Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Ég kveð mér hljóðs vegna þess að hér liggur fyrir til umræðu frv. af hálfu Samfylkingarinnar. Svo háttar til að efni þess frv. varðar m.a. tekjur ríkisins það sem af er þessu ári og þess vegna hefur Samfylkingin farið þess á leit við formann fjárln. að fundur verði haldinn í fjárln. til að ræða endurskoðaða tekjuáætlun ríkisins. Hv. þm. Jón Kristjánsson hefur tilkynnt okkur þingmönnum Samfylkingarinnar að sá fundur verði haldinn á morgun kl. 8:15. Það hefði verið miklu betra fyrir framvindu þessarar umræðu að sá fundur væri haldinn áður en umræðan fer fram þannig að þær upplýsingar sem við vorum að óska eftir lægju fyrir áður en umræðan hefst og a.m.k. áður en henni er lokið. Við viljum ekki leggjast gegn því að umræðan fari fram en, herra forseti, ég mælist til þess að umræðunni verði a.m.k. ekki lokið í dag og ekki fyrr en fundur í hv. fjárln. hefur verið haldinn þannig að hægt verði fyrir okkur þingmenn Samfylkingarinnar, sem munum heyja þessa umræðu fyrir hönd hennar, að nota þær upplýsingar sem e.t.v. kunna að koma fram um tekjur ríkisins fram til þessa áður en umræðunni lýkur.

Herra forseti. Ég vil bara staðfesta það sem kom fram í máli síðasta ræðumanns að ég hef boðað til fundar í fjárln. kl. 8:15 í fyrramálið og boðað þar til fulltrúa fjmrn. Þeir munu þá fara yfir þær upplýsingar sem þeir hafa um afkomu ríkissjóðs. Annars er verið að vinna skýrslu sem mun liggja fyrir um afkomu ríkissjóðs fyrstu sex mánuði ársins. En ég taldi eigi að síður sjálfsagt að verða við því að kalla til fundar með þessu móti. Ég hef ekkert við það að athuga að þeirri umræðu ljúki ekki fyrr en þær upplýsingar eru fram komnar, hverjar sem þær verða.

Forseti vill að gefnu þessu tilefni minna á að ráðgert hafði verið að ljúka þessari umræðu í dag og, eins og þingmönnum er kunnugt, að ljúka þinghaldi þessa vorþings um hádegi á morgun. Forseti vill þó vekja á því athygli að væntanlega mun umræðan standa eitthvað fram eftir degi þannig að ráðrúm gefst til þess að forusta þingflokkanna með forseta þingsins geti rætt þessa nýju stöðu mála og menn hafi þar þá tök á málinu og geti skoðað það í því ljósi sem hér hefur verið nefnt. Ef hv. þm. gera ekki athugasemdir við að umræðan geti hafist undir þessum formerkjum þá vill forseti freista þess að hefja hana. --- Það gerir enginn athugasemdir við það.

Virðulegi forseti. Ég vil í upphafi máls míns sem 1. flm. þessa frv. sem hér er á dagskrá taka undir beiðni hv. 7. þm. Reykv. þar sem hann óskaði eftir því við hæstv. forseta að þessari umræðu lyki ekki fyrr en hv. fjárln. hefði gefist tækifæri til að fjalla um endurskoðaða tekjuáætlun. Ég segi þetta, virðulegi forseti, í upphafi máls míns vegna þess að óhjákvæmilega mun staða efnahagsmála almennt í þjóðfélaginu og staða ríkisfjármála almennt tengjast þeirri umræðu sem hér fer fram . Frumvarp það sem ég mæli fyrir er um breytingu á lögum nr. 29/1993, um vörugjald af ökutækjum, eldsneyti o.fl., sem ég flyt ásamt hv. þingmönnum Össuri Skarphéðinssyni, Jóhanni Ársælssyni, Guðmundi Árna Stefánssyni og Lúðvíki Bergvinssyni. Efni frv. er að ráðherra verði óheimilt að hækka bensíngjald á árinu 1999 en frv. er þáttur í aðgerðum sem þingflokkur Samfylkingarinnar beitir sér nú fyrir til að sporna við verðbólgu. Við í þingflokki Samfylkingarinnar teljum afar mikilvægt að stjórnvöld og Alþingi beiti sér fyrir aðgerðum, viðnámsaðgerðum gegn verðbólgu. Í upphafi þessa þings gerði þingflokksformaður Samfylkingarinnar þinginu grein fyrir þeim aðgerðum sem við teljum mikilvægt að nái fram að ganga til að slá á þensluna í efnahagslífinu, koma í veg fyrir vísitöluhækkanir sem leiðir til hækkana á skuldum heimila og aukinnar verðbólgu. Ástæða er til að geta þess í upphafi, herra forseti, að í nýafstaðinni kosningabaráttu hélt hæstv. forsrh. því fram að það eina sem gæti ógnað stöðugleikanum í þjóðfélaginu og komið af stað verðbólguhjólinu væri að Samfylkingin kæmist til valda. Kosningarnar voru ekki fyrr afstaðnar en verðbólguhjólið fór af stað og hækkanirnar að dynja yfir landsmenn. Nú er það hlutskipti Samfylkingarinnar í stjórnarandstöðu að tala fyrir því að gripið verði til nauðsynlegra aðgerða til þess að reyna eins og kostur er að sporna við því að verðbólgan fari af stað á nýjan leik. Ég hef ekki orðið mikið vör við að meðan Alþingi hefur setið eða frá því að þessar hækkanir fóru að dynja yfir hafi verið tilburðir uppi í ríkisstjórninni eða á Alþingi til að kynna þinginu aðgerðir til viðnáms gegn verðbólgu. En vonandi kemur það í þessari umræðu sem nú á sér stað. Ég vil í nokkrum orðum í upphafi máls míns, herra forseti, draga saman í stuttu máli þær aðgerðir sem þingflokkurinn telur nauðsynlegt að fara í, sem allar lúta að því að draga til baka eða fresta þeim hækkunum sem við höfum orðið vitni að á undanförnum vikum. Það er í fyrsta lagi að draga til baka eða fresta boðaðri hækkun á bensíngjaldi, en það er það mál sem er hér á dagskrá. Í annan stað að draga til baka eða fresta gjaldskrárhækkun Landsvirkjunar. Og í þriðja lagi hefur þingflokkur Samfylkingarinnar mótmælt fráleitri hækkun tryggingafélaganna á iðgjaldi bifreiðatrygginga og hefur sett fram rök gegn henni. Í fskj. með frv. kemur fram að í krafti þeirra miklu og vaxandi bótasjóða sem tryggingafélögin hafa í vörslu sinni geti þau mætt þeim breytingum sem gerðar voru á skaðabótalögunum á síðasta þingi án óhóflegra hækkana á iðgjöldum. Við bendum líka jafnframt á að hagnaður tryggingafélaganna hefur verið gífurlega mikill á undanförnum tveim árum eða vel á þriðja milljarð króna. Sú sem hér stendur beindi því til Fjármálaeftirlitsins 25. maí sl. að það hraðaði athugun sinni á forsendum iðgjaldahækkunar tryggingafélaganna þannig að Alþingi gæfist ráðrúm til að fjalla ítarlega um þær á yfirstandandi þingi. Jafnframt hefur þingflokkurinn með bréfi, sem undirritað var af formanni þingflokksins fyrir nokkrum dögum, óskað formlega eftir því við hæstv. viðskrh. að þegar í stað verði sett reglugerð sem heimilar Fjármálaeftirlitinu að grípa til aðgerða ef tryggingafélögin fara ekki að kröfum eða athugasemdum Fjármálaeftirlitsins um úrbætur, geri eftirlitið athugasemdir við ósanngjörn iðgjöld sem ekki eru í samræmi við áhættu sem í vátryggingunum felst. Við minnum á að þótt ár sé liðið frá því að viðskrh. fékk slíka heimild hefur hann ekki sett reglugerð og á meðan teljum við óljóst hvort hið opinbera hafi tök á að knýja tryggingafélögin til að fylgja fyrirmælum Fjármálaeftirlitsins komi í ljós að Fjármálaeftirlitið geri athugasemdir við þessar iðgjaldahækkanir. Ég vil nota tækifærið, virðulegi forseti, þar sem hæstv. viðskrh. er í salnum og hlýðir á þessa umræðu, þar sem honum hefur væntanlega borist þessi beiðni þingflokksins, að hann taki þá þátt í umræðunni, það er ósk mín, og geri þinginu grein fyrir skoðun sinni almennt á þeim hækkunum sem hafa verið að dynja yfir og sérstaklega þeim sem snúa að ráðuneyti hans, þ.e. hækkunum tryggingafélaganna og hvort hann verði við beiðni og ósk þingflokks Samfylkingarinnar um að setja þá reglugerð sem ég nefndi.

Hvað var það meira en reglugerðin?

Það var reglugerðin og almenn skoðun hæstv. viðskrh. á því sem er að gerast í þjóðfélaginu, þenslunni og þeim hækkunum sem hafa verið að dynja yfir. Það er undirliggjandi verðbólga og margir sem hafa miklar áhyggjur af þeim þenslueinkennum sem eru í þjóðfélaginu í dag. Ég vænti þess að hæstv. ráðherra hafi litið á það sem t.d. kemur fram í Morgunblaðinu í morgun. Þar er opna þar sem farið er yfir þær hættur sem eru á fjármagnsmarkaðnum almennt og beinist ekki síst að bönkunum og þeirri miklu útlánaaukningu sem þeir hafa staðið fyrir eða um 40% milli ára, sem menn telja að sé ekki síst stór þáttur í þeirri þenslu sem hér hefur orðið. Það er því full ástæða til að hæstv. ráðherra taki þátt í umræðunni. Ég vil líka nefna það, sem snýr einnig að hæstv. viðskrh., að við teljum í þeirri ályktun sem þingflokkurinn gerði fullt tilefni til að kannað verði af hálfu Samkeppnisstofnunar hvort félögin hafi beitt ólögmætu samráði um þessa hækkun. Þingflokkurinn fól fulltrúum sínum í efh.- og viðskn. að taka málið upp þar og kalla til fulltrúa Samkeppnisstofnunar til að fara yfir þann þátt málsins. Það hefur þegar verið gert og haldinn fundur í efh.- og viðskn. Þar kom fram hjá tveim fulltrúum Samkeppnisstofnunar, sem mættu á þann fund, að Samkeppnisstofnun hefði þegar ákveðið að taka það mál upp, þ.e. Samkeppnisstofnun hefur þá sjálf álitið það nauðsynlegt að kanna hvort um verðsamráð milli tryggingafélaganna hafi verið að ræða. Sá þáttur málsins er því þegar kominn í farveg og athugun hjá Samkeppnisstofnun. Hún hefur upplýst efh.- og viðskn. um að niðurstaða hennar varðandi þann þátt málsins muni liggja fyrir að einum til tveim mánuðum liðnum. Herra forseti. Áður en ég fer í efni frv. mun ég nota nokkuð af tíma mínum til að fara yfir stöðu efnahagsmála og ríkisfjármála almennt og benda á þær hættur sem ég tel að blasi við og hafi ekki fengið umræðu hér á þessu stutta þingi en full ástæða er til að gefa gaum, ekki síst fyrir hæstv. ríkisstjórn og hæstv. fjmrh. Það var töluvert farið yfir efnahagsmálin í nýafstaðinni kosningabaráttu og það var viðurkennt af ýmsum stofnunum að hættu- og þenslueinkenni væru víða í þjóðafélaginu. Menn bentu á viðskiptahallann sem hefur verið gríðarlegur á síðasta kjörtímabili, sennilega einhvers staðar á milli 70--80 milljarða kr. En þegar ríkisstjórnin sem þá sat, sem er sú sama og nú situr, tók við hafði ekki verið halli á viðskiptunum heldur afgangur. Vissulega hefur dregið úr þeim viðskiptahalla, sem var 33 milljarðar í fyrra og áætlaður núna 27 milljarðar, en engu að síður er hann alveg gífurlega mikill. Eins er ljóst, sem hlýtur að vera áhyggjuefni fyrir hæstv. ráðherra, að þó að tekist hafi nokkuð bærilega að greiða niður skuldir ríkissjóðs, þá hafa erlendar skuldir þjóðarbúsins, eins og þær voru síðast þegar ég skoðaði það, vaxið. Og vissulega er full ástæða til að hafa áhyggjur af því. Mig minnir að þær hafi vaxið frá 1997 um 47% en höfðu farið upp í nálægt 50% þegar ég skoðaði þessar stærðir síðast. Síðan er það mál sem við hljótum að hafa verulegar áhyggjur af og það eru skuldir heimilanna. Það er ekki síst einmitt þess vegna sem við höfum flutt tillögur okkar um aðgerðir en aukningin á skuldum heimilanna hefur verið mjög mikil, 130 milljarðar á síðasta kjörtímabili. Við sjáum það á því súluriti sem birt var í Morgunblaðinu í morgun að á undanförnum árum hafa þær vaxið hrikalega og er full ástæða fyrir alla að hafa af því verulegar áhyggjur. Á því eru ýmsar skýringar sem ég vil aðeins koma inn á í máli mínu. Sú 0,8% vísitöluhækkun, sem Hagstofan reiknaði út, hækkar verðtryggðar skuldir heimilanna um 3 milljarða kr. eða 30 þúsund að meðaltali á hverja fjölskyldu. Af því að ég sé hæstv. forsrh. í hliðarsal, ráðherra Hagstofu, þá leikur mér forvitni á að vita hvaða skoðun hæstv. forsrh. og ráðherra Hagstofu Íslands hafi á þeirri mælingu sem kom fram hjá Hagstofunni, sem ég tel að sé alveg ný, þar sem verið er að vega og meta inn aukna þjónustu eða í þessu tilviki aukna tryggingavernd þar sem vísitalan mældi þá miklu minna að því er varðar hækkun tryggingafélaganna. Nú ber að fagna því að vísitöluhækkunin er minni en menn óttuðust. En maður veltir fyrir sér hvaða afleiðingar ný mæling hjá Hagstofunni muni hafa í framtíðinni og hvernig mælingin er raunverulega ef á að fara að mæla að hluta til inn í vísitöluna aukna þjónustu og síðan sérstaklega almennar verðlagshækkanir. Ég vil því spyrja hæstv. forsrh. hvort hann hafi eitthvað skoðað þennan þátt sérstaklega og hvort hann hafi myndað sér eitthvert álit á þeirri leið sem Hagstofan hefur tekið upp. Í þessu sambandi vil ég líka nefna það sem ég tel að muni hafa veruleg áhrif á næstu mánuðum --- og þar höfum við heyrt viðvörunarbjöllurnar klingja --- en það er er afleiðingin af nýja húsnæðislánakerfinu sem tekið var upp um sl. áramót. Við höfum orðið vitni að því að stöðugleikinn sem verið hefur í verði á fasteignamarkaðnum mörg undanfarin ár er allt í einu ekki til staðar og á undanförnum mánuðum hefur verð á fasteignum á höfuðborgarsvæðinu hækkað um 10--25%. Ég held að skýringin á þessu, þó að vissulega séu til fleiri en sú eina sem ég ætla að nefna, sé að það hefur verið farið mjög óvarlega af hálfu viðkomandi ráðherra í því nýja greiðslumati sem var tekið upp um sl. áramót. Í nýja greiðslumatinu er það tekið upp að 30--50% af brúttólaunum einstaklinga geta farið til þess að greiða niður lán af íbúðarhúsnæði. Áður var það 18% og sumir töldu það vera allt of hátt. Ég man að þegar húsbréfakerfið var tekið upp 1990 þá var um smátíma, í örfáar vikur, miðað við að 30% af launum gætu farið til þess að greiða lán en menn voru hræddir við það. Töldu að þarna væri verið að opna fyrir það að fólk væri að reisa sér hurðarás um öxl og opna þarna fyrir greiðsluerfiðleika og menn fóru með greiðslumatið niður. Nú er allt í einu búið að opna það þannig að 30--50% af launum geti farið í að greiða niður lán. Ég hef spurst fyrir um það hjá Seðlabanka, Þjóðhagsstofnun og Ráðgjafarstofu um fjármál heimilanna hvaða afleiðingar þetta getur haft. Þjóðhagsstofnun segir, með leyfi forseta: ,,að hætta sé á að rýmra greiðslumat muni leiða marga til þess að reisa sér hurðarás um öxl við íbúðarkaup.`` Og þeir segja enn fremur: ,,Þá er einnig hætta á að rýmkað greiðslumat verði notað til að fjármagna aðra neyslu.`` Og: ,,Rýmkun greiðslumats er ekki skynsamleg ráðstöfun við núverandi efnahagsskilyrði.`` Að lokum segir Þjóðhagsstofnun: ,,Leiði rýmkað greiðslumat til aukinnar eftirspurnar eftir húsbréfum er viðbúið að það muni setja aukinn þrýsting á vaxtastigið`` --- sem það þegar hefur gert, vextirnir hafa hækkað --- ,,og/eða hækkað verð á íbúðarhúsnæði verulega.`` --- Hvort tveggja hefur komið fram. Seðlabankinn fer heldur vægar í sakirnar en segir þó: ,,Að öðru óbreyttu eykur breytingin líkur á greiðsluerfiðleikum síðar.`` --- Og segir að ekki sé heppilegt að rýmka viðmiðunarmörk greiðslumatsins um þessar mundir. Það er mat Ráðgjafarstofu heimilanna í nýlegu svari sem ég hef fengið frá henni að hún varar við að þær tölur sem við er miðað í þessu greiðslumati séu lagðar til grundvallar mati til lántakenda lána Íbúðalánasjóðs. Þetta vildi ég láta koma fram. Ég held að þar sem svo margir eiga nú kost á því að fara inn í húsbréfakerfið, sem út af fyrir sig væri gott ef fólkið gæti staðið undir þessu, eftirspurnin hefur verið það mikil eftir íbúðarhúsnæði, það eru það margir sem komast núna inn í húsbréfakerfið, þá hafi það leitt til þess að verð á húsnæði hefur stigið upp. Hætta er á því, eins og Þjóðhagsstofnun segir og reyndar Seðlabankinn líka, að þetta geti leitt til vaxandi greiðsluerfiðleika. Ég vildi láta þetta koma fram vegna þess að full ástæða er til þess að vara við þeirri þróun sem hér er orðin. Í því yfirliti sem kemur fram í dag í Morgunblaðinu almennt um þensluna í efnahagsmálum er einmitt verið að tala um þessa auknu lánsmöguleika sem komi með hlutafjáraukningu í bankanum, Búnaðarbankanum og Landsbankanum, sem hefur gert það að verkum að þeir hafa getað aukið verulega útlán sín sem hafa aukist um 40% milli ára. Í yfirlitinu kemur fram, haft eftir einum fjármálaspekingnum, Benedikt Jóhannessyni, að hann telji að tilkoma FBA hafi einnig haft sitt að segja um þensluna og segir orðrétt: ,,... ég var efins um að brýn þörf væri á banka eins og FBA, ...`` Ég vil líka vekja athygli á því að í þessari samantekt stendur að ,,Norðurlandaþjóðirnar lifðu sín fyrstu fjármagnsfrelsisár á síðasta áratug. Í kjölfarið fylgdi lánagleði og oflánun og þegar kreppti að var greiðslugetan ekki í samræmi við útlánin. Við tók gjaldþrot heimila og fyrirtækja og bankarnir urðu fyrir miklu tapi.`` Síðan segir orðrétt: ,,Nú má velta því fyrir sér, hvort of mikil fjármagnsþensla á Íslandi geti leitt til ferlis, er minnti á það sem gerðist á Norðurlöndum og í Asíu.`` Vonandi er það ekki en þetta eru viðvaranir sem eru settar fram í þessu sambandi. Herra forseti. Ég vil þá víkja að frv. sem er ekki stórt í sniðum en hefur sitt að segja til þess að hægja á verðbólguhjólinu og við leggjum sem sagt til að sú bensínsgjaldshækkun sem varð núna 1. júní, ef ég man rétt, verði raunverulega dregin til baka. Eins og segir í grg. með þessu frv.: ,,Verði frumvarp þetta að lögum fellur lagastoð síðastnefndrar reglugerðar brott og verður því óheimilt að beita henni frá og með gildistökudegi laganna. Þar með verður að lækka bensíngjald til fyrra horfs eins og það var ákveðið með reglugerð nr. 339/1998.`` Við segjum líka í grg. að í gildandi vegáætlun sé gert ráð fyrir þessari hækkun og vissulega er gert ráð fyrir henni líka inni í fjárlögum og í tekjum fjárlaganna. Eftir því sem ég komst næst þegar við vorum að fara yfir þetta mál þá segir í grg. með fjárlögunum þar sem verið er að tala um sérstakt vörugjald af bensíni: ,,Á þessum forsendum eru áætlaðar tekjur af bensíngjaldi um 5,5 milljarðar króna á árinu 1999, eða um 400 millj. kr. hækkun frá árinu 1998.`` Við töldum því að af þessari tillögu okkar eða þessu frv. leiddi 400 millj. kr. tekjutap hjá ríkissjóði. En eftir því sem ég kemst næst núna, eftir að hafa rætt við fjmrn. er um að ræða 225 millj., þ.e. á seinni hluta þessa árs, eða er raunverulega vegna bensínsgjaldsins einungis um að ræða 180 milljónir en mismunurinn á 180 og 225 fæst vegna vegna virðisaukaskatts af bensíngjaldshækkuninni almennt. Við erum því að tala um 225 millj. kr. Í vegáætlun kemur fram að í skiptingu útgjalda sem er áætlað á árinu 1999 8 milljarðar og 559 milljónir að um 420 milljónir af því eru vegna endurgreiðslu lána. Við teljum því að ef fallist yrði á þetta frv. okkar á hv. Alþingi væri hægt að fresta endurgreiðslum á þessum lánum og með því væri hægt að komast hjá því að draga úr framkvæmdum þrátt fyrir að hækkun bensíngjalds verði tekin til baka eða slegið á frest um einhvern tíma. Ég held að mjög mikilvægt sé að þetta komi fram. Hækkun bensíngjalds hefur verið nokkuð mikil á umliðnum árum og það er alveg ljóst að ríkið hefur verulegar tekjur af bensíninu bæði í gegnum bensíngjaldið og virðisaukaskatt. Í því yfirliti sem ég hef fengið hefur bensíngjaldið hækkað um tæplega fjórar krónur á síðasta kjörtímabili, eða að meðaltali um eina krónu á ári og 1/3 af bensínverðinu eins og menn þekkja er bensíngjald og virðisaukaskattur. Ég held að út af fyrir sig þurfi ekki að hafa fleiri orð um þetta sérstaka frv. sem ég mæli fyrir. Það er einlæg ósk okkar hjá Samfylkingunni að stjórnvöld og Alþingi geti tekið höndum saman til þess að slá á þá þenslu sem nú er í þjóðfélaginu. Ég geri mér fullkomlega grein fyrir því að það sem við höfum sett fram og fram kemur í ályktuninni frá Samfylkingunni er út af fyrir sig hvergi nærri nóg og sérstaklega sú undirliggjandi þensla sem ég var að draga fram sem birtist í skuldum heimilanna og minnkandi sparnaði. Þetta er þó a.m.k. í rétta átt ef farið væri að þeim tillögum sem við höfum sett fram og vona ég að þó að stutt lifi af þessu þingi geti náðst um það samstaða, virðulegi forseti, að grípa til aðgerða vegna þeirra hækkana sem hafa verið að koma fram. Ég fagna því mjög viðbrögðum hæstv. forsrh. sem komu fram í kjölfar hækkana tryggingafélaganna á iðgjöldum bifreiðatrygginga. Ég er hæstv. forsrh. hjartanlega sammála um að ekki er hægt að sjá í fljótu bragði neinar forsendur fyrir því að þessi hækkun eigi að ganga fram og fráleitt að halda því fram að þá hækkun megi rekja til skaðabótalaganna. Hagstofan hefur metið í vísitölunni hjá sér að 25% af hækkun tryggingafélaganna, sem voru upp undir 40%, sé vegna skaðabótalaganna en þar með er ekki öll sagan sögð. Það segir ekki að tryggingafélögin þurfi að hækka iðgjöld sín um 25% vegna þess að í þessu sambandi hljóti að koma til skoðunar staða hvers tryggingafélags fyrir sig og þessir margumtöluðu bótasjóðir. Ég vil minna á að 1995, þegar átti að setja hér skaðabótalög, þá þurfti að fresta því í tvígang af því að tryggingafélögin gátu ekki gefið allshn. upp þær hækkanir eða hækkunartilefni sem leiddi af skaðabótalögunum. Vátryggingaeftirlitið og tryggingafélögin töluðu út og suður og enginn samhljómur var í því sem þau sögðu vegna þess að Fjármálaeftirlitið taldi að staða bótasjóðanna væri þá með þeim hætti að það mætti nota 3--4 milljarða af 11 milljarða bótasjóðnum til þess að mæta hækkun á iðgjöldum meðan tryggingafélögin sögðu sjálf að þetta væri vegna eldri tjóna. Nú eru bótasjóðirnir sennilega orðnir 16--18 milljarðar. Engu að síður hafa tryggingafélögin frá 1996 lækkað iðgjöld sín og bótasjóðirnir eru orðnir um 16--18 milljarðar. Þeir hljóta því af hálfu Fjármálaeftirlitsins að koma til skoðunar þegar verið er að meta hvort iðgjaldahækkunin sé í samræmi við þá áhættu sem tekin er og þær breytingar sem urðu á skaðabótalögunum. Þess vegna fagna ég viðbrögðum hæstv. forsrh. og geri mér líka vonir um að hæstv. viðskrh. hafi sömu afstöðu til málsins, að gaumgæfa þurfi þetta vel og fara ofan í allar þær forsendur sem liggja að baki. Herra forseti. Það skulu vera lokaorð mín að ég vona að hægt verði að ná hér bærilegri samstöðu um að fara út í aðgerðir sem fellir niður eða dregur úr þeim hækkunum sem hafa verið að skella á á undanförnum vikum.

