Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forsætisráðherra (SE): Jeg þarf ekki að fara mörgum orðum um þetta frv. Það fer fram á, að lyfjabúðirnar greiði sjálfar kostnaðinn við eftirlit með þeim. Hann nemur nú um 2500 kr. á ári, og tel jeg fulla ástæðu til, að lyfjabúðirnar kosti þetta. Jeg skal benda á, að samskonar fyrirkomulag er nú í Danmörku. Skal jeg svo leyfa mjer að gera það að till. minni, að frv. verði vísað til allshn. að umræðunni lokinni.

Myndi ekki fara betur á að vísa því til fjhn.?

. Jeg get vel fallist á athugasemd hv. 2. þm. Reykv. (JBald), og vil því breyta till. minni í þá átt, að frv. verði vísað til fjhn.

Forsætisráðherra (SE): Þetta frv. lá fyrir Alþingi í fyrra og varð þá ekki útrætt. Stjórnin taldi sjálfsagt að leggja það nú á ný fyrir þingið, þar sem kostnaður ríkissjóðs við stækkun kirkjugarðsins í Reykjavík er orðinn æðimikill. Árið 1921 var kostnaðurinn kr. 18214.19, 1922 kr. 5308.15 og í fyrra kr. 8553.75, eða samtals þessi 3 ár kr. 32076.09. Talið er, að þeir grafreitir, sem enn eru ónotaðir, muni nægja til ársloka 1925, eða jafnvel ekki lengur en fram á vor það ár. Alls þarf að fylla upp 9000 fermetra, og er gert ráð fyrir, að kostnaðurinn við það verði samtals 45000 kr. Við þetta fást alt að 2500 legstaðir, sem talið er, að nægi Reykjavík í 8 ár, og verður meðalkostnaður þá á ári um 5600 kr. Með lögunum frá 3. nóv. 1915 er ákveðið legkaup fyrir börn 2 kr., fyrir fullorðna 4 kr., 8 kr. fyrir grafreit til 50 ára og 16 kr. til óákveðins tíma. í frv. er farið fram á ekki alllitla hækkun, en jeg vona, að hv.þm. sjái, að full ástæða er til þessa og gefi frv. greiðan gang í gegnum deildina.

Magnús Jónsson Jeg leyfi mjer að leggja til, að frv. verði vísað til allshn.

Forsætisráðherra (SE): Eins og hv. deild mun kunnugt, þá lá frv. þetta fyrir síðasta þingi, en var þá felt hjer í deildinni. Stjórnin gat nú samt sem áður ekki felt sig við ástæðurnar fyrir því, að frv. var felt. Höfuðástæðan, sem fram var færð, mun hafa verið sú, að störf landsskjalavarðar og landsbókavarðar væru svo ósamkynja. En eins og jeg tók fram í fyrra, þá er þetta hin mesta fjarstæða. Jeg get t. d. bent á það í þessu sambandi, að einmitt í Landsbókasafninu eru geymd sum okkar dýrmætustu handrit.

Eru nokkur skjöl geymd þar?

. Já, eða eru handrit máske ekki skjöl! - Jeg hefi því fulla ástæðu til að halda, að hið háa Alþingi muni taka frv. þessu vel. Í fyrra lagði stjórnin einnig fyrir þingið ýms fleiri samskonar frumvörp., sem fóru fram á það að steypa saman embættum, svo sem t. d. nokkrum sýslumannaembættum. Að jeg hefi ekki lagt þau fram aftur fyrir þetta þing, kemur ekki til af því, að jeg sje ekki sömu skoðunar sem áður um nytsemi þeirra, heldur vildi jeg grenslast eftir því fyrst, hvern byr þetta hefði hjá hv.þm. En það væri synd á þessum tímum að teygja þingtímann með því að bera fram frv., sem fyrirsjáanlegt væri, að feld yrðu. En sjái jeg hinsvegar fram á það, að hið háa Alþingi sje þeim till. hlynt, mun jeg ekki láta á mjer standa.

Bjarni Jónsson Mjer finst ekki, að jeg þurfi nokkurrar afsökunar að biðja, þó að jeg leyfi mjer að ræða um þetta mál og önnur við 1. umræðu. Það er góður siður, að þingið fjalli um málin áður en þau fara í nefndir, því svo skýrast þau best, og vjer erum hingað sendir til að láta ljós vor skína, en ekki til þess að setja þau undir mæliker. Um frv. þetta er það að segja, að kynlega má það koma mönnum fyrir sjónir, að hæstv. stjórn skuli á ný leggja það fyrir þingið. Með svo maklegum hætti var þetta afmentunarfrv. drepið í fyrra. Það er fært fram, að þetta miði til sparnaðar, en jeg hefi þó sýnt fram á, að það geti aðeins sparað ríkissjóði þá upphæð, sem er mismunurinn á launum sæmilegs aðstoðarmanns og yfirvarðar, því að það er augljóst, að mannafækkun við söfnin verður ekki við komið. Svo umfangsmikið starf og ósamkynja er yfirstjórn beggja safnanna, að einum manni verður það altaf ofvaxið, nema hann geri það illa. Þannig væri Alþingi að gera sjer leik að því að ætla einum manni tveggja manna starf. Með því móti væri ekki annars von en geymsla safnanna og öll afgreiðsla færi í handaskolum. Og kynni sumum ef til vill að þykja lítið til koma sparnaðarins, ef svo færi, að t. d. dýrmæt skjöl og ómetanleg færu forgörðum fyrir vöntun á stjórn. Því að slíka hluti geyma þessi söfn, að þeir fást ekki aftur fyrir nokkurt verð. Jeg ætla þó ekki að fjölyrða um þetta frekar nú, en lofa hv. þingheimi því, að jeg mun ekki sitja þegjandi hjá, er mál þetta kemur úr nefnd, ef það fer þangað. Mun jeg firra mig vítum með því að leggjast móti frv., sem ekki einu sinni miðar til sparnaðar, heldur hins mesta ógagns og teflir tveim dýrmætum söfnum í tvísýnu. Og vel mætti hið háa Alþingi muna svo vel sóma sinn, að það leiddi hjá sjer að gera óvirðingu og sýna vantraust þeim manni, er næst stendur til að taka við yfirstjórn safnsins, en á annan hátt getur frv. þetta ekki skilist.

