Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Fjh: og viðskn. beggja þd. héldu sameiginlegan fund í morgun um þetta mál. Þar voru komnir til viðtals og til þess að gefa upplýsingar Helgi Bergs, form. stjórnar Viðlagasjóðs, og Björn Tryggvason, aðstoðarbankastjóri Seðlabanka Íslands. Gáfu þeir ýmsar upplýsingar um málið. Eftir að n. höfðu fjallað um þetta á sameiginlegum fundi, hélt fjh.- og viðskn. þessarar hv. d. sérstakan fund um málið og ákvað að mæla með því, að frv. verði samþykkt óbreytt.



Herra forseti. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstj. var því heitið, að fram skyldi fara endurskoðun á bankakerfinu og unnið skyldi að sameiningu banka og einföldun í rekstri peningastofnana. Hinn 29. maí 1972 skipaði viðskrn. 7 manna bankamálanefnd til að hafa með höndum þessa endurskoðun og til að gera tillögur um framkvæmdir í málinu. Í n. voru skipaðir Jóhannes Nordal seðlabankastjóri, form., Ármann Jakobsson bankastjóri, Guðmundur Hjartarson frkvstj., Björgvin Vilmundarson bankastj., Jóhannes Elíasson bankastjóri og Magnús Jónsson bankastjóri. N. skilaði ítarlegu áliti 19. jan. 1973 og gerði till. um margar og mikilsverðar breytingar á skipan bankamálanna. Álit n. var sent alþm., fulltrúum bankanna og annarra peningastofnana og samtökum bankastarfsmanna. Það skal sérstaklega tekið fram, að bankamálan. skilaði shlj. áliti, og var ekki um neinn ágreining að ræða í tillögugerð hennar. i áliti n. segir m.a.: „ N. hefur safnað saman allmiklu efni um þróun banka og annarra peninga- og lánastofnana hér á landi og skipulag þeirra og starfsemi í dag. Einnig hefur hún leitað eftir upplýsingum um skipulag og starfshætti sams konar stofnana erlendis, einkum á Norðurlöndum, og leitast við að bera þær upplýsingar saman við gögn um ástand þessara mála hérlendis. Hér á landi eru nú starfandi alls 96 innlánsstofnanir, þ.e.a.s. 7 viðskiptabankar, 51 sparisjóður, 37 innlánsdeildir samvinnufélaga og Söfnunarsjóður Íslands, auk þess 17 fjárfestingarlánasjóðir og Seðlabanki Íslands. Enginn vafi er á því,“ segir í skýrslu n., „að þetta er miklu meiri fjöldi stofnana en hagkvæmt getur talist, auk þess sem margar þeirra eru of smáar til þess, að þær geti uppfyllt sjálfsagðar öryggiskröfur. Af samanburði við Norðurlönd má ráða, að baukastarfsemi hér á landi taki hlutfallslega meira af mannafla og framleiðslugetu þjóðarinnar en á hinum Norðurlöndunum. Þótt strjálbýli landsins og fámenni kunni að valda hér nokkru um, er orsakanna áreiðanlega ekki síður að leita í því skipulagi, sem hér ríkir í þessum efnum.“ Þetta er orðrétt haft upp úr skýrslu baukamálanefndar. Meginefnið í till. n. dregur hún saman í 6 atriði: 1) N, telur ekki þörf á neinum meiri háttar breytingum um skipulag Seðlabankans né heldur varðandi löggjöf hans, enda er sú löggjöf tiltölulega ný. 2) N. kemst að þeirri almennu niðurstöðu, eins og segir í áliti hennar, að æskilegast sé að stefna að því, að viðskiptabankarnir verði í framtíðinni ekki fleiri en 3–4 en með því væri tryggð eðlileg samkeppni. Orðrétt segir n, um þetta atriði: „Væri þá t.d. eðlilegt, að tveir af þeim væru ríkisbankar, en tveir hlutafélagsbankar.“ Eigi að stefna að því, að ríkisbönkunum fækki úr 3 í 2, virðist sú leið helst koma til greina, að það gerist með sameiningu Búnaðarbankans og Útvegsbankans, og hefur n. gert sérstaka athugun á því, hvernig framkvæma megi slíka sameiningu og hvaða vandamál væru henni samfara. Þá segir n., að augljóst sé, að beinasta leið ríkisvaldsins til þess að fækka bönkum felist í því að sameina ríkisbankana, sem það ræður sjálft yfir. 3) N. telur brýna nauðsyn bera til að setja nýja löggjöf um viðskiptabanka, sem þá verði sameiginleg löggjöf fyrir alla viðskiptabanka. 4) N. leggur til, að sett verði ný löggjöf um sparisjóði, þar sem núgildandi lög séu úrelt og ófullnægjandi í mörgum greinum. 5) N. leggur til, að skipulag innlánsdeilda kaupfélaga verði tekið til gagngerðrar endur skoðunar. 6) N. telur, að stefna beri að fækkun fjárfestingarlánasjóða og þá sérstaklega með því, að þeir sjóðir, sem starfa á sama vettvangi, verði sameinaðir. Þetta eru í aðalatriðum till. bankamálan. Í framhaldi af áliti bankamálan. fól viðskrn. Seðlabankanum að gera drög að frv. um viðskiptabanka ríkisins og um sameiningu Búnaðarbankans og Útvegsbankans og skyldi unnið að gerð frv. í samráði við viðskrn. Við gerð þess frv., sem hér liggur fyrir um viðskiptabanka í eigu ríkisins, hefur verið haft samráð við alla ríkisbankana og tillit tekið til ábendinga frá Landsbanka og Útvegsbanka um ýmis atriði. Frá Búnaðarbankanum hafa hins vegar ekki borist neinar till. varðandi efni málsins. Frá því að álit bankamálan. lá fyrir í ársbyrjun 1973 og þar til gengið var að fullu frá því frv., sem nú er lagt fram, hefur mikið starf verið unnið, einkum að því að reyna að ná sem viðtækastri samstöðu um framkvæmd málsins. Þó að full samstaða hafi tekist í bankamálan. um veigamiklar breytingar í skipun bankamálanna og ætla megi, að almenn viðurkenning sé til staðar á því, að rétt sé og hagkvæmt að stefna að sameiningu banka og einföldun í bankakerfinu, hefur það komið í ljós, eins og oft vill verða, þegar um er að ræða meiri háttar breytingar í stjórnsýslukerfinu, að þá er erfitt að ná samstöðu um slíkar breytingar. Þegar sérstaklega hefur verið rætt um sameiningu Búnaðarbankans og Útvegsbankans, hefur komið fram, að talsverður ágreiningur er um þá hugmynd. Þar kemur margt til, m.a. tortryggni, tilfinningasemi og þröngir sérhagsmunir vissra aðila. Því miður hefur ekki enn tekist sú víðtæka samstaða um þær nauðsynlegu breytingar á bankakerfinu, sem þetta frv. stefnir að, en ég geri mér þó vonir um, að nægileg samstaða fáist hér á Alþingi fyrir framgangi málsins. Í grg. frv. segir um afstöðu ríkisstj. og stuðningsmanna hennar til frv. og um nokkur almenn rök fyrir nauðsyn þeirra breytinga, sem að er stefnt með frv., m.a. orðrétt á þessa leið: „Þó að frv. sé flutt sem stjórnarfrv. skal það skýrt tekið fram, að einstakir stuðningsmenn ríkisstj. hafa óbundnar hendur varðandi afstöðu til einstakra þátta málsins og afgreiðslu þess í heild. Ljóst er, að nokkuð eru skiptar skoðanir um það atriði frv., sem gerir ráð fyrir sameiningu Búnaðarbankans og Útvegsbankans í einn ríkisviðskiptabanka. Það er hins vegar skoðun viðskrn., sem fer með yfirstjórn bankamála, að sú aðgerð, sem nú sé mest aðkallandi til breytinga í bankakerfi þjóðarinnar, sé einmitt sameining þessara tveggja ríkisviðskiptabanka. Búnaðarbankinn er þegar orðinn stór banki, með nokkru meira innlánsfé en Útvegsbankinn. Hann hefur þó ekki enn fengið réttindi til almennra gjaldeyrisviðskipta. Ástæður til þess eru einkum þær, að ekki hefur þótt ástæða til að auka enn við starfslið og rekstrarkostnað í bönkum vegna gjaldeyrisviðskiptanna, og auk þess hefur þótt eðlilegt, að gjaldeyrisviðskipti væru bundin alhliða bankarekstri með fullum skyldum til þjónustu við allar helstu atvinnugreinar landsmanna. - Eins og nú er háttað rekstri viðskiptabanka ríkisins, er ljóst, að viðskipti þeirra eru mjög misjafnlega mikil við einstakar atvinnugreinar, og einnig er þjónusta þeirra misjöfn í einstökum landshlutum. Rekstur Landsbankans er þó nokkuð alhliða, og virðast lánveitingar hans skiptast nokkuð eðlilega á milli atvinnugreina og landssvæða. Útvegsbankinn er hins vegar mjög bundinn af viðskiptum við sjávarútveg og Búnaðarbankinn við landbúnað og ýmiss konar viðskipti. Með sameiningu Búnaðarbankans og Útvegsbankans væri miklu auðveldara að skipuleggja rekstur þeirra þannig, að unnt væri að veita alhliða bankaþjónustu og sinna öllum helstu atvinnugreinum landsmanna, eftir því sem þörf krefur hverju sinni. Með tveimur öflugum viðskiptabönkum yrði miklu auðveldara að skipuleggja útibúakerfi bankanna án óþarfa eyðslu, þannig að það veitti þjónustu um allt land. Nú er hins vegar reyndin sú, að lítil sem engin bankaþjónusta er í heilum héruðum, þar sem þó er mikil framleiðsla og margvíslegur atvinnurekstur. Í nútíma atvinnurekstri er góð bankaþjónusta frumskilyrði. Fyrirtækin verða sífellt stærri og stærri, og til þess að hægt sé að veita stórum fyrirtækjum góða þjónustu, þarf stærri banka. Sá tími er liðinn, að hægt sé að miða rekstur banka við aðeins eina starfsgrein. Landbúnaður verður ekki rekinn nema í nánum tengslum við verslun og viðskipti og víðast hvar hér á landi er sjávarútvegur eða iðnaður einnig nátengdur öðrum rekstri. Góður viðskiptabanki þarf því að sinna á alhliða hátt öllum atvinnurekstri, sem nauðsynlegur er á því starfssvæði, sem bankinn er á.“ Efni þessa frv., sem hér liggur fyrir, má í aðalatriðum skipta í tvennt: Í fyrsta lagi fjallar frv. um almenn lagaákvæði varðandi ríkisviðskiptabankana og rekstur viðskiptabanka almennt. Í öðru lagi er gert ráð fyrir sameiningu Búnaðarbankans og Útvegsbankans, og ákveðið nánara samstarf á milli ríkisbankanna en verið hefur. Með till. um sameiningu Búnaðarbankans og Útvegsbankans er lagt til að stiga fyrsta stóra skrefið í þá átt að sameina banka, einfalda baukakerfið og gera það færara um að þjóna atvinnulífi landsmanna með alhliða bankastarfsemi. Þau helstu rök, sem mæla með því, að Búnaðarbankinn og Útvegsbankinn verði sameinaðir í einn öflugan ríkisviðskiptabanka og þannig verði aðeins tveir ríkisviðskiptabankar, Landsbankinn og Búnaðar- og Útvegsbankinn, sem skipti með sér verkum á eðlilegan hátt, eru m.a. þessi: 1) Það ber að draga úr óeðlilegri þenslu í bankakerfinu og fækka bönkum. Fyrsta skrefið er þá, að ríkið sameini sína banka, og á eftir hljóta að koma breytingar á sviði hlutafélagsbankanna. 2) Með sameiningu banka er hægt að koma við hagkvæmari rekstri, spana mannafla og kostnað. 3) Nú á sér stað óeðlileg samkeppni m.a. á milli ríkisbankanna sem torveldar eðlilega verkaskiptingu. Í Reykjavík t.d. sækja allir bankarnir eftir rétti til að hafa útibú í vissum hverfum, þó að lítill áhugi sé á stofnun útibúa og alhliða bankaþjónustu viða úti á landi. 4) Útibúakerfi bankanna er óhagkvæmt og þyrfti að taka verulegum breytingum. 5) Eðlilegt er, að ríkisviðskiptabankarnir hafi réttindi til gjaldeyrisviðskipta. Að óbreyttu skipulagi bankanna yrði um nýja útþenslu á því sviði að ræða, ef Búnaðarbankanum yrði bætt við í hóp gjaldeyrisbanka. 6) Það er sívaxandi krafa bankanna að þeir fái aðstöðu til að safna innlánsfé á þeim stöðum, þar sem þeir hafa skyldur við atvinnurekstur með lánsfé. Slíku er erfitt að koma við, nema um alhliða bankarekstur sé að ræða og skipulegt samstarf sé á milli bankanna. 7) Tveir stórir ríkisviðskiptabankar, sem rækju alhliða bankastarfsemi og væru ekki bundnir við einstakar atvinnugreinar, gætu þjónað atvinnulífinu miklu betur en nú á sér stað. Þær mótbárur, sem fram hafa komið gegn sameiningu Búnaðarbankans op Útvegsbankans, eru einkum þessar: 1) Að óvíst sé, að um nokkurn sparnað yrði að ræða við sameiningu. 2) Að samtök bænda væru á móti sameiningu. 3) Að vandi muni koma upp með starfsfólk þeirra banka, sem sameina á, og að starfsfólkið muni vera breytingunni mótfallið. 4) Að einstakir viðskiptamenn bankanna tveggja, sem lengi hafa haft viðskipti við þá, kunni að leita annað með viðskipti sín eftir sameininguna. Allar eru þessar mótbárur að mínum dómi léttvægar og haldlitlar, þegar betur er að gáð. Augljóst er, að hægt er að spara í rekstri við sameiningu þessara tveggja banka. Í Reykjavík gætu bankarnir tveir eftir sameiningu komið starfsemi sinni fyrir á miklu hagkvæmari hátt en þeir gera báðir nú. Þeir gætu t.d. haft eina og sameiginlega gjaldeyrisviðskiptadeild í staðinn fyrir tvær, ef Búnaðarbankinn fengi rétt til þeirrar þjónustu. Á Akureyri hafa báðir þessir bankar nú útibú, sem mætti auðveldlega sameina. Og víða annars staðar á landinu gæti hinn sameiginlegi banki annast miklu meiri og betri þjónustu en báðir bankarnir vera nú. Það er að mínum dómi mikill misskilningur, að sameining Búnaðarbankans og útvegsbankans muni draga úr góðri bankaþjónustu við bændur. Almenn bankaviðskipti Landsbankans við bændur eru nú t.d. eins mikil og gjarnan meiri en viðskipti Búnaðarbankans eru við bændur. Sameinaði bankinn gæti tvímælalaust sinnt landbúnaðinum betur en Búnaðarbankinn gerir nú í dag. Það, sem þó skiptir mestu máli fyrir bændur landsins í þessum efnum, er, að þeir þurfa á alhliða bankaþjónustu að halda eins og allir aðrir. Þeir þurfa á því að halda, að í þeim héruðum, sem þeir starfa, séu reknir bankar, sem þjóna öllum greinum atvinnulífsins. Það er t.d. enginn vafi á því, að það skiptir bændur í Austur-Skaftafellssýslu meira máli, að á Höfn í Hornafirði starfi öflugur alhliða banki, sem þjóni jöfnum höndum landbúnaði, iðnrekstri, verslun og sjávarútvegi, en þó að þar væri starfandi útibú frá Búnaðarbanka eða frá öðrum sérgreinabanka. En sérgreinabankarnir mundu eðlilega leiða til þess, að þeir leituðu allir inn á slík lítil svæði, ef það ætti að halda áfram eftir þeirri leið. Reynslan hefur sýnt, að viðskiptabankar þurfa að vera stórir og öflugar stofnanir, - stofnanir, sem séu færar um þjónustu við heil landssvæði og þá um leið við hvers konar atvinnurekstur, sem þar er rekinn. Sú mótbára gegn sameiningu Búnaðarbankans og Útvegsbankans, að erfiðleikar muni koma upp með það starfsfólk, sem nú vinnur í þessum bönkum, er auðvitað léttvæg. Sjálfsagt er að taka fullt tillit við sameininguna til aðstöðu þeirra, sem lengi hafa starfað í þessum bönkum, enda er gert ráð fyrir því með sérstökum ákvæðum í frv. Vandi, sem þessu fylgir, er ekki mikill, og í vaxandi bankastarfsemi almennt séð ætti ekki að vera hér um það vandamál að ræða, að ástæða sé til að hika við framkvæmd í málinu af þeim ástæðum. Þá er minnst á, að hugsanlega kunni ýmsir af gömlum viðskiptamönnum Búnaðarbankans og Útvegsbankans að vera andvígir breytingunni. Aldrei verður að fullu hægt að koma í veg fyrir slíkt, en ótrúlegt er, að þeir sjái ekki, að með stærri og öflugri banka eru möguleikar þeirra til góðra viðskipta miklu meiri en þeir eru nú. Með tilkomu tveggja stórra viðskiptabanka ríkisins, Landsbankans annars vegar og Búnaðar- og Útvegsbankans hins vegar, á að vera miklu auðveldara en nú er að skipuleggja bankaþjónustuna um allt land. Þá hefur verið unnið að því, að þessir tveir ríkisviðskiptabankar hefðu útibúakerfi, sem næði fullkomlega og eðlilega um allt land. Þá ætti ekki að þurfa að koma til þess, eins og nú er, að stór landssvæði, þar sem rekinn er mikill og margvíslegur atvinnurekstur, sé án sæmilegrar bankaþjónustu. Ég nefni sem dæmi í þessum efnum Snæfellsnessvæðið. Þar eru nú tvö bankaútibú, annað í Stykkishólmi frá Búnaðarbankanum og hitt í Grundarfirði frá Samvinnubankanum. En þjónustan við aðalgreinar atvinnulífsins í útgerðarbæjunum á nesinu eru á vegum Landsbankans og Útvegsbankans, og öll þessi þjónusta er rekin héðan frá Reykjavík. En það er að sjálfsögðu hægt að fylgja eftir málinu á þann hátt, og bændur hafa áhuga á banka á þessu svæði, að heimila útibú á nesinu líka, væntanlega frá Búnaðarbankanum, síðan frá Iðnaðarbankanum, síðan frá Verslunarbankanum og eflaust frá Alþýðubankanum líka. Þó að með þessu frv. sé stefnt að sameiningu banka og fækkun banka, er þó ekki ætlunin sú að leggja niður bankaútibú á neinum stað, þar sem útibú eru nú, sé þess talin þörf. En um sameiningu útibúa getur orðið að ræða, þar sem þau eru of mörg fyrir. Ég sé ekki ástæðu til að ræða hér við þessa umr. í löngu máli einstök atriði frv., en vil þó víkja með örfáum orðum að nokkrum atriðum sérstaklega. Þau atriði frv., sem fjalla um almenn ákvæði varðandi löggjöf viðskiptabankanna, eru flest tæknilegs eðlis eða miðuð við það að sameina eldri lagaákvæði í nýjum lögum. Í frv. er gert ráð fyrir óbreyttu fyrirkomulagi varðandi launa- og kjarasamninga starfsfólks frá því, sem nú er. Þar eru þau ákvæði tekin orðrétt upp, sem nú eru í gildi. En þó að frv. sé á þennan veg gert, merkir það á engan hátt það, að ekki komi til álita að breyta þessum ákvæðum. Ég tel persónulega, að þessum ákvæðum eigi að breyta og að eðlilegt sé, að ákvörðun launa- og kjaramála bankafólks sé með svipuðum hætti og annarra opinberra starfsmanna, og eðlilegast væri að mínu mati, að samningsrétturinn væri algjörlega frjáls. Ég vil vænta þess, að sú nefnd, sem fær nú þetta mál til athugunar, taki m.a. þetta atriði málsins sérstaklega til skoðunar. Þá er rétt að benda á, að ýmis atriði, sem beint snerta sameiningu Búnaðarbankans og Útvegsbankans, geta þurft breytinga við, m.a. vegna þess tíma, sem þarf til að koma sameiningunni á að fullu og öllu. Að lokum vil ég svo segja það, að með þessu frv. er verið að leggja til fyrstu stórbreytinguna, sem gera þarf í skipulagsmálum bankanna. Á eftir þurfa að koma önnur frv., sem nú er unnið að varðandi sparisjóði, innlánsdeildir samvinnufélaga og um fjárfestingarlánasjóði. Með nýrri löggjöf þarf að vinna að því að gera banka- og lánasjóðakerfið hagkvæmara og einfaldara, og á grundvelli nýrrar löggjafar á að vera hægt að koma fyrir virkara og betra bankaþjónustukerfi en nú er og stuðla þannig að auðveldari stjórn peningamála í landinu og sterkari aðstöðu við uppbyggingu atvinnulífsins um allt land og stuðla þannig að hagkvæmara fyrirkomulagi almennt séð í atvinnurekstri landsmanna. Að þessu miðar frv. að mínum dómi. Herra forseti. Ég vil svo leggja til, að að lokinni þessari 1. umr. um málið verði málinu vísað til hv. fjh.- og viðskn. til fyrirgreiðslu.



