Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Árni Johnsen, 3. þm. Suðurl., Gunnlaugur M. Sigmundsson, 2. þm. Vestf., Jón Kristjánsson, 2. þm. Austurl., Páll Pétursson félmrh., Rannveig Guðmundsdóttir, 5. þm. Reykn., Valgerður Sverrisdóttir, 3. þm. Norðurl. e.

Borist hefur eftirfarandi bréf, dags. 7. júní 1995: ,,Þar sem Bryndís Hlöðversdóttir, 12. þm. Reykv., er erlendis í opinberum erindum og getur því ekki sótt þingfundi á næstunni, leyfi ég mér með vísun til 2. mgr. 53. gr. laga um þingsköp Alþingis að óska þess að 1. varaþm. Alþb. í Reykjavíkurkjördæmi, Guðrún Helgadóttir, taki sæti á Alþingi í fjarveru hennar. Þetta er yður hér með tilkynnt, virðulegi forseti. Svavar Gestsson, formaður þingflokks Alþb.`` Guðrún Helgadóttir hefur áður tekið sæti á Alþingi, kjörbréf hennar verið samþykkt. Ég býð hana velkomna til starfa á Alþingi á ný.

Um þinghaldið í dag og næstu daga vill forseti taka það fram að hann átti fund með formönnum þingflokka nú í hádeginu. Á grundvelli umræðna þar mun forseti senda formönnum þingflokka nótu um framhald þinghaldsins og fyrirkomulag áður en þingflokksfundir hefjast kl. 4 í dag þar sem megindrættir í störfum þingsins fram að þingfrestun koma fram. Varðandi þinghald í dag og á morgun vill forseti geta þess að þingfundur í dag mun standa til kl. 4. Þó gæti komið til þess að fundinum yrði frestað kl. 4, á þingflokksfundatíma, til kl. 7, en þá aðeins til þess að útbýta þingskjölum. Reiknað er með að þingfundur á morgun hefjist ekki fyrr en kl. 13.30 sem er óvenjulegt á fimmtudegi, en það er gert til þess að gefa þingnefndum rýmri tíma til starfa. Þetta er í góðu samkomulagi við formenn þingflokka.

Áður en gengið er til dagskrár vill forseti taka þetta fram af marggefnu tilefni: Í 54. gr. þingskapa, 4. málslið, segir: ,,Ræðumaður skal jafnan víkja ræðu sinni til forseta eða fundarins en eigi ávarpa nokkurn einstakan þingmann.`` Svo mörg eru þau orð. Þeim er ekki aðeins beint til nýkjörinna alþingismanna, heldur ýmissa þeirra sem þetta mega vita af reynslu sinni sem of oft í seinni tíð beina máli sínu til einstakra þingmanna, t.d. með því að segja: ,,Þetta átt þú að vita, hv. þm.`` eða: ,,Ég vil segja við þig, hæstv. ráðherra,`` o.s.frv. svo að ég taki dæmi. Með orðalagi af þessu tagi er verið að brjóta þingsköp. Þetta ákvæði þingskapa er ævagamalt. Það var sett í því skyni að tryggja að gott svipmót væri á umræðum á löggjafarsamkomu þjóðarinnar. Forseti væntir þess að þingmenn hafi þetta í huga framvegis og fari að þingsköpum í þessu efni. Því er þetta rifjað upp hér og nú.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á lyfjalögum, nr. 93/1994, með síðari breytingum. Ekki þarf að hafa langan formála vegna þessa frv. Í lok 117. löggjafarþings voru samþykkt ný lyfjalög. Ákveðið var þá að fresta gildistöku tveggja kafla laganna til 1. nóv. 1995, svo að tóm gæfist til að meta áhrif verulegra breytinga sem gerðar voru á fyrirkomulagi lyfjadreifingar hér í landi með þessum nýju lögum. Þessar breytingar áttu að mestu leyti rætur að rekja til skuldbindinga samkvæmt EES-samningnum. Þeir kaflar sem ákveðið var að fresta gildistöku á voru annars vegar VII. kafli laganna, um stofnun lyfjabúða og lyfsöluleyfi, og hins vegar XIV. kafli laganna, um lyfjaverð. Eins og hv. þm. muna voru skiptar skoðanir hér á Alþingi um það nýja fyrirkomulag varðandi lyfjadreifingu annars vegar og lyfjaverð hins vegar sem hin nýju lög gerðu ráð fyrir. Þess vegna var til málamiðlunar ákveðið að fresta gildistöku umræddra tveggja kafla til að tóm gæfist til að meta að öðru leyti áhrif framkvæmda vegna breytinga út af EES-samningnum. Í þeim tilgangi skipaði heilbr.- og trmrh. nefnd hinn 29. júlí 1994, sem í eiga sæti fulltrúar allra þingflokka. Nefndinni var ætlað að skila ráðherra skýrslu fyrir 1. sept. 1995. Hinn 26. apríl sl. óskaði ég eftir því við nefndina að hún hraðaði störfum og skilaði skýrslu um stöðu mála fyrir 1. júlí 1995. Meiri hluti nefndarinnar hefur tjáð mér að hann telji að áhrifa lyfjalaganna sé ekki enn farið að gæta í þeim mæli að hægt sé að meta þau. Ástæða þess er m.a. sú að dregist hefur að setja ýmsar reglugerðir sem fylgja áttu lögunum um nánari útfærslu á framkvæmd. Þessi dráttur stafar m.a. af því að vinna við undirbúning þessara reglugerða var mun umfangsmeiri og tímafrekari en ráðgert var í fyrstu. Það er mat meiri hluta nefndarinnar að áhrifa nýrra lyfjalaga og EES-samningsins á lyfjanotkun og lyfjakostnað almennings og hins opinbera hér á landi fari fyrst að gæta að einhverju marki á næsta ári. Ég tel rétt að gildistöku margnefndra tveggja kafla laganna um stofnun lyfjabúða og lyfsöluleyfi og um lyfjaverð verði frestað um átta mánuði eða til 1. júlí 1996. Ég legg því fram þetta frv. sem hér er til umræðu um að breyta dagsetningu á gildistökuákvæða lyfjalaga og í ákvæðum til bráðabirgða úr 1. nóv. 1995 í 1. júlí 1996. Í a-lið 2. gr. er dagsetningunni 1. júní 1995 breytt í 1. júlí 1996. Hér er í raun um leiðréttingu að ræða því í meðförum Alþingis þegar frestun umræddra kafla var samþykkt láðist að leiðrétta þessa dagsetningu til samræmis. Ég get ekki skilið við þetta mál öðruvísi en að fara nokkrum orðum um kostnaðarmat fjmrn. Þar er minnst á 100 millj. kr. sparnað sem talað var um að yrði að ná á árunum 1995 vegna nýrra lyfjalaga. Þessi sparnaður er alls óviss enda varð niðurstaðan sú að við lokaafgreiðslu fjárlaga 1995 var fallið frá því að ná sparnaði í lyfjakostnaði með þessum aðgerðum. Í lokamálsgrein kostnaðarmatsins er því haldið fram að ef frv. verði að lögum sé líklegt að ekki náist fram frekari lækkun á álagningu lyfja í smásölu nema stjórnvöld beiti sér til þess með öðrum aðgerðum. Í þeim köflum sem hér er enn frestað gildistöku á eru engin ákvæði sem hafa áhrif á lækkun álagningar lyfja í smásölu. Samþykkt þessa frv. mun því í engu breyta um þetta atriði. Ég vil á hinn bóginn láta koma fram að í undirbúningi eru í heilbr.- og trn. mikilvægar aðgerðir til að stemma stigu við sívaxandi lyfjaútgjöldum. Þessar aðgerðir eru sérstaklega mikilvægar fyrir sjúklinga því að þær geta lækkað lyfjaútgjöld sjúklinga um helming meira en þær lækka lyfjaútgjöld sjúkratrygginga. Hér er því um mikilsverða aðgerð að ræða til að létta undir með sjúklingum með háan lyfjakostnað. Virðulegi forseti. Ég læt hér með lokið umfjöllun minni um frv. til laga um breytingu á lyfjalögum, nr. 93/1994, og leyfi mér að leggja til að að lokinni þessari umræðu verði frv. afgreitt til 2. umr. og hv. heilbr.- og trn.

Herra forseti. Ég taldi að það væri vilji ríkisstjórnarinnar að reyna að greiða fyrir þingstörfum eins og hægt væri. Ég verð hins vegar að segja að ég tel ekki að það sé mikil fyrirgreiðsla við þingið að koma hér inn með mál sem vitað er að deilur munu spinnast um og ágreiningur ríkja um. Og koma með þessi mál á þeim dögum sem við a.m.k. vildum halda að væru síðustu dagar þessa skamma vorþings. Herra forseti. Ég hlustaði mjög grannt eftir ræðu hæstv. heilbrrh. til þess að reyna að finna rökin fyrir þessari frestun. Ég hafði líka lesið mjög grannt athugasemdirnar við lagafrv. sem raunar voru uppistaðan í þeim texta sem hæstv. heilbrrh. fór hér með. En mér er fyrirmunað að finna rökin fyrir henni. Hæstv. heilbrrh. vísaði til hinnar þverpólitísku nefndar sem sett var á laggir til þess að fylgjast með áhrifum lyfjalaganna sem samþykkt voru á sínum tíma. Þar kom fram að meiri hluti nefndarinnar telur að áhrif laganna muni ekki að fullu koma fram fyrr en í fyrsta lagi á næsta ári. Það kom hins vegar ekki fram í máli hæstv. ráðherra að nefndin hefði lagt til að þær breytingar yrðu gerðar á gildistöku laganna sem lagt er til í 2. gr. frv. Þess vegna vil ég beina þeirri spurningu til hæstv. ráðherra: Er það samkvæmt tilmælum þeirrar lyfjanefndar sem hún vísaði til að þetta frv. er lagt fram? Sannast sagna finn ég ekki rök fyrir því að fresta þeim tveimur köflum sem vísað er til í 2. gr. frv. sem fyrir liggur. Um hvað fjalla þessi frumvörp, herra forseti? Í fyrsta lagi er verið að afnema í þeim lögum sem nú eru í gildi löngu úrelt skömmtunarkerfi á lyfsöluleyfum og í öðru lagi er verið að auka frelsi í verðlagningu á lyfjum. Það dylst því engum, herra forseti, að með samþykkt þessa frv. er verið að snúa af braut sparnaðar varðandi kostnað lyfja. Það vekur eftirtekt mína, herra forseti, að þegar ég les greinargerð fjmrn. með þessu frv., þá virðist sem fjmrn. sé í rauninni andsnúið innihaldi frv. og telji að það sé ekki líklegt til annars heldur en að hækka kostnað vegna lyfja. Þannig segir, með leyfi forseta, í fylgiskjali sem hefur að geyma umsögn fjárlagaskrifstofu fjmrn. svohljóðandi: ,,Ef frv. verður að lögum er líklegt að ekki náist fram frekari lækkun á álagningu lyfja í smásölu nema stjórnvöld beiti til þess öðrum aðgerðum.`` Það liggur alveg ljóst fyrir að þegar menn lögðu þessa breytingu til sem var samþykkt með lyfjalögunum á sínum tíma, þá var verið að reyna að auka og örva samkeppni og efla þannig annars vegar þjónustu og hins vegar að lækka álagningu á smásölunni. Og það eru engin rök sem hafa komið fram og alls ekki í máli hæstv. ráðherra eða í greinargerðinni sem fylgir frv. sem rökstyðja að nú eigi enn að fresta um átta mánuði gildistöku þeirra tveggja kafla sem frv. fjallar um. Um hvað fjalla þessir kaflar? VII. kafli gildandi laga felur það í sér að forsetaleyfi til lyfjasölu er afnumið og það eru sett ákveðin skilyrði þeim sem vilja fá leyfi til lyfsölu. Þessi skilyrði voru mjög ströng og ég tel að þau hafi hvívetna gætt hagsmuna neytenda. Þau fólu í aðalatriðum í sér að umsækjandi þarf að hafa menntun á sviði lyfjafræði, hann þarf að hafa verslunarleyfi eða samning við aðila sem hefur slíkt leyfi. Jafnframt var gert að skilyrði fyrir veitingu leyfisins að viðkomandi umsækjandi hefði þriggja ára starfsreynslu en þó er vert að geta þess að það var heimild til ráðherra að víkja frá starfsreynsluskilyrðinu ef sérstaklega stóð á og almannahagsmunir voru taldir kalla á það til að mynda í smærri byggðarlögum þar sem lyfsala var ekki fyrir hendi. Þá var líka í lögunum gert ráð fyrir því að samþykki Lyfjaeftirlits ríkisins þyrfti að liggja fyrir áður en starfsemi lyfjabúðar hæfist og með því var auðvitað verið að tryggja að í hvívetna væri rétt staðið að bæði rekstri og búnaði verslunarinnar. Vert er að ítreka að það komi líka fram að í kaflanum er kveðið á um heimild til ráðherrans til að takmarka fjölda lyfjabúða í heilsugæsluumdæmum þar sem fjöldi íbúa var undir 5.000 svo fremi sem ástæða þætti til að ætla að ný lyfjabúð til viðbótar þeirrar sem fyrir var kæmi í veg fyrir að viðunandi lyfjaþjónustu yrði upp haldið. Ég tel þess vegna að lögin hafi verið góð eins og þau voru samþykkt. Þau hafi verið framhald á stefnu fyrri ríkisstjórnar um að hverfa frá braut miðstýringar, frá braut hafta yfir í aukið frelsi. Ég tel að samhliða hafi þetta þjónað þeim tilgangi að lækka kostnað þeirra sem þurfa lyfja með og lækka kostnað ríkisins af lyfjum líka. Ég verð að segja að ég skil ekki að hæstv. heilbrrh. sem æ ofan í æ hefur talað um nauðsyn þess að gæta aðhalds í rekstri heilbrigðiskerfisins skuli koma með þetta frv. Ég bið um rökin. Það er ekki nóg fyrir mig að flutt séu þau rök að ólíklegt sé að áhrif lyfjalaganna komi að fullu fram fyrr en á næsta ári. Það eru engin rök. Ég tæki mark á því ef hin þverpólitíska lyfjanefnd teldi þetta nauðsynlegt en ekki kom fram í máli hæstv. ráðherra að hún gerði það og þess vegna er eftir því spurt hvort hún hafi gert það. Þá er líka vert að nefna, herra forseti, að miklar deilur spunnust um frv. á sínum tíma. Það náðist sátt um það og sáttin lá ekki síst í þeirri staðreynd að það varð samþykki heilbr.- og trn. á sínum tíma að setja gildistöku þessara tveggja kafla við 1. nóv. á þessu ári. Það er alveg ljóst af samtölum við þá sem koma nálægt lyfjaverslun að þeir eru þeirrar skoðunar að frestur til 1. nóv. sé ærið nógur fyrir þá til þess að undirbúa sig og aðlaga þessum breytingum. Ég á líka mjög erfitt með að skilja hvernig hv. þm. Sjálfstfl. geta tekið þátt í að samþykkja svona vegna þess að þetta er augljóslega í andstöðu við stefnu Sjálfstfl., sem a.m.k. í orði kallar sig málsvara frjálslyndis í viðskiptaháttum. Ég skil ekki, herra forseti, hvernig þeir geta stutt þetta. Er það kannski svo að hið nýja andlit Framsóknar, sem dylur auðvitað ekkert annað en gamla afturhaldið þegar kemur að viðskiptum í landinu, er nú að gægjast fram og er að breiða sig líka yfir andlit Sjálfstfl. Mér er raun að því að horfa upp á góða drengi og góðar konur samþykkja svona hluti. Herra forseti. Það er eitt af hlutverkum stjórnmálamanna sem setja leikreglur, m.a. ákveðinn ramma fyrir atvinnulífið í landinu, að skapa stöðugleika í því umhverfi sem einstaklingar og fyrirtæki starfa í. Ég held að það sé óhætt að fullyrða að flestir þeir sem hafa starfað að lyfjaverslun í landinu hafa þegar hafið undirbúning að breytingum starfshátta sinna til samræmis við þær breytingar sem voru gerðar með samþykkt lyfjalaganna 1994. Menn hafa verið að breyta fyrirtækjunum yfir í hlutafélög, menn hafa jafnvel lagt í ærinn kostnað við breytingar á fyrirtækjunum, keypt hús, breytt innréttingum. Ég held því að það sé alveg ljóst að þetta skapar óvissu fyrir starfsemi þessara fyrirtækja. En það sem mestu skiptir er að ég fæ ekki séð að þetta þjóni hagsmunum neytenda og ég fæ heldur ekki séð að þetta þjóni hagsmunum ríkisins. Eins og kemur glögglega fram í áliti fjmrn. mun þetta ekki leiða til lækkunar á lyfjakostnaði eins og menn höfðu þó gert sér vonir um.

