Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frú forseti. Við atkvæðagreiðslu eftir 2. umr. fjárlaga kom í ljós að ekki var fullur stuðningur í stjórnarliðinu við fjárlagafrumvarpið og síðan lesum við um það í fjölmiðlum í dag að einhverjir þingmenn úr Vinstri grænum séu að vinna að enn frekari breytingum á því en mælt var fyrir við 2. umr. Mig langar til að bera það undir hæstv. fjármálaráðherra hvort það sé þannig að fyrir utan fjárlaganefndina sé verið að vinna tillögur sem hann getur greint okkur frá og um hvað þær eigi þá að snúast. Eftir því sem maður les í fjölmiðlum er annars vegar verið að tala um að draga úr niðurskurðinum og finna nýjar tekjuöflunarleiðir en af samtölum mínum við fulltrúa míns flokks í fjárlaganefnd kannast menn ekki við að þessi mál séu þar til umræðu. Spurning mín til hæstv. fjármálaráðherra er um það hvort hann geri ráð fyrir því að fyrir 3. umr. verði dregið enn frekar úr niðurskurðinum og hvort ríkisstjórnin sé með á prjónunum einhverjar nýjar tekjuöflunarleiðir sem ekki hefur áður verið mælt fyrir í þinginu.

Frú forseti. Fjárlaganefnd er að leggja lokahönd á, það ég best veit, breytingartillögur og lokaafgreiðslu fjárlagafrumvarps fyrir 3. umr. í dag og lýkur því vonandi fyrir kvöldið þannig að áætlun um að hefja umræðuna eins og vera bar samkvæmt þingsköpum standist og við hefjum 3. umr. um fjárlög á miðvikudag. Að sjálfsögðu er efni þessa frumvarps erfitt og það er ekkert nýtt að menn hafi rætt mikið hvaða svigrúm sé til staðar til að milda aðgerðir á ýmsum sviðum og stigin mjög stór skref í þeim efnum við 2. umr., sérstaklega dregið úr niðurskurðaráformum í heilbrigðisþjónustunni, ég held að allir hv. þingmenn hljóti að fagna því. Nokkrum málum var vísað milli umræðna og fjárlaganefnd sjálf kallaði nokkur atriði aftur en þær breytingar sem nú er gert ráð fyrir eru ekki allar jafnstórar í sniðum að sjálfsögðu og var við 2. umr. enda svigrúmið afar takmarkað ef markmiðin um jákvæðan frumjöfnuð á greiðslugrunni eiga að nást. Eftir því sem ég best veit er fjárlaganefnd og þeir þingmenn sem eru að fylgjast með framvindu málsins að skoða hvað hægt sé að gera án þess að þetta markmið fari fyrir borð og niðurstaðan af þeirri vinnu mun væntanlega birtast mönnum í breytingartillögum fyrir 3. umr. Ég held að ég geti ekki farið að tjá mig um þetta út frá einhverjum véfregnum í Morgunblaðinu, það hefur reynst heimild af því tagi að ég held að við gerðum lítið annað á þingi en að ræða fram og til baka um sannleikann sem þar birtist ef við hefðum hann almennt að leiðarljósi. Ég hvet hv. þm. Bjarna Benediktsson, sem og aðra, til að bíða rólegur og sjá hvernig málið verður lagt upp til afgreiðslu við 3. umr.

Virðulegi forseti. Ég talaði um það á vefsíðu minni fyrir stuttu að ég hefði ansi oft orðið fyrir vonbrigðum með skort á hugsjónum í íslenskum stjórnmálum og að það sem einna helst hefði sviðið undan væri sú krafa sem við höfum fundið fyrir að það ættu ekki að vera neinar hugsjónir í stjórnmálum heldur ættu menn bara að fara í verkin og ljúka þeim. Maður hefur líka séð að allt of oft virðist fólk heldur ekki hafa haft hugrekki til að standa fyrir sínar eigin hugsjónir, en frá þessu eru undantekningar. Ég vil því koma upp í ræðustól og þakka sérstaklega nokkrum þingmönnum fyrir að hafa haft hugrekki og hugsjónir til að standa á skoðun sinni, sérstaklega nefni ég hina svokölluðu villiketti í Vinstri grænum, Ögmund Jónasson, Ásmund Einar Daðason, Lilju Mósesdóttur, Atla Gíslason og Jón Bjarnason. Ég mundi líka vilja færa formanni Framsóknarflokksins og félögum hans í Indefence kærar þakkir fyrir að hafa staðið á sínu og barist fyrir því að fá betri samning og þá ekki síst þeim tugþúsundum Íslendinga sem höfnuðu þeim samningi sem ríkisstjórnin og stjórnarliðar samþykktu hér á þingi. Ég vil líka benda á, og ég held að það sé eitthvað sem við ættum að hafa í huga nú þegar við erum að fara að afgreiða ný fjárlög, að þegar við vorum að vinna Icesave-samningana benti hv. þm. Lilja Mósesdóttir ítrekað á mikilvægi þess að bíða, mikilvægi þess að mjög mikil óvissa væri hvað þetta mál varðaði. Þessi þingmaður er sérfræðingur í kreppu og hallæri og hefur varað við stefnu ríkisstjórnarinnar varðandi niðurskurð og þær tillögur sem koma fram í fjárlögunum. Ég vil spyrja hæstv. fjármálaráðherra hvort hann taki ekki undir þakklæti til þessara einstaklinga og til þjóðarinnar, sem ég hef nefnt hér, og hvort hann sé tilbúinn 

Forseti hvetur hv. þingmenn til að virða tímamörk og virða ræðuform á Alþingi og nefna hv. þingmenn hv. þingmenn þegar þeir eru taldir upp.

Frú forseti. Ég geng alltaf út frá því og efast aldrei um það að allir þeir sem taka sæti á Alþingi geri það til að láta gott af sér leiða og öll höfum við okkar hugsjónir. Ég tel að það sé ekki verri hugsjón en hver önnur að eyða allri orku sinni og kröftum í að reyna að koma Íslandi í gegnum þessa erfiðleika og koma því aftur á rétt spor og það er að ganga að mínu mati nokkuð vel miðað við það hversu mikinn vanda bar að höndum árið 2008. Við getum síðan lagt okkar mat á hlutina, einstaka þætti þess sem verið er að gera hverju sinni, en það væri til að byrja með ágætt ef við værum sammála um að við lítum öll á það sem stórt sameiginlegt verkefni að koma Íslandi í gegnum þessa erfiðleika og leggja grunn að endurreisn í samfélaginu. Við ætlum að reyna að gera þetta þannig að við stöndum vörð um undirstöður velferðarsamfélagsins þannig að það sé allt til staðar og við getum síðan notað batnandi þjóðarhag á komandi árum til að efla það á nýjan leik. Við verðum að horfast í augu við að við verðum að draga saman á ýmsum sviðum og það kemur alls staðar við í samfélaginu. Aðalatriðið er þá að við höldum því góða grunnfyrirkomulagi sem við erum með og það tel ég að við séum að gera. Ef farið er yfir það er verið að viðhalda undirstöðum velferðarsamfélagsins. Við greiðum vaxtabætur, barnabætur, húsaleigubætur. Við erum með okkar almannatryggingakerfi, sjúkratryggingar, fæðingarorlof og þó að við höfum neyðst til að draga úr kostnaði við framkvæmd þessara kerfa þá hefur ekkert þeirra verið lagt af, ekki heldur þau sem eru tiltölulega nýlega til komin. Við höfum ekki bakkað með þær breytingar sem t.d. voru gerðar í áföngum á stöðu öryrkja, að hætta að miða við tekjur maka o.s.frv., þannig að þetta er allt til staðar. Takist okkur að varðveita þetta áfram þá getum við um leið og þjóðarhagur leyfir bætt í og gert kjör þeirra sem þarna eiga undir betri. Ég kann enga aðra 

Virðulegi forseti. Ég held að hæstv. fjármálaráðherra hafi gersamlega skautað fram hjá því sem var meginefni athugasemdar minnar og fyrirspurnar. Ég held að það sé yfirleitt talið tiltölulega stórmannlegt ef maður þakkar fyrir það sem vel er gert. Ég held að það sé alveg ástæða til þess að hæstv. fjármálaráðherra þakki fyrir að það skuli vera fólk, bæði í Alþingi og fyrir utan þessa veggi, sem hafi haft hugrekki og hugsjónir til að standa á sínu. Það mun ekki gera hans verk eða það sem hann hefur lagt á sig minna þó að hann komi því þakklæti á framfæri. Ég vil ítreka það sem ég nefndi í lokaorðum mínum, mikilvægi þess að við hlustum á sérfræðinga. Þar sem rannsóknir hafa sýnt að þær tillögur sem Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn hefur lagt til varðandi harðan niðurskurð í þeim löndum þar sem kreppa er hafa leitt til að kreppan hefur orðið dýpri tel ég fyllstu ástæðu til að hlusta alla vega á þá sérfræðinga sem við eigum, þó ekki sé nema á sinn eigin þingmann.

Frú forseti. Ég er sammála því að við eigum að hlusta á sérfræðinga, nota okkur alla þá ráðgjöf og aðstoð sem við höfum ráð á að láta eftir okkur. Við höfum t.d. gert það í svonefndu Icesave-máli og einhvern tíma munu allir þeir reikningar birtast sem sú sérfræðivinna hefur kostað. Ég mæli m.a. með því að menn hlusti á þau ágætu sjónarmið og þau rök sem formaður samninganefndarinnar kom vel á framfæri núna yfir helgina í sínu máli. Varðandi efnahagsáætlun og samstarf við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn þá er nauðsynlegt að maður hafi í huga að það er búið að endurskoða hana verulega og oftar en einu sinni. Það er búið að draga umtalsvert úr þeim niðurskurði eða þeirri aðlögun sem upphafleg áætlun gerði ráð fyrir eða sem nemur 3–3,5% af vergri landsframleiðslu. Þar sem okkur hefur gengið betur, bæði á árinu 2009 og aftur árinu 2010, verður þessi aðlögun mun mildari en upphaflega stóð til og við erum enn að taka út núna, í fjárlagafrumvarpinu eins og það liggur fyrir eftir 2. umr., um 0,5% af landsframleiðslunni í minni niðurskurði og minni aðhaldsaðgerð. Svo eiga auðvitað allir þakkir skildar sem vinna hörðum höndum hér á Alþingi og reyna að leggja sitt af mörkum, að sjálfsögðu allir.

Virðulegi forseti. Við sjálfstæðismenn erum ósammála hæstv. fjármálaráðherra í mörgu. Eitt af því sem við tókumst mjög hart á um fyrir nokkru var svokallað landsdómsmál. Þar ruddi hæstv. fjármálaráðherra ákveðna braut sem við vorum afskaplega ósátt við og erum enn. Það er hins vegar alveg ljóst að ef túlkun hæstv. fjármálaráðherra er eitthvað sem er komið til að vera þarf að draga hæstv. fjármálaráðherra fyrir landsdóm - og ég ítreka, virðulegi forseti, að ég er enn ósammála túlkun hæstv. fjármálaráðherra hvað það varðar. Ég vil hins vegar spyrja hæstv. fjármálaráðherra, sem ruddi þessa braut, hvort hann sé enn þessarar skoðunar eða hvort hann hafi skipt um skoðun. Það er alveg ljóst að það var frekar, svo að ekki sé dýpra í árinni tekið, óljóst þegar meiri hluti þingmanna, undir forustu hæstv. fjármálaráðherra, samþykkti að sækja Geir H. Haarde fyrir landsdóm. Nú er hins vegar alveg skýrt að hæstv. fjármálaráðherra skrifaði undir samning sem hann hafði ekki meiri hluta þingsins fyrir. Nú er það alveg skýrt og meira að segja kominn verðmiði á það hvaða hagsmunum Íslands hann var að ógna - það er kominn 400 milljarða verðmiði. Virðulegi forseti. Ég vildi gjarnan fá svar frá hæstv. fjármálaráðherra, hvort hann sé enn þessarar skoðunar og hvort hann muni þá beita sér fyrir því að haldið verði áfram á þessari braut eða hvort hann hafi skipt um skoðun. Ég vona svo sannarlega að hann hafi skipt um skoðun og vil þá gjarnan fá rökstuðning fyrir því.

Frú forseti. Mikið liggur við. Nú er þetta allt orðið bara ég einn sem hef staðið fyrir öllu sem Alþingi hefur gert í þessum efnum. Ég ruddi enga sérstaka braut í þessu máli. Það tókst gott samkomulag  Varðandi Icesave-málið skulum við bara bíða og fá þá umræðu þegar við erum komin með afrakstur samninganefndarinnar inn í þingið og þar á meðal mat á kostnaði í þessum efnum. Það er afar sérkennilegt að heyra einhverjar algerlega órökstuddar tölur sem engar reikningslegar forsendur eru sýndar á bak við, upp á einhverja 400 milljarða eða þar ofan í viðbót. Samninganefndin metur þetta sjálf og ef menn hefðu biðlund þá kemur það í greinargerð, þeirri sem verið er að undirbúa með frumvarpinu, útreikningar hennar, og þar er talið að munurinn á gamla og nýja samningnum sé um 110 milljarðar kr. Það er besti útreikningurinn og sá eini sem ég hef séð studdan aðferðafræði sem rök standa til. 

Virðulegi forseti. Ég gat ekki heyrt annað en hæstv. fjármálaráðherra væri að reyna að fría sig af landsdómsmálinu. Ég vil þá benda hæstv. fjármálaráðherra á að hann er formaður Vinstri grænna. Ég heyrði svar hæstv. ráðherra og hann skautaði mjög fram hjá því efnisatriði sem hann sjálfur og hans fólk lagði áherslu á í þinginu og er nú farinn að diskútera um hvaða tölu sé að ræða. Ég veit ekki hvort hann hefur gert mistök upp á nokkur hundruð milljarða eða bara 100 milljarða fyrir utan öll hin sem tengdust þessum samningi. Það væri kannski ágætt að fá þá betri útleggingu frá hæstv. ráðherra á því aftur eða réttara sagt biðja aftur um það. Nú liggur það fyrir að það sem hann ásakaði hæstv. fyrrv. forsætisráðherra um á sínum tíma, hann greiddi atkvæði og getur ekki hlaupið frá því - af hverju leggur hann ekki sömu mælistiku á það sama mál og við erum að ræða? Ég bið hæstv. ráðherra að svara því skýrt.

Frú forseti. Ég var einfaldlega að vitna í þær tölur sem samninganefndin og sérfræðingar á hennar vegum hafa sjálfir sent frá sér. Það er það eina mat sem ég hef séð þar sem tiltekin aðferðafræði er lögð til grundvallar án núvirðisreikninga að vísu. Þar eru bættar endurheimtur í búið, innstæða í tryggingarsjóðnum og greiðsluáætlun búsins eins og hún liggur nú fyrir miðað við þá lausn sem þar er til staðar og áætlanir um inngreiðslu á næstu árum lagðar til grundvallar mati á því hvað þessir tveir mismunandi samningar hefðu kostar og niðurstaða nefndarinnar er að munurinn séu rúmir 100 milljarðar. Það er mjög ánægjulegt. Mér finnst aðalatriðið að menn hljóti þá að gleðjast mjög yfir því að við eigum kost á því núna að klára þetta mál á jafnhagstæðan hátt og raun ber vitni - Icesave-málið ef hv. þingmaður er að tala um það. Ég vonast til þess að góð samstaða takist um það hér á þinginu, það skiptir mestu máli. 

Frú forseti. Samkvæmt heimildum hafa umtalsverð verðbréfaviðskipti átt sér stað milli Lánamála ríkisins annars vegar og Arion banka og Íslandsbanka hins vegar, verðbréfaviðskipti sem virðast með ábyrgð ríkisins en eru samt utan efnahagsreiknings ríkissjóðs og nema að upphæð vel yfir 100 milljörðum kr. Viðskiptablað Morgunblaðsins nefnir upphæðina 141 milljarð en mínar heimildir eru upp á 145 milljarða. Viðskiptin eru með þeim hætti að fjármálaráðuneytið, í gegnum Lánamál ríkisins, afhendir viðkomandi bönkum verðbréf gegn tryggingu í þrotabúum SPRON annars vegar og Straums – Burðaráss hins vegar. Bankarnir leggja svo bréfin inn í Seðlabankann og fá í staðinn laust fé. Seðlabankinn hafnaði hins vegar þessum tryggingum og fjármálaráðuneytið hefur því gengist í fulla ábyrgð fyrir því að bera alla fjárhagslega ábyrgð á verðbréfaviðskiptunum fyrir hönd bankanna ef eitthvað vantar upp á settar tryggingar. Bankarnir hafa þegar nýtt sér þessar heimildir og ábyrgð ríkisins virðist vera orðin virk þó að hennar sé hvergi getið í lögum. Því vil ég spyrja ráðherrann fjögurra spurninga: 1. Er þetta rétt og með hvaða heimild er þetta þá framkvæmt? 2. Hvers vegna eru bankarnir að nýta sér þessa heimild ef lausafjárstaða er eins góð og hún virðist vera samkvæmt níu mánaða uppgjöri og er heimildin til þeirra algerlega opin? 3. Er um að ræða nýja útgáfu af svokölluðum ástarbréfaskiptum þar sem ríkið, þ.e. fjármálaráðuneytið og þar með skattgreiðendur, eru nú í beinni ábyrgð á gjörningnum? 4. Þar sem þetta ferli virðist vera vel komið af stað og vel það og býður heim mikilli áhættu, hvaða tryggingu getur fjármálaráðherra gefið sparifjáreigendum, fjárfestum og skattgreiðendum um að hér muni ekki ríða yfir annað stóráfall í fjármálageiranum með tilheyrandi kostnaði?

Frú forseti. Eins og hv. þingmanni er kunnugt og þingmönnum þá var sú yfirlýsing gefin út strax haustið 2008 að allar innstæður í íslenskum bönkum, sparisjóðum og fjármálafyrirtækjum, þ.e. öll innlán, yrðu tryggðar og við þá yfirlýsingu hefur verið staðið. Það var gert þegar stóru bankarnir féllu og það hefur verið gert þegar minni fjármálastofnanir hafa komist í þrot í kjölfarið. Þá var þetta gert á grundvelli neyðarlaganna þannig að innstæðurnar eru færðar, annaðhvort yfir í nýja banka eða yfir til annars aðila, og eignir eftir því sem þær eru til staðar í búunum á móti. Það er alveg ljóst að í sumum tilvikum eru áhöld um hvort eignirnar nægi á móti skuldbindingunum og ríkið verður þá að taka þá áhættu sem því er samfara. Hún er vonandi ekki mikil í þessum tilvikum. Það er kannski fyrst og fremst ein innlánsstofnun sem hefur komist í þrot þar sem nokkuð ljóst er að svo illa var komið að eignirnar í heild sinni dugðu ekki á móti innlánum. Þá er alveg ljóst að myndast getur mismunur sem fyrst og fremst kemur fram í aukinni þörf fyrir eigið fé til að hin nýja stofnun, eða sá sem við innlánunum tók, verði ekki fyrir skakkaföllum af þeim sökum. Umfang þessara mála er að sjálfsögðu allt annað og miklu minna en átti við þegar stóru bankarnir féllu og sem betur fer yfirleitt nægilegar eignir á móti til að tryggja innstæðurnar. En þegar um það er samið í einstökum tilvikum, eins og þeim tveim sem hv. þingmaður nefndi, að þriðja aðila er falin umsýsla innstæðnanna er ekki við því að búast að hann geri það öðruvísi en honum sé veitt skaðleysi eða að það sé tryggt að því fylgi ekki bein töp. Og þá leiðir það einfaldlega af yfirlýsingunni um að tryggja allar innstæður sem ríkið hefur gefið, bæði fyrrverandi og núverandi ríkisstjórn, að það er þá ríkið sem verður að standa þar á bak við. Framtíðin ein getur skorið úr því nákvæmlega hvernig þetta uppgjör verður en við gerum ekki ráð fyrir að þarna verði um nein umtalsverð töp að ræða.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra svörin. Þetta mál er enn galopið og gríðarlegar fjárhæðir í spilinu, 140 milljarðar kr. sem að hluta til eða jafnvel stórum hluta geta fallið á ríkissjóð ef eignir þrotabúa SPRON og Straums – Burðráss duga ekki til. Það er vísað í neyðarlögin varðandi þetta og ég leyfi mér að spyrja hæstv. ráðherra: Hvað er í mörg ár hægt að vísa í neyðarlögin til að velta auknum ábyrgðum yfir á skattgreiðendur? Minnisstætt mál er um Sjóvá sem ríkið setti 12 milljarða í fyrir ekki mjög löngu og eru nú sennilega að stórum hluta tapaðir. Í fjárlagafrumvarpinu er 75 milljarða kr. útgjaldaliður vaxta af skuldum ríkissjóðs sem að mestu leyti eru til komnar vegna ábyrgðar ríkisins á föllnu bankakerfi. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra: Hve lengi ætlum við að halda áfram á þessari braut?

Frú forseti. Því er ég að vísa í neyðarlögin að þau gerðu auðvitað þá grundvallarbreytingu að gera innstæður að forgangskröfum og það þýðir aftur að hægt er að taka allar þær eignir sem til staðar eru eftir því sem þörf er til að tryggja þær innstæður þegar atburðir af þessu tagi gerast. Það er alveg hárrétt, og við erum sammála um það þingmenn, að enginn hefur gaman af því að borga 73 milljarða kr. í vexti á næsta ári. Ég vakti athygli á því undir lok langrar atkvæðaskýringar að það væri gott að menn hefðu þessa tölu alltaf í huga þegar þeir eru að tjá sig um aðra þætti, svo sem eins og aukin útgjöld umfram tekjur, því að það er þá ávísun á það að þessi tala hækki, þessi 73 milljarða kr. vaxtakostnaðartala sem áætluð er á næsta ári. Vonandi erum við öll sammála um að það er ekki síst hún sem við þurfum að ná niður. Ég tel að það sé að vinnast þannig úr þessum hlutum að strax í upphafi næsta árs og vonandi að mestu leyti fyrir áramót klárist þessi fjárhagslega endurskipulagning í fjármálakerfinu. Við vonumst til þess að samningar um síðustu sparisjóðina verði í höfn fyrir áramót og það verði þá fyrst og fremst eftirstöðvar, einhverjar minni háttar, sem ganga inn á nýju ári og þá er heilmikið unnið ef við erum komin í gegnum þá risavöxnu aðgerð að endurreisa svo til allt bankakerfið í landinu.