Herra forseti. Ég tek undir næstsíðustu orð hv. ræðumanns um það að ég er enn þeirrar skoðunar að hækkanir tryggingafélaganna hafi verið úr samhengi við það sem þeir héldu fram sjálfir varðandi breytingu á skaðabótalögum. Hins vegar hvorki get ég, má eða vil gefa Fjármálaeftirlitinu nein fyrirmæli um afstöðu þess og það hvorki mætti, gæti eða ætti að fara eftir neinum slíkum fyrirmælum sem frá mér eða öðrum kæmu. Hins vegar vonast ég til þess að það rísi undir því að skoða þetta mál vel og skili áliti sínu. Þegar ég sá niðurstöðu Hagstofunnar þá kom hún mér á óvart og ég bað um skýringar. Þær eru jú þær að þegar búið er að selja eitthvert vörumagn á þúsund krónur og síðan er vörumagnið aukið og verðið þess vegna hækkað þá sé óeðlilegt að telja það til vísitöluhækkunar. Ég skil það dæmi og þess vegna skil ég þessar forsendur. Á hinn bóginn er um það að ræða gagnvart tryggingunum að þetta eru lögboðnar tryggingar frá okkur þannig að fólkið verður að taka það magn ,,sem því er rétt`` og þess vegna þýðir það aukin útgjöld fyrir viðkomandi. 

Herra forseti. Ég þakka hæstv. forsrh. fyrir svörin og það að hann ítrekar þá skoðun sem hann hefur reyndar sett fram áður varðandi hækkun á iðgjöldunum og ég vona að því verði fylgt fast eftir af hálfu ríkisstjórnarinnar þegar Fjármálaeftirlitið hefur lokið skoðun sinni. Og ef það kemst að því að um óeðlilega hækkun hafi verið að ræða þá fái Fjármálaeftirlitið atbeina ríkisstjórnar og ráðherra til þess að beita nauðsynlegum úrræðum til að hækkanirnar verði þá dregnar til baka. Þetta er auðvitað flókið með vísitöluna og svolítið nýtt og framandi fyrir okkur hvernig þetta er sett fram. Ég tel mjög nauðsynlegt að við förum betur ofan í það og hefði talið ástæðu til þess ef tími hefði verið til af hálfu efh.- og viðskn. að hún hefði farið ofan í málið með Hagstofunni til þess að gera sér nákvæmlega grein fyrir því hvaða áhrif þetta geti haft í framtíðinni. En ég þakka hæstv. ráðherra svörin.

Herra forseti. Á hinn bóginn varðandi vísitöluna vil ég nefna það, sem kom fram hjá hv. þm., að gagnstætt öðrum löndum reiknum við fasteignaverð inn í neysluvöruvísitöluna, það gera ekki aðrar þjóðir, og neysluverð vísitölunnar hjá okkur hefur hækkað verulega vegna fasteignaverðshækkana. Ef fasteignaverðshækkanirnar væru teknar frá værum við með lægri verðbólgu en víðast hvar gildir í Evrópu.

Herra forseti. Vera má að þetta sé alveg rétt sem hæstv. forsrh. setur fram en hann dregur þá auðvitað athyglina að því sem er að gerast varðandi vísitöluna og hækkunina á íbúðarhúsnæði vegna þess að markaðsverð á húsnæði hefur hækkað um 3,4%, segir hér frá Hagstofunni, sem olli 0,3% hækkun á vísitölu neysluverðs, eða um þriðjungur af hækkun vísitölunnar. Ég verð að vænta þess að hæstv. forsrh. deili með mér þeim áhyggjum sem ég hef út af þeim verðsprengingum sem hafa orðið á fasteignamarkaðnum og haft þær afleiðingar að skuldir heimilanna hafa hækkað verulega. Og ungt fólk sem er að koma inn á fasteignamarkaðinn að kaupa sér tveggja, þriggja herbergja íbúð þarf að reiða út sennilega eina til eina og hálfa milljón meira í útborgun en var áður en nýja húsnæðislánakerfið var sett um síðustu áramót. 

Lóðaskorturinn í Reykjavík.

Herra forseti. Hv. þm. fór víða í framsögu sinni og talaði m.a. um að verð á fasteignum hefði hækkað um 10--20% og það hefði svo aftur valdið hækkun á vísitölunni og það hefði aftur hækkað skuldir fjölskyldunnar. Hún talaði mikið um stórauknar skuldir fjölskyldunnar og heimilanna. Nú er það þannig að eignir heimilanna eru mismunurinn: fasteignaverð mínus skuldir. Ef fasteignaverð hefur hækkað mikið, sem var reyndar orðið tímabært því að það hafði staðið í stað lengi, þá aukast nettóeignir heimilanna og það er af hinu góða. Varðandi það að rýmkun greiðslumats leiði fólk í gildru, eins og hv. þm. sagði, þá er það náttúrlega forsjárhyggja af verstu tegund. Ég treysti fólki vel til þess að sjá sjálft um fjármál sín. Í kosningabaráttunni, jafnvel hjá Samfylkingunni, kom fram að það væri mjög mikilvægt að minnka skuldir ríkissjóðs og minnka halla. Í þessari tillögu er einmitt gert ráð fyrir að auka skuldirnar.

Herra forseti. Það er alveg rétt hjá hv. þm. að vissulega þarf að skoða eignirnar á móti þegar við erum að ræða skuldir heimilanna, vegna þess að eignastaðan breytist auðvitað líka. En hv. þm. verður að athuga það, af því mér fannst hann nú hálffagna því að fasteignaverðið væri að hækka, bæði það sem ég nefndi áðan, að ungt fólk sem er að byrja að eignast húsnæði sitt fær þetta heldur betur í hausinn, heldur betur skell að þurfa að setja eina til eina og hálfa milljón meira í útborgun en var hér áður --- sem er nú enginn smápeningur fyrir ungt fólk sem er að byrja búskap sinn. Ef fasteignaverð hækkar þá er í flestum tilvikum, þó það sé alls ekki alltaf --- ekki hjá eldra fólki --- að fólk er yfirleitt að stækka við sig. Það lendir því auðvitað í þessari hækkun líka. Ég skal bara geyma mér það, herra forseti, að ræða við hv. þm. um þá forsjárhyggju, sem hann nefndi, þegar við förum á næstu mánuðum og missirum að ræða um þá miklu greiðsluerfiðleika sem þetta nýja húsnæðiskerfi mun valda hjá heimilunum í landinu.

Herra forseti. Hv. þm. gleymdi alveg að geta um vaxtabæturnar, sem eru skuldahvetjandi, varðandi mat hennar á skuldum heimilanna. Hún gleymdi líka að geta þess að lækkun vaxta, umtalsverð lækkun vaxta á langtímalánum, hefur hækkað gengi eða minnkað afföll af húsbréfum þannig að nú eru þau seld með yfirverði. Það aftur hjálpar unga fólkinu miklu meira en sú hækkun á fasteignaverði sem kemur sem mínus hjá unga fólkinu.

Herra forseti. Hv. þm. fór allt í einu að blanda vaxtabótum í málið og taldi þær skuldahvetjandi. Hv. þm. hafði líka áhyggjur af stöðu ríkissjóðs og sagði að sú breyting sem við lögðum til varðandi það að falla frá bensíngjaldshækkuninni mundi gera stöðu ríkissjóðs verri. En þegar fasteignaverð er að fara svona upp, m.a. vegna áhrifa af nýju húsnæðislöggjöfinni sem hv. þm. stóð að, erum við líka að hækka vaxtabæturnar og það mun kosta mikil útgjöld, líka fyrir ríkissjóð. Þetta mun ekki bara koma niður á heimilunum í landinu í formi greiðsluerfiðleika heldur líka í auknum útgjöldum hjá ríkissjóði vegna vaxandi þarfa á vaxtabótum.

Herra forseti. Hv. þm. spurði mig um tvennt í framsögu sinni fyrir þessu frv. hér áðan. Ég vonast því til að geta svarað spurningum hv. þm. í þessu andsvari. Í fyrsta lagi spurði hv. þm. út í bréf sem formaður þingflokks Samfylkingar hafði ritað mér 10. júní sl. sem er rétt. Þar er vitnað til 11. gr. laga um opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi frá 16. júní 1998 þar sem við erum með úrræði fyrir Fjármálaeftirlitið til þess að beita dagsektum ef ekki er farið að óskum Fjármálaeftirlitsins og hvort viðskrh. ætli að setja reglugerð á grundvelli þess. Sú reglugerð er í undirbúningi og vonast ég til að hún verði formlega sett í sumar. Þess ber hins vegar að geta í því samhengi að slík reglugerð hefur verið í gildi allt frá því að bankaeftirlit var á sínum tíma starfandi en kom aldrei til þess að slíkri reglugerð væri beitt. Það er því spurning hvort þarf í þessu tilfelli að beita slíkri reglugerð en hún er í undirbúningi og verður sett. Hitt atriðið sneri að gjaldskrárhækkunum Landsvirkjunar. Það var samkomulag milli eigenda Landsvirkjunar, Reykjavíkurborgar, ríkisins og Akureyrarbæjar um að orkuverð Landsvirkjunar mundi þróast í takt við verðlag. Það lækkar síðan að raunvirði um 2--3% á ári eftir aldamót. Þeirri stefnu hefur verið haldið og í raun og veru er þróunin undir því verði sem menn gerðu ráð fyrir í upphaflegu samkomulagi.

Herra forseti. Mér heyrist á síðustu orðum hæstv. iðnrh. að það þjóni kannski ekki miklum tilgangi af hálfu þingflokks Samfylkingarinnar að rita hæstv. iðnrh. bréf og leita atbeina hans til að fá stjórn Landsvirkjunar til að fresta þessari hækkun. Fulltrúar Landsvirkjunar komu á fund iðnn., að mér skilst í gær eða í morgun, og ekki var á þeim að heyra að þeir væru tilbúnir til þess að falla með einum eða öðrum hætti frá þessari gjaldskrárhækkun. Ég hafði nú vonast eftir liðsinni hæstv. ráðherra til þess að hægt væri að falla frá henni. Varðandi reglugerðina um Fjármálaeftirlitið og þau fullnustuúrræði sem það hefur skv. 11. gr. laga um opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi þá var alls óljóst hvort þau úrræði næðu til iðgjaldaákvarðana tryggingafélaganna, þ.e. ef Fjármálaeftirlitið kæmist að því að þau hefðu hækkað iðgjald hjá sér umfram áhættu. Ég fagna því að hæstv. viðskrh. er með þessa reglugerð í undirbúningi eins og við höfum óskað eftir og hún verði þá sett á næstu vikum. En ég spyr: Er þá ekki alveg ljóst að reglugerðin verður þannig úr garði gerð að hún nái til þess að Fjármálaeftirlitið geti beitt úrræðum ef það telur ástæðu til vegna þessarar hækkunar á iðgjöldum?

Herra forseti. Ég vonast til að ég hafi veitt hv. þm. fullnægjandi svar varðandi reglugerðarbreytinguna og -setninguna. Ég ætla þá að snúa mér aftur að hækkunum Landsvirkjunar og ítreka það sem ég sagði áðan að samkomulag var milli eigenda Landsvirkjunar, þ.e. Reykjavíkurborgar --- og fyrir hönd Reykjavíkurborgar kom fram í því máli borgarstjórinn í Reykjavík, Ingibjörg Sólrún Gísladóttir --- og síðan milli iðnrh. og bæjarstjórans á Akureyri, hvernig þróun á gjaldskrá Landsvirkjunar skyldi verða. Því var ég að lýsa áðan. Gert er ráð fyrir því að strax upp úr aldamótum geti orðið um 20--30% lækkun á orkuverði að ræða á fyrsta áratug næstu aldar. En fram undir þann tíma er gert ráð fyrir að orkuverðið hækki í samræmi við þróun verðlags. Nú hef ég látið Landsvirkjun taka saman fyrir mig samanburð á gjaldskrárbreytingum Landsvirkjunar frá apríl 1996 eða frá þeim tíma sem þetta samkomulag var gert, og aftur til dagsins í dag, annars vegar þar sem borin er saman þróun byggingarvísitölu og hins vegar gjaldskrárbreytingarnar, en það var gert ráð fyrir því í samkomulaginu að gjaldskráin mundi þróast í samræmi við byggingarvísitölu. 

Herra forseti. Ég skal ekkert rengja það sem hæstv. iðnrh. setur upp varðandi þróunina á verði eins og hann sýnir hér í töfluformi. Hæstv. iðnrh. verður bara að skilja það hver tilgangur okkar hjá þingflokki Samfylkingarinnar er með því að setja þetta fram. Það eru þau áhrif sem þessar hækkanir, ekki bara gjaldskrárhækkanir Landsvirkjunar, heldur iðgjaldaákvarðanir tryggingafélaganna og bensínhækkunin hefur á verðbólguna og þróun skulda heimilanna. Við erum einungis að tala um að fresta þessari hækkun til að reyna að hægja á verðbólguhjólinu. Ég hélt að við ættum það nú sameiginlegt, hæstv. iðnrh. og ég, að vilja draga úr verðbólgunni en ekki auka hana.

Herra forseti. Ég vil leyfa mér að fara nokkrum orðum um það frv. sem er til umfjöllunar um að afturkalla þá bensíngjaldshækkun sem kom til framkvæmda 1. júní en það er hið raunverulega innihald frv. Hins vegar hefur frsm. séð ástæðu til að fjalla um nokkur fleiri mál í tengslum við þetta og e.t.v. er ekki úr vegi að drepa á nokkur önnur atriði í leiðinni. Það er ánægjulegt, verð ég að segja, ef Samfylkingin, eins og hún heitir, ætlar að beita sér fyrir því að sporna við verðbólgu. Það er mjög ánægjulegt ef ríkisstjórnin og efnahagsstofnanirnar í landinu hafa fengið bandamann í því efni. Mætti ég þá benda hv. Samfylkingu á að snúa sér til R-listans í Reykjavík og biðja um að hækkunin á fargjöldum SVR upp á 25% verði endurskoðuð? Væri ekki ráð að taka það með í reikninginn?

Hún er ekki til fyrirmyndar.

Hún er ekki til fyrirmyndar, nei, það er alveg hárrétt. Það sem hv. frsm. nefndi að því er varðar verðhækkanir var þrennt. Það var bensínið, tryggingarnar og Landsvirkjun. Ég ætla ekki að eyða tíma fundarmanna í að fjalla um tryggingarnar og Landsvirkjun. Því hefur þegar verið svarað hér af öðrum ráðherrum.  Þessar hækkanir komu til framkvæmda eins og ráð var fyrir gert, bensínhækkunin 1. júní og þungaskattshækkunin 11. júní. Gert var ráð fyrir því að hvort tveggja hækkaði um 2% en að auki átti bensíngjaldið að hækka sem nam verðlagsbreytingum frá síðustu hækkun. Þetta er allt saman þekkt og þær tölur sem hv. þm. fór með um þessi efni eru held ég alveg hárréttar, enda ættaðar úr fjmrn., að um er að ræða á þessu ári 225 millj. kr. tekjur vegna bensíngjaldsins og þar af 180 millj. eingöngu vegna bensínsgjaldsins. Afgangurinn er ekki vegna virðisaukaskatts á bensíngjaldið heldur vegna virðisaukaskatts á þá hækkun sem varð við hliðina á bensíngjaldinu.  En aðalatriðið er að þarna er um hækkun að ræða sem er tvíþætt. Í fyrsta lagi bensíngjaldið, sem ríkið leggur á og allir máttu vita um, og í öðru lagi almenn verðhækkun á olíuvörum úti í heimi sem er að skila sér inn í landið. Það var 2 / 3 af þessari hækkun, en 1 / 3 var bensíngjaldið. Þess vegna voru verðlagsáhrifin af hækkun bensíngjaldsins einvörðungu 0,09% þó svo að hækkunin á bensíninu í heild, að meðtalinni bensíngjaldshækkuninni væri 0,26%. 0,09%, innan við 0,1% er vegna þessarar bensíngjaldsbreytingar. Ég tel ekki að hækkun af því tagi sé til þess að gera mikið veður út af. Hitt er alveg rétt að í heild eru áhrifin af öllum þessum hækkunum sem hér hafa verið nefndar, ég tala nú ekki um þegar strætisvagnahækkunin bætist við, afar óheppileg. Það er mjög óheppilegt að fá svona skot, eins og menn kalla það, inn í vísitöluhækkanirnar. Hins vegar, og það er rétt að undirstrika það, er ekkert sérstakt sem bendir til að um sé að ræða einhverja almenna, viðvarandi verðlagshækkun. Þetta eru allt saman breytingar sem eiga sér tilteknar skýringar. Við þekkjum hverjar þær eru. Þess vegna er mjög varhugavert að vera að gefa í skyn að þetta sé undanfari einhverra almennra verðbreytinga. Ég segi varhugavert vegna þess að slíkt tal getur frekar ýtt undir slíkar verðlagsbreytingar. Ef menn halda að aðrir séu að hækka er líklegra að þeir hækki sjálfir. Við vitum að það er gömul saga þó svo að í hagkerfi okkar í dag sjái samkeppnin í mjög ríkum mæli til þess að menn komist ekki upp með slíkt. Ég legg áherslu á að ekki er ástæða til að gera því skóna að miklar almennar verðlagshækkanir séu endilega fram undan og við gerum okkur vonir um að verðlagsforsendur fjárlaganna í ár, sem miðuðu við að verðbreyting milli áranna 1998--99 að meðaltali væri 2,5%, verði ekki fjarri lagi, þ.e. fari nærri því að standast þær forsendur sem voru gefnar í fjárlögunum að því er varðar verðbreytingar á árinu. Auðvitað er óheppilegt þegar svona hækkanir koma á einum og sama tímapunktinum eins og nú hefur orðið. Ég deili áhyggjum með öðrum sem hafa tjáð sig um hækkanirnar á tryggingaiðgjöldunum. Þær eru vissulega mjög óheppilegar þó að þær hafi ekki reyndar allar skilað sér inn í vísitöluna vegna tæknilegra atriða. Vegna þess að hv. þm. spurði um það og velti því fyrir sér hvernig slíkt mætti vera er þetta þekkt vandamál í öllum vísitöluútreikningum. Hvað gerist þegar gæðin batna? Hvað gerist þegar varan breytist en heitir kannski sama nafni? Hvernig á að taka slíkt með í reikninginn þegar verið er að meta verðlagsbreytingar? Þetta er alþekkt vandamál allra sem glíma við vísitöluútreikninga á öllum tímum. Ég tel að sjálfsögðu eðlilegt að taka tillit til slíkra breytinga. Dæmi um þetta frá því fyrir nokkrum árum, sem þeir muna eftir sem voru þá að starfa við þessa hluti, var þegar rjómi breyttist í kaffirjóma eða þeytirjóma. Það kom ný afurð sem hét svipuðu nafni, hún kom inn í vísitöluna vegna þess að hún var inni í grunninum sem fólk keypti. Var þetta sama afurðin og áður? Hún var dýrari. Var það verðhækkun á gömlu afurðinni? Hvernig átti að taka þetta með í reikninginn? Svona eru þessi vandamál. Er bíll af árgerðinni 1990 sama fyrirbærið og bíll af árgerðinni 1999? Það er mjög ólíklegt að svo sé. Það verða svo miklar tæknibreytingar og framfarir í þessu, meira öryggi er í bílunum, meiri þægindi af ýmsu tagi o.s.frv. Þetta er vandamálið eða viðfangsefnið sem menn þurfa að glíma við og Hagstofan tekur auðvitað tillit til þess eins og henni ber. En að því er varðar ýmsa aðra þætti sem hv. þm. nefndi þá verð ég að segja það almennt um efnahagsmálin að það er mjög röng og skökk mynd að gera því skóna að þau séu að stefna í eitthvert sérstakt óefni og að öðru hafi verið haldið fram fyrir kosningar en raunin hafi orðið eftir kosningar. Eigum við aðeins að líta á helstu stærðirnar í því efni? Hagvöxturinn er mjög svipaður því enn sem komið er á þessu ári og menn höfðu vænst. Kannski broti úr prósentu minni. Atvinnuleysið er ekki 2,5%, eins og gert var ráð fyrir í forsendum fjárlaga, heldur 2% að því er best verður séð á þessu ári. Við sjáum ekki annað í forsendum okkar og upplýsingum um ríkisfjármál en að við náum þeim afgangi sem að var stefnt í upphafi ársins þó að auðvitað verði alltaf breytingar á tekjum og gjöldum yfir árið og ýmsar ófyrirséðar breytingar geti orðið í þeim efnum. Ég vil jafnframt bæta því við að viðskiptahallinn fer lækkandi að því er best verður séð. Hv. þm. gat um í framsögu sinni að gert hefði verið ráð fyrir lækkun úr 33 milljörðum í fyrra í 27 í forsendum þjóðhagsspár og það held ég að sé alveg rétt munað hjá henni. Við sjáum ekki annað en að þetta sé að verða að veruleika, að hann sé að minnka og að hann hafi minnkað fyrstu fjóra mánuðina um 2--3 milljarða þegar búið er að taka út úr myndinni innflutning og útflutning á skipum og flugvélum. Það er í góðu samræmi við fyrri spár og jafnvel gott betur en það. Hins vegar er væntanleg síðar í mánuðinum, eins og venjulega um þetta leyti árs, endurskoðuð þjóðhagsspá frá Þjóðhagsstofnun þar sem öll þessi atriði koma mun betur fram. Forsendur breytast vissulega. Menn vita núna betur um hver aflinn verður á síðari hluta ársins vegna þess að búið er að gefa út aflaheimildirnar. Búið er að gefa út reglugerðina um kvótann á næsta fiskveiðiári sem hefst 1. sept. Menn vita líka meira um ýmsar aðrar horfur sem skipta máli í slíkum þjóðhagsforsendum. Menn geta t.d. farið að reikna með Smuguaflanum. Menn geta reynt að gera sér grein fyrir hvað loðnan verður mikil í upphafi vertíðar vegna þess að búið er að gefa upp upphafskvótann o.s.frv. Eins og venjulega verður myndin skýrari eftir því sem líður á árið, en við vitum líka að útflutningsverðlagið hefur í mörgum tilfellum verið að lækka og við vitum að sjálfsögðu, eins og ég gerði að umtalsefni áðan, að olíuverð í útlöndum hefur stórhækkað. Það hækkaði um ein 20% frá meðaltali síðasta árs eftir að ófriður braust út í Kosovo og var í maí 20% hærra en að meðaltali í fyrra en fer vonandi lækkandi aftur eftir að friðarsamningar hafa tekist eða samkomulag hefur verið gert þarna og líka vegna þess að nú fer í hönd sá tími ársins þegar eftirspurn eftir þessum vörum er jafnan í lágmarki í heimshluta okkar og verð þar af leiðandi lægra en að vetrinum. Það er því margt sem kemur inn í þessar forsendur og það er margs að gæta þegar fólk er að tala um þessa hluti. En það er rangt að kastað hafi verið ryki í augun á fólki í sambandi við stöðu efnahagsmálanna. Hún er mjög góð þó að vissulega beri að taka alvarlega það verðbólguskot sem við höfum orðið vitni að og taka beri alvarlega ýmis þenslueinkenni sem menn verða varir við í efnahagslífinu og reyna að bregðast við því. Það munum við m.a. gera í tengslum við fjárlagaundirbúning næsta árs. 
             Hv. þm. verður tíðrætt um skuldir heimilanna og talar alltaf um þær sem sérstakt og sjálfstætt vandamál. Ég hef löngum furðað mig á þessum málflutningi, um að skuldir heimilanna, sem í flestum tilfellum eru til komnar vegna frjálsra ákvarðana heimilanna og forsvarsmanna þeirra, að þær séu endilega og ævinlega eitthvert gríðarlegt vandamál. Hvað með eignir heimilanna sem standa á móti þessu? Hvað með andrúmsloftið sem þessar ákvarðanir um að auka skuldir eru teknar í? Ber það ekki vott um bjartsýni og tiltrú á það að menn geti kannski greitt þær skuldir sínar þegar fram í sækir? Líti bara hver í eigin barm þegar hann er að taka ákvarðanir um að fjárfesta eða taka lán og auka skuldir sínar. Gera menn það ekki yfirleitt vegna þess að þeir telja að þeir geti borgað þetta aftur? Þarf það endilega að vera slíkt hrikalegt böl þegar fólk setur sig í skuldir á vissum æviskeiðum til að koma sér þaki yfir höfuðið eða annað því um líkt? Þarf að tala um það eins og mikla óáran að fólk geri það á ákveðnum æviskeiðum? Nei auðvitað ekki. Þess vegna hef ég ævinlega undrast það þegar hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir talar um skuldir heimilanna, það er ekki í fyrsta sinn hér í dag, gerir það úr samhengi við aðrar stærðir sem skipta máli. Ég sé því ekki ástæðu til þess að hafa jafngríðarlegar áhyggjur af því og hv. þm. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson hélt því fram í afar löngu útvarpsviðtali, seinni part dags skömmu eftir kosningar, að nú hefði allt komið fram sem hann hefði sagt fyrir kosningar, og allt reynst vera tóm vitleysa sem ráðherrar í ríkisstjórninni hefðu sagt um efnahagsmálin. Hann sagði að efnahagsstofnanir innan lands og utan hefðu nú komið fram á sjónarsviðið og leiðrétt og staðfest ummæli viðkomandi þingmanns. M.a. nefndi hann til sögunnar Alþjóðagjaldeyrissjóðinn. Hér er náttúrlega um ótrúlega undarlegan málflutning að ræða, svo ekki sé sterkar til orða tekið. Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn var hér á ferð fyrir áramót á síðasta ári, eins og þeir gera reglulega. Þeir koma hér reglulega í heimsóknir. Ég átti með þeim fund og margir aðrir áttu með þeim fundi, fagaðilar á sviði efnahagsmála. Þeir gerðu skýrslu sína í janúar og af því tilefni var dreift fréttatilkynningu og upplýsingum. Allir sem fylgjast með þessum málum eiga greiðan aðgang að slíkum gögnum, m.a. á heimasíðu Seðlabankans og hjá Þjóðhagsstofnun. Það er ekki fyrr en í apríl að skýrslan er rædd í sjóðráðinu þar sem fulltrúar allra landanna sitja, m.a. okkar, Norðurlandanna og baltnesku landanna sameiginlega. Hvað eru menn þá að ræða? Plaggið frá í janúar en ekki eitthvað nýtt. Hv. þm. og ýmsir fleiri, sem höfðu kannski ekki aðstöðu til þess að kynna sér hvernig í pottinn væri búið, töluðu eins og hér væru algjörlega nýjar upplýsingar á ferðinni og samfelld fordæming á efnahagsstjórninni á Íslandi. Þvert á móti kemur fram í umræðum manna á þessum vettvangi mikið hrós fyrir það hvernig staðið hefur verið að efnahagsstjórn á undanförnum missirum. Íslenskum stjórnvöldum er hælt fyrir það hvernig þau hafa tekið á ýmsum málum og hvernig búið er að gjörbreyta ýmsum skipulagsmálum í efnahagskerfinu. En auðvitað, alveg eins og þessari stofnun ber skylda til, er bent á að vissir þensluhvatar geti komið upp við núverandi aðstæður. Því hef ég aldrei neitað. Ég hef ævinlega sagt, m.a. hér úr þessum ræðustól, að ég hefði viljað að afgangurinn á ríkissjóði á þessu ári hefði verið meiri en samstaða náðist um. Þó varð hann meiri við afgreiðslu hér við 3. umræðu en þegar frv. var fyrst lagt fram. Ég hef ævinlega sagt það að ég hefði gjarnan viljað að afgangurinn væri meiri en niðurstaðan varð. Þó er hann meiri á þessu ári samkvæmt fjárlögum en í annan tíma á síðari árum, bæði í tölum og sem hlutfall af þjóðarframleiðslu. Ég ætla ekki að hafa þessi orð fleiri, herra forseti. Mig langar að endingu að minnast aftur á frv. sem er tilefni þessara umræðna, um að gera fjmrh. óheimilt að hækka bensíngjald á þessu ári. Allir sem hafa starfað í þessum sal í einhvern tíma vita hvernig staðið er að fjáröflun til vegagerðar. Menn verða þá að svara spurningunni: Á að draga úr vegagerð eða gera eins og Samfylkingin virðist vera að leggja til, að koma í veg fyrir að Vegagerðin geti greitt upp lán sín? Ég ætla ekki að svara því fyrir þeirra hönd. Ég ætla hins vegar að minna á að t.d. þegar ríkisstjórnin frá '91--'95 sat var þessi sama leið farin og það hefur reyndar verið gert í miklu lengri tíma. Bensíngjald er hækkað einu sinni til tvisvar á ári í samræmi við þær forsendur sem menn vilja gefa sér um framkvæmdir og verðbreytingar almennt. Það var hækkað 1. júlí 1993 og einnig 1. jan. 1994, meðan hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir sat í ríkisstjórninni. Mér er minnisstæður ýmis ágreiningur sem hún gerði á þeim tíma í ríkisstjórninni. Ég man aldrei eftir að hún hafi mótmælt því að bensíngjaldið hækkaði í samræmi við forsendur fjárlaga og gildandi vegáætlun. Hér ber nú eitthvað nýrra við enda ekki um það að ræða við þessa hækkun að hún sé sá verðbólguvaldur sem hv. þm. vill vera láta. Ég hafna því að svo sé.

