun. Mig langar í því sambandi að benda á umfjöllun sem var á Bloomberg-fréttastofunni um daginn þar sem vakin var athygli á vanda Íslands og þeirri fasteignabólu sem er að myndast á Íslandi. Þessi fasteignabóla myndast vegna þess að hagvöxtur er drifinn áfram af einkaneyslu en ekki framkvæmdum eins og hann ætti að gera. Ég held að við Íslendingar ættum að staldra aðeins við og skoða hver staðan er í raun og árangurinn sem hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra fullyrðir að náðst hafi á Íslandi. Að lokum vil ég þakka félögum mínum í fjárlaganefnd fyrir þá vinnu sem fram fór varðandi þessi lokafjárlög og vonast til að þar verði áframhaldandi gott samstarf.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að segja að sem stjórnarliði og formaður fjárlaganefndar er ég stolt af þeim árangri sem náðst hefur í ríkisfjármálum frá hruni. En ég tek undir með öðrum hv. þingmönnum sem hér hafa talað í dag að við þurfum að halda áfram að sýna aga og auka aga í ríkisfjármálum til að tryggja að við rekum ríkissjóð með afgangi, getum nýtt afganginn til að greiða niður skuldir, til að draga úr vaxtakostnaði ríkissjóðs sem í dag tekur allt of stóran hluta af þeim tekjum sem aflað er, í stað þess að þær tekjur séu nýttar til að greiða fyrir velferð, löggæslu og önnur brýn samfélagsmálefni. Ég vil þakka nefndarmönnum í hv. fjárlaganefnd fyrir mjög gott samstarf og vilja til að nefndin með samstilltum hætti sýni vald sitt og taki eftirlitshlutverk sitt og ábyrgð sína í ríkisfjármálum alvarlega. Ég vil þakka starfsmönnum nefndarinnar sem eru ótrúlegir vinnuhestar og hjálplegir í einu og öllu. Einnig vil ég vegna vinnu við frumvarp til lokafjárlaga þakka starfsmönnum Ríkisendurskoðunar og fjármálaráðuneytis sem voru mjög samstarfsfúsir í miklum lúslestri okkar á þessu ágæta frumvarpi. Þessi vinna gefur góð fyrirheit um samvinnu við vinnslu fjáraukalaga fyrir árið 2012, fjárlög ársins 2013, lokafjárlög ársins 2011 en þetta eru verkefni sem nefndin mun takast á við á þessu ári, vinnu við frumvarp nefndarinnar um markaðar tekjur sem hv. þingmenn hafa minnst á í umræðunni, herra forseti, og skiptir miklu máli fyrir rekstur ríkissjóðs sem og vinnu vegna frumvarps um ný lög um fjárreiður ríkisins. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um lokafjárlög ársins 2010. Það er tímabært að koma því máli til atkvæðagreiðslu og ég endurtek þakkir mínar til þeirra sem unnu að mjög faglegri og vandaðri vinnu við frumvarpið.

Virðulegi forseti. Við ræðum frumvarp sem felur í sér breytingar á kostnaðarþátttöku sjúkratryggðra einstaklinga í lyfjakostnaði. Hér er verið að leggja til nýtt greiðsluþátttökukerfi í lyfjakostnaði sjúkratryggðra einstaklinga þar sem gert er ráð fyrir þrepaskiptum kostnaði þannig að sjúkratryggðir einstaklingar greiða lyfjakostnað að fullu í fyrsta þrepi. Þegar ákveðinni fjárhæð er náð greiðir sjúklingur hluta af kostnaði og hlutur hans minnkar svo eftir því sem lyfjakostnaðurinn eykst og að sama skapi eykst greiðsluþátttaka sjúkratrygginga. Gert er ráð fyrir að hægt verði að fá fulla greiðsluþátttöku þegar lyfjakostnaður hefur náð ákveðinni fjárhæð við 12 mánaða tímabil. Meiri hlutinn telur þetta kerfi sanngjarnara en núverandi kerfi og miðar að því að koma til móts við þá sem þurfa að nota mikið af lyfjum og þurfa því að bera mikinn lyfjakostnað. Þá er með kerfinu gert ráð fyrir því að eitt og sama kerfi gildi um öll lyf. Talsverð umræða hefur verið um að taka þyrfti í raun og veru inn allan heilbrigðiskostnað og er það svo sannarlega rétt en hér er stigið fyrsta skrefið sem við treystum okkur til á þessu stigi, þ.e. að ríkið taki aukinn þátt í lyfjakostnaði sjúkratryggðra eftir því sem kostnaðarhlutdeild þeirra er meiri. Við 2. umr. kom fram breytingartillaga þess eðlis að atvinnuleitendur sem þiggja fullar atvinnuleysisbætur frá Vinnumálastofnun njóti sömu greiðsluþátttöku og börn, öryrkjar og aldraðir. Eftir umræðu milli hinna lausnamiðuðu meðlima velferðarnefndar var ákveðið að draga þá breytingartillögu til baka og hér er því lögð fram breytingartillaga þess efnis að 9. efnismálsliður c-liðar 2. gr. falli brott. Hann hljómar þannig, með leyfi forseta: „Um atvinnuleitendur sem fá greiddar fullar atvinnuleysisbætur frá Vinnumálastofnun skulu gilda sömu reglur um greiðsluþátttöku og um elli- og örorkulífeyrisþega, börn og ungmenni á aldrinum 18–21 árs.“ Í áliti minni hluta velferðarnefndar kemur fram mjög eðlileg gagnrýni á þetta ákvæði, þess eðlis að fjöldi einstaklinga og fjölskyldna lifi af lágmarkslaunum sem eru lítið hærri en atvinnuleysisbætur og nýtur ekki slíkrar undanþágu. Þegar farið var að skoða málið kom auk þess í ljós að þetta kerfi getur verið mjög flókið í framkvæmd og eftirlit með því talsvert flókið. Við ætluðum eingöngu að taka þá sem væru á fullum atvinnuleysisbótum en auðvitað eru margir á hlutaatvinnuleysisbótum. Hér er því lögð fram breytingartillaga um að þetta ákvæði falli brott og verður það vonandi til þess að velferðarnefnd sem hefur unnið þetta mál mjög vel og þétt saman geti öll sammælst um efni málsins.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðu hennar og samstarfið í nefndinni í þessu máli. Við fulltrúar Sjálfstæðisflokksins ásamt fulltrúa Framsóknarflokksins eigum sérnefndarálit í þessu máli en við erum í raun hlynntir hugmyndafræðinni sem frumvarpið byggir á eins og fram mun koma hjá framsögumanni nefndarálits okkar hér á eftir. Það er eitt atriði sem mig langaði til að spyrja hv. þingmann um og það er gildistökuákvæðið. Gert er ráð fyrir að lögin taki gildi 1. október 2012. Ég velti fyrir mér hvort við förum kannski of bratt í hlutina og hvort meiri hluti nefndarinnar hafi skoðað hvort það væri hugsanlega betra að miða gildistökuna við áramót.

Virðulegi forseti. Ég þakka þessa athugasemd. Þetta hefur sannarlega verið skoðað og ákveðnar áhyggjur komið fram um að tíminn til undirbúnings sé of skammur vegna þess að málið er löngu fram komið og við höfðum vonast til að vera búin að afgreiða það. Það hefur einnig komið fram mjög ákveðinn vilji fyrir því um að lögin taki gildi í haust og fyrir því hafa verið færð gild rök að það sé jafnvel betra að hafa gildistökuna ekki endilega um áramót. Við ætluðum að reyna að setja kerfið þannig upp að þetta væri 12 mánaða tímabil, alveg burt séð frá áramótum. Þess vegna viljum við gjarnan halda okkur fast við þetta ákvæði en ef það kemur í ljós að tíminn er of skammur verðum við að sjálfsögðu að skoða það í haust hvort við þurfum að breyta gildistökunni. Mér finnst þau rök gild að hér séum við með einstaklingsmiðaðar áætlanir sem miði við 12 mánuði og þá finnst mér að mörgu leyti betra að gildistakan sé ekki akkúrat um áramót.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svörin. Ég geri þá ráð fyrir því að við í velferðarnefnd munum taka þetta mál fyrir og setja það á dagskrá fundar nefndarinnar í byrjun september til að skoða hvernig undirbúningur hefur farið fram og hvernig staðan er, með það í huga að meta hvort hér sé farið of bratt af stað.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni þessar ábendingar. Við skulum bara sammælast um, eins og við höfum gjarnan gert í velferðarnefnd, að taka þetta mál upp og fylgja því eftir í haust, fylgjast með því hvernig málið er statt og skoða hvort grípa þurfti til einhverra aðgerða.

Virðulegur forseti. Ég mæli hér við 3. umr. fyrir minnihlutaáliti velferðarnefndar um frumvarp til laga um breytingu á lögum um sjúkratryggingar. Ég vil í upphafi taka fram að starf nefndarinnar í málinu var farsælt og það eru ekki ágreiningsmál í raun, í það minnsta ekki stór, en þó er meiningarmunur á fáum stöðum. Meiri hluti nefndarinnar hefur hins vegar orðið við óskum minni hlutans með því að taka í burtu ákveðinn þátt sem tengist 9. efnislið c-liðar í 2. gr. sem falli brott og mun ég koma að því síðar. Virðulegur forseti. Í frumvarpinu, eins og fram hefur komið, er gerð tillaga að nýju greiðsluþátttökukerfi í lyfjakostnaði auk þess sem lagðar eru til breytingar á lyfjalögum til að skjóta lagastoð undir starfrækslu sjúkratryggingastofnunar á lyfjagreiðslugrunni. Við í minnihlutaáliti þessu teljum það afar mikilvægt á sama hátt og meiri hlutinn gerir. Þá eru lagðar til breytingar á ákvæðum um lyfjagagnagrunn til að tryggja læknum aðgang að lyfjaupplýsingum einstakra sjúklinga til þess að geta rakið lyfjasögu þeirra í þeim tilgangi að auka öryggi, bæta meðferð og sporna við fjöllyfjanotkun. Jafnframt er lagt til að einstaklingar fái aðgang að upplýsingum sem varða þá sjálfa úr lyfjagagnagrunni. Þetta er mikil og góð breyting. Minni hlutinn leggur áherslu á og er hlynntur þeirri hugmyndafræði sem frumvarpið byggist á, en með því er lagt til nýtt greiðsluþátttökukerfi í lyfjakostnaði og er áherslan á greiðsluþátttöku án vísunar í sjúkdóma. Þetta er gjörbylting í þessu kerfi og til mikilla bóta. Tilgangurinn með nýju greiðsluþátttökukerfi er að auka jafnræði sjúklinga og einfalda kerfið. Þá er hinu nýja kerfi ætlað að tryggja þeim sem nota mest af lyfjum meiri greiðsluþátttöku sjúkratrygginga en þeim sem minna af lyfjum nota auk þess að tryggja ákveðið þak á heildarlyfjakostnað sjúkratryggðra einstaklinga. Í hinu nýja kerfi er gert ráð fyrir ákveðnum þrepum þannig að sjúkratryggður greiði lyfjakostnað að fullu í fyrsta þrepi. Þegar ákveðinni fjárhæð er náð greiðir hinn sjúkratryggði hluta af kostnaði en greiðsluþátttaka sjúkratrygginga eykst í þrepum eftir því sem lyfjakostnaður viðkomandi eykst. Þegar kostnaður hefur náð tilteknu hámarki getur hinn sjúkratryggði fengið fulla greiðsluþátttöku það sem eftir lifir 12 mánaða tímabils. Gert er ráð fyrir því að tímabilið hefjist þegar fyrstu lyfjakaup eiga sér stað. Brýnt er að taka fram að þetta 12 mánaða tímabil er ekki bundið á ársgrunni, þetta er 12 mánaða tímabil sem getur hafist hvenær sem er og hefst þegar fyrstu lyfjakaupin eiga sér stað. Í athugasemdum við frumvarpið kemur fram að gert sé ráð fyrir að öll lyf sem sjúkratryggingar hafa hingað til tekið þátt í að greiða, að hluta eða að fullu, falli undir nýja greiðsluþátttökukerfið en jafnframt er áætlað að bæta sýklalyfjum inn. Ljóst er að frumvarpið nær aðeins til niðurgreiddra lyfja sjúkratrygginga þegar rætt er um hámarksþak lyfjakostnaðar einstaklinga. Undir þakið falla sem sagt einungis lyf sem verða niðurgreidd af sjúkratryggingum, undanskilin þarna eru svefnlyf, verkjalyf og róandi lyf en kostnaður við þau getur hlaupið á þúsundum króna fyrir þá sem á þurfa að halda. Síðan verða lyfjaskírteini gefin út þegar þakinu er náð en gilda ekki um núlllyfin svokölluðu og einstaklingar verða því að greiða fyrir þau lyf eins og áður. Minni hluti nefndarinnar telur að farsælla hefði verið að frumvarpið tæki til alls kostnaðar sem einstaklingar bera vegna heilbrigðiskerfisins eins og hugmyndir voru uppi um í nefnd undir stjórn og forustu Péturs H. Blöndals. Slíkar breytingar hefðu mildað útgjöld margra sem virkilega þurfa að reiða sig á þjónustu heilbrigðiskerfisins, því ljóst er að langveikir þurfa á margs konar en ólíkri þjónustu að halda, þjónustu sem tekur bæði til lyfja og annarra þátta. Sýnt er að ýmsir aðrir þættir heilbrigðisþjónustunnar en þeir sem heyra undir sjúkratryggingar hafa hækkað töluvert í verði. Sem dæmi þar um má nefna að eldri borgarar sem sækja þjónustu sjúkraþjálfara hafa fundið verulega fyrir þeim hækkunum sem þar hafa orðið á milli áranna 2011 og 2012. Hugsanlega gæti slík þjálfun með aðstoð sjúkraþjálfara komið í veg fyrir notkun lyfja síðar meir og því er það verulegur ábati, jafnt heilbrigðislega sem efnahagslega, að því að horfa til þessara forvarnaþátta innan heilbrigðiskerfisins. Minni hlutinn tekur undir álit meiri hluta nefndarinnar um greiðsluþátttöku sjúkratrygginga vegna ungmenna á aldrinum 18–21 árs sem er að finna á þskj. 1244. Þar segir, með leyfi forseta: „Sá hópur býr gjarnan í foreldrahúsum og stundar framhaldsskólanám. Meiri hlutinn telur mikilvægt að veikindi einstaklinga á þessum aldri og hár lyfjakostnaður hafi ekki veruleg fjárhagsleg áhrif á fjölskyldur þeirra eða verði þess til að mynda valdandi að viðkomandi þurfi að hætta í námi. Meiri hlutinn telur því rík sjónarmið lúta að því að um þennan hóp gildi sömu reglur um greiðsluþátttöku og gilda um aldraða og öryrkja og leggur til breytingu því til samræmis.“ Undir þetta tekur minni hluti nefndarinnar. En í þessu áliti hér var hins vegar lagt til og er sagt að ekki verði fallist á það sem fram komi, að atvinnulausir einstaklingar á aldrinum 18–66 ára sem fá greiddar fullar atvinnuleysisbætur samkvæmt staðfestingu Vinnumálastofnunar eigi rétt á greiðsluþátttöku sjúkratrygginga vegna kaupa á lyfjum á sama hátt og aldraðir og öryrkjar. Vildi minni hlutinn benda á í þessu samhengi að fjöldi fjölskyldna og einstaklinga lifir af lágmarkslaunum sínum sem eru lítið hærri en atvinnuleysisbætur og nýtur ekki slíkrar undanþágu. En eins og ég gat um í upphafi hefur meiri hluti nefndarinnar fallist á þessa skoðun minni hlutans og tekið þetta út og því ber að fagna. Minni hluti nefndarinnar telur hins vegar ekki ástæðu, eins og fram kemur í meirihlutaáliti, að fella úr gildi heimild í 2. tölulið 1. mgr. 29. gr. laga um sjúkratryggingar til að taka gjald vegna innlagnar á sjúkrahús - komið hefur fram að því hafi ekki verið beitt og því sé ástæða til að taka það út og vilji menn skoða það síðar þurfi að koma til breytingar á lögum þar að lútandi. Um þetta er minni hlutinn ekki sammála en þannig er það oft. Hins vegar vill minni hlutinn að lokum benda á að með frumvarpinu telur minni hlutinn að verið sé að fela ráðherra mikið reglugerðarvald, og þá skiptir ekki máli hvort er í lögum um sjúkratryggingar eða lögum almennt að sú tilhneiging löggjafans að afsala sér löggjafarvaldinu til reglugerðarheimilda ráðuneyta og ráðherra er töluverð og hún er töluverð í þessu frumvarpi. Minni hlutinn leggur á það áherslu að úr því þurfi að draga og telur það verulega orka tvímælis hvort löggjafinn, ekki eingöngu í þessum málum heldur almennt, eigi að framselja vald sitt með þessum hætti til ráðherrans til að setja reglugerðir í anda þeirra laga sem löggjafinn er að setja. Ég ítreka að lokum að umræðan og vinnan í velferðarnefnd um þetta tiltekna mál, sem var fyrst í fyrrum heilbrigðisnefnd og síðan í þessari sameiginlegu velferðarnefnd, hefur verið mjög góð. Samvinnan hefur verið góð, unnið hefur verið málefnalega með frumvarpið og það nefndarálit sem hér liggur fyrir með þeim breytingartillögum sem lagðar hafa verið til, sem eru til bóta. Eins og fram kom í því nefndaráliti sem ég mælti fyrir erum við í meginatriðum sátt og styðjum við frumvarpið að flestu leyti og þær breytingar sem lagðar hafa verið til.

Frú forseti. Örstutt í lok umræðunnar, ég tel að Alþingi þurfi að vinna áfram að þessu máli, fara yfir allan kostnað í heilbrigðiskerfinu. Einnig þarf að skoða vel það misræmi sem myndast hjá þeim sem lagðir eru inn á spítala og þeim sem standa utan við, það getur orðið mjög slæmt misræmi milli tveggja sjúklinga. Ég hygg að það leiði jafnvel stundum til þess að menn eru lagðir inn til að milda áföllin fyrir þá, sem er aukinn kostnaður fyrir ríkið því að þá er allt ókeypis. Ég vil benda á að menn geta lent í smátjóni, þurfa kannski eitt pilluglas upp á 500 kall og síðan líða 12 mánuðir, eða 11, og þá verða þeir fyrir alvarlegu tjóni, bílslysi eða alvarlegum veikindum, sem kostar upp í mörkin þann mánuð og síðan næsta mánuð líka og þá borga þeir tvöfalt mörkin á tveim mánuðum. Öll fjölskyldan gæti lent í þessu, þetta eru stundum smitandi sjúkdómar eða bílslys þar sem allir sitja í bíl og þá getur það orðið þrefalt tjón fyrir hjón með eitt barn. Það getur hlaupið á hundruðum þúsunda eða farið vel yfir 100 þúsund. Ég vil benda á þetta því að þetta kerfi er ekki algott og ég hefði talið eðlilegra að börnin yrðu talin með til dæmis eldra foreldri eða öðru foreldranna.

Frú forseti. Ég mæli fyrir breytingartillögu á þskj. 1404 sem ég legg fram við frumvarp til laga um breytingu á tollalögum sem hefur verið til meðferðar í þinginu um nokkurt skeið. Þannig háttar til að ég lagði fram á þinginu í haust frumvarp til laga um breytingu á tollalögum, 169. mál á þskj. 171, þar sem ég lagði til eina breytingu á tollalögunum. Það mál hefur ekki enn komist á dagskrá fundarins en ég leyfi mér að taka það frumvarp og flytja sem breytingartillögu við það frumvarp til laga sem hér er til umfjöllunar um breytingu á tollalögum. Flutningsmenn ásamt mér á þessari breytingartillögu eru hv. þm. Magnús Orri Schram, Lilja Rafney Magnúsdóttir og Lúðvík Geirsson. Þar er gert ráð fyrir að á undan 1. gr. komi ný grein, svohljóðandi: „Við b-lið 1. töluliðar 1. mgr. 6. gr. laganna bætist nýr liður svohljóðandi: Tollfrelsi samkvæmt þessum lið tekur til skemmtiferðaskipa, skráðra erlendis, sem eru notuð í innanlandssiglingum í allt að fjóra mánuði á hverju tólf mánaða tímabili.“ Samkvæmt b-lið 1. töluliðar 1. mgr. 6. gr. tollalaga sem hér er verið að leggja til viðbætur við njóta för, þar með talin skemmtiferðaskip sem koma til landsins frá útlöndum, tollfrelsis vista og annarra nauðsynja. Aftur á móti njóta för í innanlandssiglingum ekki slíkra tollfríðinda. Ákvæði þetta hefur í framkvæmd tollstjóra verið skýrt svo að skemmtiferðaskip, sem hafa komið til landsins og verið í ferðum um Ísland um einhvern tíma og skipt um farþega í íslenskri höfn, hafa ekki verið talin uppfylla skilyrði tollfrelsis. Öðru máli gegnir um skip sem koma frá útlöndum og fara til útlanda að nýju með stuttu stoppi hér. Alþjóðlega hefur hugtakið „skemmtisigling“ verið notað yfir ferðalag með hafskipi í minnst 60 klukkustundir. Siglingin er fyrir farþega sem hafa greitt fargjald og er allur matur og gistirúm innifalið í fargjaldinu. Á siglingunni er hvorki fluttur farmur né flutningatæki. Á skemmtisiglingu er komið við í minnst tveimur höfnum auk brottfarar- og komuhafnar. Þetta er ágæt og afmörkuð skilgreining á hugtakinu skemmtisigling sem ætti við í því samhengi sem hér er verið að ræða. Í nokkur ár hafa íslenskir ferðaþjónustuaðilar og hafnir kynnt möguleikana á að sigla með skemmtiferðaskipi umhverfis landið og skipta um farþega í Reykjavík. Farþegar sem hafa lokið siglingu fara þá frá borði og nýir farþegar, sem koma um Keflavík með flugi, stíga um borð. Nokkur félög hafa reynt þetta fyrirkomulag en aðeins farið örfáar ferðir. Ákjósanlegt væri að viðkomandi skip væri hér allt sumarið og sigldi vikulega. Þetta gætu þá orðið tólf vikuferðir yfir sumarið en í hringferðinni koma skipin yfirleitt við í fimm til sex höfnum allt í kringum landið. Vandinn við þessa framkvæmd hefur verið sá að um leið og skipið siglir innan lands án þess að fara í útlenda höfn telst það vera í innanlandssiglingum, sem þýðir að það er tollskylt og þarf að greiða virðisaukaskatt og tolla af öllum aðföngum. Tollfrjáls sala er til að mynda ekki leyfð um borð. Í Evrópu gilda sömu lög og hér en þar hafa menn þann möguleika að fara inn á fríverslunareyjar eins og Guernsey t.d. eða milli landa eins og suðurstrandar Bretlands, Frakklands o.s.frv. Þá geta skipafélögin sagst hafa farið í útlenda höfn og þar með er ferðin í millilandasiglingum, tæknilega séð. Þessu er ekki þannig farið á Íslandi og þess vegna er samkeppnisstaða Íslands í þessu tilliti miklu lakari. Það væri að sjálfsögðu hægt að nota Færeyjar sem millihöfn en það mundi lengja ferðalagið um um það bil 30 klukkustundir og yrði þar af leiðandi ekki eins góður kostur og mundi ekki standast samkeppni við aðra staði í námunda við okkur í Evrópu. Þetta mál hefur verið til umfjöllunar á vettvangi þeirra sem stunda þennan atvinnurekstur og hjá ferðaþjónustunni almennt sem atvinnugreinar. Leitað hefur verið eftir skilgreiningu frá tollyfirvöldum hvað þetta álitamál áhrærir og þar hefur tollstjóri í bréfi frá 24. júní 2011 til aðila ferðaþjónustunnar sagt m.a., með leyfi forseta: „Skemmtiferðaskip í ferðum um Ísland falla þá aðeins undir ofangreinda skilgreiningu (undanþágu frá virðisaukaskatti og tolli) ef um er að ræða skip sem kemur til landsins erlendis frá, kemur að einni eða fleiri höfnum innan lands og siglir svo aftur úr landi. Sé hins vegar um að ræða skip sem kemur til landsins og er aðeins í ferðum um Ísland í einhvern tíma og skiptir um farþega í íslenskri höfn er það mat tollstjóra að ekki sé um að ræða far í utanlandsferðum og skilyrði til tollfrelsis skv. b-lið 1. mgr. 6. gr. tollalaga séu einvörðungu uppfyllt í fyrstu ferð skipsins um landið.“ Vandamálið tengist því skilgreiningu og speglast í því að öll aðföng til skipsins eru með virðisaukaskatti og tollum þar sem það á við og öll söluvara um borð með virðisaukaskatti en slíkt gerir þennan rekstur því miður ekki samkeppnishæfan við þann rekstur sem keppt er við. Auk þessa er alltaf ákveðnum erfiðleikum bundið hvar á að draga línu þegar kemur að því að aðskilja rekstur hótels í skipinu og hótels á landi hvað varðar skatta og skyldur. Í hnotskurn er vandinn sá að hvað samkeppni varðar eru hringsiglingar um Ísland ekki nægilega hagstæðar, miðað við framangreint, til að keppa við aðra valkosti sem skipafélögin hafa fyrir sín skip. Þessari breytingartillögu er ætlað að reyna að bregðast við þessu og reyna að tryggja bætta samkeppnisaðstöðu Íslands í ferðaþjónustunni að þessu leyti. Það er mat flutningsmanna að þetta muni ekki koma niður á annarri starfsemi í ferðaþjónustu hér á landi vegna þess að hér er um að ræða allt annars konar vöru og þjónustu en sem felst í ferðalögum um landið sjálft. Eins og gefur að skilja er ekki sjálfgefið að skip hefji hringsiglingar um Ísland ef undanþága eins og breytingin gerir ráð fyrir verður veitt. Hins vegar er nokkuð líklegt að slíkar siglingar munu ekki hefjast með núgildandi tolla- og skattaákvæðum. Ávinningur fyrir íslenskt hagkerfi er því hugsanlega enginn með núverandi fyrirkomulagi en yrði þessi breyting samþykkt gæti ávinningur orðið verulegur fyrir hafnir, flugvöll, ríkissjóð í formi vitagjalds og tollafgreiðslugjalds og svo og að sjálfsögðu vegna almennrar neyslu farþega. Ég geri mér grein fyrir því, frú forseti, að það kann að vera umdeilt að veita frávik frá almennum reglum hvað þetta varðar en hér er um að ræða mjög sérstakt tilvik. Hér er gert ráð fyrir að þetta eigi við um siglingar sem eiga sér stað um fjögurra mánaða skeið að hámarki á hverju tólf mánaða tímabili þannig að þetta er aðgreint, hugtakið „skemmtisigling“ er vel skilgreint, eins og kemur fram í greinargerð með frumvarpinu sem ég lagði fram í haust og ætti við í þessu tilviki. Ég tel að hér sé um framfaraskref að ræða sem væri góð viðbót við ferðaþjónustu okkar og fæli í sér ávinning sem mundi ella ekki skila sér til hagsbóta fyrir atvinnulífið ef þessi breyting yrði ekki gerð. Ég vænti þess og vonast til að þessi breytingartillaga fái góðar viðtökur í þinginu og hljóti samþykki.

Frú forseti. Ég kveð mér hljóðs til að ræða frumvarp til laga um breytingu á tollalögunum frá 2005, ekki síst vegna þeirrar breytingartillögu sem liggur fyrir af hálfu fjögurra þingmanna frá vinstri flokkunum. Ég vil styðja þessa tillögu því að ég held að hún sýni fram á það að ferðaþjónustan er mjög vaxandi og er að verða mjög fjölbreytt í eðli sínu. Ein hlið fjölbreytninnar snýr að því hvernig skemmtiferðaskipin koma hingað til lands. Ég ætla ekki að draga dul á það að þessi breyting hefði meðal annars mikil áhrif á okkur Hafnfirðinga og það hefði mikla hagsmuni í för með sér fyrir okkur ef skemmtiferðaskip gæti komið til dæmis til Hafnarfjarðar og siglt síðan áfram til annarra hafna víða um landið. Að vissu leyti væri verið að taka upp strandsiglingar en sem stæðu bara yfir tímabundið. Það sem gerist líka er að við mundum fá farþega erlendis frá sem færu um borð á Íslandi en ekki einhvers staðar annars staðar. Með vaxandi ferðaþjónustu erum við að sjá alls konar anga þróast sem við á þingi verðum að vera reiðubúin til að taka á, opna fyrir en einmitt ekki að loka á, við eigum miklu frekar að vera vakandi fyrir samkeppnisstöðu okkar í þessari atvinnugrein eins og mörgum öðrum. Það væri nú fínt ef allir í stjórnarliðinu væru líka vakandi á þeim vettvangi, þar þurfum við að halda vöku okkar til að laða að meiri þjónustu, auka atvinnu o.s.frv. Ég vil því taka undir þá breytingartillögu sem hv. þm. Árni Þór Sigurðsson ræddi hér áðan. Síðan verð ég líka að segja að guð láti gott á vita að sjá orðið tollfrelsi í tillögu frá vinstri mönnum. Mér finnst það afar jákvætt og ég hefði gjarnan viljað sjá það tekið yfir lengra bil, ekki síst í ljósi þess að við erum að tala um ferðaþjónustuna og það er einkum þaðan sem heyrst hefur gagnrýni á lítið tollfrelsi, t.d. á landbúnaðarvörum og ýmsum öðrum vörum sem ferðamenn leita mikið í þegar þeir koma hingað. Ég er sannfærð um að það sé til góðs og sagan sýnir það. Hvað gerðist þegar við minnkuðum og afnámum tolla á grænmeti í samræmi við alþjóðasamninga? Við breyttum náttúrlega styrkjunum og settum þá yfir í grænmetið og það sem gerðist var að íslenskir grænmetisbændur sýndu það og sönnuðu að þeir eru miklu meira en samkeppnishæfir við erlendan markað. Þeir juku markaðshlutdeild sína úr 80% í 90% þegar tollfrelsi var aukið á Íslandi. Þetta vonast ég til að við getum rætt enn frekar þegar við ræðum tollfrelsi, ekki eingöngu það sem tengist mjög afmörkuðu sviði skemmtiferðaskipa, en þá breytingu styð ég eins og ég sagði áðan. Ég vil gjarnan sjá aukið tollfrelsi, ekki síst á sviði landbúnaðarvara. Þetta er ekki eitthvað sem er tabú og má ekki vera tabú að ræða á Alþingi því að við höfum ýmsar aðrar leiðir til að styrkja íslenskan landbúnað eins og sagan sýnir. Ég held að það sé ein mesta áskorunin fyrir okkur á þingi þegar kemur að umræðunni um tollfrelsi að þora að ræða tollfrelsið öfgalaust og hvaða áhrif það hefur á íslenskan landbúnað og íslenska menningu, íslenska matarmenningu. Ég er sannfærð um það, ekki síst í ljósi mikilla gæða íslensks landbúnaðar, að afnám þeirra mestu hafta sem nú eru í landinu mundi verða til farsældar fyrir íslenskt samfélag og þar með talið íslenska bændur. Þess vegna fagna ég því að orðið tollfrelsi komi fram í þeirri tillögu vinstri manna sem hér liggur fyrir. Ég styð þá tillögu í ljósi reynslunnar að það er ætíð til hagsbóta að hafa frelsið sem mest.

