Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Ég fagna því að geta átt orðastað við hæstv. forsætisráðherra um stöðuna í efnahags- og atvinnumálum og þar á meðal síðustu ótíðindin sem tengjast loðnubrestinum og mögulegum mótvægisaðgerðum bæði af þeim sökum og aðstæðum sem áður lágu fyrir. Auðvitað væri einnig ástæða til að ræða við hæstv. forsætisráðherra um ástandið í fjármálaheiminum, stöðu bankanna, skuldatryggingaálag og allt það. Það gefst auðvitað ekki tími til að tæma slíkt í tveggja mínútna ræðum enda liggur inni beiðni frá mér um ítarlega utandagskrárumræðu um þessi mál í heild sinni þar sem hægt verði með sæmilega rúmum ræðutíma að ræða um hina almennu stöðu í efnahags-, atvinnu- og byggðamálum, enda ekki vanþörf á. Við þingmenn höfum verið að ræða þetta á undanförnum dögum og vikum í mismunandi bútum og pörtum og það er allt góðra gjalda vert. En ég held að það sé tími kominn á að Alþingi taki sér eins og einn dag í að fara mjög rækilega yfir stöðuna og hafa þar allt undir, stöðuna í fjármálaheiminum, atvinnuástandið og uppsagnir, ekki síst í fiskvinnslu á landsbyggðinni. Nú er einnig ástæða til að ræða hluti sem tengjast loðnubresti ofan í þorskaflabrest og svo gríðarlegu tekjufalli sem verður í sjávarbyggðunum af þeim sökum. Ég spyr hæstv. forsætisráðherra nú hvort ríkisstjórnin hafi endurskoðað áform sín eða vinnuáætlun sína hvað varðar endurskoðun á mótvægisaðgerðum sérstaklega og hvernig þeirri vinnu verði þá hagað á næstu dögum og vikum. Stendur til í ljósi alvarleika mála að efna til einhvers þverpólitísks samstarfs um þessa hluti? Hvað er af þessu máli að frétta að svo stöddu á ríkisstjórnarheimilinu? Ágætt er að fá um það upplýsingar áður en hæstv. forsætisráðherra bregður sér af bæ.

Herra forseti. Okkur hafa borist mikil ótíðindi varðandi loðnuveiðarnar en ég hygg að sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra hafi tekið þá einu ákvörðun sem hægt var að taka í þessari stöðu á grundvelli tillagna Hafrannsóknastofnunar. Öll hljótum við að sjálfsögðu að vona að loðnuveiðum sé ekki endanlega lokið á þessari vertíð og að loðnan muni skila sér innan tíðar þótt hún sé lítt finnanleg um þessar mundir. Þannig er það með þennan dyntótta fisk að ástand sem þetta hefur komið upp þótt svo veiðar hafi getað farið af stað síðar. Aðalatriðið er, eins og margir hafa vakið athygli á, að vakta miðin og fylgjast nákvæmlega með því hvort loðnan fari að gefa sig og það verður að sjálfsögðu gert. Ef þetta verður að veruleika og ekki veiðist meiri loðna á þessari vertíð er alveg ljóst að það eru gerbreyttar aðstæður víða í landinu á þeim stöðum sem hafa reitt sig öðrum stöðum fremur á loðnuveiðarnar og vertíðina í kringum þær og þá þurfum við auðvitað að huga að því ástandi sérstaklega. Hvað varðar hinar almennu mótvægisaðgerðir sem ákveðnar voru með tilliti til þorskaflaskerðingarinnar á síðasta ári þá eru þær, eins og ég hef áður sagt í þessum ræðustól, nú fyrst á þessu ári að koma til framkvæmda í einhverjum mæli. Við höfum það mál til stöðugrar endurskoðunar og það er alveg ljóst að ef þetta þunga högg vegna loðnuveiðibannsins verður að veruleika þurfum við að taka það alveg sérstaklega með inn í myndina. Það er ekki komin nein ný niðurstaða í þessu máli en þingið mun að sjálfsögðu verða upplýst eftir því sem fram vindur.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir svörin en ég mæli með því að ríkisstjórnin spýti í lófana. Varðandi loðnuveiðarnar þá gagnrýni ég ekki að veiðar séu stöðvaðar í bili. Það verður að taka ábyrga afstöðu við alvarlegar aðstæður af þessu tagi. Hitt er ljóst að ef réttlætanlegt verður talið á einhverjum tímapunkti að lokinni meiri mælingu að veiða þótt ekki væri nema einhverja tugi þúsunda tonna, þá má gera úr því mikil verðmæti ef því er þannig stýrt að það væri skilyrt til manneldisvinnslu. Þeim litla kvóta sem þá væri talið réttlætanlegt að veiða, væri aðeins ráðstafað í hrognatöku og frystingu fyrir Japansmarkað og einungis hrat fengi að fara í bræðslu. Ég mæli með því að hæstv. sjávarútvegsráðherra hugi að því. Varðandi aðra hluti í þessum efnum þá er óhjákvæmilegt að skoða stöðu hafnarsjóða, sveitarfélaga, fyrirtækja, sjómanna og landverkafólks sem verður fyrir viðbótaráfalli og var þó nóg komið fyrir þannig að undan því verður ekki vikist, hæstv. forsætisráðherra, að takast á við þetta. Við ræðum það svo betur þegar við höfum meiri tíma vonandi að viku liðinni.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ábendingar hans í þessum efnum og ég veit að þær eru settar fram af góðum hug og vilja til þess að leggja sitt af mörkum til að leysa vandamál sem upp er komið. Við munum væntanlega síðar geta rætt þetta mál ítarlegar en hér gefst tóm til. Við tökum þetta að sjálfsögðu öll mjög alvarlega, stöðuna sem upp er komin varðandi loðnuveiðarnar. Hún bætist við þriðjungsskerðingu á þorskaflamarkinu sem útgerðirnar í landinu hafa glímt við að aðlaga sig að. Öll þau atriði sem hv. þingmaður nefndi eru að sjálfsögðu til athugunar og umræðu. Ég hygg að ríkisstjórnin muni ekki hafa á móti því að taka við góðum hugmyndum hvaðan svo sem þær koma þótt ekkert formlegt samráð hafi verið ákveðið við stjórnarandstöðuna í þessu máli, í það minnsta ekki enn sem komið er.

Hæstv. forseti. Það bárust grafalvarleg tíðindi í gær þegar hæstv. sjávarútvegsráðherra tók, að tillögu Hafrannsóknastofnunar, ákvörðun um að hætta loðnuveiðum nú á hádegi í dag. Ég er ekki í nokkrum vafa um að þetta hafi verið erfið ákvörðun, því miður ekki sú fyrsta en sú eina í stöðunni. Við horfðum upp á niðurskurð þorskkvóta síðasta sumar og nú blasa erfiðleikar við í loðnuveiðum. Áfallið fyrir sjávarbyggðirnar í landinu er þungt. Útvegsmenn telja að útgerð á Norðaustur-, Austurlandi og Suðurlandi sé í hættu. Tjónið hleypur á milljörðum kr. og mun hafa veruleg áhrif á afkomu hundruð manna. Loðnuveiðar eru eins og við vitum stundaðar vítt og breitt umhverfis landið en ef horft er sérstaklega til Austfjarða er ljóst að afkoma 400 manna er í hættu vegna þessa ástands. Hverju er um að kenna? spyrja menn. Hlýnun í hafinu, loðnan hrekst undan hlýjum sjó, heitum sjó. Eitthvað er að gerast í lífríki sjávar. Allt er þetta nefnt sem hugsanlegir áhrifaþættir og allt horfir til þess að rannsóknir Hafrannsóknastofnunar verði sífellt mikilvægari. Þess vegna langar mig að spyrja hæstv. sjávarútvegsráðherra að því hvort það sé réttur skilningur hjá mér að hafrannsóknaskipin okkar muni vakta miðin á næstunni og halda áfram að leita að loðnunni. Telur hæstv. ráðherra ekki brýna ástæðu til þess í ljósi þessara tíðinda að auka hafrannsóknir við Ísland? Ef breyting verður á og loðnan birtist skyndilega eins og hún gæti gert, mun þá ráðherrann þegar í stað endurskoða ákvörðun sína um stöðvun loðnuveiða?

Virðulegi forseti. Það er rétt að sú ákvörðun sem tekin var síðdegis í gær var mjög alvarleg og hún mun hafa mjög alvarlegar afleiðingar í för með sér en ég hygg að flestum sé ljóst að hún var algerlega óhjákvæmileg við þessar aðstæður. Ég vil í þessu sambandi vekja athygli á því að við bönnum nú loðnuveiðar og það kemur ofan í tvær mjög lélegar loðnuvertíðir. Þær bera vott um að þessi atvinnugrein horfist nú í augu við mjög alvarlegt ástand í framhaldi af því. Það er hins vegar athyglisvert að fólk í atvinnugreininni hefur fram að þessu sýnt ótrúlega mikla aðlögunarhæfni og útsjónarsemi og menn hafa búið til meira verðmæti úr minna magni með alls konar aðferðum. Þær hafa leitt til þess að við notum meiri hluta af loðnukvótanum til manneldis nú en nokkru sinni áður. Aðalatriðið er það sem hv. þingmaður nefndi áðan, að við fylgjumst mjög vel með því sem er að gerast á miðunum og það er það sem bæði sjómenn, útvegsmenn, vísindamenn okkar og aðrir þeir sem mesta þekkingu hafa í þessum efnum hafa lagt mikla áherslu á. Við vitum að loðnan er, eins og stundum er sagt, brellinn stofn og það hefur áður gerst að hún hefur dúkkað upp mjög skyndilega án þess að menn hafi átt von á því. Þess vegna er það aðalatriði sem við höfum gert, að gefa fyrirtækjunum eða skipunum möguleika á því að vakta miðin til að byrja með og síðan munu hafrannsóknaskipin taka við og auðvitað verður fylgst grannt með því. Ef meiri loðna finnst sem dugir til að skapa forsendur fyrir útgáfu loðnukvóta að nýju, verður það að sjálfsögðu gert. Okkur er ljóst að við byggjum á ákveðnum grundvallarfræðum sem ég hygg að hafi í meginatriðum reynst vel. Það er síðan alveg rétt að við þurfum auðvitað að auka hafrannsóknir okkar. Við höfum verið að leggja aukið fé til Hafrannsóknastofnunar sem leiddi m.a. til þess að þeir gátu farið norður í höf til að fylgjast með loðnunni vegna þess að margir telja að hún hafi sótt á norðlægari slóðir. 

Herra forseti. Ég þakka hæstv. sjávarútvegsráðherra fyrir þessi svör. Ég endurtek að ég held að ekki hafi verið neitt annað að gera í þessari stöðu en að stöðva veiðarnar eins og ráðherrann gerði að tillögu Hafrannsóknastofnunar. En það skiptir líka miklu máli að þeir sem starfa við þessa útgerð og ekki síst þeir sem byggja afkomu sína á henni, fái það á tilfinninguna og sjái að stjórnvöld eru að reyna að gera það sem hægt er til þess að leita að þessu ólíkindatóli sem loðnan er. Ef hún skyldi nú dúkka upp eftir tvær, þrjár vikur þá gætum við reynt að ná henni. Varðandi rannsóknirnar, þá höfum við rætt það áður í tengslum við þorskkvótann og fleira. Auðvitað eru hafrannsóknir eitt af mikilvægustu verkefnunum sem blasa við okkur og við megum aldrei gleyma mikilvægi sjávarútvegs og rannsóknum í því skyni. Ég hvet því ráðherrann eindregið til að halda skipunum úti á sjó, halda áfram að leita og setja meiri peninga í rannsóknir.

Virðulegi forseti. Ég er sammála hv. þingmanni um að það er afar mikilvægt að það sé gagnkvæm tiltrú á milli þeirra sem stunda veiðarnar og þeirra vísindamanna sem fylgjast með loðnustofninum, eins og öðrum nytjastofnum við landið. Ég á von á því að samstarfshópur sem er til staðar, formlegur samstarfshópur þar sem í eiga sæti sjómenn og útvegsmenn og vísindamenn, komi saman til að fara yfir þessi mál, hvernig við munum haga eftirlitinu á næstu sólarhringum því hver sólarhringur í þessum efnum á þessum tímapunkti skiptir gríðarlega miklu máli. Við tökum eftir því að sjómenn okkar og útvegsmenn hafa háttað veiði sinni þannig að þeir hafa reynt að halda aftur af sér með veiðina til þess að geta tryggt það að fá sem mest út úr verðmætunum og það er auðvitað það sem miklu máli skiptir. Það er auðvitað ævintýralegt hvað mönnum hefur tekist vel til í þeim efnum og ég get alveg tekið undir það sem hér hefur verið sagt að ef svo lukkulega vill til að við finnum nægilegt magn til að gefa út kvóta þá er ég sannfærður um að menn munu 

Hæstv. forseti. Það er nú gott að hæstv. forsætisráðherra getur enn sungið þrátt fyrir erfiðleika og höfuðverk efnahagslífsins. Ég vildi sannarlega að hann gæti sungið erfiðleikana í burtu með sinni fallegu rödd. Já, loðnan er horfin og milljarðatap blasir við fyrirtækjum í veiðum og vinnslu. Olían hækkar á heimsmarkaði og er dýrari en nokkru sinni fyrr, allt frá því 1861. Það eru miklar viðsjár sem blasa við. Íslenska útrásin og athafnamenn Íslands eiga erfitt en ekki síst bankar og fjármálafyrirtæki eins og við höfum svo oft rætt um. Þar eru auðvitað verst sjálfskaparvítin, offar og ofurlaun, lúxus og bruðl sem hefur einkennt töluvert síðustu árin. Þá er samúð almennings oft fjarri þegar erfiðleikar blasa við. 300 milljónir í starfslok og 300 milljónir við upphaf starfs er auðvitað dæmi um glerhús fáránleikans á litla Íslandi. Ég fagna því ef bankakerfið er að átta sig á því að svona launataka gengur ekki upp hér. Ég ræddi í síðustu viku við hæstv. forsætisráðherra um aðgerðir til að kynna sterkt þjóðarbú Íslands, skuldlausan ríkissjóð, sterkt lífeyrissjóðakerfi og í rauninni sterka eignastöðu bankanna til þess að snúa umræðunni við á erlendum vettvangi. Hæstv. forsætisráðherra ræddi þessi mál á viðskiptaþingi og boðaði daginn eftir forsvarsmenn bankanna og fjármálamenn á sinn fund. Ég vil spyrja hæstv. forsætisráðherra hvað sé fram undan í þeim efnum. Hefur einhver ákvörðun verið tekin um að fara í þann leiðangur að berjast fyrir hagsmunum Íslands og ná betri kjörum hvað fjármagn varðar? Hvert verður hlutverk Seðlabankans í þeirri för? 

Herra forseti. Það hefur að sjálfsögðu verið tekin ákvörðun um að berjast fyrir hagsmunum Íslands. Það er það sem við erum að gera á hverjum degi í störfum okkar. En hv. þingmaður gat réttilega um ummæli mín á viðskiptaþingi. Hann hafði vikið að svipaðri hugmynd hér í þinginu og það hefur reyndar áður verið gert og áður hafa aðilar staðið saman um að kynna stöðu lands og þjóðar í efnahagsmálum út á við. Á fundinum sem ég átti með bankamönnum daginn eftir viðskiptaþing fórum við rækilega yfir þetta ásamt þremur öðrum ráðherrum og mér óhætt að segja að þar er ríkur áhugi og það kom fram skilningur á því að nauðsynlegt væri að aðilar sneru bökum saman. Hugmyndin með þeim fundi var að sjálfsögðu ekki síst sú að sýna ákveðna samstöðu í þessu máli. Ég hef síðan fengið til liðs við mig ágætan bankamann til að leggja hönd á plóginn í þessu máli sem er á fullri ferð í vinnslu. En hvað líður þátttöku eða aðild einstakra stofnana er of snemmt að segja til um. En ég get fullvissað þingmanninn um það að við munum ekki láta neitt tækifæri fram hjá okkur fara til þess að leiðrétta rangfærslur, koma réttum upplýsingum á framfæri um stöðu mála hér sem er mjög góð í öllum grundvallaratriðum, eins og þingmaðurinn sagði. En auðvitað getum við ekki gert að því þótt olíuverð sé hærra núna en það hefur verið frá 1861 eða að ýmis önnur ytri áföll dynji á þjóðarbúi okkar eins og öðrum. Við þurfum auðvitað að laga okkur að slíkum staðreyndum sem koma erlendis frá. En í grunninn er þjóðarbúskapurinn hér mjög góður og við þurfum að koma því á framfæri.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir svörin og fagna því ef hann er að átta sig á því að ríkisstjórnin getur ekki verið stikkfrí við þessar aðstæður. Hún verður að gegna mikilvægu hlutverki þegar kreppir að. Það reynir á ríkisstjórn og hæstv. forsætisráðherra þegar slíkar aðstæður eru. Hæstv. ríkisstjórnin hefur ekki farið varlega frá því að hún tók til starfa og í rauninni barið hausnum við steininn að mínu viti. Það sést á fjárlögunum og það sést á allri umræðu um vexti og okurvexti að viðbrögðin hafa verið fá og lítil. Ég spurði hæstv. forsætisráðherra um Seðlabanka Íslands hvort hann gegndi hlutverki við þessar aðstæður. Hann svaraði því ekki. Ég vil spyrja um það aftur. Svo verð ég auðvitað að skýra frá því hér að við framsóknarmenn höfum frá upphafi haft miklar áhyggjur af efnahagsástandinu og höfum það enn. Nú hef ég fyrir hönd þingflokksins 

Herra forseti. Ég fagna því að Framsóknarflokkurinn skuli leita sér upplýsinga um stöðu mála og hann skuli skrifa Seðlabankanum bréf í því skyni. Það er bara fínt. Ekki dugar að lemja höfðinu við steininn eða líkamanum öllum við klettinn eins og stundum hefur nú verið gert í Framsóknarflokknum. Um hlutverk einstakra stofnana í kynningarátaki er auðvitað allt of snemmt að segja. En vissulega er Seðlabankinn lykilstofnun hvað þetta varðar. Seðlabankinn er í samskiptum við alþjóðlegar fjármálastofnanir á degi hverjum og hefur þar mikil sambönd og tengsl. Það er allt saman rétt. En hitt er annað mál að ríkisstjórnin hefur ekki setið aðgerðarlaus í þessum málum og hyggst ekki gera. En það skiptir máli að gera réttu hlutina. Það er ekki nóg að gera bara eitthvað eins og virðist vera rík tilhneiging hjá tilteknum aðilum.

Hæstv. forseti. Það sækir vissulega að okkur ýmiss konar óáran á þessum dögum. En það sem mig langar að gera að umræðuefni hér er hækkun bensínverðs og dísilolíu. Auðvitað ráðum við ekki heimsmarkaðsverði en hinu er ekki að leyna að ríkið tekur til sín, samkvæmt útreikningum FÍB, um 50% af útsöluverði bensíns og olíu. Þess vegna er eðlilegt að spurt sé og að hæstv. forsætisráðherra leitist við að svara því hvernig ríkisstjórnin hyggist taka á þeim vaxandi kostnaði sem lendir á neytendum á Íslandi með hækkandi bensín- og olíuverði og hvort ekki sé ástæða til þess að ríkið endurskoði þá samanlögðu álagningu sem ríkissjóður tekur af þessum vörum með tilliti til þess hvers konar verðþróun hefur orðið á undanförnum missirum. Samkvæmt fjárlögunum tökum við sennilega rúma 15 milljarða í tekjur í gegnum vörugjald af bensíni, sérstakt vörugjald og olíugjald. Og ef að líkum lætur, miðað við breytingu á verði á þessum vörum frá síðasta ári til þess sem er í dag þegar lítrinn er um 140 kr. hvort sem við lítum til bensínsins eða olíunnar, hugsa ég að ríkissjóður fái auknar tekjur upp á rúman 1 milljarð miðað við óbreytt ástand á þessu ári frá því sem gert var ráð fyrir í fjárlögum, þ.e. hærri tekjur. Ég vil þess vegna spyrja hæstv. forsætisráðherra hvernig hann hyggist bregðast við og hvort það standi til að lækka þessar samanlögðu álögur á bensín og olíu.

Herra forseti. Það hafa engar ákvarðanir verið teknar um að lækka gjaldtöku á eldsneyti við núverandi aðstæður. Það verður að hafa það í huga að hækkun eldsneytisverðs sem kemur utan frá, eins og ég gat um áðan, er í raun og veru skattur á þjóðarbúið og honum getum við ekki vikist undan þó að við höfum í mörg ár reynt að draga hér úr notkun eldsneytis með ýmsum hætti og bílar séu almennt sparneytnari nú en þeir voru fyrir nokkrum árum. Við höfum líka horfið frá þeirri gjaldtöku sem áður tíðkaðist, þ.e. að leggja vörugjald á sem hlutfallsgjald, það gjald er núna í formi bensíngjalds og olíugjalds, tiltekin krónutala á hvern lítra eldsneytis. Þar við bætist virðisaukaskatturinn sem er hlutfallsskattur og það er hann sem menn hafa talið að skapaði ríkissjóði meiri tekjur vegna þessara hækkana. Á þá röksemd hefur ríkisvaldið aldrei fallist vegna þess að það eru líkur til þess að menn dragi annaðhvort úr notkun eldsneytis við þessar aðstæður eða þá minnki notkun á einhverjum öðrum virðisaukaskattskyldum varningi. Það er því einföldun á málinu að segja að ríkissjóður fái sjálfkrafa tekjuaukningu út á þessa hækkun olíuverðs. Hitt er svo annað mál að umræddar tekjur renna að stærstu leyti, olíugjaldið og vörugjald á eldsneyti, til vegauppbyggingar í landinu og verulegur hluti af því sem umfram er, vegna þess að ríkissjóður er að borga miklu meira í vegagerð en sem nemur hinum lögbundnu tekjustofnum. Þetta vita allir hér. Þetta er nú eitt af því sem menn hafa verið að krefjast að yrði gert meira af. Og þetta er auðvitað eitt af því sem hv. þm. Guðni Ágústsson var að gagnrýna, öll þessi nýju framlög til vegamála því hann er að gagnrýna það að við höfum aukið verklegar framkvæmdir á vegum hins opinbera í ár. En það er einmitt í þetta sem þeir peningar hafa farið. 
            

Hæstv. forseti. Ég hygg að flestum sem í þessum sal sitja hafi verið það ljóst sem hæstv. forsætisráðherra fór hér yfir. En spurningin var einfaldlega sú hvort ríkisstjórnin hygðist taka til endurskoðunar þær álögur sem eru á bensíni og dísilolíu með það að markmiði að lækka kostnað neytenda. Nú er það svo að nánast allir flutningar í landinu eru komnir á þjóðvegina og ég hygg að bílanotkun Íslendinga og bílaeign fari ekki minnkandi heldur frekar vaxandi. Þar af leiðandi held ég að það hljóti að liggja nokkurn veginn á borðinu að með óbreyttu verði og álögum ríkisins þá hækka tekjur af gjaldinu miðað við það sem við gerðum ráð fyrir í fjárlögum. Þess vegna spurði ég hæstv. forsætisráðherra að því hvernig hann hygðist bregðast við þegar tekjur keyra fram úr því sem við gerðum ráð fyrir.

Herra forseti. Ég svaraði því alveg skýrt að ég tel allar líkur á því að hér sé ekki á ferðinni sú tekjuaukning sem hv. þingmaður gat um. En Félag íslenskra bifreiðaeigenda, sem við höfum verið í mjög góðu samstarfi við í mörg ár, heldur því fram að þarna sé tekjuaukning hvað varðar virðisaukaskattinn. Um það eru menn ekki sammála. Ég vil svo bæta því við vegna þess að tekjuöflun og gjaldtaka á eldsneyti er umdeilt mál og erfitt að gera öllum til hæfis í því efni eins og við þekkjum, að sú gjaldtaka er til heildarendurskoðunar á vegum fjármálaráðuneytisins þar sem menn munu fara yfir öll þau sjónarmið sem uppi eru um þungaskattinn sem lagður er á þyngstu bílana, olíugjaldið og aðra tekjuöflun sem þarna kemur við sögu. Þar togast auðvitað á ýmis sjónarmið. Það er mikið talað um það núna að það þurfi að lækka flutningskostnaðinn úti á landi, sérstaklega í tengslum við kjarasamninga. Svo eru aðrir sem halda því fram að bílarnir eigi að borga í samræmi við það hvað þeir fara illa með vegina og spæna upp malbik og þess háttar. Þarna þarf því að finna jafnvægi.

Herra forseti. Ég vil spyrja hæstv. menntamálaráðherra um framtíð Garðyrkjuskólans á Reykjum í Ölfusi og framtíð garðyrkjumenntunar í landinu. Um áramótin 2004–2005 var Garðyrkjuskólinn á Reykjum sameinaður Landbúnaðarháskóla Íslands á Hvanneyri. Síðan hefur ríkt veruleg óvissa um garðyrkjumenntun og veruleg óvissa um það hvort Garðyrkjuskólinn verði áfram staðsettur á Reykjum. Þar hefur skólinn verið starfræktur með miklum sóma frá árinu 1939 og verið ómetanlegur fyrir íslenska garðyrkju og mikilsverður og órjúfanlegur þáttur í menntunar- og atvinnusögu Hveragerðis og nágrennis og reyndar landsins alls. Það má fullyrða að þessi skóli hafi átt drýgstan þátt í því að á Suðurlandi stendur garðyrkja með mestum blóma og lífræn ræktun, öflugasti vaxtarbroddur landbúnaðar í heiminum, í fararbroddi þar. Garðyrkjuskólinn á Reykjum og garðyrkjumenntun hefur verið í dauðans óvissu sl. fjögur ár. Afleiðingarnar hafa ekki látið á sér standa. Skólahald á Reykjum er að komast í uppnám, það gengur illa að ráða og halda í starfsfólk og jafnvel lítill áhugi á því. Sérfræðingar skólans hafa leitað á önnur mið og kraftur við uppbyggingu og áhugi á garðyrkjunámi hefur farið mjög dvínandi og þannig mætti lengi telja. Þessu hefur stjórn Sambands garðyrkjubænda mótmælt harðlega og lýst uggvænlegri þróun og áhyggjum sínum. Sama er að segja um Græna geirann, heildarsamtök þeirra sem starfa við garðyrkju og Félag skrúðgarðyrkjumeistara og Samtök garðyrkju- og umhverfisstjóra. Herra forseti. Ég spyr og óska eftir afdráttarlausu svari hæstv. menntamálaráðherra: Verður Garðyrkjuskólinn á Reykjum áfram staðsettur þar og hvað hyggst hæstv. ráðherra gera til að efla garðyrkjumenntun í landinu?

Herra forseti. Það má í rauninni að vissu leyti taka undir þau orð hv. þm. Atla Gíslasonar að það hefur ákveðin óvissa ríkt um framtíð Garðyrkjuskólans á Reykjum, ég er í rauninni sammála því. Nú þegar Landbúnaðarháskólinn á Hvanneyri er kominn undir menntamálaráðuneytið mun ég heimsækja Hvanneyri innan tíðar og fara yfir þessi mál, meðal annars yfir framtíð Garðyrkjuskólans á Reykjum. Hins vegar vil ég líka benda á að það er mikilvægt að við stöndum áfram að öflugu námi á þessu sviði, við höfum staðið okkur þokkalega en við viljum efla það. Ég tel að það frumvarp sem nú er til meðferðar í þinginu og snertir breytingar á framhaldsskólanum gefi einmitt Garðyrkjuskólanum á Reykjum mörg tækifæri til að þróa sig og efla. Eins og staðan er núna mun ég fara mjög gaumgæfilega yfir stöðu Garðyrkjuskólans á Reykjum. Það eru ýmis tækifæri fram undan, m.a. að tengjast öðrum skólum á Suðurlandi en það er seinni tíma mál. Þetta eru þau málefni sem ég mun ræða við rektor á Hvanneyri sem og líka garðyrkjufræðinga sem ég mun hitta á næstunni og landslagsarkitekta einmitt með það í huga hvernig hægt er að efla nám og námsframboð á þessu sviði.

Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið og ég vil deila áhyggjum hennar í þessari óvissu. Það er allt betra í þessu máli en óvissa og hæstv. ráðherra á, herra forseti, að taka af skarið, svara meiri hluta bæjarstjórnar Hveragerðis, sem skipuð er sjálfstæðismönnum, af eða á strax. Það hefur heyrst eða ég hef heyrt það að skólinn sé að leita hófanna með húsnæði í Reykjavík og ég spyr hæstv. ráðherra: Er það rétt? Hvaða byggðastefna er fólgin í því að flytja þessa merkilegu menningar- og menntunarstofnun til Reykjavíkur? Er þetta rétt, hæstv. ráðherra?

Herra forseti. Varðandi síðasta atriðið þá er mér ekki kunnugt um það og ég heyri þetta í fyrsta sinn núna. En hins vegar vil ég undirstrika að það þarf að koma þessum málum á hreint og það mun ég gera nú á næstunni í samvinnu við það umhverfi sem Garðyrkjuskólinn starfar í. Ég held að það sé mikilvægt um leið að við tökum tillit til þeirra breytinga sem ég vona náttúrlega að hv. Alþingi samþykki nú á vordögum því þau fela í sér margvísleg tækifæri fyrir framhaldsskóla, fyrir það að tengja m.a. frumgreinadeildir inn í framhaldsskólana, tengja betur framhalds- og háskólastig. Þess vegna tel ég brýnt að þingheimur sameinist um þær breytingar sem ég hef boðað á skólakerfinu. Það m.a. mun stuðla að því að við fáum hreinar og skýrar línur varðandi framtíð Garðyrkjuskólans á Reykjum.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum nr. 95/2000, um fæðingar- og foreldraorlof, með síðari breytingum. Íslenska fæðingar- og foreldraorlofslöggjöfin hefur oft og tíðum hlotið lof og hafa ráðamenn annarra ríkja sýnt henni mikinn áhuga. Í þessu sambandi má nefna að félags- og tryggingamálaráðuneytið mun að beiðni framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins standa fyrir sérfræðingafundum með fulltrúum 15 aðildarríkja sambandsins síðar á þessu ári þar sem m.a. verður fjallað um íslenska fæðingarorlofslöggjöf og þátttöku íslenskra feðra í fæðingarorlofi. Fæðingarorlofslöggjöfin er þó ekki frábrugðin annarri löggjöf hvað það varðar að alltaf má gera betur. Í því skyni að fara yfir framkvæmd laganna um fæðingar- og foreldraorlof var í janúar 2007 settur á fót vinnuhópur í félagsmálaráðuneytinu með aðkomu fulltrúa frá ráðuneytinu, Fæðingarorlofssjóði og Jafnréttisstofu. Hópurinn skilaði skýrslu í október sl. og í kjölfarið var settur á fót annar hópur með aðkomu fulltrúa stjórnarflokkanna ásamt fulltrúum ráðuneytisins í því skyni að fara yfir og meta þær tillögur sem fyrri vinnuhópurinn lagði fram í skýrslu sinni. Við smíði frumvarpsins var m.a. höfð hliðsjón af þeirri reynslu sem komið hefur fram og orðið hefur af framkvæmd laganna og ábendingum sem hafa borist ráðuneytinu um atriði sem betur mega fara þegar kemur að rétti einstaklinga til fæðingar- og foreldraorlofs. Í frumvarpinu er ekki að finna tillögur er varða lengingu fæðingarorlofs en lengra fæðingarorlof hefur þó verið mikið í umræðunni að undanförnu. Meðal annars er kveðið á um það í stjórnarsáttmálanum og í þingsályktunartillögum um aðgerðaráætlun til að styrkja stöðu barna og ungmenna sem Alþingi samþykkti sl. sumar að fæðingarorlof skuli lengt í áföngum. Í nefndaráliti félags- og tryggingamálanefndar með þingsályktunartillögunni var því sérstaklega fagnað að fæðingarorlofið verði lengt á yfirstandandi kjörtímabili og lögð áhersla á að við þær aðgerðir verði ekki dregið úr réttindum hvors foreldris fyrir sig. Ég tek undir þessi sjónarmið en engin ákvörðun liggur fyrir enn um það hvenær ráðist verður í lengingu á fæðingarorlofi. Meðal þess sem lagt er til í því frumvarpi sem ég nú mæli fyrir eru breytingar á svokölluðu viðmiðunartímabili en með því er átt við það tekjutímabil foreldra sem greiðslur úr Fæðingarorlofssjóði taka mið af. Samkvæmt gildandi lögum er viðmiðunartímabilið tvö tekjuár næst á undan fæðingarári barns eða því ári sem barn kemur inn á heimilið vegna frumættleiðingar eða töku í varanlegt fóstur. Fram kemur í athugasemdum með frumvarpi því sem varð að lögum, nr. 90/2004, um breytingar á lögum nr. 95/2000, um fæðingar- og foreldraorlof, og lögum nr. 113/1990, um tryggingagjald, með síðari breytingum, að ástæða þess að lagt væri til að viðmiðunartímabilið yrði með þessum hætti væri m.a. að borið hefði á því að foreldrar hefðu reynt að hafa áhrif á laun sín á viðmiðunartímabilinu í því skyni að hækka greiðslur úr Fæðingarorlofssjóði við töku fæðingarorlofs. Þetta viðmiðunartímabil hefur samt sem áður sætt mjög mikilli gagnrýni og held ég að ég hafi ekki fengið fleiri skilaboð og tölvupósta en varðandi þetta viðmiðunartímabil sem legið hefur undir mikilli gagnrýni. Það hefur verið gagnrýnt m.a. á þeim grundvelli að þetta geti leitt til ójafnræðis milli foreldra þar sem viðmiðunartímabil foreldra vegna barna sem fæðast á síðustu mánuðum ársins er þá lengri í tíma en viðmiðunartímabil foreldra vegna barna sem fæðast á fyrstu mánuðum og geti þar munað allt að einu ári milli foreldra. Þótt viðmiðunartímabilið sjálft sé alltaf tvö tekjuár getur þetta samt sem áður komið illa við suma foreldra, sérstaklega ungt fólk sem nýlega fyrir fæðingardag barns hefur hafið þátttöku á vinnumarkaði. Þannig getur það tímabil sem lagt er til grundvallar í fæðingarorlofsgreiðslum verið á bilinu tvö til þrjú ár aftur í tímann frá fæðingardegi barns sem aftur getur leitt til þess að foreldrar tapi háum fjárhæðum á mánuði ef barn þeirra fæðist ekki réttu megin við áramót ef svo má að orði komast. Brýnt er því orðið að leiðrétta það mikla misrétti og ójafnræði sem getur leitt af gildandi lögum í þessu efni. Því er lagt til að þessu viðmiðunartímabili verði breytt þannig að miðað verði við meðalheildarlaun foreldra sem teljast starfsmenn í skilningi laganna yfir 12 mánaða samfellt tímabil sem lýkur 6 mánuðum fyrir fæðingardag barns eða þann dag sem barn kemur inn á heimilið við frumættleiðingu eða töku í varanlegt fóstur. Þó er gert ráð fyrir að viðmiðunartímabil vegna foreldra sem teljast sjálfstætt starfandi einstaklingar í skilningi laganna verði tekjuárið á undan fæðingarári barns eða því ári sem barn kemur inn á heimilið vegna frumættleiðingar eða töku í varanlegt fóstur. Ástæða þess er einkum sú að nokkur eðlismunur er talinn vera á starfstengdum aðstæðum launafólks annars vegar og sjálfstætt starfandi einstaklinga hins vegar en sjálfstætt starfandi einstaklingar kunna að hafa meiri áhrif á tekjur sínar en launafólk. Þykir því mikilvægt að miða við sama tímabil og skattyfirvöld gera að því er sjálfstætt starfandi einstaklinga varðar með það fyrir augum að unnt sé að samkeyra kerfin þegar álagning skattyfirvalda liggur fyrir. Í þeim tilgangi að jafna stöðu foreldra burt séð frá því hvenær ársins barn fæðist um leið og áfram er reynt að koma í veg fyrir að foreldrar geti haft áhrif á greiðslur úr Fæðingarorlofssjóði með því að hagræða tekjum sínum á viðmiðunartímabili eru því lagðar til fyrrnefndar breytingar á viðmiðunartímabilinu. Áfram er gert ráð fyrir að foreldrar hafi verið á vinnumarkaði á öllu viðmiðunartímabilinu og skuli miða við meðalheildarlaun þess fyrir það tímabil sem það telst hafa verið á innlendum vinnumarkaði í skilningi laganna. Í frumvarpinu er lagt til að þar á meðal teljist tilteknar tímabundnar aðstæður sem hafa þótt jafnast á við þátttöku á vinnumarkaði svo sem þegar foreldri er í orlofi eða leyfi samkvæmt lögum, kjarasamningi eða ráðningarsamningi þótt ólaunað sé að hluta eða öllu leyti. Enn fremur ef foreldri er í fæðingarorlofi, þegar það er tímabundið án atvinnu og hefur sótt um greiðslur innan atvinnuleysistryggingakerfisins eða er óvinnufært vegna sjúkdóms eða afleiðinga slyss. Lagt er til að miðað verði við heildarlaun foreldra á viðmiðunartímabili eins og verið hefur en jafnframt verði taldar með þær greiðslur er koma til vegna fyrrgreindra aðstæðna auk hvers konar launa og annarra þóknana samkvæmt lögum um tryggingagjald. Þá er í frumvarpinu lagt til að heimild til yfirfærslu réttinda til fæðingarorlofs verði rýmkuð milli foreldra þannig að hún nái ekki eingöngu til tilvika þegar annað foreldrið andast heldur einnig til tilvika þegar annað foreldrið er ófært vegna sjúkdóms eða afleiðinga slyss eða afplánunar refsivistar um að annast barn sitt á fyrstu 18 mánuðum eftir fæðingu þess. Lagt er til að hið sama gildi þegar foreldri er ófært um að annast barn sitt af sömu ástæðum á fyrstu 18 mánuðum eftir að barn kemur inn á heimili í frumættleiðingu eða töku í varanlegt fóstur. Enn fremur er lagt til að það sama gildi varðandi yfirfærslu réttinda til fæðingarstyrks milli foreldra sem rétt eiga á slíkum styrk. Jafnframt er lagt til að báðir foreldrar geti hafið töku fæðingarorlofs allt að einum mánuði fyrir áætlaðan fæðingardag barns en samkvæmt gildandi lögum er sá réttur einungis bundinn við móðurina. Enn fremur er lagt til að forsjárlausir foreldrar öðlist rétt til fæðingarstyrks til samræmis við rétt forsjárlausra foreldra til fæðingarorlofs samkvæmt gildandi lögum enda liggi fyrir samþykki þess foreldris sem fer með forsjána um að forsjárlausa foreldrið hafi umgengni við barnið þann tíma sem greiðsla fæðingarstyrks stendur yfir. Þá er lagt til að greiðslur er varða rétt námsmanna til fæðingarstyrks sem eingöngu hefur verið kveðið á um í reglugerð fram til þessa verði færðar í lög. Er það nýmæli jafnframt lagt til í frumvarpinu að jafnræðis verði gætt milli námsmanna við íslenska skóla að því er varðar greiðslu fæðingarstyrks hvort sem þeir stunda hefðbundið nám við viðkomandi skóla eða eru í fjarnámi án tillits til búsetu. Er því lagt til að heimilt verði að veita undanþágu frá lögheimilisskilyrði laganna hafi námsmaður sem stundar fjarnám við íslenska skóla flutt lögheimili sitt tímabundið erlendis enda hafi hann átt lögheimili hér á landi í a.m.k. fimm ár á undan flutningi. Jafnframt eru lagðar til þær breytingar að greiðslur úr Fæðingarorlofssjóði hafi ekki áhrif á réttindi foreldra til lífeyrisgreiðslna samkvæmt lögum um almannatryggingar. Í gildandi lögum samrýmast ekki örorkulífeyrisgreiðslur fæðingarorlofsgreiðslum og þarf öryrki nú að velja á milli fæðingarorlofsgreiðslna og örorkulífeyris. Með breytingunni er verið að gera öryrkja á vinnumarkaði eins setta og aðra á vinnumarkaði, þ.e. að þeir munu fá í fæðingarorlofi 80% af tekjum sínum á viðmiðunartímabilinu greiddar úr Fæðingarorlofssjóði en halda jafnframt lífeyrisgreiðslum sínum. Breytingin á ekki við um öryrkja utan vinnumarkaðar en þeir geta átt rétt á fæðingarstyrk eins og aðrir. Samkvæmt gildandi lögum um fæðingar- og foreldraorlof skulu skattyfirvöld annast eftirlit með framkvæmd laganna en félagsmálaráðherra er þó heimilt að ákveða annað fyrirkomulag. Með reglugerð nr. 826/2007, um breytingar á reglugerð nr. 1056/2004, um greiðslur úr fæðingarorlofssjóði og greiðslur fæðingarstyrks, var eftirlitið með framkvæmd laganna fært frá skattyfirvöldum til Vinnumálastofnunar og hefur stofnunin látið hanna sérstakan hugbúnað sem ætlað er að efla eftirlit með því að foreldrar leggi sannanlega niður störf í fæðingarorlofi og að þeir hagnist ekki á greiðslum úr sjóðnum þannig að um viðbót sé að ræða við tekjur sem þeir fá á fæðingarorlofstímabili. Í frumvarpinu er því lagt til að ákvæðum laganna er snúa að eftirliti með framkvæmd laganna verði breytt til samræmis við ákvæði fyrrnefndrar reglugerðar auk þess sem lögð er áhersla á nána samvinnu milli Vinnumálastofnunar og skattyfirvalda í sambandi við framkvæmd eftirlitsins. Virðulegi forseti. Ég hef rakið í stuttu máli helstu breytingar sem lagt er til að gerðar verði á lögum um fæðingar- og foreldraorlof að þessu sinni. Í því sambandi vil ég leggja áherslu á að verði frumvarpið að lögum er ekki gert ráð fyrir að auka þurfi fjármagn til Fæðingarorlofssjóðs. Tekjur sjóðsins í fjárlögum ársins 2008 eru áætlaðar 8,6 milljarðar og eru útgjöldin áætluð 8,3 milljarðar kr. Gert er ráð fyrir að kostnaðarauki þessa frumvarps sé 200–300 millj. kr. og miðað við núverandi innstreymi til sjóðsins geta því útgjöld hans hækkað um allt að 300 millj. kr. án þess að til breytinga þurfi að koma á prósentuhlutfalli sjóðsins af gjaldstofni tryggingagjaldsins. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til 2. umr. og hv. félags- og trygginganefndar.

Hæstv. forseti. Frumvarp það sem við ræðum er veruleg réttarbót og ég fagna því að hæstv. félagsmálaráðherra skuli hafa náð fram í ríkisstjórninni þessari stefnumarkandi niðurstöðu sem við sjáum hér á þingskjali 631. Þar er fyrst og fremst viðmiðunartímabilið sem skiptir verulegu máli og skiptir svo marga máli, eins og kom fram í máli hæstv. ráðherra. Hún sagði að út af málum þessu tengt hafi verið sennilega flest tölvuskeytin og flest símtölin til hennar eftir að hún tók við ráðherraembætti. Ég dreg það ekki í efa því að við almennir þingmenn höfum sennilega öll fengið upphringingar og tölvupósta sem varða þetta réttindamál. Hér eru einnig verulegar réttarbætur fyrir námsmenn, fjarnámsnemana sérstaklega og einnig fyrir öryrkja og þessum bragarbótum á annars framsæknum lögum um fæðingarorlof vil ég leyfa mér að fagna. Mig langar þó til að spyrja um örfá atriði, hæstv. forseti. Í fyrsta lagi langar mig til að spyrja um lögheimilisskilyrðin. Nú er það svo að ungir námsmenn sem flytja til útlanda, færa lögheimili sitt til þess lands sem þeir stunda nám í, geta lent í vandræðum sem eru eftirfarandi: Ung hjón flytja af landi brott, ætla sér bæði í nám í Danmörku, þurfa að flytja lögheimili sitt, en það kemur í ljós að námið sem verðandi móður stendur til boða hentar henni ekki og hún ákveður að stunda áfram nám sem hún hvarf frá hér á Íslandi. En þar sem hún hefur fengið lögheimili í útlöndum í ljósi þess að maðurinn hennar er við nám þar þá fellur niður réttur hennar til fæðingarstyrks. Ég held að ég muni það rétt að þetta sé 19. gr. í lögunum sem þyrfti að breytast varðandi þetta en ég tel að hér sé um ákveðinn lapsus að ræða sem mætti skoða við meðferð frumvarpsins í nefnd. Nú vill svo til að ég hef gleymt á borðinu mínu frumvarpi til laga sem við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs höfum lagt fram til breytinga á nákvæmlega þessu atriði. En ég held að ég muni þetta nokkurn veginn rétt að það sé 19. gr. og þetta eru sem sagt lögheimilisskyldurnar sem geta orðið ungum námsmönnum fjötur um fót ef barn fæðist í útlöndum og viðkomandi eru komin með lögheimili í útlöndum en stunda engu að síður, þ.e. annað hvort foreldrið, nám á Íslandi. Síðan langar mig til að spyrja aðeins um ákvæðin um forsjárlausu foreldrin. Það er alveg ljóst að í frumvarpinu er gert ráð fyrir því að forsjárlausir foreldrar öðlist rétt til fæðingarstyrks enda liggi fyrir samþykki þess foreldris sem fer með forsjána um að forsjárlausa foreldrið hafi umgengni við barnið þann tíma sem greiðsla fæðingarstyrksins stendur yfir. Ég fagna þessu ákvæði, það skiptir verulegu máli að við tryggjum rétt forsjárlausra foreldra og það sýnist mér vera gert vel með þessu ákvæði í frumvarpinu. En nú langar mig til að spyrja um þau tilfelli þegar hið forsjárlausa foreldri ætlar sér ekki og vill ekki taka þátt í umönnun eða uppeldi barnsins. Nú á það sér stað - við verðum að horfast í augu við veruleikann hvað þetta varðar - að það kemur fyrir að forsjárlaust foreldri kýs ekki að nýta sér þennan rétt sinn. Þó svo að barnið eigi rétt á umgengni við báða foreldra kunna að koma upp þau tilfelli að viðkomandi foreldri kýs ekki að nýta sér þann rétt. Hver er þá réttur hins foreldrisins sem hefur forsjána? Getum við opnað fyrir möguleikann á því að viðkomandi geti þá fengið - þó að ekki sé um að ræða veikindi eða slys eða refsivist eða neitt slíkt - að hann geti fengið yfirfærðan rétt hins forsjárlausa foreldris sem ekki kýs að nýta hann? Auðvitað er þetta álitamál en ég tel að það þurfi að ræða þetta í meðförum nefndarinnar. Hæstv. forseti. Ég sé ekki annað en hér séu verulegar bætur gerðar á annars góðum lögum og því ber að fagna að ríkisstjórnin skuli hafa samþykkt að auka útgjöld ríkissjóðs á komandi árum um 200–300 milljónir í þágu þessara brýnu málefna því að auðvitað áttum við okkur á því öll sem hér í þessum sal sitjum að það skiptir verulegu máli að við tökum sameiginlega á þeirri ábyrgð að koma ungum börnum til manns og þá eru fyrstu 18 mánuðir í lífi hvers barns þeir allra mikilvægustu. Við höfum áttað okkur á því. Í auknum mæli sýna rannsóknir það þannig að ég, eins og ég segi, tel að hér sé um mjög góðar breytingar að ræða og mikla bragarbót.

Virðulegi forseti. Ég fagna því að þetta mál er komið í þingið. Hér eru mjög margar mikilvægar breytingar sem við þingmenn Samfylkingarinnar höfðum kallað eftir á síðasta kjörtímabili því að við eins og fleiri höfum fengið mörg erindi frá fólki sem lenti illa í þessum viðmiðunartímabilum sem eru núna í lögunum. Auðvitað eru lög um fæðingar- og foreldraorlof mjög framsækin og það er horft til þeirra víða í heiminum. Þau hafa vakið mikla athygli, ekki einungis vegna þeirra réttarbóta sem foreldrar hafa fengið í gegnum þessi lög heldur einnig vegna þess hversu mikilvæg þau eru í jafnréttisbaráttunni fyrir réttindi kvenna og möguleika þeirra til framgangs í atvinnulífinu. Hér er sem sagt verið að gera mjög margar mikilvægar breytingar á lögunum til bóta. Mig langar að nefna vegna orða hv. þm. Kolbrúnar Halldórsdóttur að ég held að það sé full ástæða til þess að hv. félags- og tryggingamálanefnd skoði umfjöllun Norðurlandaráðs og vinnuna á vegum ráðsins sem snýr að landamærahindrunum. Paul Schlüter annaðist vinnu í þeim málefnum sem hafa komið upp og hafa hindrað Norðurlandabúa í að ná réttindum sínum og þar á meðal komu nokkrum sinnum, man ég meðan ég sat í Norðurlandaráði á síðasta kjörtímabili, atriði sem sneru að fæðingarorlofinu, svona svipuð dæmi og hv. þingmaður nefndi áðan í máli sínu. Ég held því að nefndin þurfi aðeins að skoða þann þátt. Ég er ekki viss um að það sé tekið algjörlega á því í þessu frumvarpi. En það væri þá hægt að skoða nánar í nefndinni. Hér er líka verið að rétta mjög hlut foreldra sem eiga börn seinna á árinu og lentu illa í viðmiðunartímabilunum og var mismunað í rauninni miðað við börn sem fæddust nokkrum mánuðum fyrr eða síðar þannig að það er verulega til bóta að stytta viðmiðunartímabilið. Síðan er verið að taka rétt námsmannanna inn í lögin vegna fæðingarstyrksins og það er líka fullkomlega eðlileg breyting. Eftirlitið er verið að auka með framkvæmdinni, færa til Vinnumálastofnunar og auka samstarfið við skattyfirvöld. Það er einnig til bóta. Maður fékk kvartanir yfir því að kannski væri einhvers staðar pottur brotinn sem væri ekki fylgst nógu vel með. Ég held því að sú breyting sé mjög til hins betra og sömuleiðis rétturinn til forsjárlausra foreldra sem tekið er á í frumvarpinu. Virðulegi forseti. Ég fagna þessu frumvarpi. Hér eru miklar réttarbætur á ferðinni og við munum skoða þetta vel í félagsmálanefndinni þegar málið kemur þangað. Ég vil bara þakka hæstv. ráðherra fyrir að koma með þessar lagabreytingar á þessu þingi þannig að óréttlætið sem menn lentu í vegna vankanta á lögunum fái leiðréttingu. Ég þakka því bara hæstv. ráðherra fyrir þá vinnu sem hefur verið unnin hvað þetta varðar.