Herra forseti. Þetta frv. um breytingu á lyfjalögum felur aðeins í sér frestun á gildistöku tveggja kafla laganna, VII. kafla um stofnun lyfjabúða og lyfsöluleyfa, þ.e. ný regla um úthlutun lyfsöluleyfa og XIV. kafla um lyfjaverð og frjálsa verðlagningu á lyfjum. Breytingin á lyfjalögunum var gerð vegna skuldbindinga sem Íslendingar undirgengust með EES-samningnum. Ákveðið var að fresta gildistöku þessara laga til 1. nóv. 1995 á síðasta þingi þar sem ástæða þótti til að kanna ýmis áhrif breytinganna á lyfjalögunum. Ástæða þótti til að kanna hvaða áhrif þau ákvæði, sem komu ný inn í lyfjalögin, hefðu svo sem auglýsingar. Nefnd er að störfum í heilbrrn. til að fylgjast með áhrifum breytinganna á lyfjaverð til einstaklinga og lyfjakostnaði hins opinbera. Einnig þarf að kanna hvort breytingarnar hafa áhrif á lyfjanotkun Íslendinga og um leið heildarútgjöld Tryggingastofnunar vegna lyfja. Reglugerð og breytingar á gildandi reglugerðum eru að koma út núna þessa dagana og því ekki unnt að sjá fyrr en að einhverjum mánuðum liðnum hvaða áhrif þessar breytingar muni hafa. Þar má t.d. nefna að reglugerð um lyfjaauglýsingar var undirrituð á föstudaginn var, 2. júní, þannig að áhrifa hennar fer ekki að gæta fyrr en eftir nokkra mánuði og er augsýnilega ekki komin í ljós. Hæstv. heilbrrh. og samflokksmenn hennar höfðu ýmislegt við lögin að athuga þegar þau voru til umræðu hér á síðasta þingi. Ég tel að það þurfi að skoða ýmsa þætti í þeim köflum, sem við frestum nú gildistöku á, og ég treysti því að hæstv. heilbrrh. noti frestinn á gildistökunni til að athuga betur lagatextann í þeim köflum sem verið er að fresta gildistöku á með frv. Ég tek undir það álit nefndarinnar sem kannar áhrif nýju lyfjalaganna að áhrifa þeirra og EES-samningsins á lyfjakostnað og lyfjanotkun fari ekki að gæta að neinu marki fyrr en á næsta ári eða jafnvel síðar og þess vegna get ég vel fallist á þessa frestun á gildistökunni. Aftur á móti vildi ég gjarnan fá upplýsingar um það svona til fróðleiks hvort frekari frestun á þessum köflum hefur útgjaldaaukningu í för með sér fyrir Tryggingastofnun ríkisins miðað við áætluð útgjöld hennar til lyfja. Ef svo er, hversu mikill er sá aukni kostnaður?

Hæstv. forseti. Ég vil halda því til haga við umræðuna að við sem skipuðum stjórnarandstöðu á síðasta kjörtímabili gagnrýndum mjög harðlega þær breytingar sem þá voru gerðar á lyfjalögunum. Það er ekki rétt sem fram kom hér í máli hv. 15. þm. Reykv. að einhver sátt hefði náðst um málið. Það tókst sátt um að fresta gildistöku ákveðinna kafla en það þýddi ekki að við sem þá vorum í stjórnarandstöðu værum sátt við málið heldur var allt reynt til að fá þáv. stjórnarflokka til að sýna einhverja örlitla visku í málinu. Breytingarnar voru gagnrýndar mjög harðlega af lyfsölum og ekki síst vegna lyfjaverslunar úti á landi. Við verðum að gæta þess í þessu samhengi að lyf eru ekki eins og hver önnur vara þó auðvitað þurfi að reyna að ná niður verði á þeim og gera lyfjaverslun sem hagkvæmasta. Við samþykktum þessa frestun á síðasta kjörtímabili og ég get ekki annað en tekið undir það sjónarmið að nýr heilbrrh. fái að skoða málið betur. Hún var einn af helstu andstæðingum þessara breytinga á síðasta kjörtímabili og mér finnst mjög eðlilegt að hún fái tíma til að skoða málið og jafnframt nýtt Alþingi. Þess vegna lýsi ég yfir stuðningi við þetta frv. Það kom fram að menn hafa auðvitað ekki gert sér fulla grein fyrir hvaða afleiðingar þær breytingar, sem gerðar voru á lyfjalögunum, hafa þegar haft. Það þarf að skýrast. En við erum bundin af EES-samningnum og þurfum að gera ákveðnar breytingar en það er auðvitað skylda okkar að framkvæma þær eins mjúklega og hægt er þannig að þær komi t.d. ekki niður á lyfjaverslun úti á landsbyggðinni eins og menn óttuðust mjög og sáu reyndar ekki hvernig í ósköpunum ættu yfirleitt að standast þar til frambúðar með aukinni samkeppni og hugsanlega þeim möguleika að lyfjaverslun færðist inn í almennar verslanir. Hæstv. forseti. Ég er reiðubúin til að styðja það að hæstv. heilbrrh. fái tíma til að skoða málið nánar.

Virðulegi forseti. Ég fagna alveg sérstaklega því frv. sem er til umræðu vegna þess að það er í fullu samræmi við það álit sem kom frá minni hluta heilbr.- og trn. á síðasta þingi þar sem núv. hæstv. heilbrrh. átti hlut að máli og var þá í stjórnarandstöðu ásamt okkur nokkrum öðrum í þáv. stjórnarandstöðuflokkum. Ég fagna því sérstaklega að hæstv. ráðherra skuli vera sjálfum sér samkvæmur og flytja frv. sem er nákvæmlega í anda þeirra skoðana sem hæstv. ráðherra lýsti þá. Það er rangt að það hafi náðst um þetta mál samstaða eða sátt. Reynt var á sínum tíma að ná samningum einmitt um það að fresta gildistökunni eins lengi og þetta frv. kveður á um en það náðist ekki fram. Hins vegar var sú nefnd, sem hér hefur verið nefnd á nafn, sett á laggirnar til að skoða hvaða áhrif þessar breytingar á lyfjalögum mundu hafa. Sú nefnd hefur ekki lokið störfum og ekki er heldur búið að setja ýmsar þær reglugerðir sem átti að setja í framhaldi af því að lyfjalögin voru samþykkt á sínum tíma. Ég mæli eindregið með því að frv. fái fljóta og jákvæða afgreiðslu því að eins og ég segi vöruðum við í stjórnarandstöðunni sem þá var við því að lögin tækju gildi án þess að nokkur athugun hefði farið fram á því hvað breytingarnar á lyfjalögunum þýddu í raun og veru. Þar voru mjög margir óvissuþættir sem hafa ekki enn fengist svör við þannig að ég fagna sérstaklega þessu frv. hæstv. ráðherra.

Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir ágætar umræður um þetta stutta mál sem ég lagði fram og ég vona að það lengi ekki tímann á hinu háa Alþingi þó einu máli sé frestað um átta mánuði sem mikill ágreiningur var um á sínum tíma. Hv. formaður heilbr.- og trn. hefur nú vissar efasemdir um málið og spurði spurningar varðandi þá þverpólitísku nefnd sem átti að fylgjast með áhrifum EES-samningsins á lyfjamálin og spurði hvort það væri hún sem hefði þau áhrif að ég mundi fresta þessu máli. Meðal annars er það álit nefndarinnar og ég vil upplýsa hv. formann heilbr.- og trn. sem er nú hvergi nálægur og langar kannski ekkert að hlýða á það hvers vegna þessu máli er frestað enda get ég komið þeim upplýsingum til hans hvenær sem er. Hann er ekki í þingsalnum eins og er. En málið er það að EES-samningurinn varðandi lyfjamálin var miklu umfangsmeiri en við var búist. Það þurfa að koma til níu nýjar reglugerðir til þess að fullnægja samningnum. Það eru ekki komnar fram nema ein af þessum níu. Eins og kom fram í máli hv. þm. Ástu Ragnheiðar Jóhannesdóttur áðan er það reglugerð um auglýsingar og kynningu á lyfjum og var einmitt rædd mjög mikið á sínum tíma því að við teljum að aukið frelsi til auglýsinga á lyfjum kunni að geta aukið lyfjaneyslu. Á sama tíma og við erum að auglýsa lyf erum við að opna fleiri lyfjaverslanir sem enn og aftur auka neyslu lyfja. Þetta er samhengið í málinu og þetta er það sem við ætlum að skoða þessa átta mánuði þar til lögin taka gildi. Það kann vel að vera að frv. muni taka einhverjum breytingum á þeim tíma en það mun koma í ljós eftir því sem dagarnir líða og áhrif EES-samningsins gera vart við sig. Hv. þm. Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir spurði hvort þetta mundi hafa aukin útgjöld í för með sér varðandi Tryggingastofnun ríkisins. Svarið er nei og svarið er einnig nei við þeirri spurningu sem kom fram hjá hv. formanni heilbr.- og trn. Frv. hefur engan sparnað í för með sér þó svo að yrði lögum í dag að opna fleiri lyfjaverslanir. En það er ekkert sem sannar að það hafi neinn sparnað í för með sér. Að öðru leyti tel ég ekki ástæðu til að rekja þetta nánar. Ég tel að það sé mikilvægt að farið sé vel ofan í saumana á þessum málum og þessi tími sé notaður vel vegna þess að á þeim hluta lyfjalaga, sem tók gildi í júní 1994, sem er ekki langur tími, það er akkúrat ár, þurfti að gera fjórar lagabreytingar um það málefni. Það sýnir að málið var náttúrlega ekki nægilega vel unnið á sínum tíma.