Herra forseti. Hæstv. viðsk.- og bankamálarh. skipaði á sínum tíma 6 menn í bankamálanefnd. Það vakti strax athygli við skipun þessarar nefndar, hversu einhliða hún var. Í henni eiga sæti 6 bankastjórar. Þar voru ekki fulltrúar frá atvinnuvegunum. Þar var enginn fulltrúi frá starfsmannafélögum bankamanna eða samtökum bankamanna. Þessi nefnd starfaði að mörgu leyti vel. skilaði allítarlegu áliti, og ég vil láta í ljós þá skoðun mína, að í áliti nefndarinnar sé að finna mjög mikinn og gagnlegan fróðleik. Hins vegar verður um leið að slá því föstu, að þetta álit bankamálan. sé aðeins forvinna. Þegar hæstv. ráðh. leggur nú fram frv. til laga um sameiningu Búnaðarbankans og Útvegsbankans og þykist byggja það á till. bankamálan., þá vil ég vara eindregið við þeim skilningi. Ég tel ekki rétt né sanngjarnt að kenna bankamálan. um þá margvíslegu annmarka, sem eru á frv. sjálfu og öllum undirbúningi málsins. Það kemur skýrt og greinilega fram í áliti bankamálan., að hún telur sig aðeins hafa unnið undirbúningsvinnu og ef eigi að sameina þessa tvo banka, þá þurfi það bæði að taka margfalt lengri tíma en þetta frv. gerir ráð fyrir og margvíslegan annan undirbúning og rannsóknir þurfi að viðhafa, sem ekki hafa átt sér stað hjá hæstv. ráðh. Nú vil ég fyrst minnast á það atriði, að með þessu frv. er snúið frá þeirri braut, sem hér hefur verið farin undanfarna áratugi, að einstakar atvinnugreinar hefðu sérstaka banka, sem þær gætu snúið sér til. Fyrir um það bil 20 árum óskuðu samtök iðnaðarins, bæði Félag íslenskra iðnrekenda og Landssamband iðnaðarmanna, eindregið eftir því, að stofnaður yrði banki, þar sem þessir aðilar ættu stóran hlut að og legðu fram mikið hlutafé. Þetta mál var átakamál hér á Alþingi, en fékkst sem betur fer samþykkt að lokum. Ástæðan fyrir þessari beiðni var fyrst og fremst sú, að iðnaðurinn leit svo á, að það væri enginn bankastofnun í landinu, sem teldi það skyldu sína að sinna sérstaklega hinum uppvaxandi iðnaði í landinu. Meiri hl. Alþingis féllst eftir nokkrar deilur og langar umr, á þetta sjónarmið. Síðan hafa komið upp Verslunarbanki, Samvinnubanki og Alþýðubanki, og allir hafa þeir orðið til vegna þeirra óska og sjónarmiða, að mönnum hefur virst sem þær banka- eða lánastofnanir, sem fyrir væru í landinu, tækju ekki nægilegt tillit til þeirra samtaka eða atvinnugreina, sem hér áttu hlut að máli. Nú er sjálfsagt að skoða allt þetta mál, endurskoða og endurmeta það annað veifið. Það er nauðsynlegt í þessum málum eins og öðrum. En þar þarf, finnst mér, miklu rækilegri skoðun en hæstv. viðskrh. telur sig þurfa, hvort sú stefna er rétt, sem hér er mörkuð, að byrja endurskoðun bankakerfisins á því að sameina þessa tvo banka. Það að sameina banka er út af fyrir sig ekkert markmið. Það þurfa að vera einhver rök fyrir því. Og ýmis þau rök, sem komu fram í ræðu hæstv. ráðh., voru ekki þung á metunum. Það virtist, að með því að sameina þessa tvo banka, Búnaðarbankann og Útvegsbankann, ætti sá sameinaði banki að geta þjónað þjóðfélaginu í heild og öllum atvinnugreinum, m.ö.o. hann á þá ekki að verða sérstaklega fyrir útveginn eða sérstaklega fyrir landbúnaðinn. Samt sem áður á hann að bera heitið Búnaðar- og Útvegsbankinn. Þá röksemdarfærslu hæstv. ráðherra fæ ég ekki skilið, að sameining bankanna mundi veða til þess, að þjónað yrði betur bændum og útvegsmönnum úti á landi en þeir bankar gera, sem nú eru til. Það getur verið gott og gagnlegt að sameina stofnanir, og í samræmi við þetta frv. kæmi þá vissulega til athugunar að sameina í stjórnarráðinu t.d. landbrn. og sjútvrn. undir einn hatt. Það má vera, að einhver sparnaður yrði að því. Hingað til hefur þróunin þó verið sú, að fremur þætti rétt að skilja að í stjórnarráðinu hinar einstöku atvinnugreinar. Áður fyrr var eitt atvmrn. fyrir þær allar, en ríkisstj. og Alþ. hafa talið æskileg vinnubrögð að skilja þetta ráðuneyti sundur, hafa sérstakt sjávarútvegsráðuneyti, annað landbúnaðar-, þriðja iðnaðar-, fjórða viðskipta- o.s.frv. Það út af fyrir sig að sameina einhverjar stofnanir er auðvitað ekki frambærileg rök, það þarf að færa einhver sérstök rök fyrir því, og það fyrsta, sem verður þá fyrir, er þetta: Er sparnaður að því fyrir þjóðfélagið að sameina þessa tvo banka. Í grg. frv. er ekki vikið einu sinni að því máli. Hæstv. ráðh. hefur ekki þótt það ómaksins vert, að það atriði yrði skoðað, hvort einhver sparnaður yrði að þessari sameiningu. Það sýnir að vissu leyti, hvernig þetta mál er undirbúið. Ég skal taka dæmi. Það var ákveðið fyrir nokkrum árum að sameina tvær ríkisstofnanir. Við höfðum lengi haft hér tvær ríkisstofnanir, Áfengisverslunina og Tóbakseinkasöluna. Áratugum saman hafði verið talað um að sameina þessar stofnanir, en aldrei varð neitt úr því. Þegar viðreisnarstjórnin tók við störfum, var það eitt af hennar fyrstu verkum að láta kanna það rækilega, hvort hagnaður, hvort sparnaður mundi verða af slíkri sameiningu. Það var fengið til þess sérstakt fyrirtæki, sem hér starfaði, hagsýslufyrirtæki, og þetta var kannað ofan í kjölinn. Það var skoðað, hvort eitthvað mundi sparast í skrifstofuhaldi og afgreiðslu, bæði varðandi starfsfólk og húsnæði, og hver útkoman yrði fyrir heildarrekstrarkostnað þessara fyrirtækja. Þegar þessi skoðun lá fyrir, mjög gagnger og ítarleg, var ljóst, að verulegt fé mundi sparast fyrir ríkissjóð við þessa sameiningu, og lagði ríkisstj. þá fram frv. á Alþingi um sameiningu þessara stofnana, sem var samþykkt einróma. Svipuð vinnubrögð á hver ríkisstj. að hafa, þegar hún leggur til að sameina einhverjar opinberar stofnanir. Hér hefur ekki verið minnsta viðleitni í þá átt, og það liggja meira að segja fyrir yfirlýsingar frá kunnugum mönnum um það, að væntanlega muni enginn sparnaður verða af sameiningu, heldur jafnvel hið gagnstæða. Í umsögn Starfsmannafélags Búnaðarbanka Íslands er m.a. vikið að þessu atriði, þar sem segir: „Engin viðhlítandi rannsókn hefur verið gerð m.a. á rekstrarlegri hagkvæmni sameiningar Búnaðarbankans og Útvegsbankans, sem réttlæti hana að svo komnu. Ósannað er, að sparnaður verði af slíkri upplausn og samruna, en svo virðist sem rekstrareining Landsbankans sé semjendum frv. sú fyrirmynd, sem stefna beri að. Í því sambandi má nefna, að Landsbankinn hefur nú um það bil 130 manns fleira starfslið heldur en Búnaðarbankinn og Útvegsbankinn samanlagt. Með sameiningu þessara rótgrónu banka virðist því byrjað á öfugum enda.“ Þetta eru ummæli Starfsmannafélags Búnaðarbankans. Í áliti bankamálan. kemur þetta einnig greinilega fram. Þar er sérstaklega fram tekið, að engin athugun hafi farið fram á rekstrarhagkvæmni. Á bls. 5 og 38 í þessu áliti kemur það fram, að mat á rekstrarhagkvæmni sé mjög flókið mál og hafi n. ekki kannað né talið sér fært að leggja fram neina fræðilega grg. um þessi efni, og tekur það fram, að það mál þurfi allt að skoðast. M.ö.o.: þetta stóra atriði, sem ætti að vera fyrsta röksemdin fyrir sameiningu þessara banka, hefur gjörsamlega veríð vanrækt. Hins vegar kemur í ljós, þegar frv. er skoðað, að á ríkissjóð eru lögð stórfelld útgjöld. Í frv. er ákveðið hvorki meira né minna en að ríkissjóður skuli leggja fram nýtt stofnfé til hins sameinaða banka, 400 millj. kr. Í áliti bankamálan. kom fram, að ein helsta röksemdin fyrir sameiningu bankanna var sú að fá nýtt starfsfé, að auka eigið fé bankanna um allt að 500 millj. kr. með framlagi úr ríkissjóði, en lausafjárstöðuna þyrfti að bæta um a.m.k. 700 millj. kr. Það kemur fram í áliti n. á bls. 49, að sameining Búnaðarbankans og Útvegsbankans mundi ekki ná tilgangi sínum, nema þetta yrði gert, að auka eigið fé bankans um 504 millj. kr. með framlagi úr ríkissjóði, - ekki með láni úr ríkissjóði, heldur beinu framlagi. Ríkisstj. hefur nú lækkað þetta í frv. í 400 millj. Og nú er mér spurn: Hvernig stendur á því, að þessi ríkisstj., sem undanfarna daga hefur í sambandi við skattkerfisbreytinguna barmað sér sáran yfir vesælli stöðu og horfum ríkissjóðs, og alltaf þarf að vera að leggja á nýja og nýja skatta eða hækka álögur á landslýðnum til þess að mæta hinum og þessum útgjöldum, - að svo leyfir þessi sama stjórn sér að leggja fram stjfrv., þar sem á að leggja 400 millj. nýjan pinkil á ríkissjóðinn? Þó að gert sé ráð fyrir, að megi fá þetta að láni hjá Seðlabankanum, þá verður að endurgreiða það lán einhvern tíma. Þó að það lán yrði kannske til 3 eða 4 ára, þá verður auðvitað í fjárl. næstu ára að taka þessar afborganir upp, sem hækka þá fjárl. að sama skapi. En ekki nóg með það, einnig verður að borga vexti af þessu láni. Ef 400 millj. eru teknar að láni í Seðlabankanum í þessu skyni og ef þær hugmyndir yrðu að veruleika, sem ýmsir ráðamenn í bankamálum hafa nú um vexti, að færa þá upp í 18%, þá yrði vaxtabyrði ríkissjóðs á fyrsta ári hvorki meira né minna en 72 millj. kr., sem þyrfti að taka inn í fjárlfrv. næsta ár, auk hinnar fyrstu afborgunar. Mér er spurn, hvernig á því stendur, að hæstv. ríkisstj., eins og allt er nú í pottinn búið hjá henni í fjármálum ríkisins, kemur í hug að leggja fram aðra eins till. og þessa. Ég segi fyrir mitt leyti, að ég tel það ekki koma til mála, að ríkissjóður og skattborgararnir í landinu fari að taka á sig slík óafturkræf framlög til bankakerfisins í landinu. En þetta virðist vera eitt aðalatriði málsins, því að bankamálan. segir, að þetta sé forsenda af hennar hálfu fyrir því, að sameiningin geti tekist. Nú kunna að vera einhverjar aðrar ástæður fyrir þessari sameiningu heldur en sparnaðurinn, sem ekkert liggur fyrir um. Eru líkur til þess, að sameinaður banki mundi veita þessum atvinnugreinum eða landslýðnum í heild betri þjónustu en nú er? Það er ekkert, sem bendir til þess. Er eitthvað, sem bendir til þess, að ríkisstj. mundi vera auðveldara að koma einhverju lagi á efnahagslíf þjóðarinnar, ef þessir bankar yrðu sameinaðir í eitt? Ég hef harla litla trú á því. En það er fleira, sem nauðsynlegt er að minnast á strax við 1. umr. Það kemur fram í hinu fróðlega áliti bankamálan., að þó að n. telji, að stefna beri að samruna innan bankakerfisins og fækkun stofnana, þá vill hún „eindregið vara við því, að þeirri stefnu verði framfylgt án tillits til þeirra sögulegu og félagslegu sjónarmiða, sem mótað hafa þróun þessara mála hingað til.“ Og enn segir n.: „Það er ljóst, að samruni bankastofnana og einföldun fjármálakerfisins er stefna, sem framkvæma verður með fullri gát og á hæfilega löngum tíma. Hver stofnun á sér djúpar rætur í þeim jarðvegi, sem hún er sprottin úr.“ Í álitsgerðum starfsmanna bankanna kemur það einnig fram, að ef um sameiningu yrði að ræða, þá hlyti hún að taka langan tíma. Einhvers staðar eru nefnd 5–10 ár. Hæstv. ríkisstj. lætur þetta allt saman sem vind um eyru þjóta. Hún flytur frv. um það að sameina nú á þessu þingi þessa banka, og það á ekki að biða boðanna eftir því, að lögin öðlist gildi, þau eiga að ganga í gildi 30. september, en áður en þau hafa öðlast gildi, á að kjósa nýtt bankaráð til þess að leggja að velli þau tvö bankaráð, sem fyrir eru. Og við gildistöku laganna 30. sept. falla niður umboð núv. bankastjóra Búnaðarbankans og Útvegsbankans, og nýir bankastjórar skulu hafa verið ráðnir, áður en viðskipti hefjast þriðjudaginn 1. okt. n.k. Það liggur mikið við. Það er ekki verið að fara eftir þeim ábendingum fróðustu manna, að slík sameining þurfi margra ára undirbúning, ef hún ætti að koma að gagni. Hvað liggur hér á bak við? Það er eðlilegt, að mönnum detti í hug, að hér séu einhver annarleg sjónarmíð, önnur en þau málefnalegu rök, sem koma fram í álitsgerð bankamálan. Síðan á sameiningin að vera komin á það stig fyrir 30. júní 1975, að þá skuli vera búið að sameina þetta allt saman í einar aðalstöðvar með einni aðalafgreiðslu. Annað atriði vildi ég minnast hér á, sem einnig er mjög alvarlegt mál. Það er, hversu hæstv. ríkisstj. og hæstv. bankamrh. hafa gjörsamlega sniðgengið og hunsað samtök bankamanna í þessu máli. Nú er það kunnugt öllum þeim, sem eitthvað hafa fengist við hagsýslu í opinberum rekstri, að þar eru ýmis lögmál, grundvallarreglur, sem hafa verður í huga og ekki má brjóta. Eitt grundvallarlögmálið er það, að til þess að hagræðing, hagsýsla, sparnaður í rekstri, aukin hagkvæmni komi að gagni, þurfa þessar ráðstafanir að vera gerðar í nánu samráði við starfsfólkið, sem á að þessu að vinna. Ef ekki er hægt að hafa samvinnu við starfsfólkið, þannig að það sé fylgjandi breytingunum og vilji styðja að þeim, þá eru slíkar endurbætur yfirleitt unnar fyrir gýg. Nú liggja fyrir umsagnir og þær ítarlegar frá starfsmannafélögum við báða þessa banka. Hæstv. ríkisstj. hefur ekki séð ástæðu til þess að prenta þær umsagnir með grg. frv., og það sjónarmið skilst náttúrlega, þegar umsagnirnar eru lesnar. Ég skal nú minnast á nokkur atriði úr þeim. Í umsögn Starfsmannafélags Útvegsbankans er fyrst vitnað til í það, að ársþingi bankamanna á s.l. ári hafi bankamrh. gefið yfirlýsingar um það, að hann mundi hafa náið samráð við samtök og félög bankamanna í þessu efni. Starfsmannfélag Útvegsbankans segir: „Meðferð þessa máls nú, stingur mjög í stúf við fullyrðingu bankamrh. á ársþingi ísl. bankamanna í aprílmánuði 1973.... þegar á hólminn kom, var kippt til baka fullyrðingum og loforðum og vandlega gætt að hafa engin samráð við starfsfólk nefndra banka. Loks þegar búið er að prenta frv. til l. um viðskiptabanka í eigu ríkisins, er eitt eintak sent til Sambands ísl. bankamanna til umsagnar, „sem fyrst“ því að ætlunin væri að leggja frv. fljótlega fyrir Alþingi.“ Síðan segir Starfsmannafélag Útvegsbankans: „Þessi vinnubrögð vitum við öll harðlega og teljum, að þau lýsi hámarki lítilsvirðingar á samtökum bankamanna.“ Þetta er lýsing félags starfsmannanna, sem eiga að búa við þessi nýju lög, ef samþykkt yrðu, á vinnubrögðum hæstv. viðsk.- og bankamrh. Í umsögn Starfsmannafélags Búnaðarbankans segir, að það „harmi þau mistök, sem hafa átt sér stað bæði við ákvörðun um gerð og við samningu þessa lagafrv. Í því sambandi varar stjórn félagsins alvarlega við afleiðingum andfélagslegra vinnubragða, sem hafa verið viðhöfð í þessu máli,“ og rökstyður það svo í mörgum liðum. Undirbúningur málsins gagnvart starfsfólki þessara tveggja banka er fyrir neðan allar hellur, og verður hér á Alþingi að víta þessi vinnubrögð ráðh. og ríkisstj. harðlega. En auk sjálfra vinnubragðanna kemur það í ljós í umsögnum bankamannanna, að á margvíslegan hátt er gengið á móti hagsmunum bankamanna. M.a. segir í ákvæði til bráðabirgða, 7. lið b: „Heimilt skal að láta starfsmenn, sem komnir eru nærri eftirlaunaaldri, hætta störfum fyrr en reglugerð um eftirlaun og eftirlaunaaldur gerir ráð fyrir, á fullum eftirlaunum.“ Um þetta segir Starfsmannafélag Útvegsbankans, að hér sé kippt til baka réttindum bankamanna til sjálfsákvörðunar um að starfa til 70 ára aldurs, eins og nú er í gildi og eins og gildir um opinbera starfsmenn yfirleitt. Í annan stað vita þessi félög það harðlega, að kröfum bankamanna um samningsrétt skuli enn ekki sinnt. Eins og kunnugt er voru sett lög 1962 um samningsrétt ríkisstarfsmanna. Bankamenn óskuðu ekki eftir að falla undir þau lög. Enn hafa bankamenn ekki fengið þann rétt sinn viðurkenndan að vera samningsaðili. Er þess þó getandi, að í málefnasamningi núv. ríkisstj. var ákveðið að veita opinberum starfsmönnum svokallaðan „fullan samningsrétt,“ sem raunar enginn veit, hvað þýðir, og aldrei hefur verið hægt að toga út úr ríkisstj., hvað þýddi. Sumir þeirra segja, að í því felist verkfallsréttur, og aðrir neita því. En a.m.k. hefði stjórnin þó átt að sjá sóma sinn í því, þegar hún leggur fram frv. um viðskiptabanka ríkisins, að veita bankamönnunum þennan samningsrétt, sem starfsmenn ríkisins fengu á tímum viðreisnarstjórnarinnar 1962. En það gerir hún ekki. Samkvæmt þessu frv. eiga þeir ekki að vera viðurkenndur samningsaðili, heldur eru það bankaráðin, sem ákveða laun bankastarfsmanna. Það er ekki furða, þótt starfsmannafélögin bæði og Samband ísl. bankamanna gagnrýni harðlega þetta atriði. Herra forseti. Ég taldi nauðsynlegt að láta þessi atriði koma fram hér strax við 1. umr. málsins, en ég vil einnig vekja athygli á öðru. Hvert er stefnt með þessu frv? Í áliti bankamálan, kemur það fram, eins og hæstv, ráðh. rakti, að nauðsyn sé á nýrri almennri bankalöggjöf, það sé nauðsyn á endurskoðun laga um sparisjóði, það sé nauðsyn á setningu laga um innlánsdeildir kaupfélaganna, það sé nauðsynlegt að sameina ýmsa fjárfestingarsjóði, sem nú eru 17 að tölu, og telur bankamálan., að megi fækka þeim að skaðlausu í 9. Allt þetta er aðkallandi, en engu af þessu sinnir ríkisstj. Hún tekur hins vegar upp það atriði, sem n. leggur áherslu á, að þurfi margvíslegan, vandlegan og margra ára undirbúning. Því einu kippir ríkisstj. út úr og leggur það mál fyrir Alþingi, svo hörmulega undirbúið sem þetta mál er. Það hefur komið fram hjá hæstv. viðskrh., að hann telji, að hlutafélagsbankarnir, þ.e.a.s. aðrir bankar en ríkisbankarnir, hafi verið mikið víxlspor á sínum tíma. Hann telur, að þegar búið sé að sameina þessa tvo ríkisbanka, sé auðveldara að eiga við hlutafélagsbankana eða einkabankana. Það er augljóst mál. hvert hæstv. ráðh. stefnir, og það er nauðsynlegt fyrir alþm., um leið og þeir fá þetta frv. til meðferðar, að athuga, hver er tilgangurinn með því og hvert er markmiðið fram undan. En hvernig stendur á þessum furðulegu vinnubrögðum, hvers vegna eru ekki tekin þau atriði, sem eru aðkallandi og hægt er að undirbúa án mjög mikils fyrirvara, eins og þau atriði, sem ég nefndi? Hvers vegna er valið úr þetta atriði, sameining bankanna, sem talið er, að þurfi margra ára undirbúning? Hvers vegna þetta flaustur? E.t.v. eiga að koma hér síðar skýringar á því. En það er augljóst mál og öllum kunnugt, að núv. ríkisstj. hefur ekki sérstakan áhuga á bankamálum, en fyrst og fremst á bankastjóramálum.



