Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Fyrir nokkru síðan fylktu nemendur og kennarar Menntaskólans í Reykjavík liði og gengu á fund ráðh. til að vekja athygli á neyðarástandi í húsnæðismálum þess skóla. S. l. föstudag efndu landssamtök íslenzkra menntaskólanema til aðgerða til að vekja athygli á kröfum sínum um betri námsaðstöðu og spurningum sínum um það, af hverju þeim kröfum hefur ekki verið sinnt. Í landssamtökum þessum eru allir menntaskólanemar á landinu, um 3300 að tölu. 2300 þeirra eru í Reykjavíkurmenntaskólunum þremur. Mörgum er sennilega gjarnt að hugsa, að kröfugerð skólaæskunnar sé aðeins eitthvert hávaðabrölt í heimtufrekum dekurbörnum, sem nær væri að senda til sjós og láta vinna fyrir sér. En skólaæskan er fólk, sem vinnur mikið og þarf aðstöðu til sinnar vinnu eins og aðrir. Þeir, sem hugsa, að þetta fólk hafi einungis verið heimtufrekt dekurfólk, munu sennilega hafa staldrað við, þegar þeir sáu, hverjar voru aðalkröfurnar í þessum hópi. Aðalkröfurnar voru þessar: Framfylgið lögunum. Menn munu hafa séð, að þarna var ekki rangsleitni og heimtufrekja að verki. Ungt fólk, sem setur þá kröfu fram við ráðamenn, að þeir framfylgi lögum, sem þeir hafa sjálfir sett, á tvímælalaust rétt á því, að á það sé hlustað og því svarað. Lög um menntaskóla voru sett 25. marz 1970. Í þeim eru ákvæði um, að menntaskólar skuli vera nógu margir og húsrými nægilegt til allrar starfsemi þeirra. Í reglugerð skal svo kveðið á um lágmarkskröfur um húsrými og hlutfall milli þess og nemendafjölda. Sú reglugerð er ekki til. Ýmis nýmæli eru í þessum lögum, sem ber að fagna, m. a. um bókasöfn, lestrarsali, aukið valfrelsi í námsefni og nýja starfsmenn, aðstoðarskólastjóra, bókavörð, deildarstjóra einstakra námsgreina, námsráðunauta og félagsráðunauta. Til að valgreinafyrirkomulag geti náð tilgangi sínum er t. d. námsráðunautur mjög mikilvægur starfsmaður. Hann á að leiðbeina nemendum í ýmsum vanda, er varðar nám og líf. Í 26. gr. þessara laga eru talin upp 15 atriði, sem setja á reglugerð um. Reglugerð var sett, sem átti að gilda fyrir skólaárið 1970–1971, í tíð fyrrv. ríkisstj. í jan. 1971. Í 81. gr. hennar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Reglugerð þessi, sem sett er samkv. 26. gr. laga nr. 12 1970 um menntaskóla, öðlast þegar gildi og kemur til framkvæmda á skólaárinu 1970–1971, eftir því sem við verður komið. Skal hún endurskoðuð sumarið 1971 og hin endurskoðaða gerð taka gildi frá upphafi skólaársins 1971–1972.“ Þessi endurskoðaða reglugerð er, að því er ég bezt veit, ekki til og ég leyfi mér að biðja hæstv. ráðh. um skýringu á því. Þá leyfi ég mér að æskja upplýsinga um það, hvaða starfsmenn samkv. a-lið 13. gr. laganna hafa verið ráðnir og ef þeir hafa ekki verið það, þá hvers vegna. Enn vil ég spyrja um það atriði, sem ekki hefur minnsta þýðingu í þessum málum, en það er, hvaða ráðstafanir eru fyrirhugaðar til að bæta úr þeirri neyð, sem ríkir í húsnæðismálum Menntaskólans í Reykjavík, og hvernig eigi að ráðstafa þeim 750 nemendum, sem ljúka væntanlega landsprófi nú í vor. Enn eitt mikilvægt atriði, sem varðar námsaðstöðu menntaskólanemenda nú, er sú krafa þeirra, að sinnt sé leiðréttingum á heimaverkefnum. Nú undanfarið hefur lengi staðið heimavinnubann kennaranna. Það hefur verið vegna kjaradeilu þeirra. Ráðamenn hafa neitað um þóknun til kennaranna fyrir leiðréttingar og slíkt, sem unnið er í heimavinnu og krefst mikillar áreynslu kennarans, en hefur hins vegar mjög mikla þýðingu fyrir námsárangur nemenda. Fullvíst er, að margir nemendur mega alls ekki við því, hvað námsárangur snertir, að fara á mis við þá aðstoð, sem felst í leiðréttingum kennarans á skriflegum og verklegum úrlausnum. Þarna koma til greina stílar í tungumálunum, íslenzkir stílar eða ritgerðir og svo verklegar úrlausnir í eðlis- og efnafræði og skýrslur, svo og skriflegar úrlausnir í stærðfræði. Af þessum ástæðum mun verða örðugt, ef ekki ókleift, að gefa árseinkunnir til stúdentsprófs, sem nú fara senn að byrja í tungumálum. Er því auðsætt, að mjög brýnt er að ráða bót á þessu máli hið allra fyrsta. Ég vil leyfa mér að æskja upplýsinga hæstv. ráðh. um það, hvernig þessum málum miði, og mun svo ekki tefja hv. Alþ. með frekari orðum um þetta mikilvæga efni, þó að full ástæða væri til því að hér er um mörg alvarleg atriði að ræða, sem þarf að gefa skýringu á.



Herra forseti. Áður en ég reyni að sýna lit á að svara þeim mörgu og umfangsmiklu spurningum, sem hv. 12. þm. Reykv. hefur beint til mín, vil ég tjá þingheimi það, sem ég tjáði hv. fyrirspyrjanda, þegar hún skýrði mér frá því fyrir hádegið, að þetta mál yrði borið hér upp, að líklegra væri til að upplýsa málið og jafnframt þinglegra að flytja um það formlega fsp., sem hlyti meðferð samkv. þingsköpum, en að taka svo umfangsmikið málefni upp utan dagskrár. Mér virðast aðallega fjögur atriði, sem fsp. er beint um í ræðu hv. 12. þm. Reykv. Í fyrsta lagi er óskað skýringar á því, hvers vegna ekki sé til sú reglugerð, sem gert var ráð fyrir, að endursamin yrði á yfirstandandi ári. Því er til að svara, að reglugerð samkv. nýju menntaskólalögunum, sem eru nr. 12 frá 1970, var sett í ársbyrjun 1971, reglugerð nr. 12 1971. Í reglugerðinni er ráð gert fyrir endurskoðun hennar þegar á sama ári, árinu 1971. Samkv. því ákvæði voru breytingar á reglugerðinni ræddar í samstarfsnefnd menntaskólastigsins, en þeirri nefnd var komið á fót samkv. ákvæði í menntaskólalögunum. Nefndin varð sammála um, að ekki væri fengin nægileg reynsla af framkvæmd þeirrar reglugerðar á þessum stutta tíma, síðan hún var sett, til þess að ástæða væri til að gefa hana út að nýju í heild. En hins vegar lagði nefndin til að gerðar yrðu á reglugerðinni vissar breytingar, og var reglugerðinni breytt í samræmi við þessar tillögur 7. jan. 1972 og breytingarnar sendar Stjórnartíðindum til birtingar 10. sama mánaðar, svo að þó að reglugerðin hafi ekki verið endursamin í heild, hafa þegar verið gerðar á henni breytingar í samræmi við þá reynslu, sem fengin er. Í öðru lagi er spurt um framkvæmd menntaskólalaganna, og þá einkum ákvæðis þeirra um nýja starfsmenn, sem ekki verða taldir beinir kennslukraftar; hverjir hafi verið ráðnir og hverjir ekki. Eins og ég gat um áðan, eru nýju lögin um menntaskóla nr. 12 1970. Í þeim felast margs konar nýmæli, bæði varðandi námsskipan, kennsluhætti og starfssvið skólanna. Það er að sjálfsögðu ljóst, að nokkurn tíma tekur að koma í framkvæmd öllum þeim atriðum, sem lögin gera ráð fyrir, og á það ekki sízt við ýmislegt af því, sem varðar námsskipan og kennsluhætti. Að því er tiltekin starfssvið varðar, þá er þess að geta, að deildarstjórar í einstökum námsgreinum eða námsgreinaflokkum eru þegar teknir til starfa samkv. þessum nýju lögum, tóku til starfa veturinn 1970–1971. Á þessum vetri hefur verið heimiluð ráðning aðstoðarskólastjóra við þrjá stærstu skólana. Af öðrum nýjum starfsmönnum, sem menntaskólalögin gera ráð fyrir, má nefna námsráðgjafa; bókaverði, félagsráðgjafa, tækjaverði auk starfsliðs við heimavistir, húsfreyju og húsbónda. Að sjálfsögðu hefur sumt af þeim verkefnum, sem hér eru ætluð sérstökum starfsmönnum, verið leyst af hendi áður með öðrum hætti og er svo enn. Til að mynda eru gjarnan einhverjir úr hópi kennara, sem annast bókavörzlu og tækjavörzlu, svo að nokkuð sé nefnt. En stefna menntmrn. er sú, að til allra þeirra starfa, sem ráðgerð eru í hinum nýju menntaskólalögum, verði ráðnir starfsmenn og vera megi, að heppilegast sé að sameina sum störfin kennslustörfum, enda gera lögin ráð fyrir, að svo sé. En framkvæmd þessa lagaákvæðis eins og annarra fer eftir fjárveitingu, sem til ráðstöfunar er til að standa straum af aukinni starfsemi, og mun tekin upp við undirbúning næstu fjárlaga framkvæmd þessara lagaákvæða í meira mæli en verið hefur hingað til. Í þriðja lagi spurði hv. 12. þm. Reykv., hversu bæta eigi úr neyð Menntaskólans í Reykjavík og ráðstafa 750 nýjum nemendum, sem gert er ráð fyrir, að leiti inngöngu í menntaskólana að hausti. Fyrir um það bil áratug ákvað ríkisstj., að Menntaskólinn í Reykjavík yrði framvegis á núverandi skólastað við Lækjargötu, jafnframt því, sem byggður yrði annar menntaskóli við Hamrahlíð. Í samræmi við þessa stefnu var nýja húsið við Menntaskólann reist, og eigin húsakostur Menntaskólans er nú sem hér segir: 9 almennar kennslustofur í gamla húsinu, 4 almennar stofur í nýja húsinu, 3 sérkennslustofur í nýja húsinu, 2 almennar kennslustofur í svokölluðu Fjósi. Samtals eru þetta 15 almennar kennslustofur og 3 sérstofur. Í skólanum eru í vetur um 1040 nemendur og í notkun eru 8 kennslustofur utan skólalóðarinnar, í Þrúðvangi og Miðstræti 12. Haustið 1972 má gera ráð fyrir, að 750 nemendur æski inngöngu í alla menntaskólana í Reykjavík. Úr Menntaskólanum í Reykjavík fara 300 nemendur í vor, en s. l. haust voru teknir í skólann 276 nýir nemendur. Miðað við núverandi eigin húsakost skólans og þann húsakost, sem unnt væri með góðu móti að koma fyrir á lóð skólans, gæti skólinn rúmað 600–700 nemendur miðað við, að þar yrði ekki tvísett. Að því er varðar húsnæðismál skólans haustið 1972, er stefnt að því að leigja eða kaupa KFUM-húsið á lóð skólans, en þó er vonlaust, að skólinn geti fengið það til sinna umráða að fullu á komandi hausti. En væntanlega mundi skólinn komast af með að fá 3–4 kennslustofur í KFUM-húsinu haustið 1972 og gæti þá hætt kennslu í húsnæðinu í Miðstræti 12 miðað við, að ekki yrðu teknir í skólann haustið 1972 nema 220 nýir nemendur, en húsnæðið í Miðstræti 12 mætti nota til annarra þarfa skólans, svo sem félagsstarfa nemenda. Að því er varðar Menntaskólann við Hamrahlíð, þá er ætlunin að ljúka byggingu skólahússins að fullu fyrir haustið 1972, en næsti áfangi þar á eftir yrði íþróttahús. Fjárveiting í gildandi fjárlögum er miðuð við að ljúka sjálfu skólahúsinu. Nemendafjöldi í Menntaskólanum við Hamrahlíð er í vetur 730, og þaðan munu útskrifast í vor 140 stúdentar. Skólinn mun geta veitt viðtöku haustið 1972 a. m. k. 230 nýjum nemendum. Menntaskólinn við Tjörnina er, eins og kunnugt er, í húsnæði gamla Miðbæjarbarnaskólans, en vilyrði hefur nú fengizt af hálfu borgaryfirvalda Reykjavíkur um lóð undir nýbyggingu fyrir skólann við Suðurlandsbraut. Mun verða hafizt handa um teikningu og annan undirbúning alveg á næstunni, en fé er hins vegar ekki á fjárlögum til sjálfra byggingarframkvæmdanna á þessu ári, en stefnt er að því, að á fjárlög 1973 verði tekið framlag til byggingarinnar. Þetta læt ég að svo stöddu nægja um menntaskólana í Reykjavík. En þá er fjórða fsp. hv. 12. þm. Reykv. um heimavinnugreiðslu til kennaranna. Komið hefur upp ágreiningur milli fjmrn. og Félags menntaskólakennara um greiðslu fyrir heimavinnu, og þar er um að ræða mismunandi túlkun eða skilning á gildandi kjarasamningum. Menntmrn. mun fyrir sitt leyti leggja höfuðáherzlu á, að þetta mál leysist hið bráðasta, þannig að það bitni ekki á kennslu í menntaskólunum.



Herra forseti. Ég fagna því, að þetta mál skuli hafa borið á góma hér á hinu háa Alþ., því að sannarlega er hér um athyglisvert vandamál að ræða. En ummæli í ræðu hæstv. menntmrh. gefa mér tilefni til dálítillar leiðréttingar. Eins og honum er eflaust eins vel kunnugt og mér, þá setti ég, meðan ég veitti menntmrn. forstöðu, bráðabirgðareglugerð varðandi framkvæmd á nýju menntaskólalögunum í ársbyrjun 1971. Í þeirri reglugerð sjálfri voru ákvæði um það, að fullnaðarreglugerð skyldi samin og taka gildi í byrjun yfirstandandi skólaárs. Það var talið nauðsynlegt. Hæstv. ráðh. sagði, að ekki hefði unnizt tími til þess að ganga frá reglugerðinni, en þetta leyfi ég mér að draga í efa. Það hefði verið nógur tími til þess, ef nægum starfskröftum hefði verið til þess beitt að fullsemja reglugerðina, þannig að hún hefði getað tekið gildi fyrir byrjun þessa skólaárs. Þá fannst mér það ekki koma nægilega fram í svari hæstv. ráðh. við fsp. þm., hver er raunverulega ástæðan fyrir því húsnæðisvandamáli, sem nú hefur komið upp á þessu skólaári í Menntaskólanum í Reykjavík, stærsta menntaskóla landsins. En ástæðurnar eru tvær. Annars vegar mikil fjölgun nemenda á menntaskólaaldri, sem sótt hafa í elzta menntaskóla landsins, og hins vegar sú ráðstöfun eldvarnaryfirvalda í Reykjavík að svipta gamla Menntaskólann efstu hæðinni í menntaskólahúsinu af brunavarnarástæðum. Ég vek athygli á því, að hvort tveggja þetta lá ljóst fyrir, þegar núverandi ríkisstj. tók við völdum. Þá var annars vegar vitað um þann fjölda, sem mundi sækja til menntaskólanáms, og þá lá þegar fyrir sú fyrirætlun eldvarnareftirlitsins að taka efstu hæð menntaskólahússins úr notkun, og þar með var alveg fyrirsjáanlegt á miðju s. l. sumri, að til vandræða mundi koma í húsnæðismálum Menntaskólans í Reykjavík. Það, sem ég tel, að þá hefði átt að vinda bráðan bug að, var að taka ákvörðun um stofnun nýs menntaskóla, annaðhvort í Austurbænum í Reykjavík eða í Hafnarfirði. Hvort tveggja hefði verið jafngott og hvort tveggja hefði leyst þann vanda, sem nú dynur yfir, nú er við að etja, með sama hætti. Ég vek athygli á því, að nú þarf ekki lagaákvæði til stofnunar menntaskóla, nú dugar ákvörðun menntmrh. Auðvitað er mér ljóst, að nýr menntaskóli í Austurhænum í Reykjavík eða í Hafnarfirði hefði ekki verið byggður á sumarmánuðunum eða fram að hausti, en ákvörðunina hefði átt að taka. Það hefði sætt nemendur miklu betur við erfiðleika í vetur og auk þess hefði verið vandalaust, það fullyrði ég, vandalaust að leigja húsnæði í Austurbænum eða í Hafnarfirði til nauðsynlegrar menntaskólakennslu og hafa það á leigu, þangað til bygging væri risin í Austurbænum eða í Hafnarfirði. Ég endurtek, að ég fullyrði, að hægt hefði verið að fá nýtt nothæft húsnæði til menntaskólakennslu á leigu, meðan bygging stæði yfir, einkum og sér í lagi, ef ákvörðun hefði verið tekin um það í sumar að reisa nýjan menntaskóla í Austurbænum eða í Hafnarfirði. Ég vek athygli á því, að á óskalista menntaskólanemendanna eða áskorun þeirra er það mjög athyglisvert, að kröfur þeirra eru ekki um nýja löggjöf. Löggjöfin er til ný og viðurkennt af öllum, að hún er mjög fullkomin. Óskirnar eru um það, að gildandi lögum sé framfylgt, og það er nokkuð sérstakt, að óskir nemenda eða aðila skuli vera með þessum hætti og það sýnir, að nemendurnir hafa ábyrgðartilfinningu. Þeir vita, um hvað er verið að tala. Það er ekki þörf á endurskoðun á löggjöfinni sjálfri. Hún er mjög fullkomin, í hópi þeirra fullkomnustu, sem um er að ræða í nálægum löndum, en það hefur gengið of seint að framkvæma löggjöfina, einkum og sér í lagi fyrir byrjun þess skólaárs, sem nú er nýhafið. Ég minni á það, að fyrir 15 árum var ástandið í menntaskólamálum þjóðarinnar vægast sagt hörmulegt. Það voru þrír menntaskólar til í landinu, einn 100 ára gamall skóli í Reykjavík, einn 30 ára gamall skóli á Akureyri og lítill þriggja ára gamall skóli á Laugarvatni. En síðan hefur það gerzt, að byggt hefur verið við Menntaskólann í Reykjavík húsnæði, sem er stærra en gamli skólinn. Það hefur verið byggt húsnæði á Akureyri, Möðruvellir, sem er stærra en gamli skólinn. Það hafa verið byggðir nokkrir áfangar af stærsta og fullkomnasta menntaskóla landsins, einum fullkomnasta menntaskóla á Norðurlöndum, sem er Hamrahlíðarskólinn. Það hefur verið stofnaður nýr menntaskóli í Reykjavík, Menntaskólinn við Tjörnina, heimavistir við Menntaskólann á Laugarvatni hafa verið stórauknar og þegar hefur verið hafin fyrir nokkru bygging menntaskóla á Ísafirði. Í málefnum menntaskólanna hefur því verið sérstaklega á undanförnum 10 árum gert stórkostlegt átak, miklu stórkostlegra átak en á nokkrum 10 árum öðrum í sögu menntaskólakennslu á Íslandi. Um þetta má nefna mjög einfalda tölu. Ég skal ekki þreyta hv. þm. utan dagskrár með talnalestri eða miklum upplýsingum, en fyrst málið ber á góma á annað borð, þá tel ég rétt, að þingheimur og þjóð og nemendur skólanna, sem þetta mál snertir sannarlega, viti, hvað hefur verið að gerast í málefnum menntaskólanna, að þeim hefur síður en svo verið gleymt á undanförnum árum. Stofnkostnaður menntaskóla var 1960 eða fyrir 10 árum á verðlagi 1971 12.5 millj. kr. Þá var varið til byggingar menntaskóla 12.5 millj. kr. Á s. l. ári var varið til byggingar menntaskóla 56.9 millj. kr. eða fjórum til fimm sinnum meira en fyrir 10 árum. Þetta ber vissulega vott um, að hagsmunum menntaskólanemenda og menntaskólanna hefur ekki verið gleymt. Ég vek athygli á því, að því miður eru á fjárlögum þessa árs aðeins 12 millj. kr. ætlaðar til byggingar menntaskóla miðað við 56.9 millj. kr. á s. l. ári. Ég geri ráð fyrir því, að þessi staðreynd sé ein af þeim, sem veldur óróanum meðal menntaskólanemenda. Þetta voru tölur um stofnkostnað menntaskólanna. Alveg sama verður uppi á teningnum, ef athuguð eru útgjöld ríkisins til rekstrar menntaskólanna. Fyrir 10 árum, 1961, var reksturskostnaður menntaskólanna 27.8 millj. kr. á verðlagi ársins 1971. Hversu miklu skyldi hafa verið varið til rekstrar menntaskólanna á s. l. ári í krónum með sama verðgildi 115.1 millj. kr. Það er um það bil sexföld aukning á einum áratug. Þetta er sannarlega staðreynd, sem allir, sem láta sig mál menntaskólanna skipta, þurfa að hafa í huga. Auðvitað má ekki gleyma því, að menntaskólanemendum hefur stórfjölgað. Þeir voru 1961 769, þeir voru í fyrra orðnir hvorki meira né minna en 2 717. En aukning útgjalda til rekstrar hefur samt vaxið miklu meira en nemendafjöldanum nemur. Ef rekstrarkostnaði menntaskólanna er deilt á nemendur, þá er niðurstaðan þessi, að 1961 var kostnaður við menntaskólana á nemanda 22 900 kr. á verðlagi 1971, en í fyrra var varið í rekstrarkostnað á hvern nemanda menntaskólanna 42 400 kr. eða næstum tvöfaldri þeirri upphæð. M. ö. o., þjónusta við nemendur í krónum reiknuð hefur verið næstum tvöfölduð á einum áratug. Mér er að sjálfsögðu ljóst, að gildi kennslu þarf ekki að fara eftir aukinni fjárhæð, en það hlýtur að vera, að þjónusta við nemendur í bættri kennslu hafi aukizt mjög verulega við svo gífurlega aukningu á rekstrarútgjöldum menntaskólanna. Herra forseti. Að síðustu, fyrst ég er á annað borð kominn í stólinn, get ég ekki stillt mig um að nefna það, að í dagblaði hæstv. forsrh. er í morgun grein einmitt um menntaskólamálið. Og þar er m. a. tekið svo til orða, að núv, ríkisstj. hafi tekið við íslenzkum skólamálum í fullkomnu öngþveiti. Ég held nú satt að segja, að varla sé hægt að hugsa sér öllu fáránlegri öfugmæli, eiginlega öllu hneykslanlegri öfugmæli vegna þess, hve auðvelt er að sýna fram á, að þau eru algerlega úr lausu lofti gripin, og mun annað tækifæri verða notað til þess að reka þetta rækilega ofan í þetta dagblað hæstv. fjmrh. og hlakka ég mjög til þess tækifæris, sem ég kem til með að fá. Á þessu stigi skal ég aðeins láta mér nægja að minna á það, - nú tala ég ekki bara um menntaskólana eina, heldur um rekstrarútgjöld til fræðslumála í heild, - að þau voru fyrir 10 árum, 1961, enn í sambærilegum krónum við 1971 518 millj. kr., en í fyrra voru þau 1 371 millj. og ég hefði gaman af að vita um nokkurn annan áratug í íslenzkri skólasögu, þar sem hefur orðið jafn stórkostleg, aukning á rekstrarútgjöldum til fræðslumála og einmitt á s. l. áratug. Og það sama verður uppi á teningnum, ef við berum útgjöld til fræðslumála saman við þjóðarframleiðsluna. Fyrir 10 árum voru útgjöld til fræðslumála, 1961, 4% af þjóðarframleiðslunni: Í fyrra, 1971, voru útgjöld til fræðslumála komin upp í 6% af þjóðarframleiðslunni. M. ö. o., hlutdeild fræðslumálanna í þjóðarframleiðslunni hafði aukizt um 50%. Það eru ekki mörg lönd, sem geta sýnt fram á jafnmiklar framfarir og jafn stórkostlega aukningu fræðslumálanna í þjóðartekjum og Ísland getur á undanförnum áratug. Af þessu vona ég, að menn sjái, hversu mikið ég hlakka til að tala við vissa þm. um þessi mál.