Forseti. Ég mæli fyrir breytingartillögu við frumvarp til laga um breytingu á siglingalögum, nr. 34/1985, um tryggingar skipaeigenda gegn sjóréttarkröfum. 1. Í stað orðanna „7. október 2010 í EES-viðbæti við Stjórnartíðindi Evrópusambandsins nr. 56/2010“ í 3. gr. komi: 10. júní 2010 í EES-viðbæti við Stjórnartíðindi Evrópusambandsins nr. 30/2010. 2. 4. gr. orðist svo: Lög þessi öðlast gildi 1. október 2012. Læt ég þá máli mínu lokið.

Hæstv. forseti. Ég vildi bara árétta í tengslum við þetta mál að ég hef ekki verið með á nefndaráliti meiri hlutans um afgreiðslu á þessu máli í nefndinni. Ástæðan er ekki sú að ég sé í meginatriðum á móti efni frumvarpsins heldur hef ég talið að það vantaði nokkuð upp á skýrleika ákvæða til að þau yrðu auðframkvæmanleg. Jafnvel þó að þetta frumvarp verði að lögum núna í vor hygg ég að það komi til þess mjög fljótlega, jafnvel strax næsta vetur, að það þurfi að endurskoða þessi ákvæði með tilliti til aukins skýrleika. Ég endurtek að um þetta mál er ekki pólitískur ágreiningur eða grundvallarágreiningur en ég vildi gera grein fyrir afstöðu minni við þessa umræðu.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um tillögu til þingsályktunar um staðfestingu ákvörðunar sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 20/2012 um breytingu á IX. viðauka við EES-samninginn á sviði fjármálaþjónustu. Málið var tekið til meðferðar í nefndinni og komu á fund nefndarinnar embættismenn úr utanríkisráðuneyti og efnahags- og viðskiptaráðuneyti. Málið var sent til efnahags- og viðskiptanefndar og henni gefinn kostur á að gefa álit sitt á tillögunni. Ekki bárust athugasemdir frá henni um málið. Með tillögunni er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta fyrrnefnda ákvörðun EES-nefndarinnar og til að fella inn í EES-samninginn reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins nr. 1060/2009 um lánshæfismatsfyrirtæki. Markmið reglugerðarinnar er að setja reglur sem eiga að tryggja að öll lánshæfismöt sem gefin eru út af matsfyrirtækjum sem eru skráð innan Evrópusambandsins séu af sambærilegum gæðum og unnin af matsfyrirtækjum sem lúta ströngustu reglum. Meginmarkmið reglugerðarinnar er að tryggja stöðugleika fjármálamarkaða og fjárfesta. Innleiðing reglugerðarinnar kallar á lagabreytingar hér á landi og mun fyrirhugað frumvarp efnahags- og viðskiptaráðherra til nýrra heildarlaga um lánshæfismatsfyrirtæki verða lagt fram á 141. löggjafarþingi. Efni tilskipunarinnar fellur að áherslum Alþingis og stjórnvalda á undanförnum missirum um að auka stöðugleika og draga úr áhættusækni í fjármálakerfinu. Eftir framlagningu mun frumvarpið að líkindum koma til umfjöllunar í efnahags- og viðskiptanefnd. Hvorki er gert ráð fyrir að innleiðing þessarar reglugerðar hafi í för með sér teljandi efnahagslegar né stjórnsýslulegar afleiðingar. Nefndin leggur til að tillagan verði samþykkt. Undir nefndarálitið rita auk mín hv. þingmenn Árni Þór Sigurðsson, Bjarni Benediktsson, Guðfríður Lilja Grétarsdóttir, Gunnar Bragi Sveinsson, Helgi Hjörvar, Mörður Árnason, Ragnheiður E. Árnadóttir og Sigmundur Davíð Gunnlaugsson.

Frú forseti. Við ræðum hér mál um matsfyrirtæki eins og ekkert hafi orðið hrun á Íslandi. - Ég vildi gjarnan að hv. framsögumaður hlýddi á mál mitt. - Þannig er að bankarnir á Íslandi uxu svona mikið vegna þess að þeir fengu lánshæfismat „þrefalt-A“ frá bandarískum lánshæfisfyrirtækjum og hér er sagt að matsfyrirtæki sem skráð eru innan Evrópusambandsins verði af sambærilegum gæðum og matsfyrirtækin lúta ströngustu reglum. Það er sem sagt verið að vísa í þessi matsfyrirtæki í Bandaríkjunum sem gáfu bönkunum íslensku AAA sem varð til þess að þeir fengu óhemjufé alls staðar úr heiminum, sérstaklega frá Þýskalandi, Austurríki og Evrópusambandinu, vegna þess að þeir voru með AAA mat. Ég segi að mat matsfyrirtækjanna á bönkunum á Íslandi hafi haft í för með sér ákveðinn þátt í hruninu, því að bankarnir hefðu aldrei fengið þessi lán nema af því að þeir fengu svona gott mat og ef þeir hefðu ekki fengið lánin hefðu þeir aldrei vaxið eins og þeir gerðu. Þá hefði sennilega ekki orðið hrun því að vandamálið var ofvöxtur og alveg sérstaklega það sem ég hef margoft nefnt sem er raðeignarhald og krosseignarhald þar sem peningar, miklir peningar, milljarðar, haugur af milljörðum, fóru hring eftir hring og juku eigið fé og plötuðu matsfyrirtækin. Þetta eru nú öll gæðin sem Evrópusambandið er að vísa til. Það stendur hér í þingsályktunartillögunni, með leyfi frú forseta: „Markmið reglugerðarinnar er að setja reglur sem eiga að tryggja að öll lánshæfismöt sem gefin eru út af matsfyrirtækjum sem eru skráð innan Evrópusambandsins séu af sambærilegum gæðum og unnin af matsfyrirtækjum sem lúta ströngustu reglum.“ Það var nú ekki meira virði en þetta. Ég tel að matsfyrirtækin með sinni flausturslegu vinnu hafi á sinn hátt átt þátt í hruninu á Íslandi. Þess vegna legg ég til að menn skoði þessa reglugerð með eilítið meiri meðvitund en nefndin virðist hafa gert.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um tillögu til þingsályktunar um heimild til staðfestingar ákvörðunar sameiginlegu EES-nefndarinnar um breytingu á XX. viðauka við EES-samninginn. Utanríkismálanefnd fjallaði um málið og fékk á sinn fund embættismenn úr utanríkisráðuneyti og umhverfisráðuneyti. Málið var sent til umhverfis- og samgöngunefndar og henni gefinn kostur á að gefa álit á tillögunni. Ekki bárust athugasemdir frá nefndinni um málið. Með tillögunni er með formlegum hætti leitað heimildar Alþingis til að staðfesta fyrirhugaða ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar er varðar breytingar á XX. viðauka við EES-samninginn og felur í sér að felld er inn í samninginn tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2009/29/EB um breytingu á tilskipun 2003/87/EB til að bæta og víkka út kerfi bandalagsins fyrir viðskipti með heimildir til losunar gróðurhúsalofttegunda. Tillagan er lögð fram á Alþingi áður en sameiginlega EES-nefndin samþykkir ákvörðunina vegna brýnna hagsmuna í málinu. Nefndin vill benda á að málsmeðferðin, þar sem þingsályktunartillaga er lögð fram í aðdraganda ákvörðunar sameiginlegu EES-nefndarinnar, á sér þrjú fordæmi, í 480. máli á 121. löggjafarþingi, í 535. máli á 139. löggjafarþingi, og í 621. máli á 139. löggjafarþingi. Í öllum tilvikum var um að ræða brýna hagsmuni, samræmdar heilbrigðisreglur fyrir fisk og fiskafurðir, ákvörðun um að fella flugstarfsemi og stærstan hluta iðnaðar sem losar gróðurhúsalofttegundir undir viðskiptakerfi Evrópusambandsins og um sameiginlegar reglur um almenningsflug, um stofnun Flugöryggisstofnunar Evrópu og um framsal sektarvalds til ESA vegna flugstarfsemi. Markmið þeirrar tilskipunar sem hér um ræðir er að fella ýmsar nýjar tegundir iðnaðarstarfsemi og nýjar gróðurhúsalofttegundir undir viðskiptakerfi Evrópusambandsins með losunarheimildir gróðurhúsalofttegunda. Meðal annars á þetta við um losun koltvísýrings og flúorkolefna vegna álframleiðslu og járnblendis, og föngun, flutning og geymslu koltvísýrings í jarðlögum. Innleiðing tilskipunarinnar kallar á lagabreytingar hér á landi og hefur umhverfisráðherra þegar lagt fram frumvarp til laga um loftslagsmál á þskj. 1189, 751. mál, á þessu löggjafarþingi í því skyni. Það frumvarp er nú til umfjöllunar í umhverfis- og samgöngunefnd. Nefndin leggur til að tillagan verði samþykkt. Undir nefndarálitið rita auk mín hv. þingmenn Árni Þór Sigurðsson, Bjarni Benediktsson, Guðfríður Lilja Grétarsdóttir, Gunnar Bragi Sveinsson, Helgi Hjörvar, Mörður Árnason, Ragnheiður E. Árnadóttir og Sigmundur Davíð Gunnlaugsson.

Frú forseti. Mig langar til að spyrja hv. framsögumann nefndarálitsins hvort nefndin hafi skoðað eða viti til þess að hér hafi verið settur á laggirnar markaður með losun koldíoxíðs. Samkvæmt reglum Evrópusambandsins var slíkt heimilt allt frá 2003, það eru komin níu ár síðan. Þetta eru gífurlegir hagsmunir fyrir Ísland, t.d. það að bændur geta farið að rækta upp mýrar eða rækta skóg og fengið það greitt vegna koldíoxíðsbindingar sem þeir stunda. Hafa menn farið með metangas og annað slíkt og fengið greitt á markaði fyrir það sem þeir spara í losun, og af hverju er ekki, ef það er ekki komið, markaður með koldíoxíðlosun á Íslandi? Hvernig í ósköpunum stendur á því?

Virðulegi forseti. Í því máli sem hér um ræðir er einungis um að ræða nýja tilskipun sem felur í sér að fella nýjar tegundir iðnaðarstarfsemi og nýjar gróðurhúsalofttegundir undir viðskiptakerfið en ekki í sjálfu sér útfærslu á viðskiptakerfinu sem slíku. Þetta á við um losun á bæði koltvísýringi og flúorkolefni í álframleiðslu og járnblendi og föngun, flutning og geymslu koltvísýrings í jarðlögum. Það felst engin efnisbreyting í þessari tilskipun á því fyrirkomulagi viðskipta með losunarheimildir sem felst í ETS-kerfinu að öðru leyti og það er í sjálfu sér á forræði okkar hér innan lands að svara fyrir um það og hæstv. umhverfisráðherra eftir atvikum eða umhverfis- og samgöngunefndar að taka það til athugunar með hvaða hætti menn vilja síðan útfæra þetta viðskiptakerfi hér á landi.

Frú forseti. Hv. þingmaður sagði, að mér heyrðist, að nefndin hefði ekkert kynnt sér þetta og vissi í rauninni ekkert um þetta. Hún vissi að hér væri verið að setja inn tegundir eins og álframleiðslu, það gat ég lesið í nefndarálitinu, það sá ég, en það sem ég spurði um er þetta: Er kominn markaður með koldíoxíðlosanir á Íslandi, sem ég mun ræða hér á eftir, örstutt reyndar, og ef ekki vildi ég spyrja hvers vegna? En ég fékk ekki svar við því og kannski veit hv. þingmaður það ekki.

Virðulegi forseti. Það er alveg rétt að það er ekki hlutverk utanríkismálanefndar að endurmeta fyrirkomulag innanlandsumgjarðar utan um viðskipti með loftslagsheimildir. Við vorum að fara yfir það hvort létta bæri stjórnskipulegum fyrirvara vegna tiltekinnar tilskipunar og hvort hún fæli í sér eitthvert slíkt efni að rétt væri að gera það ekki. Það er verkefnið sem við þurfum að vinna og við verðum að gæta okkar á því að vera ekki með slettirekuskap gagnvart öðrum nefndum þingsins. Málið var sent umhverfis- og samgöngunefnd til umsagnar. Nefndin gerði ekki athugasemdir við málið en fyrir þinginu liggur frumvarp til innleiðingar á þessari tilskipun sem er til meðferðar í umhverfis- og samgöngunefnd og eðlilegt að hv. þingmaður beini athugasemdum sínum þangað.

Frú forseti. Það liggur við að ég biðjist forláts á slettirekuskapnum en ég var einmitt að tala um það efni sem hér er verið að innleiða. Það vill nefnilega svo til að þetta er sennilega mesta auðlind Íslands. Við erum að framleiða hér ál með rafmagni sem mengar ekki neitt á meðan um alla Evrópu er verið að framleiða ál með rafmagni sem er búið til með brennslu mókola, kola, gass, olíu o.s.frv. Svo maður tali nú ekki um Kína og önnur lönd sem hafa reyndar ekki innleitt þessar reglur, en þegar þau gera það, þegar menn uppgötva að jörðin er að hitna og það þarf að fara að gera eitthvað - ef ástæðan er sú sem menn trúa og ég er reyndar farinn að trúa því líka - þá mun orkuverð um allan heim stórhækka nema á Íslandi, frú forseti, vegna þess að íslensk orka er hrein. Þess vegna munu álverin á Íslandi geta borgað miklu hærra raforkuverð en annars staðar, miklu hærra. Mengunin er sennilega tólfföld við að framleiða eitt kíló af áli í Kína miðað við Ísland. Þetta held ég að sé gífurleg auðlind fyrir Ísland og ég hefði vænst þess að hv. utanríkismálanefnd gæti þess í einni línu 

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um tillögu til þingsályktunar um staðfestingu ákvörðunar sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 32/2012 um breytingu á XXII. viðauka við EES-samninginn. Nefndin fjallaði um málið og fékk á sinn fund embættismenn úr utanríkisráðuneyti og efnahags- og viðskiptaráðuneyti. Málið var sent til efnahags- og viðskiptanefndar til umsagnar. Ekki bárust athugasemdir frá nefndinni um málið. Í greindri ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar er kveðið á um að fella skuli inn í EES-samninginn ákvörðun framkvæmdastjórnarinnar nr. 30/2011 um jafngildi opinberra eftirlits-, gæðatryggingar-, rannsóknar- og viðurlagakerfa fyrir endurskoðendur og endurskoðunarfyrirtæki í tilteknum þriðju löndum og umbreytingartímabil vegna endurskoðunarstarfsemi endurskoðenda og endurskoðunarfyrirtækja í Evrópusambandinu sem eru frá tilteknum þriðju löndum. Markmið ákvörðunar framkvæmdastjórnarinnar er að skapa gagnkvæmt traust milli lögbærra yfirvalda í aðildarríkjunum og tiltekinna þriðju ríkja hvað varðar opinbert eftirlit, gæðaeftirlit og rannsóknir, en jafnframt að tryggja að réttinda hlutaðeigandi aðila sé gætt. Innleiðing ákvörðunar framkvæmdastjórnarinnar kallar á lagabreytingar hér á landi og mun fyrirhugað frumvarp efnahags- og viðskiptaráðherra um breytingu á lögum um endurskoðendur, nr. 79/2008 fjalla um það efni. Eftir framlagningu þess mun frumvarpið að líkindum koma til umfjöllunar í efnahags- og viðskiptanefnd. Hvorki er gert ráð fyrir að væntanlegar lagabreytingar muni hafa verulegan kostnað í för með sér né stjórnsýslulegar afleiðingar hér á landi. Þá er ekki fyrirséð að breytingarnar hafi efnahagslegar afleiðingar fyrir einkaaðila hér á landi. Ákvörðunin felur fyrst og fremst í sér gagnkvæma viðurkenningu og umgjörð utan um með hvaða hætti haga skuli gagnkvæmri viðurkenningu á starfsréttindum endurskoðenda, opinberu eftirliti með störfum þeirra, gæðaeftirliti og rannsóknum. Nefndin leggur til að þingsályktunartillagan verði samþykkt. Undir nefndarálitið rita auk mín hv. þingmenn Árni Þór Sigurðsson, Bjarni Benediktsson, Guðfríður Lilja Grétarsdóttir, Gunnar Bragi Sveinsson, Helgi Hjörvar, Mörður Árnason, Ragnheiður E. Árnadóttir og Sigmundur Davíð Gunnlaugsson.

Frú forseti. Það mál sem við ræðum er reglugerð Evrópusambandsins sem snýr að endurskoðendum - skiptir reyndar ekki stóru máli því að verið er að flytja inn í Evrópusambandið endurskoðendur frá nokkrum löndum. En það er dálítið hlálegt að tveimur til þremur mánuðum fyrir hrun undirrituðu endurskoðendur ársreikninga bankanna sem sýndu gífurlegt eigið fé og fjöldamörg önnur stórfyrirtæki fengu sama stimpil. Tveimur til þremur mánuðum seinna var allt hrunið og litlu hluthafarnir sátu eftir með sárt enni, töpuðu öllu sínu, þjóðin tapaði, fyrirtæki urðu gjaldþrota o.s.frv. En ábyrgð endurskoðenda virðist ekki hafa verið nein. Þeir gerðu þetta bara samkvæmt lögum frá Evrópusambandinu um ársreikninga og lögum frá Evrópusambandinu um endurskoðendur. Ég held að menn þurfi að fara að skoða þetta miklu betur. Ég ætla samt ekki að lengja þessa umræðu því að ég er eiginlega að tala fram hjá málinu.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um tillögu til þingsályktunar um staðfestingu ákvörðunar sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 78/2011 um breytingu á IX. viðauka við EES-samninginn. Nefndin fjallaði um málið og fékk á sinn fund embættismenn frá utanríkisráðuneyti og fulltrúa Fjármálaeftirlitsins sem sinnt hafði þátttöku í fjölþjóðlegu löggjafarstarfi sem hefur leitt til þessarar miklu lagabreytingar. Málið var sent efnahags- og viðskiptanefnd og henni var gefinn kostur á að gefa álit á tillögunni en ekki bárust athugasemdir frá nefndinni um málið. Með tillögunni er leitað fyrrgreindrar heimildar Alþingis sem felur í sér að breytt verði IX. viðauka við EES-samninginn og felld inn í hann tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins nr. 138 frá 2009 um stofnun og rekstur fyrirtækja á sviði vátrygginga og endurtrygginga. Markmið þessarar tilskipunar er að auka vernd vátryggingartaka og setja skýrara regluverk um starfsemi vátryggingafélaga, meðal annars um gjaldþol og áhættustýringarstaðla, auk þess sem hert er á reglum varðandi eftirlit með starfsemi þeirra. Tilskipunin tekur til vátryggingafélaga með iðgjöld umfram 5 milljónir evra eða með vátryggingarskuld umfram 25 milljónir evra. Ákvæði tilskipunarinnar munu ekki ná til Viðlagatryggingar Íslands samkvæmt drögum að texta ákvörðunarinnar sem fylgir þingsályktunartillögunni. Innleiðing tilskipunarinnar kallar á lagabreytingar hér á landi og mun fyrirhugað frumvarp efnahags- og viðskiptaráðherra á 141. löggjafarþingi um breytingu á lögum um vátryggingastarfsemi, nr. 56/2010, með síðari breytingum, fjalla um það efni. Efni tilskipunarinnar fellur að áherslum Alþingis og stjórnvalda á undanförnum missirum um að auka stöðugleika og draga úr áhættusækni í fjármálakerfinu. Eftir framlagningu mun frumvarpið að líkindum koma til umfjöllunar í efnahags- og viðskiptanefnd. Hvorki er gert ráð fyrir að væntanlegar lagabreytingar hafi umtalsverðan kostnað í för með sér né stjórnsýslulegar afleiðingar hér á landi. Nefndin leggur til að tillagan verði samþykkt. Undir nefndarálitið rita auk mín hv. þingmenn Árni Þór Sigurðsson, Bjarni Benediktsson, Guðfríður Lilja Grétarsdóttir, Gunnar Bragi Sveinsson, Helgi Hjörvar, Mörður Árnason, Ragnheiður E. Árnadóttir og Sigmundur Davíð Gunnlaugsson.

Frú forseti. Enn ein tilskipunin frá Evrópusambandinu vekur áhuga minn og nú beini ég sjónum mínum að Sjóvá og því gjaldþroti sem þar varð - þrátt fyrir reglur Evrópusambandsins, þrátt fyrir eftirlit Fjármálaeftirlitsins o.s.frv. Það er eitthvað mikið að þessu kerfi öllu og ríkið þurfti að grípa þar inn í til að bjarga stöðu vátryggingartaka með upphæðir sem hlaupa á tugum milljarða, þetta liggur ekki endanlega fyrir. Ég fagna því ef þetta leysir þann vanda en ég vil að menn læri af því hruni sem varð á Íslandi. Líka Evrópusambandið.

Forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti frá meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar við frumvarp til laga um breytingu á lögum um tekjustofna sveitarfélaga, nr. 4/1995, með síðari breytingum. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á álagningu fasteignaskatts á hesthús. Breytingin miðar að því að tryggja að jafnræðis sé gætt, innan sama sveitarfélags, við álagningu fasteignaskatts á hesthús þar sem nokkurt misræmi hefur verið við álagningu og hún ýmist verið gerð á grundvelli a- eða c-liðar 3. mgr. 3. gr. laga um tekjustofna sveitarfélaga. Í frumvarpinu er jafnframt lagt til að heimilt verði að lækka fasteignaskatt á hesthús á yfirstandandi ári þannig að álagningarhlutfall verði samkvæmt a-lið 3. mgr. 3. gr. laganna. Skattálögur á einstakling eða hóp manna, sem ekki ná til annarra sem eins stendur á um, fara í bága við eignarréttarákvæði 72. gr. og 65. gr. stjórnarskrárinnar sem mælir fyrir um að allir séu jafnir fyrir lögum. Óheimilt er að mismuna skattaðilum og skal skattur því vera almenns eðlis, byggjast á almennum efnislegum mælikvarða og jafnræðisreglu. Hæstiréttur hefur staðfest þá meginreglu að óheimilt er að mismuna eftir búsetu við álagningu skatts. Í málum nr. 133/1984 og nr. 134/1984 var fyrir Hæstarétti deilt um hvort tveimur sveitarfélögum væri heimilt að leggja skatt á hlunnindi vegna Haffjarðarár sem væri í eigu utansveitarmanna þegar eigendum árinnar sem voru heimamenn var ekki gert að greiða sama skatt. Í dómi Hæstaréttar segir, með leyfi forseta: „Í máli þessu veltur gjaldskylda áfrýjenda á búsetu þeirra eins og fyrr greinir. Þegar til þess er litið hversu mjög jafnræði þeirra er raskað með þessum skattháttum þykir með tilvísun til grunnreglu 67. gr. stjórnarskrárinnar, samhliða fyrri venju í löggjöf um hliðstæð efni, eigi vera gild lagaheimild fyrir álagningu gjaldsins.“ Í dómum Hæstaréttar í málum nr. 450/1998 og nr. 451/1998 var deilt um álagningarhlutfall fasteignaskatts og segir þar meðal annars, með leyfi forseta: „Við gjaldtöku samkvæmt lögum um tekjustofna sveitarfélaga ber stjórnvöldum að gæta almennra stjórnsýslureglna og skýra lagaheimildir svo best fái samrýmst grundvallarreglum laga, svo sem þær koma fram af stjórnarskrá. Þar á meðal verða þau að gæta þess að aðilum innan sveitarfélagsins sé ekki mismunað.“ Meiri hlutinn áréttar að sú breyting sem lögð er til í frumvarpinu er í samræmi við dóma Hæstaréttar og ætlað að tryggja jafnræði. Álagningarhlutfall fasteignaskatts á ákveðna tegund húsa, hesthúsa, verður þannig hið sama óháð því hvort viðkomandi hús er utan eða innan þéttbýlis. Með frumvarpinu er því verið að tryggja að löggjöfin sé í samræmi við meginreglur stjórnskipunarréttar og skattaréttar. Meiri hlutinn áréttar að mikilvægt er að skattlagningarheimildir séu skýrar og í samræmi við stjórnarskrá. Fyrir nefndinni var þeim sjónarmiðum hreyft að með því að lækka álagningarhlutfall á hesthús en ekki á önnur hús sem notuð væru undir tómstundastarfsemi væri verið að mismuna skattaðilum á grundvelli þess hvaða tómstundir þeir kysu að stunda. Til að mynda væri þeim sem stunduðu golfíþrótt gert að greiða fasteignaskatt af húsnæði á golfvelli samkvæmt c-lið 3. mgr. 3. gr. laganna sem væri hærri en ef húsnæðið félli undir a-lið. Bent var á að hestamennsku innan þéttbýlis væri eðlilegt að skilgreina sem tómstundastarf eða í öðru falli sem íþrótt en álagningarhlutfall fasteignaskatts á íþróttahús er 1,32% samkvæmt b-lið 3. mgr. 3. gr. eða það sama og kveðið er á um í c-lið. Meiri hlutinn bendir á að hesthús er gripahús en ekki íþróttahús. Færa má rök fyrir því að reiðhöll sé hús þar sem íþrótt er stunduð en hús þar sem húsdýr eru geymd falla eðli málsins samkvæmt ekki í þann flokk. Mikill eðlis- og kostnaðarmunur getur verið á milli þeirra tómstunda eða íþrótta sem menn velja sér að stunda. Sumar hverjar krefjast þannig sérstaks búnaðar og húsnæðis en aðrar ekki. Sérstaða hestaíþróttar frá öðrum íþróttum er þó nokkur, þar sem hún krefst þess óhjákvæmilega að þeir sem hana stundi eigi eða hafi aðgang að húsnæði undir hesta sína. Hestar eru lifandi dýr sem þurfa aðhlynningu, fæði og vernd gegn veðri og vindum. Þó svo að húsnæði sé nauðsynlegt í öðrum íþróttum og tómstundum, svo sem golfskálar, fasteignir í eigu siglingaklúbba o.s.frv., þá liggja augljóslega önnur sjónarmið þar að baki. Slíkt húsnæði er þar að auki yfirleitt í eigu félagasamtaka en ekki einkaaðila og eru slík samtök oft á tíðum styrkt af viðkomandi sveitarfélagi. Meiri hlutinn bendir í þessu sambandi einnig á að í 2. mgr. 5. gr. laganna er skýrt tekið fram að sveitarstjórn er heimilt að veita styrki til greiðslu fasteignaskatts af fasteignum þar sem fram fer starfsemi sem ekki er rekin í ágóðaskyni, svo sem menningar-, íþrótta-, æskulýðs- og tómstundastarfsemi og mannúðarstörf. En sveitarstjórn er skylt að setja reglur um beitingu þessa ákvæðis. Meiri hlutinn telur því ekkert koma í veg fyrir að sveitarfélög ákveði að koma til móts við þá sem þurfa að greiða fasteignaskatt samkvæmt b- eða c-lið 3. mgr. 3. gr. laganna af slíkum eignum. Nokkur umræða fór fram um það í nefndinni hvort rétt væri að skilja á milli álagningar á hesthús eftir því hvort í þeim færi fram tómstunda- eða atvinnustarfsemi. Meiri hlutinn telur slíka viðleitni góðra gjalda verða en hún getur hins vegar verið afar flókin í framkvæmd og grafið undan því markmiði um jafnræði sem að baki frumvarpinu býr. Ekki liggur að svo stöddu fyrir hvernig greint yrði á milli þeirra sem hafa atvinnu af hestaíþróttinni og frístundahestamanna, hvort heldur er í þéttbýli eða dreifbýli, en í einu og sama hesthúsinu í þéttbýli getur farið fram hvort tveggja frístundahestamennska og atvinnuhestamennska. Meiri hlutinn telur ljóst að ef vilji er til að aðgreina tómstundir og atvinnurekstur þegar kemur að hesthúsum þá vanti nánari skilgreiningu og vísireglur um hvað teljast hesthús vegna tómstunda og hvað teljast hesthús vegna atvinnustarfsemi þannig að skýr skil séu á milli og ljóst í hvorn flokkinn viðkomandi hesthús falla. Ef engar slíkar reglur liggja fyrir þá er mikið vafamál að ákvæði af þessu tagi teljist nægilega skýr skattlagningarheimild. Augljóst er að hér er um nokkuð flókið mál að ræða sem þarf frekari skoðunar við áður en til lagasetningar kemur. Niðurstaða meiri hlutans er því sú að leggja til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt en hann hvetur innanríkisráðherra til að setja hið fyrsta á fót starfshóp sem fari yfir og meti hugsanlega aðgreiningu hesthúsa í atvinnurekstri annars vegar og frístundahús hins vegar. Starfshópnum mætti fela að meta hvort og þá hvernig raunhæft yrði og eðlilegt að skilja þarna á milli þegar kemur að skattlagningu. Meiri hlutinn beinir því jafnframt til innanríkisráðherra að vert er að endurskoða fasteignamat lögbýla en fram kom í máli gesta að brýn þörf væri á slíku. Það er augljóst, frú forseti, að einhver sveitarfélög verða af tekjum við þetta og til umræðu kom hvort sveitarfélögum ætti að vera í sjálfsvald sett að ákveða hvort hesthús falla undir a- eða c-lið. Meiri hlutinn komst hins vegar að þeirri niðurstöðu að slíkt væri varhugavert með tilliti til skýrleika skattlagningarheimilda og banni stjórnarskrárinnar við framsali á skattlagningarvaldi. Ég ætla, frú forseti, ekki að hafa frekari orð um þetta mál að svo stöddu en vísa í nokkuð yfirgripsmikið nefndarálit þar sem tekin eru fyrir frekari álitaefni í þessu samhengi. Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Undir þetta álit skrifa auk þeirrar sem hér stendur Ólína Þorvarðardóttir, Birgir Ármannsson, Ásmundur Einar Daðason, Árni Johnsen, Atli Gíslason og Þuríður Backman með fyrirvara, en fyrirvari Þuríðar Backman lýtur að því leggja verði áherslu á að hesthús í tómstundaskyni séu í lægsta álagningarþrepi og starfshópnum verði falið að skilgreina hestamennsku í atvinnuskyni og hvernig hægt sé að aðgreina álagningu á hesthús til ólíkra nota. Læt ég þá máli mínu lokið að svo stöddu.