Frú forseti. Það hefur ekki gengið þrautalaust fyrir ríki heims að komast að bindandi samkomulagi um að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda svo hægt sé að koma í veg fyrir hnattræna hlýnun og stórkostlegar hamfarir á jörðinni. En það birtir til í þessu og á 16. aðildarríkjaþingi loftslagssamningsins í Mexíkó sem var að ljúka voru tekin skref í rétta átt, m.a. settur á stofn loftslagssjóður til að aðstoða fátæk ríki við að laga sig að þeim breytingum sem nú þegar eru að verða vegna loftslagsbreytinga og síðan einnig að setja af stað kerfi til að flýta fyrir og auðvelda þróun og tilfærslu og loftslagsvænni tækni sem í felast mikil tækifæri, bæði fyrir þá sem búa yfir tækninni og fyrir þá sem síðan geta nýtt sér hana. Síðast en ekki síst náðist viðurkenning á tillögu Íslands um að það verði að almennri aðgerð í loftslagsmálunum að tekið sé tillit til bindingar í votlendi. Fyrir þá sem ekki þekkja til hefur hingað til verið tekið tillit til m.a. bindingar í skógrækt með ýmsum hætti og reynt að efla hana og að sjálfsögðu halda við regnskógum um allan heim en þetta hefur verið gert núna og skiptir miklu máli. Það er ekki síst fyrir þrotlausa vinnu íslenskra vísindamanna, vísindamanna í Landbúnaðarháskólanum og hjá Landgræðslunni, embættismanna og að auki nokkurra hæstv. ráðherra úr nokkrum stjórnmálaflokkum sem þetta hefur tekist. Ég kem hingað ekki bara til að vekja athygli á þessum góðu fréttum heldur líka til að spyrja hæstv. umhverfisráðherra hvernig það muni hafa áhrif á 

Frú forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir að vekja máls á þessu mikilvæga máli. Það er hollt og gagnlegt fyrir þingheim að horfa stundum upp úr kreppunni heima á Íslandi og út fyrir verkefni og viðfangsefni okkar hér. Stærstu viðfangsefni 21. aldarinnar snúa velflest að umhverfismálum, að hluta til að loftslagsmálum en líka að því er varðar fækkun tegundanna og í því efni tókst líka ákveðinn áfangi á fundi um líffræðilegan fjölbreytileika í Japan á dögunum. Þingmaðurinn vekur athygli á því að íslenska sendinefndin hafi náð árangri og ég vil nota þetta tækifæri til að nefna formann íslensku sendinefndarinnar, Huga Ólafsson, starfsmann umhverfisráðuneytisins, sem hefur haldið á þessu síðustu missirin því að það verður gríðarlega mikilvægur áfangi að vernd og endurheimt votlendis verði viðurkennd leið til að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda. Það hefur ekki áður verið og hér er ekki bara um beina loftslagsaðgerð að ræða heldur ekki síður náttúruverndaraðgerð. Á Íslandi sjáum við sem betur fer mörg dæmi þess að votlendi hefur verið endurheimt í þágu fuglalífs, náttúruverndar og endurheimtar lífríkisins. Varðandi spurningu þingmannsins um það hvernig nákvæmlega þessi þáttur kemur við okkur styrkir hún auðvitað áætlun okkar um samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda vegna þess að nú höfum við fengið alþjóðlega viðurkenningu á þessum þætti. Þó er mikilvægt að halda því til haga að hér hefur verið gengið frá tæknilegri skilgreiningu á framkvæmd tillögu Íslands en endanleg samþykkt hennar bíður auðvitað samkomulags um framhald Kyoto-bókunarinnar sem við væntum að náist botn í, og verður einfaldlega að nást botn í á næsta ári.

Frú forseti. Það er auðvitað við hæfi að þessi tillaga skuli hafa fengið brautargengi, votlendistillagan svokallaða, réttum 40 árum eftir að nóbelsskáldið skrifaði greinina um hernaðinn gegn landinu og vakti athygli lands og lýðs á því að það væri betra að moka ofan í skurði en upp úr þeim og það væri betra að halda votlendinu óröskuðu því að í því fælust meiri gæði og meiri náttúruvernd en í flestum öðrum aðgerðum sem hægt er að grípa til hér á landi. Þannig vill það til, þannig eru aðstæður hjá okkur. Ég vil enn og aftur óska hæstv. ráðherra til hamingju með þennan áfanga, og okkur öllum. Hann er miklum mun mikilvægari, held ég, en flestir gera sér grein fyrir í amstri dagsins. Vonandi tekst ríkjum heims að komast að endanlegu bindandi samkomulagi í Suður-Afríku á næsta ári og þá verður stórt skref 

Frú forseti. Mig langar af þessu tilefni til að nefna fleiri þætti sem íslenska samninganefndin hefur sérstaklega lagt áherslu á í sinni vinnu og það eru sjónarmið kynjajafnréttis og virkari þátttöku kvenna í ákvarðanatöku. Það er fyrir verk samningafólks okkar úr utanríkis- og umhverfisráðuneytunum að texti þess efnis sem Ísland hefur lagt til er víða í Kankún-samkomulaginu, þar á meðal í inngangi sem fjallar um sameiginlega sýn á lausn loftslagsvandans. Þar erum við að tala um sjónarmið kynjajafnréttis í heild og aðkomu kvenna á öllum stigum ákvarðanatöku. Þetta er ekki síst mikilvægt í þróunarríkjunum og hefur orðið til þess að norrænir fulltrúar og fulltrúar Afríkuríkja hafa myndað með sér mikilvægt, sterkt og gott bandalag í þágu kynjajafnréttis í þessum málaflokki eins og fleirum.

Frú forseti. Ég ræði hér styrkveitingar í ferðamálum og vísa til þess að mér sýnist sem styrkveitingar frá Ferðamálastofu fari sjaldnast eða aldrei til höfuðborgarsvæðisins. Í munnlegum skilaboðum sem bárust frá Ferðamálastofu er því haldið fram að það þýddi ekkert fyrir sveitarfélög á höfuðborgarsvæðinu að sækja um slíka styrki því að þeim væri alltaf úthlutað til verkefna á landsbyggðinni. Ferðamálaráð úthlutar árlega styrkjum til úrbóta á ferðamannastöðum og um er að ræða smærri styrki og stærri og þeir eru bæði til úrbóta og uppbyggingar á nýjum svæðum fyrir ferðamenn. Í reglum sjóðsins segir að ekki sé sérstaklega litið til dreifingar verkefna eftir landshlutum en við skoðun á úthlutun styrkja sem eru aðgengilegar á heimasíðu Ferðamálaráðs kemur hins vegar í ljós þegar skoðað er hvernig þessir styrkir dreifast eftir landshlutum og verkefnum að Ferðamálaráð sniðgengur með öllu höfuðborgarsvæðið. Frú forseti. Þetta er ekki ásættanlegt fyrirkomulag því að það hamlar framgangi og uppbyggingu nýrra ferðamannastaða á höfuðborgarsvæðinu. Þetta er skattfé borgaranna og þeir búa líka á höfuðborgarsvæðinu. Því vil ég spyrja hæstv. iðnaðarráðherra hvort hann hyggist skoða þetta frekar og hvort hæstv. ráðherra vilji beita sér fyrir því að sveitarfélög og einstaklingar á höfuðborgarsvæðinu sem áhuga hafa á slíku geti notið þess og fengið tækifæri til að sækja um styrki, ýta úr vör eða styðja við þegar hafna starfsemi, t.d. við menningartengda ferðaþjónustu sem og heilsutengda sem hæstv. iðnaðarráðherra hefur margoft rætt um sem sprota og nýsköpun sem vert sé að vekja athygli á. Vill hæstv. ráðherra leggja áherslu á það vegna breyttra aðstæðna í samfélaginu að hugsanlega megi beina þeim tilmælum til Ferðamálastofu og þeirra sem úthluta styrkjum að hér sitji öll svæði landsins við sama borð? Það þarf ekki að breyta reglum vegna þess að reglurnar eru klárar, heldur leggja áherslu á að þetta sé ekki dreifbýli andspænis þéttbýli eða dreifbýli andspænis höfuðborgarsvæði.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn. Þeir aðilar sem eru að vinna að uppbyggingu menningartengdrar og heilsutengdrar ferðaþjónustu á höfuðborgarsvæðinu geta sótt styrki til t.d. Nýsköpunarmiðstöðvar Íslands. Má þar nefna að í Átak til atvinnusköpunar hefur töluvert verið sótt af ferðaþjónustufyrirtækjum. Sömuleiðis hafa ferðaþjónustufyrirtæki nýtt sér starfsorkufyrirkomulagið sem er samstarfsverkefni Vinnumálastofnunar og Nýsköpunarmiðstöðvar Íslands. Ferðamálastofa hefur veitt styrki til úrbóta á ferðamannastöðum, eins og hv. þingmaður kom inn á, árlega frá 1994. Meðal þeirra verkefna sem hlotið hafa stuðning eru framkvæmdir á sviði heilsutengdrar ferðaþjónustu. Á síðustu árum hefur um 50 millj. kr. verið úthlutað árlega. Eins og hv. þingmaður kom inn á hefur ekki verið litið til dreifingar verkefna eftir landshlutum. Verkefni á höfuðborgarsvæðinu hafa verið styrkt þannig að það er ekki rétt sem hv. þingmaður fullyrðir hér, að þau séu algjörlega sniðgengin. Þess skal þó getið að umsóknir af höfuðborgarsvæðinu eru mun færri en af landsbyggðinni þannig að þetta er nokkuð sem við þurfum að skoða. Virðulegi forseti. Þarna eru litlir styrkir á ferðinni. Ég held að það svari spurningu hv. þingmanns skýrt hvað varðar hug þessarar ríkisstjórnar að núna liggur fyrir í þinginu sem á eftir að mæla fyrir frumvarp til laga um nýjan sjóð sem heitir Framkvæmdasjóður ferðamannastaða. Hann verður stór, það er ætlað að a.m.k. 240 millj. kr. verði í honum árlega og honum er ætlað að ráðast í uppbyggingu ferðamannastaða um allt landið, jafnt á höfuðborgarsvæði sem landsbyggð, til að við getum bæði dreift ferðamönnum betur yfir árið og betur yfir landið, allt til þess að vernda náttúru og líka til að auðga upplifun ferðamanna sem hingað koma. Það er algjörlega klárt mál að þar verður ekki gerður neinn greinarmunur á staðsetningu eða landsbyggð andspænis höfuðborg heldur eingöngu byggt á faglegu mati á verkefnunum sjálfum. Á höfuðborgarsvæðinu býðst frumkvöðlum einnig stuðningur á frumkvöðlasetrum sem rekin eru ýmist af eða með aðkomu Nýsköpunarmiðstöðvar Íslands. Þá verðum við líka að nefna að mjög margar konur hafa notið stuðnings af frumkvöðlanáminu Brautargengi sem haldið er á höfuðborgarsvæðinu tvisvar á ári. En það verður að segjast alveg eins og er, og við skulum segja hlutina eins og þeir eru, að það eru mun fjölbreyttari styrkir í boði á landsbyggðinni en hér á höfuðborgarsvæðinu enda hefur lengi verið til þess horft að á höfuðborgarsvæðinu njóti menn stærðar svæðisins og nálægðarinnar við markaðinn. Ég tel að mjög margt í þeim forsendum hafi breyst og þess vegna verðum við að horfa til höfuðborgarsvæðisins. Það á ekki bara við um ferðaþjónustuna heldur líka mjög margt annað í stuðningi við atvinnulíf og sprota. Við erum að skoða með hvaða hætti við getum speglað stoðkerfið sem er á landsbyggðinni yfir á höfuðborgarsvæðið. Sá stuðningur felst ekki síst í hinum þekktu vaxtarsamningum sem reynast gríðarlega vel í landsbyggðarkjördæmunum. Svo er líka sjóður á vegum Nýsköpunarmiðstöðvar sem eingöngu er ætlaður til landsbyggðarinnar eins og Framtak, Skrefi framar, Frumkvöðlastuðningur og Krásir. Ég tek undir með hv. þingmanni, það má hugsanlega samhæfa kerfið betur og taka höfuðborgarsvæðið inn sem aðila sem er meðhöndlaður með sama hætti og landsbyggðarkjördæmin. Virðulegi forseti. Hv. þingmaður kom inn á mál sem hún sagði að ég talaði oft um en ég verð þá líka að nefna hér að ýmislegt er gert í iðnaðarráðuneytinu. Að lokum verð ég nefnilega að nefna mjög umfangsmikið starf sem iðnaðarráðuneytið hefur ráðist í og unnið að síðasta árið sem er uppbygging á heilsuferðaþjónustu frá haustinu 2009. Í janúar 2010, þ.e. á þessu ári, voru klasasamtökin Heilsulandið Ísland stofnuð og það var nýlega gerður samningur um 3 millj. kr. árlegt framlag til þriggja ára af hálfu iðnaðarráðuneytisins til samtakanna til að þróa þessa vöru áfram. Ferðamálastofa hýsir verkefnið og leggur samtökunum til hálfan starfsmann. Nú þegar hefur verkefnið farið það vel af stað að ég setti af stað og óskaði eftir því að menn gætu sótt í að fá viðurkenningu fyrir bestu fyrstu verkefni undir yfirskriftinni Heilsulandið Ísland. Skemmst er frá því að segja að 23 góð verkefni sóttust eftir að fá þessa viðurkenningu 

Forseti. Þetta var fróðlegur fyrirlestur hjá hæstv. ráðherra við ágætri fyrirspurn hv. þingmanns. Meginatriðið er samt að það er rétt sem þingmaðurinn sagði, styrkir frá Ferðamálastofu fara bara út á land. Það er það sem stendur eftir þó að margt sé ágætlega gert í iðnaðarráðuneytinu og annars staðar í stjórnsýslunni. Okkur Reykvíkingum og öðru fólki á suðvesturhorninu, í landnámi Ingólfs, þar sem búa um það bil 63% landsmanna, er farið að finnast eftir umræður á þinginu og annars staðar um þessi mál sem stjórnsýsla og stoðkerfi ýmiss konar séu einkum hugsuð fyrir svokallaða landsbyggð og megi ekki koma nálægt suðvesturhorninu. Þetta er náttúrlega ekki gott því að ef þetta heldur áfram verða ekki bara tvær þjóðir í landinu heldur tvö ríki, annars vegar landsbyggðin með sovéskt ríkiskerfi 

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þm. Ragnheiði Ríkharðsdóttur fyrir fyrirspurnina en líka hæstv. ráðherra fyrir greinargott svar. Ég fagna því sérstaklega að hún skuli gera sér grein fyrir að það þarf einmitt að fara í þetta viðfangsefni eða vandamál, eftir því hvernig maður lítur á fyrirspurnina. Líta verður heildstætt á landið en ekki eingöngu landsbyggðina Ég held að það skipti mjög miklu máli. Svo vill til að hv. fyrirspyrjandi og hæstv. ráðherra eru báðar úr Suðvesturkjördæmi og það er oft eins og það kjördæmi og bæirnir í kringum borgina líði fyrir nálægðina við borgina. Menn hafa rætt fjárlagafrumvarpið. Það liggur ljóst fyrir að höfuðborgarsvæðið og ekki síst suðvesturhornið, þegar litið er til fjárframlaga til ýmissa verkefna, hvort sem það eru vegaframkvæmdir eða framlög til heilbrigðismála, fær mun minni framlög til t.d. vegaframkvæmda en annars staðar á landinu 

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Ég vil taka það fram að ég er meðvituð um það sem hæstv. ráðherra hefur gert í ráðuneyti sínu og þetta var ekki sending til hæstv. ráðherra um illa unnin störf eða neitt í þá veru, svo það sé tekið fram. Ég greip niður í tvö skjöl. Annað er frá Ferðamálastofu 2008 og hitt er frá Ferðamálastofu 2010 um úthlutun styrkja. Þar kemur glöggt fram að árið 2008 fékk Hafnarfjarðarbær sem er á suðvesturhorninu, stuðning upp á 1,5 millj. vegna viðhalds og öryggisaðgerða við Seltún í Reykjanesfólkvangi. Árið 2010 fær sama bæjarfélag, Hafnarfjarðarbær, og Reykjanesfólkvangur 1 millj. kr. fyrir Seltún í Krýsuvík. Þetta er af styrkjum áranna 2008 og 2010 frá Ferðamálastofu. Þetta er eina verkefnið sem hlaut framgang á stór-höfuðborgarsvæðinu, þ.e. Seltún í Krýsuvík fyrir framgöngu Hafnarfjarðarbæjar sem vinnur verkefnið. Því ber að fagna. Fyrst og síðast, frú forseti, þakka ég hæstv. ráðherra fyrir að hafa tekið með þeim hætti sem hún gerði í þessa fyrirspurn og fyrir svar hennar um að horfa mætti til þess, varðandi styrkina sem Ferðamálastofa veitir og fleiri styrki, að landið er eitt og þjóðin er ein og taka mætti tillit jafnt til höfuðborgarsvæðisins sem landsbyggðarinnar. Við þurfum kannski að fara að hugsa sem ein þjóð í einu landi og hugsa um það hvernig við getum best varið þeim fjármunum sem eru skattfé landsmanna allra til þeirra verkefna sem helst skyldi óháð búsetu.

Virðulegi forseti. Ég þakka þær umræður sem hér hafa átt sér stað. Varðandi það að stjórnsýslan og stjórnkerfið séu eingöngu ætluð landsbyggðinni þá vil ég mótmæla því vegna þess að frá hruni t.d. hefur uppbygging frumkvöðlasetra af hálfu Nýsköpunarmiðstöðvar nánast eingöngu átt sér stað á höfuðborgarsvæðinu. Þar hafa vel á annað hundrað fyrirtæki orðið til og eru í starfsemi tengdri frumkvöðlasetrunum. Menn reyna auðvitað að bregðast við þar sem vandinn er mestur hverju sinni. Við lendum hins vegar í því, virðulegi forseti, og ég hef tekið eftir því eftir að ég kom í iðnaðarráðuneytið, að við frystum stofnanir í tíma og rúmi og sjóði sömuleiðis með lögum og fjárlögum. Það er ofsalega erfitt að gera breytingar og lítill sem enginn sveigjanleiki er í kerfinu. Þetta þýðir að núna t.d. þegar ferðamálin eru farin að skila okkur 155 milljörðum í gjaldeyristekjur hefur stoðkerfi þeirra, bæði í stjórnsýslunni og annars staðar, ekkert vaxið til samræmis við það. Við þurfum auðvitað að horfa til þessa. Núna er ég að láta vinna að algerri endurskoðun á stoðkerfi atvinnulífsins, því sem er á höndum okkar, þannig að auka megi sveigjanleikann sem við þurfum svo mjög á að halda. Annars verð ég líka að nefna að við erum á leiðinni inn á nýja braut. Þeir fjármunir sem hv. þingmaður fjallaði um og Ferðamálastofa hefur haft til úthlutunar, eru auðvitað smápeningar. Það sem við horfum til núna er Framkvæmdasjóður ferðamannastaða. Það verður alvörusjóður með alvörufjármuni til að fara í alvöruppbyggingu á ferðamannastöðum um land allt. Leiðarljósið í þeirri uppbyggingu allri saman og við úthlutun sjóðsins verður fyrst og fremst fagmennska og gæði en ekki staðsetning. Eingöngu 

Virðulegi forseti. Eðli málsins samkvæmt er mjög rætt um atvinnuuppbyggingu víða um land og þar er vitaskuld hægt að fara margar leiðir. Umræða um stóriðjuuppbyggingu á svæðum sem gjarnan eru kennd við Þeistareyki í Norðausturkjördæmi hafa verið til umræðu, hvort heldur er álversuppbygging eða uppbygging á öðrum orkufrekum iðnaði og má þar einu gilda. Ég vil hins vegar dvelja við vísindalegar upplýsingar um orkumagn á þessu svæði vegna þess að þær hafa verið umdeildar. Menn hafa m.a. velt fyrir sér hvort það sé fjarri lagi að fara með álíka orkurisa norður á Bakka eins og reistur var í Reyðarfirði og menn þekkja. Þessar upplýsingar þurfa vitaskuld að liggja fyrir og eru að því er mér sýnist, a.m.k. samkvæmt umræðunni, mjög á reiki. Menn hafa nefnt tölur allt niður í 100 megavött og jafnframt heyrast tölur í kringum 440 megavött. Eins og nærri má geta samkvæmt þessu eru tölurnar um orkumagn í jörðu á Norðausturlandi afskaplega mikið á reiki. Þess vegna hefur umræðan um atvinnuuppbyggingu á þessu svæði sömuleiðis verið á reiki enda telur sá sem hér stendur í sjálfu sér miklu eðlilegra að fara hægt af stað í atvinnuuppbyggingu á svæðinu og bæta svo um betur ef meiri orka reynist vera þar í jörðu en nú þegar er ljóst. Ég beini því þeirri fyrirspurn til hæstv. iðnaðarráðherra hverjar séu nákvæmlega tölurnar um orkumagn í jörðu í Þingeyjarsýslu samkvæmt vísindalegum niðurstöðum sem nú liggja fyrir. Eflaust er hægt að rekja það frá einu svæði til annars. Hér hefur Þeistareykjasvæðið verið nefnt en jafnframt hafa menn nefnt Kröflusvæðið og Bjarnarflag og allt reyndar austur í Víti ef menn vilja færa sig enn austar. Spurningin lýtur að því orkumagni sem nú þegar er vitað um í jörðu á þessu svæði samkvæmt vísindalegum niðurstöðum og þar til bærum aðilum sem um það hafa vélað á svæðinu á undanförnum mánuðum.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Við höfðum reyndar samband við Orkustofnun vegna þess að þarna er alltaf um eitthvert ákveðið mat að ræða þegar orkan hefur ekki verið sótt. Í svari Orkustofnunar til ráðuneytisins er vísað til skýrslu Orkustofnunar um mat á vinnslugetu háhitasvæða sem var gefin út árið 2009. Við matið er beitt ákveðinni rúmmálsaðferð og samkvæmt henni eru fjögur háhitasvæði, þ.e. Fremrinámar, Krafla-Námafjall og Gjástykki, talin geta gefið um 650 megavött. Virðulegi forseti. Við skulum hafa í huga að ríkisstjórnin er að skoða það að friða Gjástykki algerlega. Ef við tökum það til hliðar nær matið til um 590 megavatta á svæðinu. Í svari Orkustofnunar verður líka að hafa í huga að þar eru settir ýmsir varnaglar og lögð áherslu á að þarna er eingöngu um mat að ræða eftir ákveðinni formúlu. Síðan hefur komið fram umhverfismat, sameiginlegt mat eða nýlegt álit frá Skipulagsstofnun um mat á umhverfisáhrifum vegna álvers á Bakka. Þar er sagt að gera megi ráð fyrir um 440 megavatta samanlögðu afli þessara virkjana, þ.e. Kröflu og Þeistareykjum ásamt Bjarnarflagsvirkjun. Matið er á þessu bili. Í skýrslu Orkustofnunar kemur fram að hafa beri í huga að yfirborðsrannsóknum sem þessum skuli ávallt taka með fyrirvara þar sem viðnámsmælingar gefa ekki endanlegar upplýsingar um núverandi hitaástand heldur eingöngu það ástand sem ríkti þegar ummyndunarsteindirnar mynduðust. Nefna má nokkur dæmi þar sem mæld viðnámsdreifing hefur ekki endurspeglað núverandi hitaástand, t.d. í hlutum jarðhitakerfisins í Kröflu þar sem hitastig reyndist mun lægra en ummyndunin gaf til kynna. Þá hefur viðkomandi svæði kólnað frá því að ummyndunin átti sér stað. Mat á vinnslugetu háhitakerfa er því háð rannsóknarborunum til að staðfesta hitaástand jarðhitakerfisins og til að meta lekt jarðhitageymisins. Virkjun jarðhitans í hæfilegum þrepum er því æskileg nálgun til að draga úr áhættu. Það verður ávallt þannig með jarðvarmann, virðulegi forseti, að vísindamenn gera ákveðið mat, eins og ég hef greint frá hér, með fyrirvörum sem ég greindi líka frá, en síðan svarar náttúran því á endanum hversu mikil orka kemur þarna upp. Þannig hefur það verið í allri okkar jarðhitanýtingarsögu. Það verða þess vegna ekki stjórnmálamenn sem meta þetta á endanum, þetta er ekki efni til að takast á um í þingsölum eins og oft hefur borið við og menn reynt að kalla ráðherra á teppið út af mögulegu magni af orku í jörðu. Það er auðvitað ekki svo að það sé hægt. Virðulegi forseti. Ég held að við séum öll orðin sammála um, og það er líka stefna Landsvirkjunar sem á orðið 93% af svæðinu, að þarna verði að virkja í hægum skrefum til að fara sem best með svæðið og orkan verði nýtt með sjálfbærum hætti. Það eru eingöngu rannsóknaboranir sem segja okkur endanlega til um hvað þarna er að finna. En matið er á bilinu 440–590 megavött.

