Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. minni hl. (Magnús Kristjánsson) Jeg á hjer brtt. á þskj. 510. Álít jeg, að ekki þurfi langt mál til að skýra þær, því þær eru svo auðsjáanlega til mikilla bóta. Vonast jeg eftir, að allir háttv. þingmenn hafi komist að raun um, að ágóðahlutinn, sem bankinn fær, er alt of hár, í hlutfalli við þau hlunnindi, sem ætlast er til að ríkið veiti honum. Mjer finst, að þessum rjettindaveislum, sem bankinn á að fá, eigi að fylgja einhverjar skyldur, og þær geta ekki vægari verið en farið er fram á hjer í brtt. mínum. Jeg vil biðja háttv.þdm. að gæta vel að því, að búið er að tryggja bankann fullkomlega að öllu leyti, áður en farið er að reikna tillagið í ríkissjóð, þar sem búið er að draga frá fyrir fyrningu bankahúss og áhalda, fyrir varasjóðstillagi, tapi öllu og vexti til hluthafa. Er með þessu fyllilega sjeð fyrir hagsmunum bankans, og getur því ekki komið til mála að veita hluthöfum 95% af þeim arði, sem þá er eftir, en láta ríkissjóð einungis fá 5%. Ætla jeg ekki að fjölyrða frekar um þetta: það er svo augsýnilegt, að of mikið er að ætla hluthöfum 95% af arðinum eftir að búið er að taka alt nauðsynlegt frá, að í brtt. er einungis farið fram á sjálfsagða hækkun. Jeg geri ráð fyrir, að háttv. þm muni iðrast þess síðar, ef þeir samþykkja ekki tillögur mínar og frv. nær fram að ganga óbreytt. Hinar brtt. skýra sig sjálfar, enda eru þær ekki stórvægilegar. Það er þá fyrst, að í staðinn fyrir 1/2 ár til hlutaútboðs innanlands komi 1 ár. Þetta er til þess að fleiri geti átt kost á að kaupa hluti hjer innanlands, því vel getur staðið svo á, að menn geti það ekki, ef tíminn er ekki hafður nema ár. Þriðja brtt. er gagnleg fyrir bankann og mundi auka traust hans bæði inn á við og út á við. Skal jeg svo ekki fjölyrða frekar um þetta, nema mótmæli komi fram gegn þessum tillögum mínum. Þá ætla jeg aðeins að minnast á brtt. frá háttv.þm. Mýra. (PÞ) á þskj. 517. Hún gengur út á sama og 1. brtt. mín, en fer það styttra, að í hana vantar það, sem jeg tel aðalatriðið, nefnilega að ágóði til ríkissjóðs hækki til muna, þegar gróði bankaus er orðinn mjög mikill og skiftir hundruðum þúsunda. Þessi brtt. er því ófullnægjandi. enda þótt hún sje í góðu skyni gerð, en mínar till. eru miklu aðgengilegri.

Pjetur Þórðarson Jeg hefi verið hikandi við að fylgja þessu frv. og ljet jeg ummæli í þá átt fylgja atkvæði mínu, þegar jeg samþykti frv. til 3. umr. Það kemur til af því, að þessum banka er ætlað að verða verslunarbanki og þannig sjerstaklega að styðja verslunarviðskifti í landinu. En jeg er þeirrar skoðunar, að eins og högum okkar er varið nú, þá verslum við alt of mikið, og mundi það síst minka við það, að farið væri að veita inn í landið erlendu fje til þeirrar starfsemi. Að jeg kom fram með þessa brtt. mína á þskj. 517. kemur til af því, að jeg álít, að með frv. sje alt of skamt gengið í því að láta ríkið njóta góðs af bankanum eftir að tekjur hans hafa vaxið að mun. Þess vegna fjell mjer vel hugmyndin hjá háttv.þm. Ak. (MK) hjer við 2. umr. málsins, að ef frv. ætti að ganga fram, þá yrði að hækka gjald það, sem bankanum er ætlað að greiða í ríkissjóð. En þegar jeg sá brtt. hans, þóttu mjer þær ganga alt of langt, og kom því með mína brtt., sem fer styttra, en fellur alveg saman við hans, svo langt sem hún nær. Hefði jeg ekki þurft að koma með mína brtt., hefði ekki staðið svo á, að nauðsynlegt var að bera 1. brtt. hans upp í einu lagi. Jeg þykist því heldur hafa gert málefninu greiða með því að koma með þessa brtt. mína, og vona því, að hún verði samþykt. Að öðru leyti ætla jeg ekki neitt að mæla á móti brtt.háttv.þm. Ak. (MK) og ekki eyða meira af hinum dýrmæta tíma þingsins í umr. um þetta mál. Mun jeg greiða frv. atkvæði mitt, ef brtt. mín nær fram að ganga.

Frsm. meiri hl. (Jakob Möller) Jeg skal taka það fram, að meiri hluti nefndarinnar hefir ekki haft tækifæri til að bera sig saman um þessar brtt., sem fram eru komnar. En jeg hygg, að mjer sje óhætt að lýsa yfir fyrir hönd meiri hl., að hann muni ráða háttv. deild frá að samþykkja nokkrar þeirra. Viðvíkjandi brtt. á þskj. 510 og 517 skal jeg vekja athygli á því, að það gjald, sem nú er ætlast til að þessi banki greiði í ríkissjóð, er talsvert hærra en ráð var gert fyrir af samvinnunefnd fjárhagsnefnda 1920. Mjer skildist svo, að háttv.þm. Ak. (MK) viki að því, að nefndin færi nú vægara í skattakröfurnar fyrir hönd ríkissjóðs heldur en 1920. En það er þveröfugt. En hv.þm. hefir væntanlega ekki athugað, að í till. frá 1920 var ætlast til, að miklu meira fje væri frá dregið áður en farið var að greiða í ríkissjóð. Samkvæmt till. nefndarinnar 1920 átti nefnilega að draga frá 15% af hlutafjenu fyrst, en samkv. till. nefndarinnar nú aðeins 5% af því og 10% af ársarðinum. Það er því auðsætt, að þótt hundraðsgjaldið sje lægra nú en 1920 af þeirri upphæð, sem skatt á að greiða af, þá þýðir það engan veginn það, að skatturinn hefði orðið hærri samkvæmt till. nefndarinnar 1920. Kemur það líka greinilega fram í nefndarálitinu 1920, og var líka haldið fast fram í nefndinni af sumum, að eiginlega ætti bankinn alveg að vera skattfrjáls þangað til rjettindi Íslandsbanka væru útrunnin, og hefi jeg orðið var við, að sú skoðun er rík hjer enn þá. Nú er um það að ræða, hvort þingið vill greiða fyrir bankanum, og álit okkar í meiri hl. nefndarinnar er það, að meira virði sje að fá bankann en að skatturinn sje hafður mjög hár. Að því er snertir 2. og 3. brtt. á þskj. 510, þá ætla jeg að þær till. skifti heldur litlu máli og sjeu óþarfar. Það er ekkert unnið við að lengja útboðstímann um ár. Því þeir, sem ætla sjer að kaupa hlutabrjef, munu ekki þurfa lengri tíma til að ráða það við sig en ráð er gert fyrir í frv. Það yrði því aðeins til að tefja fyrir bankastofnuninni um ár. Það er einnig þýðingarlítið atriði, hvort 1 eða 2 endurskoðunarmenn eru kosnir af landsstjórninni. Virðist vera alveg nóg eftirlit fengið með einum. Annars er komið fram hjer í þinginu frv. um lögskipaðan eftirlitsmann banka og sparisjóða, og myndi þetta starf að sjálfsögðu hverfa undir hann. Annars geri jeg ekki ráð fyrir því, að það hafi nokkur áhrif á stofnun bankans, hvort þessar till. verða samþyktar eða ekki. Um brtt.háttv. 1. þm. Rang. (GunnS) verð jeg að segja það, að hún verður varla skoðuð öðruvísi en sem tilraun til þess að koma í veg fyrir stofnun bankans. Hann er svo kunnugur fjármálastarfsemi, að honum ætti að vera það ljóst, að þó að unt væri að fá 2 milj. kr. hlutafje handa bankanum, þá gæti verið ómögulegt að fá 3 milj. Hann hefir máske rekið sig á einhvern tíma, að ekki er ávalt unt að fá eins mikið rekstrarfje eins og máske væri æskilegast í hvert skifti. Þeir, sem vilja bankanum vel, vilja hafa hann sem öflugastan, og ef hægt er að auka fjármagn hans, þá er það heldur ekki skorðað við 2 miljónir, heldur má auka það upp í 6 miljónir, og verður það vitanlega gert, ef ástæður verða til þess. Þess vegna er till. alveg óþörf, en hún getur hins vegar orðið þess valdandi, að bankinn verði alls ekki stofnaður.

Gunnar Sigurðsson Eins og jeg tók fram við 2. umræðu þessa máls, þá er jeg „principielt“ með því, að bönkum verði fjölgað. Þeir, sem nú eru fyrir, hafa alt of lítið rekstrarfje, því ef svo væri ekki, þá væri stjórn þeirra óverjandi. En þó þröngt sje í búi hjá oss, þá get jeg þó ekki verið því fylgjandi, að landið sje fylt af smábönkum, sem máske þyrfti að stofna á hverju ári. Mjer finst þingið vera nokkuð lítilþægt að vera að veita slíkan rjett, sem hjer er farið fram á, fyrir einar 2 miljónir. Jeg veit það raunar, að erfitt muni að afla fjár núna, en ef leita á til útlanda með fjársöfnun, þá munu stærri fjesýslumenn þar ekki einu sinni skilja, að verið sje að stofna banka með 2 miljón króna höfuðstól. En aðdróttanir hv. 1. þm. Reykv. (JakM) um, að jeg sje á móti bankanum, eru alveg ástæðulausar. Jeg mun greiða atkv. mitt með frv., að minsta kosti. ef brtt. mín nær fram að ganga.

Frsm. minni hl. (Magnús Kristjánsson) Hv. 1. þm. Reykv. (JakM) vildi eindregið ráða hv. deild til að fella brtt. mínar á þskj. 510. Þetta kom mjer ekki mjög á óvart, því að jeg bjóst við þessu. Háttv. þm. vill reyna að vera sjálfum sjer samkvæmur í málinu, og þó að hann hafi, að minni hyggju, tekið ranga stefnu, vill hann halda þá braut, hvar sem lendir. Getur verið, að hann hafi ekki athugað nógu rækilega, hvert leið liggur. Annars furðar mig stórum, að hv.þm. skuli vilja halda því fram, að kjör þau, er meiri hl. nefndarinnar vill áskilja ríkissjóði til handa, sjeu aðgengilegri en gert var ráð fyrir á þingi 1920. Þetta vill hann rökstyðja með því, að þá var í nefndarálitinu gert ráð fyrir, að verja mætti 15% af arðinum til varasjóðs og hluthafaarðs. Jeg hygg, að hv.þm. muni veitast erfitt að sanna það reikningslega, að það hafi verið lakari kjör fyrir ríkissjóð en nú er gert ráð fyrir. En hann hefði mátt taka það fram, hefði hann viljað skýra málið samviskusamlega fyrir hv. deild, að sá arður, sem ríkissjóður átti þá að fá, eftir áðurgreindan frádrátt, var miklu hærri heldur en jeg fer fram á í brtt. minni. Mun háttv.þm. varla hafa áttað sig á þessu, því að mjer kemur ekki til hugar að halda því fram, að hann hafi vísvitandi skýrt rangt frá eða dregið undan. Þá vildi háttv.þm. fullyrða, að meiri hluti fjhn. væri óskiftur á hans máli. Jeg veit ekki, hvaða heimildir hann hefir fyrir þessu, en jeg þykist mega fullyrða, að sumir háttv. nefndarmenn úr meiri hlutanum líti svo á, að brtt. mínar sjeu nær sanni en frv. Um 2. og 3. brtt. á þskj. 510 sagði hv.þm., að einu mætti gilda, hvort þær yrðu samþyktar eða ekki; þær skiftu litlu máli. Jeg vænti þá þess, að hann sýni það í verki við atkvgr. Ef háttv.þm. ber bankann svo mjög fyrir brjósti, sem hann lætur í veðri vaka, ætti honum að vera ant um að auka traust hans sem mest inn á við og út á við, og geri jeg því ráð fyrir, að hann muni fallast á 2. og 3. brtt. mína. En um þetta er þarflaust að fjölyrða. Jeg ber svo mikið traust til dómgreindar og sanngirni meiri hluta þessarar hv. deildar, að hann geti aðhylst tillögur mínar, svo hóflega sem þar er farið. Ef svo skyldi fara, að vafi vaknaði með þjóðinni um það, hvort unnið hafi verið happaverk eða óheillaverk með veitingu þessa leyfis, mundu flutningsmenn þess og formælendur tvímælalaust standa miklu betur að vígi með því að samþykkja tillögur mínar, því að þær gera málið aðgengilegra frá sjónarmiði þeirra, sem vilja gæta hagsmuna þjóðarinnar.

Frsm. meiri hl. (Jakob Möller) Jeg mun ekki svara háttv. 1. þm. Rang. (GunnS) frekar en jeg hefi gert. Í frv. er heimild til að hafa 3 milj. kr. höfuðstól, og ef háttv.þm. gæti útvegað forgöngumönnum þessarar stofnunar 3 miljónir í stað 2, tel jeg víst að þeir mundu kunna honum þökk fyrir. Jeg skildi brtt. hans sem tilraun til að stöðva málið, og gleður mig að heyra, að svo er ekki. Háttv. þm. Ak. (MK) þarf jeg heldur ekki að svara miklu. Það er auðvelt að gera samanburð á skattgjaldi til ríkissjóðs eftir þessu frv. og tillögum nefndarinnar 1920. Jeg hefi gert það og miðað við, að bankinn græði þó milj. kr. árlega, og er það sá mesti gróði, sem með nokkru móti verður gert ráð fyrir með 2 milj. kr. höfuðstól, og þó vafalaust of mikið. Eftir tillögum nefndarinnar 1920 yrði gjaldið af þessum arði 37000 kr., en eftir þessu frv. rúmlega 50000 kr. Liggur í augum uppi, hvar lengra er farið. Það er síður en svo, að slakað hafi verið á kröfunum síðan 1920; þær hafa einmitt verið auknar. Um hinar brtt. á þskj. 510 skal jeg ekki fara fleiri orðum. Þær eru lítilsverðar, en sá frestur til hlutafjársöfnunar, sem þar er farið fram á, gæti orðið til þess að draga allar framkvæmdir um misseri, og því óheppilegt að samþykkja þær.

