Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

forseti (ÓB): Ég býð hv. alþm. velkomna til þingstarfa á ný að loknu páskaleyfi. Frá forseta Ed. hefur svo hljóðandi tilkynning borizt: „Einar Ágústsson, 11. þm. Reykv., hefur í dag ritað mér á þessa leið: „Þar sem ég vegna veikinda mun ekki geta sótt þingfundi næstu vikur, leyfi ég mér að biðja um fjarvistarleyfi og, með skírskotun til 138. gr. l. um kosningar til Alþingis, að óska þess, að 1. varamaður Framsfl. í Reykjavík, Kristján Thorlacius deildarstjóri, taki sæti á Alþingi í forföllum mínum.“ Þetta er yður, herra forseti, hér með tilkynnt. Jónas G. Rafnar, forseti efri deildar. Til forseta sameinaðs Alþingis.“ Kristján Thorlacius hefur áður átt sæti á Alþ., þannig að ekki þarf að rannsaka kjörbréf, og býð ég hann velkominn til þingstarfa.



Herra forseti. 20. jan. s.l. lagði ég fram svo hljóðandi fsp.: „Hefur ríkisstj. í hyggju að láta endurskoða lög nr. 86 frá 5. júní 1947, um þjóðleikhús, með tilliti til fenginnar reynslu?“ Það hefur dregizt nokkuð, að þessari fsp. væri svarað, af einhverjum ástæðum, og á meðan hefur það gerzt, að greint hefur verið frá því í blöðum, að hæstv. menntmrh. hafi skipað sérstaka n. til að endurskoða þessi lög, þannig að segja má, að hæstv. ráðh. sé þegar búinn að svara fsp. í verki. Engu að síður held ég, að það væri mjög fróðlegt, ef hæstv. ráðh. vildi gefa okkur nokkra vitneskju um það, hvernig hann hugsar sér, að þessari endurskoðun verði háttað, og hverjar hugmyndir hann hefur sjálfur um þau atriði í lögum um þjóðleikhús, sem hann telur að þyrfti að breyta. Þar hafa ýmis atriði verið gagnrýnd, svo sem alkunna er, t.a.m. ákvæðið um þjóðleikhússtjóra. Samkvæmt löggjöfinni, eins og hún er, er gert ráð fyrir því, að einn og sami maður annist fjárhagslegan rekstur Þjóðleikhússins og hafi þar listræna forustu. Þetta hafa margir gagnrýnt, og ég tel, að sú gagnrýni sé á rökum reist. Ég tel, að þessu embætti beri að skipta í tvennt, annars vegar eigi að vera rekstrarstjóri, maður, sem annast hina fjárhagslegu hlið á rekstri Þjóðleikhússins, og hann gæti sem bezt verið embættismaður eins og aðrir opinberir starfsmenn, en hins vegar tel ég að þar verði að vera listrænn framkvæmdastjóri, og ég tel algerlega fráleitt, að hann sé embættismaður sem geti setið í starfi sínu, á meðan honum endist starfsaldur til. Ég tel, að þetta starf sé þess eðlis, að í það eigi að velja menn til tiltekins tíma hverju sinni, 3–5 ára, eftir því sem mönnum sýnist, og skipta um, ef það er talið skynsamlegt. Við vitum allir, að enda þótt maður kunni að vera vel hæfur meðan hann er ungur, þá er ekki víst, að þeir hæfileikar nýtist honum allan starfsaldurinn, og það geta komið upp margvísleg ágreiningsefni milli hans og þeirra, sem starfa við slíka stofnun, og það gerir í sjálfu sér fráleitt, að þarna sé um að ræða fastan embættismann. Annað atriði í lögunum, sem ég tel að þurfi að endurskoða, er ákvæði um þjóðleikhúsráð. Í lögunum stendur, að ráðh. skipi 5 menn í þjóðleikhúsráð og skuli 4 tilnefndir af stjórnmálaflokkunum, en einn af Félagi ísl. leikara. Engin ákvæði eru um það, hversu lengi menn skuli sitja í þessu ráði, og hefur það verið túlkað á þá lund, að menn skuli vera þarna eilífir augnakarlar eða meðan þeim endist aldur til. Þetta hefur haft býsna undarlegar afleiðingar. T.d. hefur það tíðkazt, að hæstv. menntmrh. hefur einnig átt sæti í þjóðleikhúsráði og verið þannig eigin undirmaður, sem ég tel algerlega óeðlilegt. Einnig hygg ég, að það sé mál flestra, sem kunnugir eru starfsemi Þjóðleikhússins, að þessi stofnun, þjóðleikhúsráð, hafi alls ekki gegnt því hlutverki, sem því var ætlað í upphafi, og hafi ekki haft þau áhrif á starfsemi leikhússins, sem nauðsynlegt er og vert væri. Í lögum um þjóðleikhús er rætt um það, að eitt af skylduverkum leikhússins sé að halda skóla til eflingar íslenzkri leikmennt. Þetta hefur verið gert, svo sem kunnugt er, en þessi skóli hefur sætt mikilli gagnrýni, enda hefur hann hvorki verið fugl né fiskur. Þetta leiddi til þess, að Leikfélag Reykjavíkur reyndi um skeið að halda uppi eigin leikskóla, en varð það að sjálfsögðu ofvíða. Ég tel, að það sé algerlega óhjákvæmilegt að endurskoða þessa hlið á starfsemi Þjóðleikhússins einnig. Ég veit, að þetta mál er í sérstakri athugun, en það hlýtur einnig að falla að heildarendurskoðuninni um starfsemi Þjóðleikhússins. Enn er um það rætt í lögunum, að Þjóðleikhúsinu beri að flytja sjónleiki utan Reykjavíkur, eftir því sem við verður komið, og vinna að eflingu leiklistar hvarvetna á landinu. Þetta hefur verið framkvæmt á þá leið, að Þjóðleikhúsið hefur aðstoðað leikfélög úti um land með búninga og annað því um líkt, og enn fremur hefur verið farið í leikferðir á næsta tilviljunarkenndan hátt. Ég tel, að það þyrfti að gera ráðstafanir til þess, að Þjóðleikhúsið yrði raunverulegt þjóðleikhús í miklu ríkari mæli en verið hefur. Þær hugmyndir hafa t.d. komið fram að hafa þannig skipulagstengsl á milli Þjóðleikhússins í Reykjavík og einstakra leikhúsa úti um land, að sumir leikarar Þjóðleikhússins gætu tekið að sér störf úti um land um tiltekinn tíma. Þetta held ég, að væri ákaflega skynsamleg hugmynd. Ég held, að það væri mjög ráðlegt í sambandi við endurskoðun laga um þjóðleikhús að hyggja að því, hvernig hægt sé að tengja saman þessa menningarstarfsemi um land allt og gera Þjóðleikhúsið að eins konar driffjöður fyrir þessa starfsemi úti um landið. Ég vék áðan að því, að einn og sami maður hafi annazt rekstur Þjóðleikhússins og listræna forustu þess, og að ýmsar stofnanir, einkanlega þjóðleikhúsráð, hefðu ekki haft þau áhrif, sem fyrirhuguð voru í upphafi. Þannig mun vera um ýmsa fleiri þætti í starfsemi Þjóðleikhússins. Ég hygg t.d., að ákvæði reglugerðar um bókmenntaráðunaut og tónlistarnefnd hafi verið framkvæmd ákaflega gloppótt og að raunverulega hafi völdin verið hjá þjóðleikhússtjóra, hann hafi farið með raunverulegt einveldi. Mönnum getur sýnzt sitt hvað um það, hvernig honum hafi tekizt að fara með þau völd, en það skiptir ekki máli í þessu sambandi, heldur hitt, að ég hygg, að þessi tilhögun, raunverulegt einveldi í slíkri stofnun, sé algerlega úrelt. Þróunin hefur orðið sú í löndunum umhverfis okkur, að í stofnunum eins og þjóðleikhúsum er farið að taka upp miklu nánari samvinnu við starfsfólkið í stofnuninni. Starfsfólkið á greiðari leið en áður að koma hugmyndum sínum á framfæri og gera athugasemdir sínar við starfsemina, og þetta hygg ég að þyrfti að gera hér einnig. Það þyrfti að koma upp einhverri sérstakri stofnun, annaðhvort með breyttri tilhögun á þjóðleikhúsráði eða annarri tilhögun, sem gerði starfsfólki Þjóðleikhússins kleift að taka virkari þátt en nú er í ákvörðunum um vinnubrögð og starfshætti leikhússins. Einnig þetta held ég að væri mjög mikilvægt að athugað yrði í sambandi við endurskoðun löggjafarinnar. En sem sagt, mér væri mikil forvitni að heyra hugmyndir hæstv. ráðh. um þessi atriði.



Herra forseti. Hinn 6. febr. s.l. skipaði ég 3 manna n. til þess að endurskoða lög og reglugerð Þjóðleikhússins. Í n. eiga sæti Birgir Thorlacius ráðuneytisstjóri, formaður n., dr. Þórður Eyjólfsson fyrrv. hæstaréttardómari og Baldvin Tryggvason framkvæmdastjóri. N. hefur þegar tekið til starfa, og er mér kunnugt um, að hún ákvað á fyrsta fundi sínum að ræða við þjóðleikhúsráð, þjóðleikhússtjóra, Félag ísl. leikara, Félag ísl. tónlistarmanna, Félag ísl. listdansara, Leikfélag Reykjavíkur, Bandalag ísl. leikfélaga og aðra þá, sem eðlilegt þætti að leita samstarfs við um þetta verkefni. Er að því stefnt, að hægt verði að leggja frv. til nýrra laga um þjóðleikhús fyrir Alþ., er það kemur saman í haust. Hv. fyrirspyrjandi spurðist fyrir um skoðanir mínar á tilteknum atriðum gildandi þjóðleikhúslaga, einkum þeim, sem alkunnugt er að eru umdeild, og þá sérstaklega gildandi lagareglur um skipun þjóðleikhússtjóra og skipun, störf og hlutverk þjóðleikhúsráðs. Ég tel ekki rétt á þessu stigi að ræða skoðanir mínar á þessu máli, - skoðun ríkisstj. get ég að sjálfsögðu ekki rætt, þar sem málið hefur ekki verið rætt þar, - heldur tel eðlilegust vinnubrögð að bíða niðurstöðu þeirrar n., sem nú hefur hafið starf sitt. Ég endurtek, að ég mun leggja á það áherzlu, að hægt verði að leggja frv. um þetta efni fyrir Alþ., er það kemur saman í haust. Það mun að sjálfsögðu að einhverju leyti fara eftir till. þeirrar n., er ég hef nefnt, hvert efni þess frv. mun verða, en áður en það liggur fyrir, get ég engu um það spáð, hvaða afstöðu ríkisstj. mun að endingu taka til efnisatriða málsins. Þess má og geta, að 15. júní s.l. skipaði ég nefnd til þess að athuga möguleika á því að sameina leiklistarskóla þá, sem nú eru starfandi í Reykjavík, og verði skólinn t.d. rekinn á hliðstæðum grundvelli og Tónlistarskólinn er nú. N. lauk störfum í febr. s.l., og er álit hennar til athugunar í menntmrn.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. menntmrh. svörin, en mér urðu það mikil vonbrigði, að hann skyldi ekki fást til þess að ræða hér málefnalega um ýmis helztu vandamál Þjóðleikhússins. Ég held, að það sé forsenda þess, að endurskoðun laga um þjóðleikhús verði hagað á skynsamlegan hátt, að fyrst fari fram málefnalegar og víðtækar umræður um þau atriði, og ég trúi ekki öðru en þessi hæstv. ráðh. hafi hugleitt þessi mál og hafi myndað sér ákveðnar skoðanir á þeim. Ég held, að það hefði verið ákaflega gagnlegt, að hann hefði gert grein fyrir þeim skoðunum opinberlega og rætt þær við aðra. Ég verð að segja það, að mér finnst n. sú, sem hæstv. ráðh. hefur skipað, vera næsta furðulega samansett. Eins og hann greindi frá áðan, er hún skipuð 3 mönnum. Þar er Birgir Thorlacius ráðuneytisstjóri, sem auðsýnilega á sæti í n. sem sérstakur fulltrúi þessa hæstv. ráðh., þar er Þórður Eyjólfsson fyrrv. hæstaréttardómari, sem eflaust á að gæta að því, að hin nýja löggjöf verði fullkomin lögfræðileg smíð, og þar er Baldvin Tryggvason, sem mér virðist vera þarna sem sérstakur fulltrúi Sjálfstfl. Ég hygg, að það hefði verið skynsamlegra að haga skipan þessarar n. á allt aðra leið. Það er alkunna, að starfsmenn Þjóðleikhússins og íslenzkir listamenn hafa mjög mikinn áhuga á endurskoðun þessara laga og á því, að Þjóðleikhúsið verði endurskipulagt á þann veg, að vegur þess geti orðið sem mestur. Nú mun þessi n. að sjálfsögðu hafa samráð við samtök listamanna, eins og hæstv. ráðh. tók fram, en ég hefði talið sjálfsagt, að samtök listamanna hefðu átt fulltrúa í þessari n., og mér finnst það lýsa alveg furðulegri pólitískri innilokunarstarfsemi að hafa n. þannig skipaða eins og hæstv. ráðh. hefur gert. Slíkt getur dregið hættulegan dilk á eftir sér. Ég held, að það þurfi að reyna að losa þessa stofnun úr þeim viðjum, að þarna eigi að vera um að ræða einhver pólitísk helmingaskipti á milli stjórnarflokkanna. Einmitt pólitísk helmingaskiptaregla var á dagskrá, þegar Þjóðleikhúsið hóf starfsemi sína, og var áreiðanlega til einskis gagns þá. Ég held, að það sé orðið tímabært að leysa þessa stofnun úr þeim viðjum.



