Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Svo sem undanfarin ár voru nú fyrir s.l. áramót gerðar tilraunir til að ná samkomulagi um verð á bolfiski milli fiskseljenda annars vegar og fiskkaupenda hins vegar. Í verðlagsráði sjávarútvegsins náðist ekki samkomulag milli aðila, og var þar ákveðið að vísa málinu til yfirnefndar, svo sem heimilt er samkv. ákvæðum l. um verðlagsráð sjávarútvegsins. Eftir að sjútvmrn. hafði fyrir sitt leyti fallizt á að veita umbeðinn frest, lauk yfirnefndin störfum þann 6. jan. s.l. og birti álit sitt í öllum dagblöðunum og ríkisútvarpi þá þegar á eftir, en þar var samþ. með shlj. atkv. till. oddamanns n. Einn fulltrúi greiddi ekki atkv., en gerði sérstaka bókun, sem fylgdi skýringum yfirnefndar. Till. fól í sér, að meðalverð á ferskfiski hækkaði um 17% frá fyrra ári. Verðhækkun þessi var grundvölluð á því skilyrði, að breyting yrði gerð á útflutningsgjaldi, þannig að það miðaðist við krónuupphæð á magneiningu, en ekki einungis við verðmæti, og yrði yfir höfuð sú sama á allar fiskafurðir. Innbyrðis er svo gjaldheimtunni sjálfri enn fremur breytt í nokkrum atriðum. T.d. skal gjaldið til fiskveiðasjóðs vera jafnvirði þess framlags, sem greitt hefur verið til sjóðsins af þorskafurðum, en greiðast framvegis af síldarlýsi og síldarmjöll. Umræddar breytingar, sem nánar er frá skýrt í grg, frv., eru taldar leiða til nokkurrar hækkunar gjalds af síldarlýsi og síldarmjöli og lækkunar gjalds að sama skapi á þorskafurðum, en áætlað er, að gjaldið geti vegna þessara breytinga gefið sem næst 40 millj. kr., er svari til 4% fiskverðshækkunar. Umræddar breytingar á fyrirkomulagi útflutningsgjalda eru að meginefni í samræmi við þær hugmyndir, er ræddar voru í yfirnefndinni. Um frávik, er á hafa verið gerð, hefur verið haft samráð við þá aðila, er fulltrúa áttu í yfirnefnd. Ástæðan til þeirra breytinga, sem áttu sér stað, eftir að yfirnefndin lauk störfum, er fyrst og fremst tæknilegs eðlis varðandi sjálfa framkvæmdina. Í grg. frv. eru nákvæmlega skýrðar ástæðurnar til þeirrar breytingar. En meginástæðan er sú, að sá háttur, sem á hefur verið hafður í þessu efni, er talinn geta leitt til minni áhuga fiskkaupenda á frekari vinnslu afurðanna í landi, t.d. á framleiðslu fisks í neytendaumbúðum, en það verður að telja mjög óæskilega þróun. Af niðurlögðum og niðursoðnum vörum hefur á undanförnum árum verið greitt 2% útflutningssjóðsgjald. Með hliðsjón af framansögðu er lagt til með þessu frv., að gjald þetta verði nú að fullu og öllu fellt niður. Ráðstöfun þessi ætti að létta nokkuð undir með umræddri starfsemi sem mikil nauðsyn er á að eflist hér á landi. Svo sem fram kemur í 3. gr. frv., er nú sem áður ætlað, að nokkur hluti útflutningsgjaldsins renni til starfsemi Landssambands ísl. útvegsmanna, eða 0.8%. Með tilvitnun til þessa ákvæðis, sem á sínum tíma var upp tekið vegna sérstakra starfa, er Landssamband ísl. útvegsmanna innti af hendi fyrir það opinbera, hafa samtök sjómanna, þ.e. Sjómannasamband Íslands og Farmanna- og fiskimannasambandið, eindregið óskað eftir að fá hliðstæða fjárhagsaðstoð af útflutningssjóðsgjaldi og fært fram þau rök, að gjald þetta verki til lækkunar á fiskverði, ekki síður til sjómanna en útgerðarmanna, þar sem þeir eigi hvor um sig sinn hlut eða um helming aflans, þeir greiði þannig útflutningsgjaldið að sinum hluta. Landssamband ísl. útvegsmanna telur hins vegar, að breyting á þessum hlutföllum nú væri nánast brigð á samkomulaginu um fiskverðið, ef taka ætti nú af hluta þeirra til sjómanna, þar sem þeir greiði í styrktar- og sjúkrasjóði sjómanna ásamt launaskatti og gjaldi til atvinnuleysistryggingasjóðs o.s.frv. af hlut sjómanna og eigi þrátt fyrir fiskverðshækkunina í miklum fjárhagslegum erfiðleikum. Þótt ekki sé unnt að verða nú við óskum sjómanna að þessu leyti, er það persónuleg skoðun mín, að réttmæti þessara óska verði, vart í efa dregið og ekki verði til lengdar gegn þeim óskum staðið. Sjómönnum er hins vegar nauðsyn á að sameinast meira í einum samtökum en nú á sér stað hjá þeim, m.a. til fullnægingar á þessum óskum, þannig að skipting þeirra tekna, er þannig fengjust samtökum þeirra til handa, yrði ekki bitbein þeirra í milli. Þá væri illa farið. Eftir að fyrrnefnt samkomulag var gert í yfirnefnd verðlagsráðs, hafa saltfisksframleiðendur látið í ljós óánægju með, að þeim skuli ekki ætlað fé til endurbóta og framfara í verkunaraðstöðu sinni við saltfisksverkun, eins og frystiiðnaðinum er ætlað, og færa ýmis mikilvæg rök fyrir þessari skoðun sinni. Í forsendum yfirnefndarinnar er hins vegar gert ráð fyrir, að framlag til framleiðniaukningar verði greitt til sömu aðila og áður og af framangreindum ástæðum því ekki unnt að verða við þessum óskum nú. á hinn bóginn munu umr. um þetta atriði fremur heyra til sérstöku frv. um ráðstafanir vegna sjávarútvegsins, sem innan skamms tíma verður lagt fram hér í hv. þd. Um einstakar greinar frv. tel ég ekki þörf að ræða, svo vel sem þær eru skýrðar í þeim aths., sem frv. fylgja. Ég vil að lokum leggja áherzlu á, að afgreiðslu þessa frv. verði hraðað svo sem kostur er hér í þessari hv. þd., því að það er fyrri deild málsins, þar sem allar áætlaðar tekjur frv. eru miðaðar við 1. marz n. k. Herra forseti. Ég legg svo til, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til hv. sjútvn.



Herra forseti. Ég vil ekki hafa ýkjamörg orð um þetta mál á þessu stigi, enda verður því vísað til n., sem ég á sæti í, og mun málið þar verða athugað betur og reynt að fá fram þar ýmsar upplýsingar, sem ég tel nauðsynlegt að fyrir liggi, áður en endanleg afstaða er tekin til þessa máls. En tæplega er hægt við því að búast, að þær upplýsingar komi fram í þeim umr., sem hér fara fram við 1. umr. málsins. Og enn fremur byggist það, að ég verð fáorðari en ella, á þeirri ósk hæstv. sjútvmrh., að málinu sé hraðað svo sem tök eru á og það komizt sem fyrst til n. En ég verð þó að segja það nú strax, að þetta frv. og það, sem á bak við það býr, minnir mann heldur ónotalega á það, hvernig nú er komið fyrir höfuðatvinnuvegum landsins að undangengnu einu mesta góðæri, sem yfir okkar land hefur komið. Þegar litið er til árferðis, aflabragða og markaðsástands, ættu atvinnuvegirnir, ef allt væri með felldu að öðru leyti, að standa með hinum mesta blóma um þessar mundir. En því fer nú fjarri, að svo sé, þegar á heildina er lítið, þó að vitaskuld sé afkoman misjöfn eftir atvinnugreinum og landshlutum og eftir annarri aðstöðu. Hver atvinnugreinin á fætur annarri ber nú fram sína kveinstafi um versnandi afkomu, hallarekstur, samdrátt og yfirvofandi framleiðslustöðvun. Þar um liggur fyrir vætti margra, ekki aðeins einstakra atvinnurekenda, heldur og fyrirsvarsmanna heilla atvinnugreina. Það má t.d. spyrja, hvernig ástandið sé nú í landbúnaðinum. Formaður Stéttarsambands bænda segir m.a. svo í janúarhefti Freys, þar sem hann ræðir um rekstrarreikninga landbúnaðarins og afkomu landbúnaðarins, - hann segir: „Þýðingarmesta ályktunin, sem draga má af niðurstöðum þessara reikninga, er sú, að bændur, eins og allur almenningur, tapa sífellt á verðbólgunni, að framleiðslukostnaðarverð á afurðum fjarlægist það að geta orðið samkeppnisfært á erlendum mörkuðum, eftir því sem dýrtið hér á landi eykst, og að kjör bænda batni allt of lítið borið saman við aðrar stéttir, þó að verðlagið hækki sífellt. Höfuðnauðsyn fyrir bændur sem þjóðfélagið í heild er, að verðbólgan verði stöðvuð.“ Þetta voru orð fyrirsvarsmanns landbúnaðarins. Um iðnaðinn er það vitað, að hann hefur átt í sívaxandi erfiðleikum, ekki aðeins af völdum síhækkandi framleiðslukostnaðar og verðbólgu, heldur og vegna ónógra og óhagstæðra lána og vegna þess, að tollvernd var minnkuð allt of skyndilega. Hafa sum iðnaðarfyrirtæki beinlínis gefizt upp og orðið að hætta starfsemi og starfrækslu sinni fyrir þessar sakir. Er sú saga svo alkunn, að hana er óþarft að rekja hér. Þó má geta ummæla formanns Félags ísl. iðnrekenda, er hann viðhafði í grein í Morgunblaðinu 14. jan. s.l. Hann segir þar m.a.: „Á árinu 1964 tóku erfiðleikar að gera vart við sig í ýmsum greinum verksmiðjuiðnaðarins. Stöfuðu þeir af stórauknu frjálsræði í innflutningi, lækkun tollverndar með nýjum tollal., sem sett voru á miðju ári 1963, og vegna örrar hækkunar framleiðslukostnaðar.“ Þetta segir þessi fyrirsvarsmaður iðnaðarins. En hvað er þá um sjávarútveginn að segja, þessa höfuðstoð íslenzks atvinnulífs, sem aðallega liggur auðvitað fyrir að ræða í sambandi við það mál, sem hér er til umr.? Um það efni segir það frv., sem hér liggur fyrir, sína sögu. Það er sjálfsagt hafið yfir allan efa, að fiskseljendur, útvegsmenn og sjómenn, þurftu að fá þá verðhækkun á ferskfiski, sem yfirnefnd ákvað, og hefur raunar komið fram af hálfu sumra þeirra og samtaka þeirra, að sú hækkun hafi verið allt of lítil og eftir þá hækkun sé ekki einu sinni fyrir hendi grundvöllur fyrir rekstri, eins og t.d. hefur komið fram hjá samtökum bátaútvegsmanna hér í Reykjavík. Og það er sjálfsagt einnig alveg fullsannað og kannað til hlítar, að fiskkaupendur, vinnslustöðvarnar, gátu ekki tekið þá hækkun á sig nema fá tilsvarandi tilslökun á útflutningsgjaldinu. Og hvað segja útgerðarmennirnir, ef við þá er talað um þessi málefni? Hvað segja þeir um ástand og afkomuhorfur sjávarútvegsins? Og hvað segja þeir útvegsmenn um það efni, sem til sín hafa látið heyra opinberlega að undanförnu? Og hvað sagði nýafstaðið fiskiþing um það efni? Ég skal ekki tefja tímann hér með því að fara langt út í að rekja það, sem fram hefur komið af hálfu útgerðarmanna í því sambandi, en aðeins á örfátt skal ég þó drepa. Ég nefni t.d. það, sem Finnbogi Guðmundsson útgerðarmaður segir í viðtali við Þjóðviljann 2. febr. Þar segir hann: „Mér er óhætt að fullyrða um okkur flesta atvinnurekendur í sjávarútvegi, að við erum ákaflega kvíðnir út af framtíðinni vegna spennunnar á vinnumarkaðinum og hinnar gegndarlausu verðbólgu.