Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Eggert Haukdal) Herra forseti. Ég vil leyfa mér að þakka þær umræður sem fram fóru sl. þriðjudag og miðvikudag um frv. mitt um lánskjör og ávöxtun sparifjár sem enn er hér til umræðu. Umræðan síðustu viku þróaðist þó þannig að mest var rætt um vaxtamálin almennt og hvernig lánskjaravísitalan hefur leikið þjóðina en minna um frv. sjálft. Var það raunar ekki óeðlilegt miðað við hvernig þessi mál brenna á þjóðinni. Það vakti mikla athygli við umræðurnar að allir hæstv. ráðherrar skyldu vera fjarverandi. Þáv. starfandi hæstv. viðskrh. Jón Baldvin Hannibalsson hlýddi þó á hluta umræðunnar síðari daginn án þess að taka til máls og því miður er svo enn að hæstv. ráðherrar eru ekki viðstaddir. Ekki verður þó sagt um hæstv. utanrrh. að hann sé mállítill og oft hefur hann látið í sér heyra þegar mál varðandi vexti og Seðlabanka hafa verið til umræðu. Oft hefur hæstv. forsrh. einnig gefið yfirlýsingar um lánskjaravísitöluna. Hann hefur og talið þetta frv. sem hér er til umræðu eitt besta frv. sem flutt hefur verið, svo að notuð séu hans eigin orð. Þrátt fyrir það sást hann hvergi og sést ekki enn. Fleiri en ráðherra vantaði líka í þingsal. Heilir þingflokkar létu svo að segja ekki sjá sig í salnum og fjölmiðlarnir höfðu ekkert frá tveggja daga vaxtaumræðum að segja. Þeim fannst ekki frásagnarvert að segja frá merkum ræðum hv. þm. Árna Gunnarssonar, Matthíasar Bjarnasonar, Pálma Jónssonar o.fl. um þessi mál. Þessa dagana eru þó vaxtamálin ofarlega í umræðu. Það er vegna þess að eitt höfuðbaráttumál aðila vinnumarkaðarins í samningum um kaup og kjör, sem nú standa yfir, er að þeir lækki að marki þannig að ekki fari allt til andskotans, svo að notuð séu fleyg orð. Á sama tíma og aðilum vinnumarkaðarins er ljóst að vaxtamálin skipta máli fyrir atvinnuvegina og heimilin í landinu virðast vera til sterk öfl sem vilja þegja þessa umræðu í hel. Þrátt fyrir það virðist samkvæmt frásögn Morgunblaðsins í morgun vera komið samkomulag við bankana um lækkun nafnvaxta í áföngum þannig að nú um mánaðamótin lækki þeir úr rúmum 29% í 22%, 1. mars í 18% og 1. apríl í 14%. Með þessum aðgerðum er verið að framkvæma það sem ég hef talað um í þrjú ár og því fagna ég mjög þessum tíðindum. En lánskjaravísitalan þarf að fara. Annars sækir óðara í sama farið. Ég vil aðeins víkja að ræðu hv. 7. þm. Norðurl. e. Málmfríðar Sigurðardóttur, en hún ræddi einmitt frv. sjálft efnislega um daginn. Aðrir ræðumenn fjölluðu meira um þann ófögnuð sem lánskjaravísitalan hefur leitt yfir þjóðina. Það má hins vegar ekki skyggja á dagskrárefnið sem er vissulega frv. mitt um lánskjör og ávöxtun sparifjár. Ræða hv. þm. gefur mér kærkomið tækifæri til þess að útskýra ýmis atriði nánar. Hv. þm. sagði fyrst að lagt sé til samkvæmt frv. að tengja vaxtastigið því sem gengur og gerist í helstu viðskiptalöndum okkar. Ekki er þetta alls kostar rétt. Ákvæðið er nefnilega þegar fyrir hendi í seðlabankalögunum. Í 2. mgr. 9. gr. laganna um Seðlabankann segir að Seðlabankinn geti að fengnu samþykki ráðherra bundið vaxtaákvarðanir innlánsstofnana takmörkunum til að tryggja að raunvextir útlána innlánsstofnana verði eigi hærri en þeir eru að jafnaði í helstu viðskiptalöndum Íslands. Þessi heimild Seðlabankans nær sem sagt aðeins til raunvaxta erlendis. Viðskiptabankarnir geta því óáreittir og hindrunarlaust hækkað vextina í takt við verðbólguna og síðan bætt raunvöxtum við er séu svipaðir og erlendis þar sem verðbólga er lítil sem engin. Í frv. mínu er breytt aðeins einu orði í 9. gr. seðlabankalaganna. Orðið ,,nafnvextir`` kemur í stað orðsins ,,raunvextir``. Samkvæmt því getur Seðlabankinn að fengnu samþykki ráðherra hamið vexti að því marki að nafnvextir hér og erlendis séu áþekkir. Með því er tryggt að útflutningur okkar sem keppir á erlendum mörkuðum njóti sömu vaxtakjara og þar gilda hjá keppinautunum. Sú hefur ekki verið raunin þennan hávaxtaáratug og þess vegna riða atvinnufyrirtækin til falls. Með lagabreytingu minni er einnig dregið úr verðbólguáhrifum vaxta. Þá víkur hv. þm. í öðru lagi að gengistengingunni. Það er alger misskilningur hjá hv. þm. að ég sé að boða almenna gengistengingu. Bæði hún og verðtrygging eru heimilar samkvæmt Ólafslögunum. Ég er þvert á móti að boða afnám hvors tveggja, afnám allrar verð- og gengistryggingar á fjárskuldbindingum, þar með bæði inn- og útlánum, og afnám lánskjaravísitölu en með einni undantekningu þó sem varðar bundin spariinnlán til árs eða lengri tíma. Þau eru lítið brot heildarinnlána. Það er gert til þess að þeir sem vilja geyma fé sitt á banka eða sparisjóði yfir lengri tíma þurfi ekki að óttast verðrýrnun þess. Jafnframt er lagt til að vöxtum af öðrum spariinnlánum verði haldið eins háum og unnt er miðað við útlánsvexti á hverjum tíma. Slíkt er að sjálfsögðu ekki unnt að ákveða í smáatriðum í lagagrein. Reglugerð verður að koma til. Í þriðja lagi er hv. þm. ósammála því að engir eða mjög lágir vextir séu greiddir af hlaupareikningum og lágir vextir af öðrum veltiinnlánum. Þetta eru aðallega viðskiptareikningar, m.a. kaupsýslumanna, en 90% og allt að 95% af rekstrarkostnaði banka fer í að þjónusta þessa reikninga en rekstrarkostnaður bankanna á síðasta ári var um 7 milljarðar kr. Þeir sem nota þessa þjónustu eiga að borga fyrir hana. Þeir gera það að hluta með lágum vöxtum af veltiinnlánum. Það á ekki að skella öllum rekstrarkostnaði bankanna á útlánin og hækka vexti af þeim tilsvarandi. Það bæði íþyngir lántakendum ranglega og ýtir undir kostnaðarverðbólgu. Launþegum er innan handar að fá kaup sitt greitt inn á sparisjóðsreikninga í stað hlaupareikninga til að fá hærri vexti og það kostar ekki nema eitt símtal að færa þar á milli. Þessi háttur að greiða litla eða enga vexti af veltiinnlánum er á hafður hvarvetna í vestrænum ríkjum. Svo er örugglega í Bretlandi, Kanada og Bandaríkjunum. Hef ég rætt við lögfræðing, hagfræðing og forstjóra sem hafa átt innlán í bönkum í þessum löndum langtímum saman. Þeir hafa staðfest þetta. Að lokum. Sjálfsagt er að skoða einstök atriði þessa frv. í nefnd og lagfæra það sem betur má fara. Ég endurtek þakkir fyrir umræðuna og mæli með að frv. verði vísað til hv. fjh.- og viðskn. að lokinni umræðu.

