Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Það eru nú búnar að vera hér langar umr. um þetta mál, og margt hefur komið fram, sem ég tel, að hafi verið nauðsynlegt að fram kæmi í sambandi við málið. Ég hef nú ekki getað hlustað á umr. alveg að öllu leyti, og það getur vel verið, að þessi fáu orð, sem ég segi, hafi einhver annar sagt áður hér í þessum umr. En ég vildi nú ekki láta málið svo algerlega fram hjá mér fara, að ég ekki aðeins kæmi hér í ræðustólinn til þess að lýsa skoðun minni á þessu. Þar er þá fyrst til að taka, að ég verð að segja fyrir mitt leyti, að ég hef ekkert sérstakt út á það að setja, að sveitarfélög séu sameinuð, þar sem íbúarnir eru samtaka um það, vilja sameiningu og telja sig hafa gagn af henni. En mér finnst undarlegt, að það skuli þurfa að setja upp mikinn lagabálk, til þess að slíkt geti átt sér stað. Ég veit ekki betur en að það sé nú þegar í l. ákvæði um heimild til þess, að sveitarfélög geti þetta, ef hlutaðeigandi sýslunefnd getur á það fallizt, svo að mér þykir mjög einkennilegt, að það skuli vera talið nauðsynlegt að setja l. um þetta og stofna sérstakt embætti til þess. Ég verð nú að segja, að ég er algerlega á móti því, að þetta embætti verði stofnað. Mér finnst, að það sé svo mikið af vel starfhæfum mönnum í félmrn. og lögfræðingum þar, sem gætu hjálpað til við þetta, þar sem íbúarnir kynnu að vilja fallast á það að sameina sveitarfélög. En það er spurning, sem vakir fyrir mér í sambandi við þetta mál í sambandi við 1. gr. Þar segir svo: „Félmrn. skal í samráði við Samband ísl. sveitarfélaga stuðla að eflingu sveitarfélaganna með því að koma á sameiningu tveggja eða fleiri sveitarfélaga,“ þ e. stuðla að eflingu, með því að koma á sameiningu. Ég get ekki skilið, að það geti orðið til neinnar sérstakrar eflingar dreifbýlishreppum að sameinast. Ef efling á að eiga sér stað, verður hún að gerast með þeim hætti, að eitthvað komi til sögu nýtt í sveitarfélagi, sem geti eflt aðstöðuna þar. En t. d. eins og í sveitunum, þá er ekki um slíkt að ræða að minni hyggju. Atvinnuvegurinn er yfirleitt landbúnaður í sveitunum, og ég get ekki séð, að hann geti eflzt á nokkurn hátt við það, þó að einhverjum tveimur til þremur hreppum sé steypt saman. Við skulum hugsa okkur t. d. hreppana í Flóanum eða Árnessýslu, sem gert er ráð fyrir í till., sem um þetta hafa verið gerðar, að sameina. Ég sé ekki, að þar geti gerzt nokkur hlutur til þess að efla líf manna í þessu byggðarlagi, þó að búinn sé til úr þessu einn hreppur. Það var einu sinni gert. Steindór Finnsson, sýslumaður í Árnessýslu, fékk konungsleyfi til þess að slengja saman hreppum í Árnessýslu á þeirri tíð, þegar hann var þar sýslumaður. Hann var orðinn feitur karlinn og fótfúinn og átti erfitt með að ferðast, og þá fékk hann leyfi til þess að steypa saman nokkrum hreppum. Það varð mikil óánægja út af þessu á þeim tíma. Bændunum þótti erfitt að sækja fundi langar leiðir. Þá hafði Steindór Finnsson eitt manntalsþing í Hróarsholti. Þar hafði aldrei þingstaður verið, hver hreppur átti sinn þingstað, og bændur kurruðu illa yfir því að þurfa að sækja manntalsþing langt í burtu frá heimilum sínum. Enn fremur setti hann, sem ég veit um, manntalsþing á Sandlæk í Gnúpverjahreppi fyrir Skeið og Gnúpverjahreppinn, sem hann sameinaði, og það var sama sagan. Þó að það sé nú nokkuð miðsvæðis, kurruðu menn yfir slíku. Undireins og karlinn var fallinn frá, voru fluttar bænarskrár um það að koma þessu í hið fyrra horf, sem svo var gert. Nú má segja það að vísu, að það þurfi ekki að fráfælast þetta, vegna þess að nú eru samgöngur greiðari og menn eru fljótari að komast leiðar sinnar á bifreiðum, og það sé lítilfjörleg átylla, en þó er það nú svo, að víðast hvar er nægilegt að starfa, og marga þekki ég enn þá úti í sveitunum, sem setja fyrir sig að þurfa að fara lengri leið en nauðsyn ber til. Þeir meta tímann til peninga þar enn þá eða verðmætis og vilja frekar eiga stutta sókn til mannfunda. Ég sé þess vegna ekki nokkra ástæðu, sem geti valdið því, að aðstæður batni hjá þessu fólki. En ég sé ástæður, sem benda til þess, að hlutirnir verði erfiðari, og það er nú aðallega erindi mitt, það kann að vera, að einhver hafi talað um það hér áður í umr. Ég er sannfærður um það, að gjöldin á þessu fólki hækka, þau hljóta að hækka. Með þessari sameiningu verður ekki hjá því komizt að koma upp hreppsskrifstofum með sérstökum sveitarstjórum og starfsliði til þess að sinna þeim störfum, sem oddvitar hafa nú með höndum og ýmsar félagsstjórnir, eins og sjúkrasamlagsstjórnir hafa nú með höndum í sveitarfélögunum. Þarna verða mynduð ný embætti með sérstökum kostnaði fyrir sveitarfélögin. Núna sinna bændurnir þessu starfi. Oddvitarnir gera þetta fyrir lítinn pening að stunda þetta. Ég hef tekið eftir því, að opinber gjöld hjá íbúum dreifbýlisins eru miklu lægri en opinber gjöld í þéttbýli. Og það kemur vitanlega til af því, að þar er allt önnur aðstaða. Þar eru ekki sameiginlegar vatnsveitur, skolpveitur, götur, gangstéttar eða annað því um líkt, sem þetta fólk hefur til þess að fást við, og það er eftirtakanlegt, að því fjær sem menn búa bæjum og kaupstöðum, því lægri sjúkrasamlagsgjöld greiða þeir. Það kemur til af því, að þeir nota læknisþjónustuna minna. Þeir virðast ekkert vera heilsulakari, þó að þeir séu ekki alltaf kveinandi utan í læknum. Ég held, að það eigi að leyfa þessu fólki að njóta þeirrar aðstöðu, sem það hefur. Það á að fá að njóta hennar áfram. En það getur það ekki, þegar búið er að steypa saman mörgum sveitarfélögum. Það er óhjákvæmilegt, að þá verða sett upp ný embætti eins og skattstjóraembættin. Ég minnist þess, þegar hér á Alþ. voru umr. um þá löggjöf, þegar lagðar voru niður skattanefndir og skattstjóraembættin voru sett í staðinn. Það var talið verða mikið sparnaðaratriði. Ég hafði aldrei trú á því, ég hafði sjálfur verið í skattanefnd um áratugi og vissi það, hversu lítið var greitt fyrir þetta starf. En raunin hefur orðið sú, og við þekkjum það, sem hér sitjum, að þetta hefur orðið til þess að auka kostnað við álagningu skatta og innheimtu þeirra alveg gífurlega. Að vísu hafa nokkrir menn fengið atvinnu við þetta, og það kemur að vísu á móti, skattstjórarnir, þeirra fulltrúar og þeirra starfslið. Og svo mundi það náttúrlega einnig verða í sambandi við sveitarstjóraembættin, sem mundu verða stofnuð, þegar sameiningin hefði farið fram, að það fengju nokkrir menn atvinnu, en ég vil fyrir mitt leyti ekki gera það að miklu atriði í þessu. Það má með ýmsum hætti auðvelda störf núverandi sveitarstjórna, ef menn vilja létta einhverju fargi af þeim, sem starfa að sveitarstjórnarmálum. Það eru möguleikar til þess að gera það með ýmsum hætti. Ég hygg t. d., að erfiðasta starfið við sveitarstjórnarmál sé innheimta opinberra gjalda. Ég þykist þekkja það af eigin raun. Ég var oddviti í 16 ár og sá um þessa innheimtu, og ég tel, að það sé mikið verkefni að sjá um þetta. En þetta má auðveldlega laga með því að láta bankana taka við þessu. Í Svíþjóð t. d. hafa bankarnir um langt skeið haft þessi mál með höndum. Þeir innheimta öll opinber gjöld af sveitarfélögunum og greiða svo með vissu millibili í hendur sveitarstjórnanna þessi gjöld. Þetta mætti einnig gera hér. Við erum komnir með bankaútibú hingað og þangað úti um land. Það eru líklega ekki margar sýslur á landinu, sem hafa ekki bankaútibú innan sinna vébanda eða þá einhvern sparisjóð, sem getur tekið þetta að sér. Þarna gætum við með góðu móti létt störfum af oddvitunum. Það var nú þetta, sem ég vildi koma hér að í sambandi við þetta. Ég óttast einnig eitt atriði í þessu sambandi og vil ekki láta ógert að minnast á það. Frá fyrstu tíð hafa sveitarstjórnarkosningar yfirleitt verið bundnar við persónur manna, en ekki verið beint pólitískar, nema nú á allra síðustu árum í einu og einu sveitarfélagi. Ég tel þetta í raun og veru ágætt, og ég kvíði því að horfa upp á það, að allt þetta fólk fari í pólitískan slag fjórða hvert ár, þetta fólk, sem þarf að vinna og starfa saman í fámenninu. Ég vil, að við reynum að varðveita það sem allra lengst, að fólk geti kosið sér fulltrúa í hreppsnefnd eftir öðrum leiðum en í gegnum flokkapólitík. Ég held, að það sé hollara og heppilegra. Það er ekki af því, að ég sé ekki pólitískur, eins og allir vita, en ég álít, að við eigum ekki að vera með pólitíkina hreint í öllu. Við eigum að reyna að forðast hana í dreifbýlinu í sambandi við sveitarstjórnarkosningar. Annað er það líka, sem ég óttast í sambandi við það, þegar búið er að steypa saman mörgum sveitarfélögum, að þá kunni svo að fara, að áhugi manna á sveitarstjórnarmálum fari kannske að dofna. Ég er ekki alveg frá því, að svo geti farið. Það verður lengi, sem loðir í löggunum, að menn hugsa fyrst og fremst um næsta nágrenni sitt og það svæði, þar sem verið hafði þeirra gamli hreppur, og kæra sig lítið um það, sem á að gerast annars staðar á svæðinu. Ég er ákaflega hræddur um, að þetta geti orðið til baga, ef eitthvað væri nú hægt að gera, sem væri til umbóta á einhverjum stað á þessu viðkomandi svæði. Það hefur t. d. komið í ljós núna í þessum nýafstöðnu sveitarstjórnarkosningum í Danmörku, eftir þá breytingu, sem þar hefur verið gerð, að það virðist hafa verið svo, að áhugi minnkaði mjög mikið í kosningunum. Það var miklu minni kosningaþátttaka en þar hefur áður verið í svipuðum kosningum, eftir þeim fréttum að dæma, sem maður hefur fengið af því. Mig grunar, að það kunni að fara svo einnig hér, að þetta breyttist í svipaða átt. Það er nú þannig með okkur sveitafólkið, þó að það kunni kannske að hljóma undarlega í eyrum þeirra, sem eru fæddir og uppaldir í bæjunum, að okkur þykir dálítið vænt um sveitina okkar, og þetta er það, sem kallað er átthagatryggð. Við erum dálítið átthagabundnir enn þá, sem í sveitunum búum, og höfum töluvert öðruvísi hugsunarhátt en þeir, sem búa í bæjum og eru þar uppaldir. Þetta er mjög eðlilegt í sjálfu sér, og það verður erfitt að breyta þessu og við eigum ekki heldur að gera það. Við eigum að mínu viti að lofa þeim, sem það vilja, að halda þessu, eins og það hefur verið, og hið opinbera á ekki að vera að skipta sér af því. Ef hins vegar einhverjir koma, sem endilega vilja slá sér saman, finnst mér vera góðar ástæður til þess hjá rn. að hjálpa til við það mál, án þess að stofnað sé sérstakt embætti til þess. Þetta var nú í raun og veru það, sem ég vildi koma að. Ég ætla ekki að lengja þessar umr. og skal nú láta máli mínu lokið.



