Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

forseti (BF): Svo hljóðandi bréf hefur borizt: „Reykjavík, 10. des. 1968. Ólafur Björnsson, 12. þm. Reykv., hefur í dag ritað mér á þessa leið: „Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og mun því ekki geta sótt þingfundi næstu vikur, leyfi ég mér að biðja um fjarvistarleyfi og, með skírskotun til 138. gr. 1. um kosningar til Alþingis, að óska þess, að vegna sérstakra anna 1. varamanns Sjálfstfl. í Reykjavík, Geirs Hallgrímssonar borgarstjóra, taki 2. varamaður, Þorsteinn Gíslason skipstjóri, sæti á Alþingi í fjarveru minni.“ Þetta er yður, herra forseti, hér með tilkynnt. Jónas G. Rafnar, forseti efri deildar. Til forseta sameinaðs Alþingis.“ Kjörbréf Þorsteins Gíslasonar skipstjóra hefur áður verið rannsakað, og hann hefur áður setið hér á þingi. Hann tekur nú sæti sem 12. þm. Reykv. í forföllum Ólafs Björnssonar, og leyfi ég mér að bjóða hann velkominn til þingstarfa.



Herra forseti. Ríkisstj. hefur hér lagt fyrir Sþ. till. til þál. um heimild til að fullgilda fyrir Íslands hönd samning um reglur til fiskveiða í Norður–Atlantshafi. Samningur þessi var gerður í London 1. júní 1967 og er það meginmarkmið hans að tryggja góða reglu og eftirlit með því, að alþjóðlegum siglingareglum sé fylgt um fiskveiðar í Norður-Atlantshafi. Þátt tóku í ráðstefnu þessari, sem samninginn gerði, alls 16 helztu fiskveiðiþjóðir Evrópu, auk Bandaríkjanna og Kanada. Samningurinn tekur gildi á 90. degi eftir þann dag, sem 10. fullgildingarskjalið hefur verið afhent. Hefur samningur þessi ekki enn tekið gildi, en flest ríki, sem veiðar stunda á Norður–Atlantshafi, hafa undirritað hann og búa sig nú undir að fullgilda hann. Fyrir Íslands hönd var samningur þessi undirritaður í London 1. ágúst 1967 og telur ríkisstj. nauðsynlegt og æskilegt, að hann verði fullgiltur af okkar hálfu sem fyrst. Forsaga þessa máls er sú, að ráðstefna fiskveiðiríkjanna við Norður–Atlantshaf var haldin í London í apríl 1965 og öðru og þriðja sinni á árunum 1966 og 1967. Á ráðstefnunni í marz var gengið endanlega frá alþjóðasamningi þessum til undirritunar. Þátt tóku í ráðstefnum þessum eftirtalin lönd, auk Íslands: Belgía, Kanada, Danmörk, Frakkland, Sambandslýðveldið Þýzkaland, Írland, Ítalía, Luxemburg, Holland, Noregur, Pólland, Portúgal, Spánn, Svíþjóð, Bandaríkin, Sovétríkin, Stóra–Bretland og Norður–Írland. Í sendinefnd Íslands á ráðstefnum þessum áttu sæti þeir Níels P. Sigurðsson, nú ambassador í Brüssel, Davíð Ólafsson, bankastjóri, þá fiskimálastjóri og Pétur Sigurðsson, forstöðumaður Landhelgisgæzlunnar. Tildrögin til þess, að ráðstefnur þessar voru haldnar og samningurinn gerður, sem hér liggur fyrir Alþ., voru þau, að um langt árabil hefur verið í gildi samningur um eftirlit með fiskveiðum á Norðursjó, sem er frá 1882. Sá samningur var fyrir löngu orðinn úreltur og gildissvið hans þar að auki takmarkað við Norðursjó. Var talið, að nauðsynlegt væri að gera nýjan samning, sem tæki til fiskimiða alls Norður–Atlantshafsins, bæði austur– og vesturhluta þess og þar sem Evrópuríkin væru ekki aðeins aðilar, heldur einnig Bandaríkin og Kanada. Markmið hins nýja samnings er, eins og ég hef sagt, í stuttu máli að tryggja góða reglu og eftirlit með fiskveiðum, sem fara fram á Norður–Atlantshafi. Er í samningnum ýtarlegar reglur um það að finna, að fiskiskip skulu fylgja alþjóðlegum siglingareglum við veiðar og fara eftir alþjóðlegum reglum um ljósmerki og skrásetningarmerki. Sérstakir eftirlitsmenn eiga að fylgjast með því, að samningnum sé framfylgt og felast í honum ákvæði um gerðardóm milli ríkja, ef ágreiningur verður um framkvæmd greina hans. Sex viðaukar fylgja samningnum og er þar að finna ýtarleg fyrirmæli tæknilegs eðlis, um eftirtalin atriði: Um gildissvæði samningsins, um auðkenni og merkingu fiskiskipa og veiðarfæra, viðbótarmerki til notkunar á fiskiskipum, merkingu veiðarfæra, reglur um athafnir skipa og loks um hina opinberu eftirlitsmenn, sem gæta eiga þess, að ákvæðum samningsins sé framfylgt. Sérstök ástæða er til þess að nefna, að í viðaukum þessum eru ýtarleg ákvæði um það, hvernig skuli merkja veiðarfæri, sem í sjó liggja, til þess að hindra spjöll á þeim, en það hefur verið alvarlegt vandamál hér við land, eins og kunnugt er. Má ætla, að með gildistöku samnings þessa verði auðveldara að koma í veg fyrir spjöll á veiðarfærum íslenzkra skipa og hægara að koma fram ábyrgð á hendur þeim skipum annarra þjóða, sem spjöllunum valda. Að lokum skal tekið fram, að samningur þessi gildir fyrst og fremst utan fiskveiðilögsögunnar, en strandríkin sjálf skulu ráða framkvæmdinni innan fiskveiðilögsögu sinnar. Var það ákvæði tekið í samninginn samkv. till. íslenzku sendinefndarinnar á Lundúnaráðstefnunum þremur, sem undirbjuggu samninginn. Þáltill. fylgir, eins og ég sagði, samningurinn bæði á ensku og íslenzku, en ég vil taka það fram, að þýðingin á svona sérhæfðu máli er ærið erfið og þess vegna getur komið fyrir, að sumt í íslenzku þýðingunni eða einstaka atriði vil ég segja, geti orkað tvímælis, þó að til þýðingarinnar hafi verið fengnir hinir færustu menn. Hefur t.d. verið bent á eitt atriði í þýðingunni, sem sjálfsagt er að breyta, þegar þar að kemur. Ég geri ráð fyrir því, að málið fari til n. og þá mun ég koma þeirri brtt. á framfæri við hv. n., sem ég geri ráð fyrir, að verði utanrmn. Ég vildi svo leyfa mér að leggja til, herra forseti, að málinu verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. utanrmn.



Herra forseti. Ég hef ásamt hv. 4. þm. Norðurl. e. og 9. þm. Reykv. flutt svo hljóðandi till. til þál. á þskj. 78 um afurðalán: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstjórnina að hlutast til um, að afurðalán verði veitt út á framleiðslu niðursoðinna og niðurlagðra sjávarafurða, flakaðs og heilfrysts kola og saltaðra grásleppuhrogna. Verði afurðalán þessi hlutfallslega jafnhá þeim afurðalánum, sem á hverjum tíma eru almennt veitt vegna framleiðslu frystihúsa og annarra framleiðslustöðva.“ Það munu vera nokkur ár síðan farið var að lána út á afurðir, bæði þær, sem búið var að semja um sölu á og svo þær, sem óseldar voru, en á þessu hefur þó verið nokkur tröppugangur, hvað snertir sumar framleiðsluvörur og svo mun hafa verið um þær framleiðsluvörur, sem taldar eru hér í till. En hér er um að ræða vörutegundir, sem eru í vaxandi mæli eftirsóttar. Nú er það yfirlýst stefna okkar, að við viljum bæta nýtingu þess sjófangs, sem að landi berst. Þess vegna hvílir á okkur sú skylda að styðja við þá þróun, sem þegar er vísir að, ekki hvað sízt þegar vinnsla þessara vara er veigamikill þáttur í atvinnulífi sumra smærri staða úti um land. Svo mun vera t.d. um grásleppuveiðarnar, sem mikið eru stundaðar í sjávarþorpum víða um land og einkum á þeim árstíma, þegar önnur atvinna hefur verið stopul, enda hefur slíkt orðið mörgu heimilinu gott búsílag. Sama gildir raunar um aðra þá framleiðslu, sem á er minnzt í till. Okkur ber þess vegna brýn nauðsyn til þess að efla þá framleiðslu, en það gerist því aðeins, að peningastofnanir í landinu sýni þeim fullan skilning. Nú er ekki með þessu verið að vanþakka það, sem þegar hefur verið gert í þessu sambandi. Það er langt frá því. Það hafa þegar verið veitt lán út á sumar þessar afurðir fram að þessu, en þó ekki nema vissan hluta. Ef við eigum að færa út kvíarnar og það hljótum við að ætla okkur að gera, hvað þessar framleiðslugreinar áhrærir, þá verða þær að fá að sitja við sama borð og aðrar hliðstæðar greinar sjávarútvegsins og eins og segir í grg. fyrir till. er hún flutt til þess að taka þar af öll tvímæli. Vænti ég þess, að hv. þm. taki þessu með skilningi og vinsemd. Þetta er að vísu ekki neitt stórmál, en það er þó áfangi í þróun, sem þarf að verða í uppbyggingu atvinnulífsins víða úti um land. Herra forseti. Ég leyfi mér svo að leggja til, að umr. um till. verði frestað og málinu vísað til allshn.



