Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur bréf, dags. 15. febr. 1994: ,,Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og get því ekki sótt þingfundi næstu tvær vikur leyfi ég mér með vísun 1. mgr. 53. gr. laga um þingsköp Alþingis að óska eftir því að 1. varaþm. Alþfl. í Austurlandskjördæmi, Hermann Níelsson íþróttakennari, Egilsstöðum, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni. Þetta er yður hér með tilkynnt, virðulegi forseti. Gunnlaugur Stefánsson, 5. þm. Austurl.`` Hermann Níelsson hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðinn velkominn til starfa.

Frú forseti. Ég ætla að beina máli mínu til hæstv. forsrh. Nú er ljóst orðið að bresk stjórnvöld hafa ekkert mark tekið á mótmælum, m.a. okkar Íslendinga, vegna THORP-endurvinnslustöðvarinnar fyrir kjarnorkuúrgang í Sellafield. Eins og kunnugt er, þá lýsti írska ríkisstjórnin því yfir að hún ætlaði að krefjast aukafundar í Parísarnefndinni sem fjallaði um mengun sjávar. Íslendingar lýstu því yfir að þeir styddu þessa kröfu og tóku bæði hæstv. umhvrh. og hæstv. forsrh. undir kröfuna eða lýstu reyndar áhyggjum sínum vegna THORP-endurvinnslustöðvarinnar á þingi Norðurlandaráðs nú fyrir skömmu og vöktu ummæli þeirra athygli þeirra sem hafa barist gegn þessari endurvinnslustöð. Þess vegna ætlaði ég að spyrja hæstv. forsrh. hvort búið sé að fara fram á það að þessi aukafundur verði haldinn í Parísarnefndinni, þ.e. hvort búið sé að fara fram á það formlega af Íslands hálfu.

Hæstv. forseti. Ég veit að vilji hefur staðið til þess en ég þori ekki að fullyrða hvort formleg beiðni hefur verið borin fram. Ég vissi ekki annað en umhvrh. yrði hér, en ég þori ekki að fullyrða það en vilji hefur staðið til þess. Það er rétt sem hv. þm. nefndi að við ræddum þetta á fundi Norðurlandaráðs. Það var líka athyglisvert, þar sem það kom í minn hlut að ræða eða flytja upphafsræðu af hálfu allra forsætisráðherranna, að þar stóð ekki vilji til þess í þeim hópi að inni í þeirri ræðu yrði vitnað beint í þetta mál þó að vilji Íslands hefði staðið til þess, en ég taldi mér hins vegar heimilt þegar ég var að svara undir lok umræðnanna að taka sterkar til orða eins og vilji stóð til að gera í þessari upphafsræðu. Ég veit ekki annað en til að mynda Svíar hafi sjálfir áhuga á því að senda til vinnslu kjarnorkuúrgang til stöðva af þessu tagi og þess vegna er kannski skiljanleg þeirra afstaða og reyndar voru aðrir kollegar mínir sama sinnis, þ.e. að þetta ætti ekki að vera með þessum hætti inni í ræðunni sem bein athugasemd eða áskorun á til að mynda Bretland. Því miður get ég ekki svarað þessu betur en ég skal afla upplýsinga um það.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. forsrh. svörin. Ég tel hins vegar mjög mikilvægt að þetta sé gert nú þegar, þ.e. að farið verði fram á þennan aukafund vegna þess að endurvinnslustöðin tekur væntanlega til starfa núna 18. mars. Það getur vel verið að okkur takist ekki að koma í veg fyrir það, en ég tel hins vegar mjög mikilvægt að við sýnum staðfestu í þessu máli og fylgjum því fast eftir. Ég tók eftir því vegna fyrirspurnar minnar til umhverfisráðherra Norðurlanda, þ.e. Svíþjóðar, Noregs og Danmerkur, að þeir töldu þó að þeir segðu það ekki beint að ef Ísland og Írland krefðust þessa fundar, þá mundi vera ákaflega erfitt fyrir þá að styðja ekki Ísland. Sérstaklega held ég að þetta gildi um Noreg og Danmörku og þess vegna tel ég mjög mikilvægt að Ísland og Írland krefjist þessa fundar því það vantar þá bara einn til þess að hægt sé að halda þennan fund. Þess vegna er það grundvallaratriði að við gerum þetta hér og nú.

Hæstv. forseti. Ég beini máli mínu til hæstv. fjmrh. Ég vil spyrja hann í framhaldi af þeim fréttum að nýir eigendur fyrirtækisins SR-mjöls hf. hafa ákveðið á aðalfundi þess fyrirtækis að greiða sjálfum sér 10% arð eða 65 millj. kr. vegna góðrar afkomu fyrirtækisins á síðasta ári, hvort hæstv. fjmrh. telji eðlilegt að arður sem myndaðist vegna góðrar afkomu fyrirtækisins á árinu 1993, en þá er fyrirtækið í eigu ríkisins í 364 daga af 365, gangi til hinna nýju eigenda. Ég vil í öðru lagi spyrja hvort hæstv. fjmrh. telji að rétt sé eða skynsamlega að þessari sölu staðið í því ljósi að arðgreiðslan mun væntanlega nýtast fyrirtækinu til frádráttar frá hagnaði þegar til skattgreiðslna kemur þannig að í fljótu bragði verður ekki annað séð en málið snúi þannig að hinir nýju eigendur fái arð upp á 65 millj. kr. vegna rekstrarafkomu fyrirtækisins í rekstri á síðasta ári þegar það var í eigu ríkisins og jafnframt dragi svo þær arðgreiðslur frá væntanlegum eða mögulegum tekjuskattsgreiðslum fyrirtækisins til ríkisins á þessu ári. Og þá væri í einnig fróðlegt að heyra hvort hæstv. fjmrh. getur staðfest að það sé rétt að vélar og tæki SR hafi verið endurmetin við breytingu fyrirtækisins í hlutafélag og hækkaðar um á sjöunda hundrað millj. kr. og myndi þar með afskriftarstofn frá skattgreiðslum fyrirtækisins á komandi árum. --- Ég sé að hæstv. sjútvrh. hvíslar hér mikið að fjmrh. en ég er að spyrja hæstv. fjmrh., ekki sjútvrh. og mér þætti vænt um að hæstv. sjútvrh. léti hæstv. fjmrh. í friði þannig að hæstv. fjmrh. heyrði spurningarnar sem er beint til hans en ekki sjútvrh.

Hæstv. forseti. Ég skil vel að menn eru viðkvæmir sem hafa sofið lítið í nótt vegna umræðna sem áttu sér stað hér langt fram eftir nóttu og skil það vel að menn séu dálítið órólegir og vilji fá svör. Ég vil í fyrsta lagi segja frá því að þetta mál er að dálitlu leyti viðkvæmt vegna þess að það hefur birst stefna í málinu og það kann að fara svo að það sem ég segi hér verði notað gegn mér í réttinum þannig að ég verð að tala dálítið gætilega um þetta mál og vona ég að hv. þm. skilji það. Ég vil í fyrsta lagi segja frá því að það var gert ráð fyrir því í verðinu á fyrirtækinu að það mundi hagnast á sl. ári og það er ekkert óeðlilegt við það að fyrirtækið skili eigendum sínum arði. Í öðru lagi vil ég geta þess að það voru uppi hugmyndir um að fara af stað með efnahagsreikning fyrirtækisins öðruvísi en niðurstaðan varð. Málið var kannað af endurskoðendum sem vel þekkja til verka, en það er rétt sem ýjað var að í fyrirspurninni að það urðu nokkrar deilur um það hvernig átti að stilla upp efnahagsreikningnum. Þetta varð niðurstaðan sem menn þekkja og við því er ekkert að segja. Það hefur hins vegar kannski tiltölulega litla þýðingu þegar rætt er um skatta. Það sem hefur aðallega þýðingu er að við áttum okkur á því að fyrirtækið hefði ekki borgað skatta ef það hefði verið í opinberri eign, en borgar skatta þegar það er komið í einkaeign. 

Hæstv. forseti. Ég skil út af fyrir sig vandræði hæstv. fjmrh. og þau eru meiri en dálítil. En ég held að þau starfi meira af sessunautnum heldur en stefnunni. Það er alveg rétt að fyrirtækið hagnaðist mikið á síðasta ári, upp á 220--240 millj. En sá hagnaður var skilinn eftir inni í fyrirtækinu og afhentur hinum nýju eigendum  Jafnframt var eiginfjárreikningur fyrirtækisins hækkaður með meðgjöf ríkisins og endurmati eigna úr 21 millj. við áramót 1992 í 1.311 millj. við áramót 1993. Það er að stærstum hluta til, rúmlega helmingi til bein meðgjöf frá ríkinu til hinna nýju eigenda. 

Hæstv. forseti. Það er nú alveg öruggt þegar maður hlustar á hv. þm. að hann hefur aldrei komið nálægt bisniss.  Varðandi hitt atriðið skal það tekið fram að matið var lækkað. Það er umdeilanlegt hvert matið átti að vera og hvernig átti að setja upp efnahagsreikninginn. Það er viðurkennt og það liggur fyrir 

Hæstv. forseti. Ég vil fullvissa hæstv. fjmrh. um að ég er prýðilega sofinn, svaf vært eftir umræðurnar í nótt, en það kann að vera að einhverjir stjórnarliðar hafi átt ónotalegar draumfarir eftir þau orðaskipti sem hér fóru fram. Í öðru lagi held ég að hæstv. fjmrh. ætti ekki að taka það að sér að kenna öðrum mönnum bisniss. Er þetta ekki sami hæstv. fjmrh. og hafði það að stefnumáli að selja Búnaðarbankann á hálfvirði? Og er þetta ekki sami hæstv. fjmrh. sem hefur staðið fyrir einkavæðingaraðgerðum ríkisstjórnarinnar sem hafa afhent hvert fyrirtækið á fætur öðru á silfurfati með bullandi meðgjöf? Og er það góður bisniss að selja fyrirtæki sem er með 1.311 millj. kr. í eigið fé samkvæmt ársreikningi á 725 millj. þegar svo nýju kaupendurnir geta að stórum hluta látið fyrirtækið borga sig sjálft með arðgreiðslum og skattafrádráttum sem ríkið er búið að leggja þeim upp í hendur? Og er það góður bisniss fyrir ríkið að taka á sig á sjöunda hundrað millj. kr. áður en það selur fyrirtæki og fá ekkert út úr sölunni? Ég held, hæstv. fjmrh., að einkavæðingarsnillingar ríkisstjórnarinnar ættu ekki að reyna að kenna öðrum mönnum bisniss, hæstv. forseti.

Hæstv. forseti. Það er alveg ljóst að þetta fyrirtæki var selt eins og fram hefur komið með afskaplega eðlilegum hætti. Það var auglýst til sölu og það voru umsækjendur um þá sölu og það var farið eftir reglum sem voru birtar og það tók þetta að sér fyrirtæki sem er þekkt fyrir það að vanda sinn undirbúning. Þetta liggur allt fyrir. Það er alveg öruggt mál að sá aðili sem tók að sér að selja fyrirtækið fyrir ríkið hefur meira vit á viðskiptum heldur en hv. þm. þó að ég ætli ekkert að væna hann um það að hann hafi ekkert vit á bisniss, þá hugsa ég að þeir hafi það a.m.k. betra. Það liggur líka fyrir að þetta fyrirtæki sem um ræðir hefur ekki safnað stórum eignum í gegnum tíðina vegna stórkostlegs gróða. Það hefur ekki borgað mikla skatta, en væntanlega mun fyrirtækið gera það í framtíðinni. 

Virðulegi forseti. Ég beini spurningu til hæstv. landbrh. um það hvort fyrirhugaðar séu einhverjar breytingar á umdæmaskipan dýralæknisembætta í landinu. Nú veit hæstv. ráðherra að ekki hefur verið ráðið í embætti dýralæknisins á sunnanverðum Vestfjörðum og reyndar ekki einu sinni auglýst nú í 2--3 ár. Því hefur verið svarað til að þetta væri allt saman í skoðun, það standi jafnvel til að stækka embættin, umdæmi embættanna. En hinn 1. febr. sl. rann einnig út umsóknarfrestur um starf dýralæknis í Borgarnesi og það hefur enn ekki verið ráðið í það þó að einn og hálfur mánuður sé liðinn síðan og því spyr ég: Er ekki fyrirhugað að veita þetta embætti fljótlega og gildir ekki enn sú punktaregla sem hefur verið viðhöfð um veitingu dýralæknisembætta?

Hæstv. forseti. Það eru ekki áætlanir um eða fyrirætlanir um að breyta skipan dýralæknisumdæma. Um dýralæknisembættið á sunnanverðum Vestfjörðum er það að segja að það embætti hefur verið auglýst. Ég veit ekki betur en yfirdýralæknir hafi gert tilraunir til að ráða dýralækna þangað vestur en ekki tekist. Um hið síðara er það að segja að það hefur dregist vegna þess að forföll hafa verið að ganga endanlega frá veitingu þeirra dýralæknaembætta en það verður gert öðru hvoru megin við helgi.

Virðulegi forseti. Ég er ánægð að heyra að það skuli eiga að ganga eitthvað í þetta mál núna fljótlega. Varðandi það sem hæstv. ráðherra sagði að ekki hefði unnist tími til að ganga frá þessum málum, þá skil ég það ósköp vel þar sem hann hefur haft mjög mikið að gera í sambandi við landbúnaðarmál og frumvörp og breytingartillögur undanfarnar vikur. Það er kannski rétt að spyrja svona í lokin að því hvort það muni e.t.v. þurfa samþykki Alþfl. fyrir því að ráða í þetta starf.

Hæstv. forseti. Mér þætti það mjög gott að fá stuðning Alþfl. í þessu máli eins og öðrum þeim góðu verkum sem ég beiti mér fyrir.