Virðulegur forseti. Með þessari lagabreytingu er fest í lög að eigendur hesthúsa skuli greiða lægstu tegund fasteignagjalda og með því er komið í veg fyrir misræmi á milli hesthúsa á bújörðum og hesthúsa í þéttbýli. Það er vel. Hins vegar er með þeim innleitt misræmi sem stenst ekki skoðun, með þeim eru hestaleigur, tamningastöðvar og atvinnustarfsemi í hesthúsum sett í lægri flokk en til dæmis hjólaleigur, golfklúbbar, klifurhús, ferðafélög og alls kyns íþrótta- og tómstundastarfsemi án rökstuðnings og án ástæðu. Hestamennska er göfug íþrótt og holl hverjum þeim sem hana stundar en atvinnustarfsemi henni tengd er ekki göfugri en önnur atvinnustarfsemi og um hana eiga ekki að gilda aðrar reglur og ívilnandi. Því flyt ég breytingartillögu um málið þar sem kveðið er á um að hesthús í tómstundaskyni skuli vera í a-flokki fasteignagjalda. Með henni er fest í gildi sú regla sem er í gildi í fjölmörgum sveitarfélögum þar sem hesthús í tómstundaskyni eru í a-flokki en rekstrarleyfisskyld starfsemi er flokkuð með annarri atvinnustarfsemi. Ég vil enn fremur vara mjög við því vinnulagi meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar í þessu máli að breyta lögunum en fara jafnframt fram á að starfshópur kanni hvort hægt sé að flokka hesthús í atvinnutengda starfsemi og tómstundahesthús. Það er að mínu mati eins og að setja á sig hjálminn eftir reiðtúrinn.

Virðulegur forseti. Mig langar að spyrja hv. þingmann, af því að ég tek tekið undir þá breytingartillögu sem hann leggur til, að hestamennska í atvinnustarfsemi á hesthúsasvæðum þar sem menn og konur hafa lifibrauð sitt af því ætti kannski ekki að falla undir sama fasteignaskatt og þeir sem eingöngu stunda þar tómstundir: Hvar telur hann að við getum dregið mörkin? Nú eru ýmsir hestamenn sem stunda sitt sport en taka engu að síður að sér tvo til þrjá hesta í tamningu á vetri hverjum og hafa af því tekjur. Erum við þá að flokka þá starfsemi þess hesthúss undir atvinnustarfsemi eða erum við að tala um þegar þetta á sér stað í stærri og meiri mæli og ljóst er, algerlega, að þarna fari fram tamning og sala og annað í þeim dúr? Ég vil gjarnan fá svar hv. þingmanns við þessu.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa fínu fyrirspurn. Í vinnslu málsins fyrir nefndinni kom í ljós að til dæmis í Ölfushreppi, þar sem þessi framkvæmd hefur verið nokkuð farsæl að mínu mati, eru hesthús í tómstundaskyni sett í a-flokk, þ.e. þau bera lægri fasteignagjöld en önnur og sambærileg hesthús á bújörðum, en rekstrarleyfisskyld starfsemi, til dæmis stór hestaleiga eins og er í nefndu sveitarfélagi, er flokkuð með annarri atvinnustarfsemi. Verið er að leggja það til hér að farið verði ofan í saumana á þessu í sérstökum starfshópi. Mér fyndist þá eðlilegra að menn mundu fyrst kanna það hvort hægt væri að skipta þessu með þeim hætti, kanna þau mörk sem hv. þingmaður dregur hér upp, fara rækilega ofan í saumana á þeim og síðan yrði lögunum breytt en að menn setji ekki öll hesthús undir sama flokk fasteignagjalda, a-flokk, kanni svo í framhaldinu af því hvort hægt sé að framkvæma þessa skiptingu. Það finnst mér öfugt verklag í málinu.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. formanni umhverfis- og samgöngunefndar fyrir að fylgja þessu máli hér úr hlaði og er mikið ánægjuefni að það sé komið á dagskrá. Varðandi þá breytingartillögu sem hv. þm. Róbert Marshall mælti fyrir hef ég mikinn skilning á því að að skýra þurfi þessa hluti. Ég lít hins vegar svo á eða geri lítinn greinarmun á því að fara þá leið sem meiri hluti nefndarinnar leggur til og því að færa ráðherra vald til að setja reglugerð byggða á einhverjum lögum þar sem ráðherra er falið að útfæra hlutina nánast eftir eigin höfði. Við höfum séð það við margs konar lagasetningu að slíkt er gert. En ég er sammála þingmanninum um að mikilvægt er að skilgreina þetta. Ég mælist því til þess að ráðherra, verði þetta mál samþykkt, hraði mjög þeirri vinnu, að slík skilgreining fari fram. Ég vil líka koma því á framfæri, ekki ætla ég að fara að metast við meiri hluta nefndarinnar í þessu máli því að málið er gott, en 13. febrúar lögðum við fram, þingflokkur framsóknarmanna, þingmál sem lýtur að þessu sama sem var ætlað til þess að taka á þessu máli og þeim mismun sem þarna er. 19. mars kemur innanríkisráðherra með sitt mál fram. Að mínu viti hefði verið tiltölulega einfalt fyrir nefndina að samþykkja það frumvarp sem við lögðum fram í upphafi. Það kemur fram í nefndaráliti meiri hlutans að ástæðan fyrir því að menn töldu ekki rétt að gera það er meðal annars sú setning að rætt er um útihús utan bújarða. Ég verð að segja að mér finnst nefndin fara býsna langt í að misskilja þessi orð, því að hvað er útihús? Það er skepnuhús, það er hús fyrir skepnur. En ég ætla ekki að gera meiri ágreining við nefndina. Ég fagna því mjög að fara á að afgreiða þetta mál hér. Ég held að það sé til bóta fyrir alla þá sem sinna hestum og hestamennsku í tómstundum og síðan verðum við að fara í að greina hvenær eru tómstundir og hvenær ekki, stundum er þetta svona hálft í hvoru þannig að það getur kannski orðið snúið að skilgreina þetta nákvæmlega þegar hlutirnir blandast saman. Engu að síður er mjög gott að málið er komið fram og ég hvet eindregið til þess að það verði samþykkt eins og meiri hlutinn leggur til þrátt fyrir að vera pínusúr svona í lokin.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja ræðu mína á því að svara athugasemd sem kom fram í máli síðasta ræðumanns, hv. þm. Gunnars Braga Sveinssonar, varðandi það ágæta frumvarp framsóknarmanna um svipað eða sama efni sem lagt var fyrir þingið í febrúar. Ég get upplýst að það frumvarp barst ekki til okkar í umhverfis- og samgöngunefnd heldur mun hafa endað hjá efnahags- og skattanefnd. Ekki veit ég hvers vegna þessi mál sem í sjálfu sér eru eðlisskyld lentu hjá mismunandi nefndum en við getum orðað það svo að umhverfis- og samgöngunefnd hafi það sér til afsökunar að hún fékk ekki það ágæta frumvarp til meðferðar. Hitt er annað mál að ég held að við getum öll fagnað því, eða flest, að málið er fram komið og innan nefndarinnar var nokkuð breiður meiri hluti fyrir þessu, þótt vissulega væru önnur sjónarmið líka reifuð í nefndinni, það var eins og endurspeglast í þeim umræðum sem hér eiga sér stað. Varðandi málið vildi ég segja tvennt í þessari stuttu ræðu, annars vegar það að við stóðum frammi fyrir ákveðnu vandamáli sem fólk á sveitarstjórnarstiginu, m.a. borgarfulltrúar í Reykjavík, bar upp við okkur um það að þarna væri lagalegur vandi sem þyrfti að bregðast við. Ég get fallist á það með hv. þm. Róberti Marshall að auðvitað er langhentugast og best í svona tilvikum að reyna að greiða úr sem flestum álitamálum áður en til nokkurrar lagasetningar kemur. Ég held hins vegar að ekki sé hægt að áfellast okkur í meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar fyrir að afgreiða þetta mál núna og mæla með því að þingið samþykki það til að bregðast við aðstæðum, þótt ekki nema væri á þessu ári, vegna þess að ég held að við getum verið sammála um að bregðast þurfi við með einhverjum hætti. Hitt er svo annað mál að ákveðin rök eru fyrir því að fara í þá nefndarvinnu sem líka er talað um í nefndarálitinu með það fyrir augum að marka frekari framtíðarstefnu í þessu. Ég held að þarna sé um að ræða ákveðið hagsmunamat, ég held að það hafi verið ákveðnir og alveg ágætlega rökstuddir hagsmunir verulega stórs hóps fólks að fá breytingu á þessu núna á þessu ári. En ég get fallist á það í grundvallaratriðum að fara þarf yfir þetta. Raunar er ég þeirrar skoðunar að það þurfi að fara yfir fleira sem varðar álagningu þessara gjalda, fleira en lýtur bara að hesthúsum. En ég tel að það sé rétt að minnsta kosti að reyna í framtíðinni að finna leiðir til þess að greina málefnalega milli þeirrar starfsemi sem annars vegar má líta á sem hreina tómstundastarfsemi og hins vegar atvinnustarfsemi. Vandinn er ekki fyrir hendi varðandi mörg hesthús eða hús til hestaíþrótta en vandinn er vissulega stór varðandi ákveðinn hluta þar sem fyrir hendi er það sem við getum kallað blandaða starfsemi. Ég held að það sé góð og praktísk lausn sem lögð er til af hálfu hæstv. ráðherra og sem meiri hluti nefndarinnar stendur á bak við og mæli með því að við samþykkjum málið í því horfi.

Virðulegi forseti. Ég tek undir með þeim sem hafa talað hér um að það var nokkuð breið samstaða í umhverfis- og samgöngunefnd þegar kemur að þessu máli. Það er vissulega hárrétt sem hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson benti á, það var svo að Framsóknarflokkurinn lagði fram þingmál um leið og þessi mál komu upp, að ljóst var að verið var að setja hesthús í hærri flokka eftir að dómur féll þess efnis. Um mánuði síðar kom þetta frumvarp frá hæstv. ráðherra en engu að síður var full samstaða um það í nefndinni og meðal annars hjá þeim sem hér stendur, að lykilatriðið væri að taka á vandanum, hvort sem til grundvallar væri notað mál hæstv. innanríkisráðherra eða hv. þingmanna Framsóknarflokksins, m.a. þess sem hér stendur. Eina atriðið sem aðeins var ágreiningur um í nefndinni snýr að því hvort skilja eigi á milli hesthúsa sem notuð eru í tómstundaskyni og atvinnuskyni. Tilgangur nefndarinnar nú var að koma í veg fyrir það að hesthús færu í þennan hærri skattflokk og þess vegna er mikilvægt að afgreiða þetta mál nú á vorþinginu. Vandinn við það að setja inn breytingartillögur eins og frá hv. þm. Róberti Marshall þar sem skilgreiningin yrði gerð, að það væru einungis hesthús í tómstundaskyni sem mundu falla í þennan lægri fasteignaskattsflokk, er sá, eins og kom fram í umræðunum fyrr, að mjög erfitt er að greina þarna á milli. Það getur oft verið svo að þrír eigendur séu að einu hesthúsi og einn af þeim eigendum nýti kannski helming aðstöðu sinnar í atvinnuskyni en hinir tveir og helmingurinn hjá þeim þriðja er í tómstundaskyni. Ég held að þess vegna sé mjög mikilvægt, eins og meiri hluti nefndarinnar leggur til og meðal annars sá sem hér stendur, að þetta verði bara skoðað, farið verði ofan í þetta og meiri hluti nefndarinnar var fyllilega meðvitaður um að það yrði að bregðast hratt við þessu máli og hitt yrði síðan að skoða í framhaldinu. Ég styð þetta mál heils hugar og fagna þeirri samstöðu sem er um það hér í þingsalnum, enda mikilvægt að við hlúum vel að hestamennskunni. Þetta er mikilvæg íþrótt og þetta er mikilvæg tómstundaiðkun hér á landi og er líka mikilvæg útflutningsatvinnugrein. Við vitum að eftir því sem fleiri taka þátt í þessari íþrótt hér innan lands styður það einnig með óbeinum hætti við uppbyggingu íslenska hestsins á erlendri grund. Ég held að við alþingismenn, ekki bara í þessu máli heldur almennt í fleiri málum sem tengjast hrossarækt, ættum að skoða að setja af stað eitthvert átak til eflingar hrossaræktinni. Það er ljóst að hún hefur átt erfitt uppdráttar eftir hestaflensuna svokölluðu sem kom upp hérna fyrir nokkrum árum en fram að þeim tíma hafði verið mikil sókn í hrossarækt og mikil sókn í útflutningi á hrossum og öllu sem tengdist hestaiðkun. Ég held að það fari að koma að því að þingið og ríkisstjórnin, ef hún hefði dug í sér til þess, taki upp málefni hrossaræktarinnar, í henni felst mikil gjaldeyrismyndun, mikill stuðningur við ferðaþjónustu, og gera eitthvert átak í þeim efnum. Ég held að um það gæti ríkt mjög góð sátt í þinginu líkt og er um þetta mál. Eins og ég segi, frú forseti, styð ég þetta mál heils hugar og fagna þeirri samstöðu sem er um það.

Frú forseti. Ég mæli fyrir áliti velferðarnefndar allrar um frumvarp til laga um breytingu á barnalögum. Ástæða er til að leggja áherslu á að hér er einungis um að ræða frumvarp til laga sem tekur til breytinga á kafla barnalaganna um forsjá og umgengni, með einni undantekningu þó, það er lagt til í frumvarpinu að upphafskafla laganna verði breytt. Að öðru leyti fjallar þetta frumvarp einungis um kaflann um forsjá og umgengni innan barnalaganna. Velferðarnefnd fór af talsverðri dýpt í þetta mál og fékk á sinn fund fjölmarga gesti og fjölmargar umsagnir bárust. Frumvarpið á sér líka talsverðan aðdraganda, það var lagt fram á 139. löggjafarþingi en hlaut ekki afgreiðslu þá. Það á einnig rætur að rekja til yfirgripsmikillar vinnu nefndar sem var skipuð af þáverandi dóms- og kirkjumálaráðherra í desember 2008 og Hrefna Friðriksdóttir veitti þeirri nefnd formennsku. Nefndin skilaði drögum að frumvarpi sem að meginstofni til skilaði sér í það frumvarp sem við ræðum hér og nú. Með frumvarpinu eru lagðar til nokkrar mjög mikilsverðar umbætur sem rík ástæða er til að fagna. Fyrir það fyrsta er lagt til að lögfestur verði nýr upphafskafli, eins og ég vék að áðan, sem taki mið af meginreglum samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins. Þá kemur inn í lögin breytt 1. gr. þar sem lagt er til að upphafskafli laganna kveði á um helstu meginreglur barnaréttar. Meginreglur þessar leiða allar af barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Hv. velferðarnefnd telur mikla og ríka ástæðu til að fagna þessum nýja upphafskafla. Þarna er lögð sú lína og megináhersla sem er leiðarljósið í öllum barnalögunum að ávallt skuli taka ákvarðanir sem eru barni fyrir bestu. Það er algjört grundvallaratriði. Í frumvarpinu eru einnig nýmæli sem afmarka skýrar en áður hlutverk foreldra. Meðal annars er lagt til að lögfestur verði sérstakur kafli um inntak sameiginlegrar forsjár. Það er líka lagt til að afnema það fyrirkomulag að stjúp- og sambúðarforeldrar fái sjálfkrafa forsjá stjúpbarns við tilteknar aðstæður og að þess í stað þurfi að semja um þessi atriði. Eitt af helstu nýmælum frumvarpsins sem velferðarnefnd fagnar mjög er að rík áhersla er lögð á sáttameðferð og í raun lagt til að lögfest verði að foreldrum beri skylda til að leita sátta áður en unnt er að krefjast úrskurðar eða höfða mál um tiltekin ágreiningsefni. Þetta er ákaflega stórt og mikilvægt atriði og í raun þungamiðjan í frumvarpinu sem við ræðum í dag. Það er einnig lagt til að lögfest verði helstu sjónarmið sem leggja beri til grundvallar þegar tekin er ákvörðun um forsjá barns, sem og þegar úrskurðað er í umgengnismálum og lögð til ýmis nýmæli um umgengnisrétt, m.a. rýmri skilgreining á umgengnisrétti og lagt til að sýslumaður geti úrskurðað um umgengni til bráðabirgða svo dæmi sé tekið. Í þessu sambandi ber að geta þess að lagt er til að sett sé inn ný grein í stað 46. gr. barnalaga, um að börn hafi rétt á því að umgangast vandamenn sína, náin skyldmenni, eins og til dæmis eftir fráfall annars foreldris. Þetta er í raun engin breyting frá því sem áður hefur verið, vandamenn hafa ætíð samkvæmt 47. gr. barnalaga getað sótt þennan rétt til sýslumanns en það ber að leggja hins vegar ríka áherslu á það að þetta er ekki réttur vandamanna til umgengni við börn heldur er hér um að ræða rétt barna til að umgangast vandamenn sína við tilteknar aðstæður, þegar grípa þarf til þess réttar. Það er bundið því skilyrði í lögunum að slík umgengni sé barninu til hagsbóta. Það eru því ýmis nýmæli í frumvarpinu og einnig verið að skýra umgjörð þessara mála og er full ástæða til að fagna því. Ýmis álitamál voru tekin til vandaðrar umfjöllunar í velferðarnefnd. Niðurstaðan varð sú að nefndin leggur til allnokkrar breytingar á frumvarpinu og þær eru efnislega þrjár. Í fyrsta lagi leggur velferðarnefnd til að sett verði inn í barnalög heimild dómara til að úrskurða sameiginlega forsjá í forsjármálum. Þetta er hin svokallaða dómaraheimild. Í öðru lagi leggur velferðarnefnd til að dómara verði heimilt að úrskurða sérstaklega um lögheimili og að foreldrar geti þá höfðað mál sérstaklega um lögheimili þannig að ef ágreiningur er um lögheimili þurfi ekki að skera úr um þann ágreining með forsjármáli, heldur sé hægt að skera sérstaklega úr um lögheimili. Í þriðja lagi leggur velferðarnefnd til að heimild til aðfarar til að koma á umgengni sé í barnalögum. Í frumvarpinu er lagt til að heimild til aðfarar sé tekin út en velferðarnefnd hefur komist að þeirri niðurstöðu að vandlega athuguðu máli að þessa aðfararheimild eigi að setja aftur inn. Ég ætla að fara yfir þær röksemdir sem hv. velferðarnefnd setur fram fyrir tillögum sínum til efnislegra breytinga á frumvarpinu og byrja á heimild dómara til að dæma sameiginlega forsjá. Fyrst ber að geta þess að heimildin var inni í frumvarpsdrögunum sem áðurnefnd nefnd dóms- og kirkjumálaráðherra skilaði í desember 2008 og hún var vandlega útfærð þar og rökstudd með greinargerð. Í stuttu máli leggur velferðarnefnd til að sú útfærsla í því frumvarpi verði sett inn í lögin. Óhætt er að segja að þetta sé gert að vandlega íhuguðu máli. Sameiginleg forsjá var tekin upp í barnalög á Íslandi árið 1992, þ.e. möguleikinn á sameiginlegri forsjá. Árið 2006 var hún lögfest sem meginregla við skilnað eða sambúðarslit foreldra. Sameiginleg forsjá er orðin algjör meginregla ef kemur til skilnaðar foreldra. Nefndin telur að ekki sé heldur fært að líta fram hjá því að Ísland er eina ríkið á Norðurlöndum þar sem ekki er til staðar heimild dómara til að dæma sameiginlega forsjá. Í Danmörku hefur slík heimild verið í lögum frá árinu 2006, í Svíþjóð frá 1998, í Noregi frá 1981 og í Finnlandi frá 1983. Það er því mjög mikil reynsla komin á þá heimild dómara til að dæma sameiginlega forsjá í öllum nágrannaríkjum okkar og reynslan er almennt jákvæð. En sitt sýnist auðvitað hverjum um þetta mál og velferðarnefnd leggur ríka áherslu á að hér er ekki verið að taka upp heimild dómara til að dæma sameiginlega forsjá án skilyrða, heldur er líka lagt til að sett verði inn í barnalög ákvæði þar sem tiltekið er til hvaða atriða dómari eigi að horfa ef hann hyggst úrskurða svo að forsjáin eigi að vera sameiginleg. Hann verður náttúrlega fyrst að horfa til þess að aðstæður séu þannig að þær þjóni hagsmunum barnsins og ástæða er líka til að leggja á það mikla áherslu að dómara ber aðeins að dæma sameiginlega forsjá ef fyrir liggur að um jafnhæfa forsjárforeldra er að ræða. Honum ber að taka mið af því hvort forsjáin hafi áður verið sameiginleg þótt slíkt sé ekki nauðsynlegt og taka mið af aldri og þroska barns. Þá ber sérstaklega að líta til þess hvort ágreiningur eða samskipti foreldra séu líkleg til að koma í veg fyrir, hindra eða draga úr möguleikum barns til að alast upp við þroskavænleg skilyrði. Dómara ber líka að horfa til þess hvort einhver tilvik ofbeldis séu fyrir hendi. Í raun og veru er kannski ein meginröksemdin fyrir því að taka upp þessa heimild sú að það er mjög mikilvægt að dómari hafi í verkfæraboxi sínu allar leiðir til að taka ákvarðanir sem eru barni fyrir bestu. Ef hann hefur ekki heimild til að dæma sameiginlega forsjá í forsjármálum er honum hugsanlega gert ókleift í einhverjum tilvikum að úrskurða þannig að það sé barni fyrir bestu. Hann verður að hafa þessa leið fyrir hendi. Ef heimildin er ekki fyrir hendi getur komið til þess að dómari neyðist til að dæma öðru foreldrinu forsjána þó að hitt foreldrið kunni að vera algjörlega jafnhæft til að hafa forsjá barns. Í samfélagi þar sem sameiginleg forsjá er orðin meginregla er mikilvægara en ella að dómari hafi þessa heimild. Tveir nefndarmenn, hv. þingmenn Álfheiður Ingadóttir og Unnur Brá Konráðsdóttir, skrifa undir nefndarálit þetta með fyrirvara um þessa heimild, en engu að síður náðist sátt um það í nefndinni að leggja til að þessi heimild yrði færð í barnalög. Önnur efnisleg breyting sem gerð er á frumvarpinu snýst um að gefa dómara heimild til að dæma sérstaklega um lögheimili barns. Sú heimild tengist líka öðru ákvæði sem er nýtt í frumvarpinu um inntak sameiginlegrar forsjár. Leiðarstefið í inntaki sameiginlegrar forsjár er að forsjárforeldrum beri að hafa samráð en því foreldri sem barnið hefur lögheimili hjá er hins vegar gert heimilt að taka ýmsar mikilvægar ákvarðanir sem varða daglegt líf barnsins. Í þessa grein er sem sagt sett heimildarákvæði til lögheimilisforeldrisins en engu að síður er það grundvallaratriði í greininni að foreldrum beri samt sem áður að hafa samráð. Þess ber að geta að það fylgir líka ýmislegt annað því að barn hafi lögheimili hjá foreldri, til dæmis hefur það áhrif í skattkerfinu og hefur réttaráhrif að barn hafi lögheimili á einum stað en ekki öðrum. Í ljósi þess að svo rík heimild er gefin því foreldri sem hefur lögheimilið þykir nefndinni mikilvægt að hægt sé að skera úr um það sérstaklega hvar lögheimili eigi að vera, komi til ágreinings um það. Þá er mikilvægt að dómari horfi til dæmis til þess hvort lögheimilisforeldrið hafi axlað þá samráðsskyldu sem kveðið er á um í greininni um inntak sameiginlegrar forsjár. Ein ástæða þess að það kunni að vera mikilvægt af sjónarhóli einhvers foreldris að sækja mál um lögheimili gæti verið sú að lögheimilisforeldri hafi aldrei haft samráð um allar meginákvarðanir í lífi barnsins. Til að greinin um inntak sameiginlegrar forsjár virki og til að þetta sé einungis heimildarákvæði fyrir lögheimilisforeldrið er mikilvægt að í lögunum sé líka ákvæði um að hægt sé að skera úr um hvar lögheimili eigi að vera ef foreldri stendur sig ekki hvað þetta varðar. Auk þess er ekki ásættanlegt, ef kemur til ágreinings um lögheimili að endilega þurfi að höfða forsjármál vegna þess. Því leggur nefndin til að hægt sé að skera úr um það sérstaklega. Þriðja efnislega breytingin sem nefndin leggur til að verði gerð á frumvarpinu er að aðfararheimild sé sett aftur inn í lögin. Nefndin leggur sem sagt til að áfram verði í lögunum heimild til að grípa til aðfarargerðar vegna tálmunar á umgengni. Fyrir það fyrsta verður að hafa mjög skýrt í huga að það er ákaflega sjaldgæft að til þess komi að grípa þurfi til aðfarar vegna tálmunar á umgengni. Það er ákaflega sjaldgæft. Nefndin taldi ekki ásættanlegt að taka heimild til aðfarargerðar vegna tálmunar á umgengni burt þegar í raun er ekki stungið upp á neinum öðrum aðferðum til að koma á umgengni þegar hún er tálmuð. Ég held að við getum ekki skilið málin svoleiðis eftir í lausu lofti. Það sjónarmið var líka mjög ríkt í nefndinni að aðfarargerðin virkaði líka meira eins og svipa. Það kemur mjög sjaldan til þess að grípa þurfi til hennar en það er betra að hún sé heimiluð, að hún sé möguleiki. Nefndin leggur hins vegar til að hún sé tekin upp með aðeins breyttu formi frá því sem hún er í lögunum núna og meiri áhersla sé lögð á að dómari úrskurði gegn því að gripið verði til aðfarar þegar hann telur að það sé barni fyrir bestu. Það er því áréttað að dómara beri rík skylda til þess að mæla ekki með aðför ef hann telur það barni fyrir bestu og hafna beiðninni. Nefndin leggur sem sagt til að hnykkt verði á heimild dómara til að synja beiðni um aðför til að framfylgja ákvörðun um forsjá eða umgengni ef varhugavert þykir með tilliti til hagsmuna barnsins að gerðin nái fram að ganga. Nefndin leggur líka til að innanríkisráðuneytið hefji vinnu við gerð verklagsreglna fyrir sýslumenn sem fylgja skuli við framkvæmd aðfarargerða. Hún leggur ríka áherslu á þetta. Þetta eru þær þrjár efnislegu breytingar sem velferðarnefnd leggur til að gerðar verði á frumvarpinu. Mörg önnur atriði voru rædd og ég ætla aðeins að fara yfir þau. Áðurnefndur kafli um inntak sameiginlegrar forsjár var talsvert ræddur í nefndinni og þau sjónarmið voru auðvitað á lofti að ef lögheimilisforeldri fær svo ríka heimild til að taka ákvarðanir um daglegt líf barnsins kann vissulega að virðast að merking sameiginlegrar forsjár verði ansi rýr. Ég held þess vegna að það sé mjög mikilvægt að hægt sé að fara sérstaklega í mál vegna lögheimilis og að það komi á móti að það foreldri sem hefur lögheimilið hefur ríka skyldu til að hafa samráð við hitt foreldrið. Síðan voru talsvert ræddar hugmyndir þessu tengdar um tvöfalt lögheimili eða jafna búsetu. Ég tel nokkuð ljóst og nefndin leggur það til að huga þurfi að því á Íslandi að koma á einhverju fyrirkomulagi sem heitir jöfn búseta eða tvöfalt lögheimili, það þurfi að horfast í augu við að það er orðið mjög algengt að börn búi á tveimur stöðum. Nefndinni voru kynntar rannsóknir þess efnis að eftir skilnað virðist börnum líða einna best í fyrirkomulagi þar sem þau búa til jafnt til skiptis hjá báðum foreldrum. Það fyrirkomulag virðist leiða til velferðar barna og mikilvægt er að mínu viti og nefndin ræddi það talsvert að reyna að styðja við í löggjöfinni þá foreldra sem kjósa að haga málum svona eftir skilnað, að börn búi jafnt hjá þeim til skiptis. Sérstaklega þarf líka að skoða þetta vegna þess að lögheimilinu fylgja ýmis réttaráhrif. Eins og staðan er núna er misræmi í stöðu foreldra. Þó að barn búi sannanlega á tveimur stöðum er lögheimili bara á einum stað og öll þau réttaráhrif sem fylgja því eru þá bara á einum stað. Þetta krefst hins vegar þess að nokkuð margir lagabálkar séu skoðaðir, þetta lýtur til dæmis að greiðslu barnabóta, meðlagskerfinu og náttúrlega lögum um lögheimili og þar fram eftir götunum. Það þarf að hafa samráð við þjóðskrá svo dæmi sé tekið. Nefndin telur brýnt að fylgst verði með þeirri þróun sem er annars staðar á Norðurlöndum í útfærslu á jafnri búsetu á Íslandi og að hugað verði að því hvort rétt væri að taka slíkt kerfi upp hér á landi. Ég tel að innanríkisráðherra eða velferðarráðherra ætti einfaldlega að skipa nefnd til að útfæra svona fyrirkomulag sem mundi annaðhvort heita jöfn búseta eða tvöfalt lögheimili. Það eru einfaldlega ýmis tæknileg úrvinnsluatriði sem þarf að glíma við í því en ég held að það sé til mikils að vinna, ég held að við eigum að vinda okkur í þetta starf. Það gengur ekki lengur að loka augunum fyrir því að börn búa í ákaflega mörgum tilvikum á tveimur stöðum. Það þarf að sníða löggjöfina að þeim veruleika og hvetja líka til jafnrar búsetu vegna þess að rannsóknir benda til þess að eftir skilnað líði börnum almennt vel með það fyrirkomulag. Nefndin ræddi líka kostnað af umgengni. Í frumvarpinu er lagt til að viðmiðunarreglunni varðandi skiptingu kostnaðar af umgengni verði breytt þannig að ekki verði kveðið á um það í lögunum að miða skuli við að foreldri sem nýtur umgengni skuli greiða kostnað af henni heldur að haft verði að leiðarljósi að foreldrar semji um kostnað vegna umgengni. Nefndin telur að hér sé um breytingu að ræða sem miði að því að jafna stöðu foreldra og fagnar því að hún komi fram. Í frumvarpinu er hins vegar miðað við óbreytt ástand að því leyti að þegar sýslumaður þarf að úrskurða um kostnað vegna umgengni ber honum almennt að horfa til þess að það foreldri sem nýtur umgengni greiði kostnað vegna hennar. Sýslumaður verður þó að leggja mat á hvert tilvik fyrir sig. Talsvert var rætt í nefndinni hvort gera ætti breytingar á þessu og leggja til að sýslumaður horfi frekar til fjárhagslegrar stöðu foreldra sem meginreglu við úrskurð en hafi ekki sem meginreglu að umgengnisforeldrið greiði kostnað. Nefndin leggur þó ekki til breytingar á þessum ákvæðum. Nefndin leggur aftur á móti áherslu á að það er verið að breyta almennu meginreglum og almenna meginreglan á að vera sú að foreldrar semji um þetta. Komi til ágreinings er hins vegar óbreytt ástand og sýslumaður miðar við þá viðmiðunarreglu að umgengnisforeldrið greiði kostnað en honum er heimilt að víkja frá þeirri reglu. Þetta þarf kannski að endurskoða en fyrir nefndinni kom fram að í innanríkisráðuneytinu er verið að vinna að heildarendurskoðun meðlagskerfisins og nefndin telur skynsamlegt að endurskoðun á fyrirkomulagi kostnaðar vegna umgengni haldist í hendur við þá endurskoðun og gerir því ekki tillögur til breytinga á þessu. Nefndin fjallaði líka um upplýsingar um barn og hvernig þeim málum öllum væri háttað. Í gildandi 52. gr. barnalaga er ekki kveðið á um hvort um munnlegar eða skriflegar upplýsingar sé að ræða þegar forsjárlaust foreldri óskar eftir upplýsingum um barn frá forsjárforeldri eða öðrum aðilum. Í 26. gr. frumvarpsins sem fyrir liggur er lagt til að þessum ákvæðum verði breytt og þau skýrð frekar og tiltekið sérstaklega hvaða upplýsingar skuli veita forsjárlausu foreldri munnlega og hvaða upplýsingar skuli veita skriflega. Ber að árétta að þessar greinar varða eingöngu rétt forsjárlausra foreldra til að fá upplýsingar. Nefndin telur mikilvægt að forsjárlaust foreldri geti fengið skriflegar upplýsingar um barn sitt úr skólakerfinu og fagnar breytingu þess efnis þar sem sá réttur er skýrður. Ljóst er að forsjárlaust foreldri hefur ríkan hag af því að fá upplýsingar um barn til að geta sinnt umgengnisskyldu sinni og til að fylgjast almennt með velferð barnsins. Nefndin telur vert að árétta að með frumvarpinu er ekki lagt til að gerð verði breyting á lokamálslið 2. mgr. 52. gr. þar sem fram kemur að réttur forsjárlauss foreldris til upplýsinga samkvæmt málsgreininni felur ekki í sér heimild til að fá upplýsingar um hagi forsjárforeldrisins. Það er ástæða til að leggja áherslu á það að í frumvarpinu er verið að rýmka og skýra rétt forsjárlausra foreldra til að fá upplýsingar og mjög mikilvægt að það er algjörlega orðið skýrt að forsjárlaust foreldri á rétt á skriflegum sem og munnlegum upplýsingum úr skólakerfinu og á rétt á munnlegum upplýsingum alls staðar annars staðar frá. Þótt nefndin leggi ekki til neinar breytingar á þessu en fagnar þessari rýmkun er auðvitað ástæða til að hafa þessar lagagreinar og raunverulega allar aðrar í barnalögum í stanslausri endurskoðun. Ég hef nú farið yfir helstu atriði, bæði breytingartillögur og það sem nefndin ræddi. Það ber að leggja þunga áherslu á að barnalög eru náttúrlega þess eðlis að mikilvægt er að flana ekki að neinu. Þetta er lagabálkur sem þarf að vera í hægfara þróun. Hér eru stigin mörg mikilsverð og mikilvæg umbótaskref í lagaumhverfinu, sérstaklega með breytingartillögum velferðarnefndar, einkum að þar kemur inn þessi ríka áhersla á sáttameðferð. Ég tel stórt skref að við veitum dómurum heimild til að dæma sameiginlega forsjá en það er gert með skilyrðum eins og ég hef áður rakið. Ég vil að lokum þakka nefndinni og nefndarritara mjög gott samstarf í þessu máli. Nefndin leggur til að frumvarp þetta verði samþykkt með þeim breytingum sem ég hef núna gert grein fyrir og gert er grein fyrir í nefndaráliti og lagðar eru til í sérstöku þingskjali. Undir nefndarálitið skrifa Álfheiður Ingadóttir, með fyrirvara, Jónína Rós Guðmundsdóttir, Lúðvík Geirsson, Valgerður Bjarnadóttir, Ragnheiður Ríkharðsdóttir, Unnur Brá Konráðsdóttir, með fyrirvara, Eygló Harðardóttir og ég sjálfur.