Herra forseti. 23. apríl í fyrra, fyrir tæpu ári, svaraði hæstv. iðnrh. fsp., sem ég bar fram, um málefni Landssmiðjunnar. Í fsp. þessum hafði ég vakið athygli á því, að orðið hefði mjög alvarlegur samdráttur í starfsemi þeirrar stofnunar og liti jafnvel út fyrir það, að ætlunin væri að leggja hana hreinlega niður. Í svari sínu greindi hæstv. ráðh. frá því, að það væri ekki ætlunin að leggja þá stofnun niður, nefndir hefðu hugleitt framtíð stofnunarinnar um margra ára skeið áður og nú væri komin niðurstaða. Sagði hæstv. ráðh., að ætlunin væri, að Landssmiðjan tæki að sér reglubundið viðhald og eftirlit með skipum ríkisins og í annan stað annaðist hún dísilvélaviðgerðir Rafmagnsveitna ríkisins, viðgerðir fyrir Jarðboranir ríkisins og einnig verkefni fyrir ríkisfyrirtæki, svo sem Landsspítala, ríkisspítala o.s.frv. Þannig voru svör hæstv. ráðh. fyrir tæpu ári. En þegar þing kom saman nú í haust, vék hæstv. fjmrh. að málefnum Landssmiðjunnar í framsöguræðu sinni með fjárlagafrv., og hann komst svo að orði um það vandamál, með leyfi hæstv. forseta: „Landssmiðjumálið var fyrir nokkru endanlega afgr. á þann veg, að Landssmiðjan skyldi starfa áfram fyrst og fremst að því takmarkaða verkefni að vera viðgerðarþjónustufyrirtæki fyrir skip ríkisins og ýmsar ríkisstofnanir. ... Þótti við fyrstu athugun líklegt, að með þessu móti mætti tryggja framtíðargrundvöll Landssmiðjunnar, en síðar hefur komið í ljós, að það er ógerlegt. Og þótt ríkisstj. hafi ekki enn tekið endanlega afstöðu til þessarar niðurstöðu, sem sýnist ótvíræð, sýnist mér ekki annað vera fyrir hendi en annaðhvort leggja Landssmiðjuna niður, eða þá greiða verulegan hallarekstur hennar úr ríkissjóði á hverju ári.“ Þetta sagði hæstv. fjmrh. í framsöguræðu sinni fyrir fjárlagafrv. í haust. Og þessu sjónarmiði hæstv. fjmrh. var fylgt eftir með forustugrein í Morgunblaðinu 22. jan. s.l., en þar var komizt svo að orði: „Eitt þeirra atvinnufyrirtækja, sem ríkið rekur, er Landssmiðjan. Rekstur þessa fyrirtækis hefur gengið erfiðlega hin síðari ár og hallarekstur verið verulegur. Í landinu er nú mikið af járnsmiðjum, sem eru vel búnar tækjum og geta annað öllum þeim verkefnum, sem fyrir eru. Þegar þannig er ástatt, að Landssmiðjan tekur í rauninni verkefni frá öðrum smiðjum og tapar á því stórfé í þokkabót, er augljóst að leggja á þessa starfrækslu niður. Hún þjónar engum skynsamlegum tilgangi lengur. Af þessum sökum ætti ríkisvaldið ekki að draga það lengur að hætta þessum atvinnurekstri.“ Þessum stranga boðskap Morgunblaðsins var svo svarað í Alþýðublaðinu tveimur dögum síðar. Alþýðublaðið birti forustugrein 24. jan. og mótmælti þessu sjónarmiði Morgunblaðsins mjög eindregið. Þar var komizt svo að orði, með leyfi hæstv. forseta: „Í þessu sambandi vill Alþýðublaðið m.a. minna á það, að sjálfstæðismenn hafa stutt það dyggilega, að hið opinbera verji milljónatugum til að koma rekstri tveggja einkafyrirtækja, Sana og Slippstöðvarinnar á Akureyri, á réttan kjöl. Til slíkra ráðstafana hefur ekki verið gripið varðandi Landssmiðjuna, og getur enginn um það fullyrt að óathuguðu máli, að hliðstæðar ráðstafanir kæmu Landssmiðjunni ekki að gagni. Ef ríkisvaldið getur varið milljónatugum til aðstoðar einkafyrirtækja, svo að rekstur þeirra verði tryggður, á það vitaskuld ekki síður sambærilegum skyldum að gegna við mikilsverð fyrirtæki í opinberri eigu. Landssmiðjan á vissulega mikilvægu þjónustuhlutverki að gegna og veitir u.þ.b. 80 manns atvinnu. Alþýðublaðið telur, að ekki komi til nokkurra mála að hætta rekstri smiðjunnar og svipta þetta fólk atvinnu sinni, án þess að athuganir liggi fyrir á því, hvort ekki sé hægt að treysta rekstrargrundvöll Landssmiðjunnar með hliðstæðum opinberum fyrirgreiðslum og þegar hafa verið veittar ýmsum einkaaðilum í landinu.“ Þarna kemur sem sé fram mjög alvarlegur og gagnger ágreiningur á milli stjórnarflokkanna um þetta mál, sem er í sjálfu sér mjög veigamikið, en þarna er um að ræða mjög mikilvægt fyrirtæki í eigu ríkisins. Því þótti mér einsætt að spyrja hæstv. iðnrh. um það, hvernig þessi mál standa nú innan ríkisstj., hvort svör hans frá því í fyrravor hafa enn gildi eða hvort fyrirhugað er að breyta þeirri stefnu, sem þá var mörkuð.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. iðnrh. fyrir svörin. Þau leiddu það í ljós, að þetta mál er á enn alvarlegra stigi en um var vitað áður. Það er ekki aðeins um að ræða ágreining í blöðum, heldur hefur hæstv. ráðh. flutt um það formlega till. innan ríkisstj., að Landssmiðjan verði lögð niður. Hins vegar skýrði hann frá þvi, að um það hefði ekki náðst samstaða, sem trúlega stafar þá af því, að ráðh. Alþfl. hafa ekki viljað fallast á það að leggja niður þetta mikilvæga ríkisfyrirtæki. Örlög Landssmiðjunnar eru til marks um það, hverja afstöðu stjórnvöld hafa til ýmissa opinberra fyrirtækja. Sú var tíð, að Landssmiðjan var forustufyrirtæki í járniðnaði á Íslandi. Á stríðsárunum unnu þar yfir 300 manns, en síðan hefur smátt og smátt sigið á ógæfuhlið, og nú vinna þar aðeins um 80 manns og umsvif stöðvarinnar hafa takmarkazt mjög verulega. Þetta stafar auðvitað af því, að þarna hefur skort forustu af hálfu ríkisins og þeirra manna, sem ríkið hefur sett til forustu í fyrirtækinu, um það, að það fylgdist með hinni almennu þróun í landinu. Hæstv. ráðh. skýrði frá því, að skipuð hefði verið ein nefndin af annarri til þess að fjalla um þetta mál, en þessar nefndir virðast alls ekki hafa haft neinn raunverulegan áhuga á því að lyfta þessu fyrirtæki. Það er t.d. ákaflega ólíkt, hvernig komið hefur verið fram við Landssmiðjuna, sem er fyrirtæki í almenningseign, og ýmis einkafyrirtæki, sem barizt hafa í bökkum á undanförnum árum. Eru dæmi um það síðustu árin, að einkafyrirtæki hafa verið látin safna ákaflega verulegum skuldum. Eitt allstórt fyrirtæki hér skuldaði Framkvæmdasjóði orðið um 70 millj. kr., og afkoma þess var áreiðanlega margfalt erfiðari en afkoma Landssmiðjunnar. Engu að síður voru gerðar mjög gagngerðar ráðstafanir af hálfu hæstv. ríkisstj. til þess að bjarga þessu einkafyrirtæki. En um slíkt frumkvæði hefur öldungis ekki verið að ræða, þegar Landssmiðjan hefur átt hlut að máli. Ekki er nokkur vafi á því, að þarna hefur það áhrif, að einkasmiðjur á Íslandi hafa óttazt samkeppni við Landssmiðjuna og hafa viljað hana feiga, einmitt vegna þess að Landssmiðjan hafði því hlutverki að gegna, og var raunar til þess stofnuð á sínum tíma að halda uppi almennu eftirliti með starfsemi einkasmiðjanna, og þar veitir sannarlega ekki af, því að á milli þeirra eru margir þræðir, eins og vitað er. Ég held, að það sé ákaflega illa farið, að Landssmiðjan hefur verið látin drabbast niður á þann hátt, sem gert hefur verið. Járniðnaður er ákaflega mikilvæg atvinnugrein á Íslandi og mun halda áfram að verða mikilvægari og mikilvægari. Það hefur hins vegar skort mjög á um eðlilega áætlunargerð. Menn hafa verið að fjárfesta hver í sínu horni og oft fjárfest margfalt meira en nauðsynlegt hefði verið út frá hagkvæmnisjónarmiðum. Ríkisvaldið hefði haft sérstaka möguleika til þess að hafa áhrif á þessa þróun með aðstoð Landssmiðjunnar, með aðstoð þessa stóra fyrirtækis í almenningseign, ef einhver áhugi hefði verið á því innan ríkisstj. að hafa forustu fyrir þessari atvinnugrein. En þessi áhugi hefur verið þveröfugur. Í ríkisstj. hafa setið menn, sem ekki hafa haft áhuga á því að reka Landssmiðjuna af krafti og raunar viljað hana feiga, þótt farin hafi verið sú leið að láta hana drabbast niður smátt og smátt, hægt og hægt. Það er í sjálfu sér ágætt, ef ráðh. Alþfl. hafa komið í veg fyrir það innan ríkisstj., að samþykkt yrði sú till. hæstv. iðnrh., að Landssmiðjan skyldi lögð niður nú þegar. En sú afstaða hrekkur ekki til. Að sjálfsögðu þýðir ekki að halda áfram starfsemi Landssmiðjunnar nema lagt sé til hennar fjármagn, sem nægi til þess, að hún geti starfað af fullum krafti, og lögð sé í það sú vinna og sú fyrirhyggja, sem til þess þarf. Það er enginn vandi að ganga af fyrirtækjum dauðum með því að hafa engan áhuga á starfsemi þeirra og geta svo sýnt fram á eftir tiltekinn tíma, að þau haldi áfram að safna tapi. Það er engin nauðsyn, að Landssmiðjan tapi. Það er afleiðing af lélegri stjórn og lélegri forustu hæstv. ríkisstj. Og það er þessi meinsemd, sem þarf að uppræta, ef ekki á svo að fara, að þetta mikilvæga ríkisfyrirtæki leggist algerlega niður.