Herra forseti. Óvenjumiklar umr. hafa orðið við 1. umr. máls um þetta frv. Ég var ekki ráðinn í, þegar þetta mál lá hér fyrir fyrst, að taka til máls við þessa umr., en ég hef orðið dálítið undrandi á mörgum ræðum, sem hér hafa verið fluttar, einkum ræðum strjálbýlisþm. Þar hafa komið fram andmæli gegn þessu frv., fyrst og fremst þeirri stefnu, þeim hugmyndum, sem á bak við liggja. Ég veit, að ég þarf ekki að kynna það fyrir hv. þdm., að ég er eindreginn strjálbýlismaður, og ég er meira að segja; inni á mér, þeirrar skoðunar, að e. t. v. sé enginn meiri hér inni í þessari hv. þd., en ég er einmitt þess vegna mjög eindregið fylgjandi þeirri meginstefnu, sem liggur á bak við þetta frv., einmitt þess vegna. Það er að vísu ekki því að leyna, að þeirri hreppaskipan, sem hér hefur verið, svo langt aftur sem við vitum, þessum litlu hreppsfélögum hafa fylgt kostir, og ég vildi sérstaklega nefna það, að það má segja, að í þessu hafi verið fólginn eins konar félagsmálaskóli í landinu og kannske sá eini, sem virkilega hefur náð til þess, að æðimargir hafi tekið þátt í honum. En aðstæðurnar eru að breytast, og til þess að lengja þetta mál ekki mjög mikið, þá vil ég sérstaklega vekja athygli á því, sem hefur verið að gerast hin síðustu ár í sveitarstjórnarmálefnum. Það er myndun sambanda sveitarfélaganna. Ég fæ ekki betur séð en að þetta sé ljósasta sönnunin fyrir því, að það, sem sveitarstjórnarmenn sjálfir hafa fundið í sínu starfi, er einmitt þetta, að það þarf að mynda miklu sterkari heildir en hingað til hefur verið um að ræða með þeirri hreppaskipan, sem verið hefur. Ég er alveg sammála þeim, sem hér hafa lagt mikið upp úr þeirri hlið málsins, að þetta þurfi að gerast sem mest á sem frjálslegastan hátt, þannig að það liggi fyrir vilji íbúa hreppanna fyrir þessari sameiningu. Mér er alveg ljóst, ég er það lýðræðislega sinnaður, að ég tel, að þetta sé eitt höfuðatriðið. En ég hef nú þá trú á okkur alþm., þó að margir hafi kannske litla trú á okkur, að það geti haft eitthvað að segja, hvaða skoðanir við höfum á slíkum málum eins og þessu. Ekki bara þessu frv., heldur fyrst og fremst á sameiningu sveitarfélaganna. Þess vegna hafa mér orðið það nokkur vonbrigði að hlusta á ræður margra, sem hér hafa verið fluttar, vegna þess anda, sem í þeim hefur komið fram. Mér hefur fundizt hann vera yfirleitt á þá lund að reyna að vekja tortryggni hjá fólkinu og fyrst og fremst í strjálbýlinu gagnvart þeirri hugmynd að sameina og stækka sveitarfélögin. Þetta álít ég slæmt, og ég vildi a. m. k. beita orku minni til þess að reyna að hafa áhrif á skoðanir manna einmitt til hins gagnstæða, þ. e. að vekja skilning á mikilvægi þess, að sveitarfélögin séu efld, eins og sagt er í 1. gr. þessa frv., með því að stækka þau og með því að sameina þau. Þetta er að vísu mál, sem er sjálfsagt ósköp auðvelt að koma með rök með og á móti. Út af ræðu hv. síðasta ræðumanns, hv. 2. þm. Sunnl., þá verð ég nú að segja, að margt af þeim rökum, sem hana flutti og hann taldi gegn sameiningunni, vil ég þvert á móti taka sem rök, sem mæltu með sameiningunni. Það liggur strax ljóst fyrir, og margir hafa komið inn á það, að t. d. aðstaðan til samgangna er orðin svo gerbreytt frá því sem áður var, og það er enginn vafi á því, að samgönguaðstaðan hefur á sínum tíma haft mikið að segja til þeirrar skipunar, sem verið hefur á þessum málum. Það var gert ráð fyrir því, að íbúar eins hrepps gætu sótt fundi við og við, þó að það væri ekki oft, en það var þó reiknað með því, að meðan menn urðu að fara annaðhvort gangandi eða þá á hestum, voru vitanlega takmörk fyrir því, hversu víðáttumikil þessi sveitarfélög máttu vera. Það er bezt, að ég geri grein fyrir því, að ég hef verið í hreppsnefndum á Norðurlandi og Austurlandi. Ég var í hreppsnefnd í Hrafnagilshreppi, meðan ég var þar, og ég var í hreppsnefnd í Fljótsdalshreppi, einnig fyrir austan, og ég man það, að um það bil sem ég tók sæti hér á Alþ., var ég engan veginn sannfærður um gildi þess að sameina og stækka hreppa. En kynni mín af þessum málum gegnum þingmennskuna hafa breytt þessari afstöðu minni, og þess vegna er ég nú eindregið þeirrar skoðunar, sem ég hef verið hér að lýsa. Ég get nefnt sem dæmi, að við könnumst talsvert við það, þm., að það er leitað til okkar um ýmisleg málefni og ekki sízt af hálfu sveitarfélaga, og einmitt þau kynni hafa orðið til þess að skapa þessa skoðun hjá mér m. a., sem ég hef hér verið að lýsa. Ég er almennt þeirrar skoðunar, að við þurfum að auka vald sveitarfélaganna. Ég hef látið það í ljós, að ég ber talsverðan ugg í brjósti einmitt vegna strjálbýlisins, einmitt vegna þess mikla valds, sem er að dragast saman hér í höfuðborginni, og það er að vísu framvinda mála, sem ekki verður komizt hjá af ríkisins hálfu yfirleitt, en ég held, að mótvægið í þessu, sem þarf að skapast, sé einmitt aukið valdssvið sveitarfélaga, og þá verða að haldast þar í hendur réttindi og skyldur. Það mætti flytja um þetta langt mál, en ég hef ekki fylgzt svo ítarlega með þeim umr., sem hér hafa farið fram, og ég ætla þess vegna ekki að fara að svara eða taka sérstaklega til umr. einstakar skoðanir, sem fram hafa komið, en ég vildi ekki, sérstaklega eftir þær umr., sem hér hafa farið fram, að þetta frv. færi svo til 2. umr., að ég léti ekki þessa rödd koma hér fram. Ég skal játa það, að t. d. það atriði frv., sem gerir ráð fyrir sérstökum fulltrúa til að vinna að þessum málum, er mér svolítill fleinn í holdi. Annars hef ég ekki kynnt mér þetta frv. ítarlega. Það er málið, stefnan, sem á bak við liggur, sem ég hef fyrst og fremst verið að gera grein fyrir og fyrst og fremst verið að kynna hér afstöðu mína til, en ég vona, að hv. þm. yfirleitt láti það verða meginsjónarmið, sem ræður afstöðunni til þessa máls.