Herra forseti. Ég lái ekki hv. 7. þm. Reykv., þó að hann hlakki til að ræða þessi mál nánar, eftir að hann hefur stjórnað þeim hálfan annan áratug með þeim glæsilega árangri, sem fram kom í ræðum hv. 12. þm. Reykv. og hans sjálfs. En það, sem fær mig til að stíga hér í stólinn á ný, er það, að ég mótmæli því gersamlega, að þessi reyndi þm. komi hér og leggi mér orð í munn, sem ég aldrei hef talað, rétt eftir að ég er kominn niður úr stólnum. Hann sagði í sinni ræðu, að ég hefði haldið því fram, að ekki hefði unnizt nægur tími til að endurskoða bráðabirgðareglugerðina, sem sett var í ársbyrjun 1971. Það vill svo til að ég er hér með skrifað það, sem ég sagði um þetta mál, og ég verð að leyfa mér að endurtaka það, með leyfi hæstv. forseta: „Í reglugerðinni er ráð gert fyrir endurskoðun hennar þegar á sama ári, árinu 1971. Samkv. því ákvæði voru breytingar á reglugerðinni ræddar í samstarfsnefnd menntaskólastigsins, en þeirri nefnd var komið á fót samkv. ákvæði í menntaskólalögunum. Nefndin varð sammála um, að ekki væri fengin nægileg reynsla af framkvæmd þeirrar reglugerðar á þessum stutta tíma, síðan hún var sett, til þess að ástæða væri til að gefa hana út að nýju í heild. En hins vegar lagði nefndin til að gerðar yrðu á reglugerðinni vissar breytingar, og var reglugerðinni breytt í samræmi við þessar tillögur 7. jan. 1972 og breytingarnar sendar Stjórnartíðindum til birtingar 10. sama mánaðar.“ Þetta er það, sem ég las áðan, og þetta hef ég nú lesið aftur. Af því kemur skýrt fram, að það var vegna þess, að samstarfsnefnd menntaskólastigsins taldi ekki næga reynslu komna á framkvæmd reglugerðarinnar, sem hún lagðist blátt áfram gegn því, að farið væri að umsteypa hana í heild að svo skömmum tíma liðnum, ekki vegna þess að tíma eða starfslið skorti til þess verks. Þá er aðeins eitt atriði af mörgum, sem mig langar til að víkja að í ræðu hv. 7. þm. Reykv. Hann skýrði þar frá aukningu byggingarframlaga til menntaskóla á áratugnum 1961–1971, en sagði síðan, að á yfirstandandi fjárhagsári, 1972, væri byggingarframlagið aðeins 12 millj. kr. Ef hv. þm. lítur í fjárlög, getur hann séð, að framlög til byggingar á Laugarvatni eru 18 millj. 250 þús. kr., við Hamrahlíð 20 millj. kr., á Ísafirði 21 millj., til menntaskóla á Austurlandi 5 millj. og á Akureyri er stofnkostnaður ½ millj. Þetta er til samans 64 millj. 780 þús. kr. Þessar 12 millj., sem hv. þm. talar um, gæti verið hækkunin á framlögunum á þessu ári frá síðasta ári. Þar eru 12 milljónirnar.



Herra forseti. Ég bið hæstv. menntmrh. afsökunar á því, að ég hef tekið rangt eftir því, sem hann sagði í fyrstu ræðu sinni. Það var engan veginn mín ætlun að rangfæra hans orð og biðst velvirðingar á því, en nú sé ég og heyri skýrt, hvað hann sagði um málið. Varðandi hitt, þá hef ég þá einu afsökun, að það nýjasta, sem ég las um þessi mál, var leiðari Tímans í morgun, og þaðan hef ég töluna 12, sem ég nefndi áðan. Herra forseti. Ég biðst enn þá meiri afsökunar á því, að ég nota Tímann sem heimild.



Herra forseti. Ég skal ekki tefja tíma þm. mjög lengi, enda finnst mér satt að segja, að þessar umr. hér utan dagskrár séu orðnar nokkuð hjákátlegar á stundum. Ég verð að taka undir það, sem hæstv. menntmrh. sagði, að þessi fsp. hefði vissulega átt heima í eðlilegum fyrirspurnatíma, en ekki hér utan dagskrár. Engu að síður skal ég viðurkenna, að hér er um mjög mikilvægt mál að ræða. En ég gat ekki stillt mig um að tefja tíma alþm. örstutta stund, þar sem umr. eru nú hvort sem er búnar að tefjast mjög lengi, einkum og sér í lagi vegna ummæla hæstv. fyrrv. menntmrh. Ég var svo lánsamur að stunda nám í viðskiptadeild Háskóla Íslands, þar sem hv. þm. hefur verið prófessor og á nú inni umsókn um prófessorsembættið að nýju, en það komst aldrei inn í minn koll, meðan ég stundaði þar nám, að hægt væri að blanda saman útgjöldum, rekstrarútgjöldum, og þjóðartekjum. Hann sagði eitthvað á þá leið í sinni ræðu hér áðan, að hlutdeild fræðslumála í þjóðartekjum hefði vaxið úr 4% í 6% á þeim tíma, sem hann var menntmrh. og máli sínu til sönnunar sagði hann, að kostnaður (rekstrarútgjöld) við menntaskólana hefðu vaxið um þessi sömu prósent. Ég held, að svona rökstuðningur gangi ekki inn í okkur viðskiptafræðinga almennt og ekki heldur aðra landsmenn.  Mig langar líka til að benda á það, að hæstv. fyrrv. ráðh. gat um það hér áðan, að sjálfsagt hefði verið að stofna í skyndi skóla annaðhvort í Austurbænum í Reykjavík eða Hafnarfirði. Og ég vil leyfa mér að benda á mismuninn, sem er þar á vinnubrögðum, sem hann hefði viljað viðhafa í því efni, og þeim vinnubrögðum, sem hæstv. núv. menntmrh. hefur viðhaft um stofnun nýs menntaskóla. Hæstv. menntmrh. hefur skipað nefnd til þess að gera tillögur um staðsetningu menntaskóla í Reykjaneskjördæmi. Hæstv. fyrrv. menntmrh. vildi ákveða strax, að sá skóli yrði staðsettur í Hafnarfirði. Hér er um gerólík vinnubrögð að ræða, og ég verð að segja, að mér finnst öllu viðfelldnari vinnubrögð hæstv. núv. menntmrh. í því efni.



Herra forseti. Ég ætla ekki að fara að blanda mér í þessar umr., sem hér hafa farið fram, enda hefur hv. 7. þm. Reykv. lýst yfir því, að hann vilji gjarnan ræða þessi mál nánar við mig síðar, og ég er reiðubúinn til þess. En það var aðeins eitt atriði í hans síðari ræðu, sem ég vildi leiðrétta. Hv. þm. sagði í fyrri ræðu sinni, að framlög til menntaskólabygginga á þessu ári væru ekki nema 12 millj. Þetta leiðrétti menntmrh. og upplýsti, að þessi framlög væru 66 millj. Þá stóð hv. 7. þm. Reykv. hér upp aftur og sagðist verða að hafa það sér til afsökunar, að þessi tala, sem hann hefði farið með, væri tekin úr forustugrein Tímans í dag. Og það er það, sem ég ætla að leiðrétta. Ég ætla að lesa það upp, sem stendur í Tímanum um þetta atriði. Þá verð ég nú að lesa þessa setningu líka, sem hafði farið í taugarnar á hv. þm., en ég vona, að það verði samt ekki til þess að hann springi hér aftur. En þetta hljóðar á þessa leið, með leyfi forseta: „Þess ber vitanlega einnig að gæta, að þótt húsnæðismál menntaskólastigsins séu í ólagi, gildir það ekki síður um önnur stig skólakerfisins. Sum þeirra eru enn verr á vegi stödd. Núv. ríkisstj. tók við þessum málum í algeru öngþveiti, og því var framlag til skólabygginga stóraukið á fjárlögum þessa árs. Þannig var byggingarframlagið til Kennaraskólans aukið um 103%, til iðnskóla um 90%, til héraðsskóla um 80%, til barnaskóla og gagnfræðaskóla um 37%, en til menntaskóla um aðeins 12%, því að þörfin var talin enn meiri á öðrum stigum skólakerfisins.“ Það, sem stóð í Tímanum um þetta efni, þar sem þessi tala 12 kom fyrir, var, að framlög til menntaskólakerfisins höfðu verið aukin á fjárlögum þessa árs um 12% frá fyrra ári, en þetta gerir hv. 7. þm. Reykv. að því, að framlagið hafi aðeins verið 12 millj., og ég vænti þess vegna, að hann verði drengur til þess að leiðrétta þetta hér á eftir.



Herra forseti. Ég vona, að hæstv. forseti virði okkur til vorkunnar, að þetta dregst nokkuð á langinn, en það leit út fyrir, að hér væri gerð virðingarverð tilraun til að flýta umr., þar sem við ætluðum tvö samtímis í ræðustólinn, hv. 4. þm. Reykv. og ég. Það var e. t. v. nokkuð táknrænt, því að ummæli þau, sem hans fangamark stóð undir í dagblaðinu Tímanum í morgun, voru einmitt þess eðlis, að þau féllu að ýmsu leyti í sama farveg og mínar athugasemdir. Þar kom fram yfirlýsing um eindreginn vilja til þess að ráða fram úr þeim vandamálum, sem við er að etja í málefnum menntaskólanna í dag. Hæstv. menntmrh. sagði hér áðan, að hans rn. vildi fyrir sitt leyti stuðla að mjög skjótri lausn þess vanda, sem ég ræddi um í lok minnar ræðu hér áðan, deilunnar vegna heimavinnu kennara. Nú liggur fyrir yfirlýsing hæstv. menntmrh. um, að hann muni stuðla að því, að hún verði leyst hið allra skjótasta, og ég vona, að dagblaðið Tíminn mæli fyrir munn sinna flokksmanna, er hann segir, að þeir muni einnig að þessu stuðla, og hygg ég, að aðrir þeir, sem í ríkisstj. sitja, muni eftir fylgja. Ég vil þakka hæstv, menntmrh. fyrir hans svör við mínum spurningum. Það er rétt, að ég ræddi við hann í morgun, en ekki fyrr, um, að ég mundi gera þessi málefni hér að umræðuefni utan dagskrár og hafði satt að segja vænzt þess, að svör við þessum spurningum lægju fyrir í menntmrn. einmitt þá, þar eð ég er ekki fyrsti aðilinn eða fyrsta manneskjan, sem lætur sér detta í hug að spyrja um þessi mál Þessi mál hafa verið í brennipunkti vikum saman. Hæstv. ráðh. nefndi, að ekki væri nægileg reynsla komin á, hvernig reglugerðin, sem sett hafði verið eftir menntaskólalögunum, yrði í framkvæmd og því þætti ekki taka því nú strax að setja aðra heildarreglugerð, en hins vegar hefðu nokkrar breytingar verið gerðar 8. jan. og þær hefðu verið afhentar Stjórnartíðindum til birtingar 10. jan. Ég hef hér í höndum eina heftið af Stjórnartíðindum, sem út hefur komið á þessu ári, og þar er ekki að finna neina reglugerð, er varðar málefni menntaskóla. Þar eru reglugerðir um tekjuskatt og eignarskatt og ýmsar reglugerðir um skipulagsuppdrætti og sitthvað fleira, en reglugerð um menntaskóla fyrirfinnst þar engin. Nú vil ég engan veginn rengja það, sem hæstv. ráðh. sagði hér áðan, en vil óska þess, að hann leiti vandlega undir borðum og stólum í hæstv. menntmrn. og athugi, hvort nefnd reglugerð finnist þar ekki. Hæstv. ráðh. sagði, að stefna menntmrn. væri, að til allra starfa eftir hinum nýju menntaskólalögum væru ráðnir starfsmenn, en sums staðar væru störf þessi einnig á höndum kennara, eins og lögin raunar ætluðust til. Það á við um sum þessara starfa. Ég legg áherzlu á, að hæstv. ráðh. athugi vandlega, að skipað verði í starf námsráðunauta. Ég dreg enga dul á það, að af þessum störfum auk aðstoðarskólastjórans tel ég það starf geta haft langmesta þýðingu fyrir bæði námsárangur og alla velferð nemenda og árangur kennaranna einnig. Hæstv. ráðh. nefndi, að í Menntaskólanum í Reykjavík hefðu verið gerðar ýmsar bráðabirgðaráðstafanir vegna húsnæðis. Ég tel að þær ráðstafanir séu engan veginn fullnægjandi, og það hryggir mig mjög að heyra, að ekki hafi verið hugsað enn lengra í þeim efnum nú þegar og vonast til, að svo verði hið fyrsta, að gerðar verði ráðstafanir, sem nemendur og kennarar átti sig á, að komi að raunverulegu gagni. Þá nefndi hæstv. ráðh., að Menntaskólanum við Hamrahlíð yrði lokið að fullu haustið 1972 að öðru leyti en því, er til leikfimihúss tekur, en um það mál ætla ég ekki að ræða, því að ég hef flutt sérstaka till. í þingi um það efni, þar sem lagt er til, að neytt verði sérstaks tækifæris, sem nú stendur fyrir dyrum, til að gera lausn á því máli ódýrari og einfaldari en ella hefði orðið. Ég vil svo ítreka það, að ég þakka hæstv. ráðh. fyrir að hafa komið hér fyrir þingheim og flutt sín svör við þeim spurningum, sem hér hafa verið fluttar og eru í raun og veru ekki mínar spurningar, heldur fyrst og fremst brennandi spurningar allra þeirra, sem stunda menntaskólanám á Íslandi, og þeirra, sem sjá um fræðslu menntaskólanema á Íslandi, og foreldra menntaskólanema á Íslandi.



