Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Eins og hv. þm. hafa sjálfsagt veitt athygli, þá hef ég flutt brtt. á þskj. 111, þar sem lagt er til, að felld verði niður ein setning úr 100. gr. Í 96. gr. stendur, að ef kjósandi, sem greitt hefur atkv. utan kjörfundar, er staddur í kjördeildinni, þar sem hann á heima, á kjördegi, sé hann skyldur að tilkynna það kjörstjórn, og geti hann þá greitt atkv. aftur og tekið sinn seðil, sem kjörstjórn hefur hjá sér. Í 147. gr., 9. lið, stendur, að ef kjósandi vanrækir þetta, varði það sektum frá 20–200 kr. Í 100. gr. stendur, að ef kjósandi þannig tilkynnir ekki komu sína í kjördeild, megi gera atkv. hans ógilt. Nú er augljóst mál, að margvísleg atvik geta komið fyrir, sem verða þess valdandi, að kjósandi, sem hefur greitt atkv. fyrir kjördag, kemur í kjördeild sína, áður en kjörfundi er lokið, t. d. kemur heim úr langferð kl. 10 að kvöldi kjördagsins, en kjörfundi er slitið kr. 12. Þá er ákaflega ósanngjarnt undir nálega öllum kringumstæðum að ekki aðeins sekta manninn, heldur líka ógilda atkv. hans. Takmark kosningal. á að vera að gera öllum kjósendum í landinu mögulegt að greiða atkv. með sem allra minnstri fyrirhöfn, og því er frá mínu sjónarmiði alrangt að ógilda atkv. undir þessum kringumstæðum. Hv. frsm., 6. landsk., tók fram, sem ég veit, að er alveg rétt, að það muni vera mjög á víxl, hvort þessi ákvæði eru tekin til greina eða ekki. Þeim mun vera fylgt strangt fram á sumum stöðum, annaðhvort, að menn séu sektaðir, eða atkv. þeirra gerð ógild. Annars staðar mun ekki vera við þessu hreyft, þó að vitað sé, að það eigi sér stað, og ég get fullyrt, að í ýmsum kjördæmum hafa atkv. ekki verið ógilt af þessum ástæðum, bæði við síðustu kosningar og eins áður. Ég held því, að alveg óhætt sé að afnema þetta ákvæði, en láta hitt standa, að skylda menn til að tilkynna komu sína í kjördeild og láta þá nægja að beita sektum, ef út af er brugðið. Ég skal svo ekki hafa fleiri orð um þetta, en víðvíkjandi því, sem hv. frsm. sagði, að ef þetta væri í burtu numið, væri hægt að misnota l. með því, að mikill hluti kjósenda greiddi atkv. utan kjörfundar, þá er hægt að setja inn í kosningal. ákvæði um, að það geti ekki gilt um aðra en þá, sem fara burt. Setjum svo, að menn hafi þannig lagaða atvinnu, að þeir verði hennar vegna að fara burt daglega. Slíkir menn kjósa eðlilega utan kjörfundar, og það er ekki dæmalaust, að þeir komi heim á kvöldin, ef til vill áður en kjörfundi er lokið, án þess að þeir viti um það fyrr en löngu eftir á. Ég skal ekki fara mörgum orðum um aðrar brtt., sem hér liggja fyrir, en vil þó aðeins minnast á tvær, sem mér þykja nokkru máli skipta. Í fyrsta lagi er það brtt. um meðmælendatölu í tvímenningskjördæmum, eftir að hlutfallskosningar hafa þar verið lögleiddar. Ég kann illa við að fjölga meðmælendum frá því, sem verið hefur. Ég held, að nægilegt sé, að þar sé sama tala og verið hefur og er í þeim kjördæmum, þar sem einn maður er kosinn. Þá er önnur brtt., sem flutt er af 4 hv. þm., sem er allveigamikil, en það er heimild til að hafa tvo kjördaga um næstu kosningar. Ég get fallizt á, að til þess séu nokkrar ástæður, að sú brtt. verði samþ., en mér er ljóst, að þetta hlýtur að hafa í för með sér mjög mikinn kostnað víða um land, a. m. k. þar, sem sá siður hefur verið upp tekinn að hafa bíla í gangi til að flytja kjósendur, auk þess sem það er mikil fyrirhöfn fyrir kjörstjórnirnar að hafa kjörfund í tvo daga. Þrátt fyrir þetta sýnist mér vel geta komið til mála að samþ. þessa till., þó að hún geti orðið til þess, að menn hirði ekki um að kjósa fyrri daginn, þó að fært sé, til þess að hægt sé að nota síðari kjördaginn til að ganga betur fram í að fá menn til að kjósa. Það kann að vera, að 80% sé nokkuð há tala að miða við, því að við síðustu kosningar var kjörsókn sums staðar ekki nema 76% rúmlega, og var þó kosið um sumartímann. Ég skal ekki slá neinu föstu með brtt. um þetta, en vildi aðeins benda á helztu annmarkana, sem mér í fljótu bili virðast vera á þessari till. En ef svo vill til, sem alltaf getur komið fyrir, raunar á hvaða tíma árs sem er og ekki sízt, þegar líður að vetri, að illt veður verði á kjördaginn, þá er hér heimild til að bæta úr, ef hafa má kjörfund daginn eftir. Ég sé svo ekki ástæðu til að hafa um þetta fleiri orð að sinni.



