Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Ásgeir Ásgeirsson) : Herra forseti. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að undanfarið hafa staðið miklar umræður um útlit og horfur á málefnum bátaútvegsins. Útvegsmenn hafa haldið fundi og gert ályktanir, og telja þeir ástandið mjög ískyggilegt. Þetta mál hefur einnig verið rætt innan ríkisstj. og flokkanna, og er niðurstaðan af þeim viðræðum það frv. sem hér liggur fyrir, flutt af fjhn. þessarar deildar. Höfuðtilgangur frv. er að koma bátaútveginum af stað í vertíðarbyrjun, og er hér lagt til, að sjómenn og útgerðarmenn fái tryggða 65 aura fyrir hvert kg af þorski og ýsu. Það er að vísu lægra verð en útvegsmenn telja sig þurfa, en dugar þó vonandi til þess að koma bátaútveginum af stað. Frv. nær eingöngu til bátaútvegsins og getur þá náttúrlega verið álitamál, hvaða skip eigi að teljast bátar. En aðalreglan mun vera sú, að þau skip komi undir þessi lög, sem ekki geta siglt með afla sinn milli landa. Vegna ákvörðunarinnar um verðhækkun á ferskfiski er svo lagt til, að ríkisstj. ábyrgist hraðfrystihúsunum kr. 1,33 fyrir kg fob. af þorski og ýsuflökum, og saltfiskútflytjendum kr. 2,25 fyrir kg fob. miðað við fullstaðinn stórfisk I. flokks. Þá þótti n. varla hægt annað en hafa möguleika fyrir því, að ríkissjóður ábyrgðist og verð á fiski öðruvísi verkuðum, og er sú heimild veitt í 4. gr. En n. kom saman um, að nauðsynlegt væri, að ríkisstj. héldi mjög varlega á þessari heimild, því að ekki er fært, að menn tækju upp verkunaraðferðir, er gæfu minni arð en hraðfrysting og söltun og vafasamur markaður væri fyrir. Er því í 5. gr. ríkisstj. veitt sú heimild að skipa fyrir um verkun á fiski eftir því, sem söluhorfur eru. Af öðrum verkunaraðferðum en söltun og hraðfrystingu má til dæmis nefna niðursuðu og útflutning á ísuðum fiski til meginlandsins, og gæti komið til mála, að ríkið tæki ábyrgð á einum slíkum farmi í tilraunaskyni. N. var ljóst, að sjávarútvegurinn er grundvallaratvinnuvegur okkar að minnsta kosti hvað snertir viðskiptin við útlönd, og kemur ekki til greina, að aðrir atvinnuvegir geti styrkt hann til langframa. En jafnframt því, sem sumar fisktegundir lækka í verði, þá hafa aðrar tegundir sjávarafurða hækkað og hækka líklega enn, en það eru ýmsar síldarafurðir, t. d. síldarmjöl, sem mikil eftirspurn er eftir til skepnufóðurs, og þá ekki síður síldarlýsi. Heimurinn verður í nokkur ár að ná sér eftir styrjöldina og þó lengst um framleiðslu feitmetis. Vonin um hækkandi verð á síldarlýsi byggist á því, að vitað er um, að mikill feitmetisskortur verður á næsta ári og samkeppni milli þeirra, er hungrar í feitmeti. Þegar nú svo stendur á, að sumar fisktegundir lækka í verði, en síldin hækkar, þá liggur fyrir að gera verðjöfnun milli þessara tegunda, því að sjávarútvegurinn getur ekki til langframa vænzt styrks frá öðrum en sjálfum sér. Í 6. grein er því lagt til, að kúfurinn af andvirði síldarafurðanna verði lagður í sérstakan sjóð til tryggingar fyrir ábyrgðum ríkissjóðs á öðrum fisktegundum. Ég skal að þessu sinni ekki nefna neinar tölur, en þeir, sem til þekkja, gera sér góðar vonir um, að ábyrgð þessi muni ekki íþyngja ríkissjóði. Kúfurinn af síldarverðinu er látinn standa undir henni. Við flm., eða meiri hl. okkar, teljum, að með þessum ákvæðum sé sjávarútveginum gerður greiði. Ef verð á síldarafurðum hækkar mikið á næstunni, má búast við því, að raddir heyrist um að leyfa ekki slíka verðbólgu, því að hún nægir til þess að skapa verðbólgu í öðrum greinum, en þá er þetta frv. orðið einskis virði fyrir útgerðina. En með því móti, sem hér er lagt til, er séð um, að útgerðin njóti sinna tekna. Ef svo færi, að afgangur yrði af tryggingarsjóðnum, skal hann ganga til trygginga fyrir síldveiðarnar sjálfar og starfa eftir þeim reglum, sem ríkisstj. setur í samráði við útgerðarmenn og sjómenn. Sumir eru kannske á þeirri skoðun, að Alþ. ætti að ráðstafa þessum sjóði, en það er tæplega formlegt að ákveða í lögum, hvað Alþ. skuli síðar gera, enda getur þingið alltaf breytt þessu ákvæði, þegar það vill. 7. gr. fjallar um auglýsingar viðvíkjandi lögunum og 8. gr. um eftirlit með þeim. Mér og öllum er það ljóst, að þau úrræði, er þetta frv. felur í sér sjávarútveginum til handa, verða fljótt ónóg, ef ekki eru gerðar alhliða ráðstafanir til að stöðva dýrtíðina. Er því í 9. gr. lagt til, að Alþ. skipi 4 manna nefnd, sem athugi möguleika á stöðvun hennar, og skal hún skila áliti fyrir 1. febr. Með þessu frv. er ekki gert ráð fyrir neinu öruggu framtíðarráði, en það vill nú svo til, að með jöfnuði er hægt að fá útgerðina til að bera sig svo, að sjómenn beri jafnmikið úr býtum og landvinnumenn, og vitanlega ber að hækka verðið til sjómannanna, ef menn halda, að afurðaverðið þoli það. Auk þess jafnaðar, sem gert er ráð fyrir í 6. gr., má einnig gera ráð fyrir jöfnuði milli vertíða og jöfnuði milli ára. Ef það heppnaðist, mætti segja, að heillaspor hafi verið stigið. Skylt er að taka fram, að útgerðin getur ekki notið styrks annarra atvinnuvega, því að það er hún, sem stendur undir fjárhag þessarar þjóðar. En í því kapphlaupi, sem verið hefur undanfarið, þegar hver hefur heimtað sem mest til sín með launahækkunum, þá hafa útgerðarmenn orðið að fá nokkuð sama verð og 1942, og ég get ekki láð sjómönnum, þó að þeir séu sárir þegar kerald kostar nú 60 kr., sem áður kostaði 8 kr., og önnur tæki hafa hækkað að sama skapi. Miklar vonir standa til þess, að tryggingarsjóður hrökkvi fyrir ábyrgðum ríkissjóðs, en þótt einhver áhætta væri í þetta eina skipti, þarf ekki að telja hana eftir, því að hvergi hefur sjávarútvegurinn verið eins þýðingarmikill og hér og hefur alltaf orðið að standa undir sér sjálfur. En hvað sem öllu liður, þá er það eitt víst, að til langframa þýðir ekki að ætla sér að reka atvinnuvegina öðruvísi en afurðirnar gefi það verð; er svarar framleiðslukostnaðinum. Ég skal svo ekki fara fleiri orðum að sinni um þetta, en leyfi mér að óska, að hv. d. vísi málinu að lokinni þessari umr. til 2. umr.



Herra forseti. Við höfum orðið sammála í fjhn. um að flytja þetta frv., sem hér liggur fyrir, þótt skoðanir okkar hafi að ýmsu leyti verið nokkuð sundurleitar. Ég fyrir mitt leyti er algerlega mótfallinn 6. gr. frv., en mér er þó ánægja að flytja frv. í heild, því að aðalatriði þess eru samhljóða frv. því, er ég flutti að beiðni atvmrh. nú fyrir fáum dögum. Er ég gerði grein fyrir því frv., taldi ég líklegt, að hægt væri að fá það verð fyrir sjávarafurðirnar, sem ákveðið er í frv., án þess að skuldir kæmu til með að falla á ríkið, ef vel er á utanríkisverzluninni haldið. Alþ. hefur áður tekið á sig sams konar ábyrgðir án þess að nokkuð þyrfti að greiða. Ef markaðsmöguleikar okkar eru réttilega notaðir, er engin ástæða til að ætla, að borga þurfi með fiskafurðunum. En ef sett er í lög að með þeim þurfi að greiða, þá gerir það það að verkum, að við stöndum verr að vígi gagnvart útlendingum, sem kaupa afurðirnar, og auk þess skapar það óánægju meðal síldarútvegsmanna, sem hafa nú tvö undanfarin ár haft mjög lélega afkomu. og það því fremur sem ekki er sannað, hvort nauðsynlegt sé að skattleggja síldarútgerðina. Hins vegar þýðir þetta, að þegar við semjum um sölu annarra sjávarafurða, þá verður vitnað í það hverju sinni, að Alþ. sé búið að taka kúfinn af andvirði síldarinnar til að greiða uppbætur á þær sjávarafurðir, er samið er um sölu á, og skapar þetta okkur hina verstu aðstöðu. Það er því réttara að fella niður 6. gr., bæði vegna allra útvegsaðila og til þess að gera aðstöðu ríkisins sterkari, en að öðru leyti að samþykkja þetta frv. Það er alveg óbætanlegt tjón, sem hlýzt af því, ef vertíðin getur ekki hafizt á tilsettum tíma og fiskurinn verður óveiddur í sjónum. Ég held því, að Alþ. hafi gert rétt í fyrra, er það samþykkti ríkisábyrgðina á fiskverðið, og þess vegna tel ég eðlilegt og sjálfsagt, að þessu frv., sem í öllum aðalatriðum miðar að því sama, sé flýtt í gegnum þingið. Betra væri að vísu, að fyrir lægi, hvaða samninga væri hægt að gera, en ég held, að ástæðulaust sé að óttast, að ekki sé hægt að ná þeim samningum, sem við þurfum. Af hálfu útgerðarmanna, er sætta sig við það verð, sem hér er ákveðið, er gert ráð fyrir, að vísitalan hækki ekki frá því, sem nú er. Ef vísitalan hækkar, er það verð, sem hér er lagt til, þegar orðið of lágt. Það er því fullkomlega nauðsynlegt að athuga gaumgæfilega, til hvaða ráðstafana mætti grípa til þess að stöðva dýrtíðina, og vildi ég leyfa mér nú þegar að benda á eitt atriði, en það er skarpara verðlagseftirlit. Það ætti að reyna að sjá svo til, að ekki væri farið geyst í að verða við hækkunarkröfum í hvert sinn, er þær koma fram. Ég vil svo að lokum geta þess, að þegar til 2. umr. kemur, mun ég óska eftir, að 6. gr. sé borin upp út af fyrir sig. Að öðru leyti legg ég áherzlu á, að þetta mál sé afgr. og samþ. sem fljótast.