Forseti. Þetta eru fróðlegar upplýsingar þó þær séu ekki alveg nýjar hjá hæstv. ráðherra. Af því tilefni held ég að rétt sé að fagna ummælum hv. þingmanns um að hann telji að það þurfi að fara mjög hægt og varlega í uppbyggingu sem byggist á orkumagnsspám um orkuna í jörðu í Þingeyjarsýslum. Þess vegna er ekki heppilegt að byrja á stórum og miklum verksmiðjum eins og álverum sem þurfa mikla orku undir eins - jafnvel þó menn skipti í áfanga er ljóst að lokaáfanginn er þannig - heldur reyna aðra kosti. Ég reyndar furða mig á því að hv. þingmaður skuli ekki hafa gert grein fyrir þeim mun sem hann telur vera á rannsóknum annars vegar og hins vegar umhverfismati í þessum efnum. Umhverfismatið byggist á rannsóknum og niðurstöður umhverfismatsins eru einmitt þær að fara verði mjög hægt vegna þess að ákaflega lítið er vitað um 

Virðulegi forseti. Ég þakka þessar góðu umræður og þörfu. Þingeyingar þurfa svo sannarlega á því að halda að hugað sé að atvinnuuppbyggingu hjá þeim því að þar er talsvert atvinnuleysi. En við verðum að sjálfsögðu að gera það í góðri sátt við náttúruna. Ef við förum of geyst þar verða hugsanlega unnin þar spjöll sem ekki verða tekin til baka. Það er brýnt í þessu ágæta máli að í góðu samstarfi vísindamanna, Landsvirkjunar og heimamanna sé unnið að því að finna farsæla nýtingu á þeirri orku sem er til staðar. Hugsanlegt er að byggja upp stórt fyrirtæki í þrepum eða þannig að sú orka sem til staðar er verði nýtt núna og svo geta ný fyrirtæki hugsanlega fengið tækifæri til að nýta orkuna. En fyrst og fremst eigum við að hugsa þetta með hagsmuni Þingeyinga að leiðarljósi.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir umræðuna og hæstv. ráðherra fyrir svörin. Það er rétt sem kom fram hjá hæstv. ráðherra að það vantar nýjar tölur. Það er líka rétt hjá hæstv. ráðherra að hvorki þingmenn né ráðherrar munu vita mest um það hver orkan er sem leynist þar. Með aukinni reynslu okkar í jarðhitageiranum hefur komið á daginn að orkan sem er í jörðinni, orkan sem til stendur að nýta, er oft og tíðum meiri en gert var ráð fyrir en ekki minni, svo að það sé sagt hér. Við eigum því að vera bjartsýn á nýtinguna. Það er áhugavert að hér eru fjórir þingmenn úr öðrum ríkisstjórnarflokknum að fjalla um þetta mál og mér heyrist að undirtónninn sé sá að þeir séu ekki algerlega sammála um allt í þessum málum, sem getur út af fyrir sig verið ágætt. En lykilatriðið er að fara að huga að atvinnuuppbyggingu á skynsamlegan hátt, ekki síst á þessum hluta landsins, þar sem veruleg þörf er á. Þar er orka og við skulum nýta hana.

Frú forseti. Ég vil nota tækifærið til að hvetja hv. þingmenn til að kynna sér ítarlegt mat á umhverfisáhrifum allra orkuframkvæmda í Þingeyjarsýslunum og reyndar líka á umhverfisáhrifum hugsanlegs álvers við Bakka. Þar eru mjög merkilegar og fróðlegar niðurstöður. Hafi menn verið í einhverjum vafa um að varlega ætti að fara þá eyðist sá vafi við þann lestur. Ég vil líka vekja athygli á því að nýir stjórnendur og stjórn Landsvirkjunar hafa tekið allt annan pól í hæðina hvað varðar orkunýtingu á þessu svæði en áður hefur verið gert. Það hefur kannski ekki farið mikið fyrir því í fréttum en það er hins vegar eitt og sér mikið gleðiefni og segir okkur að stjórnendur þessa stóra orkufyrirtækis, sem hafa til umráða rúmlega 90% orkunnar þarna, ef ég skil rétt, munu fara varlega og þá aðeins með sjálfbæra notkun orkunnar í huga.

Virðulegur forseti. Það ber að þakka fyrir þessa ágætu umræðu. Ég vil byrja á að þakka hæstv. ráðherra fyrir afskaplega gott svar og vel undirbúið og mættu margir aðrir ráðherrar taka sér það til fyrirmyndar. Hvað varðar atvinnuuppbyggingu á þessu svæði finnst mér einu gilda í hvaða verkefni verður ráðist, hvort það heitir álver eða gróðurhús eða eitthvað þar á milli, það má einu gilda að mínu viti. Ég hef svo sem enga sérstaka fordóma gagnvart álverum frekar en öðrum fyrirtækjum á landinu. Aðalatriðið er að orkan á þessu svæði verði nýtt. Eins og fram kom í svari hæstv. ráðherra er orkan þó ekki í hendi og því lagði ég áherslu á að betur færi á því að fara hægar af stað en hraðar þegar ófyrirséð orka er annars vegar, svo sem eins og jarðvarmi. Ég tel því mjög eðlilegt að uppbygging í atvinnumálum á þessum svæði í krafti orkunnar verði áfangatengd og menn byrji í smærri einingum og geti svo eftir atvikum, eftir því sem orkan streymir úr jörðu, bætt þar við. Mér finnst mjög mikilvægt að þessi tala liggi fyrir. Hún hefur, sumpart vegna pólitísks hráskinnaleiks, verið mjög á reiki en hér er hún komin á borðið frá hæstv. ráðherra, 440–590 megavött. Það er afskaplega þarft fyrir umræðuna að sú tala sé klárlega á borðinu en menn séu ekki að vísa í einhverjar allt aðrar tölur í þessari umræðu. Þingeyingar eiga það skilið að þessi orka í iðrum jarðar fari að vinna fyrir þá. Atvinnuleysi hefur verið á svæðinu í þeim skilningi að þaðan hefur fólk flutt vegna þess að það fær ekki nóg að gera. Fólki hefur fækkað þar um 15% á síðustu árum á sama tíma og þjóðinni sjálfri hefur fjölgað um þá sömu prósentutölu.

Virðulegi forseti. Ég þakka þá umræðu sem hér hefur átt sér stað. Hv. þm. Þórunn Sveinbjarnardóttir hitti naglann á höfuðið þegar hún greindi frá því að stefna Landsvirkjunar er algerlega skýr hvað þetta svæði varðar. Landsvirkjun hefur á síðasta ári verið að kaupa þarna hluti og á nú að minnsta kosti 93%. Hún vill nýta þetta með sjálfbærum hætti og það þýðir hægari uppbyggingu en upphaflega var gert ráð fyrir og það þýðir hægari uppbyggingu sem er þá í takt við getu náttúrunnar hverju sinni. Menn vilja fara varlega í að vekja vonir um að hægt sé að kveikja á mörg hundruð megavöttum af afli með því einu að ýta á on-hnapp. Það er ekki þannig þegar jarðhitinn á í hlut. Það er hugsanlega þannig með vatnsaflið en ekki þegar jarðhiti á í hlut. Menn verða að fara varlega í að byggja upp væntingar og það hefur Landsvirkjun svo sannarlega gert. Forsvarsmenn hennar hafa sagt að þeir vilji nýta þessa orku í þágu atvinnuuppbyggingar á svæðinu. Það er gríðarlega jákvætt og þeir eru mjög heilir í því. Nú um daginn steig Hörður Arnarson, forstjóri Landsvirkjunar, fram og sagði að þeir ættu í viðræðum við fjóra til fimm aðila um hugsanleg kaup á þeirri orku sem þeir eru tilbúnir að selja þarna. Landsvirkjun hefur gert þetta afar faglega að mínu mati. Hún er ekki tilbúin að selja neina orku sem er byggð á einhverju mati en er hins vegar tilbúin að ganga til samninga um orku sem vitað er að er fyrir hendi á svæðinu og það er skynsamleg nálgun. Verkefnisstjórnin sem starfað hefur að því að koma atvinnuuppbyggingunni af stað hefur skipt með sér verkum. Landsvirkjun fer alfarið með samningamálin enda er það skynsamlegt ef menn ætla að fá sem mest verðmæti út úr þessu. Aðrir eru þá að vinna að því að undirbúa samfélagið fyrir þessa atvinnuuppbyggingu. Það er með ólíkindum, virðulegi forseti, hvernig menn hafa, frekar en að skoða hversu mikil verðmæti við getum fengið út úr þeirri orku sem er fyrir hendi og verður fyrir hendi, skipt sér í lið til að halda með einstaka fyrirtækjum. Það er ekki vænlegt þegar horft er til atvinnuuppbyggingar hér á landi og sérstaklega ekki ef við ætlum að fá sem mest verðmæti út úr þeim auðlindum sem við eigum þarna fyrir norðan.

Frú forseti. Það er í sjálfu sér hjákátlegt ef ekki broslegt að einungis ein ríkisstofnun, þ.e. aðalskrifstofa hennar, skuli hafa verið flutt út á landsbyggðina á síðustu 100 árum. Þar á ég við aðalskrifstofu Skógræktar ríkisins en nú eru einmitt 20 ár liðin frá því að aðalskrifstofa þeirrar góðu stofnunar var flutt á Fljótsdalshérað úr Vesturbæ Reykjavíkur þar sem hún kúldraðist í litlu leiguhúsnæði, ef ég man rétt. Þessi merka stofnun var stofnuð samkvæmt lögum frá 1907 og sett á laggirnar árið 1908 og var eðli máls samkvæmt lengst af starfrækt í Reykjavík en flutt austur á Hérað þar sem margir töldu að hún ætti betur heima í því mikla skógræktarlandi sem þar er. Þetta er eina stofnunin sem flutt hefur aðalskrifstofu sína út á land á 100 árum og er það út af fyrir sig merkilegt. Starfsmenn aðalskrifstofunnar eru um 10 og allir búsettir fyrir austan, þar á meðal forstöðumaðurinn Jón Loftsson. Að auki eru á milli 50 og 60 starfsmenn Skógræktar ríkisins dreifðir vítt og breitt um landið eins og nærri má geta og verkefnin víða mikil enda þótt einungis 1,3% af landinu okkar góða séu þakin skógi - eftir því sem ég hef heyrt hefur sú tala reyndar lækkað eftir nákvæmar mælingar starfsmanna umræddrar stofnunar. En það er önnur saga. Því er á þetta minnst að ég tel að við núverandi aðstæður sé að mörgu leyti þjóðhagslega hagkvæmt að flytja stofnanir út á land, Landhelgisgæsluna til Keflavíkur og ýmiss konar opinbera þjónustu er lýtur að matvælarannsóknum á Selfoss svo að dæmi séu nefnd. Ég vil leyfa mér að segja að margar þeirra stofnana sem prýða Reykjavík eigi betur heima úti á landi nær þeim verkefnum sem við blasa. Þetta er þjóðhagslega hagkvæmt að mörgu leyti enda hefur verið bent á það af ýmsum forstöðumönnum að rekstur slíkra stofnana úti á landi þýði lægra leiguverð, minni starfsmannaveltu og jafnvel meiri viðveru starfsmanna eftir því sem einhverjar athuganir hafa leitt í ljós. Ég beini þeirri spurningu til hæstv. umhverfisráðherra hvort á einhverjum stigum fjárlagagerðar hafi komið til greina að flytja aðalskrifstofu Skógræktar ríkisins, þessarar einu stofnunar sem hefur verið flutt út á land, aftur í Vesturbæinn.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina þó að ég verði aðeins að leiðrétta hann í sagnfræðinni því að aðalskrifstofur Landmælinga Íslands voru fluttar á Akranes fyrir nokkrum árum. Það er líka svo með stofnanir umhverfisráðuneytisins að þær eru þó nokkuð margar úti á landi. Til að mynda eru Landgræðsla ríkisins í Gunnarsholti, Rannsóknarstofnun á Mývatni og auðvitað eru Veðurstofa Íslands og Umhverfisstofnun með starfsemi víða um land eins og gefur að skilja. Spurningin snýst um það hvort fyrirhugað sé að flytja höfuðstöðvar Skógræktar ríkisins frá Fljótsdalshéraði og því er til að svara að engin slík ákvörðun hefur verið tekin í umhverfisráðuneytinu. Höfuðstöðvarnar voru á sínum tíma fluttar frá Reykjavík til Egilsstaða, eins og fram kom í máli þingmannsins, og frá því að Skógrækt ríkisins var flutt frá landbúnaðarráðuneytinu til umhverfisráðuneytisins, 1. janúar 2008, hefur hún verið staðsett þar. Í umhverfisráðuneytinu hefur að þessu sinni ekki verið rætt um að flytja höfuðstöðvar Skógræktar ríkisins frá Egilsstöðum og allra síst í tengslum við fjárlagagerðina.

Virðulegi forseti. Ég þakka þessa umræðu, bæði fyrirspyrjanda og hæstv. ráðherra. Ég vona svo sannarlega að svar hæstv. ráðherra verði óbreytt um langan aldur og ekki komi til greina að flytja aðalskrifstofu Skógræktar ríkisins neitt annað. Ég veit ekki hversu margir vita um þá góðu starfsemi sem þar fer fram. Þar fer mikil rannsóknarstarfsemi fram, þar stunda meistaranemar og doktorsnemar miklar og góðar rannsóknir með viðfangið við skrifstofudyrnar sem er afar mikilvægt. Mjög hátt hlutfall þeirra sem fara í háskólanám fer í nám á þessu sviði vegna þess að nemendur vita að þeir geta flutt heim aftur og fengið störf við hæfi. Þess utan hefur hin mikla handverkshefð sem er á Fljótsdalshéraði líka blómstrað þarna í mjög spennandi og skemmtilegum verkefnum þar sem þekkingarnetið, Vísindagarðurinn, Nýsköpunarmiðstöðin og fyrirtæki eins og Epal hafa tekið höndum saman um mjög spennandi vöruhönnun þar sem skógurinn er nýttur. Ég vona því svo sannarlega að við fáum að halda áfram þeirri góðu vinnu sem þarna er hafin.

Forseti. Ég er enginn sérfræðingur um Skógrækt ríkisins og þaðan af síður um handverkshefð á skrifstofu Skógræktar ríkisins á Héraði. Almennt vil ég hins vegar segja að ég tel að það sé misskilningur og óráð að flytja miðstöðvar stjórnsýslustofnana frá Reykjavík sem er miðstöð stjórnsýslu á landinu og heitir þess vegna höfuðborg Íslands. Vissulega eru fjarskipti núna önnur en áður en persónuleg nánd og fundarsókn þar sem menn mæta sjálfir og ekki í gegnum raftæki er mjög mikils virði í öllu starfi, að ég minnist ekki á nálægð við bókasöfn og upplýsingakost af ýmsu tagi. Ég held að almennt hafi þetta gefist illa, bendi t.d. á Jafnréttisstofu á Akureyri, og flytja eigi aftur hingað þær stöðvar sem hafa flust út á land. Ég tel að landsbyggðin eigi að þróa með sér opinbera og einkalega starfsemi sem byggist á þeim kostum og gæðum sem til staðar eru á hverjum stað.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. ráðherra fyrir ágætt svar. Ég vil hins vegar mótmæla orðum síðasta ræðumanns, hv. þm. Marðar Árnasonar. Enda þótt við séum í sama flokki sem er stór og breiður þá er ég ekki endilega sammála honum um mat hans á opinberri þjónustu. Ég tel ekkert sjálfgefið að öll opinber þjónusta, aðalskrifstofur hennar og miðstöðvar, sé staðsett í einni og sömu borginni. Flestar þjóðir í kringum okkur haga málum sínum með öðrum hætti. Ég nefni þar Norðurlöndin sérstaklega. Víða hefur reyndar verið farið út í það að flytja miðlæga starfsemi út úr umferðaröngþveiti stórborganna og horfi ég þar til Kaliforníu svo dæmi sé tekið, fimmta stærsta hagkerfis í heimi. En almennt vil ég segja þetta um þessi mál. Það er pólitísk ákvörðun á hverjum tíma hvar miðstöð opinberrar þjónustu er. Það er jafnframt að mínu viti augljóst að einhver best heppnaða byggðaaðgerð síðustu ára og áratuga er stofnun opinberrar þjónustu á borð við Háskólann á Akureyri. Það er í raun og sann stóriðja Eyjafjarðar, Háskólinn á Akureyri og sú starfsemi sem þar hefur fengið að þroskast. Sömu sögu má segja um álíka opinbera þjónustu hringinn í kringum landið, á Egilsstöðum, Ísafirði og þar sem opinber þjónusta hefur verið að styrkjast í sessi. Hún skiptir þessi bæjarfélög gríðarlega miklu máli. Þess vegna tel ég vel koma til greina að sú starfsemi hins opinbera sem á verkefna vegna heima úti á landi sé þar 

Frú forseti. Þetta hefur verið ágæt umræða þó hún sé kannski fullstutt þegar við erum komin í meginlínurnar, þ.e. hvar opinber starfsemi eigi að vera stödd almennt. Ég ætla svo sem ekki að blanda mér í það sérstaklega en ég vil staldra ögn við orð þingmannsins varðandi stóriðju Eyjafjarðar, að það sé Háskólinn á Akureyri. Ég tek undir það í meginatriðum en vil samt minna hv. þingmann á það og þingheim allan að einu sinni var álver í Eyjafirði talin eina leiðin til að snúa við hnignun þess svæðis. Það hefur sem betur fer breyst og sýn heimamanna á það hver sé eina leiðin til að þróa það samfélag til góðs. Starfsemin í umhverfismálum almennt fer eðli málsins samkvæmt fram um allt land, málaflokkurinn er þess eðlis, og þarf að vera mikil starfsemi í návígi við það sem um ræðir. Ég vil nefna til viðbótar starfsemi Vatnajökulsþjóðgarðs, landvörslu þar, starfsemi Umhverfisstofnunar í kringum friðlýst svæði sem eru hartnær 100 talsins um allt land og starfsemi Veðurstofu Íslands sem ég nefndi áðan og fleiri stofnana ráðuneytisins. Hvar aðalskrifstofan er stödd nákvæmlega er í mínum huga ekki meginmálið heldur kannski fjöldi starfa. Ég held að það sé eitthvað sem við þurfum að huga að, við þingmenn og ráðherrar þegar við setjumst yfir fjárlagagerð, að hafa einhvers konar starfabókhald. Það væri auðvitað bragur á því ef við sæjum nákvæmlega hvert störfin flytjast. Staðreyndin er auðvitað sú að atvinnuleysið heggur sárast á Suðurnesjunum og við ættum að hafa mestar áhyggjur af því svæði akkúrat núna. Eitt starf til eða frá í einum fjórðungi eða öðrum breytir engu um það þótt það kunni oft að vera táknrænt. Það sem er að gerast í þessum efnum er að við þurfum að efla heildaryfirsýn okkar í málinu og ég held að við getum notað þetta tækifæri 

Hæstv. forseti. Eins og alþjóð veit urðu miklar náttúruhamfarir á Suðurlandi sl. vor þegar Eyjafjallajökull gaus. Nú þegar gosi er lokið og viðbúnaðarstig hefur verið fært niður glímum við enn við afleiðingar þess. Eitt af því sem við er að eiga er loftmengun. Enn er umtalsvert öskufok suma daga sem gerir fólki á svæðinu lífið erfiðara og vekur spurningar varðandi heilsufar manna. Það er mikilvægt að fylgjast vel með og mæla svifryk í lofti. Mig langar að beina þeirri fyrirspurn til hæstv. umhverfisráðherra hvernig eftirliti með loftgæðum á helsta áhrifasvæði eldgossins í Eyjafjallajökli sé háttað og jafnframt hvort fyrirhugaðar séu einhverjar breytingar á þessu eftirliti í kjölfar fyrri reynslu sem við þegar höfum haft af eldgosinu. Ég tel að mjög mikilvægt sé að ekki bara að vernda íbúana á svæðinu heldur einnig að skrásetja það sem þarna fer fram fyrir komandi kynslóðir. Nú vitum við að Eyjafjallajökull getur gosið og mun væntanlega gera það aftur í framtíðinni. Það sem heimamenn hafa gert til að reyna að læra af reynslu fyrri kynslóða er að lesa þær frásagnir sem til eru af fyrra gosi. Það er mikilvægt að við skrásetjum frásagnirnar nú. Svifryksmælar hafa verið settir upp en hins vegar skortir á að slíkur mælir sé til staðar á helsta áhrifasvæðinu, þ.e. á því svæði sem varð fyrir mestri mengun á sínum tíma og á enn við afleiðingar hennar að stríða. Efnið kemur upp úr árfarvegunum og hreyfist um leið og vind hreyfir og mér skilst að síðast á föstudag fyrir rúmri viku hafi verið mjög slæmt skyggni á þessu svæði, þ.e. svæðinu við Svaðbælisá og þar um kring. Það er rétt að Umhverfisstofnun haldi vel utan um þessi mál og ég spyr því hæstv. ráðherra hvort til standi að hafa mæli á þessum slóðum undir Eyjafjöllum til að tryggja að menn viti hvað þar er að gerast og fylgjast með því hvort skaðleg áhrif á heilsufar manna séu hugsanleg.

Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir fyrirspurnina. Það er auðvitað svo að öll úrvinnsla og eftirmál eldgossins í Eyjafjallajökli eru hvergi nærri komin á endastöð. Við þurfum að halda vöku okkar og engin endanleg niðurstaða er komin um hvernig best er að bregðast við. Við söfnum upplýsingum og þekkingu eins og málinu vindur fram og það er gríðarlega krefjandi og mikið álag á íbúa svæðisins af þeim sökum. Við höfum, þ.e. Umhverfisstofnun, allt frá upphafi gossins í Eyjafjallajökli lagt áherslu á að mæla eftir fremsta megni styrk svifryksins á svæðum sem hafa orðið fyrir öskufalli í nágrenni jökulsins og einnig hefur stofnunin mælt tilteknar gastegundir á áhrifasvæðinu. Staðan er þannig nú í kjölfar eldsumbrotanna í Eyjafjallajökli sl. vor að ríkisstjórnin ákvað að tillögu ráðuneytisins að veita fé til Umhverfisstofnunar í því skyni að kaupa mælistöð til að vakta loftgæði á svæðinu. Um þessar mundir er svifryk mælt með þessari nýju mælistöð og er hún staðsett á Hvolsvelli eins og kom fram í máli þingmannsins. Mælistöðin er þar vegna þess að þar býr fleira fólk en undir Eyjafjöllum og þar er starfræktur bæði grunn- og leikskóli. Hins vegar er verið að endurskoða staðsetningu mælistöðvarinnar í ljósi fjölmargra ábendinga frá íbúum sem nú búa undir Eyjafjallajökli. Strax og fréttir bárust af öskufalli í byggð ákvað Umhverfisstofnun að hefja mælingar á áhrifasvæði eldgossins en fyrstu mælistöðinni var komið fyrir tveimur dögum síðar. Einnig fór stofnunin í að útvega fleiri lánsstöðvar til mælinga. Stöð í eigu Umhverfisstofnunar sem staðsett er á Akureyri var fengin að láni til Víkur og Kirkjubæjarklausturs í apríl og var notuð til að mæla svifryk. Stöðvar frá umhverfissviði Reykjavíkur og önnur í eigu Kópavogsbæjar voru staðsettar annars vegar á Hvolsvelli og hins vegar á Heimalandi og voru notaðar frá apríl og fram í júlí til að mæla svifryk, köfnunarefnisoxíð, brennisteinsvetni og brennisteinsdíoxíð. Þá var nýja stöðin sem keypt var sett upp við Raufarfell í júlí og fram í ágúst. Síðan í september hefur sú stöð verið staðsett á Hvolsvelli og verið notuð til að mæla svifryk. Um það bil mánuði eftir að gosi lauk var mælistöðvum skilað til Kópavogsbæjar og Reykjavíkurborgar sem höfðu lánað þær endurgjaldslaust. Unnin voru skemmdarverk á stöðinni sem Akureyrarbær lánaði til Víkur þann 4. september og var stöðin því flutt til Reykjavíkur til viðgerðar. Eftir viðgerð og prófanir var það metið svo að öskufok yrði minna þegar vetur gengi í garð, sérstaklega eftir fyrstu snjóa. Því var ákveðið að setja stöðina aftur upp á Akureyri a.m.k. í vetur. Rökin fyrir því voru að búast mætti við háum toppum svifryks á Akureyri í vetur en á gossvæðunum yrði öskufok trúlega minna vandamál þegar vetur gengi í garð. Hv. þingmaður spyr hvort einhverjar breytingar séu fyrirhugaðar á eftirliti með loftgæðum í kjölfar reynslunnar af eldgosum. Því er til að svara að ekki eru fyrirhugaðar stórbreytingar á eftirlitinu í vetur en til skoðunar er að flytja mælinn á Akureyri aftur inn á áhrifasvæði eldgossins snemma í vor. Eins og fram hefur komið er staðsetning mælistöðvar á Hvolsvelli einnig til endurskoðunar í ljósi ábendinga frá íbúum undir Eyjafjallajökli. Ég vil árétta það sem kom fram í upphafi svars míns að það er auðvitað ekki til neitt sem heitir endanleg ákvörðun í þessum efnum heldur verður að bregðast við jafnharðan og vera í góðu sambandi við íbúa. Það hefur Umhverfisstofnun viljað gera og hefur samkvæmt mínum upplýsingum haldið fundi með íbúum í því skyni.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þessi svör en mig langar að það komi skýrt fram að ég tel mjög mikilvægt að áfram verði fylgst með loftgæðum á Hvolsvelli vegna þess að þar finna menn enn fyrir áhrifum öskufoks. Ég tel því lausnina ekki vera að flytja þá stöð til heldur eigi að fá aðra stöð til að fylgjast með loftgæðum undir Eyjafjöllum. Ekki eru miklar vegalengdir þarna á milli og það er mjög mikilvægt að við áttum okkur á hvað er þarna á seyði vegna þess að þarna fer svifryksmengunin langt upp yfir það sem gerist í þéttbýli. Allir hljóta að skilja að íbúar á höfuðborgarsvæðinu mundu ekki sætta sig við að hafa ekki upplýsingar um mengun eins og hún er á þessu svæði og ég tel að íbúar undir Eyjafjöllum sem og á Hvolsvelli og í Vík sem búa við þessar aðstæður eigi heldur ekki að þurfa að sætta sig við það, svo það sé skýrt tekið fram. Mig langar jafnframt að beina þeirri fyrirspurn til ráðherra hvort skoðað hafi verið að setja í lög eða reglugerð einhverjar viðmiðanir um það hvenær svifryksmengun verður það mikil að ekki sé æskilegt að menn séu staddir á viðkomandi svæði. Stundum eru gefnar viðvaranir á höfuðborgarsvæðinu, heyri ég. Þær tölur sem um er að ræða á höfuðborgarsvæðinu eru langt fyrir neðan það sem menn hafa búið við fyrir austan. Ég tel að einn af lærdómunum sem við þurfum að fara vel yfir í kjölfar gossins sé hvort og þá með hvaða hætti setja eigi einhverjar heimildir til heilbrigðisyfirvalda eða þá Umhverfisstofnunar um að gefa út tilmæli um að menn skuli ekki vera á ferð á ákveðnum svæðum. Ég tel að þetta sé eitt af því sem við þurfum að ræða. Þetta er erfitt viðfangsefni. Menn vilja að sjálfsögðu fá að ráða sér sjálfir en hins vegar sáum við það þegar ástandið undir Eyjafjöllum hafði verið viðvarandi lengi og menn orðnir þreyttir að hugsanlegu hefðu þurft að vera til skýrari viðmiðanir.

Virðulegi forseti. Ég met það mikils að þingmaðurinn skuli taka þetta málefni upp vegna þess að hún talar af þekkingu á svæðinu og veit vel um hvað málið snýst. Varðandi þau tól og tæki sem við höfum í lögum og reglugerðum þá mun ég skoða það í framhaldi af þessari umræðu með hvaða hætti við getum styrkt þann umbúnað sem við þó þegar höfum og efla það að gefnar verði út viðvaranir fyrir almenning. Eitt af því sem er mikilvægast þegar mengun, og ég tala ekki um svifryksmengun eða brennisteinsvetnismengun, er annars vegar er gagnsæi og upplýsingar til almennings. Aðgengi almennings að upplýsingum um magn í lofti hefur verið eflt mjög og gagnsæi mælanna sem eru uppi og sýnileiki mælitalna á netinu er líka að verða miklum mun öflugra. Umhverfisstofnun hefur áform um að styrkja það enn frekar þannig að ég mun eftir þessa umræðu kanna sérstaklega með hvaða hætti við getum styrkt regluverk okkar til að auka öryggi almennings í þessum efnum.

Forseti. Á undanförnum árum hafa rutt sér til rúms vefbækur og rafbækur af ýmsu tagi. Því miður eru engar rafbækur enn til á íslensku svo ég viti en tækin, bókhlöðurnar sem menn hafa m.a. stungið upp á að kalla þetta, eru orðin nokkuð útbreidd og menn fá rafbækur á erlendum málum í þau tæki. Vefbækur ýmsar hafa verið á íslensku nokkuð lengi og t.d. er seldur aðgangur á netinu að ýmsum orðabókum, þar á meðal snöru.is sem við alþingismenn getum notað okkur og kemur að miklu gagni. Við hv. þm. Helgi Hjörvar fluttum um það tillögu haustið 2008 að þessar vörur yrðu settar í sama virðisaukaskattsflokk og prentbækur af augljósum menningarlegum og menntalegum ástæðum auk samkeppnisviðhorfa. Við fjölluðum líka um landakort sem nú eru í tveimur flokkum, í hærri flokki eru samanbrotin kort, sem eru venjulegu, gömlu kortin sem við þekkjum best, en í lægri flokki ef þau hafa verið bundin í bók eða settir gormar um kortasíður, sem er auðvitað einkennilegt. Það náðist ekki að afgreiða þessa tillögu úr nefnd þrátt fyrir lofsamlegar umsagnir, líklega m.a. vegna þess að ríkisskattstjóri benti á í umsögn sinni að hér væri ýmislegt til umhugsunar og er það rétt hjá honum. Endirinn varð sá í þetta sinn, alveg ágætur, að í nefndaráliti í desember 2009 um frumvarp til laga um ráðstafanir í skattamálum var tekið fram, með leyfi forseta: „Meiri hlutinn tekur fram að á fundum nefndarinnar hafi komið fram sá skilningur fjármálaráðuneytis og skattyfirvalda að endurskoða þurfi verklag við álagningu virðisaukaskatts á sölu vef- og rafbóka, hljóðbóka, nótnabóka, landabréfa o.þ.h.“ Nú ári síðar er einfaldlega spurt hvernig líði þessari endurskoðun hjá fjármálaráðuneyti og skattyfirvöldum.

Frú forseti. Því er til að svara að þessi mál hafa verið talsvert til skoðunar í fjármálaráðuneytinu, bæði verklag vegna álagningar virðisaukaskatts á sölu vef- og rafbóka, hljóðbóka, nótnabóka, landabréfa og því um líku og mat á því hvort þörf sé á breytingum á því fyrirkomulagi sem þarna hefur verið við lýði. Samkvæmt lögum nr. 50/1988, um virðisaukaskatt hefur bók verið talin fela í sér áþreifanlega vöru sem innihaldi texta í meginmáli. Skilyrðið um texta leiðir til þess að 7% skatthlutfallið tekur almennt ekki til bóka án texta í meginmáli. Þó falla þar undir myndabækur með íslenskum texta, t.d. barnabækur og listaverkabækur og annað því um líkt þó texti sé ekki stórvægilegur. Það sama gildir um nótnabækur enda sé texti með nótunum. Undir 7% virðisaukaskattshlutfallið falla enn fremur landabréfabækur, atlasar og kort sem hafa að geyma þematískar upplýsingar, t.d. upplýsingar um veðurfar, jarðfræði, hafstrauma, sólkerfi eða eitthvað í þeim dúr. Hljóðupptökur af lestri þeirra bóka sem bera 7% virðisaukaskatt falla jafnframt undir lægra skatthlutfallið. Sú breyting var gerð með það að markmiði að jafna stöðu þeirra sem ekki geta notið bóka með lestri, þ.e. sem bera 7% skatthlutfall, svo sem eins og blindir, sjónskertir og aldraðir. Prentvarningur sem ekki telst til bókar í skilningi laganna ber hins vegar 25,5% virðisaukaskatt. Það fer því eftir eðli prentvarningsins sem um ræðir hvort hann ber þessi nefndu 7% eða fullan virðisaukaskatt. Sala á vef- og rafbókum í stafrænu formi hefur samkvæmt ákvæðum virðisaukaskattslaga verið talin fela í sér sölu á þjónustu en hún ber 25,5% virðisaukaskatt. Í þessu sambandi ber að geta þess að Efnahags- og framfarastofnun Evrópu, OECD, hefur gengið út frá nákvæmlega sömu aðgreiningu. Skattaleg aðgreining á áþreifanlegum bókum annars vegar þar sem litið er á slíkar bækur sem vörur og vef- og rafbókum með stafrænu efni hins vegar þar sem litið er á slíkar bækur sem þjónustu í skilningi virðisaukaskattslaga er viðurkennd hjá OECD og öðrum alþjóðastofnunum. Það er ekki hægt að horfa fram hjá nauðsyn þess að þarna sé byggt á samræmdri túlkun meðal allra aðildarríkja t.d. OECD til að tryggja hlutleysi og skilvirkni í skattalegu tilliti. Það eru þau rök sem fyrst og fremst hafa verið nefnd fyrir því að halda sig við þessa aðgreiningu. Annars færum við aðra leið en þau lönd sem við berum okkur saman við. Mat ráðuneytis, eftir að hafa yfirfarið þetta verklag, er að ekki standi sterk rök til að gera þarna breytingar á að svo komnu máli. Það er þó svo sem aldrei neitt endanlegt eða óumbreytanlegt í þeim efnum. Ég leyfi mér að minna á í því sambandi að verið er að fara yfir skattkerfið í heild sinni í viðamiklu samstarfi þar sem m.a. er ákveðin verkefnisstjórn og síðan breitt samráð við fjölmarga aðila, þar á meðal alla þingflokka, samtök á vinnumarkaði og fleiri slíka. Í þessu samstarfi á Bandalag íslenskra listamanna fulltrúa sem ötullega hefur komið ýmsum sjónarmiðum þeirra á framfæri. Það verður því örugglega unnið að þessu áfram og farið yfir það á fyrstu mánuðum næsta árs. Meiningin hefur verið sú að þessu samstarfi ljúki með viðamikilli skýrslu ef mögulegt er, sem kæmi út einhvern tíma á fyrri hluta næsta árs eða fyrir mitt næsta ár. Þá verða þessi efni m.a. yfirfarin eins og fjölmörg önnur sem hafa verið undir í þessu samstarfi. Frá þessum hópi kom áfangaskýrsla í lok ágúst sem tók kannski meira á því sem var næst okkur í tíma og sneri að skattbreytingum sem gengið hafa í gegn og því sem tengist afgreiðslu fjárlaga núna. En skattkerfið í heild sinni og viðamikil úttekt á því er sem sagt í gangi og þetta, eins og margt annað, er þar undir. Þetta eru í raun þau svör sem ég get veitt um málið á þessu stigi.

Forseti. Þetta svar veldur nokkrum vonbrigðum vegna þess að í því er ákaflega lítið nýtt frá því að umsögn ríkisskattstjóra barst þinginu 18. mars 2009. Það eina sem má telja til nýjunga í svarinu er að starfsmenn hæstv. fjármálaráðherra eða skattyfirvalda hafa leitað sér raka hjá alþjóðastofnunum. Um þær alþjóðastofnanir er það að segja að við stöndum ekki í neins konar skylduskattsamstarfi við þær og þó að sjálfsagt sé að fylgja flokkun þeirra eins og hægt er í íslenskum skattalögum og skattvinnureglum þá höfum við hagað skattkerfi okkar eins og okkur sýnist, m.a. með þeirri breytingu sem gerð var þegar hæstv. núverandi fjármálaráðherra var í ríkisstjórn í forsætisráðherratíð Steingríms Hermannssonar og bækur voru þá undanþegnar virðisaukaskatti sem leiddi síðan til þeirrar stöðu sem nú er uppi. Það eru augljós rök, forseti, þ.e. menningarleg, menntaleg og samkeppnisleg rök, fyrir því að bækur og textar í öðru formi en prentuðu séu afgreidd með sama hætti og prentbækur og þær aðrar vörur sem nefndar hafa verið í þessari umræðu, hljóðbækur, nótnabækur, landabréf o.fl. Þetta sé samræmt. Starfsmenn fjármálaráðuneytisins hafa greinilega ekki gert annað en athuga vefsíðuna hjá OECD og víðar en ekki unnið í málinu eins og átti að gera. Þetta veldur mér verulegum vonbrigðum. Fyrirspurnin var flutt til að vita hvort eitthvað væri að gerast í málinu og niðurstaðan er sú að ekkert er að gerast í málinu. Þess vegna þarf þingið að taka sjálfstæða afstöðu til þess hvort eitthvað eigi að gera með þeim hætti sem þingið gerir, að taka fyrir frumvörp og samþykkja þau eða ekki.

Frú forseti. Það að ráðuneytið meti stöðuna svo á þessu stigi að ekki séu efni til breytinga þýðir ekki það sama og að ekkert hafi verið gert eða ekkert sé að gerast.

Það var ekki spurt um ráðuneytið heldur ráðherrann.

Já, já, ráðherrann er að svara hérna og byggir það á vinnu sérfræðinga ráðuneytisins. Ég held að því verði ekki á móti mælt að menn hafa ekkert kinokað sér við að vinna í skattamálum á undanförnum missirum og mikið verið að gert í þeim efnum og mikið undir. En ekki er heldur hægt að ýta alveg til hliðar þeim sjónarmiðum sem ég gerði grein fyrir. Það er líka sjónarmið að eitthvert samræmi sé í framkvæmd þessara mála milli landa. Það er alveg hárrétt að við erum ekki bundin af slíku. Við erum ekki bundin af því í sjálfu sér sem er á dagskrá hjá OECD en eitt af því sem maður hefur verið kannski hvað ánægðastur með hjá þeirri stofnun er hvernig hún hefur reynt að knýja ríki til samstarfs um að loka skattasmugum. Það er hverjum og einum í sjálfsvald sett hvort hann tekur þátt í slíku en nauðsyn samræmdra aðgerða blasir samt við. Þá er gagnlegt að hafa stofnanir eins og OECD sem reyna að knýja á um samræmingu og samræmdar aðgerðir á þessum sviðum. Það eru ótal álitamál uppi sem tengjast meðferð og skattlagningu rafrænnar þjónustu og rafrænna viðskipta. Það er flókinn heimur og síbreytilegur og menn viðurkenna alveg vanmátt sinn upp að vissu marki í því að elta þróunina á þeim sviðum. Það hefur t.d. komið upp í sambandi við álitamál sem tengjast skattalegri meðferð viðskipta með rafræna þjónustu yfir landamæri sem í raun eru ekki til í þessum heimi. Við vorum að taka á einum þætti þess máls með frumvarpi sem er til umfjöllunar hjá þingnefnd akkúrat í augnablikinu um hvernig haga skuli virðisaukaskattlagningu eða öllu heldur ekki skattlagningu þegar um útflutning á rafrænni þjónustu er að ræða. Því er ekki að neita að þetta er flókinn heimur sem þarna er verið að reyna að takast á við með að einhverju leyti hefðbundnum og kannski gamaldags úrræðum í skattalegu  Ég segi ekki að þetta kunni ekki að taka 

Virðulegi forseti. Ég kem hingað upp til að fylgja eftir óskum ýmissa heilbrigðiseftirlita hringinn í kringum landið og eftir atvikum fleiri eftirlitsstofnana sem hafa reynt að fá til sín aukin verkefni. Við erum hér að tala um framsal verkefna frá stofnunum sem eru miðlægar í Reykjavík út í héruðin. Mig langar að vitna í nýlegt bréf, alltént frá þessu ári, frá Heilbrigðiseftirliti Austurlands en það hefur verið í fararbroddi þeirra heilbrigðiseftirlitssvæða sem hafa óskað eftir framsali verkefna frá Umhverfisstofnun, ekki síst í ljósi þess að það hefur verið yfirlýst stefna stjórnvalda að færa skuli verkefni út á landsbyggðina og einnig að þjónusta skuli vera sem næst þjónustuþega. Ég vitna, með leyfi forseta, til nýlegs svars sem Heilbrigðiseftirlit Austurlands fékk frá ráðherra, dags. 7. júlí á þessu ári, en þar segir: „Ráðuneytið tekur undir að færa eigi eftirlit frá Umhverfisstofnun til heilbrigðisnefnda þegar slíkt hefur í för með sér aukna hagkvæmni í eftirliti, þar sem hlutaðeigandi heilbrigðisnefnd hefur óskað eftir því og þegar það tryggir fullnægjandi fagþekkingu varðandi umhverfiseftirlit með umræddri starfsemi.“ Hér er um svar ráðherra að ræða. Í bréfi Heilbrigðiseftirlits Austurlands segir jafnframt að þrátt fyrir þetta hafi þrír forstjórar Umhverfisstofnunar allir hafnað frekara framsali verkefna og núverandi forstjóri hefur sagt upp gildandi samningum þannig að þeir renna að óbreyttu út um áramót. Þar með munu verkefni væntanlega færast frá landsbyggðinni og frá sveitarfélögum á Austurlandi til ríkisstofnunar í höfuðborginni. Með leyfi forseta segir síðar í þessu ágæta bréfi Heilbrigðiseftirlits Austurlands: „Þrátt fyrir ákvörðun um óbreytta verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga hvað varðar matvælaeftirlit þegar Matvælastofnun var sett á laggirnar hefur eftirlit með hvers konar kjötvinnslu utan sláturhúsa, mjólkurstöðvum og litlum fiskvinnslum verið fært frá heilbrigðisnefndum til Matvælastofnunar. Unnið er að samningum um framsal þar sem það þykir hagkvæmt en ekki hefur verið gengið frá samningum og mikil óánægja er meðal heilbrigðiseftirlitssvæða, ekki síst á höfuðborgarsvæðinu, hve treg stofnunin er til að framselja eftirlit með fyrirtækjum sem Heilbrigðiseftirlit hefur sinnt árum saman. Þarna er í raun um að ræða tilfærslu verkefna frá sveitarfélögum til ríkis.“ Í lok þessa bréfs Heilbrigðiseftirlits Austurlands, frú forseti, segir: „Spurning til forsvarsmanna stjórnvalda er hvort og að hve miklu leyti sé ásættanlegt að stofnanir ríkisins vinni þvert á anda stefnu ríkisstjórna.“ Þessari spurningu er hér með komið til hæstv. ráðherra.

