Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. þetta er flutt til staðfestingar á brbl., sem gefin voru út í ágúst s.l. og fjalla um framhaldsdeildir við gagnfræðaskóla til að auka fjölbreytni þeirra námsleiða, sem ungmenni eiga þar völ á. Þessum l. var hvarvetna vel tekið, og í vetur hafa verið starfandi framhaldsdeildir á 5 stöðum á landinu með samtals 180 nemendum. Deildirnar eru þessar: Í Reykjavík, 120 nemendur, á Akranesi, 15 nemendur, á Ísafirði, 14 nemendur, á Akureyri, 17 nemendur og í Neskaupstað, 14 nemendur. Námið hefur skipzt í kjarna og kjörsvið, en hið siðara nemur 6 stundum á viku. Kjörsvið eru 4, uppeldiskjörsvið, sem 30 nemendur hafa valið, tæknikjörsvið, sem 62 nemendur hafa valið, og loks viðskiptakjörsvið, sem 69 nemendur hafa valið. Nú eru starfandi á vegum menntmrn. a.m.k. 2 n., sem fjalla um starfsemi þessara deilda í framtíðinni, og hefur ein með að gera réttindastöðu nemenda með tilliti til inngöngu þeirra í aðra skóla og tengsl þessara deilda við aðra aðila í skólakerfinu, og önnur fjallar um námsefnið. Eitt deiluefni hefur þó komið upp varðandi þessar framhaldsdeildir. Það er skipting kostnaðar á milli ríkis og sveitafélaga. Hefur Samband ísl. sveitarfélaga haldið fram þeirri skoðun, að hér sé um að ræða framhaldsnám, sem ríkinu beri að kosta að öllu leyti. Ljóst er, að eftir eitt til tvö ár verður að endurskoða I. um skólakostnað. Þá verður og fengin nokkur reynsla af hinum nýju framhaldsdeildum. Verður að treysta því, að greiðsla kostnaðar við framhaldsdeildirnar komi þá til athugunar og endurskoðunar. Einnig koma deildirnar án efa eitthvað við sögu í sambandi við endurskoðun fræðslulöggjafarinnar, sem nú stendur yfir og lýkur væntanlega fyrri hluta þessa árs. Í trausti þess, að kostnaðarákvæði l. verði athuguð frekar og þess freistað að ná samkomulagi við sveitarfélögin um það mál, mælir meiri hl. menntmn. með því, að frv. verði samþ. óbreytt. 3 nm., sem eru samþykkir aðalefni frv., hafa hins vegar áskilið sér rétt til þess að flytja, og hafa nú flutt brtt. um greiðslu kostnaðar við deildirnar.



Herra forseti. Eins og hv. frsm. menntmn. hefur tekið fram, þá er alger samstaða í menntmn. um aðalefni þessa frv. Hins vegar er, eins og hann nefndi, ágreiningur um aðeins eitt atriði, það er um greiðslu kostnaðarins af þessum framhaldsdeildum. Í brbl. þeim, sem hér eru til umr. og lagt er til að samþ. verði, er það ákvæði, eins og hv. frsm. nefndi, að kostnaður af þessum framhaldsdeildum greiðist af ríki og sveitarfélögum í samræmi við skólakostnaðarl. frá 1967. Við 3 nm. teljum, að þetta brjóti í bága við þær reglur, sem hafa gilt og gilda enn um kostnað af framhaldsnámi, og höfum því flutt brtt. á þskj. 305 þess efnis, að kostnaður við framhaldsdeildir skuli greiddur úr ríkissjóði. Reglan er þessi, eins og hv. þm. er sjálfsagt kunn, að ríki og sveitarfélög greiða sameiginlega kostnað af öllu skólahaldi skyldunámsins og gagnfræðastigsins og hliðstæðum skólum. En þegar kemur til framhaldsnáms umfram þetta, greiðir ríkið allan kostnað af skólahaldi í landinu. Hér er því um það að ræða, hvers konar nám þessar framhaldsdeildir eru. Við lítum svo á þetta nám, þó að það fari fram í gagnfræðaskólum, að hér sé algerlega um framhaldsnám að ræða, hliðstætt því, sem er í öðrum framhaldsskólum, þ. á m. í menntaskólunum. Þetta staðfestir álitsgerð mþn. sem samdi þetta frv., að hér er um sams konar nám að ræða, því að í nál. hennar segir, að nemendur, sem staðizt hafa 1. árs próf í þessum framhaldsdeildum, skuli að fullnægðum ákveðnum skilyrðum hafa rétt til að setjast í 2. bekk menntaskóla. Auk þess segir, að nemendur, sem staðizt hafa 2. árs próf þessara framhaldsdeilda skuli hafa að fullnægðum ákveðnum skilyrðum rétt til að setjast í 3. bekk menntaskóla. Þetta nám er því algerlega hliðstætt fyrsta og annars bekkjar menntaskólanámi, og ríkið kostar alla menntaskóla. Við lítum því þannig á, að hér sé algerlega um hliðstæða skóla að ræða og hliðstætt nám og fram fer í þeim skólum landsins, sem ríkið kostar að öllu leyti. Þess vegna leggjum við til, að kostnaður af framhaldsdeildunum greiðist af ríkinu. Eins og hv. frsm. n. hefur tekið fram, þá hefur Samband ísl. sveitarfélaga andmælt þessu ákvæði l. og auðvitað með sömu rökum. Hv. frsm. gat þess og meiri hl. n. lítur svo á, að það verði að treysta því, að þessi l. verði endurskoðuð eftir 1–2 ár. Við getum náttúrlega ekkert um það fullyrt, hvenær þessi l. kunna að verða endurskoðuð, og þó að þetta ákvæði væri á þá leið, er við þremenningarnir leggjum til, þá kemur sú endurskoðun alveg að sama gagni, ef hún fer þá fram í náinni framtíð. Þá bárust menntmn. upplýsingar um, að það hafa farið fram samningaumleitanir eða jafnvel samningar verið gerðir milli Reykjavíkurborgar og ríkisins um kostnað af þeim framhaldsdeildum, sem stofnaðar voru hér í Reykjavík í haust, sem leið, og jafnframt var okkur tjáð, að sams konar samningum eigi þau bæjarfélög kost á að sjálfsögðu, sem hafa fengið framhaldsdeildir hjá sér. Ekki þarf að efast um, að það verður eitt og hið sama látið ganga yfir þau bæjarfélög, sem þessar framhaldsdeildir hafa. En hvers vegna eiga þessir samningar sér stað? Hvað þarf að vera að semja um kostnað af framhaldsdeildum, sem brbl. segja, að skuli greiðast eftir ákvæðum skólakostnaðarl.? Ég sé ekki, um hvað á að fara að semja þá. Samt er þetta staðreynd. Það þarf að semja um þetta. Reykjavíkurborg hefur ekki viljað sætta sig við ákvæði frv. Þess vegna hefur komið til samninga. Að öðru leyti er mér ekki kunnugt um, hvernig þessir samningar kunna að vera, en þetta sýnir, að það er á veikum grunni þetta ákvæði í frv., eða í brbl. Væri ekki rétt að hafa það á þá leið, sem við þremenningarnir leggjum til? Annars held ég, að þetta atriði málsins, kostnaðurinn af þessum framhaldsdeildum, sé ekki svo mikið fjárhagslegt atriði fyrir ríkissjóð. Ríkissjóður greiðir kennslukostnaðinn hvort sem er. Ég held, að þetta sé smávægilegt atriði fyrir hann, en sé óviðfelldið að brjóta hina gömlu reglu og koma kostnaðinum yfir á sveitarfélögin, því að ég er ósköp hræddur um það, að ef þetta verður gert í þetta sinn, þá verði síðar færzt upp á skaftið og fleiri skólar verði færðir inn á þessa sömu braut, að láta ríki og sveitarfélög kosta þau sameiginlega. Það er aðeins af þessum ástæðum, sem við leggjum til, að þessi breyt. verði gerð á brbl., sem við flytjum brtt. um á þskj. 305, en ég endurtek það, að um meginefni þessa frv. erum við, þessir þremenningar, alveg sammála öðrum í menntmn. um að styðja framgang þessa máls og greiðum að sjálfsögðu atkv. með frv., hvernig sem kann að fara um þessa brtt. okkar.



Herra forseti. Það er óþarfi að fara mörgum orðum um, að hér sé um að ræða framhaldsnám eftir skólaskyldu. Það er augljóst og sjálfsagt viðurkennt af öllum. Það er líka rétt, að sú regla hefur gilt, að ríkið hefur greitt allan kostnað við framhaldsnám, en í þessu frv. er gert ráð fyrir, að kostnaðinum verði skipt milli ríkis og sveitarfélaga. Skýringin á þessu atriði er fyrst og fremst sú, að hér er um heimildarlög að ræða og algera nýjung. Því er óhjákvæmilegt að ýmis ákvæði um þetta framhaldsnám eftir gagnfræðaskólana verði endurskoðuð á næstunni. Hv. 1. þm. Vestf. sagði það hafa verið upplýst í n., að samningar hefðu verið gerðir milli ríkisins og Reykjavíkurborgar. Var um það spurt í n., hvort samningar hefðu verið gerðir milli ríkisins og Reykjavíkurborgar, en ég bar munnlega þær upplýsingar frá menntmrn., að það væri ekki um neina samninga að ræða, heldur að ákvæði um mat á því, hve mikil kennsla skuli greidd, væru túlkuð sveitarfélögunum eins mikið í hag og hugsanlegt er innan ramma skólakostnaðarlaganna. Væri litið svo á, að hér væri um óvenjulega kennslu og tilraunir að ræða. Það er rétt, sem hv. þm. segir, að hér er ekki um mikið mál að ræða, vegna þess að ríkið greiðir kennarakostnaðinn allan hvort eð er. Ef ríkið ætti að greiða annan kostnað, yrðu sveitarfélögin að meta húsnæði og notkun þess og gera ríkinu reikning fyrir það, að þessi tilraun er gerð í skólahúsnæði, sem þau hafa yfir að ráða. Ég held, að hér sé ekki um að ræða brot á meginreglu með þessu ákvæði. Ég held, að það sé eðlilegt, að kostnaðarákvæðin, sem um er deilt, verði tekin til endurskoðunar með þessu máli öllu, sem eðli sínu samkvæmt hlýtur að verða endurskoðað í ljósi reynslunnar á næstu 2–3 árum, auk þess sem það er vitað að l. um skólakostnað, þar sem þetta ákvæði ætti að sjálfsögðu heima til frambúðar, hljóta líka að koma til endurskoðunar á næstu 2 árum.