Gunnar Sigurðsson Jeg skal ekki tefja umr., en við vorum svo óheppnir, háttv.frsm. landbn. (PÞ) og jeg, þegar frv. þetta var hjer til 2. umr., að fjárlögin voru undir hamrinum í Ed., svo að fáir voru viðstaddir hjer í deildinni. Annars get jeg þakkað fyrir, hvað góðar undirtektir málið hefir fengið hjer í háttv. deild og að það hefir verið hafið yfir allan flokkadrátt, og er það vel. Aðalatriðið er það, að hjer er um landnám að ræða í víðtækum skilningi; það er bæði verið að nema nýtt land og vernda það, sem fyrir er. Og þó ekki sje farið fram á meira fje til þessara framkvæmda nú á þessu þingi, þá vænti jeg, að háttv.þm. verði síðar örari á fje, þegar þeir sjá, hve mikilvægt mál hjer er um að ræða.

Eiríkur Einarsson Jeg á brtt. við frv. þetta, og vil jeg því fara nokkrum orðum um afstöðu mína til þessa máls. Jeg greiddi atkv. með frv. til þessarar umræðu, og mun gera svo enn, án tillits til brtt. minnar. Jeg kom með hana aðallega í samræmisskyni. Þeir, sem mæltu á móti frv. síðast, gerðu það vegna þeirrar höfuðástæðu, að veiðirjettur þeirra, sem ofar búa með Ölfusá, yrði fyrir borð borinn. En jeg held, að ekki sje gerandi mikið úr þessu. Ölfusá er svo mikið vatnsfall, að lagnetaveiðin stöðvar aldrei gönguna að ráði. En það er önnur hindrun, sem er verri, og það er selurinn, sem liggur í ósunum. Á hinn veginn þótti mjer ósanngjarnt, að þeir, sem ofar búa með ánni, fengju ekki eins að njóta undanþágunnar, og því kom jeg með mína brtt. Mjer finst, að það sje enn þá minna í húfi, þótt undanþágan verði veitt þeim fáu bændum, er stunda lagnetaveiði hið efra með Hvítá, en Ölfusárveiðieigendum. Og eins og jeg hefi áður sagt, flyt jeg brtt. einungis til að koma í veg fyrir misrjetti með þeim, er búa neðar og ofar með ám þessum, er mjer finst eigi laust við, að eigi sjer stað, ef gert er upp á milli þeirra með þessari undanþágu. Annars mun jeg ekki halda þessari brtt. fast fram, ef einhverjum skyldi vera það kappsmál, að undanþágan næði til Ölfusár einnar, og þessi brtt. yrði frv. til falls, og vona jeg, að ef svo væri, þá ljeti hann til sín heyra. En það vil jeg þó fullyrða, að slíkar mótbárur væru ástæðulausar.

Frsm. (Gunnar Sigurðsson) Sem frsm.allshn. í þessu máli vil jeg taka það fram, að við 2. umr. lýsti jeg því yfir, að nefndin sæi sjer eigi fært að fara lengra en þetta, að láta undanþágurjettinn ná til Ölfusár einnar. Álitum við það hættulaust með þá á, en alt öðru máli er að gegna með árnar, sem renna í hana, því þær eru svo miklum mun vatnsminni. Þar sem nú háttv. 1. þm. Árn. (EE) er ekki kappsmál með þessa brtt., þá óska jeg eftir, að hann taki hana aftur, svo að hún verði því eigi til fyrirstöðu, að frv. gangi í gegn.

Pjetur Ottesen Jeg greiddi atkv. með frv. til 3. umræðu, og það sjerstaklega vegna þess, að felt var burt úr frv. undanþáguákvæðið að því er snertir þær ár, sem falla í Ölfusá. Því hefir verið lýst yfir, og færð rök að því, að svo hagaði til með Ölfusá, að það mundi ekki hafa mikil áhrif á laxgöngu í henni, þótt undanþágan væri veitt með hana. Vitanlega hefir það þó nokkur áhrif, því á þessum tíma mundi altaf meiri veiði verða, ef netin mættu altaf liggja, en ef þau eru tekin upp, eins og nú er ákveðið, 36 stundir í viku, og mundi þetta valda því, að laxganga upp eftir ánum yrði þó altaf nokkru minni en ella. En nú er komin brtt. frá háttv. 1. þm. Árn. (EE), að þessi upphaflegu ákvæði sjeu tekin upp aftur, og kemur þar fram, að sá ótti, sem fram hefir kornið, að fleiri sigldu í kjölfarið, er rjettmætur. Á nú undanþágan, eins og brtt.háttv. 1. þm. Árn. er orðuð, ekki aðeins að gilda um þær ár, sem renna í Ölfusá, heldur einnig um allar veiðiár í Árnessýslu. Mjer er nú ekki svo kunnugt um það, hvort fleiri laxveiðiár eru í Árnessýslu en þær, sem renna í Ölfusá. En það er þó altaf helmingurinn af Þjórsá, sem tilheyrir sýslunni, Getur komið fram hið mesta ósamræmi í því, þar sem laxveiðiár aðskilja sýslur, eins og víða er, ef veita skal annari sýslunni svona lagaða undanþágu, en hinni ekki. Þessi krafa, sem hjer kemur frá háttv. 1. þm. Árn. (EE), gefur fulla ástæðu til þess að ætla, að slíkar kröfur komi víðar frá. Og það verður að gjalda varhuga við því að leiða inn ákvæði, sem veita þeim, sem við árósana búa, alla hagsmunina við laxveiði í ánum. Þetta er því allvarhugavert mál, og getur það haft alvarlegar afleiðingar að ganga inn á þessa braut. Fyrir því vil jeg ekki ganga inn á það að veita þessi undanþágurjettindi, og það hlýtur að vera gert með hagsmuni þeirra manna einna fyrir augum, sem búa við ósa þeirra laxveiðaáa, sem í Ölfusá falla, að háttv. 1. þm. Árn. flytur þessa brtt. Hinum, sem ofar búa við árnar, er þessi undanþága vitanlega til tjóns. Það er því af þessum ótta, að samskonar kröfur um undanþágur komi víðar að, að jeg get ekki fylgt frv. lengra, og er það sökum framkomu brtt.hv. 1. þm. Árn. (EE); með henni er sýnt, hvað á eftir muni koma. En jafnvel þótt hún yrði ekki samþykt, eða þótt hún yrði tekin aftur, þá mun jeg þó ekki geta fylgt frv.

Eiríkur Einarsson Út af því, sem hv.þm. Borgf. (PO) sagði skal jeg taka það fram, að enginn af þeim, sem hlut á að máli, hefir beðið mig að koma fram með þessa brtt. Jeg tók það upp hjá sjálfum mjer, af því mjer virtist það vera sanngirniskrafa. En annars finst mjer málið smávægilegt, og get jeg upplýst háttv.þm. Borgf. (PO) um það, sem jeg hygg, að hann viti ekki, að hin aukna undanþága samkvæmt minni brtt. mundi varla ná til fleiri jarða en svo sem þriggja til fimm, og er þar hvergi mikil veiði. Er þetta því óþarft veður í háttv.þm. Borgf. Er þar líkt á komið með aðstöðu sem hið neðra við Ölfusá, og lendir vitanlega langminst af þeim laxi, sem upp eftir ánni gengur, í netunum. Það er, eins og tekið hefir verið fram, selurinn, en ekki lagnetin, sem spillir mest laxveiðinni. Það var rjett hjá hv.þm. Borgf. (PO), að í Árnessýslu er ekki að ræða um aðrar laxár en Ölfusá og Hvítá, árnar, sem renna í þær, og svo Þjórsá. Um efstu árnar, þær sem renna í Hvítá, má segja það, að þar er alls ekki um neina lagnetaveiði að ræða, en Hvítá er svo vatnsmikil, að lagnetin stöðva laxinn í henni ekki að mun. Þjórsá fylgir Árnessýslu að hálfu leyti, en þar er aðeins um eina laxveiðijörð að ræða, Urriðafoss. Mundi því undanþágan hvorki gera til nje frá viðvíkjandi þeirri á. Er það því augljóst, að hv.þm. Borgf. (PO) notar brtt. mína aðeins sem yfirvarpsástæðu, til þess að hverfa nú frá skoðun sinni, og álít jeg, að hún hafi ekki verið föst hjá honum, ef hann breytir henni nú. Háttv. allshn. lagði með því við síðustu umr. málsins, að frv. næði fram að ganga, og er hennar dómur óhaggaður eftir sem áður, þrátt fyrir þessa brtt. En til þess að leggja ekki stein í götu málsins, þá tek jeg hjer með brtt. mína aftur. 

Frsm. (Gunnar Sigurðsson) Jeg verð að þakka háttv. 1. þm. Árn. (EE), að hann hefir tekið brtt. sína aftur, og vænti jeg því þess, að hún geti ekki lengur haft áhrif á skoðanir þeirra, er greiddu atkvæði með frv. við 2. umr. Ástæðurnar eru enn þá hinar sömu, og vona jeg, að háttv. deild trúi því, að allsherjarnefnd gangi ekki annað en gott eitt til að leggja með frv. Í nefndinni eru 2 menn nákunnugir staðháttum þar eystra, jeg og háttv. 3. þm. Reykv. (JÞ), og er nefndin samþykk okkur, að sjálfsagt sje að veita þessa undanþágu, enda fjelst hv.þm. Borgf. (PO) á, að rök okkar væru rjett. Það má að vísu segja, að þær laxakindur, sem slæðast í net, gangi ekki lengra, en þessi undanþága getur ekki haft nein áhrif á göngu laxins yfirleitt.

Pjetur Ottesen Þegar jeg andmælti frv. vegna þess ofurkapps, er háttv. 1. þm. Árn. (EE) leggur á að láta undanþágu þessa ná til allra ánna í Árnessýslu, var hann að gera sjer í hugarlund eitthvað samband milli mín og háttv. 2. þm. Skagf. (JS) á móti frv. Mjer er ekki kunnugt um, að neitt samband sje á milli afstöðu minnar og þess, að háttv. 2. þm. Skagf. (JS) hefir nú tekið upp brtt. á þskj. 503. Að Ölfusá einni undantekinni, mundi auðvelt að hamla laxgöngu í þessum ám, sem í hana renna, að miklum mun, ef engin friðun væri. Þeir menn, sem búa nálægt árósum, mundu standa miklu betur að vígi en aðrir, ef þessari friðun væri algerlega kipt burtu. Jeg vona, að menn sjái, hve hvumleitt það mundi verða, ef margskonar ákvæði gilda þar, sem ár skifta sýslum, og netin mættu altaf liggja við annan bakkann, en hinu megin yrði að taka þau upp um hverja helgi, samkvæmt lögum. Það er vegna kapps háttv. 1. þm. Árn. (EE), sem jeg get ekki fylgt frv., og engu fremur þó hann taki nú brtt. sína aftur.

Jón Sigurðsson Jeg ætlaði ekki að taka til máls, en þar sem háttv. 1. þm. Árn. (EE) sveigði því að mjer, að jeg væri að taka upp brtt. hans til þess að fá tylliástæðu til að vera á móti frv., þá vil jeg lýsa yfir því, að jeg hefi í engu breytt skoðun minni, og þarf því ekki á tylliástæðum að halda, og mun háttv.þm. geta sjeð það við atkvæðagreiðsluna, að jeg er á sama máli sem við 2. umr., en frv. og brtt. eru þannig vaxnar, að um þær má segja: því vitlausara, því betra.

Eiríkur Einarsson Hv. 2. þm. Skagf. (JS) rýkur upp á nef sjer að ástæðulausu. Jeg nefndi yfirvarpsástæðu, og er það rjett, bæði í hans garð, er hann tekur brtt. mína upp, málinu til falls, og einnig í garð hv.þm. Borgf. (PO). Hitt sagði jeg aldrei, að hann, þm. Skagf. (JS). hefði breytt um skoðun, en það hefir hv.þm. Borgf. gert. Vil jeg skírskota til hv. deildar, hvort það er ekki tilraun til að spilla fyrir málinu, þegar hv.þm. Skagf. (JS) tekur upp tillögu, er hann telur gera frv. óaðgengilegra, og býður brtt. þannig fram sem yfirvarpsástæðu móti frv. handa öðrum þingmönnum. Annars furðar mig á því, hve fljótur hv.þm. Borgf. (PO) er að skifta um skoðun, af þeirri ástæðu einni, að jeg, vegna minnar persónulegu skoðunar, ber fram brtt. um að láta undanþáguna ná lengra, án þess að tilmæli hafi komið um það frá þeim, sem eiga hjer hlut að máli, og án þess að jeg legði nokkurt kapp á, að brtt. næði samþykki háttv. deildar, eins og jeg hefi nú látið á sannast með því að taka hana aftur.

Þórarinn Jónsson Jeg tel ástæðulaust að lengja þessar umræður. Jeg hefi áður látið þá skoðun í ljós, að óhæfilegt væri að samþykkja þetta frv. Jeg get bætt einni ástæðu við, sem áður hefir ekki verið tekin fram, að hjer er einstökum mönnum heimilaður atvinnurekstur á helgidögum þjóðkirkjunnar, sem öðrum er bannaður. En það mun ekki þykja nema smáræði með öðrum fjarstæðum, sem í frv. felast.

Frsm. (Gunnar Sigurðsson) Jeg fæ ekki skilið, að það geti talist helgidagsbrot, þó að net liggi á lögboðnum hvíldardögum. Það hefir hingað til ekki verið talið helgidagsbrot, þó að róið væri á sjó á sunnudögum, þegar fiskur er, eða hey hirt undan rigningu.

