Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Björn Kristjánsson Jeg hefi leyft mjer að koma fram með brtt. á þgskj. 161. Eins og jeg gat um við 1. umr. þessa máls, þá mundi stimpilgjaldið koma hart niður á þeim, sem þyrftu að taka smálán, sem oft kemur fyrir meðal fátæklinga; þess vegna er hjer í brtt. fylgt sama taxta, sem hv. deild samþykti í fyrra, er þetta mál var til umræðu hjer á þingi. Þó er sá munur á, að hjer er stimpilgjaldið alt tvöfaldað, svo að samræmi sje milli þessa atriðis og annars í stjórnarfrv., og svo er bætt við nýju atriði um erlenda víxla og ávísanir, sem koma hingað og alls ekki eru borgaðir nje samþyktir. Þetta er gert til þess að fyrirbyggja, að þeir menn borgi stimpilgjald, sem senda hingað upp víxla eða ávísanir, sem svo liggja hjer og alls ekki eru borgaðar, því að það er hart að láta útlendinga gjalda stimpilgjald fyrir algerlega verðlausa „pappíra“. Þess vegna ætti stimpilgjaldið ekki að falla á erlenda víxla fyr en þeir eru samþyktir eða greiddir, og ef þeir eru það ekki, þá gætu bankarnir sent þá til baka, án þess að stimpilgjald falli á þá. Jeg hefði viljað fara töluvert lengra í þá átt, að víxlar, sem borgaðir eru við sýningu, yrðu undanþegnir stimpilgjaldi, en jeg hefi þó ekki gert það, vegna þess að háttv. nefnd vildi ekki fara lengra. En það er þó mikil ósanngirni, að víxlar eða ávísanir, sem borgaðar eru út í hönd, skuli vera stimplaðar. Jeg vil enn fremur benda á það, að menn nota ekki nærri altaf tjekka, heldur ávísanir, á sparisjóðsinnieignir, en ef maður er svo hygginn að gleyma að nefna ávísunina tjekk, þá geta menn ekki komist hjá því að borga stimpilgjald. Þess vegna hefði ávísun, sem á að borga við sýningu, alveg átt að vera undanþegin stimpilgjaldi, og vildi jeg benda á þetta, ef háttv.Ed. kynni að vilja breyta þessu. Annars þarf jeg ekki að eyða mörgum orðum um þessar breytingar á þgskj. 161, því að háttv. nefnd og hæstv. fjármálaráðh. hafa fallist á þær, og fel jeg svo háttv. deild að kveða upp úrskurðinn yfir þeim.

Framsm. (Magnús Guðmundsson) Jeg vil að eins lýsa yfir því fyrir hönd fjárhagsnefndar, að við nefndarmenn höfum fallist á brtt. 1. þm. G. K. (B. K.), svo að jeg tel óþarft að ræða þær. Hins vegar vil jeg taka það fram, að það er rjett hjá sama háttv.þm. (B. K), að nefndin vildi ekki ganga lengra. Svo eru það brtt. frá nefndinni á þgskj. 166. Þær ganga út á það að ákveða nánar, hvernig reikna skuli stimpilgjald af farmskírteinum, og er þar fylgt lögum um verðhækkunartoll frá 1915.

Fjármálaráðherra (S. E.) Jeg ætla að eins að lýsa yfir því, að mjer finst öll sanngirni mæla með brtt. á þgskj. 161, og því hefi jeg fallist á hana, og vil jeg leyfa mjer að hvetja háttv. deild til þess að samþykkja hana. Sama get jeg sagt um brtt.háttv. nefndar á þgskj. 167.

Einar Arnórsson Af því að þetta mál er í þann veginn að fara út úr deildinni, vil jeg leyfa mjer að lýsa afstöðu minni til þess. Eins og þessu frv. er háttað, þá eru það alls ekki öll skjöl, sem stimpluð verða, heldur þau ein, sem fara í gegnum hendurnar á bönkum eða einhverjum valdsmönnum. Ef frv. þetta verður að lögum, þá hefir það í för með sjer hið mesta misrjetti milli manna. Sá, sem fær víxillán í banka, verður að borga stimpilgjald, en sá, sem fær lán hjá einstökum manni og gefur út honum til handa víxil eða skuldabrjef, greiðir ekkert stimpilgjald. Á þá að hlynna með þessu að okurkörlum, en aftra mönnum frá skiftum við banka? - Sá, er gerir samning við mann og er svo heppinn, að þurfa ekki að leita dómstólanna út af þeim samningi, þarf ekkert gjald að greiða. En hinn, sem vegna mótþróa eða getuleysis kaupunauts síns er neyddur til þess að leita dómstóla, verður að greiða aukagjald, auk lögmæltra dómsmálagjalda. Hvers eiga slíkir að gjalda? Annarsstaðar er þessi munur eigi gerður. Hitt er rjett, að auðveldara er um eftirlit, þegar skjalið fer um hendur opinbers embættismanns. En sektaákvæði bæta mjög úr þessu. Ef skjalið væri stimpilskylt þegar án þess að til greina komi, hvort það komi í hendur valdsmanns, mundu menn alment inna þá skyldu þegar af hendi, ef sekt lægi við að gera það ekki, því að fyrirfram er mönnum ekki unt að vita, nema skjalið þurfi síðar að koma í hendur valdsmanns, vegna þess að viðsemjandinn gegnir eigi rjettilega þeirri skyldu, sem hann hefir á sig tekið með skjalinu. Og viðvíkjandi stimpilgjaldi af farmskírteinum, þá er það ótvírætt, að það verkar eins og útflutningsgjald. Það getur ekki orkað tvímælis. Hvort sem það er kallað beint útflutningsgjald eða grímuklætt útflutningsgjald eða hreint og beint stimpilgjald, þá verkar það eins og útflutningsgjald, sem lagt er á afurðirnar. Mig furðar því, ef þeir menn, sem eru mótfallnir útflutningstolli, geta greitt atkv. með þessu frv. Ef jeg man rjett, þá var ekki neitt slíkt fyrirmæli í frv. því um stimpilgjald, sem afgreitt var frá þessari deild í fyrra. Þar var ekki minst á stimpilskyldu „konnosse-menta“. Það er vonandi, að háttv.Ed. lagi frv. eitthvað til og ráði bót á verstu ágöllunum. Hjer mun ekki tjóa að spyrna á móti broddunum, því að jeg bygg, að afráðið sje, að frv. verði afgreitt frá þessari deild í dag.

Framsm. (Magnús Guðmundsson) Mjer skildist á háttv. 2. þm. Árn. (E. A.), að hann gæti ekki sætt sig við 6. gr., um stimplun rjettarskjala. Áleit hann, að þeir, sem fara í mál, yrðu fullhart úti fyrir því, þótt ekki þyrftu þeir að greiða stimpilgjald af málsskjölum. Það kann vel að vera, að þetta þyki hart. En skattarnir verða einhversstaðar að koma niður, og rjettarskjöl eru ekkert ver fallin til þess að greiða af þeim stimpilgjald en hver önnur skjöl. Viða í öðrum löndum eru miklu fleiri rjettarskjöl en um ræðir í 6. gr. f. stimpluð, og ef svo er, að sá, sem í mál hefir farið, hefir góðan málstað, á hann samkvæmt lögum um málskostnað frá síðasta þingi að fá endurborgaðan málskostnaðinn hjá mótpartinum, þar með talið stimpilgjaldið. Þeim, sem aftur á móti hefir farið í mál, eða látið fara í mál við sig að ástæðulausu, er eigi vorkunn að greiða þetta gjald. Aðalatriðið er, að eigi má hjá líða að útvega landssjóði tekjur, og er eins og háttv.þm., sumum hverjum að minsta kosti, gangi nokkuð erfitt að skilja það. Það er ekki með rjettu hægt að hafa það á móti þessu frv., að ekki eru öll skjöl gerð stimpilskyld, því að það gerir þá þeim mun minna ilt. Ástæðan til þess, að ekki eru nú gerð stimpilskyld fleiri skjöl, er sú, að meiningin er, að engin önnur skjöl sjeu stimpilskyld en þau, sem afgreidd eru af embættismönnum eða bönkum eða öðrum lánsstofnunum. Þetta er gert vegna eftirlitsins og til þess, að lögin verði eigi pappírsgagn að meira eða minna leyti. Síðar meir má ef til vill bæta við fleiri skjölum, ef lög þessi reynast vel, en rjettast er að fara varlega í byrjun og prófa sig áfram. Nefndin hefir enga dul á það dregið, að stimpilgjald af farmskírteinum er útflutningstollur, og hún hefir fallist á þann útflutningstoll að eins til bráðabirgða, til þess að afla tekna, en hún er mótfallin útflutningstollum yfirleitt. Það er undarlegt, að sumir háttv.þm. eru að tala um, að stimpilgjaldið af farmskírteinum sje grímuklætt útflutningsgjald, þótt það hafi frá upphafi verið tekið fram, að gjaldið er útflutningsgjald, og hefir aldrei verið dregin nein gríma á það. Jeg vona, að háttv.Ed. sjái, hvað við liggur, og fari ekki eins að ráði sínu eins og í fyrra. Þótt ýmsa agnúa megi finna á frv., þá teldi jeg samt mjög misráðið að fella það.

Einar Arnórsson Það er svo sem auðheyrt, að þetta frv. er skilgetið afkvæmi þess barlóms, sem mjög hefir kveðið við hjer í deildinni upp á síðkastið. En eins og stendur, veit jeg ekki, hvort mikið munar um þennan títuprjónshaus í ámukjafti, eins og komist var að orði hjer á dögunum. En þetta er ekki annað. Það munar lítið um þann tekjuauka, sem þetta frumv. veitir, í samanburði við það, sem þarf til þess að vega á móti fyrirsjáanlegum tekjuhalla. Litlu einu vildi jeg bæta við, viðvíkjandi stimpilgjaldi af farmskírteinum. Hjer voru til áður lög um verðhækkunartoll á útfluttum vörum, sem hækkað höfðu í verði af völdum ófriðarins. Þessi lög hjeldust fram á sumarið 1917. Þá voru þau feld úr gildi, með það fyrir augum, að þótt verð á vörum hefði ekki lækkað frá því sem áður var, „absolut“ sjeð, þá hefði það samt lækkað „relativt“ við það, að framleiðslukostnaðurinn hefði aukist. Jeg hefði nú gaman af að sjá þá menn, sem voru með því að fella þau lög úr gildi á síðasta þingi, greiða nú aftur atkvæði með þessu. Háttv. frsm. (M. G.) skýrði þetta útflutningstoll, enda er ekki hægt að neita því, að svo sje. Viðvíkjandi því, sem jeg hafði að athuga við 6. gr. f, viðurkendi hv.frsm. (M. G.), að þetta væri í raun og veru misrjetti, en það væri sumpart komið af því, að menn hugsuðu meira um það til bráðabirgða, hvað hægast væri að framkvæma, og sumpart væru menn að byrja að prófa sig áfram. Það getur nú verið, að sumum þyki skemtilegt að byrja á því að prófa sig áfram með því að gera upp á milli manna og stofna til fulls misrjettis. En jeg held, að það væri ekki svo mikil hætta að leggja stimpilgjald á öll skjöl, eins og víða við gengst annarsstaðar, þótt ekkert opinbert eftirlit sje hægt að hafa með öðrum skjölum en þeim, sem ganga í gegnum hendur banka eða valdsmanna. Það getur svo farið um öll skjöl, að þau fyr eða síðar komist í hendur valdsmanna, ef málaferli koma upp. Því mætti svo ákveða, að ef skjal væri þá ekki stimplað, skuli gefinn kostur á að stimpla það innan ákveðins tíma, eða menn látnir sæta sektum þegar í stað, ef óstimplað skjal fyrirfinst. Það má hafa hvora aðferðina sem vill, en með síðari aðferðinni er meiri trygging fyrir, að stimpilskyldunni sje fullnægt þegar í stað. Menn mundu þá ekki þora að eiga það á hættu, að eiga skjöl sín óstimpluð. Úr því að farið er að gefa út stimpilgjaldslög, þá ætti að reyna að gera öllum jafnt undir höfði, sem stimpilskyld skjöl gefa út. Þá munu menn bera því við, að sökum þess, hve strjálbygt er hjer á landi, þá sje erfiðara um alt eftirlit. En til þess að greiða fyrir með stimplun skjala mætti láta embættismenn eða sýslunar í hverjum hreppi, hreppstjóra eða hreppsnefndaroddvita, hafa stimpilmerki eða stimplaðan pappír til sölu. Með því móti mætti ganga út frá því gefnu, að eftirtekjan yrði ekki minni en eftir þessu frv. Menn verða þó að ganga út frá því, að meiri hluti manna svikist ekki undan þeim lögum, sem sett eru. Og það veit jeg, að vera muni stuðningsmönnum þessa frv. hið mesta áhugamál, að sem mestar tekjur fáist af lögunum. Í „principinu“ eru öll skjöl jafnt skattskyld, og finst mjer síst ástæða til þess að leggja skatt á þau skjöl ein, sem hafa þarf sjerstakt ómak og fyrirhöfn fyrir. Það er svo sem auðvitað, að hver fullvita dómari gengur svo frá, að sá, sem mál vinnur, beri upp allan kostnað, og þá auðvitað eins stimpilgjaldið og annan kostnað. En oft lyktar máli þannig, að á hvorugan aðila verður dæmt að öllu leyti, og er þá málskostnaður látinn niður falla. Það er ekki ætíð hægt að dæma um það, hvort Jón fer með rjett mál eða hvort Pjetur hefir rjett fyrir sjer. Þegar svo vill til, fellur stimpilgjaldið á þann, sem skjalið hefir með höndum. Jeg sje ekki heldur hvers vegna menn eiga að sæta verri kjörum með víxli, sem seldur er til banka, heldur en ef hann er seldur til einstaks manns. Ef jeg sel víxil minn í banka, þá verð jeg að játa stimpla hann, en ef háttv.frsm. sýndi mjer þá vinsemd, að kaupa af mjer víxilinn  (M. G: Það gerði jeg ekki)  , þá þarf jeg ekkert stimpilgjald að borga. Skýri þeir, sem geta, hvers vegna þetta á svona að vera. Jeg get ekki fengið það í mitt höfuð, hvers vegna það er. Jeg skal játa það, að mjer fyndist sanngjarnt að leggja stimpilgjald á báða. Þetta ósamræmi í þessu stimpilgjaldsfrumv. hefir verið í því síðan það varð til árið 1907. Milliþinganefndin í skattamálunum, sem skipuð var á þinginu 1907, gerði uppkast að þessu frv. og hefir sjálfsagt komist inn á þetta, með þeim rökum, sem hún hefir fært fyrir því, að það væri ógerningur að ganga lengra en hún gerði. Rök hennar get jeg ekki viðurkent. Finst þau byggjast á misrjetti og ekki öðru.

Fjármálaráðherra (S. E.) Það var að eins örstutt athugasemd, sem jeg ætlaði að gera út af orðum háttv. 2. þm. Arn. (E. A.) um „konnosse-mentin“. Jeg get vísað til þess, sem jeg sagði við 1. umr. málsins. Þetta er að eins gert í bili, til þess að afla fje á þessum tímum, þótt ýmislegt sje við „principið“ að athuga. Margt verður að víkja fyrir þörfinni, og skal jeg svo ekki fara inn á fleira um þetta atriði. Það er ekki ástæða til að tala frekar um það hjer. Málið er nú til 3. umr., og engin brtt. hefir fram komið um þetta atriði, svo að nú er það of seint. Jeg sje ekki, að neitt misrjetti eða þungar búsifjar sjeu veittar þeim, sem þurfa að fara með skjöl sín fyrir rjett. Þessar búsifjar eru þyngri annarsstaðar, eins og bent hefir verið á, þar sem líka þarf að borga stimpilgjald af skjölum, sem ekki koma fyrir rjett. Þá gerði sami háttv.þm. (E. A.) athugasemd um víxla, sem ekki eru seldir í banka. Það er auðsjeð, hvers vegna þeir víxlar eru ekki gerðir stimpilskyldir - það gerir „kontrollið“. Það er svo erfitt að fást við alla skattalöggjöf hjá okkur, sökum þess, að hjer vantar alt „kontroll“, sem er miklu fullkomnara annarsstaðar. Þetta kemur t. d. í ljós í vörutollslögunum. Þar er vörunum svo óheppilega skift í flokkana, af því að menn urðu að hafa þær vörutegundir saman í flokk, sem flytjast í svipuðum umbúðum, vegna þess, að okkur vantar alveg tollgæslu. Sami háttv.þm. (E. A) drap á, að ekki mundi muna mikið um þennan tekjuauka. Jeg get auðvitað ekki sagt með vissu, hve mikill hann kynni að veiða. En það raun engin fjarstæða að gera sjer vonir um, að hann geti orðið alt að 800.000 kr. á fjárhagstímabili, og mjer kæmi ekki á óvart, þótt hann yrði jafnvel meiri. Jeg verð að segja það, að landssjóð munar um minna. Jeg vona því, að málið gangi eins greitt út úr þessari háttv. deild eins og það hefir gengið hingað til, og eins vona jeg, að háttv.Ed. verði því ekki að fótakefli.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Háttv. 2. þm. Árn. (E. A) gerði mikið úr misrjetti, sem þessi lög mundu skapa, og nefndi hann í því sambandi víxla, sem bankarnir kaupa, og svo aftur víxla, sem einstakir menn kaupa. Það er satt, að nokkurt misrjetti kemur hjer fram, en þetta tekur því nær eingöngu til víxla, og er sannarlega ekki mikið úr því gerandi, því að langflestir víxlar eru seldir lánstofnunum og verða þá stimpilskyldir. önnur verðbrjef verða menn undir flestum kringumstæðum að láta þinglesa fyr eða síðar, til þess að tryggja rjett sinn. Mig furðar á, að háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) skyldi ekki koma með þessar mótbárur gegn frv. þessu í fyrra, þegar þetta mál var til meðferðar hjer í háttv. deild. Þá hreyfði hann engum andmælum, en nú snýst hann alveg á móti. Um lögin um málskostnað sagði sami hv.þm. (E. A.), að dómstólarnir hefðu eftir þeim smugu til að láta málskostnað eigi falla á þann, sem ynni málið, en þetta gildir að eins þegar úrslit eru vafasöm, og þegar svo stendur á, er ekki nema sanngjarnt, að málskostnaður falli niður, og eðlilegt, að stimpilgjaldið lendi þá á þeim, sem höfðaði málið, úr því að rjettur hans er vafasamur. Sami háttv.þm. (E. Á.) sagði einnig, að sjer þætti gaman að sjá þá sömu menn, sem greiddu í fyrra atkv. með að fella úr gildi verðhækkunartollslögin, greiða nú atkvæði með þessu frv. Þessi ánægja veitist víst háttv.þm. (E. A.), en áður en hann gleður sig mjög yfir því vil jeg leyfa mjer að minna hann á, hvernig þá stóð á. Þá stóð sem sje þannig á, að hjer fyrir deildinni lá frv. til laga um tvöföldun útflutningsgjalds af fiski, sem átti að koma í stað verðhækkunartollslaganna, en þetta frv. fjell hjer í deildinni með jöfnum atkv., en þetta frv. var eitthvert hið sanngjarnasta tekjuaukafrv., sem fram hefir komið. Það stóð því alt öðruvísi á þegar verðhækkunartollslögin voru numin úr gildi en nú.

Björn Kristjánsson Frumvarpið er þannig lagað, að sumar greinar þess hefðu þurft að skýrast betur. T. d. er í 3. gr. talað um stimpilgjald af samningum um vörukaup og sölu. Þetta er nauðsynlegt að komi skýrt fram í umræðum, fyrst það er ekki greinilegt í frv. sjálfu, hvernig eigi að stimpla vörusamninga og hvað sje átt við með orðinu samningur, þegar um vörukaup er að ræða. Þeir geta verið með ýmsu móti. Stundum eru samningarnir algerlega munnlegir. Sá, sem selur, afhendir vöruna munnlega, og kaupandinn samþykkir munnlega. Þetta eru fullgildir samningar; eru þeir stimpilskyldir? Í öðru lagi verða samningar með því móti, að seljandinn býður fram vöru sína munnlega, en hinn samþykkir skriflega, þyki þá fulltrygt. Í 3. lagi er það, að einn býður vöru skriflega og annar samþykkir skriflega. Eru þetta samningar eftir 3. gr. frv.? Í 4. lagi setja kaupandi og seljandi samning með sjer, eins og þegar samið er um kaup á húsi eða jörð. Skrifa þá báðir undir sama samninginn, og er hann þá sennilega stimpilskyldur. En eru hin atriðin stimpilskyld? Þetta síðasta samningsform er það, sem á dönsku er kallað „Slutsedel“. Ef stimpilskyldan nær ekki til hinna atriðanna, þá verður „slutseðillinn“ lagður niður. En ef hún á að ná til allra samninga um kaup og sölu á vöru, hvers eðlis sem samningurinn er, þá verður þetta fastur skattur á allri verslun í landinu. Þessu væri gott að fá skýringu á í umræðunum, fyrst það kemur ekki skýrt fram í lögunum.

Framsm. (Magnús Guðmundsson) Til svars fyrirspurnum háttv.þm. G. K. (B. K.) skal jeg benda honum á, að vörusamningar eru þá fyrst stimpilskyldir samkv. frv., er þeir eru þinglesnir. Með þessu hygg jeg svarað öllum fyrirspurnum hans, einnig um hvort munnlegir samningar sjeu stimpilskyldir, því að munnlegir samningar geta aldrei orðið þinglesnir, og ætti ekki að þurfa að taka slíkt fram.