Herra forseti. Ég er sannfærður um, að það hefur verið tímabært að stofna til þeirrar framhaldskennslu við gagnfræðaskólana, sem þetta frv. er ramminn um, og er því sannfærður um það, að með lagasetningu sem þessari er rétt stefnt, einkum ef það vakir fyrir stjórn menntamálanna í landinu að sveigja námsbrautir ungs fólks meira inn á praktískar leiðir og tengja þær nánar atvinnulífi þjóðarinnar. En ég er hins vegar hræddur um það, að þó að þetta hafi verið gert í tilraunaskyni, þá hafi verið farið út í þetta mál nokkuð undirbúningslítið og að sú tilraun, sem hér er verið að gera í 4–5 gagnfræðaskólum í landinu, sé því í nokkurri hættu af þeim sökum og kunni að misheppnast. Ef svo færi, væri verr farið en heima setið. Ég hefði haldið, að slíka breytingu á framkvæmd kennslumála í landinu og skólahalds, hefði þurft að undirbúa mjög gaumgæfilega og þá ekki eingöngu með breytingu á þessu skólastigi, heldur einnig í framhaldi af því á menntaskólastigi. Ef ekki er ætlunin að leiða þá nemendur, sem í þessar framhaldsdeildir fara og verja þar einu til tveimur árum ævi sinnar, inn á blindgötu í menntakerfinu, þá þarf líka að sjá um, að nýjar námsleiðir opnist upp í gegnum háskóla í framhaldi af þessu sérnámi. Ég er hræddur um, að það hafi ekki einu sinni verið búið að búa nægilega vel um framkvæmd þessarar kennslu í gagnfræðaskólunum, þegar rokið var í það á s.l. hausti á grundvelli þessara brbl., sem sett voru í sumar, hvorki að ákveða nákvæmlega í einstökum atriðum, hvert námsefnið skyldi vera, né að sjá fyrir kennslubókum við hæfi þeirrar kennslu eða í þriðja lagi, að þeir gagnfræðaskólar, sem tóku kennsluna upp strax á þessum vetri, hafi verið vel undir það búnir að hafa kennslukrafta við hæfi til þess að framkvæma þessa framhaldskennslu. Þó má vel vera, og færi betur, að svo væri, að þetta fari allt vel úr hendi á þessum vetri og að undirbúningsleysið verði ekki málinu til mikils tjóns. En ég held, að það verði þá frekar hending heldur en að viturlega og af gaumgæfni hafi verið stofnað til málsins. En um það þýðir ekki að sakast. Þetta skref hefur verið stigið, og það var þörf á að stíga skrefið. Um það er ég sammála þeim, sem að þessu máli hafa staðið, en ég held sem sé, að undirbúningurinn hafi verið of losaralegur og að tilraunin kunni e.t.v. að meira eða minna leyti að misheppnast af þeim sökum. Þó vil ég vænta hins bezta í þeim efnum og ekki vera með neina bölsýnisspá um það. Betur kann úr að rætast en til var stofnað. Varðandi þann ágreining, sem virðist vera í n. um kostnað í sambandi við þessar deildir, þá tek ég alveg undir það, að ég tel eðlilegt, að deildirnar séu kostaðar að öllu leyti af ríkinu, því að þær eru hliðstæð kennsla eins og framkvæmd er nú á menntaskólastiginu, og menntaskólarnir eru, eins og fram var tekið hér áðan, algerlega kostaðir af ríkinu. Það er verið að færa kostnað af námi yfir á sveitarfélögin að hluta, ef farið er inn á þá braut að láta þau bera hluta af kostnaðinum í sambandi við deildirnar, því að þessir framhaldsnemendur, eftir gagnfræðapróf og landspróf, sérstaklega eftir landsprófið, mundu sennilega flestir hafa haldið áfram námi í menntaskólunum. Það sýnir m.a., hversu undirbúningurinn hefur verið ófullnægjandi og losaralegur, eins og við mátti búast, þegar í skyndingu var stofnað til málsins, þegar í ljós kom í framsöguræðu frsm. menntmn., að það væru nú starfandi tvær nefndir, önnur um námsefni deilda, hin um réttindastöðu nemenda. Hvort tveggja var óákveðið, þegar af stað var farið með kennsluna, og geta menn séð, hversu þetta hefur hvílt í lausu lofti, þótt ekki kæmi nú annað til en upplýsingar um það, að 2 n. eru nú starfandi, sem eru að íhuga um námsefni deildanna og réttindastöðu nemendanna, sem þarna eru að námi. Það hvarflaði að mér, þegar hv. frsm. upplýsti þetta, hvort það væri nú ekki misskilningur, að þessar tvær n. væru teknar til starfa, því að núna í miðdagstímanum, rétt áður en ég fór á þennan fund, var hringt til mín úr menntmrn. og ég beðinn sem forseti Alþýðusambandsins að gera ábendingu um eða veita uppástungu um menn í þær. Eða þá að bæta þyrfti við þeirri þriðju, því að þessar eru báðar að ljúka störfum og sú þriðja á að fara að fæðast til þess að athuga eitthvað enn þá frekar um þessi mál. Þá er það upplýst af hæstv. menntmrh. sjálfum, að þessar tvær n. hafa starfað að sínum verkefnum, fjallað um námsefni deildanna og réttindastöðu nemendanna, en það á að fara að setja á fót þriðju nefndina til þess að kryfja einhver undirstöðumál þessarar framhaldskennslu til mergjar. Það er þá viðbótarupplýsing um það, að allt er þetta mjög lítt formað enn þá og óráðið, hvernig þessi framhaldskennsla verður endanlega mótuð, hverjir kosta hana, hver séu réttindi nemendanna, sem ljúka þessu námi, og jafnvel hvaða námsefni skuli lagt til grundvallar kennslunni. Um þetta þýðir ekki að sakast, það er sem sé verið að vinna að þessu í n., en ótvírætt hefði verið hyggilegra að búið hefði verið að vinna og komast að niðurstöðu um þetta, áður en sjálft kennslustarfið hófst. Ég skal ekki hafa um þetta fleiri orð, tek aðeins undir það, að ég tel, að ef hv. Alþ. ætlar að hafa áhrif á það, hvort kennslan sé kostuð af ríkinu eða ríki og sveitarfélögum, verður að koma fram brtt. við 66. gr., þar sem ákveðið er, hvernig kostnaðurinn skuli borinn uppi. Að öðrum kosti verður kostnaðurinn greiddur af ríki og sveitarfélögum í samræmi við ákvæði skólakostnaðarl.



Herra forseti. Það mun mega kalla upphaf þessa frv., að hæstv. þáv. félmrh. skipaði hinn 27. maí 1966 níu manna n. Hlutverk n. skyldi vera samkv. erindisbréfinu að endurskoða skiptingu landsins í sveitarfélög með það fyrir augum að sameina sveitarfélögin, einkum hin smærri þeirra, og stækka þau þannig. Og jafnframt var n. samkv. sama erindisbréfi ætlað að athuga, hvort ekki væri rétt að breyta sýsluskipuninni með það fyrir augum að taka upp stærri lögbundin sambönd sveitarfélaga en sýslufélögin eru nú. Eftir því, sem fram kemur í skýrslu n., sem kölluð hefur verið sameiningarnefnd sveitarfélaga, að ég ætla, þá hefur n. lítinn gaum gefið öðrum meginhluta verkefnisins, þ. e. a. s. að gera athuganir á sýsluskipuninni með það fyrir augum að taka upp stærri lögbundin sambönd sveitarfélaga en sýslufélögin eru nú, og ekki skilað um það efni neinum till., svo að ég hafi orðið var við. Hins vegar hefur hún samið frv. það um sameiningu sveitarfélaga, sem hér liggur nú fyrir til 1. umr. í þessari hv. d., en hefur áður hlotið meðferð í hv. Ed. Það hefur mjög verið haft á orði í sambandi við skipun n., sem ég gat um áðan, og nú síðast í framsöguræðu hæstv. félmrh., að sameining sveitarfélaga hér á landi sé talin æskileg, sérstaklega vegna hinna minnstu sveitarfélaga. Þeim sé í raun og veru ofraun að vera sjálfstæð, einkum fjárhagslega, á þann hátt, sem gert er ráð fyrir í sveitarstjórnarl., og þess vegna þurfi vegna þessara sveitarfélaga alveg sérstaklega að gera hér breytingu á. Nú veit ég ekki, hvort stjórn Sambands ísl. sveitarfélaga eða félmrn. hafa borizt einhverjar raddir í þessa átt frá hinum minni sveitarfélögum eða frá sýslunefndum, sem þau eru þátttakendur í, en hitt kom mörgum einkennilega fyrir sjónir, þegar þessi níu manna n. var skipuð árið 1966, að í henni skyldi enginn fulltrúi vera frá þessum sveitarfélögum, minnstu sveitarfélögunum í landinu, þar sem þó var látið í veðri vaka, að unnið væri að þessu máli sérstaklega þeirra vegna. Það hefði þó sýnzt eðlilegt, að t. d. einhverjir sveitarstjórnarmenn úr þessum sveitarfélögum, sem talið var, að væru svona illa stödd, yrðu til kvaddir til þess að segja frá sínum erfiðleikum og vera með í ráðum um breytingarnar. Þessi níu manna n. var skipuð á þann hátt, að í henni voru, og eru víst enn, í fyrsta lagi fjórir embættismenn úr Reykjavík. Í öðru lagi voru þarna tveir bæjarfulltrúar úr einum kaupstað á Vesturlandi, og mér er ekki kunnugt um það þó, að í þessum kaupstað sé sérstakur áhugi á þessu sameiningarmáli, og mér er nær að halda, að í þeim till., sem hér liggja fyrir, nál., sé ekki gert ráð fyrir sameiningu hreppa við þennan kaupstað. Ég bið afsökunar, ef mig misminnir um þetta. En úr þessum kaupstað voru tveir bæjarfulltrúar skipaðir til þess að athuga þetta sameiningarmál, þetta nauðsynjamál hinna fámennu sveitarfélaga, sem talið var. Í þriðja lagi var í n. skipaður einn sýslumaður, sem búsettur er í fjölmennu kauptúni hér nærlendis, og bæjarstjóri í kaupstað á Austurlandi og loks einn oddviti úr sveitarhreppi, en sá hreppur er engan veginn einn af minnstu sveitarhreppunum, ekki einu sinni einn af hinum minni, heldur a. m. k. meðalhreppur, og ég hygg ekki, að í þeim hreppi, sem er á Suðurlandi, hafi menn verið í neinum vandræðum fjárhagslega eða átt erfitt með að vera sjálfstætt sveitarfélag. Ég hef ekki heyrt þess getið. Nú vil ég ekki kasta neinni rýrð á þá ágætu menn, sem skipaðir voru í þessa n. og hafa unnið þar störf. En mér og mörgum öðrum kom þetta ákaflega einkennilega fyrir sjónir. Í fyrsta lagi, að því skyldi vera haldið fram, að aðalrökin fyrir því starfi, sem þarna átti að vinna, væru erfiðleikar hinna fámennari sveitarfélaga í landinu, og að svo skyldi n. vera skipuð þannig, að enginn maður, sem er sérstaklega viðriðinn stjórn þessara sveitarfélaga, skyldi vera látinn taka sæti í n. Mér hefði ekki þótt það óeðlilegt, að þarna hefði verið a. m. k. einn fulltrúi úr einhverju því sveitarfélagi, sem nú er sérstaklega gert ráð fyrir með frv. að leggja niður með valdi. Ég veit ekki, hvernig á því stendur, að n. er svona skipuð. Og ég vil ekki varpa sök af því á hæstv. félmrh., sízt á núv. félmrh., sem ekki var félmrh., þegar þetta gerðist, og ekki sérstaklega á félmrn., sem skipaði n. samkv. tilnefningum að mestu leyti. En þarna hefur e. t. v. ekki tekizt vel til hjá félmrn., að það skyldi haga tilnefningum þannig, eins og það gerði, þar sem aðilar vissu yfirleitt ekki hver af annars tilnefningu, og ekki hefur heldur tekizt vel til hjá þeim, sem tilnefningarnar önnuðust. Mér virðist, að þetta sýni það, að þeim, sem að þessari nefndarskipan hafa staðið, hafi ekki verið eins rík í huga vandræði hinna minnstu sveitarfélaga og látið hefur verið í veðri vaka, heldur komi hér eitthvað annað til, og í umr. í fyrradag var vakin athygli á því af einhverjum ræðumanni, að náttúrlega gæti þetta verið hagræði fyrir embættismenn að sameina sveitarfélögin, sýslumenn e. t. v. og fyrir félmrn. e. t. v., kannske fyrir Samband ísl. sveitarfélaga og embættismenn þess, og það má auðvitað á það líta, hvað sé hagræði fyrir þá. En ef er um að ræða að koma hér á ákveðinni hagræðingu fyrir embættismenn, þá á að segja það og láta það uppi sem meginástæðu þessa máls, en ekki segja, að hér sé verið að vinna að þessu fyrir fámennustu sveitarfélögin, ef þau hafa ekki óskað þess, og úr því að ekki þótti ástæða til þess að láta þau eiga neina sérstaka fulltrúa í þessari n., sem þó átti að fjalla um vandamál þeirra. En ég get fullvissað hæstv. félmrh. og hv. þm. um það, að þessi nefndarskipun árið 1966 kom mörgum mjög undarlega fyrir sjónir, sérstaklega í þessum sveitarfélögum, ekki af því, að menn hefðu eitthvað út á mennina að setja persónulega, sem skipaðir voru, heldur aðferðina, hvernig þeir voru valdir. Núgildandi sveitarstjórnarlög, sem kveða á um skiptingu landsins í sveitarfélög, eru frá árinu 1961, e. t. v. með einhverjum viðbótum, sem ekki skipta máli hér. Og í þessum lögum eru ákvæði um sameiningu sveitarfélaga. Í 4. gr.l. segir: „Rn. skal sameina hreppa, þegar þess er óskað af hlutaðeigandi hreppsnefndum, ef sýslunefndin mælir með því. Með sömu skilyrðum er rn. heimilt að breyta hreppamörkum, sbr. þó 7. gr.“ En 7. gr. fjallar um skiptingu hreppa og hljóðar svo: „Rn. getur skipt hreppi samkv. beiðni hreppsnefndar, að fengnum meðmælum sýslunefndar, enda verði íbúatala hvors hrepps, eftir að skipt hefur verið, eigi lægri en 200. Rn. ákveður hreppamörk, þegar skipt er samkv. 1. mgr. þessarar gr.