Virðulegi forseti. Ég vil beina orðum mínum til hæstv. heilbr.- og trmrh. Þannig háttar til að þegar gengið var frá fjárlögum fyrir árið 1994 vantaði bersýnilega verulega fjármuni til rekstrar sjúkrastofnana hér í landinu. Í fyrsta lagi var það alveg ljóst að samkvæmt greinargerð fjárlagafrv., eins og hún kom frá fjmrn., vantaði 100 millj. kr. upp á það að Landakotsspítali gæti náð saman endum á þessu ári. Það var einnig ljóst að það voru verulegir erfiðleikar fram undan í rekstri Borgarspítalans. Í þriðja lagi var það ljóst að ekki höfðu verið teknar ákvarðanir um barnaspítalann og barnadeildina, sem hafði verið á Landakoti, hvert hún ætti að fara og það hefur ekki verið tekin endanlega ákvörðun enn. Nú liggur það einnig fyrir að Ríkisspítalarnir standa frammi fyrir halla á þessu ári upp á 200--400 millj. kr. Ég vil beina þeirri fyrirspurn til hæstv. heilbr.- og trmrh. hvort hann hefur hugsað sér að gera tillögu í fjáraukalögum áður en þinginu lýkur um nokkur hundruð millj. kr. sem bersýnilega vantar upp á það að unnt sé að reka heilbrigðisstofnanir með eðlilegum hætti á þessu ári.

Virðulegi forseti. Það liggur ekkert fyrir um tillöguflutning af þessu tagi. Vegna staðhæfinga hv. fyrirspyrjanda, hv. þm. Svavars Gestssonar, um vöntun upp á fleiri hundruð millj. kr. þá er það orðum aukið. Það er hins vegar alveg ljóst og var ljóst við fjárlagagerðina í desember sl. að stóru sjúkrahúsin í Reykjavík höfðu áhyggjur af því að naumt væri skammtað. Það er ekkert nýtt og verður sennilega ævinlega til staðar. Hitt vil ég gjarnan upplýsa að tillaga mín til verkaskiptingar stóru sjúkrahúsanna í Reykjavík og þróun þeirra mála er nú til umfjöllunar hjá ríkisstjórninni og mun væntanlega verða kunngerð innan mjög skamms tíma. Þar er t.d. tilflutningur verkefna og þar á meðal framtíð barnadeildar sem er núna hýst í Landakotsspítala. Ég vil enn fremur minna á það að óskiptum lið upp á 200 millj. kr. er enn óráðstafað til stóru sjúkrahúsanna í Reykjavík í samræmi við þennan tilflutning og aðra starfsemi spítalanna og munu tillögur þar að lútandi koma frá ráðuneytinu og verða kunngerðar í samráði við fjárln. eins og forsendur fjárlaga gera ráð fyrir.

Virðulegi forseti. Ég skora á hæstv. heilbr.- og trmrh. að kynna sér fjárhagsvanda Ríkisspítalanna. Samkvæmt blaðafréttum hefur hann möguleika til þess og sérstakan aðgang að formanni stjórnarnefndar Ríkisspítalanna. Ég tel að þar sé um að ræða margfalt meiri vanda en hefur verið á undanförnum árum. Það er ekki hægt að bera því við að vandinn sé svipaður og verið hefur á undanförnum árum. Okkur þingmönnum hefur hins vegar borist frá landlæknisembættinu listi yfir aðgerðir sem hugsanlega eigi að grípa til í heilbrigðismálum. Það er kannski það sem menn eru með hugmyndir um þar sem talað er um að fækka hjartaaðgerðum um 15%, láta reykingafólk borga fyrir kransæðaaðgerðir, fækka mjaðmaliðaaðgerðum, minnka framlög til skólaheilsugæslu, hætta rekstri vinnuheimilis fyrir ólæknandi alkóhólista, láta fólk sjálft borga ungbarnavernd, láta greiða fast komugjald fyrir skammtímalegu, láta það borga mat á sjúkrastofnunum, hætta við áform um framlög til byggingar barnaspítala, leggja niður réttargeðdeild á Sogni, láta konur greiða að fullu leit að legháls- og brjóstakrabbameini, láta konur greiða fullt gjald fyrir glasafrjóvgun. Þetta eru þær tillögur sem hv. þingmönnum hafa borist og við erum beðnir um af landlæknisembættinu að taka afstöðu til. Kannski eru svörin þarna, hæstv. ráðherra.

Virðulegi forseti. Ég veit ekki hvaðan hv. þm. kemur þetta blað þarna nema það sé upprunnið úr hans eigin tölvu. Mér er það fullkomlega ókunnugt. Þetta eru þá hans tillögur. 
            

Virðulegi forseti. Hæstv. heilbrrh. og trmrh. er jafnframt hv. 6. þm. Reykn. og hann hefur örugglega fengið í hólfið hjá sér þetta bréf frá landlæknisembættinu eins og allir aðrir þingmenn þar sem beðið er um afstöðu þingmanna til þeirra niðurskurðaraðgerða sem hér eru taldar upp á þessu blaði og ég las upp áðan. Þetta er krossapróf sem lagt er fyrir þingmenn. Þetta eru einu tillögurnar um aðgerðir í heilbrigðismálum sem við höfum séð frá opinberum stofnunum undanfarna daga og ég spyr: Er þetta tillaga heilbrrh.? Hann getur ekki afneitað henni.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Nei. Þetta er ekki tillaga heilbrrh.

Gott.

Hæstv. forseti. Það kom fram á hv. Alþingi fyrir um það bil hálfum mánuði hjá hæstv. landbrh. að frv. sem hann hefur verið með í sinni umsjón og hefur ætlað að reyna að leggja fyrir hv. Alþingi og snertir Héraðsskóga hefur tvívegis strandað í þingflokki Alþfl. Þá kom hæstv. umhvrh. í pontu með þá yfirlýsingu að þetta frv. kæmi fram einhvern næstu daga, hann skyldi sjá til þess að það strandaði ekki lengur í þingflokki Alþfl. Nú langar mig til að spyrja hæstv. landbrh. þar sem hæstv. umhvrh. er ekki mættur hvað sé að frétta af þessu máli. Ég veit að hann hefur unnið mjög náið með þingflokki Alþfl. upp á síðkastið og ætti því að geta svarað því hvað sé þaðan að frétta.

Hæstv. forseti. Frv. er sennilega í Prentsmiðjunni Gutenberg og ég vonast til að hægt verði að dreifa því á morgun.

Hæstv. forseti. Þá hefur þingmaðurinn ekki meira um það að segja og er ánægður að heyra þessar fréttir.

Virðulegi forseti. Ég vil beina fyrirspurn til hæstv. forsrh. Í viðtali við dagblaðið Tímann þann 8. mars sl. segir hæstv. utanrrh. að tvíhliða viðræður um stöðu Íslands gagnvart Evrópubandalaginu muni hefjast á næstu vikum.

Það er of mikil ókyrrð í salnum.

Í morgun segir síðan hæstv. utanrrh. á morgunfundi Verslunarráðs að það sé að stinga höfðinu í sandinn að hefja ekki umræður í alvöru í þjóðfélaginu um aðild að Evrópubandalaginu. Ég vil því spyrja hæstv. forsrh. af því að hæstv. utanrrh. er ekki hér við: Hver er stefna ríkisstjórnarinnar í þessu máli? Hvenær hefjast þessar tvíhliða viðræður?

Hæstv. forseti. Það er út af fyrir sig eðlilegt að þeir atburðir sem hafa verið að gerast á Norðurlöndum og hafa verið mjög í sviðsljósi varðandi Evrópubandalagið og aðgengi Noregs, Svíþjóðar, Finnlands og Austurríkis að Evrópusambandinu komi róti á hugi manna hér eins og um þetta er fjallað en rétt er að hafa í huga að það hefur þó ekkert gerst sem ekki var vitað að kynni að gerast þegar Íslendingar tóku sína ákvörðun. Að vísu var um hana deilt hvort við mundum eins og menn muna hér í hv. Alþingi samþykkja EES-samninginn en það hefur ekkert gerst gagnvart þeirri meginniðurstöðu þingmanna eins og ég hef skilið það að vilji þingsins stæði ekki til þess að við gerðumst aðilar að Evrópusambandinu. Það hefur ekkert gerst annað en þessi umræða. Og ég tel ekki að neitt í þessum tilboðum Evrópubandalagsins til að mynda í garð Noregs breyti þeirri stöðu. Á hinn bóginn liggur fyrir samþykki Alþingis sem var bærileg sátt um hér að þegar ljóst væri hvernig þessar viðræður kynnu að ganga, þá yrði auðvitað að fara í tvíhliða viðræður við Evrópusambandið. Sú afstaða hefur verið kynnt Evrópusambandinu og ég hef hugsað mér og beðið mína embættismenn að undirbúa það að ég muni fara í heimsókn til þessa sambands og gera frekari grein fyrir okkar sjónarmiðum. Ég vek þó athygli á því að EES-samningurinn stendur og hann er í gildi og gildir þrátt fyrir það að menn þurfa auðvitað að ræða fyrirkomulag á stofnanaþáttum þess samnings. Sumir hafa látið í veðri vaka að EES-samningurinn sem slíkur hyrfi á braut og legðist af. Svo er ekki. Samningurinn stendur fyrir sínu, en auðvitað þurfa menn að ræða um þessa þætti við Evrópusambandið. Ég vek hins vegar athygli á því að það eru umræður í þinginu á morgun og þá gefst okkur lengri tími til að fjalla um þetta áhugaverða efni.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. forsrh. fyrir svörin þó að það hefði vissulega verið áhugaverðara að spyrja hæstv. utanrrh. sem er kominn í salinn. En ég vil vekja athygli á því að það kom ekki hreint svar við minni spurningu hvenær tvíhliða viðræður mundu hefjast að öðru leyti en því að hæstv. forsrh. sé á förum til Evrópubandalagsins. Hér var samþykkt fyrir ári síðan um það bil eða tæpu ári með góðu samkomulagi á Alþingi ályktun þar sem ríkisstjórninni var falið í ljósi þess að EFTA-ríkin hefðu sótt um aðild að Evrópubandalaginu að undirbúa tvíhliða viðræður um stöðu Íslands í ljósi þessara aðildaumsókna. Ég hef ekki orðið var við að ríkisstjórnin hafi gert neitt annað en biðja Háskóla Íslands að athuga kosti og galla aðildar að Evrópubandalaginu. Ég vil benda á og við höfum betri tíma til að ræða það á morgun að það er ætlast til þess að þingsályktanir séu framkvæmdar en það sé ekki reynt að skjóta sér undan því.

Ég tel, hæstv. forseti, að eftir efni ályktunar hafi það verið eðlilegt að kynna þá niðurstöðu fyrir Evrópusambandinu. Þessi afstaða okkar hefur líka verið kynnt rækilega á fundum með okkar samstarfsaðilum innan EFTA og innan Norðurlandaráðs og ég tel að þetta sé allt saman í réttum og eðlilegum farvegi. Það var auðvitað nauðsynlegt að sjá hvernig þessi mál þróuðust varðandi aðildarumsóknir hinna ríkjanna og ekki líklegt að kæmi neitt fast út úr viðræðunum við Evrópusambandið fyrr en menn sæju hvernig þeim viðræðum mundi lykta og sæju þar með hver yrði líkleg staða EFTA-ríkjanna á allra næstu árum.

Virðulegi forseti. Ég vildi aðeins árétta það að hæstv. ríkisstjórn ber að framkvæma samþykktir Alþingis en ég hef grun um það að þeir sem vilja stefna okkur inn í Evrópubandalagið vilji nota það óvissuástand sem hér hefur komið upp til að beina okkur inn í umræður um aðild að Evrópubandalaginu, samanber ræðu hæstv. utanrrh. á fundi Verslunarráðs í morgun.

Hæstv. forseti. Ég vek athygli á vegna þessara orða að ríkisstjórnin hefur nýlega kynnt þinginu skýrslur um það með hvaða hætti ályktunum Alþingis hefur verið fylgt eftir og ég tel að þessi ríkisstjórn geti í samanburði við aðrar sæmilega við unað í þessum efnum og það mun auðvitað gerast varðandi þetta mál sem hv. þm. gerði að umtalsefni eins og önnur.

Hæstv. forseti. Það er nú slaklegum þingskapalögum að kenna að liðurinn heitir þetta. Ég ætla ekki að finna neitt að fundarstjórn forseta. En vegna þess að hv. 9. þm. Reykv. gerði hér að umtalsefni áðan plagg, sem okkur hv. þm. hefur borist frá landlæknisembættinu þar sem okkur er gert að krossa við ýmsa þá möguleika á sjúkdómum sem mætti draga úr að lækna og hæstv. heilbr.- og trmrh. kvaðst ekki kannast við þetta plagg og segir að það sé honum óviðkomandi, þá hlýt ég að upplýsa hinn unga og nýja hæstv. heilbrrh. um lög nr. 59/1983, um heilbrigðisþjónustu, en þar segir, með leyfi hæstv. forseta: ,,Landlæknir er ráðunautur ráðherra og ríkisstjórnar um allt er varðar heilbrigðismál og annast framkvæmd tiltekinna málaflokka fyrir hönd ráðherra samkvæmt lögum, reglum og venjum er þar um gilda. Hann hefur eftirlit með starfi og starfsaðstöðu heilbrigðisstétta. Aðstoðarlandlæknir skal vera landlækni til aðstoðar og staðgengill hans.`` Þetta er 3. gr., 1. liður. Þetta held ég að sé nauðsynlegt að hæstv. heilbrrh. viti áður en hann þvær af sér tillögur landlæknis um þessa dæmalausu kosti sem okkur eru settir að velja úr svo sem hvort við viljum heldur að dregið verði úr lækningum geðsjúkra eða hjartasjúklinga. Þetta minnir mig á gamla sögu frá bæjarfélagi okkar hæstv. heilbrrh. Þar var einu sinni maður sem þótti heldur klaufalegur í umgengni við konur. Einu sinni herti hann sig þó upp og bauð konu upp í dans og velti lengi fyrir sér hvað hann gæti nú sagt við hana svo henni leiddist ekki. Á endanum datt honum það snjallræði í hug að hvísla í eyrað á henni: Hvort viltu heldur deyja úr krabbameini eða berklum?

Forseti tekur undir það með hv. þm. að þetta heyrir nú ekki beinlínis undir fundarstjórn forseta en ekki verður hjá því komist að gefa hæstv. heilbrrh. tækifæri til að taka til máls um fundarstjórn forseta.