Félags- og dómsmrh. (Finnur Jónsson) : Mér þykir leitt, hve seint ég hef komið til afgreiðslu þessa máls, þar sem ég hef verið að gegna öðrum störfum fyrir þjóðina nú undanfarið. Mér þykir enn fremur leitt, að ég get ekki fylgt þessu frv. eins og það nú liggur fyrir, þótt mér sé ljóst, að nauðsynlegt er, að þetta frv. sé samþ. í höfuðatriðum, þótt ekki sé nema til þess að koma útgerðinni af stað. En ég get ekki fallizt á að jafna milli hlutarsjómanna, því að mér skilst, að ef farið er inn á þá braut að taka væntanlegan gróða af síldarútgerðinni til að jafna á milli vertíða, þá sé verið að láta hlutarsjómenn borga dýrtíðarráðstafanir, sem annars öll þjóðin á að standa straum af. Legg ég því til, að 6. gr. frv. verði felld niður. Það er ekki forsvaranlegt, að engir borgi dýrtíðarráðstafanirnar nema útgerðarmenn og hlutarsjómenn. Hagsmunir allrar þjóðarinnar eru í veði, ef útgerðin fer ekki af stað á réttum tíma, og því verður þjóðin öll að bera þær ábyrgðir, er hlotizt geta af ráðstöfunum útgerðinni til handa. Verzlunarmenn og verkamenn í landi eiga að halda sínum launum, en hallann á að taka af síldarútgerðarmönnum og sjómönnum, eftir að síldarútgerðin hefur verið rekin með tapi tvö undanfarin ár, ef ákvæði 6. gr. verða samþ. Og þá hafa síldarútvegsmenn enga möguleika til að bæta upp tjón tveggja síðustu ára. Það er jafnvel svo langt gengið, að lagt er til, að kúfurinn af síldarverðinu sé tekinn, áður en nokkur vissa er fyrir því, hvort síldveiðin verði rekin með tapi eða ekki. Ég held, að hv. þm. ættu að íhuga vandlega þessar staðreyndir, áður en þeir samþykkja ákvæði 6. gr., því að færi svo, að síldin brygðist á þessu ári, hvað verður þá af þeim mönnum, sem rekið hafa síldveiðar með tapi tvö undanfarin ár og hvað verður af þeim sjómönnum, sem á sama tíma hafa tæplega verið matvinnungar? Það eru því fyrst og fremst tvö atriði í þessu frv., sem ég get ekki sætt mig við. Í fyrsta lagi, að það á að leggja þær skyldur á vissar stéttir að borga dýrtíðarráðstafanir, sem öll þjóðin á að borga, og í öðru lagi, að þeir, sem eiga að borga þessar ráðstafanir, eru einmitt þeir, sem beðið hafa halla tvö undanfarin ár. Nú er sagt, að útvegsmenn geti grætt það mikið á þorskveiðunum, að þeir geti greitt síldartollinn. En þorskveiðarnar bera sig ekki nema í Faxaflóa og Vestmannaeyjum. Annars staðar er engan afgang að fá af þorskveiðunum. Ég þekki persónulega til fyrirtækis eins á Vestfjörðum, sem tapaði 1 milljón króna á síldveiðunum undanfarin tvö ár. Og svona dæmi mun víðar mega finna. Hvernig getur nú Alþ. fengið af sér að leggja þriðja tapsárið á þessa menn? Með ákvæðum 6. gr. er ekki einungis gerður jöfnuður milli hlutarsjómanna, heldur og jöfnuður milli landshluta. Vissir landshlutar eiga alla afkomu sína undir síldinni, t. d. Norðurland og að miklu leyti Vesturland í flestum árum. Ef nú Alþ. tekur ágóðann af síldveiðunum frá Norður- og Vesturlandi til að verðbæta þorskinn, má vera, að nokkuð réttlátum jöfnuði megi koma á fyrir báta, er héðan að sunnan fara til síldveiða á sumrin, en stunda þorskveiðar hér sunnanlands á vetrum. En skip, sem sæktu sjó frá Vestfjörðum, mundu greiða meira í tryggingarsjóð en þá uppbót, er þau fengju á þorskaflann. Skip, sem fiskar 300 tonn af þorski, fengi 45000 kr. uppbót, en greiddi 200 þúsund kr. í tryggingarsjóð, ef það veiddi 10 þúsund mál síldar. Hér er því um að ræða jöfnuð milli landshluta, jöfnuð frá útgerð, er verr stendur að vígi, til útgerðar, er betur stendur að vígi. Það er kunnugt, að sjómenn á síldveiðum tvö síðustu ár hafa haft minni laun en landverkamenn, og þurfa þeir því að fá nokkra uppbót. En með ákvæðum 6. gr. er sá möguleiki tekinn af þeim. Þau ákvæði eru einnig brot á því, sem sagt hefur verið við hlutarsjómenn, að þegar lítill afli sé, fái þeir eðlilega lítil laun, en þau fari eftir því hækkandi sem aflinn vex. Meðan hungur og feitmetisskortur ríkir úti í heimi, getum við ef til vill í nokkurn tíma fengið hækkandi verð fyrir síldarafurðir, en slíkt verður aldrei til langframa. Af öllu framansögðu legg ég því til, að 6. gr. verði felld niður, og mundi leggja fram brtt. þess efnis. Falli gr. hins vegar ekki niður, mun ég til vara gera við hana brtt. Í fyrsta lagi, að aftan við 1. málsl. 5. gr. bætist: „Eigi má þó innheimta slíkt gjald fyrr en veiði síldveiðiskips hefur náð meðalafla síldveiðiskips í hverjum flokki árin 1942–1944.“ Með samþykkt þessarar till. getur Alþ. firrt sig því ámæli, að það taki af sjómönnum, sem ekkert hafa undanfarið úr býtum borið. Í öðru lagi legg ég til, að aftan við 2. málsgr. 6. gr. komi ný málsgr., svo hljóðandi: „Fé því, er innheimt verður af afla hvers síldveiðiskips, skal fyrst og fremst verja til að greiða útgerðarmanni þess halla þann, er hann kann að hafa beðið af útgerð skipsins á síldveiðum 1945 og 1946, þó þannig, að frá verði dreginn hagnaður sá, er orðið hefur á hverju skipi á þorskveiðum á þeim árum. Jöfnum höndum skal skipverjum á skipum þessum greidd uppbót þannig, að tekjur þeirra af síldveiðum nái meðaltekjum verkamanna við Síldarverksmiðjur ríkisins á því ári.“ Vera má, að einfaldara væri að fella 6. gr. alveg niður, en ég flyt þessar varabrtt. til þess að ríkið taki ekki gjöld af mönnum, sem rekið hafa útgerð með tapi, og ekki heldur af fátækum sjómönnum, og enn fremur til þess að útgerðarmenn hafi möguleika til að bæta upp tjón tveggja síðustu ára. Þau áhöld, sem þarf til síldveiða, eru nú orðin geipilega dýr. Til dæmis kostar ein herpinót 50–60 þús. kr. og herpinótabátur 50 þús. kr., eða alls um 110 þús. kr. - Eins og menn sjá, þarf ekki lítinn afla til að borga þetta upp, og síldarútgerðinni mundi því ekki nægja eitt stórgróðaár til að koma upp fjárhagslegum grundvelli og rétta kjölinn. Ég læt nú útrætt um þetta að sinni. Ég er sammála því, að leysa þurfi þessi vandræði, en það er ekki sanngjarnt, að hallinn sé settur á síldarútveginn.



Herra forseti. Þetta frv., sem flutt er af hv. fjhn. d., sýnir, að þeir, sem hafa ráðin hér á Alþ., horfa ekki á staðreyndirnar. Ég minntist á það við 1. umr. málsins, að verðlag útgerðarinnar hefði aukizt um 30% og að nú þurfi 65 aura verð pr. kg fiskjar. Ég minnist á þetta vegna verðbólgunnar. Augljóst er, að verði hún ekki stöðvuð, þá eru allar ráðstafanir litlar, þótt komi að gagni til bráðabirgða. Ef dýrtíðin heldur áfram, þá verður útgerðin jafnilla sett með 65 aura verð sem 50 aura verð í fyrra. Í frv. eru neyðarákvæði til bráðabirgða. 9. gr. frv. hljóðar svo, að ríkisstj. skuli setja 4 manna nefnd eftir tilnefningu þingflokkanna til þess að gera tillögur um, á hvern hátt komið verði í veg fyrir að dýrtíðin í landinu vaxi, og skal n. skila áliti sínu fyrir 1. febr. 1947. Nú hefði átt að vera búið að mynda stjórn á þessu ári. Stjórnarmyndun er samt sem áður á döfinni, en svo kemur fram n., sem á að skila áliti fyrir 1. febr. Ég vil skjóta því að, að það er engin stjórn, sem skýtur sér undan að leysa vanda sem þennan. Það er fyrst og fremst stjórnarinnar að byggja úrræðin. Þess vegna finnst mér þessi gr. verra en ekki neitt, og hún spáir ekki góðu um ætlun ráðamanna frv. Fulltrúar framsóknar í fjhn. munu leggja aðaláherzlu á, að Alþ. feli ríkisstj. að leggja fyrir þingið till. um stöðvun dýrtíðarinnar, og hvort þetta sé ekki aðalvandamálið og fela hæstv. stj. forystu í þessu. Ef dýrtíðin verður ekki lækkuð, er ólin enn um háls útvegsmanna. Frv. þetta losar um ólina, en hún er látin vera áfram. Nú er spurning útvegsmanna svo: Getum við gert út, nema með 1) Stöðvun dýrtíðarinnar og 2) Ríkisábyrgð til bráðabirgða? Hér á að sinna öðru atriðinu, en ekki hinu. Nú hafa fulltrúar Framsóknarfl. tekið þann kost að flytja frv., og við framsóknarmenn verðum með þessu til bráðabirgða. Ástæðan fyrir afstöðu okkar er sú, að við vitum um hengingarólina, en viljum hana lausa, þó að við höfum ekki afl til að nema hana alveg burt nú. Þetta vildi ég segja almennt um málið. Eitt aðalatriði þessa máls er verðjöfnunin. Um afstöðu okkar, að við leggjum til, að öflugar dýrtíðarráðstafanir verði gerðar í byrjun næsta árs, gerir þá ráðstöfun óþarfa. Þetta ætti að vera hægt samkvæmt söluhorfum. Út af skattlagningu á síld, er hv. þm. V-Ísf. minntist á, þá álít ég það freklegt ósamræmi að borga þannig annan halla vegna vaxandi verðbólgu: Það er hægt að sýna þetta á margan hátt. Það er erfiður vegur, ef fara á að færa í milli og mjög hál braut að fara inn á. Svo hefur afkoma síldarútvegsins verið mjög léleg síðastliðin 2 ár og afkoman mjög í ósamræmi við aðrar stéttir. Menn hafa og lagt í það að kaupa dýra báta, sem þeir þurfa að afskrifa sem fyrst. Að vísu hefur verð síldarafurða verið hátt vegna skorts á feitmeti í heiminum, en vafasamt er, hve lengi slíkt helzt. Síldarútvegurinn þarf þess vegna að sópa inn peningum til þess að greiða töpin frá aflabrestsárunum og hin nýju dýru skip. Það er því hreint neyðarúrræði að leggja skatt á þessa atvinnugrein. Nú er gert ráð fyrir í frv., sem samið var kl. 5.30 í gær og hefur því lítinn undirbúning haft í nefnd, þá er gert ráð fyrir að taka hina 30% hækkun á síldarverði, sem leggist í sérstakan tryggingarsjóð, eða það sem er yfir 40 kr. málið. Ég hygg, að það væri rétt að endurskoða þetta, hvort hægt sé að taka sem nemi yfir 40 krónur málið, og hvort ekki væri réttara að breyta frv. og miða við það, sem er yfir 50 kr. málið. Spurningin er, hvort þetta er nauðsynlegt, og mundi ég við seinni umr. bera fram brtt. Svo vek ég athygli á öðru. Það stendur í 6. gr. frv.: „Nú verður afgangur af fé tryggingarsjóðs, og skal þá sjóðurinn starfa áfram til tryggingar síldveiðum eftir þeim reglum, er ríkisstjórnin setur.“ Oft er talað um háar tölur við síldveiðar, svo sem 100 pund tonnið. Þá gætu það orðið 2 millj., sem færu í tryggingarsjóðinn samkv. frv. Ekkert er minnzt á vald ráðh. í þessu efni. Gæti ráðh. því ráðið hér yfir tugum milljóna króna og ráðstafað þeim að öðru en því, sem færi til tryggingar síldveiðanna. Þetta munu sjómenn ekki geta samþykkt, og ég er hissa á þessu ákvæði í frv. frá nefnd á Alþingi. Ég vil skora á fjhn. að breyta þessu, og það er óhugsandi, að ráðh. ráðstafi öllu þessu fé. Það er í ósamræmi við okkar þjóðskipulag. Setja þarf hér ákvæði að fengnum tillögum Landssambands útvegsmanna, Alþýðusambandsins og Farmanna- og fiskimannasambandsins. Ég veit, að þetta var rætt í n. áður en frv. kom fram, en skýt því hér að, sem frsm. sagði, að Alþ. gæti síðar samþ. þetta. En það er augljóst, að hér verður um gífurlega fjárupphæð að ræða, ef vel tekst. Ég skal svo ekki orðlengja þetta frekar.