Herra forseti. Fyrst um að ég hafi haldið því fram í kosningabaráttunni að nýjar upplýsingar hefðu komið fram hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum. Það er rangt hjá hæstv. ráðherra. Ég tiltók það, ef ég man rétt, að það væri samkvæmt áliti, dagsettu, á þeirri heimasíðu sem ráðherrann nefndi, 28. jan. Hæstv. ráðherra segir af nokkru stærilæti finnst mér að engum ætti að koma á óvart sú bensínhækkun sem varð með ákvörðun ríkisstjórnar. Að sjálfsögðu kemur það engum á óvart. Við vissum öll um þessa bensínhækkun vegna þess að hún var partur af forsendum fjárlaga. Við höfum hins vegar bent á að með tilliti til þróunarinnar sé það skylda ríkisstjórnarinnar að ganga fram fyrir skjöldu og reyna allt sem hún getur til að draga úr verðbólgu, m.a. til að koma í veg fyrir óhóflegt samspil verðlags og launaþróunar, sem líklegt er að komi í ljós þegar vindur fram á þetta ár. Þetta er ein aðgerð sem við leggjum til. Auðvitað kom þetta okkur ekkert á óvart. Hvað hefur gerst í millitíðinni? Það hefur m.a. gerst að Seðlabankinn hefur endurskoðað verðbólguspá sína, ekki einu sinni og ekki tvisvar heldur þrisvar. Hann byrjaði í september með spá upp á 1,9%, í desember var það 2,2%. Ég veit ekki hvar hún liggur núna, ég held að hún sé komin í 3,3%. Íslandsbanki spáir 3,9%. Með öðrum orðum sjáum við fram á að líklegt sé að Seðlabankinn eigi eftir að endurskoða spá sína enn frekar. Það þýðir ekki fyrir hæstv. ráðherra að koma hingað og tala glannalega og af stærilæti til okkar sem reynum að halda uppi málefnalegri umræðu. Um hvað snýst umræðan, herra forseti? Hún snýst um að við erum stödd á seinni hluta hagsældarskeiðs sem við ættum öll að kappkosta að framlengja. Ég tel hafa orðið mistök af hálfu ríkisstjórnarinnar sem erfitt verði að snúa ofan af og geri það að verkum að hagsældarskeiðið verði skemmra en ella. Um það snýst umræðan. Það þýðir ekkert fyrir hæstv. ráðherra að gera lítið úr þessu og kalla það verðbólguskot. Ja, ég vona svo sannarlega að hæstv. ráðherra hafi rétt fyrir sér og varnaðarorð okkar séu óþörf. En það er vegna þessara varnaðarorða sem þessi umræða er í gangi. Enn blasir við að hæstv. ráðherra hefur ekki, hvorki í stefnuyfirlýsingu, í þessari ræðu sinni né annars staðar, bent á þau ráð sem hann vill nota til þess að auka þjóðhagslegan sparnað. Það er það eina sem skiptir máli í þessu dæmi.

Herra forseti. Ég vil taka undir það með ræðumanni að það er auðvitað verkefni okkar allra að reyna að framlengja hagvaxtarskeiðið sem við höfum upplifað í nokkur ár. Vonandi tekst okkur það þrátt fyrir að ýmsir í salnum séu andvígir uppbyggingu sem geti flýtt fyrir þeirri þróun eins og fram kom í salnum í gær. Ég vil taka fram að það hefur ekki staðið upp á þennan fjmrh. að taka þátt í umræðu um þjóðhagslegan sparnað. Ég setti á laggirnar sérstaka nefnd til að gera tillögur í þeim efnum og við hrintum í framkvæmd nokkru af ábendingum og tillögum sem þar komu fram. Ég tek undir það með þingmanninum að auðvitað er mjög æskilegt að reyna að efla þjóðhagslegan sparnað. Um það er fjallað í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar. Það er auðvitað virkasta leiðin til að vinna bug á viðskiptahallanum. Hv. frsm. Jóhanna Sigurðardóttir lét þess getið að viðskiptahallinn væri mikill og ég gat um það áðan, en erlendar skuldir þjóðarbúsins færu vaxandi. Það er sami hluturinn. Þegar viðskiptahallinn eykst þá aukast skuldir þjóðarbúsins. Það er bara uppgjörsmál. Hér hefur það hins vegar gerst að erlendar skuldir og aðrar skuldir ríkissjóðs hafa minnkað meðan aðrir í þjóðfélaginu hafa fengið meira svigrúm og aukið skuldir sínar, atvinnulífið, bankarnir, fjármálastofnanir og einkaaðilar af ýmsu tagi. Verkefnið er að halda öllu þessu innan eðlilegs ramma, að ekki verði slík þensla hér að þetta fari úr böndum. Það eru ekki líkur á því að svo verði, sem betur fer. Ég vona að við hv. þm. Össur Skarphéðinsson séum sammála um að gera allt sem við getum til að koma í veg fyrir það með tiltækum ráðum í ríkisfjármálum og peningamálum.

Herra forseti. Ég er sammála hæstv. ráðherra um að þetta er meginmarkmið okkar og á að vera sameiginlegt markmið okkar. Ég held hins vegar að hæstv. ríkisstjórn hafi sofið á verðinum. Það eru í rauninni þrjú úrræði sem ég sé í stöðunni. Það eru vaxtahækkanir, skattahækkanir eða niðurskurður í rekstri hins opinbera, nema ef vera skyldi allt þetta þrennt. Ég held að mjög erfitt sé að beita skattahækkunum við þessar kringumstæður. Sama er að segja um vaxtahækkanir, eins og ég mun nú ræða síðar í dag, ef ég kemst einhvern tíma að. Ég held að þær dugi ekki heldur. Ég tel að það sé röð mistaka --- ég kalla það mistök --- í efnahagsstjórnun sem geri það að verkum að ef við ætlum að framlengja þetta hagsældarskeið þá verði að grípa til ansi erfiðra ráða. Ég segi fyrir mig, herra forseti, af því að mér þótti hæstv. ráðherra fara með nokkurt flím og sprok í garð okkar og spurði okkur: Ætla menn þá að takmarka fjármagn til Vegagerðar svo hún geti ekki borgað skuldir sínar? Svarið er nei. Ég segi hins vegar að ég hef kjark til að koma hingað og segja: Ég legg til, með aðild minni að þeirri tillögu sem hér er rædd, að Vegagerðin framkvæmi ekki jafnmikið á næstu árum. Ég held því miður að niðurstaðan verði þegar upp er staðið að á næstu tveimur árum sé nauðsynlegt að fara í ansi harðar aðgerðir á sviði opinbers rekstrar til að ná utan um þetta vandamál. Af því að hæstv. ráðherra talar dálítið digurbarkalega um að í raun sé allt í góðu lagi hjá honum, og ég vona að það sé rétt, og hann vísar í Alþjóðagjaldeyrissjóðinn, þá gæti ég nú líka komið með ýmislegt sem ekki kom fram í fréttatilkynningunni góðu. Ég ætla að leyfa mér að vísa í álit Efnahags- og framfarastofnunar Evrópu frá því í síðasta mánuði þar sem sagt er að ofþenslu gæti í efnahagslífinu, hætta sé á að verðbólga aukist meira og hraðar en íslensk stjórnvöld hafi gert ráð fyrir. Talin er hætta á að þetta geti valdið stigmagnandi hækkun verðlags og launa. Vegna þessa, segir stofnunin, gæti reynst erfitt að hafa stjórn á gengi krónunnar. Fróðlegt er að stofnunin fullyrðir að aðhaldssemi í efnahagsstjórn hafi verið fremur lítil. Bíðum við, herra forseti, er það vegna þessa sem hæstv. ráðherra kemur hér og lemur sér á brjóst eins og górilla í frumskóginum og segir: Sjáið hvað ég hef gert. Þetta er einkunnin.

Herra forseti. Ég er sammála fyrri hluta ræðu þingmannsins, í fyrri hluta andsvars hans.  Ég vek athygli hv. þm. á því að bensíngjaldshækkunin er auðvitað skattahækkun. Hún tekur peninga úr umferð og slær á þensluna, í það minnsta einkaneysluna. Menn verða að gæta samræmis í málflutningi sínum, geta ekki bæði verið með og á móti.  Ég ætla ekki að fara sérstökum orðum um síðustu ummæli þingmannsins. OECD kom vissulega með ákveðin varnaðarorð. Þau komu okkur ekkert á óvart, þetta eru hlutir sem við erum að tala um núna og höfum talað um í kosningabaráttunni. Hins vegar er ekki rétt að haldið hafi verið að fólki rangri mynd af stöðu mála. Staðan er góð. Hún var góð fyrir kosningar en við þurfum að gæta þess að hún versni ekki. Við þurfum að passa að hún haldist góð og glatist ekki í þenslu og spennu á markaðnum. Það er auðvitað viðfangsefnið.

Herra forseti. Mér finnst athyglisvert þar sem Sjálfstfl. gefur sig ávallt út fyrir það að vera boðberi skattalækkana að hæstv. fjmrh. viðurkennir sem er auðvitað satt og rétt að bifreiðagjaldið, sem við viljum að verði hætt við, er ekkert annað en skattahækkun. En mér fannst enn athyglisverðara það sem hæstv. ráðherra sagði áðan. Hann hafði ekki nokkrar áhyggjur af skuldum heimilanna --- mér finnst það bara frétt út af fyrir sig --- hann hafi ekki nokkrar áhyggjur af þeim skuldum sem hafa hækkað í tíð síðustu ríkisstjórnar um 130 milljarða og um 3 milljarða nú bara vegna þessara hækkana sem hafa verið að dynja yfir. Vissulega er samhengi á milli stjórnvaldsaðgerða og skulda heimilanna og væri hægt að tína margt þar til, ýmsar aðgerðir sem farið var í af hálfu ríkisstjórnarinnar á síðasta kjörtímabili. Niðurskurður á barnabótum og fleira er auðvitað til þess að rýra ráðstöfunartekjur heimilanna og verður til þess ásamt og með lágum launum margra heimila hér á landi að fólk þarf að taka neyslulán sem eykur auðvitað skuldir heimilanna. Ég vil biðja hæstv. ráðherra að lesa það sem er í Morgunblaðinu í morgun þar sem verið er að rifja upp það sem gerðist hjá hinum Norðurlandaþjóðunum fyrir nokkrum árum þegar mikil útgjaldaþensla var, eins og er núna í þjóðfélaginu, og heimilin eyddu langt um efni fram. Það leiddi til gjaldþrota heimila og fyrirtækja og mikils taps í bönkunum. Það er einmitt verið að setja fram þá spurningu hvort þetta gæti verið einhver byrjun á slíku ferli hér á landi. En hæstv. ráðherra hefur bara ekki nokkrar áhyggjur af þessum skuldum heimilanna. Mér finnst það athyglisvert að fjmrh. íslensku þjóðarinnar hefur engar áhyggjur af þessu. Það kemur fram hjá Hagstofunni að verð á bensíni og olíu hækkaði um 6,6% sem hafði í för með sér 0,26% hækkun vísitölunnar, að vísu bara hluta til út af bensíngjaldinu. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra, þar sem hann segir að hann sé ósammála því að fella niður þetta bensíngjald, að ef í ljós kemur við endurskoðaða tekjuáætlun, sem verður væntanlega rædd í fjárln. í fyrramálið, að tekjur ríkissjóðs hafi aukist, er ráðherra þá ekki tilbúinn að skoða það að styðja þetta frv. þar sem um er að ræða tekjutap ríkissjóðs upp á 180 millj. ef í ljós kemur mikil aukning á tekjum ríkissjóðs frá því sem áður var gert ráð fyrir í nafni þess að lækka verðbólguna og þar á meðal skuldir heimilanna?

Herra forseti. Það kom fram hjá mér áðan að vísitöluhækkunin vegna breytingarinnar á bensíngjaldi var ekki nema 0,09%. Það veltir því ekki þungu hlassi í þessum verðbólguútreikningum í sjálfu sér.  Að því er varðar skuldir heimilanna þá geri ég athugasemd við að sí og æ sé tekin þessi eina stærð, skuldir heimilanna, án samhengis við aðrar stærðir, m.a. eignir heimilanna. Hins vegar er ástæða til að taka undir að því marki sem það kom fram í ræðu hv. þm. að það má alveg halda því fram að bankar og fjármálastofnanir hérlendis á þessu ári og hinu síðasta hafa verið fullglannaleg í útlánum og hafi kannski hleypt inn í landið fullmiklu af erlendu lánsfé. Hvað gerði Seðlabankinn í því efni fyrr á þessu ári? Hann þrengdi reglurnar og herti að þessum stofnunum til að takmarka þetta. Þannig er stjórnað í landinu í dag, slíkum stjórntækjum er beitt en ekki skömmtun, kvótum og boðum og bönnum af ýmsu tagi eins og áður tíðkaðist. Nú eru notaðar sömu aðferðir í þessum efnum og í öðrum löndum og Seðlabankinn hefur óbeint áhrif á þetta. Ég held að þetta sé farið að bera árangur. Ég a.m.k. vona það því að í óefni getur stefnt ef fram heldur sem horfir, sérstaklega með skammtímalánsfé frá útlöndum.

Herra forseti. Mér finnst jákvætt að hæstv. ráðherra viðurkennir raunverulega þær hættur sem uppi eru vegna mikillar útlánaþenslu í bönkunum, útlánaþenslu almennt í þjóðfélaginu og viðurkennir að glannalega hafi verið haldið á málum, ef ég skildi ráðherrann rétt. Ég held að það sé gott út af fyrir sig ef hæstv. ráðherra viðurkennir það. En ráðherra sem vill ekki gera mikið með skuldir heimilanna og segir að eignir séu þar á móti verður að átta sig á því að stór og vaxandi hluti fjölskyldna hér á landi á bara skuldir og mikið af skuldum en engar eignir á móti. Við höfum séð á undanförnum árum að sá hópur fer stækkandi og full ástæða er til að hafa áhyggjur af honum. Mér finnst mjög sérkennilegt í þeirri umræðu sem farið hefur fram almennt um efnahagsmálin í tengslum við þetta frv. og þá miklu þenslu sem er á markaðnum, að ráðherrann sá enga ástæðu til að eyða einu orði að því sem er að gerast á fasteignamarkaðnum, 10--25% hækkun á fasteignum á höfuðborgarsvæðinu sem getur haft í fyllingu tímans, við skulum þó vona ekki, áhrif á stöðu ríkissjóðs ef svo fer eins og ýmsir halda fram. Meðal annars vitnaði ég til Þjóðhagsstofnunar og Seðlabankans um að þetta gæti leitt til mikilla greiðsluerfiðleika heimilanna. Þess vegna veldur það mér vonbrigðum að hæstv. fjmrh. skuli ekki taka á slíkum málum úr þessum ræðustól og segja þjóðinni hvaða viðbrögð hann vill hafa við þeirri miklu þenslu sem er í þjóðfélaginu. Mér finnst ég vera litlu nær um hvað fjmrh. íslensku þjóðarinnar vill gera til að taka á þeim miklu þenslueinkennum sem hér eru, en hann viðurkennir þó að glannalega hafi verið farið að hjá fjármálastofnunum og bönkum. Það er alveg rétt hjá ráðherranum.

Herra forseti. Ég vil bæta því við það sem ég sagði áðan um stjórntæki Seðlabankans og þær ákvarðanir sem hann beitti sér fyrir fyrr á árinu að þær aðgerðir hafa leitt til þess að engin aukning útlána er í maímánuði frá því sem var í apríl, á bilinu 0--1% að því er mér skilst. Þetta er árangur að þessu leyti til og sýnir okkur að hægt er að slá á þessa hluti, þessa útlánaþenslu með slíkum óbeinum aðgerðum. Að því er varðar fasteignaverðið, sérstaklega í Reykjavík, þá má finna ýmsar skýringar á því. Á þeim markaði gildir eins og víðar hið einfalda lögmál um framboð og eftirspurn. Mikil eftirspurn hefur verið eftir húseignum í Reykjavík og á Reykjavíkursvæðinu vegna þess að fólkið hefur haft meira handanna á milli og það hefur verið gríðarleg aukning kaupmáttar á undanförnum árum, 20--25% á fjórum árum. Við slíkar aðstæður freistar fólk þess að festa sér húsnæði eða koma sér upp stærra húsnæði. En hvernig standa þá málin í Reykjavík? Þau standa þannig að gríðarlegur lóðarskortur er gagnvart einstaklingum sem vilja komast í íbúðarhúsnæði og byggja. Hvað þýðir það samkvæmt lögmálinu um framboð og eftirspurn sem ég nefndi? Það þýðir auðvitað að verðið hækkar og þetta er áreiðanlega mjög stór ástæða fyrir því að fasteignaverð hefur hækkað svo á Reykjavíkursvæðinu. 