Jón Þorláksson Út af þeim ummælum hæstv.forsrh. (SE), að hann vildi grenslast eftir innan þingflokkanna, hvort önnur embættasamsteypufrv., sem stjórnin bar fram í fyrra, en fengu þá ekki framgang, myndu nú fá fylgi í þinginu, þá vil jeg taka það fram, að mjer sýndist eðlilegt, að stjórnarforsetinn leitaði fyrst fyrir sjer innan þess þingflokks, sem hann telst til og sem hann að sjálfsögðu styðst mest við, um það, hverjum slíkra frv. flokkurinn væri fylgjandi, og bæri þá það fram, sem flokkurinn vildi styðja. En nú finst mjer ekki blása byrlega fyrir honum, þegar fyrsta frv. af þessu tægi sætir þegar í stað andmælum frá einum flokksbræðra hans. En jeg er ekki viss um, að aðrir þingflokkar telji hann rjett kjörinn til þess að bera fram úr stjórnarsessi þau mál, sem þeir kunna að vera samþykkir, en sem flokkur hv. stjórnarforseta sjálfs er andvígur.

Forsætisráðherra (SE): Út af ræðu hv.þm. Dala. (BJ) skal jeg taka það fram, að öll þau rök, er hann bar fram á móti frv., eru hin sömu og í fyrra, og svaraði jeg þeim þá rækilega. Rauði þráðurinn í frv. stjórnarinnar í fyrra um embættasamsteypuna var sá, að spara á launum embættismanna með því að láta þá hafa sæmilega mikið að gera, án þess þó að íþyngja þeim um of. Sama má segja um þetta frv. Það er ekki rjett, að störfin við söfnin hjer sjeu svo ósamkynja, sem hv.þm. Dala. heldur fram. Hefi jeg nýlega bent á þetta og fært rök til. Hvað viðvíkur orðum hv. 1. þm. Reykv. (JÞ), sem virtust vera nokkuð utan við efnið, þá er það að segja, að eigi ræða hans að skiljast sem boðun vantraustsyfirlýsingar á stjórnina, - og öðruvísi verða orð hans varla tekin - þá væri honum sæmra og meiri heilindi í því að láta hana koma strax. Á slíku getur hver stjórn átt von. Annars veit jeg ekki, hvaðan honum kemur myndugleiki til að tala á þann hátt, sem hann gerði.

Bjarni Jónsson Jeg hefði síst búist við því, að ræða mín hefði þær afleiðingar, sem á daginn er komið. Geri jeg ekki deilu mína og hæstv.forsrh. (SE) að því stóratriði, að jeg geti ekki stutt hann til ráðherradóms þess vegna. Og kynlega kemur mjer það fyrir sjónir, að hv. 1. þm. Reykv. (JÞ) skyldi einmitt velja þetta tækifæri til að lýsa yfir vantrausti sínu á stjórninni, hafi orð hans átt að skiljast á þann veg, þar sem skoðanir beggja munu þó falla saman í þessu máli og hvorirtveggja munu ætla sjer að bjarga föðurlandi sínu með því að skera nokkra menn.

Atvinnumálaráðherra (KlJ): Undanfarin ár hafa komið fram óskir um það, oftar en einu sinni, sjerstaklega í þessari hv. deild, að hjúalögin yrðu endurskoðuð af stjórninni og nýtt frv. samið. Á þingi 1922 samþykti þessi háttv. deild þál. þess efnis, og því var það, að jeg flutti þetta frv. í fyrra. Í raun og veru hefði frv. átt að leggjast þá fram hjer í deildinni, en svo einkennilega stóð á, að flestöll stjfrv. í fyrra varð samkvæmt eðli þeirra eða beinum fyrirmælum þingskapanna að leggja fyrir þessa hv. deild. Því var það, að jeg lagði frv. fyrir hv.Ed. Var því þar vísað til hv.allshn., og gat nefndin ekki fallist á, að þörf væri á nýjum heildarlögum um þetta efni. Hjelt hún því fram, að nægilegt myndi að gera nokkrar breytingar á gildandi lögum. Nú væri ástandið svo breytt orðið, að vel mætti una við almennar reglur um samninga, ásamt hjúatilskipuninni gömlu og nokkrum breytingum á henni, er nefndin flutti. Þegar svo var komið, þótti mjer ekki ástæða til að halda í frv., og var það felt við 2. umr. með jöfnum atkv. Þó að svo hafi farið, tel jeg heppilegast, enda nauðsynlegt, að endurskoða þessa tilskipun, sem er nær 60 ára gömul og raunar eldri, því að tilskipunin frá 1866 er sniðin eftir dönsku hjúalögunum frá 1854 og ákvæði hennar þannig 70 ára. Þar sem svo mikil breyting er nú orðin á öllu síðan og með því að þessi hv. deild hefir óskað eftir endurskoðun á lögunum, taldi jeg rjett að leggja þetta frv. fyrir deildina, svo að hún ætti kost á að íhuga málið og framfylgja ósk sinni um endurbætur í þessu efni. En vilji þessi hv. deild ekki heldur sinna málinu, verður auðvitað engin stjórn til þess að ónáða þingið með þessu máli í bráðina. Það er að vísu satt, að breyting mikil er orðin á hjúahaldi. Árshjúin eru víðast að hverfa, og í stað þeirra koma sumar- og vetrarhjú, og í kaupstöðum er jafnvel títt, að hjú ráði sig til mánaðar í senn. Þar er og sjaldgæft, að nokkur samningur sje gerður, heldur ráða menn sig upp á ákveðið mánaðarkaup, og er þá hægt að nota reglur um almenna samninga. En þó tel jeg, að í sveitunum sje þörf á sjerstökum reglum, sem sjeu í samræmi við hugsunarhátt nútímans, en ekki þann, sem rjeð fyrir 60–70 árum. Nú er breytt frá því, sem áður var, þegar patriarkasamband var milli húsbænda og hjúa. Jeg álít og rjett að færa lögin um þetta efni í eina heild. Hitt þykir mjer fráleitt, sem hv.allshn.Ed. vildi halda fram í fyrra, að ákvæðin um þetta efni mættu vera í þrennu lagi: lögum um almenna samninga, hjúatilskipuninni gömlu og í breytingum, sem nefndin áleit rjett, að gerðar væru. Mjer þykir því vel við eiga, að þessi hv. deild, sem knúð hefir fram frv., fái tækifæri til að athuga það, og legg jeg til, að því verði vísað til allshn., að umræðunni lokinni. Jeg skal svo ekki fjölyrða um málið að sinni, einungis geta þess að lokum, að í athugasemdum við frv. er gerð grein fyrir þeim breytingum, sem gerðar hafa verið á því síðan í fyrra.