Herra forseti. Ég á brtt. á þskj. 118, sem ég vildi fara um nokkrum orðum. Fyrri brtt. er um að fjölga meðmælendum með frambjóðendum frá því, sem nú er, og hafa ákveðna tölu meðmælenda í þessum tilvonandi listakosningakjördæmum, en það er ekki ákveðið í frv. eins og það er nú. Ég er þar á öndverðum meið við ýmsa hv. þm. Reynslan hefur sýnt, að stundum hafa boðið sig fram menn, sem hafa haft svo lítið fylgi, að segja má, að framboð þeirra hafi engan rétt á sér, menn, sem í heilli sýslu hafa ekki getað fengið nema 12 meðmælendur, stundum gervimeðmælendur, sem er ekki heimilt samkv. kosningal., því að það er tekið fram, að þeir, sem mæla með framboði einhvers manns, styðji kosningu hans, en það hafa þeir ekki alltaf gert, því að það hefur komið fyrir, að menn hafa ekki fengið nema 9, jafnvel ekki nema 2 atkv., þó að meðmælendur hafi verið 12. Helzta leiðin til að koma í veg fyrir þetta er að mæla svo fyrir, að dálítill stuðningur sé á bak við frambjóðendur. Mér finnst það varla mega vera minna en 25–50 menn. Það er ekkert óskaplegt fylgi, sem frambjóðandi hefur, ef hann getur ekki fengið þá. Mér finnst það vera dálítið „princip“-spursmál, hvort á að leyfa hverjum, sem er, að bjóða sig fram til að tefja fundarhöld fyrir hinum og flækja mál á fundum. Ég vil reyna að koma í veg fyrir þetta með því að hafa ákveðna tölu meðmælenda. Í Rvík er þetta bundið við 100 til þess að útiloka, að þeir séu að bjóða sig þar fram, sem ekkert fylgi hafa. Þá er brtt. við 57. gr., og er hún smávægileg. Þar er gert ráð fyrir, að kjörstjórn dreifi seðlum til undirkjörstjórna, og hver kjördeild skuli fá 10% af seðlum fram yfir tölu kjósenda, svo að tryggt sé, að nóg sé af seðlum. Nú veit ég, að sums staðar hagar þannig til, t. d. er það í einum víðlendum hreppi, að utan af jaðri hreppsins er um 3 tíma reið á kjörstað, en skammt á bílveg og ekki nema 10 mín. akstur yfir á kjörstað í öðrum hreppi. Það eru 6 bændur, eða um 40 kjósendur, sem þarna eiga hlut að máli og eiga þannig miklum mun auðveldara með að sækja kjörfund í aðra sveit. Ef þar væru nú til nógir kjörseðlar, mundi engum manni detta í hug að ferðast í 3 tíma á kjörstað sinnar sveitar, heldur fara með bíl á næsta kjörstað, sem er í annarri sveit, með vottorð um afsal kosningarréttar heima hjá sér, en þá er ekki nóg af seðlum á þeim kjörstað eftir núgildandi l. Ég legg því til, að kjörstjórnir í sveitum hafi leyfi til að miðla seðlum milli kjörstaða, þar sem svona stendur á. Ég legg dálítið upp úr þessari till., en þó veit ég, að hægt er að ráða nokkra bót á þessu með því að búa til sérstakar kjördeildir fyrir þá, sem langt eiga, en brtt., ef samþ. verður, veitir möguleika til að gera hvort, sem vera skal. Þá vil ég benda á einstök atriði í öðrum till. - Brtt. 110 er ég samþykkur að eðli til, en hún hefur þann ágalla, sem er víðar í kosningal., sem sé, að þegar gengið hefur verið frá fylgibréfinu, skal kjósandi senda það með kjörseðlinum áföstum til hreppstjórans í þeim hreppi eða bæjarfógetans í þeim kaupstað, þar sem kjósandinn telur sig standa á kjörskrá. Þetta er algeng regla nú, en afleiðingin er sú, að það tapast ekki svo fá atkv. Það eru margir hreppar, sem búið er að skipta í kjördeildir, og þegar atkv. koma seint, koma seðlarnir svo seint til hreppstjóra, að þeir geta ekki komið þeim frá sér. T. d. fór svo núna, að það varð að kaupa aukaferðir fyrir kjörseðla, sem merktir voru til hreppstjóra, en ekki kjördeildar. Ég er því í vafa um, hvort hér á ekki að vera oddviti undirkjörstjórnar, en ekki hreppstjóri. Seðlarnir eiga ekkert erindi til hreppstjóra, þegar um allt aðra kjördeild er að ræða en hann er oddviti í. Þetta atriði held ég, að sé vert að athuga. Þá hefur verið sagt hér, að fjórða brtt. á þskj. 112 væri óþörf, að í stað hreppstjóra geti oddviti undirritað vottorð um, að nafn kjósanda standi á kjörskrá í annarri kjördeild innan sama kjördæmis. Ég vil upplýsa, að síðan ég fór að koma nærri alþingiskosningum, hefur allur fjöldinn af kjörskrám alls ekki komið til hreppstjóra, fyrr en rétt fyrir kosningu, og nú síðast í þremur tilfellum vissi hreppstjóri ekki, hvort kjósandi væri á kjörskrá eða ekki, og ég varð að fá vottorð oddvita og fara með það til hreppstjóra, til þess að hann gæti gefið vottorð. Það er tvímælalaust í flestum tilfellum oddviti, sem á að gefa þetta vottorð. Hann hefur gögnin í höndunum. Ég get upplýst, að í Norður-Múlasýslu voru við endanlega atkvgr. ekki komnar tvær kjörskrár til yfirkjörstjórnar. Þá er eitt atriði enn á þskj. 112, sem sé ákvæði til bráðabirgða. Ég legg mikið upp úr því, af því að mér er ljóst, að þegar komið er fram á vetur og dag farið að stytta, er enginn tími til þess í stórum hreppum að kjósa á einum degi. Hugsum okkur t. d. Vopnafjörð og Svarfaðardal. Þar er enginn tími til að ljúka kosningu á einum degi. Það er stundum upp undir 5 klukkustunda ferð á kjörstað. Menn veigra sér við að taka hesta í langferðir um það leyti árs, og sums staðar eru ekki til hestar handa öllu fólkinu, og verður því að tvínota sömu hesta, og endist dagurinn þá ekki. Þess vegna eru margir útilokaðir frá að kjósa, með því að kjördagurinn sé bara einn. En í kaupstöðum vilja Sjálfstæðismenn hafa þá tvo og láta kjósa alla nóttina. Það er greinilegasta dæmið um sérréttindi kaupstaðanna, sem ég hef heyrt: En í sveitunum, þar sem þarf að selflytja, á ekki að vera nema einn stuttur skammdegisdagur. Ég trúi því ekki, fyrr en ég tek á, að sá illvilji sé í raun og veru til staðar í garð sveitafólksins, sem í þessu birtist. Þá sagðist hv. frsm. vera á móti því að heimila oddvita yfirkjörstjórnar að setja kjörstjóra þar, sem hreppstjóri væri illa í sveit settur. Það eru ekki mörg ár síðan hreppstjóri í Svarfaðardal bjó frammi á Melum. Það er stutt síðan hann dó, og þá tók við bóndinn á Tjörn. Hver maður, sem fer um Svarfaðardal, fer um Dalvík, og hvaða vit er í því að láta menn af Dalvík þurfa að fara fram á Mela? Sama máli gegnir víða annars staðar. Úr Hornafirði fer enginn nema um kauptúnið. Það er því tvímælalaust sjálfsagt að skapa mönnum skilyrði til að kjósa hjá öðrum en hreppstjóra. Ég vona, að menn sjái þetta, og enda þótt svo væri ekki nema á fáum stöðum, þá á að bæta úr á þeim stöðum, enda fyrirhafnarlítið.

Forseti (EmJ) : Hér hefur borizt skrifleg brtt. frá hv. 1. þm. N.-M. við brtt. á þskj. 110. Það þarf að veita afbrigði til þess, að þessi till. megi koma fyrir.

Frsm. (Garðar Þorsteinsson) : Eftir að ég hafði lokið framsöguræðu minni, sumpart f. h. n. við 3. umr. og sumpart aths. við brtt., stóð á fætur hv. þm. V.-Sk. og hellti úr skálum reiði sinnar yfir mig fyrir, að ég hefði leyft mér að tala um till., áður en flm. hefðu fylgt þeim úr hlaði. Sagði hann, að ég þyrfti að læra þingsiði. Þessi þm. er nú kunnur að því að vera orðhvass og ádeilinn, svo að ég tek skömmum hans með hugarró, en ég vil segja það, að hæstv. forseti var nýbúinn að lýsa yfir því, að þessar till. væru til umr., enda var hann (hv. þm. V.-Sk.) þá ekki sjálfur sterkari á svellinu en svo, að hann fór að ræða efni till., sem ekki hafði verið fylgt úr hlaði. Hann sagðist vera fylgjandi till. á þskj. 110, áður en mælt hafði verið fyrir henni. En ég skil ekki, að á því eigi að gera greinarmun, hvort sá, sem brýtur þingsiði, talar með málinu eða móti. Ég mælti og ekki gegn öllum till. á þskj. 112, enda var þetta engin goðgá hjá mér heldur hefur það alltaf viðgengizt. Það er ekki óvenjulegt, að enginn tali fyrir brtt. Ég læt hv. þm. vita, að ég ætla ekki að spyrja hann, hvenær ég tek til máls um till., og allra sízt ætla ég að gera þingsiði af honum. Þá ætla ég að segja nokkur orð um brtt., sem hann hefur talað fyrir. Ég get hvorki fallizt á rök hans né hv. þm. N.-M. um það, að nauðsynlegt sé að skipa kjörstjóra. Og ég vil spyrja, hvort það sé ætlunin, að það séu tveir menn í hrepp, sem láta kjósa hjá sér, eða á að skerða valdsvið hreppstjóra að þessu leyti? Flm. þessarar till. hefur sagt mér, að hann ætlist til, að kjörstjóri geti líka látið kjósa hjá sér, enda er það eðlilegra en ef umboð hreppstjóra væri látið falla niður. Hv. 1. þm. N.-M. nefndi dæmi um það, að langt væri að fara t. d. í Svarfaðardal, ef hreppstjóri byggi á Melum. Það kann að vera rétt, en hv. þm. gleymir því bara, að það er engin skylda fyrir hreppsbúa að kjósa hjá sinni eigin hreppsnefnd. Menn eiga leið hjá öðrum hreppstjórum, sem þeir geta kosið hjá. Maður, sem fer frá Dalvík til Akureyrar, ekur um hlaðið hjá þremur hreppstjórum, auk þess sem hann getur kosið hjá bæjarfógetanum á Akureyri, þegar þangað er komið. Ég legg ekki mikið upp úr þessu atriði, en ég hygg, að í hreppstjórastöðu séu valdir einna hæfustu mennirnir, enda mætti líka deila um, hvort skyldu vera einn eða fleiri kjörstjórar! Ég legg því á móti till., af því að ég fellst ekki á principið, þó að þetta gæti ef til vill í sumum tilfellum verið þægilegra. Um 4. brtt. á þskj. 112 greinir mig á við suma þm. Ég skil málið svo: Kjörskrá liggur frammi, og það er auglýst og allir kjósendur geta athugað, hvort þeir eru á kjörskrá eða hvort aðrir eru á kjörskrá, sem ekki eiga að vera þar. Innan fárra daga á hreppsnefnd að hafa úrskurðað um þetta. Þá fyrst er búið að ganga löglega frá kjörskrá. Það á ekki að vera hægt að fá vottorð um, að maður standi á kjörskrá, fyrr en þessi frestur er liðinn, né heldur kæra menn út af kjörskrá. Setjum nú svo, að maður, sem veit, að það á að kæra hann út, fer og biður um vottorð um, að hann standi á kjörskrá. Hreppsnefndin úrskurðar svo, að hann skuli ekki vera á kjörskrá, en maðurinn hefur vottorðið og kýs. Þá er ekki hægt að banna honum að kjósa. Það á því ekki að gefa slík vottorð, fyrr en fresturinn er liðinn. Þegar búið er að ganga frá þessu, á kjörskráin að fara til undirkjörstjórnar. Við skulum taka til dæmis stóran hrepp með 4 kjördeildum. Hreppsnefndin á að hafa gengið svo frá, að hver kjördeild fyrir sig fái þá skrá, sem henni tilheyrir. Undirkjörstjórn getur svo gefið vottorð um, að maður standi á kjörskrá. Ég fæ ekki séð, hvaða útlát það eru fyrir kjósanda að snúa sér til undirkjörstjórnar. En vitanlega mundi ég vilja taka vottorð hreppstjóra eins gilt, ef hann hefði gögnin hjá sér. Ég verð að segja, að mér finnst lítið samræmi í því hjá hv. þm. V.-Sk. og hv. 1. þm. N.-M. að gera samtímis kröfu um, að kosningar skuli standa tvo daga í sveitum, en í kaupstöðum skuli skilyrðislaust loka kl. 12 á miðnætti, þegar í sveitum er heimilt að ákveða annan kjördag, ef veður hamlar á aðalkosningadaginn. Í Svarfaðardal hafa við kosningar eftir kosningar kosið um og yfir 90% kjósenda á einum degi. Hv. 1. þm. N.-M. sagði, að í kaupstöðum væri hægt að kjósa alla nóttina og heilan dag, en hann ætlar að greiða atkv. með till., sem felur það í sér, að lokað skuli kl. 12 á miðnætti. Ég vil líka benda á, að í stórum hreppum er heimilt að hafa 4 kjördeildir, og það ætti eitthvað að létta undir. Það er líka óviðkunnanlegt, ef búið er að lesa atkvæðatölur úr kaupstöðum, áður en kosningu er lokið í sveitum. Það má segja, að þetta sé ekki mikið atriði, en ég felli mig ekki við það. Og ég vil algerlega mótmæla, að það sé af illvilja til sveitanna, eins og hv. 1. þm. N.-M. sagði. Um brtt. á þskj. 112 má vera, að bak við hana sé sú hugsun að tryggja öryggi kosninganna, en maður verður þó að ganga út frá, að oddvitar kjörstjórna rjúfi ekki innsigli.

