Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Hæstv. forseti. Við umræðu málsins gat ég þess að álitamál gæti verið hvort það ætti að ganga til hv. utanrmn. eða sjútvn. Lögin sem um er fjallað, lög nr. 33/1922, voru og eru meðal merkustu löggjafar landsins, en þau voru sett til að torvelda sem mest ágang útlendinga á íslenskum fiskimiðum. Á lögunum hafa Íslendingar síðan byggt landhelgissigra sína. Um lögin var fyrir 70 árum og lengi eftir það fjallað í sjávarútvegsnefndum Alþingis, enda var utanrmn. ekki komin á laggirnar fyrr en árið 1928. Störf nefndanna hafa síðan samtvinnast á margan veg og hefur farið vel á því. Um þetta hef ég rætt við hæstv. sjútvrh., frsm., og hv. þm. Matthías Bjarnason, formann sjútvn. Erum við ásáttir um að vel fari á því að halda góðum sið og fjalla um málið í báðum nefndum. Í þessu ljósi greiði ég því atkvæði að málinu verði vísað til hv. sjútvn. enda æskilegast og raunar sjálfsagt að svo þýðingarmikið mál sem varðar í senn mikilvægasta atvinnuveg þjóðarinnar og utanríkismál gangi til beggja nefndanna og hljóti þar ítarlega umfjöllun.

