Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Framsm. (Magnús Kristjánsson) : Það er svipað að segja um þetta mál eins og það síðasta, sem var til umr. (Fjáraukal. 1912–13) að ekki er þörf á langri framsögu. Það hefir nú verið gjörð ítarleg grein fyrir fjárhag landsins af hæstv. ráðherra og háttv. framsm. fjáraukalaganna og fjárlaganna (P. J.). Það væri því ástæðulaust fyrir mig að fara nákvæmlega inn á einstök atriði. Það er sýnilegt, að endurskoðunin hefir verið framkvæmd af mikilli samviskusemi, enda hafa verið gjörðar margar athugasemdir. En eftir að stjórnin hefir svarað athugas. endurskoðendanna, hefir margt verið upplýst, svo að endurskoðendur hafa alloftast lagt til, að við svo búið mætti standa. En þrátt fyrir þetta góða samkomulag hefir nefndin samt fundið ástæðu til að benda á ýmislegt, sem betur hefði mátt fara, og get jeg í því efni vísað í nefndarálitið á þgskj. 344, og skal jeg ekki fara frekar út í það mál. Ef umræðurnar gefa tilefni til þess, mun jeg reyna að skýra einstök atriði. Það eitt skal jeg taka fram; að sú skekkja, sem er á reikningnum fyrir árið 1912, er leiðrjett í reikningnum fyrir árið 1913, svo að hún hefir engin áhrif á sjálfa reikningsniðurstöðuna. Nefndin er því á einu máli um það, að leggja til að reikningarnir sjeu samþyktir eins og þeir liggja fyrir.



Útgjöld þau, sem farið er fram á í frumv. þessu, stafa að sumu leyti af því, að upphæðir þær, sem veittar hafa verið í fjárlögunum 1912 og 1913, hafa reynst of lágar, og að sumu leyti af því, að bagalegt hefði verið að fresta þeim endurbótum, sem framkvæmdar hafa verið á fjárhagstímabilinu. Þess vegna er sjálfsagt að veita þetta. Margar þessar upphæðir eru í samræmi við það, sem endurskoðendur leggja til að leitað sje aukafjárveitingar fyrir, og þarf því ekki að fjölyrða um þær. Jeg hefi í rauninni engu við að bæta það, sem segir í nefndarálitinu, og með skírskotun til álits vors um athugasemdir við landsreikningana leggjum vjer til, að frumvarpið verði samþykt með breytingum þeim, sem gjörð er grein fyrir á þgskj. 351.

Forseti: Út af því, sem fram fór hjer 1 deildinni í lok síðasta fundar, þegar samþ. var að hætta umr. um síðasta mál á dagskrá (Þorlákshafnarkaup), finn jeg ástæðu til að lýsa yfir því, að jeg tel það eitt rjett samkvæmt 40. gr. þingskapanna, að tillaga um að umræðum skuli lokið, fyrirvaralaust, sje borin undir atkvæði að loknu máli þess þingmanns, er þá hefir orðið, en að það sje ekki heimilt að fresta atkvæðagreiðslu um þetta atriði, þangað til þeir þingmenn hafa lokið máli einu, er hafa beðið sjer hljóðs, þegar tillagan kemur fram, nje heldur að bera upp tillöguna með þeim fyrirvara, án samþykkis tillögumanna. Jeg vil því leyfa mjer að skjóta því til háttv. þm, er þeir bera upp ósk um að umræðum skuli lokið, að taka það skýrt fram, hver sje tilætlun þeirra í þessu efni. Enginn tók til mála um frumvarpið.

Ráðherra: Jeg býst við því, að nefnd verði skipuð, til þess að fjalla um þetta mál, og vil því láta þess getið henni til athugunar, að stjórninni hefir borist brjef frá landsímastjóranum, þar sem farið er fram á það, að 6. gr. símalaganna sje breytt svo, að í hana sje sett heimild til að láta reisa hjer loftskeytar stöð, þótt eigi dragi hún til útlanda. Eins og tekið var fram hjer í deildinni um daginn, er það vafasamt, hvort nú er heimild til að reisa slíka loftskeytastöð. Jeg vildi að eins benda nefndinni á þetta henni til athugunar, en býst við, að jeg komi með brtt. við frumv. við næstu umræðu, ef nefndinni sýndist ekki að gjöra það.



Þetta frumvarp, sem hjer liggur. fyrir, kemur frá háttv. Ed. Jeg býst við, að nefnd verði kosin hjer í deildinni, til þess að athuga málið. Þess vegna stend jeg upp til þess að benda henni á, að hjer er farið fram á breytingu frá núgildandi símalögum, viðvíkjandi símanum, sem á að leggja frá Egilsstöðum niður Fljótsdalshjerað. Í núgildandi lögum er ákveðið, að síminn skuli liggja frá Egilsstöðum, út Hjeraðið um Unaós til Borgarfjarðar, og kostnaðurinn við þenna síma er áætlaður 32 þús. kr. Aftur á móti leggur landsímastjórnin nú til þá breytingu, að síminn skuli ekki lagður alla leið til Unaósa, heldur yfir Sandaskörð, sem er fjallvegur milli Hjeraðs og Borgafjarðar, beina leið til Borgarfjarðar, og gjörir hann ráð fyrir, að sú lína kosti um 25,500 kr. Nú er í þessu frv. frá Ed. ákveðið, að auk þess skuli liggja lína frá Seyðisfirði til Loðmundarfjarðar, og kostnaðurinn við hana er áætlaður um 7000 kr., svo að ef báðar þessar línur verða lagðar, þá er kostnaðurinn líkur sem við að leggja upphaflegu línuna um Unaósi til Borgarfjarðar. En nú kemur ekki skýrt fram í þessu frv.. að línu eigi að leggja frá Egilsstöðum niður Hjerað til Borgarfjarðar, heldur virðist mjer megi skilja frv. svo, að þar eigi engin lína að koma. En það er ekki meining símastjórans, heldur, að auk hennar komi þessi stúfur frá Seyðisfirði til Loðmundarfjarðar. Þessu vil jeg skjóta til háttv. nefndar, að hún athugi og skýri málið, svo hægt sje, að sjá hvað meint er með þessu frv.

