Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Bernharð Stefánsson) Fjhn. leggur til, að þetta frv. verði samþ., og ber hún engar brtt. fram við það. En eins og getið er um í nál., þá áskilja einstakir menn sér rétt til þess að bera fram brtt. við frv. Og nú eru fram komnar brtt. á þskj. 58 frá einum nm., hv.þm.N.-Ísf. En af því að n. hefir ekki tekið afstöðu til þeirra, þá mun ég ekki ræða um þær að svo stöddu. Aðalatriði þessa frv. er að framlengja l. um bifreiðaskatt o. fl. frá síðasta þingi. Ég býst við, að flestum sé það ljóst, að ríkissjóður má ekki við því að missa þær tekjur, sem lögin veita eins og ástæður hans eru nú, og ef þær yrðu rýrðar, þá mundi það koma niður á vegaviðhaldinu og vegabótum í landinu, og væri það sannarlega vafasamur gróði fyrir þá, sem greiða þennan skatt. Ég skal geta þess, að n. sá ekki, hvaða þýðingu það ákvæði hefði í 3. gr. frv., að 10. gr. 1. frá í fyrra félli niður. En þessi 10. gr.l. ákveður, að 1. frá 1921 séu úr gildi numin með l. frá síðasta þingi. Þó að 10. gr. sé felld niður nú, þá öðlast lögin frá 1921 ekki gildi aftur, enda mun það ekki hafa verið tilgangurinn. Hinsvegar virðist þetta ákvæði skaðlaust og engri breyt. valda, svo að n. sá ekki ástæðu til að flytja brtt. um að fella þessa 3. gr. úr frv. Það kom til tals í n., að einhver óánægja hefði átt sér stað út af framkvæmd á 7. gr.l. frá síðasta þingi, um endurgreiðslu á benzíntolli, sem þar um ræðir, og að ýmsum hefði gengið illa að fá þá greiðslu. Að vísu sá n. ekki ástæðu til að bera fram neinar brtt. út af þessu, en ég vildi beina því til hæstv. fjmrh., hvort hann sjái ástæðu til þess að gefa hv.þdm. upplýsingar um þetta atriði. Ég sé svo ekki ástæðu til að ræða frv. frekar, það var svo mikið um þetta mál fjallað á síðasta þingi.

Héðinn Valdimarsson Við Alþflmenn vorum á móti þessu frv. á þinginu í fyrra og erum það ennþá. En eftir því sem nál. ber vott um, þá virðast báðir hinir flokkarnir í hv. d. sammála um að fylgja því. Þó að hv.þm. G.-K. hafi ekki verið viðlátinn á nefndarfundi, þegar frv. var afgreitt þar, þá var hann á sínum tíma flm. að „litla og ljóta“ frv., og þar með upphafsmaður að lögfestu á bifreiðaskattinum. Ég geri ráð fyrir, að það hafi litla þýðingu að mótmæla þessu frv., þar sem hæstv. fjmrh. gengur sérstaklega hart fram til þess að sjúga tekjur í ríkissjóðinn úr öllum áttum. En það er öllum ljóst, að rekstur bifreiða í landinu, bæði til vöruflutninga og mannflutninga, er í aumustu niðurníðslu, og hið sama má segja um einkabifreiðar. Hvert bifreiðafélagið á fætur öðru er að fara á höfuðið, sem fengizt hefir við mannflutninga ekki aðeins hér í Rvík, heldur víðsvegar um landið, og svipað er því háttað um rekstur vöruflutningabifreiða. Það má nú að vísu varpa því fram, að þetta stafi af völdum kreppunnar eins og annað illt, en það er enginn vafi á því, að hin stórkostlega skattaálagning á bifreiðar veldur hér miklu um, og er ekki annað sýnna en að það sé ætlun stj. og þings að drepa með skattaálögum þau fyrirtæki, sem fást við rekstur bifreiða. Og takist það, þá fellur þessi skattur niður af sjálfu sér þegar svo er komið.

Jón Auðunn Jónsson Ég á hér brtt. á þskj. 58 við þetta frv., sem ég ætla að skýra lítilsháttar. Eins og kunnugt er þá eru bifreiðar lækna og ljósmæðra, sem notaðar eru til sjúkravitjana, skattlagðar eins og einkabílar eða lúxusbifreiðar. Ég sé ekki annað en að það væri sanngjarnt að skattleggja þær einungis eins og almennar bifreiðar til mannflutninga, enda er fullkomin nauðsyn orðin á sérstökum bílum fyrir lækna í flestum héruðum landsins. Ég hefi ekki reiknað út, hvað sá mismunur á þungaskatti af þessum bifreiðum yrði mikill fyrir ríkissjóð, ef þessar brtt. mínar yrðu samþ., en það yrði hverfandi lítið, hinsvegar mundi það koma hinum einstöku læknishéruðum til góða. Ég vil leyfa mér að beina fyrirspurn til hæstv. fjmrh. í þessu sambandi. Í mínu kjördæmi hefir komið fram megn óánægja út af því, að þar hefir ekki fengizt endurgreiddur tollur af benzíni, sem notað var til bátamótora. Var það ekki beinlínis áformað á síðasta þingi að endurgreiða bátaeigendum benzíntollinn, þegar benzínnotkunin færi yfir 750 l. á hverjum bát? Ég veit ekki betur. Nú vil ég spyrja hæstv. ráðh., hvort búið sé að gefa út reglugerð um þetta, en ef svo er ekki, þá vænti ég, að hún verði sett sem fyrst, og að bátaeigendum verði endurgreiddur tollurinn. Ýmsir bændur í mínu héraði nota litla trillubáta til flutninga á mjólk og öðrum búsafurðum til kaupstaðanna, og eru þær ferðir að jafnaði tvisvar í viku. Þeim þykir því óeðlilegt að þurfa að greiða vegaskatt af því benzíni, sem þeir nota til bátanna, þar sem þeir nota enga vegi á landi. Ég hefi svo ekki annað að segja um þetta frv. fyrir mitt leyti, því að þó skoðanir séu nokkuð skiptar um það í okkar flokki, þá sé ég enga möguleika til þess að halda við vegunum, nema lagðir séu á skattar til þess, og þess vegna fylgi ég þessu frv. eins og í fyrra.

Sveinbjörn Högnason Eins og kunnugt er, þá þótti okkur ýmsum þdm. það einkennileg bjargráðaráðstöfun af þinginu í fyrra, að leggja tilfinnanlegan skatt á hina erfiðu og dýru vöruflutninga bænda, sérstaklega í þeim héruðum, sem búa við mesta hafnleysið, og það því hærri skatt sem flutningsörðugleikarnir eru meiri. Þó fór það svo, að þeir, sem fylgdu þessum skattaálögum, reyndust nægilega margir til þess að lögin voru samþ. og eins og komið var, urðum við hinir að sætta okkur við minnihlutaaðstöðuna. Hinsvegar gengum við út frá því sem sjálfsögðu, eins og ríkisstj., að þetta væru aðeins bráðabirgðalög, sett til eins árs. Og með það fyrir augum hugðumst við að sætta okkur við þessi lög aðeins sem bráðabirgðaráðstöfun, þó við værum óánægðir. En nú hefir hæstv. stj. borið fram frv. til breyt. á þessum 1., þar sem ætlazt er til að skattaálögurnar verði nokkurskonar eilífðarkvöð á bændum og öðrum þeim, sem að bifreiðaflutningum standa. Þessu vil ég mótmæla harðlega. f. h. minna umbjóðenda, að slíkar kvaðir séu nú að fullu lögfestar á þessum erfiðu tímum, þegar þess er vænzt, að Alþingi geri sér allt far um að leita eftir og lögfesta sérstakar ráðstafanir til þess að létta bændum kreppuna. Aðalhlutverk þessa þings á að vera að leita bjargráða fyrir landbúnaðinn á öllum sviðum. En þetta frv. miðar að því að íþyngja bændum stórkostlega. Ég er þess fullviss, að við, sem greiddum atkv. á móti því í fyrra, gerum það ekki síður nú. Við mundum óska, að þessi lög yrðu tafarlaust felld úr gildi. En ef niðurstaðan verður sú, að meiri hl. þdm. ætlar að framlengja þau, þá munum við, sem erum fulltrúar þeirra héraða, er ekki ná til hafna, flytja brtt. við 3. umr., þess efnis, að l. skuli aðeins gilda til ársloka 1934. En þrátt fyrir það óska ég þess eindregið, að frv. verði fellt nú þegar við þessa umr., og þessi rangláti skattur á bændur og aðra hlutaðeigendur þar með úr gildi numinn.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) [óyfirl.]: Ég þakka hv.fjhn. fyrir afgreiðslu hennar á þessu frv. Hinsvegar hafði ég gert ráð fyrir mótspyrnu gegn því frá hinum sömu hv.þdm., sem voru því andstæðir á síðasta þingi. En þrátt fyrir það vænti ég þess, að frv. fái sömu meðferð og afgreiðslu nú í þessari hv.þd. eins og það hlaut í fyrra. Upphaflega var til þess ætlazt af stj., að þessi l. ættu að gilda um óákveðinn tíma eins og venjulegt er um lög almennt, en í Ed. var þeirri breyt. skotið inn í frv., að það skyldi aðeins lögfest til eins árs, og verð ég að segja, að það er engin fyrirmynd að innleiða þá venju, þegar um tekjulöggjöf er að ræða, að þurfa að framlengja slík lög á hverju ári, þá verður allt í meiri óvissu um afkomu ríkissjóðs. Hv. andmælendur þessa frv. þurfa ekki að ætla, að þessi skattur af bifreiðum o. fl. sé nokkurt einsdæmi hér á landi. Samskonar skattur hefir verið lögfestur í flestum nágrannalöndum okkar, og er hann þar, víðast hvar, miklu hærri en hér. Hv. 2. þm. Reykv. gerði mikið úr því, að bifreiðafélögum hefði gengið mjög illa reksturinn á síðastl. ári, og taldi, að það stafaði af þessum skatti, en það eru aðrar ástæður fyrir því. Eftir því sem kreppan hefir harðnað, þá er miklu minna unnið að byggingum og öðrum framkvæmdum en áður var, og þess vegna hefir dregið mjög úr öllum flutningum. Ennfremur hefir mjög dregið úr skemmtiferðum manna um landið, og mun það hafa orðið tilfinnanlegast fyrir bifreiðafélögin. Þessi skattur er lagður á bifreiðar til endurnýjunar og viðhalds á vegakerfinu í landinu. Ef almenningur eða íbúar einstakra héraða vilja biðjast undan þessum skatti, þá verða þeir sömu aðilar jafnframt að hætta að biðja um auknar vegabætur og um fé til viðhalds vegunum. Þeir verða þá einnig að biðjast undan nýjum og bættum vegum. Þessar óskir verða að vera samferða. Ég skal lítið segja um þær brtt., sem fram eru komnar við frv., en þó vil ég mælast til þess, að brtt. á þskj. 58 verði felld. Ég skal viðurkenna, að sumir læknar og ljósmæður hafa einkabifreið eingöngu vegna síns starfs, en það eru fleiri en læknar og ljósmæður, sem hafa bíla vegna þess starfs, sem þeir gegna, og mætti því á sama hátt undanþiggja þá þungaskatti í flokk einkabíla. Nei, þessi leið er hál, að veita einkabifreiðum lækna og ljósmæðra undanþágu frá þungaskatti. Hér er heldur ekki um svo tilfinnanleg útgjöld að ræða, og verður að gera ráð fyrir, að hlutaðeigendur geti greitt þau af launum sínum, sem til jafnaðar mega teljast vel viðunaleg. Að því er snertir fyrirspurn hv.þm.N.-Ísf. um endurgreiðslu á benzínskattinum, er það að segja, að stjórnarráðinu hafa ekki borizt kröfur um það. Endurgreiðslur hafa ekki farið fram, af því að reglugerð hefir ekki verið sett um það, en ég skal heita því, að hún verði gefin út innan skamms.

