Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Fyrirspurn mín til hæstv. félmrh. er um hvað líði útskriftum fatlaðra af Landspítala -- háskólasjúkrahúsi í Kópavogi, áður Kópavogshæli, hvenær fyrirhugað sé að ljúka verkefninu og hvernig verði hagað búsetu þeirra sem ekki geta flutt af sambýli en eiga lögheimili á Landspítala. Þá má segja um þessa fyrirspurn að hún sé gamall kunningi, við höfum rætt þetta nokkrum sinnum á liðnum árum, ég og hæstv. félmrh. Nú er meira en áratugur síðan ný lög um málefni fatlaðra voru samþykkt á Alþingi. Með þeim var gerð grundvallarbreyting á lögunum og sköpuð ný úrræði. Segja má að með þessum lögum hafi orðið bylting í öllu umhverfi málaflokksins. Það var þá þegar alveg ljóst að íbúar þáverandi Kópavogshælis --- íbúar en ekki þeir sem eru skilgreindir sjúklingar --- mundu að óbreyttu ekki njóta þeirrar þjónustu laganna sem nýbreytnin náði til. Í nál. þegar málið var afgreitt úr félmn. benti þáv. meiri hluti nefndarinnar sem í voru fulltrúar allra flokka á að það væri mikilvægt vegna óskýrðrar réttarstöðu íbúa Kópavogshælis að heilbr.- og trmrh. beitti sér fyrir skipan fimm manna nefndar sem gerði tillögur um framtíðarhlutverk og skipan Kópavogshælis. Það verður að segjast eins og er að það hefur tekið ákaflega langan tíma að skipa þessum málum enda um stórt verkefni að ræða. Nú hefur það gerst að 20 íbúar sem búa í blokkinni svokölluðu hafa verið færðir undir svæðisskrifstofu og þar með félmrn. og heyra þá ekki undir sjúkrahúsið. Mér skilst að búið sé að kaupa tvö hús en fimm þurfi til að ljúka útskriftum úr blokkinni. Þegar ég spurðist fyrir um þetta mál síðast, haustið 2000, var verið að ganga frá samningum við hússjóð Öryrkjabandalags Íslands um að þeir byggðu eða keyptu en ráðuneytið leigði. Þá voru uppi áform um þrjú sambýli á Reykjanesi vorið 2001, og tvö á vorinu 2002. Þá voru alls 209 á biðlista á Reykjanesinu öllu. Enn þá skilst mér að 12--15 af þeim 27 sem dvelja á sjúkrahúsinu, ekki í blokkinni, ættu að flytjast þaðan samkvæmt skilgreiningu og að ekki sé ljóst hvað verði um þá. Því er þessi spurning borin fram um hvert hlutverk deildarinnar í Kópavogi verði þegar útskriftum lýkur varðandi þessa sem eru í starfsmannablokkinni.

Herra forseti. Í fyrra var lokið við útskrift 42 vistmanna af Kópavogshæli í sambýli. Þá var þessum fyrsta áfanga lokið. Hinn 24. janúar sl. var skrifað undir samkomulag milli félmrh. og heilbr.- og trmrh. um flutning reksturs og þjónustu við íbúa í húsi 15 á lóð Landspítala -- háskólasjúkrahúss í Kópavogi til Svæðisskrifstofu málefna fatlaðra á Reykjanesi. Þjónustan við umrædda heimilismenn og ábyrgð á henni fluttist þá öll til Svæðisskrifstofu málefna fatlaðra á Reykjanesi 1. júní 2001. Framkvæmd samningsins sem er í 11 greinum hefur haft margar breytingar í för með sér, bæði fyrir heimilismenn og starfsmenn. Í samningnum er kveðið á um þætti sem snúa m.a. að einstaklingsmálum, starfsmannamálum og samráði við aðstandendur. Samkvæmt samningnum er gert ráð fyrir að ákvæði hans verði komin til framkvæmda 15. maí 2003. Til að standa sem best að framkvæmdinni var ráðinn sérstakur verkefnisstjóri. Gert er ráð fyrir að 20 íbúar í húsi 15 á lóð Landspítalans flytjist í þessum áfanga og eftir þennan flutning mun ekki lengur boðið upp á búsetu fyrir fatlaða í þessu húsi. Félmrn. hefur í samvinnu við Öryrkjabandalagið leitað að heppilegu húsnæði til starfrækslu á fimm heimilum fyrir væntanlega íbúa. Á vormánuðum 2002 voru keyptar tvær fasteignir, önnur við Skagasel í Reykjavík og hin við Svöluhraun í Hafnarfirði. Þangað eru fluttir níu einstaklingar. Heimilið við Svöluhaun varð fyrst til að hefja starfsemi í þessum útskriftaráfanga og var það opnað formlega 17. október sl. Þá hefur verið opnað sambýli við Skagasel í Reykjavík og keypt hafa verið hús við Miðskóga á Álftanesi og Erluás í Hafnarfirði. Þess er að vænta að þessi tvö heimili taki til starfa á vordögum 2003. Eftir er að finna húsnæði fyrir eitt heimili í Reykjavík en erfiðlega hefur gengið að finna hentugt húsnæði. Það er þó unnið ósleitilega að því og þá er búið að koma þeim fyrir, þessum 20 sem samkomulagið gerði ráð fyrir. Í 10. gr. samkomulagsins milli félmrh. og heilbr.- og trmrh. sem undirritað var 24. janúar segir: ,,Stefnt verði að samkomulagi milli félagsmálaráðherra og heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra um búsetu og þjónustu við þá 15--17 fötluðu einstaklinga sem þá verða eftir í húsnæði Landspítala í Kópavogi og talið rétt að flytja þaðan.`` Hér sagði 15--17 en þessi tala mun vera lægri. Það mun vera rétt sem hv. fyrirspyrjandi fór með, þ.e. 12--15 geta hugsanlega flutt á sambýli eða hafa getu til þess að það henti þeim að vera þar. Félmrn. lítur svo á að nauðsynlegt sé að meta framvindu núverandi samkomulags í lok tímabilsins og fara síðan í skoðun á því hvernig staðið verði að því að finna þeim sem þá verða eftir í húsnæði Landspítalans búsetu við hæfi. Við í ráðuneytinu erum þeirrar skoðunar að það hafi tekist mjög vel til með allan undirbúning og framkvæmd þessa samkomulags, bæði að því er varðar íbúa, foreldra þeirra og aðra aðstandendur, starfsmenn og þá sem að samkomulaginu hafa komið.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. félmrh. fyrir þessi svör. Þau staðfesta það sem ég hafði nokkurn veginn verið búin að átta mig á miðað við þær upplýsingar sem ég hef verið að kalla eftir hér og þar. Ég tek undir hversu mikilvægt það er fyrir fatlaða einstaklinga, fjölskyldur þeirra og foreldra að vel takist til með flutning í tilfelli eins og þessu þegar verið er að útskrifa af gamla Kópavogshælinu. Það olli oft miklum erfiðleikum og áhyggjum þessara einstaklinga þegar einhverjar fréttir bárust af breytingum á Kópavogshæli og fólk vissi ekki hvað um það yrði. En við skulum gera okkur grein fyrir því að það voru um 100 íbúar á þessum stað þegar byrjað var að vinna þetta verkefni og á þessum áratug hefur liðlega helmingurinn verið fluttur. Þetta hefur tekið langan tíma. Mig langar að spyrja ráðherrann hvort þessi áform um vorið 2003 standist, að þá verði allir búnir að fá nýjan samastað sem nú búa í húsi 15, þ.e. blokkinni. Ráðherrann upplýsir að verið sé að reyna að gera samkomulag á milli heilbrrh. og félmrh. um þá sem eftir standa. Mér finnst mjög mikilvægt að við reynum að átta okkur á því hvert hlutverk heildarinnar verði, þ.e. þar sem þeir fötluðu sjúku dvelja nú og þurfa að vera í sérstöku umhverfi áfram, og hvað hæstv. ráðherra sjái fyrir sér með hina sem geta flust út og sem hann sagði að þyrfti að gera samkomulag um. Hvaða áform hefur ráðherrann um þá sem enn geta flust út, 12--15 manns, og hvað með þessa fötluðu sjúku sem eru á deildinni? Hver verður framtíð deildarinnar?

Herra forseti. Eins og ég sagði áðan verða 20 væntanlega komnir í sambýlið næsta vor. Það verður metið hvernig þeim vegnar. Ákvarðanir hafa ekki verið teknar um hvernig staðið verður að flutningi þessara 12--15 sem eftir verða þá. En ég vil gjarnan nota þetta tækifæri til þess að telja upp þá áfanga sem við höfum náð í búsetumálum fatlaðra á þessu ári, og bind mig bara við árið 2002. Hafin er bygging sambýlis við Jöklasel og áformað að það verði tilbúið næsta sumar. Þroskahjálp er að undirbúa byggingu sambýlis við Þverholt í Mosfellsbæ og við höfum tekið í notkun sambýli við Blikaás í Hafnarfirði, Barðastaði, Hólmasund og Sólheima í Reykjavík. Síðan eru sambýlin vegna útskrifta af Kópavogshæli, Svöluhraun og Skagasel, og búið er að kaupa hús við Erluás og Miðskóga eins og ég sagði áðan, og eitt verður keypt til viðbótar í Reykjavík. Þá verður Sæbrautin gerð að sambýli og tekið hefur verið í notkun endurbyggt sambýli á Hvammstanga. Við Holtaveg er komin skammtímavistun sem er með sex eða sjö pláss sem gætu nýst 10--15 hluta úr degi, og hæfingin í Kópavogi er með 20 heilsdags- eða 40 hálfsdagspláss. Á þessari upptalningu má sjá að aldrei hafa á einu ári verið tekin stærri skref í búsetumálum fatlaðra eða vistunarúrræðum. Ég hef hér talið upp 15 staði sem allir bæta stórlega lífsaðstöðu þeirra sem þangað koma. 

Virðulegi forseti. Fyrr á þessu ári skilaði eftirlitsnefnd Sameinuðu þjóðanna, sem fjallar um réttindi kvenna, skýrslu sem byggði á upplýsingum frá 1997 um ýmislegt varðandi stöðu kvenna á Íslandi. Þessi sérfræðinganefnd Mannréttindastofnunar Sameinuðu þjóðanna á að fjalla um leiðir til að afnema hvers konar mismunun gegn konum. Í niðurstöðum skýrslunnar þar sem fjallað var um Ísland er æðimargt sem nefndin telur gagnrýnivert hér á landi. Hún talar m.a. um að vaxandi áhyggjuefni sé sá fjöldi erlendra kvenna sem komi ólöglega til Íslands og telur að það tengist vændi sem hugsanlega geti tengst nektardansstöðum, þ.e. svonefndum súlustöðum. Eftirlitsnefndin gerði ýmsar aðrar athugasemdir eins og þá að óþolandi væri að á Íslandi skuli vera við lýði jafnmikill kynbundinn launamunur og raun ber vitni. Hún gerði einnig athugasemdir við að dómar í mjög mörgum kynferðisafbrotamálum væru óeðlilega vægir. Þá gagnrýndi þessi eftirlitsnefnd að niðurstöður kærunefndar jafnréttismála væru ekki bindandi, m.a. ekki þegar stjórnvöld sjálf ættu í hlut. Valgerður Bjarnadóttir forstöðumaður Jafnréttisstofu hefur tekið undir allar þær ábendingar sem komu fram í þessari skýrslu og að úrbóta sé þörf í öllum þeim atriðum sem lúta að stöðu okkar varðandi jafnréttismálin. Hún hefur m.a. bent á í fjölmiðlum að það þyrfti að byggja upp svokallaða jafnréttisumbótaskrifstofu eins og er í nágrannalöndum okkar því að það sé mjög flókið fyrir Jafnréttisstofu að fylgja eftir álitum þegar kærunefnd hefur kveðið upp úrskurð í kærumáli, og það sé sérstaklega erfitt hvað varðar íslensk stjórnvöld. Nú er þessi niðurstaða byggð á gögnum frá 1997 eins og ég sagði áðan. Engu að síður virðist lítið hafa þokast í átt til betri vegar í öllum þeim atriðum sem koma fram í skýrslunni. Því spyr ég hæstv. ráðherra hvað hafi verið gert til að framfylgja niðurstöðum um réttindi kvenna hér á landi sem fram komu í skýrslu sérfræðinganefndar Mannréttindastofnunar Sameinuðu þjóðanna um afnám allrar mismununar gegn konum.