Herra forseti. Ég vil ekki láta hjá líða að segja nokkur orð um þetta þingmál sem er gott innlegg í nauðsynlega umræðu um starfsemi stjórnmálaflokkanna. Þetta efni hefur verið nokkuð til umfjöllunar hjá Kvennalistanum og við höfum lagt fram þingmál um það eins og hv. 13. þm. Reykv. minnti á í framsögn sinni og ég vísa til þáltill. um fjárframlög til stjórnmálaflokka sem lögð var fram á tveimur síðustu þingum en hlaut ekki afgreiðslu Alþingis. Með leyfi hæstv. forseta hljóðaði sú tillaga þannig: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að skipa níu manna nefnd til að undirbúa löggjöf um fjárframlög til stjórnmálaflokka og stjórnmálasamtaka. Jafnframt verði nefndinni falið að leggja mat á það hvort nauðsyn beri til að setja lög um starfsemi stjórnmálaflokka að öðru leyti. Nefndina skipi fulltrúar þeirra stjórnmálaflokka sem sæti eiga á Alþingi, fulltrúi félagsvísindadeildar Háskóla Íslands, fulltrúi Rannsóknastofnunar í siðfræði og fulltrúi Lögfræðingafélags Íslands auk fulltrúa frá fjármálaráðuneyti sem jafnframt sé formaður nefndarinnar.`` Tilurð þessarar tillögu má rekja til þeirrar miklu umræðu sem oft og einatt hefur komið upp um fjárreiður stjórnmálaflokkanna og leiddi til þess m.a. að stjórnmálaflokkunum barst erindi frá nokkrum háskólakennurum haustið 1993 þar sem þeir skoruðu á flokkana að beita sér fyrir því að setja skýrar reglur eða lög um fjárframlög til flokkanna til samræmis við lög og reglur í öðrum löndum. Við kvennalistakonur ákváðum að bregðast við þeirri áskorun með því að leggja fram þessa tillögu. Hún var lögð fram þegar á 117. löggjafarþingi og svo aftur á síðasta þingi. Enda þótt hún hlyti ekki formlega afgreiðslu á 117. löggjafarþingi varð hún ásamt öðru til þess að forsrh. gaf fyrirheit um stofnun nefndar til að fjalla um og undirbúa frv. til laga um fjárhagslegan stuðning við stjórnmálaflokka og þá þætti sem slíkum stuðningi tengjast. Þetta fyrirheit var gefið við 3. umr. á Alþingi um frv. til laga um breytingu á lögum um tekjuskatt og eignarskatt í desember 1993 en þá samþykkti meiri hluti Alþingis að framlög fyrirtækja til stjórnmálaflokka væru frádráttarbær frá skatti. Kvennalistinn greiddi atkvæði gegn þeirri tillögu einn þingflokka og taldi eðlilegt að fyrst yrðu mótaðar reglur um starfsemi stjórnmálaflokka og þar með fjárhagslegan stuðning við þá. Síðan varð niðurstaðan að forsrn. óskaði eftir tilnefningu í þessa nefnd og Kvennalistinn tilnefndi fulltrúa í nefndina en hún hefur eins og kom fram í máli hv. frsm. ekki enn þá verið kölluð saman. Nú virðist sem einhver hreyfing sé á því máli og má merkilegt teljast að það þurfi svona mikið til að þessi nefnd fari af stað þrátt fyrir þau fyrirheit sem gefin voru. Eins og sjá má af þessari tilvitnun í tillögu okkar þá eru kvennalistakonur þeirrar skoðunar að brýnast sé að setja reglur um fjárframlög til stjórnmálaflokka og stjórnmálasamtaka en ekki jafneinboðið að löggjöf þurfi um starfsemi þeirra að öðru leyti. Samkvæmt því sem fram kemur í greinargerð með því þingmáli, sem er til umræðu og samkvæmt því sem við höfðum raunar kynnt okkur, eru sömu viðhorf víðar uppi. Þess vegna varð niðurstaða okkar að vísa þeirri umræðu inn í þá nefnd sem yrði skipuð og kalla eftir rökstuddu áliti þaðan, þ.e. um þörfina fyrir lagasetningu um starfsemi stjórnmálaflokka. Ég vil líka geta þess að kvennalistakonur hafa ítrekað lýst þessum viðhorfum í hópi þeirra sem hafa fjallað um skiptingu þess fjár sem veitt er á fjárlögum hvers árs til stjórnmálaflokkanna. Þar hafa menn árlega togast á um það sem til skiptanna er og breytt skiptireglum eftir eigin skilgreindum þörfum. Nú gilda t.d. allt aðrar reglur en fyrir áratug og miklum mun hagstæðari fyrir fjölmennari þingflokkana en þá fámennari. Við höfum marglýst því yfir í þeim hópi að það beri að setja fastar reglur um þessa skiptingu og raunar var settur til þess starfshópur fyrir nokkrum árum en hann gufaði upp eins og svo margar nefndir gera án þess að skila miklu verki til gagns. Ég get líka upplýst að þrátt fyrir allt þetta og þrátt fyrir örlög tillögu okkar höfum við kvennalistakonur að sjálfsögðu reynt að viðhafa eðlilegar og góðar reglur við meðferð fjár og greinargerð um það fé sem samtökin hafa haft með höndum. Við höfum upp á síðkastið látið löggilta endurskoðendur fara yfir reikninga okkar og gengið frá öllu slíku í samræmi við góðar skilavenjur. En það er ekkert launungarmál að það kostar fé og það er kannski ein ástæðan fyrir því að ýmislegt hefur þótt á skorta hjá stjórnmálaflokkum í þessu efni. Það er mjög kostnaðarsamt að halda úti þeirri starfsemi sem til þarf í stjórnmálasamtökum ef vel á að vera, þrátt fyrir mikla sjálfboðavinnu sem er í slíku starfi. Sá kostnaður fer sífellt vaxandi og það er ekkert leyndarmál að flestir flokkar og stjórnmálasamtök berjast í bökkum, eða kannski ættum við að segja í bönkum, og eiga við skuldir að stríða og hafa hreinlega ekki bolmagn til vandaðra vinnubragða. Ég held þess vegna að það sé mjög nauðsynlegt að setja um þetta ákveðnar reglur og viðmiðanir og að því laut sú tillaga sem Kvennalistinn bar fram á síðustu tveimur þingum og ég vil lýsa sérstökum stuðningi við þann þátt í þessu frv. Ég ætla ekki að fara ítarlega í efni þessa frv. en fagna vissulega framlagningu þess og því tilefni sem það gefur til þess að ræða þetta mál. Frv. er að mörgu leyti efnisminna í sniðum eða ekki eins ítarlegt og ýmis frumvörp sem áður hafa komið fram og flestir viðstaddir þekkja sjálfsagt nokkuð vel. Vísa ég þar fyrst og fremst til þess þingmáls sem var samið af milliþinganefnd í framhaldi af þingsályktun sem var samþykkt vorið 1976. Aðeins einn hv. núv. þm., Ragnar Arnalds, sat í þeirri nefnd sem Ellert B. Schram stýrði. Í greinargerð með því frv. kemur reyndar fram að menn hafi ekki náð samstöðu um öll ákvæði þess, þ.e. þau ákvæði sem fjalla um fjárhagsmálefni stjórnmálaflokka og hefur svo alltaf verið þegar þessi mál hafa verið til umræðu, m.a. í þeim starfshópi sem ég minntist á áðan. Það er auðvitað ástæðan fyrir því að ekki hefur enn tekist að koma neinum reglum yfir þennan þátt í starfsemi stjórnmálaflokkanna. Ég vil aðeins nefna örfá atriði í frv. sem er til umræðu. Í 2. gr. er kveðið á um skyldu stjórnmálaflokka til þess að birta opinberlega lög sín, stefnuskrár og stefnumarkandi samþykktir. Ég vildi gjarnan spyrja hv. 1. flm. að því hvar sú birting ætti að vera, hvort hér væri verið að hugsa um birtingu í Stjórnartíðindum eða einhvers staðar annars staðar eða e.t.v. birtingu í þeim blöðum sem viðkomandi ráða yfir en þá er á það að líta að um það er ekki að ræða í öllum tilvikum. Ég reikna sem sagt með því að hér sé átt við Stjórnartíðindi en þess er ekki getið í skýringu við greinina. Varðandi 3. gr. vil ég gjarnan ítreka það sem kom reyndar fram í máli hv. 1. flm. að hvarfli það nú að einhverjum að með samþykkt slíkrar greinar væri starfsemi Kvennalistans orðin eitthvað vafasöm er sá skilningur vitaskuld alrangur. Kvennalistinn er eins og fram kemur í lögum okkar opinn öllum sem styðja stefnu Kvennalistans og mismunar þannig engum. En þetta vil ég taka fram og ítreka vegna túlkunar í útvarpsfréttum af þessu þingmáli sem var reyndar svo góðfúslega leiðrétt. Ákvæði 5. gr. er athyglis- og umhugsunarvert og mundi kalla á breytt vinnubrögð, a.m.k. í þeim einu stjórnmálasamtökum sem ég þekki náið. Vinnubrögð okkar í þessu efni hafa reyndar aldrei komið að sök en óneitanlega hafa heyrst sögur um slíkt, jafnvel að menn hafi freistast til að undirrita einhverja yfirlýsingu eða eitthvað slíkt og verið þar með allt í einu komnir á skrá hjá viðkomandi stjórnmálasamtökum eða flokki. Það má því vel vera að rétt væri að setja um þetta ákvæði. Ég vil sömuleiðis fagna því sem fram kemur í 8. gr. Ég held að það væri hið besta mál að banna hreinlega slíkar persónunjósnir á kjörstað eins og sumir hafa kallað. Og enn vildi ég nefna 10. gr. og kannski vísa því til hv. 1. flm. um þessa viðmiðun, þ.e. að stjórnmálasamtökum sé heimilt að taka við fjárframlagi eða ígildi þess frá einstökum aðilum, einstaklingum eða fyrirtækjum, þó þannig að fari framlag yfir 300 þús. á hverju reikningsári skal birta nafn styrktaraðila samhliða birtingu ársreikninga. Spurningin er kannski hvers vegna 300 þús., hvernig sú tala var hugsuð, hvers vegna ekki hugsanlega lægri tala, 100 þús. eða eitthvað slíkt. Ég hef ekki raunar neina tillögu í því efni en þætti forvitnilegt að vita hvað liggur þar til grundvallar. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um þetta en lýsi ánægju minni með að þingmál af þessu tagi komi inn í þingið og vonast til þess að færi gefist á að fjalla ítarlega um þetta og það leiði til einhverrar niðurstöðu í málinu sem svo oft hefur komið til umfjöllunar í þinginu eða milliþinganefndum án þess að það hafi leitt til neinnar niðurstöðu.