Virðulegi forseti. Það er alveg ástæðulaust af hálfu hv. þm. Guðrúnar Helgadóttur að upplýsa ráðherra um stöðu landlæknis. Hún er mér fullkunn. Ég vil enn fremur leiðrétta orðalag hv. þm. varðandi tillögur landlæknis. Hér er ekki um að ræða neinar tillögur. Hér er um að ræða könnun á afstöðu þingmanna og ég gef mér að velflestir þingmenn annaðhvort merki ekki við eitt einasta atriði í þessari könnun ellegar láti hana fram hjá sér fara. Það geri ég a.m.k. því hún er ekki með velþóknan heilbrrh. Það tók ég fram áðan og árétta hér.

Er það nú ráðunautur.

Virðulegi forseti. Við flm. þessa frv. erum prýðilega sátt við þá tillögu sem hér er gerð um að vísa þessu máli til nánari skoðunar. Hér er gerð sú róttæka brtt. af okkar hálfu að tillaga dómsmrh. um skipan hæstaréttardómara þurfi að leggjast fyrir Alþingi til meðferðar. Okkur þykir að það sé sanngjarnt og eðlilegt að það mál fái nánari skoðun á vettvangi ríkisstjórnar og réttarfarsnefndar og þess vegna styðjum við þessa tillögu um að vísa málinu til ríkisstjórnarinnar.

Virðulegi forseti. Hér er þannig að verki staðið að þingið veit í raun ekkert hvað á að fara að samþykkja hér. Fyrir liggja tvær greinargerðir, tvö nefndarálit með afar misvísandi túlkunum stjórnarsinna á því hvað þessar lagagreinar þýða. Svona er ekki hægt að standa að málum og sæmir ekki Alþingi Íslendinga. Við kvennalistakonur teljum rétt að ríkisstjórnarflokkarnir beri ábyrgð á afgreiðslu þessa máls ef svona verður að verki staðið, en í trausti þess að málið verði skoðað nánar á milli 2. og 3. umr. munum við styðja tvo fyrstu liði þeirra tillagna sem hér verða greidd atkvæði um, enda eru þær í samræmi við þær tillögur sem landbn. taldi sig geta fallist á meðan málið var til meðferðar í nefndinni. Við viljum hins vegar breyta 72. gr. en takist það ekki verður meiri hlutinn að bera ábyrgð á henni, svo og þeim viðaukum sem á eftir fylgja.

Virðulegur forseti. Þingmenn Framsfl. munu styðja þennan lið, 1. liðinn, svo og a-lið 2. liðar. Það gerum við vegna þess að þetta er hluti af þeim tillögum sem við treystum okkur lengst til að samþykkja til þess að ná samstöðu um þetta mál hér á þingi. Eins og brtt. við 52. gr. var breytt í meðförum landbn., þá er hún orðin almennari. Hið ákveðna bannákvæði var tekið út þannig að við teljum að þessi grein geti staðið eftir þær breytingar sem verða þegar Úrúgvæ-lota GATT-samninganna tekur gildi.

Hæstv. forseti. Ég hlýt að láta það koma fram hér í upphafi að við stjórnarandstæðingar hörmum að forsetar urðu ekki við óskum okkar í nótt um að fresta þessari umræðu og sjá til þess að unnt yrði að skoða málið. Ég er þeirrar skoðunar að æskilegast hefði verið að draga þessar brtt. allar til baka og landbn. hefði unnið í málinu og reynt að ná ásættanlegri niðurstöðu í því. En úr því að svo var ekki gert og hér er knúin fram atkvæðagreiðsla um þetta mál, þá er það okkar afstaða að styðja 1. tölul. brtt. á þskj. 672, sömuleiðis a-lið 2. tölul. og leggja síðan til að okkar brtt. á þskj. 702 verði samþykkt. Með því móti teljum við að sæmilega traustlega sé frá málinu gengið, en verði það hins vegar fellt er alveg augljóst mál að ágreiningur stjórnarflokkanna mun þá ganga hér inn í textann sem afgreiddur verður á þskj. 672 með lagaskýringum sitt í hvora áttina og þá er auðvitað óhjákvæmilegt að þetta mál verði skoðað frekar og tekið til umfjöllunar á milli 2. og 3. umr. Við munum sem sagt styðja þessa brtt., hæstv. forseti, sem nú kemur til atkvæða og a-lið 2. tölul. og síðan leggja til að okkar brtt. á þskj. 702 verði samþykkt.

Virðulegur forseti. Það er afstaða þingmanna Framsfl. að eins og þetta mál er lagt fyrir, þá getum við engan veginn tekið þátt í afgreiðslu þess. Með þeirri brtt. sem hér er lögð til eru tvö nefndarálit sem ganga í sitt hvora áttina. Til viðbótar gerðist það hér í gærkvöldi og nótt að tveir hæstv. utanríkisráðherrar, afsakið ráðherrar, þ.e. hæstv. utanrrh. og hæstv. landbrh., komu með túlkanir á þessari grein sem gengu algjörlega misvísandi. Það er skoðun okkar að þingmenn geti ekki tekið ábyrgð á vinnubrögðum sem þessum og í raun séu þingmenn að bregðast þinglegri skyldu sinni með því að samþykkja með opnum augum lagatexta sem er vitað áður en hann kemur til atkvæðagreiðslu að er túlkaður í allar áttir. Virðulegur forseti. Ég biðst afsökunar á að hafa nefnt hér áðan að hér væru tveir utanríkisráðherrar. 

Hæstv. forseti. Það er þannig að þegar þeir greiða atkvæði um þessa grein, hv. þm. Egill Jónsson og hv. þm. Gísli S. Einarsson, þá telur hv. þm. Egill Jónsson sig vera að samþykkja það að landbrh. fái heimildir til að verðjafna fyrir samsettum vörum, bæði gagnvart innlendum og erlendum landbúnaðarhráefnum í vörunni og greiðir því atkvæði. En hv. þm. Gísli S. Einarsson telur sig vera að samþykkja það að landbrh. fái eingöngu heimild til að verðjafna fyrir innlendu hráefnisþáttunum í samsettum vörum. Það er það sem hér er að gerast. Lagatúlkun Alþfl. er önnur en Sjálfstfl. en síðan ætla báðir að greiða eins atkvæði. Þetta er ekki hægt. Þetta gengur ekki svona. Þetta er einhver mesta niðurlæging sem ríkisstjórn og stjórnarliðar hafa nokkurn tíma sýnt sjálfum sér að bjóða mönnum upp á afgreiðslu við þessar aðstæður.  er algjör hneisa, hæstv. forseti, og þinginu til skammar. Við munum ekki taka þátt í afgreiðslu tillögunnar eins og hér er að málum staðið, en munum að sjálfsögðu krefjast þess að landbn. taki málið til umfjöllunar á nýjan leik milli umræðna.

Virðulegur forseti. Ég hlýt að gera grein fyrir því að samkvæmt þeim tillögum sem við stjórnarandstæðingar vorum tilbúnir til að samþykkja fylgdu með þessir viðaukar með vörulistanum. Það er hins vegar okkar mat að eftir að búið er að samþykkja brtt. stjórnarmeirihlutans, sem er túlkuð á misvísandi hátt, séu þessir viðaukar ónýtt gagn og ekkert á þeim að byggja. Við getum því ekki tekið þátt í að lögfesta þá. Það var fyrir fram nógu mikið vafamál hvort það væri rétt að lögfesta viðauka á þennan hátt, en þegar búið er áður en að þeirri lögfestingu kemur að eyðileggja gildi þeirra, þá er það algerlega út í hött að setja þá inn í lög.

Virðulegur forseti. Að sjálfsögðu mun stjórnarandstaðan ekki standa í vegi fyrir því að málinu sé vísað til 3. umr. en það er þó gert í trausti þess, og ég treysti hv. formanni landbn. til þess að svo verði, að málið verði tekið til nefndar á milli 2. og 3. umr. eins og heimildir eru til samkvæmt þingsköpum. Við hljótum að skoða það í landbn. hvað þessi afgreiðsla sem hér hefur farið fram núna þýðir í raun og hvernig afgreiðsla Alþingis á máli með þeim eindæmum, sem hér hefur farið fram, þýðir. Ég held að það sé alveg nauðsynlegt, ekki síst fyrir stöðu Alþingis, að við fáum mat hinna færustu lögfræðinga á því hvað það mundi hafa í för með sér ef Alþingi færi að stunda afgreiðslu mála með þeim hætti sem hér hefur verið gert.

Hæstv. forseti. Lagatextinn eins og hann hefur verið samþykktur liggur skýr fyrir. Það liggur alveg skýrt fyrir einnig hvernig hann er skýrður af þeim mætu lögfræðingum sem hann sömdu, en hitt vekur athygli mína að helstu fulltrúar Framsfl. í þessum málum, hv. 6. þm. Norðurl. e., gerir það sem hann getur til þess að reyna að viðhalda óvissu í málefnum landbúnaðarins og hafði ég satt að segja ekki búist við að hann mundi beita sér með þeim hætti hér á Alþingi.

Hæstv. forseti. Ég vildi segja frá því að mín skoðun er sú gagnvart þessum misvísandi álitum að nauðsynlegt er að taka málið upp í landbn. Það verður gert því að stjórnarflokkarnir fara ekki þar með meiri hluta lengur. Þar sem stjórnarandstaðan og Eggert Haukdal mynda hinn nýja meiri hluta, þá munum við í landbn. koma saman og fara yfir nefndarálitin og taka síðan ákvörðun í framhaldi af því.

Hæstv. forseti. Ég vil gefa þá skýringu á mínu atkvæði að ég styð þessa vísun milli umræðna í trausti þess að landbn. og hinn nýi meiri hluti hennar, sem við setjum nú allt traust okkar á, muni taka þetta mál til rækilegrar skoðunar, bæði þau misvísandi nefndarálit sem hér liggja fyrir, en þó er ekki síður nauðsynlegt að fá útskrift af umræðum í gær, í nótt og á fimmtudaginn var og þar á meðal afdráttarlausum yfirlýsingum hæstv. ráðherra sem ganga gersamlega til gagnstæðrar áttar um það hvað felist í hinum nýsamþykkta lagatexta. Ég held að það sé alveg óhjákvæmilegt að fá álit hlutlausra, sérfróðra aðila á því hver réttarstaðan sé, ef til árekstra kæmi eða dómsmála kæmi í ljósi fyrirliggjandi gagnstæðrar túlkunar á lagatextanum. Það er ekki nokkur leið að sætta sig við það eftir allt sem á undan er gengið í þessum málum og allri þeirri umfjöllun sem orðin er um frammistöðu löggjafans og stjórnsýslunnar í landbúnaðarmálunum annað en að unnið verði með sómasamlegum hætti að þessu máli og til þess þarf tíma og skoðun nú milli umræðna.

Virðulegi forseti. Ég hef haft þá stöðu frá því að ég kom fyrst á þing og til þessa dags að halda fullkomnu sjálfstæði mínu og sannfæringu. Það geri ég og í þessu máli og finnst engin skömm að því ef stjórnarandstaða tekur réttan pól að fylgja henni sem ég geri í þessu máli. En þannig var að þegar annað uppkast lögfræðinganna lá fyrir, þá var nánast öll landbn. með því. Það sem svo gerist er að frá öðru uppkasti til hins þriðja breyttust hlutir og þá skildu leiðir. Eftir það fylgi ég stjórnarandstöðunni í málinu að hún tók upp breytingartillögur eins og þær lágu fyrir aftur annað uppkast. Þess vegna mun ég að sjálfsögðu --- 

Virðulegur forseti. Ég hlýt að vekja athygli á því að í atkvæðaskýringu hér áðan frá hæstv. landbrh. notaði hann ekki tímann til þess að gera grein fyrir sínu atkvæði og er það út af fyrir sig í stíl við annan málflutning hæstv. ráðherra í þessu máli. Hann notaði hins vegar tímann til að snúa út úr afstöðu og málflutningi þess sem hér stendur í þessu máli og ég hlýt, virðulegur forseti, að benda á það að sá tími sem er ætlaður til þess að gera grein fyrir atkvæði sínu er ekki ætlaður til árása á aðra þingmenn. Hæstv. ráðherra veit mætavel og það staðfesti ræða hv. 5. þm. Suðurl. hér áðan að hefðu tillögur 3. minni hluta verið samþykktar, þá væri engin óvissa um þau tvö atriði sem hæstv. landbrh. og hæstv. utanrrh. hnakkrifust um hér í gærkvöldi og spöruðu ekki fúkyrðin hvor við annan. Ef hæstv. landbrh. telur að sú málsmeðferð sé að eyða óvissu, þá held ég að hann hljóti að vera einn um þá skoðun. Og ég get upplýst hæstv. ráðherra um það til viðbótar að við þingmenn Framsfl. munum flytja hér tillögu fyrir 3. umr. sem getur eytt óvissunni og sem yrði í þá veru að þá verður Alþingi að taka afstöðu til þess hver túlkunin á brtt. stjórnarmeirihlutans er gild. Þá skulum við taka eftir hvernig hæstv. landbrh. greiðir atkvæði og hvort hann vill í raun og hefur getu til þess að eyða einhverri óvissu í þessu máli.