Magnús Jónsson Af því að jeg á sæti í þeirri nefnd, sem mælir með undanþágu þessari, mætti segja, að það sæti síst á mjer að samþykkja það, sem gæti talist helgidagsbrot. En jeg tel ekki, að hjer sje um helgidagsbrot að ræða. Jeg hefi altaf skilið svo, að helgidagsbrot ætti við þá vinnu, er menn trufla hvíldardagshelgina og vekja hneyksli meðal þeirra, er hvíla sig eða sækja kirkju, en ekki þó að net liggi í sjó eða ám á þeim tíma. Annars minnir mig, að lögin ákveði ekki friðunartíma um helgar, heldur 36 tíma einhverntíma í vikunni.

Þórarinn Jónsson Jeg vil aðeins minna háttv. 4. þm. Reykv. (MJ) á, að lögin mæla svo fyrir, að net skuli tekin upp kl. 9 á laugardagskvöldum og ekki lögð aftur fyr en kl. 9 að morgni á mánudag. Með þessu er, jafnframt því sem þetta er friðunarákvæði, sjálfsagt helgidagshvíldin ákveðin.

Þorleifur Guðmundsson Mjer þótti dálítið verra, að brtt. á þskj. 503 skyldi koma fram, þó að hún sje í samræmi við upphaflegu ákvæðin í frv., þar sem háttv. deild feldi það niður úr frv. nýlega. Jeg geri lítið úr helgidagsbroti því, sem hv. 2. þm. Húnv. (ÞórJ) var að tala um. Jeg veit ekki betur en að menn verði að stunda margvíslega vinnu á hvíldardögum. Sjávarútvegurinn stendur og fellur með því, að unnið sje á hvaða tíma sem er, þegar vel aflast. Mundi háttv. deild t. d. treysta sjer til að banna algerlega vinnu á togurum eða við afgreiðslu skipa á helgum dögum, og mundi sjávarútvegurinn þola það? Á þetta ekki einnig við um hinn aðalatvinnuveginn, heyskapinn? Mundi ekki heyskapurinn í Húnavatnssýslu verða lítill og búskapurinn bágur, ef aldrei mætti vinna á helgum dögum á rosasumrum? Jeg vona því, að þeir háttv. deildarmenn, sem álitu rjett að fylgja þessu frv. við 2. umr., láti ekki í sjer hræra, heldur haldi fast við sannfæringu sína, jafnvel þó ab 2 dagar sjeu liðnir síðan.

Frsm. meiri hl. (Magnús Guðmundsson) Öll er nefndin samdóma um, að frv. þetta sje ekki til þess fallið að verða að lögum, eins og það liggur nú fyrir. Hún lítur svo á, að hæstv. stjórn hafi gripið þar niður um fækkun embætta, sem síst skyldi, að því undanskildu, ef fækka ætti læknum. Ef dæma má eftir öllum þeim röddum, sem heyrst hafa um frv., úr þeim hjeruðum, sem verða fyrir barðinu á því, er auðsætt, að það mælist mjög illa fyrir hjá almenningi. Hann hugsar sem sje þannig, að það sje næsta undarlegt að afnema þessi gömlu og þörfu embætti, en láta standa ýmis embætti, sem ekki verður sjeð, að nokkurt gagn sje að. Er mjer engin launung á, að jeg á þar við ýmis embætti við háskólann, sem vitanlegt þykir um, að ekkert gagn geri. Væri nú svo, að almenningur og vjer þingmenn sæjum, að mjög nærri væri gengið í fækkun embætta og byrjað þar, sem helst má, mundum vjer vilja teygja oss langt. En þegar vjer sjáum, að þann veg er að farið, að ráðist er að embættunum til sveita, embættum, sem almenningi er yfirleit sárt um, en hin óþarfari látin standa, er ekki að vænta þess, að vjer sjáum oss fært að samþykja slíkt. Og jeg get ekki sjeð, að það sje illgirnisleg getgáta, þó að sagt væri, að frv. þetta væri naumast fram borið til þess að fá það samþykt, heldur til að gera afsökun sína út af loforði því, sem fólst í stefnuskrárræðu hæstv. stjórnar, er hún settist að völdum í fyrra. Um ágreining þann, sem er milli nefndarhlutanna, vísa jeg til nefndarálitsins, sem jeg finn ekki ástæðu til að bæta neinu verulegu við. Aðeins vil jeg taka það fram, að jeg sje ekki fært, eftir þeim kunnugleika, sem jeg hefi af staðháttum, að sameina Rangárvalla- og Skaftafellssýslur, en í því efni munu þeir þingmenn, sem hlut eiga að máli, aðstoða mig við framsöguna, og sleppi jeg því að ræða það mál frekar. Um Dala- og Strandasýslu er það að segja, að jeg lít svo á, að vel megi sameina þær, og að það eigi að gera, þegar þær losna næst. Hins vegar er engu slept, þótt lög verði ekki samþykt um það nú að sameina þessar sýslur, og er nægilegt að sjá svo um, að hvorugt embættanna verði veitt, þegar þau losna næst, fyr en tækifæri hefir verið til þess fyrir Alþingi að láta uppi álit sitt um það, hvort sameining skuli fara fram eða eigi. Til þessa nægir þingsálytkun, og má vel vera, að jeg beri hana fram á þessu þingi. Jeg vil þá snúa mjer að þeirri hlið þessa máls, sem mestu varðar, og er sú eina, sem gæti rjettlætt frv., en það er sparnaðarhliðin. Um hana er það að segja, að mjer virðist hæstv.forsrh. (SE) áætla sparnaðinn 50000 kr. á ári. Að þessari niðurstöðu kemst hann með því að áætla, að ekki þurfi að bæta við skrifstofukostnað sýslumanna nema 3500 kr. til þess að fá nægilega starfskrafta handa embættunum. Nú eru það 6 sýslumanna- og bæjarfógetaembætti, sem afnema á, og er þá auðsætt, að gengið er út frá, að hver hinna umræddu sýslumanna vinni fyrir tæpum 600 kr. á ári, og er það rúmlega vinnukonukaup. Það er nú varla von, að hæstv.forsrh. (SE) vilji halda þessum ómögum á landssjóðnum, en fyrst hann lítur svona smáum augum á sýslumennina og störf þeirra, þá liggur nærri að spyrja hann, hvers vegna hann ætli þeim þá, meðan núverandi skipulag helst, jafnhátt skrifstofufje sem hann gerir. Fyrst hann álítur t. d. að sýslumaðurinn í Skagafjarðarsýslu vinni ekki fyrir nema vinnukonukaupi, þótt hann hafi 7–8000 kr. í laun, því ætlar hann honum þá nú, auk þessa, yfir 2000 kr. á ári í skrifstofufje. Þetta bendi jeg á, til þess að sýna fram á öfgarnar í stjfrv., öfgar, sem gerðar eru til þess að láta sparnaðinn líta út meiri en hann er. Til þess að fá ábyggilegt yfirlit yfir sparnaðinn, ætla jeg að taka eina samsteypuna, Húnavatns- og Skagafjarðarsýslu. Þau embætti þekki jeg vel, þar sem jeg hefi gegnt öðru þeirra nokkur ár. Í Skagafjarðarsýslu er svo mikið að gera, að það er á fárra færi að leysa það af hendi án aðstoðar, og jeg veit ekki til, að þar hafi á síðari tímum verið nema fáir sýslumenn, sem ekki hafi haft einhverja aðstoð, enda hefir stjórn og þing viðurkent þetta með því að veita skrifstofufje, er nemur töluverðri upphæð. Jeg hefi orð hæstv.forsrh. (SE) sjálfs fyrir mjer í því, að sýslumaðurinn í Skagaf jarðarsýslu þurfi mann að hálfu sjer til aðstoðar til þess að koma störfunum frá. Og í Húnavatnssýslu geri jeg ráð fyrir að þurfi sömu starfskrafta, jeg þarf því 3 menn til að gegna störfum í báðum þessum sýslum. Störfin mundu ekki minka neitt verulega við að steypa þessum embættum saman. Það, sem hverfur af störfum, set jeg á móti tímaeyðslu í lengri ferðalögum og því, að jeg met ekki ólöglærða menn jafngilda til slíkra starfa sem löglærða. Í stjfrv. er gengið út frá 9500 kr. launum hjá öllum sýslumönnum, og það voru þau líka árið 1921, þegar dýrtíðaruppbótin var sem hæst. En hvers vegna hæstv. stjórn miðar við laun sýslumanna 1921 í frv., sem hún leggur fyrir Alþingi 1923, er jeg ekki fær um að svara, enda mun vandfundin skynsamleg ástæða fyrir því. Launin eru á yfirstandandi ári 7200 kr. hjá sýslumönnunum í Skagafjarðar- og Húnavatnssýslu, og skrifstofufje hjá hvorum þeirra mun vera 2250 kr. Starfræksla þessara tveggja embætta kostar því ríkissjóðinn á yfirstandandi ári 18900 kr. Og hvað sparast nú af þessari fjárhæð við sameininguna? Til þess að starfrækja embættin þarf, eftir till.hæstv. stjórnar, sýslumann, og honum geri jeg 7200 kr. laun, eins og nú er. En eins og jeg hefi áður sýnt fram á, þarf hann 2 skrifara og báða duglega. Slíka menn er, eftir núverandi verðlagi, ekki hægt að fá fyrir minna en 3000 kr. laun, því þeir verða að vera svo færir, að þeir geti afgreitt ýms mál á eigin hönd. Til launa færi þá, eftir hinu nýja fyrirkomulagi, 13200 kr. Til skrifstofuhalds, auk launa, geri jeg 2000 kr. á ári (ritföng, bækur, húsnæði, ljós, hiti). Til að launa oddvita sýslunefndar Skagafjarðarsýslu áætla jeg 1000 kr. á ári, og er alveg ómögulegt að hugsa sjer þá borgun minni. Starfrækslan myndi þá kosta eftir nýja fyrirkomulaginu 16200 kr., og sparnaðurinn þá verða 2700 kr. á ári. Nú fæ jeg ekki betur sjeð, en að vel sje hægt að lækka nokkuð skrifstofukostnað sýslumanna, og lít jeg svo á, að hann megi lækka niður í 1500 kr. hjá hvorum, og sparast þá 1500 kr. Mismunurinn á starfrækslukostnaðinum yrði þá 1200 kr. á ári, og sá munur er ekki svo mikill, að gerlegt sje hans vegna að sameina embættin þvert ofan í vilja hjeraðsbúa. Auk þessa þyrfti svo líklega, ef þetta kæmist á, að hækka laun hreppstjóranna, þar sem störf þeirra og ábyrgð ykist að mun. Svona lítur þá þessi reikningur út, og ef hið sama er um hinar sýslurnar, yrði sparnaðurinn, þar sem hin niðurlögðu embætti eru 6, 7200 kr., eða með öðrum orðum, ein embættislaun. Og þetta er alveg eðlilegt, því að það, sem sparast, er ekki annað, alls ekki annað en mismunurinn á launum löglærðra og ólöglærðra manna. Sýslumennirnir hafa, að 2–3 undanskildum, alveg nóg að gera, og afnám þessara embætta veldur því vitanlega ekki, að störfin hverfi, heldur því, að aðra verður bara að kaupa til að vinna þau. Jeg skal ekki alveg fullyrða, að hið sama verði uppi á teningnum um hinar aðrar sýslusamsteypur, en jeg geri ráð fyrir, að svo verði. Það er t. d. auðsætt, að sýslumennirnir í Eyjafjarðar-, ÁrnesRangárvalla- og Vestur-Skaftafellssýslum hlytu að þurfa löglærða fulltrúa. Annars skal jeg taka það fram, að jeg undrast það, hversu hátt háttv.forsrh. (SE) hefir ákveðið skrifstofukostnaðinn fyrir yfirstandandi ár. Mjer virðist hann hafa hækkað um 10% síðan á síðastliðnu ári, en samtímis lækkar dýrtíðaruppbótin úr 94% í 60%. Og alveg fráleitt verður þetta, þegar það er athugað, að hæstv.forsrh. (SE) ákveður þennan skrifstofukostnað eftir að hann hefir ákveðið að leggja þetta frv. fyrir þingið, frv., sem í raun og veru hlýtur að byggjast á því, ef nokkurt vit á að vera í áætlununum, að sýslumennirnir hafi alt of lítið að gera. En ef svo er, því á þá að láta þá fá svo mikið skrifstofufje? Jeg þykist þá hafa sannað það, að frv. þetta ber svo lítinn sparnað í skauti sínu, að það, vegna óþæginda þeirra, sem því eru samfara, er ekki til þess fallið að verða að lögum. Að síðustu vil jeg snúa mjer að nokkrum athugas. við greinargerð frv. 1. Af störfum sýslumanna hafa yfirskattanefndastörfin alveg gleymst, og þeim fylgir mikið starf. 2. Mig rak í rogastans, er jeg sá það tilfært sem meðmæli með þessu frv., að eftirlaunafúlgan minkaði, ef frv. þetta yrði að lögum. Veit þá ekki hæstv.forsrh. (SE), að eftirlaun eru afnumin fyrir aðra en þá, sem fengu veitingu fyrir 1. jan. 1920? 3. Um þingaferðirnar mun jeg ræða sjerstaklega, er frv. um afnám þeirra verður hjer á ferðinni, og sleppi því þess vegna hjer. 4. þegar taldir eru upp verslunarstaðirnir í Skagafjarðarsýslu, er alveg gleymt einum, sem sje Haganesvik, en í Húnavatnssýslu er talin Lambhúsavik, þótt þar hafi aldrei verið verslun, og sýnir þetta litla vandvirkni. 5. Í ástæðum fyrir frv. er sagt, að 2 fyrstu mánuðirnir fari að mestu árlega til að innheimta ríkissjóðstekjur og til reikningsskila, en alveg fer þetta í bága við mína reynslu sem sýslumanns. Þessi vinna er nokkurn veginn jöfn alt árið, nema hjá trössum, sem draga alla innheimtu langt úr hófi fram, og ætti slíkt að vitast en ekki „sanktionerast“ í stjórnarfrumvarpi. 6. Málatala og upphæð ríkissjóðstekna er alls ekki óbrigðull mælikvarði á starfsmagnið í sýslunum. Sumir sýslumenn eyða málaferlum og sumir auka þau, alt eftir því, hvernig mennirnir eru. 7. Í frv. er alstaðar gert geysimikið úr, hversu Suður-Múlasýsla sje örðug, og skil jeg vel í ástæðunum fyrir því. En þá er næsta undarlegt, að ætla samt að bæta Austur-Skaftafellssýslu við hana. 8. Það er eftirtektarvert í aths., að þar er hvergi látið líta svo út, að almenningi sje bagi að samsteypunni og ekkert gert úr því, þótt almenningur þurfi að taka sjer langar ferðir á hendur til þess að finna sýslumann, t. d. á skiftafundi, til rjettarhalda, til að sækja leyfisbrjef o. s. frv. 9. Í aths. segir, að tollar og vörujöld sjeu talin þar, sem skip tekur fyrst höfn í landinu, en þetta er alveg rangt. Slík gjöld eru talin þar, sem varan er flutt á land. Af öllu því, sem jeg hefi nú tekið fram, vona jeg að það sjáist, að frv. þetta getur ekki, á ekki og má ekki verða að lögum.

