Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Eysteinn Jónsson) Ég tel það þegar nokkuð mikil meðmæli með frv., að sjútvn. hefir tekið að sér að flytja þetta mál. Er það komið fram að tilhlutun minni í n., og vildi ég gera grein fyrir því með örfáum orðum til viðbótar því og áréttingar, sem stendur í grg. Læt ég nægja að vera stuttorður, vegna þess að fskj. með grg. er svo ýtarlegt og samið af kunnugustu mönnum. Það er öllum ljóst, sem til þekkja á Austfjörðum, að þar er mikil þörf síldarbræðslna, af því að það hefir ekki tekizt á undanförnum árum að notfæra sér síldaraflann þar. Bræðslur hefir vantað. Austfirðingar stunda síldveiði á litlum bátum. Má því gera ráð fyrir, að bræðslurnar þar verði að vera smærri og fleiri en annarsstaðar á landinu. Þessir smáu bátar geta ekki notað bræðslu, sem er mjög langt frá aflastöðvum. Þess vegna er gert ráð fyrir, að bræðslustöðin í Neskaupstað verði lítil og aðallega ætluð til að taka á móti síld, sem veiðist rétt í grenndinni, á næsta firði við, en þó aðallega á Norðfjarðarflóa og í Mjóafirði. Nú vill svo til, að Neskaupstaður á fiskimjölsverksmiðju, og er hægt að byggja þessa bræðslu mjög ódýra í sambandi við hana, af því að hægt er að nota að verulegu leyti sömu vélar og notaðar eru til vinnslu beinanna í fóðurmjöl. Er því þar sérstaklega góð aðstaða til þess að gera tilraun með rekstur síldarbræðslu á Austfjörðum. Í fskj. er greint, að kostnaður sé áætlaður 70 þús. kr. Þessi áætlun er að miklu leyti byggð á tilboði, sem nú þegar liggur fyrir frá norskri verksmiðju um hluta af vélunum, og að öðru leyti á áætlun sérfróðra manna, svo að gera má ráð fyrir, að hún sé mjög nákvæmlega úr garði gerð. Ég hefi hér með höndum rekstraráætlun fyrir þessa verksmiðju, þar sem sýnt er fram á, að mjög sterkar líkur séu fyrir því, að sökum hins lága stofnkostnaðar geti þetta fyrirtæki skilað mönnum þar eystra sæmilegu verði fyrir það hráefni, sem þar er lagt inn, m. ö. o., að þetta fyrirtæki ætti að geta orðið fiskimönnum að góðu liði og borið sig samt. Nú þykja engar líkur til, að Neskaupstaður geti útvegað lán til þess að koma þessu fyrirtæki upp með öðru móti en að ríkið ábyrgist. Ég vænti þess, að þessi fáu orð mín um ástæður fyrir því, að hafizt er handa um þetta mál, ásamt grg., sem fylgir frv., sannfæri hv.þdm. um, að full nauðsyn er á því, að þetta fyrirtæki komist upp, og að líkur séu til, að það verði mönnum að verulegu gagni. Er þá eðlilegt, þegar málið liggur þannig fyrir, að ríkið hlaupi undir bagga og ábyrgist lán. Og þar sem fjárhagsáhætta er mjög lítil, þá þykist ég því fremur mega vænta góðra undirtekta. Nauðsynin er mikil, en áhætta ríkissjóðs mjög lítil. Hv. þdm. mun reka minni til, að á síðasta þingi var afgr. ábyrgðarheimild fyrir síldarbræðslustöð á Seyðisfirði. Sumum kynni e. t. v. að virðast, að hér eigi að koma í veg fyrir, að sú stöð verði byggð, eða að keppa við þá væntanlegu stöð. En því er ekki þannig varið. Bræðslan á Seyðisfirði er áformuð miklu stærri en þessi, og rekstur hennar á að byggjast að verulegu leyti á veiði stórra skipa. En í Neskaupstað á hún að vera mjög smá og miðuð við að taka af smáum skipum, sem sækja stutt. Þess vegna verð ég að líta svo á, að þetta fyrirtæki komi ekki í bága við Seyðisfjarðarbræðsluna. Þeir smáu bátar, sem leggja í bræðslu á Norðfirði, mundu aldrei koma sinni síld í Seyðisfjarðarbræðsluna, - eða svo virðist þeim, sem kunnugastir eru. Auk þess virðist mér, að hér sé tækifæri til þess að gera mjög ódýra tilraun til að komast eftir, hvernig bezt verði komið fyrir síldarbræðslumálum á Austfjörðum. En það er, eins og ég tók fram, álit ýmissa kunnugra manna, að þeim verði bezt fyrir komið með smáum bræðslum, af því að síldarskipin eru svo smá og eiga erfitt með að fara langt með aflann. Ég óska eftir, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr.

Jóhann Jósefsson Eins og hv. 1. þm. S.-M. tók fram, var sjútvn. mjög á einu máli um framgang þessa frv. Komu aðallega til greina orsakir, sem raunar liggja í augum uppi, en sem ég aðeins skal drepa á. Í fyrsta lagi er sú ástæða, að eftir að það er sýnt, að síldin er ekki algerlega lögzt frá Austfjörðum, eins og menn höfðu ástæðu til að halda fyrir nokkrum árum, heldur er hún farin að leggjast að Austfjörðum aftur um visst tímabil ársins, þá er landsmönnum skylt að gefa gaum að því að styðja sem mögulegt er, bæði með opinberum ráðstöfunum og öðru, að því, að aflinn hagnýtist sem bezt, - og þá einkum og sér í lagi fyrir þann landshluta, sem hér er um að ræða. Og það er sannast að segja um Austfirði, að þeim veitir ekki af, að lögð sé stund á að hagnýta það, sem annars kann að geta fengizt úr sjó. Von er til þess, að einmitt í ár verði eitthvað að því gert að koma vetrarsíld - ef hún annars fæst - á útlendan markað meir en verið hefir. En hugmyndin um síldarverksmiðju á Norðfirði styðst og við það, að þar hefir verið rekin fóðurmjölsverksmiðja í tvö ár, af þeim aðilum, sem hér fara fram á stuðning ríkisins til að koma upp síldarbræðslu. Verksmiðjunefndin skýrir svo frá, að verksmiðjan hafi verið rekin með góðum árangri. Og þegar svo hagar til, að það má með tilstyrk ýmissa þeirra véla, sem þarna eru notaðar nú, byggja upp að nokkru leyti síldarbræðslu, þá virðist það liggja í augum uppi, að rétt sé að greiða fyrir þessu frv. Áhættan er, eins og hv.frsm. tók fram, ekki mjög mikil fyrir ríkissjóð, og ábyrgðarupphæðin er 70 þús. kr. Hinsvegar yrði, með því að þetta mál kæmist í framkvæmd, fenginn ágætur prófsteinn á tiltölulega hagkvæman hátt, hvernig slík síldarvinnsla gæti gefizt á Austfjörðum. Þessar höfuðástæður hafa þá valdið því, að sjútvn. leggur alveg einhuga með þessu máli. Og við vonum, að framkvæmdir verði það fljótar, að Neskaupstaður og aðrir, sem kunna að hafa gagn af þeim, fari að njóta þeirra á næsta ári.

Haraldur Guðmundsson [óyfirl.]: Þetta frv. er komið frá sjútvn., enda heyrðist mér á hv.frsm., að hann gerði ekki ráð fyrir, að það færi til n. Ég vil benda á, að hér er gert ráð fyrir að veita heimild með nokkuð öðrum hætti en er í fjárlagaheimild, sem heimilar stj. að ganga í ábyrgð fyrir Seyðisfjarðarkaupstað. Þar er tiltekið, að ábyrgðin megi ekki fara fram úr 90% af upphæðinni, 10% verði að koma annarsstaðar frá. Ennfremur er settur sem trygging 1. veðréttur í eignunum og ábyrgð Seyðisfjarðarkaupstaðar. Í frv. því, sem hér liggur fyrir, er ekkert slíkt tiltekið. Ábyrgðin er engum skilyrðum bundin, og ekki sést, að ætlazt sé til að fá veðrétt í eignunum. Enda hygg ég nokkur tormerki vera á því, þar eð það mun nú þegar hvíla allhár 1. veðréttur á eignum þeim, sem eru óskiptanlegar frá síldarverksmiðjunni í heild. Mér þótti rétt að benda á þetta strax við 1. umr. Það er leitt, að hæstv. fjmrh. skuli ekki vera viðstaddur; hefði ég viljað beina til hans þeirri fyrirspurn, hvort hann liti ekki svo á, að sjálfsagt væri, að heimildin frá í fyrra gengi fyrir, þótt þessi verði samþ., ef til þess kæmi, að frá báðum stöðum yrði óskað eftir ábyrgðinni á sama tíma. Ég verð því að ganga út frá því sem sjálfsögðu, að öðrum kosti teldi ég mjög misráðið að hraða afgreiðslu þessa máls nú. Ég get fallizt á það, sem hv.frsm. sagði, að það sé að ýmsu leyti hentugt að byggja þarna litla verksmiðju, vegna þess hve það kosti lítið. Hinsvegar tel ég ekki rétt, að yfirleitt sé hentugra á Austfjörðum að hafa síldarbræðslustöðvar smáar. Slíkar verksmiðjur verða hvarvetna ákaflega miklu dýrari að tiltölu. Þarna á Norðfirði stendur sérstaklega á, þar sem hægt er að sameina hana við síldarmjölsverksmiðjuna, sem til er. Ég vil að lokum bæta því við, að ef þetta frv. gengur fram, þá tel ég ekki verða hjá því komizt, vegna þeirrar reglu, sem fylgt er á þingi um veitingu heimilda fyrir ábyrgðum, að gera veðsetningu eignanna að skilyrði fyrir ábyrgðinni.

Frsm. (Eysteinn Jónsson) Örfá orð út af ræðu hv.þm. Seyðf. Hann sagði, að Seyðisfjörður mundi þurfa sjálfur að leggja fram 10% af stofnkostnaði Seyðisfjarðarstöðvarinnar. Það er rétt. En það er gert ráð fyrir því í þessu frv., að ríkissjóður ábyrgist 70 þús. krónur, sem er allur stofnkostnaður stöðvarinnar. En ég vil benda á, að það stendur nokkuð öðruvísi á hér, vegna þess, að þessi bræðsla er sett í samband við verksmiðju, sem Neskaupstaður á fyrir, og má því líta svo á, að í því felist allmikið framlag frá Neskaupstað: afnot þeirra véla, sem fiskimjölsverksmiðjan á nú þegar. Er þetta því að öllu leyti sambærilegt, og finnst mér ekki ósanngjarnt, að undir þessum sérstöku kringumstæðum sé gert ráð fyrir að öll upphæðin sé ábyrgzt. Viðvíkjandi ábyrgð kaupstaðarins sem skilyrði fyrir ábyrgð ríkisins, skilst mér, að ábyrgð Neskaupstaðar hljóti að koma til af sjálfu sér, vegna þess að hann á þessa verksmiðju, en í heimildinni fyrir Seyðisfjarðarkaupstað er gert ráð fyrir, að verksmiðjan verði reist af einkafyrirtæki og því bæjarábyrgð áskilin. Rétt er það hjá hv.þm., að hér er ekkert tekið fram um veð í eigninni. En þetta er heimild fyrir ríkisstjórnina til þess að ábyrgjast lánið, og verður að sjálfsögðu að líta svo á, að sá ráðh., sem um þetta fjallar, taki veð í eigninni, eftir því sem hægt er að koma slíku við. Ef svo er, sem ég held, að sé rétt hjá hv.þm., að eitthvað hvíli á með fyrsta veðrétti í fiskimjölsverksmiðjunni, þá verður veðréttur ríkissjóðs að koma þar á eftir. En ég held, að það sé alveg óhætt að ganga frá frv. eins og það er og treysti því, að ráðh. útvegi allra bezta veðrétt fáanlegan fyrir ábyrgð ríkissjóðs. Viðvíkjandi því, að Seyðisfjörður sitji fyrir, þá sé ég ekkert því til fyrirstöðu, að þessar framkvæmdir geti gerzt í sama mund. Eftir því sem kunnugir sjómenn tjá mér, þá eru mest líkindi til, að bræðslan í Neskaupstað fengi síld, sem ekki yrði veidd fyrir Seyðisfjarðarbræðsluna. Hv. þm. kvað ekki hentugt að hafa verksmiðjur smáar. Þó verður svo að vera á Austfjörðum, vegna þess hve bátar eru smáir. Annaðhvort verður bræðsluveiði engin eða það verður að vera stutt til bræðslu af veiðistöðvum, og þá geta þær ekki verið stórar.

Frsm. (Jón Jónsson) Landbn. hefir athugað þetta frv. og orðið á einu máli um það, að nauðsynlegt sé að leiða það í lög, vegna þess, að vitanlegt er, að ýmsir umsækjendur um lán úr Kreppulánasjóði munu ekki geta sett önnur veð fyrir láni sínu en lausafjárveð, og er af þeim ástæðum nauðsynlegt að skýra ákvæði Kreppulánasjóðslaganna hér að lútandi, einkum þó vegna hæstaréttardóms, sem fallið hefir um lausafjárveð. Í sambandi við þetta mál get ég ekki stillt mig um að leiða athygli að því, vegna umr. um Kreppulánasjóð í Nd. í gær, að það lítur síður en svo út fyrir, að bændum landsins þyki það neyðarkostir að sækja um lán úr Kreppulánasjóði, því að samkv. upplýsingum frá stj. sjóðsins og héraðsn. úti um land má búast við, að allt að 2500–3000 bændur muni sækja um lán úr Kreppulánasjóði. Er það um helmingur af öllum bænduni landsins, sem voru um 6800 samkv. skýrslum þeim um efnahag bænda í árslok 1932, sem lagðar voru fyrir síðasta þing. Þá má og benda á það, að Búnaðarbankanum hafa borizt um 1000 umsóknir um gjaldfrest á afborgunum af vanskilalánum, og nema afborganir þær, sem sótt hefir verið um gjaldfrest á, samtals 236 þús. kr. fyrir árið 1933. Sömuleiðis hafa stjórn Kreppulánasjóðs borizt um 1200 umsóknir um vaxtatillag úr ríkissjóði, sem nemur um 58 þús. kr. fyrir yfirstandandi ár. Vaxtatillagshjálpin var áætluð 120 þús. kr. á síðasta þingi, og það má búast við, að umsóknir um vaxtatillag fyrir árið 1933 verði allt að 100 þús. kr., því að ekki hefir verið sótt uni tillagið nema að litlu leyti enn af fasteignaveðslánum í peningastofnunum úti um land. Allt sýnir þetta ótvírætt, að bændur landsins álíta það engin neyðarkjör að leita til Kreppulánasjóðs, en sem betur fer er nú heldur að rakna úr fyrir bændastéttinni um horfurnar, og verðlagið er í ár betra en það var síðastl. ár. Ég sé svo ekki ástæðu til að hafa þessi orð fleiri. Ég endurtek aðeins þá ósk mína, að frv. verði látið ganga óbreytt í gegnum d.