Virðulegi forseti. Frv. það sem hér um ræðir, frv. til laga um vátryggingastarfsemi er að grunni til það frv. til laga sem lagt var fram fyrir Alþingi á 116. löggjafarþinginu og samið var af nefnd sem þáv. trmrh. skipaði til að endurskoða í heild gildandi löggjöf á því sviði, þ.e. lög nr. 50/1978, en löggjöfin er mjög komin til ára sinna og orðið tímabært að heildarendurskoðun fari fram. Gildandi lög eru í raun að meginstofni til fyrsta heildarlöggöfin hér á landi um vátryggingastarfsemi sem sett var 1973. Þau voru endurskoðuð 1978 í fáeinum atriðum, en heildarendurskoðun hefur ekki átt sér stað fyrr en núna. Frv. var ekki útrætt á 116. löggjafarþinginu. Það var lagt fram lítið breytt nú á haustþingi en hlaut ekki afgreiðslu fyrir síðustu áramót. Afleiðingar þess voru að Ísland hafði ekki uppfyllt ákvæði samningsins um Evrópska efnahagssvæðið á þessu mikilvæga þjónustusviði við gildistöku samningsins 1. jan. sl. Hafa þegar borist athugasemdir frá eftirlitsstofnun EFTA vegna þessa enda litið alvarlegum augum þegar ekki hefur verið staðið við skuldbindingar samkvæmt alþjóðasamningum á þjónustusviði í heild sinni þegar heildarlöggjöf samrýmist ekki ákvæðum slíkra samninga í grundvallaratriðum. Það frv. sem hér er lagt fram er hins vegar í veigamiklum atriðum breytt frá eldra frv. Myndun eins sameiginlegs vátryggingamarkaðar á Evrópska efnahagssvæðinu var tiltölulega skammt á veg komin samkvæmt EES-samningnum eins og hann lá fyrir 1. jan. sl. Hann nær aðeins lagareglur sem samþykktar voru fram að 1. ágúst 1991. Veigamiklar breytingar hafa orðið á Evrópulöggjöfinni síðan og EFTA-ríkin sem eru aðilar að EES-samningnum verða að lögbinda þessar breytingar efnislega á fyrri helmingi þessa árs og hrinda þeim í framkvæmd eigi síðar en 1. júlí nk. Skortir mikið á að það frv. sem lagt var fram á seinasta þingi sé í samræmi við þá löggjöf sem nú hefur verið samþykkt og gildir á Evrópska efnahagssvæðinu. Frv. hefur því verið endurskoðað af starfshópi á vegum ráðuneytisins þar sem áttu sæti fulltrúar frá Tryggingaeftirlitinu, vátryggingafélögunum og samtökum þeirra. Er það lagt fram hér sem nýtt frv. með þeim breytingum sem nauðsynlegar eru til samræmis við þá löggjöf sem samþykkt hefur verið hjá Evrópusambandinu og verður hluti EES-samningsins í svonefndum viðbótarpakka lagareglna sem taka munu gildi nú í marsmánuði. Heildarendurskoðun laganna er í raun tvíþætt. Miklar breytingar hafa orðið á ýmsum sviðum frá því að lögin voru sett fyrir 20 árum og aðlögun að Evrópulöggjöfinni er nauðsynleg til að staðið verði við gerða alþjóðasamninga og ákvæði samningsins um Evrópska efnahagssvæðið. Sérstök löggjöf er hvarvetna í gildi um vátryggingastarfsemi undir eftirliti stjórnvalda. Löggjöf Norðurlandaþjóða stendur á gömlum merg og var hún að verulegu leyti höfð til hliðsjónar við lagasetningu hér á landi á sínum tíma. Einnig er tekið mið af sambærilegri löggjöf nágrannaþjóða og einkum Norðurlanda. Sér í lagi hefur verið litið til dönsku laganna og lagasmíðar sem þar á sér nú stað vegna breytinga á Evrópulöggjöfinni. Hér er þó um sjálfstætt frumvarp að ræða sem á sér ekki nákvæma fyrirmynd neins staðar annars staðar en tekur mið af íslenskum veruleika. Sérstök löggjöf er sett um vátryggingastarfsemi og opinbert eftirlit með henni vegna hins félagslega hlutverks vátrygginga. Þeim er ætlað að veita vernd og fjárhagslegt öryggi gegn ófyrirsjáanlegum áföllum og tjónum sem eiga sér stað í mannlegu samfélagi. Nauðsynlegt er að starfsemi vátryggingafélaga sé rekin á heilbrigðum og traustum grundvelli og gætt sé hagsmuna þeirra sem sækja til þeirra þjónustu og rétt eiga á bótum úr þeirra hendi. Vátryggingafélög hafa með höndum vörslu fjár vátryggingataka sem lagt er í sameiginlegan sjóð og til greiðslu bóta til þeirra sem verða fyrir tjóni. Þau bera mikla áhættu. Starfsemin lýtur flóknum lögmálum og hinir vátryggðu hafa yfirleitt ekki aðstöðu til að meta fjárhagsstöðu þeirra er þeir skipta við og oft og tíðum getur verið erfiðleikum bundið að átta sig á því sem í boði er og samið er um. Af þessum ástæðum er hvarvetna talið nauðsynlegt að opinbert eftirlit sé með starfsemi vátryggingafélaga og ríkar lagaheimildir fyrir hendi til að taka í taumana ef eitthvað fer úrskeiðis. Áherslumunur er á milli ríkja hversu langt skuli ganga í opinberum afskiptum af starfseminni en almennt má líta á löggjöf um vátryggingastarfsemi löggjöf í þágu neytenda. Þróunin í Evrópu í átt til eins sameiginlegs markaðar á sviði vátrygginga hefur verið hægari en á öðrum sviðum fjármála- og þjónustustarfsemi sem hefur verið komin lengra í þá átt að aflétta ýmsum hömlum og rýmka og samræma reglur milli ríkja og opna landamærin þannig að heimilt verði að veita þjónustu í öðrum ríkjum og sækja sér slíka þjónustu. Breytingar í þessa veru hafa þegar orðið hér á landi á bankasviði í samræmi við Evrópulöggjöfina, m.a. með lögum um viðskiptabanka og sparisjóði sem tóku gildi 1. júlí 1993. Segja má að vátryggingastarfsemin hafi ekki fylgt annarri þjónustustarfsemi vegna andstæðra sjónarmiða sem togast á í þessum efnum meðal aðildarríkja sambandsins. Annars vegar er það sjónarmið að aukið frelsi og samkeppni, fleiri valmöguleikar og dregið sé úr afskiptum hins opinbera af starfseminni sé vátryggingartökum til einna mestra hagsbóta, þ.e. að lögmál markaðarins sjái til þess að hagstæðustu kjör verði í boði og að hæfustu og best reknu vátryggingafélögin og þau sem geta boðið lægstu iðgjöldin lifi og dafni. Á hinn bóginn er haldið á lofti sjónarmiðum um nauðsyn þess að hið opinbera hafi hönd í bagga. Hér sé um svo flókið svið að ræða sem erfitt er fyrir almenning að hafa yfirlit yfir. Nauðsyn sé neytendaverndar í ríkum mæli og að opinbert eftirlit sé haft á vátryggingaskilmálum og iðgjöldum, svo og með fjárhag og viðskiptaháttum, markaðslögmálin ein ráði ekki við að skipa málum svo að viðhlítandi sé. Yfirgnæfandi hluti iðgjaldatekna vátryggingafélaga fer til greiðslu bóta vegna tjónstilvika sem ráðast af ytri aðstæðum og vátryggingafélög geta ekki ráðið við nema að takmörkuðu leyti þannig að samkeppnislögmálin gildi ekki með sama hætti á þessu sviði og mörgum öðrum. Beggja sjónarmiða gætir í lagareglum Evrópusambandsins en segja má að til þessa hafi meiri áhersla verið lögð á markaðssjónarmiðin en neytendahliðina. Neytendalöggjöf og lög um vátryggingasamninga hafa ekki verið samræmd í Evrópu og hafa aðildarríkin því að verulegu leyti frjálst val um að setja ákvæði í lög heima fyrir til eflingar neytendavernd. Í því frv. sem hér liggur fyrir gætir þessara sjónarmiða beggja. Vátryggingamarkaðurinn hér á landi er af eðlilegum ástæðum mjög lítill og hefur verið mjög einangraður vegna legu landsins. Hann er allsérstæður vegna þess hvernig hann er uppbyggður á ýmsum sviðum. Af 25 aðilum sem nú hafa starfsleyfi hér á landi eru 12 starfandi samkvæmt sérstökum lögum á sviði brunatrygginga og sjótrygginga þar sem opinberir og hálfopinberir aðilar hafa haft einkaréttaraðstöðu á sumum sviðum og notið forréttinda svo sem skattfríðinda. Vátryggingaskilmálar voru löngum staðlaðir og iðgjaldataxtar samræmdir í flestum greinum vátrygginga með beinum eða óbeinum afskiptum og ákvörðunum hins opinbera fyrir fram, samkeppni takmörkuð og samstarf og samráð náið milli félaga í markaðsmálum. Starfsemin bjó lengi vel við ýmis þröng ytri skilyrði, t.d. varðandi fjárfestingar, ávöxtunarmöguleika og skattlagningu. Þetta hefur verið að breytast á undanförnum árum. Samkeppnislög hafa komið til. Vátryggingastarfsemi tengist nú æ meira öðrum sviðum viðskipta, fjármála- og þjónustustarfsemi í kjölfar rýmkunar reglna og þess að hömlum hefur verið aflétt innan lands og milli landa á fjármálasviðinu. Samkeppni eykst og fjölbreyttari tegundir vátrygginga eru á boðstólum. Þrátt fyrir þann mikla fjölda félaga sem hér hefur starfsleyfi er starfsemin að yfirgnæfandi hluta á hendi fárra félaga. Tvö stærstu félögin hafa um 2 / 3 hluta markaðarins og fjögur félög tæplega 90% hluta markaðarins. Engin erlend félög eru starfandi hér nú en þrjú lítil félög eru í eigu útlendinga, þar af tvö að öllu leyti. Meginbreytingin með tilkomu EES-samningsins varðandi markaðsaðstæður og starfsskilyrði vátryggingafélaga er að Evrópska efnahagssvæðið verði nú einn sameiginlegur vátryggingamarkaður í öllum greinum vátrygginga. Starfsleyfi er gefið út í einu aðildarríki og gildir alls staðar á svæðinu og það veitir vátryggingafélögum heimild til að stofna útibú hvar sem er innan þess eða veita þjónustu án þess að hafa starfsleyfi í því aðildarríki þar sem þjónustan er veitt. Að uppfylltum einföldum formskilyrðum geta íslensk vátryggingafélög veitt þjónustu í öðrum aðildarríkjum og erlend vátryggingafélög á sama hátt sótt á hinn smáa íslenska vátryggingamarkað. Einstaklingar og fyrirtæki geta einnig haft frumkvæði um að leita eftir þjónustu í öðrum aðildarríkjum og það gildir um allar tegundir vátrygginga. Samkvæmt eldra frv. og eldri gerðum EES-samningsins náði starfsleyfi af þessu tagi fyrst og fremst til vátrygginga sem tengjast stærri atvinnurekstri og greinum eins og flug-, farm- og sjótryggingum. Samkvæmt frv. eru felld niður ákvæði gildandi laga um kerfisbundna fyrirframskoðun vátryggingaskilmála og iðgjaldataxta og staðfestingu eftirlitsstjórnvalda á þeim. Þó er gert ráð fyrir því í samræmi við reglur EES-samningsins að skilmálar lögboðinna vátrygginga verði ávallt lagðir fram sem og tæknilegur grundvöllur líftrygginga. Er hér um mikla breytingu að ræða frá gildandi lögum, en nú er skylt að senda Tryggingaeftirlitinu alla vátryggingaskilmála fyrir fram til staðfestingar og það hefur heimild til að krefjast þeirra breytinga sem það telur nauðsynlegar. Hliðstætt er í lögum um iðgjöld og iðgjaldaákvarðanir. Hugsunin er sú að frelsi skuli ríkja á markaðnum um það sem í boði er og verðsamkeppni. Opinbert eftirlit er þó ekki alfarið fellt niður. Í stað eftirlits fyrir fram kemur eftir á eftirlit með því sem í boði er og eftirlitsaðilar munu áfram hafa ríkar heimildir til eftirlits með skilmálum og til afskipta standist þeir ekki lög og reglur eða samrýmist ekki góðum viðskiptaháttum. Samkvæmt gildandi lögum geta einstaklingar og fyrirtæki ekki vátryggt erlendis eignir og hagsmuni nema sérstakt leyfi trmrh. komi til og óheimilt er að miðla vátryggingum til félaga hafi starfsleyfi ekki verið gefið út hér á landi. Þessum ákvæðum er breytt í frv. til samræmis við þær reglur sem gilda eiga á Evrópska efahagssvæðinu. Þá verður að afnema einkarétt félaga og ójafna aðstöðu á markaðnum samkvæmt gerðum EES-samningum og samkeppnisreglum hans. Aðilar verða að starfa á þessu sviði við sömu rekstrarskilyrði og á jafnréttisgrundvelli við önnur vátryggingafélög á markaðnum. Ákvæði þess efnis eru ekki í þessu frv. en taka verður á þeim málum í sérlögum sem gilda á hinum ýmsu sviðum vátryggingastarfsemi. Hins vegar er sú breyting samkvæmt frv. saman borið við gildandi lög að kveðið er á um að vátryggingafélög skuli vera í hlutafélagsformi, gagnkvæmu formi eða öðru lögmæltu félagsformi. Er því gert ráð fyrir að í framtíðinni verði ekki stofnuð félög á óskilgreindu félagsformi til að reka vátryggingastarfsemi eins og tíðkast hefur. Gert er ráð fyrir að opinberir aðilar sem reka vátryggingastarfsemi verði, svo sem verið hefur, háðir eftirliti eins og aðrir sem reka þessa starfsemi. Sú veigamikla breyting á sér stað í kjölfar útgáfu starfsleyfa í heimaríki, sem gilda alls staðar á Evrópska efnahagssvæðinu, að eftirlitsstjórnvöld heimaríkis bera ábyrgð á eftirliti með allri starfsemi félagsins alls staðar á svæðinu. Eru það nýmæli að erlend vátryggingafélög sem hér fá að starfa í útibúi eða án starfsstöðvar verði að miklu leyti undir eftirliti erlendra eftirlitsstjórnvalda. Tryggingaeftirlitið hér á landi ber hins vegar ábyrgð á eftirliti með allri starfsemi félaga sem það hefur veitt starfsleyfi. Gert er ráð fyrir nánu samstarfi eftirlitsstjórnvalda vegna ýmissa formskilyrða sem þurfa að vera uppfyllt og vegna upplýsingaskyldu og aðgerða sem nauðsynlegt kann að vera að grípa til gagnvart erlendum aðilum í landinu. Skilyrði starfsleyfis, fjárhagsskilyrði og ýmsar eftirlitsreglur, hafa verið samræmdar að miklu leyti og kemur þar til með að auðvelda alla framkvæmd eftirlits á Evrópska efnahagssvæðinu. Tekið skal fram að útgefið starfsleyfi veitir ekki sjálfkrafa rétt til starfsemi annars staðar á svæðinu. Viðkomandi félag verður ávallt að tilkynna eftirliti heimaríkis að það hyggist veita þjónustu í gistiríki og eftirlit heimaríkis á að tilkynna eftirliti gistiríkis og leggja fram tiltekin gögn og upplýsingar um félagið. Sérstakir kaflar í frv. fjalla um málefni sem varða Evrópska efnahagssvæðið, starfsemi erlendra félaga hér á landi og starfsemi félaga erlendis, sem hér hafa fengið starfsleyfi, og um samskiptareglur eftirlitsstjórnvalda á svæðinu. Önnur breyting samkvæmt frv. miðað við gildandi lög sem hefur áhrif á markaðsaðstæður vátryggingafélaganna eru heimildir þeirra til að reka hliðarstarfsemi við vátryggingastarfsemi. Þær eru auknar verulega. Vátryggingafélög mega samkvæmt því eiga meiri hluta eða hafa yfirráð í félagi sem rekur skylda starfsemi, sem hingað til hefur verið óheimilt, og reka ýmiss konar umsýslu sem er í eðlilegum tengslum við vátryggingastarfsemi. M.a. er gert ráð fyrir að þau geti stundað fjármálastarfsemi í sérstökum félögum, þar með talið að reka bankastarfsemi. Þetta er í samræmi við þróunina víða annars staðar og styrkir samkeppnisaðstöðu íslenskra vátryggingafélaga á markaðnum. Einkum er samkeppnin mikil víða milli lánastofnana og fjárfestingarfélaga annars vegar og vátryggingafélaga hins vegar um sparifé þegar líftryggingar og ýmis sparnaður og fjárfestingarform er annars vegar. Bankar hafa heimild til að reka vátryggingastarfsemi í dótturfélögum samkvæmt lögum um viðskiptabanka og sparisjóði og þróunin hefur víða orðið sú að félagasamstæður hafa verið myndaðar um að reka margháttaða fjármálastarfsemi. Þessi ákvæði um rýmkun á starfssviði vátryggingafélaga var einnig að finna í eldra frv. Neytendaþættinum eru gerð skil með ýmsum hætti í frv. Í gildandi lögum um vátryggingasamninga, sem eru frá 1954, eru engar sérreglur um samninga sem gerðir eru við erlenda vátryggingaaðila. Réttarstaða vátryggingataka getur því orðið óviss geri hann slíkan samning og ef til þess kemur að hið erlenda félag á að greiða honum bætur vegna tjóns eða ágreiningur kemur upp af einhverju tagi. Sérstakur kafli er í þessu frv. og nýr miðað við eldra frv. um upplýsingaskyldu vátryggingafélaga og um val á þeirri löggjöf sem getur gilt um vátryggingasamninga sem gerðir eru um að það skuli koma fram í samningnum hvaða löggjöf gildir um hann og heiti og aðsetur þess félags sem ber vátryggingaáhættuna og fleira. Ekki síst er þörf slíkra ákvæða um líftryggingar þar sem samningar eru oft gerðir til mjög langs tíma og skal veita mjög ítarlegar upplýsingar um samning um líftryggingu áður en frá honum er