Forsrh. (Ólafur Thors) : Herra forseti. Ég vil leyfa mér að láta í ljós ánægju mína yfir því, að hv. fjhn. hefur komið sér saman um flutning frv., sem ég að óreyndu vil vona, að leysi þá þörf, sem hér er fyrir hendi. Ég hef að sönnu mér til nokkurra vonbrigða orðið var við, að það er nokkur ágreiningur um veigamikið atriði málsins, en það er, hvort þessi ábyrgðarheimild skuli miðuð við þorskinn eingöngu eða hvort hún skuli einnig ná til síldarinnar, en það tel ég stórt atriði. Hv. frsm., form. n., lét í ljós sína skoðun um það, að hann teldi þessum málum bezt borgið í þeim búningi, sem það er nú flutt inn í hv. d., og ég er honum alveg sammála. Hv. 3. þm. Reykv. álítur, að því er mér virðist, að sjálf hugmyndin um verðjöfnun á milli síldarafurða og þorsksins væri í sjálfu sér réttmæt, en hins vegar taldi hann nokkra hættu á ferðum að bera fram þessa hugmynd nú á þessu stigi málsins í frumvarpsformi, og þá vegna þess, að hann óttast, að ef Alþ. íslendinga lýsti yfir því, að það ætlaði sér, ef verðlag á síldarafurðum yrði hátt, að verðbæta þorskinn með afganginum af síldarverðinu, þá gæti það spillt fyrir sölu á frystum fiski. Þetta voru einu rökin, sem hann nefndi, að því er mér virtist. Ég er á öðru máli en hv. 3. þm. Reykv. um þetta atriði. Ég tel enga hættu felast fyrir okkur um sölu á frystum fiski í slíkum lagaákvæðum. Það eru allt önnur öfl, sem þar verka, það er heimsmarkaðurinn og samkeppni á milli þeirra aðila, sem vilja kaupa okkar vöru, sem þessu ræður. Við þurfum ekki að ímynda okkur, að kaupendur á afurðum okkar komi ekki auga á þann möguleika eins vel og við sjálf, og að þeir þess vegna, ef þeir teldu sig hafa aðstöðu til, mundu ekki vera reiðubúnir til þess að knýja niður verðið á hraðfrysta fiskinum með þeim rökum, að okkur væri í lófa lagið að bæta þetta verð upp með hækkandi verði á síldarafurðum. Ég man það, að fyrir allmörgum árum var þessi sama hugsun uppi, þá létu kaupendur á íslenzkum sjávarafurðum í ljós megna óánægju yfir því, að verðlag á landbúnaðarafurðum væri verðbætt með sjávarafurðum. Og auðvitað er slík hugsun ævinlega vakandi hjá þeim, sem augum renna hingað og vilja eiga við okkur viðskipti. Svo að þessi hugmynd, þótt hún komi fram í frumvarpsformi, á ekki að hafa nein skaðleg áhrif, en ég skil þetta sjónarmið vel, en ég held áreiðanlega, að þetta sé ástæðulaus kvíði. Það kom svo fram hjá hæstv. dómsmrh., sem er andvígur því að taka yfirleitt, hverju sem fram vindur, nokkurn skapaðan hlut af andvirði síldarafurða til að bera hugsanlegan halla af hraðfrystum fiski. Það er sjónarmið fyrir sig, og ég viðurkenni að mörgu leyti réttmæti þess, en ég álít, að önnur og stærri sjónarmið verði þyngri á metunum og ráði að lokum því, að hugmyndin, eins og hún er fram borin, eigi stoð í staðreyndum og verði happadrýgri fyrir heildina, þó að á henni séu annmarkar. Ég kýs slíkt fremur, að útgerðin fái strax að vita það, að að svo miklu leyti sem kostur er á, þá sé þessi ábyrgð meira formsatriði en veruleiki. Og ég held, að megi segja, að vonir löggjafans á þessu stigi málsins standi einmitt til þess, að útgerðin sjálf rísi undir þessu, þannig að það sé ekki tilgangur löggjafans með þessu lagafrv. að leggja í raun og veru bagga á ríkissjóðinn, heldur vaki það fyrir löggjafanum að reyna þarna málamiðlunarleið, úr því að ekki var annars kostur, ef tekizt gæti að forðast, að skipin liggi hér í höfn eftir að eðlilegur veiðitími er hafinn. Ég tel rétt, að útgerðin viti þetta frá öndverðu sjálf, og ég tel rétt, að þjóðin viti það einnig. Ég viðurkenni svo, að um árangurinn verði aldrei sagt með vissu, við vitum að sjálfsögðu ekki um endanlegar niðurstöður þessara mála, fyrr en samningar liggja fyrir. Og ég vil sérstaklega út af ummælum hv. 1. þm. S-M. taka fram, þar sem hann var að ræða um það gífurlega vald, sem ríkisstj. væri falið, þegar hún ætti að setja reglugerð um þetta, og það aðeins einn ráðh. Ég skal taka það fram, að það hefur aldrei verið tilgangur minn, að einn ráðh. ætti að ráða þeirri reglugerð, sem sett yrði um þennan væntanlega sjóð, sem myndaðist af afganginum, sem kynni að verða milli þess, sem haldið er eftir af síldarafurðum, og þess, sem kann að verða haft til þess að verðbæta hraðfrystan fisk. Það hefur alltaf verið minn tilgangur, að það verði ekki einn ráðh., sem setji slíka reglugerð, heldur ríkisstj. öll, og er það í samræmi við það, sem hv. frsm. tók fram. En ég segi, að þótt ég fyrir mitt leyti hafi látið orð falla um það, að miklu bjartara sé framundan nú en um þetta leyti í fyrra, mega menn ekki af þeim orðum marka, að öryggi sé fyrir því, að það verði, sem við í fyrra óttuðumst, að við mundum ekki geta náð, þ. e. 50 aura verðið, fyrir þann fisk, sem nú á að greiða 65 aura, og þannig hækka verðið um 30%. Ég vil, að það komi skýrt fram, að þó að ólíkt bjartara horfi nú en þá, þá voru þær horfur, að við mundum sennilega engan hraðfrystan fisk geta selt í Englandi, og þá hafði enginn viðskiptasamningur opnazt við Sovétríkin, og þá höfðum við ekki neinar fregnir af því, hvort síldarlýsið ætti að hækka úr 33 sterlingspundum eins og það var 1935. Og þótt nú horfi heldur betur en þá, þá tel ég það úr hófi bjartsýni að leyfa sér að draga þær ályktanir, að við getum verðhækkað afurðir okkar um 30% og eiga um leið margar millj. kr. í sjóði. Ég staðhæfi ekkert um það, hvað kann að vera hugsanlegt í þessum efnum, ég hef á því ekki næga þekkingu, og ég dreg í efa, að nokkur maður geti fullyrt nokkuð um það. Verð á síldarafurðum hefur ekki komizt í öruggan farveg enn þá sem komið er hvað snertir framleiðslu ársins 1947, og ekki heldur vitum við nægilega mikið um, hverjar líkur eru fyrir að selja hraðfrysta fiskinn, og eins er um saltfiskinn. Hv. 1. þm. S-M taldi, að hér hefði sennilega verið engra aðgerða þörf, ef tekið hefði verið réttum tökum á dýrtíðarmálunum. Hér hefur nú setið 12 manna n. undanfarnar vikur, og við skulum játa, að þar hafa ekki verið nægilegar tilraunir gerðar í þessum efnum, en ég hef að minnsta kosti ekki heyrt eina, einustu till. frá hv. þm., sem nálgaðist, nokkuð þann möguleika í þessum efnum. Það er staðreynd, að undirbúningur þessa máls hefur leitt í ljós, að vísitalan þyrfti að vera 220 stig til þess að útgerðin ætti að geta borið sig með 50 aura verði. Ég hef engan undirbúning heyrt frá honum, enda ólíklegt, að vísitalan komist í 220 stig, en það eina, sem ég hef heyrt frá honum, er hvort ekki hægt að festa vísitöluna við 300. Menn tala um dýrtíðina eins og snjóbolta, sem ekki þarf annað en að kreista saman, eða harmonikkubelg, sem hægt er að draga sundur og saman eftir vild. En ég hygg, að þetta mál sé vandasamara og veigameira en að svo sé. Það er rétt og ég er hv. þm. sammála um það, að þetta frv. er ekki nema annar hlutinn að því, sem útgerðin þarf, ef hún á að hafa vissu fyrir afkomu sinni, en það er, hvað sem líður ábyrgðargreiðslum, að vissa sé fyrir því, að dýrtíðin fari ekki upp úr öllu valdi. Þetta er alveg rétt, og mér finnst það líka, að ef hv. fjvn. með Alþ. að baki sér hafi viljað lýsa þessu sama yfir með ákvæðinu, sem felst í 9. gr. frv., sem reyndar er um að skipa n., og í því ákvæði finnst mér felast yfirlýsing Alþ. um tvennt. Í fyrsta lagi skilur Alþ., að þetta frv. nægir útgerðinni ekki nema því aðeins, að hafður sé hemill á verðbólgunni. Ég er hv. 1. þm. S-M alveg sammála um það, að það geti vel verið - og ætti helzt að vera, svo að ég kveði fastar að -, að við verðum búnir að mynda ríkisstj. hér á Íslandi fyrir 1. febr. og tímatakmarkið fyrir hina væntanlegu n. samkv. 9. gr. frv., og þá yrði búið að gera um það samkomulag milli þeirra, sem að hinni væntanlegu ríkisstjórn standa, að reyna að hafa hemil á verðbólgunni. Það er enginn vafi á því, að allur þingheimur skilur þessa þörf, og það hefur aldrei staðið á og mun ekki standa á öðru en því, að menn eru ekki sammála um, eftir hvaða leiðum eigi að fara að þessu marki. Ég vona, að það megi takast þeim flokkum, sem standa að væntanlegri ríkisstj., hverjir sem þeir flokkar verða, og segi ég það án tillits til þess, hvort minn flokkur stendur að þeirri ríkisstj. eða ekki. Ég vona, að þeim flokkum takist að finna leiðina til þess að koma í veg fyrir aukna verðbólgu í landinu. En hins vegar veit ég líka, að þetta hefur og verið vilji Alþ., og ég veit líka, að þetta er hægara sagt en gert. En það hefði verið gaman að vita, hvað hv. 1. þm. S-M hefði átt við þegar hann sagði, að bráðum mundi verða hægt að gera þær dýrtíðarráðstafanir, sem gerðu þessa ábyrgðarlöggjöf óþarfa. Það má segja, að þessi ábyrgð sé óþörf, ef okkur tekst að selja okkar stærsta viðskiptavini aðalmagn þeirrar vöru, sem hér er um að ræða. Ég vil gjarnan segja það, að ein ástæðan fyrir því, að menn hafa verið að bollaleggja um það að taka kúfinn af síldarverðinu, ef það verður mjög hátt, er sú, að ef verðið verður mjög hátt, mun það auka dýrtíðina í landinu, og gleymi ég þó alls ekki þeirri þörf, sem síldarútvegurinn hefur fyrir gott verð á sinni vöru. Þetta verður því aðeins gert til þess að reyna að hindra vaxandi dýrtíð. Við sem höfum verið að berjast fyrir hækkuðu verði á afurðum okkar, verðum að gera okkur ljóst, að afleiðingin af því yrði hækkandi kaupgjald við sjávarsíðuna, afleiðingin af því yrði svo hækkandi kaupgjald við landbúnaðarframleiðslu, afleiðingin af því væri svo hækkandi afurðarverð sem endaði svo með hækkaðri vísitölu. Þannig hefur dýrtíðin skapazt að mestu leyti. Mér er það ljóst að hækkað fiskverð sem hér er talað um, felur í sér nokkra nýja hættu fyrir vaxandi dýrtíð. Mér er ljóst að ef síldarmálið fer upp í 60 kr., sem ég gríp algerlega úr lausu lofti, þar sem enginn veit neitt um þetta í dag, þá felst í því ný hætta um vaxandi dýrtíð í landinu. En það er dálítið undarlegt, að sá flokkurinn, sem mest talar um dýrtíðarhættuna, skuli beita sér gegn þeim ráðstöfunum, sem settar eru beinlínis til þess að hindra vaxandi dýrtíð. Ég viðurkenni alveg það, sem hv. þm. S-M sagði, að hin nýju, dýru skip þurfa að fá möguleika til þess að lækka stofnkostnað sinn. Ég veit bara ekki betur en fyrirkomulagið hjá okkur sé þannig, að ef t. d. þessi nýju, dýru skip fengju verulegt aflamagn og 60 kr. fyrir málið og þótt þau hafi sæmilega afskriftarmöguleika, þá séu þeir ekki meiri en það, að mjög mikill hluti þessa gróða færi í skattgjöld. Mér þykir það miður, að eftir þær umr., sem hér hafa farið fram, finnst mér minni von til þess en ég gerði mér í upphafi, að hægt verði að fá samkomulag um þetta mál, og af því leiðir það, að málið fæst ekki afgr. áður en jólafríið byrjar, en það mundi leiða til stöðvunar á útgerðinni. Það kemur til greina, að þingið haldi áfram milli jóla og nýárs, heldur en að láta útgerðina bíða eftir því, að þm. komi úr jólaleyfi, því að þótt það sé eðlilegt, að þm. hafi jólafrí, þá verður slíkt að víkja fyrir þeirri nauðsyn, að þetta mál fái afgreiðslu. Það eru mörg atriði, sem fram hafa komið, sem ég er ekki á sama máli um. En ég tel það ekki aðalatriðið að leiðrétta allt það, sem mér finnst aðrir hafi skökk sjónarmið varðandi þetta mál. Fyrir mitt leyti vil ég stuðla að allri þeirri fyrstu afgreiðslu, sem auðið verður að ná um þetta mál. Ætla ég svo ekki að fjölyrða meira um þetta, en mun vona í lengstu lög, að þær tilraunir til samkomulags, sem hér fara fram, fari ekki út um þúfur.