Flm. (Sólveig Pétursdóttir) Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um breytingu á lögum nr. 59/1987, um breytingu á lögum um almannatryggingar, nr. 67/1971, með síðari breytingum. Flm. auk mín eru eftirtaldir hv. þm.: Geir H. Haarde, Aðalheiður Bjarnfreðsdóttir, Anna Ólafsdóttir Björnsson, Guðrún Helgadóttir, Ingi Björn Albertsson og Jón Sæmundur Sigurjónsson. Með leyfi hæstv. forseta mun ég nú gera grein fyrir meðfylgjandi grg., en í byrjun er rétt að geta þess að 1. gr. þessa frv. hljóðar svo: ,,Við 2. mgr. 1. gr. laganna bætist nýr málsliður sem orðist svo: Það skerðir ekki rétt foreldris til greiðslu fæðingarstyrks frá Tryggingastofnun ríkisins skv. 1. mgr. þessarar greinar þótt samið sé við launagreiðanda um greiðslu mismunar á fullum launum og fæðingarstyrk að hluta til eða að fullu.`` 2. gr. hljóðar svo: ,,Við a-lið 2. gr. laganna bætist nýr málsliður sem orðist svo: Þeir sem ekki njóta slíks réttar geta samt sem áður samið við launagreiðendur um greiðslu mismunar á fullum launum og fæðingardagpeningum, að hluta til eða að fullu, án þess að skerða rétt sinn til greiðslu fæðingardagpeninga frá Tryggingastofnun ríkisins.`` Og 3. gr. hljóðar svo: ,,Lög þessi öðlast þegar gildi. Ákvæði þeirra taka til þeirra foreldra sem eru í fæðingarorlofi 1. febrúar 1990 eða síðar og fá greiðslur skv. 16. og 26. gr. almannatryggingalaga, sbr. lög nr. 59/1987.`` Lög nr. 59/1987 tóku gildi þann 1. janúar 1988 og fjalla um tilhögun fæðingarorlofsgreiðslna frá Tryggingastofnun ríkisins. 1. gr. laga nr. 59/1987, sem nú er 16. gr. laga nr. 67/1971, um almannatryggingar, kveður á um greiðslu fæðingarstyrks til allra mæðra hvort sem þær eru heimavinnandi eða við störf á almennum vinnumarkaði. Þó segir í 2. mgr. 1. gr.: ,,Ákvæði greinar þessarar taka ekki til félagsmanna í samtökum opinberra starfsmanna, bankamanna eða annarra stéttarfélaga, er njóta óskertra launa í fæðingarorlofi samkvæmt kjarasamningum, þann tíma er óskert laun eru greidd.`` 2. gr. laga nr. 59/1987, sem nú er 26. gr. laga nr. 67/1971, um almannatryggingar, kveður á um greiðslu fæðingardagpeninga til foreldra í fæðingarorlofi sem verið hafa á vinnumarkaði. A-liður 2. gr. hljóðar svo: ,,Foreldrar í fæðingarorlofi, sem lögheimili eiga á Íslandi, eiga rétt á greiðslu fæðingardagpeninga samkvæmt grein þessari, enda leggi þeir niður launuð störf þann tíma. Þeir sem eiga rétt samkvæmt kjarasamningum til óskertra launa í fæðingarorlofi eiga þó ekki rétt til greiðslu fæðingardagpeninga samkvæmt ákvæði þessu.`` Þegar foreldri hefur töku fæðingarorlofs greiðir Tryggingastofnun fæðingarstyrk ásamt fæðingardagpeningum, það síðarnefnda í samræmi við ákveðinn vinnustundafjölda. Þeir sem eiga rétt samkvæmt kjarasamningum til óskertra launa í fæðingarorlofi, t.d. opinberir starfsmenn, eiga þó ekki rétt á þessum greiðslum frá Tryggingastofnun. Upphæð fæðingarstyrks er ákveðin fjárhæð og hækkar með sama hætti og aðrar bætur lífeyristrygginga. Fæðingardagpeningar eru tvöfaldir sjúkradagpeningar einstaklings eins og þeir eru ákveðnir á hverjum tíma. Þessar greiðslur nema nú samtals um það bil 50 þús. kr. á mánuði, en þá er um hámarksgreiðslu að ræða. Full laun foreldris á hinum almenna vinnumarkaði geta því numið mun hærri fjárhæð. Í slíkum tilvikum er ekki óeðlilegt að einstaklingur semji við launagreiðanda um greiðslu mismunar á fullum launum og greiðslum frá Tryggingastofnun, enda hluti af því samningsfrelsi er hér ríkir lögum samkvæmt. Lífeyrisdeild Tryggingastofnunar hefur hins vegar synjað öllum fæðingarorlofsgreiðslum ef viðkomandi umsækjandi hefur hlotið einhverjar viðbótargreiðslur frá atvinnurekanda. Stofnunin virðist byggja álit sitt á túlkun ákvæða 2. mgr. 1. gr. og a-lið 2. gr. laga nr. 59/1987 um ,,óskert laun`` og ,,að leggja niður launuð störf``, í samræmi við túlkun tryggingaráðs á eldri fæðingarorlofslögum og álit lögfræðinga hjá heilbr.- og trmrn. Enn fremur að ætti að breyta þessari túlkun hefði þurft að taka það skýrt fram í fæðingarorlofslögunum og athugasemdum með frv. þar sem hér sé um mjög mikilvæga breytingu að ræða. Það virðist vafasamt að telja aldur lagatúlkunar alfarið mælikvarða á réttmæti hennar í tilfellum sem þessum. Engin bókun tryggingaráðs þar til nú nýverið var til um þetta efni og ekkert skriflegt til að styðjast við, hvorki frá tryggingaráði né ráðuneytinu. Enginn stafur er heldur til um það hvað teljast ,,óskert laun``, en laun þurfa að vera óskert til að útiloka greiðslur frá Tryggingastofnun. Það hefur enn fremur komið í ljós samkvæmt upplýsingum nefndarmanna er sömdu fæðingarorlofsfrumvörpin á sínum tíma að menn voru sammála um að hlutagreiðslur frá vinnuveitanda, til að launþegi héldi óskertum launum, gætu á engan hátt útilokað bótarétt eða greiðslur frá Tryggingastofnun. Þessi skilningur var enn fremur staðfestur í umræðum á Alþingi 9. nóv. sl. með ummælum Ragnhildar Helgadóttur, en hún var í ráðherratíð sinni flutningsmaður þeirra frv. sem áður er getið. Auk þess hefur það fordæmi skapast að Tryggingastofnun greiðir bankamönnum athugasemdalaust fæðingarorlof þrátt fyrir viðbótargreiðslur frá atvinnurekanda. Samt sem áður hefur Tryggingastofnun haldið þessari lagatúlkun til streitu og nýlega, eða 26. jan. sl., hafnaði meiri hluti tryggingaráðs umsókn um fæðingarorlofsgreiðslur, þar sem móðir hafði fengið greiddan mismun á fullum launum og fæðingarorlofsgreiðslum, m.a. á þeirri forsendu að ný túlkun laganna yrði ekki síður vafamál en núgildandi túlkun. Slík afgreiðsla, þar sem einum er gert að hlíta slíkri túlkun en öðrum ekki, hlýtur að skapa verulega réttaróvissu og mismunun gagnvart foreldrum. Jafnframt má benda á að iðgjöld lífeyristrygginga eru greidd af atvinnurekendum; þeir greiða 2% af reiknuðum launum til lífeyristrygginga og kaupa sér þar með tryggingu. Einnig hlýtur það að teljast óeðlilegt að Tryggingastofnun eða tryggingaráð séu að hafa afskipti af því hvað um er samið á almennum vinnumarkaði. Réttur til fæðingarorlofs er slík grundvallarmannréttindi að ekki verður unað við neina réttaróvissu í þeim efnum. Til þess að taka af allan vafa um réttmæti umræddrar lagatúlkunar er lagabreyting samkvæmt frv. þessu lögð hér til. Lagaákvæði munu þannig taka af öll tvímæli í þessum efnum. Ef frv. þetta verður samþykkt þykir rétt og sanngjarnt að gera ráð fyrir því að þeir foreldrar, sem eru í sex mánaða fæðingarorlofi þegar frv. er lagt fram, njóti þess réttar sem það mælir fyrir um. Hæstv. forseti. Í grg. er það rakið hvernig greiðslufyrirkomulagi er háttað í fæðingarorlofsgreiðslum hjá Tryggingastofnun ríkisins. Lög nr. 59/1987 kveða á um bæði greiðslu fæðingarstyrks og fæðingardagpeninga, en hvort tveggja er greitt til foreldra á vinnumarkaði sem fara í fæðingarorlof. Reyndar kveður reglugerð laganna einnig á um atvinnuþátttöku maka bænda við landbúnaðarstörf, foreldris sem rekur sjálfstæða atvinnustarfsemi, foreldris sem vinnur launuð störf í heimahúsi og foreldris sem er í námi. Fæðingarstyrkur og fæðingarorlof fylgjast að og því er nauðsynlegt að leggja til lagabreytingar með nýjum málsliðum við bæði 1. og 2. gr. laga nr. 59/1987, enda er mælt fyrir um ákveðnar takmarkanir vegna kjarasamninga í báðum þessum lagagreinum þar sem aðilar njóta óskertra launa. Til eru önnur lög um fæðingarorlof, nr. 57/1987, sem kveða almennt á um rétt foreldra til fæðingarorlofs svo sem ég kem að hér síðar. Í frv. sem hér er til umræðu og í grg. er rætt um foreldra vegna þess að feður geta einnig nýtt sér rétt til fæðingarorlofs. Í framkvæmdinni eru það hins vegar nær alfarið mæður sem fara í fæðingarorlof. Þessi staðreynd blasir við og er staðfest í upplýsingum hæstv. heilbr.