Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég hef áður lýst viðhorfi mínu til þessa frv. Ég er andvígur því í heild og fer ekki að rekja það nánar. En svo er einn þáttur líka í þessu frv., sem blæðir mér í augum. Það er 5. gr. frv., þar sem kveðið er svo á, að ríkissjóður og Seðlabanki íslands greiði í sameiningu kostnað af starfsemi Hagrannsóknastofnunarinnar. Skuli þeir gera með sér samning um fjármál stofnunarinnar. Það, sem ég hnýt um, er aðild Seðlabankans. Það virðist vera mjög í tísku núna við gerð löggjafar að koma Seðlabankanum fyrir hvarvetna þar sem hugsanlegt er. Þegar maður lítur á málið frá sjónarmiði Framkvæmdastofnunarinnar, má minna á þá smásögu, sem gerðist í sambandi við byggingu Seðlabankahallarinnar, að Framkvæmdastofnunin eða stjórn Framkvæmdastofnunarinnar taldi sig hafa vald til þess samkv. l. að stöðva byggingu Seðlahankahallarinnar. Svo reyndist þó ekki vera. Ég tel það í raun og veru nokkra hótfyndni gagnvart Framkvæmdastofnun ríkisins, þegar hún er nú stýfð á þessa lund að einum þriðjungi, að fela Seðlabankanum að nokkru leyti að taka við Þjóðhagsstofnuninni. En hvað um það, spurningin er: Að hve miklu leyti á Seðlabanki Íslands að vera með fingurinn í þessum hlutum? Er ekki tilgangurinn sá að gera þessa stofnun óháða, þó að ég telji, að hún sé það í raun og veru, Þjóðhagsstofnunin? En hví í ósköpunum er Seðlabanka Íslands blandað í þetta? Ég fæ ekki skilið það. Ef ríkissjóði er fjárvant og getur ekki kostað þetta af eigin rammleik, væri þá ekki ráð fyrir ríkissjóð að reyna að seilast til meira fjármagns í Seðlabankanum og borga þetta svo beint sjálfur? Ég er alveg andvígur þeirri Seðlabankadýrkun, sem blossar hér upp í allri löggjöf, ekki síst þar sem tilgangur ríkisstj. var í upphafi að reyna að hafa hemil á Seðlabankanum að einhverju leyti. Ekki meira um það. Ég vil í þessu sambandi leyfa mér að koma með svofellda brtt., að 5. gr. orðist svo: „Ríkissjóður greiðir kostnað af starfsemi Þjóðhagsstofnunarinnar.“



Herra forseti. Ég verð að leggjast á móti þessari brtt. Með þessu ákvæði er Seðlabankanum ekki á nokkurn hátt veitt neitt vald yfir Þjóðhagsstofnuninni. En ástæðan til þess, að þetta ákvæði er þarna, er sú, að gert er ráð fyrir því, að Þjóðhagsstofnunin vinni ýmis störf fyrir Seðlabankann, svo sem verið hefur, og þykir sanngjarnt, að Seðlabankinn greiði fyrir þau störf og taki þátt í kostnaði stofnunarinnar. Það má sjálfsagt segja, að þessu mætti koma fyrir með öðrum hætti og gera Seðlabankanum sérstaklega reikning fyrir þessum störfum, en þessi háttur hefur verið hafður á. Þessi háttur var hafður á í sambandi við Framkvæmdastofnunina, og þetta ákvæði er í lögum um hana, að Seðlabankinn tekur þátt í kostnaði við Framkvæmdastofnunina. Sú ákvörðun var auðvitað fyrst og fremst byggð þá líka á því, að hagrannsóknadeildin ynni ýmis grundvallar- og rannsóknarstörf fyrir Seðlabankann. Ég held, að mér sé óhætt að segja, að alveg hliðstæð ákvæði hafi verið, - ég skal ekki fullyrða, hvort það var í lögum eða samningi, - varðandi Efnahagsstofnunina, að Seðlabankinn tók þannig þátt í kostnaði við hana. Á þessu sjónarmiði og þessu sjónarmiði eingöngu er þetta ákvæði byggt, en ekki á hinu, að með þessu sé ætlunin að gera þessa stofnun á neinn hátt háða Seðlabankanum.



Herra forseti. Um það eru menn vafalaust sammála, að það mál, sem við erum hér að hefja umr. um, sé allþýðingarmikið mál. sumir mundu jafnvel segja, að það væri örlagaríkt mál. En um þetta mál hafa staðið umr. árum saman meðal þjóðarinnar. Nefndir hafa starfað að því, þrívegis og þær hlustað á aths. manna um skipun þessara mála, menntamálanna, og tekið fjöldamargar af þeim aths. til greina. Á. s.l. hausti, þegar málið var enn lagt fyrir Alþ., ákvað menntmn. að hafa reglubundna, fasta fundi vikulega um málið, og þegar sýnt var, að það mundi tæpast duga þar sem skoðanir voru enn mjög skiptar um málið, var ákveðið að hafa tvo fasta fundi í viku hverri um málið, og hefur svo verið gert. Samt sem áður er orðið alláliðið þings, þegar málið kemur nú til 2. umr. Það voru um 20 fundir, sem fóru í það í menntmn. að ræða þetta frv. Hafði áður verið leitað umsagna um málið og þær borist úr ýmsum áttum frá fjöldamörgum aðilum. N. kvaddi svo á sinn fund nokkra menn, sem voru forsvarsmenn fyrir stofnunum og samtökum, sem málið varðaði mjög. T.d. kvaddi n. á sinn fund framkvæmdastjóra Sambands ísl. sveitarfélaga, Magnús E. Guðjónsson, ræddi við hann um þá hlið málsins, sem einkum snýr að sveitarfélögunum. Hann hafði ekki mjög miklar aths. að gera við þetta mál, eins og það væri nú fært í búning, með því að margar af ábendingum Sambands ísl. sveitarfélaga höfðu við meðferð málsins verið teknar til greina. Einnig kvaddi n, á sinn fund Indriða Þorláksson deildarstjóra í menntmrn. og ræddi sérstaklega við hann um kostnaðarhliðina, sem verða mundi við framkvæmd grunnskólafrv., eins og það lá fyrir nú í upphafi þings. Hann hafði einmitt unnið að því í menntmrn. við meðferð málsins að semja kostnaðaráætlun miðað við þáv. verðlag á síðasta ári og eftir því sem hægt væri að komast að niðurstöðu um kostnaðarhliðina, og verður gerð grein fyrir þeirri niðurstöðu hér síðar. Loks ræddi svo n. alveg sérstaklega og ítarlega kennslufræðilega hlið málsins við prófessor Andra Ísaksson, og fóru þær viðræður fram við hann á tveimur fundum n., en hann hafði verið einn af aðalhöfundum frv., bæði meðan fyrri n. stafaði að gerð þess og einnig við síðari endurskoðun þess. Á fyrstu fundum n. kom það fram hjá einum menntmn: manni, Ellert B. Schram, að hann vildi, að sveitarfélögin og samtök þeirra önnuðust um fræðslumálin á skólaskyldustigi að öðru leyti en því, sem varðaði ákvörðun námsefnis og námseftirlits. Af þessu leiddi, að sveitarfélögin áttu að standa undir stofnkostnaði og rekstri skólanna á grunnskólastiginu, en ríkissjóður að greiða kennaralaun og ríkissjóður auðvitað að útvega sveitarfélögunum eða samtökum þeirra fjármagn til þess að standa undir skólakerfinu öllu saman. Þessi skoðun hv. þm. Ellerts B. Schram fékk ekki byr í n. Menn voru í fyrsta lagi sammála um það, að slík umturnun á frv. mundi leiða til þess, að það gæti ekki fengið afgreiðslu á þessu þingi, en nm. höfðu fljótlega komið sér saman nm það, að þeir mundu vilja fyrir sitt leyti, meiri hl. n., stuðla að því, að málið fengi nú afgreiðslu á þessu þingi. En einnig komu fram mjög sterk rök gegn því, að það væri heppilegt að fela sveitarfélögunum þetta mikilsverða hlutverk, sem þau yrðu að sækja allt fjármagn til ríkisins til að standa undir. M.a. með þeim rökum var þetta talið óheppilegt, að það er alltaf óviturlegt að láta einn aðila annast framkvæmd hluta, en annan bera kostnaðinn. Af því leiðir oft og tíðum of mikið ábyrgðarleysi. Enn fremur var og á það bent, að ef sveitarfélögin, misjafnlega fjársterk, misjafnlega kannske áhugasöm líka um fræðslu- og menntamál. ættu að sjá um framkvæmdina að meginþætti, þá mætti búast við því, að það stefndi í öfuga átt við megintilgang frv., sem er sá að skapa sem jafnasta aðstöðu ungs fólks til náms og mennta, að þegar hin ýmsu sveitarfélög ættu að fara með þessi mál, þá kynni að verða mjög misjöfn framkvæmdin og sum sveitarfélög kynnu kannske að dragast mjög aftur úr í framkvæmdinni miðað við það, sem annars staðar tækist. N. fór sem sé á 20 fundum eða rúmlega það margsinnis í gegnum frv. og gerði fjölda brtt. við það. Þær eru eitthvað yfir 40, sem n, hefur skilað frá sér, sem voru þess eðlis, að svo virtist sem meirihlutavilji væri fyrir þeim. En sýnt var, að aðrir nm. mundu vilja flytja þó nokkuð margar brtt. að auki, sem ekki höfðu fengið veru. legan hljómgrunn í n. Niðurstaðan varð svo sú í hv. menntmn., að menn komu sér saman um að skila einu og sameiginlegu nál., en að allir nm. áskildu sér rétt til þess bæði að flytja brtt. og fylgja öðrum brtt., sem fram kynnu að koma. Ég tel rétt að lesa hér fyrirvarann, eins og hann er orðaður í okkar nál. Þar segir: „ N. leggur til, að frv. verði samþ., en brtt. eru fluttar á sérstöku þskj. Þó hafa nm. fyrirvara um einstakar till. á þskj. og áskilja sér enn fremur rétt til að flytja brtt. eða fylgja öðrum, sem fram kunna að koma.“ Þannig skildist n. við þetta mál og lagði það fyrir hv. d. fyrir alllöngu. Ég hygg, að það sé komið hátt í þrjár vikur, síðan n. lauk störfum, og málið hefur ekki getað komið til umr. fyrr en nú sökum annríkis þingsins, þar sem mörg stórmál eru í deiglu samtímis. Ég skal vera eins stuttorður og ég get um málið almennt, en óneitanlega tekur það nokkurn tíma að gera grein fyrir brtt. n., sem ég mæli fyrir, og skal ég þó reyna einnig að verða eins stuttorður og mögulegt er um þær. En um frv. almennt vil ég segja þetta til þess að glöggva menn á málinu: Frv. um skólakerfi og um grunnskóla voru lögð fram á Alþ. í jan. 1971 fyrst. Þau frv. voru samin af n., sem þáv. menntmrh., Gylfi Þ. Gíslason, hafði skipað á árinu 1969. Verkefni n. var að endurskoða gildandi skólalöggjöf, þ.e.a.s. lög um skólakerfi og fræðsluskyldu, lög um fræðslu barna og lög um gagnfræðaskóla, en allir þessir lagabálkar eru frá árinu 1946. Þá fór fram gagngerð endurskoðun á allri skólalöggjöfinni og var sett löggjöf um samfellt skólakerfið. Á þinginu 1971 komust frv. þó aðeins til 1. umr. í Nd. Í júnímánuði 1972 skipaði núv. menntmrh., Magnús T. ólafsson, aftur n. til þess að endurskoða frv. Hún vann mikið starf og hélt fjölda funda víðs vegar um land, sem mun vera mjög sjaldgæft, fundi með skólamönnum og áhugamönnum um fræðslumál. N. skilaði svo að starfi loknu frá sér frv. í verulega breyttri mynd frá því, sem þau höfðu verið lögð fram á Alþ. í upphafi. Þetta gerðist í febrúarmánuði 1973. Þá fóru frv. til menntmn. Nd., en nál. kom ekki, og stóð málið þannig í sömu sporum eiginlega og árið áður. Í þriðja sinn voru svo frv. lögð fram í upphafi þessa þings, og hefur menntmn. haldið, eins og ég áðan sagði, um þau 20 fundi. Nú hefur sem sé menntmn. lokið störfum og gert grein fyrir sínu starfi. Ég vil vænta þess, að hv. þm. hafi kynnt sér niðurstöður n., - til þess hefur nú gefist tóm um þriggja vikna skeið, - og brtt. þær, sem fram eru komnar. Ég hygg, að það geti nokkuð verið hendingu háð, hvaða mynd frv. fær í meðferð þingsins, ef hv. þm. setja sig ekki vel inn í málið og fylgjast með umr., því að brtt. eru nú orðnar yfir 80, og má búast við jafnvel fleiri brtt. Hins vegar er málið sjálft, setning nýrrar skólalöggjafar, svo þýðingarmikið mál, að það er sannarlega skylda þm. að vanda afgreiðslu á slíkri löggjöf svo sem hest má verða. Það hafa verið óneitanlega mjög skiptar skoðanir í n. um einstök atriði frv. og þá alveg sérstaklega um frv. um grunnskóla. Þó varð niðurstaða n. að fallast á megingrundvöll frv. og mæla með samþykkt þeirra, en - eins og ég hef margtekið fram - með margvíslegum breytingum. Breytingar, sem almennan hljómgrunn virtust hafa fengið í n., eru 43, og till. um þær eru fluttar á sérstöku þskj. Nm. standa þó ekki allir fortakslaust að þessum till. og áskilja sér rétt til þess að flytja brtt. En hvað sem því líður, þá vill menntmn. d. gera sitt til þess, að frv. verði lögfest á þessu þingi. Að vísu má segja, að það sé enginn stórkostlegur háski á ferðum, þótt enn um sinn væri skólakerfið byggt á gildandi löggjöf. Hún var hin merkilegasta löggjöf á margan hátt á sinni tíð og mörg atriði hennar eru tæpast enn þá komin í framkvæmd. En það er mjög slæmt að velkjast árum saman í vafa og óvissu um það, hvort eigi að byggja skólastarfið í næstu framtíð á núv. löggjöf eða nýrri löggjöf. Þess vegna er að minni hyggju nauðsynlegt, að frv., sem við erum hér að ræða, fái fulla afgreiðslu og lögfestingu á þessu þingi. Reynslan verður svo vafalaust að sverfa af þessari löggjöf ýmiss konar ágalla og agnúa, því að enginn skyldi ætla, að þessi lagasmíð verði fullkomin fremur en önnur mannanna verk, þó að nú hafi verið unnið að undirbúningi löggjafarinnar um 5 ára skeið a.m.k. og margir ágætustu skólamenn hafi um hana fjallað. Allra fyrsti vísir eða fyrirmæli um almenna fræðslu hér á landi er konungsbréf frá 1790, sem fjallaði um lestur barna og fræðslu þeirra. En fyrsta fræðslulöggjöf okkar hér á landi er ekki sett fyrr en um 1880. Það eru lög um uppfræðing barna í skrift og reikningi. Það eru því ekki nema 94 ár eða svo síðan við fengum okkar fyrstu skólalöggjöf. Hún gilti allt fram til 1907, þegar hin merka fræðslulöggjöf, sem dr. Guðmundur Finnbogason átti mestan hlut í að móta, var sett, og skólaskyldan var þá ákveðin 10–14 ára aldur. Hún gilti án verulegra breyt. fram til ársins 1926, og síðan var löggjöfin endurskoðuð á 10 ára fresti, 1936 og 1946, og þá var komin löggjöfin, sem ég áðan nefndi, um skólakerfi og fræðsluskyldu, um fræðslu barna og um gagnfræðanám, en það er löggjöfin, sem hin væntanlega skólalöggjöf, sem við erum hér að ræða, á að leysa af hólmi. Það furðar vafalaust marga á því, hvern óratíma það hefur tekið að koma þessari nýju löggjöf í gegnum þingið. En þó verð ég að segja, að ég undrast það ekki svo mjög. Í skóla- og uppeldismálum eru mörg álitamálin. Í slíkum málum eru tæpast nokkrir tveir menn sammála. Og svo vil ég taka undir það, sem einhvers staðar stendur í grg. með grunnskólafrv., að vafasamt er, að nokkur löggjöf leggi þýðingarmeiri grundvöll fyrir þjóðarheild og einstaklinga en sú löggjöf, sem ákveður hina almennu grundvallarmenntun landsmanna. En ekki fleiri orð um það. En hvaða nýmæli eru það þá helst, sem eru í þessu frv., frv. um grunnskóla? Ég skal ekki tína til þau fjölmörgu nýmæli, sem í þessu frv. felast miðað við gildandi löggjöf, enda margt af því kunnugt af langvarandi umr. um málið, en nokkur atriði skulu þó rifjuð upp, og ég vænti, að það séu þau helstu. Það er þá fyrst, að í þessu frv. felst 9 ára skólaskylda, frá 7–16 ára aldurs, í stað 8 ára skólaskyldu, sem nú gildir, á aldurstímabilinu 7–15 ára. Þá verður árlegi skólatíminn samkv. frv., eins og það er nú samkv. till. n., 7–9 mánuðir. Í frv. var fortakslaust gert ráð fyrir 9 mánaða skóla árlega. Nokkur hluti af valdi menntmrn. flyst nú út í fræðsluumdæmin, en fræðsluumdæmin verða 8, hvert undir stjórn fræðslustjóra og fræðsluráða, sem kosin eru í hverjum landshluta. Þá er gert ráð fyrir því, að ríki og sveitarfélög komi í sameiningu upp ráðgjafar- og sálfræðiþjónustu fyrir grunnskólann. Skólabókasöfn verða við alla grunnskóla, og notkun þeirra á að verða fastur þáttur í skólastarfi og námi. Það skal stefnt að því, að námið allt geti farið fram í húsakynnum skólanna. Ríkið á að koma á fót og starfrækja sérstaka skóla eða stofnanir fyrir þau börn, sem af ýmsum ástæðum geta ekki stundað nám í almennum grunnskóla. Skólarannsóknum er ætlað rúm í skólakerfinu. Vikulegur hámarksvinnutími unglinga er samkv. till. n. 40 stundir á viku, en í frv. var hann nokkru lengri. Ákvæði eru um aukinn orlofsrétt kennara þeim til endurmenntunar. Skólabrytar verða ríkisstarfsmenn. Það skal fúslega játað, að sumar af breyt., sem menntmn. leggur fram við frv. um grunnskóla, eru ekki veigamiklar, en aðrar skipta líka verulegu máli, og hef ég nú þegar gert grein fyrir efni þeirra helstu. Þó skal ég árétta, að t.d. rýmkar n., eins og ég vék að áðan, heimildirnar til þess að stytta hinn árlega starfstíma. Hún rýmkar líka heimildir til að meta að nokkru starf í þjónustu atvinnuveganna sem nám. N. telur ekki verjandi að ætla unglingum á gelgjuskeiði lengri starfstíma á viku hverri við nám, þ.e.a.s. andlegt starf, heldur en fullorðnu fólki er nú ætlaður sem vinnutími, og setur því 40 stundir á viku sem algert hámark. Kaflinn um skólabókasöfn er gerður mun fyllri en hann var í frv. og miðast við það, að skólasöfnin geti gegnt því hlutverki að vera eitt af meginhjálpartækjum í skólastarfinu. Mjög hefur það verið gagnrýnt, að yfirbyggingin yfir sjálfu skólakerfinu væri of íburðarmikil samkv. frv. En þar er þó margt til bóta, eins og t.d. sálfræðiþjónustan, skiptingin í fræðsluumdæmi, ákvæðið um félagsráðgjöf og sálfræðiþjónustu, og mætti fleira nefna. En þó sá n. ástæðu til að taka þessa gagnrýni að nokkru til greina. Hún gerir þannig till. um að fella niður ákvæði um námsstjóra innan fræðsluumdæmanna, fella niður ákvæði um skólaráðgjafa, svo og að þurrka út svokallað 10 manna grunnskólaráð. Tel ég, að þetta væri það helsta, sem n. leggur til varðandi það að draga úr stjórnunarbákninu. Nú þykist ég vita, að margur muni spyrja um aukinn kostnað við framkvæmd slíkrar skólalöggjafar, og ekki er þess að dyljast, að af framkvæmd þessarar löggjafar, yrði hún samþykkt, þessa frv., mundi leiða mikinn kostnaðarauka. Aukið skólastarf, lenging skólaskyldunnar um eitt ár og árleg lenging, ef heimildir til styttingar yrðu ekki notaðar mikið, hefðu auðvitað í för með sér verulegan kostnaðarauka. Einnig störf fræðslustjóra og kostnaður við rekstur fræðsluskrifstofa, og þær verða nú átta, sálfræðiþjónustan, sérstofnanir, - sem gert er ráð fyrir, að komið verði á fót fyrir þá nemendur, sem ekki geta numið í venjulegum skólum og eru settar á stofn, til þess að þessir nemendur geti haft not af náminu, - stórefling bókasafnanna og aðrar nýjungar, sem í frv. eru, kosta auðvitað verulega aukið fé. Samkv. áætlun, sem gerð hefur verið í menntmrn., er talið, að kostnaðaraukinn fyrir ríkissjóð muni verða um 229 millj. kr. á ári og að því er varðar sveitarfélögin um 60 mill,j. kr. á ári, í viðbót auðvitað við þann kostnað, sem leiðir af framkvæmd gildandi skólalöggjafar. Hvað menn svo fá í staðinn, það er ekki hægt að færa í dálk sem krónur. En við verðum að vænta þess, að þetta sé til slíkra umbóta á fræðslu- og skólakerfinu, að þessar nokkuð háu fjárhæðir skili sér í bættri menntunaraðstöðu og jafnari aðstöðu unga fólksins í landinu til þess að njóta sín. Vitanlega er þessi kostnaðaráætlun, sem er um það, að umframkostnaðurinn verði um 289 millj. kr. eða nálægt 300 millj., engin nákvæm áætlun, og má búast við, að þegar til kastanna kemur og reynslan sker úr, að kostnaðurinn verði jafnvel meiri. Að þessu mæltu vil ég snúa mér að því að gera grein fyrir brtt. n., þ.e.a.s. þeim brtt., sem eru á þskj. 517. Ég geri ráð fyrir því, að hv. nm. menntmn., sem flutt hafa brtt. á sérstökum þskj., geri sjálfir grein fyrir þeim brtt., og skal ekki tefja tímann við að skýra þær, því að það yrði tvíverknaður. Það eru brtt. um grunnskóla frá hv. 9. landsk. þm., Ellert B. Schram, á þskj. 530 og brtt. á þskj. 547 frá hv. þm. Svövu Jakobsdóttur. Ég sem sagt geng út frá því, að þau geri hér á eftir grein fyrir þeim brtt. Ég vík þá að brtt. á þskj. 517. Við gerum í n. enga brtt. við 1. gr. og föllumst þannig á það grundvallaratriði, að skólaskyldan nái yfir 9 ár, frá 7–16 ára aldurs. Hins vegar flytjum við till. um að stytta nokkuð venjulegan vikulegan og árlegan námstíma frá því, sem frv. ákveður, og tel ég rétt, að litið sé á þessi þrjú atriði, lenginguna um eitt ár, styttingu vikulega starfstímans og heimildina til styttingar árlega kennslutímans, sem eina heild og litið á það í samhengi. 