Herra forseti. Ég vil í upphafi þakka þeim sem hafa rætt um þetta frv., nú síðast hv. 12. þm. Reykn., Kristínu Halldórsdóttur, og jafnframt undirtektir hv. 4. þm. Norðurl. e., Steingríms J. Sigfússonar, sem ræddi þessi mál þegar við frestuðum umræðunni fyrir viku. Frv., sem er til umræðu, er drög að heildarlöggjöf um starfsemi og fjárreiður stjórnmálaflokka. Það er í fyrsta skipti sem gerð er tilraun til að setja slíka heildarlöggjöf sem nær til stjórnmálaflokka, ekki einungis þeirra sem bjóða fram til Alþingis heldur líka þeirra sem bjóða fram til sveitarstjórna. Hugmyndin hér á bak við er vitaskuld sú að styrkja löggjafarvaldið í þjóðlífi okkar. Helstu efnisatriði frv. hafa verið rakin í framsögu af hv. 1. flm., 13. þm. Reykv., Jóhönnu Sigurðardóttur, en kveðið er á um að stjórnmálaflokkar séu skráðir sérstaklega, að þeir séu opnir, að jafnræðis skuli gætt í starfsemi þeirra og það skuli setja reglur um störf fulltrúa, að æðsta vald í málefnum stjórnmálasamtaka skuli vera í höndum félagsmanna, að lagt sé bann við skráningu á kjörstað. Síðan eru ítarleg ákvæði um fjárreiður stjórnmálaflokka þar sem er m.a. krafist að stjórnmálasamtök verði bókhaldsskyld og þeim beri einnig að skila skattframtali en það er ekki í núverandi lögum. Jafnframt eru ákvæði um að árlega skulu reikningar stjórnmálasamtaka endurskoðaðir af löggiltum endurskoðendum og lagðir fram til samþykktar á æðsta fundi viðkomandi samtaka og jafnframt er gert ráð fyrir að fái stjórnmálasamtök framlög af opinberri hálfu endurskoði Ríkisendurskoðun ársreikningana. Hér er því kveðið nokkuð ítarlega á um að eftirlit með fjárreiðum stjórnmálaflokka sé gott og það er auðvitað lykilatriði í starfsemi stjórnmálaflokka. Það er einnig getið um að fari framlög yfir vissa upphæð, 300 þús. kr. á reikningsári. Varðandi þá spurningu sem kom hér fram hjá fyrri ræðumanni um af hverju 300 þús., þá eru vitaskuld ekki nein stór vísindi þar á bak við. Flm. fannst þetta vera nokkuð eðlileg fjárhæð að miða við en ef um er að ræða hærri fjárframlög skuli birta nafn styrktaraðila. Þetta er mjög mikilvægt ákvæði til að koma í veg fyrir hagsmunaárekstra í starfsemi stjórnmálaflokka og fjölmörg dæmi eru um það að um þessi mál séu ákvæði í löggjöf viðkomandi þjóða. Má þar nefna Bandaríkin og fleiri lönd því til hliðsjónar. Jafnframt er fellt inn í frv. ákvæði sem hafa reynst býsna vel á Alþingi, þ.e. ákvæði um sérfræðiaðstoð til þingflokka. Þannig er gerð tilraun í frv. að ná yfir helstu þætti í starfsemi stjórnmálaflokka, svo og er lagt til í ákvæði til bráðabirgða að mótaðar verði reglur sem varða sambærilega hluti gagnvart framboðum til sveitarstjórna. Hv. 4. þm. Norðurl. e., Steingrímur J. Sigfússon, gerði nokkur atriði að umtalsefni, ræddi m.a. um að víðtæk sátt þyrfti að ríkja um frv. af þessum toga. Það er vitaskuld rétt enda er markmiðið m.a. með því að leggja fram frv. í þessu formi að vekja upp umræðu um þetta mjög svo mikilvæga mál og laða fleiri til samstarfs um gerð heildarlöggjafar. Það er alltaf spurning þegar svona löggjöf er afgreidd hvort hún eigi að vera mjög ítarleg eða vera rammalöggjöf um starfsemi stjórnmálaflokka. Hér var sú leiðin farin að hafa skýrt ákveðnar meginlínur í starfsemi stjórnmálaflokka en ekki að vera með mjög ítarleg ákvæði sem er vitaskuld hægt. Ég held að það sé betra og heppilegra varðandi stjórnmálaflokka að meginreglur, útlínur starfseminnar, séu dregnar skýrt af hálfu löggjafans. Einnig má benda á nokkur viðbótaratriði, sem að hluta til hafa komið fram í umræðunni, sem ekki er getið um í frv., t.d. hvort aðgreina ætti kosningaútgjöld og hefðbundna starfsemi. Það væri væntanlega nokkuð erfitt í framkvæmd að koma slíku fyrir í löggjöf. Sömuleiðis hefur verið nefnt hvort setja ætti sérstök lög um prófkjör en það er vitaskuld matsatriði þar sem flokkarnir kjósa að haga þeim málum á misjafnan hátt. Einnig má nefna varðandi auglýsingar í kosningabaráttu hvort löggjafinn telji ástæðu til að setja einhverjar almennar reglur þar um. Ég vil benda á einn hlut sem er lögbundinn í Frakklandi og varðar birtingu skoðanakannana rétt fyrir kjördag. Þar er óheimilt að birta skoðanakannanir viku fyrir kjördag. Hér er ekki tekið á ákvæðum eða hugmyndum um þessa hluti en vitaskuld gætu þeir komið inn í umræðuna þegar frv. fær þinglega meðferð. Ég sé að hæstv. forsrh. er ekki í þingsalnum en gerð var fyrirspurn til hans þegar málið var áður til umræðu hvernig stæði á því að nefnd, sem átti að skipa, hefði aldrei komið saman og í hverju það lægi að það hefði ekki átt sér stað. Það þýðir þá ekki að spyrja um það hér. Ég geri þá ráð fyrir að það mál komi síðar til umræðu en ég legg áherslu á það að þetta frv. er gert þannig úr garði að mjög auðvelt er fyrir aðra þingmenn og þingflokka að vinna út frá því heildarlöggjöf um starfsemi stjórnmálaflokka og fjárreiður þeirra og ef það tekst er tilganginum náð.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þær umræður sem hafa orðið um frv. um starfsemi og fjárreiður stjórnmálasamtaka og geta þess að mér finnst margt af því sem fram hefur komið í ræðum þingmanna sem hafa talað um málið, hv. 4. þm. Norðurl. e. og hv. 12. þm. Reykn., vera mjög gagnlegt og margar ábendingar þar komið fram sem munu gagnast vel í umræðum um málið. Það hefur komið fram, virðulegi forseti, úr þessum ræðustól að það stóð til á sínum tíma fyrir einu eða tveimur árum að skipa sérstaka nefnd af hálfu forsrn. til þess að fjalla um málið. Eftir því var innt við umræðu fyrir helgina af hv. 4. þm. Norðurl. e. hvort ekki væri rétt að forsrh. væri viðstaddur umræðuna til þess að svara fyrir um störf nefndarinnar sem mér skilst að hafi aldrei komið saman. Það hefði auðvitað verið mjög æskilegt, virðulegi forseti, áður en málið fer í nefnd að fá fram skoðun hæstv. forsrh. á málinu og kannski ekki síst skilgreiningu forsrh. á því hversu víðtækt hlutverk nefndarinnar eigi að vera. Við í Þjóðvaka, sem flytjum þetta mál, gerum verulegan greinarmun á því hvort starf nefndarinnar verði skilgreint það þröngt að henni verði einungis falið að fjalla um fjárreiður stjórnmálaflokkanna en ekki í víðum skilningi að setja lög um starfsemi stjórnmálaflokkanna. Það hefur verið haft samband við þingmenn Þjóðvaka af hálfu forsrn. og okkur boðið að tilnefna fulltrúa í nefndina sem loksins virðist eiga að fara að setja til starfa. Við hljótum að kalla eftir því hver verklýsing nefndarinnar verður áður en við ákveðum hvort við skipum fulltrúa í slíka nefnd. Ég held að margt mæli mjög eindregið með því að verkefni nefndarinnar verði ekki skilgreint mjög þröngt og að nefndin hafi sjálf ráðrúm til þess að fjalla um það hvort hún telji ástæðu til að hafa lagasetninguna víðtækari en einungis það að fjalla um fjárreiður stjórnmálaflokkanna. Þá skildi ég það svo að samkvæmt þáltill., sem þingmenn Kvennalistans fluttu, útilokuðu þær ekki að sett yrðu almenn lög um starfsemi stjórnmálaflokka og nefndinni yrði falið að leggja mat á hvort þess væri þörf. Þess vegna teldi ég ekki rétt í upphafi að nefndinni yrðu settar það þröngar skorður í verklýsingu eða erindisbréfi forsrh. að hún gæti ekki haft a.m.k. svigrúm til þess að leggja mat á slíkt. Í erindisbréfi, sem ég hef undir höndum, sem forsrn. gaf út 21. febr. 1994, um starfssvið nefndarinnar eða þar sem óskað er eftir tilnefningu stjórnmálaflokkanna og að nefndin eigi að starfa á mjög þröngu sviði og einungis að fjalla um fjárhagslegan stuðning við stjórnmálaflokka teljum við það vera of þröngt. Við teljum líka mikilvægt og ekki síst í ljósi reynslunnar að nefndinni verði settur ákveðinn tími til þess að skila af sér þessu mikilvæga starfi og er þá vísað til að hún hafi ekki enn komið saman þrátt fyrir það að kallað hafi verið eftir tilnefningum fyrir einu og hálfu ári. Þess vegna munum við leggja áherslu á það tvennt ef við tökum þátt í þessu starfi að verksvið nefndarinnar verði skilgreint rúmt og henni verði gefinn ákveðinn tími til þess að fjalla um málið og skila af sér. Ég held að mjög víðtækur skilningur sé á því í þinginu að sett verði lög a.m.k. um fjárreiður stjórnmálaflokka ef ekki starfsemi stjórnmálaflokkanna í heild sinni. Ég minni á að við umræðuna talaði fulltrúi Alþb. og fulltrúi Kvennalista og nú fyrir jólin síðustu man ég ekki betur en Alþfl. hafi gefið út þá yfirlýsingu að hann beitti sér fyrir því að það yrðu sett lög um starfsemi stjórnmálaflokka. Ég get tekið undir það með hv. 4. þm. Norðurl. e., Steingrími J. Sigfússyni, að það er mjög mikilvægt að víðtæk pólitísk samstaða náist um þetta mál og erfitt að sjá að það nái í gegnum þingið nema það sé í bærilegu samkomulagi allra flokka. Engu að síður verður maður að vona. En ég tek undir það sjónarmið að það frv. sem ég vænti að komi fram um þetta mál næsta hausti eða vetri verði þannig að með því sé tekið á ýmsum brýnum málum sem þarf að taka á í þessu sambandi. Ég vil geta þess, virðulegi forseti, að við í Þjóðvaka leggjum mjög mikla áherslu á það að frv. sem er til 1. umr., fari til nefndar og að nefndin sendi þetta mál frá sér til umsagnar áður en þingi lýkur þannig að hægt sé að hafa hliðsjón af þeim umsögnum, annaðhvort í starfi nefndarinnar, sem forsrh. skipar, eða við framlagningu frv. næsta haust ef svo býður við. Þess vegna legg ég ríka áherslu á það, virðulegi forseti, og sakna þess að formaður allshn. er ekki viðstödd, að þetta mál verði tekið þar fyrir og sent til umsagnar. Ég tók eftir því að ýmislegt mjög athyglisvert kom fram í máli hv. 4. þm. Norðurl. e. sem greinilega hefur kynnt sér þetta mál mjög vel og hefur margt fram að færa í þessu máli sem sjálfsagt mun gagnast þegar menn koma sér að því verki að leggja saman krafta sína við það að setja lög um starfsemi og fjárreiður stjórnmálasamtaka. Hann vitnaði til þess að víða væru í gildi reglur og lagasetning bæði að því er varðaði fjárreiður stjórnmálaflokka og ýmsa aðra þætti. Það er spurt um það hér af hverju er verið að miða við 300 þús. kr. Af hverju ekki einhverja aðra tölu í fjárframlögum sem stjórnmálasamtök mega taka við frá einstaklingum eða fyrirtækjum án þess að það þurfi að birta nöfn þessara aðila. Eins og fram kom í máli síðasta ræðumanns, hv. 11. þm. Reykn., er hér ekki um neina heilaga tölu að ræða og ég gæti vel hugsað mér það að þessi tala yrði lægri. Ég held að hún ætti ekki að vera hærri en hún mætti hugsanlega vera lægri en 300 þús. kr. Ég tel einnig koma til greina, eins og fram kom í máli hv. 4. þm. Norðurl. e., að setja þak á það hvað stjórnmálaflokkarnir mega þiggja af einstökum aðila til sinnar starfsemi. Þetta var gert með þeim hætti til þess að hægt væri að ná samstöðu um það og menn töldu þetta vera hugsanlega leið til þess. Ég vil líka taka undir það sem fram hefur komið í þessum umræðum að tilgangurinn með því að setja lög um starfsemi og fjárreiður stjórnmálaflokka er ekki að þrengja að starfsemi stjórnmálaflokka eða gera þeim ókleift að starfa heldur er lagasetningin miklu frekar til þess að efla starfsemi stjórnmálaflokka, kannski að vekja meira traust líka á starfsemi stjórnmálaflokka og eyða tortryggni sem stundum hefur gætt til stjórnmálaflokkanna. Ég held því að það sé mikill ávinningur fyrir stjórnmálin í landinu að slík löggjöf sé sett. Það var rætt um það hér að erlendis tíðkaðist að það væru sett takmörk á eyðslu stjórnmálaflokka í sambandi við kosningabaráttu og vitnað til Bandaríkjanna í því sambandi og væru ákveðin viðurlög við því að eyða meiru fé í kosningabaráttuna en þar er gert ráð fyrir. Ég tel alveg koma til greina að skoða slíkt vegna þess að það er svo að manni finnst oft að samkeppni milli stjórnmálasamtaka í kosningabaráttunni keyri úr hófi, hversu mikið fjármagn fer til hennar. Og það á ekki að ráðast af því fjármagni sem stjórnmálaflokkar hafa til umráða hversu þeim verður ágengt í kosningabaráttu heldur fyrst og fremst þeim málstað sem þeir leggja til grundvallar. Þess vegna er þetta vel þess virði að skoða það. Og ég tek undir það með síðasta ræðumanni, hv. 11. þm. Reykn., að það þarf að skoða það í fullri alvöru eins og víða hefur verið gert. Þá er spurning hvort það ætti að heyra undir slíka lagasetningu sem við erum hér að ræða að birting skoðanakannana sé ekki leyfð tiltekinn tíma fyrir kosningar. Ég ætla ekki að eyða miklu fleiri orðum í frv. sem hér er til umræðu, en merki það af umræðunni að fyrir því er verulegur hljómgrunnur að taka á þessu máli. Ég vil þó nefna eitt atriði sem mér finnst ekki hafa verið rætt en sem ég tel nokkuð mikilvægt að menn kryfji til mergjar, hvort sem menn fallast á að setja það í lagabúning eða ekki, og það er ákvæði 7. gr. frv. um að stjórnmálasamtök skuli setja reglur um störf kjörinna fulltrúa sinna og birta þær opinberlega. Ég er þeirrar skoðunar að það eigi að gera það. Sumir hafa enga trú á að það þjóni nokkrum tilgangi að setja slíkar reglur en ég er annarrar skoðunar. Ég vil vitna í grein sem birtist í Lesbók Morgunblaðsins 6. maí eftir Vilhjálm Árnason sem mikið hefur skoðað þetta mál. Í greininni sinni, sem hann nefnir Dómgreind og siðareglur, fjallar hann um þrjár ástæður fyrir því að menn skoði og hugleiði þetta mál og það verði settar siðareglur varðandi störf kjörinna fulltrúa í stjórnmálasamtökum, eins og við leggjum til, og þær verði birtar opinberlega. Hann nefnir þrenn rök fyrir þessu og hann segir að það sé alrangt að líta svo á að skráðar siðareglur dragi á einhvern hátt úr ábyrgð þeirra einstaklinga sem þær varða eða mikilvægi þess að þeir ígrundi siðferðilegt álitamál eins og kostur er. Og hann segir orðrétt, með leyfi forseta: ,,Hitt er líka rangt sem forsrh. hefur gefið í skyn að skráðar siðareglur séu til einskis ef dómgreind manna er áfátt.`` Og hann heldur áfram: ,,Öðru nær. Slíkar reglur geta verið sá áttaviti sem þokukennd hugsun þarf á að halda til að álpast ekki í ógöngur``, er hér sagt. Hann telur að það sé afar gagnlegt fyrir stjórnmálamenn að velta því skipulega fyrir sér hverjar starfsskyldur þeirra eru. Með því mundu stjórnmálamenn gera það heyrinkunnugt hvernig þeir líta á störf sín. Önnur rökin varða eftirlit með störfum stjórnmálamanna. Skráðar siðareglur mundu skýra betur ábyrgð valdhafa og gera betur kleift en nú er að draga þá til ábyrgðar fyrir embættisfærslu. Þriðju rökin varða stjórnsiðina og þar er sagt, með leyfi forseta: ,,Mikilvægasta atriðið til að draga úr spillingu í stjórnmálum er að bæta starfsemi stjórnmálamanna og skráðar siðareglur geta verið áhrifaríkt tæki í því skyni.`` Það er fleira athyglisvert sem hér kemur fram sem ég hirði ekki um að lesa nánar en þetta er athyglisverð grein og rifjar upp það sem nokkuð hefur verið rætt í þingsölum á þessu þingi sem er líka um hæfni þingmanna sem við ræddum nokkuð fyrr þegar þetta mál var á dagskrá. Þá nefndi ég að 1992 hefði t.d. verið sett í stefnuskrá ríkisstjórnarinnar á Írlandi að þingmenn legðu í upphafi þings fram lista yfir öll störf sín og þátttöku í nefndum utan þings. Og þegar síðan þingið fjallaði um málaflokka sem sköruðust við hagsmuni og starf viðkomandi þingmanns þá viki hann sjálfkrafa sæti. Ég nefndi einnig að í Kanada væru í gildi svipaðar reglur og þar geta þingmenn átt á hættu að missa sæti sitt ef brotið er gegn slíkum reglum. Ég held að það væri mjög gagnlegt og fróðlegt að ræða þetta mál út frá öllum sjónarhólum. Auðvitað verða menn að passa sig á því í umræðunni að fara ekki of langt í þessu efni vegna þess að það er svo að á löggjafarsamkomunni sitja menn og konur úr öllum stéttum og það mundi æra óstöðugan að segja að bændur mættu ekki fjalla um landbúnaðarmál eða þeir sem hefðu komið nálægt sjávarútvegsmálum mættu ekki fjalla um sjávarútvegsmál o.s.frv. En það eru ákveðin mörk sem við hljótum að draga í þessu efni sem reyndar hefur verið gert við umræðu um annað mál sem þingið er með til umfjöllunar. Þess vegna hvet ég til skoðanaskipta um þetta mál bæði innan og utan þings sem gæti gagnast mjög vel í þeirri umræðu sem væntanlega mun fara af stað af fullum krafti um starfsemi stjórnmálaflokka. Ég ítreka svo, virðulegi forseti, í lokin um leið og ég þakka fyrir þessa umræðu að þetta mál fari til nefndar og mun koma þeirri ósk á framfæri við formann nefndarinnar að hann sendi málið til umsagnar þannig að það gæti gagnast í framhaldi af starfi til að koma á löggjöf um starfsemi og fjárreiður stjórnmálasamtaka. Enn og aftur ítreka ég að ég tel mikilvægt að stjórnmálaflokkar sameinist um það að verksvið þeirrar nefndar sem á að fjalla um þetta mál á vegum forsrn. verði ekki gert það þröngt að lítið sem ekkert komi út úr starfi hennar. Í marga áratugi hefur verið rætt um nauðsyn þess að setja á slíka löggjöf og það er kominn tími til að menn láti verða af því sem um hefur verið talað í málinu og það þurfi ekki að hamla starfi nefndarinnar að henni sé sett mjög þröng verklýsing að því er varðar þennan mikilvæga þátt. Ég legg líka áherslu á að henni verði sett tímamörk um hvenær hún eigi að skila af sér. Af þessu tvennu ræðst hvort þingflokkur Þjóðvaka mun þiggja það að tilnefna fulltrúa í nefnd sem á að starfa á vegum forsrn. í þessu efni og var tími til kominn að hún færi til starfa. Vil ég taka undir það með hv. 12. þm. Reykn., Kristínu Halldórsdóttur, að það er mjög sérkennilegt að þessa umræðu á þingi hafi þurft til þess að vekja forsrn. af þeim svefni sem virtist vera búinn að læsa þetta mál einhvers staðar ofan í sínum hirslum.