“ Ég ætla, að þessi ákvæði, sem nú standa í lögum frá 1961, hafi fyrr verið í lögum, séu eldri en það, og sömuleiðis ákvæðin í 7. gr. um skiptingu hreppa. Enn fremur eru í lögum ákvæði, sem hér var minnzt á í fyrradag, þess efnis, að rn. geti lagt niður eða sameinað öðrum fámennustu hreppana, en að tilskildu samþykki sýslunefnda. Hver hefur svo orðið framkvæmd þessara lagaákvæða um sameiningu hreppa og um skiptingu hreppa eða yfirleitt framkvæmdin í þeim málum, hvort sem það var fyrir eða eftir setningu þessara ákvæða? Í stuttu máli sú, að mörg hreppsfélög hafa á síðustu áratugum notað skiptingarheimildina, þ. e. a. s. hreppum hefur verið skipt í tvo hreppa og jafnvel í þrjá hreppa. Ég held ég muni það rétt, að einum hreppi í Rangárvallasýslu hafi fyrir nokkuð löngu verið skipt í þrjá hreppa. Þessi skipting hefur einkum átt sér stað, þegar svo stóð á, að í sama hreppi var annars vegar kauptún, hins vegar sveit. Þá hefur kauptúnið verið gert að sérstökum hreppi. Þessi þróun er ekki út í bláinn. Þessi skipting er til komin vegna þess, að það sýndi sig á ýmsum stöðum, að það gat valdið ágreiningi milli kauptúnsins og sveitarinnar í sama hreppi, að sveitarstjórnin, hin sameiginlega sveitarstjórn, þurfti að fjalla um mál, sem annaðhvort voru eingöngu mál kauptúnsins eða eingöngu mál sveitarinnar. Og þegar þorpin fóru að vaxa, eins og þau hafa verið að gera á þessari öld, komust menn að raun um, að það væri heppilegra, að kauptúnin væru hreppar út af fyrir sig. Ég held, að yfirleitt, a. m. k. þar sem ég þekki til, þá hafi reynslan orðið sú, að sambúðin milli kauptúns og sveitar hafi batnað við það, að hreppunum var skipt. Hreppsnefnd sveitarhreppsins fjallar um þau sérstöku mál, sem fyrir koma í sveitum. Hreppsnefnd kauptúnsins fjallar um þau mál, sem hér aðallega varða kauptúnið eða þorpið. Þarna þurfa þá engir árekstrar að verða, hver sér um sitt. Þetta er meginástæðan til þess, að svo mörgum hreppum hefur verið skipt, þótt það hafi ekki alls staðar verið svo, því að það hefur líka komið fyrir, að sveitarhreppum hafi verið skipt, a. m. k. í því tilfelli, sem ég nefndi áðan. En hafa menn þá ekki líka notað þá heimild, sem er búin að vera í lögum síðan 1961 og raunar lengur, til þess að sameina hreppa? Nei, það hafa menn ekki gert. Ég man í svipinn ekki eftir neinu dæmi um það, að hreppar og sýslunefnd hafi notað sameiningarheimildina, nema einu nýju dæmi af Vestfjörðum, þar sem nú mun standa til eða a. m. k. vera í ráði að sameina Ísafjarðarkaupstað og Eyrarhrepp og atkvgr. hefur farið fram um það á báðum stöðunum, en ég veit ekki, hvort af sameiningu verður. Það hefur verið það mikið á dagskrá, að þarna hefur verið látin fara fram atkvgr. Nú segja margir, að sveitarfélögin séu óeðlilega mörg, og ýmis rök færð fram fyrir því, að það geti verið hagkvæmt að sameina sveitarfélög, sérstaklega hin fámennari, og við fyrstu yfirsýn kann mönnum að virðast, ekki sízt þeim, sem eru ókunnugir rekstri sveitarfélaganna, að þetta sé mjög eðlilegt. Og ég vil ekki neita því, að það kunni að verða eðlilegt í framtíðinni, að einhver sveitarfélög sameinist. Ég skal engan dóm á það leggja. En hvers vegna hafa sveitarfélögin ekki viljað sameinast? Hvers vegna hafa hreppsfélögin ekki notað sér þær sameiningarheimildir, sem verið hafa í lögum um áratugi? Og hvers vegna hafa sýslunefndir ekki notað lagarétt sinn til að mæla með því við félmrn., að sveitarfélög, sem hafa um eða yfir 100 íbúa, verði sameinuð öðrum sveitarfélögum? Hvers vegna? Það er langt síðan farið var að ræða um þetta sameiningarmál, eins og lagaákvæðin gefa til kynna, gildandi lagaákvæði, og síðan n. var skipuð á árinu 1966, hefur þetta verið stöðugt á dagskrá. Á þessum fjórum eða fimm árum, sem sameiningarnefndin hefur starfað, hefur hún staðið í bréfaskiptum við sýslunefndir og haldið fundi með sveitarstjórnum hér og þar, eins og skýrslan ber með sér, en samt hefur ekki heldur á þessu tímabili eitt einasta sveitarfélag, nema þá þessi tvö sveitarfélög fyrir vestan, ef úr verður, óskað eftir sameiningu á grundvelli gildandi laga. Og þá er ástæða til þess, að við spyrjum okkur sjálf: Hver er ástæðan til þess, að óskir um sameiningu koma ekki fram, þá sameiningu, sem gert er ráð fyrir í gildandi lögum? Ég get auðvitað ekki svarað þessu fyrir hönd sveitarfélaganna. Það getur enginn nema þau sjálf. En ég geri mér í hugarlund, að ástæðurnar kunni að vera fleiri en ein. Ég þykist hafa orðið þess var, að mörg sveitarfélög telji það a. m. k. ekki liggja í augum uppi, að sameining verði þeim til framdráttar, jafnvel þó að þau séu fámenn. Ríkisvaldið sjálft hefur fyrir löngu gefið sveitarfélögunum fyrirmæli um að fara aðra leið, þ. e. a. s. leið samstarfs, en ekki sameiningar. Það hefur verið gert t. d. í sambandi við byggingu tæknisbústaða og sjúkraskýla í tæknishéruðum. Það hefur verið gert í sambandi við héraðssjúkrasamlög, sem nú er búið að lögbjóða, og í gildandi lögum stendur, að tvö eða fleiri sveitarfélög, sem hafa sameiginlega tilskilinn mannfjölda, geti sameinazt um sveitarstjóra. Sjálf hafa sveitarfélögin, þ. e. a. s. mörg þeirra, valið samstarfsleiðina til að koma upp skólahúsum og félagsheimilum, án þess að það hafi út af fyrir sig verið lögboðið. En hitt er lögboðið, sem ég nefndi áðan. Bændur í sveitum hafa komið upp samstarfsheildum hreppabúnaðarfélaga, þ. e. a. s. búnaðarsamböndum og ræktunarsamböndum, sem oft taka yfir marga hreppa. Slíkt samstarf virðist ganga nokkuð greiðlega, og ég hef ekki heyrt menn kvarta yfir því, að hið takmarkaða sjálfstæði sveitarfélaganna innan þessara samstarfsheilda sé til trafala. Þetta er félagsleg þróun byggð á nauðsyn, sem mönnum er ljós eða hefur orðið ljós, þegar tímar liðu. Þau verkefni, sem eftir eru, sýnist mér, að hinir fámennu hreppar í sveitunum telji sig geta innt af hendi, og gæti þó þurft meira samstarf um fjallskilin, þar sem þau eru örðugust vegna fámennis. Þess er þá að gæta, að síðan almannatryggingar og ríkisframfærsla fólks með langvinna sjúkdóma var lögleidd, er hin eiginlega fátækraframfærsla miklu léttari fyrir sveitarfélögin en áður var, og sú fyrirhöfn hreppsnefndanna og oddvitanna, sem af henni leiddi, hefur mjög minnkað. Ég held, að fullyrða megi, að mikill fjöldi núverandi sveitarfélaga og þá ekki sízt hin fámennustu meti sjálfstæði sitt mjög mikils og að það hvetji menn til dáða og samhjálpar. Ég veit, að margir sveitarstjórnarmenn og þá ekki sízt oddvitar hreppsnefndanna leggja oft á sig mikla fyrirhöfn fyrir litla þóknun í þágu sveitarfélaga sinna eða sveitunga, og hin mörgu sveitarfélög hér á landi eru félagsmálaskóli á þann hátt, félagsmálaskóli, sem ekki ber að vanmeta, þar sem ábyrgð og reynsla lífsins eru skólameistari, sem ekki lætur að sér hæða. Þjóðfélagið hefur eignazt marga nýta menn úr þeim skóla fyrr og síðar, og geri þeir félagsmálaskólar, sem síðar kunna að verða stofnaðir, betur. Tengsl fólksins við sveitirnar sínar eru sterk, jafnvel þeirra, sem eru farnir þaðan. Og ég held, að sumar fámennar sveitir haldist í byggð enn þá af því, ekki þrátt fyrir, heldur af því, að þær eru sérstakir hreppar, og ég hef heyrt á mönnum, sem eiga heima í fámennum hreppum, ótta um það, að sveitin þeirra yrði að líkindum hornreka í nýjum og stærri hreppi. Það er skiljanlegt, að menn hugsi svo. Gömlu sveitarfélögin eiga sína sögu og sínar minjar, sínar sameiginlegu minningar, sem tengdar eru við sveitarfélögin. Þau hafa þraukað af hallæri og þau hafa blómgazt í góðærum. Þau hafa unnið stórvirki á tækniöld, og þó að nú syrti í álinn, ala þau líka sínar vonir um, að þróunin geti breytzt þeim í hag og fólkinu fjölgað á ný. Ég er þeirrar trúar, að margar slíkar vonir muni rætast fyrr eða síðar, ef Ísland heldur áfram að vera sjálfstætt ríki. Ég held, að í margra augum tákni niðurlagning fámennra sveitarfélaga ótímabæra uppgjöf. Hagfræðilegar lausnir eru hér ekki einhlítar, þó að þær séu víða góðar. Tölvan, sem reiknar á við þúsund menn, er undursamleg. En hana skortir mannvit. Hún er tilfinningalaus hlutur. Það getur verið ábyrgðarhluti að brjóta niður hina mannlegu aflvaka í þjóðfélaginu, hvort sem það eru vonir eða vilji, ef það miðar til réttrar áttar. Ég er, eins og ég sagði áðan, ekki að halda því fram, að ekki megi undir neinum kringumstæðum sameina sveitarfélög, en ákvörðun um það á að mínu viti að koma frá þeim sjálfum. Þegar þau biðja um hjálp til þess að losna við sjálfstæði sitt, mundi vera rétt að veita hana. En ég hef ekki komið auga á nauðsyn þess að knýja þessa sameiningu fram með valdboði ríkisins eða áróðri stjórnarvalda. Það var það, sem einhver ræðumaður sagði hér í gær, að þetta frv. væri í raun og veru ríkisáróður fyrir sameiningu sveitarfélaga, og það er það, sem það er, en í vissum tilfellum um heimild handa ráðh. til að sameina sveitarfélög móti vilja þeirra og móti vilja sýslunefnda. En við vitum það, að einhliða ríkisáróður er sterkur. Við vitum það af reynslu, innlendri og erlendri, og það er kannske hægt að buga andstöðu fámennra sveitarfélaga með slíkum áróðri, sem kostaður er af ríkisfé og haganlega undirbúinn af kunnáttumönnum. En ef menn fara út í það að beita slíkum áróðri með lagasetningu, verða menn að vera alveg vissir um, að nauðsyn beri til þess. Ég skal nú ekki hafa um þetta miklu fleiri orð. En nú þegar við 1. umr. vildi ég mæla þessi almennu varnaðarorð í sambandi við þetta mál í heild. Ég ætla ekki að ræða mikið um frv. sjálft, eins og það liggur fyrir, enda hafa aðrir gert það, og get ég tekið undir sumt af því, sem þeir hafa sagt, hv. ræðumenn, sem tóku til máls í gær. Sveitarfélögin hér á Íslandi eru nú 227 talsins, ef ég fer rétt með, kaupstaðirnir eru 14 og hrepparnir 213. Það er nú sitthvað, sem manni kemur í hug, þegar maður fer yfir manntalið og lítur yfir þessi 227 sveitarfélög, fólkstölurnar og fleira. Það kemur t. d. fram, að sumir staðir, sem teljast enn þá kauptún, eru fjölmennari en aðrir, sem hafa kaupstaðarréttindi og skal ég ekki ræða nánar um það. En í riti því, sem sameiningarn. sveitarfélaga hefur látið frá sér fara, er alllöng skýrsla um það, sem kallað er athugunarsvæði, en þessi skýrsla um athugunarsvæði er hugmyndir, sem settar eru fram um væntanlega skiptingu landsins í sveitarfélög, þ. e. að sveitarfélögunum verði fækkað úr 227 í 66. Mér er ekki alveg ljóst af skýrslunni, hvort n. gerir þessar till. eða hvort þær hafa verið gerðar af starfsmanni á hennar vegum sem tilraun eða hugmynd eingöngu, án þess að hana beri að skoða sem till. En ef úr því ætti að verða að sameina sveitarfélög, þá held ég, að það þyrfti að gera það á töluvert annan hátt og eftir öðrum reglum en þarna er gerð tilraun til. Ég held, að menn ættu t. d. ekki í löggjöf eða við skiptingu sveitarfélaga að brjóta alveg í bága við þá þróun, sem menn hafa séð fyrir sér á undanförnum áratugum. Við eigum ekki að gera till. um það, að sveitir og þorp verði sameinuð í hreppa, heldur miklu frekar, ef það telst nauðsynlegt, að sveitarhrepparnir sameinist innbyrðis, en að þorpin séu út af fyrir sig, því að reynslan sýndi þetta, að það var heppilegra fyrirkomulag, að þorpin væru sveitarfélög út af fyrir sig, þar sem þau voru talin vera nægilega fjölmenn til þess, og það er von mín að þorpin víðs vegar um land eigi fyrir sér að eflast að mannfjölda og á annan hátt. Þetta sem fram kemur í grg., held ég að verði að teljast mjög athugaverð leið, og segi ég það til athugunar fyrir þá, sem að þessum málum kunna að vinna áfram, að áróðursvinnu á vegum ríkisins. Menn tala um það á ýmsum vettvangi, og m. a. minntist hæstv. félmrh. á það í framsöguræðu sinni, ef ég man rétt, að sveitarfélög í útlöndum væru fjölmenn og að í Danmörku eða annars staðar á Norðurlöndum væri nýlega búið að gera mikla skipulagsbreytingu í þessum efnum, þar sem sveitarfélögum hefði verið mjög fækkað. Það mun vera rétt. En það er ekkert gagn að því að vera að bera Ísland að þessu leyti og ýmsu öðru saman við önnur lönd, sem eru mörgum sinnum, jafnvel mörgum tugum sinnum fjölmennari en Ísland og þar sem staðhættir eru allt aðrir, lönd, þar sem ekki er til eitt einasta fjall, ekki einn einasti fjallvegur, sem skilur að byggðarlög, lönd, þar sem ekki er til nein stórá, sem aðskilur byggðir, og lönd, sem hafa samgöngur, sem eru allt annað en okkar samgöngur, þó að við teljum þær nú góðar, miðað við það sem áður var, steinsteypta eða malbikaða þjóðvegi og jafnvel hreppavegi. Við megum vara okkur á því að vera að fara út í slíkan samanburð. Hvaða stofnanir megum við hafa hér á Íslandi, ef við ættum að fara að miða við aðrar þjóðir og ef hér á að vera svipaður mannfjöldi á bak við hverja þjónustustofnun og þar er? Ég ætla ekki að nefna neitt dæmi, en ég held, að við verðum að líta á þessi mál út frá okkar eigin aðstöðu, út frá staðháttunum í okkar landi. Eins og hv. þm. geta ráðið af þessu, sem ég hef nú sagt hér, hef ég ekki áhuga á því, að þetta frv. nái fram að ganga. Það er að vísu rétt, að það er ekki nema í fáum tilfellum, sem gert er ráð fyrir því, að sveitarfélögin verði sameinuð með valdboði, en það er þó til, og ef byrjað er á því, þá getur fleira komið í framhaldi af byrjuninni. Ef sveitarfélögin verða illa úti, vegna þess að þau eru sjálfstæð, svo illa úti, að þeim þyki það ekki viðunandi miðað við alla aðstöðu, þá geri ég ráð fyrir, að þau hafi frumkvæði um það sjálf að sameinast í stærri hreppa, alveg eins og þau hafa haft frumkvæði um að sameinast um stærri skólahverfi en þau, sem áður voru, og hér liggur ekki mjög mikið á. Ég vil endurtaka það, sem ég sagði áðan, að áróðurinn er sterkur. Áróður, sem ríkið sjálft stendur á bak við, er sterkur. Í ýmsum tilfellum getur hann nálgazt það að vera valdboð, enda ýmsar aðferðir, sem þá geta komið til greina til þess að sýna fátækum og fámennum sveitarfélögum fram á, að það sé hagstætt fyrir þau að hlusta á þennan áróður, sem ég efast ekki um að sé af góðum hug fram kominn, en mér fellur samt ekki í geð.