Hæstv. forseti. Fjárln. hefur lokið störfum fyrir 2. umr. og leggur fyrir hv. Alþingi brtt. sínar við 4. gr. frv. Áður en ég geri grein fyrir þessum tillögum nefndarinnar vil ég fara nokkrum orðum um það efnahagslega umhverfi, sem ríkir þegar fjárln. leggur tillögur sínar fram. Eitt af meginviðfangsefnum hvers Alþingis er afgreiðsla fjárlaga. Þær ákvarðanir sem teknar eru við afgreiðslu fjárlaga geta skipt sköpum um árangur í efnahagsstjórn í landinu á hverjum tíma. Þegar litið er til síðasta áratugs og borin saman áform Alþingis á hverjum tíma með samþykkt fjárlaga og afraksturs framkvæmda þeirra kemur í ljós að afkoma ríkissjóðs hefur orðið miklu verri en stefnt var að með samþykkt fjárlaga. Þáttur ríkisfjármála til að styrkja jafnvægi í efnahagsmálum þjóðarinnar hefur ekki orðið sá sem stjórnvöld hafa stefnt að á undanförnum árum. Stöðug aukning ríkisumfangs, stöðugt aukin lánsfjárþörf ríkisins, viðvarandi rekstrarhalli og stóraukin skuldsetning ríkissjóðs hefur einkennt ríkisfjármálin síðasta áratuginn. Sá viðvarandi hallarekstur sem verið hefur á ríkissjóði á undanförnum árum og mætt hefur verið með lántökum og því til viðbótar yfirtöku skulda svo sem frá orkufyrirtækjum, hitaveitum, Skipaútgerð ríkisins, Verðjöfnunarsjóði fiskiðnaðarins og uppgjör á skuldum við sveitarfélög í landinu hafa leitt til þess að heildarskuldir ríkissjóðs um síðustu áramót eru taldar vera um 150 milljarðar kr. að frádregnum endurlánum. Af þeirri fjárhæð eru 50 milljarðar kr. vegna skulda við lífeyrissjóði opinberra starfsmanna. Eftir standa þá 100 milljarðar kr. sem eru næstum heilsárstekjur A-hluta ríkissjóðs. Vaxtakostnaður ríkissjóðs var í upphafi síðasta áratugs tæplega 5% af heildargjöldum ríkissjóðs en hefur hækkað jafnt og þétt síðustu árin og hefur verið þrjú síðustu árin um 10% af heildargjöldum og er nú svo komið að ríkissjóður greiðir árlega um 10 milljarða í vaxtakostnað. Ef greiða ætti þessa skuld upp á næstu tíu árum þyrfti að vera greiðsluafgangur hjá A-hluta ríkisins um 13 milljarða kr. á ári til að greiða afborganir og vexti af þessum skuldum. Í dag er ríkissjóður rekinn með margra milljarða króna halla og er þá ekki tekið tillit til þeirra skuldbindinga sem falla munu á ríkissjóð vegna ýmissa sjóða sem ríkið er í ábyrgð fyrir. Eins og ég sagði áðan var vaxtakostnaður ríkissjóðs í upphafi sl. áratugar um 5% af heildarútgjöldum hans, sem ekki er óeðlilegt. Nú er hins vegar svo komið að síðustu þrjú árin hefur vaxtakostnaður numið 10% af heildarútgjöldum á ári. Þessi vaxtakostnaður ríkissjóðs, þ.e. aukningin um þessi 5 prósentustig, er samtals 4.950 millj. kr. Fyrir þessa upphæð væri hægt að byggja tvenn Vestfjarðagöng og Reykjanesbraut að auki á hverju ári. Auðvitað ber þessi aukni vaxtakostnaður þess vitni að eyðsla umfram efni hafi verið með ólíkindum. Þetta ber vitni um óráðsíu og ístöðuleysi sem verður að stöðva. Það fjárlagafrv., sem nú er til afgreiðslu, gerir ráð fyrir 3,7 milljarða kr. halla. Ef ekki hefði verið reynt af fremsta megni að draga úr þessum halla, ef ekkert hefði verið gert og óstöðvandi hungur hins sjálfvirka ríkiskerfis hefði verið satt og fyllstu óskum sinnt, þá hefði fjárlagahallinn orðið upp undir 20 milljarðar kr. Hins vegar má segja að í dag sé innbyggður rekstrarhalli hjá ríkissjóði á bilinu 8--10 milljarðar kr. sem er raunverulegur halli miðað við óbreytt rekstrarumhverfi. Ein af þekktari perónum íslenskra bókmennta er án efa hinn merkilegi snærisþjófur af Akranesi, Jón Hreggviðsson. Halldór Laxness lýsir lífsbaráttu Jóns í hinu ágæta verki, Íslandsklukkunni. Sagt er meðal annars frá hinum aðskiljanlegu raunum hans vegna meintra afbrota. Í svartholinu á Bessastöðum verður Ásbjörn Jóakimsson einn af samferðamönnum Jóns Hreggviðssonar. Í annálaðri tugthúsræðu sinni segir Ásbjörn við samfanga sinn, Jón Hreggviðsson, eitthvað á þessa leið: ,,Afturámóti mun íslenska þjóðin lifa um aldir ef hún lætur ekki undan hvað sem á dynur. Ég hef neitað að flytja kóngsins mann yfir Skerjafjörð, það er satt. Hvorki lifandi né dauður, sagði ég. Ég verð hýddur og það er gott. En ef ég hefði látið undan, þó ekki væri nema í þessu, og ef allir létu undan . . . fyrir pestinni og bólunni, létu undan fyrir kónginum og böðlinum, --- hvar mundi þetta fólk þá eiga heima?`` Þannig lætur Halldór Laxness hinn staðfasta Ásbjörn Jóakimsson, hinn heita föðurlandsvin, predika yfir Jóni Hreggviðssyni mikilvægi þess að láta ekki undan hvað sem á dynur. Helsti vandi íslensku þjóðarinnar í ríkisfjármálum er ístöðuleysi þeirra sem með fjármunina hafa farið. Það hefur alltaf verið látið undan. Þegar eitthvað hefur vantað hafa bara verið slegin ný lán. Þetta eru þær einföldu og sársaukafullu staðreyndir sem Alþingi og þjóðin hefur staðið og stendur enn frammi fyrir varðandi ríkisfjármálin. Ljóst er að af þessari braut verður að snúa. Það verður hins vegar ekki gert án stórfelldrar uppstokkunar í ríkisfjármálum. Þegar núv. ríkisstjórn tók við völdum var gengið til þess verks að ná fram haldgóðum upplýsingum um raunverulega fjárhagsstöðu ríkissjóðs og ýmissa stofnana og sjóða sem ríkissjóður er ábyrgur fyrir fjárhagslega. Í opinberri umræðu hefur þetta verið kallað fortíðarvandi, sem og hann er. Þær upplýsingar sem nú hafa birst um þennan vanda hljóta að kalla á að þær upplýsingar sem lagðar eru fyrir Alþingi til ákvörðunar um skuldbindingar ríkissjóðs séu haldbetri en verið hefur og ekki síður að Alþingi sjálft geri kröfur þar um. Ég vil aðeins nefna eitt dæmi sem er 6. gr. fjárlaga. Þar eru opnar heimildir til handa fjmrh. að takast á hendur fjölmargar fjárhagslegar ákvarðanir án þess að í fjárlögum sjálfunum sé gerð grein fyrir þeim tölulega nema að litlu leyti. Oft á tíðum hafa þessar heimildir valdið milljarða króna útgjöldum hjá ríkissjóði. Þá má nefna í þessu sambandi að samkvæmt yfirliti frá fjmrn. hafði síðasta ríkisstjórn skuldbundið ríkissjóð á fyrstu fjórum mánuðum þessa árs með heimildum í fjárlögum og/eða lánsfjárlögum fyrir útgjöldum sem talið er að nemi tæpum 6 milljörðum kr. og til viðbótar því gert ýmiss konar samninga, þar með talinn búvörusamning með fyrirvara um samþykkt Alþingis er hljóðar upp á 6,5 milljarða kr. Greiðsluskuldbindingar vegna þessara samninga eru á bilinu 2 til 3 milljarðar kr. á þessu og næstu þremur árum sem binda hendur stjórnvalda í framtíðinni og gera alla viðleitni til breytinga á útgjaldamynstri ríkisins erfiða. Telja verður að þessi vinnubrögð séu ekki boðleg fyrir Alþingi þar sem fjárveitingavaldið er í höndum þess og því brýnt að hér verði breyting á. Þá er ljóst að á næstu árum munu falla á ríkissjóð umtalsverðar fjárhæðir vegna ýmissa sjóða sem ríkissjóður er ábyrgur fyrir. Þar má nefna gjaldþrot Framkvæmdasjóðs Íslands, útlánatöp Atvinnutryggingarsjóðs útflutningsgreina, ábyrgðir sem ríkissjóður hefur gengist í vegna laxeldis og loðdýraræktar, svo eitthvað sé nefnt. Ekki verður skilið við umræður um fjárhagsvanda ríkissjóðs án þess að nefna lögbundin lífeyrisréttindi opinberra starfsmanna. Talið er að yfir 50 milljarða kr. skuldbindingar séu ógreiddar af hálfu ríkissjóðs vegna lífeyrissjóðs opinberra starfsmanna í árslok 1991, sem falla á hann greiðslulega á næstu áratugum. Árlega hækka þessar skuldbindingar á bilinu 4 til 5 milljarðar kr. bæði vegna réttinda sem menn hafa áunnið sér og svo nýrra skuldbindinga. Fjöldi þeirra aðila sem njóta þessara réttinda er um 40 þúsund einstaklingar. Þegar réttindi þessara aðila eru borin saman við aðra lífeyrisþega í landinu kemur fram hróplegt misræmi þar sem opinberir starfsmenn búa að þessu leyti við miklu betri kjör en aðrir. Ljóst er að á þessu máli verður að verða breyting. Annars vegar er ljóst að ríkissjóður sem atvinnurekandi getur ekki með óbreyttri tekjuöflun borið þessi útgjöld öllu lengur og svo hins vegar, sem er miklu alvarlegra mál, að innan skamms verður þjóðinni skipt í tvo hópa hvað varðar afkomu, þegar að lífeyrisaldri kemur, þar sem alþingismenn og ráðherrar tróna á toppnum. Fjmrh. hefur boðað viðræður við félög opinberra starfsmanna um þessi mál og ber að fagna því. Ég legg áherslu á að þessi vandamál verður að leysa með samkomulagi aðila. Við fjárlagagerð kemur auðvitað margt fram sem betur má fara. Þeir sem nýir koma að þessu verkefni sjá hlutina kannski í öðru ljósi en aðrir. Það er t.d. ekki til sú ríkisstofnun sem ekki kvartar yfir of litlum fjárveitingum. Það er talað um fjársvelti, skilningsleysi og jafnvel illt innræti þeirra, sem um fjárveitingar fjalla. Þegar málin eru skoðuð kemur ýmislegt í ljós. Um innihaldið má auðvitað deila en samstarf mitt við meðnefndarmenn mína í fjárln. tel ég vera í besta lagi. Það vilja allir vera réttlátir. Það vilja allir gera vel. Takmarkað fjármagn setur hins vegar skorður sem öll heimili í landinu þekkja. Það getur enginn gert allt fyrir alla. Ég hef mikið velt því fyrir mér, kannski vegna uppruna míns, hve mikil ringulreið virðist vera í kjaramálum opinberra starfsmanna. Það er reyndar víða þannig. Það er ef til vill ekki viðeigandi að nefna þetta á þeirri stundu er samningaviðræður eiga sér stað og svigrúm afar takmarkað og þjóðartekjur minnka fimmta árið í röð, en það er að mínu viti mjög þarft. Það taxtakerfi, sem samið er um, virðist gjörsamlega úr sér gengið. Það virðist aðeins notað fyrir þá sem litlar varnir geta sér veitt. Fyrir þá sem fá lægstu laun. Svona hefur þetta verið í áraraðir. Feluleikur og hvers kyns mismunun í flestum þáttum kerfisins virðist ótrúlega algengur og þegar listi yfir launatekjur hjá ríkinu er skoðaður kemur ýmislegt skrautlegt í ljós. Ekki ætla ég að ræða hann hér en hlutföll eru mjög á annan veg en opinberlega er fjallað um. Víða í kerfinu er utan kjarasamninga samið um óunna yfirvinnu sem sjálfsagt er í mörgum tilfellum gert til að leiðrétta eða til að koma til móts við markaðinn eins og oft er sagt. Ég fullyrði samt að þetta er óeðlilegt. Þetta er feluleikur sem bitnar á öllum hinum, sem oft á tíðum hafa ekki sömu aðstöðu og þeir sem á toppnum sitja. Ekki ætla ég að leggja mat á upphæðirnar að öðru leyti en því að mér finnst þær hæstu reyndar ljósárum fjarri veruleikanum hjá öðrum launastéttum. Hitt er annað að komist ríkið ekki hjá því að greiða þessar upphæðir er miklu heiðarlegra að ganga hreint til verks og viðurkenna það. Ég hef líka velt því fyrir mér hvort ekki er ástæða til að breyta samningsferlinu frá því sem viðgengist hefur í áratugi. Þegar stjórnmálamenn hafa ætlað að sýna aðhald í ríkisrekstri er gjarnan gripið til almenns niðurskurðar; svo hefur verið á liðnum árum. Ekki er óeðlilegt að það verði gert nú vegna þess gífurlega vanda sem vaxið hefur að undanförnu og afar lítill tími til stefnu. Slíkt gengur hins vegar ekki til lengdar. Það er í eðli sínu óréttlát aðgerð. Hún kemur ekki réttlátlega niður. Það sem gerist er að þeir, sem hafa lagt sig alla fram um að halda sig innan fjárveitinga fá sömu meðferð og hinir sem sukka með fjárveitingar og skiptir engu hvað áætlað er, fara fram úr fjárveitingum og taka sér sjálfir vald til fjárveitinga. Það er hins vegar fyrirhugað í nánu samstarfi við fjárln. að kannski kemur að því að skoða einstakar stofnanir niður í kjölinn, vega og meta hvernig megi draga úr útgjöldum og hvort ástæða er til að viðkomandi stofnun starfi yfirleitt. Nú hefur sú breyting verið gerð á þingsköpum Alþingis að fjárln. er heilsársnefnd. Ég tel fyllstu ástæðu til þess að nefndin hafi frumkvæði að því að gera athugun á ýmsum stofnunum og að hún fylgist nánar með framkvæmd fjárlaga í beinu og góðu samstarfi við Ríkisendurskoðun. Þá er einnig ástæða til þess að nefndin taki sérstaklega fyrir og vinni meira en verið hefur við tillögur um úrbætur í ríkisrekstri og hef ég þá í huga stjórnsýsluúttektir Ríkisendurskoðunar. Á fyrstu níu mánuðum þessa árs fóru fjölmargar stofnanir fram úr heimildum fjárlaga. Var umframeyðslan frá 1 millj. til 1.000 millj. kr. Auðvitað er í sumum tilfellum um skýringar að ræða en fáum. Við slíkt verður ekki unað. Það er ekki stofnana eða forráðamanna þeirra að taka sér vald sem þeir ekki hafa. Það er Alþingis að meta þessa hluti. Komi í ljós að um vanáætlun eða mistök er að ræða er það Alþingis eða fjárln. að fjalla um það hverju sinni. Aðalreglan hlýtur að vera sú að það, sem Alþingi samþykkir, sé virt. Þeir sem ekki una því eða virða það eiga að víkja líkt og tíðkast þegar hinn almenni borgari er dæmdur fyrir að taka sér fé ófrjálsri hendi. Ástæða er einnig til að skoða á hvern hátt unnt sé að láta þær stofnanir, sem standa sig vel í meðferð fjármuna, njóta þess sérstaklega. Það getur reyndar vart talist tilætlunarsemi að menn fari að lögum. Fjárlög eru lagafyrirmæli um það hvað hver stofnun á að hafa umleikis. Ef stofnun er vel innan markanna á hún að njóta þess. Það fé, sem þannig verður eftir innan stofnunarinnar mætti nota til uppbyggingar innan hennar eða til þess að veita starfsmönnum launauppbót og þannig er viðurkennt að góð útkoma stofnunar sé einnig starfsfólkinu að þakka. Ekki er vafi á því að það er ástæða til að gera stofnanir að sjálfstæðari einingum og auka ábyrgð stjórnenda. Ég tel það líka umhugsunarefni hve launakjör innan kerfisins eru misjöfn, hve launakökunni er misjafnt skipt. Það er átakanlegt að það skuli vera umsamið réttlæti að þeir sem verða fyrir líkamlegu erfiði eða vinna við umönnun annarra skuli vera á eða við lágmarkslaun á meðan aðrir fitna á möppum, pappírum og aðstöðunni einni. Þegar litið er til hinna hefðbundnu útgjalda ríkissjóðs eru útgjöld vegna heilbrigðis- og menntamála fyrirferðarmest en þau taka rúmlega helming allra útgjalda A-hluta ríkissjóðs. Stöðug raunaukning þessara útgjalda er mikið áhyggjuefni. Þannig er talið að á árabilinu 1986--1990 hafi raunaukning útgjalda lífeyristrygginga orðið um 25% og vegna sjúkratrygginga um 20%. Þá virðist vera til staðar sjálfvirkni í menntakerfinu sem kallar á yfir 100 störf árlega vegna skólastarfsemi í landinu. Og rétt er að geta þess að samtals fjölgaði starfsmönnum ríkisins um 636 stöðugildi á síðasta ári. Það vakti athygli mína í þeim fjölda viðtala, sem áttu sér stað í fjárln., hve margir kvörtuðu yfir viðhaldi bygginga. Svo virðist sem sparnaður eða kappið við að byggja nýtt hafi orðið til þess að viðhald bygginga ríkisins hafi gersamlega setið á hakanum. Flestar byggingar ríkisins eru að hrynja. Viðhaldið hefur svo gersamlega verið vanrækt. Frá árinu 1971 til og með 1989 hefur verið varið um 10 milljörðum kr. á verðlagi í nóvember 1991 til framkvæmda við byggingu sjúkrahúsa, heilsugæslustöðva og læknisbústaða annarra en ríkisspítala. Mörg stór sjúkrahús voru reist fyrir þann tíma og má þar nefna stóran hluta Fjórðungssjúkrahússins á Akureyri, Sjúkrahús Akraness, Sjúkrahúsið í Neskaupstað og fleiri. Segja má að byggingu heilsugæslustöðva um landið sé nú lokið, aðeins er eftir að byggja heilsugæslustöðvar á Eskifirði og í Grundarfirði en vinna við hönnun stendur yfir. Þessir fjármunir hafa ekki nýst eins og best verður á kosið. Verkáfangar hafa verið slitnir í sundur vegna takmarkaðra fjárveitinga sem hefur leitt af sér langan byggingartíma og að dómi sérfræðinga dýrari byggingar en ella. Dæmi er um að bygging á 735 m 2 húsi, sem ætti að kosta um 75 millj. kr., hafi tekið rúm 12 ár þegar eðlilegur byggingartími hefði verið 2--3 ár. Þegar þeim fjármunum sem veitt er til þessara framkvæmda er skipt hefur til þessa það sjónarmið ráðið að sem flestir fái einhverja úrlausn, án tillits til hagkvæmni eða með einhvers konar kjördæmapoti af versta tagi. Þegar slíkar byggingar taka jafnlangan tíma og raun ber vitni verður hönnunarkostnaður meiri en eðlilegt getur talist vegna mikilla breytinga á herbergjaskipan og innréttingum, sem óhjákvæmilega verða á t.d. 12 árum. Dæmi er um að ellefu ný stöðuheiti hafi orðið til innan sjúkrahúsa á byggingartíma eins sjúkrahúss úti á landi. Við athugun hefur komið í ljós að frá 1980 til 1989 hefur verið veitt fé á fjárlagalið 08-391 til viðhalds 149,2 millj. kr. á verðlagi í nóvember 1991, en aðeins 107,6 millj. kr. eða um 1% af framkvæmdafé áranna 1971 til 1989 verið notaðir til viðhalds. Þegar kreppir að í rekstri hjá þessum stofnunum freistast menn til að grípa til þessara fjármuna og geyma viðhald bygginganna. Margar þessara stóru bygginga eru illa farnar vegna skorts á fjármunum til viðhalds. Ekki er vafi á því að á næstu árum er rétt að draga verulega úr nýbyggingum og veita þess í stað fjármagni til viðhalds. Dæmin þekkja menn frá Þjóðleikhúsi og Þjóðminjasafni. Þó ekki sé um marga milljarða að ræða við hvert verkefni, eins og menn hafa heyrt um vegna þeirra bygginga, er samt um verulegar fjárhæðir að ræða við sum þessara verkefna. Til dæmis eru þrjár byggingar sem óhjákvæmilegt verður á þessu ári að veita fé til viðhalds á. Þar er áætlaður viðhaldskostnaður samtals 135 millj. kr. Við eina þessara bygginga var kostnaður samtals 135 millj. kr. Ein þessara bygginga var tekin í notkun 1987 en framkvæmdir við byggingu hennar hófust árið 1974. Það er engin skynsemi í því að halda áfram nýbyggingum þegar ekki virðast efni til að halda þeim verðmætum við sem búið er að koma upp. Það mundi enginn einstaklingur gera og það sama hlýtur að gilda fyrir ríkissjóð. Samkvæmt spám um afkomu þjóðarbúsins á næsta ári horfir þunglega í íslenskum þjóðarbúskap á árinu 1992. Talið er að áframhald verði á því samdráttarskeiði sem einkennt hefur íslenskt efnahagslíf allt frá árinu 1987. Það sem fyrst og fremst veldur þessu er langvarandi samdráttur í sjávarútvegi. Þjóðhagsstofnun gerir ráð fyrir að botnfiskaflinn á árinu 1992 verði 17% minni en á yfirstandandi ári. Þá má nefna að frá árinu 1987 til þessa árs hafa þjóðartekjur á mann lækkað að raungildi um 6,5%. Sé miðað við þær spár sem nú liggja fyrir um árið 1992 verða þjóðartekjur orðnar um 13% lægri en þær voru á árinu 1987. Veruleg ástæða er til að hafa áhyggjur af atvinnuöryggi verkafólks í kjölfar minnkandi botnfiskafla. Það er einfalt reiknisdæmi að með núverandi skipulagi veiða og vinnslu minnkar atvinna fiskverkafólks um næstum tvo daga í viku verði aflasamdráttur nálægt 20%. Þetta verður með öllum ráðum að koma í veg fyrir og hlýtur þess vegna athyglin að beinast að því hve ótrúlega mikill afli er fluttur á markaði erlendis án þess að íslenskt verkafólk komi nálægt vinnslu aflans. Þrátt fyrir þann aflasamdrátt sem lýst er hér að framan hefur afkoma fyrirtækja í sjávarútvegi hlutfallslega ekki versnað sem aflasamdrættinum nemur. Þar kemur til að fiskverð hefur hækkað mikið á undanförnum árum. Talið er að verð á botnfiski, mælt í SDR, hafi hækkað um rúmlega 12% milli áranna 1989 og 1990. Þjóðhagsstofnun áætlar að verðið hækki um 10% milli áranna 1990 og 1991. Hins vegar er ljóst að afkoma fyrirtækja í sjávarútvegi er mjög mismunandi og mörg þeirra eiga við verulegan rekstrarvanda að stríða, einkum vegna mikilla skulda og fjármagnskostnaðar. Það samdráttarskeið sem gengið hefur yfir íslenskan þjóðarbúskap að undanförnu hefur komið fram í auknu atvinnuleysi. Atvinnuleysi á tímabilinu 1980--1988 var að meðaltali 0,7% af vinnuafli. Á árunum 1989 og 1990 mældist atvinnuleysi hins vegar 1,7% bæði árin. Atvinnuleysi hefur í ár minnkað nokkuð og er nú gert ráð fyrir að það verði um 1,4% af vinnuaflinu. Útlit er fyrir að atvinnuleysi muni aukast og áætlað er að það geti farið í 2,6% af vinnuafli næsta árs ef ekki verður breyting á. Tilraunir okkar til að stækka þjóðarkökuna hafa að mestu brugðist. Milljarðar af þjóðarauðnum hafa tapast í laxeldis- og loðdýrafyrirtækjum og þrátt fyrir góðar vonir og mikið starf hafa fyrirætlanir okkar á sviði stóriðju brugðist í bili. Í næstum tvo áratugi hafði því ekki verið sinnt að leita eftir samvinnu við sterka aðila um byggingu stóriðju. Þegar það var loks gert og hyllti undir árangur brugðust ytri aðstæður. Byggingu nýs álvers hefur verið frestað um sinn, svo vissulega er útlitið ekki bjart. Það er einlæg von mín að samningsaðilar nái saman á skynsamlegum nótum. Sagan hefur kennt okkur Íslendingum að stóru stökkin í kjarasamningum hafa reynst röng. Sjálfur hef ég verið þátttakandi á þeim vettvangi í áratugi. Á því tímabili var verðbólgan og fylgifiskar hennar helsta viðfangsefnið. Eðlilega krafðist verkalýðshreyfingin þess að fá sanngjarnan hlut í þjóðartekjunum. Það grundvallaratriði var og er tekist á um bæði á hinum almenna vinnumarkaði og hjá því opinbera. Auðvitað hafa báðir aðilar gert mistök á áðurgreindum vettvangi. Það sem efst situr þó í huga mínum frá fyrstu árunum er minningin um hversu lítið var oft hugsað um framtíðina. Nánasta umhverfi og vandamál líðandi stundar var oftast efst á baugi á þessum vettvangi. Hjá verkalýðshreyfingunni hefur þetta breyst. Þar eru viðhorfin allt önnur en áður. Nú er það eitt meginefni í kjaramálaályktunum verkalýðsfélaganna að krefjast stöðugleika í efnahagsmálum og vara við verðbólguófreskjunni. Af þessu gætu aðrir lært. Ár eftir ár hafa kröfur um útþenslu ríkiskerfisins aukist. Ár eftir ár hafa fjárlög verið þannig úr garði gerð að helst mætti ætla að þeir sem þau gerðu og samþykktu hefðu trúað því í alvöru að þeir ættu aðeins eftir eitt ár á þingi. Eða trúað því að eftir líðandi ár kæmi ekki annað ár. Ríkissjóður hefur átt sér fáa formælendur. Menn hafa horft fram hjá því að það er grundvallaratriði að ríkissjóður sé rekinn án halla. Ef það er ekki gert verkar það út um allt þjóðfélagið. Vaxtastigið verður hærra ef ríkissjóður veður eins og villidýr um bankakerfið. Það verkar síðan á heimilin í landinu og atvinnulífið. Það eyðileggur heimilin og tortímir fyrirtækjunum. Allir tapa. Síðustu áratugir hafa verið tímabil uppgangs og aukinna þjóðartekna. Stjórnmálamenn og þjóðin öll hefur viljað fara hratt, hratt burt frá örbirgð til bjargálna, hratt til uppbyggingar og meira umfangs. Allir hafa kappkostað að byggja upp betra þjóðfélag. Fáir hafa spurt: Förum við of hratt, eða kostar þetta eitthvað? Ef eitthvað vantaði voru bara tekin erlend lán. Halli á ríkissjóði hefur síðustu árin fremur verið regla en undantekning. Meira að segja þegar góðærið var mest þá var mikill halli á ríkissjóði, sem er víðs fjarri heilbrigðri skynsemi. Oft hafa ríkisstjórnir flutt fjárlagafrv., sem tilgreindi hallalausan ríkisbúskap. Alþingi hefur líka oft afgreitt fjárlög, sem sýndi jákvæða niðurstöðu. Því miður hafa þetta yfirleitt reynst ómerkilegar sjónhverfingar sem nú koma okkur í koll. Það er athyglisvert og þess verður minnst í sögunni að síðustu árin hafa það verið aðilar vinnumarkaðarins sem hafa átt frumkvæði að því að ná tökum á verðbólgunni og skapa stöðugt efnahagsumhverfi. Ekki hefur skort vilja hjá viðkomandi ríkisstjórnum heldur stefnufestu og kjark. Eftir nær tveggja áratuga óðaverðbólgu hér á landi tókst með samkomulagi við aðila vinnumarkaðarins í ársbyrjun 1990 að ná kjarasamningum sem við nefnum nú jafnan þjóðarsátt. Þeir kjarasamningar mörkuðu tímamót. Þá tókst að snúa af þeirri óheillabraut, sem farin hafði verið. Samningarnir mörkuðu ótvíræð þáttaskil í verðlagsmálum. Þeir hafa aukið verðskyn almennings og skapað efnahagslegt umhverfi sem er nær þeim veruleika sem alla hafði dreymt um. Hækkun framfærsluvísitölu frá upphafi árs 1990 til ársbyrjunar 1991 var 7,3%, en árið áður hafði framfærsluvísitalan hækkað um tæplega 24%. Nú er gert ráð fyrir að verðbólgan frá upphafi til loka þessa árs verði um 7,7%. Þá hefur þjóðarsáttarsamningurinn treyst kaupmátt launa. Er nú talið að kaupmáttur atvinnutekna á mann verði 2% meiri á þessu ári en á sama tíma í fyrra í samanburði við kaupmáttarhrapið á árinu 1989 sem var nær 10%. Það er afar nauðsynlegt að leysa þær vinnudeilur sem nú standa yfir. Allir kjarasamningar eru lausir. Jöfnun lífskjara hlýtur að vera eitt brýnasta verkefnið til að endar nái saman. Umfram allt verður að tryggja atvinnuöryggið sem víða hefur brostið. Þau hundruð vinnufúsra launþega, sem nú eru atvinnulaus, verða að eygja von um betri tíð. Það er skoðun mín að samningar í takt við þjóðarsáttarsamninginn verði að takast. Þá tekst okkur að vinna okkur út úr vandanum. Þá tekst okkur að bjarga því sem bjargað verður og byggja upp á ný. Fjárln. hefur í þetta sinn lagt sig fram um að skera niður útgjöld. Láta ekki undan þrýstingi og kröfum um hærri fjárveitingar. Það er vissulega erfitt verk og ekki til vinsælda fallið. Það er hins vegar nauðsynlegt til að ná tökum á vandanum. Hefði allt rekið á reiðanum hefði það haft skelfilegar afleiðingar. Það hefði enn hækkað vexti, það hefði útilokað skynsamlega kjarasamninga. Auðvitað hefði mátt skera meira niður. Það hefði verið æskilegt til að ná fyllsta markmiði. Það hefði hins vegar komið niður á atvinnustiginu. Þar er ekki á bætandi. Það kemur annað ár. Umboð ríkisstjórnarinnar er fjögur ár. Takist okkur ætlunarverkið, að koma reiðu á efnahagsmálin, þá höfum við fært fórnir fyrir betri framtíð. Þá mun haldið af stað til uppbyggingar og betri lífskjara. Fjárlagafrumvarpið fyrir árið 1992 er það fyrsta sem núverandi ríkisstjórn leggur fram og markar sem slíkt fyrstu skrefin á braut þeirra umbóta sem nauðsynlegar eru í ríkisfjármálum. Því er jafnframt ætlað að tryggja þann árangur sem náðst hefur með þjóðarsáttarsamningunum og takast á við versnandi ytri skilyrði svo og rangar ákvarðanir í efnahagsmálum á liðnum árum. Meginforsendur fjárlagafrv. voru byggðar á þjóðhagsáætlun sem lögð var fram í októbermánuði sl. Þar var gert ráð fyrir að bygging álvers og tengdra mannvirkja hæfust á næsta ári. Eins og ég sagði áðan hefur ákvörðunum um framkvæmdir við álver verið frestað. Vegna þessa er staða efnahags- og atvinnumála miklu verri en gert var ráð fyrir þegar frumvarpið var lagt fram. Áhrif frestunar álversins og byggingar raforkuvers mun enn frekar auka á vanda ríkissjóðs. Eins og ég gat um óx tekjuvandinn verulega eftir að ríkisstjórnin lagði frv. fram. Ríkisstjórnin hefur brugðist við þeim vanda með tillögugerð þar sem markmiðið er að rekstrarhalli ríkissjóðs lækki niður í 3,5 milljarða kr. Meginmarkmið fjárlagafrv. fyrir árið 1992 eru: Að lánsfjárþörf opinberra aðila verði minni en 24 milljarðar kr. Að lánsfjárþörf ríkissjóðs verði minni en 1 milljarður kr. Að rekstrarhalli ríkissjóðs verði um 4 milljarðar kr. Að þessum markmiðum verði náð án þess að hækka skatta. Fjárln. hóf vinnu við undirbúning á afgreiðslu fjárlaga í síðustu viku septembermánaðar sl. með viðræðum við sveitarstjórnarmenn. Eins og á undanförnum árum auglýsti nefndin viðtalstíma þar sem þeim aðilum, er þess óskuðu, var gefinn kostur á að bera upp erindi sín við nefndina. Þá hafa samskipti fjárlaganefndar við einstök ráðuneyti verið mikil nú í kjölfar breyttra vinnubragða hjá ríkisstjórninni við gerð fjárlagafrumvarpsins, þar sem einstakir ráðherrar eru í ríkari mæli en áður gerðir ábyrgir fyrir fjármálum sinna ráðuneyta og stofnana. Þetta nýja verklag hefur auðsjáanlega nú þegar skilað árangri þar sem færri stofnanir ríkisins telja sig þurfa að koma til nefndarinnar með mál sín en áður. Það sem verður hvað mikilvægast við þessa breytingu er framkvæmd ríkisfjármála innan ársins því nú verða einstök ráðuneyti sjálf að ábyrgjast að rammi fjárlaga haldi. Þetta verður að telja einn af þýðingarmestu þáttum í því nauðsynlega aðhaldi sem ríkja þarf við rekstur á ríkiskerfinu. Nefndin hefur haldið 45 sameiginlega fundi og til nefndarinnar hafa komið til viðræðna um 180 aðilar. Á þessum tíma hefur nefndin fjallað, samhliða vinnu við fjárlagafrv. fyrir árið 1992, um fjáraukalög fyrir árið 1991 og 1990 ásamt ríkisreikningi fyrir árið 1989. Í þessum störfum hefur nefndin notið aðstoðar fjmrn. og Ríkisendurskoðunar eins og á undanförnum árum. Þá hafa einstök ráðuneyti veitt nefndinni upplýsingar og aðstoð. Ég vil fyrir hönd nefndarinnar þakka öllum aðilum fyrir gott starf. Þá hafa fastanefndir þingsins fjallað um fjárlagafrv. er varða málefnasvið þeirra og hefur fjárln. borist skriflegt álit nefndanna. Eins og ég hef rakið hér að framan hefur staða ríkissjóðs sett meiri hluta fjárln. þröngar skorður við afgreiðslu þeirra fjölmörgu óska um fjárveitingu til þeirra margvíslegu verkefna sem borist hafa á borð hennar í tengslum við afgreiðslu þessa frv. En við höfum reynt að taka tillit til þess allra nauðsynlegasta í erindum þess fólks sem á fund okkar kom eða sendi okkur erindi. Meiri hluti fjárln. hefur þurft að hafna flestum þeim beiðnum sem fyrir nefndina hafa verið lagðar. Við höfum starfað í anda þeirrar heimspeki sem Ásbjörn Jóakimsson predikaði í Íslandsklukkunni: ,,Ef ég hefði látið undan, þó ekki væri nema í þessu, og ef allir létu undan altaf og alsstaðar, létu undan fyrir draugum og fjanda, . . . hvar mundi þetta fólk þá eiga heima?`` Við erum að berjast af sannfæringu gegn þeim fjanda sem efnahagsvandanum fylgir. Það er gert af sannfæringu, við munum fylgja henni til sigurs, sigurs íslensku þjóðarinnar. Er nefndin hafði lokið afgreiðslu flestra þeirra erinda, sem til hennar bárust, lá fyrir að brtt., sem nefndin hafði sameiginlega unnið að, leiddu til hækkunar á 4. grein um 220,2 millj. kr. Þá fékk nefndin til umfjöllunar tillögur sem ríkisstjórnin samþykkti á fundi sínum 9. des. sl. Eru þær tillögur sem kunnugt er flestar til sparnaðar á útgjöldum ríkisins en einnig nokkrar sem fela í sér aukin útgjöld. Enn aðrar varða tekjuhlið fjárlagafrv. Meiri hluti nefndarinnar flytur verulegan hluta þessara tillagna við 2. umr. og nemur sparnaður samkvæmt þeim 957,6 millj. kr. að meðtöldum almennum sparnaðartillögum ríkisstjórnarinnar varðandi launa- og rekstrargjöld. Aðrar af þessum tillögum bíða 3. umr. Auk þess leggur meiri hluti nefndarinnar fram við þessa umræðu tillögur um frekari lækkanir útgjalda sem samtals nema 232 millj. kr. Í heild gera brtt meiri hluta nefndarinnar við 2. umr. ráð fyrir 969,4 millj. kr. lækkun útgjalda. Nefndin hefur ekki lokið afgreiðslu nokkurra mála og bíða þau 3. umr. Má þar nefna málefni sjúkrahúsa á höfuðborgarsvæðinu, þar með taldir ríkisspítalar, vegamál og nokkur önnur smærri mál. Þá er rétt að geta þess að ákvörðun um skólagjöld bíður einnig 3. umr. Enn fremur bíður samkvæmt venju tekjuhlið frv., B-hluti, og heimildir samkvæmt 6. gr. afgreiðslu nefndarinnar við 3. umr. Minni hluti nefndarinnar hefur kosið að standa ekki að brtt. meiri hlutans og hefur hann skilað séráliti. Vil ég nú víkja að einstökum þáttum þessara tillagna. 1. tillagan á þskj. 232 varðar Alþingi. Þar er lagt til að alþingiskostnaður lækki um 7 millj. kr. Lækkuninni er ætlað að ná til launa- og rekstrarkostnaðar. 2. tillagan varðar Byggðastofnun en þar er gert ráð fyrir lækkun rekstrarkostnaðar um 20 millj. kr. sem kemur til vegna samdráttar í starfsemi. 3. tillagan varðar aðalskrifstofu menntmrn. Þar er lagt til að framlag hækki um 4 millj. kr. vegna ferðakostnaðar vegna samnings um Evrópskt efnahagssvæði en meðan á samningum stóð var þessi kostnaður færður hjá utanrrn. 4. tillagan er við liðinn Almennir framhaldsskólar. Þar er lagt til að framlag til byggingarframkvæmda lækki um 5,5 millj. kr. 5. tillagan, stafliður a, varðar Landakotsskóla. Þar er lagt til að fjárveiting til skólans verði hækkuð um 1 millj. kr. vegna aukins rekstrarkostnaðar við skólann. Stafliður b varðar grunnskóla almennt. Lagt er til að fjárveiting lækki um 10 millj. kr. 6. tillagan varðar Þjóðminjasafn Íslands. Annars vegar er gert ráð fyrir að fjárveiting hækki um 2 millj. kr. vegna sýninga á vegum safnsins og hins vegar hækkar fjárveiting til verndunar gamalla húsa um 2 millj. kr. 7. tillagan varðar Listasafn Íslands. Þar er lagt til að fjárveiting hækki um 1 millj. kr. vegna leigu á húsnæði fyrir viðgerðir á vegum safnsins. 8. tillagan varðar Kvikmyndasafn Íslands. Lagt er til að fjárveiting hækki um 2 millj. kr. sem varið verði til sérstakra björgunaraðgerða á nítratmyndum safnsins en nítratmyndir voru notaðar á fyrstu árum kvikmyndagerðar. 9. tillagan lýtur að söfnum. Í staflið a er lagt til að fjárveiting til Listasafns ASÍ hækki um 1 millj. kr. vegna endurbóta á verkum safnsins. Í staflið b er lögð til hækkun á fjárveitingu um 2,5 millj. kr. til Listasafns Sigurjóns Ólafssonar og í staflið c er lagt til að fjárveiting til Byggða- og minjasafna hækki um 2,6 millj. kr. 10. tillagan varðar Þjóðleikhúsið. Þar er gerð tillaga um að fjárveiting til rekstrar hækki um 27,5 millj. kr. Að mati Þjóðleikhússins á óbreyttum rekstri hefði framlag úr ríkissjóði þurft að vera 309 millj. kr. árið 1992 en í frv. til fjárlaga er gert ráð fyrir 226,5 millj. kr. Fallist var á að leggja til að bætt verði við 27,5 millj. kr. en ætlast er til að leikhúsið endurskipuleggi reksturinn og dragi úr umfanginu sem nemur 55 millj. kr. Jafnframt er lagt til að ekkert framlag verði til endurbóta á Þjóðleikhúsinu á fjárlögum árins 1992. 11. tillagan varðar starfsemi áhugaleikhópa. Lagt er til að fjárveiting hækki um 2 millj. kr. Í staflið b er lagt til að fjárveiting til Menningarsjóðs félagsheimila hækki um 1,4 millj. kr. þannig að heildarfjárveiting samsvari 10% af skemmtanaskatti. 12. tillagan varðar starfsemi KFUM og KFUK. Er þar lagt til að fjárveiting hækki um 2 millj. kr. vegna rekstrar sumarbúða félagsins. 13. tillagan varðar ýmis íþróttamál. Þar er gert ráð fyrir að fjárveiting til Íþróttasambands Íslands hækki um 1,9 millj. kr. Þá er einnig lagt til að framlag til Ólympíunefndar Íslands hækki um 2,5 millj. kr. og framlag til Ólympíunefndar fatlaðra hækki um 0,8 millj. kr., hvort tveggja vegna Ólympíuleika á næsta ári. Þá er gert ráð fyrir að styrkir til íþróttafélaga hækki um 3,5 millj. kr. Einnig er lagt til að fjárveiting til Skáksambands Íslands hækki um 2,2 millj. kr. en á móti kemur að liðirnir Skákmót, styrkir og Skólaskákmót falli brott og er ætlast til þess að þessum viðfangsefnum verði sinnt af fjárveitingum til Skáksambandsins. Fjárln. taldi óhjákvæmilegt að styðja Skáksambandið í húsnæðiskaupum þess en Skáksambandið hefur, eins og kunnugt er, flust í nýtt og myndarlegt húsnæði. 14. tillagan varðar Menntastofnun Íslands og Bandaríkjanna og er gert ráð fyrir að fjárveiting hækki um 1,2 millj. kr. sem svarar til hækkunar á framlagi til dollaragildis. Ekki er vafi á því að stofnunin hefur gegnt mikilvægu hlutverki með því að efla samskiptin við hið öfluga menntakerfi Bandaríkjanna. Mikilvæg rök eru fyrir því að aukið framlag ríkisins til stofnunarinnar gæti skilað sér með mjög beinum hætti í hlutfallslega minni fjárþörf Lánasjóðs íslenskra námsmanna í Bandaríkjunum. Þeir, sem hljóta styrki stofnunarinnar til framhaldsnáms í Bandaríkjunum sækja um skóla sem Fulbright-styrkþegar. Skólar í Bandaríkjunum veita nær þrefalda þá upphæð sem Fulbright-styrkurinn nemur. 15. tillagan varðar aðalskrifstofu utanrrn. og er lagt til að fjárveiting til þýðingar laga og reglugerða Evrópubandalagsins hækki um 10 millj. kr. vegna samninga um Evrópskt efnahagssvæði. 16. tillagan varðar aðalskrifstofu landbrn. Þar er lagt til að fjárveiting hækki um 1 millj. kr. vegna ferðakostnaðar vegna samninga um Evrópskt efnahagssvæði en meðan á samningum stóð var þessi kostnaður færður hjá utanrrn. 17. tillagan varðar Hagþjónustu landbúnaðarins. Gert er ráð fyrir að fjárveiting hækki um 0,5 millj. kr. vegna þess að stofnuninni hefur verið falið viðfangsefni í tengslum við GATT-samninga. 18. tillagan lýtur að greiðslum vegna búvörusamninga. Þar er lagt til að beinar greiðslur til bænda vegna afurða lækki um 295 millj. kr. vegna þess að gert er ráð fyrir að greiðslum verði dreift á 12 mánuði, tímabilið 1. mars 1992 til 1. febr. 1993, en ekki öll á næsta ári eins og gert er ráð fyrir í fjárlagafrv. Þessi ráðstöfun er í samræmi við ákvæði búvörusamnings, nánar tiltekið grein 5.2.1., þar sem kveðið er á um tilhögun greiðslu til bænda. Þar kemur skýrt fram að beinar greiðslur skuli inntar ef hendi mánaðarlega frá 1. mars. Í greininni kemur fram að fullnaðaruppgjör skuli fara fram 15. des. vegna framleiðslu ársins þar sem tekið sé tillit til gæðaflokkunar framleiðslunnar. Í fjárlagafrv. var gert ráð fyrir að fullnaðaruppgjör og fullnaðargreiðsla af hálfu ríkissjóðs færu saman en hér er horfið frá þeirri forsendu, m.a. á grundvelli ákvæðanna um að greiðslurnar skuli inntar af hendi mánaðarlega. Rétt er að vekja athygli á því að 29. gr. búvörulaganna, nr. 46/1985, stendur óhögguð þess efnis að fullnaðargreiðsla afurðastöðva skuli fara fram eigi síðar en 15. des. 19. tillagan varðar ýmis verkefni á sviði búnaðarmála. Þar er gert ráð fyrir að tekinn verði inn nýr liður, Landþurrkun, og er áætlað að verja til þessa verkefnis 1,5 millj. kr. á næsta ári. Þá hækkar liðurinn Ýmis verkefni um 1,4 millj. kr. 20. tillagan varðar aðalskrifstofu sjútvrn. Þar er lagt til að fjárveiting hækki um 1 millj. kr. vegna ferðakostnaðar vegna samninga um Evrópskt efnahagssvæði. 