Hannes Jónsson Það er slæmt þegar brtt. koma fram svo seint, að n. getur ekki athugað þær, og ekki sízt um slíkar till. sem þessar, þar sem gera má ráð fyrir, að sumar kunni að vera varasamar. Vil ég því mælast til, að hv.flm. taki till. sínar aftur til 3. umr., svo að n. geti athugað þær. Ef hann verður við þeim tilmælum, þá fjölyrði ég ekki frekar um þær nú. Um frv. í heild sinni er ég búinn að segja það, sem nauðsynlegt er á þessu stigi málsins. Það er svo kunnugt sem bezt má verða, því að um það urðu miklar umr. á síðasta þingi. Það er ekki undarlegt, þótt raddir heyrist á móti þessu frv. Það er svo um flest tekjuaukalög, að þau mæta einhverjum andmælum, og er jafnan sagt, að þau stefni í öfuga átt. Og það er erfitt að finna leið í þeim efnum, sem allir eru sammála um.

Jón Auðunn Jónsson Ég verð að sjálfsögðu við tilmælum hv.þm. V.-Húnv. um að taka till. aftur til 3. umr.

Héðinn Valdimarsson Ég vildi gjarnan beina þeirri fyrirspurn til hæstv.dómsmrh., sem mun vera fulltrúi Sjálfstæðisfl. í ríkisstj. og þá líklega oddviti flokksins í þessari hv. d., hvernig það sé með afstöðu flokksins gagnvart tekjuöflunarfrv. Það hefir komið fram yfirlýsing nýlega frá Jóni Þorlákssyni því máli viðvíkjandi, og ég vildi gjarnan vita, hvernig er afstaða hv. sjálfstæðismanna í Nd.

Flm. (Bjarni Snæbjörnsson) [óyfirl.]: Hv. 5. landsk. hefir nú lýst því yfir, að hann vilji að einhverju leyti bæta fyrir gerðir sínar í þessu máli. En það finnst mér einkennilegt, að hann skuli vilja bæta fyrir þær á þann hátt, að koma með nýtt frv. inn á þingið um, að Hafnarfjarðarkaupstaður fái ræktanlegt land tekið frá öðrum, en láta þá sleppa, sem með órétti hafa fengið það land, sem kaupstaðnum bar. Þetta er þeim mun undarlegra, þegar þess er gætt, að allir ábúendurnir kringum Hafnarfjörð, sem landið yrði að taka af, eru bláfátækir menn, sem alls ekki má skerða lönd hjá. Þá var þessi hv.þm. að hæla sér af því, hversu mikinn greiða hann hefði oft gert Hafnfirðingum. Það er í sjálfu sér ekkert undarlegt, þó að hann geri þetta sjálfur, því að það munu tæplega aðrir verða til þess, þar sem vitanlegt er, að hann hefir aldrei neitt gert, hvorki fyrir Hafnarfjörð né Hafnfirðinga, þvert á móti verið þeim andstæður í málum, eins og t. d. því, sem hér er um að ræða. Út af ummælum hv.þm. um land Eyjólfs Jóhannssonar framkv.stj., að gengið hafi verið framhjá því í frv. þessu, vil ég taka það fram, að ég lít svo á, að réttur hans til landsins sé fyllri en réttur þeirra Hermanns og Tryggva til landa þeirra, er þeir hafa fengið. Þó er það svo, að Hafnfirðingar myndu verða þakklátir, ef hægt yrði að fá það land líka handa bænum. Enda stendur í frv., að vera megi, að um fleiri lönd þarna sé að ræða. Að það sé vegna kunningsskapar við Eyjólf Jóhannsson, að land hans er ekki nefnt í frv., er hin mesta fjarstæða, því að ég minnist þess ekki að hafa talað eitt einasta orð við þann mann. Þá minntist hv. 5. landsk. á það tjón, sem Garðahreppur myndi hafa liðið við það, að lönd þessi hefðu fallið Hafnarfirði, því að ábúendur þeirra greiði 400 kr. á ári til hreppsins. Þetta hefði mátt tryggja með samningum milli Hafnarfjarðar og Garðahrepps. Annars held ég, að flestir sanngjarnir menn líti svo á, að úr því að hreppsbúar sjálfir fengu ekki lönd þessi, þá ættu þó menn búsettir í sókninni að ganga fyrir með að fá þau. Það vill nú svo vel til, að ég hefi sjálfur átt tal um þetta mál við Pálma Einarsson ráðunaut, sem hv. 5. landsk. er að vitna til, og hann hefir sagt mér, að ef hann hefði mátt ráða, þá hefði hann látið Hafnarfjarðarbæ fá land það, sem Hermann og Tryggvi hafa fengið. En í stað þess fær bærinn alóræktanlegasta landið, sem til var í landi því, sem til skipta kom. Saga þess máls er þannig, að biskup landsins, sem þetta mál heyrir undir, hefir alltaf verið því mótfallinn að láta jörðina af hendi. Hann hafði hugsað sér að koma þar á rekstri, í einhverju góðgerðaskyni að mig minnir, annaðhvort barnaheimili, eða e. t. v. einhverri fræðslustofnun, vegna þess að þetta var merkur staður og þar höfðu setið merkir menn. Að Hafnarfjarðarkaupstaður hefir ekki fengið þetta land, stafar ekki af því, að hann hafi ekki margsinnis óskað eftir því, heldur er það vegna þess, að stjórnirnar, sem að völdum hafa setið, fóru eftir tillögum biskups. En nú, þegar ekkert var lengur farið eftir því, hvað biskup vildi í þessu máli, og farið var að skipta landinu upp, þá fór Hafnarfjörður strax á stúfana. Það er því alls ekki rétt, að Hafnarfjörður hafi ekki alltaf haft opin augu fyrir þessu máli. Ef það er rétt, að Pálmi Einarsson hafi sagt um land það, sem hv.fyrrv.dómsmrh. ætlaði okkur Hafnfirðingum, að það væri heppilegt til kartöfluræktar, þá skil ég ekki skýrslu þá, sem hann hefir hér gefið um Garðaland. Þá kem ég að spurningum þeim, sem hv. 5 landsk. lagði fyrir mig. Hann spurði m. a., til hvers Hafnarfjörður ætlaði að nota þetta land, ef hann fengi það. Ég er ekki í neinum vafa um, að Hafnarfjörður mundi nota það á þann hátt, sem hentugastur þætti til þess, að það kæmi íbúunum að sem mestu gagni, og þá fyrst og fremst þeim, sem mesta þörf hafa fyrir atvinnu og fátækastir eru. Það hefir verið talið, að hv. 5. landsk. hefði talsverðar mætur á sócíalistum. Það vill nú svo til, að þeir hafa meiri hl. í bæjarstj. Hafnarfjarðar. Ég efast ekki um, að sá meiri hl. mundi úthluta landinu til fátæklinga og atvinnuleysingja, en ekki til neinna „burgeisa“, og ég býst ekki við, að hv. 5. landsk. efist um það heldur. Mér finnst óþarfi að óttast það, þar sem bæjarfélagið er á annað borð sjálfs sín ráðandi, að það hafi ekki vit á að nota þetta land á þann hátt, sem heppilegast verður, ef það fær umráð yfir því. Þá kemur önnur spurningin, sem var um það, hvað ég búist við, að fengist mikið af kartöflum af þessu landi. Það má nú segja, að það er fleira matur en flesk. Það má fleira rækta til nytja hér á voru landi heldur en kartöflur. Það má t. d. rækta gras, og þetta land mun til þess ætlað. Ég verð að segja, að það eru hrein ósannindi, að Hafnfirðingar hafi ekki gert það, sem þeir hafa getað, til þess að rækta það land, sem þeir hafa haft afnotarétt á. Þeir hafa ræktað land, sem ég veit, að bændum myndi ekki detta í hug að hreyfa við. Eftir því, sem fróður maður hefir sagt mér um, hvað hafa megi upp úr landinu, sem lögreglustjórinn fékk, þá má á því afla 1200 hesta af töðu og fóðra á því 30 kýr. Og ég verð að segja, að það er meira en lítill ávinningur að fá land þetta, sem er 80 dagsláttur, fyrir 400 krónur. Þá kem ég að leigusamningnum. Hv. 5. landsk. segir, að ekki séu betri þeir leigusamningar, sem valdhafar Reykjavíkur og Hafnarfjarðar hafa gert. Þetta vill oft brenna við hjá þessum hv.þm. Það er eins og sagt var á þinginu í fyrra, að hann þarf alltaf að miða við það versta, sem hann getur fundið hjá öðrum, til þess að finna eitthvað samrímanlegt við það, sem hann vill sjálfur vera láta. Að leigutaka sé bannað í samningnum að selja eða veðsetja leiguréttinn, eru hreinustu ósannindi. Í 8. gr. leigusamningsins stendur þvert á móti, að leigutaka er „... heimilt að selja leigurétt sinn, veðsetja hann eða ráðstafa honum á annan hátt, þó að áskildu samþykki umboðsvaldsins“. Ég held ég hafi þá svarað því, sem hv. 5. landsk. beindi til mín. Ég hefi bent á, hvers vegna Hafnfirðingar ruku einmitt nú upp til handa og fóta með að fá þetta land, eins og hv.þm. orðaði það. Það var hreint og beint af því, að fyrrv. stjórnir hafa virt að einhverju vilja þeirra, sem fyrst og fremst hafa með mál kirkjunnar að gera, eins og biskupsins. En þegar ekki var lengur neitt gert með það, hvað hann vildi, og byrjað að skipta upp jörðinni, þá var auðvitað tími til kominn að hlaupa upp til handa og fóta, og það gerðu Hafnfirðingar á augabragði. Annars býst ég við, að þetta hafi allt átt að fara leynt og skiptin að komast í kring áður en Hafnfirðingar vissu um, hvað til stóð. Hvað snertir hagsmuni Garðahrepps, þá er það mín persónulega skoðun, að það væri það bezta, bæði fyrir hreppinn og Hafnarfjörð, að Garðahverfið rynni undir Hafnarfjarðarkaupstað. Ég er ekkert hræddur við þessi miklu sveitarþyngsli þar, sem hv.þm. var að tala um, því yfirleitt búa þarna sæmilega efnum búnir menn, og fátækraframfæri er fremur lítið í hreppnum. Að lokum skal ég geta þess, að komi hér fram í frv.formi ráðstafanir í þá átt, að Hafnarfjörður geti fengið meira af ræktanlegu landi heldur en hann nú hefir umráð yfir, þá mun ég taka því með þökkum og greiða því atkv., svo framarlega að ekki sé með því framið ranglæti gagnvart öðrum fátækum mönnum. En þó slíkt frv. komi fram, þá réttlætti það út af fyrir sig ekki það ranglæti, sem Hafnfirðingar hafa orðið fyrir. Þeir eiga sama rétt á því landi, sem hér er um að ræða, þó þeir fengju land annarsstaðar. Þess vegna get ég ekki verið með slíku frv. undir þeirri forsendu, að það eigi að réttlæta verk það, sem hv.fyrrv.dómsmrh. framdi

Páll Hermannsson Ég vil upplýsa það, að það er ekki af kvíða fyrir að vinna að þessu máli, að ég hefi stungið upp á, að málinu verði vísað til allshn. Eins og ég áður sagði, tel ég þetta mál að mestu og öllu sama málið og hér var fyrir d. í fyrra og d. þá vísaði til allshn., og býst ég við, að d. sýni það samræmi að vísa málinu aftur til allshn., nú þegar á þetta hefir verið bent. Þótt málið sé að sumu leyti landbúnaðarmál, geri ég ráð fyrir, að allshn. geti fengið alla þá faglegu aðstoð, sem hún er í þörf fyrir, hjá trúnaðarmönnum Búnaðarfélagsins.