Framsögum. meiri hl. (Guðm. Hannesson) Jeg held, að öll aðalatriði, sem við koma þessu máli, sjeu tekin fram í nefndaráliti meiri hlutans. Það, sem við aðallega byggjum okkar álit á, er það, að við teljum mjög vafasamt, að útrýmingarböðun komi að fullu gagni. Aftur á móti er meiri hl. ekki í vafa um, að svo framarlega, sem því mætti treysta, að útrýmingarböðun kæmi að fullum notum, þá væri því fje vel varið, sem gengi til hennar. Að vísu er enginn vafi á því, að rækileg tvíböðun læknar kláðann, ef hún er vel og samviskusamlega framkvæmd, en einmitt á þessu vill verða mikill brestur, er svo margir menn fást við böðunina, sem ætíð hlýtur að vera, ef baðað er um land alt. Þetta kom skýrt í ljós, er Myklestad reyndi útrýmingarböðun. Úr sumum sveitunum var þá kláðanum útrýmt algjörlega, en í öðrum hjelst hann við, og þær sýktu aftur frá sjer. Annars lítur út fyrir, að kláðinn sje ekki mjög víða á landinu. Samkvæmt skýrslum frá árunum 1905–1906 hafði fundist kláði á 19 bæjum, en síðustu skýrslur telja ekki kláða nema á 16 bæjum. Jeg kannast auðvitað við, að ekki er mikið byggjandi á skýrslunum, en jeg býst ekki við, að þessar síðustu skýrslur sjeu vitlausari en þær fyrri, svo það lítur frekar út fyrir að kláðinn sje í rjenun. Það hefir verið mikið deilumál, hvort útrýmingarböðunin, sem framkvæmd var hjer á árunum, hafi verið á viti bygð. Jeg skal alveg leiða það mál hjá mjer, það eru aðrir menn, sem geta fengið að deila um það fyrir mjer. Hitt þykir mjer í meira lagi kynlegt, að hv.þm. Dal. (B. J.) skuli hafa tekið það ráð, að láta prenta eitt af þessum alþektu deiluritum, sem fylgiskjal við álit sitt í þessu máli. Jeg held því fram, hvað sem annars má um kláðamálið segja, að í þessu deiluriti sje farið alt of hörðum orðum um O. Myklestad og framkomu þingsins. Jeg hefi sjálfur sjeð herra Myklestad gjöra tilraun á kláðakind, sem var alveg útsteypt í kláða, og læknaðist hún algjörlega með einni böðun. Jeg skal ekki lengja umræðurnar, en einungis bæta því við, að nefndin ræður deildinni til að fella þetta frumv. af þeirri ástæðu, að útrýmingarböðunin hefir mikinn kostnað í för með sjer, en óvíst að hún komi að notum. Aftur er líklegt að hægt sje að lækna kláðann á nokkrum tíma, án þess að taka þurfi til útrýmingarbaðanna um land alt á landssjóðs kostnað.

Frsm. meiri hl. (Guðmundur Hannesson) Jeg stend að eins upp til að leiðrjetta þann misskilning hjá háttv.þm. Dal. (B. J.), að þrifaböð komi að litlu eða engu haldi. Jeg veit, að bændur telja sjer mjög mikinn hagnað að þeim og myndu halda þeim áfram jafnt eftir sem áður, hvort sem þetta kæmist á eða ekki. Það vex engum í augum, að verja 30,000 kr. til þessa aukabaðs, ef víst væri, að það bæri árangur. Háttv. þm. Dal. (B. J.) fullyrðir, að enginn sparnaður væri að fella það. Landssjóði er það að minsta kosti sparnaður. Hitt finst mjer mega minna á, að ef fjárkláði er mikill í Dölunum, ætti það ekki að vera ókleift fyrir búendur, að baða á eigin kostnað, einkum nú, þegar afurðir þeirra allar eru í mjög háu verði. Menn hafa sagt við mig, að þótt þeir ættu að baða tvisvar á ári, þá myndu þeir gjöra það með glöðu geði, ef þeir gætu vænst árangurs af því. En jeg er óviss um, hvort slíkt aukabað kæmi að tilætluðum notum. Jeg veit ekki, hvort tóbaksbað drepur mauraeggin, og jeg hygg, að enginn viti það með vissu. Hafi Magnús dýralæknir gjört einhverjar tilraunir með það, þá er mjer ókunnugt um árangurinn. Jeg vil svo að lokum mótmæla því, sem háttv.þm. Dal. (B. J.) sagði, að þingmenn láti ekki svo lítið að lesa bækur. Jeg verð að telja það algjörlega óþarft, að prenta þennan gamla kláðabækling sem fylgiskjal með þessu nefndaráliti.