Hæstv. forseti. Á þskj. 12 flytjum við þingmenn Alþb. og óháðra frv. til laga um breytingu á lögum um Lánasjóð ísl. námsmanna sem sett voru árið 1992. Það frv. sem hér er flutt hefur verið lagt fram áður og er flutt í beinu framhaldi af þeim umræðum sem hafa orðið um lánamál námsmanna á þingum allt frá vorinu 1992 að mjög umdeild lög voru sett um Lánasjóð ísl. námsmanna. Í frv. er ekki tekið á lánasjóðsmálunum í heild heldur aðeins einu atriði, þ.e. því sem hefur skipt langmestu máli varðandi þær breytingar sem hafa orðið á lánþegafjölda hjá Lánasjóði ísl. námsmanna á undanförnum árum, því atriði að við leggjum til að það verði tekin upp samtímalán í staðinn fyrir eftirágreiðslur námslána eins og ákveðið var með lögum frá 1992. Hér er um grundvallaratriði að ræða. Eins og þetta er núna hjá Lánasjóði ísl. námsmanna þá fá námsmenn ekki borguð lán fyrr en löngu eftir á. Í raun og veru er kerfið svipað eins og ef þingfararkaup alþingismanna væri greitt t.d. á vori eftir önnina eða eftir annirnar tvær og ráðherrar fengju t.d. ekki laun fyrr en í lok kjörtímabils og þá með hliðsjón af verkefnaframvindu á kjörtímabilinu, hver sem ætti svo sem að meta það. Hér eru námsmenn með öðrum orðum settir undir kerfi sem er algerlega ómennskt og tillitslaust andspænis þeim veruleika sem þeir og fjölskyldur þeirra þurfa að búa við og þess vegna hefur þetta frv. verið flutt hér aftur og aftur og enn nú. Reyndar hefur þetta frv. verið stutt á undanförnum þingum þegar það hefur verið flutt af fulltrúum allra þáverandi stjórnarandstöðuflokka, bæði Framsfl. og Kvennalistans auk Alþb. Ástæðan til þess að þingflokkur Alþb. og óháðra ákvað að taka þetta mál núna út úr og flytja um það sérstakt frv. á þessu stutta vorþingi var reyndar sú að í kosningabaráttunni var því lofað af fulltrúum allra stjórnmálaflokka sem tóku þátt í kosningabaráttunni nema eins, þ.e. fulltrúa Sjálfstfl., að samtímagreiðslur námslána yrðu teknar upp á nýjan leik. Og fulltrúar Framsfl. undirstrikuðu þetta mjög ákveðið, t.d. núv. hæstv. iðn.- og viðskrh. Ég hafði satt að segja beðið um það, hæstv. forseti, þó að hann sé ekki aðili að málinu með venjulegum hætti þá er hann það með pólitískum hætti, að hann yrði kallaður í þingsal til þess að ég geti lagt fyrir hann nokkrar spurningar um það hvernig þeir framsóknarmenn ætla að fylgja eftir þessu mikla áhugamáli sínu úr kosningabaráttunni að tryggja samtímagreiðslur námslána á nýjan leik. Ég þakka hæstv. iðn.- og viðskrh. fyrir að koma hér og vera viðstaddur þá umræðu sem hér er að hefjast um Lánasjóð ísl. námsmanna því að ég vildi heyra sem gerst af því hvernig þeir framsóknarmenn hugsa sér að koma á framfæri og í framkvæmd þessu mikla kappsmáli sínu úr kosningabaráttunni, þ.e. koma á nýjan leik á samtímagreiðslum námslána. Ég ætla aðeins, áður en ég vík að málinu nánar, hæstv. forseti, að víkja að frétt sem birtist í Morgunblaðinu í dag þar sem vitnað er til viðtals við fulltrúa stúdenta í stjórn Lánasjóðs ísl. námsmanna en þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Sigríður Gunnarsdóttir, fulltrúi stúdenta í stjórn LÍN sagði í samtali við Morgunblaðið að ágreiningur námsmanna og ríkisins standi einkum um atriði sem eru bundin í lög en búast mætti við frv. til breytinga á lögum LÍN á komandi haustþingi.`` Fyrsta spurning mín til hæstv. menntmrh. er: Hvaða frv. er það sem námsmenn eru hér að tala um? Er þegar tilbúið eitthvert frv. eða er hafin bein vinna við undirbúning á því frv. sem Sigríður Gunnarsdóttir talar þarna um og hverjir eru í þeirri vinnu? Ég held að það sé nauðsynlegt að fá um það upplýsingar hér. Síðan segir áfram í þessari fréttaklausu Morgunblaðsins, með leyfi hæstv. forseta: ,,Námsmenn vonist til að þar verði`` þ.e. í frv. ,,tekið á helstu baráttumálum sínum; að teknar verði upp samtímagreiðslur í stað eftirágreiðslna og að endurgreiðslubyrði verði létt. Einnig vinni stúdentar að því að í tilvikum hjóna --- og barnafólks verði skattalög og lög um LÍN samræmd.`` Það er mjög nauðsynlegt að fá fréttir af því hjá hæstv. menntmrh. hvað er að frétta af þessum málum og einnig frá hæstv. iðn.- og viðskrh. með hvaða hætti hann hefur hugsað sér að stefnumál Framsfl. fái að njóta sín þegar kemur að því að semja þau frumvarpsdrög sem væntanlega eru komin á borð hæstv. ráðherra. Ég ætla út af fyrir sig ekki núna, hæstv. forseti, að vitna í ummæli einstakra þingmanna Framsfl. úr kosningabaráttunni þó það gæti verið skemmtilegt. Hæstv. núv. iðn.- og viðskrh. sagði t.d. í umræðum um málið strax á árinu 1992 um haustið, þ.e. 5--6 mánuðum eftir að lögin höfðu verið samþykkt, með leyfi forseta: ,,Reynslan af lögunum um Lánasjóð ísl. námsmanna sem sett var í vor er smátt og smátt að koma í ljós. Því miður er það svo að spár hinna svartsýnustu í þessum efnum virðast ætla að ganga eftir. Þessu til stuðnings ætla ég að nefna örfá dæmi``, sagði hv. þm. þá, nú hæstv. ráðherra, og rakti það svo mjög ítarlega í myndarlegum málflutningi sínum þegar hann mælti fyrir tillögu um endurskoðun á lögum um Lánasjóð ísl. námsmanna en hana fluttu ásamt hv. þm. sá sem hér stendur, hv. þm. Valgerður Sverrisdóttir, hv. þm. Kristín Ástgeirsdóttir og hv. þm. Páll Pétursson. Núv. ráðherra taldi strax að hinar svartsýnustu spár hefðu ræst í þessum efnum aðeins örfáum mánuðum eftir að þessi svakalegu lög höfðu verið sett og í rauninni tókum við, aðrir þingmenn stjórnarandstöðunnar á þeim tíma, undir þau sjónarmið. Þegar málin voru til umræðu í þinginu þá notuðu menn mjög skörp orð sumir hverjir og einna best komst þá að orði eins og venjulega hv. þm. Páll Pétursson, núv. hæstv. félmrh., sem sagði að það væri verið að setja vond og óréttlát lög. Og þegar málið var borið upp til atkvæða þá stóð málið þannig af sér að hv. þm. Össur Skarphéðinsson, sem var þá einn af stjórnarliðinu, sat hjá um 6. gr. Hann sat hjá við þetta atriði og sór síðan og sárt við lagði út um allt að hann ætlaði að breyta þessu. Hann gerði það nú reyndar aldrei. Og Samband ungra jafnaðarmanna, en svo heitir félag hér í bænum, lýsti því yfir að það mundi alveg óðara breyta þessu strax og reynsla væri komin í ljós. Það gerði nú reyndar ekkert í því frekar en öðru. Þetta er nefnt til marks um það að þegar þessi mál voru til meðferðar þá voru þar uppi gríðarlega miklar heitingar af hálfu ýmissa aðila vegna þess að menn sáu hvað þetta var alvarlegt. Hv. þm. Valgerður Sverrisdóttir sagði t.d. um frv. þegar umræður voru um það, með leyfi forseta, að einnig væri ljóst að með þessu frv. væri vegið að þeim sem verst hefðu kjörin. Og þáv. hv. þm. Finnur Ingólfsson sagði ríkisstjórnina, með leyfi forseta: ,,vera að búa til framtíðarvanda.`` Nú er hv. þm. Finnur Ingólfsson einmitt orðinn hæstv. ráðherra og hefur þar með möguleika á því að taka á þessum framtíðarvanda sem hann sá fyrir á árinu 1992 og ber að fagna því að menn geta komist til þeirra verka sem þeir hafa heitið kjósendum að taka á. Ástæðan fyrir því að þetta mál er svo tekið út úr hjá okkar þingflokki er sú að við teljum að breytingarnar á lánasjóðnum og sérstaklega upptaka eftirágreiðslnanna hafi haft það í för með sér að það hafi þrengt hrottalega að námsmönnum og fjölskyldum þeirra sem m.a. kemur fram í opinberum tölum um fjölda lánþega. T.d. í tölum sem hafa birst varðandi fjölda lánþega og hæstv. núv. iðn.- og viðskrh. notaði oft í þessum ræðustól fyrir fáeinum mánuðum. Það liggur t.d. fyrir að lánþegum af landsbyggð sérstaklega hafði fækkað um 40% frá 1992 til 1994. Lánþegar með börn á framfæri voru t.d. árið 1991 2.746, en voru á árinu 1994 1.823, hafði fækkað um 900 eða svo, einstæðum foreldrum sem voru í námi hafði fækkað úr 740 í 430 og hlutfall lánþega af námsmönnum í lánshæfu námi hafði lækkað. Áður var það þannig að 60% tóku námslán en að lokum var niðurstaðan sú undir lok síðasta kjörtímabils að aðeins 40% tóku lánin. Lánþegum fækkaði þannig í beinum tölum úr 8.100 manns í um það bil 6.000 manns. Þetta er kannski bara gott eða hvað, spara í ríkisrekstrinum? Þykir þetta ekki voðalega gott? Það er óskaplega gott að spara í ríkisrekstrinum. Gallinn er bara sá að þessi niðurskurður er niðurskurður á framtíðinni. Munurinn á niðurskurði til menntamála og niðurskurði á ýmsum öðrum sviðum er sá að niðurskurður til menntamála bitnar á þróun á lífskjörum í framtíðinni. Það er grundvallaratriðið. Ég hef stundum orðað það svo að það sé mjög erfitt að festa hönd á afleiðingunum almennt fyrir þjóðfélagið fyrr en eftir nokkur ár. En að þeim liðnum birtist það þannig að lífskjör á Íslandi munu dragast aftur úr lífskjörum í öðrum löndum þeim mun aftar sem við erum á merinni að því er varðar framlög til menntamála. Þetta sáu menn reyndar í kosningabaráttunni og þar sór hver sem betur gat. Eru menn kannski búnir að gleyma því núna hér í þessum sal hvað var sagt í kosningabaráttunni um menntamál? Ætli menn séu kannski búnir að gleyma því? Ætli menn séu búnir að gleyma því að það var lofað milljörðum í ný framlög til menntamála af í rauninni öllum flokkum nema það væri flokkur hæstv. menntmrh.? Og þó gaf hann í skyn að það þyrfti að auka við framlög til menntamála. Ég man eftir því hvernig t.d. frambjóðendur Þjóðvaka, Kennalistans, Alþfl., Alþb. og Framsfl. höguðu máli sínu að því er varðaði menntamál. Meira að segja Alþfl., það var alveg brandari út af fyrir sig að Alþfl. uppgötvaði menntamál mánuði fyrir kosningar. Það var alveg ótrúlegt. Hann hafði alltaf verið á móti menntamálum en hann uppgötvaði rétt fyrir kosningar að hann vildi bara smella í þetta milljörðum svona korter fyrir kosningar eða svo. En þannig var það. Og að lokum var það þannig að kjósendur, t.d. námsmenn á fundi sem við vorum á úti í Háskólabíói, sögðu: Allir flokkar lofa öllu fyrir kosningar og hvað verður svo? Hér er komið að ákveðinni grundvallarspurningu: Hvað verður svo og til hvers er lýðræðið? Við teljum með öðrum orðum með því að setja þetta mál á dagskrá rétt að gefa þeim framsóknarmönnum sérstaklega kost á því að afgreiða þetta mál núna á þessu þingi. Við teljum alveg ástæðulaust að ljúka þessu þingi núna sem hvort eð er hefur staðið í nokkrar vikur án þess að taka á málum Lánasjóðs ísl. námsmanna og íslenskra stúdenta. Við teljum að það væri að mörgu leyti eðlilegt og færi vel á því að þetta þing eftir hin miklu loforð um framlög til menntamála, þetta þing sem er kallað saman núna í vor vegna ákvæða stjórnarskrárinnar um að þing skuli koma saman eftir tiltekinn tíma að loknum kosningum, taki ákvörðun um þessi mál líka. Mér finnst að framsóknarmenn ættu alveg sérstaklega að þakka okkur fyrir að að vera svo rausnarlegir að gefa þeim kost á því að standa við þessi kosningaloforð núna einn, tveir og þrír eins og við erum með tillögur um að gera. Þeim mun auðveldara ætti það að vera fyrir ríkisstjórnina að taka undir okkar sjónarmið vegna þess að ríkisstjórnin er samkvæmt blaðafréttum í Morgunblaðinu í dag hvort eð er að vinna í málinu. Þess vegna væri alveg rakið að smella sér í það núna að afgreiða þetta frv. og gera það að lögum og taka upp samtímagreiðslur námslána á ný eins og við leggjum til og eins og var í gömlu lögunum og þau voru framkvæmd á sínum tíma. Það erum við að leggja til og ekkert annað. Auðvitað höfðum við getað hugsað okkur að leggja ýmislegt annað til eins og það að létta endurgreiðslurnar. Við erum ekki með tillögu um það hér. Við hefðum getað hugsað okkur það breyta ákvæðum gildandi laga um vaxtagreiðslur af námslánum. Við erum ekki með tillögu um það hér. Við erum með tillögu um það sem allir flokkar nema íhaldið sögðu fyrir síðustu kosningar: Við viljum breyta þessu. Allir. Ég tók eftir því um daginn, hæstv. forseti, að ýmsir nýir þingmenn Framsfl. tóku til máls í umræðum um fiskveiðistjórn og þeir voru að reyna að gera hið ómögulega, þ.e. að samræma annars vegar niðurstöður ríkisstjórnarinnar í sjávarútvegsmálum og hins vegar stefnu Framsfl. í hinum ýmsu kjördæmum í sjávarútvegsmálum. Þetta var erfitt hjá framsóknarmönnum á Reykjanesi en þó sérstaklega erfitt hjá sjálfstæðismönnum á Vestfjörðum sem er nú kapítuli út af fyrir sig. En sjálfstæðismenn á Vestfjörðum hafa alltaf verið á móti kvótakerfinu eins og kunnugt er fyrir hverjar einustu kosningar en breytt því fljótlega eftir þær. Af hverju er ég að nefna þetta, hæstv. forseti, hér? Hvað kemur þetta lánamálum námsmanna við? Jú, þarna er auðvitað komið að grundvallaratriði í lýðræðinu. Til hvers eru menn hérna? Taka menn mark á sjálfum sér? Gera menn eitthvað með það sem þeir eru að segja fyrir kosningar eða ekki? Eru menn bara í pólitík til þess að halda völdum, völdum sem eru bundin við þessa stóla og fara í þá hvað sem það kostar í málefnum? Eða eru menn í pólitík til þess að fylkja liði á bak við hugmyndir um að breyta þjóðfélaginu og einhverjum tilteknum atriðum sem þeir gera þjóðinni grein fyrir í kosningabaráttu á hverjum tíma. Eða hvað? Ég held að það sé algert grundvallaratriði að sérstaklega þeir framsóknarmenn sýni einmitt í þessu máli að þeir hafi meint þetta. Alveg sérstaklega hér á þéttbýlissvæðinu tóku menn eftir því að þeir framsóknarmenn beittu skörulegum málflutningi í lánamálum og réttindamálum námsmanna og ég er alveg sannfærður um að þeir fengu stuðning út á það. Ég segi alveg eins og er að mér fannst sá málflutningur sem uppi hafði verið hjá hæstv. núv. iðnrh. og viðskrh. vera góður. Ég virti hann fyrir þann málflutning vegna þess að ég tók eftir því og þekki fyrri sögu Framsfl. þegar námslánin voru skorin stórkostlega niður eða um 20% í kaupmætti í tíð Sverris Hermannssonar, þáv. hæstv. menntmrh. og Framsfl. studdi. Þrátt fyrir það gengu framsóknarmenn eins og hæstv. iðnrh. og viðskrh. fram í því að vera með tilteknar mjög stífar yfirlýsingar sem óhjákvæmilega hlutu að hafa í för með sér að þeir framsóknarmenn urðu að taka til hendinni í lánamálum námsmanna ef þeir kæmust til einhverrar forustu að loknum kosningunum. Þess vegna er það, hæstv. forseti, sem ég og við í þingflokki okkar teljum að það sé algerlega óhjákvæmilegt að umræða hefjist um þetta mál núna og að þinginu gefist kostur á því að taka ákvörðun um það á þessu vorþingi að hefja samtímagreiðslur námslána á ný. Nei, hæstv. forseti. Það var þrennt sem gerðist í menntamálum á síðasta kjörtímabili sem var sérstaklega gagnrýnivert. Það fyrsta var niðurskurðurinn til grunnskóla. En þó var það þannig að undir lok kjörtímabilsins beitti fyrrv. hæstv. menntmrh. sér fyrir því að leiðrétta að nokkru þann niðurskurð sem hafði verið ákveðinn í upphafi, ég hygg snemma ársins 1992. Engu að síður var um að ræða raunframlagaskerðingu til grunnskóla. Í öðru lagi birtist niðurskurðurinn í því að framlög til Lánasjóðs ísl. námsmanna voru skorin gífurlega niður, sennilega um 1,2 milljarða kr. ef við tökum það á grundvelli ríkisreiknings eins og hann birtist á hverjum tíma. Í þriðja lagi var svo það, og það var kannski einna mest umdeilt, að ákveðið var að taka upp skólagjöld, bæði í framhaldsskólum og í háskólum. Það var gríðarlega umdeilt. Þeir alþýðuflokksmenn sem voru þá aðilar að stjórnarsamstarfinu voru mjög gagnrýnir á það og m.a. gerði hv. þm. Össur Skarphéðinsson grein fyrir þeirri gagnrýni opinberlega. Þessi þrjú atriði, niðurskurðurinn, námslánin og skólagjöldin, var allt harðlega gagnrýnt og mjög rætt á síðasta kjörtímabili. Hér er tekið út úr eitt atriði, samtímagreiðslur námslána, og ég spyr í framhaldi af því: Er hafin vinna við frv. um að breyta þessum málum, samanber frétt í Morgunblaðinu í dag? Hverjir eru í þeirri vinnu? Hvernig hyggst Framsfl. standa við þau fyrirheit sín að samtímagreiðslur námslána verði teknar upp á ný, að endurgreiðslureglunum verði breytt og að vaxtareglunum verði breytt því að það voru líka gefin fyrirheit um það, hæstv. forseti. Að lokinni umræðunni legg ég til að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. menntmn.