Herra forseti. Nú á s.l. árum hefur orðið vart vaxandi gremju hjá almenningi út af þenslu bankakerfisins og enn fremur þeim ólýðræðislegu vinnubrögðum, sem höfð eru uppi í sambandi við veitingu æðstu staða við bankakerfið, þ.e.a.s. við bankastjórastöðurnar. Gremja almennings hefur ekki að mínu viti beinst gegn því, að hann teldi þjónustuna sérlega slaklega, heldur fyrst og fremst vegna útþenslunnar og þess yfirgangs, sem pólitísku flokkarnir beita við að veita æðstu stöður við bankakerfið. Þetta hefur líka blasað við öllum. Það þarf ekki annað en líta á bankahallirnar, sem hér hafa risið upp á undanförnum árum. Útibúin skipta tugum hér á Laugavegi og Bankastræti, og út yfir allan þjófabálk tók, þegar Seðlabankinn ákvað að reisa hér enn eina höllina, sem átti að kosta um 500 millj. kr., og ekkert vald virðist vera í landinu til að stöðva þá óhæfu, eins og ástandið er í efnahagsmálum þjóðarinnar. Það er þetta fyrst og fremst, sem er að bankakerfinu, það er hin óhóflega útþensla, og það er hinn pólitíski yfirgangur í bankakerfinu. Og þá vaknar spurningin, þegar lagt er fram frv. af hálfu ríkisstj.: Hvernig verður frv. við þessum atriðum? Kemur frv. í veg fyrir frekari útþenslu bankakerfisins? Eykur það lýðræðið innan bankakerfisins? Og í þriðja lagi: Fylgir því aukin rekstrarhagkvæmni? Á þessum þremur forsendum verður að meta, hvort vert sé að styðja þetta frv., og skal ég nú reyna að víkja að þessu efni. Ríkisstj. setti í málefnasamning sinn ákvæði um að endurskoða allt bankakerfið, þ. á m. löggjöf varðandi Seðlabankann og hlutverk hans, og vinna að sameiningu banka og fjárfestingarsjóða. Var ætlunin að endurskoða allt bankakerfið, og hæstv. bankamrh, lýsti því yfir, að þetta væri fyrsta stórbreytingin, sem boðuð væri með þessu frv., til þess að koma þessum málum í höfn. Það fer mjög vel á því að koma með þetta frv. á þessu skeiði, þegar ríkisstj. er að veslast upp af innanmeini og á eftir að lifa tvo, þrjá mánuði, ef ekki skemur. Það er því ágætt fyrir hæstv. bankamrh. að boða frv. af þessu tagi nú. Þegar litið er á frv., undrast ég stórum, hvað það er íhaldssamt, einkanlega þegar það kemur frá manni, sem þykist vera sósíalisti. Þetta er annars hlægilegt. Allt gamla kerfið stendur óbreytt. Starfsmönnum eru ekki veitt þau frumréttindi að hafa samningsrétt um kaup og kjör, eins og tíðkast í þjóðfélaginu. Ekki nóg með það, það á að tryggja áfram yfirgang pólitísku flokkanna varðandi bankastjórastöður. Þar er engu haggað, og þetta er sósíalisti, fulltrúi Alþb. En þetta er sama íhaldið og annars staðar í bankakerfinu. Ég ætla að víkja strax að stjórn þessa nýja banka. Þar stendur í fyrsta lagi: „Yfirstjórn ríkisviðskiptabanka er í höndum ráðh. þess, er fer með bankamál.“ Hvað merkir orðið yfirstjórn þarna? Það er ekki nóg, að það standi orðið yfirstjórn. Það vantar skilgreiningu á því, hvað merkir yfirstjórn. Þetta hefur reynst þannig, þegar Seðlabankinn ætlaði að reisa sína höll upp á 500 millj. kr., þá stóð í þeim lögum, að bankamrh. færi með yfirstjórn Seðlabankans, en það kom bara í ljós, að veslings viðsk.- og bankamrh., sem fór með yfirstjórn á Seðlabankanum, gat ekki einu sinni stöðvað fjárfestingar upp á hálfan milljarð kr., svo að það er fyrsta skilyrði að vita, hvað yfirstjórn merkir þarna. Í öðru lagi vil ég benda á, að bankaráðin ráða bankastjórana, að sjálfsögðu er „pólitískt“ undirskilið. Síðar í skilgreiningu 13. gr. segir, hvað bankaráðin eigi að gera, en hvað er þá eftir handa veslings ráðh.? Væri ekki nokkuð gott að fá að vita það, hvað merkir yfirstjórn. Síðan segir í 9. gr.: „Bankaráð hefur yfirumsjón með málefnum ríkisviðskiptabanka í samræmi við lög og reglugerðir.“ Mér vitanlega eru þessi lög og reglugerðir ekki til. Og það er ágætt að kasta þessu á milli sín, einn hefur yfirumsjón, annar hefur yfirstjórn og hver veit hvað. Væri nú ekki reynandi að skilgreina þessi orð, þannig að menn viti raunverulega, hver hefur völdin? M.ö.o.: sömu óljósu orðin, sem eru tekin upp úr lögum, sem fyrir voru, engin vandamál leyst í þessu efni. En hvað á að gerast? Bankaráðin eiga ekki lengur að vera skipuð 5 mönnum, það eru allt of fáir menn. Nú á að fjölga þeim upp í 7. Af hverju? segir í grg. Jú, það eru 7 menn í stjórn Framkvæmdastofnunar ríkisins og 7 menn voru kosnir í Viðlagasjóð. Þetta er eins og einhver skopleikur. Eins og það eigi að skipta nokkru máli, hve margir eru kosnir í bankaráð og hve margir kosnir í stjórn Viðlagasjóðs. En er ekki ástæðan sú, að ástandið er þannig á þingi, að allir flokkar vilja fá sína bitlingastöðu í bankaráðinu, þess vegna eru þeir 7. En það er ekki þar með sagt, að á næsta þingi verði hér sami fjöldi flokka. Ég tel alveg fráleitt að vera að miða fjölda baukaráðsmanna við það, hvað margir eru í stjórn Framkvæmdastofnunarinnar. En þetta sýnir, að aðalatriðið í þessu öllu saman eru bitlingar handa flokkunum til starfslítilla ráða, eins og bankaráðin eru í raun og veru, og fróðir menn segja, að þetta séu að mestu leyti kaffisamsæti. Nú kem ég að meginatriðinu. Bankaráðin eiga að fara með nokkur verkefni, sbr. 13. gr., þar á meðal byggingu, kaup, sölu, skiptingu, veðsetningu á fasteignum bankans o.s.frv. Bankaráðin hafa reynst vanmegnug að hafa heildarstjórn á útþenslu bankanna, vegna þess að bankaráðin verða fljótlega hagsmunahópar, sem vinnur fyrir einstakan banka, en hefur enga aðstöðu til þess að vita um heildarfjárfestingu bankanna. Þess vegna hefur hver banki keppt við annan, komið upp útibúi, hvort sem þörf var á eða ekki, og þess vegna er engin stjórn á hlutunum. Og sama óstjórnin á að halda áfram. Þess vegna verður að koma inn í þetta eftirlit frá ríkisvaldinu. Það skortir í frv. og er aðalgallinn á því. Það vantar eftirlit með útþenslu bankanna og endurskoðun reikninga bankanna. Það á að setja bankana undir sama eftirlit og aðrar ríkisstofnanir. Það á ekki að vera sérstakur flokkur fyrir bankastjóra og aðra, sem vinna í ríkisbönkunum. Megingallinn er að bankakerfið er jafneftirlitslaust og áður, og svo talar hæstv. viðsk.- og bankamrh. um það, að einn aðaltilgangurinn með þessu sé að draga úr þenslu í bankakerfinu. Ég hef ekki séð, að það sé nokkur leið að koma því heim, því að það eru sömu aðilarnir, sem eiga að stjórna þessu. M.ö.o.: ég tel höfuðnauðsyn á, að ríkisvaldið fái aðild að endurskoðun reikninga bankanna og jafnvel, ef svo ber undir, fái líka aðild að bankaráðunum. Það er höfuðnauðsyn að reyna að hafa stjórn á þessari þenslu. Hver á að gera það? Ráðh. er valdalaus. Hæstv. bankamrh. er valdalaus gagnvart bönkunum. Hver á þá að stjórna þessu? Svo þarf náttúrlega ekki að spyrja um það með blessaðar bankastjórastöðurnar. Það hvarflar ekki að þessum vinstri manni og sósíalista og fulltrúa alþýðunnar að láta sér koma til hugar að auglýsa stöðurnar, til þess að menn gætu sótt um þær. Ónei, eftir þeirri harðdrægu og flokkspólitísku línum á að veita stöðurnar. Sami háttur er í Alþb. og hjá öðrum flokkum í þessu efni. Hitt er náttúrlega annað mál, að hæstv. bankamrh. státar sig af því að vera vinstri maður, sem hann er náttúrlega ekki og hefur aldrei verið, - því að einkenni á þessu bankamálafrv. er, að það er eins íhaldsamt og það getur verið. Þarna er verið að tryggja í fyrsta lagi, að það er ekkert hreyft við sjálfum yfirstjórnarstrúktúrnum í kerfinu. Sama útþenslan heldur áfram eftir sem áður. Og hvernig væri að auglýsa ýmsar aðalstöður, t.d. stöður aðstoðarbankastjóra og útibússtjóra, og gera þetta lýðræðislegt og veita bankastarfsmönnum almenn lýðréttindi að semja um kaup sitt og kjör? Ekkert af þessu sést í frv. Það er alveg stórkostlegt að sjá þetta frá manni, sem þykist vera sósíalisti og Alþb.-maður. Það verður að koma til eftirlitsaðili við bankana, og það verður að vera ríkisvaldið. Það þarf að fá fulltrúa inn í bankaráðin eða við bókhald bankanna og láta bankana sitja við sama borð og aðrar ríkisstofnanir. Það er ekki hægt að horfa upp á það, að hver einasta ríkisstofnun skuli þurfa að koma hér til 60 manna samkundu og betla hvern einasta eyri, á meðan bankarnir leika sér að millj. kr., að því er virðist eftirlitslaust. Og svo þykist ríkisstj. vera gjörsamlega vanmegnug, þó að einstakar stofnanir ætli að byggja húsakynni upp á hálfan milljarð eða meira. Ég hef lengi verið hlynntur sameiningu og rekstrarhagkvæmni á lánastofnunum og bönkum á Íslandi, og ég hef lengi ímyndað mér, að með því að sameina t.d. Búnaðarbankann og Útvegsbankann mætti vinna eitthvað í sambandi við kostnað. Þá er spurningin: hvað sparast? En þessu er ekki svarað. Mér er ógerningur að samþykkja frv., þar sem talað er um rekstrarhagkvæmni með sameiningu tveggja banka og hvergi er hægt að gera grein fyrir því, hvað vinnst með sameiningunni, hvað sparast með sameiningunni. Hæstv. bankamrh. nefndi ýmis önnur rök, sem að mínu mati voru afskaplega léttvæg. Hann talaði um gjaldeyrisviðskiptin, að Útvegsbankinn hefði réttindi til gjaldeyrisviðskipta, en ekki Búnaðarbankinn, og þess vegna væri hagkvæmt að sameina þá. Þetta eru engin rök fyrir sameiningu, vegna þess að Verslunarbankinn hefur líka áhuga á gjaldeyrisviðskiptum og fleiri bankar, og það mætti þá út frá því sjónarmiði séð sameina þá. En þetta eru engin rök. Varðandi útibúakerfið er, eins og hæstv. bankamrh. tók fram, nauðsynlegt að hafa stjórn á því. En það vinnst ekki sérstaklega með þessu frv., vegna þess að það þarf að fá samþykki Seðlabankans hverju sinni við stofnun útibúa, þannig að það er algjörlega út í hött að halda því fram, að sameiningin sjálf tryggi skipulega dreifingu útibúa um landið. Hæstv. bankamrh. minntist og á það, að með því að sameina þessa tvo banka fengist stærri rekstrargrundvöllur og unnt væri þá að veita atvinnuvegunum meiri þjónustu. Í sjálfu sér er þetta gott og blessað. En væri þá ekki nær að byrja á minni bönkunum, á hlutafjárbönkunum, þar sem ríkið er a.m.k. eignaraðili að? Ég verð því miður að taka undir það, sem fyrri ræðumaður sagði, að allur málatilbúnaður í kringum þetta frv. er með eindæmum. Að vísu gerði ræðumaður skýra grein fyrir samskiptum eða öllu heldur samskiptaleysi hæstv. bankamrh. við starfsmenn viðkomandi banka, en þetta er með þeim eindæmum, að ég hlýt líka að eyða nokkrum tíma til þess að skýra frá þessu til þess að sýna, að þetta er eitt með öðru, sem sýnir hvernig ráðh., sem kennir sig við fólkið og kallar sig ráðh. Alþb., vinnur í reynd. Í fyrsta lagi setur hann á stofn bankamálanefnd, sem í eru 6 bankastjórar. Maður skyldi ætla, að fulltrúi fólksins reyndi að ná í þessa óbreyttu í nefndina, það væri kannske ráð að fá einhvern af starfsmönnum úr bönkunum. Nei, fulltrúi fólksins fer auðvitað í þessa pólitísku bankastjóra til að rannsaka þetta, - ekki talað við starfsfólkið. Svo loks er samið þetta frv. Þá er leitað til Seðlabankans, en enginn fulltrúi frá starfsfólkinu í viðkomandi bönkum til að koma með till. varðandi frv.- gerðina. Hvers konar vinnubrögð eru þetta eiginlega - og það hjá fulltrúa í flokki, sem nefnir sig Alþýðubandalag? Öll þessi vinnubrögð eru forkastanleg, enda hafa komið fram vitur af hálfu starfsmanna út af þessum vinnubrögðum, og ég hlýt að taka undir þær. En ég vil segja það, að ég get ekki fyrir mitt leyti samþykkt frv. um sameiningu banka, nema það liggi fyrir rækileg könnun á því, hvað sparast, hvað vinnst og hver er árangur og ávinningur sameiningarinnar. Þetta er grundvallaratriði. Ég hef alltaf gert mér vonir um, að það mætti spara verulega með sameiningunni, og ég stend enn í þeirri trú. En ég fer ekki að samþykkja frv. án þess að hafa hugboð um, hvað vinnst við þessa sameiningu hvað varðar sparnað og rekstrarhagkvæmni. Mig langar að koma að tveimur atriðum, áður en ég lýk máli mínu. Ég ætla að lesa hér, einkanlega fyrir hæstv. bankamrh., smákafla úr áliti Starfsmannafélags Búnaðarbankans. Það er á bls. 4, ég ætla að lesa það, með leyfi hæstv. forseta: „Búast hefði mátt við, að í löggjöf um viðskiptabanka ríkisins bryddaði á langþráðum nýmælum um yfirstjórn þessara banka, t.d. varðandi ráðningar bankastjóra. Það hefur viðgengist, að pólitískt tillit sæti í fyrirrúmi við skipun í bankastjórastöður, sem stundum hefur leitt til beinnar valdníðslu stjórnmálaflokka.“ - Ég bið hæstv. bankamrh. að leggja vel við hlustirnar. - „Slíkt fyrirkomulag virðist fremur bjóða upp á meiri hættu á mistökum heldur en væri, ef lögfest yrði, að hæfir bankastarfsmenn skuli að öllu jöfnu sitja fyrir um bankastjórastöður og þær skuli auglýstar opinberlega til umsóknar. Með því móti virðist betur tryggt, að bankastjóri tæki aðeins tillit til þess, sem er bankanum heilbrigt og fyrst og fremst ætlað til að þjóna, og gæti jafnframt fremur hlutleysis í störfum gagnvart pólitískum aðilum. Þetta á við jafnt, þó að bankastarfsmenn hafi sínar pólitísku skoðanir eins og aðrir. Þó að margir ágætir bankastjórar hafi valist eftir eldra fyrirkomulagi, er samt full ástæða til að endurskoða það, m.a. með tilliti til almenningsálits og rekstrar bankanna sem hverra annarra fyrirtækja. Bankaráðin geta eftir sem áður gætt pólitísks jafnvægis, og er gott, að starfssvið þeirra væri skýrara markað í frv. en áður var.“ M.ö.o.: grundvallaratriðið er, að á meðan þetta er ekki lagað, þá heldur áfram gremja almennings og starfsmanna bankakerfisins, og meðan ekki er sett eftirlit af hálfu ríkisins með þenslunni, þá heldur þetta áfram. Hvað er þá unnið ef ekki er hægt að vekja traust almennings til bankakerfisins? Það er spurningin. Og að lokum eitt. Einn lítill banki hefur vaxið verulega á undanförnum árum. Hann heitir Seðlabanki, fullu nafni Seðlabanki Íslands. Nú vill svo til, að það var ætlunin samkvæmt málefnasamningi ríkisstj. að endurskoða löggjöf Seðlabankans. Hvað bólar á því? Mér er fullkunnugt um, að það var ætlunin að stýfa Seðlabankann, þegar ríkisstj. var mynduð, og færa eitthvað af hans valdssviði og verkum yfir í Framkvæmdastofnunina. En þróunin hefur ekki orðið eins og til var ætlast. Seðlabankinn vex stöðugt að mannafla og valdi, og samkvæmt áliti bankamálanefndar á enn að auka vald Seðlabankans á verulegum sviðum, og það er ekki einu sinni hægt að leggja fram sæmilegt frv. hér um viðskiptabankana, án þess að Seðlabankinn sé með fingur í því. Hér á að mynda samstarfsnefnd milli hins nýja banka, sem á að heita hinu furðulega nafni Búnaðar- og Útvegsbanki Íslands. Þetta minnir á Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins. Skipa á samstarfsnefnd viðskiptabanka ríkisins. Þar á að skipa 5 menn í nefnd, ríkisviðskiptabankarnir skipa 2 nm. hvor og Seðlabankinn einn. Elsku Seðlabankinn á þá að vera með nefið niðri í þessu líka. Það er svo komið í þjóðfélaginu, að Seðlabankinn er fyrir ofan og handan bæði Alþingi og ríkisstj. Það er að myndast að mínu viti hættulegt fjármálavald utan við Alþingi og ríkisstj. Ég tel eitt af meginskilyrðunum í sambandi við endurskoðun á bankalöggjöfinni að taka löggjöf Seðlabankans til endurskoðunar. Hver ræður yfir Seðlabankanum? Ekki hæstv. viðsk.- og bankamrh. Hann hefur að vísu yfirumsjón með Seðlabankanum, en hann ræður þar engu að eigin sögn. Ef ætlunin er að taka tillit til vilja þjóðarinnar, þá hvílir sú skylda á alþm. og ríkisstj. að sýna þjóðinni, hver hefur valdið í þeim banka. Og ég lýk svo máli mínu með því að segja. Svona frv.- ræksni styð ég ekki.