“ Í svipaðan streng hafði raunar áður tekið í Þjóðviljanum Ólafur Jónsson útgerðarmaður í Sandgerði, en það viðtal er birt í Þjóðviljanum 23. jan., og skal ég ekki orðlengja um það. Eins og ég drap á lauslega áðan, lýsti formaður bátaútvegsmannafélagsins hér í Reykjavík, Andrés Finnbogason, því yfir á fundi með blaðamönnum 17. jan. 1966, að þrátt fyrir þessa verðhækkun, sem þó hafði verið ákveðin á ferskfiskinum með ákvörðun yfirnefndar, skorti mikið á, og segir eitthvað á þá lund, að útvegsmennirnir hér telji, að þrátt fyrir verðhækkunina væri ekki grundvöllur fyrir bolfisksveiðum. og nefndi til ákveðnar tölur, sem vantaði á hvern bát, til þess að í raun og veru væri rekstrargrundvöllur fyrir hendi varðandi útgerð hans. Hinn margreyndi útgerðarmaður. Haraldur Böðvarsson, hefur einnig látið til sín heyra um þessi mál. Hann sagði í lok stuttrar greinar í Morgunblaðinu 15. þ.m., með leyfi forseta: „Ég hef þetta ekki lengra að sinni, en vil að endingu benda á, að útgerðinni og vinnslustöðvunum var gerður slæmur grikkur með vaxtahækkuninni um áramótin, og ekki bætir það úr lánaþörfinni, að enn skuli standa bundið og innilokað meira af sparifé landsmanna en nokkru sinni fyrr.“ Og hvað sagði svo nýafstaðið fiskiþing um þessi efni? Í einni ályktun fiskiþingsins t.d., sem snertir að vísu sérstaklega einn þátt fiskveiðanna, línuútgerðina, segir svo: „Á Vestfjörðum og hluta af Norðurlandi hefur línuútgerð verið aðaluppistaðan í atvinnulífinu 4-6 mánuði á ári. Leggist sú útgerð niður, svo sem allt útlit er fyrir að verði, ef ekki fæst viðhlítandi starfsgrundvöllur nú þegar, er mikill vandi fyrir dyrum um atvinnu á þessum stöðum.“ Jafnframt tók fiskiþingið það fram í sérstakri ályktun, sem ég kem e.t.v. að síðar, að það legði höfuðáherzlu á, að allt yrði gert, sem unnt væri, til þess að stöðva verðbólguna. Í Þjóðviljanum í gær var samtal við framkvæmdastjóra fyrirtækis, sem nefnist Fiskmiðstöðin í Örfirisey, sem er fyrirtæki allmargra útgerðarmanna. Þar segir m.a. svo: „Höfuðmeinsemdin í þessum málum er enginn rekstrargrundvöllur fyrir báta til þess að stunda línuútgerð. Bátaflotinn er meira og minna lamaður. Sjómenn fást ekki á bátana, og útgerðarmenn geta ekki haldið úti bátunum vegna rekstrarkostnaðar í dýrtíðinni, vegna þess að fiskverðið er skammtað of naumt. Við höfum haldið úti tveim bátum frá því í haust og rekið þá með botnlausu tapi.“ Þetta segir Sæmundur Ólafsson, framkvæmdastjóri Fiskmiðstöðvarinnar. Allir vita eða ættu að vita, hvernig er komið fyrir togaraútgerðinni, og þar um má t.d. vísa til greinar eftir formann Félags ísl. botnvörpuskipaeigenda, Loft Bjarnason, sem birtist í dagblaðinu Vísi í fyrradag, og sé ég ekki ástæðu til að rekja það hér nánar. En það er eins og kunnugt er og t.d. jafnvel hefur líka komið fram í Morgunblaðinu. ef ég man rétt, í einni grein, sem þar var skrifuð um þessi mál, að sennilega er hagur togaraútgerðarinnar nú með því allra versta móti, sem hann hefur nokkru sinni orðið. Ég hef þannig drepið á aðeins nokkra vitnisburði þeirra manna um þessi mál, sem þau mega gerst þekkja af eigin reynd. Ég veit, að málshátturinn segir, að það sé enginn búmaður, sem ekki kunni að berja sér. En jafnvel þó að það sé haft í huga og sitthvað sé dregið frá vegna þess, held ég þó, að allir hljóti að vera sammála um, að ummæli þessara manna og ábendingar þeirra séu allt annað og miklu meira en barlómur og úrtöluvæl. Ég held, að fram hjá því verði ekki gengið, að atvinnuvegirnir, og þá ekkert síður sjávarútvegurinn en hinar höfuðgreinar atvinnuveganna, standi nú þrátt fyrir allt höllum fæti og horfi fram á versnandi afkomumöguleika og hallarekstur í mörgum greinum, ef engin breyting verður á til batnaðar. Það er, hygg ég, staðreynd, sem ekki verður um deilt. Vitaskuld er ástandið í þessum efnum misjafnt, eins og ég hef þegar drepið á, eftir landshlutum, eftir því, um hvers konar veiðar er að tefla, og eftir því t.d. líka, hver skip menn hafa til veiðanna. En þetta, sem ég hef sagt, hygg ég, að eigi við, þegar á heildina er litið og heildarútkoman tekin til athugunar. Þegar maður sér þær staðreyndir fyrir sér, fer ekki hjá því, að maður spyrji: Hvað veldur því, að nú er svona komið fyrir sjávarútveginum? Það liggur í augum uppi, að þessu valda ekki léleg aflabrögð. Þvert á móti hafa aflabrögðin verið góð, já, alveg einstaklega góð, þegar á heildina er litið, svo góð, að aflamagn hefur víst á einu ári aldrei orðið meira hér á landi heldur en á s.l. ári. Að vísu er skylt að viðurkenna og benda á um leið, að það er síldin, sem þar á í sinn stóra þátt. Og jafnframt er auðvitað skylt að hafa í huga, að þótt aflabrögðin yfirleitt séu svona góð, þá er aflabrestur og hefur verið í einstökum landshlutum, og skyldi ég sízt af öllu gleyma því. Ekki veldur hér um slæmt markaðsástand, því að sannleikurinn er sá, að salan á sjávarafurðum mun yfirleitt hafa gengið sérstaklega vel, og verðlag á þeim mun hafa verið óvenjulega hagstætt, og eftir því sem ég bezt veit, munu markaðshorfur nú varðandi þessar vörur almennt vera taldar góðar. Hvað veldur því þá, að svo illa horfir fyrir þessum höfuðatvinnuvegi Íslendinga nú? Hver er orsökin? Svarið er: Það er verðbólgan, fyrst og fremst vaxandi verðbólga. En þá spyrja menn og væntanlega þá ekki hvað sízt fylgismenn núv. hæstv. ríkisstj.: Hvernig má það vera? Ætlaði stjórnin ekki að stöðva verðbólguna? Taldi hún ekki lausn verðbólguvandans sitt höfuðviðfangsefni? Jú, vissulega, og um það efni voru á sínum tíma höfð mörg, stór og fögur orð. Viðreisnin átti að lækna verðbólguvandann. Þá átti ekki lengur að vera með neinar smáskammtalækningar, heldur átti að gera einn heljarstóran holskurð og skera meinsemdina burt, svo að ekki þyrfti frekar við að fást. Og það var sagt mikið um það, hvað hér lægi við, ef ekkí tækist að stöðva verðbólguna. Því var m.a. lýst yfir einu sinni á sínum tíma af fyrirsvarsmanni ríkisstj., að ef ekki tækist að stöðva verðbólguna, væri annað unnið fyrir gýg. En staðreyndirnar tala nú sínu máli, að þrátt fyrir þessi mörgu fögru fyrirheit hefur stjórninni ekki tekizt að ráða við verðbólguna, heldur hefur verðbólgan þvert á móti farið hraðvaxandi, og það sem meira er, að nú loksins er stjórnin og talsmenn stjórnarinnar farin að viðurkenna alveg berum orðum, að sér hafi ekki tekizt að ráða við verðbólguna, það hafi ekki tekizt að halda verðbólgunni í skefjum. Og þetta er auðvitað sannleikurinn í málinu, að það hefur ekki tekizt að ráða við verðbólguna og halda henni í skefjum, heldur hefur hún farið, eins og ég sagði, hraðvaxandi, og því er nú komið sem komið er, að það má heita svo, að eiginlega sé allur rekstur á heilbrigðum grundvelli orðinn lítt mögulegur í þessu landi. Og þetta undirstrikuðu rækilega allir þeir fyrirsvarsmenn atvinnugreinanna, sem ég vitnaði til áðan. Formaður Stéttarsambands bænda lagði á það áherzlu, að það væri höfuðnauðsyn fyrir bændastéttina og þjóðfélagið í heild, að verðbólgan væri stöðvuð, og fiskiþing lagði á það höfuðáherzlu, að allt væri gert, sem unnt væri, til þess að stöðva verðbólguna, og að engar nýjar álögur yrðu lagðar á útgerðina. Og formaður Félags ísl. iðnrekenda segir eitthvað á þá lund, að það sé frumskilyrði fyrir framtíð iðnaðarins, að verðbólgan verði stöðvuð. En svona er nú komið, að það getur eiginlega enginn rekstur í þessu landi borið sig lengur. Þannig er nú komið. Og það er alvarlegt mál, þegar litið er til þess góðæris, sem við höfum átt við að búa almennt talað hér að undanförnu. Það er að vísu svo, að verðbólgan er ekki nýtt vandamál. og það hafa svo sem fleiri ríkisstjórnir glímt við verðbólguna með misjöfnum árangri. En ég hygg þó, að þessi ríkisstj. hafi haft stærri orð og gefið meiri fyrirhelt um stöðvun verðbólgunnar og látið þar meir um mælt en flestar eða ég hygg að óhætt muni að segja allar ríkisstjórnir aðrar. En stjórninni hefur eins og raun ber vitni gersamlega mistekizt að hafa nokkurn hemil á verðbólgunni, sem hefur þvert á móti vaxið í hennar tíð meir en hjá flestum eða jafnvel öllum öðrum ríkisstjórnum, þegar alls er gætt. En í stað þess að taka afleiðingum verka sinna og segja af sér, þegar svona er komið, svo sem flestar ábyrgar ríkisstjórnir hefðu gert, situr stjórnin áfram og virðist því miður lítið eða ekkert hafa lært af sínum mistökum. Það skal fúslega játað, að vandi sá, sem við er að eiga, er stór, og hann hefur lengi verið mikill, og ég hef aldrei gert lítið úr þeim vanda. Ég hef þvert á móti í öllu því, sem ég hef sagt um þessi mál, lagt á það áherzlu, að í viðureigninni við verðbólguna væri tæplega árangurs að vænta, nema allir landsmenn sneru bökum saman, en undir það hefur lítt verið tekið af hálfu stjórnarflokkanna. Þeir hafa talið sig vera nógu stóra karla til þess að geta ráðið við þessi mál upp á sitt eindæmi. Og þau eru ekki ófá köpuryrðin, sem hafa hrokkið úr penna, ekki aðeins úr penna óábyrgra atvinnuskrifara stjórnmálaflokkanna, heldur og bæði úr penna og munni