Þess eru dæmi

. Veit þessi hv. þm. nokkurt dæmi? Ég skora á hann að segja til þess. Nei, það er aðeins eftir hans innræti að rægja og gera menn tortryggilega. En ég vil segja það, þótt þessi hv. þm. sé pólitískur andstæðingur minn, þá mundi mér ekki detta í hug að tortryggja hann í þessa átt, þótt hann væri kjörstjóri og hefði kjörgögn undir hendi.

Hann er nú líka prestur

. Hann gleymir því nú víst nema 7. hvern dag. Hvað á annars, samkv. þessar í till. að gera við innsiglið? Hver á að geyma það? Á að henda því e. t. v.? Vill þessi hv. þm. segja, að þessu ákvæði sé fullnægt, ef kjörstjóri afhendir það aðeins einhverjum ótilteknum manni? Ég hygg, að undirkjörstjórn eigi jafnan að skila af sér öllum gögnum til yfirkjörstjórnar. Það er bara þetta sorglega, að trúa ekki embættismönnum. En álit mitt er, að eiðsvarna menn beri ekki að tortryggja að óreyndu. Það er sami andinn bak við þetta ákvæði og það, að oddvita yfirkjörstjórnar sé ekki nóg að segja af sér áður en atkvæðakassar eru opnaðir, heldur verði hann að gera það um leið og kosningu er lokið, ef hann er sjálfur í kjöri. En sýslumenn geta ekki misnotað þetta, þótt þeir séu í kjöri. En af tortryggni flytur hv. þm. þessa till., þótt engin ástæða sé til þess og ekkert tilfelli finnist í stjórnmálasögu undanfarinna ára, sem réttlæti það. En þess háttar þjónar lund þessa hv. þm. Ég skal svo ekki fara um þetta fleiri orðum. Um brtt. hv. þm. A.-Húnv. er það að segja, að það er hægt að hugsa sér tilfelli, sem réttlátt mætti teljast, að þetta lagaákvæði væri ekki til. En það er bara ekki hægt að víkja frá þessari reglu eða gera þar á neinar undanþágur. Ef farið væri samkv. þessari till., þá mundu menn kjósa í stórum stíl fyrir kjördag, og mundu flokkarnir, hver um sig, smala atkvæðum. Þessi regla má ekki komast á, og greiði ég ekki atkv. með þessari till.



Herra forseti. Ég flyt hér brtt. á þskj. 116. - Eins og hv. þm. sjá, er í frv. ekkert ákveðið um tölu meðmælenda í tvímenningskjördæmunum. Ég hélt því fram í n., að halda bæri sér við gömlu töluna, sem er 12–24. Ég sé enga ástæðu til að hafa fleiri meðmælendur í tvímenningskjördæmunum, því að þar eru víða færri kjósendur á hvorn þm. kjördæmisins en eru á þm. einmenningskjördæmanna. Tvímenningskjördæmin hafa ekkert breytzt, nema eitt þeirra hefur minnkað um ca. 1600 atkvæði. Mér finnst það sama eiga því að gilda um þetta og verið hefur, eða 12–24 meðmælendur. Það hefur verið fært til stuðnings þessari fjölgun meðmælenda, að með því móti væri hægt að útiloka smáflokka og flokksbrot frá þátttöku í kosningum. En ég held, að þetta sé veigalítil ástæða. Ég segi fyrir minn flokk, að ég álít þýðingarmikið, að þessu sé ekki breytt frá því, sem var. Ég vil benda á, að það er takmörkun á lýðræði, ef tala meðmælenda er ákveðin svo há, að flokkur, sem annars hefur mikið fylgi í landinu, getur af þeim orsökum orðið að hætta við framboð í kjördæmum, sem hann hefur þó eitthvert fylgi í. Hér er fram komin skrifl. brtt. frá hv. 1. þm. N.-M. um þetta, og er eins og hann hafi miðað takmarkið við atkvæðatölur Alþfl. og Sósfl. við síðustu kosningar í kjördæmi hans, svo að þessir flokkar væru þar útilokaðir frá framboði cg hann hefði von um, að geta krækt í einhverja kjósendur Alþfl. Frambjóðendur Sósfl. í Norður-Múlasýslu munu hafa fengið 52 og 45 atkv., en frambjóðendur Alþfl. 44 og 42 við síðustu kosningar. Þetta sýnir, að þessir flokkar mundu vart geta stillt þar upp til kosninga, ef brtt. hv. 1. þm. N.-M. næði fram að ganga, og verð ég að telja þetta smásálarlega útreikninga hjá honum. Ef útfæra ætti þetta „prósentvís“ hlutfallslega jafnt í öllum kjördæmum, þá þyrfti 1100–1200 meðmælendur í Rvík, og þar með væri Framsfl. útilokaður frá að geta stillt þar upp. En vafalaust mun nú ekki hafa verið ætlunin, að þetta gengi jafnt yfir alla, en með því álít ég ráðizt á anda lýðræðisskipulags vors. Ég vonast fastlega til þess, að hv. þm. sjái, að með þessu er farið inn á hættulegar brautir, ef meiri hl. þingsins ætlaði sér að beita litlu flokkana ofbeldi á þennan hátt. Ef þetta á að verða sérstök aðferð til þess að hindra framboð, sjá allir, hversu athugavert það er. Hv. flm. skýrði þetta ofursakleysislega. En ég tel, að með þessu sé reynt að koma ákvæðum inn í kosningal. til framdráttar einum flokki á kostnað annarra, en það er einmitt það, sem allra helzt ber að varast við setningu þessara l. Ég vona því, að hv. þm. samþykki till. mína. Það væri hugsanlegt í dæminu úr Norður-Múlasýslu, er ég tók áðan, að Alþfl. og Sósfl. gætu stillt upp við kosningar. En með því móti er komin fram nákvæm nafnaskrá yfir alla kjósendur flokkanna í kjördæminu og á þann hátt brotin höfuðregla leynilegra kosninga. Þessa skrá gæti kaupfélagsstj. látið liggja á borðinu hjá sér. Ég vil vara þm. við þessu, þótt flokkar þeirra gætu virzt hagnast á þessu í svipinn. Þessum sömu brögðum má beita gegn öllum og þá einnig þeim sjálfum. Ég tel þetta algerlega ósæmandi. Þá vil ég fara nokkrum orðum um hinar brtt. Það er þá um till. framsóknarmanna, að skipa aðra menn kjörstjóra en hreppstjóra. Þetta getur virzt þægilegra sums staðar, en ég álít það þó varhugavert. Hreppstjórar eru yfirleitt valdir með tilliti til margs, en þessir kjörstjórar aðeins vegna þessa eina starfs. Það væri því hugsanlegt, að sumir flokkar gætu komið þar að harðvítugum mönnum, er gætu haft áhrif á kjósendurna. Þar eð kosning fer fram án votta og því tiltölulega auðvelt með óbeina þvingun, ef kjósandinn er reikull í rásinni. Ég álít því rétt að halda sér við hreppstjórann, þar sem þetta er einn lítill liður í starfi hans. Um kjörskrárvottorð er það að segja, að ég tel það ákvæði smávægilegt, en þó finnst mér brtt. ekki standa til bóta. Um lok kosninga í kaupstöðum kl. 12 er það svo, að kosning getur þar oft dregizt lengur, og tel ég lítilfjörlega þá mótbáru gegn því, að kosning megi standa lengur, að möguleiki sé til, að einhver geti öðlazt kosningarrétt næsta dag, eða eftir kl. 12, og geti heimtað að fá þá að kjósa. En það er varlegt að hafa kosningu í 2 daga samfleytt - varhugavert að fara inn á þá braut. Þá getur kjörstjórn lýst yfir, að kosningu sé lokið, ef 80% af kjósendum í kjördeildinni hafa greitt atkv. Þetta er hægt að misnota. Einn flokkur getur smalað fyrri daginn, svo að lítið beri á, í þeirri von, að kjörstjórnin fari þannig að. Þetta er vanhugsað mál. Þá þurfa ekki endilega 80% að hafa greitt atkvæði, til þess að kjörstjórn og umboðsmenn frambjóðenda geti ákveðið að kvöldi fyrra dags, að kosningu skuli lokið. Nú er svo um minn flokk, að hann hefur ekki alls staðar umboðsmenn og getur þar ekki haft nein áhrif á þetta. Þetta er höfuðbrot á þeim reglum, er frjálsar og leynilegar kosningar byggjast á. Ég segi ekki, að það valdi fyrir þessum hv. flm., en þetta er brot á þeirri reglu, að enginn geti neitt haft upp á annan að klaga í þessu efni. En það, sem ég vildi þó einkum leggja áherzlu á með máli mínu, var meðmælendafjöldinn í tvímenningskjördæmunum.