Forseti: Með því að þetta frumv. er of seint fram komið, þar sem nú er útrunninn sá fjögra vikna tími, sem ákveðinn er til að koma fram með frumvörp, verð jeg að leita leyfis deildarinnar til að þetta frumv. geti komist að.

Flutningsm (Skúli Thoroddsen) Frumv. þetta, sem jeg hefi leyft mjer að bera hjer fram, er samhljóða frumv., sem borið var fram hjer í deildinni á aukaþinginu í fyrra. Frumv. fjekk þá þær undirtektir, að því var vísað til nefndar, ásamt fleiri samkynja málum, en nefndinni vanst ekki tími til að ljúka störfum sínum. Jeg færði á aukaþinginu ítarleg rök að því, hvað knúð hefði kjósendur mína, sem hjer eiga hlut að máli, til að óska þeirrar breytingar á prestakallaskipuninni, sem hjer ræðir um, og læt mjer því nægja, að skírskota til þeirra ummæla minna, enda hefir það oft verið rakið fyrir háttv. deild, hversu mikla örðugleika Bolvíkingar eiga við að stríða, bæði að því er það snertir, að vitja prests sem og að leita til læknis. Jeg leyfi mjer því að lokum að eins að óska þess, að málinu verði vísað til 2. umr., og að því verði vísað til nefndar, sem þegar hefir skipuð verið hjer í deildinni, og sams konar mál hefir til meðferðar.

Frsm. (Magnús Kristjánsson) Þetta mál, fjáraukal. 1912–13 og landsreikningar sama ár, standa í svo nánu sambandi hvort við annað, að það, sem sagt hefir verið um tvö seinni málin, getur að mestu leyti gilt um þetta. Jeg gjöri ráð fyrir, að háttv. deildarmenn hafi kynt sjer þessar tillögur, sem nefndin áleit ekki ófyrirsynju fram bornar. Fyrsta tillagan er fram komin vegna þess, að það hefir átt sjer stað undanfarið, að vaxtagreiðsla af veðlánum landssjóðs hefir dregist um skör fram. Það er óhæfilegt ástand, þegar slíkt dregst ár frá ári, og þess vegna er því beint til stjórnarinnar, að gjöra ráðstafanir til, að vextirnir verði framvegis innheimtir á rjettum tíma. Önnur tillagan er viðvíkjandi skuld hlutufjelagsins Iðunnar. Eins og kunnugt er, var fjárhagur eldra fjelagsins tekinn að hallast, en landssjóður átti hjá því allstóra fjárhæð. Þess vegna er full þörf á, að stjórnin hafi glöggar gætur á meðferð þessa bús, ef svo má að orði komast, og gjöri ráðstafanir til, að landið geti fengið sem allra mest upp í þessa skuld, og helst skuldina alla. Þriðja tillagan er um það, að stjórnin gjöri framvegis sitt ítrasta til þess, að hindra það, að skrifstofukostnaður við æðstu stjórn landsins fari svo mjög fram úr áætlun, eins og verið hefir. Það er ekki nema eðlilegt, að þessi kostnaður fari eitthvað fram úr áætlun, því að það er nokkuð mikið gjört að því hjer á þinginu, að vísa málum til stjórnarinnar til undirbúnings. Þetta hefir oft töluverðan kostnað í för með sjer. Jeg verð að telja það rjett af þinginu, þegar það vísar málum til stjórnarinnar, sem sjáanlega hafa aukakostnað í för með sjer, að það jafnframt sjái fyrir því fje, sem með kann að þurfa, svo að fjárveitingin þurfi ekki að koma eftir á. Það getur oft valdið ágreiningi, en ef sjeð er fyrir hæfilegri fjárveitingu fyrir fram, þá er loku skotið fyrir það. Fimta tillagan er komin fram út af því, að nefndin hefir orðið vör við, og fengið upplýsingar um það frá kunnugum mönnum, að eftirlitið með bændaskólunum er varla jafn fullkomið, eins og það var, meðan þeir hjetu búnaðarskólar og stóðu undir eftirliti amtsráðanna. Enda er ekki við því að búast, að stjórnarráðið geti eins vel litið eftir þessum skólum eins og nefnd manna, sem býr í nánd við skólana og á jafnan hægt með að kynna sjer ástand þeirra og skólabúanna yfirleitt. En það hefir mikla þýðingu, að þetta sje alt í sem bestu lagi. Þá er 6. tillagan, um að dagpeningar starfsmanna landsins verði færðir niður til muna. Þeim hafa undanfarið verið greiddar 6–8 kr. á dag, þegar þeir hafa verið á ferðalagi í landsins þarfir. Þetta sýnast vera nokkuð háir dagpeningar, þegar landið borgar annan ferðakostnað þeirra og þeir hafa þar að auki föst og sæmileg laun. Nefndin leggur til, að þessir dagpeningar fari ekki fram úr 5 kr. framvegis. Þá hefir nefndin fundið ástæðu til að geta þess, að reikningar efnarannsóknarstofunnar hafa undanfarið ekki komið fyrr en seint og síðar meir. Það sýnist ekki vera ástæða til, að slíkt eigi sjer stað. Eðlilegast væri, að reikningurinn kæmi fram svo snemma, að tekjurnar, ef nokkrar væru, kæmu á þann reikning, sem þær, að rjettu lagi, eiga að tilheyra. Þá kem jeg að 8. og síðustu tillögunni. Henni víkur svo við, að stjórnarráðið hefir beint því til þingsins, að því bæri að taka ákvörðun um, hvernig það ætti að haga sjer gagnvart láni, sem á sínum tíma var lánað út á niðursuðuverksmiðjuna á Ísafirði. Jeg get nú ekki sjeð, að þetta heyri fremur undir þingið heldur en undir stjórnarráðið. En úr því að stjórnarráðið hefir beint þessu til þingsins, verður naumast hjá því komist, að þingið láti uppi álit sitt um það. Sá dráttur, sem orðinn er á þessu máli, er auðvitað alveg ótækur, en jeg býst við, að þinginu verði ekki gefin sök á honum. Það virðist vera sjálfsagt, að þingið skori á stjórnina að selja þessa eign, og að öðru leyti rannsaka, að hve miklu leyti fyrrverandi eigandi sje fær um að greiða það, sem þá kynni að vanta á fulla greiðslu skuldarinnar. Jeg sje svo ekki ástæðu til, að fjölyrða meira um þetta. Jeg hygg, að tillögurnar sjeu allar á góðum rökum bygðar, og nefndin væntir þess, að þær verði teknar til greina.