Herra forseti. Ég vil segja nokkur orð í sambandi við það frv., sem hér er til umr, og virðist vera, eins og hv. síðasti ræðumaður talaði um „frv.-ræksni“. Það má kannske segja, að það sé ekki þinglegt mál að tala um frv.- ræksni. Það er a.m.k, nýyrði hér í þessari hv. d. En það er enginn vafi á því, að það er ástæða til, hvort sem frv. er kallað ræksni eða ekki að gera ýmsar aths. við það. Með þessu frv. er ætlast til að sameina tvo banka, tvo ríkisbanka, þ.e. Búnaðarbankann og Útvegsbankann. Þessir tveir bankar eru nú orðnir nokkuð gamlir að árum báðir tveir. Annar mun vera 44 ára og hinn 70 ára. Báðir þessir bankar eru stórir á íslenskan mælikvarða. Báðir voru þeir stofnaðir með sérstöku markmiði, það var að þjóna atvinnuvegunum. Búnaðarbankinn skyldi sérstaklega þjóna hagsmunum landbúnaðarins, og Útvegsbankinn, eftir að honum var breytt úr því að vera Íslandsbanki, eins og hann var kallaður, þá skyldi Útvegsbankinn sérstaklega þjóna sjávarútveginum. Jafnframt því að vera trúir sínu upprunalega markmiði hafa báðir þessir bankar veitt alhliða bankaþjónustu. Ég held, að það fari ekki á milli mála. En á ummælum hæstv. viðskrh. áðan var að heyra, að þessir bankar veittu ekki alhliða bankaþjónustu. Það gera þeir áreiðanlega og það í ríkum mæli, að undanskildu því, að Búnaðarbankinn hefur ekki enn fengið gjaldeyrisréttindi. Búnaðarbankinn ætti vitanlega að fá gjaldeyrisréttindi, því að hann er annar stærsti bankinn í landinu. Búnaðarbankinn hefur áhuga á því að fá gjaldeyrisréttindi, en ekki fengið enn, þrátt fyrir það að hann sé annar stærsti bankinn. Þessir bankar samanlagt eru eins stórir og Landsbankinn. Hæstv. ráðh. sagði hér áðan, að með því að sameina bankana mundi verða mikill sparnaður. En það er vitanlega það, sem spurt verður um. Til hvers er verið að sameina bankana? Er það til þess að spara útgjöld? Er það til þess að draga úr rekstrarkostnaði, án þess að draga úr þjónustu eða þægindum, sem þessar stofnanir hafa veitt sínum viðskiptaaðilum? Við athugun kemur í ljós, að Landsbankinn, sem er jafnstór og Búnaðarbankinn og Útvegsbankinn samanlagt, hefur fleira starfslið en hinir bankarnir báðir. Það er sagt, að það séu nokkru fleiri starfsmenn í Landsbankanum en í Búnaðarbankanum og Útvegsbankanum samanlagt. Ég hef aldrei heyrt talað um, að það væri of margt fólk í Landsbankanum. En ef það er hæfilega margt fólk í Landsbankanum. sem er jafnstór og hinir bankarnir báðir, en Landsbankinn hafi meira starfslið, held ég, að hægt sé að afskrifa þá hugmynd fyrir fram, að hægt sé að fækka starfsfólki, þótt Búnaðarbankinn og Útvegsbankinn verði sameinaðir. Mér dettur ekki í hug að halda því fram, að Landsbankinn sé með of margt fólk eða þar sé ekki haldið uppi hagræðingu í rekstri. Útkoma Landsbankans á undanförnum árum hefur sýnt það, rekstrarútkoma bankans, að hún hefur verið með ágætum. En ég hygg, að bæði Búnaðarbankinn og Útvegsbankinn hafi haft mikið aðhald í sambandi við starfsmannahald. Óvist er, að lengra verði gengið, en þar hefur verið gert hvað það snertir. Í báðum bönkunum nú eru 5 aðalbankastjórar, en í sameinaða bankanum er gert ráð fyrir, að aðalbankastjórar verði 3. Hins vegar er gert ráð fyrir því, að það megi ráða varabankastjóra eftir þörfum, og þeir gætu orðið margir, ef frv. verður samþ. eins og það nú er orðað. Þá munu flestir ætla, að sparnaðurinn við fækkun aðalbankastjóra sé rokinn út í veður og vind. Það eru tvö bankaráð, 5 manna bankaráð, í þessum tveimur ríkisbönkum nú, en í sameinaða bankanum á að vera að sjálfsögðu aðeins eitt bankaráð, 7 manna. Þarna sparast 3 menn. En það er spurning, hvort það verður samt sem áður sparnaður. Bankaráð sameinaða bankans, stærri bankans, verður að sjálfsögðu betur launað, af því að þetta er stór og sameinaður banki, en bankaráð Útvegsbankans og Búnaðarbankans, á meðan þeir eru sitt í hvoru lagi og minni. Ekki verður þarna um sparnað að ræða, a.m.k. ekki umtalsverðan. En það skiptir ekki höfuðmáli, hvort bankastjórar væru 3 eða 5, hvort bankaráðsmenn væru 7 eða 10. Það er ekki stórt mál. heldur skiptir það máli, hvernig reksturinn er í aðalatriðum. Í Ólafskveri er fram tekið, að ríkisstj. ætli sér að láta endurskoða bankakerfið allt frá grunni, það eigi að draga saman í bankakerfinu, og það eigi að endurskoða lög Seðlabankans einnig og þá náttúrlega skerða vald hans, vegna þess að margir muna, að meðan núv. stjórnarflokkar voru í stjórnarandstöðu, töluðu þeir oft um bankavaldið og vald Seðlabankans. Þess vegna ætlaði núv. hæstv. ríkisstj. að skerða þetta ofurvald bankanna og sérstaklega Seðlabankans og breyta lögum til þess að ráðh. gætu verið húsbændur yfir bönkunum. En árangurinn sjáum við. Það er þetta frv., sem hér liggur frammi og nú er verið að ræða. Hefur verið drepið á það af tveimur hæstv. ræðumönnum, hvernig þetta frv. er, hvaða tilgangi það nær. Það hefur verið fullyrt, og það er rétt sagt, að þetta frv., þótt að l. verði, geri ekki ráðh. að húsbændum yfir Seðlabankanum. Ef Seðlabankinn hefur áður haft vald yfir hæstv. ríkisstj., þá heldur hann því valdi, þótt þetta frv. verði lögfest. Hæstv. ráðh. skipaði n. til þess að endurskoða bankalöggjöfina. Þessi n. kvartaði ákaflega mikið yfir því, að hún hefði nauman tíma. Hún hafði svo nauman tíma til þess að starfa, þessi n., að hún gat ekki unnið starfið eins og hún ætlaði sér. Hún skilaði af sér í janúarmánuði 1973 til hæstv. viðskrh. Hæstv. ráðh. hefur sennilega rekið á eftir n. En það getur verið skaðlegt að reka það mikið á eftir, að þeir, sem eiga að vinna vandasamt verk, geti ekki lokið því vegna tímaskorts. Og nú er það svo, að síðan í janúar 1973 hefur hæstv, ráðh. haft þetta frv. á borði sínu og verið að hugsa sig um í meira en ár, hvort hann ætti að flytja það og styðjast við álit bankamn., sem hæstv. ráðh. fékk í byrjun ársins 1973, en er ekki hálfunnið, vegna þess að n. hafði ekki tíma til að ljúka störfum. Það er eins og hæstv. viðskrh. hafi gert sér það ljóst, að þetta verk var ekki að fullu unnið. Og hann er á báðum áttum, hæstv. ráðh., í meira en ár um það, hvort hann eigi að byggja á þessu áliti. En fyrir hæstv. ríkisstj., sem taldi nauðsynlegt að endurskoða bankakerfið allt og bankalöggjöfina, var náttúrlega skaðlegt að eyða þessum langa tíma í aðgerðaleysi. Það hefði verið betra fyrir hæstv. ráðh, að leggja fyrir hv. bankamn. að halda áfram störfum, gefa henni frest til þess að vinna t.d. þangað til í febrúar eða mars 1974. Þá hefði n. ekki kvartað um tímaskort. Þá er líklegt, að hún hefði getað gert sér grein fyrir því, hvert skyldi stefna og hvaða vinnubrögð þyrfti til þess að ná því markmiði, sem talið væri æskilegt. Ég vil vitna hér í álit bankamálan. orðum mínum til stuðnings, þegar hún talar um, að hún hafi haft nauman tíma. Vegna tímaskorts gat n. ekki gert sér grein fyrir því, hvort það fælist sparnaður í því að sameina þessa tvo banka, og þarf ekki annað en vitna í nál. til þess að sannfærast um það, hvað n. hafi til málanna að leggja. Með leyfi hæstv, forseta, vil ég lesa hér upp örstutt ágrip úr nál. Þar segir: „Ljóst er, að ef ákveðið yrði að sameina Búnaðarbankann og Útvegsbankann hlytu að skapast margvísleg og viðkvæm vandamál í sambandi við yfirtöku sameinaða bankans á starfsfólki frá bönkunum tveimur. Á þessu stigi málsins taldi n. ekki rétt að kanna nákvæmlega þann vanda, sem við yrði að etja í þessum efnum, en leggur áherslu á, að mjög er mikilvægt, að þessi mál verði tekin réttum tökum, ef til sameiningar kemur.“ - N. er í miklum vafa um það, hvort til sameiningar muni koma, en leggur áherslu á, að það verði kannað rækilega, hvað af þessu gæti leitt með starfsfólkið, ef úr sameiningunni yrði, en sjálf hafði n. ekki tíma til að kanna það. Þá telur n. sérstaka ástæðu til þess að vekja athygli á þeim vanda, sem fylgja mundi yfirtöku sameinaða bankans á starfsfólki í bönkunum tveimur. Enn segir n.: „Samruni bankastofnana og einföldun fjármálakerfisins er stefna, sem framkvæma verður með fullri gát á hæfilega löngum tíma. Í þessu efni verður að eiga sér stað þróun fremur en bylting, ef ekki eiga að koma upp alvarleg vandræði og andstaða, sem mundi gera allar slíkar fyrirætlanir að engu.“ - Það er greinlegt, að n. ætlaðist ekki til, að hæstv. ráðh. flýtti sér í þessu efni. Og enn segir n.: „Sannleikurinn er sá, að hver stofnun á sér djúpar rætur í þeim jarðvegi, sem hún er sprottin úr. Þannig á hver bauki sinn hóp innstæðueigenda, lántakenda og starfsfólks, sem er annt um hag sinnar stofnunar og vill að hann sé ekki fyrir borð borinn í slíkri endurskipulagningu.“ Enn segir n.: „Eigi að stefna að einföldun og samruna innan bankakerfisins, er n. þeirrar skoðunar, að nauðsynlegt sé að taka alla þætti þess til endurskoðunar. Þótt n. sé þeirrar skoðunar, að stefna beri að verulegum samruna innan bankakerfisins og fækkun stofnana, vill hún eindregið vara við því, að þeirri stefnu verði fylgt án tillits til þeirra sögulegu og félagslegu sjónarmiða, sem mótað hafa þróun þessara mála hingað til. Má t.d. nefna, að þrír nýir hlutafélagabankar voru stofnaðir á undanförnum áratug með samþykki allra þingflokka.“ Enn segir n.: „Eigi að stefna að því, að ríkisbönkunum fækki úr þremur í tvo, virðist sú leið helst koma til greina, að það gerist við sameiningu Búnaðarbankans og Útvegsbankans“ helst koma til greina, en það er langt frá því, að n. vilji fullyrða, að það sé eðlilegt og það sé rétt að sameina þessa tvo banka. N. leggur þó áherslu á, að henni hefur ekki unnist tími til að kanna nægilega rekstrarlega hagkvæmni þeirrar sameiningar. N. hefur ekki unnist tími til að kanna það, hvort það er hagkvæmt að sameina þessa tvo banka. Hæstv. viðskrh. fullyrti það hér áðan, að í þessu mundi felast sparnaður. En bankastjórarnir 6, sem bankamn. skipuðu, sem störfuðu í n. í nokkra mánuði og flestum hnútum ættu að vera kunnugastir, segja í sínu áliti, að þeim hafi ekki unnist tími til þess að kanna það eða rannsaka, hvort sameiningin leiði til sparnaðar eða hagkvæmni. Og þegar þetta er athugað, þá held ég, að allir ættu að geta verið sammála um, að þetta frv. er ekki tímabært, að það er fljótfærni að flytja það og til allt of mikils ætlast, að alþm. samþykki frv., sem flutt er á skökkum forsendum og vantar raunverulega alla undirstöðu. En n. segir meira. Hún segir m.a.: „Mat á rekstrarhagkvæmni bankakerfisins er mjög flókið mál, og taldi n, sér ekki fært að leggja fram fræðilega grg. um þessi efni. Sá stutti tími, sem n. var ætlaður til að ljúka störfum, leyfði hvorki öflun nægilegra gagna í þessu sambandi né úrvinnslu þeirra.