gengið, svo og á samningstímanum. Skilmálar skulu vera á íslensku eða á máli sem sá sem vátryggingu kaupir skilur og samþykkir og á það ekki eingöngu við um vátryggingasamninga sem gerðir eru í aðildarríkjum EES. Víkja má frá þeirri skyldu ef um er að ræða vátryggingar sem teljast til stóráhættu, þ.e. vátryggingar í stærri atvinnurekstri og í greinum eins og flug-, sjótryggingum og fleiri greinum. Erfitt er að spá um hvort miklar breytingar verði hér á landi á þessu sviði þegar landamæri opnast og miklu meiri fjölbreytni býðst í vali á vátryggingum. Búast má við að margt verði í boði á markaðnum sem ef til vill verður ekki einfalt fyrir neytandann að átta sig á þegar boðin er þjónusta á svo flóknu sviði sem vátryggingar eru. Töluverður munur mun t.d. vera á milli ríkja á vátryggingaverndinni samkvæmt skilmálum í hinum ýmsu greinum vátrygginga. Iðgjöld geta verið mismunandi af því einu að gildissvið vátrygginganna eru mismunandi. Þegar boðin eru lægri iðgjöld í harðri samkeppni kann skýringin að vera sú að vátryggingaverndin sé lakari og vátryggingataka verði það fyrst ljóst ef til tjóns kemur og krefjast þarf bóta. Undantekningar í skilmálum kunna að vera fleiri en búist er við eða skyldur vátryggingataka ríkari og iðgjöld lág af þeim sökum. Þau ákvæði sem er að finna í frv. um upplýsingaskyldu félags og um val á löggjöf um vátryggingasamninga eru í samræmi við lágmarksákvæði gerða EES-samningsins. Sérstök neytendalöggjöf hefur víða verið sett upp er snertir vátryggingasviðið sérstaklega sem gengur lengra í átt til neytendaverndar og upplýsinga- og kvörtunarþjónusta starfar víða sem fjallar um ágreining sem upp kunni að koma. Einnig starfa úrskurðaraðilar utan dómstóla á þessu sviði. Nefna má Norðurlöndin sérstaklega í þessu sambandi, en hér á landi hefur mjög skort úrræði í þessum efnum. Eini aðilinn sem hefur rekið sérstaka upplýsinga- og kvörtunarþjónustu á þessu sviði er Tryggingaeftirlitið þar sem frá árinu 1981 hefur verið að finna ráðgjafar- og kvörtunarþjónustu fyrir aðila sem skipta við vátryggingafélögin. Hafa ekki verið bein ákvæði í lögum um þennan þátt í starfsemi eftirlitsins en hún hefur verið rekin á grundvelli almennra markmiða laganna. Í þessu frv. er kveðið á um að við Tryggingaeftirlitið skuli starfa sérstök neytendamáladeild og að eftirlit skuli haft með viðskiptaháttum, sölumennsku og tjónsuppgjöri vátryggingafélaga. Gert er ráð fyrir að ráðherra setji reglugerð um starfsemi deildarinnar. Hliðstæð ákvæði voru í eldra frv. Sérstakur kafli er í frv. um vátryggingamiðlun sem sjálfstæða atvinnustarfsemi en engin ákvæði eru í gildandi lögum um þá starfsemi. Ljóst er talið að miðlun vátrygginga mun gegna æ mikilvægara hlutverki á vátryggingamarkaði í náinni framtíð í framhaldi af myndun sameiginlegs innri vátryggingamarkaðar. Neytendur munu í auknum mæli þurfa á upplýsingum og aðstoð að halda um kjör og innihald við kaup vátrygginga og við tjónsuppgjör. Er því mikilvægt að settar verði regur um þessa starfsemi og eftirlit með henni og að sett verði hæfisskilyrði og kröfur gerðar, m.a. til faglegrar þekkingar. Reglur aðildarríkja Evrópska efnahagssvæðisins í þessum efnum eru mjög mismunandi. Sums staðar eru mjög vægar kröfur gerðar og starfsemin ekki háð sérstöku starfsleyfi, annars staðar hafa verið sett sérstök lög. Hér á landi hefur miðlunin, a.m.k. hin síðari ár, verið rekin í mjög litlum mæli sem sjálfstæð atvinnustarfsemi en engar reglur hafa verið til á þessu sviði eða eftirlit með slíkri starfsemi. Gerður er greinarmunur á miðlurum sem starfa algerlega óháðir vátryggingafélögum að því undanskildu að þeir geta þegið þóknun fyrir samninga sem þeir koma á og aftur miðlurum sem starfa í tengslum við einstök félög án þess að vera umboðsmenn þeirra eða starfsmenn. Hér er lagt til að vátryggingamiðlun verði háð starfsleyfi ráðherra og eftirlit með henni verði í höndum Tryggingaeftirlitsins. Sett eru hæfisskilyrði og kröfur gerðar um fagþekkingu. Mörg nýmæli eru í frv. varðandi hina fjárhagslegu hlið starfseminnar, um eignarhald á vátryggingafélögum, um stjórnendur þeirra og endurskoðun og ítarleg ákvæði eru sett um það hvernig staðið skuli að stofnun vátryggingafélags. Felld eru niður skilyrði um íslenskan ríkisborgararétt stofnenda og búsetu hér á landi þegar aðilar búa á Evrópska efnahagssvæðinu. Kveðið er á um hæfisskilyrði stofnenda og stjórnarmanna og framkvæmdastjóra, að viðkomandi hafi óflekkað mannorð og hafi aldrei misst forræði á búi sínu. Auk þess eru gerðar kröfur til framkvæmdastjóra um menntun, starfsreynslu og starfsferil þannig að tryggt sé talið að hann geti gegnt stöðu sinni á viðhlítandi hátt. Endurskoðandi má samkvæmt frv. ekki starfa í þágu félags að öðru en endurskoðun. Þessi ákvæði eru öll í samræmi við reglur EES-samningsins. Nýmæli er einnig miðað við eldra frv. að tilkynnt skal fyrir fram til Tryggingaeftirlitsins þegar einstaklingur eða lögaðili hyggst eignast virkan eignarhlut í vátryggingafélagi, þ.e. yfir 10% hlut, eða vill breyta virkum eignarhlut sínum yfir viss mörk og getur eftirlitið synjað beiðni hlutaðeigandi um að eignast hlutinn og jafnvel ógilt ákvarðanir sem gerðar hafa verið á grundvelli slíks eignarhlutar telji eftirlitið viðkomandi ekki hæfan til að fara með þennan hlut með tilliti til þess að tryggja heilbrigðan og traustan rekstur félagsins. Tryggingaeftirlitið getur einnig gripið til ráðstafana fari hluthafi þannig með hlut sinn að það teljist skaða félagið. Þessar reglur eru samhljóða reglum í gerðum EES-samningsins og er að finna í lögum nr. 43/1993, um viðskiptabanka og sparisjóði. Sú stefna er mörkuð með þessu að efla stórlega eftirlit með eignaraðild að vátryggingafélögum. Í frv. eru alfarið tekin upp þau skilyrði starfsleyfis sem verða að gilda alls staðar á Evrópska efnahagssvæðinu um lágmarksfjárhagsstyrk vátryggingafélaga. Eru kröfurnar auknar miðað við núgildandi reglur hér á landi, einkum á sviði líftrygginga. Níu félög sem nú hafa starfsleyfi hér á landi, líftrygginga- og bátaábyrgðafélög, munu ekki uppfylla þessi skilyrði og hafa þau fengið sérstakan aðlögunartíma til loka þessa árs til að uppfylla þau. Ákvæðin miða að því að tryggja enn frekar en nú er að vátryggingafélög geti staðið við skuldbindingar sínar, bæði gagnvart hinum vátryggðu og öðrum. Mikilvæg breyting samkvæmt frv. og einnig nýmæli miðað við eldra frv. eru fólgin í því að vátryggingafélag skal á hverjum tíma tilgreina sérstakar eignir sem samsvara vátryggingaskuldinni, þ.e. óuppgerðum skuldbindingum vátryggingafélags vegna gerðra vátryggingasamninga. Settar eru mjög ítarlegar reglur í gerðum EES-samningsins um þær tegundir eigna sem hér koma til greina, hlutdeild þeirra í vátryggingaskuldinni í heild og samsetningu með tillliti til áhættu, dreifingar og greiðsluhæfis. Í tilskipunum um þetta efni eru sett fram lágmarksskilyrði og er lagt til í frv. að nánari útfærsla þessara tæknilegu atriða verði í reglugerð. Vátryggingafélög skulu halda sérstaka skrá yfir þær eignir sem eru til jöfnunar vátryggingaskuldinni. Ekki eru á hinn bóginn settar sérstakar reglur um aðrar eignir nema almennar varúðarreglur. Markmiðið með þessum reglum er að tryggja að ávallt séu fyrir hendi eins öruggar eignir og unnt er til að mæta skuldbindingum vegna gerðra vátryggingasamninga. Og á hinn bóginn að aflétta að vissu marki hömlum á ávöxtun eigna sem ekki þarf til að mæta vátryggingaskuldbindingum. Í gildandi lögum eru gerðar kröfur í þessu efni á sviði líftrygginga með fyrirkomulagi sem er mjög þungt í vöfum en á sviði skaðatrygginga hafa engar slíkar reglur verði í gildi nema að því er starfsemi erlendra félaga varðar hér á landi. Hinar nýju reglur þjóna betur þeim tilgangi að tryggja öryggi og hagsmuni vátryggingataka og vátryggðra og að til staðar séu á hverjum tíma tryggðar eignir til að mæta skuldbindingum vegna væntanlegra bótagreiðslna. Vegna EES-samningsins er nauðsynlegt að setja nokkur ný ákvæði um flutning vátryggingastofna frá einu félagi til annars og um samruna félaga og ítarlegri ákvæði er að finna í frv. um þetta efni en nú er að finna í lögum. Veita má erlendum félögum, sem aðsetur hafa á Evrópska efnahagssvæðinu, heimildir til flutnings vátryggingastofna vegna starfsemi hér á landi. Meginreglan er að eftirlitsstjórnvöld heimaríkis félags, sem tekur við stofninum, skulu staðfesta að gjaldþol þess félags sé fullnægjandi að teknu tilliti til hins nýja stofns. Samþykki Tryggingaeftirlitsins þarf ávallt að liggja fyrir um flutning stofns vegna vátrygginga hér á landi. Auglýsa skal flutning stofns í Lögbirtingablaði og tilkynna vátryggingatökum eftir reglum sem hér gilda. Tryggingaeftirliti ber að gæta þess að réttarstaða vátryggingataka og vátryggðra verði eigi lakari eftir flutning stofnsins. Vátryggingasamningar halda sjálfkrafa gildi sínu og vátryggingatakar eru ekki sjálfkrafa lausir frá samningi sínum við flutning stofns en þeir hafa hins vegar heimild til að segja upp samningi sínum skriflega innan eins mánaðar frá flutningsdegi vilji þeir eigi vera hjá því félagi sem stofninn er fluttur til. Nánast engin ákvæði eru í gildandi lögum nema á sviði líftrygginga um þátt Tryggingaeftirlitsins og afskipta ef grípa þarf til sérstakra ráðstafana, t.d. vegna þess að félag uppfyllir ekki fjárhagsskilyrði og getur ekki rétt við hag sinn og eftir að starfsleyfi er fellt niður. Í frv. er nánar skilgreint hvað skuli gera við hinar ýmsu aðstæður, hvenær eftirlitið skuli setja félagi fresti eða grípa skuli til ráðstafana þegar í stað og hvenær lagt skuli til við ráðherra að starfsleyfi verði afturkallað. Í frv. er kveðið á um að Tryggingaeftirlitið skuli í öllum tilvikum þegar starfsleyfi er afturkallað gegna því hlutverki að ráðstafa vátryggingastofni og meta vátryggingaskuldbindingar í því skyni að gæta hagsmuna vátryggingataka og vátryggðra. Sérstök ákvæði eru um meðferð líftryggingastofns og í nokkrum atriðum eru þau ákvæði einnig ítarlegri en í gildandi lögum. Nýmæli er að þegar frjáls slit vátryggingafélags eru fyrirhuguð skuli Tryggingaeftirlitið einnig hafa hönd í bagga með uppgjöri vátryggingaskuldbindinga og er félaginu gert að leggja fyrir eftirlitið greinargerð um þær og hvernig þeim skuli lokið. Þá eru nýmæli að Tryggingaeftirlitinu eru fengnar heimildir til að gera ráðstafanir gagnvart félagi, stjórnendum eða þeim sem yfirráð í félaginu hafa þegar grípa þarf í taumana vegna þess sem úrskeiðis hefur farið. Í frv. er sérstakt ákvæði um hvernig brugðist skuli við þegar erlent félag með staðfestu á Evrópsku efnahagssvæði og sem hér starfar uppfyllir ekki tilskyldar fjárhagskröfur og eru ráðstafanir þá gerðar í samráði við eftirlitsstjórnvöld heimaríkis. Getur Tryggingaeftirlitið gripið til ráðstafana gagnvart slíku félagi sé það talið nauðsynlegt vegna hagsmuna hinna vátryggðu. Sérstök ákvæði eru í frv. um þagnarskyldu og upplýsingaskyldu eftirlitsaðila með tilliti til aukinna samskipta og upplýsingamiðlunar til eftirlitsstjórnvalda annarra ríkja eða frá þeim og eru ákvæði þess efnis í gerðum EES-samningsins. Þegar um er að ræða starfsemi erlendra félaga hér á landi með staðfestu utan Evrópska efnahagssvæðisins eru Tryggingaeftirlitinu fengnar mjög víðtækar heimildir til afskipta og til að grípa til ráðstafana fari eitthvað úrskeiðis. Útibú slíkra félaga hér verða alfarið undir eftirliti hérlendra stjórnvalda og m.a. eru settar sérstakar reglur um geymslufé sem skal lagt fram hér á landi. Meðal nýmæla er að Tryggingaeftirlitið getur útnefnt nýjan aðalumboðsmann til að ljúka viðskiptum og uppgjöri vegna starfseminnar hér og heimilað honum að ráðstafa eignum félagsins sé þannig komið málum að hagsmunum hinna vátryggðu sé talið stefnt í hættu og tilskyldar ráðstafanir hafa ekki verið gerðar. Nýmæli er einnig að Tryggingaeftirlitinu eru veittar heimildir til að takmarka eða jafnvel banna ráðstöfun félags yfir fjármunum sínum þegar það er liður í nauðsynlegum aðgerðum til að koma fjárhag félags á réttan kjöl og á það jafnt við um innlend sem erlend félög sem fengið hafa starfsleyfi hér á landi. Þá getur Tryggingaeftirlitið ákveðið ráðstöfun vátryggingastofnana til innlendra félaga við aðstæður þegar starfsemi er hætt eða starfsleyfi er afturkallað. Áður en útibúum erlendra félaga með aðsetur utan Evrópska efnahagssvæðisins er veitt starfsleyfi hér á landi er skylt að hafa samráð við önnur aðildarríki þar eð starfsleyfið veitir aðgang að öllu svæðinu. Sama gildir ef aðilar utan EES eignast hlut í vátryggingafélagi sem hér hefur starfsleyfi þannig að félagið verði dótturfélag. Aðildarríkin geta sett eigin reglur um heimildir slíkra vátryggingafélaga til vátryggingastarfsemi á markaðnum heima og jafnvel takmarkað aðgang að eigin markaði, t.d. ef réttindi til vátryggingastarfsemi eru ekki gagnkvæm og því er nauðsyn samráðs milli eftirlitsstjórnvalda aðildarríkja þegar umsóknir aðila utan svæðisins um starfsleyfi eru til skoðunar. Eru því ákvæði í frv. sem eru í samræmi við sérstök ákvæði EES-samningsins um þetta efni. Í eldra frv. var gert ráð fyrir sérstakri yfirstjórn Tryggingaeftirlitsins. Hér er sú leið ekki farin, en gert er ráð fyrir óbreyttu fyrirkomulagi þannig að starfsemi eftirlitsins heyri beint undir ráðuneytið og yfirstjórn þess. Hins vegar er gert ráð fyrir að forstöðumaður verði ráðinn til sex ára í senn í stað ótímabundinnar ráðningar eins og í gildandi lögum. Þá er lagt til að ábyrgð ríkissjóðs á útgjöldum eftirlitsins umfram álagðar sértekjur verði felld niður þannig að rekstur stofnunarinnar verði alfarið reistur á sértekjum. Rætt hefur verið um að eðlilegt sé nú á tímum að vátryggingastarfsemin heyri undir sama ráðuneyti og önnur fjármálaþjónustustarfsemi og samkeppnis- og neytendamálum sé þar með almennt komið fyrir og hafa komið fram tillögur þessa efnis. Hér er ekki gert ráð fyrir slíkum tilflutning og ekki tillögur uppi í þá veru. Virðulegi forseti. Eins og fram hefur komið er þörf mikilla breytinga á gildandi löggjöf um vátryggingastarfsemi vegna gerbreyttra aðstæðna og vegna aðlögunar á ákvæðum samningsins um Evrópska efnahagssvæðið. Nánast allir þættir gildandi laga þurfa gagngerðrar endurskoðunar við og ný ákvæði í frv. eru fjölmörg, m.a. á sviðum sem ekki hafa verið nein ákvæði um í lögum hér á landi. Samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið, sem gerir ráð fyrir einu markaðssvæði aðildarríkja, gerbreytir öllum aðstæðum á vátryggingamarkaðnum, bæði vátryggingafélaga og þeirra sem vátryggingar kaupa. Sú stefna er mörkuð í frv., virðulegi forseti, að á sama tíma og svigrúm vátryggingafélaga er aukið og heimildir þeirra til starfsemi á sviðum er tengjast vátryggingastarfsemi eru rýmkaðar og ýmsum hömlum og takmörkunum er aflétt og þar með stuðlað að aukinni samkeppni, þá sé um leið nauðsynlegt að efla eftirlit með fjárhagslegri hlið starfseminnar og öllum rekstri hennar. Virðulegi forseti. Ég legg svo til að að lokinni þessari umræðu verði frv. vísað til 2. umr. og hv. heilbr.- og trn.