Ráðherra: Út af ræðu háttv. framsm. (M. K.) vildi jeg leyfa mjer að gjöra örfáar athugasemdir. Eftir því, sem mjer hefir verið skýrt frá, munu varla vera mikil brögð að því, að vextir af veðlánum sjeu úti standandi. Ef það er borið saman við útistandandi vexti í öðrum stofnunum, t. d. í bönkunum, þá mun sá samanburður ekki verða landsstjórninni í óhag. Viðvíkjandi h. f. Iðunn skal jeg geta þess, að það hefir greitt vexti til 3. des. 1914. Það lán, sem viðlagasjóður á þar, að upphæð 35,000 kr., er trygt með 1. veðrjetti í verksmiðjunni, og verð jeg að telja það nægilega tryggingu, enda hefir nýja fjelagið tekið lánið að sjer. Það er því engin ástæða til, að ganga að fjelaginu fyrir þessu láni,. sem jeg hygg, eins og jeg tók fram, að sje nægilega trygt með fasteign þeirri, sem fjelagið á. Viðvíkjandi þriðju tillögunni, um skrifstofufje stjórnarráðsins, skal jeg geta þess, að til þess kostnaðar voru í seinustu fjárlögum, 1914–1915, veittar 18000 kr., en hann varð um 20,000 kr. Það lítur svo út, að reikningslaganefndin hafi furðað sig á þessum kostnaðarauka. En jeg skal leyfa mjer að benda á það, að meðal annars hefir orðið að bæta við einum starfsmanni á 3. skrifstofu, vegna vörutollsins. Líka má geta þess, að kol og annað eldsneyti hefir hækkað mjög mikið í verði, og kemur það líka niður á stjórnarráðinu, en það á nú að vísu ekki að öllu við þetta tímabil. Jeg hygg, að ef þessi hækkun er borin saman við hækkun á öðrum starfsmönnum landsins, t. d. póst- og símamönnum, þá mundi sá samanburður ekki verða stjórnarráðinu í óhag. Þess má enn fremur geta, að símskeytakostnaður fer stöðugt vaxandi. Ekki er því til að dreifa, að starfsmenn stjórnarráðsins sjeu svo vel launaðir, ekki þeir óæðri að minsta kosti. Það er einungis vegna »yfirproduktionar« á lögfræðingum, að hægt er að fá menn til að vinna fyrir svo lág laun. Ella mundi þess alls ekki kostur. Um 4. liðinn, að skora á stjórnina, að leita jafnan aukafjárveitingar fyrir umframgreiðslum, er það að segja, að sú tillaga er rjettmæt, enda hefir jafnan verið venja að gjöra það. Um 5. liðinn er mjer ekki vel kunnugt. Jeg veit ekki, hvort ástæða er til að skipa sjerstaka nefnd, til að hafa á hendi eftirlit með bændaskólunum. Mjer er ekki kunnugt um, að forstöðumönnum skólanna hafi farið starf þeirra illa úr hendi. Jeg veit ekki heldur, hvort nefndin hefir athugað það, hvort það sje samþýðanlegt lögunum um bændaskóla, að skipa slíka nefnd. Jeg hefi ekki haft tíma til að gjöra það, en það er hægt að athuga það, áður en málið kemur til seinni umræðu. Það mun vera svo, samkvæmt 6. gr. laganna, að landsstjórnin hafi á hendi yfirumsjón með þessum skólum, en hitt skal jeg ekki segja til fulls, hvort nefndarskoðun sje ósamrýmanleg lögunum. Jeg skal athuga það nánar síðar. Um 6. liðinn, út af dagpeningum starfsmanna landsins, verð jeg að segja það, að það getur aldrei munað miklu, hvort þeir fá 5 eða 6 kr. Mjer er nær að halda, að þeir sjeu ekki ofhaldnir af að fá 6 kr., því þeir þurfa ár frá ári að takast á hendur dýrar ferðir.  (Sigurður Sigurðsson: Þeir fá auk þess annan ferðakostnað greiddan)  . Jeg veit það, en við getum ekki búist við, að starfsmenn landsins ferðist eins og ómagar eða hreppakerlingar. Í öðrum löndum fer þetta nokkuð eftir því, hvernig embættismaðurinn er settur. Það eru gjörðar hærri kröfur til æðri embættismanna, að þeir ferðist ríkmannlegar en aðrir lægri embættis- eða sýslunarmenn. Í Noregi fara þessar ferðakostnaðarupphæðir eftir sjerstökum »scala», og virðist það ekki óeðlilegt. Menn verða að gæta þess, að fólkið gjörir beinlínis kröfur til þess, að starfsmenn landsins ferðist nokkura veginn ríkmannlega, og það er á nokkru bygt. Auk þess er aðgætandi, að ávalt verður dýrara og dýrara að ferðast á landi hjer. Og það verða menn einnig að taka til greina, einnig um dag- eða fæðispeninga svo nefnda. Viðvíkjandi 7. lið skal jeg kannast við það, að þar er rjettmæt aðfinsla að því, að reikningar efnarannsóknarstofunnar hafa ekki komið eins fljótt og skyldi. Um 8. lið, niðursuðuverksmiðjuna á Ísafirði, er það að segja, að fjárnám hefir þegar verið gjört í henni. Hvort heppilegt sje að selja strax, læt jeg ósagt. En jeg býst ekki við, að mikið fáist af »debitor«, eins og sakir standa nú. Það er annars leitt, hvernig farið hefir verið með þetta lán, sem upphaflega var veitt samkvæmt fjárlögum 1912 og 1913. Hvort lánveitingin hafi verið heppileg, veit jeg ekki um, enda ber jeg enga ábyrgð á því.