Atvinnumálaráðherra (KlJ): Þessi vatnalög eru búin að vera alllengi á döfinni, eins og kunnugt er; fyrst hjá milliþinganefndinni, en síðan hafa þau legið fyrir 4–5 þingum. Fyrst í fyrra tókst Alþingi að binda enda á annað frv., þ. e. vatnalögin, en þetta frv. varð eftir óútrætt. Bæði þessi frv. voru lögð fyrir Ed. í fyrra, og þetta frv., sem hjer er um að ræða, komst svo langt, að það varð samþykt við 2. umr. í Ed. Ef tími hefði þá enst til þess að ganga frá frv. þar, er enginn vafi á því, að það hefði þá verið mjög í sömu mynd og þetta frv. En það komst ekki til Nd. í það sinn, og því áleit jeg rjett að leggja frv. nú fyrir þessa háttv. deild, til þess að hún eigi einnig kost á að sjá frv. og fjalla um það. Breytingar þær, sem Ed. í fyrra gerði á frv. stjórnarinnar, álít jeg mjög til bóta, einkum tvær þeirra, lenging sjerleyfistímans og ákvæði um árgjaldið. Frá mínu sjónarmiði sjeð er það stór kostur á frv., að sjerleyfistíminn var lengdur, úr 55 upp í 75 ár. Jeg álít það meiningarlaust að vera að gefa kost á sjerleyfi, en um svo stuttan tíma, að fyrirsjáanlegt er, að ekkert fjelag þorir að leggja út í starfrækslu í stærri stíl. Ekkert fjelag og enginn einstakur maður þorir að starfrækja orkuver eða leggja út í stóriðju með sjerleyfi til stutts tíma; það gera menn yfirhöfuð ekki, nema það sje víst, að umráðin yfir orkuverunum og öðru vari svo lengi, að fyrirtækin geti borgað sig og gefið sæmilegan arð, sem ekki verður á fáum árum. Hitt atriðið, sem jeg tel til bóta, er, að ákveðið er í frv., að árgjaldið skuli haldast óbreytt um ákveðið árabil. Enda segir það sig sjálft, að það er afarerfitt fyrir fjelög eða einstaklinga að leggja út í stóriðju, ef það má búast við, að árgjaldið hækki eftir örstutt árabil. Menn verða að hafa vissu um það, að árgjaldið breytist ekki um æðilangt skeið, og á því byggja menn útreikninga sína, að árgjaldið haldist óbreytt um tiltekið, allangt árabil. Jeg hefi verið í stjórn fjelags, sem, eins og kunnugt er, hafði áformað að starfrækja orkuver í Þjórsá, ef sjerleyfi hefði fengist, og er jeg því persónulega kunnugur, að það hefði alls ekki komið til mála, að fjelagið gæti hagnýtt sjer leyfið, þótt fengist hefði, ef árgjaldið hefði verið ákveðið og miðað við lægri árafjöldann. Það hefði alls ekki sjeð sjer fært að leggja út í þetta. Aðrar breytingar, sem Ed. í fyrra hefir gert á frv., eru fremur lítilvægar, en að mínu áliti þó heldur til bóta. Um leið og jeg nú legg þetta frv. fyrir háttv.Nd., vona jeg, að henni vinnist tími til að ljúka nú loksins þessu máli, sem svo lengi hefir verið á ferðinni, enda þótt tímarnir sjeu nú ekki eins hentugir og var fyrir 4–5 árum síðan. Þá mundi hafa verið byrjað á starfrækslu hjer, ef sjerleyfislögin hefðu verið til. Nú eru ekki mikil líkindi til, að þau verði notuð fyrst um sinn; málið er ekki lengur praktískt, því góðu tímarnir eru horfnir, tækifærið er liðið hjá. Þó tel jeg rjett vera að binda enda á málið nú á þessu þingi, og vona jeg, að háttv. deild taki þessu frv. vel og annaðhvort vísi því til allshn., eða þá setji sjerstaka nefnd í það, ef deildin vill það heldur. Í fyrra var þetta mál í Ed. í allshn., en ef háttv. deild vill heldur kjósa sjerstaka nefnd í málið, má hún það fyrir mjer.