21. tillagan snýr að sjávarútvegsmálum, ýmissi starfsemi. Þar er lagt til að framlag til starfsmenntunar í sjávarútvegi lækki um 10 millj. kr. 22. tillagan varðar Lögreglustjórann í Reykjvík. Þar er gert ráð fyrir að rekstrarkostnaður vegna almennrar löggæslu lækki um 10 millj. kr. 23. tillagan varðar Landhelgisgæslu Íslands. Þar er lagt til að fjárveiting til reksturs varðskipa lækki samtals um 31 millj. kr. og fjárveiting til reksturs flugvéla lækki um 19 millj. kr. 24. tillagan varðar embætti biskups Íslands. Þar er gert ráð fyrir að ýmis verkefni hækki um 0,5 millj. kr. vegna safnaðaruppbyggingar. 25. tillagan varðar prestaköll og prófastsdæmi. Þar er gert ráð fyrir að fjárveiting hækki um 1,8 millj. kr. og er sú hækkun til komin vegna stöðugildis aðstoðarprests í Keflavík. 26. tillagan varðar ýmsan kostnað vegna kirkjumála. Þar er lagt til að liðurinn Ýmislegt hækki um 2,4 millj. kr. og framlag til Hallgrímsskirkju hækki um 2 millj. kr. vegna viðgerða á kirkjunni. Þá er gert ráð fyrir að fjárveiting til Hóladómkirkju hækki um 2 millj. kr. 27. tillagan varðar aðalskrifstofu félmrn. Þar er gert ráð fyrir að fjárveiting hækki um 1 millj. kr. vegna ferðakostnaðar í tengslum við samninga um Evrópskt efnahagssvæði. 28. tillagan varðar málefni fatlaðra. Þar er tekinn inn nýr liður, Vistun geðfatlaðra, og er gert ráð fyrir fjárveitingu að upphæð 35 millj. kr. til þessa liðar. Framlaginu er ætlað að mæta kostnaði vegna vistunar geðfatlaðra einstaklinga sem vegna fötlunar sinnar geta ekki fært sér í nyt meðferð geðdeilda sjúkrahúsanna. 29. tillagan varðar Sólheima í Grímsnesi. Þar er gert ráð fyrir að framlag hækki um 4,5 millj. kr. Sú hækkun er til komin vegna samþykkta fjárveitinganefndar frá 13. mars 1991 um að gert verði ráð fyrir 9 millj. kr. framlagi á árunum 1992 og 1993 sem lokauppgjöri vegna fjárhagsvanda heimilisins. 30. tillagan varðar ráðstöfunarfé félmrn. Lagt er til að þessi liður hækki um 0,2 millj. kr. og er hér um leiðréttingu að ræða. 31. tillagan varðar ýmsa starfsemi á sviði félagsmála. Þar er lagt til að framlag til Slysavarnafélags Íslands hækki um 7,5 millj. kr. vegna viðhalds á skólaskipinu Sæbjörgu. Þá er gert ráð fyrir að framlag til starfsmenntunar í atvinnulífinu lækki um 10 millj. kr. 32. tillagan varðar aðalskrifstofu heilbr.- og trmrn. Þar er gert ráð fyrir að fjárveiting hækki um 2,5 millj. kr. vegna ferðakostnaðar í tengslum við samninga um Evrópskt efnahagsvæði. 33. tillagan varðar Tryggingastofnun ríkisins. Þar er gert ráð fyrir að framlag til lífeyristrygginga hækki um 80 millj. kr. Er ástæðan sú að útjöld til lífeyristrygginga hafa á þessu ári reynst hærri en áætlanir fjárlagafrv. gerðu ráð fyrir. Þá er gert ráð fyrir að framlag til sjúkratrygginga hækki um 600 millj. kr. Annars vegar er um að ræða 300 millj. vegna lyfjakostnaðar og hins vegar 300 millj. vegna hjálpartækja, sérreikninga sjúkrastofnana o.fl. Mikil aukning hefur orðið á þessu ári á ýmsum kostnaðarliðum sjúkratrygginga. Þrátt fyrir mikla lækkun á lyfjakostnaði sem greiddur er af Tryggingastofnun ríkisins virðist ljóst að ekki reynist unnt að ná honum niður fyrir 2 milljarða kr. á næsta ári. 34. tillagan varðar Atvinnuleysistryggingasjóð. Þar er gert ráð fyrir að framlag til sjóðsins hækki um 150 millj. kr. þar eð sýnt þykir að atvinnuleysi muni á næsta ári verða meira en forsendur fjárlagafrv. gerðu ráð fyrir. 35. tillagan varðar embætti landlæknis. Þar er lagt til að framlag hækki um 9 millj. kr. og er um að ræða framlag til Krýsuvíkursamtakanna vegna rekstrar meðferðarheimilis í Krýsuvík fyrir fíkniefnaneytendur. Í haust fór fjárln. í heimsókn að meðferðarheimilinu í Krýsuvík. Vistmenn í meðferð í Krýsuvík eru 18 að tölu sem er talsvert meira en reiknað var með. Þá er biðlisti langur. Starfið þar hefur verið unnið undir eftirliti landlæknis og hafa starfsmenn embættisins reglulegt eftirlit með starfseminni. Ljóst er að í Krýsuvík er unnið gífurlega mikið og þarft sjálfboðastarf. Á heimilinu er vistað fólk sem er hvað verst sett vegna vímuefnaneyslu. 36. tillagan snýr að Hollustuvernd ríkisins. Þar er lagt til að framlag til heilbrigðiseftirlits lækki um 5 millj. kr. og framlag til rannsóknastofa lækki um 5 millj. kr. Ástæðan er sú að gert er ráð fyrir 10 millj. kr. hækkun á sértekjum stofnunarinnar. 37. tillagan varðar Sjúkrahúsið á Akranesi. Þar er gert ráð fyrir að fjárveiting hækki um 2,2 millj. kr. vegna leiðréttingar á álagshlutfalli á launum. 38. tillagan varðar Fjórðungssjúkrahúsið á Akureyri. Þar er gert ráð fyrir að fjárveiting lækki um 3,8 millj. kr., einnig vegna leiðréttingar á álagshlutfalli á launum. 39. tillagan varðar Sjúkrahúsið í Keflavík. Þar er gert ráð fyrir að fjárveiting hækki um 1,6 millj. kr. vegna leiðréttingar á álagshlutfalli á launum. 40. tillagan snýr að sjúkrahúsum og læknisbústöðum. Lagt er til að framlag til byggingar sjúkrahúsa, heilsugæslustöðva og læknisbústaða hækki um 4,2 millj. kr. 41. tillagan snýr að ýmissi starfsemi á sviði heilbrigðismála. Þar er gert ráð fyrir að framlag til Krabbameinsfélags Íslands vegna krabbameinsleitar lækki um 19 millj. kr. en um ofáætlun var að ræða í frv. Þá er tekinn inn nýr liður, Bláalónsnefnd, og áætlað að veita 7 millj. kr. til rannsóknaverkefna. Fyrir nokkru var samþykkt þingsályktun um að rannsaka fjölþætta nýtingu Bláa lónsins við Svartsengi. Nefnd var skipuð til að gera tillögu um fjölþætta nýtingu þess og til verkefnisins stofnað í samvinnu við heilbr.- og trmrn. Bláa lónið er nú þegar vinsæll ferðamannastaður og er nafn þess þekkt víða um heim. Fram kom í viðtali við nefndarmenn að sérstaða lónsins liggur í hugsanlegum lækningamætti þess sem nauðsynlegt er að kanna ef með rökum á að vera hægt að gera tillögu um nýtingu þess í heilbrigðisskyni, ekki síst með skírskotun til ferðamanna og ferðaþjónustu. Reynist niðurstöður rannsóknarinnar jákvæðar er ekki vafi á því að við Bláa lónið myndast atvinnustarfsemi og umsvif sem koma til vegna aðsóknar innlendra sem erlendra gesta, jafnt heilbrigðra sem sjúkra. Þá er gert ráð fyrir að ýmis framlög hækki um 4,1 millj. kr. 42. tillagan snýr að hjúkrunarheimilinu Skjóli. Þar er lagt til að fjárveiting hækki um 17 millj. kr., en um er að ræða sambýli fyrir Alzheimer-sjúklinga. Tillögur 43--91 snúa að heilsugæslustöðvum. Gert er ráð fyrir að sértekjur heilsugæslustöðva hækki samtals um 122,8 millj. kr. Á móti lækka tilfærslur að fjárhæð 64,6 millj. kr. á fjárlagaliðnum Heilsugæslustöðvar, almennt, þannig að nettóhækkunin er 68,2 millj. kr. Ástæða þessa er nýútkomin reglugerð um komugjald á heilsugæslustöðvar og ýmsa aðra sjúkraþjónustu sem leiðir til þess að lækka verður fyrri áætlanir um sértekjur heilsugæslustöðva. 92. tillagan varðar aðalskrifstofu fjmrn. Þar er gert ráð fyrir að fjárveiting hækki um 2,5 millj. kr. vegna ferðakostnaðar í tengslum við samninga um Evrópskt efnahagssvæði. 93. tillagan varðar embætti ríkistollstjóra. Þar er lagt til að fjárveiting lækki um 5 millj. kr. og er stofnuninni ætlað að mæta þessu með hækkun sértekna vegna sölu á tollskýrslueyðublöðum. 94. tillagan snýr að tollstjóranum í Reykjvík. Þar er gert ráð fyrir að fjárveiting lækki um 5 millj. vegna lækkunar á rekstrarkostnaði. 95. tillagan varðar útgjöld samkvæmt heimildarákvæðum. Þar er lagt til að fjárveiting lækki um 5 millj. kr. 96. tillagan varðar skýrsluvélakostnað ríkisins. Þar er gert ráð fyrir að fjárveiting til tekjubókhaldskerfis lækki um 2 millj. kr. Fjárveiting til skattvinnslukerfis lækki einnig um 2 millj. kr. og fjárveiting til bókhalds- og áætlunarkerfis ríkisins lækki um 1 millj. kr. Í öllum tilfellum er um að ræða lækkun á rekstrarkostnaði. 97. tillaga varðar liðinn Ýmislegt hjá fjmrn. Þar er gert ráð fyrir að ýmis sameiginlegur kostnaður lækki um 8,5 millj. kr., ýmsar endurgreiðslur lækki um 10 millj. kr. og framlag til ríkisbifreiða lækki um 1,5 millj. kr. Tillögur 98--101 varða hafnamál. Stofnkostnaður hækkar um 75,3 millj. kr. og er það eini liðurinn sem hækkar verulega í afgreiðslu fjárln. Á líðandi ári var gert ráð fyrir 508 millj. kr. í fjárveitingu en 10 millj. voru skornar af því við afgreiðslu fjáraukalaga. Heildarframkvæmdir í ár munu hins vegar kosta um 1.100 millj. kr., þar af er hlutur ríkisins 822 millj. kr. Nefndinni var vissulega vandi á höndum við að skipta því fé sem fjárlagafrv. tilgreinir. Er það vegna þess að af þessari upphæð varð að greiða 309,6 millj. í skuldir og vexti og 175 millj. vegna ferjumannvirkja í Þorlákshöfn og Vestmannaeyjum. Þá varð að láta fé í samningsbundnar framkvæmdir í Bolungarvík. Það verður að segja þá sögu eins og hún er að mjög erfitt var að skipta því sem eftir var því vissulega er þörfin mikil. Um allt land er hrópað á hafnaframkvæmdir og viðhald þeirra mannvirkja sem fyrir eru. Ekki er vafi á því að sá samdráttur sem átti sér stað í hafnaframkvæmdum á árunum 1985--1987 varð til þess að mikill vandi safnaðist fyrir. Segja má að bygging ferjumannvirkis vegna nýs Herjólfs sé bráðaverkefni sem varð ekki komist hjá að sinna. Því verki lýkur á miðju sumri. Því má ætla að á næsta ári verði meira fé til viðhalds og nýframkvæmda og léttara að skipta fénu. Þá eru teknir inn tveir nýir liðir. Annars vegar hafnarmannvirki í Sandgerði, 47,7 millj. kr., sem er afborgun af láni vegna framkvæmda sem lokið er en sveitarfélagið hefur greitt sinn hluta að fullu. Hins vegar framkvæmdagjald til hafna að fjárhæð 125 millj. kr. sem eru sértekjur en gert er ráð fyrir að lagt verði sérstakt 10% álag á aflagjald á fisk upp úr sjó og 20% álag á vörugjald vegna varnings sem fer um hafnir landsins. Gjaldið verður notað til að fjármagna hluta kostnaðar ríkissjóðs vegna hafnaframkvæmda á árinu 1992. 102. tillagan varðar ýmis framlög á sviði samgöngumála. Þar er tekinn inn nýr liður, Ýmislegt, og er honum ætlaðar 3 millj. kr. m.a. til styrktar vetrargistingu víða um land. Hinn liðurinn er Ýmis ferðamál og er gert ráð fyrir að verja 2 millj. kr. til þessa verkefnis. 103. tillagan varðar Iðntæknistofnun Íslands. Tekinn er inn nýr liður, Tæki og búnaður, 9 millj. kr. Skýringin er sú að þessi liður féll niður í frv. 104. tillagan varðar aðalskrifstofu viðskrn. Þar er gert ráð fyrir að fjárveiting hækki um 6 millj. kr. Annars vegar er um að ræða framlag til Neytendasamtakanna, 1 millj. kr., og hins vegar 5 millj. kr. vegna ferðakostnaðar í tengslum við samninga um Evrópskt efnahagssvæði. 105. tillagan varðar niðurgreiðslur á vöruverði. Þar er gert ráð fyrir að niðurgreiðslur á mjólkurdufti lækki um 100 millj. kr. Lagðir verða jöfnunartollar á innflutt sælgæti til að jafna samkeppnisstöðu innlends iðnaðar. 106. tillagan varðar aðalskrifstofu umhvrn. Þar er lagt til að fjárveiting hækki um 2 millj. kr. Um er að ræða framlag til byggingarstaðlagerðar á árinu 1992. 107. tillagan varðar ýmis verkefni á sviði umhverfismála. Tekinn er inn nýr liður, Átak í sorphirðumálum. Í þetta verkefni eru veittar 5 millj. kr. til undirbúnings að samvinnuátaki ríkis og sveitarfélaga um sorphirðu og förgun sorps. Þá er gert ráð fyrir að frestað verði samkeppni um hönnun og byggingu Náttúruhúss í Reykjavík. 108. tillagan varðar embætti veiðistjóra. Þar er gert ráð fyrir að framlag til eyðingar refa og minka hækki um 12,3 millj. kr. þar sem fjárveiting í frv. er ekki nægjanleg þrátt fyrri skerðingarákvæði í frv. til laga um ráðstafanir í ríkisfjármálum fyrir árið 1992. 109. tillagan varðar embætti skipulagsstjóra ríkisins. Þar er gert ráð fyrir skerðingu á lögbundnu framlagi ríkissjóðs sem verður eigi hærra en 4,5 millj. kr. 110. tillagan snýr að almennum sparnaði í rekstri ríkisins. Með almennu aðhaldi verði rekstrarkostnaður ríkissjóðs lækkaður um 1.500 millj. kr. Ráðuneytum og stofnunum verði gert að ná fram 2.455 millj. kr. sparnaði með 5% lækkun rekstrarkostnaðar sem skiptist þannig að laun lækki um 6,7% eða um 2.255 millj. kr. og rekstrargjöld lækki um 1,3% eða um 200 millj. kr. Til móts við þennan niðurskurð verði 955 millj. kr. ráðstafað til yfirstjórnar ráðuneytanna. Gert er ráð fyrir að einstakar stofnanir útfæri þennan sparnað með viðeigandi hætti. Auk þeirra brtt. sem ég hef nú gert grein fyrir þá féllst fjárln. á að veita 14 millj. kr. til Kvikmyndasjóðs vegna norræns kvikmyndaverkefnis sem verða teknar af 91,5 millj. kr. fjárveitingu til sjóðsins. Heimild fyrir þessu verkefni var staðfest við afgreiðslu við fjáraukalaga 1991 fyrir skemmstu. Enn fremur vill fjárln. beina því til stjórnar Byggingarsjóðs rannsókna í þágu atvinnuveganna að sjóðurinn leggi málefnum Fiskeldishúss lið en talið er að að lágmarki þurfi 8,5 millj. kr. til að ganga frá innréttingum og kaupa brýnasta húsbúnað þannig að hefja megi starfsemi í húsinu á næsta ári. Í frv. til fjárlaga 1992 er ekki gert ráð fyrir stofnkostnaðarframlagi til þessa húss hjá neinum þeim ríkisaðila sem að byggingunni stendur. Ég vil fyrir hönd nefndarinnar þakka starfsmanni okkar, Sigurði Rúnari Sigurjónssyni, fyrir frábært starf og mikinn dugnað. Þá hefur nefndin notið góðrar aðstoðar starfsfólks hjá Ríkisendurskoðun og fjmrn. Einnig viljum við færa starfsfólki Alþingis þakkir, bæði hér og þá ekki síður fólkinu í Austurstræti 14, sem lagt hefur sig fram um að greiða okkar götu í einu og öllu. Ég flyt og öllum samstarfsnefndarmönnum mínum, bæði stjórnarsinnum og stjórnarandstæðingum, þakkir fyrir mjög gott samstarf og umburðarlyndi í minn garð en allir hafa þeir lagt sig fram um að störf nefndarinnar gætu gengið sem greiðast. Virðulegi forseti. Ég hef nú lokið máli mínu og legg til að þær brtt. sem meiri hluti fjárln. flytur á þskj. 233 verði samþykktar að lokinni þessari umræðu.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir nál. frá minni hluta fjárln. sem flutt er á þskj. 238, við frv. til fjárlaga fyrir árið 1992. Þar sem fjárlagafrv. fyrir árið 1992 er nú tekið til 2. umr. undir mjög óvenjulegum kringumstæðum vill minni hluti fjárln. láta eftirfarandi koma fram varðandi undirbúningsvinnu fjárln. við frumvarpið: Samkvæmt starfsáætlun Alþingis átti 2. umr. fjárlaga að fara fram 3. des., enda á 3. umr. samkvæmt lögum að fara fram eigi síðar en 15. des. ár hvert. Þrátt fyrir þetta fer 2. umr. ekki fram nú fyrr en 11. des. við kringumstæður sem minni hluti fjárln. gerir alvarlegar athugasemdir við. Undirbúningsvinna að afgreiðslu fjárlaga hófst í september sl. og þegar í upphafi þings var ljóst að róttækar breytingar þyrfti að gera á frumvarpinu þar sem forsendur þess gátu engan veginn staðist. Þetta var rækilega undirstrikað af fulltrúum minni hlutans í fjárln. við 1. umr. fjárlaga. Viðtöl í fjárln. við fulltrúa sveitarfélaga, ráðuneyta og stofnana voru með hefðbundnum hætti, en eftir að frekari úrvinnsla hófst var samráði við fulltrúa stjórnarandstöðunnar í nefndinni í ýmsu ábótavant. Minni hlutinn hefur gagnrýnt þessi vinnubrögð, en telur þó ekki að öllu leyti við meiri hluta nefndarinnar að sakast, heldur öllu fremur við ríkisstjórnina og vinnubrögð hennar. Þó tók fyrst steininn úr þegar ríkisstjórnin tilkynnti uppskurð, bæði á tekju- og gjaldahlið frumvarpsins, daginn áður en 2. umr. átti að fara fram. Það hefur vissulega komið fyrir áður að ríkisstjórnir á hverjum tíma hafa lagt til breytingar á tekju- og gjaldahlið fjárlagafrumvarpsins með stuttum fyrirvara. Slíkar tillögur hafa þó hingað til snert einstaka og afmarkaða þætti fjárlagafrumvarpsins. Sá uppskurður, sem hér um ræðir, svo seint fram kominn, er einsdæmi. Hér er um mjög víðtækar aðgerðir að ræða og skal hér aðeins drepið á nokkur atriði: Ætlunin er að lækka launaliði um 6,7% og rekstrarliði frumvarpsins um 1,3%, og nemur lækkunin samtals um 2.455 millj. kr. Til móts við þennan niðurskurð er varið til yfirstjórnar ráðuneytanna 955 millj. kr. til að greiða fyrir framkvæmd niðurskurðarins. Alla nánari útfærslu á þessum áformum vantar en ljóst er að með þessu er ráðstöfunarfé ráðuneyta aukið og fjárveitingavaldið tekið af Alþingi sem því nemur. Um 700 millj. kr. er velt yfir á sveitarfélögin auk þess sem áður var komið fram í frumvarpinu og er m.a. ætlunin að þau standi undir 400 millj. kr. útgjöldum til málefna fatlaðra. Þetta er breyting á verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga sem ekkert samráð hefur verið haft um við sveitarfélögin. Einnig er gert ráð fyrir að landsútsvar, sem Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins greiðir og nemur um 300 millj. kr. renni í ríkissjóð. Í stað þess hluta landsútsvarsins, sem átti að renna í Jöfnunarsjóð sveitarfélaga, eiga sveitarfélögin að leggja fram sem nemur 0,1% af útsvarstekjum sínum. Þetta er bein tekjuskerðing hjá sveitarfélögum og rýrir möguleika þeirra til að sinna þeim verkefnum sem þeim eru ætluð. Auk þeirrar miklu kjaraskerðingar, sem áætlaður niðurskurður á launalið getur haft í för með sér, og þeirrar almennu launastefnu sem boðuð er í frumvarpinu, gera nýjar tillögur ríkisstjórnarinnar ráð fyrir breytingu á greiðslum barnabóta. Hún á að gefa ríkissjóði 500 millj. kr. sparnað. Til viðbótar er sérstaklega vegið að tveimur atvinnustéttum í landinu. Gert er ráð fyrir að fresta beinum greiðslum til bænda tvo síðustu mánuði ársins 1992 og velta þeim yfir á árið 1993. Upplýst er að forustumönnum Stéttarsambands bænda var tilkynnt um þessa ákvörðun en ekkert samráð haft við þá að öðru leyti. Þá er ætlunin að ,,skerpa reglur`` um sjómannafrádrátt og miða hann við úthaldsdaga. Hér er um skerðingu á réttindum að ræða sem sjómenn hafa náð í kjarasamningum. Viðbrögð þeirra hafa verið mjög hörð, enda ekkert samráð við þá haft. Þá er áætlað að framkvæmdum við hluta Vestfjarðaganga verði frestað. Sú aðgerð á að spara ríkissjóði 250 millj. kr. Með frestuninni er rift samningsbundnu verki sem leiða mun til fjárútláta fyrir ríkissjóð. Hér er aðeins drepið á stærstu breytingarnar sem tillögur þær, sem ríkisstjórnin kynnti fjárln. þann 9. des. fela í sér. Beiðni minni hluta nefndarinnar um að fá fulltrúa þeirra aðila, sem þessi mál varða, til viðtals við nefndina var hafnað, en þó munu þau atriði, sem varða tekjuhlið, svo og nokkrir aðrir þættir, verða ræddir milli 2. og 3. umr. frumvarpsins. Af þessu má ljóst vera að minni hluti fjárln. hefur enga aðstöðu haft til þess að fá heildarsýn yfir fjárlagagerðina, eða gera sér grein fyrir áhrifum breytinga, hvorki á tekju- né gjaldahlið. Því telur minni hlutinn þessa umræðu í raun ótímabæra og mun af þessum ástæðum hvorki standa að breytingartillögum meiri hlutans né flytja breytingartillögur við frumvarpið við 2. umr. Hins vegar mun minni hlutinn gefa út framhaldsnefndarálit fyrir 3. umr. og áskilur sér rétt til að flytja breytingartillögur við lokaumræðu málsins. Í ljósi þess sem sagt hefur verið hér að framan mun minni hluti fjárln. sitja hjá við afgreiðslu frv. við 2. umr. Guðrún Helgadóttir, einn af fulltrúum minni hlutans í fjárln. var fjarverandi við lokaafgreiðslu málsins í nefndinni en undir þetta nál. skrifa, auk mín, hv. alþm. Margrét Frímannsdóttir, Jóna Valgerður Kristjánsdóttir og Jón Kristjánsson. Virðulegi forseti. Ég hef nú leyft mér að lesa upp þetta nál. af því að ég tel að mál séu nú með nokkuð sérstökum hætti. Í nál. er ítrekað og gerð grein fyrir því að minni hluti fjárln. telur sig ekki hafa haft aðstöðu til þess að fá heildaryfirsýn yfir stöðu mála eins og þau eru í dag. Þar á ég við að við erum í fyrsta lagi að fjalla um fjárlagafrv. sem vissulega er hér til umræðu. Þá erum við í raun að fjalla einnig um ýmis ákvæði svokallaðs bandorms eða frv. um ráðstafanir í ríkisfjármálum sem reyndar var rætt hér fyrir nokkrum dögum síðan í hv. Alþingi. Við erum einnig að fjalla um nýframkomna tilkynningu frá hæstv. ríkisstjórn. En í þeirri tilkynningu felast umfangsmiklar breytingar sem því miður er ekki tekið á heilstætt þannig að sumt af þeim er flutt hér og nú við 2. umr. en annað látið bíða til 3. umr. Í raun gerir það málið enn þá flóknara og erfiðara að fá yfir það þá yfirsýn sem við stjórnarandstöðuþingmenn teljum nauðsynlega. Í þessu nál. er síðan eingöngu fjallað um vinnubrögð nefndarinnar og þessar síðbúnu tillögur ríkisstjórnarinnar og stjórnarflokkanna um margvíslegar breytingar á frv. Þær brtt. skipta milljörðum króna, ýmist til breytingar á tekjum eða gjöldum. Hins vegar höfum við ekki fjallað í þessu nál. ítarlega um frv. sjálft en eins og fram kemur í því áskiljum við okkur rétt til þess að gera það síðar. Ég ætla þá fyrst að fara nokkrum orðum um þessar breytingar sem getið er um í nál. og hafa verið til umfjöllunar núna seinustu klukkutímana, má kannski segja síðustu sólarhringa eða dægur, en síðar um einstök efnisatriði fjárlagafrv. Það er vissulega við mikinn vanda að glíma í efnahags- og atvinnumálum þjóðarinnar, á það skal ekki dregin dul. Áframhaldandi samdráttur í fiskveiðum hlýtur að hafa veruleg áhrif á afkomu ríkissjóðs. Við höfum þurft að draga saman fiskveiðar á undanförnum árum svo verulegu magni nemur og enn er fyrirsjáanlegur meiri samdráttur á næsta ári. Fyrirhugaðar framkvæmdir við nýtt álver, sem hæstv. ríkisstjórn batt vonir við að geta nýtt sér nokkuð til tekjuauka við þessa fjárlagagerð, frestast nú um óákveðinn tíma. Það er a.m.k. ljóst að þær framkvæmdir eru ekki lengur á næsta leiti og óvíst hvenær eða hvort nokkuð verður úr slíkum framkvæmdum á næstu árum. Þetta undirstrikar að sjálfsögðu nauðsyn þess að gæta ýtrasta aðhalds og hagræðingar í ríkisrekstrinum. Ríkisstjórnin hefur hins vegar talið það meginatriði sinnar efnahagsstefnu og þeirra efnahagsaðgerða sem hún telur að þurfi að grípa til að skera niður ríkisútgjöldin og er reyndar það eina sem hæstv. forsrh. nefnir aðspurður um aðgerðir eða væntanlegar aðgerðir. Það eitt á að lækna allt, skapa á svigrúm fyrir atvinnulífið og það á að lækka vextina. Öðruvísi mun það ekki verða hægt að áliti hæstv. forsrh. og hæstv. ríkisstjórnar. Mikilvægum aðhaldsaðgerðum og sparnaði í ríkisrekstri skal ekki á móti mælt. Hins vegar er róttækur niðurskurður þess eðlis að hann þarf að skoða í miklu víðara samhengi. Hann þýðir vissulega samdrátt í atvinnulífi. Hann þýðir samdrátt á ýmsum sviðum sem ríkið, hið opinbera, er frumkvöðull að. Ég nefni þar t.d. veigamiklar opinberar framkvæmdir. Ég nefni ýmsa þjónustustarfsemi, sem í sumum byggðarlögum landsins er kannski orðin eða að verða einn stærsti vinnuveitandinn. Niðurskurður, sem orsakar verulegan samdrátt í þessari þjónustu, leiðir af sér atvinnuleysi, sem einnig kostar ríkið fjármuni. Stjórnarandstaðan telur ríkisstjórnina ekki velja réttar leiðir í þeim boðskap sem hún setur fram, bæði í fjárlagafrv., í boðuðum aðgerðum samkvæmt nýjum tillögum við fjárlagafrv. svo og í frv. um ráðstafanir í ríkisfjármálum og ekki heldur í hugmyndum um breytingar á skattalögum. Í stað nauðsynlegra kerfisbreytinga og aðhalds og sparnaðar, sem virkilega dregur úr kostnaðarþátttöku, er kostnaðurinn eingöngu fluttur til. Sjúkir eru látnir greiða fyrir heilbrigðisþjónustuna, nemar eða foreldrar þeirra eru látnir greiða fyrir skólagönguna. Atvinnulífið, sem vissulega er nú í veikri stöðu, er látið taka á sig þungar byrðar og sveitarfélögin eiga að yfirtaka u.þ.b. 1 milljarð kr., samkvæmt þessum tillögum sem lagðar hafa verið fram seinustu daga, með breyttri verkaskiptingu. Hér er að mínu áliti ekki um raunverulegar breytingar á rekstrarkostnaði að ræða. Læknisviðtalið t.d. kostar eftir sem áður sömu 5 þús. kr. svo að dæmi sé tekið hvort sem sjúklingurinn greiðir 750 kr. af því eða 1500 kr. Hér er ekki nein kerfis- eða skipulagsbreyting. Það er jafnvel á þessu sviði horfið frá þeim breytingum sem áttu að hafa áhrif á að sjúklingar og einstaklingar sem þurfa á heilbrigðisþjónustu að halda leituðu til heilsugæslustöðva og til hinna ódýrari kosta í heilbrigðisþjónustunni í stað hinna dýrari eins og sérfræðiþjónustu og sjúkrahúsa með því að setja á ný gjaldtökur á þjónustu heilsugæslustöðvanna. Vissulega er aðeins dregið úr fyrri hugmyndum hvað þetta varðar. Samkvæmt fjárlagafrv. átti þessi sjúklingaskattur, þessi ný skattur sem kallaður er nú þjónustugjöld á fínu máli, að skila 375 millj. kr. Þessar 375 millj. eru samkvæmt nýjustu tillögum lækkaðar um 68 millj. en eftir standa rúmar 300 millj. kr. sem almenningur þarf að borga fyrir að heimsækja heilsugæslustöðvarnar. Hugmyndir um ókeypis aðgang að þessari þjónustu var liður í kerfisbreytingum. Mig langar, með leyfi forseta, að lesa hér upp eina málsgrein úr bréfi sem hæstv. heilbrrh. svo og þingmönnum Norðurl. e. hefur borist frá læknaráði Heilsugæslustöðvarinnar á Akureyri þar sem þessi sjónarmið eru undirstrikuð. Þessi málsgrein hljóðar svo: ,,Læknaráð Heilsugæslustöðvarinnar á Akureyri lýsir eindreginni andstöðu sinni við öll áform um aukna gjaldtöku fyrir heilsuvernd á heilsugæslustöðvum. Heilsuvernd sem nær til allra án tillits til efnahags eða búsetu hefur verið einn traustasti hornsteinn heilbrigðisþjónustunnar. Ein af grundvallarforsendum árangursríkra forvarna er að til þeirra náist sem eru í áhættuhópum. Gjald fyrir heilsuvernd mundi stórlega torvelda slíkt og væri þannig fráhvarf frá þeirri yfirlýstu stefnu heilbrigðisyfirvalda og Alþingis að leggja beri aukna áherslu á forvarnir.`` Undir þetta skrifa tíu læknar á þessari heilsugæslustöð. Hæstv. heilbrrh. og hæstv. forsrh. hafa báðir sagt í samtölum við fjölmiðla og ræðum hér á hv. þingi að undanförnu að það að fella niður gjald vegna komu á heilsugæslustöð hafi verið gert í tilraunaskyni. Þetta er rangt. Það hef ég reyndar rakið hér í ræðu sem svar við ræðu hæstv. forsrh. en vil ítreka að um var að ræða kerfisbreytingu til þess að styrkja forvarnir og forvarnastarf, það mikilvæga starf heilsugæslustöðvanna eins og fram kemur í þessu bréfi sem ég vitnaði hér til. Lyfjakostnaðurinn eftir allt bramboltið, sem er búið að vera áberandi í sumar og haust, er aftur kominn í um það bil 200 millj. kr. á mánuði. Það þýðir að heildarútgjöld sjúkratryggingadeildar Tryggingastofnunarinnar gætu numið á næsta ári um 2,4 milljörðum kr. Þau eru þá aftur að nálgast það mark þegar þau voru hæst þó að vissulega hafi þau ekki enn náð því. Þetta hefur hins vegar þýtt aukin útgjöld fyrir einhvern fjölda fólks og auðvitað ærinn kostnað fyrir kerfið, m.a. með því að gefa út 15--16 þús. ný lyfjakort sem eru m.a. ástæðan fyrir því að þessi sparnaður hefur nú minnkað. Enn er haldið í tillögur hæstv. ríkisstjórnar og stjórnarliða um skólagjöldin, þrátt fyrir andstöðu einstakra stjórnarliða og reyndar álit lögfræðinga um að gjaldtakan sé ólögleg, a.m.k. ekki heimil eins og sakir standa. Til þess þurfi að koma til lagabreytingar. Fróðlegt væri að heyra í þessum fulltrúum stjórnarliðanna sem hafa lýst andstöðu sinni við þessa tillögu hér við umræðuna og vita hvað þeir segja um stöðu málsins. Nýjar álögur á atvinnulífið, í hverri aðgerð sem boðuð er, koma fram bæði í landbúnaði og sjávarútvegi. Útgjöld á sjávarútveg nálgast u.þ.b. 1 milljarð kr., fyrir utan hugmyndir um ábyrgðasjóð launa vegna gjaldþrota. Þar á líka að velta nýjum álögum á atvinnulífið svo hundruðum millj. kr. skiptir. Þetta eru aðgerðirnar í stað þess að leita leiða til að létta álögum af atvinnulífinu, t.d. með því að lækka vextina. Það er nú svigrúm til þess að gera það og ég hef nýlega heyrt fulltrúa og bankastjóra eins af stærri bönkunum í landinu lýsa því yfir að hann teldi til þess svigrúm. Það var reyndar einnig hans skoðun að það væri það jákvæðasta sem hægt væri að gera í sambandi við yfirstandandi kjarasamninga þó svo að ekki náist samkomulag eða samstaða um það milli málsaðila og ríkisstjórnin lætur sig það mál engu varða. Þannig ætti vissulega að vera hægt að leggja því lið að svigrúm skapaðist fyrir kjarasamningana. Frv. um ráðstafanir í ríkisfjármálum veltir nýjum kostnaði á sveitarfélögin um nær 200 millj. kr. En nú tekur því miður steininn nánast úr. Það fer að nálgast milljarð þegar þessar róttæku breytingar á verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga hafa náð fram að ganga ef svo fer sem boðað er. Sveitarfélögin eiga, eins og fram kom í nál. okkar fulltrúa minni hlutans í fjárln., að taka á sig á þriðja hundrað millj. kr. í stað jöfnunargjaldsins sem landsútsvar Áfengisverslunarinnar greiddi áður til Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga. Það á nú að koma frá sveitarfélögunum sjálfum og síðan eiga sveitarfélögin að taka á sig þessar 400 millj. kr. sem eru verkefni á sviði málefna fatlaðra. Ég hefði haft gaman af því að heyra skýringar hæstv. félmrh. á því sem hún lét falla í sjónvarpsfréttum í gærkvöld að hér væri ekki um að ræða breytingar á verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga. Ég geri ekki kröfu um það, virðulegi forseti, að hún sé kölluð hér til fundarins en það væri æskilegt og reyndar nauðsynlegt síðar í þessari umræðu að hæstv. félmrh. skýrði það út fyrir okkur hvað þetta er ef þetta er ekki breyting á verkaskiptingunni. Ég tel að sveitarfélögin séu fær um að annast viðbótarverkefni og þau geta hugsanlega verið á þessu málasviði, sviði fatlaðra. En ég tel um það þurfa að nást samkomulag milli aðila, það þurfi að ræða þessa nýju verkaskiptingu en ekki boða hana eftir einn næturfund. Við höfum setið við það, missirum og jafnvel árum saman, að leita að nýjum leiðum, nýrri verkaskiptingu, og komist að samkomulagi, fulltrúar ríkisvaldsins annars vegar og fulltrúar sveitarfélaganna hins vegar, bæði um útgjöldin, um verkefnin og um tekjur til að standa undir þeim. En nú er önnur aðferð viðhöfð og, eins og hér hefur margkomið fram, hundruðum milljóna, nær milljarði, velt yfir á sveitarfélögin í auknum kostnaði sem er breyting á verkaskiptingu. Hér teljum við stjórnarandstæðingar ekki vera farið rétt að. Við teljum t.d. nauðsynlegt að leita allra leiða til að láta þá greiða kostnað við opinbera þjónustu sem til þess hafa mesta og besta getu. Við höfum t.d. bent á skatt á fjármagnstekjur. Við höfum einnig bent á að það sé rétt að skoða ítarlega möguleika á að taka upp tvö skattþrep eða hátekjuskatt í einhverri mynd. Það eru leiðirnar til að láta þá greiða sem tekjurnar hafa. Vissulega býst ég við því að hv. stjórnarliðar segi að úrræðið sé hið eina og sama, það sé hækkun skatta, en það er nú nákvæmlega sú leið sem hæstv. ríkisstjórn og stjórnarliðar hafa farið. Þeir hafa auðvitað hækkað skatta. Það hafa hins vegar verið feluskattar. Það eru kölluð þjónustugjöld og þau eru dregin frá ríkisútgjöldunum, dregin frá gjaldahlið fjárlagafrv. Þeir sem minna mega sín og þurfa að leita þjónustu hins opinbera eru látnir borga feluskattana í formi þjónustugjaldanna í staðinn fyrir að koma þessari skattbyrði á þá sem til þess hafa breiðari bök. Kerfisbreytingar sem raunverulega draga úr kostnaði, t.d. í lyfjamálum, sem varða innflutning, dreifingu og verðlagningu láta á sér standa, þær koma ekki í ljós hér í hv. þingi. Þó voru slíkar tillögur komnar það langt í vinnslu að hér var lagt fram frv. í lok seinasta þings þessa efnis. Auðvitað geta menn haft fulla ástæðu til þess að gera á því breytingar og lagt fram aðrar hugmyndir en þar voru boðaðar. En það er hins vegar ekki ásættanlegt að ekkert slíkt heyrist á meðan einstaklingarnir og almenningur er látinn taka aukinn þátt í kostnaðinum, þá skuli ekkert vera hróflað við þessu kerfi. Skipulag og rekstur sjúkrahúsa hefur verið í athugun hjá hæstv. heilbrrh. En ég tel því miður að hann sé þar ekki á réttri braut. Þetta mál verður að vísu rætt nánar við 3. umr. en mig langar þó að koma örlítið nánar að því síðar ef það mætti hafa einhver áhrif á þær hugmyndir sem nú virðast vera efst á blaði hjá hæstv. ráðherra. Ég vona að breyting verði á þeim hugmyndum hjá ráðherranum og með því verði komið í veg fyrir slys sem ég tel að þar sé í uppsiglingu. Skipulagsbreytingum, sem leitt geta til hagræðingar og sparnaðar, er örugglega hægt að koma við miklu víðar í hinni opinberu þjónustu. En það þarf að gera í samráði við starfsfólk og stjórnendur hinna opinberu stofnana og það tekur því miður tíma. Það tekur nokkurn tíma og menn mega ekki vera of bráðlátir. Vinna verður slíkar breytingar með skipulegum hætti, undirbúa vel og skapa þeim bæði traust og tiltrú. Það virðist ekki vera gert með þeim hugmyndum sem nú eru uppi. Þá langar mig, virðulegur forseti, að koma að merkilegasta þættinum í þessum nýjustu tillögu hæstv. ríkisstjórnar. Það eru tillögur sem menn gefa venjulega í daglegu tali heitið flatur niðurskurður. Flatur niðurskurður er ekki lítill að þessu sinni. 6,7% á að taka af launaliðum í fjárlagafrv. eða samtals 2 milljarða 255 millj. kr. auk lítils háttar niðurskurðar í viðbót af öðrum rekstrargjöldum. Þetta hefur oft verið reynt áður. Því miður hefur það oftar en ekki skilað of litlu. Reynslan frá 1989 er okkur sem þátt tókum í svipaðri aðgerð í fersku minni. Ég glímdi þá við að ná fram lækkun rekstrarútgjalda í heilbrigðisþjónustunni. Ég hélt ítrekað fundi með fulltrúum heilbrigðisstofnana, með stjórnendum þeirra og starfsfólki, og reyndi með þessum aðilum að leita leiða til að draga úr kostnaði án þess að það bitnaði sem næmi á þjónustunni. Að einhverju leyti tókst það en því miður ekki nægjanlega. Auðvitað leiddi þetta til þess að sumar stofnanir lokuðu, drógu úr þjónustunni eða lokuðu einstökum deildum. Og þá tel ég að sé ekki rétt eða nægjanlega vel að staðið heldur þurfi menn að ná fram skipulagsbreytingum með öðrum hætti. Árið 1989 var áætlað að þessi aðgerð gæfi 800--1000 millj. kr. sparnað og samkvæmt upplýsingum Ríkisendurskoðunar um framkvæmd fjárlaga það ár má segja að tekist hafi að ná inn helmingnum af þessum ráðgerða sparnaði eða um 450 millj. kr. þegar upp var staðið. Og e.t.v. má segja að svona aðferðum sé hægt að beita öðru hvoru, kannski með einhverju vissu árabili, 10 ára millibili eða svo, en að gera það annað eða þriðja hvert ár tel ég algerlega óraunhæft. Hæstv. ríkisstjórn og hæstv. fjmrh. boðaði það við framsögu fyrir þessu frv. þegar það var til 1. umr. að nú hefðu verið viðhöfð önnur vinnubrögð og nú ætti að viðhafa önnur vinnubrögð. Nú væri um að ræða raunhæfa fjárlagagerð. Það var boðskapurinn. Að ráðast að tilteknum verkefnum með skipulögðum hætti og skipulagsbreytingum sem ráðuneytin sjálf og einstakir ráðherrar hefðu tekist á við í sínum eigin ráðuneytum. Og það var einmitt það sem hæstv. heilbrrh. sagði í ræðu sinni 15. okt. sl. þegar málefni St. Jósefsspítala í Hafnarfirði voru rædd utan dagskrár. Með leyfi hæstv. forseta langar mig að vitna hér til þessarar ræðu hæstv. heilbr.- og trmrh. en hann sagði: ,,Hæstv. fyrrv. heilbrrh. gerði ítrekaðar tilraunir í þessum efnum, m.a. með því að leggja til svokallaðan flatan niðurskurð til sjúkrahúsa víðs vegar um land. Þá risu menn upp til harkalegrar gagnrýni, stjórnendur sjúkrahúsa, og sögðu við hæstv. fyrrv. heilbrrh. að slíkar tillögur væru ástæðulausar, slíkar tillögur væri ekki hægt að framkvæma, menn yrðu að manna sig upp í það og hafa kjark til að benda á tiltekin viðfangsefni sem yrði að breyta. Það erum við að gera nú.`` Þetta var tilvitnun í ræðu hæstv. heilbr.- og trmrh. fyrir tæpum tveimur mánuðum síðan. Nú er, virðulegur forseti, í nauðvörn og úrræðaleysi síðustu daga fjárlagaafgreiðslunnar, gripið til þeirrar leiðar, það má nánast segja á elleftu stundu, að fara leið hins flata niðurskurðar. Í henni felst m.a. eftir því sem okkur er tjáð, þó að nákvæm útfærsla liggi nú væntanlega ekki fyrir enn hvernig að þessu á að standa, að t.d. verði hætt við allar nýráðningar, öllum nýráðningum verði frestað. Það verði ekki ráðið í þær stöður sem losna og þetta höfum við nú allt heyrt einhvern tíma áður. --- Það hefði náttúrlega verið nauðsynlegt, hæstv. forseti, að eitthvað af virðulegum hæstv. ráðherrum væru í salnum þegar fjárlagafrv. fyrir næsta ár er rætt. Það vill svo til að enginn þeirra er staddur hér núna, ekki einu sinni hæstv. fjmrh., hvað þá fagráðherrarnir sem hefði verið nauðsynlegt að hlustuðu á þessar ómerkilegu ræður okkar stjórnarandstæðinganna, gæfu sér a.m.k. tíma til þess og létu e.t.v. svo lítið að svara okkur einhverju á eftir.