Virðulegi forseti. Hér er til umræðu frumvarp til laga um breytingu á lögum nr. 95 frá árinu 2000, um fæðingar- og foreldraorlof. Hér er ekki um að ræða stórar efnislegar breytingar á lögunum eða þeirri hugmyndafræði sem að baki þeim liggur heldur er frekar um að ræða ýmsar lagfæringar á atriðum er varða framkvæmd laganna og fagna ég þeim tillögum sem hér eru lagðar fram. Það er eðlilegt að farið sé reglulega yfir framkvæmdina á lögunum og sniðnir af þeim þeir agnúar sem í ljós hafa komið og ekki hefur verið hægt að sjá fyrir. Þessi ágætu lög sem ég þreytist ekki á að mæra eru orðin u.þ.b. átta ára gömul. Þau voru afskaplega mikið framfaramál á sínum tíma. Ég leyfi mér enn einu sinni að fullyrða að þetta sé eitt mikilvægasta fjölskyldu- og jafnréttismálið sem sett hefur verið fram fyrr og síðar og tek þar ansi stórt upp í mig. Um það hefur alla tíð verið mikil sátt á milli allra stjórnmálaflokka hér á Alþingi og var málið á sínum tíma unnið í mjög góðu samstarfi aðila í stjórnkerfinu, stjórnmálaflokka og aðila vinnumarkaðarins. Markmið laganna var að tryggja barni samvistir bæði við föður og móður og því var líka ætlað að gera körlum jafnt sem konum kleift að samræma fjölskyldu- og atvinnulíf þannig að þetta er, eins og ég sagði áðan, bæði fjölskyldu- og jafnréttismál. Eins og ég sagði tel ég þær breytingar sem hér eru lagðar til allar vera til bóta. Ég ætla ekki að rekja þær ítarlega hér enda hefur hæstv. félagsmálaráðherra gert grein fyrir þeim og þær munu síðan verða til umfjöllunar í félags- og tryggingamálanefnd. Ég vil nefna sérstaklega breytingarnar á viðmiðunartímabilinu sem, eins og komið hefur fram, hefur skapað ákveðna óánægju þar sem þarna hefur sannarlega verið um misræmi að ræða á milli foreldra sem eignast hafa börn sín á mismunandi tímum ársins og ég tel því mikið sanngirnismál að það verði lagfært. Ég er líka ánægð með að ákveðin íhaldssemi verði áfram hvað varðar framsal réttinda á milli foreldra. Þó að ég hafi ákveðna samúð með sjónarmiði einstæðra foreldra tel ég jafnréttismarkmið frumvarpsins vega þyngra þannig að ég er ánægð með að framsali réttinda verði breytt með ákveðna íhaldssemi að leiðarljósi. Þarna er verið að bregðast við aðstæðum sem ég tel fyllilega rétt að bregðast við, að heimilt sé að framselja réttindi foreldra til töku fæðingarorlofs þegar um þær aðstæður er að ræða, t.d. þegar annað foreldri getur sannanlega ekki nýtt sér réttinn, eins og þegar um fangelsisvist eða sjúkrahússvist er að ræða. Ég tel það líka vera mjög mikið sanngirnismál og fagna því. Ég er ánægð með að þarna eru aukin réttindi forsjárlausra foreldra og tel það vera í samræmi við það markmið að tryggja barni samvistir bæði við föður og móður, að verið sé að höfða til jafnrar foreldraábyrgðar feðra og mæðra. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um frumvarpið. Ég endurtek að ég tel þetta vera breytingar til hins betra og að við séum að bæta góð lög og taka tillit til sjónarmiða sem við gátum ekki séð fyrir og því fagna ég þessu frumvarpi.

Virðulegi forseti. Ég tek undir með þeim sem hér hafa talað og sagt að verið sé að gera góð lög betri. Ég tel að gríðarlega margt gott felist í þessu frumvarpi sem hæstv. félagsmálaráðherra leggur fram. Fyrst langar mig að nefna ákvæði í 5. gr. frumvarpsins þar sem fjallað er um rétt beggja foreldra í stað móður áður til þess að hefja töku á foreldraorlofi mánuði fyrir fæðingu barns. Sérstaklega er þetta mikil réttarbót fyrir feður sem búa úti á landi vegna þess að þar getur það gerst að móðir þurfi að fara að heiman til þess að vera nálægt sjúkrahúsi allt að mánuði, eða einhvern tíma, fyrir fæðingu barnsins. Hingað til hefur faðirinn og fjölskyldan ekki getað fylgt móðurinni. Því skiptir þetta ákvæði gríðarlega miklu máli fyrir þá að hafa nú þennan rétt að geta fylgt barnsmóður sinni og eytt með henni tíma fyrir fæðingu barnsins nálægt sjúkrahúsi ef svo ber undir. Ég fagna þessu atriði sérstaklega og veit um þó nokkur tilvik þar sem faðirinn hefur ekki getað fylgt móðurinni og verið með henni og fjölskyldan hefur verið sundruð í aðdraganda fæðingar barnsins. Í öðru lagi fagna ég þeim rétti sem færður er einstæðum foreldrum, þ.e. foreldrum sem búa við það að annað foreldrið getur ekki nýtt fæðingarorlof sitt en í slíkum tilfellum getur rétturinn nú færst á milli foreldra. Ég fagna þessu sérstaklega, þarna er komin örlítil opnun. Að mínu mati hefði sú opnun jafnvel mátt vera meiri en er í frumvarpinu en þetta er þó alla vega skref í rétta átt. Hér er lagt til að ef annað foreldri er ófært t.d. vegna sjúkdóms, slyss eða vegna þess að það situr í fangelsi þá færist rétturinn á milli. Þetta er verulega til bóta vegna þess að það má ekki bitna á börnunum þó að svona sé komið fyrir öðru foreldrinu. Þau börn eiga líka rétt á því að vera heima með foreldrum sínum eða öðru foreldri í níu mánuði eins og þar sem beggja foreldra nýtur við. Ég hefði sjálf kosið að við gengjum aðeins lengra í þessu efni en þetta fyrsta skref tel ég afar jákvætt. Þegar ég segi „að ganga lengra“ á ég við að ég hefði viljað að við skoðuðum hvort t.d. ófeðruð börn ættu að falla inn í þennan hóp eða þar sem annað foreldrið dvelur erlendis og hyggst ekki koma til landsins og taka fæðingarorlof sitt eða hefur jafnvel ekki rétt til þess hér á landi. Ég tel að þetta sé eitthvað sem við þurfum að skoða betur og vonast til þess að nefndin taki þessi atriði til skoðunar þegar málið kemur þar til umfjöllunar. Í þriðja lagi vil ég nefna atriði sem er gríðarlega mikilvægt og það er viðmiðunartímabilið. Viðmiðunartímabilið í núgildandi lögum er, eins og hefur sýnt sig, afar óréttlátt. Þetta er breyting sem gerð var á lögunum árið 2004, að mig minnir, sem gróf að mínu mati undan þeirri góðu löggjöf sem smíðuð var hér, þessum fínu fæðingarorlofslögum sem smíðuð voru árið 2000 og samþykkt í þinginu. Þarna var í fyrsta lagi um afar óréttlátt viðmiðunartímabil að ræða. Að vera með tvö almanaksár eða tvö skattaár þýðir að í sumum tilfellum voru tekjur metnar 24 mánuði aftur í tímann og í öðrum tilfellum voru þær metnar allt að 36 mánuði aftur í tímann. Þarna var því gríðarlegt misræmi á milli eftir því hvenær á árinu barnið fæddist auk þess að tímabilið var gríðarlega langt, 36 mánuðir. Það gefur ekki raunsanna mynd af tekjum einstaklingsins þegar miðað er við laun allt að 36 mánuði aftur í tímann. Þá er ekki lengur um að ræða, sem var einmitt grundvallaratriði þegar lögin voru samþykkt árið 2000, að fólk í fæðingarorlofi fái 80% af tekjum sínum í fæðingarorlofi. Sú er ekki raunin í dag miðað við þetta gríðarlega langa viðmiðunartímabil. Sú breyting sem hér er verið að gera, að meta eingöngu 18 mánuði aftur í tímann og þá samfellda mánuði, ekki almanaksár, er gríðarlega mikilvæg og réttlát. Við vitum öll að hjá ungu fólki á barneignaraldri er gríðarlega mikið launaskrið og launin hjá því breytast mjög hratt. Núgildandi lög hafa t.d. haft mjög mikil áhrif á foreldra sem eignuðust börn með stuttu millibili því að þegar tekjur eru metnar 36 mánuði aftur í tímann eru reiknuð 80% af 80% tekjum. Þegar búið er að stytta tímabilið niður í 18 mánuði er það alla vega mun nær lagi en í núgildandi lögum. Virðulegi forseti. Það voru tvö atriði sem hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir kom inn á í ræðu sinni og mig langar að gera að umtalsefni. Í fyrsta lagi fjallaði hún um nokkuð sem makar námsmanna erlendis hafa lent í, þ.e. að ef maki fylgir námsmanni á erlenda grund og er með honum þar sem - t.d. í Danmörku og á ekki rétt á fæðingarstyrk í því landi - þá hefur hann vegna lögheimilisflutnings ekki heldur rétt á fæðingarstyrk héðan, þannig eru lögin í dag. Á þessu er ekki beinlínis tekið í frumvarpinu nema makinn fari í fjarnám. Það er þó mikilvæg breyting sem verið er að gera í frumvarpinu, þ.e. ef makinn er í fjarnámi, þó að hann flytji lögheimili, á hann rétt á fæðingarstyrk. Ég held að nefndin verði að skoða hvort hægt sé að koma til móts við þá maka erlendis sem ekki eru í fjarnámi þannig að ef þeir detta á milli - auðvitað eru mörg lönd þar sem þeir hafa einhvern rétt, svo sem á fæðingarstyrk, ef makar þeirra eru í námi í viðkomandi landi. Þó eru einstaka lönd eins og Danmörk þar sem svo er ekki. Nefndin ætti að skoða hvort hægt sé með einhverju móti að koma til móts við þessa einstaklinga. Virðulegi forseti. Það er líka annað sem hv. þingmaður kom inn á. Það er ef annað foreldrið hefur ekki hug á að sinna barninu, hversu langt getum við gengið í því að framselja réttinn eða skipta orlofinu á milli þannig að annað foreldrið taki alla níu mánuðina. Mér finnst þetta vera spurning sem ég held að nefndin þurfi að skoða dálítið. Getum við ekki t.d. þegar annað foreldri er sannanlega búsett erlendis, eða við einhverjar slíkar aðstæður, tekið tillit til þess, vegna þess að þetta snýst allt um rétt barnsins? Auðvitað snýst þetta um það að barnið fái heila níu mánuði heima. Barnið valdi sér ekki foreldra og ef annað foreldrið ætlar sannanlega ekki að taka þátt í uppeldi þess á fyrstu mánuðunum og fyrstu árunum verðum við alltaf að láta barnið njóta vafans að mínu mati. Það er barnið sem á að eiga þennan rétt. Þetta á ekki að snúast um foreldrana. Þegar fæðingarorlofslögin nýju voru samþykkt árið 2000 fór fókusinn eða sjónarhornið frá barninu til foreldranna. Lögin snúast um rétt foreldranna í meira mæli en áður. Ég held að með bæði þessu frumvarpi og líka þeim breytingum og bótum sem við eigum eftir að gera á lögunum í framtíðinni verðum við - og ég veit að hæstv. félagsmálaráðherra er mjög meðvituð um þetta - að setja fókusinn aftur á barnið inn í lögin. Virðulegi forseti. Að þessu sögðu vil ég rétt í lokin nefna - af því að hæstv. ráðherra nefndi hér lengingu fæðingarorlofs en það er í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar að lengja eigi fæðingarorlofið á kjörtímabilinu. Ég tel gríðarlega mikilvægt að við gerum það. Ástæðurnar fyrir því eru margþættar og kannski ekki síst sú, og þetta vitum við sem erum foreldrar, að á aldursskeiðinu 6–12 mánaða eiga sér stað gríðarlegar breytingar í lífi, umhverfi og þroska barnsins. Barnið er að læra að sitja, standa upp, labba með og jafnvel taka sín fyrstu skref og þegar svo mikill líkamlegur þroski á sér stað getur fólk rétt ímyndað sér hversu mikill tilfinningaþroski á sér stað á sama tíma. Þess vegna held ég að mikilvægast af öllu sé að barnið sé með foreldrum sínum þegar þessar þroskabreytingar eiga sér stað. Því tel ég að tólf mánaða fæðingarorlof ætti að vera markmið okkar allra. Að mínu mati er það lágmark ef maður tekur tillit til þess sem ég sagði hér varðandi tilfinningaþroskastökkin sem börnin taka á þessum örfáu mánuðum. Þetta skiptir allt gríðarlega miklu máli. Virðulegi forseti. Ég fagna verulega þessu frumvarpi og ég vona að hv. félags- og tryggingamálanefnd taki til skoðunar þau atriði sem ég nefndi hér sem ekki er að finna í frumvarpinu.

Virðulegi forseti. Það er eins og hér hefur komið fram býsna margt í þessu frumvarpi sem er verið að leggja til að verði breytt í því skyni að samræma réttindi eða auka þau og í sjálfu sér ekki þörf á að fara yfir þau atriði frekar en orðið er í umræðunni. Ég vil því aðeins einblína á önnur atriði í þessu máli. Ég vil þó segja í fyrsta lagi að það er kannski rétt að menn hafi í huga að sú leið sem varð ofan á í fæðingarorlofsgreiðslunum var að miða réttindin við einstaklinginn. Þau eru breytileg eftir tekjum hans en þau eru ekki eins þannig að jafnaðarstefnan í hefðbundnum skilningi vék fyrir einstaklingsbundinni framkvæmd í raun og veru. Það má segja að jafnaðarstefnan hafi vikið fyrir - eða jafnrétti kynjanna hafi orðið ofan á og menn urðu sammála um að þetta væri leiðin til þess að vinna því framgang, að þá yrði að miða við einstaklinginn, stöðu hvers og eins sem leiðir af sér að réttindin úr ríkissjóði eru mjög breytileg eftir einstaklingum. Það er rétt að hafa það bara í huga svo menn muni eftir því að það er ekki útrætt mál í sjálfu sér að svo verði endilega um aldur og ævi sérstaklega í ljósi þess að við þurfum á því að halda að hér fæðist sem flest börn. Það hvetur ekki til barneigna ef konur sem eru ekki á vinnumarkaði fá mun minni stuðning í fæðingarorlofi heldur en þær sem eru á vinnumarkaði, sérstaklega ef munurinn er mjög mikill sem hann getur orðið eftir stöðu og menntun. Ég held að það þurfi að huga að þeim enda málsins í því skyni. Það á að reyna að draga úr muninum og auka þá og bæta stöðu þeirra sem eru heimavinnandi eða hafa lágar tekjur. Þetta vildi ég nú segja svona aðeins til að minna á þennan þátt málsins svo hann gleymist ekki alveg þó hann sé ekki hér til umfjöllunar í frumvarpinu sjálfu. Það fyrsta sem ég vil benda á er ósamræmi í því sem fram kom í máli ráðherra og því sem kemur fram í umsögn fjármálaráðuneytisins. Hæstv. ráðherra sagði í sinni framsögu að það væri nægilegt fjármagn í fjárlögum til þess að mæta breytingunum, tekjur sjóðsins væru áætlaðar 8,6 milljarðar kr. en útgjöldin ekki nema 8,3 þannig að það væri þá hægt að auka útgjöldin með þessu frumvarpi um allt að 300 millj. kr. án þess að til þyrftu að koma breytingar á fjárlögum. Hins vegar ef lesin er umsögn fjármálaráðuneytisins með þessu frumvarpi þá segir í síðustu setningu, með leyfi forseta: „Vakin er athygli á því að ekki er gert ráð fyrir þessum útgjöldum í fjárlögum 2008.“ Fjármálaráðherra er því ekki sammála hæstv. félagsmálaráðherra um þetta atriði. Það þarf að leiða til lykta og fá skýringar á því. Við getum ekki lokið þessu máli með þetta atriði óklárt. Alþingi sem breytir lögum og eykur útgjöld ríkissjóðs verður líka að gera ráð fyrir því að veita heimild fyrir þeim útgjöldum. Það er ekki gott vinnulag hjá Alþingi ef það samþykkir útgjöld, lagabreytingar og heimilar útgjöld í gegnum þær án þess að sjá fyrir þeim útgjöldum í fjárlögum. Það vinnur gegn ákvæðum stjórnarskrárinnar um það hvar fjárveitingavaldið liggur. Í þetta þarf að fást niðurstaða, virðulegi forseti. Í öðru lagi bendi ég á að fyrir fjórum árum var gerð viðamikil breyting á þessum lagabálki til þess að treysta fjárhagsstöðu Fæðingarorlofssjóðs. Þá voru meginbreytingarnar þær að setja hámark á tekjur eða greiðslur úr sjóðnum 480 þús. kr. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort sú fjárhæð hafi breyst, hvort ráðherra hafi breytt þeirri fjárhæð og hækkað hana eins og ég held að sé heimilt í lögunum. Í öðru lagi var viðmiðunartímabilinu breytt sem notað er til þess að finna út við hvaða launafjárhæð eigi að miða þegar reiknað er hlutfall af tekjunum. Þá var, sem sé fyrir fjórum árum, farið úr því að breyta viðmiðuninni yfir í 24 mánuði fyrir fæðingu. Það var gert til að draga úr kostnaðinum, til að draga úr kostnaði við sjóðinn. En útgjöldin stefndu langt fram úr þeim fjárhagslega grundvelli sem var yfir hendi. Síðan voru auk þess gerðar breytingar á lögum um tryggingagjald þannig að hluti af tekjustofni Atvinnuleysistryggingasjóðs var færður þaðan yfir í Fæðingarorlofssjóðinn. Það voru 750 milljónir sem voru færðar úr Atvinnuleysistryggingasjóði yfir í Fæðingarorlofssjóð á hverju ári, sem sé 0,15% af gjaldinu. Gjaldið til Vinnueftirlits sem var 0,08% á þessum gjaldstofni var lagt niður og fært yfir í Fæðingarorlofssjóð líka þannig að það voru um 400 milljónir. Nú spyr ég. Þegar í ljósi þess að nú er farið að spá atvinnuleysi, minnkandi atvinnu og það mun reyna þá á Atvinnuleysistryggingasjóð mun Atvinnuleysistryggingasjóður geta tekið á sig það atvinnuleysi eða samdrátt í atvinnu sem Seðlabankinn til dæmis hefur verið að spá að undanförnu án þess fá til þess aukna tekjustofna? Það voru færðar 750 milljónir á hverju ári úr Atvinnuleysistryggingasjóði og nú þegar útlit er fyrir að það muni reyna á sjóðinn getur sjóðurinn þá borið það eða þarf síðar að koma þá fram með frumvarp til þess að treysta tekjustöðu Atvinnuleysistryggingasjóðs? Ég spyr líka um Vinnueftirlitið. Ég spyr hæstv. ráðherra: Stendur Vinnueftirlitið jafnrétt eftir að tekjustofn þess sem skilaði um 400 millj. kr. var felldur niður? Er sú staða í ljósi fjögurra ára reynslu þannig að þetta sé allt í lagi, að stofnunin geti sinnt sínum verkefnum án þess að hafa þessar tekjur? Fyrir fjórum árum var verið að bæta fjárhagsstöðu Fæðingarorlofssjóðs um 1.300 millj. kr. með þessum þremur aðgerðum, að færa til tekjur inn í sjóðinn annars vegar úr Atvinnuleysistryggingasjóði og hins vegar frá Vinnueftirlitinu og svo í þriðja lagi með því að draga úr útgjöldum Fæðingarorlofssjóðs með því að setja hámark á greiðslurnar til einstaklings og breyta tekjuviðmiðuninni og færa hana aftur um 24 mánuði. Þessi breyting var talin skila 150 millj. kr. sparnaði á útgjöldum sjóðsins. En ég sé það í umsögninni um frumvarpið að sú breyting að fara til baka við viðmiðunina á tekjunum sem er auðvitað meginþunginn í útgjöldunum í þessu frumvarpi er talin auka útgjöld ríkissjóðs um 400 millj. kr. á ári. Þetta rímar ekki saman, virðulegi forseti. Ég held að hv. félagsmálanefnd verði að fara ofan í þessa hluti til að fá skýringar á þessum misvísandi upplýsingum úr tveimur stjórnarfrumvörpum um sama hlutinn, um fjárhagslega áhrif. Það kunna að vera skýringar á þessu. Við skulum ekkert útiloka það. En það er ansi mikill munur að segja fyrir fjórum árum að tiltekin breyting spari útgjöld um 150 milljónir en segja svo núna að nánast sama breyting til baka auki útgjöldin í 400 milljónir. Það þarf að greiða betur úr því og fá betri upplýsingar um hvernig á þessu stendur. Virðulegi forseti. Þó það sé ekki í anda þeirrar umræðu sem hér hefur farið fram vil ég gera athugasemd við ákvæði frumvarpsins um sjálfstætt starfandi einstaklinga. Mér finnst anda köldu í þeirra garð. Það er sett upp sérregla. Þeir hafa lakari réttindi í viðmiðun til ákvörðunar á fæðingarorlofsfjárhæðinni en launþegar. Ég vil nú leyfa mér að setja fram það sjónarmið að ég tel að það standist ekki jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar að ganga þannig frá löggjöf að skipta mönnum í tvo hópa annars vegar launþega og hins vegar sjálfstætt starfandi og að sjálfstætt starfandi hópurinn fái lakari réttindi en hinir. Ég tel að það standist ekki. Rökin sem færð eru fram eru að sjálfstætt starfandi hafi meiri möguleika til að hafa áhrif á tekjur sínar. Það kann að vera rétt í sjálfu sér. En það á ekki að leiða til þess að þeir eigi að hafa minni réttindi. Það á bara einfaldlega að leiða til þess að það sé þá betra eftirlit með þeim. Ég geri athugasemd við þetta. Ég hef líka velt fyrir mér þeirri ákvörðun ráðherra að færa eftirlitið frá skattyfirvöldum til Vinnumálastofnunar. Ég tel það verulega breytingu sem þarf að fara vandlega yfir þegar er farið út úr skattkerfinu í stofnun fyrir utan skattkerfið með upplýsingar úr skattkerfinu. Ég held að það þurfi að fara betur yfir það, virðulegi forseti, og fá nákvæma lýsingu á framkvæmdinni og fá viðhorf skattyfirvalda til þess. Ég er ekki alveg sannfærður um að þetta sé rétt. Það er að vísu rétt hjá hæstv. ráðherra að það er heimilt í gildandi lögum. Meginreglan er sú að eftirlitið er hjá skattyfirvöldum en heimilt er að færa það annað og það hefur ráðherrann greinilega nýtt sér. Ég vil minna hæstv. ráðherra á að í stjórnarfrumvarpinu fyrir fjórum árum segir í athugasemdum, með leyfi forseta: „Ein helsta breytingin sem lögð er fram með frumvarpi þessu á sjálfu fæðingarorlofskerfinu er samstilling þess við skattkerfið.“ Samstilling þess við skattkerfið. Það var uppgefin ein meginástæðan fyrir því. Ein helsta breytingin í frumvarpinu. Það er búið að henda því út. Það er búið að færa eftirlitið út úr skattkerfinu og það þarf að skoða það nákvæmlega, virðulegi forseti. Ég er ekki sannfærður um þessa breytingu. Það má vel vera að það komi fram upplýsingar í meðferð málsins sem sannfæra mig um að þetta geti verið í lagi og þá er það bara allt af hinu góða ef svo verður. En það kemur ekki fram í þessu frumvarpi sá rökstuðningur sem þarf til þess að útskýra þessa breytingu. Ráðherra þyrfti helst í þessari umræðu að sjá til þess að sú þingnefnd sem fær málið að taka það að sér líka, að fara betur yfir þetta. Virðulegi forseti. Ég held að ég segi ekki meira um þetta mál. Það eru býsna mörg atriði í því sem er að finna og ástæða væri kannski til að rekja. En flest hefur nú kannski komið fram og ég ætla ekki að endurtaka það sem aðrir þingmenn hafa sagt um þau atriði. En ég vildi koma þessum atriðum að sem ég hef sérstaklega hér nefnt. Mér sýnist að það þurfi að skoða mun betur fjárhagslegan grundvöll málsins, sérstaklega í ljósi þess að hæstvirtir fjármálaráðherra og félagsmálaráðherra eru greinilega ósammála um áhrif frumvarpsins á fjárlög.

Hæstv. forseti. Við ræðum hér breytingu á frumvarpi til laga um fæðingar- og foreldraorlof sem voru sett árið 2000 og eru, eins og fram hefur komið, eitt stærsta skref í átt til jafnréttismála og málefna fjölskyldunnar hér á landi, snerta réttindi barns til að njóta samvista við móður og föður og líka réttindi feðra sem voru bætt mjög þar sem foreldraorlofinu var deilt niður á bæði foreldrin skilyrt. Við hljótum að stefna að því að börn hafi báða foreldra sína sem fyrirmynd og lögin sem voru sett árið 2000 miðuðu sérstaklega að því. Þau hafa hlotið lof um allan heim sem ein framsæknasta lagasetning á þessu sviði. Margar þjóðir vildu geta stigið þau skref sem við Íslendingar höfum gert en hafa ekki haft ráð á því. Því er hér um mikið fyrirmyndarmál að ræða en í þessu frumvarpi eru lagðar til margar efnislegar breytingartillögur. Það segir sig sjálft að þegar jafnumfangsmikil lög eru samþykkt þarf að bæta ýmislegt eftir því sem tímanum vindur fram. Hér er verið að leggja til nokkrar breytingar sem m.a. munu bæta stöðu nokkurra hópa og er það vel. Frumvarpið mun því leiða til kostnaðarauka fyrir ríkissjóð og er ég sammála því sem kom fram hjá hv. þm. Kristni H. Gunnarssyni hér áðan að það er nauðsynlegt að félags- og tryggingamálanefnd fari vandlega yfir kostnaðarmat svo að ekkert fari á milli mála og einnig yfir þær breytingar sem hér eru lagðar til. Ég ætlaði ekki að halda mjög langa ræðu um þetta mál en mig langar að vekja athygli á því að mér sýnist að tilgangur breytinganna sé m.a. að bæta stöðu ungs fólks sem er að koma úr námi. Það mun fá hærri orlofsgreiðslur eftir breytingarnar en áður. Það er að minnsta kosti markmiðið og fagna ég því sérstaklega. Við þekkjum það úr umræðunni að það er ekkert grín fyrir ungt fólk að koma sér þaki yfir höfuðið í dag og stofna til fjölskyldu. Gríðarlega hár kostnaður fylgir því og því er mikilvægt að koma til móts við þann hóp sem er að koma sér upp fjölskyldu og þaki yfir höfuðið. Mig langar að ræða um annað sem tekið er á í frumvarpinu en það eru málefni forsjárlausra foreldra, að þeir fái nú réttindi til að njóta fæðingarstyrks sem þeir höfðu ekki áður. Það er að mínu mati mjög jákvætt skref í þá átt að auka réttindi þeirra og rétt barnsins til að eiga á sínu fyrsta ári samskipti við bæði föður og móður. Ég tel því að hér sé um að ræða skref í þá átt að bæta stöðu forsjárlausra foreldra hvað þetta varðar og vil lýsa mikilli ánægju með það. Það hefði líka verið mjög þarft í þessari umræðu, ég hef nú reyndar ekki trú á því miðað við orð ráðherra að það komi fram, að fá það upp í hvaða áföngum ríkisstjórnin ætlar sér að lengja fæðingarorlofið eins og kveðið er á um í ríkisstjórnarsáttmálanum. Það lá mjög mikið á að afgreiða það á síðastliðnu sumri hér á þingi, að staðfesta að af því yrði, þannig að það hefði verið mjög gott fyrir allt og alla að fá að sjá í hvaða skrefum ríkisstjórnin ætlar að taka lengingu á fæðingarorlofi. Eins og hv. þm. Katrín Júlíusdóttir vék hér að áðan þarf að brúa þar ákveðið bil á milli níunda og tólfta mánaðarins og hún fór mjög vel yfir þroskaferil barna í því samhengi sem var mjög gagnlegt. Ég vil heilt yfir lýsa ánægju minni með þær breytingartillögur sem hér eru lagðar til. Ég geri samt ráð fyrir því að mikil vinna muni fara fram í hv. félags- og tryggingamálanefnd um þetta málefni enda er um mjög stórt mál að ræða. En heilt yfir fagna ég þeim breytingartillögum sem hæstv. ráðherra hefur lagt fram á frumvarpi til laga um breytingu á fæðingar- og foreldraorlofi, löggjöf sem er ein sú besta á sínu sviði í heiminum.

Hæstv. forseti. Fyrir liggur tillaga um breytingar á lögum nr. 95 frá árinu 2000, um fæðingar- og foreldraorlof. Eins og komið hefur fram í umræðunni voru þetta mjög framsækin lög og eru afar mikilvæg í sambandi við réttindi barna og réttindi foreldra í tengslum við fæðingar. Hér er nú komið fram enn eitt málið frá hæstv. ríkisstjórn og hæstv. félags- og tryggingamálaráðherra þar sem verið er að breyta og bæta atriði sem þurfti að færa til betri vegar, uppfæra lög. Við höfum séð þetta varðandi rétt foreldra langveikra barna og raunar fleiri mál. Ég er mjög ánægður með að sjá að hér kemur fram mál - jafnvel þó að ekki hafi tekist að útfæra í smáatriðum lengingu fæðingarorlofsins úr níu mánuðum í tólf sem fyrirhuguð er, að þá sé ekki verið að bíða eftir þeirri lengingu heldur drifið í að laga þau atriði sem eru mikilvæg réttarbót og þessi lög jafna strax. Ég treysti svo á að inn í boðaða rammaáætlun, þriggja ára áætlun ríkisstjórnarinnar komi lengingin. Þá skýrist með hvaða hætti og á hvaða tíma lengingin í tólf mánuði verður. Það hefur komið fram hér að þessi lög eru afar mikið jafnréttismál og tryggja ekki síst aðkomu feðra að fæðingarorlofinu. Það kemur fram í umræðunni hér að það er svolítið vandmeðfarið, t.d. þegar verið er að ræða um réttindi einstæðra foreldra, hvort megi færa yfir á einstæða foreldra réttinn til lengingar ef þannig stendur á. Það þarf að gæta þess að það verði ekki til þess að menn séu pressaðir til að taka ekki fæðingarorlofið. Það er eitthvað sem þarf að skoðast í nefndinni og fara mjög varlega með þannig að við missum ekki það áhersluatriði að feður komi að uppeldi barna. Ég ætla ekki að fara yfir öll smáatriðin í frumvarpinu. Það hefur verið gert ágætlega. Þó held ég að allir geti tekið undir að mikilvægasta atriðið er einmitt viðmiðunartíminn varðandi greiðslur úr sjóðnum. Eins og réttilega hefur komið fram í umræðunni er verið að hækka greiðslurnar með því að færa viðmiðunartímabilið nær og stytta það. Ég hefði svo sem sjálfur getað séð að farið hefði verið enn nær, með nútímatækni hefði ekkert átt að vera í veginum fyrir að mánuðurnir væru þrír en ekki sex. En þarna er alla vega stigið mjög stórt skref í réttlætisátt og þá nær því að greiðslur nemi þeim 80% sem lögin gera ráð fyrir af rauntekjum. Einnig ber að fagna því að réttur forsjárlausra er aukinn í þessum breytingum og þar er líka rýmkun á tilfærslum réttar á milli foreldra þrátt fyrir það sem ég sagði áðan. Allt eru þetta mál sem skipta mjög miklu og sama gildir með rétt námsmanna til fæðingarstyrks. Það er atriði sem hefur verið í reglugerðum og er fært inn í lögin og réttur gagnvart nemendum þar sem undanþága er veitt frá lögheimilisskyldum, fjarnám tekið inn og fleira sem gert hefur verið grein fyrir. Allt þetta skiptir mjög miklu máli og það er brýnt að tryggja að rétturinn sé almennur og að börnin fái að njóta þess að vera með foreldrum í níu mánuði þar sem því verður mögulega við komið. Þarna kemur líka inn skilgreining á orðalaginu „fullt nám“. Það er ekki bara 100%. nám Það getur verið 75–100% og það getur verið verklegt eða bóklegt. Það eru þarna skilgreiningar sem skipta líka máli varðandi réttindi námsmanna en almennt er verið að bæta hag þeirra í frumvarpinu. Þá er líka spennandi að sjá með hvaða hætti það hefur áhrif að Vinnumálastofnun tekur nú við af skattyfirvöldum varðandi eftirlit og umsjón með Fæðingarorlofssjóðnum. Það hefur komið fram í umræðunni af og til að sérstaklega feður hafa stundað vinnu í fæðingarorlofi, laumast í burtu og stundað málningarvinnu einhvers staðar annars staðar eða eitthvað slíkt. Það er alls ekki tilgangurinn með lögunum og því er mjög mikilvægt að menn reyni að sporna gegn því og að tryggt sé að börnin fái að njóta þess að hafa feðurna hjá sér og við búum þannig í haginn að því verði fylgt eftir. Einnig er tekið á smærri atriðum eins og tilkynningaskyldu og öllu skrifræðinu varðandi fæðingarorlofið. Það er fært til betri vegar og ber að fagna því. Í heildina er þetta spennandi mál og ég hlakka til að fá að takast á við það í félags- og tryggingamálanefnd. Ég þakka allar þær góðu ábendingar sem nú þegar hafa komið fram í umræðunni. Margt af því kemur einmitt frá félögum mínum í félags- og tryggingamálanefnd og ég veit að þeir munu fylgja þeim málum þar eftir. T.d. er búið að nefna þetta með útgjöldin, með hvaða hætti það fellur. Auk þess á ég von á því að hæstv. félags- og tryggingamálaráðherra geri nánar grein fyrir þessum málum í lokaræðu sinni hér. Ég fagna því að málið skuli vera komið fram, hafi verið drifið inn í þingið, og treysti á að það komi til afgreiðslu á yfirstandandi þingi.

Frú forseti. Við ræðum frumvarp til laga eða breytingar á lögum um fæðingar- og foreldraorlof. Í sjálfu sér ekki miklu að bæta við það sem komið hefur fram hjá hv. þingmönnum. Ég tek undir þau sjónarmið sem hafa komið hér fram og fagna frumvarpinu. Ég hins vegar get ekki neitað því að ég verð að deila áhyggjum mínum með hv. þm. Kristni H. Gunnarssyni um þann greinarmun sem gerður er á launþegum og sjálfstætt starfandi mönnum. Ég tel að þar sé, eins og hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson nefndi, verið að flokka fólk í landinu í tvo hópa, sem mér finnst ótækt. Mín aðalvinna er við skattskil og þess háttar og er ég undrandi á þeirri tillögu eða breytingu að færa framkvæmdina í eftirlitinu frá skattyfirvöldum til Vinnumálastofnunar. Ég tel að við séum með það viðkvæmar upplýsingar í höndunum að við getum ekki fært þær á milli stofnana. Við höfum horft á skattyfirvöld sem stofnun sem við berum virðingu fyrir þar sem eru geymdar viðkvæmar upplýsingar, eins og upplýsingar um laun og annað eru. Ég verð, hæstv. ráðherra, að biðja um betri rökstuðning fyrir því hvers vegna þetta er gert þó að heimild sé í lögum fyrir þessum breytingum. Það er nú einungis þetta sem ég vildi deila með ykkur.