Herra forseti. Í des. 1969 var í menntmrn. gengið frá uppkasti að reglugerð um endurgreiðslu ríkissjóðs á kostnaði sveitarfélaga vegna fjarlægðar á milli skóla og heimila nemenda. Reglugerðinni var ætlað að vera skref til lausnar á því vandamáli skólanemenda og aðstandenda þeirra, sem leiðir af fjarlægð milli heimilis og skóla, og er lagt til í reglugerðinni, að fjárveiting í fjárlögum, 10 millj. kr., auk fjárveitingar, sem samsvarar áætlunum um þátttöku ríkissjóðs í aksturskostnaði nemenda skólaveturinn 1970–1971 og lauslega má áætla um 25 millj. kr., yrði til ráðstöfunar skólanefndum til greiðslu á eftirfarandi kostnaðarliðum: 1. Skólaakstri, 2. kostnaði við að koma nemanda í vist á einkaheimili í nálægð skóla og 3. kostnaði við að koma nemanda í heimavist utan skólahverfis. Ákvæðum reglugerðarinnar var ætlað að ná til nemenda í skólum, sem reknir eru sameiginlega af ríki og sveitarfélögum, og ákvörðunarvald um notkun fjárveitingarinnar eiga skólanefndir að hafa samkv. reglugerðinni. Í þessu reglugerðaruppkasti felst skref til að jafna aðstöðumun nemenda á barna- og gagnfræðastigi. En eftir stendur vandamál þeirra nemenda úr dreifbýli, sem sækja menntaskóla, kennaraskóla, tækniskóla og aðra framhaldsskóla ofan gagnfræðastigs. Þess vegna var ákveðið að taka allt vandamálið til athugunar á breiðum grundvelli, þannig að væntanlegar reglur næðu til allra skólastiga neðan háskólastigs. Rn. hefur falið þrem mönnum úr samstarfsnefnd rn. og Sambands ísl. sveitarfélaga að semja frv. að l. um fjárhagsaðstoð til að jafna aðstöðu barna og ungmenna til menntunar, og verður það lagt fyrir Alþ. innan skamms. Þá er spurt um það, hverjar hafi verið niðurstöður þeirra athugana, er ríkisstj. hefur látið gera samkv. ályktun um þetta efni frá síðasta Alþ. En ályktunin hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að gera yfirlit um kostnað ríkisins við skyldunám og framhaldsskóla og skal af yfirlitinu mega sjá, hver hann er: a) við heimavistarskóla, b) við aðra skóla. Einnig komi fram af yfirlitinu, hver aðstöðumunur nemenda er, þeirra, sem verða að vista sig langtímum saman utan heimila sinna við nám, og hinna, sem sækja skóla frá heimilum sínum og hafa þar alla vist.“ Nákvæm athugun hefur verið gerð samkv. þessari ályktun á þessum liðum samkv. fjárl. 1970, og skal ég greina frá meginniðurstöðum þessara athugana. Um barnaskóla er það að segja, að þar er kostnaður, þ.e. rekstrarkostnaður ríkissjóðs, á nemanda sem hér segir: Í heimangönguskólum í Reykjavík og kaupstöðum er kostnaðurinn á nemanda 9 803 kr. í öðrum heimangönguskólum er hann 11 091 kr., en í heimavistarskólum er rekstrarkostnaður ríkissjóðs 20 059 kr. á nemanda. Kostnaður ríkissjóðs er því um 100% hærri á hvern nemanda í heimavistarskóla en í heimangönguskóla. Að því er gagnfræðaskóla varðar, er rekstrarkostnaður ríkisins á nemanda þessi: Í heimangönguskólum í Reykjavík og kaupstöðum er kostnaðurinn 14 118 kr. á nemanda. Í heimangönguskólum annars staðar 14 218 kr. á nemanda. En í heimavistargagnfræðaskólum er hann 33 292 kr. Kostnaður ríkisins er því um 140% hærri á hvern nemanda í heimavistarskóla en í heimangönguskóla. Að því er menntaskólana snertir, eru tölurnar þessar: Á nemanda í Reykjavík er rekstrarkostnaður ríkisins 27 993 kr., en á Laugarvatni, sem er eini skólinn, sem er eingöngu heimavistarmenntaskóli, er kostnaðurinn 39 725 kr. á nemanda. Kostnaður ríkissjóðs er því um 42% hærri á hvern nemanda í heimavistarmenntaskóla en í heimangöngumenntaskóla. Ríkissjóður greiðir 50% af áætluðum byggingarkostnaði heimangönguskóla barna- og gagnfræðastigs. Barna- og unglingaskóli, sem ætlaður væri um 80 nemendum, yrði um 1000 rúmmetrar og mundi kosta um 20 millj. kr. á núverandi verðlagi. Af því mundi ríkið greiða um 10 millj. kr. Sé heimavist við skólann fyrir jafnmarga nemendur, yrði að byggja a.m.k. 2000 rúmmetra til viðbótar og mundi ríkið greiða 100% af áætluðum byggingarkostnaði þess rýmis, standi tvö eða fleiri sveitarfélög að skólanum. Heimavistin ein mundi því kosta um 40 millj. kr. og viðbótarkostnaður ríkisins vegna heimavistarinnar yrði hér a.m.k. 1/2 millj. kr. á hvern nemanda. Sé reiknað með alls 10% í vexti og afskriftir, þá samsvarar þetta um 50 þús. kr. aukakostnaði á ári fyrir hvern nemanda í nýrri heimavist. Þá styrkir ríkið akstur nemenda, bæði þeirra, sem búa í heimavistum skyldunáms, og einnig hinna, sem búa langt frá heimangönguskólum. Sérstök ákvæði eru um akstur nemenda, þegar við það sparast heimavist. Í þeim tilvikum er um fulla endurgreiðslu að ræða, sé ekið eftir töxtum, sem menntmrn. viðurkennir. Kostnaður ríkissjóðs vegna aksturs á árinu 1970 mun verða 20–25 millj. kr. Heildarniðurstaða þessa er því sú, að umframkostnaður ríkissjóðs nú til þess að jafna aðstöðumun þeirra, sem í strálbýli og dreifbýli búa, er sem hér segir, og er þó eingöngu um að ræða rekstrarkostnaðinn, ekki stofnkostnaðinn vegna heimavistar: Vegna skyldunámsins 19.4 millj. kr., vegna gagnfræðaskóla og héraðsskóla 19.6 millj. kr., vegna menntaskóla 5.4 millj. kr., samtals 44.4 millj. kr. Þar við bætist síðan aksturskostnaðurinn, 22.5 millj. kr., svo að heildarumframkostnaður ríkisins nú á árinu 1970 mun nema 66.9 millj. kr. eða tæpum 70 millj. Og ég endurtek, að hér er ekki tekið tillit til stofnkostnaðar vegna byggingar heimavistar, hér er eingöngu um rekstrarkostnaðinn að ræða. Ríkisvaldið jafnar þannig nú þegar á ýmsa vegu aðstöðumun barna og ungmenna, sem í strjálbýli búa. Samt er þessi aðstöðumunur enn þungur baggi á heimilum strjálbýlisfólks. En rangt væri að líta svo á, að aðstöðumunur væri eingöngu bundinn því, hvar nemandi hefur skráð lögheimili sitt og hvar sá skóli er staðsettur, sem hann sækir. Athugum fyrst skyldunám í þessu sambandi. Barn, sem sækir heimavistarskóla, greiðir eingöngu innkaupsverð matvæla og annarra hráefna. Ríkið greiðir ráðskonulaun og laun aðstoðarstúlkna. Þessar greiðslur vegna barnanna voru samkv. reikningum 1968–1969 að jafnaði um 60 kr. á fæðisdag. Auk þess er flutningskostnaður að og frá heimavist greiddur. Munurinn á heimavistarbarninu og heimangöngubarninu er sá, að fæðiskostnaður heimavistarbarnsins er greiddur sérstaklega, en fæðiskostnaður barnsins, sem heima býr, ekki. Það er svo annað mál, að efnalítil heimili, þar sem mörg börn eru á skyldunámsstigi, geta átt erfitt með að greiða þennan kostnað. En það er ekki vegna búsetunnar, heldur vegna lélegs efnahags, og byrði fjölskyldu nálægt heimangönguskóla, þar sem börn eru í skóla, er sama eðlis og jafnþung, því að varla mun tilkostnaður við að hafa barn á heimili verða lægri en þau gjöld, sem krafizt er fyrir heimavist í skyldunámi. Sé athugað um nám ofar skyldunámi, verður myndin nokkuð önnur. Sé miðað við skólaárið 1968–1969 má áætla fæðiskostnað í heimavistum gagnfræðastigs- og menntaskóla um 125 kr. á dag. Dvöl í slíkum heimavistum er samfelldari en í heimavistum skyldunáms, nemendur fara ekki heim til sín nema í skólafríum. En þjónusta heimilanna við nemendur vegna þvotta o.s.frv. fellur niður. Sé gerður samanburður á raunverulegum kostnaði þess heimilis, sem þarf að útvega heimagöngunemanda mat, þjónustu og húsnæði í 8 mánuði, og hins vegar þess heimilis, sem þarf að greiða fæðiskostnað og ferðakostnað vegna dvalar nemanda í heimavist, er ekki víst, að munurinn sé ýkjamikill. Munurinn er aðallega fólginn í því, að hinn raunverulegi kostnaður vegna heiman göngunemandans er falinn í heildarútgjöldum fjölskyldunnar. Foreldrarnir borga hann að mestu, og menn gera sér ekki ljósa grein fyrir honum, eins og í því tilviki, þegar fæðis- og ferðakostnaður heimavistarnemandans er greiddur. Hér, eins og þegar um skyldunámsnemanda er að ræða, eru það efnahagsástæðurnar, sem þyngstar eru á metunum, og fjölskylda, sem í eru mörg börn eða ungmenni, sem stunda framhaldsnám, hefur miklar byrðar að bera, hvort sem þau búa í heimavist eða á heimili foreldranna. Einn flokkur nemenda ofar skyldunámi býr þó við sérstaklega erfiðar aðstæður, sem athuga þarf með sérstökum hætti. Það eru þeir nemendur, sem fara verða að heiman vegna skólagöngu og geta ekki búið í heimavist. Þeir verða að taka á leigu herbergi og oftast vista sig sjálfir. Lauslega má áætla, að um 1300–1400 nemendur stundi nú nám við framhaldsskóla utan heimasvæðis síns, án þess að komast í heimavist, og allflestir þeirra verða að vista sig sjálfir eða búa hjá ættingjum eða vinum. Umframkostnaður slíkra nemenda, miðað við þá, sem geta verið í heimavist, er lágt metinn á 1500–2000 kr. á mánuði, nema í þeim tilvikum, er þeir geta nýtt sér heimavistarmötuneytisaðstöðu, svo sem við Menntaskólann á Akureyri. Þá er komið að því að fara um það nokkrum orðum, hvernig helzt komi til greina að hagnýta þær 10 millj. kr., sem Alþ. hefur veitt á gildandi fjárl. í því skyni, sem hér er um að ræða, að jafna aðstöðumun unglinga úr dreifbýli til skólagöngu, miðað við þéttbýlisbúa. Virðist helzt koma til mála að veita sérstakan styrk til námsmanna, er verða að dvelja fjarri heimilum sínum og eru ekki aðnjótandi heimavistar. Með þessu móti telur menntmrn. á þessu stigi málsins, að fénu yrði réttlátast varið, það mundi koma að beztu gagni. Aðallega er hér um að ræða nemendur í menntaskólum, kennaraskólum, ýmsum tækniskólum o.s.frv., en einnig nemendur í tveim efstu bekkjum gagnfræðastigs. Hefur verið gerð eftirfarandi áætlun um hagnýtingu fjárhæðarinnar: að greiða ca. 200 gagnfræðastigsnemendum 850 kr. á mánuði í 7 mánuði, til þess mundi þá verða varið 1.2 millj. kr., og að greiða ca. 1060 nemendum í kennaraskólum, menntaskólum og tækniskólum 1000 kr. á mánuði í 8 mánuði, en til þess mundu þá fara 8.4 millj. kr. eða samtals 9.6 millj. kr. eða tæplega sú upphæð, sem til ráðstöfunar er í þessu skyni. Hvort sem endanleg niðurstaða þessa máls verður sú, að þessi bráðabirgðalausn verði valin eða ekki, er augljóst, að málið allt þarf gaumgæfilegrar athugunar við og lausn, sem eingöngu tekur tillit til búsetu, getur ekki verið fullnægjandi né réttlát. Hér þarf að taka tillit til efnahagsaðstöðu nemenda og foreldra þeirra. Vinna þarf að því að jafna sem mest aðstöðu til náms, bæði eftir búsetu nemenda og eftir fjárhagsgetu þeirra sjálfra og aðstandenda þeirra, og mun ríkisstj. halda áfram athugun þessa mikilvæga máls, þótt að sjálfsögðu þurfi að taka nú bráðabirgðaákvörðun um hagnýtingu þeirra 10 millj., sem til ráðstöfunar eru á þessu ári í þessu skyni. Að síðustu vildi ég segja þetta: Mesti aðstöðumunur strjálbýlis- og þéttbýlisnemenda er þó hvorki sá, að strjálbýlisnemendur hafa að jafnaði lengra að sækja í skóla, né heldur hinn, sem hér hefur aðallega verið fjallað um, hve framhaldsnám er þeim erfiðara og dýrara en hinum, sem búa nær skóla. Mesti aðstöðumunurinn er hin stutta skólaganga margra dreifbýlisbarna. Að vísu hefur þetta mikið breytzt á síðustu árum, enda eru nýju skólakostnaðarlögin beinlínis miðuð við að brúa þetta bil. Lenging skólatíma fyrir alla aldursflokka upp að 8 mánuðum, eins og gerist í þéttbýlinu, eykur sjálfkrafa fjölda þeirra kennslustunda, sem ríkissjóður greiðir að fullu. Sú skuldbinding, sem ríkið þannig tók á sig með nýju skólakostnaðarlögunum, á án efa eftir að reynast drýgsta framlagið til þess að jafna menntunaraðstæður barna og unglinga í strjálbýlinu.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir svörin. Það er rétt að vekja athygli á því, að ályktunin, sem samþ. var á Alþ. í fyrra um athugun, var gerð á nokkru breiðari grunni en til var ætlazt af hálfu flm. málsins á sínum tíma. Samkv. ályktuninni var einnig ákveðið, að um leið og athuga skyldi aðstöðumun nemenda þeirra, sem skóla sækja að heiman, og hinna, er geta sótt hann heiman frá sér, þá skyldi athuga um hlut ríkissjóðs í kostnaði við skólahald, og það er mál út af fyrir sig. Ýtarlegum upplýsingum um þau atriði hefur verið safnað, eins og fram kom í svörum hæstv. ráðh. Hins vegar virðist mér, að upplýsingarnar um þann þáttinn, sem upphaflega var lögð megináherzla á, um aðstöðumun þeirra nemenda, sem þurfa að sækja að heiman frá sér, og svo hinna, mér finnast þær upplýsingar vera ófullnægjandi og mér finnst ekki gæta nægilegs skilnings hjá hæstv. ráðh. á því máli, hversu sá aðstöðumunur er mikill í raun og veru, þvert á móti vera nokkur tilhneiging til þess að gera lítið úr heim mismun. Ég harma það, að þannig skuli vera viðhorfið til þess máls. Ég skal ekkert segja um það á þessu stigi málsins, hvort rétt sé að farið með ráðstöfun fjárins eða skynsamlega, eins og það hefur verið ákvarðað. En mér er hins vegar ljóst, að það hlaut að verða að takmarka greiðslur við þröng svið, því upphæðin er ákaflega lítil. Mér þykir vænt um að sjá það, að það virðist meiningin að nota þetta fé til ráðstöfunar á þeim námsvetri, sem nú er að líða. Það var alveg sjálfsagt að mínum dómi. Ég held, að menn verði að gera sér grein fyrir því, að það er allt annað að geta haft unglingana heima heldur en að senda þá í heimavist. Það er raunar hægt með einföldu dæmi að skýra þetta. Setjum svo, að það sé fjölskylda með 3 og jafnvel 4 börn á skólaaldri. Öll þurfa að sækja skóla að heiman og fara í heimavist. Þá er varla um að ræða minni heimavistarkostnað nú en 50–60 þús. kr. á nemanda, og þá fer það að nálgast annað hundrað þús. kr., sem greiða þarf. Þetta var hægt á meðan sumaratvinna var næg og svo að segja hver einasti unglingur gat unnið fyrir tiltölulega háu kaupi, en þegar því er ekki lengur að heilsa, þá er þetta ekki hægt. Það er allt annað að þurfa að leggja þetta út í beinhörðum peningum heldur en ef unglingarnir geta verið heima og notið fyrirgreiðslu á heimili foreldra. Þó ég telji nokkuð óljósar niðurstöðurnar að því leyti er varðar aðstöðumun þeirra, er sækja heimavistarskóla, og hinna, er þurfa að dvelja fjarri heimilum, þá vil ég láta það koma alveg skýrt fram, að ég álit ekki rannsóknar þörf til að staðfesta það, að aðstöðumunur sé fyrir hendi. Til þess álít ég að þörfin sé allt of augljós. En hitt er annað mál, að til þess að hægt sé að gera þessu máli fullnægjandi skil, þá þurfa auðvitað frekari rannsóknir að fara fram, og mér þykir vænt um að heyra það, að ríkisstj. hefur þetta mál til meðferðar og ætlar sér að gera víðtækari ráðstafanir. Hins vegar get ég ekki varizt því, að ég er ekki mjög trúaður á málsmeðferð hjá ríkisstj., eftir að hafa heyrt andann í ræðu hæstv. menntmrh. varðandi þetta mál. Í landi, sem er stórt og erfitt yfirferðar og strjálbýlt eins og hérna, verður auðvitað alltaf töluverð hætta á því, að þegnunum verði mismunað. En miklu varðar, að allt sé gert, sem hægt er, til þess að minnka þann mismun. Ég álít, að núna séu tvö mál á dagskrá, sem alveg sérstaklega megi kalla mannréttindamál fólksins í dreifbýlinu: annars vegar dreifing raforkunnar, því það er alveg óviðunandi, að hluti þjóðarinnar, lítill að vísu að hundraðshluta, sé án þeirra gæða, sem rafmagnið veitir, og hins vegar mismunandi aðstaða til að njóta menntunar, sem hér hefur verið til umr. Ég held, að allir séu á einu máli um það, að þessi aðstöðumunur sé mikill. En það tekur því miður nokkuð langan tíma fyrir þá, sem álengdar standa, að átta sig á því, hvað gera skuli, átta sig á því, hvernig við skuli snúast. Menn hafa verið allt of tómlátir í þessu efni. Og ég held, að það fari ekki á milli mála, að mesti aðstöðumunurinn fjárhagslega séð er sá, sem hér er rætt um. Hitt er svo allt annað mál, sem ekki er tími til að rekja hér, sá námstími, sem hverju einstöku barni og ungmenni stendur til boða í barnaskóla. Það er allt annað mál.