Forseti mun gera ráðstafanir til þess að kanna hvar ráðherrarnir eru í húsinu og kalla þá til sem óskað er eftir.

Já, ég vil, virðulegi forseti, þakka fyrir það, ég tel a.m.k. eðlilegt og reyndar nauðsynlegt að hæstv. fjmrh. sé við þessa umræðu og reyndar einstakir fagráðherrar sem fara með mjög útgjaldasama og erfiða málaflokka eins og t.d. menntamál, málefni fatlaðra og heilbrigðismál, þ.e. félagsmálin og heilbrigðismálin. Þetta eru allt saman viðkvæmir málaflokkar sem eiga sannarlega eftir að verða fyrir barðinu á þeim boðuðu aðgerðum sem ríkisstjórnin ætlar sér nú að grípa til til þess að reyna að draga úr ríkisútgjöldunum. Hæstv. ríkisstjórn hefur t.d. stært sig mikið af því að verja þann mikilvæga málaflokk, málefni fatlaðra, og hæstv. félmrh. hefur ítrekað lýst því yfir. Hv. formaður fjárln. hefur einnig gert það og gerði m.a. í sinni ræðu áðan og hefur gert það áður, bæði í nefndinni og við önnur tækifæri og það má vissulega allt til sanns vegar færa. En nú bregður hins vegar svo við með þessum nýju aðgerðum að í fjárlagafrv. er gert ráð fyrir 60 nýjum stöðum í þennan málaflokk, bara í þennan málaflokk, málefni fatlaðra, og er það líklega hluti af skrautfjöðrunum sem hæstv. félmrh. er að reyna að skreyta sig með. Nú falla þessar stöður væntanlega allar út. Væntanlega verður þessi aðgerð, hinn flati niðurskurður, látinn bitna á þessum málaflokki ekki síður en öðrum. Og það er auk hins almenna niðurskurðar sem hlýtur að bitna á rekstri þessara stofnana eins og öllum öðrum opinberum rekstri. Það má auðvitað líka nefna það að mikil óvissa hlýtur að fylgja því í málaflokknum málefni fatlaðra að flytja, lítt undirbúið, stór verkefni til sveitarfélaganna sem vafalaust eru misjafnlega í stakk búin til þess að taka við þeim verkefnum upp á 400 millj. kr. --- Hvað heldur virðulegur forseti með þessa ágætu ráðherra?

Forseti hefur gert ráðstafanir til þess að þeir verði kallaðir í þingsal en þeir munu vera í húsinu.

Vill forseti kannski að ég hinkri með þetta? Ég hefði gjarnan viljað að félmrh. ræddi eða a.m.k. hlustaði á það sem ég er að segja um þennan málaflokk en auðvitað verður hún síðan að ráða því hvort hún hefur eitthvað um það að segja frekar.

Forseti vill upplýsa að hæstv. félmrh. er ekki í þinghúsinu.

Þá mun ég hafa þann hátt á, forseti, til að tefja ekki þingstörfin að halda áfram með ræðu mína, kannski að fresta einhverjum hlutum hennar eftir því sem hæstv. ráðherrar gefa sér tíma til þess að vera hér hjá okkur. Hér gengur virðulegur hæstv. menntmrh. í salinn, --- en auðvitað er þetta ekki boðlegt og ekki tilhlýðilegt að svona skuli vera að málum staðið. Samkvæmt þeim tillögum sem nú liggja fyrir um hinn flata niðurskurð er gert ráð fyrir að 600 manns verði sagt upp. Þetta hlýtur að þýða að atvinnuleysi eykst. Atvinnuleysi mun vaxa við þessar aðgerðir og atvinnuleysi mun nú væntanlega koma fram hjá opinberum starfsmönnum sem því betur hefur ekki verið mikið um að undanförnu. En þá má minna á það að atvinnuleysisbætur hinna opinberu starfsmanna eru auðvitað beint á ábyrgð ríkisins og ríkissjóður mun þá þurfa að greiða viðkomandi einstaklingum laun á þann hátt. Stjórnarandstaðan átti samtal við fulltrúa Bandalags starfsmanna ríkis og bæja í gær. Meiri hluti hv. fjárln. hafnaði því að þessir aðilar kæmu til viðtals við fjárln. og því boðuðum við þá til fundar við okkur og áttum við þá viðræður. Þar kom m.a. fram að samtök þeirra og sjálfsagt annarra launamanna sem starfa hjá hinu opinbera væru reiðubúin til viðræðna við stjórnvöld um aðhaldsaðgerðir. Slíkar aðgerðir þyrfti að skipuleggja og undirbúa vel. Þar var reyndar m.a. vitnað til vinnubragða sem notuð voru við gerð búvörusamningsins. Þar náðist víðtækt samkomulag fjölmargra aðila, aðila vinnumarkaðarins, bæði launþega og vinnuveitenda sem áttu samstarf í því máli við bændur sjálfa, samtök þeirra og ríkisvaldið. Við vitum að þetta tekur tíma. Búvörusamningurinn segir okkur reyndar að það tekur tíma að vinna sig út úr þessu máli en um það náðist víðtækt samkomulag. Ég er líka sannfærður um, eins og ég hef nefnt áður í ræðu minni, að það væri hægt að ná víðtæku samkomulagi við starfsfólk í opinberri þjónustu um aðhaldsaðgerðir, um skipulagsbreytingar, um breytingar á rekstri hinna opinberu stofnana. Þessir fulltrúar BSRB bentu einnig á að launaniðurskurðurinn hlýtur að koma mjög misjafnlega niður á einstakar stofnanir. Fer það auðvitað eftir uppbyggingu þeirra og eftir því hversu launahluturinn er mikill þáttur af launaumfangi stofnananna. Og það mundi ég vilja benda hæstv. heilbr.- og trmrh. á fyrst hann er í salnum í augnablikinu að þetta mun einmitt koma mjög við heilbrigðisstofnanir. Það rak ég mig alvarlega á árið 1989 þegar við reyndum hliðstæða aðferð, að flatur launaniðurskurður bitnar mjög á heilbrigðisstofnunum og ég býst við því að hæstv. ráðherra eigi eftir að glíma eitthvað við það. Virðulegur forseti, mig langar aðeins að grípa aftur fyrir mig í ræðu minni, með leyfi forseta, og lesa fyrir hæstv. heilbrrh. fyrst hann er hér staddur. Ég ætla ekki að krefjast þess að hann sitji endilega mín vegna allan tímann sem ég er að flytja mína ræðu þó að hann gjarnan mætti það. Hæstv. ráðherra sagði það hér í umr. 15. okt. sl. fyrir tæpum tveimur mánuðum síðan að menn yrðu að ráðast að tilteknum verkefnum með skipulagsbreytingum og orðrétt í ræðu sinni sagði hæstv. ráðherra: ,,Hæstv. fyrrv. heilbrrh. gerði ítrekaðar tilraunir í þessum efnum, m.a. með því að leggja til svokallaðan flatan niðurskurð til sjúkrahúsa víðs vegar um land. Þá risu menn upp til harkalegrar gagnrýni, stjórnendur sjúkrahúsa, og sögðu við hæstv. fyrrv. heilbrrh. að slíkar tillögur væru ástæðulausar, slíkar tillögur væri ekki hægt að framkvæma, menn yrðu að manna sig upp í það og hafa kjark til að benda á tiltekin viðfangsefni sem yrði að breyta. Það erum við að gera nú``, sagði hæstv. heilbrrh. Í nauðvörninni er hins vegar gripið til hinna gamalkunnu úrræða að viðhafa hinn flata niðurskurð og við stofnanir, eins og þær sem hæstv. heilbrrh. fer með þar sem launaliðurinn er stór, á hann ábyggilega eftir að fá að takast á við þetta vandasama viðfangsefni.

Og hlakka ekki til.