Virðulegi forseti. Mig langar til að taka þátt í umræðunni. Ég lýsi því yfir að ég er sammála þeim tillögum sem eru lagðar fram en kannski ekki alfarið á öllum þeim forsendumn sem frsm. hefur mælt fyrir. Ég deili hins vegar áhyggjum hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur og annarra ræðumanna af verðbólgu og þenslu. Ég vil benda á, eins og kom líka aðeins fram í máli hæstv. fjmrh. varðandi þensluna sem hér er vandamál er á suðvesturhorninu. Hæstv. fjmrh. minntist á aukinn kaupmátt og góðæri sem leiddi síðan til aukinnar þenslu. Þetta góðæri hefur ekki nema að takmörkuðu leyti komist upp fyrir Elliðaárnar. Virðulegi forseti. Nú reynir á þingmenn Reykjavíkur og Reykjaness. Nú reynir á hvort þeir eru reiðubúnir að koma saman sérstaklega og taka á þeim vanda landsins sem er þenslan á suðvesturhorninu. Hún er að steypa okkar landi. Hún er að gera lífsskilyrðin erfiðari úti um hinar dreifðu byggðir. Nú er það hlutverk þeirra hv. þm. að leysa byggðavandamál sín sem er vandamál þjóðarinnar.  Ég ætla að koma að þessu máli frá annarri hlið. Ég ætla að koma að því út frá skattheimtu ríkisins á bifreiðum og bifreiðanotkun landsmanna. Samkvæmt áætlunum Félags ísl. bifreiðaeigenda verða heildarskatttekjur ríkissjóðs, bæði innflutningsgjöld, bifreiðagjöld, bensíngjöld og þungaskattur, áætlaðar nálægt 30 milljörðum kr. á þessu ári. Þetta er engin smáskattheimta. Ég vil líka vekja athygli á því að í forsendum fjárlaga fyrir þetta ár var gert ráð fyrir að mig minnir 4% samdrætti í bifreiðainnflutningi og þar af leiðandi var líka gert ráð fyrir því að skatttekjur ríkisins af bifreiðainnflutningi drægjust saman. Þær tölur sem sýna innflutning fyrstu fjóra mánuði ársins sýna að innflutningur bifreiða hefur vaxið um nærri 50% og áætlaðar skatttekjur ríkisins gætu þess vegna numið 1,5--2 milljörðum kr. meiri á þessu ári en ráð var fyrir gert. Það er svo sem gott að afla tekna og ég geri ráð fyrir því að ýmis önnur gjöld hafi líka vaxið þar á móti en þetta leiðir hugann líka að því hvernig þessum skatttekjum er varið og hverjir í rauninni bera þar skarðan hlut frá borði. Í neyslukönnun frá Hagstofunni árið 1997 kom fram að hver meðalfjölskylda eða íbúi á landsbyggðinni þarf að eyða 40% meira í bifreiðakostnað og rekstur bifreiðar en íbúar hér á þéttbýlissvæðunum. Hækkun gjalda og sérstaklega hækkun akstursgjalda eins og bensínskatts og þess háttar er aðeins til þess fallin að auka þennan útgjaldamun, auka mismun í skattheimtu dreifbýlisins til ríkisins. Til viðbótar hækkun skattlagningar á bifreiðanotkun er flutningur á vörum og þjónustu út um land, á hann leggst síðan virðisaukaskattur og hækkar vöruverð. Nú má ekki skilja orð mín svo að ég vilji ekki að Vegagerðin eigi markaða tekjustofna. En ég lít aðeins á það sem lágmarkstekjustofna og það er ekkert sem bannar að ekki megi verja öðrum tekjustofnum til slíkra vegaframkvæmda því vegaframkvæmdir út um land eru eitt brýnasta hagsmunamál dreifbýlisins. En það má ekki samtímis skattleggja okkur svo að við getum ekki nýtt það. Ég vil vekja athygli á t.d. skattheimtu sem var tekin upp á sl. vetri þar sem lagður var 100 þús. kr. skattur á vörubíla umfram akstursgjald, þ.e. vörubíla sem eru lítið notaðir. Víða í sveitum eru vörubílar notaðir til heyflutninga og fara eiginlega aldrei út á þjóðveg en þeir skulu skattlagðir um 100 þús. kr. flatt gjald. Mér finnst þetta afar óréttlátt og væri ástæða til við endurskoðun laga í vetur að breyta þessu. Ég vil líka vekja athygli á því að skipting vegafjárins milli stofnbrauta, safnbrauta og tengivega hefur staðið óbreytt undanfarin ár og þessir svokölluðu sveitavegir hafa algerlega orðið út undan í fjármögnun varðandi endurnýjun og endurbætur. Þess vegna er engin ástæða í sjálfu sér til að draga úr fjármagni til vegagerðar en bifreiðaeign landsmanna er þegar skattlögð verulega og einn af stærstu tekjustofnum ríkisins. Það ætti því alveg að vera hægt að verja þar af auknu fjármagni til vegagerðar út um land og þetta væri kannski ein besta byggðaaðgerðin sem væri hægt að gera, þ.e. að auka fjármagnið. Virðulegi forseti. Ég legg því áherslu á að þessu vörugjaldi verði frestað og að þingmenn suðvesturhornsins taki sig saman og slái niður þenslu suðvesturhornsins þannig að við þurfum ekki að axla hana fyrir þá því að hún flytur einungis fjármagn úr hinum dreifðu byggðum til þéttbýlisins. Þetta er skylda hv. þm. og þeir eiga að standa við hana.

Virðulegi forseti. Það urðu orðaskipti fyrir nokkrum mínútum á milli hæstv. fjmrh. og hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar og varðaði umræðuna sem var fyrir kosningar um þenslu og fjármálastjórn. Ég verð að segja að það var mjög sérkennilegt að verða vitni að þeirri umræðu af hálfu stjórnarflokkanna. Eftir kosningar voru gerbreytt viðhorf því að þegar Össur Skarphéðinsson var að koma fram með sína skörpu gagnrýni á stjórn ríkisfjármála í kosningabaráttunni var þeirri gagnrýni vísað á bug sem ósanngjörnum kosningaáróðri. Það er staðreynd sem við munum öll þó við höfum ekki verið í kosningabaráttunni í Reykjavík því að svo mjög bar þetta á góma í fjölmiðlum. Það var hins vegar ekki fyrr en um það bil tveimur dögum eftir kosningar sem seðlabankastjóri kom fram og lýsti því hvernig málin stæðu og það var um það bil nákvæmlega það sem hafði verið talað um af hálfu Össurar Skarphéðinssonar, aðallega af okkar hálfu, í kosningabaráttunni. Þannig stóðu þau mál. Engin ástæða er til að hlakka yfir því og heldur engin ástæða til þess að vera að togast mikið á um það núna eftir á hvenær hlutirnir gerðust en það er alveg ljóst að þenslumerkin sem eru til umræðu núna og hafa verið frá því tveimur dögum eftir kjördag voru uppi áður en menn kusu að vera ekki með mjög mikla umræðu um þau viðkvæmu mál vegna þess að stöðugleikinn var það sem haldið var á lofti af hálfu stjórnarflokkanna, stöðugleikanum yrði eingöngu viðhaldið með því að stjórnarflokkarnir yrðu áfram við stjórnvölinn og honum væri þá fyrst verulega ógnað ef aðrir yrðu kallaðir til stjórnar í Stjórnarráðinu. Hæstv. fjmrh. sagði áðan: ,,... Samfylkingin, eins og hún heitir, ætlar að beita sér fyrir því að sporna við verðbólgu`` --- og að það væri ánægjulegt að fá bandamann. Þetta heitir þingflokkur Samfylkingarinnar og Samfylkingin bauð fram fyrir kosningar. Bara út af orðum ráðherrans, það er ekkert sem svo heitir, það bara er einfaldlega þannig.

Svo heitir að beita sér.

Sem svo heitir að beita sér, skulum við hafa það núna. Við reyndum að fá samvinnu við stjórnarflokkana á Alþingi og ríkisstjórnina og þess vegna tókum við þessi mál upp á fyrsta degi þingsins. Ég var að nefna áðan kosningabaráttuna og mér finnst það frekar skondið núna að áróðurinn sem var svo hávær í kosningabaráttunni, m.a. sá sem var gripinn úr lausu lofti að Samfylkingin ætlaði að hækka bensínið, að í þessari umræðu kemur fjmrh. og segir beinlínis um bensínhækkunina að skattahækkunin slái á þenslu, sú skattahækkun sem birtist í bensínhækkuninni slái á þenslu og það hljóti allir að sjá það. Þetta segir okkur hvernig umræðan snýst og hvernig henni er beitt, eftir því hvar maður er staddur, ekki bara á árinu heldur á leið sinni til valda í Stjórnarráðinu eða eftir að völdum hefur verið náð. Menn hafa líka sagt að það sé svo lítil hækkun á vísitölu sem verði af t.d. af völdum bensínhækkunarinnar og það sama var nefnt í morgun á fundi iðnn. þegar við töluðum um hækkun á gjaldskrá Landsvirkjunar. Ég ætla aðeins að nefna þá örfáu þætti sem hefur borið á góma í umræðunni um hækkanir. Vextir hafa hækkað, tryggingaiðgjöld hafa hækkað mikið, bensín hefur hækkað og hluti þess hefur hækkað vegna bensíngjaldsins sem rennur til ríkisins og það hefur komið fram í umræðunni að alls munu renna til ríkisins 225 millj. Þær 225 millj., sem renna til ríkisins, koma úr vösum neytenda. Húsnæði hefur hækkað og nýjasta dæmið sem ég þekki er íbúð sem verðlögð var á 7 millj. kr. í nóvember en var seld á 8 millj. í maí. Þetta hefur verið að gerast og allir sem þekkja eitthvað af fólki sem hefur verið að skoða fasteignamarkaðinn vita að þarna er um verulegar hækkanir að ræða. Þetta er póstur sem verður mjög þungur fyrir þá sem eru að fjárfesta í húsnæði um þessar mundir. En ég get alveg tekið undir það að umræða um húsnæðismál er sérumræða sem við eigum eftir að taka þó að það verði ekki nú. En af því að ráðherra sjálfur valdi að nefna að mikil eftirspurn væri eftir húsnæði þá ætla ég að nefna aðra frétt sem kom fram á síðustu mánuðum að 500 manns hefðu flutt á um það bil þriggja mánaða tímabili utan af landsbyggðinni og hingað suður. Ef 500 manns flytja suður af landsbyggðinni kallar það væntanlega á um það bil 200 íbúðir ef við gefum okkur hefðbundna samsetningu fjölskyldunnar og reiknum með rúmlega tveimur í íbúð. Það kallar á 200 íbúðir sem væru kannski ekki á lausu á þessu þriggja mánaða tímabili en þær fjölskyldur sem þarna er um að ræða þurfa þak yfir höfuðið. Vissulega vakti ráðherrann sjálfur athygli á máli sem hefur ekki verið mikið rætt að öðru leyti en því sem komið hefur fram í umræðunni um kjördæmamálið. Ég er að telja upp hvað hafi hækkað. Eitt af því sem hefur hækkað og við ræddum um á fyrsta degi þingsins er gjaldskrá Landsvirkjunar. Í morgun var þess líka getið hversu lítil áhrif hún hefði inn í vísitöluna en hækkunin gefur 182 millj. til Landsvirkjunar á ársgrundvelli, sem sagt til ríkisfyrirtækis. Um leið og við sjáum hve há upphæð rennur til ríkisins gegnum bensínhækkun og gegnum gjaldskrá Landsvirkjunar til Landsvirkjunar, þá erum við að tala um yfir 400 millj. kr. sem renna úr einhverjum vösum. Þá erum við ekki að skoða hvaða áhrif vextirnir hafa, tryggingariðgjöldin, húsnæðishækkunin og hvað þá heldur önnur hækkun sem við vitum vissulega um. Í umræðu um skuldir heimilanna benti ráðherrann á atriði sem ég er sammála honum um, að það er mjög misjafnt hvernig fólk er í stakk búið til að mæta því að takast á við nýjar skuldir. Það er ólíku saman að jafna t.d. fyrir þá sem hér stendur að fara í ný útgjöld og stofna til skulda heldur t.d. margar þær ungu fjölskyldur sem ég þekki í kringum mig. Það er svo ólíku saman að jafna að það er ekki sami hluturinn. Fyrir manneskju á miðjum aldri sem er komin vel fyrir vindinn og er ekki með miklar skuldir, er með góð laun o.s.frv., eða ungar fjölskyldur þar sem bara allt önnur staða er. Það er þessi meðaltalsumræða sem stjórnarflokkarnir bregða stöðugt fyrir sig sem er svo alvarleg þegar verið er að tala um fólk. Fólk er nefnilega ekki meðaltal. Það er fullt af fólki sem er ekkert endilega með lægstu laun en lægri meðaltekjur og það fólk baslar með húsnæðisskuldir, rekur kannski gamlan bíl og er að takast á við ýmsar hækkanir, ekki bara þær sem verða af hálfu ríkisins heldur líka sveitarfélaganna. Þess er skemmst að minnast að sveitarfélagið sem ég bý í, Kópavogur, hækkaði dagvistargjöld og það var umtalsverð hækkun. Ekki kom það til umræðu hér þó að stjórnarflokkarnir bregði sífellt fyrir sig Reykjavíkurborg og ef það verður einhver breyting á gjaldskrá þar. Ég gæti nefnt margar breytingar á gjaldskrá í sveitarfélögunum í kjördæmi mínu þar sem Sjálfstfl. stýrir ef ég hefði geð til þess. En mér finnst bara að við hljótum að vera aðeins yfir það hafin. Við erum að tala um það sem ríkið ræður yfir og ræður við. Ég get ekki stillt mig um það, virðulegur forseti, að nefna fjölskyldustefnu vegna þess að það mál sem bar hæst í kosningabaráttunni var fjölskyldan, fjölskyldan og aftur fjölskyldan og staða fjölskyldunnar. Ekki síst var það Framsfl. sem hafði uppi stór og mikil orð um hvernig væri staðið að málefnum fjölskyldunnar. Virðulegi forseti. Af því að ég er stödd á þeim punkti í stuttri ræðu, sem mér finnst mikilvægt að ráðherrann heyri, þá ætla ég að hinkra meðan hann bregður sér frá. Ég var komin að punkti sem mér finnst mjög mikilvægt að ráðherrann hlusti á og þess vegna ákvað ég að hinkra við vegna þess að ræða mín er stutt. Það lýtur að fjölskyldustefnu og þeim viðhorfum sem er svo auðvelt að láta í ljósi í kosningabaráttunni. Við bárum gæfu til þess, alþingismenn, að samþykkja fjölskyldustefnu á síðasta kjörtímabili. En stjórnarflokkarnir báru ekki gæfu til þess að flytja hingað inn í þingið breytingar á lögum eða ný frumvörp sem mundu fylgja eftir þeirri stefnumörkun sem fólst í fjölskyldustefnunni. Þegar við samþykktum þessa fjölskyldustefnu höfðu stjórnarflokkarnir tekið út úr henni einn mikilvægasta þáttinn. Það var sjóður og sá sjóður átti að standa undir því að þegar sérstakt fjölskylduráð gæti skoðað hvernig hækkanir af hálfu hins opinbera hittu ólíkar fjölskyldugerðir fyrir. Þessi sjóður átti að standa undir rannsóknum en hann var felldur út. Þess vegna er það á ábyrgð ríkisstjórnar og Alþingis að vita meira um afleiðingar ýmissa hækkana. Þessi sjóður og fjölskylduráð átti að skoða það þegar hafa orðið miklar hækkanir í sveitarfélögum af hálfu ríkisins á ólíkum sviðum hvort það gæti verið að ólíkar gerðir hins opinbera væru að hitta sérstakar fjölskyldugerðir illa fyrir og enginn veit neitt um það mál. Fjmrh. hefur ekki hugmynd um hvort þessar hækkanir hitta e.t.v. ólíka hópa fyrir og það er enginn sem veit það og það er enginn sem tekur það raunverulega saman og reynir að vinna úr því hvernig hækkanir sveitarfélaga og ríkisins beinast að fjölskyldum sem eru í viðkvæmri stöðu. Virðulegi forseti. Ég ætla að biðja fjmrh. að beita sér fyrir því að það verði skoðað og ég mun náttúrlega sjálf reyna að gera tillögur um að þessi sjóður fari inn í fjölskyldustefnu og kalli eftir því að henni verði fylgt eftir þar sem stjórnarflokkarnir eru nú að starfa áfram við sama borð. En ég ætla að nefna hvernig við fórum í þetta mál á fyrsta degi þingsins. Við boðuðum samvinnu við stjórnvöld um aðgerðir til að draga til baka eða fresta boðuðum hækkunum á bensíngjaldi og gjaldskrá Landsvirkjunar. Við boðuðum það frv. sem er til umræðu. Við töldum brýnt að Fjármálaeftirlitið hraðaði athugun sinni á forsendum iðgjaldahækkunar tryggingafélaganna og vitum núna eftir að nefndir hafa haldið fundi að það mun verða einhver tími þar til það hefur lokið skoðun sinni. Við höfum skrifað viðskrh. og hvatt hann til að setja reglugerð á grundvelli laga um opinbert eftirlit og hann hefur upplýst að það muni verða gert. Við boðuðum að fulltrúar okkar í nefndum þingsins mundu fylgja þessum málum eftir. Ég vil þakka fyrir að við höfum fengið þessi mál á dagskrá þeirrar nefndar sem við óskuðum eftir. Ég vil að lokum, herra forseti, nefna fund í iðnn. í morgun. Það var ljóst frá því að við fengum gesti á fund okkar að ekki yrði orðið við ósk Samfylkingarinnar um endurskoðun á gjaldskrárhækkun Landsvirkjunar. Forstjóri Landsvirkjunar gerði það ljóst að hann teldi ekki rétt að fresta þeim hækkunum sem hér hafa verið til umræðu. Hann taldi að stjórnin mundi standa við þau áform þó þessi mál yrðu tekin upp í stjórn. Hann telur líka sáralitla hækkun af þessum völdum á vísitölunni, hún er u.þ.b. 0,05 á vísitölu neysluverðs. Það er athyglisvert að þeir sem hafa tekið ákvarðanir um hækkun telja að sinn þáttur í hækkun vísitölu sé mjög lítill. Þetta styður þá gagnrýni mína að áhrifin séu ekki skoðuð samræmt eða hvaða hópa hækkunin mun hitta verst fyrir. Ég gat þess áðan að hækkunin muni gefa Landsvirkjun u.þ.b. 182 milljónir í tekjuauka á ársgrundvelli. Fram hefur komið að hækkun Landsvirkjunar er lítill þáttur í hækkun vísitölunnar. Hækkunin á bensíngjaldi er lítill þáttur í hækkun á vísitölunni en þá erum við komin að því sem við ættum að ræða ítarlega, herra forseti, og það er hin breytta vísitala og gæðabreytingar sem farnar eru að hafa áhrif á hana. Ég ætla eingöngu að vísa til leiðara Morgunblaðsins frá 13. júní þar sem fjallað var um þessi mál. Leiðarahöfundi fannst að þetta gæti verið hið besta mál, að Hagstofan beitti gæðaleiðréttingum í ýmsum tilvikum. Hins vegar vakti leiðarahöfundur athygli á því að þessar reikningsaðferðir vektu ýmsar spurningar, t.d. varðandi húsnæðið. Hefur íbúðarhúsnæði ekki stöðugt verið að batna í gæðum? Á að taka tillit til þess? Hvað með bensín? Hafa olíufélögin ekki öll haldið því fram að þau selji betra bensín en áður? Þetta eru spurningar leiðarahöfundar Morgunblaðsins. Ég gæti bætt við fleiri spurningum en ég tel að það verkefni sem Hagstofan hefur tekið að sér, að meta gæðabreytingar þegar hún breytir vísitölunni, sé mjög alvarlegt mál og vandasamt. Ég mundi vilja spyrja, væntanlega mundi viðskrh. vilja svara því, eða hver er ráðherra Hagstofunnar? Ég beini því orðum mínum til fjmrh.: Er einhver sérstakur matshópur sem mun fara í að meta þær gæðabreytingar sem áhrif hafa á vísitölu? Á sama hátt og spurningar vakna hjá leiðarahöfundi Morgunblaðsins þá er þetta á allra vörum núna í þjóðfélaginu: Hvernig mun þetta virka? Hvernig virkar það þegar eitthvað minnkar í gæðum eins og oft gerist eða fólk fær minna magn? Hvernig mun það hækka vísitöluna, verður það óeðlilega mikið o.s.frv.? Þetta er mjög alvarleg umræða og fólk er ringlað. Í raun er sérkennilegt að hlusta á að Hagstofan hefur frá 1997 tekið upp þessi nýju viðhorf. Þau hafa lítið verið til umræðu. Einhver hlýtur þessi matsaðili að verða. Eins er spurning um hvort á einhvern hátt sé hægt að kalla eftir því ef fólki finnst matið að einhverju leyti óeðlilegt. Þetta er sérstök umræða en áhugavert væri að heyra hvað fjmrh. segir um hana.

Herra forseti. Ég fór nokkuð ítarlega yfir þessi atriði áðan að ég tel. Hins vegar er það forsrh. sem er ráðherra Hagstofunnar, hvorki viðskrh. né ég. Ég held að þessi þróun sé mjög eðlileg vegna gæðabreytinga og breytinga sem verða á vörum og þjónustu, t.d. tryggingum, í tímans rás, með meiri afurðaþróun, vöruþróun margs konar o.s.frv. Það er því óhjákvæmilegt að taka tillit til þess arna og eins og ég sagði áðan er þetta hluti af alþekktu vandamáli í tengslum við að setja saman og reikna út vísitölu frá einum tíma til annars. Ég tel mjög gott mál að þetta sé komið inn í vinnuna hjá Hagstofunni eins og fram hefur komið í sambandi við tryggingarnar. Ég get hins vegar ekki fullyrt nákvæmlega um hvernig þetta er gert á Hagstofunni. Að hluta til er hægt að gera þetta með vísindalegum aðferðum en áreiðanlega verður einhver hluti af þessu háður mati. Hver annast matið er spurning sem ég get ekki svarað. Ég treysti hins vegar Hagstofunni, hagstofustjóra og starfsmönnum hans mjög vel til að vinna þetta vel og samviskusamlega, algjörlega óháð pólitík frá einum tíma til annars. Það er auðvitað mjög mikilvægt í svona málum og við svona útreikninga.

Virðulegi forseti. Ég hafna því ekki að þetta sé eðlileg þróun. Ég geri mér góða grein fyrir því að það verða gæðabreytingar á þjónustu og vöru frá einum tíma til annars. Spurningarnar sem vakna og það sem fólk er að velta fyrir sér er: Hvernig er metið og hvænær er metið? Verður það í hvert einasta skipti sem einhver hreyfing verður? Er þá tekið fyrir þjónustustigið í heild sinni og reynt að leggja mat á það? Er varan tekin og metin í heild sinni? Þetta er mjög vandasamt og ég er ekki viss um að hægt sé að ætlast til þess af embættismanni eða starfsfólki á stofnun eins og Hagstofunni að þau séu með þetta mál eða verkefni sem venjulegt skrifstofu- eða hagstofuverkefni. Ef þetta fer að verða tekið inn í ríkum mæli, mat á því hvort það hafi orðið gæðabreyting í vöru eða þjónustu um leið og hækkun verður, þá hlýtur einhver sérstakur aðili, sérstök nefnd eða eitthvert samráð að vera haft um það, að það sé ekki bara verkefni Hagstofu eða einhverra starfsmanna að sjá um það.