Út af umr. um þessar brtt. vil ég snúa mér að till. um meðmælendafjölda í tvímenningskjördæmunum og því, sem síðasti ræðumaður gaf í skyn, að hér ætti að torvelda framboð fáliðaðra flokka í kjördæmunum. Nú er sú breyt. þar á orðin, sem hann hefur stutt að, að í staðinn fyrir menn koma nú listar. Það má að vísu gilda sama tala og var fyrir hvern frambjóðenda, en hún var 12–24 meðmælendur. En nú eru ákveðnir 4 frambjóðendur á hverjum lista, og virðist þá ekki nema samræmi í því, að hver hafi minnst 12 meðmælendur eða 48 fyrir allan listann og þá mest 96 fyrir listann. Það er ætlazt til þess, að frambjóðendur í einmenningskjördæmunum hafi minnst 12 meðmælendur og mest 24, en að tveir frambjóðendur í tvímenningskjördæmunum hafi hvor um sig minnst 12 og mest 24 meðmælendur. Það er því ekki rétt, sem hér hefur verið haldið fram, að það sé verið að torvelda meðmælendasöfnun, heldur er verið að færa meðmælendafjöldann niður um 3/4, því að, það hefur verið svo, að það hafa ekki verið nema að sáralitlu leyti sömu menn, sem hafa mælt með fleiri en einum í tvímenningskjördæmunum. Ef sama „principið“ ætti að vera eins og áður hefur verið, ættu að vera minnst 48 og mest 96 meðmælendur, því að í staðinn fyrir, að áður er mælt með 1 manni, eru það nú 4 menn, sem eiga að safna meðmælendum, og ættu þeir því að vera minnst 48 og mest 96. Ef menn hugsa sér, að flokkarnir hafi ekki fullskipaðan lista, ætti að mega draga úr meðmælendafjöldanum, ef t. d. er ekki nema um l mann að ræða, en mér finnst ekki skynsamlegt, að 4 menn þurfi ekki fleiri meðmælendur en einn maður. Það er ekkert samræmi í því og ekkert vit í að hafa það svo. Hv. 4. landsk. segir, að það borgi sig ekki, þótt einhver flokkur hagnist á því í bili, að gera breyt. á kosningal. Ég held, að þessum flokki farist sízt að tala um það, hvað sé hægt að græða á kosningatill., eftir það, sem á undan er gengið. Með kosningal. á ekki að taka tillit til annars en þess, að mönnum sé skapaður réttur til að neyta atkvæðisréttar síns og skilyrði til þess að sækja kosninguna, hvar sem þeir eru á landinu, og að séð sé um, að aðrir geti ekki breytt því, sem kjósandi vill. Viðvíkjandi till. hv. þm. A.-Húnv., á þskj. 111, þar sem hann vill fella úr 100. gr. þessa setningu „eða það sannist fyrir kjörstjórn, að hann sé staddur á kjörstaðnum“, - að menn megi m. ö. o. kjósa, hvenær sem er, hjá undirkjörstjórn. Ég sé ekki annað en að með þessu sé kosning hafin strax og framboðsfrestur er útrunnin og hún standi í 30 daga. Hitt er rétt hjá hv. flm., að þessari reglu hefur ekki ætíð verið fylgt og að menn hafa kosið á undan hjá hreppstjóra, þótt þeir hafi verið á kjörstað. Þetta er ósamræmi, en það er sams konar og í 27. gr., þar sem stendur, með leyfi hæstv. forseta: „Hver einstakur frambjóðandi í kjördæmi, þar sem kosið er hlutbundnum kosningum, skal láta fylgja framboði sínu skriflega yfirlýsingu eigi færri en 12 og eigi fleiri en 24 kjósenda í því kjördæmi, þar sem hann býður sig fram, að þeir styðji kosningu hans.“ Það er vitanlegt, að þetta ákvæði kosningal. er þverbrotið. Mér er kunnugt um, að í Rangárvallasýslu var það brotið bæði af, Sjálfstfl. og Alþfl. Þetta var orðað svo, að þeir, sem gefa, þessa yfirlýsingu, mæli með því, að þessi maður sé í kjöri. Ég gæti líka gefið slíka yfirlýsingu. Ég gæti verið ánægður með, að þessir menn væru í kjöri fyrir Sjálfstfl. og jafnaðarmenn, því það er aðeins sagt, að þeir, sem skrifi undir þessa yfirlýsingu, mæli með því, að þessi maður sé í kjöri fyrir þennan flokk, ekkert um, að þeir ætli að styðja kosningu hans. Þetta eru ekki meðmæli. Vitanlega er hægt að fá alla til að mæla með því, að maðurinn sé í kjöri, og andstæðingar hans geta ekkert síður skrifað undir það en fylgismenn. Jafnvel er því fremur hægt að skrifa undir slíka yfirlýsingu, því lakari sem maðurinn er, því að það er auðvitað kappsmál fyrir andstæðingana, að sem lélegastur maður sé í kjöri. Það er líka víst, að menn taka þessi meðmæli ekki alvarlega, eins og sýndi sig með atkvæðatölu jafnaðarmanna. Þeir höfðu 17 menn sem meðmælendur, en annar frambjóðandinn fékk ekki nema 12, en hinn 15 atkvæði. Þetta er atriði út af fyrir sig, og ef verið er að breyta kosningal., þá er sjálfsagt að taka skýrt fram um það og setja sektarákvæði við því, að kosningal. sé ekki fylgt. Það er vitanlegt, að með því að safna meðmælendum á þennan hátt, er hægt að safna ótölulegum fjölda. Það er gefinn hlutur. Ég held, að í 27. gr. ætti að vera ákveðin formúla fyrir því, hvernig skuli orðað, þegar meðmælum er safnað. Þá er það skýrt, að þeir, sem skrifa undir, styðji kosningu þessa manns, og ég held, að þetta eigi að vera þannig, að ekki þurfi að fara í neinar grafgötur um það. Ég vil í sambandi við þetta minnast á það, sem hv. 6. landsk. sagði um það, að ég hefði komið með till. um, að oddvitar kjörstjórna ættu að segja af sér strax, ef þeir væru í framboði. Það er ekki verið að segja, að þeir muni misnota sína aðstöðu, en það er auðvelt að misnota hana, t. d. þegar á að ákveða, hvaða framboð skuli tekin gild og hvenær þau eigi að vera komin fram, og eins er hægt að taka á móti framboði, eftir að framboðsfrestur er útrunninn. Þetta er hægt að gera á margan hátt með því að láta þá menn, sem eru í framboði, gefa úrskurði, og þeir menn, sem vilja hafa þá aðstöðu, þótt þeir séu í framboði, sýna bara, að þá langar til að fitla eitthvað við þessi mál þrátt fyrir það, og þá líklega heldur sjálfum sér í hag en óhag. Ef ég væri í framboði, mundi ég óska eftir að koma þar hvergi nærri, svo að engum gæti dottið í hug, að ég misnotaði aðstöðu mína. Það liggur í augum uppi, að ef maður fellir úrskurð í sjálfs sín sök, kemst hann aldrei undan því að vera grunaður um græsku, hversu heiðarlegur sem hann er. Þess vegna sé ég ekki ástæðu til að setja ákvæði, sem hafa í för með sér, að menn verði fyrir tortryggni. Það er nær að koma í veg fyrir slíkt með kosningalögunum. Það, sem hv. 6. landsk. (GÞ) var að ræða um viðvíkjandi brtt. mínum og annarra og minni ræðu hér í gær, var náttúrlega alveg eftir hans lundarfari, eðli og menntun. Það er hægt með „juristeríi“ að gera sér það til gamans að ræða mál á þann hátt, sem hann gerir, en eins og kunnugt er, þá er slíkur málflutningur ekki tekinn alvarlega af mönnum, sem starfa að raunhæfum málum. Það getur verið, að lögfræðingar hafi gaman af því, en það hefur lítið að segja við raunhæfa lausn málanna. Þessi hv. þm. telur það ástæðulaust og illgirni eina að vilja taka út úr kosningal. það, sem skapar tortryggni. Það sé ekki nema ég, sem sé með tortryggni. Ég, þessi illgjarni maður. Það skyldi ekki vera, að ýmsir hafi orðið fyrir tortryggni af öðrum en mér, og ég veit, að jafnvel hann hefur orðið fyrir því og að það hefur orðið hlutskipti margra að vera tortryggðir, stundum að ástæðulausu, en stundum af ástæðu. Þess vegna ættu þeir, sem að þessum l. standa, að reyna að útrýma göllum, sem eru eða geta orðið til þess að vekja grunsemdir um, að hægt sé að misbeita því valdi, sem í kosningal. er ákveðið. Hv. 6. landsk. talaði um það, að ekki væri skýrt ákveðið, hvort ætlazt væri til, að tveir kjörstjórar væru í sama hreppi og hvort hreppstjórar ættu að vera það áfram eða þeir ættu að missa vald sitt. Hreppstjórar hafa vitanlega ekki þetta vald nema samkv. þessum l. Þeir hafa þetta vald ekki sem hreppstjórar, heldur af því að þeim er veitt það með þessum l. Það er meiningin með l. að gera öllum kjósendum eins auðvelt og hægt er að neyta kosningarréttar síns, og þegar hann er að tala um, að kjósandi þurfi ekki fremur að kjósa hjá sínum hreppstjóra en hjá einhverjum öðrum hreppstjóra, þá er það „júristerí“. Hvað er kjósandi úr Rvík, sem staddur er á stað austanlands, þar sem hreppstjóri er langt í burtu, - tveggja tíma ferð -, hvað er hann bættari, þótt hann þurfi ekki að fara til þess hreppstjóra, en fara þess í stað til hreppstjóra, sem er lengra í burtu? Ég veit, að tveir kjósendur, sem áttu heima í Hafnarfirði og Rvík töpuðu kosningarrétti sínum vegna þess, hve langt var til næsta hreppstjóra og ekki hægt að koma seðlunum á réttum tíma. Ég get verið hv. 6. landsk. sammála um það, að ef kosningar halda áfram í tvo daga, um hvergi telja upp fyrr en þeim er lokið, og heldur ekki í kaupstöðum, því að það er ekki rétt, enda tel ég ekki, að það liggi svo mikið á að telja, að neinn voði eða háski sé á ferðum í þeim efnum. Hv. 6. landsk. talaði um það viðvíkjandi brtt. okkar um það, að þegar kosningu væri lokið, skuli innsiglið ekki vera í höndum sama manns, sem geymir kjörgögnin, hver ætti að geyma innsiglið. Mér er alveg sama, hver það gerir, bara að það sé ekki í höndum sama manns og kjörgögnin. Því að hver getur hagnýtt sér innsiglið nema sá, sem geymir kjörgögnin? Ef þetta hvort tveggja er í höndum sama manns, er það víst, að ekki þarf nema einn mann til þess að notfæra sér það, annars eru það alltaf tveir, og það er þó meiri trygging að eiga eitthvað undir heiðarleik tveggja en eins, og sá sem innsiglið geymir, getur ekki hagnýtt sér það, á meðan kjörgögnin eru ekki í hans vörzlu. Og ég vil segja það, að þótt ég treysti hv. 6. landsk. í þessu efni fullkomlega, eins og hann treystir mér, treysti ég honum enn betur, ef annar góður maður er með honum - ( Forsrh. grípur fram í), - en ég mundi ekki treysta honum betur, þótt hæstv. forsrh. væri með honum, því að hann mundi frekar leggja til illt en gott, og honum er ekki fremur trúandi fyrir innsigli kjörgagna en innsigli ríkisins. Ef hæstv. ráðh. þarf eitthvað að segja, skal ég með ánægju setjast niður á meðan.