Herra forseti. Við höfum 5 þm. flutt þá till. til þál. á þskj. 83, sem nú er hér til umr. Það er mál manna, að greiðar og traustar samgöngur séu næsta nauðsynlegar í nútímaþjóðfélagi. Fyrir fámenna þjóð í stóru landi er auðvitað ærinn vandi að skipa svo sínum samgöngumálum, að viðunandi sé og kostnaður sé þó innan viðráðanlegra marka. Á tiltölulega skömmum tíma hafa Íslendingar varið mjög miklum fjármunum til samgöngukerfisins í heild, til vega, hafna og flugvalla og til kaupa á samgöngutækjum. Og þegar höfð eru í huga fjölmörg önnur verkefni, sem unnið hefur verið að á sama tíma, má e.t.v. segja, að þess hafi ekki verið að vænta, að meira fjármagni yrði varið til samgöngumálanna í heild, heldur en gert hefur verið. Hitt er svo annað mál, að hér hefur ekki verið unnið eftir neinu heildarskipulagi, síður en svo, en þess hefði þó auðvitað verið ærin þörf, eins og allt er í pottinn búið hér hjá okkur að þessu leyti. Sú till. til þál., sem hér liggur fyrir, fjallar aðeins um eina grein samgöngumálanna, þ.e. samgöngur á sjó, strandferðir, og þó reyndar aðeins um afmarkaða þætti þeirra. Fyrir réttum 20 árum, eða árið 1948, bættust Skipaútgerð ríkisins tvö ný strandferðaskip, Hekla og Skjaldbreið, en þá voru þrjú skip fyrir í strandferðunum, Esja og Herðubreið og olíuflutningaskipið Þyrill, sem einnig var notað á ströndinni. Þar með hafði verið hrundið í framkvæmd áformum ráðamanna um skipabyggingar og raunar um nýskipan strandferðanna. Síðan þetta gerðist hafa orðið slíkar gerbreytingar í samgöngumálum Íslendinga, að kalla má byltingu. Allur meginþungi farþegaflutninganna hefur færzt yfir á flugið og vöruflutningar með bifreiðum og raunar með flugvélum líka hafa margfaldazt á þessu tímabili. Ég held þó, að engum komi það til hugar í alvöru, að reglubundnar siglingar með ströndum fram séu orðnar óþarfar, enda hefur Skipaútgerð ríkisins nú nýverið samið um smíði tveggja vöruflutningaskipa. En það er skoðun okkar flm. þessarar till., að hér þurfi þó að fleiru að hyggja. Eins og ég vék aðeins að, er það auðvitað mikið mein, að menn skulu ekki hafa komið sér niður á betri skipulagningu samgöngumálanna í heild. Bara þetta eitt, stærð landsins og fámenni þjóðarinnar ásamt óblíðu veðurfari, veldur því, að það er nauðsynlegt að taka upp meiri skipulagningu á þessum málum í heild. Samgöngumálin verða vissulega nógu erfið viðfangs fjárhagslega, þó að allrar hagsýni sé gætt. Menn óttast kannske ofstjórn í þessum efnum. Menn eru hér yfirleitt hræddir við alla skipulagningu. En ég held þó, að áður en langir tímar líða, verðum við að horfast í augu við þessar staðreyndir og annað er ekki hægt. En það er nú raunar utan við efni þessarar till., því að hún er aðeins um einn afmarkaðan þátt. Fyrri liður till. fjallar um vöruflutninga. Það er, eins og ég vék að áðan, tiltölulega skammt síðan nálega allir vöruflutningar hér á landi fóru fram á sjó. En á þessu hefur orðið mjög mikil breyting. Það er um loftflutninga að segja, að þeir eru náttúrlega alltaf dýrir, a.m.k. eins og þeir hafa verið reknir. Það eru þeirra höfuðkostir, að menn fá vöruna fljótt. Það er ómetanlegt í mörgum tilfellum að geta fengið vöru flutta samdægurs víðs vegar um land, varahluti og ýmsa dýra vöru, sem er létt í flutningum miðað við verðmæti sitt. Þá getur þetta vel komið til greina og eins með varning, sem ekki þolir geymslu. En vöruflutningar með flugvélum hljóta að verða dýrir, a.m.k. enn um sinn. Hitt er annað mál, að þeir hafa vissulega stuðlað að hagkvæmum rekstri flugfélaganna, gefa þeim nokkrar tekjur til viðbótar við tekjur af farþegaflutningum, sem er, eins og kunnugt er, aðaltekjugrein þeirra. Og þess vegna er það eðlilegt innan skynsamlegra takmarka, að vöruflutningar í lofti eigi sér stað. Ég hef heyrt ýmsa segja, sem hafa hugleitt þau mál sérstaklega, að það sé a.m.k. ekkert fráleitt að láta sér detta til hugar, að vöruflutningar í lofti á einstaka leiðum gætu orðið verulegir og þá með sérstökum vöruflutningaflugvélum. En það er þó sjálfsagt allt nokkuð langt fram í tímann. En þeir, sem halda þessu fram, benda m.a.á, sem er mikils vert, að slíkir flutningar mæða ekki á okkar veika vegakerfi, eins og flutningarnir með bifreiðunum. Um vöruflutninga á landi er auðvitað allt gott að segja, svo lengi sem þeir eru innan skynsamlegra takmarka. Þeir hafa aukizt stórkostlega og nú eru notaðir til vöruflutninga á milli landsfjórðunga tiltölulega mjög þungar og stórar bifreiðar, ef miðað er við okkar vegakerfi a.m.k. Og þetta gengur svo langt með vöruflutninga á landi, að menn láta sig hafa það að flytja varning úr Reykjavík allt austur til Hornafjarðar, eða næstum hringinn í kringum landið, eftir vegakerfinu, eins og það er nú. Ég held, að það sé ekki ofmælt, þó að sagt sé, að slík þróun sé vafasöm frá þjóðhagslegu sjónarmiði. Og þá kemur hvort tveggja til, að bifreiðaflutningar geta aldrei komið að fullu gagni allan ársins hring. Við þurfum þess vegna alltaf að halda uppi flutningum á sjó og hafa fyrir hendi möguleikana til þess að flytja á sjó þegar vegir lokast. Svo er á hitt að líta, sem er ákaflega mikilvægt í þessu sambandi, að vegakerfi okkar, sem er ákaflega langt og dýrt miðað við mannfjölda og erfitt og mjög veikt í sjálfu sér, hvaða afhroð það geldur við svona mikla þungaflutninga á öllum þeim árstímum, þegar yfirleitt er nokkur leið að komast um vegina. Eins og ég sagði áðan, liggur auðvitað alveg ljóst fyrir, að vöruflutningar með bifreiðum eiga rétt á sér upp að vissu marki. Sums staðar hagar þannig til í heilum landsfjórðungum, eins og hér sunnanlands, að það er ekki um neinar strandsiglingar að ræða og því ekki hægt að létta á vegakerfinu með flutningum á sjó. Og til hliðar við aðra flutninga á sjó og í lofti verða auðvitað alltaf fluttar vörur í bílum. En vöruflutningar verða aldrei leystir til fulls með bifreiðum. En það er eðlilegt að spyrja og það snertir beint efni þessarar till., hvernig á því standi, að vöruflutningarnir hafa þróazt á þennan hátt á undanförnum árum. Þar kemur margt til, en í höfuðdráttum held ég, að þetta sé nokkuð einfalt mál. Það er blátt áfram vegna þess, að strandferðaþjónustan hefur alls ekki þróazt í samræmi við breytta tíma. Það er fyrst núna, sem verið að er að byggja skip, sem geti beitt nútímatækni við lestun og losun, en það út af fyrir sig ger breytir aðstöðunni til þess að nota skip til vöruflutninga frá því, sem verið hefur. Það vita þeir gerla, sem hafa eitthvað fylgzt með þessum málum. Það hefur sem sagt ekki verið æskileg þróun í strandferðunum á undanförnum missirum. Ég vil nú ekki segja, að ég sé að nota þetta tækifæri til árása á einn eða neinn, þó að ég bendi á það í tveimur eða þremur setningum, hversu strandferðamálin hafa þróazt núna síðustu árin. Fyrst er byrjað á því að selja það eina skip, sem var rekið hallalaust, Þyril,og það er mál manna, að sú sala hafi á engan hátt verið hagkvæm fyrir Skipaútgerðina. Síðan eru seld tvö skip Skipaútgerðarinnar, áður en önnur skip eru fengin í þeirra stað. Og það er alveg ómótmælanlegt, að alltaf öðru hverju þessi síðustu ár hefur vantað mjög mikið á, að strandferðaþjónustan hafi verið jafngóð og hún var orðin á þeim tíma, þegar skipin gengu fjögur, hvað þá að nokkuð hafi færzt til hins betra. En svo er annað, sem einnig hefur farizt fyrir að sinna á þessum tíma. Það skiptir mjög miklu máli og sennilega meira máli, en menn almennt gera sér grein fyrir, þeir, sem ekki eru þá beinlínis persónulega kunnugir aðstæðum. Og það er, að aðstaðan í landi til vörumóttöku og alveg sérstaklega hér í Reykjavík hefur í engu verið bætt. Það hefur verið vaxandi þungi umferðar á svæðinu við höfnina. Og sú aðstaða, sem skipaútgerðin hefur, er slík, að það er yfirleitt ekki unnt að taka á móti vörum, nema um leið og verið er að hlaða skipin og það er mjög erfitt að komast þarna að. Ég er þessu persónulega kunnugur, m.a. í gegnum það, þegar ég þarf að senda smásendingar austur heim til mín. Það er næstum sama í hvaða fyrirtæki ég kem hér í bænum og bið um afgreiðslu og bið um að senda með Ríkisskip. Maður fær nálega alltaf þetta svar: „Er ekki hægt að senda það með bílunum? Er ekki hægt að senda það með flugvélunum? Það getur kostað okkur jafnvel klukkustunda bið með svona lítilræði niður á hafnarbakka, áður en við getum komið því af okkur.“ Þetta skýrir að nokkru, hvernig á því stendur, að sótt hefur í það horf, sem ég áður drap á um vöruflutningana, að þeir hafa færzt svo mjög frá skipunum yfir á bílana og jafnvel flugið. Ég skal nú ekki fara frekar út í þetta, en ég vil alveg sérstaklega benda á, að nýju skipin, sem nú er verið að smíða, nýtast ekki eins og skyldi, ef ekki verður bætt úr þessari aðstöðu. Það þarf að vera auðvelt að nota vörulyftur við fermingu og affermingu. Langstærsta átakið, sem þarf að gera í þessu efni er hér við Reykjavíkurhöfn. En það er sennilegt, að á ýmsum höfnum úti á landi þyrfti að huga að því, að unnt verði að nota þessa nýju tækni við lestun og losun á strandferðaskipunum, því að það mun vera meiningin að hafa svipaða tilhögun og nú er við Freyfaxa, skip Sementsverksmiðjunnar, en hann flytur með sér lyftara, setur hann upp á bryggju áður en uppskipun hefst og síðan er hann notaður við að færa til pallana eftir því sem þarf. Þannig er það opið að nota þessa tækni einnig á hinum ýmsu höfnum úti á landi, ef húsnæðið og möguleikar á að komast að því eru í lagi. Þetta hyggjum við, að þurfi mjög að athuga og það í tíma. Það er náttúrlega ýmislegt fleira, sem hefur stuðlað að því, að þróunin hefur orðið svona í vöruflutningum, eins og ég var að lýsa. Og það þarf auðvitað að hugleiða það líka. Það þarf sennilega að hafa nokkru meiri sveigju í farmgjöldunum heldur en verið hefur og mér þykir sennilegt, að það þurfi einnig að samræma kostnað á höfnum, því að hafnargjöld eru mjög mismunandi. Og ég hygg, að á einstaka stöðum séu þau mjög mikið hærri heldur en algengt er og ég vil segja óeðlilega há. Ég vil þá víkja að síðara hluta till., sem fjallar um það, að undirbúa skuli byggingu nýs farþegaskips. Nú er mér það alveg ljóst , að það eru að sjálfsögðu deildar meiningar um það, hvort yfirleitt eigi að halda áfram að gera út sérstakt farþegaskip. Og mér er einnig ljóst, að það eru miklir erfiðleikar á því að gera verulega traustar áætlanir um slíkan rekstur fyrirfram. Ýmsir segja sem svo, að reynslan af farþegaskipunum Heklu og Esju hafi hin síðari ár verið mjög slæm, að halli á rekstri þeirra skipa hafi verið það mikill, að ekki sé forsvaranlegt að reka slíka útgerð eða halda uppi slíkri þjónustu eftirleiðis. En ég vil minna á, að farþegaflutningar á sjó með skipum eins og Heklu og Esju, skipum sem jafnfram flytja vörur að því marki, að lestun og losun á stærri höfnum úti á landi getur tekið 4, 5 og allt upp í 8 klukkustundir, eru algerlega úreltir. Einnig má benda á, að farþegarými á þessum skipum, þótt þau væru ágæt á sinni tíð, eru heldur ekki þann veg búin, sem nú mundi vera gert ef skip væri alveg sérstaklega ætlað til farþegaþjónustu. Það er því mjög lítið hægt að ráða það af reynslunni af Heklu og Esju, hversu slíkt skip mundi bera sig. Ég held, að ekki fari á milli mála, að þörf Austfjarða og Vestfjarða að vetrinum fyrir slíka þjónustu sé mjög veruleg, þrátt fyrir flugið. Hún mundi koma að mjög miklu gagni og veita öryggi fyrir farþegaflutninga og póst og ýmsan léttan flutning, sem væntanlega yrði fluttur á kössum eða pöllum og tæki ekki nema örfáar mínútur að losa og lesta á hverri höfn. Einnig er á hitt að minna, að tenging byggðarlaganna í þessum landshlutum, er mjög stopul að vetri og þessi þjónusta mundi bæta þar stórlega úr. Með skipi, sem hefði ekki vöruflutninga, sem tefðu verulega og nánast ekki neitt, gætu ferðir verið tíðar. Eftir því, sem mér skilst, gæti skip farið á einni viku bæði til Vestfjarða og Austfjarða. Í annan stað má minna á, að jafnvel með gömlu skipunum, Esju og Heklu, voru sumar hringferðirnar mjög vinsæl þjónusta við ferðamenn og notaðar nánast alveg til þrautar. En sumarið er einmitt sá tími, sem sízt er þörf fyrir slíkar siglingar út á landsbyggðinni. Ég held, að allir séu sammála um það út af fyrir sig, að það sé æskilegt að stuðla að því, að innlendir og erlendir ferðamenn eigi sem greiðasta möguleika og fjölbreyttasta til þess að fara ferða sinna um landið. Það varð stórbreyting á þessu öllu saman með komu Esju og Heklu á sínum tíma, gerbreyting á strandsiglingunum frá því, sem hafði verið. Og með fyllstu viðurkenningu á gagnsemi flugsins og annarra samgönguþátta, verð ég að segja, að ég mundi telja það mikla afturför, ef strandferðaskipin Esja og Hekla verða látin liggja óbætt, þ.e.a.s. ef þau hverfa úr sögunni, án þess að nýtt farþegaskip kæmi í staðinn. Auðvitað viljum við allir stefna að því, að framfarir verði á þessu sviði eins og öðrum, þó að menn þurfi að sjálfsögðu einnig að gera sér grein fyrir kostnaðarhliðinni. Ég ætla ekki að fara út í einstök atriði varðandi gerð og rekstur slíks farþegaskips. Mér skilst, að stærð þess mundi ekki vera höfð meiri en það, sem þyrfti til þess, að skipið hefði nægilega sjóhæfni og gæti haft nægilegan ganghraða. Það er auðvitað hlutur, sem þarf að kanna og reyna að gera sér sem allra bezt grein fyrir, hversu byggingu skipsins og síðan rekstri þess yrði fyrir komið á sem haganlegastan hátt. En mín sannfæring er sú, að verkefni fyrir þetta skip yrðu ærin. Ég vil að lokum minna á, að saga íslenzkra strandferða er raunar dæmigerð fyrir öra þróun í íslenzku þjóðfélagi. Það er kannske ekki nein tilviljun, að á fyrsta löggjafarþingi eftir endurreisn Alþingis, þ.e. árið 1875, flutti Tryggvi Gunnarsson, sem þá var 1. þm. Suður-Múlasýslu, „uppástungu til ályktunar um komu staði hins íslenzka póstskips“, eins og það var orðað. Og þessi uppástunga Tryggva bregður upp mjög glöggri mynd af samgöngumálunum, eins og þau voru þá, þegar farþegar milli Austurlands og Reykjavíkur gátu átt á hættu að lenda til Kaupmannahafnar, ef svo bar undir. Á þessu sama þingi er einnig samþ. uppástunga frá öðrum þm. til ályktunar um gufuskipaferðir meðfram ströndum Íslands og veitt fjárframlag til þeirra hluta. Reglubundnar strandferðir hefjast næsta ár, 1876. Þá urðu þær þó ekki fleiri en tvær og þrjár á næsta ári. Það var danskt skip, sem fór þessar ferðir, Diana, þá nýtt og talið traustara í ís, en almennt gerðist. Það er ekki fyrr en árið 1916, sem strandferðirnar komast í íslenzar hendur, þegar ríkið kaupir þrjú skip, til þess m a. að halda uppi strandferðum. Og svo markar það tímamót, þegar skipaútgerðin er stofnuð 1929. Síðan þróuðust strandferðirnar ört, þar til þær náðu hámarki árið 1949, þegar strandferðaskipin fjögur voru komin í gagnið. Þá eru árlegar viðkomur orðnar nærri 3 þús. og farþegafjöldi um 22 þús. o. s. frv. Síðan hafa nýir þættir gripið inn í samgöngumál Íslendinga í æ ríkari mæli og þeirri þjónustu, sem vel reknar strandferðir geta vissulega veitt, henni hefur verið gefinn minni gaumur en skyldi, enda hefur fólkið á ströndinni oft látið til sín heyra um þessi efni og kvartað sáran. Við höfum áður, framsóknarmenn, hreyft þessum málum hér á þingi, og þá m.a. í nokkuð líku formi og nú. Ég vil minna á, að Halldór Ásgrímsson o.fl. fluttu hér þáltill. árið 1965 um þetta efni. Með ákvörðuninni um byggingu tveggja vöruflutningaskipa er loksins brugðið við á myndarlegan hátt. Ég vona, að það sé upphaf nýrrar sóknar í þessum málum. Þar með er gert mjög myndarlegt átak til þess að samhæfa vöruflutningana breyttum tímum, en þetta eitt er bara ekki nægjanlegt að dómi flm. þessarar till. Það þarf að gerbreyta aðstöðu á sumum höfnum, sérstaklega í Reykjavík, til þess að tæknibúnaður skipanna nýtist. Það þarf að sinna farþegaþjónustunni og leitast við að byggja hana upp við hæfi og í nýju formi, til þess að hún geti skilað sínu hlutverki við hliðina á og til uppfyllingar öðrum samgöngum. Ég held, að engin strandþjóð geti sér að skaðlausu vanrækt kerfisbundnar siglingar með ströndum fram. Herra forseti. Ég leyfi mér að leggja til, að till. verði að lokinni fyrri umr. vísað til síðari umr. og hv. fjvn.