Fjármálaráðherra (S. E.) Jeg hefi tekið það fram áður hjer í háttv. deild, og mjer virðist það hafa fengið nokkurt bergmál, að rjettlátasti skatturinn, sem hægt væri að leggja á, væri gróðaskattur. Slíkur skattur hefði átt að vera lagður á fyrir löngu síðan. En betra er seint en aldrei, og leyfi jeg mjer því að koma fram með frumvarp í þessa átt. Ákvæði um tekjuskatt eru nú í lögum 14/12 1877 og viðaukalögum frá 26/10 1917. Samkvæmt þessum lögum báðum eru af 10 þús. kr. atvinnutekjum 270 kr. skattur, af 15 þús. kr. 595 kr., af 20 þús. kr. 1.045 kr., af 25 þús. kr. 1.620 kr. og af 30 þús. kr. ca. 2.320 kr. Jeg nefni hjer skatt af nokkrum upphæðum. Gróðaskattur sá, sem hjer er um að ræða, kemur fyrst til greina þegar tekjurnar eru orðnar 30 þúsund og þar yfir, og byrjar með 5%, en vex procentvis (1/2% af hverju 1.000), þar til hann er orðinn 15% af upphæð, sem nemur 50 þús. kr. eða þar yfir. Þessi nýi skattur er h. u. b.: 370 kr. af 35 þús. kr. 820 kr. af 40. þús. kr. 1.400 kr. af 45 þús. kr. 2.100 kr. af 50 þús. kr. en upp úr því 15% af upphæðum fyrir ofan 50 þúsundir. En þegar atvinnutekjum er bætt við samkvæmt tveim áðurgreindum lögum, þá verður skatturinn samtals af þeim upphæðum, sem jeg nú tilfærði, hjer um bil þannig: af 35 þús. kr. 3.440 kr. af 40 þús. kr. 4.640 kr. af 45 þús. kr. 5.970 kr. af 50 þús. kr. 7.420 kr. en skattarnir samlagðir fyrir ofan 50 þúsund verða 30%.

Magnús Pjetursson Þá er það loksins fætt þetta frv, sem mig minnir að hæstv. stjórn boðaði þegar í þingbyrjun. Má það heita rösklega af sjer vikið að koma nú loks með það eftir 6 vikur, og ætti að sýna vel frjósemi þessa stjórnarheila. Annars ætlaði jeg að beina nokkrum athugasemdum til þeirrar nefndar, sem væntanlega fær málið til meðferðar. Í sjálfu sjer er jeg alls ekki mótfallinn þeirri stefnu, að leggja á einhverskonar dýrtíðar- og gróðaskatt. En þetta frv. finst mjer athugavert. Sjerstaklega finst mjer nokkuð langt gengið, þegar farið er að taka 1/3 af tekjum manna, eða 30%, eins og hæstv. fjármálaráðherra skýrði frá. En þó væri það nú sök sjer, ef það væri sá eini skattur, sem lagður væri á gróðamennina. En nú virðist það stefna þessa þings í dýrtíðarmálunum, að hvert sveitarfjelag taki innan síns umdæmis sem mest af því, er það þarf til þess að ljetta þeim dýrtíðina, sem verst eru staddir. Af því leiðir þá, að hvert sveitar- og bæjarfjelag verður að ná sem mestu fje hjá íbúum sínum, og má þá búast við, að stórgróðamennirnir yrðu allra þyngst úti. Útsvör þeirra yrðu hlutfallslega miklu meiri en annara. Það gæti vel hugsast, að í einu sveitarfjelagi, sem hefir þung dýrtíðarútgjöld, og því verður að leggja þung útsvör á menn, sem að sjálfsögðu yrðu mishá, eftir efnum og ástæðum, þá yrði lagt á einstöku stórgróðamenn útsvör í hreppnum, sem svaraði 30% af tekjum þeirra. Þetta er hugsanlegur möguleiki, og yrði þá skattar á slíkum mönnum 30% + 30% = 60% af árstekjum þeirra. Þetta vildi jeg benda nefndinni á, því að jeg geri ráð fyrir, að hún athugi málið mjög ítarlega. Jeg held, að eins og nú er komið dýrtíðarhjálpinni, sje mest undir því komið, að sveitarfjelagið nái í þessa menn til þess að skatta þá, en að hitt geri minna til, þótt landssjóður taki ekki af þeim fje þeirra, því að hann muni lítið leggja til hjálpar almenningi í dýrtíðinni.

Fjármálaráðherra (S. E.) Jeg veit, að það er meira en nógur tími til þess að koma þessu frv. gegnum þingið, ef háttv. Alþingi vill taka því vel og leyfa því að ganga fram. Sjálfur er jeg ekki í minsta vafa um það, að þessi tekjustofn er sá langrjettlátasti, sem hjer er völ á. Hjer er ekki heldur um það að ræða að hækka skattinn fyr en tekjurnar eru orðnar 30 þús. kr. Þeir, sem hafa slíkar tekjur og meiri, eru manna færastir um að bera skatta, og fæ jeg ekki annað sjeð en að þeir geti vel staðið sig við að leggja fram að auki nokkurt fje til bæjar- og sveitarfjelaga, svo að sú grýla, að þess vegna megi ekki leggja þennan skatt á, er lítilsvirði. Held jeg því, að bæði háttv.þm. Stranda. (M. P.) og aðrir, sem eru á líkri skoðun, geti verið alveg rólegir og þurfi ekki að taka það nærri sjer, þótt skattar sjeu lagðir á slíkan gróða. Skattálagið á upphæð, sem nemur 30 þús. kr., getur ekki talist mjög hátt, og er jeg þess vegna sannfærður um, að það sje fyllilega rjettmætt að leggja þennan skatt á. Hjá öðrum þjóðum, og þar á meðal þeirri þjóð, sem talin er að hafa farið viturlegast að í skattamálum, sem sje Dönum, eru lagðir afarmiklir skattar á stórgróða. Jeg skil alls ekki, að kenna þurfi neitt sjerstaklega í brjósti um þá, sem hafa 30 þús. kr. og þar yfir í tekjur, þótt þeir þurfi að gjalda nokkuð mikið fje til almenningsþarfa. Maður, sem hefir 50 þús. kr. tekjur, greiðir fyrst venjulegan tekjuskatt af 30 þús., en svo kemur fyrst stígandinn eftir 30 þús. og þar til komið er upp í 50 þús. Sami háttv.þm. (M. P.) talaði um það, að mikið mundi verða lagt á stórgróðamenn til sveitarþarfa. Það getur vel verið, en það eru líka þessir menn, stórgróðamennirnir, eins og jeg tók fram hjer á undan, sem færastir eru um að leggja fram fje, bæði í landssjóðinn og til sveitar- og bæjarsjóðs.

Björn Kristjánsson Háttv. þm. Stranda. (M. P.) hefir nú tekið fram margt af því, sem jeg vildi sagt hafa. Það er mjög eðlilegt, að stjórnin vilji afla landssjóði tekna, því að þess er auðvitað full þörf. En það er vitaskuld ómögulegt að afla honum eins mikilla tekna og hann þarfnast, og eitthvað af þeim halla, sem landið biður nú, verður óhjákvæmilega að bíða betri tíma. Jeg held nú, að síðasta þing hafi gengið eins langt og hægt var með tekjuskattinn. Þótti mörgum það ærið langt gengið að koma skattinum upp í 15%. Það er eins og háttv.þm. Stranda. (M. P.) sagði, að það er ekki fyrir öllu sjeð með því að draga sem mest í landssjóðinn; það verður líka að sjá um, að sveitar- og bæjarfjelög njóti af gróða efnamannanna. Og það er t. d. vitanlegt, að í þessu bæjarfjelagi, Reykjavík, eru það fáeinir efnamenn, sem bera mestan hluta af útsvörum bæjarins. Liggur því í augum uppi, að ekki er ráðlegt að þjappa svo að þeim, að þeir verði ónýtir að gjalda til hreppsins. En það er vitaskuld, að því meir sem þeir eru veiktir með þungum sköttum til landssjóðs, því minna getur hreppurinn á þá lagt. Er þetta því varhugavert frá þessu sjónarmiði. En svo kemur annað atriði til greina í þessu sambandi, og það er það, að takmörk geta verið fyrir því, hvað menn láta bjóða sjer, og ef nokkuð á að leyfa að „presea“ efnamennina til opinberra þarfa, þá sætta þeir sig betur við að gjalda tiltölulega há gjöld til sveitarsjóðs en að greiða óhæfilega hátt gjald í landssjóð. Það hefir nú verið gert töluvert til þess upp á síðkastið að hækka tekjuskattinn, og jeg sje varla hægt að fara lengra. Hæstv. fjármálaráðherra sagði, að þeim væri ekki vorkunn að gjalda háa skatta, sem hafa 30 þús. kr. og þar yfir í tekjur. Það getur verið álitamál, því að sá, sem hefir 30 þús. kr. í tekjur af atvinnu, á einatt mikið í hættu, getur jafnvel tapað 30 þús. kr., í stað þess að græða þá upphæð. 30 þús. kr. geta verið smáræði í samanburði við reksturinn, sem hann hefir, og þá ábyrgð, er rekstrinum fylgir. Það er ekki víst, að þetta sjeu tekjur, sem altaf loða við. Það er alt annað en tekjur af fasteignum eða verðbrjefum. Menn líta mjög misjafnlega á þetta í ýmsum löndum. Þau lönd, sem mestar þurfa tekjur og mestan þurfa því að leggja á gróðaskatt, eru stríðslöndin. Jeg vil benda mönnum á að lesa „Finanstidende“ frá 20. mars 1918. Þar í eru ummæli prússneska fjármálaráðherrans, Hergf. Þar í Prússlandi, er verið að fara fram á mjög háan tekjuskatt, en landsmenn eru uppnæmir og vilja ekki ganga inn á þessa aðferð. Út af því segir þessi prússneski fjármálaráðherra: „Jeg get lýst yfir því, að jeg álít tekjuskattsálögur 20-25% óþolandi (unerträglich). Til þess að róa landsmenn verð jeg þess vegna að lýsa yfir því, að jeg álít slíkar prósentur fullkomna fjarstæðu“. Þetta er nú sagt í landi, þar sem skuldirnar safnast, miljarð á miljarð ofan. Og þetta sjer hæstv. fjármálaráðh. þar, en hann þorir ekki að leggja skatta á fólkið og ekki þá ríku heldur. Jeg bendi á þetta til þess að sýna, að takmörk eru fyrir því, hve langt má ganga í slíkum skattaálögum. Til þess geta verið ýmsar ástæður, t. d. þær, að sveitarþingið (Kommune) þurfi að leggja á menn þunga skatta, eða svo mikil óánægja verði í landinu, að menn fari af landi burt, ef svo er þröngvað kosti þeirra. Þetta vildi jeg benda á, af því að jeg er á þeirri skoðun, að hjer sje of langt farið. Og það var vitanlega skoðun manna hjer í deildinni í fyrra, að þá væri farið eins langt og óhætt væri.

Fjármálaráðherra (S. E): Mjer skildist svo á háttv. 1. þm. G. K. (B. K), að honum þætti þeir þegar borga nógu háan tekjuskatt, sem hafa tekjur undir 30.000 kr. Jeg vil þá minna hann á, að þetta frv. tekur ekki til þeirra, en þangað ná gömlu lögin. Þetta frv. herðir því ekki á, fyr en menn hafa ærið háar tekjur. Hvað svo sem prússneski ráðherrann segir, þá á jeg erfitt með að sjá, hvað er rjettlátur tekjustofn, ef ekki sá gróði, sem stríðið skapar, því að stríðið skapaði gróðann með því að verða nærgöngult við þá mörgu, og þeir eiga því síður að bera skattinn heldur en þeir, sem græddu. Ef þeir, sem hafa yfir 30.000 kr. árstekjur, eru ekki færir um að bera tekjuauka, þá veit jeg ekki, hverjir eru færir um það. Stjórninni hefir, sem kunnugt er, verið ámælt fyrir það af mörgum, að hún hafi ekki komið með tekjuaukafrv. Skil jeg nú ekki, að þeir sömu menn geti verið á móti tekjuaukafrv., sem er jafnsanngjarnt og þetta. Það getur vel verið, að prússneski ráðherrann sje mjög eindregið á móti tekjuskatti. Þess ber einnig að gæta, að það er svo í öllum löndum, að þeir menn, sem gróðann taka, vilja komast undan að greiða nema sem minstan skatt af honum. Þetta er mjög mannlegt. Og jeg hygg, að prússneski ráðherrann hafi junkarana prússnesku, stóreignamennina, að baki sjer, og það er eðlilegt, þó að þeir spyrni á móti auknum sköttum. Jeg held, að vjer getum ekki farið eftir þessari prússnesku fyrirmynd. Sami háttv.þm. (B K.) kom með þá gömlu grýlu, að stóreignamennirnir mundu ekki þola þessar álögur, og flýja heldur af landi burt. Guð hjálpi mjer! Hvert ættu þeir að flýja? Búast þeir við að fá minni skatta annarsstaðar? Jeg skal játa, að jeg veit ekki vel, hvernig sakir standa í þessu efni, t. d. á Þýskalandi. En jeg vona, að þangað til málið kemur til 2. umr. muni mjer gefast færi á að rannsaka þetta atriði betur, en ótrúlegt þykir mjer, að þeir finni mörg athvörf þar, sem um minni skatta sje að ræða en hjer. Háttv. 1. þm. G. K (B. K.) sagði, að þingið í fyrra hefði ekki treyst sjer að ganga lengra. En jeg verð að segja, að skatturinn eftir síðustu lögum kemur ljett niður á gróðamönnunum. Þannig eiga menn eftir núgildandi tekjuskattslögum að greiða af 30.000 krónum 2.320 kr. í skatt. Það er ekki ósann gjarnt. En af 50 þús. kr. eiga menn eftir núgildandi lögum að greiða í skatt 5.320 kr. Jeg vona þess vegna, ef ekki koma alvarlegri mótmæli en enn eru komin, að meiri hl. háttv. deildar sjái, að rjett sje að samþykkja þetta frv. En ef hæstv. Alþingi sjer sjer ekki fært að samþykkja gróðaskatt í einhverri mynd, þá hefi jeg gaman af að sjá, inn á hvaða skattaleiðir þeir telja sjer fært að snúa. Gangi frv. þetta í gegnum háttv.Nd., þá get jeg ímyndað mjer, að eftir því, sem háttv.Ed. er nú skipuð, þá muni það ekki mæta þar miklum mótbyr.

Magnús Pjetursson Það hlýtur að vera annaðhvort misskilningur eða þá útúrsnúningur hæstv. fjármálaráðh., þar sem hann var að tala um, að jeg væri að leggja á móti frv. Jeg sagði, að jeg væri í sjálfu sjer ekki á móti þeirri stefnu, að leggja einhvern skatt á í þessu efni, þótt jeg hefði ýmislegt að athuga við þetta frv, sem jeg vildi benda nefndinni á. Þetta tók jeg fram, og hæstv. fjármálaráðh. gat vel heyrt það, ef hann einungis vildi heyra rjett og taka eftir. Mjer heyrðist á hæstv. fjármálaráðh., að skattur þessi yrði ekki lagður á fyr en komið væri yfir 30.000 kr. tekjur. í frv. stendur „30.000 eða meira“ og talað um skatt af tekjum frá og með 30.000. Jeg held, að hæstv. fjármálaráðh. hafi ekki lesið, eða að minsta kosti ekki skilið til fulls það frv., er hann ber sjálfur fram, ef hann segir, að þetta sje ekki rjett. Það er alveg satt hjá hæstv. fjármálaráðherra, að aðrar þjóðir hafa tekið upp einhverja gróðaskatta, en þær hafa farið ýmsar leiðir í því efni. Sumar hafa farið þá leið, að láta sveitar- og bæjarfjelög hafa fyrir því að ná skattinum af mönnum. Og það var það, sem jeg vildi láta athuga, að ekki væri gengið inn á það svið, sem sveitarfjelögin hafa, eða skertir möguleikar þeirra til þess að ná auknum dýrtíðarskatti af stóreignamönnum, því að þar væri þörfin meiri en hjá landssjóði.

Fjármálaráðherra (S. E.) Hv. þm. Stranda. (M. P.) misskildi mjög frv., en það verður ekki misskilið, að gróðaskatturinn byrjar fyrst fyrir ofan 30 þúsundin; þetta hefi jeg tekið fram skýrt hjer í háttv.Nd., og um það getur ekki verið að villast. Það var óþarfi fyrir háttv.þm. (M. P.) að fara að taka upp fyrir háttv. 1. þm. G. K. (B. K.), því að hann ætti að vera maður til þess að svara fyrir sig í þessum og þvílíkum málum. Annars get jeg skotið því fram, úr því að jeg stóð upp, að það er mjög eðlilegt, að þýsku „junkararnir“ komi fram með mótmæli gegn auknum tekjuskatti, því að þar eru auðvitað rýrðir hagsmunir þeirra.

Forsætisráðherra (J. M.) Þetta frv. hefir sennilega verið í allsherjarnefnd í Ed., og býst jeg við, að því verði einnig vísað til allsherjarnefndar hjer. Leyfi jeg mjer að leggja það til.

Frsm. (Kristinn Daníelsson) Háttv. 1. þm. Rang. (E. P.) lýsti yfir því, að hann hafi verið ósamþykkur meiri hluta fjárveitinganefndar um að veita óákveðinn styrk til ferðanna, og í annan stað væri hann ósamþykkur tillögunni um það að fela ákveðnu fjelagi ferðirnar. Jeg færði áðan rök fyrir því, að miklu líklegra væri, að Eimskipafjelagið yrði heppilegra en önnur fjelög til þess að halda uppi Faxaflóaferðunum. Það er öflugasta fjelagið, sem um er að ræða, og á því er einmitt þörf, að fjelagið, sem tekur ferðirnar, hafi bein í hendi. Því meiri líkur eru til, að starfið verði vel leyst af hendi. Um þetta voru samgöngumálanefndirnar samdóma. Hitt getur verið álitamál, hvort heppilegra væri að ákveða hækkunina á styrknum í tillögunni. Nefndunum þótti heppilegra að fastbinda hann ekki við ákveðna upphæð. Gæti það gert örðugra um samninga við fjelög, sem vilja taka að sjer ferðirnar, og jafnvel komið í veg fyrir, að nokkur bót verði á samgönguleysinu ráðin. Svo mikið er víst, að fjelaginu, sem styrkinn hafði að undanförnu, þótti hann alls ófullnægjandi, enda hætti það reglulegum ferðum á miðju ári, og það mörgum til mikils baga. Jeg segi þetta ekki fjelaginu til lasts. Því hefir víst verið vorkunn, þar sem vitanlegt er, að kol hafa hækkað mjög í verði. En sama er um óþægindin, sem hjeraðsbúar höfðu af samgönguteppunni, að segja fyrir því. Jeg veit til, að Borgnesingar kvörtuðu; var ástandið, sem þeir áttu við að búa, þó hátíð hjá ástandinu á Suðurnesjum. Þangað var engum ferðum haldið uppi. Hefir svo mikið ólag verið á þessu, að nauðsynlegt er, að þing og stjórn reyni að greiða úr vandræðum hjeraðsbúa. Jeg hefi trú á, að Eimskipafjelagið eigi best með að sjá fyrir þörfum hjeraðsbúa, en annars eru mjer jafnkærar allar útgerðir, sem leysa starfið vel af hendi. Vil jeg og sjerstaklega geta þess, að einkis mundi fremur óskað en að skipstjórinn, sem nú hefir annast þessar ferðir, hjeldi því áfram, því að hann hefir getið sjer traust almennings og hið besta orð, sem gætinn atorku og dugnaðarmaður.

