Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti. Síðar í dag fara fram umræður um þjóðaratkvæðagreiðsluna og framhald stjórnarskrármálsins. Ég ætla ekki að þjófstarta þeirri umræðu, en það er full ástæða til að vekja sérstaklega máls á niðurstöðunni við spurningu nr. 2 á laugardaginn, spurningunni sem svo hljóðaði, með leyfi forseta: „Vilt þú að í nýrri stjórnarskrá verði náttúruauðlindir sem ekki eru í einkaeigu lýstar þjóðareign?“ Niðurstaðan varð sú að næstum 83% þátttakenda svöruðu þeirri spurningu jákvætt. Þetta var skýrasta svarið af sex skýrum svörum í atkvæðagreiðslunni. Samtals voru það 84.633 Íslendingar sem sögðu já við spurningunni en 17.441 nei. Fyrir utan framhald stjórnarskrármálsins sem er auðvitað á dagskrá þingsins liggur fyrir okkur að vinna úr hinum efnislegu niðurstöðum í atkvæðagreiðslunni með öðrum hætti. Við getum líka haft stuðning í þessu máli af mikilli fræðilegri og pólitískri vinnu, nú síðast í formi sérstakrar skýrslu um stefnumörkun í auðlindamálum sem væri full ástæða til, forseti, að taka til sérstakrar umræðu. Menn eru byrjaðir að túlka eins og alltaf og þá er rétt að líta á frumtextann. Hér er bara einn frumtexti. Grundvöllur spurningarinnar er í 34. gr. frumvarpsdraganna frá stjórnlagaráðinu. Þar segir í 1. mgr., með leyfi forseta: „Auðlindir í náttúru Íslands sem ekki eru í einkaeigu, eru sameiginleg og ævarandi eign þjóðarinnar. Enginn getur fengið auðlindirnar, eða réttindi tengd þeim, til eignar eða varanlegra afnota og aldrei má selja þær eða veðsetja.“ Í 4. mgr. segir að hægt sé að veita leyfi til afnota eða hagnýtingar auðlinda eða annarra takmarkaðra almannagæða, gegn fullu gjaldi og til tiltekins hóflegs tíma í senn. Það er dagljóst að eftir þessa atkvæðagreiðslu er komin upp ný staða í auðlindamálunum. Þrætum undanfarinna ára er lokið. Nú eigum við að slíðra sverðin eins og ágætur ráðherra sagði í morgun í blaði og vinna saman að því að koma vilja þjóðarinnar í framkvæmd. Við kjörnir fulltrúar erum þjónar fólksins, þjónar þjóðarinnar. Þjóðin hefur talað.

Frú forseti. Ég vil byrja á því að óska þeim til hamingju sem hvöttu til þess að þjóðin segði já við 1. spurningunni í þjóðaratkvæðagreiðslunni á laugardaginn. Niðurstaðan var mjög afdráttarlaus og þótt ég hafi ekki verið sáttur við hana óska ég hinum til hamingju. En jafnframt vex ábyrgð þeirra á því að túlka þá niðurstöðu. Þeir sem lögðu til og ráðlögðu fólki að greiða atkvæði með þessari tillögu hljóta núna að standa og bera ábyrgð á þeirri ráðleggingu sinni. Mig langar til að spyrja hv. þm. Valgerði Bjarnadóttur, formann stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar sem hefur haft þetta mál til umfjöllunar í nefndinni í rúmt ár, hvort ekki sé kominn tími til þess að leggja fram þetta frumvarp og af hverju það var ekki lagt fram í dag eða í gær. Það liggur fyrir, það er tilbúið, greinargerðin fylgir með. Af hverju er frumvarpið ekki lagt fram, af hverju hefur það ekki verið lagt fram nú þegar? Þjóðin er búin að greiða atkvæði um það. Er eitthvað að vanbúnaði? Þá kemur hin spurningin: Hvað þýða orðin „að leggja til grundvallar“? Hversu miklu má breyta í tillögum ráðsins? Erum við bókstafstrúar og megum við ekki breyta einni einustu kommu? Hvað telur hv. þingmaður að megi breyta miklu? Ég reikna með að hún muni segja að hægt sé að breyta öllu öðru en efnislegum atriðum. Þá langar mig að spyrja: Ef það kæmi fram rökstudd, efnisleg gagnrýni um að eitthvað væri ekki í lagi, mættum við þá ekki breyta því? Ég nefni til dæmis hugmyndina um Lögréttu sem mér líst afskaplega vel á, eins konar stjórnlagadómstól, en uppbyggingin á henni hjá stjórnlagaráði er ekki góð. Ég hef komið með aðra tillögu um Lögréttu og reyndar fjöldann allan af öðrum tillögum til nefndarinnar. Ég spyr hv. þingmann: Fellst hún á það að uppbygging Lögréttu verði breytt á þann hátt sem ég hef lagt til?

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Pétri Blöndal fyrir hamingjuóskir til þeirra sem sögðu já í þeim miklu kosningum sem voru á laugardaginn. Hann spyr spurninga sem mér finnst að hann hafi spurt áður  Hvað þýðir að leggja til grundvallar, spyr hv. þingmaður. Það má vel vera að mig misminni að ég hafi svarað þessu oft en ég ætla að reyna einu sinni enn. Fyrsta spurningin sem lögð var fram var þessi: „Vilt þú að tillögur stjórnlagaráðs verði lagðar til grundvallar að frumvarpi að nýrri stjórnarskrá?“ Það þýðir nákvæmlega það sem er í orðanna hljóðan: Vilt þú að frumvarp sem lagt verður fyrir Alþingi um breytingar á stjórnarskránni og rætt verður á Alþingi í þremur umræðum eins og lög gera ráð fyrir byggi á tillögum stjórnlagaráðsins? Hvernig gæti ég orðað þetta skýrar? Að frumvarpið verði efnislega byggt á tillögum stjórnlagaráðsins. Út á það gengur þetta. Hv. þingmaður spyr: Af hverju er frumvarpið ekki lagt fram núna? Það er vegna þess, eins og hann veit líka, að við höfum verið með sérfræðinga til að vinna að þessu fyrir okkur. Einn þeirra mætti reyndar á fund hjá okkur í morgun og skýrði okkur frá vinnunni og það er alveg ljóst að þeir eru búnir að fara mjög ítarlega og efnislega yfir þetta en lokahnykkurinn er eftir. Það er vegna þess að þeir gátu ekki klárað sitt verk fyrr en ljóst yrði hver úrslit atkvæðagreiðslunnar yrðu, vegna þess að ætlunin er og hefur aldrei verið önnur ætlun en sú að taka mark á niðurstöðunum.

Virðulegi forseti. Niðurstaða þjóðaratkvæðagreiðslunnar á laugardaginn sendir skýr skilaboð til Alþingis um að almannahagsmunir en ekki sérhagsmunir eigi að liggja til grundvallar stjórnskipan landsins. Þessa hagsmuni má draga saman í eina setningu: Kröfu um aukið jafnrétti og lýðræði. Einn mikilvægasti lærdómur atkvæðagreiðslunnar er að nú liggur fyrir skýr mælistika til að nota á löggjöf um nýtingu náttúruauðlinda í þjóðareign. Það er klárt að breytingar til dæmis á lögum um fiskveiðistjórn verða að uppfylla eftirtalin þrjú meginskilyrði auðlindaákvæðisins, þ.e. að nýtingarrétti sé úthlutað gegn fullu gjaldi til tiltekins hóflegs tíma í senn og á jafnræðisgrundvelli. Gagnvart þessum skilyrðum hljótum við að meta núverandi fyrirkomulag fiskveiðistjórnar og mismunandi útfærslur sem fram hafa komið til breytinga á því. Það þurfum við hins vegar að gera af yfirvegun og ég tel rétt í því efni að kalla til verks breiðan hóp sérfræðinga, jafnt innlenda sem erlenda á sviði auðlindastjórnunar. Einnig er ljóst að niðurstaða atkvæðagreiðslunnar á laugardaginn varðandi spurninguna um jafnt vægi atkvæða dregur fram andstæð sjónarmið íbúa eftir búsetu þeirra. Niðurstaðan er engu að síður skýr. Tveir þriðju kjósenda vilja jafnt vægi atkvæða og Alþingi verður að virða þá niðurstöðu. Leiðin til samkomulags og breiðrar sáttar er ekki að snúa meirihlutaviljanum á haus heldur virða hann á sama tíma og við bindumst samtökum um markvissa og raunhæfa áætlun um að jafna aðstöðumun íbúa landsins hvað varðar aðgengi að grunnþjónustu, menntun, nauðsynjavörum og sómasamlegum samgöngum. Meginniðurstaðan er skýr. Það verður forgangsverkefni Alþingis í vetur að ná breiðri samstöðu um breytingar á stjórnarskránni í samræmi við þann skýra vilja kjósenda sem birtist á laugardaginn.

Virðulegi forseti. Þrætur og karp um þjóðaratkvæðagreiðsluna á laugardaginn eru ekki góður fyrirboði um störf þingsins í vetur. Störf þingsins hafa notið lítils trausts og lítillar virðingar. Því aðeins mun þingið geta endurheimt traust og virðingu að því þingi sem nú situr takist að ljúka því verki að setja landinu nýja stjórnarskrá á grundvelli þjóðaratkvæðagreiðslunnar á laugardaginn. Stjórnarskrárnefndin vann sitt verk. Þúsund manns sem valdir voru af handahófi komu alls staðar að og þeir unnu sitt verk. Tugir þúsunda manna tóku þátt í atkvæðagreiðslu í þeim tilgangi að kjósa sér stjórnlagaráð. Það 25 manna ráð sem síðar var skipað lauk sínu verki. Þjóðin kom að því og hún kláraði sinn hlut í atkvæðagreiðslu. Alþingi verður, ég endurtek, verður að sýna að það rísi undir því að ljúka þessu ferli sem svo margir hafa lagt svo mikla vinnu í svo lengi. Til þess þurfa bæði meiri hlutinn og minni hlutinn að gæta þess að beita ekki hvor annan ofbeldi. Ég held að allir þingmenn ættu að hugleiða hvernig endir það yrði á þessu umbrotasama kjörtímabili ef það endaði eins og hið síðasta með málþófi og næturfundum þar sem einn stjórnmálaflokkur reynir að leggjast í veg fyrir að aðrir í þinginu geti gert þær breytingar á stjórnskipan landsins sem lýðræðislegur meiri hluti er fyrir.

Virðulegi forseti. Ég vil benda þeim sem eru í prófkjöri hjá Samfylkingunni á að sú kosning sem fór fram síðastliðinn laugardag var ráðgefandi. Þeir geta notað til heimabrúks sínar ræður sem skipta máli í prófkjörinu. Það sem mig langar til að segja er að þingmenn hafa hér sagt að þjóðin hafi talað og meirihlutavilji sé til staðar. Skiptir engu máli í þessu samhengi að það voru eingöngu 33% kosningarbærra manna sem sögðu já við spurningu um hvort tillögur stjórnlagaráðs ættu að gilda. 33% allra kosningarbærra manna sögðu já við því. Ég fæ ekki séð að þar hafi þjóðin talað. En það breytir því ekki, virðulegi forseti, að við getum ekki heldur hunsað það sem fram kom í kosningunum. Ég hef í því sambandi áhyggjur af því sem mér hefur heyrst koma fram í fjölmiðlum, eins og til dæmis í viðtölum við hv. formann stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar en það má lesa úr orðum hennar að nú eigi að keyra í gegn á ofsahraða tillögur stjórnlagaráðs. Það verður ekki þannig, hæstv. forseti. Við hljótum að þurfa að fara yfir hverja og eina tillögu, vega hana og meta, kalla eftir áliti. Það hlýtur að vera þannig. Nú hlæja þingmenn og ég geri mér grein fyrir því að suma þingmenn skiptir það engu máli hvort vönduð vinnubrögð eru viðhöfð eða ekki. Þeir vilja bara fá þessar tillögur í gegn, en það er þeirra mál. Það er nefnilega þannig að þingið hefur ekki enn þá unnið sína vinnu varðandi tillögurnar. Við hljótum því að setja okkur í þær stellingar að fara yfir þær. Sumar af tillögum stjórnlagaráðs eru ágætar og eiga fullt erindi í stjórnarskrá. Aðrar eru algerlega galnar að mínu viti og um þær ætla ég að fjalla í þessum þingsal og annars staðar ef ég mögulega fæ tækifæri til. En heildarmyndin er þessi: Það var lítill hluti Íslendinga sem greiddi því atkvæði sitt að tillögur ráðsins ættu að gilda, 33%. Aðrir sátu annaðhvort heima eða voru á móti. Það þýðir ekki að þjóðin sé bara þessi 33%. Þjóðin er vitanlega allir og þegar þingmenn segja að þjóðin hafi talað, þýðir það að þau 70% sem sögðu nei eða voru heima séu ekki hluti þjóðarinnar?

Virðulegi forseti. Ég er hálfslegin yfir því hvernig þessi umræða byrjar í nýrri vinnuviku í störfum þingsins. Stjórnarliðar keppast við að fara yfir atburði helgarinnar og túlka þessa þjóðaratkvæðagreiðslu. Það er alveg greinilegt, frú forseti, að hér er verið að slá taktinn um hvernig á að keyra þingmálin í vetur, það á að setja stjórnarskrármálin á oddinn eins og stjórnarliðar hafa hótað allt þetta kjörtímabil. Gott og vel, Framsóknarflokkurinn telur þörf á því að breyta nokkrum ákvæðum í stjórnarskránni eins og ég hef ætíð haldið fram en það er best að það komi fram í þessari umræðu að á meðan 8 þús. manns ganga um án atvinnu, rúmlega 8 þús. eru brottfluttir umfram aðflutta til landsins síðan í ársbyrjun 2008 eru þessi mál á dagskrá þingsins. Virðulegi forseti. Ég hlýt að kalla eftir forgangsröðun ríkisstjórnarinnar, ég hlýt að kalla eftir því að ríkisstjórnin beiti sér fyrir því að koma atvinnulífinu af stað, koma rammaáætlun í gegnum þingið svo hægt sé að fara að stunda orkufrekan iðnað, ég tala nú ekki um í ljósi síðustu atburða með gengislánadóminn sem féll í Hæstarétti í síðustu viku, þ.e. að gengistengdu lánin eru ólögleg. Nú hlýtur ríkisstjórnin að fara að beita sér í málefnum heimilanna og atvinnulífsins. Ef ekki, þá er þessari ríkisstjórn tæpast vært í þinginu fyrst þessi mál liggja svo skýrt fyrir. Nei, hér verður spuninn keyrður áfram og það verður fyrirkvíðanlegt fyrir íslenska þjóð að þessi mál skuli koma með þessum hætti inn í þingið því að ríkisstjórnin ber skyldur gagnvart atvinnulífinu og heimilunum í landinu, henni ber að koma þeim til aðstoðar. Það er ekki stjórnarskráin sem á að vera í algjörum forgangi, það var ekki 

Virðulegi forseti. Það fór eins og maður óttaðist, að að lokinni þessari þjóðaratkvæðagreiðslu færu menn að túlka niðurstöður. Ég verð að segja að þarna komu fram ýmis skilaboð. Ef við rýnum aðeins í niðurstöðurnar er það rétt sem hér hefur komið fram, tveir þriðju þeirra sem mættu á kjörstað studdu það að tillögur stjórnlagaráðs yrðu lagðar til grundvallar nýrri stjórnarskrá. Það er líka staðreynd að þriðjungur þeirra sem mættu á kjörstað var því andvígur. Það er enn fremur staðreynd að helmingur atkvæðisbærra manna kaus að sitja heima og taka ekki þátt í þessari atkvæðagreiðslu af einhverjum ástæðum sem við getum ekki nema getið okkur til um. Fyrir atkvæðagreiðsluna heyrðum við að það var meiningarmunur um það hvort breyta mætti efnislega tillögum stjórnlagaráðs ef þjóðin samþykkti eða hvort það mætti ekki. Þjóðin sem hér er svo margrætt um, þ.e. þeir tveir þriðju atkvæðisbærra manna sem tóku þátt eða reyndar í þessu tilviki meiri hluti þeirra sem tók þátt, tók þá ákvörðun að breyta tillögum stjórnlagaráðs sjálfs með því að samþykkja að þjóðkirkjan yrði áfram í stjórnarskrá. Kjósendur tóku sér sem sagt það vald að breyta þessu sjálfir. Það er líka staðreynd eins og nafnið á þjóðaratkvæðagreiðslunni gefur til kynna, ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðsla um tillögur stjórnlagaráðs, að þessi niðurstaða er ekki bindandi heldur ráðgefandi. Nú er ábyrgð meiri hlutans á Alþingi mjög mikil og við höfum tækifæri til að ná sátt um þetta mikilvæga mál með því að taka tillit til allra þeirra sjónarmiða sem komu fram í þessari atkvæðagreiðslu, taka tillit til sjónarmiða þeirra sem greiddu atkvæði með, á móti og þeirra sem sátu heima. 

Forseti áréttar að þingmenn virði tímamörk.

Virðulegi forseti. Stjórnarskráin leggur okkur þingmönnum þær skyldur á herðar að breytingar sem á henni eru gerðar verði unnar hér í þessu húsi. Það er ekkert sem fríar okkur því og sú atkvæðagreiðsla sem fór fram á laugardaginn var ráðgefandi og getur með engum hætti verið bindandi fyrir Alþingi. Það er þó sjálfsagt og eðlilegt, eins og hefur komið hér fram, að á þessa niðurstöðu sé hlustað, bæði á þá sem mættu á kjörstað og greiddu atkvæði með, á þá sem greiddu atkvæði á móti og líka á þá sem ákváðu að sitja heima. Þannig hlustum við á þjóðina alla. 
             Það er mikið verkefni fram undan hjá okkur hv. þingmönnum. Stjórnlagaráðið hafði skamman tíma til að vinna tillögur sínar, fjóra mánuði,  Sú vinna, virðulegi forseti, er mikilvæg af hálfu okkar alþingismanna, að vinna okkur nú í gegnum þessar tillögur, aðrar þær tillögur sem fram hafa komið og tillögur þeirra stjórnmálaflokka sem eiga sæti á Alþingi til að tryggja að það verði endurskoðun á stjórnarskránni 

Hæstv. forseti. Hér var áðan nefnt að þeirri umræðu sem sett var á dagskrá kl. 14 hefur eiginlega verið þjófstartað og gefur það mér tilefni til að leggja örfá orð í belg. Ég held að niðurstaðan á laugardaginn hafi einfaldlega sýnt að sú skoðun sem hefur verið uppi innan meiri hlutans á þingi, að það ætti að leggja tillögur stjórnlagaráðs til grundvallar frumvarpi að nýrri stjórnarskrá, verður að veruleika, þ.e. meiri hlutinn mun að sjálfsögðu leggja fram frumvarp sem verður byggt á tillögum stjórnlagaráðs. Við höfum ekki enn séð frumvarpið þannig að við vitum ekki um hvaða frávik verður að ræða, hvað breytingar verða gerðar áður en frumvarpið verður lagt fram, en það verður þá óhjákvæmilega eitthvað sem við þurfum að fjalla um hér í vetur. Við eigum auðvitað að gera það á þeim forsendum og á grundvelli þeirra skyldna sem á okkur eru lagðar sem þingmenn. Við höfum bæði skyldu og rétt til að leggja fram tillögur og sjónarmið varðandi allar boðaðar breytingar og niðurstaðan í þessum sal ræður því hvað út úr því kemur. Síðan eru kosningar í vor og þá munu allir þeir stjórnmálamenn sem hér eru og þeir flokkar sem hér eiga fulltrúa standa frammi fyrir kjósendum sínum  Ég verð að segja að þrátt fyrir að atkvæðagreiðslan á laugardaginn hafi sýnt skýran meiri hluta hjá þeim minni hluta sem tók þátt í kjörinu bindur það að mínu mati ekki hendur mínar eða hæstv. utanríkisráðherra eða nokkurs annars í þessum sal. 

Frú forseti. Á laugardaginn greiddi þjóðin atkvæði um stjórnarskrá og tillögur stjórnlagaráðs um það mikilvæga grundvallarplagg sem stjórnarskráin er. Það er komin niðurstaða úr þeirri atkvæðagreiðslu. Nú verða menn, hvar í flokki sem þeir standa á Alþingi, að setjast yfir þetta mál og ígrunda það og vonandi verður það starf sem við munum vinna hér í framhaldinu eftir þessar tillögur Alþingi til sóma. Við þurfum að fara í þessa vinnu af mikilli yfirvegun og ég hafna því algjörlega að menn fari fram með einhverju áhlaupi og legg heldur til að ráðist verði í þessa grundvallarvinnu af yfirvegun. Ég hef áhyggjur af því að um leið og menn telja og segja að mestallur tími þingsins eigi að fara í þetta eina mál, og dreg ég ekki úr því að við eigum að einbeita okkur að því, finnst mér fara lítið fyrir tillögum frá ríkisstjórninni er snerta atvinnumál þjóðarinnar, skuldamál heimilanna, minnkandi vægi verðtryggingar og verðtryggðra lána í þessu samfélagi. Öll þessi þrjú mál höfum við framsóknarmenn lagt fram á þessu hausti. Ég hvet ríkisstjórnina til þess og stuðningsmenn hennar að einbeita sér líka að þeim almannahagsmunum sem eru fólgnir í því að koma atvinnulífinu af stað að nýju, koma með tillögur sem draga úr vægi verðtryggingar í samfélaginu ásamt því að við þurfum að halda áfram að koma til móts við skuldug heimili í landinu. Við getum ekki lokað augunum fyrir því að á undangengnum árum hefur fólk verið að flytja úr landi, það er mjög erfið staða hjá mörgum Íslendingum í dag og breytingar á stjórnarskránni munu ekki greiða veg þeirra til enda hvað þessi mál varðar. Hvatning mín, um leið og við eigum að fara með yfirveguðum hætti yfir breytingar á stjórnarskránni, er sú að menn snúi sér líka að hinum mikilvægu málum sem eru skuldavandi heimilanna og fyrirtækjanna, atvinnumál þjóðarinnar og verðtrygging 

Frú forseti. Ég ætlaði að koma hingað upp út af allt öðru máli sem tengist meðal annars ítölskum jarðvísindamönnum en get ekki látið hjá líða, þó að ég sé að taka núna þátt í þeirri umræðu sem réttilega hefur verið þjófstartað hér um stjórnarskrá og stjórnlagabreytingar, að nefna að hægt er að túlka niðurstöðurnar með ýmsum hætti. Ég tek undir það sem hefur komið fram í máli flestra, ábyrgð okkar hér er að setjast niður, fara yfir þær og reyna að ná sameiginlegri sátt um þá niðurstöðu og afurð sem þingið vill koma frá sér. Mín tilfinning og mín skoðun á atkvæðagreiðslunni á laugardaginn er ekki sú að þjóðin hafi verið að senda þinginu skilaboð um að við ættum að vinna hér í einhverri spennitreyju eða spreng fram að kosningum. Við eigum að vanda okkur, við þurfum að breyta stjórnarskránni, en okkur ber að vanda okkur í því verkefni sem fram undan er hvar í flokki sem við stöndum. Aðeins að ítölsku jarðvísindamönnunum og málinu sem snertir þá og þann sex ára dóm sem ítalskir jarðvísindamenn hafa fengið vegna mikilla jarðskjálfta sem urðu fyrir nokkrum árum á Ítalíu. Það mál minnir okkur á hversu mikilvægt það er að við búum í lýðræðisríki, búum í ríki sem virðir meðal annars akademískt frelsi og tjáningu þeirra sem vinna innan vísindageirans. Ég tek þetta meðal annars upp í ljósi þess að ég sit í allsherjar- og menntamálanefnd og við erum að fjalla þar um styrki til opinberra vísindarannsókna. Það skiptir okkur máli að við höfum þannig umhverfi að fólkið okkar, hvar sem það er, hvort sem það eru vísindamenn innan menntakerfisins eða atvinnulífsins, geti tjáð sig og haft skoðanir en verði ekki til þess að kerfið sem slíkt, ríkið, fari að þagga niður í fólki eða að það þurfi að finna einhverja blóraböggla eins og greinilegt er á Ítalíu með því að benda á ítalska jarðvísindamenn. Þetta finnst mér hættulegt og þess vegna finnst mér þetta líka brýning til okkar sem hér erum um að vanda til verka hvar sem við erum og ekki síst þegar kemur að stjórnarskránni.

Virðulegi forseti. Ég ætlaði aðeins að halda áfram með það sem ég var að ræða hér áðan um þessa þjóðaratkvæðagreiðslu. Ég ætlaði að bæta við að ég er sammála því sem kom fram hjá hv. þm. Merði Árnasyni um að við þurfum að skýra ákvæði um náttúruauðlindir í þjóðareign, eins og það er kallað. Ég er hins vegar ekki sammála því orðavali sem er notað í tillögum stjórnlagaráðs, ég er ekki sammála því hvernig stjórnlagaráðið nálgast þetta, en ég held að við verðum að kveða skýrar upp úr með hvaða auðlindir það eru sem eiga að vera í þjóðareign og hverjar ekki. Hv. þm. Vigdís Hauksdóttir hefur kallað eftir því að auðlindir yrðu skilgreindar. Hún hefur meðal annars lagt fram um það þingsályktunartillögu, ef ég man rétt. Af því að þingmenn eru hér að túlka niðurstöður einstakra spurninga, ef ég hef skilið ræður þeirra rétt, vil ég líka segja að þegar spurt er hvort einhver vilji aukið persónukjör er mjög auðvelt að svara því játandi. Ég leyfi mér þó að fullyrða að ef í því felst til dæmis að fækka eigi þingmönnum landsbyggðarinnar og draga úr vægi hennar, eins og mér sýnist því miður allt of margir þingmenn hugsa og tala, hefði það verið kolfellt í öllum landsbyggðarkjördæmunum. Það er allt of mikið opið sem enn á eftir að velta fyrir sér í þessum spurningum öllum saman. Svo vil ég taka undir það sem fram kom hjá hv. þingmönnum Vigdísi Hauksdóttur og Birki Jóni Jónssyni, auðvitað eigum við að horfa á það sem mestu máli skiptir í dag, stöðu heimilanna að sjálfsögðu og þeirra sem eru án atvinnu á Íslandi í dag sem og stöðu fyrirtækjanna. Við þurfum að einbeita okkur að því að laga samfélagið þannig að fyrirtækin geti bætt við fólki, fjölgað störfum. Þannig byggjum við upp Ísland, við byggjum ekki upp Ísland með því að einbeita okkur að hlutum sem koma í raun ekkert við uppbyggingu og endurreisn eftir hrunið. Þess vegna eigum við að venda okkar kvæði í kross og fara að fjalla um þau þingmál 

Frú forseti. Í Fréttablaðinu í dag er að finna tvær greinar sem varða málefni tiltölulega stórs hóps Íslendinga, gríðarlega hagsmuni sem varða greiðsluþátttöku í lyfjum vegna fullorðinna með ADHD. Af texta fjárlagafrumvarpsins má skilja það sem svo að hætta eigi slíkri niðurgreiðslu. Samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef frá velferðarráðuneytinu er ekki um slíkt að ræða og mun velferðarnefnd á morgun fara yfir þetta mál með ráðuneytinu. Margir þeirra fullorðnu einstaklinga sem taka lyf við ADHD-sjúkdómnum hafa með lyfjatöku öðlast nýtt líf og algjörlega nýjar forsendur til að takast á við þau verkefni sem fyrir flest fólk er auðvelt að takast á við án lyfjanotkunar. Í þessum hópi eru meðal annars einstaklingar sem hafa dottið út úr skóla einhvern tímann á skólagöngunni og þurft að berjast við að byggja sig upp eftir fullkomið niðurbrot vegna þess að án greiningar voru þessir einstaklingar taldir vandræðagemlingar og fengu ekki að njóta þeirra hæfileika sem þeir búa yfir fyrr en þeir fengu lyf. Við í velferðarnefnd tökum hagsmuni þessa hóps mjög alvarlega. Við munum fjalla um þetta mál á fundi á morgun og ég er sannfærð um að við fáum sömu svör og ég hef þegar fengið, að ef berjast á gegn misnotkun lyfja á ekki að beina baráttunni að þeim sem á grundvelli greiningar fá þessi lyf niðurgreidd heldur þeim læknum sem ávísa þessum lyfjum ranglega til þeirra sem þurfa ekki á þeim að halda.

Virðulegi forseti. Fyrst ég kemst hér að í annað sinn get ég ekki á mér setið þegar ég sé hæstv. utanríkisráðherra ganga í salinn og vekja athygli á tilkynningu sem barst frá utanríkisráðuneytinu í gær, tilkynningu um að hið háa Evrópusamband sé nú reiðubúið að ræða við Íslendinga um 3. og 4. kaflann í aðildarviðræðunum, en það eru kaflarnir um fjárfestingar og svokallaðan staðfesturétt sem er meðal annars rétturinn til að stofna fyrirtæki. Loksins er þá komið að hinum svokölluðu erfiðu köflum í þessum viðræðum.

Við erum löngu komin að þeim.

Það er ekki löngu komið að þeim, hæstv. utanríkisráðherra, eins og ráðherrann veit vel sjálfur. Við höfum verið að takast á í utanríkismálanefnd, m.a. um orðalag og samningsmarkmið í 12. kafla sem varðar matvælaöryggi og innflutning lifandi dýra og nú vil ég leggja til við hæstv. utanríkisráðherra að við gerum þá kröfu til Evrópusambandsins að við ræðum þessa erfiðu kafla alla saman. Það hefur komið í ljós í vinnunni í nefndinni, sem blasir við, að kaflarnir um matvælaöryggi og landbúnaðinn eru náskyldir. Nú erum við að takast á um orðalag, hversu hart við eigum að ganga fram í orðalagi til að krefjast þess sem meðal annars kemur fram í meirihlutaáliti utanríkismálanefndar frá því að þingsályktunartillagan var samþykkt, þ.e. hvort við eigum að gera ófrávíkjanlega kröfu, m.a. um það hvort við eigum að heimila innflutning lifandi dýra eða ekki. Það sem ég hef áhyggjur af ef við gefum eftir í orðalagi í þessum kafla er hvað verður þá og hvaða fordæmi það skapar fyrir hina erfiðu kaflana, landbúnaðarkaflann og sjávarútvegskaflann. Fyrst Evrópusambandið er búið að opna á þetta núna tel ég að við eigum að gera þá kröfu á móti að taka þetta allt í einum pakka þannig að við getum samræmt orðalag og kröfur okkar í þessum erfiðu köflum.