Herra forseti. Í síðustu fjárlagaræðu gaf hæstv. fjmrh. nokkurt yfirlit um álagningu skattsekta og viðbótarskatta í sambandi við þau mál, sem rannsóknardeild ríkisskattstjóra hefur haft til meðferðar. Kom þar fram, að heildarhækkun á gjöldum í sambandi við athugun rannsóknardeildarinnar hefði numið frá upphafi 62.8 millj. kr. Mér finnst eðlilegt, að opinberlega sé upplýst, hvernig gangi að innheimta skattsektirnar og viðbótarskattana og leyfi mér því að spyrja hæstv. fjmrh., hve mikið hefur þegar verið innheimt af þeim viðbótarsköttum og skattsektum, sem rannsóknardeild ríkisskattstjóra, skattsektanefnd og dómstólar hafa lagt á frá upphafi. Í öðru lagi: „Hve miklu hafa þessir viðbótarskattar og sektir numið samtals?“ Í þriðja lagi: „Hve miklu hafa aðrir skattar, tekjuskattur, eignarskattur og útsvar, numið hjá þeim aðilum, sem viðbótarskatt hafa hlotið og hafa þeir skattar verið innheimtir að fullu? Ef svo er ekki, hverjar eru þá óinnheimtar eftirstöðvar hjá þessum aðilum?“



Herra forseti. Því miður er ógerlegt að svara nákvæmlega þeirri fsp., sem hér er borin fram, a.m.k. ekki nema með meiri vinnu og rannsóknum, en tök eru á að framkvæma, nema þá á mun lengri tíma. Þetta gildir um a– og c–lið, sem eru mjög svipaðs eðlis og það byggist á því, að það er mjög erfitt að sundurliða og sundurgreina, hvað greitt er og hvað vangreitt af einstökum sköttum, sem á greiðendur eru lagðir. Og vitanlega er heldur ekki í rauninni komin nein reynd á það, miðað við síðasta ár, enda býst ég ekki við, að það sé það, sem vakir fyrir hv. fyrirspyrjanda, hvað í rauninni er hægt að segja, að sé vangreitt eða ekki fyrir árið 1968, því að það ár er ekki liðið á enda, en engu að síður er sjálfsagt að reyna að svara þessu svo sem auðið er og hefur þá fyrst og fremst verið miðað við Reykjavík, en þar eru þessi gjöld langhæst, sem tilnefnd hafa verið. Hitt verð ég að játa, að við höfum því miður ekki haft aðstöðu til þess að skoða allt landið í þessu efni, hvernig það stendur. En eins og ég sagði, er erfitt að svara a- og raunar einnig c–lið, vegna þess að þessari innheimtu er ekki haldið aðskilinni. Meginreglan hefur hins vegar verið sú og þess vegna er því ekki haldið aðskildu, að þessi gjöld hafi verið innheimt á sama hátt og skattar, sem á hafa verið lagðir hverju sinni. Innheimta þessara skattsekta fer eftir sömu reglum og innheimta annarra opinberra gjalda. Það er tekið reglulega af kaupi, þegar það á við, lögtök gerð í fasteignum eða lausafé og þeim öðrum innheimtuaðgerðum beitt, sem tiltækar eru og uppboðum þegar allt annað þrýtur. Ákveðinn frestur á greiðslu þessara viðbótarskatta eða skattsekta tiltekins árafjölda er ekki veittur og hefur ekki verið samþykktur. Þó getur í einstaka tilfellum verið árangursríkara að semja um lágmarksgreiðslur á mánuði eða viku, eins og stundum eru dæmi til, í stað þess að gera gjaldanda gjaldþrota og tapa öllum gjöldunum. Þetta verður að sjálfsögðu að metast hverju sinni og innheimtumenn eru látnir um að meta það. Gjaldendum í Reykjavík, sem úrskurðaðir voru fyrir 31. ágúst 1967, bar að greiða samtals af þessum viðbótarsköttum og skattsektum 24 millj. 494 þús. kr. Af þeirri upphæð eru eftirstöðvar 6.2 millj. eða nákvæmlega 6.175.892 kr., og af þeirri upphæð eru 9 aðilar, sem skulda samtals 5.1 millj. Þessar óinnheimtu eftirstöðvar stafa af því, að sumir þeirra eru í gjaldþrotaskiptum, sumir hafa mótmælt lögtökunum, en fasteignauppboð standa fyrir dyrum hjá sumum. Þessar tölur eru miðaðar við 2. des. Þess má geta, að viðbótarálagning eða viðbótarskattar eða skattsektir á þessa 9 aðila, sem ég gat um, nam 13.4 millj. og þar af eru ógreiddar 5.1 millj. Þeir, sem samtals fengu viðbótarálagningu, voru 127. Þar af hefur 101 gert fullnaðarskil, þannig að 26 aðilar skulda viðbótarálagningu. Um innheimtu á þessum viðbótargjöldum hjá öðrum innheimtumönnum á landinu gilda nákvæmlega sömu reglur, en ég verð að taka fram, eins og ég sagði áðan, að því miður hefur ekki verið auðið að afla nákvæmra upplýsinga um þetta, þar sem svo nákvæmar skilagreinir liggja ekki fyrir frá innheimtumönnum úti á landi, að þetta sé hægt að kanna, nema með sérstakri könnun í hverju umdæmi landsins. Það má því segja, að, að þessu leyti sé fsp. ekki nákvæmlega svarað, en þetta gefur, að ég hygg, nokkuð glögga mynd af því, hvernig sakir standa með innheimtuna. Eins og upplýsingarnar bera með sér, eru þær miðaðar við gjöld, sem höfðu verið álögð á síðasta ári og þar sem í rauninni er ekki hægt að fella um það dóm núna, hvað er hægt að telja vanskil á þessu stigi varðandi gjöld, sem áttu að koma til innheimtu á þessu ári, enda býst ég við, að fyrir fyrirspyrjanda hafi vakað að fá einmitt glöggt fram, hvað er í vanskilum af þeim gjöldum, sem er hægt að ætlast til, að séu að fullu greidd. Í b–lið er spurt, hve miklu þessir viðbótarskattar og sektir hafa numið samtals. Svo sem hv. fyrirspyrjandi skýrði frá, greindi ég frá því í fjárlagaræðu minni, hvað hefur verið á lagt af viðbótarsköttum og sektum 31.8. 1968. Það voru 62 millj. 836 þús. kr. Þó ber þess að geta til viðbótar, að ólokið var þá álagningu útsvara, sem lögð eru á af framtalsnefndum hér og þar um landið í 120 málum og ákvörðun sekta í 87 málum. C–lið hef ég svarað óbeint með því, sem fram kom í sambandi við innheimtuna og ég upplýsti til svars við a–lið.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. fjmrh. svör hans, enda þótt fsp. væri ekki svarað að því, er tekur til ársins í ár. Þó tel ég, að það hafi komið fram, hvernig hlutfallslega gengur að innheimta þessa viðbótarskatta og sektir og tel því, að eftir atvikum sé það fullnægjandi. En um leið vildi ég segja, að ég teldi, að æskilegt væri, að framvegis væru einnig gefnar upplýsingar um það, hvernig innheimtan gengur á slíkum gjöldum um leið og gefið er yfirlit um álagninguna.