Frú forseti. Ég vil fyrst fagna mjög eindregið þeim breytingartillögum sem nefndin leggur til á barnalögunum. Við breytinguna árið 2006, sem framsögumaður nefndi áðan, greiddi ég og nokkrir aðrir þingmenn atkvæði með því að þá yrði sett í lögin dómaraheimild til að úrskurða um sameiginlega forsjá. Það hefur verið deilt mjög um þessa dómaraheimild eins og framsögumaður rakti. Auðvitað sýnist sitt hverjum og má lengi rökræða um það, en rökræðan undanfarin ár hefur skilað nokkuð góðri samstöðu um þetta. Það er ánægjulegt að hér skuli vera lögð til dómaraheimild til að úrskurða um sameiginlega forsjá rétt eins og um lögheimili með áherslu á sáttaleiðina og samninga sem meginreglu en dómaraheimildina sem úrskurð í undantekningartilfellum og ágreiningsmálum. Ég held að þetta séu mjög jákvæðar breytingar og ég fagna því eindregið að þær séu komnar fram. Það sem ég vildi spyrja hv. þingmann um var hugmynd Félags um foreldrajafnrétti að breytingartillögu við þetta frumvarp sem var send í dag til þingmanna - félagið hefur beitt sér fyrir þessu máli með jákvæðum og málefnalegum hætti á síðustu missirum og árum, þá undir öðru nafni - þar sem lagt er til að eftirfarandi breyting fari inn í frumvarpið og lagabálkinn. Hún hljóðar svo, með leyfi forseta: „Foreldrar skulu skipta með sér kostnaði vegna umgengni nema annað sé ákveðið með samningi, samanber 3. mgr., eða úrskurði, samanber 1. mgr. 47. gr.“ Ég vil spyrja hv. þingmann hvort þetta hafi verið rætt og hvort það komi til greina að skoða þessa breytingu í nefnd á milli 2. og 3. umr.

Frú forseti. Ég vil fyrst nefna að velferðarnefnd barst mjög gagnleg umsögn frá Félagi um foreldrajafnrétti og fulltrúar félagsins komu jafnframt á fund nefndarinnar. Í raun var fjölmörgum tillögum þeirra mætt og þær líka ítarlega ræddar. Það er vissulega rétt að við förum ekki að ráðum Félags um foreldrajafnrétti þegar kemur að þessu atriði, hvað varðar skiptingu kostnaðar. Það var hins vegar ítarlega rætt og fór líka fram samræða við ráðuneytið um það mál en niðurstaðan varð sú að leggja ekki til breytingar á þessu, meðal annars var horft til þess að það er verið að endurskoða þetta umhverfi í heild sinni með endurskoðun á lagaumhverfinu um meðlagsgreiðslur. Það er verið að skoða skiptingu þessa kostnaðar annars staðar og það er líka mjög brýnt, eins og ég rakti áðan, að taka upp fyrirkomulag eins og jafna búsetu og tvöfalt lögheimili til að fara enn frekar í saumana á skiptingu réttaráhrifa og kostnaðar í þessu kerfi öllu. Það er brýnt að þessi heildarendurskoðun fari fram. Ég legg áherslu á að í frumvarpinu er lögð til breyting á núgildandi löggjöf þar sem lagt er til að það verði ekki lengur meginreglan að kostnaður lendi á umgengnisforeldri heldur verði það meginregla að foreldrar semji um það. Það er mjög til bóta. En þótt það sé ekki lengur meginreglan að kostnaður lendi á umgengnisforeldri er vissulega óbreytt í lögum að sýslumaður skuli hafa það sem viðmiðunarreglu þegar hann þarf að skera úr um skiptingu kostnaðar, ef til ágreinings kemur, að kostnaður lendi á umgengnisforeldri. Hann getur hins vegar breytt því.

Frú forseti. Það er gott að heyra að ágætlega hafi verið farið yfir þetta í nefnd og í rauninni tekið skref í þá átt sem þingmaðurinn, hv. framsögumaður, rakti áðan og að það sé verið að endurskoða heildarrammann utan um kostnað, meðlög og annað annars staðar. Eins og komið hefur fram hafa þessi mál verið í deiglunni undanfarin ár. Við sjáum hvernig þessu fleytir fram, það er ekki lengra en sex ár síðan Alþingi samþykkti sameiginlega forsjá og lögfesti sem meginreglu þó að okkur finnist það jafnsjálfsagt í dag og það er. Núna, á ekki fleiri árum, erum við komin að þeim tímapunkti að lögfesta dómaraheimild til úrskurðar um sameiginlega forsjá. Ég held að við höfum ekki verið nema fjórir þingmenn sem greiddum atkvæði með sameiginlegri forsjá þá, en það var ekkert skrýtið því að umræðan var ekki orðin jafnþroskuð og djúp og hún hefur verið á síðustu árum. Það er greinilegt að velferðarnefnd hefur unnið þetta af mikilli kostgæfni og vandvirkni í vetur. Þetta er stórt og mikið mál, gífurlega mikilvægt því að eins og kom fram er verið að veita dómaraheimildir til að úrskurða og dæma í málum sem hafa mjög mikið að segja um velferð barns og hagi þess og stöðu í samfélaginu. Ég er sannfærður um að með þessu sé gengið til góðs, það sé jákvætt að hægt sé að fara þessa leið og hún verði börnum jafnt sem foreldrum fyrir bestu þegar upp er staðið í langflestum tilfellum. Ég ætlaði í sjálfu sér ekki að spyrja hv. framsögumann um fleiri atriði heldur bara árétta mikilvægi þess að þetta komi sem fyrst til skoðunar og úrvinnslu, að það verði sem sagt regla að foreldrar skipti með sér kostnaði vegna umgengninnar. Þetta er mjög ósanngjarnt eins og það er í dag, að kostnaðurinn lendi á umgengnisforeldrum þar sem blasir við að nú á tímum flytur fólk oft og getur verið langt á milli og fjarlægðir miklar og kostnaður mikill við að fljúga, aka o.fl. Ég árétta að það er mjög mikilvægt að þetta atriði verði tekið inn í myndina.

Frú forseti. Ég tek undir mikilvægi þessa. Það er óréttlátt að hafa það sem einhvers konar meginreglu við skiptingu kostnaðar við umgengni að kostnaðurinn skuli lenda á herðum umgengnisforeldris. Umgengni er í þágu barnsins og á ábyrgð beggja foreldra að haga málum svo að umgengni sé rík. Þessi almennu sjónarmið held ég að liggi því til grundvallar að í frumvarpinu er einmitt lagt til að meginreglan um að kostnaðurinn lendi alfarið á herðum umgengnisforeldris verði aflögð og að fyrirkomulagið verði þannig að foreldrar semji um þetta. Þó að enn sé sú viðmiðunarregla hjá sýslumönnum að umgengnisforeldri beri kostnað við umgengni, ef til ágreinings kemur, vil ég leggja ríka áherslu á að það eru líka ákvæði í lögunum sem veita sýslumanni heimild til að hverfa frá þeirri viðmiðunarreglu. Þá mun hann væntanlega horfa til þess hvort um sé að ræða dýr ferðalög eða eitthvað slíkt eða fylgd í flugi fyrir barnið, sem skapar kostnað. Það eru ríkar heimildir fyrir sýslumenn til að hverfa frá þessari viðmiðunarreglu ef til ágreinings kemur. Lykilatriðið er að það er verið að lögfesta þá meginreglu að foreldrar skuli semja um þennan kostnað og endurskoða alla þessa umgjörð.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Guðmundi Steingrímssyni, framsögumanni nefndarinnar, fyrir framsögu hans og kynningu á nefndaráliti og tek undir með honum í flestu því sem þar kom fram. Það er vert að horfa til þess að í 1. gr. þessa frumvarps til laga er kafli sem heitir Réttindi barns. Ég ætla að fá að lesa þann kafla, með leyfi forseta: „Barn á rétt á að lifa, þroskast og njóta verndar, umönnunar og annarra réttinda í samræmi við aldur sinn og þroska og án mismununar af nokkru tagi. Óheimilt er að beita barn hvers kyns ofbeldi eða annarri vanvirðandi háttsemi. Það sem barni er fyrir bestu skal ávallt hafa forgang þegar teknar eru ákvarðanir um málefni þess. Barn á rétt á að láta skoðanir sínar í ljós í öllum málum sem það varða og skal tekið réttmætt tillit til skoðana þess í samræmi við aldur og þroska.“ Öll getum við væntanlega tekið undir þetta. En þegar kemur að flestum þeim greinum sem barnalögin fjalla um taka þær greinar til foreldra, reyndar með hagsmuni barnsins að leiðarljósi, en oftar en ekki til foreldra og til þess reyna að koma í veg fyrir ágreining foreldra til þess að hagur barns sé ávallt í fyrirrúmi. Með þessu frumvarpi til laga eru lagðar til nokkrar breytingar á gildandi barnalögum. Í umfjöllun nefndarinnar eru gerðar nokkrar veigamiklar breytingar, eins og hv. þm. Guðmundur Steingrímsson kom inn á. Þær eru gerðar með það í huga að réttindi barnsins séu virt og frekar er gengið á réttindi foreldra. Í frumvarpinu eru nýmæli sem afmarka með skýrari hætti en áður hlutverk foreldra, meðal annars með lögfestingu á inntaki sameiginlegrar forsjár. Það er tillaga um afnám þess fyrirkomulags að stjúp- og sambúðarforeldrar fái sjálfkrafa forsjá stjúpbarns við tilteknar aðstæður og þess í stað lagt til að stjúp- og sambúðarforeldrar og kynforeldri sem fer eitt með forsjá geti samið um að forsjá barns verði sameiginleg. Hér er því reynt að setja hag barnsins í forgrunn þó að oft sé leitað leiða til að sætta foreldra sem annaðhvort hafa slitið sambúð eða skilið, eða að tryggja rétt foreldra til þess að umgangast barn sitt búi foreldrar ekki saman. Mig langar að nefna sérstaklega að allt frá lögunum 2006 hefur sameiginleg forsjá verið meginregla og hér er verið að lögfesta slíkt sem ég tel gott vegna þess að það er afskaplega stórt og mikið mál að svipta foreldri forsjá. Foreldri er og verður foreldri og það er stórt skref að svipta foreldri forsjá og ætti sem sjaldnast að beita slíku. Þó svo að ég geri mér grein fyrir að stundum sé þörf á því þá er hagsmunum barnsins betur borgið ef forsjáin er sameiginleg þótt umgengnin sé takmörkuð á aðra hliðina. Í frumvarpinu er lögð rík áhersla á ráðgjöf og sáttameðferð og inntakið er að það sé í raun og veru skylt að foreldrar sækist eftir ráðgjöf og sáttaferli. Ég held að þar séu stigin mikilvæg skref í þá átt að reyna að fækka ágreiningsmálum foreldra sem mun alltaf koma barninu til góða. Í frumvarpinu leggur nefndin til að sá möguleiki verði skoðaður að í slíkri sáttameðferð og ráðgjöf verði barninu skipaður talsmaður til að styrkja ráðgjafar- og sáttaferlið með hagsmuni barnsins í huga. Eins og hv. þm. Guðmundur Steingrímsson kom inn á er einnig sett inn í frumvarpið heimild dómara til að dæma sameiginlega forsjá. Það eru ekki allir á eitt sáttir þar, en engu að síður var það álit meiri hluta nefndarinnar að setja ætti það inn. Þá er fyrst og síðast verið að horfa til þess réttar barnsins að fá að alast upp þar sem báðir foreldrar bera sameiginlega ábyrgð á uppeldinu og það sé sameiginleg ábyrgð foreldra að koma barni sínu til þroska. Jafnframt er tekið fram í nefndaráliti hv. velferðarnefndar að dómara beri aðeins að dæma sameiginlega forsjá ef fyrir liggur að um jafnhæfa forsjárforeldra sé að ræða, ágreiningur þeirra á milli sé ekki svo djúpstæður að hann sé líklegur til að hafa áhrif á barnið og að foreldrar séu líklegir til að geta unnið í sameiningu að velferð barnsins og síðast en ekki síst að í hverju tilfelli fari fram mat á því hvort sameiginleg forsjá sé barni fyrir bestu. Virðulegur forseti. Ég tel mikilvægt að árétta þetta. Ég tel einnig mikilvægt að árétta að dómari hefur nú heimild til að dæma um lögheimili barns. Það er nýmæli og skiptir afar miklu máli. Töluverð umræða fór fram í nefndinni þar að lútandi sem og um tvöfalt lögheimili. Ég tel að það sé tímabært miðað við þær breytingar sem átt hafa sér stað á undanförnum árum þar sem börn eiga nú mörg hver heima á tveimur stöðum, að athugað sé hvort ekki sé hægt að festa það í sessi að svo sé þegar breyta á lögum um lögheimili. Eins og hv. þm. Guðmundur Steingrímsson kom inn á þurfum við líka að sjá til þess að barnabætur, meðlagsgreiðslur og ýmislegt annað sem tengist fjölskyldum fari ekki eingöngu til lögheimilisforeldris eins og nú er heldur njóti báðir foreldrar þess með einum eða öðrum hætti. Ég tel rétt að nefna hér að forsjárlausu foreldri er heimilt að fá upplýsingar um barn sitt. Forsjárlaust foreldri getur óskað eftir upplýsingum um barn sitt, hvort heldur sem þær umsagnir eru skriflegar eða munnlegar, það er fest í sessi að það getur fengið upplýsingar um skóladvöl og leikskóladvöl barns síns. Það er oft dálítið skondið að þegar rætt er um að forsjárlaust foreldri eigi rétt á upplýsingum um barnið sitt óttast menn það helst að einhverjar upplýsingar um forsjárforeldrið læðist með og það sé svo slæmt. Það kann að vera að það sé slæmt, en það er réttur barnsins að hið forsjárlausa foreldri viti líka eitthvað um barnið sitt og geti fylgst með hvernig því reiðir af, hvort heldur er í leikskóla eða í skóla. Ég ætla ekki að hafa mörg orð um aðfararheimildina. Hv. þm. Guðmundur Steingrímsson gerði því ágætlega skil. Ég held hins vegar að vert sé að undirstrika það enn frekar að nefndin lagði áherslu á, eins og fram kemur í nefndarálitinu, að í ljósi þeirrar hættu og skaða sem margir telja að aðfarargerð valdi barni, telur nefndin að efla þurfi verklagsreglur í slíkri gjörð. Nefndin leggur til að það sé skoðað og jafnframt kemur það ávallt fram að aðförin fari ekki fram nema gerðarbeiðandi aðfarar sé sjálfur viðstaddur þannig að gerðarþoli geti þá afhent gerðarbeiðanda barnið, menn skulu hafa það í huga. En fyrst og síðast þarf að setja skýrar og skilmerkilegar verklagsreglur vegna þess að vissulega er þetta mikið inngrip í líf einstaklinga en tálmun á umgengni er líka stórt og mikið inngrip og einhvern veginn verður að koma í veg fyrir að annað foreldrið geti beitt hitt foreldrið slíku ofbeldi í gegnum barnið sem þau eiga saman. Áherslan verður því alltaf að vera á barninu. Þess vegna leggur nefndin til þessar verklagsreglur og breytingar að gerðarbeiðandi verður ávallt að vera viðstaddur. Okkur nefndarmönnum hafa borist póstar varðandi 46. grein sem gerðar eru breytingar á. Þar stendur, með leyfi foreldra … með leyfi forseta. Sjálfsagt er þetta allt með leyfi foreldra, en þó ekki. Hefst nú lesturinn, með leyfi forseta: „Ef annað foreldra barns er látið eða bæði, foreldri er ókleift að rækja umgengnisskyldur sínar við barn eða foreldri nýtur verulega takmarkaðrar umgengni á barnið rétt á umgengni við nána vandamenn þess foreldris eða aðra nákomna barni, enda verði talið að það sé til hagsbóta fyrir barnið.“ Hér er alltaf verið að horfa á barnið. Síðan langar mig að bera saman 47. gr. barnalaga fyrir og eftir breytingar. Í 47. gr. segir að sýslumaður geti úrskurðað um umgengni. Í 47. gr. núgildandi laga segir, með leyfi forseta: „Nú er annað foreldra barns látið eða bæði, eða foreldri er ókleift að rækja umgengnisskyldur sínar við barn, og geta þá nánir vandamenn þess foreldris krafist úrskurðar sýslumanns um umgengni þeirra við barn í samræmi við 2. mgr.“ Það stendur í gildandi lögum. Eftir breytingu á 47. gr. segir nú, með leyfi forseta: „Sýslumaður úrskurðar með sama hætti um umgengni barns við nána vandamenn eða aðra nákomna skv. 46. gr. a enda verði umgengni talin til hagsbóta fyrir barnið.“ Þá kemur annað atriði, með leyfi forseta: „Leita skal umsagnar þess foreldris sem á umgengnisrétt við barn þegar við á.“ Sýslumaður getur því ekki einn og sér úrskurðað með þeim hætti sem gert er í lögunum í dag, en engu að síður tel ég það þess virði vegna þeirrar beiðni sem fram hefur komið frá foreldrum að nefndin íhugi að taka málið inn á milli 2. og 3. umr. og skoða frekar 46. og 47. gr. Virðulegur forseti. Þær breytingar sem hv. velferðarnefnd hefur lagt til á þessu frumvarpi til laga um breytingu á barnalögum, nr. 76/2003, eru að mínu mati bæði merkilegar og góðar. Þar eru stór skref stigin í þá veru að setja barnalög í samhengi við veruleika barna í dag sem er ólíkur því sem hann var einu sinni þegar eingöngu ein fjölskylda var um hvert barn, nú eru oft tvær fjölskyldur og stundum fleiri um eitt barn. Þær breytingar sem nefndin hefur unnið að og leggur hér til eru að mínu mati allar mjög þarfar og bæta mjög lögin frá 2003. Ég ítreka hins vegar að slík lög þurfa alltaf bæði að vera í umræðu og þau þurfa líka sífellt að taka mið af þeim raunveruleika sem börn á Íslandi búa við hverju sinni.

Virðulegi forseti. Við ræðum hér í 2. umr. um frumvarp til laga um breytingu á barnalögum. Ég hef undirritað nefndarálit ásamt öðrum þingmönnum í velferðarnefnd og ég held við séum öll sammála um að þetta sé stórt og mikið mál og það skipti miklu máli að ná að ljúka breytingum á barnalögunum á þessu þingi. Það sem hafa verður að í huga varðandi umfjöllun og breytingar sem verið er að leggja til hér og raunar hvað varðar barnalögin er að undirstaðan í löggjöfinni og þessu frumvarpi sé alltaf hagsmunir barnanna, að í þeim ákvæðum sem við höfum þegar samþykkt frá Alþingi og þeim breytingum sem við erum að ræða hér sé grundvallarforsendan alltaf hagsmunir barnanna. Þó að það sé oft þannig þegar kemur að ágreiningsmálum milli foreldra að hver og einn vilji sjá hlutina út frá sínum sjónarhornum og sinni aðstöðu er það skylda okkar sem þingmanna og skylda þeirra sem koma að þessum málum að hafa ætíð í huga að allar ákvarðanir verða að byggjast á mati á því hvað er best fyrir börnin. Það er ástæða þess að við gerðum meðal annars þá breytingu á sínum tíma að almenna reglan væri sameiginleg forsjá, að foreldrar beri áfram lagalega ábyrgð á börnum sínum óháð því hvort foreldrarnir búi saman eða ekki, við skilnað, í hjónabandi eða sambúð eða eftir að hjón hafa skilið eða foreldrar slitið sambúð. Hér erum við að taka næsta skref í því ferli og horfum þá til Norðurlandanna sem fyrirmyndar eins og svo oft áður. Við gerðum það þegar við tókum upp þessa reglu, almenna reglu um sameiginlega forsjá, og nú erum við að halda því ferli áfram með því að ákveða að dómari hafi heimild til þess að dæma sameiginlega forsjá í ágreiningsmálum. Bent er á að við séum eina ríkið á Norðurlöndunum sem er ekki með slíka dómaheimild. Hún kom fyrst fyrir í löggjöf Noregs árið 1983, síðan í Finnlandi, í Svíþjóð 1998 og síðast í Danmörku árið 2006. Komin er umtalsverð reynsla hjá þessum löndum af því að hafa dómaraheimild í löggjöf, í framkvæmd, og reynslan hefur almennt verið góð. Við getum því svo sannarlega byggt á þeirra reynslu og ég tel því rétt að þessi heimild fari hér inn. Ég treysti dómskerfi okkar fullkomlega til að fara vel með þessa heimild og byggja hana á einmitt þeim ramma sem við erum að leggja hér til að það hafi til hliðsjónar. Síðan er líka mjög mikilvægt, í ljósi þess að verið er að fela margt af því sem menn litu á sem ákvarðanir um líf barns og fengist með því að hafa forsjána, að hér er annars vegar talað um sameiginlega forsjá sem er almenna reglan og hins vegar um að dómari fái heimild til að dæma lögheimilisforsjá. Ég held að það sé líka mjög mikilvægt að hafa í huga að þarna er verið að tala um tvo hluti og þó að hugsanlega komi upp ágreiningur á milli foreldra er það ekki samasemmerki milli þess að annað foreldri geti hugsanlega misst þessa lagalegu ábyrgð, sem ég held að nánast hvert einasta foreldri vilji hafa á sínu barni, heldur frekar að úrskurða um lögheimili. Ég vil líka taka undir það sem hv. þm. Guðmundur Steingrímsson sagði í framsögu sinni að þetta er stórt skref og við verðum að sjá hvort reynsla okkar verði ekki jafnjákvæð og á öðrum Norðurlöndum. Síðan er hugsanlegt í framhaldi af því að setja inn í lög líka að hægt sé að dæma þannig eða komast að samkomulagi um að börn geti haft lögheimili á tveimur stöðum þannig að foreldrar njóti sömu réttinda hvað það varðar og enn og aftur alltaf með hagsmuni barnanna í fyrirrúmi. Ég vil líka taka undir það að sú áhersla sem kemur fram í frumvarpinu frá hæstv. innanríkisráðherra á sáttameðferðinni er mjög jákvæð. Og þrátt fyrir að nefndin sé að taka þá afstöðu að fara aftur til þess frumvarps sem undirbúningsnefndin, sem Hrefna Friðriksdóttir veitti formennsku, lagði til, erum við ekki að segja að sáttameðferðin skipti ekki máli. Við teljum einmitt að hún skipti mjög miklu máli. Það er mikilvægt að allir sem koma að sáttameðferðinni geri sér grein fyrir því að hún skiptir verulega miklu máli og menn nálgist hana með jákvæðum huga og reyni að komast að samkomulagi. Ef það gengur ekki er þetta raunar neyðarhemillinn sem við höfum í kerfinu til að taka á þessu. Samt sem áður er forsendan fyrir því að dómari dæmi sameiginlega forsjá en ekki öðru foreldri, sú að hann telji foreldra geta náð samkomulagi. Enn á ný er áherslan alltaf á mikilvægi þess að foreldrar, að fólk sem eignast börn geri sér grein fyrir því að þetta er eitthvað sem það þarf að ná að halda utan um saman óháð því hvort fólk búi saman, að ábyrgðin á því að ala önn fyrir barni verður ætíð til staðar og líka að ábyrgðin á því að ná samkomulagi við hitt foreldrið verður ætíð til staðar óháð því hvort sambúð hafi gengið upp eða ekki. Ég vil líka fagna þeirri áherslu sem kemur fram í frumvarpinu um að ofbeldi á heimili sé alltaf óásættanlegt og það mun hafa áhrif á mat á forsjárstöðu viðkomandi foreldris ef það beitir ofbeldi eða kemur ekki í veg fyrir að barn verði hugsanlega vitni að ofbeldi á heimilinu. Hvert einasta barn á rétt á því að búa við þannig aðstæður að það þurfi ekki að upplifa ofbeldi. Ég fagna þessu sérstaklega. Ég tek líka undir það sem kom fram í máli hv. þm. Guðmundar Steingrímssonar og raunar líka hv. þm. Ragnheiðar Ríkharðsdóttur um umgengniskostnaðinn. Það er skilningur minn, og mér skildist að við værum sammála um það í nefndinni, að taka yrði til skoðunar, samhliða nauðsynlegri endurskoðun á meðlagskerfinu, að kostnaður foreldra vegna umgengni og líka vegna greiðslu á meðlagi þarf að breytast í samræmi við þær breytingar sem við höfum verið að gera á forsjánni. Ég tel mjög brýnt að innanríkisráðuneytið ljúki sem fyrst vinnu við lagafrumvarp þess efnis og komi helst með það inn í þingið í haust þannig að við getum lokið því máli fyrir alþingiskosningar. Ég vil síðan ítreka það að eins og ég hef skilið þau ákvæði sem varða umgengni barns eða rétt barns til umgengni við nána aðstandendur þegar annað foreldrið fellur frá eða er ófært um að gegna skyldu sinni sem foreldri, kannski vegna fangelsisvistar eða annars, það er ekki minn skilningur að þetta sé sambærilegur umgengnisréttur og til dæmis forsjárlaust foreldri mundi hafa. Þetta snýr að rétti barnsins til að fá að þekkja fjölskyldu sína, að fá að umgangast nána ættingja sína, en þetta er ekki að mínu mati þess háttar réttur að þessir nánu aðstandendur eigi sambærilegan rétt varðandi það til dæmis að geta verið með barnið aðra hverja helgi eða skipst á um það á jólum eða í páskafríum eins og þekkist hjá forsjárlausum foreldrum með umgengnisrétt. Þar vil ég enn á ný leggja áherslu á mikilvægi þess að hafa í huga að þetta eru alltaf hagsmunir barnsins og við erum að leggja þá skyldu á aðstandendur barnsins að þeir komist að samkomulagi, að þeir nái sáttum, og hafa í huga að ef átök og deilur eru milli fólks þá er sama hversu mikið það elskar viðkomandi barn, barnið líður fyrir það. Þetta vil ég leggja áherslu á. Ég tel að þetta hafi verið skilningur okkar í nefndinni en það getur hins vegar verið nauðsynlegt að ítreka hann og það vildi ég gera hér í máli mínu.