Frsm. minni hl. (Jón Þorláksson) Það hefir verið gerð svo ítarleg grein fyrir skoðun minni hl. í nál. á þskj. 85, að jeg þarf þar litlu við að bæta. Enn fremur eru nefndarhlutarnir að miklu leyti sammála, og þar eð hv.frsm. meiri hl. (MG) hefir gert mjög ítarlega grein fyrir afstöðu hv. meiri hl., þá get jeg í mörgum atriðum látið það nægja líka fyrir hönd minni hl. Aðalmismunurinn á afstöðu nefndarhlutanna er sá, að okkur minni hl. mönnum þykir rjettast að leggjast ekki svo á móti frv., að alt verði felt, sem það hefir fram að færa. Fyrst og fremst lítum við svo á, að sum atriði þess mættu vel ná fram að ganga, og gætu í raun og veru leitt til nokkurs sparnaðar. Auk þess þótti okkur rjett að sýna frv. alla þá hlífð, sem skoðanir okkar leyfðu, svo að ekki sje að óþörfu dregið úr viðleitni stjórnarinnar í að koma fram með till. til sparnaðar, fyrir háttv. Alþingi, um að fækka embættismönnum landsins eins og kostur er á. Við viljum þá fyrst og fremst ekki, að lögsagnarumdæmin verði svo víðlend, að sýslumönnum sje ekki kleift að hafa á hendi þá forystu í hjeraðsmálum, sem þeir hafa haft til þessa, og er annars gerð ítarleg grein fyrir þessu í nál. Að því er snertir þessar 2 sameiningar, er á komast, ef till. okkar verður samþ., þá skal jeg taka það fram, að um sameiningu Dala- og Strandasýslu hefir verið talsvert rætt hjer áður. Hefir hv.þm. Str. (MP) á síðasta þingi borið fram frv. þess efnis, en það var felt. Greiddi jeg atkv. með sameiningunni, og myndi jeg gera það enn, ef fyrir lægi frv. um sameiningu þessara tveggja sýslna. Jeg skal þó taka það fram, að jeg lít svo á, er um slíka embættasameiningu er að ræða, að heppilegra sje að framkvæma hana án lagaskipunar, á þann hátt, að setja fyrst mann til að gegna báðum embættunum, er annað losnar. Er sú aðferð líklegri til að vekja minni mótstöðu, því að ef góður maður er settur, er ólíklegra, er hann hefir haft tíma til að afla sjer vinsælda, að óskað verði, að sameiningunni verði riftað aftur. Hitt er líklegra, að fullnaðarsameining nái þá fram að ganga með samþykki allra aðilja. Þetta mun heppilegri aðferð en að setja löngu fyrirfram lög um slíka sameiningu, sem hætt er við að kunni að vekja megna mótspyrnu. Þetta á líka við um sameiningu Rangárvalla- og Skaftafellssýslna. Þetta umdæmi er mjög erfitt yfirferðar, og yrði þá varla mikill sparnaður að sameiningu þessara sýslna, en þó mun þetta engu að síður gerandi. Um Austur- Skaftafellssýslu er það að segja, að sem stendur hefir hún mjög lítið af sýslumanni sínum að segja, og mundi henni lítið við bregða, þótt þessi breyting kæmist á. Myndi sjálfsagt hyggilegast, að sýslumaðurinn yrði þá áfram búsettur í Vík í Mýrdal, eins og verið hefir. Jeg skal svo að lokum taka það fram, að hvorugur okkar minni hl. manna myndi hafa borið fram frv. um þetta á þessu þingi, en við höfum, af þeirri ástæðu, sem jeg tók fram, viljað benda á þessa leið, til að bjarga því, sem nýtilegt er í frv. hæstv. stjórnar. Og ef hæstv. stjórn vill þiggja þessar till. okkar, þá munum við greiða atkv. með þeim. En hins vegar ætlumst við til, að hæstv. stjórn taki nú vörn málsins í sínar hendur, því jeg hefi hugsað mjer að mæla ekki frekar fyrir því en jeg hefi nú þegar gert í þessari framsöguræðu minni.

Forsætisráðherra (SE): Háttv. 1. þm. Skagf. (MG) byrjaði með því að geta þess, að frv. þetta væri mjög svo óvinsælt. Má vera, að sumum þyki hjer oflangt gengið í sparnaðaráttina; er það svo með allar nýjungar, sem eru mikilfengar, að þær mæta mikilli mótspyrnu í byrjun. Háttv. þm. sagði, að það væri gott að spara, ef þá aðeins væri sparað á rjettum stað, og benti í því sambandi á háskólann. En enn þá mun mönnum í fersku minni sparnaðurinn, sem þar átti að verða, og sá var nú ekki upp á marga fiska. Jeg á við það, þegar leggja átti niður embætti próf. Guðm. Finnbogasonar og grískudósentsembættið. Á því fyrra hefði vitanlega ekkert sparast, þar sem embættið var bundið við nafn, og próf. Guðm. Finnbogason væntanlega hefði gert fullar kröfur fyrir dómstólunum, ef embættið hefði verið tekið af honum. Um hitt atriðið var það og sýnt, að þar gat heldur ekki verið um neinn sparnað að ræða. Því tilætlunin var, að embættismaður sá, sem í embættinu var, fengi mikla „pension“, og var það dálagleg braut að leggja út á. Og þar sem jeg hefi ekki orðið þess var, að þessi hv.þm. (MG) hafi viljað spara annað við háskólann en þessi tvö embætti, er óhætt að slá striki yfir háskólasparnaðinn. Sannleikurinn er sá, að tímarnir eru allverulega breyttir, og því gildir annað um sýslumennina nú en fyrrum. Landið er að vísu það sama, og þó er landið orðið alt annað en það var. Vegir, símar og yfir höfuð allar samgöngubætur hafa dregið úr öllum fjarlægðum. Menningarástand þjóðarinnar er alt annað nú en þegar embætti þessi voru stofnuð. Fyrrum þurfti almenningur að sækja nálega alt til embættismanna, en nú er þetta orðið breytt, því nú geta menn sótt mest af því til sjálfra sín eða til annara góðra manna í sveitinni. Eini mögulegleikinn til verulegs sparnaðar er yfir höfuð stækkun á embættunum, og þeir, sem vilja koma þeim mögulegleika fyrir kattarnef, slá allan sparnað rothögg. Jeg get vel búist við, að þetta frv. verði felt hjer í dag, en úr sögunni er það ekki. Eftir kosningarnar spái jeg, að það risi upp aftur, og ef svo fer, þá er í sjálfu sjer ekki miklu tapað, þó það nái ekki fram að ganga á þessu þingi. Verði jeg áfram við stjórn, mun jeg ekki skipa neinn í þessi embætti, sem hjer um ræðir, þótt þau losni, til þess að mögulegleikarnir fyrir þessum sparnaði standi opnir. Því hefir nú í raun og veru verið haldið fram um allar þær sparnaðartilraunir, sem komið hafa fram hjer í þinginu, að í þeim væri enginn sparnaður. En hvernig sem málinu er velt, mun eini verulegi sparnaðarmöguleikinn vera sá, að embættum sje fækkað og þau stækkuð. Það hefir nú sjest, hvernig tekist hefir með sparnaðinn á skrifstofufje manna hjer í Reykjavík, sem mikið hefir verið talað um. Tilhneiging þingsins hefir verið að hækka skrifstofufje sumra æðstu embættismannanna hjer í Reykjavík frá því, sem ákveðið var í stjórnarfrumvarpinu. Sum embættin, eins og embætti lögreglustjóra, eru þannig vaxin, að skrifstofufje þar hlýtur að aukast, eftir því, sem kröfur tímanna verða harðari um aukna tollgæslu. Tímarnir eru breyttir, því verður ekki neitað, og öðruvísi en áður er nú litið á sýslumennina. Því er það eina ráðið til þess að hefja þessi embætti aftur til síns forna vegs og álits hjá almenningi, að stækka þau og gera þau ábyrgðarmeiri en nú er. Það er svo með sum þessi embætti, að það er aumlegur sparnaður að láta í þau menn, sem með löngu og erfiðu námi hafa búið sig undir að verða færir til þess að gegna þýðingarmiklum störfum í þjóðfjelaginu og varið til þess löngum tíma af sínum bestu árum, og svo eru þeir settir til þess að vinna skrifstofustörf, sem menn með enga eða litla sjerþekkingu geta hæglega leyst af hendi. Þess vegna er það nauðsynlegt, að stækka þessi embætti, og það er nóg að hafa einn löglærðan sýslumann í hverju þessara embætta, sem frv. gerir ráð fyrir, nema ef til vill í þeim allra stærstu; þar mætti gera ráð fyrir lögfróðum aðstoðarmanni. þróttmesta sönnunin fyrir því, að þetta sje rjett, er tekin út úr lífinu, eins og það er nú, að stærstu embættum þeim, sem nú eru, er vandræðalaust að gegna með hæfilegri aðstoð. Eftir hugsunargangi hv. 1. þm. Skagf. (MG) yrði að skifta öllum þeim stærri embættum, sem nú eru, en fyrir því finnast engin rök, að það sje nauðsynlegt. Hann (MG) á, sem sagt, engin „argumenta“ til í sínum fórum. Sem frsm. hefði hann átt að koma fram með rökstutt nál. Stjórnin átti heimting á því. En rök þau, sem, hv.frsm. (MG) færir fram, eru næsta ljeleg, og það versta er, að dæmi þau, er hann hefir komið með, eru þannig vaxin, að erfitt er að átta sig á þeim í umræðum um málið. Því tók háttv.frsm. ekki þessi dæmi sín upp í nál., svo að stjórnin hefði haft betri tíma til að átta sig á þeim ? Jeg held nú annars, að það verði fullerfitt að sannfæra þjóðina um, að enginn sparnaður verði að þessu. Það er satt, að Húnavatns- og Skagafjarðarsýslurnar verða einna stærsta lögsagnarumdæmið. En fyrirfram mun enginn trúa því, að aðeins það, að tvær skrifstofur verða að einni, muni ekki leiða til töluverðs sparnaðar. Við það, að þingaferðir leggjast niður, verður einnig ómótmælanlega mikill sparnaður. Jeg hygg, að rjett sje, að ekki þurfi nema hálfan mann til aðstoðar á mörgum sýsluskrifstofunum. En jeg hygg, að það verði fullerfitt að útvega þessa hálfu menn; ástæðurnar víða svo, að annaðhvort verður að taka heilan mann, þó ekki sje nóg fyrir hann að gera, eða þá engan. Með stækkun embættanna mætti því koma haganlegra fyrirkomulagi á skrifstofurnar, og það munar ekki svo litlu. Hv. frsm. (MG) hefir margendurtekið það, að skrifstofukostnaður sýslnanna væri of hár, en þetta er hin mesta firra, og það mun eigi líða á löngu áður en sú krafa verður almenn, að sýslumenn hafi sömu upphæðir hlutfallslega til skrifstofuhalds og tíðkast á opinberum skrifstofum í Reykjavík. Ef þessi krafa verður tekin til greina, og hver efast um að svo muni verða, þá fyrst mun verða ljóst, hvað mikinn sparnað leiðir af þessu frv. Þá hneyxlaðist háttv.frsm. (MG) á því, að í ástæðum stjórnarinnar fyrir frv. er tekið fram, að mest verði að gera í sumum þessum embættum 2 fyrstu mánuði ársins. En svo mun það nú samt vera, því þá verður að herða á, að alt komi inn frá fyrra ári, og þá verður að ljúka reikningum embættisins. Jeg held því enn fram, að miklar tolltekjur sýni vanalega, að mikið sje að gera í hjeraðinu, því þær eru teikn upp á fjörugt viðskiftalíf. En þar sem viðskiftalífið er þannig, þar er einnig mikið af dómsmálum. Og að þessu leyti má af því, hvað mikið er af dómsmálum í einu hjeraði, ráða mikið um, hvað fjörugt viðskiftalíf sje þar. Beri menn nú saman stærstu embættin, sem nú eru, og hin umfangsmestu þessara nýju embætta, t. d. Suður-Múlasýslu og Skagafjarðar- og Húnavatnssýslur, þá mun sjást, að miklu minna er um að vera í Skagafjarðar- og Húnavatnssýslu en í Suður-Múlasýslu. Það er margsannað, að engin hinna nýju einbætta verða svo stór, að eigi sjeu stærri embætti til áður. Nú eru alstaðar símar og samband milli hjeraða, hvar sem er, þannig, að ætið er hægt að fá leiðbeiningar, ef með þarf, jafnvel frá Rvík., til hvaða hjeraðs sem væri. Er almenningur því miklu betur settur en fyr á tímum. Í áliti minni hl. er lögð áhersla á, að embættin megi ekki vera svo stór, að sýslumenn geti ekki haft forystu í hjeraðsmálum. Hjer er þó sá munur á hv. minni hl. og hv. meiri hl., að þar sem meiri hl. leggur árar í bát og kemur með engar sannanir, þá er þó hjer viðleitni af minni hl. hálfu í þá átt. Því ef það væri rjett, að hjeraðsbúar yfirleitt ættu ekki svo góða menn, að þeim mætti fela forustu sýslunefndanna, þá væri hjer um veruleg rök að ræða. En sá galli er á gjöf Njarðar, að jeg lít svo á, eftir minni þekkingu í sýslunum, og jeg er víða nokkuð kunnugur, að í þeim sjeu fleiri en einn og fleiri en tveir, sem sjeu mjög vel færir til þess að hafa þessa forustu á hendi. Og eftir minni þekkingu á sýslunefndunum og gætni þeirra í fjármálum, þá treysti jeg þeim sannarlega til þess að velja þessa menn. Háttv. frsm. meiri hl. (MG) hefir lítið farið út í aðrar samsteypur en Húnavatns- og Skagafjarðarsýslna. Þó hefir verið talið, að ófært væri að sameina Borgarfjarðarsýslu við Gullbringu- og Kjósarsýslu. Jeg vil láta þess getið, að sýslumaðurinn í Gullbr.- og Kjósarsýslu kom til mín nýlega upp í stjórnarráð og tjáði mjer, að hann mundi með ánægju taka við þessari aukningu. Hitt hefir verið sýnt fram á í athugasemdum við frv., að hjeraðsbúum þeim, sem eru utan Akraness, mundi einum verða nokkur óþægindi að þessari samsteypu. Og þó held jeg, að þau óþægindi yrðu lítil, því jeg held menn sjeu farnir að una því sæmilegar en hjer er haldið, þó ekki sjeu gyltir hnappar á hverri þúfu. Háttv. minni hl. nefndarinnar er stjórninni sammála um sumt, eins og t. d. um sameining Dalasýslu og Strandasýslu, en auk þess hefir hann komið með tillögu um nýja samsteypu. En jeg held, að hún sje ekki eins heppileg og samsteypurnar í stjórnarfrumvarpinu. Jeg get vel, að gefnu tilefni frá minni hl., lýst því sama yfir, sem jeg tók fram áður, að jeg mun yfir höfuð ekki veita nein embætti á næstunni, sem standa í sambandi við samsteypur þær, sem stjórnin hefir stungið upp á. Og þó fella eigi frv. þetta nú, þá mun reka að því, að augu manna opnast fyrir því, að embættabákn þjóðarinnar er alt of stórt og að sníða verður það eftir þeim breyttu tímum. Og um það þykist jeg viss, að jeg eigi eftir að sjá suma þá, sem nú berjast harðast gegn frv. þessu, greiða atkv. með því í framtíðinni.