2. gr. er um hlutverk grunnskólans. Þar er lagt til, að í upptalningu gr. komi orðin „kristilegt siðgæði“, þ.e.a.s. upphaf gr. er svo: „Hlutverk grunnskólans er, í samvinnu við heimilin, að búa nemendur undir líf og starf í lýðræðisþjóðfélagi, sem er í sífelldri þróun. Starfshættir skólans skulu því mótast af umburðarlyndi, kristilegu siðgæði og lýðræðislegu samstarfi.“ Þannig er uppsetningin. Næsta brtt. er við 4. gr., á þá lund, að fyrir tölurnar 7, 8 og 9 komi tölurnar 7–10. Setningin er um þetta: „Heimilt er rn., að fengnum till. hlutaðeigandi fræðsluráðs, að koma á fót útibúum frá aðalskóla skólahverfis fyrir 7, 8 og 9 ára börn, þar sem heimanakstri til aðalskóla verður ekki við komið.“ - Þarna leggjum við til. að þetta nái yfir aldurstímabilið 7–10 ára, skiptingin sé eðlilegri við 10 ára aldurinn, ef á þarf að halda að stofna til útibús. 3. brtt. er við 6. gr. Hún er um það, að niður falli úr gr.: „Fræðslustjóri kynnir sér málsatvik og ástæður á heimili og í skóla og beitir sér fyrir úrbótum.“ Það er einkanlega vegna þess, að honum er ætlað að kynna sér málsástæður og ástæður á heimili. Fræðsluumdæmin ná yfir stór svæði, t.d. á Vestfjörðum yfir alla Vestfirðina. Það yrði ekki á færi nokkurs námsstjóra að kynna sér heimilisástæður á hverju heimili, og einnig taldi n. þetta vera of nærgöngult gagnvart heimilishelginni og taldi hún því rétt, að þessi setning væri felld niður úr gr. Þá er 4. brtt. við 9. gr. Það er alger umorðun á henni, af því að við leggjum þar til, að ákvæðin um grunnskólaráð, - eins og við einnig gerum síðar í frv., - ákvæðin um grunnskólaráð falli alveg niður. Þar með leggjum við til, að gr. orðist svo: „ Menntmrn. fer með yfirstjórn þeirra málefna, er lög þessi taka til. Rn. til aðstoðar við framkvæmd I. skal vera samstarfsnefnd, skipuð tveimur fulltrúum frá menntmrn. og tveimur frá Sambandi ísl. sveitarfélaga. Skal hún fá til umsagnar reglugerðir, sem varða fjárhagsleg samskipti ríkis og sveitarfélaga samkv. l. þessum, áður en þær eru gefnar út. Enn fremur fái hún til umsagnar ágreiningsatriði, sem kunna að verða varðandi þessi samskipti, áður en þau koma til úrskurðar. N. skal skipuð til fjögurra ára í senn. Varamenn skulu skipaðir á sama hátt og aðalmenn.“ Þannig leggjum við til, að gr. verði, og ákvæðin, sem í henni voru um grunnskólaráð falli niður. Þá er 5. breytingin. Hún er við 10. gr. Það er aðeins leiðrétting, skal koma: „Austur- og Vestur-Barðastrandarsýslu“ 'í staðinn fyrir „Barðastrandarsýslu“. Það er til samræmis við það, að í gr. var einnig nefnd Vestur-Ísafjarðarsýsla, en ekki bara Ísafjarðarsýsla. Það er aðeins leiðrétting. 6. brtt. er við 11. gr. Upphaf hennar er þannig nú: „Fræðsluráð skal skipað 5 eða 7 mönnum, sem kjörnir eru af viðkomandi landshlutasamtökum, er ákveða fjölda þeirra samkv. framansögðu.“ Við leggjum til. að mgr. orðist svo: „Fræðsluráð skal skipað 7 mönnum, og skulu 5 kjörnir af viðkomandi landshlutasamtökum, einn af skólastjórum og einn af kennarasamtökum landshlutans. Jafnmargir skulu kjörnir til vara. Um kosningu fer samkv. I. og reglugerð um starfshætti landshlutasamtaka sveitarfélaga, svo og eftir reglugerð. Fræðsluráð kýs sér formann og varaformann.“ - Þarna er breytt tölunni. Þeir eru ákveðnir 7 í staðinn fyrir 5–7. Þetta er svæði, sem nær yfir mjög mörg sveitarfélög, og verður ákaflega erfitt miðað við töluna 5, að hinir mörgu aðilar, sem eiga hlut að máli, fái þar fulltrúa, og enn fremur er sú breyt., að skólastjórar og kennarar fái sinn fulltrúa hver í fræðsluráðið, þannig að það séu ekki aðeins sveitarstjórnarmenn, heldur sé einnig tryggt, að það séu skólamenn í fræðsluráðinu. Svo er önnur breyt. við 11. gr. Það er um að setja ákvæði, sem gildi ekki aðeins fyrir Reykjavík sérstaklega, heldur verði Reykjavík undir sömu ákvæðum og landið að öðru leyti. Þar segir: „Í Reykjavík fer borgarstjórn með hlutverk landshlutasamtaka samkv. l. þessum, eftir því sem við á.“ Og 3. breyt. við 11. gr. er á þessa leið, að í næstsíðustu mgr. falli niður orðin „utan Reykjavíkur“. Þar yrði þá setningin: „Fræðsluráð skulu a.m.k. einu sinni á ári halda fund.“ Þar er fellt niður „utan Reykjavíkur“. 7. brtt. er við 12. gr. Þar er lagt til af n., að við bætist nýr tölul., sem verði nr. 5 og hljóði svo: „Það skal skipuleggja (þ.e.a.s. fræðsluráðið) viðræðufundi við nýja kennara í samráði við Kennaraháskóla Íslands, hafa umsjón með þeim og setja þeim leiðsögukennara að fengnum till. hlutaðeigandi skólastjóra. Rn. setur leiðsögukennurum erindisbréf að höfðu samráði við Kennaraháskóla Íslands.“ - Þessi breyt. er í samræmi við óskir frá Kennaraháskólanum, en Kennaraháskólinn benti á, að í l. um Kennaraháskóla Íslands, 10. gr., eru svo hljóðandi ákvæði: „Að afloknu samfelldu námi og prófum í Kennaraháskóla Íslands skulu kennarar njóta eins árs leiðsagnar og þjálfunar í starfi. Fræðsluskrifstofur skulu hver í sínu umdæmi skipuleggja viðræðufundi fyrir nýju kennarana í samráði við Kennaraháskóla Íslands, hafa umsjón með hinum nýju kennurum og setja þeim leiðsagnarkennara að fengnum till. hlutaðeigandi skólastjóra.“ - Þar sem grein þessi kveður m.a. á um tiltekið hlutverk fræðsluráðs, virðist rétt, að þess sé getið meðal annarra hlutverka þess í frv. til l. um grunnskóla. N. taldi rétt að verða við þessari ábendingu í samræmi við gildandi ákvæði í 10. gr. l. um Kennaraháskóla Íslands. Þá er komið að 8. brtt. n. Það eru tvær breyt. við 13. gr. Í fyrsta lagi, að niður falli úr 3. mgr. hennar orðin „umdæmisins og þörfum þess“. Greinin er svo: „Við skipun í starf fræðslustjóra er skylt að taka tillit til kennslufræðilegrar menntunar umsækjenda, stjórnunarreynslu innan skólakerfisins og þekkingar þeirra á skólamálum.“ Við teljum ekki, að hann þurfi endilega að hafa sérþekkingu á skólamálum umdæmisins og þörfum þess, og leggjum til, að þau orð falli niður, og skulu þeir umsækjendur að öðru jöfnu ganga fyrir, sem hafa rétt til þess að verða skipaðir skólastjórar við grunnskóla og hafa gegnt starfi kennara eða skólastjóra í a.m.k. 3 ár. Enn fremur falli niður úr þessari gr., 13. gr., tvær síðustu mgr., en þær eru svona: „Heimilt er að greiða settum fræðslustjóra laun sem slíkum um þriggja mánaða skeið, áður en hann tekur við starfi, enda sé þeim tíma varið til undirbúnings undir starfið, samkv. nánari ákvörðun menntmrn. og hlutaðeigandi fræðsluráðs. Sá, sem settur er fræðslustjóri, skal fá launalaust leyfi frá starfi sínu í þágu ríkis eða sveitarfélags, sem hann kann að hafa á hendi, allt að einu ári.“ Það eru veruleg fjárútlát, sem því mundu fylgja að framkvæma þessi ákvæði, og þar sem þessi embættismaður mundi sennilega koma oftast nær úr skólastjóra- eða kennarastarfi, þá teljum við ekki ástæðu til þess að hafa þarna ákvæði um sérgreiðslu til hans allt að einu ári, þó að hann eigi að taka við nýju starfi innan fræðslukerfisins. En sjálfsagt er ekki vel séð af þeim, sem fyrir barðinu á þessu ákvæði verða, að þetta sé fellt niður. Þá er 9. brtt. n. við 14, gr. þess efnis, að 1. tölul. 2. mgr. orðist svo: „Hann fylgist með því (þ.e. fræðslustjórinn), að gildandi fyrirmælum um fræðslumál sé fylgt í grunnskólum umdæmisins, bæði varðandi kennslu- og stjórnunarmál, og í öðrum skólum, sem kostaðir eru sameiginlega af ríki og sveitarfélögum.“ Takmörkuð upptalning á skólum, sem þetta eigi að ná til, er þarna felld niður. Þá er 10. brtt. Hún er við 16. gr. og er um það, að fyrir orðin „eins fundar eða fleiri“ í síðustu mgr. komi bara: funda. Það er sem sé mjög smávægileg breyting. Þá er 11. brtt. við 17. gr. Á eftir orðinu „erindisbréf“ í 3. mgr. komi: „Um embættisgengi skólafulltrúa gilda sömu reglur og um fræðslustjóra.“ Um þetta er ekkert í gr., en þótti rétt að taka fram, hvaða kröfur ætti til hans að gera um embættisgengi hans. Og þar er sett það skilyrði, að það gildi sömu reglur og um fræðslustjóra. 12. brtt. er bara orðalagsbreyting um að fella orðið „staðsettur“ niður. Það er með öllu óþarft í setningunni. Þá er önnur brtt. við 18. gr. Þar er lagt til, að 6. mgr. orðist svo: „Í kaupstöðum með 10 þús. íbúum eða fleiri fara fræðsluráð og hverfisnefndir með hlutverk skólanefndar. Viðkomandi bæjar- eða borgarstjórn skiptir kaupstaðnum í hverfi í samráði við fræðsluráð. Í hverju hverfi skal vera hverfisnefnd, skipuð 5 mönnum. Hverfisnefnd skal kosin til fjögurra ára í senn af bæjar- eða borgarstjórn. Verkefni hverfisnefnda skulu vera hin sömu og þau verkefni skólanefnda, sem talin eru í 19. gr. Um starfshætti hverfisnefnda, boðun funda, kosningu og fjölda kennarafulltrúa og rétt skólastjóra til setu á hverfisnefndarfundum gilda að öllu leyti sömu ákvæði og um skólanefndir.“ Hér er veruleg breyting. Ákvæðin, sem samkv. frv. áttu að gilda um Reykjavík, gilda nú samkv. þessu um kaupstaði, sem eru með 10 þús. íbúa eða fleiri. Þar hafa fræðslufulltrúar starfað og verið reknar sérstakar fræðsluskrifstofur, og var talið rétt, að þessi ákvæði næðu yfir stærstu kaupstaði landsins, en ekki bara Reykjavík. 13. brtt. er við 19. gr. Hún er um það, að á eftir orðunum „fylgist með því“ í 1. mgr. komi: og stuðlar að því. - Samkv. gr. á skólanefnd aðeins að fylgjast með, en rétt þykir að taka fram, að hún skuli geta haft afskipti af málinu og stuðlað að leiðréttingu eða umbótum á því, sem aflaga fer. 14. brtt. er við 20. gr., um það, að næstsíðasta mgr. orðist svo: „Skólastjóri boðar til kennarafundar svo oft sem þurfa þykir, en þó eigi sjaldnar en einu sinni í mánuði.“ Í frv. er gr. svona: „Skólastjóri boðar til kennarafundar a.m.k. einu sinni í mánuði, en þó eigi sjaldnar en tvisvar í mánuði, ef um heimavistarskóla er að ræða.“ Þarna eru aðeins rýmkuð þessi skilyrði og ætlunin, að skólastjóri láti þörfina ráða fyrir fundahöld, en þó sett hámarkstímaákvæði. Við 22. gr. er engin brtt., en 15, brtt. n. er við 21. gr. Þar segir í frv.: „Nú æskir skólastjóri og/eða foreldrar, sem börn eiga í grunnskóla, að stofnað sé foreldrafélag við skólann í þeim tilgangi að styðja skólastarfið. Skal þá skólastjóri boða til foreldrafundar.“ Við töldum rétt að orða þetta svona: „Nú æskir skólastjóri, almennur kennarafundur eða foreldrar, sem börn eiga í grunnskóla, að stofnað sé foreldrafélag við skólann í þeim tilgangi að styðja skólastarfið og efla tengsl milli foreldra og skóla, og skal þá skólastjóri boða til stofnfundar foreldrafélags.“ 16. brtt. er við 23. gr. Hún er um það, að framan við gr. bætist ný mgr., sem orðist svo: „Gerð skólamannvirkja er undirbúin heima í héraði af sveitarstjórn, skólanefnd og fræðsluráði, en verður að hljóta samþykki menntmrn., áður en framkvæmdir hefjast.“ Við þessa gr. er einnig önnur smávægileg brtt. Þar er lagt til, að falli niður orðin „að áliti ráðuneytisins“ og verður þá setningin bara: „Röðun framkvæmda miðast við, hvar skólabyggingaþörf er brýnust.“ 17. brtt. n. er við 25. gr., um það, að í stað orðsins „bókasafni“ í 1. mgr. komi í upptalningunni: safni bóka og annarra námsgagna. Þetta er afleiðing af því, að við höfum gert kaflann um skólabókasöfn miklu víðtækari en hann er í frv. - Önnur brtt. við þessa sömu gr., 25. gr., er um það, að 2. mgr. orðist svo: „Við gerð nýs skólahúsnæðis og endurbætur eldra húsnæðis skal séð fyrir aðstöðu fyrir nemendur til náms utan kennslustunda og til að neyta málsverðar.“ - Gr. er stytt og umorðuð á þennan veg. Þá er 18. brtt. Hún er við 26. gr. Þar er lagt til, að fyrir orðin „á a.m.k. þriggja ára fresti“ komi: þegar ástæða þykir til. - í frv. segir: „ Menntmrn. skal á a.m.k. þriggja ára fresti efna til almennrar samkeppni um uppdrætti að ákveðinni tegund skólamannvirkja miðað við breytilegar stærðir skóla og ólíkar aðstæður í landinu.“ Við teljum ekki ráðlegt að binda þetta alveg fast í l., að þetta skuli gert á þriggja ára fresti, og er þannig rýmkun á þessu ákvæði í till. okkar. 19. brtt. er við 30. gr. Í frv. er mgr.: „ Menntmrn. setur eða skipar skólastjóra að fengnum umsögnum skólanefndar og fræðslustjóra, sem í hlut eiga.“ Við skerpum þetta svolítið og gerum þarna ráð fyrir tillögum. Við leggjum til, að mgr. orðist svo: „ Menntmrn. setur eða skipar skólastjóra að fengnum till. skólanefndar og fræðslustjóra, sem í hlut eiga.“ Það kemur þarna „tillögum“ í staðinn fyrir „umsögnum“. Þá er 20. brtt. Hún er við 32. gr. og er bara um það, að fyrir orðin „umsögnum“ í 1, mgr. komi: tillögum - þ.e. sams konar till. og við gr. á undan. Þá er 21. brtt. Hún er við 34. gr., og er þar lagt til, að gr. orðist svo: „Rn. setur eða skipar skólabryta til forstöðu mötuneytis í heimavistarskóla samkv. till. skólastjóra og skólanefndar. Eftir tveggja ára setningartíma við sama skóla á bryti rétt á skipun í starf sitt, enda hafi hann meðmæli skólastjóra um skipun í starfið. Heimilt er skólanefnd að setja skilyrði um menntun eða starfsþjálfun skólabryta. Skólabrytar eru ríkisstarfsmenn. Skólastjóri ræður með samþykki skólanefndar stunda- og forfallakennara við grunnskóla með færri nemendum en 30, svo og aðstoðarstarfsfólk í mötuneyti. Sveitarstjórn ræður húsvörð grunnskóla, ef hún telur þörf á. Skal hann ráðinn að fenginni till. skólanefndar og skólastjóra. Þá ræður sveitarstjórn einnig annað starfsfólk grunnskóla en það, sem tilgreint er í 1. og 4. mgr.“ Síðasta mgr. er svo alveg eins og í gr., hún er þannig: „Æski starfsmaður, sem heyrir undir ákvæði þessi, eigi endurráðningar, ber honum að tilkynna það þeim aðila, er réð hann til starfsins, eigi síðar en 1. júní. Æski ráðningaraðili á sama hátt breytinga á ráðningarkjörum eða á ráðningu í starf, skal hann tilkynna það þeim, er starfinu hefur gegnt, fyrir sama tíma, ella telst sá, sem fyrir er í starfinu, endurráðinn næsta skólaár.“ Þessi gr. er algerlega umorðuð og stytt og úr henni felld nokkur efnisatriði, sem ástæðulaust þótti að binda í l., en í upphafi gr. er sú breyt. helst, að fyrir „skólaráðskonur“, þ.e.a.s. það er gert eingöngu ráð fyrir, að það sé kona, sem ráði sig til þessa starfa við heimavistarskóla, en það þótti á okkar öld ekki tilhlýðilegt, og við lögðum okkur í líma um að finna annað orð, sem næði yfir bæði kynin og opnaði þannig möguleika til þess, að það gæti alveg eins verið karlmaður þarna á ferðinni. Þetta er sjálfsagt karlréttindaatriði, annars væru konurnar þarna lögfestar sem skólaráðskonur. Við fundum orðið „skólabryti“, hvort sem það fellur nú í smekk hv. dm. eða ekki. Og sem sé, till. er um það, að þessi réttindi, sem í gr. voru ætluð skólaráðskonu, falli til skólabryta. Þá er komið að 22. brtt., sem er við 37. gr. Hún er um það, að aftan við 4. mgr. gr. bætist þetta: „ Menntmrn. setur reglugerð um störf og starfslið í heimavistum og aðbúnað nemenda þar. Við heimavistarskóla skulu fóstrur eða fóstrar og aðrir starfsmenn með uppeldismenntun eiga rétt á skipun í starf sitt eftir tveggja ára starfsreynslu.“ Þetta var sem sé okkar till., 22. í röðinni, við 37. gr. Þá er 23. brtt., við 38. gr., sem er um það, að gr. orðist svo: „Fyrir hverja bekkjardeild eða námshóp í grunnskóla skal skólastjóri velja umsjónarkennara. Hann fylgist sérstaklega með námi nemenda sinna og þroska, leiðbeinir þeim og hefur samband við forráðamenn þeirra.“ Þarna var í gr. talað um aðalkennara, en við töldum orðið „umsjónarkennari“ ná betur tilganginum. Það þarf ekki endilega að vera aðalkennarinn í bekknum, sem valinn er sem umsjónarkennari. 24. brtt. er við 39. gr. og er um það, að sú gr. falli niður, en í henni segir: „Heimilt er fræðslustjóra, innan þeirra marka, sem um getur í 88. gr., að fela kennara fagnámsstjórn, þ.e. umsjón með kennslu í námsgrein, innan fræðsluumdæmisins. Ráðningartími er allt að 3 ár, og má endurnýja hann.“ Er í frv. gert ráð fyrir námsstjóra í hverju fræðsluumdæmi, og þeir verða a.m.k. 7, en svo var í þessari gr., 39. gr., einnig gert ráð fyrir fagnámsstjóra. Hér leggjum við til, að fagnámsstjórarnir falli niður. Þá er 25. brtt. við 40. gr., sem verður 39. gr.: „Til endurmenntunar kennara á grunnskólastigi má auk orlofs, sbr. 40. gr., verja fjárhæð, sem til þess er ætluð á fjárl. hverju sinni.“ Í upphafi gr. er ákveðið, að ef kennari hafi gegnt embætti í 5 ár sem settur eða skipaður og óskar eftir að hverfa frá störfum um skeið til þess að efla þekkingu sína og kennarahæfni, þá skuli hann senda menntmrn. beiðni um orlof o.s.frv. En við töldum ekki ástæðu til þess, þegar um endurmenntun kennara væri að ræða, að hann þyrfti endilega að hafa starfað 5 ár áður, og felldum það niður, en svo koma ákvæði, sem grípa inn í þetta, síðar í gr., eins og við leggjum til. að hún verði. Þetta var breyt. við 40. gr. Þá leggjum við til, að upphaf 41. gr. orðist svo: „Nú óskar kennari að hverfa frá störfum um skeið til að efla þekkingu sína eða kennarahæfni, og skal hann þá ...“ Þarna fellur 5 ára ákvæðið niður. Þá er það önnur brtt. við 41. gr., við 4. mgr. Í hana er fært efni, sem var annars staðar í gr. Þar stendur: „Enginn kennari getur fengið á starfsævi sinni hærri fjárhæð í orlof en sem nemur tveggja ára embættislaunum hans.“ Við leggjum til, að þarna komi, og er það að nokkru leyti í sambandi við fyrri breytinguna: „Orlof samkv. 2. mgr. má veita kennara, sem gegnt hefur embætti 10 ár, settur eða skipaður. Skemmra orlof en 4 mánuðum nemur til tiltekins náms eða námsferða samkv. 3. mgr. má veita kennara, sem gegnt hefur embætti í 5 ár, settur eða skipaður. Enginn kennari getur fengið á starfsævi sinni hærri fjárhæð í orlof en nemur tveggja ára embættislaunum.“ Þá er 27. brtt. Hún er við 42. gr., og þar er komið að meiri háttar efnisbreytingu. Gr. er mjög stytt og úr henni felld ýmiss konar ákvæði, sem óþörf þóttu, um, hvað mætti verja mörgum dögum til annars en kennslu og prófa o.s.frv. Ég held, að sé hvorki ástæða til að hafa slíkt ákvæði fyrir kennara eða skólastjóra né heldur til þess að segja þeim fyrir verkum í einstökum atriðum, og við töldum óþörf ýmis atriði í þessari gr. og felldum þau niður. En meginbreytingin er um starfstíma grunnskólans. Í upphafi þessarar gr. segir í frv.: „Reglulegur starfstími grunnskóla skal vera 9 mánuðir. Skal skólaárið að jafnaði hefjast 1. sept. og ljúka 31. maí. Í skólahverfum, þar sem helmingur nemenda eða meira verður að aka til og frá skóla eða dveljast í heimavist, er skólanefnd, að fengnum meðmælum fræðsluráðs og fræðslustjóra, heimilt að stytta árlegan starfstíma skóla allt að eftirtöldum lágmarkstíma: a) Í 1.–3. bekk í 7 mánuði, b) í 4.–6. bekk í 71/2 mánuð, c) í 7.–9. bekk í 81/4 mánuð.“ Við leggjum til, að þetta verði svona: „Reglulegur starfstími grunnskóla skal vera 7–9 mánuðir. Skólaárið skal, þegar miðað er við hámarkskennslutíma, hefjast 1. sept. og því ljúka 31. maí. Heimilt er þó skólanefnd, að fengnum meðmælum fræðsluráðs og fræðslustjóra, að ákveða í upphafi skólaárs, að kennsla hefjist á tímabilinu 15. sept. til 1. okt., og verði þá árlegur kennslutími sem hér segir: a) í 1.– 3. bekk í 7 mánuði“ - bað er óbreytt. „b) í 4.-9. bekk í 71/2 mánuð.“ Þarna breytast b- og c-liður í þetta ákvæði, að í 4.