Frsm. (Finnur Jónsson) Þetta frv., sem sjútvn. flytur hér, er flutt að eindreginni ósk allra þeirra, sem síldveiði stunda á Norðurlandi. Reynslan er sú, að enda þótt á síðastl. sumri hafi starfræksla síldarverksmiðja verið aukin af ríkisins hálfu, svo að vinnslan var um 73 þús. málum meiri en áður, þá vantar ennþá mjög mikið til, að skipin fái sæmilega afgreiðslu. Skipin hafa orðið að liggja dögum saman og vikum saman við bryggjurnar í blíðskaparveðri og mokafla, af því að þau gátu ekki losnað við síldina. Verksmiðjustjórinn á Siglufirði álítur, að afli skipanna, sem stunduðu þessa veiði fyrir síldarverksmiðjuna á Siglufirði síðastl. ár, hefði getað orðið 25% meiri, ef skipin hefðu fengið nokkurn veginn sæmilega afgreiðslu. Þetta munar þá, sem síldveiði stunda, með því lága verðlagi þó, sem á bræðslusíld var síðastl. sumar, a. m. k. 150 þús. kr. Þau 50 skip, sem lögðu upp í síldarverksmiðju ríkisins, hefðu getað að áliti verksmiðjustjórans, veitt fyrir 150 þús. kr. meira, ef þau hefðu haft viðstöðulausa afgreiðslu. Auk þess voru mörg skip, sem ekki gátu fengið samninga við verksmiðjuna og urðu því að vera á hrakningum með veiði sína. Sú viðbót, sem sjútvn. stingur hér upp á, ætti því að auka afkomumöguleika þeirra skipa, sem síldveiði stunda og leggja upp í bræðslu a. m. k. um hluta og jafnframt gera það að verkum, að fleiri skip geti stundað síldveiðar en verið hefir. Það má vitanlega segja, að ríkisskuldirnar séu nú orðnar svo miklar, að ekki sé vert að bæta við þær. En athugandi er, til hvers skuldirnar eru stofnaðar, hvort lán eru tekin til eyðslu eða til varanlegra atvinnubóta í landinu, til þess að auka framleiðslu landsmanna. Að því er einmitt stefnt með till. sjútvn. Það má geta þess, að verksmiðja sú, sem við í sjútvn. förum fram á, að ríkisstj. verði veitt heimild til að reisa, mun í meðalári geta unnið úr minnst 100 þús. málum síldar. Með hinu lága verði, sem nú er á síldarafurðunum, mundi sú vinnsla gefa útgerðarmönnum og sjómönnum 300 þús. kr. tekjur, verkamönnum 70 þús. kr. í vinnulaun, og ríkissjóði, með þeim að vísu ósanngjörnu tollum, sem á síldarafurðirnar eru lagðar nú, 30 þús. kr. tekjur á hverju ári. Það má því fyllilega gera ráð fyrir, að slík verksmiðja mundi gera þrennt í senn: auka atvinnu sjómanna og verkamanna, auka möguleika útgerðarinnar og auka tekjur ríkissjóðs að verulegum mun. Nú hefir sjútvn. alveg einróma lagt til, að lagt verði út í að byggja þessa verksmiðju. Hinsvegar var ekki fullt samkomulag um það í n., þegar hún hafði þetta mál til umr., hvar verksmiðjuna skyldi reisa. Ég flutti upphaflega till. um það í n., að lánsheimildin yrði miðuð við viðbótarbyggingu við síldarverksmiðju ríkisins á Siglufirði. Og því er ekki að leyna, að mjög margt mælir með því, að Siglufjörður sé valinn til þessara framkvæmda. Ég get sagt fyrir mitt leyti, að ég vil líta á þetta hlutdrægnislaust, enda hefi ég engra hagsmuna að gæta Siglufjarðar vegna. Það er nú einu sinni svo, að Siglufjörður er miðstöð síldveiðanna. Þar eru aðalsöltunarstöðvarnar og vitanlega er mjög nauðsynlegt. að síldarsöltunin og síldarbræðslan fari fram á sama stað. Styður þá hver grein síldveiðinnar aðra. Einnig má benda á það Siglufirði til framdráttar í þessu máli, að eftir því sem verksmiðjustjóri síldarbræðsluverksmiðju ríkisins segir, má gera ráð fyrir, að afurðir verksmiðjunnar á síðastl. ári hefðu orðið a. m. k. 20 þús. kr. meira virði en þær urðu, ef vélarnar hefðu verið það stórar, að hægt hefði verið að vinna síldina jafnóðum úr þrónum, áður en hún fór að skemmast. Með því að byggja hina nýju síldarverksmiðju á Siglufirði mætti nota sömu bryggjur, sömu þrærnar, sömu efnarannsóknarstofuna og sömu skrifstofur sem síldarverksmiðja ríkisins hefir nú. Auk þess sparaðist talsvert á rekstrarkostnaðinum, þar sem bræðslustöðvarnar yrðu að öllu leyti undir sömu stjórn þarna á staðnum. Eftir þeim upplýsingum, sem ég hefi fengið hjá verksmiðjustjóranum á Siglufirði, mætti koma upp slíkri viðbót við síldarbræðslu ríkisins, sem hér er um að ræða, fyrir 500 þús. kr. Verksmiðjustjórinn hefir leitazt fyrir um tilboð í verksmiðjubyggingu frá Noregi, og liggur fyrir tilboð frá norskri verksmiðju um vélar og hús komið til Siglufjarðar fyrir 227 þús. kr. norskar. Hinsvegar hefir því verið haldið fram, og það mjög með réttu, að ýmislegt mæli með því að reisa þessa verksmiðjubyggingu við Húnaflóa. Húnaflói hefir síðastl. sumar reynzt ágætt síldarsvæði. Síldin þar hefir verið stærri en sú, sem austar hefir veiðzt og þess vegna betur fallin til söltunar, sérstaklega fyrir Svíþjóðarmarkaðinn. Einnig hefir hún reynzt 2% feitari, og mundi þannig gefa betri árangur í bræðslu. En verksmiðju við Húnaflóa yrði alls ekki hægt að byggja á þessu ári. Til þess þarf minnst tvö ár, og sú bið myndi kosta sjávarútveginn mikið fé. Hvað sem þessu líður, hefir n. ekki viljað gera það að ágreiningsefni, hvaða staður væri valinn, heldur reynt að haga till. sínum þannig, að sem allra fyrst yrði hafizt handa, ef Alþingi fellst á að veita heimildina. N. leggur áherzlu á, að reynt verði að koma þessari verksmiðjubyggingu upp þegar á næsta sumri, en ég fyrir mitt leyti álít mjög litlar líkur til þess, að það takist, ef annar staður en Siglufjörður er valinn, því eins og ég benti á áðan, er þar svo margt fyrir hendi, sem nota má, en byggja þyrfti að nýju annarsstaðar. N. hugsar sér að gera um þetta ýtarlegra álit síðar á þinginu, ef frv. nær fram að ganga, og leggja þá fyrir ríkisstj. ákveðnar till. um, hvar verksmiðjuna beri að reisa. Eins og ég tók fram áðan, leggur n. áherzlu á, að ágreiningur um staðinn verði ekki látinn tefja málið, og með því að hér fara mjög saman hagsmunir ríkissjóðs, útgerðarmanna, verkamanna og sjómanna, þá vænti ég, að málið fái skjóta og góða afgreiðslu hér í hv. deild.

Ólafur Thors Eins og hv.þm. Ísaf. gat um og tekið er fram í grg. þessa frv., hefir hin ríka þörf sjávarútvegsins sagt til sín mjög greinilega á síðustu missirum og krafizt þess, að eitthvað væri að gert. Raddirnar, sem borið hafa fram óskir um, að bætt væri aðstaða síldveiðiskipanna til aflasölu, hafa að undanförnu orðið æ fleiri og fleiri og háværari og háværari. Af þeirri ástæðu tók Sjálfstfl. þetta mál til athugunar þegar í byrjun þessa þings. Svo var það á einum af fyrri fundum sjútvn. þessarar hv. d., að hv.þm. Ísaf. lagði fram bréf frá verksmiðjustjóra síldarbræðsluverksmiðju ríkisins á Siglufirði til eins af stjórnarnefndarmönnum verksmiðjunnar, þar sem rætt er um stækkun síldarbræðslustöðvar ríkisins á Siglufirði með líkum hætti og hv.þm. Ísaf. hefir gert grein fyrir. Við sjálfstæðismennirnir í sjútvn. tjáðum okkur þá þegar samþykka, að hafizt yrði handa í þessu efni á einhvern hátt, og höfum við þar að baki okkar þann flokksvilja, sem fram kom þegar málið var til umr. innan flokksins í þingbyrjun. Ágreiningur reis þó innan n. út af öðru, nefnil. á hvern hátt ætti að bæta úr þeirri miklu þörf, sem allir viðurkenndu, að væri fyrir hendi. Hv. þm. Ísaf. hafði hugsað sér, að úr þörfinni yrði bætt með því að auka við síldarbræðslustöð ríkisins á Siglufirði, og því voru framsóknarmennirnir í n., hv. 1. þm. S.-M. og hv.þm. Barð., samþykkir. En við sjálfstæðismenn álitum ekki rétt á þessu stigi málsins að binda hendur okkar eða ríkisstj. um það, hvort þessi leið skyldi farin eða einhver önnur. Okkur er það að vísu ljóst, að ódýrast yrði að koma upp slíkri verksmiðju, sem hér er um að ræða, bræðslustöð, sem brætt getur 2000 til 2500 mál síldar á sólarhring, með því að reisa hana í sambandi við síldarbræðslustöðina á Siglufirði. Við játum, að allar líkur benda til, að bryggjur ríkisins á Siglufirði mundu nægja, þó verksmiðjan væri stækkuð og eins þrærnar, sem byggðar hafa verið til afnota fyrir hana. Annað verður og að játa, sem ég tel ekki síður skipta máli, og það er, að líkurnar fyrir því, að mjög bráðlega verði leyst úr þörf síldarútvegsins, þær yrðu sennilega mestar með því að ákveða þegar, að það skuli gert á þann hátt að auka við þá starfrækslu, sem fyrir er á Siglufirði. En þá er líka að minni hyggju upptalið allt það, sem mælir með því, að þetta mál sé leyst á þann hátt, sem hv.þm. Ísaf. og fulltrúar Framsfl. í sjútvn. virðast hallast að. Það eru ýmsir gallar á því að reisa þessa verksmiðju á Siglufirði. M. a. sá, að kaupgjald er hvergi hærra en einmitt þar. Og óvissan um rekstur slíkrar stöðvar er heldur hvergi meiri. Hvergi á landinu er meiri hætta á, að skellt sé á verkföllum að ófyrirsynju, heldur en á þessum stað; það vitum við af reynslunni. Ég er ekki í neinum efa um, að hver okkar sjútvnm., sem staddur væri í sporum ríkisins, sem ætti síldarbræðsluverksmiðju á Siglufirði og hefði í hyggju að bæta við sig, hann mundi hugsa sig tvisvar um áður en hann reisti viðbótarstöð á Siglufirði; e. t. v. mundi hann ekki þurfa að hugsa sig nema einu sinni um til þess að ákveða að gera það ekki þar. Ríkið á að hugsa eins og aðili, sem sjálfur á bæði skipin, sem síldina veiða, og bræðslustöðvarnar, og ef við værum í sporum þess, er ég ekki í vafa um, að við mundum af ýmsum ástæðum vilja reisa þessa verksmiðju annarsstaðar en á Siglufirði. Og þá dettur mér í hug, að heppilegt mundi vera að reisa hana við Húnaflóa. Eins og hv.frsm. gat um. verður það æ ljósara og ljósara, að Húnaflói er eitthvert bezta fiskimiðið yfir síldarvertíðina. Og það liggur í augum uppi, að það er mikið hagræði fyrir þau skip, sem hafa sölusamning við ríkisverksmiðjurnar, að geta ráðið því, hvort þau landsetja aflann á Siglufirði eða við Húnaflóa, og haft það eftir því, hvar veiðin er í hvert skipti. Sérstaklega skiptir þetta miklu máli fyrir minni veiðiskipin, eins og t. d. þau, sem hv.þm. Ísaf. er framkvæmdarstjóri fyrir. Ég er því á þeirri skoðun, að hyggilegast væri að reisa þessa fyrirhuguðu verksmiðju við Húnaflóa, þó ég jafnframt játi, að ódýrast mundi verða að koma henni upp á Siglufirði, og að líkur benda til, að hún kæmist fljótara upp, ef undið væri að því ráði. Ég er í litlum vafa um, að þó nú væri reist viðbót við síldarbræðslustöð ríkisins á Siglufirði, þá mundi ekki líða á löngu þangað til önnur yrði reist við Húnaflóa, ef öllu fer fram eins og nú horfir. Og ef sú spá mín og margra annara er rétt, þá hygg ég, að allir geti verið sammála um, að mikið heppilegra væri að byrja á því að reisa síldlarbræðslustöð við Húnaflóa, til þess að geta svo, að fenginni reynslu, aukið við á þeim staðnum, sem hentara þykir. Það er rétt, sem hv.frsm. gat um, að sjútvn. hefir í hyggju að reyna - ég vil ekki kveða sterkara að orði - að komast, áður en þingi lýkur, að fastri niðurstöðu um það, hvar heppilegast sé að reisa þessa verksmiðju. Mun hún þá að sjálfsögðu bera sig saman við útgerðarmenn og sjómenn um þetta mál. Er það spá mín, að flestir þeirra manna muni mæla með því, að verksmiðjan verði reist við Húnaflóa. Þeir menn, sem framarlega standa í útgerðarmálunum og látið hafa til sín heyra opinberlega um þetta efni til þessa, hafa einmitt hallazt að skoðun okkar sjálfstæðismanna í n., sem leggjum áherzlu á, að það komi að minnsta kosti til athugunar að hafa verksmiðjuna einhversstaðar annarsstaðar en á Siglufirði. Till., sem upphaflega var lögð fyrir n., var miðuð við það, að verksmiðjan væri reist á Siglufirði, og lánsheimildin miðuð við ½ millj. kr. N. færði lánsheimildina upp í 1 millj. og hafði staðinn óákveðinn, því við teljum nauðsynlegt, að við ákvörðun staðarins komi til álit reyndari manna og dómbærari á þetta mál. Ég skal játa það fyllilega fyrir hv.þdm., áður en ég lýk máli mínu, að þótt við sjálfstæðismenn aðhyllumst, að ríkið leggi fé til stofnunar og starfrækslu þessarar síldarbræðsluverksmiðju, þá hefðum við eðlilega miklu fremur kosið, að þetta hlutverk væri leyst af hendi af einstaklingum. En að við leggjum því lið, að ríkið geri þetta, kemur til af því, að eins og hag útgerðarinnar er nú komið, virðast ekki líkur til, að útgerðarmenn reynist færir til að koma upp síldarbræðslustöð sjálfir. Og þó við leggjum til, að ríkið taki á sig þetta fjárframlag, þá er okkur ljóst, að ekki er hægt með sanni að segja, að það sé með öllu áhættulaust. Það þarf ekki að rekja sögu fiskveiðanna lengra en til ársins 1926, til þess að við manni blasi sú staðreynd, að mikil áhætta fylgir starfrækslu slíkra stöðva, sem hér er um að ræða. Þrjár síldarbræðsluverksmiðjur við Siglufjörð og Eyjafjörð fengu þá ekki nema 60 þús. mál síldar vegna aflaleysis, en næsta ár fengu sömu verksmiðjur 260 þús. mál til vinnslu og gátu afkastað því. Það liggur í augum uppi, að þegar verksmiðja fær ekki nema svo lítinn hluta af hráefnismagni því, sem hún getur afkastað að vinna úr, þá hlýtur hún að færa eigendunum mikið tap. Ég játa líka, að nokkur hætta á áframhaldandi verðfalli á vörum síldarverksmiðjanna vofir yfir. Við eigum í keppni við þjóðir, sem hafa lægra kaupgjald en við og standa því betur að vígi. En ég álít þessa hættu eigi svo mikla, að hún eigi að ráða úrslitum málsins. Og loks vil ég benda á, að meiri hætta stafar af innilokunarstefnunni í verzlunar- og viðskiptamálum þjóða á milli, sem sífellt er að færast í aukana. En þrátt fyrir þetta tel ég rétt að ráðast í nýbyggingu, því þarfir sjávarútvegsins á þessu sviði hafa gert svo greinilega vart við sig, að fremur ber að tefla í nokkra tvísýnu heldur en að láta vandræðin óleyst. Hv. frsm. gat um, að ef síldarbræðsluverksmiðjan væri reist á Siglufirði, gæti hún verið undir sömu stjórn og ríkisverksmiðjan, sem þar er fyrir. Þetta er rétt. En það er heldur ekkert því til fyrirstöðu, að verksmiðjurnar væru starfræktar undir sömu stjórn, þó að þær væru ekki á sama stað. Yfirstjórnin gæti verið hin sama, þó e. t. v. yrði eitthvað meiri kostnaður við verkstjórn og þessháttar. Ég vil svo að endingu taka undir það, að þó ég fyrir mitt leyti áliti, að það verði a. m. k. að athuga málið mjög gaumgæfilega áður en ákveðið er, að þessar framkvæmdir verði á Siglufirði, þá legg ég mikla áherzlu á, að staðarvalið valdi ekki þeim drætti, að bræðslustöðin verði ekki reist á næsta sumri, sé þess á annað borð nokkur kostur, sem ég nú efa. Hér er um svo mikla nauðsyn að ræða, að það má alls ekki dragast, að úr henni sé leyst.