Herra forseti. Ég lít svo á, að hér sé á ferðinni mál, sem Alþ. verður að láta sig varða, og miklu máli skiptir, að um það sé fjallað með því að leggja í það vinnu og gera sér grein fyrir því. Ég álít, að hér sé líka á ferðinni mál, sem er hafið yfir flokkapólitík, og ég geri ekki ráð fyrir því, að hv. þm. muni skiptast í þessu máli eftir því hvar í flokki þeir eru, enda hefur það komið fram í umr., sem hér hafa farið fram um málið, að svo er ekki. Við verðum að gera okkur grein fyrir því, að hér er verið að fjalla um eitt af grundvallaratriðum í stjórnskipan landsins, skipulag, sem hefur reynzt þjóðinni vel og hefur verið henni ómetanlegt í sjálfstæðisbaráttu hennar. Ég tek undir það með síðasta ræðumanni, hv. 1. þm. Norðurl. e., að sá félagsmálaskóli, sem sveitarstjórnirnar hafa verið, hefur reynzt íslenzku þjóðinni farsæll og skilað mörgum mikilhæfum manni inn á önnur svið þjóðmála. Ég vil líka, að hv. þm. geri sér grein fyrir því í fullri alvöru, að hjá sveitarfélögum landsins hefur farið fram mikið og merkilegt samstarf um þau verkefni, sem þau hafa ekki treyst sér til að fást við ein sér og ekki hefur verið talið hyggilegt, að þau byggðu upp ein sér, eins og t. d. skólamálin. Þau hafa með frjálsu samkomulagi leyst þetta á stórum svæðum, kannske í heilum sýslum, eins og t. d. í Mýrasýslu, þar sem allir hreppar utan Borgarness sameinuðust um einn skóla fyrir meira en hálfum öðrum áratug. Þessi þróun hefur svo færzt áfram út um landsbyggðina, og t. d. í þeim byggðum, sem ég er kunnugastur, eins og á Vesturlandi, hafa skólamálin verið leyst með félagslegu samstarfi sveitarfélaganna á farsælan hátt. Hið sama er að segja um fleiri verkefni, eins og t. d. félagsheimilin. Í því sambandi vil ég nefna samstarf hreppanna á Fljótsdalshéraði. Það er að minni hyggju mjög til fyrirmyndar það samstarf, sem þeir höfðu þar með sér á frjálsan hátt um félagsheimilið á Egilsstöðum. Ég álít, að slíku eigi að halda á lofti, því að það er hagkvæmt og það hefur styrkt þau og það hefur leyst mál á farsælan hátt með þessum hætti. Hið sama hefur átt sér stað í sambandi við tæknamálin, þó að það hafi ekki orðið með eins félagslegum hætti og þeir tveir málaflokkar, sem ég hef hér nefnt. Ég tel hins vegar brýna nauðsyn bera til, að í sambandi við þau mál, heilbrigðismálin, taki sveitarfélögin upp meira samstarf en orðið er og komi þessum málum fyrir á betri hátt en tekizt hefur, einmitt með félagslegri samstöðu. Einnig á þetta að nokkru við um löggæzlumálin, sem hafa verið tekin þannig upp með félagslegum hætti, þó að ég hins vegar hafi þá skoðun sjálfur, að löggæzlumálin ættu ekki að vera málefni sveitarfélaganna. Þar sem framkvæmd löggæzlumála tilheyrir embættismönnum ríkisins og sveitarstjórnir hafa sem sagt þar ekkert um að segja, þá ættu þau mál að tilheyra ríkisvaldinu að öllu leyti og kostnaðurinn eingöngu að vera ríkisins. Í framhaldi af þessu tel ég, að brýna nauðsyn beri til að halda áfram á þessu félagslega sviði, og það hefur verið gert á hinum síðari árum með samtökum sveitarfélaganna, t. d. eins og á Reykjanesi, á Vesturlandi, Norðurlandi og Austurlandi. Þar hafa sveitarfélögin tekið upp félagslegt samstarf og myndað með sér samtök til þess að vinna að þeim verkefnum, sem þau hafa talið að væru stærri en svo, að hvert og eitt réði við það, en slíkt gæti orðið til þess, að byggðarlagið í heild, landsfjórðungurinn eða kjördæmið, næði betri stöðu en ella. Þessi samtök hafa verið að ryðja sér til rúms og hafa nýhafið starfsemi sína. Ég álít, að það væri ekki heppilegt að fara nú að hafa áhrif á það að breyta þessu skipulagi, sem er að verða, með áhrifum frá ríkisvaldinu. Ég vil því undirstrika það, að þessi félagslegu samtök, sem hafa þarna átt sér stað, eru mikils virði, og þau hafa leyst mörg stór verkefni á farsælan hátt, og ég er sannfærður um, að svo muni verða, ef þau halda áfram. Um þetta frv., sem hér liggur fyrir til 1. umr. á þskj. 7, vil ég segja það, að frá mínum bæjardyrum séð er það tvíþætt. Í fyrsta lagi er um að ræða sameiningu sveitarfélaga, hinna minnstu sveitarfélaga, sem talið er, að geti ekki valdið þeim verkefnum, sem þau eiga að annast. Um þessi litlu sveitarfélög vil ég segja það, að frá mínum bæjardyrum séð er ljóst, að það verða að vera takmörk fyrir fólksfæð í sveitarfélagi. Ég þykist hafa fyrir þann kunnugleika, að það, að mörgum smæstu sveitarfélögunum hefur vegnað vel, byggist fyrst og fremst á því, að þau hafa átt farsæla og sterka forustumenn, sem hafa getað borið þau uppi. Þó að sveitarfélagið væri lítið, hefur þeim samt tekizt að hafa þar farsæla forustu og halda byggð sinni með eðlilegum hætti. Ég þekki nokkur dæmi um lítil sveitarfélög, sem hafa þó átt örðuga afkomu. Hins vegar lít ég það allt öðrum augum, þó að þessi sveitarfélög væru sameinuð nágrönnum sínum með frjálsu samkomulagi, sem ég vil leggja áherzlu á og kem að síðar, en ef brýna nauðsyn ber til að gera breytingu, á hún að vera gerð með vilja fólksins og með ákvörðun þess. Þetta er að minni hyggju allt annar þáttur í málinu, og þetta er sá þáttur, sem við verðum að gera okkur grein fyrir, og svo að taka skynsamlegustu afstöðuna til, hvað á að ganga langt í þessu, og ég veit, að þessi sveitarfélög geta ekki valdið ýmsum verkefnum. Þeim hefur þó tekizt það, eins og ég segi, með farsælum forustumönnum, m. a. með skynsamlegu samstarfi um stærri verkefni við nágranna sína. En í þessu er að minni hyggju ekki fólgin nein bylting, þó að nágrannahreppar sameinist, sem hafa svipuð sjónarmið og svipaða aðstöðu til mála yfirleitt, en ég tel brýna nauðsyn, að það sé gert með frjálsu samkomulagi. Hitt atriðið, sem hér er um að ræða, er það, sem ég kalla byltingu í sveitarstjórnarmálum eða skipan sveitarfélaga, því að þetta fyrra atriði er það ekki, en ef á að fara að fækka sveitarfélögunum niður í 66, er verið að gera algera byltingu í skipan þeirra. Í því sambandi vil ég í fyrsta lagi leggja áherzlu á það, að í litlu þjóðfélagi eins og okkar verða að vera takmörk fyrir því, hvað einingarnar mega vera stórar, sem byggja upp þetta litla þjóðfélag. Okkur mundi finnast það fátæklegt, ef við værum komin með 3–4 sveitarfélög hér á Íslandi, þó að þau væru á stærð við Reykjavík. Okkur mundi finnast það fátæklegt, eins og verkefnaskipting er í okkar þjóðfélagi, og þess vegna finnst mér, eins og hv. 1. þm. Norðurl. e. lagði ríka áherzlu á hér áðan, að fámenn þjóð verði að gæta sín í því að fara ekki allt of langt inn á þær brautir, sem stærri þjóðirnar fara, því að þá kemur að því, að henni finnst hún sjálf vera of lítil til þess að vera sjálfstæð þjóð. Þessi tilfinning slær mig, og ég vil á engan hátt ræða þetta mál af neinu kappi, heldur á þann veg, sem ég finn til í því og það liggur fyrir mér, og hef ég þar nokkurn kunnugleika á, og ég vil vara við því að ganga fram hjá þessu atriði. Ég vil líka í framhaldi af þessu segja það, að ef við förum út í þá byltingu, sem hér er átt við eða var um rædd á ábendingarsvæðunum, verðum við að gera okkur grein fyrir því, hvað það er, sem við ætlum að ná til handa sveitarfélögunum umfram það, sem við náum í frjálsu samstarfi, hvað það er, sem við erum að sækjast eftir með þessari byltingu, og hvort það er svo mikið, að við getum farið út í byltinguna, þ. e. að ávinningurinn sé það mikill. Ef ég lít hér á þau atriði, sem talin eru hér upp í sambandi við álit n., sem er í Sveitarstjórnarmálum, 6. hefti, þau atriði, sem þar er bent á og eru atriði til hagsbóta fyrir málið, þá finnst mér þau ekki vera nógu sterk til þess að réttlæta þá breytingu, sem ég kalla byltingu, því að ég tel, að það væri um byltingu að ræða, ef við færum inn á ábendingarsvæðin, eins og þau eru skilgreind. Talað er um í fyrsta lagi, að stærri sveitarfélög yrðu sterkari heildir gagnvart ríkisvaldinu. Nú má færa rök að þessu, en þá kemur aftur þetta, sem ég drap á hér áðan og fram hefur verið tekið í þessum umr., að með frjálsu samstarfi hafa sveitarfélögin náð þessu. Og ef hinar nýju félagssamstæður, eins og sambönd sveitarfélaganna á Reykjanesi, Vesturlandi, Norðurlandi og Austurlandi, - ég man ekki, hvort þau eru orðin fleiri, - fengju aukin verkefni og staða þeirra væri styrkt, væri hægt að ná þessu atriði, sem hér er um að ræða. Ég tel líka, að kostnaður við stærri sveitarfélögin í heild yrði meiri. Á því getur enginn vafi leikið. Ég legg ekki mikið upp úr því, að hin stærri sveitarfélög skili reikningum sínum fyrr en hin minni. Ég skal til gamans geta þess, að að minni hyggju hefur verið einn oddviti í Mýrasýslu, sem hefur skilað hreppsreikningi innan þess tíma, sem lög ákveða, og það hefur verið Andrés í Síðumúla, oddviti Hvítársíðuhrepps. Hann hefur haft þessa reglu. Hann er í einum minnsta hreppnum, og það hefur verið reynsla okkar hinna, sem höfum verið í stærri hreppunum, að það væri raunverulega afar erfitt að vera búinn að skila reikningum fyrir þann tíma, sem lögin ákveða, vegna ýmissa viðskipta, sem sveitarfélög eiga við aðra aðila. Og þess vegna held ég, að það mundi ekki breytast. Ég held líka, eins og ég tók fram áðan, að margir sveitarstjórnarmenn hafi verið mjög hæfir menn til starfa sinna, og mættum við vel við una, ef við hefðum framvegis jafnsnjalla menn og þá, sem hafa verið hingað til. Þess vegna finnst mér, þegar ég skoða þetta mál niður í kjölinn, að við þurfum að gæta okkar, af því að við náum ekki lengra en við gætum náð með félagslegu samstarfi sveitarfélaganna, þó að við sameinuðum þau. Og ég skal koma að því síðar, að að sumu leyti drögum við þá úr því samstarfi, sem orðið er. Ég vil líka í þessu sambandi minna á það, að það er ekki langt, síðan við gerðum hér breytingu á kjördæmaskipun landsins. Um það urðu nokkuð skiptar skoðanir, en það eru ekkert síður skiptar skoðanir um það mál nú. Og ég held, að margir af þeim, sem fylgdu því þá, mundu ekki fylgja því nú. Þessi breyting orkar enn tvímælis. Sama er að segja um breytingarnar á skattumdæmum. Það hefur ekki enn þá náðst sá árangur, sem menn eygðu í sambandi við þá breytingu. Því var m. a. haldið fram þá, að það mundi draga úr kostnaði. Nú dettur engum manni í hug að bera