–9. bekk sé heimilt að stytta námstímann í 71/2 mánuð, en þar er hámarkið 81/4 úr mánuði samkv. frv. Þarna er um verulega styttingu á árlega námstímanum að ræða eða heimildir til þess. „Í þessu sambandi ber að taka sérstakt tillit til atvinnuhátta og aðstæðna í skólahverfinu. Fræðsluráð og skólanefnd geta í upphafi skólaárs ákveðið, hvort í skólahverfinu skuli vera 5 eða 6 daga skólavika. Kosta ber ávallt kapps um að skipuleggja kennsluna á þann hátt, að komist verði yfir námsefni samkv. námsskrá, þótt kennslutími sé í lágmarki. Æski skólanefnd, að hluta námsskyldu barna í 1.–6. bekk sé fullnægt með sumarskóla, getur fræðsluráð, að fenginni umsögn fræðslustjóra, heimilað, að allt að fjórðungur kennslunnar fari fram með þeim hætti.“ Þessi seinasta mgr. er shlj. frv., en í hinum atriðunum öllum felast verulegar efnislegar breytingar. Þetta er sú gr., sem kannske ásamt tveim breyt. á 43. og 45. gr., sem ég kem nú brátt að, er veruleg breyt., og hún er í þá átt að heimila þarna styttingu árlega námstímans, m.a. til þess að geta tekið nánar tillit til atvinnuhátta. Þá er komið að 28. brtt., sem er við 43. gr. frv. Þar er líka um mjög veigamikla breyt. að ræða. Við leggjum til, að framan við gr. bætist ný mgr., svo hljóðandi: „Í samræmi við markmið grunnskóla skal að því stefnt, að nám í öllum bekkjum skólans tengist sem best raunhæfum athugunum og þroskandi störfum utan skólaveggjanna. Í 7.– 9. bekk verði val námsgreina frjálst að hluta, og skal þar við það miðað, að verklegt skyldu- og valnám geti samanlagt numið helmingi námstímans að hámarki, en fimmtungi hans að lágmarki.“ Þá leggjum við til, að 1. mgr. breytist svo: „ Menntmrn. setur grunnskólum aðalnámsskrá“ o.s.frv. óbreytt. E-liðurinn orðist svo: „Kennslu í kristnum fræðum, siðfræði og fræðslu um önnur helstu trúarbrögð“ - þar er nokkur breyting. Í frv. er e-liðurinn svo: „Kennslu í kristnum fræðum og fræðslu um önnur helstu trúarbrögð, almenna siðfræði og háttvísi.“ - Þetta er orðalagsbreyting á þessum lið. Þá er enn fremur breyt. um það, að inn komi nýr bókstafsliður, sem verði j-liður: „Verklegt nám.“ - Verklega námið var ekki tekið með í aðalliðum um skyldukennsluna, heldur sett í þann lið, þar sem talað var um valgreinarnar. Nú er það fært í j-liðinn undir aðalliðina og verklega náminu þar gert hærra undir höfði. Auðvitað koma ekki nákvæm ákvæði um kennslu í einstökum gr. inn í þetta frv. Það kemur fyrst, þegar sett verður námsskrá, hvað kennt skuli í hverri námsgrein um sig. En við töldum rétt, að verklega námíð væri þarna fært upp í aðaltöluliðina. Af þessu leiðir, að núv. j-liður verður k-liður og orðast þá svo: „Ýmsar valgreinar, verklegar og bóklegar, í efstu bekkjum grunnskóla“ - og síðan komi ný mgr. á eftir bókstafsliðunum svo hljóðandi : „Þar sem nemendur eru þátttakendur í atvinnulífinu um takmarkaðan tíma á skólaárinu, skal heimilt að meta það að nokkru til jafns við verklegt nám, sbr. j-lið (þ.e.a.s. liðinn um verklega námið). Fræðsluráð skal í samráði við launþega- og atvinnurekendasamtök og hlutaðeigandi skólastjórn skipuleggja atvinnuþátttöku nemenda, þar sem slíkrar skipulagningar er þörf, og skal það metið að nokkru sem verklegt nám, sbr. j-lið þessarar gr.“ Þarna er um mjög sterk og ákveðin ákvæði að ræða um það að geta metið þátttöku nemenda í atvinnulífinu til jafns við bóklegt nám. Um þetta er ekki neitt í frv. sjálfu. Þá er enn fremur lagt til. að í stað orðanna „Skólarannsóknadeild menntmrn.“ í síðustu mgr. komi: „Menntamálaráðuneytið.“ Sams konar breyt. leggjum við til alls staðar, þar sem nefnd var skólarannsóknadeild menntmrn., því að það er einasta deildin í rn., sem er sérstaklega nefnd í þessu frv., og töldum best að láta alla deildaskiptingu innan þess lönd og leið, að því er snertir ákvæði frv. Þarna er sem sé um margvíslegar brtt. frá hendi n. að ræða, sem stefna mjög í þá átt að koma til móts við það fólk, sem hefur talið, að verklega námið fengi ekki sinn eðlilega sess í þessari væntanlegu löggjöf. Um breyt. við þessa gr. áttum við sérstaklega rækilegt samtal við prófessor Andra Ísaksson, og breyt. eru að mestu leyti formaðar af honum í samræmi við hugmyndir þær, sem hann kynntist í viðræðum við n. Hann lét þessum brtt. sínum við 43. gr. fylgja svo hljóðandi grg. til n., og vil ég, með leyfi hæstv. forseta, lesa hana. Hann segir: „Breytingin, sem felst í því að bæta þessari námsgrein við, er fyrst og fremst sú, að þar með yrðu lögbundin viss grundvallaratriði, sem áður mátti þó lesa á milli lína eða lýst var í grg. sem málum, er skorið yrði nánar úr með aðalnámsskrá. Einkum er það þungt á metum í þessu sambandi, að þar með yrðu sett ákvæði um verklegt nám í þremur efstu bekkjum grunnskóla og hvað það skuli nema miklum hluta námstímans að lágmarki og hámarki. Með þessu má segja, að tekinn sé upp þráðurinn frá 27.– 28. gr. l. nr. 48 frá 1946, um gagnfræðanám, en þó með því fráviki, að hér er ekki gert ráð fyrir tveimur sérstökum og aðgreindum deildum, bóknámsdeild og verknámsdeild, heldur frjálsara valgreinakerfi, þannig að nemendur geti valið sér mismunandi mikið verklegt nám, allt að því marki, að allir valtímar séu verklegir. En hér er við það miðað, að valfrjálst nám muni nema u.þ.b. tveimur stundum á viku í 7. bekk, 4 stundum á viku í 8. bekk, 8 stundum á viku í 9. bekk grunnskóla, sbr. grg, með 45. gr., sem einnig verður kynnt hér á eftir. Þetta táknar það, að séu eingöngu valdar verklegar greinar, verður skyldu- og valnám í verknámsgreinunum samanlagt 11 stundir á viku eða um 30% í 7. bekk, 12 stundir á viku, um 32%, í 8. bekk og 16 stundir á viku eða um 43% í 9. bekk, og er þá miðað við 37 stundir á viku sem heildarnámstíma á viku hverri í öllum umræddum bekkjum. Séu hins vegar valdar bóklegar greinar eingöngu, verður hinn verklegi hluti námsins takmarkaður við skyldunám í verknámsgreinum, þ.e.a.s. 9 stundir á viku, um 24%, í 7. bekk og 8 stundir á viku eða um 22% hæði í 8. og 9. bekk. Með verklegu námi,“ segir Andri Ísaksson enn fremur, „er hér einkum átt við eftirtaldar námsgreinar: a. Handíðir og myndlist, þ. á m. trésmíði, málmsmíði, hannyrðir og teiknun. b. Heimilisfræði og heimilisrækt (þ. á m. matreiðslu, hússtjórn og þjónustubrögð). c. Íþróttir, líkams- og heilsurækt og hjálp í viðlögum. d. Vélritun. e. Véltækni og vélameðferð. f. Matvælatækni (þ. á m. grundvallaratriði fiskvinnslu). g. Búfræði. h. Sjóvinnubrögð. Greinar a–d yrðu bæði skyldunáms- og valgreinar, en greinar e–h eingöngu valgreinar, sbr. enn grg, með 45. gr., bls. 53:“ Þetta eru aðalatriðin, sem hann setur fram til skýringar á því, hvað hann telji, að felist, - þegar gr. hefur verið orðuð á þennan hátt, sem hann lagði til í samráði við n., - felist í verklegu námi og hvað geti fallið undir það. Við 44. gr. er engin brtt., en þá kemur að 45. gr., og þar er einnig um að ræða mjög veigamiklar breyt. af n. hendi. Þessi gr. 45. gr., byrjar á þennan hátt: „Vikulegur kennslutími á hvern nemanda í grunnskóla skal vera sem næst þessi: a) í 1. bekk 880 mínútur; b) í 2. bekk 960 mínútur; c) í 3. bekk 1080 mínútur; d) í 4. bekk 1280 mínútur; e) í 5. bekk 1360 mínútur; f) í 6. bekk 1400 mínútur; g) í 7. bekk 1480–1520 mínútur; h) í 8. bekk 1480–1560 mínútur; i) í 9. bekk 1440–1560 mínútur.“ Þegar við höfðum kynnt okkur þetta í n., komumst við að þeirri niðurstöðu, að þarna væri slíkur vinnuþungi lagður á nemendur, að skólasetan og heimanám yrði langt umfram það, sem forsvaranlegt væri að leggja á nemendur á þessu aldursskeiði, og ræddum það við Andra Ísaksson, að við vildum stytta þetta, þannig að lágmarkstímarnir, sem þarna eru, yrðu það hámark, sem við vildum fallast á, 1440 mínútur, svo að það væri nokkurn veginn tryggt, að vinnuálagið á unglingunum færi ekki yfir 40 stundir á viku. Þetta tók prófessor Andri Ísaksson til greina, og við báðum hann síðan að forma till. um 45. gr. með tilliti til þessarar skoðunar n. Og niðurstaðan er þessi, að við leggjum til, að framan við gr. komi ný mgr., svo hljóðandi: „Við ákvörðun daglegs og vikulegs starfstíma nemenda í grunnskóla skal þess gætt, að hann fari í heild (kennslutími, stundahlé og sjálfsnám utan kennslustunda) ekki fram yfir hæfilegt vinnuálag miðað við aldur nemenda og þroska. Í samræmi við þetta skal starfsskylda nemenda í 8.–9. bekk grunnskólans markast af 40 klukkustundum á viku. Tölur í g-, h- og i-lið breytist þannig: g. í 7. bekk 1440–1480 mínútur; h. í 8. bekk 1440–1480 mínútur; i. í 9. bekk 1440–1480 mínútur.“ Þ.e.a.s. hámarkið verður 1480 mínútur, sem varð í raun og veru lágmarkið í 8. bekk samkv. frv. Við fengum þessar till. prófessor Andra Ísakssonar skriflegar frá hans hendi, og segir hann í grg., sem þessu fylgdi: „Undirritaður telur, að ábending um skiptingu vikulegs starfstíma nemenda í kennslustundir, stundahlé og sjálfsnám utan kennslustunda eigi fremur heima í skýringum eða grg. en í lagagr. sjálfri, og vísast í því sambandi til töflu,“ sem hann svo vitnaði til. Og síðan segir hann: „Umrædd stytting á vikulegum kennslutíma í 7.–9. bekk grunnskólans niður í 1460 mínútur að meðaltali er af undirrituðum talin æskileg. Hún virðist einnig vera gerleg, án þess að tiltakanlega þurfi að raska eðlilegri námsskrá.“ Að fengnu þessu áliti prófessors Andra, sem er einn af aðalhöfundum frv., vorum við ákveðin í því í n. að leggja til. að gr. yrði orðuð eins og ég hef nú gert grein fyrir og þannig starfstími nemendanna, vikulegur starfstími, styttur nokkuð frá því, sem í frv. greinir. Þá er ég kominn að 30. brtt., sem er við 47. gr., en óbreytt er þarna á milli 46. gr. Við 47. gr. leggjum við til, að gr. orðist svo: „Þegar kennarar vinna saman að kennslu námshópa, er heimilt að leysa upp að nokkru deilda- og bekkjaskipan og kenna nemendum saman, ýmist í smærri eða stærri hópum, enda skerði sú tilhögun eigi námsefni það, sem kenna ber.“ Þá er 31. brtt. við 48. gr. Við leggjum til, að í stað 1. mgr. komi tvær mgr., sem orðist svo: „í fámennum skólum, þar sem nemendur (1.–6, bekkjar) eru á mismunandi aldri saman í deild, skulu þó ekki vera fleiri en þrír aldursflokkar saman í bekkjardeild. Þó sé heimilt, ef nauðsyn krefur, að hafa 1.–4. bekk saman í deild. Undir slíkum kringumstæðum er æskilegt, eftir því sem við verður komið, að nemendur í bekkjardeild séu ekki fleiri en hér segir (orðalagið er frekar rýmkað): a) 12 nemendur, ef aldursflokkar eru 4, b) 17 nemendur, ef aldursflokkar eru 3, c) 22 nemendur, ef aldursflokkarnir eru 2.“ Það er skiljanlegt öllum, að ef þarf að kenna börnum eða unglingum á mismunandi aldri í sömu bekkjardeild, þá er æskilegt að hafa færri í deild heldur en ef eru samstæðir nemendur á sama aldursskeiði í hverri deild. Venjan er sú, að það sé nálægt 30 í bekkjardeild, en þarna eru tölurnar miklu lægri, eins og hv. þm. heyrðu. Þetta er einkanlega varðandi skóla úti á landi, þar sem verður að kenna börnum á mismunandi aldursskeiði saman í deild. 32. brtt, er við 51. gr., 49. og 50. gr. eru óbreyttar. 51. gr. er um nemendur, sem ekki geta notið náms í venjulegum skólum, og er gr. svo hljóðandi: „Börn, sem talin eru víkja svo frá eðlilegum þroskaferli, að þau fái ekki notið venjulegrar kennslu í einni eða fleiri námsgreinum, eiga rétt til sérstakrar kennslu við sitt hæfi. Slík kennsla fer fram einstaklingslega, í hópum, sérbekkjum eða sérdeildum grunnskóla, nema til komi kennsla í sérstofnun samkv. 53. gr. Kennslan fer fram, eftir því sem hentast þykir, eftir afbrigðum nemenda og aðstæðum skóla og fræðsluumdæmis. Sérmenntaðir kennarar skulu annast kennslu, þar sem því verður við komið. Heimilt er skóla að fjölga í þessu skyni vikulegum skyldustundum einstakra nemenda um allt að tveimur kennslustundum, en tilkynna skal slíkt forráðamönnum nemenda.“ Þarna leggjum við til vegna þessara viðbótarkennslustunda, að komi: „Þessum viðbótarkennslustundum sé einkum varið til þess að veita einstökum nemendum hjálp.“ 33. brtt. er við 58. gr., og leggjum við til, að gr. orðist svo: „Próf í grunnskóla skulu að jafnaði framkvæmd af kennurum skólans, sbr. þó 58. gr. Kennarar skulu gefa einkunnir í lok hvers skólaárs eða námsáfanga. Einkunnir skulu færðar í prófbók skólans og í einkunnabækur nemenda.“ 58. gr. er svo: „Próf í grunnskóla skulu að jafnaði framkvæmd af kennurum skólans, sbr. þó 59, gr. Kennarar skulu gefa umsögn og/eða einkunnir í lok hvers skólaárs eða námsáfanga, sem gefi til kynna námsárangur, vinnubrögð og framfarir nemandans og viðhorf hans til viðfangsefna skólans. Upplýsingar þessar skulu færðar í spjaldskrá skólans og prófskýrslur og veittar nemendum og foreldrum.“ Við töldum, að ákvæðin um prófin þarna væru of nærgöngul við nemendur, það væri engin ástæða til þess að lögbinda það, að það skyldi færa einkunnirnar og umsagnir kennara í spjaldskrá skólans, og vildum eingöngu hafa prófin í höndum kennara, eins og gert er ráð fyrir raunar í frv., og að það séu bara gefnar einkunnir í lok hvers skólaárs eða lok námsáfanga og engar umsagnir lögfestar gagnvart nemendum og ekki krafist neins um viðhorf þeirra til viðfangsefna skólans. Þá er 34. brtt. við 60. gr., sem verður 59. gr. Við leggjum til, að gr. orðist svo: „Er grunnskólanámi lýkur, skal nemandi fá skírteini, er votti, að hann hafi lokið skyldunámi samkv. lögum. Í skírteinið skal skrá námsbraut nemandans og valgreinar hans í 8. og 9. bekk svo og úrslit prófa, þ. á m. samræmdra lokaprófa. Einkunnir úr samræmdum og stöðluðum prófum skulu færðar sem sjálfstæðar einkunnir og hafi einkunnir kennara ekki áhrif á þær.“ Tilgangurinn með þessari breyt. er alveg sá sami og með breyt. okkar við gr. á undan, að engar umsagnir skulu veittar um nemendurna af kennurum, heldur eingöngu próftölurnar látnar tala og þær skráðar í bækur skólans og í einkunnabækur nemenda og þar með afhentar foreldrum eða aðstandendum. Við 63. gr. er brtt., sem er sú 35. í röðinni, um, að upphaf gr. orðist svo: „ Menntmrn. annast m.a. gerð áætlana um umbætur“ o.s.frv. Þetta er brtt., sem er sama eðlis og ég hef getið um áður. Í frv. er þarna sagt, að í menntmrn. skuli vera skólarannsóknadeild, sem hafi með höndum o.s.frv. Við viljum ekki í frv. ákveða neitt um þær deildir, sem rn. er skipt í, og leggjum til, að orðið „menntamálaráðuneytið“ komi í staðinn fyrir skólarannsóknadeild í þessu tilfelli. Þá er það 36. brtt. við 84. gr. Við leggjum til, að gr. orðist svo: „Til að leiðbeina um kennslu í grunnskóla, fylgjast með árangri hennar og stuðla að kennslufræðilegum umbótum skulu vera námsstjórar, eftir því sem þörf er á og fé er veitt til þess á fjárl. Námsstjórar þessir eru starfsmenn menntmrn., og ræður það þá til allt að fjögurra ára í senn. Við ráðningu námsstjóra skal tekið tillit til kennslufræðilegrar menntunar og kennarareynslu.“ Þarna eru ákvæði í þessari gr., 64. gr., um námsstjórana. Gr. er svo í frv.: „Til að leiðbeina um kennslu í grunnskóla, fylgjast með árangri hennar og stuðla að kennslufræðilegum umbótum skulu vera námsstjórar í einstökum greinum, eftir því sem þörf er á og fé er veitt til á fjárl. Þó skal eigi varið til námsstjórnar lægri fjárhæð en sem nemur 7 námsstjóralaunum. Námsstjórar þessir eru starfsmenn skólarannsóknadeildar, og ræður menntmrn. þá til allt að fjögurra ára í senn. Við ráðningu námsstjóra skal tekið tillit til kennslufræðilegrar menntunar og kennarareynslu.“ Þarna er tiltekinn ákveðinn hundraðshluti fjár, sem lagður skuli til námsstjóra, og ákveðið, að ekki skuli vera varið minna fé á fjárl. en nemi a.m.k. 7 námsstjóralaunum. Þetta fellur út og segir, að aðeins skuli fara eftir ákvörðun á fjárl. hverju sinni, og ákvæðið um skólarannsóknadeild fellum við niður, eins og við höfum gert í öðrum gr., þar sem sérstakar deildir voru nefndar. Þá er 37. brtt. við 65. gr. Við leggjum til, að gr. orðist svo: „Til rannsóknaverkefna á sviði skóla- og uppeldismála, þ. á m. rannsókna- og tilraunastarfa samkv. 63. gr., skal árlega varið fé, svo sem ákveðið er á fjárl. Menntmrn. ákveður skiptingu fjárins.“ Þarna var í frv. kveðið á um, að ákveðnum hundraðshluta af heildarúfgjöldum ríkissjóðs í fjárl. til stofn- og rekstrarkostnaðar grunnskóla yrði varið til rannsóknaverkefna. En til þess að menn sjái alveg, hvernig þetta er í frv., vil ég lesa 65. gr. eins og hún er: „Til rannsóknaverkefna á sviði skóla- og uppeldismála, þ. á m. um rannsókna- og tilraunastarfs samkv. 63. gr., skal varið árlega úr ríkissjóði a.m.k. 1% af heildarútgjöldum ríkissjóðs í fjárl. til stofn- og rekstrarkostnaðar grunnskóla og framhaldsskóla. Menntmrh. ákveður skiptingu fjárins.“ Þennan hundraðshluta viljum við nema í burt og þetta sé eingöngu bundið fjárveitingu á fjárl. hverju sinni. Þá er 38. brtt, um það, að 66. gr. falli niður, þ.a.s. ákvæðin í frv. um 10 manna grunnskólaráð. Svo að menn viti, hvað er verið að fella hér niður, er rétt, að ég lesi 66. gr. eins og hún er. Þar segir: „ Menntmrn. skipar til fjögurra ára í senn 10 manna ráð, er nefnist grunnskólaráð. Í ráðinu skulu eiga sæti eftirtaldir aðilar: a. Einn fulltrúi fyrir menntmrn., og skal hann vera deildarstjóri skólarannsóknadeildar þess, og er hann jafnframt formaður ráðsins. b. Fjórir fulltrúar kennara á grunnskólastigi, einn tilnefndur af Félagi háskólamenntaðra kennara, einn af Landssambandi framhaldsskólakennara og tveir af hálfu Sambands ísl. barnakennara, og skal annar þeirra valinn úr hópi kennara við skóla í strjálbýli. c. Einn fulltrúi kennara á framhaldsskólastigi, tilnefndur af Félagi menntaskólakennara. d. Einn fulltrúi starfsmanna ráðgjafar- og sálfræðiþjónustu skólanna, tilnefndur af forstöðumönnum sálfræðideilda. e. Einn fulltrúi fyrir Ríkisútgáfu námsbóka. f. Einn fulltrúi fyrir Kennaraháskóla Íslands. g. Einn fulltrúi fyrir Háskóla Íslands. Grunnskólaráð er ráðgefandi í kennslufræðilegum málefnum grunnskóla og skilar till. sínum til menntmrn. Verði atkv. í ráðinu jöfn, ræður atkv. formanns. Menntmrn. setur grunnskólaráði erindisbréf og kveður á um starfstilhögun þess og starfssvið.“ Þetta er gr., sem við leggjum til, að verði felld niður og þar með þetta 10 manna ráð. Ef nauðsynlegt þykir, verður þá að taka upp ákvæði um það síðar, en á þessu stigi sem sé leggjum við til, að til þess verði ekki stofnað. Þá er 39. brtt. við 68. gr. Við leggjum til, að upphaf gr. orðist svo: „Fræðsluráð skal, svo fljótt sem aðstæður leyfa, setja á stofn ráðgjafar- og sálfræðiþjónustu fyrir grunnskóla umdæmisins.“ Í frvgr. segir, að svo fljótt sem aðstæður leyfa skuli komið upp deild í fræðsluskrifstofu, sem annist ráðgjafar- og sálfræðiþjónustu. Þetta ákvæði um sérstaka deild til þess að annast þetta verkefni fellum við niður. Í öðru lagi leggjum við til, að sú breyt. verði gerð á 68. gr., að í stað 4. og 5. mgr. komi ein mgr., sem orðist svo: „ Menntmrn. gerir í samráði við fræðslustjóra heildaráætlun um framkvæmd ráðgjafar- og sálfræðiþjónustu samkv. lögum þessum. Skal áætlunin miðuð við það fjármagn, sem til þessa starfsþáttar er veitt á fjárl. Til þessarar starfsemi skal að fengnum till. fræðslustjóra ráða sálfræðinga, félagsráðgjafa og sérkennara. Einnig er fræðsluráði heimilt að tryggja sér þjónustu ráðgefandi læknis til slíkra starfa.