Bernharð Stefánsson Mér þykir það dálítið athugavert í þessu frv., að ekki skuli vera tekið fram, hvar verksmiðjuna á að reisa, m. a. vegna þess, að þingið veit þá betur, í hvað er ráðizt, ef staðurinn er ákveðinn. Það hefir komið skýrt fram í umr., að kostnaðurinn við að reisa verksmiðjuna fer mikið eftir því, hvort byggð er viðbót við síldarverksmiðjuna á Siglufirði, eða hvort ný og sérstök verksmiðja er reist. Finnst mér ákaflega eðlilegt, að Alþingi vilji sjálft ákveða þetta, til þess að vita, hvað mikla lántöku það heimilar með samþykkt þessara laga. Hvor leiðin, sem farin verður finnst mér því, að hún ætti að ákveðast í lögunum sjálfum, sem um þetta verða sett. Hv. þm. G.-K. færði í fyrri hluta ræðu sinnar mikil og skýr rök fyrir því, að hina fyrirhuguðu síldarbræðslustöð ætti einmitt að reisa sem viðbót við síldarverksmiðjuna á Siglufirði. Þarf ég eigi að taka þau rök upp aftur. Hann gat um, að á Siglufirði væru fyrir hendi bryggjur og ýms önnur tæki, sem ekki þyrfti að bæta við, þó verksmiðjan væri stækkuð, stjórnarkostnaður yrði sá sami og nú o. s. frv. En það, sem hv.þm. svo í seinni hluta ræðu sinnar hafði á móti því, að aukið væri við verksmiðjuna á Siglufirði, var það, að kaupgjald væri hærra þar heldur en víðast hvar annarsstaðar á landinu og þar mætti alltaf búast við verkföllum og þessháttar. Ég býst við, að það sé rétt út af fyrir sig, að kaupgjald sé nú hærra á Siglufirði en við Húnaflóa, en það má jafnframt gera ráð fyrir því sem sjálfsögðu, þegar þar væri komin síldarbræðslustöð með mörgu verkafólki, að munurinn yrði í framtíðinni ekki mikill, eða enginn. Ég er nú samt ekki á þessu stigi málsins að halda því fram, að reisa skuli stöðina á Siglufirði, en ég vil skora á n. að taka til nýrrar athugunar, hvort ekki ætti að vera beinlínis ákveðið um þetta í 1. Í grg. frv. stendur, að n. muni reyna að gera till. um það áður en þinginu lýkur, hvar stöðina eigi að reisa. Ef n. gerir slíkar till. til stj., þá sé ég ekki, að það sé vandameira fyrir n. að koma með slíka till. sem breyt. við frv., og ég álit það tryggara og Alþingi samboðnara að ganga þannig frá málinu heldur en að láta slíkt vera í höndum ríkisstj. Ég sé svo ekki ástæðu til þess við 1. umr. að fara frekar út í þetta, en ef n. lætur undir höfuð leggjast að flytja till. um staðinn, eða a. m. k. á hvern hátt eigi að ákveða hann, þá mun ég bera fram brtt. síðar við þetta frv. um það. hvar bræðslustöðin skuli vera.

Jón Pálmason Það munu vafalaust margir hv.þm. líta svo á, að það sé nokkuð djarft af þessu þingi að fara fram á nýja lántöku upp á 1 millj. kr., vegna þess að svo mikið er fyrir af skuldum, að ekki sé á það bætandi. En þó að ég sé þeirrar skoðunar að það beri að forðast skuldir eftir því sem frekast er kostur, þá er mér ljóst, að þannig er komið atvinnuháttum hér í landi, að það má ekki skirrast við að hjálpa atvinnuvegum landsins, bæði þeim, sem í mestum vanda eru staddir, og eins þeim atvinnugreinum, sem borga sig bezt, til þess að atvinnulífið sé þannig, að allir þroskaðir og heilbrigðir menn geti haft skilyrði til þess að vinna. En í þessu sambandi vil ég taka það fram, að mér þykir það athugaverð stefna að fylgja því, að hrúga skuli öllum framkvæmdum á ákveðna staði, þar sem dýrtíðin er mest og aðrir annmarkar, eins og á sér stað um Siglufjörð. Þegar um það er að ræða að stofna nýtt fyrirtæki, þá tel ég það mál, sem miklu skiptir, að það byggist á því, að það séu sameinaðir hagsmunir þeirra manna, sem sjávarútveginn stunda, og þeirra, sem lifa á landbúnaði. Þetta atriði er sérstaklega athugandi í því sambandi, sem hér um ræðir, þegar um það skal velja, hvort þessi bræðslustöð, sem reisa á á næsta ári, verði reist á Siglufirði eða við Húnaflóa. Nú er það svo eins og sjálfsagt mörgum hv.þm. er kunnugt um, að það er mikill áhugi fyrir því að gera hafnarbætur á Skagaströnd við Húnaflóa. Þar eru, eins og hv.þm. Ísaf. tók fram, beztu síldarmið. Af þeim sökum er það svo, að það eru miklir annmarkar á því, að síldin notist eins vel með því að flytja hana lengra frá. Ég verð að játa, að ég sem bóndi hefi ekki mikla þekkingu á síldarútgerðarmálum nema gegnum aðra menn. En ég hefi fengið upplýsingar um það, að síðastl. sumar hafi gengið svo til, að miklir erfiðleikar voru á því að koma síldinni, sem veiddist á Húnaflóa, óskemmdri til Siglufjarðar. Ég hefi líka fengið upplýsingar um það, að síðastl. sumar stöðvaðist veiðin um miðjan ágúst vegna illviðra. En eftir það kom síldarganga á Húnaflóa, en menn höfðu engin not af því, vegna þess að enginn staður var til þess að nota þá göngu. Á því að reisa þessa síldarbræðslustöð við Húnaflóa eru þeir annmarkar, að þar eru ekki þau skilyrði, sem nauðsynleg eru til þess að vera undirstaða undir starfsemi, sem hér um ræðir. Það mundi því sennilega kosta það, ef tekin yrði sú ákvörðun að reisa síldarbræðslustöðina á þeim stað, að það drægist lengur en ella mundi. En það er nú svo, eins og hv.þm. G.-K. tók fram, að miklar líkur eru til þess, ef atvinnulífið stefnir líkt og það hefir gert að undanförnu, að svo fari þrátt fyrir það, þó reist verði stöð á næsta sumri á Siglufirði, að reisa verði aðra við Húnaflóa. Mér finnst þetta því mjög athugandi mál og vænti, að sjútvn. taki það rækilega til greina að rannsaka, hvort það muni ekki heppilegra að draga þetta mál um eitt ár og ganga út frá því, að þessi stöð verði reist við Húnaflóa, en ekki á Siglufirði. Það er einnig athugandi í þessu sambandi, að það eru margar aðrar ástæður, sem valda því, að þarna á að gera umbætur, m. a. þær, að það eru jafnvel hvergi betri skilyrði til þess, að saman fari hagsmunir þeirra, sem landbúnað og sjávarútveg stunda. Ég skal svo ekki fara fleiri orðum um þetta, en ég vildi aðeins geta um það, að ég hefi mikinn áhuga fyrir, að þessi starfræksla geti komizt þarna á, og eftir þeim upplýsingum, sem ég hefi fengið hjá síldarútgerðarmönnum, eru miklar líkur til þess, að hún verði mjög arðsöm, ef þau skilyrði, sem nú vantar til starfrækslunnar, gætu komizt á.

Frsm. (Finnur Jónsson) Það er í raun og veru ekki langt á milli okkar hv.þm. G.-K. í þessu máli. Við erum sammála um aðalatriðið, að það þurfi að reisa síldarbræðslustöð á næsta sumri. Um hitt atriðið, sem er minna atriðið, hvar eigi að reisa stöðina, erum við ekki sammála. Ég held því fram, að það eigi að reisa hana fyrst þar, sem fljótlegast er að reisa hana, og þar, sem það kostar minnst, og þar, sem hún kemur fljótast að gagni. Ég hefi fært rök fyrir þessu, sem hv.þm. G.-K. hefir að mjög miklu leyti fallizt á. En hann er hræddur við, að það sé hærra kaupgjald á Siglufirði en víða annarsstaðar. Þetta er rétt. En hv.þm. þarf ekki að halda, að það verði reist svo síldarbræðslustöð hér á landi, sem safnar að sér fólki, að þar verði ekki um leið stofnuð verklýðsfélög, sem reyna að hafa hönd í bagga með kaupinu. Ég er ekki í neinum vafa um, að það er framkvæmanlegast og fljótlegast og kemur fyrst að gagni að reisa verksmiðjuna á Siglufirði. En hitt er ég heldur ekki í neinum vafa um, að samt er eftir sama þörfin fyrir verksmiðju við Húnaflóa. Því enn þá liggur meiri hlutinn af togaraflotanum í Rvík ónotaður um síldveiðitímann, á þeim tíma, sem enginn vafi er á, að síldarútgerð fyrir togarana mundi borga sig. Það er alveg víst, að Húnaflói er það gott síldarsvæði, að þegar höfn kemur á Skagaströnd verður þar sett upp síldarbræðslustöð. En það er ekkert vit í því að láta byggingu stöðvarinnar bíða eftir því að byggð verði höfn á Skagaströnd. Það má segja, að sú síldarganga, sem komið hefir á Húnaflóa. hafi ekki komið að fullu gagni, vegna þess að síldin hafi verið of gömul í salt, þegar til Siglufjarðar hefir komið. Sama má segja um síld, sem veiðist úti fyrir Siglufirði, að hún yrði of gömul til söltunar, ef ætti að flytja hana til Skagastrandar. Hv. þm. G.-K. sagði, að mér skildist, að ég og framsóknarflokksmennirnir í sjútvn. mundum ekki hafa reist þessa verksmiðju á Siglufirði, ef við gerðum það fyrir okkar eigin peninga. Þetta eru nú bara getsakir, sem ekki eru á neinum rökum byggðar, fyrst og fremst vegna þess, sem ég hefi þegar tekið fram, að framkvæmdir á Siglufirði kæmu fyrst að gagni, og í öðru lagi gerðu þær verksmiðjuna, sem fyrir er, verðmeiri. Ég hefi bent á það, að verksmiðjustjórinn hefir í áliti, sem hann hefir gefið form. verksmiðjustj., sagt, að afurðir verksmiðjunnar á Siglufirði síðastl. sumar hefðu getað orðið 20 þús. kr. verðmeiri, ef ekki hefði þurft að biða svo lengi eftir síldinni. Ég ætla, að hv.þm. G.-K. minnist þess, að þegar við vorum að ræða þetta í n., þótti honum þetta of lágt reiknað. - Þegar við athugum þetta og það, að viðbótarbygging á Siglufirði gerir verksmiðjuna, sem þar er, verðmeiri, þá ætla ég, að hv.þm., og þar á meðal hv.þm. G.-K., sannfærist um það, að það eru getsakir einar um mig og samnm. mína, að við myndum ekki reisa síldarbræðslustöð á Siglufirði fyrir okkar eigin peninga. En hvað sem þessu líður, legg ég áherzlu á það, að aðalatriðið í þessu máli komist í framkvæmd, og það sem allra fyrst. En það er, að reist verði síldarbræðslustöð, sem vinnur úr ekki minnu en 2 þús. málum á sólarhring, sem allra fyrst, og helzt á næsta sumri. Það er réttilega fram tekið hjá hv.þm. G.-K., að þessu fylgir nokkur áhætta. Það fylgir þessu sama áhætta og öllu öðru, sem verið er að gera í landinu. Þessu fylgir náttúrlega sú áhætta, að markaðsverð bregðist. Nú er verðið svo lágt, að varla er hægt að hugsa sér það lægra. En áhættan er minni á þessu en mörgu öðru, vegna þess að markaðurinn fyrir síldarmjöl er stór og virðist alltaf stækka. Menn hætta ekki við að gera út skip eða fara á sjó, þó verið geti, að afli bregðist á einni og einni vertíð. Menn hætta ekki við að bjarga sér fyrir því, og ég vænti, að hv.þm. G.-K. sé mér sammála um, að þrátt fyrir allt eigum við að halda áfram að vinna að aðalatriði þessa máls, því að verksmiðjan komist upp sem bráðast.