Bjarni Jónsson Það er rjett, sem hæstv. atvrh. sagði, að það er kominn tími til, að vatnamálunum ljúki á Alþingi. En um hitt er jeg honum ekki sammála, að þessi frestur, sem á málinu hefir orðið, sje úr hófi tiltakanlega langur. Í flestum löndum öðrum hefir þessi löggjöf tekið lengri tíma. Mál þetta mun hjer hafa verið tekið upp um 1917, og er því aðeins um hæfilegan tíma að ræða, og enda tel jeg þenna frest hafa verið heppilegan og málefninu góðan. Það er hepni, að rás viðburðanna sló niður öfgadraumana um gullið, sem fallvötn og fossar áttu að vefa landi og þjóð. Þá dreymdi menn fagra drauma um stóriðju vatnsorkunnar og margt glæsilegt, er með henni fylgdi, og þá voru þeir vart taldir í húsum hæfir, sem í móti þessu mæltu. En þetta er eðlileg tímanna rás. Rjett fyrir ófriðinn ultu mörg fyrirtæki af þessu tæi um koll, enda stóðu slík fyrirtæki mjög tæpt víða erlendis, t. d. í Noregi Eydeverksmiðjurnar. En er ófriðurinn kom, komst alt í uppnám, sakir þess, að þörfin á sprengiefni jókst úr hófi, og voru gerðar kröfur til mjög aukinnar framleiðslu, og græddu fyrirtækin þá of fjár, sem nú hafa lítinn eða engan gróða. Nú veit jeg ekki, hvernig stóriðjunni vegnar í Noregi, en jeg hygg, að líkt mundi hafa farið hjer, ef stóriðja hefði verið hafin fyrir þennan tíma. Hygg jeg nú, að yfir höfuð hafi álit manna skýrst á þessum málum, og nú vilji menn ekki renna blint í sjóinn um það, hvort þessi fyrirtæki muni borga sig. Álíta nú margir, að það sje mjög hæpið, að nokkur stóriðja geti borið sig hjer á landi, og flestir hallast nú að því, að hjer sje ekki um annan auð að ræða en kraft, afllindir, sem geymdar eru þjóðinni til þess að hún taki þær í sína þjónustu jafnóðum og hún þarf þess með sjálf. Að því er snertir undirbúning málsins í nefndinni, sem jeg þó og hefi verið nokkuð við riðinn, tel jeg hann góðan. Jeg tek mark á því, að hjer er venjan að telja eftir mönnum, ef þeir fá borgun fyrir verk sín; en í þessu máli hefir mjög lítið verið talið eftir, og skil jeg það svo, að menn hafi verið sann færðir um, að vel hafi verið unnið. Jeg held jeg megi segja fyrir hönd meirihluta nefndarinnar, og tel jeg það ekki raup, að hann hafi lagt góð frv. upp í hendur stjórninni. Allar breytingar, sem gerðar hafa verið á frv. nefndarinnar, horfa til hins verra. Draumaruglið gerði það að verkum, er vatnalögin voru lögð fyrir þingið, að þau urðu talsvert lakari en frv. meirihl. milliþinganefndarinnar, því að stjórnin hafði lagt sjereign á vatni til grundvallar. Þessu frv. til sjerleyfislaga, sem hjer er lagt fram, er í mestu haldið til frv. meirihl. milliþinganefndarinnar, þó að breytingar sjeu á stöku stað, og þykir mjer öllu betur, að það er komið fram. Samverkamaður minn í meirihl. milliþingan. tók skýrt fram í nál., sem við sömdum í fyrra og lagt var fram á síðasta þingi, að þessi sjerleyfislög gætu á engan hátt samrýmst frv. stjórnarinnar til vatnalaga, sem samkv. 2. gr. var bygt á sjereignarstefnu, áður henni var breytt, en allsherjarstefnan var grundvallarstefna sjerleyfislaganna, enda óhugsandi að bera þau fram á öðrum grundvelli, því hitt yrði til þess að opna allar dyr. Með því að leggja fram þetta frv., sýnir stjórnin skilning sinn á þeirri breytingu, sem gerð var á 2. gr. vatnalagafrv. Með þeirri breytingu var allsherjarstefnan ákveðin í vatnalögunum, og því víkur stjórnin brott frá sjereignarstefnunni, en hverfur yfir til allsherjarstefnunnar. Hefði stjórnin lagt annan skilning í þetta, mundi hún hafa lagt fram sjerleyfislagafrv. minnihl., sem bygðist á sjereignarstefnunni, og samið var eftir norskum lögum. Enda þótt það, sem fram fór á Alþingi í fyrra, sje mönnum enn að vísu í fersku minni, vil jeg þó minna á 2. gr. í frv. stjórnarinnar til vatnalaga; þar segir svo - með leyfi hæstv. forseta: „Landareign hverri fylgir rjettur til umráða og hagnýtingar á því vatni, straumvatni eða stöðuvatni, sem á henni er, með þeim takmörkunum, sem lög og venjur setja.