Herra forseti. Á þskj. 100 hef ég leyft mér að bera fram fsp. til hæstv. sjútvrh. um Fiskimálaráð. Fsp. þessi er í fjórum liðum og vil ég leyfa mér að lesa hana upp, með leyfi hæstv. forseta. A–liður er þannig: „Hvaða till. og ábendingar hefur Fiskimálaráð, sem stofnað var með lögum nr. 35 1968, gert til ráðuneytis sjávarútvegsmála varðandi það alvarlega ástand, sem nú ríkir í sjávarútvegi og fiskiðnaði? b. Hvað hefur Fiskimálaráð haldið marga fundi á starfstíma sínum? c. Hvaða menn eiga sæti í Fiskimálaráði og fyrir hvaða aðila eða samtök? d. Er ætlunin að hafa samráð við Fiskimálaráð um þá heildarstefnu, sem væntanlega verður mörkuð í sjávarútvegs– og fiskiðnaðarmálum, eftir að viðhlítandi ráðstafanir hafa verið gerðar, er tryggja þessum atvinnugreinum rekstrargrundvöll?“



Herra forseti. Ég tel óþarft að lesa fsp. upp. Hv. fyrirspyrjandi hefur gert það og gert grein fyrir því, sem í henni felst. Svar mitt við þessum fsp. er svo hljóðandi: Lög nr. 35 frá 1968 um Fiskimálaráð tóku gildi í maí s.l. Þegar í byrjun júní sendi rn. þeim aðilum, sem samkv. lögum eiga að tilnefna fulltrúa í ráðið, bréf, þar sem óskað var eftir því, að þessir aðilar hver um sig, tilnefndu fulltrúa í ráðið. Nokkur bið varð á því, að tilnefningar bærust. Stafaði það fyrst og fremst af því, að fáir fundir eru haldnir í hinum ýmsu félögum og samtökum yfir sumartímann. Þrátt fyrir marg ítrekuð tilmæli og eftirrekstur, bárust tilnefningar seint og þær síðustu ekki fyrr en nú um mánaðamótin. Síðasta bréfið er dagsett 28. nóv. s.l. Vonandi hefur fsp. stuðlað að því, að það tókst að ná þeim síðustu. Í Fiskimálaráð hafa verið skipaðir eftirtaldir fulltrúar frá 1. des. 1968 til jafnlengdar 1971: Frá Sambandi ísl. samvinnufélaga Guðjón B. Ólafsson framkvæmdastjóri aðalmaður og Árni Benediktsson framkvæmdastjóri varamaður. Frá Félagi ísl. niðursuðufræðinga Birgir Þorvaldsson niðursuðufræðingur aðalmaður og Magnús Jónsson niðursuðufræðingur varamaður. Frá Félagi ísl. botnvörpuskipaeigenda Valdimar Indriðason framkvæmdastjóri aðalmaður, Þorsteinn Arnalds framkvæmdastjóri varamaður. Frá Sjómannasambandi Íslands Pétur Sigurðsson alþm. aðalmaður og Hilmar Jónsson sjómaður varamaður. Frá Félagi ísl. niðursuðuverksmiðja Richard Björgvinsson fulltrúi aðalmaður og Tryggvi Jónsson niðursuðufæðingur varamaður. Frá Farmanna– og fiskimannasambandi Íslands Ingólfur Stefánsson framkvæmdastjóri aðalmaður og Ingólfur Ingólfsson framkvæmdastjóri varamaður. Frá Fiskimálasjóði Sverrir Júlíusson alþm. aðalmaður, Sigfús Bjarnason sjómaður varamaður. Frá síldarútvegsnefnd Birgir Finnsson alþm. aðalmaður og Jón L. Þórðarson framkvæmdastjóri varamaður. Frá Samlagi skreiðarframleiðenda Ingvar V ilhjálmsson forstjóri aðalmaður, Bragi Eiríksson framkvæmdastjóri varamaður. Frá Efnahagsstofnuninni Jónas H. Haralz forstjóri aðalmaður, Jón Sigurðsson deildarstjóri varamaður. Frá Landssambandi ísl. útvegsmanna Matthías Bjarnason alþm. aðalmaður og Ágúst Flygenring útgerðarmaður varamaður. Frá Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna Gunnar Guðjónsson forstjóri aðalmaður, Björn Halldórsson framkvæmdastjóri varamaður. Frá Fiskveiðasjóði Íslands Elías Halldórsson framkvæmdastjóri aðalmaður, Guðjón Halldórsson skrifstofustjóri varamaður. Frá Sölusambandi ísl. fiskframleiðenda Tómas Þorvaldsson forstjóri aðalmaður og varamaður Jón Ármann Héðinsson alþm. Frá tveimur eftirtöldum aðilum hafa einungis borizt uppástungur um aðalmenn: Frá Seðlabanka Íslands Davíð Ólafsson bankastjóri, frá Fiskifélagi Íslands Már Elísson fiskimálastjóri. Frá Félagi ísl. fiskimjölsframleiðenda Sveinn Benediktsson framkvæmdastjóri aðalmaður, Jónas Jónsson framkvæmdastjóri varamaður. Frá Alþýðusambandi Íslands Jóhann J. E. Kúld fiskmatsmaður aðalmaður og Guðmundur H. Garðarsson viðskiptafræðingur varamaður: Ekki var talið rétt að kalla saman fund í ráðinu fyrr en allir aðilar höfðu tilnefnt fulltrúa. Var það ekki aðeins nauðsynleg kurteisi og tillitssemi við þá aðila, sem fulltrúa eiga í ráðinu, heldur og nauðsynlegt, ef starfs og árangurs átti að vænta af ráðinu sjálfu. Að sjálfsögðu mun ráðið kvatt saman til fyrsta fundar innan tíðar, þegar það hefur verið fullskipað og mun verða haft samráð við ráðið um þau málefni, sem fyrirspyrjandi nefnir í fsp., eftir því sem eðlilegt verður talið og gert er ráð fyrir í lögum.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðh. fyrir þau svör, sem hann gaf hér við fsp. minni. Þau voru glögg. Það er greinilegt, að allverulegur dráttur hefur orðið á því, að hæstv. ráðh. skipaði í Fiskimálaráð. Þann drátt vildi hæstv. ráðh. afsaka með því, að staðið hefði á því, að þeir aðilar, sem tilnefna eiga menn í ráðið, gengju frá sinni tilnefningu. Ég dreg það mjög í efa, að ráðh., sem skipunarvaldið er hjá, eigi að bíða mjög lengi eftir því, að aðilar ljúki jafn einföldu verki og því að tilnefna menn í þetta ráð, enda er beinlínis gert ráð fyrir því í 7. gr. laga, að ef einhver aðili, sem tilnefna á í ráðið, notar ekki heimild sína til tilnefningar, þá skuli ráðh. skipa í ráðið mann fyrir þann aðila. En hvað sem má segja um þann drátt, sem orðið hefur á skipan ráðsins, vil ég vænta, að þegar það loksins hefur endanlega verið gert, taki ráð þetta til starfa af miklum krafti, því að verkefnin eru næg. Ég minnist þess, að í nóv. á fyrra ári, þegar mál þetta var til umr., var talsvert um það deilt, hvort stofnun sem þessi hefði nokkrum raunverulegum tilgangi að þjóna. Ég minnist þess, að a.m.k. ein rödd úr hópi hv. stjórnarliða, hv. 3. þm. Sunnl., dró sterklega í efa, að það væri rétt að samþykkja þetta frv. Hann taldi, að slíkt 19 manna ráð yrði að engu gagni, og ég minnist þess, að efnislega lét hann að því liggja, að starfsemi þess gæti jafnvel verið hagsmunum sjávarútvegsins hættuleg. Ég skal ekki leggja dóm á deilur þeirra flokksbræðranna, hv. þm. Matthíasar Bjarnasonar, sem var aðaltalsmaður þessa frv. á þingi í fyrra, og hv. 3. þm. Sunnl. um þetta atriði. Væntanlega tekur ráðið til starfa og sú starfsreynsla, sem við fáum af því, verður væntanlega það glögg og skýr, að hún skeri úr um það, hvor þessara hv. þm. hafði á réttu að standa, sá þeirra, sem hélt því fram, að hér væri um vita gagnslausa stofnun að ræða, sem jafnvel gæti verið hættuleg hagsmunum sjávarútvegsins, eða hinn, sem taldi, að hér væri um merkt nýmæli og þarfa stofnun að ræða. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að orðlengja þetta. Ég vil endurtaka þakkir mínar til hæstv. ráðh. fyrir skýr og góð svör og vænti þess sem sagt, að Fiskimálaráð taki fljótlega til starfa.