Virðulegi forseti. Mig langar að koma aftur inn í umræðuna í annarri stuttri ræðu til að ræða aðeins ítarlegar um framsal sjálfstæða réttarins milli foreldra sem mikið hefur verið rætt. Í núgildandi lögum eiga báðir foreldrar jafnan rétt til fæðingarorlofs óháð því hvort þeir starfa á almennum eða opinberum markaði, hvort þeir eru karl eða kona eða hverjar aðstæður þeirra eru. Hvort foreldri um sig á sjálfstæðan rétt til fæðingarorlofs í allt að þrjá mánuði og sameiginlega eiga foreldrarnir þriggja mánaða rétt sem þeir geta skipt á milli sín eins og þeir vilja en sjálfstæði rétturinn er ekki framseljanlegur. Markmið laganna, svo ég endurtaki það eina ferðina enn, var að tryggja barni samvistir við bæði föður og móður og því er líka ætlað að gera báðum kynjum jafnkleift að samræma fjölskyldu- og atvinnulíf. Með þessi sjónarmið í huga var ákveðið að skilyrða, a.m.k. til byrjunar, rétt hvors foreldris en leyfa ekki framsal sjálfstæða réttarins nema í því tilviki þegar um andlát annars hvors foreldris er að ræða. Um þessi framsalsatriði hafa verið skiptar skoðanir alla tíð, bæði út frá sjónarmiði forsjárlausra foreldra og einstæðu foreldranna sem hv. þm. Katrín Júlíusdóttir rakti áðan en það hafa líka verið skiptar skoðanir út frá því sjónarmiði að það eigi ekki að vera löggjafans eða opinberra aðila að hafa afskipti af því hvernig foreldrar ákveða að skipuleggja fæðingarorlof sitt sín á milli. Það var lögð áhersla á það í upphafi við setningu laganna að þetta atriði yrði endurskoðað þegar reynsla væri komin á lögin og þegar lögin voru endurskoðuð árið 2004 var ekki talin ástæða til að hrófla við þessu atriði. Ég hef sagt það og segi það enn að ég mun fagna þeim degi þegar við setjum það í lög að það sé foreldranna að ákveða hvernig þeir hagi fæðingarorlofi sínu og skiptingu á því. Ég álít að það verði tímapunktur í jafnréttisbaráttunni, sem ég mun fagna: Þegar við höfum náð þeim árangri að það þurfi ekki að hvetja annað hvort foreldrið, þau geri þetta eftir því sem þau vilja og telji sig bæði hafa hag af því að fara í fæðingarorlof. Ég held að við séum ekki enn komin að þeim tímapunkti og þess vegna tel ég ekki ráðlegt að breyta þessu enn sem komið er og því ítreka ég þá íhaldssemi sem ég talaði um í fyrri ræðu minni vegna þess að við rannsóknir á töku fæðingarorlofsins hefur komið fram að mæðurnar taka yfirleitt lengra og samfelldra fæðingarorlof og þær nota að stærstum hluta til sameiginlegu mánuðina þrjá. Karlar hafa notað sjálfstæða réttinn og það er einn af stóru sigrunum í þessu máli. Ef það yrði leyft að framselja réttinn tel ég víst að það hefði einungis í för með sér lengingu fyrir mæður og þá væri það að mínu mati skref til baka í jafnréttisumræðunni. Þetta hefur verið mikið rætt, ég get staðfest það þar sem ég var í nefndinni sem samdi lögin í upphafi, staða einstæðra foreldra hefur mikið verið til umræðu og þetta kom fram í félagsmálanefndinni á sínum tíma og var vikið að þessu í upprunalega nefndarálitinu þannig að þetta er ekkert nýtt sjónarmið. En a.m.k. var í upphafi, eins og hér hefur komið fram, litið svo á að jafnréttissjónarmiðin ættu að vega þyngra. Ég er því ekki sammála hv. þm. Katrínu Júlíusdóttur þrátt fyrir að ég hafi ákveðinn skilning á sjónarmiðum einstæðra foreldra, sérstaklega út frá hagsmunum barnsins eins og hún rakti hérna áðan, en ég teldi að markmiðum laganna um jafna foreldraábyrgð yrði stefnt í hættu ef opnað yrði á yfirfærslu réttindanna enn sem stendur. Það er nefnilega þannig að komi til þess að foreldri með forsjá geti fengið aukið fæðingarorlof nýti forsjárlaust foreldri ekki rétt sinn, hlýtur það að skapa aukna hættu á því að fyrrnefnda foreldrið veiti ekki áðurnefnt samþykki sem núna er skilyrði og hættan er líka sú að það foreldri sem með forsjána fer veiti ekki samþykki til þess að hitt geti nýtt sér fæðingarorlofið. Mér finnst þetta vera mikilvægt atriði. Ég vildi, virðulegi forseti, koma þessum sjónarmiðum á framfæri og treysti því að þetta verði rætt í félagsmálanefnd.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka fyrir þá umræðu sem hér hefur farið fram og ég held að í lok hennar megi segja að almennt hafi verið tekið vel undir þær breytingar sem lagðar eru fram í þessu frumvarpi þótt ýmsar spurningar hafi eðlilega vaknað hjá hv. þingmönnum við einstök atriði frumvarpsins, einstök efnisatriði. Ég mun leitast við eftir bestu getu að svara þeim spurningum sem til mín hefur verið beint en spurningar sem ég hef ekki svör á takteinum við við þessa umræðu verða væntanlega skoðaðar nánar í hv. félags- og tryggingamálanefnd. Hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir spurði um lögheimilisskilyrðin, þ.e. þegar báðir foreldrar stunda nám erlendis og hafa fært lögheimili sitt þangað, hvað yrði þá með rétt móður ef hún, ef ég skil hana rétt, stundar t.d. fjarnám frá þessu nýja landi, stundar fjarnám á Íslandi. Þetta er alveg rétt sem hv. þingmaður sagði, að þetta var í frumvarpi hv. þingmanna Vinstri grænna sem við ræddum fyrir nokkrum vikum og það er einmitt kveðið á um það í því frumvarpi sem hér er til umræðu að breyta því sem verið hefur þannig að foreldrar sem eru erlendis og eru ekki í námi þar en eru í fjarnámi á Íslandi fái þennan rétt. Varðandi forsjárlausu foreldrana þá er það mál sem var farið mjög vel yfir og í tengslum við það hvort ætti að auka rétt einstæðra mæðra þannig að þær gætu fengið fullan rétt. Þetta var svolítið skoðað í samhengi og það var mikil samstaða um að auka rétt forsjárlausra foreldra en það var talið rétt að gera þetta þannig að það þarf samþykki þess sem fer með forsjána fyrir því að sá sem ekki fer með forsjána nýti þennan rétt upp að fullu fæðingarorlofi í níu mánuði vegna þess að það var talið rétt að ef rétturinn væri yfirfæranlegur til móður, þá hún gæti neitað því að hið forsjárlausa foreldri fengi þennan rétt og nýtti hann sjálf og það mundi þá stuðla að því að draga úr því að í flestum tilvikum eru forsjárlausir foreldrar karlmenn, þeir tækju þá þetta fæðingarorlof. Það var einmitt vitnað til lands, mig minnir að það hafi verið Noregur og segi það með fyrirvara, að þetta hafi verið reynt þar og þar sé verið að hverfa frá þessu aftur af því að þetta hafi ekki reynst vel. En ég á von á því að félags- og tryggingamálanefnd geti farið mjög vel yfir þetta. Í þessu samhengi vil ég nefna, af því að ég var á fundi erlendis þar sem fæðingarorlofslög hinna ýmsu landa voru mikið til umræðu, að þó að víða erlendis, t.d. á hinum Norðurlöndunum, sé fæðingarorlof lengra en hér á landi og þó að miðað sé við það að fólk haldi ákveðnu hlutfalli eins og hér er af launum sínum í fæðingarorlofi þá er samt niðurstaðan sú að binda réttinn við karlana, þ.e. að þeir nýti sér réttinn eða að hann falli niður, það er það sem hefur leitt til þess að hér er svo hátt hlutfall karla sem hafa tekið fæðingarorlof sem raun ber vitni. Það var mjög vel farið yfir þetta vegna þess að erlendis, t.d. í Svíþjóð, ég held að ég fari rétt með það, fær móðirin viðbótarrétt karlmannsins ef hann nýtir rétt sinn ekki og það hefur orðið til þess að mjög fáir karlmenn hlutfallslega miðað við hér hafa tekið fæðingarorlof. Það fyrirkomulag sem hér er er verið að skoða í mörgum löndum, þ.e. að rétturinn sé ekki yfirfæranlegur milli foreldra heldur falli hann niður hjá karlmönnunum noti þeir hann ekki. Þetta veit ég að er mjög víða verið að skoða. Hv. 9. þm. Norðvest., Kristinn H. Gunnarsson, beindi ýmsum spurningum til mín og m.a. hélt hann því fram að einhverjar miklar deilur væru uppi milli mín og hæstv. fjármálaráðherra varðandi kostnaðarmatið, sem er ekki. Það sem við skoðuðum er hvort það fjármagn sem rennur í Fæðingarorlofssjóðinn gefi svigrúm til að fara í þessar breytingar án þess að hækka tryggingagjaldið og það varð niðurstaðan. Það sem stendur hér, með leyfi forseta: „Vakin er athygli á því að ekki er gert ráð fyrir þessum útgjöldum í fjárlögum 2008“ er út af fyrir sig alveg rétt en það er þá hægt að breyta því í fjáraukalögum. Aðalatriðið er að svigrúmið er fyrir hendi í sjóðnum til að standa undir þeim breytingum sem hér eru lagðar til. Hv. þingmaður hafði líka áhyggjur af Atvinnuleysistryggingasjóði og Vinnueftirlitinu en þar urðu breytingar einmitt á þegar við fórum út í breytingar á fjármögnun og fæðingarorlofi. Ég get sagt hv. þingmanni það að Vinnueftirlitið hefur staðið vel fjárhagslega og fengið sambærilegar fjárheimildir eins og það hafði af mörkuðum tekjustofnum þannig að það á ekki að hafa haft nein áhrif á starfsemi Vinnueftirlitsins að þessi breyting varð á fjármögnun. Varðandi Atvinnuleysistryggingasjóðinn þá hafði hv. þingmaður áhyggjur af því að sjóðurinn gæti ekki staðið undir því ef aukið atvinnuleysi kæmi til. Sjóðurinn stendur allvel núna. Markaðar tekjur Atvinnuleysistryggingasjóðs standa undir 2,3% atvinnuleysi og atvinnuleysið er sennilega um 1% núna þannig að sjóðurinn stendur alveg bærilega og eigið fé Atvinnuleysistryggingasjóðs var 10,4 milljarðar í árslok 2006. Hv. þingmaður spyr líka hvort fjárhæðirnar hafi eitthvað breyst og ef ég skil hv. þingmann rétt þá er hann að bera saman það sem kom fram í frumvarpinu þegar viðmiðunartímabilið var leyft en þá var gert ráð fyrir ákveðinni fjárhæð, mig minnir 400 millj. kr. sem mundu sparast af því að lengja viðmiðunartímabilið en nú þegar verið er að breyta tímabilinu aftur og minnka eða stytta það viðmiðunartímabil sem lagt er til grundvallar fæðingarorlofsgreiðslum þá er einungis talað um 200–300 millj. kr. Þetta þarf nefndin auðvitað að fara yfir en þarna geri ég ráð fyrir því að þar sem er ekki gengið alla leið til baka þar sem þetta var á fyrsta árinu þegar fæðingarorlofið var sett af stað árið 2000, þá sé það skýringin á þessu mun. En nefndin þarf auðvitað að fara yfir þetta. Ég hef ekki lagst yfir kostnaðarmatið eins og það er núna, miðað við að viðmiðunartímabilinu verði breytt en þetta þarf að bera saman og ég hygg að á þessu séu eðlilegar skýringar. Hv. þingmaður hafði áhyggjur af sjálfstætt starfandi einstaklingum, að þar væri annað viðmiðunartímabil lagt til grundvallar og reyndar hafa fleiri sem tekið hafa þátt í umræðunni nefnt þetta. Mér fannst hv. þingmaður tala um að sjálfstætt starfandi hefðu með þessari breytingu lakari rétt en ég held að það sé misjafnt eftir því hvenær barn fæðist á árinu. Viðmiðunartímabilið getur verið lengra aftur í tímann hjá sjálfstætt starfandi þar sem miðað er við tekjuárið á undan, t.d. ef barn fæðist í desember en það getur líka verið styttra. Ef barn fæðist í janúar þá eru lagðir til 12 mánuðir þar á undan, þ.e. eitt ár, meðan yfirleitt er um að ræða 18 mánaða tímabil sem lagt er til grundvallar hjá launamönnum. Síðan vil ég halda því til haga líka að hér erum við ekki að finna upp hjólið í þessu sambandi vegna þess að það sama er lagt til grundvallar í atvinnuleysistryggingalögum, þar er annað tímabil lagt til grundvallar hjá sjálfstætt starfandi en hjá launamanni. Þetta er reyndar líka í nýsamþykktum lögum frá þinginu og ég held að það hafi líka verið í lögunum áður en þeim var breytt núna, þ.e. um greiðslur til foreldra langveikra barna. Þar er fyrirmyndin að þessu en auðvitað mun nefndin fara yfir þetta eins og annað sem menn hafa gert athugasemdir við og þá geta þeir fengið fyllri rökstuðning fyrir þessu en ég er með núna í ræðustólnum. Varðandi það að gerðar eru athugasemdir við það að eftirlit með framkvæmd laganna sé fært frá skattinum og yfir til Vinnumálastofnunar þá var lagst mjög vel yfir það. Sú breyting var skoðuð í nánu samstarfi við skattinn og eftir því sem ég skil málið best þá settust menn yfir þetta með skattyfirvöldum og þetta varð sú niðurstaða sem menn komust að. Til dæmis þegar Vinnumálastofnun tók þetta yfir þá var byrjað á því sem ekki var til, það er að hanna sérstakan hugbúnað til að efla eftirlit með að foreldrar leggi sannanlega niður störf en í skoðun sem fór fram kom í ljós að eitthvað hafði verið um það að svo hafi ekki verið í öllum tilvikum. Ég vona að ég hafi getað svarað nokkrum þeirra spurninga sem fram hafa komið og fyllri svör verða þá veitt af fulltrúum ráðuneytisins í félags- og tryggingamálanefnd. Ég vil aðeins nefna það af því að lengingin á fæðingarorlofinu er mál sem oft hefur borið á góma í umræðunni, sem eðlilegt er, að ég hefði gjarnan viljað sjá það í þessu frumvarpi að við hefðum getað sett niður áfanga að því er varðar lenginguna á fæðingarorlofi en ríkisstjórnin hefur ekki getað tekið ákvörðun um það hvenær það verður gert. Það er þó kirfilega sett niður í stjórnarsáttmálann að fæðingarorlofið verði lengt og það er ekki síður lögð áhersla á það í því sem hv. þm. Birkir Jón Jónsson nefndi í aðgerðaráætluninni sem var samþykkt í sumar fyrir börn og ungmenni að slík áfangaskipti komi til framkvæmda á kjörtímabilinu en það liggur ekki enn fyrir. Menn vilja fá smáandrými til að skoða stöðu mála eftir að ríkisstjórnin hefur farið í veruleg útgjöld líka í tengslum við kjarasamningana. Við þurfum aðeins að sjá til lands í þessu efni en ákvæðin eru mjög skýr í stjórnarsáttmálanum, í aðgerðaráætluninni fyrir börn og ungmenni og eins var líka mjög fast að orði kveðið í nefndaráliti félags- og tryggingamálanefndar þegar hún fjallaði um aðgerðaráætlun barna og ungmenna, þar var lögð áhersla á að þetta kæmi til framkvæmda á kjörtímabilinu og reyndar hafði nefndin á mínum vegum skoðað hvaða leiðir hún teldi bestar þegar til lenginganna kæmi. Útfærslurnar á þessu hafa því verið skoðaðar þó að ég undirstriki að ríkisstjórnin hefur ekki tekið ákvörðun um það hvenær fæðingarorlofið verði lengt. Ég vona að ég hafi með sæmilegum hætti getað svarað þeim spurningum sem til mín hefur verið beint við þessa umræðu og ég vona að þetta frumvarp fái farsælar lyktir í meðferð og umfjöllun félags- og tryggingamálanefndar á því.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar, nr. 100/2007, og lögum um málefni aldraðra, nr. 125/1999, með síðari breytingum. Lífeyrishluti almannatrygginga fluttist þann 1. janúar sl. frá heilbrigðisráðuneytinu til nýs félags- og tryggingamálaráðuneytis og er þetta frumvarp hið fyrsta sem ég flyt sem ráðherra tryggingamála. Ég vil því byrja mál mitt hér á því að segja að ég fagna því að hafa fengið þennan málaflokk í ráðuneyti mitt og ekki síður starfsemi Tryggingastofnunar ríkisins sem er umfangsmikil hvernig sem á það mál er litið. Til stofnunarinnar leita í dag um 30% landsmanna árlega og ég tel afar mikilvægt að tryggja að þjónusta stofnunarinnar og starfsemi í heild sé á hverjum tíma öflug og vönduð. Mér hefur oft fundist umræðan um starfsfólk Tryggingastofnunar ríkisins afar ósanngjörn þar sem ég þekki til þess góða og reynda starfsfólks sem þar hefur starfað jafnvel um áratugaskeið. Oft á tíðum er starfsfólkið að framfylgja ákvörðun stjórnvalda sem reynast íþyngjandi fyrir borgarana í framkvæmd og þá er ekki von á góðu. Ég vona að ég geti stuðlað að úrbótum á næstu árum með starfsfólki Tryggingastofnunar og horft til ýmissa hluta í því efni. Hæstv. forseti. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar frá 23. maí sl. er fjallað sérstaklega um bættan hag aldraðra og öryrkja og að unnið verði að einföldun almannatryggingakerfisins. Eins og hv. alþingismenn þekkja hefur grundvallarumræða um almannatryggingakerfið of sjaldan farið fram á vettvangi löggjafans frá því að fyrstu lög um almannatryggingar voru sett árið 1936. Umræða undangenginna missira um lífeyriskerfi almannatrygginga hefur að mínu mati verið fremur ómarkviss og of neikvæð, hún hefur nánast einvörðungu snúist um framkvæmdina, endurreikningana og of- og vangreiðslu lífeyris sem oft hafa leitt til endurkrafna sem hafa komið illa við lífeyrisþega. Vegna þessa hafa kröfur um afnám tekjutenginga og skerðinga verið háværar. Ef vilji stendur til þess að þeir sem lakast standa fjárhagslega njóti frekari greiðslna en þeir sem betur mega sín úr almannatryggingakerfinu þarf að vinda ofan af þessari umræðu og standa vörð um vissar tengingar við tekjur. Ræða þarf í þaula hve miklum og hvers kyns tengingum þurfi að halda inni í kerfinu og hve mikil framfærslutryggingin eigi að vera. Mikilvægt er að hafa góða heildaryfirsýn yfir allar bætur og framfærslugreiðslur við slíkt mat. Jafnframt er nauðsynlegt að ná góðri sátt um innbyrðis samspil meginstoða lífeyriskerfisins. Við eigum áfram að byggja upp öflugt almannatryggingakerfi sem stendur vörð um þá sem minna mega sín á sama tíma og hér er að verða til eitt sterkasta lífeyrissjóðakerfi í heimi. Nýjar tölur frá OECD benda til þess að lífeyrissparnaður sé hlutfallslega mestur á Íslandi meðal samanburðarþjóða og er þá byggt á tölum frá árinu 2006. Því hljótum við að fagna og sjá í því sóknarfæri í uppbyggingu öflugs almannatryggingakerfis. Ég vonast til þess að sú einföldun sem nú er unnið að á vegum verkefnisstjórnar félags- og tryggingamálaráðuneytisins í samráði við hagsmunaaðila sem mynda ráðgjafahóp við hlið verkefnisstjórnarinnar muni kalla á umræður um almannatryggingar og framtíðarsýn á því sviði. Við þurfum að taka umræðu um samspil lífeyrissjóðstekna annars vegar og almannatrygginga hins vegar og hvernig við ætlum okkur að búa að lífeyrisþegum í framtíðinni. Ég legg ríka áherslu á að haft verði samráð við hagsmunasamtök aldraðra og öryrkja í þeirri vinnu sem er fram undan. Við verðum jafnframt að fylgjast mjög vel með þróun mála vegna breyttrar aldurssamsetningar þjóðarinnar en samkvæmt spám Hagstofunnar mun fjöldi Íslendinga 67 ára og eldri tvöfaldast til ársins 2045, þannig að verkefnið er ærið bæði að því er varðar ellilífeyrisþega og þjónustu við aldraða almennt og í heild sinni. Frumvarp það sem ég mæli hér fyrir sýnir að ríkisstjórnin vill setja málefni lífeyrisþega í forgang. Frumvarpið felur í sér breytingar á ákvæðum tveggja lagabálka og er í meginatriðum byggt á tillögum verkefnisstjórnar sem ég skipaði þann 1. október sl. Verkefnisstjórnin skilaði mér tillögum sínum eins og að var stefnt fyrir 1. desember sl. og ríkisstjórnin kynnti þær með yfirlýsingu þann 5. desember sl. Tillögurnar eru í samræmi við stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar varðandi eðlilegar fyrstu aðgerðir í þágu aldraðra og öryrkja. Frumvarpið felur í sér afar mikilvægar efnisbreytingar sem allar miða að því að bæta kjör aldraðra og öryrkja sem njóta greiðslna frá Tryggingastofnun ríkisins. Í því eru m.a. ákvæði um afnám tekjutenginga, umtalsverðar hækkanir frítekjumarka vegna atvinnutekna, sérstök frítekjumörk vegna fjármagnstekna og lífeyrissjóðstekna, beinar hækkanir bóta og lækkun skerðingarhlutfalls ellilífeyris. Breytingar þessar munu ýmist öðlast gildi 1. apríl eða 1. júlí nk. og loks mun afnám skerðingar vegna séreignarsparnaðar öðlast gildi um næstu áramót. Hæstv. forseti. Ég mun nú rekja nánar helstu breytingar sem í frumvarpinu felast. Í 1. gr. frumvarpsins er gert ráð fyrir að gripið verði til sérstakra aðgerða til að draga úr of- og vangreiðslum tekjutengdra bóta með því að sett verði 90 þús. kr. frítekjumark á fjármagnstekjur á ári. Þetta hefur það í för með sér að fyrstu 90 þús. kr. sem fólk fær í fjármagnstekjur munu ekki skerða bætur lífeyristrygginga. Bætur til 16.200 ellilífeyrisþega og 4.200 örorkulífeyrisþega gætu hækkað við þessa breytingu eða alls til 20.400 manns. Það verður þó að hafa það hugfast að fjármagnstekjur eru mjög breytilegar milli ára og því erfitt að fastsetja tölu í þessu sambandi. Þá skiptir heildarsamsetning teknanna líka miklu máli um hvort viðkomandi hagnast á frítekjumarkinu eða ekki. Það er þó alveg ljóst að breytingin mun bæta hag margra lífeyrisþega sem hafa þurft að sæta bótaskerðingu vegna fjármagnstekna sem ekki teljast óeðlilega háar. Tryggingastofnun ríkisins hefur ekki tök á að hafa reglubundið eftirlit með myndun fjármagnstekna og reynslan sýnir að stóran hluta ofgreiðslna sem myndast hafa við árlegt uppgjör bóta lífeyristrygginga má rekja til þess að bótaþegar hafa ekki tilkynnt Tryggingastofnun um fjármagnstekjur sínar og sýna tölur stofnunarinnar að um 90% ellilífeyrisþega og 95% örorkulífeyrisþega hafa fjármagnstekjur undir þessum mörkum þannig að þessi aðgerð ein og sér mun örugglega hafa áhrif í þá átt að verulega mun draga úr hinum svokölluðu ofgreiðslum. Ég hygg að óhætt sé að fullyrða að ofgreiðslum mun fækka umtalsvert og það er lagt til að ákvæðið komi til framkvæmda við endurreikning bóta og vistunarframlag ársins 2007 sem fer fram haustið 2008. Í þessu sambandi ber að hafa hugfast að við endurreikning bóta ársins 2006 kom í ljós að rekja mátti um helming allra ofgreiðslna til fjármagnstekna. Tölur Tryggingastofnunar ríkisins sýna að samkvæmt tekjuáætlun lífeyrisþega til TR voru samanlagðar fjármagnstekjur þeirra um 22 milljarðar kr. en samkvæmt skattframtölum námu þessar sömu tekjur tæpum 44 milljörðum eða um tvöfalt hærri upphæð en stofnunin hafði upplýsingar um og það hefur auðvitað leitt til þessara ofgreiðslna eins og ég hef hér skýrt. Hér ber sérstaklega að nefna söluhagnað sem var næstum 200% hærri en tekjuáætlanir bótaþeganna sýndu. Þetta er skýringin í grófum dráttum á þeim mismun sem þarna kemur fram og auðvitað er líka um vangreiðslur að ræða, þannig að það er líka leiðrétt vegna þeirra sem ekki fengu fullan rétt sinna bóta, sem eru verulegar fjárhæðir til bótaþega sem hafa sætt vangreiðslum. Til viðbótar má geta þess að nú er hafin markviss vinna hjá Tryggingastofnun ríkisins við breytingar á verklagi með það að markmiði að draga úr áhrifum of- og vangreiðslna til lífeyrisþega, einkum í formi eftirlits, með því að áætlaðar tekjur séu í samræmi við upplýsingar sem stofnunin aflar sér úr staðgreiðsluskrá skattyfirvalda og aðgerðum ef þar gætir ekki samræmis. Ekki er kveðið á um breytingar að þessu leyti í frumvarpinu en stefnt er að breyttri framkvæmd stofnunarinnar við þetta eftirlit. Ef misræmi milli áætlaðra tekna og tekna samkvæmt staðgreiðsluskrá kemur fram í eftirliti hefur hingað til verið tilkynnt um það og skorað á viðkomandi að breyta tekjuáætlun. Ekkert hefur verið aðhafst ef engin viðbrögð hafa borist en nú er fyrirhugað að breyta bótum til samræmis við upplýsingar úr staðgreiðsluskrá nema viðkomandi geri athugasemdir við það. Það verklag hefur stoð í reglugerð um útreikning, endurreikning og uppgjör bóta, nr. 939/2003, með síðari breytingum. Í öðru lagi er gert ráð fyrir að skerðing bóta vegna tekna maka verði að fullu afnumin frá og með 1. apríl 2008. Með lögum nr. 166/2006 var stigið skref í þá átt að draga úr tengingu við tekjur maka í almannatryggingakerfinu og hafa tekjur maka úr lífeyrissjóðum ekki lengur áhrif við útreikning bóta. Aftur á móti hafa atvinnutekjur maka enn áhrif til skerðingar bóta en 25% þeirra koma til skerðingar á móti 75% af eigin tekjum lífeyrisþega og vistmanna. Hér er sem sagt lagt til að sú skerðing verði að fullu afnumin og mun það koma fjölda viðskiptavina Tryggingastofnunarinnar að góðum notum, enda mikið réttlætismál á ferðinni og þess lengi verið krafist af samtökum eldri borgara og öryrkja að afnema slíkar tengingar að fullu. Samkvæmt upplýsingum Tryggingastofnunar munu 5.800 lífeyrisþegar uppskera hærri bætur frá stofnuninni við þessa breytingu, þ.e. um 3.900 öryrkjar og um 1.900 ellilífeyrisþegar. Sem dæmi um áhrif breytinganna má nefna tekjulausan ellilífeyrisþega sem er í hjúskap með maka sem hefur atvinnutekjur að upphæð 200 þús. kr. á mánuði. Miðað við núgildandi reglur skerðist tekjutrygging lífeyrisþegans um rúmar 19 þús. kr. á mánuði en eftir breytinguna fær lífeyrisþeginn fulla tekjutryggingu án þess að tekjur makans komi til skerðingar. Hann fær því um 230 þús. kr. hærri bætur á ári en nú er. Jafnframt er gert ráð fyrir að í lögunum verði ákvæði til bráðabirgða þar sem kveðið er á um að til og með 31. desember 2009 sé hægt að óska eftir því hjá Tryggingastofnun ríkisins að stofnunin geri samanburð á útreikningi elli- og örorkulífeyris og tekjutryggingar fyrir og eftir gildistöku laganna. Ef samanburðurinn leiðir til hærri bóta samkvæmt eldri lögum er heimilt að greiða hærri bæturnar á því tímabili. Í framkvæmd velur tölvukerfi Tryggingastofnunarinnar hagstæðari kostinn fyrir viðskiptavin stofnunarinnar. Þetta er gert til að tryggja að bætur lækki ekki í þeim tilvikum sem lífeyrisþeginn eða vistmaðurinn hefur hærri tekjur en makinn, sem auðvitað er fremur fátítt. Í þriðja lagi er lagt til að frítekjumark vasapeninga vistmanna á stofnunum verði afnumið frá og með 1. apríl 2008 en á sama tíma verði fjárhæð vasapeninga hækkuð með breytingu á reglugerð úr 30 þús. kr. á mánuði í 36.755 kr. Þetta er breyting sem mun koma tekjulægstu vistmönnum að mestum notum en fjárhæð vasapeninga til tekjulausra mun þannig t.d. hækka um tæpar 7 þús. kr. á mánuði eftir breytinguna. Alls eru um 500 vistmenn með tekjur undir frítekjumarki og munu þeir allir fá greidda hærri vasapeninga eftir breytinguna. Þá munu margir þeirra sem nú eru yfir gildandi frítekjumarki einnig fá nokkra hækkun. Með því að hækka fjárhæð vasapeninga samhliða afnámi frítekjumarks eru ráðstöfunartekjur tekjulágra vistmanna hækkaðar en jafnframt tryggt að enginn vistmaður muni fá lægri greiðslur en hann fær í dag. Ég undirstrika það í þessu samhengi að enda þótt þessi réttarbót og hækkun sé nú lögð til vil ég jafnframt að unnið verði að breytingum á greiðslufyrirkomulagi á öldrunarstofnunum þannig að það samrýmist grundvallarsjónarmiðum okkar um mannréttindi og að allir fái upplifað fullt fjárræði og sjálfræði. Ég hef beint þeim tilmælum til verkefnisstjórnar um einföldun á almannatryggingakerfinu að þetta atriði verði tekið til sérstakrar skoðunar og treysti því að það verði gert og þetta úrelta fyrirkomulag verði afnumið. Við höfum m.a. fyrirmynd að greiðslufyrirkomulagi í þjónustu við fatlaða sem ég vil að skoðað verði hvort hafa megi til hliðsjónar. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að skerðingarhlutfall ellilífeyris, svonefnds grunnlífeyris verði lækkað úr 30 í 25% frá og með 1. apríl 2008. Frá sama tíma verði frítekjumark ellilífeyris hækkað með breytingum á reglugerð um tekjumörk lífeyristrygginga. Með þessu munu greiðslur ellilífeyris skerðast við sömu tekjumörk og greiðslur örorkulífeyris og skerðingarhlutfallið verður hið sama. Þessi breyting er tvímælalaust til hagsbóta fyrir ellilífeyrisþega þegar lífeyrisgreiðslur um 460 þeirra munu hækka samfara breytingunni. Þá stuðlar breytingin jafnframt að einföldun almannatryggingakerfisins þar sem frítekjumörk og skerðingarhlutföll elli- og örorkulífeyris eru samræmd. Þessi breyting gerir það einnig að verkum að minni hætta er á því að réttur til greiðslu tekjutryggingar og heimilisuppbótar falli niður við það eitt að lífeyrisþegi eykur lítillega ráðstöfunartekjur sínar með atvinnutekjum og missir við það rétt til greiðslu grunnlífeyris en samkvæmt almannatryggingalögum greiðist tekjutryggingin aðeins þeim sem fá greiddan grunnlífeyri. Sem dæmi um þetta má nefna að einhleypur lífeyrisþegi sem hefur 277 þús. kr. í mánaðartekjur eða rúmar 3,3 millj. kr. á ári fær rúmar 48 þús. kr. í bætur frá Tryggingastofnun ríkisins, þ.e. 3 kr. í grunnlífeyri, 43 þúsund í tekjutryggingu og 5.119 í heimilisuppbót. Auki hann tekjur sínar um 100 kr. á mánuði hefur það þau áhrif að hann á ekki lengur rétt til grunnlífeyris vegna tekna og við það falla niður allar greiðslur til hans sem skipta þá tugum þúsunda. Breytingin dregur verulega úr þessari hættu. Í 1. gr. frumvarpsins er sett ákvæði um að frítekjumark vegna atvinnutekna ellilífeyrisþega á aldrinum 67–70 ára verði hækkað úr 300 þús. kr. á ári í 1.200 þúsund frá og með 1. júlí 2008. Þetta þýðir að ellilífeyrisþegar geta aflað sér tekna af atvinnu upp að 100 þús. kr. á mánuði án þess að það hafi áhrif til skerðingar á lífeyrisgreiðslu þeirra í stað 25 þús. kr. áður. Munu greiðslur til um 700 ellilífeyrisþega hækka um leið og breytingin tekur gildi og án efa munu allmargir eldri borgarar sem ekki þiggja bætur frá Tryggingastofnun ríkisins vegna núverandi skerðinga sækja um bætur. Gildir hið sama um vistmenn á dvalarheimilum en með lögum nr. 105/2007 var tenging launatekna 70 ára og eldri við lífeyri almannatrygginga að fullu afnumin. Rannsóknir hafa sýnt að það er þjóðhagslega hagkvæmt að eldri borgarar vinni kjósi þeir að gera það. Þannig sýnir rannsókn Rannsóknarseturs verslunarinnar við Háskólann á Bifröst fram á aukna framleiðni og þjóðhagslega hagkvæmni samfara því að tekjutengingar aldraðra og öryrkja yrðu afnumdar. Ég vil að við horfum til þess, ekki síst þar sem atvinnuleysi hefur ekki mælst minna í 20 ár. Við slíkar aðstæður er það tvímælalaust hagkvæmt fyrir samfélagið að hvetja til aukinnar atvinnuþátttöku lífeyrisþega. Breytingin nú hefur t.d. þau áhrif að bætur til einhleyps ellilífeyrisþega sem hefur 1.200 þús. kr. í árslaun af atvinnu munu hækka um liðlega 374 þús. kr. á ári. Má því vænta að þessi breyting muni stuðla að aukinni atvinnuþátttöku eldri borgara sem kjósa að vinna lengur og þar með að auknum lífsgæðum þeirra. Í frumvarpinu er ekki lögð til sams konar breyting hvað örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega varðar en gert er ráð fyrir að framkvæmdanefnd forsætisráðherra um endurskoðun örorkumats og eflingu starfsendurhæfingar vinni að tillögum um framkvæmd sem stuðlar að því að ná svipuðum markmiðum hvað varðar þá hópa. Gert er ráð fyrir því að tillögur nefndarinnar muni m.a. fela í sér að sett verði ígildi sambærilegs frítekjumarks á atvinnutekjur örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega. Þessar tillögur munu koma til umfjöllunar í þingnefnd um leið og nefnd forsætisráðherra skilar af sér sem vonandi verður fljótlega. Þessi útfærsla eins og ég hef kynnt hana og þetta fyrirkomulag hefur verið kynnt Öryrkjabandalaginu sem ekki hefur gert athugasemd við að þessi háttur verði hafður á. Ég bind miklar vonir við vinnu framkvæmdanefndarinnar og treysti því að útfærslan reynist uppbyggileg og tryggi virka þátttöku öryrkja í samfélaginu. Í þeim býr mikill og dýrmætur mannauður sem okkur ber skylda til að virkja þeim sjálfum og okkur öllum til góðs. Ég vil leggja aukna áherslu á starfsendurhæfingu eða aðra hæfingu sem nýtist öryrkjum sem best og útfærslan verður vissulega unnin í samvinnu við hagsmunasamtök öryrkja. Það er grundvallaratriði í mínum huga. Í sjötta lagi er gerð sú breyting að fjárhæð aldurstengdrar örorkuuppbótar hækkar frá og með 1. júlí 2008. Gert er ráð fyrir að fjölgað verði í hópi þeirra sem fá 100% uppbót vegna ungs aldurs þegar örorka er metin í fyrsta sinn og að aldursviðmiðið verði fært úr 19 ára aldri í 24 ár. Þannig mun einstaklingur sem metinn var til örorku 24 ára gamall fá 100% uppbót eftir breytinguna í stað 85% nú. Þetta mun auka bætur viðkomandi um liðlega 46 þús. kr. á ári. Uppbótin er ótekjutengd og því koma hækkanir hennar óskiptar til allra örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega nema þeirra sem þegar fá 100% uppbót. Alls munu um 12 þúsund örorku- og endurhæfingarlífeyrisþegar njóta hækkunarinnar þó mismikil sé og eru hækkanirnar mismunandi eftir því hvenær viðkomandi var fyrst metinn til örorku. Í 5. gr. frumvarpsins er gert ráð fyrir því nýmæli að sett verði 300 þús. kr. frítekjumark á lífeyrissjóðsgreiðslur örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega frá og með 1. júlí 2008. Þessi breyting hefur þau áhrif að lífeyrissjóðstekjur þeirra upp að 300 þús. kr. á ári munu ekki skerða tekjutryggingu þeirra eða heimilisuppbót. Um helmingur allra örorkulífeyrisþega eða um 7 þúsund manns munu njóta frítekjumarksins í formi hærri bóta frá Tryggingastofnun. Með þessari breytingu er jafnframt komið til móts við áherslur lífeyrissjóðanna um að dregið verði úr víxlverkun á skerðingum milli bóta almannatrygginga og lífeyrissjóðanna. Er þess vænst að það verði til þess að lífeyrissjóðirnir taki til endurskoðunar skerðingar á lífeyrissjóðsgreiðslum vegna lífeyris almannatrygginga. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar segir m.a. að stefnt skuli að því að ríkissjóður tryggi ellilífeyrisþegum lífeyri að lágmarki 25 þús. kr. frá lífeyrissjóði. Í frumvarpi þessu er ekki kveðið á um þær breytingar þar sem fjármálaráðuneytið vinnur nú að tillögum um framkvæmd slíkra greiðslna en að þeim er nú unnið af fullum krafti og þær verða lagðar fyrir Alþingi innan skamms til umfjöllunar. Í áttunda lagi er gerð sú breyting að skerðing lífeyrisgreiðslna vegna innlausnar séreignarsparnaðar verði afnumin frá 1. janúar 2009. Innlausn séreignarsparnaðar hefur eftir það ekki áhrif við útreikning elli- og örorkulífeyris en samkvæmt núgildandi lögum eru slíkar tekjur ekki undanskildar við útreikning tekjutryggingar og heimilisuppbótar og því skerðast þeir bótaflokkar við slíka innlausn. Þannig skerðist miðað við núgildandi tekjutryggingu og heimilisuppbót til einhleyps ellilífeyrisþega sem innleysir 500 þús. kr. séreignarsparnað um 20.687 kr. á mánuði eða rúmar 248 þúsund á ári eða um helming. Þessari skerðingu verður hætt um næstkomandi áramót. Af tæknilegum ástæðum verður breytingunni ekki við komið fyrr en um næstu áramót en ríkisskattstjóri verður að fá sundurliðaðar upplýsingar frá lífeyrissjóðum um annars vegar almennar lífeyrisgreiðslur og hins vegar greiðslur vegna innlausnar séreignarsparnaðar áður en breytingin kemur til framkvæmda. Er þegar hafin vinna við undirbúning þeirra breytinga. Í frumvarpinu er einnig gert ráð fyrir að í lög um málefni aldraðra verði sett sams konar heimild til handa vistmönnum varðandi dreifingu séreignarlífeyrissparnaðar og fjármagnstekna og gilda um lífeyrisþega samkvæmt lögum um almannatryggingar. Eins og áður hefur komið fram mun séreignarsparnaðurinn ekki hafa áhrif við útreikning bóta eða vistunarframlags frá og með næstu áramótum en áfram verður heimilt að dreifa fjármagnstekjum. Þykir rétt að lögfesta slíka heimild handa vistmönnum þegar um er að ræða fjármagnstekjur sem hafa verið leystar út í einu lagi líkt og gildir um lífeyrisþega. Nokkrar nauðsynlegar lagfæringar eru gerðar á ákvæðum vegna efnislegra breytinga. Tilvísanir í tekjur maka eru teknar út þar sem það á við og sú sérregla um útreikning tekjutryggingar sem fram kemur í 5. mgr. 22. gr. almannatryggingalaga og sett var með lögum nr. 3 og 9 2001 í framhaldi af öryrkjadómnum svokallaða, er afnumin. Þetta er mjög til einföldunar fyrir lífeyrisþega og við framkvæmd Tryggingastofnunar ríkisins. Þá eru í frumvarpinu tekin af öll tvímæli um að aldurstengd örorkuuppbót skuli ekki skerðast vegna tekna lífeyrisþega. Virðulegi forseti. Ég hef fjallað um helstu breytingar sem í frumvarpinu felast og undirstrika að í því eru ákvæði sem stuðla að bættum kjörum aldraðra og öryrkja og eru til nokkurrar einföldunar á almannatryggingakerfinu en að því er stefnt í framhaldsvinnu með almannatryggingakerfið. Ég vil jafnframt leggja mikla áherslu á að þeirri nefnd sem ég skipaði á síðasta ári verði falið að skila mér samræmdum tillögum fyrir 1. nóvember á þessu ári varðandi heildarendurskoðun almannatryggingalöggjafarinnar er miði að einföldun hennar. Ég geri ráð fyrir að við séum sammála um nauðsyn þess að sú vinna fari fram og oft hefur komið fram í umræðu á Alþingi að núverandi kerfi sé allt of flókið og full þörf á því að einfalda það. Ég mun halda áfram að beita mér fyrir úrbótum í lífeyristryggingakerfinu sem leiði til bættra kjara fyrir lífeyrisþega og jafnframt til réttlátara og einfaldara kerfis. Þetta er eitt af þeim forgangsmálum sem ég legg áherslu á og ég er afar þakklát fyrir að fá að kljást við þetta mikilvæga en flókna verkefni. Ég læt þessari yfirferð yfir efni frumvarpsins og einstök ákvæði þess lokið og legg til að frumvarpinu verði vísað til hv. félags- og tryggingamálanefndar og til 2. umr.

Virðulegi forseti. Við ræðum mjög mikilvægar breytingar á almannatryggingalögunum sem eru í takt við yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar frá því fyrir jól, um bætt kjör lífeyrisþega. Þetta er fyrsta þingmálið sem kemur til kasta hæstv. félags- og tryggingamálaráðherra eftir að lífeyristryggingar almannatrygginga voru færðar yfir í félagsmálaráðuneytið sem eftir það heitir félags- og tryggingamálaráðuneytið. Ég vil nefna það hér, vegna þess að um er að ræða þá mikilvægu stofnun sem Tryggingastofnun er, að það er rétt, sem hæstv. ráðherra sagði í ræðu sinni, að oft hefðu starfsmenn sætt ósanngirni í gagnrýni úti í samfélaginu. Ég tek undir það því að oft hafa starfsmenn þar legið undir ámæli sem hefur verið ósanngjarnt. Í Tryggingastofnuninni eru frábærir starfsmenn sem vinna störf sín einstaklega vel og oft mjög flókin og erfið störf þannig að ég vil taka undir þau orð hæstv. ráðherra. Nú er verið að skipta Tryggingastofnun upp, þ.e. þeim málaflokkum sem heyra undir stofnunina, og færa sjúkratryggingar yfir til heilbrigðisráðherra en aðra þætti til hæstv. félagsmálaráðherra. Mig langar í upphafi að beina þeirri spurningu til hæstv. félagsmálaráðherra hvort þeir tveir ráðherrar sem nú eru yfir málaflokkum almannatrygginga hafi hugað að því að þjónusta við lífeyrisþegana og alla þá sem þurfa á þjónustu almannatrygginga að halda, eða Tryggingastofnunar, hvort sú þjónusta verði ekki á einum stað. Það er geysilega mikilvægt að hún skiptist ekki upp og þeir sem þurfa á þjónustunni að halda fari á einn stað til að fá afgreiðslu. Þannig hafa menn beitt sér á Norðurlöndunum hvað þetta varðar þó að málaflokkar almannatrygginga, þ.e. sjúkratryggingar og lífeyristryggingar, hafi ekki heyrt undir sama ráðherrann. Ég tel því mjög mikilvægt að passað verði upp á að þjónustan verði á einum stað og spyr hæstv. ráðherra hvort sú vinna hafi farið í gang. Almannatryggingarnar eru að uppruna frá 1936 og hafa síðan ekki verið mikið endurskoðaðar í heild. Lagabálkurinn sem var samþykktur 1971 hafði ekki mikið breyst þó að á lífeyristryggingum hefðu orðið nokkrar breytingar. Ég vil því fagna því að verið er að fara í heildarendurskoðun á almannatryggingunum hjá hæstv. ráðherra í félags- og tryggingamálaráðuneytinu. Það er orðin löngu tímabær vinna og fyrirrennarar hæstv. ráðherra, sem hafa verið yfir málaflokknum, hafa ítrekað gefist upp við það verk í gegnum tíðina. Það er mikilvægt að möskvarnir í öryggisneti velferðarkerfisins haldi og þarf þá að horfa á lagasetninguna í heild svo að netið gliðni ekki. Því miður hefur það gerst á undanförnum árum að menn hafa gert smáskammtabreytingar á lögunum og þá hafa myndast glufur í kerfinu sem bitna illa á lífeyrisþegum. Dæmin sem hæstv. ráðherra nefndi í máli sínu í morgun eru mjög góð dæmi um það hvernig þessar ítrekuðu breytingar án heildaryfirsýnar hafa lent illa á ákveðnum aðilum í ákveðnum aðstæðum. Það er greinilegt að verkefnisstjórnin, sem tók að sér það verk að semja þetta lagafrumvarp og vinna við að einfalda almannatryggingarnar, hefur unnið hratt og vel. Hér er hið besta frumvarp komið í hendur okkar alþingismanna þar sem gerðar eru tillögur til breytinga í anda þeirrar yfirlýsingar sem kom frá ríkisstjórninni fyrir jólin. Þetta eru, eins og kom þar fram, fyrstu aðgerðir í þágu lífeyrisþeganna. Einnig er verið að taka á því hér að reyna að minnka ofgreiðslur í kerfinu og síðan endurkröfuna sem hefur bitnað illa á lífeyrisþegum. Í þágu þess hefur verið sett 90 þús. kr. frítekjumark á fjármagnstekjur. Mér fannst athyglisvert að hæstv. ráðherra sagði að helmingurinn af allri ofgreiðslu væri vegna fjármagnstekna. Það er athyglisvert en kemur mér reyndar ekki á óvart því að yfirleitt hafa þau mál sem hafa borist mér flest verið vegna fjármagnstekna sem hafa gert það að verkum að fólk lendir í ofgreiðslum og síðan endurkröfum. Í þágu þess að einfalda kerfið og gera það hagkvæmara hefur breyttu verklagi verið komið á. Eftir því sem mér skilst er aukið samstarf við skattyfirvöld til að fá upplýsingar fyrr til Tryggingastofnunar til að koma í veg fyrir ofgreiðslur í kerfinu. Fyrsta málið sem nefnt er í frumvarpinu um helstu breytingar er að skerðing tryggingabóta vegna tekna maka verður afnumin frá og með 1. apríl 2008 og það er stórmál. Það hefur verið mikið baráttumál lífeyrisþega, bæði aldraðra og öryrkja, lengi. Á síðasta kjörtímabili var stigið ákveðið skref í þá átt að afnema eða minnka tekjutenginguna en ekki var gengið alla leið heldur minnkað í 25,75% sem nú eru afnumin. Ég vil einnig fagna því að í frumvarpinu er tekið á því í bráðabirgðaákvæði að þeir sem lenda í þeirri stöðu að þurfa t.d. að greiða hærra gjald fyrir hjúkrunarheimili lendi ekki í þeim auknu gjaldtökum. Ekki var hugað að því á síðasta kjörtímabili þegar þessi tekjutenging var minnkuð og þá fengu nokkrir lífeyrisþegar hærri rukkanir vegna hjúkrunarheimila. Tryggingastofnun brást við því og fór ekki í þá innheimtu, sem betur fer því að hún var ósanngjörn. Menn höfðu ekki verið upplýstir um að þessar breytingar væru á ferðinni sem gætu bitnað á þeim sem eiga maka á hjúkrunarheimili. Hér er sem sagt tekið á því í bráðabirgðaákvæði að lífeyrisþegi getur valið um hvora regluna hann nýtir. Mér skilst að fyrirkomulagið sé á þann veg að tölvukerfi Tryggingastofnunar ríkisins muni velja hagkvæmari leiðina fyrir hvern lífeyrisþega þannig að hann lendi ekki í þessum auknu innheimtum. Þetta bráðabirgðaákvæði gildir til næstu tveggja ára, sem er mikilvægt. Ég geri fastlega ráð fyrir því að eftir þau tvö ár verði búið að breyta þessu kerfi. Að við verðum búin að afnema það niðurlægjandi vasapeningakerfi að lífeyrisþegar missi fjárráðin við að fara inn á hjúkrunarheimili. Að því verði breytt í svipaða veru og nú er viðhaft gagnvart fötluðum á sambýlum eða í svipaða veru og fyrirkomulagið er á Norðurlöndunum. Þá verður búið að afnema hið úrelta, gamla og niðurlægjandi vasapeningakerfi eftir tvö ár - að því hlýtur að verða stefnt enda hefur það verið stefna Samfylkingarinnar lengi að breyta því. Það er sem sagt verið að grípa til sérstakra aðgerða til að draga úr of- og vangreiðslum tryggingabóta með þessu sérstaka frítekjumarki á fjármagnstekjur. Það er verið að hækka vasapeningana á stofnunum um 30% en ég vil minna á það að síðast þegar almannatryggingalögunum var breytt urðu vasapeningarnir út undan og þeir hækkuðu ekkert. Fólkið sem var á vasapeningum á stofnunum fékk því engar kjarabætur á síðasta kjörtímabili. Nú er sem sagt verið að bregðast hressilega við og hækka vasapeninga um 30% frá og með 1. apríl nk. og frítekjumarkið er afnumið. Ég lít auðvitað svo á að þetta verði tímabundið ástand vegna þessara breytinga sem ég tel að við verðum að fara í, að afnema þetta kerfi. Skerðingarhlutfallið hjá ellilífeyrisþegunum verður lækkað úr 30% í 25% frá sama tíma og einnig er verið að setja inn frítekjumark vegna atvinnutekna ellilífeyrisþega á aldrinum 67–70 ára, verið að hækka það í 100 þús. kr. úr 25 þús. kr. sem það var áður. Þarna er verið að koma til móts við þennan hóp, 67–70 ára, en á vorþinginu, eins og menn eflaust muna, var almannatryggingalögunum breytt í þá veru að 70 ára og eldri gátu haft hvaða atvinnutekjur sem var og þær skertu ekki bætur þeirra. En mig langar að spyrja hæstv. ráðherra vegna þessa: Hvernig standa málin gagnvart lífeyrissjóðstekjunum? Stendur til að setja einhver frítekjumörk gagnvart þeim? Það væri fróðlegt að fá að heyra það því að fjöldi manns hefur safnað sér réttindum í lífeyrissjóðum og þær tekjur skerða náttúrlega almannatryggingabæturnar. Það væri fróðlegt að fá að heyra frá hæstv. ráðherra hvort það hefur eitthvað verið rætt í félagsmálaráðuneytinu. Gert er ráð fyrir því að þær breytingar sem snúa að öryrkjunum muni fara til hv. félagsmálanefndar á meðan málið er í vinnslu og þar er verið að bíða eftir niðurstöðum nefndar forsætisráðherra. Ég, virðulegi forseti, spyr hæstv. ráðherra: Hvenær áætlar sú nefnd að skila frá sér niðurstöðum? Það er mjög mikilvægt að félagsmálanefnd Alþingis afgreiði þetta mál vel en líka nokkuð fljótt vegna gildistökuákvæðanna og því er áríðandi að fá upplýsingar um það hvenær þær breytingar sem snúa að öryrkjunum eru væntanlegar frá nefnd forsætisráðherra. Ég vil taka undir mikilvægi starfsendurhæfingar, sem nefnd forsætisráðherra hefur verið að vinna að, og fleiri, m.a. Samtök atvinnulífsins. Það þarf að vera virk starfsendurhæfing þar sem gripið er inn í þegar fólk er að missa heilsuna þannig að það lendi ekki strax á örorku. Það getur verið mjög erfitt og þess vegna er þessi umræða öll um aukna starfsendurhæfingu, og það að horfa til starfsgetu einstaklingsins en ekki til þess hvað hann getur ekki - nálgun sem er mjög mikilvæg og einnig er það mikilvægt að menn vinni að því að koma í veg fyrir að fólk missi starfsgetuna. Ég sé að tími minn flýgur áfram. Það eru ýmis mál sem ég hefði gjarnan viljað ræða en ráðherra hafði farið mjög rækilega yfir hlutina. Það er verið að afnema skerðingu vegna séreignasparnaðarins 1. janúar 2009. Ég hef verið iðin við að hvetja fólk til að leysa ekki út sinn séreignasparnað fyrr en þá ef það mögulega getur beðið með það. Hæstv. ráðherra nefndi sláandi dæmi um það hvernig helmingurinn af þessum séreignasparnaði er nánast tekinn til baka með skerðingunum. Það er nánast klár eignaupptaka, þessar skerðingar á þeim sparnaði. Ég ætla einnig að nefna nokkur atriði sem snúa að komandi kjarasamningum og samkomulagi ríkisstjórnarinnar við launþegahreyfinguna sem var kynnt í síðustu viku. Þar koma ýmsar kjarabætur til lífeyrisþega. Almannatryggingabæturnar munu t.d. hækka annaðhvort í takt við lánavísitölu eða neysluvísitölu eftir því hvað kemur sér betur fyrir þá, persónuaslátturinn verður hækkaður o.s.frv. 
             Virðulegi forseti. Ég hef lokið máli mínu í bili en ef ég tel ástæðu til bið ég um orðið aftur. Við skulum sjá hvað setur í þeim efnum.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að lýsa yfir ánægju okkar þingmanna Frjálslynda flokksins með að þetta mál skuli koma hér fram og að verið sé að stíga þau skref sem í frumvarpinu eru. Ég bendi hins vegar á að þetta frumvarp er í mörgum atriðum samhljóða frumvarpi sem við þingmenn Frjálslynda flokksins fluttum á síðastliðnu hausti, þskj. 10 og 10. mál þingsins, og rætt var á hv. Alþingi en bíður núna afgreiðslu í félags- og tryggingamálanefnd. Að sjálfsögðu munum við fara fram á það að þessi mál verði rædd saman þar sem þau eru að mörgu leyti keimlík þó að þau séu ekki í öllum tilfellum alveg eins. Í sumum tilfellum lögðum við til að gengið væri lengra á þessu þingi en lagt er til í frumvarpi hæstv. ráðherra. En allt að einu þá endurtek ég að við fögnum því frumvarpi sem hér er fram komið og teljum að um verulegan áfanga sé að ræða. Hér er m.a. lagt til að fella algjörlega niður tengingar við tekjur maka sem er nákvæmlega sama tillaga og við lögðum til síðastliðið haust. Einnig er verið að taka á þeim atriðum sem við lögðum réttilega til um séreignarsparnaðinn, að hann hefði ekki nein skerðingaráhrif og er það lagt til í þessu frumvarpi. Vissulega eru því áfangar í þessu máli sem eru með nákvæmlega sama sniði og málatilbúnaður okkar í Frjálslynda flokknum var fyrr á þessu þingi og eins og við töluðum reyndar fyrir í kosningabaráttunni á síðastliðnu vori. Við getum þess vegna ekki annað en glaðst yfir þessu og erum ánægð með þau verk sem hér eru að líta dagsins ljós. Hins vegar er rétt að fara nokkrum orðum um þetta frumvarp, einkum til að draga fram ýmis atriði sem í því eru eða eru þar ekki, hæstv. forseti. Í fyrsta lagi má benda á, og væri kannski rétt að hafa það í huga við afgreiðslu málsins úr nefnd áður en það kemur aftur til umfjöllunar í hv. Alþingi, að ef ég man rétt, ég er reyndar ekki með þann dóm fyrir framan mig, féll nýverið dómur í Hæstarétti þar sem einstaklingur vildi sækja þann rétt að lífeyrissparnaður væri skattlagður eins og fjármagnstekjur, með 10% skatti. Ef ég man niðurstöðuna rétt var hún sú að Hæstiréttur taldi að ekki væru rök fyrir því þar sem lífeyrissparnaður í almennum lífeyrissjóðum væru atvinnutengdar tekjur. Þá hlýtur að vakna sú spurning þegar hér er lagt til frítekjumark fyrir 67–70 ára upp að 100 þús. kr. á mánuði í atvinnutekjum, hvort líta eigi svo á, miðað við túlkun Hæstaréttar, að lífeyristekjur úr almennum lífeyrissjóðum séu líka atvinnutekjur í þessu tilviki. Þetta er vafaatriði sem nefndarmenn verða að fara yfir og svara. Af sjálfu leiðir finnst mér, úr því að Hæstiréttur dæmir það svo að menn eigi alls ekki rétt á að lífeyrissparnaður eða ávöxtun hans sé skattlögð sem fjármagnstekjur heldur séu þetta atvinnutengdar tekjur sem myndist vegna inngreiðslu í almenna lífeyrissjóði af atvinnutekjum, að þá hljóti þær tekjur að flokkast sem slíkar þó að þær komi síðar til greiðslu vegna þess að þær hafa verið lagðar til hliðar í sparnaðarformi, þ.e. inn í almenna lífeyrissjóði. Þetta er eitthvað sem við þurfum að skoða en hér er hins vegar enn verið að útfæra atriði sem er ekki samhljóða því sem við lögðum til í Frjálslynda flokknum á síðastliðnu hausti og það er að verið er að hækka frítekjumarkið hjá ellilífeyrisþegum, og öryrkjum reyndar líka sem aftur hafa val um 60% o.s.frv., úr 25 þús. í 100 þús. kr. á mánuði. Á vordögum voru svo sett lög, eins og menn væntanlega muna, þess efnis að þegar að einstaklingur er orðinn sjötugur má hann hafa eins miklar tekjur og hann vill án þess að fá neina skerðingu. Sá sem hér stendur flutti þá um það tölu, m.a. í þessum ræðustól, að eðlilegt væri að taka frekar það skref í áföngum og láta það ná jafnt til allra og stefna að því að atvinnutekjur væru almennt ekki skerðingarvaldur á bætur frá almannatryggingum þegar fólk væri orðið 67 ára að aldri fremur en að taka upp þessa mismunun við 70 ára aldurinn, að þá megi menn hafa eins miklar tekjur og þeir vilja og síðan sé ákveðið tekjumark. Samt er það auðvitað til bóta sem hér er verið að gera þegar hækka á frítekjumarkið úr 25 þús. kr. í 100 þús. kr. á mánuði. Að sjálfsögðu er það til verulegra bóta. Væntanlega mun þetta verða til þess að eldri borgarar sækja meira út á vinnumarkaðinn en verið hefur og það er líka til bóta, einfaldlega vegna þess að starfandi maður, kona eða karl, er þá virkur í þjóðfélaginu sem slíkur og væntanlega bætir það heilsu hans og lífsánægju að fá að starfa eins og hver annar á vinnumarkaðnum. Þessi atriði eru vissulega til bóta eins og þau eru sett fram í frumvarpinu en ég vek hins vegar athygli á þessu. Hins vegar er hér lagt til að sett verði sérstakt frítekjumark á lífeyrissjóðstekjur örorkulífeyrisþega upp að 300 þús. kr. á ári án þess að til skerðingar á tekjutryggingu þeirra komi. Ég segi og endurtek það, hæstv. forseti, að ég held að rétt hefði verið að hafa þarna jafnræði milli fólks sem á réttindi í almennum lífeyrissjóðum og að þau skref sem verða stigin nái til allra. Ég minni enn á fyrrnefndan hæstaréttardóm, sem ég held að ég muni rétt hvernig fór, og fer fram á að hann verði skoðaður í viðkomandi nefnd með tilliti til þess sem hér á að lögfesta og hvernig eigi þá að túlka tekjur úr almennum lífeyrissjóðum með tilliti til þess dóms. Þá á að taka upp frítekjumark hvað varðar fjármagnstekjur, þ.e. 90 þús. kr. á mánuði. Það er af hinu góða og einfaldar væntanlega kerfið og framkvæmd þess alla hjá Tryggingastofnun þegar verið er að reikna út tekjur eldri borgara og þar af leiðandi fækkar vonandi þeim leiðréttingum sem þurft hefur að gera í kerfinu á undanförnum árum og valdið hafa miklum deilum eins og allir vita. Vafalaust er verið að bregðast við því hér að stórum hluta. Ég held að ég hafi tekið rétt eftir því áðan að hæstv. ráðherra segði að þetta næði til 90 eða 95% þeirra sem teldu fram fjármagnstekjur. Hér er væntanlega verið að einfalda kerfið og gera það skilvirkara auk þess sem verið er að færa mönnum þá kjarabót að fjármagnstekjur undir 90 þús. kr. hafi ekki skerðingaráhrif. Það er vissulega áfangi. Lagt er til í frumvarpinu hvað varðar atvinnutekjur elli- og örorkulífeyrisþega að menn hafi val um hvort þeir vilji nota sér hina svokölluðu 60% reglu eða þá heimild að mega hafa 100 þús. kr. tekjur á mánuði án þess að það valdi skerðingu eftir því hvort hagstæðara er. Það er að sjálfsögðu ekkert við þá útfærslu að athuga þegar taka á þau skref sem hér eru lögð til. Í 7. gr. er boðið upp á aðstoð við útreikninga og það er sjálfsagt full þörf á því. Mikið hefur verið kvartað undan því að tryggingabótakerfið væri flókið, að útreikningar þar væru flóknir og vissulega er það svo. Það þarf að hafa fyrir því að skilja þetta kerfi og fara í gegnum það og þar af leiðandi er gott að boðið sé upp á aðstoð við útreikning, hvort kæmi elli- og örorkulífeyrisþegum betur miðað við þær heildartekjur sem þeir geta haft á ársgrundvelli. Þannig að það er vissulega til bóta við þessa framkvæmd þegar menn eru að breyta þessum flóknu lögum. Því þau eru vissulega flókin. En ég vek athygli á því, hæstv. forseti, að þó að hér sé verið að miða við 100 þús. kr. tekjur, sem er til bóta, þá erum við enn þá með þessa mismunun milli 67–70 ára og þeirra sem eru orðnir 70 ára sem mega hafa hvaða tekjur sem er án þess að fá skerðingar. Ég hygg reyndar að við hljótum að vera á þeirri vegferð að stíga þetta skref til framtíðar þannig að atvinnutekjur eldri borgara verði ekki til skerðingar á bótum þeirra. Hér er líka verið að laga örlítið hlutfallið varðandi ellilífeyrinn sem kallaður er svo, en heitir nú grunnlífeyrir í kerfinu að mig minnir, með því að lækka skerðingarhlutfall ellilífeyris úr 30% í 25. Ég minni hins vegar á að eldri borgarar hafa verið með mjög stífar kröfu um það á undanförnum árum að grunnlífeyririnn yrði aldrei skertur. Það hefur verið mjög stíf krafa af þeirra hendi að þeir héldu alltaf þeirri upphæð sem er 25 eða 26 þús. kr. á mánuði, að hún tæki engum skerðingarreglum. En skerðingarreglan á grunnlífeyrinum er lægri en almenna skerðingarreglan í tryggingakerfinu sem er núna 39% eða eitthvað svoleiðis, þ.e. á tekjutryggingu og aðrar bætur sem koma ofan á grunnlífeyrinn. Þarna er vissulega verið að lagfæra örlítið, það er verið að minnka skerðinguna um 5% og það er skref í áttina. En ég minni á að krafa eldri borgara hefur verið mjög ákveðin í þá veru að allir héldu grunnlífeyrinum. Loks er hér sérstök regla sem sett er um aðlögun varðandi innlausn á fjáreignum, þ.e. að þegar menn selja eða innleysa eignir og við það myndast fjármagnstekjur sem leystar eru út á einu ári þá er hægt að dreifa þeirri skattlagningu á 10 ár. Það er vissulega til bóta og tel ég að þar sé verið að koma verulega til móts við eldri borgara í þessu tilliti. Hæstv. forseti. Þetta vildi ég segja um þetta frumvarp og endurtek það í lokin að af sjálfu leiðir að við þingmenn Frjálslynda flokksins fögnum því að þetta mál skuli vera komið fram. Við væntum þess að þetta sé vegferð á þeirri leið sem við teljum að stefna eigi að hvað varðar jöfnuð allra eftir 67 ára aldur, allra eldri borgara sem afla sér tekna og fá skerðingar og eins að menn horfi til framtíðar að því er varðar sparnað í almennum lífeyrissjóðum, að lífeyrissparnaðinn valdi ekki þeirri skerðingu sem hann gerir í dag. Í því sambandi er auðvitað hægt að minna aftur á að þegar er búið að setja inn frítekjumark á almennan lífeyrissparnað öryrkja og hvers vegna setjum við þá ekki svipaða upphæð gagnvart lífeyrisþegum almennt, 300 þús. kr. frítekjumark sem þar er sett á lífeyrissjóðstekjur? Því miður er það enn þá svo í þjóðfélagi okkar að til er fólk sem á ekki rétt á hærri bótum úr lífeyrissjóði en 10–11 þús. kr. á mánuði. Það er ótrúlegt en það er enn hægt að finna dæmi um það. Það mundi vissulega muna um það fyrir það fólk sem á sáralítil lífeyrisréttindi að hafa þetta 300 þús. frítekjumark kr. almennt fyrir alla en ekki aðeins öryrkja.