Virðulegi forseti. Ég vil hefja mál mitt á því að þakka nefndarmönnum í velferðarnefnd fyrir mjög gott samstarf í þessu máli og framsögumanni málsins sérstaklega fyrir hans vönduðu vinnu og vinnubrögð við málið. Hér hefur verið farið ítarlega yfir málið og ég ætla því að velja einungis örfá atriði sem mig langar til að ræða. Í fyrsta lagi langaði mig til að fá að lesa hér upp úr frumvarpinu vegna þess að mér finnst það skipta mjög miklu máli, eins og hér hefur komið fram í máli hv. þingmanna, að það séu réttindi barnsins og hagur barnsins sem alltaf vegur mest. Í 1. gr. stendur, með leyfi forseta: „Barn á rétt á að lifa, þroskast og njóta verndar, umönnunar og annarra réttinda í samræmi við aldur sinn og þroska og án mismununar af nokkru tagi.“ Og það sem barni er fyrir bestu skal ávallt hafa forgang. Síðan kemur aðeins síðar í lagatextanum, sem er 4. gr. í þessu frumvarpi, Almennt um inntak forsjár. Þar stendur: „Barn á rétt á forsjá foreldra sinna, annars eða beggja, uns það verður sjálfráða og eru þeir forsjárskyldir við það. Foreldrum ber að annast barn sitt og sýna því umhyggju og virðingu og gegna forsjár- og uppeldisskyldum sínum svo sem best hentar hag barns og þörfum.“ Það sem verður stöðugt að hafa í huga þegar við ræðum barnalög er það sem er barninu fyrir bestu og að barnið á rétt á umgengni og forsjá beggja foreldra sinna í öllum megindráttum. Það sem mig langar fyrst og fremst að tala um er ráðgjöf og sáttameðferð sem þarf að eiga sér stað þegar til skilnaðar eða sambúðarslita kemur þar sem börn eru til staðar. Og í samræmi við markmið þessara laga þarf stöðugt að hafa í huga að það hlýtur að vera barni fyrir bestu að sem mest og best sátt sé milli foreldra þess þó að þeir hafi valið það að búa ekki saman. Það er verulega til bóta að í þessu frumvarpi er lagt til tvískipt ráðgjafar- og sáttaferli. Í fyrsta lagi er lagt til að sýslumaður geti boðið aðilum sérfræðiráðgjöf og í öðru lagi er í raun og veru lögfest skylda foreldra til að undirgangast sáttameðferð í tilteknum málum. Ég held að þetta skipti mjög miklu máli. Í raun þyrftum við jafnvel að ganga enn lengra og það kemur fram í nefndarálitinu að styrkja þyrfti almenna ráðgjöf til foreldra, auka foreldrafræðslu og styrkja ráðgjöf og sáttaumleitun. Mig langar í því samhengi að benda á eða notfæra mér hér mjög vandaða umsögn Rannsóknarstofnunar í barna- og fjölskylduvernd sem hefur rannsakað þetta mál mjög vel og byggir umsögn sína bæði á íslenskum og erlendum rannsóknum. Þar er meðal annars talað um að foreldrar séu oft og tíðum ekkert allt of vel að sér í því hvað hugtök eins og forsjá, samvistir og jöfn búseta merkja. Því sé í raun mikil þörf á þjónustu og stuðningi í þessum málaflokki. Þetta þarf að vera mjög víðtæk ráðgjöf, allt frá almennri fræðslu og lágmarksupplýsingum til markvissrar ráðgjafar og frá hinu almenna og auðvelda til hins sértæka og erfiða. Samkvæmt mörgum rannsóknum sem hafa verið gerðar í nágrannalöndum okkar er reynsla af því að vera með samtöl þar sem aðilum sem hafa ákveði að slíta samvistum eða slíta hjónabandi sínu gefst færi á að ræða almennt um skilnað, praktískar ákvarðanir og að fara yfir stöðuna í heild. Oftast dugar eitt slíkt viðtal en stundum þurfa þau að vera aðeins fleiri. Það er ljóst að slík samvinnusamtöl geta haft mjög öflugt forvarnagildi því að þar er tekið á málum jafnt tilfinningalegum og praktískum, sem annars gætu komið upp síðar og eru þá torleystari. Það er nefnilega þannig að það er ekki sjálfgefið þegar fullorðið fólk ákveður að slíta sambúð sinni að það hafi endilega hugsað til enda hvað það í raun og veru þýðir að ala upp börn á tveimur heimilum. Þetta skiptir mjög miklu máli. Síðan mætti, eins og fram kemur í umsögninni sem ég vitnaði hér til, hugsa sér einhvers konar B-leið sem væri sáttamiðlun sem felst meðal annars í miðlun sjónarmiða án þess að fram hafi komið opinn ágreiningur þar sem verið er að vinna með praktísk mál eins og forsjá, framfærslu, búsetu, umgengni og jafnvel gerðir skriflegir samningar þar um. Oft og tíðum getur slík sáttamiðlun verið tilfinningalegur ráðgjafar- og meðferðarþáttur þar sem væri ákveðin úrvinnsla tilfinningalegra mála og bara almenn fjölskyldusátt. Því miður er staðan stundum orðin þannig að kominn er upp ágreiningur á milli fyrrum sambúðarfólks og foreldra. Þá þarf að vera til sérstök ágreiningsúrlausn sem stungið er upp á í frumvarpinu að sé í tengslum við sýslumannsembættin. Að sjálfsögðu gæti hún einnig verið tengd félagsþjónustu sveitarfélaganna og þá skiptir mjög miklu máli að þar sé fagfólk sem kann þetta, hefur færni til að ráða við átök og ágreining. Í nefndaráliti meiri hlutans er rætt um þetta, að það skipti máli að feta sig lengra í þessari ráðgjöf og samtölum áður eða um það bil sem sambúðarslit verða þannig að foreldrar geti fetað sig áfram í nýjum veruleika og áður en til mikils ágreinings er komið. Þetta held ég að skipti miklu máli. Við þurfum smám saman að koma því þannig fyrir að þetta verði eðlilegur framgangur og þá held ég að koma mætti í veg fyrir mörg mjög erfið ágreiningsmál. Síðan langaði mig til að ræða stuttlega um heimild dómara til að dæma sameiginlega forsjá og að það sé eðlilegur hlutur að sú heimild sé til staðar þó að megináherslan sé lögð á sáttaumleitan. Auðvitað á alltaf byrja á að reyna að ná sáttum og alltaf með það að markmiði hvað sé barninu fyrir bestu og að barnið fái sjálfsagða og eðlilega umgengni við báða foreldra sína, en þegar ekki gengur að ná sáttum þá sé þessi heimild dómara til að dæma sameiginlega forsjá til staðar. Að sjálfsögðu á dómari einungis að gera slíkt þegar fyrir liggur að um jafnhæfa forsjárforeldra er að ræða og ágreiningurinn er ekki svo djúpstæður að hann sé líklegur til að hafa áhrif á barnið og líklegt sé að foreldrarnir geti unnið að velferð barnsins sameiginlega. Og síðast en ekki síst að ætíð sé sá tilgangur hafður í huga að það sé barninu fyrir bestu að forsjáin sé sameiginleg. Að sjálfsögðu geta komið upp þær aðstæður að það sé alls ekki barninu fyrir bestu og ekki heillavænlegt að dæma sameiginlega forsjá og þá á sá möguleiki náttúrlega ekki vera til staðar. Nú er staðan í íslenskum rétti sú að það er meginreglan að sameiginleg forsjá sé til staðar og þetta er í raun og veru ákveðin viðbót við það, en þegar um er að ræða ofbeldi eða slíkt á möguleikinn á sameiginlegri forsjá að sjálfsögðu ekki að vera upp á borðinu. Síðan finnst mér mjög merkilegt að við erum að setja í lög heimild dómara til að dæma um lögheimili barns. Þegar deilur eru milli foreldra um forsjá eru deilurnar ekki alltaf fyrst og fremst um forsjána, heldur miklu frekar um lögheimilið og um umgengnina. Ég held því að hér sé verið að stíga mjög merkilegt skref. Ég ætla ekki að ræða þetta mál frekar. Ég skrifa undir nefndarálitið án fyrirvara og er afar ánægð með þá vinnu sem nefndin hefur unnið í þessu máli. Ég held að við séum að stíga hér afar farsæl skref, en vil nota tækifærið og minna á að barnalögin þurfa að vera í stöðugri endurskoðun. Það eru ákvæði í öðrum köflum en þeim sem hér eru til umfjöllunar sem þarf að skoða, t.d. réttur forsjárlausra feðra til að höfða barnsfaðernismál og fleira. Við erum að stíga mjög merkilegt skref hvað varðar forsjá og umgengni en við þurfum að vera á tánum og vera stöðugt með þessi lög í endurskoðun. Eins og ég hóf mál mitt vil ég enda það með því að segja að markmiðið er að barn eigi rétt á eðlilegri umgengni við báða foreldra sína og það sé ávallt að markmiðið að öll skref sem við stígum séu börnunum fyrir bestu.

Hæstv. forseti. Við fjöllum um frumvarp til laga um breytingu á barnalögum. Aðrir hv. þingmenn sem sitja með mér í velferðarnefnd hafa farið hér í löngu máli yfir frumvarpið og nefndarálit nefndarinnar sem ég er á með fyrirvara, en ég ætla í örstuttu máli að tæpa á nokkrum atriðum. Í fyrsta lagi langar mig að vekja athygli á 5. gr. frumvarpsins þar sem fjallað er um inntak sameiginlegrar forsjár. Þar er lagt til eins og fram hefur komið, að lögfest verði sérstakt ákvæði um inntak sameiginlegrar forsjár. Mörgum sem lesa ákvæðið yfir þykir að það takmarki mjög hvaða réttindi felast í því að vera með sameiginlega forsjá þar sem lögheimilisforeldrið sé í rauninni í þeirri afdrifaríku og valdamiklu stöðu að geta tekið ákvarðanir. Hér er engu að síður leitast við að lögfesta hvað þetta fyrirkomulag felur í sér. Þetta er einfaldlega sú niðurstaða sem ráðuneytið komst að og nefndin tekur undir að þetta sé sú leið sem er fær, síðan verður einfaldlega að reyna á það hvernig þetta mun gefast. Þessi málaflokkur, barnalögin, varða mikilvæg mál og mikilvæg réttindi. Í allri umfjöllun um þau og í þeirri tilraun til þess að laga lagaumhverfi hefur verið lögð mikil áhersla á að horfa á hlutina út frá réttindum barnsins. Það er leiðarljósið í allri þessari vinnu. Ég er á þeirri skoðun að þetta mál hefði betur átt heima í allsherjarnefnd líkt og háttað hefur verið hingað til við setningu barnalaga og breytingar á þeim. Ég hef ákveðnar áhyggjur af því að brugðið sé út af því verklagi. Reyndar hef ég ekkert út á vinnubrögðin sem ástunduð voru í nefndinni að setja, en ég vakti athygli á því í nefndinni að þetta væri mitt sjónarmið og vil ítreka það hér. Hefði þetta mál farið til umsagnar í allsherjarnefnd líkt og ég óskaði eftir, en þeirri beiðni minni var hafnað, tel ég að við hefðum getað fengið ítarlegri og dýpri umfjöllun um þau réttarfarslegu atriði sem varða þetta mál. Ég tel rétt að það komi fram hér. Vegna þess að hér er lögð afar mikil áhersla á hagsmuni barnsins og að horft sé á þessi mál öll út frá því höfum við í nefndinni sett inn í nefndarálit leiðsögn til framtíðar um það hvort rétt sé að skoða að skipa börnum talsmann þegar forsjármál er orðið staðreynd. Þetta kemur til vegna umsagnar Dómarafélagsins, hún á reyndar ekki nákvæmlega við það frumvarp sem rætt er nú á þessu þingi, heldur frumvarp til breytinga á barnalögum frá fyrra þingi þar sem þessi hugmynd var sett fram. Ég tel að það hefði verið rétt skref að setja inn ákvæði um slíkt að þessu sinni, en það náðist ekki. Ég vonast til að það verði skoðað betur í framhaldinu. Það væri hugsað þannig að ekki væri skylt að skipa talsmann heldur væri sýslumanni heimilt að gera það þegar forsjármál væri til meðferðar hjá embætti og jafnframt væri dómara heimilt að skipa barni slíkan talsmann. Það væri alveg ljóst að sjálfstæður aðili væri á þeim fundum og við þá ákvarðanatöku sem varðaði barnið og hefði það sérstaka hlutverk að gæta hagsmuna barnsins sem talsmaður þess. Ég er á þessu máli með fyrirvara vegna þeirrar heimildar sem hér er verið að veita dómurum til þess að dæma sameiginlega forsjá. Ástæðan fyrir því er sú að ég hef ekki trú á því að rétt sé að veita dómara þessa heimild. Ég tel að inntakið í því sem heitir sameiginleg forsjá sé, bæði samkvæmt orðanna hljóðan og samkvæmt reynslu, að fólk sem deili forsjá sé sammála um það fyrirkomulag. Það er grunnurinn að því að slíkt fyrirkomulag geti gengið upp. Ég hef unnið í þessu kerfi. Ég hef starfað sem fulltrúi sýslumanns og verið með mál sem þessi til meðferðar í þeim störfum mínum. Ég byggi álit mitt einfaldlega á þeirri reynslu minni og tel að slík heimild þurfi ekki að vera til staðar í lögunum. Ég hef hins vegar fulla trú á þeirri sáttaleið sem hér er lögð til grundvallar sem meginregla. Í löggjöf okkar hefur áður verið reynt að byggja upp sáttameðferð en því hefur hins vegar ekki fylgt neitt fjármagn og ekki jafnskýrar lagareglur og hér koma fram. Ef uppfyllt verða þau fyrirheit ríkisstjórnarinnar um að fjármagn muni fylgja þessari hugmynd um að stórefla sáttameðferðina, hef ég fulla trú á því að það sé leiðin sem við eigum að byggja á og við munum byggja á. En nú þegar væntanlega verður lögfest heimild til að dómari geti dæmt sameiginlega forsjá tel ég að það geti haft þær afleiðingar að freistandi verði við niðurskurð að láta hnífinn skera niður í þessum málum, sáttameðferðin verði ekki jafnknýjandi og nauðsynleg ef þessi heimild verður til staðar og jafnframt muni fleiri aðilar láta málið fara fyrir dóm frekar en að leysa það sín á milli í sáttameðferð. Þetta eru þær áhyggjur sem ég hef af þessari heimild. Ég tel því að hún ætti ekki að koma inn í lögin að svo stöddu og tek undir þau sjónarmið sem birtast í greinargerð með frumvarpinu frá ráðuneytinu. Hv. þingmenn hér á undan mér hafa rætt það að við í nefndinni leggjum til að ákvæði um aðför verði áfram í löggjöfinni. Ég tek undir það. Við settum jafnframt inn í nefndarálitið tillögu um að láta gera verklagsreglur um það með hvaða hætti þessar gerðir fara fram. Þetta eru auðvitað afskaplega viðkvæm mál. Þegar kemur að því að framfylgja þarf ákvörðun með aðför er ansi langt komið og ansi margt búið að ganga á. Það reynir því á þetta í fáum tilvikum. Þess vegna er ekki daglegt brauð hjá þeim sem annast slíkar aðfarargerðir að framkvæma þær. Þess vegna höfum við upplifað dæmi um það og séð að framkvæmdin er ekki nægilega skýr og menn kannski ekki nægilega undirbúnir þegar farið er af stað. Þess vegna töldum við rétt að leggja það til í nefndaráliti okkar að gerðar verði verklagsreglur þannig að við gætum bæði nýtt þá reynslu sem fyrir hendi er og reynt að hafa einhvers konar leiðsögn tilbúna þegar slík mál rata inn á borð hjá þeim sem þurfa að framkvæma aðförina. Ég fagna því að þetta náðist inn í nefndarálitið og vonast til að slíkar verklagsreglur líti dagsins ljós hið fyrsta eftir samþykkt þessa frumvarps. Þannig er mál með vexti að nefndinni hefur borist erindi eftir að þetta nefndarálit var lagt fram frá Gísla Kr. Björnssyni héraðsdómslögmanni þar sem vakin er athygli á sjónarmiðum varðandi 46. gr. a. Ég tel því rétt að nefndin taki málið inn til sín að nýju á milli 2. og 3. umr. og ræði þetta erindi og fái gesti til nefndarinnar til þess að fara betur yfir þetta ákvæði. Ég óska hér með eftir því að það verði gert. Á slíkum fundi væri hægt að varpa betra ljósi á þær spurningar sem settar eru fram í þessu erindi og ég tel eðlilegt að hagsmunahópar fái að koma og tjá sig fyrir nefndinni og koma athugasemdum á framfæri beint og milliliðalaust við nefndina. Frú forseti. Ég tel ekki ástæðu til að fara dýpra í þetta mál. Ég hef gert grein fyrir þeim athugasemdum og áhyggjum sem ég hef af ýmsum ákvæðum sem stendur til að innleiða hér og af því verklagi sem viðhaft var við vinnslu þessa máls. Ég tel mikilvægt að jafnframt komi fram að nefndin vann þetta eins vel og hægt var, en ég tel engu að síður nauðsynlegt að við fundum að nýju á milli 2. og 3. umr.

Forseti. Mig langar að byrja þessa stuttu ræðu mína á að lesa stutt brot upp úr bók sem kom út 1977 og heitir Páll Vilhjálmsson og er eftir Guðrúnu Helgadóttur. „Palli gekk léttfættur upp stigann. Á annarri hæð var Steingrímur að fara inn til sín. Hann var í sjö ára bekk í sama skóla og Palli. Hann stóð þarna með strigaskóna í hendinni og hugsaði. Hann stóð oft þannig og horfði út í loftið. Þá var hann að hugsa. Hæ, sagði Palli. Já, sagði Steingrímur annars hugar. Í sama bili og Steingrímur opnaði dyrnar, kom mamma hans í gættina. Farðu í hvelli út í bakarí og kauptu eitt heilhveitibrauð og þrjá snúða, sagði hún höstug. Steingrímur horfði á hana. Heyrirðu ekki? sagði hún reiðilega. Fljótur. Þá þarf ég aftur að reima, sagði Steingrímur vesaldarlega. Eldfljótur, sagði konan og ýtti við Steingrími. Mundu að bakarinn vill hafa eitthvað fyrir sinn snúð, sagði Palli. Steingrímur hresstist. Hann settist við að reima. Palli horfði á konuna. Mér finnst þú ekki kurteis kona, sagði hann. Hva? Konan tók andköf. Hvað segirðu? Palli lagaði gleraugun. Mér finnst þú hvorki kurteis, stillt né prúð. Hvað mundir þú segja, ef Steingrímur kæmi heim og segði: Komdu með matinn. Í grænum hvelli. Vertu eldsnögg. Hvað heldurðu að þú mundir segja? spurði Palli. Konan starði á Palla og Steingrímur var hættur að reima. Palli andaði djúpt. Þú mundir sko segja, að Steini væri þrumudóni. Það er alltaf sami munnurinn á þér, sagði konan öskureið. Já, já, sagði Palli. Ég fæ hvergi nýjan. Konan skellti hurðinni.“ Þetta var skrifað árið 1977. Þá var ég fimm ára. Þegar ég var krakki var óhugsandi að nokkuð barn hefði komist upp með að tala svona við fullorðna, vegna þess að börn voru í öðrum flokki mannréttindalega séð en fullorðið fólk. Þegar ég var krakki voru fullorðnir alltaf afgreiddir fyrst í búðinni. Börn höfðu varla málfrelsi og þeim bar að þegja þegar fullorðna fólkið talaði. Nú höfum við náttúrlega færst langt í aðra átt og réttindi barna hafa aukist mikið. Með þessu frumvarpi til breytinga á barnalögum göngum við enn lengra vegna þess að þau fjalla um réttindi barnsins, eins og segir í 1. gr. Það er réttur barnsins sem á að skipta mestu máli en ekki endilega réttindi foreldranna eða hvernig foreldrum finnst best eða hentugast að haga lífi sínu. Ég er ekki í þessari nefnd en hef fylgst með málinu á hliðarlínunni og kynnt mér gögn þess og þegar það kom hérna fyrir þingið í fyrra. Mér sýnist vera margt mjög gott í því. Það gleður mig einstaklega mikið að sjá að dómaraheimildin er í breytingartillögum. Mig langar að þakka nefndinni fyrir vel unnin störf. Mér finnst gríðarlega mikilvægt að fá dómaraheimildina inn og vil hvetja þingið til þess að hafa hugrekki til að stíga þetta skref. Það hefur auðvitað verið varað við þessu og helstu rökin hafa verið að ef einhver grunur er um ofbeldi sé líklegra að það sé e.t.v. faðirinn, en við getum ekki metið líf fólk út frá tölfræði. Ef einhver grunur er um ofbeldi á heimili eða í fjölskyldu ber dómara að sjálfsögðu að rannsaka það til hlítar og komast að niðurstöðu sem er ásættanleg. Það er aldrei ásættanlegt að forræðisúrskurður falli á rangan hátt ef einhver grunur er um ofbeldi. Páll Vilhjálmsson vinur minn stofnaði samtök krakka til að berjast fyrir réttindum krakka. Ég held að sú barátta hljóti að hafa skilað okkur einhverju.

Forseti. Ég er áheyrnarfulltrúi í velferðarnefnd og hef fylgst sérstaklega með þessu máli. Mér finnst það skipta gríðarlega miklu í samfélagi okkar. Barnalögin, hin nýrri, eru í raun og veru uppfærsla á lögunum út frá þeim veruleika sem hefur verið mjög lengi hér á landi og lögin hafa ekki endurspeglað. Þegar við fengum þessi lög til okkar var búið að taka mjög mikið úr þeim sem hafði upprunalega verið sett sem tillögur frá svokallaðri Hrefnunefnd. Ég fagna því að tillögurnar, sem voru unnar mjög faglega og ítarlega af Hrefnunefnd, hafa nánast allar komið aftur inn í frumvarpið. Þetta er umbylting á barnalögunum og þótt sannarlega hefði mátt ganga aðeins lengra á sumum sviðum, sérstaklega varðandi þann lið að kostnaður falli ekki allur á umgengnisforeldri er lýtur að t.d. ferðalögum á milli landa og landshluta, fannst mér vinnan í nefndinni mjög góð. Ég má til með að hrósa hv. þm. Guðmundi Steingrímssyni sem hefur haldið utan um málið fyrir afburða vandaða vinnu. Það var virkilega ánægjulegt að upplifa í nefndinni að það var alltaf vilji til þess að finna einhvern flöt á að koma því sem er fyrst og fremst börnunum fyrir bestu inn í þessi lög, en jafnframt foreldrunum. Gleymum því ekki að barn er ekkert sérstaklega hamingjusamt ef foreldrarnir eru óhamingjusamir eða ef mikil togstreita er á milli þeirra þegar þeir skilja. Ég er rosalega ánægð að sjá hvað mikil áhersla er lögð á sáttaferlið og hef saknað þess að ekki hafi verið komið á skýrari leiðbeiningum og fyrirmælum um sáttameðferð því að hún getur skilað alveg ótrúlega miklum lífsgæðum fyrir barnið og velferð þess. Ég mundi vilja sjá og vona að við gerum það í næstu fjárlögum að tryggðir verði fjármunir til að hægt væri að framkvæma þessa sáttameðferð á sem faglegastan máta svo að það komi ekki flöskuháls eins og gerist oft. Ég er mjög ánægð að dómaraheimildin var sett aftur inn, ekki út af því að ég vilji endilega sjá henni beitt heldur af því að hún er mjög mikilvægt aðhaldstæki og nauðsynleg ef allt annað hefur verið reynt til þrautar. Töluvert var rætt um tvöfalt lögheimili. Það er öllu flóknara en maður gerði sér grein fyrir í fyrstu því að það er mjög margt sem þarf að breyta sem fellur ekki undir þessi lög heldur þyrfti að breyta í öðrum lögum. Ég held að það sé virkilega mikilvægt að skoða hvort hægt sé að breyta lögunum þannig í framtíðinni að ef sameiginleg forsjá skiptist 7/7, eða eitthvað slíkt, að báðir foreldrar standi jafnfætis. Þá hættir þetta að snúast svona mikið um „forræði“ og snýst meira um „umsjón“ með lífi barnsins. Það er líka ánægjulegt að vel er skilgreint hvert hlutverk sameiginlegrar forsjár er. Mér finnst sérstaklega ánægjulegt að merkileg könnun hafi komið um það hversu góð áhrif sameiginlegt forræði með þessu tvískipta forræði hefur á börn. Hún var mjög mikilvægt innlegg í vinnuna. Þessi könnun kom akkúrat þegar við vorum með málið til umfjöllunar. Mér finnst svolítið mikilvægt líka að alltaf þegar við erum að vinna löggjöf sem lýtur að svo viðkvæmum málum sé það haft í huga að sníða þurfi lög sem henta fjöldanum í stað þess að vinna löggjöf sem stelur í raun og veru réttindum frá flestum út af fáum vandræðamálum. Mér finnst okkur hafa tekist ágætlega að vinna úr viðfangsefninu þannig að við fáum lög sem eru í takt við þann tíðaranda sem við búum við og taka jafnframt á erfiðum málum eins og tálmunum sem eru ekki bara erfiðar fyrir foreldra heldur fyrst og fremst fyrir börnin. Það hefur ekki verið hægt að finna neina fullkomna leið til að fá fólk til að komast út úr þeirri sjálfshyggju að tálma umgengni foreldra og fjársektir hafa ekki virkað mjög vel. Í raun felst mikið ójafnræði í sektunum því að þeir sem þurfa fyrst og fremst að bregðast við þeim eru þeir sem eiga minni peninga og er því hvatinn ekki eins mikill fyrir fólk sem á meiri peninga. Þetta er málefni sem skiptir mig miklu máli. Ég hef fylgst mikið með lögum og réttindum barna, sér í lagi gagnvart foreldrum, forsjárlausum og með forsjá. Mér fannst rosalega sorglegt að í samfélagi okkar var nánast enginn hvati sem tryggði að það foreldri sem var ekki með forsjá fengi að vera í heilbrigðum samskiptum og eiga heilbrigða hlutdeild í lífi barnsins síns og fengi að axla þá ábyrgð sem mjög margir foreldrar vilja axla. Mér finnst líka mjög gott að með þessum lögum er tryggt að foreldri sem er ekki með forsjá hafi aðgengi eins og að Mentor, ekki bara til að fylgjast með hvort einkunnir séu góðar eða slæmar eða eitthvað sé að í skólanum heldur til að fá að taka þátt í öllum þessum stóru viðburðum í lífi barnsins, viðburðum sem flestir hugsa kannski ekki um sem stóra en eru það samt sem áður þegar horft er til langs tíma. Ég er verulega þakklát fyrir að það hafi tekist að ná sátt um stóru pólana í þessu frumvarpi og okkur hafi tekist, að ég held, að laga þetta þannig að almenn sátt muni ríkja hjá öllum þessum mismunandi hagsmunahópum sem láta sér þessi málefni varða og hafa beina hagsmuni af. Fyrst og fremst er ánægjulegt að við erum vonandi að tryggja börnunum okkar meiri hamingju hér á landi.