Herra forseti. Ég skal ekki fara að blanda mér inn í þessar deilur að öðru leyti en því, sem ég tel mér skylt til þess að upplýsa það, sem um hefur verið spurt hér, en umr. hafa að verulegu leyti farið fram hjá. En það er það atriði, er varðar leiðréttingar á skriflegum verkefnum nemenda, sem ég vildi gefa upplýsingar um. Í sambandi við það vil ég lýsa hér grg., sem fjmrn. hefur gert, eftir að það fréttist upp í það rn., að von væri á þessari fsp. Hitt get ég ekki látið hjá líða að taka fram, að ég tel nauðsynlegt, að jafn yfirgripsmikla fsp. sem þessa, beri að með eðlilegum hætti og að þessi afturfótafæðing, sem er orðin á fsp. hér í hv. Alþ. nú, ætti gjarnan að leggjast niður, því að það er mjög erfitt að fá ekki að vita um slíkar fsp., sem þurfa nokkurrar athugunar við, fyrr en nokkrum mínútum áður en þær eru fluttar. En ekki meira um það. Það, sem ég vildi koma á framfæri, er þetta: 1. Á undanförnum árum hafa samtök kennara haft sérstakan samning við ríkissjóð um greiðslu fyrir störf þeirra að úrvinnslu skriflegra verkefna nemenda. Samningum þessum var sagt upp ýmist af samtökum kennara eða fjmrn. með löglegum fyrirvara. 2. Þróun mála á s. l. ári varð sú, að æ fleiri kennarar leituðu eftir greiðslum fyrir úrvinnslu verkefna nemenda. Töldu t. d. sumir kennarar í sögu og landafræði kennsluaðferðir sínar réttlæta greiðslur á borð við þær, sem inntar voru af höndum til kennara í stærðfræði og tungumálum. 3. Þau sjónarmið ríktu við gerð kjarasamnings, að föst laun skyldu koma fyrir öll þau störf, sem óhjákvæmilega fylgdu þeirri stöðu, er starfsmaður gegndi. Litu samningsaðilar m. a. svo á, að kennslustörf yrðu ekki af hendi leyst, án þess að kennari legði fram vinnu við leiðréttingu verkefna nemenda. Gerðu aðilar með sér svofellda bókun, sem ég vil leyfa mér að lesa: „Aðilar eru um það sammála, að við mat á störfum kennara hafi tillit verið tekið til þeirrar vinnu, sem kennari leysir af hendi við úrvinnslu verkefna nemenda, og teljist slík vinna unnin á þeim tíma, sem kennara er ætlaður til undirbúnings kennslu.“ Þetta er bókun, sem Bandalag starfsmanna ríkis og bæja og fjmrn. gerðu með sér í sambandi við kjarasamningana í fyrra. Um framkvæmd á þessu atriði er svo þetta að segja: Með hliðsjón af því, að kennarar sem aðrir starfsmenn ríkisins fá ekki að fullu umsamdar launahækkanir fyrir 1. júlí n. k., taldi fjmrn. rétt að afnema greiðslur til kennara samkv. fyrri samningum í áföngum. Framkvæmdin hefur verið sú í stórum dráttum, að fram til 1. sept. 1971 héldu kennarar óbreyttum greiðslum samkv. fyrri samningum. Frá 1. sept. til loka des. var greitt 65% af upphaflegum greiðslum, en frá áramótum af greiðslum þessum 40%. Hefur verið út frá því gengið, að greiðslurnar féllu niður 1. júlí n. k., en þá var hækkun fastra launa kennara að fullu komin til framkvæmda. 4. Á það ber að leggja áherzlu, að rn. telur engan vafa á því leika, að greiðslur þessar eigi að falla niður samkv. gildandi kjarasamningum. Rétt er að vekja athygli á, að vandalaust er að fá úr ágreiningi við kennarasamtökin skorið með því að leggja mál þetta fyrir kjaranefnd, sem samkv. lögum um kjarasamninga opinberra starfsmanna á að skera úr, hver aukastörf rétt sé að telja sem aðalstarf, hver ber að launa sérstaklega. En til þess að slíkur úrskurður hafi raunverulegt gildi, þarf að liggja fyrir, að báðir aðilar sætti sig við hann og haga vinnubrögðum í samræmi við hana. Fjmrn. er að sjálfsögðu reiðubúið til að standa þannig að málinu. Þetta vildi ég, að hér kæmi fram, vegna þess að ég hygg, að margir hafi talið, að hér væri um stirðbusaskap að ræða af hálfu fjmrn., sem það vildi ekki viðurkenna, en hér er um samning að ræða, sem er gerður af þeim, sem að þeim málum stóðu, af réttum aðilum, undirskrifuð bókun, og þess vegna er nauðsynlegt, að það komi hér fram, hvað raunverulega er átt við í þessu máli.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. Eins og við var að búast, las hv. 12. þm. Reykv., ritstjóri Tímans, rétt upp úr leiðara sínum, sem hann skrifaði í gær. Það, sem ég vildi vekja athygli á og mundi rétt eftir Tímanum, taldi rétt eftir Tímanum, var, að aukning framlaga til menntaskólabygginga í ár væri lægri en til nokkurrar annarrar skólategundar eða aðeins 12%. Ég heyri eftir á, að ég muni hafa sagt 12 millj. í staðinn. Mín eina afsökun fyrir þessu er sú, og á henni biðst ég mjög afsökunar, er sú, að þm. varð nákvæmlega sams konar mismæli á, því að hann talaði einnig um 12 millj. í staðinn fyrir 12%. Ég er ekki að afsaka mig með þessu, en bendi bara á, að sælt er sameiginlegt skipbrot.



Herra forseti. Ég ætlaði nú ekki að blanda mér í þessar umr. Mér fannst þessi fsp. ósköp eðlileg og svar við henni sömuleiðis. En þegar farið er að lesa hér upp úr leiðurum dagblaðanna í ræðustól utan dagskrár, þá held ég, að það sé kannske ástæða til að gera örlitlar aths. við þá leiðara, sem eru orðnir svo mjög að umræðuefni. Ég skal reyna að stilla máli mínu í hóf og reyna sem allra sjaldnast að ræða leiðara dagblaðanna, og þá mun dagblaðið Tíminn ekki vera þar undanskilið. En ég vil minna hv. 4. þm. Reykv. á það eftir sinn upplestur hér áðan, að staðreyndir skipta mestu máli í sambandi við þær tölur, sem með er farið, en á fjárlögum ársins 1970 var varið 206 millj. 860 þús. til byggingar skólamannvirkja í landinu á barna- og gagnfræðaskólastigi. En á árinu 1971 hækkaði þessi liður upp í 288 millj. 91 þús. eða um 39%. Við afgreiðslu síðustu fjárlaga, fjárlaga fyrir 1972, þá hækkar þessi langstærsti liður skólamála úr 288 millj. 91 þús. í 394 millj. 360 þús. eða um 37%. Hlutfallið er minna heldur en frá árinu 1970–1971 á þessum langstærsta lið. Hitt er auðvitað þægilegt að taka út úr einstaka skóla, sem hafa auðvitað lítið að segja í sambandi við heildarfjármagnið, en þar sem menntaskólarnir hafa fyrst og fremst verið gerðir að umræðuefni hér út af þessum leiðara í dagblaðinu Tímanum, þá þykir mér rétt að benda á, að á árinu 1970 var framlag til menntaskóla á landinu, þ. e. stofnkostnaðarframlög menntaskóla, 38 millj. 242 þús., en við fjárlagaafgreiðslu ársins 1971 var framlag til menntaskóla 59 millj. 270 þús. og hækkunin á milli þessara ára var þá þar með 21 millj. 28 þús. til stofnkostnaðar menntaskóla. Mig minnir, að hæstv. menntmrh. hafi sagt, að hækkunin nú hafi numið eitthvað á milli 12 og 13 millj. kr. og það er þá mun minna að krónutölu heldur en var varið til framkvæmda við menntaskóla frá árinu 1970 til ársins 1971. Það kemur því úr hörðustu átt að tala um að taka við einhverju kerfi í rúst, sem þurfi að byggja upp, þegar uppbyggingin er með þeim hætti, að það er stórlega dregið úr framlögum til þessara mála.

Forseti (EystJ): Ég vil aðeins taka það fram út af umr. utan dagskrár, að í rauninni er ekki gert ráð fyrir þeim í þingsköpum, en það hefur ævinlega verið leyft, að umr. færu fram utan dagskrár. En það hefur líka ævinlega verið gert í því trausti, að hv. þm. tækju ekki upp umr. utan dagskrár, nema um sérlega aðkallandi mál væri að ræða, sem ekki þyldu þinglega bið, ef svo mætti að orði komast, og enn fremur í því sérstaka trausti, að hv. þm. takmörkuðu mál sitt, töluðu stutt. Vona ég, að svo verði framvegis, að þannig geti þetta orðið. Það er aðeins gert ráð fyrir 5 mínútna ræðutíma við þinglegar fsp. og ætla ég, að hv. þm. hljóti að láta sér skiljast, að í rauninni á ræðutími í sambandi við fsp. utan dagskrár helzt ekki að vera nema tilsvarandi. Ég vona, að góð samvinna verði um þessi efni framvegis eins og verið hefur hingað til - að kalla má.

Forseti (EystJ): Mér hefur borizt svo hljóðandi bréf: „Reykjavík, 28. febr. 1972. Bjarni Guðbjörnsson, 4. þm. Vestf., hefur í dag ritað mér á þessa leið: „Þar sem ég vegna veikinda mun ekki geta sótt þingfundi næstu vikur, leyfi ég mér með skírskotun til 138. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess, að 1. varamaður Framsfl. í Vestfjarðakjördæmi, Halldór Kristjánsson bóndi, taki sæti á Alþ. í forföllum mínum.“ Þetta er yður, herra forseti, hér með tilkynnt. Eggert G. Þorsteinsson, forseti Ed.“ Halldór Kristjánsson hefur tekið sæti á þessu Alþ. Og kjörbréf hans hefur verið skoðað, og býð ég hann velkominn til starfa.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja hér till. til þál. á þskj. 303 um athugun á auknu verðgildi íslenzkrar krónu. Till. hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta athuga, hvort eigi sé hagkvæmt að auka verðgildi íslenzkrar krónu, þannig að 10 kr. verði að einni og einn Bandaríkjadollar jafngildi kr. 8.80. Verðbreyting krónunnar verði þannig framkvæmd, að innstæður, sjóðir, vöruverð, vinnulaun og skattar lækki tífalt í krónutölu og skuldir einstaklinga og fyrirtækja hliðstætt.“ Eins og öllum hv. þm. er kunnugt, þá hefur verðgildi íslenzkrar krónu hvað eftir annað verið lækkað. Þetta hefur ýmsar afleiðingar í för með sér. Ég skal ekki á þessu stigi málsins fara að gera það að miklu umtalsefni, hvort þurft hefði að fella íslenzku krónuna jafn oft og mikið og gert hefur verið á undanförnum áratugum. Ég hef áður rætt það mál og hef haldið því fram, að það hefði verið hægt að lækka hana sjaldnar og minna en gert hefur verið. Lækkun peninga er fyrst og fremst eignatilfærsla. Það er tekið af eignum vissra aðila, t.d. sparifjáreigenda, tekinn hluti af eignum þeirra, en þeir, sem skulda, græða aftur á því. Þetta hefur þau áhrif, að fólkið hættir að vilja eiga fjármuni. Verðgildi sparifjárins minnkar, og það myndar rekstrarfjárskort hjá bönkunum. Þeir hafa ekki nægilegt fjármagn til þess að lána atvinnuvegunum. Það verður sífelldur rekstrarfjárskortur, þar sem alltaf er verið að lækka gengi krónunnar. Fólk vill ekki safna peningum. Það hefur reynsla okkar sýnt. Það reyna allir að koma fjármunum sínum í eitthvað annað, sem er öruggara heldur en að eiga peningana. Þessu fylgja einnig háir vextir, sem hafa lamandi áhrif á atvinnuvegina að því leyti til. Vegna þess að innlent sparifé er ekki nægilegt til, þá verður að leita að öðrum leiðum til að geta fullnægt þörf atvinnuveganna eftir lánsfé, og ef einhverjar framkvæmdir á að gera, þá eru fengin erlend lán að meira eða minna leyti. Ef verðgildi peninganna er hins vegar stöðugt, þá er fólkið fúsara að safna sparifjárinnstæðum og hægt er að lána meira af innlendu fé til framkvæmda og til atvinnuveganna. Þetta hefur sýnt sig glöggt hjá okkur. Bankarnir hafa sífellt verið í vandræðum við að fullnægja eftirspurn atvinnuvega og einstaklinga eftir fjármagni, og þá hafa verið farnar tvær leiðir til að bæta úr þessu. Það er að skattleggja atvinnuvegina til einhverra sjóða, sem hafa svo orðið að standa undir fjárfestingunni að meira eða minna leyti, og að leita eftir lánum erlendis frá. Hvort tveggja hefur skeð hjá okkur. Sjávarútvegurinn t.d. borgar til allmargra sjóða, og í heild eru skattar á sjávarútveginum, alls konar aukaskattar og sjóðatillög, 30 að tölu. Í iðnaðinum eru skattarnir lítið eitt færri. Þetta er fyrst og fremst afleiðingin af því að vera alltaf að lækka krónuna fyrir utan óréttlætið, að það er í raun og veru um eignarán að ræða. Hin leiðin er að hafa gengið stöðugt og örva þannig fólkið til sparifjársöfnunar. Það kemur af sjálfu sér, ef það getur treyst því, að verðgildi peninganna haldist óbreytt, þá vill það gjarnan eiga peninga. Það er ekki von, að menn vilji eiga peninga, ef þeir búast alltaf við, að þeir verði verðfelldir. Og inn á þá leið hafa yfirleitt flestar þjóðir farið, sem hafa haft fjármál sín í góðu lagi, að reyna að hafa sem stöðugast gengi. Vitanlega er ekki þægilegra að eiga aðrar eignir en peninga. Ef menn geta treyst því, að verðgildi þeirra haldist, þá er það fyrirhafnar lítið. Það er miklu þægilegra en að eiga húseign og leigja hana út og eltast við innheimtu á húsaleigu og aðra erfiðleika, sem því fylgja. Það hefur einnig þá þýðingu, að verðgildi peninga sé stöðugt, að þá verður fólk sparsamara. Það treystir á verðgildi peninganna og vill gjarnan eiga þá. Á þann hátt er hægt að hafa lægri vexti, og eins og ég tók fram áðan, þá er einnig hægt að gera meira fyrir eigið fé en ef allir keppast við að eyða því lausafé, sem þeir eiga eða hafa ráð á. Þá er einnig hægt að komast hjá því að skattleggja atvinnuvegina, eins og við höfum neyðzt til þess að gera. Þessu breytilega verðgildi peninganna fylgja einnig kaupdeilur. Önnur hlið málsins eða gengislækkananna er það, að sparifjáreigendur eru rændir. Hin hliðin er sú, að það er tekið af kaupi launþeganna og styrkþeganna. Það hefur komið fram hvað eftir annað og það hjá þeim, sem hafa staðið að þessum gengislækkunum. Þeir hafa lýst því yfir, a.m.k. í samtölum við mig, að þetta kæmi ekki að gagni, ef kauphækkun fylgdi í kjölfarið. Og reynslan hefur verið sú, að það hefur tekið 2-3 ár að koma þeim breytingum fram, sem hefur leitt af gengislækkununum. Þannig hefur það verið nú, að í fyrra og í ár eru gengislækkanirnar að koma fram frá 1967 og 1968. Ég held því, að það sé mikils virði fyrir öll þjóðfélög, sem vilja hafa fjárhag sinn traustan, að geta haft stöðugt gengi. Nú hefur það orðið þannig hjá okkur, að krónan er orðin ákaflega lítils virði. Fyrst þegar ég man eftir, var dollarinn eitthvað í kringum 6 kr„ fyrst þegar ég fór að fylgjast með fjármálum. Nú er hann orðinn 88 kr. Nágrannaþjóðir okkar hafa fellt gengið minna. Þó að verðgildi peninga hafi einnig minnkað hjá þeim, þá hefur það ekki verið í eins stórum stíl og hjá okkur. Afleiðingin af þessu er sú, að menn fara heldur óvarlegar með fjármuni, auk þess sem þeir leggja allt kapp á að eyða þeim peningum, sem þeir eiga, í stað þess að safna þeim. Við vitum það með alla hluti, sem mönnum er annt um, að þeir fara betur með þá, ef þeir álíta þá mikils virði. Við getum tekið góða bók og vel bundna. Menn fara betur með hana en einhverja ómerkilega skræðu. Ef maður á hest t.d., fer hann betur með gæðinginn heldur en einhvern hest, sem hann lætur sér ekki annt um og telur lítils virði. Og við getum tekið föt, sem einstaklingarnir ganga í. Þeir fara betur með vönduð og góð föt en lélega garma. Sama má segja um húsgögnin, sem við höfum í húsunum okkar. Ef þau eru vönduð og vel hirt, þá förum við gætilegar með þau en einhverja óvandaða hluti. Sama er að segja um góðar íbúðir. Menn reyna að ganga betur um þær en lélegar íbúðir. Þetta eru sálræn áhrif. Ef peningarnir eru lítils virði, fara menn óvarlegar með þá og meta þá lítils. Og þannig er það með önnur þjóðfélög. Þau líta heldur smáum augum fjármálavit þeirra þjóða, sem hafa lítið verðgildi í peningum og eru sí og æ að fella gengið, ætla að þar sé ótraust fjármálastjórn. Við höfum ekki gert mikið af því að hækka peninga okkar í verði. Það skeði einu sinni, þegar Jón Þorláksson var fjmrh. Hann hækkaði einhliða gengi krónunnar, án þess að láta verðgildi skulda og launa breytast. Þetta kom ákaflega hart niður á atvinnuvegunum, sérstaklega sjávarútveginum, og ég held, að eins og sakir standa hjá okkur nú, þá sé það óframkvæmanlegt. Það er búið að taka þessa fjármuni af sparifjáreigendum, og það er ekki hægt að skila þeim aftur. Þess vegna er eina leiðin til þess að auka verðgildi peninganna hjá okkur og fá fólkið til þess að fara betur með þá að taka núll aftan af og láta skuldir og vinnulaun og vöruverð lækka alveg hliðstætt í krónutölu eins og verðgildi krónunnar eykst. Ýmsar þjóðir hafa reynt þetta, t.d. Þjóðverjar, Frakkar, Finnar og fleiri. Og alls staðar hefur þetta gefizt vel. Þetta hefur aukið traust á peningunum, og þetta hefur gert fjármál þessara þjóða miklu heilbrigðari, og ég er sannfærður um, að þessar þjóðir fara ekki út í ótakmarkaðar gengislækkanir óneyddar aftur. Þær hafa fengið nóg af því. Við vissum um ástandið í Þýzkalandi eftir stríðið, þegar verðgildi marksins varð eiginlega ekki neitt. Þjóðverja mun ekki langa til að endurtaka það. Eitt af fyrstu verkum De Gaulles, sem var einn af mestu stjórnendum, sem Frakkland hefur átt, var það að auka verðgildi frankans. Þar munu hafa verið tekin tvö núll aftan af frankanum, og Finnar munu einnig hafa farið inn á þá leið. Það er ekki meiningin með þessari till. minni að segja ríkisstj. beinlínis fyrir verkum. Ég hef ekki kveðið fastara að orði en það, að þetta sé athugað. En ef þingið vill, - því að ég geri ráð fyrir, að þessi till. fari til n., - þá getur það vitanlega breytt því orðalagi, svo að það verði ákveðnara. En mér finnst hæpið, að við segjum ríkisstj. skilyrðislaust fyrir verkum í þessu efni. Stjórnin þarf vitanlega að ráðfæra sig við þá menn, sem stjórna bönkunum, og þetta þarf allt nokkurn undirbúning. Þetta ætti ekki að geta skaðað neinn. Það ætti ekki að vera um neina eignatilfærslu að ræða. Ég geri ráð fyrir, að það þurfi að skipta um peninga að einhverju eða öllu leyti, sennilega öllu leyti, en krónan okkar er nú orðin svo lítils virði eða sem svarar til svona þriggja aura áður fyrr, eitthvað svoleiðis. Sannleikurinn er sá, að það er í raun og veru ekkert nema barnaskapur að hafa ekki minnsta verðgildi peninga nú sem svarar einni krónu. Það er hliðstætt því, sem Bretar hafa og aðrar þjóðir. Þeir hafa yfirleitt ekki minni mynt en sem svarar því og einnig Bandaríkjamenn, þannig að þessi auratala hjá okkur er ekkert nema barnaskapur. Ég held, að það sé ekki hægt að fara þá leið, sem Jón Þorláksson fór. Ef við viljum auka verðgildi peninganna, þá verðum við að fara þá leið að taka núll aftan af og láta eignir og skuldir lækka hliðstætt því, sem verðgildi krónunnar eykst. Ég er ekki í vafa um það, að þing og stjórn bera höfuðábyrgðina á verðlækkun íslenzkrar krónu og á þeirri eyðslu, sem henni hefur fylgt, því að ef menn eiga einhverja aura nú, þá er reynt að kaupa bíl, fá sér íbúð eða eitthvað að gera við þá annað en eiga peningana. Það er ekki hægt að kenna fólkinu um þetta nema að mjög litlu leyti. Það er ekki von, að fólkið sé sparsamt, ef það getur ekki treyst á verðgildi peninganna. Ég skal ekki á þessu stigi málsins fara út í það, hvort hægt hefði verið að haga okkar fjármálum öðruvísi undanfarin ár. En hinu er ekki hægt að neita, að stjórn og þing bera höfuðábyrgðina á þessu. Hitt er rétt að taka fram, að ef ekki er breytt um fjármálastefnu, þá nær þetta vitanlega engan veginn tilgangi sínum. Við verðum að fara varlegar í sakirnar framvegis og reyna að halda genginu stöðugu, því að þó að við aukum verðgildi krónunnar, ef við byrjum undir eins á því að endurtaka gengislækkanir, þá verður allt í sama horfinu, fólk keppist við að eyða, og við verðum í rekstrar fjárskorti, höfum háa vexti og öll þau vandkvæði, sem því fylgja. Mér hefur oft fundizt við vera of eyðslusamir. Og það er ekki sízt þing og stjórn, sem eiga þátt í þeirri eyðslu, því að eftir höfðinu dansa limirnir. Og ég held, að ef við viljum treysta gengi, þá verðum við að fara betur með fé okkar en við höfum gert. Unglingar byrja nú gjarnan á að kaupa bíl. Rekstur bíls kostar 100 þús. kr. eða meira á ári. Ef unglingarnir gætu treyst því, að peningarnir lækkuðu ekki í verði og þeir færu að safna, meðan þeir væru ungir, þá gætu þetta orðið miklir fjármunir, þegar þeir væru orðnir fullorðnir og þeir gætu notað þá til margra nytsamlegri hluta. Ég hygg, að Íslendingar séu eyðslusamari en nágrannaþjóðir þeirra, a.m.k. er það ekkert líkt með Þjóðverja og Norðmenn, hvað þeir eru sparsamari en við og fara betur með fé sitt. Vitanlega hefur margt þurft að gera hér á landi og margt, sem kallar að. En það er ekki hægt að ætlast til þess, að hægt sé að gera allt í einu. Ég hef viljað vekja athygli á þessu máli og vona, að sú n., sem hefur með þetta að gera, taki þetta til vinsamlegrar athugunar, og ég hygg, að ef við berum gæfu til þess að halda okkar gjaldmiðli nokkurn veginn óbreyttum í framtíðinni, sem er raunar yfirlýst stefna núv. ríkist. þá geti þetta orðið mjög jákvætt fyrir fjármál okkar þjóðar. Ég sé ekki ástæðu til þess að fjölyrða meira um þetta. Málið er í sjálfu sér ósköp auðskilið, og ég veit, að það þarf ekki að vera að útskýra það ítarlega fyrir þm. Ég vil leyfa mér að leggja til, að þessari þáltill. verði vísað til allshn.