Það er bara fyrirspurn. Ég ætlaði bara að spyrja hv. þm., hvernig væri hægt að treysta einhverjum betur en fullkomlega.

Ég get sagt þessum hæstv. ráðh., að ég mundi aldrei treysta honum fullkomlega, eins og ég hef áður sagt, og ég vil líka segja honum það, að honum eða þeim, sem nærri honum standa, verður aldrei treyst fullkomlega, og vona ég, að þetta sé nægilegt fyrir hann. Ég held annars, að það sé ekki hyggilegt af hæstv. ráðh. að vera að leita sér trausts hjá mér, því að hann veit, að það er farið alls staðar og einnig hjá flokksmönnum hans, og þess vegna þorir hann ekki að láta afgreiða hér viss mál, eftir að hann er búinn að koma skemmdarverkunum fram hér á þingi og missa þannig traust þeirra, sem áður höfðu treyst honum. Ég held ekki, að það hafi verið neitt sérstakt, sem fram hefur komið gagnvart brtt., sem fyrir liggja, annað en það, sem hv. 4. landsk. þm. var að ræða um viðvíkjandi tveim kjördögum. Hann taldi það mjög varhugavert að veita undirkjörstjórnum leyfi til þess að ákveða, að ekki skyldi vera nema einn kjördagur, vegna þess að það væri víða, sem flokkarnir hefðu ekki menn í kjörstjórnum. En ég get ekki skilið, að það sé miklum hagsmunum fyrir að fara hjá flokki, sem ekki á umboðsmann. Ef flokkarnir eru hræddir um hagsmuni sína, er hægt að ákveða, að þeim skuli skipaður umboðsmaður. Annars getur vel verið, að það þurfi að ákveða nánar um þetta, og vitanlega er þessu ekki stefnt gegn neinum flokki, heldur aðeins til þess, að ef kjörstjórnir og umboðsmenn eru sammála um, að ekki sé ástæða til að hafa kosningu lengur, sé ekki skylt að hafa tvo kjördaga. Ég skal svo ekki að sinni fara meira út í þá hluti, sem hér hafa verið ræddir, og tel mig hafa drepið á flest. Ég tel fleiri breyt. ætti að gera á þessum kosningal. en hér hafa komið till. um, sérstaklega við 27. gr. og enn fremur við gr. um listakosningu, að hafa ekki nöfn á listunum eins og B, C, D, sem hljóma eins, sérstaklega í útvarp. Listarnir þurfa að vera skilgreindir þannig, að það þurfi ekki að misheyrast. Það virðist líka vera ástæðulaust, því að nógu langt er stafrófið og flokkarnir ekki orðnir svo margir enn, hvað sem kann að verða. Ég held, að það væri mjög skynsamlegt að gera þessa breyt.