Herra forseti. Niðurstöður nefndarinnar sem starfar á vegum samningsins um afnám allrar mismununar gegn konum vegna þriðju og fjórðu skýrslu íslenskra stjórnvalda um framkvæmd samningsins lágu fyrir í febrúar sl. Ég kynnti meginefni þeirra í ræðu á Alþingi þann 8. mars á alþjóðlegum baráttudegi kvenna. Í niðurstöðu nefndarinnar var íslenskum stjórnvöldum hrósað fyrir hvað margt hefði áunnist í jafnréttisátt frá árinu 1996 þegar fulltrúar íslenskra stjórnvalda kynntu fyrstu og aðra skýrslu Íslands. Nýjum jafnréttislögum var fagnað sérstaklega auk þeirra verkefna og rannsókna sem hafa verið gerðar hér á landi á sviði jafnréttismála sl. ár. Enn fremur vakti athygli nefndarinnar sú áhersla sem lögð hefur verið á að karlar taki þátt í aðgerðum sem eru til þess fallnar að auka jafnrétti kynjanna. Sérstaklega er vísað til jafnra réttinda til fæðingarorlofs sem er til þess fallið að hvetja til jafnari foreldraábyrgðar. Nefndin gagnrýndi að álit kærunefndar jafnréttismála væri ekki bindandi fyrir aðila máls. Í þessu sambandi ber að minnast þess að ég lagði fram frv. til nýrra jafnréttislaga á 123. löggjafarþingi þar sem gert var ráð fyrir úrskurðarnefnd jafnréttismála sem kveða átti upp bindandi úrskurði. Frv. hlaut ekki afgreiðslu á þinginu. Að teknu tilliti til þeirra umræðna sem þá áttu sér stað í þinginu þótti ástæða til þess að hverfa aftur til fyrra horfs á skipulagi kærunefndarinnar við endurskoðun frv. Niðurstaða þingsins varð sú að í nýjum jafnréttislögum er áfram álitsgefandi kærunefnd. Nefndin vakti athygli á kynbundnum launamun sem reynst hefur mjög erfiður viðureignar þrátt fyrir áralanga baráttu stjórnvalda og aðila vinnumarkaðarins auk annarra aðila. Á því er engin launung að það er markmið stjórnvalda að koma í veg fyrir kynbundinn launamun. Eins og fram kom í ræðu minni í mars sl. er það ósk mín að Jafnréttisráð leggi í starfi sínu megináherslu á að finna leiðir til að hraða megi þróun í átt að launajafnrétti. Það er stefna ráðsins að fylgjast mjög vel með þróun mála á vinnumarkaði á næstu árum. Ráðið var þátttakandi í Evrópuverkefni sem nefnist Towards a Closing of the Gender Pay Gap en því lýkur núna í nóvember. Það má heldur ekki gleyma því að við bindum miklar vonir við að fæðingar- og foreldraorlofslög dragi úr kynbundnum launamun. Væntanlega þarf fólk að sýna þolinmæði enn um sinn eftir að merkja megi áhrif þeirra enda eru þau að komast til fullra framkvæmda um næstu áramót. Hið háa hlutfall kvenna í hlutastörfum hér á landi vakti athygli nefndarinnar. Hún telur margt benda til að konur axli meiri ábyrgð á fjölskyldunni en karlmenn. Það má vel vera að í þessari staðhæfingu megi finna einhver sannleikskorn en það má ekki líta fram hjá þeirri staðreynd að hugsanlegt er að þar sé einnig um að ræða val kvennanna á íslenskum vinnumarkaði þegar litið er til þess að næg störf hafa verið í boði á undanförnum árum og sveitarfélögin hafa staðið sig ágætlega í dagvistarmálum. Þá hafa tilskipanir um hlutastörf og tímabundna ráðningarsamninga verið teknar upp í samninginn um Evrópska efnahagssvæðið og það er markmið þeirra að koma í veg fyrir mismunun gagnvart fólki í þessum störfum. Eins og við vitum öll er ofbeldi gegn konum því miður staðreynd í öllum samfélögum. Þar er um að ræða margþætt vandamál sem á sér djúpar rætur í samsetningu þeirra. Nefndin hvatti íslensk stjórnvöld til að halda áfram baráttunni gegn þessu vandamáli, m.a. með því að styrkja innlenda löggjöf til að tryggja réttarúrræði og vernd fyrir konur sem hafa verið beittar ofbeldi. Hún vildi enn fremur vekja athygli stjórnvalda á vægum refsingum hér á landi fyrir glæpi er fela í sér kynferðislegt ofbeldi, þá sér í lagi í nauðgunarmálum. Þegar refsirammar ákvæða almennra hegningarlaga vegna kynferðislegs ofbeldis eru skoðaðir kemur í ljós að refsingar í dómum slíkra mála eru vel innan efri marka þeirra. Það þarf því fleira að koma til en breytingar á refsirammanum til að það sé mat sérfræðinga að refsingar í þessum málum séu of vægar. Að öðru leyti vísa ég um þennan þátt til hæstv. dómsmrh. Afleiðingar ofbeldis gegn konum eru mjög kostnaðarsamar fyrir samfélagið og værum við betur sett með að verja þeim fjármunum í forvarnir og annað uppbyggingarstarf konum til handa.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Eins og fram kom í máli hans er þessi skýrsla síðan í febrúar. En ég vil beina þessari spurningu aftur til hæstv. ráðherra: Er ráðherra tilbúinn til þess að beita sér fyrir því að niðurstöður kærunefndar jafnréttismála verði bindandi? Er það vilji hæstv. ráðherra að þannig verði gengið frá málum á þessu þingi? Ég minni á að fyrir þinginu liggur mál frá Samfylkingunni og er alveg ljóst hver vilji okkar er í þessum efnum. Mun ráðherra styðja það að niðurstöður kærunefndar jafnréttismálanna verði bindandi? Eins varðandi kynbundinn launamun: Hvaða öðrum úrræðum en þeim sem ráðherrann taldi upp hér áðan er ráðuneytið að beita sér fyrir? Nýlegar skýrslur sýna að enn er verulegur kynbundinn launamunur og þarf að grípa þar til enn róttækari aðgerða en gert hefur verið. Varðandi þá dóma sem nefndir eru í þessari skýrslu út af kynferðisafbrotamálum virðist lítið hafa þokast í þeim efnum. Refsiramminn er til staðar en ég minni á að 20. nóvember sl. var greint frá tveimur málum í sama fréttatíma, annars vegar manns sem hafði framið kynferðisafbrot gegn þremur ungum stúlkum og fékk þriggja mánaða fangelsi en 15 mánuði skilorðsbundna til viðbótar, hins vegar manns sem var dæmdur fyrir að stela kjöti og bíl. Hann fékk eins árs óskilorðsbundinn fangelsisdóm. Þarna vantar verulega á að gripið sé inn í og þetta er auðvitað hluti af þeirri skýrslu sem birt er frá eftirlitsnefndinni og heyrir undir hæstv. ráðherra.

Herra forseti. Ég hef ekki áform uppi um að breyta jafnréttislögum og þori ekki að heita stuðningi við þingmál hv. fyrirspyrjanda. Hér er kynbundinn launamunur, það er staðreynd. Það dregur sem betur fer úr honum og skýrslur sýna að hjá sumum stéttum er hann nánast horfinn. Annars staðar í þjóðfélaginu viðgengst hann. Hvað varðar dóma Hæstaréttar og gagnrýni á að þeir séu of vægir, og dómar yfirleitt í kynferðisafbrotamálum, er það á málasviði hæstv. dómsmrh. og eðlilegt að beina til hennar ummælum um það efni. Ég gat ekki um það í fyrri ræðu minni að starfandi er vinnuhópur á vegum norrænu ráðherranefndarinnar og Eystrasaltsríkjanna um upplýsingaherferð um mansal til kynlífsþrælkunar. Ísland er þátttakandi í þessu verkefni, og eins og kunnugt er er markmið verkefnisins að auka þekkingu og vitund almennings um vandamál sem geta tengst mansali. Sérstakur ráðgjafarhópur er að störfum hér á landi og ráðgert er að halda sérstaka ráðstefnu um efnið á fyrri hluta næsta árs.

Virðulegi forseti. Að undanförnu hefur átt sér stað heilmikil umræða um einelti og þá kannski fyrst og fremst einelti í skólum landsins. Þegar börn verða fyrir slíku getur það haft alvarlegar afleiðingar fyrir líf þeirra það sem eftir er. Þessi umræða er sannarlega af hinu góða og löngu orðið tímabært að tekið sé á málinu eins og gert hefur verið að undanförnu þó að þar sé fyrst og fremst um að ræða framtak einstaklings sem við njótum góðs af. Það hefur verið þörf á að taka umræðuna um einelti í skólum upp fyrir löngu síðan og þau skref sem hafa verið stigin að undanförnu eru sannarlega til góðs. Við höfum, virðulegi forseti, annað vandamál sem stundum hefur verið kallað ósýnilega vandamálið. Það er einelti á vinnustað sem er alvarlegt þjóðfélagslegt vandamál sem fæstir vilja tala um opinberlega. Einelti á vinnustað er oft erfitt viðureignar vegna þess að þegar það á sér stað eru oft og tíðum aðeins til staðar gerandi og þolandi, og þolandinn segir ekki frá. Þolendur eineltis á vinnustað telja margoft að enginn muni trúa þeim ef þeir segi frá. Jafnframt telja þeir að það sé merki um að þeir séu lítilsigldir í vinnu. Ef rætt er um það opinberlega að þeir hafi orðið fyrir einelti hljóti þeir að hafa skapað einhverjar aðstæður til þess. Þetta er samt sem áður stórt þjóðfélagslegt vandamál. Það hafa verið gerðar á þessu kannanir annars staðar, og niðurstöður þeirra kannana og rannsókna sem hafa verið gerðar í Noregi, Svíþjóð, Finnlandi og Bretlandi hafa leitt í ljós að allt frá 3,5%--16% vinnuafls hafa orðið fyrir einelti. Rannsóknir í Evrópu sýna að u.þ.b. 45% tilkynninga um einelti á vinnustað eru vegna yfirmanns eða stjórnanda og hlutfall milli kynja er jafnt, hvort sem um er að ræða þolendur eða gerendur. Það er engin ástæða til að ætla að þetta sé með öðrum hætti hér á landi og sannarlega er kominn tími til að við tökum sérstaklega á þessu vandamáli. Ég hef orðið vör við að þeir sem telja sig hafa orðið fyrir einelti á vinnustað og jafnvel verið hraktir úr vinnu telji að þeir hafi litla sem enga möguleika á að sækja mál sitt. Því spyr ég hæstv. félmrh.: 1. Hefur farið fram ítarleg könnun á því hversu víðtækt einelti er á vinnustöðum hér á landi? Ef svo er, hverjar voru helstu niðurstöður? Ef ekki, mun ráðherra beita sér fyrir því að slík athugun verði gerð? 2. Eru fyrirhugaðar einhverjar lagabreytingar sem tryggja betur en nú er rétt þeirra sem verða fyrir einelti á vinnustað og þá hverjar?

Herra forseti. Rannsókna- og heilbrigðisdeild Vinnueftirlitsins hefur gert athuganir á vinnuumhverfi og líðan starfsmanna í nokkrum starfsgreinum. Vorið 2002 var lagður spurningalisti fyrir starfsmenn í öllum útibúum banka og sparisjóða á landinu þar sem spurt var sérstaklega um einelti á vinnustað. Í ljós kom að 15% starfsmanna höfðu orðið fyrir áreiti af ýmsu tagi í tengslum við starfið. 8% starfsmanna höfðu orðið fyrir einelti, 5% fyrir hótunum, 2% fyrir kynferðislegri áreitni og um 0,5% fyrir líkamlegu ofbeldi. Í nóvember 2000 var spurningalisti lagður fyrir starfsfólk á öldrunarstofnunum. Það var ekki sérstaklega spurt um einelti, heldur hvort starfsmenn hefðu orðið fyrir áreitni, ofbeldi eða hótunum í vinnunni. Um 12% starfsmanna svöruðu því játandi. Í þessari rannsókn kom einnig fram að einvörðungu 5% starfsmanna þekktu til skriflegra leiðbeininga á þessu sviði. Sambærileg spurning var lögð fyrir starfsfólk í leikskólum í Reykjavík í maí árið 2000. Var þá spurt um áreitni, árásir og hótanir. Um 14% starfsfólksins töldu sig hafa orðið fyrir slíku áreiti í vinnunni. Í öllum þessum tilfellum kom í ljós að eineltið eða áreitnin hafði í för með sér margvísleg neikvæð áhrif á líðan þessara starfsmanna, t.d. voru þeir líklegri en aðrir starfsmenn til að finna til líkamlegra óþæginda, t.d. verkja í mjóbaki, herðum og öxlum auk þess sem þeir voru óánægðari í starfi og upplifðu minni glaðværð og samstöðu í starfshópnum. Þeir voru óánægðir með samskipti við samstarfsfólk og yfirmenn. Sem fyrstu viðbrögð við þessum niðurstöðum hefur Vinnueftirlitið gefið út upplýsingarit um einelti á vinnustöðum og það má t.d. finna á heimasíðu þess. Að því er varðar seinni spurningu hv. þm. vil ég geta þess að í endurskoðaðri gerð félagsmálasáttmála Evrópu sem samþykktur var árið 1996 var tekið upp ákvæði um skyldu aðildarríkja sáttmálans til að fyrirbyggja neikvæðar og móðgandi athafnir sem beinast að einstökum starfsmönnum á vinnustað. Í félmrn. fer fram athugun á fullgildingu þessa ákvæðis sem og öðrum nýmælum sem er að finna í þessari endurskoðuðu gerð sáttmálans. Það má enn fremur geta þess að á allra síðustu árum hafa ýmis ríki sett lög til að tryggja rétt þeirra sem verða fyrir einelti á vinnustað. Í þeim hópi eru m.a. Finnar og Svíar. Eins og þingheimi er kunnugt hefur á síðustu tveimur þingum verið lagt fram frv. um breytingar á lögum um aðbúnað og hollustuhætti á vinnustöðum sem ekki hefur náð fram að ganga. Ég mun endurflytja þetta frv. og í þeirri endurskoðuðu gerð eru ákvæði um einelti á vinnustað. Ég vil líka fara viðurkenningarorðum um frábært starf Stefáns Karls Stefánssonar leikara sem hefur haft frumkvæði að herferð gegn einelti. Við í félmrn. fögnum því mjög og viljum styrkja hann í því starfi. Ég vil líka geta þess að norræni Lýðheilsuháskólinn í Gautaborg veitti sl. sumar viðurkenningu sænskum prófessor sem vinnur í Bergen og hefur gert rannsóknir á einelti og sett upp sérstakt plan sem þykir hafa gefist framúrskarandi vel. Ég tel ástæðu fyrir okkur Íslendinga að kynna okkur mjög vel starf þessa merka prófessors og reyna e.t.v. að útfæra það hér heima.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Það fór eins og mig grunaði að þær athuganir sem þegar hafa verið gerðar sýna að niðurstöðurnar eru mjög svipaðar og þegar gerðar hafa verið heildarúttektir á vinnustöðum annars staðar á Norðurlöndunum enda í sjálfu sér engin ástæða til að ætla annað. Það þarf fyrir það fyrsta að gera heildarúttekt á einelti á vinnustöðum. Það þarf að gera könnun þannig að tölur liggi fyrir svo að hægt sé að taka á og leita leiða til úrbóta. Eins og hæstv. ráðherra nefndi áðan þarf að nota leiðir eins og þá sem hefur verið farin í Noregi, sem er sérstaklega til fyrirmyndar, leita sambærilegra leiða hér á landi, og einnig að koma upplýsingum á vinnustað til starfsmanna um það hverjir möguleikar þeirra séu. Komið hefur í ljós, t.d. hjá VR sem gerði könnun á þessu og hefur verið með töluvert gott upplýsingastreymi til starfsmanna, að mjög fáir vita hver réttur þeirra er og hvernig þeir geta fylgt því eftir ef þeir verða fyrir áreitni eða einelti á vinnustað. En vissulega ber þeim sem stýra hverjum vinnustað að sjá til þess að starfsumhverfið sé í lagi. Ég vil einnig spyrja hæstv. ráðherra hvort hann hafi trú á því að aukin samkeppni meðal þeirra sem vinna á sama stað geti leitt af sér einelti og hvort skoðun hans sé sú að þær breytingar sem gerðar voru á kjarasamningum BSRB þegar þeir voru færðir meira inn í stofnanasamninga og umbunargreiðslur teknar upp geti hugsanlega hafa orðið til þess að einelti á vinnustöðum hafi aukist.

Herra forseti. Ég tel að rannsóknir Vinnueftirlitsins sýni að einelti er með svipuðum hætti hér og annars staðar á Norðurlöndum. Vandamálið er sem sagt til staðar. Ég held að út af fyrir sig sé meira virði að reyna að koma í veg fyrir einelti heldur en að mæla hvort það sé prósentinu meira eða minna. Ég held að við þurfum að reyna að efla forvarnir og fræðslu í þessu efni til að reyna að koma í veg fyrir að eineltið líðist. Varðandi umbunargreiðslur og vinnustaðasamninga hef ég ekki hugleitt hvort það væri rót eineltis. Mér þykir það frekar langsótt. Umbunargreiðslur eða akkorðsgreiðslur hafa tíðkast lengi, t.d. bónusgreiðslur í frystihúsum. Ég hef ekki trú á því að á þeim vinnustöðum sé einelti algengara en annars staðar. En auðvitað getur mikil samkeppni út af fyrir sig e.t.v. aukið hættuna á einelti.