“ - Hvaða meining er nú í þessu, að skipa n. og sníða henni það þröngan stakk, skammta henni það nauman tíma, að hún treystir sér alls ekki til þess að kanna það mál til hlítar, sem hún er að vinna? Hún treystir sér ekki vegna tímaleysis að safna nauðsynlegum gögnum. Og hæstv. ráðh. hefur þessi frumdrög að nál. hjá sér á annað ár. N. hætti störfum í janúar 1973, og eftir að hafa legið á þessu með aðgerðaleysi á annað ár, þá er frv. eins og þessu slengt inn í Alþ. Ég verð að fyrirgefa hv. 3. landsk., þótt hann tali um ræksni í sambandi við þetta frv. Þetta frv. er þannig til komið, að það er byggt á algerlega ófullnægjandi gögnum. Það er skipuð n., sem ekki fær að ljúka störfum, ekki fær tíma til þess að safna þeim gögnum, sem hún þarf til þess að geta skilað rökstuddu áliti. Og n. heldur áfram að kvarta. Hún segir m.a.: „Gat n. ekki á starfstíma sínum kannað einstakar þessara leiða,“ - þ.e. um sparnað eða sameiningu í bankakerfinu, -„til fulls né haft um það nægilegt samráð við ýmsa aðila, sem þar eiga hagsmuna að gæta. Er óhjákvæmilegt, að þær ákveðnu leiðir til fækkunar stofnana, sem gerðar eru till. um, verði vel kynntar og nægilegs fylgis við þær aflað, áður en til framkvæmda kemur. Telur n. ekki óeðlilegt að reikna með, að 5–10 ár muni þurfa til að ná þeim samruna í bankakerfinu, sem stefnt er að með till.“ 5–10 ár. Það er eðlilegt, að n. telji, að það þurfi langan tíma, því að n, hefur alls ekki haft tækifæri til þess að sjá til botns í málinu og alls ekki getað gert till. um, á hvern hátt ætti að vinna að þessum málum, þannig að bankakerfið yrði einfaldara og ódýrara í rekstri. Ég vænti þess, að hæstv, viðskrh. hafi lesið álit bankamn. En ég fer að halda, að það sé langt síðan hann hafi lesið það, að það sé mjög hæpið, að hann hafi stuðst við það, þegar hann flutti ræðu sína hér áðan, því að hæstv. ráðh. leyfði sér að fullyrða ýmislegt í sambandi við þetta frv., sem brýtur algerlega í bága við það, sem bankamálan, segir. Frv. þetta um sameiningu Búnaðarbankans og Útvegsbankans er, eins og áður hefur verið sagt, flutt á skökkum forsendum. Það nær ekki þeim tilgangi, sem til er ætlast, að draga úr kostnaði. Það nær ekki þeim tilgangi, sem til var ætlast, að veita betri þjónustu. Það hefur verið minnst á útibúin, að það gæti verið sparnaður í því að sameina útibú Búnaðarbankans og Útvegsbankans. Aðeins einn staður hefur verið nefndur í því sambandi, það er Akureyri, að sameina útibú Búnaðarbankans og Útvegsbankans á Akureyri. Það má vei vera, að þetta gæti komið til greina. En ég efast mjög um það, að viðskiptamenn Útvegs- og Búnaðarbankans fyrir norðan teldu það vera heppilegt eða teldu það þjóna sínum hagsmunum. Viðskiptamenn Búnaðarbankans vilja gjarnan hafa viðskipti þar áfram. Og viðskiptamenn Útvegsbankans hafa verið þar, frá því að þetta útibú var stofnað á Akureyri, og óvíst, að þeir telji sér hag í því að breyta þar um, Þótt hægt væri að benda á sameiningu tveggja útibúa og einhver örlítill sparnaður kæmi þar til greina á kostnað þjónustunnar, þá nægir það ekki til þess að vera grundvöllur að sameiningu þessara tveggja banka. Búnaðarbankinn var stofnaður með lögum 1930 til þess að þjóna landbúnaðinum sérstaklega. Bændur landsins vilja ekki leggja Búnaðarbankann niður. Stéttarsamband bænda mótmælir því, Búnaðarfélag Íslands mótmælir því einnig. Búnaðarsamböndin mótmæla því. Og ef talað er við einstaka bændur, þá eru þeir sama sinnis. Hæstv. viðskrh. sagði hér áðan, eða það mátti skilja hans orð þannig, að það skipti raunar litlu máli, hvað bændur segðu um þetta. Ég er á allt öðru máli. Ég tel, að það hafi mikið að segja, hvað bændur vilja um þetta segja. Bændastéttin vill hafa sinn banka, og Búnaðarbankinn hefur verið rekinn sem sjálfstæð stofnun og þróast vel. þróast þannig, að hann er annar stærsti bankinn í landinu. Búnaðarbankinn hefur ekki verið ómagi á ríkinu. Búnaðarbankinn hefur, um leið og hann hefur þjónað landbúnaðinum, haft viðskipti við aðrar stéttir og haft hin almennu viðskipti, sem hæstv. viðskrh. talaði um áðan, að bankar ættu að hafa. Ég hygg, að það megi segja nokkuð svipað um Útvegsbankann. Hafa útvegsmenn verið spurðir, hvort þeir vilji leggja Útvegsbankann niður? Ég held, að þeir hafi ekki verið spurðir. Ég held, að sjávarútvegurinn vilji einnig hafa Útvegsbankann í því formi, sem hann er. Þar er Fiskveiðasjóður, þar er fiskimálasjóður, og þar er einnig hin almenna bankastarfsemi undir nafninu útvegur, sem þýðir sjávarútvegur. Ég hef heyrt marga útvegsmenn tala um það, að þeir vilji hafa sinn banka. Auk þess er Landsbankinn, sem er í dag, eins og hann var, þegar hann var stofnaður, alhliða banki fyrir alla atvinnuvegi landsmanna, og þess vegna heitir hann Landsbanki. Engum dettur í hug að breyta því nafni eða gera ráðstafanir til, að Landsbankinn starfi á öðrum grundvelli en hann nú gerir. Ég tel það ekki aukaatriði, hvað þeir segja um þetta frv., sem hafa haft viðskipti sín í þessum bönkum, og hvað þær stéttir segja, sem þessir bankar voru sérstaklega stofnaðir til þess að þjóna. Ég tel það hreina fjarstæðu að ganga fram hjá því, hlusta ekki á það. Það er jafnmikil fjarstæða og að vilja ekki hlusta á það, sem Samband ísl. bankamanna segir, Starfsmannafélag Útvegsbankans segir eða Starfsmannafélag Búnaðarbankans segir. Öll þessi starfsmannafélög mótmæla þessu frv. algerlega, Þess vegna finnst mér það vera svona dálítið kaldhæðnislegt, þegar hæstv. viðskrh. gefur í skyn, að það skipti raunverulega engu máli, hvað það fólk segir, sem starfar við þessar stofnanir, það skipti ekki heldur neinu máli, hvað það fólk segi, sem skipti við bankana. Hvað sem það segir, þá skal það fram, þetta frv., sem er vanskapnaður og ekki nær neinum heilbrigðum tilgangi, hvorki til þess að draga úr kostnaði né til þess að bæta alhliða þjónustu. En það var einhver, sem talaði um það, að hæstv. ríkisstj. hefði sett góða beitu á öngulinn. Það eru 400 millj. kr., sem fylgja þessu frv. Og það er ætlast til, að bæði Búnaðarbankinn og Útvegsbankinn gleypi þessa beitu, þetta fylgifé, sem fylgir óskapnaðinum, frv. um sameiningu bankanna. Hæstv. ráðh. og hæstv. ríkisstj, vita það, að þeir, sem standa að Búnaðarbankanum, og margir af þeim, sem standa að Útvegsbankanum, eru á móti sameiningunni. En hæstv. ríkisstj. gerir sér vonir um, að með því að veifa 400 millj. kr. framan í þessa aðila verði kannske unnt að fá þá til þess að fallast á frv. Ég held, að þeir, sem ráða Búnaðarbankanum, og bændurnir, sem hafa sótt fjármuni til hans, og útgerðarmenn og útvegsmenn, sem vilja hafa Útvegsbankann áfram sem sinn banka, átti sig á því, að þessar 400 millj. eru ekkert annað en tálbeita, tálbeita, sem endist skammt. Þeir munu einnig átta sig á því, að hæstv. ríkisstj. hefur hvorki umboð né efni á því að veifa þessari fjárhæð á Alþ. eða framan í landsmenn. Ég held, að alþm. og margir aðrir í landinu séu farnir að átta sig á því, að núv. hæstv. ríkisstj. kann ekki með fjármál að fara, og eins og sagt var hér áðan, hefur hæstv. ríkisstj. í það mörg horn að líta í sambandi við fjáröflun, að hún ætti að spara sér þessar 400 millj., sem hún þarf ekki að eyða. En ég spyr: Eru þessir bankar, Útvegsbankinn og Búnaðarbankinn, svo illa staddir fjárhagslega, að þeir þurfi að sækja um styrk til hæstv. ríkisstj. og fara í tóman ríkissjóð, til þess að þeir geti starfað áfram? Ég held, að sem betur fer megi segja nei við þessari spurningu. En það má vera, að það fylgi því mikill kostnaður að sameina bankana, og ég er reyndar alveg sannfærður um það. Það fylgir því mikill kostnaður. Og það á kannske að nota verulegan hluta af þessum 400 millj. til þess að standa undir þeim kostnaði. Það hefur verið talað um gjaldeyrisréttindi Búnaðarbankans, hann hafi ekki fengið gjaldeyrisréttindi. En með því að hann sé lagður niður og sameinaður öðrum banka, eru Búnaðarbankanum veitt gjaldeyrisréttindi. Ég hygg nú, að þeir, sem stjórna Búnaðarbankanum og fylgjast nokkuð með þessum málum, láti sér ekki detta í hug, að þeir þurfi að gleypa agn frá núv. hæstv. ríkisstj. eða ganga að einhverjum þvingunarsamningi til þess að fá gjaldeyrisréttindi. Ég er alveg sannfærður um það, að Búnaðarbankinn, annar stærsti banki landsins, fær gjaldeyrisréttindi án þess að gera óheiðarlegan verslunarsamning um slíkt. Ég er alveg sannfærður um það. Það þarf ekki að gera óheiðarlegan verslunarsamning, til þess að Búnaðarbankinn fái gjaldeyrisréttindi. Ég held, að þetta frv. sé enn ein spegilmynd þess, hvernig núv. ríkisstj. efnir loforð sín, sem oft er vitnað til, samkv. Ólafskveri. Hæstv. forsrh. hefur gefið út tilkynningu um, að ef hann geti ekki staðið við eitt loforð í málefnasamningnum, að láta varnarliðið fara, þá muni hann segja af sér. En ef kverið væri nú lesið og loforðalistinn skoðaður, þá mætti sjá, að hæstv, ríkisstj. hefur staðið við fátt af því, sem í loforðalistanum er. En hæstv. ríkisstj. hefur ekki haft orð á því að segja af sér út af þeim atriðum í sáttmálanum. Og jafnvel þótt hæstv. ríkisstj. fengi þetta frv. samþ., dytti engum í hug, að ríkisstj. væri með því að efna loforðið um að endurskoða bankakerfið allt og draga úr kostnaði og hnekkja valdi Seðlabankans, eins og hennar meining var, þegar hún settist fyrst í valdastólana. Þótt þetta frv. væri samþykkt, er bankakerfið í heild eftir sem áður óendurskoðað. Hagkvæmni í bankakerfinu hefur ekki aukist þrátt fyrir þetta, heldur miklu fremur gæti það átt sér stað, að kostnaður mundi aukast við þessa sameiningu. Er í rauninni hægt að búast við því, að sameinaði bankinn, Búnaðarbankinn og Útvegsbankinn, eftir að sameinaði bankinn er orðinn jafnstór og Landsbankinn, að sameinaði bankinn hafi til lengdar færra fólk en Landsbankinn, sem væri álíka stór? Getur ekki verið, að sameining þessara banka leiði til fjölgunar starfsfólks? Bankanefndin treystir sér ekki til að fullyrða neitt um það. Ég held, að það sé ekki nema um eitt að ræða í sambandi við þetta frv., þ.e. annaðhvort að vísa því frá, vegna þess að það er illa undirbúið, eða beinlínis að fella það. Ég skal engu spá um það, hver örlög frv. verða á hv. Alþ. Þetta er stjfrv. og hæstv. ráðh. minntist á, að einstakir þm. hefðu áskilið sér rétt til að vera á móti því. En það kom ekki fram, hversu margir þeir eru úr stjórnarliðinu. Ef þeir eru mjög fáir, kannske bara einn eða tveir, þá má reikna með, að þetta frv. hafi meiri hl. og verði að lögum, þótt það sé slíkt skrípi sem augljóslega má sjá, ef það er lesið og skoðað niður í kjölinn. En ég vil vænta þess, að hv. þm. lesi frv. vandlega og lesi álit bankamálan., sem hæstv, viðskrh. vitnaði mikið til áðan. Með því að lesa álit n, sannfærast þm. best um, að málið er óundirbúið og bankamálanefndin hefur ekki treyst sér til að fullyrða neitt um það, að þetta frv. geti leitt til sparnaðar eða velfarnaðar á neinn hátt.