Frsm. (Gísli Sveinsson) Það hafði verið ætlast svo til, eftir dagskrám fundanna hjer áður, að hv. þingdeild og stjórn gengi fyrst í kolavinnu og fengi sjer síðan kalt fossabað. En svo æxlaðist, að baðið varð á undan, svo að fara verður í kolagrafirnar á eftir. Hv. deildarmenn hafa sjeð þá skýrslu, sem nefndin hefir leyft sjer að gefa um kolanám hæstv. stjórnar á Tjörnesi, á þgskj. 111. Út af þessu ákvað nefndin að koma fram með till. á þgskj. 112, sem hjer liggur fyrir til umr., en þar sem rök fyrir þessari till. eru í skýrslu þeirri, er jeg gat um, verð jeg að fara nokkrum orðum um efni hennar og gefa frekari skýringar um námurekstur stjórnarinnar á þessum stað. Það er fyrst í fyrravor, að vart verður við það, að landsstjórnin fer að gera gangskör að því að ná í námurjett á Tjörnesi og vinna þar. þess var líka að vænta, að það hefði ekki orðið fyr, því að það er fyrst í fyrra vetur, að skrið kemur á það að vinna kol eða surtarbrand hjer á landi. Að vísu hafði verið unnið áður á nokkrum stöðum, en með misjöfnum árangri. Jeg býst nú við, að sumum þeim, sem um þetta hafa fjallað, og sjerstaklega stjórninni, hafi þótt árennilegt að leggja í kolanám á Tjörnesi, og það er jafnvel skiljanlegt, að ýmsir þingmenn hafi einnig litið svo á, með því að þeir vissu alment ekki nein deili á þeim stöðum, þó að þau hjeruð, sem nær liggja, og þingmenn þaðan, hafi vafalaust verið kunnugri. Þetta pláss er líka svo langt hjeðan, og þekking manna því svo lítil á staðnum, að erfitt var að mynda sjer glöggar skoðanir um fyrirtækið. Jeg geri helst ráð fyrir, að stjórninni hafi kornið til hugar að ráðast í námurekstur þar norður á Tjörnesi vegna þess, að í henni átti nú sæti maður, sem var sjerstaklega kunnugur þar nyrðra, nefnilega hæstv. atvinnumálaráðherra. Þegar skriður kemst á málið, er fyrst farið fram á það, af hálfu landsstjórnarinnar, að þessi náma sje leigð landssjóði til handa og að landssjóður greiði fyrir vist gjald. Það varð svo að samkomulagi, þegar fram í sótti, að miða skyldi við það, sem upp væri tekið, og virðist það alls ekki óeðlilegt. Var svo ákveðið í fyrstu, að leigan skyldi verða með þeim kjörum, að landssjóður borgaði kr. 3,50 fyrir hverja smálest kola, sem flutt væri í burtu; það er í rauninni afskaplega hátt, svo óheyrilega hátt, að ekki kæmi til mála, að gengið hefði verið að því, nema af því að komið var út í þessa vandræðatíð, sem staðið hefir nú alllengi, eins og kunnugt er. Það er sárt til þess að vita, að það kemur hjer þegar fram, sem gengið hefir reyndar um landið alt, að fleiri eða færri einstaklingar og fjelög reyna að nota sjer vandræðin til þess að græða á þeim, græða fje af öðrum landsmönnum eða úr landssjóði, því að eins og allir skilja, kostaði það Tjörneshrepp ekkert meira að leyfa vinnu þarna, þó að dýrtíð væri um land alt. Nú, en þetta var nú ákveðið, og veit jeg ekki, hvort það var af því, að þeir, sem fyrir landsstjórn rjeðu, hafi ekki sjeð sjer annað fært en að ganga að þeim afarkostum, sem boðnir voru, eða að þeir hafa verið sem blindandi um þessi mál. En ef litið er á, hvernig þetta kemur nú út, þá væri þó landssjóður nú betur stæður, með þessari afarháu leigu, heldur en raun varð á síðar. Menn geta nú nokkuð getið sjer til um það strax, því að eins og menn sjá af skýrslunni, er búið að taka upp rúm 1.400 smálestir af kolum 9. mars, en ekki burt flutt nema rúmt 1.000. Þegar þess er gætt, að að eins er goldið fyrir það, sem í burt er flutt, þá er það ekki ýkjamikið, nálægt 4.000 krónum, en ef alt hefði verið flutt í burtu, er þó kostnaðurinn ekki orðinn meiri en sem svarar 5.000 kr., fyrir ótakmörkuð umráð og afnot. En svo gerist það, að þessum leigumála er alls ekki haldið, og hefir nefndin ekki getað sjeð, hvernig á því stóð; þá er ráðist í það fyrir landssjóðs hönd að kaupa námuna. þetta var á miðju sumri fyrra árs, og, eins og gefur að skilja, þá ekki fengin nein reynsla fyrir því, að hve miklu haldi þessi kol komi, eða vinsla námunnar, nje heldur, hvort nokkuð verulegt sje þarna af kol- eða surtarbrandslögum. Samt sem áður er ráðist í það, og náman keypt fyrir 16.000 kr.; þá er búið að gjalda yfir 2.000 kr. fyrir þessa námu í leigu; hefir því verið gefið fyrir hana, eins og kunnugt er, 18.000 kr. rúmar. Jeg skal að eins benda á það hjer, að eins og skýrslan ber með sjer, hefir sá orðrómur leikið á, að hreppurinn, sem seldi landssjóði þetta, hafi fengið keypt meira en rjettindin, sem sje jörðina líka, en það vitum við nefndarmenn ekki, því að engin skýrsla er um það, en það er víst, að þegar hreppurinn er nýbúinn að kaupa jörðina eða rjettinn, selur hann námurjettindin fyrir miklu meira en hann hefir gefið fyrir. Einstaklingar og fjelög reyna sem mest að ná sjer niðri á landssjóði, eins og jeg gat um, og landsstjórnin gengur á lagið. Hingað suður kemur fulltrúi hreppsins, sem var í öllum þessum samningum, og hjer í bænum er gefið afsal fyrir námunni. Þessi fulltrúi hefir, að því er upplýst er, fengið borgun hjá landssjóði, og jeg geri ráð fyrir, að í þeirri borgun hafi verið innifalin ferð hans hingað. Maður hlýtur að furða sig á því, hvað hreppurinn hafi verið kræfur og haft upp úr þessu, að hann skuli fá borgun fyrir þetta ómak sitt, fyrir það, að láta manninn koma hingað, svo að hreppurinn gæti grætt á landinu; því að fyrir það hefir maðurinn fengið borgun, borgun, sem hann að sjálfsögðu átti að fá hjá hreppnum. Nú, þegar landssjóður er búinn að leigja þessi rjettindi, var ekki annað að gera en að ráðast í kolavinslu, því að meiningin hefir náttúrlega verið að hafa þessa námu til frambúðar og láta vinna í henni. Þessi vinna stóð nú frá því í maí í fyrra og áfram út sumarið og yfir veturinn, og stendur, eins og kunnugt er, að einhverju leyti enn þá. En það er um þessa vinnu að segja, að margt er þar „skrítið í Harmoníu“. Það kann nú að vera, að landsstjórnin, sem situr hjer suður í Reykjavík, geti ekki haft nákvæmt eftirlit með vinnu norður á Tjörnesi, og þess vegna rjeð hún sjer til aðstoðar ýmsa menn þar nyrðra. Þessir menn voru, fyrir utan sýslumanninn þar í sýslunni, verkstjórar, sem komu hjeðan að sunnan, og svo einn ráðsmaður, og allir þurfa þeir að fá sitt kaup. Embættismaðurinn þar í sýslunni hefir nú vist ekki fengið ýkjamikla borgun, en þó vafalaust haft ýms óþægindi af þessu og orðið að láta vinna fyrir sig. Afgreiðslan gekk þar að ýmsu leyti tregt, þó að þar væru aðrir, eigi láglaunaðir, embættismenn til aðstoðar. Þar voru, eins og getið er um í skýrslunni, tveir verkstjórar, og hafði annar þeirra, að því er virðist, aðalverkstjórnina á hendi. Þegar maður lítur á, hvernig kjör hann hefir haft, verður maður í rauninni dálítið hissa; það er að vísu svo, að þessi maður var að einhverju leyti vanur verkstjóri áður, þó mjer sje óljóst, hvers konar verkstjórastörfum hann hafi gegnt, en eitthvað mun hann hafa unnið hjá vegamálastjóra landsins. Hann er sagður duglegur maður, ef því er að skifta, en við námurekstur hafði hann ekkert fengist, nema hvað hann hafði farið í Dufansdalsnámuna, að jeg hygg, og unnið þar eitthvað. Kjör þau, er hann fær hjá landssjóði, virðast allálitleg, sem sje 15 krónur á dag, og verðlaun af kolum, sem upp eru tekin, og alt frítt. Þegar menn líta á þetta, er þessi verkamaður að minsta kosti eins vel launaður og ráðherrar landsins. Það getur vel verið, að það þyki ekki mikil laun nú á tímum, en þó má benda á, að það þykir samt, enn sem komið er, talsvert ábyrgðarmeira að vera ráðherra í landi hjer en verkstjóri norður á Tjörnesi. Til samanburðar á þeim framkvæmdum, er jeg hefi nú lýst í ræðu minni, skal jeg benda á, að þarna við hliðina á landssjóðsvinnunni í Tungunámunni, var annar námurekstur, sem þá var rekinn, og er þar enn þá allmikill kolagröftur; það var námurekstur Þorsteins kaupm. Jónssonar frá Seyðisfirði, í Hringversnámu. Það var þar rjett við hliðina, og hagaði þar mjög líkt til í þeirri námu, sem Þorsteinn ljet vinna í; hann hafði verkstjóra þar, og greinir alls ekkert um, að hann hafi haft fleiri eftirlitsmenn en þann eina mann. Þessi maður reyndist mjög góður verkstjóri; auk þess var hann smiður og gerði við ýms verkfæri, er skemdir urðu á, en slíku var engu til að dreifa í landssjóðsnámunni. Kjör þau, er hann hafði, voru 200 kr. á mánuði auk fæðis. Nú þurfa menn ekki annað en reikna saman hvað það verður, og sjá menn þá, að hann er miklu ver launaður heldur en hinn hjá landssjóði. Það mun nú verða sagt, að ekki hafi verið hægt að fá góðan mann, eða þann mann, sem talinn verði góður, fyrir minna kaup, en það rekur þá að þessu, sem maður iðulega verður var við, hversu illa hinu opinbera gengur að ráða til sín nýta menn fyrir sæmilegt kaup. Jeg verð að geta þess hjer, meðan jeg tala um verkstjórnina, að sökum þess, að þar voru margir við vinnu fyrir landssjóðinn, telja ýmsir trúlegast, að nauðsynlegt hafi verið að hafa tvo verkstjóra. En hitt getur manni ekki heldur dulist, að þegar skift er í flokka verkamönnum, með flokkstjórum, og ekki um stærra svæði að tefla, og ef verkstjórinn er góður og vel að sjer um sitt starf, þá muni vart þurfa að hafa tvo verkstjórana, heldur dugi einn. En nú brestur okkur að sjálfsögðu þekkingu á þessum mönnum, enda er það að sjálfsögðu ekki meiningin að ræða um þá persónulega, heldur um vinnubrögðin, og verður þá að tala um þau eftir því, sem kunnugt er að unnið hafi verið á vissum tímum, og getur það um leið verið skýring á nokkrum þeim hlutum, sem fram hafa komið. Verð jeg að geta þess, að mál mitt hefi jeg frá góðum heimildum. Þegar þessi verkstjóri, sem mest kemur við sögu, kemur norður, lætur hann strax einn flokk, 12-15 manns, fara að vinna að því að moka ofan af stóru svæði, þar sem hann hjelt að væru kol undir; á meðan ljet hinn verkstjórinn grafa göng, þar sem hann vissi að kol voru. Jeg skal nú ekki áfella manninn fyrir það, að hann vildi leita að kolum, en vil geta þess, að ráðsmaðurinn sagði honum, svo margir heyrðu, að þarna væru engin kol, eða að minsta kosti mjög erfitt að ná þeim, ef nokkur væru; þarna væri hann búinn að láta vinna áður eða kanna. Þetta væri því þýðingarlaust verk, nema menn hugsuðu sjer að kasta vinnu fyrir gýg. Jarðlögin væru á þessum stað missigin og líkast til ekkert upp úr þeim að hafa. En þessi verkstjóri, sem að sjálfsögðu hefir haldið , að hann mundi fá upp borna vinnu sína, lætur þessa 12 menn, eða hvað þeir nú voru margir, vinna að þessu nálægt mánaðar tíma, en þegar til kemur, hefst upp úr þessu svæði sama sem ekkert af kolum. þetta getur maður sagt að sje óhepni, því að jeg vil ekki efa, að hann hafi af góðum vilja gert þetta, en það er óhepni, sem í þessu sambandi verkar mjög leiðinlega. Menn geta reiknað, hvað þessir 12 menn kosta upp undir mánaðartíma, en af þessu má þó gera ráð fyrir, að hann og aðrir hafi eitthvað lært. Eins og skýrslan ber með sjer, er þessi verkstjóri kallaður hingað suður til þess að undirbúa vetrarvinnu. Hann er þá ráðinn til vetrarins, og er ekkert við því að segja, þar sem stjórnarvöldin höfðu traust á honum, en það, sem mátti undrum sæta, og sýndi sig þegar hann kom norður aftur, en þá var talsvert orðið áliðið, var það, að þá hafði hann ekkert virkilegt látið gera til þess að undirbúa vetrarvinnuna, ekki einu sinni látið gera fullnægjandi göng, þar sem hægt væri að vinna hvernig sem viðraði, þegar vetur legðist að. En svona er það, þessi maður er kallaður suður til þess að undirbúa vetrarvinnu, en jeg hefði nú álitið það betur til fallið, að hann hefði verið kyr við verkstjórn sína þar nyrðra og reynt að undirbúa vetrarvinnuna þar á staðnum. En þar var alt, að dómi kunnugra manna, mjög illa búið undir haustið og vetrarvinnuna, m. a. alt of margir menn, og vöfðust þeir þar hver fyrir öðrum. Þess vegna varð eftirtekjan miklu rýrari og að öllu minni en hefði átt að vera. Þetta neyðir mig til að fara aftur inn á það, hvernig á því stendur, að svo lítil eftirtekja varð og þessi gífurlegi halli á rekstrinum. Hitt skal jeg ekkert út í fara, sem jeg hefi ekki getað fengið fulla vissu um, að ýmsir af þessum mönnum, sem verkstjórinn rjeði, hafi verið afarljelegir menn til vinnu og ekki að neinu gagni, og ýmislegt annað hafa menn um þetta borið, sem ekki er hægt að tala hjer um í hv. deild að svo stöddu. - Þessi maður, verkstjórinn, sem var, er enn þá við Tjörnesnámuna, og mun það koma af því, að stjórnin treystir honum og geri jeg ráð fyrir, að þeir, sem hann hefir áður unnið hjá, segi það af honum, að hann sje maður duglegur til vinnu, þótt hann hafi ekki áður verið reyndur í slíkri verkstjórn sem þessari. Jeg skal leyfa mjer að drepa á, hvernig þessu að öðru leyti víkur við, að alt þetta mál getur orðið svona áberandi. Um verkamennina skal jeg geta þess, að með þeim kjörum, sem þeir voru ráðnir, það er að segja, að þeir voru ekki látnir kosta sig sjálfir að fæði og þess háttar, þá verður útkoman sú, að ráðningarkjörin eru mjög ill fyrir landið. Mest ber hjer á fæðinu, því að húsaleiga og því um líkt stingur ekki eins í augun; það hefir orðið afardýrt, sjerstaklega saman borið við það, sem átti sjer stað ekki langt frá. Jeg skal leyfa mjer að skýra frá því, að í námu Þorsteins kaupm. Jónssonar höfðu verkamennirnir 200 kr. í kaup á mánuði, án fæðis. Þegar gert er upp, hvað fæðið kostar hjá þessum mönnum, kemur það í ljós, að upp úr 60 kr. fer það ekki á mánuði, eða með öðrum orðum, það eru um 2 kr. á mann á dag, en við landssjóðsnámuna reiknast fæðið á dag kr. 3,20. Þegar vjer litum á eftirtekjuna af vinnu þessara manna, þá sjáum vjer, að hún er sáralítil, því að til 9. mars þ. á. hafa að eins verið teknar upp rúmar 1.400 smál. af kolum eða surtarbrandi, og burt fluttar eru þá rúmlega 1.000 smál. Það er alkunna, að menn hefir mjög greint á um það, hvernig þetta eldsneyti hafi verið; sumir segja, að það hafi verið brúkanlegt, sumir aftur á móti, að það hafi verið svo að segja með öllu óhæft. Mest af þessum kolum hefir farið í Þingeyjarsýslu, og annarsstaðar á Norðurland, en þó hefir talsvert komið hingað til Rvíkur, og mjer er kunnugt um, að flestum hafa þau reynst mjög svo illa, svo að það hefði varla eða ekki komið til mála að kaupa þau svona dýrt, ef menn hefðu þekt þau og vitað, hvernig þau í raun og veru voru, því að það hefði borgað sig talsvert betur, þegar á alt er litið, að kaupa hin dýru ensku kol, heldur en Tjörneskolin. Þó skal þess getið, að þeir, sem náðu í talsverðan slatta og höfðu þau eldfæri, er með þurfti, t. d. eins og miðstöðvarhitunartæki, eða stóra og rúmgóða ofna, þeir gátu notað þau að nokkrum mun. Af þessu verður því ekki dregin önnur ályktun en sú, að dýrleikinn hafi farið fram úr hófi, ef miða á við notagildi kolanna, en þau urðu nú að vera dýr eftir vinnubrögðunum. Í fáum orðum varð kostnaðurinn þannig, og útkoman svo óálitleg, að mönnum hrýs hugur við því; og þó að eldsneytisþörfin sje aldrei nema mikil, þá er því nú samt svo farið, að stjórnin hefir enga heimild til að ráðast í slík fyrirtæki, eða halda þeim áfram, hvernig sem hagar og hver sem kostnaðurinn verður. Það, sem maður rekur fyrst augun í við kostnaðinn, er byggingarkostnaðurinn. Jeg get að vísu ekki talað af fullkominni þekkingu um þess háttar efni, en jeg veit ekki, hvort það er ofsagt, þó að jeg segi, að hann hafi verið feikilega mikill. Það átti ekki að reisa neina höll þarna norður á hjara lands, heldur að eins skýli yfir verkamenn, skýli, sem gat verið brúkanlegt yfir sumarið, til að byrja með, og þó að menn beri því við, að það hafi líka átt að vera vetrarbústaður, þá þurfti það þó ekki að vera neitt afskaplega vandað, því að nóg var m. a. eldsneytið við höndina til að brenna og hita það upp. Til samanburðar við byggingarkostnað skýlis þessa eða bygginga á staðnum, sem nam 40.000 kr., skal jeg geta þess, að áðurnefndur Þorsteinn Jónsson kom upp skýli yfir sína verkamenn fyrir 4.000 kr. Vitanlega var að mestu bygt úr torfi og öðru innlendu byggingarefni, en jeg hefi nú raunar sannspurt, að svo er líka um landssjóðsslotið, að veggir þess eru úr torfi. Viðvíkjandi þessum mikla rekstrarhalla, sem á námunni varð til 9. mars og nam nokkuð á annað hundrað þús. króna, skal jeg geta um það til samanburðar, hvernig þessu er háttað hjá Þorsteini Jónssyni, því að hann hefir verið svo góður að lofa mjer að sjá reikninga námunnar. Hinn 1. nóv. f. á. er rekstrarhallinn 3.300 kr. Náttúrlega var minna tekið upp hjá honum, því að hann hafði færri menn, en þó er þetta áberandi, því hann hafði þó menn í vinnu, sem skiftu tugum, og tók upp mörg hundruð smálestir á þeim tíma, sem hjer um ræðir. En á miðju sumri byrja þeir hjá honum að undirbúa vetrarvinnu, og 1. apríl þ. á. er rekstrarhallinn ekki að eins enginn orðinn, heldur er hreinn gróði 2- 3.000 kr. á rekstrinum yfirleitt. Hjá landssjóði er þá hallinn orðinn á annað hundrað þús. kr., svo sem áður er sagt. Jeg skal láta þess getið hjer, að kolaverðið var nokkru hærra hjá Þorsteini heldur en hjá landssjóði, sem seldi á 30-40 kr. smálestina, en Þorsteinn aftur á móti á 40-45 frá byrjun, og seinna meira, á 55 kr. hverja smál. Og ef hann hefði frá upphafi selt kolin fyrir 55 kr. smál., þá hefði námureksturinn líka borið sig til 1. nóv., eftir því sem reiknast hefir, og þá hefði líka gróðinn orðið meiri en hann er nú. En ef átt hefði að leggja svo mikið á landssjóðskolin, að sá rekstur hefði borið sig, þá hefði 10-20 kr. álagning ekki nægt á hverja smálest, heldur hefði orðið að leggja á smálestina 70 kr., svo að verð hennar hefði orðið yfir 100 kr. á staðnum, en fyrir það verð hefði engum dottið í hug að kaupa kolin, nema ef til vill að eins lítið eitt, og til að byrja með, þegar þau voru óreynd og ekki kunn. Það er yfirleitt leiðinlegt alt saman, sem kol þessi snertir, fyrst og fremst að náman skuli bera sig svona illa, og að í viðbót skuli kolin vera svo slæm, að menn vilja ekki kaupa þau, jafnvel þó að verðið væri lágt. Hvaða ályktun á maður að draga af þessu? Mjer finst að eins vera hægt að draga af því eina ályktun, og hún er sú, að frá upphafi hafi verið ókleift að vinna þarna kol, og þess vegna hafi landsstjórnin ekki átt að halda þeim rekstri uppi. Auk Þorsteins Jónssonar vildi jeg til samanburðar nefna verkamannafjelag Akureyrar. Það vann þarna á sömu slóðum sem landssjóður að kolatöku, frá fyrri hluta maí til 1. okt. f. á. Jeg hefi beðið það um að gefa mjer upplýsingar um gang verksins og fengið þær í símskeyti, og útkoman er sú, að kolin kostuðu fjelagið við námuna 45 kr., en komin til Akureyrar kostuðu þau 72 kr., og með þessu verði ber verkið sig, að því er sjeð verður. Menn spyrja nú, hvernig standi á þessu öllu saman, og svarið verður, að auk þess, sem það hafi verið óráð fyrir landsstjórnina að ráðast í kolagröft þar norður frá, þá hefir yfirstjórnin líka hlotið að vera í mesta ólagi, eða engin; því að þótt maður hafi verið fenginn til að hafa eftirlit með útborgun, þá hefir hann engin skylda eða rjettur borið til þess að hafa eftirlit með því, hvernig unnið væri. Því síður gat ráðsmaðurinn það, því að hann virðist hafa haft nóg að gera með að annast alla reikningsfærslu. Niðurstaðan verður því sú, að sá sem átti að hafa eftirlitið, hafi verið verkstjórinn. Nú hafa menn sjeð, hvernig eftirlit það var í hans höndum, og það sýnir, að hann var ekki, fyrir landssjóðs hönd, því starfi vaxinn, að hafa nokkra yfirstjórn eða yfirleitt stjórn verksins með höndum. Það er nú víst ekki rjett að segja, að hann hafi haft hina eiginlegu yfirstjórn verksins með höndum, því að hún var eða átti að vera, eftir því sem þessu var háttað, hjá þeim, sem alls ekkert skyn báru á þá hluti og ekkert kunnu að þessu, eða með öðrum orðum hjá landsstjórninni hjer suður í Reykjavík, og eftirlitið þó aðallega í höndum atvinnumálaskrifstofunnar og atvinnumálaráðherrans. Jeg efast ekki um, að hæstv. atvinnumálaráðherra hafi viljað gera þetta vel og samviskusamlega, en því verður ekki neitað, að útkoman virðist sýna, að hann hefir a. m. k. ekki verið heppinn í mannavali, eða þá að hjer er um megnasta hirðuleysi að tefla. Það virðist þó liggja í augum uppi, að stjórnin hefir álitið, að hægt væri að reka þetta verk með skeytum hjeðan að sunnan. Og þegar að er gætt og tekið er að rannsaka málið, kemur það í ljós, að stjórnin hefir ekkert um ástandið þar norður frá vitað, eða um reikningshallann. Hún virðist ekki hafa hugmynd um, hvernig sakir standa, og hefir aldrei til fullnustu gert upp reikning námunnar, að því er nú er sannað. Þegar svo kemur fram á haustið, virðist svo, sem landsstjórnin fari að ókyrrast, því að þá er fenginn „privat“-maður, sem þó virtist vera einskonar trúnaðarmaður hæstv. stjórnar; það var hr. Einar Gunnarsson, og hann á, hjer syðra, að grenslast eftir ástandinu þar nyrðra. Það er ekki svo að skilja, að hann sje þá fenginn til að gera upp reikningana, heldur á hann að fylgjast vikulega með, hvað líði kolabirgðum á Tjörnesi og skuldbindingum námunnar. Þess er getið í skýrslunni, að hann hefir lokið athugunum sínum eftir nálægt mánaðartíma, og eru þar tilfærð orð hans. Jeg skal nú ekkert um það fullyrða, hvort hæstv. stjórn hafi lagt trúnað á þessa skýrslu trúnaðarmanns síns, en hann kveðst byggja á skýrslum að norðan. Skal jeg ósagt láta um það, hvort þær skýrslur hafi verið ábyggilegar, en það virðist þó svo, sem stjórnin trúi þeim, því að ekkert bendir á það, að hún hafi vefengt niðurstöðu E. G. Þá verður þetta uppi á teningnum, að stjórnin ræðst í fyrirtækið, í öndverðu athugunarlaust, lætur síðan reka á reiðanum eftirlitslaust, og yfirleitt veit stjórnin ekkert, hvernig sakir standa. Þegar svo kemur skýrsla frá trúnaðarmanni stjórnarinnar um það, að alt sje í þann veginn að fara í kaf í eftirlitsleysi og hirðuleysi, þá gerir hæstv. stjórn samt ekkert, alls ekki neitt, heldur lætur þetta eiga sig í marga mánuði, þar til loks á þessu ári, að hún fór að bregða blundi. Ofan á alt annað verður þetta eigi með neinu móti fyrirgefið stjórninni, og mundi hvergi verða fyrirgefið nokkurri stjórn, því að þá er hjer er komið, er kæruleysið, eftirlitsleysið og gáleysið orðið vísvitandi. Stjórnin kannast við það, að á þessum tíma hafi mikið farið í súginn, og sje þá ekki sjerlega undarlegt, þó að rekstrarhallinn hafi orðið mikill. En jeg býst við, að hv.þm. hafi ætlast til þess, að hæstv. stjórn hefði haft hönd í bagga með rekstrinum og örugt eftirlit frá upphafi, og að hún að minsta kosti hefði tekið í taumana, þegar hún sá það svart á hvítu, að alt var að fara í kaf, sýnt þá rögg af sjer, sem hver dugleg stjórn hefði gert, ef hún hefði ekki verið út af dauð eða gersamlega hugsunarlaus um, hvernig alt veltist. Jeg sje ekki ástæðu til að kynna mönnum, að svo stöddu, meira af brjefi hr. E. G. en það, sem stendur í skýrslunni, en ef sjerstakt tilefni verður til, býst jeg við að koma að efni þess betur síðar. Auk þessara stóru atriða, sem drepið hefir verið á, þá eru í þessu máli ýms atriði, sem að vísu eru smávægileg saman borin við hin, en bera þó ótvírætt vitni um það, hversu alt hefir gengið á trjefótum í stjórn námunnar. Jeg skal leyfa mjer að skýra frá einu slíku smáatriði. Verkamanni nokkrum þar norður frá var t. d. sagt löglega upp vinnu, og átti hann því auðvitað ekkert tilkall til neinna sjerstakra hlunninda frá landsstjórninni. Þegar hann kemur suður í vetur, fer hann að krefja stjórnina um ferðapeninga - hann ferðaðist á 1. farrými á strandferðaskipinu, eins og það er nú fljótt í förum. Nú skal jeg ekki um það segja, hvað farið hefir í milli atvinnumálastjórnarinnar og hans. Eitthvað hafa þeir þæft um þetta líklega, en þó verður það úr, að stjórnin lofar að greiða ferðakostnaðinn, sem að vísu er ekki nein stór upphæð í öllu þessu sukki, að eins kr. 361,50. En þó að kostnaðurinn sje ekki meiri, þá átti þó maðurinn enga heimtingu á þessu, eins og öllum hlýtur að bera saman um, nema þá atvinnumálastjórninni. Þegar hjer var komið málum, hafði sú breyting orðið á stjórn námunnar, að rekstur hennar er kominn í hendur vegamálastjóra, eins og áður er getið. Stjórnin sendir nú brjef til vegamálastjóra út af þessu öllu saman og áður en útborgun færi fram, og hann skýrir það fyrir stjórninni og færir rök að því, að maðurinn hafi meira að segja ekki staðið vel í stöðu sinni, enda eftir samningum verið rjett að segja honum upp vinnunni. Fyrir því ætti hann ekkert tilkall eða nokkra kröfu til þess að fá neinn ferðakostnað. Nú gætu menn sagt, að það hefði alt að einu ekki verið ósanngjarnt að greiða manninum einhvern kostnað suðurferðarinnar, og vegamálastjórinn getur þess þá líka, að verjandi sje að greiða honum nokkrar krónur. En maðurinn er djarfur og fer til stjórnarinnar og segir við hana, að hjer sje reikningur yfir ferðakostnaðinn suður, á 1. farrými, eins og getið var, og þennan reikning verði hún að greiða, og það gerir hún svo þvert ofan í tillögur vegamálastjóra, ráðunauts síns og stjórnanda fyrirtækisins þá. Þetta er að sjálfsögðu ekki stórt atriði, en þó sýnir það, hvílík ringulreið var á öllu þessu máli í höndum stjórnarinnar. Menn munu nú spyrja, hvaða hlutdeild hv. þing eigi í þessu, - þessum rekstri Tjörnesnámunnar, og þá útkomu fyrirtækisins. Það liggur því nærri að athuga, hvað hv. Alþingi hefir gert í þessu kolamáli. Fyrst er minst á það á aukaþinginu 1916-17; þá kemur fram þingsályktunartill., sem samþykt er í þessari hv. deild. Vil jeg, með leyfi hæstv. forseta, lesa hana upp: „Alþingi ályktar: 1. Að skora á landsstjórnina að fá þegar áreiðanlega sjerfræðinga til að rannsaka sem flesta kolafundi í landinu, gæði kolanna, vinsluskilyrði og flutninga. 2. Að heimila stjórninni að vinna kol á kostnað landssjóðs, svo fremi þessar rannsóknir sýni, að það sje tiltækilegt.“ Þetta var samþ. hjer í hv. deild á aukaþinginu, en svo dagaði málið uppi í Ed. þegar á því þingi, á öndverðu árinu 1917, veit því stjórnin um ótvíræðan vilja þessarar deildar, og þar sem ekki komu fram nein mótmæli í hv.Ed., þá má segja, að þarna lýsi sjer vilji aukaþingsins 1916-17. Þegar kemur fram á aðalþingið í fyrra, kom eldsneytismálið mjög til athugunar, og þá var samþ. svo hljóðandi þingsályktun, sem jeg vil leyfa mjer að lesa upp: „Alþingi ályktar að skora á stjórnina að vinda sem bráðastan bug að innlendu kolanámi, á þeim stöðum, sem menn finna hentugasta, svo að fylt verði eldiviðarþörf landsmanna, þótt engin erlend kol náist. Enn fremur skorar Alþingi á stjórnina að annast flutning á kolum þeim, er hún lætur vinna, beina leið til þeirra verslunarstaða og kauptúna, sem kolanna þurfa eða hægast er fyrir notendur að ná þeim. Jafnframt ályktar Alþingi að heimila stjórninni fje úr landssjóði til nauðsynlegra framkvæmda í þessu máli, svo sem til verkfærakaupa, til torfbæja yfir verkamenn, til kaupa eða leigu á námunum o. fl. þ. h.“ Menn kynnu nú að líta svo á, að með þessu hefði þingið í raun og veru gerst samsekt í öllu þessu kolafargani, en þetta er þó engan veginn svo að skilja. Í fyrsta lagi verður Alþingi altaf að ganga út frá því, er það felur stjórninni að framkvæma eitthvað, að stjórnin geri það, sem hún á að gera, með fyrirhyggju og forsjá, og í öðru lagi, að stjórnin ráðist ekki í annað en það, sem hún sjer leið til að kljúfa, og ani ekki áfram, eða valdi verkinu áfram, þó að hún sjái, að af því hljóti að leiða gífurlegt tap fyrir landssjóð. Þó að þingið hefði hreint og beint samþ., að vinna skyldi að kolagrefti á Tjörnesi, þá hlaut það að ganga út frá því, að stjórnin sæi svo um, að framkvæmdirnar yrðu forsvaranlegar og að hún færi sæmilega að ráði sínu. En nú er ekki því að heilsa. Á síðasta þingi var, eins og skýrt hefir verið frá, að eins gerð sú ályktun, að stjórnin skyldi beita sjer fyrir öflun innlendra kola þar, sem hentugast væri. Nú hefir hæstv. stjórn fundið þennan stað hentugastan, og má vera, að það hafi verið af góðum og gildum ástæðum, að hennar skoðun. En jeg veit ekki til, að stjórnin hafi gefið neina skýrslu um það, að kolanámið gengi svona illa, eins og það óneitanlega var farið að ganga seinast á þinginu í fyrra. Það átti stjórnin að vita og skýra þinginu frá því. Þá hefði það getað ákveðið að gera eitthvað annað en gert var. En í þess stað fekk þingið ekki að vita annað en það, að nú væri verið, með góðum árangri, að vinna kol norður á Tjörnesi, og engum datt annað í hug en að alt væri þar í góðu lagi. Till., sem til umr. var, og samþ. var í þessari hv. deild á aukaþinginu 1916- 17, ætlaðist ekki til, að ráðist væri í kolavinslu nema áður væri tilbærilega rannsökuð, af sjerfróðum manni, bæði gæði kolanna og vinsluskilyrði. En í þess stað voru hinir og þessir menn, sem enga reynslu eða þekkingu höfðu á námum og námuvinnu, látnir fara til námunnar þarna norður frá, og gæði kolanna voru að vísu rannsökuð á efnarannsóknarstofunni, eftir einu eða tveimur sýnishornum, sem hingað voru send, vitanlega af þeim bestu. Nú fyrst er rekstur námunnar kominn í það horf, sem hefði átt að koma honum í strax, ef forsvaranlegt hefði átt að teljast að byrja á verkinu. Nú er fenginn hæfur maður til að hafa á hendi yfirumsjón verksins, og hún algerlega dregin út úr stjórnarráðinu. En þangað hefði hún aldrei átt að koma. Og nú er fenginn hingað maður frá Svíþjóð, sem vit hefir á að rannsaka þessa hluti, maður með sjerstaka þekkingu og reynslu á brúnkolum og vinslu þeirra. En hann kemur ekki fyr en alt er í óefni komið. Alt bendir á það, að stjórnin hafi ekki gert sjer mikið far um að grenslast eftir, hverju fram fór þarna nyrðra, eða kippa í lag þeim misfellum, sem henni var kunnugt um, fyr en að því dró, að eitthvað yrði við þessu máli hreyft opinberlega, eða þegar þing fór að nálgast. Henni hefir að minsta kosti mislánast að fela stjórn fyrirtækisins hæfum mönnum, fyr en sýnt var, svo að segja hverju mannsbarni í landinu, að þetta gat ekki gengið lengur. Það er sama, gamla sagan, sem menn eru nú farnir að þekkja úr ferli þessarar stjórnar. Að síðustu skal jeg leyfa mjer að minnast á ummæli hæstv. fjármálaráðherra á dögunum, þegar námurekstur landssjóðs kom til tals og meðal annars var tilrætt um Tjörnesnámuna. Kvað hæstv. fjármálaráðherra hana rekna eftir áskorun Alþingis, beggja deilda og bjargráðanefnda. þetta er algerlega rangt. Jeg veit ekki til þess, að neitt liggi fyrir, sem bent geti í þá átt að teljast áskorun til rekstrar þessarar námu, nema eitt einasta plagg; það er brjef frá bjargráðanefnd Ed., skrifað á öndverðu þingi í fyrra, meðan enginn vissi þó neitt um, hvernig horfurnar voru með námuna, eða hverju fram fór þar nyrðra. þetta brjef er undirskrifað af þáverandi formanni bjargráðanefndar Ed., sem nú er hæstv. fjármálaráðh. (S. E.). í því lýsir hann ánægju sinni yfir því, að stjórnin hafi ákveðið að reka þessa námu, og skorar á hana að halda því áfram. Það virðist nú nokkuð undarlegt, meðan enginn veit neitt, að vera að skora á stjórnina að halda áfram þessu verki, þótt ekkert lægi fyrir, sem gerði það sjálfsagt, hvorki að votta þakklæti nje skora á til frekari framkvæmda. Bjargráðanefnd Nd. Ljet ekkert frá sjer heyra í þá átt, og hinar sameinuðu bjargráðanefndir ekki heldur. Jeg sje þvÍ ekki, að stjórnin hafi haft mjög mikla ástæðu til að byggja á þessu skjali, ef hún hefir gert það. Það er þess vegna ótvírætt, að Alþingi getur ekki með nokkru móti ásakað sig um, að svona hefir farið. Það er eingöngu á ábyrgð stjórnarinnar. Þetta mál hefir orðið til þess, að fjárhagsnefnd þessarar deildar hefir ekki sjeð sjer annað fært en að koma með till. til þingsályktunar, sem nú liggur hjer fyrir og fer fram á það, að hætt sje kolanámi á Tjörnesi, svo framarlega sem það sýnir sig með fullri vissu - og það í mjög náinni framtíð - að ekki sje hægt að reka námuna skaðlaust, eða að minsta kosti með mjög litlum halla fyrir landssjóð, undir hæfri og ábyggilegri stjórn. Það gefur að skilja, að eins og eldsneyti þetta hefir reynst, nær ekki nokkurri átt að eyða tugum eða jafnvel hundruðum þúsunda í það að afla þess fram yfir það, sem það getur selst. - í öðru lagi fer tillagan fram á það að styðja einstaklinga til að afla innlends eldsneytis. Það sjá nú flestir, að það er sú aðferð, sem hefði átt að hafa frá upphafi. Einstakir menn og fjelög hafa sýnt, að kolanám þeirra getur gengið vel. Það mundi ekki hafa verið átalið, þó að landið hefði jafnvel keypt námurjettindin og svo gefið sýslufjelögum heimild til að nota námuna, ef til vill ókeypis. Þó að það hefði keypt Tjörnesnámuna, svona dýru verði, og leigt hana einstökum mönnum, eða leyft þeim að afla þar eldsneytis, þá hefði sú ráðstöfun út af fyrir sig verið vel verjandi. Það var þegar í fyrra vor orðið kunnugt, að bæði Þorst. J. kaupm. og Verkamannafjelag Akureyrar ætluðu að taka upp kol í stórum stíl. Þó að landssjóður hefði offrað þessum 18.000 kr. eða svo, sem náman kostaði, hvað var það? Hvað var það á móti því, sem nú er á orðið? Með því móti hefði verið ýtt undir einstaka menn með öflun kolanna eða surtarbrandsins, og alt hefði verið að öllu leyti skaplegra en þau ósköp, sem nú eru komin á daginn. Að öllu þessu athuguðu hefir fjárhagsnefnd orðið ásátt um, eins og skýrsla hennar ber með sjer, að koma með þessa tillögu til þingsályktunar, sem skorar á landsstjórnina, svo sem getið hefir verið, að halda ekki áfram rekstri Tjörnesnámunnar á kostnað landssjóðs, nema hún beri sig, eða hallinn verði að minsta kosti hverfandi lítill, í samanburði við það, sem verið hefir, og í öðru lagi að styðja samtök einstakra manna til eldsneytisöflunar.