“ Þarna eru felldir niður skólaráðgjafarnir, eins og ég hef getið um áður, og þessi atriði gerð einfaldari, ekki bundið, hve mikið fjármagn skuli ætlað til þessa, og ekki heldur ákveðnar tölur nemenda á bak við hvern ráðinn starfsmann til þessarar þjónustu. Ákvæðin eru þannig rýmri og alls ekki ákveðið fjármagn til þessa fremur en annarra þátta, sem verður að ákveða hverju sinni eftir fjárveitingum á fjárl. N. varð, held ég, öll sammála um, að ekki væri hægt að binda hina einstöku þætti við ákveðinn hundraðshluta af heildarfjárveitingu til þessara mála. Þá er enn fremur brtt. við þessa gr. á þessa lund : „Sálfræðingar, félagsráðgjafar og sérkennarar gegna störfum sem settir eða ráðnir um tveggja ára skeið, en eiga að þeim tíma liðnum rétt á ákvörðun um stöðuveitingu, að fenginni umsögn fræðslustjóra.“ Það var síðasta breytingin við 68. gr. Þá er 40. brtt. við 70. gr. Þar er um tvær breyt. að ræða. Fyrri er um það, að fyrri mgr. gr. orðist svo: „Ráðgjafar- og sálfræðiþjónusta lýtur stjórn fræðslustjóra, sem skipuleggur störfin í samráði við skólastjóra.“ Í frv. segir: „Ráðgjafar- og sálfræðiþjónusta lýtur stjórn hlutaðeigandi fræðslustjóra, og skal hún vera sérstök deild í fræðsluskrifstofu.“ Það ákvæði fellum við sem sé niður. Þá er seinni breytingin við 70. gr. Þar er lagt til, að síðari mgr. orðist svo: „Starfsmenn ráðgjafar- og sálfræðiþjónustunnar hafa sama rétt til að sitja fundi skólanefndar og skólastjóri, sbr. 18. gr. Enn fremur eiga þeir rétt á að sitja fundi fræðsluráðs, þegar fjallað er um ráðgjöf og sálfræðiþjónustu eða skyld mál, svo og hliðstæða fundi, sem fræðslustjóri boðar til með skólastjórum eða kennurum. Ég vík þá að 41. brtt., sem er um það, að í staðinn fyrir 73. og 74, gr. frv. komi ein gr., sem verði svo hljóðandi: „Sérmenntaðir starfsmenn, ráðgjafar- og sálfræðiþjónustu skulu hafa lokið námi, sem menntmrn. viðurkennir. Setur rn, í reglugerð nánari ákvæði um framkvæmd og verksvið ráðgjafar- og sálfræðiþjónustu, svo og kröfur um menntun þeirra, sem að þessum málum vinna, svo sem skólasálfræðinga, félagsráðgjafa og sérkennara. Forstöðumenn ráðgjafar- og sálfræðiþjónustu skulu hafa lokið kandídatsprófi eða sambærilegu prófi í sálarfræði. Rn. setur starfsmönnum erindisbréf að fengnum till. fræðsluráðs.“ Þessi gr. leggjum við til, að komi í staðinn fyrir bæði 73. og 74. gr., sem eru miklu lengra mál. Þá er komið að 42. brtt. okkar, sem er við 75. gr. Þetta er X. kafli frv., um bókasöfn, og er þessi 75. gr., sem fjallar um bókasöfnin, gerð verulega ítarlegri en hún er í frv. Gr. verður svo samkv. till. n.: „Við hvern grunnskóla skal vera safn bóka og námsgagna ásamt vinnustofu fyrir nemendur og kennara. Heimilt skal að sameina almenningsbókasöfn og skólasöfn, ef forráðamenn beggja telja slíkt æskilegt og menntmrn. samþykkir. Að skólabókasöfnum skal þannig búið, að því er varðar húsnæði, bókakost og önnur námsgögn og starfslið, að þau geti gegnt því hlutverki að vera eitt af meginhjálpartækjum í skólastarfinu. Í bóka- og námsgagnasafni eru bækur og annað prentað efni, kvikmyndir, myndræmur, skyggnur, glærur, myndsegulbönd og annað myndritað efni, enn fremur hljómplötur, segulbönd og annað hljóðritað efni, svo og hvers konar tæki til flutnings á þessu efni og framleiðslu í þau. Nánari ákvæði um skólasöfn, húsnæði þeirra, bókakost, önnur kennslugögn, starfslið og starfshætti, setur menntmrn, í reglugerð.“ Sem sé, það er tillaga n., að 75. gr. svo orðuð, komi í staðinn fyrir 75. gr. eins og hún er í frv., en þar er hún ekki nánar nærri eins ítarleg. Þá er komið að 43. brtt., sem er við 77. gr., á þá lund, að síðasta málsgr. gr. falli niður. Þessi gr. í frv. er svona: „Kennsla óskólaskyldra barna umfram það, sem segir í gr. þessari, er háð leyfi fræðslustjóra. Nánari ákvæði má setja í reglugerð.“ Þetta bann vildum við ekki hafa. Við vildum ekki hafa það, að sækja þyrfti um leyfi til fræðslustjóra til þess að hefja kennslu óskólaskyldra barna. Og skal þess vegna málsgr. falla niður. Og að lokum er 44. brtt., sem er við 80. gr. Það er aðeins orðalagsbreyting, fyrir orðið „aðstoðarskólastjóra“ í a-liðnum, komi: yfirkennara. Þetta eru þær brtt., sem eru á þskj. 517 og n. taldi, að hefðu fengið líklegan meirihluta hljómgrunn, og er þá till. okkar, sem að baki þessum till. stöndum, sú, að frv. verði samþ. með þessum breyt. En aðrar brtt. sem fram hafa komið og ég hef áður nefnt, verða vafalaust skýrðar af tillögumönnum. Ég legg svo til, herra forseti, að málinu verði vísað til 3. umr., þegar umr. lýkur.



Herra forseti. Ég hef við 1. umr. þessa máls lýst fylgi mínu við meginstefnu þessa frv., og það fylgi mitt hef ég áréttað í nál. ásamt öðrum nm. Ég er samþykkur lengingu skólaskyldunnar og tel það eitt meginatriði þessa frv. Ég fylgi því á þeirri forsendu, að það sé algjört skilyrði fyrir jafnrétti til náms, og ég fylgi því einnig vegna þess, að það er forsenda þess, að menn flytjist sjálfkrafa milli skólastiga, og því engin hætta á því, eins og nú er, að menn stöðvist á unga aldri á námsbrautinni. Um vinnubrögð í n. hefur þegar verið rætt, og þarf ég því ekki að bæta þar neinu við. Ég hef eins og aðrir nm. gert fyrirvara um fylgi við einstakar till., þótt þær séu fluttar af n. allri. Sumar af brtt. mínum hafa verið teknar inn í sameiginlega nál. og n. því gert þær að sínum. Aðrar flyt ég sjálf á þskj. 547 og mun nú gera í sem stystu máli grein fyrir þeim. 1. brtt, er við 13. gr., og þar legg ég til, að greinin orðist svo: „Menntmrn, ræður fræðslustjóra að fengnum till. hlutaðeigandi fræðsluráðs, en þó ekki lengur en til 5 ára í senn. Að þeim tíma liðnum má endurráða hann til jafnlangs tíma, ef meiri hluti fræðsluráðs mælir með því. Við skipun í starf fræðslustjóra skal taka tillit til kennslufræðilegrar menntunar umsækjanda, stjórnunarreynslu í opinberri þjónustu og þekkingar á skólamálum.“ Hér er hafnað æviráðningu fræðslustjóra. Lagt er hins vegar til, að hann verði ráðinn til 5 ára í senn. Það hefur, eins og hv. þm. er kunnugt, mjög verið rætt að undanförnu, að æviráðning í mikilvæg störf á vegum hins opinbera sé óæskileg. Starf fræðslustjóra hlýtur að teljast til þeirra starfa, sem þurfa sífelldrar endurnýjunar við, og er það beinlínis forsenda jákvæðrar þróunar í skólamálum hvers umdæmis, að vel takist til um val fræðslustjóra og samstarf milli haus og þeirra, er til hans þurfa að leita, Hér veltur allt á góðri stjórn fræðslustjórans, þekkingu hans og hæfileikum. Till. mín gerir þó ráð fyrir, að megi endurráða fræðslustjóra, og ætti þá að vera tryggt, að hæfur fræðslustjóri þyrfti ekki að hverfa frá starfi. Endurnýjunarreglunni þarf því ekki að beita eingöngu sjálfrar hennar vegna. Ef hún á að ná tilgangi sínum, hlýtur hún að taka mið af því, að nýtist kraftar góðs manns, sé hann fyrir hendi. Hins vegar koma kostir hennar í ljós, ef sá, sem ráðinn er, veldur ekki hlutverki sínu. Ég vil taka það fram, að Félag háskólamenntaðra kennara lagði þessa skipan mála til í umsögn sinni, og ég held, að það hafi komið til álita hjá fleiri aðilum. Ég hygg, að Landssamband framhaldsskólakennara hafi ekki verið andvígt þessari skipan. Í frv. er gert ráð fyrir, að yfirkennari sé ráðinn til 5 ára, og hef ég tekið mið af því og legg til 5 ára ráðningu fræðslustjórans. Eins og kom fram í ræðu hv. 9. landsk, þm., er hann fylgjandi þessari ráðningaskipan, en ágreiningur er milli okkar um ráðningaraðila, og því taldi hann sér ekki fært að gerast meðflm. að þessari till. 2. brtt, mín er við 21. gr. Þar er fjallað um foreldrafélög. Í frv. er gert ráð fyrir, að foreldrafélag skuli stofnað eingöngu, ef þess sé óskað af skólastjórum eða foreldrum. Menntmn. bætti þar við þriðja aðilanum, almennum kennarafundi, sem er vissulega til bóta, en þó tel ég hvorugt ganga nógu langt. Margir, sem hafa látið sig skólamál varða, hafa bent á nauðsyn þess að efla tengsl milli heimila og skóla. Þar verður að takast gott samstarf, ef skólastarfið á að heppnast og nemandinn að komast til þroska. Ég hygg því rétt að gera það að skyldu, að foreldrafélag sé stofnað við grunnskóla. Önnur ástæða til þess, að ég tel þetta nauðsynlegt, er s.l. að sumir skólastjórar hafa beinlínis lýst sig andvíga því, að foreldrafélög séu stofnuð við skóla. Það er mín skoðun, að slík sjónarmið eigi ekki rétt á sér. Þau tengsl. sem þarna er nauðsynlegt að efla, geta varla talist einkamál skólastjórans. Það kunna einhverjir að segja sem svo, að það þýði lítið að skylda skólastjórann til að stofna foreldrafélag við skólann, ef foreldrar sýna því ekki áhuga. Það kann vissulega að fara svo illa sums staðar, þá verður líklega svo að vera, en þá verður ekki heldur unnt að kenna skólayfirvöldum um, að þau hafi ekki gert allt, sem í þeirra valdi stóð, til þess að koma á þessu nauðsynlega sambandi. 3. brtt. mín er við 22, gr., og fjallar um nemendaráðin. Í frvgr. er heimild til handa nemendum 7.–9. bekkjar grunnskóla að stofna nemendaráð, er sé skólastjóra og kennararáði til aðstoðar og ráðuneytis um málefni nemenda. Í frvgr. er ákvæði um félagsform nemendaráðsins og beinlínis tekið fram, að það skuli vera form. nemendaráðsins, sem eigi rétt til setu á fundum skólastjóra og kennararáðs og kennarafundum. Ég tel hér allt of ítarlega fyrirskipað í l. um það, hvernig nemendur hagi sínu félagsstarfi, og held, að best sé, að þeir ráði því sjálfir. Ný félagsform eru að ryðja sér til rúms, og er því rangt að mínu viti að festa hefðbundið félagsform í lögum. Ef nemendur hins vegar kjósa hefðbundið félagsform, geta þeir vitaskuld notað það, án þess að það sé fyrirskipað í lögum. Ég tel því rétt að sleppa öllu því, sem snertir innri málefni nemendaráðsins. Þá tel ég rétt, að skólastjórn og nemendur ákveði það sjálfir, hverjir skuli mynda nemendaráð. Það kann vel að vera, að í framkvæmd reynist það eingöngu áhugamál elstu nemendanna að stofna slíkt nemendaráð. Ég tel hins vegar ekki rétt að banna yngri nemendum að taka þátt í þessu sjálfsagða lýðræðislega fyrirkomulagi og treysti skólunum og skólayfirvöldum til þess að sjá það af hyggjuviti sínu og ráða því sjálf, hverjir eigi þar aðild að. Í gr. er einnig strangt fram tekið um bekkjaskipan, en n. hefur í öðrum gr. frv. reynt að losa um hefðbundna bekkjaskipan og opna fyrir nýjum leiðum til kennsluhátta. Ég legg því til, herra forseti, að gr. orðist svo: „Heimilt er nemendum grunnskóla að stofna nemendaráð, er sé skólastjóra og kennararáði til aðstoðar og ráðuneytis um málefni nemenda. Einn af kennurum skólans aðstoðar nemendaráð. Fulltrúi nemendaráðs á rétt til setu á fundum skólastjóra og kennararáðs svo og á kennarafundum, með málfrelsi og tillögurétti.“ Ég hef ekki átt þess kost að sýna n. 4. og 5. brtt, mína, þar eð ég athugaði þessi atriði ekki fyrr en n. hafði skilað frv. frá sér. Ég hygg þó, að a.m.k. sú 4. sé það sjálfsögð, að rétt sé, að ég taki hana aftur til 3. umr., til þess að n. geti skoðað hana. Á síðasta þingi samþ. Alþingi ný lög um heilbrigðisþjónustu, þar sem tekið er fram, að heilsugæsla nemenda skuli falin heilsugæslustöðvum, og því legg ég til, að á eftir 1. mgr. 76. gr., þar sem fjallað er um heilbrigðisþjónustu, komi ný mgr. svohljóðandi: „Sé heilsugæslustöð í námunda við grunnskóla er heimilt að fela henni að annast vernd nemenda, samkv. i, um heilbrigðisþjónustu, nr. 56/1973, 21. gr. 5. brtt. mín er við 77. gr. Við vorum raunar sammála um það í n., eða a.m.k. meiri hl. hennar, að fella 3. mgr. burt, en hún hljóðar svo í frv., með leyfi forseta: „Kennsla óskólaskyldra barna umfram það sem segir í gr. þessari, er háð leyfi fræðslustjóra. Nánari ákvæði má setja í reglugerð.“ Við vorum sammála um, að túlka mætti gr. þannig, að ekki einu sinni foreldrum væri leyfilegt að kenna börnum sínum heima, nema leita leyfis fræðslustjóra. Okkur þótti þetta heldur langt gengið. Eftir nánari athugun hygg ég, að hér muni vera átt við forskóla, sem einkaaðilar reka jafnvel í heimahúsum gegn gjaldi, og tel því rétt að bæta hér úr og skilgreina nokkru nánar. Ég legg því til, að mgr. orðist svo: „Óheimilt er einkaaðila að reka skóla fyrir óskólaskyld börn nema með leyfi fræðslustjóra.“ Ég hef nú mælt fyrir brtt. mínum á þskj. 547. Það er þó ein till., sem n, flytur sameiginlega, sem ég hlýt að fara nokkrum orðum um og lýsa mig algjörlega andvíga. Það er 42, gr., sem fjallar um styttingu starfstíma grunnskóla. Þessa gr. verður að skoða í nánu samhengi við 43. gr. og 45. gr. þ.e.a.s. brtt. n, nr. 27, 28 og 29. Ég er andvíg þessari gr. menntmn., einkum vegna þess að hún gerir ráð fyrir, að hinn árlegi námstími sé styttur í allt að 71/2 mánuð fyrir efstu bekkina. Ég hefði getað fallist á, að starfstíminn hefði verið styttur fyrir yngri börnin, en ég hygg, að ekki sé nokkur einasta leið að komast yfir það námsefni, sem efstu bekkjunum er ætlað, á 71/2 mánuði, einkum og sér í lagi með tilliti til þess, að ef brtt. n. við 43. gr. verður samþ., þá styttist skólatíminn enn vegna atvinnuþátttöku, en þeirri skipan mála er ég eindregið fylgjandi. Ég tel slíkt bæði gott og þroskandi. En komi þetta hvort tveggja til, óttast ég, að það muni annaðhvort auka misréttið í skólakerfinu eða valda óhemju vinnuálagi á nemendur, þar sem sýnt er, að þeir muni ekki komast yfir námsefnið á svo skömmum tíma. Og óhóflegt vinnuálag er í algjöru ósamræmi brtt. n. við 45. gr. þar sem nánast er lögboðin 40 stunda vinnuálag er í algjöru ósamræmi við brtt. n, við er í frv., og tel að frv. geri ráð fyrir það mörgum undanþáguheimildum, að fyllilega ætti að nægja. Hv. 9. landsk. þm. gerði að umræðuefni 12. brtt. n. við 18. gr. frv., en hún hljóðar svo, með leyfi forseta: „Í kaupstöðum með 10 þús. íbúa eða fleiri fara fræðsluráð og hverfisnefndir með hlutverk skólanefndar. Viðkomandi bæjar- eða borgarstjórn skiptir kaupstaðnum í hverfi í samráði við fræðsluráð. Í hverju hverfi skal vera hverfisn., skipuð 5 mönnum. Hverfisn. skal kosin til 4 ára í senn af bæjar- eða borgarstjórn. Verkefni hverfisn. skulu vera hin sömu og þau verkefni skólan., sem talin er í 19. gr. Um starfshætti hverfisn., boðun funda, kosningu og fjölda kennarafulltrúa og rétt skólastjóra til setu á hverfisnefndafundum gilda að öllu leyti sömu ákvæði og um skólanefndir.“ Hv. 9. landsk. þm., Ellert B. Schram, hefur lýst andstöðu sinni við þessa breyt. Sú andstaða hans hlýtur að koma öllum hv. þm. á óvart, sem hlustuðu á bann í umr, um frv. um skólakerfi og um þetta frv. Hann fór mörgum orðum um dreifingu valdsins, en þegar um er að ræða að dreifa valdinu í Rvík, snýst hann allt í einu öndverður við. Þau rök, sem hann færði gegn þessari till., voru að mínu viti ákaflega léttvæg. Hann talaði um búferlaflutning milli hverfa. Það er vitaskuld rétt, að það kemur fyrir, að Reykvíkingar flytjist milli hverfa. En á þeim hvílir fortakslaus skylda um að tilkynna slíkan búferlaflutning hið skjótasta. Það ætti því ekki að vera nokkrum vandkvæðum bundið að koma slíkri tilkynningu til viðkomandi hverfisnefnda. Það má bæta því hér við, að Reykvíkingar eru jafnvel sektaðir, ef það dregst of lengi, að þeir tilkynni búferlaskipti. Ég hygg því, að menn geri það ekki að gamni sínu að draga slíkar tilkynningar. Hann sagði einnig, að það væri rangt að binda í lögum skipan skólamála í Rvík. Ég veit ekki, hvort ég fer alveg rétt með, en inntakið í mótbárum hans var það, að slíkt skipulag sem þetta ætti ekki að binda í lögum. Þetta eru furðuleg rök, þar sem frv. bindur vissa skipan mála í Rvík, sem á ekki að gilda fyrir önnur fræðsluumdæmi, og ég hef aldrei heyrt hv. þm. Ellert B. Schram minnast á það einu orði á öllum nefndarfundum okkar, að þetta væri óheppilegt. Ef brtt. n. er of fortakslaus, þá er hitt enn fortakslausara. Ég hef einhvern grun um, að þessi rök séu til komin eftir á. Ég vil leiðrétta þau ummæli hans, að hverfisn. skv. þessari brtt. eigi að koma í stað skólan. Það er alls ekki rétt, að þær eig að koma að öllu leyti í stað skólan. Það er skýrt tekið fram, - og gott væri ef hv. þm. vildi lesa till. einu sinni enn sér til glöggvunar, - að hverfisnefndir skuli fá þau verkefni skólan., sem talin eru í 19. gr. Skólan. skv. frv. hafa viðtækari verkefni en talin eru upp í 19. gr., og það var einmitt þess vegna, sem ekki var hægt að kalla þessar hverfisn. í kaupstöðum skólan. Ég vil t.d. benda á 17. gr., þar sem segir, með leyfi forseta, um skólan.: „Hún sér um skiptingu nemenda milli þeirra og samræmir rekstur þeirra, eftir því sem hún telur haganlegt.“ Skv. till. n. er alls ekki ætlast til þess, að hverfisn. hafi þetta verkefni með höndum, svo að eitt dæmi sé tekið. Þau verkefni skólan., sem talin eru upp í 19. gr., snerta eingöngu innri málefni skólanna. Hér er því að vissu marki um heimastjórn að ræða, um dreifingu valds frá 7 manna fræðsluráði út til kjörinna hverfisnefndarfulltrúa, sem eiga þá að geta tekið ákvarðanir um það, sem næst þeim er, án þess að þurfa að leita til hinnar miklu miðstjórnar, sem frv. gerir ráð fyrir, að ráði skólamálum í Rvík. Ef við athugum muninn á fyrirkomulaginu í Rvík og annars staðar á landinu, eins og frv. gerir ráð fyrir því, sker í augun einmitt miðstjórnarvaldið í Rvík. Þar segir beinlínis, að fræðsluráðið í Rvík skuli jafnframt vera skólan. Nú er í grg, með frv., á bls. 67, rakinn áætlaður fjöldi nemenda í grunnskóla. Þar eru taldir 14 200 nemendur í Rvík. í öðrum umdæmum fer nemendafjöldinn allt niður í 1900 og hvergi upp fyrir 4 350 nema í Reykjaneskjördæmi. Hér er gríðarlega mikill munur á nemendafjölda í Rvík og öðrum kjördæmum. Í öðrum kjördæmum er gert ráð fyrir fræðsluráði umdæmisins alls og síðan skólanefndum, sem annast málefni, sem standa þeim næst, Í Rvík er hins vegar gert ráð fyrir 7 mönnum, sem eiga að hafa alla yfirstjórn á hendi. Þar skiptist valdið ekki, enda þótt nemendafjöldinn sé miklu, miklu meiri. Í aths. við frv. er beinlínis staðfest fjarlægðin milli valdsstjórnarinnar og þeirra, sem á að stjórna. Í grg. með 18. gr. segir, með leyfi forseta: „Fræðsluráð Reykjavíkur fer með hlutverk skólanefndar í Rvík. Sakir fjölda skóla þar hefur ekki komist á þar sú venja, að skólastjórar sitji fundi fræðsluráðs, enda yrði sá vettvangur í stærra lagi.“ Hér er beinlínis sagt, að leiðin milli skólastjóra og kennara í Rvík annars vegar og fræðsluráðsins hins vegar sé lengri en annarsstaðar. En í frv. er það nýmæli, að gert er ráð fyrir setu kennarafulltrúa og skólastjóra á fundum skólan. Hins vegar mundi slíkt ekki gilda um Rvík. Skólastjórar og kennarar mundu ekki sitja fundi fræðsluráðs nema þrisvar á ári. Sterk rök hníga að því, að valdinu sé dreift innan Rvíkur, ekki síður en annars staðar á landinu. Eftir sem áður hefur fræðsluráð Reykjavíkur þau verkefni, sem fræðsluráði eru falin skv. frv., þar með talin heildarstjórn, svo sem fjármálastjórn, og hvers konar samræming og hagræðing, sem nauðsynleg er. Ég tel þetta mjög mikilvægt atriði, sérstaklega fyrir Rvík og Reykvíkinga, og fagna því, að meiri hl. menntmn. var sammála mér um þetta atriði, og hygg, að það geti orðið til góðs, nái það fram að ganga.