það á borð. En því miður hefur ekki heldur árangurinn af því starfi orðið sá, sem skyldi. Þess vegna vil ég segja það, að það ber brýna nauðsyn til að skoða þetta mál hleypidómalaust, gera sér grein fyrir því, og rasa ekki um ráð fram, því að hér er um svo mikið stórmál að ræða, sem er grundvallaratriði í lífi þessarar þjóðar, að við skulum gæta okkar vel. Ef hins vegar á að fara að gera þá byltingu, sem bent er á í sambandi við þetta frv., mundi ég segja, að það fyrsta, sem þyrfti að gera í því efni, væri að marka ákveðna stefnu um framkvæmdina. Það væri ekki hægt að hugsa sér, að það gæti verið gert með handahófi eða annarleg sjónarmið látin ráða í sambandi við það. Það verður að vera stefna, sem yrði að fylgja í því, svo að við vissum, í hvað við værum að sækja. Í öðru lagi tel ég, að fólkið sjálft verði að fá að taka ákvörðun í málinu með atkvgr. Mér finnst það afar óeðlilegt, að það ætti að gera svona róttæka breytingu, án þess að vilji fólksins kæmi þar fram. Ég verð að segja það í sambandi við þetta mál, að ég er mjög hissa á því, að n., sem var kjörin bæði hér á Alþ. og annars staðar, níu manna n., hefur ekki haldið nema fjóra fundi um þetta mál. Undirnefndin, sem í voru þrír menn, hefur haldið milli 30–40 fundi, en ég er undrandi, að aðalnefndin, sem í sátu m. a. fulltrúar Alþ., hefur aðeins haldið fjóra fundi um þetta stóra mál. Mér finnst það of mikið að ætlast til þess, að sveitarstjórnarmenn ákveði þetta hjá sér, að út í þessa sameiningu sé farið, án þess að fólkið fái nokkurn hlut um það að segja. Nú má auðvitað því til svara, að sveitarstjórnarmenn, sem verða að ganga undir atkv. fólksins á fjögurra ára fresti, muni gæta sín í því. En þegar Alþ. breytir grundvallaratriðum í stjórnskipunarlögum eða stjórnarskránni, er það þó tryggt, að það er ekki hægt að gera nema fram fari raunveruleg atkvgr. um það í nýjum kosningum. Og það er óeðlilegt, að svona veigamikil atriði eins og þetta séu ekki borin undir íbúa sveitarfélaganna. Nú t. d. gengur það yfir í þeim væntanlegu sveitarstjómarkosningum, sem fram eiga að fara í vor, að það er skotið til fólksins að velja frambjóðendur til að fara með mál sín í sambandi við undirbúning á framboðslistum, og það er því enn þá óeðlilegra, ef svona stórmáli yrði ekki skotið þangað. Ég legg því áherzlu á það, að í sambandi við þetta mál verði það að koma inn í löggjöf, sem um þetta fjallaði, að það yrði að vera almenn atkvgr. um málið, því að allt annað væri óeðlilegt. Í þessu sambandi vil ég taka undir það, sem hér hefur komið fram áður, að ég vara mjög við valdboði í sambandi við þetta mál. Það mundi reynast illa. Ég hef t. d. þær sagnir í sambandi við breytingu, sem gerð hefur verið í Noregi, - ég hef að vísu ekki sannanir, - að kostnaður og annað fleira, sem fram hefur komið, síðan breytingin var gerð, hafi reynzt á annan veg og verði meiri en reiknað var með. Ég kann ekki heldur við, að það sé í löggjöf verið að setja upp áróðursmeistara til þess að ferðast um landið og hann látinn hafa svo mikið vald, að hann getur tekið valdið af sveitarstjórnunum og átt frumkvæðið að því, að málið sé tekið upp. Ég fæ ekki séð, hvaða nauðsyn ber til þess að setja upp slíkt embætti. Við höfum nóg með okkar fjármuni að gera í önnur verkefni en þetta, og ég kann ekki við það, að það sé verið að setja í lög, að það skuli vera lögveradaður maður, sem á að ganga á milli sveitarstjórnanna og knýja á þær til að hefjast handa í þessu máli og meira að segja geta tekið það upp sjálfur. Og þessi áróðursmeistari, eins og ég kalla hann, hefur svo mikið vald, að hann getur, eins og segir hér í 3. gr., með leyfi hæstv. forseta: „Hann getur kvatt samstarfsnefndirnar saman til funda og leitað umsagnar þeirra og álits um atriði, sem hann telur máli skipta um framgang sameiningar. Samstarfsnefndir geta falið erindreka stjórn funda og framkvæmd ályktana, sem þar hafa samþ.“ Og svo segir hér í 4. gr., með leyfi hæstv. forseta: „Erindreki getur af sjálfsdáðum gert till. um sameiningu tilgreindra sveitarfélaga“, og ef sveitarstjórnin er ekki sammála í málinu, þá er heimild til atkvgr. um málið. Mér finnst í fyrsta lagi fráleitt að halda því fram, að málið sé svo brennandi spursmál, að það þurfi þess vegna að fara að setja upp embætti til þess að koma því áfram, og í öðru lagi, að það sé óviðfelldið, að það sé gert. Ég tel, að við munum hverfa að sameiningu í hinum smærri hreppum og einstaka tilfellum, en ef við ætlum að fara í þessa byltingu, þá endurtek ég það, að þá verðum við að marka okkur stefnu í því máli til þess að það verði leyst á sem hagkvæmastan hátt. Og þá verðum við í fyrsta lagi að gera okkur grein fyrir því, sem við ætlum að sameina, þ. e. hvaða atriði eru þess valdandi, að við leggjum til að sameina þetta frekar en annað. Í því sambandi hefur landfræðileg lega, viðskiptamál, menningarmál, atvinnumál, félagsmál og atvinnuréttindi sín áhrif. Ég tel, að það málið, sem við þurfum hvað mest að hugsa um í framtíðinni, sé það, sem n. gengur alveg fram hjá, þ. e. samstarfið á milli kaupstaðanna, kauptúnanna og sveitanna. Ég er ekki á því, að stefna framtíðarinnar verði sú að aðskilja þessar tvær einingar. Ég held, að hún muni frekar fara inn á það að sameina þær. Við verðum að gera okkur grein fyrir því, hvað það er í samstarfi sveitanna annars vegar og kauptúnanna og kaupstaðanna hins vegar, sem við þurfum að velta fyrir okkur. Það eru tvö meginatriði að minni hyggju, sem þar þarf að athuga. Það er annars vegar mál viðskiptalegs eðlis. Við skulum taka dæmi, þar sem ég þekki bezt til, eins og Borgarfjörð. Viðskiptin við Kaupfélag Borgfirðinga geta orðið til þess, að eðlilegra sé að tengja meir saman byggðirnar þarna en nú er. Og í öðru lagi er það atvinnuréttur. Við verðum að gera okkur grein fyrir því, að í sveitunum eru farnir að eiga heima menn, sem stunda aðra atvinnu en landbúnað. Þar vil ég nefna t. d. bifreiðastjóra og iðnaðarmenn, sem geta átt heima í sveitunum, en vilja njóta atvinnunnar í kaupstaðnum eða kauptúnunum. Þessi tvö atriði eru að minni hyggju stærstu málin í sambandi við sameiningu sveitarfélaga og einmitt þau málin, sem gætu knúið á sameininguna. Öll önnur mál er hægt að leysa félagslega. Þetta er mitt mat á því. Ég tel, að þetta sé atriði, sem við þurfum bara að gera okkur grein fyrir alveg hleypidómalaust. Við getum kannske með enn auknu samstarfi, ekki sízt með hinum stærri samböndum, náð þessu, en eins og nú horfir, er það ekki. Ég verð því að segja það, að mér þykir sú hugmynd, sem fram kemur í 12. gr. frv., að útsvarsstigi í sveit ætti að vera annar en í kaupstað eða kauptúni, þótt sameinuð væru, alveg fráleit. Það er algerlega vonlaust að byggja upp sveitarfélag, sem ætti að búa við fleiri útsvarsstiga handa sínum þegnum. Það mundi valda slíkum erfiðleikum í sambúð, að það er óhugsandi. Ég vil líka segja það, að það er önnur leið til, sem við verðum að beita, ef af slíkri sameiningu verður. Við vitum það vel, að í þéttbýlinu eru lagðar götur, þar eru lagðar vatnsveitur, þar eru lagðar skolpveitur og annað því um líkt. Þetta yrði hins vegar ekki gert í dreifbýlinu. Þessu á ekki að mæta með mismunandi útsvarsstiga. Þessu verður að mæta með mismunandi fasteignaskatti, enda er ég sannfærður um það, að inn á það verðum við að fara að nota fasteignaskattana meira sem tekjustofn í sveitarfélögunum en við nú gerum. Og ég er t. d. sannfærður um það, að ef við hverfum að því, sem ég hef talið, að við þyrftum að gera, að innheimta tekjur, útsvör og skatta jafnharðan og tekna er aflað, getum við ekki haft svona kerfi. Við verðum að gera það einfaldara í framkvæmd en það að fara að búa til nýtt kerfi í því. Og ég er mjög undrandi yfir því, að n. skuli hafa látið sér detta það í hug, að það væri hægt að hugsa sér fleiri en einn útsvarsstiga í sama sveitarfélagi eða ákveða í lögum, að þessir aðilar skyldu hafa lægri útsvör en aðrir. Ég held því, að það, sem er í raun og veru grundvallaratriði í þessu, séu þau atriði, sem ég hef ekki fundið, að bent væri á í áliti n. í sambandi við atvinnumál og viðskiptamál, eða atvinnu- og viðskiptasvæði. Nú skulum við gera ráð fyrir því, að það gerist, að þessi lagabreyting nái fram að ganga og áróðursmeistaranum, eins og ég kalla hann, takist að koma þessu í framkvæmd á ábendingarsvæðunum, eins og þau eru í þessu áliti. Þá vildi ég nú fyrst benda á það, að þau eru óframkvæmanleg nema með því að leggja sýslufélögin niður líka eða breyta þeim. Hvernig haldið þið, að sýslufundur í Dalasýslu yrði með sýslumanninum og einum sýslunefndarmanni? Á sýslufundi í Austur-Húnavatnssýslu yrði líka einn nefndarmaður, því að það er bara eitt sveitarfélag. Í Mýrasýslu yrðu sýslunefndarmennirnir tveir og sýslumaður. Í Borgarfjarðarsýslu yrðu þeir tveir auk sýslumanns. Það er ekki hægt að gera svona hluti. Það er ekki hægt að slíta sundur stjórnkerfið með þessum hætti. Þess vegna, ef við ætlum að gera þessa breytingu, verðum við að gera okkur grein fyrir því, að við erum búnir að bylta þjóðfélaginu og verðum því að stilla því upp öllu á nýjan leik. Það er óframkvæmanlegt að gera svona till. og ætla henni að ná fram að ganga án þess að taka málið í heild. Það er alveg greinilegt, ef við förum í gegnum það lesmál, sem hefur komið frá n., af hverju ekki er átt við sýslurnar. Það hefur verið leitað álits hjá sýslumönnunum yfirleitt. Það hefur enginn þeirra lagt til að leggja niður sína sýslunefnd eða sinn sýslufund. Það kemur hvergi fram. Við skulum svo líka líta á þessa uppstillingu. Ef við byrjum hér á Vesturlandi, ef við förum upp í Borgarfjörð, þá eru teknar saman sveitirnar sunnan Skarðsheiðar. Þær eru gerðar að einum hreppi. Það er ekki rætt um það að tengja þær við Akranes eða breyta í neinu afstöðu Akraness gagnvart sveitunum, heldur aðeins að gera þessar sveitir að einu sveitarfélagi. Nú má segja það, að þessar sveitir eigi margt sameiginlegt, og þær eru búnar að byggja sameiginlega skóla. Þær eru búnar að reisa félagsheimili, og það mundi ekki breytast neitt í þessu annað en það, að hægt væri að hagnýta betur þær tekjur, sem Hvalfjarðarstrandarhreppur hefur, sem eru nú