Samkomulag er um skiptingu ræðutíma milli þingflokka samkvæmt 2. mgr. 86. gr. þingskapa og mun umræðan standa í rúman klukkutíma. Skipting ræðutíma er sem hér segir: Samfylkingin 19 mínútur, Sjálfstæðisflokkur 14 mínútur, Vinstri hreyfingin – grænt framboð 12 mínútur, Framsóknarflokkur 11 mínútur, Hreyfingin átta mínútur og þingmenn utan flokka tvær mínútur.

Hæstv. forseti. Þjóðaratkvæðagreiðslan um síðustu helgi var söguleg og hún markar mikilvæg þáttaskil í því lýðræðislega mótunarferli nýrrar íslenskrar stjórnarskrár sem Alþingi Íslendinga samþykkti að hefja á vormánuðum 2010. Um helmingur allra kosningarbærra Íslendinga hefur nú með beinum hætti lýst afstöðu sinni til framhalds málsins og einstakra mikilvægra efnisatriða stjórnarskrárinnar og skilaboð þjóðarinnar eru afar skýr. Þjóðin vill að tillögur stjórnlagaráðs verði lagðar til grundvallar nýrri stjórnarskrá.  Þjóðin styður einnig með afgerandi hætti að þjóðareign á auðlindum verði tryggð í stjórnarskrá, mál sem margra áratuga deilur hafa staðið um hér á Alþingi. Hið sama má segja um að persónukjör verði aukið, atkvæðavægi jafnað og að tiltekið hlutfall kosningarbærra einstaklinga geti krafist þjóðaratkvæðagreiðslna um einstök mál. En þjóðin vill einnig sjá breytingar á fyrirliggjandi tillögum. Rúmur helmingur kjósenda vill að ákvæði um þjóðkirkju verði í nýrri stjórnarskrá, ólíkt því sem gert er ráð fyrir í tillögum stjórnlagaráðs og kallar þannig eftir efnislegum breytingum í því efni. Þessar afdráttarlausu niðurstöður eru afar þýðingarmikið veganesti fyrir okkur alþingismenn. Þær ber allar að taka mjög alvarlega og eftir þeim ber okkur að vinna. Nú er það í okkar höndum að ljúka verkinu í samræmi við skýran vilja þjóðarinnar og færa henni nýja stjórnarskrá fyrir næstu kosningar. Þessi niðurstaða þjóðarinnar er fengin í einu lýðræðislegasta mótunarferli sem nokkurn tímann hefur verið reynt í öllum tilraunum til að breyta stjórnarskránni frá lýðveldisstofnun. Trúverðugleiki Alþingis er í húfi ef ekki verður brugðist rétt við þessum skýra vilja þjóðarinnar. Virðulegi forseti. Þjóðinni hefur nú tekist það sem þingheimi hefur mistekist allt frá lýðveldisstofnun, að móta Íslandi nýja stjórnarskrá í stað þeirrar sem samþykkt var við lýðveldisstofnun til bráðabirgða. Íslenska þjóðin má vera afar stolt af þessu afreki og fyrir það ber okkur hér á Alþingi að vera þakklát. En nú hefur þjóðin skilað sínu verki á borð okkar þingmanna og nú er það okkar að ljúka því með sóma. Ég trúi ekki öðru og get raunar ekki annað heyrt en að fulltrúar allra flokka á Alþingi séu reiðubúnir að axla þá ábyrgð sem nú hvílir á okkar herðum í þessum efnum og einhenda sér í þá vinnu sem fram undan er, að ljúka verkinu. Mikilvægt er að forustumenn allra flokka á Alþingi ræði þetta, m.a. til að freista þess að ná samkomulagi um vinnulag og tímaramma fyrir umræður. Eðlilegt fyrsta skref ætti að vera að ljúka 1. umr. um frumvarp að nýrri stjórnarskrá fyrir jól, afgreiða það til nefndar og ljúka síðan endanlegri afgreiðslu fyrir þinglok í vor. Nú þurfa flokkadrættir og klækir stjórnmálanna að víkja fyrir almannahag og fumlausum vinnubrögðum allt til enda. Til þess höfum við allar forsendur að mínu mati, bæði í ljósi skýrrar leiðsagnar þjóðarinnar og einnig vegna þess vandaða undirbúnings sem þegar hefur farið fram og er enn í fullum gangi. Þannig fól stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd Alþingis hópi sérfræðinga að undirbúa frumvarp til nýrrar stjórnarskrár til framlagningar strax í fyrravor og hefur sá hópur verið að störfum síðan. Var sérfræðingunum falið að skoða og fara lagatæknilega yfir tillögur stjórnlagaráðs og skoða þær meðal annars með tilliti til mannréttindasáttmála sem íslenska ríkið hefur skuldbundið sig til að fara eftir, innra samræmis og mögulegra mótsagna, réttarverndar miðað við gildandi stjórnarskrá og greinargerð með tillögum og málsóknamöguleika gegn ríkinu. Þannig geta komið fram bæði tæknilegar og efnislegar breytingar á tillögum stjórnlagaráðs, en stjórnlagaráð opnaði sjálft fyrir svigrúm til breytinga eftir aukafund ráðsins í vor, m.a. að Alþingi hækkaði þröskuldinn vegna þjóðaratkvæðagreiðslna. Yfir þessi atriði öll þurfum við að fara og kappkosta að sem víðtækust sátt verði um útkomuna, bæði innan þings og utan. Sátt er mikilvæg og að henni ber okkur að vinna en þó verður ávallt að gæta þess að mikilvægum grundvallaratriðum í heildarendurskoðun stjórnarskrárinnar verði ekki fórnað. Tillaga stjórnlagaráðs að nýrri stjórnarskrá verður alltaf að vera grundvöllur vinnunnar. Um það hefur þjóðin kveðið upp sinn dóm. Ákvæðum þar ætti því ekki að breyta efnislega nema til þess stæðu mjög sterk og efnisleg rök. Hæstv. forseti. Á næsta ári verða liðin 139 ár frá því að Kristján IX. færði Íslendingum sína fyrstu stjórnarskrá, stjórnarskrá sem við lýðveldisstofnun var samþykkt lítt breytt með heitstrengingum stjórnmálamanna þess tíma um að hún skyldi tekin til heildstæðrar endurskoðunar hið fyrsta. Fram til þessa hafa allar slíkar tilraunir þingheims mistekist þótt sannarlega hafi einstaka breytingar náð í gegn, stundum í fullri sátt en einnig í miklum ágreiningi. Fyrst nú, tæpum 69 árum eftir gildistöku lýðveldisstjórnarskrárinnar, hillir undir að loforðið um nýja íslenska stjórnarskrá verði loksins efnt. Þjóðin hefur nú fært Alþingi tillögu að nýrri íslenskri stjórnarskrá, líkt og Jón Sigurðsson og fylgismenn hans gerðu á þjóðfundinum í Lærða skólanum fyrir ríflega 160 árum. Tillaga þjóðarinnar er samin af lýðræðislega kjörnum fulltrúum hennar og studd tveimur af hverjum þremur kjósendum í þjóðaratkvæðagreiðslu þar sem tæplega helmingur þjóðarinnar tók þátt, talsvert fleiri en þegar 44% atkvæðisbærra Íslendinga samþykktu sambandslagasamninginn 1918 sem fullveldi Íslands er grundvallað á. Þeirri niðurstöðu fögnum við æ síðan þann 1. desember ár hvert. Það er hálft ár til kosninga og nú er það skylda okkar alþingismanna að standa þannig að málum að í þeim kosningum geti þjóðin kveðið upp sinn endanlega dóm um nýja fullbúna stjórnarskrá sem sitjandi þing hefur samþykkt fyrir sitt leyti. Um það verkefni eigum við að sameinast, hvar í flokki sem við stöndum, og kappkosta að ná sem breiðastri samstöðu innan þings sem utan. Takist okkur ætlunarverkið gæti ný stjórnarskrá hæglega tekið gildi strax á næsta ári, t.d. á þjóðhátíðardaginn 17. júní, líkt og gildandi stjórnarskrá gerði fyrir 69 árum. Standist þingið þessa prófraun spái ég því að það muni reynast einn mikilvægasti áfangi okkar í að endurreisa traust þjóðarinnar á þessari merku stofnun eftir ágjöf undangenginna ára.

Hæstv. forseti. Nú þegar hin ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðsla er að baki er komið að Alþingi að taka næstu skref í stjórnarskrármálinu. Það skiptir máli að litið sé á þessa atkvæðagreiðslu í heild hvað þátttöku almennings varðar og svör við einstökum spurningum. Ekki verður horft fram hjá því að niðurstaðan er ekki sú að tillaga stjórnlagaráðs verði óbreytt að nýrri stjórnarskrá hér í landi. Fyrir því eru nokkrar ástæður. Í fyrsta lagi greiddi tæpur helmingur kosningabærra manna atkvæði á laugardaginn var og af þeim var meiri hluti þeirrar skoðunar að tillagan væri grundvöllur að frumvarpi til nýrrar stjórnarskrár, en öllum má jafnframt vera ljóst að málsmeðferð í þinginu var öll eftir. Í öðru lagi sögðu forustumenn ríkisstjórnarinnar í aðdraganda atkvæðagreiðslunnar að ef niðurstaðan yrði þessi ætti málið að fá efnislega umræðu sem auðvitað þýðir að breytingar eru fyrirsjáanlegar. Í þriðja lagi: Vilji menn átta sig á vilja kjósenda í þessu máli verður því að horfa á atkvæðagreiðsluna í heild; hve margir tóku þátt í henni, hve margir sátu heima af einhverjum ástæðum og hvernig atkvæði féllu. Í fjórða lagi er það ágalli á þessari atkvæðagreiðslu að ekki er hægt að sjá samhengi milli einstakra spurninga og svara. Það virðist blasa við að margir þeirra sem sögðu nei við fyrstu spurningunni sögðu já við auðlindaákvæði í stjórnarskrá. Þeir vildu sem sagt slíkar breytingar á stjórnarskránni þótt þeir höfnuðu tillögum stjórnlagaráðs. Af þessu leiðir að á engan hátt er hægt að halda því fram að þessi niðurstaða hafi bundið hendur Alþingis þannig að ekki megi gera breytingar á tillögunum. Alþingi ber ábyrgð á breytingum á stjórnarskrá og eru alþingismenn bundnir af eigin sannfæringu í því grundvallarverkefni þingsins. Hins vegar má ráða af niðurstöðum atkvæðagreiðslunnar að vilji stendur til breytinga á stjórnarskránni. Það er ágætt að fá það fram nú í upphafi þess að Alþingi tekur málið til meðferðar. Það er afstaða Sjálfstæðisflokksins að ekki komi annað til greina en að fara rækilega yfir það frumvarp sem lagt verður fram og gera á því þær breytingar sem nauðsynlegar eru. Við munum á vettvangi stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar leggja okkur fram um að koma með efnislegar tillögur og vinna að þessu máli eins vel og okkur er kostur. Hæstv. forseti. Að störfum er nefnd sérfræðinga að fara yfir tillögur stjórnlagaráðs. Það er brýnt að sú nefnd fái þann tíma sem hún þarf til að vinna málið rækilega. Það er engin ástæða til að reka svo á eftir þeirri nefnd að hún geti ekki sinnt verkefninu á þann hátt sem hún vill. Ég bind vonir við störf nefndarinnar og að skýrsla hennar verði gagnlegt innlegg í vinnslu málsins. Við munum því væntanlega sjá tillögur um breytingar á næstu vikum og þá hefst einfaldlega vinna Alþingis við þetta mál. Við sjálfstæðismenn höfum margoft kallað eftir því að meira kapp verði lagt á efni breytinga á stjórnarskrá en á formbreytingar. Nú er komið að þinginu og nú reynir líka á þingið að vandað verði til verka. Þegar liggja fyrir varnaðarorð færustu sérfræðinga á sviði stjórnskipunarréttar og á þau ber að hlusta. Það kemur ekki til greina að setja svo stífan tímaramma á þetta verk að málið verði unnið í tímahraki á elleftu stundu. Við munum áfram kalla eftir leiðsögn fróðra manna og gera allt sem hægt er til að vinna málið sem best. Ég tel afar brýnt, frú forseti, að aðkoma allra flokka hér á Alþingi verði tryggð í framhaldi málsins og að menn hlusti á ólík sjónarmið og leggi sig fram við að ná samstöðu, að minnsta kosti um tiltekna þætti þessa máls. Við vitum öll sem hér erum inni að það er vel hægt ef viljinn er fyrir hendi. Ég get tekið auðlindaákvæðið sem dæmi. Það er ágreiningslaust af hálfu Sjálfstæðisflokks að auðlindaákvæðið sé fært í stjórnarskrá, en við þurfum hins vegar að komast að niðurstöðu um orðalag, það er verkefni okkar að gera það. Ég get líka tekið dæmi um embætti forseta Íslands sem ég tel brýnt fyrir okkur að ræða rækilega hér, staða þjóðkirkjunnar, krafan um þjóðaratkvæðagreiðslur og slíkir þættir. Þetta eru mikilvæg atriði sem ná þarf samstöðu um. Það er ekki hægt að setja málið í átakabúning enn og aftur hér í þinginu. Ég vil því, frú forseti, enn og aftur ítreka vilja okkar sjálfstæðismanna til að leggja okkar af mörkum í þessu máli og jafnframt það hve miklu það skiptir fyrir okkur Íslendinga að sæmileg samstaða náist um breytingar á stjórnarskránni. Það er eðlilegt að það taki ákveðinn tíma að ná slíku fram og það er hreinlega hollt og gott að þetta grundvallarmál fái að þroskast. Stjórnarskrá er ekki bara grundvallarplagg hverrar þjóðar, heldur er hún líka lög sem borgararnir reiða sig á að farið verði eftir. Það er hafið yfir allan vafa að það er langfarsælast fyrir þjóðina að málefni stjórnarskrár sé unnið í sátt og fyrir því munum við sjálfstæðismenn tala á þinginu í vetur.

Frú forseti. Ég tel að kosningarnar síðastliðinn laugardag hafi tekist mjög vel. Þátttakan er að mínu mati góð í ljósi þess að um ráðgefandi en ekki bindandi eða endanlega afgreiðslu máls er að ræða. Í öðru lagi má nefna að búið er að kjósa allmikið á Íslandi að undanförnu og einhverjir hefðu kannski talið að menn væru að verða þreyttir á því. Ekki hefur það heldur haft neikvæð áhrif að séð verði frekar en, í þriðja lagi, ítrekaðar tilraunir ýmissa afla til að tala þetta mál niður og gera lítið úr vægi og gildi þessara kosninga. Allt er þetta mikið fagnaðarefni, að þjóðin tók til sinna ráða og mætti á kjörstað og sendi skýr skilaboð. Það er í öðru lagi mjög mikill kostur að leiðsögn Alþingis frá þessari kosningu er tiltölulega afdráttarlaus. Auðvitað hefði mönnum á margan hátt verið meiri vandi á höndum ef ein eða fleiri af spurningunum hefðu fallið nokkurn veginn hnífjafnt. En það varð ekki. Þetta er þar af leiðandi gott veganesti. Ég tel að okkur sé enginn sérstakur vandi á höndum að taka nú við þessu kefli og leysa málið vel af hendi. Ef ég má leyfa mér að setja mig í túlkunarstellingar mundi ég segja: Í fyrsta lagi eru þetta mjög skýr skilaboð um að þjóðin vill nýja stjórnarskrá; hún vill nýja stjórnarskrá. Í öðru lagi að þjóðin telur aðild sína að þessu ferli og þátttöku sína í þessu mikilvæga. Hún skynjar nefnilega og veit að þetta er stjórnarskráin hennar sem hér er undir. Um leið lýsir hún ánægju sinni með það ferli sem hófst með þjóðfundi, kosningu til stjórnlagaþings sem varð að stjórnlagaráði og tiltölulega opnu vinnuferli sem hefur gefið mikið færi á því að hafa áhrif á gang mála, koma tillögum á framfæri o.s.frv. Í þriðja lagi held ég að það sé alveg augljóst mál að þjóðin er að senda þau skilaboð að hún vill að þetta verk verði til lykta leitt. Hún átti þann einfalda kost að segja: Nei, við skulum henda þessu og byrja upp á nýtt. Það valdi hún ekki og var þó talsvert gert í því að gera það torkennilegt hvaða gildi það hefði að fá þessa kosningu og leiðsögn sem í henni var fólgin. Þjóðin vill að haldið sé áfram á þeim grunni sem tillögur stjórnlagaráðs og allt þetta ferli hafa lagt. Jafnljóst er auðvitað að menn verða að vera meðvitaðir um að lokafrágangur málsins er í höndum Alþingis. Það stóð á kjörseðlinum, að minnsta kosti þeim sem ég krossaði á. Það á ekki að þurfa að þrátta mikið um það, það liggur fyrir, sem og yfirlýsingar þingmanna hér í umræðum, t.d. í kosningavikunni. Að sjálfsögðu þarf Alþingi að hafa svigrúm til þess að leggja lokahönd á þetta verk og greiða um það atkvæði, því þannig gerist það. Að lokum eru það atkvæðin í þessum þingsal sem ráða því hvort nýtt frumvarp til stjórnarskipunarlaga verður að lögum og fylgir okkur inn í næstu alþingiskosningar. Varðandi úrslitin eru þau að sjálfsögðu misafdráttarlaus. Það stendur upp úr, sem er mikið ánægjuefni, að svo yfirgnæfandi meiri hluti þess helmings kosningabærra manna sem mætti á kjörstað vill ákvæði í stjórnarskrá um að auðlindir, náttúruauðlindir, sem ekki eru í einkaeigu verði lýstar þjóðareign, að um það þarf ekki að þrátta mikið, 82,5%. Í öðru sæti kemur vilji manna til þess að persónukjör verði heimilað í ríkari mæli en nú er, tæp 78%, því fagna ég sérstaklega að við hverfum frá þeirri neikvæðu nálgun sem persónukjör hefur falið í sér fram að þessu í jákvæða nálgun. Í þriðja sæti kemur ósk þjóðarinnar um eða stuðningur við að menn geti krafist þess að stór mál fari í þjóðaratkvæðagreiðslu, beint lýðræði. Í fjórða sæti kemur fyrsta spurningin sjálf með rétt tæplega 2/3 stuðning. Þegar kemur að spurningum þrjú og fimm eru niðurstöðurnar ekki jafnskýrar, það þarf að hafa í huga þegar úr þeim er lesið. Það má líka nefna að í fimmtu spurningunni birtist okkur sá veruleiki að verulegur munur er á afstöðu kjósenda eftir því hvar þeir eru búsettir í landinu, það þurfum við allt að hafa í huga. Við viljum að það búi ein þjóð í þessu landi með eina stjórnarskrá og að hún sé sátt. Alþingi stendur frammi fyrir mjög skýrri áskorun, að skila nú sínum hlut. Okkur er ekkert að vanbúnaði að gera það.

Virðulegi forseti. Það er á vissan hátt svolítið skrýtið að hlusta á forustumenn ríkisstjórnarinnar þegar þeir flytja framsöguræður sínar eftir þessar kosningar. Látið er líta út fyrir að þingmenn stjórnarandstöðunnar hafi ekki viljað breyta nokkrum hlut í stjórnarskránni. Það er einfaldlega rangt, frú forseti, þingmenn Framsóknarflokksins hafa ætíð talað á þann veg í þessu máli að breyta þurfi stjórnarskránni að nokkru leyti, en við höfum ekki verið talsmenn þess að skrifa nýja. Ég segi í tilefni dagsins í dag: Loksins eru þessi málefni komin á dagskrá þingsins. Ég hef kallað mjög eftir því að þingið fái þetta mál til sín, það er jú þingsins að taka ákvörðun um það hvernig stjórnarskránni er breytt. Hér er verið að tala um að fram hafi farið lýðræðislegt ferli og þetta hafi allt verið fallegt og gott, sú grýtta leið sem farin hefur verið í þessu stjórnlagaráðsmáli. Ég minni á að nú þegar hafa farið í þetta 1.300 milljónir. Ríkisstjórnin fékk á sig hæstaréttardóm á sínum tíma þegar stjórnlagaþingskosningarnar voru dæmdar ógildar og lengi má telja. Vissulega hlýtur sú ríkisstjórn sem nú situr, sem hefur fengið á sig hæstaréttardóma sjálf, að líta á það sem gott og lýðræðislegt ferli, en siðgæðið er hærra hjá landsmönnum. Ég ber virðingu fyrir því sem stendur í stjórnarskránni um að þrígreiningu ríkisvaldsins beri að virða, sér í lagi hvað það varðar að framkvæmdarvaldið verði að fara að niðurstöðum dómstóla, þó ekki væri annað. Hvers á sú þjóð að vænta ef ríkisstjórnin fer ekki að settum lögum og að dómum Hæstaréttar sé hún dæmd? Við höfum nýlegt dæmi frá síðustu viku varðandi gengislánadóminn. Úr því þetta ferli er komið af stað hér í þinginu, og því ber að fagna, er ég raunverulega steinhissa á því að lagafrumvarpið, sem á að vera grunnur að þeim úrslitum sem réðust um helgina, skuli ekki liggja fyrir. Hvers vegna hefur ríkisstjórnin ekki lagt fram skýrslu stjórnlagaráðs sem frumvarp fyrst ríkisstjórnin ætlar að nota það sem grunn í þessari vinnu? Ég er alveg steinhissa á því. Frá og með deginum í gær er Alþingi enn að tapa tíma í þessu mikilvæga máli fyrst þetta er ekki lagt fram hér í þinginu strax. Nei, það á að bíða eftir sérfræðingunum, hvaða breytingar þeir ætla að gera á því sem kom frá stjórnlagaráði. Það skal upplýst hér, frú forseti, að nú þegar hefur verið viðurkennt að sú greinargerð sem stjórnlagaráð skilaði með tillögum sínum er ekki brúkleg. Fékk ég yfir mig miklar skammir á sínum tíma þegar ég benti á þá augljósu staðreynd, en nú eru þessir sérfræðingar að skrifa nánast nýja greinargerð með þeim tillögum sem stjórnlagaráð skilaði. Þetta leiðir líka hugann að muninum á ráðgefandi og bindandi þjóðaratkvæðagreiðslu. Sú þjóðaratkvæðagreiðsla sem fór fram um liðna helgi var ráðgefandi eins og flestir vita og eru þingmenn á engan hátt búnir að binda hendur sínar hvað varðar úrslit hennar. Eins og segir í 48. gr. stjórnarskrárinnar sem er í gildi, með leyfi forseta: „Alþingismenn eru eingöngu bundnir við sannfæringu sína og eigi við neinar reglur frá kjósendum sínum.“ Ég vil að það komi fram í þessum umræðum að þingmenn eru ekki bundnir af þessari atkvæðagreiðslu. Það leiðir líka hugann að því að úti í samfélaginu eru aðilar sem eru andvígir stjórnvöldum. Ég tek sem dæmi þjóðaratkvæðagreiðsluna um þessi stjórnarskrárdrög, ég tek sem dæmi ESB-umsóknina. Nei-fólkið hefur sína fulltrúa á þingi. Þingmenn mega ekki detta í þá gryfju að verða svo meðvirkir að þeir fari að fara eftir ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslum þvert á sannfæringu sína. Þetta vil ég að fólk hafi í huga. Hins vegar er það bindandi þjóðaratkvæðagreiðsla eins og við fórum í gegnum í tvígang varðandi Icesave. Þar tók forsetinn sig til og vísaði málinu í þjóðaratkvæðagreiðslu en ákvæði í stjórnarskránni, 26. gr., snýr að því að honum er það heimilt og þá verður atkvæðagreiðslan bindandi. Við skulum rifja upp aðdragandann að því. Forustumenn ríkisstjórnarflokkanna hvöttu fólk til að sitja heima, fara ekki á kjörstað og greiða atkvæði. Ríkisstjórnarflokkarnir töpuðu báðum þjóðaratkvæðagreiðslunum sem þó voru bindandi. Ef litið er til 11. gr. um forseta Íslands þar sem er ákvæði um það að ef þingið sjálft lýsir yfir vantrausti á forseta Íslands þurfi 3/4 hluta þingmanna að samþykkja þannig tillögu og þá skuli málið fara skilyrðislaust í bindandi þjóðaratkvæðagreiðslu. Tapi þingið kosningunni ber samkvæmt stjórnarskránni að boða tafarlaust til kosninga. Hvað gerði ríkisstjórnin þegar hún var búin að tapa bindandi þjóðaratkvæðagreiðslu í tvígang? Virðulegi forseti, hún sat áfram og boðaði ekki til kosninga. Þannig er tvískinnungurinn hjá þeirri ríkisstjórn sem nú starfar, það er hreint með ólíkindum að þessi spuni skuli vera keyrður. Við skulum líka aðeins fara yfir það hvað telst góð kosningaþátttaka. Hæstv. núverandi atvinnumálaráðherra taldi 70% kjörsókn í forsetakosningunum afar dræma - afar dræm kosningaþátttaka. Þrátt fyrir það fékk sitjandi forseti yfir 50% atkvæða í þeim kosningum. Nú telja forustumenn ríkisstjórnarflokkanna að tæplega 50% kosningaþátttaka í ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu sé afar góð - afar góð. Þarna er eitthvað mikið á ferðinni fyrst hægt er að tala í báðar áttir með nokkurra mánaða millibili. Eins og ég hef sagt hefur Framsóknarflokkurinn alltaf verið tilbúinn til að koma að vinnu sem lýtur að breytingum á stjórnarskránni, þeim ákvæðum sem þarf að breyta. Það er því afar merkilegt að lesa það sem kemur fram í fréttum í dag um misskilning milli ríkisstjórnarflokkanna og þeirra sem sátu í stjórnlagaráði. Haft er eftir Þorvaldi Gylfasyni, sem hlaut flest atkvæði í kosningunum sem voru svo dæmdar ógildar, að ekki megi gera neinar efnislegar breytingar á því plaggi sem frá stjórnlagaráði kom. Hér hefur hæstv. forsætisráðherra boðað bæði tæknilegar, lagalegar og efnislegar breytingar, þannig að nú er stjórnlagaráðið sjálft komið upp á kant við ríkisstjórnina. Virðulegi forseti. Sem þingmaður Framsóknarflokksins heiti ég stuðningi okkar framsóknarmanna við breytingar á stjórnarskránni. Þær eru oft og tíðum nauðsynlegar. Þær verða að vera vitrænar og við tökum þátt í breytingaferlinu með miklum vilja og jákvæðni. En við látum ekki draga okkur út í skurð, út í einhverja vitleysu. Ég skora því á ríkisstjórnina að vinna málið í friði en ekki ófriði.

Virðulegi forseti. Ljóst er að þjóðin hefur tekið undir þau sjónarmið að á þeim tímamótum sem við stöndum í dag sé rétt að gera nýja stjórnarskrá, að hið nýja Ísland þurfi nýja stjórnarskrá. Kosningar á laugardag fóru vel fram og kjörsókn var í raun ágæt og miklu betri en í samsvarandi kosningum í öðrum löndum. Þá voru niðurstöðurnar einnig skýrar. Þjóðin vill að tillögur stjórnlagaráðs verði lagðar til grundvallar frumvarpi að nýrri stjórnarskrá. Í þessu sambandi langar mig að vitna í ágæta ræðu hæstv. forsætisráðherra á Alþingi frá því í síðustu viku, með leyfi forseta: „Heildstæðar tillögur stjórnlagaráðs að nýrri stjórnarskrá fyrir íslenska þjóð, sem samþykktar voru einróma af ráðinu, vekja vonir um nýtt og betra lýðveldi, lýðveldi sem markast af djúpri virðingu fyrir mannréttindum, fyrir náttúru og lífríki landsins, lýðveldi þar sem almannahagsmunir eru settir ofar einkahagsmunum, og auðlindir lands og sjávar sem ekki eru í einkaeigu eru lýstar þjóðareign, lýðveldi þar sem fólkið sjálft getur haft raunveruleg áhrif á málefni líðandi stundar, lýðveldi þar sem leikreglur lýðræðisins og hlutverk ólíkra handhafa ríkisvalds er skýrt afmarkað.“ Virðulegi forseti. Hver er staðan nú að loknum þessum kosningum? Þingið hefur fengið það hlutverk að fjalla efnislega um heildstæðar tillögur stjórnlagaráðs, kalla til helstu sérfræðinga og fara vandlega yfir málið. Mikilvægt er að afgreiðsla málsins verði skipuleg frá upphafi til enda með afmörkuðum en ríflegum ræðutíma. Ganga þarf skipulega til verka og vanda vinnubrögð. Niðurstaðan er skýr við fyrstu spurningunni, að tillögur stjórnlagaráðs skuli leggja til grundvallar. Slíkt þýðir auðvitað ekki að einstakar tillögur ráðsins geti ekki tekið efnislegum breytingum í meðförum þingsins. Það hefur alltaf legið ljóst fyrir og hefur komið skýrt fram í umræðum á Alþingi og er tekið fram í kynningarbæklingi Alþingis sem dreift var á heimili landsins. Hins vegar er mikilvægt að Alþingi taki sem mest tillit til þessara heildstæðu tillagna. Að mín viti ætti ekki að ráðast í grundvallarbreytingar á því plaggi því að slíkt væri í raun í andstöðu við vilja kjósenda. Í kosningunum á laugardag var einnig leitað álits á einstökum afmörkuðum þáttum stjórnarskrármálsins. Þar eru niðurstöðurnar líka nokkuð skýrar og ber Alþingi auðvitað að virða þær. Þjóðin vill að náttúruauðlindir verði í þjóðareigu. Þjóðin vill að í nýrri stjórnarskrá verði ákvæði um þjóðkirkju. Svarið við þeirri spurningu var reyndar minnst afgerandi og er niðurstaðan ekki í anda tillagna stjórnlagaráðs, engu að síður er niðurstaðan skýr. Þjóðin vill að persónukjör í kosningum til Alþingis verði heimilað í meira mæli en nú er og þjóðin vill að atkvæði kjósenda alls staðar að af landinu vegi jafnt. Þá vill þjóðin að í nýrri stjórnarskrá verði ákvæði um að tiltekið hlutfall kosningabærra manna geti krafist þess að mál fari í þjóðaratkvæðagreiðslu. Mig langar að staldra aðeins við hið síðastnefnda. Í tillögum stjórnlagaráðs, 67. gr., eru ákveðnar takmarkanir á því hvaða mál geti farið í þjóðaratkvæðagreiðslu en í kosningum á laugardag var ekki minnst á slíkar takmarkanir. Í tillögum stjórnlagaráðs er sagt að fjármálaleg málefni og þjóðréttarskuldbindingar séu undantekningar á þeirri reglu að krefjast megi þjóðaratkvæðagreiðslu. Að mínu viti er þetta galli á tillögum stjórnlagaráðs og er miður að þessum álitaefnum skyldi ekki vera svarað skýrt á laugardag. Ég vil þó leyfa mér að túlka það svo að niðurstaða kosninganna gangi að sumu leyti gegn tillögum stjórnlagaráðs í þessu efni því að í þeirri spurningu sem lögð var fyrir kjósendur og kjósendur svöruðu játandi voru engar slíkar takmarkanir. Ég bið hv. þingmenn að gæta að þessu í meðförum málsins. Þá er það niðurstaða atkvæðagreiðslunnar að ákveðið hlutfall kosningabærra manna geti krafist þjóðaratkvæðagreiðslu. Mér finnst spurningin í þjóðaratkvæðagreiðslunni nokkuð einkennilega orðuð því að í tillögum stjórnlagaráðs, í 65. gr., er klárlega gert ráð fyrir að tíundi hluti kjósenda geti krafist þjóðaratkvæðagreiðslu. Mér finnst því mikilvægt að þeirri tölu sé haldið til haga, ekki síst ef krefjast á undirskrifta á blaði. Virðulegi forseti. Við stöndum á tímamótum. Í vetur brenna mörg mikilvæg mál á þinginu og mikið liggur við að unnið verði hratt og skipulega og samstaða ríki um framgang mála. Eitt þessara mála er hin nýja stjórnarskrá og vonandi gengur sú vinna vel svo að við sjáum sem fyrst nýja stjórnarskrá sem Alþingi hefur unnið í samráði og samræðu við almenning í landinu. Auðvitað brenna mörg önnur mikilvæg mál á þinginu og stjórnarskrármálið má ekki taka allan tíma og athygli þingsins frá slíkum málum. Enn á eftir að finna viðunandi lausnir á skuldum heimila og fyrirtækja og enn hangir snjóhengjan svokallaða yfir okkur, svo að dæmi séu tekin. Allt of stór hópur fólks hefur farið illa út úr hruninu og afleiðingum þess er misjafnlega deilt niður á landsmenn. Harkalegur niðurskurður hefur haft þær afleiðingar að það hriktir í stoðum velferðarkerfisins. Öll þessi mál eru mikilvæg og ábyrgð þingsins því mikil að öðlast traust þjóðarinnar og leysa þessi brýnu verkefni. Því þarf þingið að vinna skipulega, virðulegi forseti, sem aldrei fyrr þannig að ný stjórnarskrá geti litið dagsins ljós og verið borin undir kjósendur samfara alþingiskosningum í vor.