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Það ræður að líkindum, að búist sje við því, að jeg taki til máls næst á eftir hv.frsm. fjárhagsnefndar (G. Sv.). Menn hafa að sjálfsögðu búist við, að jeg hefði athugað málið og búið mig undir að gera athugasemdir og skýringar því viðvíkjandi, að því leyti sem skýrsla hv. nefndar nær. Það er líka svo, og það gerir mjer ljettara, að jeg hefi hugsað mjer að fylgja nokkurn veginn sömu röð og hv.frsm. (G. Sv.). Það er líka eðlilegt, að þegar 2 menn hugsa um sama málið, þá hugsa þeir báðir sama þráð í skýringum á því. Hitt væri ekki eðlilegt, að þeir hjeldu sína leiðina hvor. Umræðuefninu, sem fyrir liggur, má skifta í þrent. 1) Skýrsla fjárhagsnefndar, þgskj. 111; 2) Þingsályktunartillagan, þgskj. 112; 3) Viðbótarskýringar framsögumanns ásamt viðbót og endurtekningum fleiri hv.þm., sem vænta má að fram komi, þegar um mál er að ræða, sem fara í svipaða stefnu og hjer er á ferðinni. Skýrsla fjárhagsnefndar er nokkurskonar greinargerð með till. Það er venja, að með till. og frv. fylgi greinargerð, sem tekur fram ástæður fyrir því, sem fram er flutt. Venjulega er greinargerðin á eftir, en hjer er hún á undan, og er ekki um það að fást; það er jafnvel bara betra. Jeg hefi þá ástæðu til að snúa mjer fyrst að skýrslunni á þgskj. 111. Ekki skal jeg fara út í það að dæma, hversu nákvæm og ábyggileg skýrslan er. Mig vantar ýmisleg gögn til þess. En það er ljóst, af þeim skýringum, sem fram hafa komið, að nefndina hefir vantað ýms gögn til þess að gera skýrsluna svo úr garði, að fulltrygg geti talist að þeirra áliti. En við það verður að sitja frá báðum hliðum. En jeg vil reyna að skýra málið í sumum atriðum nokkuð nánar og koma fram með athugasemdir við ýmislegt, sem í skýrslunni stendur, og leiðrjettingar. Það, sem vantar í skýrsluna, og jeg vildi taka dálítið nánar fram, er fyrst og fremst um tildrög málsins. Fyrstu tildrög til þessa námurekstrar felast í þingsályktunartill., sem samþ. var á síðasta aukaþingi hjer í deildinni, en eigi varð útrædd í Ed. Af umr. málsins þá sjest það, að þingmenn lögðu afarmikla áherslu á, að landsstjórnin ljeti sem mestan árangur verða af till.Till. þessi var í tveimur liðum, sem sje: að láta sjerfræðing rannsaka kolafundi, og að heimila landsstjórninni kolavinslu á kostnað landssjóðs. Jeg get upplýst það nú, ef menn hafa ekki vitað það áður, að stjórnin hefir altaf verið á hnotskóg til að reyna að útvega sjerfræðing. En eins og jeg tók fram í hv.Ed. fyrir skömmu, þá hefir það verið svo miklum örðugleikum bundið að fá sjerfræðing í kolanámufræði, að það hefir ekki lánast að fá neinn fyr en nú fyrir skömmu. En jeg skal taka það fram, að þar sem svo er að orði komist í skýrslunni, að vegamálastjórinn hafi útvegað manninn, þá ef það ekki rjettilega skýrt. Jeg skal ekki draga neitt úr afskiftum vegamálastjórans. Hann hefir gengið mjög vel fram í málinu. En frumkvæðið var þó hjá stjórninni. Hún hefir gert sitt ítrasta til að útvega manninn, bæði með brjefaskriftum til íslensku stjórnarskrifstofunnar í Kaupmannahöfn og fyrir milligöngu Kirks hafnarverkfræðings, sem hjer var. Með tilstyrk vegamálastjórans hefir nú tekist að útvega manninn, en það er alls ekki honum að þakka, fremur en stjórninni. - Þessi námuverkfræðingur hefir verið trúnaðarmaður sænsku stjórnarinnar við rannsókn á brúnkolanámum þar í landi. Hann er ráðinn hjer til næstu áramóta, og er nú að rannsaka Tjörnesnámuna, en að því loknu er honum ætlað að rannsaka kolafundi sem víðast, þó einkum þar, sem menn áður vita um kol, svo sem á Vestur- og Austurlandi. Síðari liður till. frá aukaþinginu stendur í nánara sambandi við Tjörnesnámuna en skýrslan ber með sjer. Þó till. tali um að útvega sjerfræðing til að rannsaka kolafundi, þá er ekki í henni bannað að hafast eitthvað að áður en hann fáist. Síðari liður till. heimilar það beinlínis, og telur jafnvel æskilegt, að eitthvað sje gert áður. Fyrst stjórnin vildi nú verða við óskum þingsins í þessu efni, þá varð það úr, að sumarið var ekki látið líða, nje heldur beðið eftir tilraunum einstakra manna, sem stjórnin vissi ekkert um að ætluðu sjer að vinna kol, eða beðið eftir sjerfræðingnum frá útlöndum, sem þá og lengi síðan var ekkert víst um að kæmi. Stjórninni var nú kunnugt um það, - ekki einungis úr fræðiritum, heldur og af innlendri reynslu margra manna, að surtarbrandur var til víða um land og að vart hafði orðið við brúnkol á stöku stað. Þar eð engum sjerfræðingi var til að dreifa til kolarannsókna, virtist stjórninni helst tiltök að byrja kolanám á þeim stað, þar sem mest var fengin reynslan um kolavinslu og notagildi kolanna. Stjórninni var nú ókunnugt um, hvernig kol höfðu reynst, þau er tekin höfðu verið, nema á Tjörnesi. Þar vissi stjórnin með vissu, að surtarbrandstekja hafði verið stunduð í 30 ár, og brúnkol tekin til eldneytis, stundum allmikið, einkum síðustu árin. Það var því fengin góð reynsla um þessi kol. Þó það væri ekki efnafræðileg reynsla, þá var hún notagildisleg, bygð á umsögn manna þar um slóðir, sem höfðu notað kolin og reynst þau góð, ef hagað var eldstæðum eftir því, sem best hentar þessum kolum. Stjórnin taldi þessa notkunarreynslu nokkurn veginn ábyggilega. Jeg skal geta þess, að einn í stjórninni, fyrverandi fjármálaráðherra (B. K.), veitti þessu máli mikla athygli. Hann er mjög áhugasamur í þessum efnum og hafði, meira en nokkur annar í stjórninni og meira en nokkur annar í þessari hv. deild og í Ed., kynt sjer námufræði og steinafræði. Hann hafði skrifast á við Benedikt Björnsson, skólastjóra á Húsavík, um Tjörnesnámuna, og hefi jeg hjer í höndum brjef, sem Benedikt skrifaði þáverandi fjármálaráðherra (B. K.), dags. 9. maí 1917. Hefir hann góðfúslega lofað mjer að sjá brjefið, og þó að það sje „privat“-brjef, vil jeg leyfa mjer að lesa úr því svolítinn kafla. Hann segir svo: „Eingöngu kol úr þessari námu hafa verið notuð hjer á Húsavík í vetur. Verð þeirra hefir verið kr. 20,00 tonnið við námuna, en kr. 29,00-30,00 hingað komið, og hafa flutningar orðið svo dýrir vegna óhentugra flutningatækja. Nú hafði jeg undirbúið kolanám í sumar í allstórum stíl, eftir beiðni og pöntunum ýmsra manna hjer og kringum Eyjafjörð og víðar Menn hafði jeg ráðið og lagt í allmikinn kostnað með verkfæri og annan útbúnað, enda allur atvinnuvegur minn í sumar bygður á þessu og miðaður við þetta. En nú veit jeg ekki, hvernig um hann fer, ef landsstjórnin tekur námurnar til rekstrar, eða einhverra athafna. Um notagildi kolanna ber mönnum ekki saman. En eftir minni reynslu tel jeg kolin hálfgildi góðra enskra ofnkola. En rúmgóð og dráttmikil eldstæði þarf fyrir þau, ef vel á að fara, því þau eru svo öskumikil.“ Það er einmitt þetta atriði, sem sumir hafa ekki vitað um, sem harðast hafa dæmt Tjörneskolin, og ekki er sagt, að dómurinn hefði orðið á þá leið, ef rjettilega hefði verið með kolin farið. Nú voru send tvö sýnishorn af kolum úr þessari námu hingað suður, til rannsóknar, og reyndust þau svo vel, að upp frá því var afráðið að byrja að vinna þarna. Á þinginu í fyrrasumar var enn samþykt þingsályktun í sameinuðu þingi, þgskj. 241, þar sem enn fastara er kveðið á um öflun eldsneytis, sjerstaklega innlendra kola, og er stjórninni þar meðal annars heimilað fje til leigu og kaupa á kolanámum. - Eins og tekið er fram í skýrslunni, var náman á Tjörnesi fyrst leigð, en eftir að tillagan var samþ. í þinginu, fóru fram kaup á öllum námurjettindum í Ytri-Tungulandi, 16. ágúst f. á. Af þessu er það ljóst, að stjórnin hefir í þessum efnum farið eftir skýlausum vilja þingsins og heimildum þess, og kappkostað að koma þessu ítrekaða áhugamáli þingsins svo til framkvæmda, sem henni virtust atvik helst liggja til. Stjórnin skildi svo framkomu þingsins í þessu máli, að það hefði ekki lagt áherslu á annað meira en að þarna væri duglega hafist handa. Auðvitað ekki með reikningslegum halla, ef unt væri. En hvar er hægt að fá fulla vissu, eða þó ekki sje nema viðunanlegar líkur til þess, að ekki geti orðið tap á svona stóru fyrirtæki, þar sem kunnáttu og reynslu vantar svo tilfinnanlega? Í þessu sambandi er rjett að taka það fram, að stjórnin hefir, rjettilega, ekki látið sitja við kolavinsluna á Tjörnesi. Hún hefir, með þeirri bestu aðstoð, sem hún getur fengið hjer innanlands, þegar sjerfræðing vantaði, látið rannsaka kolafundi á Vesturlandi og Austurlandi og gefa þær upplýsingar, sem föng voru á. Hún hefir látið rannsaka kolasýnishorn hjer í Reykjavík frá ýmsum stöðum, útvegað verkstjóra, þar sem þess hefir verið óskað, útvegað verkfæri og sprengiefni og yfir höfuð reynt að greiða fyrir kolavinslu sem mest. Hjer get jeg líka tekið það fram, sem er alls ekki ljóst í skýrslunni, nje heldur í viðbótargreinargerð hv.frsm. (G. Sv.) við hana, að í þessu hafði stjórnin frá byrjun aðstoð og tillögur vegamálastj. En í því efni fór stjórnin í varfærnisáttina, að hún vildi ekki hefja kolavinslu nema á þessum eina stað. Þetta er nú það, sem jeg vildi sagt hafa alment um málið, áður en jeg sný mjer að skýrslunni sjálfri. Eins og skýrt er fráíupphafi skýrslunnar, kom það fram í ræðu hv.frsm. (G. Sv.), að nokkru nákvæmar var þar farið út í málið. Ætla jeg nú að taka skýrsluna eins og hún liggur fyrir mjer á borðinu, eins og öðrum hv.þm. Fyrst skal jeg geta þess, að það ætti að geta verið hv. fjárhagsnefnd ljóst. hvers vegna náman var fyrst tekin á leigu. Get jeg í efni vitnað til hæstv. fyrv. fjármálaráðherra (B. K.), að það var fyrir það, að hreppsnefnd Tjörneshrepps átti frumkvæði í því. Eftir að hreppurinn hafði fengið kauparjett á námunni fyrir um 12.000 kr., gerði hreppsnefndin fyrirspurn í síma um það hvort landsstjórnin vildi ekki leigja námuna, og bauð landsstjórninni að sitja fyrir leigunni. En einstakur maður, Þorsteinn Jónsson, kaupm. frá Seyðisfirði, var þá að falast eftir að fá námuna leigða. Leiga fekst ekki lægri en 2.400 kr. á ári. Þannig stóð þá á því, að landsstjórnin gekk að því að leigja námuna, fyrir kr. 3,50 fyrir hverja burtflutta smálest, sem hv. nefnd og frsm (G. Sv.) virðast telja of hátt. Hjer var ekki kostur á vildari kjörum. Og það held jeg rjett með farið, að maður sá, er falaðist eftir námunni til leigu, hafi ekki átt kost á henni fyrir þetta, en hefði má ske ekki gengið frá, þótt leigan hefði verið hærri. Þessi leigusamningur gilti til hausts, til 1. sept., því að þá var óráðið, hvort námurekstri yrði haldið lengur áfram á kostnað landssjóðs. En svo kemur fram þetta nýja, að Tjörneshreppur býður landsstjórninni námuna til kaups, og þegar svo þingsályktunin frá þinginu í fyrra líka heimilaði kaup, þá varð það að ráði að kaupa námuna fyrir 16.000 kr. Að það sje hálfu meira verð en hreppurinn hafði þá nýlega keypt jörðina fyrir, er því ekki rjett, en hins vegar er það mjög tíðkanlegt á þessum dögum, að eignir hækka fljóttíverði, án þess að kaup eða almenn viðskifti hætti fyrir það. Í raun og veru var það ekki nema eðlilegt, að stjórnin rjeðist í að kaupa. Reikningslega sjeð var það hagkvæmara en að halda áfram að leigja, því að ekki þurfti nema tæpar 4.600 smál. af uppteknum og burtfluttum kolum, til þess að borga kaupverðið, og þegar búið var að taka upp 5.000 smál., var það orðið betra en að leigja. Jeg ætla ekki að þreyta hv. deild á því, að koma fram með þetta sem reikningsdæmi, en hægt er um vik að sannfæra sig um, að þetta sje rjett. Áður en keypt var hafði fyrir nokkru verið hafin kolavinsla fyrir norðan, og sá verkstjóri ráðinn, sem þegar hefir verið nefndur, bæði í skýrslunni og ræðu hv.frsm. (G. Sv.). Það er Jónas Þorsteinsson. Hafði hann ágætismeðmæli og átti frá háu kauptilboði að hverfa, sem verkstjóri við annað fyrirtæki, sem fór í líka átt, eldneytisöflunina í Reykjavík. Hafði hann áður verið nokkuð við námugröft í Dufansdal, og auk þess verkstjóri undir yfirstjórn Jóns Þorlákssonar. Var hann ráðinn af atvinnumála- og fjármáladeild stjórnarráðsins í sameiningu. Síðar var svo bætt við öðrum manni, Sigurði Jónssyni, af því að vinnan var svo margskift og verkamenn margir. Það virðist nú svo, að það sje álit hv. nefndar og frsm. (G. Sv.), og ef til vill hv. þingdm. og almennings, að þessi maður hafi verið óheppilega valinn, af því að hann hafi ekki reynst standa í stöðu sinni á þann hátt, er þurft hefði, en þar sem sjá má í skýrslunni, að vegamálastjóri hafi traust nefndarinnar að minsta kosti á móts við það traust, er nefndin ber til landsstjórnarinnar, þá víkur því einkennilega við, að vegamálastjóri hefir ráðið þennan mann áfram til að standa fyrir vinslu námunnar. En jeg get nú tekið það fram, að þetta er ekki það eina, sem ekki er vel samrýmanlegt við það, sem nefndin segir og virðist álíta um málið, svo rökfærslan fer stundum út um þúfur. Kaupgjaldið er að vísu nokkuð hátt, en ekki vil jeg segja, að það sje nákvæmlega eins hátt og segir í skýrslunni, en það munar aldrei svo miklu, að út af því sje hvellur gerandi. En jeg mun síðar, ef .hæstv. forseti leyfir, skýra frá áliti annara manna, sem færa skriflegar ástæður fyrir því, að eðlilegt sje, að kaup sje hærra þarna en við nokkra aðra atvinnugrein hjer á landi. Sama er að segja um fæðiskostnaðinn, sem jeg er sammála nefndinni um að er hjer mjög hár. Mun það og eðlilegt, að á þessum stað þurfi fæði að vera í kostbesta lagi vegna erfiðrar vinnu. Er jeg þá kominn að því, hvað selt hefir verið frá námunni á þessu tímabili. Skal jeg hjer ekki gera veður út af því, þótt þar sje ekki nákvæmlega frá skýrt. Jeg skal taka það fram, að þess er getið á 2. bls. skýrslunnar, að skipaður hafi verið eftirlitsmaður og reikningshaldari við námuna sá maður, er frsm. (G. Sv.) drap á, sem sje sýslum. í Þingeyjarsýslu. Það var þegar jeg fór norður til að athuga námuna, að það kom upp, að nauðsynlegt væri, að til aðstoðar um ýms vandasöm atriði, yrðu skipaðir 3 menn í nefnd. Var það sýslumaðurinn í Þingeyjarsýslu, hreppstjóri Tjörneshrepps, Jón Jónsson á Hjeðinshöfða, og Egill Sigurjónsson, hreppsn.m. á Laxamýri. Jeg er ekkert smeikur, þótt skrifarar þessarar hv. deildar festi þessi nöfn á pappírinn, því að jeg er þess fullviss, að lífs og liðnum verður þeim ekki borinn annar vitnisburður en sá, að þeir hafi verð vandaðir sæmdar- og merkismenn, og framkvæmdir þeirra hafa sýnt þá hyggna menn og athugula. Hv. frsm. (G. Sv.) var nú svo nettur, að í sambandi við þetta fór hann alls ekki út í það, að Sigurður Jónsson, fyrrum á Ystafelli, hefði ritað upp á greiðsluávísun fyrir ferðakostnaði sínum norður. Það var að eins eitt heiðrað blað, eða eitt blað, skulum vjer heldur segja, sem hafði það fyrir hvítasunnusálm, að jeg hefði farið norður til að ráðstafa búi mínu og flytja suður konu mína og börn upp á landssjóðs kostnað. Það verður eini útúrdúr minn að gera grein fyrir þessu. Jeg fór norður á eigin kostnað. En í samráði við þáverandi hæstv. fjármálaráðherra tókst jeg á hendur að athuga ýmislegt viðvíkjandi námunni. Fyrir það var ekki borgað annað en það, sem gekk í fylgdarmann og hesta frá Ystafelli til námunnar. Að öðru leyti tók jeg ekkert fyrir þá ferð. En þessa skýringu má ekki misskilja þannig, að jeg gefi í skyn, að nefndin hafi hreyft þessu til að villa sjónir. Það er margt fleira í skýrslunni, sem jeg hefði viljað skýra frekar, en jeg vil sjerstaklega taka það fram viðvíkjandi því, sem skýrslan segir, að „hreinn halli á rekstri þessarar námu hafi orðið frá miðjum maí f. á. til 9. mars þ. á., á annað hundrað þúsund króna“, að þessir reikningar eru ekki enn fyllilega endurskoðaðir. Niðurstaða nefndarinnar er því ekki nákvæm. En þetta er ekki svo að skilja, að hallinn muni áreiðanlega reynast minni. Hann getur eins vel orðið nokkuð meiri. Það er rjett, að kolaverðið var fyrst 35 kr., og var því haldið nokkuð lengi. Að kolaverðið var ekki hækkað þegar landssjóður tók að vinna námuna, stafaði af því meðal annars, að þegar námavinnan byrjaði, þá var þar fyrir vinnuflokkur, eins og líka hv.frsm. (G. Sv.) drap á. Varð það að samkomulagi, að þessi flokkur rjeði sig til landssjóðs, þannig að báðir flokkarnir lögðu saman. En sá flokkur var búinn að lofa nokkrum kolum fyrir þetta litla verð. Að setja verðið svo í byrjun, að sýnt væri, að reksturinn bæri sig, var ekki svo auðvelt, þar sem um nýtt fyrirtæki er að ræða, með nýjum áhöldum og öðrum dýrum verkfærum. Það stendur í nál., að kaupendum og neytendum þessara kola hafi víst þótt nóg fyrir þau gefið. Þetta getur vel verið rjett fullyrðing að einhverju leyti, en þá verður það líka að byggjast á því, að svo mikill sje gæðamunur á þessum kolum og kolunum úr Hringversnámunni, að ekki hafi verið gerlegt að selja þau hærra verði en þetta. Skal jeg láta mjer nægja að taka það fram, að þessi fullyrðing á ekki við sönnunargögn að styðjast. Þá segir svo, í niðurlagsorðum skýrslunnar, að yfirstjórn þessa fyrirtækis hafi verið í höndum atvinnumálastjórnar landsins. Það er að nokkru leyti rjett, en eins og jeg hefi áður vikið að, hefir og þáverandi forstöðumaður fjármáladeildarinnar, hv. 1. þm. G.