Herra forseti. Um þessar mundir eru liðin rúmlega 5 ár, síðan hafinn var undirbúningur að samningu frv. þess til l. um grunnskóla, sem hér er til umr. Ég kann ekki sögur af neinu frv., er lagt hefur verið fyrir Alþingi, sem hefur fengið jafnlangan og viðamikinn undirbúning eða verið kynnt og rætt jafnítarlega um land allt, áður en það var lagt hér fram, en þetta frv. um grunnskóla. Þrátt fyrir allan undirbúninginn og allan þann hóp manna, sem fjallaði um málið, þrátt fyrir allan þann tíma og þær umr, og fundahöld, sem fram fóru, kom það á daginn, er menntmn. hóf athugun á frv., að nm. staðnæmdust við svo að segja hverja grein með meiri eða minni aths. og hugmyndir um breytingar. Niðurstaðan er líka sú, að menntmn. sameiginlega og einstakir nm. eru nú þegar búin að flytja yfir 80 brtt. við rúmlega aðra hverja gr. eða a.m.k. það í frv. Sannleikurinn er sá, að á þessu frv. er sá meginsmíðagalli, að það er allt of langt, - allt of langt og allt of ítarlegt. Frv. hefði þurft að vera helmingur af því, sem það er eða minna. Það hefði átt að fjalla eingöngu um meginatriði skólakerfisins, og síðan hefði átt að fylla upp í þá beinagrind með reglugerðum, og hefði þá verið hægara, þegar ár líða frá samþykkt frv., að læra af reynslunni og breyta ýmsum framkvæmdaratriðum í reglugerðunum. Það getum við lært af reynslunni af meðferð þessa frv., að svona stórir doðrantar eru erfiðir í meðförum, og það er ekki þægilegt að ræða og greiða atkv. um 80–90 brtt. við eitt frv. E.t.v. hefði þetta efni átt að vera í fleiri frv. Ef það t.d. hefði verið sérstök stutt frv. um sálfræðiþjónustu, bókasöfn í skólum, um heilbrigðismál í skólum, um skólarannsóknir, þá er ég viss um, að mörg þeirra frv. væru þegar orðin að lögum. Vandinn við þetta mál nú er sá, að þrátt fyrir tvö stór atriði, sem deilt er um, skólaskylduna og lengd skólastarfsins á hverju ári, eru veigamiklir kaflar með umbótum, sem lítið er deilt um í frv. Og hin mikla kynning á málinu hefur leitt af sér, að hugmyndir u.m þessar umbætur eru þegar útbreiddar í landinu. Af þessu hefur aftur leitt, að ýmsir gera viljandi eða óviljandi kröfur eða færa fram óskir um þessar umbætur í sambandi við sálfræðiþjónustu, við meðferð á afbrigðilegum börnum, í sambandi við bókasafn og fjöldamargt annað. Skólamenn, kennarar og skólastjórar, hafa kannske allra manna mestan áhuga á þessu, en þeir hafa ekkert til þess að byggja á, enga aðstöðu til þess að byrja, Og það er þetta, sem gerir, að við getum ekki dregið afgreiðslu þessa frv. miklu lengur. Það er ekki meinlaust, þó að við látum eitt ár líða, án þess að neitt gerist, eins og ræðumaður Sjálfstfl. gaf í skyn í kvöld. Að sjálfsögðu eru skoðanir skiptar um svo langt og mikið frv., og við skulum gera okkur grein fyrir því, að ef við byrjum árlega að ræða þetta frv., þegar þing hefst á hverju hausti, gætum við aftur og aftur fundið ný og ný atriði, sem við vildum breyta, nýjar og nýjar setningar og ákvæði, sem við vildum hafa á einhvern annan veg. Þetta gæti verið endalaust. Við verðum, eins og málum er komið, að gera upp við okkur, hvort við viljum með þeim breytingum, sem við treystum okkur til að gera, án þess að kaffæra frv. í brtt., gera það að lögum, eða hvort okkur finnst það svo gallað, að okkur finnst óhjákvæmilegt að hafna því og byrja þá alveg upp á nýtt, - þá er ekki um annað að ræða en að byrja vinnuna við grunnskólafrv. alveg upp á nýtt. Ég er þeirrar skoðunar, að þrátt fyrir margvíslega galla sé svo mikið af þýðingarmiklum umbótum í þessu frv., að við verðum að velja þann kost að gera á því þær breytingar, sem við teljum nauðsynlegar, gera það síðan að lögum, gera okkur fullkomlega ljóst, að það fer um þennan lagabálk eins og um alla stóra lagabálka aðra, að á næstu árum, eftir að frv. verður að lögum, muni reynast nauðsynlegt að gera á því ýmsar breytingar. Það eru venjuleg vinnubrögð og ekkert að óttast í því sambandi. Þennan kost verðum við að velja, og það er í samræmi við það val. sem bæði ég og ýmsir aðrir menntmn: menn hafa reynt að sitja á sér og flytja eins litið af brtt. og þeir geta, eða a.m.k. forðast að flytja mikið af brtt. um tiltölulega lítilvæg atriði, sem gjarnan mætti reyna, áður en ráðist yrði í breytingar á þeim. Eitt atriði varðandi þetta mál hefur ekki verið minnst á hér í kvöld. Skv. þessu frv. á að fá landshlutasamtökum sveitarfélaganna mikil áhrif á kennslumál. Það er deilt um það, hve mikil þessi áhrif eigi að vera. Þau eru ærin í frv. sjálfu, og Sjálfstfl. vill ganga lengra í þá átt að auka vald og áhrif sveitarfélaganna í þessum málum. En það eru engin lög til um landshlutasamtök sveitarfélaga. Samtökin eru til, þau eru í bernsku um land allt, eru að þreifa sig áfram. En þau eru laus í reipunum, og þau vantar fastan grundvöll til að standa á, fastan grundvöll, sem setur þau í það form, að það sé hægt að fela þeim svo mikið hlutverk sem þeim er ætlað í skólakerfi landsins skv. þessu frv. Það er því óhugsandi að framkvæma þetta frv. sem lög, fyrr en búið er að koma á lagaákvæðum um landshlutasamtök sveitarfélaga, og koma þeim á fastan grundvöll. Nú er það svo, að ríkisstj. hefur ekki einu sinni flutt frv. um landshlutasamtök. Það hefur heyrst, að það sé ekki samkomulag innan ríkisstj. um slíkt frv. Hins vegar hafa 5 alþm., 2 þeirra stjórnarsinnar og 3 ár stjórnarandstöðuflokkunum, flutt slíkt frv., að mér skilst skv. tilhlutan landssamtaka sveitarfélaga. Þetta frv. kom fyrir þessa hv. d. í nóv. og var þá vísað til n., en ég hef a.m.k. ekkert heyrt um það síðan. Ég tel rétt, að menn geri sér ljóst, hvaða samhengi er þarna á milli. Það þýðir ekkert fyrir okkur að ýta grunnskólafrv. fram, án þess að hinum málunum sé einnig komið til skila. Kem ég þá stuttlega að brtt., sem fluttar hafa verið við þetta frv. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða um brtt., sem aðrir einstakir þm. hafa flutt, að öðru leyti en því, að ég vildi segja nokkur orð um till. sjálfstæðismanna. Þær eru í stórum dráttum á þá leið að færa stjórn menntamála, sérstaklega stjórnun skólakerfisins, að miklu meira leyti til sveitarfélaganna. Ég er hlynntur því að færa allmikið og jafnvel mjög mikið af verkefnum frá menntmrn, út til sveitarfélaganna, sérstaklega í fræðslumiðstöðvarnar, sem ætlunin er að koma upp, og vil, að þær verði að öflugum og sterkum miðstöðvum í héruðunum. Þegar litið er á heildarmynd af hugmyndum sjálfstæðismanna, eftir því sem ég hef best getað skilið þær, finnst mér, að þær eigi vel við Reykjavíkurborg, en fráleitt er, að þær séu raunhæfar varðandi aðra landshluta. Kann að vera, að það megi deila um stóru kaupstaðina, Kópavog, Hafnarfjörð og Akureyri, en þar fyrir utan er alveg fráleitt, að slíkar till, séu framkvæmanlegar eða raunhæfar. Ég hef grun um, að það sé einhver ótti um Rvík, sem er hreyfiaflið á bak við þessar hugmyndir, og vil benda sjálfstæðismönnum á að athuga þetta mál töluvert betur. Það er rétt, að Rvík er nógu stór heild, til að hafa sjálfstjórn í þessum efnum, og hv. 9. landsk. viðurkenndi, að Rvík hefði fengið að njóta sín, hefði fengið að taka í sínar hendur töluverða sjálfstjórn í skólamálum og hefði getað byggt skóla án þess að fá jafnóðum styrki frá ríkinu. Þetta er allt saman rétt, og það er líka rétt, sem hann sagði, að Rvík er komin miklu lengra fram úr öðrum sveitarfélögum á Íslandi í skólamálum en flestir gera sér grein fyrir. Margar af þeim nýjungum, sem eru í grunnskólafrv. og á nú að færa þjóðinni á silfurbakka fyrir 300 millj. kr. á ári, er búið að framkvæma í Rvík í fjölda ára. Mér finnst að þessar hugmyndir eigi mjög vel við Rvík. Ég sé ekkert eftir því, að Rvík hafi þessa aðstöðu og hef engan vilja til þess að skerða hana á nokkurn hátt. En hugmyndirnar gilda alls ekki um hin litlu sveitarfélög, frá 5–10 þús. og niður í nokkur hundruð manns, sem við vitum af starfi hér í þinginu, að oft eru erfiðustu verkefnin hvað snertir skólamálin. Um þær brtt., sem ég hafði fram að færa í menntmn., gerðist það um allar nema eina, að í sumum tilfellum var ég sannfærður um, af félögum mínum, að ég hefði rangt fyrir mér, en í öðrum tilfellum var það öfugt, að þeir létu sannfærast og till. voru því íeknar með í heildartill. menntmn. Ég flyt einn aðeins 3 till., sem í raun og veru eru aðeins um eitt efni. Þær eru um ráðningu kennara, og hugmynd mín er sú, að það sé óþarfi, að menntmrn. sé fastur aðili að ráðningu kennara, það ætti að vera hægt að annast það í héruðunum. Eins og nú standa sakir, verður skólastjórinn auðvitað fyrst var við það, að það vanti kennara, og síðan kallar hann til skólan., og þá fer málið til fræðslustjóra og eftir athugun fer það í rn. og rn, auglýsir með pomp og pragt. Svo eiga umsóknir að berast til skólan. og eru bornar undir skólastjórann, og þaðan fara þær aftur til fræðslustjórans á fræðsluskrifstofunni og fá þar einhverja meðferð, og frá henni eiga umsóknirnar loksins að fara í rn. Mér finnst þetta vera nokkuð fyrirferðarmikið til þess að ráða kennara. Ég get fallist á það a.m.k. fyrst um sinn, að þetta kerfi sé notað við ráðningu skólastjóra. Nú hefur að vísu komið fram, að það eru skiptar skoðanir um, hvort fræðslustjórinn eigi að vera ráðinn af sambandi viðkomandi sveitarfélaga eða af menntmrn. Og ég vil taka fram, að ég er þeirrar skoðunar, að fræðslustjórinn verði að vera maður menntmrn. Ef hann er það ekki, efast ég um, að hann geti gegnt því hlutverki, sem hann á að gera, og geti sparað skólastjórum öll þau hlaup og bréfaskriftir til Rvíkur, sem hann á að gera. Þessi hugmynd um að færa ráðningu kennara til héraðanna, þannig að rn. þurfi ekki að vasast í því, heldur geti fræðsluskrifstofurnar annast það í samvinnu við skólana, byggist á því, að fræðslustjórinn sé maður rn. Ef því yrði breytt, efast ég um, að ég mundi halda þessum till. mínum til streitu. En brtt. þrjár á þskj. 561 fjalla allar um þetta eina atriði. Skal ég svo ekki fara fleiri orðum um þetta mál að sinni, herra forseti.