Framsm. (Magnús Kristjánsson) Hæstv. ráðherra hefir nú svarað ræðu minni, og er jeg að sumu leyti ánægður með svar hans, en að sumu leyti ekki. Það er vel farið, að breyting er orðin á um útistandandi vexti af veðlánum, svo að búast má við, að það verði í góðu lagi framvegis. Um það hefi jeg ekki meira að segja - tek orð hæstv. ráðherra trúanleg. Sömuleiðis er ánægjulegt að heyra um Iðunni, að hið nýja fjelag hefir tekið að sjer skuldina til landssjóðs, svo að þar er engin hætta á ferðum. Samt sem áður tel jeg fullar ástæður hafa verið fyrir hendi hjá endurskoðendum, að gjöra athugasemdir viðvíkjandi þessu, því að af svörum stjórnarinnar varð það ekki sjeð, hvernig málinu var varið. Jeg held, að hæstv. ráðherra hafi ekki tekið eftir orðum mínum viðvíkjandi skrifstofukostnaði stjórnarráðsins. Jeg var ekki svo mjög að fárast yfir því, hve mikill hann væri, en jeg álít það heppilegra, að stjórnin gjörði grein fyrir því fyrir fram, hve mikið hún þyrfti að nota, svo að hægt væri að komast hjá aukafjárveitingu. Jafnframt tók jeg það fram, að rjett væri, að þingið veitti fje í fjárlögunum, þegar það vísaði málum til stjórnarinnar, til þess að greiða kostnaðinn, sem það hefði í för með sjer. Þá hefir hæstv. ráðherra látið þá skoðun í ljós um 4. athugasemdina, að hún væri rjettmæt, svo að jeg þarf ekki að minnast á hana. Um bændaskólana get jeg ekki talað af eigin þekkingu - vantar kunnugleikann -, en í nefndinni sat maður, sem er víst manna best kunnugur högum þeirra og hann fullyrti, að hægt væri að hafa nánara eftirlit með þeim en nú ætti sjer stað. Býst jeg við, að hann hafi þar átt við hið sama og háttv. 1. þingm. Árn. (S. S.) var að tala um. Það vantar alla greinargjörð fyrir því, hvernig jarða- og búsafgjaldið er innt af hendi, og þótt það sje greitt með umbótum á jörðinni, þá er það ekki rjett, að byggja á frásögnum hlutaðeiganda einna, þótt mjer detti ekki annað í hug en að þeir sjeu hinir samviskusömustu menn. Jeg býst við, að á jörðum sjeu tvenns konar hús, bæði í þarfir skólans og búsins. Kostnaðinum við þau verður að halda vel aðgreindum. Jeg held, að full ástæða sje til þess, að athuga það nánar, hvort farið er eftir fyrirmælum laganna um bændaskóla, að því er þetta atriði snertir. Jeg vil ekki deila mikið við stjórnina um eftirlitið, en jeg býst samt við því, að þótt hún eigi að hafa yfireftirlit með skólunum, þá útiloki það ekki, að samin sje reglugjörð fyrir þá með fyrirmælum í svipaða átt og nefndin hefir stungið upp á. Jeg gjöri þetta ekki að neinu kappsmáli, því að jeg finn, að mig brestur kunnugleika. Viðvíkjandi dagpeningum embættismanna skal jeg geta þess, að eins og hjer stendur á, þá virðist svo, sem þeir sjeu fullsæmdir af því fje, sem nefndin hefir stungið upp á. Jeg verð að álíta 5 kr. á dag fullnóga fæðispeninga, þegar þess er gætt, að þeir halda óskertum launum sínum, og fá auk þess allan annan ferðakostnað borgaðan. Og ef maður vill vera smásmuglegur, þá má gjöra ráð fyrir því, að matur mundi kosta þá eitthvað heima fyrir, ef þeir sætu heima þann tíma, sem fer í ferðalagið. Sjöundu athugasemdina hefir hæstv. ráðherra fallist á. Um niðursuðuverksmiðjuna á Ísafirði skal jeg ekki orðlengja. Athugasemdin er fram komin vegna þess, að stjórnin hafði í svörum sínum snúið sjer til þingsins um álit þess. En jeg hygg, að það eigi allerfitt með það, og verði að treysta stjórninni. Jeg hefi svo ekki fleira um að tala. Það er ekki mikið, sem milli ber. Það hefir sýnt sig, að flestar athugasemdirnar hafa verið rjettmætar, eftir því sem reikningar lágu fyrir. Skal jeg svo ekki lengja tímann með lengri ræðu.