-K. (B. K.), látið sjer mjög ant um málið, meðan það var á undirbúningsstigi, og öllum helstu framkvæmdaratriðum í stjórnartíð hans. En þótt hann hefði lítil afskifti af fyrirtækinu, er það var komið í fast horf, þá var hann sá, sem var lífið og sálin í framkvæmdum þessum í byrjun, og mest vann að því að koma því í það horf, er það hafði í síðastliðnum ágústmánuði, og gæti því nefndin eins vel beint aðfinslum sínum þangað að mestu leyti. Þá kem jeg að þeim stað í skýrslunni, sem styðst við brjef frá cand. Einari Gunnarssyni, og er allhörð ummæli um reikningsskil og annað. Þar er nú að vísu vikið að nokkru leyti að því, að stjórnin hafi ekki vandað til þeirra manna, er þar er veist að, nje haft eftirlit með þeim. Jeg hefi nú áður nefnt þessa menn, og skal jeg ekki fara langt út í þau orð, en að eins taka það fram, að þetta er slitið út úr sambandi, miðað við brot af reikningunum og haft eftir ónákvæmum og ósamhljóða símskeytum, sem oft er ómögulegt að segja um, hvernig stendur á að ósamhljóða eru, og vitanlega stundum eru röng, enda vitnar bæði þessi maður og vegamálastjóri nokkuð annað að lokum. Eftir þetta víkur skýrslan mest að vegamálastjóra landsins, og að málið hafi verið honum í hendur fengið, „þegar í þetta hirðuleysis-óefni var komið“. Jeg hefi nú áður tekið það fram, að vegamálastjórinn var búinn að hafa áður ýms afskifti af námunni, sjá um kaup á verkfærum og útvegun á fleiru, með aðstoð verkstjórans, sem þá kom suður, hefir einmitt unnið að þessu, sem mig minnir, að hv.frsm. (G. Sv.) bendlaði við fyrirhyggjuleysi. Loks er það sagt, að hann hafi, eftir að hann tók við, fengið plögg námunnar í hendur frá stjórnarráðinu og heimtað til sín að norðan alla reikninga og bækur. Og síðan hafi hann með þau gögn í höndum gert reikningsskil yfir rekstur og hag námunnar frá byrjun. Þótt þetta sje má ske ekki algerlega rangt, er það ekki nægilega skýrt og talsvert villandi. Enn segir skýrslan, að vegamálastjóri hafi útvegað sænskan verkfræðing, reyndan mann og dugandi. Sannleikurinn er nú sá, að það gerði stjórnarráðið með aðstoð stjórnarskrifstofunnar í Höfn og Kirks verkfræðings. Jeg hefi alls ekki viljað draga af þessum heiðursmanni, vegamálastjóranum, þann tvísýna heiður að hafa útvegað þennan mann. En það er nú fremur stjórnarinnar verk, og býst jeg við, að sumir menn álíti það eitt af „axarsköftum og skakkaföllum“ stjórnarinnar að útvega manninn. Jeg vil með þessu benda á, að hann var ekki einn um það, svo að hann þurfi ekki að vera einn um ábyrgðina, þegar þar að kemur. Enn er þess getið, í sambandi við vegamálastjóra, að nú sje náman „undir hæfri og ábyggilegri stjórn“. En þess er ekki getið, hve margir þátttakendur eigi að felast undir þessu samnafni „hæfri og ábyggilegri stjórn“. Sennilega er það, að landsstjórninni frátekinni, tilsjónarnefnd námunnar, verkstjórar og dagleg stjórn námunnar. Ef svo er, þá víkur því undarlega við, að í þessa hæfu og ábyggilegu stjórn ræður vegamálastjóri sama aðalverkstjórann og áður. Hann mun ráðinn til hausts. Það ber því alt að sama brunni. Þrátt fyrir góðan vilja kann jeg ekki að hugsa öðruvísi en svo, að hjer kenni, sem víðar hjá nefndinni, dálítils ósamræmis. Ætla jeg svo ekki að fara fleiri orðum um þessa skýrslu, en tala dálítið meira um málið frá almennu sjónarmiði. Það sem bæði hv. nefnd og allir aðrir, er nokkuð vita rjett í málinu, reka fyrst augun í, er þessi reikningshalli. Hann er mikill - alt of mikill - er mjer óhætt að segja. Jeg ætla nú ekki að vera svo hlutdrægur og ósanngjarn að segja, að ekkert hafi farið lakar í þessu efni en mátt hefði og átt að fara með bestu fyrirhyggju og aðgerðum. En á þeim tíma og undir þeim sjerstöku aðstæðum, sem nú er um að ræða, hygg jeg að hv. nefnd hefði varla getað það heldur, svo öllum hefði vel líkað. En gætum betur að. Er ekki þetta vanalega reynslan, þegar eitthvað á að kanna, ráðast í eitthvert fyrirtæki á óþektu svæði? Auðvitað er það ekki fullgild afsökun, en þó má taka tillit til þess. En hvað hafa menn svo í aðra hönd? Af skaða verða menn hygnir, en ekki ríkir. Og ef vjer gætum orðið hygnir af skaða í þessu tilfelli, þá hefði þetta orðið til nokkurs góðs. En þess verður og að gæta um þennan reikningshalla, að tapið er ekki eins mikið fyrir þjóðfjelagið í heild og það sýnist á pappírnum. Tel jeg þar þá fyrst til, að margir menn hafa þar fengið góða atvinnu og fengið hátt kaup, þó eigi of hátt miðað við það hins vegar, að þeir hafa orðið að hætta lífi sínu, þótt sem betur fer engin stórslys hafi orðið, þótt hjer sje ekki að ræða um dýrtíðarhjálp í eiginlegum skilningi, þá er þó ekki rjett að segja, að þetta fje sje tapað fje þjóðfjelaginu. Og þótt kolaverðið sje lágt, þá er þar heldur ekki tapað fje þjóðfjelaginu, þótt það standi ekki í landssjóði. Og ef kolaverðið í þessari námu hefði frá upphafi verið 55 kr. fyrir hverja burtflutta smálest, þá væri þegar höggið stórt skarð í reikningshallann, um eða yfir 30 þús. kr. En jeg hefi sagt ástæður til þess áður, að það verð var ekki sett í upphafi. Þetta er ekki svo hátt verð, þegar miðað: er samtímis við verð á útlendum kolum, og ef menn halda því föstu, sem ekki er hægt að mótmæla, að hitagildi Tjörneskolanna er að minsta kosti 2/5 á móti útlendum kolum, þá er það ekki hátt. Til þess að jafna reikninghallann, þó ekki verði með því að leggja peninga inn í reikninginn, má enn taka það fram, að jeg get ekki sjeð það, að án þess, að þessi náma hefði verið rekin, hefði orðið mikið úr öflun kola, eða slík öflun framkvæmd með slíkum áhuga og nú eru líkur til að verði sumarið 1918. Þess ber að gæta, að þetta er tilraunastöð, og að ekki má gera þær kröfur til þeirra að þær borgi sig alveg reikningslega; það er ekki frá því sjónarmiði svo sjerlega mikið hrygðarefni, auk þess sem þarna má taka til fyrirmyndar í hinu góða, og þó að þar hafi einnig komið fram eitthvað, sem ekki er gott, þá er það að mínu áliti ekki nema eðlilegt, að slíkt komi fyrir. Í útlöndum eru slíkar tilraunastöðvar hafðar á kostnað ríkisins, og í sambandi við þetta vil jeg benda á, að engin reynsla var fyrir því, að Tjörneskólin væru nothæf til að knýja fram gufuskip; nú er þegar búið að panta talsvert mikið af þeim í þessu skyni, og þetta styrkir þá hugsjón, og flýtir má ske fyrir framkvæmd hennar, að landsmenn eigi sjálfir þau skip, sem þeir þurfa og knúð sjeu, má ske að nokkru leyti, má ske að öllu leyti, með innlendu eldsneyti. Jeg tel þetta mjög mikilsvert nú, þar sem lítil vissa er fyrir öflun útlendra kola og verðið afarhátt. Auk þess er ekki nema sanngjarnt að taka tillit til þess, sem alstaðar, ekki má ske undantekningarlaust, en undantekningarlítið, kemur fram, að það, sem hið opinbera lætur starfrækja á almenningskostnað, verður venjulega dýrara en það, sem einstaklingar hafa með höndum. Það reynist venjulega svo, að þeim mönnum verður klaksárt, er klakann brjóta og rennuna ryðja. En á fyrir það að halda höndunum í skauti sjer, og það einmitt á þessum tímum? Jeg segi nei. Mjer finst tímarnir kalla til þjóðarinnar, fremur en nokkru sinni áður, að reyna sem flest bjargráð, og þá fyrst þau, sem blasa við augunum í heimahögunum, eða eru fólgin þar, ef vel er leitað. Það kemur líklega fram á þessu þingi, hvaða stefnu hv.þm. fylgja í þessu efni, en það dugir þó ekki að fylgja í þessu efni gömlu reglunni, að spara eyrinn, en kasta krónunni. Jeg ætla enn að taka það fram og halda fast við það, að það var rjettur skilningur hjá stjórninni að kosta sem mests kapps um að afla innlends eldsneytis. Í sambandi við það vil jeg benda á till. síðasta þings, að láta rannsaka sem best alla móvinslu, og þó þessi till. væri ekki frá öllu þinginu, og feld með eins atkv. mun í Ed., áleit stjórnin þó sjálfsagt að halda henni fram, og jeg held líka, að það sje í samræmi við skoðun flestra manna, að bera geri sem mest að því að safna innlendu eldsneti. En má ske vill þetta þing heldur verja dýrum tíma sínum til að þrátta um þetta mál, ekki að eins þetta eina, heldur og hvert annað mál, sem hverjum einstökum þm. kann til hugar að koma, en að athuga það í stærri dráttum, athuga málið í höfuðatriðum og í sambandi við þá tíma, sem yfir standa og í vændum eru, og í sambandi við þetta vil jeg halda því fram, að afskifti þings og stjórnar um eldsneytismálefni, þar á meðal Tjörnesnámuna, eru ekki ásökunarverð, heldur sjálfsagt að gera hið ítrasta til að halda því áfram, þó að margt sporið geti verið misstigið við það. Jeg get ekki látið vera að benda á tvö hliðstæð dæmi. Annað er Vestu-útgerðin; þar kom mikið fje fram sem reikningshalli, en hvernig fór? Menn gáfust ekki upp, og nú er hugmyndin viðurkend sem góð, og verður það áfram, og eftir ósk og samþykki hins háa Alþingis höfum við nú allgóð skip, kostuð á eigin ábyrgð, og ætlum með jafnaðargeði að bera það, þótt einhver halli kunni að verða. „Ekki fellur trje við fyrsta högg,“ og stefnan í því máli sýnist vera rjett. Hitt dæmið er þessu hliðstætt. Það var víst bæjarstjórn þessa bæjar, sem undirbjó mótak á síðasta ári; jeg skal ekki fara út í mjög miklar skýringar um það atriði; nokkur meginatriði get jeg minst á, og þá fyrst það, að land til að vinna úr móinn þurfti hvorki að kaupa nje leigja dýrum dómum, því að bærinn átti það sjálfur. Það var kostað upp á að fá mann til yfirstjórnar, mann, sem almenningur áleit mjög góðan fjármálamann, mann, sem lengi hafði verið trúnaðarmaður stjórnarinnar o. s. frv. Öldum saman höfðu menn þekt móvinslu, svo að þar var ekki um neina nýja braut að ræða, hvað það snerti; líkindaleg áætlun var gerð um, hvað mórinn myndi kosta, og eftirlit bæjarstjórnarinnar, sem hafði mörgum góðum mönnum á að skipa, gat verið mjög handhægt. Öll þessi skilyrði voru þýðingarmikil og voru fyrir hendi, en hvernig fór? Það er hv. þgdm. kunnugt, að þrátt fyrir þessa góðu aðstöðu varð mórinn miklu dýrari en áætlað var, og mjer er sagt, að mikill skaði hafi orðið á fyrirtækinu, enda svo skifti tugum þúsunda að krónutali. Þetta er ekki sagt til að álasa hinni góðu bæjarstjórn hjer í Reykjavík. Eftir því, sem jeg veit best, ætlar bæjarstjórnin að halda áfram, en gefast ekki upp við reynsluna, og hafi hún þökk fyrir! Jeg vil þá ekki þreyta hv. deild mjög mikið fram yfir þetta, en jeg get samt ekki annað en drepið á álit þess manns, sem nánar þekkir alla aðstöðu þarna við Tungunámuna heldur en jeg, og nefndur er áður í sambandi við þetta mál; það er hr. Einar Gunnarsson cand. phil., í skýrslu, sem hann hefir gefið um reikningshald námunnar, tekur hann það fram, að reikningshaldarinn, Benedikt Björnsson kennari, ásamt sýslum. á Húsavík, hafi að mestu lokið ársreikningum námunnar áður en þessir reikningar voru sendir til vegamálastjórans. Jeg býst nú við, að sumir hv.þm. muni þekkja svo sýslumanninn í Þingeyjarsýslu, að þeir trúi því ekki, að hann eigi svo óheppilega hlutdeild í málinu, eins og skýrslan sýnist vilja benda til. Annars gæti jeg drepið á það, að hv.þm. S.-Þ. (P. J.) hefir skoðað námuna, og gæti því, þótt hann vildi ekki blanda sjer inn í þessi sjerstöku atriði, gefið hv. deild einhverjar upplýsingar. Gagnvart því, sem sagt er um kaup o. fl., vil jeg benda á það, sem vegamálastjóri segir: „Vinnan. Kaup er nokkuð hátt, saman borið við verkal. við aðra vinnu, en þess ber að gæta, að vinnan í námunni er óvenjulega ströng og erfið; menn verða að standa hálfbognir að vinnunni, andrúmsloftið í námugöngunum þungt og rakt, úr loftunum lekur jafnan meira og minna, og hefir víða kveðið svo mjög að þeirri vætu, að menn hafa ekki getað varið sig með vosklæðum, svo þeir hafa verið gegnvotir innan klæða allan daginn. Má nærri geta, að slíka aðbúð þola einungis vel hraustir menn, nema verða fyrir heilsutjóni. Þá er og eðlilegt, að fæði og þjónusta verkamanna undir slíkum ástæðum verði dýrara en venja er. Kostnaðurinn. Auk aðalhússins, sem gert var í fyrra sumar, er þar timburskúr allstór, gerður í fyrra vor, til sumardvalar fyrir verkamenn, enn fremur smáskúrar og smiðjuhús. Allar þessar byggingar hafa kostað rúmar 40 þús. kr., en ekki stóra húsið eingöngu, eins og talið er í skýrslunni; það hefir kostað sem næst þá upphæð, sem það er virt (33 þús. kr.). - Óhætt að fullyrða, að kolin hafa ekki verið lakari en íslensk kol yfirleitt, ekki að marka mismunandi skoðanir manna um gæði innlends eldsneytis, fer meðal annars mjög eftir eldstæðum, hvernig það reynist hverjum einstökum. Hefir verið lagt fyrir verkstjórnina, að hreinsa sem best frá kolunum óbrennanleg efni. Niðurlagsorð. Reikningar, sem að norðan komu eftir áramótin, frá sýslum. og ráðsmanni námunnar, Ben. B., hafa sýnt, að rangar voru ályktanir þær, sem E. G. bygði á nokkrum misfellum í framtali kola í birgðum. Ástæðan til þeirrar ónákvæmni, er hann finnur í skeytum sýslum. og verkstjóra, er sú, að mjög er erfitt að telja fram kolabirgðir eftir teningsmáli þeirra, þar sem þau eru að mestu geymd á víð og dreif í göngum, en vigtun þeirra alt of kostnaðarsöm. Um reikningsskil hlutaðeiganda má fullyrða, að þau sjeu í góðu lagi. Sjóðbækur hafa auðvitað verið haldnar, og skrá um afhending kolanna.“ Já, „lengi býr að fyrstu gerð,“ og jeg vona, að þessi fyrsta gerð hv.frsm. (G. Sv.) og mín sje svo mikils virði, að hv. þgdm. fari nú að geta gert sjer dálítið betri grein fyrir því, hvernig þeir vilja snúast við þessu máli, og þá með sjerstöku tilliti til þingsályktunartill. þeirrar, sem hjer liggur fyrir, bæði gagnvart fyrri og síðari lið hennar, en gagnvart þingsályktunartill. vil jeg enn leyfa mjer að benda á, hvernig vegamálastjóri lítur á málið. Hann segir sem svo gagnvart fyrri lið hennar: „Sænski verkstjórinn, sem kominn er norður fyrir nokkru, hefir enn ekki getað látið uppi álit sitt um námuna, bíður þess, að sænsku verkfærin komist í hendur hans; þó má ráða af síðustu vikuskýrslu, að eftirtekjan hefir orðið nokkuð betri tiltölulega en undanfarið. Nú sem stendur vinna í námunni að eins 20-25 manns, og er unnið mikið að útskipun til kaupenda. Af þessum mönnum eru að eins 10 ráðnir sumarlangt, með því skilyrði þó, að þeir skuli skyldir að vinna að annari vinnu, t. d. vegagerðum, ef hætt yrði í námunni. Fleiri menn vera að svo stöddu ekki fastráðnir, en ef eftirtekjan eykst svo, þá er farið verður að vinna með sænskum verkfærum, að sjáanlegt er, að rekstrartap mundi fara mjög minkandi, er sjálfsagt að halda vinnu áfram á þessum stað. Aðstaða að kolanámi hjer á landi hefir alstaðar reynst svo erfið, að tap hefir orðið á því hingað til, en kolin seld miklu hærra verði en Tjörneskol. Má ekki horfa í slíkt í eldsneytisvandræðum þeim, sem nú vofa yfir. Hvergi hefir verið tekið upp líkt því eins mikið af kolum og í Tungunámu, nú um 2 þús. tonn, þar lagt þegar í allan undirbúningskostnað, og ekki sannað enn, að aðstaða sje lakari en á öðrum stöðum, er einstakir menn eða bæjarfjelög hafa látið vinna“. Mjer finst nú, að þegar menn athuga þetta álit vegamálastjórans, þá sje það ljóst, að hann vill láta halda áfram að vinna þarna til haustsins, og er þegar búinn að ráða menn, nokkra að minsta kosti, og vill láta þessi nýju verkfæri og þennan nýja sænska námamann njóta sín þarna, og hvað síðari liðinn snertir, tekur hann það fram, að það muni verða að hans till. haldið áfram í sömu átt, enda hefir kolanámið í Gunnarsstaðagróf sætt svo góðum undirtektum í þessari hv. deild, sem framast verður kosið. Mjer finst líkindi til þess, að það verði vegamálastjórinn, sem mestu ræður um þetta, og að stjórnin muni fara mest að till. hans um það, enda veit jeg ekki annað en að hann sje nú bráðlega búinn til þess að fara norður sjálfur. Af því að jeg býst ekki við, að jeg muni þreyta hvorki mig nje hv. þingdeild á því að taka til máls aftur, verð jeg að víkja nokkrum orðum að þeim orðum hv. þingdeildarmanna, sem athugaverð eru að mínum dómi, og nefna það, að náman var keypt, en ekki leigð áfram. Jeg hefi líka gert grein fyrir ferð fulltrúans hingað suður, sem hv.frsm. (G. Sv.) ekki lagði mikið upp úr. - Um afgreiðsluna get jeg ekki dæmt, hvað sem hv. nefnd kann að hafa fyrir sjer í því efni. Um laun verkstjórans skal það sagt, að það er satt, að þau eru nokkuð hærri en þau laun, sem honum buðust hjer í Reykjavík, en að minni hyggju alls ekki hærri en það, sem verk þetta var erfiðara og hættulegra heldur en að vera flokkstjóri hjer við móvinslu í Reykjavík. Þá er eitt stórt atriði í málinu, sem jeg hefi miklu verri aðstöðu að minnast á en hv.frsm. (G. Sv.), og það er námurekstur Þorsteins kaupmanns Jónssonar, þar sem jeg hefi engar skýrslur þar að lútandi. Jeg verð þess vegna að sleppa því að mestu að minnast á það, - en hann mintist á það, hv.frsm. (G. Sv.), að tveir hefðu verkstjórarnir verið. Það stafaði af því, að oft þurfti að vinna á tveim stöðum í einu. Það þurfti að moka frá lausagrjóti, halda svo áfram mokstrinum, til þess að finna næsta lag, og svo þurfti einnig að mynda námugöng inn í fjallið. Þá nefndi hv.frsm. (G. Sv.) það einnig, að það hefði verið unnið að kolaleit á kolalausu svæði; þar er hann víst kunnugri en jeg, en sagnir voru um það, og ýmsar menjar báru vott um, að þessi þrjú kolalög væru ekki alt sem þar væri, heldur væru þar fleiri lög, og var varið talsverðum tíma og kostnaði til að komast að raun um, hvort svo væri. Þá mintist hv.frsm. (G. Sv.) á undirbúninginn til vetrarins. Í þessari umræddu ferð, sem verkstjórinn fór hingað suður, var hann að undirbúa þesskonar Öflun á bæði verkfærum og matvælum, og hafði þar til leiðbeiningar vegamálastjóra, og held jeg, að frávera hans hafi ekki staðið í vegi fyrir starfinu í námunni. Notagildi kolanna mintist hv.frsm. (G. Sv.) einnig á, en um það hefir verið nægilega rætt. Það er óhugsandi, að þessi kol úr Hringversnámunni hafi verið þeim mun betri, að skjóta þurfi mjög skökku við. Því betur hefir Þorsteinn kaupm. Jónsson ekki skaðast á sínum námurekstri. Jeg hefi skilið það svo, að það hafi þótt okurverð á eldsneytinu frá Tungunámunni, en það ber alt að sama brunni fyrir mína hugsun, að alt það, sem mælir með rekstri Hringversnámunnar og sýnir góð afdrif þess rekstrar, það mælir líka með framhaldsrekstri Tungunámunnar, vitanlega undir góðri og ábyggilegri stjórn. Þetta er „logikken“ í þessu máli, og þá nær það ekki nokkurri átt, að það hafi verið ófært að vinna í henni. En setjum svo, að þetta sjö rjett, þá er komið að því, sem hjer stendur í till., að það sje alls ekki óhætt að halda áfram rekstri Tungunámunnar. Niðurlagsástæður hv.frsm. (G. Sv.) fanst mjer vera þessar: Þarna hafi ekki átt að vinna. Því hefi jeg þegar svarað. - Eftirlit hafi verið slæmt og verkstjórinn eigi dugað sem skyldi. Jeg skal ekki bera á móti því, og hefi aldrei gert, að ýmsu kunni að hafa verið ábótavant í þessu efni. En vitanlega hafa þeir menn, er standa áttu fyrir námurekstrinum, verið ráðnir eftir bestu vitund og þekkingu, með hliðsjón af því, að þeir áttu heima í grend við námuna. Þau hafa verið forlög þessarar stjórnar, að henni hefir jafnan verið borið á brýn, að hún velji óheppilega menn sjer til aðstoðar. En gaman væri að reyna þetta nánar, hversu einróma dæmt yrði um mannaval hjer í salnum, ef farið væri að biðja hvern einstakan þm. að velja menn til einhvers verks og skrifa nöfn þeirra á seðla. Ætli tillögurnar yrðu ekki álíka margar og hv.þm.? Jeg vil láta hv.frsm. (G. Sv.) njóta sannmælis, og segja honum það til lofs, að ræða hans var flutt skörulega, en þó hógvær. Í lok ræðunnar var hann að vísu nokkuð harðorður, en um það vil jeg ekki fást, enda mun honum hafa virst þau orð rjettmæt. Þykir mjer gott að eiga orðastað við menn, ef úr því þarf ekki að verða orðakast, sem jeg vil ekki láta eftir mig liggja. Loks drap hv.frsm. (G. Sv.) á nokkur smáatriði. Jeg held, að hv. nefnd hafi misskilið það, hvernig varið var um reikning manns eins, er kom að norðan. Hann sendi reikning í tvennu lagi. Hann vildi fá goldið kaup og ferðakostnað til Reykjavíkur, svo sem um hafði verið samið. Í annan stað vildi hann fá kaup fyrir ákveðinn tíma, sökum þess, að honum hefði verið ólöglega sagt upp. Stjórnarráðið sendi fyrirspurn til verkstjóra, og kom þá í ljós, að maðurinn átti rjett á því að fá goldið kaup þar til hann kom hingað til Rvíkur og ferðakostnað að norðan. En honum hafði verið löglega sagt upp vinnunni, og fjekk hann því eigi greiddan þann hluta reikningsins. Hv. frsm. (G. Sv.) lagði áherslu á það, að síðastliðið Alþingi ætti enga sök á þessum misfellum. En eins og jeg hefi tekið fram, skildi stjórnin vilja þingsins á þá leið, að hún skyldi gera þær framkvæmdir, er best þætti henta, og liggja fyrir slíku nóg gögn í þingtíðindunum. Jeg býst við því, að margir sjeu orðnir þreyttir á því að hlusta á skýringar stjórnarinnar. Mun jeg því láta hjer staðar numið og tala sem minst um þetta mál framvegis. Jeg hygg, að jeg hafi bent á meginatriði þessa máls nógu skýrt til þess, að hv.þm. geti glöggvað sig á því, áður en þeir afgreiða málið. Mál þetta er stórt mál. Eigi svo mjög vegna tekjuhallans, eins og hins, hvort ástæða sje til, að almenningur - einstakir menn eða fjelög - haldi áfram þeirri stefnu, að afla innlends eldsneytis, sjerstaklega surtarbrands og kola.