Jón Baldvinsson Það fær ekki dulizt, að hv. 5. landsk. er kominn í klípu út af aðgerðum sínum í fyrravor, sem gengu í berhögg við yfirlýstan vilja Alþingis, og meira að segja einnig ummæli hans sjálfs á því þingi.  Ég treysti meiri hl. í bæjarstj. Hafnarfj. vel til þess að fara með þetta land á þann hátt, að sem bezt verði alþýðu í bænum til heilla. Hv. þm. þótti ég ekki vel kristilegur, að vilja láta prestinn búa í Hafnarfirði, en ekki í Görðum. En hafi hann sjálfur þá skoðun, að kristilegra sé að búa í sveit heldur en kaupstað, hvers vegna yfirgaf hann þá sveitina og fluttist til kaupstaðarins?  Þá var hv.þm. að hreyfa því, að við jafnaðarmenn hér í Rvík hefðum ekki áhuga fyrir bæjarræktun í Fossvogi og hreyfðum því ekki nema lítillega annaðhvert ár. En þetta er rangt hjá hv.þm.; fyrir þessu máli er stöðugt barizt af Alþýðufl.mönnum í bæjarstj. Rvíkur. Hefir það komið greinilega fram í þessu máli, að ekki er eins langt á milli þeirra hv. 5. landsk. og hv.þm. G.-K. eins og þeir báðir vilja vera játa, enda mun það mála sannast, að þeir eru í raun og veru hinir eindregnustu samherjar, þótt öðruvísi kunni að sýnast á yfirborðinu.

Páll Hermannsson Ég vil leyfa mér að vekja athygli hv. d. og hæstv. forseta á því, að þetta mál er svo náskylt máli, sem hér lá fyrir d. í fyrra, um sölu á landi Garða, að málið hlýtur að eiga að ganga til sömu n. og það mál. Þessu máli í fyrra var vísað til allshn., og sýnist mér því sjálfsagt að vísa þessu máli einnig til allshn., ekki sízt þar sem mismunurinn á þessum tveim málum aðallega er fólginn í því, að nú er um eignarnámsheimild á þessu landi að ræða, því að slík athugun heyrir fremur undir allshn. en landbn. Ég leyfi mér því að gera það að till. minni, að málinu verði vísað til allshn.

Atvmrh. (Þorsteinn Briem) Hv. 4. landsk. spurði, hvort vera mundi heimild í lögum fyrir þeim leigusamningum, sem frv. það, sem hér er til umr., leggur til, að ógiltir verði, og vitnaði hann í jarðræktarlögin því áliti sínu til staðfestu, að samningunum mundi hægt að rifta með þál. Út af þessari fyrirspurn hv.þm. vil ég benda á, að til eru eldri lög en jarðræktarlögin, og veita þau heimild til að leigja lönd þjóðjarða og kirkjujarða til 50 ára í senn. Þar er ekkert tiltekið um það, hve stór lönd hver einstaklingur megi fá á leigu. Ég býst því við, að umræddum leigusamningi verði ekki riftað nema sérstök lagaheimild komi til.

Magnús Torfason Það er einmitt þetta, sem skilur. Ég hefi sagt, að málið sé landbúnaðarmál og að ég treysti fullkomlega form. landbn. til að fjalla um það, en eins og hann sagði sjálfur einmitt í þessu, verðum við allshnm. að nota annara gleraugu til að skilja eitthvað í málinu. Ég hverf því ekki aftur með það, að málinu sé vísað til landbn.

Magnús Torfason Ég get ekki verið sammála hv. 2. þm.N.-M. um það, að rétt sé að vísa þessu máli til allshn. Hélt ég þvert á móti, að það væri kjörið að vísa málinu til landbn., af þeirri ástæðu fyrst og fremst, að fyrsta spurningin, sem fyrir þeirri n. liggur, er fær þetta mál til meðferðar, verður einmitt að athuga, á hvern hátt þetta land verður ræktað. Skilst mér, að það verði fyrsta verk n. að fara þarna suður eftir og athuga alla landsháttu þar, til þess þannig að ganga úr skugga um allt það, er að þessu atriði lýtur, því að ræktunarspursmálið kemur einmitt til að ráða miklu um úrslit málsins, að mínu áliti. Get ég ekki neitað því, að ég er því mjög hlynntur, að ekki sé verið að skerða litla hreppa á þennan hátt vegna kaupstaðanna, sem enda þegar hafa goldið ærið í manngjöldum til kaupstaðanna, þótt ekki sé farið að taka af þeim lönd þeirra líka og leggja undir kaupstaðina. Af reynslu okkar Árnesinga í þessum efnum verð ég og að líta svo á, að hæpið sé að taka þetta í mál. - Vegna þess, að hér hefir verið hnýtt í Reykvíkinga, vil ég taka það fram, að við Árnesingar erum þvert á móti glaðir yfir hverjum Reykvíking, sem tekur sér land til ræktunar eystra. Fyrir aðgerðir Reykvíkinga hefir risið upp stóryrkja á 2 jörðum í Ölfusinu, og eru þessir 2 Reykvíkingar þannig orðnir þar sannir hreppsstólpar og fyrirgangsmenn. Og til þessa þykir okkur gott að vita. - Ég ber fullt traust til landbn., að hún sjái, hvað rétt er að gera, ekki sízt til hv. form. n.

Jónas Jónsson Hv. 2. landsk. talaði hér nokkur orð, og var ræða hans ágæt sönnun þess, sem ég hefi áður sagt um þetta mál. Það er auðskilið, að fyrir honum sem sócíalista sé það talsvert atriði, að leggja lönd frá Garðahreppi undir Hafnarfjörð. Hann skoðar sig vitanlega sem fulltrúa bæjanna, en ekki sveitanna, því að þar eru hans kjósendur allflestir. Þessi afstaða hans kom skýrt fram, og með því hefir hann skýrt vel fyrir þeim, sem aftur á móti eru hér staddir sem fulltrúar sveitanna, hvað það þýðir í raun og veru, sem hér er um að ræða. Fylgi hans við þetta mál sannar, að t. d. hv.þm. G.-K. og þeir, sem líkt stendur á um, eiga að vera á móti því; móti því að rífa niður einstök heimili í hreppnum, sem liggja að kaupstöðunum, aðeins til þess að styrkja kaupstaðina. Ég hefi áður svarað því, sem hv.þm. Hafnf. talaði um „lélegasta skikann“, sem Hafnfirðingar áttu að fá. En ég get tekið það fram strax, að lýsing sú á landinu, sem hv.þm. vitnaði í, er alls ekki sú sama, sem ég talaði um. Ég fékk bréf frá Pálma Einarssyni, þar sem hann mælir með þeirri skiptingu, sem gerð var. Kom honum mjög á óvart og leit á það eins og hverja aðra læknisvillu hjá bæjarstj. Hafnarfjarðar, að hún skyldi ekki vilja landið. Og það er óhugsandi, að Pálmi Einarsson hefði mælt með því landi handa Hafnarfirði, sem ónothæft er til ræktunar.

Lýsingin, sem ég las úr, er undirskrifuð af Pálma Einarssyni

. Það kemur ekki málinu við. Það eru engin mótmæli gegn því, að land geti verið gott til kartöfluræktar, þó það sé sendið og óheppilegt til túnræktar.

Það stendur hér „grýtt holt og hraun“

. Hv. þm. veit nú, að kartöflur þrífast oft bezt þar, sem hraun er, því að þar er skjólgott. En ég get vel trúað, að hann treysti á, að ég hafi ekki aðgang að skjölunum í stjórnarráðinu nú, en þau eru þar nú samt, nema ef hann býst við að fá þeim stungið undir stól af vinum sínum þar, til þess að þau komi ekki fram til að sanna rökvillur hans. Þá sagði hv. 2. landsk., að aldrei mundi verða kosinn sá prestur í Hafnarfirði, sem sitja vildi að Görðum, en ekki inni í bænum. Í þessu kemur fram fyrirlitning á sveitunum og mjög ókristilegur hugsunarháttur, sem hv.þm. ætti að leggja niður, því hann bendir til þess, að hv.þm. sé ekki vel í kirkju hæfur, eins og tekið var fram í stólræðu nýlega. Ég hefi ekki heyrt orðað, að það hafi verið sett upp við prestinn, að hann sæti ekki að Görðum, mér finnst einmitt, að hann ætti að sitja þar og styðja sveitina sem gjaldandi í sinni sveit. Ég vil benda hv. 2. landsk. á, hvað það er fráleitt af Hafnarfirði að leigja þau lönd sín, sem bezt eru til garðræktar eða bæjarbúrekstrar fallin, einstökum mönnum til langs tíma, en vera svo að seilast inn í aðra hreppa eftir löndum og þrýsta á rétt þeirra. Þá efaðist hv. 2. landsk. um, að sjálfstæð nýbýli yrðu reist á þessu landi, sem Hafnarfjörður er nú að ásælast. Það er þó a. m. k. ætlazt til þess og gert ráð fyrir því í leigusamningnum. Landið var reiknað út af Pálma Einarssyni með það fyrir augum, að þar væri hægt að reka sjálfstætt bú. Það er ekki von, að byrjað sé að byggja þar enn, því fyrst þarf að ræsa landið fram og girða það. Hv. þm. kvað búnaðarmálastjórann hafa mælt með því fyrir sitt leyti, að Hafnarfjörður fengi þetta land. Þetta getur vel verið. En hann hefir ekkert athugað þetta mál sérstaklega, og þó hann sé mætur maður, þá býst ég við, að ráðunautur hans sé eins dómbær í þessu máli, þar sem hann hefir rannsakað það. Ég skal ekki metast á við hv.þm. Hafnf. um það, hvort ég hefi unnið Hafnfirðingum gagn sem þm. eða ekki. Hann gat ekki véfengt það, sem ég sagði um stykkið úr Garðalandi, sem ég hjálpaði þeim til að fá. Eru því ummæli hans um, að ég hafi ekki viljað styðja þá að réttu máli, afsönnuð í þessu eina máli, og myndi ég geta tilfært fleiri dæmi um, að ég hafi verið þarfari Hafnarfirði í opinberum málum en þm. sjálfur, sem ég veit ekki til, að hafi unnið bæjarfélagi sínu sýnilegt gagn með þingmennsku sinni. Hitt, að hv.þm. vill ekki biðja um land það, sem Eyjólfur Jóhannsson hefir fengið við hliðina á lögreglustjóranum og ráðsmanninum á Kleppi, sýnir, hvað mál þetta er af persónulegum rótum runnið. Að vísu segir hv.þm. eftir á, að Hafnfirðingar vilji taka við þessu landi líka, ef það er að þeim rétt, en hann hefði auðvitað krafizt þess á sama hátt og hins, ef hann hefði í raun og veru óskað eftir, að það væri tekið.

Það stendur um þetta síðast í grg. frv.