Herra forseti. Það er í sjálfu sér ekki hægt að ræða þetta mál að gagni í þeim ræðutíma, sem hér er fyrir hendi nú. En mér skildist á svörum hæstv. menntmrh., að hann teldi ekki sérlega mikla þörf á að vera að styrkja til náms nemendur á skyldunámsstigi, sem eru fjarri heimilum sínum, því hann tók alveg sérstaklega fram, að það væri ódýrara fyrir börn að vera í heimavistarbarnaskólum fjarri heimilum sínum en að vera heima. Hann nefndi það sérstaklega sem dæmi og þá skildist mér á honum, að þó að um aðra heimavistarskóla væri að ræða, sem ekki væru skyldunámsskólar, yrði kostnaðurinn hjá þeim lítið meiri en þó þeir væru heima. Mér finnst þetta dálítið viðsjárverðar skoðanir, og ég á mjög erfitt með að skilja það, hvernig hann hefur komizt að þessari niðurstöðu. Hins vegar notaði hann mikið af ræðutíma sínum til þess að sýna fram á, hvað ríkið kostaði miklu til skóla utan þéttbýlisins, þeir væru ákaflega dýrir. Það er náttúrlega ekkert merkilegt, þó að það sé eitthvað dýrara að hafa skóla í dreifbýli en hérna í Reykjavík, þar sem nemendurnir geta gengið heiman frá sér daglega í skólann. M.a. hefur ríkið komizt hjá því að byggja nokkurt heimavistarhús í allri Reykjavík yfir nemendur, sem þó óhjákvæmilega verður að byggja úti í dreifbýlinu. Þetta eru eiginlega ekki neinar fréttir fyrir okkur hérna. En að þessi kostnaðarmunur komi nokkurn hlut við kostnaði nemendanna, það get ég ekki séð. Ég get ekki séð, að nemandi t.d. austan af Fljótsdalshéraði sé eitthvað betur settur, af því að skólabyggingar þar fyrir austan kosta meira en hérna í Reykjavík. Hvað ætli nemandinn, sem verður að fara til Reykjavíkur, - t.d. í menntaskóla af því að það er enginn menntaskóli þar, - hvað ætli hann sé betur settur fyrir það, þó að einhver heimavistarskóli sé dýrari austur á Héraði? Ég sé enga heila brú í þessu. Þá skýrði hæstv. ráðh. frá því áðan, að það mundu vera 1300–1400 nemendur án heimavistar, sem þyrftu einhvers styrks eða aðstoðar við. Ég veit ekkert, hvernig hann hefur fengið þessar upplýsingar eða hvaðan þær eru komnar. Mér þykja þær ákaflega ólíklegar, sannast sagna. Loks gerði hann grein fyrir því, hvernig ríkisstj. hugsaði sér að skipta þessum 10 millj., sem nú væru á fjárl. Ég held, að ég hafi tekið rétt eftir, að hann hafi nefnt nemendur í þremur skólum: menntaskóla, kennaraskóla, tækniskóla og þar að auki nemendur í 3. og 4. bekk gagnfræðaskóla. Þeir eru þá með í þessum 1250 nemendum. 