Frú forseti. Þó að það sé þannig að fjármálaráðuneytinu sé fátt óviðkomandi, og ég kinoka mér síður en svo við því að svara þessari fyrirspurn, hún er góðra gjalda verð, þá heyra reyndar mjög fáar eiginlegar eftirlitsstofnanir undir fjármálaráðuneytið. Við erum hins vegar með allmargar umsýslustofnanir sem nær er að kalla svo. Þar má nefna stofnanir eins og Bankasýsluna, Fasteignir ríkissjóðs, Fjársýslu, Framkvæmdasýslu ríkisins, Ríkiskaup og embætti tollstjóra. En sannanlega er einn stór eftirlitsaðili sem heyrir undir fjármálaráðuneytið og það er ríkisskattstjóri sem hefur 9 starfsstöðvar og þar af 7 utan höfuðborgarsvæðisins. Ég vil aðeins fara yfir málefni þeirrar stofnunar og þær breytingar sem hún hefur tekið. Hinn 1. janúar sl. var allt landið gert að einu skattumdæmi og það hafði í för með sér að 9 sjálfstæðar skattstofur voru sameinaðar undir embætti ríkisskattstjóra. Við þá sameiningu var tekin sú ákvörðun að allar skattstofurnar nema ein, þ.e. Skattstofan í Reykjavík, sem lögð verður niður um næstu áramót, yrðu gerðar að starfsstöðvum embættisins. Í reynd þýddi þetta að það varð, má segja, enn meiri dreifing á verkefnum stofnunarinnar þar sem stór skattstofa á höfuðborgarsvæðinu var lögð niður með breytingunum en öllum öðrum starfseiningum við haldið. Ríkisskattstjóri verður því með starfsstöðvar á Akureyri, Akranesi, Egilsstöðum, Hafnarfirði, Hellu, Ísafirði, Reykjavík, Siglufirði og Vestmannaeyjum og þeim verður haldið áfram. Samhliða þessu, og það hefur gildi í þessari umræðu, verður unnið að enn frekari sérhæfingu starfseminnar á hverri starfsstöð þó að sjálfsögðu með tilliti til þeirra starfsmanna sem þar starfa og möguleika. Þannig voru t.d. í fyrra skipulaginu starfræktar 5 sjálfstæðar eftirlitsdeildir á landinu öllu en með breytingunni runnu þær saman í eina heild með starfsstöðvar á þremur stöðum, á Akureyri, Akranesi og í Reykjavík. Það var líka lögð mikil áhersla á þetta, og ég skrifaði skattstjóra sérstakt bréf sem var stefnumótandi fyrir þá vinnu þegar sameiningin var í undirbúningi, að ríkisskattstjóri hefði áfram starfsemi sem víðast um land og það sést á þessu, eins og áður sagði, að einungis ein eining, Skattstofan í Reykjavík, var lögð niður en öllum öðrum einingum viðhaldið og sumar þeirra hafa verið efldar. Þessi endurskipulagning er nú nokkurn veginn um garð gengin og ég tel að hún hafi tekist vel og skattstjóri og hans starfsfólk eigi heiður skilinn fyrir hvernig það hefur gengið. Ég var á stórum fundi allra starfsmanna hins nýja embættis á dögunum þar sem ég gat ekki betur heyrt en almennt ríkti ánægja með það hvernig þetta hefði gengið. Þarna eru menn með skipulag sem býður upp á alla kosti þess að dreifa verkefnum og nýta sér tækni fjarvinnslu og rafrænnar vinnslu. Þar kemur okkur til góða að skatturinn er í fremstu röð hvað það snertir. Ég veit að umhverfisráðherra, sá sem nú situr, er áhugasamur um að færa verkefni eftirlitsstofnana sem undir það ráðuneyti heyra og þar á meðal ekki síst á sviði heilbrigðiseftirlits og ég veit ekki betur en sú vinna sé í fullum gangi. Ég vil líka nefna það sem heyrir undir fjármálaráðuneytið og er af öðru tagi en það er sú forusta sem ráðuneytið hefur í sambandi við rafræn skilríki og að reyna að ýta á eftir því að menn í auknum mæli bjóði upp á rafræna þjónustu. Innleiðing og aukin notkun rafrænna skilríkja er mikilvæg í þeim efnum til að menn geti staðfest með skilríkjunum undirskrift sína eða tilvist sína eða að þeir séu þeir sem þeir eru. Það er einnig sérlega áhugavert að skoða möguleikana á rafrænum skilríkjum fyrir ungmenni, t.d. verkefni sem eru í gangi um að búa til lokaðar spjallrásir þar sem rafræn skilríki eru aðgönguskilyrði og þá kemur aldur skilríkishafans fram og eingöngu þeir sem geta með rafrænu skilríki sýnt að þeir séu á viðkomandi aldri komast inn á rásina. Þetta er samevrópskt verkefni þar sem Ísland er í forustu með Austurríki, að mig minnir, og einhverjum stofnunum og er mjög áhugavert og sýnir möguleikana í þessum efnum. Fjármálaráðuneytið sjálft reynir fyrir sitt leyti að nýta sér þessa möguleika. Þannig er t.d. einn af starfsmönnum ráðuneytisins búsettur á Bíldudal og vinnur sína vinnu að mestu leyti þaðan og ef sýndur er vilji og hugkvæmni í þessum efnum er ekki nokkur minnsti vafi á að hægt er að nýta sér kosti þessarar tækni. Heilmikið jákvætt hefur þó gerst í sambandi við skönnunarvinnu og ýmsa fjarvinnslu sem komist hefur á á undanförnum árum. Það á bara að halda þessari þróun áfram og fjármálaráðuneytið er fyrir sitt leyti eindregið fylgjandi því að svo sé gert.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir þessa fyrirspurn. Þó það sé rétt hjá hæstv. ráðherra að ekki heyri allar eftirlitsstofnanir undir fjármálaráðuneytið þá er ekki óeðlilegt að þeirri fyrirspurn sé beint til annars forsvarsmanns ríkisstjórnarinnar með hvaða hætti ríkisstjórnin framfylgir yfirlýstri stefnu sinni. Það hefur komið fram, sérstaklega hjá Samfylkingunni en líka ríkisstjórninni, í svokallaðri Sóknaráætlun 20/20, að meiningin hefur verið að byggja upp svæði á landinu þar sem öll þjónusta færi fram. Ég hef margoft komið hingað upp og spurt hvernig þeirri vinnu væri háttað þegar menn eru að skera niður stofnanir hægri og vinstri og færa þá gjarnan verkefni frá sveitarfélögum yfir til ríkisins og þá til Reykjavíkur, hvernig það samræmist Sóknaráætlun 20/20. Ég held að hún hafi alveg gleymst en ég tek undir að þetta er mjög mikilvægt. Ekki hvað síst á þeim tveimur sviðum sem hv. þingmaður nefndi, þ.e. Matvælastofnun og Umhverfisstofnun, er beinlínis greinilegt að þær stofnanir ganga í berhögg við yfirlýsta stefnu ríkisstjórnarinnar.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. ráðherra fyrir yfirgripsmikið og gott svar og jafnframt hrósa honum fyrir þá pólitísku stefnuyfirlýsingu sem falist hefur í verkefnum skattsins. Það er til mikillar fyrirmyndar hvernig fjármálaráðherra og hans fólk hefur beitt sér í því máli. Eðli málsins samkvæmt er hægt að vinna þá vinnu hringinn í kringum landið í krafti rafmiðlunar og það starf sem þar hefur farið fram í pólitískri stefnubreytingu er til mikillar fyrirmyndar og vil ég nota tækifærið til að þakka hæstv. ráðherra fyrir það starf allt saman. Engu að síður má gera betur ef duga skal og þar vísa ég enn og aftur til þessa bréfs Heilbrigðiseftirlits Austurlands. Ég tel að í ljósi ríkisfjármála eigi að leita allra leiða til að haga opinberri stjórnsýslu með sem hagkvæmustum hætti. Ég tel að færsla verkefna heim í hérað, svo sem eins og hvað eftirlitsþættina varðar, sé mjög til þess fallin að fara betur með fjármuni ríkisins. Ég spyr því hæstv. fjármálaráðherra enn og aftur að hans pólitísku sýn í þessu máli, hvernig ríkisvaldið getur í auknum mæli beitt sér í þessu máli til að betur sé farið með fjármuni ríkisins - ég endurtek að ég tel að það sé hægt að gera með því að færa þessi verkefni út til eftirlitsstofnana sem eru fyrir heima í héraði.

Frú forseti. Ég held að stefnan sé ekki umdeild, ég held að að minnsta kosti á umliðnum árum, eins og ég hef fylgst með þessu, og núna séu menn allir af vilja gerðir og almennt sé samstaða um það þvert yfir allar pólitískar línur að menn vilji, eftir því sem mögulegt er, að slík verkefni sé hægt að vinna óháð staðsetningu og þá ekki síður á landsbyggðinni en hér á þéttbýlissvæðinu. Ég lít svo á að Sóknaráætlun 20/20, af því að hún var nefnd, sé einmitt angi af sömu hugmyndafræði, að byggja upp og efla svæðin þannig að þau verði burðugar einingar til að takast á við fleiri verkefni. Inni í þeirri hugmyndafræði er mjög mikið talað um svonefnt onestop-kerfi eða einn viðkomustað, þ.e. að reyna að færa þjónustu saman þannig að notendur eigi þess kost almennt að koma þá á einn stað og fá úrlausn sinna mála. Það má auðvitað segja að rafræn þjónusta sé slíkur einn viðkomustaður því að þá ertu að fara á einn stað, á netið og yfir það. Möguleikarnir þar eru geysilegir þannig að Sóknaráætlun 20/20, þess vegna færsla málefna fatlaðra frá ríki til sveitarfélaga, getur allt verið liður í þessu ef menn horfa þannig á það. Ég nefndi rafrænu skilríkin áðan og sem dæmi má nefna að með tilkomu slíkra skilríkja væri hægt að sjá fyrir sér að innan fárra ára væru t.d. allar þinglýsingar gerðar rafrænar með gríðarlegu hagræði fyrir þá sem í hlut eiga. Þar með væri vinnan orðið ótengd því að eiga efnislega snertingu við notandann þannig að í þessu geta falist miklir möguleikar. Ég nefni loks fjarnámið og allt sem snýr að menntuninni og möguleikunum þar. Því miður hafa menn þurft að rifa aðeins seglin í því en engu að síður er sú þróun sem þar hefur verið mjög ánægjuleg. Maður sér fjölmörg dæmi þess. Ég þekki það úr minni fjölskyldu. Einn af sonum mínum var í framhaldsnámi í Reykjavík í framhaldsskóla en jafnframt í fjarnámi í Framhaldsskólanum á Höfn í Hornafirði og í Verkmenntaskólanum á Akureyri. Þar voru kennarar og starfsmenn sem aðstoðuðu hann á ólíkum landshornum.

Frú forseti. Málefni lífeyrissjóðanna hafa mjög verið til umræðu á undanliðnum vikum og mánuðum, ekki síst eftir að efnahagshrunið reið yfir landsmenn. Mjög hefur verið deilt á íslenska lífeyrissjóði eftir það gríðarlega áfall sem þjóðin varð fyrir. Það hefur ekki einungis verið deilt um hvernig sjóðirnir hafa ávaxtað sitt pund heldur hefur og verið deilt á ýmsa umsýslu þessara lífeyrissjóða, innra starf þeirra, launagreiðslur til forsvarsmanna og þá yfirbyggingu sem þar hefur verið við lýði. Auk þess þarf varla að taka fram að mjög hefur verið deilt á lífeyrissjóðina fyrir ákveðinn lýðræðishalla, ef svo má segja, enda alkunna að fáir hafa mætt á aðalfundi þessara félaga og sjóða. Allar ákvarðanir hafa þar af leiðandi verið teknar af tiltölulega fáum miðað við þann gríðarlega fjölda sem á mikið undir þessum sjóðum sem að mínu viti eru fyrst og síðast félagslegir og á að reka sem slíka en ekki eins og einkareknar viðskiptastofnanir eins og sumir vilja vera láta að sé einmitt tilfellið. Eins hefur það verið mjög í umræðunni á undanliðnum vikum hvort fækka beri þessum lífeyrissjóðum. Í fyrirspurninni sem hér er sett fram er spurningin einfaldlega í þá veru hvort fækka eigi þeim niður í einn. Margir telja það óvarlegt enda öll eggin þá í einni körfu og það beri að dreifa ábyrgðinni. Spurningin hlýtur samt sem áður að vera sú hvort þeim beri að fækka að mun, jafnvel niður í 2–3, til að auka hagræði og fækka þeim silkihúfum sem lífeyrissjóðakerfið hefur getið af sér á undanförnum árum. Hér er vitaskuld mikið í húfi og margir landsmenn, ef ekki allir, horfa til þessara sjóða sem sinna sjóða þrátt fyrir að þeir séu kannski reknir í skjóli fámennra stjórna og aðalfunda sem lítil sem engin þátttaka er í. Ég ber því þá spurningu fram til svars af hálfu fjármálaráðherra hvort hann telji að það eigi að fækka þessum sjóðum og hvort ríkisvaldið sé yfir höfuð í einhverjum færum til að aðhafast eitthvað í þeim efnum.

Frú forseti. Lífeyrissjóðirnir eru að sjálfsögðu ekki yfir gagnrýni hafnir og þeir hafa auðvitað fengið sinn skammt af henni. Þeir urðu fyrir þó nokkru höggi í hruninu en þess ber þó að geta sem vel er, sem betur fer stendur kerfið eftir án verulegrar löskunar og hefur langleiðina náð þeim styrk sem það hafði fyrir hrunið, á nálægt 120% af vergri landsframleiðslu í hreinum eignum til greiðslu lífeyris. Það var okkur Íslendingum mikil gæfa að við rötuðum inn á það spor á sínum tíma að byggja upp lífeyri í söfnunarkerfi, og enginn minnsti vafi á því í mínum huga hvað sem segja má svo um starfshætti og fyrirkomulag lífeyrissjóða. Staða málsins núna er sú að það er að störfum nefnd sem var skipuð á öndverðu þessu ári. Þar eiga sæti öll helstu samtök launamanna, auk fulltrúa frá sveitarfélögum, efnahags- og viðskiptaráðuneyti og fjármálaráðuneyti. Hlutverk þessarar nefndar er að fara yfir lífeyrisfyrirkomulagið á mjög breiðum grunni, ræða kosti og galla núverandi fyrirkomulags, safna saman öllum hugmyndum og setja fram valkosti og tillögur um framtíðarsýn. Þarna er mikið undir, þar á meðal og ekki síst sambúð kerfanna, almenna kerfisins og opinbera kerfisins. Við þekkjum þann núning, svo kurteislega sé að því vikið sem þar er og hefur verið á milli. Ég tel ekki tímabært að draga upp persónulegar skoðanir mínar á nákvæmlega hvernig þessu eigi að linna, en það er þó í mínum huga alveg ljóst að framtíðin hlýtur að eiga að bera það í sér að réttindin verði sem jöfnust, þó ekki þannig að réttur manna til að semja sérstaklega um kjör tengd þessu sé af þeim tekinn en einhvers konar samræmdari grunnréttindi allra en nú er sem og að kerfin verði sjálfbær. Það hljóta að vera meginleiðarljósin sem við förum í. Rekstrarkostnaðurinn og fjöldi eininga skiptir þá að sjálfsögðu máli en ég er ekki tilbúinn til að lýsa því yfir á þessu stigi að það sé endilega skynsamlegt að setja stefnuna á einn lífeyrissjóð allra landsmanna. Það gæti aldrei orðið að veruleika fyrr en mjög margt hefði gerst á undan, samanber núverandi stöðu kerfanna, auk þess sem í einhverjum mæli er þetta í höndum þeirra sem í hlut eiga. Lífeyrissjóðunum hefur fækkað umtalsvert og það hefur fækkað mjög litlum sjóðum sem ég held að sé tvímælalaust til bóta, bæði vegna þess að þær einingar eru að breyttu breytanda óhagkvæmar í rekstri og þar er kannski áhættudreifingin minni en hægt er að gera í stærri og öflugri sjóðum. Lífeyrissjóðirnir eru sjálfir með sín mál til skoðunar. Þeir skipuðu nefnd til að rannsaka sig og sína starfshætti og ég held að það sé líka gott að fá þær niðurstöður fram, hvað lífeyrissjóðirnir sjálfir og forsvarsmenn þeirra telja að betur megi fara og hugmyndir um reglur, áhættudreifingu, stjórnarfyrirkomulag og þess vegna hvernig farið er með laun, þóknanir og annað slíkt. Líka er vert að sjá hvaða viðhorf menn hafa til rekstursins, fjölda og stærðar eininga. Að sjálfsögðu getur löggjafinn stýrt þessu á vissan hátt með skilyrðum og reglum sem lífeyrissjóðum er gert að fara eftir. Ef menn hefðu þá sannfæringu að það ætti að færa þetta saman í miklu færri og miklu stærri sjóði er út af fyrir sig væntanlega hægt að gera það með reglusetningu sem sjálfkrafa kallar á sameiningu en þá er orðið stutt í að sú sameining sé lögþvinguð. Við þekkjum þessa umræðu líka í sambandi við sameiningu sveitarfélaga og gjarnan hefur það verið viðhorf mitt og minna að við höfum frekar kosið að slíkt gerðist á frjálsum grunni, ákvarðanir sem menn tækju sjálfir, en það þyrfti að vera lögþvingað án þess að slíkt sé endilega útilokað. Einfaldlega er við því að búast að þá verði betra andrúmsloft og menn áhugasamari og viljugri í þær breytingar ef þeir komast sjálfir að niðurstöðu um að það sé skynsamlegt að gera. Allra síðast verður svo ekki fram hjá því horft að það væri gríðarlega mikil samþjöppun á fjármálalegu valdi og um leið áhættu ef allur lífeyrissparnaður landsmanna væri kominn í einn sjóð. Ég held að maður sæi það seint fyrir sér öðruvísi en að gríðarlega vel yrði þá vandað til verka í sambandi við áhættustýringu, áhættudreifingu og varnir, stjórnunarfyrirkomulag þar og annað í þeim dúr ef við legðum svo mikið undir að færa saman í einn lífeyrissjóð allan framtíðarlífeyrissparnað landsmanna. Þá þyrftu menn að vanda 

Virðulegi forseti. Í yfirlýsingu stjórnvalda í tengslum við skuldavanda heimilanna var aðeins komið inn á málefni lífeyrissjóðanna og þar virtist koma fram viljayfirlýsing um að fara í þá endurskoðun sem hæstv. fjármálaráðherra talaði um. Ég tel mjög mikilvægt að við ræðum lífeyrissjóðina á Íslandi, sérstaklega stöðu opinberu lífeyrissjóðanna. Ég hef heyrt að það séu 500 milljarðar kr. sem vanti nú inn í B-deildina og skuldir sveitarfélaganna eru gífurlegar líka vegna lífeyrisskuldbindinga. Ég hef heyrt að menn tali um að það sé svo mikilvægt að jafna réttindin þannig að ekki sé verið að færa réttindi opinberra starfsmanna niður á við, heldur færist frekar allir upp á við. Það þarf einmitt að ræða málið, ekki bara í nefndum úti í bæ heldur á þingi líka, hvernig við sjáum fyrir okkur að gera það. Ég bendi líka á það frumvarp sem ég hef lagt fram og er 1. flutningsmaður að, 

Frú forseti. Ég þakka innlegg hv. þm. Eyglóar Harðardóttur í þessa umræðu og tek undir með henni hvað varðar beina kosningu í stjórnir lífeyrissjóðanna. Það þarf að beita þessa sjóði sem eru mjög mikilvægir í þjóðfélagi okkar ríku aðhaldi eins og aðrar fjármálastofnanir í landinu, ef hægt er að kalla lífeyrissjóðina slíku nafni. Ég þakka jafnframt hæstv. ráðherra fyrir svarið sem var skeleggt að vanda. Þessi umræða heldur vitaskuld áfram í samfélaginu. Af því að ráðherra svaraði þessari spurningu nokkurn veginn til þrautar langar mig að beina máli mínu til hæstv. ráðherra svolítið um samfélagsábyrgð þessara sjóða eftir að efnahagshrunið reið yfir landsmenn. Mjög hefur verið reynt að fá þá til liðs við ríkisvaldið í framkvæmdum og nokkur árangur unnist að vísu en ekki þegar kemur að lagningu vega og gerð jarðganga, eins og dæmin sanna úr fjölmiðlum síðustu vikna. Þeir hafa ekki tekið vel í hugmyndir ríkisvaldsins. Þeim samningum og viðræðum hefur verið slitið eins og menn þekkja. Ég á erfitt með að átta mig á því af hverju lífeyrissjóðirnir slitu þessum viðræðum vegna þess að þarna er um mjög, að því er virðist, tryggan og traustan samning til framtíðar að ræða, vel yfir ávöxtunarkröfu þessara sjóða. Mig langar að heyra viðhorf hæstv. ráðherra til þess gjörnings lífeyrissjóðanna að taka ekki þátt í uppbyggingu samfélagsins hvað þetta varðar og hafa þar í huga 

Frú forseti. Vegna þess að hv. þm. Eygló Harðardóttir nefndi lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins og B-deildina held ég sem betur fer að það sem upp á vantar að B-deildin eigi fyrir skuldbindingum sé ekki 500 milljarðar kr. Ætli það sé ekki nær að vera um 340 milljarðar kr. sem eru bókfærðir. Þetta geta menn m.a. séð í tölum Hagstofunnar sem leggur þessa skuldbindingu yfirleitt ofan á skuldir ríkisins og þar af leiðandi 

En A-deildin?