forustumanna stjórnarflokkanna, þar sem þeir hafa látið að því liggja, að engin ráð þyrfti að sækja til Framsfl. og það þyrfti ekki á honum að halda við lausn þessara mála og það mundi ekki verða til hans leitað o.s.frv. Að sjálfsögðu látum við framsóknarmenn okkur slík orð í léttu rúmi liggja út af fyrir sig, og við verðum ekki uppnæmir fyrir því, þó að það sé kastað þannig smásteinum af þeim, sem sjálfir búa í glerhúsi, og við munum ekki fyrir þær sakir fara í neina fýlu eða draga okkur út úr pólitík. Við munum eftir sem áður og hvenær sem er vera til viðræðu um lausn þessara mála, þegar upp verða tekin þau vinnubrögð, að að þeim skuli unnið á skynsamlegan og réttan hátt. En hvenær verður það, sem þau vinnubrögð verða upp tekin, að snúast við þessum mikla og gífurlega vanda, sem að steðjar, á réttan hátt og með skynsamlegu móti? Um það skal ég engu spá, en það er víst, að það verður ekki gert undir forustu núv. hæstv. ríkisstj., því að eins og ég áðan sagði, er það vissulega mannlegt að skjátlast, og mörgum verða á mistök. En það er hygginna manna háttur að læra af reynslunni og læra af mistökum sínum. En því miður virðist stjórnin ákaflega lítið hafa lært á þeim mistökum, sem henni hafa á orðið í þessu efni, því að hún heldur áfram enn óbreyttri stefnu eða réttara sagt stefnuleysi, heldur áfram breiða veginn, sem liggur undan brekkunni, niður á við. Og hvernig halda menn, að það ferðalag endi? Ríkisstjórnin fæst ekki til þess að taka upp nýja stefnu, hún fæst ekki til þess að prófa nýjar leiðir í þessum efnum, sem henni þó hefur verið margbent á, leiðir, sem að vísu liggja á brattann í bili og kalla á nokkurt þor og þrek. En í stað þess virðist stjórnin helzt sjá það úrræði nú að stofna til stórframkvæmda með atbeina erlends fjármagns á því svæði, þar sem þenslan er mest og vinnuaflsskorturinn alvarlegastur. Er þó augljóst, að slíkt hlýtur að verka á verðbólguna á svipaðan hátt og þegar olla er borin að eldi, hlýtur að ýta stórkostlega undir hana og magna hana margfaldlega. Hvernig halda menn, að sjávarútveginum með þeirri stöðu, sem hann hefur í dag, muni ganga að keppa við stórfyrirtæki, sem styðst við erlent fjármagn, um vinnuaflið? Manni verður að spyrja, hvort þessum mönnum sé sjálfrátt. Úr þeirri spurningu get ég ekki leyst. En það verður ekki komizt hjá því, og ég hef talið, að það yrði ekki komizt hjá því að minna á þessi atriði í sambandi við það frv., sem hér liggur fyrir, því að höfuðgallinn á þessu frv. er sá, að það felur aðeins í sér bráðabirgðaúrræði, og kannske ekki einu sinni það, það er aðeins ótraust bót á gatslitið og margstagað fat, en það er ekki horfzt í augu við sjálft höfuðvandamálið, verðbólguna. Það er ekki með þessu frv. tekizt á við heildarvandann, sjálfan verðbólgufjandann, ef svo mætti segja. Þar er sveigt hjá sem fyrr. Hér er í þessu frv. um það að ræða að færa 38 eða 40 millj. eða því sem næst á milli atvinnugreina innan sjávarútvegsins, létta þeirri upphæð af bolfiskafurðum, svo sem þær eru nú kallaðar, og leggja þessar 40 millj. á bræðslusíldarafurðir. Fé er sem sagt dregið frá einni atvinnugrein yfir til annarrar. Hér er því um eins konar verðjöfnun að ræða. Verðjöfnun á milli afurða er í sjálfu sér engan veginn óþekkt fyrirbæri hér á landi, og hún getur sjálfsagt, að fullnægðum tilteknum skilyrðum, átt fullan rétt á sér. En þegar úr því á að leysa, hvort verðjöfnun á milli atvinnugreina sé þannig réttmæt eða ekki, hlýtur það að mínu viti að vera höfuðatriði, hvert viðhorf eða afstaða þeirra stétta. sem þetta sérstaklega snertir og við eiga að búa, er til slíkrar verðjöfnunar. Það atriði liggur hér engan veginn ljóst fyrir. Það liggur engan veginn ljóst fyrir, hvert var viðhorf útgerðarmannanna sjálfra og hvert er viðhorf sjómannanna til þessarar verðjöfnunar. Að því er aðeins óljóst vikið í grg. þessa frv. Það atriði þarf að kanna. Um það þurfa að fást fullnægjandi upplýsingar í n. þeirri, sem fjallar um málið. Það hefur að sjálfsögðu mjög mikið að segja um það, hvort þessi ákvörðun er réttmæt eða ekki, hvað þeir aðilar, sem þarna eiga hlut að máli, leggja til í þessu efni. Það er, eins og ég hef þegar tekið fram, sjálfsagt ekkert umdeilanlegt mál, að fiskseljendurnir þurfa að fá þessa upphæð, sem þarna er um að ræða, og hefði kannske ekki veitt af ríflegri upphæð, eða fá hana í því formi, sem hér er nú ráð fyrir gert gagnvart þeim, að slíkri upphæð sé af þeim létt í opinberum gjöldum. Og það er sjálfsagt ekki heldur nokkurt vafamál. að fiskkaupendunum, fiskvinnslustöðvunum, er það um megn að taka það sem því svarar á sig. En einhver verður að borga þessar 40 millj. eða hvað það nú er, sem þarna er um að ræða, - og hver á að gera það? Það er náttúrlega sú þýðingarmikla spurning, sem svara þarf. Hér í þessu frv. er svarið það, að þessar millj. eru lagðar á bræðslusíldarútveginn. Vitaskuld koma þær til með að leggjast að lokum á útgerðarmennina, síldarútgerðarmennina og síldarsjómennina, því að verksmiðjurnar, bræðslurnar, hljóta auðvitað að ákveða verðið til þeirra miðað við þann kostnað, sem fyrir liggur, þegar verðið er ákveðið, og þar með þá einnig auðvitað hið hækkaða útflutningsgjald á þessum afurðum. Sú spurning hlýtur þá að vakna, og það hlýtur að vera eitt meginatriði í sambandi við þetta frv., hvort síldveiðarnar, síldarútgerðarmenn og síldarsjómenn, geti tekið þessar nýju álögur á sig. Vitaskuld er rétt og sanngjarnt að hafa í huga, um leið og þessarar spurningar er spurt, að nokkuð af þessari upphæð rennur aftur til baka til hinna sömu aðila. Það er og hefur verið mikið talað að undanförnu um það, að síldveiðarnar hafi gefið miklar tekjur. Og það er vissulega rétt, að afli sumra síldveiðiskipanna hefur verið mikill, mjög mikill. og tekjur þeirra útgerðarmanna, sem þau skip eiga, og tekjur þeirra síldarsjómanna, sem á þeim skipum hafa verið, hafa sjálfsagt verið mjög miklar. En þegar við tölum um miklar tekjur síldveiðimanna, þá hættir okkur til þess að einblína á þessa toppa, á þá, sem hæstu veiðina hafa fengið og mest hafa þannig úr býtum borið við síldveiðarnar. En það má ekki gera í þessu sambandi, þegar um það er að ræða, að leggja þessar millj., sem hér er um að tefla, á þennan útveg. Afkoma síldveiðiflotans er mjög misjöfn, það vitum við. Sum skipin hafa lítið aflað. Þegar leyst er úr þeirri spurningu, sem ég bar hér fram áðan, hvort það væri hægt að leggja þetta á síldveiðiflotann. verður að sjálfsögðu að miða við meðaltalið. Það verður að spyrja um það, hverjar hafi verið meðaltekjur síldveiðisjómanna s.l. sumar og hver hafi verið meðalafkoma hjá síldveiðiskipunum. Um það þarf að leita upplýsinga, og þær upplýsingar fást vonandi í n., sem um frv. fjallar. Án þess að slíkar upplýsingar liggi fyrir, verður myndin, sem fæst um þessi efni, óljós og ófullnægjandi. Enn má minna á það, sem fiskiþing sagði um þessi efni. Að vísu má vera, að þar hafi aðrar veiðar frekar verið í huga hafðar en síldveiðarnar, um það skal ég ekki fullyrða, en almennt var þar sagt, eins og ég áðan sagði, að höfuðáherzlan var lögð á það, að allt yrði gert, sem unnt væri, til að stöðva verðbólguna og engar nýjar álögur yrðu lagðar á útgerðina. Vitaskuld er þarna um að tefla, að nýjar álögur séu lagðar á þennan þátt útgerðarinnar, á síldveiðarnar. Þá verður auðvitað líka í þessu sambandi að því að spyrja, hverjar séu horfur á verðlagningu bræðslusíldarinnar á sumri komanda. Sé það ekkert kannað, mætti vel svo fara, að hér væri aðeins tjaldað til einnar nætur, vandanum ýtt á undan sér til vorsins eða sumarsins. Og í því sambandi er ekki úr vegi að minnast þeirra atburða, sem áttu sér stað s.l. sumar og svo óvenjulegir voru, að öllum hv. þdm. eru þeir sjálfsagt í svo fersku minni, að þá er óþarft að rekja. En þá var um það að ræða m.a., að nýjan skatt skyldi leggja á síldveiðarnar. Og hvernig brugðust síldveiðisjómennirnir við því? Þeir sigldu flotanum í höfn og biðu í höfn, þangað til úr vandanum hafði verið greitt og þeir fengið þá rétting sinna mála, sem þeir töldu viðhlítandi. Hvaða trygging er fyrir því, ef þessar álögur, sem hér er um að ræða, væru nú lagðar á í blóra við þá og í óþökk síldarsjómannanna, - hvaða trygging er fyrir því, að sagan frá í fyrrasumar endurtaki sig ekki? Þess vegna er enn og aftur ástæða til að undirstrika það, sem ég þegar hef sagt, að það er vitaskuld mjög nauðsynlegt, áður en þetta mál er afgreitt, að kannað sé, hver sé afstaða þessara manna, sem þetta mál snertir alveg sérstaklega, til þessara fyrirhuguðu ráðstafana. En ef sagan frá í fyrra endurtæki sig næsta vor, væri vissulega, eins og ég áðan sagði, aðeins tjaldað til einnar nætur í þessum málum. Ég tel. og það má raunar ráða af því, sem ég hef hér þegar sagt, ekki tímabært að taka endanlega afstöðu til þessa frv. fyrr en þær upplýsingar, sem ég hér hef drepið á, liggja fyrir og reyndar ýmsar fleiri. Hér er vissulega um mikið vandamál að ræða, vanda, sem verðbólgan hefur átt drýgstan þáttinn í að skapa. Vitaskuld væri réttast og það eina rétta, - og það vildi ég hafa undirstrikað alveg sérstaklega með þeim orðum, sem ég lét falla í fyrri hluta minnar ræðu, - að ráðast gegn rótum meinsins, ráðast gegn verðbólgunni sjálfri. Það er sú eina viðhlítandi lausn á þessum vanda, sem finnanleg er. En sé það ekki gert, verður þó auðvitað með einhverjum hætti að ráða fram úr þessum vanda, því að ekki má útgerðin og fiskiðnaðurinn stöðvast. Um það hljótum við öll að vera sammála.