Herra forseti. Í grg. þessarar till. og framsöguræðu hv. flm. er rætt um tvö atriði, sem er alveg nauðsynlegt að halda aðgreindum. Annars vegar er efni þessarar till. það að breyta mynteiningunni, þannig að í staðinn fyrir 10 kr. komi 1 kr., í staðinn fyrir 100 kr. komi 10 kr. o.s.frv., taka núll aftan af. Þessi breyting á mynteiningunni hefur út af fyrir sig ekki efnahagslega þýðingu. Hitt atriðið er svo skráning krónunnar eða gengisins út á við, sem er í rauninni allt annað mál. í grg. og raunar framsöguræðu hv. flm. kom hann nokkuð inn á gengisbreytingar, og það er auðvitað öllum nokkurt áhyggjuefni, hversu oft hefur verið lækkað gengi íslenzkrar krónu gagnvart gulli og erlendri mynt. Þá sögu skal ég ekki rekja hér, og má segja í stórum dráttum, að þessar tíðu gengisbreytingar hafi verið bein afleiðing af efnahagsástandinu hér innanlands og sumpart af verðlagi á okkar vörum erlendis. Það er stundum, að stjórnmálaflokkar taka nokkuð stórt upp í sig og lofa því fyrir kosningar, að gengisbreyting eða gengislækkun skuli ekki verða. Svo er m.a. með núv. hæstv. ríkisstj., að hún í rauninni hét því, að gengið yrði ekki lækkað eða a.m.k. ekki notað sem neitt tæki í sambandi við efnahagsmálin. Það, hvað þessi mál eru erfið viðfangs og í rauninni lítt viðráðanleg oft og tíðum, hefur náttúrlega sannazt áþreifanlega nú, því að á þessu fyrsta missiri núv. hæstv. ríkist., sem ætlaði nú ekki að lækka gengið, hefur íslenzka krónan verið lækkuð um sem næst 8%, þar sem hún var látin fylgja falli dollarans. Um þetta þarf náttúrlega ekki í rauninni að ræða, þó að reynt hafi verið að fela þetta nokkuð, en allir vita það, sem þurfa í einu eða öðru sambandi að kaupa erlendan gjaldeyri, að gjaldeyrir flestra þjóða hefur hækkað í verði, a.m.k. sem þessu svarar, sumt meira. Sem sagt, íslenzka krónan hefur fallið um ca. 8% á þessu síðasta missiri. Þetta er staðreynd. Ég segi þetta ekki í neinu átöluskyni, vegna þess að ég tel að það hafi verið óhjákvæmilegt vegna okkar atvinnuhátta að láta íslenzku krónuna fylgja dollaranum. En í sambandi við gengisbreytingar, sem er annað atriðið, sem hv. flm. hefur gert að umtalsefni, þá vil ég líka taka það fram, að vissuleg var sú gengisbreyting, sem hann nefnir og Jón Þorláksson stóð fyrir, meðan hann var fjmrh., að mörgu leyti gagnleg fyrir þjóðfélagið, þó að því bæri ekki að neita, að hún skapaði vissa erfiðleika fyrir atvinnuvegina líka. Hann nefndi það, að síðan hefði gengið ekki verið hækkað. Ég er þeirrar skoðunar, að á einu skeiði hafi verið möguleikar fyrir gengishækkun. Það var fyrri hluta árs 1970. Þá voru efnahagsástæður þannig hér, aflabrögð og sérstaklega stórhækkandi verðlag á erlendum mörkuðum og aukning gjaldeyrissjóða eftir erfiðleikaárin, þá voru aðstæður og forsendur til þess að hækka gengi íslenzkrar krónu. Að mínu viti hefði átt að gera það þá, og hefði þá margt í okkar efnahags- og fjármálum nú í dag staðið með öðrum hætti en er. En þetta er aðeins önnur hlið þessa máls og snertir í rauninni ekki beinlínis þá till. sem hér liggur fyrir, en ég minnist á þessa gengisbreytingu, vegna þess að hv. flm. hefur gert hana að umtalsefni. Það sem hér er um að ræða, er í rauninni allt annað. Það er það að taka núll aftan af krónunni, eins og það er stundum kallað, eða að auka verðmæti krónunnar, kannske öllu réttara að taka upp nýja verðmætari mynteiningu. Þetta mál hefur komið til orða hér alloft áður, og ástæðan til þess, að ég stend nú upp hér til þess að taka þátt í þessum umr. er sú, að ég hef tvívegis fjallað um þetta mál áður. Það var á Alþ. vorið 1958. Í almennum stjórnmálaumræðum hér á Alþ. varpaði ég því fram, að rétt væri að taka til athugunar að taka upp nýja og verðmeiri mynt, til þess að fólk mæti hana meira og örvaðist til sparnaðar. Eftir að ég kom til starfa í fjmrn., var þetta mál tekið upp, og á árinu 1962 fól ég þremur starfsmönnum ríkisins að kanna þetta mál. Það voru þeir dr. Jóhannes Nordal seðlabankastjóri, Klemens Tryggvason hagstofustjóri og Sigtryggur Klemenzson ráðuneytisstjóri í fjmrn. Þeim var m.a. falið að athuga, hvort ekki væri æskilegt að taka upp nýja og stærri mynteiningu en krónan er nú. Þessum þremenningum voru falin fleiri verkefni í þessu sambandi, þ.e. athugun á myntsláttunni almennt, sem ríkissjóður hafði þá með höndum, en þótti æskilegt að fela Seðlabankanum, eins og orðið er núna. Þremenningarnir skiluðu álitsgerð um þetta efni, og niðurstaða þeirra varð sú, eins og segir, með leyfi hæstv. forseta, í þessari grg. þeirra frá því í sept. 1962: „Við höfum komizt eindregið að þeirri niðurstöðu, að rétt væri að hefja nú undirbúning að því, að tekin verði upp ný mynteining, tíu sinnum stærri en núgildandi króna." Það var sagt í þessari álitsgerð þessu til rökstuðnings, að m.a. mundu með stærri mynteiningu falla niður allar myntir undir 10 aurum og við það sparast mjög verulegur kostnaður, þar sem kostnaður við sláttu þessarar smámyntar væri tiltölulega mjög mikill. Í öðru lagi væri hér um að ræða verulegt hagræði og vinnusparnað fyrir fyrirtæki og allan almenning, og með stærri mynt mundi falla niður einn aukastafur úr öllum peningaupphæðum. Í þriðja lagi, og það er það atriði, sem ég legg nú langsamlega mesta áherzlu á, eins og hv. flm. þessarar till. er það, eins og þeir segja þremenningarnir í sínu nál.: „Loks teljum við, að breyting mynteiningarinnar og upptaka verðmeiri myntar muni hafa góð sálræn áhrif og stuðla að því að styrkja á ný traust til verðgildis íslenzku krónunnar eftir verðbólguþróun s.l. tvo áratugi.“ Nú var það svo, að um þessar mundir voru tvær þjóðir að breyta sinni mynteiningu. Frakkar höfðu nýlega lokið því, og Finnar höfðu ákveðið að gera það. Hjá báðum þjóðum var ákveðið að stækka mynteininguna hundraðfalt, þannig að í staðinn fyrir 100 franka franska skyldi koma einn nýr franki og tilsvarandi hjá Finnum. Sem sagt, það voru tekin tvö núll aftan af. Hjá þeim var um tvenns konar aðferð að ræða. Frakkar ákváðu þetta með mjög stuttum fyrirvara, tóku upp þessa nýju mynteiningu, nýja frankann, sem var hundrað sinnum verðmeiri en gamli frankinn. Það var ákveðið hjá þeim, að báðar myntirnar, sú gamla og nýja, skyldu vera í umferð um nokkurt skeið, og var það vegna þess, að þar þótti ekki vegna hins skamma fyrirvara framkvæmanlegt að eiga strax nægjanlegt magn seðla og myntar til þess að breytingin gæti farið fram á - skömmum tíma. Ég ætla, að þeir hafi tekið um það bil tvö ár til þess að skipta að fullu, og á því tímabili voru gamla og nýja myntin notaðar jöfnum höndum í öllum viðskiptum í Frakklandi. Til þess að draga úr hættu á misgáningi, var hin nýja mynt látin líta út eins og jafnverðmæt mynt, sem hún leysti af hólmi. T.d. var einn nýr franki að stærð og útliti mjög svipaður og gamall 100 franka peningur Í Finnlandi var annar háttur á. Þeir tóku sér töluvert lengri tíma til undirbúnings, en létu myntskiptin svo koma til framkvæmda á tiltölulega mjög skömmum tíma, þegar á annað borð var í það ráðizt. Ég held, að allir séu sammála um það, að þessar breytingar hafi tekizt mjög vel og orðið vinsælar bæði hjá Frökkum og Finnum. Þær voru eitthvað umdeildar í byrjun. En eftir á, held ég, að flestir séu þar á einu máli. Þeir þremenningarnir, sem ég nefndi, höfðu kynnt sér till. og framkvæmdir varðandi þetta mál í báðum þessum löndum og aflað mikilla gagna um það; sem lágu þá fyrir, ef í þetta yrði ráðizt. Þeir lögðu til, að við hefðum finnsku aðferðina, þ.e. tækjum allgóðan tíma til undirbúnings, sem þeir töldu þó, að þyrfti ekki að vera nema um það bil eitt ár. Og síðan þegar ákveðið væri að ráðast í þetta, skyldi skipta um myntina á sem skemmstum tíma, eins og hjá Finnum. Töldu þeir, að því ætti að geta lokið á einum mánuði. Það er auðvitað augljóst mál, og er rétt að segja það til skýringar, að um leið og slík breyting er gerð, skipt um mynt og seðla, í þessum báðum tilvikum var þarna um að ræða hundraðföldun, breytast vitanlega allar fjárhæðir um leið, allar launagreiðslur, allt vöruverð, allar skuldir o.s.frv. Sem sagt, allar fjárhæðir í landinu breytast að sama skapi. Þannig má segja, að hér sé fyrst og fremst um formbreytingu að ræða, en ekki efnisbreytingu, en þessi formbreyting getur haft og hefur vafalaust haft veruleg áhrif í þessum löndum, fyrst og fremst á því sálræna sviði, eins og hv. flm. lýsti hér mjög greinilega í sinni framsöguræðu. Þegar mynteiningin er mjög lítil, þá finnst mönnum svo litið til hennar koma, og hugsunin um það að spara verður þess vegna miklu minni en ella. Strax þegar mynteiningin er meira virði, ég tala nú ekki um, ef hún er stærri en mynteining margra okkar nágrannaþjóða, t.d. Norðurlandaþjóða. þá hefur það sín miklu sálrænu áhrif og hvetur til aðgæzlu og eykur sparnað. Mér þótti rétt að rekja gang þessa máls hér og hina ítarlegu athugun, sem fór fram 1962 á þessu máli, og mér finnst allt, sem þá var athugað og sagt um þetta mál hníga í þá átt, að styðja mál hv. flm., styðja það, að þetta mál verði nú tekið til gagngerðrar athugunar. Nú kunna menn að spyrja: Hvers vegna var þetta ekki framkvæmt á sínum tíma, fyrir 9-10 árum? Ástæðan er einfaldlega sú, að um það náðist ekki samstaða í þáv. ríkisstj. Það tókst ekki að vinna nægilegt fylgi fyrir þessari breytingu þá, og féll málið því niður. Ég er sömu skoðunar nú eins og þegar ég hreyfði þessu hér á Alþ. 1958 og eins þegar þessar athuganir voru gerðar á vegum fjmrn. 1962. Ég er enn sömu skoðunar, að við eigum að breyta um mynteiningu og taka upp stærri einingu en nú er. Hins vegar er náttúrlega orðin veruleg breyting á þessum síðasta áratug, og það hvarflar að manni, hvort það eigi ekki fremur þá nú á næstunni að tala um tvö núll heldur en eitt. Finnar og Frakkar breyttu þannig, að þeir miðuðu við 100, þ.e. ein ný eining kom í staðinn fyrir 100 hinna gömlu. ég skal ekki neitt fullyrða um það á þessu stigi, hvað gera skuli í þessu efni varðandi eitt eða tvö núll. Ég held, að það sé í rauninni liðinn tími að tala nú um að miða við töluna 10. Þær breytingar hafa orðið á síðasta áratug, aðég held, að við höfum misst af þeim strætisvagni. Auðvitað er hugsanlegt að miða stærri mynteiningu við eitthvað annað en l0 eða 100. Það er hugsanlegt að fara þar einhverja millileið. En vissuleg er vegna okkar tugastafakerfis langsamlega einfaldast og auðveldast að miða við 10 eða 100. Ég mæli eindregið með því, að þessi till. verði samþ. og vænti þess, að þetta mál verði nú tekið að nýju til vandlegrar athugunar. Ég er sammála hv. flm. um það, að stærri mynteining mundi geta haft veruleg sálræn áhrif og verða til gagns í okkar efnahagslífi. Varðandi heiti á þeirri nýju mynteiningu, sem valin yrði, þá var það mál einnig tekið til athugunar 1962. Það var bent á það í þessari álitsgerð, að krónan kom fyrst til sögunnar 1875, en þá urðu myntskipti í Danmörku. Hugsanlegt er náttúrlega að nota krónuna áfram, en önnur orð, önnur heiti koma vissuleg til athugunar. Og þar verður í huga manns kannske fyrst og fremst orðið mörk, sem var mynteining um langan aldur á okkar þjóðveldistíma. Þær einingar, sem elstar eru í sögu Íslands og helzt gætu komið til greina, eru mörk og alin, en þessi orð voru notuð á þjóðveldistímanum. Mörkin var sú eining, sem silfur var metið í. Hugsanlegt væri, að hin nýja stærri mynteining yrði kölluð mörk, sem skiptist í 100 aura. Það er ákaflega margt, sem mælir með þessu frá þjóðlegu og sögulegu sjónarmiði. Á móti þessu hefur verið bent á það m.a., að beyging orðsins er óregluleg og væri hætta á því, að það yrði skakkt beygt í daglegu tali eða notkun. Ég skal ekki segja, hvort þetta er svo hættulegt, en þá kæmi einnig til greina að nota aðra orðmynd í staðinn fyrir mörk, sem er þá í fleirtölu merkur, að nota orðið mark, sem er í fleirtölu mörk og er vafalaust einfaldara í beygingu. En það orð hefur einnig verið mynteining um nokkurt skeið á Íslandi. Mark var 16 skildingar á sínum tíma. Vel má vera, að mönnum þyki, að orðið króna hafi unnið sér hefð í málinu á þessum nær 100 árum, sem það hefur verið notað, og því er ekki að neita, að það orð er að mörgu leyti þægilegt í notkun, bæði innan lands og utan. Ég vildi af þeim ástæðum, sem ég greindi, láta það koma fram. sem helzt hefur gerzt í þessu máli áður, og ég vona, að það upplýsi þá vissar hliðar á þessu máli, en ég tel, að hér sé hreyft merku máli og vænti þess, að þessi till. hv. þm. nái samþykki.