Virðulegi forseti. Það mál sem hér liggur fyrir, sem er 450. mál þingsins, er viðamikið mál og þekkt frá fyrri þingum að nokkru leyti, en þó er það nú í talsvert nýjum búningi. Það er augljóst mál að fyrir utan almenn atriði sem hér þarf að taka til umræðu, þá eru menn að stíga hér skref til verulegra breytinga á íslenskri löggjöf vegna aðildar Íslands að hinu Evrópska efnahagssvæði og margt er þar forvitnilegt og sérkennilegt. Í framsöguræðu hæstv. heilbr.- og trmrh. komst hann þannig að orði að það hefðu borist athugasemdir frá eftirlitsstofnun EFTA þar sem ekki hefðu verið sett ný lög um vátryggingastarfsemi hér á landi. Mér þykir þetta satt að segja nokkuð merkileg tíðindi og vil biðja hæstv. heilbr.- og trmrh. um að gera gleggri grein fyrir því í hverju þessar athugasemdir fólust, athugasemdir við hvað nákvæmlega komu frá eftirlitsstofnun EFTA. Ég vil líka spyrja að því hvort hæstv. ráðherra sé kunnugt um að á öðrum sviðum stjórnsýslunnar séu þegar farnar að berast athugasemdir frá eftirlitsstofnun EFTA af þessu tagi. Satt að segja finnst mér það mjög merkilegt ef það er svo að menn séu svo fljótir til á þeim vettvangi að núna þegar liðnir eru tveir og hálfur mánuður af árinu 1994 skuli þegar farnar að koma inn athugasemdir frá sjálfri eftirlitsstofnun EFTA. Ég held að það sé alveg nauðsynlegt að hæstv. ráðherra geri grein fyrir því hvernig á því stendur að þessar athugasemdir séu farnar að koma og alveg nákvæmlega um hvað þessar athugasemdir voru. Ég held að það sé nauðsynlegt að bæði þingið og hv. þingnefnd sem fjallar um þetta mál fái málið til skoðunar með hliðsjón af þessu sérstaklega. Það er einnig mjög athyglisvert að lesa einstakar greinar frv. og sjá hvernig það er. Það er verið að þýða erlendar tilskipanir og þýðingarnar ganga í gegn. Hér eru atriði sem á að taka í tryggingalöggjöfina sem engum lifandi manni hefur nokkru sinni dottið í hug að nefna á nafn í löggjöf á Íslandi. T.d. er gert ráð fyrir því í þessu frv. að það megi hafa sérstaka grein vátrygginga starfrækta á Íslandi sem eru húftryggingar skipa og báta sem nái m.a. til síkjabáta, báta sem fara eftir síkjum. Mér fyndist fróðlegt ef hæstv. ráðhera vildi upplýsa mig um hvort það er endilega nauðsynlegt að vera með ákvæði um síkjabáta sem eru fágætir á Íslandi síðan Vanadísin fór 1. apríl forðum upp Ölfusá að Selfossi undir skipstjórn Stefáns heitins Jónssonar fréttamanns. Ég held að það sé eina dæmið um síkjabáta í sögu Íslands. Ég geri ekki ráð fyrir því að starfsmenn heilbrrn. séu svo miklir húmoristar þó þeir séu skemmtilegir að vera beinlínis að leggja það til að tryggðir séu bátar sem bara sigla 1. apríl upp að Selfossi eða hvað er hér eiginlega á seyði? 