Herra forseti. Eitt af því sem verst hefur komið niður á kjörum lágtekjufólks í tíð þessarar ríkisstjórnar var þegar viðmið lífeyrisgreiðslna og atvinnuleysisbóta við launatengingar voru aftengd fyrir nokkrum árum, t.d. varðandi atvinnuleysisbætur frá 1997. Þá var lögunum breytt og hætt að miða atvinnuleysisbætur við taxta almenns fiskvinnslufólks. Þess í stað voru teknar upp nokkurs konar geðþóttaákvarðanir af hálfu ríkisstjórnarinnar og ákveðið að miða bæturnar við almenna launaþróun eða verðlag sem ákveðið er nú á hverju ári við fjárlagagerðina. Ljóst er af þróun undanfarinna ára að ríkisstjórnin hefur ávallt miðað við það sem lægst hefur gefið þessum lágtekjuhópum. Þrátt fyrir ítrekaðar kröfur, t.d. samtaka öryrkja og aldraðra og verkalýðshreyfingar, hefur það ávallt verið hunsað að miða lífeyri og atvinnuleysisbætur við launavísitölu. Með því að hætta að miða lífeyrinn við launavísitölu hafa verið hafðar af þessum lágtekjuhópum um 7 þús. kr. á mánuði, þ.e. nálægt 90 þús. kr. á ári, sem aðeins hefur verið dregið í land með í nýju samkomulagi Landssambands aldraðra við stjórnvöld þó að ekki liggi enn fyrir hvort stjórnvöld ætli að láta þá hækkun ganga til atvinnulausra. Ef miðað væri við að lágmarkslaunin --- lífeyrisgreiðslur og atvinnuleysisbætur --- héldu í við lágmarkslaun fram til 1995 þá munar um 20 þús. kr. á mánuði á lágmarkslaununum og lífeyrisgreiðslunum. Þessu til viðbótar hefur ríkisstjórnin svo ráðist í það að skattleggja sérstaklega kjör lágtekjuhópa og skert m.a. svo skattleysismörkin að stór hópur lágtekjufólks, lífeyrisþega og atvinnulausra greiðir skatt af þeim litla framfærslueyri sem ríkisvaldið skammtar honum en svo er komið að stór lágtekjuhópur greiðir sem samsvarar eins mánaðar lífeyrisgreiðslum í skatt á ári. Ég er sannfærð um að sú alvarlega þróun sem orðið hefur á kjörum þessa fólks, þar sem framfærslan er orðin miklu þyngri og erfiðari en fyrir nokkrum árum, er m.a. orsök þess að fjárhagsvandi sveitarfélaga hefur aukist verulega, að ekki sé talað um þá vaxandi fátækt sem við aftur og aftur verðum vör við í umfjöllun fjölmiðla þar sem biðraðir eftir aðstoð mæðrastyrksnefndar lengjast stöðugt sem og til annarra hjálparstofnana. Af þessu tilefni hef ég lagt nokkrar fyrirspurnir um atvinnuleysisbætur fyrir ráðherra en þar erum við að fjalla um kjör þeirra sem hvað verst hafa það í þjóðfélaginu. Sérstaklega legg ég áherslu á að ráðherra svari því hvort hann sé reiðubúinn að hækka atvinnuleysisbæturnar og breyta viðmiði þeirra, t.d. að þær hækki í samræmi við launavísitölu og hætt verði að skattleggja þær. Ekki síður nefni ég það sem ekki er í þessari fyrirspurn en fram hefur komið eftir að hún var lögð fram, þ.e. lítils háttar hækkun á lífeyrisgreiðslum sem samið var um við samtök aldraðra, og hvort ekki sé hugmynd ríkisstjórnarinnar við þessa fjárlagaafgreiðslu að hækka atvinnuleysisbæturnar til samræmis við það samkomulag.

Herra forseti. Spurt var hve háar atvinnuleysisbætur yrðu á mánuði miðað við 100% bótarétt ef greiðslur væru miðaðar við taxta fiskvinnslufólks (starfsaldursþrep eftir sjö ár) eins og gert var fram til ársins 1997. Í lögum um atvinnuleysistryggingar voru atvinnuleysisbætur miðaðar við átta klukkustunda dagvinnu í almennri fiskvinnu. Þessum viðmiðunum var breytt í 26. gr. laga nr. 144/1995. Atvinnuleysisbætur frá þeim tíma hafa tekið mið af almennri launaþróun í landinu. Ef eldra viðmið væri notað væru atvinnuleysisbætur 88.351 kr. á mánuði sem er gildandi taxti almenns fiskvinnslufólks eftir sjö ára starf samkvæmt kauptaxta Starfsgreinasambandsins. Síðan var spurt hverjar væru heildargreiðslur á ári til atvinnulausra miðað við 100% bótarétt annars vegar ef miðað væri við það viðmið sem gilti fyrir árið 1997 (taxta fiskvinnslufólks, starfsaldursþrep eftir sjö ár) og hins vegar ef miðað væri við hámarksbætur samkvæmt gildandi ákvæði 7. gr. laga um atvinnuleysistryggingar. Svarið er: Ef bótaupphæð væri samkvæmt gildandi taxta almenns fiskvinnslufólks eftir sjö ár væri greiðsla á ári 1 millj. 60 þús. 212 kr. Hins vegar eru gildandi bætur í 12 mánuði samkvæmt gildandi kerfi 885.180 kr. Þriðja spurningin var hverjar væru heildargreiðslur á mánuði ef atvinnuleysisbætur miðað við 100% bótarétt hefðu tekið mið af breytingu á launavísitölu frá 1997. Launavísitala 1997 var 148,8 og í september sl. var hún 227,2. Hækkunin var sem sagt 52,7%. Atvinnuleysisbætur í janúar 1997 voru 53.785. Ef atvinnuleysisbæturnar hefðu hækkað samkvæmt launavísitölu hefðu 100% bætur verið 82.123 í september. Síðan spurði hv. þm. hvort ég væri reiðubúinn að beita mér fyrir því að hækka atvinnuleysisbæturnar og breyta viðmiði þeirra, t.d. að þær hækkuðu í samræmi við launavísitölu, og að hætt yrði að skattleggja þær? Upphæð atvinnuleysisbóta verður endurskoðuð um næstu áramót eins og venjulega og hækkaðar a.m.k. um meðaltalslaunahækkun í landinu, eða ríflega það. Hvað varðar skattamálin ætla ég ekki að svara þeirri spurningu því að ég tel að henni ætti að beina til fjmrh.

Hæstv. forseti. Það er rétt að minnast þess að bak við svona bætur er fólk sem þarf að lifa af þeim. Ég verð að segja, og ég held að ég geti talað fyrir munn okkar allra sem sitjum í þessum sal, að við gætum ekki lifað af núverandi atvinnuleysisbótum. Atvinnuleysi hefur mjög færst í vöxt, atvinnuleysi t.d. fólks sem hefur ágæta menntun og hefur verið á ágætum launum, hefur bundið sína bagga í samræmi við það og gert sínar skuldbindingar. Það er alveg útilokað að geta samræmt það því að fá núverandi atvinnuleysisbætur. Annars staðar á Norðurlöndunum fær fólk 80% af meðallaunum síðustu 12 mánaða í atvinnuleysisbætur. Væri ekki athugandi að koma upp slíku kerfi hér á Íslandi? Hefur það aldrei verið reynt?

Herra forseti. Eftir svörum ráðherra að dæma hafa atvinnulausir verið hlunnfarnir um 15 þús. kr. á mánuði, eða um 180 þús. kr. á ári sé gengið út frá þeim viðmiðunum sem voru í gildi á árinu 1996. Það liggur líka fyrir að hæstv. ráðherra hefur enga skoðun á því hvort hætta eigi að skattleggja lágtekjuhópa. Ég er að spyrja um skoðun hans á því. Ég veit að málið er í höndum fjmrh. mest en hæstv. félmrh. getur haft skoðun á því og ég er að spyrja hann um hana. Það eina sem hæstv. ráðherra hefur að segja við atvinnulausa er að hann muni hugsanlega beita sér fyrir hækkun á bótum til þeirra sem nemur meðaltalslaunahækkun nú um áramótin. Ég spurði um launavísitöluna, hvort hæstv. ráðherra væri tilbúinn að beita sér í því. Hann vill ekkert segja um það. Hæstv. ráðherra kemst ekki hjá því að svara því hér í ræðustól hvort hann sé tilbúinn að beita sér fyrir því að atvinnulausir fái hækkun til samræmis við það samkomulag sem gert var við aldraða, þ.e. um 5 þús. kr. hækkun um næstu áramót. Það er auðvitað ekki forsvaranlegt af þessari ríkisstjórn að skilja atvinnulausa algerlega eftir úti í kuldanum nú þegar lítils háttar hækkun hefur orðið til lífeyrisþega. Við sjáum fram á aukið atvinnuleysi. Tæplega fimm þúsund manns eru atvinnulausar. Atvinnuleysi hefur aukist hér á höfuðborgarsvæðinu, nærri tvöfaldast. Mest hefur fjölgað af ungu fólki í þeim hópi, þ.e. á aldrinum 25--30 ára. Hæstv. ráðherra hefur lítið að segja við þetta atvinnulausa fólk sem bíður eftir að fá kjör sín bætt. Við sjáum að biðraðirnar hjá mæðrastyrksnefnd eru að lengjast. 150 manns biðu í biðröð um daginn eftir því að fá mat hjá mæðrastyrksnefnd til að geta fætt fjölskylduna. Við sjáum að hjá sveitarfélögunum hefur kostnaður vegna þessa aukist um 40% á nokkrum mánuðum. Sveitarfélögin eru þannig að greiða fyrir ríkisvaldið framfærslu til atvinnulausra og atvinnulausir eiga heimtingu á að hæstv. ráðherra tali skýrar til þeirra en hann hefur gert úr ræðustól í dag.

Herra forseti. Vinnumálastofnun hefur reiknað út að hvert prósent í atvinnuleysi á ársvísu kosti í kringum 1 milljarð kr. Atvinnuleysisbætur hafa undanfarin ár hækkað til jafns við meðaltalshækkun lífeyris almannatrygginga. Hefur sú ákvörðun miðast við áramót. Atvinnuleysisbætur eiga að vera eitthvað lægri en fiskvinnslutaxtinn vegna þess að það þarf að vera hvati til þess að taka vinnu, þ.e. menn eiga að fá launalega umbun, einhverja umbun fyrir að taka vinnu. Það hefur engin ákvörðun verið tekin enn um hækkunarprósentuna á atvinnuleysisbótunum. Hún bíður áramótanna. Sem betur fer er atvinnuleysi sem við höfum átt við að glíma tímabundið og tiltölulega lítill hópur sem er búinn að vera lengi atvinnulaus, sem betur fer. Við verðum að vona að það dragi úr aukningu atvinnuleysis, sem hefur verið nokkur á undanförnum mánuðum. Atvinnuleysið var næstum því ekkert þannig að öll aukning virkar nokkuð mikil en ég legg áherslu á að von er á hækkun atvinnuleysisbótanna um næstu áramót þó að ég sé ekki tilbúinn að greina nákvæmlega frá því hver hún verður í prósentum.

Herra forseti. Svör hæstv. ráðherra eru svo rýr og svo til skammar, miðað við þá tekjuhópa sem við erum hér að tala um, að ég tel fulla ástæðu til að efna til umræðu utan dagskrár um stöðu lágtekjuhópanna í þjóðfélaginu. Ég kem því hér með á framfæri og ósk til hæstv. ráðherra um að taka þátt í þeirri umræðu.

Virðulegi forseti. Á undanförnum tveimur þingum, hinu síðasta og þinginu þar áður, fjallaði hv. allshn. um frv. til laga um útlendinga sem lögfest var sl. vor og kemur til með að taka gildi nú um áramótin. Á tveimur þingum gaf meiri hluti allshn. frá sér nefndarálit. Þar var bent á atriði sem minni hluti nefndarinnar fetti raunar ekki fingur út í heldur. Það var almenn samstaða um það í nefndinni, m.a. eftir að gestir höfðu komið á fund nefndarinnar út af málefnum útlendinga, að útgáfa dvalarleyfa og atvinnuleyfa ætti eðli málsins samkvæmt að heyra undir einn og sama aðilann. Það er í fyrsta lagi til hagsbóta fyrir útlendinginn sjálfan og ekki síður til hagsbóta fyrir atvinnulífið sjálft. Þeir gestir okkar sem við ræddum við tóku í raun ekki afstöðu til þess undir hvern þetta ætti að heyra. Nefndarmenn tóku raunar ekki afstöðu til þess heldur. En ég vil benda á, með leyfi forseta, það sem stendur í nefndarálitum þeim sem ég gat um áðan. Þar segir: ,,Loks telur meiri hlutinn rétt að sett verði heildstæð löggjöf um öll málefni er varða dvalar- og atvinnuréttindi útlendinga og þau látin heyra undir eitt og sama ráðuneyti. Bendir meiri hlutinn á að hagræði af slíku er augljóst fyrir útlendinga, atvinnurekendur, sveitarfélög og stofnanir.`` Ég geri mér fyllilega grein fyrir því að þegar verið er að endurskipuleggja jafnumfangsmikinn lagabálk og lög um útlendinga, sérstaklega þau gömlu lög frá 1965 sem enn eru í gildi og setja ný lög sem taka við nú um áramótin, þá þarf að huga að mörgu. Slík löggjöf hefur mikla vinnu í för með sér. Því ríður á að gott samstarf sé milli þeirra ráðuneyta sem þessi málefni heyra undir. Ég veit af eigin reynslu að það samstarf er til fyrirmyndar. Til að mynda er samstarf Vinnumálastofnunar og Útlendingaeftirlitsins mjög gott hvað varðar samráð um útgáfu dvalarleyfa og atvinnuleyfa. Engu að síður er ástæðan fyrir því að ég legg fram þessa fyrirspurn sú að það er greinilegur vilji meðal þingmanna til að a.m.k. ráðherrar þessara mála hugi að því að hafa þessi mál á einni hendi.