Bernharð Stefánsson Það er eins og vænta mátti, að hv.þm. A.-Húnv. vill fá þessa stöð byggða við Húnaflóa. Mér finnst þó, að hann ætti að vera mér sammála um það atriði, að réttara væri, að Alþingi setji ákvæði um það í 1., hvar staðurinn eigi að vera, og þá vitanlega heldur hv.þm. þessum stað fram. Hv. þm. taldi það mjög athugaverða stefnu að sameina atvinnufyrirtæki í stórum stíl á vissum stöðum á landinu, og að því er mér skildist taldi hann heppilegra að dreifa atvinnunni sem mest um landið. Ég skal játa, að það getur verið nokkuð til í þessu og geti haft sína galla að sameina mikinn atvinnurekstur á einum stað. En það er þó vanalega auðveldara að bæta við eitthvað heldur en að reisa frá nýju. Og ekki hefi ég trú á því, að togaraútgerðin gengi betur, þó henni væri hagað svo, að gerður væri út einn og einn togari frá hverjum verzlunarstað kringum landið. Ég held, að reynslan hafi sýnt það, að togaraútgerðin hefir einmitt tekið framförum vegna þess, að hún er allmikið sameinuð. - Mér þótti vænt um, að hv.þm. vék að einu atriði í sambandi við þetta mál, sem ég álít, að sé þess vert að undirstrika. Það kom fram hjá hv.þm., þó ekki beinlínis með ákveðnum orðum, að undirstaðan undir því, að hægt sé að reisa síldarbræðslustöð við Húnaflóa. er vitanlega sú, að þar verður að byggja höfn. Og þetta mun vera rétt hjá honum. Hafnarmannvirki er skilyrði til þess, að síldarbræðslustöð komi þarna að notum, og mér finnst, að Alþingi verði að gera sér þetta ljóst og verði að ganga svo frá þessu máli, að því sé ljóst, hvað það ætlar að gera. Ef það t. d. ætlast til, að stöðin verði reist á Skagaströnd, þá verður að gera sér það ljóst, að það kostar jafnframt höfn þar, m. ö. o. margfalt fé á við það að bæta við verksmiðjuna á Siglufirði. Ég lít svo á þetta mál, að hér sé aðeins farið fram á að bæta úr brýnustu þörf og að það verði auðveldast gert með því að bæta við þá síldarbræðslustöð, sem fyrir er á Siglufirði. Hitt liggur vitanlega opið í framtíðinni, að gera þær framkvæmdir við Húnaflóa, sem þá þykir rétt, enda kom það skýrt fram hjá hv.þm. A.-Húnv., að hann gerði tæplega ráð fyrir, ef að því ráði væri horfið að reisa bræðslustöðina við Húnaflóa, að slíkt kæmi til framkvæmda á næsta sumri. En það er einmitt mjög brýn þörf á því, að þegar sé hafizt handa í þessu efni. Mér er vel kunnugt um það, að á síðastl. sumri varð stórtjón af því, að ekki var hægt að taka nægilega fljótt við þeirri síld, sem aflaðist til bræðslunnar. Skipin biðu eftir afgreiðslu, og eitthvað af síldinni varð jafnvel ónýtt fyrir þessa sök. Ég tel það reyndar ekki tímabært að fara nú út í miklar deilur um það, hvar eigi að reisa stöðina; það á betur við seinni umr. málsins. En hitt vildi ég láta koma fram þegar við þessa umr., að ég álít, að ákvæði um þetta eigi nauðsynlega að komast inn í frv., og það vona ég, að n. taki til greina. Og eins og ég gat um áðan, þá skil ég ekki, að hún geti ekki gert það með ákvæði í frv. sjálfu.

Ólafur Thors Hv. 1. þm. Eyf. telur á því mikla nauðsyn þegar á þessu stigi málsins, áður en það fær endanlega afgreiðslu, að það komi fram, hvar þessa verksmiðju eigi að reisa. Ég fyrir mitt leyti lít svo á, að það sé ekki óeðlilegt, að þingið taki ályktun um það, hvort ríkið vilji aðhyllast, að ríkissjóður taki á sig þá fjárhagslegu áhættu, sem leiðir af stofnun slíkrar verksmiðju, en síðan eftirláti hv.þm., þeim sem hafa eins vel vit á þessum málum. hvar hentast sé að velja þennan stað. Ég vil svo að öðru leyti ekki hafa afskipti af deilum hv. 1. þm. Eyf. og hv.þm. A.-Húnv., sem óneitanlega bera mikinn keim af hreppapólitík, þar sem annar rígheldur sig við Siglufjörð, en hinn við Húnaflóa. En ég vil sérstaklega vara við því að láta hreppapólitík koma til greina við staðarvalið. Ég vil láta það ráða, sem útveginum er til farsældar. Ég ætla ekki að fara að þrátta um minni atriði við hv.frsm.n., til þess líka að forðast allar málalengingar. En ég vil einungis segja það, þar sem hv.þm. talar um, að ég hafi gert honum og öðrum nm. þær „getsakir“, að þeir myndu ekki reisa þessa verksmiðju fyrir eigið fé á Siglufirði, að fyrir mér vakti ekki að niðra þeim á nokkurn hátt. Ég er ekki í nokkrum vafa um það, að fyrir þann, sem ætlar að reisa bræðslustöð og sem á veiðiskip - en í þess spor á ríkissjóður að setja sig -, er hagkvæmara að reisa hana við Húnaflóa en á Siglufirði, af því að það veltur á miklu fyrir veiðiskipin, hvort þau þurfa að sigla langar leiðir eða rétt að renna sér nokkur hundruð metra til að landsetja aflann. Þessi staðreynd er svo auðsæ, að um hana þarf ekki að deila og verður ekki deilt. Hitt skal ég játa, að geti ráðið miklu, að ef bræðslustöðin verður reist á Húnaflóa, þá nær þetta mál ekki fram að ganga á næsta sumri. Og af því að ég viðurkenni, að þörfin sé aðkallandi, þá getur verið, að ég neyðist til þess að aðhyllast það, að stöðin verði reist á Siglufirði, þrátt fyrir allt, sem á móti því mælir, ef talið verður þá víst, að með því móti komist stöðin upp á næsta sumri.

Pétur Ottesen Ég er alveg sammála hv.flm. um það, að brýn nauðsyn beri til þess, að leyst verði úr þeim erfiðleikum, sem skortur á síldarbræðsluverksmiðju veldur þeim, sem síldveiðar stunda, og er það því hin mesta nauðsyn, að ráðstafanir séu gerðar til þess hið fyrsta, að úr þessu fáist bætt. En hinsvegar er mér það fullkunnugt af viðtali við ýmsa menn, sem hér eiga hlut að máli, að mjög skiptar skoðanir muni verða þar um lausn málsins, einkum að því er það snertir hvar verksmiðjan skuli reist. Það er löngu kunnugt, að þeir síldarútvegsmenn, sem stunda veiðar á sumrin við Norðurland, eiga í hverri ferð á hættu, að á Siglufirði verði öllu hleypt í strand fyrir þeim með vinnustöðvun. Síðan 1930 hafa verkföll verið tíð á Siglufirði, bæði við söltun og bræðslu, og leitt til stórtjóns fyrir hlutaðeigendur. Af þessum ástæðum veit ég það, að mjög skiptar skoðanir muni verða meðal sjómanna og útvegsmanna um það, hvort bót skuli ráðin á þessu með því að færa út kvíarnar á Siglufirði. Ég býst við, að ýmsir telji að þessu leyti heppilegra, að reist verði síldarbræðsluverksmiðja á öðrum heppilegum stað. Hygg ég því, að bezta lausnin á þessu muni verða sú, að leita álits þessara manna um það, hversu þessu skuli haga, láta þá gera tillögur um það. Ég heyri, að það er talið hagkvæmisatriði að bæta við síldarverksmiðjuna á Siglufirði að því leyti sem snertir stjórn og rekstur þessa fyrirtækis, og má vera, að nokkuð sé til í því. En hvað sem því líður þá slær verkfallshættan á Siglufirði skakka á slíkar framkvæmdir þar óhjákvæmilega. Það hefir allmikið verið talað um Skagaströnd í þessu sambandi. Sá staður liggur að áliti sjómanna vel við síldveiðum. En þar vantar höfn. Það liggja fyrir 2 eða 3 áætlanir um hafnargerð þar, mismunandi dýrar, og heyri ég, að sagt er, að það kosti ekki of fjár að bæta svo aðstöðuna þarna, að hægt sé fyrir síldveiðaskip að athafna sig. Er nú farið fram á nokkurt fjárframlag í þessu skyni og gert ráð fyrir að hefjast handa um framkvæmdir strax á næsta sumri, hvað sem úr því verður. Nú eru engar líkur til þess, að hægt verði að koma upp fyrirhugaðri verksmiðju til síldarbræðslu á næsta sumri, og virðist því engin fjarstæða að tala um Skagaströnd sem líklegan stað til að reisa verksmiðjuna á, ef bót yrði ráðin á hafnarskilyrðunum á sumri komanda. Þá eru sjálfgerðar hafnir við vestanverðan Húnaflóa, þar sem ekki þarf annað eða meira með til þess að hægt sé að afgreiða skip en að koma upp bryggjum, sem frekar er ódýrt sökum aðdýpis. Þetta þarf allt að athuga. Sauðárkrókur liggur og vel við, en þar þarf að bæta stórum alla aðstöðu áður en í slíkar framkvæmdir yrði ráðizt þar. Það er áreiðanlegt að framþróunin í síldveiðunum við Norðurland og öðrum fiskveiðum þar verður í framtíðinni tengd meira við aðra staði en Siglufjörð. Því er það, að líka af þeirri ástæðu er varhugavert og áhætta fyrir ríkissjóðinn að binda allt of mikið fé í slíkum fyrirtækjum á þessum eina stað. Framþróunin á þessu sviði liggur ekki í því, að ríkið komi upp slíkum fyrirtækjum, heldur félagsskapur þeirra manna, sem við þennan atvinnurekstur fást. Ég held því, að öllu athuguðu, að þá sé það heppilegast eins og nú stendur að gefa þeim, sem síldveiðar stunda, kost á því að gera tillögur um það. hvar þessi væntanlega síldarbræðsluverksm. skuli reist, og að svo verði ákveðið í frv. Vil ég skjóta því til n., að hún athugi þetta.

Jón Pálmason Ég sló því áður fram, að það væri mjög athugaverð stefna að hrúga saman slíkum verksmiðjum eins og þeirri, sem hér um ræðir, á einn ákveðinn stað, nefnilega í þessu tilfelli Siglufjörð. Hv. 1. þm. Eyf. hélt því hinsvegar fram, að það væri að öllu leyti hentugra og betra að hafa þessi fyrirtæki öll á sama stað, og tók þar til samanburðar þá ókosti, sem það hefði í för með sér fyrir útveginn, að hann væri rekinn á við og dreif um landið. En ég vil benda hv.þm. á það, að þessi atvik eru alveg óskyld. Í þessu sambandi gildir hið sama og um bónda, sem velur sér land til ræktunar. Hann fer ekki að velja land upp til fjalla, á eyðisöndum eða lítt ræktanlegri jörð, heldur kýs hann sér land þar, sem ræktunarskilyrði eru fyrir hendi og góð aðstaða til þeirra ráðstafana, sem ræktuninni þarf að vera samfara, og ekki sízt markaðsaðstöðu. Hv. þm. hefir nú viðurkennt að síldveiði hefir verið langöruggust og bezt á Húnaflóa hin síðari ár, og ætti ekkert að mæla móti því, að verksmiðjan verði sett þar niður. Ég hefi ekki fleiri orð um þetta út af fyrir sig. Það kom í ljós í ræðu hv.þm. G.-K., að hann grunaði mig um hreppapólitík, sem hann svo nefnir. Ég vil algerlega mótmæla þessu. Ég hefi ekkert annað gert en að lýsa staðháttum á Skagaströnd og kostum þeim, sem þar er til að dreifa í þessum efnum. Þetta ætti hann því síður að kalla hreppapólitík, sem ég er þar inni á sömu braut og hann sjálfur. Þá vil ég að lokum geta þess, að mér þykir alveg sjálfsagt, að útvegsmenn ráði sjálfir nokkru um það, hvar verksmiðjunni er valinn staður. Þar eiga ekki að ráða um hagsmunir einstakra sveita, heldur það, hvar heppilegast sé landi og Útveg, að þetta mannvirki verði reist. Ég er búinn að færa fram ástæður fyrir því, að Skagaströnd verði fyrir valinu. En í tilefni af því, sem hv.þm. Borgf. sló fram um firðina í Strandasýslu, þá vil ég segja honum og öðrum það, að hér er sami annmarkinn á sem á Siglufirði. Ég fæ ekki séð, að neitt sé upplýst um ræktunarskilyrði þar. Firðirnir standa í engu sambandi við blómleg héruð, og að kunnugra manna dómi er innsigling þar alls ekki góð. Ég skal þá ekki viðhafa fleiri orð, en tek undir röksemdirnar, sem styðja þessa ráðstöfun útveginum til heppilegra bóta og hjálpar.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Á þessu stigi málsins ætla ég ekki að hafa önnur afskipti af því en að beina einni fyrirspurn til hv.n., sem flytur frv. Mér skildist, að hún byggist við því, að verksmiðjan gæti verið fullbúin og til taks þegar síldveiðin byrjar næsta sumar. Ég vildi gjarnan fá það upplýst frá n., á hverju hún byggir þessa skoðun sína, því að sjálfur tel ég útilokað, að þetta reynist mögulegt. Í því sambandi gæti ég minnzt á síldarverksmiðju ríkisins á Siglufirði. Það þætti ef til vill vel við eigandi, að ég gæfi hv. d. yfirlit um rekstur hennar í sumar. En ég held, að eins gott sé að geyma það, en gefa hv.n. kost á að kynna sér það. Þá vil ég minna á það, að síldarverksmiðja dr. Pauls hefir verið keypt. Um leið og ég vænti svars við fyrirspurn minni, vil ég benda hv.frsm. á það, að það, sem hann sagði um skaða af því, að verksmiðjur hefðu ekki verið nógu margar til þess að vinna síldina og hún hefði þess vegna orðið of gömul og skemmzt, þá er það vafasöm skýring. Því að hv.frsm. tekur ekki tillit til þess, að sama mundi gilda, þó að verksm. hefðu verið þrjár. Það er náttúrlega ógerlegt að byggja svo mikið, að öruggt sé um það, að síldin verði öll unnin áður en hún skemmist, hversu mikið sem berst að í stærstu síldarhrotum.