Herra forseti. Hv. 5. þm. Reykv. hefur haldið hér ágæta ræðu, og við erum að mestu leyti sammála. Það er alveg rétt hjá hv. þm., að 1970 var hægt að hækka gengi íslenzkrar krónu, en það var bara ekki gert nógu fljótt. Vinnudeilurnar voru komnar af stað og hækkunarkröfur, áður en gengið var hækkað. Það má vera, að ef Seðlabankinn og ríkisstj. hefðu verið nógu hröð að hækka gengið, hefði viðhorf verkalýðshreyfingarinnar orðið allt annað. En það þurfti að gera það, áður en kaupkröfurnar voru settar fram og deilur byrjuðu. Ég er líka sannfærður um, að það þurfti ekki að lækka gengið 1968. Ég skrifaði þá grein í Vísi um það mál, benti á ýmis atriði, sem var hægt að gera til þess að fella ekki gengið. Og ég sagði, að það væri eitt, sem við ættum að stefna alveg markvisst að, og það væri að fella ekki gengið. Við vorum í öldudal með verðlag á okkar sjávarafurðum, en það er ómögulegt að hlaupa eftir því, þó að vara lækki í verði. Það verður þá að gera einhverjar aðrar ráðstafanir, því að svo hækkar þetta aftur, eins og kom á daginn. Verðið er líklega allt að tvöfalt hærra á sjávarafurðum okkar nú en það var þá. En á þessum tveimur árum, 1967 og 1968, var gengi íslenzkrar krónu lækkað um helming, l04%. Hv. 5. þm. Reykv. talaði um, að hann hefði látið gera athugun 1962. Ég man eftir því, þegar hv. þm. ræddi um þetta mál hér í þinginu. Ég efast ekki um, að þessi athugun hafi verið gerð. Þá var bara krónan tvisvar sinnum meira virði en hún er nú miðað við erlendan gjaldeyri. Ég legg til, að það sé aðeins tekið eitt núll aftan af. Það er einfaldlega af því, að t.d. norska krónan og danska er eitthvað í kringum 13 kr. nú. Ef það væru tekin tvö núll, væri okkar króna orðin mörgum sinnum verðmeiri. Ég held, að það sé dálitið yfirlæti af okkur að gera hana mörgum sinnum verðmeiri en dönsku og norsku krónuna. Ég hef talað um 10, af því að það er svo auðvelt að breyta tölunum á þann hátt. Það verður annaðhvort að gera það með 10 eða 100. Það verður annaðhvort að taka eitt eða tvö núll aftan af, því að það verður allt að breytast, eignir, kaup og vöruverð og allt saman í landinu. Það er líka rétt, sem hv. 5. þm. Reykv. talaði um, að myntsláttan er allt of dýr eins og verðgildið er nú. Mér er sagt, að það kosti 38 aura að búa til tíeyringinn. Ég skal ekki ábyrgjast, hvort það er rétt, en mér hefur verið sagt þetta, þannig að það er miklu dýrara að búa peningana til en nemur því verðgildi, sem í þeim er. Þetta breyttist, ef verðgildi krónunnar yrði tífaldað. Þá vék hv. þm. að því, að við tækjum upp annað nafn á okkar gjaldmiðli en nú er, færum að hafa mörk í staðinn fyrir krónu. Þetta er nú orðið dálitið samgróið okkar þjóðfélagi. Það voru dalir hér áður. Það er rétt, að mörk var notuð á söguöld og alin, og þá var líka talað um eyri. Eyririnn var notaður í fornöld. Krónan er aftur nýrra mál. En ég er nú í vafa um, að við fáum betra nafn á okkar gjaldmiðil heldur en krónuna. Við erum orðnir vanir þessu, og ef við getum haldið henni í því verðgildi, að hún sé einhvers virt, þá ætti nafnið út af fyrir sig ekki að vera neitt aðalatriði. Ef við ætlum að taka tvö núll aftan af, þá er krónan orðin meira virði en dollarinn, og það hefur hún aldrei verið, og það finnst mér óþarflega langt gengið. Álít réttara að stíga skrefið styttra og reyna þá að detta ekki, reyna þá að halda þessu verðmæti, sem við komum krónunni í, ef við tíföldum hana. Annars er þetta ekki neitt höfuðatriði fyrir mér. Aðalatriðið er, að við aukum verðgildi peninganna. Það hefur sálræna þýðingu, þannig að við förum að fara betur með okkar fjármuni og reynum að stjórna fjármálunum þannig, að þurfa ekki alltaf að vera að lækka gengið, því að það er alger neyðarráðstöfun. Það hefur svo margþætta erfiðleika í för með sér fyrir utan ranglætið, sem því fylgir, því að gengislækkun er, eins og ég sagði áðan, það mesta eignarán, sem hægt er að gera í einu þjóðfélagi. Það er verið að taka smáþjófa, sem læðast inn og ná í nokkra sígarettupakka, og stinga þeim í tugthúsið. En þegar ríkisvaldið sjálft tekur á einum degi helming af sparifjáreign landsmanna, þá getur enginn sagt neitt. Það er alvarlegur hlutur, og það er þetta, sem búið er að hvekkja fólkið á, svo að allir keppast við að eyða.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að beina þeirri fsp. til hæstv. ríkisstj., hversu starfsliði stjórnarráðsins hafi fjölgað mikið síðan hún tók til starfa og hversu margar nefndir hún hefur skipað á þessu tímabili. Ég skal í örfáum orðum gera grein fyrir því, hvers vegna ég hef borið þessa fsp. fram. Það hefur vakið mjög mikla athygli meðal þjóðarinnar, að hæstv. núv. ríkisstj., sem áður fyrr, meðan stuðningsflokkar hennar voru í stjórnarandstöðu, hvatti mjög til sparnaðar í opinberum rekstri, virðist hafa fjölgað starfsliði sínu í upphafi meira en nokkur önnur stjórn, sem ég minnist. Á síðasta kjörtímabili voru samþykkt ný lög um stjórnarráðið, sem heimiluðu ráðherrum að ráða sér aðstoðarmenn, sem skyldu vera persónulegir ráðgjafar þeirra og fylgja þeim úr embætti, þegar ráðherrar létu af embætti. Enginn ráðh. í fyrrv. ríkisstj. notaði sér þessa lagaheimild. En núv. ráðh., þrír a.m.k., notuðu sér slíka heimild þegar. Það er m.a.s. sagt um einn hæstv. ráðh., að hann hafi ætlað að ráða sér tvo ráðherraritara, einn í hvort af sínum tveim rn., en hafi þá verið bent á, að lögin gerðu aðeins ráð fyrir einum persónulegum ráðunaut eða ráðherraritara til hvers ráðh. En auk þessa munu ráðh. hafa ráðið sér ýmsa lausráðna aðstoðarmenn, sem gegna störfum, sem í raun og veru jafngilda ráðherraritarastörfum. Þá starfa og svo margar nefndir á vegum hæstv. ríkisstj., að það er fróðlegt fyrir hið háa Alþingi og þjóðina að fá um það vitneskju. Ég skal taka fram, að ég hefði í sjálfu sér ekkert við þessar auknu mannaráðningar eða auknu starfsmannafjölgun að athuga, jafnvel ekki heldur við allar nefndaskipanir að athuga, ef störf hæstv. ríkisstj. hefðu gengið sérstaklega hratt og vel á því misseri, sem hún hefur setið að störfum. En öllum hv. þingheimi er kunnugt um, að svo hefur ekki verið. Fjárlagaafgreiðsla hefur aldrei, a.m.k. í seinni tíma sögu þingsins, gengið jafnseint og illa og í þetta skipti, og rek ég þá sögu ekki frekar. Frv. um Framkvæmdastofnun, sem er eitt helzta frv., sem afgreitt hefur verið á Alþ., var mjög lengi á döfinni, gekk seint að afgreiða það og var að síðustu afgreitt í miklum flýti. Það hafði ekki verið vel og rækilega undirbúið. Og í þriðja lagi skattafrv. tvö, sem sýnd voru í des. s.l. Enn vita fjhn. þingsins ekki, hverjar eru endanlegar till. ríkisstj. í þessu máli. M.ö.o.: þessi frv. hafa verið svo vanundirbúin þrátt fyrir allan starfsmannafjöldann, að það tekur ríkisstj. marga mánuði að átta sig á því, hver er hin endanlega stefna, eftir að frv. hafa verið lögð fram. Þetta sýnist mér vera ærin ástæða til þess að fá yfirlit um það, hversu marga aðstoðarmenn hæstv. ríkisstj. hefur og hvernig í ósköpunum á því stendur, að afköst hennar eru ekki meiri en raun ber vitni um.