mjög takmarkað hagnýttar, af því að hreppurinn þarf ekki á þeim að halda. En þarna er ekki verið að fjalla um það. Er það réttmætt að gefa þessum sveitum kost á atvinnuréttindum á Akranesi? Það er alveg gengið fram hjá því. Þegar komið er svo innan Skarðsheiðar, þá eru teknir hrepparnir í Upp-Borgarfirði og settir í eitt sveitarfélag. Þetta eru ekki ólíkir hreppar, og við það er svo sem ekkert að athuga, en það er alveg gengið fram hjá því að tengja þá nýjum svæðum. Þeir sækja ekkert hvor til annars. Nú orðið er útsvarsálagning þeirra orðin mjög svipuð. Þeir fá ekki neina nýja tekjumöguleika með þessu. Sama er að segja um hreppana í Mýrasýslu. Upphéraðið er þar haft í einum hreppi og vesturhrepparnir aftur í öðrum, og Borgarnes heldur svo alveg sínu og hvorki bætt við né af því tekið. En það verður engin breyting í sambandi við þetta, nema oddvitum hefur fækkað. Vesturhreppar Mýrasýslu hafa t. d. mjög svipaðar tekjur og afkomu, en enginn þeirra bætir hinn, svo að ég sé ekki ávinning af þessu. Mér finnst, ef það ætti að fara að gera þetta mál upp í heild og menn vilja hér hugsa það raunhæft og fara að gera byltingu, þá verða menn að gera sér grein fyrir því. Á svo að veita þessum hreppum aðgang og sameina þá Borgarnesi, svo að þeir fái aðgang að atvinnu, sem þar kynni að vera, nytu viðskiptanna um kaupfélagið, sem við njótum þar? Þetta er mál út af fyrir sig, og mér finnst ekki hægt að fara út í svona stórbreytingu án þess að taka þetta atriði með. Nú er það t. d. svo, að þessir hreppar, sem eru tveir í Mýrasýslu, eru saman um einn skóla, þannig að skólahéraðið samanstæði þá af tveimur hreppum eftir sem áður, ef það væri ekki eitt um það. Sama er að segja, þegar við höldum áfram vestur á Snæfellsnes, þar er tiltölulega lítil breyting. Það eru settir saman suðurhrepparnir og Skógarströndin þar með. Nú finnst mér af þeim kunnugleika, sem ég hef þar um, að eðlilegra hefði verið, að hún hefði fylgt Dalasýslu, a. m. k. fyrir innan Álftafjörð, og mér hefði fundizt það miklu eðlilegra en hún væri við Suðurfjörð. Hins vegar halda öll þorpin á Snæfellsnesi sínu sveitarfélagi og engu þar breytt. Fróðárhreppi er bætt við Ólafsvík, og það er ekkert nema eðlilegt um það að segja, og Helgafellssveit við Stykkishólm. Að öðru leyti er þetta óbreytt. Svo kemur aftur í Dalasýslu, og þar er Dalasýsla gerð að einu sveitarfélagi. Af þeim kunnugleika, sem ég hafði þar, þá hefði ég nú ekki hugsað mér það. Þó að ég hefði hugsað um breytingu, þá hefði ég talið, að vestursýslan yrði eitt sveitarfélagið og suðursýslan annað. Þarna suður frá er sem sagt ekki talið hyggilegt að leggja saman sveit og kauptún. Þegar við komum vestur á Vestfirði, er ætlazt til, að eitt sveitarfélag verði Barðastrandarhreppur, Rauðasandshreppur, Patreksfjörður og Tálknafjörður. Þá er algerlega gengið gegn þessari meginreglu, sem gilti suður frá, um að sameina ekki sveitirnar og kauptúnin, og þá er ekkert verið að velta þessu fyrir sér. Mér finnst, að Barðastrandarhreppur og Rauðasandshreppur eigi ekki nema takmarkaða samleið með Patreksfirði og Tálknafirði. Þeir eiga náttúrlega nokkra samleið með Patreksfirði, en ekki með Tálknafirði, a. m. k. ekki frekar en almennt gerist. Svo þegar við komum norður í Húnavatnssýslu, er Vestur-Húnavatnssýsla tekin í eitt sveitafélag, og þegar við komum norður í Austur-Húnavatnssýslu, þá er Austur-Húnavatnssýsla með öllum sveitunum, Blönduósi og Skagaströnd gerð að einu sveitarfélagi. Þetta, segi ég, er handahóf, og það er ekki nokkur stefna mörkuð í sambandi við þetta. Ég sé ýmsar ástæður fyrir því, að þetta er svona. En það er ekki hægt að fara út í byltingu á slíkum grundvallaratriðum eins og sveitarfélögin eru og uppbygging þeirra og skipan með þessum hætti. Ef við komum svo t. d. austur á Austfirði, þá er tekið svæðið frá Breiðdalsvík, Stöðvarfjörður, Breiðdalur, Djúpivogur og allar sveitirnar þar í kring. Þetta er allt gert að einu sveitarfélagi. Halda nú hv. þm., að það séu rök fyrir því að gera þetta svona, ef ekki er hægt að gera Hellissand og Ólafsvík að einu sveitarfélagi? Þess vegna segi ég það, að ef það gerðist, að okkur tækist að koma í framkvæmd þessu frv. með áróðrinum og sameinuðum svona, eins og þessi ábendingarsvæði eru, þá værum við búnir að koma í framkvæmd miklum vandræðum. Ég vara við því að vinna þannig að þessu máli. Ég vil enga hleypidóma hafa gagnvart því að sameina sveitarfélög og athuga það mál, en ég vil ekki gera það með svona handahófi, því að það er ekki farsælt. Og ég er hissa á því, að þeir ágætu menn, sem þarna hafa komið að verki og ég þekki alla vel og veit, að eru afbragðsmenn margir þeirra, skuli hafa látið sér detta þetta í hug. Það hlýtur að byggjast að einhverju leyti á ókunnugleika, og ég veit líka, að þeir eru fúsir til að athuga þetta betur. Ég skal nú ekki þreyta hv. þm. með því að hafa þessi orð öllu fleiri. En ég vildi við þessa umr. benda á þær stóru veilur, sem ég tel vera í þeim ábendingum, sem hér eru gerðar. Ég vil því að lokum leggja áherzlu á það, að ég tel, að það eigi að sameina smærri sveitarfélögin með félagslegu samstarfi þeirra og ákvörðun fólksins, og það geti orðið að gera það, til þess að þau njóti þess, sem þau eiga að njóta, og geti staðið að sínum störfum. Ég tel í öðru lagi, að það eigi að efla félagslegt samstarf sveitarfélaganna yfirleitt um einstök verkefni og efla hin félagslegu samtök, sem sveitarfélögin hafa verið að mynda á stærri svæðum. Það á að láta þau hafa verkefni frá ríkisvaldinu og fjárráð frá ríkisvaldinu og þá muni það koma í ljós, hversu farsælt það getur verið að hafa þessar einingar stærri. Í framhaldi af því samstarfi er hægt að vinna að lausn þessa máls á heppilegan hátt.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja hér frv. til l. um breyt. á l. nr. 75 frá 13. maí 1966, um Fiskveiðasjóð Íslands. Árið 1966 voru sett l. um Fiskveiðasjóð Íslands. Stjórn sjóðsins var breytt og hann settur undir yfirstjórn þriggja banka, þannig að Landsbankinn kýs tvo menn í stjórnina, Útvegsbankinn tvo og Seðlabankinn einn. Fiskveiðasjóður var áður sjálfstæð stofnun í sambandi við og að nafninu til undir yfirstjórn Útvegsbankans. Elías Halldórsson var framkvæmdastjóri og virtist ráða um afgreiðslu og innheimtu lána. Hafi bankastjórar Útvegsbankans hlutazt til um eitthvað, urðu viðskiptamenn sjóðsins þess lítið varir og hlutu a. m. k. lítil óþægindi af þeim sökum. Ekki gætti óánægju hjá útvegsmönnum með þetta fyrirkomulag. Sjóðnum var stjórnað vel og viturlega. Að sjálfsögðu líkaði mönnum misjafnlega við framkvæmdastjórann. Hjá því verður eigi komizt, en yfirleitt var hann vel látinn, eigi fljótur að lofa, en stóð við orð sín. Heiðarleik hans og hyggni dró enginn í efa. Þrátt fyrir þetta sáu ríkisstj. og Seðlabankinn ástæðu til að gerbreyta yfirstjórn Fiskveiðasjóðsins, flestum til leiðinda. Það er ríkur þáttur í manneðlinu, að ef eitthvað er í góðu lagi, fara misvitrir menn að breyta því og bylta. Sagan um Evu og forboðna eplið er engan veginn óraunhæf, Eva virðist hafa verið grunnfær, en athafnasöm. Fiskveiðasjóður er að langmestu leyti byggður upp á útflutningsgjöldum sjávarafurða. Eignir hans nú eru um 1 milljarð. Samkv. bankareikningum er það svipuð upphæð og aðrar lánastofnanir landsins eiga til samans. Þótt útvegsmenn og sjómenn hafi með striti sínu beint og óbeint lagt nær alla þessa fjármuni fram, hafa þeir litlu sem engu fengið að ráða um stjórn sjóðsins. Þar til 1960 voru vextir af lánum Fiskveiðasjóðs 4%. Vöxtum var stillt í hóf, af því að tillit var tekið til þess, að útvegurinn var skattlagður til sjóðsins. Þáverandi ráðamenn gerðu sér ljóst, að eigendur báta og fiskvinnslustöðva voru eigi færir um að greiða hærri vexti. Þetta mátti eigi þannig vera hjá viðreisnarstjórninni, Evueðlið sagði til sín. Vextir voru hækkaðir 1960 úr 4% í 6½ % og dráttarvextir tvöfaldaðir, og þannig níðst á þeim efnaminni. Lántakendurnir voru einnig neyddir til að undirskrifa skuldabréf, þar sem lánin voru gengistryggð að verulegu leyti. Hliðstæð vaxtahækkun var gerð í öðrum lánastofnunum, en útvegurinn varð einna verst úti, hvað gengisáhættu snerti. Það er annars eðlis að hækka vexti af eyðslu og brasklánum til að draga úr eyðslu í bili en á stofnlánum, sem nauðsynleg eru, til að atvinnulífið geti gengið eðlilega. Þetta gerði stjórn viðreisnarinnar sér ekki ljóst. Sennilega er vaxtahækkunin 1960 mesta óþarfaverk, sem stjórnin hefur unnið. Þegar fjármálafglöp eru gerð, bitnar það að lokum mest á efnalitlu alþýðufólki. Þannig hefur það verið með þessa vaxtahækkun. Fiskvinnslustöðvar, fiskiskip og iðnfyrirtæki varð að starfrækja, og vextina varð að greiða. Þegar atvinnurekendur gátu eigi greitt þá lengur, var gengið lækkað og hlutur sjómanna skertur. Verkamenn og sjómenn voru á þann hátt óbeint látnir greiða hina háu vexti. Sagan er þó ekki öll sögð. Skip þarf að endurnýja. 100–120 tonna bátur kostar nú 20–25 millj. 