Herra forseti. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar segir: ,,Lög og reglur um Lánasjóð ísl. námsmanna verða endurskoðuð.`` Þetta starf er ekki hafið. Ég hef rætt það þegar innan ríkisstjórnarinnar og einnig við forustumenn námsmanna og verið er að leggja grunninn að því að þessi endurskoðun hefjist á lögunum og reglunum. Það liggja því engin frumvarpsdrög fyrir og málið er enn á undirbúningsstigi af hálfu ríkisstjórnarinnar og innan menntmrn. Það hefur náðst gleðileg samstaða í stjórn Lánasjóðs ísl. námsmanna um úthlutunarreglur og breytingar á þeim. Augljóst er að ekki er samstaða um atriði sem tengjast lögum og reglum um Lánasjóð ísl. námsmanna og um það mál verður fjallað við undirbúning að framkvæmd þessa ákvæðis í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar. Hverjir koma að því máli mun koma í ljós þegar ríkisstjórnin hefur fjallað um málið og tekið um það ákvörðun en vilji minn stendur til þess að námsmenn eigi þar aðild.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. menntmrh. fyrir þessi svör en vildi inna hann nánar eftir því hvernig hann hugsar sér að staðið verði að endurskoðuninni. Hann sagðist mundu hafa um það samráð við námsmenn. Verður það gert með þeim hætti að þeim verði boðin aðild að endurskoðuninni, þ.e. þeir fari í vinnuhóp um málið? Gerir hann í öðru lagi ráð fyrir því að einhverjir fulltrúar stjórnarandstöðunnar komi að verkinu eða gerir hann ráð fyrir því að þetta verði algerlega lokað inni hjá stjórnarflokkunum eins og það var oft í síðustu ríkisstjórn. Í þriðja lagi: Hvað um samtímagreiðslur versus eftirágreiðslur námslána? Er hann tilbúinn til að láta í minni pokann fyrir meiri hluta Alþingis í þessu máli og fallast á samtímagreiðslur námslána sem er aðalatriðið í málinu?

Herra forseti. Eins og fram kom í andsvari mínu er málið enn til umræðu innan ríkisstjórnarinnar. Ég tel eðlilegt að haft sé samráð og samvinna við námsmenn í þessu máli. Um einstök efnisatriði í málinu ætla ég ekki að tjá mig á þessu stigi. Ég legg á það áherslu að allar breytingar á lögum og reglum um Lánasjóð ísl. námsmanna verði ákvarðaðar með hliðsjón af kostnaði þannig að sjóðnum verði ekki stefnt í sama voða og var þegar hv. fyrirspyrjandi stjórnaði málefnum hans. Þann arf glímdi síðasta ríkisstjórn við til þess að bjarga sjóðnum frá greiðsluþroti eins og kunnugt er og ég vil ekki að sjóðnum verði stefnt í sama voða og hann var í þegar við tókum á málum hans 1992.

Virðulegi forseti. Ég harma að hæstv. menntmrh. skuli ekki geta tekið af skarið um það hvort hann vill breyta eftirágreiðslum í samtímagreiðslur námslána eins og allir flokkar lýstu stuðningi við í kosningabaráttunni og sögðust mundu beita sér fyrir. Hitt er þó miklu verra að hann skuli vera haldinn af þessum ranghugmyndum um stöðu Lánasjóðs ísl. námsmanna. Staðreyndin er sú að hún var góð. Eiginfjárstaða hans var góð að mati Ríkisendurskoðunar, jákvæð upp á 8 milljarða kr. Í öðru lagi er það sem er alvarlegt að hæstv. menntmrh. þyrfti endilega að kynna sér að staða sjóðsins versnaði á síðasta kjörtímabili undir stjórn formanns Alþfl. og Sjálfstfl. í þessu máli. Þrátt fyrir stóryrtar yfirlýsingar að þeir væru að bjarga sjóðnum stefndi hann lóðbeint á hausinn ef þeir hefðu haldið áfram með þeim aðförum gagnvart Lánasjóðnum, m.a. í lántökum hans sem þeir hófu á síðasta kjörtímabili.

Virðulegi forseti. Ég tók eftir því að hv. 8. þm. Reykv. varði nokkrum tíma til þess að rifja upp hvað menn hefðu sagt fyrir kosningar í málinu og tíundaði þá sérstaklega ummæli hæstv. viðskrh. sem gekk reyndar fetinu framar, má kannski segja, en jafnvel hv. þm. Svavar Gestsson í loforðum um breytingar fyrir kosningar. En honum skjöplaðist í einu atriði og það var þetta að hann sagði að allir flokkar nema Sjálfstfl. hefðu heitið því að endurskoða ákvæði um eftirágreiðslur, þ.e. tekið afstöðu til spurningarinnar um samtímagreiðslur að loknu fyrsta námsári þegar menn hefðu sannað sig í námi. Ég rifja upp fyrir hv. þm. að á fundi með stúdentum í Háskólabíói, sem var einn af nokkrum slíkum fyrir kosningar, var til svara af hálfu Sjálfstfl. Gunnar Birgisson, formaður Lánasjóðs ísl. námsmanna. Eftir að fjmrh. hafði svarað neitandi þessum spurningum svaraði hann því skýrt og skilmerkilega að það væri stefna Sjálfstfl. að líta það jákvæðum augum að tekin yrði upp samtímagreiðsla að loknu fyrsta námsári. Hann var þá spurður hvort þetta væri einkaskoðun hans eða afstaða Sjálfstfl. Hann lýsti því yfir að það væri stefna Sjálfstfl. Hann var spurður hvort ætti að taka mark á honum eða hæstv. fjmrh. Á sjálfum mér, að sjálfsögðu, var hans afdráttarlausa svar. Það fer því ekkert á milli mála að yfirlýsingar lágu fyrir frá öllum flokkum fyrir kosningar um það að menn hefðu jákvæða afstöðu til þess að endurskoða ákvæðin um eftirágreiðslur, þ.e. að því er varðar Alþfl. og reyndar líka Sjálfstfl. með vísan til þessara ummæla ,,að loknu fyrsta námsári þegar menn hefðu sannað sig í námi`` en það var tilgangurinn með þeim breytingum sem gerðar voru réttilega að mínu mati til fyrri ríkisstjórnar að tryggja það að námslánin kæmu þeim að gagni sem væru í alvörunámi og stæðu við námsframvindukröfur.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. 9. þm. Reykv. fyrir þá áminningu sem hann hefur veitt mér og ég tek hana til greina. Hins vegar varð ég fyrir þeirri ógæfu, sem er ekki algengt satt best að segja, en kemur þó fyrir mig að ég tók mark á Morgunblaðinu. Fimmtudaginn 23. mars 1995 segir svo, með leyfi forseta: ,,Aðrir en Gunnar Birgisson, stjórnarformaður LÍN og frambjóðandi Sjálfstfl., töldu ástæðu til að koma á samtímagreiðslum eða skoða möguleika á að koma þeim á eftir að sýnt hefði verið fram á árangur á fyrsta ári.`` Hér treysti ég á mitt minni, sem mig minnti að hefði nákvæmlega verið svona, en í öðru lagi á Morgunblaðið sem ég vona að hendi mig ekki allt of oft.

Virðulegi forseti. Hér er til umfjöllunar frv. til laga um breytingu á lögum, nr. 21/1992, um Lánasjóð ísl. námsmanna. Eins og fram kemur í greinargerð með frv. voru í kosningabaráttunni gefin ýmis fyrirheit um breytingar á þessum lögum. Menn létu þar ýmsir stór orð falla og ég tek undir það sem hv. þm. Svavar Gestsson nefndi hér áðan að fróðlegt væri að heyra frá hæstv. núv. iðnrh. hvernig hann hyggst standa við einhver af sínum stóru orðum sem fóru einna hæst í þeirri umræðu. En frambjóðendur Þjóðvaka lýstu í kosningabaráttunni þeirri skoðun sinni að endurskoða bæri lögin, sérstaklega með tilliti til eftirágreiðslna. Ljóst þótti að þær meginforsendur sem menn töldu sig hafa fyrir þessari breytingu á sínum tíma stóðust ekki. Eftirágreiðslukerfinu einu og sér hefur ekki tekist að koma í veg fyrir svokallaða ofgreiðslu lána eins og menn þó báru við sem rökum. Þar mundi því frekar vera um að kenna að reglur um skil á upplýsingum voru ekki nógu strangar og námsárangur mældur í meðalnámsframvindu hefur heldur ekki aukist að neinu marki frá því að eftirágreiðslukerfið kom til skjalanna. Þannig má fullyrða að hvorug þessara forsendna hafi staðist. Staða sjóðsins var auðvitað meginyfirvarp og ástæða þeirra ráðstafana og breytinga sem gripið var til. Þess vegna stóð sjóðurinn vel til höggsins eins og einhver hefði orðað það. Hér skal ekki dregið í efa að grípa þurfti til ráðstafana til að bæta stöðu sjóðsins, um það hafa eflaust allir verið sammála. Hitt greindi menn á um og greinir enn á hverjum þær ráðstafanir áttu fyrst og fremst að lenda. Áttu þær að fæla barnafólk frá námi og þá alveg sérstaklega einstæða foreldra? Áttu þær að fækka nemendum í háskólanámi erlendis? Er það ekki umhugsunarefni og áhyggjuefni að nemendum í raungreinanámi hefur fækkað mest allra? Erlendis í þeim löndum sem við berum okkur gjarnan saman við þykir það áhyggjuefni að ekki fjölgi nóg í slíku námi. Stóð til að fækka námsmönnum þvert á spá um fjölgun? Hvað með tengslin við atvinnulífið og þróun þess? Urðu þessar breytingar ekki til þess að auka enn frekar það atvinnuleysi sem farið hefur vaxandi frá þessum tíma og kemur sérlega illa við ungt fólk og það ungt fólk án fagmenntunar? Menn guma af betri fjárhag sjóðsins en augljóslega hefur sú staða kostað annað og meira en menn bjuggust við. Eða hvað? Framantalið eru grófar útlínur á meintum árangri þessara breytinga eins og þær hafa snúið að námsmönnum og fjölskyldum þeirra. Eftirágreiðslukerfið hefur í för með sér mikinn kostnað fyrir námsmenn sem þurfa að fleyta sér á bankalánum á meðan beðið er eftir afgreiðslu námslána. Þær vaxtabætur sem greiddar eru nægja hvergi fyrir bankakostnaði hjá þeim hópum sem veikjast, falla á prófi eða skila ekki fullri námsframvindu af einni eða annarri ástæðu. Eftirágreiðslurnar valda því að ef lánþegi, námsmaður, lendir í vandræðum einu sinni getur hann átt í erfiðleikum með að taka upp þráðinn á nýjan leik vegna dýrra bankalána. Það er ljóst að í sumum tilvikum eru gerðar óraunhæfar kröfur til námsframvindu. Eftirágreiðslur hafa einnig sett mönnum óeðlilega þröngar skorður varðandi skipulag í námi. Þar þarf að auka svigrúm. Það hljóta menn að geta lesið út úr breytingunum á námsmannahópunum og vali á viðfangsefnum og greinum. Og það leiðir hugann að stöðu sjóðsins. Svo virðist sem öðrum hagsmunum hafi verið fórnað fyrir hugsanlega betri stöðu hans. Sú billega leið var valin að ýta vandanum með þeim hætti á undan sér. Námsmenn bera sjálfir bankakostnað, þar með talda vexti, sem sjóðurinn síðan lánar þeim fyrir í formi vaxtaábótar. Hversu háar upphæðir eru það sem LÍN hefur lánað námsmönnum vegna vaxta í bankakerfinu? Það væri fróðlegt að fá upplýsingar um. Þessi kostnaður, vaxtakostnaður í bankakerfinu safnast upp í löngu námi og eykur á skuldir og það með hertum endurgreiðslureglum þrengir vissulega möguleika viðkomandi í framtíðinni. Vilja menn horfa til þeirrar framtíðar að ungt fólk þurfi að velja á milli þess að mennta sig, að fá námsaðstoð, og þess að eignast húsnæði? Vel er hægt að hugsa sér að afnema eftirágreiðslukerfið í áföngum þannig að ekki þurfi að flytja alla upphæðina á milli fjárlagaára í einu. Aðalatriðið er að mörkuð verði sú stefna að tekið verði á þeim göllum kerfisins sem ég hef hér að framan farið yfir. Efnislega styðjum við frv. sem hér er til umfjöllunar en það þarf að taka á fleiru og hugsa suma hluti upp að nýju. Ég hef áður nefnt að auka þurfi svigrúm námsfólks varðandi námsframvindu og skipulag náms, sérstaklega þeirra sem höllum fæti standa. Annars stendur kerfið engan veginn undir nafni sem námsaðstoðarkerfi. Það má líka hugsa sér annað fyrirkomulag á styrkjum við námsmenn en að þeir komi tilviljunarkennt í gegnum endurgreiðslur á námslánum því það er ljóst að miðað við núverandi kerfi, og raunar alltaf, hefur umtalsverður hluti lánanna endað sem styrkur. Og ef við erum með styrkjakerfi á annað borð er þá ekki rétt að endurskoða kerfið út frá þeirri staðreynd og e.t.v. hugsa upp á nýtt? Það spor sem hér er lagt til að stigið verði er vissulega í rétta átt en númer eitt er að viðurkenndir séu ágallar núverandi kerfis og hversu illa það hefur komið við þá hópa sem mest þurfa á námsaðstoð að halda. Sú endurskoðun sem ríkisstjórnin hyggst fara í tekur vonandi mið af því að þeirra hagsmunum verði ekki stefnt í voða en ekki aðeins því að sjóðnum verði ekki stefnt í svokallaðan voða.

Virðulegi forseti. Það er rétt hjá hv. flutningsmanni þessa frv. að í nýliðinni kosningabaráttu komu málefni Lánasjóðs ísl. námsmanna mjög oft til umræðu enda um mikilvægt mál að ræða fyrir alla landsmenn, ekki aðeins námsmenn sjálfa. Á það vil ég leggja mikla áherslu því að Lánasjóður ísl. námsmanna er eitt mikilvægasta tækið sem við höfum til að stuðla að jafnrétti til náms sem að mínu mati er einn af hornsteinum lýðræðisins. Í stefnuskrá Kvennalistans er kveðið skýrt á um það að við viljum að námslán dugi til framfærslu, að Lánasjóður ísl. námsmanna tryggi jafnrétti til náms og að endurgreiðslur námslána verði viðráðanlegar. Við kvennalistakonur getum því tekið heils hugar undir það sjónarmið að það beri að endurskoða lögin um lánasjóðinn í heild sinni. Það frv. sem hér er til umræðu tekur aðeins á hluta vandans. Þá breytingu sem hér er lögð til um að taka upp samtímagreiðslur námslána á ný tel ég verulega til bóta og mjög mikilvæga því það er fullkomlega óeðlilegt að námsmenn þurfi að fjármagna sína framfærslu með bankalánum þangað til að þeir fá námslánin. Það sem mér finnst hins vegar að þessu frv. er að ekkert skilyrði á að vera fyrir því að lán verði veitt jafnvel í mörg ár nema námsárangur á fyrsta missiri. Ég get ekki túlkað þenna texta öðruvísi því að lagt er til að fyrstu þrjár málsgreinar 6. gr. núgildandi laga falli brott en þar segir í 3. mgr.: ,,Námslán skal ekki veitt nema námsframvinda sé með eðlilegum hætti.`` Ég er alls ekki viss um að það sé ætlan flutningsmanns að hafa lögin svona víð en ég get ekki túlkað þennan frumvarpstexta öðruvísi. Ég tel það fullkomlega eðlilegt að lán sé eingöngu veitt í samræmi við námsframvindu, að hún sé einhver, eða að hún sé eðlileg og að vissulega megi skilgreina eðlilega námsframvindu á mismunandi hátt. En það sem hér er lögð megináhersla á, að taka upp samtímagreiðslur, er mjög mikilvægt og það vil ég styðja. Því vil ég gjarnan spyrja hv. flutningsmann hvort það sé ætlan hans með frv. að taka í burt öll skilyrði um námsframvindu nema á fyrsta missiri fyrsta árs. Að lokum vil ég fagna að það stendur til samkvæmt upplýsingum frá menntmrh. að endurskoða lögin um lánasjóðinn á næstunni og það er von mín að stjórnarandstaðan fái tækifæri til að koma að því máli og að þessi vinna fái forgang því um mjög brýnt mál er að ræða. Menntamálin eiga að fá nokkurn forgang á komandi kjörtímabili sem vissulega er fagnaðarefni og löngu tímabært og lánasjóðurinn er þar einn mjög mikilvægur hlekkur.