Bernharð Stefánsson Hv. þm. G.-K. sagði, að grunur um hreppapólitík hlyti að falla á okkur hv.þm. A.-Húnv. í þessu máli. Ég get ekki gert að þessum grun hv.þm. G.-K. og mun ekki skipta mér af því, að öðru leyti en því, að ég mótmæli því hvað mig snertir.

Er það ekki alveg víst um hv.þm. A.-Húnv.!

. Ég hefi ekki haldið Siglufirði neitt eindregið fram. Ég hefi reyndar gert aths. við ummæli hv.þm. G.-K. og fleiri gegn því að reisa stöðina þar, vegna þess, að þau eru á engum rökum byggð, en ég hefi alls ekki látið í ljós, að ég geti ekki fallizt á neinn annan stað. Það, sem ég hélt fast fram, var það, að Alþingi ætti sjálft að ákveða staðinn, eða a. m. k. gera ráðstafanir um, hvernig hann yrði ákveðinn, en ekki fela stj. það. Það hefir þegar verið upplýst í umr., að það kostar mikið meira fé að framkvæma þetta verk annarsstaðar en á Siglufirði.

Það er alls ekkert upplýst í þá átt

. Jú, það er fullupplýst. Þess vegna er rétt, að Alþingi ákveði sjálft þennan stað, enda hefðu sjálfstæðismenn einhverntíma kallað það, að þingið afsalaði sér fjárveitingavaldinu í hendur stj., með því að afgr. mál með þeim hætti, sem hér er farið fram á. En Alþingi á náttúrlega að taka ákvörðun um þær till., sem því berast um það, hvar skuli reisa þetta fyrirtæki. Það eitt er farið fram á af mér. Þó að ég hafi bent á, að það, sem hv.þdm. hafa sagt um hættu þá, sem stafi af verkföllum á Siglufirði, séu ekki þung rök, þá get ég vel trúað því, að síðar komi fram gildari rök fyrir þeirra málstað. Það er alveg óþarfi að stagast á því, að verkföll séu tíðari á Siglufirði, meðan óreynt er um, hvernig verður annarsstaðar, þegar þar skapast sama aðstaða til þeirra hluta og er nú á Siglufirði. Ég get t. d. nefnt Skagaströnd. Þar eru nú aðeins örfáir verkamenn og því sem næst óskipulagðir í þessu tilliti. En mér finnst það mjög trúlegt, að of þar kæmi upp síldarbræðslustöð og verkamenn streymdu að annarsstaðar frá og mynduðu með sér verklýðsfélög, þá komi annað hljóð í strokkinn. Og þegar verkfall gat orðið í Krossanesi, þá sé ég enga ástæðu til þess að halda, að slíkt geti ekki komið fyrir við Húnaflóa. Annars geta verkföll orðið víðar en á Siglufirði. Ég veit ekki betur en að þau hafi orðið bæði á Blönduósi og Hvammstanga, og eru þar þó engar síldarbræðslustöðvar. Ef slík stöð væri reist við Húnaflóa, hvort heldur væri á Skagaströnd eða hjá fjörðunum í Strandasýslu, myndi það ekki fyrirbyggja það, að verkföll gætu orðið. Þangað myndi fólk streyma í atvinnuleit og hin sömu skilyrði til verkfalla myndast og nú eru fyrir hendi á Siglufirði.

Frsm. (Finnur Jónsson) Spurningu hæstv.dómsmrh. um það, hvort hægt sé að koma síldarbræðsluverksmiðju svo tímanlega upp, að hún geti komið til starfrækslu á næsta síldveiðatímabili, get ég svarað þannig: Nefndarmenn eru allir sammála um það, að Siglufjörður sé sá eini staður, sem komið geti til mála að reisa á verksmiðju næsta sumar. Er það vegna hinna mörgu skilyrða, sem þar eru fyrir hendi og sem gera slíka byggingu umfangsminni og auðveldari en á öðrum stöðum. Vitanlega er ekki hægt um það að fullyrða, að slík bygging yrði starfhæf í tæka tíð. Getur það m. a. farið eftir veðurfari. En þó er líklegt, að takast megi að fullgera verkið svo að notum geti orðið næsta sumar. Um skemmdir þær, sem urðu á síld í þróm síldarbræðsluverksmiðjunnar, er það að segja, að verksmiðjustjórinn áætlaði, að hagnaður verksmiðjunnar hefði getað orðið 20000 kr. meiri, ef hægt hefði verið að setja síldina í bræðsluna í tæka tíð. En vitanlega er ekki hægt að byggja svo, að ávallt sé hægt að taka á móti allri síld, sem að berst. Ég skal svo með örfáum orðum gera aths. við ræðu hv.þm. G.-K. Hv. þm. hélt því fram, að nýja síldarbræðslustöð ætti að setja niður við Húnaflóa. Það er að vísu satt, að góð síldveiði hefir verið á Húnaflóa nú um nokkur ár, en þó eigi allt sumarið. Er þá eigi síður langt að sækja þangað með síld, sem aflað er austan Siglufjarðar, heldur en vestan að til Siglufjarðar. Hygg ég, að það myndi verða almennt álit, að kjósa heldur nokkra bið á Siglufirði eftir afgreiðslu en að sigla vestur til Skagastrandar eða á annan stað þar vestur frá. Ég get sagt frá því, að það fyrirtæki, sem ég veiti forstöðu og sem hefir ¼ síldarframleiðslu gömlu ríkisverksmiðjunnar og er næststærsti síldarsaltandinn, hefir valið Siglufjörð til sinnar starfrækslu. Þrátt fyrir ýmsa ókosti á Siglufirði, hefir það engan stað fundið heppilegri, enda er hann það landfræðilega séð, þar sem hann er við miðju síldveiðisvæðisins. Það er nauðsynlegt, að saman fari söltun og bræðsla. Ef því síldarhræðslustöð yrði reist við Húnaflóa, væri óhjákvæmilegt að stofna þar líka til söltunar. En þar sem þörfin fyrir síldarbræðslustöð er afarbrýn og þar sem fyrr er unnt að fullnægja henni á Siglufirði, með byggingu þar, en annarsstaðar, þá er nauðsynlegt að sá staður sé valinn í þetta sinn. Stöð við Húnaflóa gæti svo komið til álits í framtíðinni.

Thor Thors Það mun margur segja, að aukaþing það, sem nú situr, hafi frekar til annars verið kallað saman en að samþ. nýjar ábyrgðarheimildir. En þó þetta sé rétt, þá ber þó að líta á þörf hvers tíma, og nú er einmitt svo ástatt, að þörf sjávarútvegsins er svo aðkallandi, að ekki má undan draga, að þetta spor verði stigið. Bygging síldarbræðsluverksmiðju myndi bæði verða til hagnaðar fyrir síldarframleiðendur og skapa verkafólki aukna vinnu. Má með fullum rétti segja, að brýn þörf sé á hvorutveggja. En þó að um þörfina verði ekki deilt og sé ekki deilt, þá er þó eigi þess að dyljast, að um nokkra áhættu er að ræða. Í fyrsta lagi getur aflinn brugðizt. Er þess ekki langt að minnast, eins og hv.þm. G.-K. líka vék að, hvernig síldveiðin brást 1926. Sama átti sér stað árin 1917–1918. Þá aflaðist hæst á veiðiskip upp undir þúsund tunnur. En til samanburðar má geta þess, að síðustu árin hafa togararnir komist upp í 20000 mál, eða 30000 tunnur, þeir aflahæstu. Þetta sýnir, hve misjafn síldaraflinn getur orðið frá ári til árs. Því verður þess vegna ekki neitað, að ríkissjóði getur stafað nokkur áhætta af því að eiga tvær stórar verksmiðjur, ef afli bregzt. Þá getur og ríkissjóði stafað nokkur áhætta af auknum síldarafurðum, lýsi og síldarmjöli. Fyrir síldarlýsið er enginn innanlandsmarkaður. Markaður hefir fengizt fyrir það í Noregi, Danmörku, Hollandi, Þýzkalandi og jafnvel víðar. En stærsti hlutinn hefir þó farið til Þýzkalands. Sama er um síldarmjölið að segja. En auk þess er töluverður markaður fyrir það innanlands og fer vaxandi. Ef ný verksmiðja er sett á stofn, sem vinnur úr 2000 málum síldar á sólarhring, eins og hér er ráðgert, eykst framleiðslan um 2000–2200 smálestir á ári af hvoru um sig, síldarlýsi og síldarmjöli. Það hefir þær afleiðingar, að við verðum háðari þessum markaði en nú er. Ég vil minna hv.þm. Ísaf. og jafnaðarmenn á það, að hvað sem líður stjórnarháttum þeirrar þjóðar, sem við skiptum mest við á þessu sviði, þá heimtar þessi aukna framleiðsla, að við getum átt vinsamleg viðskipti við þá þjóð. Hvað staðinn snertir, þá tel ég, að staður við Húnaflóa sé heppilegri en Siglufjörður til frambúðar. Stöð á þeim stað væri nokkur hemill á ofríki Siglfirðinga í kaupgjaldsdeilum. Ef einnig væri síldarbræðsluverksmiðja við Húnaflóa, mætti beina flotanum þangað, þegar nokkrir ofríkismenn á Siglufirði hafa komið þar af stað ósanngjörnum kaupdeilum. Af því hlytist frekara öryggi um framleiðsluna. Hinsvegar má vera, að velja þurfi Siglufjörð í þetta skipti vegna bráðrar þarfar. En það væri þá aðeins millistig. Húnaflói yrði næst fyrir valinu, hvort sem stöðin yrði þá sett á Skagaströnd eða Strandamegin.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Ég vil ítreka þá ósk, að hv.n. taki til rækilegrar athugunar fyrir 3. umr., hvort unnt sé að koma verksmiðjunni svo snemma upp næsta vor, að hún verði starfhæf að sumri. Eftir þeim upplýsingum, sem ég hefi getað fengið, tel ég útilokað, að svo geti orðið. Ég vil því, að þetta sé rækilega athugað í upphafi. Ég held, að hv.frsm. hafi misskilið það, sem hann sagði um 20000 kr. tapið, sem verksmiðjustjórinn telur, að orðið hafi síðastl. sumar. Ég átti vitanlega ekki við svo stórt verksmiðjubákn, að hægt væri að vinna úr allri síld, hversu mikið sem að bærist, heldur það, að þó þriðja verksmiðjan hefði verið, þá hefði þá ekki verið unnt að komast hjá einhverju tapi.

Að mestu leyti

. Nei, alls ekki.