Herra forseti. Í sambandi við þetta mál langar mig aðeins til þess að taka til máls, vegna þess að þessar umr. hafa verið svo miklar og margþættar og fram hefur komið ýmislegt, sem maður átti varla von á, að hér kæmi fram. Þetta frv. er undirbúið af níu manna n., sem ráðh. skipaði samkvæmt tilmælum fulltrúafundar Sambands ísl. sveitarfélaga árið 1966, og það hefur sem sagt verið í undirbúningi síðan. Þrír nm. voru fulltrúar tilnefndir af Sambandi ísl. sveitarfélaga, og þessi n. varð sammála um efni þessa frv., sem hér liggur fyrir. En í 1. gr. frv. segir: „Félmrn. skal í samráði við Samband ísl. sveitarfélaga stuðla að eflingu sveitarfélaganna með því að koma á sameiningu tveggja eða fleiri sveitarfélaga í eitt sveitarfélag samkvæmt því, sem fyrir er mælt í lögum þessum.“ Þessi tilgangur er að sjálfsögðu ágætur og orkar ekki tvímælis. En menn hafa mikið rætt 2. og 13. gr. um erindreka í þessu sambandi til að vinna þessi verkefni og sérstaklega 13. gr., þar sem ráðh. er heimilt að sameina hrepp nágrannasveitarfélagi samkv. till. erindreka, án þess að fyrir liggi samþykki hlutaðeigandi sveitarstjórna og sýslunefndar, ef íbúatala hreppsins hefur s. l. þrjú ár verið lægri en 50. Það eru þessi tvö atriði, sem aðallega hafa farið í taugarnar á hv. ræðumönnum, og gætir nokkurs misskilnings um sumt í þeim umr. Í sambandi við 13. gr. kann það að vera dálítið harðneskjulegt að geta lagt niður hrepp, án þess að sveitarstjórnin samþykki. En ef betur er að gáð, getur þessi heimild verið algerlega nauðsynleg vegna íbúa í þessum örsmáu sveitarfélögum. Með öðrum kosti eiga þau e. t. v. ekki möguleika á neinni sameiningu, þó að þau fegin vildu. Í þessum sveitarfélögum eru íbúarnir víða að verða aldrað fólk, sem áður en varir kann að þurfa á langvarandi dvöl á sjúkrahúsum og elliheimilum að halda, án þess að tryggingalöggjöfin beri kostnaðinn af dvöl þess þar. Það er ekkert fýsilegt fyrir meðalstóran nágrannahrepp að sameinast slíku sveitarfélagi. Miklar líkur eru á, að slíkri sameiningu yrði hafnað af stærra sveitarfélagi. Við sjáum þetta m. a. í kosningunum fyrir vestan. Hnífsdælingar í Eyrarhreppi, sem á að leggja niður, greiða atkv. með sameiningu nálega allir, en það er ákaflega mjótt á mununum á Ísafirði. Ísfirðingar óttuðust, að það kæmi einhver fjárhagsleg byrði í sambandi við þessa sameiningu. Hvað snertir þessi litlu sveitarfélög verður að telja, að það fylgi þeim sá fjárhagsbaggi, að enginn vilji við þeim taka, nema ráðh. vinni það góðverk að ráðstafa þeim, jafnvel gegn vilja sveitarstjórnarinnar í stærra umdæminu og án samþykkis sýslunefndar. Ég er hins vegar á því, að sýslunefnd eigi að fjalla um þetta, enda lýsti hæstv. félmrh. yfir því, þegar hann fylgdi frv. úr hlaði, að hér væri ekki um neina þvingun að ræða og þetta yrði ekki framkvæmt þannig nema í ýtrustu neyð. Og ég treysti því algerlega. Ég held, að flestir hafi verið sammála um, að það eru of margir hreppar, sem eru allt of fámennir, og viðurkenna, að þeir valda ekki þeim verkefnum, sem þeir þurfa að fást við. Þannig eru 41 hreppur með færri íbúa en 100, 70 hreppar hafa íbúatölu á milli 100–200 íbúa, eða 111 hreppar með færri en 200 íbúa. Það er ábyggilega æskilegt, að enginn hreppur væri minni eining en sem svaraði 200 íbúum. Nú eru hreppar alls í landinu 213, og því er meira en helmingur þeirra með undir 200 íbúum. Hrepparnir voru stofnaðir í fornöld, og hrepparnir eru merkileg atriði í íslenzkum rétti. Frá upphafi var þeim fengið það meginverkefni að vera framfærsluaðili íbúa hreppsins, að annast ómaga, að koma í veg fyrir það, að heimili færi í rúst, með tryggingastarfsemi, t. d. á búpeningi og með brunatryggingu. Verkefni hreppanna frá upphafi hafa verið tryggingastarfsemi og framfærsla. En þessir hreppar voru nokkuð stórir. Það er talið, að það hafi verið lágmark, að 15 býli væru í hverjum hreppi að fornu. Íbúatalan hafi þess vegna verið á milli 200 og 300 manns, eða svona 15–20 menn á hverju heimili. Þannig er orðið ástatt nú, að 111 hreppar í landinu eru minni einingar en þær voru fyrir 1000 árum, en þó eru náttúrlega atvik mjög breytt, og allt önnur verkefni eiga að hvíla á herðum þessara sveitarfélaga. Það er viðurkennt, að stórbættar samgöngur og samgöngutæki gera það eðlilegt, að sveitarfélögin verði stærri. Það er almennt krafa tímans, að félagslegar og fjárhagslegar einingar verði stærri af hagkvæmnisástæðum. Þetta á að sjálfsögðu einnig við um sveitarfélögin. Verzlunarumdæmi, t. d. kaupfélaga og verzlana, hafa mjög stækkað á síðari árum. Hins vegar hafa atvinnuréttindi manna víða verið takmörkuð við sveitarfélög, og hefur lítil breyting orðið á því. Það er þó augljóst hagræði fyrir íbúa hreppa og sveitarfélaga að hafa atvinnuréttindi, t. d. í nærliggjandi kauptúni eða kaupstað. Slík réttindi mundu þeir vafalaust fá, ef um sameiningu slíkra sveitarfélaga væri að ræða og þau stækkuðu. Því hefur verið haldið fram, að hin mörgu sveitarfélög veittu mörgum mönnum félagslega þjálfun, og að margir sveitarstjórnarmenn lítilla hreppa hafi verið sveit sinni og sjálfum sér til hins mesta sóma á sviði sveitarstjórnar og félagsmála. Undir þetta skal ég taka heils hugar, en ég tel þó, að hæfileikar þessara manna hefðu nýtzt mun betur, ef þeir hefðu haft stærri og meiri verkefni við að fást í stærri sveitarfélögum. Eins og ég sagði áðan, er það sérstaklega 13. gr. um heimild ráðh. til að sameina hreppa án samþykkis, sem hefur verið mönnum þyrnir í augum og valdið þeim miklu umr., sem hér hafa orðið. En það hljóta að vera einhver takmörk fyrir því, hvað sveitarfélag getur verið fámennt. Í hlutafélagi verða að vera a. m. k. 5 hluthafar. Verði þeir af einhverjum ástæðum færri, er hlutafélagið ógilt og hluthafarnir bera persónulega ábyrgð á öllum skuldbindingum hlutafélagsins. Í hverju sveitarfélagi skal vera stjórn, hreppsnefndin, minnst skipuð þremur mönnum og þremur til vara og helzt endurskoðandi. Það þarf að vera þriggja manna kjörstjórn við hverjar sveitarstjórnarkosningar, ef lýðræði á að halda uppi. Í Loðmundarfirði eru taldir tveir íbúar. Ljóst er, að þar verður ekki skipuð kjörstjórn eða hreppsnefnd, og slíkur hreppur hlýtur að vera orðinn algerlega ólöglegur að íslenzkum sveitarstjórnarlögum. Því þurfa að vera a. m. k. 6–7 menn með kosningarrétt og kjörgengi, til þess að sveitarfélag fái staðizt. En þessi litlu sveitarfélög valda litlum verkefnum. Þau vantar alla félagslega og menningarlega aðstöðu og geta sjálf ekki veitt sér hana, t. d. skóla, félagsheimili o. s. frv. o. s. frv. Þau geta ekkert aðhafzt í atvinnumálum. Þau geta ekki varið sig gegn því, að jarðir sveitarfélagsins hverfi smátt og smátt í eigu utansveitarmanna, t. d. vegna veiðiaðstöðu eða sumarbústaðalanda. Vegna fjárskorts geta þau ekki beitt forkaupsrétti sínum til að koma í veg fyrir, að hreppurinn sé smátt og smátt keyptur upp af óviðkomandi mönnum. Að vera í hreppsnefnd í slíku sveitarfélagi, oddviti eða hreppstjóri, getur vart verið mikið kappsmál eða eftirsóknarvert. Flest mál, sem um er fjallað, snerta hreppsnefndarmennina sjálfa. Þeir leggja á útsvör í hreppnum og þá m. a. á sjálfa sig aðallega. Þeir mæla með lánum eða styrkjum úr bjargráðasjóði og skipta þeim meðal bænda hreppsins, sem eru aðallega þeir sjálfir. Ég er ekki að gefa í skyn, að þetta hafi verið misnotað, en þetta er óviðkunnanlegt, og ég veit, að mörgum sveitarstjórnarmönnum í þessum litlu hreppum fellur þetta illa og veigra sér jafnvel við að óska eftir fyrirgreiðslu og aðstoð, sem þeir eiga lagalegan rétt á, vegna þess að þeir eru sjálfir í hreppsnefndinni. Þessir litlu hreppar hafa hingað til yfirleitt staðið sig vel og stjórn þeirra oft verið til fyrirmyndar, en það er að mínu áliti ábyrgðarhluti fyrir íbúana sjálfa að ríghalda í þetta sjálfstæði, þegar grundvöllur hreppsfélagsins er búinn að vera vegna mannfæðar. Ég er sannfærður um, að það er vaxandi skilningur á nauðsyn þess og hagkvæmni, að sveitarfélögin verði sameinuð og þau stækkuð. Ég er viss um, að áður en varir, verða það sveitarstjórnarmennirnir sjálfir, sem nú eru nokkuð á báðum áttum, sem munu beita sér hvað mest fyrir sameiningu og stækkun sveitarfélaga. Þetta er mikið hagsmunamál sveitarfélaganna, sem ástæða er til, að ríkisvaldið og Alþ. láti sig varða, svo sem gert er með frv. þessu. Ég tel eðlilegt, að erindreki, kostaður af ríkissjóði, vinni að því að auka skilning sveitarstjórnarmanna á nauðsyn þessa máls. Að því hefur verið unnið á vegum Sambands ísl. sveitarfélaga á undanförnum árum, og það verður að teljast ósk sambandsins, að því starfi verði haldið áfram. Ég veit, að þetta er viðkvæmt mál, og ég tel ástæðu til að fara með fullri gát að öllu og hafa sem bezt og mest samstarf við sveitarfélögin og sýslunefndirnar um allt í þessu sambandi, svo sem gert er ráð fyrir í 1. gr. frv., einnig um sameiningu sveitarfélaga án samþykkis þeirra samkv. 13. gr. og sú heimild ekki notuð, nema a. m. k. samþykki sýslunefndar viðkomandi sýslu liggi Herra forseti. Hreppsfélögin eru ein elzta félagsstofnun á Íslandi, sem hafði strax í upphafi því meginhlutverki að gegna að annast framfærslu hreppsbúa. Það er eðlilegt, að menn séu tregir til að breyta hreppaskipuninni. En þegar byggðin hefur raskazt svo í landinu, að margir hreppar eru orðnir svo fámennir, að efast má um, að þeir séu færir öllu lengur um að rækja þetta frumhlutverk sitt, er eðlilegt, að unnið sé að því að stækka og efla þessi sveitarfélög til að rækja þessa frumskyldu sína auk annarra aðkallandi verkefna, sem hverju sveitarfélagi er nauðsynlegt að sinna.