. Hv. þm. ætti að vita, að grg. er ekki lög. Þá er það algerlega misskilningur hjá hv.þm., að það hafi verið af persónulegum ástæðum, að þessir menn fengu land þarna, en ekki einhverjir aðrir. Að vísu voru ýmsir fleiri, sem vildu koma til greina, þegar landinu var skipt, en engir, sem voru eins líklegir til að koma þar upp sjálfstæðum býlum eins og þessir menn, sem allir eru bráðduglegir og áhugasamir um ræktun. Það voru t. d. menn, sem vildu hafa landið undir öðrum jörðum. En það, sem mest veltur á í þessu máli, er það, hvort það eiga að verða til fleiri sjálfstæð býli í hreppnum eða ekki. Ég átti fyrir nokkrum árum þátt í því, að stofnuð var hér bankadeild, sem heitir byggingar- og landnámssjóður. Var í sambandi við það gert ráð fyrir, að hægt yrði að stofna fleiri sjálfstæð býli í sveitum landsins. Frv. um þetta mál mætti hinni mestu mótstöðu, skilningsleysi og hatri hjá flokksbræðrum hv.þm. Hafnf., á meðan þeir voru nokkurs megnugir. Kom þá glögglega fram stefnumunur framfaramannanna og afturhaldsmannanna. Íhaldsmennirnir sáu enga ástæðu til þess að koma upp nýbýlum í sveitunum; þeir hafa gert allt, sem í þeirra valdi stóð, til þess að hindra slíkt. Þeir vilja gjarnan, að fólksfjölgunin verði eingöngu í bæjunum og gera sveitirnar að einskonar selstöðuverum handa kaupstaðarbúum. Hinir fáu stuðningsmenn sócíalistaforingjanna geta auðvitað líka vel hugsað sér, að byggðin sé öll í bæjunum, að sveitir séu engar til, nema eins og kálgarðar út frá bæjunum. Mín afskipti af þessum málum hafa miðazt við það, að hinum sjálfstæðu býlum geti fjölgað. Sumstaðar annarsstaðar á landinu hefir tekizt að koma því til leiðar, að stórum jörðum hefir verið skipt upp í fleiri smábýli. Fyrir norðan var t. d. einu prestssetri skipt í fimm býli. Það var ekki lítið til þess með neinni velvild af biskupi landsins, en býlin eru nú komin samt. Og þarna búa nú 4 sjálfstæðir bændur við hliðina á prestinum, sem einnig býr eins og áður. Það var annars skemmtilegur sá hluti af ræðu hv.þm. Hafnf., sem laut að biskupi. Hann segir, að biskup hafi aldrei viljað láta taka land Garða til notkunar, heldur hafi hann viljað láta geyma það óskipt handa einhverjum einhverntíma í framtíðinni. Það er leiðinlegt, þar sem biskup hefir verið svona áhugasamur um þennan stað, að hann skuli hafa látið hina fögru kirkju, sem Þórarinn heitinn Böðvarsson lét reisa að Görðum, grotna þar niður. Hún mun nú vera verr með farin en nokkur önnur sveitakirkja á landinu. Mér finnst, að fyrst hv.þm. er að hæla biskupi fyrir afskipti hans af Görðum, þá hefði hann átt að benda á þetta sem dæmi um umhyggjusemi hans fyrir staðnum, að hann lætur þessa merkilegu kirkju grotna niður af hirðingarleysi, sjálfsagt með góðu samþykki „allra heilagra“. Hv. þm. beygði sig í auðmýkt fyrir því, að biskup vildi ekki láta rækta Garðaland. Hann segir, að engum hafi dottið í hug að fá þessa mýri, meðan biskup stóð á móti því, að hún væri látin af hendi.

Það var ekki hægt að fá hana, meðan ríkisstj. vildi fara eftir tillögum biskups

. Það var hægt að bera fram frv. um það, eins og nú er gert. En hinir ágætu menn beygðu sig í duftið fyrir því, að „smáfólkið“ gat ekki fengið land til garðræktar, af því að biskup ætlaðist til, að einhverntíma yrði eitthvað með það gert. En þegar þeir verða varir við, að það á að fara að byggja þarna nýbýli og rækta landið, sveitinni til styrktar, þá kemur annað hljóð í strokkinn. Þá má taka landið til að leggja það undir bæinn. Ég held, að það hefði verið betra fyrir hv.þm. að hafa ekki þennan kafla um biskupinn í ræðu sinni, því hann sýnir, hvað áhuginn fyrir þessu máli stendur grunnt. Hið sama sýnir hitt, að „beztu menn“ Hafnarfjarðar, vinir hv.þm., hafa leigt út eitt stærsta tún bæjarins til 50 ára fyrir 150 krónur á ári. Það var auðheyrt, að hv.þm. var að tryggja sig fyrir því, ef stungið yrði upp á, að bærinn notaði sjálfur þetta land, þegar hann var að tala um, að ekki mætti taka land af fátækum mönnum. Hann segir, að það séu fátækir menn, sem hafa þetta land, og því megi ekki hreyfa við því. En það er nú bezt að sjá, hvað setur; það kemur e. t. v. í ljós á sínum tíma hvað bláfátækir þeir eru, sem að því leigulandi standa. Það kemur nú í ljós hjá hv.þm., að þrátt fyrir hinn nývaknaða, brennandi áhuga, sem fram kom þegar biskup gat ekki lengur haldið verndarhendi sinni yfir mógröfunum þarna suður frá fyrir því að taka landið af þeim, sem eru að rækta það, veit hann ekki, hvað með það á að gera. Hann hefir bara séð í Morgunblaðinu - ég held, að sú upplýsing sé þaðan -, að þarna mætti fá 1200 hesta af töðu eða fóður handa 30 kúm. En hann veit ekkert, hvort þarna á að vera smábýlabúskapur eða bæjarbúrekstur, hvort það á að leigja landið út í smáspildum eða hvort láta á það af hendi á sama hátt og þau tún, sem Hafnarfjörður hefir áður leigt út. Í fám orðum sagt, málið er algerlega óundirbúið, og hv.þm. veit ekki upp né niður í því, sem er ekki við að búast, þar sem það er borið fram af löngun til málþófs hér á þingi og til að ganga á rétt Garðahrepps. Hv. þm. var hissa á, að ég skyldi vilja bera leigusamninginn saman við aðra slíka samninga. Mér hefði auðvitað ekki dottið í hug að fara að minnast á hann hér og sýna, hvað hann er hagstæður fyrir landið, ef hv.þm. hefði ekki farið að „kritisera“ hann. Nú ætla ég innan fárra daga að láta prenta upp nokkra leigusamninga, sem vinir og flokksbræður þessa hv.þm. hafa gert, svo þeir sjáist í þingskjölunum. Svo lítið er ég hræddur við samanburðinn. Hv. þm. á það upp á sjálfan sig, að farið er að rannsaka, hvernig íhaldsmenn hafa gengið frá leigusamningum á erfðafestulöndum. Ég hefi ekkert á móti því, að mínir samningar séu bornir saman við samninga íhaldsins; ég veit, að það verða fremur mínir, sem framtíðin byggir á. Þá var það ekki lakasti kaflinn í ræðu hv.þm., þegar hann fór að tala um, að fyrrv. stj. hefði náttúrlega ætlað að láta mæla upp Garðaland, sem skipt var milli 12-13 býla, án þess að vesalings Hafnfirðingar fengju nokkuð að vita um það. Allar þessar mælingar stóðu yfir meira en misseri, þarna rétt við nefið á hv.þm., og margir fundir voru haldnir um málið. Ég skil ekki, hvernig þessi skipti hefði verið hægt að gera án þess að hvert mannsbarn á þessu svæði vissi af því. En svona eru nú rök hv.þm. veik, að hann heldur fram, að skiptin hafi átt að fara leynt.

Flm. (Bjarni Snæbjörnsson) Það má vel vera, að viðurkenna megi, að eitthvað sæmilegt hafi falizt í ráðstöfun hv.þm. á Garðalandi, svo sem það, að ráðstöfunin stuðlaði ekki að því að koma þessum hreppi á kaldann klakann með tilliti til fátækraframfærslu í hreppnum. - En frá þessu sjónarmiði er þó líka sá galli, að þessir menn, sem landið hafa fengið á leigu, eru ekki í Garðahreppi, heldur úr Reykjavík, og búa því ekki á þessu landi.  Hv. þm. vildi láta líta svo út, að ég hefði farið háðulegum orðum um biskup og sagt honum það til ámælis, að hann vildi halda í þetta land. Ég sagði, að fyrir biskupi hefði vakað að nota það fyrir einhverja menningar- eða mannúðarstofnun, af því hann hefði talið það viðeigandi framhald af starfi þeirra manna, er þar hefðu verið og gert hefðu garðinn frægan. Það eru því ósannindi hjá hv.þm., að ég hafi ekki vitað, hvað fyrir biskupi hafi vakað, og biskup hafi ekki vitað, hvað hann vildi í þessu efni. Mér sýnist raunar alveg óviðkomandi þessu máli, hvernig kirkjan í Görðum hefir verið með farin, eða hvernig hún lítur út samanborið við aðrar kirkjur landsins, en ég get aðeins sagt það, að ég hefi séð margar kirkjur hér á landi og margar miklu fallegri en Garðakirkju. Og þó mætur maður hafi á sínum tíma byggt þessa kirkju og þó henni hefði síðan verið í bezta lagi við haldið, þá væri hún nú alls ekki ein af fallegustu kirkjum landsins, heldur ein af þeim ljótustu.

Hvenær var hún byggð?

Ég veit það ekki.

Hún er með fallegustu kirkjum ennþá. - Forseti: Ekki samtal

. Annars virðist það eiga að skína út úr ræðu hv.þm., að það mundi ekki vera fátæka fólkið í Hafnarfirði, sem ég bæri fyrir brjósti, og hafi ekki viljað út með það, hvernig ég hugsi mér, að þessu landi yrði skipt upp, og að ég mundi líklega hugsa mér, að það yrði leigt sem ein torfa til einhvers eins manns. Ég álít, að skipta beri landinu í hæfilega parta, svona 5 ha. hvern. Með því móti yrði þetta land, sem tveir menn hafa fengið, nægilegt handa 9 ábúendum. Það má vera, að hver hinna 9 manna hefði ekki orðið aðrir eins stórgróðamenn eða burgeisar sem hinir, er landið fengu, en munurinn hefði verið sá, að þarna hefðu 9 fjölskyldur fengið sitt lífsframfæri af landinu. Slík ráðstöfun hefði verið í anda jarðræktarlaganna. Ég var í vafa um það fyrst, hvaða land það var, sem hv.þm. talaði um, að burgeisarnir í Hafnarfirði hefðu leigt sjálfum sér, en þykist sjá það nú, að hann muni eiga við Hvaleyrarlandið. Er það ekki svo?  Ég verð að vísa aftur þeirri fullyrðingu hv.þm., að hvorki ég né bæjarstj. Hafnarfj. hafi vitað, hvað við vildum gera við landið, er frv. það, sem fyrir liggur, var samið. Ég hefi sýnt fram á, að tilgangurinn er sá, að auka lífsmöguleika bæjarbúa og bæta úr atvinnuleysi þeirra. Það hefir enginn lagt til, að það verði notað til stórrekstrar af einstökum mönnum, heldur handa atvinnulausum mönnum í Hafnarfirði. Þetta var sameiginlegt álit bæði sjálfstæðismanna og jafnaðarmanna í bæjarstjórn Hafnarfj. 