Mér skilst, að það sé mjög komið í eindaga um afgreiðslu þessa máls. Það hefur verið gert ráð fyrir því, að þetta þing felli niður störf nú næstu daga eða um næstu helgi í síðasta lagi. Til að afgr. þetta mál er því ekki upp á annað að hlaupa en daginn í dag og á morgun. Ég geri ráð fyrir því, að þinghelgin verði ekki tekin fyrr en búið er að ljúka afgreiðslu þessa máls. Það er óverjandi, að þetta þing, sem setið hefur á þriðja mánuð og haft þetta mál fyrst og fremst til úrlausnar ásamt stjórnarmyndun, hlaupi nú frá því óafgreiddu. Á þeim ráðstöfunum, sem Alþ. gerir nú í þessum málum, veltur það, hvort meiri hl. bátaútvegsins tekur til starfa um áramót, eins og venja er til, eða ekki. Og ef þetta tekst ekki, er ómögulegt að sjá fyrir endann á því, hve langur frestur verður á því, að sú starfsemi hefjist aftur. En hitt er vitað, að á þeim tíma, sem útgerðin ekki tekur til starfa, gengur þjóðinni úr greipum mikið fjármagn, e. t. v. svo mikið fjármagn, að hún fær ekki undir því risið. Fyrir liggja yfirlýsingar um það frá samtökum útvegsmanna, að ef ekki verði uppfylltar þær kröfur, sem þeir hafa sett fram í sambandi við þetta mál, þá treysti þeir sér ekki til þess að hefja útgerð á næstkomandi vetrarvertíð eða á þeim tíma, sem útgerð á venjulegum tíma hefst. Þau skilyrði, sem þeir setja, eru, að þeir fái tryggingu á verði fisksins, sem nokkuð fer nærri því, sem sett hefur verið fram hér í tveimur frv., sem hér liggja fyrir, annað af minni hl. fjhn., en hitt af fjhn. allri og ekki var útbýtt fyrr en um miðjan dag, enda mun ekki hafa verið gengið frá samningu frv. fyrr en eftir miðnætti í nótt eða í morgun. Hitt skilyrðið er, að dýrtíðarvísitalan verði stöðvuð, en hún er verulegur hluti kaupgjaldsins. Það gefur auga leið, að það kemur að litlu haldi fyrir útgerðina, þótt hún fái slíka tryggingu sem þessa, ef dýrtíðin fær að halda áfram að vaxa á því tímabili, sem tryggingin nær yfir, eins og verið hefur undanfarið. Slík hækkun dýrtíðar mundi gera að engu þá tryggingu, sem þeir eru nú að fara fram á og tekið hefur verið undir af Alþ. með flutningi þessara tveggja frv. varðandi þetta efni. Ástæðan fyrir því, að útvegsmenn fara fram á þetta, er sú, að þeir eru ekki eins bjartsýnir á markaðshorfur og hæstv. forsrh., þeir sjá ekki fram á, að þeir fái það mikið verð fyrir þessa vöru á erlendum markaði, að það standi undir útgerðarkostnaðinum eins og hann er nú orðinn. Ég skal ekkert um það segja, hvort sjónarmiðið sé réttara, útvegsmanna eða forsrh., að vísu fullyrti hæstv. forsrh. ekkert um þetta. Hitt skiptir aðalmáli, að þeir aðilar, sem við útgerð fást, líta svona á málið. Það, sem hér er í veði, er ekki aðeins hagsmunir útvegsmanna. Útvegsmenn vita, að þeir fá enga sjómenn út á bátana, ef ekki verður veitt slík trygging og sú, sem hér er farið fram á. Þorskveiðum hér við land er svo háttað, að þeir, sem eru þátttakendur í útgerðinni, eru upp á hlut og eiga því allt sitt undir því, hvernig afkoma útgerðarinnar verður, jafnt og útgerðarmaðurinn sjálfur. Það er þetta spursmál, sem liggur fyrir Alþ. nú og hefur legið fyrir Alþ. meiri hl. af þeim tíma, sem það hefur startað í vetur. Það var snemma á þingtímanum, sem fulltrúar útvegamanna héldu fund hér í Rvík og settu fram kröfur sínar. Það hefur því ekki verið nein hulin ráðgáta fyrir Alþ. þennan tíma, hvort taka þyrfti til hendinni í þessu efni eða ekki. En þannig hefur það samt farið, að ekkert hefur verið gert til þessa, sem úr sker um þetta atriði. Það þýðir náttúrlega ekki að vera að tala um orðinn hlut eða rekja ástæðurnar, sem til þess liggja, að svo er komið í atvinnulífi okkar. Þetta stafar af því, að tilkostnaðurinn við framleiðsluna hér á landi er orðinn hærri en sjómenn trúa, að þeir fái uppborið með núverandi verði á erlendum markaði. Þetta mál er þannig komið, að útgerðin fer ekki af stað, nema til einhverra aðgerða komi og stafar það af þeim ástæðum, sem ég hef bent á. Ég ætla ekki að fara að tala um sök eða sakleysi í því sambandi. Það er nóg viðfangsefni fyrir okkur að reyna að ráða fram úr þeim erfiðleikum, sam þessar orsakir hafa skapað hjá okkur. Eins og nú er komið, er ekki unnt að ganga lengur fram hjá því að gera sér grein fyrir, hvað sú ábyrgð virðist vera mikil, sem hér er um að ræða, að ríkissjóður gangi undir. Við eigum hér, eins og málin liggja fyrir, að gera það upp við okkur, hvort útgerðin eigi að fara á stað eða ekki. Við eigum að gera það upp við okkur, hvort sú ábyrgð, sem gætt fallið á landsmenn alla, verði svo mikil, að við ættum þess vegna að kinoka okkur við að veita, þessa ábyrgð samanborið við það, að útgerðin stöðvist. Mér finnst það vera þetta spursmál, sem við eigum að gera upp við okkur. Og mér fyrir mitt leyti getur ekki blandazt hugur um, hvorn kostinn við eigum að taka. En jafnframt því sjónarmiði, að við komumst ekki hjá að gera þessar ráðstafanir, verðum við að gera okkur ljóst, að slíkar ráðstafanir sem þessar eru ekki eðlilegar. Þær er hægt að gera einu sinni, máske tvisvar, og það býst ég við, að sé hámarkið. Þessar ráðstafanir eru ekki þess megnugar að koma sjávarútveginum aftur á þann grundvöll, að hann ekki aðeins uppfylli þarfir þeirra, sem að honum vinna, heldur allrar þjóðarinnar, en það er sá grundvöllur, sem áframhaldandi atvinnurekstur útgerðarinnar verður að hvíla á hér á landi. Þetta tekur til allra landsmanna, eins og nú er komið. Og þeir menn, sem þjóðin felur umboð sitt hér á Alþ., þeir verða allra manna fyrst að gera sér það ljóst, að þetta er eina lausnin, sem verður að gera eftir að búið er að gera ráðstafanir sem þessar, því að þessar ráðstafanir er ekki hægt að endurtaka nema takmarkaðan tíma. Hv. frsm. fjhn. sagði, að í öðrum löndum, þar sem sjávarútvegur, er stundaður - og mun hann þar hafa haft Noreg í huga -, væri gefið með sjávarútveginum. En við verðum að athuga það, að sjávarútvegurinn er 5. eða 4. atvinnuvegurinn í röðinni af þeim atvinnuvegum, sem afkoma Norðmanna byggist á. Þar í landi eru aðrir atvinnuvegir miklu þýðingarmeiri en sjávarútvegurinn. En hér er þetta höfuðatvinnuvegurinn hvað gjaldeyrisöflun snertir, sá atvinnuvegur, sem afkoma þjóðarinnar og líf hlýtur að byggjast á, svo framarlega sem þjóðin vill lifa menningarlífi. Við sækjum brauðið í skaut náttúrunnar aðeins með tveim atvinnuvegum, sjávarútveginum og landbúnaðinum. Öll afkoma okkar byggist á þessum atvinnuvegum. Ég vil styðja þetta frv. í aðalatriðum, þótt ég hafi ýmislegt við það að athuga. Og ég vil taka það skýrt fram, að þetta eru augnabliksráðstafanir, sem nú verður að gera, og þær koma ekki að liði, nema við séum þeir menn, að við kunnum að laga búskap okkar þannig, að þessi atvinnuvegur verði rekinn sem sjálfstæður atvinnuvegur, svo að hann geti gefið mikið í beinar tekjur fyrir alla þjóðina. Mér skilst, að ákvæði 1. gr. um að tryggja 65 aura verð fyrir kg af nýjum fiski taki eingöngu til bátaútvegsins, en taki ekki til þess aflamagns, sem togarar selja t. d. á erlendum markaði, og þeir eigi því undir því markaðsverði, sem þar er á hverjum tíma á uppboðsmarkaði enskra fisksala. Þá mun líka mega líta svo á, að sú ábyrgð, sem hraðfrystihúsaeigendur fá fyrir sína söluvöru, eftir að þeir hafa keypt fiskinn á 65 aura af útvegsmönnum og fiskimönnum, muni líka taka til alls þess fisks, sem aflað hafa aðrir bátar en togarar. Aftur á móti lít ég öðrum augum á ákvæði 3. gr., þar sem talað er um ábyrgð á saltfiski til útflutnings. Ég sé ekki annað en þetta taki til alls saltfisksútflutnings án tillits til þess, hvort fisksins er aflað af bátaflotanum eða togaraflotanum.

Fyrirsögn frv. og 1. gr. þess sker úr um það, að ekki er átt við togara

. Hún sker ekki úr um þetta, 3. gr. hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Ríkissjóður ábyrgist saltfiskútflytjendum það, sem á kann að vanta, að söluverð verði kr. 2.25 fyrir kg fob. miðað við fullstaðinn stórfisk (þorsk) 1. flokks, og skal verð annarra flokka og fisktegunda vera tilsvarandi. Sambærilegt verð skal ábyrgzt fyrir hertan fisk útfluttan.“ Ég lít þannig á þetta. Ég tel þetta frv. rýmra að þessu leyti en frv., sem minni hl. fjhn. flutti, þar sem í því er ábyrgðin takmörkuð við 30 þús. tonn eingöngu til þess fisks, sem aflaður er af bátaflotanum. Ég er viss um, að þetta getur orðið deilumál, ef það er meiningin, eins og hæstv. forsrh. sagði áðan, að þetta eigi ekki að taka til saltfisks, sem aflaður er af togurum. Ef þetta er meiningin, legg ég til, að orðalaginu verði breytt strax, svo að þetta valdi ekki ágreiningi síðar. Ég skal ekkert um það segja, hvort aðstaða togaranna til að afla fisks sé svo miklu betri, að rétt sé að gera hér upp á milli. Ég get trúað því, að þegar svo stendur á, að togarar afla þorsks eingöngu og greiðlega gengur með aflann, að þá kosti þeir tiltölulega minna til en bátaflotinn. En nú er það svo, að togarar afla ekki alltaf tóms þorsks, heldur ufsa og annars fisks, sem lítið verðgildi hefur, ef ekki er hægt að selja hann sem ísaðan fisk á erlendum markaði, þótt hann verði alltaf verðminni en þorskurinn og aðrar dýrari fisktegundir. Hér hefur allmikið verið talað um 6. gr. þessa frv. Og maður miðar við það, sem kom hér fram hjá hv., frsm. og þetta frv. ber með sér, að hv. fjhn. stóð öll, þ. e. a. s. fulltrúar allra flokka í fjhn. stóðu að flutningi þessa frv., þó að það sé nú að vísu tekið fram í grg. frv., að einstakir nm. áskilji sér rétt til að bera fram brtt. En þetta virðist að vísu horfa nokkuð öðruvísi við í umr. þeim, sem hér hafa farið fram, þar sem bæði hv. 2. þm. Reykv., hæstv. dómsmrh. og hv. 1. þm. S-M., þessir menn úr þremur flokkum hafa talað hér, og virtust þeir allir rísa öndverðir gegn þessu ákvæði. Hv. 2. þm. Reykv. lýsti yfir því, að allir flokksmenn Sósfl. mundu með tölu greiða atkv. gegn þessari gr.