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð út af ræðu hv. síðasta ræðumanns Hann lagði á það áherzlu, að þetta væri mikið hagsmunamál litlu sveitarfélaganna, og benti hann sérstaklega á framfærslukostnað og annað þess háttar, sem sýndi það, að þeim væri nauðsynlegt að fá sameiningu við aðra hreppa. En hvernig stendur á því, að þessir litlu hreppar sjá ekki sitt eigið hagsmunamál, hafa ekki enn þá komið auga á, að þetta sé neitt hagsmunamál fyrir þá, og hafa ekki óskað eftir því neins staðar, að slík sameining fari fram? Eru þeir orðnir svona sljóir í sveitunum, í þessum litlu hreppum, að þeir koma ekki auga á þessi hagsmunamál, sem hér er talað um? Ég skil það ekki, og ég held, að það sýni það, að þeir telji þessa sameiningu ekkert hagsmunamál fyrir sig. Ég vil minna á einn hrepp af þessum tíu, sem hafa svo fáa íbúa, að það á að vera unnt fyrir ríkisvaldið að sameina þau sveitarfélög með valdi, hvort sem þau vilja það eða ekki. Ég vil nefna Snæfjallahrepp í N.-Ísafjarðarsýslu. Bæirnir eru þar sex og íbúatalan þó nokkuð fyrir neðan 50. Ætli það sé ekki ákaflega bágborið ástand í þessum hreppi, fyrst fámennið er nú svona mikið? Á síðustu árum hefur það nú samt átt sér stað í þessum fámenna hreppi, að bændur hafa þar byggt upp hjá sér íbúðarhúsin á fjórum bæjum af sex á síðustu árum. Þeir hafa ræktað þar meira á hverri jörð en ég hef séð ræktað nokkurs staðar annars staðar í Ísafjarðardjúpi. Og það, sem kannske segir mest til um dugnað þeirra og möguleika, er það, að þeir hafa komið upp rafmagnsstöð hjá sér fyrir allan hreppinn. Þetta er þessi fámenni hreppur. Ég veit ekki til, að aðrir hreppar við Ísafjarðardjúp, sem nú er ætlunin að sameina, hafi gert þetta. Ég hef í fáum orðum sagt hvergi séð meiri framfarir í þessum landshluta en í Snæfjallahreppi, fámennasta hreppnum, sem eru svo fámennur, að nú er talið, að það verði að sameina hann öðrum hreppum með valdi, ef þeir ekki vilja gera það sjálfir. Svona er nú þörfin mikil fyrir þetta, svo að ég nefni eitt dæmi. Þegar þessi níu manna sameiningarn., eða þó öllu heldur þriggja manna n., sem hefur nú haft framkvæmdina í þessum málum, lagði spurningar fyrir sýslumenn landsins, svaraði sýslumaður Barðastrandarsýslu eins og aðrir þessari spurningu: „Er rétt að sameina sveitarfélög?“ Og sýslumaðurinn var hv. þm., sem var að enda við að tala. Og í svörum sínum, eftir að hann hefur lýst nauðsyn á því að sameina sveitarfélög, segir hann orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Með víðtækum áróðri þarf að sannfæra sveitarstjórnarmenn um nauðsyn málsins og fá þá til að beita sér fyrir skynsamlegum og eðlilegum breytingum.“ Þetta sagði hann í svari sínu. Það þarf víðtækan áróður til þess að fá þá til þess að gera þetta. Ekki er nú viljinn mikill heima fyrir, fyrst þessu þarf að beita, enda er frv. um þetta. Ég held, að þáverandi sýslumaður Barðstrendinga hafi sagt það alveg rétt, að ef ætti að fá þau sveitarfélög þar vestra til þess að fallast á þetta, þyrfti áreiðanlega að beita víðtækum áróðri, og það er embættið nýja, sem á að annast þennan áróður. Viljinn er ekki fyrir hendi heima fyrir. En í þessu sýslufélagi, ætla ég, að séu þrjú sveitarfélög af þessum tíu, sem eru svo fámenn, að það er talið þurfa að sameina þau með valdi, ef ekki er vilji fyrir því heima fyrir. Þá kem ég að því í svari þessa hv. sýslumanns, hversu kunnugur hann er skoðunum sveitarstjórnarmanna í sýslufélagi sínu um þetta mál. Hann segir í þessu svari sínu, með leyfi hæstv. forseta: „Þessar hugleiðingar eru mínar eigin. Ég hef ekki rætt þær í einstökum atriðum við viðkomandi sveitarstjórnarmenn.“ Hann hefur nefnilega ekkert kynnt sér þær, svo að ég held, að þessar skoðanir, sem hann er hér að lýsa, séu áreiðanlega hans eigin, en ekki Barðstrendinga. Nú voru haldnir fundir þar s. l. sumar að tilhlutun erindrekans, og þar á nú að gera stóra hluti. Það á að sameina í einn hrepp eftir þeim till. eða hugmyndum, sem þar hafa komið fram, fjóra hreppa, Barðastrandarhrepp, Rauðasandshrepp, Patrekshrepp og Tálknafjarðarhrepp. Og þegar búið væri að sameina allt í eitt, þá er einn hreppurinn, sem nú er, Patrekshreppur, mun fjölmennari en allir hinir þrír til samans. Þar eru um 1000 íbúar, og það er engum blöðum um það að fletta, að völdin yrðu hjá hinum nýja hreppi, þau yrðu þarna. En ekki hefur þeim litizt betur á þetta en svo, þarna fyrir vestan, að eftir því, sem ég veit bezt, taka þær ekki í mál, sveitarstjórnir hreppanna, neina sameiningu. Þetta er álit þeirra heima fyrir, fólksins, sem á að búa við hina væntanlegu löggjöf. Þetta held ég, að þáv. sýslumaður og núv. hv. 4. þm. Vestf. hefði átt að kanna, og hefði verið æskilegast yfirleitt, að sýslumenn í landinu hefðu gert það, áður en þeir fóru að svara, því að það er ekki aðalatriði, hvert er persónulegt álit sýslumannanna í landinu, heldur fólksins í sveitarfélögunum, sem á að sameina, annaðhvort með samkomulagi eða þá með valdi. Að öðru leyti skal ég ekki fjölyrða um þetta mál að þessu sinni, því að ég hef áður látið í ljós skoðanir mínar á þessu máli.



Herra forseti. Það hefur nú ýmislegt verið sagt í þessari umr., og þess vegna væri sjálfsagt ástæða til, að ég svaraði því ítarlega. Ég mun þó ekki gera það mjög, því að það hafa hér tveir hv. þm., sem töluðu næst síðast, skýrt nokkur þau atriði, sem um hefur verið deilt, og skal ég ekki endurtaka það, en nokkuð skal ég þó ræða þær aths., sem fram hafa komið. Ég held, og það er mín sannfæring, að það orki ekki tvímælis, að stór sveitarfélög eru betur fær um en smá að gegna þeim störfum, sem sveitarfélögunum er ætlað að inna af hendi, og ef sveitarfélög eru mjög smá, getur svo farið, að þau séu alls ekki fær um að inna þessi störf af hendi. Í þeim umr., sem hér hafa farið fram, hefur þessu ekki verið andmælt. Stærri sveitarfélög eru sterkari en smærri sveitarfélög. Ég minnist þess, frá því að ég var starfandi í einum stærsta bæ Danmerkur, sem líka var talinn einn af hinum ríkustu, að þar, í þeim bæ, var allt fínt og fágað, steinlagðar götur, vatnsveitur, holræsi, götulýsing og allt þess háttar upp á það bezta, en nágrannasveitarfélagið, sem var fátækt sveitarfélag, þar sem mikið bjó af verkamönnum, vantaði flest. Maður þurfti ekki annað en að fara út í það sveitarfélag til þess að sjá mismuninn. Það sótti um að verða sameinað hinu stærra og ríkara sveitarfélagi, en var alltaf neitað. Og það var ekki fyrr en það voru sett lög um það á þingi Dana, að þessi sveitarfélög skyldu sameinuð, að það var gert. Það þurfti lög til þess, það þurfti þvingun til þess. En í þessu tilfelli, sem hér er til umr., er það samband sveitarfélaganna, sem hefur beitt sér fyrir málinu og að þetta frv., sem hér liggur fyrir, yrði samið. Það er Samband ísl. sveitarfélaga, sem átti frumkvæðið að því, að n. var skipuð til þess að inna það verk af hendi. Maður skyldi því ætla, að Samband ísl. sveitarfélaga mundi ekki vera að vinna á móti hagsmunum aðildarfélaga sinna, og ég held, að það sé alveg fjarri lagi að hugsa sér, að svo sé. Mér koma í hug í þessu sambandi, þó að það sé kannske ekki alveg hliðstætt, verkalýðsfélögin í landinu og Alþýðusamband Íslands. Ég hafði nú ætlazt til þess, að hv. 9. þm. Reykv. heyrði þetta. Það er ekki alveg óskylt og ekki alveg ósvipað. Það eru mörg aðildarfélög að Alþýðusambandinu, og ég á afskaplega erfitt með að trúa því, að Alþýðusambandið, sem er fulltrúi aðildarfélaganna, mundi gera till. um nokkurn skapaðan hlut, sem gengi á móti hagsmunum félaganna. En ég held, að það sé, þó að það sé ekki alveg sambærilegt, þá sé þetta ekki óskylt eða ólíkt. Ég hef enga trú á því, að Samband ísl. sveitarfélaga geri till. um sameiningu sveitarfélaga, ef það kæmi á daginn, að þetta væri gegn hagsmunum aðildarfélaga sambandsins. Þetta finnst mér vera alveg augljóst, og mér finnst það líka vera augljóst, sem ég sagði í upphafi, að stærri sveitarfélögin eru betur fær um að inna störf sín af hendi en hin smáu. Það hefur verið rakið hér, að það hafa verið til lítil sveitarfélög, sem hafa gert mjög góða hluti. Það er alveg rétt, að það er til, að lítið sveitarfélag geti staðið af sér kannske nokkurt andstreymi. En það getur ekki staðið af sér erfiðleika í stórum stíl. Við skulum bara taka það, sem hér var líka nefnt áðan. Ef nokkur fjöldi af þessum fáu meðlimum sveitarfélagsins þyrfti að dveljast á elliheimili eða væri undir ríkisframfærslunni sem sjúklingar á sjúkrahúsum, á sveitarfélagið að borga nokkuð stóran hluta af þeim kostnaði, sem þar þarf að greiða. Hvort mundi nú vera hægara fyrir stærra sveitarfélag eða minna að standa straum af þessum kostnaði og greiða hann? Ég held, að það sé ekki nokkur vafi á því, að það sé stærra sveitarfélagið, sem kæmi þar betur út.