Virðulegi forseti. Ég þreytist ekki á því að tala um hve flott mér finnst allt þetta ferli vera. Þjóðfundur í upphafi, slembiúrtak kemur saman í Laugardalshöll, fer yfir helstu gildin og stjórnarskrárnefnd vinnur úr öllum þeim tillögum og þeirri vinnu. Svo er kosið stjórnlagaráð, upphaflega stjórnlagaþing. Það vinnur úr þessu öllu saman og nær samkomulagi um nýja stjórnarskrá fyrir lýðveldið Ísland. Þegar maður útskýrir þetta ferli fyrir útlendingum og fer yfir það finnur maður hversu rosalega flott þetta er og einstakt. Maður skynjar því miður ekki alltaf í þessum sal að öllum finnist þetta einstakt. Í öllu falli hefði mér fundist alveg gríðarlega sorglegt ef þetta einstaka ferli hefði endað núna um helgina. Ég finn fyrir mikilli gleði í hjartanu yfir því að niðurstöður þjóðaratkvæðagreiðslunnar urðu eins og þær voru. Þær eru afgerandi, við eigum að halda þessu áfram. Núna er boltinn sem sagt kominn hingað. Eins og alltaf var lagt upp með þá mundi boltinn einhvern tíma koma hingað. Við ætluðum að leita ríks samráðs á undan og nú er hann kominn hingað með mjög miklu veganesti. Nú reynir á okkur. Þá langar mig að segja: Reynum að bera virðingu fyrir allri þeirri vinnu sem farið hefur fram, öllu þessu ferli. Lesum skýringarnar með tillögunum, reynum að skilja þær. Setjum okkur inn í málið. Reynum, með öðrum orðum, að vinna þetta hér 

Virðulegi forseti. Niðurstaða þjóðaratkvæðagreiðslunnar á laugardaginn var afgerandi. Eins og kunnugt er var leitað til sérfræðinga í júní til að fara yfir tillögur stjórnlagaráðs. Páll Þórarinsson lögfræðingur, einn úr hópi sérfræðinganna, mætti á fund stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar í morgun og skýrði frá gangi mála. Hæstv. forsætisráðherra rifjaði hér upp þau atriði sem sérfræðingarnir unnu eftir og ég tel því óþarft að gera það. En sérfræðingarnir vonast til að geta skilað okkur frumvarpi með drögum að greinargerð innan tveggja vikna. Hugsanlega gæti það tafist um örfáa daga. Þeir halda í heiðri þann ramma sem þeim var settur við efni tillagna stjórnlagaráðsins og gera aðeins á þeim tæknilegar breytingar. Ef eitthvað er hins vegar í tillögunum sem þeir telja að betur megi fara þá munu þeir gera grein fyrir því í skilabréfi. Ekki er hægt að taka þann rétt af sérfræðingum sem fengnir eru til starfa af þessu tagi. Virðulegi forseti. Frumvarpið verður síðan lagt fyrir þingið og rætt í þremur umræðum eins og lög gera ráð fyrir. Það ætti að vera hægt að ljúka 1. umr. fyrir jól og síðan tel ég að þetta eigi að vera málið - með stórum stöfum - sem við fjöllum um eftir jól. Mér finnst að þingið eigi að sýna þessu mikilvæga máli þá virðingu að samið verði um hvernig umræðu verði háttað. Finnum út hversu lengi menn telja sig verða að tala og skipuleggjum störf þingsins í samræmi við það. Ég trúi því ekki að við í þessum sal viljum ekki gera okkar til að auka álit fólks á þessari samkundu sem er því miður ekki mikið nú um stundir. Það getum við gert með því að standa málefnalega og prúðmannlega að þessari mikilvægu umræðu. Ég fullyrði að þingið hefur aldrei verið eins vel nestað í nokkra umræðu. Við höfum þjóðfundinn, stjórnlaganefndina og hennar miklu vinnu, tillögur stjórnlagaráðsins og svör þess við spurningum sem meiri hluti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar lagði fyrir það þegar það kom saman 8.–11. mars - margir virðast alveg hafa gleymt þeim kafla í þessari atburðarás. Svo höfum við vinnu sérfræðinganna sem er um það bil að ljúka og síðast en ekki síst leiðsögn fólksins í landinu sem hefur sett okkur rammann sem það vill að við störfum innan og við eigum að gera. Virðulegi forseti. Leiðsögn fólksins er ekki að taka eitt skref núna og annað á næsta kjörtímabili og svo það þriðja einhvern tíma seinna. Leiðsögnin er að samþykkja breytingar á stjórnarskránni fyrir kosningar. Leiðsögnin er að tillögur stjórnlagaráðsins verði lagðar til grundvallar þeim breytingum. Við getum auðveldlega klárað það verk og um leið aukið álit fólksins sem við störfum hjá og fyrir á löggjafarsamkundunni.

Hæstv. forseti. Eins og skýrt hefur komið fram í þessari umræðu þá erum við eins og staðan er í dag í ákveðnu millibilsástandi, í miðju ferli þessa máls. Næstu skref verða eins og hv. formaður stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar gerði grein fyrir hér áðan að sérfræðingahópur, sem meiri hluti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar ákvað að fá til þessa verks í júníbyrjun, mun skila af sér innan fárra vikna og í kjölfar þess mun frumvarp sem byggir á þeirri vinnu væntanlega verða lagt fyrir þingið. Þangað til það liggur fyrir er svolítið erfitt að tala um efnisatriðin í smáatriðum. Við vitum um megindrættina eins og fram hefur komið og við vitum að það verða breytingar á þeim tillögum sem frá stjórnlagaráði komu síðasta sumar. Við vitum ekki nákvæmlega hvaða breytingar það verða eða hvernig þær verða eða hversu mörgum greinum verður breytt eða hversu mikið þeim verður breytt. Við vitum það ekki enn þá. Við erum því ekki enn komin á þann stað að geta byrjað að tala um málið út frá þeim forsendum. Ég vildi við þetta tækifæri nefna, því að hv. formaður stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar vísaði til fundar okkar með Páli Þórhallssyni lögfræðingi í morgun, sem er talsmaður þess hóps sérfræðinga sem hefur unnið að þessu verki, að það er enn skoðun mín að það hafi verið mjög óheppilegt að tímapunktarnir í þessari vinnu voru með þeim hætti sem um ræðir, þ.e. að hin lögfræðilega skoðun og hin lögfræðilega vinna ætti sér stað á meðan og raunverulega eftir að gengið var til atkvæða þar sem þjóðin var boðuð til atkvæðagreiðslu síðastliðinn laugardag. Ég er þeirrar skoðunar að þegar boðað er til atkvæðagreiðslu með þátttöku alls almennings sé eðlilegt að það sé gert þegar fullbúið plagg liggur fyrir, þegar fullbúinn texti liggur fyrir. Nú er út af fyrir sig orðið of seint að ræða það. Ég vildi bara geta þess í ljósi þess að það hefur auðvitað áhrif á hvernig túlka ber þessa niðurstöðu. Við heyrum að það eru mismunandi túlkanir í gangi á því hversu mikið svigrúm sé fyrir þingið til að breyta því sem frá stjórnlagaráði kom á sínum tíma. Ég heyri að svigrúmið er mismunandi miðað við það hver talar. Ég veiti því athygli og fagna því í sjálfu sér að bæði hæstv. forsætisráðherra og hæstv. atvinnumálaráðherra, formenn stjórnarflokkanna á þingi, gefa í orðum sínum svigrúm til efnislegra breytinga ef þær eru vel rökstuddar. Ég fagna því. Það finnst mér mjög gott vegna þess að það kunna að vera tilefni til þess og það kann að vera að rökstuðningur leiði til þess að meiri hluti þingsins telji ástæðu til að víkja efnislega frá einhverju sem frá stjórnlagaráði kom. Það getur vel verið. Ég er eiginlega sannfærður um að svo verður í einhverjum tilvikum en auðvitað vitum við ekki nákvæmlega hvernig það þróast. Ég fagna því að umræðan er þó á nótum en ekki þannig að tillögur stjórnlagaráðs séu „absalútt“ eins og þær liggja fyrir upp á punkt og prik til afgreiðslu á þingi eða til einhvers konar afgreiðslu án efnislegrar umfjöllunar. Efnisleg umfjöllun af hálfu þingsins er mjög mikilvæg. Það á eftir að kanna ýmsa hluti í þessu. Við vitum ekki enn hversu djúp skoðun þessa lögfræðingahóps verður. Takmörk hans eru auðvitað þau að hann fær forskrift frá meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar um að skoða lagatæknilega þætti fyrst og fremst. Þá spyr maður: Að hve miklu leyti þarf, þegar sú vinna liggur fyrir, að fara út í að greina afleiðingar og áhrif þeirra breytinga sem felast í tillögum stjórnlagaráðs? Slíkt er auðvitað góð vinnuaðferð við hvaða lagasetningu sem er, ekki síst þegar um er að ræða stjórnarskrárbreytingar.

Herra forseti. Ég er mjög sátt að aflokinni þjóðaratkvæðagreiðslu og er sérstaklega sátt við hversu afgerandi niðurstaðan var. Ég leyfi mér að túlka hana þannig að þjóðin styðji hið lýðræðislega ferli sem Alþingi hefur lagt upp með allt frá kosningunum 2009. Þjóðin styður þetta ferli, hún vill nýja stjórnarskrá, hún vill að það verði byggt á vinnu og frumvarpi stjórnlagaráðs með einni undantekningu þó sem er ákvæðið um þjóðkirkjuna. Herra forseti. Vonandi bera alþingismenn nú gæfu til að ljúka gerð nýrrar stjórnarskrár fyrir vorið og leggja fyrir þjóðina fullbúinn texta, eins og hv. þm. Birgir Ármannsson nefndi hér áðan, samhliða alþingiskosningunum næsta vor. Herra forseti. Ég er mjög sátt við þátttökuna og er sátt við að tilraun Sjálfstæðisflokksins til að tala þjóðaratkvæðagreiðsluna niður mistókst herfilega því að 50% þátttaka í slíkum kosningum er í mínum huga mjög mikil. Við skulum bara líta til þess hvernig til hefur tekist þegar kosið er um sameiningu sveitarfélaga, en þá kjósa menn um það sem þeir hafa flestir mjög mikinn áhuga og þekkingu á og stendur þeim næst í samfélaginu. Þá er algengast að þátttakan sé í kringum 33% með gleðilegum undantekningum þó, m.a. núna um helgina á Álftanesi og í Garðabæ. Herra forseti. Það er mikilvægt að virða niðurstöður þjóðaratkvæðagreiðslunnar á laugardaginn og meta það við þann helming þjóðarinnar sem mætti á kjörstað að gefa Alþingi leiðsögn. Það er ekki síður mikilvægt að virða vilja þeirra sem ekki vildu taka þátt og létu þannig öðrum eftir að taka ákvörðun fyrir sig. Það er ekki við hæfi að slá eign sinni á skoðanir þess helmings kjósenda eða vilja þeirra í pólitískum tilgangi eins og hér hefur verið gert. Íslendingar hafa nú gengið að kjörborðinu sex sinnum á þremur og hálfu ári og við siglum hraðbyri inn í nýtt samfélag sem einkennist af beinu, upplýstu lýðræði með þátttöku fjöldans. Síðasta spurningin í þjóðaratkvæðagreiðslunni var einmitt um afstöðu til þess og 73,3% sögðu já við því að tiltekinn fjöldi kjósenda ætti að geta kallað mál til þjóðaratkvæðis. Svörin voru afgerandi og við munum því væntanlega eiga von á miklu fleiri atkvæðagreiðslum af þessu tagi á næstu árum og því fagna ég sérstaklega. Herra forseti. Skýrustu skilaboðin eru þó um eignarhald á náttúruauðlindum. Það er gleðiefni fyrir alla náttúruverndarsinna. Það eru mikilvæg og skýr skilaboð að 83% vilja setja ákvæði um þjóðareign á auðlindum í sjálfa stjórnarskrána. Þetta snýst ekki aðeins um fiskstofna og auðlindir hafsins, sem hefur verið deiluefni hér í áratugi, heldur snertir þetta líka vatnsaflið okkar og jarðvarmann því að mörgum brá þegar útlend eignarhaldsfélög voru komin á kaf í vatnsaflið og jarðvarmann fyrir nokkrum árum í gegnum HS Orku. Það hefur reynst erfitt að vinda ofan af því. Nýjasta dæmið var svo ásælnin í landið þar sem erlent stórfyrirtæki og jafnvel heilt stórveldi vill eignast Grímsstaði á Fjöllum. Niðurstaðan í þjóðaratkvæðagreiðslunni á laugardaginn er að mínu mati skýr skilaboð í því efni.

Virðulegur forseti. Ég get tekið undir flest af því sem hv. þm. Álfheiður Ingadóttir sagði um náttúruauðlindirnar. Ég er hins vegar ósammála því sem fram kom hér að þetta ferli allt hafi verið mjög flott. Það var mjög flott fram að því að kosið var til stjórnlagaþings. Sú kosning klúðraðist einfaldlega eins og allir vita. Það sýndi sig líka í þeirri kosningu að það er algjörlega út í hött að vera með persónukjör og landið sem eitt kjördæmi enda kom á daginn að eingöngu tveir fulltrúar á landsbyggðinni náðu kjöri. Ég hef miklar áhyggjur af því að sá texti sem er í tillögum stjórnlagaráðs endurspegli það. Herra forseti. Það hefur verið mikið rætt um þjóðina hér og ég missti raunar töluna á því hversu oft hæstv. forsætisráðherra nefndi þjóðina í ræðu sinni. En hvað er það sem þjóðin vill nákvæmlega? Þegar hæstv. forsætisráðherra talar um þjóðina í þessu sambandi þá sögðu 33% kosningabærra Íslendinga já við því að leggja tillögur stjórnlagaráðs til grundvallar að nýrri stjórnarskrá. Það er eingöngu 23% allra Íslendinga. 23% allra Íslendinga sögðu já. Hvað er þá þjóðin? Ég meina, eru þessi 23% þjóðin?  Það er kannski ekki stóra atriðið í þessu.  Ég velti líka fyrir mér hvort það frumvarp sem kemur fram verði frumvarp um nýja stjórnarskrá eða frumvarp um breytingar á gildandi stjórnarskrá. Það skiptir kannski ekki höfuðmáli en að sumu leyti væri betra að breyta núgildandi stjórnarskrá vegna þess að mörgum finnst eðlilegra að gera það í staðinn fyrir að skrifa nýja. Gleymum því ekki, en það er kannski ekki mikill munur þar á. Ég ætla ekki að gera ágreining úr því. Ég vil koma því á framfæri að mikilvægt er að menn fari vandlega og málefnalega yfir þær tillögur sem liggja fyrir frá stjórnlagaráði, þær athugasemdir sem þingmenn hafa sett fram og horfi að sjálfsögðu líka til þess hvað þeir sem komu og kusu lögðu áherslu á. Ég tek mikið mark á því. Það er alveg kristaltært að mikill meiri hluti vill - og það hafa svo sem aðrar skoðanakannanir sýnt okkur - auðlindaákvæði í stjórnarskrána. Ég tek að sjálfsögðu undir það. Sumir kalla hérna fram í að menn eigi ekki að láta eins og í leikskóla. Það er nú samt þannig að þegar menn tala um þjóðina og eigna sér þjóðina þá er betra að hafa það á hreinu hversu stóran hluta þjóðarinnar er verið að tala um.

Virðulegi forseti. Á þúsund ára afmæli Íslandsbyggðar 1874 var mikið um dýrðir er Kristján konungur IX. færði landsmönnum hina fyrstu stjórnarskrá með eigin hendi og við þekkjum öll styttu Einars Jónssonar fyrir utan stjórnarráðið af þessum atburði. Það kann að vera kvíðvænlegt verkefni fyrir myndhöggvara framtíðarinnar að meitla það í stein þegar þessu verður snúið við nú í vor og landsmenn allir færa stjórnvöldum hina nýju stjórnarskrá. Fyrir okkur öll verður þetta þó hátíðarstund, gleymum því ekki.

Virðulegur forseti. Ég hitti mann um daginn. Það er maður á landi voru, í samfélagi okkar sem er sagður vera svo lunkinn í að koma sjálfum sér að sem aðalatriði hverrar sögu að hann orðar frásagnir með þessum hætti: Það hitti maður mig á dögunum. Þessi saga rifjast nú upp fyrir mér í þessum umræðum vegna viðbragða við tíðindum helgarinnar því að aðalatriði þeirrar kosningar sem fram fór á laugardaginn er ekki hver tapaði og hver vann. Engin stjórnmálahreyfing tapaði þessari kosningu og engin stjórnmálahreyfing vann hana. Hún er einfaldlega sigur fyrir þá sem tóku þátt í henni og líka fyrir þá sem ákváðu að gera það ekki. Þarna skiptist fólk á skoðunum og niðurstaðan liggur fyrir. Niðurstaðan er: Við viljum nýja stjórnarskrá og þingið á að vinna hana á grundvelli ákveðinna tillagna sem liggja fyrir og á þeim tíma sem eftir lifir af þessu kjörtímabili. Það eru nokkrir mánuðir til stefnu, töluverð vinna hefur verið unnin og ég er sannfærður um að ef allir hér inni vanda sig við þá vinnu sem fram undan er og skoða efnislega það sem er á borðinu og hlusta á það sem við höfum fram að færa þá getum við klárað þetta mál. Við þurfum að gera það með þeim hætti að allir verði sáttir vegna þess að þetta er stjórnarskráin, þetta er ekki lagasetning sem hægt er að knýja fram með ofbeldi eða með meiri hluta eða í miklu ósætti. Þetta verður að vera þannig að allir nálgist í þeirri vinnu sem fram undan er. Ég held því fram að við eigum að taka stjórnlagaráð okkur til fyrirmyndar í þessum efnum og ná 

Hæstv. forseti. Til hamingju Ísland. Íslenska þjóðin hefur talað. Nú er verkefni okkar alþingismanna að fylgja skýrum skilaboðum frá ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu síðasta laugardags og ljúka gerð tillögu um nýja stjórnarskrá og leggja hana fyrir þjóðina á næsta ári til afgreiðslu. Eftir kosningarnar í apríl 2009 flutti ríkisstjórnin frumvarp til laga um stjórnlagaþing. Skilaboðin voru þá að endurskoða þyrfti stjórnarskrána í heild og að við vildum að þjóðin kæmi að því verki, málið yrði tekið frá Alþingi og fært þjóðinni til frekari úrvinnslu. Mikil umræða var um málið og tókust hv. þingmenn og flokkar á um hvort og þá hvernig skyldi haga málum. Niðurstaðan varð sú að halda þjóðfund, fá sérfræðingahóp eða stjórnlaganefnd til að fara yfir málið og vinna tillögur og kjósa síðan til stjórnlagaþings sem varð raunar stjórnlagaráð sem ynni að tillögum að nýrri stjórnarskrá. Allt þetta ferli hefur tekist. Alþingi ákvað að leita til þjóðarinnar að nýju um álit á fyrirliggjandi drögum um leið og ákveðin álitamál voru dregin sérstaklega fram til að fá leiðsögn þjóðarinnar um einstök atriði. Eins og áður sagði liggur niðurstaðan fyrir. Þjóðin hefur talað. Það var ánægjulegt að sjá að fólk hafði svarað spurningunum út frá eigin hugmyndum, aðstæðum og óskum. Þannig komu fram mismunandi sjónarmið. Þjóðin valdi meðal annars að halda ákvæði um þjóðkirkjuna inni í stjórnarskrá gegn tillögu stjórnlagaráðs. Nú hefur þjóðin aftur afhent Alþingi verkefnið að nýju og Alþingi þarf, eins og ég sagði áður, að ljúka frumvarpinu og auðvitað eigum við að reyna að gera það í sem mestri sátt. Það krefst þess að allir aðilar horfi til niðurstöðunnar og nálgist verkefnið af þeirri auðmýkt að taka niðurstöðu kosninganna alvarlega. Ýmis atriði sem komu út úr þessari ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu og frá þjóðinni gefa afdráttarlaus og skýr skilaboð sem geta haft áhrif á lagasetningu og stefnumótun á næstu árum. Mest afgerandi var stuðningur við ákvæði um auðlindir í þjóðareign þar sem talað er um að auðlindir skuli vera sameign og ævarandi eign þjóðarinnar, en samþykkt þess getur haft áhrif á lagasetningar eins og um fiskveiðar svo að eitthvað sé nefnt. Þar er krafan um jafnræði, þar er krafan um að úthlutun afnotaréttar sé í hóflegan og takmarkaðan tíma og fullt gjald komi fyrir. Þetta nýtur ótvíræðs stuðnings íslensku þjóðarinnar og eftir þessu eigum við að fara. Ég treysti því að allir þingmenn, allir stjórnmálaflokkar á Alþingi taki niðurstöður ráðgefandi kosninga að nýrri stjórnarskrá alvarlega og vinni af heilindum við að fínpússa, lagfæra og samræma niðurstöðurnar og skila málinu þannig í endanlegu formi til afgreiðslu þjóðarinnar í næstu kosningum.

Herra forseti. Það er gömul saga og ný að máli skiptir frá hvaða sjónarhóli er horft þegar atkvæðagreiðslur eru krufnar og atkvæðagreiðslan á laugardag er þar engin undantekning. Mér finnst hins vegar miður að hlusta á suma forustumenn stjórnarflokkanna leggja sig fram um það að tala sérstaklega einn flokk niður í bollaleggingum sínum. Ég tel það ekki málinu til framdráttar eða breyta neinu sem færir okkur fram á við. Við skulum skoða aðeins laugardaginn. Var þátttakan á laugardaginn góð? Nei, hún var ekkert sérstök en hún var ekki slök. Voru skilaboðin skýr? Nei, ekkert sérstaklega en það þarf samt ekki neina „enigma-vél“ til að átta sig á stóru skilaboðunum á laugardaginn sem eru þau að fólkið vill breytingar. Eftir stendur að mínu mati að atkvæðagreiðslan leysir okkur sem hér erum ekki undan þeim skyldum sem á okkur hvíla og stjórnarskráin okkar mælir fyrir um. Ég skal fúslega viðurkenna að ég er þeirrar skoðunar að fara eigi hægt í breytingar á stjórnarskrá. Hún er viðvarandi verkefni sem hefur að mínu mati tekist nokkuð bærilega að breyta eða um sex sinnum og þar af veigamiklum köflum eins og mannréttindakaflanum þar sem þverpólitísk vinna og samstaða var lykill að mikilvægum breytingum fyrir mannréttindi í landinu. Stjórnarskráin okkar frá því 1944 var samþykkt með 95% atkvæða af þeim 98% Íslendingum sem kusu þá. Slík samheldni næst vart aftur ef ég á að vera raunsæ en þó verður að gera þá kröfu að í jafnmikilvægu máli láti verulegur hluti þjóðarinnar sjá sig á kjörstöðum. Hann hefur gert það í almennum þingkosningum. Hann gerði það t.d. í Icesave-kosningunum. Það segir okkur að þegar málið er brýnt mætir þjóðin. Því er eðlilegt og það á ekki að særa einn eða neinn að spyrja hvort aðferðafræði ríkisstjórnarflokkanna til að breyta stjórnarskránni hafi orðið til þess að meiri hluti þjóðarinnar sat heima. Eitthvað virkaði alla vega ekki. Þetta er hins vegar að baki, þetta er liðið. Eftir stendur að við þurfum að breyta stjórnarskránni. Það er okkar verkefni og til þess þurfa allir að leggja sig fram. Við þurfum að hlusta á fræðimenn. Við þurfum að hlusta á formann stjórnlagaráðs sem er til að mynda ósammála formanni stjórnlaganefndar þingsins um að hægt sé að breyta þessu í sátt og breyta þessu í áföngum. Mér finnst það skynsamleg nálgun. Ég tel líka í ljósi þess hve skammur tími er eftir af þinginu og að við þurfum að koma mikilvægum málum í gegnum þingið, sem snerta heimilin og fjölskyldurnar í landinu, að við komum með skynsamlega nálgun á þessu. Þjóðin vill breytingar, eins og ég gat um, en ekki setja Alþingi í spennitreyju. Það er augljóst að þjóðin vill auðlindaákvæði í stjórnarskrá. Það höfum við sjálfstæðismenn stutt. Það á ekki að vera vandamál. Að mínu mati er hægt að ná saman um forsetakaflann. Það sama gildir um lágmarkshlutfall þeirra sem geta krafist þjóðaratkvæðagreiðslu. Mín skoðun er sú að það hlutfall eigi að vera hátt. Við skulum bara ræða það. Við getum náð saman um þetta. Við þurfum að ræða fleira eins og Sigurður Líndal hefur bent á. Framsalsákvæði til alþjóðlegra stofnana: Við erum ekki með ákvæði eins og Norðmenn hafa í stjórnarskrá sinni. Þetta þurfum við að gera til að EES-samningurinn stangist ekki á við okkar stjórnarskrá. Persónukjör: Fólk vill ráða meiru og hafa meiri áhrif á niðurröðun lista en nú er. Ég verð að viðurkenna að þetta er ekki vandamál í mínum flokki sem er stór og mikil fjöldahreyfing. Ég hef tekið þátt í prófkjörum þar sem eru 6, 8 og allt upp í 10 þús. manns. Þetta er ekki vandamál. Ef fólk vill hafa meiri áhrif á niðurröðun á kjörseðli þá skulum við bara ræða það. Það sama tengist jöfnun kosningarréttar, jöfnun atkvæðisréttar. Það eru nokkuð sem hafa verið skiptar skoðanir um innan allra flokka. Mín fyrstu orð í þessum stól á vorþingi 1999 var að tala um jöfnun atkvæðisréttar. Mín skoðun hefur ekkert breyst í þá veru. En það má ekki leiða til þess að þetta verði öfugþróun, þ.e. misvægið verði í hina áttina. Ég er ekki að biðja um það. Ég er að biðja um að menn finni lausnir og nái saman um verklag til að leiðrétta þetta misvægi. Herra forseti. Ég hef hér nefnt nokkur mikilvæg atriði sem hafa þýðingu fyrir þjóðina. Við skulum reyna að ná samkomulagi og sátt um þessi atriði. Afstaða okkar sjálfstæðismanna til breytinga á stjórnarskránni hefur aldrei snúist um það að engar breytingar megi gera heldur einungis það að stíga eigi varlega til jarðar, virða það sem vel hefur reynst og ná sátt um þau mál sem eru þjóð okkar til framdráttar.

Herra forseti. Þann 20. október sl. mætti þjóðin á kjörstað og sagði hug sinn þrátt fyrir að mikið hefði verið reynt að tala kosningarnar niður. Í upphafi voru þær raddir háværar sem sögðu að kosningarnar væru of flóknar og sumir töldu æskilegt að segja þjóðinni hvernig best væri að haga atkvæði sínu. En sem betur fer eru Íslendingar sjálfstætt þenkjandi fólk sem getur að sjálfsdáðum ákveðið hvort og hvernig það hagar atkvæði sínu. Ég fagna því helst að þetta ferli allt frá hruni hefur valdið vakningu meðal íslensku þjóðarinnar. Við gerum okkur betur grein fyrir mikilvægi þess að taka þátt, að vera virk í umræðu og verki en láta ekki aðra segja okkur hvað við eigum að hugsa eða hreinlega að við séum ekki nógu fær eða hæf til að hafa skoðanir á málefnum líðandi stundar. Niðurstöður þessarar atkvæðagreiðslu eru í flestum tilvikum skýr. Til dæmis vildu tæplega 88% þeirra sem kusu hafa ákvæði um að náttúruauðlindir væru í þjóðareign. Um 75% vildu ákvæði um að hægt væri að efna til þjóðaratkvæðagreiðslu ef ákveðið hlutfall kosningabærra manna færi fram á það. Ef við ætlum að rengja þessar niðurstöður þá væri okkur hollast að hætta þessu lýðræðisbrasi - eða hvað? Nei, þegar öllu er á botninn hvolft þá viljum við lýðræði þrátt fyrir að vera ekki alltaf sammála meiri hlutanum, sama hversu fúlt það getur verið. Það sem nú tekur við er að fullvinna þær breytingar sem þjóðin lagði til og þá má ekki kasta til hendinni. Við þurfum að bera tilhlýðilega virðingu fyrir stjórnarskránni og gefa okkur þann tíma sem til þarf. Að lokum vil ég segja að það er ekki hægt að fara í endalausar vangaveltur um hvernig þeir sem ekki mættu á kjörstað hefðu hagað atkvæði sínu. Þá segi ég bara eins og skáld eitt: Ef að sé og ef að mundi / átján lappir á einum hundi.