Virðulegi forseti. Ég tek undir það með hv. flutningsmanni að það er ástæða til að rifja upp hvað menn sögðu að því er varðaði lánsaðstoð við námsmenn í nýliðinni kosningabaráttu. Hv. þm. Svavar Gestsson, flutningsmaður þessa máls, sem er að vísu gamalt mál, gerði atrennu að því; veittist jafnframt að fyrrv. ríkisstjórn fyrir aðhaldsaðgerðir hennar í þessu máli. Hann hélt því reyndar fram að það hefði engin nauður rekið til neinna aðhaldsaðgerða, fjárhagsstaða sjóðsins hefði verið hin prýðilegasta og engin ástæða til slíkra aðgerða og reyndar væri það svo að fjárhagsstaðan væri lakari nú en áður var. Nú vill svo til að hv. þm. er að sönnu ekki óskrifað blað í þessum málum. Og það er líka ástæða til að rifja upp um leið og menn rifja upp kosningaloforðin hvað stóð á því óskrifaða blaði. Það er staðreynd að í tíð ríkisstjórnarinnar 1988--1991 var rýmkað um réttindi lánasjóðsins og í samræmi við það var aukin fjárþörf. En gallinn var sá að þessu var ekki fylgt eftir með auknum framlögum. Á sama tíma og fjárþörfin fór vaxandi fóru fjárframlögin minnkandi. Lánasjóðnum var þess vegna vísað í vaxandi mæli á dýr erlend skammtímalán á háum vöxtum. Það fé var síðan lánað út til langs tíma á engum vöxtum. Það var alveg fyrirsjáanlegt að ef þetta héldi áfram þá mundi Lánasjóður ísl. námsmanna komast í þrot og verða að engu gagni til að sinna hlutverki sínu, að tryggja þessa námsaðstoð og meint jafnrétti til náms á næstu árum. Það er þess vegna staðreynd að aðhaldsaðgerða var þörf. Til þeirra aðhaldsaðgerða var gripið á fyrri hluta sl. kjörtímabils og það sem gerðist í kosningabaráttunni var að ýmsir urðu til þess að lýsa því yfir að þeir væru reiðubúnir til að endurskoða ákveðin ákvæði í ljósi fenginnar reynslu. Það sem sagt var af hálfu Alþfl. í þessu máli, svo það verði nú endurtekið hér með skýrum og skilmerkilegum hætti, var tvennt: Í fyrsta lagi. Við sögðum að við værum reiðubúnir til þess að endurskoða gildandi ákvæði um eftirágreiðslur námslána að því skilyrði fullnægðu að það ætti við að loknu fyrsta námsári, eftir að menn hefðu sannað sig í námi á fyrsta námsári með því að standa undir þeim kröfum um námsframvindu sem gerðar eru. Og það stóð aldrei til að hverfa frá námsframvindukröfunum. Þegar menn andmæltu því, t.d. af hálfu hæstv. fjmrh. eða stjórnar lánasjóðsins, og sögðu að þetta mundi hafa í för með sér stóraukin útgjöld þá vefengdum við þær forsendur vegna þess að þessi breyting, þessi skilyrta breyting, þ.e. að fenginni reynslu um námsframvindu fyrsta árs þýddi auðvitað að þar var haldið í aðhaldskerfi þannig að við mátum þær tölur um kostnaðarauka óraunsæjar og ekki réttar. Í annan stað var það spurningin um eftirágreiðslurnar. Það sem við sögðum í því efni var þetta: Frá því að þær reglur voru hertar hafa líka orðið ýmsar aðrar breytingar í þjóðfélaginu sem gera mönnum erfiðara fyrir að standa undir greiðslubyrði lána. Þar má nefna til bæði húsbréfakerfið og framkvæmd þess sem og auðvitað ýmsar aðrar aðstæður fólks í þjóðfélaginu á þrengingartímum. Við sögðum: Við erum þess vegna reiðubúnir til þess að fá hóp óháðra sérfróðra manna til að fara ofan í saumana á því máli og að endurskoða það í ljósi niðurstaðna slíkrar úttektar. Þetta tvennt var sagt og þetta tvennt viljum við standa við. Ég vek athygli á því að í þessu máli er einungis vikið að samtímagreiðslunni og þá að loknu fyrsta missiri. Þar er gengið lengra en við lofuðum. Hins vegar er þarna ekki vikið að spurningunni um endurgreiðslu. Þess vegna er ástæða til að ætla að þetta mál verði aftur tekið upp á haustþingi og þá í ljósi þeirrar staðreyndar sem fram kom í máli hv. framsögumanns að fulltrúar allra flokka hafa gefið yfirlýsingar um breytingar í ljósi reynslunnar. Það á að sjálfsögðu við um annan stjórnarflokkinn, Framsfl. Það er reyndar mjög minnisstætt úr kosningabaráttunni að það gekk enginn eins framarla í loforðum og stóryrðum um það hversu sjálfsagt það væri að kippa þessu í liðinn, hversu mikið mannréttindamál það væri, og hvílík afturhaldssjónarmið það væru sem hefðu ráðið því að grípa til aðhaldsaðgerðanna. Sá hv. þm. situr nú hér í grænum fötum, hæstv. viðskrh., vistvænn mjög, og er komið að því að hann standi nú við stóru orðin. Því ég hygg að ef orðtekið væri orðasafn hans í þessum málaflokki á liðnum árum þá mundi það verða ansi þykkt og ansi þykkt smurt. Honum verður haldið við efnið. Síðan er það að í kosningabaráttunni gerðist það að sá trúnaðarmaður Sjálfstfl., sem hvað mest hefur um þessi mál fjallað í reynd í verki, borið ábyrgð á framkvæmdinni sem formaður stjórnar lánasjóðsins á breytingunum, gekk fetinu framar en hæstv. fjmrh. í sínum yfirlýsingum og kvaðst aðspurður á fjölmennum fundi með námsmönnum ekki vera að lýsa persónulegum skoðunum sínum heldur talaði hann í nafni flokksins. Það er því mikill vilji til að líta á þessar breytingar. Í því felast af hálfu okkar alþýðuflokksmanna engin yfirboð eða ábyrgðarleysi. Það var nauðsynlegt að grípa til aðhaldsaðgerðanna. Við höldum því fram að ef þeim er haldið á fyrsta námsárinu mjög stranglega og ekki er fallið frá eðlilegum kröfum um námsframvindu þá séu slíkar tillögur ekki til þess fallnar að stofna fjárhagsgrundvelli sjóðsins í hættu. Að því er varðar endurgreiðsluhlutfallið og endurgreiðslureglurnar þá er afar eðlilegt í ljósi slíkrar löggjafar og reynslu á fjórum árum að það sé tekið til endurskoðunar. Þá verði ekki stuðst við tölur eingöngu frá stjórn lánasjóðsins eða embættismönnum í fjmrn. og menntmrn. heldur verði hlutlausir aðilar fengnir til þess. Herra forseti. Um þetta mál hefur oft og lengi verið deilt í þingsölum og utan og í íslenskri pólitík. En um eitt í því efni ættu menn væntanlega að geta orðið sammála um og það er þetta: Það er afar æskilegt að friður gæti skapast um grundvallarreglur og forsendur þessa námsaðstoðarkerfis. Allt sem gert er til þess að kippa fótunum undan því fjárhagslega er á kostnað komandi kynslóða ef menn spenna bogann of hátt; ef menn ætla að fjármagna þetta í núinu með erlendum skammtímalánum og háum vöxtum þá eru menn að slá sig til riddara eða afla sér vinsælda hjá þeim sem eru nú viðskiptavinir sjóðsins á kostnað þeirra sem eiga að verða það í framtíðinni. Það er ekki gæfuleg stefna. Menn eiga þess vegna að ganga fram í þessu máli út frá þeim sjónarmiðum að þetta námsaðstoðarkerfi geti staðið nokkurn veginn á eigin fótum. Það er jákvætt að samanburður sem gerður hefur verið á því við námsaðstoðarkerfi flestra annarra þjóða leiðir í ljós að þetta er hagstætt námsaðstoðarkefi ef það stenst fjárhagslega. Við eigum að reyna að skapa festu um fjárhagsgrundvöll kerfisins vegna þess að því aðeins að það verði gert kemur það að notum. Það er hins vegar alveg laukrétt hjá hv. 8. þm. Reykv. að það er svo margt tilefnið eftir síðustu kosningabaráttu að spyrja spurningarinnar: Hvað er lýðræðið? Hver eru vinnubrögð lýðræðis og til hvers erum við hér? Vegna þess að orðasafnið, dálkmetrarnir af kosningaloforðum sem gefin voru ekki síst af hv. þm. Framsfl., ekki síst af þeim sem nú prýða ráðherrabekki voru ,,legíó``. Það á við um háspennt kosningaloforð, misvísandi eftir kjördæmum, í sjávarútvegsmálum og reynir nú á það þessa dagana, þessi dægrin, þessi missirin, hvort kjósendur standa uppi sem ginningarfífl, hafandi verið blekktir af ábyrgðarlausum frambjóðendum. Það á við í sjávarútvegsmálunum. Það á einnig við að því er varðar GATT-málið þar sem svo háttar til að tugþúsundir kjósenda kusu Sjálfstfl. í trausti þess að þeir væru að kjósa flokk sem gætti af sanngirni hagsmuna frjálslynds og umbótasinnaðs fólks sem einkum býr í þéttbýli og er launþegar. Reyndar má segja að fylgismenn Sjálfstfl., 45 þúsund eða þar um bil í Reykjavík og á Reykjanesi, hafi verið að kjósa sér þingmenn til þess að gæta hagsmuna síns fólks, þ.e. borgarbúa, neytenda, launþega í okkar þjóðfélagi. Enginn maður byggði upp þær væntingar að GATT-samkomulagið væri til þess fallið að lækka verðlag þegar í stað. En hitt er ljóst að ákvæði þess um lágmarksmarkaðsaðgang og spurningin um leiðir við útfærslu er spurning um það hvort menn ætla yfirleitt að festa í sessi einokunarkerfi sem er algjörlega stýrt af sjónarmiðum framleiðenda, skammtímasjónarmiðum þeirra eða hvort menn ætla að taka eitthvert sanngjarnt tillit til langtímahagsmuna og hagsmuna neytenda. Þessi dægrin standa menn á því prófi, allir þingmenn Sjálfstfl. sem kosnir voru í Reykjavík og á Reykjanesi --- og reyndar ný framsókn sem sló sig til riddara hér sem eitthvert nýtt afl. Nú er spurningin hvort gamla andlitið, andlit framsóknarkefisins, gömlu kerfiskarlanna, gamla einokunarkerfisins, verður hið rétta andlit. En þá er niðurstaðan þessi: Að kjósendur hafi verið blekktir í stórum stíl til fylgilags við þessa flokka og að þessi ríkisstjórn sé þar af leiðandi mynduð á grundvelli svikinna kosningaloforða eða á grundvelli pólitískra blekkinga sem ekki er sæmandi. Það er mjög afdrifaríkt og lærdómsríkt fyrir kjósendur að hugleiða þetta og hugleiða það sem viturlega hefur verið sagt, reyndar af frambjóðanda Sjálfstfl. á Vestfjörðum, að menn kjósa ekki eftir á.

Virðulegi forseti. Það var réttilega að því vikið af hv. síðasta ræðumanni að það er þó nokkurt tilefni til að hefja umræður um það hvers eðlis lýðræðið er í okkar landi. Við höfum mörg hver talið að lýðræðið væri sáttmáli milli almennings í landinu, kjósenda og þeirra sem gefa kost á sér til þess að þjóna þjóðinni í ákveðinn tíma á grundvelli ákveðinna fyrirheita. Ef fyrirheitin eru marklaus og þau svikin þá verða kosningarnar í reynd marklausar. Oft á tíðum hafa menn fjallað um lýðræðiskerfið annars vegar og markaðskerfið hins vegar með sambærilegum hætti. Grundvöllur markaðskerfisins felst í því að menn geti treyst orðum og gjörðum sem birtast á markaði. Ég tek dæmi: Við höfum sjálfsagt öll oft á ævinni komið í verslun og keypt pakka af kornflögum. Við förum með pakkann að borðinu og greiðum fyrir hann. Förum með hann heim og setjum hann upp í skáp. Við tökum hann svo út úr skápnum eftir nokkra daga þegar búið er úr gamla pakkanum og opnum hann og treystum því að það séu kornflögur í pakkanum. Ef við hins vegar kæmumst að raun um það þegar við tökum hann niður úr skápnum og opnum hann að það er sag í pakkanum en ekki kornflögur þá mundum við umsvifalaust fara með pakkann aftur í verslunina, kæra fyrir vörusvik og gripið yrði til aðgerða gagnvart viðkomandi viðskiptaaðila af hæstv. viðskrh. og stofnunum hans. Við opnum ekki alla kornflögupakkana sem við förum með út úr stórmörkuðunum til þess að ganga úr skugga um að það séu í raun og veru kornflögur í þeim.

Nú veit hv. þm. að það á að borða hafragraut.