Flm. (Bjarni Snæbjörnsson) Ég vil algerlega mótmæla því hjá hv. 5. landsk., að við Hafnfirðingar getum ekki unnað öðrum að njóta þessa lands, heldur viljum ná því undir okkur af þeim ástæðum. Það verður og auðveldlega sannað, að Hafnfirðingar höfðu hug á þessu landi, áður en þeir fengu það, Hermann Jónasson og Tryggvi Guðmundsson, því að á síðasta þingi flutti ég einmitt fyrst frv. og síðan þáltill. í þessu máli, og var þetta áður en þessir menn fengu landið. - Það má vera, að Garðhverfingar sumir hverjir hafi haft á móti því, að þetta land legðist undir Hafnarfjörð, en fyrir þeim vakir þá alls ekki það, að þeir vilji, að Hermann Jónasson og Tryggvi Guðmundsson fái landið, heldur vilja þeir notfæra sér það sjálfir, og væri það réttlætanlegra en að fá þetta land mönnum, sem ekki þurfa á því að halda, en aðeins ætla að hafa sér það til skemmtunar, eins og lögreglustjórinn segir um sig í bréfi sínu, er ég áður hefi getið um. Hv. 5. landsk. er enn að klifa á því, að hann ætli við síðari meðferð þessa máls hér í d. að lesa hér upp ýmsa erfðafestusamninga Reykjavíkur og Hafnarfjarðarbæjar til samanburðar við þennan samning sinn við Hermann Jónasson. Skal hv.þm. sízt halda það, að mér sé nokkurt mein í því, þótt hann noti nú tækifærið til að festa þessa samninga í Alþt., en ég vil þó aðeins stinga því að hv.þm., að ekki er víst, að slíkur upplestur verði honum til framdráttar, fremur en varð upplestur hans á læknareikningunum á síðasta þingi, sællar minningar.  Það kom fram hjá hv. 2. þm. Árn., að verið væri að taka þetta land af Garðahreppi, en þetta er að svo miklu leyti rangt, að hér er þvert á móti verið að taka þetta af mönnum utan Garðahverfis, en ekki af Garðhverfingum sjálfum, sem enda njóta einskis í, þótt þessir menn sitji að eignunum. Hvort máli þessu verður vísað til allshn. eða landbn., læt ég mér í léttu rúmi liggja. Form. þessara n. hvor um sig kynoka sér við að fá málið til meðferðar, og kemur í þessu greinilega fram, hvílíkt vandræðamál þetta er fyrir Framsfl. Ég vænti meiri skilnings á málinu hjá landbn. en allshn., og af því jafnframt að ég álít, að málið heyri fremur undir hana, legg ég til, að málinu verði vísað til landbúnaðarnefndar.

Jónas Jónsson Hv. þm. Hafnf. hefir að vísu haldið alllanga ræðu, en honum hefir þó láðst að segja allmargt, er þó þurfti að segja þessu máli til skýringar, ef það á að sjást í réttu ljósi. Vil ég því leyfa mér að bæta nokkru við frásögn hans nú þegar, en mun þó væntanlega koma nánar að því síðar í sambandi við annað frv., er flutt mun verða og bæta mun betur og nærtækar úr þörfum Hafnfirðinga í þessu efni. Það mátti skilja það á hv.flm., að ég hefði verið eitthvað slæmur eða erfiður Hafnfirðingum. Ég vil þó minna hv.þm. á það, að ég hefi áður verið hjálplegur Hafnfirðingum með að fá hluta úr Garðalandi til sinna þarfa, bæði til húslóða og skemmtigarða fyrir bæinn. Var áherzla lögð á það, að bærinn notaði það land sem fegurðarauka fyrir bæinn og að byggja stórbyggingar sínar á hamrinum. Það er saga þessa máls, að á Álftanesinu eru tveir hreppar, Garðahreppur og Bessastaðahreppur. Af ýmsum ástæðum, einkum vegna burtflutnings ungs og fullvinnandi fólks þaðan, líkt og víðar hefir átt sér stað, hafa þessir hreppar orðið fámennir og fátækir. Höfuðástæðan til erfiðleika þeirra liggur þó í því, að þegar það fólk, sem þaðan var kynjað, hefir gefizt upp, hafa hrepparnir aftur orðið að taka við því til framfæris. Af því leiðir, að sveitarþyngsli eru gífurleg í þessum hreppum, einkum þó í Garðahreppi, og munu þau hvergi meiri vera á landinu, miðað við mannfjölda. Af algengum ástæðum, og ekki sízt að þessu athuguðu, er það skiljanlegt, að hreppi þeim, sem hér um ræðir, sé ekki sama, hvernig búið er að jarðeignum hans. Er þeim ekkert ljúft, og telja að það auki lítið gjaldþol hreppsins, að Hafnarfjörður nái umráðum yfir landi hreppsins meira en hann þegar hefir fengið. Frá Hafnarfirði hafa þeir fengið bróðurpartinn af sínum sveitarþunga. - Þegar því hinar pólitísku umbúðir eru teknar af þessu máli, þá fer að verða nokkuð mikil spurning, hvort rétt sé, að Hafnarfjörður fái miklu meira af sérstökum hreppi, sem þarf að vera sjálfstæður og þarf til þess, að svo geti verið, á öllu sínu að halda. Spakmælið sígilda „Gjaldið keisaranum það, sem keisarans er“, o. s. frv. getur átt þar við. - Hafnarfjörður hefir þegar fengið það úr Garðalandi, sem vegna landfræðilegrar afstöðu var sjálfsagt, að hann fengi. En nú vill Hafnarfjörður leggja undir sig svæði úr hreppnum til viðbótar, þar sem vel gætu verið sjálfstæð býli. Hv. þm. Hafnf. treysti sér ekki til að minnast á það, að Garðahreppur hefir mótmælt því, að hann væri veiktur með því að leggja meira af Garðalandi til Hafnfirðinga. En það hefir hann gert. Hv. þd. verður því að athuga það vel, að þegar umbúðirnar eru teknar af þessu máli, þá er kjarninn sá, hvort rétt er að veikja erfiðlega staddan hrepp með því að taka frá honum sjálfstæð býli og leggja þau undir nágrannakaupstað. - Þetta vona ég, að hv.þdm. athugi vel. Áður langt um líður mun ég geta sýnt hv.þd., hvernig Hafnarfjörður, sem nú vill ásælast lönd nágrannahrepps, hefir farið með sín eigin lönd, þau er hann hafði full umráð yfir. Er rétt og skylt að bera þá samninga, sem um þau lönd hafa verið gerðir, saman við samninga þá, sem hér er um deilt. En ekki liggur neitt á að fara út í það nú. En ekki er nema réttmætt að ætlast til þess, að kaupstaðurinn ráðstafi sínum eigin löndum haganlega, áður en hann fer að ásælast lönd nágrannahreppa og þrengja með því kosti þeirra. Að svo mæltu skal ég leyfa mér að leiðrétta nokkra ónákvæmni í frásögn hv.flm. Er þá fyrst frá því að segja, að þegar ég tók sæti í stjórn, var gamall prestur í Görðum. Óskaði hann eftir því að mega flytja til Hafnarfjarðar, og fékk hann leyfi til þess. Næsti prestur, sem við brauðinu tók, óskaði einnig eftir því að eiga búsetu í Hafnarfirði. Jörðin var því byggð, en það er þó ekki rétt hjá hv.þm., að hún sé öll í fastri ábúð, því að ég mælti svo fyrir í stjórnarráðinu, að 1/3 yrði eftirskilinn handa presti, ef hann vildi nytja landið. En það hefir ekki orðið enn. Virðist því hafa verið óþarfa forsjálni að gera ráð fyrir því, að prestur vildi setjast að í Görðum. Það var auðheyrt á því, sem hv.flm. sagði, að hann hefði helzt kosið, að heimajörðin í Görðum yrði einnig innlimuð Hafnarfirði. Ég hefði máske getað fylgt því, ef það hefði legið fyrir, að Garðahreppur yrði allur innlimaður Hafnarfirði, bæði til þyngsla og ávinnings. Þetta hygg ég, að sumir þeir menn álíti að geti komið til mála, sem þó eru algerlega mótfallnir allri skerðingu á löndum hreppsins á þann hátt, að þau séu lögð til annara hreppa eða kauptúna. Áður hafði Garðatorfan átt saman óskipt land. Bændur þar vildu, að landinu væri skipt og merki sett. Var því Pálmi Einarsson ráðunautur fenginn til þessa verks. Er nú löndum skipt í sundur, og una menn því vel. En auk þess, að á heimajörðinni í Görðum má hafa tvö býli, ef prestur vill búa þar, þá var gert ráð fyrir, að býlum gæti fjölgað, og mæling framkvæmd með það fyrir augum. En auk þess, sem ætlazt var til, að sjálfstæðum býlum gæti fjölgað og ræktun aukizt, var og séð fyrir því, að Hafnfirðingar gætu fengið þarna land til kartöfluræktar, en það hafa þeir ekki þegið. Hv. flm. hlýtur að vita um það, að Hafnfirðingar hafa átt kost bæði á þessu landi og öðrum; sem þeir gátu fengið keypt. En því hafa þeir ekki viljað líta við. Og um þau lönd, sem hér um ræðir, fara þeir fyrst að biðja, þegar þeir vita, að aðrir hafa lagt fölur á þau. Það lítur því helzt svo út, að það sé ekki þróttur til framkvæmda, heldur viss tegund afbrýðissemi, sem hvetur þá til að leggja kapp á að ná í þessar landspildur. Þetta álit styrkist líka við það, að ekki er seilzt til lands, sem forstjóri Mjólkurfélagsins á þarna og líkt er ástatt um, - en það er líka flokksbróðir hv.flm., sem það land á. Ég sé því ekki ástæðu til að taka landið frekar af einum en öðrum, er lönd eiga þarna. Ef bæjarstj. Hafnarfjarðar vill gera mikið, þá liggur næst fyrir hana að taka jarðir af 12-14 bændum þarna. Þá hefir hv.þm. Hafnf. vísvitandi reynt að telja hv. deild trú um það, að ekki hafi verið byggt á neinni rannsókn, þá er landi þessu var skipt í nýbýli. En það vill nú svo vel til, að í stjórnarráðinu munu liggja plögg frá manni þeim, er mældi landið, þar sem hann leggur til, hvernig því skuli skipt, og það get ég fullyrt, að ekki var einn ferþuml. af því látinn öðruvísi. Sá, sem landið mældi, var Pálmi Einarsson ráðunautur, og ég fyrir mitt leyti trúi honum miklu betur en Þorleifi lögregluþjóni í Hafnarfirði og hv.þm. Hafnf. En hann fullyrti við mig, að land það, sem Hafnarfjarðarkaupstað var boðið af hinu umrædda Garðakirkjulandi, væri bezt fallið til kartöfluræktar af því landi, sem úthlutað var, og hann fullyrti ennfremur, að land þetta væri meira en líkindi voru til, að Hafnarfjarðarkaupstaður þyrfti að nota til kartöfluræktar í náinni framtíð. Ég hefi því látið Hafnfirðinga fá það land, sem hentugast var fyrir þá, en Garðahrepp halda því af landi sínu, sem bezt var fallið til nýbýla, í von um, að hann á sínum tíma gæti fengið 4-5 nýbýli, til þess að standa undir byrðum sveitarfélagsins. Bæjarstj. Hafnarfjarðar hefir nú neitað að taka við landi því, er henni var boðið til kartöfluræktar. Hvort Emil Jónsson bæjarstjóri þar hefir meira vit á landi og gæðum þess til ræktunar en Pálmi Einarsson, læt ég ósagt. Hv. flm. hefir því farið hér með fráleitar blekkingar, þar sem hann hefir viljað halda því fram, að ekki hafi verið tekið tillit til tillagna ráðunautsins við skiptingu landsins, þegar því er beinlínis skipt eftir tillögum hans og í samræmi við yfirlýstan vilja hreppsbúa Garðahrepps. Ég vil nú spyrja hv.flm. og óska, að hann svari spurningum mínum vífilengjulaust. Fari nú svo, að Hafnarfjarðarbær fái 3-4 stór erfðafestulönd, til hvers ætlar hann þá að nota þau? Ætlar hann að reka þar búskap með socíalistísku fyrirkomulagi, eins og t. d. bæjarútgerðina, og ætlar hv.þm. að styðja það? Eða ætlar bærinn að leigja löndin, eins og hann hefir leigt sín eigin lönd? Og í þriðja lagi vildi ég spyrja, hefir ekki verið gerð áætlun um það, hversu mikið muni fást af kartöflum úr landi þessu, sem Morgunbl. virti á 100 þús. kr.? Ég þykist nú vita, að þetta liggi laust fyrir hjá hv.þm., því að ekki er ólíklegt, að Emil Jónsson hafi notað sína verkfræðilegu þekkingu til þess að rannsaka málið ýtarlega. Þá væri og fróðlegt að vita um áætlaða mjólkurþörf bæjarins og hve mikið væri áætlað, að hafast mætti upp úr þessu landi. Glöggir útreikningar um þessa hluti hljóta að liggja fyrir; annars myndi mál þetta ekki sótt af slíku kappi sem raun ber vitni um. Ég hefi áður leiðrétt þann leiðinlega misskilning, að Garðaprestur myndi ekki geta búið í Görðum eins og nú standa sakir. Það stendur honum einmitt opið hvenær sem er. Hitt er annað mál, þó að hann hafi frekar kosið að búa inni í Hafnarfirði. Þá mun ég ekki fara mikið út í bréfaskipti þau, sem farið hafa á milli bæjarstj. Hafnarfjarðar, stjórnarráðsins og leigjenda hinna umdeildu landa. En hitt finnst mér undarlegt, að Hafnfirðingar skuli ekki hafa komið auga á þennan mýrarblett áður. Væri því fróðlegt að fá að vita, hvernig í því liggur, og jafnframt hinu, hvers vegna þeir vilji ekki nota land það, er næst þeim liggur. Þá held ég, að það sé dálítið ógætilegt af hv.flm. að bera erfðafestusamning þann, sem hér er um að ræða, saman við ýmsa aðra slíka samninga og telja hann hagstæðari fyrir viðtakanda, þar sem sannanlegt er, að hann er miklu harðari fyrir viðtakanda en aðrir hliðstæðir samningar, sem t. d. Reykjavíkurbær hefir gert um lönd sín, og að ógleymdum samningum þeim, sem flokksbræður hv.flm. hafa gert um lönd Hafnarfjarðarkaupstaðar. Hér má leigutaki hvorki selja né veðsetja landið, nema leyfi stjórnarráðsins komi til, og er það gert til þess, að ríkið geti tekið landið til sinna nota, ef því sýnist svo. Þar er og tilskilið, hvað greiða þurfi fyrir landið, til þess að ríkið þurfi ekki að greiða verðhækkun, sem á því yrði án tilverknaðar eiganda. En eins og kunnugt er, þá hefir það verið höfuðgallinn á lóðasölu hér í Rvík og jafnvel víðar nú um nokkurt skeið, að stórkostlega miklir fjármunir hafa lent í vösum einstakra manna, aðeins vegna óeðlilegrar verðhækkunar á lóðum og lendum. Þá var allfróðlegt að heyra röksemdafærslu hv.flm. fyrir því, að hann teldi ekki fært að láta taka eignarnámi lönd þau, er flokksbræður hans eiga þarna við hliðina á landi því, er hann með frv. þessu vill, að heimilað verði að taka eignarnámi. Skein þar alstaðar í gegn hjá hv.þm., að hér er ekki um annað en persónulega eða pólitíska árás að ræða. Hefði verið beðið um öll löndin, er eins stóð á um, gat maður skilið, að frv. þetta hefði verið borið fram vegna þarfa Hafnarfjarðarbæjar, en þegar aðeins er beðið um lönd þau, sem hinir pólitísku andstæðingar þm. eiga, þá horfir málið öðruvísi við. Ég er alveg samdóma hv.þm. um það, að mál þetta eigi að fara til nefndar og athugast þar. Kemur þá einnig til athugunar aðstaða hreppsins gagnvart bæjarfélagi Hafnarfjarðarkaupstaðar, og sömuleiðis það, hvort bæjarfélaginu eigi að haldast uppi að leigja beztu lönd sín til prívatmanna fyrir óhæfilega lágt gjald, á sama tíma og það er að ásækjast lönd frá Garðahreppi.