Herra forseti. Ég tel ástæðu til að fara nokkrum orðum um það frv., sem nú er hér til 1. umr. Ég geri að vísu ráð fyrir því að eiga þess kost að fjalla um málið í þeirri n., sem því verður vísað til, sjútvn., og get því sparað mér að ræða ýmis atriði, sem hljóta að koma til sérstakrar athugunar í n. En ég tel þó alls kostar óhjákvæmilegt að leggja á það nokkra áherzlu nú þegar við 1. umr., að þetta mál er þannig vaxið, að sjútvn., sem um það mun eiga að fjalla, verður að fá í sínar hendur margvísleg gögn, sem tilheyra þessu máli, til þess að gera það kleift að taka afstöðu til þess, afstöðu, sem væri reist á rökum, á þeim staðreyndum, sem fyrir liggja og fyrir þurfa að liggja, áður en hægt er að afgreiða þetta mál. Og ég vil í því sambandi leggja sérstaka áherzlu á tvennt: 1) Á hvaða grundvelli eru þeir útreikningar byggðir, sem þetta frv. hvílir á eða meginatriði þess? 2) Hafa einhver atriði, sem máli skipta í sambandi við verðlagningu og af komu þeirra atvinnufyrirtækja, sem hér er um að ræða, einhver mikilvæg atriði, ekki verið tekin með í sambandi við þá reikninga, sem frv. byggist á? Ég held að það sé ekki alls kostar rétt sem sagt er eða a.m.k. látið skína í í grg. fyrir frv., að samkomulag hafi orðið í yfirnefndinni, sem ákvarðar ferskfiskverðið, um þetta frv. eða meginefni þess. Þar varð að vísu samkomulag um það að leggja til, að ferskfiskverðið hækkaði um 17%. Hins vegar hygg ég, að það hafi alls ekki verið samkomulag um að fara þá leið til að ná þessu marki að færa nálægt 90 millj. til á milli greina, þ.e.a.s. frá síldveiðunum og yfir til bolfiskveiðanna. Ég hygg, að þessu atriði hafi til að mynda fulltrúi Alþýðusambandsins ekki verið sammála, og mér er tjáð, að það hafi ekki verið haft samráð við hann um þetta frv., hvernig það hefur verið undirbúið og er í einstökum atriðum úr garði gert. Aðalefni þessa frv. eða sú nýjung, sem þar er helzt um að ræða, er í stuttu máli sú að færa tæpar 40 millj. kr. milli tveggja framleiðslugreina fiskveiðanna og fiskiðnaðarins, þ.e.a.s. frá síldaraflanum og til þorskaflans. Eins og fram hefur komið, ber enginn á móti því, að það var brýn nauðsyn að hækka ferskfiskverðið og það verulega. Helzta gagnrýnin, sem fram hefur komið í sambandi við þá 17% hækkun á ferskfiskverði, sem ákveðin var nú í vetur, er sú, að þessi hækkun sé ófullnægjandi, sé ekki nógu mikil. en enginn neitar því, að hún hafi verið nauðsynleg og jafnvel að hún sé algert lágmark, svo að ekki sé meira sagt. Þetta er hins vegar allmikil hækkun svona í einu, og ég skal í sjálfu sér láta það liggja á milli hluta, hvort hægt hefði verið eða nauðsynlegt að hafa hana meiri, eins og vitanlega hefði verið æskilegt. En hitt orkar miklu meira tvímælis að mínum dómi og þarf að rökstyðja það betur en þegar hefur verið gert, hvort þessi hækkun á ferskfiskverðinu er með þessu frv. og öðrum þeim aðgerðum, sem því eru samfara, framkvæmd á réttmætan og eðlilegan hátt. Þessar aðgerðir, sem fyrst og fremst felast í frv., sem hér um ræðir, að færa allverulegt fjármagn með beinum lagafyrirmælum frá einni atvinnugrein til annarrar, ég segi ekki, að slík ráðstöfun sé dæmalaus, að hún hafi ekki verið gerð áður með ýmsu móti, beint og sérstaklega óbeint, en slik ráðstöfun þarf hverju sinni mjög mikillar athugunar við, því að hún er engan veginn einföld og vandalaus. Það er vitað, að með ýmsum hætti, ýmsum óbeinum hætti a.m.k., framkvæmir ríkisvaldið margvíslegar tilfærslur, sem verka e.t.v. hliðstætt við það, sem ætlað er að ná fram með þessu frv., og ég segi ekki, að slíkar tilfærslur með beinum lagafyrirmælum frá einni atvinnugrein til annarrar geti ekki verið réttlætanlegar undir vissum kringumstæðum eða jafnvel óhjákvæmilegar. En það þurfa að liggja fyrir þeim mjög ljós og eindregin rök, ef þær eiga að standast. Eru þá ekki slík rök fyrir hendi í sambandi við þetta mál? Í fljótu bragði kann mönnum að finnast, að þau séu það og þetta sé tiltölulega upplagt, að taka nú eins og 4 tugi millj. af síldargróðanum, sem svo margir ræða um, og færa hann yfir til fiskiðnaðarins, sem talað er alltaf um að berjist mjög í bökkum. Um þennan síldargróða er það að segja, að síldveiðar eru einhver hin allra óábyggilegasta og sveiflumesta atvinnugrein, sem við stundum, eins og okkur er öllum kunnugt. Nú 2-3 síðustu árin hefur síldveiði í heild verið mjög mikil, og það er ómótmælanlegt, að ýmsir hafa haft bæði mjög miklar atvinnutekjur og ýmis fyrirtæki verulegan gróða í sambandi við síldveiðarnar. Og þá vaknar e.t.v. eðlilega sú spurning: Getur þá ekki verið og er þá ekki réttmætt, að síldarútvegurinn, sá bróðirinn í þessu tilfelli, sem betur gengur og efnaðri er, leggi eitthvað af mörkum til þess að styðja hinn bróðurinn, sem er bolfiskaflinn, sem nú eins og sakir standa er í erfiðari aðstöðu, stendur sig lakar? Hér þarf sérstaklega að athuga tvennt, þegar svara á þessari spurningu. Það er í fyrsta lagi: Hefur sá aðili, sem á að njóta þeirrar tilfærslu, þeirrar verulegu tilfærslu á fjármagni, sem hér er ráðgerð, sannanlega þörf fyrir þetta fé? Og á hinn bóginn: Er sá aðilinn, sem ætlunin er að skattleggja, sannanlega hinn rétti, er hann sannanlega aflögufær? Ég mun fyrst fara nokkrum orðum um frystihúsin og hag þeirra, en það eru þau, sem hér eiga fyrst og fremst hlut að máli sem þiggjendur í þessu tilfelli. Til þess að frystiiðnaðurinn geti staðið undir hinni ákvörðuðu hækkun á hráefnisverði, er nú talið nauðsynlegt að færa yfir til þessa iðnaðar um það bil 4 tugi millj. af hráefnisverði síldarafla. Það er vissulega alveg rétt, sem allrækilega var undirstrikað af síðasta ræðumanni, hv. 3. þm. Norðurl. v., að allir, sem við einhvern atvinnurekstur fást á Íslandi nú, hafa miklar áhyggjur af því, hversu verðbólgan leikur lausum hala, hversu mikið það hættuástand er, sem hún getur skapað, og hvernig hún getur og hlýtur að ógna framleiðslunni og þá ekki sízt útflutningsframleiðslunni, sem er bundin af verði á erlendum mörkuðum, - getur ógnað tilveru hennar hvenær sem er. En þetta á vitanlega við um atvinnurekstur almennt og e.t.v. útgerðina, a.m.k. sumar greinar útgerðarinnar, alveg sérstaklega. Allt stefnir í þá átt óneitanlega, að útvegurinn hreinlega strandi á skeri verðbólgunnar. En sem betur fer er þetta ekki orðið enn þá, og í sumum greinum er, að ég hygg, afkoman í bili nokkru betri en stundum er látið af, og ég held, að það eigi nú í dag við frystihúsaiðnaðinn. Skýringin á því, að hann stendur þó ekki hallari fæti en raun ber vitni, er vitanlega fyrst og fremst og nálega eingöngu sú, að það hafa orðið mjög verulegar hækkanir á erlendum mörkuðum á útfluttum afurðum þessarar iðngreinar. Ég skal aðeins nefna nokkrar tölur í sambandi við frystihúsin, sem mér hafa verið tiltækar. Það er að vísu erfitt að afla sér staðgóðra upplýsinga um ýmsa hluti, að því er varðar þennan rekstur. En eftir þeim upplýsingum, sem ég hef getað aflað mér, hafa 65 frystihús, hús, sem framleiða samtals um eða yfir 96% af öllum frystihúsaafurðum landsmanna, þessi 65 frystihús hafa haft verulegan hagnað tvö undanfarin ár. Hér eru undanskilin nokkur lítil frystihús úti á landi, sem hefur skort hráefni m.a. og eiga í erfiðleikum af sérstökum ástæðum, en framleiða ekki nema 3-4% af heildarframleiðslu frystihúsanna. En samkv. skattaframtölum þessara 65 frystihúsa, samkv. skattaframtölum þeirra sjálfra höfðu þau tæpar 40 millj. kr. í beinan hagnað á árinu 1964. Ég legg aftur áherzlu á, að þetta er byggt á skattaframtali þeirra, og það ætti því sízt að vera of hátt metið. Nú liggja að sjálfsögðu ekki fyrir tölur, sem hafa verið dregnar út úr skattaframtölum um reksturinn árið 1965. En útreikningar, sem eru byggðir á nákvæmlega sama grundvelli og útreikningar skattaframtala árið 1964 og gáfu þá útkomuna ca. 40 millj. kr. hagnað, slíkir útreikningar byggðir á sama grundvelli gefa fullt tilefni til að ætla, að á árinu 1965 hafi beinn hagnaður frystihúsanna orðið allt að því helmingi hærri en árið áður eða um 75 millj. kr., þessara sömu 65 aðalfrystihúsa landsins. Þetta er að vísu ekki nákvæm tala; getur ekki verið það, en ég tel, að hún muni ekki vera mjög fjarri lagi. Þá er þess enn fremur að geta, að þau tvö ár, sem ég ræði hér um sérstaklega, árin 1964 og 1965, hafa umrædd 65 frystihús lagt í endurbætur og viðhald fjárupphæð, sem nemur um 125 millj. kr. Þetta er kallað endurbætur og viðhald. En þeir menn, sem eru þessum málum mjög vel kunnugir. hafa staðhæft í mín eyru og fært að því, að ég hygg, nokkuð gild rök, að óhætt sé að reikna með því, að a.m.k. helmingur þessarar upphæðar, þ.e.a.s. eitthvað yfir 60 millj. eða milli 60 og 70 millj. kr., hafi raunverulega farið í nýbyggingar og sé því í sjálfu sér hreinn rekstrarhagnaður þessara ára, sem kemur fram sem eignaaukning. M.