Frsm. (Gísli Sveinsson) Hæstv. atvinnumálaráðherra hefir nú komið fram með það, er hann vill láta um mælt um þetta mál. Ekki hefir hann gefið nein loforð um að tala frekar í þessu máli, og skal jeg síst lasta það. Mönnum mun samt þykja nógu lengi að verið frá þeirri hálfu, ekki meiri skýringar en hv. deild hefir fengið á þeim atriðum, er skýrsla nefndarinnar og ræða mín gaf tilefni til. Hæstv. atvinnumálaráðherra gat þess, að í skýrslu nefndarinnar vantaði margt til þess, að menn gætu myndað sjer álit um málið í heild sinni. Þetta er að því leyti rjett, að enn vantar allmikið á það, að öll kurl komi til grafar frá stjórnarinnar hendi. Skýrsla nefndarinnar byggir á skilríkjum þeim, sem fyrir henni lágu, öllum samt, og er hún allítarleg um aðalatriðin. En af því að ýms skilríki vantar, ræðir skýrslan ekki nógu ítarlega um öll atriði, sem um er deilt. Jeg hefi þegar getið um tildrög þessa máls og drepið á það, hvernig þær þingsályktunartill. voru vaxnar, er aukaþingið 1916-17 og þingið í fyrra samþyktu. Till., sem aukaþingið í hitt eð fyrra samþykti, lagði fyrir stjórnina að framkvæma ábyggilega rannsókn, eigi einungis á gæðum kola, heldur og á vinsluskilyrðum öllum. Þetta hefir hæstv. stjórn ekki uppfylt, hvernig sem á því stendur. Hæstv. atvinnumálaráðh. taldi erfitt að fá sjerfróðan mann frá útlöndum. En hann gat þess ekki, að stjórnin hafi gert aðrar tilraunir í því efni en að skrifa íslensku stjórnardeildinni í Kaupmannahöfn. Þá er nú fram komið, að er umsjón námunnar var fengin í hendur verkfræðingi, er þekkingu hafði í þessum efnum, þá fyrst kom skriður á málið. Hæstv. atvinnumálaráðh. gat þess, að auk vegamálastjóra hafi Kirk verkfræðingur átt drjúgan þátt í að útvega námunni verkfæri og annað þess háttar. En það gerðist alveg nýverið. Og yfirleitt hefir nálega alt það verið framkvæmt nýlega, er til umbóta miðar. Það verður því ekki afsakað, sem ábótavant hefir verið um langan tíma, þótt nú fyrst sje ráðin einhver bót á því. Þingsályktunartill. frá aðalþinginu 1917 gefur tilefni til þess að skilja vilja þingsins á þá leið, að vinna skuli innlent eldsneyti, afla surtarbrands og kola eftir því, er tiltækilegt sje. Stjórnin skilur þetta þannig, að hún skuli kaupa námuna á Tjörnesi og halda áfram rekstri hennar, hvernig sem gangi. Ekki get jeg skilið þingviljann svo, og ekki kom hann þann veg fram. Þó að þingið samþykti, að vinna skyldi innlent eldsneyti, var ekki hægt að skilja það svo, að stjórnin skyldi t. d. kaupa námuna, er hún þegar hafði leigt og átti kost á að fá leigða framvegis. Hæstv. atvinnumálaráðh. taldi leiguna á námunni ekki háa, eftir því sem nú væri um að gera. Þetta má til sanns vegar færa, er litið er á það, hve dýrt alt er orðið. Jeg gat þess, að afstaðan væri þannig, af hálfu hreppsins, að ekki væri ástæða fyrir hann að okra meir á námunni gagnvart landssjóði en góðu hófi gegndi, þar sem landssjóður ætlaði að láta vinna námuna til gagns einkum fyrir þennan landshluta í heild sinni, og auðvitað sjerstaklega þann hrepp. Og þegar þess er gætt, hvílíkan hagnað sveitin hefir af námurekstrinum, er það því meir áberandi, að hreppurinn skyldi leyfa sjer að níðast á landssjóði, og enn meiri furða, að stjórnin. skuli hafa látið það viðgangast. Þingeyjarsýsla hefir fengið langmest af þessum kolum af öllum sýslufjelögum utan Reykjavíkur; til Rvíkur komu 310 smál., en Þingeyjarsýsla fjekk 300 smál. 
             . Já, en það breytir ekki því, að kolanámið á Tjörnesi var svo bersýnilega í þágu hreppsins, að full ástæða var fyrir landsstjórnina að taka í taumana. Það er enn þá óskýrt, hvað landsstjórnina rak til þess að kaupa námuna. Menn geta leitt getur að því. Ef til vill hefir verið hert á stjórninni, að hún skyldi kaupa, en stjórnin verið veil fyrir og látið til leiðast til kaupanna, þó að ekkert lægi formlega fyrir, er sýndi, að kaupin væru hentug eða nauðsynleg. Það er rjett, að hið opinbera gerir iðulega tilraunir, sem búast má við að beri sig ekki, og menn hafa einnig verið við því búnir, að halli yrði einhver á þessari tilraun fyrst í stað. En hjer er um annað og meira að ræða en fyrstu tilraun. Í fyrsta lagi hefir stjórnin vanrækt að gera ábyggilega rannsókn á því, hvort reksturinn væri tiltækilegur eða gæti borgað sig. Og í öðru lagi er tíminn svo langur, að um tilraun getur ekki verið að ræða lengur en þá fram á mitt sumar í fyrra. Var þá nokkur reynsla fengin, sem stjórnin átti að vita deili á, og lítt afsakanlegt að halda vinnunni áfram í sama formi sem áður. Þá vík jeg að vinnubrögðunum og verkstjóranum. Verkstjórinn var kvaddur hingað suður til þess að undirbúa vetrarvinnu. Það gat hann hvorki hjer nje gerði. Hið eina, sem hann gat gert, var að undirbúa veruna fyrir norðan, afla matvæla og þ. h. þeim mönnum, er norður áttu að fara. Jeg held því fram, að undirbúningur undir vetrarvinnu hefði að mestu átt að fara fram þar nyrðra. Það var vanrækt, og er verkstjóri kom norður með menn sína, var alt óundirbúið eða mjög lítt undirbúið. Í námunni við hliðina á þessari var þessu öðruvísi hagað og náman og vinsla hennar um sumarið grandgæfilega undirbúin undir vetrarverk, jafnhliða kolaupptöku; fellur því mestallur hallinn á reksturinn fyrir 1. nóv. Hæstv. atvinnumálaráðh. taldi stjórnina hafa notið aðstoðar vegamálastjóra í þessu máli. Það er þó óupplýst, hvort hann hafi haft, og enda fullyrt, að hann hafi ekki haft önnur afskifti af námunni en greinir í skýsrslu nefndarinnar. Hann hafði útvegað verkfæri og áhöld til námunnar erlendis, eða hjer heima, og líklega einu sinni ráðið nokkra verkamenn til námunnar, og enn í þriðja lagi, sem ekki er getið um í skýrslunni, aðstoðað verkstjóra við aðdrætti til vetrarins, þá er hann kom hingað suður. Það fer því fjarri því, að þetta gefi tilefni til að telja, að vegamálastjóri hafi haft nokkur afskifti af rekstri námunnar. Yfirstjórn fyrirtækisins var auðvitað hjá atvinnumáladeild stjórnarráðsins. Það var misskilningur hjá hæstv. atvinnumálaráðh., er hann taldi að jeg hefði álitið, að yfirstjórn fyrirtækisins ætti að vera fyrir norðan. Jeg er einmitt á því, að verkinu skuli stjórnað hjeðan úr Reykjavík, en að það eigi að vera undir hæfari og ábyggilegri stjórn en það var áður. Jeg þykist hafa fært rök fyrir því, að þessi stjórn hafi hvorki reynst hæf nje ábyggileg, enda væri þess eigi að vænta. Það hafi verið óráð að láta stjórnarráðið fara með stjórn slíkra mála sem þessa. Því þótt stjórnarráðið sje vel skipað, hlýtur það ávalt að koma í ljós, að annað eins fyrirtæki, verklegs eðlis, er ekki vel komið í höndum þess. Nú munu menn ætla, að jeg sje að afsaka stjórnina fyrir það, að svona illa tókst til. Engan veginn. Stjórnin hefði átt að sjá þetta þegar í upphafi. Enginn gat vænst annars en að stjórnin mundi taka þann upp, að fela hæfum manni yfirstjórn verksins. Þetta mál gat ekki heyrt undir stjórnarráðið á þann hátt, sem það var látið gera. Landsstjórnin veit ekki, hvernig á að stýra svona fyrirtæki. Það er afsakanlegt, en hitt er síður afsakanlegt, að hún skuli ekki vita, að hún á ekki að stjórna því beinlínis. Hæstv. atvinnumálaráðherra ljet þess getið, að Tjörneshreppur hefði keypt námuna á 12.000 kr. Þetta getur vel verið. En fyrir nefndinni lágu ekki önnur gögn en afsal hreppsins fyrir eignarheimild sinni á námurjettindum í ½ jörðinni, er hann hafði keypt fyrir 5.000 kr. Af því rjeð nefndin, að kaupverðið, sem hreppurinn gaf, hefði verið nálægt kr. 10.000,00. Nefndin gat ekki farið eftir öðru en skilríkjum þeim, er hún hafði. En hinn hlutinn hefir þá verið dýrari, ef rjett er frá skýrt, og munarar minstu, hvort kaupverðið hefir verið 10 eða 12 þúsund kr. Hreppurinn selur landssjóði svo að segja jafnskjótt námurjettindin fyrir kr. 18.000,00, og hefir hann því haft töluverðan hagnað af kaupunum, auk annara gjalda og beins og óbeins gagns af kolakaupum, vinnu o. fl. Þá gat hæstv. atvinnumálaráðherra þess, viðvíkjandi verkstjóra þeim, er sendur var norður í haust, að vegamálastjóri hafi ráðið hann aftur. Jeg vil benda á, að þar er alt öðru máli að gegna. Því víkur öðruvísi við, þegar verkið er komið undir hæfa stjórn, er hefir vit á málinu, að trúa þeim manni fyrir undirumsjón með sjálfri vinnunni, sem við hana hefir verið riðinn um hríð, og það því fremur, sem nú er fenginn útlendur sjerfræðingur, að því er kalla má, er hefir stjórnað samskonar verkum erlendis, heldur en að fela yfirstjórn og einræði um tilhögun vinnunnar manni, sem áður hafði einungis verið verkstjóri undir öðrum. Nú er ljóst, að það var óráð, enda þarf meira til þess að stjórna öðru eins verki en að hafa verið eitthvað við verkstjórn, undir annars manns yfirstjórn við alveg óskylt verk. Það er því engin mótsögn, þótt hin nýja stjórn fyrirtækisins, vilji hafa þennan mann framvegis og treysti honum til þess að vinna undir sjer og öðrum sjerfræðingi í viðbót. Jeg skal ekki fjölyrða neitt um ferð hæstv. atvinnumálaráðherra norður. Hann fór norður til námunnar, kannaði, að því er ætla má, staðhætti og afstöðu alla og rjeði ýmsa aðstoð til verksins. Menn hafa haft skiftar skoðanir um það, hve heppilegt þetta ferðalag hafi verið, en um það skal jeg ekki dæma. Það hefir verið fullyrt, að hann hafi fengið greiddan ferðakostnað norður. Fyrir nefndinni lá eigi annað en ávísun á fjárhæð úr landssjóði fyrir ferð hans. Jeg tel sjálfsagt, að hann hafi ekki hirt sjálfur neitt af því, sem goldið var til þess kostnaðar, og fjarri sje það mjer að telja það eftir, því það er ekki sá hlutur, er neinu nemur, hver sem upphæðin hefir verið. Þá talaði hæstv. atvinnumálaráðh. um skýrslu hr. E. G., og virtist mjer hann gera lítið úr henni og jafnvel virða hana vettugi. En einkennilegt er að heyra slíkt af vörum hæstv. atvinnumálaráðherra, þar sem þó er kunnugt, að þessi maður er og hefir verið einskonar trúnaðarmaður stjórnarinnar í þessu og jafnvel fleiru; hann er svo mikill trúnaðarmaður hennar, að eftir að hann hefir gefið út þessa skýrslu sína, þá er nú lýst yfir því af hæstv. atvinnumálaráðherra, að þessi maður eigi að athuga eða yfirskoða reikningana, sem liggja hjá vegamálastjóra. Jeg skal minna á það í þessu sambandi, að vegamálastjóri hefir gert upp reikningana eftir fylgiskjölunum, alt frá upphafi, en hversu ábyggileg þessi uppgerð er get jeg ekki sagt um annað en að menn vita áreiðanlega um allar höfuðupphæðir, m. a. samkvæmt skýrslum að norðan. En þó að nú einhverju kynni að muna, þá skakkar aldrei svo miklu, að þessi útkoma raskist til nokkurra muna ef hallinn verður þá ekki meiri en nú er gert upp. Þá vil jeg minnast á, að hæstv. atvinnumálaráðherra gat þess, að nú mundi vera búið að taka upp, ekki um 1.400 smálestir, heldur nálægt 2.000 smál., en hann gleymdi að geta um, hversu mikið hefði kostað að taka þá viðbót upp, enda er viðbúið, að halli hafi orðið á því verki. Jeg fór lítið út í skýrslu hr. E. G. í fyrstu ræðu minni, en að gefnu tilefni frá hæstv. atvinnumálaráðherra vil jeg nú drepa á hana nánar. Hann færir sem rök fyrir máli sínu, að frá 8. okt. til 13. okt. f. á. sje ekkert unnið í námunni og næstu viku sáralítið, og ber verkstjórinn hjer fyrir sig „vöntun á sprengiefni, híbýlagerð og að ótíð hafi tafið útskipun“. Við þetta atriði gerir E. G. þá athugasemd, að sprengiefnabirgðir hafi verkstjóri sjálfur best þekt, og sje um að kenna fyrirhyggjuleysi hans, híbýlin hafi átt að gera um sumarið o. s. frv. Hann álítur, að hægt sje að vinna í námunni og láta aðra menn fást við byggingarnar. Svo heldur hann áfram, að um útskipun geti ekki verið að tala í hafnleysum þar, sje veður svo ilt, að kol verði eigi flutt til sjávar. Þetta eru hans orð um þau atriði. Enn fremur segir: „Afhendingarskýrslan er hvað eftir annað skökk og eitt sinnið um 24,5 smálestir“. Telur hann munu vera ,stórkostlegt ólag á bókfærslunni“ eða hún sje „alls engin“, o. s. frv. Þetta er nokkuð af inntakinu í rökfærslu þessa manns. Að hún sje óábyggileg skal jeg ekki um segja, en hún staðfestir þó það, sem nú er upp komið, að eftirlitið hefir ekki verið sem allra best. pað ber líka vott um eftirlitsleysi, að þessi maður er ekki fenginn til að fylgjast með rekstrinum fyr en Komið er fram í nóv. f. á. og þá sýnilegt, að stjórnina vantar skýrslu um ástandið þar norður frá. Nú hefir það heyrst á hæstv. atvinnumálaráðh., að hr. E. G. hafi gefið aðra skýrslu, sem ekki sje samhljóða hinni fyrri. Það er auðvitað á hans ábyrgð og stjórnarinnar. En svona skýrslugjafir frá sama manninum, sem ekki ber saman, þær sýna eða gefa í skyn, að hann eigi ekki að vera sá trúnaðarmaður stjórnarinnar, sem hann hefir verið. Jeg býst annars við, að útkoma síðari skýrslunnar sje ekki mjög frábrugðin hinni fyrri, þó að rökin sjeu önnur. Hæstv. atvinnumálaráðh. taldi svo, að þessi halli væri ekki annað en reikningshalli, sem gæti breyst við endurskoðun. Jeg býst nú raunar við, að stjórnin geti orðið mjer sammála um, að ekki sje að vænta betri útkomu síðar. Að skýra svona mikinn halla sem pappírshalla eingöngu, það tel jeg með öllu ókleift og, eins og sakir standa, óleyfilegt. Og jeg hygg, að þetta hafi stórmikla þýðingu í þá átt að sýna, hvernig getur farið fyrir slíkum málum sem þessu í höndum núverandi landsstjórnar. Þá talaði hæstv. atvinnumálaráðherra um það, að ekki hefði verið hægt frá upphafi að selja kolin hærra verði en 35 kr., vegna þess að þar hefði verið flokkur fyrir, sem lofað hafði svo og svo miklum kolum, en ekki efnt það, með því að stjórnin yfirtók verkið. Þetta sannar ekki neitt, því að þótt svo hefði verið, þá var þó altaf hægt og alt að einu, að inna af hendi þau loforð, sem gefin kunna að hafa verið. Jeg hygg miklu fremur, að ástæðan hafi verið sú, að landsstj. hafi ekki haft neina hugmynd um, hvernig sakirnar stóðu, og hafi því látið alt arka að auðnu. Þá heyrðist mjer það sömuleiðis á hæstv. atvinnumálaráðherra, að hann vildi efast um, að meira hefði verið gefandi fyrir kolin heldur en það, sem þau voru seld fyrir. En hvað viðvíkur þessum kolum og gæðum þeirra, þá hafa þau verið rannsökuð, og hefir það komið á daginn, samkvæmt fullyrðingum sama hæstv. ráðherra, að þau væru bærileg, saman borin við annað innlent eldsneyti. En reynslan hefir þó orðið sú, að þessi kol hafa ekki reynst vel, og stafar það líklega m. a. af því, að illa hefir verið vandað til þeirra, þau hafa verið alt of illa aðskilin, og er þetta eitt af því, sem kemur fram í skýrslu E. G. Aftur á móti hafa það sagt mjer menn, sem reynt hafa kolin úr Hringversnámunni, að þau hafi verið miklu betur aðskilin og þar af leiðandi betra eldsneyti heldur en landssjóðskolin. Jeg fór að reyna að komast að því, hvernig á því mundi standa, að landssjóðskolin væru svona miklu ver hreinsuð heldur en Hringversnámukolin, og sagði mjer þá maður, sem nokkra þekkingu hefir á þessum málum, að ein af ástæðunum gæti verið sú, að verkstjóri landssjóðs hefði verið ráðinn að nokkru leyti upp á „premiu“. Og það er hægt að hugsa sjer, að kolin sjeu ekki sem best vönduð, þegar manninum, sem um það á að sjá, er borgað sjerstaklega fyrir hverja smálest, sem upp er tekin, hvernig sem kolin eru, svo að alls kostar ósennileg er tilgátan ekki, og gæti gefið landssjórninni bendingu um að víkja frá þessu „premíu“-kerfi sínu sem allra fyrst. Þá er það óneitanlega áberandi við ráðningu þessa verkstjóra, með hversu góðum kjörum hann er ráðinn, og það er einkennilegt, að ekki skuli hafa verið hægt að fá hann eða neinn annan sæmilegan mann með viðunanlegri kjörum, sjerstaklega þó yfir veturinn. Það liggur nú líka í augum uppi, að æfi hans við þessa verkstjórn hefir ekki verið eins bágborin og hæstv. atvinnumálaráðherra vildi gefa í skyn. Jeg get fallist á, að æfi verkamannanna hafi ekki verið sem ákjósanlegust að sumu leyti, en enginn getur talið mjer trú um, að verkstjórinn hafi staðið holdvotur í margra stiga frosti við námuvinnu, enda mun annað um það atriði kunnugt, ef menn vildu út í það fara. Jeg hygg, að nefndin fari rjett með, þar sem hún telur kaup hans með öllum fríðindum 8.000 kr., eða ekki fjarri því, og það er heldur ekkert eins dæmi nú á tímum, þótt stjórni borgi undirtyllum svona vel, því að nærri liggur, að hver undirtylla, sem stjórnin hefir ráðið í þjónustu sína upp á síðkastið,hafi hærra kaup en alment er greitt þeim föstum embættis- og starfsmönnum landsins, er ábyrgðarmiklum stöðum eiga að gegna. Annars væri vel hægt, til þess að sanna, að tilgáta nefndarinnar muni vera rjett, að lesa upp áætlun um, hversu mikið fæði, húsnæði, ljós og hita o. s. frv. mundi kosta með því verði, sem nú tíðkast, en það ætla jeg þó ekki að gera að þessu sinni, því að hver þingm. getur reiknað það á fingrum sjer. Hæstv. atvinnumálaráðherra kom mjög inn á það í síðari hluta ræðu sinnar, sem hann hafði talað um í fyrri hluta hennar, sem sje að aðdragandanum að því, að hafin var kolavinna á Tjörnesi, og afleiðingum hennar. Taldi hann, að þingið hefði gefið tilefni til þess og ætti því sök að máli. Jeg ætla mjer ekki nú að fara að skýra afstöðu þingsins til þessa máls, fremur en jeg hefi áður gert, en það getur á engan hátt borið ábyrgð á því, sem nú er orðið. Jeg býst sem sje við, að þingið hafi yfirleitt trúað því, er það samþykti að kolavinsla skyldi hafin, að landsstjórnin gæti ráðið fram úr því á viðunandi hátt, en það hefði landsstjórninni átt að vera ljóst, að það var hún ekki á eigin spýtur fær um, og: hefði hún því þegar átt að fá sjer þá menn til aðstoðar, er þeim vanda voru vaxnir. Vjer vitum, að því mun vanalega vera svo varið, að menn, sem skuldbinda sig til að selja eitthvað við ákveðnu verði, gera það ekki fyr en þeir hafa gert sjer einhverja hugmynd um, hversu mikið varan muni kosta þá. En svo er þessu ekki farið með hæstv. landsstjórn. Hún býður út kolin á 35 kr. smál., án þess að hún viti, hvað kostar að vinna þau, eftir að hún hefir ráðist í að kaupa námuna, án þess að hafa rannsakað hana nokkurn hlut. Hún lætur vinna hana á kostnað landssjóðs, bæði sumar og vetur, án þess að hafa athugað það nokkuð, hvernig það mundi borga sig, og það hefir þá líka komið á daginn, að vetrarvinnan, alt til 9. mars a.m.k., hefir verið til sáralítils gagns, en aftur á móti afarkostnaðarsöm. Það sjá því allir, að landsstjórnin hefir rent blint í sjóinn í þessu máli og hefir í reiðileysi ráðist í þessa vetrarvinnu, svo að ekki sje meira sagt. Hæstv. ráðherra vildi taka til samanburðar ýmislegt, sem gerst hefir, er ráðist hefir verið í einhver fyrirtæki í fyrsta sinni, og nefndi hann til „Vestu“-útgerðina, sem leitt hefði til þess, að nú væri risinn hjer upp innlendur skipastóll. Þessu mun fljótsvarað, því að sú útgerð var andvana fædd þegar í upphafi, og þá var og sá munur á, að landsstjórninni mun þá varla hafa komið til hugar að reka skipaútgerð yfirleitt á kostnað landsins. Og skipastóllinn okkar er ekki kominn fyrir tilstilli landsstjórnarinnar, heldur miklu fremur einstaklinga, nú að síðustu, einkum Eimskipafjel. Íslands. Þá mintist hæstv. atvinnumálaráðherra á mótakið hjer í Reykjavík og tók fram, hversu mikið tap hefði orðið á því fyrir bæinn. En hjer er talsvert öðru máli að gegna en um kolanám landsstjórnarinnar norður á Tjörnesi. Því hjer var um það að ræða, hvort bærinn ætti að fara að ráðast í móvinnu hjer í námunda, í sínu eigin landi, og svo ræðst bæjarstjórnin í þetta, með það fyrir augum að afla bænum eldsneytis, en líka með það vísvitandi fyrir augum, að það muni ekki bera sig á fyrsta ári, og ef hæstv. landsstjórn vill halda því fram, að hún hafi vitað það, að þessi kolavinsla mundi ekki bera sig, þá veit hún meira, og hefir vitað frá byrjun, en hún hefir viljað láta uppi við þingið, og meira en komið hefir fram í ræðu hæstv. atvinnumálaráðherra. - Nei, munurinn er sá, að landsstjórnin ræðst í kolanámið og heldur því áfram, án þess að sjeð verði, að hún hafi haft nokkra hugmynd um, hvort það beri sig eða ekki. Eins og háttv. þingm. hafa nú sjeð og heyrt, þá hafa við þetta atriði ekki komið fram neinar skýringar frá hæstv. atvinnumálaráðherra, er nokkur skapaður hlutur sje á að græða. Jeg verð nú að skýra ofurlítið nánar frá kaupum námunnar.  Þá er það líka með öllu óskýrt, hvernig á því stóð, að verkinu var haldið áfram, þó að það bæri sig svona illa, því jeg tel það enga skýringu, sem er fjarstæða, að halda hefði þurft áfram vetrarvinnu til þess að komast að því, hvort „tilraunin“ mundi borga sig; að þeirri niðurstöðu hefði stjórnin átt að vera komin eftir sumarvinnuna. Þess vegna verður ekki hjá því komist, að hæstv. atvinnumálastjórn ber alla ábyrgðina á þessari vetrarvinnu og útkomu hennar. Náttúrlega kemur mjer það ekki á óvart, þó að hæstv. stjórn láti sjer þessa ábyrgð í ljettu rúmi liggja, en á henni hvílir hún þó. Sumir vilja auðvitað líta svo á þetta mál, að ekki sje það svo stórfelt, að gerandi sje veður út af, en jeg tel víst, að þeir muni fleiri, sem telja þessu ráðlagi öllu ekki bót mælandi. Að lokum klykti hæstv. atvinnumálaráðherra út með því, að það mundu vera forlög þessarar stjórnar, að henni yrði borið á brýn, að hún hefði allajafna valið óheppilega menn til að standa fyrir verkum sínum. En jeg tel það litla bót í máli, því að ef eitthvað er til í þessu, þá er það skylda hennar að reyna að afstýra þeim forlögum, nema ef hæstv. stjórn vill gera það að trúarsetningu sinni í þessum málum, að enginn megi sköpum renna. En samt er það ekki sem best við eigandi að telja þetta alt af óviðráðanlegum eða jafnvel yfirnáttúrlegum ástæðum til komið. Ef hæstv. stjórn hefir komist að þeirri niðurstöðu, að hún hafi verið óheppin í mannavali, þá vona jeg einmitt, að hún sjái nú að sjer og lofi því og efni, að velja framvegis ekki óhæfa, heldur hæfa menn, til að standa fyrir framkvæmdum landsins, og hætti algerlega að láta reka á reiðanum. Það er ýmislegt og margt fleira í þessu máli, sem full ástæða væri til að minnast nokkuð frekar á, til skýringar, og getur verið, að maður komi inn á það síðar meir, en þar sem ræða hæstv. atvinnumálaráðherra hefir ekki gefið tilefni til þess, læt jeg það ósagt að þessu sinni.