“ Þetta er, eins og sjá má, greinileg skilgreining á fullum eignarrjetti, og þegar einstaklingur á í hlut, verður löggjöfin að takmarka notkun hans, ef hún vill ekki þola hana án takmarka. Að afnema eignarrjettinn er ekki hægt samkvæmt stjórnarskrá vorri, og því verður að takmarka hann. Samkvæmt brtt. okkar meirihl.-manna í milliþinganefndinni var 2. gr. vatnalagafrv. breytt, og hljóðar því 2. gr. vatnalaganna nú svo - með leyfi forseta: „Landareign hverri fylgir rjettur til umráða og hagnýtingar því vatni, straumvatni eða stöðuvatni, sem á henni er, á þann hátt, sem lög þessi heimila.“ Jeg og samverkamaður minn í nefndinni í fyrra erum báðir vel minnugir og þakklátir hæstv. atv.- og fjrh. (KlJ) fyrir þá mikilvirku aðstoð, sem hann þá veitti okkur, og er það honum að þakka, að þessari breytingu varð komið á, og breytingin er afar þýðingarmikil. Hjer er í lög leidd notkunarheimild á hlut, sem annaðhvort er ríkiseign eða res nullius, auk þess herðir það á og skýrir stefnu laganna, að skilgreining eignarrjettarins var í frv. stjórnarinnar, en var feld í burtu úr greininni af þinginu, og í staðinn sett afnota- og umráðaheimild. Sýnir þetta, að þingið leit svo á, að hjer væri um allsherjareign eða res nullius að ræða, og er þar með allsherjarstefna vatnalaganna ákveðin. Þar sem nú að allsherjarstefnan hefir sigrað, get jeg vel verið með þessu frv. til sjerleyfislaga, en ekki hefði mátt eiga sjer stað, að þau yrðu leidd í lög, ef sjereignarstefnan hefði sigrað. Þó vil jeg leyfa mjer að nefna nokkur atriði, þar sem þessu frv. hefir verið breytt til hins verra frá frv. meirihl. milliþinganefndarinnar, sem það er að mestu leyti samhljóða í höfuðatriðunum. Er sjerleyfistíminn lengdur að stórum mun; í 11. gr. þessa frv. stendur, að tímalengdin megi vera alt að 75 árum í stað 55 ára, sem nefndin hafði í till. sínum látið sjer lynda, eða með öðrum orðum, lengdur tíminn um 20 ár og gert að 3 aldarfjórðungum, sem sjerleyfin megi standa. Sakir þess, hversu alt er nú á annan veg en var á uppvaxtarárum okkar, sem hjer sitjum, er þetta alt of langur tími, og stórhættulegt að binda sig um svo langt skeið. Það, sem áður tók tugi ára, ryðst nú yfir oss á einu, tveimur eða þremur árum. Það hafa orðið ýmislegar og víðtækar breytingar í viðskifta- og þjóðlífi voru, sem og annara þjóða, og nýir straumar og öflugir eru komnir til, sem setja allar breytingar miklu örar yfir nú en menn óraði fyrir áður, og er því alls ekki viðunandi að hafa slík sjerleyfi svo langlíf sem hjer er farið fram á. Þeir, sem mesta hafa reynsluna í þessum efnum, eru altaf af stytta sjerleyfistímann hjá sjer. Það var einn milliþinganefndarmaður, sem nú á ekki setu hjer, er hafði kynt sjer mjög vatnamál í Vesturheimi; á hann son þar vestra, sem þar er orðinn nákunnugur, og segir hann í brjefum sínum, að þar hafi menn byrjað á 100 ára sjerleyfistíma, en síðan iðrast eftir, og væru nú einlægt að stytta tímann, eftir því sem því yrði viðkomið, og væri nú komnir niður í 30–35 ár. Þessvegna álít jeg 55 ár fullríflegan tíma, og að ekki komi til mála að hafa hann hjer lengri. Það telja allir, sem vanir eru slíkum fyrirtækjum, að ef þau borgi sig ekki á 30–35–40 árum, eigi alls ekki að leggja í þau, því þá geri þau það aldrei. Þessi 55 ára tími ætti því fullkomlega að nægja hjer. Svo er 33. gr. frv. Hún kveður svo á, að landsstjórninni sje heimilt eftir 40 ár að taka vatnsvirkjunina í sínar hendur. Meirihl. vatnamálanefndar lagði aftur á móti til, að þetta mætti gera hvenær sem væri, einungis með 5 ára fyrirvara, enda verð jeg að líta svo á, að þetta sje heppilegra. Þau 40 ár, sem frv. ákveður, eru auðvitað miðuð við hinn langa sjerleyfistíma. Vonast jeg til þess, að nefnd sú, sem væntanlega fjallar um þetta, lagi þetta, ásamt fleira, sem miður fer í frv. Að lokum er svo í 2. lið 27. gr. breyting á orðalagi frá því, sem var hjá nefndinni. Tel jeg, að nefndin hafi þar komist skýrar að orði, og því rjett að taka upp hennar orðalag. Jeg vildi segja þetta við 1. umr. málsins, í því skyni að þurfa síður að ónáða nefndina seinna, er hún skilar málinu til 2. umr. Efast jeg ekki um, að hún muni fallast á þetta, sem jeg hefi nú sagt, og lagfæra þann ágalla.