Varðandi A-deildina eru þar allt aðrar og miklu lægri fjárhæðir, einhverjir tugir milljarða króna kannski sem segja má að upp á vanti að hún standi undir því sem þegar er á fallið þar. Í B-deildinni er auðvitað stórt framtíðarverkefni að undirbúa hvernig við tökumst á við þær skuldbindingar. Því miður drógu menn mjög úr inngreiðslum í sjóðinn upp úr árinu 2000. Menn fóru vel af stað og greiddu nokkuð inn á framtíðarskuldbindinguna í 2–3 ár en síðan lækkuðu þær greiðslur einmitt á þeim árum þegar afkoma ríkissjóðs var best sem var auðvitað mjög bagalegt. Á þeim árum hefði verið upplagt að greiða meira inn á þetta. Engu að síður er þetta ekki stærra en svo, þótt stórt sé, að ef við gætum sem fyrst farið að leggja 7–9 milljarða kr. árlega inn á þetta mundi deildin ráða við skuldbindingar sínar. Hún gerir það án nokkurra framlaga fram til 2022–2024 en eftir það yrði hún auðvitað tóm og það ætlum við ekki að láta gerast, heldur hefja undirbúning að þessu sem fyrst. Varðandi stjórnarkjör bið ég menn að hafa í huga hvernig lífeyrissjóðirnir urðu til í samningum aðila á vinnumarkaði. Það hefur síðan fylgt þeim í gegnum það stjórnarfyrirkomulag en ég tel koma vel til greina, og ég hef sagt það á fundi með landssamtökum lífeyrissjóða, að þeir skoði a.m.k. þann kost að veita í beinni kosningu einhverjum fulltrúum sjóðfélaga aðild að stjórnunum. Varðandi samgönguframkvæmdir eru einfaldlega mikil vonbrigði að ekki skyldi nást saman um vaxtakjör. Það var enn óaðgengilegra fyrir ríkið að semja um fasta tiltölulega 

Frú forseti. Eins og alþjóð veit er ríkissjóður beittur miklu aðhaldi og þarf ekki að fara mörgum orðum um þær niðurskurðaraðgerðir sem fram hafa farið. Meginmarkmið fjárlagagerðar er að gera ríkissjóð sjálfbæran ekki síðar en árið 2013 og til þess þarf að grípa til margvíslegra aðgerða sem hafa ekki einungis áhrif á fjölskyldur í landinu og fyrirtæki heldur á heilu sveitarfélögin, fyrir utan náttúrlega ríkissjóð sjálfan. Ég kem upp til að ræða við hæstv. fjármálaráðherra um áhrif þeirra aðgerða í ríkisfjármálum sem varða sveitarfélögin og hvernig niðurskurðaraðgerðir ríkisvaldsins munu eftir atvikum bitna á fjárhagi sveitarfélaga hringinn í kringum landið. Það er einu sinni svo að opinber störf víða um land eru afskaplega mikilvæg fjárhagslegri afkomu sveitarfélaga á hverjum stað. Mig langar, frú forseti, að nefna Norðurþing sem dæmi en þar hefur íbúum á undanförnum 12 árum fækkað um 15% á sama tíma og landsmönnum hefur fjölgað um sömu hlutfallstölu. 800 störf hafa þar tapast á 20 árum sem er um 32% af störfum í héraði. Nú horfir svo við að opinberum störfum, sem eru stór hluti af atvinnutækifærum á þessu svæði, mun væntanlega fækka. Enda þótt mjög hafi verið dregið í land í niðurskurði í heilbrigðismálum er augljóst að sóknarfærin eru altjent ekki mikil á þessu sviði fyrir sveitarfélagið, svo ég taki það sem dæmi um dæmigert landsbyggðarsamfélag, og má búast við því að tekjur þess af opinberum störfum dragist saman á næstunni. Augljóst er að Norðurþing á ekki eitt sveitarfélaga við þennan vanda að glíma. Þess mun að líkindum sjá stað hringinn í kringum landið á komandi árum. Ég spyr því hæstv. fjármálaráðherra hvaða áhrif fækkun ríkisstarfsmanna hafi og muni hafa á fjárhag sveitarfélaga og hver áhrifin muni verða á næstu árum og hvort einhver mæling hafi farið fram á því sviði. Hvar gætir þessara áhrifa mest og hvar gætir þeirra minnst? Hvar hefur ríkisstarfsmönnum fjölgað mest á sl. 10 árum og hvar hefur þeim fækkað mest á sama tíma?

Frú forseti. Ég fer í spurningarnar aðeins í öfugri röð, það skýrir samhengi málsins betur. Þá er því til að svara að hv. þingmaður hefur verið duglegur að spyrja um þetta og svör við fyrirspurnum bæði frá 137. og 138. löggjafarþingi, sem sýna þróunina í þessu yfir lengri tíma, liggja fyrir. Í þeim svörum kom fram, og þau gilda, að störfum á vegum ríkisins hefur fjölgað hlutfallslega meira á landsbyggðinni en á höfuðborgarsvæðinu sl. áratug. Ef tekið er saman hvar störfum á vegum ríkisins hefur fjölgað og fækkað mest síðustu 10 ár, skipt eftir kjördæmum, kemur í ljós að mest er fjölgunin í Norðvesturkjördæmi, eða um 160%, en í sama svari kemur fram að störfum hafi ekki fækkað í neinu kjördæmi landsins. Mismunandi mikil fjölgun var því í öllum kjördæmum og mest í Norðvesturkjördæmi. Ef við lítum hins vegar aðeins nær okkur og til sl. 2–3 ára hefur starfsmönnum ríkisins að sjálfsögðu fækkað ef á heildina er litið, enda hafa forstöðumenn ríkisstofnana m.a. brugðist við niðurskurði með því að draga saman í starfsmannahaldi, t.d. með því að ráða ekki í stað þeirra sem hætta vegna aldurs eða skipta sjálfir um starf, dregið hefur verið úr yfirvinnu, afleysingum o.s.frv. Ef litið er á þessa þróun starfa frá 2008 og hún mæld í stöðugildum eða ársverkum, sem þýðir ekki endilega að sambærileg fækkun starfsmanna hafi orðið heldur að við mælum stöðugildin eða ársverkin, þá hefur þeim nú fækkað um tæp 5%. En þegar það er skoðað og brotið niður á svæði er ekki að sjá að neinn munur sé á milli höfuðborgarsvæðis og landsbyggðar. Það virðist dreifast nokkuð jafnt og er þá annarri spurningu hv. þingmanns þar með svarað. Varðandi svo 1. töluliðinn og hvaða áhrif fækkun starfsmanna hafi á fjárhag sveitarfélaga og hver þau áhrif muni verða þá er því til að svara að sveitarfélög fá að sjálfsögðu útsvar af öllum launagreiðslum. Þau fá það óháð því hvort launagreiðandinn er ríkið, sveitarfélagið sjálft eða einhver annar. Vegna eðlis útsvarsins er það mismunandi eftir sveitarfélögum en að meðaltali er það um 13,1%. Það þýðir að útsvar til sveitarsjóðs er alltaf í nákvæmu hlutfalli við launagreiðslur og ríkið bætir það sem á vantar. Eðli þessara samskipta er þannig að sveitarfélögin fá því alltaf sitt útsvar og ríkið bætir það sem upp á vantar vegna þeirra sem ekki fullnýta persónufrádrátt. Þá gildir auðvitað einu hvort um er að ræða fækkun starfsmanna, minnkun launakostnaðar, minni yfirvinnugreiðslur eða annað. Að sjálfsögðu kemur það alltaf fram í heildarlaunagreiðslutölunni sem er andlag tekjuskattsins eða útsvarsins þannig að tekjustofninn tekur á sig eins og samdrátturinn verður á þessu sviði. Útsvarsstofninn er veikur núna eins og við sjáum m.a. á því að 1,2% duga ekki alveg til að mæta að fullu kostnaði vegna yfirfærslu málefna fatlaðra þó að 1,07%–1,09% hefðu að meðaltali dugað fyrir nokkrum árum til að mæta sömu útgjöldum. Það er einfaldlega vegna þess að þessi stofn er í lægð núna. Vonandi er það að byrja að snúast við. Við sjáum vissar vísbendingar um það í uppgjöri síðustu mánaða ársins að tryggingagjaldsstofninn sé að ná áætlun aftur og það er ánægjulegt. En því er ekki að leyna að beinu skattarnir hafa verið veikir framan af árinu og það veldur nokkru fráviki frá tekjuáætlun sem á hinn bóginn er borið uppi af því að óbeinu skattarnir, veltuskattarnir, hafa gefið nokkuð umfram áætlun. Þetta virðist vera að leita jafnvægis á nýjan leik ef marka má vísbendingar úr allra nýjustu tölum október- og nóvembermánaðar en ber þó að hafa það með fyrirvara því að þær eru auðvitað bráðabirgðatölur. Vonandi er þetta að byrja að rétta úr sér og þar með talið útsvarið. Einhver fækkun starfsmanna sem kann að verða hluti af aðhaldsráðstöfunum á næstu árum, ekkert síður hjá sveitarfélögunum sjálfum en hjá ríkinu, mun að sjálfsögðu hafa tekjuáhrif. Því verður ekki neitað og verður að takast á við það.

Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. ráðherra fyrir ágætt svar hans og jafnframt lýsa yfir gleði minni yfir því að opinberum störfum úti á landi hafi ekki fækkað heldur þvert á móti á undanförnum árum og er það vel. Sóknarfæri landsbyggðarinnar hljóta að vera fólgin í því að fjölga þeim störfum rétt eins og öðrum og er gleðilegt að heyra svar hæstv. ráðherra við því. Sá sem hér stendur er liðsmaður fjárlaganefndar og vill vekja athygli hæstv. ráðherra á nýsamþykktri tillögu í fjárlaganefnd þess efnis að samfélagsleg áhrif fjárlaga hverju sinni verði metin af þar til bærum rannsakendum. Byggðastofnun hefur verið nefnd í því sambandi, Háskólinn á Akureyri og fleiri rannsakendur sem ættu samkvæmt tillögunni að skoða samfélagsleg áhrif fjárlaga og þeirra breytinga sem þar eru hverju sinni á landið í heild sinni. Ég tel þetta vera mjög mikilvæga tillögu sem ber sjálfstæði fjárlaganefndar gagnvart framkvæmdarvaldinu ágætt vitni. Ég tel að þetta sé leið sem við eigum að fara á komandi árum við fjárlagagerð þannig að landsmenn allir sjái það nokkurn veginn í einu vetfangi hvernig fjárlög hvers tíma bitna, ef svo má segja, á fólkinu hringinn í kringum landið og hvernig hægt er með fjárlagagerð að breyta aðstæðum víða um land, í Reykjavík, á suðvesturhorninu og úti á landi. Við þá sanngjörnu aðgerð í allri fjárlagagerðinni sæju menn á hverjum tíma hvað breytingarnar hefðu í för með sér.

Frú forseti. Varðandi umfang starfanna aftur þá er það sem sagt niðurstaðan þegar þetta er skoðað núna að fækkunin mæld í stöðugildum eða ársverkum er tæp 5%. Það svarar um leið furðufréttum sem voru í gangi fyrr í vetur eða haust að þarna hefði þvert á móti orðið fjölgun. Einhvers staðar var því komið af stað úti í bæ sem er því miður ekki, það er ekki eins og það sé ánægjulegt að þurfa að upplýsa um þessar tölur. Ég minni bara aftur á að þetta þýðir ekki endilega sambærilega fækkun starfsmanna því að launaumsvifin eru sem sagt mæld í stöðugildum og ársverkum. Varðandi samfélagsleg áhrif fjárlaga þá fagna ég því og tel það hið besta mál að þau séu skoðuð. Af veikum burðum er auðvitað reynt að átta sig á áhrifunum í fjármálaráðuneytinu og í fjárlagavinnunni en þar nálgast menn málið kannski meira út frá þeirri hlið að ná þurfi fram tilteknum markmiðum í ríkisbúskapnum, draga úr halla og ná jöfnuði. Það þýðir ekki þar með að í fjármálaráðuneytinu og annars staðar þar sem að þessu er unnið séu sálarlausar vélar sem ekki séu meðvitaðar um að allt hafi þetta áhrif. Það sem ætti líka að auðvelda mönnum slíka vinnu er að nú færum við okkur í auknum mæli yfir í rammafjárlög til tveggja ára í senn og reynum að leggja niður fyrir okkur rammann lengra inn í framtíðina sem aftur gerir mönnum kleift að skoða það og meta fyrir fram. Menn þurfa þá ekki að bíða fram að hausti eftir því að fjárlagafrumvarp komi fram til að átta sig á hvað sé þar á ferðinni. Það á t.d. að liggja nokkuð ljóst fyrir núna við hverju megi búast í fjárlagafrumvarpi fyrir árið 2012. Menn geta þá byrjað að spá í samfélagsleg og byggðaleg áhrif slíks, áhrif á jafnrétti kynjanna og annað sem þar er undir og sjálfsagt er að skoða. Ég hef því ekkert nema gott um það að segja að fjárlaganefnd geri sig gildandi og hafi frumkvæði í þeim efnum.

Virðulegi forseti. Ég var nýlega með fyrirspurn til hæstv. fjármálaráðherra Steingríms J. Sigfússonar þar sem kom fram í svörum hans að ein af forsendunum fyrir því að hægt væri að bæta skattumhverfi frjálsra félagasamtaka væri sú að sett yrði heildarlöggjöf um starfsemi frjálsra félagasamtaka og sjálfseignarstofnana. Það var m.a. ástæðan fyrir því að ég taldi rétt að bera þessa fyrirspurn fyrir hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra. Félagaréttur fellur undir ráðuneyti hans en hins vegar hefur ráðherrann líka haft ákveðið frumkvæði að því að skoða þessi mál þegar hann var félagsmálaráðherra og var stofnuð nefnd sem mér skilst að hafi skilað af sér niðurstöðum. Töluvert meiri umræða hefur orðið um starfsemi friðargeirans eða frjálsra félagasamtaka á Íslandi eftir að stofnuð voru samtökin Almannaheill sem eru samtök friðargeirans. Að þeim standa um 19 aðildarfélög mjög fjölbreyttra félagasamtaka. Það voru þrjú meginmarkmið sem þessi samtök höfðu með því að taka höndum saman. Það var að breyta skattalögum á þann hátt að almannaheillafélög og sjálfseignarstofnanir yrðu undanþegin erfðafjárskatti og að einstaklingum og lögaðilum yrði heimilað að draga gjafir til félaga og samtaka sem starfa í almannaþágu frá tekjuskattsstofni, enn fremur yrði slíkum félögum og samtökum heimilað að fá endurgreiddan virðisaukaskatt af aðföngum vegna starfseminnar. Stefnan er að sett verði heildarlög um starfsemi frjálsra félagasamtaka og sjálfseignarstofnana, réttindi þeirra og skyldur og að unnið verði að því að bæta ímynd þeirra. Ég hefði einmitt talið að allt þetta ætti að vera eitthvað sem hugnaðist núverandi ríkisstjórn. Það liggja fyrir tillögur á þingi sem hæstv. forsætisráðherra, hæstv. utanríkisráðherra og núverandi hæstv. dómsmálaráðherra fluttu á sínum tíma til að tryggja að almannaheillafélög þyrftu ekki að borga erfðafjárskatt. Ég held að það hafi einmitt verið hæstv. fjármálaráðherra sem tryggði að breytingar á skattkerfinu, þar sem einstaklingum væri ekki lengur heimilt að draga gjafir til félaga og samtaka frá tekjum sínum, yrðu ekki gerðar. Hins vegar tel ég að það vakni svo sem ýmsar spurningar við að setja löggjöf um öll frjáls félög. Ef við horfum til annarra Norðurlandaþjóða eða þeirra grannþjóða sem við berum okkur einna helst saman við þá hefur ekki verið sett almenn löggjöf um starfsemi frjálsra félaga þar, heldur hefur mikið verið lagt upp úr félagafrelsinu og að starfsemin mótist fyrst og fremst af þeim samþykktum sem einstök félög gera. Ég hef mikinn áhuga á að heyra frá hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra hvernig hann hyggst nálgast það að setja heildarlöggjöf fyrir frjáls félagasamtök og hverjar niðurstöður nefndarinnar voru.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni þessa fyrirspurn. Það er rétt sem kom þar fram að hér á landi hafa ekki verið sett heildarlög um frjáls eða almenn félög heldur setja félögin sér sjálf samþykktir á grundvelli félagafrelsisákvæðis stjórnarskrárinnar. Ég held að í ljósi þess ákvæðis sé eðlilegt að farið sé varlega með hugmyndir um löggjöf um frjáls félagasamtök, enda er rétturinn til að stofna félag og ráða fyrir því að öllu leyti mikilvægur sem grunnmannréttindi. Annars staðar á Norðurlöndum hefur líka verið farið varlega að þessu leyti. Það kann hins vegar að gegna öðru um afmarkaða tegund af frjálsum félagasamtökum, þá sérstaklega almannaheillasamtökum af þeim toga sem þingmaðurinn vék sérstaklega að í fyrirspurninni. Með öðrum orðum held ég að mikilvægt sé að afmarka sviðið vel. Ég tel að það kunni að vera skynsamlegt sjónarmið sem réttlæti að setja löggjöf um almannaheillasamtök sem gegna samfélagslegu hlutverki. Nýverið skilaði nefnd sem skipuð var af forvera mínum í félagsmálaráðuneytinu skýrslu til núverandi hæstv. félags- og tryggingamálaráðherra um löggjöf um almannaheillasamtök. Var nefndinni falið að meta kosti og galla þess að setja heildarlög um starfsemi almannaheillasamtaka til að skýra réttarstöðu og rekstrarumhverfi. Það var mat þessarar nefndar að þörf væri á að setja sérstök lög um starfsemi almannaheillasamtaka og sjálfseignarstofnanir í atvinnurekstri. Voru færð fyrir því rök í skýrslu nefndarinnar að félagasamtök og sjálfseignarstofnanir í atvinnurekstri sinntu í ákveðnum tilvikum þjónustu samkvæmt samningum við ríki og sveitarfélög og þar sem kröfur um meiri formfestu í viðskiptum hins opinbera og einkaaðila á síðustu áratugum hefðu orðið meiri mætti líta svo á að ein af forsendum áframhaldandi samskipta hins opinbera og almannaheillasamtaka á þessum grunni væri sú að skýrar reglur giltu um rekstrarumhverfi félagasamtakanna. Nefndin lagði til að kannaðar yrðu tvær leiðir við að setja löggjöf um almannaheillasamtök sem samhæfa þyrfti núgildandi löggjöf um sjálfseignarstofnanir og velti sem sagt upp tveimur mögulegum leiðum. Annar kosturinn var að lög um sjálfseignarstofnanir í atvinnurekstri yrðu endurskoðuð þannig að þau næðu einnig til félagasamtaka í atvinnurekstri og skoðað yrði hvort ekki væri ástæða til að fella lög um sjálfseignarstofnanir eða sjóði sem ekki eru í atvinnurekstri undir sömu lög og hinn kosturinn var sá að ný heildarlög yrðu samin sem næðu til félagasamtaka og sjálfseignarstofnana þar sem reglur um þessi félagaform yrðu samhæfðar og lög um sjálfseignarstofnanir felld úr gildi. Í efnahags- og viðskiptaráðuneytinu höfum við verið að kanna hvernig rétt sé að halda á þessum málum. Eins og fram kom í fyrirspurninni var nefndin sett á fót í félagsmálaráðuneytinu á sínum tíma en félagarétturinn heyrir hins vegar undir efnahags- og viðskiptaráðuneytið þó svo almannaheillasamtökin starfi auðvitað í nánum tengslum við velferðarþjónustuna og velferðarráðuneytið og sinni verkefnum fyrir það. Ég held að skynsamlegt sé að leita leiða til að setja í lög ákvæði um almannaheillasamtök sem mæli fyrir um réttindi þeirra, þar með talið möguleika þeirra til að njóta sérákvæða hvað varðar skattskyldu og annað slíkt en jafnframt um skyldur þeirra til að hafa opið bókhald, opið reikningshald og opinbera endurskoðun þannig að fólk sem veitir fé til almannaheillasamtaka sé líka tryggt að vel sé með það farið og því sé varið til þess 

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir svör hans. Ég held að þetta sé áhugavert og væri ánægjulegt að vinna frumvarpið ef það kæmi inn í þing. Ég held líka að það sé mikilvægt að velta fyrir sér því sem ráðherrann kom inn á hvernig við tryggjum félagafrelsi sem best á Íslandi. Það var þannig í íslenskum lögum að veittar voru skattaívilnanir til gjafa til góðgerðarfélaga sem síðan var afnumið fyrir einum 15 árum síðan. Þar voru ákvæði í skattalöggjöfinni um að fjármálaráðherra setti reglugerð um skilyrði sem félögin sem fengu þessa skatta - ef þú ætlar að gefa eitthvað þá var það skilyrt af fjármálaráðherra. Þetta er eitt af því sem ég tel að sé mikilvægt að við veltum fyrir okkur af því að það hefur verið mikil tregða á Norðurlöndunum að setja lög um frjáls félagasamtök. Ég held að það hafi síðast verið 1911 í Svíþjóð sem lagt var fram frumvarp um að setja sérstaka löggjöf um það. Það fór ekki í gegnum þingið og hefur ekki verið tekið upp síðan. Það sem skiptir máli er að fjármunirnir sem fara í starfsemina - að ekki sé verið að íþyngja þessum félögum of mikið með löggjöfinni sem hið opinbera setur. Það sé skýrt hvernig við afmörkum þetta og líka tryggt að ef við tökum þá ákvörðun að setja heildarlöggjöf 

Virðulegi forseti. Ég held að það sé æskilegt að hafa almenna löggjöf um þetta efni sem mælir fyrir um með hvaða hætti félögin eigi að njóta sérréttinda. Ég er sjálfur ekki sannfærður um að það eigi endilega að koma til skattfrelsi, framlaga hjá einstaklingum. Mér þykir þó ljóst að félögin eigi að vera skattfrjáls. Mér þykir ljóst að þau ættu að geta nýtt sér innskatt í virðisaukaskatti svo dæmi sé tekið. Hvort tveggja væri mikilvægur stuðningur við þau í rekstri. Með sama hætti verðum við að verja fólk fyrir falsspámönnum og það sé tryggt að samtök sem starfa með þessum hætti uppfylli eðlilegar kröfur um opið reikningshald, þ.e. að reikningar þeirra séu opinberir og endurskoðaðir og eftir atvikum að Ríkisendurskoðun geti kannað rekstur viðkomandi samtaka. Þetta er ekki síst athugunarefni í þeim tilvikum þar sem samtökin fara með meðferð opinbers valds, samninga um veitingu opinberrar þjónustu með samningum við hið opinbera þar sem dæmi eru um að almannaheillasamtök vinni að meðferðarverkefnum eða öðru slíku á grundvelli samninga við ríkið. Þá þykir mér einsýnt að Ríkisendurskoðun eigi að fá aðgang - geta gert athugasemdir við fjármál þeirra og kannað þau alveg eins og um ríkisstofnun væri að ræða. Aðilar sem standa fyrir fjársöfnunum á þeim forsendum að þeir séu að vinna góð verk, þurfa að standa undir opinberri umræðu um það með hvaða hætti fénu sé varið og að reikningshald sé opið og tryggt. Að ekki sé siglt undir fölsku flaggi.