Flm. (Jónas Jónsson) Í grg. fyrir þessari till. hefi ég gert grein fyrir því í aðaldráttunum, sem ég vil, að komi til athugunar í þessu máli. Aðalatriðið í þessu máli er það, að landið hefir ekkert húsnæði fyrir þjóðmenjasafnið eða málverkasafnið. Þjóðmenjasafnið er nú á efsta lofti í landsbókasafnsbyggingunni. Er húsrúmið þar allt of lítið fyrir safnið, en hitt skiptir þó mestu máli, að safnið er þar í mikilli hættu af eldi, t. d. ef stórbruni yrði hér í Reykjavík eða ef kviknaði út frá raflögn í safnhúsinu sjálfu, sem alstaðar getur komið fyrir. Er sérstök ástæða til að athuga þetta, því að sumir hlutir í forngripasafninu eru svo mikils virði, að þeir mundu seljanlegir fyrir mörg hundr. þús. kr. Valþjófsstaðahurðin, sem Danir skiluðu aftur 1930, mun þannig vera seljanleg fyrir jafnvel allt að hálfri millj. kr. á amerísk söfn. Þótt ekki sé meiningin að selja þessa muni, þá sýnir þetta, hve mikil áhætta er að hafa þetta dýrmæta safn þannig í stöðugri eldhættu. Landsbókasafnið mun og sjálft vera í fullri þörf fyrir að fá þetta húsrúm fyrir sig, þótt ég geri ekki ráð fyrir, að sá ástæða hafi þótt nægileg í þessu máli ein út af fyrir sig til að byggja nýtt hús yfir safnið á krepputímum. Um listaverkasafnið er það að segja, að landið hefir eignazt mikið af listaverkum, og eru þau flestöll geymd í lokuðum geymsluherbergjum og þannig ekki til sýnis. Er það mikill skaði, m. a. fyrir skólafólk, sem tapar af því gagni, sem það gæti haft af að sjá þetta listasafn landsins, ef það væri opið fyrir almenning. Hér eru mörg hundruð unglingar, sem stunda hér nám, og margir vafalaust mundu nota sér þetta safn, auk þess sem safnið mundi kærkomið öðrum gestum í bænum, og auðvitað heimamönnum bæjarins sjálfum. Ég skal ekkert um það fullyrða, hvort þetta húsnæði er heppilegt í þessu skyni. Ég hefi undirstrikað það í grg., að eins og það var álitið heppilegt að gera leikhúsið svo úr garði eins og menn á þessum tíma hafa frekast vit á að gera það, er það jafnframt ljóst, að í næstu 20–30 ár er ekki líklegt, að leikhúsið hafi að gera með nærri allt húsrúmið í eigin þarfir. Leikhúsið er byggt við vöxt og eftir kröfum þeirra, sem mest hafa um málið hugsað og stórhugaðastir eru í þessum efnum, og gengið út frá því, að þar verði nægilegt rúm fyrir allan útbúnað, sem leikhúsið kemur til með að þurfa á að halda, þegar orðinn er starfandi þar stór, fastur leikflokkur. Þarf þá margskonar herbergi til æfinga, mörg búningsherbergi o. fl., ef gert er ráð fyrir því, að við leikhúsið starfi í fjarlægri framtíð jafnvel 20 manna flokkur. Ég álít, að þótt leikhúsið sé fullgert, sé það hin mesta fjarstæða að ætla sér að tengja við það fastan leikflokk fyrst um sinn. Ég mundi telja rétt, að Leikfélagi Rvíkur yrði lánað húsið og að við það yrði hafður fastur maður, sem væri nokkurskonar leikstjóri. Skoðanamunurinn milli mín og leikhúsnefndarinnar að þessu leyti hefir hinsvegar ekki komið fram enn í þeim skilningi, að reynt hafi á hann, enda verður það ekki fyrr en til þess kemur, að leikhúsið taki til starfa. Eftir að búið er að gera húsið fokhelt, er hægt að taka nokkurn hluta þess með ódýrri viðgerð til notkunar í aðrar þarfir landsins; það, sem afgangs yrði í húsinu, mætti þannig taka til þeirrar notkunar, sem hér er um að ræða. Hefi ég hugsað mér, að sú rannsókn, sem hér er farið fram á að gera með þetta fyrir augum, yrði framkvæmd í samráði við leiðandi menn Leikfélagsins og leikhúsnefndina, og yrði það rannsakað, hvað leikhúsið gæti misst mikið af húsrúmi sínu næstu 20–30 árin sér að meinalausu, og hinsvegar yrði það athugað af fornmenjaverði og öðrum þeim, sem að sofnunum standa, hvernig hægt væri að koma söfnunum fyrir í þessu húsnæði, þangað til landið sæi sér fært að byggja yfir þau sérstaklega. Leikhúsið er fokhelt, eins og ég sagði, og hefir auk þess verið sléttað utan, en hinsvegar hefir ekkert verið gert við það að innan. Hefi ég hugsað mér, að nokkur herbergi í leikhúsbyggingunni yrðu fullgerð í þessu skyni, veggirnir sléttaðir, gólfin dúklögð og sett bráðabirgðamiðstöð og rafljós í þann hluta hússins. Þetta yrðu náttúrlega ekki fullnægjandi salarkynni fyrir söfnin, en þau ættu þó ekki að verða verri en þau, sem söfnin hafa nú, og er þó höfuðröksemdin í þessu máli sú, að með þessu móti væri brunahættan úr sögunni, sem nú vofir yfir söfnunum, sé ég ekki annað en að heppilegt sé að taka leikhúsið til þessarar notkunar, ef það getur orðið án þess að þrengja að Leikfélaginu og draga úr eðlilegri starfsemi þess fyrst um sinn. Er þess að vænta, að ekki þurfi á löngu að líða áður en Leikfélagið getur farið að nota aðalsal hússins fyrir leiksýningar sínar. Verður að gera ráð fyrir, að leiklistin verði borin uppi af sjálfboðaliðum Leikfélagsins enn um stund, og meðan ekki starfar fastur leikflokkur við leikhúsið, er hægt að komast hjá að fullnægja ýmsum þörfum á þessu sviði, sem ella mundu koma til greina. Ég geri ekki ráð fyrir, að ástæða muni þykja til að vísa þessu máli til n. þessi rannsókn ætti að geta orðið landinu að kostnaðarlausu, með því að gert er ráð fyrir, að hún verði framkvæmd af mönnum, sem eru í þjónustu ríkisins. Ég vænti þess, að hv. d. geti því fallizt á þessa tilraun til að reyna að leysa úr þeim vandræðum, sem söfnin verða við að búa nú.

Jón Þorláksson ég vil lýsa yfir stuðningi mínum við þessa till. ég álít, að það sé rétt að rannsaka, hvort tiltækilegt væri að koma fornmenjasafninu og listaverkasafni landsins fyrir á þennan hátt til bráðabirgða. Geri ég það með það fyrir augum, að ef þetta reyndist tiltækilegt, væri þó ekki undan vikizt, að landið sæi þessum söfnum fyrir framtíðarhúsnæði, svo fljótt sem þarfir leikhússins útheimta pláss til fyrirætlaðrar notkunar í sambandi við rekstur leikhússins. Vil ég bæta því við, að ég álit, að þetta ætti yfir höfuð ekki að dragast lengi enn, sérstaklega að því er þjóðmenjasafnið snertir, að því verði séð fyrir sæmilegu húsnæði til frambúðar.

Jón Þorláksson Til viðbótar við það, sem ég þegar hefi tekið fram viðvíkjandi þeirri ástæðu hæstv.forsrh., að rétt sé að halda í lögin frá 1920 vegna þess, að ráðstafanir samkv. þeim komi okkur að gagni í viðskiptamálunum við aðrar þjóðir, til þess að tryggja útflutningsverzlunina, vil ég minna á það, að í samningum og samningaumleitunum við aðrar þjóðir hafa legið fyrir stj. og þingi, a. m. k. fyrir utanríkismálan. þingsins, óskir frá öðrum þjóðum að því er snertir tilhögun á innflutningi nokkurra vörutegunda, og hafa þessar óskir yfirleitt gengið í þá átt, að tiltekinn hluti af innflutningi okkar væri keyptur af tiltekinni þjóð, líkt og er með kolainnflutninginn af Bretum. Ég minnist þess ekki, að neitt af þeim vörutegundum, sem þetta hefir verið orðað um, á þann veg, að það hafi komið til stj. eða utanríkismálanefndar, falli undir þær vörutegundir, sem heimilt er að banna innflutning á samkv. lögunum frá 1920, heldur er þar um allt aðra og stærri vöruflokka að ræða. Þegar það er því ljóst, að þessi umræddu heimildarlög frá 1920 eru ekki neinn grundvöllur til þess að tryggja útflutningsverzlun okkar, að þær ráðstafanir verða að hvíla á allt öðrum grundvelli, þá sé ég ekki, að ástæða sé til að halda í þau, heldur beri að afnema þau, eins og hér er farið fram á.

Eiríkur Einarsson Áður en gengið er til atkv. um þetta mál, vildi ég gera grein fyrir afstöðu minni til þess. Ég fyrir mitt leyti lít svo á, að til þess að málið megi ganga áfram hér á Alþingi, þá verði að gera nokkrar takmarkanir frá hinu algerða afnámi heimildarlaganna frá 1920. Sú undantekning snýr að framleiðsluvörum Íslendinga sjálfra, og þá sérstaklega að framleiðsluvörum landbúnaðarins. Þá vernd, sem þær kunna að eiga í lögunum frá 1920, má ekki skerða, nema eitthvað annað komi í staðinn, er jafngildi henni að minnsta kosti. Ég vildi taka þetta fram hér til athugunar fyrir n. þá, sem málið fær til meðferðar, og jafnframt geta þess, að það eru fleiri þm. úr þeim flokki, sem ég tilheyri, sem líta þannig á þetta mál. Við teljum, að í hinum umræddu heimildarlögum felist nokkur vernd fyrir t. d. mjólkurframleiðslu okkar, svo sem smjör og ost, og ennfremur fyrir egg. Til þessara hluta teljum við, að taka beri fullt tillit, svo að sá höggvi ekki, sem hlífa skal. Það eru ekki nægileg rök fyrir afnámi þessara laga, þó sagt sé, að við getum farið tollaleiðina til þess að vernda þessar framleiðsluvörur okkar, því að ef bráðabirgðalögin verða afnumin nú þegar, þá yrði þó nokkur bið þar til búið yrði að ganga frá lagasetningu um tolllagabreytingar vegna þessarar vöru. En ég tel, og legg áherzlu a, að enginn dagur megi líða svo, að ekki sé full varzla frá hendi löggjafarvaldsins í þessu efni.

Jón Jónsson Því hefir verið haldið fram af flm. frv. þessa og ýmsum öðrum hv.þdm., að innflutningshöftin næðu ekki tilgangi sínum, dygðu ekki til þess að rétta við greiðslujöfnuðinn gagnvart útlöndum, en ég hefi bara ekki orðið þess var, að þeir fyndu þessum orðum sínum stað, enda mun það harla erfitt. Það er augljósust sönnun fyrir gagnsemi innflutningshaftanna, að síðastl. ár var góður greiðslujöfnuður við útlönd, þrátt fyrir lítinn útflutning vegna lags afurðaverðs o. fl., en árin þar á undan mjög slæmur, og leikur ekki vafi á því, að höftin hafa átt sinn þátt í því. Hitt má vera, að eitthvað sé til í því, að einhver mistök hafi orðið á framkvæmd þeirra, en til þess að ráða bót á þeim ágalla á ekki að afnema þau, heldur leiðrétta þau atriði í framkvæmd þeirra, jafnframt því, að þau koma í ljós. Hvað frv. Það snertir, sem hér liggur fyrir, þá tel ég það, eins og það er borið fram, hreinasta hnefahögg í garð landbúnaðarins. Það er kunnara en frá þurfi að segja, hversu erfitt það hefir verið að selja afurðir landbúnaðarins fyrir viðunandi verð, og verði að því horfið að samþ. frv., þá getur beinlínis orðið stór hætta á því, að sumar framleiðsluvörur landbúnaðarins verði eyðilagðar. Verði t. d. leyfður takmarkalítill innflutningur á smjöri og ostum, þá yrði það til þess að eyðileggja þessar framleiðsluvörur okkar, því að í Danmörku er framleiðslukostnaður þessara vara svo sáralítill, að hann stenzt engan samanburð við framleiðslukostnað þessara vara hér. Nú er smjör frá smjörbúunum hér selt á 3,30 pr. kg., og það vita allir, sem til þekkja, að það verð má ekki lækka, ef bændur, sem þessa vöru framleiða, eiga að geta rekið heilbrigðan búrekstur. Aftur á móti er danskt smjör í innkaupi ekki nema um 2,00 kr. pr. kg., og tollar á því eru hér sáralitlir. Vörutollurinn t. d. ekki yfir 0,06 pr. kg., og verðtollurinn 0,15 pr. kg. af innkaupsverði. Innflutningur á því myndi því óhjákvæmilega lækka verð hins innlenda smjörs sem næst um 1/3 part. Menn kunna nú að segja, að það sé ekki allskostar sanngjarnt að viðhalda svona viðskiptahöftum til verndar einni framleiðslu frekar en annari, og sé því réttara að skattleggja vöruna til þess að gera hana ekki eins hættulega í samkeppninni við hina innlendu. En ég get ekki séð, að það sé neitt óeðlilegt, því að við verðum fyrst og fremst að hugsa um það, að sem flestir þegnar landsins geti lifað heilbrigðu lífi, og burtséð frá því, verður ekki að teljast ósanngjörn krafa til kaupstaðabúanna, að þeir kaupi framleiðsluvörur bænda með framleiðsluverði. Þeim yrði sízt betur borgið kaupstaðabúunum, þó að bændur yrðu að hrökklast frá búum sínum og flytja til kaupstaðanna. Vinna þeirra myndi rýrna við það og afkomumögulegleikar yfir höfuð. Ég tel það öllum landsmönnum fyrir beztu, að þeir styðji hver annan eftir því sem geta og sanngirni mælir með. Samkv. því, sem ég nú hefi tekið fram, er ég á móti frv. því, sem hér er til umr., tel það eins og sakir standa með öllu óframbærilegt, en væri hægt að benda á aðrar betri leiðir til þess að ná því takmarki, sem innflutningshöftunum er ætlað að ná, þá horfði málið öðruvísi við. En á þær leiðir hefir bara ekki verið bent.

Bjarni Snæbjörnsson [óyfirl.]: Það er eitt atriði, sem gengið hefir verið framhjá, sem ég tel þungamiðjuna í þessu máli. Reynslan er alstaðar sú, þar sem höft eða bönn hafa staðið til langframa og meiri hluti þjóðanna álíta þau ekki réttmæt, að í kjölfar þeirra siglir meiri og minni spilling. Það er heldur ekki vafi á, að höft þau, sem hér er talað um að afnema, hafa valdið töluverðri spillingu í verzlunarháttum landsmanna. hér verða bændur að athuga það, að höft þessi koma aðallega niður á kaupstaðabúunum. Þeir telja þau ósanngjörn og reyna því að fara á bak við þau eftir megni. Það er því ekkert hnefahögg í garð landbúnaðarins, þó að rætt sé um að afnema þau. Ég býst nú við, að málið verði athugað í nefnd og vil að sjálfsögðu leggja áherzlu á, að fullt tillit sé tekið til landbúnaðarafurðanna í sambandi við það. Annars er það firra ein, að þeir, sem eru á móti höftum, vilji á nokkurn hátt reiða hnefahögg að landbúnaðinum. Þeir vilja að sjálfsögðu, að hann megi blómgast eins og bezt má verða. Hvað verndartollana snertir, þá eru venjulega allskiptar skoðanir um þá, og mun ég því leiða hjá mér að þessu sinni að fara út í þá pólitík. Þá er það eitt í sambandi við þetta mál, sem bændur verða að athuga, og það er, að eftir því, sem verðlag hækkar, eftir því verður kaupgjald allt hærra og kostnaðurinn við framleiðsluna því meiri. Ég vænti nú, að hv. dm. lofi frv. þessu að ganga til n. og þaðan fái það góða afgreiðslu, svo það megi verða til þess að ráða bót á þeirri spillingu, sem af höftunum hefir leitt.