Herra forseti. Forustumenn hæstv. ríkisstjórnar hafa allir sem einn haldið því fram eftir að kosningum sleppti að mestu máli skipti í efnhagsstjórninni að efla og tryggja stöðugleikann. Ég held, herra forseti, að það sé engum efa blandið að frv. sem liggur fyrir af hálfu Samfylkingarinnar megi auðvitað líta á sem viðleitni Samfylkingarinnar til að styðja hæstv. ríkisstjórn til að ná þessu markmiði. Í umræðunni um þessi mál höfum við drepið á ýmis atriði sem við teljum að hið opinbera geti nýtt sér til að draga úr því sem hæstv. fjmrh. kallaði verðbólguskot fyrr í dag. Hæstv. forsrh. hefur sagt að engin ástæða sé til þess að hafa áhyggjur af því. Enginn hæstvirtra ráðherra hefur raunverulega gefið alvarlegan gaum að þessu nema hæstv. iðn.- og viðskrh. í tveimur blaðaviðtölum. Það sem Samfylkingin hefur verið að gera, herra forseti, er að leggja til að bensínsgjaldshækkun þessi verði kölluð til baka. Við höfum jafnframt lagt til að farið verði ofan í saumana á forsendum þeirrar ákvörðunar Landsvirkjunar að hækka orkuverð. Við höfum líka kastað því upp hvort rétt sé, miðað við þá stöðu sem komin er upp, að draga einnig til baka áfengishækkunina. Allt kemur þetta inn í verðbólguna og allt er þetta líklegt til að ýta eftir því sem Efnahags- og framfarastofnun Evrópu reifaði í aðvörunarorðum sínum í síðasta mánuði til að efla samspil víxlhækkana verðlags- og launaþróunar þegar kemur fram á árið í kjarasamningum. Hæstv. fjmrh. reyndi að skjóta sér undan þessu í einhvers konar skæklatogi um frammistöðu Reykjavíkurborgar. Hann spurði okkur, sem hér erum að tala, hvort við ættum þá ekki að beina geir okkar að borgarstjórn Reykjavíkur. Það er sjálfsagt að gera það líka. Nú vill svo til að það er beint samband milli borgarstjórnar og fjmrn. þannig að það ætti kannski ekki að vefjast fyrir hæstv. ráðherra að koma þeim skilaboðum á framfæri. Auðvitað, herra forseti, höfum við líka verið að beina geir okkar að borgarstjórn Reykjavíkur. Það felst í þeim athugasemdum sem við höfum sem þingflokkur gert við orkuverðshækkun Landsvirkjunar. Það er einfaldlega þannig, herra forseti, að Reykjavíkurborg kemur að þeim og er ábyrg fyrir þeim líka. Við þær aðstæður sem nú hafa skapast þá er nauðsynlegt að allir taki á í þessum efnum. Það er nauðsynlegt að ríkisstjórnin hafi forgöngu um samráð við sveitarstjórnir til að ná þessu niður. Herra forseti. Mig langar að varpa fram einni spurningu til hæstv. fjmrh. sem varðar frv. sem hér er um að ræða. Við erum að leggja það til að hækkun á bensíngjaldi verði frestað. Ég held að það megi færa sterk rök fyrir því að gjaldið sem runnið hefur í Vegasjóð það sem af er á þessu ári sé talsvert meira en gert var ráð fyrir í forsendum fjárlaga. Þetta var eitt af því sem við þingmenn Samfylkingarinnar, sem eigum sæti í fjárln., vildum fá ráðrúm til að spyrja fulltrúa hæstv. ráðherra að á fundi í fjárln. Við höfum ekki fengið tækifæri til þess enn þá og því vil ég, mér til hægri verka, herra forseti, spyrja hæstv. ráðherra: Getur verið að aukningin sem hefur af þessum sökum runnið í Vegasjóð sé það mikil að ekki sé beinlínis þörf á þeirri hækkun sem varð nú um síðustu mánaðamót? Ég held að nauðsynlegt sé að þetta komi fram í umræðunni vegna þess að ef í ljós kemur að einhver hundruð milljóna komi inn, umfram það sem menn töldu þegar gengið var frá fjárlögum, er alveg ljóst að forsendur þessarar hækkunar eru brostnar og þær óþarfar. Það er merkilegt, herra forseti, að í umræðunni eftir kosningar hefur verið allt annar tónn í talinu um efnahagsstjórnunina. Af hálfu ríkisstjórnarinnar var fyrir kosningar allt í stakasta lagi. Hins vegar var allt í einu komið annað umhverfi og ástand í efnahagsmálunum strax eftir kosningar. Þá steig hver sérfræðingurinn á fætur öðrum fram á sviðið og talaði um nauðsyn þess að fara afar varlega í efnahagsmálum. Það er merkilegt að rifja þetta upp í ljósi þess að hæstv. fjmrh. talar hér í dag aðeins um verðbólguskot. Hæstv. forsrh. hefur í viðtölum sagt að engin ástæða sé til þess að hafa áhyggjur af þessu. Guð láti gott á vita. Ég held að allir í þessum sal vildu mjög gjarnan að hæstv. ráðherrar hefðu rétt fyrir sér. Eins og ég gat um hefur aðeins einn ráðherra tekið undir nauðsyn þess að gripið verði til einhverra aðgerða. Það er hæstv. iðn.- og viðskrh., sem lét svo um mælt í viðtölum, bæði við Dag og ég held DV líka, að nauðsynlegt væri að finna ráð og hann benti á þessi ráð. Þau fólust aðallega í því að einkavæða og mig minnir að hann hafi líka talað um nauðsyn þess að endurvekja og auka skattaívilnanir vegna hlutbréfakaupa. Það lýsir hins vegar skilningi hæstv. ríkisstjórnar á vandanum að þetta eru sömu ráðin og hún hefur talað fyrir t.d. stefnuyfirlýsingu sinni. Hún getur hins vegar ekki fundið neinn sérfræðing í efnahagsmálum sem reiðubúinn er að fallast á að þessi ráð dugi. Því segi ég, herra forseti, að þegar talað er um að menn hafi ekki vit á efnahagsmálum, eins og hæstv. forsrh. lét sér sæma að segja fyrir kosningar, vegna þess að þeir hafi ekki sérstaka menntun í þeim fræðum, þá hittu þau ummæli auðvitað fyrir hæstvirta ráðherra sem hafa sjálfir lagt fram ráð sem ekki duga, eins og ég kem að síðar í máli mínu. Hæstv. ráðherra hélt því fram að ég hefði fyrir kosningar látið sem ný sannindi hefðu komið fram þegar ég vísaði í skýrslu sem kom frá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum. Hæstv. ráðherra sagði að hann hefði sjálfur sent fréttatilkynningu frá sér um álit sjóðsins og ég hefði látið sem þar væri eitthvað nýtt á ferðinni sem ekki hefði komið fram áður. Það er alrangt, herra forseti. Að vísu er það svo að í fréttatilkynningu sem ráðuneytið sendi frá sér var aðallega að finna það sem jákvætt var. Vissulega var margt jákvætt í þeirri skýrslu um stöðu efnahagsmála, annað hvort mætti nú vera við annað eins góðæri og hefur verið síðustu missiri. Hins vegar var ýmislegt annað sem ekki kom fram. Ég lét þess jafnan getið í samræðum mínum við hæstv. fjmrh. og reyndar aðra frambjóðendur ríkisstjórnarflokkanna að þessi ummæli sem ég hafði eftir sjóðnum væru ekki ný af nálinni. Ég tók fram að ég hefði tekið þau úr skýrslu sjóðsins sem dagsett var 28. janúar og ég fann á heimasíðu Seðlabankans. En þar er líka að finna ýmislegt annað, herra forseti. Þar er m.a. að finna ræðu seðlabankastjóra, Birgis Ísleifs Gunnarssonar, frá síðasta ársfundi bankans. Þar bendir bankastjórinn á að á síðasta ári jókst viðskiptahallinn verulega og hann sagði þar að mikilvægasta verkefni hagstjórnarinnar í nánustu framtíð væri að koma böndum á þann halla. Hann benti á það, eins og Seðlabankinn hefur ítrekað gert síðan, að tímabundnar ástæður valda 40% hallans, þ.e. tímabundnar ástæður sem tengja má stóriðjuverkefnum, virkjunum sem tengjast stóriðju, flugvélum og ábyrgðum. Þegar búið er að taka þetta frá og þegar búið er að taka inn í dæmið þær aðgerðir sem hæstv. ríkisstjórn hefur beitt sér fyrir og meta stöðuna fram til ársins 2003 kemst Seðlabankinn að niðurstöðu sem hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Eftir standa þá um 20 milljarðar króna sem nauðsynlegt verður að bregðast við svo að komist verði hjá því að langtímajafnvægi raskist í þjóðarbúskapnum.`` Á bls. 8 í ritinu Þjóðarbúið birtir Þjóðhagsstofnun spá þar sem tekið er tillit til þessara tímabundnu stóriðjutengdu fjárfestinga og þeirra aðgerða sem búið er að draga fram. Samkvæmt þeirri spá Þjóðhagsstofnunar verður árlegur viðskiptahalli á þessu tímabili til 2003 3% af landsframleiðslu, hann verður 19 milljarðar. Þetta er hinn varanlegi hluti viðskiptahallans sem er eftir þegar búið er að taka tillit til aðgerða ríkisstjórnarinnar og búið að draga frá það sem kalla má tímabundnar aðgerðir vegna stóriðjutengdra verkefna eins og þeirra sem ég nefndi áðan. Þetta gerir það að verkum að hæstv. ríkisstjórn hefur brugðist. Hún hefur ekki fundið ráð til þess að auka þjóðhagslegan sparnað til þess að draga úr þessum viðskiptahalla. Það er hann sem er hættan sem fólgin er í efnahagsstjórnuninni og það er það sem ég á við þegar ég held því fram að hæstv. ríkisstjórn hafi brugðist. Ég bendi á það, herra forseti, að í því sem Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn sagði segir líka, með leyfi forseta: ,,Nýsamþykkt fjárlög fyrir 1999 fela ekki í sér nægilegt aðhald í ríkisfjármálum að okkar dómi.`` Þar er sagt berum orðum að hagstjórnin hjá hæstv. ríkisstjórn hafi leitt til --- og ég leyfi mér að vitna í skýrsluna: ,,vaxandi áhættu sem leiðir af misvægi í þjóðarbúskapnum``. Þetta kemur fram í álitinu frá 28. janúar og það voru þessi orð sem hæstv. fjmrh. og hæstv. forsrh. vildu ekki kannast við fyrir kosningar. Þeir sögðu: ,,Það er allt í stakasta lagi.`` Nú koma þeir aftur og segja: ,,Það er allt í lagi.`` Hæstv. forsrh. segir að ekkert sé að, það sé ekkert að óttast en hæstv. fjmrh. kallar þetta verðbólguskot. Enginn hefur tekið sér í munn orðið óðaverðbólga eins og hæstv. forsrh. leyfði sér að halda fram í stefnuræðu sinni á dögunum, a.m.k. kannast ég ekki við að nokkur úr Samfylkingunni hafi gert það. Við höfum hins vegar bent á þessi varnaðarorð opinberra stofnana. Efnahags- og framfarastofnun Evrópu hefur, eins og ég hef þegar rakið í dag, bent á að þrátt fyrir að gripið hafi verið til ákveðinna aðferða þá vanti forsjálni hjá viðskiptabönkunum og þar er líka sagt að viðskiptahallinn verði áfram til staðar. Hvað þýðir það? Það þýðir að undirstaða gengisins molnar, þetta eykur óvissu í efnahagsmálum og líkur eru á því að verðbólgan fari upp. Ég bendi líka á það, herra forseti, að sú stofnun, sem jafnan er vísað til og vafalaust hefur innan vébanda sinna besta sérfræðing á þessu sviði, er varkár. Vel kann að vera að það sé sálfræðilega rétt að vera varkár í dómum ef maður heitir Seðlabankinn. En það er samt sem áður staðreynd að Seðlabankinn hefur á nokkurra mánaða fresti síðasta árið endurskoðað verðbólguspá sína og alltaf upp á við. Spáin var 1,9% í september, hún var orðin 2,2% í desember, hún var orðin 2,8% í apríl og núna held ég að hún sé komin í 3,3%, Íslandsbanki segir 3,9%. Ég ætla ekki að spá því að það fari yfir 4% en það er alveg ljóst að eitthvað er að gerast sem er heldur óhagkvæmt fyrir stöðu okkar. Ég nefni þetta sérstaklega, herra forseti, vegna þess að ég held því fram, eins og ég hef sagt hér fyrr í dag, að það séu bara þrenns konar aðgerðir sem hægt er að grípa til við þessar aðstæður til að reyna að lengja þetta síðara skeið hagsældartímabilsins sem við erum á. Það eru vaxtahækkanir, það eru skattahækkanir og það eru mjög aðhaldssamar aðgerðir á sviði hins opinbera rekstrar. Ég held því fram að mistök hafi orðið í efnahagsstjórnuninni sem geri það að verkum að við getum ekki lengur gripið til vaxtahækkana. Við getum ekki lengur gripið til skattahækkana. Það eina sem við getum er að fara ansi harkalega í hinn opinbera rekstur og það er alltaf mjög sársaukafullt eins og ég sé á þeim brúnum sem lyftast nú á hv. formanni fjárln. Þau mistök sem ég er að tala um er t.d. sú staðreynd að í miðju góðæri fer ríkisstjórnin þá leið að lækka skatta yfir línuna. Ég sagði þetta í kosningabaráttunni og það þarf talsverðan kjark, herra forseti, til að standa frammi fyrir kjósendum sínum og segja: ,,Það var rangt að lækka skattana ykkar.`` Ég gerði það og ég geri það enn þann dag í dag. Ég tel að miðað við stöðuna í efnahagsmálum hafi þetta því miður verið röng hagstjórnarleið og það hefði átt að fara aðrar leiðir til þess að koma þessari kjarabót og það hefði ekki átt að koma henni allri í hendur launamanna á þessum tíma. Það átti að gera það síðar ef menn vildu það. Annað sem var miklu alvarlegra var sú kolranga aðferð sem hæstv. fjmrh. og hæstv. viðskrh. báru ábyrgð á varðandi einkavæðingu bankanna. Ég er síður en svo á móti því að selja samkeppnisrekstur úr höndum ríkisins og ég er ekkert á móti því að einkavæða bankana. En hæstv. ríkisstjórn fór ranga leið. Það sem hún gerði var að hún seldi nýtt hlutafélag með nýtt hlutafé úr bönkunum í stað þess að selja það gamla. Það gerði það að verkum að bankarnir höfðu möguleika á því að taka meira lán og þar af leiðandi að lána meira. Við þær aðstæður sem þarna ríktu var þetta stórhættulegt. Hvers vegna, herra forseti? Vegna þess að bankarnir eiga allir í samkeppni núna. Þeir eru allir að varða stöðu sína. Það liggur fyrir að það er samruni í bankaheiminum og það skiptir miklu fyrir bankana að víkka út efnahagsreikning sinn og þess vegna notfæra sér þetta og líkast til hafa þeir gefið ríkisstjórninni röng ráð til að fara þá röngu leið sem hentaði þeim í sínum innbyrðis slag. Þetta leiddi til að þeir gátu tekið aukin lán erlendis og þeir þurftu að þrýsta út þessum lánum innan lands og það gerðu þeir. Það er auðvitað partur af þeirri neyslusprengingu sem orðið hefur innan lands. Síðan verð ég líka að segja það, herra forseti, að ég tel að það sé í besta falli gáleysislegt af hæstv. ríkisstjórn að standa frammi fyrir mesta góðæri sem sem við höfum farið í gegnum og skila ríkissjóði ekki með meiri afgangi en gert var og þurfti að grípa til sölu ríkiseigna. Það kalla ég ekki að skila almennilegum afgangi, herra forseti, og ég tel að þarna sé víti til varnaðar. Ég er viss um að það eru ekki allir í mínum eigin þingflokki sem endilega fallast á þessar röksemdir mínar en þetta eru þær einu sem ég get fært inn í umræðuna, herra forseti. Ég tel að þarna hafi verið rangt farið að. Hæstv. fjmrh. gat þess líka áðan að það skipti miklu máli hvernig menn tala og það er rétt. Þess vegna eiga menn að gæta sín á því að kalla ekki ,,úlfur, úlfur`` og gæta þess að vera ekki að spá því að fram undan sé einhver verðbólgusprenging og það höfum við ekki gert. Við höfum einungis verið að mæla nokkur varnaðarorð. En þetta gengur auðvitað á báða vegu, herra forseti. Hafi einhver talað gáleysislega í þessari umræðu allri þá eru það þessir ágætu piltar sem sitja hérna sitt hvorum megin á bekkjunum. Voru það ekki hæstv. utanrrh. og hæstv. forsrh. sem boðuðu beinlínis til sérstaks blaðamannafundar um miðbik síðasta vetrar, til þess að segja þjóðinni hvað? Bara eitt. Að það væri fram undan góðæri sem væri líklegt til þess að vara í nokkur ár. Hvað gerir þjóðin þegar tveir forustumenn, sem hún treystir, ganga fram fyrir skjöldu og segja henni að góðærið sé komið til þess að vera? Þjóðin gengur út, hún fer í næsta banka sem býður henni fjármagn á útsöluprís, hún slær sér lán og kaupir sé nýjan bíl. Ég segi að gáleysisleg ummæli og gáleysisleg meðferð hæstv. ríkisstjórnar á góðærinu hafi magnað þennan vanda. Ég sagði áðan, herra forseti, að erfitt væri fyrir okkur að fara þá leið að hækka skatta og það hef ég sagt fyrr í dag. Ég er líka þeirrar skoðunar að það sé voðalega erfitt að fara þá leið að hækka vexti. Það er svona hin hefðbundna leið, hagstjórnarleið, sem menn geta farið og gátu farið. Seðlabankinn hefur farið þessa leið, hann hefur hækkað vexti tvisvar. Þó að hann stjórni ekki beinlínis vaxtahækkunum viðskiptabankanna taka þeir auðvitað mið af þeim vöxtum og þetta hefur leitt til vaxtahækkana. Ætli vaxtamunurinn núna á skammtímalánum innan lands og erlendis sé ekki með síðustu hækkunum kominn upp í 5%? Í apríl var hann a.m.k. samkvæmt ársfjórðungsskýrslu Landsbankans 4,5%. Það er varla hægt að gera þennan mun miklu meiri, herra forseti. Hvers vegna? Vegna þess að við lifum í allt öðru umhverfi en fyrir nokkrum árum. Hluti af skýringunni á því hvers vegna okkur tókst í byrjun þessa áratugar að rífa okkur upp úr þeirri efnahagslegu lægð sem við stóðum þá í var að við opnuðum hið peningalega umhverfi. Það er orðið opið og alþjóðlegt. Það þýðir einfaldlega að atvinnulífið leitar þangað sem lánin eru best. Þess vegna er það miklu meira umhendis núna að beita vaxtahækkunum til þess að stemma stöðuna eins og hún er að verða og þess vegna held ég að það sé ekki gerlegt. Fyrir utan það náttúrlega, þær tvær vaxtahækkanir sem Seðlabankinn hefur staðið fyrir, má auðvitað segja að hann hafi óbeint staðið fyrir vaxtahækkunum vegna þess að á sama tíma og vextir fóru mjög hratt lækkandi á síðasta ári erlendis, og vextir hér hefðu átt að fylgja, þá stóð hann í ístaðinu þannig að samsvarandi þróun varð ekki sem er auðvitað óbein vaxtahækkun af hans hálfu. Herra forseti. Áður en ég lýk máli mínu vil ég ítreka að ég tel að þessi mistök sem ríkisstjórninni hefur orðið á við efnahagsstjórnunina hafi valdið því að erfitt er að framlengja þetta síðasta skeið hagsældartímans sem við lifum nema með mjög sársaukafullum niðurskurði í opinberum rekstri. Ég held að mjög erfitt verði að ná um það pólitískri samstöðu, ekki bara milli stjórnar og stjórnarandstöðu heldur líka innan stjórnarliðsins. Ég held að það verði gríðarlega erfitt. Ég held sem sagt að vegna þess að þeir sváfu á verðinum, vegna þess að þeir voru að fara í kosningar og vegna þess að þeir sögðu ekki rétt frá, sé miklu erfiðara að grípa inn í dæmið en núna. En það er auðvitað ekki vonlaust. Þegar menn tala um að þetta sé bara verðbólguskot, eins og hæstv. ráðherra gerir, þá vil ég vekja athygli á því að verðbólguþrýstingurinn var kominn fram strax á síðasta ári. Húsnæði hækkaði um ríflega 2%, þjónusta um 3% og vextir hækkuðu um skeið. Það sem gerði það hins vegar að verkum að þetta náði ekki að hækka verðbólguna innan lands var auðvitað að það var verðhjöðnun erlendis og gengið hækkaði þannig að krónan var styrkari sem þýddi að innflutningsvarningur lækkaði. Verð á innfluttum varningi lækkaði um 3% í fyrra og það faldi þann verðbólguþrýsting sem var kominn fram löngu áður en á þessum vetri. Þess vegna leyfi ég mér að óttast að hæstv. ráðherra hafi ekki rétt fyrir sér þegar hann talar um verðbólguskot núna vegna þess að þessi verðbólga er framhald af þrýstingi á síðasta ári. Síðan er það eftir sem við eigum enn órætt í umræðunni og það eru þær sviptingar sem verða á vinnumarkaði vegna þess að launahækkanir okkar, launahækkanir opinberra starfsmanna, aðlögunarsamningar og fastlaunasamningar munu leiða til þess að mikil ólga verður á launamarkaði.

Herra forseti. Hv. síðasti ræðumaður hefur eins og flestir aðrir ræðumenn í dag farið með himinskautum um efnahagsmál undir umræðum um frv. til laga um vörugjald af ökutækjum og hv. ræðumaður kallaði út í salinn að það væri rangt að lækka skatta. Það vakti athygli mína því að þetta frv. er einmitt um að lækka skatta. Frv. er um að fresta hækkun bensínsgjalds sem er skattalækkun í raun. Frv. er ekki til að draga úr þenslu því að lækkun bensíngjaldsins fer auðvitað út í efnahagslífið á einhvern annan hátt. Hins vegar vil ég fagna mörgum öðrum þáttum í ræðu hv. ræðumanns því að hann talaði um að nauðsynlegt væri að skila ríkissjóði með meiri afgangi. Það hefði verið rangt að skila honum ekki í fyrra með meiri afgangi. Það verða ekki vandræði að eiga við þennan hv. ræðumann þegar við í fjárln. förum að glíma við ríkisfjármáladæmið. Ég fagna sérstaklega þessum ummælum og veit að við eigum þá hauk í horni þar sem hann er þegar við förum að glíma við að koma þessu saman, því það er ekkert auðvelt mál. Ég tek undir það að við þær aðstæður sem núna eru, þó að ég sé ekki með neinar heimsendaspár í efnahagsmálum, þá er nauðsynlegt að bæta afkomu ríkissjóðs og reka hann með afgangi. Þar erum við hv. ræðumaður sammála. Ég tel að það frv. sem er reyndar til umræðu í dag sé ekkert annað en frv. um að fresta skuldagreiðslu í vegaframkvæmdum og draga úr vegaframkvæmdum næstu árin en tala í leiðinni um einhvern vonarpening sem menn eiga von á að þenslan færi þeim í Vegasjóð. Mér finnst sá málatilbúnaður vera hæpinn.

Herra forseti. Það skal sannarlega ekki standa á mér að reyna að leiða hv. þm. Jón Kristjánsson af þeim villigötum sem mér finnst hann stundum vera á og raunar hans ágætu flokksbræður. Ég hef lagt mig í líma við að hjálpa þeim og ég mun halda því áfram. Ég kom hér og flutti ræðu, herra forseti, sem auðvitað tengdist þessu máli vegna þess að það er angi af miklu stærra vandamáli sem er efnahagsþróunin í íslensku samfélagi. Það er ekki hægt að halda því fram að vegna þess að ég hafi verið á móti tekjuskattslækkunum ríkisstjórnarinnar og vilji styðja þetta frv., sem ég er einn af flutningsmönnum að, að einhver þverstæða sé í því, síður en svo. Eins og ég gat um í upphafi ræðu minnar þá er um að ræða fernt sem við í Samfylkingunni höfum lagt fram með ýmsum móti vegna þess að við viljum að ríkisstjórnin gangi fram fyrir skjöldu og dragi úr verðbólgunni til að koma í veg fyrir að verðbólguhjólið snúist hraðar og skuldir heimilanna, skuldir okkar allra aukist beinlínis af því að verið er að hækka þessi gjöld. Er þörf á gjöldunum? Hv. þm. sagði að það eina sem hann læsi út úr þessu væri vilji þess sem hér stendur til að fresta greiðslum í Vegasjóð og þar með að koma í veg fyrir annaðhvort uppgreiðslu skulda eða vegaframkvæmdir. Þetta er mikil kórvilla hjá hv. þm. og getur hann þá verið mér sammála um að við mundum báðir styðja þetta frv. ef í ljós kemur að tekjurnar sem þegar eru komnar í Vegasjóð séu jafnvel meiri en sú lækkun sem þetta frv. mundi leiða af sér, ef í ljós kemur að tekjurnar séu meiri sem nú þegar eru komnar á fyrstu mánuðunum? Þetta er eitt af því sem ég vildi gjarnan að hv. þm. Jón Kristjánsson hefði hjálpað mér til að fá svör við á fundi fjárln. í dag en ekki á morgun. Þá hefði þessi umræða millum okkar tveggja e.t.v. verið óþörf.