Herra forseti. Ný lög um atvinnuréttindi útlendinga og ný útlendingalöggjöf taka gildi um næstu áramót. Við samningu frumvarpa til þessara nýju laga var um það rætt að veiting atvinnu- og dvalarleyfa yrði á einni hendi. Af hálfu félmrn. var lögð rík áhersla á að varðveita tengslin milli veitingar atvinnuleyfa og stöðu og þróunar á vinnumarkaðnum, þ.e. að tryggt yrði að útlendingur sem fengi atvinnuleyfi hefði atvinnu. Fyrri löggjöf um atvinnuréttindi útlendinga hefur byggst á þessu grundvallarsjónarmiði. Það má segja að þetta fyrirkomulag hafi verið gæfa okkar og án efa stuðlað að því að vandamál sem önnur ríki hafa þurft að glíma við á þessu sviði hafa reynst minni í sniðum hér á landi en ella hefði getað orðið. Það var því sjónarmið félmrn. að færa ætti veitingu atvinnu- og dvalarleyfa á einn stað og ef það ætti að gerast yrði sá staður að vera í félmrn. Þetta er leið sem ýmis önnur ríki hafa valið, t.d. Norðmenn. Þar hafa þessi málefni verið sameinuð undir einni stjórn innanríkisráðuneytisins og félmrn. kemst næst því að gegna hliðstæðu hlutverki hér á landi. Það má því segja að sú skipan væri mjög hentug hér á landi þar sem félmrn. er enn fremur vinnumarkaðsráðuneyti. Það má geta þess að ráðuneytið hefur við ýmis tækifæri, m.a. í nefndum um málefni útlendinga, vakið athygli á að nauðsynlegt sé að samræma löggjöf um útlendinga. Um þetta náðist hins vegar ekki samstaða á sínum tíma og fram komu tvö frumvörp, annað samið í félmrn. um atvinnuleyfin og hitt í dómsmrn. um útlendinga. Af því leiddi að allshn. fjallaði um frv. um útlendinga en félmn. um frv. um atvinnuréttindi útlendinga. Þannig má e.t.v. segja að næstbesti kosturinn hafi verið valinn. Í framhaldi af gildistöku laganna um atvinnuleyfi útlendinga í árslok 1994 tók félmrn. frumkvæði að því að stofna til reglulegs samráðs við útlendingaeftirlitið um veitingu atvinnu- og dvalarleyfa. Þetta reglubundna samráð er nú lögfest með ákvæðum í V. kafla nýju laganna um atvinnuréttindi útlendinga, nr. 97/2002. Þar er kveðið á um að Vinnumálastofnun sem fer með framkvæmd laganna í umboði félmrh. og Útlendingastofnun skuli koma á fót sérstakri samráðsnefnd. Ég vil geta þess að nefnd félmrn. sem samdi frv. til laga um atvinnuréttindi útlendinga og nefnd dómsmrn. sem samdi frv. til útlendingalaga áttu með sér náið samráð í því skyni að tryggja sem best samræmi á milli þessara lagabálka. Ég mun leggja fyrir starfsmenn félmrn. að hafa samvinnu við starfsmenn dómsmrn. og Útlendingastofnunar þegar kemur að því að semja reglugerð með lögunum um atvinnuréttindi útlendinga. Málefni útlendinga hafa orðið sífellt veigameiri þáttur í starfi félmrn. Á vegum ráðuneytisins er starfandi flóttamannaráð sem hefur það hlutverk að gera tillögur til ríkisstjórnarinnar um móttöku flóttamanna. Ráðið hefur einnig skipulagt móttöku flóttamanna. Ráðuneytið hefur haft umsjón með framkvæmd þál. um fjölmenningarsetur á Vestfjörðum. Þar er gert ráð fyrir því að þetta setur verði rekið sem tilraunaverkefni til ársins 2003. Ég á von á því að fá innan tíðar í hendur skýrslu frá ráðgjafarhópi sem er framkvæmdastjóra til stuðnings í starfi og stefnumótun setursins. Og mér finnst tímabært að hyggja að næstu skrefum varðandi fjölmenningarsetrið þegar sú skýrsla liggur fyrir. En í stuttu máli sagt hefur sú tilraun sem gerð er á Ísafirði tekist mjög vel.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. félmrh. fyrir svörin sem voru að mínu mati mjög greinargóð og skýr. Það var ágætt að fá fram álit hæstv. félmrh. á því hvar þessi málaflokkur eigi heima. Ég ætla ekki að karpa um það við hann hvernig nákvæmlega eigi að setja þessi mál niður. Ég vil hins vegar benda á það sem m.a. kom fram á fundi Lögfræðingafélagsins í Svartsengi ekki alls fyrir löngu, þá kom skýrt fram að dvalarleyfin eru fleiri. Það eru gefin út fleiri dvalarleyfi en atvinnuleyfi. Það hlutfall er að aukast. Eins hefur verið bent á hitt, að við útgáfu dvalarleyfa skipta tengsl útlendingaeftirlitsins við Schengen-svæði afar miklu máli, að þeir sem gefa út dvalarleyfi og atvinnuleyfi geri sér grein fyrir mikilvægi Schengen-svæðisins eins og þeir sem koma inn á það svæði. Ég vil undirstrika að það er gott samráð á milli Útlendingaeftirlitsins og Vinnumálastofnunar. Engu að síður ítreka ég að mikil krafa er um það á meðal þeirra sem að þessum málum koma að þessi málefni fari undir einn og sama hattinn. Eins og ég sagði áðan ætla ég ekki að segja nákvæmlega hvar það á að vera. Ég vonast hins vegar til að þeir ráðherrar sem eiga hér hlut að máli setjist niður og ræði hvernig því fyrirkomulagi yrði best háttað.

Herra forseti. Ég er sammála hv. síðasta ræðumanni um að besti kosturinn sé að sameina þetta verkefni undir einu ráðuneyti. Eins og ég sagði áðan lít ég svo á að rétt væri að hafa það undir hatti félmrn. En við höfum valið næstbesta kostinn sem gengur út af fyrir sig ágætlega og hefur ekki skapast neitt vandræðaástand. Sá farvegur sem við höfum valið við veitingu atvinnuleyfa hefur nýst vel, þ.e. það eru ekki nema sumir sem þurfa atvinnuleyfi hér, sem sagt borgarar sem eru utan Evrópska efnahagssvæðisins. Erlendir íbúar Evrópska efnahagssvæðisins hafa sama rétt á Íslandi og við sjálf og geta hvenær sem þeim sýnist komið hingað og leitað sér að vinnu. Hins vegar eru þeir sem eru utan Evrópska efnahagssvæðisins skyldugir að fá atvinnuleyfi áður en þeir hefja störf, þ.e. atvinnurekandinn fær leyfið en ekki starfsmaðurinn. Ég tel að það sé mjög mikilvægt því að annars væri hætta á því að starfsmaðurinn lenti í reiðuleysi og hugsanlega atvinnuleysi.

Virðulegi forseti. Það hefur orðið æ algengara að börn séu vistuð hjá fósturforeldrum í sveitum. Landssamtök vistforeldra í sveitum eru samtök bænda sem taka börn í sveit í lengri eða skemmri tíma. Oftast er um börn að ræða sem eiga í erfiðleikum heima fyrir og þurfa að fara í fóstur um lengri eða skemmri tíma á vegum Barnaverndarstofu eða félagsmálayfirvalda. Landssamtök vistforeldra í sveitum voru stofnuð 1998 og samkvæmt upplýsingum á heimasíðu Bændasamtaka Íslands voru félagar í landssamtökunum 80 talsins. Landssamtökin starfa í nánu samráði við Barnaverndarstofu og félagsmálayfirvöld sem gefa út starfsleyfi til handa þeim bændum sem taka börn í fóstur. Þá hafa Bændasamtökin og Landssamtök vistforeldra í sveitum stuðlað að því að bændur geti aflað sér aukinnar menntunar á þessu sviði. Enginn vafi er um það í mínum huga að þessi starfsemi er jákvæð á flestan hátt. Enginn efast um að dvöl í sveit er börnum dýrmæt og gefandi og fósturforeldrar í sveitum geta með þessu treyst búsetu sína. Herra forseti. Það eru fleiri hliðar á þessum málum. Fósturbörn í sveitum sem eru á skólaskyldualdri þurfa á skólagöngu að halda. Töluvert hefur borið á því að til skóla berist eingöngu tilkynning með skömmum fyrirvara um að væntanlegt sé barn í skólann og litlar sem engar aðrar upplýsingar fylgja. Ég þekki dæmi þessa og tel að hér þurfi að lagfæra ýmsa hluti. Herra forseti. Ég er með afrit af bréfi sem sent var frá skólastjórum níu sveitaskóla á Vesturlandi til skóla- og félagsmálayfirvalda á höfuðborgarsvæðinu og í Reykjanesbæ nú í vor þar sem skólastjórarnir biðja um að til þeirra sé leitað fyrr í ferlinu og þeir fái þær upplýsingar sem nauðsynlegar eru áður en tekin er ákvörðun um vistun barna. Skólinn þarf að hafa aðbúnað og starfsmenn til að geta sinnt fyrirvaralausum og oft sértækum þörfum barna sem vistuð eru. Það hefur hann ekki með stuttum eða engum fyrirvara. Skólinn er menntastofnun og uppeldislega séð mjög mikilvægur í lífi barns. Skólastjórnendur eru allir af vilja gerðir að standa undir skyldum sínum. Um það snýst ekki málið. Hins vegar þarf að gæta þess að skólinn fái allar upplýsingar frá félagsmálayfirvöldum tímanlega. Reglur um framfærslu og annan kostnað vegna barns í fóstri eru nokkuð skýrar. Óskýrar reglur og eftirfylgni þeirra um aðkomu skóla auka óbeinan kostnað þess sveitarfélags sem barnið er vistað í og verður auk þess til að vandræði geta skapast við skólagönguna. Til að draga fram skýrar upplýsingar um fjölda barna sem vistuð eru með þessum hætti og eru á skólaskyldualdri eru spurningar mínar til hæstv. félmrh. eftirfarandi: 1. Hversu mörg börn á vegum Barnaverndarstofu eða barnaverndarnefnda voru vistuð hjá fósturforeldrum í sveitum árið 2001? Hversu mörg þessara barna voru á skólaskyldualdri? 2. Hvernig skiptist kostnaður við vistun barna á milli lögheimilissveitarfélags og þess sveitarfélags sem barnið var vistað í? 3. Hver var endurgreiðsla Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga vegna fósturbarna í sveitum?

Herra forseti. ,,Hversu mörg börn á vegum Barnaverndarstofu eða barnaverndarnefnda voru vistuð hjá fósturforeldrum í sveitum árið 2001? Hversu mörg þessara barna voru á skólaskyldualdri?`` Þessa spurningu skil ég þannig að spurt sé um börn í tímabundnu fóstri því að börn í varanlegu fóstri alast upp sem börn fósturforeldra sinna og lögheimili þeirra er fært til fósturforeldranna. Á árinu 2001 voru 85 börn í tímabundnu fóstri á landinu. Af þessum 85 börnum voru rúmlega 90% úti á landi og þó aðallega í sveitum. Flest barnanna eru á skólaskyldualdri eða 71. 14 börn voru innan við skólaskyldu og meðalaldur þessara barna í tímabundnu fóstri var 14 ár. Það voru ekki alveg öll skólaskyldu börnin í skóla heldur njóta þrjú eða fjögur börn heimakennslu, þ.e. samið er sérstaklega við kennara um að annast kennslu þeirra. Spurt var: ,,Hvernig skiptist kostnaður við vistun barna á milli lögheimilissveitarfélags og þess sveitarfélags sem barnið var vistað í?`` Barnaverndarstofa hefur ekki nákvæmar upplýsingar um þetta atriði og ekki ráðuneytið heldur þar sem sveitarfélögin sjá um samninga varðandi kostnað sem hlýst af fósturráðstöfuninni. Venjan er að það sveitarfélag sem sér um fósturráðstöfunina greiði allan kostnað, þ.e. það sveitarfélag þar sem barnið á lögheimili. Þar er aðallega um að ræða kostnað vegna skólagöngu barnanna og semja fræðsluyfirvöld sín á milli ef barn býr í öðru sveitarfélagi en lögheimilissveitarfélagi. Samband ísl. sveitarfélaga hefur samið viðmiðunarreglur um þetta og annar kostnaður getur verið skólaakstur og mötuneyti sem greiddur er af félagsþjónustu þess sveitarfélags sem ráðstafaði barninu í fóstur, þ.e. lögheimilissveitarfélaginu. Þá er spurt: ,,Hver var endurgreiðsla Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga vegna fósturbarna í sveitum?`` Jöfnunarsjóðurinn kemur ekki beinlínis að greiðslu vegna fósturbarna. Jöfnunarsjóðurinn kemur einungis að slíkum málum með greiðslum til sveitarfélaga sem hafa færri en 2.000 íbúa vegna aksturs nemenda úr dreifbýli í skóla á grundvelli 10. gr. reglugerðar nr. 44/1999, um Jöfnunarsjóð sveitarfélaga. Ekki er gerð krafa um að viðkomandi grunnskólanemandi eigi lögheimili í sveitarfélaginu og eru fósturbörn á grunnskólaaldri sem ekki eiga lögheimili í sveitarfélaginu tekin með í útreikninga framlagsins eins og hver önnur börn sem í dreifbýlinu búa og þurfa á skólaakstri að halda. Á grundvelli ákvæðis 10. gr. er einnig heimilt að greiða framlag vegna aksturs sveitarfélaga sem hafa fleiri en 2.000 íbúa ef um sameiningu hefur verið að ræða og íþyngjandi kostnað við akstur. Fjárhæð framlagsins tekur mið af fjarlægð frá vistunarstað nemenda í skóla og er greitt á grundvelli fjögurra viðmiðunarflokka. 1. flokkurinn er 3--4,9 km og þá er það 2.351 kr. á viku á nemanda. 2. flokkur er 5--14,9 km og þá er greiðslan 3.858 kr. á viku á nemanda. 3. flokkurinn er 15--29,9 km og þá er greiðslan 5.876 kr. á viku á nemanda og síðan er 4. flokkurinn yfir 30 km og er greiðslan þá 8.080 kr. á viku á nemanda og framlagið er greitt á starfstíma skólanna. Rétt er að taka fram að framlagið á einnig að koma til móts við sveitarfélög vegna gæslu þessara barna í biðtíma og launakostnaður vegna þeirra í mötuneyti o.fl. en aksturinn vegur þó þyngst í þessu framlagi.