1891Atvinnumálaráðherra (S. J.) Mjer er sagt, að háttv. framsm. (G. Sv.) hafi vikið að því, að jeg muni hafa fengið 500 kr. í ferðakostnað norður. Jeg var kallaður í landssímann og heyrði því ekki, hvernig háttv. þingm. fórust orð um þetta. Jeg var búinn að skýra frá því, að jeg hefði fengið 44 kr. fyrir að ferðast frá Ysta-Felli til námunnar á Tjörnesi. Mjer þykir leitt, ef nokkrum skyldi detta í hug, að nokkuð hafi runnið til mín af fje landsins. Jeg tók við þessum 500 kr. hjá landsfjehirði og afhenti þær gjaldkera námunnar, þegar norður kom, og jeg get fullvissað háttv. þingm. um það, að síðan jeg tók við ráðherrastöðu hefir ekkert til mín runnið, utan við laun mín, nema þessar 44 kr., sem jeg hefi áður skýrt frá. Við þessa löngu ræðu hans (G. Sv.) hefi jeg ekki mikið að segja. Hún var að miklu leyti endursögn hinnar fyrri, og jeg sje ekki ástæðu til að tefja tímann með því að svara henni aftur. Jeg þóttist vera búinn að skýra frá því áðan, hvers vegna stjórnin keypti námuna, í stað þess að leigja hana áfram. Hún áleit það hyggilegt, því ekki þurfti að taka upp nema 5.000 smálestir af kolum til þess, að jafnmikið færi í leigu og kaupverðið var. Nú er þegar búið að taka upp 2/5 af þessu, og jeg vona, að hitt verði tekið upp, þrátt fyrir allar illspár háttv. fjárhagsnefndar.