Það eru líka til ýmis önnur gjöld, sem smærri sveitarfélög eiga erfitt með að greiða. Það er orðinn stór liður hjá ýmsum sveitarfélögum að greiða meðlög með óskilgetnum börnum, og það eru sveitarfélögin, sem eiga að greiða hann og innheimta hann síðan hjá barnsföður. Ég held, að það sé nokkuð stór hluti af þessum gjöldum, sem aldrei kemur til greiðslu, m. a. vegna þess, að hreppsfélögin geta ekki lagt þessar greiðslur út. Þetta eru hlutir, sem verður að taka til greina, og þeir eru áreiðanlega erfiðari og vefjast meir fyrir smáu hreppsfélögunum en hinum stóru. Við skulum taka enn eitt dæmi. Við skulum segja, að í smáu hreppsfélagi þyrfti að gera lendingarbætur til þess að auðvelda mönnum þar að stunda sjóróðra. Slík hreppsfélög eru til. Og það hafa verið gerðar till. af Vitamálaskrifstofunni um lendingarbætur, sem kosta eins og allflestar lendingarbætur og hafnarframkvæmdir stórfé á þeirra mælikvarða. Hvernig á eitt lítið sveitarfélag að standa skil á sínum hluta í þessari hafnargerð eða þessum lendingarbótum? Ég held, að það sé bara alveg ómögulegt fyrir það að gera það. Þegar framkvæmdin kostar mörg hundruð þús. kr. og hreppsfélagið á að borga í sumum tilfellum allt upp í 60% af kostnaði, hvernig á það að geta gert þetta? Það er ómögulegt að framkvæma þetta verk í smáum sveitarfélögum, ómögulegt. Þau geta ekki staðið undir þeim kostnaði, sem af þessu leiðir. Það þarf miklu stærri einingu, stærra hreppsfélag, til þess að sjá um þetta, nema því aðeins að ekkert verði úr framkvæmdum eins og þessum. En þó að ekkert gerist og þau geti bjargazt vel, þegar ekkert gefur á bátinn, þ. e. enginn meðlimur sveitarfélagsins er á elliheimili eða sjúkrahúsi eða hefur eignazt óskilgetinn krakka, þá getur þetta sjálfsagt gengið. En undireins og þetta dynur yfir, er hreppsfélagið ómegnugt að standa í skilum, ef ekki væru í því nema fáir meðlimir. Og þegar til framkvæmdanna kemur, verða þeir enn ómegnugri að inna þær greiðslur af hendi. Það hefur ýmislegt komið fram í þessum umr., og ég get nú ekki rakið það allt. En nokkur atriði vildi ég þó nefna. Hv. 1. þm. Norðurl. e. hóf hér umr. og gagnrýndi frv. verulega og þar með - ég held, að hann hafi byrjað á því, - að enginn úr minnstu hreppunum skyldi hafa verið tekinn í n., sem vann að þessu máli. „Henni mundi sjálfsagt ekki hafa verið rík í huga þörf sveitarfélaganna,“ eins og hv. þm. orðaði það. Ég held, að það hafi verið tekið fullkomið tillit til sveitarstjórna allra hreppa, bæði smárra og stórra, með því að það hafa verið haldnir fundir með sveitarfélögunum. Þeim hefur verið gefinn kostur á að ræða málið, þeim hefur einnig verið gefinn kostur á að gefa allar þær upplýsingar, sem þau vildu koma á framfæri, svo að ég tel, að það hafi ekki verið sniðgengin nein sveitarfélög, hvorki stór né smá, með því að taka þau ekki inn í n., enda hefði ekki verið hægt að taka nema takmarkaðan hluta af þessum hreppsfélögum með í nefndarstarfið, nema á þann hátt, sem gert var með því að ræða við þau og sveitarstjórnirnar um, hvað þeir vildu leggja til málanna og hvernig þeir vildu, að þessum málum yrði skipað. Ég held, að það sé annað atriði, sem ég vildi líka minnast á strax, og það er, að hv. 9. þm. Reykv. dró í efa, að rétt væri hermt í grg. frv., að till. um athugun um sameiningu sveitarfélaga hefðu hvarvetna verið samþ., eins og segir í grg. frv. Það er rétt, ég hef fengið að vita það síðan, að á einum fundi hafi slík till. ekki verið samþ. á sama hátt og annars staðar, en sú er skýring á því, að frv. og grg., sem því fylgir, voru samin fyrir árslok 1968, og er frv. prentað og frágengið eins og málin stóðu þá. En umræddur fundur mun hafa verið haldinn seint í ágúst 1969, eftir að frv. var afgr. frá n. Mér þykir leitt, að þetta hefur komið fyrir, og ég harma, að þetta er ekki rétt, að það hafi hvergi komið fram andmæli, en þau komu bara, eftir að búið var að ganga frá frv., og hefði náttúrlega átt að leiðréttast. Ég vil taka fram, að það er ekki með vilja gert, að hér sé verið að flytja hv. Alþ. ranga skýrslu. Hvað sem að öðru leyti er um frv. að segja, vil ég alveg fullyrða það. En þetta er eina tilvikið, er mér sagt, að till. hafi ekki hlotið samþykki. Af einhverjum ástæðum hefur grg. ekki verið breytt eða eftir þessu tekið, en hvernig sem það nú er, þá er það rétt, að till. var í þessu eina tilviki ekki samþ. Verkefni n. er, eins og í grg. segir, aðgreint í tvennt, sem að áliti n. eru þó mjög nátengd atriði. Annars vegar er um að ræða sameiningu sveitarfélaga, en hins vegar breytta sýsluskipun. Störf n. hafa einkum lotið að hinu fyrra, en n. er þeirrar skoðunar, að breyting á sýsluskiptingunni velti að miklu leyti á því, hver árangur geti náðst af stækkun sveitarfélaga og það sé ekki rétt að ráðast að hinu síðara verkefninu, breyttri skipun sýslufélaganna, áður en séð er fyrir um það, hvort og hvernig hinu málinu vindur fram um sameiningu sveitarfélaga. Á þeim fundum, sem haldnir voru, var, að ég ætla, eingöngu eða a. m. k. að mestu leyti rætt um stofnun samstarfsnefnda. Það er gengið út frá því, að vilji sveitarfélagið hugsa um sameiningu, þá sé n. kosin til að kanna málið og ræða það við nágrannasveitarfélögin og að sjálfsögðu í sveitarfélaginu sjálfu fyrst og fremst. Ég er þeirrar skoðunar, eins og ég hef lýst áður, að sameining eigi því aðeins að fara fram, að það sé vilji í héraði fyrir því, að þetta verði gert, og í frv. er ekki gert ráð fyrir öðru en að það verði um þetta samkomulag, nema í einu tilviki, þá er heimilað, að erindreki geti lagt til, og væntanlega fengið framgengt því, að hreppsfélag, sem hefur færri íbúa en 50, skuli verða sameinað öðru sveitarfélagi. Þetta er eina undantekningin frá hinni almennu reglu um það, að samkomulag skuli vera um sameiningu. Þetta er eingöngu heimild. Það stendur ekki í frv., að litlu sveitarfélögin með færri en 50 íbúa skuli sameinast, alls ekki. Það stendur, að ráðh. hafi heimild til þess að gera þetta, þegar vissum skilyrðum er fullnægt. Ég skal nú segja hv. þm. það, að ef þetta kemur til minna kasta, sem ekki er víst, því að það getur verið, að vera mín í félmrn. verði búin að vera, þegar þetta kemur til framkvæmda, þá mundi þessari heimild áreiðanlega vera beitt mjög vægilega og ekki út í hana farið nema því aðeins, ef um væri að ræða eitthvað svipað og hv. 4. þm. Vestf. nefndi hér áðan, að lítill og fámennur hreppur vildi sameinast stærra sveitarfélagi en fengi því ekki ráðið fyrir því, að stærra sveitarfélagið vildi ekki taka við því. Í landinu eru nú 10 sveitarfélög með færri en 50 íbúa. Það er eitt sveitarfélag með færri en 10. Það sveitarfélag hefur verið til umr. hér á hv. Alþ. og verður væntanlega sameinað nábúasveitarfélagi, og er kannske ekki rétt að taka það inn í þessa umr. En þar að auki eru tvö sveitarfélög með færri en 30 íbúa, fjögur sveitarfélög, sem eru með milli 30–40 íbúa, og þrjú sveitarfélög, sem eru með 40–50 íbúa. Meðalíbúafjöldinn í þessum 10 sveitarfélögum er 33 íbúar. Ég held nú, að fáir, sem um þessi mál hugsa, teldu það ekki ávinning fyrir þessi litlu sveitarfélög að verða sameinuð stærri heild. Möguleikar þeirra í stærri heildinni mundu vaxa og aðstaða þeirra til betra lífs gæti orðið betri. Það getur verið náttúrlega, að um einhvern stuttan tíma geti þetta gengið, en til frambúðar er þetta engin lausn. Hins vegar er þetta frv. ekki við það bundið, að það sé eingöngu miðað við smærri sveitarfélögin, heldur fjallar það um öll sveitarfélög landsins, að þau geti tekið upp þessa sameiningarstefnu, ef þau óska þess. Í minni fyrstu ræðu, sem ég hélt um þetta mál, skýrði ég frá því, eins og raunar er gert í grg., að ég ætla, að það hafi verið haldnir fundir í allmörgum sveitarfélögum um þetta, og það hafi eiginlega orðið sú niðurstaða í mjög stórum meiri hl. af þeim sveitarfélögum, sem talað hefur verið við, að þetta skyldi athugað. Ég vil vekja á því athygli enn, að frv. er ekki beint um sameiningu sveitarfélaga. Það er um, að athugaðir verði möguleikar á því, hvort sveitarfélögin skuli sameinuð og hvernig það skuli gert. Ég held, að það ætti ekki að vera a. m. k. neinn skaði skeður með því, þó að þetta yrði athugað. Sjálfsagt er að gera ráð fyrir því, að ef þessi athugun verður jákvæð og vilji er fyrir hendi til þessarar sameiningar, verði farið út í hana, þ. e. ef viljinn er fyrir hendi í sveitarfélögunum sjálfum. En það er þó annað, sem er verið að lögfesta en beint 1. um sameiningu. Það er aðeins verið að setja í l., hvernig farið skuli með athugun á því, að þessi sameining verði framkvæmd. Það er ýmislegt fleira, sem á mætti minnast, sem fram hefur komið í umr. hér, því að þær hafa farið talsvert á dreif og ýmislegt verið nefnt, sem rétt er að athuga. Einn hv. þm. og raunar fleiri töldu, að það væru til nægilega góð lagafyrirmæli í gildandi l., til þess að sameining gæti farið fram, ef þess væri óskað af viðkomandi sveitarfélögum. Þetta er sjálfsagt rétt. En ég vil segja það, að það, sem fyrir þeim mönnum vakti, sem óskuðu eftir því, að þetta frv. yrði samið, var, að það yrði ekki eftir þessu beðið, heldur yrði gerð almenn athugun á því um allt land, hverjir óskuðu eftir því, að þessi háttur yrði tekinn upp. Og þetta er náttúrlega talsvert stórt mál og skylt að taka það upp víðar heldur en á einum stað og bíða eftir því, að menn þar óski eftir því. Það geta verið ýmsar ástæður til þess, að það geti dregizt, en ég held, að það væri mjög skynsamlegt að taka þetta upp í einu lagi fyrir landið allt og kanna, hvernig ástandið er og hverjir vilja, að sameining fari fram, og hverjir ekki. Ég vil líka undirstrika það hér, að það var ekki meiningin, að það væri nein þvingun höfð um hönd. Sveitarstjórnirnar réðu því sjálfar, hvort þetta svo yrði eða ekki, nema í þessu eina tilviki, sem ég nefndi