Hæstv. forseti. Í umræðum á undan var fjallað um breytingu á barnaverndarlögum og nú er til umræðu frumvarp til laga um breytingu á almennum hegningarlögum. Með því er fyllt upp í samning Evrópuráðsins um vernd barna gegn kynferðislegri misneytingu og misnotkun. Mál sem snerta börn og ungmenni, velferð þeirra og heilsu eru ein mikilvægustu málin sem löggjafinn kemur að og því er mikilvægt að vanda vel til verka og endurskoða gildandi lög með tilliti til breytinga sem verða í þjóðfélaginu. Þær hafa verið örar á undanförnum árum og sem betur fer erum við sem þjóð orðin bæði upplýstari og meðvitaðri um hve alvarlegar afleiðingar brot, sérstaklega kynferðisbrot, gegn börnum hafa á einstaklinga alla ævi. Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á almennum hegningarlögum, nr. 19/1940, með síðari breytingum, það er samningur Evrópuráðsins um vernd barna gegn kynferðislegri misneytingu og kynferðislegri misnotkun. Fyrir nefndina kom fjöldi gesta og eins bárust nefndinni fjölmargar umsagnir um málið sem voru jákvæðar og styrktu nefndina í vinnu sinni. Nefndin vann vel og samhent að afgreiðslu málsins sem er vel. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á almennum hegningarlögum í því skyni að innleiða í íslenskan rétt ákvæði samnings Evrópuráðsins um vernd barna gegn kynferðislegri misneytingu og kynferðislegri misnotkun. Hinn 15. mars sl. samþykkti þingið tillögu til þingsályktunar um fullgildingu samningsins, það var 341. mál þingsins. Helstu breytingar sem frumvarpið felur í sér eru eftirfarandi: Í 1. og 2. gr. er lögð til breyting á lögsögureglu laganna þannig að refsað skuli eftir íslenskum hegningarlögum fyrir brot íslenskra ríkisborgara eða manna sem búsettir voru hér á landi á verknaðarstundu og brot varðar við þau ákvæði sem þar eru tilgreind og lúta að kynferðislegu ofbeldi gegn börnum. Refsað skal í þessum tilvikum samkvæmt íslenskum lögum óháð því hvort verknaði er lýst refsiverðum í lögum þess lands sem brot er framið í. Eftir gildistöku þessa frumvarps verður ekki lengur hægt að komast upp með að brjóta af sér gegn börnum í öðrum löndum þar sem lagaákvæðin ná ekki yfir slíkan verknað. Lagt er til í 3. gr. að fyrningarfrestur mansalsbrota gegn börnum og brota sem lúta að vændi barna og þátttöku þeirra í nektarsýningum hefjist við 18 ára aldur þess sem í hlut á. Þá er í 4. gr. lagt til að því verði lýst sem refsiverðri háttsemi að mæla sér mót við barn með samskiptum gegnum netið eða með annarri upplýsinga- eða fjarskiptatækni í því skyni að hafa samræði eða önnur kynferðismök við barn eða áreita það kynferðislega með öðrum hætti. Í 6. gr. felst tvenns konar breyting: Í a-lið er lagt til að í stað gildandi ákvæðis um barnaklám verði lögfest fyllra ákvæði sem taki til efnis þar sem börn eru sýnd á kynferðislegan eða klámfenginn hátt. Það er nýmæli að lagt sé til að því verði lýst sem refsiverðri háttsemi að framleiða, flytja inn, afla eða hafa í vörslu sinni efni þar sem einstaklingar sem náð hafa 18 ára aldri eru í hlutverki barns á kynferðislegan eða klámfenginn hátt. Í b-lið er lagt til að lögfest verði sérstakt refsiákvæði í almennum hegningarlögum sem taki á því er börn eru ráðin til að taka þátt í nektar- eða klámsýningum eða öðrum sýningum af kynferðislegum toga. Gert er ráð fyrir því að samsvarandi ákvæði barnaverndarlaga falli brott. Þetta eru mikilsverðar breytingar því að börn fara ekki af sjálfsdáðum út í slíka starfsemi, þau eru tæld eða fengin, keypt eða seld og því er mikilvægt að bregðast við þeirri starfsemi sem því miður hefur verið stunduð með því að tæla börn eða finna þeim kynferðislegt hlutverk á ýmsum sviðum. Í 4. gr. frumvarpsins er kveðið á um að sá sem mælir sér mót við barn yngra en 15 ára með samskiptum á netinu eða annarri upplýsingatækni í því skyni að hafa samræði við barnið eða önnur kynferðismök eða til að áreita það kynferðislega skuli sæta fangelsi allt að tveimur árum. Nefndin leggur til að ákvæðið nái ekki aðeins til þeirra tilvika sem einstaklingur mælir sér mót við barn með samskiptum á netinu eða með annarri upplýsinga- eða fjarskiptatækni. Lagt er til að við málsliðinn bætist „eða með öðrum hætti“, en undir það félli til að mynda það ef einstaklingur mælir sér mót við barn í því skyni sem tilgreint er í ákvæðinu með milligöngu annarra. Því er lagt til að ákvæðið nái einnig til tilvika þar sem haft er samband við barn með öðrum hætti en með samskiptum á netinu eða annarri upplýsinga- eða fjarskiptatækni í þeim tilgangi sem að framan er getið. Það gæti verið í gegnum vini eða kunningja sem eru þá fengnir til að koma á slíku sambandi. Við meðferð málsins í nefndinni var nokkuð fjallað um þann mun sem er á refsihámarki milli annars vegar 200. og 201. gr. almennra hegningarlaga og hins vegar 202. gr. laganna. Tvær fyrrnefndu greinarnar eiga við um brot gegn eigin barni eða öðrum niðjum og brot gegn kjörbarni, stjúpbarni, fósturbarni, sambúðarbarni eða barni sem tengt er fjölskylduböndum eða einstaklingi sem trúað hefur verið fyrir. Samkvæmt 1. mgr. beggja greina varðar samræði eða önnur kynferðismök 8 eða 12 ára fangelsi, eftir því hvort barn hefur náð 16 ára aldri eða ekki. Hins vegar skal sá sæta fangelsi í að lágmarki 1 ár en í allt að 16 ár sem brýtur gegn 1. mgr. 202. gr. laganna sem varðar samræði eða önnur kynferðismök við barn yngra en 15 ára sem ekki er tengt viðkomandi geranda með þeim hætti sem að framan er getið. Þá varðar brot gegn 1. mgr. 194. gr. laganna um nauðgun fangelsi eigi skemur en 1 ári og allt að 16 árum. Nefndin telur mikilvægt að farið verði yfir samhengi framangreindra ákvæða kynferðisbrotakafla almennra hegningarlaga í því skyni að endurskoða greinarmun á refsihámarki eftir því hvort barn tengist geranda eður ei. Við umfjöllun um málið í nefndinni kom fram að slík skoðun sé nú þegar hafin hjá refsiréttarnefnd og fagnar nefndin því. Fram kom að búast mætti við því að tillögur um breytingu á framangreindum ákvæðum muni liggja fyrir í september á þessu ári. Nefndin hvetur innanríkisráðherra til að leggja fyrir þingið frumvarp til laga um breytingu á framangreindum ákvæðum strax í byrjun þings í haust. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingu, sem hér var gerð grein fyrir og ég les nú upp: Í stað orðanna „með samskiptum á netinu eða annarri upplýsinga- eða fjarskiptatækni“ í 4. gr. komi: með samskiptum á netinu, annarri upplýsinga- eða fjarskiptatækni eða með öðrum hætti. Birgitta Jónsdóttir skrifar undir álit þetta með fyrirvara vegna a-liðar 6. gr. Þorgerður K. Gunnarsdóttir og Ragnheiður Ríkharðsdóttir voru fjarverandi við afgreiðslu málsins. Undir þetta nefndarálit rita auk þeirrar sem hér stendur: Björgvin G. Sigurðsson formaður, Skúli Helgason, Þráinn Bertelsson, Jónína Rós Guðmundsdóttir, Siv Friðleifsdóttir og Birgitta Jónsdóttir, með fyrirvara.

Virðulegur forseti. Ég byrja á því að þakka hv. þm. Þuríði Backman fyrir nefndarálitið og kem nú í ræðustól þar sem ég var fjarverandi þegar nefndarálitið var samþykkt úr nefndinni. Ég kem hér til að lýsa yfir samstöðu með þessu nefndaráliti og tel það sem hér er lagt til af hinu góða. Ég held að það sem við erum að innleiða í íslenskan rétt, ákvæði samnings Evrópuráðsins um vernd barna gegn kynferðislegri misneytingu og kynferðislegri misnotkun, skipti verulegu máli. Það er líka merkilegt, og ég legg áherslu á það, að frumvarpið felur í sér þær breytingar á lögsögureglu laganna að refsað skuli eftir íslenskum hegningarlögum fyrir brot íslenskra ríkisborgara eða manna sem búsettir eru hér á landi á verknaðarstundu og varða brotin við þau lagaákvæði sem þar eru tilgreind og lúta að kynferðislegu ofbeldi gegn börnum. Refsa skal í þessum tilvikum samkvæmt íslenskum lögum óháð því hvort verknaði er lýst refsiverðum í lögum þess lands sem brot er framið í. Það er merkilegt ákvæði sem hér er verið að innleiða og því ber að fagna. Sömuleiðis ber að fagna því sem rætt er um í 3. gr. um fyrningarfrest og síðan í 6. gr. þar sem það nýmæli er lagt til að því verði lýst sem refsiverðri háttsemi að framleiða, flytja inn, afla eða hafa í vörslu sinni efni þar sem einstaklingar sem náð hafa 18 ára aldri eru í hlutverki barns á kynferðislegan eða klámfenginn hátt. Í b-lið er lagt til að lögfest verði sérstakt refsiákvæði í almennum hegningarlögum sem tekur á því ef börn eru ráðin til að taka þátt í nektar- eða klámsýningum eða öðrum sýningum af kynferðislegum toga. Ég held að það skipti verulegu máli sem hér er lagt til. Samhliða því leggur nefndin til að skoðaður verði sérstaklega sá munur sem er á refsihámarki milli annars vegar 200. og 201. gr. almennra hegningarlaga og hins vegar 202. gr. laganna. Nefndin telur mikilvægt að farið verði yfir samhengi framangreindra ákvæða kynferðisbrotakafla almennra hegningarlaga í því skyni að endurskoða greinarmun á refsihámarki eftir því hvort barn tengist geranda eður ei. Virðulegur forseti. Hér er stigið framfaraskref ef hægt er að tala um framfaraskref í málum af þessum toga. Ég lýsi mig samþykka því nefndaráliti sem hv. þm. Þuríður Backman mælti fyrir.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um frumvarp til myndlistarlaga, frá meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar, á þskj. 1333, og eins fyrir breytingartillögum á þskj. 1334. Nefndin fékk til sín mikinn fjölda gesta og bárust margar umsagnir sem leiðsögðu nefndinni í vinnu sinni, en flestar ábendingar og umsagnir voru jákvæðar og var góð samstaða í nefndinni að vinna að þessu máli. Hér er verið í fyrsta skipti að setja heildstæð lög um myndlist. Með frumvarpinu, sem var áður lagt fyrir 135. löggjafarþing en varð ekki útrætt, er lagt til að sköpuð verði heildarumgjörð um skipan myndlistarmála og styrkveitingar ríkisins við málaflokkinn. Frumvarpinu er ætlað að koma í stað laga um Listasafn Íslands, nr. 58/1988, en við setningu safnalaga, nr. 106/2001, breyttist hlutverk þess á þann veg að það var skilgreint sem höfuðsafn á sviði myndlistar. Helstu breytingarnar sem felast í frumvarpinu eru þær að gert er ráð fyrir því að safnaráð í núverandi mynd verði lagt niður í samræmi við skipan mála annarra höfuðsafna, Náttúruminjasafns Íslands og Þjóðminjasafns Íslands. Frumvarpið skiptist í nokkra kafla. Í II. kafla eru ákvæði um Listasafn Íslands. Í III. kafla eru ákvæði um myndlistarráð og myndlistarsjóð og er um nýmæli að ræða en gert er ráð fyrir því að myndlistarráð verði ráðherra til ráðgjafar og annist úthlutun úr myndlistarsjóði. Ráðið skal stuðla að kynningu á íslenskum myndlistarmönnum og listsköpun þeirra og vinna að því að efla alþjóðlegt samstarf íslenskra myndlistarmanna og stofnana. Myndlistarsjóður á að veita fjárhagslegan stuðning til verkefna á sviði myndlistar til að efla hana og koma á framfæri hérlendis og erlendis. Í IV. kafla eru felld inn í frumvarpið ákvæði laga um listskreytingar opinberra bygginga og Listskreytingasjóð ríkisins, nr. 46/1998. Kveðið er á um það annars vegar að verja skuli 1% af heildarbyggingarkostnaði opinberrar byggingar til listaverka í henni og umhverfi hennar. Hins vegar er mælt fyrir um að Listskreytingasjóður úthluti styrkjum til listaverka í eldri opinberum byggingum, þ.e. sem voru fullbyggðar fyrir 1. janúar 1999 þegar framangreind lög um listskreytingar opinberra bygginga öðluðust gildi. Það sem einkum kom til umfjöllunar við meðferð málsins í nefndinni er eftirfarandi: Í 1. mgr. 10. gr. er kveðið á um að ráðherra skipi fimm manna myndlistarráð og skal ráðherra tilnefna formann þess. Þá tilnefni Samband íslenskra myndlistarmanna tvo fulltrúa, Myndhöfundarsjóður/Myndstef einn og Listasafn Íslands einn. Lögð er til breyting á greininni í þá veru að Listfræðafélag Íslands tilnefni einn fulltrúa í ráðið í stað þess fulltrúa sem í frumvarpinu er gert ráð fyrir að Myndstef tilnefni. Verði frumvarpið svo breytt að lögum mun Samband íslenskra myndlistarmanna tilnefna tvo fulltrúa í myndlistarráð, Listfræðafélag Íslands einn og Listasafn Íslands einn. Sá fimmti yrði tilnefndur af ráðherra og yrði sá formaður ráðsins. Lagt er til breytt heiti IV. kafla frumvarpsins þannig að við bætist tilvísun til útisvæða enda eiga ákvæði hans að hluta til við um verk á útisvæðum. Lögð er til breyting á 13. gr. um opinberar byggingar þannig að þar verði einnig vísað til útisvæða í opinberri eigu, samanber 17. gr. frumvarpsins. Jafnframt er lagt til að í 2. mgr. verði vísað til þess að byggingar sveitarfélaga og stofnana þeirra geti talist opinberar byggingar. Þá er lagt til að kveðið verði á um að opinberar byggingar séu ekki þær byggingar þar sem aðgengi er takmarkað í stað þess að vísa til þess að bygging standi fjarri alfararleið. Í 14. gr. er mælt fyrir um að verja skuli 1% af heildarbyggingarkostnaði opinberrar nýbyggingar til kaupa á listaverkum í byggingunni og umhverfi hennar. Í athugasemdum með greininni kemur fram að ákvæðið skjóti ekki loku fyrir að þetta hlutfall sé hærra ef fjárhagslegt svigrúm leyfi. Nefndin leggur því til breytingu á 1. málslið 14. gr. þess efnis að verja skuli að minnsta kosti 1% af heildarbyggingarkostnaði til kaupa á listaverkum. Í 20. gr. er kveðið á um að listaverk sem hafi notið framlaga samkvæmt lögunum sé eign íslenska ríkisins og hafi listaverk einnig notið framlaga annarra aðila skiptist eignarréttur í réttu hlutfalli við framlög. Við umfjöllun um málið var lýst efasemdum um að mælt væri fyrir um eignarrétt með þessum hætti og að það gæti skapað flækjur í framkvæmd, svo sem ef flutningur málaflokka leiddi til þess að húsnæði færðist frá ríki til sveitarfélaga. Nefndin leggur til að 1. mgr. greinarinnar verði einfölduð nokkuð, þ.e. að þar verði mælt fyrir um að listaverk sem hafa notið framlags samkvæmt lögunum teljist í opinberri eigu og að verk sem hafa notið styrks úr Listskreytingasjóði skuli vera aðgengileg almenningi. Í 22. gr. er ráðherra veitt heimild til að setja nánari ákvæði um framkvæmd laganna í reglugerð. Lagt er til að ráðherra skuli hafa samráð við Samband íslenskra sveitarfélaga að því er varðar verkefni á sveitarstjórnarstigi. Í 6. gr. er sérstakt ákvæði um lán Listasafns Íslands á listaverkum. Fram komu athugasemdir við greinina í þá veru að það gæti reynst nokkur fjárhagslegur baggi fyrir til að mynda söfn úti á landi að fá lánuð verk frá safninu. Þar kemur einkum til krafa um greiðslu umsýslugjalds og trygginga auk þess sem nokkur kostnaður getur falist í flutningum. Meiri hlutinn telur mikilvægt að komist verði að samkomulagi og ef til vill settar reglur um skiptingu á kostnaði í slíkum tilvikum til að tryggja að minni söfn ráði við þann kostnað sem eðlilega hlýst af lánum listaverka. Þá telur meiri hlutinn brýnt að hugað verði að setningu reglna um greiðslur til höfunda myndverka fyrir afnot af verkum þeirra til dæmis þegar verk eru lánuð, og er þetta nýmæli. Við meðferð málsins í nefndinni var nokkuð fjallað um þá breytingu sem verður á löggjöf um Listasafn Íslands verði frumvarp þetta að lögum enda falla þá lög um Listasafn Íslands úr gildi en um safnið gilda ákvæði II. kafla frumvarpsins. Meiri hlutinn hvetur ráðherra til að huga að undirbúningi samræmdrar löggjafar um höfuðsöfnin þrjú, Listasafn Íslands, Náttúruminjasafn Íslands og Þjóðminjasafn Íslands, sem segir til í safnalögum. Meiri hlutinn bendir á að í umsögn fjárlagaskrifstofu fjármálaráðuneytis um málið kemur fram að lögfesting frumvarpsins ætti ekki að hafa í för með sér aukin útgjöld fyrir ríkissjóð heldur muni þau ráðast af framlögum fjárlaga hverju sinni. Nefndin bendir á að frumvarpið er lagt fram í því skyni að styrkja myndlistargeirann umfram það sem er nú, meðal annars með stofnun nýs myndlistarráðs sem verði hliðstætt leiklistarráði, tónlistarráði og stjórn bókmenntasjóðs. Þá bendir meiri hlutinn á að styrkja þurfi stöðu Listasafns Íslands sem er orðin mjög þröng og nauðsynlegt er að rekstur þess verði styrktur á næstu árum. Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt með framangreindum breytingum sem gerð er tillaga um í sérstöku þingskjali. Skúli Helgason og Þorgerður K. Gunnarsdóttir voru fjarverandi við afgreiðslu málsins. Undir nefndarálitið skrifa auk þeirrar sem hér stendur Björgvin G. Sigurðsson formaður, Jónína Rós Guðmundsdóttir, Þráinn Bertelsson, Ragnheiður Ríkharðsdóttir og Birgitta Jónsdóttir. Hæstv. forseti. Breytingartillögurnar komu fram í nefndarálitinu og tel ég því ekki ástæðu til þess að lesa þær sérstaklega.

Forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti, frá meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar, með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um loftferðir, nr. 60/1998, með síðari breytingum. Í frumvarpinu eru lagðar til nokkrar breytingar á núgildandi lögum um loftferðir. Um er að ræða breytingar og lagfæringar á atriðum sem komið hafa fram við framkvæmd laganna og hafa verið tilefni athugasemda hjá Alþjóðaflugmálastjórninni við innleiðingu á viðaukum Chicago-samþykktarinnar, sem er stofnsáttmáli Alþjóðaflugmálastofnunarinnar. Í 3. gr. frumvarpsins er lagt til að fella megi loftfar af skrá þótt ekki liggi fyrir samþykki rétthafa ef loftfarið er löngu orðið ónothæft, ekki lengur til staðar eða fyrirsjáanlegt að það muni ekki fljúga á ný. Í þeim tilvikum sem hér um ræðir er eigandi eða umráðamaður ekki lengur til staðar og því enginn greiðandi að þeim kostnaði sem til fellur vegna loftfarsins. Ákvæðið hefur þannig til dæmis ekki áhrif á varðveislu skráningarmerkis (númers) frá því sem nú er heldur miðar að því að auðvelda afskráningu ónýtra loftfara sem sannanlega verða ekki lofthæf á ný, til dæmis vegna veðbanda eða þegar eigandi þess eða umráðamaður er ekki lengur til staðar. Ávallt verður unnt að fá loftfar skráð aftur á loftfaraskrá ef það uppfyllir skilyrði 20. gr. loftferðalaga. Í 12. gr. frumvarpsins er kveðið á um bakgrunnsskoðun og öryggisvottun lögreglu á einstaklingi áður en flugmálayfirvöld ákveða hvort hann fái heimild til aðgangs að haftasvæði flugverndar og upplýsingum um framkvæmd og eftirlit flugverndar. Með þessum breytingum er hlutverk Flugmálastjórnar Íslands skýrt afmarkað hvað þetta varðar. Fram kemur í 13. gr. frumvarpsins hvaða aðilar það eru sem geta farið fram á bakgrunnsathugun hjá lögreglu. Meiri hlutinn tekur undir þær ábendingar sem komu fram um að betra sé að samræma orðalag ákvæðisins við reglugerð um flugvernd nr. 985/2001. Í 11. gr. frumvarpsins er það nýmæli að rekstraraðila flugvallar er heimilt að þjálfa og nota leitarhunda til aðstoðar við framkvæmd flugverndar á flugvöllum. Meiri hlutinn leggur því til breytingar á ákvæðinu þar sem hann telur nauðsynlegt að tryggja aðkomu ríkislögreglustjóra að þjálfun leitarhunda við framkvæmd flugverndar á flugvöllum. Með breytingum á 15. gr. frumvarpsins er verið að tryggja samræmi við reglugerð um flutningaflug í kjölfar athugasemda sem bárust við núverandi orðalag ákvæðisins við úttekt EASA hér á landi í mars sl. Með þessari breytingu er ákvæðið því gert almennara en áður en meiri hlutinn gerir hins vegar þá breytingu við þetta að í stað orðsins „fyrirsvarsmenn“ verði sett „tilnefndir yfirmenn“. Meiri hlutinn bendir á að í 85. gr. a gildandi laga er ráðherra heimilt að setja frekari reglur til fyllingar ákvæðum þessa kafla. Meiri hlutinn áréttar því mikilvægi þess að tilnefndir yfirmenn flugrekanda verði tæmandi taldir í reglugerð. Í 16. gr. frumvarpsins er lögð til sú breyting að ábyrgð flytjanda á tjóni sem orsakast af því að tímaáætlun flytjanda stenst ekki taki jafnt til atvika þar sem brottfarartíma er flýtt eða honum seinkað. Það er mat meiri hlutans að sú breyting sem lögð er til í 16. gr. frumvarpsins sé eðlileg, þ.e. að sömu bætur skulu greiddar ef flugi er flýtt og ef því er seinkað. Í 6. gr. frumvarpsins er lagt til að 53. gr. gildandi laga falli brott. Ákvæðið gerir ráð fyrir því að þegar starfsmenn Flugmálastjórnar koma í eftirlitsferðir í fyrirtæki skuli þeir hafa samband við hlutaðeigandi öryggistrúnaðarmann og fulltrúa í öryggisnefnd. Í stuttu máli sagt, frú forseti, er það niðurstaða meiri hlutans að ekki sé forsvaranlegt að skyldur Flugmálastjórnar séu aðrar og minni en Vinnueftirlits ríkisins þegar kemur að öryggis- og aðbúnaðarmálum. Meiri hlutinn leggur því til að 53. gr. gildandi laga standi óbreytt. Fram kemur í athugasemdum við 7. gr. frumvarpsins að vinnuverndarráð sem Flugmálastjórn skipar hefur verið óvirkt um árabil og ekki hefur verið skipað í ráðið í samræmi við ákvæði laganna. Meiri hlutanum þykir rétt að benda á að samkvæmt 77. gr. laga nr. 46/1980, um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, er ráðherra heimilt að skipa vinnuverndarráð einstakra starfsgreina, að fenginni rökstuddri tillögu stjórnar Vinnueftirlits ríkisins, í því skyni að vinna að tillögum um úrbætur í málum er varða aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum innan viðkomandi starfsgreinar. Meiri hlutinn áréttar mikilvægi þess að hugað sé á sambærilegan hátt að öryggismálum í loftferðum, þar sem óumdeilanlegt sé að vinnuumhverfi flugverja er krefjandi og öllum má vera ljóst mikilvægi þess að hvergi má slaka á í öryggiskröfum. Leggur meiri hlutinn því til að 55. gr. gildandi laga standi óbreytt og brýnir viðkomandi aðila til að fara að settum lögum. Í 21. gr. frumvarpsins segir að rekstraraðili flugvallar skuli verða við beiðni Umhverfisstofnunar um að aftra för loftfars uns lögmælt gjöld vegna losunar gróðurhúsalofttegunda er varða viðkomandi loftfar hafa verið greidd eða trygging sett fyrir greiðslu þeirra. Fram komu þær áhyggjur hjá umsagnaraðilum að með þessum breytingum væri verið að fela einkaaðilum heimild til að kyrrsetja loftför á grundvelli sjónarmiða sem eru ekki hluti af því réttarsambandi sem milli viðkomandi aðila er hverju sinni. Meiri hlutinn tekur ekki undir þessi sjónarmið og bendir á að í ákvæðinu er rekstraraðili flugvallar eingöngu hugsaður sem framkvæmdaraðili. Það stjórnvald sem tekur ákvörðun um hvort kyrrsetja skuli loftfarið er Umhverfisstofnun og er ákvörðun hennar kæranleg samkvæmt stjórnsýslulögum. Ekki er því verið að fela einkaaðila ákvörðunarvald heldur á hann einvörðungu að framkvæma aðgerð sem opinbert stjórnvald, í þessu tilviki Umhverfisstofnun, hefur farið fram á. Einnig vill meiri hlutinn árétta að ákvæðið er lagt til vegna þeirra 100 minnstu flugrekenda frá þriðju ríkjum sem eiga hér viðkomu og ber að standa skil á gjaldinu til íslenskra yfirvalda. Þar sem ekki er hægt að innheimta gjaldið í heimaríki viðkomandi flugrekanda ef greiðsluskyldu er ekki sinnt er eina úrræðið til að tryggja greiðslu slíks gjalds að það sé greitt fyrir brottför af landinu eða trygging sett fyrir greiðslu þess. Meiri hlutinn bendir á að einungis er hægt að fljúga frá landinu frá skilgreindum millilandaflugvöllum, þ.e. Keflavík, Reykjavík, Akureyri eða Egilsstöðum. Af ákvæðinu leiðir þess vegna að það reynir einvörðungu á það við brottför loftfars frá millilandaflugvelli hér á landi. Eins og fram hefur komið er lagt til í 12. gr. frumvarpsins að styrktar verði heimildir til bakgrunnsskoðunar lögreglu vegna flugverndar. Fyrir nefndinni var þeim sjónarmiðum hreyft að alþjóðlegar skuldbindingar um flugvernd hafi leitt til umtalsverðrar fjölgunar bakgrunnsathugana. Það er mat meiri hlutans að nauðsynlegt sé að tryggja lögreglunni nægjanlegt fjármagn vegna framkvæmdar reglnanna en lögreglan hefur ekki tekið gjald fyrir framkvæmd umræddra bakgrunnsskoðana hingað til. Af þeim sökum leggur meiri hlutinn til breytingar á lögreglulögum og að heimilt verði að leggja á gjöld sem ætlað er að standa undir kostnaði við vinnu lögreglu vegna bakgrunnsskoðunar á einstaklingi og útgáfu öryggisvottunar í samræmi við reglugerð sem ráðherra setur. Um er að ræða þjónustugjöld sem greidd yrðu á grundvelli kostnaðarmatsins á veittri þjónustu við framkvæmd umræddra athugana. Meiri hlutinn bendir á að sú gjaldtökuheimild sem hér um ræðir verður einungis virk að því skilyrði uppfylltu að áskilið sé í lögum að bakgrunnsathugun skuli fara fram í því máli sem til meðferðar er hverju sinni. Framangreind heimild gæti nýst í fleiri tilvikum, svo sem á grundvelli heimilda í 7. mgr. 4. gr. laga um siglingavernd, nr. 50/2004, og 24. gr. varnarmálalaga, nr. 34/2008, með síðari breytingum, svo dæmi séu tekin. Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingu: 1. 6. og 7. gr. falli brott. 2. Á eftir orðinu „heimilt“ í 1. efnismálslið 11. gr. komi: í samráði við ríkislögreglustjóra. 3. Í stað orðanna „þjónustuaðila flugleiðsögu“ hvarvetna í 12. og 13. gr. komi: rekstraraðila flugleiðsöguþjónustu. 4. Í stað orðsins „fyrirsvarsmenn“ í 15. gr. komi: tilnefndir yfirmenn. 5. Í stað orðanna „eftirlitsskyldum aðila“ í 20. gr. komi: viðkomandi þjónustuveitanda. 6. Við bætist ný grein er orðist svo: Við gildistöku laga þessara bætist ný málsgrein við 34. gr. lögreglulaga, nr. 90/1996, svohljóðandi: Heimilt er að leggja á gjöld sem ætlað er að standa undir kostnaði við vinnu lögreglu vegna bakgrunnsathugunar á einstaklingi og útgáfu öryggisvottunar í samræmi við reglugerð sem ráðherra setur. Við ákvörðun gjalda er heimilt að leggja til grundvallar kostnað vegna vinnu við stofnun og skráningu máls, úrvinnslu gagna, skoðunar, skráningar og vöktunar í skráningarkerfum lögreglu eða öðrum gagnagrunnum og stjórnsýslulegrar meðferðar, svo sem nánar er kveðið á um í reglugerð. Skilyrði gjaldtöku er að kveðið sé á um heimild til bakgrunnsathugunar í lögum. Ráðherra staðfestir gjaldskrá þjónustunnar. Gjaldskrá skal birt með tryggum hætti þar sem meðal annars er kveðið nánar á um fjárhæð gjalds, sundurliðun þess ef við á og innheimtu. Undir þetta álit skrifa auk þeirrar sem hér stendur Ólína Þorvarðardóttir, Atli Gíslason, Mörður Árnason og Róbert Marshall. Ég vil, frú forseti, í lok máls míns minnast rétt á það að meiri hlutinn hefur einnig rætt heilmikið stöðu flugmála hér almennt og mun fara fram á ítarlega skýrslugerð í þeim efnum í framhaldinu. Að lokum vil ég brýna þingheim að klára þetta mál hratt og örugglega vegna þess að það liggur mjög á því.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti allsherjar- og menntamálanefndar um frumvarp til laga um menningarminjar. Frumvarp þetta á sér langan aðdraganda. Það var áður lagt fyrir á 139. löggjafarþingi, var þá mál nr. 651, samhliða þremur öðrum frumvörpum sem öll urðu að lögum á því þingi. Þetta voru lög um skil menningarverðmæta til annarra landa, safnalög og lög um Þjóðminjasafn Íslands sem munu öll öðlast gildi 1. janúar 2013. Verði frumvarp þetta að lögum munu þau lög öðlast gildi á sama tíma. Frumvarpið varð ekki útrætt á 139. löggjafarþingi þar sem rétt þótti að skoða betur ábendingar sem þáverandi menntamálanefnd bárust við umfjöllun um frumvarpið. Megintilgangur þessa frumvarps er að auka skilvirkni minjavörslu með því að einfalda stjórnsýslu, skýra betur hugtök og verklag og samræma verklag og afgreiðslu mála. Í frumvarpinu er lagt til að ný stofnun, Minjastofnun Íslands, taki við þeirri starfsemi sem nú heyrir undir Fornleifavernd ríkisins og húsafriðunarnefnd. Með þessu er leitast við að styrkja stjórnsýslu á þessu sviði og er sameiningin liður í endurskoðun og uppbyggingu þeirra menningarstofnana sem heyra undir mennta- og menningarmálaráðuneyti. Helstu nýmæli sem felast í frumvarpinu, virðulegur forseti, eru eftirfarandi: Í I. kafla eru hugtök skýrð, t.d. hugtakið þjóðminjar, og kveðið á um skyldu Þjóðminjasafns Íslands og Minjastofnunar Íslands til að halda skrár yfir þjóðminjar. Þá er hugtakið þjóðarverðmæti notað í samræmi við hugtakanotkun í 93/7/EBE um að skila menningarminjum sem hafa verið fluttar ólöglega frá yfirráðasvæði aðildarríkis. Jafnframt er skerpt á skilgreiningu hugtaksins fornleifar. Horfið er frá því að miða aldursmörk friðaðra fornleifa við 100 ára aldur og í staðinn miðað við fast ártal, ártalið 1900. Í nokkrum stafliðum í 3. mgr. 3. gr. er talið upp hvað teljist til fornleifa. Þar er m.a. getið um samgöngumannvirki og því um líkt en bent var á við umfjöllun um málið að Vegagerðin hefði um árabil haldið skrá yfir brýr o.fl. án þess að þess væri getið sérstaklega í þessu frumvarpi. Einnig eru hugtökin fornleifarannsókn og skyndirannsókn skýrð og kveðið á um hlutverk Minjastofnunar Íslands gagnvart fornleifarannsóknum. Kveðið er á um framkvæmd og fjármögnun skyndirannsókna og þá er hugtakið mannvirki skilgreint á skýrari hátt en áður. Virðulegur forseti. Í II. og III. kafla frumvarpsins er fjallað um stjórnsýslu og Minjastofnun Íslands sem áður er nefnd. Þar er greint frá skipulagi og meðal annars gert ráð fyrir í 13. gr. III. kafla að minjaverðir, sem falla undir Minjastofnun Íslands, sinni víðtækara hlutverki en samkvæmt gildandi þjóðminjalögum. Í frumvarpinu sjálfu er tekið fram, virðulegur forseti, að minjaverðir skuli hafa háskólamenntun og sérþekkingu á einhverju þeirra fagsviða sem undir stofnunina falla. Í 8. og 9. gr. í II. kafla eru sérstök ákvæði um fornminjanefnd og húsafriðunarnefnd og kveðið á um breytt hlutverk fornminjanefndar, að hún verði fagnefnd með svipað hlutverk og húsafriðunarnefnd en ekki áfrýjunarnefnd eins og hún er samkvæmt gildandi þjóðminjalögum. Í IV. kafla eru ákvæði um skráningu fornleifa, húsa og annarra mannvirkja en Minjastofnun Íslands mun og hefur samkvæmt frumvarpinu yfirumsjón með slíkri skráningu. Ég vil leggja áherslu á, virðulegur forseti, 16. gr. frumvarpsins þar sem tekin er fyrir skráning vegna skipulags og undirbúnings framkvæmda. Þar er kveðið á um að áður en gengið er frá aðalskipulagi skuli liggja fyrir upplýsingar sem gefa greinargóða mynd af menningarminjum innan sveitarfélags. Þar er líka kveðið á um að sá sem beri ábyrgð á skipulagsgerð í samræmi við skipulagslög skuli standa straum af kostnaði við skráningu. Hins vegar skal ríkissjóður bera kostnað af fornleifaskráningu sem fram fer innan þjóðlendu nema um annað hafi sérstaklega verið samið. Í 16. gr. stendur einnig að skipulagsyfirvöld skuli tilkynna Minjastofnun Íslands um gerð skipulagsáætlana og verulegar breytingar á þeim og um gerð skýrslna um mat á umhverfisáhrifum. Ég held að vert sé að nefna þetta, virðulegur forseti, þó að því séu ekki sérstaklega gerð skil í nefndaráliti vegna þess að þarna er bundið í lög hvernig skráningu vegna skipulags og undirbúnings framkvæmda skuli háttað. Þessi grein er í IV. kafla frumvarpsins. Í V. kafla er fjallað um friðlýsingu menningarminja og er friðlýsing færð til ráðherra í stað þess að vera á valdi undirstofnunar og gildistími skyndifriðunar lengdur í allt að sex vikur. Þá er sömuleiðis gert ráð fyrir því að Minjastofnun geti gert tillögu til ráðherra um friðlýsingu eða afnám friðlýsingar og að stofnunin skuli hafa samráð við skipulagsyfirvöld viðkomandi landsvæðis. Í frumvarpinu er skýr greinarmunur á annars vegar friðun og hins vegar friðlýsingu, en þess ber að geta að fram kom ósk eða beiðni frá hópi fornleifafræðinga um að þessi orð yrðu ekki bæði notuð heldur eingöngu „friðun“. Talið var af hálfu nefndarinnar og í samráði við ráðuneytið að þessi tvö orð þyrftu að vera nýtt því að í friðun felst sérstakt ástand sem leiðir annars vegar af aldri minja og hins vegar, t.d. þegar um kirkjugripi er að ræða, af ákvörðun þjóðminjavarðar en í friðlýsingu felst sérstök ákvörðun ráðherra, samkvæmt 18. gr. frumvarpsins. Þess ber að geta að friðlýsing getur falið í sér kvöð eða takmarkanir á meðferð fasteignar og samkvæmt 5. gr. frumvarpsins er friðlýsingu ávallt þinglýst. Virðulegur forseti. VI. kafli fjallar um verndun og varðveislu fornminja. Þar er kveðið á um skyldu eiganda og ábúanda jarðar til að varðveita og viðhalda umhverfi fornleifa sem og um skyldu Minjastofnunar Íslands til þess að veita ráðgjöf í því sambandi. Í VII. kafla er fjallað um verndun og varðveislu húsa og mannvirkja en þar er meðal annars að finna það nýmæli að skilgreint er hvað felst í friðun mannvirkja. Í VIII. kafla er fjallað um rannsóknir en tilkynna skal Minjastofnun Íslands um allar fornleifarannsóknir í landinu. Stofnunin veitir leyfi til fornleifarannsókna sem hafa í för með sér jarðrask og skal stjórnandi fornleifarannsóknar uppfylla skilyrði sem Minjastofnun setur. Þá er mælt fyrir um að óheimilt sé að flytja úr landi lífræn eða ólífræn sýni úr fornleifarannsóknum nema með skriflegu leyfi stofnunarinnar. Þá er og að finna það nýmæli að kveðið er á um hvenær fornleifarannsókn sem hefur jarðrask í för með sér telst lokið. Virðulegur forseti. Í IX. kafla er fjallað um minningarmörk, þ.e. friðlýsingu minningarmarka. Minjastofnun Íslands hefur umsjón og eftirlit með legsteinum og öðrum minningarmörkum í kirkjugörðum landsins ásamt minningarmörkum utan þeirra. Í X. kafla er að finna ákvæði um fornminjasjóð og húsafriðunarsjóð. Í XI. kafla er fjallað um flutning menningarminja úr landi. Þar er að finna það nýmæli að í ákveðnum tilfellum skuli leyfi til flutnings menningarminja til annarra landa veitt þó svo að þær kunni að hafa umtalsvert gildi fyrir íslenska þjóðmenningu. Upptalning á þeim minjum sem Minjastofnun getur veitt leyfi til flutnings úr landi er að finna í 47. gr. undir orðinu leyfisveiting. Nefndin leggur til nokkrar breytingar á frumvarpinu en þess ber þó að geta að ég mun óska eftir því að málið verði tekið til nefndar á milli 2. og 3. umr. þar sem óskað hefur verið eftir að ákveðnir þættir verði skoðaðir. Sú ósk mín að það verði gert felur ekki í sér af minni hálfu sem framsögumanns nefndarinnar að til standi að fara í stórvægilegar breytingar á frumvarpinu heldur er vert að verða við þeirri beiðni, en ítreka skal að í því felst hvorki loforð um breytingar á því nefndaráliti sem hér liggur fyrir né heldur breytingar á þeim breytingum sem nefndin leggur til. Ég mun nú aðeins fara yfir þær breytingar sem nefndin leggur til á frumvarpinu. Í 4. gr. er skilgreint hvað teljist til byggingararfs. Nefndin leggur til að orðalag 1. málsliðar greinarinnar verði lagfært þannig að þar verði kveðið á um að til byggingararfs teljist hús og önnur mannvirki og einstakir hlutar þeirra. Í 10. gr. frumvarpsins er mælt fyrir um að landinu skuli skipt í minjasvæði og að á hverju svæði starfi minjaráð, samráðsvettvangur hvers minjasvæðis. Í ákvæðinu er tekið fram að minjaráð hafi samráð við Minjastofnun Íslands og höfuðsöfn. Nefndin leggur til viðbót við 2. mgr. þess efnis að minjaráð hafi einnig samráð við helstu söfn og stofnanir sem vinna að varðveislu menningarminja. Virðulegur forseti. Samkvæmt 1. mgr. 18. gr. frumvarpsins má friðlýsa fornleifar, hús og mannvirki eða þá hluta þeirra sem hafa menningarsögulegt, vísindalegt eða listrænt gildi. Gera má ráð fyrir að þessi heimild verði einkum notuð til að vernda yngri menningarminjar en friðunarákvæði á grundvelli aldurs ná til. Eðlilegt má telja að heimild til friðlýsingar samkvæmt 18. gr. nái einnig til báta og skipa og leggur nefndin til að þeim verði bætt við upptalningu í 1. mgr. Samkvæmt 20. gr. getur Minjastofnun Íslands ákveðið skyndifriðun staðbundinna menningarminja. Nefndin leggur til að orðið „staðbundinna“ falli brott enda takmarkar það þær menningarminjar sem geta fallið undir ákvæðið. Með því að fella orðið brott og vísa eingöngu í skyndifriðun menningarminja nær ákvæðið einnig til skipa, báta og annarra forngripa. Í 40. gr. er fjallað um lok fornleifarannsóknar. Nefndin leggur til tvenns konar lagfæringar á orðalagi. Annars vegar að í 1. mgr. verði kveðið á um að gripum sem finnist og sýnum sem tekin séu skuli skilað samkvæmt því sem þar er nánar mælt fyrir um og hins vegar að í 4. mgr. verði vísað til 1. mgr. Einnig eru lagðar til ýmsar orðalagsbreytingar í 45. gr. til lagfæringar. Í 1. mgr. 55. gr. er Minjastofnun Íslands veitt heimild til að leggja dagsektir á þann sem vanrækir þau atriði sem talin eru upp í a–e-lið. Nefndin leggur til breytingu á greininni svo að skýrt sé að heimildin beinist að framkvæmdaraðila. Einnig er lagt til að í b-lið 1. mgr. verði tilvísun lagfærð. Samkvæmt 57. gr. er ráðherra heimilt að kveða nánar á um framkvæmd laga í reglugerð en nefndin leggur til að við greinina bætist ný málsgrein þess efnis að hafa skuli samráð við Samband íslenskra sveitarfélaga varðandi reglugerð fornleifaskráningar og húsafriðunar. Að öðru leyti, virðulegur forseti, vísa ég til breytinga á þskj. 1346 um þetta 316. mál þar sem nánar er farið í orðalag og orðalagsbreytingar á hverri þeirri grein sem ég hef hér nefnt. Allsherjar- og menntamálanefnd leggur til að frumvarpið verði samþykkt með framangreindum breytingum sem gerð er tillaga um í því sérstaka þingskjali sem ég nefndi. Hv. þm. Björgvin G. Sigurðsson, formaður allsherjar- og menntamálanefndar, var fjarverandi við afgreiðslu málsins. Undir nefndarálitið rita auk þeirrar sem hér stendur hv. þingmenn Skúli Helgason, Jónína Rós Guðmundsdóttir, Þuríður Backman, Þorgerður K. Gunnarsdóttir, Þráinn Bertelsson, Siv Friðleifsdóttir og Birgitta Jónsdóttir.

Virðulegi forseti. Ég vildi fyrst og fremst koma hingað upp til að þakka hv. framsögumanni Ragnheiði Ríkharðsdóttur fyrir afar vandaða og góða vinnu við meðferð þessa máls. Hér er mikill bálkur á ferðinni sem er hryggjarstykkið í frumvörpum sem lögð voru fram á fyrra þingi um minja- og safnamál. Niðurstaða menntamálanefndar, sem þá var, var að taka þetta frumvarp til nánari efnismeðferðar enda ljóst að það væri viðameira og flóknara í meðförum en hin frumvörpin sem fjölluðu um safnamál, um Þjóðminjasafn Íslands og skil menningarverðmæta til annarra landa. Ég held að niðurstaða nefndarinnar hafi verið rökrétt í ljósi þess tímaramma sem hún hafði. Það er afar mikilvægt að ná að loka þessari keðju með því að afgreiða þetta frumvarp til laga um menningarminjar sem hefur þann megintilgang að einfalda stjórnsýsluna í þessum málaflokki. Ný stofnun, Minjastofnun, tekur við stofnanahlutverki Fornleifaverndar ríkisins og húsafriðunarnefndar og vonast ég eftir því að það verði til farsældar í þessum málaflokki. Ég held líka að það hafi verið góð ákvörðun hjá nefndinni á sínum tíma að færa gildistíma þessara laga aftur um eitt ár. Það hefur gefið fagfólki í þessum geira meira ráðrúm til að undirbúa sig fyrir komandi breytingar. Þau lög sem þegar hafa verið samþykkt á þinginu tóku ekki gildi og taka ekki gildi fyrr en um næstu áramót, 1. janúar 2013, sem og lögin um menningarminjar ef þetta frumvarp verður samþykkt á þingi. Gott væri ef við gætum tekið upp það vinnulag í fleiri málum að gefa stofnunum stjórnsýslunnar rýmri tíma til að aðlaga sig breytingum þegar þær eru svo umfangsmiklar sem raun ber vitni hér. Hv. framsögumaður fór afar vel og skilmerkilega í gegnum ákvæði frumvarpsins. Ég ítreka þakkir til hennar fyrir góða vinnu og tek undir að það er sjálfsagt að svara kalli frá fornleifafræðingum og samtökum þeirra um að fá að gera nánar grein fyrir afstöðu sinni milli 2. og 3. umr. Ég þakka síðan fyrir góða vinnu í nefnd og þá samstöðu sem ríkir meðal fulltrúa ólíkra flokka um afgreiðslu málsins.