Frú forseti. Mig langar að eiga orðastað við hæstv heilbrigðisráðherra um breytingarnar sem eru fram undan á heilbrigðisþjónustu landsmanna. Blessunarlega hefur stórtækum breytingum verið hrundið er varðar niðurskurð á heilbrigðisstofnunum hringinn í kringum landið. Því ber að fagna og hrósa hæstv. ráðherra fyrir framlag hans í þá veruna. Engu að síður er mörgum spurningum í umræðunni ósvarað. Þegar menn ræða almennt um breytingar á heilbrigðisþjónustu þá ber að mati þess sem hér stendur að fara varlega fram í fullri sátt og samvinnu við heimamenn. Þetta er viðkvæm þjónusta og mikilvæg í hverju héraði. Rétturinn til heilsu og heilsueflingar er einn sá dýrmætasti sem landsmenn hafa ef ekki sá dýrmætasti. Mig langar að ræða um spurninguna hvort fyrir liggi kostnaðargreining sem sýni að það kosti ríkissjóð minna að hafa sjúklinga á stórum spítölum en minni. Því er á þetta minnst að í umræðunni um heilbrigðisþjónustu á landinu hefur skotið upp orðatiltækinu „litlir landspítalar“ víða um land og í umræðunni hefur verið látið að því liggja að stofnanir víða úti á landi séu ofhlaðnar af fjármunum, rúmum og tækjum og því beri að skerða hlut þeirra í framlagi ríkisins hvað fjárlög varðar. Engu að síður liggur fyrir að húsnæðið hringinn í kringum landið er til staðar og tæki og tól. Þá er eðlilegt að spyrja: Er ódýrara að fólk liggi úr sér, nái bata á sjúkrahúsum heima í héraði fremur en að liggja í dýrari rúmum hjá stóru sérhæfðu bráðasjúkrahúsunum? Hefur farið fram rannsókn af hálfu ráðuneytisins á því hvar hagkvæmast sé að hafa sjúklinga sem eru í svokallaðri eftirmeðferð eða lyflækningum? Er hagkvæmara að þeir liggi á stóru spítölunum eða er hagkvæmara að þeir fari heim í hérað og klári meðferð sína þar?

Hæstv. forseti. Heilbrigðisráðuneytið hefur unnið að því undanfarin missiri að koma á samræmdri kostnaðargreiningu hjá heilbrigðisstofnunum. Sú vinna hefur verið í gangi þó henni sé alls ekki að fullu lokið. Hún hefur verið hvað mest unnin á stóru spítölunum í höfuðborginni. Varðandi kostnað á spítölum er mikilvægt að huga að því að ná fram sem bestri nýtingu á aðstöðu og mannafla eins og fram hefur komið í fyrirspurninni. Í fámennu landi eins og Íslandi er ljóst að óhagkvæmt er að veita ýmsa sérhæfða flókna og dýra þjónustu þar sem um háan fastan kostnað er að ræða á fleiri en einum stað. Ef minnsta starfhæfa einingin á tilteknu sérsviði annar heildarþörf þjónustunnar í landinu, jafnvel meira til, er ljóst að það að halda úti fleiri slíkum einingum er dýrari kostur þó að slíkt geti verið æskilegt út frá byggðarlegum sjónarmiðum og öðrum þáttum. Ef um einfaldari og almennari þjónustu er að ræða er ekkert því til fyrirstöðu að hægt sé að veita hana með jafnhagkvæmum hætti á minni stöðunum og þeim stærri. Þá er umfang þjónustunnar á upptökusvæði stofnunarinnar það mikið að aðstaða og mannafli nýtist til fulls. Þetta er auðvitað spurning um nýtingu á hverjum stað. Við matið þarf jafnframt að taka með í reikninginn kostnað vegna stoðdeildarstarfsemi sem nota þarf vegna viðkomandi þjónustu. Umdæmissjúkrahús ættu því að geta annast ákveðna sérhæfða þjónustu með jafnhagkvæmum hætti og Landspítali að fullnægðum ákveðnum skilyrðum. En hvert tilfelli þarf þó að greina sérstaklega. Ef miðað er við framangreindar forsendur á minnstu stofnunum landsins með fámennustu þjónustusvæðin er líklegt að kostnaðargreining leiði í ljós að aðeins sé hagkvæmt að veita þar frumþjónustu. Þar ber að hafa í huga að sömu þjónustu má í sumum tilfellum veita á legudeild í staðinn fyrir göngudeild sömu stofnunar. Það er eins og kemur fram í fyrirspurninni að lega sjúklinga eftir stóraðgerðir getur verið hagkvæmari á stofnunum úti í hinum dreifðu byggðum í stað þess að halda dýru plássi inni á spítalanum í höfuðborginni. Að lokum þarf að hafa í huga að við skipulag og rekstur heilbrigðiskerfisins er kostnaðurinn við að veita þjónustuna aðeins einn af mörgum þáttum sem þarf að taka tillit til og það liggur kannski í spurningunni. Meðal annars þarf að huga að kostnaði notenda við að sækja þjónustuna, samgöngum á viðkomandi svæði og nálægð við aðrar heilbrigðisstofnanir. Það verður að segjast alveg eins og er að það þarf að vinna miklu betri gagnagrunn og upplýsingar til að geta lagt faglegt mat á kostnað á hverju einstöku svæði. Það þarf líka að samræma þessa þjónustu yfir landið vegna þess að þrátt fyrir umræðuna um að jafnræðis hafi ekki verið gætt þá kemur í ljós að það er ekki jafnræði á milli svæða í landinu. Þá er ég ekki að tala um höfuðborg og landsbyggð heldur á milli landsvæða utan höfuðborgarinnar. Ég hef aldrei notað hugtakið „litlir landspítalar“ heldur þvert á móti gert ég mér grein fyrir því að hér er um að ræða stofnanir sem veita takmarkaða þjónustu sem er afar mikilvæg í heimabyggð. Það sem menn voru að samræma í þessum fyrstu niðurskurðarhugmyndum var að reyna að reikna út hver væri eðlilegur meðaltalslegudagafjöldi miðað við upplandið, þ.e. byggðina á hverjum stað, og reyna að samræma reglurnar þar á milli. Það reyndist of einfaldur mælikvarði. Þess vegna var litið til annarra þátta sem eru einmitt fjarlægðir sem við nefndum hvort hægt væri að sækja þjónustuna annað, öryggið á viðkomandi stað o.s.frv. Þessu var öllu saman bætt við. Ég skal fúslega viðurkenna að það er þess vegna sem stillt er upp fyrir næsta ár hugmyndum um að hér verði bakhópur eða samráðshópur sem fylgist með breytingunum sem boðaðar eru um að þetta þurfi að endurskoða enn frekar að fenginni reynslu og með nánari skoðun og kostnaðargreiningu á þjónustunni á ýmsum stöðum.

Frú forseti. Ég ætla aðeins að blanda mér í umræðuna. Ég held að afar mikilvægt sé, eins og kemur fram í máli hv. þm. Sigmundar Ernis Rúnarssonar, að kostnaðargreining fari fram á spítölum úti á landi. En ég held það sé ákveðinn misskilningur að halda að það sé endilega dýrara að meðhöndla einfalda hluti á Landspítalanum en úti á landi. Ástæðan er sú að kostnaðargreining hefur farið fram á Landspítalanum. Þar vita menn hvað hlutirnir kosta og menn liggja ekki úr sér veikindi á Landspítalanum heldur eru menn eins lengi þar og veikindi þeirra krefjast. Þegar það tímabil er liðið fara þeir í ódýrari úrræði, til að mynda á sjúkrahótel og annað. Aðstæður úti á landi ráða því hins vegar oft að ekki er hægt að klára meðferðina á sama hátt úti í bæ eða í héraði eins og hægt er á höfuðborgarsvæðinu. Þessa hluti þarf að kostnaðargreina og ég er ekki viss um 

Virðulegi forseti. Ég þakka þessa umræðu. Ég held að það sé komið skýrt fram að fyrir liggja ekki nægilega góðar upplýsingar og voru kannski ekki nægilega ljósar áður en menn fóru í fyrirhugaðan niðurskurð. Ekki liggur fyrir kostnaðargreining nema á Landspítalanum. Ég hvet hæstv. ráðherra til að fara í þá vinnu áður en menn fara í stefnumótunina sem birtist í fjárlagafrumvarpinu. Þá kem ég að hinum punktinum sem ég vil koma á framfæri í þessu stutta svari. Ég mundi gjarnan vilja heyra hæstv. ráðherra lýsa því yfir að sú stefna sem birtist í fjárlagafrumvarpinu hafi verið afturkölluð. Menn séu tilbúnir að fara í kostnaðargreiningu og átta sig á því, í samráði við fagmenn og heimamenn víðs vegar um landið, hvað sé réttast og eðlilegast, og birta þá stefnuna og setja hana fram í fjárlögunum en ekki öfugt.

Forseti. Fyrirspurn hv. þingmanns er athyglisverð og það er rétt að reyna að fá henni svarað þó síðar verði. Almennt verð ég þó að segja að ég held að sú stefnumörkun sem fjárlagafrumvarpsráðstafanirnar eru hluti af megi ekki týnast enda er hún ekki fundin upp í haust heldur fyrir mörgum árum, að ég hygg í tíð hv. þm. Sivjar Friðleifsdóttur sem heilbrigðisráðherra. Hún mótmælir því eða leiðréttir ef hún vill. Ég hygg að hún sé næsti ræðumaður. Við eigum auðvitað að stefna að því að hér sé eitt Ísland og ekki munur á svæðum, hvorki höfuðborg eða landsbyggð og sérstaklega ekki innan landsbyggðarsvæðisins. Þá er eðlilegt að með betri samgöngum og auknu fjöri í mannheimum séu höfuðstöðvar sjúkrahúsanna á ákveðnum stöðum 

Virðulegur forseti. Varðandi kostnaðargreiningu er mjög mikilvægt að þeir sem stjórna hafi sem bestar upplýsingar á hverjum tíma varðandi hvað hlutirnir kosta, það segir sig sjálft. Hins vegar hafa spunnist mjög miklar umræður um fjárlagafrumvarpið og ég hef lýst því hér og get lýst því enn að ég tel að það sé betra að gera hlutina eins og við gerum núna, þ.e. að reyna að forgangsraða fremur en að skera flatt. Ég held að það hefði komið mjög illa út í heilbrigðisþjónustunni ef við hefðum skorið flatt. Stjórnvöld hafa núna reynt að gefa sér ákveðnar forsendur. Ég held að við getum sameinast um þær forsendur, þ.e. að efla heilsugæsluna, hafa grunnþjónustuna í lagi og greiða það sama fyrir rýmin um landið, þó með leiðréttingum miðað við staðbundna hætti. Þetta var lagað í meðförum þingsins, bæði heilbrigðisráðuneytið og Alþingi komu að því, þannig að búið er að laga þetta eitthvað. Ég held að við getum þokkalega vel við unað miðað við stöðuna. Ég held hins vegar að í framtíðinni þurfi að gera miklu stærri 

Virðulegi forseti. Ég get tekið undir með síðasta ræðumanni að við þurfum vitaskuld að breyta heilbrigðiskerfinu á komandi árum með tilliti til þeirra fjármuna sem við höfum úr að spila Nú er svo komið að endar ná ekki saman í ríkisbúskapnum og því ber að horfa til þessa liðar eins og annarra hvað aðhaldskröfu varðar. Ég er jafnframt sammála hv. þm. Merði Árnasyni að jafn aðgangur landsmanna að heilbrigðisþjónustu er ein af frumforsendum þess að reka samfélagið sem við búum í og hlýtur að vera ofarlega á baugi hverju sinni þegar við ræðum um heilbrigðismálin. Almennt vil ég segja þetta um heilbrigðismálin að svo stöddu að við getum ekki breytt aðgangi landsmanna að heilbrigðisþjónustu nema að uppfylltum ákveðnum skilyrðum sem lúta að samgöngumálum. Með bættum samgöngum er vitaskuld hægt að hagræða í heilbrigðismálum t.d. á suðvesturhorninu þar sem við fáum tvöfaldan þjóðveginn milli Selfoss og Reykjavíkur og Keflavíkur og Reykjavíkur og reyndar nýleg göng undir Hvalfjörð upp á Skaga og svo mætti lengi telja. En við breytum ekki landakortinu og við breytum ekki veðurlagi. Þess vegna verðum við að horfa til áframhaldandi reksturs umdæmissjúkrahúsa á Ísafirði, Norðfirði og Vestmannaeyjum. Ég vil jafnframt geta staða eins og Patreksfjarðar, Vopnafjarðar og Seyðisfjarðar þar sem ófærð ríkir oft og tíðum hluta úr ári. Þar eru starfræktar litlar sjúkrastofnanir sem lúta einfaldlega að því lífsspursmáli hvort fólk í háska kemst til læknis eða ekki. Þessu breytum við ekki en það má hagræða. Það verður hvort er að hagræða í framtíðinni í þessum geira eins og öðrum en það þarf að gerast í samræmi við forsendurnar sem einkum lúta að samgöngum og samgönguöryggi.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka þessa umræðu. Spurt er hvort sá sem hér stendur geti ekki gefið yfirlýsingu um að stefnan sem birtist í fjárlagafrumvarpinu hafi verið afturkölluð. Í rauninni finnst mér það ekki vera málið vegna þess að hér er auðvitað unnið eftir lögum frá árinu 2007 sem Alþingi setti. Reynt er líka að fylgja því sem hv. þm. Siv Friðleifsdóttir nefndi, að fara ekki í það að skera niður flatt þar sem við erum búin að gera það tvö ár í röð. Nú erum við að fara inn í þriðja og erfiðasta árið og það væri ekki ráðlegt að skera flatt niður þriðja árið í röð. Nú er tækifæri til að reyna að forgangsraða með einhverjum hætti. Það var gert með eins samræmdum hætti og hægt var miðað við þær upplýsingar sem lágu fyrir og eftir miklar viðræður við forstöðumenn og það fólk á milli 1. og 2. umr. fjárlaga sem fór yfir einstaka þætti og skoðaði hlutina. Ég held því að býsna vel hafi tekist til þrátt fyrir að menn geti ekki horft fram hjá því að niðurskurðurinn er gríðarlega erfiður í heildina eins og öll aðlögun íslensks samfélags að þeim tekjum sem við höfum í raunveruleikanum. Komið hefur fram að það sem skiptir máli til lengri tíma er að reyna að jafna aðganginn að grunnþjónustunni, að heilsugæsluþjónustunni og heilbrigðisþjónustunni eins og hægt er. Réttilega hefur verið bent á að miklu máli skiptir að taka tillit til staðbundinna aðstæðna, fjarlægða og samgöngubóta. Allt þetta verðum við að vanda okkur við og það ætlum við að reyna að gera á hinu nýja ári, fara vel yfir þessa þætti, fylgjast með hvernig framgangurinn verður og reyna að tryggja að hér verði öflug og góð heilbrigðisþjónusta eins og hún hefur verið.

Virðulegur forseti. Ég vil beina fyrirspurn til hæstv. utanríkisráðherra um Varnarmálastofnun og niðurlagningu hennar. Reyndar er það svo að hæstv. ráðherra slapp fyrir horn með fyrstu spurninguna þar sem hann hélt þann lögboðna fund sem fyrsta spurningin vísaði til sl. laugardag. Það liggur því í augum uppi að ekki þarf að eyða miklum tíma í að fjalla um þá spurningu. Við þekkjum þetta mál, við þekkjum forsöguna. Þetta er eitt nýjasta, skýrasta dæmið um óboðleg vinnubrögð þessarar ágætu ríkisstjórnar. Þetta er klúður og ekkert annað en klúður. Þetta byrjar allt við stjórnarmyndunina og ég vil leyfa mér að kalla það hrossakaup við stjórnarmyndunina vegna þess að þá fá Vinstri grænir eitthvað fyrir að gefa eftir í öðrum málum sem þeim er á móti skapi, þeir fá að leggja niður Varnarmálastofnun. Við gagnrýndum þetta mjög harðlega þegar málið var til umræðu enda er allt við það hið mesta klúður. Þarna er byrjað á öfugum enda. Byrjað er á því að leggja niður stofnun án þess að nokkuð liggi fyrir um hvert verkefnin eiga að fara, án þess að nokkuð liggi fyrir um hvernig eigi að sinna verkefnunum. Það eina sem hæstv. utanríkisráðherra segir er að öll verkefni verða áfram tryggð. Síðan eru lögin samþykkt og allt gengur þetta þvert gegn öllum vinnubrögðum sem menn viðhafa í nútímastjórnsýslu, allar reglur um þau virðast vera brotnar. Þetta gengur líka þvert á það sem rannsóknarskýrsla Alþingis boðar. Þetta gengur þvert gegn almennri skynsemi og öllum þeim vinnubrögðum sem við viljum að viðhöfð séu. Aldrei í öllu þessu ferli er spurningunni svarað: Af hverju eru menn að þessu yfir höfuð? Hverju erum við bættari? Hvernig er þessum verkefnum betur fyrir komið með þessum hætti heldur en þeim er fyrir komið núna? Nú ári síðar, korteri fyrir áramót, koma ráðherrarnir og segjast vera búnir að ná niðurstöðu um málið sín á milli. Þeir eru búnir að skipta kökunni, alla vega til bráðabirgða. Við skulum svo sjá til 15. mars. Enn þá heldur klúðrið áfram. Ef þetta lá allt saman fyrir, ef þetta var svona rökrétt frá upphafi, af hverju var málið þá ekki klárað endanlega? Af hverju voru ekki vinnubrögðin betri? Hvað kostuðu öll þessi herlegheit? Eitthvað kostar það að ráða verkefnisstjórn til að fara með þessi mál vegna þess að ekki mátti forstjórinn vera um kyrrt. Ég spyr um það í fyrirspurn minni og ég ætla ekki að endurtaka spurningarnar hér vegna tímaskorts. Síðan vil ég líka spyrja hæstv. ráðherra varðandi það eina sem mér fannst þó jákvætt í laugardagstilkynningunni. Færa á hluta verkefnanna til Gæslunnar. En þá spyr ég: Af hverju var ekki gengið alla leið og tækifærið notað til að tryggja málinu einhverja farsæla lúkningu, fara alla leið og segja: 

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir hófstillta ræðu og fyrir að sjá í gegnum þetta allt saman. Hv. þingmaður staðhæfir að þetta gangi þvert gegn almennri skynsemi. Gengur það gegn almennri skynsemi að hafa á þessum örstutta tíma sem við höfum um þetta mál vélað náð fram hagræðingu sem hv. þingmaður getur séð með því að bera saman fjárlög í fyrra og fjárlög fyrir næsta ár? Með öðrum orðum, á milli ára eru sparaðar 500 millj. kr. Stofnunin hefur verið rekin fyrir 500 millj. kr. meira. Á sama tíma standa menn undir alþjóðlegum skuldbindingum og öllum verkefnum stofnunarinnar. Ég tel þá ekki með þær 200 millj. kr. sem þar fyrir utan var búið að taka frá stofnuninni. Samt sem áður blasir við að henni gengur mjög vel að standa undir lögboðnum verkefnum sínum. Það er því algerlega fráleitt að halda því fram að menn hafi ekki haft skýran tilgang. Menn voru að hagræða, skera burt fitulag og fá meira fyrir peninga skattborgaranna án þess að draga úr þeim verkefnum sem menn standa að til að fullnægja alþjóðlegum skuldbindingum. Hv. þingmaður segir að byrjað sé á öfugum enda. Það sama hafa aðrir hv. þingmenn sagt sem hafa tekið til máls um þetta á opinberum vettvangi. Herra trúr, ég spyr, frú forseti: Lásu þessir hv. þingmenn ekki heima: Lásu þeir ekki gögnin sem lögð voru fyrir nefndina? Hv. þm. Ragnheiður E. Árnadóttir vísar til skýrslu og vinnu sem fór fram í aðdraganda þessarar breytingar. Hvað kemur í ljós í skýrslunni? Nákvæmlega það sama og menn eru að gera núna. Í lok skýrslunnar er teiknað upp hvernig skýrsluhöfundum finnst heppilegast að skipta upp störfum Varnarmálastofnunar. Og það er gert, eins og þar segir, með því að öryggisvottanir og þjóðaröryggishluti flytjast til ríkislögreglustjórans, utanríkispólitísku þættirnir, milliríkjasamningar og samningagerð flyst til utanríkisráðuneytisins og önnur verkefni samkvæmt varnarmálalögum flytjast til Landhelgisgæslunnar, þó með þeim fyrirvara að utanríkisráðuneytisstjóranum og ráðuneytisstjóra í innanríkisráðuneytinu er falið að kanna ýmsar hugmyndir sem komu m.a. upp í verkefnisnefndinni en eru líka reifaðar í skýrslunni sem ég vísaði til, um hvort koma megi einhverjum verkefnum annars staðar fyrir.  
             Menn eru einungis að reyna að gera það besta sem hægt er í stöðunni. Langmestu máli skiptir að tryggja starfsöryggi starfsmanna. Ég lagði langmesta áherslu á það og það liggur alveg ljóst fyrir, eins og hv. formaður utanríkismálanefndar hefur m.a. lýst í fjölmiðlum, að ráðningarsamband starfsmanna flyst yfir til Landhelgisgæslunnar utan þeirra sem munu koma til starfa í utanríkisráðuneytinu eða hjá ríkislögreglustjóra. Svo undrast hv. þingmaður það sem hún kallar fádæma klúður að menn skuli velta því fyrir sér að leggja niður Varnarmálastofnun. Ja, herra trúr, frú forseti. Hvaðan kom hugmyndin upphaflega? Hvaða flokkur gekk fyrst fram fyrir skjöldu og mótmælti því að hún yrði í fyrsta lagi sett á fót? Það var Sjálfstæðisflokkurinn. Svo burðast utanríkisráðherra við að framfylgja af öllum flokkum stefnu Sjálfstæðisflokksins. Hverjir verða reiðastir, frú forseti? Það eru hv. þingmenn Sjálfstæðisflokksins. 