Virðulegi forseti. Þjóðaratkvæðagreiðslan sem fram fór á laugardaginn markar þáttaskil. Niðurstaðan var skýr, tillaga stjórnlagaráðs verður lögð til grundvallar nýrri stjórnarskrá. Alþingis bíður nú það verk að ræða tillögurnar og gera á þeim þær breytingar sem nauðsynlegar eru. Margir hafa hvatt til þess að ná fram sem mestri samstöðu um nýja stjórnarskrá. Undir það sjónarmið verð ég að taka en minni á að slík samstaða byggist á því að leggja tillögur stjórnlagaráðs til grundvallar. Engin samstaða getur náðst um að leggja tillögurnar til hliðar eða kalla þær fúsk. Ég bendi einnig á að í stjórnlagaráði hefur þegar farið fram málamiðlun á milli ólíkra sjónarmiða sem njóta stuðnings meðal þjóðarinnar. Þetta skulum við hafa í huga í framhaldinu. Ég nefni tvö dæmi um málamiðlun ólíkra sjónarmiða í stjórnlagaráði: Í landinu er rík krafa um að gera landið að einu kjördæmi. Að sama skapi vill fólk viðhalda kjördæmaskipan sem hvetur þingmenn til að verja og sinna sérstökum hagsmunum. Bæði sjónarmið hafa sína kosti og sína galla. Niðurstaða stjórnlagaráðs er augljóslega málamiðlun milli þessara sjónarmiða, tilraun til að ná sátt og samstöðu um nauðsynlegar breytingar. Ég tel að það hafi tekist með sóma og okkur ber að virða það. Tillögur stjórnlagaráðs um forsetaembættið eru einnig augljós tilraun til að sætta ólík sjónarmið. Í stjórnlagaráði var fólk sem vildi aukin völd forsetans en einnig fólk sem vildi takmarka þau í samræmi við hlutverk þjóðhöfðingja í nágrannalöndum okkar. Niðurstaðan varð valdalítið en mikilvægt forsetaembætti. Tillögur stjórnlagaráðs fela ekki í sér jafnmiklar breytingar og ætla mætti af gagnrýnisröddum. Þingræði er og verður áfram megineinkenni íslenskrar stjórnskipunar og erlendar og margreyndar fyrirmyndir eru að flestum þeim breytingum sem stjórnlagaráð gerir tillögu um. Róttækustu tillögurnar eru að mínu viti þrjár. Í fyrsta lagi er vægi atkvæða jafnað og opnað á persónukjör. Í öðru lagi er kveðið á um þjóðareign á auðlindum sem ekki eru í einkaeign og í þriðja lagi þjóðaratkvæðagreiðslu að kröfu kjósenda. Allar þessar tillögur njóta mikils stuðnings meðal landsmanna og Alþingi verður að fara mjög varlega í að breyta þeim. Til dæmis munu þeir þingmenn sem reyna að útvatna tillögur stjórnlagaráðs um þjóðareign á auðlindum eða jafnt vægi atkvæða eiga í erfiðleikum með að útskýra það fyrir kjósendum. Virðulegi forseti. Ég vil að lokum hvetja til málefnalegrar og hófstilltrar umræðu um stjórnarskrána. Þjóðin mun seint fyrirgefa Alþingi málþóf og upphlaup þegar eðlilegar umræður eru í boði.

Virðulegi forseti. Laugardagurinn var mikill hamingjudagur. Þeir sem nýttu kosningarrétt sinn töluðu skýrum rómi. Það er engin ástæða til að draga úr þeirra skilaboðum eða draga þá ályktun að þeir sem heima sátu hafi verið annarrar skoðunar. Slíkt túlkunarstríð er öllum til minnkunar sem í því taka þátt. En berum samt virðingu fyrir því að það sem gerist í þessu flókna ferli er hvorki auðvelt né sjálfsagt, í því felast vaxtarverkir því að við sem þjóð erum að vaxa inn í beina þátttöku í lýðræðinu, bæði kjósendur og kjörnir fulltrúar. Ég vænti þess að tvennt gerist núna í kjölfarið: Í fyrsta lagi að auðmjúkir alþingismenn skilji mikilvægi þess að bregða sér upp úr hjólförum fortíðarátaka og klára málið með sóma og fallegu samtali á þingi. Í öðru lagi að kjósendur haldi áfram að þrýsta á Alþingi að klára málið, að þeir gerist ekki værukærir og leyfi málinu að fjara út. Stundum er betra að leyfa öðrum að tala fyrir sig því að stundum leynast skýrustu skilaboðin í óræðum ljóðum. Með leyfi forseta er Hamingja Íslands eftir Jón Óskar hæfandi ljóð tileinkað landsmönnum öllum á þingi og utan þess: Hamingja Íslands er fjarri þessum degi og langar nætur skiptast á að byrgja þá döpru þjóð sem leitar að sér sjálfri og langar nætur skiptast á að vaka dökkum skuggum yfir þessu landi og þessum degi meðan brjóst þitt sefur og enginn þekkir röddina sem hrópar í gegnum stunur vindsins, hamingja Íslands er fjarri og þó mókir hún í sofnu brjósti þínu, földum undir vængjum langra nótta; og ef brjóst þitt vaknar, þá lifnar hamingja Íslands og þú nemur röddina, sem kallar stöðugt á þig.

Virðulegi forseti. Á fundi Stjórnarskrárfélagsins fyrir viku talaði Guðrún Pétursdóttir sem var formaður stjórnlaganefndar. Hún vitnaði í þjóðhátíðarræðu afa síns, Ólafs Thors, árið 1962 þar sem hann lagði út af ljóði Hannesar Hafsteins, Þagnið dægurþras og rígur, að menn, með leyfi forseta, sagði Ólafur, láti aldrei góð mál gjalda málflytjendanna, heldur fagni því að mega ljá góðu máli lið, hvort heldur sem samherji eða andstæðingur er flytjandi þess. Við erum ekki þangað komin, bætti Guðrún við, en ég sem hér stend skora á okkur að reyna að koma okkur á þann stað, byrjum á umræðunni um stjórnarskrána, sýnum henni þann sóma sem hún á skilið. Við þá sem þykja tillögurnar vondar segi ég: Tökum umræðuna, reynið ekki að eyðileggja málið. Notið ekki orðið sátt um að ekki eigi að taka mark á skýrum meiri hluta fólksins.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til lokafjárlaga fyrir árið 2011 sem dreift hefur verið á þskj. 303. Í frumvarpi þessu eru annars vegar lagðar til breytingar á fjárheimildum vegna frávika í ríkistekjum stofnana milliuppgjörs tekna samkvæmt ríkisreikningi 2011 og áætlunar þeirra í fjárlögum og fjáraukalögum 2011 og hins vegar gerðar tillögur um niðurfellingar á fjárheimildastöðum í árslok. Þá fylgir frumvarpinu yfirlit um fjárheimildastöður í árslok 2011 sem gert er ráð fyrir að verði fluttar til ársins 2012. Frumvarpið er einnig til staðfestingar á niðurstöðum ríkisrekstrarins samkvæmt ríkisreikningi fyrir árið 2011. Uppbygging frumvarpsins er með sama hætti og verið hefur undanfarin ár og tillögur um uppgjör og ráðstöfun á stöðu fjárheimilda í árslok byggjast á sömu viðmiðunarreglum og áður. Í fylgiskjali 2 er yfirlit yfir talnagrunn frumvarpsins. Yfirlitið sýnir uppruna allra fjárheimilda ársins 2011, bæði fyrir ríkissjóð í heild og líka einstök viðfangsefni. Þar er um að ræða fluttar stöður fjárheimilda frá fyrra ári, fjárlög, fjáraukalög, millifærðar heimildir innan ársins og breytingar á fjárheimildum vegna frávika ríkistekna samkvæmt þessu frumvarpi. Því næst eru tilfærð útgjöld samkvæmt ríkisreikningi og loks fjárheimildastaða í árslok, þ.e. mismunur fjárheimilda og reikningsfærðra útgjalda. Heildarfjárheimildir á árinu 2011 námu 544,6 milljörðum kr., útgjöld samkvæmt ríkisreikningi urðu 575,9 milljarðar, afgangsheimildir eru 23,3 milljarðar og umframgjöld 54,6 milljarðar. Fjárheimildastaða í árslok er því neikvæð um 31,3 milljarða og svarar það til 5,8% af heildarfjárheimildum ársins. Þar vegur þyngst gjaldfærsla í ríkisreikningi 2011 á 20,2 milljarða kr. endurgjaldi ríkissjóðs til Landsbankans hf. vegna stofnfjárframlags og ábyrgða á innstæðum eftir yfirtöku bankans á SpKef sparisjóði í samræmi við niðurstöðu úrskurðarnefndar frá 7. júní á þessu ári. Einnig vegur þar þungt um 7,1 milljarður kr. vegna niðurfærslna á eignarhlut ríkissjóðs í Byggðastofnun og 4,9 milljarðar kr. niðurfærsla á eignarhlut ríkissjóðs í Nýsköpunarsjóði atvinnulífsins sem gjaldfærðar voru í reikninginn. Þá voru gjaldfærðir í ríkisreikning 3,5 milljarðar kr. vegna fasteigna í eigu ríkisins sem voru afhentar fasteignasjóði Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga í tengslum við yfirfærslu á málefnum fatlaðra milli stjórnsýslustiganna. Loks má í þessu sambandi nefna að útgjöld vegna fjármagnstekjuskatts sem ríkissjóður greiðir sjálfum sér urðu 1,2 milljörðum kr. hærri en fjárheimildir vegna breytinga á reikningsskilum varðandi stofna til skattsins. Hér er um að ræða reikningshaldslegar uppgjörsfærslur sem samtals nema nærri 37 milljörðum kr. og voru ófyrirséðar við afgreiðslu fjáraukalaga ársins 2011 þar sem þær eru gerðar við lokun á ríkisreikningi um hálfu ári síðar. Að þessum óreglulegu uppgjörsfærslum frátöldum var árslokastaða gagnvart fjárheimildum í heildina tekið jákvæð um 5,6 milljarða. Í frumvarpinu er að vanda lagt til að árslokastöður verði annaðhvort felldar niður, eins og fram kemur í 2. gr., eða yfirfærðar til næsta árs eins og fram kemur í fylgiskjali 1. Vík ég þá nánar að lagagreinum frumvarpsins. Í 1. gr. frumvarpsins, samanborið nánari skiptingu í sundurliðun 1, eru tillögur um breytingar á fjárheimildum ársins 2011 vegna frávika markaðra skatttekna og annarra rekstrartekna stofnana frá áætlunum fjárlaga og fjáraukalaga. Alls er lagt til að fjárheimildir verði auknar um tæplega 896 millj. kr. samkvæmt þessu uppgjöri á fjármögnun stofnana og verkefna með mörkuðum ríkistekjum. Nánar tiltekið er hér leitað eftir heimild Alþingis fyrir því að ráðstafa þessum tekjum, ýmist í samræmi við það hverjar þær urðu samkvæmt uppgjöri ríkisreiknings eða hver metin fjárþörf reyndist vera. Almennt gildir að útgjaldaheimildir hækka ef markaðar ríkistekjur til fjármögnunar á útgjöldum stofnana og verkefna hafa verið umfram fjárlög en lækka hafi tekjurnar reynst minni. Þetta viðmið er þó ekki algilt því að ekki eru lagðar til breytingar á fjárheimildum vegna ríkistekjufrávika ef ekki er beint samband milli útgjaldaþarfar og fjármögnunar á þann hátt að breytingar í tekjum hafi bein áhrif á kostnað eða ef útgjaldaheimildir í fjárlögum eru ákvarðaðar út frá verkefnum án tillits til hugsanlegra breytinga á fjármögnun með mörkuðum ríkistekjum. Í 2. gr. frumvarpsins, samanborið nánari skiptingu í sundurliðun 2, eru tillögur um niðurfellingar á fjárheimildastöðum í árslok 2011. Ráðstafanir á fjárheimildastöðum í árslok byggjast á viðmiðunarreglum þar sem einkum er litið til þess hvort útgjöldin séu lögbundin eða stjórnist frekar af hagrænum, kerfislægum eða reikningshaldslegum þáttum heldur en fjármálastjórn tiltekins stjórnsýsluaðila. Einnig er miðað við að yfirfærsla milli ára á afgangsheimildum í almennum stofnanarekstri og reglubundnum rekstrarverkefnum fari almennt ekki umfram 10% af fjárlagaveltu viðkomandi verkefna nema sérstakar ástæður séu taldar til annars. Heimildastaða verkefnis í árslok fellur einnig niður ef viðkomandi verkefni er lokið. Tilgangur þess að takmarka yfirfærslu rekstrarfjárheimilda milli ára er að koma í veg fyrir að heimilt verði að efna til umtalsverðra útgjalda umfram fjárlög, enda auka útgjöld sem efnt er til á grundvelli yfirfærðra fjárheimilda kostnað og skuldasöfnun ríkissjóðs á nákvæmlega sama hátt og útgjöld sem efnt er til á grundvelli heimilda í fjárlögum viðkomandi árs. Við undirbúning frumvarpsins var farið yfir þau tilvik þar sem afgangsstöður fjárheimilda eru umfram framangreint viðmið. Í ljós kom að málsatvik voru í nokkrum tilvikum með þeim hætti að fagráðuneytin töldu nauðsynlegt að flytja meiri afgangsheimildir til ársins 2012. Dæmi um slíkt er ef framkvæmd verkefna hefur frestast yfir áramót eða ef stofnað hefur verið til skuldbindinga á grundvelli fenginna fjárheimilda sem ekki voru greiddar út og gjaldfærðar á árinu. Að öðru leyti hefur verið farið yfir alla fjárlagaliði eins og jafnan áður við undirbúning lokafjárlaga og tillögur um yfirfærslu eða niðurfellingar gerðar með hliðsjón af málsatvikum samkvæmt sömu viðmiðunarreglum og áður. Á rekstrargrunni falla niður 44,7 milljarðar kr. gjöld umfram heimildir en á greiðslugrunni falla niður 1,2 milljarða gjöld umfram heimildir. Mismunur milli rekstrargrunns og greiðslugrunns hvað varðar niðurfelldar fjárheimildastöður er 43,4 milljarðar og skýrist að mestu leyti af óreglulegu liðunum sem ég fór yfir hér áðan. Til viðbótar má nefna aðra óreglulega liði sem þó hefur að miklu leyti verið gert ráð fyrir í fjárheimildum fjárlaga, þ.e. niðurfellingu 4,6 milljarða kr. umframgjalda vegna afskrifta skattkrafna og niðurfellingu 4,1 milljarðs kr. umframgjalda vegna gjaldfærðrar breytingar á skuldbindingum ríkisins í tengslum við lífeyrissjóð ríkisstarfsmanna. Í öllum þessum tilvikum er um að ræða reikningshaldslegar gjaldfærslur umfram fjárheimildir án greiðslna úr ríkissjóði á árinu. Í fylgiskjali með frumvarpinu er yfirlit yfir fjárheimildastöður sem gert er ráð fyrir að yfirfærist til ársins 2012. Hrein aukning fjárheimilda á árinu 2012 vegna þessara ráðstafana nemur rúmlega 13,3 milljörðum kr. eða sem svarar til 2,3% af gjaldaheimild fjárlaga 2012. Virðulegi forseti. Ég hef hér farið yfir meginþætti frumvarpsins. Með því eru lagðar fyrir Alþingi niðurstöður úr rekstri ríkissjóðs gagnvart fjárheimildum á árinu 2011 og vísast í því sambandi til greinargerða í fjáraukalögum og ríkisreikningi um meginatriði í framvindu ríkisfjármála og helstu frávik í tekjum og gjöldum. Ég legg til þegar þessari umræðu verður lokið, virðulegi forseti, að því verði vísað til 2. umr. og hv. fjárlaganefndar þingsins.

Forseti. Um leið og ég þakka hæstv. ráðherra framsögu hennar býð ég hana velkomna til starfa í nýju embætti og óska eftir góðu samstarfi við hæstv. ráðherra við þau verkefni sem bíða okkar í fjárlaganefnd. Það er full ástæða til að óska þess að um gott samstarf verði að ræða því að breytingar í embætti fjármálaráðherra eru töluvert örar. Til dæmis má geta þess, forseti, að frá áramótum er núverandi hæstv. fjármálaráðherra hinn þriðji sem gegnir því embætti og á þessu kjörtímabili hefur fjárlaganefnd haft fjóra formenn. Breytingar eru því mjög örar í forustu þessara mála hjá okkur nú um stundir og ég er ekki viss um að það sé allt til bóta upp á festuna, þekkinguna og eftirfylgni mála sem nauðsynleg er á þeim tímum sem við lifum í fjármálum ríkisins. Við sjáum þess ágætlega stað í því frumvarpi sem hér liggur fyrir að það er nokkur lausung í þeim tökum sem þurfa að vera á ríkisfjármálum. Við sjáum það til dæmis í þeirri einföldu staðreynd sem kemur fram í frumvarpinu á bls. 87 um umframgjöld eru 54,6 milljarðar kr. Það eru gjöld sem eru umfram fjárheimildir í samþykktum fjárlögum fyrir árið 2011 og samþykktum fjáraukalögum fyrir árið 2011, brúttóumframgjöldin eru 54,6 milljarðar kr. Þetta setur eðlilega mark sitt á afkomu ríkissjóðs, skuldsetningu og annað. Það er engum blöðum um það að fletta að mesta áhyggjuefnið í huga okkar sem sýslum með afkomu ríkissjóðs eru þær breytingar sem orðið hafa á skuldastöðu ríkissjóðs, ekki síst þegar haft er í huga að sú skuldaaukning á sér stað samhliða umtalsverðum skattahækkunum. Það er full ástæða til að undirstrika að af þessari stöðu ber að hafa allnokkrar áhyggjur þar sem miklar viðsjár eru á erlendum mörkuðum fyrir framleiðsluvörur okkar. Það eru sömuleiðis miklar spekúlasjónir uppi innan lands um raunverulega stöðu íslensks efnahagslífs. Þetta ber að hafa í huga þegar við fjöllum um stöðu ríkissjóðs í tengslum við það frumvarp sem hér liggur fyrir um lokafjárlög ársins 2011, ekki síst í ljósi þess að þegar síðasta áfall dundi yfir okkur árið 2008 var ríkissjóðurinn svo til hallalaus. Í stöðunni eins og hún birtist nú má ríkissjóðurinn ekki við miklum áföllum öðruvísi en að illa fari og þar af leiðandi hlýtur ýmislegt varðandi skuldastöðuna og afkomu ríkissjóðsins að valda okkur áhyggjum sem fjöllum um þessi mál dagsdaglega í fjárlaganefnd. Ýmsir þættir eru váboðar á lofti. Við eigum eftir að fá niðurstöðu út úr málaferlum vegna Icesave, við getum nefnt umræðu um fjárhagslega stöðu Íbúðalánasjóðs og sömuleiðis mætti ræða stöðuna á innlendum vinnumarkaði eða afköst íslensks efnahagslífs. Þetta er hinn ytri veruleiki sem við okkur blasir sem ég tel fulla ástæðu til að geta í tengslum við þær niðurstöður sem birtast hér vegna þess að við höfum af ýmsum ástæðum, sem ég kem raunar að á eftir, ekki fylgt þeirri lagasetningu sem Alþingi hefur sett um fjárlögin sjálf og síðan fjáraukalögin sem sett voru undir lok ársins 2011. Því miður verð ég að segja að í raun bendir ekkert til þess að við munum greiða niður skuldir í allra næstu framtíð, þvert á móti, að óbreyttu og ef við höldum á málum eins og hér birtist munum við frekar bæta í og það er mjög erfitt að horfa framan í það. Við getum sett þetta í samhengi við ýmsa aðra þætti en ég ætla ekki að lengja mál mitt að því leyti til í þessari almennu umfjöllun heldur fara örlítið í frumvarpið sjálft og reyna að rýna það allnokkuð. Eins og kemur fram í athugasemdum með frumvarpinu liggur fyrir að afgangsheimildir sem nýttust til að brúa þennan umframakstur upp á 54,6 milljarða kr. voru 23,3 milljarðar þannig að nettóstaða í árslok var umframakstur eða umframeyðsla upp á 31,3 milljarða kr. Stærstu liðirnir í þessu eru nefndir í frumvarpinu og þeir eru aðallega þrír gjaldamegin. Það er í fyrsta lagi gjaldfærsla í ríkisreikningi á árinu 2011 vegna skuldbindinga og endurgjalds ríkissjóðs til Landsbankans vegna stofnfjárframlags og ábyrgða á innstæðum eftir yfirtökuna á Sparisjóði Keflavíkur. Þetta eru rúmir 20 milljarðar. Einnig er þar um að ræða 7,1 milljarð í niðurfærslu á eignarhlut í Byggðastofnun og 4,9 milljarðar eru færðir niður á eignarhlut ríkissjóðs í Nýsköpunarsjóði atvinnulífsins. Þetta eru stærstu liðirnir. Við þetta er nauðsynlegt að gera nokkrar athugasemdir, þó að ekki væri nema vegna þeirra skýringa sem eru gefnar í frumvarpinu á bls. 87 á því hvers vegna þessar þrjár stærðir, samtals rúmir 30 milljarðar, eru teknar inn í ríkisreikninginn sem kemur út um mitt ár 2012 en eru ekki teknar með í fjárlagagerð ársins 2011 og ekki heldur í gerð fjáraukalaga. Reynt er að skýra þetta á bls. 87 í frumvarpinu, en þar segir orðrétt, með leyfi forseta: „Ekki var gert ráð fyrir fjárheimildum á móti þessum útgjöldum í fjárlögum eða fjáraukalögum, enda erfitt að spá fyrir um þau þar sem um er að ræða gjaldfærslur í ríkisreikningi sem ráðast af ákvörðunum um forsendur reikningshaldslegs uppgjörs eftir að árið er liðið.“ Ég fullyrði að um stærstan hluta þeirrar fjárhæðar sem liggur undir, við skulum athuga að þetta eru rúmir 30 milljarðar, var algjörlega fyrirsjáanlegt í hvað stefndi. Það eru hreinar línur að ekkert nýtt ber til á árinu 2012 sem veldur því að afskrifa þurfi rúma 7 milljarða á Byggðastofnun og tæpa 5 milljarða í Nýsköpunarsjóð atvinnulífsins. Það er heldur ekkert nýtt að það þurfi milljarðaútgjöld vegna greiðslu ríkissjóðs fyrir Sparisjóð Keflavíkur til Landsbankans. Sem dæmi má nefna að í skýrslu Ríkisendurskoðunar um ríkisábyrgðir og aðrar fjárhagslegar skuldbindingar, sem gerð var í janúar 2012, er greint frá því að ríkið stofnaði nýjan sparisjóð, Sparisjóð Keflavíkur til að taka yfir innstæðuskuldir og eignir og starfsemi Sparisjóðsins í Keflavík. Sparisjóðurinn bar nafnið SpKef. Í mars á árinu 2011 ákvað FME að Landsbankinn tæki yfir rekstur og skuldbindingar SpKef og fyrirtækin tvö sameinuð. Þessi ákvörðun var tekin í samráði við fjármálaráðuneytið. Fjármálaráðuneytið og Bankasýslan höfðu þá komist að þeirri niðurstöðu að heppilegra væri að sameina sparisjóðinn Landsbankanum en að fjármagna hann sjálfstætt. Þrátt fyrir að fyrir lægi það sjónarmið FME, sem byggt var á grundvelli matseigenda eða stjórnenda SpKef, að eigið fé þessa nýja sjóðs væri neikvætt um 11 milljarða og rúmlega 19 milljarða vantaði upp á að sparisjóðurinn fullnægði kröfum Fjármálaeftirlitsins um lágmark eigin fjár var þetta engu að síður gert. Gert var samkomulag milli ríkisins og Landsbankans um að ríkissjóður mundi leggja nýju stofnuninni til fé. Þetta lá fyrir allan tímann og það liggur meira að segja fyrir í umsögn frá Ríkisendurskoðun í tengslum við fjáraukalög ársins 2011 að skilyrðislaust bæri að færa til gjalda í fjáraukalögin eða á fjárlögin að lágmarki 11,2 milljarða kr. vegna þessarar færslu. Þetta er kannski ekki stóra málið í þessu, við getum rifist um það endalaust hvers vegna þetta var ekki gert. Stærri spurning er hins vegar sú að það lá fyrir að tapið vegna þessara viðskipta mundi lenda á ríkissjóði. Þess vegna er sú gjaldfærsla sem hér er rætt um talin fram. Spurningarnar sem við ættum að spyrja okkur í tengslum við þetta mál, vegna þess að draga má af því lærdóm víðar í rekstri ríkisins, eru hvaða kröfur ríkissjóðurinn gerir til samningagerðar í þessum efnum. Hvernig má það vera að deilt sé um einhverja 16 milljarða stærð eftir að eignarhlutur hefur verið keyptur af ríkissjóði? Við hljótum að spyrja okkur hvers lags mistök hafi í raun verið gerð af hálfu þeirra sem um véluðu á þessum tíma í samningsgerðinni ef sveigjan eða opnunin í þeim samningum nemur um 16 milljörðum kr. Það er áleitin spurning og ég tel að við þurfum að átta okkur á því hvaða kröfur við gerum til þess þegar staðið er að svona samningum um fjárhagslega skuldbindingu ríkissjóðsins. Þegar maður tekur þetta allt saman er rétt að minna á 13. gr. laga um Stjórnarráð Íslands og þá ábyrgð sem þar er lögð á herðar ráðherra hverju sinni um eftirlit með starfrækslu, fjárreiðum og eignum á vegum stjórnvalda sem heyra undir almennar stjórnunarheimildir hans. Það er annað mál í þessu sem ég tel líka rétt að nefna sem lýtur að hallarekstri ríkisstofnana og þeirra stofnana sem hafa verulegan uppsafnaðan halla. Þessum vanda hafa menn ýtt á undan sér og það er í rauninni ekkert nýtt, þetta hefur verið gert í mörg ár. Við í fjárlaganefnd höfum meðal annars fengið ótal ábendingar frá Ríkisendurskoðun um þessi mál. Síðast fengum við mjög gott yfirlit í maí á þessu ári sem lýtur að framkvæmd fjárlaga frá janúar til mars 2012. Þar er meðal annars fjallað um rekstur stofnana í A-hluta og taldar upp þær stofnanir sem hafa verið með verulegan uppsafnaðan vanda. Í tengslum við lokafjárlög núna er rétt að vekja athygli á því að það svigrúm sem þessar stofnanir og fleiri í ríkisrekstrinum hafa haft til að nýta geymdar fjárveitingar til að fjármagna starfsemi sína á næsta fjárlagaári er óðum að dragast saman. Það er alveg gefið að miklu þrengra verður um þær ríkisstofnanir sem hafa fjármagnað sig með þessum hætti en áður hefur verið. Til viðbótar bætist sá vandi sem felst í verulegum uppsöfnuðum hallarekstri og ekki hefur verið tekið á. Það liggur fyrir að ráðuneytin hafa ýmsar leiðir til að taka á þessu en engu að síður gengur þetta þannig ár eftir ár að viðkomandi fagráðuneyti skjóta sér undan því að taka á vandanum. Ég hvet hæstv. fjármálaráðherra til að beita sér fyrir því að taka á vandanum og þessu verklagi verði hætt, snúið verði af þessari braut, einfaldlega vegna þess að gildandi lög og reglur leggja skýrt bann við því að ráðuneyti og þar með ráðherra samþykki rekstraráætlanir hjá einstökum stofnunum sem gera ráð fyrir því að þær haldi áfram hinum svokallaða uppsafnaða halla. Í regluverkinu er alls staðar gert ráð fyrir því að hann verði greiddur upp og ef við ætlum að fara öðruvísi með verðum við að taka á því, annaðhvort við fjárlagagerðina sjálfa eða með sameiginlegum hætti við lokafjárlagagerð ársins 2011.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni kveðjurnar sem hann sendi mér. Mér þykir leitt að hafa valdið honum svona miklu hugarangri með tíðum breytingum í fjármálaráðuneytinu en svona er þetta þegar ungar konur í svona störfum ákveða að fara í barneignir. Hv. þingmaður fór yfir skuldastöðu ríkissjóðs og hvernig hún hefði breyst á síðustu árum í tíð þessarar ríkisstjórnar. Þó það nú væri. Hér blasti við okkur algjört hrun á árinu 2008. Það er rétt að þá var ríkissjóður algjörlega skuldlaus en hið sama var ekki hægt að segja um sveitarfélög, fyrirtækin í landinu eða heimilin í landinu á sama tíma. Virðulegi forseti. Þegar við horfum á skuldastöðu ríkissjóðs hljótum við alltaf að þurfa að horfa á hana í samhengi við skuldir annarra í samfélaginu. Það er ekki hægt að guma af skuldlausum ríkissjóði ef skuldir annarra hafa hækkað jafndramatískt og þær gerðu á árunum fyrir hrun og ég nefndi áðan. Vissulega var ríkissjóður þá skuldlaus eða skuldlítill en hins vegar blasti við 216 milljarða gat í fjárlögum sem þessi ríkisstjórn hefur verið að berjast við að brúa allt kjörtímabilið með erfiðum ákvörðunum um skattahækkanir og niðurskurð. En það hefur svo sannarlega tekist og núna, þingmönnum vonandi til mikillar ánægju, sjáum við til lands með það að skuldasöfnunin geti stöðvast á næsta ári og á árinu 2014 erum við loksins komin með tekjur umfram skuldir samkvæmt áætlun og getum farið að greiða niður skuldir okkar. Ég vona að við hv. þingmaður eigum eftir að vera hér á komandi árum og eiga gott samstarf til að tryggja að þessi áætlun megi halda.

Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra andsvarið. Ég hef engar meiningar um það af hvaða ástæðum þessi tíðu ráðherraskipti eru, það er fullkomlega eðlilegt að fólk taki sér barneignarfrí. Það sem ég vek athygli á er ákveðin lausung í öllu utanumhaldi um fjármál ríkisins, m.a. í ljósi tíðra mannaskipta í stöðum þeirra sem eru í forustu fyrir þá vinnu, hvort heldur er hjá framkvæmdarvaldinu í ráðuneytinu eða í forustu fyrir fjárlaganefnd. Ég veit ekki til þess að neinn í fjárlaganefnd hafi farið í barneignarfrí, svo að því sé haldið til haga. Varðandi skuldsetninguna er rétt að vitna til orða hæstv. ráðherra sjálfs í umræðu nýverið á Alþingi um fyrirgreiðslu ríkisins við fjármálafyrirtæki og stofnanir í kjölfar bankahrunsins. Við erum sammála um að ríkissjóður var sem betur fer skuldlaus þegar hrunið átti sér stað en hæstv. ráðherra hefur sjálf sagt í umræðu að einungis 28% af heildarskuldum vegna endurreisnarinnar stafi af bankahruninu. Það þýðir að 72% eru til komin af öðrum ástæðum. Það sem ég bendi á er að þrátt fyrir þetta hefur verið að safnast í skuldir ríkisins. Ég benti einnig á í ræðu minni að ef haldið verður utan um fjárlagaheimildir með sama hætti á árinu 2012 og 2013, eins og gert var á árinu 2011 og lokafjárlagafrumvarpið leiðir í ljós, er ekki hægt að tala um að þessi skuldasöfnun stöðvist. Það er svo langur vegur frá. Það kemur fram í lokafjárlögunum sjálfum að það er farið fram úr afgreiddum útgjöldum sem nemur 54 milljörðum. Ef við höfum slík lausatök áfram í ríkissjóðnum erum við langan veg frá því að geta talað um skuldlausa fjárlagagerð á árinu 2013 og 2014, því miður.

Virðulegi forseti. Lausatökin hér eru nú ekki meiri en svo að við erum búin að vinna okkur út úr þeim halla sem við getum öll verið sammála um að hafi verið brjálæðislegur yfir í það að vera búin að ná jöfnuði á næsta ári. Það hlýtur, virðulegi forseti, að vera stóra málið. Menn hljóta, sama hvar þeir standa í flokki, að fagna þeirri niðurstöðu, ég trúi ekki öðru. Virðulegi forseti. Við erum líka enn að súpa seyðið af hruninu sem hér varð á árinu 2008, hruni fjármálakerfisins og hruni gjaldmiðilsins. Við höfum verið að fá ansi marga reikninga þess vegna í höfuðið, þar á meðal SpKef eins og fram kom hér áðan. Þess vegna kemur það inn á óreglulega liði og kemur inn í ríkisreikning og lokafjárlögin. Vonandi er það líka síðasti reikningurinn sem við fáum úr þessu eftir hrunið með þessum hætti. Hv. þingmaður vísaði í orð mín sem ég lét falla á þingi um daginn þar sem verið var að ræða skýrsluna um framlögin í bankakerfið. Það er rétt hjá honum, ég sagði að 28% af skuldum ríkisins væru vegna hruns fjármálakerfisins beint, þ.e. þetta voru hin beinu framlög inn í bankana og skuldir sem eru tilkomnar út af því. Síðan eru ótaldar skuldirnar, og hinar skuldirnar má vissulega rekja til annarra afleiðinga og allra hliðaráhrifanna sem hrunið hafði, þannig að það sé haft algjörlega rétt eftir mér. Þetta voru 28% af beinum kostnaði. En hliðarafleiðingarnar hafa verið stórkostlegar eins og hv. þingmaður veit, virðulegi forseti, það er það sem við erum að gjalda fyrir með töluverðum skuldum. Þess vegna hefur ríkisstjórnin lagt á það ofurkapp að stöðva skuldasöfnunina til að við getum farið að greiða þær skuldir hratt og örugglega niður.

Forseti. Ég vona svo sannarlega að okkur takist að stöðva þá skuldasöfnun. En ég ítreka þá skoðun mína í ljósi þess sem ég sagði í ræðu minni að ég hef fulla ástæðu til að óttast það eða vera með beyg í brjósti gagnvart því að við séum langan veg frá því að ná þeim tökum á fjármálum ríkisins sem ég held nú raunar innst inni að flestir óski eftir þótt maður sjái þess ekki nægilega vel stað í meðferð núverandi ríkisstjórnar á ríkisfjármálum, því miður. Það er alveg hárrétt að vandamálið var gríðarlega mikið vexti. Þá vil ég minna hæstv. ráðherra á að stór hluti af þeim halla sem varð á árunum 2008–2009 stafaði af einskiptisframlagi inn í Seðlabanka Íslands. Það er í sjálfu sér ekkert kraftaverk að þurfa ekki að framlengja það árlega, slíkt einskiptisframlag. Ég vil líka minna hæstv. ráðherra á að það liggur fyrir að þessum þætti mála er ekki lokið. Það er til dæmis ekki króna inni í fjáraukalagafrumvarpinu að því sem lýtur að úrbótum eða endurgerð á fjárhagslegri stöðu Íbúðalánasjóðs. Þar hefur maður heyrt af umræðum, m.a. í fjárlaganefnd, fjárhæðir allt að 16 milljörðum kr. Það má spyrja: Hvernig ætla menn að fara í gegnum það? Á að taka það inn í fjáraukalög ársins 2012 við 2. umr.? Eða ætla menn að fara enn og aftur þá sömu leið að geyma sér að taka á þeim vanda og birta hann almenningi þar til við fáum ríkisreikning fyrir árið 2012 og birta það einhvern tímann upp úr miðju ári á árinu 2013? Ég vænti þess að hæstv. ráðherra muni ekki vinna með þeim hætti og býst því þar af leiðandi við að á þessum málum verði tekið við 2. umr. fjáraukalagagerðarinnar.

Virðulegi forseti. Við erum að ræða frumvarp til lokafjárlaga fyrir árið 2011. Enn og aftur gerist það sem eru svo sem engar fréttir að lokafjárlög eru lögð fram löngu seinna en ríkisreikningur, sem er auðvitað bagalegt. Það á ekki að vera þannig - lokafjárlögin eru reyndar bara þingskjal með ríkisreikningi, þannig að það þarf að verða breyting á því. Ef ég sný mér að frumvarpinu sjálfu kemur fram í 1. gr. frumvarpsins - ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir framsögu hennar um málið - að verið er að bregðast við svokölluðum mörkuðum tekjum, að mestu leyti, þ.e. að sækja um útgjaldaheimild löngu eftir að hún er samþykkt. Sem undirstrikar það hversu mikilvæg sú breyting er sem unnið hefur verið að í góðri samvinnu fjármálaráðuneytisins og hv. fjárlaganefndar um að allir þeir mörkuðu tekjustofnar sem unnt er að setja beint inn í ríkissjóð fari þangað inn. Ekki þarf að hafa mörg orð um það. Þá getur maður komið að því hver aðkoma og geta þingsins er til að gera breytingar á því frumvarpi sem er lagt fram, en hún er nánast engin vegna þess að það er búið að ráðstafa þeim fjármunum sem hér um ræðir og ekki er hægt að bregðast við því. Síðan mundi ég halda að lokafjárlög fyrir árið 2011 yrðu samþykkt einhvern tímann eftir áramót án þess að ég ætli að fullyrða neitt um það, en það er svona reynslan í gegnum árin. Nú á þetta eftir að fara til umsagnar hjá Ríkisendurskoðun og svo í framhaldi af því sýnist mér að það mundi hugsanlega dragast fram yfir áramót. Ég geri mér hins vegar væntingar um það, og hef kannski engar efasemdir um það heldur, að það sem muni gerast við þessi lokafjárlög verði sams konar vinna og var farið í við lokafjárlög 2010. Í þó nokkuð langan tíma var lögð töluverð vinna í það af hálfu hv. fjárlaganefndar. Hv. fjárlaganefnd átti einmitt mjög gott samstarf við fjármálaráðuneytið þar sem voru gefnar skýringar á þeim hlutum eða fjárhæðum sem eru ýmist felldar niður, felldar niður að hluta eða færðar yfir. Sú vinna var mjög fín í fyrra. Ég sat fund bæði með fjármálaráðuneytinu og eins með Ríkisendurskoðun þar sem farið var í gegnum þetta, og það voru engar athugasemdir gerðar við það. Það er auðvitað mjög mikilvægt að unnið sé með þeim hætti áfram. Ég hef eins og ég sagði áðan engar efasemdir um að svo verði. Það sem ég staldra aðeins við í upphafi máls míns eru þessir 4,9 milljarðar sem er niðurfærsla á eignarhlut ríkissjóð í Nýsköpunarsjóð atvinnulífsins, sem eru gjaldfærðar í reikningnum. Ég geri ekki athugasemd við niðurfærsluna sem slíka vegna þess að væntanlega hefur hún verið tekin á þeirri forsendu, sem kemur reyndar fram, að eignarhluturinn sé ekki meira virði. Og þess vegna sé hann færður til raunvirðis. Það sem ég geri hins vegar alvarlegar athugasemdir við er að sá gjörningur, þ.e. niðurfærslan á eignarhlutnum, hefur aldrei verið kynnt fyrir hv. fjárlaganefnd, aldrei komið þar til tals af hálfu iðnaðarráðuneytisins eða neinna þeirra sem um þetta mál fjalla. Það hlýtur því að þurfa að kalla á yfirsýn með ríkisfjármálunum í heild sinni. Það er mjög sérstakt að verið sé að færa 5 milljarða niðurfærslu út úr þeim sjóði án þess að hafa nokkurn tímann komið til umræðu í hv. fjárlaganefnd sem fer, eins og allir vita, yfir þessa hluti. Síðan getum við svo sem endalaust rætt um árangurinn, eins og gert var í andsvörum og svörum hæstv. ráðherra við hv. þm. Kristján Þór Júlíusson. Ég vil nálgast þetta út frá því hvert verkefnið er í raun og veru. Verkefnið er gríðarleg skuldsetning ríkissjóðs og það er gríðarlega mikilvægt að við förum að greiða niður skuldir. Við sjáum hvernig það hefur verið undanfarin ár. Í raun og veru eru fjárlög og fjáraukalög, þegar er búið að samþykkja þau, sem eru þá heildarfjárheimildir viðkomandi árs, þær eru bara væntingar um það sem muni gerast á komandi ári. Hins vegar er ríkisreikningur og lokafjárlög niðurstaðan sem kemur út úr rekstri viðkomandi árs. Það sjáum við klárlega í þessu máli þar sem fjárlög og fjáraukalög gerðu ráð fyrir að rekstur ríkissjóðs mundi kosta 527 milljarða en niðurstaðan er hins vegar tæpir 576 milljarðar, það skeikar um tæpa 50 milljarða. Síðan má halda því fram, og það er auðvitað rétt, að kannski er stærsti hlutinn af því einhvers konar einskiptisaðgerðir, sem klárlega er í þessu tilfelli. En við megum samt ekki ganga út frá því að þeim sé lokið. Þær munu að mínu mati halda áfram að koma fram, því miður. Besta dæmið um það er eins og kom fram hér áðan fjárþörf í Íbúðalánasjóði upp á mjög háar tölur og svo mætti eflaust telja margt fleira. Mig langar aðeins að staldra við verkefnið sem er fram undan. Ég hef sagt það áður að ég tel mjög mikilvægt, og ég er sammála hæstv. ráðherra, að við þurfum ekki að deila um það að við þurfum að ná tökum á að greiða niður skuldir ríkissjóðs. Hvernig gerum við það? Ég held að það sé lífsnauðsynlegt eða bráðnauðsynlegt fyrir Alþingi að setja sér svokallaða fjármálareglur til að setja ákveðin bönd á stjórnmálamennina á hverjum tíma, sama hvaðan þeir koma, því að verkin og það sem verið er að gera sýnir manni að oft á tíðum er ekki mikill skilningur á því. Ef við förum yfir fjárlögin fyrir árið 2013, yfir svokallaða fjárfestingaráætlun ríkisstjórnarinnar - ég ætla ekki að leggja mat á það hversu góð eða slæm hún er - þá er gert ráð fyrir að selja eignarhlut ríkisins í fjármálafyrirtækjunum og fá arðgreiðslur út úr þeim fyrirtækjum til að hrinda af stað þessari fjárfestingaráætlun. Þó er ákveðinn varnagli á því að ekki megi raska því að ná fram jöfnuði í ríkisfjármálum, en það hafa því miður ekki allir hæstv. ráðherrar mjög mikinn skilning á því. Það kom berlega fram í umræðum við 1. umr. um fjárlögin fyrr í haust. Síðan verður að spyrja þeirrar spurningar, þegar verið er að selja eignarhluti í fyrirtækjum eða eignir ríkisins á annað borð, hversu skynsamlegt það er að setja þær í aukinn rekstur í staðinn fyrir að greiða niður skuldir. Mikið er talað um hvað þurfi að gera en verkin sýna aðra vegferð. Ég hef miklar áhyggjur af þessu. Það verður að fara að greiða niður skuldir ríkissjóðs og það verður að setja fjármálareglur til að gera það, því annars er verið að velta vandamálunum inn í framtíðina á komandi kynslóðir. Það blasir einhvern veginn við að mjög mikilvægt er að fara yfir þessi mál. Þegar ég kem að því sem snýr að umframútgjöldum þar sem afgangsheimildir eru færðar á milli, þá verðum við að átta okkur á því að afgangsheimildirnar eru margar kunnuglegar að því leyti til að það eru ákveðnir liðir - við getum nefnt Ofanflóðasjóð, Framkvæmdasjóð aldraðra og fleira og fleira sem eru með ákveðin framlög inni. Þeim liðum er ekki ráðstafað í neinar framkvæmdir aðrar en þessar þannig að mikilvægt er að átta sig á því að umfangið í rekstri ríkisins í mörgum stofnunum hefur verið að ganga á svokallaðan uppsafnaðar heimildir, eða eins og stundum hefur verið sagt, að ganga í hlöðurnar. Þær eru margar hverjar því miður að tæmast hjá mörgum stofnunum. Það er því mikilvægt að gera sér grein fyrir því að þó svo að afgangsheimildir sem færast á milli lækki ekki nema um 3 milljarða þá segir það ekki allt um það þótt talan sé ekki hærri sem því nemur, því það mun vigta mjög mikið á aðra. Það er mikilvægt að það verði gert líka með þeim hætti, og það verður vonandi gert núna eins og ég sagði í fyrri ræðu minni, að til umfjöllunar verði þessi óskrifaða regla sem er að það megi færa 10% að hámarki en síðan eru 4% sem má safna upp á viðkomandi ári. En það eru samt ákveðnir liðir hér sem vekja upp spurningar, ég ætla svo sem ekki að fara yfir þær en mikilvægt er að það verði gert við meðferð málsins í hv. fjárlaganefnd. Síðan er það hið kunnuglega, að ekki er tekið á þeim vanda sem snýr að til dæmis Landspítalanum, sem er nú kannski skýrasta og besta dæmið, sem er með um tæplega 3 milljarða í uppsafnaðan halla og er settur í svokallaða frystibrúsameðferð á meðan viðkomandi stofnun heldur sig innan fjárlaga. Og það eru fleiri stofnanir sem falla þarna undir. Það hefur margoft verið talað um það í umræðum um fjárlög, fjáraukalög og lokafjárlög að tekið verði á því. Viðkomandi forstöðumönnum verði gert að ganga frá þeim hlutum, hvort sem þeir þurfa að vera með stofnunina hallalausa í tvö, þrjú eða fjögur ár, og það sama gildi í raun og veru um alla. En það býður upp á geðþóttaákvarðanir eins og þetta er, að sumir geti fengið frystan hala en aðrir ekki. Við sáum það á heilbrigðisstofnunum á síðasta ári. Sumir fóru mjög stíft eftir því sem lagt var upp með, aðrir ráku stofnanir inn í halla og voru þær þá settar í svokallaða frystibrúsameðferð eins og ég hef kallað það. Það er mjög ósanngjarnt. Þetta er hvati til að verðlauna skussana, eins og ég hef stundum sagt. Það megum við ekki gera á þann hátt eins og hefur verið gert. Það þarf að vera hafið yfir vafa hvernig staðið er að þessum hlutum. Mig langar til að koma aðeins inn á eitt í restina. Maður staldrar við - ég ætla ekki að fara mjög djúpt ofan í tæknilega vinnu gagnvart þessu frumvarpi fyrr en það kemur í nefndina og ég ætlast ekki til þess að hæstv. ráðherra geti brugðist við einhverjum einstaka hugleiðingum mínum. En það vekur athygli mína eftir að ég fór lauslega í gegnum þetta að mikið er um svokallaðar millifærslur, þ.e. sem menn eru að færa út af safnliðum hjá viðkomandi ráðuneytum. Kannski eru eðlilegar skýringar á þessu, væntanlega eru þær það. Hins vegar vekur það athygli að mjög mikið er um millifærslur út úr óskiptum pottum. Það hefur trúlega eðlilegar skýringar. Þó staldra ég við eitt atriði sem ég mun fara betur yfir og ræða í nefndinni. Sett var inn í fjáraukalög ársins 2011 nám á framhaldsstigi vegna aðstæðna á vinnumarkaði, verkefnið Nám er vinnandi vegur held ég að sé kallað. Það er ákveðinn skiptipottur sem er síðan deilt niður á menntastofnanir eftir því hvað þær taka mikinn þátt í þessu verkefni. Heimildin inni í þessu er 220 milljónir. Ráðstafað er úr pottinum eða millifært úr honum 210 milljónir og heimild skilin eftir upp á 10 milljónir, síðan er reikningur upp á 26 milljónir. Þannig að liðurinn er skilinn eftir í mínus 16 milljónum. Þetta skil ég ekki sjálfur prívat og persónulega svona í fyrstu atrennu við að fara yfir þennan hluta. Það vakna auðvitað upp spurningar sem ég fæ væntanlega svör við þegar við fjöllum um þetta mál nánar, hvort þetta sé einhver umsýslukostnaður eða hvernig það má vera að þegar verið er með ákveðinn millifærslulið í fjáraukalögunum, eða þá í fjárlögunum, skuli hann koma negatífur út. Það finnst mér mjög sérkennilegt að skildar eru eftir 10 milljónir en síðan er settur reikningur upp á 26 milljónir, sem gerir það að verkum að niðurstaðan og staðan í árslok, sem er millifærð yfir á árið 2012, skuli vera negatíf. Ég tel mikilvægt að hv. fjárlaganefnd fari vel yfir þetta til að vita hvað þarna liggi að baki. Við höfum heyrt og fengið gagnrýni hjá Ríkisendurskoðun sem hefur komið skýrt fram þar sem hún hefur iðulega bent á að oft sé verið að færa - eða hafi verið fært, að minnsta kosti, ég ætla ekki að taka sterkar til orða, út úr svokölluðum millifærsluliðum, sem snýr að því að ráðuneytið færi inn á aðalskrifstofurnar af verkefnum. Virðulegi forseti. Ég ítreka það sem ég sagði í upphafi. Ég vonast til og vænti þess að hv. fjárlaganefnd muni fara eins ítarlega og vandlega yfir þetta frumvarp og gert var árið 2010. Þar mun þeim spurningum sem ekki er svarað hér í þessari umræðu verða svarað. Ég treysti á að gott samstarf verði við ráðuneytið hér eftir sem hingað til og ég tel gríðarlega mikilvægt að Ríkisendurskoðun bakki okkur upp í þeirri vinnu sem fram undan er.

Virðulegi forseti. Ég vil eins og aðrir óska nýjum fjármálaráðherra velfarnaðar í starfi og vonast eftir góðu samstarfi við hana eins og fjárlaganefnd hefur átt við fyrirrennara hennar. Það skiptir miklu máli að samstarfið sé gott vegna þess að nú hefur verið ráðist í breytingar á fjárreiðulögum. Það er ágæt samstaða um það í fjárlaganefnd að auka aga og breyta vinnubrögðum. Ég tel að það sé mjög mikilvægt að fjármálaráðherra blandi sér í þá vinnu og stígi þau skref sem fjárlaganefndin hefur lagt til og talað fyrir undanfarin ár. Það spannst smáumræða um skuldastöðu ríkissjóðs áðan á milli fulltrúa Sjálfstæðisflokksins og Samfylkingarinnar og það er rétt að það er áhyggjuefni hverju sem um er að kenna. Ríkissjóður var skuldlaus á árunum 2007–2008 en ég get ekki látið hjá líða að minnast á að þegar ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Samfylkingar tók til starfa árið 2007 voru ríkisútgjöld aukin um heil 20%. Ég held að sá gjörningur hafi átt stóran þátt í því að skapa þann vanda sem við glímum við í dag. Að vísu voru aðrar hugmyndir um hvernig færi á Íslandi. Ég held að margir hafi samt séð að þenslan í hagkerfinu mundi leiða af sér það hrun sem svo varð. Ég held að vert sé að geta þess einnig að Svíar gengu í gegnum sambærilega erfiðleika fyrir um 20 árum og þeir tóku verulega til í sinni fjárlagagerð. Þeir juku agann og nú dettur engum manni í hug að lofa upp í ermina á sér, lofa fjármunum sem ekki eru til staðar í framkvæmdir. Ráðherrar hafa ekki heimild til þess að útdeila fjármunum eins og því miður er enn þá hér á landi. Við skulum vona að það myndist breið og góð samstaða um að breyta fjárreiðulögum. Ég held að það sé kominn tími til, ef ég man rétt þá var það síðast gert í lok síðustu aldar, í kringum 1998. Staða fjárheimilda í árslok 2011 er neikvæð um 31,3 milljarða kr. og svarar það til um 5,8% af heildarfjárheimildum ársins. Þessi staða skiptist í 23,3 milljarða kr. afgangsheimildir og 54,6 milljarða umframgjöld. Umframgjöldin skýrast að stærstum hluta af um 37 milljarða kr. óreglulegum og einskiptisuppgjörsfærslum sem flestir færast á liði undir fjármálaráðuneytinu. Það var ekki gert ráð fyrir fjárheimildum á móti þessum útgjöldum í fjárlögum eða fjáraukalögum. Má segja að það hafi verið erfitt að spá fyrir um þau að nokkru marki þar sem um er að ræða gjaldfærslur í ríkisreikningi sem ráðast af ákvörðunum um forsendur reikningshaldslegs uppgjörs eftir að árið er liðið. Ég vil samt meina að stór hluti þess sem féll á SpKef hafi verið fyrirsjáanlegur. Ég tek undir það sem hefur verið sagt í umræðunum, 16 milljarða sveifla á þeim samningi sem fjármálaráðuneytið og Bankasýslan gerðu sín á milli er eitthvað sem þarf að skoða og breyta í framtíðinni. Í mínum huga lá fyrir að tapið mundi lenda með einum eða öðrum hætti á ríkissjóði, jafnvel þó að kannski hafi verið erfitt að gera sér í hugarlund að það yrði jafnmikið og raun ber vitni. Þetta fellur undir svokallaðar ríkisábyrgðir og þar er tilgreindur stofnkostnaður fyrir Sparisjóð Keflavíkur upp á 19.198 milljónir en ef þar bætist við niðurfærsla hlutafjár fáum við þessa rúmu 20 milljarða sem getið er í lokafjárlagafrumvarpinu. Það er annað sem ég hef áhyggjur af og vert er að skoða. Rekstrarvandi Landspítalans upp á 2,9 milljarða er áfram færður á milli ára. Það er ekki gerð sú krafa að ná hagræðingunni og klára hallann heldur verður það verkefni komandi kynslóða og væntanlega næstu ríkisstjórnar að taka á þessum vanda. Það er stærsti liðurinn en það má einnig benda á minni liði eins og lögreglustjórann á Suðurnesjum þar sem um 142 millj. kr. halli er færður á milli ára. Það er vissulega jafnvægi innan ársins en embættinu er gert að dragnast með hallann áfram. Það er enn meira áhyggjuefni að okkar ágætu háskólar á landsbyggðinni, Hvanneyri og Hólar, bæta enn á þann vanda sem fyrir er. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar um framkvæmd fjárlaga janúar til mars árið 2012 segir að það sé vissulega svigrúm til þess að minnka þann vanda sem blasir við. Því miður virðist traust á Ríkisendurskoðun hafa brostið að einhverju leyti en ég hvet ríkisstjórnina og Alþingi allt til þess að sameinast um að auka á trúverðugleika stofnunarinnar. Hún er í rauninni okkar eina tæki til þess að fylgja eftir þeim fjárheimildum sem gefnar eru í fjárlögum og eina tækið til eftirfylgni um meðferð á fjármunum. Þetta skiptir gríðarlegu máli við að ná fram þeim aga í ríkisfjármálum sem við höfum talað um. Annað vandamál sem blasir við er að ríkisstjórnin sjálf setti sér markmið í skýrslu fjármálaráðuneytisins um jöfnuð í ríkisbúskapnum fyrir árin 2009–2013. Vísitalan mælist í hæstu hæðum. Það átti að vera búið að ná henni niður í 1,6% fyrir árið 2012 en hún mælist vel yfir 4,4% og hefur verið stöðug þar í allnokkurn tíma. Ef eitthvert tæki er betra en annað til þess að minnka sveiflur í hagkerfinu þá er það agi í ríkisbúskapnum og honum verður einfaldlega ekki náð nema allir flokkar á Alþingi tileinki sér ný vinnubrögð og þá tel ég mikilvægt að horft verði til Svíþjóðar eins og ég minntist á áðan. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra að þessu sinni. Ég vænti góðs samstarfs í fjárlaganefnd eins og hefur verið að undanförnu. Það þarf að fara í gegnum marga liði og bera saman á milli ára. Það er mikið um tilfærslur þar sem fjárheimildir eru færðar til sem bendir til þess að við þurfum að stíga þau skref sem þarf til þess að auka agann vegna þess að ég tel að við þurfum að horfa til skýrslu Ríkisendurskoðunar sem hefur bent á að slíkt gangi ekki til lengdar.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um málefni barna og ungmenna með tal- og málþroskaröskun en tillagan var áður flutt á síðasta löggjafarþingi í kjölfar skýrslu um stöðu barna og ungmenna með tal- og málþroskaröskun sem lögð var fram á 139. löggjafarþingi af þeim þingmönnum öllum sem sátu í menntamálanefnd sem þá starfaði hér í þinginu. Sú skýrsla var lögð fram af hálfu menntamálaráðherra í þingskjali 1088 og er um margt mjög gott yfirlit yfir stöðu þessara mála hér á landi. Í þingsályktunartillögunni sem ég mæli fyrir er lagt til að ráðuneytinu verði falið að endurskoða málefni þessara barna með markvissri aðgerðaáætlun í samræmi við þær niðurstöður sem birtast okkur í umræddri skýrslu. Þegar við skoðum helstu atriði sem fram koma í skýrslunni er ljóst að allir þeir sem rætt var við um þetta mál við vinnslu skýrslunnar voru sammála um að þessi málaflokkur væri mjög mikilvægur. Um 90% þeirra sem tóku þátt í þeirri könnun sem gerð var vegna skýrslunnar voru sammála um að bæta þyrfti þjónustu við börn með málþroskafrávik innan skólakerfisins. Þar væri mikilvægast að auka þekkingu leik- og grunnskólakennara, fjölga talmeinafræðingum og öðrum sérfræðingum og auka áherslu á fyrirbyggjandi starf og snemmtæka íhlutun. Í skýrslunni kemur fram að lagalega sé réttur barna með málþroskafrávik tryggður en samkvæmt lögum og reglugerðum eiga þau að fá þjónustu bæði hjá sveitarfélögum og í heilbrigðiskerfinu. Gallinn felst í því að málaflokkurinn heyrir undir tvö ráðuneyti og bæði ríki og sveitarfélög sem gerir málið frekar flókið. Barn eða ungmenni með málþroskafrávik, eða þeir sem að þeim standa, þarf að leita til tveggja aðila og þeir tveir aðilar eru einfaldlega ekki sammála um hver eigi að veita hvaða þjónustu né heldur í hverju hún eigi að vera fólgin eins og dæmin sanna. Nú nýlega hefur dæmi verið nefnt í fjölmiðlum varðandi tilvik í Hveragerði þar sem þetta hefur einmitt komið svo skýrt fram. Frú forseti. Það er líklega ekkert mikilvægara í lífi hvers manns en að geta átt samskipti við aðrar manneskjur. Grunnur að þeirri hæfni er lagður strax í frumbernsku og þróun máls, tals og skilnings fléttast saman í samskiptahæfni. Tal- og málþroskaröskun getur komið fram hjá börnum sem þjást af hljóðkerfisröskun, hafa mikil framburðarfrávik, stama, hafa fengið kuðungsígræðslu eða hafa skarð í vör, eru með hása rödd eða eru haldin alvarlegum þroskafrávikum. Einnig getur verið um að ræða sértæka málþroskaröskun þar sem börn skilja ekki málið og geta ekki lært að tala eins og jafnaldrar. Í sumum tilvikum er einfalt að laga þetta með þjálfun en það þarf yfirleitt þjálfun til. Í öðrum tilvikum þarf meiri aðstoð. Afleiðingar geta verið námserfiðleikar, hegðunarvandamál og andlegir erfiðleikar en á Íslandi er gert ráð fyrir að 200–500 börn í hverjum árgangi þurfi aðstoð vegna tal- og málþroskaröskunar. Við sem flytjum þessa tillögu hér í þinginu teljum að Alþingi þurfi að bregðast skjótt við nú þegar skýrslan liggur fyrir. Við erum búin að átta okkur á vandanum og því hversu mikilvægt er að bregðast við. Þess vegna leggjum við þessa tillögu hér fram og óskum eftir því að skýrslunni verði fylgt eftir með viðeigandi aðgerðum og fjármagni. Skýrslan leiðir í ljós að það er margt sem þarf að laga og það er nauðsynlegt að fara yfir allt sviðið og endurskipuleggja umgjörðina um þennan málaflokk í heild sinni þannig að þeir sem þurfa að reiða sig á þessa þjónustu viti hvert þeir eigi að leita og þeir sem veita eiga þjónustuna viti í hverju hún á að felast. Erfitt hefur verið að nálgast upplýsingar um þennan málaflokk og þörfina fyrir þjónustu, meðal annars vegna þess að ábyrgðin liggur hjá tveimur aðilum, en það er samt ljóst af þeim gögnum sem unnin voru vegna skýrslugerðarinnar að um stóran hóp er að ræða. Mikilvægt er að safna upplýsingum og er það ein af meginniðurstöðum skýrslunnar að upplýsingar um fjölda þeirra sem þurfa á þjónustunni að halda þurfi að vera aðgengilegar. Hér er staðan sú að þessum upplýsingum er ekki haldið til haga og það er heldur ekki nægilega skýr umgjörð um það hvaða þjónusta eigi að vera í boði. Ef þú ert á byrjunarreit, hefur fengið greiningu eða grunar að um tal- og málþroskaröskun sé að ræða, er ekki ljóst við hvern þú átt að tala og ekki heldur hvaða þjónustu þú átt rétt á. Það á að vera hlutverk Heyrnar- og talmeinastöðvar Íslands að safna upplýsingum af þessu tagi en þegar ekkert fjármagn fylgir verkefnum er erfitt að sinna þeim. Í skýrslunni kemur líka fram að engin sérstök úrræði eru til staðar fyrir ungmenni með málþroskafrávik. Það eru úrræði fyrir börn en þau fylgja ekki upp aldursstigann, eftir að börnin stækka og teljast orðin ungmenni þá eru engin sérstök úrræði fyrir hendi. Jafnframt kemur fram við gerð skýrslunnar að kerfið sem þó er til staðar annar ekki eftirspurn og það eru langir biðlistar eftir greiningu og talþjálfun. Þegar skýrslan er gerð bíða um 400 börn eftir þjónustu sjálfstætt starfandi talmeinafræðinga á stærstu starfsstöðvunum og væntanlega eru það fleiri sem bíða. Þeir foreldrar sem tóku þátt í könnuninni sem lögð var fyrir við gerð skýrslunnar eru óánægðir með þjónustuna sem börnunum býðst, biðin eftir talþjálfun er of löng og meðferðartímar of fáir. Foreldrarnir kalla eftir auknu samstarfi við skóla og meiri þjónustu í nærumhverfinu. Einnig kvarta foreldrar undan því að reglur Sjúkratrygginga Íslands um endurgreiðslu vegna talþjálfunar séu ósanngjarnar. Þeir telja að talþjálfun fyrir börn og ungmenni eigi að vera gjaldfrjáls. Það eru meginniðurstöður könnunarinnar. Jafnframt sýna niðurstöður að leik- og grunnskólakennarar eru allir af vilja gerðir að sinna börnum með málþroskafrávik en að þeir þurfi til þess meiri fræðslu og handleiðslu talmeinafræðinga, en þekking á málefninu er grundvöllur þess að hægt sé að ná árangri. Þá kemur fram að allt bendir til þess að málþroskafrávik séu vangreind hjá börnum á leikskólaaldri, að skilvirk skimun á málþroska og snemmtæk íhlutun í kjölfarið geti skipt sköpum fyrir barnið og komið í veg fyrir námserfiðleika síðar. Ljóst er að ef gripið verður til þess að lagfæra umgjörðina um þennan vanda og um þessi tilfelli - með því að miðla upplýsingum, skýra það hver ber ábyrgð á því að þjónustan sé veitt, halda til haga upplýsingum um fjöldann - munum við ná að halda betur utan um þetta verkefni og í raun spara til framtíðar. Ef við grípum fljótt inn í er hægt að ná árangri og koma í veg fyrir námserfiðleika. Jafnframt er ljóst af skýrslunni að samvinna foreldra og faghópa, þ.e. leikskóla- og grunnskólakennara, talmeinafræðinga, sálfræðinga og annarra, sé nauðsynleg til að tryggja árangur. Það er þessi hópur sem þarf að ná saman og vinna að lausnum fyrir þá einstaklinga sem þurfa á aðstoð að halda. Málörvun er það sem til þarf og tryggja þarf að hún sé aðgengileg alls staðar á landinu. Frú forseti. Ljóst er að það eru ríkið og sveitarfélögin sem bera ábyrgð á stefnumótun, framboði og mati á gæðum á þjónustu við börn með málþroskafrávik. Auðvitað er það þannig í mörgum málaflokkum að þessir tveir aðilar þurfa að leiða saman hesta sína en þá þarf að vera skýrt hver á að gera hvað og hver beri ábyrgð á hvaða þætti. Í þessu tilviki er það einfaldlega ekki ljóst og þess vegna er mikilvægt að skýrslan liggi hér fyrir. Við erum búin að kortleggja það sem þarf að gera. Við erum búin að átta okkur á því að biðlistar eru langir. Við erum búin að átta okkur á því að grípa þarf inn í og við erum búin að átta okkur á því að það er óljóst hvert fólk á að leita eða hvaða þjónustu það á að fá. Nú erum við komin með tæki í hendurnar til þess að taka á þessu og leiða þessi mál í betri farveg. Til þess er þessi tillaga lögð fram. Frú forseti. Ég vonast til þess að tillagan nái fram að ganga hér í þinginu og að þingheimur allur sýni málinu skilning og komi þessum hlutum í betri farveg. Það er það sem þarf að gera.