Sveinn Ólafsson Jeg skal ekki fara langt út í viðauka þann við mál þetta, sem nú er fram kominn hjá háttv.þm. Dala. (BJ). Hann kvartaði um það, að breytingar þær, sem hann hefði borið fram á síðasta þingi við vatnalögin, hefðu eigi komist fram, en það frv. hefði verið skemt af áhrifum minnihl.- stefnunnar frá 1919. Jeg ætla ekki að innleiða neina nýja deilu um það mál nú, en aðeins mótmæla sem fjarstæðu öllum hans kenningum um ríkisumráð vatna á einstakra manna löndum. Að vísu skal jeg játa, að svo leit út á síðasta þingi sem margir gerðu sjer ekki ljóst, hvert stefndi með ákvæði þeirra laga um þau umráð. Skal jeg sem dæmi benda á það, að við breytinguna, sem gerð var á 2. gr. laganna, fjell burtu skilgreining á rjetti, sem annars er hvervetna í lögunum viðurkendur, umráðarjetti landeiganda yfir vatninu. Við það urðu lögin álappaleg og skemdust, þótt þau geymi að öðru leyti skýr ákvæði um eignarumráð landeiganda, og einmitt þessarar skemdar vegnar vildi jeg ekki samþykkja þau. En það er einmitt þessi skemd laganna, sem háttv.þm. Dala. er nú að fagna yfir og flagga með, þótt ekki snerti þetta mál. Margar af vatnsiðjuþjóðunum hafa engin sjerleyfislög, eins og þau, sem hjer er lagt til að sett verði, heldur hafa þær allar sjerleyfistakmarkanir í almennum vatnalögum. Aðrar hafa aftur á móti sjerstök lög um þetta efni. Engin þjóð hefir þau jafnítarleg og Norðmenn. Er tilgangur þeirra sá, að takmarka svo rjett þeirra manna, sem eiga mikilli vatnsorku yfir að ráða, að þeir geti ekki unnið þjóðfjelaginu ógagn með stórfeldum fyrirtækjum með útlendu fjármagni eða orðið þeirri innlendu stóriðju ofjarlar. En auk þess að verja með því móti minni máttar þjóðfjelag fyrir erlendu peningavaldi, er þar einnig haft fyrir augum að tryggja ríkinu álitlegar tekjur af stórfeldum vatnsiðjufyrirtækjum. Að nokkru leyti eru þessi öryggisákvæði komin inn í vatnalögin frá síðasta þingi, t. d. þar sem umráðamanni vatnsrjettinda er bannað að virkja án stjórnarleyfis meira en 200 hestöfl. Fyrir milliþinganefndinni 1919 vakti einnig þetta skýrt. En hún klofnaði, svo sem kunnugt er, um það, hver ætti vatnsrjettindin, landeigandi eða ríkið. Þess var því að vænta, að frv. meiri- og minnihluta yrðu ólík að ýmsu leyti, og kom sá munur fram bæði í vatnalagafrv. og frv. til sjerleyfislaga. Það er rjett hjá hv.þm. Dala., að frv. meirihl. liggur aðallega til grundvallar fyrir þessu frv., sem hjer er fram borið. Af þeim sökum er sá stóri galli á þessu frv., að það kemur hvergi fram, að sá, sem sækir um sjerleyfi, þurfi að eiga vatnsrjettindi. En svo er það þó hjá öðrum þjóðum, að eignarheimild að vatninu verður fyrst að sanna. Frv. er að þessu leyti í anda meirihl. En margt er í því að öðru leyti, sem er gerólíkt samkynja lögum hjá öðrum þjóðum. Hjer eru settar flóknar reglur um það, hvernig umsókninni eigi að vera hagað og hvernig eigi að stíla þær. Norðmenn leggja aftur á móti meiri áherslu á það, hverjum veita eigi sjerleyfið og kvaðir þær, sem umsækjandi verður að gangast undir vegna verkalýðs, dvalarhjeraðs og ríkis. Þar er mjög lítið um þetta endalausa form, sem er svo fyrirferðarmikið í þessu frv., að umsækjendum veitir sjálfsagt ekki af að hafa lögfræðing til aðstoðar bæði að baki og brjósti og verkfræðing til hvorrar handar. Er líkast sem lögin væru samin í því skyni að veita þessum mönnum atvinnu. Hinsvegar kannast jeg við, að ýms ákvæði, sem þörf eru, hafa verið tekin upp úr lögum Norðmanna. Skal jeg t. d. nefna ákvæðin um það, hvernig fara eigi með hlutabrjef í vatnsvirkjunarfyrirtækjum til varnar því, að þau komist á fárra manna hendur. Það vantaði í frv. meirihlutans. Jeg lít svo á, að þetta frv. þurfi að breytast í verulegum atriðum, til þess að það geti orðið fyllilega nothæft. Þar þarf að koma fram meðal annars, að hver sá, sem sækir um sjerleyfi, þurfi að eiga vatnsrjettindi, því að í vitund fólksins eru vatnsrjettindin í höndum jarðeigandans, og hinsvegar leiðir af skilyrðum um algerða afhendingu til ríkisins að loknum sjerleyfistíma, að leyfishafi verður að eiga það, sem hann afhendir. Hjá Norðmönnum er þessi varnagli sleginn, og getur leigurjettur á vatnsrjettindum ekki komið þar til greina í sambandi við sjerleyfi. Um þær breytingar, sem gerðar voru á frv. í Ed. á síðasta þingi, skal jeg ekki fjölyrða að sinni. Það má vera, að það, að sjerleyfistíminn er lengdur, styðji að því, að sótt verði um sjerleyfi. En jeg met það lítils. Jeg er ekkert fíkinn í vatnsvirkjun útlendinga. Jeg er að svo stöddu alls ekkert fíkinn í neina stóriðju. Jeg tel hana óholla fyrir menningu þessarar fámennu þjóðar, og óska einskis frekar en að hún dragist, eða útlendingavastrið. En þegar þjóðinni vex fiskur um hrygg og hún getur sjálf hagnýtt afllindirnar, þá er alt öðru máli að gegna. Þá getur það orðið til þrifa og framfara, sem nú gæti valdið menningartjóni. Er mjer því ósárt um, þótt stóriðjan og virkjanirnar dragist enn um hríð. Annars vil jeg benda á það, að eins og nú er um búið, þá eru litlar líkur til þess að slíkar umsóknir komi fram. Slík fyrirtæki þykja nú ekki lengur neitt ýkja-gróðavænleg, og auk þess er sjerleyfisgjaldið mjög hátt eftir frv., jafnvel að mínu viti óaðgengilegt. Býst jeg við, að flestum vaxi það í augum, enda harma jeg það ekki. Af þessum sökum læt jeg mjer liggja í ljettu rúmi, hvort þetta frv. til sjerleyfislaga nær fram að ganga á þessu þingi eða ekki. Það skiftir litlu máli, hvort frv. er sett í sjerstaka vatnamálanefnd eða vísað til allshn. En verði því vísað til allshn., sem jeg tel öllu viðfeldnara, þá væri ef til vill rjett að bæta 2 mönnum við þá nefnd, því hún hefir nú, eins og kunnugt er, þegar allmikið á sinni könnu, og er auk þess ekki sjerstaklega skipuð með hliðsjón af þessu máli.