Herra forseti. Ég þakka fyrirspyrjanda fyrir þessa fyrirspurn og hvað hv. þm. Helga Halldórsdóttir hefur vakið mikla athygli á því mikilvæga starfi sem fer fram hjá fósturforeldrum í sveit. Athyglisvert var að heyra svarið frá hæstv. ráðherra, að 71 barn á skólaskyldualdri dvelji í sveitum landsins. Ég tek undir hvað það er mikilvægt að allar upplýsingar og allt upplýsingaflæði sé gott á milli heimilanna, skólanna og þeirra stofnana sem koma börnunum fyrir.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. félmrh. svör hans. Eins og ég kom inn á í máli mínu áðan eru nokkuð skýrar reglur um kostnaðarskiptingu þess sveitarfélags sem vistar barnið. En mig langar að spyrja hæstv. félmrh. hvort honum finnist ekki að í barnaverndarlögunum nýju hafi gleymst að gera ráð fyrir aðkomu skólans. Með leyfi forseta, langar mig að vitna í 72. gr. í lögunum sem er undirbúningur barns og fósturforeldra fyrir fóstur. Hún hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Barnaverndarnefnd ber að undirbúa barn undir viðskilnað frá kynforeldrum og fyrir væntanlegt fóstur. Barnaverndarnefnd sem ráðstafar barni í fóstur ber á sama hátt, áður en fóstur hefst, að undirbúa fósturforeldra fyrir hlutverk þeirra, svo sem með upplýsingagjöf, viðtölum og öðru því sem að gagni má koma.`` Þarna finnst mér að hefði átt að taka meira tillit til skólanna og jafnvel að bæta þarna inn í. Mér finnst því ástæða til að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann sé sama sinnis því að ferlið á í rauninni að vera þannig að í staðinn fyrir að skólinn fái að vita með stuttum fyrirvara að barnið sé á leiðinni, þá þarf að leita allra upplýsinga hvort skólinn sé í stakk búinn til að taka við barninu. Skólinn hlýtur að eiga að vera hluti af úrræðinu. Ég treysti því raunar að hæstv. félmrh. taki þessi mál til skoðunar og geri þær lagfæringar á þessu sem þarf. Ég er ekki að segja að þessi samskipti séu á allan hátt slæm. Þau eru alls ekki slæm en þau þurfa lengri aðlögun. Mér finnst, herra forseti, að gleymst hafi að gera ráð fyrir skólagöngu fósturbarna í sveitum í nýju barnaverndarlögunum.

Herra forseti. Ég tel að hér sé um mjög mikilvægt úrræði að ræða og mikil ástæða sé til að efla það. Þetta er tiltölulega ódýr leið til að losa börn úr vanda og ég held að mjög mikilvægt sé að reyna að efla þessi úrræði. Ég hef áhuga á því að við gefum út handbók fyrir fósturforeldra þar sem þau geta undirbúið sig undir það verkefni að taka við fósturbarni og ég held að það sé mjög mikilvægt. Ég tel að barnaverndarnefnd hljóti eðli málsins samkvæmt ævinlega að kanna það og fullvissa sig um að skóli sé fullnægjandi eða úrræði til skólagöngu séu fyrir hendi áður en barni er ráðstafað í fóstur. Ég hef ekki hugleitt það að bera fram breytingu á barnaverndarlögum varðandi þetta atriði, en það getur vel verið, ég útiloka ekki að það kunni að þurfa að gera ef misbrestur er á en mér er ekki kunnugt um það eða okkur í ráðuneytinu að svo sé.

Virðulegi forseti. Ég leyfi mér að bera fram fyrirspurn til hæstv. samgrh. um samning Vegagerðarinnar og Samskipa um rekstur Herjólfs, þ.e. breytingar sem gerðar voru á upphaflegum samningi og viðbót við hann. Samningur þessi kveður m.a. á um fleiri ferðir milli Vestmannaeyja og Þorlákshafnar og fyrir það ber að þakka því að þetta er meginsamgönguæð Vestmanneyinga og skiptir því miklu máli að þeir hlutir séu í góðu lagi. En það skiptir líka miklu máli að bæjarstjórn Vestmannaeyja og fleiri aðilar hafi aðgang að þessum samningi og geti komið að honum. Þess vegna hefur vakið sérstaka athygli mína og fleiri sem að þessu hafa komið hvílík leynd hvílir yfir þeim samningi og ekki síst í ljósi þess að í viðbótarsamningi, viðaukasamningi um rekstur Herjólfs sem gerður var 8. febr. 2002 kemur fram að samningi um Herjólf sem þá var í gildi verði ekki breytt nema aflað sé samþykkis bæjarstjórnar. Þrátt fyrir þetta ákvæði hefur ekki tekist að fá þennan samning til skoðunar og þrátt fyrir að bæjarstjórn Vestmannaeyja hafi fjallað um að fá samninginn hefur ekki tekist að fá hann. Bæjarráð hefur fjallað um hann og eins hefur bæjarstjóra verið falið að afla samningsins en það hefur ekki tekist. Margvísleg mál eru í samningnum, ekki bara um fjölda ferða, sem bæjarstjórn hefði viljað koma að fyrst og fremst vegna þess að þetta er meginsamgönguæð Vestmanneyinga. Það sem skiptir miklu máli er til að mynda hvernig nýting á bílaþilfari er. Samskipsmenn geta nú nýtt 50% af því plássi sem þarna er undir vöruflutninga og það þætti mörgum örugglega mjög sérstætt ef það væri t.d. þannig með Reykjanesbrautina að menn gætu ekki keyrt um hana sökum þess að svo miklir vöruflutningar væru í dag. En þannig hefur það oft og tíðum verið með þá sem vilja fara með bíla til og frá Eyjum að þeir hafa ekki komist vegna vöruflutninga. Þess vegna skiptir þetta miklu máli. Fleiri atriði eru þarna inni eins og nýting á skipinu. Einnig er kveðið á um afslátt á hafnargjöldum. Þess vegna eru margvísleg atriði sem lúta að bæjarstjórn Vestmannaeyja. Því beini ég eftirfarandi fyrirspurn til hæstv. ráðherra: Hver er aðild bæjarstjórnar Vestmannaeyja að samningi Vegagerðarinnar og Samskipa um rekstur farþega-, bíla- og vöruflutningaferjunnar Herjólfs? Það er einfaldlega þannig að fyrir samfélag eins og Vestmannaeyjar þá getur það aldrei nokkurn tíma afsalað sér þeim rétti að geta skipt sér af hvernig meginsamgönguæð þeirra er háttað og hvernig henni er stjórnað. Því beini ég þeirri fyrirspurn til hæstv. samgrh. hvernig hann telji að aðild bæjarstjórnar Vestmannaeyja verði best komið í þessum efnum.

Herra forseti. Hv. þm. Lúðvík Bergvinsson spyr: ,,Hver er aðild bæjarstjórnar Vestmannaeyja að samningi Vegagerðarinnar og Samskipa um rekstur farþega-, bíla- og vöruflutningaferjunnar Herjólfs?`` Svar mitt er þetta: Þegar unnið var að gerð útboðsgagna vegna reksturs Herjólfs á árinu 2000 fékk bæjarstjórn Vestmannaeyja gögnin til umsagnar en var að öðru leyti ekki aðili að útboðs- eða samningsferlinu. Í þjónustusamningnum við Samskip hf. er hins vegar í fjórum tilvikum tilgreint að bæjarstjórn Vestmannaeyja skuli koma að málum varðandi samninginn, þ.e. ef breyta á tímaáætlun eða gjaldskrá, fjölga ferðum og varðandi það hvernig leysa skuli fjarveru Herjólfs vegna slipptöku. En engin ákvæði eru í samningnum þess efnis að hann skuli borinn undir bæjarstjórn Vestmannaeyja til staðfestingar eða samþykktar. Á öllum framangreindum atriðum var tekið í þríhliða samningi milli bæjarstjórnar Vestmannaeyja, Vegagerðar og Samskipa sem undirritaður var 8. febrúar 2002 og var í framhaldi af þeim samningi gerður viðauki við þjónustusamninginn milli Vegagerðar og Samskipa. Í vor sem leið skipaði ég starfshóp til þess að fjalla um samgöngur til Vestmannaeyja með þarfir fólks og atvinnulífs í huga. Í hópnum eru m.a. tveir bæjarfulltrúar frá Vestmannaeyjum, auk þess fulltrúi Samtaka atvinnulífsins og fleiri. Í áfangaskýrslu sem starfshópurinn skilaði mér 12. ágúst sl. gerði hópurinn m.a. tillögur um að fjölga ferðum í vetrar\-áætlun Herjólfs um þrjár á viku. Ég ákvað að fara eftir þessum tillögum og var í framhaldi af því gerður viðaukasamningur milli Vegagerðar og Samskipa um fjölgun ferða í samræmi við tillögur starfshópsins. Þessi breyting á ferðatíðni var borin formlega undir bæjarstjórn Vestmannaeyja og fleiri aðila með bréfi ráðuneytisins, dags. 20. ágúst 2002. Mjög var knúið á um af hálfu Vestmanneyinga að frá þessum málum yrði gengið sem fyrst og hv. þingmenn þekkja það mætavel að um þetta urðu heilmiklar umræður. En forsenda þess m.a. að hægt var að gera þessar breytingar og stórauka þjónustuna var útboðið á Herjólfi sem leiddi til lægri kostnaðar og skapaði okkur það svigrúm sem við höfum nýtt síðan til þess að auka þjónustu við Vestmanneyinga og aðra sem þurfa á flutningum á milli lands og Eyja að halda. Þetta vildi ég að kæmi fram í svari mínu. En aðalatriði málsins er að samningurinn og aðdragandi hans gerir ráð fyrir tilteknum samráðsferlum við forsvarsmenn Vestmannaeyjabæjar og það hef ég skýrt í svari mínu.

Hæstv. forseti. Ferjan Herjólfur er mikilvægasta samgöngutæki Vestmanneyinga og raunar framlenging á þjóðvegi 1 út til Eyja. Þess vegna verður aldrei nógu vel gert. Mér finnst mjög mikilvægt að allt sem gert er sé í fullkomnu samráði við heimamenn. Ég fagna því vissulega að ferðum til Vestmannaeyja hafi verið fjölgað. En ég get ekki skilið hvers vegna þessi leynd þarf að hvíla yfir þessum samningi. Mér finnst það ekki hafa komið fullkomlega fram í svari hæstv. samgrh., alla vega ekki í þessu fyrra svari hans. Ég hvet til þess að haft verði fullt samráð við bæjarstjórn Vestmannaeyja um þessi mál. Þá meina ég bæjarstjórnina í heild. Hér hefur komið fram að tveir menn sitji í nefnd sem hæstv. ráðherra hefur skipað. Mér finnst það ekki fullnægjandi. Auðvitað þarf bæjarstjórnin öll að koma að þessu máli.

Virðulegi forseti. Lítið var á svörum hæstv. ráðherra að græða. Þó kom fram hjá honum að nokkur atriði ber að bera undir bæjarstjórn. En það var ekki gert í þessu tilviki. Til viðbótar er hægt að greina frá því að enginn hefur viljað gangast við því að haft hafi verið við hann samráð sem forsvarsmann bæjarstjórnar Vestmannaeyja í tengslum við þetta tiltekna mál, ekki nokkur einasti maður. Það segist ekki nokkur einasti maður hafa séð þennan samning eða vita hvert efni hans er. Þess vegna er náttúrlega með hreinum ólíkindum að bæjarstjórn og forsvarsmönnum Vestmannaeyjabæjar skuli haldið frá því þegar fjallað er um helsta samgöngutæki Eyjanna og skiptir það þó gríðarlegu máli fyrir búsetu þar. Vestmanneyingar geta aldrei nokkurn tíma afsalað sér rétti til að hafa aðgang að því hvernig ferðatíðni, tímaáætlun, fjölda ferða og fargjöldum er ráðstafað. Þetta mál er með hreinum ólíkindum. Bæjarstjórn í heild sinni, bæjarráð í heild sinni og bæjarstjóri, allir þessir aðilar hafa leitað eftir þessum samningi en aldrei hefur verið hægt að kalla hann fram. Ég held því að hæstv. ráðherra verði að gera miklu betri grein fyrir þessu. Þar fyrir utan er þarna verið að ráðstafa almannafé. Það er verið að ráðstafa fjármagni úr ríkissjóði. Hæstv. ráðherra hlýtur að þurfa að gera grein fyrir því hvernig því fé er varið. Þetta mál er því enn allt með hreinum ólíkindum. Enginn kannast við að hafa komið að þessu. Ekki er nokkur leið að nálgast þennan samning og breytir þá engu hvort alþingismenn spyrjast fyrir um samninginn eða hvort einstakir bæjarfulltrúar spyrjast fyrir um hann. Þetta er slíkt leyniplagg að engu tali tekur. Síðan er bætt gráu ofan á svart því að í samningnum er kveðið á um sérstakan afslátt af hafnargjöldum í Vestmannaeyjum þannig að Vegagerðin og Samskip hafa samið um framlengingu á afslætti á hafnargjöldum til Vestmannaeyja. Ekki veit ég hvaðan umboð þeirra kemur til þess.

Herra forseti. Það er alveg auðséð að hv. þm. Lúðvík Bergvinsson er kominn í sitt gamla far í þingsölum. En ég tel afar óeðlilegt að færa einhverjar umræður úr bæjarstjórn Vestmannaeyja hingað í þingsali. Það vantar auðvitað sárlega  Staðreynd málsins er sú sem kom fram í svari mínu að við buðum út þjónustu Herjólfs. Við fengum tilboð sem leiddu síðan til þess að hægt var að auka þjónustuna þegar litið var til þess að sú krafa var uppi eftir að nefnd sem ég skipaði hafði skilað áliti. Hún komst að þeirri niðurstöðu að eðlilegt væri að fjölga ferðum og það var gert. Það var gert með nýjum samningi. Sá samningur er að sjálfsögðu byggður á því útboði sem fór fram á sínum tíma og það er í alla staði óeðlilegt og engin ástæða til þess fyrir hv. þingmann að gera það tortryggilegt. Aðalmálið er að þjónustan hefur verið aukin og það er rangt hjá hv. þm. að reyna að gera þetta tortryggilegt ...