Virðulegi forseti. Mig langar að leggja örfá orð í belg þar sem þessi merka tillaga er hér til umfjöllunar. Þar ályktar Alþingi að fela mennta- og menningarmálaráðherra að endurskoða málefni barna- og ungmenna með tal- og málþroskaröskun með markvissri aðgerðaáætlun í samræmi við niðurstöður þeirrar skýrslu sem hv. þm. Unnur Brá Konráðsdóttir hefur hér gert ágætlega skil. Ég held að um afar brýnt og mikilvægt mál sé að ræða, og kannski brýnna og mikilvægara en við gerum okkur almennt grein fyrir, vegna þess hversu mikilvægt tjáningartæki málið er. Það er mikilvægt að tal- og málþroski sé í lagi til að geta náð tökum á lestri og síðan rituðu máli. Þetta er afar mikilvægur þáttur í þroskaferli sérhvers barns og ég tala nú ekki um þegar ungmenni eiga í hlut sem hafa jafnvel alla sína tíð glímt við vanda. Í skýrslunni kemur einnig fram að börn sem eiga í vandræðum með tal eða mál lenda oft í vandræðum með hegðun sína líka vegna þess að þau eiga svo erfitt með að gera sig skiljanleg. Efni tillögunnar er fyrst og fremst það að við teljum mjög mikilvægt að nú þegar verði brugðist við og að mennta- og menningarmálaráðherra grípi til aðgerða. Það flækir málið að það heyrir ekki bara undir eitt ráðuneyti og ekki heldur undir eitt stjórnsýslustig. Það þarf því markvisst samstarf til þess að þetta mál nái fram að ganga með þeim árangri sem við vonumst eftir. Skimun og snemmtæk íhlutun skiptir afar miklu máli og enn og aftur er það bæði á vegum heilbrigðis- og menntamálayfirvalda og bæði á vegum ríkis og sveitarfélaga þannig að samstarf skiptir mjög miklu máli. Aðalatriðið er að tillagan kemur hér fram og vonandi munu allir þingmenn samþykkja að gripið verði til þessara aðgerða. Við gerum okkur náttúrlega grein fyrir því að það fæst ekki fyrir ekki neitt, það kostar eitthvað af peningum, og við verðum að gæta þess að fjármagn fylgi með. En það skiptir miklu máli, eins og segir í niðurlagi tillögunnar, að tal- og málþroskaraskanir séu skoðaðar heildstætt og niðurstöðum skýrslunnar sé fylgt eftir með það að markmiði að ráðist verði í úrbætur hratt og vel og með því fjármagni sem til þarf. Jafnvel þó að við fáum ekki allt fjármagnið á fjárlögum næsta árs er mikilvægt að gerð verði áætlun um það hvernig við byggjum þessa þjónustu upp til langs tíma.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um legslímuflakk, eða endómetríósu. Flutningsmenn ásamt mér eru hv. þingmenn Álfheiður Ingadóttir, Björn Valur Gíslason, Sigríður Ingibjörg Ingadóttir, Siv Friðleifsdóttir, Mörður Árnason og Höskuldur Þórhallsson. Tillagan er svohljóðandi: „Alþingi ályktar að fela velferðarráðherra að beita sér fyrir fræðslu um legslímuflakk (endómetríósu) og skoða möguleika á stofnun göngudeildar fyrir konur með legslímuflakk.“ Tillaga þessi var áður lögð fram á 138. löggjafarþingi og 139. löggjafarþingi. Ég ætla að byrja á því að ræða aðeins hvað legslímuflakk er. Það er krónískur, sársaukafullur sjúkdómur sem orsakast af því að frumur úr innra lagi legsins finnast á öðrum stöðum í kviðarholinu en í legholinu sjálfu. Sjúkdómurinn er meðfæddur og virðist að verulegu leyti háður erfðum. Frumurnar í legslímuflakki bregðast við mánaðarlegum hormónabreytingum líkt og þær gera á sínum eðlilega stað í leginu og blæðingar eiga sér stað inn í vefi og valda þar bólgu og örvefsmyndun með samgróningum milli líffæra í kviðarholinu og blöðrumyndun á eggjastokkunum. Í stað þess að fara út úr líkamanum eins og við hefðbundnar blæðingar kemst blóðið ekki í burtu, í raun innvortis blæðingar. Slæmir verkir tengdir tíðablæðingum koma í kjölfarið og verða oft mjög langvinnir og erfiðir. Legslímuflakk hefur fundist á eggjastokkum, eggjaleiðurum, blöðru, ristli, legböndum og víðar. Í sjaldgæfum tilfellum hafa þessar frumur meðal annars fundist í lungum, nefi, nafla og heila. Af þeim konum sem hafa sjúkdóminn eru um 60% með einkenni og um 20% með mjög sár einkenni. Sjúkdómurinn einkennist meðal annars af miklum sársauka við blæðingar, sársauka við egglos, verkjum í kviðarholi á milli blæðinga, verkjum við samfarir, þvaglát og hægðalosun, erfiðleikum við að verða barnshafandi, ófrjósemi, erfiðleikum á meðgöngu og við fæðingu. Talið er að allt að 5–10% kvenna í heiminum þjáist af legslímuflakki einhvern tímann á frjósemisskeiði en að erfiðustu formin taki til um 2% kvenna. Árið 2012 voru konur á Íslandi á aldursbilinu 13–45 ára 72.381. Því er ljóst að um töluverðan fjölda er að ræða. Á 20 ára tímabili greindust um 1.400 konur með sjúkdóminn á Íslandi og þar var í meiri hluta tilvika um að ræða talsvert alvarleg sjúkdómsform. Má því reikna með að á hverjum tíma eigi hundruð ef ekki þúsundir kvenna í vanda vegna sjúkdómsins hér á landi, en hjá mörgum þeirra greinist sjúkdómurinn seint og ekki fyrr en óafturkræfar vefjaskemmdir hafa orðið. Áhrif sjúkdómsins á líf kvenna geta verið mjög mikil. Dæmigert er að konur fái greiningu mjög seint og jafnvel ranga. Í könnun sem var unnin af þinghópi í Bretlandi kom í ljós að 65% kvenna höfðu fengið ranga sjúkdómsgreiningu í upphafi og að meðalgreiningartími var 8,3 ár. Einnig kom fram að 78% þeirra kvenna sem þjást af legslímuflakki hafa misst að meðaltali 5,3 daga á mánuði úr vinnu sökum sjúkdómsins. Í 36% þessara tilvika hafði sjúkdómurinn veruleg áhrif á vinnugetu þeirra með eftirfarandi hætti: 41% hættu að vinna eða var sagt upp störfum, 37% minnkuðu við sig vinnu, 23% skiptu um vinnu og 6% voru á bótum. Það sem er líka mjög alvarlegt varðandi legslímuflakk er áhrif sjúkdómsins á getu kvenna til barneigna. Þekkt eru tengsl hans við ófrjósemi en aðeins nýlega hefur sjúkdómurinn þó verið tengdur við áhættu við að eignast börn fyrir tímann og aðra erfiðleika á meðgöngu. Í umfangsmikilli rannsókn við Karolinska sjúkrahúsið í Stokkhólmi kom í ljós að konur með legslímuflakk voru þriðjungi líklegri til að eignast fyrirbura en konur án sjúkdómsins. Sú staðreynd að ófrjósemi er ein afleiðing sjúkdómsins gerði það að verkum að 11,9% kvenna með legslímuflakk þurftu tilgerða æxlun til að verða barnshafandi, en aðeins 1,4% kvenna sem voru ekki með sjúkdóminn. Rannsóknin benti einnig til að nær tvöfalt fleiri konur með legslímuflakk fæddu með fyrir fram ákveðnum keisaraskurði, mögulega vegna skertrar fylgjustarfsemi. Konur með sjúkdóminn voru einnig líklegri til að fá meðgöngueitrun og eiga við miklar blæðingar að stríða í kjölfar fæðingar. Lengi hafa verið uppi ranghugmyndir um sjúkdóminn og upplýsingagjöf villandi, enda getur verið erfitt að útskýra sjúkdómsmyndina. Það hefur leitt til þess að minna er gert úr honum en ella. Ein ranghugmynd er að verkir séu eðlilegur hluti af lífi konunnar eða að tíðaverkir séu fyrst og fremst sálrænir. Aðrar konur fá að heyra að þær séu bara með lágan sársaukaþröskuld. Þegar þessu er haldið fram við ungar stúlkur og konur getur það fælt þær frá því að leita sér hjálpar. Einnig þekkist að læknar ráðleggi jafnvel ungum stúlkum að verða barnshafandi til að losna við sjúkdóminn. Vandinn er að meðganga og brjóstagjöf geta líkt og hormónameðferð dregið tímabundið úr einkennum en lækna ekki sjúkdóminn. Sama gildir um aðgerðir þegar leg og/eða eggjastokkar eru fjarlægð, en með því er oft ekki tekið á legslímuflakki utan legsins. Í ályktuninni er lagt til að ráðherra verði falið að beita sér fyrir fræðslu um sjúkdóminn. Sérstaklega mikilvægt er að upplýsa starfsfólk heilbrigðis- og skólastofnana um sjúkdóminn og þróa klínískar leiðbeiningar sem lúta að greiningu og meðferð. Stúlkur á Íslandi eru tiltölulega bráðþroska og hefjast blæðingar að meðaltali hjá þeim við 13 ára aldur. Með því að auka fræðslu um sjúkdóminn og tryggja að stúlkur fái greiningu sem fyrst má draga úr skaða, vanlíðan og verkjum. Algengt að stúlkur leiti fyrst til kennara, hjúkrunarfræðinga eða heimilislækna vegna verkja. Mikilvægt er að þessir aðilar fái fræðslu um sjúkdóminn til að stytta greiningartímann. Því er hér lagt til að Alþingi feli ráðherra að beita sér fyrir fræðslu á endómetríósu, eða legslímuflakk. Seinni hluti ályktunarinnar fjallar um göngudeild og er þar horft til fyrirmynda á Norðurlöndum, bæði frá Svíþjóð og Danmörku, þar sem safnað er saman á einum stað sérhæfðu starfsfólki til að sinna konum með þennan sjúkdóm. Hérna væri mjög mikilvægt að gera það sama, byggja upp sams konar sérþekkingu á einum stað sem heilbrigðis- og skólakerfi gæti vísað konum á. Þannig væri hægt að tryggja sem besta meðferð við endómetríósu. Þá er talið mikilvægt að skurðaðgerðir vegna sjúkdómsins séu frá upphafi gerðar af læknum með sérstaka þjálfun í kviðsjártækni sem beinast að því að fjarlægja sem mest af afbrigðilegum vef í fyrstu atrennu svo að árangur skurðaðgerða verði sem bestur og hægt sé að forðast fyrri aðstæður þar sem ófullkomnar aðgerðir hafa leitt til endurtekinna skurðaðgerða, jafnvel í 10–15 skipti. Við getum rétt ímyndað okkur hvers konar áhrif það hefur á líf einstaklingsins, fyrir utan kostnaðinn fyrir heilbrigðiskerfið. Einnig þarf að skoða hvort og hvernig hægt væri að fylgjast með áhættuþáttum tengdum sjúkdómnum við mæðraeftirlit, fæðingu og eftirmeðferð auk þess að efla rannsóknir á tengslum legslímuflakks, þar með talið faraldsfræði, erfðum, umhverfis- og lífsháttum í tengslum við sjúkdóminn, en jafnframt forvarna. Ráðherra er í ályktuninni því falið að skoða möguleikann á stofnun sams konar göngudeildar hér á landi, og þá sérstaklega fjármögnun til að tryggja mönnun og aðstöðu til að sinna konum með legslímuflakk með sem bestu móti. Ég legg til að þegar þessari umræðu lýkur fari tillagan til velferðarnefndar.

Virðulegi forseti. Mig langar til að þakka hv. þingmanni og meðflutningsmönnum hennar kærlega fyrir þessa tillögu. Ég held að hér sé um afar þarft mál að ræða og miklu meira en það vegna þess að það eru svo margir sem þekkja alls ekki til sjúkdómsins. Því held ég að þessi tillaga um að ráðherra beiti sér fyrir fræðslu um sjúkdóminn skipti mjög miklu máli. Ég velti fyrir mér og langar til að spyrja hv. þingmann: Sér hann fyrir sér einhvers konar samstarf velferðarráðuneytis og mennta- og menningarmálaráðuneytis þannig að við mundum reyna að setja fræðslu um þetta málefni í skólakerfið? Eða hugsar hv. þingmaður sér þetta öðruvísi? Göngudeildin er síðan mjög spennandi kostur af því málið er nokkuð afmarkað og eðlilegt að safnað sé þekkingu um það á einum stað. Þá leiðir maður hugann að því hve landið er dreifbýlt. Sér hv. þingmaður fyrir sér að við mundum tengja fræðsluna og þjónustuna við kvennadeildir, fæðingardeildir og jafnvel ljósmæður sem starfa vítt og breitt um landið? Mér þætti gaman að heyra aðeins frekar hjá hv. þingmanni hvernig hún hafi hugsað sér þetta. Hvernig getum við háttað þjónustunni við konurnar og fræðslunni úti í hinum dreifðu byggðum?

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir andsvarið og spurningarnar. Eins og ég hafði hugsað mér þetta, og það er nefnt í greinargerðinni, þá er mjög mikilvægt að koma á framfæri upplýsingum við starfsfólk heilbrigðis- og skólastofnana. Við höfum þar horft til þeirrar starfsemi sem er á vegum landlæknis. Landlæknisembættið hefur nú þegar ákveðna upplýsingaskyldu gagnvart skólastofnunum vegna lýðheilsuhlutverks síns. Ég teldi mjög eðlilegt að ráðherra mundi fela þeirri stofnun að sinna þessu verkefni. Landlæknir mundi líka þróa þær klínísku leiðbeiningar sem rætt er um í tillögunni. Ég hef síðan heyrt frá sérfræðingum að það eru tvö sjónarmið uppi, þau sem hér koma fram um mikilvægi þess að reyna að greina vandann snemma en að sama skapi viljum við ekki reyna að greina hann of snemma því að einstaklingur getur verið með verki við blæðingar án þess að um sé að ræða legslímuflakk. Kona getur líka verið án verkja en samt mjög illa haldin af einhverri ástæðu, það liggur ekki alveg fyrir hver er ástæðan fyrir því að verkir þurfa ekki alltaf að vera hluti af þeirri flóknu sjúkdómsmynd sem hér er fjallað um. Þeir sérfræðingar sem ég ráðfærði mig við við vinnu þessarar tillögu sáu það fyrir sér og bentu á að nú þegar væri jafnvel aðstaða til staðar, það þyrfti bara fjármagn til rekstrar og til að borga fyrir starfsfólk, við kvennadeildina á Landspítalanum. Það væri sams konar fyrirkomulag og sjá má á Norðurlöndunum, þar er valið eitt sjúkrahús eða eins og í Danmörku eru það tveir staðir sem sinna mjög stóru svæði. Það tengist fyrst og fremst því, eins og talað er um hér, að til þess að draga úr líkum á því að aðgerðirnar verði fleiri verður að koma til ákveðin tækni, þeir sem sinna meðferð á þessum sjúkdómi verða að hafa ákveðna hæfni.

Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um ætlað samþykki við líffæragjafir. Málið er endurflutt, það var flutt hér á síðasta þingi og náði þá mjög langt. Það komst í gegnum nefnd með nefndaráliti. Velferðarnefnd var sammála um málið og lagði til að það yrði samþykkt en það náði því miður ekki í gegn. Ég er mjög bjartsýn að þessu sinni á að það nái í gegn af því að nú er mælt fyrir málinu mjög snemma og ekkert að vanbúnaði að klára það. Ég ætla aðeins að fara yfir hvað málið felur í sér. Þetta er tillaga til þingsályktunar þannig að ef hún verður samþykkt verður hún ekki að lögum heldur þarf að útbúa lagafrumvarp og samþykkja það til að þetta verið bundið í lög. Málið flytja 18 þingmenn úr öllum flokkum, þannig að segja má að þverpólitísk samstaða sé um það. Það eru 18 hv. þingmenn á málinu, það er nánast einn þriðji hluti þingheims. Ég tel því að sé breið samstaða sé við málið. Ég held að nauðsynlegt sé að lesa nákvæmlega hvernig ályktunin sjálf hljómar af því að hún er svo lýsandi fyrir málið í heild. Tillögugreinin hljómar svona, með leyfi virðulegs forseta: „Alþingi ályktar að fela velferðarráðherra að láta semja frumvarp sem geri ráð fyrir „ætluðu samþykki“ við líffæragjafir í stað „ætlaðrar neitunar“, þannig að látinn einstaklingur verði sjálfkrafa líffæragjafi nema hinn látni hafi látið í ljós vilja til hins gagnstæða. Neiti aðstandendur líffæragjöf við lát einstaklings skuli þó taka tillit til þeirrar óskar.“ Ef það verður samþykkt á hæstv. velferðarráðherra að útbúa lagafrumvarp og koma með það til þingsins til skoðunar og vonandi samþykktar. Verði það lagafrumvarp samþykkt erum við komin með löggjöf eins og gildir í flestum vestrænum ríkjum um ætlað samþykki við líffæragjöf. Þá er gengið út frá því að fólk vilji gefa líffæri en það sé ekki ætluð neitun eins og gengið er út frá í dag, þ.e. að fólk vilji ekki gefa líffæri. Ég ætla aðeins að fara yfir greinargerðina af því að hún lýsir málinu mjög vel að mínu mati. Hér á fyrri tíð var ekki tækni til staðar sem hægt var að nota til að flytja líffæri á milli manna, við vorum bara það frumstæð í allri þjónustu og tækni. Engum datt í hug að það væri til dæmis hægt að skipta um hjarta í fólki, það þótti bara útópía á sínum tíma að hægt væri að skipta um hjarta, að taka hjartað úr einum manni og setja það í annan og sá sem fékk hjartað gat þá spriklað áfram í sínu lífi. Á þessum tíma var mjög auðvelt að úrskurða fólk látið, það var látið þegar hjartað hætti að slá og það stirðnaði upp, það fór ekkert milli mála hver var látinn og hver ekki. En með tækninni breyttust hlutirnir. Þá kom tækni sem varð til þess að hægt er að halda fólki „á lífi“ með tækjum. Nú er hægt að viðhalda öndun og hjartslætti með tækjum þó að viðkomandi sé í raun látinn, þ.e. heiladauður. Við það vandast málið. Hvenær er maður látinn? Þá fóru flest ríki að endurskilgreina lát. Hvað er andlát? Hvaða skilyrði þarf að uppfylla til að viðkomandi sé úrskurðaður lagalega látinn? Niðurstaðan hjá flestum er sú, og við búum við þannig löggjöf í dag, að maður er látinn ef hann er heiladauður, ef heilahvel er dautt, ef heilastofn er dauður. Það er óendurkræft, maðurinn á ekki neina leið til baka, heilastarfsemin fer ekki aftur í gang. Við þau skilyrði er viðkomandi úrskurðaður látinn samkvæmt lögum. Þess vegna er hægt að nema brott líffæri úr slíkum einstaklingi sem er þá látinn samkvæmt lögum þótt hjartað slái og maðurinn andi með hjálp tækja. Það var grundvallaratriði þegar lögunum var breytt til þess að gefa möguleika á líffæragjöfum yfirleitt. Lagaumhverfið hjá okkur gerir ráð fyrir ætlaðri neitun þannig að hafi hinn lagalega látni einstaklingur ekki gefið annað í ljós, ekki veitt samþykki fyrir líffæragjöf, kemur til kasta aðstandenda að taka slíka ákvörðun. Reynslan sýnir að aðstandendur fara nánast í undantekningarlaust að vilja hins látna ef þeir hafa grun um hann. Ef þeir hafa ekki grun um vilja hins látna giska þeir á hann eða taka ákvörðun út frá brjóstviti sínu. Það endurspeglast svolítið í því að í skoðanakönnunum kemur fram að mjög margir vilja gefa líffæri. Um 80% telja að æskilegt sé að gefa líffæri, en þegar á hólminn er komið eru það fleiri sem neita. Á Íslandi var gerð rannsókn sem sýnir að sagt var já við líffæragjöf í 60% tilvika en nei í 40% tilvika. Prósenta þeirra sem segja nei er frekar há á miðað við hvað gengur og gerist í öðrum ríkjum. Ef löggjöfinni væri breytt eins og hér er lagt til, með ætluðu samþykki, að við göngum út frá því að fólk vilji gefa, mun það auðvelda aðstandendum að taka þessa ákvörðun. Ef hinn látni hefur ekki látið í ljós neitun eiga aðstandendur auðveldara með að segja: Við teljum að hinn látni vildi gefa líffæri og ætlum að heimila það. Málið gengur því út á það að lagaumhverfið gerir ráð fyrir ætluðu samþykki, þó þannig að aðstandendur þurfa að gefa samþykki sitt. Við sem flytjum þetta mál viljum ekki ganga eins langt og gert er í Belgíu og Austurríki þar sem gengið er út frá ætluðu samþykki og aðstandendur hafa ekkert síðan um málið að segja. Við viljum taka tillit til aðstandenda, jafnvel þótt hinn látni vildi gefa og hafi látið það í ljós, hafi aðstandendur samt síðasta orðið vegna þess að það er mjög ólíklegt að þeir segi nei ef hinn látni hefur sagt já. En það geta komið upp slík tilvik og þá vilja menn ekki ganga á rétt aðstandenda sem eftir lifa. Þetta viðhorf kemur mjög skemmtilega fram í bók sem heitir Siðfræði lífs og dauða eftir Vilhjálm Árnason, prófessor í heimspeki, en hann hefur fjallað um siðferðileg álitamál vegna líffæragjafa, svo sem sjálfsákvörðunarrétt einstaklinga. Í bókinni segir, með leyfi virðulegs forseta: „Eðli málsins samkvæmt er siðferðilega mun mikilvægara að vita fyrir víst um andstöðu manneskjunnar gegn brottnámi líffæris en um samþykki hennar fyrir því. Í siðuðu samfélagi er eðlilegra að gera ráð fyrir því að manneskjan vilji koma náunga sínum til hjálpar í neyð en að hún hafni því.“ Það er einmitt kjarninn í því lagaumhverfi sem við viljum koma á að við gerum ráð fyrir því að fólk vilji gefa. Menn hafa ýmsar reynslusögur að segja frá hinum ýmsu ríkjum. Ég vil sérstaklega draga hér fram Spán. Á Spáni er gert ráð fyrir ætluðu samþykki. Spánverjar hafa mjög hátt hlutfall líffæragjafa. Þar er lágt hlutfall neitunar, í kringum 20%, að mig minnir, það er frekar lágt hlutfall. Það væri mjög gott ef við næðum að lækka hlutfall neitunar hjá okkur. Í dag er í Fréttablaðinu grein eftir Runólf Pálsson, nýrnalækni á Landspítalanum, sem hefur gríðarlega mikla reynslu af líffæraaðgerðum. Hann græðir nýru í fólk sem þarf á því að halda. Í grein sinni segir Runólfur að hlutfall neitunar sé lægra hjá aðstandendum í mörgum þeirra landa þar sem ætlað samþykki er til staðar. Hann nefnir Spán. Þar lítur samfélagið í heild á líffæragjöf sem jákvæða, það auðveldar aðstandendum að segja já þegar á hólminn er komið. Ég vil draga það fram að fjölmargir hafa tekið þátt í því að mæla fyrir þessu máli í samfélaginu upp á síðkastið. Ég nefni þar sérstaklega SÍBS. Það er reyndar hvatinn að því að málið er flutt hér yfirleitt að SÍBS hefur staðið fyrir fundum í Iðnó þar sem þingmönnum, einum frá hverjum flokki, hefur verið boðið. Ég sé að hér eru hv. þingmenn sem tekið hafa þátt í slíkum fundum. Þar er ein spurningin sem við höfum þurft að svara þessi: Vill stjórnmálaflokkur þinn beita sér fyrir ætluðu samþykki? Því hef ég svarað játandi á þessum fundum og hef þess vegna lagt þetta mál hér fram. SÍBS hefur talað mjög fyrir málinu. Guðmundur Löve, framkvæmdastjóri sambandsins, sem hefur komið mjög oft í fjölmiðla og talað fyrir því. Ég nefni líka samtök sem SÍBS hefur haldið utan um sem heita Annað líf. Þar í eru samtök á borð við Hjartaheill og Félag nýrnasjúklinga, Samtök lungnasjúklinga, Félag lifrarsjúkra. Það eru sem sagt mörg sjúklingasamtök sem standa að Öðru lífi. Þar hefur Kjartan Birgisson verið í broddi fylkingar og haldið mjög þétt utan um málin og farið í fjölmiðla og talað fyrir þessu. Ég nefni líka fólk sem tekið hefur þátt í opinberum ráðstefnum um þessi mál. Þann 3. október var haldin opinber ráðstefna á vegum Rótarýklúbbs Borgarness. Klúbburinn varð þá 60 ára. Í staðinn fyrir að fá sér kaffi og kökur og skemmta sér hélt klúbburinn opna ráðstefnu um líffæragjafir. Hún var mjög glæsileg. Þar mættu 150 manns, held ég. Fjórir líffæraþegar komu og sögðu sögu sína. Einn hafði til dæmis fengið hjarta og annar nýra, lifur og lunga. Það var mjög sérstakt að hlusta á hvernig þetta fólk hafði beðið eftir líffæri. Það er langur biðlisti eftir líffærum. Íslendingar eru því miður lélegri í að gefa en hinar norrænu þjóðirnar, því miður. Maður áttar sig ekki alveg á því af hverju það er. Hlutfallstölur sem koma fram í greinargerðinni sýna það. Við erum aðeins lélegri en við ættum að vera að gefa líffæri úr látnum einstaklingum, en við erum dugleg að gefa líffæri úr lifandi einstaklingum, þ.e. að gefa nýru á milli manna. Það er hið sterka fjölskyldusamfélag sem ég held að sé ástæðan fyrir því, en við mættum vera betri í því að gefa úr látnum einstaklingum. Fólkið er þarna á þessum biðlista, það bíður og bíður og svo kemur kallið. Það fer til Sahlgrenska sjúkrahússins í Svíþjóð, við erum með samning við það. Þar fær það mjög góða þjónustu. Ef það er svo heppið að komast að á biðlistanum nógu snemma fær það líffæri og um leið annað líf, má segja. Það var mjög skemmtilegt að hlusta á þessa líffæraþega lýsa því þegar þeir loksins fengu líffærið. Mig minnir að lifrarþeginn hafi farið oftar en einu sinni til að fá lifur, einu sinni var hann svæfður en fékk ekki lifur af því að hún var of stór í hann, seinna var hann kominn á staðinn en þá var hætt við og í enn eitt skiptið þurfti hann að snúa við í Keflavík, en loksins tókst að fá lifur. Það var alveg með ólíkindum að hlusta á lýsingarnar á því hvað þessar aðgerðir geta tekist vel og hvað fólk var fljótt að jafna sig. Fólk fær með þessu annað líf. Ég held að það sé mjög brýnt að samþykkja málið núna af því að það hefur fengið frekar jákvæða og góða umræðu í þinginu og jákvæðar umsagnir. Þetta fyrirkomulag er í flestum ríkjum í kringum okkur þannig að við ættum að drífa okkur í að klára málið. Það er búið að fara í hefðbundið ferli. Það er búið að fá umsagnir. Það má vel vera að velferðarnefnd vilji gera það aftur. En ég sé alla vega ekkert því til fyrirstöðu að samþykkja málið helst fyrir jól af því að það er talsvert ferli fyrir höndum þar til þetta verður að raunveruleika. Fyrst þarf að koma fram lagafrumvarp í þinginu og svo þarf að samþykkja það. Ég vil líka taka það fram að það er ekki nóg að breyta bara löggjöfinni. Það þarf líka að ræða þessi mál í hverri fjölskyldu þannig að fólk gefi það upp við sína nánustu hvað það vill, hvort það vill gefa líffæri eða ekki, og fari í gegnum þá umræðu. Þegar fólk spyr sjálft sig: Vil ég líffæri ef ég lendi í vandræðum? Vil ég þiggja líffæri? segja flestir já. Ég vil gera það frekar en falla frá. En svo virðist það vera miklu þyngri ákvörðun fyrir fólk að gefa líffæri úr deyjandi aðstandanda sínum ef ekki liggur nokkurn veginn fyrir hver vilji hans var. Ég skora á þingmenn að taka vel í þetta mál og klára það helst fyrir jól.

Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Siv Friðleifsdóttur fyrir þessa tillögu til þingsályktunar eins og áður. Hún var flutt á síðasta þingi og þá ræddi ég þetta mál líka. Ég er afskaplega mikið á móti því að gera fólki upp þá skoðun að það vilji gefa líffæri. Nú hugsa ég að velflestir vilji það, en þau örfáu prósent sem ekki vilja það hafa oft trúarlegar og heimspekilegar og aðrar ástæður fyrir því að gefa ekki líffæri, trúa því jafnvel að þau komist ekki til himnaríkis eða eitthvað svoleiðis. Mér finnst þetta inngrip í frelsi einstaklingsins. Ég benti síðast á afskaplega einfalda leið til að leysa þetta; að nota skattframtalið. Allir Íslendingar þurfa að telja fram og það er enginn vandi að setja einn reit í skattframtalið - það er reyndar einn reitur núna þar sem spurt er hvort framteljandinn vilji heimilistryggingu eða ekki - þar sem stendur: Viltu gefa líffæri eða ekki? Ég stakk upp á þessu síðast og vil spyrja hv. þm. Siv Friðleifsdóttur hvort hún hafi hugleitt þá leið að nota skattframtalið. Nú berast fréttir af skuggahliðum líffæragjafa sem maður trúir varla að séu til, en læknasamtök hafa haldið því fram að líffæri séu jafnvel tekin úr fólki ófrjálsri hendi, þ.e. það er bara lagt á skurðarborðið og skorið upp í sumum ríkjum og jafnvel fórnað til þess, sem er alveg svakalegt, maður trúir því varla. Ég vil spyrja hv. þm. Siv Friðleifsdóttir hvort hún hafi hugleitt það að nota skattframtalið til þess arna. Þá lægi ákvörðunin fyrir og þegar slys verða og það vantar skyndilega líffæri eða eitthvað slíkt er hægt bara að hringja í skattinn og hann veit þetta.

Virðulegur forseti. Ég hef velt því mikið fyrir mér hvort hér sé verið að ganga of langt og ég tel að svo sé ekki. Það er vegna þess að aðstandendur hafa í raun áfram síðasta orðið eins og er í dag. Í dag hafa aðstandendur síðasta orðið, jafnvel þótt einstaklingurinn hafi ekkert gefið í skyn. Við erum því ekki að breyta því. Við erum hins vegar að létta aðstandendum að taka ákvörðun af því að það er gengið út frá því að fólk sé samþykkt nema að það hafi sagst ekki vilja gefa líffæri og komið því til skila til ættingja sinna eða til stjórnvalda eða landlæknis. Í dag tekur landlæknir á móti skilaboðum frá þeim sem vilja gefa líffæri. Það er reyndar svolítið þungt ferli, ég reyndi að gera það og gafst upp, ég er bara með líffærakort í staðinn í töskunni minni. Ég hef líka talað svo mikið fyrir málinu að engum ætti að blandast hugur um hvað ég vil ef ég mundi falla frá á þennan máta. Ég hef velt því fyrir mér hvort betra sé að merkja í skattframtal eða, eins og minnst er á í greinargerðinni, að merkja í ökuskírteini. Það er til dæmis gert í Ástralíu. Ég hef séð svona ökuskírteini, það er bara merkt þar. Ég held hins vegar að ekki þurfi að fara í svo þungt ferli. Ég held að betra sé að gera ráð fyrir því, eins og mörg ríki hafa ákveðið og hafa ekki átt í neinum vandræðum með það, að fólk vilji almennt gefa líffæri í siðuðu samfélagi. Þess vegna viljum við vita ef fólk vill það ekki. Það sé skemmtilegri, eðlilegri, réttari og siðferðilegri nálgun að ganga út frá því að fólk vilji gefa en að fá að vita ef það vill gefa. Samt á að gefa aðstandendum síðasta orðið. Ég tel að þeir sem eru mjög á móti því að gefa líffæri muni gefa það upp við aðstandendur og sína nánustu eða komi því til skila til landlæknis. Hér hafa verið nefndar trúarlegar ástæður og það eru fullt af ástæðum sem fólk getur haft fyrir því að vilja ekki gefa. Það á að virða þær, en það á líka að ganga út frá því í byrjun að fólk vilji gefa. Það er mitt sjónarmið.

Frú forseti. Það er reginmunur á þessu. Menn geta verið innilega á móti því að gefa líffæri en látið það hvergi uppi og þeir þekkja ekki allt lagasafnið. Þá geta verið tekin úr þeim líffæri að þeim forspurðum og í samræmi við þeirra trú lenda þeir kannski ekki í himnaríki eða eitthvað slíkt, ekki veit ég það. Mér finnst miklu betra að menn gefi ákveðið svar um það hvort þeir vilji gefa líffæri. Mjög margir gefa til dæmis blóð, það er sambærilegt. Flestir mundu vilja gefa líffæri og þá merkja þeir bara á skattframtalið í reitinn „ég vil gefa líffæri“. Þá er það ákvörðun einstaklingsins. Hann skrifar undir og allt er slétt og fellt. Þá er ekki verið að gera ráð fyrir að menn vilji þetta eða hitt, að löggjafinn geri ráð fyrir því, það finnst mér bara vera inngrip í frelsi einstaklingsins.

Virðulegur forseti. Ég sé ekki þennan reginmun á því ef þetta verður eins og við leggjum til og því sem gengur og gerist í dag. Mér finnst ekki vera reginmunur á. Í dag gæti einhver verið svakalega trúaður sem vill alls ekki gefa líffæri en hefur ekki sagt það við neinn eða gert ráðstafanir. Það gæti því gerst að aðstandendur, ef þeir vita ekki að hann sé svona mikið á móti þessu, mundu gefa leyfi sitt til líffæragjafar. Það gæti alveg gerst í dag. Það er sama inngrip í frelsi einstaklingsins og hitt, miðað við málflutning hv. þingmanns. Þannig að ég sé ekki þennan reginmun. Munurinn felst aðallega í því, að mínu mati, að það að gera ráð fyrir ætluðu samþykki auðveldar aðstandendum að segja já. Ég ítreka það að við flutningsmenn tillögunnar leggjum ekki til að aðstandendur séu ekki spurðir. Ég sá að hv. þm. Pétur Blöndal var með þá hugmyndafræði í andsvari á síðasta þingi þegar málið var flutt í fyrsta skipti að vilja láta merkja við á skattframtalinu og eftir það hefðu aðstandendur ekkert með það að segja í framhaldinu. Ef viðkomandi merkti við að hann vildi gefa líffæri gætu aðstandendur ekki neitað því, þá er það endanleg ákvörðun. Þannig hafa Austurríkismenn og Belgar það. Ég tel að við eigum ekki að ganga svo langt. Ég tel að ekki sé verið að traðka á frelsi einstaklingsins með því að lagaumhverfið sé þannig að gert sé ráð fyrir að allir vilji gefa. Viðkomandi getur látið skrá sig og sagt nei, ég vil ekki gefa, en þá þarf hann að gera það, hafa fyrir því og hann getur sagt líka við aðstandendur sína að hann vilji ekki gefa. Þá er það virt nema ef fjölskyldan gengur gegn vilja hins látna. Ég veit ekki um nein slík dæmi, ég held að mjög fá slík dæmi séu til.

Virðulegur forseti. Við ræðum hér tillögu til þingsályktunar um ætlað samþykki við líffæragjöf. Eins og hv. 1. flutningsmaður Siv Friðleifsdóttir hefur farið yfir er þetta tillaga til breytinga frá því sem nú er. Í dag er gert ráð fyrir ætlaðri neitun en við flutningsmenn leggjum til að gert sé ráð fyrir ætluðu samþykki. Hér hefur verið rætt, eins og hv. þm. Pétur H. Blöndal gerði, að hugsanlega ætti að vera möguleiki á skattskýrslu einstaklinga þar sem þeir geti játað því eða neitað að heimila að líffæri þeirra séu nýtt að þeim látnum ef út í það er farið. Ég held að það hljóti að koma fram í því frumvarpi sem væntanlega mun verða samið, verði þessi tillaga samþykkt, hvernig við gerum ráð fyrir ætluðu samþykki. Það er í mínum huga algjörlega ljóst, frú forseti, að ef þessi tillaga verður samþykkt og samið frumvarp til laga um þetta sem síðan fer til umræðu og verður samþykkt, þarf að búa til gagnagrunn sem verður aðgengilegur heilbrigðisfólki. Þar verði sýnilegt hvort hinn látni sé samþykkur því að líffæri hans, séu þau gagnleg og nýtileg, séu notuð eða ekki. Við setjum hér jafnframt þann varnagla að þyki fjölskyldu hins látna þetta óásættanleg niðurstaða, þrátt fyrir vilyrði hins látna, geti hún neitað. Ég held að vart sé hægt að ganga lengra í að virða rétt fólks en með því að áætla samþykki þess, hafa það í gagnagrunni en gera jafnframt ráð fyrir þeim möguleika að ganga gegn samþykki einstaklingsins ef fjölskyldan getur ekki hugsað sér, einhverra hluta vegna, að líffæri verði fjarlægð og færð öðrum. Hv. 1. flutningsmaður Siv Friðleifsdóttir kom líka inn á það að á Íslandi í dag eru lifandi líffæragjafar fleiri en látnir, einstaklingar sem voru tilbúnir til að gefa nýru til handa einhverjum. Sumir hafa gefið vinum sínum, aðrir hafa gefið innan fjölskyldu. Ég held að það sé þörf á því að við ræðum þessi mál opinberlega. Hugsanlega má halda málþing og málstefnur hvers konar til að fara yfir þetta og heyra viðhorf fólks í samfélaginu. Hér er vissulega um að ræða siðferðilega spurningu, við getum aldrei horft fram hjá því, og getur líka orkað þannig á fólk að þetta sé ósiðlegt með öllu. Hér var líka komið inn á það í umræðunni að þetta gæti hugsanlega stangast á við trú og menningarlegan bakgrunn fólks. Ég hallast nú að því að ef svo er, sé fjölskyldu hins látna kunnugt um trú og menningarlegan bakgrunn og hún sé nokkurn veginn í stakk búin til þess að segja nei ef ætlað samþykki stangast gjörsamlega á við trú og menningarlegan bakgrunn hins látna. Þegar frumvarpið liggur fyrir, virðulegur forseti, vænti ég þess að til verði gagnagrunnur um þá sem eru tilbúnir til gjafa, hann verði aðgengilegur heilbrigðisstarfsmönnum og virtur sé réttur fjölskyldunnar til að segja nei þrátt fyrir vilyrði hins látna til að gefa líffæri. Það er svo seinni tíma umræða, eins og fram kemur í greinargerð flutningsmanna, hvernig og hverjir það eru sem nálgast ættingja hins látna til þess að færa það í tal að fá að nýta líffæri hins látna. Hún kemur væntanlega í framhaldi af þeirri umræðu sem fer vonandi af stað í samfélaginu um þetta mikilvæga mál, því við á Íslandi þurfum líffæri eins og allir aðrir. Margir Íslendingar sem hafa fengið líffæri - þeir hafa fengið hjörtu, þeir hafa fengið lungu, þeir hafa fengið lifur - hafa oftar en ekki fengið þau frá erlendum líffæragjöfum. Þetta er kannski líka til umhugsunar fyrir okkur sjálf hvað við viljum gera þegar látinn einstaklingur er annars vegar ef lát hans getur hugsanlega komið öðrum til góða og bætt líf og lífsgæði annarra manneskja. Virðulegur forseti. Ég lít svo á að hér sé um þarft mál að ræða. Það fékk fína umræðu á síðasta þingi. Það var afgreitt út úr hv. velferðarnefnd, en svo virðist vera með þetta mál eins og mörg önnur sem fá afgreiðslu út úr nefnd með fullu samþykki allra aðila að þau komast ekki í lokahnykk hvers þings til afgreiðslu. Það er miður. Ég hvet jafnt þingmenn og nefndir til að fylgja því fast eftir að við ljúkum þeim málum sem eru komin á þann stað eins og þetta mál var á 140. þingi, á þessu þingi. Við látum þau ekki daga uppi af því við körpum um einhver önnur mál sem við teljum mikilvægari. Fylgjum eftir þeim málum sem hafa fengið fullt samþykki allra aðila í nefnd og afgreidd þaðan og klárum þau og sýnum þannig samstöðu í það minnsta með þeim þingmannamálum sem þar eru á ferðinni.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. 1. flutningsmanni, Siv Friðleifsdóttur, kærlega fyrir áhuga hennar á málinu. Við ræðum hér tillögu til þingsályktunar um ætlað samþykki við líffæragjafir. Eins og fram hefur komið í máli hv. þingmanna var lokið við það í fullri sátt frá velferðarnefnd á síðasta þingi. Ég hlakka til að fá málið þar inn aftur og geri ráð fyrir að hægt verði að ljúka því aftur í fullri sátt á tiltölulega stuttum tíma. Nefndarmenn eru ekki alveg þeir sömu og áður þannig að ég geri ráð fyrir að fram fari góð umræða um málið aftur og það verði jafnvel sent út til umsagnar eða til einhvers konar staðfestingar á umsögnum. Það kemur í ljós. Nefndarmenn ákveða sitt vinnulag. Ég tel um afar þarft mál að ræða og er mjög ánægð með tillögutextann þar sem það kemur mjög vel fram að bæði lifandi einstaklingur og ættingjar hafa tækifæri til að neita því að gefa líffæri. Þrátt fyrir að gert sé ráð fyrir því að samþykkið sé ætlað gefst fólki tækifæri til að hugsa sig um, bæði hver einstaklingur á sínum líftíma og síðan aðstandendur. Í kringum þetta mál eru heilmikil siðferðileg álitamál. Eins og kemur mjög vel fram í greinargerðinni hefur heilmikið verið skrifað um þetta mál, bæði af heilbrigðisstarfsmönnum og heimspekingum. Þó að við gerum ráð fyrir því að allir vilji koma náunga sínum til hjálpar verðum við að gæta þess mjög vel að bera virðingu fyrir ólíkum skoðunum. Það getur verið sterk trúarsannfæring og auðvitað vitum við líka að það getur gerst í mikilli sorg við skyndilegt andlát að fjölskyldan hafi ekki tækifæri eða heilsu til að hugsa málið alveg í gegn - mér finnst að við verðum að gæta þess mjög að bera fulla virðingu fyrir skoðunum fólks um leið og við leggjum á það mikla áherslu í umræðunni hversu mikilvægt það sé að einstaklingar vilji gefa líffæri sín til að bjarga lífi annarra. Það skiptir máli í þessu máli eins og í mörgum öðrum sem við höfum rætt hér og samþykkt og gert að lögum, eða samþykkt tillögur um á þingi - ég get nefnt staðgöngumæðrun sem dæmi - að fram fari upplýst og góð umræða úti í samfélaginu og þar fái mismunandi sjónarmið og skoðanir að koma fram, að þar fái fagfólk, ættingjar og fólk með reynslu að stíga fram og segja skoðun sína. Ég held að það sé ávallt gott í svona málum, sem hafa kannski tvær hliðar - þetta er ný hugsun fyrir okkur, það er ákveðinn siðferðilegur álitavinkill í málinu - að fram fari góð umræða. Ég vona svo sannarlega að í tengslum við afgreiðslu þessa þingmáls verði þessum málum gefinn gaumur. Í þessu máli ætlum við að vera með tvöfalda umræðu. Við leggjum fyrst fram þingsályktunartillögu þar sem ráðherra er krafinn um frumvarp sem kemur þá vonandi aftur til afgreiðslu með enn þroskaðri umræðu. Ég held að þetta sé afar góður farvegur og tel gott - þó að maður geti orðið örlítið óþolinmóður og gæti alveg hugsað sér að klára málið og gera þetta að lögum - að hafa þennan feril vegna þess að málið þarf vandaða og góða umræðu og ólík sjónarmið þurfa að fá að koma fram og við þurfum að virða skoðanir annarra. Ég hlakka til að fá málið enn og aftur til umfjöllunar í velferðarnefnd og mun leggja mitt af mörkum til þess að það fái þar góða og skjóta afgreiðslu.

Virðulegur forseti. Sem 1. flutningsmaður vil ég þakka fyrir þau góðu viðbrögð sem þetta mál fær. Mig langaði að koma tveimur sjónarmiðum til viðbótar á framfæri hérna. Ég vil í fyrsta lagi taka undir það með hv. þm. Jónínu Rós Guðmundsdóttur að stundum á fólk erfitt með að vinna úr sorginni þegar dauðinn knýr skyndilega dyra, á kannski erfitt með að taka slíka ákvörðun og segir kannski nei þess vegna. Það er líka mjög merkilegt að heyra í fólki sem bregst eiginlega þveröfugt við, þ.e. það tekst betur á við sorgina af því það getur sagt já við líffæragjöf. Nýlega var grein í blöðum um foreldra sem misstu ungt barn. Þau sögðu já við líffæragjöf úr sínu barni. Þau lýstu því í greininni að það hefði auðveldað þeim að takast á við barnsmissinn vegna þess að þau vissu að líffærin úr barninu þeirra björguðu lífi annarra barna. Þau fengu upplýsingar um að ákveðnir einstaklingar - það er ekki nafngreint hverjir fá líffærin en þeim var sagt að hjartað hefði nýst og ákveðin líffæri voru nefnd í því sambandi. Þeim fannst það mjög gott. Þau sættu sig betur við sorgina og gátu unnið betur úr henni vegna þessa. Séra Sigfinnur Þorleifsson sjúkrahúsprestur skrifaði nýlega grein í blöðin þar sem hann lýsti því að það hefði hjálpað mörgum í sorginni að geta sagt já fyrir hönd aðstandenda sinna, hvort sem fólk vissi hvað hinn látni vildi eða ekki. Þegar fólk heimilar líffæragjöf úr látnum aðstandanda fær það að vita um afdrif líffæranna þó að ekki sé farið í persónugreiningar í því sambandi, það fær skjal til baka. Sumir höfðu sett það skjal í möppur með minningargreinum um þann sem féll frá. Hann nefndi líka dæmi um að fólk hefði rammað skjalið inn og sett það upp á vegg, að það hafi verið stolt af því að hafa getað bjargað lífi annarra með því að heimila líffæragjöf. Ég þekki líka dæmi um mann sem féll frá í slysi og systur hans heimiluðu líffæragjöf. Ég veit ekki af hverju en þær vissu alla vega hvenær líffærin voru tekin úr bróður þeirra og gátu fylgst með því þegar þau fóru út í sjúkrabíl og var ekið niður á Reykjavíkurflugvöll þar sem flugvél beið til að fljúga með líffærin út. Þær eltu sjúkrabílinn og biðu eftir að flugvélin færi í loftið - þær voru sem sagt að kveðja líffæri bróður síns. Það fannst þeim gott, þær kusu að gera það. Þessi gjöf - þetta er lífgjöf til annarra - getur hjálpað fólki mikið í sorginni. Ég vildi koma þessu sjónarmiði á framfæri því að stundum er talið að það sé erfitt og sligandi að taka slíka ákvörðun, en hún getur líka verið mjög góð þegar á hólminn er komið. Fólk sættir sig betur við sorgina og veit að það hefur gert mikið góðverk með líffæragjöfinni. Á málþingi hjá Rótarýklúbbi Borgarness heyrði ég hve líffæraþegar eru þakklátir líffæragjafa sínum. Það er mér sérstaklega minnisstætt þegar ung stúlka sem hafði fengið lifur lauk ræðu sinni með því að ávarpa líffæragjafann og segja: „Þakka þér fyrir lifrina mína.“ Þá var þetta orðin lifrin hennar og bjargaði hennar lífi. Hitt sjónarmiðið sem ég vildi fá að koma á framfæri í lokin er einmitt það sem hv. þm. Ragnheiður Ríkharðsdóttir kom inn á, og reyndar líka hv. þm. Jónína Rós Guðmundsdóttir, þ.e. að við ættum að klára þetta mál. Það kom hér fram að ekki náðist að klára þetta mál í lokahnykknum í vor. Það er rétt og það er vegna þess að umræða um allt annað mál tók allan tímann. Kannski hélt einhver að þetta mál tæki tíma í umræðunni, en ég held að það hefði ekki tekið mikinn tíma af því að þokkalega mikil samstaða var um það. Að vísu höfum við heyrt hv. þm. Pétur H. Blöndal tala gegn þessari aðferð, hann vill frekar að fólk merki við þetta á skattskýrslunni. Hann er jákvæður gagnvart líffæragjöf sem slíkri og telur það mjög gott mál að gefa líffæri. Málþóf getur eyðilagt mörg góð mál á endasprettinum, mál sem búið er að vinna faglega, mál sem þingheimur allur er jafnvel sammála um eða nánast allur, mál sem skýr meiri hluti er fyrir. Í því sambandi velti ég því fyrir mér - ég veit að svo er um fleiri þingmenn, t.d. hv. þm. Þór Saari o.fl. - hvort í þetta skipti væri hægt að reyna að gera einhvers konar samkomulag á milli þingflokka um að taka ákveðin þingmannamál sem eru vel unnin og skoða þau faglega. Nefndirnar standa heils hugar á bak við málin - getum við ekki bara tekið þau fram fyrir og klárað þau þannig að þau lendi ekki í soginu sem er á síðustu dögum þings rétt fyrir jól og í vor? Þá steindrepast hér góð mál af því allt er í málþófi og allir sitja eftir með vont eftirbragð í munninum yfir því að hafa ekki klárað þessi góðu mál. Mér finnst að það ætti að koma til skoðunar, og ég held að það séu kannski helst formenn þingflokka sem gætu sest yfir það, að gera einhvers konar samkomulag. Það gæti hljóðað á þá leið að við mundum taka þessi mál upp - þau yrðu bara talin upp - og stefna að því að klára þau fyrir jól. Ekkert endanlegt samkomulag yrði í því fyrr en nefndirnar hefðu farið yfir málin og skilað af sér svo að menn gætu verið vissir um að ekkert nýtt hafi komið upp. Svo væri hægt að fara aftur yfir þennan lista, kannski í byrjun desember, og rumpa þessum málum í gegn. Þá sætum við ekki uppi með þetta vonda eftirbragð yfir því að málþóf hefði skemmt stórgóð mál. Svo þarf auðvitað að taka á málþófinu með því að breyta þingsköpum en það er bara stærri pakki. Ég hef flutt slíkt mál og tel að einhvern tímann verði að samþykkja það. Ég er viss um að það verður gert. Menn munu ekki sætta sig við það í framtíðinni að hér verði endalaust málþóf og málum verði þvælt fram og til baka og örfáir menn í bakherbergjum ákveði hvað fer í gegn á endasprettinum. Það verður ekkert liðið til framtíðar, við munum frekar taka inn annan neyðarhemil fyrir stjórnarandstöðuna, sem er sá að minni hluti þings geti krafist þjóðaratkvæðagreiðslu um mjög umdeild mál, að það verði neyðarhemillinn, ekki hið svokallaða málþóf sem farið er að misnota. Málþóf er ekki eingöngu notað sem neyðarhemill, það er stundum notað til að skemma stórfín mál og það alveg óvart. Þar sem ekki er búið að breyta þingsköpum legg ég til, í ljósi þessarar umræðu hjá þeim hv. þingmönnum sem tekið hafa þátt í henni, að við reynum að fá þingflokksformenn okkar til að semja um að ákveðin góð þingmannamál sem þokkalega mikil samstaða er um, fái að klárast hér í tíma.

Frú forseti. Ég flyt tillögu til þingsályktunar um þýðingu skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis á ensku. 1. flutningsmaður að þessu máli er hv. þm. Margrét Tryggvadóttir en hún er erlendis sem stendur. Meðflutningsmenn eru Birgitta Jónsdóttir, sá er hér stendur og Eygló Harðardóttir. Tillagan hljóðar svo: Alþingi ályktar að fela forseta Alþingis að láta þýða skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis á ensku. Í greinargerð með þessari tillögu, sem er stutt, segir: Tillaga þessi var áður lögð fram á 139. og 140. löggjafarþingi en komst ekki til umræðu. Rannsóknarnefnd Alþingis um aðdraganda og orsakir falls íslensku bankanna 2008 skilaði skýrslu sinni 12. apríl 2010. Í nefndinni áttu sæti Páll Hreinsson hæstaréttardómari, Tryggvi Gunnarsson, umboðsmaður Alþingis, og Sigríður Benediktsdóttir, kennari við hagfræðideild Yale-háskóla í Bandaríkjunum. Útgáfa skýrslunnar markaði tímamót í endurreisn Íslands og hún geymir vandaða og nákvæma frásögn af þeim atburðum sem leiddu til hruns bankakerfisins og góða greiningu á íslensku viðskiptalífi. Skýrslan var gefin út í níu bindum og seldist afar vel. Hún er einnig aðgengileg á vef Alþingis án endurgjalds og þar er einnig ítarefni sem ekki fylgir prentuðu útgáfunni. Skýrslan hefur enn ekki verið þýdd í heild á önnur tungumál en á vef þingsins er þó að finna enska þýðingu á hluta hennar. Flutningsmenn tillögunnar telja afar brýnt að skýrslan verði þýdd í heild sinni á ensku enda varðar efni hennar ekki einvörðungu þá sem eru læsir á íslensku. Frú forseti. Við flutningsmenn þessarar tillögu teljum skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis mjög mikilvægt og merkilegt rit og sennilega eitthvert merkilegasta rit í lýðveldissögunni. Þessi skýrsla hefur vakið mikla athygli innan lands vegna þess að hún er gríðarlega umfangsmikil og ítarleg og vönduð en hún hefur einnig vakið mjög mikla athygli erlendis. Ég er oft í samskiptum við erlenda fréttamenn og blaðamenn og þeir lýsa yfirleitt undrun sinni á því að skýrslan í heild sinni skuli ekki vera aðgengileg á að minnsta kosti einu erlendu tungumáli. Þá liggur kannski beinast við að tala um ensku vegna þess að hún er ef til vill útbreiddust tungumála. Þetta finnst mér sjálfum mikilvægt vegna þess að þessi skýrsla nýtist sem fræðirit og mundi sennilega rata inn í fjölmarga ef ekki flesta háskóla heimsins sem það rit sem hefur hvað ítarlegast verið skrifað og skráð um kerfishrun stjórnkerfis og viðskiptalífs. Sjálfur er ég hagfræðimenntaður og ég man aldrei eftir því að hafa nokkurn tíma rekist á rit af þessu tagi á háskólabókasöfnum eða í þeim heimildum sem ég hef leitað í námi mínu. Þessi skýrsla rannsóknarnefndarinnar er í rauninni alveg einstök. Útgáfa skýrslunnar á ensku mundi auka hróður Íslands á alþjóðavettvangi vegna þess að hrunið og afleiðingar þess vöktu heimsathygli. Það hefur líka vakið mikla athygli hvernig Íslendingar hafa tekið á afleiðingum hrunsins og á hruninu og þó að margt hafi verið misskilið þá höfum við engu að síður störf rannsóknarnefndar Alþingis, skýrsluna sem hún skrifaði og þau atriði sem Alþingi hrinti í framkvæmd eða tók afstöðu til í kjölfar skýrslu þingmannanefndar Alþingis um þessa skýrslu. Það hefur líka vakið mikla athygli erlendis hvað Íslendingar hafa tekið af miklum skörungsskap á sumum þessara mála. Þýðing skýrslu rannsóknarnefndarinnar mundi einfaldlega lyfta enn frekar undir það að Íslendingar hefðu gengið fram af mikilli einurð og eindrægni í því að upplýsa hvað fór úrskeiðis. Þýðing þessarar skýrslu mun örugglega kosta umtalsverða fjármuni. Það er að vísu búið að þýða einhvern hluta hennar. Það má ímynda sér að hægt væri að fara út í þá þýðingu með einhvers konar aðferðum sem eru ekki taldar hér upp í smáatriðum en ein hugmynd er að framselja einfaldlega eignarhaldið á skýrslunni til einhvers útgefanda með því skilyrði að hann sæi til þess að hún yrði þýdd á hans eigin kostnað og hann hefði svo eigendarétt að henni og gæti þá selt hana eins og honum sýndist. Það er hægt að fara ýmsar leiðir í því máli ef fólk hefur áhuga. Aðalatriðið er að þetta plagg, sem ég leyfi mér að kalla tímamótaplagg í Íslandssögunni, er til og að það verði aðgengilegt fyrir fleiri í heild sinni en Íslendinga eina. Það yrði til sóma fyrir Alþingi ef það yrði í heild þýtt á erlend tungumál.