ö.o.: út úr þessu dæmi kemur þetta: Raunverulegur gróði umræddra 65 frystihúsa hefur s.l. tvö ár numið töluvert álitlegri upphæð, eða þegar þetta er lagt saman hvort tveggja, hreinn hagnaður samkv. skattframtölum og helmingurinn af því. sem kallað er viðhalds- og endurbótakostnaður, sé það talið nýbyggingar, kemur út úr þessu dæmi um 175 millj. kr. hagnaður frystihúsanna á þessum tveimur árum, og í rauninni sýnist mér, að hér geti varla verið um annað að ræða en lágmarkstölu, þar sem þetta er byggt á skattaframtölum, en allir vita, að þau sýna algeran lágmarkshagnað, svo að ekki sé meira sagt. En hver er skýringin á því, að afkoma frystihúsanna virðist ekki vera sérstaklega slæm s.l. 2 ár þrátt fyrir verulega hækkaðan tilkostnað. sem óneitanlega hefur orðið á þessu tímabili? Þetta á sér sína eðlilegu skýringu, og skýringin er, að verðhækkanir fiskafurða á erlendum mörkuðum hafa orðið mjög verulegar á hverju ári nú allmörg undanfarin ár. Samkv. opinberum skýrslum hefur verð á þessum fiskafurðum. sem hér er um að ræða, þ.e. útflutningsverðið. meðalverð. hækkað sem hér segir: Frá meðalverði 1962 til meðalverðs 1963 var hækkunin 4.1%. Frá 1963-1964 var hækkunin 8%. Frá 1964-1965 var hækkunin á erlendum mörkuðum hvorki meira né minna en 13.4%. Og frá 1965 til ársbyrjunar 1966 var hækkunin enn orðin tæp 7%. Það eru líkur til þess, þó að ekkert verði um þau fullyrt, að þessi þróun haldi eitthvað áfram, þótt varlegast sé að spá sem minnstu um það, hvað framtíðin kann að geyma í sínu skauti, en þessar mjög verulegu verðhækkanir á útflutningsafurðum frystihúsa, sem ég nú nefndi, eru þegar orðnar staðreynd. Nú hefur það, eins og kunnugt er, verið ákveðið, að fiskverð - hráefnisverðið - skuli hækka um 17%, þ.e.a.s. það verð, sem sjómenn og útgerðarmenn fá í sinn hlut. Mér telst svo til, að þessi hækkun á hráefnisverði svari til rösklega 7% hækkunar á útflutningsverði sjávarafurða, - ef eigi að mæta henni með hækkuðu útflutningsverði, verði það að hækka um 7% til að mæta henni einni. Nú er það vitanlegt, að fleiri hækkanir verða á rekstrarkostnaði hraðfrystihúsa, hafa orðið og verða á árinu, og er þar stærsti liðurinn óhjákvæmilega kaupgjaldshækkanir í þeirri dýrtíð, sem við eigum við að búa. Segjum svo, að það þætti réttmætt og eðlilegt, ef niðurstaðan yrði sú, að annar kostnaður, sem er þá fyrst og fremst hækkað kaupgjald, hækki um sama hundraðshluta og ferskfiskverðið eða um 17% á árinu. Til þess að mæta þeirri hækkun á launagreiðslum mundi útflutningsverðmætið þurfa að hækka um 4%. M.ö.o.: til þess að hækkun útflutningsverðmætisins ein saman geti mætt 17% hærra hráefnisverði og 17% hærri vinnulaunum, þyrfti útflutningsverðmætið að hækka frá árinu 1965 um 11%, þ.e. allmiklu minna en hækkun á útflutningsverðmæti þessarar greinar varð frá 1964-1965. Ég tel, að það séu nokkrar horfur á því, að svo verði, sbr. það, að 7% hækkun er þegar orðin staðreynd um áramót. En þó að svo verði ekki, sýnist mér eftir sem áður, að það dæmi, sem ég hef verið að reikna hér, eigi að geta gengið upp, því að það er fleira, sem kemur hraðfrystiiðnaðinum til góða, en hækkun á útflutningsverðmætinu. Það er þá í fyrsta lagi, að frystihúsunum er nú ætlað nokkuð aukið hagræðingarfé úr ríkissjóði. En í öðru lagi sýnist mér, að miðað við þær tölur, sem ég nefndi áðan um hagnað frystihúsanna, þurfi ekki að taka nema hluta af þeim hagnaði, sem frystihúsin höfðu á s.l. ári, til þess að þetta dæmi gæti komið sómasamlega út fyrir hraðfrystihúsin, þannig að þau gætu tekið á sig þessar hækkanir, sem ég nú hef nefnt, án þess að sérstakir styrkir komi til. Það kann að vera, að einhverjar af þessum tölum verði vefengdar, og það er sjálfsagt að rökræða um þær. En grundvöllurinn, sem ég byggi þetta á, er, eins og ég áðan sagði, skattaframtöl hraðfrystihúsanna sjálfra eða meginþorra þeirra, og hygg ég, að megi allsæmilega byggja á þeim grundvelli sem lágmarki þess, hver afkoman hefur orðið. Maður hefur heyrt það ár eftir ár, að frystihúsin hafa talað um erfiðleika og versnandi afkomu. Það er orðið nærri því árvisst. Og stundum hafa þau vissulega haft töluvert til síns máls vegna þeirra miklu hækkana, þeirrar verðbólgu, sem verið hefur hér innanlands. En ég held, að það gefi þó dálitla hugmynd um það, að ástandið núna, eins og það er um þessar mundir, er nokkru betra en það hefur oft verið áður. Það sést á því, að það mun vera í fyrsta skipti síðan farið var að semja um fiskverð eða ákvarða fiskverð á svipaðan hátt og gert hefur verið nú hin síðari ár, sem frystihúsaeigendur hafa sagt, að þeir gætu tekið á sig nokkra hækkun á ferskfiskverði. Ég hygg, að þegar setzt var að samningaborði nú, hafi það skeð í fyrsta skipti, að þeir töldu sig geta tekið á sig 8% hækkun, áður en farið var að rökræða neitt um það við aðra, hvað þeir gætu. Þetta er vitanlega hin gleðilega afleiðing af því, hversu sjávarafurðirnar og þá í þessu tilfelli afurðir frystihúsanna hafa hækkað mjög verulega á erlendum mörkuðum á undanförnum árum. Þessar athuganir, sem ég hef sett hér fram, eiga að renna nokkrum stoðum undir það, að ástæða sé til að athuga það nokkru betur en gert hefur verið, hvort sú tilfærsla frá síldveiðum og til bolfiskveiða, þ.e.a.s. til frystihúsanna, sem vinna þorskinn og ýsuna, sé nauðsynleg, eins og á stendur. En nú er lagt til, að það eigi að flytja þarna yfir nálega 40 millj. Og hver er það, sem á að borga þessar tæplega 40 millj., sem hraðfrystiiðnaðurinn á að fá til þess að mæta hækkuðu ferskfiskverði? Það er síldveiðin, sem það á að gera, segja menn. Og hún getur þetta, vegna þess að þar hefur verið um að ræða mikinn gróða, segja menn enn fremur. Það er staðreynd, að síldarverksmiðjurnar hafa haft allverulegan gróða undanfarin ár. Gróði þeirra árið 1964, sem er að vísu hinn mesti, sem um getur, mun örugglega vera um 200 millj. eða jafnvel heldur hærri tala. Það má því með nokkrum rétti segja, að síldarverksmiðjurnar allar, sem samtals græða eitthvað um 200 millj., hefðu getað lagt eitthvað af mörkum til annarra, ef þörf hefði verið á. En nú virðist mér það ljóst, að síldarverksmiðjuiðnaðurinn á í raun og veru ekki að borga fimmeyring af þessum tæpu 40 millj., sem um er að ræða. Það eru aðeins tveir aðilar, sem þessar 40 millj. lenda á. Það eru annars vegar útgerðarmenn síldveiðiskipa og hins vegar sjómenn á síldveiðiskipum. Þessi skattlagning, eins og hún er fyrirhuguð í frv., leiðir einungis til beinnar lækkunar á hráefnisverðinu, á síldinni sjálfri upp úr skipi, og það eru ekki aðrir en útgerðarmenn skipanna og sjómennirnir, sem þessi lækkun lendir á. Og lækkunin nemur, að því er virðist, um 10 kr. á hvert síldarmál. Nú hafa síldveiðisjómenn grætt einhver ósköp undanfarin ár, segja menn. Það er rétt, að sennilega um það bil þriðjungur síldveiðisjómanna hefur haft ýmist mjög góðar eða það sem við köllum góðar tekjur undanfarin 2-3 ár. Annar þriðjungur síldveiðisjómanna hefur haft allsæmilegar, jafnvel dágóðar tekjur. En þriðjungurinn, sem þá er eftir, hefur, að því er ég bezt veit, haft lélegar tekjur og yfirleitt ekki hærri tekjur en sem svarar þeirri tryggingu, sem um er að ræða, eða lítið fram yfir það, og það eru ekki tekjur, sem eru til þess að miklast af. En hvernig er það þá með síldveiðiskipin? Það má e.t.v. segja, að sum smærri skipin, sem stunda síldveiðar yfir hásumartímann, það er þannig um þau, að það eru yfirleitt gömul skip, en jafnframt hafa þau ekki aðstöðu til þess að veiða nema tiltölulega lítið og það eru fyrst og fremst þau, sem koma í lægsta flokkinn og er að vísu minnst af tekið, en hafa líka af minnstu að miðla. En það eru fyrst og fremst nýju skipin, þau sem langbezt veiða, sem hljóta að borga bróðurpartinn af því, sem á að flytja þarna yfir. Og þessi skip eru ákaflega dýr. Þau kosta með veiðarfærum um og yfir 20 millj. kr., og þau allra nýjustu og stærstu fara töluvert fram yfir það. Þessi skip þurfa því að fiska mjög mikið, ef rekstur þeirra á að bera sig. Og enn vil ég benda á það, að síldveiði hefur sýnt það, að hún er því miður mjög óörugg atvinnugrein. Það eru miklar sveiflur í sambandi við síldveiðar, og það eru ekki alltaf þau uppgrip hjá síldveiðisjómönnum og útgerðarmönnum, sem verið hafa hjá þriðjungi flotans s.l. 2-3 ár. Ég hef nú bent á það með nokkrum rökum, að það sé full ástæða til þess að athuga betur í fyrsta lagi, hvort nauðsynlegt er að gera þá tilfærslu á milli greina sjávarútvegs, sem lögð er til með þessu frv., og í öðru lagi, hvort það kemur þá réttlátlega niður, eins og er til ætlazt, að sjómenn og útgerðarmenn á síldveiðiflotanum beri þetta einir. Það er enginn efi á því, að framkvæmd á öllum svona tilfærslum, öllum svona færslum á fé milli atvinnugreina, er ákaflega erfið og vandasöm og viðkvæm. Eins og bent var á af hv. 3. þm. Norðurl. v., höfum við um þetta dæmi, sem á að vera til viðvörunar og ég get ekki trúað öðru en þeir, sem sömdu þetta frv., hljóti að hafa hugsað til öðru hverju, meðan þeir voru að ganga frá því. Það er dæmið um það, þegar ætlunin var og ákveðið var með brbl. í vor að færa nokkrar millj. á milli tveggja, ef svo mætti segja, tveggja greina sjálfra síldveiðanna, þ.e.a.s. það átti að færa frá bræðslusíldarverðinu og yfir til saltsíldarverðsins nokkrar millj. kr. En þetta varð svo erfitt og óvinsælt, að síldveiðiflotinn sigldi allur í höfn og neitaði þessu, og það var horfið frá því að framkvæma þessa tilfærslu eða verðjöfnun þarna á milli, og þó mátti segja, að þetta væri ekki mikið annað en færa úr einum vasanum e.t.v. að einhverju leyti í hinn. Að vísu gengur það dálitið misjafnt yfir skipin eftir því, hvað þau hafa aðstöðu til að veiða mikið í salt og hvað þau veiða mikið í bræðslu, og hugmyndin, sem þarna lá að baki, var út af fyrir sig skiljanleg. Hún var sú að stuðla að því, að það yrði, saltað meira, það yrði verðmætari framleiðsla, sem við fengjum, heldur en ella. En þrátt fyrir það, þó að ekki væri um meira að ræða en færa þarna á milli nokkrar millj., miklu lægri upphæð en hér er um að ræða, og þetta var milli tveggja greina sjálfs síldarútvegsins, var það svo óvinsælt, að það eitt með öðru og kannske ekki hvað sízt olli því, að síldveiðiflotinn gerði hina eftirminnilegu uppreisn, sem svo hefur verið kölluð, og ekki varð neitt úr neinu. Nú spyr ég að lokum: Hefur í sambandi við undirbúning þessa frv. verið haft samband við þá aðila eða fulltrúa þeirra aðila, sem eiga raunverulega að borga þennan brúsa, þ.e.a.s. útgerðarmenn og sjómenn á síldarskipunum? Þetta er mikilvægt atriði, því að mér sýnist, að málið geti horft þannig við, að hér sé verið að reyna að leysa vanda, sem ég að mínum dómi tel að ekki sé enn fullsannað, að sé fyrir hendi, með því að stofna til nýrra og jafnvel stórkostlegra vandræða. Niðurstaða þessara hugleiðinga minna er, ég vil draga hana saman að lokum í örfá atriði: Það er í fyrsta lagi, að 17% hækkunin á fiskverði, sem ákvörðuð var nú um áramótin, var óhjákvæmileg og nauðsynleg. 