Frsm. meiri hl. (Magnús Guðmundsson) Jeg veit ekki, hvort skilja beri hæstv.forsrh. (SE) svo, að hann ætlaði að þiggja gjöf minni hl. eða ekki, því ræða hans var nokkuð óljós og óákveðin í því. Annars finst mjer afstaða hæstv.forsrh. (SE) heldur einkennileg. Hann segir t. d. um háskólann, að ekki sje hægt að leggja embætti þar niður, t. d. í heimspekisdeildinni, því störfin þurfi að vinna hvort sem væri. En finst honum þá minna um vert sýslumannsstörfin en embætti grískudósentsins eða prófessorsins í hagnýtri sálarfræði? Eða hvað ætli kennararnir í norrænudeildinni hafi marga nemendur á ári og útskrifi marga? Sannleikurinn er sá, að almenningur fylgist ekki með í sparnaðinum meðan byrjað er á öfugum enda. Það er fyrst, þegar hann sjer að rjett leið er farin, að hann getur viðurkent viðleitnina. Hæstv. forsrh. (SE) sagði, máli sínu til stuðnings, að símarnir hefðu eytt svo fjarlægðunum, að embættismenn, sem áður hefðu verið óhjákvæmilegir, væru nú óþarfir. Það er nokkuð til í þessu, en hins vegar er þó þess að gæta, að enginn samanburður er, hversu margfalt fleiri tegundir mála falla nú undir sýslumennina en áður, og verða þau, að minsta kosti ekki öll, afgreidd í síma. það ætti honum sjálfsagt að vera kunnugt um. Og er hann sagði, að flokkun sýslumannanna kæmi við hjörtun í okkur þm., þá skal jeg játa, að svo sje. Og ástæðan til þess er sú, að vjer teljum, að með frv. sje rjettur og hagsmunir almennings fyrir borð bornir, og er þá ekki sanngjarnt að bera oss brigslum fyrir það, að vjer tökum oss það nærri og viljum koma í veg fyrir að það verði. Þá talaði hæstv.forsrh. um það, að verksvið sýslumanna væri orðið of lítið, eða með öðrum orðum, að þeir hefðu of lítið að gera. En hvernig er hægt að halda því fram, að þeir hafi of lítið að gera og þó telja óhjákvæmilegt, að mjög mikið fje fari í skrifstofukostnað.  (Forsrh. SE: Þeir hafa of lítið að gera, sem lögfræðisþekkingu þar sjerstaklega til)  . Já, það kemur að því, sem jeg bygði mína útreikninga á, að aðeins gæti komið til mála, að sparaðist mismunurinn á launum löglærðra manna og ólöglærðra, því öll störfin þyrftu að vinnast, og eru raunar öll greiðari mönnum með lögfræðisþekkingu. Þá er það ekki rjett, að jeg hafi viljað minka embættin. Fram á það hefi jeg aldrei farið, og er þeirrar skoðunar, að þau eigi að halda sjer, nema að sameina mætti Dalasýslu og Strandasýslu. Hæstv. forsrh. áleit, að nál. okkar væri fimbulfamb, þar sem engar ástæður væru færðar fram. Jeg skal ekki deila um það við hann, hvort rökin, sem við færum fram í nál. sjeu veigamikil eða ekki, en hitt þori jeg að fullyrða, að það er að minsta kosti ekki ver skrifað heldur en athugasemdirnar við stjórnarfrumvarpið, því það er sannast að segja, að stjórnin hefir orðið drýgri í því að tína til vitleysur í það heldur en röksemdir. Hæstv. forsrh. hefir heldur aldrei reynt að fara út í rök mín eða hrekja þau, og segist ekki einu sinni vita, hvort tölurnar, sem jeg hefi tilfært, sjeu rjettar eða ekki, en lætur sjer svo nægja að slá því föstu, rannsóknarlaust, að þær sjeu rangar. Hann hefði þó átt að geta sagt um það, hvers vegna hann telji laun sýslumanna vera 9500 kr. í stað 7200 kr., en svo stóð það í athugasemdum hans, og eru það aðaltölurnar, sem jeg bygði á. Jeg áætlaði tveim aðstoðarmönnum laun, 3000 kr. hvorum, og finnist honum þetta of hátt, þá getur hann gert athugasemdir við það þegar í stað. Sýslunefndarkostnaðurinn í Skagafirði er áætlaður 1000 kr. á ári. Hæstv. forsrh. taldi þessi umdæmi, Húnavatns- og Skagafjarðarsýslu, erfið til yfirsóknar, en störfin þar ekki mest, og mintist í því sambandi á málafjöldann. Jeg hefi nú athugað málafjöldann á árunum 1904–1913, og komist að raun um, að á þessu tímabili koma jafnmörg sakamál fyrir í Skagafjarðarsýslu og Suður-Múlasýslu, og það eru þó þau málin, sem vitanlega taka altaf mestan tíma. En hann slengir saman lögreglumálum og sakamálum, og tekur svo meðaltal af öllu saman. En honum ætti þó sjálfum að vera kunnugt um, að þessar tvær tegundir mála eru alls ekki sambærilegar. Sömuleiðis talaði hann um, að ekki mundi til lengdar vera hægt að daufheyrast við kröfum sýslumanna um hækkun á skrifstofufje. Er fróðlegt að bera þetta saman við ummælin í stjórnarfrumvarpinu, ef 3500 kr. á að veita til uppbótar starfi sex manna, sem teknir verði í burtu. Virðist hjer vera mótsögn á ferðinni. Enda er það sannast að segja, að skrifstofukostnaður sýslumanna er miklu fremur of hár en of lágur. Það var raunar ágætt, að hv. minni hl. nefndarinnar gat komið með ástæður, sem hæstv.forsrh. þóttu mikilsverðar. En leiðinlegra er það fyrir hann, að sú höfuðástæða, sem ber frv. uppi, sparnaðurinn, er nú fallin í burtu. Hæstv. forsrh. hefir ekki sjeð sjer fært að hrekja tölurnar, sem jeg kom með, enda veit jeg, að það er ekki hægt, og alt tal um sparnað í þessu sambandi er út í bláinn. Því þessi störf þarf að vinna, og það eina, sem hægt er að segja, er það, að annaðhvort sje um lítinn sparnað að ræða, eða það, að sýslumennirnir hafa of lítið að gera, og þá er sá vegur fyrir hendi, að lækka skrifstofukostnaðinn. Sú leið er rjett.

Forsætisráðherra (SE): Jeg skal fara fljótt yfir sögu. Um grískudósentinn er það að segja, að þó embætti hans hefði verið lagt niður, þá hefði samt sem áður orðið að fá kenslu í þessari grein. Sama er að segja um próf. Guðmund Finnbogason. Embætti hans er stofnað með lögum á hans nafn. Og hverjir eru svo þessir aðrir staðir í kennaraskipun háskólans, sem spara má á? Á ef til vill að fella burt íslenskukennarann eða kennarann í sögu? Jeg býst nú við, að hefði stjórnin komið með frv. í þá átt, þá hefði það tafarlaust verið skorið niður, og mjer þykir mjög eðlilegt, að þjóðin vilji ekki missa þessi embætti. Alt öðru máli er að gegna um sýslumannsembættin. Tímarnir eru svo breyttir, eins og svo oft hefir verið tekið fram, að hagsmunum almennings er í engu misboðið, þó þau verði sameinuð á þann hátt, sem hjer er farið fram á. Það er ómótmælt, að sýslumennirnir hafi of lítið að gera í ýmsum sýslunum, af þeim störfum, sem eðlilegt er að þeir fáist við, en engin hagsýni að láta svo dýra embættismenn eyða tíma sínum í skýrslugerðir og smáskrifarastörf. Og það er engin hagsýni í því, að hafa margar skrifstofur, þegar hægt er að hafa þær fáar. En í litlu þjóðfjelagi verður að kappkosta það, að hafa fáar yfirmannastöður, en skipa þær sem bestum mönnum, og við getum ekki búist við því, að hafa alt af yfirfljótanlegt af mönnum, sem skara fram úr. Það er heldur ekkert hlægilegt atriði, að sannað er, að sýslumenn, sumir hverjir, geta komist af með hálfan mann sjer til aðstoðar, en þurfa, eins og nú er því fyrir komið, að greiða honum fult kaup. Sjeu laun hans áætluð 3000 kr., þá leiðir af því, að 1500 kr. er kastað á glæ. Þetta verður hv. 1. þm. Skagf. (MG) að skilja, og hann má ekki láta tilfinningar sínar fyrir Skagafirði hlaupa með sig í gönur. Það er þá heldur ekki rjett, að það sem sparist, sje ekki nema munurinn á launum löglærðra og ólöglærðra manna, því verði embættin stærri, þá hafa sýslumennirnir nóg að starfa, og þá er hægt að komast af með eina skrifstofu, þar sem þær eru nú tvær, og munar það ekki svo litlu í starfslaunum, ljósi, hita og húsnæði. Þetta sjer hver maður með heilbrigðri skynsemi, enda mun það reynast svo, að erfitt verður hv. 1. þm. Skagf. (MG) að vinna mál þetta með rökum. Og síst ætti þeim mönnum, sem halda, að hægt sje að spara á einu dósentsembætti alt sem spara þarf í landinu, síst ætti þeim að finnast lítið til um þá upphæð, sem við þetta sparaðist. Hv. 1. þm. Skagf. (MG) ætti samkvæmt sinni röksemdaleiðslu að koma með tillögur um að smækka embættin, og búta t. d. Ísafjörð og Ísafjarðarsýslu í tvö embætti. Því sje ósparnaður í því, að setja saman, þá leiðir af því, að það er hagsýni að kljúfa sundur. En hvað mundi þessi sami hv.þm. (MG) hafa sagt, ef stjfrv. hefði gengið út á það, að kljúfa sundur sýslumannaembættin. Nei, jeg er þess fullviss, að þó frv. verði felt að þessu sinni, þá mun það verða tekið upp síðar og sigra hjá þjóðinni. Og jeg er þess fullviss, að þá verður það sannað mál, að vjer verðum fyrst og fremst að spara með því að fækka embættum og koma þeim í nýtt horf. Viðvíkjandi útreikningunum, sem fram voru færðir, þá hefði jeg óskað þess, að þeir hefðu fremur staðið í nál., því það er eðlilega erfitt að átta sig á margbrotnum tölum í miðjum umræðum. Annars skiftir það litlu máli, hvort reiknað er með tölum frá 1921 eða 1922, aðeins ef samræmisins er gætt. Jeg hefi minst svo oft á skrifstofufje sýslumanna. Jeg get enn bent á, að mjög alvarleg óánægja er hjá sýslumönnum yfir því, hvað lágt það sje. Og jeg hefi áður, hjer við umr., lagt fram í þinginu reikning frá mjög sparsömum og samviskusömum embættismanni, sýslum. í Stykkishólmi, sem sýnir það, að hann hefir orðið að greiða í skrifstofufje um 1200 kr. úr sínum eigin vasa. Sannarlega eiga sýslumenn kröfu hjer, að betur sje farið með þá en þetta. Og úr því laun lækna hafa verið bætt svo stórlega, þá býst jeg við einnig, að rjettmætar kröfur sýslumanna, um skrifstofufje, verði teknar til greina. Nei, um þetta mál alment stoðar ekkert að reyna að neita því, að hjer sje um stórmikinn sparnað að ræða, um það að leggja niður 9 embætti. Háttv. 1. þm. Skagf. (MG) var eitthvað að tala um hlátur í þessu sambandi. Já, hann getur verið viss um það, að þjóðin mun hlæja dátt, þegar hún heyrir rökfærslur hans í þessu máli, þegar hún heyrir það, að hann og þeir aðrir ýmsir, sem altaf eru látlaust að gaspra um sparnað, þora ekki að horfa framan í hann, þegar komið er með hann í alvöru. Nei, svo sannarlega segi jeg yður, þessir menn ættu ekki að tala um sparnað, þessir menn ættu að þegja, þegar hann er á ferðinni.