Kári Sigurjónsson Það er líklega viðeigandi, úr því að almennar umr. eru orðnar um þetta mál, og bændur þeir, sem talað hafa í því, virðast líta mjög einhliða á það, að ég segi mína skoðun á málinu, sem dálítið er á annan veg en þeirra annara stéttarbræðra minna, sem hafa látið til sín heyra. Eftir því, sem ég þekki bezt, þá er það ekki heilbrigður landbúnaðarrekstur, sem ekki þolir samkeppni við erlendar landbúnaðarvörur, þegar búið er að hækka þær um 1/3 hluta frá kaupverði þeirra ytra. Ég hjó eftir því hjá hv. 3. landsk., að verðtollur á erlendu smjöri væri hér um 15%. Auk þess dálítill vörutollur. Sé svo bætt við þetta venjulegri kaupmannsálagningu, þá skilst mér, að þessi erlenda vara fái hart nær 50% viðbótaralagningu frá kaupverði hennar erlendis. Með þessari miklu verðhækkun þessarar vörutegundar tel ég innflutning hennar nægilega heftan gagnvart hinni innlendu framleiðslu. Það má vel vera, að þetta standi ekki heima gagnvart ýmsum öðrum vörutegundum, sem inn eru fluttar, en þá þarf að lagfæra það með breytingu á tollum, en ekki með innflutningshöftum. Þá hefir það orðið ljóst af umr. þeim, sem fram hafa farið um mál þetta nú, að viðskiptahöftin komi sumpart í bága við viðskiptasamninga okkar við önnur lönd, og úr því svo er, að þau geta orðið þrándur í götu frjálsra samninga milli Íslands og annara ríkja, þá virðist mér, þó ekki væri nema það eitt, sem af þeim leiddi, sjálfsagt að afnema þau. Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson): Hv. 1. landsk. byrjaði ræðu sína á því að telja viðskiptahöftin gagnslaus gagnvart viðskiptum okkar við aðrar þjóðir, og að þau kæmu í bága við samningaumleitanir okkar við þær. Á þessu endaði hv. 6. landsk. líka, sem nú var að setjast niður. Út af þessum ummælum vil ég gefa þær upplýsingar, að ég sem utanríkismálaráðh. hefi aldrei orðið þessa var. Veit ég því ekkert, hvaðan hv. ræðumenn hafa þetta. Mín reynsla er hvert á móti sú, að höftin hafa oft beinlínis hjálpað okkur til þess að ná hagstæðum samningum við aðrar þjóðir. Það er nú þessi árin aldrei samið um það, að öll verzlun skuli frjáls milli þjóðanna, heldur hitt, að ein þjóðin kaupi svo og svo mikið af annari. Höftin eru nauðsynleg til að framkvæma slíka samninga og umtöl. Á þennan hátt komu þau t. d. að gagni í sumar gagnvart viðskiptum okkar við Suðurlönd. þegar viðskiptaráðunautur Ítala var á ferð hér í sumar, þá færði hann í tal, að við gætum veitt undanþágur frá innflutningsbanninu gagnvart vörum, sem framleiddar væru í Ítalíu, en ekki leyfður innflutningur á eins og nú stæðu sakir hjá okkur. Hann fór því alls ekki fram á, að innflutningshöftin væru afnumin, heldur þvert á móti notuð til að beina viðskiptum til þeirra. Sama er að segja um Spánverja. hér er t. d. einn maður í Rvík, sem sett hefir upp heildsölu með spánskar vörur. Hann telur, að viðskiptahöftin hafi hjálpað sér mikið. Í haust greip stj. til þess úrræðis að gefa sérstakar undanþágur um innflutning frá Suðurlöndum. Um það voru allir á einu máli, að því er bezt varð séð. Þetta hefir haft góð áhrif, sala á vörum frá þessum löndum hefir aukizt töluvert hér, og verði haldið áfram á þessari braut eins og þegar hefir verið byrjað, má vel vera, að það geti orðið til þess, að við komumst hjá harðvítugum verzlunarsamningum við þessar þjóðir, sem við eigum mestan markað undir. Því hefir verið haldið fram í umræðunum, að heimildarlögin frá 1920 séu ekki nægilegur grundvöllur til þess að byggja þessar ráðstafanir á; þau hefðu ekki heldur verið sett í þeim tilgangi. En það er nú þannig um ýms lög, að framkvæmd þeirra jagast nokkuð eftir breyttum ástæðum og breyttu viðhorfi. Eins og ég tók fram áðan, heyrðist t. d. engin rödd um það í haust, að undanþágan gagnvart Suðurlöndum væri brot á þessum gömlum heimildarlögum. Hún þótti svo sjálfsögð. Þeir, sem viðurkenna það, að nauðsyn beri til að hafa vald yfir innflutningnum, eins og sumir hv.þm. hafa gert, en tjá sig þó jafnvel fylgjandi frv. því, sem hér er til umr., verða þá að bera fram nýja og fullkomnari heimild til handa stj., ef þeir vilja fella gömlu heimildarlögin úr gildi. Slíkrar heimildar sakna ég einmitt.1) Það er einmitt þessi staðreynd, sem hv.þdm. þurfa að taka tillit til. Og það er ekki hægt að gera þær kröfur til íslenzks landbúnaðar, að hann standist samkeppni við erlenda framleiðslu hjálparlaust, meðan það er ekki talið kleift fyrir bændur í nokkru öðru landi. Ekkert nágrannaríkið hikar við að beita hátollum og öðrum hindrunum gegn innflutningi landbúnaðarafurða bændunum til hjálpar. Það sýnist því ekkert óeðlilegt, þó hið sama ætti við einnig hér. Og okkur er það áreiðanlega vissara að sleppa ekki þeim hömlum, sem við höfum sett á innflutninginn, meðan ekki er betur séð en nú er, hverja stefnu milliríkjaviðskiptin taka í framtíðinni. Það er sem sé langt frá því, að útlit sé fyrir, að fyrst um sinn verði horfið að því ráði að taka upp tollfrjálsa óþvingaða milliríkjaverzlun í líkingu við þá, sem var fyrir stríð. Á síðastl. vori héldu 63 heimsríki allsherjarráðstefnu í London til þess að ræða um milliríkjaviðskipti. Menn gerðu sér fyrirfram vonir um árangur af starfi þessarar ráðstefnu, en reynslan varð sú, að engin ráðstefna hefir reynzt ömurlegri eða máttlausari. En einmitt vanmáttur þessarar stóru ráðstefnu hefir alvarlega bent mönnum á það, að viðskipti og viðskiptasamningar milli ríkja muni í framtíðinni byggjast á öðrum grundvelli en áður var. Hátolla- og haftastefnan er sterkur straumur, sem virðist ætla að skapa hinn nýja grundvöll bæði í viðskipta- og atvinnumálum þjóðanna. Við lifum á tímamótum í þessum efnum, og við verðum að taka tillit til þess og skilja það, að við erum ekki síður en aðrar þjóðir nauðbeygðir til að fylgja straumnum, því við getum ekki gert þær kröfur til bændanna og annara framleiðenda og iðnaðarmanna, er nota innlendan markað fyrir vörur sínar, að þeir verði samkeppnisfærir á öllum sviðum, þegar allar þjóðir hækka innanlandsverð á sömu vörum og halda því langt fyrir ofan útflutningsverðið. Hv. þm. Hafnf. ætlaði, ef við losnuðum við innflutningshöftin, að þá losnuðum við um leið við mikla spillingu, er hann taldi vera þeim samfara. En ég get fullvissað hann um, að lík spilling getur alveg eins þrifizt í skjóli gjaldeyrishafta, en þau vill hv.þm. ekki afnema, og jafnvel hv.flm. frv. ekki heldur. En gjaldeyrisloforðin yrðu þá engu síður en nú miðuð við vörutegundir þær, sem þarfari væru taldar. Mundi þá allt verða í sama horfinu eftir sem áður, að öðru leyti en því, að ekki yrði lengur unnt að hindra skuldasöfnun íslenzkra verzlana erlendis, skulda, sem fyrr eða síðar þyrftu að greiðast, hversu óhægt sem væri um vik. Þær fögru vonir, sem sumir virðast gera sér um frv., munu reynast talvonir. Það mun hafa lamandi áhrif á innlend viðskipti og atvinnu, ef frv. verður samþ. Ég hafði búizt við, að frá fulltrúum landbúnaðarins kæmi fram frv. á þessu þingi um hærri tolla á innfluttum landbúnaðarafurðum, svo að ekki myndaðist nein gloppa milli hafta og tolla, ef höftin yrðu afnumin. Ég hefi gert ráð fyrir því, að slíkar raddir kæmu fram frá fleiri stéttum síðar í þinginu, bæði frá iðnaðarmönnum, útgerðarmönnum og fleirum, sem ekki þola að missa þá aðstöðu, sem þeim hefir skapazt vegna innflutningshaftanna og gjaldeyrisráðstafananna. En besta stuðning held ég þó, að fulltrúar verzlunarstéttarinnar gætu veitt höftunum, ef þeir gerðu sér ljóst, að þeirra velgengni er fyrst og fremst komin undir kaupgetu fólksins, og kaupgetu þess er ekki betur hægt að vernda á annan hatt en þann, að tryggja og vernda atvinnu þeirra, sem framleiðsluna stunda. En það verður nú að gerast með verzlunarpólitískum ráðstöfunum. Umr. þær, sem farið hafa fram hér um frv., hafa verið í gamla stílnum, rétt eins og hér væri aðeins um að ræða ónógan gjaldeyri, en málið hefir breiðari grundvöll. Við lifum á tímamótum í þessum efnum. Það er að skapast ný stefna í milliríkjaverzlun, og við þurfum að vera á verði um að gera ekki neitt, sem ekki er í samræmi við framtíðarstefnu Norðurálfunnar. Ég skal að síðustu geta þess, að á síðari árum hafa öll ríki sett hjá sér meiri eða minni tolla eða höft á innfluttar vörur, en ekkert einasta ríki hefir horfið að því að slaka til í þessum efnum, nema í sambandi við gagnkvæmar ívilnanir í samningum við aðrar þjóðir. Ef við nú færum að slaka á höftunum, þá gerðumst við undantekning í þessum efnum, og væri það hvorki í samræmi við straum tímans eða hagsmuni og þarfir landsins barna.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson): Hv. 1. landsk. byrjaði ræðu sína á því að telja viðskiptahöftin gagnslaus gagnvart viðskiptum okkar við aðrar þjóðir, og að þau kæmu í bága við samningaumleitanir okkar við þær. Á þessu endaði hv. 6. landsk. líka, sem nú var að setjast niður. Út af þessum ummælum vil ég gefa þær upplýsingar, að ég sem utanríkismálaráðh. hefi aldrei orðið þessa var. Veit ég því ekkert, hvaðan hv. ræðumenn hafa þetta. Mín reynsla er hvert á móti sú, að höftin hafa oft beinlínis hjálpað okkur til þess að ná hagstæðum samningum við aðrar þjóðir. Það er nú þessi árin aldrei samið um það, að öll verzlun skuli frjáls milli þjóðanna, heldur hitt, að ein þjóðin kaupi svo og svo mikið af annari. Höftin eru nauðsynleg til að framkvæma slíka samninga og umtöl. Á þennan hátt komu þau t. d. að gagni í sumar gagnvart viðskiptum okkar við Suðurlönd. þegar viðskiptaráðunautur Ítala var á ferð hér í sumar, þá færði hann í tal, að við gætum veitt undanþágur frá innflutningsbanninu gagnvart vörum, sem framleiddar væru í Ítalíu, en ekki leyfður innflutningur á eins og nú stæðu sakir hjá okkur. Hann fór því alls ekki fram á, að innflutningshöftin væru afnumin, heldur þvert á móti notuð til að beina viðskiptum til þeirra. Sama er að segja um Spánverja. hér er t. d. einn maður í Rvík, sem sett hefir upp heildsölu með spánskar vörur. Hann telur, að viðskiptahöftin hafi hjálpað sér mikið. Í haust greip stj. til þess úrræðis að gefa sérstakar undanþágur um innflutning frá Suðurlöndum. Um það voru allir á einu máli, að því er bezt varð séð. Þetta hefir haft góð áhrif, sala á vörum frá þessum löndum hefir aukizt töluvert hér, og verði haldið áfram á þessari braut eins og þegar hefir verið byrjað, má vel vera, að það geti orðið til þess, að við komumst hjá harðvítugum verzlunarsamningum við þessar þjóðir, sem við eigum mestan markað undir. Því hefir verið haldið fram í umræðunum, að heimildarlögin frá 1920 séu ekki nægilegur grundvöllur til þess að byggja þessar ráðstafanir á; þau hefðu ekki heldur verið sett í þeim tilgangi. En það er nú þannig um ýms lög, að framkvæmd þeirra jagast nokkuð eftir breyttum ástæðum og breyttu viðhorfi. Eins og ég tók fram áðan, heyrðist t. d. engin rödd um það í haust, að undanþágan gagnvart Suðurlöndum væri brot á þessum gömlum heimildarlögum. Hún þótti svo sjálfsögð. Þeir, sem viðurkenna það, að nauðsyn beri til að hafa vald yfir innflutningnum, eins og sumir hv.þm. hafa gert, en tjá sig þó jafnvel fylgjandi frv. því, sem hér er til umr., verða þá að bera fram nýja og fullkomnari heimild til handa stj., ef þeir vilja fella gömlu heimildarlögin úr gildi. Slíkrar heimildar sakna ég einmitt.1) Það er einmitt þessi staðreynd, sem hv.þdm. þurfa að taka tillit til. Og það er ekki hægt að gera þær kröfur til íslenzks landbúnaðar, að hann standist samkeppni við erlenda framleiðslu hjálparlaust, meðan það er ekki talið kleift fyrir bændur í nokkru öðru landi. Ekkert nágrannaríkið hikar við að beita hátollum og öðrum hindrunum gegn innflutningi landbúnaðarafurða bændunum til hjálpar. Það sýnist því ekkert óeðlilegt, þó hið sama ætti við einnig hér. Og okkur er það áreiðanlega vissara að sleppa ekki þeim hömlum, sem við höfum sett á innflutninginn, meðan ekki er betur séð en nú er, hverja stefnu milliríkjaviðskiptin taka í framtíðinni. Það er sem sé langt frá því, að útlit sé fyrir, að fyrst um sinn verði horfið að því ráði að taka upp tollfrjálsa óþvingaða milliríkjaverzlun í líkingu við þá, sem var fyrir stríð. Á síðastl. vori héldu 63 heimsríki allsherjarráðstefnu í London til þess að ræða um milliríkjaviðskipti. Menn gerðu sér fyrirfram vonir um árangur af starfi þessarar ráðstefnu, en reynslan varð sú, að engin ráðstefna hefir reynzt ömurlegri eða máttlausari. En einmitt vanmáttur þessarar stóru ráðstefnu hefir alvarlega bent mönnum á það, að viðskipti og viðskiptasamningar milli ríkja muni í framtíðinni byggjast á öðrum grundvelli en áður var. Hátolla- og haftastefnan er sterkur straumur, sem virðist ætla að skapa hinn nýja grundvöll bæði í viðskipta- og atvinnumálum þjóðanna. Við lifum á tímamótum í þessum efnum, og við verðum að taka tillit til þess og skilja það, að við erum ekki síður en aðrar þjóðir nauðbeygðir til að fylgja straumnum, því við getum ekki gert þær kröfur til bændanna og annara framleiðenda og iðnaðarmanna, er nota innlendan markað fyrir vörur sínar, að þeir verði samkeppnisfærir á öllum sviðum, þegar allar þjóðir hækka innanlandsverð á sömu vörum og halda því langt fyrir ofan útflutningsverðið. Hv. þm. Hafnf. ætlaði, ef við losnuðum við innflutningshöftin, að þá losnuðum við um leið við mikla spillingu, er hann taldi vera þeim samfara. En ég get fullvissað hann um, að lík spilling getur alveg eins þrifizt í skjóli gjaldeyrishafta, en þau vill hv.þm. ekki afnema, og jafnvel hv.flm. frv. ekki heldur. En gjaldeyrisloforðin yrðu þá engu síður en nú miðuð við vörutegundir þær, sem þarfari væru taldar. Mundi þá allt verða í sama horfinu eftir sem áður, að öðru leyti en því, að ekki yrði lengur unnt að hindra skuldasöfnun íslenzkra verzlana erlendis, skulda, sem fyrr eða síðar þyrftu að greiðast, hversu óhægt sem væri um vik. Þær fögru vonir, sem sumir virðast gera sér um frv., munu reynast talvonir. Það mun hafa lamandi áhrif á innlend viðskipti og atvinnu, ef frv. verður samþ. Ég hafði búizt við, að frá fulltrúum landbúnaðarins kæmi fram frv. á þessu þingi um hærri tolla á innfluttum landbúnaðarafurðum, svo að ekki myndaðist nein gloppa milli hafta og tolla, ef höftin yrðu afnumin. Ég hefi gert ráð fyrir því, að slíkar raddir kæmu fram frá fleiri stéttum síðar í þinginu, bæði frá iðnaðarmönnum, útgerðarmönnum og fleirum, sem ekki þola að missa þá aðstöðu, sem þeim hefir skapazt vegna innflutningshaftanna og gjaldeyrisráðstafananna. En besta stuðning held ég þó, að fulltrúar verzlunarstéttarinnar gætu veitt höftunum, ef þeir gerðu sér ljóst, að þeirra velgengni er fyrst og fremst komin undir kaupgetu fólksins, og kaupgetu þess er ekki betur hægt að vernda á annan hatt en þann, að tryggja og vernda atvinnu þeirra, sem framleiðsluna stunda. En það verður nú að gerast með verzlunarpólitískum ráðstöfunum. Umr. þær, sem farið hafa fram hér um frv., hafa verið í gamla stílnum, rétt eins og hér væri aðeins um að ræða ónógan gjaldeyri, en málið hefir breiðari grundvöll. Við lifum á tímamótum í þessum efnum. Það er að skapast ný stefna í milliríkjaverzlun, og við þurfum að vera á verði um að gera ekki neitt, sem ekki er í samræmi við framtíðarstefnu Norðurálfunnar. Ég skal að síðustu geta þess, að á síðari árum hafa öll ríki sett hjá sér meiri eða minni tolla eða höft á innfluttar vörur, en ekkert einasta ríki hefir horfið að því að slaka til í þessum efnum, nema í sambandi við gagnkvæmar ívilnanir í samningum við aðrar þjóðir. Ef við nú færum að slaka á höftunum, þá gerðumst við undantekning í þessum efnum, og væri það hvorki í samræmi við straum tímans eða hagsmuni og þarfir landsins barna. 1) Hér vantar kafla í ræðuna. - Á.Á.