2) Það liggur ekki nægilega ljóst fyrir, og í rauninni liggja engir tölulegir útreikningar fyrir um það, að sú tilfærsla, sem þetta frv. gerir ráð fyrir frá síldarútvegi til frystihúsaiðnaðar, sé nauðsynleg í dag. Þvert á móti virðist margt til þess benda, að frystihúsin nú í dag eigi að geta tekið á sig þessa hækkun á ferskfiskverðinu. 3) Þessi tilfærsla, eins og hún er hugsuð, skerðir allverulega hag eða hagnaðarmöguleika ótryggasta hluta útvegsins, þ.e.a.s. útgerð skipa á síldveiðar. 4) Á það legg ég ekki minnsta áherzlu, að þessi tilfærsla eða verðjöfnun í því formi, sem hér er fyrirhugað, er því miður líkleg til þess að geta skapað mjög illvígar deilur í sambandi við næstu síldarvertíð, - deilur, sem gætu haft truflandi og jafnvel örlagarík áhrif. Ég er ekki að hvetja einn eða neinn til þess að stofna til slíkra deilna, en ég bendi aðeins að gefnu tilefni á þá hættu, sem mér sýnist að hér geti verið fyrir hendi og ég veit að getur verið fyrir hendi. Ég vil taka það fram sérstaklega, að sú hugsun, sem kemur mjög ákveðið fram í grg. frv. og sömuleiðis í ræðu hæstv. sjútvmrh., að breyta grunni útflutningsgjaldanna úr verðmætisgjaldi og í magngjald, þessi hugmynd eða hugsun er að mínu viti athyglisverð og í rauninni, að ég held, algerlega réttmæt. En ég vil benda á það, að í þessu frv. hefur verið horfið að nokkru og allverulegu leyti frá þessu sjónarmiði aftur, sem þó virðist hafa vakað fyrir þeim, sem frv. sömdu, a.m.k. öðrum þræði, og ég fyrir mitt leyti tel. að það sé miður farið. Eg held, að það hafi átt að stíga þetta skref fullt nú. Ég skal svo ekki hafa fleiri orð um þetta frv. að svo komnu máli. Sjútvn., sem fær málið til meðferðar, verður, eins og hér hefur verið lögð rík áherzla á, að fá öll þau gögn, sem tiltæk eru um þetta mál. þau gögn, sem frv. er byggt á, því að það er vitanlega nauðsynleg forsenda þess, að hægt sé að leggja á málið réttan og eðlilegan mælikvarða.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að þakka þeim tveim hv. ræðumönnum, sem rætt hafa þetta frv., síðan ég flutti framsöguræðu mína, tiltölulega mjög málefnalegar umr. um það vandamál. sem hér er um fjallað. Þó eru örfá atriði í máli þeirra, sem ég vildi víkja örlítið nánar að, þótt ég skuli ekki lengja umr. mikið frá því, sem orðið er. Ræðumenn eru sammála um, að 17% fiskverðshækkun hafi verið nauðsynleg og jafnvel í lægri kanti þess, sem samkomulag hefði getað tekizt um. Það er viðurkennt m.ö.o., að það sé algert lágmarksverð, sem þarna hafi verið náð, og er síðan vitnað í marga útgerðarmenn, sem látið hafa til sín heyra á opinberum vettvangi undanfarna daga, um, að þeir telji 17% hækkun of lága. Til þess þó að ná þessari 17% hækkun var talið nauðsynlegt af yfirnefndinni að fara ákveðnar leiðir auk þess fyrirheits, sem gefið var um opinberan stuðning þar að auki, sem nánar mun verða skýrt frá í sambandi við frv., er ég boðaði í minni framsöguræðu og enn hefur ekki verið lagt fram, um sérstaka aðstoð við sjávarútveginn, svipað því, sem flutt var hér á síðasta þingi. Ef menn eru sammála um það, sem við getum ályktað af ræðum þessara tveggja hv. síðustu ræðumanna, að 17% fiskverðshækkun hafi verið algert lágmark, hljóta menn líka að vera sammála um, að nauðsynlegar ráðstafanir til að tryggja þetta verð hafi orðið að gera. Og það virðist mér a.m.k. hv. 3. þm. Norðurl. v. einnig viðurkenna og hann telji nauðsynlegt, að hið opinbera komi þarna til móts við þá fáu aðila, sem auk þess er ætlað að greiða þessa fiskverðshækkun, sem er síldariðnaðurinn, eins og hér hefur verið bent á. En á hinn bóginn vilja menn a.m.k. ekki á þessu stigi, sem er e.t.v. eðlilegt, það vantar frekari upplýsingar um málið að þeirra dómi, vilja menn ekki ræða um það, hver eigi að borga brúsann. Það er sem sagt ákvörðun, sem bíður síðari tíma, þegar þeir hafa haft aðstöðu til í nefndarstörfunum að kynna sér það, hvort nauðsynlegt er að gera þá tilfærslu, sem frv. gerir ráð fyrir, og eins hitt, að framlag ríkisins sé það, sem ráð er fyrir gert. Ég held það og vænti þess, að þeir fái aðgang að þeim upplýsingum, sem þeir óska, í n. og veit, að formaður n. hefur þegar gert ráðstafanir til, að þeim verði þær í té látnar, svo sem kostur er. Svo hefur verið um það spurt, sér í lagi af hv. síðari ræðumanni, eða frá því skýrt öllu heldur, að ekki hafi verið haft samband við fulltrúa Alþýðusambandsins við samningu þessa frv. Ég skal ekki fullyrða neitt í þessu efni, en ég þykist þó vita svo mikið, að samráð hafi verið haft við alla þá aðila, sem áttu sæti í yfirnefndinni, en hún er, eins og fram kom í minni framsöguræðu, skipuð fulltrúum bæði fiskkaupenda og fiskseljenda. Tel ég þar með svarað þeirri fsp. líka, hvort haft hafi verið samband við útgerðarmenn og sjómenn um þetta mál, og ég hygg, að það samband hafi verið haft við þessa aðila í gegnum störf þeirra í yfirnefndinni. En það er rétt og ekki ástæða til að leyna því, enda hefur það þegar komið fram á opinberum vettvangi, að fulltrúi Alþýðusambandsins tók ekki afstöðu til þessarar niðurstöðu yfirnefndarinnar og lét gera sérbókun, sem ég gat um áðan í minni framsöguræðu, og er hans bókun að meginefni það, að hann telur yfirnefndina ekki vera réttan aðila til að gera það samkomulag eða till. um slíka tilfærslu á gjöldum sem gert er ráð fyrir í frv. En að öðru leyti greiðir hann atkv. með sjálfri niðurstöðunni, þ.e.a.s. fiskverðinu. Hv. 5. þm. Reykn. taldi, að ráðstafanir frv. mundu, ef að lögum yrðu, lækka verðið á hverju síldarmáli um ca. 10 kr., að hann gizkaði á. Ég skal ekki segja um, hver áhrif þessarar aðgerðar verða á verðlagningu síldarafurða í vor. Hitt veit ég, að að sjálfsögðu munu síldarverksmiðjurnar taka þátt í þessum kostnaði líka, því að síldarverð er á hverjum tíma ákveðið með hliðsjón af því, hvað síldarverksmiðjurnar geti á hverjum tíma greitt, og er talið, að gengið sé til þess ýtrasta í þá átt. Þegar frá eru dregnar almennar umr., sem inn í þessar umr. hafa þegar blandazt um efnahagsmál og ég skal ekki teygja tímann á að lengja, stendur eftir sú fullyrðing hv. 3. þm. Norðurl. v., að aflaleysi sé ekki ástæðan til þeirra vandræða, sem ýmsar greinar útvegsins eiga við að etja í dag, og er vitnað þar til þess mikla aflamagns, sem aldrei hafi verið meira en á s.l. árl. Það er þó eigi að síður staðreynd, að þær greinar íslenzks sjávarútvegs, sem verst eru staddar í dag, eiga einmitt við mikið aflaleysi að stríða. Vélbátarnir frá 40-120 tonna stærðinni, sem eru of litlir til að stunda vetrarsíldveiðar, og svo togaraflotinn eiga einmitt við þetta stóra vandamál að etja. Og þegar vitnað er til þess, hve fáir bátar hafa stundað línuveiðar á þessari vertíð, og fiskverðinu m.a. kennt um, þá kann það að eiga sín vissu rök, að fiskverðið sé hvað þá útgerðargrein snertir ekki nógu hátt. Hitt veit ég sjálfur af viðtölum við þá menn, sem hér eiga hlut að máli, að þar er fyrst og fremst ástæðan sú, að tekjuvon einstaklinganna og útgerðarmannanna af þessum veiðum er mun minni og hefur verið það undanfarin ár. Í beinu framhaldi af því hafa togaraeigendur á undanförnum árum sótt mjög um það, að veiðisvæði þeirra yrðu rýmkuð, til þess að kanna þann möguleika að veiða á nýjum svæðum, sem þeir telja að fiskur sé á. Það er sem sagt aflaleysi ákveðinna greina í sjávarútveginum, sem ég tel vera eina af höfuðástæðunum til þeirra erfiðleika, sem er við að etja nú, þó að þar komi að sjálfsögðu fleira til. Hv. 3. þm. Norðurl. v. spurði: Geta þeir aðilar, sem hér er rætt um að taki á sig aukin útgjöld, geta þeir tekið þau á sig, og hvert verður síldarverðið næsta vor? Ég hef þegar svarað því, að það er ógerlegt að spá um það á þessu stigi, hvert síldarverðið verður næsta vor. Er meira að segja enn þá töluvert af birgðum til í landinu af bæði lýsi og mjöli frá síðustu sumar og haustvertíð, sem ekki er farið og ekki hefur fengizt endanlegt verð á, en m.a. af því verður síldarverðið næsta vor ráðið. En hinu verður þó ekki móti mælt, að sú grein sjávarútvegsins, sem býr við mest góðæri í dag, er stærri vélbátaflotinn, þ.e.a.s. bátarnir yfir 150 tonn og upp í allt að 4 hundruð tonn, sem aflað hafa sérstaklega vel undanfarin ár, og ef þeir aðilar, sem að þeim bátum standa, geta ekki tekið á sig einhverjar auknar álögur, er ég hræddur um, að harðni á dalnum hjá flestum öðrum. A.m.k. hefur það ekki ávallt þótt nein goðgá að færa á milli atvinnugreina, eins og hér er gert ráð fyrir, þegar um tímabundna erfiðleika þeirra er að etja. Varðandi þá erfiðleika, er ég áðan minntist á, varðandi vélbátana af ákveðinni stærð og togarana, starfa í þeim efnum nú sérstaklega skipaðar nefndir, sem væntanlega innan ekki langs tíma skila sinum sérálitum, og ég veit, að þegar hefur verið í þeim báðum lögð mikil vinna í að komast að réttri niðurstöðu og grundvalla till. á þeim möguleikum, sem þar eru til úrbóta. Ég vil svo að öðru leyti ítreka fyrri óskir mínar um það, að n. hraði, svo sem kostur er, störfum sínum, því að tekjuliðir þessa frv. eru miðaðir við gildistöku 1. marz, og ég hef fulla ástæðu til að ætla, að við þeim óskum verði orðið, þó að sjálfsagt sé að láta þær upplýsingar í té, sem málið varða, áður en n. skilar sínum störfum, en ég minni á, að þetta er fyrri deild málsins.