Skil vel, að ráðherrann vilji helst að jeg þegi, því þá rek jeg þetta ekki ofan í hann aftur

. Nei, ef aðeins væri um mig að ræða, væri best að þingmaðurinn talaði sem mest um þetta. Því mótmæli hans verða mjer hjer bestu meðmæli.

Frsm. minni hl. (Jón Þorláksson) Hæstv. forsrh. (SE) vildi ekki fallast á þá ástæðu, móti fækkuninni, að umdæmi sýslumanna mættu ekki vera stærri en svo, að sýslumennirnir gætu haft á hendi hjeraðsstjórn og forustu í innanhjeraðsmálum. Hins vegar talaði hæstv. ráðherrann um það, að rjettara væri að ganga inn á þá braut, sem þegar væri hafin sumstaðar, þar sem bæjarstjórnirnar hefðu kosið sjer sjerstakan formann. En um þetta er það að segja, að þó einstaka kaupstaður, svo sem Reykjavík, hafi færst þetta í fang af knýjandi nauðsyn, þá yrði þetta bæði alt of dýrt og óhentugt út um sveitir, eins og öll skifting embætta, og auk þess í andstöðu við þá rjettu stefnu í málinu. Því fækkun embætta á vitanlega að miðast við það, að sameina sem mest af svipuðum störfum á einum og sama stað, en ekki það, að þenja embættin yfir sem mesta víðáttu. Og án þess að jeg vilji gera lítið úr fólkinu hjer, get jeg sagt það, að jeg þekki þau hjeruð, þar sem engin innanhjeraðsmaður mundi vera fær um að hafa á hendi stjórn sýslumála. En þar sem allmikið er hjer í húfi, en mest trygging fyrir því, að þetta geti farið vel úr hendi hjá sýslumönnunum, þó auðvitað geti þeim skjátlast líka, þá er best að láta þá hafa þetta áfram, þar sem því verður við komið. Ef þetta færi í ólagi hjá þeim, er það líka sjálfsögð skylda stjórnarinnar að taka í taumana. Inn í þessar umr. hafa einnig verið dregin nokkur önnur sparnaðarmál, einkum háskólinn. Jeg get því gjarna sagt það, hvað jeg og margir aðrir álíta að gera eigi í því máli, og það er að leggja niður heimspekisdeildina. Því það er bersýnilegt, að við höfum ekkert við það að gera, að framleitt verði svo mikið af sagnfræðingum, málfræðingum og heimspekingum, sem samsvari kennarakröftum og kostnaði þessarar deildar. Þessi deild er því beinlínis hættuleg fyrir nokkurn hluta þjóðmenningar okkar, þar sem hún varnar því, að menn sæki þessa mentun sína þangað, sem hún er meiri og betri en unt er að fá hana í þessu fiskiveri. Því hjer verður aldrei lagt það fje og þeir starfskraftar til þessarar deildar, sem þarf til þess, að hún geti verið samsvarandi samskonar háskóladeilum annarsstaðar. það er því beint menningarmál, að þessi deild verði lögð niður sem fyrst. Og jeg vil beina því til hæstv. forsætisráðherra (SE), að ef svo færi, að eitthvert embætti losnaði í þessari deild fyrir næsta þing, þá verði það ekki veitt aftur, ef til þess kæmi, að menn vildu ráðstafa deildinni öðruvísi og skynsamlegar en nú er gert og jeg hef sýnt hjer áður.

Frsm. meiri hl. (Magnús Guðmundsson) Jeg skal vera stuttorður og ekki harðorður, enda er hæstv. forsætisráðherra (SE) orðinn svo reiður, að ekki er á það bætandi. Einkum er það út af þessum hálfa manni, og virtist hann halda, að taka ætti manninn sjálfan og skifta honum í tvent. En jeg get frætt hann á því, að það er misskilningur; það eru aðeins störf hans hálf, sem um er að ræða. Og jeg veit það af eigin reynd, sem sýslumaður, að slíka menn að hálfu er altaf hægt að fá, og er þar með kipt fótunum undan þeirri staðhæfingu hæstv.forsrh. (SE), að ekki sje unt að fá eða komast af með minna en heilan mann. Hæstv. forsrh. var að tala um það, að jeg væri á móti öllum sparnaði. En hvernig var það með stjórnarskrána? Var þar ekki um að ræða margfalt meiri sparnað en hjer, og það sparnað, sem kom strax, en ekki fyrst eftir 20–30 ár. Og var jeg ekki með því, en hæstv.forsrh. á móti? Nei, það er sama, hvað hæstv.forsrh. talar hátt og mikið um sparnaðinn, og vitnar til þjóðarinnar, hún mun áreiðanlega sjá, hvernig í þessu öllu liggur og kunna að meta það, kunna að meta minn sparnað og hans yfirborðssparnað. Hann taldi rjettast fyrir mig að þegja, og að jeg ljeti velvild mína til Skagfirðinga hlaupa með mig í gönur. En jeg vil benda honum á, að jeg hefi hjer málfrelsi eins og hann og spyr hann ekki um, hvað jeg segi, og um viðskifti mín og Skagfirðinga er rjettast fyrir hann að skifta sjer ekki. Öðrum atriðum þarf jeg ekki að svara, svo sem, um skrifstofukostnaðinn, sem jeg hefi talað fullkomlega um áður og hrakið þar ummæli hæstv.forsrh. (SE).

Forsætisráðherra (SE): Jeg skal ekki vera mjög langorður, en mjer sýnist nú, að nauðsynlegt muni vera að láta tölurnar tala. Og er þá rjett að athuga, hvort það er eins fjarstætt eins og hv. frsm meiri hl. (MG) heldur fram, að komast megi af með það skrifstofufje í hinum nýju sýslum, sem gert er ráð fyrir í ástæðunum fyrir stjfrv. Jeg skal þá fyrst nefna Gullbringu- og Kjósarsýslu og Borgarfjarðarsýslu með Hafnarfirði. í Gullbringu- og Kjósarsýslu var skrifstofukostnaðurinn 1922 kr. 6000. Ef bætt er nú við þetta skrifstofukostnaðinum í Mýra- og Borgarfjarðarsýslu, 2500 kr., og því, sem sparast við að leggja þingaferðirnar niður, um 600 kr., þá hygg jeg, að núverandi sýslumaður í Gullbr.- og Kjósarsýslu mundi telja það ávinning fyrir sig að bæta Borgarfjarðarsýslu við, fengi hann skrifstofukostnaðinn svo mjög aukinn, og auðvitað. þyrfti ekki að bæta svo miklu við hann. Þá kem jeg að Snæfellsnes-, Hnappadals- og Mýrasýslu. í Snæfellsnessýslu er skrifstofukostnaður sama ár 2500 kr. Við niðurlagningu þingaferðanna sparast 600 kr., og ef svo væri bætt við 200 kr., þá hygg jeg, að það mundi nægja, þar sem störf sýslumannsins í Snæfellsnes- og Hnappadalssýslu mundu aukast mjög lítið, þó Mýrasýslu væri bætt við. Þá kemur Húnavatns- og Skagafjarðarsýsla, sem mest hefir verið rætt um. Í þessum sýslum báðum er skrifstofufje 1922 5000 kr. Ef svo eru taldar 600 kr., sem sparast við niðurlagningu þingaferða og enn bætt við 2000 kr., þá hygg jeg, að sýslumaður, sem hefði slíkt skrifstofufje, mundi eiga mjög hægt með að þjóna þessum sýslum báðum. í Dala- og Strandasýslu er skrifstofufje beggja sýslna 1922 2450 kr. samanlagt. Á niðurlagningu þingaferða sparast 600 kr. Og hygg jeg því, að þetta skrifstofufje muni nægja í hinum sameinuðu sýslum. í Eyjafjarðarsýslu og Akureyri með Siglufirði var skrifstofufje 1922 12200 kr. Við niðurlagningu þingaferða sparast 600 kr. Ef svo væri bætt við 1000 kr., þá skil jeg ekki, að á meira skrifstofufje þyrfti að halda í þessari nýju sýslu. í Suður-Múlasýslu og Austur-Skaftafellssýslu er skrifstofufje 1922 4800 kr. Við niðurlagningu þingaferða sparast 600 kr. Þetta skrifstofufje mundi fara Langt í hinni nýju sýslu, því í Austur-Skaftafellssýslu er mjög lítið að gera. í Árnes- og Rangárvallasýslu og Vestur-Skaftafellssýslu er skrifstofufje 1922 (alt skrifstofufjeð í Skaftafellsýslu er tjalið til V.-Skaftafelssýslu, sem auðvitað er ekki alveg rjett, en skiftir engu máli í þessu sambandi) 8000 kr., 600 kr. sparast við niðurlagning þingaferða, og ef svo er bætt við 300 kr., þá hygg jeg, að sýslumaðurinn í þessari sýslu hafi allsæmilegt skrifstofufje. Þessar viðbætur, sem lagðar eru til hinum sameinuðu sýslum, nema samtals 3500 kr., en það er sú upphæð, sem gert er ráð fyrir í ástæðunum fyrir frv. Auðvitað mætti jafna þessari upphæð öðruvísi niður. Og þó enn þyrfti að bæta 2–3000 kr. við, þá sparaðist ekki lítið við samsteypuna, en hins vegar er skrifstofufjeð í hinum nýju sýslum þó mun álitlegra en það skrifstofufje, sem lagt er nú til sýslnanna óskiftra, svo mikið hagræði er að samsteypunni, sem eðlilegt er, þar sem skrifstofunum fækkar svo mikið. Jeg er sammála hv.frsm. meiri hl. (MG) um það, að í ýmsum sýslum þarf ekki nema skrifara. En svo fæst ekki sá skrifari, og þá þarf að fá heilan mann, og hvað fer í óþarfa kostnað við það? Háttv. frsm. minni hl. (JÞ) sagðist ekki treysta því, að sýslurnar hefðu völ á færum mönnum til að standa fyrir hjeraðsmálum sínum. En eftir þekkingu minni á mannavali í sveitum, og jeg tala þar ekki út í bláinn, því jeg hefi verið sýslumaður í mörgum sýslum, þá er jeg þess fullviss, að það er til fjöldi manna, fjöldi skynsamra og gætinna manna, sem eru ágætlega vel til þess fallnir að vera oddvitar. Um það, að leggja niður heimspekisdeild háskólans, get jeg ekki verið hv.þm. (JÞ) sammála. Jeg skal játa það, að jeg tel nóg að hafa einungis einn heimspekiskennara, enda var jeg á móti því, að stofnað væri embættið í hagnýtri sálarfræði. En jeg gat ekki verið með því í fyrra, að embættið væri lagt niður, því jeg áleit, að þessum manni hafi verið gefið loforð fyrir að halda því, þar sem það er bundið við hans nafn. En þegar þetta embætti losnar, tel jeg sjálfsagt, að það leggist niður. En það er óhjákvæmilegt að hafa einn prófessor í heimspeki, og það er álitið nauðsynlegt við alla háskóla erlendis. Um söguprófessorinn er það að segja, að jeg álít, að saga hafi svo mikla þýðingu, bæði fyrir okkur sjálfa og þá erlendu menn, er sækja þennan skóla, að ekki nái nokkurri átt að leggja þetta embætti niður, og líkt má segja um íslenskuprófessorinn. Ef kensla í íslensku væri lögð niður, yrði þetta enginn háskóli lengur. Ber jeg engan kviðboga fyrir því, að of margir menn útskrifist í þessum greinum. Jeg þykist nú hafa, bæði nú og í fyrri ræðum, sýnt fram á, að í þessu frv er lögð byrjun að nýju embættakerfi við hæfi þjóðarinnar. Ef frv. yrði samþykt, muni það leiða til, að framhald yrði á þessu einnig á öðrum sviðum. Embættismennirnir í þessu landi mega ekki vera of margir. Verkefnin eru nóg á öðrum sviðum. Framleiðslan þolir ekki alt of þunga embættisbagga, og framleiðslan þarf að halda á mönnum, færum og ötulum mönnum. Embættabáknið má ekki gleypa alt of marga af þeim. Þetta mál hlýtur að sigra, og hafi jeg talað af hita, þá er það af því, að jeg trúi á þetta mál og sigur þess.