Jónas Jónsson Nú skilst mér, að biskup sé orðinn þungamiðjan í þessu máli hjá hv.flm. Ég get ekki annað en minnzt á það aftur, að meðan biskupinn heldur verndarhendi yfir landinu og vill hafa það í órækt, þá finnst hv.þm. sjálfsagt, að svo skuli vera, og alveg fráleitt fyrir bæjarstj. Hafnarfj. að óska eftir að fá landið. Ef ríkisstj. hefði alltaf verið sammála biskupinum í þessu efni, mundi hv.þm. ekki sýnast geta komið til mála fyrir Hafnarfj. að óska eftir landinu. Þá hefði verið sjálfsagt, að mógrafirnar væru ennþá mógrafir og mýri enn mýri. En úr því þessi skoðun kom fram, sem um stundarsakir ríkti hjá stj., að landið ætti að rækta, og skilningsskortur biskupsins réð ekki lengur, þá fyrst sér hv.þm. ástæðu til þess að vilja taka landið; sem sagt, meðan ekki er hreyft við landinu, þá sjá þeir enga ástæðu til að óska eftir að fá það, en þegar farið er að rækta það og vinna að stofnun sjálfstæðra býla í Garðahreppi, þá geta þeir ómögulega setið hjá. En hér er enginn áhugi á bak við fremur en hjá flokksbræðrum hv.þm. hér í Rvík. Ekki vilja þeir rækta, þó hér sé mikið landshungur og þó bærinn eigi í Fossvogi og víðar mikið flæmi af ræktunarhæfu landi. Íhaldið stenzt ekki reiðara hér en ef á það er minnzt að fara að rækta þetta land. Menn, sem eru á sama kulturstigi, eða öllu heldur kulturleysisstigi og hv.þm., þeir mega ekki heyra ræktun á þessu landi nefnda, þó þúsundir af börnum í bænum vanti mjólk sér til viðurværis, og þó sócílalistar minnist á þetta annaðhvert ár, vilji þá láta bæinn rækta land og setja á stofn kúabú, þá verður aldrei neitt úr því. Annars var þetta hálfþunn afsökun hjá hv.þm., að biskup hefði hugsað sér, að þarna rísi upp annaðhvort menningar- eða mannúðarstofnun. Kannske hugmyndin hafi verið að reisa þarna fábjánahælið. En fyrst hugsjónin hvarflar alla leið frá háskóla í fávitahæli, þá virðist harla óskiljanleg virðing hv.þm. á stjórnsemi biskups. Þá var það harla óviðfelldið, að hv.þm. skyldi leyfa sér að viðhafa þau ummæli, sem hann hafði um Garðakirkju, þetta mikla þrekvirki Þórarins Böðvarssonar, sem lét byggja hana. Það átak nálgast að vera kraftaverk á þeim tíma, verk, sem hann óskaði, að haldið yrði við sem lengst og sem síðari kynslóðir hafa dáðst að og viðurkennt vera listaverk, það leyfir hv.þm. sér að kalla ljótustu kirkju á landinu.

Ég sagði eina af ljótustu kirkjum á landinu

. Svo mikil er respekt hv.þm. fyrir þessari frægu byggingu. Það hefir komið ljóst fram í ræðu hv.flm., að meðan Garðaland var óhreyft, hefir hvorki biskupi né hv.flm. dottið í hug að nota það til neins. Fyrst nú, þegar búið er að láta það á leigu til manna, sem taka það til ræktunar, finnur hv.þm. ástæðu fyrir sína kjósendur til að girnast landið. Ég skal ekki dæma um, hvorn þeirra, hann eða biskupinn ber hærra, biskupinn, sem vill halda landinu í órækt, eða hv.þm., sem langar í það fyrst, er hann sér, að aðrir eiga að fá það. Loks í þriðju ræðu fer hann að tala um, að þessu landi megi skipta í 9 býli. Hverskonar býli eiga það að vera, og hverjir eiga að búa þar? Eiga það að vera menn, sem eiga heima innan Garðahrepps, eða eiga einhverjir Hafnfirðingar að hafa þarna útibú? Annars hygg ég, að hv.þm. hafi, þegar hann fór að tala um sjálfstæðu býlin, eitthvað flaskað á vilja meiri hl. bæjarstj. Hafnarfj. og talað þar frá eigin brjósti, því það hefir hingað til verið stefna sócíalista að láta bæina sjálfa starfrækja ræktun á sínu landi. Hið rétta mun vera, að hv.þm. hefir aldrei spurt húsbændur sína, sócíalistana, hvað eigi að gera með þetta land, heldur eru það hans eigin skoðanir, sem hann er að túlka. Hann vill þarna stofna útibú handa einstökum mönnum í Hafnarfirði, þar sem íbúar Garðahrepps óska, að upp rísi sjálfstæð býli, og ekki er um að villast, að verður, ef samningar þeir, sem gerðir hafa verið, fá að standa. Hv. þm. þarf ekki að verða hissa, þó það þyki skrítið, ef íhaldsmenn ætla að fara að þjóðnýta fyrir sócíalista þetta land. Ég vonast til þess, þegar honum er bent á meðferð flokksbræðra hans hér í Rvík á landinu í Fossvogi, þá skilji hann það, að ekki er borin mikil respekt fyrir áhuga þeirra fyrir ræktunarstarfsemi Hafnarfjarðarkaupstaðar. Ég hygg, ef frv. verður samþ., þá muni hv.þm. strax og hann nær meiri hl. í bæjarstj. í Hafnarfirði fara með þetta land eins og Hvaleyrina, sem leigð var á sínum tíma syni ríkasta mannsins í Hafnarfirði.

Sú eign kom bæjarstj. ekki við

. Hv. þm. kemst ekki út frá því, að Hafnarfjarðarbær á helming þessarar eignar, og fátækir bæjarbúar geta ekki fengið þar svo mikið sem gróðurlausan mel til að rækta, hvað þá meira, svo fast heldur íhaldið í Hafnarfirði um þetta land, með því að leigja það örfáum gæðingum til lífstíðar fyrir óheyrilega lágt gjald, land, sem væri bænum nægilega stórt til eigin nota í næstu framtíð, ef réttilega væri með farið. Hinn helmingur Hvaleyrarlandsins hefir, eins og upplýst hefir verið, verið leigður einstökum manni til 50 ára fyrir sama sem ekkert. Það eru því tvær gullhúfur hvor upp af annari, þessar ráðstafanir á Hvaleyrarlandinu. Það sýnist því öllu nær fyrir Hafnarfjarðarkaupstað að bera hér niður heldur en vera að seilast inn í annan hrepp, og væntanlega eru ekki helgari þeir ábúðarsamningar, sem með óskynsemi eru gerðir, heldur en hinir, sem gerðir eru með framsýni og í anda landslaga.

Pétur Magnússon Ég kveð mér ekki hljóðs til þess að blanda mér inn í deilu hv.flm. og hv. 5. landsk. um þetta mál, heldur vildi ég, áður en lokið er umr. um það, beina þeirri spurningu til hæstv. kirkjumálaráðh., hvort hann telur þörf á löggjöf um þetta atriði, þó rifta ætti þeim samningum, sem þarna hafa gerðir verið. Ég þykist vita, að hann hafi kynnt sér þetta atriði málsins. Mér skilst, eftir því sem fram hefir komið í umr., að ráðh. hafi í leigusamningi um margnefndar landspildur Garðakirkju gengið lengra en heimilt er eftir ákvæðum 5. og 6. kafla jarðræktarlaganna, en það hygg ég, að séu einu lagaboð um þetta efni. En ef svo er, að ráðh. hafi gengið lengra en heimildir stóðu til, þá þarf hér enga löggjöf; með málsókn ætti þá að vera unnt að rifta samningunum, ef leigutakar vilja ekki góðfúslega falla frá þeim. Þetta óska ég að fá upplýsingar um hjá hæstv. ráðh.