Það eru líka járnbrautalestir í þessu frv.

Járnbrautalestir? Spurningin er sem sagt hvort það er nauðsynlegt að hafa þessi ákvæði í frv. varðandi síkjabátana alveg sérstaklega. Ég vil einnig benda á það að í frv. eru krónur ekki lengur gildar reikningseiningar enda eru krónur auðvitað gömul og hallærisleg fyrirbrigði og ættaðar eins og kunnugt er frá danska kónginum og eiga rætur að rekja a.m.k. orðafarslega til kórónu hans. Í 33. gr. frv. er ekki gerð tillaga um það að einingar séu í krónum taldar heldur er allt reiknað út í eins og stendur í frv. ECU, sem á íslensku ætti auðvitað að bera fram ,,esu``, en ég geri ráð fyrir því að á þessari evrópulatínu sem menn vilja að sé töluð hér þá er þetta kallað því nafni ,,ekju`` upp á franska tungu þar sem u-ið verður kringt í framburði. Ég kann satt að segja ekki að meta þetta og vil beina því til hv. nefndar, sem ég sit ekki í, að kanna það hvort ekki mætti hugsa sér að breyta þessu þannig að þarna verði tekin upp íslensk reikningsviðmiðun úr því að menn eru að burðast með krónuna enn þá. Ég geri t.d. ráð fyrir því að í tryggingalögum í Stóra-Bretlandi sé enn þá svo langt gengið að menn leyfi sér að tala um sterlingspund. Og ef ég þekki Þjóðverja vini mína rétt, þar sem ég á marga vini og kunningja, geri ég ráð fyrir því að þeir tali gjarnan um mörk. Það er því spurning hvort ekki mætti skoða þetta og þetta nefni ég hér, virðulegi forseti, fyrst og fremst vegna þess að það er svo bersýnilegt að hér eru óíslenskar aðstæður að móta löggjöf. Hér er verið að taka við tilskipunum annars staðar að frá öðrum aðilum en þeim sem hafa ráðið úrslitum um tryggingalöggjöf eða aðra löggjafarstarfsemi yfirleitt í landinu á undanförnum árum og ég tala ekki um áratugum. Hér er verið að ganga inn í hinn nýja fjölþjóðlega heim sem meiri hluti Alþingis samþykkti á síðasta þingi og ég geri ráð fyrir því að menn séu reyndar ekki búnir að sjá fyrir endann á hvaða afleiðingar hefur fyrir Íslendinga. Varðandi frv. að öðru leyti má ýmislegt um það segja. Hér eru á ferðinni drög að nýrri grundvallarlöggjöf um vátryggingastarfsemina í heild á Íslandi. Það hefur áður verið gerð atlaga að slíku verki, ég hygg reyndar í fyrsta sinn svo marktækt sé, 1973. Og 1978 var sú löggjöf endurskoðuð og má segja að við höfum búið við ágætlega trausta löggjöf í þessu efni þó svo að menn hafi talið um nokkurt skeið að það væri eðlilegt að endurskoða hana. Ég er sammála því því að á þessu sviði, eins og öðrum sviðum viðskipta, hafa orðið gríðarlega miklar breytingar. Þessi frumvarpsdrög, sem hafa verið til meðferðar í ráðuneytinu um nokkurt skeið, ég hugsa um nokkurra missira eða ára skeið, eru svo, eins og ég hef getið um þegar, endurskoðuð með hliðsjón af þeim tilskipunum, eins og það heitir líka sem er reyndar ættað frá kónginum, tilskipanir, sem samþykktar hafa verið á vegum hins Evrópska efnahagssvæðis. Ég hygg að hér sé fyrst og fremst um það að ræða að menn hafi verið að aðlaga þetta að skaðatryggingatilskipuninni nr. þrjú sem er þriðja kynslóð tilskipana á tryggingaréttasviðinu. Mér er kunnugt um það að fjölmargir aðilar hafa komið að undirbúningi þessa frv., m.a. Samband íslenskra tryggingafélaga og fleiri aðilar og ég tel mikilsvert að þannig er að málinu staðið og ég tel ástæðu til að þakka heilbrrn. og hæstv. heilbr.- og trmrh. fyrir að standa þannig að málum að hagsmunaaðilar hafa verið dregnir inn í meðferð málsins á undirbúningsstigi þess. Ég tel það til fyrirmyndar en hygg að það sé út af fyrir sig ekki nýbreytni sem hefur verið tekin upp í tíð núv. heilbrrh. heldur sé það siður sem hafi tíðkast alllengi í því ráðuneyti en er hins vegar sjaldgæfari í seinni tíð í ýmsum öðrum ráðuneytum. Hér er um gríðarlega miklar breytingar að ræða frá því sem verið hefur í löggjöf og m.a. er gert ráð fyrir því að lögin um vátryggingastarfsemi verði að magni til tvisvar sinnum stærri, a.m.k. að greinarfjölda, en gömlu lögin. Hér er því um gríðarlega mikið frv. að löggjöf að ræða og þess vegna nauðsynlegt að skoða það mjög rækilega í þessari virðulegu stofnun. Það er eitt og annað sem væri ástæða til að fara sérstaklega yfir, virðulegi forseti, en ég ætla þó að staldra bara við örfá atriði núna. Í fyrsta lagi það að gert er ráð fyrir því samkvæmt frv. að eftirlitsstjórnvöld þess ríkis þar sem vátryggingafélag hefur aðalstöðvar hafi eftirlit með allri starfsemi félagsins á Evrópsku efnahagssvæði. Þetta er það sem kallað er eftirlit heimaríkis og hæstv. ráðherra gerði ítarlega grein fyrir í greinargóðri ræðu sinni hér áðan. Hér er um að ræða verulegt nýmæli sem leggur talsverðar byrðar á þau eftirlitsstjórnvöld sem við höfum hér á landi. Þetta gerir það að verkum að okkar eftirlitsstjórnvöld þurfa að búa sig undir það að eiga náið, að ég segi ekki meira, samráð við eftirlitsstjórnvöld annars staðar að á hinu Evrópska efnahagssvæði. Ég tel ekkert nema gott um það að segja og eðlilegt að menn reyni að koma þessu eins skynsamlega fyrir og mögulegt er en þetta er eitt allra stærsta atriðið í þessu frv. að mínu mati og ég vil fyrir mitt leyti hvetja til þess að menn vandi sig eins og kostur er við að ganga frá því. Annað atriðið sem ég vil sérstaklega nefna og tel fulla ástæðu til að skoða vandlega, m.a. með hliðsjón af annarri löggjöf á Íslandi og þá sérstaklega bankalöggjöfinni, er sú heimild sem hér er gert ráð fyrir, að vátryggingafélög taki þátt í eða reki hliðarstarfsemi af ýmsu tagi m.a. fjármálastarfsemi. Það má hugsa sér að þessir aðilar reki verðbréfafyrirtæki eða eigi hlut í verðbréfafyrirtækjum. Ég minnist þess að þegar við ræddum um þessi mál hér að frumkvæði hæstv. viðskrh., sem þá var sá sæli Jón Sigurðsson sem hér sat um skeið eins og kunnugt er, þá nefndum við það nokkrir þingmenn hvort ekki væri hugsanlegur hlutur að fjármálaþjónusta á öllum sviðum væri í einni löggjöf en ekki sundurgreind í marga lagabálka eins og hér horfir til að verði. Ég held að menn megi ekki í þessu sambandi horfa bara á vátryggingaeftirlitið vegna þess að hér eru þeir möguleikar uppi að starfsemi vátryggingaeftirlitsins skarist á einhvern hátt við starfsemi bankaeftirlitsins, sem á að hafa eftirlit með því hvernig bankar standa, m.a. fjárhagslega. Ég held þess vegna að það sé nauðsynlegt að skoða það mjög rækilega hvort ákvæði okkar laga um bankaeftirlitið, eins og þau eru nú, ríma við þær tillögur sem hér er verið að gera varðandi vátryggingastarfsemina og heimild hennar til þess að eiga í öðrum eignum. Í þriðja lagi varðandi einstök atriði sem ég vil vekja sérstaka athygli á eru iðgjöld. Það er þannig, ef ég man rétt, í gildandi lögum að opinberir aðilar hafa eða geta haft með það að gera hver iðgjöld eru. Það var í fyrri tíð þannig að ráðherrar réðu því meira og minna hvernig iðgjöld tryggingafélaganna breyttust. Sem betur fer er sennilega búið að taka þennan kaleik í meginatriðum frá ráðherrum því þetta var ekki einfalt verk. Nú er hins vegar gert ráð fyrir því að þetta verði alfarið á markaðinum þannig að tryggingafélögin ráða því algjörlega hvaða iðgjöld þau hafa, auðvitað innan þess ramma sem lögin setja, þessi lög og reyndar önnur lög sem þarna er um að ræða, en þetta er gríðarlega mikil breyting. Við þekkjum frá undanförnum árum þá geysilegu umræðu sem oft hefur verið um iðgjöld bifreiðatrygginga. Sú umræða hefur ekki alltaf verið mjög vísindaleg, satt best að segja, en engu að síður held ég að það sé nauðsynlegt fyrir menn að átta sig á því að það er komið að kaflaskilum í þessu efni. Ef þetta frv. verður að lögum þá hafa stjórnvöld ekki á sama hátt og áður vald yfir iðgjöldum tryggingafélaga. Það er tekið af stjórnvöldum með þeim hætti sem hér er gert ráð fyrir og það er gríðarleg breyting, að ég segi ekki bylting, í starfsemi tryggingafélaganna í landinu. Í fjórða lagi vil ég svo nefna það atriði hér sérstaklega sem lýtur að neytendamálunum og upplýsingaskyldu vátryggingafélaga. Þar tel ég að sé hreyft mjög merkilegum nýmælum og ég vil spyrja hæstv. ráðherra að því --- ég heyrði ekki hvort það kom fram í ræðu hans, það gat hafa farið fram hjá mér --- hvort þessi mál hafa sérstaklega verið skoðuð í samvinnu við Neytendasamtökin, en í öðrum löndum er það þannig samkvæmt grg. frv. að þar mun vera, a.m.k. á Norðurlöndum, sérstök neytendalöggjöf á sviði vátrygginga. Ég vil spyrja ráðherrann að því hvort það er hugsanlegur hlutur að það verði skoðað sérstaklega í hv. heilbr.- og trn. að setja sérstaka neytendalöggjöf á sviði vátrygginga. Ég tel skynsamlegra að hafa það sérstaka löggjöf fyrst og fremst vegna þess að þar kann að vera nauðsynlegt að taka tillit til annarra hagsmuna og sjónarmiða en þeirra sem eru kannski talin óhjákvæmileg vegna hagsmuna tryggingafélaganna, hagsmuna tryggingatakanna og vegna samningsins um hið Evrópska efnahagssvæði. Neytendalöggjöf á þessu sviði ætti að vera sérstakt og sjálfstætt mál og þess vegna spyr ég hæstv. ráðherra um hana sérstaklega. Að lokum mun það vera svo, ef ég skil það rétt, að í frv. er gert ráð fyrir því að á Íslandi fari af stað tryggingamiðlarar, sem er nýjung og hefur ekki verið áður. Ég sé enga þörf á því að setja lög fyrir tryggingamiðlara, þeir hafa ekki verið mikið í gangi í landinu og er svo sem bættur skaðinn. En það getur verið að menn séu hérna að uppfylla allar þessar Evróputilskipanir sem menn eru með hugmyndir um að aðlaga okkar tryggingalöggjöf að en ég sé í sjálfu sér ekki að það sé endilega nauðsynlegt að setja á þessi ákvæði um tryggingamiðlara. Þegar samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði var settur í gang á sínum tíma þá töluðu menn mikið um það að ein megingæfan yrði sú að eftir aðild að honum gætu menn verið með viðskipti við hvaða tryggingafélag sem væri og það væri alveg sérstök gæfa að geta verið með viðskipti við tryggingafélög niðri í Róm eða Hamborg. Það voru skrifaðar um það langar greinar, m.a. forustugreinar í Alþýðublaðið, stórblaðið það, og Morgunblaðið, enn þá stærra blað, hvað það væri mikil gæfa fyrir þjóðina að geta tryggt sér svo að segja alveg taumlaust frelsi á tryggingamarkaðinum eftir að menn væru orðnir aðilar að hinu Evrópska efnahagssvæði.

Kom ekkert í Þjóðviljanum um þetta?

Nei, enda kom hann lítið út eftir að þetta hófst. Niðurstaðan er svo sú, hæstv. forseti, að það er enginn ávinningur fyrir hina almennu tryggingataka á Íslandi í þessu EES-máli, ekki minnsti. Það er ekkert í þessu EES-máli sem hefði ekki verið hægt að tryggja tryggingatökum á Íslandi jafnvel með sjálfstæðum hætti utan aðildar að hinu Evrópska efnahagssvæði. Sú beita, sú gulrót sem átti að nota og var notuð í stórum stíl í alls konar greinum, ég man eftir einum langhundi í Lesbók Morgunblaðsins um þetta mál, reynist því allt saman vera tóm vitleysa vegna þess að auðvitað verða tryggingafélög að starfa eftir tilteknum viðskiptareglum, m.a. til að tryggja það að allir tryggingatakar eigi örugga hagsmuni. Að lokum, virðulegi forseti, það frv. sem hér var mælt fyrir af hæstv. heilbrrh. mun vera hluti af frumvarpasmíð sem í gangi er á vegum hæstv. ríkisstjórnar og í framhaldi af máli mínu vil ég spyrja hæstv. heilbrrh. tveggja spurninga. Í fyrsta lagi: Hvenær er þess að vænta að frv. um brunatryggingar fasteigna á Íslandi, sem komi í stað laga um brunatryggingar í Reykjavík og utan Reykjavíkur, sjái dagsins ljós á Alþingi? Í öðru lagi: Hvenær er þess að vænta að frv. til breytinga á lögum um Brunabótafélag Íslands komi hingað í þingið? Vegna þess að það er augljóst mál að það er óhjákvæmilegt að öll þessi tryggingastarfsemi verður tekin til heildarskoðunar núna, m.a. með hliðsjón af ákvæðum þessa frv. Þó hefðum við getað lifað ágætu lífi nokkuð vel við þessi lög, mikið til eins og þau eru, um margra ára skeið í viðbót ef ekki vildi svo til að meiri hluti Alþingis hefði samþykkt að setja okkur inn í hið Evrópska efnahagssvæði og ef ekki vildi svo til að farið væri að snjóa inn athugasemdum frá eftirlitsstofnun EFTA vegna þess að við séum ekki nógu nútímaleg í tryggingalöggjöf í þessum efnum.