Af hverju sýnirðu þá ekki samninginn ...?


             að reyna að gera það tortryggilegt hver ráðstöfun þessara fjármuna er. Ráðstöfunin gengur út á að fjölga ferðum og hvaða athugasemdir gerir hv. þm. við það? Þetta er eitt af ótal mörgum málum sem hv. þm. Lúðvík Bergvinsson notar til þess að reyna að gera hluti tortryggilega. Ég er þess hins vegar fullviss að hann ber hag Eyjamanna fyrir brjósti og það er af hinu góða. Hann leggur áherslu á að auka þessa þjónustu og út á það gengur samningurinn, þ.e. að bæta þjónustuna. Ég vona svo sannarlega að í lokaskýrslu starfshópsins, sem ég hef gert grein fyrir að var skipaður, verði lagðar fram leiðir um enn 

Virðulegi forseti. Á þskj. 345 getur að líta fyrirspurn til hæstv. landbrh. um rannsókn á svonefndu sumarexemi í íslenskum hrossum. Líklega hefur engin stétt í landinu þurft að þola meiri breytingar á högum sínum undanfarna áratugi en bændastéttin. Margir hlýddu kalli tímans, breyttu búháttum og hófu mótvægisaðgerðir til að tryggja afkomu og búsetu. M.a. var hafin markviss ræktun, uppeldi og sala hins einstaka íslenska hrossastofns og að þessu sinni var hlutskipti hans annað og betra en púl og erfiði í erlendum kolanámum. Telja verður að í seinni tíð hafi engin ein aðgerð til landkynningar virkað skjótar, betur og víðar en íslenski gæðingurinn. Sú ákvörðun og áhætta að leggja í kostnað og markaðsátak íslenska reiðhestsins erlendis orkar heldur ekki tvímælis, enda talið að hagur bænda og annarra sem kom málið mest við hafi batnað, a.m.k. fyrst í stað. Adam var þó ekki lengi í paradís því að brátt mátti heyra háværar viðvaranir um mikla vá. Íslenski hesturinn, sem um aldir hafði verið í einangrun heimahaga, stóð nú allt í einu berskjaldaður gegn ofnæmi vegna mýflugna af ættkvíslinni culicoides með tilheyrandi óþægindum og sársauka fyrir menn og hesta. Afleiðingarnar hafa ekki látið á sér standa. Gífurlegur samdráttur hefur orðið í útflutningi og birtist hann m.a. í svari hæstv. landbrh. á þskj. 243 við fyrirspurn hv. þm. Gísla S. Einarssonar um útflutning hrossa. Með leyfi forseta kemur þar fram að flest urðu útflutt hross á árinu 1996. Þá voru þau 2.480 en hefur síðan farið hríðfækkandi. Þau voru í fyrra 1.765 og það sem af er þessu ári hafa 1.418 hross verið flutt út. Þau gætu hugsanlega farið í 1.500. Þetta er hin nöturlega staðreynd. Kunnugir fullyrða að ástæðan sé hið illvíga sumarexem í íslenskfæddum hrossum sem jafnframt er óverulegt vandamál í sama hrossastofni þegar hrossin eru fædd og upp alin á erlendri grundu. Virðulegur forseti. Öllum sem til þekkja er ljós áhugi og röggsamleg framganga hæstv. landbrh. í þessu máli. Þess vegna er spurt: 1. Hvernig miðar vinnu samstarfshóps innlendra og erlendra vísindamanna sem settur var á stofn til að vinna að rannsóknum og lækningu á sumarexemi í íslenskum hestum? 2. Hve miklu fé hefur verið varið til þessara rannsókna? Svar óskast sundurliðað eftir löndum. 3. Hvaða líkur telja vísindamenn á að bólusetning við sjúkdómnum eða lækning finnist? 4. Hvenær má vænta þess að endanlegar niðurstöður starfshópsins liggi fyrir?

Hæstv. forseti. Já, ég vil taka undir það að ýmislegt hefur valdið því að hrossaútflytjendur hafa orðið fyrir ákveðnu áfalli. Þó vil ég segja hér að ég hygg að þetta sé allt á faglegri leið og að gæðakröfur séu miklar. Svarið við spurningunni um hvað menn hafa út úr þessu felst ekki í því hve margir hestar eru fluttir út. Aðalatriðið er að flytja út góð hross sem ganga vel á markaðnum og fá hátt verð fyrir þau. Það skiptir máli að vanda sig á þessum viðkvæma markaði. Hv. þm. hefur lagt fyrir mig nokkrar spurningar. Við fyrstu spurningunni er svarið það að sumarexem í hrossum er ofnæmi gegn biti culicoides-mýflugna, en þær eru af ættkvísl mýflugna sem lifir ekki á Íslandi. Allir hestastofnar geta fengið sumarexem, 3--7%, en íslenskir hestar sem fluttir eru út eru mun næmari, í einstaka tilfellum meira en kannski 20%. Árið 2000 var hrundið af stað rannsóknarverkefni í því skyni að skilgreina nánar orðið sumarexem og leita leiða til varnar sjúkdómnum. Markmið verkefnisins er eftirfarandi: Að skilgreina betur eðli þeirra ónæmissvara sem stuðla að sumarexeminu, skilgreina ofnæmisvakana í mýflugunum og gen þeirra, og þróa aðferðir til bólusetningar gegn ofnæminu. Um er að ræða þriggja ára verkefni sem teygir sig yfir árin 2000--2003. Um er að ræða samvinnuverkefni Rannsóknastofnunarinnar á Keldum og háskólans í Bern í Sviss. Fyrir liggur skýrsla um framvindu verkefnisins á fyrsta ári og skýrsla um framvindu þess á öðru ári er væntanleg fyrir árslok. Hvað 2. spurninguna varðar þá er það svo að á árinu 2001 var varið 25 millj. 717 þús. kr. til verkefnisins. Framleiðnisjóður landbúnaðarins lagði fram 10 milljónir, Rannsóknastofnunin á Keldum 9 millj., Rannís 2,4 millj., svissneskir samstarfsaðilar 4 millj. 257 þúsund. Samkvæmt áætlun fyrir árið 2002 er framlag Framleiðnisjóðs landbúnaðarins 10 millj. kr., framlag Keldna 9 millj., framlag samstarfsaðila í Bern í Sviss 5,7 og framlag Rannís 1 millj. kr., eða samtals 25 millj. 760 þúsund. Hv. þm. spyr: ,,Hvaða líkur telja vísindamenn á að bólusetning við sjúkdómnum eða lækning finnist?`` Ekki er mögulegt að gefa fyrir fram marktækt svar um niðurstöðu af þessari rannsókn fremur en öðrum hliðstæðum rannsóknum. Hv. þm. spyr einnig: ,,Hvenær má vænta þess að endanlegar niðurstöður starfshópsins liggi fyrir?`` Sú rannsóknaráætlun sem nú er unnið eftir nær til þriggja ára og tryggt hefur verið fé til verkefnisins þann tíma. Ég vil hér út af þeim tveimur verkefnum sem auðvitað komu til greina og var hér sótt um segja að í upphafi árs 2000 samþykkti stjórn Framleiðnisjóðs landbúnaðarins að leggja fram allt að 30 millj. kr. til rannsókna á sumarexemi í hrossum. Tvær umsóknir um fjármagn til slíkra rannsókna lágu þá fyrir. Var önnur frá Wolfgang Leibold, prófessor við dýralækningaháskólann í Hannover í Þýskalandi, í samvinnu við Björn Steinbjörnsson dýralækni. Hin umsóknin var frá dr. Sigurbjörgu Þorsteinsdóttur, ónæmisfræðingi við Rannsóknastofnunina að Keldum, og Eliane Marti við Háskólann í Bern í Sviss. Stjórn Framleiðnisjóðs landbúnaðarins fékk dr. Ingileif Jónsdóttur, ónæmisfræðing við Landspítalann -- háskólasjúkrahús, til þess að leggja mat á umsóknirnar. Niðurstaða hennar var að umsókn Sigurbjargar Þorsteinsdóttur, sem miðar að því í samstarfi við aðila í Sviss að þróa DNA-bóluefni gegn sumarexemi, sé mjög metnaðarfull og áhugaverð og allar líkur séu til að mikilvægasta markmiðinu verði náð, þ.e. að skilgreina og einangra ofnæmisvaka fyrir sumarexem. Varðandi umsókn prófessors Leibolds um styrk til að þróa próf til að mæla næmi hrossa á Íslandi til þess að fá sumarexem var það álit dr. Ingileifar að umsóknin uppfyllti ekki þær kröfur sem sjóðurinn gerði um styrkhæfni. Það varð því niðurstaðan að þessum íslensku aðilum í samstarfi við aðila í Sviss var falið þetta verkefni og þeir eru með það í ferli. Ég get sagt hér að ég vænti þess auðvitað að árangur náist. En svona eru vísindin. Allt hefur sinn tíma. Það mundi auðvitað styrkja hér mjög markaðinn í kringum hrossin ef þessi árangur næðist. En við þurfum að huga að okkar málum á mörgum fleiri sviðum, t.d. að meðferð hrossanna þegar þau koma út og við verðum að leggja áherslu á þekkingu í þeim efnum o.s.frv.

Herra forseti. Ég þakka þessa fyrirspurn og vil segja frá því að til hv. landbn. komu á dögunum þau Sigurbjörg Þorsteinsdóttir og Vilhjálmur Svansson og fóru yfir þetta verkefni sem þau eru að vinna að á Keldum, og sem ég tel að sé mjög mikilvægt að fái að halda áfram. Ég minni á að upp kom hrossapest á Íslandi fyrir nokkrum árum. Það var töluvert afdrifaríkt því að þá var lagt bann við öllum útflutningi á hrossum. Það kom fram hjá þeim Sigurbjörgu og Vilhjálmi að allt þeirra starf gæti tekið mjög langan tíma og það er ekkert víst að komin verði niðurstaða fyrr en eftir 10--20 ár. En það er mjög mikilvægt að allt þetta rannsóknarstarf fái að vinnast áfram og þau fái þann stuðning sem þarf til þess að það sé hægt.

Hæstv. forseti. Ég tek undir mikilvægi þess verkefnis sem verið er að vinna á Keldum þar sem reynt er að vinna að bóluefni gegn hrossaexemi sem hefur valdið gríðarlegum skaða í útflutningi á íslenskum hrossum. Ef tekst að finna bóluefni væri náttúrlega komin varanleg lausn á þessu vandamáli. En ég verð að segja að komist hefur á kreik orðrómur um eða mér hefur alla vega verið sagt að hægt væri að gera næmipróf á hrossum þannig að hægt væri að finna út hvaða hross væru sérstaklega næm fyrir þessum sjúkdómi og að einn íslenskur dýralæknir, í samstarfi við þennan prófessor Leibold gæti komið á slíku næmiprófi. Mér finnst mjög mikilvægt að leita þá samstarfs líka við þessa aðila og nota þetta næmipróf þangað til fullnægjandi lausn er fundin.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. landbrh. og öðrum sem hafa tekið þátt í umræðum um þessa fyrirspurn. Það kom fram í meginmáli hæstv. ráðherra að spurningin sé ekki hversu mörg hross eru flutt út heldur hversu góð þau eru. Það er út af fyrir sig alveg rétt. Hins vegar segir helmingsfækkun á ekki fleiri árum sína sögu. Það kom líka hér fram að í gangi hefði verið hrossainflúensa. Kunnugir telja að fyrir löngu sé gróið yfir það. Það þýðir heldur ekki að ímynda sér að þessi fækkun stafi af ætluðum skatt- eða tollsvikum í Þýskalandi eins og heyrst hefur og allra síst af markaðssetningu hrossanna því að þar hafa menn staðið sig frábærlega vel. Mér finnst 25 eða 26 millj. kr. ekki miklir peningar til rannsókna í þessu efni. Ég er ekki að fjargviðrast út af því. Það dettur mér ekki í hug. Hitt er svo verra, finnst mér, ef það kæmi nú í ljós sem kom fram í máli hv. þm. Drífu Hjartardóttur, að þetta tæki 10--20 ár. Það gengur ekki upp í mínum kolli, engan veginn. Það má ekki gerast. Eins og fram kom þá eru til aðrar aðferðir til þess að koma í veg fyrir að þessi hross séu flutt úr landinu að stórum hluta. Það hlýtur þá að vera leið B að marka sér einhverja slíka möguleika og ég mæli eindregið með því sem kom hér fram í máli hv. þm. Sigríðar Jóhannesdóttur. Það er afar mikilvægt að hér verði snúist hratt til varnar, ekki síst vegna þess að fyrir liggur að erlend tryggingafélög eru nú þegar byrjuð að greiða út hross sem fara í slátrun af þessum völdum. Þá geta menn séð á hvaða leið við erum verði ekki spornað við.

Hæstv. forseti. Í sjálfu sér er lítið um þetta mál frekar að segja. Íslenskir vísindamenn hafa þetta verkefni með höndum og 25--30 milljónir eru auðvitað miklir peningar eigi að síður. Það var valið á milli tveggja verkefna. Hvað næmniprófið varðar, hv. þm. Sigríður Jóhannesdóttir, þá gengur ekkert orðrómur um það. Til eru menn sem halda þessu fram. En vísindamenn greinir auðvitað á um allt. Ef unnt verður að þróa svo næmt próf að greina megi þá hesta sem muni fá sumarexem þá má búast við að það taki nokkur ár áður en hægt verður að taka það í almenna notkun, segja vísindamenn mér. Næmnipróf á ofnæmisviðbrögðum gefa nær aldrei 100% líkur segja þeir jafnframt. En ég vil bara segja fyrir mig að þetta var mjög erfitt mál á mínu borði. Dr. Leibold kom hingað og átti hér fundi með mönnum. Hann hafnaði samstarfi á þeim grundvelli sem þetta var lagt upp þá. Þegar ég síðan lét fara yfir þetta hér, eins og komið hefur fram í mínu máli, af doktor við háskólann, dr. Ingileif Jónsdóttur, þá kom það í hennar hlut að fara yfir þetta sem vísindamaður. Hún taldi engan vafa á því, eins og ég rakti áðan, að mjög áhugavert væri að reyna þá leið að finna lyf sem væri vörn gegn sumarexemi. Það varð niðurstaða mín að fallast á þau sjónarmið sem hún af hlutleysi fór yfir fyrir mína hönd. Þetta var erfitt val. En þetta mál er í farvegi og er mikilvægt fyrir hrossabændur. Reyndar sögðu margir að það væri mjög mikilvægt að rannsaka þetta í landinu, þ.e. á Íslandi, sem á hestinn. Við þurfum að hafa forgöngu 

Ég minni hæstv. ráðherra á að virða tímamörk.

Hæstv. forseti. Eitt af því sem skilur Ísland frá Norðurlöndum hvað félagslegan stuðning snertir er lítill stuðningur við fjölskyldur og þá sérstaklega barnafólk. Manni hnykkir við þegar maður kynnist kjörum ungs barnafólks sem leggur mikið á sig í vinnu til að geta staðið undir afborgunum bæði af námslánum og húsnæði auk þess að borga mjög há vistunargjöld fyrir börnin sín þar sem yfirleitt ekkert tillit er tekið til fjölskyldutekna. Að sumu leyti er staðan mun verri en þegar mín kynslóð var að ala upp börn. Þegar staðgreiðslukerfi skatta var tekið upp var landsmönnum sagt að við álagningu yrði ekki tekið tillit til framfærslu barna en í stað þess yrði barnafólki greiddar bætur sem kæmu þá í stað skattfrádráttar vegna barna. En einhvern veginn hefur farið svo að þessar barnabætur hafa stöðugt verið undir hnífnum og er nú svo komið að óskertar barnabætur sem hjón hafa með einu barni eru 9.750 kr. á mánuði og með hverju barni fram yfir það 11.500 kr. á mánuði. Þetta eru, nota bene, óskertar bætur sem greiðast til fjölskyldna með undir 1.350 þús. kr. í árstekjur. Vegna hærri tekna kemur hins vegar skerðing og hún engin smásmíði þannig að ef hjón með tvö börn, fimm og tíu ára, hafa samanlagt 2,3 millj. í árslaun, sem verða nú að teljast mjög lágar tekjur fyrir fólk með slíka framfærslu, er skerðingin strax orðin 3.750 kr. á mánuði. Það væri fróðlegt að frétta af því nú þegar ríkisstjórnin hefur fengið það margstaðfest að fjöldi barnafólks með lág laun er í miklum greiðsluerfiðleikum, hvort hún ætli ekki að breyta þessum barnabótum til hagsbóta fyrir barnafólk. Það er líka ótrúlegt að barnabætur skuli ekki vera greiddar til fólks, jafnvel þótt það eignist þríbura fyrri hluta ársins, fyrr en árið eftir, þ.e. frá febrúar, og að fyrsta árið sem er foreldrunum mjög kostnaðarsamt að öllu jöfnu skuli liggja óbætt hjá garði. Þetta fyrirkomulag var tekið upp fyrir þremur árum að mér er tjáð og því vil ég beina eftirfarandi fyrirspurn til hæstv. ráðherra: 1. Hvers vegna eru barnabætur ekki greiddar út strax eftir fæðingu barna? 2. Er ráðherra reiðubúinn til að beita sér fyrir breyttu fyrirkomulagi barnabótagreiðslna?