Og hlakkar ekki til. Ég skil það vel. Ég var að fjalla, virðulegur forseti, í ræðu minni um fund sem við fulltrúar stjórnarandstöðunnar í fjárln. áttum með fulltrúum frá Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja. Þetta var fróðlegur fundur þar sem margt kom fram. Þeir bentu okkur á ýmsar leiðir, m.a. þessa sem ég nefndi, að þeir væru tilbúnir til þess að setjast niður með stjórnvöldum og ræða úrræði og reyna að finna í sameiningu hvernig hægt væri að framkvæma þessa hluti án þess að það bitnaði svo harkalega á einstaklingum sem hafa kannski árum, jafnvel áratugum saman unnið í opinberri þjónustu. Þeir bentu jafnvel einnig á að í sumum tilfellum mætti spara með því að ráða fólk. Það væri ekki eingöngu sparnaður í því fólginn að segja upp fólki. Þar væri um að ræða á vinnustöðum þar sem mikill kostnaður væri við yfirvinnu og þar sem stofnanir hafa kannski vegna óraunhæfra aðhaldsaðgerða neyðst til þess að kaupa þjónustu, sem þær þurfa eftir sem áður að inna af hendi, utan stofnunarinnar. Þar kynni að vera ódýrara að ráða starfsfólk til ríkisins til þess að annast þessa þjónustu. Á þessar umræður vildi stjórnarliðið í hv. fjárln. ekki hlýða, a.m.k. ekki að þessu sinni. Við stjórnarandstæðingar höfðum því miður ekki tíma til þess í gær að kalla fyrir okkur fleiri fulltrúa opinberra starfsmanna eins og fulltrúa frá Bandalagi háskólamenntaðra ríkisstarfsmanna og öðrum aðilum en ég er ekki í nokkrum vafa um að það er einnig hægt að eiga við þessa aðila gott samstarf. Sumt af boðuðum aðgerðum hæstv. ríkisstjórnar mun bíða til 3. umr. og umfjöllunar þá þannig að væntanlega verður bæði hægt að ræða það í fjárln., hugsanlega fá einhverja aðila þar frekar til viðræðu og svo auðvitað að ræða það hér í þinginu þegar að því kemur. Mig langar þó að nefna örfá önnur atriði sem sum koma til umfjöllunar nú, önnur síðar. Núna á t.d. að skera niður fjárveitingar til Landhelgisgæslunnar um 50 millj. kr. Hér er ráðist að öryggisgæslu í landinu þrátt fyrir miklar og háværar umræður um öryggismál hér á undanförnum vikum. Ég ætla ekki að rifja þá umræðu alla upp en ég bendi á að hér finnst mér vera höggvið á staði sem varasamt er að ráðast svo að eins og hér er boðað. Samkvæmt upplýsingum sem ég hef fengið frá Landhelgisgæslunni á þessum morgni íhugar Landhelgisgæslan að reyna að mæta þessum fyrirhuguðu niðurskurðartillögum ríkisstjórnarinnar með því að fresta, eins og hægt er og öryggiskröfur frekast leyfa, viðhaldi skipa og flugvéla. Það er ekki gott með viðkvæmt tæki eins og t.d. margumrædda þyrlu Landhelgisgæslunnar að hafa eitthvert hugboð um það að viðhald slíks öryggistækis sé e.t.v. ábótavant. Þá er líka meiningin að draga úr úthaldi skipa um þrjá mánuði og fækka flugstundum á TF-SÝN um 150 klukkustundir. Áætlaður flugstundafjöldi þeirrar flugvélar var samkvæmt fjárlagafrv. 750 stundir þannig að hér eru teknar af 150, aðeins 600 sem eftir eru og við sjáum að með þessu hlýtur að vera dregið verulega úr öryggisþjónustu Landhelgisgæslunnar. Þá er líka ráðist hér að löggæslumálum en einnig á því sviði hafa menn að undanförnu rætt einmitt um nauðsyn þess að styrkja löggæslu á ýmsum svæðum, m.a. hér í Reykjavík. En nú á að lækka útgjöld til lögreglustjórans í Reykjavík um 10 millj. kr. Vafalaust mun það koma einhvers staðar fram í minni öryggis- og löggæsluþjónustu. Byggðastofnun fær einnig einu sinni enn sína sendingu. Það er ein árásin enn á þá mikilvægu stofnun sem kannski aldrei er mikilvægari en einmitt nú þegar atvinnulífið á í vök að verjast. Þar á að skera niður um 20 millj. kr. í viðbót við þann niðurskurð sem frv. þó gerði ráð fyrir frá yfirstandandi fjárlögum. Lítill liður eins og Sala varnarliðseigna. Ráðgert er að leggja þessa stofnun niður og hafa tekjur af einhverri eignasölu stofnunarinnar, um það bil 25 millj. kr. Í þessari stofnun fer nú þrátt fyrir allt fram mikilvæg starfsemi þó að almenningur viti kannski ekki mikið af því. Að hluta til er hér um að ræða nokkurs konar umhverfismál, þ.e. að koma í verð og koma fyrir ýmiss konar varningi, tækjum, húsbúnaði auk bifreiða sem Sala varnarliðseigna sér um fyrir varnarliðið á Keflavíkurflugvelli. Þessi starfsemi hefur skilað ríkissjóði verulegum tekjum. Gert er ráð fyrir að Innkaupastofun ríkisins yfirtaki þessa starfsemi. Innkaupastofnun ríkisins selur nú um það bil 150 bifreiðar á ári en Sala varnarliðseiga hefur selt 300--400 bifreiðar. Innkaupastofnun ríkisins hefur samkvæmt upplýsingum þaðan átt í erfiðleikum með að sinna ýmsum hlutverkum sínum eða því hlutverki sem henni er ætlað á ýmsum sviðum og er alveg ljóst að hún tekur ekki við þessum verkefnum öðruvísi en það þýði viðbótarrekstrarútgjöld þar svo þá er spurningin hver sparnaðurinn er þegar upp er staðið. Mér finnst þetta vera kannski fyrst og fremst dæmi um hversu óvönduð og illa undirbúin þessi vinnubrögð eru. Ég hef áður nefnt og í nál. kom fram hjá okkur stjórnarandstæðingum þær árásir sem okkur virðast nú eiga að hafa uppi á bæði bændur og sjómenn sérstaklega. Með því að fresta greiðslum til bænda er í raun verið að rifta ákvæðum búvörusamnings. Það er ekkert verið að gera annað en rifta ákveðnum ákvæðum þessa búvörusamnings sem þó náðist gott samkomulag um, enda hafa fulltrúar Stéttarsambands bænda mótmælt þessari hugmynd og þrátt fyrir allt lýst sig samt sem áður reiðubúna til þess að ræða við ríkisstjórnina um hugmyndir um nánari útfærslu á búvörusamningnum en þar mun ýmislegt vera enn ófrágengið. En hér er beinlínis ráðist að launalið bóndans og honum sagt að hann skuli ekki fá launin sín fyrir nóvember og desember á þessu ári. Það skuli dregið fram á hitt árið, árið 1993. Varðandi sjómennina, þá á það mál auðvitað eftir að koma fyrir efh.- og viðskn. þingsins og síðan vafalaust í umræðum í þinginu svo að ég ætla ekki að eyða tíma í það nú en þar er einnig ráðist að einni stétt sérstaklega og hennar kjaramálum. Fleiri byrðum er reyndar velt yfir á launþega með þessum aðgerðum þó að þær láti ekki mikið yfir sér þegar breytingartillögurnar eru lesnar. Sem dæmi má nefna það að lækka niðurgreiðslur á mjólkurdufti um 100 millj. kr. Þetta mun koma fram í verðlagningu á sælgæti. Sumir segja að það sé kannski í lagi þó að sælgæti hækki um 10--40% sem mér er sagt að þetta kunni að leiða til. En þessi hækkun hefur annað í för með sér. Hún skekkir samkeppnisstöðu hins íslenska iðnaðar gagnvart innflutningnum. Við höfum ekki fengið neinar upplýsingar um það hvort áætlað jöfnunargjald sem á að leggja á innflutninginn á móti, og á að skila 30 millj. kr., réttir þar eitthvað samkeppnisstöðuna. Við höfum engar upplýsingar um hvernig hlutföllin kunna að verða eftir á þegar þessar hækkanir eru komnar út í verðlagið og þaðan af síður höfum við fengið upplýsingar um það hver verða verðlagsáhrifin af þessum aðgerðum. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki á þessu stigi að fara öllu fleiri orðum um þessar boðuðu nýju ráðstafanir ríkisstjórnarinnar en ljóst er að þessi svokallaða ,,lækkun`` á ríkisútgjöldum er blekking. Það er engin lækkun. Lækkun þessi átti að gefa atvinnulífinu svigrúm. Hún átti að leiða til lækkunar vaxta. Hún hefur væntanlega átt að hjálpa ýmsum öðrum þjóðfélagsþegnum í sinni lífsbaráttu en hér er auðvitað fyrst og fremst um tilfærslur að ræða. Þetta er það eina sem hæstv. virðuleg ríkisstjórn og hæstv. ráðherrar hafa talið að væru raunhæfar --- ég segi aftur innan gæsalappa, ,,raunhæfar efnahagsaðgerðir``, tilfærsla til sveitarfélaganna og nýjar byrðar og álögur á atvinnulífið og fólkið í landinu. Það er það sem þessar aðgerðir boða. Það skapar ekkert svigrúm að færa einn milljarð til sveitarfélaga sem flest eru skuldug og þurfa auk þess að takast á við vanda í atvinnulífinu. Þau eru nú í síauknum mæli að taka af sínu ráðstöfunarfé, það eru bein útgjöld fyrir sveitarfélögin, eða taka lán eða gangast í ábyrgðir til að halda atvinnulífi, einkum í hinum smærri byggðum við sjávarsíðuna, gangandi. Við höfum auðvitað heyrt að þessar breytingar á verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga mæta harðri andstöðu helstu forsvarsmanna sveitarfélaganna og ekki síst fólks úr röðum hv. stjórnarliða. Væri fróðlegt að vita, ef fer svo sem horfir, hverjir spyrja að leikslokum í þessu efni. Við höfum heyrt að Samband ísl. sveitarfélaga muni leggjast mjög harkalega gegn þessum hugmyndum þó að hæstv. ríkisstjórn hafi ekki gefið sér tíma til að ræða við það eða bíða eftir tillögum með ályktunum frá þeim. Að lokum má svo minna á það, og má kannski kalla það einn þátt þessarar leiksýningar hæstv. ríkisstjórnar, að einstakir stjórnarliðar hafa lýst andstöðu sinni við ákveðin atriði sem boðuð hafa verið. Ég nefni sjómannafrádrátt, ég nefni Vestfjarðagöng, af þessu sem nýtt er, að ógleymdum skólagjöldunum. Þó að tveir eða þrír stjórnarliðar fái með leyfi sinna þingflokka að greiða atkvæði gegn svona ákvörðunum af því að stjórnarliðið hefur svigrúm til þess, hefur það rúman meiri hluta á þinginu, þá er ábyrgð þessara einstaklinga nákvæmlega sú sama á aðgerðum hæstv. ríkisstjórnar með stuðningi þeirra við hana og þær aðgerðir sem hún boðar og beitir sér fyrir þó að þeir fái að leika sér aðeins við atkvæðagreiðslu. Er reyndar samt sem áður fróðlegt að vita hvernig þessi atkvæðagreiðsla á eftir að fara og þar eru mér efst í huga skólagjöldin sem ég hef áður nefnt. Þá langar mig, virðulegi forseti, að fjalla nokkuð um frv. sjálft og vinnuna í hv. fjárln. Viðtölin voru, eins og fram hefur komið, með hefðbundnum hætti. Einhverjar áherslubreytingar hafa þó vafalaust verið, m.a. vegna umfjöllunar fagnefnda um einstaka þætti, þó að áfram þurfi vissulega að þróa þau vinnubrögð og koma sér saman um nánari verkaskiptingu milli fagnefnda annars vegar og fjárln. hins vegar þannig að hægt sé að skipta vinnunni meira upp. Við úrvinnslu erinda var ljóst að svigrúm til breytinga væri mjög lítið og vil ég taka undir það sem fram kom í ræðu formanns nefndarinnar, hv. þm. Karls Steinars Guðnasonar, að svigrúm var lítið og það var erfitt að taka mikið tillit til og að sjálfsögðu ekki allra þeirra fjölmörgu óska sem fram komu í nefndinni frá ýmsum aðilum. Þó virtist okkur fulltrúum minnihlutaflokkanna ljóst að yrði ekkert að gert, ef ekkert yrði farið eftir þeim fjölmörgu óskum sem fram komu, mundu margar stofnanir og ráðuneyti lenda í miklum rekstrarerfiðleikum. Við teljum það reyndar augljóst nú að sú nýja tilhögun sem svo var kölluð, raunhæfa fjárlagagerðin, hefur ekki leitt til þess að stofnanir búi við þær fjárveitingar sem þær þurfa til eðlilegs rekstrar. Það sem meira var og kom ítrekað fram í viðtölum við fulltrúa þessara stofnana og ráðuneyta er að þær hafa ekki fengið nein tilmæli eða leiðbeiningar um það hvernig eigi að standa að þessum nýju aðgerðum við fjárlagagerðina eða hvernig þær eigi að fara að því að láta enda ná saman. Sumum þeirra var aðeins tilkynnt það, væri þeim yfirleitt tilkynnt það, ef þær sáu það ekki bara í fjárlagafrv. þegar það kom fram, hvaða fjárveitingar þær þurftu að búa við og augljóst var og vitað að þær gætu ekki búið við. Þetta er hins vegar aðeins staðfesting á því, virðulegur forseti, sem stjórnarandstaðan hefur haldið fram að forsendur þessar fjárlagafrv. standast engan veginn. Það er hægt að nefna í þessu sambandi ótal dæmi, bæði stór og smá, en ekki er tími til þess nú þó að e.t.v. verði drepið á nokkur atriði. Mig langar fyrst til þess að nefna landbúnaðarmálin vegna þess að landbn. Alþingis tók þann málaflokk til ítarlegrar umfjöllunar og sendi fjárln. sameiginlegt álit um tillögur sínar og jafnvel breytingartillögur við einstaka liði. Í álitinu segir m.a., með leyfi virðulegs forseta: ,,Nefndin [þ.e. landbn.] telur að með þessum breyttu háttum í fjárlagagerð sé stigið jákvætt skref sem tvímælalaust gerir umfjöllun Alþingis um gerð fjárlaga markvissari og tryggir að ákvarðanir Alþingis við löggjöf og samninga séu virtar af framkvæmdarvaldinu. Nefndinni munu nýtast fyrirliggjandi upplýsingar þegar þau málefni, sem um var fjallað að þessu sinni, kunna að koma til umfjöllunar á Alþingi.`` Síðan bendir nefndin á tvö atriði sem hún telur að beri að sinna. Það er í fyrsta lagi eins og hún segir: ,,Engin breyting hefur orðið á stöðu Búnaðarfélags Íslands innan stjórnsýslunnar eins og haldið er fram á bls. 307 í frv. til fjárlaga. Starfsvettvangur Búnaðarfélagsins byggist nú sem fyrr á margháttaðri löggjöf sem snertir málefni landbúnaðarins og á ríkum hefðum á löngum ferli. Þessu geta skýringar með fjárlagafrv. í engu breytt. Fjárlagalið, sem fjallar um Búnaðarfélagið, ber því að setja upp með sama hætti og verið hefur en það tryggir að liður 51, Laun, taki hækkun til samræmis við þær launabreytingar sem kunna verða á fjárlagaárinu svo sem verið hefur.`` Og síðar með annarri tilvitnun í þetta álit segir: ,,Þrátt fyrir ítrekaða eftirgrennslan nefndarinnar kom ekkert fram sem rökstuddi breytingar á þessum greiðslum frá því sem verið hefur frá upphafi. Þess vegna ber ríkissjóði að standa skil á lífeyrisgreiðslum starfsmanna Búnaðarfélags Íslands til lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins.`` Þetta er, virðulegur forseti, tilvitnanir í sameiginlegt álit landbn. þingsins, sem stjórnarliðar standa auðvitað einnig að, og er þess vegna furðulegt að hv. fjárln. eða meiri hluti hennar skuli ekki telja eðlilegt að verða í einhverju við þessum óskum. Ótalmargar beiðnir um lagfæringar á smærri liðum komu fram í nefndinni en var í engu sinnt frekar en svo mörgu öðru sem hafnað er. Varðandi menntamálin langar mig að segja það, --- og væri allt í lagi að hæstv. menntmrh. sæti hér áfram. Hann kom hér í gættina áðan en hefur greinilega ekki haft tíma frekar en aðrir ráðherrar en nú eru þeir allir horfnir aftur, sáust hér þrír um tíma. En hæstv. menntmrh. er hér í gættinni. --- Í frv. er í raun lögð til afgerandi stefnubreyting með skólagjöldunum. Þar segir svo í áliti frá minni hluta menntmrn. ef ég má, með leyfi forseta, vitna til þess einnig: ,,Fulltrúar stjórnarandstöðunnar eru alfarið á móti því að skólagjöld verði innheimt í ríkisskólum. Skólakerfið á að vinna að jöfnuði þegnanna og það þjónar velferð samfélagsins alls. Enginn á að þurfa að hverfa frá námi af þeirri ástæðu að hann geti ekki greitt fyrir nám sitt. Það er ekki sæmandi jafn vel stæðu samfélagi og okkar að ganga á vit fortíðar með þeim hætti sem ríkisstjórnin boðar nú. Hér er ekki um háar upphæðir að ræða fyrir ríkissjóð en einstaklingana og fjölskyldurnar í landinu getur munað um þá peninga sem á að innheimta. Aðalatriðið er þó að nú á að hverfa frá þeirri jafnréttisstefnu sem ríkt hefur um áraraðir í íslensku skólakerfi og því erum við andvíg.`` Við þetta er því að bæta að það eru ekki aðeins stjórnarandstæðingarnir sem hafa þessa skoðun. Þeir finnast einnig í röðum stjórnarliða. Þá eru einnig boðaðar breytingar á nýsamþykktum grunnskólalögum sem við höfum einnig lýst andstöðu við og var rætt hér nýlega í þinginu þannig að ég eyði ekki frekari tíma í það mál að þessu sinni. Þessi ríkisstjórn virðist ekki vera þeirrar skoðunar að rannsóknir þurfi að auka því að hún sker niður framlög til rannsóknastofnana og gerir þeim að auki skylt að afla sér aukinna sértekna til að standa undir starfsemi sinni. Þetta teljum við bæði ranga og hættulega stefnu. Erindum háskólans hefur ekkert verið sinnt, virðulegi forseti, hvorki Háskóla Íslands, Háskólans á Akureyri né Kennaraháskólans sem þó voru allir með margvísleg erindi fyrir fjárln. Á Akureyri er reyndar óskað eftir að styrkja hlutverk Háskólans á Akureyri með því að koma þar upp nýrri deild, kennaradeild. Hér er auðvitað um nýja starfsemi að ræða sem vafalaust þarf að skoða vel og ég veit að hæstv. menntmrh. hefur hug á því að gera það sem hægt er í þröngri stöðu til þess að þoka þessu máli á rétta braut. Skóli þessi er mikið landsbyggðarmál. Hann er líklega ein af stærri aðgerðum í byggðamálum sem gripið hefur verið til eða hrint í framkvæmd á síðari árum. Þess vegna er það mjög mikilvægt að halda áfram að hlúa að þessari nýju, ungu stofnun og treysta hana í sessi. Viðhaldsmál Kennaraháskólans og ýmissa fleiri skóla og reyndar fleiri ríkisstofnana bar oft á góma í hv. nefnd en því miður var mjög lítið orðið við óskum um lagfæringar á því sviði. Þó kom hv. formaður fjárln. rækilega inn á það í sinni ræðu áðan hversu brýn þörf væri á að taka þar til hendinni og er í raun ámælisvert að slíkum verkefnum skuli ekki sinnt betur en raun ber vitni. Þá höfum við ekki fengið nein svör um það hvernig eigi að standa að boðaðri rekstrarhagræðingu í framhaldsskólum, sem reyndar koma fram í fjárlagafrv. sjálfu, upp á 128 millj. kr. Það er viðbót við hinn nýboðaða samdrátt eða niðurskurð og væri fróðlegt að heyra frá hæstv. menntmrh. ef einhverjar nýjar upplýsingar væri að finna um þennan aðhalds- eða rekstrarlið, rekstur framhaldsskólanna, sem á að draga saman um 128 millj. kr. án nokkurra frekari skýringa. Nokkrum smáum fjárveitingum vegna svokallaðra safnliða í frv. er hafnað. Þeir koma reyndar ekki fram við fjárlagagerðina og þess vegna vart gerlegt að eyða miklum tíma þingsins í að fjalla um svoleiðis hluti. Hér er auðvitað um mjög smáar tölur að ræða í flestum tilfellum fyrir ríkissjóð, jafnvel aðeins fáein hundruð þúsunda kr. eða 1 eða 2 millj. en geta munað mjög miklu fyrir þá sem um sækja. Ég nefni t.d. styrki til nokkurra safnahúsa sem sum hver standa í umfangsmiklum framkvæmdum og standa vel í stykkinu. Þau hafa leitað liðsinnis, lítils háttar liðsinnis ríkisvaldsins og reyndar stutt sínar óskir með tilvitnun í lög. En því miður hefur það ekki fengið náð fyrir augum meiri hluta fjárln. Mig langar einnig að nefna stuðning við leiklistarstarfið í landinu. Bandalagl ísl. leikfélaga vinnur ótrúlega mikið og gott starf á þessu sviði og þau samtök sendu fjárln. að mínu áliti ákaflega hógværa ósk um það að fjárveitingar til frjálsra leikfélaga, frjálsrar leikstarfsemi yrðu hækkaðar um 5 millj. kr. Þessi leikfélög, eins og segir í bréfi bandalagsins til nefndarinnar, þurfa 17 millj. kr. stuðning frá íslenska ríkinu til að halda áfram sinni veglegu starfsemi. Einnig þyrfti að styðja starfsemi á skrifstofu þessa sambands sem veitir margvíslega þjónustu, ekki eingöngu þessum leikfélögum sem eiga aðild að bandalaginu, heldur einnig öllum skólaleikfélögum í landinu sem líklega, eins og segir, gætu verið jafnmörg og grunnskólarnir sem eru 229 því í langflestum þeirra fer fram einhver leikstarfsemi. Þessi rekstur hefði þurft að fá eins og 1 1 / 2 millj. í viðbót við það sem fjárlagafrv. gerir ráð fyrir til að geta haldið áfram að reka sína starfsemi af miklum myndarbrag. Frá fulltrúa eins leikfélags úti á landsbyggðinni fengu þingmenn Norðurl. e. bréf sem mig langar til þess að vitna í. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Öllu áhugafólki um þessi mál er þungt í huga og vill gjarnan að þingmenn okkar, þó sérstaklega stjórnarþingmenn, taki þetta til vinsamlegrar athugunar og vill minna á í þessu sambandi að nýlega var stofnað til rándýrs embættis menningarfulltrúa, Jakobs F. Magnússonar, við sendiráð okkar í London sem líklega hefur ekki mikla menningu að flytja út ef af henni er skorin öll styrkveiting hér heima,`` virðulegi forseti og hæstv. menntmrh. Þetta finnst mér vera svo litlar upphæðir að ég er í raun, eins og hér hefur komið fram í máli mínu, undrandi á því að ekki skuli hafa veri reynt að gera örlítið betur en þó var gert og er rétt að nefna það að Bandalag ísl. leikfélaga fékk hækkun úr 12 millj. í 14. Fulltrúar Lánasjóðs ísl. námsmanna komu til fjárln. með sínar óskir. Í erindi þeirra kemur fram að þrátt fyrir þær breytingar og aðgerðir sem gripið var til á þessu ári á sjóðurinn við verulega erfiðleika að etja og þarf á enn frekari fjárveitingum að halda en fjárlagafrv. gerir ráð fyrir nema grípa eigi til nýrra niðurskurðarráðstafana þar. Mig langar aftur að vitna til bréfs, virðulegi forseti, frá framkvæmdastjóra lánasjóðsins þar sem segir: ,,Forsendur þeirra fjárlagatillagna um námsaðstoð á árinu 1992 eru gerbreyttar sem Lánasjóður ísl. námsmanna sendi menntmrn. með bréfi dags. 6. júní sl. Mestu munar að þessar áætlanir byggðust á því að á næsta ári yrði tala lánþega sjóðsins um 8.000. Reynslan á yfirstandandi ári sýnir að lánþegum fjölgar enn. Þeir verða því 400 fleiri 1992 en gert var ráð fyrir í fjárlagatillögunum miðað við óbreyttan fjölda í ár. Þá er einnig við að búast að tekjur námsmanna og maka þeirra skerði nám mun minna en ráð var fyrir gert í fjárlagatillögunum í vor og reynslan í ár þá eingöngu höfð til hliðsjónar.`` Nú spyr ég hæstv. menntmrh. hvort hann hugsi sér, þar sem ekki er gert ráð fyrir að verða í neinu við þessum óskum sem eru upp á 600 millj. kr., að grípa til enn frekari niðurskurðar eða breytinga á útlánum sjóðsins en gert var ráð fyrir við fjárlagagerðina sjálfa. Fjárfestingarliðir í framhaldsskólum eru sameiginleg verkefni ríkis og sveitarfélaga og þar er auðvitað þröngt skammtað eins og víðar. Þó er sá háttur hafður á, og ber að þakka það og er auðvitað nauðsynlegt að virða, að staðið er við samninga sem hafa verið gerðir skuldbindandi með fastri krónutölu. Mér finnst hins vegar óviðunandi að það bitni á þeim stofnunum eða þeim skólum, sem líklega eru að verða færri en hinir, sem ekki hafa náð neinum slíkum föstum bindandi samningum við ríkisvaldið, við menntmrn. og fjmrn. Væri að mínu áliti nauðsynlegt að láta þá skóla og þau sveitarfélög ekki gjalda þessa heldur setjast niður og gera við þau samninga eða láta eitthvað hærri fjárhæðir renna til þeirra, þrátt fyrir hina skuldbindandi samninga, en tillögur meiri hlutans gera nú ráð fyrir. Þetta voru þau atriði sem ég vildi nefna sérstaklega í sambandi við menntamálin og er þó fátt eitt upp talið og af mörgu að taka en ég læt þetta duga, virðulegi forseti. Mig langar að segja varðandi samgöngumálin, sem ég veit þó að verða tekin frekar fyrir við 3. umr., að mér sýnist óvíst hvernig hugmyndum um niðurskurð við Vestfjarðagöngin muni reiða af en vil þó minna á eða ítreka það, sem reyndar kom fram hjá hæstv. fjmrh. er hann kom til viðtals við fjárln., að í raun væri verið að rifta eða a.m.k. fresta samningum sem þýddu aukin útgjöld. Hann tók það sérstaklega fram að það yrði ekki gert öðruvísi en nauðsynlegt væri að bæta verktökum eitthvað upp þessa frestun. Þá sjáum við að saxast fer á sparnaðinn, sem auðvitað verður ekkert nema frestun, og mun þýða aukin útgjöld þegar upp er staðið ef menn ekki ætla að breyta algerlega hugmyndum um fyrirhugaðar framkvæmdir, sem sumir hafa reyndar óttast og haldið fram, að eigi að breyta algerlega þeirri jarðgangagerð sem þó var búið að ákveða að leggja í. Verulegar breytingar hlýtur að þurfa að samþykkja á vegáætlun ef fjárlagafrv. verður samþykkt óbreytt. Væntanlega mun hæstv. samgrh. leggja fram nýja till. til þál. að nýrri vegáætlun en ekkert af því höfum við séð enn þá og rennum þess vegna nokkuð blint í sjóinn með það hvað tölurnar í fjárlagafrv. í raun boða þegar skipt er niður á einstaka frakvæmdaliði. Hafnagerðin er líka afar erfiður málaflokkur. Þótt tala sú sem frv. gerði ráð fyrir hafi verið hækkuð nokkuð eru þar enn þá mjög miklir og margvíslegir erfiðleikar fram undan og ótal verkefni, bæði stór og smá sem bíða. Sumt af því er mjög hart að þurfa að sætta sig við og sumt af því er reyndar þannig statt að ekki er hægt að taka áfanga sem fjárlagafrv. með breytingartillögum meiri hlutans gerir rá fyrir. Það hlýtur að verða að heimila jafnvel útboð sem kosta meira til þess að hægt sé að standa skynsamlega að verki sem kostar meira en fjárveitingin dugar til. Vænti ég þess, með fullri virðingu við það sjónarmið að það sé ekki gott að vera alltaf að framkvæma umfram það sem fjárlög gerðu ráð fyrir, að menn sinni þó og viðurkenni þessar staðreyndir þar sem það á við. Varðandi málefni sjútvrn. vil ég ítreka andstöðu mína og vara við þeim hugmyndum, sem fram koma í fjárlagafrv., að fénýta aflaheimildir Hagræðingarsjóðsins og kippa þannig grunni undan meginmarkmiðum sjóðsins, að stuðla að aukinni hagkvæmni í útgerð og koma til aðstoðar byggðarlögum er standa höllum fæti vegna breyttra útgerðarhátta. Ég tel að hér sé farið út á afar viðkvæma og varasama braut en veit að það hefur verið rætt mikið á öðrum vettvangi við umræður um önnur lagafrumvörp en þetta sem hér er til umræðu og læt því þessa athugasemd duga. Umhvrn. er nýtt og ungt ráðuneyti með mikilvægt hlutverk. Samtals eru fjárveitingar til þessa ráðuneytis í fjárlagafrv. upp á 476 millj. kr. Ítarleg umsókn með góðri og rökstuddri greinargerð barst hins vegar til fjárln. og reyndar undirrituð af sjálfum hæstv. umhvrh. upp á 200 millj. kr. í viðbót eða eins og 50% í viðbót við það sem frv. til fjárlaga gerir ráð fyrir. Þetta fékk kannski að vonum litlar undirtektir en ég nefni þetta sérstaklega af því að það er óvenjulegt að hæstv. ráðherrar hafi svo mikið við að senda fjárln. erindi með 50% hækkunum á útgjöldum sinna ráðuneyta. Ég sé að hæstv. fjmrh. brosir, ég vil ekki segja að hann glotti, en hann brosir, enda niðurstaðan sú að málefnið hefur ekki fengið mikinn skilning, hvorki hjá meiri hluta nefndarinnar né hæstv. ríkisstjórn. En í áliti umhvrn. Alþingis, sem sent var fjárln., er undirstrikað mikilvægi þess að vel sé búið að þessu nýja ráðuneyti og um þetta hefur nefndin öll verið sammála. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Nefndin ákvað að gera ekki brtt. við einstaka liði þess hluta fjárlagafrv. sem að henni snýr. Eigi að síður vill nefndin vekja athygli á brýnni fjárþörf til verkefna á sviði umhvrn. eins og viðbótartillögur fjárln. vitna um.`` --- Það voru einmitt þær tillögur sem ég var að nefna áðan. ,,Þá kom fram í gögnum sem Náttúruverndarráð lagði fram að fjölgun verkefna og stöðug eftirspurn eftir þjónustu ráðins kalla á meiri fjárþörf á opinberu fé en verið hefur hingað til. Enn fremur vill nefndin minna á að umhvrn. er yngsta ráðuneyti innan Stjórnarráðsins og því er brýnt að við fjárveitingar til ráðuneytisins verði nægilegt tillit tekið til uppbyggingar þess. Þýðing umhverfismála á alþjóðavísu fer ört vaxandi og það endurspeglast m.a. í auknum fjárframlögum til þessa málaflokks í nágrannalöndum okkar.`` Þetta vil ég taka upp hér og gera að mínum orðum það sem kemur fram í þessu áliti því að ég tel að hér sé allt satt og rétt sem mælt er og vil undirstrika það sem hér er sagt um mikilvægt verkefni Náttúruverndarráðs. Því miður er ekki heldur gert ráð fyrir neinum lagfæringum á fjárveitingum til þeirrar stofnunar í þeim breytingartillögum sem hér liggja fyrir. Að lokum langar mig, virðulegi forseti, að fara nokkrum orðum um heilbrigðismálin og hefði gjarnan viljað að hæstv. heilbrrh. væri í salnum ef hann er staddur í húsinu.

Samkvæmt tölvuskjá hjá forseta mun hæstv. heilbrrh. vera farinn úr húsinu í augnablikinu.

Það þykir mér miður, virðulegi forseti, en af því að ég er seinþreyttur til vandræða og leiðinda ætla ég ekki heldur að krefjast þess að hæstv. ráðherra komi hér en verð þó að lýsa aftur yfir undrun minni á því að ráðherrar skuli ekki vera viðstaddir þessa mikilvægu umræðu, a.m.k. þeir ráðherrar sem fara með útgjaldasömustu ráðuneytin. Mér finnst það lágmark að þeir komi hér og taki þátt í þessari umræðu og ég er reyndar með tvær eða þrjár spurningar til hæstv. ráðherra sem ég hefði viljað koma á framfæri við hann.

Forseti mun láta kanna hvort hæstv. heilbrrh. er væntanlegur í húsið og láta þá vita af því.