Herra forseti. Fsp. hv. þm. Gylfa Þ. Gíslasonar eru á þskj. 313, og þetta eru allumfangsmiklar fsp., sem því miður tekur nokkuð langan tíma að svara. Það er spurt um: „1. Hvaða nefndir hefur ríkisstj. skipað, síðan hún tók til starfa, hvert er verkefni þeirra og hverjir eiga sæti í þeim? 2. Hver hefur orðið kostnaður við störf hverrar einstakrar þessara nefnda? 3. Hvaða nýja starfsmenn hefur ríkisstj. ráðið í stjórnarráðið, síðan hún tók til starfa? 4. Hver verða heildarlaun þeirra á yfirstandandi ári!“ Ég hafði þann hátt á að senda þessar fsp. til hinna einstöku rn., og mér hefur borizt svar frá hverju rn. fyrir sig undirritað af ráðuneytisstjóra eða staðgengli hans, þannig að þær upplýsingar, sem ég hér gef, eru á ábyrgð þeirra. Og þó að það hefði að vísu mátt gera styttri skýrslu með því að draga þetta saman, þá vel ég nú þann kostinn að lesa þetta upp eins og það kemur frá hverju rn. fyrir sig, þannig að þar komist engin tortryggni að um, að farið sé rétt með það, sem hér er um að tefla. Þá rek ég rn. í þeirri röð, sem þau eru nefnd í reglugerð um stjórnarráðið nr. 96 1969. Og þá er það fyrst forsrn. Frá því er svo hljóðandi greinargerð: „ Ríkisstj. samþykkti á fundi sínum 20. júli 1971, að forsrh. hefði forgöngu um skipun fimm manna nefndar til þess að vera ríkisstj. til ráðuneytis um starfsaðferðir og vinnubrögð í landhelgismálinu. Voru eftirtaldir menn tilnefndir af þingflokkunum: Finnbogi Rútur Valdimarsson af hálfu SF, Gylfi Þ. Gíslason af hálfu Alþfl., Jóhann Hafstein af hálfu Sjálfstfl., Lúðvík Jósepsson af hálfu Alþb. og Þórarinn Þórarinsson af hálfu Framsfl. Enginn kostnaður hefur verið vegna þessarar nefndar. 16. des. 1971 voru Egill Sigurgeirsson hrl. og Ólafur Björnsson prófessor skipaðir til þess að reyna að koma á sáttum milli stjórnar Laxárvirkjunar og stjórnar Félags landeigenda við Laxá. Kostnaður við þessa sáttanefnd til þessa hefur verið 8457 kr. Jafnframt er svo þess að geta, að 1. okt. 1971 var ákveðið, að nefnd til þess að endurskoða vatnalög nr. 15 20. júní 1923 og semja frv. til nýrra vatnalaga hætti störfum, m.a. vegna þess að nú eru nokkur dómsmál á ferðinni í sambandi við vatnalög, þannig að niðurstaðan er þá tvær nefndir, en ein hefur verið lögð niður.“ Til viðbótar þessu vil ég geta um það, sem rétt er að færa undir forsrn., að af ríkisstj. hálfu voru á s.l. hausti tilnefndir þrír menn í svokallaða atvinnumálanefnd vegna Siglufjarðar og í þeirri nefnd voru Ragnar Arnalds, Jón Kjartansson og Tryggvi Helgason. Þessir menn luku störfum í októberlok, og kostnaður við störf þeirra var 61 154 kr. Þetta var um nefndir í forsrn., og auk þess vil ég segja það, að eins og mönnum er kunnugt, þá voru fengnir aðstoðarmenn til handa sáttasemjara í vinnudeilum í tveim eða þrem tilvikum, en það liggur ekki fyrir, hver kostnaður hefur orðið vegna þess. Þá er það, að ráðinn hefur verið ritari blaðafulltrúa ríkisstj. í forsrn. Árslaun framangreinds ritara eru nú 322 830 kr. Þá kemur næst dómsmrn., sem svarar svo hljóðandi: „Rn. skírskotar til bréfs forsrn. dags. 9. þ. m., þar sem óskað er upplýsinga um skipun nefnda á vegum rn. og ráðningu starfsmanna til dóms- og kirkjumálaráðuneytisins á tímabilinu frá því að núv. ríkisstj. tók til starfa, en upplýsinga þessara er leitað vegna fsp. í á þskj. 313 til forsrh. Af þessu tilefni skal tekið fram, að á umræddu tímabili hefur ekki verið skipuð nein ný nefnd eða ráðið í neitt nýtt starf á vegum þess rn. og þá ekki heldur komið kostnaður af slíkum aðgerðum. Baldur Möller.“ Þá kemur félmrn. „Á vegum félmrn. hafa eftirtaldar nefndir verið skipaðar í tíð núv. ríkisstj.: 1. Tekjustofnanefnd. Hefur lokið störfum. Þóknun ekki ákveðin enn. 2. Orlofsnefnd. Þóknun ekki ákveðin enn. 3. Vinnutímanefnd. Hefur lokið störfum. Þóknun ekki ákveðin enn. 4. Verkalýðs- og samvinnuskólahreyfingarnefnd. Þóknun ekki ákveðin enn. 5. Nefnd til að endurskoða lög um byggingarsamvinnufélög, nýskipuð. 6. Nefnd til að endurskoða lög um orlof húsmæðra. Hefur lokið störfum. Þóknun ekki ákveðin. 7. Samkv. lögum nr. 30 1970 hafa verið skipaðar stjórnir verkamannabústaða í eftirtöldum sveitarfélögum: Dalvíkurhreppi, Hólmavík, Stokkseyrarhreppi. Þóknun ekki ákveðin enn. 8. Aðstoðarmaður ráðh., 27. launaflokkur, árslaun 552 240 kr. Hjálmar Vilhjálmsson.“ Þarna sé ég, að ekki eru tilgreind nöfn þeirra manna, sem hafa starfað í þessum nefndum, svo sem átti að vera samkv. fsp., en það er vangá hjá mér, að ég hef ekki gengið eftir því, að það væri tekið fram. En eins og menn heyrðu, hafa langflestar af þessum nefndum, sem þarna eru taldar, þegar lokið störfum. Þá kemur frá fjmrn. „Til svars erindis forsrn. dags. 9. þ. m. við fsp. Gylfa Þ. Gíslasonar til forsrh. upplýsir rn. eftirfarandi: Eftirgreindar nefndir hafa verið skipaðar af fjmrn., síðan ríkisstj. tók til starfa: 15. júli 1971: Nefnd til að annast samræmingu sjónarmiða allra aðila, sem hagsmuna geta átt að gæta um stöðlun á sviði bókhalds og reikningsskila. Atli Hauksson, Jóhann Ingjaldsson, Sigurður Stefánsson, Steindór Ólafsson, Sveinn Björnsson, Ólafur Nilsson formaður nefndarinnar. 10. ágúst 1971: Nefnd um tekjuöflun ríkisins. Björn Jónsson, Guðmundur Skaftason, Gunnar R. Magnússon, Jón Sigurðsson formaður nefndarinnar, Magni Guðmundsson. 24. sept. 1971: Nefnd til að gera úttekt á fjárhagsaðstöðu Slippstöðvarinnar h.f. Árni Halldórsson, Árni. Vilhjálmsson, Guðmundur Skaftason, Ingólfur Árnason, Jón Sigurðsson formaður nefndarinnar. 27. okt. 1971: Nefnd, sem fjallar um aukatekjur sýslumanna og bæjarfógeta. Baldur Möller, Björn Björnsson, Björn Hermannsson formaður nefndarinnar, Sigurgeir Jónsson. Aths.: Eldri skattanefnd var lögð niður, og slippstöðvarnefnd hefur lokið störfum. Laun slippstöðvarnefndar námu samtals 135 þús. kr. og kostnaður var nálægt 40 þús. Kostnaður hefur ekki fallið til vegna annarra nefnda, og er engin leið að gera áætlun um kostnað þeirra vegna. Á vegum fjmrn. hefur verið ráðið sem hér segir: Í ríkisbókhaldi: Bætt hefur verið við stúlku hálfan daginn við vélabókhald, Þuríði Dan Jónsdóttur, vegna aukinna verkefna við vélfærslur, bókhald ríkisstofnana o.fl. Einar Sverrisson er erlendis við nám. Í stað hans hefur verið ráðinn starfsmaður til eins árs, Sigtryggur Þórhallsson. Við embætti ríkisféhirðis: Bætt hefur verið við skrifstofustúlku allan daginn, Guðrúnu Haraldsdóttur, vegna aukningar verkefna, fjárreiða stofnana o.fl. Í skrifstofu rn. sjálfs: Ingibjörg Björnsdóttir hefur verið ráðin til starfa hálfan daginn sérstaklega til aðstoðar launadeildarstjóra á móti annarri hálfsdagsstúlku, sem fyrir var. Þorsteinn Geirsson hefur verið ráðinn með þriggja mánaða samningi til launadeildar hálfan daginn vegna álags við afgreiðslu í kjaramálum.“ Svo er nú hér, sem eiginlega á ekki við í þessu falli vegna fsp.: Alda Jónsdóttir hætti störfum í des. Í stað hennar var ráðin Elma Kristjánsdóttir. Þar er ekki um nýtt starf að tefla. Þá hefur og verið ráðinn bifreiðarstjóri ráðh., Alvar Óskarsson, sem jafnframt annast eftirlit með einkaafnotum af ríkisbifreiðum. Svar við 4. lið fsp. er.: Ríkisbókhald: Þuríður Dan Jónsdóttir, 106 341 kr. í laun. Embætti ríkisféhirðis: Guðrún Haraldsdóttir, 227 026 kr. Rn.: Ingibjörg Björnsdóttir, 114 025 kr., Alvar Óskarsson, 337 662 kr. Í hagsýsludeild hefur ekki komið til ráðningar neins starfsfólks. Í ríkisendurskoðun hefur einn nýr starfsmaður, Stefán Svavarsson viðskiptafræðingur, verið ráðinn til endurskoðunarstarfa á þessu tímabili. Áætluð laun árið 1972 eru 449 484 kr. Hagstofa Íslands. Þar hafa engar nefndir verið skipaðar og aðeins ráðinn einn starfsmaður í stað annars, sem hætti störfum. Heilbr.- og trmrn.: „Með vísan til bréfs yðar frá 9. þ. m. varðandi nefndaskipanir, ráðningu nýrra starfsmanna o.fl. sendast yður eftirfarandi upplýsingar, er skipta ber á eftirfarandi hátt: 1. Nýjar nefndir. 2. Tilnefning í eldri nefndir. 3. Nýir starfsmenn í rn. og 4. Heildarlaun nýrra starfsmanna á yfirstandandi ári. Kostnaður við störf nýrra nefnda liggur ekki fyrir, þar sem þóknun til nm. hefur ekki enn verið ákveðin.“ Og þá eru það nýjar nefndir: „9. ágúst 1971. Nefnd til þess að endurskoða allt tryggingakerfið. Geir Gunnarsson alþm. formaður, Adda Bára Sigfúsdóttir veðurfræðingur, Halldór S. Magnússon viðskiptafræðingur, Tómas Karlsson ritstjóri, Páll Sigurðsson ráðuneytisstjóri. 17. ágúst 1971. Nefnd til þess að semja drög að reglugerð, sbr. 13. gr. laga um eiturefni og hættuleg efni nr. 851 1968. Benedikt Sigurjónsson hrl. formaður, Alfreð Gíslason læknir, Páll Sigurðsson ráðuneytisstjóri, Vilhjálmur Lúðvíksson efnaverkfræðingur. 18. ágúst 1971. Nefnd til að gera tillögur og annast undirbúning að byggingu lokaðs hælis fyrir drykkjusjúklinga. Adda Bára Sigfúsdóttir veðurfræðingur formaður, Sveinn Ragnarsson félagsmálastjóri, Þórður Möller yfirlæknir. 28. okt. 1971. Nefnd til að framkvæma endurskoðun á gildandi reglum um afgreiðslutíma lyfjabúða í Reykjavík. Sigurður Sigurðsson landlæknir formaður, Ívar Daníelsson lyfsali, Ólafur Jónsson læknir, Rósa Tómasdóttir lyfjafræðingur. 12. nóv. 1971. Nefnd til undirbúnings byggingar geðdeildar við Landsspítalann. Tómas Helgason prófessor formaður, Ásgeir Bjarnason forstjóri, Adda Bára Sigfúsdóttir veðurfræðingur, Guðrún Guðnadóttir forstöðukona. 20. jan. 1972. Nefnd til að semja löggjöf fyrir tryggingadóm. Auður Þorbergsdóttir lögfræðingur formaður, Snorri Hallgrímsson prófessor, Erlendur Lárusson tryggingafræðingur. 1. febr. 1972. Stjórn Þroskaþjálfaskóla Íslands: Sigríður Ingimarsdóttir formaður, Ingibjörg Haraldsdóttir þroskaþjálfanemi, Katrín Guðmundsdóttir þroskaþjálfi og Sigurjón Björnsson sálfræðingur. 3. febr. 1972. Nefnd til að endurskipuleggja lyfjaverzlunina með því að tengja hana við heilbrigðisþjónustuna og setja hana undir félagslega stjórn. Almar Grímsson formaður, Árni Einarsson framkvæmdastjóri Reykjalundi, Einar Benediktsson lyfjafræðingur, Kjartan Jóhannsson verkfræðingur, Steingrímur Kristjánsson lyfsali.“ Síðan er svo yfirlit yfir eldri nefndir, sem endurskipað hefur verið í. Um það er ekki spurt, og ég sé ekki ástæðu til þess að lesa það. En nýir starfsmenn hafa verið ráðnir sem hér segir: 21. sept. 1971. Frú Adda Bára Sigfúsdóttir skipaður aðstoðarmaður heilbrmrh. 1. des.1971. Almar Grímsson lyfjafræðingur skipaður deildarstjóri í heilbr.- og trmrn. Laun þessara tveggja starfsmanna eru talin 1094 448 kr. Þá er það iðnrn. Svar þess er svo hljóðandi: „Rn. hefur borizt bréf forsrn. dags. 9. þ. m. ásamt tilmælum um svör varðandi fsp. til forsrh. frá Gylfa Þ. Gíslasyni á þskj. 313 um nefndaskipanir, ráðningu nýrra starfsmanna o.fl., síðan ríkisstj. tók til starfa. Á þeim tíma hafa á vegum iðnrn. verið skipaðar 10 nefndir til úrlausnar einstakra verkefna, sbr. hjálagt yfirlit. Fimm nefndir, er áður höfðu verið skipaðar af rn., hafa verið lagðar niður. Tveir nýir starfsmenn hafa verið lausráðnir til iðnrn. á umræddum tíma, sbr. hjálagt yfirlit. Yfirlit yfir nefndirnar og þá, sem í þeim eru: 1. Með bréfi rn. dags. 30. ágúst 1971 skipaði rn. nefnd til þess að fjalla um vandamál niðursuðuiðnaðarins með hliðsjón af málefnasamningi ríkisstj. Nefndina skipuðu: Ragnar Arnalds lögfræðingur, Steingrímur Hermannsson, Ólafur Hannibalsson. Nefndin lauk störfum um síðustu áramót. Kostnaður við störf nefndarinnar var 373 533 kr. samtals. 2. Með bréfi rn. dags. 30. ágúst 1971 skipaði rn. í samvinnu við sjútvrn. nefnd til þess að kanna þörfina á endurnýjun íslenzka fiskiskipaflotans og afkastagetu hérlendra skipasmíðastöðva og til þess að gera tillögur um ráðstafanir, sem tryggi skipasmiðastöðvunum verkefni a.m.k. þrjú ár fram í tímann. Nefndina skipuðu: Hjálmar R. Bárðarson siglingamálastjóri, Guðjón Jónsson formaður Félags járniðnaðarmanna, Jón Arnalds ráðuneytisstjóri, Jón Sveinsson forstjóri og Ottó Schopka framkvæmdastjóri. Nefndin lauk störfum í des. 1971. Kostnaður við störf nefndarinnar var 66 þús. kr., sem eru þóknanir. 3. Með bréfi rn. dags. 31. ágúst 1971 skipaði rn. nefnd til þess að taka til athugunar skýrslu H.K. Hygen & Co A/S frá 25. maí 1971 um íslenzkan vefjar- og fataiðnað og vinna að framgangi þeirra tillagna, sem þar eru gerðar og nefndin mælir með að fram nái að ganga. Nefndina skipuðu: Gunnar Guttormsson hagræðingarráðunautur, Þorvarður Alfonsson, Haukur Björnsson, Jón Ingimarsson. Nefndin skilaði grg. til rn. fyrir áramót 1971–1972. Kostnaður við störf nefndarinnar hefur eigi verið greiddur. 4. Með bréfi rn. dags. 1. sept. 1971 og samkv. 2. gr. laga nr. 21 frá 5. apríl um olíuhreinsunarstöð á Íslandi skipaði rn. nefnd til þess að afla upplýsinga um mengunarhættu, sem stafa kann af olíuhreinsunarstöð. Nefndina skipa: Hjálmar R. Bárðarson siglingamálastjóri, dr. Agnar Ingólfsson dýrafræðingur og Vilhjálmur Lúðvíksson efnaverkfræðingur. Nefndin hefur eigi lokið störfum og kostnaður eigi verið greiddur vegna hennar. 5. Með bréfi rn. dags. 28. sept. 1971 skipaði rn. nefnd til ráðuneytis um viðræður við erlenda aðila, sem áhuga hafa á þátttöku í orkufrekum iðnaði ásamt Íslendingum. Nefndin annist viðræður við slíka aðila í samráði við iðnrn. Nefndina skipa: dr. Jóhannes Nordal seðlabankastjóri, Ingi R. Helgason lögfræðingur, Ragnar Ólafsson hrl. og Steingrímur Hermannsson framkvæmdastjóri. Kostnaður vegna starfa nefndarinnar hefur numið til þessa 300 þús. kr. 6. Með bréfi rn. dags. 18. nóv. 1971 skipaði rn. nefnd til þess að fjalla um skipulag orkuöflunar og orkudreifingar hérlendis og semja frv. til 1. um þessi efni. Nefndina skipa: Jakob Gíslason orkumálastjóri, Árni Snævarr ráðuneytisstjóri, Sigurður Thoroddsen verkfræðingur, Jakob Björnsson deildarverkfræðingur, Benedikt Sigurjónsson hæstaréttardómari, dr. Jóhannes Nordal seðlabankastjóri og Guðjón Guðmundsson skrifstofustjóri. Kostnaður hefur enginn verið greiddur. 7. Með bréfi rn. dags. 17. des. 1971 skipaði rn. nefnd til þess að taka til athugunar skýrslu dags. í sept. 1971, sem gerð var af Oy MEC-RASTOR AB um íslenzka sælgætisiðnaðinn, og vinna að framgangi þeirra tillagna, sem þar eru gerðar og nefndin mælir með að nái fram að ganga. Nefndina skipa: Þröstur Ólafsson hagfræðingur, Snorri Pétursson samkv. tilnefningu Iðnlánasjóðs, Guðmundur Þ. Jónsson tilnefndur af Alþýðusambandi Íslands og Haukur Björnsson samkv. tilnefningu Félags ísl. iðnrekenda. Kostnaður hefur enginn verið greiddur. 8. Með bréfi rn. dags. 17, des. 1971 skipaði rn. nefnd til þess að taka til athugunar skýrslu, dags. í sept. 1971, sem gerð var af civilekonom Sten Hemmingson og Jarl F: son Holmgren um islenzka málmiðnaðinn, og vinna að framgangi þeirra tillagna, sem þar eru gerðar og nefndin mælir með að nái fram að ganga. Nefndina skipa: Þröstur Ólafsson hagfræðingur formaður, Guðjón Jónsson formaður Félags járniðnaðarmanna, Gísli Benediktsson samkv. tilnefningu Félags ísl. iðnrekenda, Þorvarður Alfonsson samkv. tilnefningu Iðnþróunarsjóðs og Guðjón Tómasson hagræðingarráðunautur samkv. tilnefningu Landssambands iðnaðarmanna. Kostnaður vegna nefndarinnar hefur enginn verið greiddur. 9. Með bréfi rn. dags. 17. des. 1971 skipaði rn. nefnd til þess að taka til athugunar skýrslu, dags. í ágúst 1971, sem gerð var af civiling. Per Selrod um íslenzka húsgagna- og innréttingaiðnaðinn, og vinna að framgangi þeirra tillagna, sem þar eru gerðar og nefndin mælir með að nái fram að ganga. Nefndina skipa: Þröstur Ólafsson hagfræðingur formaður, Haukur Björnsson framkvæmdastjóri samkv. tilnefningu Félags ísl. iðnrekenda, Snorri Pétursson samkv. tilnefningu iðnþróunarsjóðs, Ásgeir J. Guðmundsson samkv. tilnefningu Landssambands iðnaðarmanna og Kristbjörn Árnason samkv. tilnefningu Alþýðusambands Íslands. Kostnaður vegna nefndarinnar hefur enginn verið greiddur. 10. Með bréfi rn. dags. 27. des. 1971 skipaði rn. nefnd til þess að endurskoða rekstur ríkisprentsmiðjunnar Gutenberg. Skulu störf nefndarinnar við það miðuð að tryggja ríkisprentsmiðjunni húsakost, vélabúnað og aðra aðstöðu til þess að gegna sem bezt verkefnum sínum, m.a. í þágu Alþingis, stjórnarráðsins og Háskóla Íslands. Jafnframt er nefndinni falið að semja ný lög um ríkisprentsmiðjuna Gutenberg og rekstrarfyrirkomulag hennar. Nefndina skipa: Guðlaugur Þorvaldsson prófessor formaður, Árni Þ. Árnason skrifstofustjóri iðnrn., Eysteinn Jónsson forseti Sþ., Kári B. Jónsson prentari og Stefán Ögmundsson prentari. Kostnaður vegna nefndarinnar hefur enginn verið greiddur. Svo er það viðvíkjandi starfsmönnunum. Frá og með 1. jan. 1972 voru lausráðnir til 12 mánaða tveir sérfræðilegir aðstoðarmenn við iðnrn., dr. Örn Erlendsson hagfræðingur og Þröstur Ólafsson hagfræðingur. Taka þeir laun samkv. 26. launaflokki opinberra starfsmanna, og mundu laun þeirra því verða 525 þús. til hvors eða í millj. 50 þús. kr.“ Þá er hér frá landbrn. Þess svar er svo hljóðandi: „Í tilefni af fsp. hr. alþm. Gylfa Þ. Gíslasonar um nefndaskipanir og kostnað við þær og um skipanir starfsmanna eftir 14. júlí 1971 skal eftirfarandi upplýst: 14. sept. 1971 var skipuð nefnd til að endurskoða lög um framleiðsluráð landbúnaðarins, verðskráningu, verðmiðlun og sölu á landbúnaðarvörum. Nefndina skipa: Sveinn Tryggvason framkvæmdastjóri formaður, Ólafur Björnsson prófessor, Guðmundur Þorsteinsson bóndi Skálpastöðum, Þorvaldur G. Jónsson fóðureftirlitsmaður, Gunnar Guðbjartsson bóndi Hjarðarfelli, Hjalti Gestsson ráðunautur Selfossi, Jónas Jónsson deildarstjóri Reykjavík, Ingi Tryggvason bóndi Kárhóli og Ólafur Andrésson bóndi Sogni. Sama dag og nefndin var skipuð var leyst frá störfum nefnd, sem skipuð var 6. des. 1968 til þess að athuga ýmsa þætti landbúnaðarmála, en þá nefnd skipuðu Bjarni Bragi Jónsson hagfræðingur formaður, Gunnar Guðbjartsson bóndi, Einar Ólafsson bóndi, Vilhjálmur Hjálmarsson alþm., Ólafur Björnsson alþm., Jón horsteinsson alþm. og Björn Jónsson alþm. Hinn 8. okt. 1971 var skipuð nefnd til þess að vinna að aðstoð við bændur, sem verst eru settir fjárhagslega. Nefndina skipuðu: Árni Jónasson formaður, Sveinbjörn Dagfinnsson skrifstofustjóri og Sigurður J. Líndal bóndi Lækjamóti. Nefnd þessi var skipuð í framhaldi af störfum nefndar, sem skipuð var 19. marz 1971 til að vinna að athugun á hag og afkomu þeirra bænda, sem eiga við erfiðasta fjárhagsafkomu að búa. Nefndina skipuðu: Jón Þorsteinsson alþm., Þórhallur Tryggvason bankastjóri, Sigurður J. Líndal bóndi Lækjamóti, Lárus Ágúst Gíslason hreppstjóri Miðhúsum og Árni Jónasson, sem var formaður nefndarinnar. Hinn 18. okt. 1971 var skipuð nefnd til að endurskoða lög um kauprétt á jörðum, ábúðarlög, ættaróðul o.fl. Nefndina skipa: Ásgeir Bjarnason alþm. formaður, Sveinbjörn Dagfinnsson skrifstofustjóri og Árni Jónasson erindreki Stéttarsambands bænda. 30. nóv. 1971 skipaði ráðh. nefnd til að gera heildaráætlun um allsherjarlandgræðslu og skipulega nýtingu landsgæða. Nefndina skipa: Eysteinn Jónsson alþm. formaður, Ingvi Þorsteinsson sérfræðingur, Jónas Jónsson ráðunautur, Haukur Ragnarsson tilraunastjóri, Pálmi Jónsson alþm., Sigurður Blöndal skógarvörður og Þorvaldur G. Jónsson fóðureftirlitsmaður. Hinn 6. jan. 1972 var svo skipuð nefnd til þess að rannsaka, hvort möguleikar séu á útflutningi á framleiðsluvörum gróðurhúsa, sbr. þál. um það efni frá 5. apríl 1971. Nefndina skipa: Þorvaldur Þorsteinsson framkvæmdastjóri Sölufélags garðyrkjumanna formaður, Óli Valur Hansson garðyrkjuráðunautur Búnaðarfélags Íslands og Sveinn Indriðason stórkaupmaður Reykjavík. Eins og menn sjá, hafa þarna verið skipaðar fimm nefndir en tvær verið lagðar niður, þannig að segja má, að það sé um þrjár nefndir þarna að ræða. Engar greiðslur hafa átt sér stað til þeirra nefnda, sem skipaðar hafa verið eftir 14. júlí s.l. Hinn 29. sept. s.l. var Jónas Jónsson ráðinn landbrh. til aðstoðar, og starfar hann undir rn. sem deildarstjóri. Í sept. lét ritari í rn. af störfum, og um s.l. áramót hætti Torfi Þórðarson fulltrúi fyrir aldurs sakir. Ekki hefur verið ráðið neitt nýtt fólk í stað þess, sem látið hefur af störfum.“ Þá er það menntmrn., mjög langt svar: „Sem svar við bréfi forsrn. dags. 9. þ. m., þar sem leitað er upplýsinga um nefndaskipan og ráðningu nýrra starfsmanna o.fl. vegna fsp. til forsrh. frá dr. Gylfa Þ. Gíslasyni, tekur rn. fram eftirfarandi: Á tímabilinu 14. júlí 1971 til þessa dags hefur menntmrn. skipað 11 nefndir, og fylgir bréfi þessu sérstakt yfirlit um hverja nefnd. Einungis ein þeirra hefur fengið greiðslu, námsskrárnefnd í tónmennt, en ekki verið tekin ákvörðun um, hvort hinar nefndirnar verða launaðar eða ekki, og ekki vitað, hvort eða hvaða kostnaður verður við störf þeirra. Af umræddum 11 nefndum eru sjö skipaðar samkv. ákvörðunum, sem fyrr. menntmrh., dr. Gylfi Þ. Gíslason, hafði tekið. Hér er ekki talin með skipun íþróttanefndar ríkisins, sem starfar samkv. íþróttalögum, en ef forsrh. telur, að hana skuli telja með, þá fylgir einnig yfirlit um, hverjir eiga sæti í henni, en hún var síðast skipuð 23. des. 1971. Að því er varðar 3. og 4. lið fsp., hvaða nýja starfsmenn ríkisstj. hafi ráðið í stjórnarráðið síðan hún tók til starfa og hver verði heildarlaun þeirra á yfirstandandi ári, þá er því til að svara að því er menntmrn. varðar, að enginn nýr starfsmaður hefur verið ráðinn í rn. á þessu tímabili.“ Ég held, að það lengi tímann óþarflega að lesa upp, hverjir eru í þessum 11 nefndum, en auðvitað geta menn fengið það samt, ef þeir hafa áhuga á því. Ég ætla þá að sleppa því að sinni. Samgrn. Þar eru svörin þessi: „Rn. skipaði með bréfi dags. 2. þ.m. þriggja manna nefnd til að endurskoða lög um ferðamál nr. 4 frá 1969. Í nefndinni eiga sæti: Brynjólfur Ingólfsson ráðuneytisstjóri formaður, Heimir Hannesson hdl. og Lúðvík Hjálmtýsson framkvæmdastjóri. Með bréfi rn. dags. 22. nóv. fyrra árs var fjölgað um tvo fulltrúa í nefnd til að endurskoða hafnalög nr. 48 1967. Þessir fulltrúar eru Ragnar Sigurðsson hafnarstjóri og Tryggvi Helgason sjómaður. Enginn kostnaður hefur enn orðið af starfsemi ofangreindra nefnda. Laun aðstoðarmanns ráðh., frú Steinunnar Finnbogadóttur, eru greidd að hálfu af rn.“ Þá er það sjútvrn. Svar þess er svo hljóðandi: „Rn. hefur skipað þrjár nefndir síðan núv. ríkisstj. tók til starfa. a. Nefnd til að endurskoða gildandi reglur um vátryggingu fiskiskipa og rekstur Tryggingasjóðs fiskiskipa. Nefndina skipa: Jón Erlingur Þorláksson tryggingafræðingur formaður, Matthías Bjarnason alþm., Jón Sigurðsson hagrannsóknastjóri, Jón Sigurðsson skrifstofustjóri, Kristján Ragnarsson framkvæmdastjóri, Sigurður H. Egilsson framkvæmdastjóri, K. Guðmundur Guðmundsson forstjóri. b. Nefnd til að endurskoða ýmis gildandi ákvæði um fiskveiðar í fiskveiðilandhelgi. Nefndina skipa: Þórður Ásgeirsson skrifstofustjóri formaður, Bergsteinn Á. Bergsteinsson fiskmatsstjóri, Gunnar Hafsteinsson hdl., Ingvar Hallgrímsson forstjóri, Páll Guðmundsson skipstjóri, Þorsteinn Gíslason skipstjóri. c. Nefnd til að endurskoða gildandi lög um botnvörpuveiðar í landhelgi. Nefndina skipa: Gils Guðmundsson alþm. formaður, Karvel Pálmason alþm., Jón Árm. Héðinsson alþm., Guðlaugur Gíslason alþm. og Ingvar Gíslason alþm. Enginn kostnaður hefur verið greiddur enn þá vegna þessara nefnda. Þórður Eyþórsson fulltrúi hefur verið ráðinn í 2.5 hluta ársstarfs. Heimild til þessarar ráðningar hefur verið fyrir hendi síðan 1970. Arnmundur S. Backman hefur verið ráðinn fulltrúi ráðherra samkv. heimild í lögum um stjórnarráð. Laun þessara tveggja manna eru áætluð um 700 þús. kr. á ári.“ Utanrrn. Svar þess er á þessa lund: „Fjölgað var um tvo menn í varnarmálanefnd frá 1. okt. 1971. Hvor framangreindra manna hefur 5 200 kr. á mánuði í þóknun fyrir störf sín. Greiðslur til þeirra nema því samtals 52 þús. miðað við febrúarlok. Í utanrrn. hefur ekki verið um neina nýja starfsmenn að ræða, en blaðafulltrúi hins vegar færður úr utanrrn. í forsrn. samkv. reglugerð þar um.“ Þá er það viðskrn.: „Sem svar við bréfi forsrn. dags. 9. þ. m. vegna fsp. frá Gylfa Þ. Gíslasyni vill rn. láta í té eftirfarandi upplýsingar: Viðskrh. skipaði hinn 26. nóv. 1971 nefnd með einum fulltrúa frá hverjum þingflokki til að vera ríkisstj. til ráðuneytis við athugun á málum, sem varða samningsgerð Íslands við Efnahagsbandalagið. Í nefndinni eiga sæti eftirfarandi fulltrúar þingflokkanna: Gylfi Þ. Gíslason Alþfl., Halldór S. Magnússon SF, Helgi Bergs Framsfl., Jóhann Hafstein Sjálfstfl. og Lúðvík Jósepsson Alþb. Enginn kostnaður hefur orðið við störf þessarar nefndar. Viðskrn. hefur ekki ráðið neinn nýjan starfsmann eftir að núv. ríkisstj. kom til valda.“ Ég hef hér lesið þessa lista yfir nefndaskipanir og starfsmannaráðningar. Eins og ég tók fram, eru þau svör gefin af ráðuneytisstjórunum, og ég hygg að þeim upplýsingum, sem þar eru settar fram, megi treysta. Eins og menn hafa tekið eftir, þá er það í flestum tilfellunum, að um nefndir er að ræða, sem eiga að vinna tiltekin störf, t.d. samningu frv., og í mjög mörgum tilfellum hefur ekki verið um að ræða, a.m.k. ekki enn þá, neinar greiðslur til þeirra. Viðvíkjandi nýjum starfsmönnum hef ég hér dregið saman yfirlit yfir það, hverjir nýir starfsmenn hafa verið ráðnir, og ég skal fara með það í stuttu máli. Við forsrn. hefur verið ráðinn ritari blaðafulltrúa ríkisstj., laun eru 322 830 kr. Í félmrn. og samgrn. hefur verið ráðinn aðstoðarmaður ráðh. með 552 240 kr. árslaunum. Við fjmrn. hafa verið ráðnar þrjár aðstoðarstúlkur, sem ég las nú upp áðan, og Alvar Óskarsson bifreiðarstjóri og eftirlitsmaður. Laun þessa fólks í fjmrn. eru samtals 785 þús. 054 kr. Í ríkisendurskoðun hefur verið ráðinn einn nýr maður, Stefán Svavarsson, 449 þús. 484 kr., og í heilbr.- og trmrn. hefur verið ráðinn aðstoðarmaður og deildarstjóri, og eru laun þeirra 1 millj. 94 þús. 448 kr. Í iðnrn. hafa verið ráðnir tveir sérfræðilegir aðstoðarmenn. Laun þeirra eru 1 millj. 50 þús. kr. Við landbrn. hefur verið ráðinn aðstoðarmaður ráðh. sem deildarstjóri, en ritari og fulltrúi hafa þar Íátið af störfum. Útkoman verður því sú, að launagreiðslur aukast þar ekki. Við sjútvrn. hefur verið ráðinn fulltrúi að 2/3 og svo aðstoðarmaður ráðh., sem ég nefndi áðan, og laun þarna eru 700 þús. Þá eru launagreiðslur þessar vegna nýrra starfsmanna taldar vera á ársgrundvelli 4 millj. 954 þús. 56 kr. Ég sé nú ekki ástæðu til þess að fara að minnast á þau orð, sem hv. fyrirspyrjandi lét falla hér og áttu að vera gagnrýni á ríkisstj. Það má láta það bíða.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. forsrh. fyrir mjög ítarleg og greinargóð svör við fsp. minni og tel henni vera svarað á algerlega fullnægjandi hátt. Efni málsins ræði ég að sjálfsögðu ekki á þessum vettvangi.