Bjarni Jónsson Jeg skal geta þess út af 6. lið athugasemdanna, að mjer virðist hann bygður á sannsýni og vera í samræmi við annan sparnað þingsins, sem menn hafa nú alt af á vörunum. Liðurinn fer fram á það, að færa niður óþarfan ferðakostnað hálaunuðustu embættismannanna. Mjer virðist það óþarft að greiða þeim úr landssjóði 8 kr. á dag, til þess að kaupa sjer mat, sem þeir þurfa ekki að borga, eða borga að eins dreng 1 krónu virði fyrir að gæta hesta. Jeg vil ekki velta fje í þessa menn fram yfir aðra. Og fyrst landið hefir ekki efni á að borga nauðsynlegum starfsmönnum sínum, þá á síst við, að vera að ryðja í hálaunaða embættismenn fæðispeningum um skör fram. Jeg minnist þess hjer um árið, þegar viðskiftaráðunauturinn var að senda reikninga sína, þá var farið svo nákvæmlega í sakirnar, að veður var gjört út úr óþarfa kaffibollum, sem hann hafði drukkið. Jeg tek þetta fram til þess að gleðja þá mörgu menn hjer, sem alt af eru að tala um sparnað, hallalaus fjárlög o. s. frv. Þarna hafa þeir tækifærið, þótt í litlu sje, til þess að sýna, að það er ekki bara á vörunum, sem þeir hafa þessa hugsun. Þá er önnur hlið á málinu, og hún er sú, að mjer virðist það hart, að þeir starfsmenn landsins, sem best eru launaðir, skuli hafa svona háa fæðispeninga, en lægra launaðir starfsmenn, svo sem t. d. ráðunautar, hafa mikið minna. Um leið og jeg felst á tillögu nefndarinnar vil jeg geta þess, að jeg legg það inn í hana, að hún eigi jafnframt við aðra embættismenn eða fasta starfsmenn landsins, svo sem ráðunautana, Búnaðarfjelagið er í raun og veru ekki annað en ein af skrifstofum stjórnarráðsins, og ráðunautur þess því embættismaður landsins, alveg eins og t. d. hinn vinsæli grísku-dócent. Jeg vil, að háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) fái hjer eftir 5 kr. á dag í fæðispeninga, bæði vegna þess, að jeg vil ekki gjöra upp á milli fastra starfsmanna landsins, og líka vegna þess, að hann er ágætis maður, t. d. hefir hann kent vatninu í Miklavatnsmýri að renna upp í móti. Það má líka hafa til hliðsjónar. Jeg mun því greiða atkv. með þessum lið. 8. lið mun jeg greiða atkvæði á móti. Þingið hefir engin gögn í höndum, til þess að geta sagt nokkuð um það mál. Það er stjórnin, sem verður þar að gæta hagsmuna landsins og hefir best tök á því. Þar verður að fara eftir því, sem landinu og hlutaðeigandi manni er haganlegast. Jeg vil því fella þennan lið, og vísa málinu aftur til stjórnarinnar. 5. lið mun jeg greiða atkvæði með. Jeg tel það sjálfsagt, að stjórnin hafi ríkt eftirlit með skólum þeim, er þar eru nefndir. Að öðru leyti skal jeg ekki tala nema um 3. athugasemdina. Þetta má nú segja svona með hógværum orðum, ef ekki á að liggja í því áskorun um að takmarka vinnukraft stjórnarinnar. Jeg vil ekki að það sje gjört, því að það kemur oft fyrir, einkum í stórmálum, að stjórnin hefir ekki nægum mannafla á að skipa hjá sjálfri sjer, og hlýtur því að leita til sjerfræðinga, og fara þá sum árin fram úr tilætluðum fjárveitingum. Jeg veit, að störf hennar vaxa sífelt með allri þeirri skriffinsku, sem nú tíðkast, og skal jeg ekki lasta það, að sem mest og best sje skrifað, en það er ekki rjett, að setja stjórninni mjög þröng takmörk í þessu, hver sem hún er. Jeg treysti því, að engin stjórn fari þar úr hófi fram; það skyldi þá vera ef hún ætti frændlið, sem hún þyrfti að annast um. Jeg segi ekki að svo hafi verið hjer hingað til, en það getur alt af hugsast. Og þótt svo væri, þá er það mál svo vaxið, að jeg fer ekki út í það. Það á ekki við, að þingið sje að saka stjórnina um slíkt. Ef hjer er að eins verið að biðja stjórnina að vara sig á öllum óþarfa, þá er jeg með því, en ef hitt er meiningin, að banna henni sjálfsagða starfskrafta, þá er verr farið en heima setið, og sjerstaklega nú, þegar alt er svo dýrt og öllum svo illa launað, að ástæða væri til hækkunar. Skal jeg í því sambandi nefna einn mann í stjórnarráðinu, einmitt af því, að út af veru hans þar hefir orðið úlfaþytur. Landið hefir þó sannarlega ekki skaða af honum, og það væri nær að láta hann njóta dugnaðar síns við skrifstofustörf og ríða heldur undir stjórnina að borga honum betur. Jeg á hjer við Gísla Ísleifsson. Síðan hann kom í stjórnarráðið hefir hver einasta stjórn hælt honum fyrir framúrskarandi dugnað, en launin eru alt of smá. Vil jeg því skora á stjórnina að auka þau.