Ég þakka hæstv. forseta fyrir það og held þá áfram máli mínu. Ég ætla að ræða nokkuð um heilbrigðismálin að lokum í umfjöllun minni um einstaka liði fjárlagafrv. Vissulega hafa nokkrar lagfæringar verið gerðar á þeim málaflokki frá því sem fjárlagafrv. gerir ráð fyrir. Það er t.d. áætlað að draga ögn úr fyrirhuguðum sparnaði í lífeyristryggingum. Frv. gerir ráð fyrir samdrætti upp á 330 millj. kr. Hér er flutt tillaga um 80 millj. kr. fjárveitingu þannig að sparnaðurinn þarf þá ekki að verða nema 250 millj. en við höfum enn engar tillögur fengið um þetta efni. Við höfum engar hugmyndir fengið um það hvernig eigi að ná þessum sparnaði. Í fjarveru hæstv. ráðherra mundi ég kannski biðja hv. formann fjárln., ef hann vildi vera svo vænn, að hlýða á mál mitt og koma þessum athugasemdum til hæstv. heilbrrh. sem fjalla um það m.a. að spara 250 millj. kr. í lífeyristryggingum, en við höfum ekki séð eða fengið neinar hugmyndir eða upplýsingar um hvernig það eigi að gerast. Svo vill til að á síðasta kjörtímabili lagði sá, sem hér stendur, fram tillögur um sparnað í lífeyristryggingunum sem áttu m.a. að byggjast á tekjutengingu lífeyris. Þá var það flokkur hæstv. heilbr.- og trmrh. sem brá fæti fyrir þær hugmyndir, lagðist gegn tillögum um tekjutengingu lífeyrisins. Þess vegna finnst mér nauðsynlegt að vita það og ítreka við hv. formanns fjárln. að hann komi þeim spurningum fyrir mig til hæstv. ráðherra hvernig hann og hans flokkur ætlar að ná fram þessum sparnaði. Hér eru einnig gerðar breytingar á fjárveitingum til sjúkratrygginganna. Þær voru ítarlega ræddar um daginn í hv. Alþingi í tengslum við frv. um ráðstafanir í ríkisfjármálum og er því ástæðulaust að fara um þær mörgum orðum. Nú hefur fjárveitingin til sjúkratryggingadeildar Tryggingastofnunarinnar verið hækkuð um 600 millj. kr., þar af um 300 millj. vegna lyfja. Það þýðir að heildarútgjöld vegna lyfja ættu að verða samkvæmt því sem ég best kann að reikna um 2,2 milljarðar. Mér sýnist á þeim upplýsingum sem ég hef fengið nýjastar frá heilbr.- og trn. að það muni vart duga þó að ekki færi meiri fé í þennan málaflokk en fer þá mánuði sem nú eru að líða en auðvitað vitum við ekki hvað kann að vera fram undan í því efni. Málefni heilsugæslustöðva voru nokkuð rædd í fjárln., m.a. að nauðsynlegt væri að fjölga stöðugildum við þessar stofnanir. Frv. gerir ráð fyrir fimm nýjum stöðugildum. Í upplýsingum sem legið hafa fyrir nefndinni kemur fram að bara heilsugæslustöðvarnar í Reykjavík telja sig þurfa fimm nýjar stöður hjúkrunarfræðinga til þess að hægt sé að halda skólahjúkruninni gangandi. Þá vitum við að mikil áhersla er lögð á aukna heimahjúkrun og það eru að mestu hjúkrunarfræðingar sem þá þjónustu stunda. Þar að auki hefur landlæknir farið fram á það að fjölgað væri nokkuð stöðum heilsugæslulækna við heilsugæslustöðvar og talið brýna þörf á a.m.k. fimm stöðum: á Fáskrúðsfirði, á Hellu og Hvolsvelli sameiginlega eina stöðu, í Keflavík, í Kópavogi og á Egilsstöðum. Það er þó aðeins forgangsröðin hjá landlækni og þar sem hann telur brýnast að bæta úr þannig að ljóst er að hér er mjög þröngt skammtað eins og auðvitað víðar. En það sem mestu skiptir þó fyrir heilsugæslustöðvarnar er það sem áður var búið að ræða um, sértekjurnar áætluðu, sem gert var ráð fyrir að ættu að skila nær 400 millj. er eru lækkaðar nokkuð eða um 68 millj. þannig að eftir standa í sértekjur 300 millj. sem á auðvitað að innheimta með nýjum skattálögum á þá sem njóta þessarar þjónustu. Þá langar mig að nefna fjárfestingarliðinn í sjúkrahúsum og heilsugæslustöðvum þar sem um er að ræða mjög svipaða krónutölu til úthlutunar og í fjárlögum ársins í ár. Ég bendi á það að fram að þessu hefur uppbygging heilsugæslustöðva í Reykjavík ekki verið kostuð af þessum fjárlagalið. Hún hefur verið kostuð ýmist með heimildum í 6. gr. og síðan greidd út af fjárveitingum sem til þeirra heimilda hefur verið veitt eða með sérstökum samningi við Reykjavíkurborg ef vitnað er til fyrri tíðar. Nú er gerð tillaga um það að af þessum fjárlagalið fái heilsugæslustöðvar í Reykjavík 50 millj. kr. og er þá ekki hægt að skoða það öðruvísi en um sé að ræða í raun skerðingu um þær 50 millj. til þeirra verkefna sem hingað til hafa setið að þessum fjárlagalið og fengið fjárveitingar út af honum. Því er von að erfitt sé að úthluta af fjárlagaliðnum þannig að allir séu bærilega sáttir. Enginn fær auðvitað það sem hann hefði helst talið nauðsynlegast eða æskilegast, réttara sagt. Það er auðvitað ekki nýtt en nú bregður hins vegar svo við að því miður eru sett út af þessum framkvæmdaliðum verkefni sem hafa verið í gangi, verkefni sem hafa fengið fjárveitingar á undanförnum árum. Ég nefni t.d. staði sem ég man eftir í fljótheitum eins og Kirkjubæjarklaustur og Vopnafjörð sem nú eru settir til hliðar vegna þess að þessi liður er auðvitað þrengri en verið hefur af þeim ástæðum sem ég hef tilgreint. Þá kem ég að því sem ég ætlaði sérstaklega að ræða við hæstv. ráðherra ef hann hefði verið viðstaddur, það eru málefni sjúkrahúsanna á höfuðborgarsvæðinu. Þau mál á að taka til sérstakrar umfjöllunar við 3. umr. þannig að ég get beðið með það að mestu leyti sem mig langar til þess að segja en mun þó aðeins nefna nokkur atriði vegna þess að ég tel að hér mál sem þurfi að skoða mjög vandlega. Ég tel að hér sé hæstv. ráðherra að fara út á brautir sem ekki munu leiða til réttrar niðurstöðu eða þeirrar niðurstöðu sem sóst er eftir, að gæta ýtrasta aðhalds og sparnaðar í rekstri þessra stofnana. Mín skoðun er nánast sú að þar sé að verða slys. Með því að sameina Borgarspítalann og Landakot erum við í raun að búa til annað mjög stórt, öflugt sjúkrahús við hliðina á ríkisspítölunum sem mun leiða til harðrar samkeppni milli þessara tveggja stóru sjúkrahúsa. Þau munu keppa um starfslið, þau munu keppa um tækjabúnað og verkefni og það mun til lengri tíma litið leiða til þess að kostnaður verður meiri en ekki minni. Ég hef séð haft eftir ráðherra að til þessara aðgerða verði ekki gripið nema ljóst sé að þær leiði til sparnaðar og ég vona sannarlega að hann skoði hug sinn vel áður en hann kemst að þeirri niðurstöðu að það sem nú er í bígerð sér rétta leiðin. Ég hef að undanförnu átt viðræður við ýmsa aðila sem gerþekkja þessi mál. Ég átti t.d. nýlega fund með fulltrúum frá sérstakri nefnd sem Félag hjúkrunarfræðinga hefur stofnað og fjallar um rekstrarhagræðingu og aðhald í rekstri heilbrigðisstofnana. Hún er einmitt gott dæmi um þá möguleika sem eru fyrir hendi í nánu samráði og samstarfi við starfsfólk þessara opinberu stofnana, í samráði við opinbera starfsmenn til að ná fram hagræðingu og aðhaldi. Á þessum fundi kom m.a. fram sú sameiginleg niðurstaða þessara hjúkrunarfræðinga að samkeppni sem óhjákvæmilega hlytist af því að vera með tvö svo stór hátæknisjúkrahús í Reykjavík, Landspítala annars vegar og sameinaðan Borgarspítala og Landakot hins vegar, mundi leiða til aukins kostnaðar fyrir þjóðarbúið. Það mundi leiða til aukins kostnaðar og jafnframt töldu þeir að Landakot ætti að nota sem sjúkrahús fyrir skipulagðar innlagnir, ekki fyrir bráðaþjónustu. Þannig mundi best nýting fást á sjúkrahúsinu og þeim búnaði og mannafla sem þar er að finna. Sama má lesa út úr fréttum fjölmiðla og viðtölum í blöðum sem birst hafa við t.d. ráðuneytisstjóra heilbrigðismála, Pál Sigurðsson, og héraðslækninn í Reykjavík, Skúla Johnsen, sem báðir hafa efasemdir um það að þær aðgerðir sem nú eru í bígerð muni leiða til sparnaðar, a.m.k. ekki á næsta, jafnvel ekki á næstu árum. Það muni fyrst þurfa verulega aukin útgjöld áður en kemur að því að þessar aðgerðir leiði til sparnaðar. Mín skoðun er sú, ég ítreka það, að það muni alls ekki leiða til sparnaðar heldur til enn frekari útgjalda. Ríkisspítalarnir fengu á þessu ári erlenda rekstrarráðgjafa til þess að skoða starfsemi og skipulag sjúkrahúsanna. Ég tel að í áliti þessara rekstrarráðgjafa sé að finna mjög merkilegar niðurstöður. Kannski er réttara að segja það fyrst að auðvitað var þeirra hlutverk að fjalla fyrst og fremst um ríkisspítalana og starfsemi þeirra. En þeir komast að þeirri niðurstöðu að besta leiðin til þess að ná ýtrustu hagræðingu í rekstri spítalans og þar með talið auðvitað íslenskri heilbrigðisþjónustu, þar sem þetta sjúkrahús er auðvitað langstærst og skiptir mestu máli, sé að leita eftir sameiningu eða a.m.k. miklu betra samræmi á milli starfsemi þessara stærstu sjúkrahúsa en ekki að stilla þeim upp hvoru gegn öðru eins og nú virðist vera stefna hæstv. heilbrrh. Í skýrslunni segir m.a., með leyfi hæstv. forseta: ,,Hvers vegna sameining með samruna ríkisspítala og Borgarspítala? Vegna þess að samruninn leiðir til 80% til 100% markaðshlutdeildar á flestum sviðum læknisfræðinnar. Þessi leið borgar sig best vegna þess að tvöföldun verður í lágmarki og samvirkni í hámarki. Við samruna Borgarspítala og Landakots verður tvöföldunin mest. Borgarspítalinn og Landakot munu sameiginlega hafa 40--60% markaðshlutdeild í mörgum sérgreinum. Kostnaður mun hækka. Sóun verður í hámarki, og er þá nokkuð mikið sagt, og gæði munu minnka. Með tilliti til smæðar þjóðarinnar er ekki réttlætanlegt að hafa undirsérgreinar á tveimur stöðum þar sem ekki eru tækifæri til að viðhalda hagnýtri reynslu``, segir svo hér, virðulegi forseti, í þessari skýrslu. Ég læt þessa tilvitnun duga að þessu sinni þar sem ráðherra er ekki við og tími gefst og tóm til þess að ræða þetta við hann betur. Mér finnst einnig annað merkilegt við skýrsluna. Þar er talið skynsamlegt að starfrækja og sérhæfa lítil sjúkrahús við hliðina á þessu stóra, sameinaða sjúkrahúsi. Reyndar hélt ég áður að Landakot ætti að vera inni í sameiningu af þessu tagi sem ég hef verið að tala fyrir, en þessir rekstrarráðgjafar, sem þekkja vel til á þessu sviði, sérhæfðir í því að fjalla um heilbrigðisþjónustu og rekstur slíkra stofnana, telja á hinn bóginn að rekstur smærri sjúkrahúsa geti vel átt rétt á sér í því formi að gera þau sérhæfð fyrir þá þjónustu sem þau ráða auðveldlega við og geti vel gegnt öðru hlutverki en aðeins öldrunarþjónustunni. Og það kemur fram að það á auðvitað líka við um sjúkrahús hér í nágrenninu eins og t.d. St. Jósefsspítalann í Hafnarfirði og önnur smærri sjúkrahús í landinu. Og ég ætlaði þess vegna að spyrja ráðherrann að því í lokin hvort hann teldi ekki rétt og nauðsynlegt að skoða ítarlega þessa skýrslu hinna erlendu ráðgjafa sem hafa sérhæft sig í þessum málaflokki, gefa sér aðeins betri tíma áður en flanað er að einhverju sem að fróðustu manna yfirsýn er e.t.v. ekki talið það skynsamlegasta. Fjórðungssjúkrahúsið á Akureyri hefur nokkra sérstöðu með sjúkrahúsum í landinu. Þar er um að ræða deildaskipt sjúkrahús með möguleikum til að sinna vel fjölda sérgreina. En það þarf hins vegar að viðurkenna, bæði af heilbrrn. og fjárveitingavaldinu, þá þjónustu sem þar er veitt og að þar er um að ræða sjúkrahús með stöðuga vakt allt árið um kring. Það hefur ekki verkaskipti við nein önnur sjúkrahús og þess vegna þarf að viðurkenna það í mannahaldi þessarar stofnunar. Það er því nauðsynlegt að styrkja einstakar deildir hvað sérfræðiþjónustuna varðar. Læknaráð sjúkrahússins hefur nú beitt sér fyrir úttekt á stöðunni og áætlanagerð um áframhaldandi þróun sjúkrahússins. Það hefði auðvitað verið æskilegt að geta nú stigið fyrstu skref í samræmi við þessa áætlun, en ekki var orðið við þeim óskum að þessu sinni. Ég veit að hæstv. heilbrrh. er með þetta mál í athugun og ég bið hann að skoða það vel og gera það sem í hans valdi stendur til að tryggja og styrkja þessa mikilvægu þjónustustofnun á landsbyggðinni. Virðulegi forseti. Ég fer nú að ljúka máli mínu. Ýmis mál bíða að venju 3. umr. fjárlagafrv., svo sem tekjuhliðin, stofnanir í B-hluta, 6. gr. og ýmsar tillögur sem ríkisstjórnin hefur nú sett fram og boðað. Það bíður því þeirrar umræðu af minni hálfu að fjalla t.d. ítarlegar um tekjuhlið frv., um skattamálin og þá þætti, um lántökur ríkissjóðs og þróun lánamála, svo og málefni ýmissa stofnana annarra sem tengjast B-hlutanum eins og Ríkisútvarpsins, byggingarsjóðanna o.fl. Við fulltrúar stjórnarandstöðunnar í fjárln. sem stöndum að þessu nál. minni hlutans höfum lýst því yfir að við munum ekki standa að afgreiðslu þessa fjárlagafrv. Við viljum ekki bera ábyrgð á því og erum á móti í grundvallaratriðum ýmsum veigamiklum efnisatriðum sem fram koma í frv. Ég hef auðvitað nú þegar og fyrr við umræðu um þetta mál og önnur látið það koma fram. Við teljum þessi vinnubrögð nú síðustu daga öll með ólíkindum og ýmis mál reyndar, sem boðuð hafa verið, enn í fullri óvissu ef marka má yfirlýsingar einstakra stjórnarliða. Því treystir minni hlutinn sér ekki að þessu sinni til þess að standa að brtt. þeim sem unnar höfðu verið í fjárln. né heldur þeim tillögum sem komu þar fram frá hæstv. ríkisstjórn nú rétt í lok þessarar vinnu og mun því sitja hjá við afgreiðslu málsins. Ég vil svo í lok míns máls, virðulegi forseti, þakka formanni nefndarinnar og öðrum meðnefndarmönnum fyrir samstarfið svo og starfsfólki þingsins, Ríkisendurskoðunar, ráðuneyta og stofnana sem hafa unnið mikið og gott starf við að gera vinnu nefndarmanna auðvelda og afla þeim upplýsinga. Hafi þau öll þökk fyrir það samstarf.