Herra forseti. Mig langar aðeins til að gera fsp. um svokallaða bremsunefnd. Ég held, að um hana séu lög nr. 48 frá 1958. Þessi nefnd á að hafa eftirlit með nýjum mannaráðningum. Hversu oft hefur verið leitað til þessarar nefndar um viðbótarfólk hjá núv. hæstv. ríkisstj., og er í bígerð einhver endurskoðun á þessu ráðningarkerfi starfsmanna ríkisins? Þegar ég var að vinna í fjvn. í haust, kom í ljós, að fjöldi manna er lausráðinn viða úti um allt land hjá ýmsum ríkisstofnunum. Þetta ástand er ófremdarástand, og þetta fólk hefur engin sérstök réttindi, það greiðir ekki í lífeyrissjóði, og starfssvið þess er óvisst og er háð ákvörðun viðkomandi forstjóra eða ábyrgðarmanns viðkomandi stofnunar.



Herra forseti. Hér hefur verið á dagskrá athyglisverð fsp. og áhugaverðar upplýsingar gefnar um nefndaskipanir og starfsmannaráðningar. Eins og sjá má af þeim tíma, sem fór í það af hálfu hæstv. forsrh. að svara fsp., sem ég hygg hafa verið nálægt þrem stundarfjórðungum, má segja, að hæstv. núv. ríkisstj. hafi verið allathafnasöm á þessu sviði á rúmlega sjö mánaða valdaferli sínum. Ég skal þó ekki út af fyrir sig gagnrýna það á þessu stigi málsins. Það getur verið eðlilegt, að ný ríkisstj. þurfi fremur en þær, sem eidri eru í hettunni, að skipa nýjar nefndir til þess að skoða mál að nýju. En ég tel þó æskilegt, af því að hér var um mjög langan lestur að ræða og þar að auki heyrðist ekki vel til hæstv. ráðh., að hæstv. ráðh. léti þm. þetta svar í té skriflega, og ég beini því til hæstv. forsrh. enn fremur, að hann stuðli að því af hálfu ríkisstj., að slík skýrsla sé gefin misserislega hér í þinginu eða alla vega árlega. Ég minnist þess, að ekki fyrir alllöngu síðan, á tímabili fyrrv. ríkisstj., þá gerði stjórnarandstaðan nokkra hríð að henni fyrir nefndaskipanir og nefndafjölda. Með þessu áframhaldi hygg ég, að fyrrv. ríkisstj. komist ekki í hálfkvisti við þá núverandi.



Herra forseti. Viðvíkjandi þeirri fsp., sem hér var borin fram varðandi störf bremsunefndar, þá er það svo, að lögum samkv. á hún að samþykkja nýjar starfsmannaráðningar. Ég hygg og ég vona, að það hafi ekki verið farið fram hjá henni í þessum efnum. Um hitt atriðið, sem hann minntist á, um lausráðningar á starfsmönnum, þá er það sjálfsagt rétt, að það á sér stað einhver misnotkun, verð ég að segja, í því sambandi, og kannske hefur það verið stundum af því, að það hefur ekki gengið eins greiðlega í gegnum bremsunefnd og sumir vildu vera láta, að gripið hefur verið til þess. Það er að mínu viti óvenja, sem þarf að hverfa frá og breyta og taka upp bætt vinnubrögð að því leyti til. Þessi bremsunefnd mun áfram starfa. Viðvíkjandi annarri fsp., sem kom hér fram, eða ábendingu um það, að rétt væri að gefa þm. kost á að fá þessa skýrslu skriflega, þá er sjálfsagt að taka það til athugunar. Hvort sem ég var nú lengur eða skemur að lesa þetta svar, þá liggur nú staðreyndin fyrir um það í þessum plöggum, hversu margir hafi verið skipaðir í nefndir í tíð núverandi ríkisstj., og það hygg ég að megi þó segja þessari ríkisstj. til lofs, að hún hefur alveg reiður á þessu, hverjar nefndir hún hefur skipað. En það gekk stundum treglega að fá hjá fyrr. ríkisstj. upplýsingar um það, hverjar nefndir væru starfandi á hennar snærum. Eins og þarna kom fram, hafa ýmsar nefndir verið lagðar niður og auk þess, eins og líka kom fram, þá eru margar af þessum nefndum, sem þarna voru taldar upp og skipaðar hafa verið í tíð stjórnarinnar, þegar hættar störfum af þeirri einföldu ástæðu, að þær eru búnar að skila verkefni sínu af sér. 



Herra forseti. „Hve mætti bæta lands og lýðs vors kjör, að leggja á bogastreng þinn kraftsins ör.“ Þannig kvað Einar Benediktsson við Dettifoss á fyrsta tug þessarar aldar. Þá og lengi síðan álitu glöggir menn án rannsóknar, að Jökulsá á Fjöllum væri líklegust til stórvirkjunar af öllum fallvötnum hér á landi, þegar þar að kæmi. Vatnasvæði þessarar jökulelfu er stærra en nokkurrar annarrar hér á landi og vatnsmagnið mikið. Norðan í hálendisbrúninni eru fimm fossar og fallhæðin samtals um 300 metrar. Vatnsmælingar í Jökulsá hófust þegar á öðrum tug aldarinnar eða fyrr. En á áratugnum 1950–1960 var fyrir atbeina þáv. raforkumálaráðh. framkvæmd byrjunarrannsókn á virkjunarskilyrðum við Jökulsá, einkum jarðfræðileg rannsókn. Árið 1961 var að frumkvæði þm. úr Norðurl. e. samþykkt á Alþ. þáltill. þess efnis, að gera skyldi fullnaðaráætlun um virkjun Jökulsár á Fjöllum með það fyrir augum m.a., að framleidd yrði orka til iðnaðar. Eftir það var rannsókn haldið áfram á virkjunarsvæðinu og verkfræðifirmanu Harza Company International í New York síðan falið að gera áætlun um virkjunarframkvæmdir. Skýrsla Harza um virkjunarframkvæmdir lá fyrir í ársbyrjun 1963, ef ég man rétt, svo og útdráttur úr áætluninni. Gert var ráð fyrir tveimur virkjunum í Jökulsá við efri fossana og við neðri fossana, og ræði ég hér aðeins þá, sem kennd er við Dettifoss. Um hana sagði Harza í skýrslu sinni, að hún væri hagkvæmust virkjun á Norðurlandi og virkjunarskilyrði álitleg, m.a. í sambandi við orkufrekan iðnað. Talið var hagkvæmt að virkja saman þrjá hæstu fossana, þ. á m. Dettifoss, 100 þús. kw. með þrem vatnsvélum eða 130 þús. kw. með fjórum vatnsvélum. Reiknað var út orkuverð pr. orkueiningu við stöðvarvegg og vestur í Eyjafjörð og þeir útreikningar notaðir til samanburðar við Búrfellsvirkjun í Þjórsá og orkuflutning þaðan til Reykjavíkur. Kom þá eins og kunnugt er til greina að framkvæma Dettifossvirkjun og reisa álverksmiðju á Norðurlandi. Sumarið 1962 boðuðu 20 alþm. af Norður- og Austurlandi til fundar á Akureyri um Dettifossvirkjun, þar sem mikill áhugi fyrir málinu var þá kominn fram norðanlands og austan. Í seinni tíð hefur það komið fram hjá hlutaðeigandi yfirvöldum raforkumála, að áætlun sú, sem gerð var um Dettifossvirkjun fyrir 9–10 árum, hafi ekki verið fullnaðaráætlun. Hins vegar hefur það komið fram opinberlega hjá fróðum mönnum á þessu ári, sem ekki kemur á óvart, að virkjunarskilyrði við Dettifoss séu mjög hagkvæm. Ég hef m.a. heyrt, að þau séu talin hagkvæmari en víð Sigöldu. Ég þykist verða þess greinilega var, að Dettifossvirkjun sé nú aftur komin á dagskrá, og mér sýnist hún líkleg frambúðarlausn vandamála, sem að öðrum kosti verða torleyst. Því hef ég leyft mér að spyrja: Hefur ríkisstj. ákveðið að láta gera fullnaðaráætlun um virkjun Jökulsár á Fjöllum við Dettifoss, og sé svo, hvenær er þá líklegt, að þeirri fullnaðaráætlun verði lokið?

Heilbr.- og trmrh. (Magnús Kjartansson): Herra forseti. Hv. þm. spyr, hvort ríkisstj. hafi ákveðið að láta gera fullnaðaráætlun um virkjun Jökulsár á Fjöllum við Dettifoss og hvenær líklegt sé, að þeirri fullnaðaráætlun verði lokið. Ríkisstj. tók um það ákvörðun í haust, að gerð skyldi fullnaðaráætlun um virkjun við Dettifoss, og var raunar greint frá því opinberlega þá þegar. Sérfræðingar álíta, að þessu verki muni verða lokið eftir svo sem tvö ár. En mér þykir rétt í tilefni þessarar fsp. að gera nánari grein fyrir því, hvar þetta mál er á vegi statt samkv. vitneskju, sem rafveitudeild Orkustofnunar hefur látið mér í té. Fyrir um það bil tíu árum hófust nokkuð umfangsmiklar virkjunarrannsóknir við Dettifoss, m.a. með jarðborunum, kortlagningu virkjunarsvæðis, gerð frumáætlana um virkjanir, jarðfræðikönnun í Jökulsárgljúfrum og annars staðar á yfirborði og fleiri atriðum. Þessar rannsóknir stóðu í sambandi við samanburðaráætlanir, sem gerðar voru um virkjun á Jökulsá á Fjöllum við Dettifoss, er vera skyldu til samanburðar við sams konar áætlanir um virkjun á Þjórsá hjá Búrfelli. Rannsóknum þessum við Jökulsá var haldið áfram, unz sýnt þótti, að ódýrari orka væri fáanleg með virkjun Þjórsár hjá Búrfelli. Fyrir nokkrum árum voru þessar rannsóknir hins vegar teknar upp að nýju, og hefur þeim verið haldið áfram að meira eða minna leyti síðan. Fyrri rannsóknir við Dettifoss voru við það miðaðar, að virkjunin yrði neðanjarðar og vatn leitt frá henni út í Jökulsárgljúfur eftir frárennslisjarðgöngum. Eftir því sem rannsóknum hefur miðað áfram, hefur jarðfræðingum litizt æ verr á þá virkjunarhugmynd vegna ýmiss konar jarðfræðilegra aðstæðna, sem ekki er rúm til að rekja hér í smáatriðum. Því var það, þegar rannsóknir voru teknar upp aftur við Jökulsá fyrir nokkrum árum, að megináherzlan var lögð á að kanna möguleikana á virkjunartilhögun, þar sem yrði komizt hjá þeim helztu örðugleikum, sem samfara voru neðanjarðarvirkjun. Eru þær rannsóknir, sem síðan hafa verið framkvæmdar, miðaðar við slíka tilhögun. Það er skemmst frá að segja, að því betur sem virkjunarstaðurinn við Dettifoss hefur verið rannsakaður, því fleiri jarðfræðilegir annmarkar hafa komið í ljós. Má þar til nefna, að jarðfræðingar telja sig hafa rökstuddan grun um, að jarðlög kunni að vera á smágerðum hreyfingum við Dettifoss, og mun það vera nær einsdæmi um virkjunarstað hérlendis. Ef um slíkar hreyfingar á jarðlögum er að ræða, hljóta þær að hafa margháttuð áhrif á tilhögun og gerð mannvirkja, og verður að taka fullt tillit til þeirra, þegar virkjunartilhögun er ráðin. Í því skyni að kanna, hvort um slíkar hreyfingar á jarðlögum við Dettifoss er að ræða eða ekki, voru á s.l. sumri gerðar nákvæmar hallamælingar við Dettifoss og Hafragilsfoss og annars staðar á virkjunarsvæðinu. Þessar mælingar eru áþekkar þeim, sem sums staðar annars staðar hafa verið gerðar hér á landi í vísindalegum tilgangi einvörðungu til þess að finna hræringar jarðskorpunnar. Áformað er að endurtaka þessar mælingar á næsta sumri, 1972, og þá fyrst fæst hugsanlega vitneskja um, hvort þarna er um hræringar að ræða eða ekki. Þó er rétt að taka fram, að neikvæð niðurstaða næsta sumar sannar út af fyrir sig ekki, að engar hræringar séu fyrir hendi. Þær gætu komið fram síðar, en þó má ætla, að mikilvægar vísbendingar fáist þegar á næsta sumri. Gerð hefur verið frumáætlun um virkjun við Dettifoss, bæði með neðanjarðartilhögun og eins með virkjun ofanjarðar. Þessi síðarnefnda frumáætlun um ofanjarðarvirkjun bendir eindregið til þess, að þarna sé um hagkvæma virkjun að ræða, svo framarlega sem ekki komi í ljós nein þau atriði við frekari rannsóknir, sem raska þeim forsendum, sem lagðar voru til grundvallar við áætlanagerðina. Það er t.d. augljóst, að ef í ljós kemur við rannsókn, að jarðlög á virkjunarsvæðinu eru á hreyfingu, er viðbúið, að það kunni að hafa veruleg áhrif á niðurstöðurnar. Þess vegna verður að taka niðurstöður frumáætlana, sem út af fyrir sig eru mjög jákvæðar til þessa, með talsvert mikilli varúð enn sem komið er. Á vegum Orkustofnunar er nú unnið að gerð fullnaðaráætlunar um virkjun við Dettifoss. Vegna þess hve jarðfræðilegar aðstæður á virkjunarsvæðinu eru flóknar, er viðbúið að gera þurfi ítarlegar rannsóknir á svæðinu, áður en viðunandi fullnaðaráætlun getur orðið tilbúin. Fyrsta skrefið í þeim rannsóknum eru þær rannsóknir, sem fyrr voru nefndar, á hugsanlegum jarðhræringum. Næsta skref í rannsóknunum yrðu jarðboranir. Það þykir nauðsynlegt að fá fyrstu niðurstöður af mælingum á hugsanlegum jarðlagahreyfingum, áður en lagt er í boranir. Að öðrum kosti er hætt við, að miklu fé kynni að verða sóað til einskis í borholur, sem mælingarnar á jarðlagahræringunum kynnu að leiða í ljós að hefðu verið óþarfar. Áform Orkustofnunar í þessu efni er í stuttu máli á þá leið, að á sumrinu 1972 verði gerðar áðurnefndar mælingar á jarðlagahræringum. Á grundvelli þeirra verði síðan ráðgerð virkjunartilhögun endurskoðuð og á grundvelli þeirrar endurskoðunar verði rannsóknir með jarðborunum skipulagðar og þær boranir síðan væntanlega framkvæmdar á árinu 1973. En jafnframt þessu er nú sem stendur unnið að endurskoðun á frumáætlun, þar sem dregin er inn öll sú vitneskja, sem þegar er tiltæk, og er áformað að gera eins nákvæma virkjunaráætlun og tiltæk gögn frekast leyfa. Hér er um að ræða eins konar millistigsáætlun milli frumáætlunar og fullnaðaráætlunar, en slík áætlun er mikilvæg, til þess að hægt sé að skipuleggja betur þær rannsóknir, sem nauðsynlega verða að fara fram sem undanfari fullnaðaráætlunar. Reiknað er með því, að niðurstöður þessarar millistigsáætlunar liggi fyrir næsta vor eða næsta sumar. Samhliða áðurnefndum jarðfræðirannsóknum og áætlanagerð um virkjun við Dettifoss hafa farið fram aðrar tegundir virkjunarrannsókna á svæðinu, svo sem vatnamælingar, og hafa þær staðið yfir í fjölda ára. Enn fremur hefur verið gerð könnun á því með eftirlíkingu á rafreikni, hvernig samstarfi Dettifossvirkjunar við aðrar virkjanir á Norðurlandi yrði bezt komið fyrir og hvaða orka yrði fáanleg í slíku samstarfi. Er niðurstaðan á þá lund, að frá Dettifossvirkjun væru fáanlegar um 1200 gígawattstundir á ári af raforku og hæfileg stærð virkjunarinnar væri um 160 mw. Er þá reiknað með aðeins takmarkaðri miðlun ofan við stíflu á Selfossbrún, en örðugleikum er bundið að gera á þeim stað mjög stóra miðlun sökum þess hve jarðlög öll á þessum svæðum eru sundurskorin og lek. Ef hugsað er um stærri miðlun þar, má því búast víð mjög miklu vatnstapi úr lóninu um sprungur og gjár fram hjá virkjuninni. Þá er þess enn að geta, að gerðar hafa verið áætlanir um orkuflutningslinu til þess að flytja orku Dettifossvirkjunar til Akureyrar og enn fremur um linu frá Akureyri suður yfir Sprengisand að Sigöldu, þannig að unnt væri að flytja þann hluta af orku Dettifossvirkjunar, sem ekki nýtist norðanlands, á markað sunnanlands. Þessar línuáætlanir eru um tveggja ára gamlar og þurfa því endurskoðunar við með tilliti til verðlags, og er sú endurskoðun áformuð nú á næstu mánuðum. Tekið skal fram, að hér er þó um frumáætlanir að ræða, og er mikil þörf á að kanna betur línuleiðir og annað því máli viðvíkjandi, áður en fullnaðaráætlanir eru fram lagðar. Að slíkri könnun er nú unnið, og er nýlokið við rækilega könnun á línuleiðum milli Suðurlands og Norðurlands. Er skýrsla um þá könnun væntanleg nú eftir nokkra daga. Í sem stytztu máli er því rannsókn á virkjunaraðstæðum við Dettifoss þannig á vegi stödd, að unnið er að fullnaðaráætlun um virkjun við Dettifoss, en sökum mjög örðugra jarðfræðilegra aðstæðna er viðbúið, að rannsóknir þær, sem eru nauðsynlegur undanfari slíkrar fullnaðaráætlunar, taki næsta sumar, 1972, og hið þar næsta, 1973, þannig að þess er vænzt, að unnt verði að ganga frá fullnaðaráætlun eftir u.þ.b. tvö ár.