Frú forseti. Ég fagna þessari tillögu til þingsályktunar um að þýða skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis á ensku. Þegar ákveðið var að fara út í þessa miklu skýrslu í desember 2008 ræddi ég einmitt um það að þetta gæti jafnvel orðið verkefni sem erlendir háskólar mundu taka þátt í. Ég hugsa að ef vel yrði gáð væri hægt að finna aðila til að fjármagna þýðinguna. Hrunið á Íslandi er nefnilega mjög athyglisvert og alþjóðasamfélagið gæti dregið af því mikinn lærdóm þó að ég sakni þess dálítið hvað menn hafa gert lítið af því. Ég hef verið í ákveðinni herferð að ræða um hringferla í hlutafélögum sem er alþjóðlegt vandamál og getur spólað upp eigið fé fyrirtækja að vild, þ.e. þeir sem ráða þar geta spólað upp eigið fé og sýnt miklar eignir sem ekki eru til. Mjög margt í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis er nefnilega mjög lærdómsríkt eins og: Hvað gerist með þjóð þegar allt bankakerfið fer á hausinn? Hvernig tekst að bjarga greiðslumiðlunarkerfinu, sem tókst á Íslandi sem ég tel vera kraftaverk en að hluta til vegna neyðarlaganna? Þetta er mjög áhugaverð tillaga. Ég skora á flutningsmenn að leita til erlendra háskóla og bjóða þeim verkefnið og segja: Viljið þið þýða þessa skýrslu? Ef þið gerið það megið þið nota hana í kennslu og allt slíkt. Það mundi hugsanlega ekki kosta ríkissjóði neitt og jafnvel færa honum tekjur. Hann gæti jafnvel selt aðgang að skýrslunni eða boðið hana út. Ekki veitir af eins og staða ríkissjóðs er um þessar mundir.

Frú forseti. Það er alltaf mikilvægt að löggjöf takist á við veruleikann eins og hann er og sé nútímaleg og eigi erindi við samtímann. Þegar ég les núgildandi barnalög og jafnvel eftir að þeim hefur verið breytt sýnist mér þau ekki endurspegla alveg veruleikann eins og hann er og koma ekki til móts við samtíma sinn. Um það fjallar þessi þingsályktunartillaga, að leiðrétta vissa skekkju sem er í barnalögum og allri stofnanaumgjörð þessara mála á Íslandi. Grundvallarstaðreyndin sem þarf að mæta og aðlaga löggjöfina að á einhvern hátt er sem sagt sú að börn búa ekki alltaf á einum stað nú orðið, þau búa í mörgum tilvikum á tveimur stöðum. Rannsóknir sýna að um 5% barna á Íslandi búa á tveimur stöðum eftir að foreldrar þeirra hafa ákveðið að slíta samvistum og jafnvel í þeim tilvikum þegar foreldrar þeirra hafa aldrei búið saman. Þrátt fyrir þá staðreynd að um 5% barna búa á tveimur stöðum talar löggjöfin alltaf um að barn búi bara á einum stað og orðalagið „þar sem barnið býr“ er mjög algengt í barnalögunum. Þessi nálgun smitar þannig út frá sér að í allri stofnanaumgjörð á Íslandi er gengið út frá því að barn búi bara á einum stað. Það er auðvitað algengast að barn búi á einum stað. Skilnaðir eru hins vegar staðreynd og í mjög mörgum tilvikum meira að segja. Gerðar hafa verið nokkuð yfirgripsmiklar rannsóknir á Íslandi á undanförnum árum sem sýna að besta búsetuformið fyrir barn eftir skilnað er að búa jafnt til skiptist hjá báðum foreldrum sínum. Þessi þingsályktunartillaga fjallar um það í grundvallaratriðum að koma til móts við þetta og búa til lagaumgjörð sem styður þá foreldra sem vilja ala upp börnin sín saman eftir skilnað eða í þeim tilvikum þegar foreldrar hafa aldrei búið saman. Ástæðan er sú að það er líklega barni fyrir bestu í þeim tilvikum þegar foreldrar búa ekki saman að það njóti samt ríkulegrar umgengni við báða foreldra. Þingsályktunartillagan gengur sem sagt út á það að við förum annars vegar þá leið að búa til nýtt lögformlegt hugtak á Íslandi sem mundi kallast „jöfn búseta“ og sem hefði þá einhverja lagalega þýðingu þannig að þeir foreldrar sem ákveða að ala upp barn sitt saman gætu sótt um það í sameiningu að barnið byggi í jafnri búsetu hjá þeim báðum og það mundi hafa þá þýðingu, t.d. í bótakerfinu, almannatryggingakerfinu og í skólakerfinu, að almennt væri viðurkennt að barnið byggi á tveimur stöðum. Hins vegar væri leið að leyfa tvöfalt lögheimili barns undir vissum skilyrðum. Ég hef sjálfur kannað það lauslega hjá Þjóðskrá hvort eitthvað sé því til fyrirstöðu, t.d. hvort tölvukerfið sé ekki hannað fyrir að taka upp tvöfalt lögheimili. Niðurstaðan virðist vera sú miðað við þá lauslegu könnun mína að svo sé ekki, það sé vel mögulegt að leyfa tvö lögheimili á Íslandi. Sjálfur hef ég prófað að skrifa þannig frumvarp og mér virðist það ekki vera allt of flókið. Það yrði náttúrlega háð vissum skilyrðum eins og að báðir foreldrar væru sáttir við það og svo mætti t.d. binda það við að foreldrarnir byggju í sama skólahverfi og þar fram eftir götunum. Þingsályktunartillagan gengur út á það að mynda þriggja manna starfshóp sem færi í það innan afmarkaðs tíma að smíða besta fyrirkomulagið. Það getur annaðhvort verið nýtt lögformlegt hugtak sem nær yfir það að börn búi á tveimur stöðum eða einfaldlega að fara út í það að leyfa börnum að hafa tvö lögheimili. Ég held að það sé í mörg horn að líta í þessu máli og þess vegna leggjum við þingmenn þetta fram sem þingsályktunartillögu um að mynda starfshóp. Ég held að það þurfi að skoða nokkra lagabálka og hvaða áhrif þetta mundi hafa í bótakerfinu, skattkerfinu, skólakerfinu og þar fram eftir götunum og keyra saman nokkra lagabálka. Þetta þarf ekki að vera allt of flókið. Ég segi að veruleikinn sé sá að fjölmargir foreldrar ákveði að ala upp börn sín saman á tveimur stöðum. Ég heyri því oft fleygt að fólk beri fyrir sig íhaldssemi þegar það segist gjalda varhuga við því að við förum að opna á þann möguleika að börn geti búið lögformlega á tveimur stöðum. Það hefur vakið mig til umhugsunar þegar fólk segist vera íhaldssamt og þar af leiðandi hafi það efasemdir um þetta. Hvaða merkingu hefur íhaldssemi í þessu? Veruleikinn er sem sagt sá að foreldrar hafa í mörgum tilvikum ákveðið að best sé fyrir barnið, og þá er það líka vegna þeirrar kröfu sem foreldrar gera til sjálfs sín og annarra, eftir skilnað að þau axli ábyrgðina á uppeldinu saman. Þau hafa ákveðið það. Annars staðar í samfélaginu hvetjum við til þess að kynin axli jafna ábyrgð á uppeldi. Við höfum t.d. breytt fæðingarorlofskerfinu þannig að feður axla núna ríkulegri ábyrgð á uppeldi nýfæddra barna sinna. Þetta er jafnréttismál ekki síður en málefni barna. Við teljum að þetta sé barni fyrir bestu og rannsóknir sýna að barni er fyrir bestu að umgangast báða foreldra sína og í þeim anda og á þeim grunni höfum við breytt fæðingarorlofskerfinu en líka á grunni jafnréttissjónarmiða. Við viljum ekki - er það? - að uppeldi barna sé nánast einungis málefni móðurinnar. Það gerir konur að öðruvísi starfskrafti á vinnumarkaði og því viljum við væntanlega breyta. Svona höfum við breytt fæðingarorlofskerfinu og svona finnst mér að við verðum að breyta því sem hér er til umfjöllunar. Íhaldssemin má ekki verða til þess að við viljum viðhalda því að eftir skilnað eða þegar foreldrar ákveða að búa ekki saman eigi barnauppeldið að vera málefni konunnar. Ég mundi segja að slík íhaldssemi væri hindrun í jafnréttisbaráttunni miðað við hvernig við höfum hugsað hana, þ.e. að jafna þessa ábyrgð kynjanna. Við eigum að gera það að sjálfsögðum hlut að eftir skilnað verði það hlutverk bæði föður og móður að axla ábyrgð á uppeldinu. Staðreyndin er sú að feður og mæður eru farin að taka þessar ákvarðanir sjálf í mjög ríkum mæli í þjóðfélaginu, en lögin fylgja ekki með. Annars staðar á Norðurlöndum og víðar hefur fyrir löngu verið tekið upp einhvers konar fyrirkomulag sem mætir ákvörðunum foreldra um að ala börn sín upp saman eftir skilnað og er í rauninni hvatt til þess. Við erum langt á eftir, þ.e. lagabálkur okkar gerir bara ráð fyrir að barnið búi á einum stað. Þetta hefur ýmsar afleiðingar sem ég veit ekki hvort allir átti sig á. Skatturinn skoðar til dæmis bara lögheimili barnsins, lögheimilið verður samkvæmt núverandi fyrirkomulagi að vera á einum stað, og af því leiðir er litið svo á að lögheimilisforeldrið sé alfarið með barnið á sínu framfæri. Þótt barnið búi jafnmikið á öðrum stað hjá hinu foreldrinu er barnið ekki á framfæri þess samkvæmt skattinum. Í rafrænni Reykjavík getur einungis lögheimilisforeldri haft aðgang að heimasvæði barnsins síns. Ekki er enn búið að þróa kerfi þar sem báðir foreldrar geta haft aðgang í sínu nafni þó svo að barnið búi sannarlega á tveimur stöðum. Bankar leyfa bara lögheimilisforeldri að hafa umsjón með bankareikningi barnsins síns en hitt foreldrið getur það ekki. Að opna símareikning fyrir barnið hjá símafyrirtæki er líka bundið lögheimili þess, auk ýmissa alvarlegra mála sem hafa komið upp í almannatryggingakerfinu þar sem fötluð börn sem búa á tveimur stöðum njóta bara niðurgreiðslna fyrir hjálpartæki og annað til lögheimilisins en ekki á hitt heimilið. Öll sú stóra stofnanaumgjörð sem leiðir af þessum lagalega þvergirðingshætti í barnalögum virkar þannig að foreldrar eru ekki hvattir til sameiginlegrar ábyrgðar þótt yfirgnæfandi meiri hluti ákveði sameiginlega forsjá eftir skilnað og sýni viðleitni til að axla sameiginlega ábyrgð. Þetta er letjandi lagaumhverfi. Þessu þurfum við að breyta. Að lokum vil ég koma að því af hverju mér finnst mikilvægt að breyta þessu í grundvallaratriðum. Það er ekki bara út frá jafnréttissjónarmiðum og sjónarhóli foreldra sem kjósa að gera þetta heldur vegna þess að það er börnunum fyrir bestu. Ég vísa í tvær yfirgripsmiklar rannsóknir sem hafa verið gerðar á meðal íslenskra barna og unglinga, aðallega unglinga, á undanförnum árum. Önnur þeirra er frá 2006. Þá voru 11.800 nemendur í grunnskóla spurðir um líðan sína. Þetta er athyglisverð rannsókn sem Þóroddur Bjarnason félagsfræðingur og Ársæll Már Arnarson sálfræðingur unnu, báðir starfa við Háskólann á Akureyri. Í stuttu máli kom í ljós að það fyrirkomulag að barn byggi á tveimur stöðum jafnt til skiptis eftir skilnað virtist hafa langbestu áhrif á líðan þess miðað við öll önnur búsetuform, t.d. að búa ríkulega hjá öðru foreldrinu eða hjá afa sínum og ömmu eða eitthvað slíkt. Í raun varð niðurstaðan sú að þeim börnum sem bjuggu jafnt til skiptis hjá báðum foreldrum eftir skilnað leið eiginlega jafn vel og þeim sem bjuggu hjá foreldrum sínum sem höfðu ekki skilið, sem er mjög athyglisvert. Þessi rannsókn og hinar sem ég ætla líka að minnast á sýna að lykilfaktorinn í vellíðan barna eftir að eitthvað alvarlegt gerist eins og skilnaður er að þau hafi áfram ríkulega umgengni við báða foreldra sína. Það er meginþátturinn í vellíðan þeirra. Ég var að fá í hendur nýlega rannsókn sem var unnin af Benedikt Jóhannssyni, sálfræðingi í klínískri sálfræði í Reykjavík. Hann spurði 10.800 unglinga um líðan þeirra með tilliti til búsetu. Niðurstaðan varð í grundvallaratriðum sú sama: Það kemur langbest út fyrir barnið að búa jafnt til skiptis hjá báðum foreldrum eftir skilnað. Þessi þingsályktunartillaga snýst um það að við sníðum einfaldlega löggjöfina að þeirri staðreynd og hvetjum til þess að foreldrar sem vilja ala upp börn sín saman geti það sem best.

Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Guðmundi Steingrímssyni kærlega fyrir þessa tillögu til þingsályktunar. Það er hárrétt hjá honum að þjóðfélagið hefur tekið gífurlegum breytingum síðustu hálfu öldina, nú horfum við upp á allt annað þjóðfélag. Áður var þetta meira staðlað. Það voru hjón með tvö börn, hund og jafnvel bíl á þeim tíma, formið var mjög fast og þjóðskráin ber þess merki. Hún breytist ekki með miklum látum. En þjóðfélagið hefur breyst og hér er tekið á litlum anga á þeim breytingum. Þær eru nefnilega miklu víðari. Við glímum nú við fíkniefnavanda sem var óþekktur áður fyrr. Við glímum við alls konar lausung, við glímum við atvinnuleysi, mjög hraða skilnaði o.s.frv. Við glímum við það að afi og amma sjá um börnin, nokkuð sem var reyndar áður til en foreldrarnir fá barnalífeyri og allt slíkt vegna þess að barnið getur ekki haft búsetu þar sem það býr raunverulega. Ég vil ekki tefja þetta mál en vildi gjarnan að hv. nefnd sem fær það til skoðunar mundi víkka þetta pínulítið út og skoða hvort ekki hafi fleira breyst en bara búseta barna. Það er nefnilega ótrúlega margt sem hefur breyst í þjóðfélaginu sem þarf að taka tillit til. Samt er Tryggingastofnun, bótakerfið, skatturinn og barnavernd og allt saman rígneglt niður í eldgamalt kerfi sem byggir á því munstri sem ég gat um áðan; hjón með tvö börn o.s.frv. Ég er mjög hlynntur þessari tillögu og ég vil gjarnan að hún fái góða umræðu í nefndinni án þess þó að tefja hana og jafnvel að menn mundu útvíkka starfssvið nefndarinnar sem hér yrði skipuð.

Virðulegi forseti. Ég þakka 1. flutningsmanni þessarar góðu tillögu kærlega fyrir hana, vinnuna við hana og málefni barna og barnalög almennt. Ég held að þetta sé mjög gott mál. Við gerðum okkur grein fyrir því í velferðarnefnd í fyrra að það vantaði upp á að samin yrðu lög um börn, um raunverulegt líf þeirra og hvernig því skyldi best fyrir komið ef hag þeirra væri raskað. Það sem fjallað er um í þessari tillögu er eitthvað sem vantaði upp á vegna þess að því miður erum við oft á eftir í löggjöfinni og því að smíða lagaramma utan um veruleikann. Eins og hv. þm. Guðmundur Steingrímsson minntist á búa um það bil 5% barna til skiptis hjá foreldrum sínum. Þá má ætla að það séu um það bil 200 í hverjum árgangi. Það er talsvert stórt hlutfall og algerlega nauðsynlegt að í kringum þessi börn verði skapaður lagarammi. Það er ekki spurning. Ég held að fullur vilji sé fyrir því að vinna þetta mál hratt og vel í nefndinni en samt þarf auðvitað að safna öllum þeim upplýsingum sem þarf. Öll velferðarnefnd flytur þetta mál saman og jafnvel þó að einhverjar mannabreytingar hafi orðið í henni get ég ekki séð annað en að full sátt ríki um að reyna að ljúka því sem fyrst. Mér finnst áherslur hv. þingmanns mjög góðar og ég held að við eigum að gera þær að áherslum nefndarinnar. Þetta er spurning um veruleika dagsins í dag, ekki veruleika dagsins í gær eða á síðustu öld, þ.e. veruleika barna í dag. Sem betur fer er fjöldi foreldra sem tekur þá ákvörðun að þeir geti ekki búið saman en axla fulla ábyrgð á uppeldi barna sinna og ákveða að gera það saman þó að á tveimur heimilum sé. Það að ala barn sitt upp á tveimur heimilum krefst mikillar samvinnu og það er einmitt það sem við viljum. Við viljum að foreldrar axli ábyrgð á uppeldi barna sinna þótt þeir búi ekki saman. Eins og fram kemur í niðurlagi greinargerðarinnar er það hag barna fyrir bestu að foreldrarnir sem kjósa að annast um þau á tveimur heimilum í góðri sátt búi við sambærileg skilyrði þannig að ekki sé hvatt til ágreinings með ójafnri stöðu heimila. Við vitum að lögheimili í íslenskri löggjöf hefur mjög sterkt vægi þannig að bæði bótakerfi, skattkerfi og annað slíkt miðast við lögheimili þó svo að menn viti fullkomlega að til dæmis kostnaður af uppeldi barna dreifist algerlega á tvo aðila. Fyrir utan það að í þessari tillögu er fjallað um það sem er barni fyrir bestu, auk þess að við erum að búa til ramma utan um veruleika dagsins í dag þar sem tekið er tillit til faglegra áherslna og rannsóknarniðurstaða, er hér um mikið jafnréttismál að ræða. Segja má að það sem konur og auðvitað sem betur fer með stóran hóp karla með sér hafa barist fyrir er einmitt að það sé sameiginleg ábyrgð beggja foreldra að sjá um uppeldi barna sinna. Þess vegna er þetta mál heilmikið jafnréttismál. Við verðum líka að gera okkur grein fyrir því að of mikið hefur verið brotið á rétti feðra. Það er því mikið jafnréttismál, sama hvernig á það er litið, að viðurkennt sé lögformlega að það sé eðlilegt að báðir foreldrar beri jafna ábyrgð á börnum sínum þó svo að þau búi ekki bara á einum stað. Ég hlakka til að takast á við þetta mál í velferðarnefnd. Ég veit að það verður unnið eins og svo mörg önnur mál í mikilli sátt, en við þurfum auðvitað að afla okkur upplýsinga, senda málið út til umsagnar til að geta skilað því af okkur fljótt og vel, samt ekki í neinu óðagoti, með öflugri greinargerð þar sem við rökstyðjum vel hvers vegna þetta skiptir máli. Það verði gert hvort sem við stígum skrefið til fulls og athugum hvort hægt er að hafa tvö lögheimili - það er kannski eðlilegt og ekki óeðlilegt að ósjálfráða barn eða ósjálfráða einstaklingur geti haft heimili á tveimur stöðum - eða, ef við náum ekki svo langt, skilgreinum einhvers konar jafnt búsetuform. En alltént er hér á ferðinni verulega gott mál sem er nútímalegt og fyrst og fremst hugsað út frá því hvað er barni fyrir bestu og er mikill áfangi í jafnréttismálum.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um félagslega aðstoð, nr. 99/2007, með síðari breytingum. Þetta mál hefur verið flutt áður á 139. og 140. löggjafarþingi og eru nokkrir þingmenn Framsóknarflokksins meðflutningsmenn mínir að þessu máli. Þetta er tiltölulega einfalt mál. 1. gr. hljóðar þannig: „Við 10. gr. laganna bætist ný málsgrein, svohljóðandi: Styrk eða uppbót samkvæmt ákvæði þessu er heimilt að greiða öðrum en bótaþega, svo sem foreldrum eða nánum ættingjum, þrátt fyrir að viðkomandi hafi ekki sama heimili og bótaþegi. Er þá skilyrði að nægilega hafi verið sýnt fram á nauðsyn styrks eða uppbótar og að staðfesting þess efnis fáist frá heimilislækni bótaþega og félagsmálastjóra viðkomandi sveitarfélags.“ 2. gr. hljóðar þannig: „Lög þessi öðlast þegar gildi.“ Með þessu fylgir að sjálfsögðu greinargerð. Meginefni hennar er að lagðar eru til breytingar á lögum um félagslega aðstoð, þ.e. varðandi bifreiðakostnað. Hugmyndin er að koma til móts við þá einstaklinga sem ekki geta búið hjá foreldrum og ekki geta ekið sjálfir en samkvæmt reglugerð sem sett hefur verið hafa eingöngu heimilismenn leyfi til aka þeim bifreiðum sem viðkomandi getur fengið styrk til. Ég ætla ekki að fara frekar yfir greinargerðina, frú forseti, heldur segja frá því að velferðarnefnd fékk málið til umfjöllunar á síðasta þingi og hún ákvað að flytja þingsályktunartillögu um endurskoðun laga og reglna um bifreiðastyrki hreyfihamlaðra. Nefndin taldi betra að fara fram á heildarendurskoðun á þessum málaflokki öllum saman fremur en samþykkja það frumvarp sem undirritaður mælti fyrir á þeim tíma. Ég geri að sjálfsögðu ekki athugasemd við þá ákvörðun nefndarinnar, mælist í raun til þess að nefndin taki þetta frumvarp aftur til meðferðar og flytji aftur þá tillögu sem nefndin flutti á sínum tíma og við reynum að klára tillöguna á þessu haustþingi ef hægt er, í síðasta lagi í vetur. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við skoðum þessi mál í heild. Ég fagnaði á sínum tíma ákvörðun velferðarnefndar og þeim vilja sem kom fram til að endurskoða lög og reglur um bifreiðastyrki í heild. Frú forseti. Ég mælist til þess að þetta litla en mikilvæga þingmál fari til velferðarnefndar að lokinni umræðu og hvet velferðarnefnd til að taka jafn vel á því nú og hún gerði á síðasta þingi.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir áhuga hans á þessu góða málefni. Það er ljóst að skoða þarf bifreiðastyrkjamálin í heild sinni, bæði hvað snertir börn og bótaþega sem ekki geta ekið og fleiri hliðar á þessu máli. Ég er ánægð með að heyra að hv. þingmaður styður þá leið sem velferðarnefnd ákvað að fara í fyrra til að ná utan um fleiri hliðar málsins en bara þessa. Nú er staðan þannig að að öllum líkindum kemur fram á næstu vikum stórt frumvarp þar sem lagðar eru til breytingar á lífeyristryggingum og félagslegum stuðningi, eins og nú er almennt talað um. Ég verð að viðurkenna að ég þekki ekki nákvæmlega hvernig frumvarpið er en að minnsta kosti er ljóst að þar verða þessi bifreiðamál tekin upp. Það er gerð talsverð breyting á þeim kafla. Mig langaði að upplýsa þingmanninn um það og heyra frá honum hvort við getum náð utan um þetta mál með því frumvarpi sem væntanlegt er ef það er í þessum anda, ef þær efnislegu breytingar sem hann vill ná fram koma fram í breytingum á almannatryggingafrumvarpinu.

Virðulegur forseti. Ég fagna því ef það er að koma fram þingmál þar sem er farið í heildarendurskoðun á þessum pakka öllum saman. Jú, ef það er tekið þannig á bifreiðastyrksmálunum í frumvarpinu á þeim nótum sem þetta litla frumvarp segir og sem velferðarnefnd samþykkti í raun á síðasta þingi sé ég ekkert því til fyrirstöðu að við vinnum með það. Ef það verður til þess að flýta þessu ferli öllu tel ég að við hljótum að sameinast um að gera það og er bara ánægður ef þessir þættir eru þar inni.

Frú forseti. Síðastliðinn laugardag gekk þjóðin að kjörborðinu og greiddi atkvæði um það hvort hér skyldi sett ný stjórnarskrá. Það er dálítið athyglisvert í ljósi þess að mér sýnist að nokkuð oft hafi komið til þess að stjórnarskráin sé ekki haldin. Mér finnst að menn ættu nú að vanda sig meira við að halda núverandi stjórnarskrá en að taka upp nýja sem yrði kannski ekki heldur farið eftir. Nokkur dæmi hafa verið nefnd um þetta, en í þeim lögum sem þetta frumvarp fjallar um, lögum nr. 94/1986, um kjarasamninga opinberra starfsmanna, er að mínu mati gengið þvert á stjórnarskrá í nokkuð mörgum atriðum. Þetta er mjög einfalt frumvarp. Lagt er til að ein grein í starfsmannalögunum falli niður, í lögum um kjarasamninga opinberra starfsmanna en það er 2. mgr. 7. gr. Þetta er ein málsgrein. Hún segir svo, með leyfi frú forseta: „Starfsmaður, sem lög þessi taka til og eigi er innan stéttarfélags samkvæmt lögum þessum, greiði til þess stéttarfélags, sem hann ætti að tilheyra, gjald jafnt því sem honum bæri að greiða væri hann í því, enda fari um laun hans og önnur starfskjör samkvæmt samningum þess samkvæmt nánari ákvörðun ráðherra eða sveitarstjórnar. Þá ákvörðun skal tilkynna viðkomandi sveitarfélagi.“ Þetta segir að opinber starfsmaður skal greiða til stéttarfélags hvort sem hann vill vera félagi í því eða ekki. Þetta er mjög athyglisvert. Ég er búinn að leggja þetta frumvarp fram sjö sinnum og ég hef fullyrt í hvert skipti að þetta sé brot á stjórnarskrá en það gerist ekki neitt, frú forseti. Menn halda áfram á þessari braut og andmæla því ekki heldur að þetta sé brot á stjórnarskrá. Af hverju er þetta brot á stjórnarskrá? Í fyrsta lagi vegna þess að það ríkir félagafrelsi. Segjum sem svo að opinber starfsmaður, til dæmis í einhverjum leikskóla, sé óánægður með kjör sín og starfsmennirnir þar flestir. Þeir vilja stofna stéttarfélag til að berjast fyrir bættum kjörum en þeir mega það ekki vegna þess að sveitarfélagið semur við annað stéttarfélag um kjör starfsmanna á þessum leikskóla. Þessir opinberu starfsmenn sem og allir aðrir opinberir starfsmenn njóta ekki þeirra sjálfsögðu mannréttinda að fá að stofna stéttarfélag til að berjast fyrir kjörum sínum. Það vill svo til að það er ákveðin grein í stjórnarskránni sem tekur einmitt á þessu. Þar segir að með lögum skuli kveða á um rétt manna til að semja um starfskjör sín og önnur réttindi tengd vinnu. Starfsmennirnir geta sem sagt ekki stofnað stéttarfélag vegna þess að sveitarfélagið semur við hið opinbera stéttarfélag sem lög þessi negla niður. Þetta er fyrsta atriðið í lögunum sem brýtur gegn stjórnarskrá. Síðan er líka athyglisvert að það ríkir félagafrelsi en það að láta menn greiða í stéttarfélag er nánast ígildi þess að þeir séu neyddir til að ganga í félagið. Annars fá þeir ekki öll þau réttindi sem byggja á greiðslu félagsgjaldsins. Það eru alls konar réttindi svo sem sjúkrasjóður, orlofsheimili og ég veit ekki hvað sem fylgja því að greiða félagsgjald í stéttarfélag. Maður sem neitar að ganga í félagið nýtur þess ekki þótt hann sé látinn borga í stéttarfélagið. Þetta er ígildi þess að neyða manninn í félagið. Það brýtur ákvæði stjórnarskrár um félagafrelsi. En það er miklu fleira. Hver ákveður félagsgjaldið, frú forseti? Hver gerir það? Það er félagsfundur í viðkomandi stéttarfélagi. Hann ákveður félagsgjaldið, hvort það sé 0,1%, 1% eins og það er oftast, 1,5%, 5% eða jafnvel 100% af launum. Félagsfundur gæti ákveðið að félagsgjaldið í ákveðnu stéttarfélagi yrði 100% af launum. Það væri dálítið undarleg hugsun en þetta gæti komið upp og þá yrði launaskrifstofa ríkisins eða sveitarfélagsins að innheimta viðkomandi félagsgjald af starfsmanninum. Það brýtur 40. gr. stjórnarskrárinnar þar sem segir: „Engan skatt má á leggja né breyta né af taka nema með lögum.“ Það má ekki setja svona skatt. Þetta er ígildi skatts. Mér finnst því þessi lög brjóta stjórnarskrá á fjöldamargan hátt. Ég ætla ekki að lengja þetta mikið. Málið var sent til umsagnar fyrir nokkru síðan og flestir aðilar sem fengu það til umsagnar mæltu gegn því. Það voru enda stéttarfélög sem fengu það til umsagnar og þau vilja náttúrlega viðhalda þessari skattlagningu. Það er náttúrlega voðalega þægilegt fyrir stéttarfélag að geta sagt: Allir læknar borga í Læknafélagið - punktur. Það þarf ekkert að sækja um eða afla félagsmanna eða eitthvað slíkt. Það þarf heldur ekki að sækja um eða afla félagsmanna í fóstrufélagið eða Félag íslenskra náttúrufræðinga eða eitthvað slíkt. Þeir eiga bara að borga þar inn samkvæmt þessum lögum. Og það þarf ekki að vandræðast mikið með það hvort forstöðumenn fái fleiri félagsmenn eða hvort menn vilji ganga í félagið. Þeir skulu ganga í félagið og þeim er sendur reikningurinn. Eftir því er líka samband stéttarfélagsins við félagsmenn sína eða ekki-félagsmenn. Sumir hafa sagt að félagsgjaldið sé þjónustugjald. Jú, það má kannski segja það að ef menn ganga í stéttarfélag njóta þeir hugsanlega þeirra kjara sem um er að ræða, en oft og tíðum þurfa starfsmennirnir engu að síður að semja um sitt kaup og sín kjör. Þau rök að þetta sé þjónustugjald falla niður þegar maðurinn þarf að ræða við vinnuveitandann um kaup sitt og kjör, þ.e. um betri kjör en ríkið býður. Þetta á til dæmis við um háskólamenn og aðra slíka sem eru í þeirri stöðu, sérstaklega hjúkrunarfræðinga og lækna núna sem segja: Ég fer bara til Noregs. Ég hef ekki efni á að vera hér á Íslandi. Meira að segja forstjóri ákveðins spítala er í þeirri stöðu. Þetta er ekki þjónustugjald, ég tel að þetta sé skattur og brýtur ákvæði stjórnarskrár um félagafrelsi að mörgu leyti. Greinargerðin er töluvert lengri, ég ætla ekki að lesa hana alla, ég hef farið í gegnum hana áður. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að málinu verði vísað til efnahags- og viðskiptanefndar og hún geri eitthvað í málinu, frú forseti. Mér finnst að menn eigi þá að sanna að þetta brjóti ekki stjórnarskrá. Ef þetta brýtur stjórnarskrá eiga menn að sjálfsögðu að fella niður 2. mgr. 7. gr. laga nr. 94/1986, um kjarasamninga opinberra starfsmanna.