Herra forseti. Ég hygg að við fáum engin endanleg svör á morgun um tekjur Vegasjóðs þó að við fáum einhverjar vísbendingar þar um. Það er því allt of snemmt að fara að gera út á slíkt. Ég hef ekki tamið mér að gera fyrir fram út á einhverjar tekjur sem ég veit ekki hverjar verða. Það er ekki góður siður. Hins vegar tek ég undir það að við verðum að hafa aðhald í ríkisútgjöldunum. Það er það stjórntæki sem stjórnvöld hafa í sínum höndum til að draga úr þenslu. En ég verð að viðurkenna að ég hef ekki litið á vegamálin sérstaklega í því sambandi þó að margir vilji lækna þensluna sérstaklega á höfuðborgarsvæðinu, sem m.a. er í byggingum, með því að skera niður einhverja vegarspotta. Ég er ekki í þeim hópi. Hins vegar er ég eindregið þeirrar skoðunar að sýna verði aðhald í ríkisútgjöldum og ég fagna vilja hv. þm. og efast ekkert um að við eigum um það ágætis samstarf svo sem gengur á milli stjórnar og stjórnarandstöðu. Ég hlakka til þess að vinna með honum að þessu verkefni og veit að hann er boðinn og búinn til að leiðbeina okkur framsóknarmönnum. Annað mál er hvort við tökum öllum leiðbeiningum hans, ég er ekki viss um það, en verkefnið blasir við hjá okkur.

Herra forseti. Það er sennilega til of mikils mælst af forsjóninni að hún leiði mig til þeirrar gæfu að ég geti komið hinu fjárhagslega viti að öllu leyti fyrir Framsfl. Ég hef reynt það í 8 ár og ekki tekist vel upp í þeim efnum. En ég er að vísu kominn í meira návígi við höfuðforsprakka þess flokks í fjármálum en áður. Það kann að vera nauðsynlegt í góðæri eins og þessu og hv. þm. Jón Kristjánsson kann einhvern tíma að finna kjark til þess, af því að þetta er nú fyrri partur kjörtímabilsins, að ráðast í að fresta stórframkvæmdum til að geta þá frekar farið í slíkar framkvæmdir þegar atvinnuástandið í landinu kallar á það og reyna að framlengja þá hagsæld sem núna ríkir í landinu. Þetta er það sem stjórnmál snúast um, að finna leiðir til þess. Það voru ýmsar leiðir uppi til þess á síðasta kjörtímabili og ég tel að hæstv. ríkisstjórn hafi yfirsést þær. Það má auðvitað vel vera að annað sé uppi hjá hæstv. ríkisstjórn núna. Ég er að segja, þó að mér takist e.t.v. ekki að sannfæra hv. þm. um það, að nauðsynlegt verður að ráðast í erfiðar aðgerðir vegna þess að ríkisstjórninni urðu á mistök við efnahagsstjórnunina. Ef henni hefðu ekki orðið á þessi mistök þá væri ekki nauðsynlegt að ráðast a.m.k. jafnharkalega í þessar aðgerðir, sem ég held að séu eina lækningin, en ég er ekki viss um að við finnum neinn lækni til að framkvæma hana. Ég er ekki viss um að við höfum kjark til þess hvorki í stjórn eða stjórnarandstöðunni, en á það reynir. Um það snúast stjórnmál.

Herra forseti. Hér er til umræðu frv. til laga um breytingu á lögum nr. 29/1993, um vörugjald af ökutækjum, eldsneyti o.fl. með síðari breytingum. Þó svo að umræðan hafi farið nokkuð um víðan völl um þetta þingmál, þá stendur eftir að verið er að leggja til að banna með ákvæði til bráðabirgða hækkanir á bensíngjaldinu á árinu 1999. Mig langar til að vitna til greinargerðar með frv., með leyfi forseta, þar sem segir: ,,Í forsendum fjárlaga fyrir árið 1999 (þskj. 1 á 123. löggjafarþingi, bls. 239) er gert ráð fyrir hækkun bensíngjalds miðað við verðlag auk 2% viðbótarhækkunar til að standa undir auknum framkvæmdum í vegagerð fyrir 400 millj. kr. Í gildandi vegáætlun er einnig gert ráð fyrir þessari hækkun en einnig áætluð endurgreiðsla lánsfjár að fjárhæð 420 millj. kr. Með því að fresta endurgreiðslum má komast hjá því að draga úr framkvæmdum þrátt fyrir að hækkun bensíngjalds verði slegið á frest.`` Að loknum lestri þessarar tilvitnunar tel ég ljóst að þetta er tillaga um aukna skuldasöfnun eða öllu heldur tillaga um að fresta afborgunum af lánum sem eru tekin í nafni ríkissjóðs. Það hefði satt best að segja verið meiri mannsbragur að því, þar sem menn eru að skýra þetta sem þátt í aðgerðum sem þingflokkur Samfylkingarinnar leggur fram til að sporna við verðbólgu, að leggja til niðurskurð. En hér leggja menn til að slá á frest hækkun á bensíngjaldi og til þess að komast hjá því að leggja til eitthvað sem er óþægilegt í umræðunni, þá leggja menn til að fresta bara á móti að greiða af lánum sem búið er að taka. Ef þetta á að vera liður í því að draga úr verðbólgu og sporna við henni og efla og treysta stöðugleika, þá eru menn bara á villigötum, svo einfalt er það. Hér er ekki verið að leggja til neitt sem skiptir máli í sambandi við að draga úr verðbólgu. Þvert á móti. Ef menn eru að leggja til að auka skuldasöfnun, þá eru menn ekki að efla og treysta stöðugleika.

Herra forseti. Ég held að hv. þm. Árni Gunnarsson hafi ekki fylgst með málflutningi þingmanna Samfylkingarinnar á þessu þingi og hver er tilgangur þess að við erum að flytja þetta frv. og leggja til ýmsar aðrar aðgerðir. Megintilgangurinn hjá okkur er að reyna að draga úr þeim vísitöluhækkunum og reyna að hafa einhvern hemil á verðbólguhjólinu sem var alveg ljóst að mundi fara af stað miðað við þessar verðhækkanir. Ef hv. þm. hefur kynnt sér niðurstöðu Hagstofunnar um vísitöluhækkanir á milli mánaða má rekja verulega hækkun á vísitölunni einmitt til hækkunar á verði á bensíni og olíu, eða 0,26% hækkun vísitölunnar eða einn þriðji af vísitölunni. Það sem við erum að gera er að reyna að draga úr skuldum heimilanna. Ég hélt satt best að segja að Framsfl. hefði, það var að vísu fyrir nokkuð löngu síðan, haft einhverjar áhyggjur af skuldum heimilanna sem ég heyri aftur á móti að hæstv. fjmrh. hefur ekki. Hv. framsóknarmenn hafa verið í ríkisstjórn sem á síðasta kjörtímabili jók skuldir heimilanna. Skuldir heimilanna jukust um 130 millj. kr. á kjörtímabilinu. Bara við þessar hækkanir sem við höfum verið að upplifa nú á síðustu dögum og vikum þá hafa skuldir heimilanna verið að aukast um 3 milljarða kr. eingöngu vegna þessara hækkana sem eru um 30 þús. kr. að meðaltali á hvert heimili í landinu. Megintilgangur okkar með flutningi þessa frv. er að aðstoða ríkisstjórnina við að reyna að hægja á verðbólguhjólinu, ekki síst til að draga úr skuldum heimilanna.

Herra forseti. Ég er bara að benda á að hér er ekki verið að leggja til neinn sparnað, hér er ekki verið að leggja til neinn niðurskurð. Það er bara verið að leggja til auknar lántökur á vegum ríkissjóðs. Því segi ég að það hefði verið meiri mannsbragur að því að leggja þá til að skorið yrði niður í vegamálum um 400 millj. Það er að vísu ekki vinsælt en það hefði átt að fylgja með í frv. ef það hefði átt að hafa eitthvert gildi sem þáttur í aðgerðum til að sporna við verðbólgu. Við spornum ekki við verðbólgu með því að auka skuldasöfnun.

Herra forseti. Það kom fram áðan í ræðu hv. 5. þm. Reykv. að hann taldi, og það þyrfti fjárln. að skoða á morgun, að tekjur Vegasjóðs hefðu aukist frá því sem ráð var fyrir gert um 200 millj. kr. Við erum ekki að tala um að fresta framkvæmdum eins og mér fannst hv. þm. vera að ýja að. Við erum einungis að tala um að fara ákveðna leið í að draga úr verðbólgunni og draga úr hækkun vísitölunnar. Það hefðum við ekki gert með því að leggja til frestun á vegaframkvæmdum. Við erum að reyna að draga úr þeirri mælingu sem bensíngjaldshækkunin hafði á þróun vísitölunnar. Það er einfaldlega tilgangur okkar með þeirri breytingu sem við erum hér að leggja til. Það hefði engin áhrif haft á það að draga hefði þurft úr vegaframkvæmdum og enn síður ef það er rétt sem hv. 5. þm. Reykv. upplýsti að það væri meira til í Vegasjóði en menn gerðu ráð fyrir í fjárlögum fyrir þetta ár.

Herra forseti. Árangur núverandi ríkisstjórnar og þeirrar ríkisstjórnar sem sat á undan henni í efnahagsmálum byggist á því að menn náðu tökum á skuldasöfnun ríkissjóðs. Það skulu vera lokaorð mín í þessari umræðu að ég sé það ekki af frv. að menn séu að leggja til neitt annað en að fresta því að endurgreiða lánsfé. Við getum ekki slegið víxla út á það sem væntanlega kemur inn af þessu gjaldi. Við höfum engar forsendur til þess að gefa okkur að það gefi okkur miklu meira. Það er þá hlutur sem menn geta skoðað í árslok eða þegar að uppgjöri kemur.

Herra forseti. Þegar við ræddum þennan samning fyrir nokkrum dögum vildi svo til að hæstv. sjútvrh. gat ekki verið viðstaddur umræðuna. Hann var staddur erlendis í embættiserindum. Að vísu mætti til umræðunnar starfandi ráðherra, hæstv. fjmrh., en það voru margar spurningar sem lágu eftir sem ekki var búið að svara þegar umræðunni lauk. Þess vegna spyr ég hæstv. forseta hvort hæstv. sjútvrh. muni ekki vera viðstaddur umræðuna vegna þess að við þingmenn Samfylkingarinnar a.m.k. höfum nokkrar spurningar til hans sem varða útfærslu samningsins innan lands sem við vildum gjarnan fá svarað hér.

Hæstv. sjútvrh. er rétt ókominn í þinghúsið. Hann var bundinn annars staðar en kemur á hverri mínútu.

Herra forseti. Ég mæli fyrir áliti meiri hluta utanrmn. um till. til þál. um staðfestingu samnings milli Íslands, Noregs og Rússlands um tiltekna þætti í samstarfi á sviði sjávarútvegs ásamt tvíhliða bókunum Íslands og Noregs annars vegar og Íslands og Rússlands hins vegar. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Sverri Hauk Gunnlaugsson ráðuneytisstjóra, Eið Guðnason skrifstofustjóra og Tómas H. Heiðar þjóðréttarfræðing frá utanríkisráðuneytinu, Jóhann Sigurjónsson, forstjóra Hafrannsóknastofnunarinnar, og Arnór Halldórsson frá sjávarútvegsráðuneytinu. Þar sem tími til nefndarstarfa á þessu sumarþingi er takmarkaður hélt nefndin sameiginlegan fund með sjávarútvegsnefnd um málið í stað þess að senda henni það til umsagnar eins og venja er um sambærileg mál og hefði verið gert ef nægur tími hefði fengist. Þessi fundur var haldinn og fengu nefndirnar á sinn fund Benedikt Valsson frá Farmanna- og fiskimannasambandi Íslands, Helga Laxdal frá Vélstjórafélagi Íslands, Sævar Gunnarsson og Hólmgeir Jónsson frá Sjómannasambandi Íslands, Kristján Ragnarsson frá Landssambandi íslenskra útvegsmanna og Arnór Halldórsson frá sjávarútvegsráðuneytinu. Meiri hlutinn telur mikilvægt að náðst hafi samningar við Norðmenn og Rússa um þorskveiðar í Barentshafi. Auk þess að fjalla um efnisatriði rammasamningsins við Norðmenn og Rússa og bókananna við hann fjallaði nefndin sérstaklega um framkvæmd samningsins af Íslands hálfu. Þar sem samningurinn er ekki kominn til framkvæmda telur meiri hlutinn eðlilegt að Alþingi fylgist vel með framkvæmdinni hér á landi en það er í verkahring sjávarútvegsnefndar. Lára Margrét Ragnarsdóttir var fjarverandi við afgreiðslu málsins. Meiri hlutinn leggur til að tillagan verði samþykkt. Undir meirihlutaálitið skrifa Jón Kristjánsson, Einar Guðfinnsson, Jóhann Ársælsson, Vilhjálmur Egilsson, Valgerður Sverrisdóttir, Þórunn Sveinbjarnardóttir og Kristján Pálsson.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nál. minni hluta utanrmn. en hann skipa ég og er nál. dreift á þskj. 14. Eins og fram kemur í nál. erum við í Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði að sjálfsögðu þeirrar skoðunar að jákvætt sé að setja niður þær deilur sem uppi hafa verið milli Íslendinga annars vegar og einkum Norðmanna og Rússa hins vegar um þorskveiðar í Barentshafi en það er meginefni þessa samnings sem hér er til umfjöllunar. Það er enn fremur líklegt að samkomulag í hinni svonefndu Smugudeilu greiði götu samstarfs og samskipta þessara fyrrum deiluaðila og eru menn þá einkum með samskipti Íslands og Rússlands í huga því að vonir hafa verið bundnar við að þar gætu legið ýmsir samstarfsmöguleikar sem ekki hafi náð að nýtast okkur að öllu leyti a.m.k. vegna deilna sem uppi hafa verið. Það verður þó að hafa í huga að ýmislegt annað kemur þar til. Ástandið í Rússlandi hefur verið með þeim hætti, einkum efnahagsástand og að nokkru leyti einnig lagalegt umhverfi og starfsumhverfi erlends atvinnurekstrar, að ekki er svo sem á vísan að róa með það hvað orðið hefði úr samstarfi íslenskra og rússneskra fyrirtækja þó að þessar deilur hefðu ekki verið. En í öllu falli ætti það að vera betra en ekki að þær séu úr sögunni. Þá er líka í aðalatriðum, herra forseti, upp talið það sem jákvætt er fyrir utan það að jákvætt er svo langt sem það nær að við öðlumst nokkurn veiðirétt í Barentshafi. Það má segja að réttur okkar sem er ótvíræður til veiða á alþjóðlegu hafsvæði samkvæmt gildandi þjóðarrétti, samkvæmt hafréttarsáttmála Sameinuðu þjóðanna og úthafsveiðiviðaukanum við þann samning sé að nokkru leyti viðurkenndur í þessum samningi en þó á þann hátt að sá hlutur sem til okkar kemur er færður inn fyrir efnahagslögsögu Rússlands og Noregs. En á það verður svo að líta á hinn bóginn að það sem í hlut Íslands kemur er til mikilla muna rýrara en menn höfðu bundið vonir við. Ef við lítum t.d. á það í samhengi við veiðina eins og hún var þegar best lét, þá er þar um að ræða brúttóveiðirétt miðað við núverandi úthlutaðan kvóta í þorskveiðum í Barentshafi upp á 8.900 tonn en frá því verður auðvitað að draga, þegar reiknaðar eru út nettóveiðiheimildir okkar, það endurgjald sem bókanir samningsaðila kveða á um og þá minnkar það magn til mikilla muna. Það má deila um hvernig eigi að verðleggja það hvað eftir standi, t.d. af hinum norska hluta veiðiheimildanna, 4.400 tonnum rúmum sem eru innan norsku efnahagslögsögunnar, en það má jafnvel gera því skóna að endurgjaldið valdi því að einungis 50--55% af þeim veiðihluta sé nettó eða án sérstaks endurgjalds af okkar hálfu. Í tilviki bókunar við Rússland dregst frá sá hluti veiðiheimildanna sem Íslendingar eiga að kaupa eða greiða sérstaklega fyrir, þ.e. þeim 1.669 tonnum sem dragast þá frá 4.450 lestum sem að nafninu til var samið um að Ísland ætti veiðirétt á í rússnesku sérefnahagslögsögunni. Þegar þetta er haft í huga, herra forseti, eru náttúrlega nettó eða hreinar veiðiheimildir sem við Íslendingar höfum upp úr krafsinu orðnar ansi rýrar borið saman við veiði upp á 32--34 þúsund tonn þegar best lét eða meðaltalsveiði upp á 17 þúsund tonn þau sex ár sem þarna eiga í hlut frá 1993--1998. Endurgjaldið til Noregs er í formi 17 þúsund lesta af loðnu sem Norðmenn hafa sömu heimildir til að taka bæði í tíma og afmörkun eins og hlutdeild sína í loðnustofninum nú, þ.e. allt fram til 15. febrúar á hverju ári og suður að 64° ef ég man rétt. Síðan eru það 500 tonn af keilu, löngu og blálöngu og 25% meðafli, að vísu með nokkrum frávikum, með þeim veiðum. Meðaflinn er takmarkaður sérstaklega í nokkrum tegundum, þ.e. í lúðu, grálúðu og karfa en ekki að öðru leyti og það þýðir t.d. að meðafli í þorski getur verið 25% þannig að í reynd er að bætast við talsvert á annað hundrað tonn af þorski við þær veiðiheimildir sem Norðmenn eru að fá þarna. Hins vegar er meðafli Íslendinga að sama skapi í verðminni tegundum af því að þar er grundvallarkvótinn í þorski. Þar fylgir einnig sá böggull skammrifi að norsk línuveiðiskip koma þá aftur til veiða inn í íslensku efnahagslögsöguna eða landhelgina. Að þessu leyti til má segja að samskiptin við Rússana eða bókunin við Rússa sé hagstæðari en sú við Noreg því að þar er ekki um að ræða veiðar Rússa hér við land og ekki einu sinni kaup þeirra á veiði hér, eins og þeir hafa þó iðulega sóst eftir á undanförnum árum að fá að kaupa hér síld eða loðnu við borðstokk. Niðurstaðan er því sú að að greiða á fyrir í peningum hluta af veiðiheimildunum sem að nafninu til er samið um við Rússa. Þegar eftir því er gengið hins vegar hvernig haga eigi þeim viðskiptum hefur orðið fátt um svör og satt best að segja held ég að enn megi segja að veruleg óvissa ríki um það hvernig eigi að haga þeirri framkvæmd. Á sameiginlegum fundi utanrmn. og sjútvn. í morgun kom í ljós að útgerðarmenn telja sig hafa fengið þau svör frá ráðuneytinu að ráðuneyti eða stjórnvöld muni ekki hafa neina milligöngu um þessi viðskipti. Það verði því alfarið málefni útgerðanna sjálfra að koma því í kring að kaupa þennan veiðirétt og eru það nýjar upplýsingar. Hæstv. utanrrh. gerði því skóna, ef mig misminnir ekki, í framsögu fyrir málinu að til greina gæti komið að þessi kaupréttur yrði hlutfallslegur miðað við veiðireynslu skipanna eða þær veiðiheimildir sem útgerðirnar fengju. Aðrir hafa haldið því fram að sá kaupréttur yrði að vera með einhverjum hætti jafn gagnvart veiðiskipum í flotanum. Eitt sjónarmið er það að þetta gæti þess vegna farið til hæstbjóðanda, jafnvel þó að það yrði aðeins einn aðili, og verður að segjast eins og er að það er harla óljóst hvernig tilhögun þessara viðskipta, verð og annað verður. Einhverjir töldu sig hafa haft af því spurnir að endurgjaldið mundi verða um 14 kr. á hvert kg en síðan hafa heyrst tölur allt upp í 60--70 kr. á kg og hljóta þá að vakna efasemdir um hvort yfir höfuð verði af slíkum viðskiptum og einhver sjái sér hag í því að reyna að kaupa veiðiheimildir í rússnesku lögsögunni á svo háu verði. Þá er það þannig, herra forseti, að ýmislegt er ófrágengið hvað varðar útfærslu og framkvæmd samningsins hér heima fyrir og annað orkar mjög tvímælis sem gert hefur verið og á ég þar ekki síst við útgáfu reglugerðar sjútvrn. strax 10. maí sl. eða fimm dögum áður en samningurinn var undirritaður og ber nú vel í veiði, herra forseti, að hæstv. sjútvrh. er hér loksins viðstaddur umræðuna en hann átti þess ekki kost að vera við 1. umr. málsins og starfandi sjútvrh. var því fyrir svörum og gat eðli málsins samkvæmt ekki alltaf veitt mikil svör. Ég fagna því sérstaklega því tækifæri að hafa hæstv. sjútvrh. hérna til að spyrja hann nokkurra spurninga í þessu sambandi. Sú fyrsta sem vaknar er hvert álit hæstv. sjútvrh. er á því að rokið var til og gefin út reglugerð af forvera hans tveim dögum eftir kosningar og fimm dögum áður en samningurinn var undirritaður. Þótti hæstv. sjútvrh. þægilegt að koma þannig að málinu að búið væri að ganga frá þessu af fráfarandi ráðherra? Í öðru lagi: Hefur ráðuneytið kannað hver staða þess er gagnvart því að breyta reglugerðinni? Hefur þessi snemmbæra útgáfa reglugerðarinnar 10. maí sl. einhver réttaráhrif? Er ástæða til að hafa áhyggjur af því ef ráðuneytið vildi breyta áður útgefinni reglugerð að það gæti skapað einhver vandkvæði? Þá vil ég spyrja hæstv. ráðherra tveggja spurninga um innihald þeirrar reglugerðar, þ.e. annars vegar: Hver er afstaða núv. hæstv. sjútvrh. til þess að ekki er gert ráð fyrir því í reglugerð sjútvrn. frá 10. maí að um endurgjald í stað varanlegs veiðiréttar í Barentshafi verði að ræða með sambærilegum hætti og varð niðurstaðan bæði á Reykjaneshrygg og á Flæmingjagrunni þar sem í öðru tilvikinu var um að ræða 8% endurgjald, ef ég man rétt, og í hinu tilvikinu 4 eða 4,5%? Í 6. gr. úthafsveiðilaganna, þeirrar greinar sem fjallar um veiðar á úthafsstofnum, er heimild til að reikna slíkt endurgjald upp að allt að 7%, þ.e. 7% í sambærilegum veiðiheimildum eða veiðiheimildum í sömu tegund eða ígildi þess í einhverjum öðrum veiðiheimildum umreiknað í þorskígildi væntanlega. Á það hefur sérstaklega verið bent í þessu sambandi að allur þessi veiðiréttur er nú til kominn vegna veiðireynslu okkar í Barentshafi og að hluti af honum er fenginn með endurgjaldi á veiðirétti í íslensku sérefnahagslögsögunni, þ.e. þessum 17 þús. tonnum af loðnu, 500 tonnum af löngu, keilu og blálöngu og meðafla í þorski og öðrum tegundum. Sá veiðiréttur kemur frá öðrum hlutum flotans en þeim sem nýtur úthlutunar veiðiheimildanna í Barentshafi þannig að á mannamáli sagt eru loðnuflotinn og línuútgerðin að greiða fyrir veiðiréttinn sem togskipin fá í Barentshafi. Í ljósi þessa alveg sérstaklega hlýtur því að vakna sú spurning hvort ekki væri sanngjarnt að um eitthvert endurgjald væri að ræða þó ekki væri nema til að jafna að einhverju leyti þessi skipti og líka út frá því viðhorfi sem auðvitað lá til grundvallar þessum ákvæðum í úthafsveiðilögunum, þ.e. að þegar íslenskur sjávarútvegur fengi til sín viðbótarréttindi af þessu tagi vegna samninga um nýtingu stofna á fjarlægum miðum, þá væri eðlilegt að dreifa í einhverjum mæli afrakstrinum af slíkri samningagerð um allan flotann og að það væri best gert með því að þeir sem fengju varanlega veiðiréttinn legðu í pottinn eitthvert endurgjald og því væri síðan úthlutað eins og lög gera ráð fyrir. Ég hvet hæstv. sjútvrh. til að skoða þetta með opnum huga og líta ekki svo á að hann sé bundinn af þessari reglugerð frá 10. maí sl. Henni hlýtur að mega breyta og ef rök standa til að gera það þá verði það gert. Sama gildir síðan um hitt atriðið sem ég ætlaði sérstaklega að spyrja um og snertir innihald reglugerðarinnar og það er sú niðurstaða þar að beita ekki svonefndri frumherjareglu eða heimild til þess sem er í 6. gr. úthafsveiðilaganna jafnframt --- eða bæði í 5. og 6. gr. í viðeigandi tilvikum --- þ.e. að þeim sem hafa fyrstir farið til veiða á tilteknum miðum eða sótt í tiltekna stofna, hafa brotið ísinn, hafa lært á þær veiðar og rutt brautina fyrir aðra, sé umbunað í þeim efnum með svonefndum frumherjakvóta eða frumherjabónus. Þar eru sem sagt heimildir inni til að taka frá áður en til úthlutunar kemur allt að 5% af slíkum veiðiréttindum sem um semst og úthluta í þessu skyni og þeirri heimild var beitt og henni var beitt til fulls þegar sambærileg úthlutun fór fram í kjölfar samninga um djúpkarfann á Reykjaneshrygg. Hver er afstaða hæstv. sjútvrh. til þess að beita eða beita ekki þessari frumherjareglu í þessu tilviki og telur hæstv. sjútvrh. ekki ástæðu til að hafa áhyggjur af því, ef það verður ekki gert nú, að það sé slæmt fordæmi og vond skilaboð gagnvart veiðum á öðrum tegundum sem nú standa yfir eða eru í bígerð? Ég get í því sambandi nefnt þegar hafnar tilraunir Íslendinga til túnfiskveiða þar sem frumherjarnir hafa sannanlega lagt í mikinn kostnað og eru að taka heilmikla áhættu, eru að læra á veiðarnar, og það mun væntanlega síðan nýtast öðrum útgerðum. Ég nefni veiðar á kolmunna. Sama gildir þar. Menn hafa verið að ráðast í fjárfestingar, kaupa skip, læra á veiðarnar og enginn vafi er á því að arðsemin t.d. er ekki mikil af þeim veiðum. Ég var að skoða tölur yfir aflahæsta skipið á kolmunnaveiðunum það sem af er þessu ári, Hákon ÞH, sem er búinn að ná 5 þús. tonnum og aflaverðmætum upp á 20 millj. með nánast stanslausu tveggja mánaða úthaldi. Mér segir svo hugur um að ekki sé mikill gróði af því fyrirtæki. En það sem útgerðin er væntanlega að hugsa um er að skapa sér veiðireynslu, læra á veiðarnar og e.t.v. að vera í hópi þeirra frumherja sem gætu átt von á nokkurri umbun fyrir að hafa brotið ísinn og um leið aflað íslenska þjóðarbúinu réttinda. Ég held að það séu afar slæm skilaboð að hverfa frá þessari hefð sem þarna var þó að skapast, bæði hvað varðar endurgjaldið og frumherjaregluna þegar ákvæðum laganna var beitt gagnvart Flæmska hattinum og síðan Reykjaneshryggnum. Ég endurtek það að ég hvet hæstv. sjútvrh. til að fara rækilega yfir þessi mál og vonandi fáum við á eftir einhver svör um viðhorf hans í þessum efnum. Menn kunna að segja að þetta sé efni sem ekki varði samninginn sérstaklega og Alþingi eigi fyrst að samþykkja samninginn og svo komi að því að framkvæma hann eða útfæra hann hér heima, en það er ekki að öllu leyti svo. Það er ekki hægt að horfa fram hjá því t.d. að spurningin um hvort endurgjaldsreglunni er beitt eða ekki er í beinu samhengi við þá staðreynd að við erum að hluta til að borga fyrir réttindin sem þarna átti að heita að hafi samist um með veiðiréttindum í okkar lögsögu. Þess vegna er eðlilegt að þingmenn krefjist svara um það hér og nú og áður en þeir taka afstöðu og greiða atkvæði um samninginn hvernig þessu verður fyrir komið. Verða óskyldir hlutar útgerðarinnar látnir greiða fyrir þau réttindi sem þarna eru að skapast og togskipin fá síðan til sín án nokkurs endurgjalds? Herra forseti. Ég vil að lokum koma inn á eitt atriði enn sem tengist óneitanlega þessum samningi og var reyndar tekið hér upp af hv. þm. Árna Steinari Jóhannssyni og það er umhverfishliðin á þessu máli. Því er ekki að neita að þannig spurningar vakna auðvitað þegar farið er út í samningagerð af þessu tagi að Íslendingar fá veiðiheimildir í Barentshafi, eða í Hvítahafi eins og menn hefðu einhvern tíma sagt, en Norðmenn koma í staðinn alla leið hingað til veiða á móti. Er þetta að öllu leyti praktískt fyrirkomulag? Hefði e.t.v. verið gáfulegra að Íslendingar hefðu hreinlega samið um minna magn en fengið það nettó án þessara ferðalaga og viðbótarsiglinga sem þetta kallar á. Ég held að það sé sjónarmið sem eigi fullkomlega rétt á sér og erindi inn í þessa umræðu, að það er praktískara fyrirkomulag að breyttu breytanda að hver nýti sína lögsögu og nærlæg veiðimið en menn séu að sækja vatnið yfir bæjarlækinn hver hjá öðrum, ef svo má að orði komast, með því að við séum að fara norður í Hvítahaf og taka þar 2--3 þús. tonn af veiðiheimildum sem við borgum fyrir aftur í loðnu og með línuveiðum hér heima. Og svo koma Norðmenn siglandi frá Lofoten eða norðan frá Hammerfest til þess að sækja þá titti hingað úti fyrir Austfjörðum. Þetta er ekki mjög praktískt fyrirkomulag ef maður leyfir sér að velta því aðeins fyrir sér. Hluti af þessum samningi eru vissulega óumdeilanlega ákveðnar nettóveiðiheimildir okkar í Barentshafi og auðvitað er ekki um annað að ræða en að við verðum að sækja þær og nýta. En þegar út í skiptin er komið þá er þetta kannski ekki alveg eins gáfulegt eða praktískt fyrirkomulag og frá umhverfissjónarmiðum séð ekki mjög æskilegt. Þar af leiðandi hlýtur að koma til skoðunar á komandi missirum eða árum að menn hugsanlega skipti aftur á þessum umsömdu veiðiheimildum þannig að hver nýti sitt. Ég held að það sé hins vegar ekkert launungarmál --- það er nú kannski svo að ekki eigi hafa hátt um það --- að ástæðan fyrir þessu öllu saman er sú að hinn pólitíski veruleiki kallaði á að farið var út í svona möndl til þess að Norðmenn sérstaklega gætu selt það heima hjá sér að þetta væru í raun og veru ekki nettóréttindi Íslendinga í Barentshafi, að ekki væri verið að viðurkenna rétt okkar til fiskveiða þarna sem slíkan, heldur væri þetta tvíhliða samningur um skipti á veiðiheimildum, þó að þau skipti séu nú kannski svona og svona reikningslega. Engu að síður hljótum við þegar við tökum afstöðu til þessa máls að velta því fyrir okkur hvort samningsniðurstaðan sem slík sé skynsamleg og ásættanleg. Herra forseti. Það er að lokum niðurstaða mín að það hljóti að teljast verulega vafasamt að þessi samningur sé nægjanlega hagstæður okkur Íslendingum þegar upp er staðið. Ég gerði grein fyrir jákvæðu hliðunum sem eru kannski þegar upp er staðið fyrst og fremst þær að koma þessari deilu út úr heiminum sem er gott í sjálfu sér og að með því liðkist um samskipti og samstarf okkar t.d. við Rússa á sviði sjávarútvegs. Þessar veiðiheimildir sem við getum með réttu sagt að við fáum þarna nettó eru hins vegar orðnar afar rýrar í samanburði við þá veiði sem þarna var eða gæti orðið og það orkar mjög tvímælis að upp úr krafsinu sé að hafast það sem réttlæti að gera þennan samning og afsala sér þar með þeim möguleikum sem óbreytt staða þrátt fyrir allt hafði fyrir Ísland til veiða og ósköp einfaldlega til áframhaldandi viðræðna um þessi mál. Það hefur alltaf legið fyrir að menn yrðu að hafa taugar til þess að standa í þessu skaki meðan á því stæði. Það hefur skort nokkuð upp á það á köflum hjá einstöku mönnum. En ég held þó að þessi samningsniðurstaða sýni að að því hlaut að koma að málinu lyki þannig að við hefðum eitthvað upp úr krafsinu. Það er ástæða til að minna á og rifja það upp að ef þessar veiðar hefðu ekki verið stundaðar þá stæðum við ekki hér og værum yfir höfuð ekki að ræða um neina hlutdeild okkar í nýtingu þorskstofnsins í Barentshafi. Auðvitað sannar þessi niðurstaða því það að að lokum berum við eitthvað úr býtum, enda engin efni til annars. Þjóðréttarlega var óumdeilt að við gátum farið til veiða á þessu alþjóðlega hafsvæði og höfðum fullkomlega stöðu til þess. Á okkur hvíldi að sjálfsögðu sú skylda að ástunda þar skynsamlegar og hófsamar veiðar. Að mínu mati hefðum við Íslendingar mátt standa betur að því frá byrjun að gera það ljóst að ekki yrði um að ræða af okkar hálfu óheftar veiðar eða botnlaus rányrkja. Það væri að sjálfsögðu ekki jákvætt ljós sem á okkur félli í slíku tilliti. Ég var þeirrar skoðunar t.d. að við hefðum átt að setja á okkur einhliða kvóta í Barentshafinu frá byrjun en ekki láta veiðarnar standa opnar eins og gert var. En það er liðin tíð og ekki tilefni til að eyða meiri tíma í að rifja það upp. Það verður kannski gert einhvern tíman síðar þegar þessi saga verður skrifuð. Niðurstaða mín er sem sagt sú, herra forseti, að það sé svo vafasamt að þessi samningur þjóni hagsmunum Íslands, sé nægjanlega góður, að ég mun ekki greiða honum atkvæði og held að það sé réttast að stjórnarflokkarnir sem stóðu fyrir gerð hans og settu stafina undir beri líka ábyrgð á afgreiðslu hans hér á Alþingi.