Herra forseti. Umr. um þetta frv. eru nú orðnar alllangar, bæði í kvöld og áður, hér á hv. Alþingi. Sú þn., menntmn. hv. Nd., sem hefur haft frv. til meðferðar, virðist hafa leyst af hendi allmikið starf, eftir því sem starfi n. er lýst af hv. frsm. n., og það kemur í ljós, að n. hefur séð ástæðu til þess að flytja hvorki meira né minna en 83 brtt. við frv., sem er 91 gr. N. flytur sameiginlega nokkurn hluta þessara till., en einstakir nm. flytja aðrar till., er ganga að sumu leyti í gagnstæðar áttir. Það frv., sem hér liggur fyrir, er eins og lýst hefur verið, vandasamt mál. Hér er um þýðingarmikið mál að ræða, mál, sem myndar ramma um það starf, sem á að rækja til þess að byggja upp undirstöðumenntun þjóðarinnar, og slíka löggjöf þarf að vanda, eigi hún að valda því hlutverki, sem henni er ætlað. Ég skal ekki fjölyrða hér um þýðingu menntunar og þess starfs, sem rækja á í skólum, en ég tek það fram, að það verður seint um of vandað til löggjafar, sem um þetta á að fjalla, til þess að árangur verði sem bestur, en árangur skólastarfsins er það, sem máli skiptir, að auka menntun, þroska og menningu þjóðarinnar. Gagnvart þeim brtt., sem hér liggja fyrir, skal ég ekki fara út í að ræða þær efnislega. Ég vil aðeins taka fram út af orðum, sem hv. þm. Benedikt Gröndal sagði hér áðan um till. okkar sjálfstæðismanna í þessum efnum, að þær virtust sniðnar við Rvík, en mundu ekki henta fyrir hin smærri sveitarfélög, að þar er ég alls ekki á sama máli. Það má e.t.v. segja, að þessar till. séu ekki eins nákvæmlega útfærðar og vera þyrfti, og það hefur ekki verið í tillöguformi gerð grein fyrir öllum þeim atriðum, sem þarf að taka til greina í sambandi við slíka breytingu á meðferð skólamála í þjóðfélaginu. Hinu er þó algerlega nauðsynlegt að gera grein fyrir, og því hefði hv. þm. Benedikt Gröndal átt að átta sig á, að um leið og sveitarfélögin fá í sínar hendur meðferð þess, sem hér er kallað grunnskólastig, þurfa þau aukið fjármagn. Það fjármagn fæst vitaskuld ekki með öðrum hætti en þeim, að sveitarfélögin fái í sínar hendur nýja tekjustofna, og það eitt dugir að öllum líkindum ekki til, vegna þess hve aðstaða sveitarfélaganna er misjöfn, og þar af leiðandi þarf að koma til stórkostleg efling Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga og Jöfnunarsjóðinn síðan að nota til að jafna aðstöðu sveitarfélaganna til að geta tekið sér þessi verkefni á herðar. Ef þessi mál eru skoðuð í þessu ljósi og enn fremur því ljósi, að sú er reynslan, að hin smærri sveitarfélög hafa að sínum hluta í fræðslumálum tekist á við mikil verkefni og haft um það ágætt samstarf, þá hygg ég, að ekki sé ástæða til annars en að ætla, að þó að þeim yrði fengin meðferð þessara mála í heild, hefðu þau þroska og vilja til þess að hafa um það samstarf sín á milli að leysa þau mál vel af höndum. Ég skal ekki ræða um þessar brtt. frekar, enda hefur verið gerð ítarleg grein fyrir þeim á rúmum 2 klst. að undanförnu hér í hv. d. Hv. frsm, menntmn., hv. 3. þm. Vestf., sagði í upphafi sinnar ræðu hér í dag, að megintilgangurinn með þessu frv. væri að skapa sem jafnasta aðstöðu til mennta fyrir skólaæskuna. Ég hef heyrt þetta fyrr, og sá hlýtur alltaf að vera tilgangur með fræðslulöggjöf að skapa sem jafnasta menntunaraðstöðu, hvað sem búsetu og öðrum aðstæðum líður. Hins vegar er ég ekki jafnviss og hv. þm. Hannibal Valdimarsson um, að þetta takist, enda þótt þetta frv. yrði að lögum. Það er svo og hefur verið svo á undanförnum árum, að misréttis hefur gætt í meðferð skólamála meðal þjóðarinnar og hin fámennari sveitarfélög og byggðarlög ýmis hafa legið eftir, á meðan þeir, sem búa í meira fjölmenni, hafa setið við kjötkatlana. Orsökin til þessa er fyrst og fremst sú, að fjármagn hefur skort í þjóðfélaginu til þess að hrinda áfram framkvæmdum um landið allt, til þess að skólaæskan gæti notið jafnréttis án tillits til búsetu. Hér er ekki um að kenna viljaleysi einstakra sveitarfélaga, eins og stundum er haldið fram, heldur er einfaldlega orsökin sú, að fjármagn hefur skort eða það hefur verið veitt til annarra verkefna í þjóðfélaginu í þeim mæli, að afgangur til skólamannvirkja hefur ekki orðið það mikill, að dugað hafi til þess að fullnægja því að skapa jafna aðstöðu. Þó að þetta frv. verði að l., myndast ekkert fjármagn í þjóðfélaginu. Hitt er sönnu nær, að fjármagn eyðist stórkostlega, vegna þess að þetta frv. hefur í för með sér mjög mikinn kostnaðarauka í meðferð fræðslumála. Ég hygg, að þó þetta frv. verði að lögum, megi búast við, að enn verði svo, að þeir, sem eiga erfiða aðstöðu, búa í fámennum sveitarfélögum, þar sem fátt er um atkvæði fyrir þá, sem málum ráða á Alþingi hverju sinni, verði látnir sitja á hakanum en fénu varið í meira mæli, þar sem fjölmennið er. Ég gæti bent á ýmis rök til framdráttar þeirri skoðun minni, að þetta frv. felur ekki í sér neina vissu fyrir því, að stefnt verði til jafnréttis. Ég hef gert það áður hér á Alþingi og mun ekki endurtaka það, en vil þó aðeins segja, að með því að lengja skólaskyldu og skólaárið er ekki á nokkurn hátt tryggt, að um aukið jafnrétti verði að ræða, enda þótt það sé látið í veðri vaka, að sú sé ein helsta orsökin til þess, að stefnt sé til þeirrar áttar. Ég hef rakið það fyrr, að mismunur á skólasókn stafar af þessu fyrst og fremst, að í strjálbýlum héruðum hafa mannvirkin ekki verið til. þar hefur aðstaða ekki verið sköpuð fyrir skólaæskuna til þess að sækja miðskólanám að skyldunámi loknu í sinni heimabyggð, og sú er orsökin til þess, að þessi mismunur kemur fram, mismunur, sem að vísu er sí og æ að minnka vegna þess, að skólamannvirki og bygging þeirra þokast alltaf nokkuð áfram um byggðir landsins. Ég skal ekki fara hér út í það að flytja langa ræðu um þetta mál. Ég hef rætt það margsinnis áður og sé ekki ástæðu til að fara að tíunda það æ ofan í æ, sem ég hef um þetta mál sérstaklega að segja. En ég kom hingað í þennan ræðustól fyrst og fremst til þess að vekja athygli á því, að sú er skoðun mín, að enda þótt hv. n. hafi um málið fjallað á yfir 20 fundum og fluttar hafi verið við frv. af n. mjög margar brtt., þá hafi ekki verið bætt svo úr göllum þessa frv., að ég telji fullnægjandi til þess, að rétt sé að samþykkja það. Ég skal þó taka það fram, að ýmsar af brtt. n. sýnast mér að verulegu leyti stefna til réttrar áttar, og það er reyndar svo, að frá því að þetta frv. kom fyrst fram hefur það verið bætt að nokkru við hverja endurskoðun, og megi svo enn ganga. Það er mín skoðun, að rétt sé að vísa því enn til hæstv. ríkisstj. og taka í það eitt ár til. Enda þótt hv. þm. Benedikt Gröndal teldi, að við mættum þá að ári liðnu standa í sömu sporum, þá hygg ég, að ég treysti því og mundi vænta þess, að svo mætti til takast, að þá mundu enn sniðnir af því það margir gallar, að hugsanlegt væri, að samstaða gæti orðið um að afgreiða frv. Ég vek athygli á því, að fræðslul. frá 1946 eru enn ekki komin til framkvæmda í öllum skólahverfum landsins og að innan þeirrar löggjafar, þ.e. gildandi l. um þetta efni, gætu rúmast flestar eða allar þær umbætur, sem felast í því frv., sem liggur fyrir, og í þeim brtt., sem fyrir liggja frá hv. n, og einstökum nm. Það er því engin nauðsyn á að afgreiða um þetta efni ný lög. Það mætti fella inn í gildandi lög þau ákvæði, sem hv. alþm. sýnist einsýnt, að séu til bóta frá því, sem gildandi I. gera ráð fyrir, og koma þannig þegar til framkvæmda. Þrátt fyrir allar þær brtt. og alla þá vinnu, sem hv. n. hefur í þetta frv. lagt, vil ég vekja athygli á því, að allir megingallar frv. standa að mestu enn. Ég vil aðeins í örfáum orðum rekja þessa meginókosti frv., sem ég tel varða það miklu, að ekki komi til álita að samþykkja það í því formi, sem það er. Í fyrsta lagi er haldið enn lengingu skólaskyldunnar. Því er haldið að lengja og herða lögboðna skyldukvöð, sem lögð er á herðar ungmenna til þess að sækja skóla. Börnin fá í auknum mæli þá tilfinningu, að þau séu í skóla skv. lagaboði, af hlýðni við ríkiskerfið, en ekki að eigin frumkvæði og af menntaþrá. Þessu fylgja í auknum mæli þau vandkvæði, sem kviknað hafa í efstu bekkjum skyldunáms: námsleiði, hyskni við nám, uppreisnargirni gegn yfirstjórn skóla og þjóðfélagskerfinu í heild. Hér er, að ég hygg, orsök þess, að flestir skólastjórar og kennarar á skyldunámsstigi eru andvígir lengingu skólaskyldunnar, þeir hafa reynsluna meiri en aðrir menn. Þessum óheppilegu uppeldisáhrifum skólaskyldunnar mætti sennilega komast að mestu hjá með því að taka upp fræðsluskyldu í efstu bekkjum grunnskóla, þar sem unglingar sæki nám af frjálsum vilja, en ekki eftir lagaboði. Hér hefur í umr. margsinnis verið gerð grein fyrir því, hver munur er á fræðsluskyldu og skólaskyldu, og sé ég ekki ástæðu til að skýra þau orð nánar en gert hefur verið að undanförnu. Lenging skólaársins táknar aukið fráhvarf frá atvinnuvegum þjóðarinnar. Brtt. þær, sem hv. n. hefur flutt um, að störf að atvinnuvegunum geti að nokkru komið í stað skólastarfs og skólanáms, er virðingarverð tilraun, sem vert er að gefa athygli. Þær brtt. eru þó næsta óskýrar og harla þokukennt, hvernig einkunnir þeir nemendur hljóta, sem t.d. vinna í frystihúsi eða heima í sveit á sauðburði í apríl og maí, þegar próf standa yfir í skólum. Það væri æskilegt að geta fengið um það einhverjar skýringar frá hv. n., hvernig hún hugsar sér, að námsmat, þ.e. einkunnir þeirra nemenda yrðu, sem hyrfu úr skóla til þess að starfa í atvinnuvegunum á þeim tíma, sem próf færu fram í skólum, og enn fremur, hvort hv. n. sýnist, að þeir nemendur, sem í efstu bekkjum grunnskóla hyrfu til starfa við atvinnuvegina, hefðu þá sama rétt til inngöngu í framhaldsskóla og þeir nemendur, sem hafa setið í skóla allt skólaárið. Ýmislegt í framkvæmd þessara mála væri nauðsynlegt að fá skýrari upplýsingar um en fram hafa komið í ræðum nm. í dag. Lít ég svo á, að hér sé um virðingarverðar till. að ræða. Þær eru e.t.v. teknar upp með hliðsjón af því, sem ég gat um í umr. um þetta mál fyrr í vetur, að Norðmenn eru með hugleiðingar um það að taka slíkt kerfi upp og setja á fót sérstaka ríkisstofnun, sem hafi það hlutverk með höndum að efla tengsl skóla og atvinnulífs og skipuleggja starf skólanemenda í atvinnulífinu og kveða á um, hvernig það starf sé metið til jafns við skólanám. Þá lít ég svo á, að í frv. þessu felist það, að óhóflegt stjórnunarbákn sé sett upp í skólakerfinu. Skólastjóri t.d. hefur yfir sér fjórfalda yfirstjórn, sbr. 20. gr., auk yfirstjórnar ráðh. Auk þess þarf hann að hafa samráð við þrjú ráð um skólastarfið, og eru þó ekki talin samskipti skólastjóra við sveitarstjórnir eða samtök þeirra. Hv. n. hefur þó fellt niður eitt af þeim ráðum, sem er í frv., eins og það liggur fyrir, þ.e. grunnskólaráð. Nærri liggur að álykta, að hinar ýmsu stjórnunareiningar í skólakerfinu geti að heita má skákað skólastjóra á milli sín eins og peði, enda virðist stappa nærri, að skólastjóri og kennarar séu álitnir aðeins hjól í kerfinu og því næsta litlir karlar og jafnvel að heita má sálarlausir, ef marka má það, sem kemur fram í einstökum greinum frv., hvað þessum mönnum eru lagðar lífsreglurnar nákvæmlega. T.d. er í 55. gr. kveðið á um það, að skólastjóri og kennarar skuli ræða við nemanda, sem verulega er áfátt í hegðun í skóla. Fyrr má nú vera en að setja það í lög, að skólastjóri og kennari skuli ræða við nemanda, sem er verulega áfátt í hegðun. Það á ekki að vera mikið frumkvæði hjá þeim mönnum, sem vinna að uppeldismálum þjóðarinnar, ef slíkt þarf að setja í lög. Þá vil ég nefna það, að fræðsluskrifstofurnar hafa ekki nema að óverulegu leyti í för með sér þá dreifingu valds, sem talað hefur verið um. Völdin eru eftir sem áður í höndum rn. Forsenda þess, að valddreifing verði, er að fá sveitarfélögunum fræðslumálin í hendur og tekjustofna í samræmi við það, eins og sjálfstæðismenn hafa gert till. um. Án þess verða fræðsluskrifstofurnar að meginhluta selstöður ríkisvaldsins. Gert er ráð fyrir því að koma upp þéttriðnu neti sálfræðinga, félagsráðgjafa og skólaráðgjafa. Hér er um sérfræðinga að ræða, sem ekki starfa að kennslu í skólum og bera ekki ábyrgð á árangri í skólastarfi. Ýmsum hefur þótt vera næsta erfitt að átta sig á kenningum og starfsaðferðum þessara sérfræðinga. Árangur af starfi þeirra gæti verið vafasamur, en augljóst er, að kostnaðurinn verður gífurlegur. Að lokum vil ég benda á það, að svo virðist sem hv. menntmn. hafi litla tilraun gert til þess að kafa eftir því, hver yrði kostnaðarauki af slíkri löggjöf sem þessari, ef frv. þetta yrði lögfest. Hv. frsm., hv. þm. Hannibal Valdimarsson, sagði þó í sinni framsögu eitthvað á þá lund, að ljóst væri, að kostnaðaraukning yrði mikil, og nefndi töluna 289 millj., sem enn er í grg. þessa frv. eins og var, er það var upphaflega lagt fram fyrir nokkrum árum. Ég gerði hér á hv. Alþ. í fyrra ítrekaðar kröfur um það til þeirrar n., er fengi þetta mál til meðferðar, og enn fremur til hæstv. menntmrh., að Alþ. yrði gerð grein fyrir því með skýrari rökum og nýrri tölum en fram koma í grg. þessa frv., hver yrði kostnaðaraukning af samþykkt þess. Ég taldi, að það væri lítt verjandi af Alþ. Íslendinga að afgreiða frv. sem þetta, ef ekki væri gerð grein fyrir því, hver kostnaður hlytist af því. Það skal þó tekið fram, að margt má á þjóðina leggja í álögum til þess að vanda til menntunar æskunnar. En þegar um er að ræða frv., sem hefur inni að halda slíka megingalla sem þetta, þá er það lágmark, að reynt sé að gera grein fyrir því hvaða kostnaðaraukning hlýst af samþykkt þess. Ég tel, að slíkar skýringar hafi komið fram, og hlýt að líta svo á, að það sé einstæð vanræksla hjá hv. n., sem um málið hefur fjallað, ef hún hefur ekki reynt að kanna það mál til botns, og vænti ég þess, að fram komi nánari skýringar um þetta, ef n. hefur þær á takteinum. Það er a.m.k. augljóst mál. að þær 289 millj. kr., sem nefndar eru í grg. þessa frv. og hv. frsm. n. lét sér um munn fara hér fyrr í dag, standast engan veginn, eins og verðlagi er nú háttað, og hygg ég þó, að það hafi verið stutt gengið í því að skoða áhrif þess frv., sem hér liggur fyrir. Þar á ofan er engin grein gerð fyrir því, hver kostnaðaraukning hlýst af þessu frv. í stofnkostnaði við skólamannvirki, en eins og kunnugt er, gerir frv. ráð fyrir því, að skólastarfið sé í miklum mun meiri mæli en nú er flutt inn í skólana sjálfa. Það þýðir, að þar verður ekki um það að ræða, að unnt sé að tvísetja í húsnæði, heldur verður að koma til stórkostleg aukning á skólahúsnæði, ekki einungis úti um landsbyggðina, þar sem það skortir í dag, heldur einnig á þéttbýlissvæðum, þar sem þröng er í skólum, eins og nú standa sakir. Ég skal ekki rekja hér fleiri atriði þessa frv. Ég endurtek, að það hefur inni að halda ýmis ákvæði, sem eru til bóta frá því, sem gildandi fræðslulög gera ráð fyrir, og má þar t.d. nefna kennslu og meðferð afbrigðilegra barna, sem ég hygg, að sé verulega þýðingarmikið mál, kaflinn um skólabókasöfn og nokkur atriði fleiri mætti nefna. En þetta eru allt saman atriði, sem mjög vel mætti fella inn í gildandi lög og koma því máli ekkert við að afgreiða um þetta mál nýja löggjöf, sem hefur um leið inni að halda atriði, sem eru mjög umdeild og miklum fjölda skólamanna, skólastjóra og kennara og mjög miklum hluta þjóðarinnar a.m.k. hrýs hugur við að verði að veruleika. Ókostir þessa frv. eru sem sagt það miklir, að ég tel með öllu óaðgengilegt að samþykkja það. Kostum og göllum þess er svo hrært saman, að kostirnir verða ekki skildir frá, sauðirnir verða ekki skildir frá höfrunum, og afgreidd þau atriði frv., sem eru til bóta. Því er ekki um aðra leið að velja fyrir þá, sem viðurkenna þá skoðun, sem ég hef hér mælt fyrir, en að vísa frv. frá að nýju til hæstv. ríkisstj. Svo er sagt, að hún þjáist nú af innanmeini og óvíst sé um hennar lífdaga. Ég ber ekki þann kvíðboga fyrir meðferð þessa máls í hennar höndum, ef hún fengi það að nýju, að ég telji ekki óhætt að leyfa henni að grauta í því þann tíma, sem hún kynni að eiga eftir ólifað.



Herra forseti. Ég hef ekki hugsað mér að tala hér langt mál. en vil þó ekki láta hjá líða að fara nokkrum orðum um starf þeirrar n., sem um málið hefur fjallað á löngum og ströngum fundum, eins og fram hefur komið, og um örfá atriði í brtt., sem fyrir liggja. Það er mitt álit, að menntmn. hv. d. hafi í meðförum þessa umfangsmikla máls unnið gott og mikið starf. Hún hefur í starfi sínu tekið mið að miklum meiri hl. af því höfuðsjónarmiði, að þau atriði, sem mest eru höfð á orði í umr. um grunnskólafrv., þ.e.a.s. lenging skyldunáms og skólatíma, eru ekki markmið í sjálfu sér. Þetta eru leiðir að því marki að skila hverjum árgangi uppvaxandi Íslendinga úr undirbúningsnámi fullbúnum til framhaldsnáms. Þessu fylgir, að gera verður skólann þannig úr garði, að hann nýtist nemendum til þessa þroska. Hin margvíslegu og margbreyttu ákvæði um skólastarfið og námsefnið, sem gera þetta frv. jafnviðamikið og raun ber vitni, eru til þess sett að búa svo um hnútana, að skólakerfið verði það þjált og fært um að uppfylla mismunandi þarfir og þroska mismunandi hæfileika, að hverjum og einum uppvaxandi Íslendingi, sem hæfur er til náms í almennum skóla, sé þaðan skilað undir það búnum að hefja síðar meir, fyrr eða síðar á lífsleiðinni, framhaldsnám að einhverju marki. Til þess er þetta mál undirbúið, að enginn þurfi að verða utanveltu á unglingsárum frá almennri menntun og frá möguleikunum á framhaldsmenntun, vegna þess að skólinn hafi ekki það að bjóða, sem honum hæfi. Markmið og rammi þessa frv. er í rauninni óbreytt eins og frá er gengið af meiri hl. hv. menntmn. Í brtt. hennar er að því miðað að draga, eftir því sem nm. telja að fært sé, úr ýmsum hliðarráðstöfunum og talið, að unnt sé að ná settu marki með nokkru viðaminna kerfi en frv. gerir ráð fyrir, eins og það var lagt fram. Það er að sjálfsögðu ákvörðun Alþ., hve langt á að ganga í því að búa traustlega um þá hnúta, sem hér er verið að ríða. Ég get lýst því yfir, að ég er fyllilega samþykkur flestum brtt., sem menntmn. flytur sameiginlega, og tel þær til bóta, en tel rétt að gera grein fyrir þeim aths., sem ég hef við einstöku brtt. Þá er það fyrst brtt. við 11. gr. um skipan fræðsluráðs. Þar ber nú svo nýstárlega við, að ég hlýt að lýsa samþykki við þá afstöðu, sem hv. 9. landsk. þm. gerði að sinni í ræðu hér áðan. Ég tel, að það geti orðið nokkuð varhugaverð blanda, að hluti fræðsluráðs skuli kjörinn af landshlutasamtökum, af mönnum, sem kjörnir eru til sinna starfa af öllum kosningarbærum mönnum, en tveir kosnir af starfshópum, annar af skólastjórum, hinn af kennarasamtökum. Ef sú er ætlunin að tryggja, að skólamenn sitji í fræðsluráðunum, tel ég þennan hátt á kosningunni óþarfan, því að reynslan hefur nógsamlega sannað í þeim bæjarfélögum, þar sem fræðsluráð hafa verið, að undantekningarlaust velst mikill, ef ekki meiri hluti þeirra úr hópi skólamanna, svo að fyrir því er séð, að þeir komi jafnaðarlega við sögu. En ég tel það affarasælla, að þeir eins og aðrir í fræðsluráðunum hafi sem bakhjarl landshlutasamtökin í heild, sem hafa umboð frá kjósendahópnum öllum, frekar en frá sínum starfshóp út af fyrir sig. Þá vil ég vekja athygli á brtt. við 17. gr., að embættisgengi skólafulltrúa skuli ákveðið, að það er eðlilegast, að fræðsluráðin ákveði, hver skilyrði þeir skuli uppfylla til embættisgengis, vegna þess að það eru fræðsluráðin, sem eiga að velja þá. Um brtt. við 34. gr. vil ég taka það fram, að ég er fyllilega sammála því breytta orðavali, sem þar er, að nefna skólabryta í stað skólaráðskonu. Skólabryti er gamall og virðulegur titill frá tímum latínuskólanna á biskupsstólunum. En það vil ég að komi skýrt fram af minni hálfu í þessum umr., að með þessu starfsheiti er ekki ætlast til, að þau, sem þessum störfum gegna, skuli þurfa að hafa þau brytaréttindi, sem krafist er til að verða aðili að félagi bryta, sem starfa á millilandaskipum og farþegaskipum. Þessu tvennu má ekki rugla saman, þótt heitið sé eitt. Þá vil ég gera lítillega að umtalsefni brtt. við 42. gr. og næstu greinar á eftir. Þar er um að ræða að mínum dómi veigamestu brtt., sem gerðar eru og fluttar af menntmn. sem heild. Ég fyrir mitt leyti er efins um, að . 71/2 mánaðar skólatími nægi í 8. og 9. bekk til að tileinka nemendum sem heild það námsefni, sem þar verður um að ræða. Þessir bekkir verða hinir þýðingarmestu í grunnskólanum. Þar koma valgreinarnar í stórauknum mæli til sögunnar, og þar ræðst það, hvort nemendur tileinka sér þá þjálfun, þá leikni og þá kunnáttu, sem þarf til þess, að þeir verði færir um að ganga í framhaldsnám rakleitt úr grunnskólanum. En í mínum huga er enginn vafi á því, að ef svo skyldi fara, að reynslan sýni, að þessi stutti skólatími sé ófullnægjandi, þá verður undanþágan ekki nýtt til frambúðar, því að ef skerðing á árlegum skólatíma verður sjáanlega til þess, að úr skóla, sem við hana býr, koma nemendur lakar á vegi staddir, svo að orð sé á gerandi, en úr þeim skólum, sem hafa fullan kennslutíma á ári, þá mun forráðamönnum skóla ekki verða stætt á því. Foreldrar munu sjá um það, að vegna hálfs mánaðar eða þriggja vikna styttingar kennslutíma sé ekki til þess stofnað, að börn þeirra verði lakar á vegi stödd eftir skyldunámið en þorri jafnaldra þeirra í landinu. Varðandi brtt. við 45. gr. er að mínum dómi rétt að komi fram við þessa umr., að þar sem um námstímann er rætt í mínútum í einmitt þessum efstu bekkjum, einkum 8. og 9. bekk, er ekki með öllu rétt að ræða um þann tíma, sem þar er gert ráð fyrir í frv. eins og það er sem strangar kennslustundir á skólabekk. Í þessum bekkjum kemur til meira og minna frjálst starf í sambandi við valgreinar, og sem betur fer eru ekki unglingar öðrum aldursflokkum fremur sneyddir því að geta orðið gagnteknir af verkefnum sínum, af skapandi starfi og vilja af frjálsum vilja verja til þeirra verulegum tíma, og því getur verið varhugavert að girða fyrir slíkt frjálst starf með allt of ströngum hámarksákvæðum. En ég geri ráð fyrir, að menntmn. hafi skilið þetta svo, að hér væri um að ræða setu í kennslustundum, þar sem ein tekur við af annarri, sín greinin í hverri. Það var ekki ætlun þeirra, sem frv. sömdu, að allur sá tími, sem í frv. var ráðgerður, færi til slíks skólastarfs, sem vissulega fylgir mikil áreynsla, heldur var lengd kennslutímans á viku við það miðuð, að í þessum bekkjum kemur til verulegt frjálst starf ásamt hinum skipulögðu kennslustundum. Þetta eru, að ég held, þær fáu aths., sem ég vildi gera við brtt., sem menntmn, stendur öll að. Um brtt. hv. 9. landsk. þm. get ég verið fáorður, nema lýsi aðeins enn einu sinni andstöðu við þá megin brtt. af hans hálfu að hverfa frá skólaskyldunni, sem ráðgerð er í frv. Varðandi till. hv. 4. landsk. þm. vil ég geta þess sérstaklega, að ég tel, að það geti verið affarasælt að hafa ráðningu fræðslustjóra tímabundna. Ég hygg, að það verði nokkur vandi á höndum að ráða í þau störf í upphafi, þegar svo margir þurfa að koma til starfa í ný embætti, og gott sé, að þar sé ekki æviráðning viðhöfð eins og reyndar í fjölmörgum öðrum störfum í ríkiskerfinu.