Herra forseti. Ég mun ekki elta ólar við það sem fram kom í inngangi hv. þm. í fyrirspurn hennar. Þar tel ég að hafi mjög verið hallað réttu máli að því er varðar stöðu ungs fólks á Íslandi almennt talað, hvort sem er til húsnæðisöflunar, fjármögnunar lána, náms eða annarra þátta sem þar komu við sögu. En ég ætla að svara spurningunum. ,,Hvers vegna eru barnabætur ekki greiddar út strax eftir fæðingu barna?`` Það er vegna þess að samkvæmt lögum eru barnabætur ákveðnar við álagningu skatts sem fer fram 1. ágúst ár hvert. Barnabætur eru enn fremur tekjutengdar að stórum hluta og því er ekki vitað fyrr en í árslok hvað viðkomandi forráðamaður hefur haft í tekjur. Af þessum sökum er ekki hægt að greiða þær út fyrr en þær upplýsingar liggja fyrir, sem er þá á gjaldárinu eftir að teknanna er aflað. Hins vegar er þetta kannski ekki aðalatriðið. Alls staðar þar sem einhver tímamörk eru, hvort sem það er við skólaár eða annars staðar þar sem miða þarf við mörk í tíma koma skil. Kjarni málsins er náttúrlega sá að allir sem eiga rétt á barnabótum fá þær í full 16 ár hvort sem barnið fæðist undir lok árs og greiðslur byrja að berast í febrúar eða hvort barnið fæðist snemma árs og greiðslur berast í febrúar ári síðar. Hvernig sem því háttar til þá fá allir þessar greiðslur í full 16 ár. Þannig er það t.d. núna. Á árinu 2002 eru greiddar bætur með börnum sem fædd eru á tímabilinu 1986--2001 og á næsta ári, frá 1987--2002. Það er aðalatriðið. Það fá allir þetta í 16 ár. En það er ekki hægt að koma framkvæmdinni þannig fyrir, meðan barnabætur eru að einhverju leyti tekjutengdar, öðruvísi en að bíða eftir því að það liggi fyrir með skattframtali hverjar tekjur viðkomandi forráðamanna eru. Þetta er svarið, herra forseti, og með vísan til þessara upplýsinga liggur í hlutarins eðli að það er ekki mögulegt að haga útgreiðslu og ákvörðun öðruvísi en nú er gert. Þar með er seinni hluta spurningarinnar svarað, þ.e. hvort ég sé tilbúinn að beita mér fyrir breyttu fyrirkomulagi á þessum greiðslum. Ég tel að það sé ekki hægt.

Hæstv. forseti. Mér finnst hæstv. fjmrh. ekki mjög djarfur í þessum málum. Ég verð að segja að í mörgum tilfellum, t.d. við greiðslu fæðingarorlofs, er miðað við tekjur ársins á undan. Ég hef ekki orðið vör við að bíða verði með það fram yfir það, meðan fólkið er í fæðingarorlofi, að hægt sé að ákveða því tekjur vegna þess að ekki liggi fyrir tekjur yfirstandandi árs. Það hlýtur að vera hægt að finna aðrar viðmiðanir. Það hefur verið gert, meira að segja fyrir meira en þremur árum, áður en þessi regla var tekin upp í sambandi við barnabætur. Það mætti t.d. greiða út ótekjutengda hlutann og greiða síðan tekjutengda hlutann þegar skattframtal liggur fyrir, sé nauðsyn á að fara svo varlega. Ég vil benda á að ég þekki til fólks sem eignaðist fjölbura fyrr á árinu og lenti í miklum fjárhagsvandræðum. Þetta var ekki beinlínis pantað. Þau fá engar barnabætur fyrr en í febrúar. Ég man að í september birtist í Morgunblaðinu mynd af fólki. Það voru tvenn hjón sem höfðu eignast þríbura í sömu vikunni og tvenn hjón sem höfðu eignast tvíbura. Mér datt fyrst í hug þegar ég leit á myndina, aumingja fólkið. Það fær ekki barnabætur fyrr en í febrúar. Þetta er heilmikið fjárhagslegt vandamál fyrir fólk, að lenda t.d. í að eiga þríbura og þurfa að borga allan kostnað sem því fylgir. Ef börnin fæðast t.d. í mars er þetta algerlega óbætt þangað til í febrúar. Það eru bara ekki allir sem í þessu lenda jafn vel stæðir.

Herra forseti. Það er sjálfsagt hægt að nefna alls kyns dæmi þess að þetta sé óþægilegt. Ég geri þó ráð fyrir því að á 16. ári þessara barna muni það þykja nokkuð ánægjulegt að eiga þessar bætur inni. Hitt er annað mál, að því er varðar þríbura, að við beittum okkur í þinginu fyrir nokkrum árum, m.a. ég, fyrir því að bæta sérstaklega aðstöðu þess fólks sem eignast þríbura í gegnum tryggingakerfið. Það hefur verið gert en það er auðvitað annað mál. Það er ekki það sem þessi spurning snýst um í raun og veru. Hún snýst um ákveðna framkvæmd, hvernig hægt er að koma ákveðnum greiðslum samkvæmt ákveðnum reglum út úr skattkerfinu til þeirra sem eiga rétt á þeim greiðslum. Þessi framkvæmd hefur verið höfð á vegna þess að það er talið ómögulegt að gera þetta öðruvísi. Sé einhver önnur leið til skal ég ekki hafa á móti því.

Herra forseti. Hæstv. umhvrh. hefur ákveðið að styrkja gerð kvikmyndar eftir Hrafn Gunnlaugsson með 9 millj. kr. framlagi. Ákvörðun um þessa styrkveitingu hefur vakið talsverða athygli. Það er óhætt að fullyrða að hún sé umdeild, ekki síst í ljósi þess að við eigum opinbera stofnun sem lögum samkvæmt annast styrkumsóknir um kvikmyndir af öllu tagi og hefur sú kvikmynd sem hér er til umfjöllunar einmitt fengið 7 millj. kr. styrk úr stutt- og heimildamyndadeild Kvikmyndasjóðs. Ein af ástæðum þess að styrkveiting til þessarar myndar Hrafns Gunnlaugssonar er umdeild hlýtur að vera sú staðeynd að hér virðist um áróðursmynd að ræða sem reka á áróður fyrir virkjanastefnu ríkisstjórnarinnar. Til marks um það er 5 millj. kr. framleiðslustyrkur Landsvirkjunar til myndarinnar en eins og alþjóð veit rekur Landsvirkjun nú hatramma áróðursherferð fyrir virkjanastefnu stjórnvalda. Hæstv. umhvrh. hefur sjálf sagt eina af ástæðum þess að hún ákvað að veita myndinni ,,Ísland í öðru ljósi`` þennan stuðning vera þá að mynd Hrafns um skipulagsmál í Reykjavík, ,,Reykjavík í öðru ljósi``, hafi vakið mikla athygli. En man hæstv. ráðherra ekki hver boðskapur þeirrar myndar var? Hann var af áróðurslegum toga og lýsti mjög afgerandi stuðningi við það að Reykjavíkurflugvöllur hyrfi á brott úr Vatnsmýrinni og sömuleiðis lýsti hún stuðningi við sjónarmið þeirra sem aðhyllast háhýsi og þéttingu byggðar. Í ljósi þessa má ætla að eitthvað svipað verði upp á teningnum þegar Hrafn Gunnlaugsson ákveður að gera mynd um skipulagsmál hálendis Íslands. Það er ekki óeðlilegt að ætla að kvikmyndagerðarmenn hafi sótt um stuðning til umhvrn. í kjölfar styrkveitingarinnar til Hrafns og örugglega líka mörg undangengin ár. Í íslenskri kvikmyndagerð hafa menn jú verið ötulir við að framleiða náttúrulífsmyndir af ýmsu tagi. Maður skyldi þá líka ætla að það stæði hæstv. umhvrh., sem á að vera málsvari umhverfis- og náttúruverndar, nær að styrkja myndir af því tagi. Leikur mér því forvitni á að vita, herra forseti, hversu margar umsóknir um fjárstuðning við kvikmyndagerð hafi borist til umhvrn. á kjörtímabilinu, hverjir hafi átt þar hlut að máli og hvernig afgreiðslu þessar umsóknir hafi hlotið. Í öðru lagi spyr ég hæstv. umhvrh. um megininntak myndarinnar sem hlýtur 9 milljónirnar og um það hvort hún fjalli á einhvern hátt um mannvirkjagerð á hálendi Íslands. Með öðrum orðum: Er umhvrh. að fjármagna virkjana- og stóriðjuáróður?

Virðulegur forseti. Hér er í fyrsta lagi spurt: ,,Hversu margar umsóknir um fjárstuðning við kvikmyndagerð hafa borist til umhverfisráðuneytisins á kjörtímabilinu, hverjir hafa átt þar hlut að máli og hvernig afgreiðslu hafa þessar umsóknir hlotið?`` Því er til að svara að frá miðju ári 1999 til 1. nóvember 2002 hafa alls borist 20 umsóknir um styrkveitingar vegna kvikmyndagerðar til ráðuneytisins. Hér er líka spurt hverjir hafi þar átt hlut að máli og hvernig afgreiðslu þessar umsóknir hafi hlotið. Ég ætla að gera grein fyrir því hverjir hafa átt þar hlut að máli og mun lesa upp fyrst þá aðila sem hafa fengið styrk. Tíu hafa fengið styrk: fjallvinafélagið Kári, Ís-land ehf., Hrafn Gunnlaugsson, Hugsjón ehf., Hvítafjallið -- Niflungar ehf., Af hverju ehf., Landmark -- kvikmyndagerð ehf. hefur fengið tvo styrki, Köfunarskólinn ehf. og Friðrik Weisshappel. Þá ætla ég að lesa upp þá sem hefur verið hafnað en það eru sjö aðilar: Það eru Marodd Film ehf., Kvikmynd/Þorsteinn Jónsson, Draumasmiðjan ehf., Steinn Kárason, Köfunarskólinn ehf., Lífshættir íslenskra ferskvatnsfiska, Sagafilm ehf., Köfunarskólinn ehf. Þrjár umsóknir eru í skoðun í ráðuneytinu. Þær eru frá Kvik ehf., Seylunni ehf. og Astma- og ofnæmisfélaginu. Í öðru lagi er spurt: ,,Fjallar kvikmynd sú sem ráðherra hefur ákveðið að styrkja, ,,Ísland í öðru ljósi``, á einhvern hátt um mannvirkjagerð á hálendi Íslands eða hvert er megininntak myndarinnar?`` Það er rétt sem hér kom fram að ég hef áður sagt og segi hér enn að kvikmyndin Ísland í öðru ljósi er gerð í framhaldi af kvikmyndinni Reykjavík í öðru ljósi, sem Reykjavík sem menningarborg styrkti. Sú mynd vakti verðskuldaða athygli vegna þess hve skemmtileg og ögrandi hún var og hvernig hún fjallaði um skipulagsmál í Reykjavík, m.a. með tæknibrellum. Hún vakti mjög mikla umræðu um skipulagsmál. Ég hef verið að furða mig á því að við höfum fjallað um skipulagsmál á Íslandi í frekar þröngum skilningi. Þess vegna fannst mér mjög áhugavert þegar þetta var kynnt fyrir mér, að meiningin væri að gera aðra mynd, ef til þess fengjust styrkir, Ísland í öðru ljósi, sem mundi fjalla um umhverfis- og skipulagsmál. Í þeirri mynd er meiningin að tvinna saman nýjustu kvikmynda-, myndbands- og tölvutækni til að skapa nýja sýn á fortíð, nútíð og framtíð. Í myndinni má nota ímyndunaraflið til að sviðsetja framtíðina með tæknibrellum og áhorfendum gefst tækifæri til að kynnast nýjum hugmyndum og horfa fram á við á nýrri öld. Myndin á að fjalla um hvernig við skipuleggjum landið og nýtum þannig að fólk vilji búa hér í framtíðinni og það verði öðrum löndum fyrirmynd hvað mannlíf og lífsgæði snertir. Nákvæmlega um hvað myndin fjallar í smáatriðum er mér ekki kunnugt, enda hefur viðkomandi kvikmyndagerðarmaður nokkurt frelsi um það hvernig hann tekur á þessu viðfangsverkefni. Það kemur ekki bein skipun úr umhvrn. varðandi það í smáatriðum. Okkur þótti þetta það spennandi að við ákváðum að styrkja þessa mynd um þessa upphæð. Það sem ég veit helst um þetta mál er að verið er að vinna við þessa kvikmynd. Mér er tjáð að Hrafn Gunnlaugsson hafi m.a. farið upp á hálendið, m.a. með Ómari Ragnarssyni skilst mér, eða flogið yfir og verið sé að vinna úr þeim tökum. Hugsanlega er þar fjallað um virkjanamál. Ég veit það ekki nákvæmlega á þessari stundu, hve mikið er fjallað um það og í hvaða samhengi. Hér er ekki um áróðursmynd að ræða eins og mér heyrðist hv. fyrirspyrjandi ýja að heldur er þetta mynd þar sem ímyndunaraflinu hefur verið gefinn laus taumurinn og settar eru fram ýmsar hugmyndir um hvernig skipuleggja megi Ísland í framtíðinni og hvernig við höfum skipulagt það hingað til. Eins er velt upp spurningum um hvað hefði gerst ef við hefðum skipulagt það öðruvísi. Ég lít björgum augum fram á að fá að sjá þessa mynd. Ég vona að hún verði góð og við hljótum sóma af. En það er meiningin að ríkissjónvarpið eigi að sýna hana einhvern tíma í byrjun næsta árs. Ég vona að það standist. Mér skilst að ríkissjónvarpið hafi keypt sýningarréttinn þó að ég hafi ekki kannað það sérstaklega.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. umhvrh. svörin og get staðfest það sem kom fram í lokin á máli hæstv. umhvrh., að sjónvarpið hefur ákveðið að kaupa sýningarrétt myndarinnar, hefur þegar gert það. Samkvæmt upplýsingum sem fulltrúi Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs í útvarpsráði, Kristín Halldórsdóttir, hefur fengið, eru samningar við framleiðandann trúnaðarmál en jafnframt lýsti Rúnar Gunnarsson dagskrárstjóri innlendrar dagskrárdeildar því yfir í bréfi sem svaraði fyrirspurn Kristínar að greiðslur sjónvarpsins næmu iðulega 10--20% af framleiðslukostnaði mynda. Þannig má áætla, herra forseti, að mynd Hrafns Gunnlaugssonar, Ísland í öðru ljósi, fái á bilinu 2,5--5 millj. frá Ríkisútvarpinu. Við höfum fréttir af því að hún hafi fengið 5 millj. frá Landsvirkjun, 9 millj. frá ríkisstjórninni og 7 millj. úr Kvikmyndasjóði. Við erum að tala um mynd sem hefur fengið úr opinberum sjóðum 23,5--25 millj. kr. Ég verð að segja það, herra forseti, að ég held að hvaða kvikmyndaframleiðandi sem er gæti verið vel sæmdur af upphæð af þessu tagi til að gera heimildarmynd um skipulagsmál. Ég vil aðeins brýna hæstv. umhvrh. til að veita þeim sem vilja í framtíðinni gera myndir um framtíð Íslands, framtíð skipulagsmála, framtíð byggðar á Íslandi og framtíð hálendisins, svipað brautargengi og hún hefur veitt Hrafni Gunnlaugssyni. Það er auðvitað ljóst á svari hæstv. umhvrh. að sýn Hrafns Gunnlaugssonar til framtíðar kemur til með að verða túlkuð sem sýn umhvrh. og ríkisstjórnarinnar til framtíðar. Við vitum hver sú sýn er varðandi virkjanamál og stóriðjumálin. Við vitum að heimamenn í Gnúpverja- og Skeiðahreppi berjast nú með hatrammri baráttu gegn áformum um virkjun í Þjórsárverum. Hvað ætlar Hrafn Gunnlaugsson að leggja til í sinni mynd varðandi sýn til framtíðar um Norðlingaölduveitu? Ætlar hann að vera þar á bandi ríkisstjórnarinnar eða á bandi þeirra sem deila á þau áform? Ég ítreka að þetta eru viðkvæm mál og mér finnst ámælisvert að hæstv. umhvrh. skuli leggja sitt þunga lóð á vogarskálarnar á þennan hátt.