Herra forseti. Í hinum takmarkaða ræðutíma er auðvitað ekki ráðrúm til að ræða um Dettifossvirkjun almennt, en ég vil leyfa mér að þakka hæstv. ráðh. fyrir svör hans og þær upplýsingar, sem hann hefur veitt. Ég leyfi mér að skilja svar hans svo, að hann geri ráð fyrir, að unnið verði að undirbúningi áætlunar að Dettifossvirkjun á næsta sumri og að henni muni verða lokið eftir tvö ár, þannig að þá muni liggja fyrir fullnaðaráætlun um virkjunina, ef ekki kemur eitthvað sérstakt fyrir, sem valdi því, að erfiðara verði að gera þá áætlun en gert hafði verið ráð fyrir og erfiðara en gert var ráð fyrir fyrir 9–10 árum, þegar gerð var áætlun um þessa virkjun, því að þá voru ekki nefndar þær hindranir, sem hæstv. ráðh. gat um áðan í sambandi við jarðhreyfingar. Það hefði nú verið fróðlegt í þessu sambandi að fá upplýsingar um það, hvort ekki hafi verið rannsökuð í sambandi við aðrar virkjanir hér á landi slík fyrirbrigði sem þessi og hvort það er e.t.v. ekki svo, að rannsóknirnar við Dettifoss hafi verið látnar fram fara, vegna þess að menn hafi haft grun um slíkar jarðhræringar á öðrum stöðum. Ég vil einnig mega skilja svar hæstv. ráðh. á þá leið, að það verði lögð sérstök áherzla á þetta verk, þ.e. að koma í framkvæmd fullnaðaráætlun um Dettifossvirkjun. Eins og hv. þm. er kunnugt, er rannsóknarmáttur ríkisins, ef svo mætti að orði komast, takmarkaður, bæði vegna þess að fjármunir eru takmarkaðir og einnig sá vinnukraftur, sem hægt er að verja til rannsókna. Ég vil leyfa mér að vænta þess, að þetta verkefni verði á næstu tveimur árum látið sitja í fyrirrúmi fyrir verkefnum, sem fremur geta beðið en þetta, og ég á þar m.a. við ýmsar rannsóknir, sem byrjað hefur verið á undanfarin sumur, eins og t.d. rannsókn á möguleikum til að veita Skaftá vestur í Þjórsá, rannsókn á möguleikum til að veita Héraðsvötnum suður í Þjórsá og Skjálfandafljóti suður í Þjórsá og Skjálfandafljóti austur í Laxá eða að veita vatni úr Jökulsá á Fjöllum og Jökulsá á Brú austur í Fljótsdal. Allt þetta hefur verið í umr., og ég veit ekki betur en á vegum hins opinbera og fyrir almannafé hafi verið nokkuð fengizt við þessar rannsóknir. A.m.k. varð ég þess var, að sérfræðingar voru að vinna að rannsókn á möguleikum til vatnaflutninganna á Austurlandi s.l. sumar. Ég vildi mega vænta þess, að slík verkefni, sem að sjálfsögðu eru ekki mjög aðkallandi, þó að þau séu vísindalega áhugaverð, verði ekki látin sitja í fyrirrúmi fyrir aðkallandi verkefnum eins og fullnaðaráætlun um Dettifossvirkjun.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að fagna því, að þetta mál hefur komið hér til umr., þótt takmarkaður tími sé til að ræða það hér. Þetta er mikið stórmál fyrir Norðlendinga og raunar fyrir þjóðina í heild. Ég vil þakka hæstv. ráðh. fyrir svörin við þeirri fsp., sem hér hefur komið fram, og undirstrika það, að í ræðu hans kom skýrt fram, að það er í rauninni engin stefnubreyting frá hálfu núv. ríkisstj. varðandi rannsóknir á Jökulsá á Fjöllum frá því, sem var frá hálfu fyrrv. ríkisstj. Þetta kom fram í ræðu hans, því að hann gerði grein fyrir því, hvaða rannsóknir hefðu farið þarna fram. Nú á síðustu árum hafa komið fram víssir örðugleikar á þessum rannsóknum vegna jarðhræringa, sem hann gat sérstaklega um, og því hafa þessar rannsóknir kannske dregizt meira en menn hefðu viljað vona. Ég vil til staðfestingar því, að fyrrv. ríkisstj. hafi verið alvara í þessum efnum, benda á skýrslur, sem hafa komið fram um þetta mál. Sérstaklega vil ég benda á skýrslu Orkustofnunar frá ágúst 1969 um forrannsóknir á vatnsorku Íslands, en þar er gerð áætlun um rannsóknir á Jökulsá á Fjöllum, sem átti að vera lokið 1974. Þess vegna er ekki hér um að ræða neina breytta stefnu í rannsókn á Jökulsá á Fjöllum. Það vil ég leggja mjög ríka áherzlu á. En það er annað atriði, sem hefur jafnan verið örðugt í sambandi við það að gera sér grein fyrir því, hvort hægt væri að virkja Jökulsá á Fjöllum og nýta þær góðu aðstæður, sem þar eru fyrir hendi, og það er einfaldlega orkumarkaðurinn. Hér er um að ræða virkjun, sem er stór, 160 mw., jafnvel stærri en Sigölduvirkjun. Það er yfirlýst stefna ríkisstj. að virkja næst í Sigöldu, sem þýðir það, að hún mun geta framleitt þá orku, sem við þurfum á næstu árum, ef ekki kemur til sérstakur orkufrekur stóriðnaður. Þessi virkjun, Sigölduvirkjun, mun geta framleitt þá orku, sem við Íslendingar þurfum á að halda, ja, sennilega nokkuð langt fram á næsta áratug. Og þá er spurningin: Hvernig á að koma þessu heim og saman við það, að stefnt sé að virkjun Jökulsár á Fjöllum öðruvísi en að um orkufrekan stóriðnað sé að ræða, annaðhvort á Norðurlandi eða einhvers staðar annars staðar og orkan þá flutt þangað? Mér er engin launung á því, að ég hef litið svo á, að það væri hagkvæmast fyrir þjóðarheildina og alla aðila að stefna að því, að orkufrekur stóriðnaður risi á Norðurlandi og þá yrðu orkuveitusvæði landsins tengd saman og Dettifoss virkjaður. Ég held, að þetta væri langhagkvæmasta tilhögun fyrir alla aðila. Ég fer ekki að ræða hér um stóriðjumálin í heild. Þau eru allt of viðamikil, en ég held, að þetta sé eini raunhæfi möguleikinn á því, að Dettifoss verði virkjaður á næstunni, og því leyfi ég mér að spyrja ráðh.: Er unnið skipulega að því að koma á fót orkufrekum iðnaði á Norðurlandi? Mér er persónulega kunnugt um, að það hefur verið kannað á einu ákveðnu sviði, og það er ekki það, sem ég á við, heldur: Er skipulega unnið að því á öllum sviðum að finna einhvern iðnað, sem gæti risið á Norðurlandi og notaði verulega orku?

Heilbr.- og trmrh. (Magnús Kjartansson): Herra forseti. Um það var spurt, hvort unnið væri skipulega að því af núv. ríkisstj. að finna orkufrekan iðnað til þess að auka markað fyrir raforku frá stórvirkjunum hér á landi. Þm. benti réttilega á það, að hraðinn í virkjunum hlyti að fara eftir því, hvað markaðurinn stækkaði ört. Þessar aðstæður um orkufrekan iðnað á Íslandi hafa verið kannaðar skipulega. Eins og kom hér fram í skýrslu hæstv. forsrh. áðan, var sett sérstök nefnd í það á vegum iðnrn. að ræða við erlenda aðila, sem hefðu áhuga á þátttöku í orkufrekri stóriðju á Íslandi. Hins vegar var það afstaða ríkisstj. að tengja slíkar viðræður við erlenda aðila ekki við ákvörðun um virkjanir hér á landi, þannig að ákvörðun um virkjun við Sigöldu var tekin án nokkurs tillits til þess, hvort erlendur aðili yrði þar með sem orkuneytandi eða ekki. Ástæðan fyrir þessu var sú, að við vildum ekki, að neinn erlendur aðili kæmist í þá aðstöðu, að hann gæti talið, að það færi eftir óskum hans, hvort Íslendingar treystu sér til að ráðast í virkjun eða ekki. Og í sambandi við Sigölduvirkjun er af hálfu Landsvirkjunar gerð grein fyrir því, að það væri til innlendur markaður, sem nægði fyrir þá raforku, sem þar yrði framleidd, ef ráðizt yrði í húshitun með raforku í allstórum stíl. Hins vegar er það alveg ljóst, að það verður miklu auðveldara að framkvæma stórvirkjanir og fleiri en eina á skömmum tíma, ef það tekst að koma hér á laggirnar orkufrekum stóriðnaði. En í því sambandi vil ég taka það mjög skýrt fram, að það er afstaða mín í því máli, að Íslendingar eigi sjálfir að eiga meiri hluta í slíkum fyrirtækjum, Íslendingar eigi að eiga þau a.m.k. að 51%. Þetta er regla mjög margra þjóða og hefur verið mjög vaxandi regla á undanförnum árum. Og ég held, að þetta sé algert frumskilyrði af okkar hálfu, að við þurfum að ráða yfir þeim atvinnutækjum, sem stærst eru og öflugust í landi okkar. Það hefur einnig komið í ljós, að það eru til margir erlendir aðilar, sem telja þessa reglu sjálfsagða og eru reiðubúnir til þess að taka þátt í samvinnu á þessum forsendum. Hins vegar eru þessar kannanir enn þá svo skammt á veg komnar, að það er ekki tímabært að gera frekari grein fyrir þeim, en það er unnið að því kappsamlega að ræða við marga erlenda aðila og gera þeim grein fyrir bæði orkuframleiðslu hér á landi og þeim forsendum, sem við hugsum okkur, að séu fyrir slíkum samningum.



Herra forseti. Mig langar aðeins að leggja fáein orð í belg varðandi athugun á virkjun Dettifoss, sem hefur verið talsvert umrætt mál á Norðurlandi um lengri tíma, en alltaf strandað, eins og hér kom fram áðan, á því, að ekki hefur verið litið svo á m.a., að markaður væri fyrir það rafmagn, sem þar yrði að virkja, svo að virkjunin væri hagkvæm. Nú hefur komið fram, eða svo hefur það komizt inn í minn hug, að í raun og veru væri búið að ákveða virkjun á Suðurlandi, Sigölduvirkjun, án þess að fyrir lægi, að markaður væri fyrir alla þá orku, sem þar ætti að virkja, nema því aðeins að það yrði horfið í miklu ríkari mæli en verið hefur að húshitun. Nú skilst mér, að hér á Suðurlandi liggi málin yfirleitt þannig fyrir, að jarðvarmi, sem farið er að kalla nú, jarðhiti, sem áður var oftast nefndur, sé í það ríkum mæli á Suðurlandi og Suðvesturlandi, að ekki séu líkur til þess, að mikið verði horfið að því að taka rafmagn til upphitunar á því landssvæði, þar sem þó meginþungi landsbyggðarinnar er nú. En á Norðurlandi er a.m.k. einn kaupstaður, sem ekki horfir þannig fyrir, eins og sakir standa, og kannað hefur verið, að ódýr jarðvarmi liggi á lausu, Akureyri, þannig að það sé a.m.k. stærsti kaupstaðurinn, sem ætla mætti, að það lægi fyrir að taka upp rafhitun í stórum stíl eða verulegum mæli. Hefur þá hæstv. iðnrh. ekki hugleitt þann möguleika, þar sem mjög vantar nú raforku á Norðurlandi, að hverfa frá Sigölduvirkjuninni í bili, en taka Dettifossvirkjunina fyrir á undan og leysa þar með þau miklu vandamál, sem eru nú einmitt varðandi raforku þar? Það má kannske segja, að það sé orðhengilsháttur, eða ég veit ekki, hvað á að kalla það, hjá okkur Norðlendingum að vilja endilega fá virkjun þar fremur en fá það, sem hér hefur stundum verið kallað í skopi „hund að sunnan“, en það er margt í kringum þetta, sem ég ætla ekki að gera hér svo mikið að umtalsefni, en það er litið svo á, að það sé ákaflega þýðingarmikið varðandi það, sem við köllum oft jafnvægi í byggð landsins, að virkjunin fari fram norðanlands, en ekki sunnan. Það valdi enn þá meiri köllun á það, að fólk flytji suður, ef þar fara flestar framkvæmdir fram, eins og t.d. virkjanirnar, og ákaflega mikið atvinnuspursmál, að virkjunin fari fram fyrir norðan fyrir það byggðarlag. Ég kasta þessari hugmynd fram. Hún er ekki mín. Ég hef heyrt ýmsa nefna þetta, að þetta væri e.t.v. réttmæt hugmynd. Varðandi þær rannsóknir, sem hafa farið fram við Dettifoss, þá er vafalaust ekkert nema gott um þær að segja, en þó grunar mig, að það hefðu nú kannske þurft að fara fram betri rannsóknir á jarðlögum og ýmsu í kringum Búrfellsvirkjunina, en það hefði ekki þótt ástæða eins til, af því að endilega þurfti nú að flýta því og menn höfðu ákveðið það, að þarna skyldi fara fram virkjun. En eina virkjun langar mig enn að nefna og spyrjast fyrir um, hvort ekki sé neitt í athugun, ef ekki þykir hægt að fara í svo stórfellda virkjun sem Dettifossvirkjunin er, hvort ekkert sé í gangi að athuga minni virkjun við Skjálfandafljót. Það hefur verið bent á það af ýmsum, að leiða megi Skjálfandafljót vestur í Íshólsvatn og það væri tiltölulega hagkvæm lausn á þessum málum, þar megi virkja miklu minni virkjun en Dettifossvirkjun, sem kannske hentaði okkur á Norðurlandi betur í bili, ef ekki finnst markaður fyrir orkuna frá Dettifossvirkjun. Ég kasta því hér fram, hvort þetta sé ekki í athugun líka.

Heilbr.- og trmrh. (Magnús Kjartansson): Herra forseti. Hv. þm. Bragi Sigurjónsson spurði að því, hvort mér hefði ekki dottið í hug að hverfa frá Sigölduvirkjun í bili, en taka Dettifossvirkjun á undan. Það hefur mér nú ekki dottið í hug einmitt af þeim ástæðum, sem ég var að ræða um áðan, að það er eftir að rannsaka virkjunaraðstæður við Dettifoss og talið er af sérfræðingum, að þær rannsóknir muni taka a.m.k. tvö ár. Það liggur í hlutarins eðli, að það er mjög tímafrekt að rannsaka fyrirbæri eins og hreyfingar á jarðskorpunni. Þar er um að ræða samanburðarmælingar á löngu tímabili, og ég hygg, að það sé alveg raunsætt að gera ekki ráð fyrir því, að þessum rannsóknum verði lokið á skemmri tíma en tveimur árum. Hins vegar verðum við að ráðast í stórvirkjun fyrr. Ég vil minna á það, að ákvörðunin um Sigölduvirkjun var tekin í raun og veru á síðasta þingi. Þá bar hæstv. fyrr. ríkisstj. fram frv. um heimild Alþ. til þess að ráðast í virkjanir á Tungnaá við Sigöldu og Hrauneyjafoss. Og þessi heimild var samþ. einróma hér á þingi, einnig af hv. þm. Braga Sigurjónssyni. Það var enginn ágreiningur um það hér á þinginu, að það ætti að ráðast í aðra hvora þessa stórvirkjun næst. Það lá í hlutarins eðli, þegar beðið var um þessa heimild. Það víssu það allir, að þá var Alþ. raunar að ákveða, að ráðizt skyldi þarna í virkjun, og ástæðan fyrir því, að þessi röð varð fyrir valinu, var auðvitað sú, að rannsóknir voru mun lengra á veg komnar og þeim raunar að mestu lokið í Tungnaá, en ekki við Dettifoss. Hv. þm. minntist á það, að ákveðið hefði verið að ráðast í Sigölduvirkjun án þess að hafa öruggan markað nema húshitunarmarkað. En nú er það svo, að þessi húshitunarmarkaður er ekki neitt smáræði. Samkv. niðurstöðum sérfræðinga Landsvirkjunar var reiknað með því, að húshitunarmarkaðurinn á Landsvirkjunarsvæðinu einu, eins og það er núna, gæti orðið 320 gwst. á ári í byrjun næsta áratugs, en það er um það bil þriðjungur af orkunni frá Sigölduvirkjun. Hins vegar er það rétt hjá hv. þm., að þessi markaður er miklu meiri fyrir norðan, og t.d. á Akureyri eru um 60% húsa hituð upp með raforku. Og þetta er ástæðan fyrir því, að ríkisstj. telur það mjög tímabært, að ráðizt verði alveg á næstunni í samtengingu orkuveitusvæða. Þá mundi markaðurinn fyrir norðan nýtast hinni miklu virkjun við Sigöldu, og víð þurfum á því að halda, þegar við ráðumst í stórvirkjun af þessu tagi, að sameina krafta okkar og raða stórframkvæmdum, og einmitt þess vegna held ég, að það sé ekki raunsætt að ímynda sér, að við getum á sama tíma bæði ráðizt í Sigölduvirkjun og einnig aðra mjög stóra virkjun á Norðurlandi. Ég held, að aðstæður séu ekki til þess. Við höfum hvorki fjármagn né getu til þess að ráðast í slíka hluti nema það verði þá mjög ör þróun að því er varðar orkufrekan iðnað. Verði hún, þá getur orðið miklu meiri hraði á þessum framkvæmdum.



Herra forseti. Orð þau, sem ég segi hér, voru nú meira ætluð til þess að svara hæstv. iðnrh. örlítið, en hann er því miður ekki við, og mun ég þó leyfa mér að bera fram þær aths., sem ég hafði hugsað mér. Iðnrh. sagði, að Sigölduvirkjunin hefði verið ákveðin af síðasta Alþ. m.a. með atkv. mínu, sem nú tala. Það er alveg rétt. En á bak við þá samþykkt hjá meiri hl. Alþ. hygg ég að hafi legið hugmyndin að halda áfram þeirri iðnvæðingu, sem lá að baki og komið hefur á eftir Búrfellsvirkjuninni. Hins vegar veit ég ekki annað en það sé yfirlýst stefna hæstv. iðnrh., að slík iðnvæðing eða iðnaðaruppbygging í landinu komi ekki eins til greina og var skoðun og hugmynd fyrri ríkisstj., heldur virðist hann hugsa sér, að markaður sá eða orka sú, sem kemur til aukningar með Sigölduvirkjun, fari að svo og svo miklu leyti til húshitunar. Nú er það ekki svo, að ég sé ekki einn af þeim, sem telji það mjög æskilegt og hef áhuga á, að rafmagn sé notað í auknum mæli til húshitunar. En mér leynist þó ekki, að það er verulegur skilsmunur á því að framleiða orku, sem er fram yfir þann markað, sem er fyrir hendi, framleiða þá orku og hugsa upp á markað, sem er fyrst og fremst til aukinna þæginda, en ekki til atvinnuuppbyggingar, eins og þegar er verið að hugsa um orkufrekan iðnað. Á þessu tel ég vera töluverðan skilsmun, og því finnst mér dálítið hjárænulegt að vera að leggja í stóra virkjun sunnanlands byggjandi á húshitun kannske sem verulegum hluta markaðarins og það komi þó fram, að sá markaður sé að verulegu leyti fyrir norðan fjöll. Það var þetta, sem ég vildi koma til skila, að mér fyndist engan veginn fráleitt að hugleiða það, sem ég drap á áðan, að hverfa frá Sigölduvirkjun í bili og halla sér að Dettifossvirkjun eða einhverri virkjun í Skjálfandafljóti, sem mettaði húshitunarmarkaðinn á Norðurlandi, sem er áreiðanlega hlutfallslega verulega meiri en sunnanlands. Ég held, að það sé rétt skilið hjá mér, að það er ekki allur munurinn á því, hvað eftir er að rannsaka undir Sigölduvirkjun og Dettifossvirkjun, ef þar væri unnið fljótt og vel að hvað Dettifoss snertir. Ég er ekki viss um, að það séu frambærileg rök, að eftir sé tveggja ára athugun á því. En í leiðinni langar mig til að koma því að, að það er ekki sérstaklega hlýlegt, sem hefur andað til okkar á Akureyri, sem höfum húshitun; frá núv. ríkisstj. Þegar söluskattur var lækkaður eða afnuminn á húsaolíu og jarðvarma, þá var skilin eftir rafhitunin og því borið við, að það væri ekki hægt að fella þar niður söluskatt vegna vandkvæða í töxtum eða athugun á mælum, sem varðandi Akureyri er ábyggilega rangt og ég hygg, að það sé líka varðandi bændur landsins, sem eru mikið með rafhitun. Ég vil því benda á, að það er ekki uppörvandi fyrir menn að nota rafhitun nú til húsa, ef núv. ríkisstj. breytir ekki um afstöðu í því máli. 33. Lóðaskrár.