Mig langar til að bera fram brtt. við 113. gr., en þessi gr. er um úrskurð vafaatkvæða. 2. málsgr. hljóðar þannig, með leyfi forseta: „Ef kjörstjórnarmaður eða umboðsmaður frambjóðanda eða flokks óskar, skal úrskurða ágreiningsseðla, jafnóðum og þeir koma fyrir, og stöðva talningu atkvæða, unz úrskurður er felldur.“ Eins og hv. þm. heyra, er hér gert ráð fyrir tvenns konar aðferðum við úrskurð vafaatkvæða : að úrskurða þau, strax og þau koma fyrir og svo - og það er gert ráð fyrir því sem aðalaðferð að geyma þangað til síðar að úrskurða þau. Nú er þessum aðferðum beitt báðum, en ég álít, að það ætti að vera alveg sjálfsögð regla að úrskurða vafaatkvæði, þegar þau koma fyrir, og tel eðlilegast, að kosningal. segi ótvírætt fyrir um þetta, því að það gefur að skilja, að kjörstjórnir eru settar í meiri vanda með að úrskurða vafasama seðla, þegar það liggur fyrir að lokinni kosningu, að á þessum seðlum geti það oltið, hver verði þingmaður. Þegar það veltur á einum eða tveimur seðlum, er kjörstjórnin sett í meiri vanda, og meiri hætta verður á, að ekki sé gætt þess réttlætis eða hlutleysis, sem þarf. Þess vegna er eðlilegt, að í gr. standi, að vafaseðla skuli úrskurða, jafnóðum og þeir koma fyrir, en ekki aðeins heimila það, eins og gert er í gr. Þessi brtt. mín er eingöngu um þetta atriði, og vildi ég biðja hæstv. forseta fyrir hana. Það kemur ekki þessu máli við, en ég kann ekki almennilega við ummæli, sem féllu hjá hv. 4. landsk. (ÁkJ), sessunaut mínum, um kaupfélagsstjóra landsins. Ég kann ekki við, að alltaf sé vegið í sama knérunn, og þegar hann vill nefna dæmi um óheiðarleik, nefnir hann alltaf kaupfélagsstjórana. Hann gerði þetta í sinni síðustu ræðu, og hann gerði það í útvarpsumr. um daginn. Það situr nú ekki sérstaklega á mér að taka svari kaupfélagsstjóranna, þar sem þeir sitja hér þrír í þessari hv. deild, já, fjórir, einn úr flokki hv. þm., tveir framsóknarmenn og einn sjálfstæðismaður, en ég vil segja það, að ég hef ekki þekkt það, að kaupfélagsstjórar hafi beitt valdi og kúgun, hvenær sem þeir hafa komið því við. Ég verð að segja það um þann kaupfélagsstjóra, sem ég þekki bezt, sem er í Borgarnesi, að hann er framsóknarmaður, og meiri hl. félagsmanna er framsóknarmenn. Samt starfa kommúnistar í félaginu, og margir þeirra eru duglegir áróðursmenn, en það hefur aldrei verið blakað við þessum mönnum, þótt þeir standi á öndverðum meið við meiri hl. félagsins. Það er því algerlega óverðskuldað að vera með sífelld brigzl um þessa menn. Ég held, að enginn þessara fjögurra heiðursmanna, sem hér sitja, eigi þetta skilið og aðrir ekki heldur. Ég vildi því mótmæla þessu og mælast til þess við hv. sessunaut minn, að hann legði þennan leik niður.

Forseti (EmJ) : Mér hefur borizt skrifl. brtt. frá hv. þm. Mýr. (BÁ), svo hljóðandi: [sjá þskj. 139]. Enn fremur hefur mér borizt skrifl. brtt. frá hv. þm. A.-Húnv. (JPálm), svo hljóðandi: [sjá þskj. 140]. - Mun ég leita leyfis til afbrigða um báðar þessar brtt. í einu.



Herra forseti. Ég skal ekki svara miklu hv. 4. landsk. (ÁkJ). Ég hef aldrei svarað því, sem beint er til mín persónulega, og hann má tala um hvaða hvatir hjá mér, sem hann vill, sem ég hafi haft til að bera fram mína brtt. Ég svara ekki hans aðdróttunum. Ég er búinn að benda þessum hv. þm. á, að till. hans um að hafa jafnmarga meðmælendur í þeim kjördæmum, þar sem eru hlutfallskosningar, og hinum, hún minnkar, ef samþ. verður, meðmælendatöluna frá því, sem nú er, þar sem hver frambjóðandi hefur rétt til 12 meðmælenda. Í mínum augum er það ekkert aðalatriði út af fyrir sig, hvort meðmælendurnir eru fleiri eða færri, heldur hitt, hvort eigi að taka upp þá stefnu að hafa meðmælendurna sem fæsta, kannske aðeins 5 eða bara 2, til þess að menn geti boðið sig fram til þingmennsku, sem ekkert fylgi hafa. T. d. um Norður-Múlasýslu þá var hv. 4. landsk. að tala um, að hans flokksmenn, sósíalistar, mundu ekki eftir minni brtt. hafa nægilega marga meðmælendur í sýslunni til þess að geta haft frambjóðanda þar. Ég hygg, að einn flokkur, sem talað hefur verið fyrir hönd hér, hafi 31 atkv. í sýslunni, en annar 37. Sveinn á Egilsstöðum var kosinn 7 eða 8 sinnum með sósíalistum. Hvers flokks menn eru það? Ég veit það ekki. Og ég veit ekki, hvort kjósendurnir hafa gert sér grein fyrir því sjálfir, þegar þeir kusu. Það, sem vakir fyrir mér, er ekki að útiloka litla flokka, - það er algerður misskilningur. - Það eru til landslistar, og eftir því kerfi, sem er hjá þeim sósíalistum, þá eru þeir ekki í neinum vandræðum með það að láta kjósa landslista. Það er því fjarri því, að menn geti ekki kosið þann flokk, sem þeir vilja, þó að gerðar séu ráðstafanir til þess að torvelda, að menn, sem hafa ekki nema kannske 2 atkv. eða 5–20 atkv., geti boðið sig fram í kjördæmi. Hér er um að ræða, hvor þessara tveggja stefna á að ráða, að fækka meðmælendunum eða ekki. Og það er ekki hærra spenntur boginn hjá mér heldur en það, að 50 menn mæli með kosningu frambjóðenda í tvímenningskjördæmi. Út af því, sem hv. 6. landsk. þm. (GÞ) sagiði, vil ég enn undirstrika það, að ég tel það ákaflega mikils virði víða á landinu að geta haft kjörstjóra, sem ekki eru hreppstjórar, vegna þess, hvernig hreppstjórarnir eru settir. Þeir staðir eru líklega milli 10 og 20, þar sem hreppstjórar eru svo settir, að það er ákaflega miklum erfiðleikum bundið fyrir menn að kjósa hjá þeim. En þar er alfaraleið um annað stað heldur en þann, sem þeir eiga heima, og þar eiga menn að geta kosið. Ég gæti nefnt frá síðustu kosningum fleiri dæmi um það, að það fyrirkomulag í þessu efni, sem nú gildir, varð til þess, að þeir menn, sem vildu kjósa og þurftu að fara út úr hreppnum; og eins þeir menn, sem þar voru staddir héðan úr Rvík og víðar að, þeir höfðu sig ekki í að fara langa leið til hreppstjóra til þess að kjósa. En þar er kauptún, sem skip koma til og fara frá og allir eiga leið í eða úr, sem koma inn í eða fara út úr hreppnum, þannig að allir þessir menn hefðu því getað kosið þar, án aukaferðalaga. Ég legg töluvert upp úr þessu. Um skrifl. brtt. frá hv. þm. A.-Húnv. skal ég ekki ræða strax, en ég tel ekki þörf á að hafa tvo kjördaga í kaupstöðum, þó að menn hljóti að sjá, að þegar komið er út í dreifbýlið, þar sem er langt að fara á kjörstað, sums staðar upp undir 10 km og nokkuð víða milli 40 og 50 km og víða líka ekki fært bifreiðum, þá er nauðsynlegt að hafa heimild til þess í l. að geta haft tvo kjördaga þar. Sums staðar er líka fátt um hesta á slíkum stöðum. Ég man eftir heimili með 8 manns, sem hafa kosningarrétt, þar sem eru aðeins 2 hestar, og þar eru 45 km til kjörstaðar. Það er ekki fljótlegt að selflytja fólk á slíkum og þvílíkum stöðum til þess að kjósa á einum 6 klst., en tími mundi ekki vera meiri til slíkra ferða, ef aðeins einn kjördagur yrði hafður þar í kjördæminu nú í haust.