Herra forseti. Það eru vafalaust allir sammála um, að fjölbreytni þurfi að verða sem mest í fiskveiðunum og fiskverkuninni, eins og í öðrum greinum atvinnulífsins. En þegar um er að ræða fiskstofna, sem ekki er löng reynsla í að veiða, þá þarf margt að gera til undirbúnings því, að vel geti tekizt til um veiðarnar og verkunina, og má segja, að þau verkefni séu tvíþætt, sem þá þarf að vinna að: Annars vegar að vita sem mest um fiskstofnana, þá sem menn ekki þekkja vel til áður, bæði stærð þeirra, eðli fiskanna og háttalag. Þessar rannsóknir eru oft á tíðum ákaflega víðtækar og seinunnar, og þarf mikið í að leggja vafalaust, ef gera á þeim fullnægjandi skil. Hins vegar er svo það að ná góðum tökum á veiðunum og verkun fiskanna. Þessi grein málanna er fjarskalega víðtæk og vandmeðfarin og þegar um nýjungar er að ræða, verður hið opinbera áreiðanlega mjög að skerast í leikinn, ef möguleikar eiga að notast sómasamlega, því að það er einstaklingum gersamlega um megn að leggja fram þá fjármuni og þá starfrækslu, sem þarf til þess að fara með nauðsynlegar tilraunir í þessu efni. Þar koma til greina veiðarfæratilraunir og veiðitilraunir yfirleitt, leit að fiskigöngunum og fyrirgreiðsla við fiskiflotann, sem er mjög þýðingarmikið verkefni, og það hefur sýnt sig, að það borgar sig að leggja fjármuni í þá grein; og svo loks verkun fiskanna, markaðsöflun o.s.frv. Þessi fáu almennu orð vil ég láta fylgja þeim fsp., sem ég flyt hér um rannsóknir á loðnugöngum o.fl., og nefni ég í þessari fsp. fjórar tegundir smáfiska: loðnuna, sandsílið, kolmunnann og spærlinginn. Mismunandi mikið hefur verið fengizt við að veiða þessa fiska, eins og kunnugt er, og skal ég ekki rekja sögu þess. En fsp. hljóða þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Með hvaða hætti ætlar ráðh. að láta fylgjast með loðnugöngum og loðnustofninum á þessu ári?“ Þetta er fyrri liðurinn. Og þá á ég auðvitað við þann tíma, sem eftir er ársins, en enginn vafi, leikur á því, að það er mjög rík nauðsyn að fylgjast vel með loðnustofninum svo að segja allt árið, ef takast á að komast eftir því, svo forsvaranlegt sé, hversu stórir loðnustofnarnir eru og hvernig þeir haga sér, bæði með tilliti til þess að koma veiðum við og einnig með tilliti til þess að ákveða, hversu mikið megi veiða. Þess vegna spyrst ég fyrir um það, hvað ætlazt er fyrir í þessu efni það sem eftir er ársins. Síðari liðurinn er svo hljóðandi: „Hvað er ætlazt fyrir um rannsóknir á göngum sandsílis, spærlings og kolmunna á þessu ári og um stuðning við tilraunir til þess að veiða og verka þessa fiska?“ Þó að röðin á fiskanöfnunum sé svona í fsp., að sandsílið er nefnt fyrst, þá spærlingur og loks kolmunni, þá er það ekki svo, að þeir séu beinlínis nefndir í þeirri röð, sem ég tel að þurfi að leggja áherzlu á rannsóknir á þeim, heldur mætti kannske segja að sumu leyti í öfugri röð, því að ég vil alveg sérstaklega fara fram á það við hæstv. ráðh., að hann láti leggja mikla áherzlu á að greiða fyrir kolmunnaveiðum. Fer ég fram á, að hann hlutist til um, að það verði sett verð á kolmunnann og það verði ákveðið nú sem allra fyrst, vegna þess að það er í maí- og júnímánuði, sem helzt er að vænta að veiðar geti átt sér stað á þessum fiski. Enn fremur láti hann leitarleiðangra, kolmunnaleitarleiðangra, fara út í tæka tíð, þannig að þeir séu búnir að átta sig á því alveg, við skulum segja um mánaðamótin apríl - maí, hvers er að vænta í þessu tilliti, og sinni því svo áfram. Ég nefni þetta alveg sérstaklega með kolmunnann, en varðandi hina fiskana á ég við, að kanna þurfi almennt, hvar þessir fiskar halda sig, hversu stórir stofnarnir kunna að vera, og að greiða fyrir þeirri veiði, sem kann að vera fyrirhuguð á þessum fiskum. Mér leikur grunur á, að einhverjir hugsi sér til hreyfings með spærlinginn, og ríður þá mikið á, að greitt sé fyrir þeim, því það er bezt að gera sér grein fyrir því, að einstakir útvegsmenn geta alls ekki lagt fram fjármuni í tilraunir eða í það að leita að þessum fiskum um allan sjó. Það verður að greiða fyrir slíku, eins og reynslan sannar, annars ganga þessir fiskar hjá án þess að vera nýttir. Ég skal ekki bæta mörgum orðum við, því ég mun vera búinn með þann tíma, sem á að nota til þess að tala fyrir fsp., en í sambandi við verkun og markaðsöflun á ég m.a. við það að láta sér ekki lynda, að allir þessir litlu fiskar fari í bræðslu, því að mér finnst, að það megi gera ráð fyrir því, að það sé hægt að gera mjög góðan mat úr þessum fiskum og verka þá hagkvæmlega, t.d. að leggja þá í sósur og olíur, og hef ég ekki trú á öðru en þetta geti orðið eftirsóttir fiskar þannig tilreiddir. Þess vegna skora ég mjög á hæstv. ráðh. að láta leggja í tilraunir og athuganir einnig á því sviði. Loks vil ég svo láta það verða mín síðustu orð til að mæla fyrir fsp. að skora á hæstv. ráðh. að sjá um, að Hafþór verði látinn ganga sleitulaust allt árið og jafnt fyrir því, þó Bjarni Sæmundsson bætist í hópinn, það komi ekki til greina, að þetta skip verði látið liggja eða tekið úr rannsóknar- eða fiskileitarstarfrækslunni, þó Bjarni Sæmundsson bætist við, því það dylst engum, sem hefur nokkra nasasjón af þessum málum, að það er alveg fullt verkefni fyrir þessi þrjú skip og miklu meira en það, og þyrfti þó að leigja önnur skip til viðbótar. Loks vil ég svo segja, að ef hæstv. ráðh. vantar peninga til þess að gera það, sem hann telur nauðsynlegt í þessu skyni, þá er ég alveg sannfærður um, að bann á vísan stuðning Alþ. til þess að fá aukafjárveitingar í því tilliti, ef hann telur það nauðsynlegt. En það vill nú verða, að þegar þessi mál eru inni í þeirri almennu klemmu fjárl., þá er stundum erfitt að fást við efnin og verður þá kannske naumara skorið en menn vildu. En hér er um slík undirstöðuatriði að ræða í atvinnulífi landsmanna, að ég er alveg sannfærður um, að hæstv. ríkisstj. mundi fá stuðning þingsins til þess að skoða þau sérstaklega, ef henni fyndist þeim of þröngur stakkur skorinn í fjárlögum.