Herra forseti. Út af svari hæstv. ráðh. við þeirri fsp., sem 2. þm. Reykn. hefur borið fram, vil ég segja, að ég tel, að það hafi gengið sorglega seint að skipa í þetta Fiskimálaráð, því að ráðh. hafði það í hendi sér að setja þessum aðilum ákveðinn frest til þess að skipa í þetta ráð. Hann gat gefið eina aðvörun um það, að þeir hefðu þurft að ljúka því fyrir ákveðinn tíma. Ef þeir hefðu ekki sinnt því, hafði ráðh. fulla heimild til þess að skipa fulltrúa í ráðið samkv. lögum. Og ég tel, að sá dráttur, sem hér hefur orðið á, sé mjög slæmur, því að ég var 1. flm. þessa frv. og flutti það af þeirri sannfæringu, að ég taldi mikið gagn að því fyrir sjávarútveginn í heild og ég hef ekki farið ofan af þeirri skoðun. Hins vegar verður auðvitað hvorki gagn að þessu máli eða öðrum, ef aldrei á að kalla menn saman til starfa. En ég vænti þess, eftir þá yfirlýsingu, sem hæstv. ráðh. gaf, að nú kalli hann ráðið saman, því að það er hans að kalla ráðið saman, en ekki þeirra annarra, sem hafa verið skipaðir í það. Ég tel, að verkefni séu næg framundan og það er auðvitað mjög mikið komið undir því, hvernig tekst til með að kjósa framkvæmdanefnd, sem 8. gr. laganna gerir ráð fyrir, enda munu störfin hvíla á henni að verulegu leyti og hún sker úr um hvort þetta ráð og þessi hugmynd, sem felst í þessum lögum, verður til framdráttar sjávarútvegi eða ekki. Ég vænti þess því fastlega eftir þetta svar hæstv. ráðh., að það muni ekki líða á löngu, að hann kalli ráðið saman.



Herra forseti. Ég get fallizt á það með hv. fyrirspyrjanda og hv. 4. þm. Vestf., að sá dráttur, sem orðið hefur á fyrstu samkomu Fiskimálaráðs, er til baga. En ég var þeirrar skoðunar þegar í upphafi, að þar sem fyrir lágu skýr svör allra aðila um, að þeir mundu tilnefna í ráðið og vildu taka þátt í því, þótt einhver dráttur yrði á endanlegri afgreiðslu þessara aðila, að þá bæri mér ekki að hefja störf þessa ráðs með því að nota mér heimild 7. gr. Ég hefði talið það illa af stað farið, ef taka hefði átt þann rétt af aðilum, sem hafa yfir þúsundum meðlima að ráða, jafnvel tugþúsundum meðlima, ef taka hefði átt þann rétt af þeim, einungis vegna þess, að yfir sumartímann er erfitt að ná saman fundum til að taka slíkar ákvarðanir. Ég hefði talið það rangt af stað farið. Það hefði jafnvel kippt hugsanlegum samvinnugrundvelli og samvinnuvilja burtu, sem þó er nauðsynlegt að sé í slíku ráði. Ef þessi réttur hefði verið tekinn af, þó að formgallar hefðu verið á því, að aðilar gætu endanlega gengið frá tilnefningu sinna fulltrúa, er hætt við, að svo hefði orðið. Það voru það mikilvægir aðilar og stór fjöldasamtök, sem þarna áttu hlut að máli og dróst hjá að tilnefna, að ég hefði talið, að starfsgrundvöllur ráðsins væri mun veikari, ef ráðh. hefði gripið þar inn í til þess að skikka sjálfur fram fulltrúa, án þess að samráð yrði við þessa aðila haft.



Herra forseti. Ég hef leyft mér á þskj. 115, lið 2, að beina svo hljóðandi fsp. til hæstv. sjútvrh. um Aflatryggingasjóð sjávarútvegsins: „l. Hvað líður endurskoðun laga um Aflatryggingasjóð sjávarútvegsins? 2. Hverjar voru greiðslur sjóðsins árið 1967 og árið 1968 til 30. nóv.? 3. Hvernig öfluðust tekjur í ofantaldar greiðslur?“ Ég vil vitna hér í þáltill., sem hv. Alþ. samþ. 31. marz 1965, en hún hljóðar svo, með leyfi forseta: „ Alþ. ályktar að fela ríkisstj. að skipa 7 manna n. til að endurskoða lög nr. 77 28. apríl 1962 um Aflatryggingasjóð sjávarútvegsins og gera till. um breytingar, eftir því sem henni þykir ástæða til. Formann skal skipa án tilnefningar, en aðra nm. samkvæmt tilnefningu Fiskifélags Íslands, Alþýðusambands Íslands, Sjómannasambands Íslands, Farmanna– og fiskimannasambands Íslands, Landssambands ísl. útvegsmanna og Félags ísl. botnvörpuskipaeigenda, einn frá hverjum aðila. N. skal sérstaklega gera sér far um að kynna sér skoðanir útvegsmanna og sjómanna í einstökum landshlutum varðandi málið og reynslu þeirra af starfsemi Hlutatryggingasjóðs og Aflatryggingasjóðs.“ Nú er það öllum vel kunnugt, sem við sjávarútveg fást, hversu þýðingarmikið hlutverk Aflatryggingasjóður hefur leyst af hendi og einmitt núna, þegar afli minnkaði, reyndi verulega á greiðslugetu sjóðsins. Það hefur æ ofan í æ komið fram í fundahöldum sjómanna og útvegsmanna, að þeir væru óánægðir með, að þessari endurskoðun skuli ekki ljúka. Enda er það vægast sagt furðulegt, að það skuli taka meira en 3 ár að komast að niðurstöðu í jafn þýðingarmiklu máli og hér er um að ræða, þótt það sé vitað mál, að skoðanir um þessi mál eru nokkuð skiptar innbyrðis eftir landshlutum, eins og gengur og gerist. Engu að síður er starfsemi þessa sjóðs svo mikilvæg og sérstaklega þegar hallar á í rekstri sjávarútvegsins, að ekki má endalaust geyma þessa endurskoðun og það mun sannarlega reyna á getu sjóðsins um áramótin, þegar gert verður upp við skipshafnir. Þess vegna fannst mér vel tímabært að ýta við þessari endurskoðunarnefnd og vita, hvort ekki væri hægt að fá niðurstöðu í þessu máli.



Herra forseti. Ég hef óskað eftir því við Aflatryggingasjóð, að hann svaraði efnislega þessari fsp., og geri ég hans svör að mínum, en þau eru svo hljóðandi: 1. Endurskoðun laga sjóðsins hefur dregizt á langinn af ýmsum ástæðum. Málið er yfirgripsmikið, en jafnframt viðkvæmt og skoðanir skiptar um núgildandi lög og á hvern hátt ber að breyta þeim, bæði meðal útvegsmanna og sjómanna sjálfra. Eru skoðanir þessar einnig að miklu leyti ríkjandi meðal fulltrúa þessara aðila í n., sem að þessari endurskoðun vinnur. Svo sem kunnugt er, eiga sæti í n. alls 7 menn, tveir fulltrúar samtaka útvegsmanna og sjómanna, hvorra um sig, einn fulltrúi yfirmanna, einn tilnefndur af Fiskifélaginu og formaður, sem er skipaður af ráðh. Mikil vinna hefur verið lögð í ýmsa undirbúningsvinnu og eru nm. sammála um ýmsar brtt. við núgildandi lög. Um aðrar breytingar, sem margar hverjar má kalla veigamiklar, eru nokkuð skiptar skoðanir og jafnvel alldjúpstæður ágreiningur. N. reynir að sjálfsögðu að ná eins víðtækri samstöðu og kostur er og mun skjótlega geta skilað áliti. 2. Greiðslur úr sjóðnum hafa verið sem hér segir: Í togaradeild 1966 19.1 millj. Á árinu 1967 voru í togaradeild greiddar 10.1 millj. Í almennu deildinni voru árið 1966 greiddar 20.5 millj. og vegna ársins 1967 49.2 og aftur á þessu ári 17.7 millj. og 32.4 millj. vegna ársins 1968. Í síldveiðideildinni voru greiddar árið 1966 5.3 millj., en árið 1967 fyrst 25.3 millj. og síðar 17.5 millj. og á árinu 1968 31 millj. Samtals er þetta á árinu 1966 44.9 millj. og tvær tölur eru fyrir árið 1967, sú fyrri 74.5 millj. og hin síðari 45.3 millj. Á þessu yfirstandandi ári til 30. nóv. s.l. hafa verið greiddar 63.4 millj. Enn er ólokið greiðslum vegna sumar– og haustúthalds 1968, nema þá aðeins sumarsíldveiðanna. Áætla má bætur vegna annars sumarúthalds, þ.e. til 15. sept. 1968 samtals um 17 millj. kr. Útlit er einnig fyrir töluverðar bætur vegna haustúthaldsins, en þær eru enn óvissar. 3. Tekjur ársins 1967 voru sem næst 69.3 millj. kr., þar af framlag úr ríkissjóði 23.1 millj. Nákvæm sundurliðun er enn ekki fyrirliggjandi frá ríkisbókhaldinu. Tekjur ársins 1968 eru ekki endanlega þekktar. Auk þess breytir gengisbreytingin tekjuáætluninni töluvert. Fyrir gengisbreytinguna var haldið með nokkru öryggi, að þær mundu nema 60–62 millj. kr., þar af ríkissjóðsframlag 14–16 millj. Samkv. fjárl. 1968 var ríkissjóðs framlag skert um þriðjung. Eins og sjá má á ofangreindum tölum, hefur allmikið gengið á innistæður Aflatryggingasjóðs.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðh. fyrir þetta yfirlit. Þó að maður nái ekki öllum þessum tölum, sem hann las upp, þá er augljóst, að hér hefur breytzt til hins verra, þ.e.a.s. síldveiðideildin hefur orðið að taka á móti nær 4 tugum millj. til greiðslu á hlutum sinna skipshafna, en árið 1965 voru aðeins 5.3 millj. greiddar en 1967 nærri 40 millj. Og í ár er örugglega augljóst mál, að síldveiðideildin mun hafa þörf fyrir miklar greiðslur. Það er því augljóst mál, að bráð nauðsyn er, að þessari endurskoðun verði flýtt og ef n. sem slík getur ekki komið sér saman um sameiginlegar till., verður að leggja endurskoðunina fyrir Alþ. Það hlýtur að vera undarlegt, ef Alþ. ályktar, að lög eigi að endurskoða, að það megi dragast endalaust. Það finnst mér alveg furðulegt, jafn mikilvæg lög og hér er um að ræða. Hvernig fer fyrir skipshöfnum, ef þær fá ekki greiddan hlut sinn, þegar aflabrestur er eins gífurlegur og núna, ef þessi sjóður bregzt? Það verður ekki skemmtilegt fyrir jólin eða um áramótin fyrir þær skipshafnir. Þess vegna er það brýn nauðsyn, að lög um Aflatryggingasjóð sjávarútvegsins verði endurskoðuð og niðurstaðan verði lögð fyrir Alþ. hið fyrsta. Það segir í svari hæstv. ráðh., að n. muni skjótlega skila niðurstöðum, og ég vænti þess, að hér séu ekki orðin tóm, að efndirnar komi fram hið fyrsta.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að spyrja hæstv. sjútvrh., hvað líði störfum fiskiðnskólanefndar, sem sjútvrh. skipaði 27. nóv. 1967 samkv. þál. frá 30. apríl 1964.