Herra forseti. Síðari hluta árs 1955 var hér á landi mikil vinnudeila og um leið ein sú lengsta og víðtækasta deila, sem nánast tók til landsins alls. Við lok þessarar áhrifamiklu kjaradeilu var samið um eitt mikilvægt nýmæli í kjarasamningum hér á landi. Þáverandi hæstv. ríkisstj. gaf samningsaðilum fyrirheit um að beita sér fyrir lagasetningu um, að stofnaður skyldi sérstakur atvinnuleysistryggingasjóður, sem hálfu ári seinna eða hinn 7. apríl 1956 var endanlega staðfest með lagasetningu um atvinnuleysistryggingasjóð, og eiga lög þessi því nú um þessar mundir 10 ára afmæli. Óhætt er að fullyrða, að án tilkomu þessara laga um sjóðinn hefði þá ekki verið samið um þá kauphækkun, sem endanlega var þó um samið. Af þessu tilefni vil ég gefa eftirfarandi upplýsingar, sem ég hef reynt að afla mér nú um starfsemi sjóðsins til síðustu áramóta. En til 31. des. 1965 hafði sjóðsstjórnin samþykkt verðbréfakaup og lán eins og hér segir: 1) Bréfakaup og óbein fyrirgreiðsla vegna íbúðarlána 230.6 millj. kr. 2) Hafnarbótalán 83.2 millj. 3) Til fiskiðnaðar 85.1 millj. 4) Vegna annars iðnaðar 38.2 millj. 5) Til félagsheimila verkalýðsfélaganna 26.8 millj. 6) Lán til Reykjavíkurborgar, aðallega hitaveitulán. 38.2 millj., og önnur smærri lán 13.5 millj. Samtals hefur því sjóðurinn lánað í þessu skyni 515.6 millj. kr. En sjóðurinn stendur nú þannig í dag, að í verðbréfum eru 399,5 millj., í bönkum og lögbundnum sjóðum 237,2 millj. og í innheimtu - þar af er gert ráð fyrir, að 60% verði innheimt við reikningslok - um 100 millj. Sjóðurinn stendur því í dag skv. þessu yfirliti í 736,7 millj. kr. Af þessu yfirliti má glögglega sjá, að sjóðurinn hefur veitt mikilsverða fjárhagsaðstoð til atvinnu- og félagsmála. - aðstoð, sem fullyrða má að hefði orðið á ýmsan veg annan, svo að ekki sé meira sagt, ef sjóðsins hefði ekki notið við. Í þeim umr., sem fram fóru við stofnun sjóðsins hér á hv. Alþ., í dagblöðum og á mannfundum. var mikil áherzla á það lögð, að æskilegasta hlutverk sjóðsins yrði það að koma með fjárveitingum sínum í veg fyrir atvinnuleysi. Þessu hlutverki hefur sjóðsstjórnin gegnt samkv. gildandi lagaákvæðum á þann hátt, sem framangreint yfirlit her með sér, auk sjálfra atvinnuleysisbótanna. Í upphaflegum lögum um sjóðinn, sem enn eru óbreytt að öllu öðru leyti en því, að árið 1958 var samþ. breyt. á stjórnaraðild sjóðsins, var gert ráð fyrir endurskoðun laga um hann innan tiltekins tíma. Með bréfi, dags. 28 sept. 1960, skipaði þáv. félmrh. Emil Jónsson. 5 manna n. til að endurskoða lögin. N. starfaði lengi og vann að mjög ýtarlegri endurskoðun á hinum einstöku ákvæðum l. Samkomulag náðist hins vegar ekki um afgreiðslu frv. N. samdi samt sem áður frv. og skilaði því til rn. um miðjan marz 1964, en tveir nm., þ.e. fulltrúar Alþýðusambandsins og vinnuveitenda, skiluðu hvor um sig séráliti og gerðu grein fyrir sérskoðunum sinum. Þessi sérálit svo veigamikilla aðila um grundvallaratriði hafa til þessa komið í veg fyrir flutning þessa frv. En helztu breytingar umrædds frv. frá gildandi lögum voru þessar: 1) Hálfar vaxtatekjur leggist við stofnsjóðinn. 2) Lögbinda beri reglur um ráðstöfun á handbæru fé sjóðsins. 3) Auk þeirra verkalýðsfélaga, sem l. ná nú til, skyldu þau enn fremur gilda um félög verzlunarfólks. 4) Einfaldari reglur um færslu tekna sjóðsins á sérreikninga verkalýðsfélaganna. 5) Rýmkuð skilyrði fyrir bótarétti, m.a. með breyttum ákvæðum um biðtíma. 6) Upphæð atvinnuleysisbóta verði hin sama og upphæð slysabóta. 7) Felld er niður krafa gildandi l. um ríkisábyrgð á lánum til sérreikninga, þegar stofnfé á sérreikningi er þrotið til bótagreiðslna. 3) Ýmsar minni háttar breytingar, m.a. til samræmis við skattalög o.s.frv. Svo sem fyrr er greint, er það ágreiningur Alþýðusambandsins og vinnuveitenda, sem torveldað hefur flutning þessa frv., þótt almennt feli það í sér allveigamiklar endurbætur frá gildandi l. Eðlilegt virðist að reyna enn að brúa það bil, sem þarna er á milli, en óeðlilegt er að taka upp umr, hér nú um þessi ágreiningsatriði. Svo sem í upphafi var sagt, ólu margir með sér þær vonir, að sjóðurinn, gæti, er honum yxi fiskur um hrygg, komið með lánastarfsemi sinni í veg fyrir atvinnuleysi. Það hefur hann vissulega gert, svo sem fyrrgreint yfirlit ber með sér. Ýmsum og þá fyrst og fremst forsvarsmönnum verst stæðu sveitarfélaganna og framámönnum verkalýðsfélaga í þeim héruðum hefur hins vegar fundizt sem forsendur fyrir lánum úr sjóðnum eða sjálf lánaskilyrðin væru of þröng. Sérstaklega er þar átt við það. að engin heimild er í l. um að mega veita beina styrki eða vaxtalaus lán til þeirra staða, sem átt hafa við verulegt og langvarandi atvinnuleysi að stríða. Samkv. gildandi l. má því aðeins veita lán, að sett sé fyrir því öruggt veð eða trygging og/eða ríkisábyrgð. Staðreynd er það hins vegar, að einmitt þeir staðir, sem átt hafa við langvarandi atvinnuleysi að stríða, eru jafnframt verst settir með útvegun fullnægjandi veða eða trygginga og ábyrgða. 1 umr. um það frv., sem hér liggur fyrir til umr. og aðdraganda þess hefur einnig verið bent á þann möguleika. að atvinnuleysistryggingasjóður lánaði atvinnubátasjóði slík lán upp að fyrir fram ákveðnu marki, en sá sjóður hefur lagaheimild til slíkra styrkja og gæti endurlánað hlutaðeigandi aðilum. Niðurstaðan af hugleiðingum þessum er það frv., sem hér er nú til umr. Eins og þar kemur fram, yrði með samþykkt þess rýmkaður að nokkrum mun möguleikinn fyrir lántöku fyrrgreindra aðila, þótt viðurkenna verði, að ekki sé þar fullnægt óskum margnefndra byggðarlaga. Þá er í frv. einnig gert ráð fyrir, að fella megi niður vexti og afborganir af lánum um lengri eða skemmri tíma, og einnig, að ekki þurfi aðrar tryggingar fyrir lánum þessum en einfalda ábyrgð hlutaðeigandi sveitarfélags. Tvímælalaust er hér því um að ræða stóraukið hagræði þeirra sveitarfélaga, er undir heimild þessa falla. Mál þetta var á undirbúningsstigi borið undir stjórn atvinnuleysistryggingasjóðs, og kom þar ekki fram sérstök andstaða við frv., eins og það er nú flutt. Vitað er, svo sem fyrr er fram komið, að ýmsar fleiri breytingar eru nauðsynlegar taldar á frv., eins og t.d. hækkun bóta vegna atvinnuleysis upp í allt að sömu upphæð a.m.k. og slysabætur, og margar fleiri breytingar hafa heyrzt nefndar. Það hefur hingað til tekizt að halda allgóðum frið um 1. um atvinnuleysistryggingar og alla framkvæmd þeirra, sem er út af fyrir sig ómetanlegt. Þess vegna er a.m.k. nú af rn. hálfu ekki lagt til, að lengra sé gengið en frv. ber með sér. N. sú, sem frv. fær nú til meðferðar, gerir að sjálfsögðu sínar athuganir á málinu, og er rn. fúst til þess að veita henni þá aðstoð eða upplýsingar, sem mögulegt er. Ég legg svo áherzlu á, að frv. fái sem skjótasta afgreiðslu, og tel ekki þörf á að ræða það efnislega frekar en þegar er gert, þar sem sjóðsstjórnin er einmitt um þessar mundir að gera áætlun um útlán þessa árs og því nauðsynlegt, að hún viti sem fyrst niðurstöður málsins hér á hv. Alþ. Herra forseti. Ég legg til, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. heilbr. og félmn.