Herra forseti. Ég mun fyrst víkja að fsp. sjálfum, en fyrir þeim hefur hv. fyrirspyrjandi gert nokkra grein. Varðandi fyrri liðinn vil ég segja þetta: Rannsóknarskipið Árni Friðriksson hefur verið í loðnuleit frá s.l. áramótum, og hefur mótorskipið Hafþór einnig tekið þátt í leitinni. Hefur verið fylgzt með loðnugöngum og athuganir gerðar á þeim. Árni Friðriksson verður áfram í loðnuleit fram í miðjan þennan mánuð, en eftir þann tíma er loðnu ekki að vænta fyrir suður- og austurströndinni. Á s.l. sumri, frá því í júní fram í september, var leitað að loðnu í hafinu norðan og norðvestan Íslands, en sú leit bar ekki árangur, svo sem kunnugt er. Ekki hefur verið tekin ákvörðun um, hvort framkvæmd skuli sams konar leit á þessum slóðum á sumri komanda. Telja verður þó æskilegt, að könnuð verði til hlítar útbreiðsla og göngur loðnunnar á þessum tíma og veiðimöguleikar á þessum svæðum. Ef eindregnar óskir koma fram um það og talið verður að athuguðu máli, að rétt sé að framkvæma leit í hafinu norðan og norðvestan Íslands á sumri komanda, verða þær rannsóknir framkvæmdar. Á þessu ári er áætlað að kanna í samvinnu við Norðmenn, Þjóðverja og Englendinga magn fiskungviðis á 1. og 2. aldursári austan- og norðanlands. Er ætlunin, að rannsóknir þessar verði gerðar á hinu nýja rannsóknarskipi, Bjarna Sæmundssyni, og á Árna Friðrikssyni á hausti komanda. Munu þessar athuganir einnig taka til ungviðis loðnunnar. Þá er rétt að taka fram, að í Hafrannsóknastofnuninni fer fram úrvinnsla þeirra upplýsinga, sem aflað hefur verið og kunna að fást með sýnishornatöku og annarri gagnasöfnun í rannsóknar- og leitarleiðöngrum þeim, sem að framan hefur verið getið. Varðandi 2. lið fsp. vil ég segja þetta: Ákveðinn einstaklingur hefur farið þess á leit að fá leyfi til þess að nota sandsílistroll til tilraunaveiða á sandsíli á vori komanda, en slík tilraun hefur áður verið gerð. Æskilegt er, að þessi tilraun verði framkvæmd, en ef af þessum veiðum verður, mundi skapast aðstaða til þess að fylgjast betur með göngum sandsílisins, afla sýnishorna o.fl. Hins ber þó að gæta, að hér er um mjög fínmöskvað veiðarfæri að ræða, sem auðveldlega getur sópað upp smáfiski af öðrum tegundum en þeim, sem ætlað er að veiða, og er því mikillar aðgæzlu þörf. Tilraun þessi yrði að sjálfsögðu gerð í samráði og samvinnu við fiskifræðinga Hafrannsóknastofnunarinnar. Á vegum Hafrannsóknastofnunarinnar mun verða farið í tveggja vikna leiðangur seinni hluta þessa mánaðar í því skyni að kanna magn fiskseiða og spærlings- og síldargöngur úti fyrir suðvestur- og suðurströndinni. Vitað er, að allmargir útgerðarmenn hyggjast senda skip sín til spærlingsveiða í vor og sumar, enda náði m.s. Halkion frá Vestmannaeyjum allgóðum árangri í þessum veiðum á s.l. ári. Nauðsyn her því til að hefja skipulagða spærlingsleit og kanna útbreiðslu hans og veiðimöguleika, bæði í botnvörpu, flotvörpu og herpinót. Landhelgismálanefnd, sem skipuð er fimm þm., mun fylgjast með þessum málum, og hafa henni þegar verið veittar upplýsingar um þær leyfisbeiðnir til þessara veiða, sem borizt hafa. Skipulagðar kolmunnarannsóknir eru ekki enn sem komið er hafnar á hafrannsóknasvæðinu. Þótt öðru hverju hafi verið safnað sýnishornum til aldurs-, lengdar- og fitumælinga, þá eru þær rannsóknir skammt á veg komnar. Um rannsóknir á göngu og útbreiðslu kolmunnans í ár er það að segja, að ætlunin er m.a., að Árni Friðriksson verði við síldarrannsóknir í hafinu milli Íslands og Noregs norðan Færeyja a.m.k. eitthvað fram á sumarið. Á undanförnum árum hefur kolmunni mikið gengið á þetta hafsvæði, einkum í maí og júní, svo sem áður er fram komið hér, og hefur um það áður fengizt allmikil vitneskja í síldar- og rannsóknarleiðöngrum. Ætlunin er því að sameina síldar- og kolmunnarannsóknir a.m.k. á þessu tímabili. Almennt er reynt eftir föngum að sameina hinar ýmsu rannsóknir á vegum Hafrannsóknastofnunarinnar, t.d. kolmunna- og síldarrannsóknir í Noregshafi, rannsóknir og fiskileit, en slíkt er þó oft mjög erfitt eða ómögulegt með öllu. Sé sérstaklega vikið að stuðningi með tilliti til veiða og verkunar þessara fiska, eins og segir í fsp., þá hefur Fiskimálasjóður þegar veitt allmiklar fjárupphæðir í þessu skyni. Hefur sjóðurinn veitt bæði lán og styrki. T.d. hefur sjóðsstjórn og rn. samþykkt að veita styrki samtals að fjárhæð 1.4 millj. kr. til tilrauna til að veiða spærling á síðasta ári. Áður hefur verið drepið á tilraunir til sandsílisveiða. Ætlunin er að gera þessar tilraunir til veiða á kolmunna með flotvörpu í sambandi við síldar- og kolmunnarannsóknir í hafinu milli Íslands og Noregs í vor, svo sem fyrr er sagt. Enn fremur er til athugunar, hvort rétt sé að gera tilraunir til veiða á kolmunna í snurpunót á þeim tíma, sem fiskifræðingar telja hentugastan. Hinu nýja rannsóknarskipi Bjarna Sæmundssyni munu fylgja margs konar ný veiðarfæri til tilraunaveiða á þeim fiskum, sem hér er um rætt. Má þar nefna sérstaka spærlingsvörpu, sandsílisvörpu og loðnuflotvörpu og tvær stórar flotvörpur, sem nota má til kolmunna- og spærlingsveiða. Verða gerðar tilraunir með öll þessi veiðarfæri, þegar rannsóknaskipið er komið í gang. Hvað verkun snertir má segja, að yfirleitt hefur ekki verið um að ræða mjölvinnslu úr þessum tegundum. Nokkuð hefur þó verið fryst og soðið niður af loðnu. Gerðar hafa verið og í undirbúningi eru tilraunir til niðursuðu og bræðslu á loðnu á vegum Hafrannsóknastofnunarinnar. Um hin almennu atriði, sem fyrirspyrjandi minntist á í lok ræðu sinnar, vil ég aðeins segja það, að aldrei áður í sögu hafrannsóknanna á Íslandi hefur verið veitt jafnmikið fé til þessa og nú er á fjárl., og ég tek undir það með hv. fyrirspyrjanda, að það verður seint of miklu fé varið til þessa, svo mjög sem okkur ríður á að vita sem mest um göngur nytjafiska. Ég fagna svo upplýsingum hv. þm. um stuðning við hugsanlega aukningu á fjárveitingu, sem væntanlega gæti komið til, vegna þess að þessar tilraunir eru mjög fjárfrekar.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir svörin og undirtektir hans í þessu efni, en ég vil aðeins minnast á tvö til þrjú atriði. Það er þá fyrst, að ég vil mjög eindregið skora á hæstv. ráðh. að ákveða það, sem ekki hefur enn þá verið fastákveðið, að loðnuleit og loðnurannsóknir fari fram í sumar og fram á haust, en hann tók fram, að það væri enn óákveðið, hvernig því yrði háttað. Þá vil ég láta í ljós þá skoðun mína, að rétt sé að leyfa undanþágu fyrir sandsílistroll, en fara þó að öllu með gát, en það þarf m.a. að gera til þess að kynna sér, hversu mikið er um þann fisk og hvernig gengur að veiða hann, og einnig til þess að fá reynslu af því um leið, hversu mikil hætta fyrir smáfiskinn er samfara þeim veiðum. En það fáum við ekki að vita nema reynt sé, og þess vegna vil ég styðja, að þetta sé reynt. Mér finnst gott að heyra, að meiningin er að greiða fyrir spærlingsveiðunum með því að leita að honum og greiða fyrir flotanum. En spurning er, hvort ekki þyrfti að leggja meira í það en þessar tvær vikur, sem hæstv. ráðh. minntist á, og vil ég beina því til hans að athuga það atriði. Varðandi kolmunnann upplýsti hæstv. ráðh., að ætlunin væri að litast um eftir honum, en ekki væri ákveðið, hvernig því yrði hagað. Því vil ég enn endurtaka þessa till., sem ég gerði áðan, að það verði farið í reglulega kolmunnaleit, sem sé miðuð við það, að komast eftir því, hvernig ástatt sé með hann, og miðuð við að greiða fyrir veiðunum. Það verði farið síðast í apríl, og sá leiðangur standi í maí og júní til þess að greiða fyrir hugsanlegum kolmunnaveiðum. Ég vona, að hæstv. ráðh. hafi tekið eftir því, sem ég stakk upp á, að það yrði sett verð á kolmunnann í apríl og það sem allra fyrst, til þess að menn geti farið að hugsa sig um, hvort tiltækilegt sé að fara í þetta. En margir hafa mikla trú á kolmunnaveiðum. Ég held, að það geti verið varasamt að treysta því að sameina að öllu leyti síldarleit og kolmunnaleit. Það mun þurfa að skoða betur, og vil ég vona, að hæstv. ráðh. geri það. Þá vil ég leggja enn áherzlu á það, að gerðar verði veiðitilraunir á þessum fiskum í flotvörpu, það veiðarfæri, sem nú er mest treyst á annars staðar, og enginn vafi er á því, að við höfum allt of litlar veiðar gangandi einmitt í flotvörpuna. Vil ég, að hið opinbera gangi á undan og leggi í slíkar veiðitilraunir, og enn fremur í tilraunir til verkunar á öllum þessum fiskum til matar með margvíslegu móti. Loks sakna ég þess, að það kom ekki fram hjá hæstv. ráðh., að Hafþór verði gerður út allt árið. Ég vona, að það sé ekki vottur þess, að ætlunin sé að leggja honum, því að enginn vafi er á því, og kemur raunar fram, bæði af því, sem ég segi um þessa nauðsyn, og einnig því, sem hæstv. ráðh. segir um nauðsynlega leit að fiski og rannsóknir, að það er fullkomin þörf fyrir skipin þrjú og miklu meira. Ég vonast þess vegna eftir því, að þögnin þýði ekki, að það sé meiningin að leggja Hafþóri eða draga hann út úr starfinu, heldur verði hann í fullum gangi ásamt nýja skipinu, sem við bætist.



Herra forseti. Fsp. þessi er í fimm liðum, og ég sé ekki ástæðu til þess að ræða hana, fyrr en svör liggja fyrir, því þessir liðir eru skýrir. Það væri aðeins til að eyða tímanum.



Herra forseti. Mig langar að gera tilraun til nokkurs samkomulags við hv. fyrirspyrjanda, því að svörin við þessum fsp. eru langt talnaflóð, sem erfitt er fyrir þm. að fylgjast með, og þess vegna vildi ég mega afhenda honum þau skriflega, en þau eru hér öll ásamt reikningum fiskveiðasjóðs, sem staðfestir voru í gærmorgun. Þetta eru allt nýjar og ferskar tölur, þannig að þær eiga að vera það sannasta og bezta, sem vitað er um, til svara við þessum fsp. Ef fyrirspyrjandi vill, þá get ég lagt í að lesa þetta.  Þetta eru svör fiskveiðasjóðs við fsp., sem rn. kom á framfæri við hann, svörin eru svo hljóðandi: 1. liður: a) Stjórn sjóðsins ákvað 17. marz 1961 að hafa eftirleiðis gengisákvæði í skuldabréfum fyrir lánum úr sjóðnum samkvæmt heimild í lögum nr. 17 frá 10. marz 1961. - Svar við b-lið 1 töluliðar: Tala veittra lána frá þeim tíma og fram að gengisbreytingu 12. nóv. 1968 var 249. Þ.e. án gengisbreytingar frá 1. jan. 1967 til 29. maí 1968 voru lánin 134. 2. liður: a) Lánveitingar án gengisákvæða, frá því að byrjað var að lána þannig og fram að gengisbreytingu 12. nóvember 1968, voru 405 217 500 kr. Það er á tímabilinu 1. jan. 1967 til 29. maí 1968, 371 217 500 kr., og svonefnd PL-480 lán til síldarverksmiðja, samtals 34 millj. kr. - b) Gengistryggð lán veitt á sama tíma námu 1 milljarði 350 millj. og 64 þús. kr., en þar dragast frá eftirstöðvar erlendra skipakaupalána á hverjum tíma. 3. liður: Skuldir fiskveiðasjóðs í erlendri mynt, þegar gengi íslenzkrar krónu var lækkað, falla þannig: Árið 1960 63 766 708.93 kr. Árið 1961 105 229 751.17 kr. Árið 1967 87 830 627.41 kr. Í árslok 1969 voru þessar skuldir 303 958 762.90 kr. 4. liður: Í árslok 1967 voru gengistryggð útlán að frádregnum eftirstöðvum erlendra skipakaupalána 581 949 981 kr. Í árslok 1967 voru útlán án gengistrygginga 854 174 196 kr., auk stofnláns Stofnlánadeildar sjávarútvegsins, sem fiskveiðasjóður yfirtók 31. des. 1966 og var 367.5 millj. kr. 5. liður: Skuldir fiskveiðasjóðs í erlendri mynt hækkuðu í íslenzkum krónum við gengisbreytinguna árið 1967 um 28 632 784.54 kr., 1968 um 93 980 249.27 kr. Við gengisbreytinguna árið 1967 32.6%, voru útlán sjóðsins með gengisákvæði 540 millj. og 240 þús. kr., og nægði þá 5.3% hækkun þeirra fyrir gengisbreytingunni. Árið 1968 var gengistapið 93 380 249.27 kr., en útlán sjóðsins með gengisákvæði 604 802 710 kr., og voru þau hækkuð um 15.14% til þess að mæta gengisbreytingunni. Að lokum skal þess getið, þó að ekki sé sérstaklega um það spurt, að fiskveiðasjóður hefur sjálfur orðið fyrir gengistapi og afskrifaði af þeim sökum á tímabilinu 1957–1969 samtals 52 644 011.55 kr. Ef aðrir hv. alþm., sem áhuga hafa á þessu málefni, hafa áhuga á að fá bæði þessi svör og eins hina staðfestu reikninga sjóðsins frá byrjun, þá er það að sjálfsögðu til reiðu, ef menn óska þess.