Nei

. Hæstv. dómsmrh. vill ekki vera með þessari gr., nema svo mjög sé dregið úr ákvæðum hennar, að mér skilst, að ef það væri gert eins og hann vill, þá mundi það stappa nærri því, að gr. yrði þýðingarlaus. En mér fyrir mitt leyti finnst, að ég gæti vel gengið inn á þá hugmynd, sem í þessu felst, ef það kemur í ljós, að þessar vörur, sem um er að ræða, verði í svo háu verði, að það fari langt fram úr því, sem við höfum nokkru sinni þekkt, en hins vegar ríktu erfiðleikar viðkomandi öðrum þætti útgerðarinnar. Í því tilfelli gæti komið til mála að taka kúfinn af verðinu fyrir þær útgerðarvörur, sem seldust svo sérlega vel, til þess að bæta um fyrir hinum þáttum útgerðarinnar. En hins vegar finnst mér, að með þessu ákvæði þessarar gr. sé nokkuð langt gengið í þessu efni. Og vil ég mjög skjóta því til hv. frsm., að hann taki þetta til athugunar. Mér skilst nefnilega, að það gæti farið svo með ákvæðum þessarar gr., eins og þau eru nú, að þetta fé yrði tekið í þennan sjóð að nokkrum hluta af þeim útgerðarmönnum, sem rækju útgerð sína með tapi, og þeim sjómönnum, sem bæru úr býtum lægra kaup en t. d. starfsmenn síldarverksmiðjanna í landi. Þetta ber vitanlega ekki að garði nema því aðeins, að aflafengur verði mjög lítill. Þess vegna álít ég, að setja þyrfti lágmarksaflamagnsákvæði í þessa gr., sem tryggðu það, að þau atvik kæmu ekki fyrir, sem ég gat um, að útgerðarmenn, sem reka útgerð með tapi, og sjómenn, sem bera minna úr býtum en verkamenn í landi, sem ég nefndi. þyrftu að greiða skatt í þennan sjóð. Því að mér virðist ekki ná nokkurri átt að skattleggja taprekstur útgerðarmanna og kaupgreiðslur þeirra manna, sem á bátum eru, þannig, að það mundi draga þá langt niður fyrir það, sem þeir menn bera úr býtum, sem í landi vinna að hagnýtingu aflans. Mér skilst, að hægt væri að draga nokkuð úr hættu á þessu, ef ákvæði væri sett um það í þessu sambandi, að þegar afli hvers skips væri kominn upp fyrir eitthvert visst lágmarksaflamagn, þá kæmu ákvæði þessarar gr. fyrst til framkvæmda. Ég vildi mælast til þess við hv. frsm., að hann vildi athuga þetta, og það mundi þá e. t. v. geta orðið til þess að sætta þá menn, sem hér telja sig ekki vera beint á móti stefnu þeirri, sem fram kemur í þessu, en geta hins vegar ekki fellt sig við þetta eins og það er, af því að þeir telja, að með þessu ákvæði óbreyttu geti orðið gengið of nærri þeim mönnum, sem gera út á síld, og þeim, sem eru hásetar á síldveiðiskipum. Og í þessu máli má heldur alls ekki gleyma því, að síldarútgerðin hefur á undanförnum tveimur árum - eins og hér hefur verið tekið fram - verið rekist hjá ýmsum með verulegum halla. Og ástandið á árinu 1945 var svo í þessu efni, að ekki þótti hjá því verða komizt að gera alveg sárstakar ráðstafanir með fjárframlögum úr ríkissjóði og lánastarfsemi í sambandi við það, sem skipti nokkrum millj. kr., til þess að þeir menn, sem þá gerðu út, gætu haldið áfram atvinnurekstri með útgerð bátanna. Það hafa að vísu ekki verið gerðar neinar slíkar opinberar ráðstafanir gagnvart síldarútveginum vegna afkomu hans á síðasta sumri. En hitt er vitað, að við þann atvinnurekstur bar þá margur skarðan hlut frá borði, svo skarðan, að það veikir mjög aðstöðu þeirra sömu manna til áframhaldandi útgerðar. Svo er annað atriði viðkomandi efni 6. gr. frv., sem hv. frsm. minntist á o. fl. og ég vildi hreyfa hér, og það er það ákvæði, hvað gera eigi, ef afgangur verður af fé þessa tryggingarsjóðs, þá eigi sjóðurinn að starfa áfram til tryggingar síldveiðunum, eftir þeim reglum, er ríkisstj. setur. Ég get tekið undir með þeim, sem látið hafa orð falla á sömu lund, að ég tel þetta ótækt ákvæði. Mér finnst, að a. m. k. þurfi að bæta þarna aftan við þessa 3. málsgr. 6. gr. annaðhvort: „að fengnum tillögum Fiskifélags Íslands“ eða „að fengnum tillögum Landssambands íslenzkra útvegsmanna“ eða, sem ég hefði heldur kosið, „að fengnum tillögum beggja þessara aðila.“ Hv. frsm. taldi að vísu sjálfsagt, að þessir aðilar fengju að leggja orð í belg um það, hvernig þessu fé yrði varið til tryggingar síldveiðunum, ef afgangur verður í þessum sjóði. En mér finnst málin horfa þannig við, að það sé alveg sjálfsagt, að þessir aðilar fái að gera till. þarna um, og mun ég bera fram brtt. þessu viðvíkjandi við 2. umr., ef hv. n. gerir það ekki. Það mætti líka segja, að það væri ekki óeðlilegt í sjálfu sér að setja í þessi 1., að þessu fé skyldi vera varið til þessara hluta eftir ráðstöfun Alþ. Ég minnist þess, að þegar veitt var hér 5 millj. kr. fjárframlag til þess að styrkja bátabyggingar, þá var slíkt ákvæði sett inn í l. um það, þar sem svo var til tekið, að þessu fé skyldi vera varið samkv. ráðstöfunum Alþ. Og Alþ. gerði sína ráðstöfun þar að lútandi, sem sé að fela stjórn Fiskveiðasjóðs framkvæmd þessa máls. Og Fiskifélag Íslands gerði svo tillögur til stjórnar sjóðsins um veitingar á fénu. Svo að það gæti verið í fullu samræmi við það, sem Alþ. hefur gert í svipuðum kringumstæðum, að ákveða, að þessu fé skuli vera varið eftir ráðstöfunum Alþ. - En undir öllum kringumstæðum tel ég sjálfsagt, að bæta þurfi aftan við 6. gr., að Fiskifélag Íslands og Landssamband íslenzkra útvegsmanna geri till. til ríkisstj. um það, hvernig þessu fé skuli varið. Ég er þá kominn að því, sem ég ræddi nokkuð um hér áðan, að útvegsmenn hefðu sett tvö skilyrði á öndverðu þessu þingi á þeim fundi, sem fulltrúar þeirra héldu hér í L. Í. Ú. Síðara skilyrðið, sem þeir ræddu þar, er náttúrlega ekki minna um vert fyrir þá, að tekið sé til greina heldur en hið fyrra. Og í sjálfu sér má segja, að allt geti oltið á því fyrir útgerðarmenn, að þetta síðara skilyrði verði tekið til greina. Því að eins og ég leiddi rök að og ræddi um áðan, þá er þeim ekki gagn að því að fá þessa ábyrgð, ef vaxandi dýrtíð í landinu gerir hana að engu fyrir þeim í sambandi við það endanlega verð, sem þeir fá fyrir vöruna á erlendum markaði. Og þetta ákvæði er þá um það að stöðva dýrtíðina. En hér finnst mér vera ákaflega lint á tekið í þessu frv. Og ég verð að segja það, að ég get varla búizt við því, að útvegsmenn leggi mikið upp úr svona ákvæðum eins og þeim, sem felast hér um þetta atriði, sem er aðeins ein gr. upp á hálfa þriðju línu. Þarna er nefnilega ekkert annað að gert og ekkert sagt um stefnu eða aðgerðir Alþ. í þessu höfuðviðfangsefni Alþ. nú annað en að svo er kveðið á um þetta, að kjósa skuli fjögurra manna nefnd eftir tilnefningu þingflokkanna - þ. e. einn mann úr hverjum flokki - til þess að gera till. um það, á hvern hátt komið verði í veg fyrir, að dýrtíðin í landinu vaxi, og að þessi n. skuli skila áliti sínu fyrir 1. febrúar 1947. Þegar maður ber þetta saman við aðgerðir Alþ. í dýrtíðarmálunum á undanförnum árum, þ. e. á þeim tíma, sem næstur okkur er, þá verð ég að segja, að þau dæmi, sem við höfum þar fyrir okkur, eru ekki uppörvandi til þess, að við getum vænzt mikils árangurs af fjögurra vikna starfi þessarar fjögurra manna nefndar  Ég vil í þessu sambandi benda á það, sem ég taldi mjög miður farið, að þegar búnaðarþing á símun tíma neyddist til þess árið 1944 að hafa um það forgöngu að lækka þá verðbólgu og dýrtíð, sem þá var skollin á og var ískyggileg gagnvart afurðasölunni á erlendum markaði, og rétti þar fram fórn af hálfu bændanna í vændum þess, að aðrar stéttir í þjóðfélaginu og þá líka Alþ. tæki í þá útréttu hönd, þá var það ekki gert. Ég harma þetta. Og þótt ég sé ekki fær um að spá eða segja fyrir um óorðna hluti, þá býst ég við því, að ef farið hefði verið inn á þessa braut þá, sem búnaðarþing benti til, þá gæti skeð, að við stæðum ekki frammi fyrir þeim erfiðleikum, sem við stöndum nú frammi fyrir hér í dag og við neyðumst sennilega til á síðustu stundu fyrir hátíðina að gera tilraun til þess að greiða úr, þó alls ekki þannig, að í því finnist nein framtíðarlausn á þessu máli, heldur aðeins ráðstafanir til þess að bjarga því, sem bjargað verður, þangað til Alþ. og þjóðin hefur þroska til að haga svo búskaparháttum sínum, að við getum haft í þessu landi sjálfstæðan óháðan atvinnurekstur. Ég skal svo ekki tala lengur um þetta. Ég sé, hvað setur, hverju fram vindur á þessu máli. Ég ref lýst hér tveimur brtt. Og ég mun kynna mér það hjá hv. n., viðvíkjandi því, sem ég talaði hér um 6. gr. þessa frv., hvort hún vill ekki taka til athugunar að leggja til þær breyt. á frv., að við það verði miðað viðkomandi ákvæðum 6. gr., að þá komi ákvæði hennar fyrst til framkvæmda, er afli hvers skips fer yfir eitthvert visst lágmark, þannig að það verði aðeins það, sem þar er fram yfir, sem til greina kemur að greiða af fé til tryggingarsjóðs, sem um getur í þessari 6. gr. Á þennan hátt tel ég, eins og málin standa nú, óhjákvæmilegt að breyta þessu frv. Hins vegar er einnig alveg gagnslaust að gera það, sem gera á með ákvæðum þessarar 6. gr., ef dýrtíðin verður ekki stöðvuð.



Herra forseti. Neyðarkall er sent út. Hæstv. ríkisstj., sem búin er að starfa í tvö ár og tveim mánuðum lengur, hefur siglt skútunni upp á sker. Sá aðalatvinnuvegur þjóðarinnar, sjávarútvegurinn, sem framleiðir meginhlutann af útflutningsvöru landsins, er stöðvaður vegna þeirrar dýrtíðar og verðbólgu, sem hér hefur þróazt að undanförnu. Þetta gerist þrátt fyrir það, að afurðir atvinnuvega landsmanna eru nú í hærra verði en nokkru sinni áður í sögu landsins. Svipað neyðarmerki hefur heyrzt áður. Það var líka gefið um áramót, í byrjun þessa árs, og gefin var þá ábyrgð ríkisins fyrir verði á nokkrum hluta sjávaraflans. Nú er einnig gert ráð fyrir slíkri ábyrgð og nú einnig verðjöfnun á sjávarafurðum, ef verð á einstökum vörum fer yfir ákveðið mark. Þetta er að sjálfsögðu engin lausn á vandanum. Hér eru ekki á ferð í þessu frv. neinar raunhæfar aðgerðir til þess að koma atvinnuvegunum á réttan kjöl. Síður en svo. Hér er um að ræða - eins og áður - kákráðstafanir til bráðabirgða sem fullkomið neyðarúrræði. Ef sjávarútveginn þrýtur, þá er engin lind til, til að ausa úr honum til styrktar. En til þessa neyðarúrræðis er gripið, vegna þess að vanrækt hefur verið algerlega að gera nokkrar ráðstafanir í dýrtíðarmálunum, sem leysa vandann raunverulega. Það er komið til Alþ. nú, eins og áður, á síðustu stundu, þegar allt er komið í strand. Og afleiðingin er fálmkenndar ráðleysisráðstafanir, en engar raunhæfar úrbætur. Í l. nr. 58 frá 3. marz 1945 var ríkisstj. falið að kosta kapps um, að verðlagsvísitalan færi ekki yfir 272 stig. Við vitum, hvernig farið hefur um framkvæmd á þessum lagaákvæðum. Ríkisstj. hefur ekki gert þetta. Hún hefur ekki fylgt þessu fram á Alþ. Vísitalan er nú 34 stigum hærri en hún var, þegar þessi samþykkt var gerð á Alþ. Og með sama áframhaldi verður vitanlega örskammt þangað til útgerðin verður í sömu sporum og hún er nú, þrátt fyrir ábyrgðina, sem með þessum l. er veitt, ef frv. verður samþ. Það er að vísu borin fram nú „fróm ósk“, eins og hv. frsm. fjhn. orðaði það, í 9. gr. þessa frv. um það, að einhverjar lagfæringar verði gerðar á þessu ástandi. En það er engin von um árangur af þeirri frómu ósk, nema alveg verði breytt um stefnu og horfið frá þeirri, sem fylgt hefur verið af núverandi valdhöfum, og breytt um þau vinnubrögð, sem hér er nú, eins og áður, stofnað til og hér hafa verið höfð að undanförnu, að gefa mörgum mönnum tækifæri til að raka að sér meiri tekjum með ýmiss konar aðferðum en þjóðarbúið þolir og greiða einnig mörgum mönnum hærri laun en þjóðarbúið er fært um að borga. En að ætla að halda höfuðatvinnuvegi þjóðarinnar. útgerðinni, við með ríkisframlagi og hafa einnig þá fjármálastefnu. sem ég nú gat um, að höfð hefur verið, finnst mér ákaflega svipað þeim sandburði, sem talað er um, að oft hafi farið fram á einu heilsuhæli hér í grenndinni. Það er gert ráð fyrir því nú, eins og áður, að ríkissjóður taki á sig ábyrgðina, þegar allt er komið í strand. Hvernig er hann fær um þetta? Fjárlögin? Á þeim er yfir 20 millj. kr. halli. Hæstv. fjmrh. hefur ekki getað skilað þeim með betri svip en þetta. Það hefði sjálfsagt ekki þurft til þess að koma að grípa til þessara ráðstafana, sem hér er stofnað til, ef skynsamlega hefði verið farið að áður. Það hafa oft legið fyrir þ. till., sem stefnt hafa að raunverulegum aðgerðum í dýrtíðarmálinu. Við framsóknarmenn höfum oft flutt till. um þetta efni. Á síðasta reglulegu Alþ. fluttum við till. um þetta á þskj. 591. Það var í sambandi við frv. um dýrtíðarmál, sem þá lá fyrir. Þar lögðum við til, að sett yrði 5 manna n., þar sem 4 nm. yrðu tilnefndir af þingflokkunum og hagstofustjóri yrði form. n. Verkefni n. átti að vera að gera till. um lækkun dýrtíðar í landinu með þátttöku allra þjóðfélagsstétta, með lækkun á verði innlendra neyzluvara, lækkun kaupgjalds, verzlunarkostnaðar, farmgjalda, byggingarkostnaðar og iðnaðarvara. Jafnframt átti n. að gera till. um það að miða laun og kaupgjald við tekjur þjóðarinnar af vöruframleiðslu. Líka átti n. að gera till. um sérstakt allsherjarframtal eigna í landinu og álagningu skatta á stórgróða, sem orðið hefur hjá skattskyldum aðilum á stríðsárunum. Þessi till. okkar var felld af ráðamönnum, og till. um sama efni, sem fluttar voru í nóv. 1945 af fulltrúa Framsfl. í fjhn., hafa líka verið felldar. Það hefur sem sagt enginn vilji komið fram enn hjá þeim mönnum, sem ráða, til þess að reyna að koma þessu þýðingarmesta viðfangsefni okkar á heilbrigðan grundvöll. Það hefði átt að vera búið fyrir löngu, og þá hefði verið hægt að losna við þessar bráðabirgða neyðarráðstafanir. Fyrir tveimur árum var stj. falið að láta reikna út tekjur þjóðarinnar af vöruframleiðslu. Það var að því stefnt með þessu að fá grundvöll til þess að láta byggja á réttlátari tekjuskiptingu í þjóðfélaginu en verið hefur að undanförnu. Fyrstu útreikningana átti samkv. samþykkt Alþingis að birta þinginu og þjóðinni fyrir meira en ári síðan, en ekkert er komið enn. Ég bar fram brtt. við þetta frv. nú í fjhn. Ég vildi í staðinn fyrir þá gr. í frv., sem er sú 9. og gerð hefur verið að umtalsefni, fá gr. öðruvísi orðaða, og hef lagt fram till., sem nú er í prentun, en ég vil, að stj. geri till. í dýrtíðarvandamálinu í stað n. Ég ætla ekki að ræða þessa till. mína nú, vegna þess að hún kemur fram við 2. umr., en ég tel ekki verjandi að mynda ríkisstj. nú, nema hún taki þetta verkefni í fyrstu röð. Ég hef einnig lagt fram í fjhn. aðra till. um ráðstöfun til frambúðarúrlausnar þessa dýrtíðarvandamáls. Ég hef lagt þar til, að ríkisstj. leggi fyrir Alþingi till. um stöðvun dýrtíðarinnar, sem gætu orðið til framtíðarúrlausnar þessara mála, þannig að framleiðsla geti orðið arðvænleg, og tekjur þeirra, sem að henni starfa, það miklar í hlutfalli við tekjur annarra, að framleiðslan verði eftirsóknarverð. Þetta yrði með því að finna nýja vísitölu. Hv. meðnm. mínir í fjhn. vildu ekki fallast á að taka þetta ákvæði inn í frv. Með þessari till. og þeirri sem ég flutti fyrir tveim árum og lýst var áðan, er stefnt að réttlátari skiptum á tekjum einstaklinga og stétta, miðað við það, sem þjóðarbúskapurinn gefur af sér. En eyðslan hjá mörgum er meiri en svo, að hún sé í nokkru samræmi við þjóðartekjurnar í heild. Það þarf að vera svo á þessum málum haldið, að hlutur bjargræðisatvinnuveganna verði ekki fyrir borð borinn. Þeir, sem vinna á sjó og landi, þurfa að bera það mikið úr býtum, að framleiðslustörfin verði eftirsóknarverð, og tekjur allra landsmanna þurfa að miðast við afraksturinn af þjóðarbúinu. Ef einstakir menn fá meira en það, leiðir það ekki til hagsældar fyrir þjóðina, heldur til tjóns. Það er ekki hægt að skipta meiri afla en á skipið kemur, en aflanum verður að skipta sanngjarnlega. Með því móti verður fjárhagslegt sjálfstæði þjóðarinnar tryggt - og þá stjórnarfarslegt sjálfstæði hennar um leið. Eins og ég sagði áðan, ætla ég ekki nú að gera grein fyrir þeim brtt., sem ég ber fram við frv., en mun ræða um þær við 2. umr., því að eins og fram kom, eru einstakir menn fjhn. óbundnir með tilliti til einstakra atriða frv.