Herra forseti. Ég stend ekki hér upp til þess að hafa uppi gagnrýni á þetta frv., a.m.k. ekki að svo komnu máli, enda skildist mér á ræðu hæstv. félmrh., að til greina kæmi að breyta því í nefnd, þ.e.a.s. þeim ákvæðum, sem það hefur sérstaklega inni að halda, og þá aðallega á þá lund, að atvinnubótasjóður gæti orðið lántakandi ásamt öðrum aðilum. Ég mundi telja þessa breytingu til bóta, en ætla ekki að fjölyrða um það að svo komnu. Ég álít, að það hefði vel komið til greina að ganga lengra í þessa átt, að rýmka um starfsemi sjóðsins, og hefði ekki talið það neina goðgá, þó að um beina styrki hefði verið að ræða í sambandi við það að koma, í veg fyrir atvinnuleysi og styrkja uppbyggingu á þeim stöðum. þar sem sérstaklega er þörf á. En sem sagt, ég læt það bíða til betri tíma a.m.k. að ræða það frekar, þangað til þau efnisatriði, sem frv. fjallar um, hafa fengið á sig væntanlega endanlega mynd í meðferð þeirrar n., sem kemur til með að fjalla um það hér. En í sambandi við þetta mál get ég ekki alveg stillt mig um að fara að dæmi hæstv. félmrh. og minnast örlítið á tilkomu þessa sjóðs og nokkur atriði, sem koma upp f hugann í því sambandi. Ég held, að það fari ekki á milli mála, að þegar samið var um atvinnuleysistryggingasjóð 1955, - og ég hygg, að hæstv. félmrh. muni það vel, því að hann sat í þeim samningum sem fulltrúi verkalýðshreyfingarinnar, einn ef mörgum í þeirri samninganefnd, sem um þetta samdi við ríkisstj., - þá hafi a.m.k. það atriði í sambandi við atvinnuleysistryggingasjóð verið ofarlega í huga, sem lýtur að hinni beinu tryggingastarfsemi, og það hafi í raun og veru, a.m.k. í fyrstunni, verið aðalatriðið. Það er að vísu alveg rétt, að sjálfsagt hafa menn haft það í huga strax frá byrjun, að hlutverk sjóðsins væri hvort tveggja í senn: sú beina tryggingastarfsemi, sem lögin fjalla um, og einnig önnur starfsemi, eins og lánastarfsemi, sem gæti komið í veg fyrir atvinnuleysi. Ég er auðvitað alveg sammála hæstv. ráðh. um það, að sú starfsemi er mikils virði. En ég held samt, að það megi ekki gleyma því, að atvinnuleysistryggingasjóður er þó samkv. öllu eðli málsins og hugsun fyrst og fremst tryggingasjóður, þ.e.a.s. hann eigi að skapa öryggi í þeim tilfellum, þegar um atvinnuleysi er að ræða. Það hefur farið svo á þeim 10 árum, sem sjóðurinn hefur starfað, ég vil segja: sem betur fer, að það hefur ekki komið til alvarlegs atvinnuleysis og greiðslur frá sjóðnum í hinu beina tryggingaskyni hafa verið ákaflega litlar. Og ég tel það reyndar athyglisvert, að þegar hæstv. félmrh. kemur hér með mjög góðar upplýsingar um það, hvernig sjóðurinn hafi starfað, minnist hann ekki á það, hvað hafi verið mikið látið úti í tryggingagreiðslum á þessu tímabili. En það stafar vitanlega af því, hvort sem þar er um gleymsku eða ásetning að ræða, að hér er um svo óverulega upphæð að ræða, að það hlýtur að leiða til þess, að menn staldri við og spyrji, hvað líði þessari raunverulegu tryggingastarfsemi, sem ég vil segja að hafi verið raunverulega fyrsta og stærsta atriðið, þegar um sjóðinn var samið. Höfuðástæðan fyrir því, að lítið hefur verið greitt úr sjóðnum í tryggingaskyni, er auðvitað þessi staðreynd, sem ég minntist á, að atvinnuleysi hefur verið lítið, hefur verið staðbundið og bundið við árstíma, en ekki um fjöldaatvinnuleysi að ræða, sem hefði getað komið verulega við sjóðinn. En einnig er nokkur ástæða fólgin í því, að lögin um atvinnuleysistryggingarnar hafa ekki verið endurskoðuð eins og lög standa til. Lögin hafa verið brotin að því leyti, og það hafa ekki af þeirri ástæðu verið gerðar neinar breytingar á tryggingabótunum á þessu 10 ára tímabili. Þær standa óbreyttar enn í dag, grunnbæturnar, sem lögin ákváðu í fyrstu, og hefur aðeins lagzt á það sú vísitala, sem gert er ráð fyrir í lögunum. En vitanlega var það svo, að þegar lögin voru sett, - og það var aðeins ætlazt til þess þá, að þau stæðu óbreytt í tvö ár eða til 1958, en þá átti endurskoðuninni að vera lokið, - þá var það sjónarmið haft að fara mjög gætilega í þetta, ákveða bæturnar mjög lágar, meðan nokkurt stofnfé væri að safnast og meðan sjóðurinn væri að styrkjast til þess að gegna því hlutverki, sem hann átti að gegna. En vitanlega var það hugmyndin áreiðanlega hjá öllum, sem um þetta mál fjölluðu, að þegar sjóðnum yxi fiskur um hrygg, yrði um verulegar hækkanir á bótunum að ræða. En það hefur sem sagt farizt fyrir að endurskoða þetta eins og önnur atriði í sambandi við löggjöfina, og ég tel, að við svo búið megi ekki standa. Það er að vísu ágætt, að atvinnuleysistryggingasjóður hefur breytzt frá því að vera hugsaður sem tryggingasjóður gegn atvinnuleysi og í það að verða almennur fjárfestingarsjóður fyrir landsmenn. En ég hygg, að það geti farið svo, að þeir, sem gjalda til sjóðsins raunverulega hluta af kaupi sínu, eins og hæstv. félmrh. viðurkenndi með sínum orðum, - hann sagði, að það hefði ekki verið samið um það kaupgjald, það hefðu ekki verið gerðir þeir samningar, sem voru gerðir 1955, ef ekki hefði verið samið um sjóðinn, og í því felst vitanlega, að það var raunverulega fallið frá kröfum um kauphækkanir gegn því að fá ákveðna sjóði, og þetta er sömuleiðis viðurkennt með því, að á pappírnum a.m.k. eru verkalýðsfélögin skráð eigendur að sjóðnum, hvert verkalýðsfélag á sinn hlut í þessum sjóði, og þau eru raunverulega hinn eini skráði eigandi, - en ég hygg, að þó að það sé gott, að við höfum fengið öflugan fjárfestingarsjóð, kunni svo að fara, að almenningur og þá fyrst og fremst láglaunafólkið, sem greiðir í þennan sjóð hluta af raunverulegum launum sínum, það fari að hika við, hvort það sé réttmæt aðferð, ef hér er eingöngu um fjárfestingarsjóð að ræða fyrir atvinnureksturinn og fyrir sveitarfélögin, fyrir ríkið, en hins vegar ekki sjóð, sem það nýtur neinna verulegra hlunninda úr og á engan beinan aðgang að til þess að bæta sinn hag á nokkurn hátt. Ég tel, að bæturnar, eins og þær eru núna úr sjóðnum í atvinnuleysistilfellum, séu orðnar hreint hneyksli, miðað við þá stórkostlegu sjóðmyndun, sem hér er um að ræða. Bæturnar, sem nú eru greiddar úr sjóðnum, nema ekki nema kannske innan við 1/10 hluta af vaxtatekjum sjóðsins, kannske er það ekki nema 1/20, ég skal ekki fullyrða um það. En það væri fróðlegt að fá upplýsingar um, hvað það væri mikill hluti, ekki af árlegum tekjum sjóðsins, heldur aðeins af sjálfum vaxtatekjunum. En á hinn bóginn það, sem einstaklingarnir fá í sinn hlut, er nú 106 kr. á hvern virkan dag, sem fjölskyldufaðir er atvinnulaus, eða 2650 kr. á hvern atvinnuleysismánuð. Einhleypur maður fær 93 kr. á dag eða 2265 kr. Og hæstu mögulegu bætur, sem menn geta notið í atvinnuleysistilfellum, eru 120 kr. á dag, þ.e.a.s. ef börnin á heimilinu eru 3 eða fleiri, eða réttar 3000 kr. á mánuði. Ég þarf ekki mörgum orðum að því að eyða, hve langt er hægt að komast með að lífa á þessum bótum. En ég hygg, að þegar þessar upphæðir eru skoðaðar í ljósi þeirrar stórkostlegu auðsöfnunar, sem á sér stað, og sjóðmyndunar, geti menn verið sammála mér um það, að þessar bætur eru hneyksli, - þær eru hreint hneyksli. Og sagan er ekki öll sögð með þessu, vegna þess að til þess að geta öðlazt þessar lítilfjörlegu bætur þurfa menn að hafa uppfyllt það skilyrði að hafa verið atvinnulausir í a.m.k. 36 daga á síðustu 6 mánuðum og a.m.k. 9 daga af síðustu 18 dögum áður en bætur eru greiddar, þannig að bæturnar eru miklu minni en þetta á hvern raunverulegan atvinnuleysisdag, sem um er að ræða. Ef t.d. um er að ræða tveggja mánaða atvinnuleysi, eru rannverulegar bætur á hvern dag ekki nema helmingur af þessu eða röskar þús. kr. á mánuði fyrir fjölskylduföðurinn. Ég álít, að þó að sú staðreynd blasi við, að stjórn atvinnuleysistryggingasjóðs, sem falin var endurskoðun l., hafi ekki verið fær um að ná samkomulagi um heildarendurskoðunina, megi ekki við svo búið standa hvað bæturnar snertir og biðtímann a.m.k. Ég held, að sú staðreynd, að það hafi ekki tekið tvö ár að reyna að endurskoða lögin eins og ákveðið er í lögunum, heldur 6-7 ár, það sýni aðeins, að þeir, sem hafa fjallað um það mál, eru ekki færir um að leysa vandann, sem um er að ræða, og þar verði aðrir að koma til. Og ég held, að í þessu tilfelli a.m.k. sé Alþ. sá rétti aðili, sem á að ráða hér bót á, enda hygg ég, að þó að deilur hafi verið um margt í sambandi við starfsemi sjóðsins, hafi ekki verið svo ýkjamiklar deilur um það í sjóðsstjórninni, að bæturnar bæri að hækka. Ég fyrir mitt leyti verð þó að segja það, að ég get engan veginn fellt mig við, að bæturnar séu endilega bundnar við það að verða þær sömu og slysabætur. Vitanlega geta slysabætur líka verið allt of lágar, og hinn atvinnulausi maður er auðvitað engu bættari fyrir það, þó að bæturnar séu ekki hærri þar. Það, sem hér er um að ræða, er það, hvort þeir, sem eiga sjóðinn, greiða í hann og hafa myndað hann með vinnu sinni, eigi að njóta þeirra réttinda, sem upphaflega voru fyrst og fremst hugsuð með tilkomu sjóðsins, eða ekki. Og ég held, að það væri miklu farsælla að leysa þetta mál á þann hátt, sem verkamenn almennt og verkalýðsfélögin mundu sætta sig við, heldur en til þess þyrfti að koma að gera það ef til vill að úrslitaatriði í sambandi við nýja samninga um kaup og kjör að fá þennan sjóð og starfsemi hans í það horf, í það lágmarkshorf, sem verkafólk getur sætt sig við. Ég geri þetta að umtalsefni hér vegna þess, að ég álít, að hér sé um svo brýnt mál að ræða, að það sé ekki sæmandi á nokkurn hátt fyrir hv. Alþ. að opna þessi lög og gera á þeim nokkrar breytingar öðruvísi en þetta mál sé tekið til gagngerðrar athugunar og á því ráðin bót. Ég vil trúa því og hef mikla ástæðu til að álita, að hæstv. félmrh. skilji vel, hvar skórinn kreppir að í þessu efni, sem ég hef hér gert að umtalsefni, og ég vil leyfa mér að beina þeim tilmælum til hans, um leið og ég beini þeim til þeirrar hv. n., sem fær málið til athugunar, að hún taki þetta sérstaka atriði í sambandi við löggjöfina til athugunar, og ef hún gerir það af fullri einlægni, þá er ég ekki í nokkrum vafa um, að hún kemst að þeirri niðurstöðu, að hér má ekki við svo búið standa og að þær kröfur, sem uppi hafa verið um hækkanir á atvinnuleysisbótunum, eru fullkomlega réttmætar og eiga að ganga í gegn nú þegar, hvað sem að öðru leyti líður ákveðinni heildarendurskoðun á þessum lögum.