Herra forseti. Ég vil þakka þessi svör. Ég efast ekkert um, að þau séu rétt, svo langt sem þau ná. En ástæðan fyrir því, að ég fór að spyrja um þetta, var sú, að ég fékk spurnir af því, að það hefðu verið veittar undanþágur, sumum hefði verið lánað án gengistryggingar, en öðrum ekki. Eins og sagt var hér, var byrjað að lána gengistryggðu lánin í marz 1961, en í apríl 1967 er farið að lána án gengistryggingar, og þegar ég spurðist fyrir um ástæðuna fyrir þessu, þá var sagt, að það hefði verið álit yfirstjórnar fjármála landsins, að búið væri að lána nóg af gengistryggðum lánum, það væri ekki ástæða til þess að gera það frekar. Önnur ástæðan var sú, að fjármálin væru í svo góðu lagi, að þetta væri óhætt. Í árslok 1960 skuldaði fiskveiðasjóður í erlendri mynt 64 millj. Við það bættist gengisbreytingin 1961, þannig að þetta verða fullar 70 millj. í erlendri mynt, sem gerir með tvöfaldri gengisfellingu 1967 og 1968 um 140 millj. En þá eru skuldir fiskveiðasjóðs erlendis eftir báðar þær gengisfellingar um 260 millj., þannig að um helmingur af erlendu lánunum er til, áður en byrjað er að lána gengistryggð lán. Ef þessum 2/5, sem er ógengistryggði hluti lánanna, er bætt við það sem hann telur gengistryggt, þá er það í kringum 1 milljarð, sem eru gengistryggð lán, eða minna en helmingur af heildarlánum fiskveiðasjóðs, en fiskveiðasjóður lætur sig ekki muna um að jafna öllum gengistöpunum niður á þessa menn, sem hafa tekið lán frá árinu 1961 til ársins 1967. Þessar 52 millj., sem fiskveiðasjóður segist hafa tapað, það er tap, sem hann varð fyrir á gengisfellingunum 1960 og 1961, þess vegna er dálítið villandi, þegar sagt er á tímabilinu 1957–1969. Þó að það sé ekki beinlínis ósatt, þá er það dálítið villandi. Þetta eru töpin, sem eru þá. Þó menn væru neyddir til að taka gengistryggð lán, þá er það í lögum um fiskveiðasjóð, að það sé aðeins um að ræða þann hluta, sem er erlend lán, vegna þeirra lána, sem lánuð eru með gengistryggingu, en ekki vegna annarra lána. Ég álít, að lögin feli ekki í sér lán, sem búið er að taka áður en byrjað var að lána gengistryggð lán, og allra sízt eiga þeir að gjalda þess, sem taka gengistryggðu lánin, þó að stjórn fiskveiðasjóðs finni upp á því að lána heilt ár án gengistryggingar, þegar mjög mikið var um útlán. Eftir hvaða fyrirmælum það hafi verið gert eða hver ástæðan er, það út af fyrir sig skiptir ekki máli. Ef vitleysa hefur verið gerð fjárhagslega, þá eiga þeir ekki að gjalda þess, sem tóku gengistryggðu lánin, heldur verður fiskveiðasjóður að gjalda þess, vegna þess að honum var þannig stjórnað. Og fiskveiðasjóður græddi allt að 200 millj. árið 1968, að ég ætla, bætti við eignir sínar, þannig að möguleiki var fyrir hendi að greiða þessa upphæð, sem hefur sennilega verið um 100 millj., ef rétt væri reiknað, - ég er ekki búinn að reikna það nákvæmlega út, þar eð ég beið eftir þessum svörum, - sennilega allt að 100 millj., sem þannig var jafnað niður. Ég átti tal við einn aldraðan mann, sem er ágætur sjálfstæðismaður, Magnús nokkur Gamalíelsson á Ólafsfirði. Hans skip var smíðað innanlands. Hann sagði mér, að þessar tvær gengisfellingar hefðu numið 4 millj. á skip, sem hann á og heitir Sigurbjörg. Hann sagði mér, að næsta lán á eftir hefði verið fyrir þá Hermannssyni, - ég skal ekki fullyrða, hvort það er rétt, en hann áleit það, - og þá var lánað án gengistryggingar. Þetta kemur þannig ekki sanngjarnt eða réttlátlega niður. Ég er ekki að kenna sjútvrh. um þetta, því að ég væni hann ekkert um það, að hann hafi átt þar hlut að máli, en ég álít, að hæstv. ráðh. sé skylt að hlutast til um, að þetta verði lagað. Það er leiðinlegt að standa í illindum út af svona hlutum. Ég álít, satt að segja, að þetta mundi vinnast fyrir dómi, ef útgerðarmenn færu í mál, en aðstaða þeirra er þannig, að þeir eiga dálítið erfitt með að standa í málaferlum við bankastjórana. Ég álít að þetta ætti að athuga og laga ætti þessar misfellur. Ég er ekki að segja, að hægt sé að láta þá borga, sem fengu lánin án gengistryggingar, því að það er samningur, sem verður að standa við. En það verður fiskveiðasjóður þá sjálfur að borga, sem annars hefði komið á þá. Ekki er til neins að fara út í neitt talnaflóð sérstaklega eða útreikning hér, enda er ég ekki búinn að reikna þetta þannig, að ég geti lagt það nákvæmlega fram, en þetta verður athugað, og í sjálfu sér hlýtur hver heilvita maður að sjá, að það nær engri átt að lána víssum aðilum án gengistryggingar, og sú viðbára, að gengið væri svo öruggt, að það væri engin hætta á gengislækkun, er harla fáránleg, því að hver ólærður maður vissi það, að 1967 var gengið tæpast rétt skráð, þannig að það eru einhverjar aðrar ástæður, sem hafa valdið því, að lánað var án gengistryggingar þá. Þarna álít ég, að hafi verið framið stórfellt ranglæti gagnvart þeim mönnum, sem neyddir voru til þess að taka lánin með gengistryggingu. Annars er þetta ekkert nema venjuleg meðferð á útvegsmönnum. Í fyrsta lagi draga bankarnir þá í dilka, þessi á að skipta við þennan bankann, hinn við hinn - það eru aðallega tveir aðalbankar - það er sama, hvernig fram við þá er komið, þarna verða þeir að dúsa, og svo er ekkert verið að tala um, hvað rétt sé, það er bara jafnað niður því, sem þarf, á þessa menn, sem hafa verið neyddir til þess að taka gengistryggðu lánin. Það er farið nákvæmlega með þá eins og þeir væru einhver mörkuð dýr, sem eru dregin í dilka, og talið, að hægt sé að leggja á þá bagga, sem þessum virðulegu bankastjórum þóknast. Þeir eru auðvitað ekki vanir því, að neinn þori að segja neitt við þá, þessir herrar. Ég álít, að það sé hvorki ríkisstj. né þinginu samboðið, að hlutast ekki til um, að þetta sé lagað. Hvaða réttlæti er það t.d., að Hermannssynirnir borgi ekkert gengistap, en Magnús Gamalíelsson á Ólafsfirði þurfi að borga 4 millj., bæði skipin smíðuð innanlands?



Herra forseti. Hér er í rauninni verið að ræða allmargar fsp. undir einum lið, og einnig eru allmargir undirliðir. Hér er um allmikilsvert mál að ræða, sem ég efast ekkert um, að allir alþm. vilja gjarnan fá greið svör við. Hins vegar er því ekki að neita, að það er heldur erfitt að átta sig á svörum, sem lesin eru upp, og á þann hátt, sem hér var, þá var mjög erfitt að fylgjast með þessu, og auðvitað væri æskilegt, að svör við þessum spurningum gætu í rauninni borizt skriflega. Ég vildi því fara fram á það við hæstv. sjútvrh., að hann gerði það, sem hann í rauninni bauð hér í sinni ræðu, að hann hlutaðist til um það að senda okkur þm. öllum afrit af þessum svörum, sem hann las hér upp og mjög erfitt var að fylgjast með. Ég vil svo aðeins segja það um þær fullyrðingar, sem hér hafa komið fram í ræðustóli á Alþ. hvað eftir annað varðandi mismunandi reglur um lánveitingar úr fiskveiðasjóði, að mér hafa, satt að segja, þótt þessar fullyrðingar furðulegar og hefði gjarnan búizt við því, að hér kæmu skýringar á þessu, en mér skilst af þeim svörum, sem ég þykist hafa heyrt nokkurn ávæning af, að það sé upplýst, að fiskveiðasjóður hafi haldið þannig á málum, að hann hafi lánað á alllöngu tímabili öllum, sem lán fengu þá úr sjóðnum, lán með gengisákvæðum, og svo allt í einu, með vissum lánum til vissra aðila, þá hafi verið hætt við að hafa þessi gengisákvæði á lánunum og þannig hafi orðið um herfilega mismunun að ræða hjá lántakendum úr fiskveiðasjóði. Þetta þykir mér alveg furðulegt, og þó alveg sérstaklega að heyra það, að fundið hafi verið upp á því að lána ógengistryggð lán úr fiskveiðasjóði í aprílmánuði 1967, og það hafi verið bankastjórar þeir, sem mestu ráða um skráningu krónunnar, sem fundu það út, að þá væri óhætt að hætta að veita lán með gengisákvæðum. En hvað um það, þetta eru út af fyrir sig fróðlegar upplýsingar, en ég vænti þess, að hæstv. ráðh. sjái sér fært að láta okkur hafa þessi svör skriflega, hverjum þm. fyrir sig.



Herra forseti. Í tilefni af ósk hv. síðasta ræðumanns um, að þm. verði látnar umræddar upplýsingar í té, þá sé ég ekkert því til fyrirstöðu og mun beita mér fyrir því, enda er ekkert í þessum plöggum, hvorki reikningunum né þeim upplýsingum, sem ég gaf, sem leynd hvílir á.