Virðulegur forseti. Ég get ekki sagt annað en að maður er rasandi hissa á þeim orðum sem hér falla. Það er algert rugl að halda því fram að þær myndir sem styrktar eru verði sjálfkrafa sýn viðkomandi styrktaraðila. Það er bara alls ekki þannig. Þó að við styrkjum mynd Hrafns Gunnlaugssonar um skipulagsmál er ekki þar með sagt að sýn okkar á skipulagsmál komi fram þar. Við ritskoðum ekki þessar myndir, alls ekki. Við fáum upplýsingar um hvað höfundurinn hefur áhuga á að gera en það er ekki ritskoðað. Við förum ekki yfir nein handrit eða neitt slíkt þannig að það er alveg fráleitt að halda því fram að myndin verði einhver sérstök sýn umhvrh. eða sýn ríkisstjórnarinnar komi þar fram. Ég frábið mér málflutning af þessu tagi. Það verður að segjast að maður er hálfhissa á að hér skuli koma upp þingmaður og segja að það sé ámælisvert að við styrkjum kvikmynd af þessu tagi. Var það ámælisvert að Reykjavík, sem menningarborg, styrkti myndina Reykjavík í öðru ljósi? Ég tel að það hafi ekki verið ámælisvert. Ég held að það hafi verið mjög snjallt og þarft verkefni. Ég tel einnig að hér sé um mjög gott verkefni að ræða sem við erum að styrkja. Ég átta mig alls ekki á þessum málflutningi. E.t.v. er hann á þeim nótum sem manni hefur fundist hingað til, að ef Hrafn Gunnlaugsson er styrktur sé það afar slæmt mál og rétt að leggja hann í einelti af ákveðnum hópum í samfélaginu. Ég tel að það sé ekki rétt. Hrafn Gunnlaugsson hefur gert margar ágætar kvikmyndir þannig að ég tel rétt að við styrkjum þessa mynd. Hann er að gera mynd um skipulagsmál. Það er ekki vanþörf á því. Það má vel vera að þar komi fram eitthvað sem mönnum líkar ekki, hugsanlega eitthvað sem mér líkar ekki eða einhverjum öðrum hv. þm., ég skal ekki segja um það. Hér er hins vegar um ágætt verkefni að ræða sem er þess virði að styrkja en það er engin ritskoðun á myndinni.

Herra forseti. Psoriasis er sjúkdómur af því tagi að læknar vita að eftir að hann kemur upp hjá sjúklingum verður hann ekki læknaður að fullu heldur er einungis hægt að halda sjúkdómnum niðri með sérstökum meðferðum sem að vísu eru til fleiri en ein. Rétt er að geta þess að áhrif þessa sjúkdóms geta verið allalvarleg á starfsgetu sjúklinganna og meðferð er oft með þeim hætti að hún er kostnaðarsöm, tímafrek og kostar fjarvistir frá vinnu og heimili meðan á henni stendur. Tölum ber ekki saman um fjölda psoriasis-sjúklinga á Íslandi en nokkuð er ljóst að fjöldi þeirra sem hafa sjúkdóminn á alvarlegu stigi er um sex þúsund Íslendingar og álitið er að um það bil þrjú þúsund Íslendingar til viðbótar hafi þennan sjúkdóm á vægari stigum en þarfnist samt réttra viðbragða. Það skiptir miklu, þegar litið er til fyrirhafnar og hversu kostnaðarsamt er fyrir þetta fólk að fá meðferð sem þessi sjúkdómur krefst, að kostnaðarþátttaka Tryggingastofnunar ríkisins, almannatrygginga sem við öll berum sameiginlega, sé með þeim hætti að sjúklingar fari jafnir frá kostnaði af sjúkdómnum og meðferð við honum. Þess vegna legg ég fram fyrirspurn til heilbrrh. um kostnaðarþátttöku Tryggingarstofnunar ríkisins við meðferð psoriasis-sjúklinga með þessari spurningu: Hver er þátttaka Tryggingastofnunar ríkisins í kostnaði sjúklinga, að dagpeningum meðtöldum, í meðferð við psoriasis, og er tryggt að kostnaður umfram þátttöku stofnunarinnar sé jafn hvar sem þeir fá slíka meðferð? Ég tel, herra forseti, að rétt sé að geta þess sérstaklega varðandi síðasta lið spurningarinnar að þær þrjár meðferðir sem hér þekkjast eru ólíkar, fara fram á ólíkum stöðum, ein þeirra erlendis og hinar tvær á gjörólíkum innlendum stofnunum.

Herra forseti. Hv. 11. þm. Reykn. spyr um þátttöku Tryggingastofnunar ríkisins í kostnaði sjúklinga við psoriasis-meðferð. Greiðsluþátttaka Tryggingastofnunar í meðferð psoriasis-sjúklinga getur verið með margvíslegum hætti og tekur mið af þeirri þjónustu sem veitt er hverju sinni í samræmi við lög, reglugerðir og reglur þar um. Hvað varðar heimsóknir til sérfræðilækna, þá greiða psoriasis-sjúklingar sama gjald og aðrir sjúkratryggðir fyrir heimsóknir til sérfræðilækna, samanber reglugerð nr. 218/2002, um hlutdeild sjúkratryggðra í kostnaði vegna heilbrigðisþjónustu, með síðari breytingum. Fyrir viðtal hjá húðlækni þarf almennur sjúklingur sem ekki hefur náð afsláttarkorti að greiða 2.124 kr. Hvað lyfjakostnað varðar greiða psoriasis-sjúklingar fyrir lyf á sama hátt og aðrir sjúkratryggir, samanber reglugerð nr. 9/148 frá 2000, um greiðslur almannatrygginga í lyfjakostnaði, með síðari breytingum. Um greiðslur fyrir ljósaböð gildir reglugerð nr. 660/1998, um greiðslur Tryggingastofnunar ríkisins fyrir meðferð húðsjúkdóma, veitta af öðrum en læknum, samanber reglugerð 137/2002. Um er að ræða tvenns konar meðferðaraðila. Í fyrsta lagi sérstakar göngudeildir fyrir meðferð húðsjúkdóma undir eftirliti lækna og er þá meðferðin greidd að fullu af Tryggingastofnun ríkisins. Í öðru lagi sérstakar göngudeildir sem hlotið hafa viðurkenningu heilbr.- og trrn. á því að meðferð sé veitt undir sérstöku eftirliti sérfræðinga í húðsjúkdómum þar sem einungis ljóstækjum með stillanlegu geislamagni er beitt. Slík meðferð er greidd af Tryggingastofnun ríkisins en þó er heimilt að innheimta gjald af sjúklingi fyrir hverja meðferð, 200 kr. fyrir B- og A-geisla með eða án smyrsla og 300 kr. fyrir PUVA meðferð. Um greiðsluþátttöku vegna meðferðar í Bláa lóninu gilda reglur nr. 305/1998, um greiðsluþátttöku sjúkratrygginga í meðferð psoriasis- og exemsjúklinga. Samkvæmt reglunum er meðferð greidd að fullu en sjúklingar bera sjálfir kostnað við ferðir vegna meðferðarinnar. Möguleiki er á dvöl á sjúkrahóteli en þar þurfa sjúklingar að greiða fæðisgjald, sem nú er 700 kr. á dag. Í gildandi samningi heilbrigðisyfirvalda við Bláa lónið er gert ráð fyrir 222 sjúklingum á ári þar sem fjöldi meðferðarskipta er 23 að meðaltali hjá hverjum sjúklingi. Að síðustu er rétt að benda á að beri meðferð hér á landi ekki árangur og sjúklingi því brýn nauðsyn á að vistast á erlendu sjúkrahúsi eða meðferðarstofnun er unnt að sækja um greiðsluþátttöku sjúkratrygginga vegna slíkrar meðferðar, skv. 35. gr. laga um almannatryggingar, nr. 117/1993. Í þeim tilvikum er greiðsluþátttaka sjúkratrygginga hin sama og vegna annarra sjúklinga sem þurfa að leita sér læknismeðferðar erlendis þegar ekki er hægt að veita nauðsynlega hjálp hér á landi, þ.e. kostnaður við sjúkrahúsdvöl, læknishjálp, lyf og ferðir er greiddur að fullu auk dagpeninga fyrir þann tíma sem sjúklingur er ekki inniliggjandi á sjúkrahúsi, samanber reglugerð nr. 827/2002, reglugerð um ferðastyrki Tryggingastofnunar ríkisins vegna brýnnar sjúkdómsmeðferðar erlendis. Þess má geta að það sem af er árinu hefur utanfararnefnd Tryggingastofnunar, í daglegu tali kölluð siglinganefnd, samþykkt svokallaða loftslagsmeðferð erlendis fyrir sjö sjúklinga. Eins og ég gat um í upphafi bjóðast psoriasis-sjúklingum fjölbreytileg meðferðarúrræði og er það vel. Að sama skapi er þátttaka ríkisins í meðferðarkostnaði sjúklinga mismunandi eftir því um hvaða þjónustu er að ræða. Í upphafi þessa árs skipaði ég nefnd sem falið var að fara yfir ýmislegt er varðar sérstakar aðstæður psoriasis- og exemsjúklinga. Nefndin er skipuð að frumkvæði Spoex, samtaka þeirra sem hafa þessa sjúkdóma. Í nefndinni eiga sæti fulltrúi Spoex, landlæknisembættisins, Tryggingastofnunar ríkisins og Félags íslenskra húðlækna. Nefndin hefur farið yfir margvísleg mál sem varða sérstöðu þessa sjúklingahóps og hyggst skila mér tillögum sínum innan fárra vikna. Þegar ég hef fengið þær í hendur verða teknar ákvarðanir um hvort bæta megi aðstæður þessa hóps.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. heilbrrh. þau svör sem hann hefur veitt við fyrirspurninni. Ég nefni sérstaklega það sem síðast kom fram, að á hans vegum er að störfum nefnd þar sem samtök psoriasis-sjúklinga, Spoex, eiga fulltrúa. Sú nefnd er að fjalla um hvað betur megi fara í þessu efni. Ég vil þó taka sérstaklega fram að mér heyrðist koma fram í upplýsingum hæstv. heilbrrh. að sjúklingar sem nytu meðferðar í Bláa lóninu bæru skarðan hlut frá borði varðandi kostnaðarþátttöku Tryggingastofnunar, samanborið við þá sem koma til innlagnar á spítalann á Vífilsstöðum, í framtíðinni á Landspítalann í Fossvogi, og raunar líka þegar borið er saman við kostnaðarhlutfall við meðferð erlendis sem gjarnan er kölluð loftslagsmeðferð. Það er rétt að geta þess að þessi meðferðarúrræði eru ólík og að sjálfsögðu komið undir athugunum og niðurstöðu læknis, sérfræðings í húðsjúkdómum, hvaða meðferð telst eiga við. Eitt af því sem samtök psoriasis-sjúklinga hafa bent á --- væntanlega mun það koma fram í störfum nefndarinnar sem hæstv. ráðherra greindi frá --- er að þau telja nauðsynlegt að sjúklingar eigi jafnari aðgang en nú er að öllum þessum þremur meðferðarúrræðum og jafnvel á þeim grundvelli að ekki þurfi að koma til úrskurður sérfræðings hverju sinni en úrskurður geti gilt í lengri tíma en nú tíðkast eftir því sem fram hefur komið. Ég hvet til þess að það náist fram að þessir sjúklingar njóti jafnræðis í kostnaðarþátttöku.

Herra forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda fyrirspurnina. Sjónarmið hans verða tekin til greina í þeirri umræðu sem ég gat um og fer fram á okkar vegum. Ég efast ekki um að samtök psoriasis-sjúklinga muni koma sjónarmiðum sínum að í þeirri vinnu sem stendur yfir. Ég vil aðeins geta þess að ég tel mikla möguleikar í Bláa lóninu fyrir meðferð psoriasis-sjúklinga. Þar höfum við verið að skoða með þeim aðilum mjög metnaðarfull áform um stækkun göngudeildar. Við erum vel meðvituð um það í ráðuneytinu hvaða möguleikar er þar fyrir hendi og hvernig starfsemin þar hefur þróast. Ég held að það sé einn af möguleikunum í íslenskri heilbrigðisþjónustu, að efla þá starfsemi. Vonandi getum við komið málum þannig fyrir. Að öðru leyti skírskota ég til þess starfs sem er í gangi. Ég á von á tillögum nefndarinnar og mun þá fara nánar yfir þetta mál.