Það er hægt að stofna þar bara kjördeild

. Til þess þarf 20 kjósendur. En til hins finnst mér engin ástæða að ætla kaupstaðabúum tvo kjördaga, og er og því á móti því að hafa tvo kjördaga í kaupstöðum. En sumum hv. þm. finnst þó goðgá að ákveða að hafa þar aðeins einn kjördag. Með núverandi fyrirkomulagi nægir, að fáein hús taki sig saman um það, t. d. hér í Rvík, að hafa kjördaga 2, 3 eða jafnvel 5, ef samtök eru um, að einhverjir mæti á stundarfjórðungs fresti. 96 menn geta með samtökum lengt kosningu í kaupstað um sólarhring. Sömu mönnum finnst þó ekki ástæða til að hafa tvo kjördaga í sveit, þar sem er svo langt og erfitt að fara til kjörstaða. Ég get ekki séð samræmi í þessu.



Ég vildi leyfa mér að fara örfáum orðum um brtt. á þskj. 109 og 112. En það eru brtt. hv. stjskrn. og brtt., sem ég flyt ásamt 4 öðrum hv. þm. á þskj. 112. Ég vildi aðeins segja það um brtt, á þskj. 109, frá stjskrn., að ég leit svo á sem einn af nm., að um það væri samkomulag að bera þær brtt. fram af hálfu n. og þær hefðu verið fram settar með það fyrir augum, að samkomulag væri um, að n. stæði að þessum brtt. Nú sé ég, að einn nm., hv. 4. landsk. (ÁkJ), hefur borið fram brtt. við eina af þessum brtt., víðvíkjandi meðmælendafjöldanum. Og virðist mér þetta vera á nokkuð annan veg heldur en ég gekk út frá í gær um samkomulag nm. um brtt. á þskj. 109. Og ég verð að segja það, að ef því er haldið til streitu af þessum hv. nm., að þessi brtt. komi til atkv., tel ég mig ekki bundinn við þessa brtt. á þskj. 109. Annars vildi ég beina því til þessa hv. þm., hvort hann sæi sér ekki fært að taka aftur brtt. sína, vegna þess að ég sé ekki, að það sé svo mikið undir því komið fyrir hann eða hans flokk, hvort meðmælendur í tvímenningskjördæmum eru 18 eða í 2. Það hefur verið fært fram sem rök fyrir því að hafa fáa meðmælendur, - þegar sú regla var tekin fyrir nokkrum árum, - að ef tala meðmælenda væri ótakmörkuð, væri með því skapaður möguleiki fyrir frambjóðendur að safna meðmælendum sér til fylgis og reka þannig „agitation“. En hv. 4. landsk. (ÁkJ) færir nokkuð önnur rök fyrir sínu máli, nefnilega þau, að með þessu móti, að fjölga meðmælendum, verði fylgismenn einstakra flokka og þar með fylgismenn hans flokks að gefa upp nöfn sín og þar með sé kosning þess flokks ekki leynileg lengur. Þetta er annað sjónarmið í málinu, og annað sjónarmið en fram hefur komið, og ber á það að líta. En ég sé ekki, að það sé mikill munur fyrir flokka í þessu tilliti, hvort 12 eða 18 menn flokksins þurfa að opinbera nöfn sín. Þar að auki er sá möguleiki fyrir hendi fyrir þessa menn, eins og hv. 1. þm. N.-M. (PZ) benti á, að hafa ekki sérstakan frambjóðanda í kjördæminu, heldur vísa fylgismönnum sínum í því kjördæmi að kjósa landslista flokksins. Þá vildi ég fara nokkrum orðum um þær brtt., sem ég er einn af flm. að á þskj. 112. Hefur reyndar verið gerð ýtarleg grein fyrir þeim. En það er aðeins í tilefni af ummælum, sem fallið hafa, sem ég vildi bæta þar nokkrum orðum við. Í þessum brtt. eru í raun og veru þrjú atriði, sem ég legg aðaláherzlu á. Og þar er einna veigamest fyrsta atriðið, sem er um það, að það sé nokkurn veginn tryggt, að sá maður í hverjum hreppi, sem atkv. eru greidd hjá utan kjörstaðar, sé á þeim stað, sem heppilegastur er fyrir hreppsbúa og aðra, sem atkv. greiða í þessum hreppi utan kjörfundar. Því að það eru margir fleiri en íbúar hreppanna sjálfir, sem þar þurfa á því að halda að greiða atkv. utan kjörfundar, og ég hygg, að þeir séu fleiri utanhreppsmennirnir í þessum tilfellum, og gæti ég trúað, að flestir þeirra séu kjósendur á kjörskrá í Reykjavík. Ég er nokkuð undrandi yfir því, að menn vilja ekki ganga inn á svo sanngjarna breyt. og hér er um að ræða og menn skuli tala um, að það sé öruggara að greiða atkv. hjá hreppstjóra heldur en öðrum í þessum tilfellum. Það er eins og menn loki augunum fyrir því, að hreppstjórar eru margir pólitískir menn og sumir þeirra mjög harðir fylgismenn flokka. Það eru þannig engar líkur til þess, af þessum mönnum, sem skipaðir yrðu að tilhlutun sýslumanns, væri á nokkurn hátt verr treystandi heldur en hreppstjórum til þess að sjá um utankjörfundarkosningar. Ég geri ráð fyrir, að hreppstjórum yfirleitt, og ég vona undantekningarlaust, sé algerlega treystandi í þessum efnum, og ég geri ráð fyrir, að þessum nýju kjörstjórum yrði það líka. Annað atriðið, sem ég vildi minnast á í brtt., hefur verið rætt og m. a. af frsm. n. Mér virtist koma fram hjá honum nokkur misskilningur uni það, hverjir eigi að gefa vottorð um það, hverjir séu á kjörskrá. Hv. frsm. virtist líta svo á, að kjörskráin væri aðallega í vörzlum formanns undirkjör stjórnar, og ég býst við, að fleiri muni líta svo á. En við nánari athugun kosningal. munu menn komast að raun um, að svo er ekki. Það er engin vissa fyrir því, að kjörskráin liggi í höndum oddvita undirkjörstjórnar í hverju kjördæmi nema aðeins kjördaginn. En það eru þessir menn, sem ætlað er að gefa vottorð um það, hverjir séu á kjörskrá. Ég vil í því sambandi minna á ákvæði í 19., 20. og 21 gr. núgildandi kosningal., þar sem talað er um samningu kjörskrár og hversu þær skuli fram lagðar. Og ef menn athuga þær gr., geta menn gert sér grein fyrir, hver það er, sem hefur þessi plögg undir höndum. Kjörskráin er samin af hreppsnefnd, og þegar alþingiskosningar eiga að fara fram, á að leggja kjörskrána fram tveimur mánuðum fyrir kjördag. Þá er það gert á einhverjum stað, þar sem hreppsnefnd álítur heppilegast. Það er ekki sagt, að það sé hjá hreppstjóra, það er ekki nein vissa fyrir því, að hún liggi á þessum tíma í höndum oddvita undirkjörstjórnar. Svo gengur kjörskráin til hreppsnefndar aftur, þegar 3 vikur eru til kjördags. Þá kemur hreppsnefndin saman til þess að úrskurða, hvernig eigi að ganga frá kjörskránni. Og eftir það getur hún verið í vörzlum hreppsnefndaroddvita alveg fram undir kjördag, en hann þarf að senda oddvita undirkjörstjórnar. hana svo snemma, að hann geti haft hana á kjördaginn. En það er ekki til tekið, að hreppsnefndaroddvitinn eigi að senda kjörskrána löngu fyrir þann dag. Það er því oddviti hreppsnefndar, sem hefur bezt skilyrði til þess að gefa vottorð um það, hverjir á henni standa. Það er að vísu svo, að sá, sem á að gefa vottorðið, þarf ekki að hafa kjörskrána undir hendi, og það er hreppsnefndaroddviti, sem hefur eftirrit af kjörskránni allan tímann. Það liggur því í augum uppi, að það er oddviti hreppsnefndar, sem ætti að réttu lagi að gefa þetta vottorð. En vegna þess að hreppum er skipt í kjördeildir og að rétt fyrir kosningar getur verið þægilegra að gefa vottorð frá kjörstjórn, þarf hún að geta gefið þessi vottorð. En við leggjum til, að vottorð sé einnig gilt, sé það undirritað af hreppsnefnd í þeim hreppi, þar sem kjósandi er á kjörskrá, eða oddvita fyrir hennar hönd. Og sérstaklega væri það hægara fyrir kjósendur nokkru fyrir kjördag, að hreppsnefndaroddviti gæti einnig gefið þessi vottorð. Svo eru aðeins nokkur orð um ákvæði til bráðabirgða. Ég vil taka það fram, að þessi till. var eiginlega ekki rædd í n. Þessari brtt. var varpað fram af mér í n., rétt áður en nefndarfundi lauk. Hún fékk daufar undirtektir. Sumir nm. voru þá ekki viðstaddir, svo sem hv. 3. landsk. (SK) og hv. þm. V.-Ísf. (ÁÁ). Hjá nm. var ekki samkomulag um hana. Þessi brtt. er flutt vegna þeirra sérstöku ástæðna, sem fyrir hendi eru, að kosningar eiga að fara fram á þeim tíma, sem getur orðið ákaflega óþægilegur fyrir fólk í sveitum landsins, og verður í öllum tilfellum óþægilegur, hvernig sem viðrar. Mér þykir undarlegt, að hæstv. ríkisstj. og hv. þm. hafa ekki reynt að finna eitthvert ráð til þess að koma kjósendum í dreifbýlinu eitthvað til hjálpar með tilliti til þess, hvað kjördagurinn verður nú við næstu kosningar á óheppilegum tíma fyrir þá til kjörfundarsóknar. Og ég er undrandi yfir því, að ekki skuli hafa komið fram meira af brtt. við þetta frv. til þess að bæta úr þessu, svo bersýnilegt sem það er, að sanngjarnt er að létta undir með þessu fólki í þessu efni. Sumir hv. þm., sem ekki stóðu að þessum brtt., tóku þó vel í þær. Ég undrast þó stórum, að hv. þm. A.-Húnv. (JPálm) skuli hafa fundizt ástæða til að bera fram brtt. um tvo kjördaga í kaupstöðum, - um það hafa menn ekki verið með neinar kröfur -, því að það er eins og til þess að draga úr þeirri ástæðu, að sveitirnar þurfi að hafa tvo kjördaga, að kaupstaðirnir skuli fá að hafa það líka. Því hefur verið haldið fram, að þessi tími til kosninga, seint í október, sé ekki óþægilegur fyrir sveitafólk, og er það fært fram því til stuðnings, að áður hafi kjördagur verið á þessum tíma. Það er nú nokkuð langt liðið, síðan kosið var fyrsta vetrardag, og mun það hafa verið síðast við alþingiskosningar 1923, en við landskjör 1926. En reynslan af kosningunum 1926 mun hafa orðið sú, að mönnum mun ekki hafa þótt líklegt, að sá kjördagur yrði tekinn upp aftur, ef annað reyndist mögulegt. Í ýmsum héruðum landsins var stórhríð þennan dag og sums staðar hnésnjór og ófærð, svo að ekki var um annað að ræða en fara gangandi, ef menn vildu á annað borð komast á kjörstað, því að ekki var hægt að fara á hestum. Þess má líka geta, að meðan siður var að kjósa fyrsta vetrardag, var fyrirkomulag að mörgu leyti ólíkt því, sem nú er, og höfðu konur t. d. lengst af engan kosningarrétt, en ófærð og illviðri á kjördag mundi fremur verða til þess að hamla kjörsókn þeirra en karlmanna. Í l. þeim, sem nú gilda, er heimilað að ákveða kjördag síðar, ef kosning ferst fyrir. Ég tel þetta ákvæði lítils virði, því að það er alltaf álitamál, hvort veður skuli teljast fært eða ekki. Má gera ráð fyrir því, að alltaf geti einhverjir komið á kjörstað, hversu slæmt sem veður er, og er þá alltaf hægt að segja, að kosning hafi farið fram og að kosningafært hafi verið. Einhver skaut því hér fram, að þessi heimild væri brott fallin, ef bráðabirgðaákvæðin í brtt. okkar næðu samþ. En ég sé ekki, að svo þurfi að vera. Ég sé ekki, hvernig þessi bráðabirgðaákvæði geta komið í veg fyrir, að hægt sé að nota þessa heimild, þótt hún sé í sjálfu sér lítils virði. Ég ætla svo ekki að fara um þetta miklu fleiri orðum. Ég tel svo mikið sanngirnismál felast í þessum bráðabirgðaákvæðum, að ég efast um, að meira sanngirnismál hafi verið borið fram á Alþ., og ég læt segja mér það tvisvar, áður en ég trúi því, að hv. d. felli þau. Og ég tel líklegt, að hæstv. ríkisstj. telji það skyldu sína að stuðla að framgangi þessa máls. Þó að ég vilji ekki fara að bera fram neinar sakir á hendur hæstv. ríkisstj., vil ég ekki draga dul á það, að hún hefði getað komið í veg fyrir það, að kjördagur væri ákveðinn á svona óheppilegum tíma. Kosningarnar fóru fram 5. júlí, en talningu var ekki lokið fyrr en 10. júlí, þó að hægt hefði sennilega verið að ljúka henni á tveimur dögum. Og ég tel, að hægt hefði verið að koma öllum gögnum í hendur landskjörstjórnar á þremur eða fjórum dögum, svo að hægt hefði verið að úthluta uppbótarsætum þegar í stað. Ætti þá að hafa verið hægt að kalla saman þing um 20. júlí, og hefði þá þingið getað verið búið að ljúka störfum um það leyti, er þetta þing kom saman, ef vinnubrögð hefðu verið skapleg. Hæstv. ríkisstj. á óneitanlega nokkra sök á því, að þetta var ekki gert, og vænti ég því, að hún vilji bæta um með því að stuðla að því, að þessi bráðabirgðaákvæði nái samþykki.