Jón Þorláksson Jeg vil aðeins geta þess, út af till.hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) um að vísa málinu til allshn., að jeg tel rjett að bíða með að auka við nefndina, þar til hún hefir sjálf látið uppi álit sitt.

Atvinnumálaráðherra (KlJ): Mjer virðast þessar umr., sem hjer hafa farið fram, eiga öllu betur við 2. umr. en 1. umr. Skal jeg ekki gera gyllingar til að þær verði öllu lengri, en vil þó fara fáum orðum um sum atriði, sem fram hafa komið. Hv. þm. Dala. (BJ) hjelt því fram, að það væri ekkert tiltakanlega langur tími, sem nefnd og þing væru búin að vera með þetta mál á döfinni. Jeg veit ekki, hvað hann kallar langan tíma, en það eru nú um það 8 ár, og það kalla eg langan tíma. Jeg er þó á sama máli og hann, að betra er að vera hóti lengur og vinna verkið betur. Háttv. þm. (BJ) kvað þennan drátt hafa verið heppilegan, og kom mjer það ekki á óvart. Hann hefir altaf verið hræddur við vatnavirkjun í stórum stíl, af ótta við það, að útlendingar kynnu þá að fylla landið. En frá mínu sjónarmiði er það óheppilegt, að ekki var undinn bráður bugur að lögunum. Jeg er í engum vafa um það, að ef sjerleyfislögin hefðu verið til 1920, þá hefði þá þegar verið farið að virkja vötnin í talsvert stórum stíl, og þótt þau fjelög hefðu brátt orðið að hætta hjer, þá hefðu þau samt verið búin að koma hjer á fót mannvirkjum, sem haldið hefðu áfram að vera til, og hefðu þá veitt mörgum atvinnulausum hjerlendum atvinnu við þau. Hefðu þau mannvirki síðar getað komið landinu að góðum notum. Háttv. þm. (BJ) kvaðst vera ánægður með frv., að því leyti sem það væri bygt á allsherjarstefnunni. Þó vildi hann fella niður umbætur þær, sem gerðar voru á því í fyrra í Ed. Ekki get jeg fallist á það. Jeg lít svo á, að vatnalögin, eins og þau lágu fyrir í fyrra, hafi verið samfeld heild, bygð á eignarrjetti einstaklingsins yfir vatninu. Lagði jeg þetta þá fyrir einhvern hinn glöggvasta lögfræðing, sem jeg þekki hjer á landi, og var hann sammála mjer í þessu. Sama skoðun varð ofan á í nál.Ed. Þar sat og góður lögfræðingur. Leit hann svo á, að frv., eins og það kom frá Ed., væri bygt á þeim rjetti. Nú er spurningin sú, hvort breyting sú, sem gerð var í fyrra hjer í deildinni á 2. gr. frv., hafi breytt því svo, að heildin hafi raskast. Jeg er algerlega á móti því. Hjer er aðeins um orðabreytingar að ræða, en ekki efnisbreytingar. Áður en jeg lagði frv. hjer fram, bað jeg þó þennan sama lögfræðing, sem jeg gat um fyr, að athuga, hvort þessi breyting kæmi að nokkru leyti í bága við þetta frv., eins og það var samþ. í Ed. við 2. umr. þar. Gerði hann það, en komst að þeirri niðurstöðu, að svo væri ekki. Jeg veit að vísu, að meiri- og minnihl. nefndarinnar geta aldrei orðið sammála um þetta atriði, og verður það svo að vera. En jeg hygg, að sá ágreiningur nái skamt út fyrir nefndina. Tel jeg rjettast að ræða það ekki frekar, en snúa sjer að frv. sjálfu. Háttv. þm. Dala (BJ) vildi stytta sjerleyfistímann að miklum mun. Jeg skal ekki fara mörgum orðum um þá skoðun hans, en að eins taka það fram, að jeg tel 40 ár ekki ná nokkurri átt. Jeg hygði þá rjettara að láta vera að semja slík lög, heldur en að gera þau svo úr garði, að enginn geti notast við þau, Háttv. l.þm. S.-M. (SvÓ) kvaðst einnig vera óánægður með frv., en jeg tel ekki neina ástæðu að fara út í það nú. Væntanleg nefnd fær að fjalla um slíkt. En þar sem hann tók það fram, að það stæði hvergi í frv., að sá, sem sækti um sjerleyfi, yrði að vera eigandi vatnsrjettindanna, þá vil jeg svara því. Það liggur í augum uppi. Sá, sem sækir um þessi hlunnindi, verður auðvitað að sanna rjett sinn til þeirra, eins og sá, sem um einkaleyfi sækir, verður að sanna, að hann hafi fundið upp þann hlut, sem hann biður um einkaleyfi á. Þetta er svo sjálfsagt, að óþarft er að taka það beinlínis fram. Jeg minnist þess, að hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) óskaði, að ákvæði þessa efnis væri tekið upp í 2. gr. sjerleyfisfrv., og aðgætti jeg þá, hvort auðið væri að samræma þetta við aðrar greinir frv., en þá kom í ljós, að það var algerlega ósamrýmanlegt við sumar greinirnar. Jeg skal svo ekki fjölyrða að sinni um frv. en vil mæla með því, að því verði vísað til allshn.