Hæstv. forseti. Við erum að ræða frumvarp til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar sem hæstv. félags- og tryggingamálaráðherra hefur mælt fyrir. Áður var málaflokkurinn undir heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra og er frumvarpið lagt fram í ljósi breytinga á verkaskiptingu innan Stjórnarráðsins. Hér um að ræða frumvarp um málefni aldraðra sem er að mörgu leyti mjög jákvætt. Hér er verið að bæta að mörgu leyti stöðu aldraðra samkvæmt ákveðnu samkomulagi sem var gert í desember síðastliðnum við lokaafgreiðslu fjárlaga. Eins og ég sagði áðan þá er þetta út frá yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar frá 5. desember 2007 og margt gott má í þessu máli finna. Hins vegar verð ég að viðurkenna að mér finnst, þegar maður heyrir í forsvarsmönnum aldraðra, að þeim finnist að hér sé helst til of skammt gengið í kjarabótum handa öldruðum sérstaklega kannski í ljósi þess að málflutningur allra stjórnmálaflokka í aðdraganda síðustu kosninga var á þann veg að það ætti að stefna að því að stórbæta kjör aldraðra og öryrkja í ljósi þess að staða ríkissjóðs væri svo sterk sem raun ber vitni. Ég er með fyrirspurn í þinginu til hæstv. fjármálaráðherra um það hvort hann sé reiðubúinn að beita sér fyrir því að skattur af lífeyristekjum aldraðra verði 10% rétt eins og sumir stjórnmálaflokkar lofuðu í aðdraganda síðustu kosninga. Sú fyrirspurn liggur inni hvort fjármálaráðherra sem fer með skattamálefni sé reiðubúinn til breytinga á því sviði að skattur af lífeyristekjum verði 10%. Rök manna fyrir því að skattur af lífeyristekjum eigi einungis að vera 10% eru meðal annars þau að hér er um að ræða uppsafnað fjármagn sem fólk hefur lagt fyrir gegnum áratugina og er að verulegu leyti fjármagnstekjur. Hins vegar er það þannig að þeir aðilar sem eiga þó nokkuð mikið af peningum og eru tekjuháir og leggja umfram það sem þeir eiga að leggja í lífeyrissjóði og leggja það inn á venjulega bankabók, þeir greiða einungis 10% fjármagnstekjuskatt. Þeir sem vel standa og þurfa að koma sínu sparifé í lóg greiða einungis 10% skatt þegar þeir leggja það inn á bankabókina en þeir sem strita alla ævi við að greiða inn á sinn lífeyrissjóð sem er skylda þurfa að borga yfir 30% skatt þegar þeir taka þann lífeyrissparnað út. Því vil ég spyrja hæstv. félags- og tryggingamálaráðherra sem fer núna með málefni aldraðra hvort hún hyggist beita sér fyrir því að skattlagning lífeyristekna aldraðra verði endurskoðuð á þessu kjörtímabili rétt eins og Samfylkingin boðaði fyrir síðustu kosningar. Þetta var mjög mikið til umræðu þá og mikilvægt er að heyra hvort Samfylkingin hyggist í samstarfi við Sjálfstæðisflokkinn beita sér í þessum efnum og hvort að Samfylkingin hafi við myndun þessarar ríkisstjórnar lagt mikla áherslu á að lífeyrisþegar greiði 10% skatt af sínum lífeyristekjum. Ég á eftir að spyrja hæstv. fjármálaráðherra hér síðar út í það hver hans afstaða sé í þessu máli. En mér finnst af því við höfum rætt það að hér er eitt skref stigið í þá átt að bæta kjör aldraðra þá hlýtur maður að velta því fyrir sér hver næstu skref eigi að vera í þeim efnum og því spyr ég þessara spurningar í þessu samhengi því það er mikilvægt að við gerum okkur grein fyrir því hvaða næstu skref ríkisstjórnin ætlar að stíga í þessum efnum. Ég vil benda á annað, hæstv. forseti, sem við bentum á þegar svokölluð 70 ára regla var samþykkt á síðasta ári í þinginu, að það eigi að skipta öldruðum í tvo hópa, annars vegar 67 ára til sjötugs og síðan 70 ára og eldri. Þeir sem eru 70 ára og eldri geta aflað tekna án þess að vera skertir á meðan að einstaklingar sem eru 67 upp að 70 ára aldri eru skertir séu þeir með meira en 100 þús. kr. í laun á mánuði. Ég held að það sé nú algengara að fólk hætti að vinna um 67 ára aldur og fari á lífeyristekjur þá og ég er ekkert búinn að sjá það að það fólk sé endilega að fara að vinna aftur um sjötugt. Mér er það til efs að ríkið sé að græða á því að skipta eldri borgurum með þessum hætti í tvo hópa því í raun og veru er það hvati fyrir fólk sem er 67–70 ára gamalt að stunda atvinnu því þannig þenst ríkiskassinn út. Það fólk greiðir sína skatta og skyldur til samfélagsins. Mér er því alveg fyrirmunað að sjá það, hæstv. forseti, hvernig menn fá það út að það geti borgað sig fyrir ríkissjóð að skipta öldruðum í tvo hópa, annars vegar 67–70 ára og 70 ára og eldri. Mig grunar, hæstv. forseti, að hér hafi verið um að ræða sérstakt áherslumál sjálfstæðismanna í þessum efnum og ég held að Samfylkingin sé ekkert endilega og hafi ekkert verið áfjáð í að skipta eldri borgurum í tvo hópa með þessum hætti. En ég spyr hæstv. félags- og tryggingamálaráðherra að því hvort hún hyggist beita sér fyrir endurskoðun á þessu þannig að aldraðir verði á ný einn hópur, þ.e. 67 ára og eldri þannig að við 67 ára aldurinn geti fólk haldið áfram sinni vinnu án þess að lífeyrisgreiðslur skerðist. Ég fagna einu hér, hæstv. forseti, sem kveður á um í 7. gr. frumvarpsins og ég held að sé til mikilla bóta, þar sem er sagt að hægt sé að óska eftir því hjá Tryggingastofnun ríkisins að gerður verði samanburður á útreikningi elli- og örorkulífeyris og tekjutryggingar fyrir og eftir gildistöku þessara laga. Ef samanburðurinn leiðir til hærri bóta samkvæmt eldri lögum skal stofnunin greiða hærri bæturnar á því tímabili. Hér er um ívilnandi ákvæði að ræða fyrir þá sem eiga að njóta greiðslna úr þessum sjóðum og ég fagna því sérstaklega að menn skuli taka á þessu þar sem lífeyrisþeginn nýtur vafans. Ég fagna því sérstaklega. Annars er hér um að ræða frumvarp sem byggir á því sem ríkisstjórnin kynnti í desember síðastliðnum og það bíður okkar mikil vinna í félags- og tryggingamálanefnd þingsins að fara yfir þetta, heyra hvað aldraðir og öryrkjar hafa að segja um þær breytingar sem hér eru lagðar til. Það á eftir að senda þetta frumvarp til umsagnar og við eigum eftir að heyra í helstu hagsmunaaðilum sem málið varðar. Ég ætla ekkert að draga úr því að hér er um að ræða frumvarp sem mun heilt yfir bæta kjör lífeyrisþega. Það er það jákvæða í þessu máli. Hins vegar eru áhöld um það hvort við göngum nógu langt í þessum efnum. Við þurfum líka að fá svör við því hver næstu skref ríkisstjórnarinnar ætla að vera í þeim efnum að bæta hag aldraðra. Hér er því einungis um fyrsta skref að ræða eins og hefur komið fram í þessari umræðu. Ég hlakka til að takast á við þetta verkefni innan félags- og tryggingamálanefndar, þ.e. að fara yfir þetta frumvarp sem mun bæta kjör aldraðra sérstaklega. Það er spurning eins og ég hef áður sagt hér hvort ekki megi gera betur í þeim efnum. En við munum skoða það sérstaklega á vettvangi félags- og tryggingamálanefndar við umfjöllun um þetta mál.

Virðulegi forseti. Ég fagna allri umræðu um almannatryggingakerfið og tek undir að rétt er að einfalda kerfið. Að minnsta kosti er nauðsynlegt að minnka flækjustigið svo við sem erum öryrkjar og eins ellilífeyrisþegar getum kynnt okkur og þekkjum réttindi okkar. Það eitt og sér er ákveðin kjarabót. Það er ýmislegt mjög gott, finnst mér, í því frumvarpi sem hér liggur fyrir og vil ég þar helst nefna afnám tekjutengingar við tekjur maka sem eykur náttúrlega fjárhagslegt sjálfstæði lífeyrisþega til muna og gerir það að verkum að bótaþegi er ekki upp á maka sinn kominn þegar kemur að framfærslu. Þetta er alveg gríðarlega mikið réttlætismál. Eins fagna ég því að hækka eigi aldurstengdar örorkubætur, auk þess sem ég tel að það sé mjög gott að það er stærra aldursbil sem kemur til með að njóta fullra aldurstengdra bóta og svo er hér um verulega hækkun á frítekjumarki ellilífeyrisþega að ræða sem ég held að sé einnig mjög gott. Það vantar hins vegar, finnst mér, í þetta frumvarp og ég finn hér ekkert um það að þeir sem notið hafa aldurstengdrar uppbótar haldi þeim réttindum eftir að 67 ára aldri er náð. Mér finnst nauðsynlegt að því verði bætt inn í því oft er sagt að eftir því sem aldurinn færist yfir þá fatlist fólk bara við það eitt að verða aldrað. En ég held að þetta snúist alla vega mjög sjaldan við. Þegar fatlað fólk eldist þá hættir það ekki að vera fatlað við það eitt að verða 67 ára og því er nauðsynlegt að aldurstengda uppbótin fylgi fólki áfram eftir að það er orðið gamalt. Svo sakna ég þess líka að sjá ekki í þessu frumvarpi hækkun á frítekjumarki öryrkja. Það er vissulega boðað að ekki sé hækkun á sama hátt og hjá ellilífeyrisþegum. Þótt það sé vissulega boðað að þetta mál verði skoðað áfram þá finnst mér ekkert í hendi með það og öryrkjar fá alla vega ekki salt í grautinn og fleiri peninga í hendurnar með þessum breytingum einum og sér. En vonandi koma þeir í framtíðinni. Ég hefði helst viljað sjá það líka núna 1. apríl. Að lokum fagna ég þeirri yfirlýsingu hæstv. ráðherra að breytingar á almannatryggingakerfinu verði unnar í samráði við hagsmunasamtök öryrkja. Ég er sannfærð um að þannig séu mestar líkur á að breytingarnar verði öryrkjum til sem mestra hagsbóta og um leið samfélaginu öllu.

Virðulegi forseti. Hér er til umræðu frumvarp til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar, nr. 100/2007, og lögum um málefni aldraðra, nr. 125/1999. Frumvarpið er í samræmi við það sem boðað var í yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar frá því í desember sl. þar sem tilkynnt var um að lögfestar yrðu ýmsar breytingar sem kæmu til framkvæmda í áföngum á árunum 2008–2010. Þarna er um að ræða margar mjög mikilvægar breytingar sem bæta munu kjör og hag eldri borgara og öryrkja til muna. Á undanförnum árum hafa kjör þessara hópa verið mikið til umræðu og víst er að þar er mikið verk óunnið. Hins vegar má ekki gleyma því að margt hefur verið gert á liðnum árum með bættan hag lífeyrisþega að leiðarljósi og þetta frumvarp er enn eitt skrefið í þá átt að bæta það frekar. Ég get til að mynda minnt á samkomulag ríkisstjórnarinnar við eldri borgara í kjölfar tillagna svonefndrar Ásmundarnefndar á árinu 2006 sem hafði talsverðar kjarabætur í för með sér, bæði hvað varðar bótagreiðslur og húsnæðisúrræði fyrir lífeyrisþega. Málefni lífeyrisþega eru sett í öndvegi þessarar ríkisstjórnar og í stefnuyfirlýsingu hennar er lögð áhersla á að styrkja stöðu aldraðra og öryrkja með því að draga úr tekjutengingum og skerðingum bóta í almannatryggingakerfinu. Þar segir einnig að unnið verði að einföldun almannatryggingakerfisins og að sérstaklega verði skoðað samspilið milli tryggingabóta, greiðslna úr lífeyrissjóðum og atvinnutekna einstaklinga. Þar eru nefnd einstök atriði svo sem frítekjumark vegna atvinnutekna fyrir aldurshópinn 67–70 ára, skerðingar vegna tekna maka o.fl. Frumvarpið tekur á mörgum ef ekki flestum þeirra atriða sem tiltekin eru í stjórnarsáttmálanum og því ber að fagna. Strax í haust var skipuð verkefnisstjórn á vegum hæstv. félagsmálaráðherra um endurskoðun almannatryggingakerfisins sem hefur tvíþætt markmið, að setja fram tillögur um fyrstu aðgerðir, sem þetta frumvarp er byggt á, og að skila tillögum um heildarendurskoðun almannatryggingakerfisins fyrir 1. nóvember á þessu ári. Ég get staðfest, þar sem ég á sæti í þessari verkefnisstjórn, að hún hefur unnið mjög ötullega undir forustu Sigríðar Lillýjar Baldursdóttur, forstjóra Tryggingastofnunar ríkisins, og nefndin skilaði, eins og áður segir, tillögum 1. desember sem frumvarp þetta byggir á. Þær tillögur eru allar ágætar og góðra gjalda verðar en stóra verkefni nefndarinnar er að sjálfsögðu að endurskoða kerfið í heild sinni. Það er ekki auðvelt verkefni þar sem gerðar hafa verið endalausar breytingar á því í gegnum tíðina. Eftir stendur kerfi sem allir geta sammælst um að er stagbætt og óskiljanlegt mjög mörgum, eins og fram kom í máli síðasta ræðumanns. Ég held að ef við ætluðum að setja á fór almannatryggingakerfi í dag mundum við örugglega ekki notast við núverandi kerfi, með allri virðingu þó fyrir því, og þar reyna allir að vinna eins vel og hægt er. Ég geri mér líka grein fyrir því að það er heldur ekkert auðvelt verkefni en ég hef talað fyrir því að við byrjum einfaldlega upp á nýtt, að við tökum fæðingarorlofskerfið, sem við ræddum hér fyrr í dag, til fyrirmyndar. Í stað þess að gera endalausar betrumbætur á gamla kerfinu, sem alltaf hafa einhverjar hliðarverkanir í för með sér, þá ættum við hreinlega að byrja á núlli, ef svo mætti segja. Ég hef talað fyrir því að við hönnuðum nýtt kerfi þar sem við settum fram þau markmið sem við viljum ná fram og við gerðum það alveg örugglega með miklu einfaldari hætti. Síðan væri hægt að hugsa einhvers konar sólarlagsákvæði þar sem hægt væri að „fasa“ þetta inn. Þetta er ekkert einfalt og eflaust margir hnökrar á því en ég held að þetta sé það eina sem getur orðið til þess að við fáum á endanum kerfi sem um ríkir sátt eins og ríkir um fæðingarorlofskerfið í dag. Ég held að allir græði á þessu, við hefðum öll miklu betri yfirsýn yfir kerfið og ég er fullkomlega sannfærð um að fjármunum ríkisins yrði betur varið vegna þess að við næðum fram skilvirkari greiðslum. Við næðum kannski einnig betur til þeirra sem þurfa á aðstoðinni að halda. Þetta er því sjónarmið sem mér finnst vert að skoða en ég geri mér grein fyrir að það er ekki til umræðu hér í dag. Ég held því áfram að tala fyrir þessu sjónarmiði í verkefnisstjórninni. Aftur að frumvarpinu. Ég ítreka að ég fagna þeim breytingum sem hér eru lagðar til og ég tel þetta mjög mikilvægt skref í rétta átt. Ég ætla ekki að fara að rekja einstök atriði ítarlega, það hefur verið gert í máli hæstv. ráðherra og annarra ræðumanna hér, en mig langar aðeins að nefna örfá atriði. Á sumarþinginu sl. vor var stigið fyrsta skrefið þegar tekjutenging launatekna 70 ára og eldri við lífeyri almannatrygginga var að fullu afnumin. Það fannst mér mjög mikilvægt skref og í fullu samræmi við mína lífsskoðun að það eigi að vera einstaklingurinn sjálfur sem velji það hvort og hvenær hann hætti að vinna ef hann er hress og kátur. Ég get ekki annað en horft á hv. þm. Ellert B. Schram þegar ég segi þessi orð, virðulegan fulltrúa eldri borgara hér  Ég vil líka nefna að þarna er verið að leggja til að skerðing lífeyrisgreiðslna vegna séreignarsparnaðar verði afnumin frá 1. janúar 2009. Það tel ég líka vera mikilvægt skref og ekki síst sem skilaboð til þeirra sem eru að búa í haginn og leggja til hliðar til efri áranna. Ég tel víst að það hafi ekki verið vilji löggjafans á sínum tíma þegar séreignarsparnaðurinn var settur á fót að greiðslur úr almannatryggingakerfi eða annars staðar frá ættu að skerða hann. Hann var alltaf hugsaður sem hvatning til sparnaðar og fyrirhyggju. Þess vegna fagna ég því mjög að fólki sé ekki refsað fyrir ráðdeild, sem ég tel vera mjög öfugsnúið. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um frumvarpið. Þetta er gott frumvarp og ég hlakka til að sjá hvernig því vindur fram hér á Alþingi.

Hæstv. forseti. Hér fjöllum við um spennandi viðfangsefni þar sem staða aldraðra og öryrkja er styrkt með lagasetningu og kemur í framhaldi af stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar um bættan hag aldraðra og öryrkja sem er sérstakur kafli í stefnuyfirlýsingunni. Sú yfirlýsing er auðvitað samin í framhaldi af stefnu flokkanna, raunar allra í þessum málaflokki, fyrir kosningar og birtist hér í plöggum. Hér eru stigin verulega stór skref og raunar er verið að uppfylla mjög stóran hluta af stefnuyfirlýsingunni með þessum frumvörpum. Áfram verður unnið að endurbótum á næstu árum, 2008–2010, að ýmsum þáttum eins og hér hefur komið fram en það hefur reynst - og var svo sem vitað fyrir kosningar - þrautin þyngri að leiðrétta kerfið vegna þess að um leið og maður lagar á einum stað skerðast hlutirnir á öðrum stað. Ef ég má, með leyfi hæstv. forseta, fara yfir stefnuyfirlýsinguna í nokkrum aðalatriðum þá er stefnt að því að styrkja stöðu aldraðra og öryrkja og að einföldun almannatryggingakerfisins. Eins og hér hefur þegar komið fram er verkefnisstjórn að vinna að þeim hugmyndum og við hlökkum til að fá tækifæri til þess að fjalla um það með hvaða hætti hægt er að einfalda almannatryggingakerfið. Hvernig hægt er að gera neytendaviðmótið vinsamlegra og skiljanlegra þannig að flækjustigið sé þá a.m.k. á bak við en ekki í viðmótinu gagnvart öldruðum eða öryrkjum. Þetta er ekkert smáverkefni og má sjá í frumvarpinu að ýmislegt er óklárað einmitt út af þessu. Í kafla stefnuyfirlýsingarinnar um bættan hag aldraðra og öryrkja er talað um að draga úr tekjutengingum og skerðingum bóta í almannatryggingakerfinu og það er einmitt gert hér. Stefnt er að hækkun frítekjumarks vegna atvinnutekna fyrir aldurshópinn 67–70 ára, það er gert hér. Sagt er að afnema eigi að fullu tekjutengingu launatekna 70 ára og eldri við lífeyri almannatrygginga og það var gert á sumarþinginu sl. sumar. Eins er hluti lífeyristekna eldri borgara undanskilinn skerðingum í almannatryggingakerfinu. Þar erum við aftur komin að hlut sem þarf að vinna betur í og raunar gildir það, sem mér finnst vera aðalveikleikinn hjá okkur hér miðað við hvað þetta er gott í heildina, að við þurfum með einhverjum hætti að tryggja að grunnurinn hækki, þ.e. að bætur til þeirra sem ekkert hafa nema grunnlífeyrinn og tekjutengingarnar. Að þær 25 þús. kr. sem áætlað er að komi til þeirra sem ekki njóta lífeyrissjóðs skili sér óskertar til þeirra. Miðað við lögin í dag og þær tekjutengingar sem þar eru munu bæturnar skerðast, allt niður í 8 þús. kr., og það er auðvitað alls kostar ófullnægjandi fyrir þennan lágtekjuhóp. Þetta atriði er skilið eftir í frumvarpinu einmitt til þess að reyna að skoða hvernig hægt er að komast hjá svona mikilli skerðingu. Það er vandséð hvernig það er hægt nema þá með almennum breytingum en við skulum sjá hvað okkur tekst að gera í umfjöllun um frumvarpið. Boðað er að tillögur um þetta komi í félagsmálanefnd í meðförum þingsins. Sama gildir með lífeyristekjurnar. Það var svo sem athyglisverð ábending hér að kominn væri einhver dómur um að flokka mætti lífeyristekjur sem atvinnutekjur. Þá er málið í sjálfu sér leyst því að þá fer það undir frítekjumarkið að einhverju leyti en málið þarf að skoða vel í nefnd og útfæra betur. Á sínum tíma voru menn með hugmyndir um að lífeyrissjóðirnir yrðu meðhöndlaðir eins og fjármagnstekjur með 10% skatti og það er eitthvað sem auðvitað hefði þurft að skoða líka. Það er sem sagt ýmislegt eftir en það eru þó engar smáviðbætur sem koma hér og ástæða er til þess að halda þeim til haga. Það ber að fagna því sem komið hefur hér fram með frítekjumarkið fyrir 67–70 ára, allt að 100 þús. kr. á mánuði, og við vorum áður búin að taka frítekjur á alla sem eru eldri en sjötugir. Við tökum hér frítekjumark á fjármagnstekjur sem nýtist mjög mörgum. Með því mætum við þessum skerðingum og eftirááætlunum sem hafa í hugum margra breytt Tryggingastofnun í innheimtustofnun þar sem alltaf er verið að leiðrétta tekjuáætlanir fólks eftir á og þar með að draga úr bótum. Hægt væri að tiltaka mörg af þeim atriðum sem hér er búið að nefna en ég ætla ekki að lengja umræðuna. Ég hlakka mjög til að fá að glíma við þetta í félags- og tryggingamálanefnd og fagna þeim stóru skrefum sem hér eru stigin um leið og ég árétta að þetta eru fyrstu skrefin af mörgum til að leiðrétta hag öryrkja og aldraðra. Ég vona að okkur miði vel áfram á síðari hluta kjörtímabilsins þó að nánast öll fyrirheitin sem gefin eru í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar séu þegar komin í ákveðinn farveg eða til framkvæmda ef frumvarpið verður að lögum.

Hæstv. forseti. Aðeins örfá orð um þetta frumvarp sem hæstv. félagsmálaráðherra Jóhanna Sigurðardóttir talar fyrir og leggur fram, góður baráttufélagi úr félagsmálapólitíkinni til margra ára sem eflaust hefur gert sitt til þess að koma ríkisstjórninni eins langt fram í þessum málaflokki og hún hefur getað. En ég verð að segja, hæstv. forseti, að það er svolítið undarlegt held að hljóti að vera fyrir öryrkja og aldraða að hlusta á þessa umræðu. Þessa mærð, þessa sjálfumgleði af hálfu fólks sem sjálft er með í launum á milli 600 þúsund og milljón og þar yfir gleðjast svona óskaplega yfir góðverkum sínum í garð einstaklinga og hópa sem eru langt undir fátæktarmörkum. Við erum að tala um kjör öryrkja. Við erum að tala um kjör aldraðra sem ekki hafa úr neinum öðrum sjóðum en almannatryggingum að spila og eru með um 130 þús. kr. á mánuði. Þetta er veruleikinn sem við erum að taka á og veruleikinn er líka sá að ríkissjóði verði skilað með stórkostlegum tekjuafgangi inn í næsta ár á þessu ári. Það voru tillögurnar og á sama tíma og það gerist var ríkisstjórnin að hækka komugjöldin á heilsugæslustöðvar. Hvað var það, hæstv. félagsmálaráðherra? Var það um 30% eða var það um 50% um síðustu áramót? Þurfum við ekki að ræða alla þessa hluti í samhengi? Þurfum við ekki að skoða þær tölur og þau lífskjör sem við erum að taka hér á? Ég held hæstv. forseti að öryrkjar og lífeyrisþegar sem þurfa að treysta á almannatryggingar um lífsviðurværi sitt hafi búist við miklu meira af hálfu þessarar ríkisstjórnar í upphafi kjörtímabilsins en þeir sjá núna verða að veruleika. Það held ég að sé veruleikinn þegar menn fara að rýna ekki bara í stefnuyfirlýsingar ríkisstjórnarinnar heldur í þær blaðagreinar og þær yfirlýsingar sem gefnar voru í aðdraganda síðustu kosninga. Hvenær, hæstv. félagsmálaráðherra, reiknar ríkisstjórnin með því að opna fjögurhundraðasta hjúkrunarrýmið fyrir aldraða sem Samfylkingin hét að yrði reist á fyrstu 18 eða 24 mánuðum á þessu kjörtímabili? Hvenær verður fjögurhundraðasta hjúkrunarrýmið opnað? Hvaða ráðstafanir hafa þegar verið gerðar til undirbúnings þessa? Eigum við ekki að ræða það líka? Við skulum ræða komugjöldin og við skulum ræða þessi loforð sem gefin voru í aðdraganda síðustu alþingiskosninga. Hæstv. forseti. Það er margt gott í þessu frumvarpi. Það er verið að stíga ýmis skref fram á við sem hefur verið þverpólitísk samstaða um og sumt er sprottið af baráttu Öryrkjabandalags Íslands og hagmunasamtaka úti í samfélaginu eins og til dæmis afnám tekjutengingar við maka, afnám tekjutengingar á örorkubótum við maka sem er stórkostlegt mannréttindamál og furðulegt að skuli ekki hafa verið afnumið með lögum miklu fyrr. Þetta er framfaramál og sjálfsagt mannréttindamál að mínum dómi. Við þessa umræðu hafa verið settar fram ýmsar spurningar sem hljóma pínulítið kostulega í mínum eyrum. Hér var til dæmis sett fram sú spurning af núverandi hæstv. forseta þessa fundar hvort það væri ekki rétt að almannatryggingar mundu hækka annaðhvort í samræmi við lánskjaravísitölu eða neysluvísitölu eftir því hvort yrði hærra, um þetta hefði verið kveðið í síðustu kjarasamningum. Það eru ákvæði um þetta í landslögum. Þessu hefur verið svona varið um nokkurra ára skeið. Það er staðreyndin. Ég hvet því til að ríkisstjórnin og stjórnarmeirihlutinn dempi aðeins sjálfshól og sjálfsánægju í tengslum við þetta frumvarp. Ég segi: Það þarf að gera miklu betur. Það þarf að gera miklu betur við aldraða og öryrkja en þessi fyrstu skref ríkisstjórnarinnar bera vott um.

Hæstv. forseti. Það er nú búið að gera býsna góða grein fyrir þessu frumvarpi og innihaldi þess í umræðum sem hér hafa farið fram og hafa að mörgu leyti verið mjög góðar. Það er búið að fara yfir það sem meginbreytingarnar ganga út á í frumvarpinu. Þar hefur meðal annars verið rætt um vasapeninga vistmanna á stofnunum sem eru hækkaðir um tæp 30% sem mér finnst bera að fagna alveg sérstaklega. Frítekjumarkið er annar þáttur, þar sem frítekjumark vegna atvinnuleysistekna ellilífeyrisþega á aldrinum 67–70 ára er hækkað í 100 þús. kr. á mánuði. Reyndar hafa ýmsir hér hafa rætt um að þeir skilji ekki af hverju eldri borgurum er skipt í tvo hópa, þ.e. 67–70 ára og 70 ára og eldri. En þarna er alveg klárlega verið þó að bæta kjör þessa hóps, 67–70 ára, og ljóst er líka að ef viðkomandi er að vinna á þessum aldri, 67–70 ára, þá er hann líka að hækka lífeyrisréttindi sín sem síðan nýtast þá í kjölfarið ef hann hættir að vinna. Ef viðkomandi heldur hins vegar áfram að vinna er ljóst að ekki verða skerðingar sem gerir þá ýmsum kleift að vera lengur á vinnumarkaði en ella og gerir fólkið miklu meira kleift líka að draga úr sinni vinnu þannig að viðkomandi geti bætt kjör sín umfram þær bætur sem það fær frá ríkinu án þess að þær skerðist og því ber að fagna. Hér er líka tekið á skerðingu lífeyrisgreiðslna vegna innlausnar séreignarsparnaðar og hún verður afnumin frá 1. janúar og ég held að sú skerðingarregla sem var inni hafi nú nánast verið mistök og verið mjög slæm og komið fólki oft í opna skjöldu þegar það leysti út þennan séreignarlífeyrissparnað. Eins og gengur þá kostar nú allt sína peninga og síðustu kjarasamningar hafa kostað ríkissjóð, ég held að sé reiknað í kringum 20 milljarða. Þetta frumvarp hérna er reiknað á tæpa 3,5 milljarða og síðan hafa ýmsir aðrir liðir dottið inn á yfirstandandi þingi þannig að ljóst er að menn eru alveg klárlega að ganga á ríkissjóð í þessum efnum. Þá kemur að því hvernig beri að eyða úr þessum potti og hv. þm. Ögmundur Jónasson sem talaði á undan mér sagði að það væru mannréttindi, sem vissulega að mörgu leyti má taka undir, að bætur vegna tekna maka séu ekki skertar. Jafnframt sagði hann að bætur þeirra sem hefðu lökust kjörin út úr þessu bótakerfi okkar væru alveg hrikalega lágar. Ég get í sjálfu sér tekið undir hvort tveggja. En í ljósi þess að við höfum bara úr ákveðnum potti að spila þá er spurningin þessi kannski: Er rétt að bæta kjör þeirra - ef við lítum á fjölskylduna sem eina einingu að þá er alveg klárt að við erum að auka framlag kannski til fjölskyldna - ef við horfum á hana sem slíka - sem hafa mjög góðar tekjur fyrir á meðan þeir sem eru á verstu kjörunum hafa það ekki mjög gott og eru með lágar bætur? Þar af leiðir að það má segja að við séum að einhverju leyti að taka þá peningana, í því að láta þá sem hafa meira á milli handanna, fjölskyldur sem hafa meira á milli handanna leggja til þeirra sem hafa minna á milli handanna. Við getum þá spáð í það að ef öryrki í fjölskyldu sem hefur góðar fjölskyldutekjur lendir í skilnaði svo dæmi sé tekið þá verður þetta alveg gríðarleg skerðing fyrir viðkomandi og ætli viðkomandi hefði þá ekki frekar kosið að sem einstaklingur, einn og sjálfur standandi á eigin fótum, hefði hærri bætur sem slíkur heldur en að hækka þá bætur fjölskyldunnar sem kannski hafði háar tekjur fyrir. Þetta er allt spurning því peningarnir eru ekki endalausir. Til að setja þetta í enn þá stærra samhengi hafa margir hv. þingmenn sem hér hafa komið upp talað um að ríkissjóður standi vel. Það er rétt. Hann stendur vel. En það er líka þannig að tekjur ríkissjóðs hafa verið mjög miklar á undanförnum árum. Það skyldi þó ekki vera að núna í því efnahagsástandi sem við erum að upplifa þar sem eru svona ákveðnir erfiðleikar í bankageiranum - við höfum þurft að skerða þorskinn og núna eru nýjustu fréttir með loðnuna alveg hreint hrikalegar, alveg hrikalegar - þetta hlýtur að þýða minni tekjur ríkissjóðs. Auðvitað þurfum við alltaf að spá í það þegar við erum að eyða úr ríkissjóði eins og við erum að gera núna og allir fagna því alveg út í eitt, að þá er alveg ljóst að við verðum að horfa á þetta í samhengi og það var kallað eftir því hér áðan: „Verðum við ekki að horfa á heildarmyndina?“ Ég tek undir það með hv. þm. Ögmundi Jónassyni. Við þurfum að horfa á heildarmyndina og heildarmyndin er sú að við erum sífellt að eyða meira úr ríkissjóði um leið og við sjáum að tekjurnar eru mjög líklega og sennilega alveg pottþétt að minnka. Þetta fer nú ekki alveg saman. Hitt er annað mál að ég styð þetta frumvarp eins og það er hérna í heild sinni. Mér finnst margt mjög gott í þessu. En við megum heldur ekki gleyma því burt séð frá þessu frumvarpi að almennt séð þegar við hækkum bætur af hvaða toga sem þær eru að þá verður eftirsóknarverðara að komast í þær bætur. Það verður alltaf eftirsóknarverðara að komast í bætur eftir því sem þær hækka. Þess vegna snýst þetta alltaf um það að láta þá raunverulega fá bæturnar sem þurfa á þeim að halda en ekki auka umfang kerfisins þar sem það bætist við það hjá þeim sem þurfa kannski ekki jafnmikið á því að halda. Þá kemur líka önnur spurning því við erum með mjög ströng viðurlög við skattalagabrotum, mjög ströng viðurlög við þeim. Þá er líka spurning að þeir sem eru í almannatryggingakerfinu og víðar þiggjandi bætur frá ríkinu og fara ekki þangað inn á réttum forsendum svo maður tali nú bara alveg hreint út, sem svíkja út úr kerfinu, hvort ekki þurfi líka rétt eins og með skattkerfið að tryggja að viðurlögin og refsingin fyrir að svíkja út úr ríkinu með þeim hætti verði mun miklu skýrari heldur en nú er, að refsingin fyrir að svíkja út úr kerfinu verði þyngri en hún er í almannatryggingakerfinu rétt eins og hún er mjög mikil í skattkerfinu. Það er auðvitað enginn munur á því að svíkja út úr ríkinu í gegnum almannatryggingakerfið eða í gegnum skattkerfið. Það er enginn munur á því. Hins vegar eru viðurlögin mjög ólík og í rauninni mjög litlar bjargir sem Tryggingastofnun hefur til þess að taka á þessum málum. Hæstv. forseti. Mig langaði að nálgast þetta svona með aðeins öðrum hætti en er búið að nálgast þessa umræðu í dag því það er einfaldlega þannig að við getum ekki reiknað með því að ríkissjóður verði jafnsterkur og hann hefur verið undanfarin ár. Það er nú bara staðreynd málsins.

Hæstv. forseti. Hér er verið að fjalla um frumvarp til laga um breytingar á lögum um almannatryggingar. Þetta er stórt mál og afar þýðingarmikið. Þetta þingmál snertir í raun og veru einn af hornsteinum samfélagsins, velferðarsamfélagsins eins og við öll viljum hafa það. Ég held að það sé rétt sem kemur fram í máli hv. þm. Ragnheiðar Árnadóttur að þegar við erum að tala um eldri borgara er ekki alltaf sambærilegt gamall maður og gamall maður, það eru mjög mismunandi kjör sem fólk býr við. Það kerfi sem hér er til umræðu, kerfi almannatrygginganna, er náttúrlega fyrst og fremst hugsað og á að starfa í þeim anda sem hv. þm. Ármann Ólafsson fjallaði um áðan, þ.e. að einbeita sér að þeim einstaklingum, þeim eldri borgurum sem þurfa á aðstoð samfélagsins að halda. Hér stendur maður sem er orðinn eldri en 67 ára og hefur ágætistekjur, þar af leiðandi geri ég enga kröfu til þess að taka fé út úr samfélagslegum sjóðum af þessu tagi og fer ekki fram á það. Kerfið á að vera fyrir þá sem bera minna úr býtum og hafa minni tekjur og þannig á það að vera hugsað, samfélagið á að láta fé af hendi rakna til að styrkja fólk, veita félagslega aðstoð og auka lífsgæði þess fólks sem á þarf að halda og hefur borið lægri hlut frá borði í lífi sínu. Ég leyfi mér í allri hógværð að lýsa því yfir að ég tel það mál sem hér er lagt fram afar merkilegt og stórt skref í átt að réttarbótum ef svo má segja, lagabótum í þessum málaflokki. Við gerum okkur grein fyrir því bæði með því að lesa þetta frumvarp og með því að rifja upp þær lagfæringar sem voru gerðar í tíð fyrri stjórnar að kerfið er náttúrlega allt í lamasessi, fullkomnum ólestri og það er þvílíkt völundarhús að það er nánast enginn sem skilur það, svo það er sannarlega kominn tími á rækilega endurskoðun hvað það varðar. Ég lít á þetta frumvarp sem fyrsta skref hæstv. núverandi ríkisstjórnar til þess að hefja slíka vegferð og ég held að það sé ástæða til þess að fagna því að fólk hefur skilning á því. Þegar ég segi að kerfið sé í lamasessi þá er það því miður einkunn og dómur um þá sem hér hafa farið með völd í langan tíma, kerfið hefur drabbast niður. Að því leyti er tími til kominn að menn láti hendur standa fram úr ermum, ég bind vonir við að þetta sé aðeins vísir að því sem koma skal. Ég minni á að nú í þessari viku gaf hæstv. ríkisstjórn út yfirlýsingu sem m.a. fól í sér loforð um að kerfið yrði endurskoðað og bætt og ég vísa líka til þess að hæstv. félagsmálaráðherra hefur nú þegar skipað nefndir, fleiri en eina og fleiri en tvær, til þess að endurskoða kerfið. Það getur vel verið að það sé alveg rétt að byrja á núlli, eins og hv. þm. Ragnheiður Árnadóttir lagði til áðan, að það væri byrjað á því að hanna gjörsamlega nýtt kerfi vegna þess að það rekst hvað á annars horn í þeirri löggjöf sem við búum við í dag. Í þessu frumvarpi er verið að greiða úr þeim flækjum að litlu leyti og það er vel svo langt sem það nær. Að því leyti gleðst ég innilega yfir framlagningu frumvarpsins og ráðagerðum hæstv. ríkisstjórnar en ég geri mér líka grein fyrir því að það er margt enn þá sem þarf að lagfæra í næstu framtíð. Hvað þetta tiltekna frumvarp varðar sem hér er til meðferðar geri ég ýmsar athugasemdir eða kem fram með ábendingar án þess að ég sé að fetta fingur út í það að frumvarpið sem slíkt verði samþykkt, ég er aðeins að benda á það að hér er ýmsu ábótavant. Ég tel það vera ljóð á ráði þessarar löggjafar að enn sé verið að skilgreina 67–70 ára aldur í sérstakt hólf. Það var búið að taka ákvörðun um það á Alþingi, á síðasta sumri, að 70 ára og eldri þyrftu ekki að gjalda skerðingar þó að þeir hefðu aðrar atvinnutekjur og ég held að það sé eðlilegt og sjálfsagt að þetta mark verði fært niður í 67 ára aldurinn í stað þess að vera að hafa eitthvert millibil frá 67 til 70 ára og svo komi annars konar reglur beggja megin við þann aldur. Ég hef líka fullan skilning á því að enn sé verið að skoða þá yfirlýsingu og loforð ríkisstjórnarinnar um að greiða 25 þús. kr. úr lífeyrissjóðum til þess fólks sem einungis hefur strípaðar tekjur úr bótakerfinu vegna þess að sú yfirlýsing er þeim annmarka háð að með skerðingum og sköttum verða þessar 25 þús. kr. ekki nema 8 þús. kr. Ég hef frá upphafi haft litla samúð með þessu og því haft skilning á þessari tillögu og ég ítreka það enn að mér finnst það ekki óeðlilegt þó að þetta vefjist fyrir stjórnvöldum. Ég hefði haldið að það mætti nálgast þetta viðfangsefni með öðrum hætti. Ég geri það líka að umtalsefni sem hv. þm. Guðjón Arnar Kristjánsson gerði hér áðan að því er varðar það misrétti sem ég kalla svo, sem felst í því að skerðingar og skattar koma enn fram í kerfinu eftir því hvers eðlis tekjur eldri borgara og lífeyrisþega eru. Nú er búið samkvæmt þessu frumvarpi að samþykkja að séreignarsparnaður skerði ekki tekjur úr kerfinu og út af fyrir sig er það í lagi. Hvers vegna skyldi þá vera um skerðingu að ræða þegar annars konar sparnaður á sér stað, þ.e. lífeyrissjóðsgreiðslurnar, sem eru auðvitað ekkert annað en sparnaður og meira að segja lögskyldur sparnaður, af hverju er það skert? Hvaða munur er á því hvort sparnaður eigi sér stað af frjálsum vilja eða þegar fólk er skyldugt til þess að leggja peninga til hliðar? Ég held að það væri jafnvel enn fremur ástæða til þess að hafa skilning á þeim sem eru skyldugir til þess að leggja sparnaðinn til hliðar og láta þá ekki þurfa að gjalda skerðingarinnar, fyrir utan þá ósanngirni sem enn er við lýði, þ.e. að fólk býr við það annars vegar að borga 35,7% tekjuskatt af lífeyrissjóðsgreiðslum en hins vegar ekki nema 10% fjármagnstekjuskatt af arði eða vöxtum af eigin sparnaði. Það er ekki tekið á þessu máli í frumvarpinu af eðlilegum ástæðum vegna þess að það fellur ekki undir Tryggingastofnun ríkisins eða almannatryggingar sem slíkar. Það hefur ekki enn þá verið tekið á þessu máli í aðgerðum hæstv. ríkisstjórnar en það breytir ekki því að ég hef enn þá skoðun að þetta sé brýnt hagsmunamál og þurfi að leiðrétta. Vægi þessa atriðis er kannski minna núna eftir þá yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar í tengslum við kjarasamningana að skattleysismörk hækki, væntanlega allt upp í 120 þús. kr. á þessu kjörtímabili. Það hjálpar mikið til en það er ekki leiðrétting á augljósu ranglæti. Frú forseti. Ég veit ekki hvað ég hef mikinn tíma hér til þess að fjalla frekar um þetta frumvarp. Aðalatriðið er að frumvarpið liggur fyrir, það verður væntanlega afgreitt og það er fyrsta útspil hæstv. ríkisstjórnar í því að reyna að endurskoða og endurbæta það flókna og að mörgu leyti rangláta og ósanngjarna kerfi sem nú er við lýði. Ég vona að við getum unnið þetta vel og fljótt og ég heyri það af ræðum sem hér hafa verið haldnar í umræðunni að um það er almenn sátt og skilningur hjá hv. alþingismönnum að það sé þjóðþrifamál að taka fyrir og laga mál í þessum ranni.