Flm. (Bjarni Snæbjörnsson) [óyfirl.]: Eins og tekið er fram í grg. frv., er mál þetta flutt hér vegna áskorana bæjarstj. Hafnarfj., og vildi ég leyfa mér að leggja til, að frv. verði, að lokinni umr., vísað til 2. umr. og landbn. Af því að líkindi eru til, að hv.þdm. séu þessu máli ekki eins kunnugir og vera skyldi, langar mig til að gefa nokkru fyllri upplýsingar en gert er í grg. Það er upphaf þessa máls, að þegar það kvisaðist 1931, að farið myndi að skipta óskiptu landi Garðakirkju, þá vildi bæjarstj. Hafnarfj. reyna, hvort hún gæti ekki orðið þess aðnjótandi að fá keypt nokkurt svæði úr kirkjulandinu, þar sem töluverður hluti þess lands er mjög vel fallinn til ræktunar og liggur einnig vel við fyrir bæinn, þar sem það er við veginn milli Hafnarfj. og Rvíkur. Því fór bæjarstj. þess á leit við hæstv.ríkisstj., hvort ekki myndi hægt að fá þetta land keypt. Ríkisstj. kvað sig bresta heimild til þess og vísaði til aðgerða Alþ. Snemma á vetrarþinginu kom fram till. um sölu á landinu, flutt af hv. 2. landsk. Þeirri málaleitun fylgdu ummæli búnaðaðarmálastjóra, þar sem tekið var svo til orða: „Hafnarfjarðarkaupstaður á einna minnst af ræktanlegu landi af öllum kauptímum landsins. Því er lífsnauðsyn fyrir hann að fá umráð yfir nokkru landi, og er þá næst land Garðakirkju. Mikið af því liggur vel til ræktunar, einkum það, sem liggur næst veginum milli Hafnarfj. og Rvíkur. Ég leyfi mér því að mæla eindregið með því, að frv. þetta nái fram að ganga“. Málið var lengi í n., en þegar nál. var skilað, þá var því vísað frá með rökst. dagskrá og vænzt þess, að stj. gerði það, sem hún gæti, til þess að láta Hafnarfj. fá sem mest af þessu landi, vegna þess að ekki höfðu full skipti farið fram, þá er n. gaf út álit sitt. Á umr. má sjá, að menn voru því yfirleitt hlynntir, að bærinn fengi þetta land. Má t. d. því til sönnunar benda á ræðu frsm., hv. 2. þm. Eyf. Hann segir m. a.: „Og ég get endurtekið það, að allshn. er hlynnt því, að Hafnarfj. fái þarna land eftir því sem fært þykir og hann hefir þörf fyrir“. Ennfremur segir hann: „Þó n. leggi það til, að frv. verði ekki samþ. nú, þá ber ekki að skilja það svo, að hún sé málinu andvíg. Að vísu tefst málið um eitt ár, en það ár ber að nota til þess að það geti komið vel undirbúið fyrir næsta þing“. Það má því segja, að málið hafi fengið góðar undirtektir hjá n., þótt það yrði ekki samþ. Þegar svo fór um þetta frv., flutti þessi sami hv.þm., 2. landsk., till. til þál., sem fór í þá átt, að stj. væri heimilt að leigja þetta land Hafnarfjarðarbæ, og vil ég, með leyfi hæstv. forseta, taka upp úr umr. nokkuð af því, sem þáv. dómsmrh., hv. 5. landsk., sagði út af þessu máli. Hann segir m. a.: „Það er alveg rétt hjá hv.flm., að ég hefi gert nokkuð til að tryggja það, að Hafnfirðingar fái í sumar það land, sem hér um ræðir“. Ennfremur segir hann: „Stj. er nú að vinna að því, að Hafnarfj. geti fengið þarna meira land en líkur eru til, að hann þurfi að nota til garðræktar nú um langan tíma“. - Þáltill. var samþ., og allir, sem málinu voru hlynntir, héldu, að þar með væri fengin á því heppileg bráðabirgðalausn. En svo kemur næsti liður málsins. Skömmu eftir samþykkt þáltill. hringdi þáv. dómsmrh. til bæjarstjórans í Hafnarf. og sagði honum, að nú væri landið til reiðu Hafnfirðingum og bað hann að koma til Rvíkur og undirskrifa samningana. Bæjarstjórinn tók þessu boði fegins hendi og lagði þegar af stað. En honum brá heldur en ekki í brún, er hann varð þess var, að það, sem Hafnarfirði var ætlað, var hinn óræktanlegri hluti landsins. Með leyfi hæstv. forseta ætla ég að lesa upp bréf bæjarstjórans til dómsmrn. viðvíkjandi þessu máli, sem skýrir það vel: „Hafnarfirði, 8. júní 1932. Með bréfi, dags. 9. des. s. l., var þess farið á leit við hið háa ráðuneyti, að það seldi Hafnarfjarðarkaupstað jörðina Garða á Álftanesi, eða, ef jörðin væri í ábúð, þá þann hluta af óræktuðu en ræktanlegu landi jarðarinnar, er komi í hennar hlut við skipti þau, er fram voru að fara á áður óskiptu landi jarðarinnar - Með bréfi, dags. 6. jan. s. l., hefir hið háa ráðuneyti svarað þessari málaleitun á þá leið, að ekki væri heimilt að selja jörð þessa, nema með sérstökum lögum frá Alþingi. Í tilefni af þessu svari var nú á síðasta Alþ. borið fram frv. um sölu á nokkrum hluta á landi Garðakirkju til Hafnarfjarðarkaupstaðar, en frv. þetta var, eins og kunnugt er, afgr. með rökstuddri dagskrá og vísað til stj. til frekari undirbúnings. Þá kom enn fram á Alþ. till. til þál. um að leigja Hafnarfjarðárbæ land þetta fyrst um sinn, og er mér sagt af flm.till., að það hafi komið skýrt fram í umr., að ætlazt væri til, að Hafnarfjarðarkaupstað yrði leigt allt það land, er á annað borð yrði látið úr landi jarðarinnar. - Eftir að þáltill. þessi hafði verið samþ., tilkynnti hæstv.fyrrv.dómsmrh. mér, að ég gæti undirskrifað leigusamning um land þetta, og var ég auðvitað fús til þess. En þar sem þá kom í ljós, að beztu og auðræktanlegustu stykkin úr landi þessu átti að leigja prívatmönnum, en Hafnarfjarðarkaupstað óræktanlegt hraun og grýtt holt, sem að mestu leyti er óræktanlegt, vildi ég ekki undirskrifa leigusamninginn um land þetta án þess að hafa lagt málið fyrir bæjarstjórn. Á fundi bæjarstj. í gær var mál þetta tekið til umr. og samþ. svo hljóðandi ályktun frá fasteignanefnd: „Fasteignanefndin leggur til, að bæjarstjórn gangi eftir, að þál.till. um leigu á Garðakirkjulandi til Hafnarfjarðarkaupstaðar verði tekin til greina og Hafnarfjarðarbæ leigt allt það ræktanlegt land, sem tekið verður af landi Garðakirkju, og mótmælir því, að land þetta verði leigt privatmönnum eða öðrum“. Um þörf Hafnarfjarðarkaupstaðar fyrir ræktanlegt land þarf ekki að fjötyrða. Í kringum bæinn er lítið annað en óræktanlegt hraun, eða grýtt holt, - eins og land það er, sem Hafnarfjarðarbæ hefir verið gefinn kostur á að fá nú úr Garðakirkjulandi. Ég leyfi mér því hér með að fara þess á leit við hið háa ráðuneyti, að það taki til greina bæði þáltill., sem fyrr er nefnd, og samþykkt bæjarstjórnar, og leigi Hafnarfjarðarkaupstað allt það land, er látið verður úr landi Garðakirkju“. Til sannindamerkis um það, að bæði bæjarstjórinn og ég förum með rétt anál hvað það snertir, að þetta hafi verið óræktanlegasta landið úr heimajörð Garðakirkju, þá vil ég geta þess, að þegar átti að mæla þetta land, reyndist það vera þannig, að til skiptanna kom af landi heimajarðarinnar mýri að stærð 83,5 ha., hraun 246,6 ha. og melar 268,4 ha. Af þessu landi fékk hvert býli hlutfallslega nokkuð af sæmilega ræktanlegu landi, annaðhvort mýri eða melum, en jafnframt hraun og holt. Það, sem féll í hlut Hafnarfjarðar, er háholtið fyrir ofan jörðina Garða, sem seinna var leigt núv. ábúanda jarðarinnar. En hitt landið, sem er langstærsta spildan, er við veginn milli Hafnarfj. og Rvíkur, til hægri þegar farið er suður. Nú liggur það í hlutarins eðli, að þessi tilhögun hæstv.fyrrv.dómsmrh. var gerð þvert ofan í vilja þingsins og gegn fyrirmælum d., því að þáltill.hv. 2. landsk. kom fram hér í d. og var samþ. áður en búið var að undirskrifa leigusamninginn fyrir annan þeirra aðila, sem fékk þetta land. En hinn samningurinn er undirritaður rétt áður en umr. fóru fram. Um þetta vissi vitanlega enginn í d., og það því síður, sem hæstv.dómsmrh. sagði í ræðu sinni viðvíkjandi þessu máli, þegar þáltill. kom fram, að það væri ekki víst, hvort hægt væri að gera þetta, vegna þess, að nú ætti að fara að kjósa prest að Görðum, og vafasamt, hvort hann vildi ekki búa þar, þótt fyrrv. prestur hefði heldur kosið að sitja í Hafnarfirði. Þetta segir hæstv.dómsmrh. 20. maí, en 17. maí undirskrifar hann ábúðarskjal fyrir núv. ábúanda að Görðum, er tryggir honum æfilanga ábúð. Það verður því ekki annað séð, en að hér hafi verið viljandi farið á bak við þingið og látið líta svo út, að allt myndi með felldu. Þegar svo var komið, vildi bæjarstjórinn vita, hvort ekki væri hægt að komast að heppilegri lausn málsins án illinda. Og því fór hann þess á leit við núv. atvmrh., hvort ekki myndi fært að kippa þessu í lag. Brást ráðh. mjög vel við þessari málaleitun og reyndi að koma þessu í samt lag, og efast ég ekki um, að það hafi verið af því, að hann hafi séð, hve bærinn var hér miklum órétti beittur. Því var það, að ráðh. bað um skýringar frá þeim manni, sem mest hafði fengið af landinu, lögreglustjóranum í Reykjavík, og svaraði lögreglustjóri með bréfi til atvmrn. og sendi bæjarstjóranum í Hafnarfirði afrit af bréfinu. Með leyfi hæstv. forseta ætla ég að lesa kafla úr bréfinu, sem varðar Hafnarfj. Í bréfi sínu til lögreglustjórans spurðist atvmrh. fyrir um úthlutun landsins. Lögreglustjóri segir m. a.: „Jafnframt spurðust þér fyrir um það, herra atvinnumálaráðherra, hvort ég myndi fáanlegur til þess að láta landið af hendi í þeim tilgangi, að Hafnarfj. geti fengið það til útbýtingar í smáhluti til grasræktar. En Hafnarfirði hefir, eins og yður mun kunnugt, verið vísað á annað svæði hentugra til útbýtingar í smábletti til grasræktar“. - Ég vil biðja hv.þm. að veita því athygli, að lögreglustjóri talar um, að Hafnarfj. hafi fengið hentugra land en þetta! Holtið á þá að vera hentugra til grasræktar en mýrin ! - Viðvíkjandi hinu atriðinu segir hann: „Samningarnir um landið eru þannig, svo sem yður er kunnugt, að ég get aldrei grætt einn eyri á verðhækkun landsins. Hún fellur öll ríkinu í skaut. Tekjur mínar af ræktun landsins og notkun er því sá eini arður, sem ég hefi af landinu til að mæta öllum kostnaði. Handhöfn mín á þessu landi er ekki vegna gróðavonar, heldur vegna þess, að ég hefi ánægju af því að fást við jarðrækt. Ég afhendi því ekki þetta land, nema það sé hinu opinbera eða einhverju bæjarfélagi til gagnsemdar“. - M. ö. o., hann lítur svo á, að land þetta, sem hann hefir fengið, geti hann haft einungis til að dunda við sér til skemmtunar. Til þess að d. skilji, að hér er farið út fyrir allan sannleika, vil ég leyfa mér að lesa upp gr. í samningnum, sem fjallar um þetta efni. Hún hljóðar þannig: „Hvenær sem ríkið telur sig þarfnast erfðafestulandsins til ræktunar undir opinber mannvirki ríkisins, svo sem til sérstaks atvinnureksturs, er leigutaka skylt að láta af hendi erfðafesturétt sinn á landinu gegn sannvirði þess, sem kostað hefir að rækta landið, að mati tveggja óvilhallra dómkvaddra manna. Fyrir þann hluta landsins, sem óræktaður kann að vera, greiðist ekkert endurgjald. Nú eru byggingar, girðingar eða önnur mannvirki á landinu þegar umboðsstjórnin krefst sér það afhent, og skal þá greiða eiganda þeirra að auki andvirði þeirra eftir mati tveggja óvilhallra, dómkvaddra manna“. M. ö. o., hann á að fá, ef stj. þarf á þessari landspildu að halda, allt endurgoldið, eftir mati óvilhallra dómkvaddra manna, girðingar, hús og önnur mannvirki, sem hann hefir látið gera á jörðinni. Ég veit nú ekki til, að ríkið leigi nokkur lönd svo á erfðafestu, að ekki sé hægt að taka þau eignarnámi, ef þörf krefur, gegn endurgjaldi á mannvirkjum eftir mati. Er því ekki verr farið með lögreglustjórann að þessu leyti en hvern annan, sem líkt er ástatt um. Lögreglustjórinn segist vera fús til þess að láta land sitt af hendi við Hafnarfjarðarbæ, ef þar verði sett upp stórt kúabú og ef land það, sem er í kring og bóndanum í Móakoti og Eyjólfi Jóhannssyni var úthlutað, fáist líka til sömu starfrækslu. En hér horfir nokkuð öðruvísi við. Þegar farið var að stykkja út Garðaland, þá var svo ástatt, að nokkur kot voru í Garðatorfunni. Voru mannvirki á þeim mjög lítils virði og byggingar að niðurfalli komnar. Var því mælzt til þess við ábúendur þeirra, að þeir létu þau af hendi til annara jarða, til að bæta þær, en ábúendur þessara kota fengju bletti í staðinn, sem mældir yrðu út í útjaðri Garðalands. Þessar niðurföllnu kotjarðir voru Móakot, Bakki og Katrínarkot. - Bóndinn í Katrínarkoti vildi ekki fara og byggði steinhús í skyndi til að festa veru sína þar. En þeir, sem höfðu ábúðarrétt á Bakka og Móakoti, voru fúsir til skiptanna og fengu því útmælt land, sem þeim bar. En ábúandi Bakka var Eyjólfur Jóhannsson. Hér er því um nokkuð annað að ræða, þar sem þeir höfðu lífstíðarábúðarrétt á jörðum sínum, þótt þeir skiptu á þeim og þessum löndum. Þegar svo var komið málum sem fyrr segir, vildi bæjarstj. Hafnarfjarðar ekki svara bréfi lögreglustjórans, þar sem henni fannst hann vera í fullum órétti, en Hafnarfjörður í fullum rétti með kröfu sína til landsins, en vildi ekki sæta neinum afarkostum. Var því samþ. af bæjarstj. Hafnarfjarðar að fela Emil bæjarstjóra og mér að rita og ræða um málið opinberlega. Var þessa getið í útvarpinu. Var það einróma skoðun og álit bæjarstj., að ef það yrði gert, þá mundi hvorki lögreglustjórinn né aðrir, sem við það eru riðnir, treysta sér til að halda uppi þeim rangindum, sem í því felast að halda þessu landi fyrir Hafnfirðingum. Þetta fórst þó fyrir, því hæstv.atvmrh. vildi heldur reyna að komast að samkomulagi við lögreglustjórann. Hann var hræddur um, að ef málið væri rætt og um það ritað opinberlega, þá yrði ekki komizt hjá illindum. Var lögreglustjóranum boðið land í skiptum, en hann vildi ekki sinna því. Er því þófi lauk, var orðið nokkuð áliðið vetrar og var því sá kostur tekinn að vísa því til aðgerða Alþ. - Hefir hér þá verið rakinn gangur þessa máls. Vænti ég þess, að hv.þdm., er þeir sjá, hvílíkum órétti Hafnfirðingar hafa verið beittir í þessu máli, og að það er gert þvert gegn yfirlýstum vilja þessarar þd. á síðasta þingi, þá muni þeir fúslega veita fulla leiðréttingu á þessu máli nú á þinginu. Að því er vikið í grg. frv., að ólíklegt megi telja, að leigjendum landsins verði metnar nokkrar skaðabætur fyrir missi leiguréttarins. Einkum er rétt að orða þetta, þegar tekið er tillit til þess, að segja má, að leigusamningurinn er ólöglegur. En til þess að sýna og sanna, að svo er, vil ég leyfa mér að lesa upp nokkrar gr. úr jarðræktarl., er sanna, að svo er. Í 25. gr. jarðræktarl. stendur svo - með leyfi hæstv. forseta: „Þegar þjóðjörð eða kirkjujörð losnar úr ábúð, sem álízt sérstaklega vel fallin til skiptingar í nýbýli, að dómi umráðamanns jarðarinnar, skal leitað álits Búnaðarfélags Íslands um það áður en jörðin er byggð“. - Þessa álits var aldrei æskt frá Búnaðarfélaginu. Hefi ég átt tal við ráðunaut Búnaðarfél. um þetta, og tjáði hann mér, að ef þess álits hefði verið leitað, þá hefði hann mælt eindregið með því, að Hafnarfjarðarkaupstaður fengi landið. Í 1. gr. leigusamninganna beggja sést það ljóst, að leigutíminn er ótakmarkaður. En samkv. 35. gr. jarðræktarl. á hann að vera 75 ár. Eftir sömu gr. á eftirgjald slíkra landa að vera 5% af matsverði, en í umræddum samningum er ekki talað um matsverð, heldur að eftirgjald sé 5 kr. af ha. fyrst í stað, og 15 kr. þegar landið er komið í fulla rækt, hvaða verðaukning, sem á landinu kann að verða. Í 36. gr. sömu l. er tilskilið, að landið sé komið í fulla rækt eftir 10 ár. En í samningunum er sá tími tiltekinn 12 ár. Af þessu geta hv.þdm. séð, að samningar þessir eru ekki gerðir samkv. gildandi l. Land það, sem hér um ræðir, er svo stórt, að það mundi koma að miklum notum fyrir Hafnfirðinga að fá það til afnota. Land þetta er um 43 ha., eða 130 dagsláttur. Og ef Hafnarfjarðarbær fær Garðaland í framtíðinni undir kúabú, eins og Búnaðarfél. vill, þá munar mikið um þessa spildu, sem er bezti skikinn úr Garðalandi. Þykir mér rétt, að þingið líti frekar á, hvað er til hagsbóta fátækum mönnum lítils bæjarfélags, heldur en að láta stórefnamann hafa land þetta sér til gamans, eins og hann segir í bréfi sínu. Ég tel því víst, að á móti þessu verði tekið með velvild og að því verði veittur góður framgangur, en sá óréttur leiðréttur, er framinn var af fyrrv. stj., þar sem traðkað var rétti fátæks bæjarfélags þvert á móti vilja þingsins.