Herra forseti. Í des. 1966 skilaði n., sem skipuð var samkvæmt þál. um fiskiðnskóla frá 30. apríl 1964 áliti um fiskiðnskóla á Íslandi. Í áliti n. er gert ráð fyrir, að skólinn verði staðsettur á Suðvesturlandi. Hann verði í eigin húsakynnum, þar sem aðstaða verði til bóklegrar og verklegrar kennslu. Skólatími verði full tvö ár, þ.e. verkleg þjálfun í þrjá mánuði í upphafi skólatímans og þrjá mánuði á milli bekkja. Kostnaður við skólann skal greiddur úr ríkissjóði og fái nemendur ókeypis skólavist. Í álitinu kemur fram, að nm. telja nauðsynlegt, að skólinn starfræki fiskvinnslustöð með fullkomnum fiskvinnsluvélum, þar sem verkun sem flestra fiskafurða geti farið fram. Bendir n. á aðstöðu, sem fyrir er í húsakynnum Rannsóknastofnunar sjávarútvegsins að Skúlagötu 4, og telur það vera húsnæði, sem nota mætti fyrst í stað, enda verði tryggt, að skólinn komist svo fljótt sem við verður komið í eigin húsakynni. N. telur, að nauðsynlegt sé, að skólinn reki heimavist og mötuneyti til að jafna aðstöðu þeirra, sem skólann sækja. Þar sem engin áætlun var í grg. n. um kostnað við stofnun og rekstur skólans, var Sveini Björnssyni framkvstj., Erni Marinóssyni fulltrúa og Jóni L. Arnalds deildarstjóra falið að semja fjárhagsáætlun fyrir fiskiðnskólann. Könnuðu þeir, hvaða hugmyndir lægju fyrir um starfsemi slíks skóla. Skoðanir manna um uppbyggingu og starfsemi slíks skóla virtust mjög ólíkar. Var þá sérstaklega kannaður hugur nm., sem upphaflega nál. sömdu. En aðrir töldu hins vegar nauðsynlegt, að skólinn hæfi starfsemi í eigin húsnæði og ræki fiskvinnslustöð ásamt útgerð o.s.frv., eins og fyrr er greint. Voru menn almennt ósammála um upphaflegan nemendafjölda. Þeir þremenningarnir skiluðu fjárhagsáætlun um fiskiðnskóla í desembermánuði s.l., og var í fjárhagsáætluninni tekið tillit til allra þeirra hugmynda, sem fram höfðu komið og gert ráð fyrir mörgum valkostum. Í fjárhagsáætlun í fyrra er gert ráð fyrir ýmsum skólagerðum, allt frá einni bekkjardeild á ári, þar sem nýir nemendur eru innritaðir annað hvert ár og miðað er við að nota eingöngu þá aðstöðu, sem til staðar er að Skúlagötu 4, og allt til þess, að bekkjardeildir væru 4, 2 í hvorum árgangi. Skólinn væri í eigin húsakynnum og með heimavist og mötuneyti, svo sem upphaflega nál. gerði ráð fyrir og hann mundi starfrækja fiskiðjuver og útgerð. Rekstrarkostnaður ódýrasta valkostsins reyndist vera 2.2 millj. kr. Í framhaldi af þessum till. hefur rn. nú í haust ákveðið að stofna til fiskiðnaðarnámskeiða í húsakynnum Rannsóknastofnunar sjávarútvegsins að Skúlagötu 4, sem miðað er við, að orðið gæti grundvöllur að fiskiðnskóla. Hefur rn. falið dr. Þórði Þorbjarnarsyni forstjóra Rannsóknastofnunar fiskiðnaðarins að hafa yfirumsjón með skipulagningu og stofnsetningu þessara námskeiða. Sigurður B. Haraldsson fyrrv. framkvæmdastjóri Ferskfiskeftirlitsins hefur verið ráðinn til að undirbúa námskeiðin, semja starfs– og skipulagsáætlun og veita þeim forstöðu. Við stofnun og rekstur námskeiðanna verður leitað til fiskmatsstjóra, samtaka framleiðenda sjávarafurða og annarra stofnana sjávarútvegsins, eftir því sem við á og þörf verður á talin. Í húsi Rannsóknastofnunar sjávarútvegsins að Skúlagötu 4 er fyrir hendi aðstaða fyrir verklega og bóklega kennslu, þar sem Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins er staðsett. Forstjóri stofnunarinnar, dr. Þórður Þorbjarnarson, telur, að lítill skóli mundi ekki há starfsemi stofnunarinnar að öðru leyti eða trufla þau rannsóknarstörf, sem unnin eru á vegum hennar. Verður að telja æskilegt, að skóli sem þessi fengi að mótast í slíkum húsakynnum, a.m.k. áður en ráðizt yrði í mikla fjárfestingu og hann mundi væntanlega njóta góðs af nánum tengslum við rannsóknastofnanir sjávarútvegsins. Ef úr því yrði, að skólinn yrði starfræktur áfram og stækkaður, væri e.t.v. hugsanlegt, að hann fengi eitthvað af því húsnæði, sem ríkisútvarpið hefur nú til afnota að Skúlagötu 4. Ljóst er þó, að húsnæðið að Skúlagötunni mundi ekki vera nægilegt til langframa. Ef skólinn héldi áfram að þróast að vissu marki og starfræksla hans að aukast, yrði óhjákvæmilegt, að hann kæmist í eigin húsakynni, sem yrðu þá rúm.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðh. fyrir svarið. Það virðist koma í ljós, að fiskiðnskólanefndin hafi skilað áliti fyrir um það bil tveimur árum, enda eru 4 ár síðan n. var skipuð og eftir svari ráðh. hefur n. skilað ákveðnum till. um það, hvernig slíkur skóli skuli starfa. En síðan virðist eins og hæstv. ráðh. hafi ekki verið ánægður með það álit, sem þarna hefur komið fram og telji, að það þurfi að fara aðrar leiðir, en í nál. segir, eða svo skilst mér. Að vísu hef ég ekki séð þetta nál. og get því ekki fullyrt um þetta, en æskilegt hefði verið, að ég og aðrir þm. hefðum fengið aðstöðu til þess að sjá, hvernig n. gengur frá þessu máli í sínu áliti. Ég álít, að það hefði þurft að kanna það miklu betur, hvort ekki sé rétt að fara þá leið sem n. leggur til, því að hún var til þess valin að kanna þetta mál og finna á því heppilegustu lausnina og í n. voru einmitt menn bæði frá fiskiðnaðinum og ýmsum stofnunum sjávarútvegsins og þannig þeir fulltrúar, sem áreiðanlega þekkja þetta mál hvað bezt. En sem sagt, mér sýnist, að þetta mál sé komið í hendur ríkisstj. og það væri eðlilegt að hefja framkvæmdir og einmitt svo myndarlegar, að það sé tekið undir þær till., sem n. virðist hafa gert. Þar er till. um stofnun fiskiðnskóla eða skóla, sem á að mennta fiskvinnslufræðinga, ef svo mætti segja. Þetta eru ekki neinir hálærðir menn, heldur menn, sem eru færir um það að gegna verkstjórastörfum og vera framkvstj. í fiskiðjuverum. Og það er alveg augljóst mál, að það er mikil þörf fyrir slíkan skóla og e.t.v. meiri þörf fyrir slíkan skóla en marga aðra, sem við erum að stofna. Íslendingar eru fiskveiðaþjóð og við vitum, að aðalundirstaða efnahagslífsins er fiskurinn. Það er fiskurinn og fiskafurðirnar. Þannig er það og ég hygg, að svo muni verða um mjög langa framtíð og ég hygg líka, að það sé eitt af okkar stærstu verkefnum að nýta sjávaraflann sem bezt. Við getum ekki einhliða lagt áherzlu á veiðimennskuna, ekki það að auka sífellt aflann, þó að það kunni að vera eðlilegt líka, en fyrst og fremst á aukinn fiskiðnað og á nýtingu aflans. Við verðum að auka verðmæti sjávaraflans. Þannig hygg ég, að við munum vinna bezt að framförum í atvinnumálum. Og það á að vera eitt aðalatriðið í okkar stefnu í atvinnumálum, að slíkt sé gert. Ég vil því hvetja mjög til þess, að þetta mál verði ekki látið niður falla, heldur verði það enn athugað, hvað sú n., sem um þetta fjallaði, hafði um þetta að segja, því að ég hygg, að þeir menn, sem um það fjölluðu, hafi haft bezta þekkingu á því og getað lagt það til, sem við ættum eftir að fara.



Herra forseti. Á þskj. 100 hef ég ásamt hv. 5. þm. Austf. og hv. 6. þm. Norðurl. e. leyft mér að flytja fsp. til hæstv. landbrh., sem er svo hljóðandi: „l. Hvað hefur gengistap Áburðarverksmiðju ríkisins numið háum fjárhæðum í íslenzkum kr. frá og með árinu 1960 til þessa dags? 2. Hvað kemur verð á áburði frá Áburðarverzlun ríkisins til með að hækka mikið í prósentum miðað við íslenzka krónu vegna gengisbreytinga 1967 og 1968?“