Virðulegi forseti. Það má taka undir með þeim sem hér hafa talað að nú er lagt fram frumvarp sem er til bóta og kemur þeim sem þurfa að þiggja bætur til góða. Það getur verið ágreiningur um hvort nægjanlega sé að verki staðið og við frjálslynd lögðum fram ákveðnar tillögur í þingbyrjun sem fjalla um svipað málefni og hér er um að ræða. Við gerðum m.a. tillögur um að atvinnutekjur lífeyrisþega eða maka skuli ekki hafa áhrif við útreikning á fjárhæð bóta. Við gerðum jafnframt tillögu um að séreignarlífeyrissparnaður lífeyrisþega hafi ekki áhrif á útreikning og fjárhæð bóta. Í þriðja lagi gerðum við tillögu um að þegar um er að ræða elli- og örorkulífeyri, teljist hann ekki til tekna, til samanburðar við 17. og 18. gr. almannatryggingalaga, þrátt fyrir 2. mgr. og atvinnutekjur lífeyrisþega eða maka hans, bætur samkvæmt lögum þessum og lögum um félagslega aðstoð o.s.frv. Að mörgu leyti vildum við því ganga lengra en kveðið er á um í frumvarpinu þó að miðað við það kerfi sem við höfum sé verið að stíga skref í rétta átt. Við frjálslynd hefðum viljað að tekið hefði verið myndarlegar á sumum málum og komið meira til móts við óskir aldraðra í þeim atriðum, eins og hv. þm. Guðjón Arnar Kristjánsson vék hér að í ræðu sinni áðan. Hv. þm. Ögmundur Jónasson benti á að hér væri fólk sem væri með tekjur á bilinu 600 þús. til eina milljón á mánuði að fjalla um tekjur og hagsmuni einstaklinga í þessu þjóðfélagi sem búa við lágmarkskjör, 130 þús. kr. á mánuði. Þó að hv. þm. Pétur Blöndal telji að það sé mjög auðvelt að lifa af slíkum tekjum hygg ég að það sé æði örðugt, svo ekki sé meira sagt. Við búum við vaxandi dýrtíð í þjóðfélaginu. Kostnaðurinn sem leggst á heimilin er að margfaldast svo sem vegna hækkunar á olíuvörum, sem þýðir að ferðakostnaður er miklu meiri, og vegna yfirvofandi hækkunar á matvörum og öðrum neysluvörum. Það er lítið sem einstaklingur með 130 þús. kr. á mánuði getur leyft sér og dugar jafnvel ekki til fyrir brýnustu lífsnauðsynjum því að þar er hann kominn yfir þau skattmörk sem ríkisstjórnin hefur viðhaldið. Hún hefur ekki farið að tillögum okkar frjálslyndra um að skattleysismörk séu miðuð við 150 þús. kr. þannig að lágmarkstekjur eins og þær sem hér um ræðir séu að öllu leyti undanþegnar skatti. Það væri eðlilegt og hið mesta bjargráð fyrir þá sem lægstu launin hafa og búa við bág kjör í þessu landi. Þannig höfum við frjálslynd viljað standa að málum hvað þetta varðar, að einfalda kerfið og gera það aðgengilegra, heppilegra og bæta kjör þeirra sem mest þurfa á að halda í þjóðfélaginu. Ég áttaði mig ekki alveg á því hvað hv. þm. Ármann Kr. Ólafsson meinti þegar hann vék í ræðu sinni að þessu frumvarpi. Samhliða því sagði hann að við gætum ekki reiknað með því að ríkissjóður verði eins sterkur núna og hann hefur verið. Ég gat ekki skilið þingmanninn öðruvísi en að hann teldi í raun að með því frumvarpi sem hér liggur fyrir væri lagt í of mikinn kostnað fyrir ríkissjóð, jafnvel miðað við þá sterku stöðu sem ríkissjóður hefur í dag. Mér þætti fróðlegt að vita hvort þetta séu almennar hugleiðingar hjá hv. þm. Ármanni Kr. Ólafssyni um að standa eigi öðruvísi að málum við að bæta kjör láglaunafólks í þjóðfélaginu. Er hann í raun með fyrirvara gagnvart því frumvarpi sem við ræðum hér? Er ef til vill um almenn varnaðarorð að ræða um að til einhverra skerðinga gæti komið sem þingmaðurinn veit kannski betur um en aðrir. Hv. þm. Ellert B. Schram kom víða við í ræðu sinni og benti á þá mikilvægu staðreynd að kerfið eigi að vera fyrir þá sem minna bera úr býtum. Það er jú það sem allt velferðarkerfið byggir á og það er það sem um er að ræða. Það er bara spurningin um hvernig viljum við hafa það, hvernig koma má slíkum bótum við með einföldum hætti, og eins og hv. þingmenn hafa talað um hver á fætur öðrum, að bæturnar berist til þeirra sem mest þurfa á að halda. Jafnframt hafa menn sagt - og hv. þm. Ellert B. Schram sagði í sinni ágætu ræðu hér áðan að samfélagið þurfi að láta meira af hendi rakna. Ég skil þingmanninn þannig að hér sé ekki nóg að gert miðað við frumvarpið sem hæstv. félagsmálaráðherra leggur fram, að hv. þm. Ellert B. Schram telji að meira þurfi að koma til en það sem felst í frumvarpinu sem hér er um ræðir. Það voru þó engar sérstakar skilgreiningar eða skýringar á því hvað átt var við. Ekki kom fram hvað þyrfti þá að koma til viðbótar við það sem kveðið er á um í frumvarpinu, um þá samfélagslegu aðstoð sem þingmaðurinn telur nauðsynlegt að komi til viðbótar, ef ég hef skilið hann rétt. Þá vék hv. þm. Ellert B. Schram jafnframt að því að með frumvarpinu sem hér liggur fyrir væri verið að greiða úr hinum miklu flækjum sem væru í málaflokknum sem hér um ræðir. Hv. þm. vísaði hvað það varðar í ræðu hv. þm. Ragnheiðar Elínar Árnadóttur þar sem hún fjallaði um kerfið, sem er að mörgu leyti ógagnsætt, sem við búum við í þessum málaflokki. Hv. þm. Ragnheiður Elín Árnadóttir vísaði til þess að nauðsynlegt væri að núllstilla kerfið til þess að um væri að ræða samstillt og eðlilegt velferðarkerfi, sem mér skildist á hv. þingmanni að ekki væri um að ræða í dag. Vel kann svo að vera og það er atriði sem hægt er að taka undir. Að sjálfsögðu verður að miða heildarlöggjöf velferðar við að þeir sem á þurfa að halda fái aðstoð og að þeim sé ekki mismunað þannig að ákveðnir hópar sem eru sérflokkaðir - af því að nú flokkum við fólk niður í mismunandi hópa sem fá mismunandi bætur og aðstoð eftir því hvaða hópi þeir tilheyra. Hv. þm. Ellert B. Schram og Ragnheiður Elín Árnadóttir hafa nefnt að oft og tíðum væri um óeðlilega flokkun að ræða í slíku sambandi. Þá veltir maður fyrir sér: Er það rétt sem fram kom í ræðu hv. þm. Ellerts B. Schrams áðan að um sé að ræða frumvarp sem greiði úr þeim miklu flækjum sem eru í velferðarkerfinu? Þegar ég skoða frumvarpið sem hér liggur fyrir verð ég að vera sammála Ragnheiði Elínu Árnadóttur um að svo er ekki. Mér virðist sem að mörgu leyti séum við að flækja kerfið. Sumir segja að fyrst þurfi að flækja hlutina til að geta komið á almennri reglu í framhaldi af því. Ekki veit ég hvort það hefur verið viðmiðun ríkisstjórnarinnar. Hv. þm. Ragnheiður Elín Árnadóttir kom með athyglisverða hugmynd inn í umræðuna þar sem hún talaði um að núllstilla kerfið. Ég skildi það þannig að hv. þingmaður ætti við að taka þyrfti allar velferðargreiðslur til skoðunar þannig að fólki innan þeirra mörgu mismunandi hópa sem fá bætur frá ríkinu væri ekki mismunað. Við höfum eitt kerfi, fæðingarorlofskerfið, þar sem um verulega mismunun er að ræða, þar sem um er að ræða mjög háar greiðslur og miklu hærri greiðslur til sumra þeirra sem taka fæðingarorlof en almennt þeirra sem þiggja bætur úr hendi ríkisins. Það er spurning um - svo ég vísi nú máli mínu til jafnaðarmannsins Ellerts B. Schrams, hvort hann telji það eðlilega jafnaðarmennsku að mismuna borgurunum með þeim hætti sem lögin um fæðingarorlof gera ráð fyrir, að þeir sem eru tekjuháir beri meira úr býtum en þeir sem eru tekjulágir. Mér finnst það þá alla vega skrýtin jafnaðarmennska. Ég hef verið að velta fyrir mér sem hv. þm. Ragnheiður Elín Árnadóttir fjallaði um, að einfalda þyrfti kerfið. Menn hafa reyndar bent á ákveðna leið til að einfalda velferðarkerfið, leið sem mundi reyna mjög á að menn hefðu eðlilegar viðmiðanir hvað varðar lágmarkstekjur, að hér væri öflugt skatteftirlit. Það er þá spurningin um að breyta kerfinu með þeim hætti að velferðarkerfið sé í formi neikvæðra tekjuskatta. Ég tel að vísu að það sé rangt hugtak, að eðlilegra sé að tala um jákvæða tekjuskatta, en þá er miðað við að þeir sem eru undir ákveðnum viðmiðunarmörkum í tekjum fái það sem upp á vantar í bætur frá ríkisvaldinu. Þá verður að miða við að þær bætur sem þannig koma - og miða verður líka við það sem snertir velferðarkerfið sem við búum við í dag - í öllum tilvikum verðum við sem ein ríkasta þjóð í heimi að búa þannig umgerð í velferðarmálum okkar að þeir sem minnst hafa fyrir sig að leggja hafi til hnífs og skeiðar en þó ekki einungis það. Við heyrum fréttir af fólki á öldrunarstofnunum og af öryrkjum sem segja: Við eigum ekki fyrir mat út mánuðinn. Ef ekki kæmi til aðstoð vina og ættingja, gætum við ekki fengið að borða. Hvaða markmið viljum við, sem ein ríkasta þjóð í heimi, setja okkur í sambandi við velferð? Viljum við setja okkur þau markmið að allir borgarar eigi kost á mannsæmandi lífskjörum? Í því felst að sjálfsögðu fullnægjandi húsnæði. Í því felst að sjálfsögðu að viðkomandi hafi möguleika á brýnustu nauðþurftum. En í mínum huga felst miklu meira í þessu hugtaki. Í því felst að hver einasti maður geti búið við það atlæti að geta notið menningarlífs, lista og frístunda. Við erum með þær aðstæður í þjóðfélagi okkar að það er fjarri því að þeir sem fá bætur frá hinu opinbera geti veitt sér það. Ég tel því að sú umræða sem hér hefur farið fram og ég hef hlýtt á hafi verið af hinu góða og hafi skýrt margt. Frumvarpið sem hér um ræðir er tvímælalaust til bóta hvað varðar hagsmuni þeirra sem vikið er að en við frjálslynd hefðum viljað ganga lengra. Við hefðum viljað einfalda kerfið og setja mörkin með þeim hætti að þeir sem á þurfa að halda geti lifað lífi sem hægt er að sætta sig við í nútímaþjóðfélagi sem gerir meira og býður upp á meira en að fólk hafi einungis brýnustu lífsnauðsynjar.

Frú forseti. Hv. þm. Jón Magnússon spurði hvort ég teldi að frumvarpið væri of dýrt fyrir ríkissjóð eða hvort ég ætti við að almennt ætti að standa öðruvísi að því og hvort ég væri með fyrirvara. Því er til að svara að ég tók það sérstaklega fram í ræðu minni að ég styddi frumvarpið. Frumvarpið eitt og sér mun ekki beygja ríkissjóð. Hins vegar vék ég almennt að þeirri staðreynd að verið væri að auka útgjöld ríkissjóðs, ekki með þessu frumvarpi einu og sér, upphæðin mun ekki sliga ríkissjóð. En sem dæmi má nefna að þeir kjarasamningar sem verið var að skrifa undir, munu kosta ríkissjóð 20 milljarða. Það á eftir að gera kjarasamninga á opinbera markaðnum. Það hafa verið frumvörp hér inni í þinginu sem kostað hafa talsverðan útgjaldaauka og á sama tíma benti ég á að við höfum þurft að skera niður 60 þús. tonn af þorski, að búið væri að aflýsa loðnuveiðum - vonandi þó bara í bili - en eins og staðan er núna er ekkert útlit fyrir að við veiðum meiri loðnu. Bankakerfið stendur mun verr nú en í síðustu ár og ég benti bara á að meðan tekjur dragast saman er ákveðin hætta því fylgjandi að auka eyðsluna mjög mikið. Þetta er einföld heimilishagfræði sem ég held að þingmenn almennt ættu að horfa á þegar verið er að auka útgjöld. Það tengist ekki beint þessu frumvarpi einu og sér 

Virðulegi forseti. Ég verð að viðurkenna að ég áttaði mig ekki alveg á því hvað hv. þm. Ármann Kr. Ólafsson átti við þegar hann sagðist styðja frumvarpið. Síðan bendir hann á útgjaldaaukann sem því er samfara og talar síðan um hversu bágt ástand sé að verða í þjóðfélagi okkar. Enn sem komið er, er ekki bágt ástand í þjóðfélagi okkar og að sjálfsögðu verðum við að höndla og miða við það sem við sjáum, þekkjum og skynjum - þann þjóðfélagsveruleika sem er fyrir hendi í dag. Ég get ómögulega skilið það öðruvísi þegar hv. þm. Ármann Kr. Ólafsson kemur hér og talar um ástandið í kjölfar kjarasamninga, um hvaða útgjaldaaukningu sé þar að ræða og breytt ástand í þjóðfélaginu, en að þingmaðurinn telji að í töluvert mikið sé lagt með frumvarpi hæstv. félagsmálaráðherra og jafnvel farið á ystu brún hvað varðar útgjöld ríkisins. Þá vil ég segja þetta: Ég tel að höfum samþykkt fjárlög þar sem að mörgu leyti er verið að eyða peningum skattborgaranna í fánýti og óþarfa en það er vilji meiri hluta Alþingis að þannig skuli staðið að málum. Það er hins vegar mjög mikilvægt og grundvöllur fyrir siðað þjóðfélag að allir borgarar eigi þess kost að búa við mannsæmandi kjör. Eins og ég lýsti því áðan eru mannsæmandi kjör ekki bara að hafa fullnægjandi húsnæði eða mat heldur einnig að geta notið eðlilegs viðurværis, geta notið lista og frístunda m.a. Það er það sem verður að gera kröfu til en mér heyrðist að það væri eitthvað sem hv. þingmaður teldi að væri ofílagt í þjóðfélagi okkar.

Frú forseti. Hv. þm. Jóni Magnússyni misheyrist þá, hann virðist heyra ansi margt sem ég segi án þess að ég hafi nokkru sinni sagt það. Það er svolítið merkilegt. Ég benti á að í frumvarpinu væri t.d. verið að auka tekjur fjölskyldna sem gætu haft mjög háar tekjur fyrir. Þá sagði ég sérstaklega: Hér eru hins vegar einstaklingar sem hafa mjög lágar bætur og þar sem við höfum bara einn pott til að spila úr er spurning hvort hækka eigi þá sem hafa allra lökustu kjörin og draga þá úr hækkunum þeirra sem hafa góð kjör sem fjölskylda. Ég get tekið undir að það séu mannréttindi að bætur séu ekki skertar í sjálfu sér en það breytir því ekki að alltaf er um einn pott að ræða. Ég tók það líka sérstaklega fram að frumvarpið eitt og sér mundi ekki beygja ríkissjóð. Þegar margt kemur saman eru útgjöld ríkisins hins vegar sífellt að aukast og ég er að benda á að almennt séð - og er ekki þar með að segja að ég sé á móti frumvarpinu sem ég er búinn að segja að ég ætli að styðja - erum við að eyða um leið og tekjur eru að dragast saman. Það þarf engan snilling til að átta sig á því að tekjur dragast saman þegar við drögum veiðar á þorski saman um 60 þús. tonn, það þarf engan snilling til að átta sig á því að tekjur ríkissjóðs dragast saman þegar við hættum loðnuveiðum og eitthvað hefur það nú í för með sér þegar bankaumsvifin dragast saman með þeim hætti sem við horfum nú upp á. Ég styð hins vegar frumvarpið vegna þess að það lýtur að fólki sem hefur mjög lítið á milli handanna. En við þingmenn, af því að við erum ekkert að hætta eftir þennan dag á þingi, þurfum að huga að því að við getum ekki alltaf tekið undir alla aukningu ríkisútgjalda, við getum ekki sífellt verið tilbúin að taka undir það að eyða meiri peningum um leið og við stöndum frammi fyrir þeirri staðreynd að tekjur eru að dragast saman eins og ástandið er núna. Það veit sá sem allt veit að ég vona svo sannarlega að ég hafi rangt fyrir mér og þær dragist ekki saman. Ég vona svo sannarlega að þorskurinn komi til baka, loðnan komi til baka og bankakerfið hjarni við. Það vona ég svo sannarlega.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Ármanni Kr. Ólafssyni fyrir orð sín hér áðan. Ég skildi hann í sjálfu sér ekki þannig að hann væri á móti frumvarpinu sem um er að ræða heldur taldi ég að hann hefði sett fram ákveðna fyrirvara sem mér fannst eðlilegt að fá ákveðna skýringu á. Mér fannst eðlilegt að við gætum gert okkur grein fyrir því hvað lægi að baki orðum hans þegar hann talaði um bága stöðu ríkissjóðs. Þær skýringar eru komnar fram og ég sé ekki annað en að við séum í sjálfu sér efnislega sammála um að standa beri vörð um hagsmuni þeirra sem minnst hafa fyrir sig að leggja í þjóðfélaginu. Menn geta svo haft mismunandi viðmið um það hve langt eigi að ganga og við hvaða tekjur eigi að miða. En ég lýsti skoðunum mínum áðan og sé ekki ástæðu til að ítreka þær. Að sjálfsögðu gerum við okkur grein fyrir því að í þjóðfélaginu skiptast á skin og skúrir. Tvímælalaust verður að gæta aðhalds og sparnaðar varðandi útgjöld ríkisins. En Sjálfstæðisflokkurinn, sem hefur verið samfellt í ríkisstjórn frá 1991, hefur einmitt ekki gætt þess. Opinberum starfsmönnum hefur aldrei fjölgað jafnmikið og einmitt á því tímabili sem þessi ríkishyggjuflokkur hefur verið í ríkisstjórn, útgjöld ríkisins hafa ekki hækkað jafnmikið og einmitt á þessu tímabili og einmitt þar þarf að draga saman. Á því sviði þarf að gæta aðhalds og sparnaðar. Það á hins vegar ekki að spara þegar um er að ræða velferð þeirra sem minnst hafa fyrir sig að leggja í þjóðfélaginu.

Hæstv. forseti. Hér er talað um útgjöld og eyðslu samfélagsins. Ég vil ekki taka slík orð mér í munn heldur segja að við séum að fjalla um arð og endurgreiðslu á framlagi eldri kynslóða til þjóðarinnar. Hv. þm. Jón Magnússon beindi til mín tveimur spurningum. Hann spurði í fyrsta lagi hvort ég teldi að hér væri verið að greiða úr flækjum í þessu kerfi. Ekki öllum en mörgum, segi ég. Um er að ræða leiðréttingu sem er fyrsti áfangi í því að reyna að hreinsa kerfið af ranglæti og mismunun. Hann spyr í öðru lagi um það hvort ég vilji að samfélagið láti meira af hendi rakna til þessa málaflokks. Ég er hreinskiptinn í því svari og segi: Já, ef á því þarf að halda er það sjálfsagt mál. Minnst hefur verið á samþykktir og stefnu Landssambands eldri borgara sem hafa lagt áherslu á, eins og réttilega var bent á áðan, að hækka ætti grunnlífeyrinn mjög verulega og afnema alla tekjuskerðingu. Ég er andvígur þeirri stefnu. Ég segi það bara hreinskilnislega. Ég held að það sem við látum af hendi rakna inn í þetta kerfi eigi að vera, eins og ég hef margoft sagt í fyrri ræðum mínum, til þeirra sem á þurfa að halda, ekki til þeirra sem hafa betri efni. Slíkar breytingar eiga ekki að ganga upp allan stigann heldur á að einbeita sér að því að hjálpa því fólki sem hefur orðið undir í lífsbaráttunni, er komið á þennan aldur og þarf að njóta lágmarkslífsgæða eins og hér hefur verið rakið af fyrri þingmönnum.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Ellerti B. Schram fyrir greinargóð svör. Ekki verður annað skilið en að hann taki undir þau meginsjónarmið sem ég rakti hér áðan um það að í sjálfu sér erum við ekki að leysa úr einhverjum sérstökum flækjum með frumvarpinu. Spurningin er hins vegar hvort verið er að stíga rétt skref fram á við eða ekki. Ég hygg að við séum líka sammála um að við erum að stíga rétt skref fram á við. Ég rakti það í upphafi ræðu minnar hér áðan að við frjálslynd hefðum að mörgu leyti viljað ganga lengra hvað varðar aðstoð við þá sem verst eru settir í þjóðfélaginu. Það er hins vegar mat ríkisstjórnarinnar að leggja fram þá tillögu sem hér er. Það er til bóta, eins og við höfum lýst yfir, og hv. þm. Guðjón Arnar Kristjánsson rakti það mjög rækilega í ræðu sinni áðan. Að öðru leyti er það spurning með hvaða hætti og hvernig menn ætla að halda um og haga hinni félagslegu aðstoð sem nokkrar umræður hafa orðið um. Hv. þm. Ellert B. Schram kom inn á það áðan og hv. þm. Ragnheiður Elín Árnadóttir gerði það líka að umtalsefni. Virtist mér sem fram kæmu hugmyndir sem ég minntist líka á í ræðu minni og varpaði fram til hv. þm. Ellerts B. Schrams, hvort vilji væri til þess að taka upp gjörbreytt kerfi frá því sem nú er. Ég vakti t.d. athygli á því að menn hefðu bent á einfalt kerfi þar sem um væri að ræða svokallaðan neikvæðan tekjuskatt þannig að þeir sem væru undir ákveðnum viðmiðunarmörkum fengju greitt til baka. Í sjálfu sér hafa menn ekki getað bent á neitt einfaldara velferðarkerfi sem væri þá alla vega flækjuminna en það sem er við lýði í dag.

Hæstv. forseti. Eins og bent var á í umræðunum fyrr í dag er þetta kerfi komið til ára sinna, frá 1936, og það hefur verið stagbætt á undanförnum áratugum. Ég er ekki að leggja til að við finnum upp nýtt kerfi en það getur verið góðs ígildi að mörgu leyti ef það er lagfært. Ég held enda að hugsunin hafi verið þá, eins og hún er í dag, að reyna að leggja fram bætur til þess fólks sem á því þarf að halda. Mér kemur það ekkert á óvart að ég og hv. þm. Jón Magnússon séum að mörgu leyti sammála hvað þetta snertir enda báðir komnir úr sama flokki og höfum báðir þroskast til nokkurs vits. Ég geri hins vegar ágreining við hv. þingmann eða flokk hans að því leyti að hér hefur því verið lýst í umræðunni að flokkurinn taki undir stefnu Landssambands eldri borgara að því er varðar verulega hækkun á bótum, sem út af fyrir sig er réttlætismál, upp allan stigann og án tillits til tekna þeirra sem eru orðnir 67 ára og eiga rétt á ellilífeyrisbótum. Ég geri athugasemdir við þá stefnu, ef Frjálslyndi flokkurinn hefur tileinkað sér hana, af þeirri einföldu ástæðu að ég vil að það fé sem samfélagið lætur í þennan málaflokk renni til þeirra sem á því þurfa að halda, þeirra sem eru ekki með það góðar tekjur að þeir geti séð sér farborða.

Virðulegi forseti. Ég skal ekki fara út í mannjöfnuð við hv. þm. Ellert B. Schram um það hvort við höfum gengið til nokkurs þroska, það er nú almennt viðurkennt að menn gera það með árunum. Síðan er spurningin hvort menn fara þá vegferð sem þeir fara í pólitík lengur eða skemur - en það er annað mál - eða stíga rétt skref eða röng. Hv. þingmaður benti á að það velferðarkerfi sem við búum við er í grunninn frá 1936 og hefur þar af leiðandi enst nokkuð vel. Í sjálfu sér er líka í grunninn samfélagsleg sátt um velferðarkerfið. Það er hins vegar spurning með hvaða hætti og hvernig við viljum haga því. Eins og ég benti á áðan, og hv. þm. Guðjón Arnar Kristjánsson benti á í ræðu sinni, höfum við frjálslynd lagt til ákveðna hluti hvað það varðar sem ganga lengra en það sem lagt er til í því frumvarpi sem hér er til umræðu. Við fögnum því sem vel er gert og er til bóta þó að við vildum hafa haft það öðruvísi eins og við höfum þegar gert grein fyrir í málflutningi okkar - og, hv. þm. Ellert B. Schram, ekki skal dregið úr því. Í sjálfu sér sé ég ekki annað en að við eigum samleið á þjóðleiðinni upp á Akranes þó að Ellert vilji ekki fylgja okkur frjálslyndum til Akureyrar. Við viljum fara lengra til bóta fyrir þá sem lakast hafa kjörin í þjóðfélaginu. En þetta liggur fyrir. Við höfum að mörgu leyti tekið undir þau sjónarmið sem hér liggja fyrir og bent á að frumvarpið væri til bóta þó að við höfum jafnframt gert ítarlega grein fyrir þeim tillögum sem við höfum lagt til í þessu efni.

Hæstv. forseti. Tilefni þess að ég kem hér upp aftur eru orð hv. þm. Ellerts B. Schrams í þá veru að við frjálslyndir hefðum lagt til hækkun á öllum bótaflokkum. Ég sagði það ekki í ræðu minni, ég sagði hins vegar að samtök eldri borgara hefðu haft mjög sterkar kröfur uppi um það að skerðingum yrði ekki beitt á grunnlífeyrinn, að grunnlífeyririnn væri ekki skertur. Það var í sambandi við þá umræðu, sem fór fram af minni hálfu, um það sem er í frumvarpinu að lækka skerðingarregluna á grunnlífeyrinn, ellilífeyrinn gamla, úr 30% niður í 25%. Við höfum ekki verið með neinar sérstakar tillögur um að taka þennan grunnlífeyri sérstaklega út úr og fara með hann einan og sér í einhverja sérstaka tölu. Það sem við höfum hins vegar sett saman, og reynt að draga inn í velferðarumræðuna, er sú staðreynd að við höfum lagt til sérstakan persónuafslátt í því augnamiði að tryggja að þeir sem hafa lægstar tekjurnar séu sem næst því að hafa rauntekjur sér til framfærslu. Við lögðum til að tekinn yrði upp sérstakur persónuafsláttur sem gilti bæði fyrir launþega og þá sem þiggja tekjur sínar frá Tryggingastofnun ríkisins eða úr lífeyrissjóðum að því er varðaði það að skattleysismörkin næðu 150 þús. kr., að þeir sem hefðu minna en það greiddu engan skatt. Fyrir síðustu alþingiskosningar lagði þáverandi stjórnarandstaða fram sameiginlegt plagg um endurskoðun á lífeyriskerfinu í heild sinni. Í því máli sem hér er til umræðu lítur hluti af sameiginlegum hugmyndum okkar, Samfylkingar, Vinstri grænna og Frjálslyndra, dagsins ljós. Ég hef tekið undir það og hef talið að það sem hér er væri til framfara. Ég hef hins vegar bent á ýmis atriði og spurt um sumt. Ég hef t.d. spurt um það sem snýr sérstaklega að örorkubótunum þar sem almennir lífeyrissjóðir skerða ekki þar en það skerðist áfram hjá eldri borgurum. Ég spurði um samræmið og ég spurði hvernig menn ætluðu að taka tillit til hæstaréttardóms sem ég vitnaði til. Ég hef hann ekki undir höndum en þar var sérstök athygli vakin á því að Hæstiréttur dæmdi greiðslur úr almennum lífeyrissjóðum þannig að þær væru atvinnutengdar greiðslur, það ætti að líta á þær sem atvinnutekjur. Ég benti hins vegar tvisvar á það í fyrri ræðu minni að eldri borgarar vildu að skerðingarreglur væru afnumdar á grunnlífeyrinn, að allir fengju grunnlífeyri. Sjálfsagt er það í því ljósi sem sú krafa hefur verið sett fram að menn séu enn þá með skerðingar vegna lífeyrisbóta. Jafnvel þó að lífeyrisþegi fái ekki nema 10 þús. kr. út úr lífeyrissjóði sínum heldur hann ekki nema sáralitlu broti eftir af þeirri krónutölu. Ég veit að hv. þm. Ellerti B. Schram er það jafnljóst og mér að þar standa ekki eftir - af tíu þúsund kallinum út úr lífeyrissjóði, miðað við núverandi kerfi þar sem skerðingarreglan og tekjutryggingin er um 39% og skatturinn kemur þar á undan, og ef bæturnar eru ekki innan skattleysismarka - nema einhverjar 3.400–4.000 kr., af tíu þúsund kallinum úr lífeyrissjóðnum sem menn eru búnir að safna sér fyrir. Það er bara hinn kaldi veruleiki. Við höfum því lagt til að horft verði á tryggingamálin og skattleysismörkin og þetta látið vinna saman þannig að rauntekjur fólks hækki. Á það verðum við að horfa. Við getum gert þetta með því að láta þessi kerfi spila saman en þau gera það ekki í dag. Við höfum ekki einu sinni svarað því hvernig við ætlum að fara með skattlagningu almennt á lífeyristekjur. Það eru deilur um það hvort þar eigi að vera 10% skattur eða tekjuskattur. Hæstiréttur hefur svarað því.

Hæstv. forseti. Aðeins til að það komi skýrt fram að ég er ekki að gera hv. þm. Guðjóni Arnari Kristjánssyni upp neinar skoðanir og ef ég hef eitthvað misskilið fyrri ræðu hans áðan er sjálfsagt að draga það til baka og leiðrétta það. Ég held að við séum allir það miklir jafnaðarmenn að við getum meira og minna tekið undir hana og það sé samhljómur í því sem við erum að tala um í þessum efnum. Án þess að ég fari út í smáatriði þá er hv. þingmaður náttúrlega að benda hér á annmarka og skavanka í löggjöfinni og kerfinu sem verið er að taka á, það er verið að leiðrétta þar marga hluti og ég efast ekki um að hæstv. félagsmálaráðherra muni gera grein fyrir því á eftir hvernig framhaldið er hugsað og við getum bundið miklar vonir við það. Það hlýtur að vera megintilgangurinn með þessum málatilbúnaði að við tryggjum og innsiglum réttlæti og jafnræði í kerfinu og að peningarnir sem við höfum til aflögu úr ríkissjóði, hvort sem hann er vel stöndugur eða ekki, renni til þeirra sem þurfa á því að halda. Að því leyti er ég að gera athugasemdir við það sem hér er sagt um Landssamband eldri borgara - og ég vona að ég sé ekki að snúa neitt út úr því eða misskilja það - að þeir hafa verið á þeirri vegferð að vilja að allt kerfið hækki og greiðslurnar úr því án tillits til þeirra tekna sem viðkomandi einstaklingar hafa. Ég held að það hljóti alltaf að vera inni í myndinni að ekki þurfi að greiða bætur úr kerfinu, úr tryggingunum, til fólks eins og okkar hv. þm. Guðjóns Arnars Kristjánssonar sem hafa enn þá sem betur fer eitthvað úr að bíta.

Hæstv. forseti. Það er kannski vandi að svara þessu í andsvari því að ég er að mörgu leyti mjög sammála síðasta ræðumanni og tek undir það að auðvitað ætlum við að hafa þetta kerfi þannig að við náum að tryggja þeim sem minnst hafa nægilega framfærslu. Það var markmið okkar í síðustu stjórnarandstöðu að leggja fram þingmál í þinginu sem tryggði það að við stefndum að því að allir hefðu lágmarksframfærslu. Það var inntakið í því sem við lögðum hér fram sameiginlega, Frjálslyndir, Samfylkingin og Vinstri grænir, og það sem er verið að leggja til hér og ræða er auðvitað partur af þeirri vegferð. Ég vænti þess að hæstv. ráðherra haldi áfram að koma þeim stefnumálum fram sem við lögðum sameiginlega til varðandi lífeyrismál eldri borgara og öryrkja og að hæstv. fjármálaráðherra leggi hæstv. félagsmála- og tryggingamálaráðherra lið í því að láta skattkerfið spila saman með því þannig að þeir sem minnst hafa og minnst bera úr býtum hafi nægjanlegt sér til lágmarksframfærslu. Um það hljótum við að geta verið sammála.

Hæstv. forseti. Hér hefur farið fram athyglisverð og góð umræða, og á stundum skemmtileg, um almannatryggingakerfið, ekki bara frumvarpið sem við ræðum hér heldur almennt um uppbygginguna á almannatryggingum og hvert skuli stefna með þær og er það vel. Ég vil t.d. segja að ég lít á það sem eitt af stærstu verkefnum félags- og tryggingamálaráðuneytisins að fara í einföldun á þessu kerfi þannig að það þjóni fólki betur og að því verði breytt verulega frá því sem nú er og skili auðvitað meiri og betri lífskjörum til lífeyrisþega og ég heyri að ýmsir sem hér hafa talað eru á þeirri skoðun. Hér hefur verið rætt mikið um það hvort þær tillögur sem við erum að fjalla um séu í átt til einföldunar á kerfinu og það eru eitthvað skiptar skoðanir um það en mín skoðun er sú að hér séu mörg skref tekin í átt til slíkrar einföldunar. Ég nefni bara frítekjumörkin, bæði hjá ellilífeyrisþegum vegna atvinnutekna og öryrkjum vegna lífeyrissjóðstekna. Það er vissulega einföldun á kerfinu. Samræming frítekjumarka og skerðingarhlutfalls elli- og örorkulífeyris er vissulega einföldun. Afnám skerðinga vegna séreignarsparnaðar er nú aldeilis einföldun vegna þess að það hefur verið mjög óréttlátt að hafa skerðinguna í séreignarlífeyrissparnaðinum eins og hún hefur verið. Við erum að tala um að skerðing vegna tekna maka verði afnumin sem hefur heldur betur flækt kerfið og gert það óréttlátt. Ég tók dæmi um það áðan hvað þetta getur þýtt fyrir einstakling. Ég tók dæmi af maka sem er heima og maka sem er á vinnumarkaði með 200 þús. kr. og tekjur makans sem er heima hafa verið skertar um 19 þús. kr. á mánuði. Nú fær þessi einstaklingur þá skerðingu að fullu bætta og fær um 230 þús. kr. hærri tekjur á ári. Þetta er vissulega einföldun. 90 þús. kr. frítekjumark vegna fjármagnstekna mun draga verulega úr ofgreiðslum og sannarlega er það einföldun á kerfinu og því óréttlæti sem hefur verið varðandi þessar ofgreiðslur. Ég fór yfir það fyrr í dag að þegar við opnum fyrir 90 þús. kr. frítekjumarki á fjármagnstekjur þá mun það þýða að lífeyrir 20.400 einstaklinga, öryrkja og aldraðra, verður hækkaður. Það eru 90% aldraðra og 95% öryrkja sem hafa fjármagnstekjur undir þessu marki og munu þá ekki lenda í ofgreiðslum. Við erum að tala um að áætlanir bótaþega vegna fjármagnstekna hafa verið 22 milljarðar svo að við tökum síðasta ár en reyndin er sú að þær eru helmingi hærri. Allt þetta er vissulega einföldun á kerfinu. Ég vil líka segja það að fallið á krónunni sem ég nefndi sem er náttúrlega alveg hrikalegt dæmi um skerðingar í þessu kerfi. Ég tek t.d. undir það sem hv. þm. Ögmundur Jónasson sagði að við höfum ekki lokið vinnunni við þetta, þetta er áfangi á þeirri leið sem ég nefndi, að einföldun og uppstokkun á þessu kerfi sem á að skila okkur betra og skilvirkara almannatryggingakerfi. Ég vil líka nefna það og kannski mótmæla því sem hann sagði að mér finnst ekki nein sjálfumgleði eða sjálfshól í því enda þótt við mælum hér fyrir einum góðum áfanga á þessari leið. Þessi áfangi var unninn í góðri sátt með samtökum aldraðra og samtökum öryrkja sem áttu sæti í ráðgjafahóp sem um þetta mál fjallaði ásamt verkefnisstjórninni og enginn skilaði séráliti, allir voru sammála um þann áfanga sem þarna náðist. Aldraðir og öryrkjar í þessum hópi vildu kannski fara örlítið hvor í sína áttina þegar þeir horfðu á sinn hóp og þess vegna förum við kannski ekki nákvæmlega sömu leiðir í þessu frumvarpi fyrir aldraða annars vegar og öryrkja hins vegar. Til dæmis töldu öryrkjar sig ekki hafa mikið gagn af þeim 25 þús. kr. sem á að bæta þeim sem fá ekkert úr lífeyrissjóði. Þeir vildu frekar fara aðrar leiðir í þessu efni. Þess vegna er fært aðeins í sundur á milli þeirra leiða sem eru farnar núna að því er varðar þessa hópa. Ég hygg að það sé rétt vegna þess að þarfir aldraðra og öryrkja þurfa ekki endilega alltaf að fara saman og við getum því farið mismunandi leiðir þegar verið er að bæta lífskjör þessara hópa. Ég er alveg sammála hv. þm. Ögmundi Jónassyni að við þurfum að gera miklu betur, ég skal vera fyrsta manneskjan til að segja það hér og nú að við þurfum að gera miklu betur. En mér finnst þetta ágætur áfangi á þeim stutta tíma sem verkefnisstjórnin og ráðgjafahópurinn höfðu, tveir mánuðir, það var nú ekki meira, til þess að vinna á þessu flókna kerfi, og ég vil nota tækifærið hér til þess að þakka verkefnisstjórninni og ráðgjafahópnum, sem í áttu sæti m.a. aðilar vinnumarkaðarins og samtök og hagsmunasamtök lífeyrisþega vegna þess að ég held að þetta sé ágætur áfangi sem við höfum náð núna. Af því að ég er að svara Ögmundi Jónassyni og hann spurði um hjúkrunarrýmin þá er það alveg rétt að við lofuðum 400 hjúkrunarrýmum og þeim átti að hraða og að því er nú unnið af fullum krafti. Ég hygg að fyrr en seinna munum við sjá að við þetta verður staðið og það mun ekki líða á löngu að menn verði varir við það svo ég hafi nú ekki fleiri orð um það á þessari stundu. Ég vil líka reyna að svara nokkrum þeirra spurninga sem hér komu fram í þeirri röð sem þær komu þó að ég hafi tekið hv. þm. Ögmund Jónasson eilítið fram fyrir af því að ég var að tala almennt um uppbygginguna á almannatryggingakerfinu. Hv. þm. Ásta R. Jóhannesdóttir spyr hvort við þá breytingu sem verður á Tryggingastofnun þegar heilbrigðisþátturinn flyst í sérstofnun og sjúkratryggingarnar þar með, verði þjónustan á einum stað. Ég skil vel áhyggjur þingmannsins af því að ég er henni hjartanlega sammála, þegar við breytum uppbyggingunni í almannatryggingakerfinu og skiptum Tryggingastofnun ríkisins upp þá hljótum við að horfa á allar breytingar út frá því hvernig við þjónustum best þá einstaklinga sem þurfa að leita til Tryggingastofnunar eða sjúkratrygginga. Það vill svo til að ýmsir sem þurfa að leita til lífeyristrygginga þurfa líka að leita til sjúkratrygginga og öfugt. Við verðum að vinna með málið þannig að þjónustan verði á einum stað af því að mér finnst mjög óheppilegt ef sú verður niðurstaðan að fólk þurfi að leita á tvo staði eftir þjónustu við þessa breytingu. Þetta er ekki útkljáð mál, við erum að vinna með þetta núna en þetta er skoðun mín á þessu máli. Spurt er um hvenær búast megi við að sú nefnd sem vinnur á vegum fjármálaráðuneytisins skili niðurstöðu sinni til þingsins í formi frumvarps sem felur í sér að aldraðir sem engar tekjur hafa úr lífeyrissjóðum eða undir 25 þús. kr. fái þær greiðslur. Ég vona að það verði sem allra fyrst. Þetta er í umsjá fjármálaráðuneytisins og ég stýri ekki því verki en fylgist sannarlega með því. Menn eru að skoða ýmsar leiðir í því, annaðhvort í gegnum Söfnunarsjóð lífeyrisréttinda eða í gegnum skattkerfið, og voru bara ekki tilbúnir með þær tillögur þegar þetta mál var tilbúið, sem lá á að setja inn í þingið af því að gildistakan á fyrsta þætti þess er 1. apríl en gildistakan á því sem er í fjármálaráðuneytinu er 1. júlí þannig að það gat beðið heldur lengur en það var ekki forsvaranlegt gagnvart þinginu að bíða lengur með að setja þetta frumvarp inn í þingið. Ég vona að það verði sem fyrst. Sama gildir varðandi það sem vantar í þetta frumvarp og snýr að öryrkjunum sem er þá ígildi frítekjumarks upp að 100 þús. kr. sem aldraðir fá núna. Öryrkjar voru sáttir við að þetta yrði látið bíða en þó þannig að við umfjöllun nefndarinnar um málið kæmu fram hugmyndir frá nefnd forsætisráðuneytisins sem er að fjalla um starfsendurhæfingarmálin og breytt örorkumat, þannig að hægt væri að taka tillit til þessa í meðförum málsins á þinginu. Ég mun auðvitað fylgja því fast eftir að við þetta verði staðið vegna þess að við getum ekki lokið þingstörfum með því að skilja eitthvert gat eftir að því er varðar öryrkjana í þessu efni. Því verður fylgt fast eftir. Það má líka spyrja eins og hér var spurt: Af hverju fá aldraðir ekki 25 þús. kr. frítekjumark á lífeyrisgreiðslur eins og öryrkjar? Því er til að svara, og kom ég aðeins inn á það áðan, að aldraðir og öryrkjar voru ekki alveg sammála um hvaða leiðir ætti að fara þannig að niðurstaðan er sú að öryrkjar fá 25 þús. kr. frítekjumark á lífeyrisgreiðslur en aldraðir fá 25 þús. kr., þ.e. þeir sem ekkert fá úr lífeyrissjóðum eða frá 0 upp að 25 þús. kr. Við getum svo velt því fyrir okkur í því sambandi hve margir eru núna á strípuðum bótum eins og sagt er og hafa ekkert nema bætur úr almannatryggingakerfinu og fá ekkert úr lífeyrissjóðum. Það eru 300 ellilífeyrisþegar eða 1,2% lífeyrisþega sem eru með 130.700 kr. á mánuði og hafa ekkert annað. Þeir munu nú fá 25 þús. kr. til viðbótar sem skerðast réttilega, eins og hv. þm. Ellert B. Schram nefndi, með skerðingum þeim sem gilda í almannatryggingakerfinu. Síðan eru örorkulífeyrisþegar, það eru 16.080 manns, 12,7% örorkulífeyrisþega fá óskertar bætur úr almannatryggingum sem þýðir að þeir hafa lítið úr lífeyrissjóðunum. Þess vegna fórum inn við þessa leið sem er aldurstengd örorkuuppbót sem er verulega hækkuð. Ég vil halda því til haga - ég sé að tíminn rennur hratt út - að í þeim kjarasamningum sem gerðir voru nú er mikilvægt ákvæði sem fáir hafa nefnt fyrir lífeyrisþega en þar er lagt til að í breytingum á almannatryggingakerfinu í því skyni að einfalda það verði skoðaðar leiðir til að setja ákveðin lágmarksviðmið í framfærslu. Lífeyrisþegar hafa verið að kalla eftir slíku og með þeim 25 þús. kr. sem koma núna til aldraðra, sem eru í dag með 130 þús. kr., verðum við þó komin upp í 150 þús. kr. lágmarksgreiðslu fyrir þá sem ekkert hafa úr lífeyrissjóði. Það er vissulega áfangi. Þá má spyrja eins og hér var spurt: Af hverju dettur aldurstengda örorkan niður við 67 ára aldur? Margir hafa talað um þetta og telja að hún eigi að halda áfram. Það eru rök fyrir því, með og á móti. Ég heyrði dæmi um það frá manni sem kom til mín um daginn að vegna þess að hann er 67 ára missir hann aldurstengdu örorkuna sem var sú hæsta af því að hann varð ungur öryrki og við það minnka tekjur hans núna um 25 þús. kr. og það er verulegt bit í því fyrir þennan mann. Aldurstengda örorkan var hugsuð sérstaklega fyrir þá sem verða öryrkjar ungir og hafa ekki haft tök á að greiða í lífeyrissjóð, það var hugsunin á bak við hana. Ég hygg að við munum skoða þetta allt í heildinni í þeirri vinnu sem nú er í gangi, og við munum væntanlega sjá fyrir endann á fljótlega, og taka inn í umfjöllun þetta mál, þ.e. breytingar á örorkumatinu og starfsendurhæfingunni. Þetta mun örugglega koma til umræðu þar og við verðum bara að sjá hvernig lyktirnar verða á því. Ég sé að tíma mínum er alveg að ljúka. Ég tók eftir að hv. þm. Guðjón A. Kristjánsson ræddi mikið um lífeyrisgreiðslur og atvinnutekjur. Tekjuhugtak almannatrygginga er byggt á skilgreiningu í skattalögum og þar er skilið greinilega á milli lífeyrissjóðstekna og atvinnutekna, það er gert með þeim hætti en ég skil vel hvað hv. þingmaður er að fara með vísan í þennan dóm. Ég vil þá svara honum, af því að hann spurði hvers vegna aldraðir fengju ekki líka frítekjumarkið á lífeyrisgreiðslurnar, sem ég veit að hv. þingmaður er mikill baráttumaður fyrir, að það stendur í stjórnarsáttmálanum: „Skoðað verði hvort undanskilja megi hluta af lífeyrissjóðstekjum eldri borgara skerðingum í almannatryggingakerfinu.“ Þetta verður skoðað núna þegar við förum í einföldun á almannatryggingakerfinu og fyrsta skrefið er stigið gagnvart öryrkjunum. Það er miklu dýrara eins og hv. þingmaður veit að taka þetta upp gagnvart lífeyrisþegunum en þetta kostar 800 milljónir vegna öryrkjanna. Ef við værum með svipað þak, 25 þús. kr. þak, mundi þetta sennilega kosta upp undir 3 milljarða eða kannski rúmlega það, 3,4 milljarða. Við þurfum að skoða þetta allt í samhengi og ég veit að aldraðir hafa barist mikið fyrir því að fá líka frítekjumark á lífeyristekjur sínar . Ég sé að tími minn er búinn en ég vona að mér hafi nokkurn veginn tekist að svara þeim spurningum sem hér hafa komið fram. Við erum að sjá miklar breytingar almennt á lífeyrisgreiðslum lífeyrisþega, lífeyrisgreiðslur úr lífeyrissjóðum vega sífellt þyngra og hafa miklu meira vægi en almannatryggingarnar og við tökum auðvitað mið af því í þeirri skoðun sem nú fer fram og einföldun á almannatryggingakerfinu sem við munum væntanlega sjá í lok þessa árs. Ég ítreka það og vil halda því til haga 

Virðulegi forseti. Ég vil halda því til haga varðandi aldurstengdu uppbótina að það er alveg meingallað að hún skuli ekki halda áfram eftir að fólk nær 67 ára aldri því eins og hæstv. ráðherra sagði áðan þá er þetta hugsað sem aukagreiðsla til þeirra sem ungir detta út af vinnumarkaði vegna örorku og geta þar af leiðandi ekki unnið sér inn í lífeyrissjóð. Þegar þessir einstaklingar verða 67 ára þá eiga þeir ekkert frekar lífeyrissjóð en þeir áttu áður en þeir náðu þeim aldri og þess vegna er náttúrlega alveg hræðilegt að þeir skuli lækka í tekjum um það sem varðar aldurstengdu uppbótina og það komi ekkert í staðinn. Það er enginn lífeyrissjóður sem kemur í staðinn til að toga tekjurnar upp. Þess vegna finnst mér mjög mikilvægt að þessu verði breytt svo aldurstengda uppbótin sem fólk fær 18 ára, 24 ára, 38 ára, fylgi því áfram eftir að 67 ára aldri er náð.

Hæstv. forseti. Ég vil ítreka að ég skil vel sjónarmið hv. þingmanns sem hún lýsir hér og gerði áðan. En það er ekki rétt að það taki ekkert við þegar aldurstengdu örorkunni sleppir því þá taka náttúrlega við lífeyrissjóðsgreiðslur eins og þeir fá sem verða 67 ára og við skulum vona að okkur takist að bæta það verulega frá því sem er núna. Greiðslurnar eru auðvitað skammarlega lágar, ég tek alveg undir það eins og hér var sagt fyrr í dag, 130 þús. kr. eru ekki framfærslueyrir sem nokkur maður getur lifað af. Þess vegna þurfum við að hraða þeirri vinnu sem er í gangi eins og kostur er til að bæta verulega kjör þeirra einstaklinga sem hafa lítið annað en bætur almannatrygginga. Það er gert í þessum áfanga með því að setja inn 25 þús. kr., annaðhvort gegnum skattkerfið eða söfnunarsjóð lífeyrisréttinda. Það er auðvitað eitt af forgangsmálunum að gera betur við þá hópa sem hafa úr litlu öðru að spila en því sem kemur frá almannatryggingakerfinu. En ég vil líka halda því til haga eins og ég sagði áðan að við erum að skoða þetta í samhengi við þá endurskoðun sem nú er í gangi á endurhæfingar- og örorkumatinu og við skulum sjá hvað kemur út úr því. Ég hef líka heyrt mismunandi skoðanir í röðum öryrkjanna sjálfra hvort það eigi að viðhalda þessu aldurstengda örorkukerfi eða hvort það eigi að fara aðrar leiðir sem nú er verið að skoða í gegnum endurhæfingarkerfið og örorkumatið.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir framhaldsnefndaráliti félags- og tryggingamálanefndar um frumvarp til laga um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla. Málinu var vísað til nefndarinnar að nýju eftir 2. umr. og óskað eftir að ákveðnir þættir yrðu skoðaðir. Nefndin fjallaði um frumvarpið að nýju eftir að því hafði verið vísað til hennar að lokinni 2. umr. og fékk á sinn fund Bjarnheiði Gautadóttur og Hildi Jónsdóttur frá félags- og tryggingamálaráðuneyti og Kristínu Ástgeirsdóttur frá Jafnréttisstofu. Í framhaldi af umræðu í nefndinni voru gerðar nokkrar breytingar sem birtast á sérskjali. Í fyrsta lagi telur nefndin mikilvægt það markmið laganna í i-lið 1. gr., að vinna gegn kynbundnu ofbeldi, verði orðað þannig að unnið skuli gegn kynbundnu ofbeldi og áreitni. Í frumvarpinu eru hugtökin kynferðisleg og kynbundin áreitni tilgreind og koma þau fyrir víðs vegar í frumvarpinu. Hins vegar koma framangreind hugtök, þ.e. kynbundið ofbeldi, hvergi fram í 1. gr. frumvarpsins sem fjallar um markmið laganna og þykir nefndinni því nauðsynlegt að bætt verði úr því með fyrrgreindum hætti. Annað atriði sem skoðað var var í tengslum við það sama. Skilgreining á kynbundnu ofbeldi kom til umræðu, eins og áður sagði, og var niðurstaðan sú að æskilegt væri að skilgreina kynbundið ofbeldi og skilgreiningu bætt inn í 2. gr. frumvarpsins þar sem það er eitt af markmiðum laganna að vinna gegn slíku ofbeldi. Sú skilgreining sem lögð var til að yrði notuð er í samræmi við yfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna um afnám ofbeldis gegn konum. Einnig þykir nefndinni brýnt að kynbundin ofbeldisbrot fari ávallt fyrir dómstóla en komi ekki inn á borð kærunefndar jafnréttismála til úrskurðar. Þetta kom í framhaldi af umræðu um það að það er almennt fjallað um að kærunefnd eigi að fjalla um ákvæði laganna en til að taka af allan vafa þá er ekki hægt að ætlast til að kærunefnd fjalli um kynbundið ofbeldi heldur fari slík mál ávallt fyrir dómstólana og kærist þá þangað beint ef um slíkt er að ræða. Í þriðja lagi er vegna þeirra breytinga sem urðu um síðastliðin áramót á verkaskiptingu ráðuneyta vakin athygli á því að í frumvarpinu stendur hvarvetna „félagsmálaráðherra“ en ekki „félags- og tryggingamálaráðherra“ og gerð er tillaga um að þetta sé lagfært í frumvarpinu og fylgir því með sem breyting. Í fjórða lagi var mikill tími notaður í að ræða um Jafnréttisráðið og komu þar fram ýmsar tillögur um það með hvaða hætti skyldi tilnefna fulltrúa í ráðið. Þetta hafði verið til umræðu í nefndinni áður, fyrir 2. umr., og sýndist sitt hverjum. Eftir að hafa rætt ítarlega um málið varð sátt um að rétt þætti að rannsóknarstofa í kvenna- og kynjafræðum við Háskóla Íslands ætti fulltrúa innan ráðsins og var gerð tillaga um að fulltrúi rannsóknastofunnar bætist í ráðið frá þeirri tillögu sem var til afgreiðslu í 2. umr. Gildissvið 15. gr. frumvarpsins var jafnframt rætt. Fram kom að skýra þyrfti ákvæðið þannig að ljóst væri að það ætti ekki við um kosningar í nefndir, ráð og stjórnir á vegum hins opinbera þar sem um er að ræða kjörna fulltrúa. Þetta varðar það að ávallt skuli tilnefna bæði karl og konu þar sem óskað er eftir tilnefningum í ráð og nefndir. Það er tekinn af vafi um að ef verið er að kjósa í nefndir þá gildir þetta ákvæði ekki. En aftur þar sem óskað er eftir tilnefningum gildir það. Þar sem fyrirspurn um hvort þetta gilti um sjálft Jafnréttisráðið kom fram í umræðunni þá er það ítrekað í nefndarálitinu að ákvæði 15. gr. gildir um skipan í Jafnréttisráð. Það komu einnig fram í umræðu um 31. gr. frumvarpsins vangaveltur um kærurétt og hvernig lögunum skyldi fylgt eftir. Eftir að hafa fjallað um þá grein var komist að þeirri niðurstöðu að ekki þyrfti að koma með athugasemdir við hana í nefndarálitinu þar sem í gildandi lögum væri að finna samhljóða ákvæði. Þannig að við breyttum ekki þeirri grein þrátt fyrir mikla umræðu um hana í nefndinni. Samkvæmt 11. gr. frumvarpsins skal félags- og tryggingamálaráðherra innan árs frá alþingiskosningum leggja fyrir Alþingi tillögur til þingsályktunar um framkvæmdaráætlun í jafnréttismálum. Lagt er til í nýju bráðabirgðaákvæði að ráðherra leggi framangreinda þingsályktunartillögu fram í fyrsta skipti haustið 2008 á grundvelli ákvæðis 11. gr. Þetta er til þess að taka af allan vafa um hvenær vinna eigi slíka áætlun. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt með framangreindum breytingum sem gerð er tillaga um á sérstöku þingskjali, nr. 649, sem fylgir hér með. Undir nefndarálitið skrifa Guðbjartur Hannesson, formaður nefndarinnar, Ásta R. Jóhannesdóttir, Birkir Jón Jónsson, Árni Johnsen, Ármann Kr. Ólafsson, Jón Gunnarsson, Kristinn H. Gunnarsson, með fyrirvara, Pétur H. Blöndal, með fyrirvara, og Ögmundur Jónasson, með fyrirvara. Við 2. umr. var vottun sem er í bráðabirgðaákvæði laganna töluvert rædd. Það kom ekki mikið til umræðu aftur í nefndinni. Aftur á móti er ástæða til að vekja athygli á því að í framhaldi af þessari umræðu kom fram tillaga í kjarasamningum á milli aðila vinnumarkaðarins, ASÍ og Samtaka atvinnulífsins, um að vinna að slíkri vottun. Væntanlega verður gerð frekari grein fyrir þeirri tillögu í umræðunni en því ber að fagna og það verður þá vonandi til framkvæmda í samráði við félagsmálaráðherra og félagsmálaráðuneyti eftir að lögin hafa verið afgreidd. Ég vil að lokum þakka mjög gott samstarf um málið í félags- og tryggingamálanefnd og þann vilja sem þar hefur verið til þess að ná samstöðu um málið. Þó að skoðanir hafi verið skiptar og enginn af nefndarmönnum hafi kannski fengið allt sem hann hefði helst óskað þá náðist góð samstaða um þetta nefndarálit, framhaldsnefndarálit nefndarinnar.