um hreppana, sem eru með undir 50 íbúa. Og þá vildi ég endurtaka það og leggja á það áherzlu, að það er aðeins heimild og a. m. k. meðan ég hefði einhver afskipti af málinu, þá yrði sú heimild ekki notuð nema því aðeins að það stæði þannig á, eins og hv. 4. þm. Vestf. nefndi hér áðan, að lítið sveitarfélag ætti í deilum við stærra um það, hvort sameiningin næði fram að ganga, ef minna sveitarfélagið óskaði eftir því, en hið stærra reyndi að hindra það, vegna þess að það teldi, að það mundi hafa útgjöld í för með sér, alveg eins og var í hinu danska sveitarfélagi, sem ég nefndi hér áðan. Þá hefur það verið gagnrýnt, að hér skuli stofnað til nýs embættis. Það hefur verið ráðinn erindreki til þess að ferðast um landið til þess að gera mönnum grein fyrir málinu og gefa þær upplýsingar, sem eftir kynni að vera leitað, og hjálpa til, að athugun, sem óskað kynni að verða eftir, gæti farið fram. En um þetta vildi ég segja, að ef stefnuyfirlýsing sú, sem felst í 1. gr. frv., á að vera annað en orðin tóm, verður að tryggja, að unnið sé að athugun málsins með fullri festu og lögð í það talsverð vinna. Verkefni erindrekans er allumfangsmikið, þar eð hann verður að skipuleggja og leiða að meira eða minna leyti starf yfir 60 athugunarnefnda, afla upplýsinga og annast margvíslega fyrirgreiðslu fyrir n. Starf hans er fullt starf og verður ekki unnið, svo að við megi una, í tómstundum. Hins vegar er hér ekki um eilífðarstarf að ræða. Könnun sú, sem frv. gerir ráð fyrir, verður að vísu tæpast gerð á einu ári, en ætti ekki að taka lengri tíma en 3–4 ár, ef aðeins er tryggt, að athugunarnefndir vinni störf sín sæmilega. Skilyrði þess, að svo megi verða, er það, að þeim sé tryggður aðgangur að aðstoð og leiðbeiningum, sem ætlunin er, að erindrekinn annist. Ég held, að það hafi oft verið stofnað til embættis, að maður ekki segi til bráðabirgðastarfs, sem hér er um að ræða, af minna tilefni, þannig að það ætti ekki að vera nein fjarstæða, þó að maður yrði fenginn til þess að inna þetta starf af hendi. Að félmrn. geti annazt þetta, tel ég tæpast mögulegt. Það hefur til skamms tíma ekki haft nema tvo menn fyrir utan ráðuneytisstjóra, og báðir eru í fullu starfi hér heima og mega ekki frá því fara, a. m. k. ekki langan tíma. Það er sjálfsagt eitthvað, sem ég hefði þurft að taka fram fleira, en það verður þá sennilega að bíða. Ég vil aðeins nefna eitt atriði, sem hv. 3. þm. Vesturl. minntist á í ræðu sinni. Hann taldi, að það hefði átt að byrja á því að marka stefnu í málinu, en ég held, að það sé ekki hægt að marka stefnu, fyrr en talað hefur verið við sveitarstjórnirnar, og stefnan verði ekki ákveðin í málinu, fyrr en þær hafa sagt hvað þær vilja, svo að þetta er nokkur þversögn, að það verði byrjað á því að marka stefnu, og síðan talað við sveitarstjórnirnar. Ég held, að það sé ekki miklu meira, sem ég þarf að taka fram. Það er náttúrlega ýmislegt, sem frekar mætti um þetta segja og styðja með ýmiss konar tölum og upplýsingum, en mér finnst, að kjarni málsins sé sá, að hér eigi að leita eftir áliti hreppsnefndanna, sveitarstjórnanna, á því, hvort þær vilja sameinast í stærri einingu. Í öðru lagi tel ég, að í frv. sé gengið út frá því, að álit þeirra eigi að ráða um þetta, nema í þessu eina tilviki, sem ég hef margnefnt. Hins vegar er ég enn þá og hef verið sannfærður um það, að þessi sameining er nauðsyn, ekki einasta í þeim tilfellum, þar sem um mjög smáa hreppa er að ræða, heldur einnig þó að hreppsfélögin séu stærri. Ég skal líka taka fram, að þótt það hafi verið sagt, að það sé aðstöðumunur hér á Íslandi og annars staðar á Norðurlöndum, þá er það svo, að á öllum Norðurlöndunum fjórum hefur verið unnið að því á síðustu árum að sameina sveitarfélögin í stærri einingar, og það hefur verið gert í svo stórum stíl, að það hefur fækkað sveitarfélögunum, sums staðar a. m. k., niður í 1/4 og niður í 1/5 af því, sem áður var. Ég held, að sums staðar á Norðurlöndum, þar sem til þess arna hefur komið, hafi það verið höfð sem meginregla, að það yrðu ekki færri íbúar í hreppsfélagi en 6000, og sums staðar eru þeir náttúrlega miklu fleiri. En þó að við færum ekki svo langt, þó að við færum ekki lengra en það, að í minnstu hreppsfélögunum yrðu 200–300 íbúar, teldi ég það kannske við hæfi hjá okkur. Það hefur verið bent á, að þetta form, sem nú er í gildi og fyrirkomulag á hreppaskiptingunni, hafi verið svona frá fornu fari og það hafi gefizt vel. Þetta er sjálfsagt rétt, en í því sambandi má benda á, eins og hér hefur líka verið gert áður, að það er orðinn mikill munur á samgöngum í landinu nú frá því, sem áður var. Fjarlægðirnar helguðu smáu hreppsfélögin hér fyrri, en nú eru komnir vegir svo að segja um allt land, sími á hvern bæ og aðstaðan til þess að ná saman mönnum til sveitarstjórnarfunda og til starfa fyrir hreppsfélagið er náttúrlega allt önnur en hún var, bara fyrir 3–4 áratugum. Þetta hefur að sjálfsögðu verið meginástæðan til þess, að hreppsfélögin hafa orðið sum eins lítil og þau eru nú, en þessi ástæða er að mínu viti ekki lengur til, a. m. k. ekki í sama mæli og hún hefur verið áður, og mætti þess vegna gjarnan breyta þessu. Ég vildi nú vona, að þótt ýmsir hv. alþm. hafi nú haft sitthvað að athuga við frv., þá verði samþ. sú till., sem ég gerði hér um, að frv. færi til heilbr.- og félmn. og hún tæki það síðan til athugunar, svo að málið gæti hlotið afgreiðslu á þessu þingi. Ég sé ekki, að það verði neitt unnið til skaða, þó að þessari athugun, sem byrjað hefur verið á, verði haldið áfram samkv. þessu frv. og síðar lögum, ef samþ. verður.



Herra forseti. Hv. 1. þm. Vestf. var að gera svar mitt til sameiningarnefndar sveitarfélaga 1966 tortryggilegt með því að lesa upp úr því og benda þar á, að ég lýsi þar yfir, að ég hafi ekki haft aðstöðu til þess að bera þetta mál undir viðkomandi sveitarstjórnir. Bréfið barst á miðju sumri, eftir að sýslufundum var lokið, en ég vildi ekki bíða næsta vors með svar á þessu bréfi, af því að mér þótti málið forvitnilegt og merkilegt. Ég hafði átt þess kost að kynnast þróun sveitarstjórnarmála í Danmörku nokkru áður, og þar hafði raunin orðið sú, að í upphafi voru sveitarstjórnarmenn almennt mjög andvígir því að breyta sveitarstjórnarskipuninni, en innan 5–6 ára frá því þessum málum var hreyft, var það þannig, að það voru sveitarstjórnarmennirnir sjálfir, sem sóttu hvað mest á um það að mynda sífellt stærri og stærri einingar sveitarfélaganna. Ég svaraði þess vegna bréfinu, eftir að ég hafði talað við nokkra oddvita og heyrt í þeim hljóðið, og það var svona upp og ofan að vísu. T. d. í tveimur næstu hreppum við Patreksfjörð sögðu sveitarstjórnarmennirnir: „Við höfum ekkert á móti því að sameinast Patrekshreppi, en að sameina Rauðasandshrepp og Barðastrandarhrepp kemur ekki til mála.“ Þannig er sveitarígurinn. Hreppapólitíkin var svo mögnuð, að þeir vildu miklu frekar vera í samfélagi með kaupstaðnum en saman innbyrðis. En ég sé, að það hefur orðið þróun í þessum málum, því að ég hef hér fyrir framan mig skýrslu sameiningarnefndar af fundarhöldum fyrir vestan, og ætla mér - með leyfi forseta að lesa örstuttan kafla hér, það er fundur með hreppsnefndum Barðastrandarhrepps, Rauðasandshrepps, Patrekshrepps og Tálknafjarðarhrepps: Ritari lagði fram vélritaða frásögn af fundum með sveitarstjórnum á Vestfjörðum í ágúst. Í fyrsta tagi frá fundi á Patreksfirði fimmtudaginn 14. ágúst, kl. 16. Eftirtaldir hreppar áttu aðild að fundinum, og sátu hann allir hreppsnefndarmenn í viðkomandi hreppum. Tilgreind er íbúatala hreppanna 1. des. 1967: Barðastrandarhreppur 195 íbúar, Rauðasandshreppur 131 íbúi, Patrekshreppur 1027 og Tálknafjarðarhreppur 247, samtals 1600 íbúar. Fundinum stjórnaði sýslumaður Barðastrandarsýslu, Jóhannes Árnason. Till. um athugun á sameiningu hreppanna var samþ. með 16 shlj. atkv., einn sat hjá. Hv. 1. þm. Vestf. var að gefa það í skyn, að ég vissi ekkert um hug manna fyrir vestan í þessum málum, og eins og ég hefði skrifað 1966, hefði ég ekki kynnt mér það. En ég sé a. m. k. af þessari samþykkt, að allir hreppsnefndarmenn þarna í fjórum hreppum í vestursýslunni tjá sig samþykka því að athuga þessi mál. Mér hefði sjálfum aldrei dottið í hug, að um svo víðtæka sameiningu gæti verið að ræða, og tel hana meira að segja hæpna. En ég hefði haldið, að það væri ekki óeðlilegt, og ég held, að ég hafi getið þess í skýrslu minni frá 1966, að Rauðasandshreppur og Patrekshreppur yrðu sameinaðir, Múlahreppur og Barðastrandarhreppur, eða hrepparnir sunnan og vestan við Klettsháls, og e. t. v. Flatey og þrír austustu hrepparnir, Geiradalshreppur, Reykhólahreppur og Gufudalshreppur. Ég var raunar á fundi með þessum hreppum í austursýslunni. Þar var einnig tekið undir það, að vísu ekki með neinum fögnuði eða stemmningu, að ræða þessi mál, en það eru þrjú ár síðan, en ég veit ekki, hvað hefur síðan gerzt. Hins vegar sé ég á þessari fundargerð, sem ég hef hérna lesið upp, að það er miklu meiri vaxandi skilningur á þessu en mig hefði nokkurn tíma grunað. Ég fagna því, og ég skammast mín ekkert fyrir að hafa sagt í þessu bréfi mínu 1966, að það þyrfti víðtækan áróður til þess að sannfæra menn um gildi stærri sveitarfélaga. Það er það, sem koma mun, og ég veit, að innan 5–6 ára munu sveitarstjórnarmennirnir vera þeir, sem telja, að mest hafi áunnizt, og mest munu fagna þeirri þróun.