Herra forseti. Um er spurt: „Hvað hefur gengistap Áburðarverksmiðju ríkisins numið háum fjárhæðum í íslenzkum kr. frá og með árinu 1960 til þessa dags?“ Því er til að svara: Árið 1960 34.443.457 kr., árið 1961 7.120.629 kr., 1967 11.015.585 kr., árið 1968 23.321.889 kr., eða alls 75.901.892 kr. Erlendar skuldir Áburðarverksmiðjunnar nú eru: Alþjóðabankinn 5 millj. 853 þús., Import–Export-banki 60 millj. 363 þús., eða 66 millj. 216 þús. Þá er það liður nr. 2: „Hvað kemur verð á áburði frá Áburðarverzlun ríkisins til með að hækka mikið í prósentum miðað við íslenzka krónu vegna gengisbreytinga 1967 og 1968?“ Það er vitanlega erfitt að svara þessu, vegna þess að áburðurinn hefur ekki verið verðlagður enn og þess vegna ekki hægt að reikna þetta nákvæmlega út í krónum. En ef við tökum þetta svona nokkurn veginn, þá má komast nærri þessu. Gengistap Áburðareinkasölu ríkisins hefur orðið 49 millj. 316 þús. kr., vegna þess að það var ógreiddur áburður, þegar gengisbreytingin varð og innfluttar birgðir hafa numið 5 millj. 311 þús., sem hefur verið dregið frá, og er þá raunverulegt gengistap einkasölunnar 44 millj., sem stjórn Áburðarverksmiðjunnar hefur tekið að láni fyrir hönd Áburðareinkasölunnar hjá Seðlabankanum. Ef gert væri ráð fyrir, að þetta væri greitt á 5 árum og gengistap Áburðarverksmiðjunnar verði sett inn í áburðarverðið, aðeins sem nemur vöxtum, en afborganir settar inn í fyrningu, eins og yfirleitt hefur verið, þá verður hækkunin um 12 millj. kr. sem kæmi til með að dreifast á áburðinn á þessu ári. Gert er ráð fyrir, að Kjarninn verði um 25 þús. tonn eða 500 þús. sekkir og innfluttur áburður 37 þús. tonn eða 752 þús. sekkir, samtals 1.257 þús. sekkir. Þá mætti reikna út, hver hækkunin yrði á sekk. Við getum kannske líka gert okkur nokkurn veginn grein fyrir því, hvað þetta væri í prósentum. 1968 var innfluttur áburður seldur fyrir 160 millj. kr. og Kjarni fyrir 112 millj. eða samtals 272 millj. Nú vil ég endurtaka, að ég veit ekki, hver hækkunin verður á næsta vori. En ef við segðum, að það væri til jafnaðar 30%, sem mér finnst fullmikið, en segjum það til jafnaðar og þegar Kjarni kemur líka inn í dæmið, þá væri salan um 350 millj. á næsta vori og þá væri þetta ca. 30% hækkun. Ég ætla, að þetta sé e.t.v. fullnægjandi svar við þeim fsp., sem hér er um að ræða og mér verði virt til vorkunnar, þótt ég geti ekki sagt nákvæmlega, hver hækkunin verður í prósentum, á meðan ekki er vitað, hvert áburðarverðið verður á næsta vori.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðh. fyrir svör hans, svo langt sem þau ná. Við svar hans við fyrra liðnum hef ég engar aths. að gera, en það var aftur óljósara svarið við síðari liðnum. Í fyrsta lagi vil ég segja um það svar, að það hlýtur þó að vera augljóst, hvað áburðarverðið 1967 hækkaði vegna gengisbreytingarinnar, því að það er þekkt stærð og hefði verið auðvelt að reikna það út. Hins vegar má vera, að ekki liggi enn fyrir verð útreikningar fyrir næsta ár og þess vegna sé ekki svo auðvelt að reikna þetta út. Út af því, sem hæstv. ráðh. sagði um skuld þá, sem var hjá Áburðareinkasölunni, þegar gengisbreytingin var gerð, vil ég leyfa mér að gera til hans viðbótarfsp., hvort það sé ekki rétt, að það hafi verið leitað til hæstv. ríkisstj. um möguleika á því að fá lán til þess að greiða þessa fjárhæð, áður en gengisbreytingin varð, því að hún mun hafa fallið í gjalddaga rétt eftir gengisbreytinguna og hvernig hafi þá staðið á því, að ríkisstj. gat ekki fengið lán hjá Seðlabankanum fyrir gengisbreytinguna eins og nokkrum dögum síðar. Er það ekki rétt, að það sé tekið fram af hálfu Seðlabankans og sé skilyrði fyrir láninu, að þessu verði dreift á áburðinn, en ekki greitt á annan hátt? Þetta langar mig að fá upplýst, vegna þess að svar hæstv. ráðh., sem kom að þessu, var mjög óljóst.



Herra forseti. Hv. þm. vildi fá að vita, hver hækkunin hefði orðið á áburðinum 1968 vegna gengisbreytingarinnar 1967. Það er hægt að svara því. Gengistapið var þá 11 millj. og 15 þús. og þetta er lán í Alþjóðabankanum og Export–Import–bankanum, annað lánið með 2.5% vöxtum og hitt með 4.75% vöxtum. Ef þessu verður deilt jafnt og sagt, að það væru 3.5% af 11 millj., þá eru vextirnir tæplega 400 þús. kr., en það eru aðeins vextirnir, sem voru látnir ganga inn í áburðarverðið. Það eru 400 þús., en salan á áburði á þessu ári var 272 millj. og þá er auðvelt að finna út, hvaða prósenta þetta er. Um hitt atriðið vil ég segja, að í því skuldabréfi, sem stjórn Áburðarverksmiðjunnar skrifaði undir fyrir hönd Áburðareinkasölunnar, ætla ég að það hafi verið skilyrði að þetta gengistap yrði greitt með því að leggja það á áburðarverðið. Ég held, að það sé alveg rétt. En þetta skuldabréf hef ég reyndar ekki séð, en ég held, að það sé alveg öruggt, að þetta skilyrði sé þar. Um hitt atriðið, hvort ríkisstj. hafi ekki verið beðin um að útvega lán fyrir hönd Áburðareinkasölunnar til þess að borga áburðinn fyrir gengisbreytingu, þá get ég játað, að þetta kom til tals, en það var nokkru áður en gengisbreytingin varð, sem þegar höfðu orðið nokkrar takmarkanir um niðurfærslu gjaldeyris í bönkum, - að þær reglur voru settar í bönkunum að greiða aðeins það, sem væri gjaldfallið. Víxlar Áburðareinkasölunnar gjaldféllu hins vegar ekki fyrr en 30. nóv. Og af hverju var gjalddaginn miðaður við 30. nóvember? Það var vegna þess, að þá gerðu þeir aðilar, sem keyptu áburð á s.l. vori, ráð fyrir því að hafa möguleika til þess að greiða áburðinn. Þetta er ástæðan fyrir því, að það var ekki yfirfært fyrir gengisbreytinguna, að þeir, sem höfðu fengið áburðinn í vor, voru ekki tilbúnir til þess að greiða hann fyrr en þetta. Það má vel vera, að ríkisstj. hefði átt að grípa þarna í taumana og hlaupa undir baggann og lána þessum fyrirtækjum til þess að losna við gengistapið. En þetta er náttúrlega ekki svo einfalt. Það voru margir, sem sóttu á um yfirfærsluna í bönkunum, þegar grunur lék á, að gengisbreyting væri í vændum og ég held, að það sé ekkert undarlegt, þótt settar hafi verið reglur í bönkunum um það að binda yfirfærslurnar við það, sem gjaldfallið var. Ef það hefði ekki verið gert, hefði verið erfitt að stjórna þessum málum. Þá hefði einhver talað um, að það væri misrétti í frammi haft. Ég ætla, að þetta séu nægilegar skýringar.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja mál mitt eða fara að blanda öðrum málum inn í þessar umr. Ég vil aðeins undirstrika, að ég tel, að sá skilningur minn sé réttur, að lán Seðlabankans verði allt að greiðast af áburðarverðinu á næstu 5 árum, og í öðru lagi hefði verið farsælla og eðlilegra, að ríkisstj. hefði getað útvegað lán hjá Seðlabankanum nokkrum dögum fyrir gengisbreytinguna, eins og henni tókst eftir gengisbreytinguna. Það munaði miklu í áburðarverðinu.



Herra forseti. Ég held, að það sé óhætt að fullyrða, að eitt af því, sem veldur forustumönnum atvinnufyrirtækja mestum áhyggjum nú, sé rekstrarfjárskorturinn. Menn hafa varla á undanförnum veltiárum komið svo saman á stéttarþingum, að þeir hafi ekki ályktað um þennan bölvald atvinnulífsins og gildir einu, hvort teknar eru fram ályktanir útvegsmanna, bænda, iðnrekenda eða yfirleitt hvers konar atvinnurekenda, sem vera skal. Þá hljóta menn að minnast fjölmargra ályktana frá aðalfundum ýmissa fyrirtækja, hlutafélaga jafnt sem samvinnufélaga, þar sem því er lýst, hvílíkur þrándur í götu fjárskorturinn hafi verið í rekstri þeirra. Þessar ályktanir hafa heldur engan veginn verið tilefnislausar. Ástandið hefur vissulega verið slæmt í mörgum fyrirtækjum af þessum sökum, það vita áreiðanlega allir, sem hér eru inni. En hvernig ætla menn þá, að umhorfs sé í þessum málum nú, eftir að verð á erlendum gjaldeyri hefur með einu pennastriki verið hækkað um hvorki meira né minna en 54%, og raunar um 100% á einu ári? Ég hygg, að hver og einn geti svarað því sjálfur, hvernig slíkur kostnaðarauki komi við þann atvinnurekstur, sem fyrir hækkunina var sárþjáður af fjármagnsskorti. Það þarf áreiðanlega ekki að lýsa því hér. Því er haldið fram með nokkrum þunga, að gengislækkunin tryggi atvinnuvegunum heilbrigðan rekstrargrundvöll, rétt eins og Íslendingar séu í fyrsta skipti að kynnast þvílíkum ráðstöfunum. Rétt er þó auðvitað, að þau fyrirtæki, sem framleiða vörur til útflutnings, fá fleiri krónur fyrir þær afurðir, sem aðrar þjóðir kaupa af þeim, samkeppnisaðstaða innlends iðnaðar batnar eitthvað gagnvart innfluttri vöru og bændur fara kannske eitthvað nær því að fá verðlagsgrundvallarverðið vegna hækkunar á því, sem þeir selja út. En allt er þetta þó vitanlega því skilyrði bundið, að atvinnurekendurnir komi starfseminni í gang. Það stoðar lítið fyrir íslenzka útgerðarmenn, að verðið sé hátt á fisknum í sjónum, ef þeir komast ekki út til að veiða. Það hefur lítið gildi fyrir iðnrekendur, að verð innfluttrar vöru hækkar hér á landi, ef þeir geta ekki framleitt vörur vegna rekstrarfjárskorts til að mæta samkeppninni eða til þess að taka þátt í samkeppninni. Þetta finna fleiri en framsóknarmenn. Meira að segja hefur eitt stjórnarblaðið nýlega lýst ástandinu þannig, að það væri eins og búið væri að láta benzín á tankinn, en rafhlaðan væri tóm og því kæmist vélin ekki í gang. En á meðan vél atvinnulífsins kemst ekki í gang, vegna þess að neista fjármagnsins vantar, fellur vinnan niður og atvinnuleysið gengur í garð. Nýlega héldu útvegsmenn þing. Þeir ályktuðu eitt og annað, eins og gengur, m.a. ályktuðu þeir að skora á ríkisstj. og stjórnir bankanna að stuðla að því, að eftirfarandi ráðstafanir verði gerðar í lánamálum útvegsins: „a) Að Seðlabanki Íslands láni fiskverkendum út á afurðir þeirra 70% af áætluðu söluverði varanna og að viðskiptabankarnir láni til viðbótar sem svarar 30% af Seðlabankaláninu. Telur fundurinn, að þessi lágmarkslán séu alger forsenda þess, að fiskvinnslustöðvarnar geti greitt vinnulaun og hráefni jafnóðum. b) Að rekstrarlán til fiskiskipa verði hækkuð í samræmi við tvær síðustu gengisbreytingar. Telur fundurinn, að núverandi upphæð rekstrarlána sé algerlega ófullnægjandi til að búa báta á veiðar og standa í skilum með andvirði veiðarfæra, olíu og viðhalds bátanna, þar eð alls staðar er nú krafizt staðgreiðslu. c) Að útvegsmönnum verði veitt hagstæð lán til langs tíma til greiðslu á lausaskuldum. Skuldir þessar eru víða orðnar svo miklar, að ómögulegt er að halda áfram eðlilegum viðskiptum við þjónustufyrirtæki og aðra aðila, ef jafnframt eigi að forða skipunum frá fjárnámum og uppboðum af þeim sökum.“ Skömmu áður hélt Alþýðusamband Íslands þing og gerði nokkrar ályktanir, eins og þar er venja, mig minnir, að þær væru aðallega 9. Ein þeirra fjallar um, að gerðar séu víðtækar ráðstafanir til stuðnings atvinnuvegum landsins og megináherzla lögð á eflingu útflutningsatvinnuveganna og í því sambandi er bent á ýmis gjöld, sem þingfulltrúar samþykktu, að stefna bæri að, að létta af atvinnuvegunum og fer ég ekki nánar út í það að svo stöddu. En í annarri ályktuninni segir, að skuldamál atvinnuveganna verði tekin til rækilegrar athugunar og ráðstafanir gerðar til að létta skuldabyrði atvinnufyrirtækja, svo að þau geti búið við viðunandi rekstrargrundvöll. Hér hef ég vitnað til tveggja stærstu samtakanna, annars vegar atvinnurekenda og hins vegar launþega. Báðum þessum aðilum er ljóst, eins og öllum hlýtur að vera ljóst, að atvinnuvegirnir þurfa aðstoð, en þeir benda að nokkru á sína leiðina hvor. L.Í.Ú. bendir á, að afla þurfi meira fjármagns, A.S.Í. bendir hins vegar á, að til viðbótar því séu kannske aðrar leiðir, sem til greina komi, niðurfærsluleiðir. En hvaða skoðun, sem menn hafa á þessum leiðum, þá er ljóst, að þetta er sú spurning, sem heitast brennur í dag: Hvað verður gert í rekstrarfjármálum atvinnuveganna? Hæstv. ríkisstj. hefur lækkað gengið og aukið þar með tilkostnað atvinnuveganna. Hins vegar hafa ekki enn komið frá henni till. um þá spurningu, sem hér er borin fram og ég hygg, að mörgum muni leika forvitni á að heyra svar við henni.