Herra forseti. Vegna ummæla hv. 1. þm. Sunnl. áðan, að ríkisstj. hefði lofað því, að mér skildist, að fækka bönkum, það hefði verið eitt af þeim loforðum, sem stæðu í málefnasamningnum, vil ég segja það, að í honum stendur að, vinna beri að sameiningu banka. Það er sú stefna, sem átti að vinna að, en það var ekkert loforð í því sambandi, og ég tel, að þó að af því verði ekki, þá hafi stuðningsmenn ríkisstj. ekki svikið neitt í sambandi við málefnasamninginn. Það er alveg rétt, sem kom fram í ræðu hans og enn fremur sem kom fram í framsöguræðu hæstv, ráðh. um þetta mál, að' það eru einstakir þm. t.d. Framsfl., sem eru andvígir þessu frv. Hvað þeir eru margir, skal ósagt látið. En það er ýmislegt, sem ég hef að athuga við allt þetta mál. Í fyrsta lagi var ég mjög undrandi, þegar ég sá, hvernig n. var skipuð í upphafi. Það voru 5 bankastjórar og einn framkvæmdastjóri, sem áttu að endurskoða og gera till. um banka, sparisjóði og sem sagt alla fjárfestingasjóði og banka, en það var enginn t.d. frá bændum, það var enginn frú útvegsmönnum, enginn frá viðskiptavinum bankanna, og það var enginn frá starfsfólki þessara banka eða bankamannasambandi. Ég hef alltaf haldið, að bankarnir væru ekki fyrst og fremst fyrir bankastjórana, heldur fyrir það fólk, sem þeir eiga að þjóna, og það hljóti að þurfa að hlusta á raddir þess. Því miður virðist, að það sé erfitt að ná eyrum þeirra, sem fara með þessi mál, og ég harma það mjög. Þegar svo er farið að athuga um hver stefnan er í þessum málum og hver ráði þessari stefnu, sé ég ekki betur en það sé fyrst og fremst einn aðili, sem ræður stefnunni í þessum málum og hefur mótað bæði þetta frv. og í sjálfu sér álit bankamálanefndar. Það er Seðlabankinn, hann einn í sjálfu sér, enda hef ég átt viðræður við þá bankastjóra, sem voru í n., og þeir eru í mörgum atriðum ekki sammála, þótt þeir að vísu skrifuðu undir þetta, það er rétt. En þetta frv., sem hér liggur fyrir, er ekki grundvallað að öllu leyti á áliti bankamálanefndarinnar. En hvernig er með þessa samstarfsnefnd, eins og hún er byggð upp? Það er verið með þessu frv., og þessari stefnu - enda er það stefna Seðlabankans - að auka miðstjórnarvaldið í þessum málum. Er það það, sem við, t.d. dreifbýlismennirnir, höfum stefnt að? Er það þetta? Það er ýmislegt fleira, sem er stefnt að, þó að þetta sé aðeins eitt skrefið. Það er stefnt að því að fækka sparisjóðunum, að leggja allar innlánsdeildir kaupfélaganna niður. Það er stefnt að því, að það verði aðeins eftir 30 sparisjóðir, þegar er búið að stofna 5–10 sparisjóði upp úr innlánsdeildunum. Og hvernig á að fara að fækka þessum sparisjóðum og þessum stofnunum? Á að gera það með því að skylda þá til þess að eiga vissa upphæð, 3 eða 5 millj. kr., eigið fé? Það gefur auga leið, að minni sparisjóðirnir í afskekktum byggðarlögum verða fyrstir til að hverfa, ef slík ákvæði væru sett, ekki þeir sparisjóðir, sem mættu helst hverfa, eins og t.d. hjá okkur á Akureyri eða hér í Reykjavík, heldur hinir, sem mega síst leggjast niður að mínum dómi. Á það að vera okkar stefna, sem höfum viljað færa valdið frá Reykjavík út á land, að styðja nú að því að færa þetta vald, fyrst og fremst allt fjármálavald, til Seðlabankans? Ég segi nei, það styð ég aldrei. Því hefur verið haldið fram, að það, sem verið væri að stefna að, sé til sparnaðar og almenningi hefur verið talin trú um það. Ég man ekki betur en meira að segja Jóhannes Nordal seðlabankastjóri segði í útvarpi eða sjónvarpi, að það væri ekki umtalsverður ávinningur, kannske 10% eða eitthvað, sem hann minntist á, en viðurkenndi svo, að þetta hefði ekki verið kannað, það lægi alls engin könnun fyrir um það hvort t.d. að sameiningu þessara banka, Útvegsbankans og Búnaðarbankans, væri einhver sparnaður. Ég vil ekkert fullyrða um þetta, hvort það væri hægt að spara eitthvað. En eins og hefur komið fram hjá hv. þm., sem hafa talað hér á undan mér, er það ekki líklegt, miðað við það, að t.d. vinna við Landsbankann um 130 manns fleira en í Búnaðarbankanum og Útvegsbankanum samanlagt. Þó er litill munur á starfi þessara tveggja banka og Landsbankans, þannig að það er ekki hægt að reikna með því, að um sparnað mundi vera að ræða, enda alveg ósannað mál, hvað t.d. er hæfileg stærð á svona stofnun, til þess að hagkvæmni í rekstri sé sem best. Það er alveg ósannað mál. Það er fróðlegt að athuga eitt. Það er verið að tala um, hvað þessir afgreiðslustaðir hér á okkar landi séu margir. Við vitum, að við erum fámenn þjóð í nokkuð stóru landi, og það er eðlilegt, að hér yrðu fleiri afgreiðslustaðir en t.d. í öðrum Norðurlöndum, ég tala nú ekki um Danmörku. En hvernig er þetta? Miðað við þær tölur, sem koma fram í bankamálaálitinu, eru 1410 íbúar á hvern afgreiðslustað í Danmörku og í Finnlandi 1430, en hér eru þeir 1646. Í Noregi eru þeir 1740 og í Svíþjóð um 1930. Ég held, að þessar tölur sýni, að það eru ekki óeðlilega margir afgreiðslustaðir, a.m.k. miðað við það, sem er á Norðurlöndum. Ég vil ekkert um það segja, hvort hægt sé að fækka þessum stöðum eitthvað. Þróunin hefur verið sú t.d. á undanförnum árum, að sparisjóðum hefur fækkað og innlánsdeildum. Það hefur verið þróunin. Og það hefur verið líka þannig á Norðurlöndum. En það á ekki lögþvinga þessa fækkun. Það hefur komið fram áður, að bændasamtökin eru algerlega á móti þessari stefnu Seðlabankans. Þau eru algerlega á móti því t.d. að leggja niður innlánsdeildir samvinnufélaganna eða að skerða möguleika þeirra á nokkurn hátt. Þau eru á móti því að lögþvinga fækkun á sparisjóðum, og þau eru á móti því að sameina t.d. Búnaðarbankann og Útvegsbankann. Ég gæti lesið hér óteljandi fundarsamþykktir bænda í hinum ýmsu héruðum, en það þjónar engum tilgangi. Ég ætla að láta nægja að lesa aðeins eina. Það er samþykkt, sem var gerð á Búnaðarþingi 1973. Till. var samþ. með 24 shlj. atkv., en eins og hv. alþm. vita, eiga aðeins 25 sæti á Búnaðarþingi. En samþykktin er svona: „Búnaðarþing beinir því til stjórnar Búnaðarfélags Íslands að fylgjast sem best með þeirri endurskoðun, er nú stendur yfir á löggjöf um starfsemi banka og sparisjóða, og felur henni að beita sér gegn hvers konar aðgerðum, sem líklegar eru til að minnka lánsfé til landbúnaðarins eða skerða ráðstöfunarrétt dreifbýlisins yfir fjármagni því, sem þar myndast. Þingið bendir sérstaklega á nauðsyn þess að vera vel á verði í þessu sambandi, ef um það væri að ræða að breyta stöðu Búnaðarbanka Íslands svo og sparisjóða og innlánsdeilda kaupfélaga.“ Sams konar samþykktir hafa verið gerðar víða um land, í búnaðarsamböndum, á fundum bænda og annars staðar. Svo segir hæstv. viðskrh.: Ég geri mjög lítið úr andstöðunni eða a.m.k. andstöðu bænda í sambandi við þetta mál. Það hefur verið dreift til þm. ýmsum umsögnum um þetta mál, t.d. frá Sambandi ísl. bankamanna og frá starfsmannafélögum bæði Útvegsbankans og Búnaðarbankans, og eins og hefur komið fram í ræðum hv. þm. á undan mér, eru allir þessir aðilar andvígir þessu frv., sem hér liggur fyrir. Og eftir því sem maður athugar þetta frv. meira, verður maður eiginlega meira undrandi á því, að þetta skuli vera ávöxtur þessa starfs, sem hefur verið lagt mikið í. Við höfum fengið hér tvær þykkar bækur, og hæstv. viðskrh. upplýsti, að þetta væri samið af Seðlabankanum. Það er ekki hægt að sjá annað en þeir starfsmenn Seðlabankans, sem hafa unnið þetta verk, séu alls ekki þeim vanda vaxnir að ganga frá svona frv. Það þjónar engum tilgangi að tala hér langt mál að þessu sinni. Það kann að vera, að ég tali við 2. umr., ef þetta frv. kemur til 2, umr., sem ég vonast fastlega eftir að verði ekki. En ég vil segja frá því í lokin, að ég er hér með tilbúið frv. um breyt. á l. um Búnaðarbanka Íslands, og ef einhverjir hv. þm., sem hér eru, kynnu að vilja vera meðflm. með mér að athuguðu máli, þá er ég til viðræðu um það mál.