Virðulegi forseti. Ég vil í upphafi máls míns þakka samstarfsmönnum mínum í fjárln. fyrir samstarfið sl. vikur þrátt fyrir að vinnubrögðin hafi ekki alltaf verið með þeim hætti sem við í minni hluta nefnarinnar hefðum kosið. Þar er þó ekki við forustu fjárln. að sakast heldur eiga þessi aldeilis einkennilegu vinnubrögð rætur að rekja til hæstv. ríkisstjórnar. Ég vil þakka formanni þeirrar undirnefndar fjárln., sem ég starfaði í, hv. þm. Pálma Jónssyni, fyrir hans störf. Að mínu mati voru vinnubrögð í þeirri undirnefnd eins góð og mögulegt var miðað við þær ákvarðanir sem ríkisstjórnin hafði tekið varðandi þá málaflokka sem við fjölluðum um. Þá vil ég þakka sérstaklega öllu því starfsfólki sem aðstoðaði okkur við vinnuna, ekki síst ritara fjárln. Sigurði Rúnari Sigurjónssyni og öðru starfsfólki úti í Austurstræti 14 sem hefur reynst okkur einstaklega vel. Það ástand sem nú ríkir í þjóðfélaginu minnir um margt á haustið 1988. Gífurlegir erfiðleikar blasa við í atvinnulífi landsmanna, atvinnuleysi eykst og horfur eru á að það muni aukast enn frekar á næsta ári. Þann 27. nóv. sl., eftir að draumsýn ríkisstjórnarinnar um álver leystist upp og í ljós kom að hún hafði engin önnur úrræði í atvinnumálum, sendi Þjóðhagsstofnun frá sér endurskoðaða þjóðhagsáætlun en þar segir m.a. að horfur í atvinnumálum séu nú mun dekkri en áður hafi verið gert ráð fyrir. Það sem mest um varðar er verra útlit í atvinnumálum frá fyrri spá og telur stofnunin að mun minni umsvif verði í byggingarstarfsemi. Síðan spáin birtist fyrir réttum tveimur vikum síðan hefur þó enn sigið á ógæfuhliðina hvað varðar atvinnustarfsemina í landinu. Og nú boðar ríkisstjórnin að hún ætli að senda stóran hóp ríkisstarfsmanna í flokk atvinnulausra. Ekki er þar einungis um að ræða þessi 600 störf eða 300 ársverk sem á að leggja af hjá ríkinu heldur á einnig að draga úr ýmsum framkvæmdum á vegum ríkisins. Gert er ráð fyrir að landframleiðsla og þjóðartekjur dragist enn frekar saman og ríkisstjórnin ætlar að draga úr lánsþörf til að veita fyrirtækjum landisins aukið svigrúm á lánamarkaðnum. Þetta er eins og ýmislegt annað sem frá þessari stjórn kemur. Varla eykur hún svigrúmið á lánamarkaðnum með því að setja mörg og stór verkefni yfir á sveitarfélögin jafnframt því sem dregið er úr framkvæmdum ríkisins í sveitarfélögunum. Margar þessara framkvæmda eru nauðsynlegar og sveitarfélögin verða þá sjálf að taka þær á sig. Hvort tveggja kemur til með að auka lánsþörf sveitarfélaganna til muna og þar með þrengja lánamarkaðinn. Gert er ráð fyrir að fiskafli minnki á næsta ári en það þýðir óhjákvæmilega að störfum fækkar í þeim sveitarfélögum sem byggja á útgerð og fiskvinnslu. Færri störf hafa í för með sér minnkandi tekjur fyrir viðkomandi sveitarfélag, minni tekjur til að takast á við aukin verkefni. Auðvitað hefur minnkandi fiskafli einnig í för með sér minni tekjur fyrir ríkissjóð en því er hægt að mæta með því að breyta lögum eða skerða ákvæði um lögbundin framlög til hinna ýmsu verkefna. Og það er svo sannarlega gert. Sveitarfélögin geta ekki beitt sömu úrræðum. Hér á Alþingi er sveitarfélögum úthlutað viðamiklum verkefnum til að leysa. Við sendum þeim tilskipanir og ráðuneytin setja reglugerðir sem fela í sér skyldur og útgjöld fyrir þau. Það ætti að nægja að nefna reglur um sorp og frárennslismál. Þessum reglum er ekki breytt. Kröfurnar um þjónustu, sem sveitarfélögin eiga að veita, minnka ekki. Þær eru þvert á móti auknar stórlega á sama tíma og áætlað er að tekjur sveitarfélaganna verði skertar með lagaboði frá Alþingi að skipun ríkisstjórnar. Nú ætlast ríkisstjórnin t.d. til að sveitarfélögin greiði 0,1% af útsvarstekjum sínum í Jöfnunarsjóð sveitarfélaga. Þetta mun koma mjög harkalega niður á minni sveitarfélögunum sem hafa nýtt útsvarsheimildir að fullu undanfarin ár. Þau þurfa á öllum sínum tekjustofnum að halda til að geta staðið undir þeirri þjónustu sem þeim er gert að veita og dugar þó varla til. Það langvarandi samdráttarskeið, sem vel er lýst á bls. 250 í grg. með fjárlagafrv. undir kaflaheitinu ,,Framvinda og horfur í efnahagsmálum`` hefur komið niður á rekstri sveitarfélaga og fyrirtækja í landinu ekki síður en ríkissjóði en það er eins og ónefndir menn viti það ekki eða skilji það ekki. Þessi samdráttur hefur einnig bitnað á rekstri heimilanna í landinu en boðskapur ríkisstjórnarinnar er þó að þau skuli taka á sig enn þyngri byrðar en áður. Vandamálin sem vissulega voru til staðar að hluta til þegar ríkisstjórnin tók til starfa sl. vor hafa vaxið gríðarlega á undanförnum mánuðum. Engu er líkara en menn hafi ekkert gert í sjö mánuði annað en velta sér upp úr fortíðinni en passa sig þó vel á því að fara ekki lengra en aftur til haustsins 1988. Og svo var auðvitað verið að bíða eftir nýju álveri sem átti að leysa nær allan vandann. Þá átti samdráttarskeiðinu að ljúka, þá gætu launþegar fengið vinnu og þá en ekki fyrr væri hægt að búast við kjarabótum til hinna lægst launuðu. Ekkert lá á að leysa úr vandamálum sjávarútvegsins að mati hæstv. forsrh., menn skyldu ekki eyða tíma í það, mikilvægara var að kryfja störf Alþingis til mergjar og koma skilaboðum um þau til þjóðarsálarinnar. Helsta áhyggjuefni síðustu vikna virðist hafa verið það hvort hæstv. forsrh. tækist nú að lagfæra fundarkunnáttu hv. þm. Það var öllu brýnna en að ræða tillögur hæstv. sjútvrh. varðandi sjávarútveginn. Og meðan á þessum skrípaleik stóð fóru forsendur fjárlagafrv. fyrir árið 1992 út í buskann með álverinu. Fjárln. Alþingis sat á sínum stað og tók við tilkynningum frá ráðherrum og ýmsum stjórnarliðum úr fjölmiðlum, um aukin útgjöld, auknar tekjur, vaxandi halla, minnkandi halla, aukin þjónustugjöld, minnkandi þjónustugjöld og ómögulegt var að vinna vitræna niðurstöðu úr öllum þessum yfirlýsingum. Loks settist ríkisstjórnin niður eina nótt þegar tími gafst frá beinum útsendingum til þjóðarsálarinnar til að reyna að finna lausn á fjárhagsvandanum. Niðurstaðan birtist morguninn eftir, heilum sólarhring áður en 2. umr. um frv. til fjárlaga átti að fara fram. Þessum skrípaleik er reyndar ágætlega lýst á bls. 2 í nál. meiri hluta fjárln. Þar segir með leyfi forseta: ,,Er nefndin hafði lokið afgreiðslu flestra þeirra erinda, sem til hennar bárust, svo og skiptingu fjárfestingarliða, lágu fyrir breytingartillögur sem nefndin hafði sameiginlega unnið að og námu samtals til hækkunar á 4. gr. 220,2 millj. kr. Þá fékk nefndin til umfjöllunar tillögur sem ríkisstjórnin samþykkti á fundi sínum 9. des. sl. Eru þær tillögur, sem kunnugt er, flestar til sparnaðar á útgjöldum ríkisins en einnig nokkrar sem fela í sér aukin útgjöld. Enn aðrar varða tekjuhlið fjárlagafrv. Meiri hluti nefndarinnar flytur verulegan hluta þessara tillagna við 2. umr. og nemur sparnaður samkvæmt þeim 957,8 millj. kr.`` Þetta eru mjög sérkennileg vinnubrögð. Ríkisstjórnin umturnar tekju- og gjaldaliðum frv. einum sólarhring fyrir 2. umr. og meiri hluti fjárln. verður nánast að samþykkja allt orðalaust og gera breytingarnar að sínum án þess að hafa tíma til að yfirfara þær, hvað þá að hafa samráð við þá aðila í þjóðfélaginu sem tillögurnar snerta beint. Það verður fróðlegt að sjá hvað gerist daginn fyrir 3. umr. um fjárlögin. Megum við þá eiga von á nýrri og gerbreyttri útgáfu fjárlaga? Og hver var svo niðurstaða ríkisstjórnarinnar eftir næturfundinn 9. des.? Úr því að álver kemur ekki og við verðum af tekjum þess vegna sem nemur 1 1 / 2 milljarði kr. þá verðum við að draga saman seglin sem því nemur og rúmlega það. Skynsamleg niðurstaða. En tillögurnar um aðgerðirnar, sem í kjölfarið fylgdu, eru ekki allar jafnskynsamlegar. Fram kom að samkvæmt nýju mati ríkisstjórnarinnar yrðu tekjur ríkissjóðs á næsta ári aðeins 103,5 milljarðar kr. í stað 106 milljarða eins og gert hafði verið ráð fyrir í fjárlagafrv. Hins vegar höfðu útgjaldaliðir frv. hækkað um rúmlega 1.600 millj. kr. og hallinn því orðinn rúmir 8 milljarðar kr. í stað 4 milljarða eins og gert var ráð fyrir í frv. Ríkisstjórnin leggur til að þessum vanda verði mætt með því að auka tekjur um 1.600 millj. kr. Þessum tekjum á m.a. að ná með því að lækka heildargreiðslur vegna barnabóta um 500 millj. og með því að skerða skattaafslátt sjómanna um 180 millj. Sjómenn hafa mótmælt þessari skerðingu harðlega og segja reyndar að þarna sé um mun hærri upphæð að ræða en þá sem hæstv. fjmrh. talar um. Ég mun ræða báðar þessar breytingar sem varða greiðslu barnabóta og sjómannaafsláttinn séstaklega við 3. umr. um frv. Þá er ætlunin að fresta niðurfellingu á jöfnunargjaldi á innfluttar vörur sem ég tel reyndar til góðs. Áætlað er að það skili ríkissjóði um 350 millj. kr. Síðan ætlar ríkisstjórnin að ná 300 millj. frá Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins með því að láta stofnunina greiða þá upphæð beint í ríkissjóð í stað þess að greiða landsútsvar eins og áður sem rann til sveitarfélaganna. Þar af fékk Jöfnunarsjóður sveitarfélaga 225 millj. en nú ætlar ríkisstjórnin að sjá til þess að sjóðurin fái ekki neitt af þessum peningum. Ég tel að ríkisstjórninni hefði verið nær að fjölga þeim fyrirtækjum sem greiða landsútsvar en að fækka þeim. Stofnanir, sem þjóna allri landsbyggðinni, eiga að greiða landsútsvar. Ríkisstjórnin gerir sér þó fulla grein fyrir hvað Jöfnunarsjóðurinn er mikilvægur fyrir sveitarfélögin í landinu og ákvað líklega þess vegna að sveitarfélögin skuli sjálf greiða þessar 225 millj. sem frá sjóðnum eru teknar. Nú á að skylda þau með lögum til að greiða 0,1% útsvarstekjum sínum í sjóðinn og bæta honum tapið þannig. Og sveitarfélögin eiga víst að vera sátt við þetta því þau fá þessa peninga aftur og þá hefur enginn tapað neinu samkvæmt þeim fullyrðingum sem við höfum heyrt nema ef vera kynni Reykjavíkurborg. Þetta er kallað hundalógík í Flóanum og á eitthvað skylt við það þegar hundur eltir skottið á sjálfum sér. Auðvitað má til sanns vegar færa að Reykjavík tapi á þessu. En það gera einnig önnur sveitarfélög sem ekki fá greiðslur úr Jöfnunarsjóði eða mjög lágar greiðslur. Tekjulitlu sveitarfélögin, sem Jöfnunarsjóðnum er sérstaklega ætlað að styrkja, verða líka af tekjum vegna þess að þau fullnýtan nú þegar alla sína tekjustofna og þeim er ætlað samkvæmt boði ríkisstjórnarinnar að greiða í Jöfnunarsjóðinn af þeim tekjum sem þau annars hefðu til ráðstöfunar og engin trygging fyrir því að framlög til þeirra úr sjóðnum verði hærri en áður hefur verið. Það er því líklegt að þau tapi sem nemur 0,1% af útsvarstekjum sínum. Þessi tillaga ríkisstjórnarinnar er afar slæm og enn verri en ella fyrir það að á næturfundinum viðburðarríka samþykkti ríkisstjórnin að færa viðamikil verkefni frá ríki til sveitarfélaga. Í lítið útfærðum tillögum ríkisstjórnarinnar er ekki gert ráð fyrir að tillit verði tekið til greiðslugetu sveitarfélaganna, nei, eitt skal yfir þau öll ganga. Samband ísl. sveitarfélaga hefur reyndar sent frá sér í dag yfirlýsingu sem ég ætla, með leyfi forseta, að lesa hér upp: ,,Yfirlýsing stjórnar Sambands ísl. sveitarfélaga vegna áforma ríkisstjórnarinnar um að brjóta samkomulag ríkis og sveitarfélaga um tekjustofna og verkaskipti og stórfelldar álögur á sveitarfélögin: Ríkisstjórnin hefur nú einhliða og án alls samráðs við sveitarfélögin og samtök þeirra lagt fram tillögur um breytingar á tveimur af veigamestu tekjustofnum sveitarfélaganna, útsvari og Jöfnunarsjóði sveitarfélaga. Jafnframt felast í tillögunum stórfelldar nýjar álögur á sveitarfélögin. Samtals leiða þessar tillögur til a.m.k. eins milljarðs króna útgjaldaauka eða tekjuskerðingar fyrir sveitarfélögin. Stjórn Sambands ísl. sveitarfélaga mótmælir harðlega þessum áformum ríkisstjórnarinnar og telur þau alvarlegt brot á nýgerðu samkomulagi ríkis og sveitarfélaga um tekjustofna og verkaskipti. Í tillögunum er enn fremur gert ráð fyrir misnotkun á sameiginlegu innheimtukerfi ríkis og sveitarfélaga, staðgreiðslukerfinu, og ganga þær hugmyndir þvert á samkomulag fjmrn., Reykjavíkurborgar og Sambands ísl. sveitarfélaga frá 30. apríl 1990 um það efni. Samráðsfundur stjórnar sambandsins með ríkisstjórninni var haldinn 18. nóv. sl. Árleg fjármálaráðstefna sambandsins var síðan haldin 21. og 22. nóv. sl. Á þessum fundi komu sex ráðherrar ríkisstjórnarinnar og gerðu grein fyrir stefnu sinna ráðuneyta og ríkisstjórnarinnar í heild í málefnum sveitarfélaganna. Þar kom ekkert fram sem benti til þess að ríksstjórnin hefði í hyggju þær stórfelldu breytingar á tekjustofnum, verkaskiptum og fjármálalegum samskiptum ríkis og sveitarfélaga sem tillögurnar gera ráð fyrir. Ekkert samráð hefur verið haft við forsvarsmenn sveitarfélaganna né Samband ísl. sveitarfélaga um þær tillögur sem ríkisstjórnin hefur nú lagt fram þrátt fyrir skýr ákvæði samstarfssáttmála ríkis og sveitarfélaga um samráð þessara aðila varðandi sameiginleg hagsmunamál og ákvæði í 116. gr. sveitarstjórnarlaga nr. 8 síðan 1986 þar sem segir: ,,Ríkisstjórnin skal hafa náið samráð við Samband ísl. sveitarfélaga um þau mál er varða verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga og önnur samskipti þessara aðila.`` Samningsbundið og lögformlegt samstarf er þannig rofið og það einskis virt af ríkisstjórninni. Slík vinnubrögð leiða til trúnaðarbrests milli sveitarfélaganna og ríkisvaldsins. Nú liggja fyrir nýjar hugmyndir um sameiningu sveitarfélaga og endurskoðun á verkefnum, tekjum og öðrum samskiptum þeirra við ríkisvaldið sem góð samstaða gæti náðst um. Framgangur þessa máls byggist á því að traust og trúnaður ríki milli aðila og því sé hægt að treysta að samningar og lög um samskipti þeirra séu virt. Mörg sveitarfélög standa nú frammi fyrir alvarlegum fjárhagsvanda. Gerðar eru kröfur á hendur sveitarfélaganna hringinn í kringum landið um fjárhagslega þátttöku í atvinnulífinu. Einnig hefur ríkisvaldið að undanförnu aukið fjárhagslegar skyldur sveitarfélaganna með lögbindingu nýrra verkefna og hertum reglugerðarákvæðum. Stjórn Sambands ísl. sveitarfélaga treystir því að ríkisstjórnin falli frá áformum sínum og að efnt verði til samráðs milli ríkis og sveitarfélaga á jafnréttisgrundvelli svo sem samningar og lög gera ráð fyrir. Einungis með þeim hætti er hægt að byggja upp það traust sem nauðsynlegt er að til staðar sé milli þessara stjórnvalda og er forsenda fyrir árangursríku samstarfi þeirra.`` --- Er það nema von, virðulegi forseti, að maður hiksti á ósköpunum. Einna mest í þessum breytingum vegur sú breyting að færa hluta af málefnum fatlaðra til sveitarfélaganna. Samkvæmt útreikningum ríkisstjórnarinnar er um að ræða verkefni sem kosta um 400 millj. kr. M.a. er þetta dagvistun fatlaðra, sumarbúðir fatlaðra, verndaðir vinnustaðir, rekstur leikfangasafna og atvinnuleit fyrir fatlaða. Búið var að gera ráð fyrir þessum útgjöldum í frv. til fjárlaga áður en ríkisstjórninni datt í hug að koma þessum kostnaði yfir á sveitarfélögin. Þar var gert ráð fyrir að útgjöldin yrðu 475 millj. 800 þús. kr. en ekki 400 millj. eins og tillögurnar gera ráð fyrir. Raunveruleg fjárþörf í þessa umræddu liði er eins og við vitum mun meiri en fram kemur í þessum tölum báðum. Ríkisstjórnin er með þessu að losa sig við hluta af málefnum fatlaðra yfir til sveitarfélaganna og láta þau bera kostnaðinn. Þessar fyrirætlanir ríkisstjórnarinnar eru andstæðar þeim samningi sem gerður var um verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga og eins og kom fram í því bréfi, sem ég var að lesa upp, samning sem mikil vinna var lögð í að gera og lögfestur var á Alþingi. Við það tækifæri lögðu margir af núv. stjórnarþingmönnum mikla áherslu á að við þennan samning yrði staðið og að alls ekki yrði gengið á hlut sveitarfélaganna. Ef færa þyrfti ný verkefni til þeirra yrði jafnframt að tryggja þeim tekjustofna til að vega þar upp á móti. Sveitarfélögunum er sannarlega ætlað að taka stóran skerf af því sem út af stendur á borði ríkisstjórnarinnar. Hvort standa á við það samkomulag sem gert var á sínum tíma um uppgjör við sveitarfélögin vegna sameiginlegra framkvæmda ríkis og sveitarfélaga vitum við ekki enn. Um það atriði höfum við ekki séð nein gögn, í það minnsta ekki við sem erum fulltrúar stjórnarandstöðu í fjárlaganefnd. Ég sagði áðan að ríkisstjórnin ætlaði sér að mæta rúmlega 8 milljarða kr. halla á fjárlagafrv. að hluta til með því hækka tekjuliðinn um 1.600 millj. kr. Að auki er gert ráð fyrir að lækka gjaldalið frv. um 3,1 milljarð kr. þannig að halli verði rúmir 3 milljarðar. Ég hef hér nefnt lækkun á útgjöldum ríkissjóðs vegna fatlaðra um 400 millj. Vissulega er hægt að fara nákvæmlega í ýmsa aðra niðurskurðarliði ríkisstjórnarinnar. Þar er ansi margt sem kemur spánskt fyrir sjónir, eins og t.d. 20 millj. kr. niðurskurður á framlagi vegna starfsmenntunar í sjávarútvegi og starfsmenntunar í atvinnulífi. Um leið og þetta er lagt til er verið að ræða á Alþingi stjfrv. til laga um sama málefni. Það á einnig að skerða framlag vegna rekstur Byggðastofnunar um 20 millj. kr. en ég verð að viðurkenna að mér létti þó töluvert við að sjá að þar var þó ekki lengra gengið vegna þess að heyrst hafði, eftir hæstv forsrh., að til stæði að leggja þá stofnun alveg niður. En líklega hefur það verið sagt í einhverju ,,fjölmiðlaflippinu``. Framlag til hafnamála er hækkað í tillögum fjárln. frá því sem er í frv. Á móti koma þar tillögur ríkisstjórnarinnar um hækkun á sértekjum Hafnamálastofnunar um 125 millj. sem eiga að nást með álagi á vörugjald og aflagjald án þess þó að koma niður á tekjum viðkomandi hafna. Skynsamlegustu tillögurnar um lækkun á gjaldahlið frv. tel ég vera þær tillögur sem meiri hluti fjárln. setti fram en þær bíða 3. umr. Þá er komið að stóra úrræði ríkisstjórnarinnar sem á að lagfæra gjaldahlið frv. Almennur sparnaður í rekstri ríkisins. Þessi aðgerð á að leiða til sparnaðar á 1 1 / 2 milljarði kr. og honum má ná með lækkun á launagjöldum um 2.255 millj. kr. og með sparnaði í öðrum gjöldum um 1,3% eða um 200 millj. kr. Samanlagt spara þessar tvær aðgerðir 2.455 millj. en í staðinn á að veita yfirstjórnum ráðuneyta tæpan milljarð kr. til ráðstöfunar að eigin geðþótta í óhjákvæmileg útgjöld ráðuneyta og stofnana þeirra. Með þessari síðastnefndu ákvörðun er ríkisstjórnin að stíga sórt skref í þá átt að fjárveitingavaldið verði fært frá Alþingi til framkvæmdarvaldsins. Ég held að það sé þörf á því að styrkja Alþingi gagnvart framkvæmdarvaldinu eins og reynslan ætti að vera búin að kenna okkur frekar en fara þessa leið. Ákvarðanir varðandi úthlutun þessara fjármuna munu eflaust verða teknar án samráðs við Alþingi og er ekkert sem kemur í veg fyrir að peningarnir verði settir í einhverja framkvæmdir sem jafnvel meiri hluti alþingismanna væri alfarið á móti. Samkvæmt ákvörðun ríkisstjórnarinnar verður niðurskurður á laun og önnur gjöld flatur, eins og reyndar allar ákvaraðanir ríkisstjórnarinnar eru, og ekki þarf mikla hugsun til að framkvæma. Flatur niðurskurður er það ráð sem gripið er til þegar tími gefst ekki til eða er ekki notaður til þess að vinna aðrar og skynsamlegri lausnir og þetta úrræði hefur verið notað áður. Það er gagnrýni vert hver sem í hlut á. Það ætti að vera langtímaverkefni að ná launum og öðrum gjöldum ríkisins niður um 5%. Það er ekki hægt að afgreiða slíka aðgerð á einu ári, hvað þá á einni nóttu. Nær væri að setja það markmið að ná fram þessum sparnaði á 3--5 árum samfara hagræðingu í ráðuneytum og stofnunum þeirra og endurmati á hlutverkum þeirra. Ýmsar stofnanir ríkisins eru úr sér gengnar og þarfnast endurskipulagningar. Starfsmenn ríkisins hafa hvað eftir annað lýst sig fúsa til þess að taka þátt í slíkri vinnu. Þeir munu hins vegar aldrei samþykkja þá aðgerð sem ríkisstjórnn ætlar að ráðast í og hafa reyndar mótmælt henni harðlega nú þegar. Hvernig ætlar svo ríkisstjórnin að koma þessum sparnaði í framkvæmd? Miðað við gefnar forsendur verður starfsmönnum ríkisins fækkað um 600 á árinu 1992 sem samsvarar um 300 ársverkum ef uppsagnir dreifast nokkuð jafnt á árið. Ekki verður ráðið í nýjar stöður og nauðsynleg störf mönnuð með tilfærslum innan kerfisins. Þetta hlýtur að merkja að öll þau nýju stöðugildi sem í frv. eru eiga að fara út, þar á meðal þau stöðugildi sem áttu að koma vegna málefna fatlaðra. Hæstv. félmrh. lýsti því yfir fyrir stuttu að samstarf hennar og fjmrh. væri með eindæmum gott. Hún hafði jafnvel aldrei kynnst öðru eins og samanburðurinn væri vondur fyrir fyrrv. fjmrh. Gaman væri að vita hvort hæstv. félmrh. er enn sömu skoðunar. Og ekki finn ég enn í frv. þær ráðstafanir til tekjujöfnunar sem hæstv. félmrh. hefur sagt að séu forsendur þess að hún samþykki það. Þetta sagði hún þegar baráttan stóð sem hæst um þjónustu- og skólagjöld á milli hennar og hæstv. fjmrh. Það er áreiðanlegt að ekki munu þær breytingar sem nú er verið að gera bæta afkomu fólks í landinu og erfitt að trúa því að hæstv. félmrh. standi að þessum ósköpum enda lætur ráðherrann lítið sjá sig hér í dag. En það á sem sagt að fækka ríkisstarfsmönnum og um heil 600 störf á einu ári. Samkæmt ákvörðun ríkisstjórnar má ekki ráða nýjan starfsmann til ríkisins án þess að það verði tekið sérstaklega fyrir á fundi ríkisstjórnarinnar. Hæstv. forsrh. ætlar þá að kalla saman ríkisstjórnarfund um málið. Ætli þetta sé ekki einsdæmi í heiminum að ríkisstjórn fjalli um það hvort þörf sé á húsverði í tiltekna ríkisstofnun, hvort ráða skuli lækni í starf þess sem lætur af störfum við einhvern af spítölum landsins eða hvort þörf sé á að ráða einn starfsmann til viðbótar þeim sem fyrir eru á skrifstofum stofnana ríkisins. Hvað ætli forsrh. landsins eða samráðherrar hans séu betur í stakk búnir til að meta þörfina í einstöku tilfelli en stjórnandi viðkomandi stofnunar? Þetta er bara fáránlegt rugl. Það er eins og ríkisstjórnina vanti verkefni. Þetta fyrirkomulag á a.m.k. ekki mikið skylt við þá stefnu sem boðuð hefur verið um rammafjárlög og aukið sjálfstæði stofnana um eigin rekstur. Þá á að skera yfirvinnu niður um 15% og aðrar launagreiðslur en fyrir fasta dagvinnu um 10%. Kostnaður vegna utanlandsferða á að lækka um 10% sem hefur í för með sér 60 millj. kr. sparnað en til að vega að hluta upp á móti þeim sparnaði kemur sérstakur liður um hækkun á ferðakostnaði vegna samninga um Evrópskt efnahagssvæði um 16 millj. kr. Ríkisstjórnin hefur einnig í hyggju að lækka risnukostnað og aðkeypta sérfræðiþjónustu. En flati niðurskurðurinn kemur alls ekki flatt niður á ráðuneytum og stofnunum ríkisins eins og gefið er í skyn. Stofnanir sem fá framlög í formi tilfærslna að öllu eða miklu leyti sleppa við niðurskurðinn. Búnaðarfélag Íslands fær 78,5 millj. í frv. til fjárlaga. Öll upphæðin er skráð sem tilfærslur og kemur því ekki inn í niðurskurð. Landgræðsla ríkisins er nú með heildargjöld í frv. um 228 millj. kr. Þar af eru aðeins 37 millj. á launalið sem lendir í 6,7% niðurskurði, 74 millj. í öðrum gjöldum sem lenda í niðurskurði og afgangurinn, um 117 millj., er fyrir utan niðurskurð. Þjóðleikhúsið er allt á tilfærslulið og því auðvitað ekki skorið niður og þannig mætti áfram telja. Lítum á Alþingi. Mig grunar að niðurskurðurinn gæti lent sérstaklega illa á starfsfólki Alþingis. Ef flatur niðurskurður er reiknaður á heildarlaunakostnað Alþingis, að þingfararkaupi meðtöldu sem bundið er í kjaradómi, hverjir koma þá til með að bera skerðinguna? Er starfsfólki Alþingis t.d. ætlað að taka á sig sín 6,7% í niðurskurði á laun og einnig þann niðurskurð sem á að reikna á þingfararkaupið samkvæmt vinnureglu fjmrn.? Eða verður kjaradómur beðinn sérstaklega um að taka tillit til ákvörðunar ríkisstjórnar? Ofan á þennan niðurskurð er svo tillaga um sérstakan niðurskurð upp á 7 millj. kr. á laun og rekstrarkostnað Alþingis. Ég spyr líka hvort Alþingi þurfi að fara bónarveg að hæstv. forsrh. til að fá sinn hluta af þeirri upphæð sem verður til ráðstöfunar fyrir yfirstjórn ráðuneyta til að mæta hluta af þessum mikla niðurskurði. Niðurskurður á launalið ríkisins mun hafa veruleg áhrif á þá þjónustu sem ríkið annast. Áhrifanna af því hlýtur að gæta í mennta-, heilbrigðis- og félagsmálakerfinu. Berum saman menntmrn. og landbrn. Skerðingin vegna launa í menntmrn. í heild verður um 720 millj. og vegna annarra gjalda um 26 millj. Samanlagt gera þetta um 746 millj. sem er um 4,1% af heildarframlagi til ráðuneytisins eins og það er í frv. til fjárlaga núna. Sambærilegar tölur fyrir landbrn. eru 33,3 millj. í skerðingu og launalið og 4,7 millj. í önnur gjöld. Samanlagt gerir þetta skerðingu um 38 millj. kr. eða um 0,6% af heildarframlagi til ráðuneytis. Ef greiðslur vegna búvörusamnings eru ekki reiknaðar með er skerðingin um 1,4% af heildarframlagi til ráðuneytis. Þetta sýnir vel hversu misjafnlega flata skerðingin kemur niður á ráðuneytum og stofnunum ríkisins. Enn er nokkuð óljóst með hvaða hætti milljarðinum til endurráðstöfunar verður úthlutað. Ef miðað er við sömu hlutföll og skerðingin hefur í för með sér mun skerðing landbrn. verða um 23 millj. kr. nettó, sem er um 0,8% af heildarframlagi til ráðuneytis í frv. til fjárlaga, ef búvörusamningurinn er ekki tekinn með í reikninginn. Sambærileg tala fyrir menntmrn. verður, miðað við sömu forsendu um úthlutun á ráðstöfunarfé, um 456 millj. kr. skerðing sem er um 2,5% skerðing á heildarframlagi miðað við fjárlagafrv. Munurinn á ráðuneytunum er nokkuð augljós. Ástæða fyrir þessum mun er m.a. fólgin í hlutfalli launa í rekstri og hvernig framlög til ráðuneyta og stofnana þeirra eru færð í fjárlögum hvort sem um tilfærslu er að ræða eða sundurliðuð framlög. Grunnskólar landsins verða þannig skertir um 6,7% vegna þess að framlag ríkisins til þeirra er eingöngu vegna launakostnaðar. Hér er um meira en 300 millj. að ræða áður en kemur til endurúthlutunar ráðherra en það samsvarar því að 15. hver barnakennari hætti störfum. Og í þessu tilfelli er erfitt að koma annarri hagræðingu við en þeirri að fækka bekkjardeildum og fjölga nemendum í hverri bekkjardeild og eru þó nógu margir nú þegar. Sömu sögu er að segja um aðra skóla eins og t.d. Öskjuhlíðarskóla, Safamýrarskóla, Þjálfunarskóla ríkisins, Fullorðinsfræðslu fatlaðra, Heyrnleysingjaskólann o.fl. Niðurskurðurinn mun einnig koma mjög illa niður á heilsugæslunni og sjúkrahúsum. Sama er að segja um ýmsar stofnanir félmrn. Þessi ákvörðun ríkisstjórnarinnar um flata skerðingu samkvæmt gefnum forsendum hlýtur að leiða til þess eins að dregið verður úr þjónustu heilbrigðiskerfisins langt umfram það sem frv. til fjárlaga gerir ráð fyrir núna og er nóg samt. Nú á að greiða meira fyrir þá þjónustu sem sjúklingar fá á sama tíma og allt bendir til að dregið verði úr þjónustunni. Er þetta enn eitt skrefið í þá átt að einkavæða heilbrigðiskerfið. Það sama er að segja um skólakerfið. Niðurskurðurinn hefur í för með sér breytingar. Nú verður ekki einungis að fresta ýmsum ákvæðum grunnskólalaga, m.a. ákvæðum um fjölgun kennslustunda og fækkun nemenda í bekkjum eins og bandormurinn gerir ráð fyrir, heldur verður að ganga enn lengra. Er hér ekki verið að stíga stórt skref aftur til fortíðar ásamt því alvarlega skrefi að leggja skólagjöld á sem við höfum mótmælt harðlega? Þær tæpar þúsund millj., sem ríkisstjórnin ætlar að afhenda ráðuneytum til að mæta óhjákvæmilegum útgjöldum, breyta litlu um þessa stöðu. Enn er ótalin skerðingin sem lendir á löggæslu og mörgum öðrum samfélagsþáttum og sá niðurskurður á fé til menningarmála og er í frv., t.d. til leiklistarstarfsemi og kvikmyndargerðar. Þar eru framlög verulega skert frá því sem áður var. Það eru erfiðir tímar, eins og formaður fjárln. sagði við alla þá sem komu á fund nefndarinnar, en hann hafði þann sið að vitna alltaf í fyrstu ljóðlínu annars erindis Maístjörnunnar eftir Halldór Laxness en það hefst svo, ykkur öllum til upprifjunar: Það eru erfiðir tímar, það er atvinnuþref. Ég hef ekkert að bjóða, ekki ögn sem ég gef. Við erum líklega öll sammála um að það eru erfiðir tímar. En erfiðleikarnir eru til að sigrast á þeim. Skemmtilegra væri ef formaðurinn gæti farið með síðari hluta erindis úr Maístjörnunni en þar segir: En í kvöld lýkur vetri sérhvers vinnandi manns og á morgun skín maísól, það er maísólin hans. Það væri mun betri kveðja formanns fjárln. til verkafólks í landinu. Við skulum vona að formaður fjárln. þurfi ekki að leita til Bólu-Hjálmars við 3. umr. fjárlaga eftir tilvitnun í ljóð, að honum verði þá ekki ,,orðið stirt um stef og stílvopn laust í hendi,`` o.s.frv. Það verður að leggja miklu meiri vinnu í frv. til fjárlaga en gert hefur verið þegar tekist er á við vandamál í efnahagslífinu eins og þau sem nú er við að glíma. Það þarf að leggja mikla vinnu í að raða verkefnum í forgangsröð og að endurskoða stofnanir. Þetta er, eins og áður er sagt, ekki verk sem verður unnið á einni nóttu. Þjóðarsáttin svokallaða var í þeim anda. Þar var farið rólega og skipulega í sakirnar og árangur hefði ekki látið á sér standa ef áfram hefði verið haldið á sömu braut. Það ríkti sátt og vilji allra til samkomulags um vandamál efnahagslífsins og lausnir þar til þessi ólánssama ríkisstjórn tók við. Hún hefur hvað eftir annað kastað stríðshanska. Allar hennar aðgerðir hafa farið þversum á þau markmið sem sett voru með þjóðarsáttinni og áttu að færa þeim kjarabætur sem lægst hafa launin. Nú er ekkert slíkt á döfinni. Þvert á móti bendir allt til að kjör fjölskyldna í landinu muni versna. Virðulegi forseti. Ég gæti talað miklu lengur og tekið langan tíma í að ræða um þjónustugjöld, þessa dulbúnu skatta þess flokks sem boðaði skattalækkun. Ég gæti einnig vitnað hér í ræður stjórnarþingmanna, sem fluttar voru við afgreiðslu fjárlaga síðustu tvö ár um meðferðina á sveitarfélögunum, að ég nefni ekki ummæli þeirra um þjónustugjöldin eða þessar hræðilegu álögur t.d. sem Pósti og síma var gert að greiða í ríkissjóð. Eða orð þeirra um skattaglöðustu ríkisstjórn allra tíma. En ég ætla að geyma mér þessa ánægjustund og fyrir alla mjög fróðlegar tilvitnanir í ræðu ónefndra hv. þm. þangað til kemur að 3. umr. um fjárlagafrv. Að lokum vil ég segja þetta: Forsendur fjárlaga hafa ævinlega breyst á því 12 mánaða tímabili sem um ræðir hverju sinni. En þess eru varla dæmi að slík kúvending hafi átt sér stað og við höfum orðið vitni að núna. Og þó er greinilega ekki allt komið í ljós enn þá. Enn á eftir að taka á mörgum stórum og þýðingarmiklum atriðum sem eru látin bíða til 3. umr. Vinnulag þessarar hæstv. ríkisstjórnar er með endemum. Hér er varla ætlast til að menn hafi tíma til að skoða tillögur ríkisstjórnarinnar. En verri eru þó þau vinnubrögð að hafa ekkert samráð við þá aðila sem ráðstafanirnar bitna harðast á eins og t.d. samtök sveitarfélaga og BSRB. Þó væri eðlilegt, virðulegi forseti, að allar þær tillögur sem hér eru birtar, og eiga rót sína að rekja til næturfundar hæstv. ríkisstjórnar 9. des., verði dregnar til baka til 3. umr. svo að hægt sé að hafa samráð við þá aðila sem tillögurnar snerta beint. Við hefðum viljað koma inn í þessa umræðu með öðrum hætti, flytja okkar breytingartillögur við frv. til fjárlaga en eins og kemur fram í nál. minni hluta fjárln. eru ekki forsendur til þess í dag. Því munum við koma betur inn í umræðuna síðar meir.