Frú forseti. Við fjöllum um frumvarp til laga um breytingu á lögum um háskóla, nr. 63/2006. Ég geri grein fyrir nefndaráliti hv. allsherjar- og menntamálanefndar um þetta mál. Alls bárust 15 umsagnir um málið. 17 gestir komu á fund nefndarinnar til að reifa frumvarpið sem rætt var á átta fundum á tímabilinu janúar til maí 2012. Ég vil byrja á því að fara nokkrum orðum almennt um stöðu háskólanna í landinu og tel það brýnt ekki síst í ljósi þeirrar ákvörðunar nefndarinnar, sem ég mun koma betur að á eftir, að leggja til nýtt bráðabirgðaákvæði sem taki á framtíðarskipan háskólanna í landinu. Það er staðfest í opinberum samanburðargögnum frá OECD að við Íslendingar erum miklir eftirbátar annarra þjóðar þegar kemur að fjármögnun háskólastigsins og forgangsröðun fjármuna í menntakerfi okkar er talsvert önnur en þekkist meðal þessara ríkja. Víðast hvar er mestum fjármunum varið í háskólastarf í löndunum í kringum okkur, enda liggur meiri þörf fyrir útgjöld í starfi æðstu skólastiga þar sem rannsóknir kalla að vonum til sín mikið fjármagn. Hér á landi birtist okkur þveröfug mynd. Hér fá grunnskólarnir stærstan hluta af fjármagni sem veitt er í skólana en háskólarnir minnst í sinn hlut og munar þar ansi miklu. Fram kom í efnismeðferð málsins fyrir nefndinni að framlög á hvern nemanda eru einungis þriðjungur af því sem tíðkast annars staðar á Norðurlöndunum. Það er alvarleg staða. Því þarf að breyta. Við þurfum að styrkja háskólana á Íslandi með auknum fjárveitingum. Það er grundvöllur framþróunar í landinu, nýsköpunar, og sóknar í atvinnumálum og það hefur mikil áhrif á framtíðarlífskjör þjóðarinnar hvernig við búum að háskólunum. Á sama tíma og háskólarnir eru undirfjármagnaðir birtist okkur mynd þar sem eru margir háskólar, alls sjö talsins, fjórir opinberir skólar og þrír einkareknir. Það er offramboð á kennslu í tilteknum greinum. Víða er kennt í afar fámennum deildum og lítið er um samstarf og verkaskiptingu milli skólanna. Sú staða er óásættanleg og kallar á markviss viðbrögð okkar. Ég tel að nefndin hafi svarað þessu kalli vel með því að leggja til sameiginlega að sett verði á fót þverpólitísk nefnd sem móti tillögur um framtíðarskipulag háskólamála í landinu. Tillagan er sú, eins og fram kemur í breytingartillöguskjali með nefndarálitinu, að mennta- og menningarmálaráðherra skipi nefnd til að gera tillögu í frumvarpsformi um leiðir til þess að auka samvinnu, verkaskiptingu og sameiningu háskóla á Íslandi. Nefndin taki til skoðunar heildarumgjörð háskólakennslu í landinu, rekstrarform, fjármögnun, fjölda stofnana og lagaumgjörð með það að markmiði að nýta sem best styrkleika hvers háskóla og tryggja aukið samstarf, hagræðingu og verkaskiptingu þar sem við á. Nefndin leggi mat á hugmyndir um samstæðuháskóla og mismunandi kosti til sameiningar út frá markmiðum um aukin gæði og hagkvæmni í háskólastarfi. Þarna kemur til álita að fara í gegnum mál sem margoft hafa verið rædd en ekki hefur náðst samstaða um, til dæmis um hvort rétt sé að flokka háskólana í landinu í rannsóknarháskóla og fagháskóla, hvernig bregðast eigi við aukinni ásókn nemenda í háskóla, hvernig takast eigi á við brottfall, sem er afar mikið í háskólum landsins, og svo mætti áfram telja. Í þessari nefnd væri líka eðlilegt að skoða það sem aðgreinir skólana og kemur í veg fyrir að þeir geti unnið nánar saman, til dæmis þætti sem lúta að rekstrarformi og mismunandi fjármögnunarleiðir skólanna. Lagt er til að allir þingflokkar á Alþingi skipi fulltrúa í þessa nefnd og að þeir séu sérfróðir um málefni háskóla. Nefndin leggur til að nefndinni verði sett tímamörk og að hún skili tillögum sínum fyrir 1. nóvember næstkomandi. Ég tel að þetta sé afar mikilvæg tillaga og Alþingi mundi með samþykkt hennar senda skýr skilaboð um eindreginn vilja sinn til að bæta verulega umhverfi háskólastarfs í landinu. Með frumvarpinu eru lagðar til ýmsar breytingar á gildandi lögum um háskóla frá árinu 2006. Í frumvarpinu er skerpt á því hlutverki háskóla að styrkja innviði samfélagsins og undirbúa nemendur fyrir þátttöku í lýðræðissamfélagi. Lögð er til breyting í því skyni að styrkja sjálfstæði háskólanna, það er meðal annars gert í samhengi við tilmæli í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis um mikilvægi þess að skólarnir séu sjálfstæðir og óháðir í rannsóknum sínum og fræðistörfum gagnvart stjórnmálaöflum, gagnvart stjórnvöldum, gagnvart atvinnulífinu o.s.frv. Það er nýmæli að lagt er til að lögfest verði ákvæði um skyldu háskóla til að virða fræðilegt sjálfstæði háskólakennara. Lagt er til að við lögin bætist ákvæði annars vegar um að háskóli skuli ekki rekinn með fjárhagslegan ágóða að markmiði og hins vegar að engri stofnun sé heimilt að starfa í landinu undir heitinu háskóli nema hafa hlotið viðurkenningu ráðherra til þess. Gerðar eru auknar kröfur til starfsmanna háskóla, þ.e. að prófessorar, dósentar, lektorar og sérfræðingar hafi lokið doktorsprófi eða hafi jafngilda þekkingu og reynslu á fræðasviði sínu. Þá eru lagðar til breytingar á ákvæðum um stjórnun háskólanna og um þátttöku nemenda og starfsfólks og sömuleiðis að lögfest verði ákvæði um réttindi fatlaðra til háskólanáms. Nefndin hefur fjallað ítarlega um málið og leggur til ýmsar breytingar sem ég vil reifa hér í stórum dráttum. Almennt má segja um breytingartillögu nefndarinnar að hún leggur mjög mikla áherslu á að standa vörð um sjálfstæði háskólanna, tryggja að önnur ákvæði frumvarpsins gangi ekki gegn því mikilvæga markmiði sem fram kemur í 1. gr. frumvarpsins. Í því samhengi má nefna breytingartillögu nefndarinnar við 6. gr. frumvarpsins, en nefndin leggur til að orðalag þess breytist í þá veru að háskólar skuli senda ráðuneytinu upplýsingar um nýjar námsleiðir en að ekki sé gerður áskilnaður um að ráðuneytið þurfi að staðfestinga áætlanir skóla um nýjar námsleiðir. Nefndin fjallaði ítarlega um c-lið 10. gr. þar sem kveðið er á um að rektor skuli vera formaður háskólaráðs. Nefndin leggur til að það ákvæði laganna sem mælir fyrir um að háskólaráð sé æðsti ákvörðunaraðili hvers háskóla og rektor sé formaður þess falli brott. Í því felst að háskólar hafi visst svigrúm til að byggja upp og breyta stjórnskipulagi sínu, en einhverjir þeirra þyrftu að kollvarpa núverandi fyrirkomulagi varðandi stjórnun skólanna yrði frumvarpið óbreytt að lögum. Breytingartillaga nefndarinnar er í samræmi við 1. gr. frumvarpsins þar sem skýrt er mælt fyrir um að háskólar ráði skipulagi starfsemi sinnar og ákveði hvernig henni sé best fyrir komið. Nefndin benti á í sínu áliti að eitt af áhersluatriðum hins nýja gæðaráðs háskólanna sem komið hefur verið á laggirnar sé að ganga úr skugga um að aðkoma kennara og nemenda að stefnumótun og ákvarðanatöku um skipulag kennslu og rannsókna sé tryggð. Markmið þessa ákvæðis er að efla lýðræðislegt stjórnarfyrirkomulag háskólanna óháð rekstrarformi og tryggja að háskólaráð gegni sambærilegu hlutverki hvarvetna í íslenskum háskólum. Nefndin leggur til breytingu á þessari grein og afmarkar aðkomu nemenda og kennara við þær stjórnunareiningar þar sem fjallað er um kennslu, rannsóknir og gæðamál. Þannig verði tryggt að kennarar og nemendur hafi aðkomu að þeim málefnum sem snerta meginhagsmuni þeirra. Í 11. gr. frumvarpsins er lögð til breyting á 16. gr. laganna um háskólafundi. Nefndin leggur til breytingu í þá veru að lögð verði áhersla á að tryggja samráð yfirstjórnar skóla við nemendur, kennara og annað starfslið skóla um fræðilega og faglega stefnumótun en að háskólunum verði að öðru leyti veitt svigrúm til að ákveða með hvaða hætti það samráð skuli vera. Nefndin telur ekki nauðsynlegt að bundið sé í lög ákvæði um sérstakan háskólafund heldur verði hverjum og einum háskóla falið að tryggja samráð hlutaðeigandi aðila. Fyrrnefnt gæðaráð hefur einmitt það hlutverk að fylgjast með þessu og tryggja að samráð af þessu tagi fari fram innan hvers skóla. Ákvæði 14. gr. frumvarpsins kom til nokkurrar umfjöllunar við meðferð málsins í nefndinni. Þar er ráðherra veitt heimild til að fela einstökum háskólum að sinna kennslu eða rannsóknum á tilteknum afmörkuðum sviðum. Sambærilegt ákvæði er í 3. gr. laga um opinbera háskóla. Heimild ráðherra byggist á því að geta tryggt kennslu í greinum sem hafa sérstaka þýðingu fyrir íslenskt menntasamfélag. Oft er um að ræða fámennar greinar sem mikilvægt er að hafa ákveðna kjölfestu í og að til grundvallar liggi stefnumörkun og ákvörðun stjórnvalda. Með greininni er ætlunin að ef til stendur að taka upp nýtt nám sé eðlilegt að sú stofnun sem mestan styrk hefur á viðkomandi fræðasviði bjóði upp á það nám, en nærtækt dæmi er til dæmis nám í túlkun og þýðingum. Þá er það tilgangur ákvæðisins að stjórnvöld geti fylgst með því að ekki bjóði allir háskólar upp á nám í fámennum og dýrum greinum, til dæmis tannlækningum eða leiklist. Það er hins vegar niðurstaða nefndarinnar að ákvæðið stangist á við ákvæði 1. og 2. gr. laganna um sjálfstæði háskólanna og nefndin leggur því til að það falli brott, að minnsta kosti í þessum áfanga, en að það verði hins vegar tekið til sérstakrar umfjöllunar í þeirri nefnd um framtíðarskipan háskólamála sem lagt er til að stofnuð verði í ákvæði til bráðabirgða, eins og ég fór yfir í máli mínu áðan. Nefndin leggur til breytingar á 8. gr. sem fjalla um mat háskóla á námi annarra háskóla og leggur til að farið skuli þar að alþjóðlegum samningum um viðurkenningu á háskólamenntun og hæfi sem íslensk stjórnvöld hafa undirritað og eru aðilar að. Þá er röðin komin að 12. gr. þar sem er kveðið á um að þeir sem beri starfsheitið prófessorar, dósentar, lektorar eða sérfræðingar skuli hafa lokið doktorsprófi eða hafi jafngilda þekkingu og reynslu að mati dómnefndar. Allmargir umsagnaraðilar gerðu athugasemd við þessa grein. Á það var bent að í tilviki einstakra skóla, eins og sérstaklega Listaháskóla Íslands mundi þessi grein og þetta ákvæði takmarka verulega svigrúm þess skóla, en í tilviki listnáms má vel rökstyðja það að þekking og reynsla eigi að hafa sama vægi og doktorspróf, til dæmis þegar um er að ræða framúrskarandi listamenn sem listaháskólar teldu mikinn akk í því að fá til liðs við sig sem kennara á þessum sviðum. Nefndin telur hins vegar eðlilegt sem almenna reglu að gera kröfu um doktorspróf á flestum fræðasviðum, að í því sé fólgin afar mikilvæg yfirlýsing um framþróun í íslenska háskólaumhverfinu. Nefndin leggur til viðbót við greinina í þá veru að alþjóðleg viðmið verði höfð til hliðsjónar við mat á því hvort einstaklingur teljist hafa jafngilda þekkingu og reynslu á við doktorspróf og að dómnefnd skuli staðfesta framangreint. Talsvert var fjallað í nefndinni um c-lið 13. gr. þar sem getið er um stuðning við fatlaða nemendur og nemendur með tilfinningalega eða félagslega örðugleika. Jafnframt er mælt fyrir um að háskólar skuli leitast við að veita nemendum sem eiga við að etja sértæka námsörðugleika eða veikindi sérstakan stuðning. Nokkuð kom til umræðu við umfjöllun í nefndinni sú aðgreining á þjónustu sem felst í greininni hvað varðar annars vegar fatlaða nemendur og hins vegar þá sem hafa sértæka námsörðugleika, en þau rök sem nefndin fellst á fyrir þessari aðgreiningu eiga sér stoð í lögum um málefni fatlaðra. Þeir sem heyra undir þá lögfestuskilgreiningu sem þar kemur fram eiga rétt á meiri þjónustu en þeir sem ekki heyra undir hana. Nefndin vill hins vegar árétta og telur með vísan til umsagnar fjárlagaskrifstofu fjármálaráðuneytisins mikilvægt að nálgast þessa breytingu, þessar þjónustuumbætur, af raunsæi og viðurkenna að það þarf sannarlega aukið fjármagn til þess að fylgja þessum fyrirheitum ef vel á að vera. Má geta þess í þessu samhengi að mennta- og menningarmálaráðuneyti áætlar að aukin fjárþörf vegna c-liðar 13. gr. geti hljóðað upp á 40–50 millj. kr. og teljum við í nefndinni eðlilegt að tekið sé tillit til þess við meðferð fjárlaga fyrir næsta ár og í framtíðinni. Nefndin leggur til að felld verði brott 3. mgr. 21. gr. laganna um heimild ráðherra til að kveða á um greiðslur úr ríkissjóði til háskóla fyrir nám einstaklinga sem ekki hafa ríkisfang innan EES-svæðisins. Ég hef hér farið yfir veigamestu breytingartillögur sem hv. allsherjar- og menntamálanefnd leggur til á þessu frumvarpi. Það er gleðiefni í mínum huga að nefndin stendur sameinuð að baki afgreiðslu þessa máls. Undir nefndarálitið rita eftirtaldir: Þráinn Bertelsson, Jónína Rós Guðmundsdóttir, Þuríður Backman, Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, Ragnheiður Ríkharðsdóttir, Siv Friðleifsdóttir, Birgitta Jónsdóttir og sá sem hér stendur. Ég þakka nefndarmönnum öllum fyrir faglega og góða vinnu í þessu máli eins og reyndar endranær og vona að málið fái farsæla niðurstöðu í afgreiðslu þingsins fyrr en síðar.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. framsögumanni Skúla Helgasyni fyrir nefndarálitið og fyrir utanumhald um þetta mál og tek undir flest allt það sem fram kom í máli hans. Mig langar aðeins að skerpa á því hversu miklu máli það skiptir í nefnd eins og allsherjar- og menntamálanefnd þegar um er að ræða mikilvæg mál eins og þetta, um háskóla, eða hvort um er að ræða frumvarp um menningarminjar eða myndlistarlög, um það sem sameinar land og þjóð, að ólíkir pólitískir flokkar og einstaklingar innan þeirra komi sér saman um að vinna verkefnin óháð pólitískum línum. Það er akkúrat það sem gerðist í þessu máli um háskólana þar sem við erum að breyta lögun nr. 63/2006. Það var góð samvinna í nefndinni. Eins og fram kom í máli hv. þm. Skúla Helgasonar stendur nefndin einhuga að málinu. Ég legg áherslu á, sem ég held að geti skipt máli í náinni framtíð, að í nefndinni var mikið rætt um skipulag háskólamenntunar í heild og horft til þess hvort og hvernig samvinnan gæti verið, hvernig verkaskipting ætti að vera og hvers konar háskóla við vildum sjá. Í framhaldi af því leggur nefndin til að ráðherra skipi nefnd til að gera tillögur í frumvarpsformi um leiðir til að auka samvinnu, verkaskiptingu og sameiningu háskóla á Íslandi þar sem skoða eigi heildarumgjörð háskólakennslu, rekstrarform, fjármögnun, fjölda stofnana og lagaumgjörð þeirra með það að markmiði að styrkja og nýta sem best þá styrkleika sem eru í hverjum háskóla og tryggja samstarf þar á milli. Ég held að það sé mjög mikilvægt, virðulegur forseti, einmitt á þeim tímum. Hér erum við 320 þúsund með sjö starfandi háskóla og spurning er hvort ekki megi nýta jafnt fjármagn sem mannauð betur í þágu þeirra sem þar stunda nám. Því fagna ég sérstaklega því bráðabirgðaákvæði sem nefndin kom sér saman um sem felur í sér að ráðherra skipi nefnd til að fara yfir þessa þætti og skila síðan í frumvarpsformi hugmyndum eða drögum um samvinnu, sameiningu til styrktar háskólasamfélagi á Íslandi.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á lögum um matvæli, nr. 93/1995, með síðari breytingum. Hv. atvinnuveganefnd fjallaði um málið og fékk á sinn fund Baldur B. Erlingsson frá sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytinu og Karen Bragadóttur frá tollstjóra. Umsagnir um málið bárust frá tollstjóra, Samtökum atvinnulífsins og Persónuvernd. Í frumvarpinu er lagt til að gerðar verði breytingar á matvælalögum. Annars vegar er lagt til að bætt verði við heimild fyrir Matvælastofnun til að hafa aðgang að upplýsingum úr tölvukerfi tollyfirvalda. Hins vegar eru lagðar til breytingar á kærufresti vegna stjórnsýsluákvarðana er varða innflutningseftirlit og kærðar eru til æðri stjórnvalda. Ástæða þess að frumvarpið er lagt fram er sú að Eftirlitsstofnun EFTA komst að þeirri niðurstöðu að íslensk löggjöf uppfyllti ekki kröfur 7. gr. reglugerðar framkvæmdastjórnarinnar nr. 136/2004 og 2. mgr. 17. gr. tilskipunar 97/78/EB. Þrjár umsagnir komu um málið. Í einni þeirri koma fram ábendingar sem snerta 1. gr. frumvarpsins. Nefndin tók hana sérstaklega til skoðunar. Þannig bendir tollstjóri á að farmskrárkerfi tollyfirvalda sé komið til ára sinna og það hafi þar af leiðandi ekki tæknilega burði til að taka við öllum þeim upplýsingum sem eru tilgreindar í 5. gr. reglugerðar um vörslu og tollmeðferð vöru, nr. 1100/2006. Þá bendir tollstjóri á að oft berist farmskrárupplýsingar seint inn í farmskrárkerfið, þ.e. allt þar til vara kemur til landsins. Er vakin athygli á því að til þess að eftirlit sé virkt og skili árangri hafi tollstjóri aðgang að farmskrárkerfum farmflytjenda eða fái upplýsingar sendar frá farmflytjendum með tölvupósti í tilteknum tilvikum. Að lokum bendir tollstjóri á að vegna tæknilegra atriða sé aðeins mögulegt að veita fullan aðgang að farmskrá en ekki takmarkaðan aðgang eins og e.t.v. má lesa úr athugasemdum við frumvarpið. Á fundi nefndarinnar kom fram að hjá tollstjóra að þar væri unnið að undirbúningi þess að setja upp eina gátt sem taki við öllum nauðsynlegum upplýsingum vegna innflutnings varnings. Fram kom hjá tollstjóra að verkefnið byggðist á 20/20 sóknaráætlun og aðgerðaáætlun um einfaldara Ísland. Þannig væri stefnt að því að þegar vara kæmi á landamæri Íslands þyrfti einungis að senda nauðsynleg gögn á einn stað. Þá var upplýst að verkefnið væri stórt að sniðum þó að það snerti fyrst og fremst upplýsingakerfi tollyfirvalda. Það var bent á að vegna undirbúnings þessa verkefnis þyrfti að greina þörf annarra stofnana til aðgangs að kerfinu. Að mati nefndarinnar eru framangreindar hugmyndir tollstjóra um einföldun upplýsingaskila vegna innflutnings varnings mjög virðingarverðar. Nefndin fagnar þessari framtíðarsýn og hvetur til þess að undirbúningi verði hraðað þannig að framangreindar hugmyndir komist til framkvæmda eins fljótt og verða má. Til þess að bregðast við þeim ábendingum tollstjóra sem snerta frumvarpið leggur nefndin til að gerðar verði breytingar á 1. gr. frumvarpsins. Í fyrsta lagi verði aðgangsheimild 1. málsliðar greinarinnar víkkuð þannig að hún taki til allra farmskrárupplýsinga úr upplýsingakerfum tollyfirvalda í stað þess að hún feli aðeins í sér heimild til að nálgast farmupplýsingar vegna eftirlits með vörum sem 27. gr. a og 27. gr. b matvælalaga ná til. Er þessi breyting lögð til vegna þeirra tæknilegu annmarka sem eru á upplýsingakerfi tollyfirvalda og gera það að verkum að ófært er að takmarka aðgang við ákveðnar vörur. Er það mat nefndarinnar að tillagan samræmist kröfum reglugerðar framkvæmdastjórnarinnar (EB) nr. 136/2004. Í öðru lagi er lagt til að nýrri aðgangsheimild verði bætt við greinina, þ.e. heimild Matvælastofnunar til þess að afla upplýsinga úr farmskrám farmflytjenda með sama hætti og tollyfirvöld gera samkvæmt heimildum í lögum og stjórnvaldsfyrirmælum. Í þriðja lagi er lagt til að áréttað verði að sama þagnarskylda hvíli á starfsmönnum Matvælastofnunar og starfsmönnum tollyfirvalda vegna meðhöndlunar upplýsinga sem afla verður á grundvelli greinarinnar. Í ljósi framangreindrar umfjöllunar leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt með breytingu sem fylgir með í nefndaráliti atvinnuveganefndar. Hv. þingmenn Lilja Rafney Magnúsdóttir, Ólína Þorvarðardóttir og Jón Gunnarsson voru fjarverandi við afgreiðslu málsins. Undir nefndarálitið rita auk mín sem er framsögumaður, hv. þingmenn Kristján L. Möller, formaður nefndarinnar, Sigmundur Ernir Rúnarsson, Björn Valur Gíslason, Sigurður Ingi Jóhannsson og Þór Saari. Að lokinni 2. umr. legg ég til að málið gangi síðan að nýju til atvinnuveganefndar og síðar 3. umr.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti velferðarnefndar um frumvarp til laga um breytingu á lögum um réttindagæslu fyrir fatlað fólk, nr. 88/2011. Er hér um að ræða ráðstafanir til að draga úr nauðung í þjónustu við fatlað fólk. Nefndin hefur fjallað um málið á nokkrum fundum og fengið til sín þónokkra gesti og fengið aðsendar góðar umsagnir. Frumvarp það sem hér er til umfjöllunar er lagt fram í samræmi við ákvæði til bráðabirgða II í lögum um réttindagæslu fyrir fatlað fólk, nr. 88/2011. Tilgangur frumvarpsins er að tryggja að réttindi einstaklinga með fötlun séu virt og að gerðar séu ráðstafanir til að auka meðvitund um og koma í veg fyrir nauðung í vinnu með fötluðu fólki. Í frumvarpinu er stigið það mikilvæga skref að kveðið er skýrt á um það að beiting nauðungar gagnvart fötluðu fólki sé bönnuð nema veitt hafi verið sérstök undanþága samkvæmt lögunum eða að um sé að ræða neyðartilvik, en slík tilvik þurfa að uppfylla ákveðin skilyrði sem fram koma í frumvarpinu og þá ber tafarlaust að láta af nauðung þegar hættu hefur verið afstýrt eða ástand er liðið hjá. Bannið nær einnig til fjarvöktunar á heimili fólks. Einungis verður heimilt að veita undanþágu frá banni við beitingu nauðungar og fjarvöktunar í sérstökum einstaklingsbundnum tilfellum enda sé tilgangurinn að koma í veg fyrir að fatlaður einstaklingur valdi sjálfum sér eða öðrum líkamstjóni eða stórfelldu eignatjóni eða að uppfylla grunnþarfir viðkomandi einstaklings. Sérstök nefnd metur beiðnir um undanþágur frá lögunum og tekur afstöðu til þeirra en feli beiðni í sér ráðagerð um viðvarandi eða varanlega skerðingu á ferðafrelsi einstaklings skal nefndin vísa henni til dómstóla. Þá er lagt til að skipað verði sérfræðiteymi um aðgerðir til að draga úr beitingu nauðungar. Teymið skal vera til ráðgjafar og leiðbeiningar fyrir þjónustuveitendur, veita umsagnir um beiðnir um undanþágur frá banni við beitingu nauðungar og fjarvöktunar og taka við og halda utan um tilkynningar um beitingu nauðungar og fjarvöktunar. Þá er kveðið á um að öll tilvik sem feli í sér beitingu nauðungar eða fjarvöktunar verði skráð hvort sem fengið hafi verið leyfi fyrir þeim aðgerðum eða ekki. Gestir nefndarinnar og umsagnaraðilar hafa lýst yfir almennri ánægju með efni frumvarpsins og að það skuli vera komið fram enda um mikið mannréttindamál að ræða. Eins og fram kemur í greinargerð með frumvarpinu er lítið fjallað opinberlega um beitingu nauðungar í vinnu með fötluðu fólki en þó er það þekkt að nauðung er þrátt fyrir það beitt. Fyrir nefndinni kom fram að nauðsynlegt væri að aflétta þeirri leynd sem hvílt hefur á málefninu og opna umræðuna um af hverju nauðung sé beitt, í hvaða tilfellum það sé gert og hvernig megi markvisst vinna að því að fækka þeim tilvikum. Kom fram að í því skyni er afar nauðsynlegt að hugað sé að fræðslu starfsmanna sem vinna með fötluðu fólki. Einnig og ekki síður er mikilvægt að fatlaðir einstaklingar fái sjálfir fræðslu um hvað felist í nauðung svo að þeir verði meðvitaðir um réttindi sín. Þeir sem munu verða fyrir áhrifum frumvarpsins eru annars vegar fatlaðir einstaklingar og hins vegar starfsfólk sem vinnur með fötluðu fólki. Kom það fram fyrir nefndinni að áhyggjuefni væri hversu lítill hluti starfsfólks væri fagmenntaður og hversu mikil starfsmannavelta er á þessu sviði. Af þessum sökum er enn brýnna en ella að vel sé staðið að fræðslu og opinni umræðu um ráðstafanir til að koma í veg fyrir að tilefni skapist til inngrips sem feli í sér nauðung. Nefndin telur einsýnt að fjölga þurfi fagmenntuðu starfsfólki í þjónustu við fatlað fólk og leggur áherslu á mikilvægi þess að fagmenntað fólk starfi með fötluðum einstaklingum. Ein leið til að koma í veg fyrir beitingu nauðungar er að fötluðum einstaklingum séu tryggð þau þjónustuúrræði og það umhverfi sem þeir þurfa á að halda til að geta lifað sínu sjálfstæða lífi á sem eðlilegastan hátt. Kom meðal annars fram að breytt þjónustuform getur haft þau jákvæðu áhrif á lífsgæði fatlaðs einstaklings að minni þörf verður á utanaðkomandi inngripum. Það er því nauðsynlegt að horfa til þess hvernig megi fyrirbyggja aðstæður sem annars gætu leitt til beitingar nauðungar. Til þess að hægt sé að veita hverjum einstaklingi þá þjónustu sem hann þarf á að halda er nauðsynlegt að huga að fjármögnun málaflokksins. Fyrir nefndinni kom fram að horfa þurfi einnig til fatlaðra barna sem beitt eru nauðung. Kom fram að nauðung fyrirfinnst innan skólakerfisins gagnvart fötluðum börnum og er þar um viðkvæmt mál að ræða. Kom fram að fækka megi tilvikum þar sem börn eru beitt nauðung með aukinni fræðslu til starfsfólks skólanna og tekur nefndin undir þau sjónarmið. Við umfjöllun nefndarinnar kom fram að beiting nauðungar er í eðli sínu frelsisskerðing og í henni felist brot á 67. og 71. gr. stjórnarskrárinnar, sem kveða annars vegar á um að engan megi svipta frelsi nema samkvæmt heimild í lögum og hins vegar um friðhelgi einkalífs. Beiting nauðungar hefur hingað til ekki stuðst við neina lagaheimild nema í undantekningartilfellum sem segja má að hafi verið á grundvelli neyðarréttarsjónarmiða. Þar sem frumvarpinu er ætlað að tryggja réttarstöðu fatlaðra einstaklinga er því afar mikilvægt að í því sé kveðið á um bann við beitingu nauðungar og fjarvöktunar nema brýn nauðsyn sé til þess í afmörkuðum tilvikum sem skilgreind eru nánar í settum lögum. Þær aðgerðir sem frumvarpið tekur til teljast til brota á áðurnefndum ákvæðum stjórnarskrárinnar, en geta hins vegar verið nauðsynlegar í vissum tilvikum, bæði til varnar þeim sem nauðungin beinist að sem og öðrum, og verða að styðjast við viðhlítandi lagaheimild. Í sumum tilfellum er beiting nauðungar óumflýjanleg til að tryggja hagsmuni fatlaðra einstaklinga. Frumvarpið skapar fastan ramma utan um beitingu nauðungar og fastmótað ferli í hvert sinn sem nauðsynlegt er að beita nauðung eða fjarvöktun. Er þetta bæði til þess fallið að gæta betur að réttindum fatlaðs fólks og fækka þeim tilvikum sem nauðsynlegt er að beita nauðung. Nokkuð var fjallað um samspil sérfræðiteymis og undanþágunefndar í umfjöllun nefndarinnar um málið. Sérfræðiteyminu er meðal annars ætlað það hlutverk að veita almennum starfsmönnum og forstöðumönnum ráðgjöf og upplýsingar um hvað teljist vera nauðung og um aðferðir til að komast hjá beitingu nauðungar, að sjá um skráningu tilvika þar sem nauðung er beitt hvort sem fengið hefur verið leyfi fyrir því eða ekki, og að veita umsagnir um beiðnir um undanþágur frá banni laganna við beitingu nauðungar og fjarvöktunar. Undanþágunefndin er hins vegar stjórnsýslunefnd sem tekur rökstuddar ákvarðanir um beiðnir um undanþágur frá bannákvæðum laganna. Ákvarðanir nefndarinnar eru þannig stjórnvaldsákvarðanir en þær eru hins vegar endanlegar á stjórnsýslustigi og því ekki kæranlegar til æðra stjórnvalds. Fyrir nefndinni kom fram að ástæða þessa væri sú að ekki hefði verið talið rétt að ákvarðanir nefndarinnar væru kæranlegar til æðra stjórnvalds, í þessu tilviki ráðherra, þar sem þörf er á skjótri málsmeðferð í málum þeim sem frumvarpið tekur til. Í ákvæði frumvarpsins um form og efni ákvörðunar kemur fram að héraðsdómari skal úrskurða í máli innan viku frá því kæra berst honum. Var talið að erfitt væri að koma jafnskjótri málsmeðferð ef um stjórnsýslukæru væri að ræða. Sé hins vegar um beiðni sem felur í sér verulega og varanlega frelsisskerðingu fatlaðs einstaklings að ræða ber undanþágunefndinni að vísa slíkri beiðni til dómstóla og fer þá um málsmeðferð samkvæmt lögræðislögum en það felur í sér skjóta málsmeðferð. Nokkrir umsagnaraðilar lýstu þeirri skoðun sinni að ferlið gæti verið tímafrekt. Nefndin telur þó að ferlið sé nauðsynlegt til að hvert mál fái faglega og ítarlega skoðun. Nefndin fjallaði um það hvort rétt væri að ákvæði um bann við beitingu nauðungar í þjónustu við fatlað fólk væri að finna í lögum um réttindagæslu fyrir fatlað fólk. Kom fram að á Norðurlöndum eru samsvarandi ákvæði í lögum um félagsþjónustu. Nefndin telur að rétt sé að horfa til þess við heildarendurskoðun laga um málefni fatlaðs fólks að kannað verði hvort rétt sé að ákvæði frumvarps þessa verði frekar að finna í lögum sem fjalla um þjónustu við fatlað fólk og þá einnig hvort rétt sé að sameina lög um réttindagæslu lögum um málefni fatlaðs fólks. Nauðsynlegt er þó við þá vinnu að fatlað fólk glati í engu sínum réttindum og réttarvernd. Nefndin fagnar því að frumvarp þetta skuli vera komið fram enda um nauðsynlega og mikilvæga réttarbót að ræða sem skapa mun fastan ramma utan um beitingu nauðungar og fjarvöktunar. Nefndin leggur því til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Birgitta Jónsdóttir, áheyrnarfulltrúi í nefndinni, er samþykk áliti þessu. Kristján L. Möller var fjarverandi við afgreiðslu málsins. Undir nefndarálit þetta skrifar sú er hér stendur sem er framsögumaður málsins og hv. þingmenn Álfheiður Ingadóttir, formaður nefndarinnar, Lúðvík Geirsson, Valgerður Bjarnadóttir, Ragnheiður Ríkharðsdóttir, Unnur Brá Konráðsdóttir, Eygló Harðardóttir og Guðmundur Steingrímsson. Eins og sést er þetta álit eitt af mörgum sem afgreidd eru í mikilli sátt frá velferðarnefnd. Ég held að hér séum við að stíga afar mikilvægt skref og vona ég svo sannarlega að þetta mál fái skjótan og góðan framgang í þinginu.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti frá velferðarnefnd um frumvarp til laga um réttarstöðu einstaklinga með kynáttunarvanda. Með þessu frumvarpi eru lagðar til tillögur að úrbótum á réttarstöðu fólks með kynáttunarvanda en þær lúta fyrst og fremst að stjórnsýslu og meðferð mála fólks með kynáttunarvanda og tilhögun kynleiðréttinga og nafnbreytinga í þjóðskrá. Í frumvarpinu er kynáttunarvandi skilgreindur sem upplifun einstaklings frá unga aldri um að hann telji sig hafa fæðst í röngu kyni og óskar að tilheyra hinu kyninu. Frumvarpið tekur til málsmeðferðar lögráða einstaklinga með kynáttunarvanda. Gert er ráð fyrir að einstaklingur leiti fyrst til teymis Landspítala um kynáttunarvanda sem hefur umsjón með greiningu og viðurkenndri meðferð einstaklinga með kynáttunarvanda. Að 18 mánaða meðferð lokinni, þar af 12 mánaða reynslutímabili í gagnstæðu kynhlutverki, og að uppfylltum öðrum skilyrðum, getur viðkomandi sótt um staðfestingu sérfræðinefndar um kynáttunarvanda á að hann tilheyri gagnstæðu kyni og nefndin metur í kjölfarið hvort viðkomandi teljist hæfur til kynleiðréttandi aðgerðar. Eftir slíka staðfestingu nýtur einstaklingur allra þeirra réttinda að lögum sem skráð kyn ber með sér. Vert er þó að árétta að réttarstaða einstaklings sem farið hefur í kynleiðréttandi aðgerð helst óbreytt gagnvart börnum hans. Sérfræðinefndin skal einnig tilkynna Þjóðskrá Íslands um leiðrétt kyn og skal stofnunin þá upplýsa viðkomandi um skyldu hans til nafnbreytingar. Þá er viðkomandi einnig heimilt að sækja um að sér verði úthlutað nýrri kennitölu. Óski viðkomandi nýrrar kennitölu skal fyrri kennitalan vera aðgengileg þeim stjórnvöldum og öðrum aðilum sem starfs síns vegna þurfa að vita um tengsl nýju og eldri kennitölunnar. Frumvarpið var samið af nefnd skipaðri sérfræðingum og hagsmunaaðilum. Nefndinni var falið að gera tillögur að úrbótum fyrir einstaklinga með kynáttunarvanda með hliðsjón af áliti setts umboðsmanns Alþingis í máli nr. 4919/2007 frá 27. apríl 2009. Í álitinu kom meðal annars fram að lagaumgjörð vantaði um möguleika einstaklinga til að gangast undir kynskiptiaðgerð og um málsmeðferð og skyldur stjórnvalda í því sambandi sem og um þau réttaráhrif sem læknisfræðileg greining á kynáttunarvanda og kynskiptiaðgerðin sem slík hefðu í för með sér, m.a. með tilliti til réttar til nafnbreytinga. Víðtækt samráð var haft við hagsmunaaðila við gerð frumvarpsins og þykir nefndinni vel hafa tekist til. Gestir nefndarinnar og umsagnaraðilar eru allir mjög jákvæðir í garð frumvarpsins og telja það mikilvæga réttarbót fyrir fólk með kynáttunarvanda. Fyrir nefndinni kom fram að með frumvarpinu væri verið að lögfesta framkvæmd sem hefði verið stunduð í 20 ár og komin væri góð reynsla á og rétt væri því að skapa framkvæmdinni skýran lagaramma. Rætt var um að mikil bót væri í því fólgin að einstaklingur gæti sótt um nafnbreytingu strax og staðfesting sérfræðinefndar lægi fyrir en þyrfti ekki að bíða eftir að fara í kynleiðréttandi aðgerð. Slíkt ferli getur tekið tíma en viðkomandi er þó frá staðfestingu búinn að vera í gagnstæðu kynhlutverki í að minnsta kosti eitt ár. Þá kom einnig fram að eins árs aðlögunartími væri hæfilegur tími og ekki væri fært að stytta hann. Nefndin fjallaði einnig um heimild til að skipta um kennitölu. Fyrir nefndinni kom fram að ekki væri um lagalega nauðsyn að ræða þar sem kennitala væri ein og sér ekki kynbundin. Hins vegar gæti það verið mikilvægt atriði fyrir viðkomandi einstakling þar sem um nýtt upphaf væri að ræða og eldri kennitalan tengd fyrra kyni. Þá kom einnig fram að þó svo að vissir opinberir aðilar hefðu aðgang að tengslum eldri og nýrri kennitölunnar væri ekki hægt að búa til úr því lista yfir einstaklinga sem hefðu fengið skráningu á kyni sínu breytt þar sem þjóðskrá leiðréttir að öllu jöfnu töluverðan fjölda af kennitölum á hverju ári vegna mistaka við skráningu eða leiðrétts fæðingardags. Ekki verður hægt að aðgreina kennitölubreytingar vegna breyttrar skráningar á kyni frá breytingum vegna mistaka eða annarra breytinga. Nefnd sú sem samdi frumvarpið sem hér er til umfjöllunar vakti athygli á því við velferðarráðherra og innanríkisráðherra að nauðsynlegt væri að refsiréttarnefnd tæki til athugunar hvort rétt væri að breyta ákvæðum 1. mgr. 180. gr. og 233. gr. a almennra hegningarlaga, nr. 19/1940. Fyrrnefnda ákvæðið varðar bann við mismunun varðandi vörur eða þjónustu á grundvelli þjóðernis, litarháttar, kynþáttar, trúarbragða eða kynhneigðar. Síðarnefnda ákvæðið varðar opinberar ærumeiðingar í garð manna vegna þjóðernis, litarháttar, kynþáttar, trúarbragða eða kynhneigðar. Vikið var að því hvort rétt væri að bæta orðinu kynvitund inn í upptalningu fyrrnefndra ákvæða svo tryggt væri að ákvæðin tækju einnig til einstaklinga með kynáttunarvanda. Þá vakti nefndin einnig athygli á því að nauðsynlegt væri að breyta reglugerð nr. 722/2009, um lýtalækningar sem sjúkratryggingar almannatrygginga taka til, þannig að sjúkratryggingar taki þátt í þremur aðgerðum sem telja má einstaklingum með kynáttunarvanda nauðsynlegar, þ.e. kynleiðréttandi aðgerð, brjóstnámi og háreyðingu vegna skeggvaxtar á fyrri stigum kynleiðréttingarmeðferðar. Nefndin tekur heils hugar undir þessar athugasemdir og væntir þess að breytingar á almennum hegningarlögum og reglugerð um lýtalækningar komi fram svo fljótt sem verða má eftir samþykkt frumvarpsins enda um mikilvægar og nauðsynlegar breytingar að ræða. Nefndin telur að málið feli í sér mikla réttarbót fyrir þá einstaklinga sem frumvarpið tekur til og leggur því til að það verði samþykkt óbreytt. Birgitta Jónsdóttir, áheyrnarfulltrúi í nefndinni, er samþykk áliti þessu. Kristján L. Möller var fjarverandi við afgreiðslu málsins. Undir álitið skrifa sú er hér stendur, Álfheiður Ingadóttir, formaður nefndarinnar, Lúðvík Geirsson, Valgerður Bjarnadóttir, Ragnheiður Ríkharðsdóttir, Unnur Brá Konráðsdóttir, Eygló Harðardóttir og Guðmundur Steingrímsson. Þetta er enn eitt málið sem er afgreitt í fullri einingu velferðarnefndar og er það vel, en hér er um mjög mikilvægt mál að ræða sem er mikilvæg réttarbót fyrir þá einstaklinga sem undir það heyra. Vona ég því að málið fái skjóta og góða meðferð innan þingsins.