- og trmrh. sem hluti af svari hans við fsp. á hinu háa Alþingi þann 9. nóv. sl. Þar segir m.a.: ,,Árið 1986 eru engar greiðslur bókaðar til feðra og ekki heldur árið 1987, en árið 1988 hafa 38 feður fengið fulla fæðingardagpeninga og þrír fengið hálfa fæðingardagpeninga. Árið 1989 á þessu umrædda tímabili 1. jan. til 30. sept. hafa 40 feður fengið fulla fæðingardagpeninga en aðeins einn hálfa fæðingardagpeninga.`` Sambærilegar tölur um mæður eru að 1988 fá 4603 fæðingarstyrk. Af þeim fá 3820 fulla fæðingardagpeninga og 333 hálfa. Árið 1989, 1. jan. til 30. sept., eru tölurnar þær að fæðingarstyrki hafa fengið 3897, fulla fæðingardagpeninga 3199 og hálfa fæðingardagpeninga 256. Þessar tölur koma fram í Alþingistíðindum, dálki 813, í umræðum frá 9. nóv. sl. Enda þótt sumum þætti e.t.v. ákjósanlegt að hlutur feðra væri stærri blasir þessi staðreynd engu að síður við og því er ljóst að hér er um að ræða mjög mikið réttlætismál sem snertir konur. En börnin mega heldur ekki gleymast í þessari umræðu. Þau eiga einnig rétt til umönnunar foreldra sinna. Lagaákvæði um fæðingarstyrk og/eða fæðingarorlof hafa verið í gildi allt frá árinu 1937 eða frá því að lög um alþýðutryggingar voru sett. Lagaþróunin hefur verið í nokkru samræmi við þjóðfélagsþróun og hefur réttarstaða foreldra tekið miklum breytingum til batnaðar í kjölfarið. Svavar Gestsson, núv. hæstv. menntmrh., mælti t.d. fyrir frv. sem varð að lögum nr. 97/1980, um fæðingarorlof, og sagði m.a. við það tækifæri: ,,Frv. það sem hér er flutt gerir ráð fyrir að nú verði lögfestur lágmarksréttur fæðingarorlofs til allra foreldra á hinum almenna vinnumarkaði auk þeirra sem eru heimavinnandi.`` Fleiri þmfrv. komu fram sem treysta áttu enn betur réttarstöðu foreldra en árið 1987 lagði hv. þm. Ragnhildur Helgadóttir, þáv. heilbr.- og trmrh., fram frv. um fæðingarorlof, sbr. lög nr. 57/1988, og um greiðslutilhögun, lög nr. 59/1988, og má tvímælalaust telja að þau feli í sér miklar réttarbætur, m.a. lengingu fæðingarorlofs sem er nú sex mánuðir frá 1. jan. sl. að telja. Það hlýtur að teljast harla ótrúlegt að þessum lögum hafi á nokkurn hátt verið ætlað að skerða rétt foreldra, sbr. lögin frá 1980 sem tala um lágmarksbætur, enda vísa ég í grg. til þess og það kemur einnig fram í greinargerð lögfræðings tryggingaráðs að það hafi aldrei verið ætlun nefndarmanna sem sömdu frumvörpin á sínum tíma árið 1987 að skertur yrði réttur þeirra foreldra sem fengju viðbótargreiðslur í fæðingarorlofi, þó þannig að samanlagðar greiðslur frá Tryggingastofnun og atvinnurekanda færu ekki fram yfir full laun. Í frv. því sem hér er til umræðu er einnig talað um greiðslu mismunar að fullu eða öllu og er rétt að undirstrika það atriði. Ragnhildur Helgadóttir staðfesti enn fremur þennan skilning nefndarmanna í umræðum þeim er urðu um fsp. á Alþingi þann 9. nóv. sl. eins og ég skýrði frá hér fyrr og getið er í grg. Hún taldi það fyllilega heimilt og að vinnuveitanda og launþega væri ætíð frjálst að semja um það sem á vantaði fullar greiðslur svo að heildartekjur næmu hinu sama og full laun viðkomanda hefðu verið. Rétt er að geta þess að fulltrúar heilbr.- og trmrn. virðast ekki telja þessar upplýsingar eða umræður veigamikil lögskýringargögn og hafa haldið fast við hina túlkunina. Ragnhildur Helgadóttir minntist einnig í þessum umræðum á lögin sem samþykkt voru 1975. Hún sagði að lögin hefðu átt að greiða fyrir því að mæður gætu haldið fullum launum í fæðingarorlofi því að það gæti orðið fyrirtækjum ofviða að greiða alla upphæðina. Þegar lög um fæðingarorlof voru í endurskoðun var talið eðlilegt að kljúfa ákvæðin upp eftir eðli, þ.e. hvort þau tilheyrðu vinnurétti eða almannatryggingum. Lögin um fæðingarorlof lúta að vinnuréttinum. Engu að síður tvinnast ákvæðin saman og mynda heild. Ekkert kemur fram sem bendir til að þrengja hafi átt rétt, þ.e. að koma í veg fyrir að unnt sé að fá greiðslur frá Tryggingastofnun og mismun frá launagreiðanda. Í lögum nr. 57/1987, um fæðingarorlof, þ.e. þeim lögum sem kveða almennt á um þennan rétt, segir í 1. gr.: ,,Fæðingarorlof samkvæmt lögum þessum merkir leyfi frá launuðum störfum vegna meðgöngu og fæðingar.`` Í 2. gr. laganna segir: ,,Foreldrar, sem gegna launuðum störfum og eiga lögheimili á Íslandi, eiga rétt á fjögurra mánaða fæðingarorlofi ...`` Það hefur síðan lengst upp í sex mánuði. En hvað merkir ,,orlof`` í þessum lögum? Launþegar hljóta að eiga rétt á launum í orlofi. Hefðbundin skilgreining á lagahugtakinu ,,orlof`` er leyfi frá launuðum störfum, sbr. 1. gr. laga um orlof, nr. 87/1971, en þar segir að allir þeir sem starfa í þjónustu annarra gegn launum, hvort sem þau eru greidd í peningum eða öðrum verðmætum, eigi rétt á orlofi ásamt orlofsfé eða launum. Atvinnurekendur greiða 2% af reiknuðum launum til lífeyristrygginga. Atvinnurekandi hlýtur því að eiga rétt á því að starfsmaður hans fái notið þeirra bóta sem hann þannig kaupir. Eða getur starfsmaður e.t.v. farið fram á þessar greiðslur beint til sín? Almennt má segja að forsendur greiðslna fæðingarstyrks og fæðingarorlofs í gegnum tíðina séu eftirfarandi: 1. Að bæta kostnað vegna sérfræðihjálpar við fæðingu. 2. Tillit til heilsu móður og barns. 3. Að bæta tekjumissi vegna fæðingar. 