Frsm. meiri hl. (Magnús Guðmundsson) Hæstv. forsrh. (SE) hefir nú gert grein þess, hvernig á að verja þessum 3500 kr. Er dálítið einkennilegt, að hann skuli vilja verja 2000 kr. í þær samsteypusýslurnar, er jeg tók til samanburðar. Sýnist hann hafa ekið þar seglum eftir vindi. En Suður-Múlasýslu og Austur-Skaftafellssýslu ætlar hann ekkert samkvæmt áætluninni. Þar er ekki gert ráð fyrir neinni viðbót. Ef 2000 kr. er varið til viðbótar í Skagafjarðar- og Húnavatnssýslu, 1000 kr. í Eyjafjarðarsýslu og 300 kr. í Snæfellsnes-, Hnappadals- og Mýrasýslu, þá eru einar 200 kr. eftir, sem eru til viðbótar í öllum hinum samsteypusýslunum. Er auðsætt af allri þessari röksemdafærslu hæstv.forsrh. (SE), sem annars var í meira lagi þokukend, að það er rjett hjá mjer, að ef 3500 kr. eru nægilegar til viðbótar, þá er það óhjákvæmileg afleiðing þess, að þessir 6 sýslumenn, er á að afnema, hafa ekkert haft að gera og aðeins unnið rúmlega fyrir þessum 3500 kr. Um 1/2 manninn er það að segja, að það verða sýslumennirnir að eiga um við sjálfa sig, hvort þeim tekst að ná sjer í aðstoð eða verða að taka fullkominn mann. Hæstv. forsrh. (SE) taldi mikinn sparnað að þessu. Jeg hefi sýnt með tölum, hver hann mundi verða, og jeg get fullvissað hæstv.forsrh. um, að sparnaðurinn mundi verða miklu minni heldur en af þinghaldi annaðhvert ár. Talar hæstv.forsrh. meira af tilfinningum en rökum í máli þessu, en jeg lit aðeins „praktiskt“ á málið. Jeg skil ekki, hvernig hæstv.forsrh. getur haldið því fram, að það sje úrelt að hafa þetta fyrirkomulag áfram, þar sem störf þessara manna eru altaf að aukast og þeim falin nær því öll innheimta ríkissjóðsins.

Forsætisráðherra (SE): Jeg hefi látið tölurnar tala, og þær er erfitt að hrekja. En, eins og jeg tók fram áðan, þótt svo reyndist, að þyrfti að bæta við þessar 3500 kr. svo sem 2000 kr., þá yrði sparnaðurinn samt afskaplega mikill. Sú greinargerð, sem jeg gerði fyrir skrifstofukostnaðinum í hinum nýju sýslum, sýnir, hve mikil hagsýni er í samsteypunni, og hún sýnir, að alt hjal um, að ekki sparist á samsteypunni, er út í loftið. Og hún sýnir, eins og háttv.frsm. meiri hl. (MG) óbeinlínis hjelt fram, að æðimörgum sýslumönnum er nú ofaukið, og þá má spara með þessu nýja fyrirkomulagi.

Bjarni Jónsson Jeg heyrði það síðast, að hæstv.forsrh. sagðist tala með tölum og rökum. En hver er þá tala rakanna? Jeg held að það sje ekki nema um eina tölu að ræða og eina röksemd, og það er sparnaðarhjal. En sú tala, sem þar er nefnd, er marghrakin. Úr því að það átti að fara að spara og steypa saman embættum, þá hefði átt að gera að einni sýslu frá Þjórsá og vestur í Hvammsfjörð, aðra sýslu mætti hafa um alla Vestfirði, þriðju frá Hrútafirði til Eyjafjarðar, og svo í einu eða tvennu lagi það, sem þá er eftir, þannig, að á öllu landinu verði 4–6 sýslur. Hafi hæstv. stjórn ætlað að gera landsmönnum hagnað með þessu, þá hygg jeg, að það fari á aðra leið. Jeg er hræddur um, að þegar hver sýsla þarf að fá sinn sýslunefndaroddvita, þá þurfi þær að borga þeim úr sínum eigin sjóðum, ef þeir eiga ekki að vera launaðir af ríkinu. Jeg held, að reikningur hv. 1. þm. Skagf. (MG) sje rjettur, að á þessum sparnaði sparaðist 12 þús. krónur, sem aftur muni fara í súginn við aukið skrifstofuhald.  (Forsrh. SE: Það eru gamlar reikningsbækur, sem þm. notar)  . Ja, jeg veit ekki til að hæstv. kenslumálaráðherra hafi gefið út neina nýja reikningsbók; jeg kenni mínum strák þá gömlu.  (Forsrh. SE: Þm. telur þá ekki 2x2–4)  . Jú, einmitt það, eftir gömlu reikningsbókunum, en kenslumálaráðherra hefir víst komist að þeirri niðurstöðu, að 2x2=5. - Þetta er bókstaflega yfirgangur við landsmenn og annað ekki, enda getur ekki óvinsælla frv. en þetta er. Jeg hygg, að það hefði verið betra að leggja niður öll sýslumannaembættin, en taka upp fjórðungsdóma í staðinn, og skilja þannig að dómsvald og framkvæmdavald. Þetta hefir stjórnin látið órannsakað, hvort kleift væri; og ef hún hefði fundið þetta upp sjálf og komið góðu skipulagi á það, þá hefði hún unnið sjer til mikils heiðurs. Jeg álít það ósæmilegt að láta hreppstjóra starfa að ýmiskonar aukaerfiði, án nokkurra launa; en ætti aftur á móti að fara að launa þeim störf sín sómasamlega, þá ætist sparnaðurinn við fækkun sýslumannaembættanna margfaldlega upp. Jeg hefi áður lýst, hvernig mjer geðjast að þessum sparnaðarósparnaði, og vænti, að háttv.þm. felli þetta frv. umsvifalaust. En að stjórnin láti athuga aðskilnað dómsvalds og framkvæmdavalds, og stofnun fjórðungsdóma, athuga, hvort hægt er að útvega ríkinu ódýrari tollgæslumenn í stað sýslumanna. Meðan þetta er órannsakað mál, er ekki lítandi við öðru eins kákfrumvarpi og þetta er, sem hjer liggur fyrir. En þó eru brtt.hv. minni hl. allshn. ómerkilegasta kákið. En jeg stóð aðallega upp til þess að minnast á þetta nýnæmi háttv. 3. þm. Reykv. (JÞ), að leggja niður heimspekisdeild háskólans. Áður þótti það vera hið mesta menningarmál, að hafa háskóla og gera þessa deild að vísindastofnun. Nú á það aftur að vera menningarmál að leggja hana niður. Háttv. þm. (JÞ) ætti að vita, að þessi deild var stofnuð til þess síðar að bera frægð og heiður þjóðarinnar út um heiminn, og að hún er í raun og veru aðaldeild háskólans. Erlendir námsmenn eiga að koma hingað til þess að nema íslenska tungu og íslensk fræði. Hv. þm. (JÞ) hjelt því fram, að það væri betra að nema slík fræði annarsstaðar. En þá er vert að spyrja: Hvers vegna sækjast erlendir háskólar - í Danmörk og Noregi - eftir Íslendingum til að kenna hjá sjer? Ætli þeir sjeu miður fullkomnir á meðan þeir eru hjer heima, en miklu betri, þegar þeir eru komnir út fyrir pollinn? Jeg skil ekki í því, að það hefði tapast neitt af hæfileikum prófessors Finns Jónssonar, þó hann hefði fengið sömu kosti og kjör hjer heima eins og hann hefir notið í Höfn. Mjer skilst líka, að prófessor Sigurður Nordal mundi verða jafngildur kennari hjer heima eins og í öðru landi, með sömu kjörum. Það er menningarmál að láta okkar góðu kennara ekki svelta, og að láta heimspekisdeildina ekki skorta fje. Háskólinn er enn ungur, og hefir aðeins starfað síðan 1911. Það er því tæplega von, að hann hafi unnið sjer frægð á þeim stutta tíma; nokkrir útlendir námsmenn hafa þó sótt hingað á þessum árum, og ætti þess ekki að verða langt að bíða, að enginn, hvar sem hann væri í heiminum, þættist vera lærður í íslenskum fræðum nema hann væri búinn að hlýða á íslenska prófessora við íslenskan háskóla. Jeg veit, að þetta er ekki beinlínis viðkomandi því máli, sem er á dagskrá. En af því að háttv.þm. (JÞ) gaf stjórninni bendingu um þetta efni, þá vildi jeg líka benda stjórninni á, að þetta væri eitt hið versta verk, að fella niður heimspekisdeildina, og býst jeg við, að þjóðin mundi standa fast á móti því. Enda væri þetta ekki rjettara en stendur í öfugmælavísunni: „Sjeð hef jeg köttinn syngja á bók, selinn spinna hör á rokk, skötuna elta skinn í brók, skúminn prjóna smábandssokk.“ Jeg vil svo ekki tefja þessar umræður lengur, en vænti, að háttv.þm. lofi þessu frv. að sofa í friði, þangað til nákvæmari rannsókn hefir farið fram í málinu.

Þorleifur Jónsson Jeg kvaddi mjer hljóðs í dag áður en umræðurnar lengdust. Síðan er búið að tala margt, sem jeg vildi sagt hafa í þessu máli, sem mjer virðist hafa tvær hliðar. Mjer dylst það ekki, að ef frv. yrði samþykt, þá mundi það leiða til ekki óverulegs sparnaðar, þó að hann auðvitað komi ekki fram fyr en smátt og smátt. Stjórnin gerir ráð fyrir, að spara megi 50 þús. krónur á ári, og þó að það reyndist 10 þús. krónum minna, þá tel jeg það allverulegan sparnað. Jeg get ekki láð stjórninni, þó að hún komi fram með þetta frv. Hún fjekk á síðasta þingi áskoranir um að spara og fækka embættum. Helstu gallarnir, sem af þessu frv. leiða, eru t. d. þeir, að manntalsþingin skuli lögð niður; því að viða út um land þykir mönnum vænt um að fá sýslumanninn á þingin; ekki síst þar, sem hann er sjaldan á ferð, eins og t. d. í minni sýslu. Þó að þeir dæmi ekki mál manna eða felli úrskurði, þá geta þeir gefið ýmsar góðar leiðbeiningar. Þetta þykir mjer vera versti gallinn á frv. Hinum agnúunum geri jeg minna úr t. d. að erfitt verði að fá sýslunefndaroddvita; jeg held, að það megi víða fá menn til þess starfs, að hafa á hendi forustu í hjeraðsmálum. Jeg get búist við, að ýmsum þingm. þyki undarlegt, að jeg skuli vera að mæla með þessu frv., þar sem leggja á Austur-Skaftafellssýslu til Suður-Múlasýslu. Skaftafellssýslurnar hafa um langan aldur verið saman umsýslumann, og þótt jeg uni því sambandi vel, þá hafði jeg ekki hugsað mjer að setja mig á móti frv. af þessum ástæðum, ef breytingar þær, er frv. ráðgerir að öðru leyti, ná fylgi. Öll nefndin hefir lagt á móti sumum breytingunum; en minni hl. hefir lagt til að samþykja tvær af þeim. Það er: sameining á Skaftafellsög Rangárvallasýslum og svo Dala- og Strandasýslu. Þetta álít jeg vera kák, sem ekki er við eigandi. Jeg held, að þessar samsteypusýslur yrðu erfiðar yfirferðar, einkum ef ætlast er til þess, að sýslumenn haldi uppi þingaferðum. Þá vil jeg t. d. benda á, að það eru fullar 7 dagleiðir frá Lónsheiði að Þjórsá, á sumardag. Til þingaferða gæti, á þessu svæði, ekki farið minni tími en 4–5 vikur. Í þessum þremur sýslum eru samtals 22 hreppar. Það hefir verið fundið sýslusamsteypunni til foráttu, að þá yrðu ýms umdæmin of viðlend; en jeg held, að þessi samsteypusýsla yrði þó stærst og erfiðust. Jeg vil til samanburðar benda á, að Borgarfjarðar-, Gullbringu- og Kjósarsýslur eru ekki nema helmingur að vegalengd móti hinum; þar eru líka 22 hreppar; og mundi hún þó talin erfið. Jeg þarf ekki að lýsa skoðun minni frekar, enda sje jeg að minni hl. nefndarinnar og þingmönnum yfirleitt er um og ó með þetta frv. Verði brtt. minni hl. aðeins samþ., þá verður sparnaðurinn lítils virði; jeg vona því, að þm. furði sig ekki á, þó jeg greiði atkv. á móti þeim, þrátt fyrir það, að jeg af sparnaðarástæðum vilji fylgja frv. í heild sinni. En fari svo, að þessar samsteyputill. minni hl. nái að ganga fram, þá sje jeg ekki eftir, að frv. fari ásamt þeim í eina gröf.

Gunnar Sigurðsson Jeg get verið stuttorður og skal ekki blanda mjer inn í deilurnar eða hlaupa í skörðin, heldur halda mjer eingöngu við árás minni hl. nefndarinnar á mitt kjördæmi. Hún hlýtur að skoðast bæði óalandi og óverjandi. Háttv. minni hl. skar sig út úr nefndinni og vildi sameina Skaftafells- og Rangárvallasýslur og í öðru lagi Dala- og Strandasýslur. Það er að sínu leyti skárra, en þó er jeg því líka mótfallinn. Þetta er svo frámunalega undarlegt, að vilja sameina þessar þrjár sýslur hjer sunnanlands, sem er nálega 1/4 hluti af fermáli alls landsins; og 7–10 dagleiðir enda á milli, frá Lónsheiði að Þjórsá. Háttv. minni hl. leggur að vísu ekki áherslu á þetta, en heldur þó þessum anga af stjórnarfrv., til vara. Vegalengdir á þessu svæði eru miklu meiri heldur en gert er ráð fyrir í stjórnarfrv., og með tilliti til þess, væri því nær lagi að sameina Austur-Skaftafells- og Suður-Múlasýslur. Á leiðinni frá Lónsheiði til Þjórsár eru 20 stórar ár, og margar þeirra ófærar á vetrum. Af öllu illu í þessum málum er það þó skárst að sameina Árnes- og Rangárvallasýslur; þar eru margskonar sambönd á milli og ýms mál sameiginleg. Og með bættum samgöngum hefir það aukist á síðari árum. Að síðustu vil jeg aðeins taka það fram, að jeg vona, að háttv.þm. felli alt frv., og ekki síður brtt. minni hl.