Herra forseti. Það er ekki ætlun mín að lengja mjög þessar umr., þó að ég telji rétt að segja hér í lokin nokkur orð um nokkur þeirra atriða, sem fram hafa komið í umr. Hv. 5. þm. Norðurl. v., Pálmi Jónsson, ræddi áðan um frv. eins og það nú blasir við og brtt., sem fram eru komnar við það. Hann játaði, að n. hefði gert heiðarlegar tilraunir til þess að bæta þetta frv., og taldi, að hún hefði náð nokkrum árangri í því, en samt væri frv. svo meingallað enn, að hann gæti ekki greitt því atkv. Hann sagði, að megingallinn á frv. væri enn þá lenging skólaskyldunnar. Hvenær byrjar háskinn af skólaskyldu? Höfum við kannske verið á villigötum, þegar við 1907 ákváðum fjögurra ára skólaskyldu? Þangað til hafði engin skólaskylda verið hér í landi. Það þótti merkilegt laganýmæli þá. Eða þegar við stigum það stóra spor að tvöfalda skólaskylduna og færa hana upp í 8 ár, sem við höfum búið við alllengi? Ég hef ekki heyrt talað um það misstig, sem aldrei hefði, átt að stiga. En svo allt í einu, þegar á að bæta við einu skólaskylduári, þá er skollinn laus, þá er verið að stefna til ófarnaðar. Eru þeir menn, sem telja mikinn háska stafa af því að breyta skólaskyldunni úr 8 árum í 9 ár, þá ekki andvígir skólaskyldu yfirleitt og, vilja bara hafa fræðsluskyldu, gefa ungmennum og börnum kost á að læra, en skylda þau ekki til þess? Mér er nær að halda það. Nei, ég held, að enginn háski stafi af því, þó að skólaskyldan færist hér, eins og hjá okkar nágrannalöndum úr 8 árum í 9 ár, og að þessi breyting sé kannske nauðsynleg í sambandi við það, að við höfum gert árlega kennslutímann knappari en gert var ráð fyrir í frv. og drögum úr starfsskyldu nemendanna á viku hverri líka. Ég held, að það verði einmitt þörf fyrir 9. árið með tilliti til þess, að við viljum þarna tryggja mannlegri meðferð á unglingum og börnum en gert var ráð fyrir í frv., sem gekk frá því þannig, að bæði árlegi skólatíminn og kennsluþunginn á viku hverri væri það mikill, að við í menntmn. töldum, að jafnvel gæti verið hætta á því, að þeim yrði ofboðið. Við vitum, að þegar maður þreytist við starf, þá minnkar gleði hans við starfið og þá minnkar afkastageta hans stórlega. Eins er þetta við bóklegt nám hjá börnum og unglingum. Það skyldi því enginn gera, sem ætlar að ná góðum árangri í námi, að ofþjaka nemandann. Þá er betra að ætla honum skemmri tíma, svo að hann þurfi ekki að vinna of þreyttur við starf sitt eða nám. Annar ókostur, sem hv. 5. þm. Norðurl. v. taldi vera á frv., var það óhugnanlega stjórnarbákn, sem sett væri þar yfir allt saman. Ég hygg, að hv. þm. eigi við 20. gr., sem fjallar um þetta, en þar segir, að skólastjóri og fastir kennarar stjórni starfi grunnskóla undir yfirstjórn menntmrn., fræðsluráðs, fræðslustjóra og skólanefndar. Hvað er nú nýtt í þessu? Hvernig er yfirstjórnunarbáknið þarna aukið? Hingað til hafa skólastjórar og kennarar starfað undir stjórn skólanefnda og menntmrn. og menntmrh., en það, sem kemur þarna inn í, er fræðsluráðið og fræðslustjórarnir. En það er í raun og veru ekki nýr stjórnunaraðili yfir skólunum og skólastarfinu, heldur hluti af því stjórnunarvaldi, sem beitt var frá menntmrn. áður. Það er eingöngu færsla heim í héruðin á þessum valdaaðila, og ætti það ekki að vera til hins verra. Öðrum stjórnunaraðilum er ekki, svo að mér sé kunnugt, bætt þarna við. En þetta hefur verið mjög umtalað mál, að skólastjórinn væri orðinn fimmti eða sjötti aðili frá æðsta valdamanni menntamálanna og þetta væri óþolandi. En þarna er ekki um aðra viðbót að ræða en að angi af valdi menntmrn. færist í gegnum fræðsluráð og fræðslustjóra sem embættismenn ríkisins heim í hérað, og ætti ekki að vera verra að hafa það vald þar. Mér heyrðist á hv. 5. þm. Norðurl. v., að hann teldi það til hins verra, að hér væri bætt við sálfræðingum og sérkennurum. En hingað til hafa menn mjög talað um það, að hinar dreifðu byggðir landsins færu á mis við þá þjónustu, sem nú væri komin í skólastarfinu í Reykjavík og kannske hinum stærri kaupstöðum landsins, þar sem sérkennarar væru til aðstoðar, þegar á þyrfti að halda, og sálfræðiþjónusta væri veitt. Ég held, að þarna sé eitt af jafnréttisákvæðum frv. og síst ástæða til að vinna gegn því, að sálfræðingar og sérkennarar séu starfandi í öllum fræðsluhéruðunum. Ég skal þó taka það fram, að ég vil vona, að þessi þjónusta sálfræðinga og sérkennara verði ekki til þess, að kennararnir gefi þann þátt úr sínu starfi frá sér og segi: „Þarna er eitthvað afbrigðilegt, ég gef það frá mér og læt það í hendur sálfræðingsins eða sérkennarans,“ því að þá tapar kennarastarfið miklu, ef kennari leggur sig ekki eftir því að reyna að sinna þessum þáttum kennarastarfs eins og áður. Ég vil vona, að það leiði ekki til þess. En aðstoð er þarna boðin fram, sérfræðileg aðstoð, sem jafnar áreiðanlega aðstöðuna út um landsbyggðina, því að þar kemur þetta sérstaklega til viðbótar því, sem áður hefur verið. Annars viðurkenndi hv. þm., að sérstofnanir til meðferðar á afbrigðilegum börnum samkv. þessu frv. væru til bóta, og það skal ég ekki undan draga. Þá taldi hv. þm., að það væri ýmislegt, sem væri gott við þetta frv., en það mætti fella það allt saman inn í núverandi löggjöf. Mikið lifandi ósköp, það er hægt að fella alls konar atriði inn í þá löggjöf, sem fyrir er, en að það sé nokkurt sáluhjálparatriði og það megi ekki vera ný löggjöf, það get ég hins vegar ekki skilið. Hv. nm. menntmn., sem flutt hafa sértill. á sérstökum þskj., hafa gert grein fyrir sínum till., eins og vænta mátti og sjálfsagt var. Ég held nú, að það hafi komið í ljós við ræður þeirra og skýringar á brtt., að það er ekki um stórfelldan skoðanamun eða ágreining að ræða milli hv. menntmn: manna. Brtt. hv. 9. landsk. þm. eru, þegar frá er talið það, að hann vildi aðra skipan að því er snerti vald sveitarstjórnanna og landshlutasamtakanna yfir þessum málum, - það var meginágreiningsatriði hans, - eru ekki stórfelldar, þótt þær séu nokkuð margar. Ég held, að það mundi ekki skipta sköpum um afgreiðslu málsins, hvort þær yrðu samþykktar eða ekki, því að þær snerta ekki að mínu áliti meginkjarna frv. Við erum alveg sammála um þýðingarmestu gr. frv., 42., 43. og 45. gr. Þar erum við öll sammála og höfum öll stefnt að því að stytta árlega námstímann, hafa heimildir rúmar til þess.  Hv. 4. landsk., Svava Jakobsdóttir, gerði grein fyrir sínum 4 eða 5 brtt. 1. brtt. hennar er við 13. gr., um það, að ráðning fræðslustjóra verði bundin víð 5 ár, en ekki verði þar um æviráðningu að ræða. Þetta er sjónarmið, sem getur orkað mjög tvímælis, hvort á að hafa æviráðningu á þessum starfsmanni fræðsluráðanna. En meðan kennarar eru ráðnir æviráðningu, er þá alveg víst, að það sé heppilegt að hafa fræðslustjórana aðeins ráðna til nokkurra ára? Er líklegt, að bestu skólamenn fáist yfirleitt í svo óvissa stöðu, ef þeir eiga hins vegar kost á að vera í starfi með æviráðningu? Ég held, að það sé vafasamt, hvort hægt er að taka svona einn mann í kerfinu út úr og ráða hann bara til nokkurra ára og láta hann ekki fá veitingu fyrir embætti, þegar meira að segja starfsmenn skólans, eins og m.a. skólabrytinn, eiga heimtingu á skipun í starfið. Ef maður hefði getað stigið það skref að koma í burtu öllum veitingum embætta, öllum æviráðningum, þá væri þetta sjálfsagt. En ég er mjög efins um, að það tryggi nægilega að fá hina hæfustu menn til fræðslustjórastarfsins, sem að mínu áliti verður mjög þýðingarmikið starf, ef þeir eiga ekki að njóta æviráðningar eins og kennari og skólastjóri. 2. brtt. hv. þm. var um foreldrafélögin. Í okkar till, er gert ráð fyrir því, að foreldrafélag verði stofnað, ef skólastjóri, kennarafundur eða foreldrar, sem eiga börn í grunnskóla, leggja til, að slíkur félagsskapur sé stofnaður. En er nú brýn nauðsyn á slíkum félagsskap, foreldrafélagi, ef enginn af þessum aðilum óskar þess? Ég held, að ekki þurfi að opna dyr betur upp á gátt en þarna er gert. En hv. 4. landsk. segir: Það skal vera skylt að stofna foreldrafélag. - Ég held, að það sé vafasamt, hvort það eigi að stofna til slíks félagsskapar, ef hvorki foreldrar, kennarafundur né skólastjóri æskir þess. Við 22. gr. gerir hv. þm, breytingu, það er varðandi nemendaráð. Við höfum ekki talið ástæðu til, að nemendaráð yrðu valin úr hópi nemenda lengra niður eftir skólaaldrinum en frá 7.–9. bekk, eða m.ö.o., að nemendur geti stofnað til nemendaráðs í efri bekkjum grunnskólans, ekki niður úr. Hlutverk nemendaráðs er að vera skólastjóra og kennararáði til aðstoðar og ráðuneytis um málefni nemenda. Er líklegt, að litlu börnin taki þátt í því að vera ráðunautar kennara og skólastjóra? Ég tel það ekki líklegt og tel ekki mikla skerðingu á lýðfrelsi, þó að nemendaráð sé ekki skipað nemendum lengra niður en í 7. bekk. Enda kemur þetta til með að hljóma dálítið einkennilega, þegar stofna á nemendaráð til þess að vera kennurum og skólastjórum og kennararáði til ráðuneytis og svo á einn af kennurum skólans að aðstoða nemendaráð, vera ráðunautur þess. En mikið deilumál getur þetta ekki verið okkar í milli, hvort nemendaráð á að velja úr hópi nemenda allt neðan úr i. bekk eða aðeins frá 7.–9. bekk, þ.e.a.s. elstu nemendur grunnskólans verði í nemendaráði. Annað hef ég ekki að athuga við þessar brtt. hv. þm. Þá er rétt, að ég geti þess, að frá menntmrn. hefur komið ábending um, að rétt sé að breyta 83. gr. frv., en við í n. höfðum ekki komið auga á, að ástæða væri til að breyta henni. Þetta er í sambandi við það, þegar fleiri en eitt sveitarfélag eiga samstarf um skóla. Till. frá menntmrn. og grunnskólanefnd um breyt. á 83. gr. er á þá leið, að á undan síðustu mgr. gr. komi: „Þar sem tvö eða fleiri sveitarfélög standa saman að skóla, skulu tekjur af útsvörum starfsmanna skólans ganga til greiðslu sameiginlegs kostnaðar sveitarsjóða af skólahaldinu, áður en greiðslubyrði er skipt milli sveitarfélaganna.“ Þetta er vafalaust sjálfsögð breyting um sameiginlega kostnaðarhlið skólanna og það, hvernig verja skuli útsvarstekjum þeirra kennara og hvernig þetta skuli ganga til hinna ýmsu sveitarfélaga, þegar búið er að standa undir sameiginlegum kostnaði af skólahaldinu. Þá tel ég að lokum ástæðu til, - ég held, að ég hafi ekki gert það í dag, - að vekja athygli á, hvernig lokaákvæði frv. eru, um það, með hvaða hætti þessi lagabálkur skuli ganga í gildi, og þar kemur nefnilega inn á þetta viðkvæma deiluatriði um lengingu skólaskyldunnar. 91. gr. fjallar um þetta, og er á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Lög þessi öðlast þegar gildi og koma til framkvæmda svo fljótt sem aðstæður leyfa í hverju skólahverfi að dómi menntmrn., þó eigi síðar en innan 10 ára frá gildistöku.“ Það leiðir af sjálfu sér, að til fullra framkvæmda er þetta ekki komið fyrr en þeir, sem hafa gengið í gegnum allt kerfið, hafa lokið grunnskólaprófi. Síðan segir: „Stefnt skal að því að ákvæði l. um síðasta ár skólaskyldu (þ.e.a.s. 15–16 ára) komi til framkvæmda samtímis í landinu öllu 6 árum eftir gildistöku laganna.“ Það eru þá a.m.k. 6 ár þangað til þessi ósköp dynja yfir, að skólaskyldan verði aukin úr 15 ára aldrinum í 16 ára aldurinn, þetta eina ár bætist við, en grunnskólanefndin telur rétt, að þessi breyting gerist samtímis á öllu landinu, þar verði ekki mismunandi framkvæmd á. Þá finnst mér rétt að rifja það upp, að ef þetta frv. verður að lögum, þá falla úr gildi nokkuð mörg lög, sem nú eru í gildi. Úr gildi falla l. nr. 19 frá 7. maí 1928, um fræðslumálanefndir. Einnig falla úr gildi l. nr. 34 frá 29. apríl 1946, um fræðslu barna, l. nr. 5 frá 10. apríl 1968, um ráðstafanir til lækkunar ríkisútgjalda, 5. gr., að því er tekur til ákvarðana um námsstjórn í l. um fræðslu barna og um gagnfræðanám, l. nr. 48 frá 7, maí 1946, um gagnfræðanám, l. nr. 123 frá 22. des. 1947, um breyt. á I. nr. 48 frá 1946, og l. nr. 21 frá 15. apríl 1970, um breyt. á l. nr. 48 frá 1946, og enn l. nr. 49 frá 29. apríl 1967, um skólakostnað, að því er tekur til 16., 23., 25. og 26. gr., að því er rekstur grunnskóla varðar, svo og 28. gr., að því er tekur til samstarfsnefndar. Önnur lagaákvæði, sem fara í bága við þessi lög, falla einnig úr gildi. Hvað sem öðru líður, er þarna gerð mikil hreinsun og lagaákvæði um fræðslumálin færð í þetta eina frv. um grunnskóla. Að öðru leyti er svo frv. um skólakerfi. Það var dregið mjög í efa af hv. 5. þm. Norðurl. v., að nokkuð væri stefnt til jafnaðar með þessari væntanlegu löggjöf. Það er enginn vafi á því, að það er betur í haginn búið fyrir jafna aðstöðu barna og ungmenna til náms og mennta, ef þessi frumvörp um skólakerfi og grunnskóla verða að lögum. Það þarf ekki annað en minna á þessar tvær gr. í frv. um skólakerfi, þ.e. 8. gr., sem segir: „Ríki og sveitarfélögum er skylt að tryggja nemendum, hvar sem er á landinu, sem jafnasta aðstöðu til menntunar, eftir því sem lög kveða nánar um.“ Og 9. gr.: „Nú getur nemandi eigi stundað skyldunám sakir fjárskorts, og skal þá menntmrn., að fenginni umsögn viðkomandi fræðslustjóra, svo og öðrum þeim upplýsingum, er sanni ástæður nemandans, veita til þess styrk úr ríkissjóði.“ Fyrir fátæktar sakir skal enginn þurfa að fara á mis við hina lögboðnu fræðslu og menntun. „Séu samtímis í heimavistarskóla á skyldunámsstigi fleiri en tvö systkin frá sama heimili í skólahverfinu eða fleiri en tvö börn, sem eiga sömu framfærsluforeldra, skal ríkissjóður greiða að fullu fæðiskostnað fyrir þau, sem eru umfram tvö.“ Þótt ekki sé litið á annað en þessar tvær greinar, eru þarna allskýr ákvæði um það, hvernig skuli tryggja aðstöðu ungmenna til náms og mennta, hvar sem þau eru búsett á landinu og hvernig sem fjárhagsleg aðstaða þeirra eða forráðamanna þeirra er. Ég vil svo að síðustu aðeins þakka fyrir gott samstarf í menntmn., meðan við vorum að kljást við þessi frv., og tel, að niðurstaðan sé sú, þegar við stöndum nú upp frá þessu starfi, að ágreiningur sé ekki lengur um meginatriði þessarar lagasetningar. Það eru ýmiss konar framkvæmdaatriði og minni háttar atriði, sem við höfum séð ástæðu til þess að flytja margar brtt. um og ekki getað komið okkur saman um, og það skiptir minna máli. Hv. Alþ. sker svo úr um þann smávægilega ágreining með afgreiðslu þessara frv.