Herra forseti. Mér þykir rétt að láta nokkur orð falla um þetta frv. þegar á þessu stigi málsins, þó að vissulega hafi margt verið sagt rétt um þetta mál, sem varpað hefur ljósi á það, á þessari síðdegisstund, sem það hefur verið rætt hér í hv. Nd. Það má vel vera, að í þeim fáu orðum, sem ég segi hér á eftir, beri ég oftar í munn mér nafn Búnaðarbanka Íslands en Útvegsbankans, en það stafar ekki af því, að ég beri ekki fulla virðingu fyrir Útvegsbankanum og hans starfi, heldur kannske fremur af hinu, að ég hef haft allnáin kynni af starfsemi Búnaðarbanka Íslands s.l. hálfan annan áratug. Þetta frv., sem hér er til umr., heitir frv. til l. um viðskiptabanka í eigu ríkisins. Það er, eins og hér hefur verið tekið fram, samið og undirbúið af bankamálanefnd, sem skipuð var af hæstv. viðskrh. í maí 1972. Starf þessarar n. byggist að vissu leyti á stjórnarsáttmálanum og því, sem þar er ákveðið, að endurskoða skuli allt bankakerfið, þ.á m. löggjöf varðandi Seðlabankann og hlutverk hans, og vinna að sameiningu banka og fjárfestingarsjóða. Þessi n., sem vissulega var skipuð mörgum ágætismönnum, hefur unnið mikið og gott starf á sinn hátt, Hún hóf störf sín með því að afla sér upplýsinga og kynna sér fyrirkomulag þessara mála, einkum á Norðurlöndum. Að þeirri athugun lokinni komst n. að ákveðinni niðurstöðu, sem hún hefur greint frá í áliti sínu, sem er tveir allþykkir doðrantar, sem ýmsir hafa séð og lesið. Þar komust menn m.a. að þeirri niðurstöðu, að bankastarfsemi hér á landi væri óeðlilega fyrirferðarmikil og fyrirferðameiri en erlendis, m.a. á Norðurlöndum. Það þyrfti því nauðsynlega að koma fram einföldun í þessum málum hér á landi og þá einkum með samruna einnar eða fleiri peningastofnana. Alls munu nú vera á landinu 96 innlánsstofnanir, en það er hugsjón nefndarinnar, a.m.k. hefur hún bent á það í sínum ritum, að æskilegt sé, að viðskiptabönkum fækki úr 7 í 4, sparisjóðum og innlánsdeildum úr 88 í 30 og fjárfestingarsjóðum úr 17 í 9. Sé þetta gert, er talið, að aukin hagkvæmni muni nást og minni vinnuaflsnotkun, enn fremur meira öryggi og auðveldara eftirlit. Þá hefur n. lagt á það áherslu, að nauðsynlegt sé nú á tímum, að bankar séu ekki sérhæfðir einstökum atvinnugreinum, heldur alhliða, og mun ég víkja nokkru nánar að því síðar. Eftir þessar vangaveltur kemst n, þessi að þeirri niðurstöðu, að rétt sé að stefna að fækkun peningastofnana og þá einkum með því að sameina Búnaðarbanka og Útvegsbanka Íslands. Segir nánar um þetta á bls. 10 í aths. við þetta frv. eitthvað á þessa leið: „Meginniðurstöður n. eru þær, að peninga- og lánastofnanir hérlendis séu miklu fleiri en hagkvæmt getur talist auk þess sem margar þeirra séu of smáar til að geta uppfyllt nútímakröfur um alhliða þjónustu við viðskiptaaðila sína og öryggi fyrir innstæðueigendur og aðra kröfuhafa. Leggur n. jafnframt áherslu á nauðsyn þess, að löggjöf, sem varðar starfsemi þessara stofnana, sé endurskoðuð og færð í nútímalegt horf. Telur n. allt benda til víðtæks samkomulags um meginmarkmið, sem stefna beri að í þessum efnum, þ.e.a.s. samruna peninga- og lánastofnana í stærri og virkari heildir og einföldun bankakerfisins innan ramma heilsteyptrar löggjafar.“ Og einhvers staðar í skrifum n. er sagt frá því, að í raun og veru sé öll bankamálalöggjöf, þ.e. öll löggjöf varðandi banka og starfsemi þeirra, mjög ófullkomin hér á landi, nema löggjöfin um Seðlabankann, nr. 10 frá 1961, sem nokkurn veginn fullnægi kröfum tímans, að manni skilst. Síðan ræðir n. nokkuð um sameiningu Búnaðar- og Útvegsbankans og bregður upp eftirfarandi mynd: „Sameinaði bankinn, eins og hann er nefndur, yrði banki, sem í fyrsta lagi nálgaðist Landsbankann að stærð, í öðru lagi hefði mjög svipaða dreifingu útlána á atvinnuvegi og aðra lánaaðila og Landsbankinn, í þriðja lagi hefði afgreiðsluaðstöðu í öllum landshlutum mjög til jafns við Landsbankann og í fjórða lagi tæki við gjaldeyrisréttindum af Útvegsbankanum. Með sameinaða bankanum og Landsbankanum yrði m.ö.o. mjög mikið jafnræði hvað snertir stærð, viðskiptadreifingu og viðskiptaaðstöðu, og yrðu það vissulega miklir kostir á þessari leið.“ Þarna á Búnaðarbanki Íslands að fá allt í einu hin langþráðu gjaldeyrisréttindi á silfurfati. Það er kannske ástæðulaust á þessu stigi málsins að fara mjög ítarlega yfir frv. sjálft, enda hefur hv. 3. þm. Norðurl. e. sagt nú alveg rétt á undan mér, að hann óski eftir því, að frv. þetta kafni í fæðingunni, þ.e.a.s. komist aldrei til 2. umr. Ég mun nú, m.a. með hliðsjón af þessu, fara mjög lauslega yfir frv. sjálft, en það skiptist í nokkra kafla. Í I. kaflanum eru almenn ákvæði. Í II. kaflanum eru ákvæði um stjórn bankanna. Þar vil ég vekja athygli á einu ákvæði í 7. gr. Þar segir, að yfirstjórn ríkisviðskiptabanka sé í höndum ráðh. þess, sem fer með bankamál, og bankaráðs, svo sem fyrir er mælt í lögum þessum. Þrátt fyrir ákvæði 1. mgr. hefur ráðh. sá, sem fer með landbúnaðarmál. yfirstjórn veðdeildar Búnaðarbankans og Stofnlánadeildar landbúnaðarins. Að undanförnu hefur það verið svo, að æðsti yfirmaður Búnaðarbanka Íslands hefur verið hæstv. landbrh. Nú á að breyta um tilhögun í þessu efni, þannig að það á að vera einn og sami bankamrh. yfir öllum bönkum og peningastofnunum, en hins vegar á landbrh. að hafa á hendi einhverja yfirstjórn veðdeildar Búnaðarbankans og Stofnlánadeildar landbúnaðarins. Ég held, að velunnarar Búnaðarbankans hnjóti um þetta atriði að því leyti, að þeir hafa jafnan lagt ríka áherslu á það, að Stofnlánadeild landbúnaðarins og veðdeildin séu tvær af meginstoðum og frumgreinum Búnaðarbankans og það megi með engu móti raska því skipulagi, sem verið hefur að undanförnu, að sami maður fari með æðstu yfirstjórn bæði veðdeildar, Stofnlánadeildar og Búnaðarbankans í heild. Í III kafla er rætt um samstarfsnefnd, sem hv. 3. þm. Norðurl. e. taldi vera til þess að auka miðstjórnarvald í þessum efnum. Það er að vísu alveg nauðsynlegt, að ríkisviðskiptabankarnir 3 hafi visst og allnáið samstarf sín á milli. Mér finnst, að samkeppni af hálfu viðskiptabanka ríkisins sé óæskileg, nema að vissu marki, og það er sannleikur, að stundum hafa viðskiptabankar ríkisins gengið of langt í samkeppni hver við annan. Ég álít, að slíkt megi ekki eiga sér stað nema í fullu hófi og aðeins að vissu marki. Ég sé ekki ástæðu til að rekja öllu fleiri ákvæði þessa frv., en aðeins ítreka það, sem hv. 5. þm. Reykv. benti á í dag, að það virðist eiga að hafa hraðann á um það að koma þessu frv. í kring, þar sem allt á að vera komið í góðan farveg, fínt og pússað, að morgni þriðjudagsins 1. október 1974, en þá á að vera búið að velja nýtt bankaráð og bankastjóra og viðskipti eiga að geta hafist að morgni 1. okt., án þess að miklu fleira þurfi að athuga. Svo sem kunnugt er, tók Búnaðarbanki Íslands til starfa 1. júlí árið 1930. Ég er ekki nákunnugur því, hvernig umr. var hagað um það mál á hv. Alþ., en þó hygg ég, að frv. hafi haft almennt fylgi hv. alþm. á þeirri tíð. Tryggvi Þórhallsson, forsrh. og atvinnumálaráðh. fylgdi frv. úr hlaði og kvað einkum þrjár ástæður fyrir því, að það væri borið fram. Landbúnaðurinn hefði orðið afskiptur, hvað snertir rekstrarfé frá bönkunum. Landbúnaður og sjávarútvegur væru ólíkir í eðli sínu og hefðu mjög ólíkan rétt til lánskjara af þeim sökum. Loks væri sporið þegar stigið að nokkru, þar eð til væru tvær stofnanir, sem væru liður í lánakerfi landbúnaðarins, ræktunarsjóður og byggingar- og landnámssjóður, sem tekið hafði til starfa í ársbyrjun 1929. Hitt er svo einnig vitað, að Búnaðarbankinn hefur þróast mjög ört á undanförnum árum. Heildarinnstæður hans s.l. áramót námu 5 600 millj., bundið fé í Seðlabankanum tæpum 1200 millj. og innstæða á viðskiptareikningi um hálfum milljarði. Útibú frá Búnaðarbanka Íslands eru nú 10 víðs vegar um land og að auki 4 umboðsskrifstofur. Ég vek athygli á því hér, þó að ég víki kannske aðeins að því nánar síðar, að leyfi Seðlabankans þarf að sjálfsögðu til að setja á fót, hvort heldur um er að ræða útibú eða umboðsskrifstofu. Vegna þess, hvað bankamálanefnd og æðstu ráðamenn bankamála um þessar mundir leggja mikla áherslu á að fækka lánastofnunum, skal þess getið, að einmitt í sambandi við stofnun útibúa Búnaðarbanka Íslands til þess að veita fólkinu úti á landi aukna þjónustu - og sé litið á Búnaðarbankann sem eina heild, eins og ég tel rétt, þá hefur lánastofnunum, sparisjóðum, innlánsdeildum og öðrum, fækkað um 13 á s.l. 10 árum eða svo. Þetta ætti þó a.m.k. að vera í anda bankamn. Þess er raunar óþarft að geta, að Búnaðarbanki Íslands er fyrir löngu orðinn alhliða viðskiptabanki, sem lánar ekki eingöngu til landbúnaðar og viðskipta eins og hæstv. viðskrh. lét orð falla um hér áðan, heldur til þess að sinna þörfum þeirra, sem til hans leita. Þetta kemur ekki glöggt í ljós hér í Rvík, en það kemur mjög skýrt fram á ýmsum stöðum úti um land, þar sem Búnaðarbankinn rekur útibú og sinnir þar í vaxandi mæli öllum þörfum viðkomandi byggðarlags. Og hæstv. viðskrh. má vita, að það er svo með útibúin yfirleitt, að þau sinna orðið viðfangsefnum á sínu svæði. Og það er ýmislegt gert til þess að ýta undir þessa þróun. Ég hygg, að ef maður ofan af Akranesi kemur og ætlar að slá sér víxil í einhverjum banka hér í Rvík, þá sé honum góðfúslega bent á, að Landsbanki Íslands hafi útibú á Akranesi. Einnig er það svo með Stykkishólm, að það þýðir orðið lítið fyrir mann, sem á heima í Stykkishólmi, að ætla sér að biðja um lán í banka í Rvík. Hann fær þau svör, að í Stykkishólmi reki Búnaðarbankinn útibú og þangað geti hann farið. Nei, ég held, að Búnaðarbanki Íslands hafi aldrei skorast undan að bera réttlátar byrðar í þágu þjóðfélagsins. Hins vegar hefur oft verið vakin athygli á því, að í okkar þjóðfélagi teljum við yfirleitt sanngjarnt, að réttindi og skyldur fylgist að. Og við höfum oft vikið að því á undanförnum árum, að Búnaðarbankinn er skör neðar settur en aðrir ríkisbankar að því leyti, að hann hefur ekki gjaldeyrisréttindi. Hann hefur ekki full réttindi á við aðra ríkisbanka. Því mætti þó e.t.v. orða það, að hann ætti í samræmi við það ekki að bera fyllstu skyldur á borð við hina bankana. Á þessu stigi ætla ég ekki að halda mjög langa tölu. En vil leyfa mér að mæla nokkur varnaðarorð eða hafa yfir nokkur varnaðarorð, ekki eingöngu frá sjálfum mér, heldur frá öðrum aðilum, sem hafa látið uppi álit sitt á þessu máli. Þó að hv. 1. þm. Sunnl. viki nokkuð ítarlega að áliti bankamn. áðan op læsi ýmislegt upp úr hennar fórum, leyfi ég mér að víkja að einni tilvitnun eða svo úr skrifum bankamn., sem sýnir og sannar mjög ljóslega, að bankamn. sjálf varar líka við þessu máli og of miklum flýti og flaustri í sambandi við að ráða því til til hlunns. Hv. n. segir á einum stað: „Eigi að stefna að einföldun og samruna innan bankakerfisins, er n. þeirrar skoðunar, að nauðsynlegt sé að taka alla þætti þess til endurskoðunar. Fækkun ríkisbankanna einna mundi ná aðeins takmörkuðum árangri, ef ekki fylgdi á eftir fækkun hlutafélagsbankanna og samruni sparisjóða og innlánsdeilda í stærri og starfhæfari heildir. Einnig er mjög mikil þörf á heildarendurskipulagningu fjárfestingarlánakerfisins.“ Og síðar segir n: „Þótt n. sé þeirrar skoðunar, að stefna beri að verulegum samruna innan bankakerfisins og fækkun stofnana, vill hún eindregið vara við því, að þeirri stefnu verði framfylgt án tillits til þeirra sögulegu og félagslegu sjónarmiða, sem mótað hafa þróun þessara mála hingað til. Af þessum og öðrum rökum hefur n. orðið ljóst, að ,samruni bankastofnana og einföldun fjármálákerfisins er stefna, sem framkvæma verður með fullri gát og á hæfilega löngum tíma, Í þessu efni verður að eiga sér stað þróun fremur en bylting, ef ekki eiga að koma upp alvarleg vandræði og andstaða, sem gera mundi allar slíkar fyrirætlanir að engu. Sannleikurinn er sá, að hver stofnun á sér djúpar rætur í þeim jarðvegi, sem hún er sprottin úr.“ Þetta voru örfá orð úr áliti bankamn., og ég hygg, að hver sem les þau sé ekki í neinum vafa um, hvert nm. eru að fara. Það var vikið að því hér áðan í ræðum fyrri ræðumanna, að það hefði verið haft lítið samráð við starfsmannafélög bankanna í þessu efni, frv. þetta væri samið svo að segja af eintómum bankastjórum, en síður en svo leitað álits hinnar vinnandi stéttar í bönkunum, sem er allfjölmenn - í árslok 1971 var talið, að starfsfólk Búnaðarbanka Íslands væri alls 184, en í Útvegsbankanum 225, ef ég man rétt. En á síðustu dögum hefur a.m.k. Starfsmannafélag Búnaðarbanka Íslands fengið tækifæri til að kynna sér frv. þetta nokkuð og hefur látið álitsgerð og aths. um málið frá sér fara. Væri sannarlega ástæða til þess að vitna nokkuð í það álit, en ég held, að ég geti sparað mér það að mestu leyti, þar sem hv. 5. þm. Reykv. vék nokkuð ítarlega að því máli hér í dag. En þó vildi ég mega lesa upp eina eða tvær setningar úr þessu áliti, t.d. eins og þessa: „Stjórn Starfsmannafélags Búnaðarbanka Íslands gerir sér fulla grein fyrir nauðsyn endurskoðunar á bankakerfinu og þar með samningu nýrrar og betri löggjafar um viðskiptabanka í eigu ríkisins, en harmar jafnframt þau mistök, sem orðið hafa við undirbúning þessa frv.“ Og á öðrum stað segir, að stjórn Starfsmannafélags Búnaðarbankans sé hlynnt þeirri meginstefnu, að vinna beri að fækkun viðskiptabanka. Til að hægt sé að taka málefnalega afstöðu til sameiningar banka, álíti stjórnin hins vegar, að byggja verði á niðurstöðum viðtækra hlutlægra (objektivra) athugana á fjölmörgum þáttum, t.d. rekstrarhagkvæmni. Sú undirbúningsvinna hefur ekki enn verið unnin, svo að vitað sé. Þess vegna er stjórnin nú andvíg þeirri sameiningu Búnaðarbankans og Útvegsbankans, sem frv. viðskrn. gerir ráð fyrir, því að þar fyrirbuguð sameining þessara banka er ekki byggð á rökstuddum niðurstöðum nauðsynlegra rannsókna. Og þar er einnig bent á það, sem full ástæða er til að ítreka í þessu máli, að leggja verður ríka áherslu á, að það eru enn sterkari rök fyrir því að sameina hlutafélagsbanka en ríkisbanka, þegar af þeirri ástæðu, sem mjög er hampað í áliti bankamn., að hlutafélagsbankarnir eru verulega minni rekstrareiningar en ríkisbankarnir. Ég minntist hér áðan á III. kafla frv., sem fjallar um starfsn. bankanna, og taldi æskilegt, að ríkisbankarnir hefðu nokkurt samstarf sín á milli. Það er einnig bent á það í þessu áliti Starfsmannafélags Búnaðarbankans, að það sé hægt að vinna saman, án þess að um algera sameiningu sé að ræða. Þar er nefnt eitt dæmi, það er hin svokallaða Reiknistofa bankanna. Hún verður sameiginleg og alhliða bókunarmiðstöð allra viðskiptabankanna og Seðlabankans, stofnuð með samningum þeirra á milli án frumkvæðis eða þvingunar stjórnvalda. En síðasta setningin í áliti Starfsmannafélags Búnaðarbanka Íslands er sú, að nægar forsendur fyrir framlagningu frv. í þessari gerð séu ekki fyrir hendi að svo komnu. Hv. 3. þm. Norðurl. e. vék nokkuð að afstöðu bænda og bændasamtaka til þessa frv. eða þess anda, sem þar svífur yfir vötnunum. Hann las m.a. upp ályktun Búnaðarþings frá 1973. Þarf ég ekki að endurtaka þau orð hans. Og einnig gat hann um ýmsar samþykktir, sem hafa verið gerðar hér og hvar um landið og stefna í sömu átt. Mér er enn fremur kunnugt um, að hjá Stéttarsambandi bænda hefur þetta mál verið rætt, þó að sennilega hafi engin ályktun verið gerð um það enn þá. En það er fullljóst, að þau bændasamtök eru einnig vakandi í þessum efnum. Og ég fagna því, að við skulum að þessu leyti vera í sama báti, ég og hv. 3. þm. Norðurl. e. Við erum alls ekki nærri því alltaf á öndverðum meiði. Hæstv. viðskrh. rakti aðdraganda frv. í ræðu sinni hér í dag, og að sjálfsögðu var ræða hans og afstaða allmjög mótuð af vissum viðhorfum úr áliti bankamn. Hann benti m.a. á það, þegar fór að líða undir lok ræðunnar, að gjaldeyrisréttindi væru ekki látandi í hendur á banka, nema hann ræki nokkuð alhlíða bankastarfsemi. Í því sambandi gat hann þess, að Búnaðarbankinn lánaði einkum til landbúnaðar og viðskipta. Ég vil ítreka það, sem ég áðan sagði, að Búnaðarbanki Íslands er fyrir löngu orðinn alhliða banki, sem rekur alhliða bankastarfsemi. Þá taldi hæstv, ráðh. auðveldara að skipuleggja útibúákerfið, ef ríkisbönkum fækkaði. Má vera, að þetta sé rétt, a.m.k. að vissu marki. En ég vek athygli á því, sem ég áðan sagði, að hingað til hefur ekki verið leyfilegt að setja á fót útibú eða umboðsskrifstofu frá banka nema með leyfi Seðlabanka Íslands. Og ég vona, að mér sé óhætt að segja, þrátt fyrir orð hv. 3. landsk. þm., að hæstv. viðskrh. sé æðsti yfirmaður Seðlabankans. En þegar leið að lokaorðum hæstv. ráðh., fór hann að slá svolítið betur í, m.a. sagði hann, að því er mér skildist, að í raun og veru væru allar mótbárur við þetta frv. eða þessa stefnu hæstv. ríkisstj. léttvægar og haldlitlar, - allar mótbárur léttvægar og haldlitlar, - og það lægi alveg í augum uppi, að hinn sameinaði banki gæti þjónað landbúnaðinum miklu betur en Búnaðarbankinn gerði í dag. Það má vera, að hæstv. ráðh. geti fært þessum orðum sínum stað. Til marks um þann glundroða, sem ríkti í þessum efnum, eða a.m.k. gæti orðið, nefndi hæstv. ráðh. Snæfellsnes og vakti athygli á, hvílíkt skipulagsleysi og glundroði gæti skapast þar, ef aðrir viðskiptabankar færu nú á stúfana og reistu þar útibú, en þau væru þegar fyrir, a.m.k. Búnaðarbankinn, Samvinnubankinn og eitthvað af sparisjóðum. Ég veit, að nauðsyn er á vissu skipulagi í þessum málum, og þar er Seðlabankinn sá, sem valdið hefur. Og ég veit, að ef Seðlabankinn leyfir, þá er auðvitað hægt að planta útibúum frá bönkum um allt Snæfellsnes, eins og t.d. er verið að gera á Norðfirði, að því er mér er sagt. Þar hefur Landsbanki Íslands nýlega sett upp útibú við hliðina á gamalgrónum sparisjóði, að mér skilst, án nokkurrar samvinnu við hann. Hingað til höfum við í Búnaðarbankanum ekki talið þetta til fyrirmyndar. Við höfum yfirleitt aldrei viljað mæla með því, að setja á stofn útibú frá Búnaðarbankanum við hliðina á annarri peningastofnun úti um byggðir landsins, sem leiða mundi til óæskilegrar samkeppni. En þetta er, hæstv. ráðh., alveg hægt að koma í veg fyrir, ef Seðlabankinn er látinn beita þessu valdi sínu af viti og skynsemi. Af þessum orðum mínum og annarra, sem ég hef hér haft yfir, má ljóst vera, að ég tel ókannað og ósannað, hvort sú sameining Búnaðar- og Útvegsbankans, sem rætt er um í þessu frv., leiði til aukins sparnaðar og rekstrarhagkvæmni. Ég tel eins og fleiri miklu frekari rannsókna þörf. Það er rétt, að æskilegt er að skipuleggja þessi mál að vissu marki og tvímælalaust rétt að koma í veg fyrir óæskilega samkeppni banka, einkum viðskiptabanka ríkisins. Það hefur verið rætt af öðrum en mér, hversu mörg og mikil vandamál rísa í sambandi við starfsfólk tveggja stórra banka, sem sameinaðir eru, og þarf ég ekki að víkja nánar að þeim efnum, það hlýtur að liggja í augum uppi. Og ég tel, að þetta mál verði allt að skoða mjög vel, áður en breytingar eru gerðar. Þess vegna álít ég ekki með nokkru móti unnt að mæla með samþykkt þessa frv. nú. Það þarf að kryfja marga þætti þess mun betur til mergjar. Og það er fráleitt að leggja út í slíka sameiningu, nema að sýnt verði fram á augljósan ávinning, meiri sparnað, bætta þjónustu og aukið hagræði í hvívetna í þessum málum.