Frú forseti. Hér er til umræðu framhaldsnefndarálit félags- og tryggingamálanefndar, um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla. Formaður nefndarinnar, hv. þm. Guðbjartur Hannesson, hefur rakið það nokkuð ítarlega og þess vegna mun ég ekki fara í það sérstaklega nema kannski einn þátt þess, þ.e. þann þátt sem snýr að Jafnréttisráði. Eins og kom fram í máli formannsins var talsvert rætt um skipan Jafnréttisráðs og ýmsir töldu að Rannsóknastofa í kvenna- og kynjafræðum við Háskóla Íslands ætti að eiga þar fulltrúa. Um Jafnréttisráðið, með leyfi forseta, segir, skv. 9. gr. frumvarpsins: „Jafnréttisráð skal starfa í nánum tengslum við Jafnréttisstofu og vera félagsmálaráðherra og framkvæmdastjóra Jafnréttisstofu til ráðgjafar við faglega stefnumótun í málum er tengjast jafnrétti kynjanna. Sérstök áhersla skal lögð á að jafna stöðu kynjanna á vinnumarkaði og samþættingu fjölskyldu- og atvinnulífs. Jafnréttisráð skal undirbúa jafnréttisþing í samráði við félagsmálaráðherra, sbr. 10. gr., og leggja fyrir það skýrslu um störf sín …“ - o.s.frv. varðandi hvernig greitt skuli fyrir starf í jafnréttisráði. Af þessu má ljóst vera að Jafnréttisráð, frú forseti, mun starfa mikið með Jafnréttisstofu og því tengjast mikið starfi félagsmálaráðherra. Því áleit ég sjálfur að rétt væri að rannsóknastofa eins og þessi ætti ekki heima þarna inni. Hins vegar voru mörg rök sem komu þar á móti og var nefndinni m.a. bent á að verkefni rannsóknastofunnar væru ekki með þeim hætti að hún væri að vinna fyrir Jafnréttisstofu og Jafnréttisráð. Að því sögðu gat ég svo sem fallist á þetta en reyndar finnst mér það svolítið sérstakt. Ég hefði einmitt haldið að það væri hlutverk rannsóknastofu eins og þessarar að meta störf og árangur þess sem Jafnréttisráð fæst við, árangur þess sem Jafnréttisstofa fæst við og árangur stjórnvalda og þar með félagsmálaráðherra. Þarna er Jafnréttisráðið komið með fulltrúa frá Rannsóknastofu í kvenna- og kynjafræðum við Háskóla Íslands, sem þýðir að rannsóknastofan er þá orðin hluti af öllu heildarbatteríinu og þar með ekki hlutlægur aðili í þeim skilningi. Þar með get ég ekki séð að sjálfstæði stofunnar gagnvart þessum atriðum sé fyrir hendi. Ég gef mér þá að Jafnréttisráð, Jafnréttisstofa og ráðuneytið muni ekki geta leitað sérstaklega til rannsóknastofunnar, sem ég hefði haldið að væri eitt af því sem stofan mundi sækjast eftir. Að því gefnu samþykkti ég stofuna inn og mun styðja þetta með þessum breytingum.

Hæstv. forseti. Ein einföld spurning til hv. þm. Ármanns Kr. Ólafssonar um Rannsóknastofu í kvenna- og kynjafræðum. Rannsóknastofan er hvorki stjórnsýslustofnun né leyfisveitandi eða eftirlitsaðili eða neitt slíkt heldur hreinræktuð vísindastofnun, háskólastofnun sem stundar rannsóknir í kvenna- og kynjafræðum og skrifar vísindagreinar - er sem sagt einungis vísindastofnun, rannsóknastofnun eins og nafnið gefur til kynna. Ég spyr því hv. þingmann: Hvaða tilfelli eru það sem Jafnréttisráð ætti að hans mati að leita sérstaklega til Rannsóknastofu í kvenna- og kynjafræðum með og hvernig stendur á því að hv. þingmaður lítur svo á núna að með því að rannsóknastofan sé inni í ráðinu sé hún ekki hlutlaus aðili gagnvart Jafnréttisráði? Ég átta mig ekki á því í hvaða tilfellum hv. þingmaður sér það fyrir sér að Jafnréttisráð ætti að þurfa að leita til Rannsóknastofu í kvenna- og kynjafræðum nema til að fá upplýsingar um þær rannsóknir og þann mikla fróðleik sem er til staðar innan stofnunarinnar.

Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir þessa spurningu frá hv. þm. Kolbrúnu Halldórsdóttur. Það er kannski einmitt þarna sem misskilningurinn lá í byrjun, ég taldi að hlutverk rannsóknastofunnar væri m.a. að rannsaka og skoða afleiðingar af því sem Jafnréttisráð og Jafnréttisstofa framkvæma. Mér er sagt að svo sé ekki og að því gefnu segi ég: Þá er það ekki á þann veg að rannsóknastofan leggi mat á störf Jafnréttisráðs, leggi mat á það sem ráðherra, Jafnréttisstofa, ráðið, jafnréttisþing o.s.frv. gerir. Þar sem um rannsóknastofu í þessum fræðum er að ræða hefði ég haldið að hún mundi rannsaka það hvað framkvæmdir stjórnvalda hefðu í för með sér. Ef svo er ekki hef ég misskilið þetta í upphafi, og segi því: Þá er augljóst að Jafnréttisráð og Jafnréttisstofa munu ekki leita eftir rannsóknum hjá þessum aðilum. Ég nefndi hlutlægnina og á við það að ef stofan er hluti af Jafnréttisráði getur Jafnréttisráð ekki leitað til hennar, ekki til aðila sem er í rauninni í Jafnréttisráði, varðandi það hvernig til hefur tekist með eitthvað sem ráðið hefur lagt til o.s.frv. Það er nú bara það sem ég átti við.

Hæstv. forseti. Ég þakka þetta svar. Mér finnst það skýrt, það gefur til kynna að hv. þingmaður hafi við umræður í nefnd áttað sig á því hlutverki sem Jafnréttisstofa gegnir. Eins og hann sagði er Rannsóknastofa í kvenna- og kynjafræðum ekki stjórnsýslustofnun sem hefur eftirlit með ráðuneytinu eða Jafnréttisráði. Ég tel hins vegar mjög dýrmætt að nú skuli fróðleikur sá sem er til staðar hjá rannsóknastofunni vera aðgengilegur við borðið hjá Jafnréttisráði, enda er því gert, skv. 9. gr. frumvarpsins og verðandi laga, að vera til ráðgjafar Jafnréttisstofu um alla faglega stefnumótun í málum sem tengjast jafnrétti kynjanna. Fróðleikurinn sem er til staðar hjá rannsóknastofunni er hvergi meiri, þar er uppspretta fróðleiks, þekkingar og kunnáttu sem nauðsynlegt er að hafa aðgengilega fyrir þá sem starfa í ráðinu.

Frú forseti. Ég gerði mér vissulega grein fyrir því að fróðleikur og þekking á jafnréttismálum væri sennilega hvergi jafnmikil og hjá Rannsóknastofu í kvenna- og kynjafræðum. Hins vegar taldi ég því ekkert til fyrirstöðu, þó að hún ætti ekki fulltrúa í nefndinni, að hægt væri að leita til hennar. Mér fannst það augljóst þótt hún ætti ekki fulltrúa í nefndinni að hægt væri að leita til hennar. Ég hélt líka að Jafnréttisráð vildi hafa þann möguleika, kannski eftir eitt, tvö eða þrjú ár, að rannsóknastofan, sem hefur þessa miklu þekkingu, stæði fyrir utan svo að hægt væri að biðja hana að leggja sjálfstætt mat á það hvernig til hefði tekist og þá gera rannsóknir á því. Að hægt væri að bera þær rannsóknir saman við aðrar rannsóknir sem aðrir hefðu gert í öðrum löndum eða rannsóknastofan hefði gert gagnvart einhverjum öðrum aðilum. En eins og þessu er stillt upp hér sé ég ekki að það sé hægt, því miður. Ég hefði haldið að það væri einmitt mikils virði að leitað yrði til þeirra þegar á þyrfti að halda, hún væri sjálfstæður aðili sem Jafnréttisráð og Jafnréttisstofa gætu leitað til til að meta hvernig til hefði tekist með einstök atriði. Nú er búið að útiloka það, það skýrðist í umræðunni. En ég tek fram að ég hélt aldrei, og hef aldrei túlkað það þannig, að rannsóknastofan væri opinber eftirlitsaðili, ég skildi það aldrei þannig.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka fyrir það að málið skyldi hafa verið tekið til ítarlegrar umfjöllunar á nýjan leik í nefndinni eftir 2. umr. Vissulega stóðu nokkuð mörg atriði út af vegna þess skamma tíma sem gefist hafði í umfjöllun um málið í nefndinni eftir 1. umr. og í 2. umr. komu í ljós ágreiningsefni sem nauðsynlegt var að skoða betur. Málið var tekið á dagskrá nefndarinnar á þremur fundum ef ekki fjórum og átti ég þess kost að sitja sem varamaður hv. þm. Ögmundar Jónassonar á tveimur af þessum fundum eftir 2. umr. Ég vil sérstaklega fagna viðbótum við 2. gr., að ákveðið hafi verið að leggja til að hugtakið kynbundið ofbeldi verði skilgreint í 2. gr. og þá með þeim hætti sem Mannréttindaskrifstofa Íslands lagði til, þ.e. á þann veg sem Sameinuðu þjóðirnar hafa mælst til að þjóðir geri við skilgreiningu á kynbundnu ofbeldi. Ég tel þetta til mikilla bóta og er afar þakklát fyrir að þetta skyldi hafa náð fram að ganga. Ég fagna einnig breytingunum á 8. gr., þ.e. skipan Jafnréttisráðs. Mér var mikið í mun, eins og kom fram í 2. umr. um málið, að Rannsóknastofa í kvenna- og kynjafræðum ætti fulltrúa í Jafnréttisráði. Ég fagna því að nefndin skyldi opna augu sín fyrir því að það var vanhugsuð ráðstöfun, sem kom fram í breytingartillögu frá nefndinni við 2. umr., að taka rannsóknastofuna út. Nú er hún komin aftur inn í Jafnréttisráð og ég er mjög sátt við það og fagna því. Mig langar hins vegar til að segja varðandi skipan Jafnréttisráðsins: Mér finnst að betur hefði farið á því að félagasamtökin þrjú, sem þurfa að koma sér saman um tvo fulltrúa í ráðinu, og er ég þá að tala um Femínistafélag Íslands, Kvenfélagasamband Íslands og Kvenréttindafélag Íslands, hefðu fengið einn fulltrúa hvert í stað þess að þurfa að skiptast á um tvo fulltrúa. Það segi ég fyrst og fremst vegna þess að um tvö rótgróin félagasamtök er að ræða sem lengi hafa starfað að jafnréttismálum. Kvenfélagasamband Íslands er samband allra kvenfélaga á landinu - ég hef ekki tölu á þeim en þau eru æðimörg og eiga enn fullt erindi - og ég tel fullkomlega eðlilegt og rétt að sambandið hafi fastan fulltrúa í Jafnréttisráði. Ég tel líka að hið 101 árs gamla Kvenréttindafélag Íslands hefði verðskuldað að eiga fastan fulltrúa í Jafnréttisráði og sömuleiðis hið nýja félag, Femínistafélag Íslands, sem kemur inn á vettvanginn með nýja strauma, ef svo má segja. Ég hefði talið fullkomlega eðlilegt að Femínistafélagið fengi sinn sjálfstæða fastafulltrúa í Jafnréttisráði. Ekki síst hefði mér þó þótt eðlilegt að Kvenréttindafélag Íslands, sem er 101 árs gamalt félag, eins og ég sagði, og hefur í gegnum þykkt og þunnt náð að halda á lofti baráttu fyrir jafnrétti kynjanna á Íslandi, hefði fengið sinn sjálfstæða og fasta fulltrúa. Kvennaathvarfið og Stígamót hefðu í sjálfu sér einnig verðskuldað hvort sinn fulltrúa í ráðinu en eins og hv. formaður nefndarinnar sagði þarf að gera málamiðlanir. Ég veit að það var talsvert gagnrýnt þegar nefnd Guðrúnar Erlendsdóttur skilaði af sér tillögu um 18 manna Jafnréttisráð, menn voru alls ekki á eitt sáttir um það. Tillagan sem lögð var fram af ráðherranum um 8 manns hefur þó tekið þeim breytingum að nú er verið að tala um 11 manna ráð. Málamiðlunin er að mörgu leyti skiljanleg en sjálf hefði ég viljað geta gengið eilítið lengra. Ég þarf svo sem ekki að segja meira um Rannsóknastofu í kvenna- og kynjafræðum. Það kom fram í andsvari mínu hvaða augum ég lít þann mikla þekkingarbrunn sem þar er til staðar, hversu mikilvægt er að hafa hann aðgengilegan fyrir allt ráðið. Mig langar hins vegar til að segja hér, hæstv. forseti, örfá orð um 15. gr. Það er ítrekað í framhaldsáliti nefndarinnar að ákvæði 15. gr. gildi um skipan Jafnréttisráðs. Mig langar að beina athygli fólks að því að í frumvarpinu sjálfu, á bls. 24, þar sem fjallað er um 15. gr., segir um undanþáguákvæðið í greininni að lagt sé til að tilnefningaraðila sé heimilt að víkja frá því skilyrði að tilnefna eigi bæði karl og konu og það sé síðan í verkahring ráðherra, ef ég man rétt, að velja á milli og tryggja að sem jöfnust kynjahlutföll séu í nefndunum sem heyra undir 15. gr. Þá er sagt að þegar hlutlægar ástæður leiða til þess að ekki sé mögulegt að tilnefna bæði karl og konu sé heimilt að víkja frá því ákvæði. Dæmi um slíkt eru nefnd í textanum um 15. gr. og segir þar um félagasamtök þar sem félagsmenn eru nær eingöngu af öðru kyninu, svo sem hjá Kvenfélagasambandi Íslands og Kvenréttindafélagi Íslands, að víkja megi frá meginreglunni. Einnig er Félag ábyrgra feðra nefnt hér, sem hefur nú breytt um nafn og heitir Félag um foreldrajafnrétti, en þar eru karlar í miklum meiri hluta eins og kom fram við 2. umr. málsins. Þannig að þó svo að nefndin ítreki að ákvæði 15. gr. gildi um skipan Jafnréttisráðs vil ég benda á að undanþáguheimildin í greininni gildir um þau félög þar sem yfirgnæfandi meiri hluti er af öðru kyninu. Ég vil einnig ítreka það sem ég sagði við 2. umr., fyrirvari Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs við málið lýtur ekki hvað síst að hugmyndum um vottunarkerfi. Fram kemur í nefndaráliti, sem dreift var á þskj. 535, að vottunarkerfi fyrir framkvæmd jafnréttisáætlana og jafnlaunakerfa hjá þeim aðilum sem lögin ná til sé í sjálfu sér nýjung og ég er ekki farin að sjá að sú hugmyndafræði sem að baki liggur sé með þeim hætti að betri árangur náist í baráttunni fyrir jafnrétti kynjanna með því að setja slíkt vottunarkerfi upp. Ég er ansi hrædd um að þetta geti orðið þunglamalegt og fjárfrekt og að erfitt verði að framkvæma þessar hugmyndir. Ég hef því enn þær efasemdir sem ég lýsti hér við 2. umr. um þessar hugmyndir og það bráðabirgðaákvæði sem lýtur að þessu vottunarkerfi. Ég er ekki sammála þeirri fullyrðingu, sem kemur fram í nefndarálitinu, að opinber vottunarframkvæmd jafnréttisstefnu ætti að geta orðið eftirsóknarvert takmark fyrirtækja og stofnana. Ég er hins vegar á því að það ætti að vera eftirsóknarvert takmark fyrirtækja og stofnana að tryggja jafnrétti kynjanna hver á sínu gólfi. Ég tel að það sé hugsjón fólks út um allt samfélag að uppfylla ákvæði jafnréttislaga. Því oftar og betur sem við tölum um þessi mál hér á Alþingi Íslendinga og því betur sem við gerum úr garði þau lög og þær reglur sem varða jafnrétti kynjanna, því meiri líkur eru á að stofnanir og fyrirtæki úti í samfélaginu viti hvað til þeirra friðar heyrir í þessum efnum og það sé í raun og veru sameiginleg skylda okkar allra að rétta hlut kvenna. Þetta snýst auðvitað fyrst og síðast um það.

Frú forseti. Hér er verið að ræða frumvarp til laga um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla. Ég fagna þessari umræðu um jafnréttismál, við þokumst eitt og eitt skref í átt að markmiðinu þó svo að við okkur blasi að enn er t.d. launamisrétti á vinnumarkaði, þar þarf að herða róðurinn eins og víða í þessum málaflokki. Ég vil sérstaklega lýsa yfir ánægju með breytingartillögu við 11. gr. í frumvarpinu en þar segir, með leyfi forseta: „Skal félags- og tryggingamálaráðherra leggja fyrir Alþingi tillögu til þingsályktunar um framkvæmdaáætlun í jafnréttismálum í fyrsta skipti á grundvelli ákvæðisins haustið 2008 sem gilda skal til vors 2012.“ Ég fagna þessari grein því að ég tel að framkvæmdaáætlun sé til góðs. Ég velti aftur á móti fyrir mér 8. gr. þar sem lögð er til fjölgun fulltrúa í Jafnréttisráði. Ég skil ekki hvað liggur þar að baki, frú forseti.

Frú forseti. Nú er frumvarp um jafnan rétt kvenna og karla komið til 3. umr. Mikil vinna liggur að baki því, bæði á undirbúningsstigi sem og í þinglegri meðferð í vetur. Það hefur fengið góða umfjöllun og gerðar hafa verið á því jákvæðar breytingar en ég vil taka fram að málið hefur verið lengi til umfjöllunar og umræðu úti í þjóðfélaginu. Ég ætla sérstaklega að taka til umræðu bráðabirgðaákvæði frumvarpsins um vottun. Töluvert var um það rætt í meðferð þingsins á fyrri stigum að setja inn ákvæði um að hægt væri að þróa vottunarkerfi með þeim aðferðum sem frumvarpið að öðru leyti felur í sér. Í fjórða ákvæði til bráðabirgða í lögunum segir að félagsmálaráðherra skuli sjá til þess að þróað verði sérstakt vottunarkerfi á framkvæmd stefnu um launajafnrétti, um jafnrétti við ráðningar, uppsagnir o.s.frv. Þetta atriði hefur verið sérstaklega mikið áhugamál hjá fyrirtækjum í landinu. Samtök atvinnulífsins hafa haldið þessari aðferð á lofti. Það er mjög jákvætt þegar atvinnulífið sjálft hefur frumkvæði að aðferðum sem í þeirra huga gætu dugað til að auka jafnrétti í landinu. Þar með er ég ekki að segja að aðrar aðferðir séu ekki líka til þess bærar. En mér finnst það mjög áhugavert þegar Samtök atvinnulífsins og atvinnulífið hefur áhuga á slíkum þáttum og mjög jákvætt. Vegna þessa máls og þeirrar umræðu sem það hefur fengið langar mig að draga fram að í þeim samningum sem nú er nýlokið, kjarasamningum milli ASÍ og Samtaka atvinnulífsins, sem ég held að hafi að mörgu leyti verið afar merkir samningar - mér fannst aðilar vinnumarkaðarins sýna mjög mikla ábyrgð gagnvart því efnahagsástandi og þeim stöðugleika sem við þurfum að ná í þjóðfélaginu, þótt auðvitað þyki sumum kannski vera gengið lengra á einu sviðinu en öðru, ég ætla ekki að leggja neitt mat á það. Aðalatriðið er að samningar náðust nokkuð hratt og ég held að þeir muni reynast okkur vel á þeim mánuðum og árum sem fram undan eru. Í tengslum við samningana var gerð bókun um jafnréttisáherslur. Mér þykir ánægjulegt að samkomulag skuli hafa tekist milli aðila vinnumarkaðarins og mig langar í þessari umræðu til að lesa þessa bókun upp eins og hún er samþykkt af aðilum vinnumarkaðarins, með leyfi forseta: „Jafnir möguleika kvenna og karla til starfa, starfsþróunar og launa er hagsmunamál launafólks og fyrirtækja. Aðilar munu því vinna saman að eftirtöldum verkefnum á samningstímanum. Þróað verði vottunarferli sem fyrirtæki geta nýtt sér og fela í sér vottun á framkvæmd stefnu um launajafnrétti og jafna möguleika kynjanna til starfa og starfsþróunar. Gerð verði úttekt á launamyndun á vinnumarkaði með sérstöku tilliti til launamyndunar kvenna og karla. Sérstaklega verði kannað samstarf við Hagstofu Íslands um rannsókn á launamyndun kvenna og karla á grundvelli gagnasafns Hagstofunnar. Aukin verði fræðsla um jafnrétti á vinnumarkaði með aðgengilegu kynningar- og fræðsluefni fyrir launafólk og fyrirtæki með það að markmiði að styðja starf fyrirtækja og starfsmanna í jafnréttismálum. Slíkt efni verði jafnframt aðgengilegt fyrir alla sem annast mannauðsstjórn og ráðgjöf.“ Enn fremur er að finna framkvæmdaáætlun í bókuninni þar sem fram kemur að menn telji að þessu þurfi að koma í framkvæmd eins fljótt og auðið er og skuli vera tilbúið fyrir árslok 2009. Það er líka stefnt að því að kynningar- og fræðsluefni verði tilbúið fyrir árslok 2008. Í þessu efni finnst mér ástæða til að taka fram að þetta fellur að mörgu leyti vel við stefnumótun ríkisstjórnarinnar í jafnréttismálum. Ég vil gjarnan draga það fram að ríkisstjórnin hefur sett sér háleit markmið í jafnréttismálum á kjörtímabilinu, m.a. í því að jafna launamun kvenna og karla. Á vegum félagsmálaráðherra og fjármálaráðherra starfa nefndir sem hafa það verkefni sérstaklega að huga að jöfnun óútskýranlegs launamunar kynjanna. Nefndirnar eru þrjár en tvær hafa þessu sérstaka hlutverki að gegna, önnur nefndin hefur það verkefni að fjalla um almenna vinnumarkaðinn og hin nefndin hefur það verkefni að skoða opinbera markaðinn. Þar kemur hreinlega fram að þessi óútskýrði launamunur skuli helmingaður á kjörtímabilinu og enn fremur að leita skuli leiða og leggja fram áætlun um það hvernig bregðast megi sérstaklega við kvennastéttum og launamun þar. Vegna þessara, að ég vil segja, mjög svo metnaðarfullu markmiða ríkisstjórnarinnar finnst mér sérstaklega gleðilegt að á því sé að myndast skilningur í þjóðfélaginu að allir þurfi að leggjast á eitt til að leysa úr þessum vanda. Við þekkjum það hér, þingheimur, að menn hafa kannski haft mismunandi skoðanir á því hvaða leiðir eru bestar og tiltækastar, en aðalatriðið er að markmið manna sé það sama. Þegar um er að ræða sambærileg störf, þegar um er að ræða sambærilega ábyrgð og ekkert skilur að nema kyn þá er ekki hægt að líða launamun. Maður veltir líka fyrir sér af hverju slíkur launamunur er til staðar og ég veit að engin einhlít svör eru við því. Ég er viss um að við höfum mörg ákveðna tilfinningu fyrir því að sumt af þessu liggi djúpt niðri og verði erfitt að leysa. En það skiptir miklu máli að maður finni þennan skýra vilja, frú forseti, frá stjórnvöldum til að bregðast við þessum vanda og að við viljum ekki að þjóðfélagið sé með þessum hætti. Ég fæ ekki betur séð en að þessi bókun frá aðilum vinnumarkaðarins sé mjög skýr að þessu leyti, menn sjá að við verðum að gera einhverja bragarbót í þessum málum. Það geta ekki verið hagsmunir fyrirtækja í landinu að fá ekki það besta út úr starfsfólki sínu, og það gerist ekki ef einhver óánægja er til staðar eða ef menn halda að þeir fái ekki þá umbun sem sanngjörn er fyrir sömu störf á sama stað. Vandinn er auðvitað helst sá að finna út úr því hvað eru sambærileg störf, það er gömul saga og ný. Ég hef að gamni mínu verið að velta þessu fyrir mér undanfarið og verið að spekúrlera í því hvaðan þessi tilfinning kemur. Af hverju lenda konur oft með lægri laun en karlar eftir ákveðinn tíma? Maður hefur það á tilfinningunni að þær byrji á svipuðum launum en verði svo einhvern veginn eftir. Það væri fróðlegt fyrir þá sem eru að rannsaka jafnréttismál, og hér hefur verið fjallað um Rannsóknastofu í kvenna- og kynjafræðum og verkefni hennar - ég tek undir það sjónarmið hvað varðar Jafnréttisráð, ég vona að það þýði ekki að hún sé orðin bundnari í rannsóknum sínum. Að mörgu leyti hefði verið betra að rannsóknastofan hefði verið fyrir utan Jafnréttisráð en ég ætla svo sem ekki að leggja frekari dóm á það. Það er í raun og veru óþolandi að við skulum þurfa að vera ræða þessi jafnréttismál, en við þurfum þess. Maður spyr sig: Hvar byrjar þetta? Þeir sem eru fremst í þessum fræðum ættu að velta því fyrir sér hvar munurinn byrjar. Borin var fram fyrirspurn til hæstv. heilbrigðisráðherra frá hv. þm. Kolbrúnu Halldórsdóttur, um bleikt og blátt, sem mér var nú reyndar ekkert að skapi - ég var ósammála þeirri hugmynd að kynjahlutverk fælust í bleika og bláa litnum. En það er samt fróðlegt að velta því fyrir sér hvað börn í barnaskóla segja þegar þau eru spurð að því hvað þau ætli að verða þegar þau séu orðin stór. Börnin eru alin upp á heimili þar sem móðirin er útivinnandi eins og faðirinn, maður heldur að maður sé að ala upp stelputöffara en svo vilja þær verða flugfreyjur. Það finnst okkur ómögulegt. Það er því að mörgu að gá í þessu. En ég held að við leysum þessi mál ekki í einu vetfangi. Við gerum það með því að vera vakandi fyrir þessum hlutum og líta ekki á þetta sem óleysanlegt vandamál, alls ekki líta svo á. Að öðru leyti vil ég fagna því að frumvarpið fær brautargengi og að við sjáum fram á að það verði samþykkt innan tíðar. Ég vil óska hæstv. félags- og tryggingamálaráðherra til hamingju með það og vona að það verði okkur til góðs.

Virðulegi forseti. Sú breyting sem gerð var á þingsköpunum fyrir jól fól m.a. í sér að heimilt var að vísa málum til nefndar milli 2. og 3. umr. ef breytingar voru gerðar á málinu við 2. umr. þess. Það dugði og ósk aðeins eins þingmanns dugir til þess að fá það fram að málið fari aftur til athugunar milli umræðna í viðkomandi þingnefnd. Ég tek alveg undir það sem kom fram hjá hv. þm. Kolbrúnu Halldórsdóttur um ágæti þess að þetta hafi verið gert. Það varð til þess að málið fékk frekari athugun í tilgreindum afmörkuðum þáttum þess sem nefndarmenn vildu ræða frekar og málið tekur breytingum sem eru til bóta að mati þeirra sem flytja breytingarnar og standa að þeim. Það er með þær breytingar eins og breytingarnar á þingsköpunum í vetur, að þær voru til bóta, virðulegi forseti, og það mætti hv. þingmaður hafa í huga. Um það sem kemur fram í nefndaráliti þar sem nafn mitt er með fyrirvara vil ég segja að ástæðan fyrir honum er sú að ég er andvígur 2. mgr. í 15. gr. frumvarpsins og ég gerði grein fyrir því við 2. umr. málsins og greiddi atkvæði gegn því ásamt félögum mínum í þingflokki Frjálslynda flokksins. Þetta ákvæði var tekið til umræðu í nefndinni milli 2. og 3. umr. og í nefndarálitinu að það er skýrt þannig að ákvæðin nái ekki til kosninga hjá hinu opinbera í ráð, nefndir og stjórnir heldur aðeins til tilnefninga. Það er út af fyrir sig til bóta að hafa þetta skýrt þannig að það liggi þá fyrir að þegar kosið er í nefndir á vegum sveitarstjórna eða annarra opinberra aðila þar sem fer fram beinlínis kosning gildi ekki ákvæði 15. gr., sem þýðir það að sá sem tilnefnir aðila eða hefur afl til að fá mann kjörinn ræður því einn hver er kjörinn og um það snýst málið af minni hálfu. Fyrirvarinn er sem sé til að halda til haga afstöðu minni sem gerð var grein fyrir við 2. umr. málsins og minna á að þetta ákvæði frumvarpsins tók ekki þeim breytingum að ég teldi rétt að falla frá henni. Ég ítreka hana því þannig að hún liggi fyrir. Það mun hins vegar ekki koma fram í atkvæðagreiðslu við 3. umr. því að þetta ákvæði frumvarpsins kemur ekki til atkvæða að nýju og ég og félagar mínir munum greiða atkvæði með þeim breytingartillögum sem nefndin stendur að að flytja og síðan greiða atkvæði með frumvarpinu í heild. Ég vil aðeins víkja að skipan Jafnréttisráðs. Það kom fram í máli hv. þm. Kolbrúnar Halldórsdóttur að tiltekin samtök eiga að standa að tilnefningu í Jafnréttisráð, þ.e. Kvenfélagasambandið og Kvenréttindafélag Íslands og líklega einnig Stígamót og Samtök um kvennaathvarf, og þau væru undanþegin ákvæði 15. gr. um að tilnefna bæði karl og konu. Ég er ekki alveg sammála þessari túlkun þingmannsins á þessu ákvæði. Tilnefningaraðila er heimilt að víkja frá skilyrðinu um að tilnefna bæði karl og konu þegar hlutlægar ástæður leiða til þess að ekki er mögulegt að tilnefna bæði karl og konu. Ég tel að þær ástæður eigi ekki við um þessa tilnefningaraðila því þessi félagasamtök hafa sínar eigin reglur og geta hagað þeim eins og þeim sýnist. Þeim er það algerlega frjálst að hafa samtökin opin fyrir karla og konur, þannig að ég kalla það ekki hlutlæga ástæðu sem heimilar undanþáguna ef samtökin neita að leyfa karlmönnum að vera aðilar að samtökunum. Ég held einmitt að það sé markmið þessara laga að brjóta niður slíka kynjamúra utan um einstök samtök. Ég held að það væri í anda þessara laga að þau samtök sem hv. þingmaður nefndi breyttu samþykktum sínum ef þess er þörf, ég þekki það ekki, það getur vel verið að það séu ekki neinar girðingar fyrir aðild karlmanna að þeim. Ef svo er finnst mér að til þess að þau vinni í anda þessa frumvarps verði þau að breyta reglum sínum og heimila karlmönnum aðild að samtökunum og tilnefna síðan í Jafnréttisráð bæði karl og konu. Þannig sækjum við fram í jafnréttismálum. Við sækjum ekki fram með því að viðhalda kínamúrum og aðskilnaðarstefnu í þjóðfélaginu, það er hið gagnstæða við það sem að er stefnt. Ég gerði athugasemdir við skýringu á 1. gr., i-lið í frumvarpinu, um kynbundið ofbeldi, þar sem hún var einhliða, hún skilgreindi það ofbeldi aðeins þannig að í hlut ættu karlar og þolendur væru konur. Þessu hefur verið breytt í meðförum nefndarinnar þannig að það ofbeldi gildir auðvitað í báðar áttir sem eðlilegt er og ég fagna því að nefndin hafi tekið af skarið með það og við munum að sjálfsögðu styðja þá breytingartillögu eins og aðrar sem hér eru á þingskjalinu. Ég vil þó segja og taka undir álit hv. þm. Hönnu Birnu Jóhannsdóttur, að skipan Jafnréttisráðs eða fjöldi þeirra sem þar sitja er allt of mikill að mínu viti. Það er verið að fara í ranga átt með því að fjölga úr 10 í 11. Að mínu viti ætti að fækka í Jafnréttisráði, niður í 5 eða 7, því að ef ráð á að vera skilvirkt þarf það að geta komið sér saman um meginatriði sem það fæst við og á tiltölulega skömmum tíma. Því fleiri sem í hlut eiga í þeirri vinnu þeim mun ólíklegra er að menn nái því að gera slíkt með nægilega skilvirkum hætti. Þess vegna er fjölgunin í ranga átt. Stjórnmál eru auðvitað ekki bara að lýsa skoðun sinni og standa einn að henni, heldur eru þau list hins mögulega og það mögulega er auðvitað að ná samkomulagi. Það er alltaf afrakstur þess sem Alþingi gerir, það er samkomulag á milli flokka og á milli manna. Ég sagði við formann nefndarinnar þegar hann stóð frammi fyrir þeim vanda að það var stíf krafa um fjölgun í Jafnréttisráði að ég mundi standa að baki honum í þeirri niðurstöðu sem hann kæmist að, hann hefði það verkefni að reyna að gera tillögu um samkomulag sem hann teldi líklegt til að vera samþykkt og ég sagði einfaldlega við hann: Þegar þú ert kominn með tillögu sem þú telur að þú getir náð fram skal ég styðja þig. Þess vegna stend ég að því að greiða þessari tillögu atkvæði þó að hún sé ekki í þá átt sem ég tel skynsamlegt. Ég geri einfaldlega grein fyrir þeirri afstöðu og svo sjáum við bara til og vonandi reynist Jafnréttisráð vel starfhæft og afsannar allar hrakspár um það að með auknum fjölda nefndarmanna séu lakari starfsaðstæður í ráðinu en það verður að koma í ljós. Ég vil þó benda á, sem er svolítið eftirtektarvert, sérstaklega fyrir okkur stjórnmálamennina, að umræðurnar hafa mikið til snúist um hverjir fái að vera í Jafnréttisráðinu og það hefur verið aðalhitinn í seinni hlutanum í umræðunni hér í þinginu um þetta mál. Þegar frumvarpið er lesið, og það er náttúrlega skrifað af kansellíinu, þá átta menn sig auðvitað á því að Jafnréttisráðið er ekkert aðalatriði í þessu. Í 9. gr. frumvarpsins, um hlutverk Jafnréttisráðs, stendur að það eigi að vera til ráðgjafar félagsmálaráðherra og framkvæmdastjóra Jafnréttisstofu. Það er eins konar ráðgjafarbatterí, rétt eins og Alþingi var í gamla daga þegar það var endurreist 1845, það var svona ráðgjafarþing. Þarna finnst mér svolítið verið að spila með stjórnmálamennina, að láta þá deila um þetta sem er ekki aðalatriði málsins. Aðalatriði málsins er auðvitað Jafnréttisstofan, það er kansellíið sjálft, embættismennirnir, þar liggja völdin, þar liggja verkefnin sem á að taka á.  Mér finnst að mörgu leyti að þau verkefni séu pólitísks eðlis í sjálfu sér og ættu að vera á hendi Jafnréttisráðs fremur en Jafnréttisstofu. En svona eru hlutirnir orðnir, virðulegi forseti, og ég ætla ekki að reyna að snúa þessu við á lokastigum málsins í þinginu.

Hæstv. forseti. Já, það var sannarlega mjög mikið talað um skipan Jafnréttisráðs í seinni yfirferð nefndarinnar um málið. Til að halda til haga afstöðu minni í þeim efnum þó að ég hafi verið alveg sátt við tillögu nefndarinnar sem Guðrún Erlendsdóttir stýrði á sínum tíma, að hafa Jafnréttisráð stórt, enda væri það ráðgjafarráð fyrir þessa mikilvægu stofnun Jafnréttisstofu sem hv. þingmaður lýsti hvað sýsla ætti með, þá var ég samt sem áður ekki ósatt við þá málamiðlunartillögu sem ráðherrann kom með þegar hann lagði til að átta manns yrðu í ráðinu. Síðan ráðherrann kom með þá tillögu í frumvarpinu hafa hlutirnir breyst, þremur fulltrúum hefur verið bætt við að frumkvæði félags- og tryggingamálanefndar, þ.e. einum frá Félagi um fjölskyldujafnrétti, sem hét áður Félag ábyrgra feðra, einum frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga og í þriðja lagi fær þríeykið Femínistafélag Íslands, Kvenfélagasamband Íslands og Kvenréttindafélag Íslands tvo fulltrúa í stað eins sem viðkomandi aðilar áttu að skipta á milli sín. Það er vissulega búið að fjölga um þessa þrjá fulltrúa og ég geri ekki ágreining um það úr því að Rannsóknastofa í kvenna- og kynjafræðum fór inn á síðari stigum. En ég setti mig ekki upp á móti tillögu ráðherrans í byrjun þannig að það sé alveg á hreinu. Það að pólitíkin sé list hins mögulega er auðvitað alveg rétt og hvað varðar hið mikilvæga hlutverk Jafnréttisstofu þá lít ég svo á að fjölskipað stjórnvald, eins og Jafnréttisráð er, skipti í raun verulegu máli fyrir stuðning Jafnréttisstofu og víðsýni hennar að hafa öfluga fulltrúa sér við hlið í Jafnréttisráði og ég held að allir átti sig á að það er eftirsóknarvert að eiga þar sæti, vilji menn leggja sín lóð á vogarskálarnar í baráttunni fyrir jafnrétti kynjanna.

Virðulegi forseti. Aðeins vegna þess sem kom fram undir lokin í máli hv. þingmanns að Jafnréttisráð væri fjölskipað stjórnvald. Ég er ekki viss um að rétt sé að taka þannig til orða. Mér sýnist 9. gr. vera þannig úr garði gerð að Jafnréttisráð sé til ráðgjafar og ég held að það geti ekki verið stjórnvald. Kannski misskil ég orðið „stjórnvald“ en mér finnst Jafnréttisráð bara vera ráðgjafaraðili en ekki stjórnvald, stjórnvald er einmitt Jafnréttisstofa. Það má auðvitað fara fram og aftur yfir það hvernig mönnum sýnist skipan Jafnréttisráðs eigi að vera. Ég tel t.d. að rannsóknaraðili eigi ekki að vera í Jafnréttisráði, aðili sem hefur það hlutverk að afla upplýsinga á ekki að vera í aðstöðu þar sem á að lýsa pólitískum skoðunum eða viðhorfum, mér finnst hann ekki vera á réttum stað. En þetta var krafan og það var ákveðið að verða við henni og leita samkomulags og það er bara þannig að aðrir hafa aðra skoðun en ég í þessum efnum og ég get ekki haldið því fram að mín sé rétt og önnur röng. Þetta er bara viðfangsefnið í stjórnmálunum að þar þarf alltaf að vera meðalhóf og skynsemi í öllum hlutum og Frjálslyndi flokkurinn hefur svolítið reynt að sýna það í þinginu í vetur að hann er talsmaður meðalhófsins í mörgum ef ekki öllum málum.

Hæstv. forseti. Hitt atriðið sem mig langaði til að hafa nokkur orð um í ræðu hv. þm. Kristins H. Gunnarssonar, er 15. greinin og sú athugasemd sem hann gerði við orð mín þar. Ég sé ekki betur en textinn á bls. 24 í frumvarpinu, í athugasemdum við 15. gr., sé mjög skýr. Þar segir, með leyfi forseta: „Þó er lagt til að tilnefningaraðila sé heimilt að víkja frá framangreindu skilyrði“ - þ.e. um að tilnefna karl og konu - „þegar hlutlægar ástæður leiða til þess að ekki er mögulegt að tilnefna bæði karl og konu. Dæmi um slíkt eru félagasamtök þar sem félagsmenn eru nær eingöngu af öðru kyninu, svo sem hjá Kvenfélagasambandi Íslands, Kvenréttindafélagi Íslands og Félagi ábyrgra feðra. Þegar nær eingöngu er um að ræða annað kynið í viðkomandi félagi lítur frumvarpshöfundur svo á að það séu hlutlægar ástæður og þess vegna eru þessi þrjú félög eða félagasamtök nefnd í textanum um 15. gr. Ég lít svo á að hér sé undanþáguheimildin beinlínis hugsuð fyrir þá aðila sem þarna eru taldir upp. Um hitt get ég svo verið sammála hv. þingmanni að auðvitað er það tímanna tákn að félag eins og Kvenfélagasamband Íslands eða Kvenréttindafélag Íslands eigi að geta verið opið fyrir karla. Ég hef svo sem enga sérstaka ástríðu fyrir því að opna það félag mikið fyrir karlmönnum, enda læt ég þeim sem starfa þar innan dyra eftir að taka ákvarðanir fyrir sitt félag. En mér finnst þetta afar ljóst af því hvernig textinn er settur hér upp. Síðan örfá orð, hæstv. forseti, um hið fjölskipaða stjórnvald. Það er auðvitað rétt hjá hv. þingmanni að nær hefði verið að ég hefði orðað þetta svo að Jafnréttisstofa, sem vissulega er stjórnvaldið, hefði fjölskipaðan bakhjarl í ráðgjafarráðinu, Jafnréttisráði.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um þingfararkaup alþingismanna og þingfararkostnað, nr. 88/1995, með síðari breytingum. Að flutningi frumvarpsins standa auk mín fulltrúar í forsætisnefnd, varaforsetar þingsins, aðrir en fulltrúi Vinstri grænna, þ.e. Þuríður Backman 2. varaforseti, en flokkur hennar átti ekki aðild að þeim breytingum á þingsköpum sem þetta mál er sprottið úr. Eins og hv. alþingismenn muna var samhliða frumvarpi til laga um breytingu á lögum um þingsköp Alþingis, sem lagt var fram á Alþingi á haustþingi, gert samkomulag á milli þingflokkanna sem að því stóðu um að bæta starfsaðstöðu alþingismanna, ekki síst stjórnarandstöðuþingmanna, með ýmsum ráðum. Samkomulag náðist m.a. um að formenn stjórnarandstöðuflokka, sem jafnframt eru alþingismenn, og þingmenn Norðvestur-, Norðaustur- og Suðurkjördæmis fái aðstoðarmenn sem vinni að tilteknum verkefnum í þágu viðkomandi kjördæmis vegna skyldustarfa þingmanna. Ég tel löngu tímabært að formenn stjórnmálaflokka sem ekki eru jafnframt ráðherrar - það þýðir í reynd formenn stjórnarandstöðuflokkanna á Alþingi - fái aðstoðarmenn líkt og ráðherrar hafa haft um langan tíma eða allt frá 1970 er sett voru ný lög um Stjórnarráðið. Starf formanna flokkanna er ærið annasamt ekki bara á vettvangi innra starfs þeirra í flokkunum heldur fyrst og fremst í hinni almennu þjóðfélagsumræðu, bæði á Alþingi, í fjölmiðlum og á margvíslegum fundum og ráðstefnum. Ég tel að það sé réttmætt að þingið leggi þeim forustumönnum þess sem mest mæðir á þá aðstoð sem tök eru á og létti þannig undir. Ég tel einnig að hér sé mikilvægt skref stigið með því að veita þeim þingmönnum sem kosnir eru í hinum víðfeðmu kjördæmum, Norðvesturkjördæmi, Norðausturkjördæmi og Suðurkjördæmi, rétt til þess að fá aðstoð til að sinna störfum sínum og skyldum í þeim kjördæmum. Ég held það sé nær samdóma álit allra þingmanna þessara kjördæma að stærð þeirra sé slík að það sé á mörkunum að þingmenn geti sinnt kjósendum, sveitarstjórnum, atvinnufyrirtækjum og félagasamtökum svo sem vera ber og sómi sé að. Með aðstoðarmönnum er verið að létta undir og auka tengslin við þá aðila í kjördæminu sem þingmaðurinn þarf að vera í sambandi við. Grundvallaratriðið er að aðstoðarmaður þingmannsins sé með fasta starfsstöð í kjördæminu og vinni þannig í grasrótinni eins og það er kallað. Ég tel að með þessu frumvarpi séum við að stíga fyrstu skrefin inn á nýja braut í starfi alþingismanna og Alþingis. Hér er farið varlega, og kannski sparlega, af stað en við verðum síðan að sjá hvernig þetta fyrirkomulag reynist og laga það og bæta eftir því sem reynslan kennir okkur. Við útfærsluna höfum við haft úr ákveðnum fjárhagsramma að spila samkvæmt fjárlögum og tilhögun þessa kerfis byggist auðvitað mikið á því. Forsætisnefnd afgreiddi nú í vikunni endanlega fyrir sitt leyti reglur um aðstoðarmenn alþingismanna í hinum stóru kjördæmum utan Reykjavíkursvæðisins og um aðstoðarmenn formanna stjórnarandstöðuflokkanna. Jafnframt lágu fyrir í nefndinni nær fullbúin drög að ráðningarsamningum og þar með rammi um starfskjör aðstoðarmannanna. Ef okkur tekst að afgreiða þetta frumvarp á fáum dögum ætti þetta fyrirkomulag að geta tekið gildi frá og með 1. mars nk. Ég vil geta þess að um þessi efni hef ég átt allmikið samstarf við formenn þingflokkanna og haldið marga fundi með þeim um málið. Jafnframt hefur farið fram umræða um málið í forsætisnefnd og ég hef átt samtöl við formenn flokkanna á þeim tíma sem undirbúningur hefur staðið. En það er rétt og skylt að halda því til haga að upp hafa komið álitamál um einstök atriði í útfærslu þessa nýja fyrirkomulags sem þetta frumvarp mælir fyrir um. Í þeim efnum verður forseti og forsætisnefnd að marka reglur sem vinna verður eftir á grundvelli þeirra laga sem fyrir liggja og á grundvelli fjárlaga. Í þeim reglum sem fyrir liggja um starfskjör og starfsaðstöðu aðstoðarmanna segir að aðstoðarmenn alþingismanna, sem jafnframt eru formenn stjórnmálaflokka, hafi sem föst laun, og sem heildarlaun fyrir starf sitt, þingfararkaup auk greiðslna á móti ferðakostnaði og símakostnaði. Þessir aðstoðarmenn munu hafa skrifstofu í húsakynnum Alþingis og fá alla almenna skrifstofuþjónustu eins og starfsmenn þingsins. Aðstoðarmenn alþingismanna úr stóru kjördæmunum munu hins vegar hafa sem grunnviðmiðun launa sinna 75% af þingfararkaupi. Hver þingmanna úr þessum kjördæmum sem ekki hefur aðstoðarmann nú þegar, eins og ráðherrar eða formenn flokka, á rétt á að fá aðstoðarmann í þriðjungsstarfshlutfalli. Það þýðir að laun aðstoðarmannsins verða 25% af þingfararkaupi. Í reglum forsætisnefndar er gert ráð fyrir því að þingmenn geti, ef þeir kjósa svo, komið sér saman um aðstoðarmann og hækkar þá bæði starfs- og launahlutfall sem því nemur. Aðstoðarmenn alþingismanna munu hafa, eins og áður sagði, aðstöðu í kjördæmunum og fá auk fastra launa greiðslu á móti kostnaði við ferðir, farsíma og annan rekstur. Útlagður kostnaður verður endurgreiddur samkvæmt framlögðum reikningum. Settar verða nánari vinnureglur um framkvæmd þessara greiðslna. Öll umsýsla verður að sjálfsögðu eins og um aðra hluti í höndum skrifstofu Alþingis og þess ágæta fólks sem þar starfar. Í reglunum sem forsætisnefnd hefur afgreitt er fjallað um ráðningar aðstoðarmanna og hvernig staðið verður að þeim. Ráða má í störfin án auglýsingar, a.m.k. verður það ekki skylt. Skriflegir ráðningarsamningar verði gerðir en skrifstofa Alþingis áritar samninginn og sér um alla launaumsýslu. Óheimilt verður að ráða sem aðstoðarmann náið skyldmenni alþingismanns. Er þessi regla ekki síst sett með þá reynslu í huga sem fengist hefur erlendis af þessu kerfi aðstoðarmanna þingmanna. Að öðru leyti má segja um störf aðstoðarmanna að þingmaðurinn setur aðstoðarmanni fyrir verkefni og stjórnar starfi hans, fer með öðrum orðum með húsbóndavald yfir honum. Enginn annar aðili kemst þar á milli. Skrifstofa Alþingis mun veita aðstoðarmönnum þingmanna svipaða þjónustu og þá sem alþingismenn fá, eftir því sem við á, þar á meðal frá upplýsinga- og rannsóknarþjónustu skrifstofunnar og jafnframt mun skrifstofan veita leiðbeiningar um tölvunotkun. Eins og fram kemur í frumvarpsgreininni er lagt til að lög nr. 70/1996, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, og reglur settar samkvæmt þeim gildi ekki um aðstoðarmenn alþingismanna, þeir séu með öðrum orðum ekki opinberir starfsmenn. Eðli þessara starfa er þannig að ekki getur talist eðlilegt að þeir teljist í þeim hópi og þannig fæst líka nauðsynlegt svigrúm fyrir alþingismanninn til þess að haga ráðningu aðstoðarmanns fyrst og fremst eftir sínum þörfum og sínum sjónarmiðum. Nauðsynlegt er jafnframt að 5. gr. laga nr. 139/2003, um tímabundna ráðningu starfsmanna, gildi ekki um aðstoðarmennina þannig að það ákvæði, að tímabundinn ráðningarsamningur megi almennt ekki vara lengur en tvö ár, eigi ekki við um ráðningu aðstoðarmanna alþingismanna. Frumvarp þetta felur í sér almenna heimild til að ráða alþingismönnum aðstoðarmenn. Það sjónarmið liggur til grundvallar að til frambúðar verði réttur þingmanna í þessum efnum til staðar. Hér er hins vegar um mikla breytingu að tefla og við förum varlega af stað, eins og ég gat um fyrr, og höldum okkur innan þess fjárhagsramma sem til þessa er ætlaður. Verði breytingar á þessu fyrirkomulagi og fjárveitingar auknar má breyta þeim reglum sem forsætisnefnd hefur sett samkvæmt heimild í þessum lögum en ekki þarf þá sérstaka lagabreytingu verði það niðurstaða þingsins að leggja til meiri fjármuni. Ég vil svo leggja áherslu á í lokin, hæstv. forseti, að það fyrirkomulag sem nú fer af stað sæti endurskoðun þegar reynsla er af því fengin þannig að við gætum þá sniðið af vankanta, ef þeir finnast, og lagað það svo að best henti störfum alþingismanna. Hæstv. forseti. Þar sem frumvarp þetta hefur verið til umræðu á vettvangi þingmanna, bæði í hópi formanna þingflokka og innan forsætisnefndar, sé ég ekki ástæðu til að gera tillögu um að málið fari til nefndar milli umræðna.