Herra forseti. Það eru aðeins fá orð út af þeim aths., sem hv. frsm. n., 3. þm. Vestf., hefur gert við ræðu mína hér áðan. Hann hóf máls á því, að spyrjast fyrir um það, hvenær hafi hafist háskinn af hinni löngu skólaskyldu og hvort þeir, sem nú telja, að lenging skólaskyldunnar um eitt ár fylgi mikill vandi og ókostir, hvort þeir hinir sömu telji þá ekki, að skólaskyldan sé of löng í dag. Ég get sagt þessum hv. þm. það, að ég tel, að skólaskyldan sé óþarflega löng í dag og vel mætti stytta hana. Ég tel, að enda þótt skólaskyldan væri stytt, mundi það ekki verða til þess að draga úr skólasókn að neinu marki. E.t.v. má segja, að því kynni að fylgja, að einstaka nemandi, sem í flestum tilvikum er óviðráðanlegur í skóla, mundi ekki sækja skóla að jafnaði. Þar yrði þó ekki nema um örfáa nemendur að ræða. Hins vegar hygg ég, að í heild mundi það vinnast upp í skólastarfinu vegna þess, hve þeir nemendur, sem sækja skóla af frjálsum vilja, en ekki eftir lagaboði, stunda námið betur. Þeir vita, að ef þeir brjóta af sér í skólastarfi, þá eiga þeir á hættu, að þeim sé vikið úr skóla. Það mundi því vinnast miklu meira með skólastarfinu, þannig að ávinningurinn fyrir þjóðina í heild og fyrir menntun æskufólksins mundi verða meiri, þrátt fyrir það þótt örfáir nemendur mundu ekki sækja skóla, sem gera það nú af skyldukvöð. Ég skal ekki fara út í þessi efni mörgum orðum, en ég hef rætt það fyrr, að sú virðist skoðun skólamanna, að þau vandkvæði, sem við er að etja í skólastarfinu í efstu bekkjum skyldunáms, séu að verulegu leyti af því sprottin, að þessir nemendur finna, að þeir eru þar samkv. lagaboði, en ekki að eigin frumkvæði, og það hefur í för með sér mikla erfiðleika fyrir skólastjóra og kennara að halda uppi aga, þegar nemendur vita, að þeim er nálega óhætt að gera hvað sem er, þeim verður ekki vikið úr skóla, því að það er lögboðið, að þeir skuli vera þar. En agaspursmál í skólum er eitt hið mikilvægasta til þess, að árangur verði af skólastarfi, og það ætti hv. 3. þm. Vestf. að vita sem gamall skólastjóri. Ég skal ekki fara fleiri orðum um þetta efni. En hv. þm. sagði það vera vilja n. að tryggja mannlegri meðferð á börnum og unglingum. Einn þátturinn í því að framfylgja þeirri skoðun hv. n. hefði átt að vera sá að ganga a.m.k. ekki lengra en gildandi lög gera ráð fyrir um lengd skólaskyldu og fremur stytta hana til þess að hafa þau bætandi uppeldisáhrif á æskulýðinn í landinu, að hann sé að sækja sitt nám af eigin hvötum til þess að afla sér menntunar, en sé ekki settur inn í skólana eftir lagaboði frá ríkiskerfinu. Þetta hefur afgerandi uppeldisáhrif á unga fólkið í dag, og ég hygg, að þessa sjái víða stað nú þegar, enda þótt ekki sé horfið að því að lengja skólaskylduna frá því, sem þegar er orðið. Hv. þm. gerði lítið úr því, sem ég hafði talið til foráttu þessu frv., að aukið væri stjórnunarkerfi innan skólakerfisins og fjölgað þeim þrepum, sem þarf að ganga frá grunni til þess að ná fram ákvörðun um hin lítilfjörlegustu efni í skólum og ráðningu manna eða þess háttar í skólakerfinu. Hv. þm. taldi það ekki vera neitt til trafala fyrir skólastjóra og engin ofstjórn því samfara, að milli skólastjóra og ráðh., sem er æðsti yfirmaður þessara mála, skuli settir fjórir æðri valdaaðilar í þjóðfélaginu. Þó er þarna fjölgað um tvö þrep. Í gildandi l. segir, að skólastjóri skuli stjórna öllu starfi skóla samkv. lögum og reglugerðum og bera ábyrgð gagnvart fræðslumálastjórn og skólanefnd. Um þetta efni er fjallað í 20. gr. þessa frv. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Skólastjóri og fastir kennarar stjórna starfi grunnskóla undir yfirstjórn menntmrn., fræðsluráðs, fræðslustjóra og skólanefndar, eftir því sem nánar segir í lögum þessum og reglugerðum, sem settar verða samkv. þeim. Skylt er öllum föstum kennurum skólans að sækja kennarafundi þá mánuði, er skóli starfar, ef fundurinn fer fram á daglegum starfstíma skóla.“ Í þessari frvgr. er sem sé sagt, að skólastjórinn skuli stjórna skóla sínum undir yfirstjórn fjögurra aðila, og er ekki lengur talað um það, að hann sé ábyrgur um stjórn skóla gagnvart neinum aðilum, eins og gildandi lög gera ráð fyrir. Hér er því um að ræða skerðingu á valdi skólastjórans og það er aukið mjög á þá yfirstjórn, sem honum ber að hlíta. Ég heyrði hv. frsm. n. halda því fram í sjónvarpi, að skipstjóri þyrfti að vera einn og það þyrfti að búa svo um hnútana, að skólastjóri réði sínum skóla. En þrátt fyrir þessar upplýsingar hv. þm. kemur frv. úr n. úr hans höndum með þeim hætti, sem hér hefur verið lýst, með stórkostlega skertum völdum og niðurfellingu ábyrgðar skólastjóra gagnvart sínum skóla og því starfi, sem þar fer fram. Þetta tel ég miður vera. Um það, að ég sé með þessum orðum að mótmæla því, að nokkuð af starfi fræðsluyfirvalda fari út í héruðin, þá er það allt annað mál og kemur þessu ekki beint við. Ég tók það þó fram, að í mörgum tilvikum er hér um að ræða eins konar selstöðu ríkisvaldsins, og það kalla ég selstöðu ríkisvaldsins, þegar settar eru niður slíkar skrifstofur úti á landsbyggðinni, skrifstofur, þar sem kerfið er flækt og fjölgað þrepum, sem þarf að ganga til ákvörðunar, og ákvörðunin er eftir sem áður í höndum æðstu yfirstjórnar, menntmrn. Það má fletta ýmsum gr. frv. til þess að komast að raun um, hvernig þetta er, en með tilliti til þess, að komið er fram yfir miðnætti, skal ég ekki fara út í það nákvæmlega. Hér segir þó t.d. í 33. gr., með leyfi hæstv, forseta: „Þegar skólastjóra- eða kennarastaða losnar í skólahverfi, ber skólanefnd að tilkynna fræðslustjóra það tafarlaust. Fræðslustjóri sendir tilkynninguna til menntmrn., sem auglýsir stöðuna. Skólanefnd veitir viðtöku umsóknum um skólastjóra- og kennarastöður og sendir fræðslustjóra till. sínar og umsagnir. Skylt er skólanefnd að leita álits skólastjóra um umsækjendur, ef velja á kennara, en fræðslustjóra, ef velja skal skólastjóra. Verði ágreiningur um umsækjendur milli skólastjóra og skólanefndar, gerir hvor aðili um sig till. til fræðslustjóra. Fræðslustjóri sendir till. og umsagnir um stöðuveitingar til menntmrn. ásamt umsögn sinni. Þegar skólastjóri eða kennari lætur af störfum sakir aldurs eða að eigin ósk, skal hann tilkynna það skriflega til skólanefndar og næsta yfirmanns síns, fræðslustjóra eða skólastjóra, fyrir 1. febrúar. Stefnt skal að því, að skipun og setning í skólastjóra- og kennarastöður fari fram eigi síðar en 1. júlí ár hvert. Þurfi að ráða skólastjóra eða kennara fyrirvaralítið, getur menntmrn. sett mann í starfið án undangenginnar auglýsingar, en auglýsa skal slíka stöðu svo fljótt sem unnt er.“ Í þessari gr. kemur það fram, að í fyrsta lagi auglýsingum, síðan umsóknum og umsögnum er flækt á milli aðila sitt á hvað, og að lokum er það auðvitað alltaf rn. og hæstv. menntmrh., sem tekur ákvörðun. Þetta kallar hv. 3. þm. Vestf. að flytja valdið heim í byggðirnar. Ja, sér er nú hvað! Hv. þm. lét orð falla á þá lund, að ég hefði gert lítið úr þýðingu þess að fá sálfræðinga og sérkennara til sérkennslu að skólum úti um landið. Við það er þó það að athuga, að ég minntist ekki á sérkennslu einu orði, og skal það auðvitað fúslega fyrirgefið, þó að mér séu að svo litlu leyti gerð upp orð. En gagnvart sálfræðiþjónustu, þá hef ég heyrt ýmsar frásagnir, bæði skólastjóra og foreldra um hana, og slíkar frásagnir hafa ekki styrkt mig í þeirri trú, að það sé þýðingarmikið mál að setja upp mikinn fjölda slíkra gæðinga tvist og bast um landsbyggðina, - gæðinga, sem eigi að hafa það hlutverk að sinna nokkru af þeim störfum, sem skólamenn sjálfir hafa gegnt hingað til. Skólamenn, sem eru ábyrgir í því starfi, sem innt er af höndum innan skólakerfisins, standa ábyrgir fyrir því, að árangur náist í náminu. Þessir sérfræðingar bera enga ábyrgð. En þeir hafa vissulega nokkurt hlutverk, og má fletta því upp, vegna þess að hv. frsm. n., Hannibal Valdimarsson, einmitt ítrekaði það, að sú væri þó skoðun sín, að það væri mikið afturhvarf til hins verra, ef þessir menn ættu að taka við því starfi, sem skólastjórar og kennarar hafa hingað til gegnt, að sinna þörfum þeirra nemenda, sem eitthvað þyrfti sérstaklega að huga að. Hér tek ég þó fram, að ég á alls ekki við, þegar um afbrigðilega nemendur er að ræða, sem þarf að veita sérkennslu, enda er þar um annað mál að ræða. En í 69. gr. segir m, a. um hlutverk ráðgjafar- og sálfræðiþjónustu: „Það er t.d. að vera ráðgefandi um umbætur í skólastarfi, sem verða mætti til að fyrirbyggja geðræn vandkvæði, að leiðbeina skólast,jórum, kennurum og foreldrum um kennslu, uppeldi og meðferð nemenda, sem rannsakaðir eru, að taka til meðferðar nemendur, sem sýna merki geðrænna erfiðleika, og leiðbeina foreldrum og kennurum um meðferð þeirra“ o.s.frv. Hér er sem sagt kveðið á um það, að þessir menn, sálfræðingar og svokallaðir félagsráðgjafar, eigi að veita kennurum, skólastjórum og foreldrum ýmsar leiðbeiningar um það, hvernig með skuli fara, ef t.d. einhver nemandi á við sérstaka erfiðleika að etja. Við skulum taka dæmi. Það kemur ungt barn í skóla, það fær grátköst, því leiðist og þess háttar. Þá á það ekki að vera kennarinn og skólastjórinn, sem talar við barnið, vinnur trúnað þess og reynir að verða til þess að bæta úr þeim annmörkum, sem hrjá barnið, fylla það trausti í garð starfsliðs skólans og vinna þannig að því, að árangur af skólastarfinu náist, heldur á að kalla til sérfræðing einhvers staðar úr fræðsluskrifstofu í næsta héraði eða þar næsta, sem á að leysa þetta mál allt á einni kvöldstund og gefa stjórnendum skólans ráðleggingu um það, hvernig þeir skuli haga sér. Ég ætla ekki að rekja það, hvaða sagnir ég hef frá slíkum læknisaðgerðum sálfræðinga, sem reyndar hafa verið við einstaklinga hér og hvar í skólastarfi, það má liggja á milli hluta, en þær eru ekki allar traustvekjandi. Hv. þm. sagði, að auðvitað væri hægt að fella umbætur þessa frv. inn í fræðslulögin frá 1946. Það breytti engu, en þó alls ekki verra og raunar miklu fallegra, fannst mér á honum, að afgreiða ný lög. En það er bara ekki þetta, sem ég átti við. Það, sem ég átti við, er, að þetta frv. er svo meingallað í mínum augum, að það á ekki rétt á sér að afgreiða það eins og það er. Og það væri hægt að flýta umbótum í skólakerfinu með því að taka það út úr þessu frv., sem allir eða a.m.k. flestir geta verið sammála um, að sé til bóta, fella það inn í gildandi lög og freista þess með auknu starfi enn einu sinni að sníða af fleiri ágalla þessa frv. en þegar hefur tekist í því skyni að setja löggjöf, sem fleiri væru sammála um, að yrði þeim, sem við eiga að búa, til heilla. Við heyrðum það úr þessum ræðustól áðan, að einn nm., hv. þm. Benedikt Gröndal, taldi, að á þessu frv. væru fjölmargir gallar enn, enda þótt hann liti svo á, að það yrði að kyngja þessum ókostum til þess að fá fram kostina. Þetta er sjónarmið, sem ég vil ekki viðurkenna, ekki í sambandi við þetta frv. eða mörg önnur, að það þurfi ævinlega að kyngja svo og svo mörgum vondum bitum til þess að geta etið einn eða tvo lostæta. Hv. þm. Hannibal Valdimarsson taldi mig hafa farið með mikla fjarstæðu, þegar ég dró það í efa, að samþykkt þessa frv. fylgdi mikil jöfnun á námsaðstöðu fyrir skólafólk sírjálbýlisins. Það er alveg rétt, sem hann gat um, að í frv. til l. um skólakerfi er gert ráð fyrir því að bæta fjárhagsaðstöðu þeirra fjölskyldna, sem erfiðast eiga í sambandi við að senda börn sín til náms, og skal ekki gert lítið úr því. Það er og rétt, að það er kveðið svo á í því frv., að jafnaðar skuli gætt. Ég gat um áður í sambandi við það að koma upp aðstöðu fyrir skólastarf með skólamannvirkjum og öðru því, sem kostar peninga, að ekkert fjármagn myndast með því að samþ. slík lög sem þessi, og þessu atriði fór hv. frsm. n. vandlega fram hjá. Hann fór einnig algjörlega fram hjá því, sem ég gerði að nokkru atriði í minni fyrri ræðu, hver kostnaðaraukning hlytist af því að samþ. þetta frv. Hann gætti þess mjög vandlega að fara fram hjá því atriði, enda er líklegt, að það sé mála sannast, að hv. n. hafi litla rannsókn á því framkvæmt. Ég skal ekki fara um þetta fleiri orðum að sinni. Ég þarf ekki að ítreka mína skoðun, hún hefur komið glögglega fram bæði nú og fyrr. Ég tel, að um svo mikilvægt mál sé að ræða, þar sem er að leggja grundvöll að undirstöðumenntun íslensku þjóðarinnar og gefa æskulýð hennar færi á að afla sér þeirrar menntunar, sem hugur stendur til, að það eigi ekki að hrapa svo að slíkri löggjöf, að mjög mikill hluti skólamanna og mjög stór hluti þjóðarinnar sé þeirrar skoðunar, að stórgallað mál sé á ferðinni, þar sem þetta frv. sé. Því ber ekki að afgreiða það nú í því formi, sem það er, heldur skoða það að nýju, taka inn þau atriði sem sannarlega eru til bóta, og fresta afgreiðslu þeirra, sem mest eru umdeild.



Herra forseti. Þeir eru svo fáir vökumennirnir hérna, að ég held, að þeir risi undir því, þó að þeir vaki nokkrum mínútum lengur. Þeir hafa lagt það á sig að vera hér fram á nótt við afgreiðslu þessa máls, og ég held það sé þess virði, að við gerum það. Varðandi skólaskyldu yfirleitt, þá játa ég, að það er sjónarmið út af fyrir sig að vera andstæðingur skólaskyldu. En ef menn eru það, ættu þeir að flytja till. um það, því að það er enginn að biðja þá að kyngja bragðvondum bitum með þeim góðu bitum, sem þó eru viðvíkjandi þessu frv. Svo mikið ættu menn þá að leggja á sig, að þeir bæru fram till. um það að marka skólaskyldunni annan bás en gert er í þessu frv., ef þeir telja það aðalháskann af lagasetningunni, annaðhvort t.d. að fella niður skólaskylduna frá 7–10 ára eða frá 14 ára aldri og hafa hana eins og í gamla daga, 10–14 ára. Ég veit ekki, hvar hv. þm. vill staðnæmast um þetta, en a.m.k. er bægt að marka sína afstöðu um það, hvort maður vill yfirleitt hafa skólaskyldu eða á hvaða aldurstímabili það sé. Það getur ekki verið aðalháskinn í því að bæta við skólaskyldu frá 15 til 16 ára aldursins. Ég veit ósköp vel sem gamall kennari, að það getur verið kvalræði nemanda að sitja í skóla, hvort sem hann er skyldugur til þess eða hann er bara látinn gera það af aðstandendum og er þar ekki af eigin hvötum. Ef skólinn hefur ekkert að bjóða nemandanum við hans hæfi, verður þetta kvalræði. Ef nemandi, sem er mjög frábitinn eða getulaus við bóklegt nám, verður þar að sitja, þá verður það honum kvöl og hann hefur lítið gott af því, betur kominn þá við verklegt starf, og til þessu eru opnaðar heimildir í brtt. n. En ef skólanum er breytt þannig, að slíkur nemandi geti fengið að vinna að lífrænum störfum eða verklegu námi, sem honum hentar betur, þá er skólinn eitthvað fyrir hann. En aðalástæðan til þess, að ég hef fallist núna á skólaskylduna til 16 ára aldurs, er sú, að með grunnskólaprófinu eru opnaðar leiðir fyrir ungmenni í allar áttir framhaldsskólastigsins. Það er mikils virði að geta haldið þessum leiðum öllum opnum, og það gerist með grunnskólaprófinu. Ef nemendur hefðu frjálsræði til að heltast þarna úr lestinni, væri verið að loka þarna leiðum fyrir þeim, þeir hefðu ekki grunnskólaprófið, og þá gætu verið lokaðar leiðir til hinna verklegu skóla á framhaldsskólastiginu, sem þeir vildu síðar fara í. Varðandi stjórn skólans þóttist ég áðan sýna fram á, að það væri ekki réttmæt gagnrýnin um það, að skólastjórarnir væru orðnir þarna miklu neðar í stjórnunarkerfinu en þeir hefðu áður verið. Það er ekki rétt. Þeir skulu nú lúta náttúrlega yfirstjórn menntmrh., þeir skulu lúta yfirstjórn menntmrn., og þeir skulu lúta stjórn í heimahéraði, skólanefndarinnar. Þetta er allt núna. Hvað er í viðbót? Ég spurði um það áðan og ég endurtek það: hvað er í viðbót? Það er fræðsluráðið heima í héraði og fræðslustjórinn, sem er hluti af fræðslumálaskrifstofunni, það er ekki nýr valaðili yfir skólastjórunum. Það er bara það, að þetta vald er fært heim í héraðið, á skólasvæðið að heita má. Það er til bóta, tel ég, en það er ekki nýr valdaaðili. Fræðsluráð og fræðslustjóri fer með hluta af valdi fræðslumálaskrifstofunnar eða menntmrn. eins og nú er. Það er verið að ranghverfa hlutunum að segja, að þarna hafi bæst tveir valdaaðilar við. Það er aðeins tilfærsla á valdinu heim í hérað, en ekki neinn nýr aðili, sem er þarna að stjórna yfir skólastjórunum. Það dettur engum í hug, þó að það standi ekki í lagagr., að nokkur ábyrgð sé tekin frá skólastjóra sem stjórnanda skólans. Vitanlega er hann það. Hann er stjórnandi í öllu hinu daglega starfi undir yfirstjórn þeirra aðila, sem alltaf hafa verið þar yfirstjórnendur. Hv. þm, var að reyna að gera þetta margskipta vald skoplegt með því að lesa eina grein um, hvernig auglýsing ætti að vera. Það er vissulega rétt, að þetta á ekki heima í lagafrv. Þetta er reglugerðarákvæði, en upptalningin yrði miðað við núgildandi löggjöf, nokkurn veginn alveg eins, nema fræðslustjóri og fræðsluráð kæmu þarna ekki inn í upptalninguna. Það eru heimaaðilar, sem hafa bæst við. Við erum áreiðanlega ekki eins ósammála um starf sálfræðinga og félagsráðgjafa og þýðingu þeirra í skólastarfinu og gæti litið út fyrir að við værum. Ég heyrði það á málflutningi hv. þm. En ég sagði áðan, að ég vildi vona, að aðstaðan til að fá hjálp sálfræðinganna og félagsráðgjafanna úti um byggðir landsins, sem ég tel alveg tvímælalaust til bóta, leiði ekki til þess, að kennarar og skólastjórar felli slíka starfsemi niður úr sínu starfi, því að þá væri verr farið en heima setið. En ég sé enga ástæðu til þess. En það er gott, að þeir eigi völ á því að leita til slíkra sérfræðinga í sálarfræði og félagslegum vanda, og það hlýtur að vera til bóta, ef þeir hafa nokkra trú á, að það sé gagn að menntun og sérfræði. Við Íslendingar höfum oft gert gys að sérfræðingum á ýmsum sviðum, og það eru til margar skopsögur um sérfræðinga, hvað þeir hagi sér fáránlega, og við höfum talið oft brjóstvitið betra og duga betur. Hver hefur ekki heyrt söguna um verkfræðinga, sem t.d. er á þessa leið: „Ef þú sérð mann í hvassviðri vera að pissa upp í vindinn, þá máttu vera viss um að það er verkfræðingur!“ Það er hægt að segja svona skopsögur af sálfræðingum, en það sannfærist enginn um það þrátt fyrir það, að það sé gagnslaust eða skaðlegt að eiga kost á því að njóta leiðsagnar slíkra sérfræðinga. Varðandi þá gagnrýni, að menntmn, hafi vafalaust ekki kafað djúpt í að kanna kostnaðarhliðina á framkvæmd þessarar væntanlegu löggjafar, þá er það rétt. N. hafði enga aðstöðu til þess að gera sjálfstæða rannsókn á því. En sá sérfræðingur menntmrn., sem hafði kannað þessi mál, gaf n. upplýsingar um þetta og gaf upp, við hvaða tímamörk þær áætlanir væru gerðar. Þetta er fyrst og fremst um aukinn rekstrarkostnað skólahaldsins í sambandi við lagabreytingarnar, en engar áætlanir liggja fyrir um, hvaða byggingarkostnaður komi þarna til vegna breytinga á skólastarfinu, en það verður líka talsvert. Þarna er um nokkur hundruð millj. kr. að ræða. Eins og auðskiljanlegt er, hlýtur að kosta meira, þegar stofnað er t.d. til sálfræðiþjónustu, bókasöfn við hvern skóla og skólatíminn lengri á ári hverju o.s.frv. Ég heyrði það á lokaorðum hv. 6. þm. Norðurl. v., að hann gerir sér grein fyrir því, hversu þýðingarmikil slík löggjöf sem þessi er. Ég vitna aftur til þess, sem stendur í grg. með frv. Þar segir, að það sé vafasamt, að nokkur löggjöf leggi þýðingarmeiri grundvöll fyrir þjóðarheild og einstaklinga en sú löggjöf, sem ákveður hina almennu grundvallarmenntun landsmanna, og það gerir þessi löggjöf. Það, sem mönnum líkar ekki í henni, hljóta menn að gera brtt. um, og svo verður þingvilji að ráða um niðurstöðurnar.



Herra forseti. Ég hafði kvatt mér hér hljóðs fyrir alllöngu, en féll frá orðinu vegna þess, að mér skildist, að menn vildu stytta þessar umr. sem mest og reyna að ljúka umr, nú í kvöld. En frá því að þetta skeði hafa haldið ræður hv. 5. þm. Norðurl. v. og 3. þm. Vestf. tvær ræður, og hæstv. menntmrh, hefur tjáð sig nokkuð um brtt. um þetta frv. Ég sé því ekki ástæðu til að vera svo tillitssamur fremur öðrum við þessa umr., en svo vill til, að ég hafði kvatt mér hljóðs upphaflega vegna þess, að ég hefði gjarnan viljað fara nokkrum orðum um ræður, sem fluttar voru fyrir þessa umr. og voru fluttar af tveimur nm. úr menntmn., hv. 4. landsk, þm. og hv. 8. landsk. þm. En nú er orðið fáliðið hér í þingsalnum og báðir þessir þm. eru farnir heim eða alla vega úr þingsalnum, og ég vil því mælast til þess, þar sem nú er orðið áliðið, hér eru ekki nema 5 eða 6 þm, til staðar og ég vildi gjarnan ræða hér nokkur atriði nánar, sem þessir þm. fjölluðu um og eins þeir hv. þm. Hannibal Valdimarsson og Pálmi Jónsson hafa gefið tilefni til, - þá vil ég fara fram á það við hæstv. forseta, að hann frestaði þessari umr. til næsta þingfundar, svo að við gætum haldið þessum umr. áfram að viðstöddum þeim þm., sem hér er vikið að og ég vildi svara nokkrum orðum. (Forseti. Ég vil benda hv. þm. á það, að hann getur komið athugasemdum sínum að við 3. umr. málsins, sem eftir er. Það er í rauninni mjög erfitt að tryggja, að þm. verði viðstaddir við svo langar umr. sem hér eru.) Verður ekki að gera ráð fyrir því, að nm., sem eru í menntmn., séu viðstaddir meðferð á máli, sem kemur úr þeirra eigin n., og er til of mikils mælst, að fundinum sé frestað nú, þegar kl. er að ganga tvö og mjög fáir viðstaddir? 

Ég vil aðeins bæta því við, að ég tel, að hv. þm, hafi fengið allgóðan tíma til að ræða málið og geti enn gefið sér tíma til þess, þótt að vísu sé nokkuð fáliðað hér, og vil ekki hverfa frá þeirri ætlun, sem hefur þegar verið marglýst yfir, að ljúka þessari umr. í kvöld.

Hvort eru það nú þinglegri vinnubrögð af minni hálfu að biðja um frestun eða af hálfu forseta og hæstv. ráðh. að knýja þetta mál áfram með slíku kappi, að halda umr. áfram fram eftir nóttu, þegar þm. eru ekki viðstaddir lengur, sem maður vildi gjarnan tala til. Það má deila um það, hvort sé þinglegra. Ég ítreka þessa ósk mína. En ef það er ekki tekið til greina, hefði ég viljað fara fram á það, að vissar till., sem hafa verið fluttar bæði af þessum hv. þm. og menntmn., yrðu þá teknar til baka til 3. umr., svo að unnt sé að ræða efnisatriði við þá umr., ef farið verður fram á það, að ég taki til máls þá frekar en núna.  Ég ítreka þessa beiðni mína. Að öðrum kosti, ef ekki er fallist á að fresta umr., vil ég gjarnan fara fram á, að þessu yrði komið á framfæri við þá þm., sem eru fjarverandi, og að form. og frsm. menntmn. taki þetta til athugunar.