Herra forseti. Ég vil að gefnu tilefni taka það fram, að ég mun að sjálfsögðu greiða atkv. með því, að þessu frv. verði vísað til athugunar í n. Ég vil svo fara nokkrum orðum um ýmis atriði, sem fram hafa komið í ræðum hv. þm. í dag, og vil ég þá fyrst víkja að ræðu hæstv. félmrh. Það er hugboð mitt, að hæstv. núv. félmrh. sé ekki mjög áhugasamur um framgang þessa máls og hafi nú e. t. v. ekki kynnt sér til hlítar aðdraganda þessa frv., enda er það eðlilegt, því að hann var ekki félmrh., þegar sameiningarnefndin var skipuð, og þetta frv. var ekki heldur lagt fram á hans vegum, að ég ætla, þó að hann hafi síðan tekið við félmrn. Hæstv. ráðh. fór nokkrum orðum um þá framkvæmd, sem hann hugsaði sér með þessu frv., ef að lögum yrði, ef hann hefði þá framkvæmd með höndum, og þau ummæli, sem hann hafði um það efni, voru hófsamleg. Hann sagði, að í rauninni væri þetta frv. ekki um sameiningu sveitarfélaga, ef ég hef tekið rétt eftir, a. m. k. meginefni þess væri ekki um sameiningu sveitarfélaga, heldur um athugun á þessum málum. Það er nú svo, og það má vera, að það sé skilningur hans á málinu, og hann vildi gjarnan, að það væri þannig. En frv. heitir nú „Frumvarp til laga um sameiningu sveitarfélaga“, og í einni gr. frv., þ. e. a. s. í 13. gr., er beinlínis gert ráð fyrir heimild ráðh. til slíks. En að öðru leyti væri það réttara að segja, að frv., eins og ég nefndi hér í minni fyrri ræðu, sé um ríkisáróður fyrir sameiningu sveitarfélaga. Og ég sagði í ræðu minni hér við fyrri meðferð málsins, að jafnvel þótt það kynni að koma til greina að sameina sveitarfélög, ef þau sjálf vildu, teldi ég ekki ástæðu til að koma af stað slíkum ríkisáróðri fyrir sameiningunni, og skal ég ekki endurtaka það, sem ég sagði fleira um þennan áróður. Hæstv. ráðh. andmælti ekki því, sem ég sagði um skipun n. Það er staðreynd, að n. var þannig skipuð, að í henni á ekki sæti neinn fulltrúi frá hinum fámennustu sveitarfélögum, og þó er því haldið fram sem rökum fyrir þessu máli, að þetta sé fyrst og fremst fyrir þau gert, til að leysa þeirra mál. Hvað var þá eðlilegra en þau ættu fulltrúa í þessari n. fyrst og fremst, til þess að lýsa þessum vandkvæðum sínum og gera grein fyrir óskum sínum? Ég geri ráð fyrir, að hæstv. ráðh. sé mér í rauninni sammála um þetta, en hann sagði, að þetta þýddi nú ekki það, að verið væri að ganga fram hjá þessum fámennari sveitarfélögum, þau ættu einnig fullan hlut að máli, því að það hafi verið rætt við sveitarfélögin um þetta mál, áður en till. voru gerðar. Auðvitað er það nú nokkuð annað, eins og við vitum hér alþm., að einhver aðili eigi fulltrúa í n. eða það sé rætt við hann og n. taki síðan ákvörðun á eftir. En ég er hræddur um þar að auki, að hæstv. ráðh. hafi ekki athugað nógu vel gögn málsins, þegar hann sagði, að rætt hefði verið við sveitarfélögin um þessi mál. Það var a. m. k. ekki alls staðar vitað. Ég hef hér fyrir framan mig handbók sveitarstjórna, hefti, sem heitir Sameining sveitarfélaga og er um þetta mál, gefið út 1969. Og ég var áðan að fletta þessari bók, og þá kom ég fyrst niður á 40. athugunarsvæðið, sem svo er kallað, á bls. 46. En í fylgiriti með þessu máli hefur landinu verið skipt í athugunarsvæði svokölluð, sem eru hugmyndin um hreppaskiptinguna. Á 40. athugunarsvæði eru Hálshreppur, Ljósavatnshreppur og Bárðdælahreppur. Það eru samtals 733 íbúar, sem þarna er talið, að geti orðið einn hreppur. Og svo segir: „Fundur með hreppsnefndunum hefur ekki verið haldinn.“ 41. athugunarsvæðið er Skútustaðahreppur. Það er aðeins einn hreppur með 447 íbúa. Þar segir ekkert um þetta, enda er ekki um neina sameiningu að ræða. Næst kemur 42. athugunarsvæðið. Það er Reykdælahreppur og Aðaldælahreppur með samtals 827 íbúa. Gert er ráð fyrir, að það verði einn hreppur. Þar segir: „Fundur hefur ekki verið haldinn með hreppsnefndum.“ Næsta athugunarsvæðið, 43., er Húsavíkurkaupstaður, Flateyjarhreppur, Reykjahreppur og Tjörneshreppur, sem samtals hafa 2144 íbúa. Um þetta segir: Fundur var haldinn með bæjarstjórn Húsavíkur og hreppsnefnd Flateyjarhrepps, en ekki er það nefnt, að fundur hafi verið haldinn með fulltrúum Reykjahrepps og Tjörneshrepps. Hér kemur næst 44. athugunarsvæðið. Á því eru Kelduneshreppur og Öxarfjarðarhreppur, Fjallahreppur og Presthólahreppur, samtals 699 íbúar. Þar segir: „Fundur hefur ekki verið haldinn í hreppsnefndinni.“ Og hér vil ég enn nefna eitt athugunarsvæðið, 46. athugunarsvæði. Á því eru taldir Svalbarðshreppur, Þórshafnarhreppur og Sauðaneshreppur, með samtals 704 íbúa, og þar segir: „Fundurinn með hreppsnefndunum hefur ekki verið haldinn.“ Ég held, að af þessu, sem ég hef nú lesið, komi það fram, að það vantar eitthvað á það, að fundir hafi verið haldnir með hreppsnefndum og leitað álits þeirra, áður en þetta mál var lagt fram af n. og frv. samið. Þetta, sem ég nú hef lesið, á aðeins við nokkurn hluta landsins, þar sem ég er kunnugastur. Ég hef ekki kynnt mér það enn þá til hlítar, hvernig fundarhöldum n. með hreppsnefndum hefur verið háttað á öðrum stöðum. Hæstv. ráðh. sagði í upphafi ræðu sinnar, að það væri skoðun hans, að stór sveitarfélög séu betur fær um það en smá að gegna hlutverki sínu, og mjög fámenn sveitarfélög væru ekki fær til þess. Ég virði fullkomlega þessa skoðun ráðh. sem skoðun hans. En um þetta tel ég, að sveitarfélögin sjálf séu bezt fær að dæma. Hann reyndi, eins og hans var von og vísa, að leita að rökum fyrir þessu, þar sem hann sagði sem skoðun sína, að mjög fámenn sveitarfélög væru ófær til þess að annast hlutverk sitt sem sveitarfélög, og hann nefndi t. d., að hluti sveitarfélaganna af ríkisframfærslunni hlyti að hvíla þungt á fámennum sveitarfélögum, sömuleiðis meðlög með óskilgetnum börnum og lendingarbætur, sem gerðar væru í hinum fámennari sveitarfélögum. Ég held, að það sé fremur lítið um þessar lendingarbætur í fámennum sveitarfélögum. En um hafnargerðirnar, sem aðallega eru nú lagðir fjármunir í, er það að segja, að þær eru yfirleitt í kaupstöðum eða kauptúnum, og sveitarsjóðir eða bæjarsjóðir eða hafnarsjóðir standa straum af þeim, en taka í hafnarsjóði gjöld af þeim vörum, sem fluttar eru inn vegna þess svæðis, sem kauptún eða kaupstaðirnir eru verzlunarmiðstöð fyrir. Í fljótu bragði fæ ég ekki séð, að ríkisframfærsla sjúkra manna eða meðlög með óskilgetnum börnum hljóti að koma þyngra niður á fámennum sveitarfélögum en fjölmennum, því að það er nú hlutfall í þessu öllu saman væntanlega, þ. e. í fjölmenni svæðanna og svo fjölda þeirra, sem verða sjúkir eða þurfa að greiða meðlög. Þó getur það verið, að þarna hallist einhvers staðar á, en um þetta á ekki að þurfa að vera með neinar tilgátur. Það liggur sjálfsagt fyrir, en í þessu máli hafa ekki verið lagðar fram neinar skýrslur um það, að vangoldið fé af þessum sökum væri hlutfallslega meira í fámennu sveitarfélögunum en hinum fjölmennu. Ef ég sé tölur um það staðfestar, mun ég að sjálfsögðu taka þær trúanlegar. En þær tölur liggja ekki fyrir, og yfirleitt hef ég ekki orðið var við það, að það lægi fyrir sem almenn regla, að fámennu sveitarfélögin væru meiri baggi á þjóðfélaginu en hin fjölmennari. Ef svo er, þá væri æskilegt, að vitneskja lægi fyrir um það, því að það má segja, að slíkt séu rök í málinu, ef þar væri um almenna reglu að ræða. Skal ég þá ekki hafa fleiri orð um ræðu hæstv. ráðh. Hv. 4. þm. Vestf. hefur talað hér tvisvar sinnum, en ég ætla ekki að blanda mér inn í þau málefni, sem hann hefur rætt um við hv. 1. þm. Vestf. um staðhætti þar á Vestfjörðum. En hann