Virðulegi forseti. Ég vil í upphafi taka fram að ég var því sammála, og lýsti því í þingræðu þegar þingskapafrumvarpið svokallaða var til umræðu, að nauðsynlegt væri og sjálfsagt að formenn stjórnarandstöðuflokkanna ættu rétt á og hefðu möguleika til að ráða sér aðstoðarmann til að jafna þann aðstöðumun sem væri á milli stjórnarandstöðu og ríkisstjórnar. Því ber að fagna að tillögur skuli vera bornar fram um það atriði. Ég gerði hins vegar ítarlega grein fyrir því í umræðum á þeim tíma, í lok síðasta árs, að ég gæti ekki verið sammála því að þingmönnum væri mismunað, ég teldi að sömu reglur og sömu starfskjör ættu að gilda fyrir alla þingmenn. Það er grundvallaratriði í lýðræðissamfélagi. Hæstv. forseti Alþingis á heiður skilinn fyrir það með hvaða hætti hann hefur komið að þessum málum. Hann hefur beitt sér fyrir ákveðnum lýðræðislegum umbótum sem snerta hagsmuni stjórnarandstöðu og verið með lýðræðisviðmiðanir sem að mörgu leyti eru ágætar og til þess fallnar að gera starf stjórnarandstöðu skilvirkara. Hann hefur beitt sér fyrir nauðsynlegum umbótum til að stjórnarandstaðan geti rækt skyldur sínar sem best og haft svipaða aðstöðu og ríkisstjórn á hverjum tíma. Það ber að þakka. Í lok ræðu sinnar minntist hæstv. forseti á að spurningin snerist um að afgreiða frumvarpið, sníða hugsanlega af því vankantana og gera hlutina eins og best mundi henta. Um það snýst spurningin. Í sjálfu sér má velta því fyrir sér hvort rétt leið sé farin með því frumvarpi sem hér er lagt til. Verið er að tala um að bæta við III. kafla laganna um þingfararkaup og almennan alþingiskostnað, þar sem fjallað er um önnur starfskjör þingmanna, og er vísað til þess að alþingismanni sé heimilt að ráða sér aðstoðarmann eins og hér er lagt til. Í lögum um þingfararkaup Alþingis og þingfararkostnað er greint frá því með hvaða hætti og hvernig það skuli greitt en í frumvarpinu kemur svolítið annað inn í viðmiðunina. Í því er vísað til þess að ákveðin geðþóttaákvörðun forsætisnefndar Alþingis komi inn með viðmiðun um það fé sem veitt er á fjárlögum hvers árs. Það er fyrsta atriðið sem ég staldra við. Í fyrsta lagi er hér um framsal lagasetningarvalds að ræða og það finnst mér óeðlilegt. Út frá lagatæknilegu sjónarmiði finnst mér þetta ákvæði vera með þeim hætti að gera verði á því breytingar þannig að það sé ákveðið nákvæmlega, með sama hætti og almennt er fjallað um málið í lögum um þingfararkaup alþingismanna og þingfararkostnað, hvaða reglur gilda um þennan kostnað - og þetta fellur undir kaflann um önnur starfskjör alþingismanna og því verður að gera nákvæmlega grein fyrir því vegna þess að við erum að setja lög sem eiga að standa lengur en eitt ár til tvö ár eða eitt kjörtímabil. Lög festast iðulega í sessi og við verðum að vanda til lagasmíða. Meðal annars þess vegna tel ég nauðsynlegt að þessu frumvarpi til laga verði að aflokinni 1. umr. vísað til allsherjarnefndar til umfjöllunar, til að málið verði kannað og gengið frá vandaðri lagasmíð um það. Ég lýsti því áðan að mér finnst heimildarákvæðið, „alþingismanni er heimilt að ráða sér aðstoðarmann eftir nánari reglum sem forsætisnefnd Alþingis setur“, óeðlileg viðmiðun. Ákvæði eiga að vera um það hver kjör alþingismanns eru nákvæmlega og setja það í lög, það á ekki að vera valkvætt eða háð geðþóttaákvörðun forsætisnefndar eða því sem meiri hluti þings ákveður hverju sinni um fjárveitingar á fjárlögum. Lög standa iðulega lengur en eitt kjörtímabil, eins og ég sagði. Það kann vel að vera að forsetar komi að stjórn sem hugsa ekki með sama lýðræðislega hætti og sá hæstv. forseti Alþingis sem nú situr gerir. Þá vaknar spurning um það með hvaða hætti og hvernig farið verður með umrætt ákvæði og hvaða starfskjör þingmönnum verður þá boðið upp á. Það er m.a. þess vegna sem mér finnst þetta framsal lagasetningarvalds ekki koma til greina. Ýmsar spurningar koma upp í hugann varðandi frumvarpið að öðru leyti. Hver er það sem í raun greiðir aðstoðarmanninum laun? Er það alþingismaðurinn sjálfur? Á hann að vera með sérgreint bókhald um þessi atriði vegna þess að honum er heimilt að ráða aðstoðarmann og vikið er að því að öðru leyti að starfskjör aðstoðarmannsins séu önnur og fari ekki eftir lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins og ýmislegt í þeim dúr? Hver er hinn raunverulegi launagreiðandi aðstoðarmannsins? Er það þingmaðurinn sjálfur? Miðað við það orðalag að alþingismanni sé heimilt að ráða aðstoðarmann mætti ætla það. Þingmaðurinn yrði þá að gera bókhaldslega grein fyrir því. Hann er þá orðinn vinnuveitandi sem slíkur. Spurningin er: Hvernig verður uppgjöri háttað? Með það í huga m.a. velti ég því fyrir mér hvort ekki hefði verið heppilegra að hafa ákvæðið með öðrum hætti þannig að raunverulega væri farið í sama farveg og gildir að öðru leyti um lögin um þingfararkaup alþingismanna og þingfararkostnað og þeirri reglu fylgt sem þar er almennt mótuð um það að starfskjörin eru ákveðin í lögum - m.a. mætti koma fram með þá hugmynd að alþingismanni væri heimilt að ráða sér aðstoðarmann og fá þar af leiðandi ákveðnar greiðslur, t.d. einn þriðja af þingfararkaupi, til að standa straum af því. Sú spurning vaknar líka hvort binda ætti slíkt við að ráða aðstoðarmann, hvort það geti ekki verið hentugra fyrir vandað löggjafarstarf og fyrir hagsmuni þingmanna í stjórnarandstöðu að geta nýtt slíka fjármuni til ýmissa annarra hluta en vera með aðstoðarmann, t.d. í að greiða sérfræðiþjónustu og sérfræðiaðstoð. Ég hefði því talið heppilegra að í fyrsta lagi yrði miðað við að þingmaður fengi þá, ef vilji er til þess að auka möguleika alþingismanna til að hafa hlutina í þessu formi, ákveðna viðbót sem hann gæti varið til ýmiss konar hluta, sérfræðiálits eða annars, og þyrfti þá að gera grein fyrir því, hugsanlega árlega eða með stuttu millibili, með hvaða hætti og hvernig fjármunum væri varið. Með þeim hætti kæmum við betur til móts við stjórnarandstöðu og stuðlum að vandaðra löggjafarstarfi og möguleikum stjórnarandstöðu og stjórnarandstöðuþingmanna til að fylgjast með og afla upplýsinga sem eru stjórnarþingmönnum almennt aðgengilegri. Þetta er spurningin um metnað fyrir hönd Alþingis, hvernig við lítum á Alþingi og hvert eigi að vera hlutverk þess. Ég segi, virðulegi forseti: Alþingi er löggjafarstofnun. Það er starf okkar að setja þjóðinni vönduð lög og því þurfum við að hafa allar bestu tiltæku upplýsingar hverju sinni. Alþingismenn þurfa fyrst og fremst á þeirri aðstoð að halda sem auðveldar þeim það starf sitt að vera handhafar löggjafarvalds. Alþingismenn þurfa ekki sérstaklega á því að halda að vera með hlaupasnata einhvers staðar úti á landi sem pakkasendla eða frímerkjasleikjara - þið fyrirgefið orðbragðið. Menn verða að líta á starf sitt af bærilegri virðingu og aðalatriðið er að alþingismaður geti ævinlega leitað upplýsinga og fengið þær þannig að það auðveldi störf hans sem löggjafa og geri honum fært að vinna störf sín sem allra best. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir því, og frumvarpið er orðað með þeim hætti, að alþingismanni sé heimilt að ráða sér aðstoðarmann. Í greinargerðinni er gerð grein fyrir því að það eigi ekki við um alþingismenn heldur eigi það við um ákveðinn hóp alþingismanna. Hvaða hópur er það? Það eru alþingismenn í þremur kjördæmum, Norðvestur-, Norðaustur- og Suðurkjördæmi. Þetta á ekki að taka til starfskjara alþingismanna í Reykjavíkurkjördæmunum eða í Suðvesturkjördæmi. Málið snýst um það, og um það er talað í greinargerð, að auðvelda eigi þingmönnum að vera í virku sambandi við kjósendur sína. Þá ber þess að geta að kjósendur í Suðvesturkjördæmi eru fleiri en í Norðvesturkjördæmi og Norðausturkjördæmi samanlagt. Ekki er hins vegar átt við að þingmenn Suðvesturkjördæmis eigi rétt á þessu. Þrátt fyrir orðalag í frumvarpinu, í drögum að lagatexta, eiga þingmenn Suðvesturkjördæmis ekki frekar en þingmenn Reykjavíkurkjördæmanna rétt á slíkum starfskjörum. Hvað veldur? Ætlum við virkilega að líta þannig á að alþingismenn séu fyrst og fremst kosnir fyrir ferkílómetra en ekki fólk? Ég lít þannig á að alþingismaður sé kosinn til að þjóna hagsmunum íslensku þjóðarinnar, ekki í sjálfu sér ákveðins kjördæmis heldur íslensku þjóðarinnar. Við setjum þjóðinni lög og okkur ber skylda til þess. Á grundvelli stjórnarskrárinnar ber okkur skylda til að rækja skyldur okkar gagnvart öllum landsmönnum, ekki bara hluta þeirra. Það er þess vegna sem mér finnst óeðlilegt að greina og skilja þarna á milli réttinda alþingismanna. Ég tel það í raun andstætt lögum, andstætt stjórnarskránni hvað það varðar að þeir sem gegni sömu stöðum séu jafnir fyrir lögunum. Í 65. gr. í stjórnarskrá lýðveldisins segir að allir skuli vera jafnir fyrir lögum og njóta mannréttinda o.s.frv. Með því að setja fram löggjöf með þessum hætti er verið að mismuna þeim sem gegna sömu störfum og það er óásættanlegt. Ég get ekki séð að ef frumvarpið færi í gegn óbreytt væri stætt á því að meina alþingismanni, sem krefðist þess að fá sömu starfskjör og aðrir sem fá aðstoðarmenn samkvæmt frumvarpinu, um það. Hann gæti þá að sjálfsögðu vísað til þess að hann ætti að hafa sömu starfskjör samkvæmt ákvæðum stjórnarskrár. Ef litið er til ákvæða stjórnarskrár um þingmenn, þingstörf, er hvergi gerður greinarmunur á þeim eftir kjördæmum og að sjálfsögðu eigum við ekki að falla í þann ramma að fara að gera greinarmun á þingmönnum eftir kjördæmum. Við eigum að heimila öllum að hafa sömu starfskjör. Síðan er það annað mál, virðulegi forseti, hvort eðlilegt sé að Alþingi Íslendinga skammti sjálfu sér starfskjör með þessum hætti.

Hæstv. forseti. Hv. þm. Jón Magnússon fór í ræðu sinni nokkrum orðum um ást hæstv. forseta Alþingis á lýðræðinu. Ég ætla ekki að hætta mér út í neinar vangaveltur um það efni að sinni en vil þó segja að frumvarpið sem hann talar fyrir byggir á meirihlutavilja innan Alþingis. Það er hluti af pakka sem stjórnarmeirihlutinn ásamt Framsóknarflokki og Frjálslynda flokknum varð ásáttur um í aðdraganda jólahátíðar eins og menn muna eflaust. Þá vildi hæstv. forseti fyrir engan mun aðskilja kjarabætur, sem svo voru nefndar, til handa þingflokkunum, og einkum stjórnarandstöðunni, frá breytingum á þingskapalögum. Þetta er hluti af þessum pakka sem fluttur er af þeim sem sæti eiga í forsætisnefnd þingsins að undanskilinni hv. þm. Þuríði Backman sem stendur ekki að þessu frumvarpi, eins og kom fram í máli hæstv. forseta. Þetta vildi ég árétta í upphafi orða minna. Rétt er að spyrja í þessu samhengi hvert sé meginviðfangsefni og hlutverk Alþingis. Það er tvíþætt: Það er annars vegar vinna sem tengist löggjöf, setningu laga, og síðan er það aðhald gagnvart stjórnarmeirihluta og framkvæmdarvaldinu hverju sinni. Hvernig verður það verk best innt af hendi? Jú, með góðri, faglegri aðstoð innan þingsins. Ég hef jafnan verið talsmaður þess að sú leið sem við ættum að fara væri að leggja höfuðáherslu á að efla nefndasvið Alþingis þannig að þingmenn, hvort sem þeir koma úr stjórnarmeirihluta eða stjórnarandstöðu, eigi greiðan aðgang að nefndasviðinu um aðstoð við smíði frumvarpa, við að greina frumvörp sem fram koma og annað sem snertir löggjafarstarfið. Það er sú leið sem ég tel heppilegasta. Varðandi aðstoð við stjórnmálastarfsemina, við stjórnmálaflokka, þá er ég mjög á því máli að hún eigi að vera á félagslegum forsendum, ekki einstaklingsbundnum eins og hér er verið að feta sig í átt að. Eins og fram hefur komið hafa þegar komið fram kröfur um að jafnræði ríki meðal þingmanna hvað þetta snertir. Við heyrðum það í röksemdafærslu síðasta ræðumanns, hv. þm. Jóns Magnússonar, og hæstv. forseti Sturla Böðvarsson sagði að búast mætti við því að í framtíðinni yrði þetta réttur allra þingmanna. Finnst okkur það vera gott og eftirsóknarvert? Nei. Sem skattborgari hef ég ekki nokkurn einasta áhuga á að greiða fyrir þjónastarf við þingmenn sem einstaklinga, alls ekki. Ég væri tilbúinn að láta skattfé mitt renna til að efla þingið og þess vegna til að efla stjórnmálastarfsemi í landinu en ekki á þessum forsendum. Þannig að ég tel að við förum inn á afar vafasamar brautir með þessu frumvarpi. Síðan spyr ég um hitt ...

Skattborgarinn borgar laun til formanns BSRB.

Það vill svo til að formaður BSRB er ekki á neinum launum, þiggur engin laun og hefur ekki gert frá fyrsta degi eftir að hann kom inn á þing í maímánuði árið 1995.

Skattborgarinn borgar honum laun. Þá er það ...

Þetta var skemmtilegt málefnalegt inngrip frá hv. þm. Kristni H. Gunnarssyni sem er að vísu alveg út í hött í þessu samhengi og byggir heldur ekki á neinum staðreyndum. En hafa menn hugleitt hvað þeir eru að gera gagnvart launakerfinu innan húss? Þeirri mismunun sem verið er að innleiða inn í húsið gagnvart starfsmönnum þingsins annars vegar og síðan starfsmönnum þingmanna hins vegar? Finnst mönnum það vera eðlilegt? Ég spyr: Hefur það verið rætt við starfsmannafélagið og hefur stjórn þingsins ákveðið með hvaða hætti hún muni taka á kjaramálum starfsmanna innan húss í kjölfarið? Það er nokkuð sem við sem alþingismenn munum að sjálfsögðu fylgjast með hvernig farið verður með, að hér verði ekki búið til mismununarkerfi, að eitt gildi um herraþjóðina og annað um þá sem henni eiga að þjóna. Hæstv. forseti. Þetta er umræða sem er nú að hefjast og ekki sér fyrir endann á.

Forseti vill biðja þingmenn um að gæta að ávörpum.

Virðulegi forseti. Það er rétt að fram komi strax í upphafi að þingflokkur Frjálslynda flokksins stendur að þessu máli. Hann á ekki flutningsmenn að frumvarpinu vegna þess að hann á ekki fulltrúa í forsætisnefnd en við tókum þátt í undirbúningi málsins á haustþingi og stóðum að flutningi lagafrumvarps um breytingu á þingsköpum þá. Þetta er hluti af því máli og við stöndum að því að öðru leyti en því að hv. þm. Jón Magnússon hefur gert grein fyrir sinni skoðun hér. Það gerði hann reyndar fyrir áramót eins og þingmönnum er kunnugt um. Ég held að menn verði að átta sig á því að þörf er á því að þingmenn hafi aðstöðu og möguleika á að rækja starf sitt sem best. Það þykir mönnum sjálfsagt annars staðar. Það þykir hv. þm. Ögmundi Jónassyni sjálfsagt annars staðar. Honum finnst sjálfsagt að þegar þingmenn verða ráðherrar hafi þeir aðgang að starfsfólki og möguleika til að hafa aðstoð við að undirbúa starf sitt. Af einhverjum ástæðum þykir honum eitthvað annað eiga við um þingmenn, að ekki eigi að vera sömu möguleikar fyrir hendi og hann leggst gegn breytingum í þá átt að stíga skref til þess að þingmenn geti fengið aðstoðarmenn við störf sín. Fram kom í haust að hv. þingmaður gerði sitt besta til að koma í veg fyrir að hér yrðu gerðar breytingar á þingsköpum og lagði sig mjög fram um að torvelda samkomulag í þeim efnum. En honum varð ekki að ósk sinni að lokum og samkomulag annarra flokka var gert og það náði fram að ganga sem betur fer. Við heyrðum fyrr á þingfundinum í 3. umr. um jafnréttisfrumvarpið að einn þingmaður þingflokks hans, hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir, tók það einmitt sérstaklega fram að einn þáttur í breyttum þingsköpum, þ.e. að heimilt væri að vísa máli til nefndar milli 2. og 3. umr. ef einn þingmaður óskaði þess, hefði verið mjög til góðs. Það var ein af breytingunum sem hv. þm. Ögmundur Jónasson lagðist gegn. Sem betur fer er mikill meiri hluti fyrir því að halda áfram á þeirri braut sem menn hafa verið að stíga. Hv. þm. Ögmundi Jónassyni tókst í átta ár að koma í veg fyrir að þingsköpum yrði breytt. Það var einmitt líka fyrir átta árum sem tillögur um aðstoðarmenn landsbyggðarþingmanna komu fram í tengslum við kjördæmabreytinguna sem þá var verið að vinna að. Sérstök nefnd skipuð fulltrúum allra þingflokka, m.a. þess þingflokks sem hv. þm. Ögmundur Jónasson átti sæti í, lagði til breytingar í þessa veru, að landsbyggðarþingmenn fengju að ráða sér aðstoðarmann í hálfu starfi samhliða því að tekin yrðu upp mjög stór kjördæmi á landsbyggðinni. Fyrsti þingmaður í kjördæmi hvers flokks fengi að ráða sér aðstoðarmann í heilt stöðugildi. Þetta var samkomulag sem stjórnarflokkarnir gerðu sín á milli á sínum tíma og var liður í samkomulagi um kjördæmabreytinguna. Ekki var annað vitað á þeim tíma en að allir stæðu að því. Það kom hins vegar því miður í ljós eftir kosningarnar 1999 að formenn þeirra stjórnmálaflokka sem þá sátu í ríkisstjórn reyndust vera andvígir samkomulaginu þegar til átti að taka. Þeir höfðu einfaldlega ekki gert grein fyrir þeirri afstöðu sinni fyrir kosningar þannig að þingmenn flokka þeirra vissu ekki annað en að fullt samkomulag væri um það. Síðan kom í ljós að svo var ekki. Því miður náði þetta ekki fram að ganga þá. Síðan var gerð önnur atlaga að þessu máli í tengslum við breytingar á þingsköpum sem einnig stóð til að gera fyrir átta árum og þess vegna var málið tekið upp undir forustu núverandi forseta Alþingis. Honum tókst að ná samkomulagi annars vegar um breytt þingsköp og hins vegar um að þetta yrði efnt. Mér finnst það ekki slæmur árangur að tekist hafi að efna það nú sem gera átti fyrir átta árum. Ég er algerlega ósammála þeim sem hér tala að um einhverja nýbreytni sé að ræða sem beri að varast. Ég held að allir sjái sem komið hafa að þessum störfum, hvort sem er hér á Alþingi eða annars staðar, að mikil þörf er á þessu og full rök fyrir því. Atriðið um aðstoðarmann í landsbyggðarkjördæmi er sérstaklega rökstutt með því að það auðveldar þingmönnum að hafa samband við kjósendur og rækja skyldur sínar í kjördæminu. Einmitt vegna þess að kjördæmin eru stór og ferkílómetrarnir margir er talin þörf á því að þingmenn þessara kjördæma hafi menn sér til aðstoðar til að rækja skyldur sínar. Kjördæmin eru víðlend, dreifbýl, margir þéttbýlisstaðir í hverju kjördæmi og þingmenn hafa einfaldlega ekki möguleika á því að sinna hlutverki sínu á öllum stöðum sem vert væri vegna þess að margt fer fram samtímis. Það er bara þannig sem þetta er til komið. Það er ekki sérstaklega hugsað sem aðstoð við starf þingmannsins í málatilbúnaði, þ.e. aðstoð við að undirbúa mál. Það er annar rökstuðningur sem er gildur í sjálfu sér og getur stutt að starf aðstoðarmanns verði yfirgripsmeira en með þessu frumvarpi er gefinn möguleiki á að stofnað verði til þess. Það mundi þá auðvitað ná til allra þingmanna sem eðlilegt er því að allir sitja við sama borð í þeim efnum. Hvað þennan þátt málsins varðar, þ.e. starfið í kjördæmunum, eru aðstæður sérstakar í landsbyggðarkjördæmum og halda áfram að vera það. Fyrsta skrefið sem stigið er varðar bara það, eins og kom fram í máli hæstv. forseta Alþingis. Væntanlega - og ég er sammála honum um það - verður næsta skref það að heimilað verði að ráða aðstoðarmenn sem hafa sérstaklega það hlutverk að aðstoða þingmanninn í málatilbúnaði. Það mun þá auðvitað gilda gagnvart öllum þingmönnum. Hvernig það verður eða hvenær veit ég ekki frekar en aðrir en væntanlega - og ég hef þá skoðun á þessu stigi - verður það fyrr en seinna sem það skref verður stigið. Það er líka misskilningur sem hér kom fram að verið sé að mismuna þingmönnum með þessu í starfskjörum. Það er ekki verið að gera og ég get vísað til þess að nú eru í gildi mismunandi greiðslur til þingmanna eftir kjördæmum hvað varðar starfskostnað, húsnæðiskostnað og ferðakostnað. Það er vegna þess að aðstæður í landsbyggðarkjördæmi eru öðruvísi en í höfuðborgarkjördæmi. Þess vegna eru þessar reglur mismunandi eins og þær eru í dag og hafa verið í mörg ár. Það er rangt að halda því fram að svo hafi ekki verið. Ég vísa því algerlega á bug að slíkt sé brot á einhverri jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar. Þeir sem svoleiðis tala gera það ekki af mikilli yfirvegun og menn eiga ekki að velja komandi aðstoðarmönnum, sem nú á að ráða, einhver ónefni eins og heyrðist úr ræðustóli fyrr í þessari umræðu. Það er ekki til þess að stuðla að málefnalegri umræðu og þeir sem leyfa sér slíkan málflutning eru fyrst og fremst að dæma sjálfa sig en ekki þá sem standa að því að flytja þetta frumvarp. Það er að vísu minna en um var samið árið 1999 og var þá - ég ítreka - samkomulag allra stjórnmálaflokka eins og hæstv. iðnaðarráðherra Össur Skarphéðinsson veit því að hann var á þeim tíma í forsvari fyrir stjórnmálaflokk. Auðvitað er minna að ráða í einn þriðja úr stöðugildi í stað hálfs, að sjálfsögðu munar um það og er minna en til stóð. Ég vonast til þess að síðar meir verði hlutfallið hækkað upp í það sem um var samið milli stjórnmálaflokkanna á þeim tíma. Það er full ástæða til þess. En það er áfangi og ávinningur í því að koma þessu samkomulagi loksins í höfn og jafnframt ánægjulegt hversu víðtækur stuðningur er við það á Alþingi. Ég hygg að ef miðað er við breytingar á þingsköpum fyrir jól standi yfir 80% þingmanna að þessari breytingu og er það vel. Það ber vott um að um hana er almennt samkomulag og mikill stuðningur. Það er vonandi að hv. þingmenn taki mið af því í málflutningi sínum.

Virðulegi forseti. Frumvarp þetta sem hér er til umræðu er eins og hv. þm. Ögmundur Jónasson sagði byggt á samkomulagi sem gert var á Alþingi fyrir jól og það verður auðvitað að standa við samkomulag sem gert hefur verið. Ég hlýt hins vegar að lýsa þeirri skoðun minni að að því er snertir þennan hluta þessa samkomulags þá hefði ég talið það mun heppilegra ef þeim peningum sem á að verja til að greiða aðstoðarmönnum landsbyggðarþingmanna hefði verið varið til að styrkja störf þingsins og þá kannski sérstaklega nefndasviðið.

Hæstv. forseti. Ég kom eiginlega fyrst og fremst hingað í ræðustól til að lýsa ánægju minni með að hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson sé ekki sagnfræðingur Alþingis og skrifar ekki sögu þess sem hér gerist. Sem betur fer geta menn kynnt sér afstöðu manna til þingskapafrumvarpsins og annarra mála sem komið hafa fyrir þingið í gögnum þingsins. Við gerðum grein fyrir okkar afstöðu til þingskapalaganna þegar þau komu til umræðu hér fyrir jólin í hnitmiðuðu máli og ég bendi þeim sem koma til með að kynna sér þessa umræðu þegar fram líða stundir að fara í þau rök sem við tefldum fram. Að stilla okkur upp sem andstæðingum breytinga á þingsköpum er náttúrlega í hæsta máta mjög ósanngjarnt. Það er rangt og það er mjög ósanngjarnt. Við höfum beitt okkur fyrir breytingum á þingsköpum. Sitthvað hefur náð fram að ganga, meðal annars í þeim pakka sem samþykktur var núna í haust eða fyrir áramótin, en við höfum fært rök fyrir því hvers vegna breytingarnar sem þá voru gerðar í heild sinni væru því miður til þess fallnar að veikja stjórnarandstöðuna og hefðum viljað sjá allt aðrar áherslur þar inni.

Virðulegi forseti. Mér finnst mikilvægt að gera sér grein fyrir því hvað við erum að tala um þegar við tölum um að jafna starfskjör þingmanna. Samkvæmt lögum um þingfararkaup alþingismanna og þingfararkostnað er kveðið á um að gera sérstakar ráðstafanir varðandi ákvörðun þingfararkaups og þingfararkostnaðar til þess að þeir sem búa fjarri Alþingishúsinu, þingstaðnum, njóti sambærilegra kjara og þeir sem búa í Reykjavík eða Suðvesturkjördæmi og við höfum ákvæði um þingfararkostnað hvað það varðar, þ.e. mánaðarlegan húsnæðis- og dvalarkostnað til að hafa dvalarstað í Reykjavík og geta verið í ferðalögum sem slíkum sem útheimtast vegna fjarlægðar. En það er síðan allt annað mál það sem við erum að ræða um hér. Hér er verið að tala um að heimila þingmanni að ráða aðstoðarmann og þar er ekki um að ræða sömu aðstæður og þeirra sem búa langt frá þingstaðnum. Í þjóðþingum víða er farið að eins og í okkar þingskapalögum með þingfararkaup. Þeir sem búa fjarri þingstaðnum fá ákveðna aðstöðu til að geta rækt starf sitt. En hér erum við að fjalla um allt annan þátt starfskjara þingmanna. Hvaða þáttur er það? Hann er sá að gefa hluta þingmanna heimildir umfram annan hóp þingmanna en það er ekkert háð þeim atriðum sem eru sérákvæði um í þeim lögum um þingfararkaup alþingismanna og þingfararkostnað sem hér ræðir um og sem er í lögum núna. Þar af leiðandi er það röng ályktun að halda því fram að hið sama gildi um það sem kemur fram í þessu frumvarpi um heimild alþingismanna til að ráða aðstoðarmann og þau ákvæði sem þegar eru fyrir í lögum um þingfararkaup. En vegna þess sem þar er einmitt rætt um skal tekið fram að það er ekki geðþóttaákvörðun einhverra aðila hvernig með skuli fara. Þetta er ákveðið í lögum. En samkvæmt því frumvarpi sem hér er um að ræða er það geðþóttaákvörðun forsætisnefndar og fjárveitingavalds hverju sinn hvernig þetta skuli vera. Við það staldra ég í fyrsta lagi og tel óheppilegt og ég tel í raun að þarna sé um of víðtækt lagasetningarvald því það sé sett í hendur þeirra sem í raun eigi ekki með það að fara. Lagasetningarvaldið á að vera í höndum Alþingis sjálfs og það er Alþingis að móta skýrar endanlegar reglur um það hvernig skuli með fara í þessu efni. Þegar við mörkum starfskjör hluta þingmanna þannig að þeir megi eftir því frá hvaða kjördæmi þeir koma ráða sér aðstoðarmenn en það gildi ekki fyrir aðra þá erum við í raun að mismuna þingmönnum á þann hátt að ég stend við það og held því fram að það sé brot á jafnræðisreglu stjórnarskrár og verði þetta að lögum þá væntanlega reynir á það hvort sá lagaskilningur er réttur eða ekki. Ég tel miklu eðlilegra og heppilegra ef menn á annað borð eru að velta því fyrir sér að bæta starfskjör þingmanna að hafa þá sömu reglu sem gildir fyrir þá alla. Ég hefði hins vegar talið heppilegra ef við hefðum farið aðra leið sem hefði verið skilvirkari og betur til þess fallin að stuðla að góðu löggjafarstarfi með því að heimila þingmönnum að greiða ákveðinn hluta eða sem sagt að veita ákveðna fjárheimild til að afla sér sérfræðiálita og/eða annarra slíkra hluta sem gætu orðið til að auðvelda lagasetningar- og löggjafarstarf. Það hefði mér fundist heppilegra og vera betur til þess fallið að auka virðingu Alþingis. Eins og frumvarpið er núna finnst mér full ástæða til að taka þann góða vilja sem liggur að baki þeim frumvarpsflutningi sem hér er um að ræða til skoðunar og gera það ítarlega af því að okkur liggur ekkert á. Það liggur ekki á að afgreiða frumvarp fyrir einhverja ákveðna dagsetningu heldur liggur okkur á hverju sinni að afgreiða lög frá Alþingi sem eru vönduð og sem standast til lengri tíma en nokkurra mánaða.

Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir þá umræðu sem hér hefur farið fram um frumvarpið. Þar kom út af fyrir sig ekkert alveg nýtt fram, flest af því sem hér var rætt hefur komið fram áður og kom fram þegar við gerðum breytingar á þingskapalögunum. Með þessu frumvarpi er verið að styrkja þá ákvörðun, þá breytingu sem gerð var með þingskapalögunum og með afgreiðslu fjárlaga fyrir árið 2008 hvað varðar kostnað vegna nefndasviðsins, vegna aðstoðarmanna og fleiri atriða sem tengjast þessari umfangsmiklu breytingu á störfum þingsins. En út af því sem hér kom fram vil ég nefna nokkur atriði. Í fyrsta lagi tel ég það af og frá að þær breytingar sem hér er verið að gera á lögum nálgist með einhverjum hætti brot á stjórnarskránni. Ég tel það alveg af og frá og vísa til þess m.a. að þær tillögur sem hér er verið að fjalla um - sem í rauninni, eins og ég sagði fyrr, er búið að taka ákvörðun um á öðrum vettvangi með breytingum á öðrum lögum - eru allt saman tillögur sem lagðar voru til grundvallar breytingum á kjördæmaskipuninni. Ég minnist þess ekki varðandi tillögur sem fylgdu ákvörðunum um breytingar á kjördæmaskipuninni sem tengjast því að bæta starfsaðstöðu þingmanna í stóru kjördæmunum að ýjað hafi verið að því þá að menn væru að brjóta stjórnarskrána með því að skapa þingmönnum betri skilyrði til að sinna starfi sínu. Það væri þá með sama hætti brot á stjórnarskránni að kosta ferðalög og búsetu þingmanna. Ég vísa þessu algerlega á bug og tel það fjarri öllu lagi. Það er fyrst og fremst verið að gera það sem menn gerðu ráð fyrir að yrði að gerast en það er að skapa betri starfsskilyrði og ef eitthvað er brot á einhverjum reglum þá er það auðvitað það að kjördæmaskipanin er eins og hún er í dag vegna þess að þingmenn kjördæmanna, Norðvestur-, Norðaustur- og Suðurkjördæmis þurfa að leggja svo mikið á sig vegna vegalengda að það er algerlega ósambærilegt við þá ágætu þingmenn sem aldrei fara upp fyrir Elliðaárnar.  Vegna þess að þetta frumvarp gerir ráð fyrir því að almennt séu þessar heimildir til staðar að þingmenn hafi aðgang að starfsfólki eða starfsmönnum í hlutastarfi - og það kann að vera þegar fram líða stundir, og kannski fyrr en seinna, að þá verði gerð krafa um meiri stuðning við alla þingmenn hvar sem þeir eru - vil ég minna á það að þegar kjördæmabreytingin var gerð fengu flokkarnir töluverða fjármuni. Teknar voru frá 50 millj. á ári sem er deilt milli þingflokkanna eftir ákveðnum reglum til að auðvelda þeim starfsemina við breyttar aðstæður. Það er nauðsynlegt að rifja þetta upp og stjórnmálaflokkarnir hafa þá fjármuni og þeir eru allnokkrir. Eins og kom fram hjá hv. 9. þm. Norðausturkjördæmis þá erum við annars vegar að tala um bætta starfsaðstöðu úti í kjördæmunum og spurninguna um sérfræðivinnu eins og hv þm. Jón Magnússon nefndi réttilega og hins vegar starfið á nefndasviðinu og í þinginu. Ég hef alltaf lagt á það ríka áherslu að við verðum að skapa stjórnarandstöðunni sérstaklega betri starfsaðstæður á vettvangi nefndastarfsins. Þess vegna verða ráðnir þrír starfsmenn sem verða aðallega í því að sinna verkefnum fyrir stjórnarandstöðuþingmennina og allt er þetta liður í því að bæta vinnubrögðin í þinginu. Hvað það varðar að forsætisnefndin taki ákvörðun um þær reglur sem snúa bæði að launakjörum og starfskostnaði aðstoðarmannanna þá er þar alls ekki um að ræða neinar geðþóttaákvarðanir. Forsætisnefnd leggur mjög mikla vinnu í að setja þessar reglur og hefur gert það nú þegar eins og um aðrar reglur sem gilda um útgjöld vegna starfa þingmanna. Ég tel að það sé allt saman byggt á mjög traustum grunni og ekki ástæða til að vefengja það. Ég held að launakjaraviðmiðun við þingfararkaupið sé ekki tilefni eða ástæða til að láta að því liggja að verið sé að innleiða einhverja mismunun hvað varðar kjör starfsmanna sem tengjast þinginu. En auðvitað þarf að fara varlega í þessu öllu saman og ég ýti ekki til hliðar varnaðarorðum um það þegar þau eru mælt fram af góðum vilja til þess að hér sé staðið vel að verki. Ég undirstrika það sem ég sagði fyrr að þetta frumvarp er hluti af því að bæta starfsaðstöðu þingmanna en hér er hins vegar fyrst og fremst verið að fjalla um þá aðstöðu sem þingmenn í þremur kjördæmum og formenn stjórnarandstöðuflokkanna þurfa að hafa. Að öðru leyti tel ég ekki ástæðu til að fjölyrða um frumvarpið og út af fyrir sig kom fátt nýtt fram. Ég tel eftir atvikum eðlilegt að frumvarpið gangi til allsherjarnefndar á milli umræðna og þá gefist færi á að fara vandlega yfir málið, þannig að ekki sé verið að efna til neins ófriðar vegna hraðrar afgreiðslu á málinu en ég legg engu að síður áherslu á það. Ég tel að það eigi að geta verið hægt að ljúka þessu fyrir 1. mars eins og við gerðum ráð fyrir til þess að m.a. stjórnarandstaðan geti fengið þá starfskrafta sem við gerum ráð fyrir að komi til skjalanna sem við byggjum á þessu frumvarpi. Að öðru leyti þakka ég fyrir ágæta umræðu og vona að hv. þingmenn geti sæst á málið fyrir rest.

Hæstv. forseti. Varðandi þann hug sem býr að baki ummælum mínum um þann kjaramismun sem kann að vera að skapast innan þingsins á milli þeirra annars vegar sem eru hér kjörnir eða starfa á vegum þeirra eða þeim tengdum og svo hins vegar starfsfólks þá beinist hugsun mín inn á þá braut að við þurfum að hyggja vel að launum, kjörum og starfsskilyrðum starfsfólks Alþingis þannig að þar búi menn ekki við lakari kjör. Varðandi þann mismun sem hæstv. forseti telur vera annars vegar á störfum þingmanna á höfuðborgarsvæðinu og á landsbyggðinni hins vegar þá leyfi ég mér að segja að þar held ég að hljóti að vera einhver misskilningur á ferðinni eða kannski vanþekking þegar talað er um okkur sem sjaldan förum út fyrir Elliðaárnar. Ég hef trú á því að þegar kemur að löggjafarstarfinu sem slíku þurfi allir þingmenn á svipaðri aðstoð að halda við sérfræðiþjónustu og annað sem tengist starfi okkar innan þingsins. Síðan er hitt annað mál að þingmenn í stórum kjördæmum fjarri Reykjavík þurfa að ferðast meira og væntanlega munu þessir aðstoðarmenn ekki sinna því hlutverki. Innan míns flokks, Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, hefur verið vilji til að efla stjórnmálastarf á landsbyggðinni. Við vildum gjarnan sjá skrifstofu verða til á Akureyri, á Ísafirði 

Virðulegi forseti. Ég vil bara ítreka að það er engin ástæða til að tengja starfskjör aðstoðarmanna eða skapa tortryggni gagnvart starfsmönnum Alþingis á nokkurn háttað. Ég held að það sé ekki skynsamlegt að gera tilraun til þess. Hvað varðar hins vegar þær vangaveltur hv. þm. Ögmundar Jónassonar um vilja vinstri grænna til að efla hið pólitíska starf á landsbyggðinni, þá efast ég ekki um það og það eru ýmsir sem leggja því lið en það fer hins vegar ekki á milli mála að aðstæður þingmanna í þessum þremur kjördæmum miðað við þá sem eru á höfuðborgarsvæðinu eru gerólíkar. Ég trúi ekki öðru en samskipti hv. þingmanna Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs séu með þeim hætti að þess hafi orðið vart. Ég hlýt að velta því fyrir mér og ég trúi ekki öðru en hv. þingmenn svo sem eins og hv. þm. Ögmundur Jónasson verði þess var þegar hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon ferðast um sitt víðfeðma kjördæmi og leggur nótt við dag til að vinna sem best að hagsmunum umbjóðenda sinna. Allt er þetta staðreynd og tilgangurinn með þessari lagasetningu er að leggja lóð á þær vogarskálar að bæta starfsaðstöðuna, koma upp starfsstöðvum fyrir þingmennina úti í kjördæmunum til að auðvelda þeim þetta mikilvæga verkefni.

Hæstv. forseti. Er hæstv. forseti Sturla Böðvarsson ekki forseti okkar allra, þingsins alls? Heldur hann að menn í þéttbýlinu, í Reykjavík og svæðunum hér leggi ekki nótt við dag, þeir sem eru samviskusamir við sín störf? Deilan snýst ekki um þetta. Deilan snýst um það á hvaða forsendum eigi að styrkja stjórnmálastarfið, hvort eigi að gera það á einstaklingsbundnum forsendum eða á félagslegum grunni. Um það snýst deilan. Það er það sem við erum að gagnrýna í málflutningi okkar eða ég er að gera. Varðandi þau ummæli hæstv. forseta að hér sé verið að sá einhverjum fræjum tortryggni þegar talað er um kjaramálin þá vísa ég því til föðurhúsanna. Það er ég ekki að gera, aldeilis ekki. En ég er að segja hitt að okkur alþingismönnum ber skylda til að beina sjónum okkar að kjörum þess starfsfólks sem hér vinnur ekkert síður en þeirra sem fjallað er um í þessu frumvarpi. 

Breytir frumvarpið …?

Ég leyfi mér að bara hafa þá skoðun þó að hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson leyfi sér að hafa hér allt á hornum sér.

Virðulegi forseti. Ég er feginn að heyra það ef hv. þingmanni hefur orðið á mismæli þegar hann sagði að með þessu frumvarpi væri verið að innleiða mismunun á Alþingi í starfskjörum. Það var það sem ég greip hjá hv. þingmanni að hann segði  Að öðru leyti sé ég ekki ástæðu til að hafa fleiri orð um það sem kom fram hjá hv. þingmanni. Það hefur legið fyrir að það eru deildar meiningar um þetta og sérstaklega af hálfu hv. þingmanna Vinstri grænna en ég met auðvitað skoðanir þeirra, þær liggja fyrir. Ég mun að sjálfsögðu leggja mig fram eins og ég hef gert við það að ná sem mestri sátt milli þingmanna í þinginu með þær breytingar sem við erum að gera og líka hvað varðar starfskjör aðstoðarmanna þingmanna og eins um þær breytingar sem við ætlum að gera á nefndasviðinu. Það hefur mikla þýðingu. 

Virðulegi forseti. Hæstv. forseti Alþingis talaði um þingmenn sem treystu sér ekki eða færu aldrei austur fyrir Elliðaár. Ég velti fyrir mér hvort hann hafi verið að vega þar að hv. þm. Ögmundi Jónassyni sem býr í Vesturbæ Reykjavíkur. Hæstv. forseta til upplýsingar teygir Reykjavíkurkjördæmi sig nú þegar langt austur fyrir Elliðaár og ég er þannig staðsettur að ég verð á hverjum einasta degi að fara austur fyrir Elliðaár þannig að ég veit að forseti hefur ekki átt við mig. En það er spurning hvort hann vill miða við þessa séraðstöðu sem hér er verið að leggja til við Elliðaárnar og þá náttúrlega er alveg ljóst að það mundi annað heyra til. Hvað varðar aðstöðu og hvað þingmenn þurfa að gera þá ræður þar, eins og í svo mörgu í lífinu, bæði framboð og eftirspurn. Í sumum tilvikum er meira framboð eða meiri eftirspurn eftir einum en öðrum og þar koma ferkílómetrar málinu ekkert við. Ég get tekið undir með hv. þm. Ögmundi Jónassyni að starf þingmannsins meðan þingtíminn stendur er þannig að það er allur dagurinn sem er um að ræða og mun meira en allur starfsdagurinn. Það liggur líka fyrir, hæstv. forseti, að um 75% kjósenda þjóðarinnar eru staðsettir og búsettir tiltölulega nálægt höfuðborgarsvæðinu. Hvort sem okkur líkar það betur eða verr er það þannig. En það sem ég vil spyrja hæstv. forseta um er þetta miðað við orð hans áðan: Munu allir þingmenn hafa sömu starfskjör að hans mati verði þetta frumvarp að lögum?

Virðulegi forseti. Miðað við þær tillögur sem voru settar fram á sínum tíma þegar kjördæmabreytingin fór fram þá verður svo ekki. Það var gert ráð fyrir hærra starfshlutfalli aðstoðarmanna en við erum að fjalla um hér og hafi það verið það sem menn töldu að þyrfti til til að starfsaðstaðan væri jöfn þá erum við ekki að ná því marki hér.

Virðulegi forseti. Ég skil það þannig að hér sé þá um ákveðna mismunun að ræða á milli þingmanna. Ég get ekki skilið svar hæstv. forseta með öðrum hætti. Þá erum við aftur komin að spurningunni um það hvort það frumvarp sem hér er um að ræða sé í samræmi við stjórnarskrá sem ég hef leyft mér að draga í efa og geri enn. Ég tel að það skipti miklu máli að menn geri sér grein fyrir því að að meginhluta til er sama starfsálag á þingmönnum, óháð því hversu kjördæmi þeirra eru víðfeðm. Ég hef ekki fengið viðhlítandi röksemdir fyrir því að það réttlæti sérstaka aðstoðarmenn fyrir þingmenn úr dreifbýliskjördæmi eða fyrir þá sem eru fjarri Reykjavíkursvæðinu þó að það séu margir ferkílómetrar sem kjördæmið tekur yfir vegna þess að þingmaðurinn þarf eftir sem áður, vilji hann vera í sambandi við kjósendur sína að heimsækja þá. Og sem betur fer háttar þannig til í nútímasamfélagi að þeir miðlar sem eru virkasti samskiptamátinn í nútímalegu samfélagi eru jafntiltækir öllum þingmönnum. Þá skiptir ekki máli hvort kjósendurnir búa nálægt eða langt frá þingstað og á ekki að taka að einu eða neinu leyti tillit til þess að virkasti samskiptamátinn er með þeim hætti að hann er öllum þingmönnum jafntiltækur. Munurinn er hins vegar sá að þingmenn Suðvesturkjördæmis og Reykjavíkurkjördæmis þurfa, eðli máls samkvæmt, vilji þeir rækja starf sitt vel vera í sambandi við mun fleiri kjósendur en þingmenn þeirra kjördæma sem eiga að fá sérstaka aðstoðarmenn til að rækja þann starfa.