Virðulegi forseti. Ég vil, eins og aðrir nefndarmenn hér á undan mér, byrja á því að færa meðnefndarmönnum mínum þakkir fyrir samstarfið og formanni og varaformanni nefndarinnar fyrir störfin. Þó verð ég að segja það að ég var ekki alls kostar ánægð með hve seint og illa gekk að fá fram upplýsingar um hver endanlegur rammi fjárlaganna ætti að vera. Minni hlutinn hefur ítrekað bent á að upplýsingar vantaði til að hægt væri að vinna frv. eins og lög gera ráð fyrir. Ekki hefur nefndarmönnum meiri hlutans þó beinlínis verið um að kenna heldur fyrst og fremst því að engar tillögur komu frá ríkisstjórninni fyrr en á síðustu dögum. En ég vil sérstalega þakka ritara nefndarinnar og starfsfólkinu í Austurstræti 14 fyrir alúð og lipurð í þeirra störfum. Það eru skiptar skoðanir um alla hluti og ekki hvað síst hér á hinu háa Alþingi. Sá skoðanaágreiningur kemur einnig fram í nefndunum. Við í minni hluta fjárln. höfum þar af leiðandi skilað séráliti sem nefndarmenn hafa mælt hér fyrir og auk þess munum við leggja áherslu á þau mál sérstaklega sem hverjum og einum eru hugleiknust. Frv. til fjárlaga 1992 er nú til 2. umr. Margir endar eru lausir og frv. engan veginn komið til að vera í þeirri mynd sem kemur nú fyrir sjónir alþingismanna. Meiri hlutinn flytur breytingartillögur við frv. nú sem minni hlutinn sér ekki ástæðu til að standa að þó að sumar þeirra hafi verið gerðar með vitund minni hlutans. Stór mál eru enn til skoðunar hjá ríkisstjórn og verða ekki rædd við þessa umræðu en munu bíða 3. umr. Þær breytingartillögur sem hér eru fluttar, þar á meðal um niðurskurð á launalið ríkisútgjalda um 6,7%, munu breyta niðurstöðutölum frv. í flestum málaflokkum. Það hversu seint tillögur ríkisstjórnarinnar birtust í fjárln. hefur gert allt starf nefndarmanna miklu erfiðara en efni stóðu til. Það gerir einnig að verkum að nefndin getur ekki staðið saman að þeim breytingartillögum sem unnið hefur verið sameiginlega að þar sem nýjustu hugmyndir ríkisstjórnarinnar munu óhjákvæmilega breyta þeim tillögum verulega. Við 1. umr. fjárlagafrv. gagnrýndum við kvennalistakonur það mjög að þær forsendur sem frv. væri byggt á gætu engan veginn staðist. Þar bentum á að álver væri ekki orðið að veruleika og því ekki raunhæft að reikna með því í spá um landsframleiðslu og þjóðartekjur. Á næsta ári er reiknað með, samkvæmt nýrri þjóðhagsspá, að landsframleiðslan verði 3,6% minni á næsta ári og þjóðartekjur lækki um 5,7%. Orsökin er ekki síst versnandi viðskiptakjör. Halli á viðskiptum er talinn verða 4,9% af landsframleiðslu á þessu ári, en 4,2% á næsta ári. Þannig er halli á viðskiptum við útlönd eitt helsta vandamál okkar eða sagt með einföldum orðum, við flytjum inn meira en við seljum úr landi. Orsök þess er m.a. minnkandi sjávarafli og verðfall á ýmsum útflutningsvörum, eins og rækju, og mikill samdráttur í öðrum útflutningi. Þar er hægt að nefna ullarvörur sem rekja má til gjaldþrots Álafoss á þessu ári. Tekjur ríkissjóðs voru samkvæmt fjárlagafrv. í haust áætlaðar 106 milljarðar 436 millj. og gjöldin rúmir 110 milljarðar. Hallinn var áætlaður 3,7 milljarðar eða tæpir 4. Lántökur voru þá áætlaðar 13 milljarðar og þar af voru 9 til afborgana af lánum. Nú sl. föstudag, 5. des., mælti hæstv. forsrh. fyrir bandorminum svokallaða en í honum var sá niðurskurður í frumvarpsformi sem boðaður var í fjárlagafrv. upphaflega auk ýmissa annarra lagabreytinga sem engan veginn geta talist til ráðstafana í ríkisfjármálum. Sem dæmi um það eru breytingar á lögum um kosningar til Alþingis sem engu skila í ríkiskassann á næsta ári. Í fyrradag komu svo loks fram hugmyndir ríkisstjórnarflokkanna um sparnað og niðurskurð til þess að ná mætti tilætluðum árangri í samningu fjárlaga eins og að hafði verið stefnt, þ.e. að fjárlagahallinn yrði ekki yfir 4 milljarðar eða nánar tiltekið 3,7. Það virðist vera heilagt markmið hjá hæstv. ríkisstjórn að fjárlagahallinn verði 4 milljarðar. Vissulega væri gott ef það markmið næðist. En ekki finnast mér efnahagsráðstafanir ríkisstjórnarinnar, sem nú hafa litið dagsins ljós, vænlegar til árangurs. Eins og ég sagði áðan, markmiðin eru góð ef þau eru skoðuð ein og sér en verða heldur ótrúverðug ef þau eru skoðuð í samhengi við það sem er að gerast í þjóðfélaginu. Ef við lítum til sjávarútvegsins sem allt okkar efnahagslíf byggist á, þar sem um er að ræða 78% af öllum okkar útflutningi, þá er útlitið ekki bjart. Í sumar kom út skýrsla Hafrannsóknastofnunar um ástand helstu nytjafiska við Ísland og aflahorfur fiskveiðiárin 1991--1992. Þar kom það fram að nýliðun væri lítil í þorski og árgangarnir 1986--1990 væru allir mjög lélegir. Það eru þeir árgangar sem við munum veiða úr á næstu árum. Í þessari skýrslu er reyndar ekki gert ráð fyrir því að Grænlandsþorskur gangi á miðin. Hins vegar er það fullyrðing sem ekki er vísindaleg niðurstaða á bak við. En allt um það, þá fór sjútvrh. eftir ábendingum Hafrannsóknastofnunar og lagði til að ekki skyldi leyfð meiri veiði á þorski en 265 þús. tonn á næsta fiskveiðiári. Ég ætla ekki að rekja hver er leyfilegur hámarksafli einstakra tegunda. En þar ber allt að sama brunni og sömu niðurstöðu fyrir efnahagslífið. Samdráttur er fyrirhugaður á næsta ári ef ákvörðun ráðherra stendur óbreytt. Í heild er útlit fyrir það að sjávarútvegur verði rekinn með 5--6% tapi á næsta ári. Samkvæmt ummælum hæstv. sjútvrh. á Alþingi fyrr í haust í umræðum um sjávarútvegsmál þýðir aflasamdrátturinn að við fáum 7--8 milljörðum minna í útflutningstekjur. Það er því vissulega við mikinn vanda að etja hjá hæstv. ríkisstjórn og síst ætla ég að gera lítið úr því þó að ég gagnrýni þær leiðir, sumar hverjar, sem valdar hafa verið til niðurskurðar. Útlitið í atvinnumálum landsmanna er því ekki bjart. Spáð er að atvinnuleysi aukist úr 1,5% í a.m.k. 2,6% á næsta ári og spáð er að mun meira atvinnuleysi verði hjá konum en körlum. Síðustu fréttir segja að 750 manns hafi skráð sig atvinnulaus frá 1. okt. sl. Ég hef ekki séð að ríkisstjórnin hafi nein áform um atvinnuuppbyggingu í landinu ef frá er talið hið margumrædda álver sem enn er talið vera á dagskrá þó að allir viti að það verði ekki í fyrirsjáanlegri framtíð. Um atvinnustefnu ríkisstjórnarinnar gefur að líta í hvítbók svohjóðandi klausu, með leyfi forseta: ,,Aðgerðir til eflingar atvinnulífi landsmanna munu miða að því að viðhalda stöðugleika í efnahagsmálum og tryggja atvinnu- og afkomuöryggi launafólks.`` Og enn fremur: ,,Það er ekki hlutverk stjórnvalda að stýra framvindu atvinnulífsins með stöðugri íhlutun. Með stefnu sinni í efnahags- og atvinnumálum vill ríkisstjórnin skapa forsendur fyrir varanlegri uppbyggingu í íslensku atvinnulífi og er þess fullviss að markaðslausnir séu farsælastar til að tryggja fyrirtækjum vöxt og viðgang.`` Það eru markaðslausnir sem eiga að leysa málin eða með öðrum orðum frjálshyggjan í fyrirrúmi og frumskógarlögmálið. Hinn sterkasti á að lifa og gleypa hina smærri. Hvenær ætlar þessi ríkisstjórn að skilja það að við lifum ekki í milljónaþjóðfélagi þar sem markaðurinn ræður, að í litlu samfélagi eins og okkar sem ekki hefur fleiri íbúa en úthverfi stórborga úti í heimi og þar sem þessir 255 þús. íbúar eru dreifðir um landið, enn þá a.m.k.? Þar gilda ekki markaðslausnir. Vegna hvers? Vegna þess að fólkið hefur ekki allt aðgang að sama markaði, sömu þjónustu, sömu aðstöðu. Ef svo illa fer að allir íbúar landsins verða fluttir hingað á Reykjavíkursvæðið þá er kannski hægt að fara að beita markaðslausnum í einhverjum mæli. Ég vona að til þess komi ekki. Ég vona að landsbyggðarfólkið haldi út tímabil þessarar ríkisstjórnar þó að hún stefni markvisst að því að leggja niður landsbyggðina. Frestun jarðgangagerðar á Vestfjörðum er svo örlagarík ákvörðun fyrir það fólk sem býr á því svæði að ég þykist viss um það að ef ráðherrar hefðu talað við fólkið, sem þessi ákvörðun á að bitna á, þá hefðu þeir hugsað sig um betur áður en ákvörðun var tekin. Fólkið á Suðureyri hefur mátt búa við óvissu í atvinnumálum mánuðum saman og nú þegar hjól atvinnulífsins eru loks að fara að snúast þá kemur þetta eins og rothögg í andlit þeirra. Ég hitti marga að máli í sumar á Suðureyri og í máli manna kom sífellt setning eins og þessi: Þetta lagast þegar göngin koma. Þar var verið að tala um bættar samgöngur, aukna þjónustu, greiðari aðgang að ýmsum stofnunum o.fl. Það lá við að orðtakið væri notað eins og í Biblíunni, tímatalið fyrir og eftir Krist. Það að fresta jarðgöngum er ekki bara spurning um fjármuni og frestun framkvæmda. Það er spurning um trú fólks á framtíðina og trú manna á að orð skuli standa. Það dregur lífskraftinn úr því annars sterka fólki sem byggir Súgandafjörð. Það minnkar líkurnar á nánari samvinnu byggðanna á Vestfjörðum sem stjórnvöld þykjast hafa á stefnuskrá. Ég fordæmi algerlega þessa ákvörðun ef við hana verður staðið en mun ræða það betur við 3. umr. þar sem tillagan liggur ekki fyrir til afgreiðslu nú. En hvað gerir þá hæstv. ríkisstjórn til að tryggja vöxt og viðgang atvinnulífsins nú þegar við stefnum enn einu sinni inn í samdráttarskeið? Ætlar hún að styðja við bakið á fyrirtækjunum og sveitarfélögunum svo að þau fái staðið af sér niðursveifluna? Nei. Við höfum heyrt undanfarnar vikur um aðgerðarleysi hennar gagnvart fyrirtækjunum og í þessu fjárlagafrv. eru auknar álögur settar á sveitarfélögin bæði í formi skattheimtu og aukinna verkefna sem ríkið á samkvæmt lögum um verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga að sjá um. Þar má nefna að verkefni sem varða þjónustu við fatlaða eru færð til sveitarfélaganna og þeim ætlað að greiða 400 millj. fyrir þá þjónustu. Þá er Jöfnunarsjóður sveitarfélaga skertur um 275 millj. en það er hluti sjóðsins í landsútsvari Áfengisverslunar ríkisins. Til að bæta Jöfnunarsjóðnum tekjutapið er sveitarfélögum gert að greiða ríkinu 0,1% af útsvarsstofni. Hér áðan kom fram í máli þess sem á undan mér talaði að birt hefur verið bréf frá Samtökum sveitarfélaga þar sem þau mótmæla þessu harðlega. Þetta kemur í raun fram sem lækkun á framlagi Jöfnunarsjóðsins til sveitarfélaganna og þar af leiðandi er það tekjuskerðing, tekjuskerðing sveitarfélaganna. Það sem með þessu er lagt á herðar sveitarfélaganna er viðbót við það sem var í bandorminum svokallaða, þar sem sveitarfélögum var gert að greiða 3,5% af kostnaðarverði eða kaupverði íbúða í félagslega íbúðakerfinu og hækkun varð á greiðslu til Fasteignamats ríkisins og þau þurfa að taka á sig greiðslu í ríkisábyrgðasjóð launa svo að eitthvað sé nefnt. Þessar millifærslur gjalda ríkisins yfir á sveitarfélögin eiga að vera liður í að draga úr útgjöldum ríkissjóðs. Það á svo aftur að verða til þess að draga úr halla og þar með lánsfjárþörf ríkisins. En lánsfjárþörf ríkisins er talin vera aðalorsök hins háa vaxtastigs hér á landi. En hvar eiga sveitarfélögin að taka þessa peninga? Það verður eftir sem áður að standa straum af þessum tilteknu verkefnum og þau kosta það sama hvort sem það er ríkið eða sveitarfélögin sem sjá um þau. Sveitarfélögin eiga enga sjóði til að ganga í. Þau munu leita út á lánamarkaðinn. Með öðrum orðum, það dregur ekki úr eftirspurn eftir lánsfjármagni þó að annar aðili sjái um framkvæmdina. Þessi aðgerð skilar því ekki því sem ætlast er til. Hún minnkar ekki eftirspurn eftir lánsfé og stuðlar því ekki að lækkun vaxta eftir markaðslögmálum ríkisstjórnarinnar. Þarna er ekki um hagræðingu að ræða í rekstri ríkisins, aðeins verið að velta vandanum yfir á sveitarfélögin sem í dag eiga þó við ærinn vanda að glíma mörg hver vegna erfiðleika í atvinnulífinu. Þá er í tillögu ríkisstjórnarinnar gert ráð fyrir að lækka launalið um 6,7% og annan kostnað um 1,3%. Þetta á að skila til ríkisins 2 1 / 2 milljarði kr. tæplega. En þar sem ekki er gert ráð fyrir að þetta markmið takist er ákvæði um það að tæpur milljarður gangi til baka inn á sérstakan lið hjá hverju ráðuneyti sem óskipt fé til yfirstjórnar ráðuneyta eða alls 955 millj. kr. í þeim tilgangi að mæta óhjákvæmilegum útgjöldum ráðuneytanna og stofnana þeirra. Þarna er verið að færa völd frá Alþingi til ráðherra að mínu mati. Ef svo fer að niðurskurður sá sem áætlaður er tekst hafa ráðherrar þarna óskipt fé til eigin geðþóttaráðstafana. Þarna er um stefnubreytingu að ræða. Þarna er tæpur milljarður settur til ráðstöfunar fyrir ráðherra og fjárveitingavaldið tekið úr höndum Alþingis sem fær svo það hlutverk síðar á næsta ári að leggja blessun sína yfir það hvernig því hefur verið úthlutað. Það verður svo önnur saga hvernig til tekst um að framkvæma þennan niðurskurð. Slíkt hefur margoft verið reynt og jafnan reynst erfitt í framkvæmd. Skemmst er að minnast tilraunarinnar frá 1989 þegar skerða átti launalið ríkisins um 4% en þegar upp var staðið var það ekki hægt öðruvísi en með lokunum stofnana og mat manna var að það hefði tekist að lækka útgjöld ríkisins um 1,5% .Um framkvæmdina segir í till. fjmrh., með leyfi forseta: ,,Allar nýráðningar verði stöðvaðar og nauðsynleg störf mönnuð með tilfærslu innan kerfisins. Óhjákvæmilegar nýráðningar verði bornar undir ríkisstjórn áður en til ráðningarsamnings kemur. Miðað við forsendur fjárlagafrv. verði starfsmönnum ríkisins fækkað um 600 á árinu eða sem svarar 300 ársverkum. Samkvæmt fjárlagafrv. hefði heildarfjöldi starfa hjá ríkinu orðið 16.968 árið 1992, áreiðanlegar tölur um breytingar milli ára liggja ekki fyrir en ljóst er að fjölgun hefði orðið að óbreyttu fjárlagafrv. um 100--200 störf. Þá á að skera yfirvinnu niður um 15%, þá á að skerða aðrar launagreiðslur um 10%. Kostnaður vegna utanferða á að lækka um 10% og risnukostnaður um 10%. Aðkeypta sérfræðiþjónustu á að skera niður um 7% miðað við árið 1991. Allar þessar tilskipanir eru miðstýrðar. Það er verið að auka miðstýringarvaldið en ekki að auka sjálfstæði stofnana til eigin ákvarðana með hagræðingu í huga. Stofnunum er skammtað fjármagn mánaðarlega. Fari þær fram úr því verður að leita til ráðuneytis með nýja rekstraráætlun og fáist hún ekki samþykkt verður stofnunin jafnvel að segja upp starfsmönnum. Í flestum tilfellum er það í raun óframkvæmanlegt. Er hægt að segja upp starfsfólki á sjúkrahúsum síðustu mánuði ársins vegna þess að starfsemin hefur orðið meiri en gert var ráð fyrir í upphafi árs? Er hægt að segja upp kennurum á haustin af því að launareikningurinn er farinn fram úr áætlun? Það eru svo margir vankantar á því að framkvæma þessar fyrirætlanir að það er með eindæmum að láta sér detta í hug að það takist. Undir liðnum Skerðing annarra launagreiðslna eru nefndar aukagreiðslur og afleysingagreiðslur. Það er til sérstakrar athugunar að spara þar afleysingakostnað, m.a. með því að loka stofnunum yfir sumarleyfistímann. Með öðrum orðum, það er um að ræða enn frekari lokanir deilda á spítölum og trúlega fækkun kennslustunda í skólum því að ekki verður þar frekar um forfallakennslu að ræða sem mundi þá flokkast undir afleysingagreiðslur. Það er fyrirsjáanlegt að ráðstafanir ríkisstjórnarinnar í efnahagsmálum koma hart niður á launafólki og skerðing barnabóta sem á að skila 500 millj. í ríkissjóð er einnig atlaga að láglaunafólki. Þó að þar sé verið að gera tilraun til að jafna kjör með tekjutengingu barnabóta er tekjuviðmiðunin allt of lág. Fólk sem hefur 2,4 millj. í árstekjur er ekki hálaunafólk. Hjón með tvö börn og þessar tekjur, þ.e. 200 þús. kr. samanlagt á mánuði, er venjulega að koma sér upp húsnæði og e.t.v. að greiða af námslánum jafnframt. Það liggur í augum uppi að hér er ekki um hátekjufólk að ræða. Skerðing sjómannaafsláttar, sem fyrirhuguð er, hefur mætt mikilli andspyrnu enda er um samningsbundin réttindi sjómanna að ræða sem breyting var síðast gerð á við upptöku á staðgreiðslu skatta og þá með því loforði að við því yrði ekki hróflað. En þá voru gerðar þær breytingar á sjómannaafslættinum að prósentuhlutfall var aflagt og tekið upp fast gjald fyrir hvern dag. Þarna féllust sjómenn á tekjujöfnun því að áður var sjómannaafslátturinn hæstur hjá þeim sem hæstar höfðu tekjurnar. Nú á að rifta því samkomulagi sem þá var gert. Ég mun ekki gera þessi atriði frekar að umtalsefni nú þar sem afgreiðsla á þeim bíður 3. umr. og tími gefst þá til að skoða málið betur. Lítils háttar hækkanir voru gerðar á nokkrum safnliðum og einstökum liðum innan menntmrn. Kom það fram í máli formanns fjárln. áðan þegar hann fór yfir breytingartillögur meiri hlutans. Minni hlutinn gerði ekki ágreining um það svo langt sem það náði en benti á ýmsa liði sem æskilegt væri að hækka meira til þess að það starf, sem byggir á þeim fjárveitingum, legðist ekki af. Þar má nefna Bandalag ísl. leikfélaga sem aðeins fær 2 1 / 2 millj. í frv. og engin breytingartillaga er til hækkunar í tillögum meiri hlutans. Niðurstaða okkar í minni hluta fjárln. hlýtur því að vera að lýsa yfir óánægju okkar með það hversu seint allar þessar tillögur koma fram og hversu lítið útfærðar þær eru til þess að hægt sé að fjalla um þær. Við kvennalistakonur lítum á þessar tillögur sem stórfelldar árásir á launafólk og sérstaklega opinbera starfsmenn auk þess sem skólagjöld og hækkanir á sértekjum í heilbrigðisþjónustu, sem boðað var í frv., eru bein kjaraskerðing og í raun dulbúnar skattahækkanir. Við teljum ríkisstjórnina hafa brugðist við þessu ástandi sem við blasir á rangan hátt. Þegar niðursveifla er fyrirsjáanleg í þjóðfélaginu er ekki réttlætanlegt að ríkið auki á þá kreppu með slíkum niðurskurði í fjárlögum og skerðingu á fjármagni til opinberra framkvæmda. Það mun enn auka á atvinnuleysi og hafa keðjuverkandi áhrif um allt þjóðlífið. Við slíkar aðstæður er ekki réttlætanlegt að minnka halla ríkissjóðs með leiftursókn heldur að draga úr honum á einhverju árabili jafnvel þó að það kosti auknar lántökur. Sú stefna sem ríkisstjórnin fylgir mun draga langan slóða atvinnuleysis og gjaldþrota á eftir sér ásamt óhjákvæmilegri byggðarröskun. Ég gæti haldið áfram að rekja það með fleiri dæmum en mun geyma það til 3. umr. þar sem, eins og ég hef áður vikið að, er nær ógerningur að gera sér fulla grein fyrir, með svo stuttum fyrirvara, þeim áhrifum sem aðgerðir ríkisstjórnarinnar munu hafa nái þær fram að ganga.

Virðulegi forseti. Ég vil í upphafi leyfa mér að taka undir þær þakkir sem hafa komið fram frá samnefndarmönnum mínum fyrir samstarf í nefndinni og þó einkum og ekki síst til þeirra starfsmanna sem starfað hafa að þessum málum með nefndinni fyrir 2. umr. Í nál. minni hluta fjárln. kemur fram gagnrýni á það vinnulag og þau vinnubrögð sem viðhöfð hafa verið í nefndinni fyrir 2. umr. og sagt að það sé einsdæmi að tillögur frá ríkisstjórn hafi borist svo seint sem raun ber vitni. Þetta er að mínum dómi rangt. Það hefur iðulega gerst að tillögur hafi borist á síðustu stundu og ég man eftir því á síðasta kjörtímabili að fjárln., sem þá hét fjárveitinganefnd, var vinnulaus dögum saman, eina fimm daga, meðan verið var að bíða eftir tillögum frá ríkisstjórn. Síðan voru þær afgreiddar á einum morgunfundi rétt fyrir umræðu. Það er því fjarri lagi að hér sé um eitthvert einsdæmi að ræða. Ég vil hins vegar taka fullt tillit til sjónarmiða minni hlutans og þeirrar aðstöðu sem minni hlutinn er settur í hverju sinni, enda hef ég reynslu sem slíkur, og ég lagði til að umræðunni yrði frestað um einn dag af þeim sökum að tillögur er varða gjaldahlið komu nokkuð seint fram. Að því er varðar tekjuhlið þá er það venja að leitast við að sýna frumvörp um tekjur ríkisins fyrir 2. umr. og það er sú venja sem hér er fylgt og er eðlilegt að henni sé haldð. Ég vísa því á bug að það hafi verið eðlileg afstaða hjá minni hlutanum að hafna því að flytja með okkur í meiri hlutanum brtt. við 4. gr. sem nefndin öll hafði unnið að. Eðlilegt var að þannig hefði verið á málum haldið samkvæmt venju en jafneðlilegt hefði verið fyrir minni hlutann að hafna því að eiga aðild að þeim tillögum sem áttu rætur sínar í samþykktum ríkisstjórnar frá því 9. des. sl. Ef þetta hefði verið gert hefði verið fylgt venjulegu vinnulagi en út af þessu er nú brugðið. Þegar núv. hæstv. ríkisstjórn var mynduð á vordögum fyrir rúmum sjö mánuðum var flestum ljóst að hennar beið ekki einungis dans á rósum. Vandamálin, sem óhjákvæmilegt var að takast á við, voru hrikaleg. Alvarlegust voru þau að mínum dómi á sviði ríkisfjármála og atvinnumála. Í raun og veru má telja þarflaust af minni hálfu að lýsa því með mörgum orðum hvernig þessi vandi hefur orðið til. Væntanlega hefur enginn lýst því oftar eða ítarlegar í þesum ræðustóli hvert stefndi í fjármálum ríkisins síðustu árin en sá sem hér stendur. Þegar ráðast þarf að lausn á slíkum vanda, sem nú er við að fást, má telja gagnslaust að draga fram sökudólga að öðru leyti en því hver nauðsyn það er að læra af reynslunni. Almennt má þó segja að rætur þessa vanda liggi víða. Ein sú gildasta er hin mikla lægð sem við göngum nú í gegnum í efnahagskerfinu og virðist ætla að verða langærri og erfiðari en oftast áður. Á næsta ári er enn spáð alvarlegum samdrætti í framleiðslu og tekjum þjóðarbúsins en þetta samdráttarskeið hófst á miðju ári 1987. Hitt liggur ljóst fyrir að fráfarandi hæstv. ríkisstjórn mistókst að bregðast við þessum aðstæðum í þjóðarbúskapnum bæði í fjármálum ríkisins og í atvinnumálum. Umfang ríkiskerfisins var aukið, útgjöld ríkissjóðs fóru sívaxandi sem hlutfall af landsframleiðslu. Ríkissjóður tók til sín sífellt stærri hluta af ráðstöfunarfé þjóðarinnar þannig að minna var eftir fyrir aðra, heimilin í landinu og fyrir atvinnuvegina. Þrátt fyrir þetta var ríkissjóður rekinn með alvarlegum halla sem súpa varð seyðið af með gríðarlegum lántökum er ollu spennu á lánsfjármarkaði og háum vöxtum sem allir þekkja. Samtímis er svo komið að vextir ríkissjóðs eru orðnir 1 / 10 hluti ríkisútgjalda. Alvarlegast er þó að fyrrv. hæstv. ríkisstjórn hafði tekið ákvarðanir, undirritað skuldbindingar og gefið út loforð og fyrirheit um margs konar útgjöld, fjárfestingu, húsakaup, tækjakaup og rekstur sem engir peningar voru til fyrir heldur átti að greiða þetta seinna þegar aðrir væru komnir til að leysa vandann og það fellur í hlut núv. hæstv. ríkisstjórnar. Við afgreiðslu fjarlaga fyrir ári hafði ég dregið saman tölur um hallarekstur, skuldbindingar og ábyrgðir, sem fyrrv. hæstv. ríkisstjórn hafði staðið fyrir og velt yfir á framtíðina, sem samtals námu um 53 milljörðum kr. Áður en sú hæstv. ríkisstjórn fór frá hafði hún bætt drjúgum við þá fjárhæð sem sumir ráðherrar hennar kölluðu bögglauppboð. Öllu var þessu velt á framtíðina og þeir baggar bundnir þannig að undan því varð eigi vikist að þjóðin axlaði þá. Þannig var aðkoman hjá núv. hæstv. ríkisstjórn í fjármálum ríkisins. Hæstv. ríkisstjórn setti sér það mark að ná jafnvægi í fjármálum ríkisins á tveimur árum án þess að um skattahækkanir væri að ræða. Það var jafnframt markmið ríkisstjórnarinnar að með þeim hætti væri búið í haginn fyrir tvö seinni ár kjörtímabilsins þannig að þá mætti taka skattakerfið til endurskoðunar í þeim tilgangi að ná fram lækkun skatta. Í samræmi við þessa stefnu var fjárlagafrv. lagt fram og það markmið sett að halli á fjárlögum fyrir árið 1992 skyldi eigi verða meiri en 4 milljarðar kr. Eftir að frv. var lagt fram versnuðu, sem kunnugt er, afkomuhorfur þjóðarbúsins enn frá því sem áður var áætlað, m.a. vegna versnandi viðskiptakjara og vegna þess að fresta varð áætlun um byggingu álvers. Enn fremur voru spár og ákvarðanir er lutu að afrakstri sjávarafla með þeim hætti að þar var enn um samdrátt að ræða. Var talið að á næsta ári hyrfu af þessum sökum tekjur frá ríkissjóði sem næmu um 1 1 / 2 milljarði kr. frá því sem áður hafði verið áætlað. Við þessum nýju aðstæðum varð að bregðast og það hefur hæstv. ríkisstjórn gert með þeim tillögum sem hún kynnti þann 9. þessa mánaðar. Meiri hluti fjárln. hefur unnið í samræmi við þá kröppu stöðu, sem hér er í örfáum orðum lýst, í fjármálum ríkisins. Hv. formaður fjárln. hefur í ræðu sinni hér á undan lýst ítarlega starfi nefndarinnar fyrir afgreiðslu frv. við 2. umr. Eins og þar kom fram hefur verið sparlegar haldið á málum um aukin útgjöld í tillögum fjárln. en nokkru sinni fyrr í tíð fjárln. á undanförnum árum. Samtímis hefur meiri hluti fjárln. flutt breytingartillögur til lækkunar á ýmsum liðum frv. sem nema hærri fjárhæðum heldur en þær útgjaldatillögur eru sem meiri hlutinn flytur. Tillögur meiri hlutans um þetta efni eru ekki að fullu komnar fram heldur bíður hluti þeirra 3. umr. Skylt er að minna á það að sumar af þeim hækkunartillögum sem meiri hluti nefndarinnar flytur er vegna leiðréttinga, sem ævinlega verða einhverjar, vegna þess að upplýsingar liggja ekki fyrir alls staðar, sem æskilegt væri, þegar fjárlagafrv. er samið. Við sem störfum í meiri hluta nefndarinnar höfum litið á það sem skyldu okkar við þessar erfiðu aðstæður að leggja okkar lóð á vogarskálina til þess að þau markmið megi nást sem ríkisstjórnin hefur sett í fjármálum ríkisins. Þegar þannig er haldið á málum er ljóst að margar óskir liggja óbættar hjá garði sem við hefðum kosið að geta orðið við. Það er smátt skammtað til fjölmargra þýðingarmikilla viðfangsefna og það er gripið til niðurskurðar og samdráttar sem ýmsum verður sársaukafullur. Í fyrsta sinn er verið að boða stöðvun á útþenslu ríkiskerfisins og raunverulegan sparnað á nokkrum sviðum þess. Þetta gerist ekki átakalaust. Það þarf enginn að láta sér detta það í hug, það eru engin töfrabrögð til í þessum efnum sem ekki koma við neinn. En það er nauðsynlegt að ná þessum markmiðum af mörgum orsökum. 1. Það er nauðsynlegt til þess að stórminnka lántökur ríkissjóðs. Við það slaknar á þenslunni á lánsfjármarkaðinum og vextir hljóta að lækka verulega. 2. Ríkissjóður verður að gefa heimilunum í landinu og atvinnuvegunum meira svigrúm með því að draga úr sókn sinni eftir ráðstöfunarfé þjóðarinnar. 3. Þessi markmið eru forsenda þess að unnt sé að viðhalda stöðugleika í verðlagsþróun í landinu. 4. Þetta er forsenda þess, sem ekki er veigaminnst, að ætla megi að við náum kjarasamningum sem viðhaldi stöðugleika í efnahagskerfinu. Í hnotskurn má segja að ef ekki væri gripið til aðgerða í fjármálum ríkisins og áfram væri látið vaða á súðum með sambærilegum hætti og var í tíð fyrri ríkisstjórnar værum við að grafa undan atvinnuvegum landsmanna og leiða kollsteypu yfir efnahagskerfi þjóðarinnar. Með nýjum tökum á fjármálum ríkisins í samræmi við markmið hæstv. ríkisstjórnar erum við á hinn bóginn að skapa möguleika til þess að rétta við stöðu atvinnuveganna, viðhalda stöðugleika í efnahagskserfinu, lækka verðbólgu og stórlækka vexti. Mér er fullljóst að samdrætti í fjármálum ríkisins, svo sem nú er stefnt að, fylgja sárindi fyrir ýmsa og erfiðleikar. En þeir erfiðleikar eru þó smáræði ef litið er til framtíðarinnar hjá því að fá yfir okkur hverja kollsteypuna á fætur annarri, gengisfellingar, óðaverðbólgu og okurvexti. Þetta er það sem við blasir ef árangur næst ekki. Þrátt fyrir að ýmsum þyki einstök atriði í tillögum ríkisstjórnarinnar erfið, og á þeim sjónarmiðum hef ég fullan skilning, þá er heildarsvipur þeirra þannig að ríkisstjórnin mun hljóta virðingu og traust af ef þessum markmiðum verður náð. Virðulegi forseti. Ég er reiðubúinn að fresta ræðu minni.