Atvmrh. (Áki Jakobsson) : Ég vil lýsa ánægju minni á því, að fjhn. hefur séð sér fært að fallast á öll aðalatriði þess frv., sem ég hafði beðið hana að flytja, og gleðst af því, að svo skuli herfa með þetta mál sem það fái lausn nú fyrir jólin, eða svo – að það komi útveginum að því gagni, sem ætlað hefur verið. Fjhn. hefur valið þann kost að leggja fram nýtt frv., og verð ég að segja, að ég hef ekkert við það að athuga, ef hún telur það einhverra hluta vegna réttara. Fyrir mér vakir aðallega, að þingmeirihluti sé til fyrir þessari ábyrgð, til þess að vandamál sjávarútvegsins verði örugglega leyst, enda standa vonir til þess frá útvegsmönnum almennt. Ég sé svo ekki ástæðu til að fjölyrða um þetta frekar. Ég hef talsvert rætt um þetta áður, þegar umr. fór fram um það frv., sem ég lagði fyrir fjhn., og vísa ég til þess, sem ég sagði þá, hvað rökin snertir. En ég vil ræða um atriði, sem fjhn. hefur sett inn í og ég tel vafasamt. Í fyrsta lagi er það 6. gr. Þar er ákveðið, að útflutningsgjald skuli greiða af því síldarverði, sem verður yfir kr. 40.30. Það er bundið við, að síldarverðið megi ekki hækka um meira en 30%. Það er ætlazt til að mynda með þessu sjóð, sem ríkissjóður á að hafa tiltækilegan, þegar einhver áhætta er. Það er ekki vitað, hve mikið veiðist af síld, en samt má gera ráð fyrir, að með þessu sé dregið úr áhættu ríkissjóðs. En ég vil segja það, að mér sýnist hér óheppilega að farið. Ég tel, að það verði að taka tillit til þess, hvernig útvegurinn hefur gengið á þessum tveim síðustu árum. Um tvær undanfarnar síldarvertíðir er það að segja, að önnur var afleit og sú síðari í lakara meðallagi - hvað marga báta snerti töluvert fyrir neðan meðallag. Sjómenn hafa og þurft að ganga í gegnum lélega síldarvertíð. Það er vitanlegt, að sjómenn og útvegsmenn vilja haga þessum málum þannig, að allir hafi sem bezt af, en hér er of langt farið, að stj. bindi því skilyrði ábyrgðina fyrir fiskverðinu, að svo og svo miklu af síldarverðinu sé haldið eftir. Það er neyðarúrræði að þurfa að taka af einni grein atvinnuveganna til þess að létta undir með annarri. Það getur orðið nauðsynlegt að gera þetta, en það hefur ekkert komið fram enn þá, sem geri slíka ráðstöfun nauðsynlega. Öllum er það ljóst, að þegar til kemur að selja, verður salan á einu bretti, þ. e., þegar við bjóðum fisk okkar til sölu, munum við nota síldarlýsi okkar til þess að skapa okkur aðstöðu til þess að þvinga menn til að kaupa fiskinn. Með þessu móti skapast nokkurs konar verðjöfnun milli þessara vörutegunda, en sú verðjöfnun er ekki nema það, sem allir myndu ganga inn á. Ef við komum til Breta eða Rússa og segjum: Við bjóðum ykkur síldarlýsi gegn því, að þið kaupið svo og svo mikið af ísfiski, segir það sig sjálft, að þetta er óbein verðjöfnun. Það er ekki hægt að komast hjá því, og það er verðjöfnun, sem ég veit, að síldarútgerðarmenn mundu sætta sig við, vegna þess að þeim er ljóst, að þjóðin bjargast ekki, þó að hún geti selt síldarafurðirnar góðu verði, ef ekki er markaður fyrir fiskinn. En sem sagt, nú liggur það ekki fyrir, hvort slíka ábyrgð þurfi. Við erum fyrst og fremst að skuldbinda síldarútveginn til þess að standa undir fiskútveginum. Í fyrra var gengið í ábyrgð. Þá datt engum í hug að binda hana við síldarverðið, þó að þá liti út fyrir, að það mundi hækka. Það datt engum í hug. Þetta var áhætta, sem ætlazt var til, að ríkissjóður tæki á sig, og það voru engin ákvæði um það, hvernig skyldi afla þess fjár, sem með þurfti, heldur var bara þetta sjónarmið látið ráða: Þetta verður að tryggja. Sama sjónarmið er fyrir hendi nú. Ég hefði því talið heppilegra að binda sig eingöngu við það, sem fyrir liggur, sem er fiskverðið. Síðan verði teknar upp fjáröflunarleiðir, ef til vill með verðjöfnun síðar. Það var bent á það af hv. þm. V-Ísf., að sjávarútvegurinn gæti ekki vænzt þess að fá stuðning annarra atvinnugreina. Þetta er rétt að nokkru leyti. En það er annar atvinnuvegur, sem byggir á útveginum. Það er verzlunin, sem skilar miklu meiri arði en sjávarútvegurinn. Þess vegna er eðlilegt, að verzlunin verði fyrst og fremst að taka skakkaföllunum, þegar útgerðin þarf hjálpar með. Verzlunin hagnast mest og hefur hagnazt mest og mun hagnast mest á þeim gjaldeyri, sem verið er að skapa með þeim tryggingum, sem felast í þessu frv. Hvað er eðlilegra en að þessi atvinnuvegur verði látinn standa undir þessari áhættu að nokkru leyti, áður en til þess kemur, að farið sé að leita á síldarútveginn, eins illa og hann er kominn? Ég býst við, að útkoman á síldarútveginum verði þannig, að í bezta falli komi hann skaðlaus út úr þeim vertíðum, sem gengið hafa yfir hann, og má segja, að honum veiti ekki af, ef hann gæti fengið hærra verð. Það er líka annað atriði, sem er þýðingarmikið. Útvegsmenn á Norðurlandi stunda meira síldarútveg en vetrarvertíð, og af því leiðir, að ósanngjarnt er, að þessi hluti sjávarútvegsins sé látinn greiða hingað suður, og verðum við að gæta þess, að þarna er ósamræmi. Ég býst við, að mörgum af þeim mönnum, sem hafa byggt á síldarútveginum undanfarið og hafa orðið fyrir skakkaföllum, þyki nærri sér höggvið, ef það á að láta þá verða ábyrgðarmenn fyrir þeim skakkaföllum, sem nú kunna að verða. Eins og ég gerði grein fyrir við umr. fyrsta frv., sem minni hl. fjhn. flutti fyrir beiðni mína, eru horfur á því, að hægt sé að selja á svo góðu verði, að um tiltölulega litlar uppbætur verði að ræða, en eftir því, sem talað er um síldarverðið, er ekki um neina smáræðis fúlgu að ræða, sem á að setja í þennan sjóð, og það er í alla staði óviðunandi að vera að taka fé af útgerðinni eins og stendur. Ég hef talað við marga útgerðarmenn um þetta., og þeir segja: „Við erum ekki á móti verðjöfnun, en við erum á móti því, að það sé fyrir fram ákveðið, að síldarútvegurinn skuli standa straum af þessu.“ Ég tel of langt gengið að binda síldartekjurnar við fiskveiðarnar og vil leggja til, að þessi 6. gr. verði lögð niður. Það er engin þörf á þessari till. nú og hún er ákaflega ósanngjörn. Það er ekki hægt að neita því, að þetta eru þeir atvinnuvegir, sem við byggjum á, og þeim er skyldast að greiða í þennan sjóð, sem hafa hagnaðinn af því að flytja inn vörur fyrir þann gjaldeyri, sem útvegurinn gefur af sér. Það er ósanngirniskrafa, að þessi atvinnuvegur sé fyrst og fremst látinn taka á sig ábyrgðina. Ég benti á það í ræðu minni síðast, að niður hefur verið felldur veltuskattur á verzlun. En ég er þeirrar skoðunar, að veltuskatturinn mundi gera meira en að greiða þá áhættu, sem er í sambandi við það, sem er í þessu frv. Við verðum því að athuga, að þetta er skattur, sem hefur verið innheimtur og eðlilegt var að væri á lagður og er sjálfsagður til slíkra hluta, áður en gripið er til annarra ráðstafana. Þessar till., sem felast í 6. gr., eru forsmán. Í þeim felst, að þ. forsmál þá örðugleika, sem útgerðin á við að stríða. Það þarf að koma fram núna, að þjóðin geri sér ljóst, hvað við eigum mikið undir sjávarútveginum og að þjóðin geri sér ljóst, að hún verður að sjá svo um, að sjávarútvegurinn geti gengið. Fyrst þegar þjóðinni er þetta ljóst, getur komið til mála að fara í aðra eins verðjöfnun og hér er gerð till. um. En þegar það er komið á daginn, ef svo verður, að þjóðinni er um megn að gera þær ráðstafanir, sem þarf til þess að tryggja sjávarútveginn, þá fyrst finnst mér koma til mála að gera aðra eins jöfnun og hér er gert ráð fyrir að gera. Hvernig fer t. d., ef næsta síldarvertíð verður annaðhvort í meðallagi eða undir því? Þá sér maður, hve óforsvaranlegt er að ætla að taka einhvern hluta af því verði, sem síldarútgerðin fengi, þegar líka það er haft í huga, að Alþ. gerði ráðstafanir til þess að hjálpa útgerðarmönnum eftir síldarleysisárið 1945, til þess að þeir gætu haldið áfram útgerð, en yrðu ekki að láta af hendi báta sína upp í skuldir. Þetta eru sem sagt óeðlilegar og ósanngjarnar ráðstafanir, sem ég veit, að muni mæta mjög mikilli andspyrnu hjá útgerðarmönnum, vegna þess að það sér hver einasti maður, að hér er ekki haldið á málum af neinni sanngirni. Það er í fyrsta lagi ekki þörf á að gera þessar ráðstafanir nú, vegna þess að það er ekki vitað, að það komi til útgjöld fyrir ríkissjóð vegna þessarar ábyrgðar. Það er ekki heldur vitað, hvort hægt kynni að vera að fá þetta fé inn, sem til kynni að þurfa að taka til að greiða verðmismun á útflutningsvörum sjávarútvegsins, frá þeim aðilum, sem meiri skylda ber til þess að leggja nú eitthvað af mörkum til þess að létta undir með sjávarútveginum, eftir þann gróða, sem þeir hafa getað aflað sér fyrir þann gjaldeyri, sem þeim hefur verið úthlutað og sjávarútvegurinn hefur skapað. - Ég tel þess vegna, að hvernig sem á þetta mál er litið, sé það langréttasta, sem hægt sé að gera, að fella þetta ákvæði algerlega niður úr frv., og gera það með þeirri vissu, að það verði ekki farið inn á svona brautir fyrr en aðrar leiðir eru útilokaðar. - Það er vitað, að svo er komið fyrir síldarútveginum, bæði einstaklingum, sem hann hafa stundað, og ýmsum verksmiðjum, sem starfa að honum, að síldarútvegurinn þarf að fá tækifæri til að rétta sig við aftur eftir taprekstur. Það er nú einnig búið að byggja síldarverksmiðjur á vegum ríkisins, sem kosta um 38 millj. kr., og þetta er fimmfaldur byggingarkostnaður á við það, sem var fyrir stríð. Þessi kostnaður stafar líka mikið af því, að hraðað var byggingu þeirra, svo að hægt væri að starfrækja þær á síðast liðinni síldarvertíð. En síldin brást á síðustu vertíð, sérstaklega í ágústmánuði, þannig að ekki var hægt að afla síld fyrir þessar verksmiðjur. En verði gott síldarár næst, er óráðnauðsynlegt að greiða þessar verksmiðjur niður, vegna þess að það er ein af ráðstöfunum til þess að búa okkur undir þann tíma, sem við búumst við, að sé framundan, að verð á afurðum okkar lækki. Og það er í raun og veru fyrsta og eðlilegasta ráðstöfunin, sem hægt er að gera viðvíkjandi þessum verksmiðjum. Öllum er líka ljóst, að svo er um nokkurn hluta flotans, sérstaklega skip af meðalstærð, að síðan ísfisksmarkaðurinn lokaðist í Englandi, hafa eigendur þessara skipa lítið með þau að gera til annars en til síldveiða. En þetta eru hins vegar beztu síldveiðiskipin, 70–120 lesta skip, og þau hafa ráðið því, hvort síldarvertíðir okkar hafa verið góðar eða slæmar. Þessi skip hafa því verið ákaflega þýðingarmikil fyrir síldveiðarnar. En þeir, sem hafa rekið þau, hafa fengið á sig tvær slæmar síldarvertíðir í röð og fiskleysi í sambandi við ísfiskveiðar. Þeir, sem þau gera út, þurfa því að geta rétt hag þeirrar útgerðar aftur, eftir þessi slæmu ár fyrir útgerð þeirra. - Erfiðleikar eru nú líka fyrir báta um að komast að því að geta fengið viðlegupláss á vetrarvertíðinni. Þessir bátar, sem komust ekki að hér syðra á vetrarvertíðinni, voru um 15, en má þó búast við, að auðið muni verða að koma mörgum þeirra að. Það er óneitanlega hart að gengið að ætlast til þess, að þessir bátar, sem komast ekki að um að fá viðlegupláss, eigi að taka á sig nokkrar greiðslur, til þess að hægt sé að halda uppi þeim útvegi, sem framkvæmdur er á vetrarvertíðinni, sem þeir hafa ekki einu sinni aðstöðu til þess að stunda sjálfir. Hvernig því sem á þetta mál er litið, þá er allt, sem mælir á móti því, að við tökum þessi ákvæði inn í l., sem í 6. gr. frv. felast. Og allt mælir líka, á móti því að hafa það ákvæði, ef um væri að ræða að setja eitthvað slíkt í l., í því formi, sem hér er gert ráð fyrir. Ég tel, að ekkert slíkt geti komið til greina fyrr en séð er að fullu, hvaða útgjöld það muni í fyrsta lagi kosta fyrir ríkissjóð að samþ. þá ríkisábyrgð á verði framleiðsluvara bátaútvegsins, sem í þessu frv. er gert ráð fyrir, og í öðru lagi, hvernig afkoman verður almennt hjá bátaútveginum. Og ef inn á svona brautir verður farið, er það ákaflega vandasamt mál að ákveða, við hvaða verð á að miða, þegar ákveðið er um greiðslur til þessa tryggingarsjóðs. Ég hygg, að það að binda síldarverðið við 40 kr. málið sé í fyllsta máta ósanngjarnt og sé hlutur, sem útvegsmenn muni alls ekki sætta sig við. Það má að vísu segja það, að þótt þetta sé samþ. hér í þessu frv., megi alltaf taka þetta mál til athugunar á ný, þegar komið er á daginn, hvers með þarf í þessum efnum. En ég held, að bezt sé fyrir alla aðila, að þetta sé fellt niður nú og að ekki sé vakið máls á þessu nema í samráði við útvegsmenn sjálfa, eftir að búið er að sjá eitthvað frekar um það, hvernig verður um afkomu okkar útgerðar og nauðsynina á að veita bátaútveginum stuðning endanlega. - En það er fullkomið réttlætismál nú, að það verði fleiri aðilar en sjávarútvegurinn, sem taka á sig þá hættu, sem því er samfara að veita bátaútveginum þessa ábyrgð um verðtryggingu, sem lögfesta á með þessu frv.