Bjarni Jónsson Jeg hugði, að ýmsir fleiri hv.þm. mundu vilja ræða mál þetta frá almennu sjónarmiði, og ætlaði jeg því að bíða um hríð að taka til máls aftur. En þar sem hv.þm. er nú svo tregt tungu að hræra, skal jeg nú þegar gera nokkrar athugasemdir við ræðu hæstv. atvrh. (KlJ). Hæstv. atvrh. (KlJ) var mjer ekki sammála um það, að frestur sá, sem orðinn er á þessari lagasmíð, sje heppilegur. Hygg jeg þó, að gild rök megi færa fyrir þessu. Ef þvílík sjerleyfislög hefðu verið gengin í gildi 1919–1920, ætlar hæstv. atvrh. (KlJ), að þá hefðu risið upp hjer á landi mikil og stórkostleg fyrirtæki, sem veitt hefðu fjölda manns atvinnu. En þar til er því að svara, að á þeim árum var enginn atvinnuskortur. Landsmenn áttu þá ærið að vinna, að gegna atvinnuvegum landsins til sjávar og sveita, er þá gáfu af sjer góðan ávöxt, ef menn hefðu kunnað með að fara og haft vit á að selja í tæka tíð. Náttúran rjetti fram fullar hendur, og ekki er henni um að kenna, þó að landsmenn hafi verið orðnir fátækari að þessum árum liðnum. Þeir hefðu og ekki auðgast neitt við það, þó að erlend fjelög hefðu þá veitt mönnum atvinnu. Menn hefðu ef til vill átt eitthvað afgangs af kaupi sínu, en til móts við það hefðu verið gerð hjer stórkostleg mannvirki, sem staðið hefðu svo ónotuð um aldur og æfi. Mjer er kunnugt um, að fjelag það, er hæstv. atvrh. (KlJ) nefndi, hafði þá í hyggju að ráðast í atvinnurekstur, sem aldrei hefði getað borgað sig, einmitt af þeirri ástæðu, sem verkfræðingur þessa fjelags tók fram við mig. Þá er jeg spurði hann, hvort þetta myndi ekki geta orðið til þess að skip vor hefðu meira að flytja frá landinu, neitaði hann því og kvað jafnmikið skiprúm þurfa undir hráefnin, sem flytja þyrfti til landsins. En með því móti getum vjer ekki kept við Noreg í þessum efnum. Það er deginum ljósara, að það getur ekki borgað sig fyrir oss að vinna úr hráefnum, sem flutt eru yfir höfin, þegar flytja verður afurðirnar út aftur. Jeg tel því heppilegt, að þetta skuli hafa beðið meðan draumvíman var að renna af mönnum, því að sú víma er nú runnin af flestum mönnum, þó að einhverjir kunni enn að ganga duldir hins sanna í þessu efni. Það er heppilegast, að landsmenn noti það, sem landbúnaðurinn og fiskiveiðarnar gefa af sjer, og það er yfrið nóg til þess að ala þjóðina, og það þótt hún aukist um helming. En þá fyrst, þegar þjóðin er orðin svo mannmörg, að þessir atvinnuvegir hrökkva ekki til, er gott að grípa til þessa afls, ef það þá hefir verið geymt þjóðinni, en ekki fengið útlendingum í hendur til þess að græða á eða til þess að fara á höfuðið á, sem sennilegra er að verða myndi. En það myndi aftur verða þjóðinni til ámælis og til stórspillingar lánstrausti landsins, ef menn gætu sagt, að alt færi á höfuðið, sem fje væri lagt í hjer á landi. Bankarnir yrðu þá og ver staddir og krónan ef til vill hrapa niður í námunda við markið. Þessar yrðu afleiðingarnar, en til jafns við þetta hefði eitthvað flust inn af erlendu fólki, og læt jeg kynbótamennina um að meta það, hvílíkur fengur það væri þjóð vorri. En vita þykist jeg, að væri um reiðhesta að ræða, myndu menn ekki vera tiltakanlega hrifnir. Jeg skal enn ítreka það, að jeg get ekki fallist á að hafa sjerleyfistímann lengri en frv. meirihl. milliþinganefndarinnar kveður á. Jeg verð að halda því fram, að hafi fyrirtæki ekki borgað sig á 25–30 árum, svo að eigandinn geti látið það af hendi eftir 35–40 ár með vel sæmilegum ágóða, hefði það betur verið óstofnað. Það má minna á fyrirtæki, sem hefir sjerleyfi hjer á landi, svo sem Íslandsbanka. Sjerleyfi hans gildir einungis um 30 ár, og þó að tilkostnaðarminna sje í upphafi að setja á stofn banka, þá er það fult eins áhættumikið eins og t. d. iðjuver, sem stofnað er á heilbrigðum grundvelli, en ekki fyrirsjáanlegt, að fara muni á höfuðið. Því að bankar fá oft og einatt mikla skelli, sem vegur á móti því, að stofnkostnaðurinn getur verið minni. Jeg tel því nóg að hafa sjerleyfistímann 35–40 ár, en til samkomulags í nefndinni ljet jeg mjer lynda, að hann yrði ákveðinn 55 ár. En 75 ár er alveg óhóflegt. Jeg man það, að hæstv. atvrh. (KlJ) sagði það í fyrra hjer í hv. deild, er hann kom okkur hv. 1. þm. Reykv. (JÞ) til hjálpar með brtt. okkar við 2. gr. vatnalagafrv., að hann hefði borið brtt. undir lögfræðing hjer í bæ, er hann teldi einna snjallastan í þeirri grein, og spurt hann, hvort lögin yrðu ekki samfeld heild, þó að brtt. okkar yrði samþykt. Kvað lögfræðingurinn það rjett vera, að lögin yrðu þá samfeld heild, og er það rjett svar, er sýnir, að þetta hefir verið góður löfræðingur. Því að með brtt. okkar urðu lögin fyrst samfeld heild.  (Atvrh., KlJ: Nei, nei.)  Jú, einmitt, því að áður stönguðust ákvæði frv. sem mannýg naut. Frumvarpið var samið í upphafi af Einari prófessor Arnórssyni, og allsherjarstefnan var alstaðar höfð fyrir augum. Lögfræðingur sá, sem hæstv. atvrh. (KlJ) gat um, hefir því rjett fyrir sjer, en lögfræðingurinn í Ed. fer villur vegar. Jeg hefi áður sannað það óhrekjanlega með tilvitnunum í gömul lög, að sá, sem les þau án þess að limlesta móðurmál sitt, hlýtur að komast að þeirri niðurstöðu, að allsherjarstefnan hafi altaf ráðið til forna. Það er og rjett hjá þessum sama lögfræðingi, að frv. þetta er ekki í ósamræmi við vatnalög þau, sem samþykt hafa verið. Þó að sjereignarstefnan hefði orðið ofan á í fyrra, hefði frv. samt ekki þurft að vera í ósamræmi við lögin, en þá hefði það orðið ónýtt og gagnslaust. Því að frv. er bygt á allsherjarstefnunni, að fallvötn sjeu ríkiseign eða þá res nullius, sem ríkið eigi að ráðstafa með lögum. Það er algerlega gagnlaust, þó að hv.þm. reyni að vefengja það, sem jeg nú hefi sagt um þýðingu brtt., sem samþykt var í fyrra, og færi til þess langar ræður. Hver og einn dómstóll, í þessu landi eða öðru, myndi dæma á þá leið, að þá hefði lagabálkurinn verið færður úr sjereignarstefnunni yfir í allsherjarstefnuna, og þeir, sem þekkja allan undirbúning frv., vita, að þá fyrst varð lagabálkurinn sjálfum sjer samkvæmur.