Jón Pálmason Hv. þm. V.-Sk. minntist á brtt. mína á þskj. 111 og hélt því fram, að það gæti orkað því, að farið yrði að hafa almennar kosningar fyrir kjördag, ef hún yrði samþ. En í 64. gr. l. er gert ráð fyrir, að þeir einir hafi rétt til að greiða atkv. utan kjörstaðar, sem búast við að verða fjarstaddir á kjördag, og ætti það að vera næg trygging í þessu efni. Viðvíkjandi þeirri skrifl. brtt., sem ég hef borið fram, er það að segja, að í mörgum kauptúnum og kaupstöðum er svo ástatt, að þeim fylgja nokkrir bæir, sem þannig eru settir, að nauðsynlegt getur verið að hafa þar tvo kjördaga eins og í sveitum, ef illviðri hamlar kosningu.



Út af till. hv. 4. landsk. vil ég taka það fram, að ég tel raunar ákvæðið um meðmælendur óþarft, en ef það er haft, á a. m. k. ekki að krefjast þess, að fleiri meðmælendur þurfi í tvímenningskjördæmum en fjölmennustu einmenningskjördæmum, því að sum einmenningskjördæmin eru, eins og kunnugt er, fjölmennari en tvímenningskjördæmin, og hvaða vit er í því, að fleiri meðmælendur þurfi í því kjördæminu, sem fámennara er? Ef 12 menn vilja bjóða fram mann, þá álít ég, að þeir eigi að hafa rétt til þess. Það hefur einmitt verið andi kosningal., að það sé tryggt, að kosningarnar séu leynilegar, og að því lýtur meðal annars það ákvæði, að ekki megi hafa nema ákveðinn hámarksfjölda meðmælenda. Tilgangurinn með því að krefjast fleiri meðmælenda virðist vera sá að knýja flokka, sem hafa lítið fylgi í þessum kjördæmum, til að gefa upp fylgismenn sína. Ég mæli því eindregið með því, að till. hv. 4. landsk. á þskj. 116 verði samþ.



Ég vil aðeins benda á það, að samkv. minni till. er ætlazt til, að meðmælendur í tvímenningskjördæmum geti verið frá 12 til 24 að tölu, en samkv. núgildandi l. geta þeir verið 12 til 48. Ég hef raunar ekkert á móti því, við meðmælendur geti verið 48 flestir, en ég vil, að lágmarkið 12 haldist einnig í tvímenningskjördæmum. Það er lágmarkið, sem máli skiptir í minni till., en ekki hámarkið.

Sveinbjörn Högnason Hv. þm. A.-Húnv. sagði, að þeir einir hefðu rétt til að greiða atkv. utan kjörstaðar, sem byggjust við að vera fjarstaddir á kjördag. En hvaða maður getur ekki sagt, að hann ætti að vera fjarstaddur á kjördag? Ég tel, að flestir kjósendur gætu gert ráð fyrir því. Það verður engum skotaskuld úr því að finna sér átyllu til þess, ef hann vill kjósa fyrir kjördag. Hv. 2. þm. Reykv. sagði, að hann sæi enga ástæðu til að hafa fleiri meðmælendur í tvímenningskjördæmum en einmenningskjördæmum, og ég get verið honum sammála um það, en það verður þó að gera mun á því, hvort 4 menn eru í framboði á einum lista eða bara einn maður, og nær auðvitað engri átt, að 12 meðmælendur verði látnir nægja fyrir þessa 4 menn, því að það táknar auðsjáanlega stórum lækkaða lágmarkstölu meðmælenda.