Látum það vera. Það gildir alveg sama um það, hv. þm., vegna þess að til þess að geta borðað hafragrautinn þyrftum við að kaupa haframjöl og við þyrftum að geta treyst því að það væri haframjöl í pakkanum sem við færum með heim en krefðumst þess ekki af afgreiðslufólkinu við kassana að pakkarnir yrðu opnaðir svo við gætum krafist þess að varan væri ekki svikin. Þeir menn sem maður stundum kynnist í alþjóðastarfi sem hafa barist fyrir lýðræði í heimalöndum sínum og sumir félagar þeirra og samherjar látið lífið eða setið í fangelsum í þágu þess málstaðar telja þann sáttmála sem gerður er í kosningum vera nánast heilagan. Ef lýðræðið hins vegar tekur á sig þá mynd að þeir sem gefa kost á sér til þjónustu svíkja sín fyrirheit öll þannig að yfirlýsingarnar eru marklausar, þá er í eðli sínu enginn munur á framkvæmd slíks lýðræðiskerfis og í þeim löndum þar sem skipt er um atkvæðaseðlana í kjörkössunum áður en talið er. En það eru því miður til lönd í heiminum þar sem svokallaðar kosningar eru framkvæmdar með þeim hætti að það er skipt um seðla áður en talið er. Við sátum á fundi í Háskólabíói, ég og hv. síðasti ræðumaður, Jón Baldvin Hannibalsson, fyrir fullu húsi háskólastúdenta. Þar var meðal ræðumanna formaður Framsfl., núverandi utanrrh. Hann lýsti því yfir formlega aðspurður af kjörnum forustumanni stúdenta í Háskólabíói að Framsfl. mundi beita sér fyrir því að afnema eftirágreiðslurnar. Það var formleg yfirlýsing formanns Framsfl. gagnvart stúdentum í fullum sal í Háskólabíói að þessi breyting sem Framsfl. hafði staðið að að boða hér á Alþingi hefði forgang, væri forgangsatriði af hálfu Framsfl. í málefnum lánasjóðsins. Og hér á Alþingi fluttu þingmenn Framsfl. allnokkrum sinnum yfirlýsingar um það að sú skipan sem verið hefði á málefnum lánasjóðsins væri brot á jafnrétti í landinu og væri á þann veg að það væri ekki hægt að líða að það yrði óbreytt. Ég vil lýsa hér t.d. orðum Páls Péturssonar, núv. hæstv. landbrh.,  ,,Það er býsna ömurlegt hlutskipti sem hæstv. menntmrh. hefur fengið. Hann er búinn að vera bráðum fjögur ár í menntmrn. og hver er svo slóðin hans? Þetta er ráðherrann sem afnam jafnrétti til náms með meðferð sinni á Lánasjóði ísl. námsmanna. Jafnrétti til náms er grundvallaratriði í mínum huga.`` Framsfl. var fyrir tæpu ári síðan þeirrar skoðunar á Alþingi eins og birtist í tilvitnuðum orðum frá 25. okt. 1994 af hálfu Páls Péturssonar að sú skipan sem gilti í málefnum lánasjóðsins jafngilti því að afnema jafnrétti til náms. Hvenær á, hæstv. viðskrh., að innleiða á nýjan leik jafnrétti til náms af þessari ríkisstjórn? Eða er Framsfl. líka reiðubúinn að hlaupa frá þessu fyrirheiti? En þetta var ekki eina yfirlýsingin sem var gefin af forustumönnum Framsfl. og núv. ráðherrum. Annar núv. ráðherra, Guðmundur Bjarnason, --- og hann er nú örugglega núv. landbrh. --- lýsti því yfir hér á þingi í desember í fyrra fyrir u.þ.b. sex mánuðum síðan, hæstv. viðskrh., ,,að breyttar úthlutunarreglur hjá Lánasjóði íslenskra námsmanna á undanförnum árum hafa og eru nú að ógna jafnrétti til náms sem hefur verið meginmarkmið íslenskra stjórnvalda um langt árabil.`` Hér eru tilvitnanir í tvo ráðherra í núv. hæstv. ríkisstjórn, forustumenn Framsfl., varaformann flokksins, núv. félmrh., sem ásamt formanni Framsfl. lýstu því allir yfir í aðdraganda kosninga að grundvallarbreytingar á reglum lánasjóðsins til þess að endurreisa jafnréttið væri forgangsatriði af hálfu Framsfl. Og ég er alveg viss um það, þótt núv. hæstv. viðskrh. hafi kannski ekki lýst því yfir hér í þingsalnum, að miðað við þann sess sem hann hefur haft í málefnum námsmanna innan Framsfl. þá hefur hann gert það við fjölmörg önnur tækifæri. Það er hægt að nefna hér fjölmörg önnur tækifæri á þingi, bæði á síðasta þingi og þinginu þar á undan, þar sem talsmenn Framsfl. töluðu á þann veg að alveg var ótvírætt að Framsfl., fengi hann til þess umboð, mundi beita sér fyrir afgerandi breytingum á úthlutunarreglum lánasjóðsins og starfsreglum sjóðsins til þess að hefja á ný til vegs það sem framsóknarmenn hér á þingi og við margir hverjir aðrir kölluðum jafnrétti til náms. Hv. þm. Jón Kristjánsson, núv. formaður fjárln., mótmælti því t.d. harðlega, svo notuð séu hans eigin orð, hér á þinginu að þær skerðingarreglur sem innleiddar hefðu verið á lánasjóðnum væru látnar viðgangast. Satt að segja verð ég að játa það hér að ég trúði yfirlýsingum forustumanna Framsfl., bæði þeim sem við heyrðum í kosningabaráttunni og þeim sem voru fluttar á Alþingi að a.m.k. afnám reglunnar um eftirágreiðslunnar yrðu forgangsatriði ef Framsfl. kæmist til valda. Nú sýnist manni hins vegar stefna í að þúsundir íslenskra námsmanna þurfi að hefja nám núna í haust án þess að þessu sé breytt. Mér er fullkunnugt um það af samtölum við ýmsa þá einstaklinga sem hafa verið að útskrifast úr a.m.k. einum menntaskólanum hér í höfuðborginni þetta vorið að það er þáttur í ákvörðunum ýmissa nýstúdenta að hefja vinnu næsta haust í stað þess að ganga beint í háskólanám þó að þeir séu með góða útkomu á stúdentsprófi vegna þess að þeir hafa ekki tekjur í hendi til þess að geta hafið nám við háskólann strax í haust. Þeir eru tilknúnir vegna þeirra reglna sem síðasta ríkisstjórn bjó til og núv. ríkisstjórn ætlar að halda áfram a.m.k. á þessu ári ári, að gera hlé á námsferli sínum til þess að geta brugðist við þessu óréttlæti, þessari ósanngirni og þessu ójafnrétti sem er í gildandi reglum. Þess vegna finnst mér lágmarkskrafa að þetta frv. eða annað með sömu efnisatriðum verði samþykkt áður en þingi lýkur. Það er alveg ljóst af hálfu Framsfl., Alþb., Þjóðvaka, Kvennalistans og Alþfl. var því lýst yfir fyrir kosningar að a.m.k. þessi breyting yrði gerð. Kannski var ágreiningur um ýmislegt annað en samstaðan var afdráttarlaust um þetta atriði og hún birtist skýrt á þessum fundi í Háskólabíói þar sem Framsfl. hafði svo mikið við gagnvart stúdentum að formaður flokksins mætti á fundinum og gaf yfirlýsingarnar. Ég ætla þess vegna að vonast til þess að frv. eða þá annað með sama efnisinnihaldið verði afgreitt áður en þingi lýkur. Það er sanngirnismál og það er í samræmi við anda lýðræðisins. Annað væri svik á þeim fyrirheitum sem voru gefin. Við skulum átta okkur á því, hæstv. viðskrh., að það voru þúsundir af ungum Íslendingum sem núna eftir menntaskóla- og fjölbrautaskólanám standa í fyrsta skipti í þeim sporum að ákveða sjálfir göngu sína. Menntakerfið á Íslandi hefur í grófum dráttum verið þannig í eðli sínu að menn hafa gengið upp eftir skólakerfinu fram að stúdentsprófi eftir nokkuð föstum brautum. En eftir að menntaskólanámi og fjölbrautaskólanámi er lokið kemur að því að hver og einn stendur með sjálfum sér og tekur ákvörðun. Það er alveg ljóst að efnahagslegu skilyrðin, sem sköpuð voru með núverandi reglum lánasjóðsins, hafa áhrif á ákvarðanir þessara einstaklinga. Sú ríkisstjórn, sem nú situr, hefur þar að auki sett sér það markmið að koma atvinnulífinu í gang, draga úr atvinnuleysinu, efla hagvöxtinn. Það var eitt af fyrstu verkum núv. hæstv. viðskrh. að fara á ráðstefnu OECD um þau efni. Allir sérfræðingar eru sammála um það að lykilatriðið í þróun atvinnulífs á komandi árum er fjárfesting í menntun. Það mál sem við erum að ræða er þess vegna ekki aðeins réttindamál þeirra einstaklinga sem stunda nú nám á Íslandi. Þetta er spurning um fjárfestingarstefnu íslensks samfélags, spurning um atvinnustefnu íslensks samfélags og ríkisstjórn sem ætlar ekki að gera það að forgangsatriði að skapa jafnrétti til náms til þess að þúsundir af ungu fólki geti búið sig þannig úr garði að íslensku þjóðfélagi nýtist fjárfestingin sem er í menntuninni er að segja að ekki sé heldur að marka yfirlýsingarnar um hagvöxtinn, yfirlýsingarnar um að efla atvinnulífið, yfirlýsingarnar um að styrkja fjárfestingargrundvöllinn. Þess vegna segi ég eindregið að framlög til menntamála á Íslandi eru ekki bara framlög til velferðarmála eins og stundum er gert þegar verið er að ræða velferðarkerfið. Framlög til menntamála á Íslandi eru fjárfesting í atvinnulífinu og væri þess vegna alveg eins skynsamlegt að flokka þær tölur í ríkisreikningum og þjóðhagsreikningum með fjárfestingarkostnaði og að flokka þær einfaldlega sem útgjaldalið í velferðarkerfinu. Ef núv. hæstv. viðskrh. ætlar ekki að beita sér fyrir því að þessu verði kippt í liðinn varðandi lánasjóðinn strax á sumarþinginu þá er hann um leið að segja að sú atvinnustefna, sem hann er fulltrúi fyrir, sem ríkisstjórnin hefur sett á oddinn, sé líka innihaldslaus. Hún er þá álíka innihaldslaus og loforðin sem voru gefin á kosningafundunum, hér í þessum ræðustól, í kosningastefnuskránni af hálfu a.m.k. annars stjórnarflokksins. Við þingmenn Alþb. biðum með að flytja þetta frv. eða taka ákvörðun um það þar til við sáum að samkvæmt þeim boðum sem gengu út frá ríkisstjórninni í aðdraganda þingsins virtist það ekki vera ætlun ríkisstjórnarinnar að afgreiða mál af þessu tagi á þinginu. Ég vona hins vegar að þetta verk okkar hafi orðið til þess að menn sjái að það er ekki sæmandi, hæstv. viðskrh., að tilkynna núna þeim þúsundum Íslendinga sem eru að velta því fyrir sér hvort þeir eigi að hefja háskólanám í haust að ekkert hafi verið að marka fyrirheitin sem voru gefin af hálfu meiri hluta þings fyrir kosningar því að það er alveg ljóst að miðað við þær yfirlýsingar er dúndrandi meiri hluti í þingsalnum til að gera þessa breytingu. Ef hún er ekki gerð blasir bara tvennt við: Annaðhvort hefur Framsfl. ekki meint neitt með því sem hann hefur sagt í kosningunum, hefur selt mönnum sag í kornflögupakkanum eða haframjölspakkanum í staðinn fyrir hina raunverulegu vöru eða þá að Sjálfstfl. hefur krafist þess að breytingin yrði ekki gerð. Ég tel afar mikilvægt að annaðhvort fulltrúi Framsfl. eða þá fulltrúi Sjálfstfl. upplýsi í umræðunum hvort svo er, hvort Sjálfstfl. hefur gert kröfu til þess að breytingunni yrði hafnað. Ef það liggur fyrir er hægt að skoða það. Ef það liggur ekki fyrir er hins vegar alveg ljóst að áhugaleysi Framsóknar á þessum málaflokki er það mikið að þeir hafa ekki einu sinn tekið það upp við Sjálfstfl. að gera breytinguna nú þegar. Þá má vel vera að hæstv. ráðherrum Framsfl. og þingmönnum finnist dálítið þreytandi að við séum að taka þá upp í fyrri yfirlýsingum sínum. En það er gott að núv. hæstv. viðskrh. gefur til kynna með því að hrista höfuðið að svo er ekki vegna þess að það er stór bunki af yfirlýsingum, af frumvörpum, af nefndarálitum, af kosningaplöggum, af ræðum og auglýsingum og myndbandsspólum sem við eigum frá Framsfl. og þjóðin í kosningabaráttunni og síðustu þingum þar sem bæði þessu og aragrúa af öðru var lofað. Ég vil svo að lokum segja það að mér finnst ekki alveg sanngjarnt hjá Alþýðublaðinu sem fer nú að vísu batnandi þessa dagana að gera athugasemd við það að nýr þingmaður af Seltjarnarnesi, hv. þm. Siv Friðleifsdóttir, skuli hafa sagt eitthvað annað á Alþingi en hún sagði í kosningabaráttunni, þegar formaður Framsfl., varaformaður Framsfl. og núv. viðskrh. eru vaðandi upp fyrir haus í yfirlýsingum þar sem þeir segja annað eftir kosningar en þeir sögðu í kosningabaráttu. Mér fyndist meiri manndómsbragur af Alþýðublaðinu að ráðast þá á húsbændurnar á staðnum heldur en gera út sérstakan leiðangur til þess að ráðast á þennan nýja þingmann af Seltjarnarnesinu.

Virðulegi forseti. Það er mjög stutt og það er bara í tilefni af seinustu ummælum seinasta hv. ræðumanns. Ég held að þetta sé ekki skynsamleg skoðun hjá honum að fara eigi í manngreinarálit um að hver segi satt og hvenær. Eigum við ekki að gera þá kröfu skilyrðislaust alveg án tillits til þess hvaða stöðu viðkomandi gegnir. Hv. þm. af Seltjarnarnesi, Siv Friðleifsdóttir, var frambjóðandi. Hún átti stóran þátt í því að reyna með ótvíræðum kosningaloforðum að laða nýtt fylgi til Framsfl. í krafti loforða um að þeir frambjóðendur flokksins á Reykjanesi styddu aðra stefnu í grundvallarmálum, sjávarútvegsmálum, en flokkurinn sjálfur. Þótt að sjálfsögðu beri að gera sömu kröfu til formannsins skal eitt yfir alla ganga, frambjóðendurna alla, þingmennina alla. Það er eins og hv. þm. mundi sjálfur segja: hin eina, sanna lýðræðislega krafa.

Virðulegi forseti. Ég er alveg sammála því að það á að gera sömu kröfu til allra í þessum efnum. Ástæða þess að ég dró þetta inn í umræðuna í lokin var sú að það má vel vera að nýir þingmenn Framsfl. eins og hv. þm. Siv Friðleifsdóttir séu ekki alveg búnir að átta sig á því að það hafi kannski aldrei verið meiningin að efna neitt af því sem Framsfl. sagði í kosningabaráttunni og það sé ástæða fyrir því að þingmanninum hafi orðið svona á í umræðu sl. fimmtudag. Ég var bara að beina því góðfúslega til Alþýðublaðsins að það hefði þá sem eftirfylgni gagnvart öðrum þingmönnum Framsfl., sérstaklega þeim sem ég tel að beri aðalábyrgð á þessu, en þessum nýja hv. þm. Ég verð að segja alveg eins og er að þótt þetta misræmi í yfirlýsingum hv. þm. Sivjar Friðleifsdóttur sé ekki gott, finnst mér hins vegar að ef núv. hæstv. viðskrh. ætlar ekki að breyta þessum reglum um lánasjóðinn núna á þessu sumarþingi sé athæfi hans gagnvart íslenskum námsmönnum á undanförnum árum miklu alvarlegra og það sé leitun að dæmi um mann sem hafi hér um áraraðir talið sig vera talsmann námsmanna og fær nú ráðherravald í hendur, ætlar að beita því á fyrstu mánuðum til þess að svíkja þau fyrirheit sem hann og flokkur hans gaf íslenskum námsmönnum. Það verður lengi munað, hæstv. viðskrh., lengi munað.