Virðulegi forseti. Það frv. sem hér er til umfjöllunar um vátryggingastarfsemi má segja að sé afleiðing af samningnum um hið Evrópska efnahagssvæði og með því er verið að lögfesta þriðju kynslóðina í tryggingamálum á evrópska markaðinum. Þess vegna kom það mér örlítið á óvart þegar hæstv. heilbr.- og trmrh. lýsti því áðan í sinni framsöguræðu að eftirlitsstofnunin hafði gert athugasemdir við það að við skyldum ekki hafa gert breytingar á okkar tryggingalöggjöf vegna þess að ef ég veit rétt þá á þessi þriðja kynslóð trygginganna ekki að taka gildi fyrr en 1. júlí á þessu ári. Við erum því í sjálfu sér ekki eftir á í þessum efnum hvað það snertir. Hins vegar eru nokkur atriði sem menn hefðu þurft að lögfesta fyrr er snúa að samningnum um Evrópskt efnahagssvæði en ég stóð í þeirri trú að það hefði verið frágengið að þetta mætti bíða. Verði frv. að lögum hefur það alveg gríðarlegar breytingar í för með sér á vátryggingamarkaðnum á Íslandi. Mér finnst margt í frv. vera þess eðlis að það gefi mönnum möguleika, ágæta kosti og margar mjög jákvæðar breytingar að mínu viti alveg burt séð frá því hvort þetta frv. hefði nokkuð með samninginn um Evrópskt efnahagssvæði að gera eða ekki. Mikið af því sem þarna er verið að taka upp hefði verið nauðsynlegt að taka upp í íslenskri löggjöf um vátryggingastarfsemi, bara það er snýr að eftirliti og upplýsingaskyldu til almennings og eftirliti með tryggingafélögunum. Ég tek því undir margt sem í þessu frv. er. Varðandi þær ábendingar sem hv. þm. Svavar Gestsson var með áðan varðandi síkjabáta og járnbrautir --- hæstv. heilbrrh. benti á að það sé ein afleiðing af því að menn þurfi að lögfesta slíka hluti hér á landi. Það þarf, held ég, engum að koma á óvart að slíkt þurfi vegna þess að með frv. er að opnast möguleiki fyrir íslensk tryggingafélög til þess að taka þátt í að tryggja á evrópska markaðnum. Það er einnig verið að gefa íslenskum tryggingafélögum kost á því að færa út kvíarnar. Þær breytingar sem hér eru lagðar til snúa þó fyrst og fremst að mínu viti að kröfum þeim sem gerðar eru í samningnum um hið Evrópska efnahagssvæði og eru í raun og veru eftir á miðað við margt annað, eins og hér hefur verið komið inn á, varðandi fjórfrelsið í viðskiptum, fjármálum og þjónustusviði. En það sem er dálítið merkilegt þegar maður les frv. er að það koma glöggt fram örlítil átök á þessum markaði milli landa um það hvernig þessari vátryggingastarfsemi skuli fyrir komið. Hvort frelsið og samkeppnin skuli ríkja eða ríkisafskiptin vera allsráðandi, þ.e. eftirlit opinberu aðilanna. Ég skynja það svo að í þessu frv., sem er auðvitað afleiðingin af samningnum, hafi sú niðurstaða orðið að það sé frelsið og samkeppnin sem eigi að ríkja yfir landamæri. Þar eru gefnir auknir valmöguleikar. Fólk og fyrirtæki hafa möguleika á því að leita hagstæðustu kjara, leita til best reknu fyrirtækjanna og lifa í þeirri trú að verið sé að tryggja hjá sterkum aðila. Aftur á móti finnst mér líka vera að mörgu leyti í frv. nálgun við þá kröfu að það sé tryggt að neytandinn, hvort sem það eru fyrirtæki eða einstaklingar, hafi aðgang að upplýsingum um stöðu fyrirtækjanna, um tryggingaskilmálana og hver iðgjöldin í raun og veru eru. Mér finnst því hafa tekist þarna ágætis samspil á milli. Auðvitað skipta vátryggingar í nútímasamfélagi mjög miklu máli, bæði vátryggingatakana og þann vátryggingarétt er þeir hafa keypt sér. Með frv. er verið að opna fyrir þá möguleika sem í þessu felast en auðvitað skapast hættur um leið, menn mega ekkert horfa fram hjá þeim. Um leið og menn hafa, bæði einstaklingar og fyrirtæki, þá möguleika sem þarna er opnað fyrir, þá felast í því hættur. Eins og hv. 9. þm. Reykv. kom inn á áðan er tryggingafélögunum ekki lengur skylt að bera iðgjöldin og vátryggingaskilmálana undir Tryggingaeftirlitið eins og nú er. Aftur á móti geta menn boðið þessa þjónustu og þetta verð á markaðinum en þá er sú skylda lögð á fyrirtækin í frv. að þau hafi upplýsingar um stöðu fyrirtækjanna og sú deild við vátryggingaeftirlitið verði efld. Mér finnst VI. kafli frv. um eftirlitið hjá vátryggingafélögunum einmitt vera mjög sterkur og ég fagna því að hann skuli vera settur fram með þessum hætti. Ég trúi því að um leið og verið er að tryggja fólki möguleika á lægri iðgjöldum en það býr við í dag sé hægt að skapa íslensku tryggingafélögunum samkeppnisstöðu erlendis, skapa fyrirtækjum nýja möguleika til þess að leita sér lægri iðgjalda á tímum taprekstra og mér finnst um leið að eftirlitsskyldunni sé að mörgu leyti ágætlega sinnt. Það er eitt atriði í þessu frv. sem er algert nýmæli og hv. þm. Svavar Gestsson spurði um áðan. Það eru vátryggingamiðlarnir sem gert er ráð fyrir að geti starfað hér. Nú hafa vátryggingamiðlar starfað í mjög litlum mæli á undanförnum árum. Þeim hafa verið settar mjög þröngar skorður í íslenskri löggjöf. Ég spyr hæstv. ráðherra, án þess að ég ætli að úttala mig um að það sé alveg sjálfsagt að það sé allt opið fyrir þessa miðlara á markaðinum, vegna þess að aðalatriðið er það að tryggingatakinn hafi allar upplýsingar og sem réttastar upplýsingar um stöðu þeirra fyrirtækja sem hann er að tryggja hjá í gegnum þessa miðlara. En það er gert ráð fyrir því að vátryggingamiðlunin verði háð starfsleyfi ráðherra og að eftirlit með henni verði í höndum vátryggingaeftirlitsins og því spyr ég hæstv. heilbr.- og trmrh.: Hafa vátryggingamiðlarar á íslenska markaðinum ekki sama rétt og miðlarar annars staðar á Evrópska efnahagssvæðinu? Það er á engan hátt hægt, er það, hæstv. ráðherra, að þrengja þá kosti eða þau starfsskilyrði sem miðlararnir þurfa að búa við í því starfsleyfi sem á að gefa út af hæstv. heilbr.- og trmrh.? Það er gert ráð fyrir því að frv. þetta verði að lögum 1. apríl 1994, eftir tæpan hálfan mánuð. Hér er um gríðarlega flókið mál að ræða, ekki bara torskilið heldur líka tæknilega flókið að fara í gegnum í nefnd og í gegnum þingið. Krafan er sú að fyrir 1. júlí 1994 skulum við hafa lögfest þetta, það er krafa samningsins um hið Evrópska efnahagssvæði, en það er líka krafa um það, ef ég veit rétt og nú spyr ég hæstv. ráðherra, að fyrir 1. júlí séum við búin að gera hreint fyrir okkar dyrum í því hvernig við ætlum að hátta brunatryggingum íbúðarhúsnæðis, bæði utan og innan höfuðborgarinnar. Ég ber því fram sömu spurningu og hv. 9. þm. Reykv. gerði áðan: Hvenær er það frv. væntanlegt inn í þingið og af hverju er það ekki hluti af því frv. sem núna liggur fyrir? Ég geri mér grein fyrir því að það er ekki möguleiki á að tilgreina í þessu frv. eignarhald og réttarstöðu Brunabótafélags Íslands, það er örlítið annað mál. En ef við ætlum okkur að standa við samninginn og vera búin að lögfesta vátryggingaskilmálana og brunatryggingaskilmálana fyrir 1. júlí þá er ekki vanþörf á að við förum að fá þau mál til meðferðar í þinginu. Eftir því sem ég heyrði í sjónvarpi haft eftir hæstv. forsrh. fyrir fáum dögum, þá er ekki nema hálfur mánuður eftir af þinginu þegar páskarnir eru dregnir frá. Ég sé ekki hvernig menn ætla að komast í gegnum þetta á svo skömmum tíma með svo flókin mál sem hér eru á ferðinni.

Nú er forseta nokkur vandi á höndum. Klukkan er orðin fjögur og þingflokksfundir að hefjast. Þó vildi ég spyrja hæstv. ráðherra hvort hann kysi að ljúka þessari umræðu þar sem ekki eru aðrir á mælendaskrá og vildi þá gefa hæstv. ráðherra helst ekki meira en fimm mínútur ef hann gæti komist af með það.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. almennt góðar undirtektir við það frv. sem hér liggur frammi og ég gerði allítarlega grein fyrir í inngangi. Það er að sönnu rétt hjá báðum hv. þm. að hér er um umtalsverðar breytingar á löggjöf um vátryggingastarfsemi að ræða frá því sem við höfum búið við og hárrétt líka að í raun og sanni er ekki nema rúmlega 20 ár síðan við fengum heildarlöggjöf um vátryggingastarfsemi hér á landi, eða árið 1973 og lítils háttar breytingar síðan gerðar 1978. Að öðru leyti búum við að þessari löggjöf sem áður var nefnd. Eins og fram kom í mínum inngangi þá eru nokkur höfuðatriði sem taka hér breytingum. Í fyrsta lagi er óhætt að segja að þetta frv. beri það með sér að við séum að sigla inn í fyrirkomulag sem hafi í för með sér frelsi sem vonandi og væntanlega leiðir til þess að samkeppnin lækki iðgjöld og bæti þar með hag neytenda. En á sama tíma er þess vandlega gætt að öflugt og tryggt eftirlit með fjárreiðum viðkomandi félaga og starfsemi þeirra yfirleitt verði haft með höndum. Á sama hátt er ráð fyrir því gert sem raunar er í gildandi lögum um banka og sparisjóði að vátryggingafélög geti á sama hátt víkkað út sína starfsemi, farið út í fjármálastarfsemi ýmiss konar. Þótt menn kunni að greina á um það í hve miklum mæli það eigi að vera og hversu æskilegt það sé þá hygg ég að þar skuli jafnræðisreglan gilda. Á sama hátt og bankar hafi heimildir til þess að ráðast í vátryggingastarfsemi, þá hljóti eðlilega vátryggingafélögum á sama hátt að vera heimilt að hafa fjármálastarfsemi og lánastarfsemi ýmiss konar á hendi. Raunar finnst mér á stundum að vátryggingafélögin hér á landi, svo öflug sem mörg þeirra eru, hafi í of litlum mæli tekið þátt í ýmiss konar atvinnustarfsemi, þ.e. með ábyrgðarveitingu og öðru slíku. Mér er auðvitað fullkunnugt að mörg þeirra hafa komið til skjalanna og veitt verktakafélögum mörgum hverjum ábyrgðir en í kannski allt of litlum mæli og verið of íhaldssöm að leggja til fjármagn til fjárfestinga til styrktar atvinnulífi en þörf hefur verið á nýju fjármagni í landi okkar. En allt um það. Þetta hygg ég vera til bóta. Hér hafa menn staldrað örlítið við vátryggingamiðlara og það er að sönnu rétt að að mörgu leyti er þar um að ræða nýja stétt manna og kvenna og þó ekki alveg nýja því auðvitað þekkja Íslendingar tryggingasölumenn, nánast eins og húsasala sem fara á milli og bjóða gull og græna skóga, eru yfirleitt gerðir út af tilteknum tryggingarfélögum en þó ekki alltaf, sumir hafa jafnvel umboð fyrir fleiri en eitt. Þeir eru því ekki alveg nýir fyrir íslenskum vátryggingatökum. Hins vegar eru þeir betur þekktir víða erlendis og í þessari löggjöf er reynt að búa þannig um hnúta að vettvangur þeirra verði ekki takmarkaður heldur að þröngir skilmálar og hæfisskilyrði séu lögð til grundvallar rétti þeirra til að starfa hér. Ég hygg að þar sé um að ræða gagnkvæmni milli aðildarþjóðanna. Hv. þm. Svavar Gestsson og raunar hv. þm. Finnur Ingólfsson líka stöldruðu við þá setningu ræðu minnar að hér snjóaði eða rigndi inn athugasemdum frá eftirlitsstofnun EFTA vegna þess að hér hafa ekki tekið gildi lög sem við höfum gengist undir að ættu að hafa lagastoð frá og með síðustu áramótum. Það voru ekki mín orð að hér rigndi eða snjóaði inn athugasemdum. Hitt er ljóst að íslensk yfirvöld, eins og önnur sem undirgengust EES-samninginn, gerðu auðvitað grein fyrir stöðu mála um síðustu áramót hvað varðaði hin fjölmörgu atriði, m.a. þetta, og það lá ljóst fyrir um síðustu áramót að við gátum ekki að fullu og öllu fullgilt þau ákvæði EES-samningsins sem lutu að vátryggingum. Við þessu fengum við almennt svar og á það var bent að það þyrfti að bæta úr þessu. Annað var það ekki. Þessi var öll rigningin og öll snjókoman hvað lýtur að afskiptum eftirlitsstofnunar EFTA. Hv. þm. Svavar Gestsson ræddi örlítið um þennan alþjóðlega blæ sem á frv. er og í raun og veru hefur hv. þm. Finnur Ingólfsson svarað því og ég tel óþarfa að orðlengja það frekar. Varðandi iðgjaldamálin og iðgjaldaþróun þá er það að sönnu rétt að það léttir mjög af afskiptum opinberra aðila í þeim efnum. Ég hef þá trú, þó að menn geti verið mér ósammála um það, að sú samkeppni og sú víkkun starfsemi sem í frv. felst muni leiða til lækkunar iðgjalda. En vissulega er á sama hátt brýn nauðsyn á því að gera íslenskum tryggingatökum það mjög rækilega ljóst að tryggingataka er lífsins alvörumál, ekki síst nú þegar tilboðunum fjölgar, málin verða kannski að sumu leyti flóknari en áður var og þar af leiðandi er mjög mikilvægt að upplýsingamiðlun til handa íslenskum tryggingatökum verði mjög í heiðri höfð og á lofti haldið. Í frv. er tekið á neytendamálum og þau færð til mun betri vegar þó vafalaust megi þar enn úr bæta og ég vænti þess að gagnlegar ábendingar í þá veru komi fram í nefndinni og raunar einnig um önnur atriði sem þörf er á að taka. Ég hygg að ekki sé efni til þess, virðulegi forseti, að orðlengja þetta. Ég vil hins vegar segja það að ég tel þetta frv. til mjög mikilla bóta að öllu leyti fyrir íslenska tryggingataka, fyrir íslenskt launafólk, sem þarf nauðsynlega að kunna skil á mikilvægum tryggingum sér til handa. Vonir standa til þess að með auknu framboði og auknum valmöguleikum lækki iðgjöld. Auðvitað mun reynslan skera úr um það. En á sama hátt minni ég á að í frv. eru einnig stigin framfaraskref til aukinnar neytendaverndar, til aukinnar upplýsingamiðlunar og það er einnig að minni hyggju til verulegra bóta. Í bláendann vil ég upplýsa það að spurningar viðvíkjandi frv. til brunatrygginga í og utan Reykjavíkur eru nú til umfjöllunar í þingflokkum stjórnarflokkanna og það sama gildir um frv. um eignarhaldsfélagið Brunabótafélag Íslands.

Hv. 11. þm. Reykv. hefur óskað eftir að veita andsvar. Vill nú forseti leita samstarfs við hv. þm.

Bara eina mínútu.

Þar sem hv. 11. þm. Reykv. er í nefndinni sem málið fær til vinnslu þá vil ég biðja hv. þm. að taka eins lítinn tíma og mögulegt er.

Virðulegi forseti. Það er bara ein spurning til hæstv. ráðherra: Hefur farið fram einhver úttekt á því hver er munur á iðgjöldum tryggingafélaga á hinu Evrópska efnahagssvæði, þ.e. samanburður á því hver iðgjöldin eru hjá íslenskum vátryggingafélögum eftir tryggingaflokkum, áhættu og ábyrgð sem því er samfara og svo aftur hjá þeim tryggingafélögum sem starfandi eru annars staðar á Evrópska efnahagssvæðinu?

Virðulegi forseti. Mér er ekki kunnugt um vísindalega og heildstæða úttekt af þessum toga þó ég geti ekki fullyrt um það. Hún kann að hafa farið fram. Hitt hef ég heyrt og séð einstaka upplýsingar sem lúta að því að þegar hægt er að bera saman, sem stundum er býsna erfitt, þá standi íslenskir tryggingatakar ekki mjög sterkt þegar litið er til ECU eða króna eða marka eða punda eftir því hvernig menn vilja nálgast það mál.