Herra forseti. Ég hef ekki mörgum orðum við þær umr. að bæta, sem hér hafa farið fram. Í öllum ræðum manna, sem hér hafa tekið til máls, fyrir utan hæstv. viðskrh., hefur það komið fram, hversu fráleit tillögugerð hér er á ferðinni. Hv. 3. þm. Norðurl. e. vitnaði til málefnasamnings hæstv. ríkisstj. og þess atriðis hans, þar sem rætt er um endurskoðun á bankakerfinu, og þar stendur orðrétt, með leyfi hæstv. forseta, - það er eins og segir í upphafi: Stefna ríkisstj.: „að endurskoða allt bankakerfið, þ. á m. löggjöf varðandi Seðlabankann og hlutverk hans, og vinna að sameiningu banka og fjárfestingarsjóða.“ Hv. þm. telur það hreint ekki að fara neitt á svig við þennan málefnasamning, þótt ekkert af þessu hafi verið framkvæmt, en heldur því fram, að við málefnasamninginn sé fullkomlega staðið, ef í þessu verði grautað og ekkert af því framkvæmt. Þetta gefur vissulega skýringu á nokkuð mörgum öðrum mikilvægum atriðum í þessum fræga stjórnarsáttmála, því að ég skil vel, að hv. stjórnarsinnar séu hinir rólegustu, ef þeir líta svo á, að þeir hafi fullkomlega staðið við sinn málefnasamning, ef þeir hafi unnið að einhverjum málefnum, grautað í þeim, eins og ég kalla, án þess að neitt sé framkvæmt. Og ég tel þetta, eins og ég segi, nýjan skilning á öllum þessum fræga málatilbúnaði. Í framhaldi af þessu ákvæði málefnasamningsins skipaði hæstv. viðskrh, n. manna til þess að endurskoða bankakerfið, og það vakti vissulega undrun manna, með hvaða hætti staðið var að skipan þeirrar n., vegna þess að í henni áttu sæti svo til alfarið allir höfundar núv, kerfis bankamálanna með sjálfan dr. Jóhannes Nordal í fararbroddi, sem setið hefur sem könguló í þeim vef um árabil, enda var þessi bankamn. ekki lengi að komast að þeirri niðurstöðu, að ekkert þyrfti að endurskoða varðandi valdsvið Seðlabankans sjálfs. Og við því ætlar hæstv. viðskrh. sennilega að taka, enda þótt fram hafi komið, að hann hafi mjög mátt þjást undan ofríki þessarar stofnunar, Seðlabankans sjálfs. Má ég minna á það, að hann stóð hér upp á hinu háa Alþ. s.l. haust og lýsti því yfir, að hann hefði verið beittur ofbeldi og þvingunum, með því að Seðlabankinn hefði ákveðið hækkun útlánsvaxta í andstöðu við sjálfan hæstv, bankamrh. Og bann varð að láta sér það lynda, að hann kæmi ekki neinum vörnum við, þegar þeir byrjuðu á stórframkvæmdum á Arnarhólnum með þeim ósköpum, að hann varð að sitja við vinnu sína með eyrnaskjól. Því fór víðs fjarri, hann varð að beygja sig fyrir ofríki þessarar stofnunar. Samt sem áður tekur hann það sem góða og gilda vöru, að ekkert þurfi að endurskoða varðandi valdsvið þessarar stofnunar, hafði þó í stjórnarandstöðu áður kvartað mjög sárlega yfir því ofurvaldi, sem þessari stofnun væri falið. Það er alveg ljóst, að þetta frv., sem liggur hér fyrir til umr., er í engu samræmi við það álit, sem frá bankamn. kom. Í mjög veigamiklum atriðum er það alls ekkert í samræmi við það. Má ég m.a. benda á það, að það er álit bankamn. t.d., að eðlilegt sé, að viðskiptabankarnir séu allt upp í 4. Hvað er verið að gera með þessu frv? Menn tala um, að það sé einvörðungu verið að sameina Búnaðarbankann og Útvegsbankann í einn Útbúnaðarbanka. Ég er á annarri skoðun. Ég er á þeirri skoðun, að það sé verið að sameina Landsbankann, Búnaðarbankann og Útvegsbankann í eina ríkisbankaeinokun. Og það byggi ég sér í lagi á III. kafla þessa frv., sem er alveg nýr og nýmæli, og var hreint ekkert um slíkt fyrirkomulag getið í áliti bankamn. Hvert er hlutverk samstarfsnefndar, sem þarna á að koma til? Við skulum athuga það aðeins nánar. Segir svo í 19. gr., með leyfi hæstv. forseta: „Ríkisviðskiptabankarnir skulu hafa sín á milli náið samstarf, er miðar að því að tryggja sem mesta rekstrarhagkvæmni og eðlilega verkaskiptingu þeirra á milli. Setja skal á stofn sérstaka samstarfsnefnd, er hafi það að markmiði að samræma starfsemi ríkisviðskiptabankanna, svo sem nánar er fyrir mælt í l. þessum. Samstarfsnefndina skipa 5 menn. Ríkisviðskiptabankarnir skipa 2 nefndarmenn hvor og Seðlabankinn 1. Ráðh. skipar einn nefndarmanna formann.“ Síðan er í 20. gr. fjallað um verksvið þessarar nefndar, sem er rakið út í hörgul og sýnir, að hér er ný yfirbankastjórn á ferðinni. Það bögglaðist dálítið fyrir hv. 1. þm. Sunnl., að honum virtist samkv. þessu frv., að bankaráðsmönnum mundi fækka um 3, vegna þess að í gömlu bönkunum tveimur eru 10, en gert er ráð fyrir 7 í nýja Útbúnaðarbankanum. En það kemur í ljós, að þeir eru 12 og þar af 5 alveg spánýir stóryfirbankaráðsmenn, sem eiga að vera í þessari frægu samstarfsnefnd. Dettur nokkrum lifandi manni í hug, að hún eigi að vera kauplaus? Hún á auðvitað að vera á tvöföldum launum. Hér er sem sagt verið að efna til þess, að ríkisviðskiptabankarnir verði ríkisbankaeinokun í landinu. Það er alveg augljóst mál. Tímans vegna ætla ég ekki að rekja efni 20. gr., en ég bendi mönnum alveg sérstaklega á að kynna sér það, vegna þess að þar er alveg greinilegt, hvað er á ferðinni. Ýmsir viðskiptavinir núv. Útvegsbanka og Búnaðarbanka mundu ekki láta sjálfviljugir draga sig inn í þessa nýju samsteypu, það get ég fullyrt, og ég er í aðstöðu til að fullyrða það, nema af því að til kemur yfirbankaráð ríkisviðskiptabankanna, þar sem verður náið samstarf um alla hluti, og það verður að því gáð, að viðskiptavinir gömlu bankanna, Búnaðarbankans og Útvegsbankans, muni ekki ná vopnum sínum hjá hinum aðalríkisviðskiptabankanum. Þar verður allt niðurnjörvað. Þetta er svo ljóst sem verða má, og ég skil ekkert í því, að menn skuli ekki hafa hnotið um þetta. Að vísu tók hv. 3. þm. Norðurl. e. það fram, og hv. 4. þm. Vesturl. tók undir það, að ljóst væri, að hér væri stefnt að meira miðstjórnarvaldi. Það þarf ekki að fara í grafgötur um það, að það er meir en svo. Hér er verið að setja þetta allt undir einn hatt. Þetta er engin lausleg viðræðunefnd, sem þarna á að vera að störfum. Hér er um yfirbankaráð að tefla, sem tekur allt til hinnar nákvæmustu athugunar. Hæstv. viðskrh. gat þess, að þetta væri þáttur í því að auka þjónustu bankanna við atvinnulífið. Það er alveg nýtt, ef einhver ríkiseinokun verður til þess að auka þjónustu við einn eða annan í þjóðfélaginu. Aldagömul reynsla sýnir allt annað. Þetta var annað aðalatriðið, varðandi þjónustuna. Varðandi sparnaðinn liggur ekkert fyrir, eins og margoft hefur verið tekið fram hér í umr., að nokkur sparnaður verði að þessu, nema siður sé. Og það hlýtur að vekja athygli, að Landsbanki Íslands, sem er rétt aðeins stærri en þessir bankar sameinaðir, skuli hafa á annað hundrað manns fleira í þjónustu sinni heldur en þessir bankar til samans. Skyldi ekki geta verið, að þarna sé Parkinsons-lögmálið fræga á ferðinni? Ég á helst von á því, en það hefur þó ekki verið rannsakað. Það hefur ekkert verið rannsakað í þessu efni. Ég á helst von á því, að um stóraukið starfsmannahald yrði að tefla, þegar farið yrði að brjótast í að reyna þessa sameiningu, sem ein út af fyrir sig kemur til með að kosta stórfé. Síðasta atriðið, sem ég ætlaði að vekja athygli á, verður till. um að efla eiginfjárstöðu þessara banka. Þessa hafði verið getið í áliti bankamn., og þar voru nefndar einar 700 millj. kr. Hér eru nefndar 400 millj. kr., og það er einn liðurinn í sparnaðaráætlun þessarar hæstv. ríkisstj. að veita 400 millj. úr ríkiskassanum inn í bankakerfið. Það eru dálítið undarlegar sparnaðarráðstafanir, sem þessi hæstv. ríkisstj, hefur í frammi. En Seðlabankinn á að snara þessu út, segja þeir. En mér er spurn: Vaxa seðlar á trjánum í Seðlabankanum? Ég hélt og sér í lagi á verðbólgutímum, að þá væri aðalatriðið að lána ekki út annað fé en það, sem sparast. Hér á að taka til 400 millj. kr., og þeim á að dæla út í fársjúkar fjármálaæðar efnahagskerfisins. Þetta stangast á við allar hagfræðikenningar, sem hafa verið uppi fyrr og síðar, líka þar sem miðstjórnarvaldið er miklu sterkara en hér, og hæstv. viðskrh. hefur sjálfsagt kynnt sér. Hér er öfugt að farið vitaskuld. Hér er ekki hugsað fyrir neinu. En við vitum samt, af hvaða ástæðum þetta frv. er hér allt í einu komið fram. Auðvitað hefur hæstv. viðskrh. og hæstv, ríkisstj., sem ég einu sinni veit ekki, hvort stendur að þessu, fyrir utan hæstv. viðskrh., - auðvitað hefur hún séð það, sem segir í áliti bankamn., að hér megi ekki rasa að neinu, slík sameining, ef hún eigi að fara fram, kosti miklar rannsóknir og áralangan undirbúning. Auðvitað hefur hún séð þetta allt saman. Allt er þetta sprottið af áflogum, sem stóðu yfir og öll þjóðin horfði hlæjandi á hér á hausti liðnu, þegar það bögglaðist fyrir hæstv. viðskrh. að koma sínum manni, eins og það heitir, í bankastjórastöðu hjá Búnaðarbanka Íslands. Þetta vita allir menn. Hann fékk að vísu hefnd, þar sem hann kom honum inn í sjálfan Seðlabankann. Kannske hann verði ekki beittur í framtíðinni jafnmiklu ofríki af hálfu þeirrar stofnunar og hingað til, eins og hann hefur sárlega kvartað undan hér í sölum Alþingis. En allt að einu hafði hann óskað eftir því sárlega að eiga hann í viðskiptabankanum sjálfum, en fékk því ekki framgengt. Þá var rokið upp til handa og fóta og þetta frv. samið. Það komu fréttir hingað strax og það lá fyrir, að þessi fóstursonur hæstv. viðskrh. kæmist ekki í bankastjórastöðuna í Búnaðarbankanum, að þá mundi verða sett hér fram frv., þar sem heldur betur yrði tekið til höndunum. Þeir skyldu vara sig, þeir menn, sem fyrir því höfðu staðið, að hann náði ekki vopnum sinum í þessu sínu langþráða baráttumáli og hagsmunamáli þjóðarinnar náttúrlega um leið, eins og hv. 3. landsk. hefur svo fagurlega lýst, fyrrv. flokksbróðir hæstv. viðskrh. Að sinni ætla ég ekki að orðlengja um þetta mál. Ég geri ekki ráð fyrir því að fá tækifæri til að tala um það meir, því að vitaskuld kemur málið aldrei aftur úr n., ekki nema til þess að afgreiða þá með rökstuddri dagskrá og taka fyrir einhver þjóðþrifamál, en ekki slíkt frv.-ræksni, eins og hæstv, forseti, sem nú situr, hefur réttilega nefnt svo.