Frsm. (Ásgeir Ásgeirsson) : Herra forseti. Ýmsar aths. hafa nú verið gerðar við þetta frv., sem hér liggur fyrir, og hafa ýmsir borið fram brtt. við það, en sumir flm. hafa frestað brtt. til 2. umr., og hygg ég, að aðrir geri það einnig. Gæti þá d. afgr. málið fljótt til 2. umr., og milli umr. gæti svo flm. rætt málið enn og reynt að ná samkomulagi um framkomnar brtt. Ég mun ekki ræða þessar till. fyrr en við 2. umr., og mun ekki heldur ræða dýrtíðarmálin almennt, enda er okkur flm. ljóst, að hér er einn þáttur dýrtíðarmálanna tekinn út úr. Hvað viðvíkur stjórnarmyndun, þá var það vissulega verkefni 12 manna n., en ekki fjhn., að mynda stjórn. Af þeim aths., sem fram hafa komið við frv., ber mest á aðfinnslum við 6. gr., en ég tel, að hún sé bæði réttmæt og nauðsynleg, eins og ég hef áður fært rök fyrir. Ég held, að engin ríkisstj. þurfi að kvíða með 65 aura tryggingarverði á fiski og 40 kr. á síldarmálið. En ef útgerðin getur ekki borið sig með þessu verði, þá er framtíðin ekki björt. Einn aðalgrundvöllur jöfnunarákvæða 6. gr. er, að sjómenn fái hækkandi kaup til jafns við landmenn. Þá skapast enginn grundvöllur fyrir landmenn að gera auknar kaupkröfur, sem að öðrum kosti mundi óhjákvæmilega verða, ef kaup sjómanna hækkaði, og slíkt kapphlaup yrði útgerðinni stórum verra en jöfnuður milli veiðigreina, enda er það útgerðinni til einskis gagns, þó að síldarverðið hækki, ef sú hækkun skapar um leið hækkandi verðbólgu. Ég skal á þessu stigi ekki fara lengra út í þetta, en áður en ég lýk máli mínu, vil ég undirstrika, að alls staðar þar, sem ríkisstj. er nefnd í frv., er átt við hana í heild, en ekki einstakan ráðherra. Það er hægt að framkvæma lögin af einum ráðh., en ekki fyrr en hann hefur ráðgazt við meðráðh. sína. Er því í þessu frv. alls staðar átt við alla ríkisstj. Skal ég svo ekki hafa þessi orð mín fleiri að sinni.

Félags- og dómsmrh. (Finnur Jónsson) : Ég get sem einn af flm. brtt. fallizt á það, sem hv. þm. V-Ísf. stakk upp á, að hraða þessari umr. og taka brtt. fyrir við 2. umr. En út af þeim aths., er hann lét fylgja, vil ég ítreka, að með 6. gr. finnst mér of langt gengið, þegar á að láta eina stétt gjalda segna ráðstafana, sem gerðar eru í þágu allra landsmanna. Það er vissulega of langt gengið, þegar á að flytja fjármagn frá fátækari landsfjórðungum til ríkari landsfjórðunga, ég get ekki sætt mig við það vegna míns kjördæmis, og býst ég við, að fleiri þm. að norðan og vestan fari svo. Það er sannarlega ekki til þess að auka álit Alþingis að taka frá þeim, sem lítið hafa, og færa það til þeirra, sem meira bera úr býtum. Vona ég því, að fjhn. taki til athugunar, hvernig koma megi í veg fyrir þennan ágalla.



Herra forseti. Ég skal ekki mikið lengja þessa umr., en það eru nokkur atriði hjá hæstv. forsrh., er ég vildi drepa á. Hæstv. forsrh. talaði mikið um dýrtíðina og sagði, að það væri fróðlegt að vita, hvaða ráðstafanir ég vildi gera til þess að gera 65 aura ábyrgðina óþarfa. Nú hefur þessi sami hæstv. ráðh. ævinlega sagt, ef dýrtíðarmálin hefur borið á góma, að dýrtíðin mætti vera eins og hún er, af því að framleiðslan gæti borið sig og sættu menn sig ekki við, að niður væri skorið á meðan. En þegar framleiðslan geti ekki lengur borið sig, þá væri tímabært að gera eitthvað. Full ástæða er því nú til að spyrja, hvort ekki sé kominn tími til, að hæstv. forsrh. grípi til þeirra ráða, er hann hefur svo lengi búið yfir. Er nú lengur hægt að hafa óbreytt ástand í dýrtíðarmálunum, þegar ríkið ábyrgist 65 aura verð á fiskinn og ráðh. segir söluhorfur betri en áður? Viðunandi úrræði í dýrtíðarmálunum hafa ekki fengizt rædd, og er þar þó um fleiri en eina leið að ræða, en réttu leiðina mun Framsfl. benda á við 2. umr. þessa máls. Hv. þm. V-Ísf. og hæstv. forsrh. hafa sagt, að það sé einkennilegt, að sá flokkur, sem mest hafi talað um dýrtíðina og hættuna, sem af henni stafi, sé ekki með 6. gr. Um þetta segi ég aðeins það, að ekki má blanda þessari 6. gr. saman við dýrtíðarráðstafanir. Ef síldarverðið hækkar svo, að hætta er á, að það valdi aukinni verðbólgu, þá má halda til baka einhverjum hluta af því, en þó þannig, að það sé eign þeirra, er aflað hafa og þurfa þess með. Mjög er vandasamt að setja slíka löggjöf, og eftir því sem meira er rætt um 6. gr., kemur í ljós, að þingið getur ekki skipað málum þessum á einni nóttu. Því mun bezt að fella niður 6. gr., en athuga síðan vandlega, hvaða verðbólguhætta er fyrir hendi, ef síldarverðið reynist hátt. Það er ekki um neitt smáræði að ræða, þegar draga á í sjóð milljónatugi frá einni stétt og ákveða, hvernig með þær milljónir skuli farið. Það er ekki hægt á einni nóttu. Ef verðbólguhætta stafaði af auknu síldarverði, væri rétt að taka eitthvað af síldarverðinu í sjóð handa síldarútveginum sjálfum, sem óháður yrði uppbótinni á þorskinn, og gæti verið, að setja þyrfti sérstaka löggjöf um það. Ég hef áður gagnrýnt það ákvæði frv., að ríkisstj. ákveði, hvað gera skuli við afgang tryggingarsjóðs, og taldi alveg ófært, að ráðh. eða ríkisstj. ráðstafaði slíkri upphæð, því að hún verður ekkert smáræði, ef síldarmálið verður á, 50 kr. eða meira. Það er hvorki meira né minna en ca. 100 þús. kr. frá bát, er fiskar 10 þús. mál. Sjóður þessi getur því auðveldlega orðið 25–30 milljónir kr. Enginn veit, hve mikla uppbót þarf að greiða á þorskinn, og geta því orðið eftir í tryggingarsjóði margir milljónatugir, sem ríkisstj. ráðstafaði. Þetta, að setja svona ákvæði inn í frv., sýnir, að þingið er ekki í þeim ham, að það geti skipað svona máli eins og stendur. Þeir hv. þm. V-Ísf. og hæstv. forsrh. hafa lýst yfir því, að þar, sem standi „ríkisstj.“ í frv., sé alls staðar átt við stj. í heild, en ekki einstakan ráðherra. En ef „ríkisstj.“ stendur í frv., þá þýðir það þann ráðh., sem málið heyrir undir. Reglugerðir eru aldrei bornar upp í ríkisráði, og ræður hver ráðh. í sínum málum. Hann getur að vísu borið málið undir meðráðherra sína, en hann hefur úrslitavaldið og sker úr, ef ágreiningur rís. Jafnvel þótt það væri rétt, að öll ríkisstj. ætti að ákveða um afgang tryggingarsjóðs, þá er það jafnóverjandi að fela það 5 mönnum. Enginn annar aðili en Alþingi á að ráðstafa þessu fé, enda er sú aðferð, sem lögð er til í frv., alveg fordæmalaus. Skal ég svo ekki fara fleiri orðum um þetta að sinni.