Ráðherra: Þótt einhver sparnaður kynni að verða af tillögum háttv. landsreikninganefndar, þá býst jeg við, að umræðurnar hjer á þingi um hann myndu eta hann upp. Mjer skildist svo á háttv. framsm. (M. K.) sem hann væri ekki mjög harður út af aukafjárveitingum, og væri á því, að ekki bæri að ætla of lágt til æðstu stjórnar landsins, og er jeg þar á sama máli. Það hefir sýnt sig á landsreikningnum fyrir 1912–1913, að útgjöld hafa farið 10 þús. kr. fram úr áætlun. Nú er áætlunin 112 þús. á fjárhagstímabilinu, eða 56 þús. kr. á ári í frumv. stjórnarinnar, og sýnir það, að hæstv. fyrv. stjórn hefir einnig verið á því, að hækka þyrfti áætlunina. Enginn efast um það, að starfskraftar stjórnarráðsins eru ónógir, síst of miklir. T. d. þurfti að bæta við fullkomnum manni vegna vörutollsins. Símareikningar krefja og mjög mikils starfs. Hvernig stendur annars á því, að ekki skuli hafa komið fram aðfinnslur við einn lið, sem sje alþingiskostnaðinn, því að það er þó líka líður í landsreikningnum? Um búnaðarskólamálið skal jeg taka það fram, að það er rjett hjá háttv. reikningslaganefnd, að það er ekkert á móti því frá sjónarmiði laga frá 10. nóv. 1905, þótt þessi nefnd væri sett, og ekkert á móti því, að málið sje athugað rækilega. Því, sem háttv.þm. Dal. (B. J.) sagði, er jeg að mestu samþykkur. Það er þýðingarlaust, að takmarka nokkuð frekar fjárveitingar til starfa í stjórnarráðinu, því að þau verður að vinna, hvort sem þingið hefir ætlað til þeirra of lágt eða of hátt, svo að þá liggur ekki annað fyrir en að greiða það, sem fram yfir kann að vera. Hann mintist í því sambandi á styrk til vina og frænda, og kemur það ekki mjer við, því að jeg hefi ekki enn þá fengið tækifæri til þess, að veita neinum neitt í stjórnarráðinu.  (Bjarni Jónsson: Jeg nefndi ekki heldur slíkt, hvorki um hæstv. núverandi ráðherra, nje hæstv. fyrirrennara hans)  . Það mun og vera óhætt, því að þótt jeg sje hjer ekki til þess að taka hans málstað, þá veit jeg ekki til, að neitt slíkt verði um hann sagt; hann veitti þarna eina stöðu, svo jeg vissi til, og hefi jeg ekkert við þá veitingu að athuga. Mjer dettur eitt í hug út af bændaskólunum, sem ef til vill þyrfti að athuga, og það eru dagpeningar starfsmanna búnaðarfjel. á ferðalögum. Jeg held, að reikningslaganefndin hafi ekki gjört það, en einhvers staðar hefir þó komið fram athugasemd um það, að rjett væri að fara með þá eins og póst- og símamenn, og jeg er á því. Jeg held, að háttv. nefnd hafi verið full hörð, þegar hún skamtaði þeim þessar 5 kr. Það er hæpið, að þær dugi, ef menn eiga ekki að þurfa að ferðast alveg eins og hreppakerlingar. Maturinn kostar nú 4 kr. á 1. fari á skipum, eða 4,50, og þá er ekki eftir af dagkaupinu nema 1 kr., eða þá 50 aurar. Ef þeir láta sjer nægja með einn aukakaffibolla, þá játa jeg, að það hrekkur, en þá er líka upp talið það, sem þeir mega drekka.  Einhver nefndi ráðunauta Búnaðarfjelags Íslands í sambandi við þetta. Jeg hefi auðvitað ekkert á móti því, að Búnaðarfjelagið borgi þeim fæðispeninga og ferðakostnað, en það kemur ekki stjórninni við. Ef t. d. háttv. samþingismaður minn (S. S.) teldi sig vanhaldinn í þeirri grein, þá ætti hann að snúa sjer þangað, en ekki til mín.

2569Bjarni Jónsson: Jeg neyðist til að gjöra örlitla athugasemd, því að þó að landið sje nú svo illa statt, að háttv. efri deild lýsi yfir því, að það hafi ekki ráð á 20 þús. kr. í júlímánuði, þótt líf lægi við, þá er jeg nú samt samdóma hæstv. ráðherra um þetta stórmál, að hækka þessar 5 kr. upp í 6 kr., og jeg myndi ekki hika við, ef brtt. kæmi í þá átt. En þar sem hann segir, að embættismenn, eins og ráðunautar Búnaðarfjelags Íslands, sjeu ekki undir sig gefnir, þá skil jeg það ekki. Þeir eru þó launaðir úr landssjóði, og þegar þeir þurfa að ferðast um og gefa leiðbeiningar, þá er sjálfsagt, að þeir hafi ekki verri skildaga en aðrir starfsmenn landsins. T. d. ef það væri nú háttv. 1. þm. Árn. (S. S.), þá væri það nóg, að hann er alt of lágt launaður, ekki nema 1500 kr. á ári. Jeg sný ekki aftur með það, að ef landið ætlar að láta menn beitsla vatnsföll og láta árnar renna upp á móti, þá sjer það ekki sóma sinn, ef það sjer ekki vel fyrir þeim.