4. Sjónarmið varðandi jafnrétti karla og kvenna. a. Bæta félagslega og fjárhagslega stöðu kvenna. b. Tryggja atvinnuþátttöku kvenna og atvinnuréttindi þeirra. c. Tryggja feðrum aðstöðu til að annast börn sín. 5. Sjónarmið er varða jafnrétti kvenna innbyrðis, þ.e. útivinnandi og heimavinnandi. Þetta frv. er einmitt flutt með þessi markmið í huga. Núgildandi fæðingarorlofslögum er ætlað að tryggja það að foreldrar geti verið heima við umönnun barna sinna. Ætlunin er enn fremur að bæta útivinnandi foreldrum það tekjutap er þeir verða fyrir. Nái launþegi að semja í einstaklingsbundnum samningum við atvinnurekanda um betri rétt en greiðslur frá Tryggingastofnun gera ráð fyrir má alls ekki koma í veg fyrir slíkt. Afleiðingin gæti orðið sú að foreldri treysti sér ekki í sex mánaða fæðingarorlof vegna tekjutaps. Hugsum okkur einstæða móður sem missir helming launa sinna við óbreytt lagaákvæði eins og þau hafa verið túlkuð um leið og hún stendur e.t.v. í meiri háttar útgjöldum við að koma sér upp húsnæði. Getur það talist sanngjarnt eða þjóðfélagslega hagkvæmt eða löglegt að skerða þannig samningsrétt hennar að hún sjái sér ekki fært að annast barn sitt heima nema í skamman tíma? Ég er ansi hrædd um að við stuðlum ekki að fjölgun Íslendinga með þessum hætti og ekki verður hæstv. ríkisstjórn til að stuðla að því þegar litið er til efnahags- og skattastefnu hennar. Það dæmi er ég rakti hér fyrr getur því fullvel átt við hjón eða sambúðarfólk því að í mörgum tilvikum þurfa heimili á tveimur fyrirvinnum að halda. Það kemur fram í grg. með frv. sem hér er til umræðu að lífeyrisdeild Tryggingastofnunar hefur túlkað ákvæði 2. mgr. 1. gr. og a-lið 2. gr. laga nr. 59/1987 svo þröngt að frjáls samningsréttur hefur verið skertur. Það er ósköp skiljanlegt og reyndar ofur eðlilegt að þeir sem njóta óskertra launa samkvæmt kjarasamningum, t.d. opinberir starfsmenn, geti ekki fengið greiðslur jafnframt frá Tryggingastofnun eins og kveðið er á um í lögunum. En þessir foreldrar verða ekki fyrir tekjutapi. Það er út af fyrir sig gott mál. En þarna er þegar komin fram mikil mismunun gagnvart foreldrum eftir því hvar þeir starfa. Hvers vegna ætti launafólk á hinum almenna vinnumarkaði að þurfa að þola slíka skerðingu? Er það yfirleitt mál almannatrygginga að skipta sér af og neita greiðslum ef vinnuveitendur gera vel við sína launþega samkvæmt samningum eða umfram skyldu? Eins og fram kemur í grg. er engin bókun tryggingaráðs til um þetta efni og ekkert skriflegt var til að styðjast við frá heilbr.- og trmrn., aðeins að tryggingaráð hefur vitað um framkvæmdina og látið hana óátalda. Í þessu sambandi má geta dóms bæjarþings Reykjavíkur 17. okt. 1984 þar sem kona nokkur stefndi fjármálaráðherra. Konan, sem átti von á barni, þurfti að hætta vinnu sem hjúkrunarkona nokkurn tíma fyrir áætlaða fæðingu, eða tæpum tveim mánuðum fyrr, sökum lasleika. Ríkið greiddi henni ekki veikindalaun allan þann tíma heldur skerti fæðingarorlof hennar sem nam hálfum mánuði fyrir fæðingu. Fjmrn. hafði sett sér þetta sem verklagsreglu og hafði hún verið við lýði um langan tíma. Dómarinn var ekki sammála þessari reglu og taldi enga heimild til að skerða þennan rétt konu til launa hvorki síðasta hálfa mánuðinn fyrir barnsburð né á öðru tímabili. Af dómi þessum má draga þá ályktun efnislega, enda þótt forsendur séu e.t.v. nokkuð aðrar, að ákveðin lagatúlkun lífeyrisdeildar Tryggingastofnunar um árabil, e.t.v. nokkurs konar verklagsregla, hafi ekki þurft að binda hendur tryggingaráðs er það tók í fyrsta sinn, eða þann 26. jan. sl., með formlegum hætti á umsókn konu um fæðingarorlof sem hlotið hafði viðbótargreiðslu frá atvinnurekanda sínum eins og getið er um í greinargerð. Umsækjandi segir m.a. í lok greinargerðar sinnar, með leyfi virðulegs forseta: ,,Þótt svo að deildarlögfræðingur Tryggingastofnunar bendi á að ef túlkun laganna verði breytt sé um mjög mikilvæga breytingu að ræða þykir mér rétt að geta þess að Tryggingastofnun hefur engar upplýsingar um það hversu mörgum hefur verið synjað um greiðslu fæðingarorlofs á þeim grundvelli að atvinnurekandi bjóðist til að greiða upp launatap. Tryggingastofnun hefur ekki haldið saman slíkum upplýsingum. Svo sem ég gat um í umsókn minni er ekki einu sinni spurt um greiðslur frá atvinnurekanda í fæðingarorlofi á umsóknareyðublaði um fæðingarorlof og bendir það til þess að áhyggjuefni stofnunarinnar sé ekki stórt vegna þessa atriðis. Ekki er mér ljóst hver skaði Tryggingastofnunar kann að verða við það að heimila konum að semja um viðbótargreiðslu við fæðingarorlof frá sínum vinnuveitendum. Hefði ég talið að útgjaldaaukinn væri allur atvinnurekandans. Í reynd veldur núverandi ástand því að þeir atvinnurekendur sem sjá eftir að hafa fallist á viðbótargreiðslur í fæðingarorlofi í ráðningarsamningi eða vinnustaðasamningum geta vísað til þess að þeim sé óheimilt að greiða viðbótina. Tryggingastofnun banni slíkt.`` Þessi síðarnefndu rök eru mjög veigamikil eins og ég hef áður rætt um. Lögfræðingur tryggingaráðs taldi hæpið að neita greiðslum þegar laun falla niður að hluta og vinnuveitandi greiðir mismun enda enginn stafur um það sem segir beinlínis hvað séu óskert laun. Meiri hluti tryggingaráðs synjaði þó erindinu á þeim grundvelli að ný túlkun laganna yrði ekki síður vafamál en núgildandi túlkun. Þó var að nokkru gefið í skyn í bókun að óeðlilegt sé að tryggingaráð sé að hafa afskipti af því hvað um er samið á almennum vinnumarkaði. Taldi meiri hlutinn þó að þessi breyting á lagatúlkun yrði til að kalla á viðbrögð aðila vinnumarkaðarins hvernig svo sem þessi tvö atriði koma heim og saman. Enn fremur var vísað til þess að nefnd væri starfandi sem ynni að almennri endurskoðun fæðingarorlofslaganna. Í þessu sambandi er rétt að leggja á það áherslu að frv. það sem hér er til umræðu mælir einungis fyrir heimildarákvæðum í samræmi við samningsfrelsi á hinum almenna vinnumarkaði. Það er ekki um neina skyldu að ræða og ætti ekki að fela í sér útgjaldaauka fyrir Tryggingastofnun. Einnig er rétt að minna á það að afgreiða verður umsóknir um fæðingarorlof samkvæmt núgildandi lögum en ekki eftir einhverjum reglum sem kannski taka gildi einhvern tíma í framtíðinni, enda gefur reynsla manna hingað til af endurskoðun almannatryggingalaga ekki tilefni til bjartsýni hvað árangur snertir eða skjót vinnubrögð. Enn fremur að afskipti stjórnvalda eða stofnunar, sem rekin er af almannafé, af kjarabaráttu eru með öllu óviðeigandi. Að lokum er rétt að geta þess að lagabreyting sú sem frv. leggur til getur ekki skarast á neinn hátt við það nefndarstarf sem nú er hafið. Öllu fremur ætti frv. að greiða götu þessa starfs ef samþykkt verður þar sem löggjafinn hefur þá ótvírætt látið vilja sinn í ljós. Hæstv. forseti. Ég hef nú lokið máli mínu. Hér er um mjög mikið réttlætismál að ræða sem snertir einkum stöðu kvenna og barna. En það má einnig líta á þetta sem rétt atvinnurekandans sem vill gera vel við starfsmann sinn og til þess að halda honum áfram í starfi en missa hann ekki í þjónustu ríkisins eða í annað starf þar sem kjarasamningar tryggja launþeganum óskert laun í fæðingarorlofi. Foreldrum er auk þess mismunað því fremur þar sem Tryggingastofnun greiðir bankamönnum athugasemdalaust fæðingarorlof þrátt fyrir viðbótargreiðslur frá atvinnurekanda. Hér er því einnig verið að mismuna atvinnurekendum. Í raun og veru má leiða líkur að því að konur vilji fremur starfa í þjónustu hins opinbera, a.m.k. framan af starfsævi, vegna þessara réttinda. Meðflutningsmenn mínir eru sammála um að réttur til fæðingarorlofs feli í sér slík grundvallarmannréttindi að ekki verði unað við neina réttaróvissu í þeim efnum. Til þess að taka af allan vafa um réttmæti umræddrar lagatúlkunar er lagabreyting samkvæmt frv. þessu lögð hér til. Lagaákvæði munu þannig taka af öll tvímæli í þessum efnum. Að lokum legg ég til að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. heilbr.- og trn.