Herra forseti. Þetta frv., er hér liggur fyrir, snýst einkum um tvö atriði, og er það fyrra að tryggja bátaútveginum ákveðið fiskverð, en hið síðara, að ríkið skipi 4 manna n. til að gera till. í þá átt, að dýrtíðin vaxi ekki, og skal n. skila áliti fyrir 1. febr. n. k. Hallar heldur á um þessi tvö atriði. Hið fyrra er. stórkostlegasta till., sem fram hefur komið um atvinnuhætti okkar og miðar að gerbreytingu á atvinnulífinu. En síðara atriðið er saklaus till. um nefndarskipun. Þessi 9. gr. um nefndarskipunina gegn aukningu dýrtíðarinnar bregður vissulega allskoplegu ljósi yfir málið, því að með þessu er ekkert gert í þá átt að lækka dýrtíðina. Það ætti ekki að vera óleyfilegt, þegar hefja á allsherjar þjóðnýtingu á íslenzkum sjávarútvegi, að staldra við á þeim merkilegu tímamótum og líta í kringum sig og sjá, hvernig almennt er ástatt í þjóðfélaginu. Ég ætla að taka eitt dæmi úr mínu kjördæmi, en það eru einkennilegar tillögur um húsmæðraskólann á Laugum, er kostaði 50 þús. kr. og rúmaði 20 nemendur. Skólinn var mjög góður, og dáðust allir að honum, enda átti hann afbragðsgóðri skólastýru á að skipa. Þegar forstöðukonan var fallin frá, ætluðu þeir, sem að skólanum stóðu, að stækka hann dálítið og byrja á verkinu í vor. En þá kom hraðboði frá ríkisstj. með þau skilaboð, að hætta skyldi við að gera þessa breytingu eða stækkun á skólanum, sökum þess að hún væri of lítil. Þessu var hlýtt og hætt við verkið. Þá komu lærðir og miklir menn norður með þann vísdóm, að of dýrt væri að hafa kennara og heimilishald í skólanum, nema þar væru a. m. k. 36 stúlkur. Það þyrfti því að byggja nýtt skólahús og selja það gamla. En það var ærið kostnaðarsamt að framkvæma þessa hugmynd ríkisstj., þar eð byggja átti skóla fyrir hálfa aðra milljón kr., eins og í Borgarfirði, og af þeim kostnaði átti sýslan að greiða fjórðunginn. Það átti m. ö. o. að rífa niður allt listaverk hinnar látnu forstöðukonu og láta sýsluna taka þátt í að kosta miklu stærri skólabyggingu en hún þurfti á að halda. Síðan, þegar sýslunefndin athugaði þessi tilboð, vildi hún ekki sjá þessa greiðasemi. Sýslan hafði lagt sitt ýtrasta fram, eða 25 þús. kr., til að stækka skóla Kristjönu, en sá enga ástæðu til að gera það fyrir ríkisstj. að selja sinn gamla skóla og kosta nýja skólabyggingu, þótt gerðar hefðu verið samfelldar vitleysur af Alþ. og ríkisstj. í þessu máli, og stofna sér þannig í botnlausar skuldir í stað þess að láta sér nægja þann húsmæðraskóla, sem hún hafði upphaflega lagt 50 þúsund krónur í. Hann hefði þá kostað hana 75 þús. kr. eftir stækkunina og verið hæfilegur fyrir meðalsýslu. En síðan Þingeyjarsýsla rannsakaði fyrrgreind skilyrði, hefur komið fram frv. frá menntamálastjórninni, sem gengur út á, að hægt sé að neyða sýslur til að taka lán til ýmissa byggingarframkvæmda á ábyrgð ríkissjóðs, og eftir sama frv. á að neyða Landsbankann til að veita lánin, en hann er nú eina lánastofnunin í landinu, sem ennþá er ekki þurrausin. Með þessu er stuðlað að því, sem hvergi þekkist í siðuðu landi, að setja lög, er skyldi þjóðbankann til að veita nauðungarlán. Það er litið nokkuð öðrum augum á slíkt í Danmörku. Það var alsiða þar í sumar, að menn, sem þurftu að fara yfir til Svíþjóðar, fengu aðeins tvær krónur í farareyri, og einn fyrrv. danskur ráðh., er þurfti að fara þangað, fékk svo lítinn farareyri, að hann hætti við förina. En þetta er ekki alveg tilviljun. Þessar tvær krónur eru ekki einstakt atriði, því að danska þingið hefur sett l. um, að bankarnir, t. d. Landmandsbanken, fái ekki að taka nema lítið af inneignum sínum í þjóðbankanum út úr honum. Danir ætla sér að rétta við með sparsemi og ráðdeild, og því banna þeir að taka innstæðurnar út úr þjóðbankanum. Hér er búið að þrengja svo aftur á móti að Útvegsbankanum og Búnaðarbankanum, að innstæður þeirra í Landsbankanum eru orðnar mjög litlar. Allt er gert til að saga út úr bönkunum allt, sem hægt er að eyða. Við höfum farið öðruvísi að á síðustu árum en allir aðrir, við höfum reynt á sem stytztum tíma að eyðileggja fjárhaginn bæði innanlands og utan, og þetta nær hámarki í frv. menntmrh. um að neyða sýslur landsins til að taka lán gegn vilja þeirra út úr þjóðbankanum, en hann lendir síðan í stór vandræði.

Ég verð að biðja hv. ræðumann að halda sér við að ræða um það frv., sem hér er til umræðu

. Þessi inngangur minn er þó betur viðeigandi en sumar umræður hér, sem jafnvel hafa beinzt gegn hæstv. forseta sjálfum og hefðu mátt vera styttri vegna hans góða málstaðar. Hér er okkur nú sýnt toppblómið í jurtagarðinum. Það frv., sem hér liggur fyrir, er í lítið breyttri mynd frv. atvmrh., er hann bar hér fram fyrir nokkru. Utan þings er það stutt af Finnboga í Gerðum, einum kröftugasta foringja nazistaflokksins, er hér var, svo að nazistar og kommúnistar sameinast ná í stuðningi sínum við þetta þjóðnýtmgarfrv. Ef litið er til Rússa. er það ríkið, sem stendur undir framleiðslunni og stjórnar henni, en lætur ekki aðra stjórna henni með ríkisábyrgð, eins illa og þeim sýnist, eins og hér er gert. Þar er ekki heldur sagt við þegnana: Þið hirðið gróðann, sem kann að verða, en við greiðum tap, ef það verður. Í Rússlandi er ríkisframleiðsla, og þar er vinna greidd eftir afköstum, sem er betra fyrirkomulag en hjá sumum öðrum. Sá munur er því hér á, að þjóðnýting Rússa er alvarleg tilraun til að geta staðizt. En hér er á ferðinni ný tegund þjóðnýtingar, þar sem ríkið ber áhættuna af atvinnurekstrinum upp í topp, en atvinnurekendur eiga að stjórna og hafa gróðamöguleikana. Hvernig hefur árferðið verið síðan 1940? Stöðugt vaxandi fjármálagóðæri, svo að enn eru í gildi orð Sigurðar Kristjánssonar, er hann mælti í útvarpsræðu 1942: „Menn tala um erfiðleikana, en hvar eru þeir? Hvenær hefur verið meiri vinna, hærra kaup og meira keypt til landsins en nú?“ Og hann sýndi fram á, að hér ríkti fullkomin velgengni. Og hvernig er það nú? Er hér atvinnuleysi, hefur kaupið verið lækkað eða afurðaverðið lækkað? Nei, alls ekki. Því er óhætt að fullyrða, að það er fordæmalaust í sögu nokkurrar þjóðar eftir margra ára vaxandi góðæri, að ríkið þurfi að ganga í ábyrgð fyrir aðalatvinnurekstur þjóðarinnar. Þetta væri sambærilegt við það, að danska ríkið gengi í ábyrgð fyrir landbúnaðinn þar, eða sænska ríkið í ábyrgð fyrir skógarhöggið. Það vantar allan grundvöll undir þessar kröfur, þótt hv. þm. Borgf., er setið hefur hér lengst á þingi, eða síðan 19l6, tali hér nú um neyðarástand, eins og hann gerði, en hvenær verður það betra síðar, eða síður hjálpar þörf en nú? Og ef á að láta ríkið ganga í ábyrgð fyrir þorskveiðarnar, því eru togararnir þá útundan? Á að láta þorskinn gjalda þess, á hvaða skipum hann veiðist? En svo búast þeir við, að síldarverðið verði afskaplega hátt á næsta ári, en síldarútgerðarmenn vilja ekki ganga í neina ábyrgð eða samábyrgð. En það er ekki útlit fyrir hátt verð. Það má hiklaust búast við, að fiskur, lýsi og saltsíld stórfalli á næstunni, - og hvað segja útgerðarmenn þá? Því hefur verið haldið fram í dag, að uppbótin ætti ekki eingöngu að koma frá síldarútveginum, og það er rétt. En þar sem nú kröfur okkar um verð á blautfiski eru þriðjungi hærri en verðið í Noregi, líður ekki á löngu að fiskverðið verði pressað hér niður eins og 1931–1932, og þá kemur að því, hverjir eigi að borga. Formælendur þessa frv. segja, að ríkisábyrgðin leiði ekki til neinna vandræða á næsta ári. En það verður að halda áfram þessum ábyrgðum, þegar byrjað er á þeim, og þar af leiðir, að hættan liggur í því, að taka þurfi af kapítali eða innstæðum annarra stétta til útvegsins, og það er það, sem kommúnistar stefna að. Ég óska atvmrh. til hamingju með þessa þróun, hún er eins æskileg fyrir hann og hugsazt getur. Atvinnurekendur við sjóinn rétta upp hendur og gefast upp skilyrðislaust, ef þeim er ekki hjálpað af ríkinu. Hér á að innleiða verstu tegund þjóðnýtingar og sjúga út allt fé í landinu, og þegar allt er komið í kaldakol, leita kommúnistar til hjálparandans í því föðurlandi, sem þeir geyma sál sína í. Gott dæmi um það, hvert stefnir, eru skrif eins helzta útgerðarmanns við Faxaflóa, Haraldar Böðvarssonar, í Morgunblaðið, þar sem hann skrifar um, að krónan verði minnkuð. En hann er ekki einn um þetta, heldur margir fleiri, og er annað ósennilegt en hnigið verði að því ráði að fara inn á þessa leið, þótt ekkert væri okkur meira til skammar. Ég held, að það sé fordæmalaust, að 100 þúsund manna þjóð hafi átt 600 milljóna kr. inneign erlendis, eins og við áttum, og ef sú þjóð felldi nú gjaldeyri sinn, þá væri það einnig fordæmalaust. Aðalatriðið er, að við höfum farið öfuga leið og allt aðra en nágrannaþjóðir okkar. T. d. stefna Englendingar, Svíar, Danir og Norðmenn nú að því að rétta við fjárhaginn, það er aðalatriðið. Hjá okkur er aftur á móti talað um að fella krónuna, sem mundi leiða til þess, eins og í Þýzkalandi, að aftur og aftur þyrfti að lækka hana, unz búið væri með öllu að ganga frá eignum landsmanna. Því erum við nú eftir 6 ára stöðuga velgengni á merkilegum þröskuldi, við, sem vorum tiltölulega ríkasta þjóð heimsins. Við erum staddir þar, sem annar aðalatvinnuvegur landsins gefst upp, og ríkið verður að soga inn í taphítina allt, sem þjóðin á. Kommúnistar hafa því ástæðu til að vera glaðir. Þeir hafa skilið rétt sitt hlutverk, en ekki er hægt að segja hið sama um borgaraflokkana, það getur ekki talizt þeirra hlutverk að kasta atvinnuvegunum inn í þá verstu þjóðnýtingu, sem til er. Ef við hugsum okkur, að Jón heitinn Þorláksson væri nú hér kominn (við vorum andstæðingar í stjórnmálum, eins og kunnugt er) og liti yfir þessa samkomu og útskýrt væri fyrir honum, hve óheyrilega ríkir við hefðum verið undanfarin ár og að nú ætluðum við að fara að segja okkur til sveitar sökum þess, að manndáð vantar, þá mundi hann aldrei hafa heyrt meiri býsn. Enda fer ekki hjá því, að síðar verði talað um merkilegan inflúenzufaraldur í gáfnafari manna á þessum árum, er verið er að eyðileggja krónuna og fjárhag landsins. Því að mig grunar, að svo fari, að uppáskrift ríkisins á víxla Landsbankans verði ekki mikils virði. Það er fullkomin ástæða til að minnast á þessa undarlegu glópsku. Hér er reynt að pína þjóðbankann sem mest, en í öllum öðrum löndum er reynt að skapa þeim sem öruggastan grundvöll og gera þá sjálfstæða og óháða. En hér eru á hverju þingi borin fram frv., sem fela raunverulega í sér, að við eigum að vera bankastjórar þjóðbankans, þótt við vitum ekkert, hvað bankinn getur, svo að loka þyrfti bankanum, ef öll þessi frv. væru lögfest. Og nú er hér talað um að leggja niður sjálfstæðan útveg og láta Alþ. ráðstafa fé þjóðbankans í stað þess að hafa hann sem sjálfstæðastan og ábyrga stofnun. Allir vitum við vel, að það er ekki þessi leið, sem á að fara. Allir vita, að við eigum að hætta að ímynda okkur, að dýrtíðin sé æskileg. Og ef við hættum að gera það og kæmum okkur saman um að lækka allt, kaup, vörur, skatta o. s. frv., svo að framleiðslan gæti borið sig eins og í Englandi t. d., þá gætu útvegsmenn gert út, bændur búið, og ekki þyrfti að fella krónuna. Ég vil segja það við n., að það er ekki hægt fyrir þá þm., sem vita, að stefnan, sem þetta frv. boðar, er röng, að fylgja þessu máli. Það er að segja, þetta boðar aukna dýrtíð, sem í þess stað er nauðsynlegt að lækka. Ég geri ekki ráð fyrir, að þetta frv. þurfi minnar aðstoðar við, enda mundi hún ekki veitt, en mér hefur þótt rétt að segja hér frá því ástandi, sem við erum í. Við erum á glötunarbarmi og hafðir að háði og spotti erlendra þjóða fyrir stjórn okkar fjármála og félagsmála, enda ekki við öðru að búast. Ég hef nú gert grein fyrir afstöðu minni, taldi rétt að lýsa þessu ástandi nokkuð, þó að ég búist hins vegar ekki við, að mín orð eða mitt atkvæði hafi nein áhrif, og mun þó margur iðrast þess síðar.



Herra forseti. Það voru aðeins fá orð út af ræðu hæstv. atvmrh. - Hann sagði, að nauðsynlegt væri að lækka nýju síldarverksmiðjurnar. Þetta er alveg rétt, því að nýju síldarverksmiðjurnar eru dýrar, en svo fór ráðh. að litast um, hvar hægt væri að fá fé til þess, og þá kom hann fyrst auga á veltuskattinn. Sá skattur er þekktur, og það ekki að góðu. Hann kom að verulegu leyti niður á almenningi eða því fólki, sem verzlar í samvinnufélögunum. Hæstv. stjórn hefur þrengt mjög hag þessara félagssamtaka fólksins, en þrátt fyrir það hafa kaupfélögin enn mikil viðskipti, og enginn þarf að láta arðræna sig í verzlun. En á alla þá, sem kaupa vörur, leggst veltuskatturinn, og þyngst á þá, sem flesta hafa á framfæri sínu. Af því má sjá, hversu óréttlátur hann er. Þegar hæstv. atvmrh. og flokkur hans telja sig vera að berjast fyrir hag launþega og hagsbótum þeim til handa. gætir nokkurs ósamræmis að byrja á að leggja veltuskatt á þessa sömu menn ofan á húsaleiguokrið, þegar seðja þarf verðbólguhítina. Þessi aðferð hæstv. ráðh. og flokksbræðra hans er ekki ósvipuð starfsemi, sem tíðkast á spítala hér í grennd, þar sem menn eru látnir bera sand. Ráðh. virðist vera á þessu sandburðarstigi enn þá. Raunir hafa ekki enn yfirgefið þjóð og land, því að okkar æðstu menn ætla að bera meiri sand.