350–1000 lesta skuttogarar kosta 60–120 millj. Þeir, sem peninga eiga, vita vel, að með 6½% vöxtum af stofnlánum, 12% dráttarvöxtum, 10% víxilvöxtum og 20–27 aukasköttum á útveginn er eigi hægt að greiða vexti og afborganir af þessum skipum, miðað við meðalafla og meðalverð. Auk þess má eigi gleyma gengisáhættunni, sem útvegsmenn verða að taka á sig. Þeir, sem vit hafa í kollinum, vilja því eigi hætta eigin fé í slíka fjárfestingu. Kröfur eru því gerðar nú um, að ríki og bæjarfélög leggi fram óendurkræfan hluta af kaupverði togara. Ljóst er, að 4% vextir af 100 millj. er svipuð upphæð og 6½% af 60 millj., m. ö. o. vaxtahækkunin veldur því, að nú eru kröfur gerðar um óendurkræf framlög til kaupa á fiskiskipum. Oftar en einu sinni hef ég ásamt Jóni Skaftasyni flutt þáltill. um, að ríkisstj. hlutist til um, að vextir af stofnlánum atvinnuveganna væru lækkaðir. Þær hafa verið svæfðar, Alþ. átti eigi að skipta sér af þeim hlutum. Stjórnin og Seðlabankinn vildu þar ein ráða. Nú geta þeir spöku menn velt vöngum yfir því, hvernig þeir eigi að losna úr þeirri sjálfheldu, sem þeir hafa gengið í. Lausnin verður án efa sú sama og fyrr, að alþýðan borgar, beint eða óbeint, og tekjustofnarnir verða hærri útsvör og aukinn söluskattur, en bónbjargarleiðin verður ekki farin endalaust. Frv. þetta gerir eigi ráð fyrir öðrum breyt. á l. Fiskveiðasjóðs en að stjórn sjóðsins sé kosin af öðrum aðilum en verið hefur og framkvæmdastjóri sjóðsins fái hliðstæð völd og bankastjórar viðskiptabankanna. Ég álít, að á þann hátt geti Fiskveiðasjóður veitt betri og aðgengilegri þjónustu. Eins og málum er háttað nú, fá viðskiptamenn tæpast ákveðin svör frá framkvæmdastjóra Fiskveiðasjóðs, ef um meiri háttar atriði er að ræða. Það er stjórnin, sem ræður. Til þess að ná tali af hinum raunverulegu ráðamönnum þarf að ganga milli þriggja banka, og oft er erfitt eða ógerlegt að ná tali af þessum herrum. Þeir eru uppteknir við önnur störf. Fundi halda þeir einstöku sinnum, en þar er ekki tími eða aðstaða til að ræða við þá, sem um lán biðja. Það er eigi ólíklegt, að það taki eina til tvær vikur í sumum tilfellum fyrir viðskiptamenn sjóðsins að ná tali af hinum raunverulegu ráðamönnum, ef það tekst þá. Þetta tel ég óþolandi ástand. Framkvæmdastjóri sjóðsins þarf að hafa vald til að taka ákvarðanir, en stjórnin að fylgjast með og marka stefnu í aðalatriðum. Í öðru lagi skulum við gera okkur ljóst, hvort ástæða er til að ætla, að verr verði sér fyrir sjávarútvegsmálum, ef frv. þetta verður samþ. Ég álít, að svo verði ekki. Enginn hefur betri aðstöðu til þess að fylgjast með hæfni útgerðarmanna og skipstjóra, afkomu fiskvinnslustöðva og hvaða gerð og stærð skipa er hagkvæmast að kaupa en framkvæmdastjóri Fiskveiðasjóðs, ef hann er starfi sínu vaxinn. Ég er sannfærður um, að minni mistök mundu verða gerð í skipakaupum, ef Elías Halldórsson hefði fengið meiru að ráða, og ólíklegt er, að það verði útgerð okkar til óþurftar, þótt útvegsmenn vilji einn mann í stjórn Fiskveiðasjóðs. Til bóta ætti einnig að vera, að sjómenn eigi sinn fulltrúa. Til þess hafa þeir rétt. Hann gæti skýrt þeirra sjónarmið og fylgzt með. En það gæti komið í veg fyrir ýmsan misskilning, enda skiptir miklu fyrir sjómenn, að vel sé fyrir sjávarútvegsmálum séð. Ég álít eðlilegt, að Seðlabankinn eigi einn mann í stjórn Fiskveiðasjóðs. Hann getur skýrt viðhorf bankanna og ríkisstj. Tæplega geta þm. álitið það óeðlilegt, að Alþ. kjósi tvo menn í stjórn. Hversu vel val þeirra tekst, er ekki hægt að segja um, en mistök væru, ef til þess veldust óhæfir menn. Í stjórn Fiskveiðasjóðs eru nú fimm bankastjórar. Ég ætla hvorki að gera lítið úr greind þeirra eða mannkostum, en þeir eru bankamenn, með bankamannasjónarmið. Þeir hafa eigi rekið útgerð og gætu sennilega ekki, flestir þeirra, gert upp við bátaskipshafnir án aðstoðar. Trúir því nokkur þm., að óhagkvæmara væri fyrir íslenzkan sjávarútveg, að t. d. Matthías Bjarnason, eða einhver ámóta kunnugur atvinnuvegum og hann er, væri í stjórn Fiskveiðasjóðs,en einhver þessara ágætu bankastjóra? Ég held tæpast. Í þriðja lagi ber okkur að íhuga, hvort hagkvæmara er fyrir Fiskveiðasjóð að hafa óháða yfirstjórn og framkvæmdastjóra með svipaða starfsaðstöðu og bankastjórar hafa eða hafa Fiskveiðasjóð undir yfirstjórn 5 bankastjóra úr þrem bönkum. Líklegt er, að um það atriði muni skoðanir þm. vera skiptar. Ég hef ekki haft aðstöðu til að kynna mér til hlítar störf stjórnar Fiskveiðasjóðs, en hef ástæðu til að ætla, að hún hafi unnið ýmis smáafrek, eins og að færa skuldir, sem útvegsmenn voru í við Framkvæmdasjóð og e. t. v. fleiri aðila til Fiskveiðasjóðs. Gengislækkanirnar 1967 og 1968 stórhækkuðu skuldir þeirra útvegsmanna í íslenzkum krónum, sem höfðu látið smíða skip erlendis. Hluta þessara hækkana hafa viðskiptabankarnir orðið að greiða í bili. Enn fremur munu vera verulegar fjárhæðir ógreiddar erlendis fyrir veiðarfæri. Hvort eitthvað af þessum skuldum verði fært yfir til Fiskveiðasjóðs, veit ég eigi, en þótt svo yrði, getur það ekki talizt til hagsbóta fyrir sjóðinn. Hins vegar hafa bankastjórarnir unnið eitt afrek, sem e. t. v. auðgar Fiskveiðasjóð, ef vel tekst til. Þykir mér rétt að skýra lauslega frá því, enda ber að lofa það, sem vel er gert. Fyrir 1960 lánaði Fiskveiðasjóður án gengistryggingar. Þegar gengið var lækkað 1960 og 1961, varð Fiskveiðasjóður fyrir nokkru tapi vegna lána erlendis, sem ég ætla, að numið hafi 46 millj. kr. Og í árslok 1960 er Fiskveiðasjóður talinn skulda erlendis um 64 millj. Eftir það lánaði Fiskveiðasjóður þannig, að hluti af lánum var gengistryggður. Það ákvæði var þó eigi sett í öll skuldabréf. Mér hefur skilizt, að það hafi fallið niður að einhverju eða öllu leyti árið 1967, a. m. k. sagði Sverrir Hermannsson mér, að Eldborgin, sem þeir félagar hafa með að gera, hefði fengið lán ógengistryggt, og það var ástæðan til þess, að ég spurðist fyrir um það í Fiskveiðasjóði, hvort mikið hefði verið gert af þessu, og ég fékk þær upplýsingar, að þetta hefði verið gert árið 1967, vegna þess að það hefði verið bjartsýni ríkjandi hjá Seðlabankanum um, að þess þyrfti ekki með, og var þó farið að horfa illa í efnahagsmálunum þá. Ég skal ekkert um það fullyrða, hvort þarna hafi komið einhver persónulegur áróður til greina eða ekki. Lántakendur voru neyddir til að skrifa undir þessar vafasömu skuldbindingar, því að ógerlegt var fyrir þá að greiða skipin nema fá lán í Fiskveiðasjóði fyrir hluta af andvirði þeirra. Við gengislækkunina 1967 og gengisfellinguna 1968 varð Fiskveiðasjóður fyrir nokkru tjóni vegna skulda erlendis. Mun sú upphæð hafa numið í kringum 130 millj. kr. Það gengistap varð að verulegu leyti vegna skuldar, sem varð til fyrir gengislækkunina 1960, því þá skuldaði Fiskveiðasjóður 64 millj. erlendis, og það er rúmlega 60 millj. vegna þess og enn fremur að nokkru vegna ógengistryggðra lána 1967. Er eigi ólíklegt, að hlutur þeirra skipa, sem Fiskveiðasjóður, sem hafði veitt ógengistryggð lán, hafi numið, ef rétt var reiknað, í kringum 70 millj. Nákvæmlega get ég ekki fullyrt um það, en það hlýtur að vera mjög nálægt 70 millj. Bankastjórastjórnin var hins vegar ekki að velta því fyrir sér, hvað rétt væri eða rangt í þessu efni, heldur jafnaði öllu gengistapinu niður á þá aðila, sem búið var að neyða til að undirskrifa skuldabréf, sem voru gengistryggð. M. ö. o. þeir, sem höfðu neyðzt til að taka gengistryggð lán, voru látnir greiða fyrir þá, sem höfðu fengið ógengistryggð lán. Ég efa, að bankastjórnin hafi gert sér ljóst, að ranglátt var að láta eigi alla skuldunauta Fiskveiðasjóðs búa við svipuð lánakjör. Ef um tímabundna yfirsjón var að ræða hjá sjóðsstjórninni, að hafa ekki athugað það, að gengistryggja lánin fyrir 1960 og ekki árið 1967, þá átti Fiskveiðasjóður að greiða gengistapið fyrir þá, sem höfðu ógengistryggð lán, eða sem svaraði því. Viðurkenna ber, að ríkisstj. og bankastjórar hafa sýnt mikla athafnasemi gagnvart Fiskveiðasjóði, og þeim hefur tekizt að gera hagkvæma og vinsæla lánastofnun frekar óaðgengilega, gert Fiskveiðasjóð að ósjálfstæðri undirlægju þriggja banka. Bændur hafa sinn Búnaðarbanka, sem gerir þeim ómetanlegt gagn, iðnaðarmenn sinn Iðnaðarbanka og verzlunarmenn sinn Verzlunarbanka. Þessir aðilar ráða miklu um stjórn þessara lánastofnana. Útvegsmenn eiga fullan rétt á því að búa við hliðstæð kjör og þessir aðilar. Frv. þetta miðar að því, að svo megi verða. Vera má, að það verði eigi samþ. á þessu þingi, en dagurinn á morgun er líka dagur, og árið að ári er líka ár. Ég er sannfærður um, að ýmsir í stjórnarliðinu eru mér efnislega sammála. Minnist ég þess, þegar rætt var um stjórn Iðnþróunarsjóðs, þá lýsti Matthías Bjarnason yfir hliðstæðri skoðun og kemur fram hjá mér í þessu frv. Hver er ástæðan til þess að við Matthías Bjarnason höfum hliðstæðar skoðanir í þessu efni? Hún er sú, að við höfum tekið þátt í atvinnulífinu, við vitum, að sjónarmið bankastjóra eru eigi hin sömu og atvinnurekenda. Að sjálfsögðu má samræma þessar andstæður að nokkru, en þó því aðeins, að báðir aðilar hafi til þess aðstöðu. Sú aðstaða er ekki fyrir hendi nú í stjórn Fiskveiðasjóðs. Fiskveiðasjóður er byggður upp að mestu á útflutningsgjöldum sjávarafurða til þess að endurnýja fiskiskip og fiskvinnslustöðvar og bæta öðrum nýjum við. Þar eiga einhliða bankamannasjónarmið ekki að ráða öllu, eins og fram hefur komið t. d. við útreikning á gengistapi vegna skulda Fiskveiðasjóðs. Skuldir erlendis voru hjá Fiskveiðasjóði í árslok 1958 266 millj. Þær hafa tvöfaldazt við síðustu tvær gengislækkanir, þannig að þær hafa verið í árslok, eða allt svo snemma á árinu 1957, í kringum 130 millj. Í árslok 1960 voru þær 64 millj. Það er tvímælalaust, það vita það allir menn, að þó sum lánin hafi ekki verið gengistryggð, þá hafa verið tekin veruleg lán til þess að borga þau, og það voru þess vegna alger ólög að leggja þann hluta á þá, sem voru neyddir til þess að taka gengistryggðu lánin. Á þennan hátt hafa þeir menn, sem tóku gengistryggðu lánin, borgað tvöfalt við það, sem þeir áttu að borga, þannig að bátur, sem nú samkv. þessum ákvæðum bankastjóranna er neyddur til að borga tvær millj., átti í rauninni ekki, ef rétt væri að farið, að borga nema eina millj. Þarna er algert ofríki notað gagnvart þeim, sem neyðzt höfðu til að taka gengistryggðu lánin. Ég skal ekki fullyrða, hvernig þetta færi í máli, og það er nú þannig um útgerðarmenn, að þeir hafa ekki aðstöðu til að segja mikið við lánardrottna sína. Þeir eru kúgaðir menn, og í skjóli þess eru slík ákvæði sett. Annars er bankavaldið hér í landi þannig og tök þess þannig á atvinnurekendum og þeim, sem eiga til þeirra eitthvað að sækja, að þeir ráða hlutunum. En ekki væri ástæðulaust að gera prófmál í þessu efni. Mér er ekki fullkomlega ljóst, hver það er, sem raunverulega ræður í peningamálum hér í landi. Eru það bankastjórar Seðlabankans, eða er það bankamálaráðh. og ríkisstj.? Ég hef talað um þetta við ýmsa menn, og það eru skiptar skoðanir um þetta, en staðreyndin er sú, að það er Jóhannes Nordal og bankamálaráðh., sem hafa þarna sterkasta aðstöðu og virðast ráða mestu. Sannleikurinn er sá, að það er ástæða til að ætla, að það séu í rauninni kratarnir, sem stjórna fjármálunum í þessu landi, en ekki Sjálfstfl., þótt hann sé stór. En hvað sem því líður, þá er þetta vald farið að grípa inn í alla skapaða hluti. Það er jafnað niður á okkur, sem skuldum í Fiskveiðasjóði, svona upphæðum, eins og þeim dettur í hug. Það grípur inn í alla mögulega hluti. Það var síðast nú á þessu þingi verið að afhenda þessum bankastjórum Iðnþróunarsjóðinn. Það gladdi mig, þegar einn þm. Sjálfstfl. hafði kjark til þess að standa upp og lýsa yfir því, að hann styddi ekki þessa stefnu. Ég var víst eini maðurinn, sem endanlega greiddi atkv. á móti þessu frv., vegna þess að mér geðjast ekki að þeirri bónbjargarleið að fara að biðja um vaxtalaust lán. Ef laglega væri á þessum fjármálum haldið, gætum við grætt þessar 1000 millj., sem við erum að betla út úr nágrannaþjóðum okkar, á einu ári og þyrftum ekki að vera að biðja um vaxtalaus lán. En það gladdi mig að heyra þetta sjónarmið. Ég er sannfærður um, að í röðum stjórnarliða eru margir sömu skoðunar og kom fram hjá Matthíasi Bjarnasyni, en þeir bara segja það ekki. Vonandi á þetta eftir að breytast. Þeir eiga eftir að standa við hlið Matthíasar Bjarnasonar og velta af sér þessu bankavaldi. Þetta grípur inn í á öllum sviðum, það grípur inn á Verðjöfnunarsjóðinn. Menn veiða ekki rækjur vestur á Ísafirði nú. Það gerir bankavaldið. Það grípur inn í loðnuveiði fyrir sunnan land. Það er þetta einræði, það er ekkert vit að taka svona ákvarðanir án þess að tala við atvinnurekendur áður og hafa eitthvert samstarf við þá. Ég talaði á móti breyt. á Fiskveiðasjóðsl. 