Hve mikið?

Ég veit ekki hve mikið, 

Frú forseti. Rétt er að rifja upp tildrögin að því að Varnarmálastofnun var sett á laggirnar. Eins og hæstv. utanríkisráðherra sagði var ágreiningur um það, ekki síst úr röðum Sjálfstæðisflokksins, og reyndar frá okkur í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði sem mótmæltum því að það væri gert, við töldum að það hefði verið gert án þess fyrir lægi úttekt á því hvort það væri skynsamleg leið eftir að herinn fór úr landi. Gott og vel. Hún var sett á laggirnar en það var tekin ákvörðun um það við myndun núverandi ríkisstjórnar að þessi starfsemi skyldi lögð af. Í því fólust engin hrossakaup heldur meðvituð pólitísk stefnumörkun hvað þetta snertir. Ég tel að það hafi verið unnið vel úr þessu máli. Vissulega voru skiptar skoðanir um það og hafa verið og eru, m.a. í verkefnisstjórninni um það hvernig ætti að ráðstafa þessum verkefnum. Ráðherrarnir sem um þetta mál hafa vélað hafa síðan skoðað þau sjónarmið og þeir hafa komist að ákveðinni niðurstöðu sín í milli hvernig verkefnum verður ráðstafað. Ég vil nota tækifærið og hrósa þeim fyrir að hafa gert það í tíma áður en þessar breytingar áttu sér stað. 

Forseti. Það væri vel ef þessi umræða væri hafin til þess að skoða hverjar séu þarfir fyrir loftrýmisgæslu eða varnaræfinguna Norðurvíking eða hvernig eigi að framkvæma varnarskuldbindingar þjóðarinnar, hverjar sem þær eru og hvernig sem ætti nú að framkvæma þær, það væri vel. Það er auðvitað sjálfsagt að hv. þingmenn, m.a. hv. fyrirspyrjandi, hafi eftirlit með framkvæmdarvaldinu og ekki síst í utanríkismálum þar sem framkvæmdarvaldið hefur verið nokkuð einrátt. Það kemur samt á óvart að eftir allan pirringinn í ræðu hv. þingmanns virðist erindi hennar í ræðustól einkum hafa verið að halda uppi vörn fyrir kjördæmi sitt, halda fram kjördæmishagsmununum af því að það sé verið að fara illa með Suðurnes, sem ríkisstjórnin er sem kunnugt er að leggja í eyði og fjandskapast út í sem verða mál. Þetta er, forseti, eiginlega ekki grunnur undir alvöruumræðu um þessi efni.

Virðulegi forseti. Ég þakka kærlega fyrir umræðuna og vil fá að bæta aðeins í púkkið. Þegar frumvarpið var til umræðu í þinginu taldi ég að við værum að byrja á öfugum enda eins og kom fram í máli hv. þm. Ragnheiðar E. Árnadóttur. Það var ekki vegna þess að ég væri að leggjast gegn því að Varnarmálastofnun yrði lögð niður. Ég taldi hins vegar að við ættum að byrja á því að móta okkur skýra stefnu, móta okkur skýra öryggis- og varnarstefnu, skilgreina hvaða verkefni það eru sem við viljum sinna. Síðan færum við í að breyta skipaninni og stjórnsýslunni hér á landi og það ætti að koma síðast að við legðum niður Varnarmálastofnun. Ítrekað hefur verið bent á að þannig eigi menn að vinna þegar farið er í sameiningar eða niðurlagningar á stofnunum. Það hefur ekki verið gert hér. Það er mjög greinilegt í ræðu hæstv. utanríkisráðherra að hann er í vörn með þetta mál og 

Frú forseti. Ég hef sem kunnugt er ekki gert athugasemd við niðurlagningu Varnarmálastofnunar eða flutning á verkefnum hennar á aðra staði í ríkiskerfinu. Ég hygg hins vegar að það sé brýnt í þessu ferli að fara vel yfir það. Ég á ekki lengur sæti í hv. utanríkismálanefnd og bið því um þær upplýsingar hér hvaða verkefni það eru nákvæmlega sem Landhelgisgæslan tekur yfir, hvenær og hvernig. Mér er auðvitað ljóst hvaða verkefni verða eftir í utanríkisráðuneytinu og eru hjá ríkislögreglustjóra. Hitt er mér ekki eins ljóst á þessari stundu og því væri gott að fá það skýrt. Enginn dregur í efa þann mikla sparnað og þá miklu hagræðingu sem þessar breytingar hafa leitt af sér, en ég ætla að vona að hægt sé að fjalla um þessar stofnanir og þessar breytingar og verkefnaskipti án þess að það sé endalaust og alltaf sett í samhengi við staðsetningu með tilliti til þess í hvaða kjördæmi þingmenn sitja.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þau svör sem hann gaf en ég bið hann um að fara yfir spurningalistann aftur og svara þeim spurningum sem hann gerði ekki áðan. Hæstv. ráðherra talar mikið um þá hagræðingu sem þarna verður og þann mikla sparnað sem af niðurlagningu Varnarmálastofnunar hlýst. Ég hlýt að benda hæstv. ráðherra á að það hefur akkúrat ekkert með niðurlagningu stofnunarinnar að gera. Sá sparnaður sem þarna er og óumdeilt er að hafi náðst fram er kannski vegna þess að þegar við lögðum af stað í upphafi vissum við ekki nákvæmlega hvað við þyrftum að verja miklu til þessa verkefnis. Og fyrst hæstv. fjármálaráðherra situr hér man ég að hann spáði því við 2. umr. upprunalega málsins að þetta mundi allt aukast og verða 3–4 milljarðar þegar fram liðu stundir. Það hefur ekki orðið heldur hefur Varnarmálastofnun og fyrrverandi forstjóri hennar náð ótrúlega fínum árangri í því einmitt að nýta fjármagn sem best en það hefur ekkert með niðurlagningu stofnunarinnar að gera. Það sem skiptir mestu máli í þessu, og ég ætla ekki einu sinni að virða hv. þm. Mörð Árnason viðlits í að svara þeim aðdróttunum sem hann var með hér, eru öryggis- og varnarhagsmunir Íslands. Nú er hæstv. ráðherra Ögmundur Jónasson orðinn yfirhershöfðingi Íslands. Hann er sá sem ber ábyrgð á Norðurvíkingi, hann er sá sem ber ábyrgð á loftrýmisgæslunni. Í Norðurvíkingi í sumar verða 550 erlendir hermenn. Yfirhershöfðingi íslenska heraflans, Ögmundur Jónasson, mun væntanlega hafa yfirumsjón með þessu. Þess vegna spyr ég: Eru þessi verkefni tryggð? Vegna þess að hæstv. utanríkisráðherra sagði í gegnum þessa umræðu alla að skuldbinding okkar gagnvart bandalaginu væri algerlega tryggð, haldið yrði áfram verkefnum sem áður voru, starfsmennirnir fengju áfram vinnu. Þess vegna spurðum við: Af hverju er þá verið að þessu ef þetta á allt saman að vera óbreytt? En nú er þetta komið undir hæstv. herstöðvarandstæðing, Ögmund Jónasson yfirhershöfðingja, og því er ekki nema von að við sem berum þetta fyrir brjósti séum dálítið uggandi.

Frú forseti. Ég vil þakka þessa umræðu sem hefur verið á köflum bæði fróðleg og skemmtileg og mjög málefnaleg. Ég vil nú segja það gagnvart hv. þm. Merði Árnasyni að ég sé ekkert athugavert við það að hv. þm. Ragnheiður E. Árnadóttir gangi eftir því sem ríkisstjórnin hefur lýst yfir að hún sé að skoða í fullri alvöru, að Landhelgisgæslan verði flutt á Suðurnes. Hv. þingmaður hefur verið mér lengi samferða í stjórnmálum og veit nákvæmlega mína skoðun á því máli, að ég er því hlynntur  
             En hv. þm. Ragnheiður E. Árnadóttir svaraði sjálf þeim spurningum sem hún bar fram að mestu leyti. Svarið við fjórðu spurningunni er já. Svarið við þriðju spurningunni liggur í augum uppi, hún svaraði henni sjálf. Hún tilgreindi meira að segja þann mann sem á að halda utan um þessa tegund varnarviðbúnaðarins. Hins vegar legg ég áherslu á að í hennar eigin flokki eru uppi alvarlegar efasemdir  Þá held ég að ég sé búinn að svara öllum þeim spurningum sem hv. þingmaður varpaði til mín, meira að segja þeim sem ekki eru skrifaðar niður. 
             Hv. þm. Þórunn Sveinbjarnardóttir varpaði til mín spurningu um það hvaða verkefni færðust yfir til Landhelgisgæslunnar núna. Það eru þau verkefni sem eru skilgreind í varnarmálalögum, þ.e. varnarmálasamskiptin, vöktun og eftirlit, rekstur kerfa, umsjón mannvirkja, það fer til Landhelgisgæslunnar. Ég skýrði hv. þingmanni frá því að tveir ráðuneytisstjórar muni skoða fram til 15. mars hvort einhver þessara verkefna eigi að fara annað. Það sem mestu skiptir í þessu er tvennt: Alþjóðlegum skuldbindingum er fullnægt, réttur starfsmanna er varinn og í leiðinni hefur okkur tekist að spara fyrir hæstv. fjármálaráðherra 

Virðulegi forseti. Ég hef margsinnis nefnt það í þessum ræðustól að á bak við tölur og prósentur sem við fáumst við í fjárlagagerð og þingstörfum er fólk hringinn í kringum landið og ber að taka tillit til þess við þær breytingar sem fram fara í þessari ágætu stofnun sem heitir Alþingi. Orðið atvinnuleysi hefur borið á góma stofnunarinnar á undanförnum vikum og mánuðum. Eðli málsins samkvæmt mun það vera í kringum 7%, öllu minna en spár gerðu ráð fyrir og er það vel. Engu að síður er á bak við hvert prósent atvinnulauss fólks um 1.650 manns. Það ber að hafa í huga. Ég vil hins vegar ræða einn anga atvinnuleysisins sem er að margra mati fjölgun öryrkja. Það segja margir sem til þekkja að í miklu atvinnuleysi fjölgi öryrkjum og það sé samhengi á milli þessara tveggja atriða. Á hverju ári koma um 1.600 Íslendingar nýir á vinnumarkaðinn og þurfa á atvinnu að halda. Eftir því sem Vinnumálastofnun hefur sagt þeim sem hér stendur hefur öryrkjum fjölgað á hverju ári um álíka tölu eða um 1.300 manns. Ég kem upp og leita staðfestingar á þessari tölu við hæstv. heilbrigðisráðherra. Þetta eru háar tölur og ber að rýna í þær vegna þess að það er ekki sjálfgefið að í okkar ágæta samfélagi fjölgi öryrkjum álíka mikið og Íslendingum fjölgar á vinnumarkaðnum á hverju ári. Samhengið á milli atvinnuleysis og fjölgun öryrkja ber að skoða. Ég beini því til ráðherra að það verði gert. Ég velti fyrir mér úrræðum fyrir öryrkja hér á landi. Ýmiss konar virkniúrræði eru til staðar, fjölmörg tækifæri til menntunar svo hægt sé að komast aftur út á vinnumarkaðinn. Þessi úrræði eru mikilvæg. Blessunarlega hefur það verið svo á undanförnum vikum og mánuðum að dregið hefur úr fjölgun öryrkja hér á landi eftir því sem viðeigandi stofnanir hafa tjáð þeim sem hér stendur. Engu að síður ber að horfa í þessa tölu. Er rétt að öryrkjum hafi að jafnaði fjölgað um 1.300 manns hér á landi á sl. 10 árum? Hverjar eru helstu ástæðurnar fyrir því?

Hæstv. forseti. Hv. 7. þingmaður Norðausturkjördæmis spyr um fjölgun öryrkja hér á landi síðustu 10 ár og hverjar séu helstu ástæður fyrir fjölguninni. Það er staðreynd að öryrkjum hefur fjölgað hér á landi á undanförnum árum. Mikilvægt er þó að hafa í huga að sama þróun hefur átt sér stað í OECD-ríkjunum og sýna skýrslur að líkur á örorku hafa einnig aukist í þeim löndum undanfarna áratugi. Tölur frá árinu 2008 sýna að fjöldi öryrkja er hlutfallslega lægri á Íslandi en í Noregi og Svíþjóð, hærri en í Færeyjum og í Danmörku. Á undanförnum árum hefur örorka aukist tiltölulega meira hér á landi en á hinum Norðurlöndunum. Þróunina má rekja til aukins atvinnuleysis hér á landi á síðustu árum sem hafði ekki verið fram að síðasta áratug síðustu aldar. Tölur frá Tryggingastofnun sýna að öryrkjum fjölgaði um nær 50% á árunum 2000–2009. Árið 2000 voru öryrkjar rúmlega 10.800 en á síðasta ári hafði þeim fjölgað í um 16.000 eða um rúmlega 5.000 manns. Þetta er mikil fjölgun en hún er þó ekki meiri en fjölgunin sem varð á árunum 1993–2002. Á því tímabili fjölgaði öryrkjum um tæplega 5.000. Fjölgun í hópi öryrkja hefur því verið stöðug undanfarin ár. Aftur á móti verður ekki séð að fjölgunin hafi verið meiri á síðustu 10 árum en árin þar á undan sem er merkilegt í sjálfu sér. Þá hefur dregið úr fjölgun öryrkja síðustu ár. Þannig hefur meðalaukningin verið 3,6% milli ára á síðustu 5 árum. Þegar horft er til næstu 5 ára þar á undan var meðalaukningin 6,6%. Það vekur raunar athygli að algengi örorku hefur lítið breyst frá árinu 2005 þrátt fyrir efnahagskreppu og stóraukið atvinnuleysi og hefur öryrkjum reyndar fækkað á undanförnum mánuðum. Hv. þingmaður spyr einnig um helstu ástæður fjölgunar öryrkja. Því er ekki auðsvarað og fræðimenn eru alls ekki á einu máli um hvert svarið eigi að vera. Það er fyrst fjárhagslegur ávinningur að fá örorkubætur og í sumum tilfellum eykur það tekjur einstaklinga umtalsvert. Þetta á einkum við um láglaunafólk og þá sérstaklega einstæða foreldra. Nokkur umræða hefur átt sér stað um kjör fólksins að undanförnu og fagna ég allri slíkri umræðu og tel hana mikilvæga. Það ber þó að varast að setja alla öryrkja undir einn hatt í þessari umræðu því kjör öryrkja eru afar misjöfn. Því miður er það staðreynd í íslensku þjóðfélagi að margir öryrkjar búa við bág kjör og því þarf að breyta. Atvinnuleysi er oft nefnt sem ein af ástæðum þess að öryrkjum fjölgar. Því mætti ætla nú þegar atvinnuleysi er meira hér á landi en nokkru sinni áður þá hefði algengi örorku átt að aukast verulega frá því að það var síðast kannað árið 2005. Aftur á móti kemur í ljós að frá þeim tíma hefur aukningin aðeins verið um hálft prósentustig hjá báðum kynjum. Þegar tekið er tillit til breyttrar aldurssamsetningar þjóðarinnar frá 2005 er munurinn vart marktækur. Þetta kann þó að breytast því að mögulega er of skammur tími liðinn frá bankahruninu til að áhrifa breyttra aðstæðna og algengi örorku sé að fullu komin í ljós. Þess ber einnig að geta að starfsendurhæfing hefur verið efld verulega undanfarin ár og skipulag hennar bætt í samvinnu hins opinbera og við ýmsa aðila. Þetta skiptir að sjálfsögðu einnig máli. Fleiri þættir en ég hef þegar nefnt hafa áhrif á fjölda öryrkja. Örorka er metin á grundvelli heilsufars samkvæmt lögum um almannatryggingar. Þó er ljóst að félagslegir og fjárhagslegir þættir hafa einnig talsvert vægi m.a. umfang atvinnuleysis. Í nýlegri óbirtri rannsókn um algengi örorku á Íslandi kemur fram að örorka er mun algengari hjá konum en körlum en 60% öryrkja eru konur og 40% karlar. Hjá báðum kynjum eru geðraskanir og stoðkerfisraskanir algengustu sjúkdómsflokkarnir. Þá fer algengi örorku stigvaxandi með aldri hjá báðum kynjum. Örorka er algengari hjá körlum í yngstu aldurshópunum 16–24 ára en hjá konum er örorka algengari í eldri aldurshópi. Auk fyrrgreindra atriða má nefna þætti eins og fólksfjölgun, breytta aldurssamsetningu þjóðarinnar en líkur á örorku aukast með hækkandi lífaldri, auknu álagi og auknum kröfum um arðsemi á vinnumarkaði, almenna vakningu vegna geðrænna sjúkdóma og hækkun örorku umfram annars konar aðstoð, svo sem atvinnuleysisbætur og fjárhag sveitarfélaga. Eins og ég nefndi áðan eru ekki allir á einu máli um þetta og eflaust mætti rannsaka orsakirnar frekar. Það vinnst ekki tími til að fara yfir málið í heild af því að tími minn er að renna út. Það má þó geta þess að það er brýnt að endurmeta með hvaða hætti örorka er metin. Þar hafa menn verið að vinna að því að reyna að byggja og meta starfsgetu fólks frekar en skort á getu til starfa. Ég get fjallað um það síðar í svari mínu.

Virðulegur forseti. Ég tel að það sé mikilvægt að við gerum allt sem í okkar valdi stendur til að fjölgun öryrkja verði ekki umtalsverð heldur fækki ef eitthvað er. Ég held að það sé mikilvægt að farið verði í að endurskoða endurhæfingarúrræði á Íslandi. Við höfum verið að skoða þau mál í heilbrigðisnefnd Alþingis. Það eru nokkrar stofnanir sem þar hafa sinnt mikilvægu hlutverki úti á landsbyggðinni en líka á höfuðborgarsvæðinu. Í næsta nágrenni við okkur er heilsustofnun í Hveragerði, ég vil líka minnast á Reykjalund og endurhæfingardeild Grensás. Það eru fleiri stofnanir sem hægt er að tína til. Ég held að það sé mikilvægt að fara yfir þessi mál og reyna að efla endurhæfingu á Íslandi til að varna því að fólk verði öryrkjar, ef hægt er að koma í veg fyrir það. Ég vil gjarnan spyrja hæstv. ráðherra hvort hann viti hver sé ástæðan fyrir því að við erum með færri öryrkja en Noregur og Svíþjóð en fleiri en Danmörk? Hvað hafa Danir gert til að lækka sína tölu?

Frú forseti. Hér stöldrum við við stór og mikil réttindamál, heilsuréttinn til vinnu og eftir atvikum réttinn til menntunar. Starfsendurþjálfun er margvísleg sem öryrkjum hefur boðist og í ríkari mæli en verið hefur á undanförum mánuðum og árum. Það er vel. Ég vil reyndar byrja á því að þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir ítarlegt og vel unnið svar og mættu reyndar aðrir ráðherrar taka þetta svar hæstv. ráðherra sér til fyrirmyndar því það var vel unnið í alla staði. Hér eru engin nöfn nefnd. Ég vil þessu næst beina orðum mínum til hæstv. ráðherra er varðar getu og færi öryrkja sem af margvíslegum ástæðum komast í hópinn til að taka þátt í atvinnulífinu án þess að kjör þeirra skerðist svo mjög að breytnin sé þeim óboðleg. Hvernig hefur ríkið hugsað sér að koma til móts við 16.000 Íslendinga sem fylla þann stóra hóp öryrkja til að skila sér aftur út í atvinnulífið? Ég tel mikilvægt að ríkið beiti sér með margvíslegum hætti fyrir því að hópurinn komist aftur til starfa, geri sjálfu sér og samfélaginu gagn með því að komast út á vinnumarkaðinn en mér hefur sýnst að þessum hópi sé fyrst og fremst refsað fyrir vilja í þá veru. Ber að breyta því með einhverjum hætti, hæstv. ráðherra?

Hv. þm. Sigmundur Ernir Rúnarsson spyr hvaða úrræðum hægt sé að beita til að reyna að auka færni öryrkja og þátttöku þeirra í atvinnulífinu. Það er nákvæmlega það sem menn þurfa að huga hvað mest að og hv. þm. Siv Friðleifsdóttir bendir réttilega á. Þar kemur inn mikilvægi starfsendurhæfingar, alls kyns virkni og úrræði í atvinnuleysi, endurmenntun og annað slíkt sem beitt er skipulega til að reyna að hindra að fólk lendi í örorku vegna atvinnuleysis. Menn hafa verið með atvinnu með stuðningi sem eina af lausnunum. Vinnumálastofnun hefur líka verið með virk vinnumarkaðsúrræði og Virk á vegum Alþýðusambandsins. Aðilar vinnumarkaðarins hafa líka gripið kröftuglega inn í. Það er rétt sem hv. þingmaður ýjar að að frítekjumark sem ekki skerðir lífeyri er frekar lágt. Það er ekki nema 27–28 þús. kr. Þó ber að geta þess að hjá öryrkjum og ellilífeyrisþegum er markið aðeins 10 þús. kr. Þetta þarf hvort tveggja að auka þó að það sé erfitt í þessu efnahagsástandi og með kostnaðinum sem því fylgir. Í heildina verðum við að reyna að vinna skipulega að því að breyta örorkumatinu þannig að menn meti starfsgetu fólks frekar en skort á getu til starfa. Þetta kallar á nýja vinnuferla m.a. til að efla starfsgetumat og virkni fólks í endurhæfingarúrræðum. Þetta verður að skoða í samhengi og tryggja að kerfin virki vel saman sem er mikilvægt. Auk þess þarf að stuðla að aukinni skilvirkni með hagsmuni fólksins að leiðarljósi. Þetta er verkefni sem fer með okkur inn í nýtt ár. Ég heiti á stuðning fyrirspyrjanda og annarra að við reynum að ná þessum málum fram og koma þeim enn betur á veg.