Pjetur Jónsson Hæstv. atvinnumálaráðherra skírskotaði til mín, sem kunnugs manns, að gefa einhverjar upplýsingar í þessu máli. Það er nú gagnslitið að vitna til mín um það, sem námuna snertir, því þó að jeg eigi heima þarna nálægt og sje kunnugur staðháttum, þá er jeg ekkert sjerstaklega kunnugur námunni eða rekstri hennar. Að vísu hefi jeg komið þangað einu sinni síðan verkið byrjaði. Jeg var ekki nyrðra þegar byrjað var á námugreftinum og kom ekki heim fyr en undir það að hríðir skullu á í haust. En jeg var tíður gestur á kontór sýslumannsins á Húsavík og varð var við það, sem þar fór fram þessu máli viðvíkjandi. Það er hætt við því, að þó að jeg fari að gefa skýringar um málið, eins og það horfir við mjer, þá yrðu þær of ófullkomnar til þess að byggja á þeim dóm. Skýrsla háttv. fjárhagsnefndar er skýr og góð, það sem hún nær, en hún nær alt of skamt til þess að byggja á henni þann dóm, sem háttv. framsm. (G. Sv.) hefir nú upp kveðið. Og allra síst nær hún nógu langt til þess að byggja á henni jafnþung orð og hann viðhafði um ráðleysi og fyrirhyggjuleysi stjórnarinnar. Þau orð voru svo þung, að miklu meiri gögn yrði að hafa í höndum til þess, að hægt væri að telja þau rjettmæt. Einnig verð jeg að telja það óviðeigandi og óheppilegt, að ýmsir menn þar nyrðra hafa verið dregnir inn í umræðurnar, alveg að ósekju. Skýrslan gaf ekkert tilefni til þess, en umræðurnar hafa nú hneigst þannig, að ýmsra manna hefir verið getið á þann veg, að blöðin - eins og þau þegar hafa sýnt sig í - nota það óþyrmilega og gera sjer það að mat. Jeg er, eins og jeg hefi drepið á, dável kunnugur afskiftum sýslumannsins í Þingeyjarsýslu af þessum málum. Jeg var svo oft staddur á kontór hans þegar hann var við þau að fást. Það má nú náttúrlega segja, að mjer sje málið of skylt, þar sem bróðir minn á í hlut. En jeg get fullvissað menn um það, að hann lagði sig mjög í líma fyrir þetta mál og lagði mikið á sig, - miklu meira en hægt var að heimta af manni, sem hefir jafnmiklum embættisstörfum að gegna. Reikningar hans hygg jeg að hafi altaf verið í lagi, það sem þeir gátu náð, og það getur ekki verið rjett, að nokkurn tíma hafi staðið á skýrslu, sem hann átti að gefa, hafi hann getað gefið skýrsluna í tækan tíma. Hæstv. atvinnumálaráðherra hefir nú líka borið blak af honum. Það var einmitt sumarið 1916, sem byrjað var ögn á kolagrefti á Tjörnesi í stærri stil. Áður höfðu Tjörnesingar einir tekið kol úr námunni til heimanotkunar. Þetta sumar fengu tveir menn leyfi til að taka þar upp kol og selja, bæði til Húsavíkur og jafnvel annara nágrannastaða. Þetta hefir orðið til þess, að þessari námu var sint meira en öðrum, enda lágu til þess fleiri ástæður. Stálfjallsnáman er í höndum sjerstaks fjelags, Dufansdalsnáman líka. Hvoruga þessa námu átti því landssjóður kost á að starfrækja, en hjer var opin leið að námurjettindunum. Það er því skiljanlegt, að stjórnin sneri sjer að þessari námu. Dómarnir um gæði kolanna hjer eru, eins og jeg þekki frá Húsavík, einkum fyrst í stað, sinn á hvað. Kolin, sem tekin voru upp 1916, fengu líka mjög misjafna dóma, voru misjafnlega valin og vinsuð og reyndust því misjafnlega. Og jeg vissi til þess, að það, sem brent var á Húsavík af landssjóðskolum, reyndist öllu jafnara en það, sem áður hafði komið þangað af kolum frá Tjörnesi. Það kom að vísu einnig fyrir, að sumt af landssjóðskolunum var ekki vel vinsað, en sumt var aftur á móti svo vel vinsað, að ekki varð verulega að því fundið. Þegar kolin eru illa vinsuð, þá eru þau stundum svo, að ekki borgar sig að flytja þau, en sjeu þau vel vinsuð, þá reynast þau, alveg eins og efnarannsóknirnar hafa bent til, á móts við venjuleg ofnkol. Jeg hefi brent þeim í einum ofni, og mjer hafa reynst þau svo, að altaf er hægt að fá af þeim sæmilegan hita, þó allhörð veðrátta sje, ef ofninn er hentugur fyrir þau. Það var að vísu fullhart í mestu frosthörkunum í vetur, að hægt væri að hafa nægan hita af þeim eintómum, sjerstaklega ef ekki var hitað upp á hverjum degi. Það hefir nú verið sýnt með efnarannsókn, að notagildi kolanna geti verið alt að helmingi á við góð, ensk kol. Sama hefir reynslan sýnt á Húsavík í góðum eldstæðum, ef kolin eru vinsuð með sæmilegri vandvirkni, einkum ef kolunum er brent með útlendum kolum. Dómar manna um kolin eru misjafnir, en eldstórnar eru líka misjafnar, sem þeim er brent í. Þau þurfa fullum helmingi meira rúm en ensk kol, til þess að geta brunnið vel, og er þess ekki að vænta, að kolin reynist vel, nema eldstóin sje við þeirra hæfi. Það er að vísu satt, að kolin hafa ekki öll verið jafnvel vinsuð. Um tíma var verið að reyna neðra lag, en áður hafði verið tekið fjórða lagið, og reyndist það mjög blendið. Sömuleiðis var sumt af kolunum vinsað inni í göngunum, og er ilt við það að fást, þegar vinna verður við ljós. Jeg vissi til þess, að nokkrir bátsfarmar komu til Húsavíkur, sem illa voru vinsaðir. Annað er það, að kolin ljettast afarmikið eftir að þau koma úr námunni og eru lengi að ljettast, ef þau liggja undir beru lofti. Verða þau þá að mylsnu og með tímanum því sem næst ónýt. Jeg get því hugsað mjer að þau sjeu tæplega hæf til að flytjast langar leiðir eða til að liggja úti. Og jeg er viss um það, að einmitt af þessu stafar það, að reynslan hefir yfirleitt orðið lakari hjer í Reykjavík en t. d. á Húsavík. Það er óneitanlega áhyggjuefni, að hallinn skyldi verða svona mikill á þessari tilraun. En jeg vil leggja áherslu á það, að þetta fyrirtæki er ekki einungis bjargráðafyrirtæki, heldur líka tilraun til að komast að raun um það, hvort kolanám geti lánast hjer á landi. Tekjuhallinn er mikill. En jeg bjóst líka altaf við því, að svo mundi fara, þótt jeg ætti tæplega von á svona miklu. En þegar jeg sá námuna, kom jeg auga á nokkuð, til þess að hugga mig við í þessu kolamáli. það er það, að með þessu er fengin ábyggilegri reynsla um kolanám hjer á landi heldur en nokkurt annað slíkt fyrirtæki veitir, ekki einungis fyrir þessa námu, heldur er hjer líka fengin reynsla, sem getur komið að notum við aðra námu. Og það fæst ekki fyrirlitið að rannsaka, eins og nú hefir verið gert á Tjörnesi, bæði með því að bora og ryðja í burtu jarðlögum. Það er t. d. ekki lítið, sem hefir farið í að rannsaka hve djúpt kolin liggja. Dálítið var reynt við 4. lagið, en kolin, sem úr því voru tekin, reyndust ekki vel. Nú er samt ekki búið að ganga frá þeirri rannsókn eins vel og þyrfti. Það veit enginn enn, hve neðarlega kol kunna að finnast. Og líkur þóttu til, að kolin væri því betri, sem þau lægju neðar. Jeg held þess vegna, að menn verði að skrifa nokkuð af þessum halla á reikning kolarannsóknanna. Nokkuð af hallanum ætti að heimfæra undir afslátt á kolum. Sýnt hefir verið fram á það, að landssjóðskol voru seld ódýrara en önnur kol, sem líka voru unnin þarna og seld. Því ekki er það nema hugarburður, að kolin sjeu nokkuð betri, til jafnaðar, í Hringversnámunni. Mætti frekar ætla, að þau væru betri í Tungunámunni, því kolalögin liggja þar neðar í bakkanum. Á Húsavík hefir orðið töluverð þræta um það, úr hvorri námunni kolin eru betri. Sumir álíta, að vinsunin hafi verið öllu betri í Hringversnámunni. Má vel vera, að það hafi við nokkur rök að styðjast, því þar hefir minna verið vinsað í göngunum og því líklega vinsunin fult svo góð. Svo verða menn að muna hvernig veturinn var. Hann byrjaði með hríðum og frosti í október og stóð svo með stórhríðum af og til og grimdarfrosti fram á þorra, og allan veturinn, fram undir sumarmál, voru hríðar og snjóar. Vinnan verður að sjálfsögðu minni og ódrýgri þegar svona viðrar. Suma daga var ekki hægt að vinna, en samt varð að borga fólkinu kaup eða kostnað. Afar örðugt var að fá fólk í haust og dýrt, því allir voru þá uppteknir við sláturvinnu, þrátt fyrir tíðarfarið. Menn urðu að krafla í snjónum við haustverkin, sem votu ógerð þegar hríðarnar skullu á, og við að bjarga heyjum, sem úti urðu þegar snjóarnir skullu á. Á svona ósköpum átti enginn von, og drógu aðgerðir í húsum þangað til komið var í þessar klípur, og þarf ekki að undra, þó að slíkt hið sama yrði hjer í námunni. Í sumar var líka örðugt að fá menn í vinnu, og varð að ráða nokkuð af mönnum hjer að sunnan. Þess vegna var eðlilegt, að dregið væri til hausts að fullgera húsnæði o. fl., sem venjulega er hægt að koma í verk að haustlagi. Óhætt mun því að skrifa nokkuð af hallanum á reikning tíðarfarsins. Eitt atriði var það sjerstaklega, sem kom mjer til að biðja um orðið. Það var um ábyrgðina í þessu máli. Jeg lít ekki svo á, að þingið sje með öllu ábyrgðarlaust um það, sem gert hefir verið, og hvernig gengið hefir. Frá mínu sjónarmiði hvílir ábyrgðin sameiginlega á stjórn og þingi. Þær hvatir um öflun innlends eldsneytis, sem komu til stjórnarinnar frá aukaþinginu 1916-17, voru mjög ríkar. Stjórnin, sem þá var að taka við völdum, var litið undir það búin að taka til framkvæmdanna þá þegar. Hæstv. atvinnumálaráðh. er búinn að skýra frá því, með hverjum aðdraganda og hvers vegna byrjað var á kolanáminu í þessari námu. Þegar svo þingið kom saman 1917, þá rak það svo eftir með kolavinsluna, að þótt stjórnin hefði hikað við að leggja út í að vinna námuna áður, þá var nú sjálfsagt að halda áfram. Þingsályktunin, sem samþ. var í fyrra, var beint eftirrekstur um kolanám. Aðrir ræðumenn hafa vitnað í ýmsa liði þessarar till., en jeg ætla að leyfa mjer, með leyfi hæstv. forseta, að lesa upp 3. liðinn: „Jafnframt ályktar Alþingi að heimila stjórninni fje úr landssjóði til nauðsynlegra framkvæmda í þessu máli, svo sem til verkfærakaupa, til torfbæja yfir verkamenn, til kaupa eða leigu á námum o. fl. þ. h.“ Þessi till. varð auðvitað til að herða á stjórninni með rekstur Tjörnesnámunnar. Hjá því varð ekki komist, að kostnaðurinn yrði gríðarlega mikill, eins og öll vinna er dýr, og óhentugt að taka fyrir nokkurt fyrirtæki á þessum tímum. þingið hefir sama sem skipað stjórninni að gera þetta, þó allan undirbúning hafi vantað. Mjer dettur ekki í hug að bera það af mjer, að jeg hafi einnig átt þátt í þessu. Jeg er undir það búinn að taka á mig minn hlut af ábyrgðinni. Þá kem jeg að yfirstjórn námunnar. Nefndin finnur að því, að ekki var fenginn verkfræðingur til að hafa yfirumsjón með verkinu, og er nú talið, að komið sje í gott horf, síðan vegamálastjórinn tók að sjer yfirstjórnina í vetur og vor. En hvernig átti stjórnin að setja hann yfir námugröftinn í fyrrasumar, þegar hann hafði yfirdrifið að gera annarsstaðar og gat ekki losað sig frá þeim störfum, sem hann hafði að gegna? Það var því ekki hægt að grípa til hans fyr en gert var.Menn munu segja, að þá hefði mátt fá einhvern annan. En það getur orkað tvímælis, hvort sá maður hefði staðið nokkuð betur í stöðu sinni en verkstjórinn, sem orðið hefir svo mjög að umtali, og það um of, að mjer virðist. Þá er að nefna þær byggingar, sem þarna hafa verið reistar. Hjá því varð ekki komist, ef vinna átti í námunni að vetrarlagi, að byggja eitthvert íbúðarhús handa verkafólkinu. En enginn undirbúningur varð hafður undir þetta, því tíminn var svo naumur eftir að ákveðið var að halda vinnunni áfram yfir veturinn. Varð því að fá efni hvar sem kostur var á og kaupa dýran flutning á því að námunni. Byggingarnar hafa því valdið ótrúlegum kostnaði. Þá varð líka að setja upp bryggjur, til þess að hægt væri að skipa út kolunum. Jeg veit ekki betur en að þær sjeu reiknaðar með í byggingarkostnaðinum. Og þær urðu dýrar, það var mjer kunnugt um. Bryggjurnar eru að vísu ekki stórar; einungis lausabryggjur, sem færa má upp og ofan eftir sjávarföllum. - Svo eru ýmisleg áhöld, sem þurfti til vinnunnar. Það var ekki hægt um hönd að útvega þau í fyrrasumar. Varð því að smala saman vinnuáhöldum af skornum skamti, og stundum mun hafa verið bagi að óheppilegum og litlum áhöldum. - Þá er sprengiefnið. Eins og verkinu var hagað, var bygt mikið á því að hafa gott sprengiefni og nóg, til þess að mannsaflið kæmi sjer fyllilega við og gæti unnið gott verk. En það hefir vantað mikið á, að hægt væri að hafa nóg til af því. Ýmist var beint skortur á sprengiefni, eða til var einkum ljeleg tegund, sem tafði fyrir, svo segja varð upp mörgum af mönnum um veturnætur. En af hverju hefir þetta gengið svona? Það segir sig sjálft. Aðflutningsteppan og skipaferðirnar til Norðurlandsins hafa hjálpast að til að gera ókleift að útvega í tæka tíð það, sem þurft hefir á að halda. Vegamálastjórinn hefir sjeð um útvegun á áhöldum og sprengiefnum, og hann hefir efalaust sínar afsakanir fyrir því, að það hefir ekki gengið greiðar og hvorttveggja vantað, til stórbaga og vinnutjóns. Nú heyri jeg sagt, að vinna megi námur án sprengiefna, og þessi sænski verkfræðingur mun hugsa sjer að gera það, að vinna meir með hökum. En þau verkfæri voru ekki til, og vinnan var bygð á því, að unnið væri með sprengiefnum. Líka þarf sjerstaka vjel til að kveikja í skotunum, og það var svo ófullkomin vjel, sem fjekst til þess, líka vegna þess, að ekki var neinn undirbúningur fyrir fram. Þá ætla jeg að minnast á ljóstækin og ljósmetið. Kostnaðurinn hefir orðið mikill við þetta, sem við er að búast, þar sem notað hefir verið mestmegnis kertaljós, sterinkerti og tólgarkerti, hvorttveggja í geysiverði, með litlu ljósmagni. Reynt var um tíma að nota lýsisljós, og var það miklu ódýrara, en eyðilagði loftið í námugöngunum, og mun hafa orðið að hætta við það þess vegna. Og það, sem bættist hjer ofan á, var það, að engin birta fjekst af þessum ljósum til þess að vinsa kol. Nú er margsagt, að byrjað hafi verið á verkinu áður en útbúnaðurinn var fenginn. En þá kemur hitt til greina, að þingið rak á eftir. Það er einmitt þetta, að hjer var rekið á eftir öllu með afli, en framkvæmdirnar strönduðu á ótal agnúum og undirbúningsskorti. Jeg skal fúslega játa, að ýmsar gerðir stjórnarinnar í þessu máli eru aðfinsluverðar. En hitt er engu síður vítavert, hvernig Alþingi hefir sigað stjórninni og rekið á eftir. Það hefir verið siður Alþingis að undanförnu að siga stjórninni áfram til eins og annars, gersamlega undirbúningslaust. Get jeg nefnt þar til dæmis landsverslunina, sem rekin var af stað án alls undirbúnings. Enn fremur get jeg nefnt dýrtíðarhjálparmálið í fyrra. Stjórninni var fengið það í hendur með mjög ófullkomnum undirbúningi; t. d. var kolaúthlutunin, sem kostaði landið um hálfa miljón, bygð á ramvitlausri skýrslu, er stjórninni var fengin í hendur. Nefna mætti og - í lægri nótum auðvitað - fánamálið.  (B. J.: Konung skal til frægðar hafa, en ekki langlífis)  . Þá skal jeg víkja að sjálfri þingsál. Jeg get ekki fallist á hana, þar sem farið er fram á, að hætt verði við kolavinsluna nú þegar. Jeg álít, að það felist ekki í skýrslu nefndarinnar, að hætt verði nú þegar, heldur skuli kolavinslunni haldið áfram fyrst um sinn, uns lokið hefir verið rannsóknum og tilraunum, sem nú standa yfir, svo að sjá megi með óyggjandi rökum, hvort námureksturinn svarar kostnaði. En jeg er nefndinni sammála um það, að eigi beri að reka kolavinsluna lengi með tekjuhalla. Og jeg finn ekki betur en stjórnin sje komin að sömu niðurstöðu. Hún hefir nú fengið erlendan sjerfræðing til þess að rannsaka námuna og standa fyrir verkinu í sumar, í því skyni að gera fullkomna tilraun með námu þessa. Og ef árangurinn verður ekki með versta móti, er þess að gæta, að vjer höfum svo brýna þörf á kolunum. Jeg er þess vegna þeirrar skoðunar, að ekki sje rjett að samþykkja þingsál.till. Því hefi jeg hugsað mjer, í samræmi við það, sem nú hefi jeg sagt, að leyfa mjer að bera upp og lesa, með leyfi hæstv. forseta, svo hljóðandi rökstudda dagskrá: Landsstjórnin hefir nýlega komið á nýju skipulagi um stjórn Tungunámunnar, sett útlendan sjerfræðing til ýtarlegri rannsókna á henni og til að stjórna nýjum vinnuaðferðum við kolanámið. Má því búast við, að sæmileg reynsla fáist á þessu sumri um það, hversu námurekstur á þessum stað getur borið sig. Í því trausti, að landsstjórnin, að fengnum þessum upplýsingum, haldi eigi námurekstrinum áfram með verulegum halla fyrir landssjóðinn, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá. Jeg hygg, að nefndinni muni vera sama um þessa rökstuddu dagskrá.  (G. Sv.: Við komum að því síðar)  .