Pjetur Þórðarson Mjer virðist svo sem það sje öllu fremur mikill misskilningur heldur en lítilsvirðing á menningu hjeraðsbúa, sem kemur fram hjá hv. 1. þm. Rang. (GunnS), þar sem hann talar um, að verið sje að ráðast á sitt kjördæmi sjerstaklega með þessari fyrirhuguðu nýju embættaskipun. Hann telur afarnauðsynlegt, og leggur mikla áherslu á, að sýslumaðurinn búi í hans kjördæmi. Jeg lít öðruvísi á þetta mál, bæði þar og annarsstaðar, og ber meira traust til sveitamanna en svo, að jeg haldi, að þeir geti ekki verið sýslumannslausir innan kjördæmisins. Jeg get ekki skilið, hvers er sjerstaklega að sakna, þó að sýslumaðurinn búi einhversstaðar fjær í hjeraðinu eða stækkuðu lögsagnarumdæmi, en gegni sínum skyldum þar eftir sem áður. Einnig held jeg, að það sje ekki svo mikill mismunur á hæfileikum og þekkingu sýslumanna og annara leikmanna, að þeir ættu ekki að geta gegnt sómasamlega þeim störfum sýslumanna, sem til er ætlast í sambandi við þetta mál. Mjer finst það tiltakanlega mikið vantraust á bændum og ómaklegt, að láta eins og menn sjeu að missa af verndarhendi guðs almáttugs með því að sjá af sýslumanninum úr hjeraðinu. Það er misskilningur - vægast sagt - á menningarástandi þjóðarinnar, að svo mikils missi við með þessu. Með því að strika yfir nokkur stærstu orðin í ræðu hæstv.forsrh. (SE), svo sem um þjóðargleði og framtíðarsigur, þá tel jeg alveg sjálfsagt, að hv. deild fallist á ummæli hans í öllum aðalatriðum, og þar með á frv. sjálft, lítið eða ekkert breytt. Jeg hafði hugsað mjer að gera brtt. við 1. og 2. gr. frv. til 3. umr., ef frv. yrði nú samþykt, sem ekki er ólíklegt. En jeg er farinn að sjá, að það er ef til vill ekki þess vert. Helsta breytingin væri þá fólgin í því, að sýslumaður Snæfellsnes-, Hnappadals- og Mýrasýslna sæti í Borgarnesi en ekki í Stykkishólmi. Það er ekki vegna þess, að jeg sjái eftir því, að enginn sýslumaður ætti að vera í mínu kjördæmi, heldur af því, að það yrði talsvert hentugra vegna þess, að það yrði miklu nær miðjunni í verkahring hans. Annars veit jeg ekki, hvort það er þess vert, að koma með þessar brtt. til 3. umr., ef það yrði til þess að tefja málið. Hv. þm. Dala. (BJ) var að tala um, að ekki væri hugsanlegt að fá eins áreiðanlega og duglega innheimtumenn jafnódýrt og sýslumenn. En þetta nær engri átt, því að ódýrari menn og þó áreiðanlegir fást á hverju strái. Mjer er kunnugt um, að það eru margir leikmenn og bændur, fleiri en hreppstjórar - sem vitanlega eru allir mestu sæmdarmenn, það jeg veit til, og það er ekki svo óviða á landinu - sem eru eins áreiðanlegir í þessu efni og sýslumenn. Hv. þm. (BJ) sagði, að hjer ætti að ginna menn tíl að vinna þessi störf kauplaust; þetta nær heldur engri átt. Jeg hefi sagt það og sannað um fjöldamarga menn í Mýrasýslu, Borgarfjarðar-, Rangárvalla- og Árnessýslum og viðar, að þeir hafa haft á hendi í mörg ár eins mikla eða meiri innheimtu en um er að gera hjá flestum sýslumönnum landsins, innheimtu og peningaveltu, sem skift hefir mörgum tugum þúsunda í hverjum hreppi, og enginn bagi af hlotist, en mennirnir litla eða enga borgun þegið fyrir, og á jeg hjer við deildarstjórana í samvinnufjelögunum. Jeg hefi ekki sagt þetta alt til þess að kasta rýrð á heiðarleik eða dugnað sýslumanna, nje vegna þess, að þetta sje neitt aðalatriði, en það er óþarfi og ástæðulaust að halda því fram, að sýslumenn sjeu ómissandi vegna þessara starfa. Hitt er annað mál, og síst til mótmæla stefnu þessa frv., er hv.þm. Dala. (BJ) mintist á, og jeg get gjarnan fallist á, að landinu yrði skift í enn þá færri lögsagnarumdæmi, því að dómsmálin eru víðast hvar ekki það yfirgripsmikil, að þau ættu að vera því til fyrirstöðu.

Lárus Helgason Jeg skal ekki segja margt. Það er ekki nauðsyn að bæta miklu við. Umræðurnar hafa ekki að neinu leyti breytt afstöðu minni í þessu máli. Jeg hefi frá byrjun verið fylgjandi frv. í aðalatriðunum. Jeg hafði það með á þingmálafundunum í vetur og varð hreint ekki var við óánægju með það. Þvert á móti. Menn til sveita fara nærri um það, að ef á að spara eitthvað fje við embættismannahaldið, þá hljóti embættismennirnir að verða strjálli við það. Jeg get með góðri samvisku greitt atkvæði mitt með þessu frv. og það mun jeg gera. Það hefir mikið verið talað hjer um þörfina fyrir sýslumenn, að hún væri mikil, vegna hinna þýðingarmiklu starfa, sem þeir hefðu á hendi. En jafnframt hefir verið sýnt fram á, að ýms embættisstörf þeirra mætti fela öðrum að gera fyrir minni borgun. Jeg veit til dæmis um það í Skaftafellssýslu, að þar hefir heil árin enginn lögfræðingur verið í sýslunni. Störfum hans gegndi þá annar maður í sambandi við fleiri störf. Og um nokkur ár hefir skrifari sýslumannsins annast um vandasömustu reikningana, t. d. tollreikninga; það gekk alt vel hjá honum. Mjer er fullkunnugt um það, að þegar til stjórnarráðsins kom, var lokið lofsorði á reikninga hans. Þetta get jeg sannað, ef krafist er. Jeg tek þetta sem dæmi upp á, að öllum störfum sýslumanna er ekki þannig háttað, að lögfræðiþekkingu þurfi til að inna þau af hendi. Jeg lofaði að vera stuttorður, enda ætla jeg aðeins að taka fram, að þótt frv. sje ekki gallalaust, þá getur það lagast í meðferðinni. Finn jeg það helst að, að það er gengið of skamt, að mínu áliti mætti fella niður ýms fleiri embætti, sjerstaklega þau nýrri, t. d. embætti við yfirullarmat, kjötmat og ýmislegt fleira, sem hjer er óþarft að telja upp.

Bjarni Jónsson Jeg treysti mjer ekki til að mæla betur á móti þessu frv. en hinir tveir hv.þm. hafa gert, er síðastir töluðu. Annar þeirra hefir sagt, að skrifari sýslumanns eins hafi annast um öll vandasömustu störfin, eins og t. d. tollreikningana. Það er nú gott og blessað. En með þessu finst mjer hv.þm. vera að ráðast á sýslumann þann, sem hlut átti að máli, meira en góðu hófi gegndi.

Orð mín rangfærð!

. Það væri nógu fróðlegt að vita, hver þessi sýslumaður hafi verið, sem stóð svo prýðilega í stöðu sinni, að hann kom ekki nærri vandasömustu störfunum. Það er rjett, að hv.þm. láti okkur heyra nafn hans.

Það liggur ekki á

. Jú, þegar ráðist er á einstaka menn, þá er sú krafa sjálfsögð, að fá að heyra nöfn þeirra, svo að hægt sje að rannsaka, hvað hæft sje í árásunum. Annars eru þessir hv.þm. farnir að fika sig upp á skaftið. Þeir vilja nú helst, að stjórnin taki frv. aftur og leggi fyrir næsta þing annað frv. miklu yfirgripsmeira, þannig, að skorin yrðu niður embætti fiskimatsmanna og ullarmatsmanna og þess háttar drasl. Allan þennan sparnað vildi jeg helst kjósa, ef mjer þætti fært að fara út á þær götur. En jeg hefi ekki sömu trú og þessir hv.þm., að nóg sje af hæfum og duglegum mönnum til þess að gegna störfum sýslumanna fyrir minna kaup. Jeg hygg, að sýslumenn sjeu færari til slíks heldur en bæði þessir hv.þm. og hinir ágætu menn, sem þeir hafa í huga, en kinoka sjer við að nefna. Jeg trúi naumast þessari sögu um skrifarann í Skaftafellssýslu, að hann hafi annast reikningana eina, án aðstoðar sýslumanns. En hvað sem því liður, eru sýslumenn þó alt af færari til sinna starfa. Og þetta segi jeg, án þess að vilja á nokkurn hátt gera lítið úr menningu landsmanna. Þó að jeg sje enginn sýslumannavörður, þá vil jeg ekki, að alt of lítið sje úr þeim gert og þeirra lærdómi. Annars legg jeg mest upp úr vilja landsmanna sjálfra, og jeg er fullviss um, að mikill meiri hluti þeirra er á móti þessu frv.

Lárus Helgason Jeg hafði haldið, að hv.þm. Dala. (BJ) skildi vel íslensku, en nú verð jeg að efast um það. Hann hjelt, að jeg og fleiri værum að mæla gegn frv., en jeg skil ekki, hvernig hann hefir getað dregið þá ályktun. Hann vildi vita nafn þessa sýslumanns, sem jeg mintist á. En jeg verð að segja honum, með fullri virðingu, að honum komi í raun og veru ekki við, hver það var. Hins vegar sje jeg ekki, hvaða vansi það ætti að vera fyrir ungan sýslumann, sem hefir enga verklega reynslu, að láta gamlan og æfðan skrifara vinna fyrir sig. Jeg skal þó taka fram, til að byggja fyrir allan misskilning, að þessi sýslumaður var ekki núverandi sýslumaður Skaftfellinga.

Forsætisráðherra (SE): Jeg skal ekki lengja umræður um þetta mál mikið. Jeg leyfi mjer að þakka hv.þm. Mýra. (PÞ) og hv.þm. V.-Sk. (LH) fyrir hinn góða stuðning, sem þeir hafa veitt málinu. Það er langt frá því, að þessir hv.þm. hafi mælt á móti frv., eins og hv.þm. Dala. (BJ) fleygði fram, heldur mæltu þeir eindregið með því, eins og þeirra var von og vísa. Hv. þm. Dala. (BJ) virtist telja frv. ýfingar við landsmenn, en það nær auðvitað ekki nokkurri átt. Ef það væri lagt fyrir kjósendur í dag, mundi sá dómur hv.þm. ekki standa á morgun. Hann sagði, að með því að bæta þessum störfum á hreppstjórana þyrftu þeir að fá aukin laun, en svo er ekki. Hið aukna erfiði, sem á hreppstjórana kemur, er sama og ekki neitt, því þeir sameina manntalsþingin við hin árlegu þing, sem þeir halda nú. Og eins og sakir standa nú, geta sýslumenn falið þeim innheimtu manntalsbókargjaldanna að þinginu loknu, enda gera margir þeirra það. Jeg vissi, hvert hv.þm. Dala. (BJ) vildi stefna, þegar talið barst að sýslumanninum í Skaftafellssýslu. En hv.þm. (BJ) má vera þess fullviss, að við mig var ekki átt, því þó jeg notaði aðstoð skrifara míns, þá gekk jeg sjálfur frá öllum mínum reikningum, og var varla nokkurn tíma nokkuð við þá athugað, enda gæti háttv.þm. fengið upplýsingar um það í stjórnarráðinu, og mundu þær síst vera mjer í óhag. Annars tel jeg ekki vert að ræða meira um þetta mál, og er best, að atkvæði þingmanna sjeu látin skera úr sem fyrst.

Frsm. minni. hl. (Jón Þorláksson) Jeg sagði fyrir hönd minni hlutans, að við afhentum okkar tillögu stjórninni til fósturs, en ljetum okkur svo afdrifin litlu skifta. Mjer finst aðallega tvö atriði af því, sem fram hefir komið í umr., ekki vera rökrjett, og því ástæða til að leiðrjetta þau. Annað atriðið leiðrjetti jeg fyrir hönd meiri hlutans, þar sem hv.þm. A.-Sk. (ÞJ) telur sparnaðinn við þessa nýju embættaskipun vera 50 þús. kr., að frádregnum 10 þús. En það nær engri átt. Hann nálgast ekki þessa upphæð. Hjá stjórninni er að minsta kosti ofreiknað um 10 þús. í mismun launa nú og árið 1921. Auk þess getur ótalmargt annað komið til útgjalda, í stað þess, sem niður fellur. Að vísu hefir það ekki enn verið nákvæmlega reiknað saman, en þar fyrir má hitt ekki standa ómótmælt. Hitt atriðið var það, sem hv. 1. þm. Rang. (GunnS) mintist á, um yfirsóknina yfir Skaftafells- og Rangárvallasýslur, að hún væri alt of mikil. Það er satt, að hún verður mikil, og við minnihlutamenn í nefndinni sjáum vel annmarkana á þesari sameiningu, en þó verður að geta þess, að ef sýslumannssetrið verður í Vík í Mýrdal, þá verður ekki lengri leið frá sýslumanni út í fjarlægustu hluta hjeraðsins en nú er í Skaftafellssýslum, því að öll Rangárvallasýsla á skemra til Víkur en austustu hreppar Austur-Skaftafellssýslu.

Bjarni Jónsson Mín meining var sú, að fá að vita, hvort þeir hv.þm. Mýra. (PÞ) og hv.þm. V.-Sk. (LH) væru að senda hæstv.forsrh. (SE) hnútur, því hann hefir einmitt verið sýslumaður þessara beggja hv.þm. Ætlaði jeg þá að verja hann og var honum því óþarft að hlaupa upp út af mínum ummælum. Annars endurtek jeg það, að jeg hefi ekki betri mótmæli gegn þessu frv. en einmitt meðmæli fyrnefndra tveggja hv.þm. (PÞ og LH).

Forsætisráðherra (SE): Út af ræðu hv. 3. þm. Reykv. (JÞ) skal jeg taka það fram, að reynslan hefir sýnt, hvernig skrifstofur hafa blásið upp, þegar embættum er skift. T. d. hjer í Reykjavík eru skrifstofur þeirra bæjarfógeta og lögreglustjóra, hvors um sig, orðnar stærri en bæjarfógetaskrifstofan var, þegar embættið var óskift. Það er einmitt í þessu efni, sem sparnaðurinn að frv. þessu verður ekki minstur, er tímar líða fram.