Anna Ólafsdóttir Björnsson Virðulegi forseti. Frv. það sem hv. 1. flm., Sólveig Pétursdóttir, hefur nú mælt fyrir er að mínu mati mjög þarft og hef ég raunar þegar lýst því yfir með því að vera meðflm. að því. Þetta mál er til komið vegna túlkunar á núgildandi lögum um almannatryggingar, þ.e. þeim hluta þeirra laga er varðar greiðslur til foreldra í fæðingarorlofi. Lagabreyting sú sem hér er lögð til er bæði brýn og tímabær. Miðað við núgildandi lög og túlkun þeirra er foreldrum mismunað í greiðslum í fæðingarorlofi eftir því hvar þeir starfa. Þannig fá ríkisstarfsmenn fullar launagreiðslur svo og bankakonur en öðrum er ætlað að láta sér nægja lögboðna greiðslu frá Tryggingastofnun sem oft er lægri en full laun á vinnumarkaði og nemur nú um 50 þús. kr. svo sem fram hefur komið. Þótt nokkuð sé á reiki hvernig menn vilja túlka almannatryggingalögin hvað varðar viðbótargreiðslur í fæðingarorlofi hefur verið mótuð skýr vinnuregla eins og fram kemur í grg. með þessu frv. Tryggingastofnun telur sig aðeins þurfa að inna greiðslur af hendi ef kona fær ekki greiðslur annars staðar. Ég segi kona, því eins og fram kom í máli hv. 1. flm. er hér yfirleitt um konur að ræða. Á þessa túlkun hefur nú þegar reynt og í grein í Pressunni þann 25. jan. sl. rekur ung kona gang eins slíks máls á þennan hátt, með leyfi forseta: ,,Ástæða þess að ég hef ekki fengið greiðslu frá Tryggingastofnun er sú að ég gat þess í umsókn minni að vinnuveitandi greiddi viðbótina.`` --- Hér á hún að sjálfsögðu við viðbót upp í full laun. --- ,,Samkvæmt ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins veldur það réttindamissi til fæðingarorlofs ef vinnuveitandi heldur uppi minnstu greiðslum til foreldra í fæðingarorlofi. Ekkert er fjallað um þetta í lögunum sjálfum. Þar stendur aðeins að skilyrði fyrir greiðslum sé að viðkomandi leggi niður launuð störf í fæðingarorlofi. samkvæmt túlkun stofnunarinnar er fæðingarorlof eins konar tekjutrygging, einungis greidd þeim sem ekkert fá annars staðar. Virðist þá ekki skipta máli hversu háar greiðslur koma frá vinnuveitanda. Konur verða þess vegna að afsala sér öllum viðbótargreiðslum frá atvinnurekanda í fæðingarorlofi.`` Svona er ástandið í reynd. Í grg. Tryggingastofnunar til tryggingaráðs varðandi fyrirspurn samninganefndar bankanna og Sambands íslenskra bankamanna vegna fæðingarorlofsgreiðslna, dags. í maí 1988, kemur fram eftirfarandi túlkun á nefndu ákvæði laganna um almannatryggingar, með leyfi forseta: ,,Lög, reglugerðir, lögskýringargögn og framkvæmd benda til þess að ekki sé ætlunin að konur hafi óskert laun samkvæmt kjarasamningum eða reglugerðum þegar þær fá greiðslur frá Tryggingastofnun í fæðingarorlofi. Mælt er með því að draga skýr mörk milli greiðslna Tryggingastofnunar og launa samkvæmt kjarasamningum og reglugerðum.`` Það kemur enn fremur fram í þessari grg. að ætlunin sé að tryggja að konur hafi jafnan rétt til greiðslna í fæðingarorlofi. Því miður er þessi jafni réttur nánast eingöngu á einn veg, réttur til þess að hafa lakari kjör en ella kunna að bjóðast, þegar vinnuveitandi er fús til að greiða mismun greiðslna frá Tryggingastofnun og raunverulegra launa. Slík réttargæsla er sérkennileg og, eins og sjá má af orðalagi, á veikum grunni byggð. En svo sem fram kom í máli hv. 1. flm. hafa bæði lögfræðingur tryggingaráðs og hæstv. fyrrv. heilbr.- og trmrh. Ragnhildur Helgadóttir túlkað lögin á annan hátt. Óréttlætið er hins vegar í raun viðurkennt með því að konur í opinberri þjónustu eiga rétt á fullum launum þegar þær eiga sín börn. Minna má á bókun með kjarasamningi verslunarmanna frá 4. maí 1988 þar sem segir, með leyfi forseta: ,,Samningsaðilar vilja vekja athygli á þeim mismun sem konur búa við varðandi greiðslur í fæðingarorlofi. Hið opinbera mismunar launþegum með því að greiða konum í opinberri þjónustu óskertar tekjur í þrjá mánuði og eftir það full dagvinnulaun í fæðingarorlofi en launþegar á almennum vinnumarkaði fá jafnaðarbætur óháðar tekjum. Beina samningsaðilar þeim tilmælum til ríkisstjórnarinnar að skipuð verði nefnd sem hafi það markmið að skoða og útfæra þá stefnumörkun er fram kemur í álitsgerð nefndar þeirrar sem samdi frv. til laga um fæðingarorlof þannig að konur, hvar sem þær eru í starfi, njóti jafnréttis í þessu máli.`` Svo sem sjá má af málalyktum vegna máls þess er getið var hér að framan og skrifað um í blaði einu, hafa ekki orðið á breytingar til jöfnunar milli starfsstétta hér. Sú lagabreyting sem Sólveig Pétursdóttir mælti fyrir hér áðan er brýn til að ná fram réttlæti og taka af öll tvímæli í túlkun. Með frv. þessu er tekin sú sjálfsagða afstaða að tryggja foreldrum í barneignarleyfi besta hugsanlegan kost miðað við þær aðstæður sem við nú höfum. Það ætti að vera hafið yfir alla gagnrýni í samfélagi sem vill í orði a.m.k. búa sem best að fjölskyldum þessa lands. Það hefur komið fram að ekki eru allir á eitt sáttir um réttmæti lagatúlkunarinnar sem hratt þessu máli af stað. Þessa óvissu má að vissu leyti rekja til þeirrar leiðar sem farin var er lög um fæðingarorlof með tilheyrandi breytingum á lögum um almannatryggingar voru samþykkt á Alþingi veturinn 1986--1987. Vissulega voru þau lög mikil bót frá fyrri tilhögun þar sem fæðingarorlof tvöfaldaðist, fór úr þremur mánuðum í sex mánuði. Því studdi Kvennalistinn lengingu orlofsins af heilum hug og sat hjá við afgreiðslu þess þáttar er tók til greiðslutilhögunar til að hindra á engan hátt framgang málsins. Og það raunar þótt undanfarandi þrjá vetur hefði Kvennalistinn lagt fram frv. um breytingar á lögum um fæðingarorlof og almannatryggingar þar sem lagt var til að farin yrði önnur leið að sama marki, leið sem kvennalistakonur töldu betra að fara og nú hefur komið í ljós að hefði verið betra að fara. Í frv. Kvennalistans var ótvírætt gert ráð fyrir að foreldrar fengju full laun í fæðingarorlofi með yfirvinnugreiðslum, miðað við meðaltal undangengins árs. Og samkvæmt frv. Kvennalistans átti lífeyrisdeild Tryggingastofnunar ríkisins að greiða þessi fullu laun í sex mánuði. Hefði frv. Kvennalistans verið samþykkt hefði vitanlega aldrei komið til þess misræmis sem nú er verið að taka á og verður vonandi leiðrétt. Og foreldrum hefðu verið tryggð sannanleg laun sín með lagasetningu. Þá hefði ekki þurft að róa þann þunga róður að fá fyrst rétt til að semja um óskert laun við vinnuveitendur, þá vinnuveitendur sem vilja greiða það sem á vantar eftir að Tryggingastofnun hefur borgað sitt. Vonandi verður frv. þetta samþykkt svo þessi réttur náist. En þá er auðvitað enn eftir að semja við alla vinnuveitendurna, bæði þá sem þegar hafa sýnt vilja til að borga þennan mismun og hina sem engan áhuga hafa sýnt enn. Virðulegi forseti. Ég fer nú senn að ljúka máli mínu. Oft þarf að vinna að málum skref fyrir skref og það skref sem hér er lagt til að tekið verði er mjög brýnt að taka hið allra fyrsta. Vonandi fylgja fleiri skref á eftir. Það er ekki hægt að sætta sig við minna en að fæðing barns skerði ekki afkomumöguleika fjölskyldna og best væri auðvitað að stíga það skref sem Kvennalistinn lagði til fyrir nokkrum árum í þeim frv. sem lögð voru fram veturna 1983--1986. Vonandi verða mannleg gildi meira metin í íslensku samfélagi en nú er þegar fram líða stundir. Það er löggjafans sem annarra að gera það sem í hans valdi stendur til að svo geti orðið.

Heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra (Guðmundur Bjarnason): Hæstv. forseti. Hv. 1. flm. þess frv. sem hér er til umræðu hefur nú gert mjög ítarlega grein fyrir málavöxtum og málatilbúnaði öllum. Ljóst er og vitað að hér hefur verið um nokkurt ágreiningsmál að ræða. Þegar frv. til laga um fæðingarstyrk og fæðingardagpeninga voru hér til umræðu í þingi og við undirbúning þeirra hygg ég að meginhugsunin hafi verið sú að jafna rétt kvenna vegna þess að aðstæður þeirra voru mjög mismunandi eftir vinnuveitendum og eftir því hvernig samningum viðkomandi stéttarfélög höfðu náð við sína vinnuveitendur. Ekki geri ég lítið úr því og tek undir það með hv. 1. flm. að þetta er mál sem snertir mjög rétt kvenna og kannski meira en karla, eins og flm. rakti vel eftir að hafa vitnað til svars sem ég gaf hér fyrr í vetur um greiðslur samkvæmt þessum lögum til foreldra. Hér er hins vegar ekki um jafnræðismál að ræða að því leytinu til að verði þetta frv. að lögum er ljóst að þær konur sem hærri launin hafa fá miklu betri afgreiðslu sinna mála en þær konur, eða þau foreldri sem vinna við lægra launuð störf. Lögin á sínum tíma áttu að vera til þess að bæta rétt þess fólks. En ég get tekið undir það með hv. 1. flm. og öðrum flm. þessa frv. að nauðsynlegt er að setja um þetta skýrari lagaákvæði svo að þau ágreiningsefni sem uppi hafa verið um túlkun þurfi ekki lengur að vefjast fyrir mönnum. Nú er að störfum nefnd sem er að athuga þessi mál sérstaklega og ég óska eftir því við hv. Alþingi og þá nefnd sem tekur þetta mál til umfjöllunar, hv. heilbr.- og trn. deildarinnar, að hafa í huga hvað verið er að gera í málinu. Mig langar til, í framhaldi af því sem rætt hefur verið um afstöðu ráðuneytis annars vegar og afstöðu Tryggingastofnunar og tryggingaráðs hins vegar, að lesa bókun þá sem samþykkt var á tryggingaráðsfundi 26. jan. sl. Að vísu var ekki full samstaða um þessa bókun svo að hún hlaut ekki atkvæði allra tryggingaráðsmanna, en var þó samþykkt með meiri hluta og lýsir afstöðu til málsins á þessu stigi. Þar koma fram efasemdir einstakra tryggingaráðsmanna um þá tilhögun sem nú er viðhöfð en hins vegar er lýst yfir því áliti að ekki sé rétt að breyta þeim vinnubrögðum og þeim aðferðum sem tryggingaráð og Tryggingastofnun hefur haft við uppgjör á þessum greiðslum, fæðingarstyrk og fæðingardagpeningum, meðan mál séu í þeirri athugun og þeirri vinnslu sem þau eru nú af hálfu ráðuneytis og í fullu samkomulagi og samráði við aðila vinnumarkaðarins. Í þessari bókun segir svo, með leyfi forseta: ,,Tryggingaráð telur að eins og málum nú horfir sé ekki tímabært að það breyti starfsreglum Tryggingastofnunar ríkisins um greiðslu fæðingarorlofs sem verið hafa við lýði um árabil. Ástæður þær er umsækjandi ber við máli sínu til stuðnings taka ekki af allan vafa um hvernig hátta beri fæðingarorlofsgreiðslum og ný túlkun laganna yrði ekki síður vafamál en núgildandi túlkun. Því er synjað erindi umsækjanda um fæðingarorlof. Tvö sjónarmið hafa einkum verið ríkjandi um með hvaða hætti greiða skuli fæðingarorlof. Annaðhvort ber öllum konum sama greiðsla án tillits til fyrri tekna eða þá að upphæð fæðingarorlofs taki mið af launum konu fyrir barnsburð og þar með samningsstöðu hennar á vinnumarkaði. Seinna tilvikið þótti fela í sér þá áhættu að konum yrði enn frekar mismunað á vinnumarkaði og hinn aukni kostnaður vinnuveitanda vegna barnsburðar konu í hans þjónustu yrði til að fæla vinnuveitendur frá því að ráða konur til starfa. Í ljósi reynslunnar hallast tryggingaráð að þeirri skoðun að í reynd sé óeðlilegt með öllu að löggjafinn eða tryggingaráð sem túlkandi laganna sé að hafa afskipti af því hvað um er samið á almennum vinnumarkaði. Greiðslur þær sem Tryggingastofnuninni ber að inna af hendi samkvæmt almannatryggingalögum ættu einungis að vera þær sömu vegna fæðingarorlofs allra kvenna og væri á margan hátt heppilegra ef þær rynnu beint til vinnuveitanda sem síðan greiddi konu í fæðingarorlofi þau laun er henni bæri samkvæmt kjarasamningi. Yrði það til þess að síður slitnaði samfella í áunnum réttindum konunnar, t.d. lífeyrissjóði o.þ.h., ef sá háttur yrði á hafður. Þrátt fyrir þessa viljayfirlýsingu tryggingaráðs nú ber til þess að líta að sú tilhögun fæðingarorlofsgreiðslna sem við hefur verið höfð og umsækjandi vill fá hnekkt hefur tíðkast lengi og hvorki samtök launþega né vinnuveitenda hafa gert athugasemd við. Ljóst er að breyting á núverandi tilhögun fæðingarorlofsgreiðslna mundi kalla á viðbrögð aðila vinnumarkaðarins. Nægir að minna á að við gerð kjarasamninga í apríl 1989 óskuðu samtök launþega eftir almennri endurskoðun á ákvæðum laga um fæðingarorlof með það að markmiði að konur, hvar sem þær eru í starfi, njóti jafnréttis hvað varðar fæðingarorlof. Nýlega umsamin tilhögun á fæðingarorlofi bankamanna mun m.a. hafa orðið til að ýta við kröfunni um endurskoðun. Til að greiða fyrir kjarasamningum ákvað ríkisstjórnin að nefnd þessi yrði skipuð. Var það gert í október 1989 og er nefndin að störfum. Í nefndinni eiga sæti fulltrúar heilbr.- og trmrn., Tryggingastofnunar ríkisins, Alþýðusambandsins og Vinnuveitendasambandsins, auk fulltrúa stjórnarflokkanna. Bankamenn og Samband viðskiptabanka eiga þar áheyrnarfulltrúa. Breytt túlkun tryggingaráðs á lögum um fæðingarorlof nú yrði til að skapa óvissu um þetta nefndarstarf og leiða til verulegra tafa á að niðurstaða fáist í nefndinni. Verði ekki breyting á túlkun tryggingaráðs á lögunum þá gerir vinnuáætlun nefndarinnar ráð fyrir því að fyrstu drög að lagafrv. muni liggja fyrir í byrjun mars. Tryggingaráð vill því beina þeim eindregnu tilmælum til heilbr.- og trmrh. að hann sjái til þess að störfum endurskoðunarnefndarinnar verði hraðað eins og nokkur kostur er og einnig að við þá endurskoðun sem nú fer fram á almannatryggingalöggjöfinni verði kveðið skýrt að orði um hvernig haga beri fæðingarorlofsgreiðslum í framtíðinni, svo vilji löggjafans í þeim efnum komi ótvírætt í ljós.`` Þetta er æðilöng bókun, hæstv. forseti, en skýrir og lýsir ástandinu nokkuð og stöðu málsins auk þess sem það kom einnig mjög vel fram í framsöguræðu hv. 1. flm. frv. En mig langar að ítreka það aftur að ég tel nauðsynlegt að við fáum niðurstöður þessa nefndarstarfs áður en Alþingi gerir breytingar hér á og minni á að þetta nefndarstarf hefur verið og er í fullum gangi. Það hafa þegar verið haldnir allmargir fundir í þessari nefnd sem er æðistór og nú er að störfum sérstök vinnunefnd eða undirnefnd í málinu. Samkvæmt upplýsingum formanns nefndarinnar nú í dag, eins og reyndar kom fram í bókuninni, er ákveðið gert ráð fyrir því að í marsmánuði verði nefndarálit fyrirliggjandi og hugsanlega drög að frv. um breytingu á löggjöfinni. Það er út af fyrir sig rétt sem fram kom í máli hv. 1. flm. að endurskoðun almannatryggingalaga hefur oft reynst tafsöm og tekið langan tíma. En eins og ég hef áður skýrt frá á þessu þingi er þeirri endurskoðun, sem verið hefur í gangi um nokkurn tíma, að ljúka og ég geri mér vonir um að geta mjög bráðlega lagt það frv. hér fyrir Alþingi. Varðandi sjónarmið atvinnurekenda sem hv. 1. flm. nefndi aðeins vil ég leyfa mér að fullyrða að á þessu stigi muni vinnuveitendur óska eftir því að málið fái meðferð í nefnd þeirri sem er að störfum og að ekki verði gerðar á því breytingar fyrr en nefndarálit liggur fyrir, án þess að ég sé nokkuð að gera mér í hugarlund hvert álit vinnuveitenda er á málinu í heild eða hver afstaða þeirra kann að verða til þess nefndarálit og hugsanlegra tillagna um lagabreytingar. En ég hygg að afstaða VSÍ til málsins sé sú að það vilji bíða eftir niðurstöðu úr nefndinni sem nú vinnur að málinu með aðild þeirra. Varðandi það sem einnig kom fram um afstöðu einstakra þm. og hæstv. fyrrv. ráðherra til málsins og hvort það hefur lögskýringargildi eða ekki hefði auðvitað verið betra að afstaða hv. þm. Ragnhildar Helgadóttur, fyrrv. heilbr.- og trmrh., hefði komið fram jafnótvírætt og hún gerði á þessu þingi þegar hún mælti fyrir þessu frv. á sínum tíma sem ráðherra málaflokksins. Þess vegna hafa ummæli hv. þm. nú nokkuð annað gildi sem lögskýring en ef svo hefði verið, en um það ætla ég ekki að öðru leyti að deila við lögfræðinga sem túlka meira hvað eru lögskýringar og hvað ekki. Það er einnig rétt sem fram kemur í bókun tryggingaráðs og getið er um í grg. með frv. sem hér er til umræðu, að bankamenn hafa samið um aðferð við að greiða viðbótargreiðslu til þeirra einstaklinga sem þiggja fæðingarorlof frá Tryggingastofnuninni með þeim hætti að reyna að komast fram hjá lagatextanum sem fjallar um óskert laun í fæðingarorlofi o.s.frv. sem menn hafa nokkuð notað og e.t.v. greint á um hvernig beri að túlka. Þetta allt saman undirstrikar það að nauðsynlegt er að taka á málinu. Ég mæli þess vegna ekki gegn frv. sem slíku og er ekki á móti því að það fái umfjöllun hér í þinginu, það tel ég fyllilega eðlilegt. Ég fer hins vegar eindregið fram á það að beðið verði eftir þessu nefndaráliti sem ég vona að verði til í marsmánuði og að þingið taki mið af því eða hafi það til hliðsjónar þegar það endanlega afgreiðir málið.