Herra forseti. Ríkisstj. er vissulega ljóst, hve mikil áhrif erfiðleikar í lánsfjármálum hafa haft á rekstrarstöðu atvinnuveganna. Hins vegar er nauðsynlegt að gera sér grein fyrir því, að lánsfjárskorturinn er að mestu leyti bein afleiðing þeirra efnahagsáfalla, sem þjóðarbúið hefur orðið fyrir. Hinn mikli hallarekstur sjávarútvegsins hefur valdið vaxandi skuldasöfnun við bankana, jafnframt því sem aukning innlána í bönkum hefur farið mjög minnkandi og á hinn almenni tekjusamdráttur vafalaust meginþátt í því. Síðustu tölur, sem liggja fyrir um inn– og útlán banka og sparisjóða, miðast við októberlok, en samkvæmt þeim var útlánaaukningin frá áramótum til loka okt. 1.028 millj. kr., en aukning innlána aðeins 378 millj. kr. Meginhlutinn af hinum mikla mismun útlána og innlána var jafnaður með skuldaaukningu bankanna gagnvart Seðlabankanum. Skuldaaukning bankanna við Seðlabankann jókst enn í nóv., en samkvæmt reikningum Seðlabankans hafði staða innlánsstofnana rýrnað gagnvart Seðlabankanum um 753 millj. kr. frá áramótum til loka nóv. Af þessum tölum er ljóst, að rekstrarfjárskorturinn stafar ekki af því, að þrengt hafi verið um útlán úr Seðlabankanum, því að raunverulega hefur meginhluti útlánaaukningarinnar á árinu komið frá honum. Sýnir þetta bezt, að það eru erfiðleikar atvinnuveganna og minnkun sparifjjár aukningarinnar, sem lánsfjárskortinum hafa valdið, en einmitt af þeim ástæðum eru vandamálin miklu torleystari, en vera mundi, ef eingöngu væri um íhaldssemi lánastofnana að tefla. Gengisbreyting sú, sem nýlega var framkvæmd, var gerð í þeim tilgangi að leysa það grundvallarvandamál, sem hér er við að etja og skapa skilyrði til þess, að hægt verði að endurreisa fjárhag atvinnurekstrar og tryggja atvinnu. Fyrstu áhrif gengisbreytingarinnar á fjárhag margra fyrirtækja eru engu að síður neikvæð, vegna þess að hún hefur í för með sér miklar hækkanir á erlendum vörum, er krefjast aukins rekstrarfjár, ef fyrirtæki eiga að geta notað þau tækifæri til framleiðsluaukningar, sem gengisbreytingin skapar. Ríkisstj. er ljóst, að mikla nauðsyn ber til þess að reynt verði að leysa þetta vandamál, eftir því sem frekast er unnt. Hafa rekstrarfjárvandamálin verið rædd bæði við viðskiptabankana og stjórn Seðlabankans. En á vegum hans er nú unnið að því að kanna, hvaða aðgerðir séu framkvæmanlegar til lausnar þessu vandamáli og hefur í þessum viðræðum komið fram, að bankastjórn Seðlabankans er ríkisstj. sammála um það, að óhjákvæmileg sé enn frekari útlánaaukning bankans á næstu mánuðum, til þess að gengisbreytingin geti náð tilgangi sínum. Sérstaklega verður nauðsynlegt að auka afurðalán til útflutningsframleiðslunnar, en einnig eru þegar ráðgerð sérstök útlán til fyrirtækja, sem orðið hafa fyrir mestum áföllum vegna gengistaps á stuttum vöruskuldum erlendis. Er þess að vænta, að ekki líði á löngu, áður en unnt er að taka frekari ákvarðanir til að létta þau miklu lánsfjárvandamál, sem íslenzkur atvinnurekstur á nú við að búa.



Herra forseti. Út af svari hæstv. forsrh. vil ég í fyrsta lagi fagna því, að ríkisstj. hefur gert sér ljóst, að nú þurfi að auka útlán til atvinnufyrirtækjanna af þeim ástæðum, sem ég rakti í fyrri ræðu minni. Mér er það algerlega ljóst, að rekstrarfjárþörf og skortur fyrirtækjanna stafar ekki af því, að Seðlabankinn hafi þrengt um útlán, enda væri nú annað hvort. Rekstrarfjárskorturinn stafar af gengisfellingunni, eins og hæstv. forsrh. sagði. Og ég tel augljóst, að útlánastefnu hæstv. ríkisstj. hljóti nú að verða breytt, enda væri að öðrum kosti ekkert samræmi í henni. Undanfarin ár höfum við fengið að hlýða á það hér, að það væri hygginna manna háttur og hagfræðilega rétt að draga úr fjármagnsútlánum, þegar þensluár væru í þjóðfélaginu. Við skulum láta það liggja á milli hluta, hvernig þessi kenning út af fyrir sig stenzt. En það er augljóst, að rökrétt afleiðing og ályktun af þessari kenningu hlýtur að vera sú, að þegar í ári þrengir, eins og nú hefur gert, séu viðbrögðin að auka útlánin. Og það hlýtur að verða niðurstaðan. Það er vissulega engum ofsögum sagt af því hjá hæstv. forsrh., að fyrstu áhrif gengislækkunarinnar eru neikvæð. Þau eru geysilega neikvæð, eins og dæmin sanna. Og ég tel í sambandi við útlánaaukningu hjá Seðlabankanum, að það komi ekki til greina að haga henni, eins og gert hefur verið að mestu, á þann hátt, að bankarnir séu látnir borga miklu hærri vexti af þeim lánum, sem þeir taka í Seðlabankanum, heldur en þeir hafa leyfi til að endurlána fjármagnið. Ennfremur hlýtur hæstv. ríkisstj. að breyta þeirri reglu, sem hún tók upp snemma á valdaferlinum, að draga úr afurðalánum. Afurðalánin voru lengi vel 67% af skilaverði til útflutnings, en fljótlega eftir að hæstv. ríkisstj. kom til valda, var þessum útlánum breytt og þau voru lækkuð niður í það að vera 53–55% og hafa verið það síðan. Og ég heyrði ekki betur en hæstv. forsrh. segði beinlínis, að þessu mundi breytt og er þá ástæða til að taka eftir því. Ég held, að það ætti að gera fleira. Ég held, að það ætti að skoða þær ábendingar, sem Alþýðusambandsþing gerði og ég drap lauslega á áðan, að reyna að lækka tilkostnaðinn við framleiðsluatvinnuvegina, eins og t.d. lækka vextina, en það var ein af fyrstu aðgerðum hæstv. ríkisstj. að hækka vextina til þess að ná stjórn á peningamálum, sem svo var kallað, og skapa samræmi milli framboðs og eftirspurnar á lánamarkaðinum. Þetta hefur að sjálfsögðu ekki tekizt. Það er óþarfi að fara fleiri orðum um það. Allir, sem eru hér viðstaddir, vita, að eftirspurn hefur allan þennan tíma verið langtum meiri, en framboð á peningamarkaðinum, þrátt fyrir háa vexti. Og ég tala nú ekki um, þegar svo er komið sem núna. Það hefur oft verið haft til afsökunar fyrir því að hafa vextina háa, að það væri verið að gæta hagsmuna sparifjáreigenda og við, sem störfum í bönkum, höfum oft heyrt þessa röksemd. En hvaða sparifjáreigendur eru það, sem verið er að vernda? Ég er kannske ekki að segja í víðri veröld, en a.m.k. í nágrannalöndum eru þeir ekki til, sem hafa verið grár leiknir, en íslenzkir sparifjáreigendur, þegar svo er komið, að maður, sem gat keypt fyrir innistæðu sína 1.000 dollara fyrir nokkrum árum, getur núna keypt 400 dollara. Hann hefur þó getað haft 10% vexti af þessu sparifé sínu, ef hann hefur viljað binda það til eins árs í bönkunum, en þó hann hefði gert það, er hann ekki betur settur en ég var að segja. Það er því ekki einhlítt að hafa háa vexti. Ég skal ekki, herra forseti, tala lengur en þingsköp leyfa. Ég endurtek, að það verður áreiðanlega tekið mjög stíft eftir því núna á næstunni, hvernig þær ráðstafanir, sem hæstv. forsrh. boðaði, reynast í framkvæmd, vegna þess að á þeim er ekki einungis þörf, heldur lífsnauðsyn.



Herra forseti. Mér þykir vænt um að heyra áhuga þessa hv. þm. fyrir lausn þess vandamáls, sem hér er um að ræða og það er því frekar ánægjulegt, sem hann er einn þeirra, er getur verulega stuðlað að því með skynsamlegri ályktunargerð í því fyrirtæki, sem hann stendur fyrir, að þessi miklu vandamál leysist, sem auðvitað varða fyrst og fremst okkar útflutningsviðskipti, eins og ég sagði áðan. En auðvitað varða þau einnig innlenda framleiðslu og þá ekki sízt iðnað, vegna þess að til þess að iðnaðurinn geti notið þeirra tækifæra, sem honum gefast nú í skjóli gengislækkunarinnar, er nauðsynlegt, að hann fái fjármagn til þess að geta eflt sína starfrækslu. Þetta er okkur öllum ljóst og mér er það því meiri ánægja að heyra um áhuga hv. þm., þar sem góð samvinna fjármálastofnana, Seðlabankans og bankanna er undirstaða þess, að lausn á þessum málum verði fundin.