Herra forseti. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon gerði skýra grein fyrir sínu máli hérna og hann komst að þeirri niðurstöðu að þessi samningur væri ekki nægilega góður til þess að hann treysti sér til að styðja hann. Það kom mér svolítið á óvart. Ég er sjálfur þeirrar skoðunar að þó þessi samningur hefði getað verið betri, þá sé hann nægilega góður til þess að hægt sé að styðja hann. Ég tel það. Ég tek hins vegar undir öll varnaðarorð hv. þm. um útfærslu þess sem má kalla innanlandshluta samningsins. En ég held að það hafi verið löngu tímabært að gera reka að því að leiða þessa deilu við Norðmenn til lykta. Ég tel reyndar að föng hafi verið til þess að gera það áður og rifja það upp að á sínum tíma var kynnt í utanrmn. að um það bil væri að bresta á samningur sem var reyndar að því er mig minnir allmiklu betri en þessi. Ég tel sem sagt að það sem úr þessu kemur sé nægilegt til að við getum tekið í útrétta sáttarhönd þessara tveggja þjóða sem eru aðilar að samningnum með okkur og látið deiluna niður falla. Ég verð hins vegar að taka undir nánast allar þær athugasemdir sem hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon hafði fram að færa varðandi útfærslu samningsins innan lands. Það er auðvitað með ólíkindum að löngu áður en búið er að staðfesta þennan samning á hinu háa Alþingi, af norska þinginu eða af hálfu Rússa, þá skuli vera búið að gefa út reglugerð þar sem búið er að útdeila góssinu. Það er það sem er gert og maður veltir því fyrir sér hvað vaki fyrir mönnum sem ráðast með slíkum hraða í þessi mál? Í reglugerðinni kemur fram að hún er staðfest af ráðherra 10. maí 1999 og þar kemur einnig fram að eigi síðar en 31. maí skuli senda útgerðum skipa sem hafa veiðireynslu tilkynningu um þeirra hlutdeild. En síðan er sleginn sá varnagli að til endanlegrar úthlutunar komi ekki fyrr en allir séu búnir að ganga frá þessu máli. Ég spyr: Hvernig í ósköpunum stendur á því að ráðist er í að gefa út reglugerð þar sem veiðiheimildum er útdeilt áður en búið er að ganga frá málinu og kynna það? Er þá Alþingi bara stimpilstofnun sem skiptir engu máli í augum hæstv. ríkisstjórnar? Skiptir vilji okkar, sem hérna sitjum, engu máli í þessum efnum? Hefði verið sama hvernig samningurinn hljóðaði? Ef ríkisstjórnin telur að það beri að samþykkja hann, skiptir þá ekki máli hvað við sem erum kjörin til þess að staðfesta svona samning á Alþingi höfum um málið að segja? Mig langar að spyrja hæstv. sjútvrh., í fyrsta lagi: Hvaða stöðu hefur reglugerð af þessu tagi? Hefur hún sömu stöðu og hver önnur reglugerð þegar hún stendur á samþykkt sem ekki er búið að taka, stendur á alþjóðlegum samningi sem ekki er búið að staðfesta? Ég held því fram að þessi reglugerð sé afar slæmt fordæmi, eins og hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon reifaði mjög vel. Eitt vil ég nefna til viðbótar, herra forseti, að það er líka tvíbent og umdeilanlegt að samkvæmt 1. gr. reglugerðarinnar er brugðið frá þeirri forskrift sem er að finna í lögum um stjórn fiskveiða, að kvóti skuli fylgja skipi. Ég held að það sé rétt með farið hjá mér, að það hafi verið u.þ.b. 90 skip sem héldu til veiða í Smugunni. Ég held að 30 þeirra séu ekki lengur á skipaskrá. Sum þeirra er búið að selja og sumum er búið að flagga út til einhvers konar veiða, sem sumir hafa kennt við sjóræningjaveiðar. Ég spyr hæstv. sjútvrh.: Er fyllilega réttlætanlegt að gefa út reglugerð þar sem virðist brugðið frá grundvallaratriðum í þeim lögum sem gilda um stjórn fiskveiða með því að veita heimild til að kvóti skuli ekki alfarið fylgja skipi heldur er útgerðarmanni skips sem búinn er að flagga gamla skipinu út eða selja það, gefinn kostur á að óska eftir því við Fiskistofu að aflahlutdeildinni verði úthlutað til annarra sambærilegra skipa í eigu sama einstaklings eða lögaðila? Í raun þýðir þetta, finnst mér, að við erum að flytja kvóta yfir á útgerðarmanninn sjálfan. Ég upplifi þetta þannig og finnst að það gefi a.m.k. tilefni til að velta þessu svolítið fyrir sér. Ég spyr jafnframt hæstv. sjútvrh.: Kemur til greina að nema þessa reglugerð úr gildi? Ég vek athygli á því að í 2. gr. úthafsveiðilaganna segir mjög skýrt að kvóti sem veittur er skipum utan efnahagslögsögunnar myndar ekki eignarrétt og hann er ekki óafturkallanlegur. Með reglugerðinni er búið að útdeila miklum verðmætum sem mætti kannski samanlagt verðleggja einhvers staðar á milli 3,5 og 5 milljarða kr. Ég geri mér grein fyrir því að það er umhendis að ætla að ráðast í það. Ég tel eigi að síður að það sé nauðsynlegt og ástæða þess eru þau rök sem hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon rakti hérna áðan. Hvernig á að greiða þeim sem stunda útgerð innan lands og eiga að borga kostnaðinn við samninginn? Í fyrsta lagi borgar loðnuflotinn fyrir þetta 17 þúsund tonn. Í annan stað er það ljóst að línuskip sem gera út á tiltölulega illa staddar tegundir, löngu, keilu og blálöngu, eiga að greiða kostnaðinn líka. Það hefði verið eðlilegt að beita ákvæðum úthafsveiðilaganna um endurgjald þannig að þau skip sem fá kvóta utan efnahagslögsögunnar verði að sæta einhvers konar skerðingu á aflaheimild innan lögsögunnar. Sá sjóður sem þar hefði myndast hefði að sjálfsögðu verið auðnýtanlegur til að greiða þeim útgerðarmönnum eða útgerðum sem þurfa að bera þennan kostnað. Þess vegna spyr ég hæstv. sjútvrh. líka: Hvaða rök lágu til grundvallar því hjá sjútvrn. að heimild til þess að ákveða endurgjald af hálfu þeirra sem fá kvóta utan efnahagslögsögunnar var ekki nýtt? Í annan stað spyr ég: Telur hæstv. sjútvrh. ekki sanngjarnt að þeim útgerðum, sem bera kostnaðinn af þessum samningi og ég nefndi hér áðan, verði umbunað þannig að tjón þeirra verði að fullu bætt? Ef svo er, með hvaða hætti ætlar hann þá að hlutast til um að þeim verði þetta bætt? Ég spyr líka hæstv. sjútvrh., af því að ég veit að hann hefur gott vit á öllu því sem er fiskakyns og hefur sporð: Er það ekki rétt munað hjá mér að í síðustu skýrslu sem Hafró gaf út um ástand fiskstofna við Ísland, hafi komið fram að ástand blálöngunnar, einnar þeirra tegunda sem norsk línuskip mega veiða í íslenskri lögsögu til endurgjalds fyrir hinn íslenska hluta í Barentshafinu, sé nú það versta sem mælst hefur síðustu 30 ár? Ef svo er, er þá réttlætanlegt að hleypa mönnum inn í efnahagslögsöguna til að veiða tegund sem er mjög illa stödd? Ég vek athygli á því að það eru ekki mörg ár frá því að Íslendingar fóru á tiltölulega litlu svæði offari í veiðum á hrygnandi blálöngu með þeim afleiðingum að sá stofn er varla til í þeim mæli sem hann var áður. Þó að þetta hafi farið hljótt þá er það staðreynd að Íslendingum tókst næstum því með ofveiði að útrýma blálöngunni sem veiðanlegum stofni. Ég spyr hæstv. ráðherra: Er á það bætandi að leyfa útlendingum með þessum hætti m.a. að taka blálöngu á línu? Ég verð að taka undir það sem kom fram í máli síðasta ræðumanns, hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar, að það er auðvitað með ólíkindum að menn skuli ráðast í málin með þessum hraða, rétt ofan í kosningar þegar stjórnmálamenn eru ýmist að ná sér eftir kosningar eða fagna unnum sigrum og eru einfaldlega ekki í stöðu til að fara í mál af þessu tagi, gera sér grein fyrir þessu. Enda er það ljóst af umræðunni um daginn að menn skildu ekki nákvæmlega hvað í því fólst að reglugerðin var gefin út og þess vegna vakti hún enga athygli. En í henni var gengið gegn, ekki reglu en þó, því sem kalla mætti hefðarreglu, mjög lofsverðri sem er að finna í úthafsveiðilögunum, þ.e. sem við höfum kallað frumherjakvóta þó ekki sé það orðað svo í lögunum. En það er mjög elegant aðferð, sem ég er mjög hrifinn af, til að örva atorkumikla og þróttmikla útgerðarmenn og fyrirtæki til að leggja í þann kostnað og þá áhættu sem felst í því að leita á ný mið. Eins og hér hefur verið rakið í dag og áður voru það sjútvrn., bæjaryfirvöld í Hafnarfirði, útgerðarfyrirtæki og olíu\-félög sem réðust í það fyrir u.þ.b. 12, 13 árum, minnir mig, að styðja hafnfirsk skip sem fóru til veiða á Reykjaneshrygg til að kanna möguleika á að veiða karfa. Síðan hafa þær veiðar fært mjög mikil verðmæti í bú okkar. Ég var viðstaddur þegar menn ákváðu hinar fyrstu Smuguveiðar og ég man vel frumkvæði, þrótt og ákveðni ákveðinna útgerða í því máli. Ég ímynda mér að ef ekki hefði verið fyrir þrákelkni þeirra og þrýsting sem þeir beittu ýmsa ráðherra sem þá sátu í ríkisstjórninni, þá hefði þáv. sjútvrh. haft sitt fram og staðfest reglugerð sem hann sýndi við ríkisstjórnarborðið meðan á því máli stóð, þar sem ekkert vantaði nema undirskrift hans til þess að staðfesta bann á veiðunum. Ég er með öðrum orðum að segja, herra forseti, að þó vissulega hafi stjórnmálamenn gert þennan samning og tryggt þennan kvóta, þá er einnig ljóst að til samningsins hefði aldrei komið án frumkvæðis og frekju ákveðinna aðila í útgerð sem sáu þennan möguleika. Aðrir höfðu ekki séð þennan möguleika. Og ég spyr: Á ekki að beita þeirri heimild sem er í úthafsveiðilögunum til að verðlauna þessa menn? Ég hélt að útgerð á Íslandi hefði einmitt, frá því sögur hófust, byggst upp á svona mönnum, einstaklingum sem horfðu lengra en aðrir, voru duglegri og þorðu að taka áhættu. Sagan sýnir að sumir þeirra þurftu að greiða það dýru verði, aðrir höfðu upp úr því drjúgan ávinning sem ekki aðeins kom þeim til góða heldur byggðarlögum þeirra og þjóðinni allri. Það er alveg ljóst að það sem átti einn ríkasta þáttinn í að fleyta okkur yfir erfiðasta hjallann í efnahagslægðinni fyrr á þessum áratug voru þessar veiðar. Ég held að samanlagt hafi þær numið u.þ.b. 105 þús. tonnum af þorski. Það skiptir nú heldur betur máli. Þess vegna finnst mér fráleitt að þeim mönnum sem hófu þessar veiðar sé ekki umbunað fyrst það er möguleiki til þess. Mig langar þess vegna að lokum, herra forseti, að spyrja hæstv. sjútvrh. hvort það sé skoðun ráðuneytisins að ákvæði úthafslaganna um þennan svokallaða frumherjakvóta sé ekki fallið til þess að örva íslenskar útgerðir til þess að freista veiða á nýjum miðum og vannýttum tegundum. Mig langar einnig að inna hann eftir því hvaða rök lágu til grundvallar ákvörðuninni um að beita ekki heimild úthafsveiðilaganna til þess að úthluta þessum frumherjakvóta. Ég veit auðvitað að hæstv. ráðherra getur sagt: Það var ekki ég, það var annar ráðherra. Hins vegar hljóta að vera fyrir því rök af hálfu þessa ráðuneytis vegna þess að þó að ráðherrar komi eða fari þá er stofnunin eftir. Ef ekki er um að ræða stefnubreytingu af hálfu þessa hæstv. ráðherra þá hlýtur hann að vera sammála ákvörðuninni sem hann tók við. Hann getur ekki verið sammála henni nema hann hafi einhver rök fyrir því. Hver eru þessi rök, herra forseti?