Rannveig Guðmundsdóttir Virðulegi forseti. Það er nú svo að þegar við erum að fá fram lagasetningu um mjög góð mál og réttindamál er eins og okkur takist aldrei að setja þau þannig fram að ekki komi til einhverra átaka síðar eða túlkunar á hvað þau hafi þýtt og það finnst mér miður. Það er ýmislegt sem vaknar í huganum þegar maður les yfir þetta frv. og þá sérstaklega það sem fram kemur í grg. Ef við skoðum a-lið 2. gr. laganna sem vísað er til hér í grg. hljóðar hún svo, með leyfi forseta: ,,Foreldrar í fæðingarorlofi, sem lögheimili eiga á Íslandi, eiga rétt á greiðslu fæðingardagpeninga samkvæmt grein þessari, enda leggi þeir niður launuð störf þann tíma. Þeir sem eiga rétt samkvæmt kjarasamningum til óskertra launa í fæðingarorlofi eiga þó ekki rétt til greiðslu fæðingardagpeninga samkvæmt ákvæði þessu.`` Síðari setning málsgreinarinnar vísar að sjálfsögðu til opinberra starfsmanna. Það eru þeir sem hafa haft rétt til fullra greiðslna í fæðingarorlofi. En það sem ég vil benda á hér, ,,enda leggi þeir niður launuð störf þann tíma``, segir okkur það að aðrir sem fá fæðingargreiðslur, annaðhvort fæðingarstyrk, þ.e. þeir sem eru heima, eða fæðingarstyrk og orlofsdagpeninga, þ.e. þeir sem eru á vinnumarkaði, eru í raun að taka launalaust leyfi frá vinnu og fara á tryggingagreiðslur og þá kemur ýmislegt í ljós. Út af því máli sem hér liggur fyrir finnst mér sjálfri að miðað við lögin sé það mjög undarlegt að túlkun Tryggingastofnunar sé sú að hægt sé að greiða fæðingarorlofsgreiðslur til þeirra sem eru komnir með formlegan samning um mismunargreiðslur, þ.e. bankamanna, en ekki til einstaklinga sem gera samkomulag eða samning við vinnuveitanda um slíkar greiðslur. Þar finnst mér vera orðin gróf mismunun á einstaklingum og mér finnst bara það að viðurkenna rétt bankamanna til þessara greiðslna hafa verið það fordæmi sem hlyti að hafa verið nægilegt til þess að aðrir einstaklingar sem ná slíkum samningum ættu að fá þessa greiðslu eigi að síður. Það kom hér fram í máli 1. flm. að hætta sé á að konur hafi ekki efni á að taka leyfi frá störfum þar sem dagpeningar og orlofsgreiðslur geti verið mun lægri upphæð en mánaðarlaun viðkomandi. Ég tek alveg undir þær áhyggjur en ég vil líka lýsa áhyggjum mínum af því að jafnvel við samþykkt þessa frv. erum við ekki að leysa þann þátt. Við erum bara að leysa hann gagnvart þeim konum sem ná samkomulagi við sinn vinnuveitanda um mismunargreiðslur. Ég vil vekja athygli á þessu og þar með sérstaklega vekja athygli á þeirri nefnd sem er að skoða samræmingu fæðingarorlofsgreiðslna. Ég tel mjög brýnt að hún hraði störfum og skoði þessi mál og tryggi rétt allra kvenna og þá e.t.v. enn betur en nú er, en mér finnst samt að málið sé í þeim farvegi nú og það sé þegar búið að gefa það fordæmi að ekki sé hægt að líta fram hjá frv. sem nú liggur fyrir og jafnvel taka það til afgreiðslu. Það kom fram í máli ráðherra að fyrir utan þessa sérstöku nefnd sem er að skoða samræmingu á fæðingarorlofsgreiðslum séu málin líka á borðum samninganefnda nú og það hef ég líka heyrt. Það má því búast við að eitthvað gerist í þessum fæðingarorlofsmálum. Ég vek einnig athygli á öðru og þar með undirstrika ég um leið að ég er nokkuð fylgjandi því að málin séu skoðuð frá öllum hliðum. Sjálf var ég í starfshópi sem skoðaði réttindamál heimavinnandi fólks. Í þeirri vinnu létum við keyra fyrir okkur út öll þau þingmál sem flutt höfðu verið og jafnframt reyndum við að finna þau lög sem samþykkt höfðu verið í þessum málum. Það var fróðlegt út af fyrir sig að nær allir flokkar á þingi höfðu flutt sum málin. Þó höfðu þau ekki náð fram að ganga og má gefa sér það að e.t.v. hafi það verið vegna þess að þau voru oft flutt einskorðuð, ein sér um afmarkað efni, og ekki hefur gefist tími til að skoða þau í víðara samhengi sem ég er almennt mjög fylgjandi. Í þeirri vinnu rákum við okkur á lög um heimild til handa konum sem hafa vikið af vinnumarkaði til að vera heima við umönnun barna. Það var heimild til þess að konur gætu fengið að greiða í lífeyrissjóð þann sem þær höfðu greitt í meðan þær voru á vinnumarkaði allt að fjögur ár væru þær heima vegna umönnunar barna. Að sjálfsögðu þurftu þær þá að greiða 10% til lífeyrissjóðsins, en þarna höfðu alla vega verið sett lög sem tryggðu þeim möguleika á að halda við lífeyrisgreiðslum. Ástæðan fyrir því að ég nefni þetta er nokkuð sem mér barst til eyrna í tengslum við frv. sem hér liggur fyrir. Og það er að konur sem fara af vinnumarkaði til að vera heima við umönnun barna í fæðingarorlofi og eru þar með komnar af launum og farnar að taka við tryggingabótum geti ekki greitt í lífeyrissjóð þennan tíma, og það er mjög stórt mál þegar við erum í því að lengja fæðingarorlof og það er núna orðið sex mánuðir. Það eru margir mánuðir að missa úr við lífeyrissjóðagreiðslur. Skýringin er væntanlega sú að viðkomandi er að þiggja tryggingabætur en ekki launagreiðslur frá vinnuveitanda. Því vek ég athygli á þessu og tel það mjög brýnt að nefndin sem er að skoða samræmingu kanni þetta mál, að það er sennilega ekki minna mál að allar konur geti samið við vinnuveitanda sinn um það að hann greiði framlag vegna lífeyrissjóðsgreiðslna meðan þær eru í fæðingarorlofi ef það reynist rétt að maður megi ekki greiða í lífeyrissjóðinn af tryggingabótunum. Því það sem er, eins og ég nefndi hér í upphafi, kjarni laganna er að þeir sem hafa samið um full laun í fæðingarorlofi halda því, þeir sem hafa ekki það hnoss leggi niður launuð störf og fari á tryggingabætur. Og ég geri ekki lítið úr því hvað var verið að gera góða hluti á sínum tíma, en við hljótum að sjá að þarna eru margir annmarkar og á það vil ég benda og jafnframt taka það fram að þó að ég hafi lagt svo mikla áherslu á það, og það mun ég gera áfram, að mál séu skoðuð almennt í víðara samhengi, finnst mér þetta frv. þess eðlis og fordæmi komið með þeim hætti sem hefur verið á hafður gagnvart bankamönnum að ég tel að þegar sé búið að gefa það fordæmi sem þarf til að þetta verði gert öllum kleift.

Kristín Einarsdóttir Virðulegur forseti. Ég kem hér til að taka undir frv. Hv. þm. Anna Ólafsdóttir Björnsson hefur þegar skýrt afstöðu Kvennalistans til þessa frv. og fæðingarorlofsfrumvarpa hingað til og okkar afstöðu sem fram kemur í þeim frv. sem lögð voru fram hér á Alþingi af þingkonum Kvennalistans. Ég ætla því ekki að tíunda það sérstaklega, heldur langaði mig fyrst og fremst til að ræða það sem kom fram hjá hæstv. heilbr.- og trmrh. þar sem hann vísar enn einu sinni til þeirrar nefndar sem er að endurskoða almannatryggingalögin. Við erum búin að heyra þetta lengi --- ég held að þetta sé þriðja árið sem ég heyri þetta sagt hér. Svo lengi sem ég hef setið hér er ég búin að heyra að öllum góðum málum sem hér koma fram og varða almannatryggingar skuli fresta eða þau eigi að bíða vegna þess að nú sé endurskoðun alveg að ljúka. Maður er orðinn dálítið þreyttur á að heyra þetta. Nú segir hæstv. ráðherra að von sé á nefndaráliti núna í mars. Ég óska eftir því að hann líti nú á þetta mál sérstaklega, sem eitt lítið mál. Það er ekki þar með sagt að með því sé lýst ánægju með öll lögin um fæðingarorlof þó að þetta eina réttlætismál sé tekið hér út vegna þess að það liggur á að afgreiða það nú. Þess vegna tel ég að ef ráðherra óskar eftir að sú nefnd sem er að störfum nú fái frv. til umsagnar, sé alveg sjálfsagt að hún fjalli um þetta atriði. Þetta er það lítið atriði að það þarf ekki að bíða eftir heildarendurskoðun almannatryggingalaganna þó að þetta atriði verði lagfært. Ég gat skilið það af orðum ráðherra, þó að það sé aðeins mín túlkun og ég ætli ekki að fara að leggja honum orð í munn, að hann teldi það ekki réttlætismál að konur héldu sínum launum í fæðingarorlofi. Ég er ekki alveg viss hvort það er rétt mat hjá mér, en ég sjálf tel það mjög mikilvægt að konur haldi launum í fæðingarorlofi. Það má líta á fæðingarorlof sem orlof á sama hátt og litið er á sumarfrí sem orlof. Þegar við förum í sumarfrí þá höldum við okkar launum, þeim launum sem við höfum haft bæði fyrir og eftir sumarfríið. Við lækkum ekki í launum í sumarfríum. Við förum heldur ekki öll á sömu laun þó að við förum í sumarfrí. Konur eru upp til hópa allt of lágt launaðar og fylla þann hóp sem hefur lægstu launin í þjóðfélaginu. Það væri auðvitað mjög mikill akkur í því að hækka laun þeirra almennt og þar með ættu þær líka að fá hærri laun í fæðingarorlofi. Það er hins vegar ekki hægt að vísa til þeirra sem lægstu launin hafa og tala um að einhverjar sem hafa e.t.v. hærri laun, sem eru því miður allt of fáar, eigi þar af leiðandi ekki að fá hærri laun í fæðingarorlofi. Ég held að það sé mjög nauðsynlegt, og ég vil vísa til þess sem hv. 9. þm. Reykn. Rannveig Guðmundsdóttir sagði hér áðan að allt of margar konur hafa varla ráð á því að eiga börn vegna þess að þær eru á svo lágum launum almennt. Ég skora því á ráðherra að leggja þessu litla máli lið og vísa frekar til þess að þessi nefnd sem er að skoða almannatryggingalögin hljóti nú að vera komin það langt í sinni endurskoðun að hún geti lagt mat á þetta litla frv. sem hér er sem þó er svo mikilvægt í þessu réttindamáli að konur njóti eðlilegs fæðingarorlofs. Núna er þetta mjög gott skref, í sex mánuði, en að sjálfsögðu verðum við að líta til framtíðarinnar og vinna að því að lengja fæðingarorlof enn frekar.