Herra forseti. Tilefni þessarar fsp. er blaðamannafundur, er haldinn var í utanrrn. 11. des. s.l., en á þeim fundi var upplýst, að á vegum Iðnþróunarstofnunar Sameinuðu þjóðanna hefði farið fram athugun á markaðsmöguleikum fyrir niðursoðnar íslenzkar sjávarafurðir í fjórum löndum aðallega, Bandaríkjunum, N.-Þýzkalandi, Frakklandi og Bretlandi. Niðurstaða þessarar könnunar var sú, að talið var, að á næstu 3–5 árum ættu Íslendingar að geta flutt út niðursoðnar sjávarafurðir til þessara fjögurra landa fyrir um 10 millj. dollara á ári. Það var enn fremur upplýst á þessum fundi, að hafnar væru ráðagerðir eða undirbúningur að því að sameina eða samræma störf nokkurra stærstu niðursuðuverksmiðjanna í landinu, og að hér væri þá staddur fulltrúi frá einu af dótturfyrirtækjum Alþjóðabankans, sem hefði það til athugunar, hvort sú stofnun gæti veitt einhverja fjárhagslega aðstoð í þessu sambandi, hvort heldur sem það væri gert með því, að þetta fyrirtæki eignaðist hlutabréf í íslenzkum fyrirtækjum eða veitti lán til þeirra. Fsp. mín er fram komin til þess að fá það upplýst, hvað hafi gerzt í framhaldi af þessu. En það sjá allir, að hér getur verið um mjög stórt mál að ræða, ef það er rétt, að markaður sé fyrir íslenzkar niðursuðuvörur í þessum fjórum löndum, það stór markaður, að við ættum að geta selt þangað fyrir 10 millj. dollara á ári. Þá er að sjálfsögðu um svo stórt mál að ræða, að við megum ekki láta neitt ógert til þess að hagnýta okkur þessa möguleika. Og til þess að fá það upplýst, hvað ríkisstj. hafi gert í framhaldi af þessum upplýsingum, er þessi fsp. mín fram borin.

Menntmrh. (Gylfi Þ Gíslason): Herra forseti. Samkvæmt beiðni samtaka niðursuðuverksmiðja fór ríkisstj. í janúar 1968 þess á leit við Iðnþróunarstofnun Sameinuðu þjóðanna í Vín, UNIDO, að hún aðstoðaði við athugun á markaðsmöguleikum fyrir íslenzka fiskniðursuðu, svo og á hvern hátt mætti efla niðursuðuiðnaðinn. Iðnþróunarstofnunin varð við tilmælum ríkisstj. og gerði samning við kanadískt ráðgjafarfyrirtæki, Stevenson og Kelloggs, um framkvæmd athugunarinnar. Hafa fulltrúar fyrirtækisins unnið að þessu máli í samráði við samtök niðursuðuverksmiðja frá því í maí 1969, og afhentu þau bráðabirgðaskýrslu í des. s.l. Frá helztu niðurstöðum bráðabirgðaskýrslunnar og ráðleggingum fyrirtækisins var skýrt á blaðamannafundi 11. des. s.l., og er ástæðulaust að rifja það upp hér. Hins vegar hefur endanleg skýrsla ekki borizt enn þá frá Iðnþróunarstofnuninni, en hún verður að sjálfsögðu látin í té þeim aðilum, sem vinna að því að auka og endurbæta framleiðslu og sölu á niðursuðuafurðum. Ríkisstj. mun framvegis sem hingað til, í náinni samvinnu við framleiðendur, greiða fyrir því, eftir því sem föng eru á, að þessi viðleitni beri sem beztan árangur.



Herra forseti. Ég þakka ráðh. fyrir svör hans, því að vafalaust hefur hann skýrt frá því, sem gerzt hefur í þessu máli síðan þessi blaðamannafundur var haldinn í Stjórnarráðinu, en mér sýnist, að það, sem hafi gerzt á þeim tíma, sé nánast ekki neitt. Frá þeim tíma, að sá blaðamannafundur var haldinn, sé alltaf verið að bíða eftir framhaldsskýrslu um málið og hún sé ekki komin enn, og fyrr en hún komi verði ekkert gert af hálfu ríkisstj. í þessum efnum. Ég tel þennan drátt mjög óheppilegan. Ég álít, að hér sé um svo stórt mál að ræða, að það hefði strax átt að hefjast handa, því að það geta allir gert sér ljóst, að þótt líklegt sé, að þessi góði markaður sé þarna fyrir hendi, þá þarf meira en lítið að gera, til þess að við getum notfært okkur hann. Við þurfum strax að hefjast handa um sérstakar markaðskannanir í þeim efnum, athuga hvernig sú framleiðsla þarf að vera, sem við eigum að vinna og selja til þessara landa, og svo að athuga að, hvað við þurfum að gera hér innanlands, til þess að við getum komið upp fyrirtækjum, sem séu fær um að hagnýta sér þessa stóru markaði. En mér sýnist á því svari, sem hæstv. ráðh. gaf hér áðan, að ríkisstj. hafi bókstaflega ekkert gert í þessum málum fram að þessu. Það sé bara verið að bíða eftir frekari framhaldsskýrslu.



Herra forseti. Á undanförnum þingum höfum við fulltrúar Framsfl. í fjvn. leyft okkur að flytja fsp. til hæstv. fjmrh. í sambandi við ríkisábyrgðasjóð, og við töldum ekki ástæðu til að breyta því núna, enda þótt okkur sé ljóst, að þau gögn, sem um er spurt, verði lögð síðar fyrir þingið. En það er hins vegar ástæða til þess, að Alþ. fái skýrslu um störf ríkisábyrgðasjóðs í tæka tíð á hverju þingi. Þessar fsp., sem við höfum leyft okkur að flytja, eru á þskj. 432, og eru svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „1. Hve mikið hefur ríkisábyrgðasjóður greitt vegna ríkisábyrgða á árinu 1969, fyrir hverja og hve mikið fyrir hvern aðila? 2. Hvaða einstaklingar og fyrirtæki skulda ríkisábyrgðasjóði í árslok 1969, og hver er skuld hvers um sig? 3. Hve mikið var afskrifað af eignum ríkisábyrgðasjóðs á árinu 1969 og af hvaða ástæðum ?“



Herra forseti. Eins og hv. fyrirspyrjandi gat um, hefur það verið föst venja undanfarin þing að útbýta hér á þinginu ársreikningi ríkisábyrgðasjóðs, þegar hann hefur verið tilbúinn frá sjóðnum, auk þess sem reikningurinn er svo birtur hverju sinni með ríkisreikningi. Það hefur ekki enn þá unnizt tími til þess að ganga endanlega frá reikningnum af hálfu ríkisábyrgðasjóðs, en honum hefði verið útbýtt nú alveg á næstunni. Hins vegar var málinu það langt komið, að auðið var að útbýta þeim gögnum til hv. þm., sem hér hefur verið gert, og gefa tæmandi upplýsingar, að ég hygg, um það, sem að er spurt í 1. og 2. tölul. Vænti ég, að þessar upplýsingar, sem ég vona að séu á borðum allra hv. þm., séu það greinilega sundurliðaðar, að ekki gefist ástæða til þess að útskýra þær frekar. Þar eru tilgreindar tegundir lána, sem eru endurlánuð, og annarra ríkisábyrgðarlána. Tilgreindur er hver einstakur skuldari, og tilgreint er, hvað hann skuldaði í árslok 1968, hvað hefur verið útborgað hans vegna 1969 og innborgað 1969, og þar af leiðandi enn fremur, hver er nettóbreytingin á milli ára. Varðandi 5. liðinn á plagginu, þar sem standa „Aðrar hreyfingar“, vil ég til skýringar geta þess, að þar er um að ræða annaðhvort í flestum tilfellum vexti eða gengismun eða annan kostnað, sem ekki hefur verið færður á hina liðina. Og síðan er að lokum tilgreind skuld hvers og eins, eins og hún stóð 31. des. 1969. Þessu til viðbótar skal ég aðeins með örfáum orðum gera grein fyrir því, hvað gerðist á árinu 1969 í heild varðandi ríkisábyrgðasjóð, en það var í stuttu máli, að greiðslur sjóðsins vegna vanskila á ríkisábyrgðalánum eða endurlánum ríkissjóðs námu nettó 105 millj. kr., en voru árið áður, 1968, 139 millj., þannig að hér var um töluverða lækkun að ræða. Innleystar kröfur á árinu voru 372 millj., en endurgreiðslur frá skuldurum námu 267 millj., þannig að eins og ég áður gat um varð halli á sjóðnum eða útborganir umfram innborganir 105 millj. Hér hefur orðið jákvæð breyting, og þetta er lægsta tala síðan 1966. Þá voru vanskil á ríkisábyrgðum orðin mjög lítil. Þau námu aðeins 31 millj., nettóútborganir, en urðu 1967 108 millj., 139 millj. 1968, eins og ég gat um áðan, og nú 105 millj., þannig að aftur má segja, að birti í lofti. En vitanlega hafa þessi miklu vanskil síðustu tvö árin stafað að því, hve margvíslegir erfiðleikar hafa verið hjá atvinnuvegunum og hjá sveitarfélögunum. Á s.l. ári varð veruleg aukning á greiðslu vegna hafnarlána. Á þessu eru vafalaust ýmsar skýringar, en efnahagsörðugleikar undanfarinna ára eiga þar vafalaust verulegan hlut að máli, enda eru það fyrst og fremst sveitarfélögin, sem hafa ekki getað staðið í skilum. Greiðslur vegna lána Orkusjóðs urðu nær tvöfalt hærri en árið áður. Þess er þó að vænta, að ekki verði um frekari aukningu á þeim greiðslum að ræða, því að sjóðnum hefur bætzt fastur tekjuliður, þar sem er verðjöfnunargjald á raforkusölu, og ætti því greiðslugeta Orkusjóðs að geta batnað verulega í framtíðinni. Geysimiklar greiðslur féllu á sjóðinn á s.l. ári, vegna lána síldarverksmiðja og annarra fiskiðnaðarfyrirtækja, og stórum hærri greiðslur en árið áður. Vega þar stærst lán síldarverksmiðja, en greiðslugeta þeirra mátti heita engin á árinu. Hins vegar er því ekki að leyna, að erfiðlega hefur gengið að innheimta hjá öðrum fiskiðnaðarfyrirtækjum, þótt ætla verði, að hagur þeirra hafi batnað nokkuð frá því, sem verið hefur s.l. tvö ár. Ekki var um aukningu að ræða á skuldum vegna togaralána, og kemur þar einkum til góður afli og hátt fiskverð á árinu, og ekki siður sú stoð, sem Stofnfjársjóður fiskiskipa veitir við innheimtu. Mér þykir rétt, að það komi fram hér, vegna þess að ég vék að því sérstaklega í fjárlagaræðu í haust, að einn þyngsti baggi á ríkisábyrgðasjóði s.l. ár hefði verið ábyrgðir, sem á sjóðinn hefðu fallið vegna þotukaupa Flugfélags Íslands, og tel ég þá rétt, að það komi fram hér í sambandi við árið 1969, að á því ári var ekki um að ræða neina aukningu á skuldum Flugfélagsins við sjóðinn. Staðið var að fullu í skilum með það, sem á féll á því ári, og ber vissulega að fagna því, að það hefur tekizt. Varðandi 3. liðinn, hve mikið var afskrifað af eignum ríkisábyrgðasjóðs á árinu 1969 og af hvaða ástæðum, þá er því til að svara, að á árinu var ekkert afskrifað af eignum ríkisábyrgðasjóðs.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að þakka hæstv. fjmrh. fyrir svör hans og þá skýrslu, sem hann hefur lagt hér fram. Ég tek undir það, að hún muni fullnægja því, sem um var spurt, og vil endurtaka það, að fsp. þessi er fyrst og fremst borin fram til þess að fá á þessum málum skýringar. Það er nauðsyn, þar eð þær eru oft á dagskrá og eru ekkert síður þeim í hag, sem um þessi mál fjalla, heldur en hinum. Og ég þakka svörin.