Virðulegur forseti. Það skyldi þó ekki vera að það að þingmenn í landsbyggðarkjördæmunum svokölluðu fái greiddan ferðakostnað feli í sér óforsvaranlega mismunun? Með sömu rökum og hv. þingmaður benti á mætti líta svo á. Með aðstoðarmönnum sem hafa starfsstöð úti í kjördæmunum er verið að auðvelda þetta starf alveg á sama hátt og það er verið að auðvelda starf þingmannanna með því að greiða ferðakostnað fyrir þá. Ef starfið á aðallega að fara fram í sölum þingsins og í nefndasviðinu þá er leikurinn náttúrlega jafn, þ.e. ef menn fengju engan kostnað greiddan nema þingfararkaupið og þeim væri ætlað að vera hér. Það er þá alveg jafnmikil mismunun fólgin í því að greiða hv. þingmönnum ferðakostnað ef þeir færu út í kjördæmi. Ég held að menn ættu að hætta að jagast um þetta. Ég held að það sé í raun og veru góður skilningur á þessum breytingum, ég hef ekki fundið annað og ég hef fengið mjög góð viðbrögð hjá þingmönnum við öllum þessum breytingum, bæði hvað varðar þingskapalögin og sömuleiðis aðstöðu formanna stjórnarandstöðuflokkanna og þingmanna úr þremur kjördæmum. Ég er því mjög sáttur við það sem hér er verið að gera og vænti þess að við getum sem allra fyrst lokið þessu máli þannig að hægt verði að taka næsta skref sem er að mínu mati það að bæta að öðru leyti almenna starfsaðstöðu allra þingmanna.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um rannsóknir og sjálfbæra nýtingu jarðhitasvæða. Flutningsmenn auk mín eru hv. þingmenn Kolbrún Halldórsdóttir og Árni Þór Sigurðsson. Tillögugreinin er svohljóðandi: „Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að skipa starfshóp sem fái það verkefni að leita leiða til að tryggja að umhverfisáhrifum af framkvæmdum á jarðhitasvæðum verði haldið í algjöru lágmarki. Hópurinn semji verklagsreglur fyrir framkvæmdaraðila sem taki mið af Ríó-yfirlýsingunni; meginreglum umhverfisréttar og öðrum skuldbindandi samningum sem Ísland á aðild að með það að markmiði að nýting jarðvarmans uppfylli skilyrði sjálfbærrar þróunar. Þá verði hópnum falið að semja tillögur að lagabreytingum með framangreind markmið í huga. Starfshópurinn verði skipaður fulltrúum þingflokka á Alþingi, einum fulltrúa iðnaðarráðuneytisins og einum fulltrúa umhverfisráðuneytisins, auk eins fulltrúa frá hverri af eftirtöldum stofnunum: Orkustofnun, Íslenskum orkurannsóknum, Jarðfræðistofnun Háskóla Íslands, Náttúrufræðistofnun Íslands og Stofnun Sæmundar fróða. Forsætisráðherra skipi formann starfshópsins. Niðurstöður hópsins verði kynntar Alþingi fyrir árslok 2008.“ Tillaga um sama efni var lögð fram á 133. löggjafarþingi. Hún er nú lögð fram nokkuð breytt, m.a. í samræmi við umsögn sem barst sl. vor frá Orkustofnun til hv. iðnaðarnefndar, dagsettri 26. febrúar 2007, þar sem mælt er með því að ríkisstjórnin skipi starfshóp til að undirbúa meginreglur um sjálfbæra nýtingu jarðhita. Flutningsmenn hafa tekið þeim ábendingum með því að fella það inn í tillögugreinina sérstaklega. Efni þessarar tillögu er tvíþætt: Annars vegar hvernig lágmarka megi umhverfisáhrif, ekki einungis af rannsóknum á jarðhitasvæðum heldur einnig hvernig koma megi í veg fyrir og lágmarka röskun á undirbúnings- og vinnslustigi á jarðhitasvæðunum. Í öðru lagi hvaða mælikvarða eigi að leggja á sjálfbærni við nýtingu jarðhitasvæða. Undanfarið hafa umræður um óafturkræf umhverfisáhrif stórra vatnsaflsvirkjana eins og Kárahnjúkavirkjunar orðið til þess að menn hafa í auknum mæli beint sjónum að jarðvarmavirkjunum þar sem slíkar virkjanir skilja ekki eftir eins alvarleg sár í viðkvæmri náttúru landsins eins og vatnsaflsvirkjanirnar gera og í þeirri von að um þær megi nást betri sátt meðal þjóðarinnar. Umhverfisáhrifin af jarðvarmavirkjunum sem blasa hins vegar við vegfarendum á Hellisheiði nú í tengslum við framkvæmdir við Hellisheiðarvirkjanir benda þó ekki til annars en töluvert rask fylgi slíkum virkjunum. Það varð töluvert mikil umræða um þetta rask sem fylgir nýtingu jarðhitasvæða þegar Hellisheiðin var tekin í notkun þar sem menn sáu allt í einu að þarna liggur pípa við pípu og vegur við veg en það er ekki eins algengt að menn komi auga á það þar sem verið er að nýta jarðhitasvæði sem liggja fjær byggð. Háhitasvæðin okkar á Íslandi eru um 20 talsins. Þau eru frekar sjaldgæf á heimsvísu og hafa þess vegna mikið verndargildi vegna sérstöðu sinnar. Okkur ber því að umgangast þau af fyllstu varúð. Þarna myndast mjög sérstakar aðstæður á yfirborði sem eru ólíkar umhverfinu í kring og því miður liggja ekki fyrir nægilegar grunnupplýsingar um gróður- og jarðmyndanir á þessum svæðum sem þó eru mörg hver ef ekki allflest nefnd sem kostir til virkjunar jarðvarma. Það á því miður við um fleiri landsvæði að upplýsingar séu af skornum skammti en nú er fyrirhugað að ljúka rannsóknum á náttúrufari og verndargildi háhitasvæða í sumar en úrvinnslunni mun vart ljúka fyrr en á árinu 2009. Verkefnið snýr bæði að gróðurfari og jarðhitamyndunum og er liður í rammaáætlun sem fyrirhugað er að leggja fyrir Alþingi, væntanlega fyrir árslok 2009. Yfirlýst er af hálfu ríkisstjórnar að ekki verði úthlutað fleiri rannsóknarleyfum fyrr en þeirri vinnu lýkur. Á bls. 3 í greinargerð með þessu frumvarpi er tafla sem sýnir sjö útgefin rannsóknarleyfi í jarðhita eins og þau voru á árinu 2006. Þessar upplýsingar voru sóttar af heimasíðu iðnaðarráðuneytisins, 2. október 2007. Þessi tafla er óbreytt í dag, 21. febrúar 2008, á heimasíðu ráðuneytisins, þar hefur ekkert bæst við. Með tilkynningu frá iðnaðarráðuneytinu í júlí 2007 var vísað frá umsóknum um rannsóknarleyfi sem þarna eru nefnd nokkur, neðst á bls. 2 og efst á bls. 3 í greinargerðinni, þ.e. vísað var frá umsóknum um rannsóknarleyfi í Brennisteinsfjöllum, Fremri-Námum, Grændal, Kerlingarfjöllum og á Torfajökulssvæðinu. Þetta er gott svo langt sem það nær en því miður heyktist hæstv. iðnaðarráðherra á því að afturkalla rannsóknarleyfi sem gefið var út í Gjástykki, rannsóknarleyfi sem var úthlutað tveimur dögum fyrir kosningar, 10. maí sl., á grundvelli umsóknar Landsvirkjunar sem var tveggja daga gömul og var dagsett 8. maí. Það er hróplegt ósamræmi í því að ráðherra skuli ekki hafa afturkallað þetta leyfi vegna þess að þarna var verið að heimila að fara inn á svæði sem er gersamlega ósnortið og svæði sem hefur verið lagt til að vernda. En menn skulu ekki ætla að tíminn standi kyrr þó að fyrir liggi yfirlýsing um að ekki verði úthlutað rannsóknarleyfum fyrr en næsta áfanga rammaáætlunar er lokið og þegar að því kemur er mjög mikilvægt að fyrir liggi skýrar reglur um hvernig eigi að halda umhverfisáhrifum af framkvæmdum við rannsóknir og virkjanir á jarðhitasvæðunum okkar í algeru lágmarki og ekki síður skilgreining á því hvað er sjálfbær vinnsla jarðhitasvæða en tillagan gerir einmitt ráð fyrir því að starfshópurinn skili Alþingi tillögum fyrir árslok á þessu ári þannig að það ætti að takast og geta haldist í hendur við lok rammaáætlunar á árinu 2009. Ég tel, herra forseti, mig ekki þurfa að rekja í ítarlegu máli hvers vegna þarf sérstakar reglur um umgengni á þessum svæðum. Eins og rakið er í greinargerð með þessari þingsályktunartillögu er það því miður svo að einfalt rannsóknarleyfi hefur oft jafngilt stórfelldri eyðileggingu á þeim viðkvæmu svæðum sem hér um ræðir. Það þarf að útbúa borplan, oft er ráðist í vegalagningu með tilheyrandi efnistöku og miklu raski. Hvert borplan tekur yfir um heilan hektara lands. Við skulum ekki gleyma því að allar framkvæmdir, öll tæki sem inn á þessi svæði koma ganga fyrir olíu og það er víst að leirkennt efni, slípimassi, fer ofan í jarðhitageyminn með þessum tækjum. Auk þess er verulegt magn skolvatns sem þarf bæði að afla og farga að ekki sé talað um þá sjónmengun og hávaðamengun sem verður af því þegar rannsóknarholur eru látnar blása. Það er mjög brýnt að hafa í huga að rannsóknarleyfi eru ekki nýtingarleyfi en engu að síður hafa rannsóknarholur á háhitasvæðum á undanförnum árum verið hannaðar sem slíkar. Ég vil vekja athygli á umsögn Náttúrufræðistofnunar Íslands um umsókn um rannsóknarleyfi á Brennisteinsfjöll sem rakin er á bls. 2 í greinargerðinni en þar kemur fram, með leyfi forseta: „Eftir jarðhitarannsóknir, eins og fyrirhugaðar eru í Brennisteinsfjöllum, verður svæðið ekki lengur ósnortið og forsendur fyrir frekari vernd þess breyttar að sama skapi. Rannsóknaleyfi jafngildir því stefnumörkun um framtíðarnýtingu.“ Nú vil ég taka fram að það er búið að vísa frá umsókn um rannsóknir í Brennisteinsfjöllum og er það vel en þetta lýsir í hnotskurn þeim vanda sem hér er á ferð og ég vil vekja athygli á þeim leiðum sem bent er á í þingsályktunartillögunni um það hvernig megi umgangast þetta betur, bæði með því að flytja tæki í smærri og léttari einingum, gera það meðan frost er í jörðu, jafnvel nota til þess þyrlur ef þörf krefur. Herra forseti. Grundvallaratriðið er þó að nýting jarðhitasvæðanna okkar sé sjálfbær, og hvað er nú það? Hugtakið „sjálfbær þróun“ sem fyrst kom fram á sjónarsviðið í Brundtlandsskýrslunni 1987 er skilgreint þannig að þörfum okkar á líðandi stundu skal vera fullnægt án þess að gengið sé á möguleika komandi kynslóða til að fullnægja sínum þörfum. Eitt veigamesta atriðið í slíkri þróun er auðvitað sjálfbær auðlindanýting. Annað meginefni þingsályktunartillögunnar fjallar einmitt um nauðsyn þess að skilgreina hvað telst sjálfbær nýting jarðhitasvæða. Á síðustu 10 árum hefur raforkuframleiðsla með jarðvarma meir en fimmfaldast. Í lok árs 2005 var hlutur jarðhitavirkjana 15,4% af raforkuvinnslu í landinu og hefur væntanlega tvöfaldast síðan með tilkomu virkjana á Hellisheiði og á Reykjanesi og er nú talinn um 25% eða fjórðungur um síðustu áramót af þeirri raforku sem framleidd er. Þetta er athyglisvert og tiltölulega ný staða því þótt jarðvarminn hafi snemma verið notaður til húshitunar og til baða og þvotta þá var það ekki fyrr en seint á 10. áratug síðustu aldar að með nýrri tækni var unnt að framleiða raforku úr gufunni. Raforkuframleiðsla með gufu hófst á Nesjavöllum 1995 en sem hliðarbúgrein við hitaveituna og þótti í rauninni hreinn bónus. En nú er af sem áður var. Það er jafnvel fullyrt að framleiðslukostnaður raforku í Hellisheiðarvirkjun sé lægri en heildsöluverð Landsvirkjunar en sú staðreynd hvetur sveitarfélögin sem eiga Orkuveitu Reykjavíkur eða Hitaveitu Suðurnesja til frekari raforkuframleiðslu úr gufunni án þess að heita vatnið sé nýtt til húshitunar eða iðnaðar. En með því móti, herra forseti, er aðeins verið að nýta 7–13% orkunnar. Allt að 90% fara forgörðum ef ekki tekst að skila vatninu ofan í geyminn aftur, sem mikil vanhöld hafa verið á. Þannig er því miður komið allri þessari nýtingu sem nú er kallað eftir á jarðhitasvæðunum okkar, á háhitasvæðunum, að menn eru að horfa til þess að framleiða þar eingöngu raforku en ekki að nýta heita vatnið sem við það myndast. Ég vil vekja athygli hv. þingmanna á grein sem birtist í Viðskiptablaðinu 20. nóvember sl. sem ber fyrirsögnina „Rjóminn fleyttur af auðlindinni“ þar sem gerð er grein fyrir mismunandi aðferðum sem nota má til að nýta jarðhitasvæði, annars vegar stöðuga vinnslu eins og hingað til hefur tíðkast á jarðhitasvæðin þar sem hægt er að halda sömu framleiðslugetu og jafnvel tífalda hana eins og í Laugarnesinu yfir lengri tíma án þess að gengið sé á jarðhitageyminn. En það er líka vakin athygli á ágengri vinnslu og það er sú vinnsla sem er fyrirhuguð í Hellisheiðarvirkjun vegna þess að þar á vísvitandi að nýta, blóðmjólka svæðið í 30 ár og hvíla það síðan í 30 ár á milli. Ástæðan sem gefin er fyrir þessu er eins og einn starfsmaður segir í umræddu viðtali, með leyfi forseta: „Núna er það þannig að til þess að borgi sig að virkja, eins og við gerum núna, þurfum við að vera ágengir, taka massann hraðar upp úr en hann kemur neðan frá.“ Það er alveg ljóst, herra forseti, að með þessu móti er ekki verið að vinna jarðvarmann okkar með sjálfbærum hætti. Það er mjög mikilvægt að það verði skilgreint ítarlega hvernig má nýta þessi svæði og eins og ég nefndi áðan er Orkustofnun hvött til þess. Ég vil líka nefna vegna frumvarps hæstv. iðnaðarráðherra á þskj. 304, um upprunaábyrgð á raforku, að það frumvarp krefst þess einnig að skilgreint sé nákvæmlega hvað er endurnýjanleg raforka.

Herra forseti. Ég vil geta þess í upphafi tölu minnar að ég er í öllum meginatriðum sammála því sem kom fram í máli hv. þm. Álfheiðar Ingadóttur og ég er henni þakklátur fyrir þá umhyggju sem hún hefur fyrir náttúru Íslands og jarðhitasvæðunum. Þau varnaðarorð sem hv. þingmaður hafði hér uppi voru öll á rökum reist og ég deili þeim með henni. Ég er ósammála því sem hv. þingmaður sagði áðan um að rannsóknarleyfi væru í fyrsta lagi ávísun á sjálfvirka framtíðarnýtingu svæðisins og í öðru lagi er ég líka ósammála því sem hv. þingmaður sagði að rannsóknarleyfi leiddu í reynd sjálfkrafa til þess að svæðinu væri raskað þannig að ekki væri hægt að koma því í upprunalegt horf. Ég vil leggja á það alveg skýra áherslu að leyfi til rannsókna felur ekki í sér neina undanþágu frá gildandi lögum. Það felur ekki í sér undanþágu frá lögum sem banna akstur utan vega. Það felur ekki í sér neinar heimildir til að leggja vegi eða reisa mannvirki án tilskilinna leyfa. Það felur ekki í sér neina undanþágu frá lögum og reglum um skipulag og byggingar. Það verður að vera alveg skýrt. Ef vanhöld eru á því þá standa hinir opinberu eftirlitsaðilar sig augljóslega ekki í stykkinu. Þegar iðnaðarráðuneytið gefur út rannsóknarleyfi lögum samkvæmt verða þeir sem hyggjast nýta leyfið að fylgja bókstaflega ákvæðum þeirra laga sem gilda um umgengni við náttúruna. Þar eru engar undanþágur og engin frávik frá því. Hv. þingmaður nefndi að ég hefði sem iðnaðarráðherra á liðnu sumri afturkallað öll þau rannsóknarleyfi sem fyrir lágu í ráðuneytinu þegar ég kom þangað. Það var samkvæmt stefnu ríkisstjórnarinnar. Hv. þingmaður getur verið algerlega ósammála um stefnu ríkisstjórnarinnar í ýmsum málum. Við tókum hins vegar ekki við fyrr en á tilteknum degi. Það var gert í krafti stefnuyfirlýsingar þar sem Samfylkingin náði þeim árangri, og reyndar var líka fullur vilji til þess af hálfu Sjálfstæðisflokksins, að menn færu í þessa rammaáætlun með þeim hætti sem margoft hefur verið lýst. Sömuleiðis var ákveðið í krafti þeirra ákvæða sem koma fram í stefnuyfirlýsingunni að ekki yrði ráðist í neinar rannsóknir á óröskuðum svæðum, engin frekari slík leyfi gefin út og engum rannsóknarleyfum breytt í nýtingarleyfi meðan á því stæði. Þess vegna afturkallaði ég þessi leyfi, hafnaði öllum þeim leyfum sem fyrir lágu. Hv. þingmaður skammast eðlilega yfir því af því að hún hefur þau viðhorf að ekki hefði átt að fara í Gjástykki. Menn geta fært mörg rök fyrir því. Ég segi það bara hreinskilnislega að samkomulag ríkisstjórnarinnar náði ekki til þess. Þess vegna hafnaði ég þeim óskum sem fram komu hjá hv. þingmönnum Vinstri grænna strax á öðrum degi sumarþings á síðasta ári, að afturkalla það leyfi. Ég hafði einfaldlega ekki málefnalegar forsendur til þess. Leyfið var komið í hendur þessara tilteknu aðila sem það fengu og ég taldi ekki að hægt væri við þær aðstæður að afturkalla það. Um það getur hv. þingmaður verið mér algerlega ósammála ef hún vill. Hv. þingmaður rakti í skýru máli það sem hún taldi vera ákaflega ábótavant í umgengni við jarðhitasvæðin. Ég er henni algerlega sammála um margt. Ég tel að það sé í mörgum atriðum til vansa og það er alveg rétt sem hún segir að umgengni um þau svæði sem blasa við augum ákaflega margra, t.d. á fjölförnum vegum í nágrenni höfuðborgarinnar, er þannig að hún er ekki til að auka hróður þeirra sem að þeim standa. Það er alveg rétt sem hún segir að setja þarf reglur með einhverjum hætti um hvernig menn umgangast þessi jarðhitasvæði, framkvæmdir og annað slíkt. Ég hef áður tekið þátt í umræðum úr þessum stóli við hv. þingmenn stjórnarandstöðunnar, Vinstri grænna ef ég man rétt, í tilefni af frumvarpinu um upprunaábyrgð á raforku sem hv. þingmaður nefndi áðan í framsögu sinni. Það er alveg rétt sem hv. þingmaður sagði, og eins og ég sagði í þeirri umræðu, að nauðsynlegt er að það liggi alveg skýrt fyrir með hvaða hætti menn skilgreina endurnýjanlega orku. Það eru til endurnýjanlegar orkulindir sem hægt er að vinna með hætti sem ekki er hægt að kalla sjálfbæran. Ég er hins vegar ekki alveg sammála því sem hv. þingmaður sagði áðan um þá aðferð sem menn nota uppi í Henglafjöllum, þ.e. að nýta á svæði og hvíla það síðan. Ef við lyftum okkur yfir tímann og horfum fram í hann í nokkuð stórum flákum þá er markmiðið með þessari aðferð - án þess að ég hafi skoðað hana sérstaklega - væntanlega það að eftir tiltekinn tíma sé vatnsmassinn í geimnum búinn að endurnýja sig með þeim hætti að varla er hægt að fella vafa yfir þá staðhæfingu að um sjálfbæra nýtingu sé að ræða. Það kann hins vegar að vera rétt hjá hv. þingmanni að þetta sé ekki æskilegasta leiðin til að ná fram sjálfbærni um nýtingu. Ekki skal ég um það segja. Ég er tæknikrati. Ég treysti sérfræðingum og það er þess vegna sem ég hef í verki tekið undir þær ábendingar sem komið hafa fram hérna. Ég er þegar búinn að koma skriflega þrenns konar óskum til stýrihóps rammaáætlunarinnar. Ég gerði það á liðnu hausti. Ég bað í fyrsta lagi um að hópurinn tæki sérstakt tillit til reglna sem gilda um menningar- og náttúruminjar sem falla undir heimsminjaskrá vegna þeirrar auknu áherslu sem þessi ríkisstjórn hefur sett á verndun menningar- og náttúruminja. Ég sit sjálfur í heimsminjaskrá sem hefur það að markmiði sínu að koma ákveðnum íslenskum svæðum á heimsminjaskrá. Reyndar tók ég þátt í einu slíku verkefni sem hlaut jákvæða afgreiðslu. Í fyrsta lagi hef ég beint þessum tilmælum til verkefnisstjórnarinnar þótt það falli ekki beinlínis að því máli sem við erum að ræða. Í öðru lagi hef ég, með hliðsjón af þeirri áherslu sem kemur fram í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar hvað varðar verndargildi og orkunýtingu háhitasvæðanna, beint því til verkefnastjórnarinnar að hún semji í samráði við sérfræðinga á þessu sviði drög að reglum um framkvæmdir á háhitasvæðum. Í þeim reglum, sem verða þá lagðar upp af þeim sem best þekkja til á þessu sviði, á að tryggja að umhverfisáhrif við framkvæmdir á háhitasvæðum verði lágmarkaðar. Sömuleiðis held ég í ljósi þeirrar umræðu sem átt hefur sér stað innan Orkustofnunar og milli fyrrverandi orkustofnunarsérfræðinga, þar á meðal Sveinbjörns Björnssonar fyrrverandi rektors Háskóla Íslands, að það sé nauðsynlegt að menn skoði rækilega með hvaða hætti jarðhitinn er nýttur. Það þarf sérstaklega að skoða þær forsendur sem liggja til grundvallar því sem menn kalla ágenga nýtingu jarðhitasvæða. M.a. þess vegna hef ég beint því skriflega til verkefnisstjórnarinnar í þriðja lagi að hún geri jafnframt drög að reglum sem hafi það að markmiði að tryggja sjálfbæra nýtingu jarðvarma. Í þeim reglum er gert ráð fyrir að skilgreint sé með hvaða hætti hægt er að nota hugtakið sjálfbærni yfir nýtingu jarðhita og sömuleiðis með hvaða hætti menn geta beitt því sem kalla má ágenga nýtingu jarðhitasvæðanna. Ég hef sagt það áður í þessum ræðustóli í umræðum sem ég átti við hv. þm. Kolbrúnu Halldórsdóttur að ég hyggst fara eftir þeim reglum sem sérfræðingarnir leggja til. Þá gæti hv. þingmaður hugsanlega velt því upp hvort ekki sé of seint í þann rass gripið því að nú þegar liggja fyrir virkjunarleyfi, bæði í Henglafjöllum og svo víðs vegar um Reykjanes. Því er til að svara að það er alveg skýlaust að iðnaðarráðherra getur breytt skilyrðum sem eru forsenda virkjunarleyfis. 

Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. iðnaðarráðherra fyrir góðar undirtektir í heildina séð við þessa þingsályktunartillögu. Ég hlýt að fagna því ef verkefnastjórn rammaáætlunar setur niður umgengnisreglur um jarðhitasvæðin annars vegar og skilgreinir hvað sé sjálfbær nýting þeirra hins vegar. En hvað ágenga vinnslu snertir þá hefur það auðvitað þegar verið skilgreint því ágeng vinnsla gengur á jarðhitaforðann þannig að minna kemur inn í kerfið heldur en út úr því er tekið og þess vegna þarf að hvíla það. Það þarf engar skilgreiningar í þeim efnum. Ég vil aðeins vekja athygli á því að á orkuþingi árið 2001 var lögð fram tillaga Guðna Axelssonar sérfræðings og fleiri á Orkustofnun um mat á því hvað skyldi teljast sjálfbær vinnsla jarðhitasvæða. Þessi tillaga gengur út á það að fyrir sérhverja vinnsluaðferð og sérhvert jarðhitasvæði sé til ákveðin hámarksvinnsla þannig að með lægra vinnslustigi en þessu hámarki sé hægt að viðhalda orkuvinnslu óbreyttri í kerfinu í 100–300 ár. Þetta er sú skilgreining sem helstu sérfræðingar Orkustofnunar hafa lagt í það að vinnsla jarðhitasvæða sé sjálfbær, 100–300 ár. Á orkuþingi á árinu 2006, eins og sjá má í fylgiskjölum þessarar þingsályktunartillögu, kom fram grein frá Sveinbirni Björnssyni sem hér var áður nefndur og niðurstaða hans var sú að þrátt fyrir sjálfbæra vinnslu með þessum hætti verði varmanámið sífellt örara og kerfið kólni í raun þó yfir mjög langan tíma sé ef það fær ekki að jafna sig með hvíld. Sveinbjörn Björnsson segir í þessari grein að vinnsla geti ekki talist sjálfbær nema hlé séu gerð á henni til að leyfa jarðhitakerfinu að jafna sig eftir jarðvarmanámið. En þar sem Sveinbjörn Björnsson er einn höfunda hinnar fyrri skilgreiningar sem ég nefndi um nýtingu til 100–300 ára þá reikna ég ekki með að í skilgreiningu hans hér um hlé á jarðhitavinnslu sé um að ræða ágenga vinnslu eins og þá sem fyrirhuguð er á Hellisheiðinni. Hellisheiðarvirkjunin er fyrsta virkjunin sem þannig er hugsuð eins og ég nefndi áðan. Það er réttnefni sem kom fram í fyrirsögn í Viðskiptablaðinu í greininni sem ég nefndi áðan að með þessu móti er verið að fleyta rjómann af auðlindinni og menn eru ekki að fara neitt í felur með þá skoðun sína í þessari grein að það sé eðlilegt að vera ágengir og taka jarðvarmann hraðar upp heldur en hann kemur neðan frá og sjá bara hvað setur. Við eigum svo mörg háhitasvæði, segir á einum stað í greininni eða eitthvað í líkingu við það. „Við eigum svo mörg háhitasvæði. Af hverju ættum við ekki að geta tekið eitt og bara prófað hve langt við komumst með það.“ Þetta er auðvitað viðhorf sem liggur við að maður fyrirverði sig fyrir að þurfa að nefna. Ég get tekið undir með ráðherranum um að nauðsynlegt sé að efla eftirlit með framkvæmdum bæði við rannsóknir og við vinnslu á jarðhitasvæðunum og ég hvet hann til þess að fylgjast náið með því hvernig menn fara fram með þær leiðir sem þeir nú þegar hafa og víst er að það verður fylgst með því hvernig farið verður með í Gjástykki. Ég endurtek það að ráðherrann missti af tækifæri sem hann þar hafði til að bjarga einu mjög verðmætu ósnortnu jarðhitasvæði sem var sett í hendur Landsvirkjunar til rannsókna tveim dögum fyrir kosningar. Það er alveg ljóst að Landsvirkjun fór hamförum síðustu dagana fyrir kosningar, fór hamförum þegar hún áttaði sig á því að hún var að missa iðnaðarráðuneytið.  Hvað það varðar að ekki sé hægt að setja samasemmerki á milli þess að veita rannsóknarleyfi og síðan vinnsluleyfið þá er það á pappírunum þannig. En mig langar til að vekja athygli á því af því að við höfum verið að ræða Hengilssvæðið og Hellisheiðarvirkjun að Orkuveita Reykjavíkur fékk rannsóknarleyfi til 15 ára á Hengilssvæðinu árið 2001 og það voru strax hafnar rannsóknarboranir og þrír áfangar rannsóknarborana voru tilkynntir til Skipulagsstofnunar og það var enginn háður mati á umhverfisáhrifum. Framkvæmdaleyfi var þannig veitt fyrir sjö rannsóknarholur áður en mati á umhverfisáhrifum Hellisheiðarvirkjunar lauk og borun þeirra var allri lokið þegar matsskýrslan var lögð fram. Þannig hafa nú vinnubrögðin verið og það eru þessi víti sem ber að varast. Ég er ekkert viss um að það hafi breyst mikið frá þessum tíma. Þessar sjö rannsóknarholur eru til þess ætlaðar að stunda ágenga nýtingu á Hellisheiðarsvæðinu í Hverahlíðarvirkjun og Bitruvirkjun. Það á bara að búa til rafmagn. Það á ekki að nýta heita vatnið. Það á að nota um það bil 10% af allri orkunni sem upp kemur. Hinu á bara að fórna og farga með ágengri nýtingu sem gengur svo nærri hverri holu, hverju svæði sem þeir skilgreina að það þarf að hvíla það í jafnlangan tíma, nýta það í 30 ár, hvíla það í 30 ár. Og eins og kemur fram í matsskýrslum þá þarf að bora á öðru og þriðja hverju ári viðbótarholur til að halda svæðunum við. Þetta þýðir í raun að Hellisheiðin á að vera undirlögð borunum á hverju 30 ára tímabili í sífellu. Það á alltaf að halda áfram að bora. Hvað er nú orðið af hugmyndunum um skáboranirnar sem áttu að koma í veg fyrir þessa yfirborðseyðileggingu sem ég nefndi áðan? Ég fullyrði, herra forseti, að margt þarf hér að athuga. Ekki er allt sem sýnist. Við höfum búið við of grunnar skilgreiningar og þegar við spyrjum um sjálfbærni þá þarf það að vera sjálfbært heilt í gegn. Ágeng vinnsla eins og nú er fyrirhuguð í Hellisheiði þar sem á að nýta 10% af orkunni getur aldrei talist sjálfbær.

Herra forseti. Þó ég sé sammála mörgu sem hv. þingmaður sagði þá finnst mér samt sem henni hafi aðeins skrikað fótur á hinu rökfræðilega svelli. Eins og hv. þingmaður lýsti nýtingaráformum á Hellisheiði með 30 ára nýtingartíma og síðan 30 ára hléi og þá hugsanlega 30 ára nýtingartíma þar á eftir þá fæ ég ekki betur séð en að þau nýtingaráform falli algerlega undir þá skilgreiningu sem hv. þingmaður hafði eftir Guðna Axelssyni prófessor á hugtakinu sjálfbærri nýtingu. Ég fæ ekki betur séð en að hv. þingmaður hafi sagt það og hún vísaði til þess að það þýddi í reynd að á 100–300 ára tímabili yrði svæðið í sama ásigkomulagi og áður. Ég get að vísu ekki fullyrt að hitaleiðni í bergi og annað slíkt verði með þeim hætti að hitaforðinn væri hinn sami. Það fer væntanlega eftir leiðni og hitanum undir svæðinu. En miðað við skilgreiningu Guðna Axelssonar þá fæ ég ekki - bara sem ég hugsa hér standandi - betur séð en að þetta tvennt fari saman. Hv. þingmaður sagði síðan áðan í fyrri ræðu sinni þegar hún vísaði til greinar um að menn væru að fleyta rjómann ofan af þessum góðu auðlindum að sóunin fælist í því að menn nýttu ekki nema 7–13% af orkunni og það er það sem gerist þegar menn nýta þessi svæði eingöngu til raforkuframleiðslu. En hún sagði líka í fyrri ræðu sinni að ef vatninu verði skilað ofan í geyminn þá gegndi öðru máli. Ég veit ekki betur en að það sé nákvæmlega það sem menn eru með áform um að gera bæði á Hellisheiði og líka á Suðurnesjum. Þannig að minnsta kosti hafa mér verið kynnt þau mál. Hugsanlegt er að einhver frávik séu frá því. Ég hugsa að hv. þingmaður hafi rétt fyrir sér í að menn hafi kannski farið heldur hratt í þessari nýtingu og ekki byggt á nægilega þróuðum skilgreiningum og hugtökum til dæmis um sjálfbæra nýtingu og hvers konar ágengni er leyfileg. Það hins vegar á sér væntanlega þær sögulegu skýringar að svo skammt er liðið frá því að menn hófu orkuframleiðslu með þessum hætti. Hv. þingmaður gat þess að það hefði í reynd hafist með Nesjavallavirkjun. Ég taldi alltaf að það hefði hafist fyrr, að menn hefðu byrjað með tveggja megavatta virkjun í Bjarnarflagi sama árið, held ég, og Neil Armstrong steig fyrstur manna fæti á tunglið. Það var með vissum hætti okkar tunglganga að hefja þessa nýtingu á orku. Við verðum auðvitað að gera það með varkárni og aðgæslu. Ég hef verið þeirrar skoðunar - en hv. þingmaður má reyna að sannfæra mig um annað með rökum sínum - að það væri í lagi að framleiða orku með þessum hætti jafnvel þó það leiddi bara til 10% nýtingar eins og málum er háttað á orkunni svo fremi sem vatninu væri skilað aftur niður í geyminn. Ég tek hins vegar alveg undir með henni að það væri mjög æskilegt ef hægt væri að nýta hinn mikla orkuforða sem er að finna í vatninu þegar búið er að nýta það til rafmagnsframleiðslu til einhvers konar iðnaðar. Og það er okkar ögrun. Það er okkar hlutverk að reyna að finna leiðir til að nýta þetta betur. Sumir hafa vísað til framtíðar þar sem menn nýta þessa orku til dæmis til að framleiða með jákvæðum hætti sem sæmir umhverfinu lífeldsneyti með þörungaræktun. Ég er sannfærður um að í því felist margvíslegir möguleikar. Aðrir hafa viljað og eru að beita þessu í miklu smærri mæli til að framleiða þörunga sem notaðir eru til ýmiss konar snyrtivöruframleiðslu. Það er alla vega verið að skapa verðmæti úr því með þeim hætti. Það eru örugglega margar leiðir sem munu opnast í framtíðinni til þess að nýta þetta. Á þeim tíma sem líður þangað til að því kemur verðum við að gæta þess að ganga sem best um auðlindina. En ég tók eftir því að þegar hv. þingmaður vísaði til Sveinbjörns Björnssonar og vangaveltna og ágætra ritgerða hans um þetta efni þá talar hann um að skilja svæðin eftir, og á þá væntanlega við varmaforða svæðisins, í þokkalegu ásigkomulagi þegar til mjög langs tíma er litið. Ég geri ráð fyrir að hv. þingmaður eigi þar við kannski þúsund ár eða eitthvað svoleiðis. Ég veit það ekki. En ég ítreka að ég er sammála meginviðhorfunum og það sem meira er, ég hef gripið til ráðstafana. Það sem hv. þingmaður er að leggja til að verði gert með þessari þingsályktunartillögu sinni, sem er allra góðra gjalda verð, hef ég þegar sett í gang með sérstökum óskum um að stýrihópur rammaáætlunar fái sérfræðinga til að útfæra hluti 

Herra forseti. Mig langar til að halda þessari orðræðu hér örlítið áfram. Það er því miður svo að ekki er hægt að tryggja það fortakslaust að háhitavatninu sem dælt er upp við raforkuframleiðsluna sé hægt að skila ofan í sama jarðhitageyminn aftur. Ef lesnar eru grannt matsskýrslur Bitru- og Hverahlíðarvirkjana, sem voru kynntar í haust sem leið, kemur fram að menn geta alls ekki staðfest að þeir séu að skila vatninu niður. Það veldur nokkrum áhyggjum, m.a. vegna þess að það gæti farið aðra leið, það gæti ratað í neysluvatnið, í grunnvatnið, og það gæti valdið hitamengun eins og þegar er þekkt í Þingvallavatni og ég er viss um að hæstv. ráðherra þekkir. Það er því margt að varast í þessu. Um ágengu nýtinguna sem fyrirhuguð er uppi á Hellisheiði vil ég vitna til orða Guðna Axelssonar, sem skilgreinir ásamt fleiri sérfræðingum Orkustofnunar sjálfbæra nýtingu á þann veg að svæðið haldi jafnri, góðri vinnslu í 100–300 ár. Hann segir að ágengri nýtingu fylgi einnig meiri áhætta og vitnar þar til hverasvæðisins í Kaliforníu þar sem menn voru að framleiða og virkja fyrir 2.000 megavött en svæðið hrundi og menn ná ekki helmingnum þar núna. Það er spurning hvort við eigum að taka þessa áhættu og til hvers. Ég rakti í máli mínu áðan að ef hæstv. ráðherra ætlar ekki að hleypa hér inn þremur álverum, sem eru á færibandinu upp í ráðuneyti til hans, þá er raforkuframleiðsla á Hellisheiði og suður af Reykjanesi aðallega til þess að framleiða inn á almenna kerfið, til þess að draga úr kaupum frá Landsvirkjun, sem þýðir að fyrir hvert megavatt sem framleitt er á Hellisheiði og á Reykjanesinu er óseld orka á móti frá Landsvirkjun vegna þess að vöxtur almenna markaðarins er ekki meiri en svo. Meðan þessi virkjunarmáti er ódýrari en heildsöluverðið frá Landsvirkjun keyra menn þessa stefnu áfram og ég tel hana mjög varhugaverða. Ég sé ekki að það sé boðlegt að vinna þessi svæði með þessum hætti og ég fordæmi fyrir mitt leyti þá afstöðu sem ég vitnaði hér til áðan: Af því að við eigum um 30 háhitasvæði á Íslandi, hvað er þá að því að hafa tekið dálítið hressilega á einu þeirra til að komast að því hvar möguleikarnir liggja?  En ég ítreka að ég fagna því að ráðherrann ætlar að láta setja reglur. Ég vænti þess að við fáum í iðnaðarnefnd tækifæri til að fjalla um þessa þingsályktunartillögu og þá vonandi tillögur að reglum sem hæstv. ráðherra nefndi hér áðan.

Herra forseti. Ég vil í fyrsta lagi segja og ítreka það að þegar hv. þingmaður las hér upp skilgreiningu Guðna Axelssonar prófessors á því hvað væri sjálfbær nýting - hún sagði eftir honum að það þýddi að hægt væri að nýta svæði í 100–300 ár með jöfnum hætti - þá er það nákvæmlega eins og hún lýsir þeim áformum á Hellisheiði, þau falla að því. Þess vegna er verið að hvíla þau á milli til þess að hægt sé að nýta þau með þessum hætti þannig að ég mundi fara varlega í að fullyrða það sem hv. þingmaður sagði. Í öðru lagi, að því er varðar ágenga nýtingu, vek ég eftirtekt á því að hér í Reykjavík, af því að hv. þingmaður var að benda á að með góðri tækni hefði verið hægt að tífalda framleiðslu á orku úr Laugarnesi - að það var náttúrlega nýting sem var meira en ágeng, það var veruleg ágengni þar því að mikill  Í þriðja lagi er algjörlega fráleitt að bera saman nýtingu íslenskra jarðhitasvæða og nýtingu hverasvæðisins í Kaliforníu á áttunda áratugnum. Þar var svo ofsafengin ágengni að þar var strax um að ræða, sökum hins óhefta kapítalisma, sterkan og mikinn niðurdrátt. Það leiddi til þess að menn misstu trú á jarðhitavinnslu og það er ekki fyrr en núna, þegar Íslendingar eru orðnir ráðgjafar - m.a. sá ágæti jarðeðlisfræðingur sem er nú einn af snillingum Orkuveitunnar, tel ég - og komu að því máli að aftur er að glæðast áhugi á því. Menn sækja til reynslu Íslendinga, þó að skömm sé, af meðferð og nýtingu jarðhitasvæða í útlöndum. Í fjórða lagi, skáboranirnar. Mig langar að svara því sem hv. þingmaður sagði hér í miðræðu sinni sem ég hafði ekki tóm til að gera áðan. Hv. þingmaður spurði: Hvað er þá með skáboranirnar sem áttu að koma í veg fyrir að það yrði óhóflegur fjöldi hola? Það er einfaldlega þannig, eins og ég hef kynnt mér það mál, að menn eru á fullri ferð að nota skáboranir, þ.e. þeir eru að fara niður á sama tiltölulega litla borplaninu og bora í margar áttir. Hv. þingmaður ætti að fara upp í Orkuveitu og kynna sér alveg frábærar tölvutækar þrívíddarmyndir af því. Þar sést mætavel hvernig menn nota eitt borplan til að skábora í ýmsar áttir. Sú aðferð felur í sér stórkostlega vernd fyrir umhverfið, menn geta þá nýtt náttúruna og auðlindir í jörðu miklu betur án þess að laska yfirborðið. Þetta vildi ég nú segja, herra forseti, en ég lýsi því aftur að ég er alveg sammála þeim varnaðarorðum sem hv. þingmaður hefur haft hér uppi. Það kann vel að vera að það sé rétt hjá henni að mönnum hafi orðið á einhver mistök. Þau hafa ekki til þessa verið stórvægileg, tel ég, engin sem ekki er hægt að leiðrétta að því er varðar þessa tækni og nýtingu sjálfra auðlindanna. Það er ekkert óeðlilegt við það, tel ég, menn eru að vinna sig áfram, æfingin skapar meistarann og þó að teorían sé góð er það praksísinn sem skapar hina raunverulegu þekkingu á því hvernig á að útfæra hana. Það hafa menn verið að gera með býsna góðum hætti. Það er eins og gengur að það verða stundum mistök, þannig eru öll mannanna verk, þau eru öll orpin undir það að mönnum geta orðið á mistök. Hv. þingmaður getur síðan haldið því fram að það hafi verið mistök að fara yfirleitt inn á sum svæði sem hún hefði viljað sjá til frambúðar algjörlega óröskuð. Það er virðingarvert sjónarmið, það er pólitískt sjónarmið og menn geta varið það eða gagnrýnt það. En ég held að menn geti ekki deilt um að hér á Íslandi hefur mönnum tekist mjög vel upp með nýtinguna. Ég er svo sammála hv. þingmanni að það væri æskilegt að fundnar yrðu leiðir til að nýta betur þá orku sem menn eru að finna í dag og vinna á jarðhitasvæðum. Af því að hv. þingmaður velti því svo fyrir sér hvað mundi gerast ef öll þau álver yrðu ekki að veruleika sem hún segir að séu að fljóta í gegnum ráðuneyti mitt, þá vil ég bara segja hv. þingmanni að þessi iðnaðarráðherra spáir því nú að innan fárra ára komi til með að vanta miklu meiri orku en menn gera sér grein fyrir. Hingað sækja fyrirtæki sem ekki eru í hefðbundinni stóriðju en þarfnast mikillar orku, menga lítið eða miklu minna en þessi hefðbundna stóriðja,.s Ég vona að hv. þingmaður fái fregnir af því áður en næsta vika er liðin 

Herra forseti. Það er ljóst að jarðhitanýtingin hér frá upphafi og alveg fram til þessa dags hefur að mestu leyti verið þannig að ekki hefur verið gengið óhóflega á þessi svæði öðruvísi en þannig að þau gætu þá jafnað sig aftur. Ég nefni Mosfellsbæ og ég nefni Laugarnesið. Þar lærðu menn af reynslunni og fara í þrepanýtingu, auka þetta skref fyrir skref til þess, eins og ráðherra nefndi hér, að fá tíföldun út úr svæðinu eins og gerist í Laugarnesinu. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann telji verjanlegt að fórna einu eða tveimur af þessum dýrmætu háhitasvæðum okkar til tilrauna í því hversu langt megi ganga. Það er alveg ljóst að bæði Landsvirkjun, sem er fyrir norðan og í Kröflu með jarðvarmavirkjun, Hitaveita Suðurnesja og Orkuveita Reykjavíkur fram til þessa tíma hafa kappkostað að ganga ekki of nærri svæðunum. Nú allt í einu hafa þeir séð ljósið: Keyrum þau í botn, blóðmjólkum þau og lokum þeim svo smástund. Og eins og þarna var vitnað til: Við eigum svo mörg háhitasvæði, er ekki allt í lagi að prófa eitt? Mig langar til þess að vita hver afstaða ráðherrans er til þessa viðhorfs.

Herra forseti. Nú skal ég viðurkenna eins og ég hef sagt í fyrri ræðum mínum að ég hef ekki alveg hugsað þetta í botn. En í fljótu bragði mundi ég ekki kalla þetta blóðmjólkað svæði. Af hverju? Vegna þess að þau eru hvíld væntanlega til þess að þau nái fyrri stöðu. Ég er síður en svo að mæla með því að menn taki eitt eða tvö háhitasvæði, eins og hv. þingmaður orðar það með tilvitnun í merkan mann, og noti sem einhvers konar tilraunasvæði. Alls ekki. Ég tel að menn eigi að fara með mikilli gát í þessa vinnslu. Hins vegar þá velti ég fyrir mér hvaða skemmd sé hægt að vinna á þessum svæðum með of mikilli nýtingu, væntanlega ef mjög hart er keyrt eins og var gert á Geysissvæðinu í Kaliforníu. Mestu skemmdirnar sem hægt væri að vinna er annars vegar að allt vatn væri tekið af svæðinu sem ég hugsa að gerist ekki vegna þess að löngu áður en kæmi að því að lítið aðrennsli væri inn á svæðið, eins og var á parti á Kröflu, þá væri svæðið fyrir löngu hætt að vera arðbært og menn hættir nýtingu þess. Hitt sem hv. þingmaður er væntanlega að velta fyrir sér er ef það er mikið vatnsstreymi um svæðið þar sem endurnýjun hita vegna leiðni í bergi er ekki nægilega mikil eða orkugjafinn, innskotið fyrir neðan er ekki nægilega heitt eða farið að kólna, að það geti leitt til kólnunar á svæðinu öllu. Það kann að gerast. Ég ímynda mér þá að í jarðsögulegu tímatali mundi það endurnýjast. En það mundi kannski taka mjög langan tíma. Ég er ekki að mæla með því, síður en svo. Jarðhitakerfin eru mjög flókin. Hv. þingmaður vísar t.d. til Mosfellssveitar þar sem menn byrjuðu á jarðhitavinnslu. Það var búið að vinna jarðhita þar töluvert lengi þegar menn komust að því að þar er ekki um eitt jarðhitakerfi að ræða heldur þrjú sem eru nánast samanundin. Ekki vil ég nú upplýsa hv. þingmann hvaða vísindamaður það var sem komst að því en hann er mér nátengdur.

Herra forseti. Ég verð að lýsa því að ég hef orðið fyrir nokkrum vonbrigðum með þessi síðustu orðaskipti okkar hæstv. ráðherra hér í dag því að mér finnst hann of hallur undir hugmyndirnar sem eru um ágenga nýtingu á jarðhitasvæðunum. Mér finnst það ekki vera í þeim anda sem Orkustofnun og helstu sérfræðingar hennar hingað til, og þar með taldir Guðni Axelsson og Sveinbjörn Björnsson, hafa lagt til skilgreiningar á. Mér finnst það ekki vera í þeim anda að horfa á nýtingu til 30 ára eingöngu. Menn vita vel að afskriftartími þessara virkjana er 30 ár. Það er kannski það sem menn eru að hugsa um og svo geta þeir bara farið, eða hvað? En þannig er ekki hægt að hugsa sér sjálfbæra nýtingu og við skulum muna að við þurfum líka að horfa á það hvað er endurnýjanlegt í þessu tilliti vegna þess að þegar við erum að tala um endurnýjanlega orku þá erum við að tala um eðli orkunnar. En þegar við erum að tala um sjálfbæra nýtingu aftur á móti þá erum við að tala um hvernig hún er unnin. Það er alveg ljóst í mínum huga að ágeng nýting getur valdið miklum landsspjöllum. Hún getur valdið jarðfalli og því að opnist nýir hverir eins og hefur gerst á Nýja Sjálandi og í Japan. En hún getur líka valdið kólnun á svæðinu og eins og ég nefndi áðan. Hún getur valdið grunnvatnsmengun og hitamengun á svæðum þar sem við viljum ekki sjá hana. Það er því margt að varast þarna og ég vona að ráðherrann taki ekki allt of vel í hugmyndir um ágenga nýtingu á Hellisheiðinni.

Virðulegi forseti. Ég get trúað hæstv. forseta fyrir því að ég hefði orðið fyrir svolitlum vonbrigðum ef hv. þingmaður hefði ekki orðið fyrir einhverjum vonbrigðum með það sem ég hef sagt. En ég er meira svona að skiptast á skoðunum við hv. þingmann og kannski að hugsa upphátt. Ég máta ýmislegt það sem hv. þingmaður hefur verið að segja við ýmis rök og staðreyndir sem hún hefur fært hér fram og hefur sótt í smiðju ýmissa vísindamanna. Ég get sagt hv. þingmanni það og ég hef sagt það í þessum sal áður að sá maður sem ég hef óskað eftir að verði leitað til um þessar skilgreiningar og þessar reglur er Sveinbjörn Björnsson, fyrrverandi rektor Háskóla Íslands. Ég hef líka lýst því yfir að ég lít á sjálfan mig sem tæknikrata. Ég fer að ráðum sem mér eru veitt af mönnum sem hafa betri yfirsýn en ég. Það er ekkert markmið hjá mér að nýta þessar jarðhitaauðlindir með þeim hætti sem hægt er að segja að séu ekki sjálfbærar. Ég sagði það áðan og hef sagt það fyrr í þessari umræðu við hv. þm. Kolbrúnu Halldórsdóttur að ég geri mér mætavel grein fyrir því að það er hægt að nýta endurnýjanlegar auðlindir með þeim hætti að ekki er hægt að kalla það sjálfbært. Það er algjörlega ljóst. Ég hef einungis verið að velta því fyrir mér hvort það sem hv. þingmaður segir að séu óráðleg nýtingaráform hjá Orkuveitu Reykjavíkur falli ekki eigi að síður undir þá skilgreiningu sem hún sjálf leggur hér á borðið með sér og sækir í farteski prófessors Guðna Axelssonar. Ég fæ ekki betur séð en að nýtingaráformin, eins og hún lýsir þeim, falli að þeim skilgreiningum sem prófessor Guðni Axelsson leggur á sjálfbæra nýtingu, þ.e. að hægt sé að nýta svæðið í 100–300 ár með lítt breyttum hætti. Ef það er hægt þá fellur það undir skilgreiningu Guðna Axelssonar. En ég ætla nú ekki að þrasa við hv. þingmann. Ég er í meginatriðum sammála helstu sjónarmiðum sem hún hefur flutt