virðist hafa staðfest það, þessi hv. þm., þegar hann var sýslumaður í Barðastrandarsýslu, sem ég hef leyft mér að halda fram, að hér sé fyrst og fremst um að ræða af hálfu áhugamanna um þetta mál að koma upp sterkum áróðri til þess að fá fámenn sveitarfélög til þess að fallast á það, sem þau í raun og veru vilja ekki fallast á. Með umsögn hans, sem hv. 1. þm. Vestf. las upp áðan, var þessari áróðurshugmynd mjög glögglega lýst. Hv. 3. þm. Austf. ræddi hér nokkuð um þetta mál, og fannst mér gæta misskilnings hjá honum. Hann talaði um það, að við, sem höfum gagnrýnt þetta frv., værum að vekja tortryggni hjá sveitarfélögunum. Við höfum ekki hafið umr. um þetta mál. Þetta mál er lagt fram hér sem þingmál, og þm. eru að segja hér á því skoðun sína. Það má kannske lengi halda því fram, ef þm. segir skoðun sína í einhverju máli, að hann sé að vekja tortryggni hjá einhverjum, sem kynni að hafa verið með málinu. En það verður þá að hafa það. Hann sagði, þessi hv. þm., að sambönd sveitarfélaganna, sem nú er verið að stofna, sýndu það, að sveitarfélögin teldu þörf á sterkari samstarfsheildum en nú eru til staðar. Og það er rétt. Sveitarfélögin telja þörf á sterkari samstarfsheildum. Þess vegna hafa sveitarfélög á Austurlandi stofnað Samband sveitarfélaga í Austurlandskjördæmi, og sveitarfélög á Norðurlandi og sýslur hafa stofnað Fjórðungssamband Norðlendinga, og hliðstæð samtök hafa verið stofnuð víðar. Sveitarfélögin telja þörf á sterkari samstarfsheildum, en í því hefur ekki komið fram á neinn hátt, að þau teldu þörf á að breyta einingunum í þessum samstarfsheildum. Sveitarfélag er engin samstarfsheild, en sveitarfélag getur verið eining og er eining í samstarfsheild. Hér er um þessar einingar að ræða, hvort ríkið eigi að hefja áróður fyrir því að leggja þær niður eða sameina, þannig að stofnun fjórðungssambandanna er ekki neinn sérstakur rökstuðningur í þessu máli, menn skulu ekki halda það.



Herra forseti. Ég skal leitast við að hafa þetta ekki langt, sem ég hef að segja núna. Það eru aðeins örfá orð út af ræðu hv. 4. þm. Vestf., fyrrum sýslumanns Barðstrendinga. Hann sagðist ekkert skammast sín fyrir það, sem hann hefði sagt og látið eftir sér hafa í Sveitarstjórnarmálum, og það er alveg rétt hjá honum, hann þarf ekki að gera það. Það er öðru nær. Það, sem hann segir þar um nauðsynina á að beita víðtækum áróðri fyrir sameiningu sveitarfélaga, talar hann af hreinskilni, og væri óskandi, að það hefði komið líka fram hjá fylgismönnum þessa frv., að það er þessi víðtæki áróður, sem frv. fjallar um. Hann segir það hreinskilnislega, hvað hann meinar, og það er innihald frv. Ég er honum þakklátur fyrir að segja þetta, því að frv. er um áróður. Hann sagði frá fundi, sem hefði verið haldinn á Patreksfirði í sumar um þetta mál. Menn höfðu hreinlega samþ. að kjósa n. til að athuga málið. Það var nú allt og sumt. Þeir voru ekki að samþykkja neitt um sameiningu. Nei, öðru nær. Þeir samþykktu að kjósa þessa n. Það er ekkert við það að athuga, þó að menn ræði um sameiningu. Við höfum engir haft á móti því, fjarri því. En hann nefndi ekki, enda var það nú ekki hægt, eitt einasta atriði um það, að þeir þarna fyrir vestan í hans fyrra umdæmi hefðu gefið í skyn, að þeir kærðu sig um sameiningu, þó að þeir verði við beiðni erindreka, embættismanns félmrn., um að kjósa n. til að athuga málið. Það er allt annað, finnst mér. Hæstv. félmrh. segir þetta mál komið frá Sambandi ísl. sveitarfélaga, svona rétt eins og ríkisstj. komi það ekkert við, þetta komi frá þeim þarna inn frá. Það er rétt, það bar á góma þar, og þar var samþ. ályktun um, að athugað skyldi um sameiningu sveitarfélaga í landinu. Það er ekkert við því að segja. En mér var nokkur forvitni á að vita, hvort fulltrúafundur Sambands ísl. sveitarfélaga hefði fjallað um þetta mál, þ. e. a. s. um frv. Ég hringdi þess vegna inn á skrifstofu sambandsins nýlega, og varð fyrir svörum fulltrúi þar, Unnar Stefánsson erindreki. Ég spurði að því, hvort frv. hefði verið lagt fyrir fulltrúafund Sambands ísl. sveitarfélaga. Hann sagði: „Nei, það hefur ekki verið gert.“ Og mér skildist, að það væri af þeim ástæðum, að frv. hefði ekki verið fullsamið, þegar síðasti fulltrúafundur var haldinn. Það hefði að vísu verið haldinn aukafundur norður í Mývatnssveit, ég held það hafi verið í sumar, um allt annað mál. En frv. hafði ekki legið þar fyrir. Þeir eiga þá eftir að segja álit sitt á því, fulltrúarnir víðs vegar af landinu í sambandinu, hvað þeir segja um þetta, svo að þetta er ekki frekar frá sjálfu sambandinu komið en að frv. var samið af þriggja manna undirnefnd og samþ. af níu manna n. Lengra, skilst mér, að málið sé ekki komið í athugun hjá sjálfu sambandinu. Þá nefndi hæstv. ráðh. nokkur atriði um nauðsyn á sameiningu, sérstaklega hvað snerti litlu sveitarfélögin. Hingað til hefur verið flaggað mest með nauðsynina að því leyti, að það væru skólamálin, félagsheimilamálin, heilbrigðismálin og þess háttar. En hann nefndi nú ekkert af þessu, af því að það er búið að sýna rækilega fram á það, að þau er hægt að leysa með samstarfi sveitarfélaga. En hann kom nú inn á önnur atriði, ég tók eftir þremur atriðum, sem hann nefndi. Það var þetta gamla fólk, sem þyrfti að fara á elliheimili, og það er nokkuð dýrt, það er rétt. En mér reiknast svo til, að fólk verði ekkert eldra í litlum sveitarfélögum en stórum, og ef það er um 50 manna sveitarfélag að ræða, og við skulum segja, að þar sé eitt gamalmenni, sem verði að fara á elliheimili, þá skilst mér, að í 500 manna sveitarfélagi verði 10 gamlir og að hlutfallið sé nákvæmlega hið sama, hvort sem sveitarfélagið er stórt eða lítið, og möguleikarnir til að þola það séu nokkurn veginn hinir sömu. Svona finnst mér nú þetta. Hann nefndi hafnargerðir og lendingarbætur. Það eru nú meiri hafnargerðirnar, sem þarf að gera í þessum 40 til 50 manna sveitarfélögum.  En svo nefndi hann eitt, og það voru barnsmeðlögin, þetta þyrfti að athuga. Ég legg nú til, að hæstv. ríkisstj. láti athuga þetta nákvæmlega fyrir okkur, áður en málið kemur til síðustu umr., hvort það séu virkilega mikil brögð að því, að það sé mikið um óskilgetin börn í þessum litlu sveitarfélögum. Nú get ég sagt hæstv. ráðh. það, að það er mér eiður sær, að ég hef t. d. ekki heyrt nefnt eitt einasta óskilgetið barn í Ketildalahreppi. Þeir geta vitnað um það, sem eru kunnugri, t. d. fyrrv. sýslumaður á Patreksfirði, hvort það eru nokkur dæmi um slíkt. Ég veit það ekki. Og ég held, að þetta hljóti líka að vera eitthvað hlutfallslegt, hvort sem sveitarfélög eru smærri eða stærri. Mér þótti það merkilegt, að hæstv. ráðh. sagði, að það væri hægt að gera þetta samkv. núgildandi lögum, að sameina sveitarfélög, og það er alveg rétt. Hann tók alveg undir það. En til hvers er þá frv., má ég spyrja, fyrst þetta er hægt? Hann hefur sjálfur staðfest það. Hann segir, að meðan hann fjalli um þessi mál sem félmrh., muni hann framkvæma 13. gr. frv. mjög varlega og fara eftir því, hvað fólkið heima fyrir vill. Ég efast ekki um, að hann segi þetta rétt. Ég treysti honum fyllilega til þess að fara eftir vilja hreppsbúa í þessum efnum. En hvaða meining er þá með þessu frv.? Frv. er ekki miðað við það, hver er núv. félmrh. Þetta á að verða lög, sem eiga að gilda framvegis, og við vitum harla lítið um það, hvað komandi félmrh. kunni að gera, þó að núv. hæstv. ráðh. sé allur af vilja gerður að fara hér eftir vilja viðkomandi sveitarfélags. Ég skal svo ekki brjóta þá heimild, sem hæstv. forseti gaf mér til að taka til máls.