Hæstv. forseti. Ég skrifaði undir þetta nál. þar sem lagt var til að þessi samningur yrði samþykktur. Þó er það ekki þannig að ég sé ánægður með hann að öllu leyti. Ég tel hins vegar að betra sé að gera hann en að hafna honum og rétt sé að staðfesta hann hér í hv. Alþingi. Ég ætla einungis að bæta örfáum atriðum við það sem þegar hefur komið hér fram í umræðunni. Þar eru spurningar til hæstv. ráðherra. Í fyrsta lagi langar mig að spyrja: Í 7. gr. samningsins kemur fram mjög takmarkaður aðgangur íslenskra stjórnvalda að stjórn veiða á þessu svæði, telur hæstv. ráðherra ásættanlegt að við sé um skuldbundnir til að beita aðrar þjóðir refsiaðgerðum sem þar er gert ráð fyrir? Á fundi nefndarinnar, þar sem mættir voru m.a. fulltrúar sjómanna og útgerðarmanna, kom einnig fram að þessi samningur er ekki talinn góður að mati ýmissa þeirra. Hann er talinn afar rýr samkvæmt yfirlýsingum LÍÚ-fulltrúans sem mætti þarna. Hann taldi reyndar að við værum að greiða fyrir 50--55% af veiðiheimildum okkar með þessum samningi og við værum að greiða sem svaraði til helmings af því sem fengjum þarna, með veiðiheimildum í íslenskri landhelgi. Því er ástæða til að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann telji að þær skerðingar á veiðimöguleikum íslenskra skipa, sem óhjákvæmilega fylgja því að fullgilda þennan samning og láta hann gilda áfram, eigi að hafa áhrif á önnur veiðiréttindi þeirra útgerða sem fá að njóta hans, hvort taka eigi endurgjald af þeim hér á heimamiðum, fyrir það sem við greiðum með veiðiheimildum á heimamiðum. Einnig voru atriði til umræðu á fundi nefndarinnar sem virtust afar óljós og menn virtust jafnvel ekki hafa sama skilning á. Þess vegna er ástæða til að spyrja hæstv. ráðherra hvort þau 1.700 tonn sem talað er um að verði til leigu handa íslenskum útgerðum séu hluti af samningnum og að það eigi að úthluta þessum rétti til útgerðarmannanna til þessara leiguheimilda líka eða gefa þeim forgang að þeim 1.700 tonnum sem eru þarna til ráðstöfunar. Það hefur líka komið fram að Rússar vilji gjarnan leigja meiri veiðiheimildir en eru í samningnum til íslenskra útgerðarmanna. Þess vegna er kannski ástæða til að spyrja betur um þetta atriði, hvernig beri að líta á þessi 1.700 tonn og hvort þau eigi að vera hluti af réttindum þeirra sem fá þarna réttindi samkvæmt reglugerðinni frá 10. maí. Síðan langaði mig til þess að spyrja hæstv. ráðherra um reglugerðina frá 10. maí. Í 1. gr. reglugerðarinnar stendur: ,,Hafi skip með veiðireynslu á sex síðustu árum verið tekið af skipaskrá hjá Siglingastofnun Íslands, fyrir gildistöku reglugerðar þessarar, skal þeirri útgerð sem skráð var eigandi skipsins þegar það var tekið af skipaskrá, gefinn frestur til og með 15. júní 1999 til að óska eftir því við Fiskistofu, að aflahlutdeildinni verði úthlutað til annars sambærilegs skips í eigu sama einstaklings eða lögaðila.`` Nú rekur mig minni til þess að málaferli hafi farið fram á Íslandi út af veiðiréttindum, sem hefur verið úthlutað síðar til skipa, þar sem ekki hefur verið gengið frá því í samningum milli aðila sem keyptu og seldu hvernig með þessa hluti ætti að fara. Ég vil þess vegna spyrja hæstv. ráðherra vegna þess að það hefur verið þannig fram að þessu að þær útgerðir sem eiga viðkomandi skip skuli fá þessi réttindi til sín ef ekki hefur verið samið um það sérstaklega fyrir hvort hann telji að reglugerðin geti staðist. Með tilvísun til hvaða laga ætti það þá að vera í ljósi þess að mönnum hafa verið dæmd veiðiréttindi í málum sem ég var að vísa til áðan að hafi verið dæmd af dómstólum á Íslandi? Ég vil að lokum, hæstv. forseti, segja um þennan samning að ég tel rétt að gera hann og mun styðja hann, þó að ég sé búinn að færa fram hluti sem mér finnast ekki vera nógu góðir. Ég lít þannig á að veiðar Íslendinga í Smugunni hafi verið þannig og samskiptin sem leiddu af þeim hafi gert það að verkum að virkilega hafi verið ástæða til að leggja töluvert á sig til að ljúka málinu. Þess vegna tel ég að Íslendingar geti unað sæmilega við samninginn og ég tel að hv. Alþingi eigi að staðfesta hann.

Herra forseti. Ég tek undir með þeim talsmönnum Samfylkingarinnar sem hafa talað að samningurinn er kannski ekki að öllu leyti eins og við hefðum viljað sjá hann og einhvern tíma í þessu ferli hafa sést tölur og ákvæði sem hafa gefið fyrirheit um betri samning. Eigi að síður er það niðurstaða mín eins og þeirra að við séum betur komin með samninginn en án hans og mun þess vegna styðja samninginn en samningurinn er um tiltekna þætti í samstarfi á sviði sjávarútvegs. Þar af leiðir að framkvæmd samningsins verður meira og minna í höndum sjútvrn. og verður með útgáfu reglugerða að einhverju leyti á vegum ráðuneytisins. Hér hefur nokkuð verið rætt um þá reglugerð sem gefin var út 10. maí og ráðherra verið þýfgaður um efni hennar og tilurð. Ég sé að hæstv. ráðherra hefur gefið út reglugerð um breytingu á þeirri reglugerð. Sú reglugerð er með dagsetninguna 14. júní og þar er ráðherra að breyta dagsetningum þannig að ljóst er að vilji hans stendur til þess að breyta reglugerðinni að einhverju leyti. Verður fróðlegt að heyra svör hans við þeim spurningum sem hafa verið bornar fram um aðrar breytingar á reglugerðinni, þ.e. breytingar sem lúta þá að svokölluðum frumherjabónus eða endurgjaldi vegna veiðiheimilda, þá endurgjaldi í íslenskri lögsögu eða með hlutfallslegu afsali þeirra heimilda sem fást í Barentshafi. Herra forseti. Hér er um lausn á Smugudeilunni að ræða að okkar mati og samningurinn betri en að hafa þau mál áfram í lausu lofti. Við verðum líka að horfa til þess að samningurinn gefur ýmis fyrirheit, hann gefur fyrirheit um viðskipti sem geta reynst okkur afar hagfelld og ég vil bæta inn í þær spurningar sem hafa áður verið bornar fram. Ég spurðist nokkuð fyrir um það í fyrri umræðu um þáltill. hvert markaðsverðið væri á þeim ríflega þriðjungi veiðiheimildanna í rússnesku lögsögunni sem verður boðinn á markaðsverði. Það kom fram á sameiginlegum fundi sjútvn. og utanrmn. í gær --- það kom fram hjá framkvæmdastjóra LÍÚ --- að þeir hefðu heyrt töluna 14 kr. en hafa einnig heyrt töluna 64--68 kr. upp á síðkastið og var það mat hans að ef verðið væri svo hátt þá mundi enginn kaupa og enginn fara til veiðanna. Fróðlegt væri að heyra hvort hæstv. sjútvrh. hefur gleggri upplýsingar um þetta virði jafnframt því hvernig þeim heimildum, sem verða boðnar á markaðsvirði, verður úthlutað eða hvernig mönnum verður boðinn aðgangur að þeim. Það hefur komið fram að kaup á aflahlutdeild er ekki samkvæmt reglum úthafsveiðilaganna þannig að ekki er lagaheimildir við að styðjast. Hins vegar vitum við að íslenskir útvegsmenn kunna nú ýmislegt fyrir sér í þessum efnum og hafa verið býsna ötulir upphafsmenn og frumkvöðlar í því að verðleggja aflaheimildir og finna þeim markaðsverð þannig að ég hef ekki miklar áhyggjur af því þó að úthafsveiðilögin mæli ekki fyrir um framkvæmdina. En það er þetta: Veit hæstv. sjútvrh. eitthvað um það verð sem verið er að bjóða aflaheimildir á? Mun ráðuneytið að einhverju leyti hafa milligöngu um viðskipti við Rússana eða reyna með einhverjum hætti að liðka til vegna þeirra viðskipta sem hljóta óhjákvæmilega að verða ef menn ætla að nýta þessar heimildir? Svo í framhaldinu, vegna þess að eins og ég gat um áðan er verið að tala um samninga, um samskipti í sjávarútvegi, bæði á sviði fiskveiða, á sviði vinnslu fiskafurða, markaðsmála og löndunar. Óhjákvæmilega hlýtur ráðuneytið að koma að málinu með ýmsum hætti og væri fróðlegt að heyra hvert viðhorf hæstv. sjútvrh. er til þeirra mála og hvaða hugmyndir hann hefur um atbeina ráðuneytisins að þeim málum.

Herra forseti. Til mín hefur verið beint nokkrum spurningum. Spurningar frá hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni, hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni og hv. þm. Jóhanni Ársælssyni eru nokkuð þær sömu þannig að ég ætla að reyna að svara þeim sameiginlega, auk einnar spurningar eða tveggja spurninga frá hv. þm. Svanfríði Jónasdóttur. Í fyrsta lagi varðar það álit mitt á útgáfu reglugerðar um veiðar í Barentshafi frá 10. maí. Ég tek fullkomlega gildar þær skýringar sem hafa verið gefnar á því að nauðsynlegt hafi verið að gefa út reglugerðina til þess að hægt væri að hefja þessa vinnu og fá inn upplýsingar um veiðarnar og undirbúa þar með úthlutunina. Síðan hitt að nauðsynlegt hafi verið að hefja vinnuna svo fljótt --- um var að ræða nægjanlega fresti fyrir aðila --- til þess að koma upplýsingunum til skila og koma athugasemdum á framfæri við stjórnvöld. Ég tek þessar skýringar fullkomlega gildar varðandi það að reglugerðin var gefin út þann 10. maí. Í öðru lagi var spurt um stöðu reglugerðarinnar gagnvart breytingum. Ég tel að staða reglugerðarinnar sé sú að henni megi breyta á sama hátt og öðrum reglugerðum. Hins vegar er spurning um hversu góð stjórnsýsla það er að breyta reglugerð sem þessari með stuttu millibili og kannski varðandi atriði sem eru álitamál í meðferð málsins en geta hins vegar varðað miklu þegar kemur að efnisatriðum reglugerðarinnar á grundvelli úthlutunar fyrir veiðunum. Í þriðja lagi var spurt um það atriði að kvóti fylgi skipi. Þá kom réttilega fram í umræðunni að hér er um að ræða það að þegar skip hafa horfið af íslenskri skipaskrá og séu fyrri eigendur þeirra með önnur skip hafi þeir heimild til þess að færa þarna á milli. Samkvæmt þeim upplýsingum, sem ég hef um lögfræðilega stöðu þessa atriðis, stenst það fullkomlega lög okkar um þessi efni að þetta sé gert á þennan hátt. Þetta er gert til þess að þær veiðiheimildir sem þarna urðu til komi í hlut þeirra sem stóðu að veiðunum. Kannski mætti líta á það sem einhverja hvatningu til þeirra sem stunda svona frumherjaveiðar að reynt sé að liðka til fyrir þá í efni eins og þessu. Í fjórða lagi var spurt um frumherjaréttinn eða frumherjaregluna. Henni er ekki beitt í þessu tilfelli og mér hafa verið gefnar þær skýringar á því að veiðireynslan liggi þannig í þessu tilfelli að besta veiðin og þar með verðmætasta reynslan sé á fyrstu árunum þegar frumherjarnir voru á veiðum og að frumherjaárin séu hluti af þeim árum sem heimilt er að nota til að leggja fram sem grundvöll að veiðireynslunni. Þetta er hins vegar gagnstætt því sem var á Reykjaneshryggnum þar sem fyrstu árin voru ekki með þeim árum sem notuð voru til viðmiðunar við úthlutunina. Ég vil hins vegar undirstrika að þetta eru ekki skilaboð um að frumherjareglunni verði ekki beitt í framtíðinni. Ég tel hana vera mjög mikilvæga í þessu sambandi. Það væri rangt að taka þetta sem skilaboð um að hún verði ekki notuð í framtíðinni til að verðlauna þá, eins og komist var að orði, sem telja sér fært að fara í að ryðja nýjar brautir í þessum efnum. Í fimmta lagi var spurt um endurgjaldið. Það er auðvitað umdeilt atriði og var það þegar úthafsveiðilögin voru sett. Ég tel það reyndar ekki eins mikilvægt mál og frumherjaregluna í þessu samhengi. Hins vegar tel ég alls ekki hafa verið útilokað að þessu verði beitt þegar kemur að endanlegri úthlutun. Eins og ég sagði áðan er þetta spurning um góða stjórnsýslu, hvort ekki hefði verið rétt að greina frá þessu í upphafi og hvort ekki sé á einhvern hátt komið aftan að mönnum ef farið er að setja þetta síðan inn á eftir. Í sjötta lagi var spurt um umhverfishliðina. Þar vitnaði hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon í hv. þm. Árna Steinar Jóhannsson. Ég held að hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon hafi hitt naglann á höfuðið þegar hann nefndi að þetta væri pólitísk lausn á málinu og ég held ég fari ekki lengra út í þá sálma á þessu stigi málsins. Í sjöunda lagi var spurt um 7. gr. og hvort ég teldi hana vera ásættanlega miðað við þá aðild sem við hefðum að stjórnuninni. Já, ég tel hana ásættanlega. Þegar þessi samningur er kominn á eigum við beina hagsmuni á þessu svæði og ég tel að þá hagsmuni eigum við að verja. Við eigum ákveðna prósentu þess afla sem þarna verður leyft að veiða meðan samningurinn gildir og við eigum þá að taka þátt í að koma í veg fyrir ósamningsbundnar veiðar á svæðinu. Í áttunda lagi var spurt um 1.700 tonnin, hvort ég teldi að þau væru hluti af samningnum. Þau eru auðvitað hluti af samningnum. Ég get alls ekki skilið það öðruvísi þar sem beinlínis er gert ráð fyrir þeim. Þau eru hins vegar sérstaks eðlis og af hálfu ráðuneytisins hefur ekki verið gengið frá því hvernig staðið verður að úthlutun þeirra. Hv. þm. Svanfríður Jónasdóttir spurði hvert markaðsvirðið væri á þessum veiðiheimildum. Enn hafa engin viðskipti átt sér stað á þessum markaði og þar með ekkert ljóst með markaðsvirðið. Ég get því ekki nefnt neinar tölur, hvorki í hærri eða lægri kantinum á því sem hún nefndi. Þar sem hér er um að ræða markaðsverð þá hlýtur það að vera eitthvað sem ræðst í viðskiptum á milli aðila. Ef ekki verður um nein viðskipti að ræða þá er það augljóslega vegna þess að verðið sem boðið er upp á passar ekki við það sem markaðurinn er tilbúinn að greiða. Verði staðan sú munu íslensk stjórnvöld gera athugasemdir við það.  Grundvallaratriðið í þessu öllu saman er að okkur hefur tekist að ná samningi í deilu sem við höfum lengi átt í við þessa nágranna okkar sem við eigum sameiginlega hagsmuni með og mörg úrlausnarefni munu koma upp á borðið hjá okkur í framtíðinni. Því verður ekki neitað að þessi deila hefur haft áhrif á samskipti þjóðanna á þessu sviði. Því tel ég að mikill fengur sé að því að samkomulagi hafi verið náð. Ég fagna því að svo breið samstaða er um að samþykkja samninginn sem raunin virðist vera. Jafnvel þótt að ég heyri að ýmislegt þar þyki gagnrýnisvert og sumt af því sem hér um ræðir sé vissulega álitamál, þá held ég að við munum ná farsælli niðurstöðu fyrir okkur og samningsaðila okkar. Það mun leiða til betra samstarfs við þá aðila í framtíðinni. Ég tel að það muni verða sjávarútvegi Íslendinga og samningsþjóða okkar til hagsbóta.

Herra forseti. Ég er þakklátur fyrir að hæstv. sjútvrh. er ekki þeirrar skoðunar að frumherjakvótinn sé af hinu illa og að hann vilji frekar efla hann en draga úr honum. Ástæðan fyrir því að honum er ekki beitt, að sögn sérfræðinga sem hann nefnir í þessari umræðu, er sú að þeir telja að svo stór hluti af þeim heildarafla sem veiddist í Smugunni hafi veiðst á fyrstu þremur árunum, eða svo skildi ég hæstv. sjútvrh., og því hefði verið umhendis að deila frumherjakvótanum vegna þess að hann hefði farið á svo marga. Ég er þeirrar skoðunar að þessar veiðar hafi hafist fyrir frumkvæði örfárra útgerða. Þær útgerðir fóru af stað um sumarið 1993 og veiddu þá tæplega 10.000 tonn. Þeim útgerðum á að umbuna með þessum frumherjakvóta. Það er mín skoðun og þess vegna gef ég lítið fyrir þessi rök. Mér finnast þau skrýtin og þau lykta af því að þau séu samin eftir á, þegar sérfræðingarnir sem um þetta véluðu höfðu fengið nýjan hæstv. ráðherra og voru komnir í vanda með að skýra þetta en ég geri ekki frekari athugasemdir við það. En ég spyr eftir blálöngunni. Hvað segir hæstv. sjáutvrh. um heilsufar hennar? Finnst honum forsvaranlegt að hleypa mönnum inn í efnahagslögsöguna til þess að veiða stofn sem er í mestu lægð sem hann hefur komist í á síðustu 30 árum? Jafnframt, með hvaða hætti hyggst hæstv. ráðherra umbuna þeim mönnum sem þurfa að greiða kostnaðinn vegna kvótans sem Íslendingar fá í Barentshafi? Þar á ég við bæði loðnuflotann og línuskipin sem veiða lönguna, blálönguna og keiluna, sem Norðmennirnir fá að veiða?

Herra forseti. Það er út af fyrir sig skemmtilegt að heyra skýringar hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar á því hvernig hlutirnir gangi fyrir sig í ráðuneytinu og hvernig ráðherrann fái svör, en það er ekki aðalumræðuefnið. Hins vegar láðist mér að svara spurningu hans um blálönguna. Ég get ekki staðfest það sem hann sagði um skýrslu Hafrannsóknastofnunar, ég hef ekki lært hana alveg utan að. Ég vil hins vegar minna hann á að efnislega var samningurinn gerður áður en sú skýrsla kom út. Auðvitað er erfitt fyrir okkur, ef sú er raunin, ef farið mun í það að veiða stofn sem er ekki í nægjanlega góðu ástandi. Það er nokkuð sem við þurfum að hafa í huga þegar fram líður. Varðandi það að umbuna þeim sem hugsanlega verða fyrir skakkaföllum út af þessum samningi þá eru ekki miklir möguleikar til þess ef ekki verður um endurgjald að ræða. Um það hefur ekki verið tekin nein ákvörðun.

Herra forseti. Ég hvet hæstv. ráðherra til þess að eyða kvöldinu í að lesa sér til um blálönguna en geri að öðru leyti engar athugasemdir um þekkingu hans á háttum þeirrar ágætu skepnu. Hins vegar veit ég að það hlýtur að særa réttlætiskennd hæstv. ráðherra 

Herra forseti. Ég vildi aðeins til leiðrétta það hjá hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni að þessar tegundir eru ekki kvótabundnar. Ef mig misminnir ekki þá er megnið af því sem Norðmenn fá að veiða í keilu og löngu en minni hlutinn í blálöngunni.

Herra forseti. Þetta eru nú fróðleg skoðanaskipti hér um blálönguna og mér finnst eiginlega að það þurfi að koma fram að lokum hvað tegundin heitir á latínu svo að við séum nú almennilega uppfrædd um þetta. Ég hélt að það kæmi engum á óvart, sem fylgst hefur með sjávarútvegsmálum, að staða blálöngunnar væri alvarleg. Vitað var að stór skörð væru höggvin í þann stofn með hinum miklu veiðum á Franshól. Þar fundust mið þar sem blálangan þjappaði sé mjög saman og var veidd í miklu magni. Ýmsir höfðu þá þegar af því áhyggjur að stór skörð hlytu að verða höggvin í stofninn. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin en verð að segja að enn finnst mér margt óljóst um tilhögun og framkvæmd þessa máls hér heima fyrir og að hluta til í samskiptum okkar við gagnaðilana. Það er t.d. í lausu lofti hvernig farið verður með þennan kauparétt á tæpum 1.700 tonnum af þorski í rússnesku lögsögunni. Það er talsvert mál að ganga frá því. Það getur skipt miklu fyrir þær útgerðir sem ætla að nýta þann hluta veiðiheimildanna, sem eru að margra mati sýnd veiði en ekki gefin og kannski ekki mjög fýsilegt að halda alla leið norður í rússnesku lögsöguna til að taka þann hluta aflans. Þar er við ýmislegt að glíma, vetrarríki, ís, mikið af smáfiski og annað sem ætla má að frekar megi sleppa við í norsku lögsögunni. Því er alveg ljóst að sá hluti veiðiheimildanna er að ýmsu leyti síður fýsilegur en það sem taka má við Noreg. Um hagkvæmni slíkra veiða getur til viðbótar skipt máli hvernig kaupréttinum verður háttað. Fleira í þessum dúr hefði verið æskilegt að lægi skýrar fyrir. Varðandi frumherjaregluna finnast mér þau rök sem hér eru fram færð fyrir að nota hvorki hana né endurgjaldsákvæði vera veik. Það má kannski leiða að því rök að vegna þess að skipin sem hófu þarna veiðar, t.d. fyrsta sumarið, koma þokkalega út, þá hefði verið ástæða til að beita heimildinni vægar, þ.e. taka lægra hlutfall frá en gert var t.d. á Reykjaneshryggnum. Þá var heimildin nýtt til fulls og tekin frá 5%. Ég hefði getað fallist á rök í þá átt að við þessar aðstæður væri nóg að taka 2--3%. Ég fellst ekki á að það sé vel rökstutt og þaðan af síður skynsamlegt að nota heimildina alls ekki.

Herra forseti. Því er auðvitað ekki að neita að það sem varðar frumherjaregluna og endurgjaldsregluna er álitamál. Það er jafnframt rétt hjá hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni að nokkur atriði í þessu máli mættu vera skýrari. Það er unnið að því að skýra þau og vonandi fáum við þær skýringar eins fljótt og auðið er þannig að hægt sé að leggja drög að veiðum togara okkar á þessu svæði.

Herra forseti. Út af fyrir sig skil ég að Róm var ekki byggð á einum degi og það getur tekið einhvern tíma að ganga frá þessu og stjórnarskipti hafa haft áhrif á það hvar mál eru á vegi stödd. Ég held að það sé hins vegar ekki aðalatriði hvort þetta er vikunni fyrr eða seinna á ferðinni t.d. gagnvart útgerðunum þó vissulega sé æskilegt að menn komist sem fyrst til að nýta þessar veiðiheimildir. Hitt skiptir meira máli til lengri tíma litið að framkvæmdin sé vönduð vegna þess að verið er að ganga frá þessu máli í eitt skipti fyrir öll, það er alveg ljóst. Það er einskiptisákvörðun hvort endurgjaldsheimildinni eða frumherjareglunni er beitt þegar um er að ræða úthlutun á varanlegri hlutdeild. Hér er á ferðinni varanleg hlutdeild í því magni sem til okkar kemur á grundvelli kvótaákvarðana í Barentshafinu hverju sinni. Það liggur ekkert annað í þessu máli en að um varanlega úthlutun sé að ræða og úthafsveiðilögin gera ráð fyrir því. Þau vísa í lögin um stjórn fiskveiða varðandi öll önnur atriði en þau sem þar eru sérstaklega tekin fram og það samhengi segir mér --- fyrir utan bein ákvæði í úthafsveiðilögunum --- að þarna verður um varanlega úthlutun á hlutdeild að ræða. Það hlýtur að vera svo. Þar af leiðandi er það einskiptisákvörðun í upphafi málsins hvort endurgjaldsreglunni eða frumherjareglunni er beitt. Ég hvet hæstv. ráðherra til þess að hafa fullt sjálfstraust gagnvart því að skoða þetta mál á algjörlega sjálfstæðum forsendum upp á nýtt. Ráðherrann hefur stöðu til þess, það er engin spurning, reglugerðin er ekki bindandi, og mér finnst fullkomlega eðlilegt að nýr ráðherra taki það til skoðunar þegar til þess kemur að hann fer í þá framkvæmd að úthluta endanlega og varanlega eða láta Fiskistofu gera það á hvaða grunni hann hyggst gera það. Skoða t.d. hvort einhver væg endurgjaldsregla og væg frumherjaregla er skynsamleg til að halda þó í það grundvallaratriði að þetta sé til staðar og þessu sé beitt en kannski með mismunandi vægi eftir aðstæðum og sleppa þannig við að senda þau neikvæðu skilaboð að það sé hringlað með þetta sitt á hvað og þetta sé stundum og stundum ekki.