Jón Baldvinsson Ég hafði nokkur afskipti af máli þessu á síðasta þingi, sem enduðu með því, að samþ. var þál. til stj. um það, að sjá Hafnarfjarðarkaupstað fyrir nægilegu landi, sem fengist við skipti á landi Garðakirkju. Það má sjá það nú eftir á, að hv. 5. landsk. hefir alltaf spyrnt á móti þessu máli. Hann var fyrst á móti þáltill. og síðan fór hann í kringum vilja þingsins í framkvæmdinni. Ég býst nú við, að það liggi öllum ljóst fyrir, að það var og er alveg lífsskilyrði fyrir Hafnarfjarðarbæ að fá gott land til ræktunar. Að ræktun þess mátti t. d. vinna í atvinnubótavinnu. Skipti þessa umrædda Garðalands fóru nú, eins og kunnugt er, þannig, að Hafnarfjarðarbæ voru boðnir lélegustu skæklarnir, en aðrir fengu það bezta. Ég er því alveg sammála hv.flm. frv. þessa í því, að heimila beri stj. að taka lönd þau eignarnámi, sem úthlutað var síðastl. vor af hinu umrædda Garðalandi. Jafnframt tel ég, að sömuleiðis beri að heimila stj. að taka önnur lönd þar eignarnámi, ef ástæða er til, eins og t. d. land Eyjólfs Jóhannssonar, enda þótt réttur hans til landsins kunni að vera eitthvað fyllri en hinna. Þá kom það fram undir þessum umr., að ennþá væri möguleiki fyrir því, að prestur settist að í Görðum, og því væri eitthvað af landi jarðarinnar ætlað honum. En það veit bæði hv. 5. landsk. og aðrir, að kemur ekki til mála að verði, því að í Hafnarfirði búa fleiri þús. manna, en í Garðahreppi aðeins örfáir menn. Það myndi því aldrei verða kosinn þarna prestur, sem ætlaði sér að setjast að í Görðum. Hv. 5. landsk. talaði m. a. um lönd, sem forráðamenn Hafnarfjarðarkaupstaðar hefðu látið af hendi til einstakra manna. Það er alveg rétt að áfellast slíkt. En hv. 5. landsk. er bara sömu sökinni seldur og þeir, sem hann er að ásaka. Hann hefir sjálfur afhent einstaklingum lönd, sem að réttu lagi áttu að falla undir Hafnarfjörð. Hv. þm. hefir því í þessu efni hegðað sér eins og argasti íhaldsmaður. Að afhenda einstökum mönnum lönd, þar sem jafnauðsæ þörf er fyrir landsvæði til ræktunar handa fjölmennum kaupstað, er hreinasta ranglæti. Hvorki Hermann né Tryggvi munu fjölga býlum þarna, heldur hafa lönd þessi sér til gamans. Það má vel vera, að þeir eins og margir fleiri menn hafi áhuga fyrir ræktun, og því sé rétt, að þeir fái lönd til ræktunar, en þau lönd má ekki láta á kostnað Hafnarf jarðarkaupstaðar. Hv. 5. landsk. hefir afsakað gerðir sínar frá í fyrra í þessu máli með því, að hann hafi haft sér til ráðuneytis mann frá Búnaðarfél. Ísl. Ég veit ekki, hver það hefir verið, en hitt er víst, að það var ekki sá ómerkasti af starfsmönnum Búnaðarfél., sem lagði máli þessu lið í fyrra, með því að senda til þingsins meðmæli sín með því. En sá maður var Sigurður Sigurðsson búnaðarmálastjóri. Því verður nú alls ekki neitað, að Hafnarfjarðarkaupstaður hefir mikla þörf fyrir land það, sem hér hefir verið deilt um, og mun hafa einna bezta aðstöðu allra til þess að notfæra sér það. Hitt kemur þessu máli ekkert við, þó að hv. 5. landsk. kunni að geta bent á einhverjar vitleysur hvað snertir leigu á löndum kaupstaðarins fyrr á tímum. - Að endingu vil ég taka það fram, að ég tel sjálfsagt, að mál þetta gangi til nefndar, og þar verði einnig athugaðir möguleikarnir fyrir því, að Hafnarfjarðarkaupstaður geti fengið meira land en það, sem hér er um að ræða.