Ráðherra: Mjer þykir háttv.þm. Dal. (B. J.) vera undarlega fáfróður um Búnaðarfjelag Íslands. Því eru ákveðin 54 þús. kr. í fjárlagafrumv., og það fje er borgað til stjórnar þess, og ræður hún alveg, hvernig hún úthlutar því, og hvaða menn hún hefir í sinni þjónustu.  (Bjarni Jónsson: Þetta er nýr ráðherra)  . Að nokkru leyti er þetta rjett, því að þetta er ein, tiltölulega ný grein af framkvæmdarstjórn landsins. Annars gleður það mig, hve umhugað háttv.þm. (B. J.) er orðið um háttv. samþingismann minn (S. S.). Jeg hefi sjaldan sjeð hann brosa svo hýrt við honum. »Á þeim degi urðu þeir Heródes og Pílatus vinir«, og vildi jeg óska, að það stæði sem lengst.

Framsm. (Magnús Kristjánsson) Hæstv. ráðherra hefir viðurkent, að athugasemdir nefndarinnar sjeu rjettar, og eigi tillagan því að samþykkjast, svo að við erum þá að verða sammála, og þarf þá ekki að deila um þetta lengur. Hann furðaði sig á því, hæstv. ráðherra, að ekki hefðu komið fram aðfinslur við alþingiskostnaðinn, og skal jeg gjöra grein fyrir því, hvers vegna það er ekki. Í fyrsta lagi hefir nefndin ekki fundið til þess, að hann hafi keyrt úr hófi, og svo álítur hún og fleiri, að þingið starfi svo mikið, að það sje langt frá því að vera ofborgað. Því er að vísu af sumum haldið fram, að þeir sjeu óþarflega málugir, sumir þingmennirnir. Það er nú eins og það er virt, og varla verður það með rökum sagt um okkur þessa nefndarmenn, að við aukum þingkostnaðinn fram úr hófi fyrir mælgi sakir. En ef þeir eru einhverjir mælskugarparnir, sem má segja um, að þeir tali bæði í tíma og ótíma, þá þeir um það. Nefndin áleit, að það lægi fyrir utan hennar verksvið að vita það, og þar sem málfrelsi er í rauninni sjálfsagt í þinginu, þá getur hún ekki talið það eftir, þótt þeir tali að sumra dómi nokkuð fram yfir það, sem nauðsyn krefur. Það kom því ekki til mála, að gjöra neinar athugasemdir út af þessu, og það vona jeg að hæstv. ráðherra viðurkenni. Þá var samanburður á ferðakostnaði alþingismanna og annara. Hann held jeg að verði örðugur, þar sem aðrir hafa engin árslaun og ekkert nema dagpeninga sína. Þá er engin furða, þótt þeir »beri eins mikið úr býtum« í dagpeninga, eins og hæstv. ráðherra komst að orði, eins og hinir, sem hafa föst laun, sem nema 10–20 krónum á dag, auk dagpeninga og ferðakostnaðar, en þingmenn hafa ekki nema 8–10 kr. á dag, og engin föst laun. Þetta er því engan veginn sambærilegt. Út af því, sem minst var á Búnaðarfjelag og bændaskóla í þessu sambandi, þá er jeg þar á gagnstæðri skoðun hv.þm. Dal. (B. J.). Því verður ekki neitað, að það fjelag er sjálfstæð stofnun, sem ekki þarf að gjöra Alþingi grein fyrir starfsemi sinni, og búnaðarþingið hefir á hendi ótakmörkuð umráð yfir fje þess, án þess að það, mjer vitanlega, þurfi neitt að leita til stjórnarráðsins í því efni. Aftur á móti standa bændaskólarnir beinlínis undir stjórnarráðinu, svo að hjer er ólíku saman að jafna.

Ráðherra: Jeg held, að háttv.þm. Ak. (M. K.) hafi misskilið mig. Jeg nefndi kostnaðinn við Alþingi, og það var ekki meiningin með því, að fást um það, hvað mikið menn töluðu. Það stendur ekki í neins manns valdi, að afstýra málæði því, sem við gengst hjer á þinginu. En hjer er á margs konar annan kostnað að líta, t. d. við útgáfu Þingtíðindanna og skrifstofuna. Í fyrra var bent á það, að hann væri ofmikill, og hefir hann nú verið minkaður með betri ráðsmensku hæstvirtra forseta og skrifstofustjóra. Háttv. þm. (M. K.) má ekki skilja mig svo, sem jeg sje að telja eftir mönnum þingfararkaup, en hitt stend jeg við, að þeir verða ekki verr úti en aðrir, sem ferðakostnað hafa frá hinu opinbera. Jeg veit ekki nema það væri heppilegra, að Búnaðarfjelag Íslands stæði undir stjórninni, að því er reikningsfærslu snertir, þótt svo sje ekki nú, enda hafa áður heyrst raddir hjer á þingi í þá átt.