1966. Mér var alveg ljóst, að þarna var ekkert annað að gerast en að bankavaldið var að taka völdin í Fiskveiðasjóðsmálunum, og þetta var með öllu ástæðulaust, því að Elías Halldórsson hefur stjórnað þessu af mikilli prýði, og þetta er bezt stjórnaða peningastofnunin, að ég ætla, í landinu. Seðlabankinn hefur haft aðstöðu fram yfir allar aðrar stofnanir, hann hefur t. d. seðlaútgáfu. Hann hefur verið rekinn nú í 10 ár án þess að græða neitt að mun. Mér var það ljóst, þegar var verið að breyta þessum l. um Fiskveiðasjóð, að það yrði ómögulegt að skipta við Fiskveiðasjóð lengur. Það hefur rætzt. Ég var búinn að skipta alllengi við Landsbankann og fór þaðan, af því að þetta var leiðindastofnun við að eiga á allan hátt. Ég fór að skipta við Búnaðarbankann, og það var eins og tveir ólíkir heimar. Útgerðarmenn urðu að sýna auðmýkt til þess að fá endurnýjuð útgerðarlánin. Það nægði ekki persónuleg ábyrgð, þótt maður skrifaði persónulega á víxla. Nei, ónei, menn urðu að veðsetja húsin, sem þeir bjuggu í, eða jarðirnar. Þeir heimtuðu jörðina hjá mér. Það var ekki nóg, að ég skrifaði persónulega á víxilinn fyrir 200 þús., sem ég var búinn að standa í skilum með í mörg ár. Svo komst ég að því, að ég átti að skipta við Landsbankann, af því Skagaströnd átti að vera þar. Útgerðarmönnum var skipt svona, eins og þegar við erum að draga kindur í dilka í skilaréttum. Þeir yrðu að vera í þeim dilk, sem bankastjórarnir voru búnir að draga þá inn í, og það var alveg sama, hvernig komið var fram við þessa aumingja menn, þeir máttu ekkert segja, það þýddi ekkert fyrir þá að segja neitt. Það voru fleiri en ég óánægðir með viðskiptin við Landsbankann á þeim tíma. Annars löguðust þeir nú heldur við það, að ég gekk úr vistinni. Ég lét þá nú hafa svona smáorðsendingu í leiðinni, og útgerðarmenn voru oft að tala um það við mig, að það væri alveg ómögulegt að eiga við þetta, og ég sagði við þá: Hví farið þið ekki? „Við getum ekkert farið,“ sögðu þeir. Þetta eru nefnilega kúgaðir menn. Svo var ekki hægt að fá þessi smálán endurnýjuð, nema borga af þeim stimpilgjöld og veðsetningu, og þetta er stórfé. Þetta losnaði ég við, þegar ég komst í Búnaðarbankann, enda var eins og að komast í föðurhús að skipta við þá, enda mundi varla nokkur maður koma inn í Landsbankann, ef Búnaðarbankinn hefði nóg fé til að lána. Þessi auðmýking og þessi þrælatök kunni ég ekki við. Ég talaði við einn hamingjusaman útgerðarmann nú fyrir fáum dögum. Hann var ákaflega ánægður með kjör sín yfirleitt, og ég fór að inna hann eftir því, í hverju þetta lægi. Það var af því, að hann hafði ekki þurft að tala við bankastjóra í mörg ár. Hann var svo efnaður, að hann hafði ekki þurft að taka lán, hvorki útgerðarlán eða lán út á fiskveiðar. Hann hafði ekki lagt í ný ævintýri í tíð þessarar viðreisnarstjórnar, sem neinu nam, og hafði byggt sig upp á vinstra tímabilinu, því að stjórnarliðið er nú búið að gera Eystein að algerum fjármálasérfræðingi, þannig að hann hefur ekkert þurft til bankanna að leita, og þetta er eini hamingjusami útgerðarmaðurinn, sem ég hef hitt nú í seinni tíð. Sannleikurinn er sá, að það að hafa þessar gengisklásúlur á skipunum, það var höfuðástæðan til þess, að ég hætti að eiga bát. Við skulum ekki ímynda okkur, að það geti ekki komið önnur gengisfelling til, og ég er með tvær millj. á minn bát, þannig að útkoman hjá þessum mönnum, sem fengu gengishækkanirnar núna, verður sú, að þeir vinna ekki fyrir gengisfellingunni, ekkert. Þetta á eftir að breytast. Þið þurfið ekki að ímynda ykkur, að sjómennirnir færi sig ekki upp á skaftið og nái sinni kjaraskerðingu að einhverju leyti aftur, svo að nú á að bæta nýjum sköttum á útgerðina. Það á að fara að setja lífeyrissjóð. Það voru nú eitthvað 25 skattar fyrir. Það kemur lífeyrissjóður handa sjómönnum, og svo kemur nú verðjöfnunargjaldið, og svo á að fara að láta útgerðarmennina greiða hluta af tryggingagjöldunum, þannig að ég hygg, að eftir svona eitt til tvö ár, þá verði þetta allt komið í sama farið. Ég miða ekki við það, sem þeir eru að tala um, þessir spekingar í bönkunum. Það er nú eiginlega eina læknislyfið hjá þeim að fella gengið, eins og þið vitið, og þeir eru fljótir að því. Það er allt tilbúið til þess að fella gengið. Það er tölva búin að reikna þetta allt út. Þetta er allt saman til, og þegar næsta gengisfelling kemur, þá étur þetta sig alveg upp. Hann hefur líka sagt mér það, hann Guðmundur Jörundsson, hann segist alltaf vera að borga parta, en það minnki aldrei neitt skuldir, því að þegar gengislækkanirnar koma, þá hækkar þetta alltaf, þannig að þetta étur sig upp, og það, sem menn eru í rauninni að hæla sér af, þessir fjármálaspekingar okkar, er það, að þeir hafi læknað allt með því að fella gengið. Höfuðástæðan fyrir þeim umbótum, sem orðið hafa, er ekki gengislækkunin. Það er fyrst og fremst góð vertíð í fyrra og alveg stórhækkað verðlag. Og ef ríkissjóður hefði ekki endilega þurft að fá fleiri krónur, þá hefði verið hægt að komast hjá þessari gengisbreytingu, þá hefði verið hægt að hjálpa útveginum yfir þetta. Þeir bátar, sem fá þessa hækkun, eins og ég talaði um áðan, græða ekkert á henni. Hinir græða vitanlega, og sannleikurinn er sá, að ef maður vill gera út bát núna og vera tryggur um að græða á honum, þá er helzt að fá einhvern bát, sem var keyptur fyrir 1960. Ég skal játa það, að það hefur verið hagstæðari greiðslujöfnuður fyrir þjóðarbúið 1969 en var áður, en hver var ástæðan? Hún er fyrst og fremst sú, að alþýða manna hafði alls ekki peninga til þess að eyða, kaupgetan var ekki fyrir hendi. Þetta er höfuðástæðan fyrir þessu. Til viðbótar koma verðlagsbreytingarnar og góður afli. Það bara gengur ekki endalaust. Við þurfum ekki að efast um það, að kaup hækkar hjá verkafólki, af því kaupið er þannig núna, að daglaunamaður getur ekki unnið fyrir fjölskyldu. Konan verður að vinna úti líka. Það mun allt saman sækja í sama horfið. Það væri allt í lagi, að bankarnir réðu öllu í þessu landi og bankamálaráðh., ef öllu væri vel ráðið. Þá væru allir ánægðir, en ég sé bara ekki, að það hafi verið gert. Þess vegna held ég, að það væri eitt af höfuðverkefnum þingsins að reyna að ná aftur einhverju af því valdi, sem það afhenti Seðlabankanum á sínum tíma, því að í raun og veru var valdið tekið af Alþ. í fjármálunum og flutt yfir í Seðlabankann og til ríkisstj., ef hún ræður Seðlabankanum, en ef Seðlabankinn stjórnar ríkisstj., þá er það hann, sem ræður. Ég vil ekki fullyrða, hvort er, eða hvort það er einhver félagsskapur þar á milli. Það væri allt í lagi að þegja, ef öllu væri vel stjórnað. En ég get ekki séð, að það sé, og núna nægði þeim ekki að hafa Fiskveiðasjóðinn, þeir taka Iðnþróunarsjóðinn bankastjórarnir og ætla að stjórna honum. Þeir hafa bara ærið nóg að gera í sínum viðskiptabönkum. Þeim er ekkert of vel stjórnað, þó að þeir sinntu því einir, síður en svo. Nei, það má ekkert vera í friði fyrir þessum góðu mönnum. Fiskveiðasjóður mátti ómögulega vera í friði, þó að honum væri afburða vel stjórnað. Þess vegna held ég, að við ættum að sýna manndóm af okkur og taka aftur þessi völd, sem við höfum afhent Seðlabankanum til einskis góðs fyrir þjóðfélagið, og það er einmitt sú stefna, sem er í þessu frv., sem ég hef flutt hér, það er eingöngu það. Sannleikurinn er sá með þennan Iðnþróunarsjóð, að það er þó að því leyti til skárra, að það lítur út fyrir, að það sé einn maður af þessum fimm, sem eigi nú að vera eins og fulltrúi fyrir iðnaðinn, en það verður alveg eins og með stjórn Fiskveiðasjóðs, að með því að hafa þessa blessaða bankastjóra einvaldsherra þarna, þá verður óskiptandi við þann sjóð. Annars er það ótrúlegt, hvað hægt er að koma hlutunum þannig fyrir, að það sé leiðinlegt að eiga við þá. T. d. með Atvinnujöfnunarsjóðinn, það er búið að afhenda hann Landsbankanum til innheimtu. Það er eiginlega nægilegt til þess, að það sé illskiptandi við hann, þó að það sé ekki annað, og þetta er hjá honum Þóri þarna uppi á Laugaveginum, 70 eða eitthvað svoleiðis, þar þarf að hafa tal af honum. Ég held, að hann heiti Þórir, en í herberginu fyrir framan situr rukkari, og hann virðist ámóta glaður og þegar engill er búinn að frelsa einhverja sál, ef hann nær í einhvern mann til að rukka. Þannig að það er nú varla komandi í þennan Atvinnujöfnunarsjóð fyrir þessum blessaða bankamanni. Sem sagt, það er ekki friður í þessu blessaða landi með neitt fyrir þessu bankavaldi, og það er ekkert hægt að gera af viti í þessu landi fyrir þessu bankavaldi, og einu mennirnir, sem geta verið hamingjusamir, eru þá þessir: Það er útgerðarmaðurinn, sem ég talaði við þarna um daginn, og ég, síðan ég seldi bátinn.