Aðalheiður Bjarnfreðsdóttir Herra forseti. Ég studdi þetta mál af því að mér finnst það réttlætismál. Það er vitaskuld óréttlæti að einhver starfsstétt skuli geta samið um það í samningum að fá full laun í fæðingarorlofi en annarri sé ekki leyft að semja við atvinnurekanda sinn ef hann er svo almennilegur að hann vill borga. Mér finnst að hérna gangi tryggingaráð eiginlega lengra en það ætti að gera. Í sjálfu sér finnst mér tryggingaráði ekki koma þetta mikið við. Það er ekkert verið að sækja í tryggingarnar. Það er verið að sækja í vasa vinnuveitandans svo að ég sé eiginlega ekki hvers vegna það tekur þessa afstöðu. Það er ekki mjög langt síðan konur á þessum almenna vinnumarkaði fóru að fá fæðingarorlof. Mig minnir að það hafi verið í sólstöðusamningunum svokölluðu, árið 1977. Það var til umræðu að það voru stórar starfsstéttir hér á almennum vinnumarkaði þar sem konur höfðu aðeins hálfan mánuð í fæðingarorlof. Það var eitthvað um það leyti sem þau lög tóku gildi að konur fengu fæðingarorlof ef þær voru úti á vinnumarkaði en þá í gegnum Atvinnuleysistryggingasjóðinn. Þetta mæltist náttúrlega mjög illa fyrir hjá karlmönnum í verkalýðshreyfingunni því að sá hugsunarháttur var og er mjög gegnumgangandi að það sé eiginlega mál konunnar að eiga börn. Smátt og smátt hefur orðið breyting á þessu og smátt og smátt hefur fæðingarorlof lengst og greiðslurnar hækkað, en meðan ég hafði afskipti af þessu í mínu fagfélagi fannst mér atvinnurekendur, hverjir sem það voru, hvort sem það voru einstaklingar eða það opinbera, reyna að komast hjá því að greiða yfirleitt nokkurn skapaðan hlut ef þeir gátu. Mér finnst það þess vegna afskaplega virðingarvert ef einhverjir eru komnir með þann hugsunarhátt að gera jafnvel betur en þeir eru skyldir til samkvæmt lögum. Ég vil bara alls ekki taka þetta frá fólki, ekki fyrir nokkurn mun. Ég vek athygli á því sem hv. 9. þm. Reykn. sagði áðan --- gott er að hér situr eftir aðstoðarmaður heilbrrh. því að þetta þarf nauðsynlega að taka til athugunar í lögum einhvers staðar --- að það er ekki greitt í lífeyrissjóðina á meðan foreldri þiggur fæðingarorlof. Nú er fæðingarorlof orðið sex mánuðir. Ef við gefum okkur það að það sé konan sem taki fæðingarorlofið, sem er í nærri því öllum tilfellum, þá er hún í ýmsum lífeyrissjóðum bara gjörsamlega búin að tapa lífeyrisréttindum. Ef ekki er greitt af launþega í lífeyrissjóði, a.m.k. eru lögin svona sums staðar, í sex mánuði, er rétturinn glataður. Hann verður að vinna sig upp aftur. Það er ekkert langt síðan kona leitaði til mín sem ætlaði sér að sækja um húsnæðislán og hafði einmitt glatað lífeyrisrétti á þennan hátt. Þetta þarf náttúrlega að taka til athugunar, annaðhvort ef þessi nýju lög um lífeyrissjóðina koma einhvern tíma upp á borðið eða einmitt í þessum lögum um fæðingarorlofsgreiðslur. Ég get ómögulega séð hætturnar sem stafa af því að þetta frv. komist í gegn eins og það er. Ég get ekki séð að það þyrfti að stangast á við eitthvað annað, og ég vona bara að það verði að lögum sem allra fyrst.

Flm. (Sólveig Pétursdóttir) Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. sem hér hafa talað fyrir stuðningi við þetta frv. og ég þakka einnig hæstv. heilbr.- og trmrh. fyrir ræðu hans og að vera hér viðstaddur. Mig langar þó til að koma hér að nokkrum athugasemdum. Ég ítreka að lagabreytingar, sem lagðar eru til með þessu frv., munu á engan hátt skarast á við það nefndarstarf sem hæstv. ráðherra ræddi hér um áðan. Þvert á móti ættu þessar lagabreytingar að auðvelda störf nefndarmanna þar sem þeir þurfa þá ekki að velkjast í vafa um vilja löggjafans. Hann verður skýr. Hæstv. ráðherra sagði einnig hér áðan að markmið fæðingarorlofslaganna væri m.a. að jafna rétt kvenna. Ég geri ekki lítið úr því markmiði en þetta er ekki alls kostar rétt. Tryggingastofnun stuðlar einmitt að mismunun með afgreiðslu sinni. Það atriði að sumar konur geti náð fram betri rétti en aðrar liggur í hlutarins eðli vegna lögmála vinnumarkaðarins. En þó er það ekki síður markmið þessa frv. að gera konur, foreldra og atvinnurekendur betur meðvitaða um rétt sinn. Það gæti þannig ýtt undir gerð slíkra frjálsra samninga. Í þessu sambandi er rétt að geta þess að markmið fæðingarorlofslaganna er að bæta tekjutap. Því er nú einu sinni þannig varið að launþegar eru ekki allir jafnt settir tekjulega. En menn hljóta að þurfa að gera áætlanir um útgjöld í samræmi við tekjur. Ef tekjur lækka skyndilega getur það haft mjög alvarlegar afleiðingar. Hvers vegna á alltaf að setja konur á sama pallinn vegna þess að þær geta fætt af sér börn? Það var einnig nefnt hér áðan að þessi ákvæði hefðu þurft að koma skýrt í ljós við setningu núgildandi fæðingarorlofslaga. Ég tel að ástæða þess sé vafalaust sú að nefndarmenn og þeir sem fluttu frv. á sínum tíma hafi ekki verið í neinum vafa um að sá réttur yrði virtur og þess vegna þyrfti ekki að taka það fram. En með þessu frv. er lagt til að tekin séu af öll tvímæli í þessum efnum. Maður hlýtur að velta því fyrir sér hver sé staða hv. þm. eða löggjafans ef menn þurfa að sæta því að nefndir framkvæmdarvaldsins láti fyrst sitt álit í ljós áður en afstaða er tekin til lagafrv. Eiga hv. þm. að þurfa að bíða langan tíma, e.t.v. í mörg ár, eftir því að ná fram réttarbótum í þessu landi? Hæstv. heilbr.- og trmrh. þótti þó rétt að frv. þetta fengi eðlilega afgreiðslu í þinginu og fagna ég því. Ég vek einnig athygli á því að einn meðflm. er Jón Sæmundur Sigurjónsson, en hann er einmitt formaður hv. heilbr.- og trn. í þessari deild. Reyndar sitja fleiri meðflm. þessa frv. í þeirri nefnd. Ég leyfi mér því að vona að afgreiðsla þessa máls gangi fljótt og eðlilega fyrir sig. Að lokum, hæstv. forseti, ítreka ég þakkir mínar fyrir stuðning hv. þm. og legg á það áherslu að réttur til fæðingarorlofs er slík grundvallarmannréttindi að ekki verður unað við neina réttaróvissu í þeim efnum. Til þess að taka af allan vafa um réttmæti umræddrar lagatúlkunar er því lagabreyting samkvæmt frv. þessu lögð hér til.