Flm. (Magnús Jónsson) Út af því, sem hæstv.forsrh. sagði í gær um innflutningshöftin frá 1920, sem giltu með ýmsum breyt. að ég ætla til ársins 1924.

Þau giltu til ársins 1925.

, eða 1925, Þá vil ég benda á það, að þau höft voru sett vegna þess, að þjóðina skorti erlendan gjaldeyri, en nú er slík ástæða ekki fyrir hendi. Annars vildi ég minnast dálítið á sögu innflutningshaftanna frá 1920, því hún virðist eitthvað farin að dofna í hugum sumra. Þessi gömlu höft giltu í raun og veru ekki nema aðeins eitt ár. Þau voru sett í marz 1920, og var þá strax gefin út reglugerð, er bannaði innflutning ýmsra vara. En stj. þótti heimildin í þessum lögum ekki nógu rík, svo hún tók það ráð að gefa út bráðabirgðalög 15. apr. 1920. Síðan gaf hún út aðra strangari reglugerð, með bakhjarl í þeim lögum, og setti innflutningsnefnd. En það fór svo á þinginu 1921, þegar stj. eftir fyrirmælum stjskr. lagði bráðabirgðalögin fyrir þingið, að þá voru þau felld með 22 shlj.atkv. í Nd. Enginn þm. greiddi þeim atkv. En þegar svo var komið, áleit stj., að höftin hefðu ekki nægilega stoð í heimildarlögunum frá 1920, og lagði því niður innflutningsnefndina. Það má því segja, að í marz 1921 hafi verið hætt að framkvæma lögin frá 1920. Ástæða til þessarar breyt. var aðallega sú, að vörur höfðu mikið lækkað í heiminum, en sá lækkun vildi ekki koma fram hér á landi vegna haftanna. Með þessu er sögu gömlu haftanna í raun og veru lokið. Þau voru sett á í marz 1920 og stóðu eitt ár, voru afnumin á þinginu 1921 með falli bráðabirgðal. Ég og fleiri hv.þm. vildum þá þegar afnema heimildarlögin frá 1920, en það fékkst ekki. En þau lög voru þá skýrð svo, að þau heimiluðu aðeins að hefta innflutning á óþörfum eða gagnslausum vörutegundum, en ekki þeim vörum, sem telja má óþarfar af því, að nóg væri til af þeim í landinu sjálfu. Í þessum skilningi var svo farið að banna innflutning á einu og öðru smávegis; það var ungað út fjölda reglugerða um eitt og annað, sem bannað var og stj. kom auga á í þann og þann svipinn. Stundum munaði þetta ekki nema svo sem 10–15 þús. kr., sem innflutningur gat minnkað við eina reglugerð, en allar þessar reglugerðir voru áhrifalausar, því þær voru andvana fæddar og gerðu því ekkert gagn. Á þessu gekk til ársins 1923. Þá var nú fjárhagur landsins kominn í voðalegt öngþveiti í höndum Framsfl. sá flokkur hafði þá haft tvo fjármálaráðherra, hvorn eftir annan. Var óstjórnin og óreiðan þá svo mikil, að enginn vissi, hvernig efnahagurinn var. En til þess að reyna nú að bæta úr þessu, þá setti stj. nýja afarstranga reglugerð um innflutningsbann á vörum. Mun það hafa verið í byrjun ársins 1924, en þessi reglugerð kom aldrei til framkvæmda. Á því ári varð stefnubreyt. í þessum málum, er Íhaldsfl. tók við stjórn. Sú stj. gaf þá að vísu út aðra reglugerð, sem var miklu mildari en hin, en hún kom ekki heldur til framkvæmda, því um sama leyti kom annað fyrirbrigði, sem svelgdi upp í sig öll áhrif innflutningshaftanna, en það var verðtollurinn. Þá voru og mikil góðæri og innflutningurinn óx. Þessi aukni innflutningur kom fram mest á byggingarvörum, skipum, veiðarfærum, salti, kolum o. fl. Þetta var ekkert skaðlegt. Þjóðarauðurinn var að vaxa, og hann var jafnóðum festur í nauðsynlegum og arðbærum eignum. Þessi aukni innflutningur sýndi á pappírnum óhagstæðan verzlunarjöfnuð, en hann veitti stórfé í ríkissjóðinn, og ríkissjóðurinn gat borgað niður sínar skuldir. Því hafði verið spáð árið 1921, ef innflutningshöftin yrðu afnumin, að þá mundi koma ógurleg skriða af óþörfum varningi inn í landið, allt mundi drukkna í óþarfa, - en hvað skeður? Það verður enginn var við neina breyt.; Það verða engir varir við neinn herbrest eða landskjálfta í sambandi við afnám innflutningshaftanna. Það getur náttúrlega skeð, að eitthvað lítilsháttar hafi aukizt innflutningur á leikföngum o. þ. h., en það gekk ekki til neitt líkt því, sem hæstv.forsrh. vildi láta það heita. Með stjórnarskiptunum 1924 var bara tekin upp önnur stefna í þessum efnum, stefna, sem dugði prýðilega. Tollur var mikið hækkaður á óþörfum varningi. Þm. voru öruggir um, að það mundi nægja til að hafa hemil á innflutningnum, og það reyndist rétt, og söluverðið hækkaði ekki sem svaraði tollinum. Þetta var betra en að láta smygla vörunum inn í landið, eins og alltaf er mikil hætta á, að gert verði þar, sem höft eru. Þá vil ég víkja nokkrum orðum að ræðum hv. 3. landsk., hv. 2. hm. Árn. og hv. 6. landsk. Mér finnst þessir hv.þm. ræða málið alveg á röngum grundvelli. Þeir virðast álíta innflutningshöft sett til verndar landbúnaðinum, og eigi þau að hafa samskonar áhrif fyrir hann eins og verndartollar. En þetta er algerlega rangt. Ég gat um það í fyrri ræðu minni, að höftin væru aðeins sett til þess að varna innflutningi á óþarfavörum, og aðeins sem slík gætu þau haft stoð í heimildarlögunum frá 1920. Það væri ekki nokkur minnsta heimild í þeim lögum til þess að banna innflutning t. d. á matvælum eða nokkrum öðrum gagnlegum vörum, heldur aðeins óþarfavörum. Að það hefir samt sem áður verið gert, kemur ekki þessu máli við, því sjálfsagt hefðu verzlanir ekki þurft annað en að flytja inn þessar vörur þrátt fyrir bannið, lofa svo stj. að krefja sekta, en neita að greiða og láta dómstólana dæma. Tilgangur heimildarlaganna frá 1920 var frá því fyrsta enginn annar en sá, að spara kaup á óþarfavarningi. Þau lög verða ekki skilin á annan hátt. Það er því svo fjarri því, að hægt sé að segja, að landbúnaðinum sé rétt hnefahögg í andlitið með þessu frv., því að það snertir landbúnaðinn ekki neitt. Hitt er sér á parti, og má ræða um það sem sérstakt mál, hvort landbúnaðinum sé þörf á vernd fyrir sínar framleiðsluvörur, en það stendur ekkert í sambandi við þetta frv. Hv. 3. landsk. sagði, að það væri rangt hjá mér, að innflutningshöftin, sem nú gilda, hefðu ekki komið að gagni. Hann sagði, að það þyrfti ekki annað en að líta í verzlunarskýrslurnar til þess að sjá, að þau hefðu gert gagn, því innflutningurinn hefði stórminnkað á fyrsta ári. Ég játaði þetta í fyrri ræðu minni, að ekki hefði verið flutt eins mikið inn og áður fyrsta árið, en þetta var svo aðeins meðan verið var að selja fyrirliggjandi birgðir af hinum bönnuðu vörum, meðan verið er að eyða nokkurskonar varasjóði verzlananna. En nú er reynslan orðin sú, að nú er innflutningurinn orðinn meiri það sem liðið er af þessu ári heldur en var áður en höftin voru sett og innflutningurinn var frjáls. Það fór í því efni eins og bæði ég og hv. 1. landsk. spáðum þá, að innflutningurinn mundi minnka fyrst í stað, en síðan sækja í sama horfið. En annars er það hæpið að treysta eingöngu á verzlunarskýrslurnar í þessum sökum, því innflutningurinn fer svo mikið eftir árferði. Þannig var það árin 1925 til 1927, að innflutningurinn lækkaði um 17 millj. kr., en á árunum 1927 til 1929 óx innflutningurinn aftur um 29 millj. kr. Þannig getur innflutningurinn sveiflazt til um tugi millj. kr. á þeim tímum, þegar allt er frjálst. Það er því ekki örugg sönnun fyrir áhrifum innflutningshaftanna, þó hægt sé að styðja fingrinum niður á eitt ár og segja: Þessu hafa höftin komið til leiðar. Ég ætla ekki í þessum umr. að tala um þá vernd, sem landbúnaðurinn kann að hafa notið vegna innflutningshaftanna. Ég fullyrði ekkert um það, að þau hafi nokkur verið, en hafi lögin verið notuð til þess að banna innflutning á þörfum varningi, þá er það alveg ósæmilegt, og vilji stj. banna í framtíðinni að flytja inn slíkar vörur, þá verður hún að útvega sér til þess sérstaka heimild hjá Alþingi. En út af þessu vil ég þó aðeins segja, að það fer ekki vel á því, að hinir sömu menn, sem í ræðu og riti básúna út um landið, hve dýrtíðin sé mikil í Rvík, heimti, að bannað sé að flytja inn ódýr matvæli til þess að Rvíkurbúar séu neyddir til að kaupa vörur bænda. Annars verð ég að segja það, í sambandi við það, sem talað hefir verið um, að ekki mætti verða neitt tímabil á milli þess, að innflutningshöftin væru afnumin, og hins, að ný ráð yrðu fundin til hjálpar landbúnaði og iðnaði í samkeppni við innfluttar vörur, að ég sé ekki betur en það sé opin leið fyrir þá hina sömu n., sem þetta frv. fer væntanlega til, að gera till. um nýjar ráðstafanir í þessum efnum. Hinsvegar get ég tekið það aftur fram, að ég sé ekki ástæðu til þess, að bannaður verði innflutningur á nauðsynjavörum. Þess er ekki þörf, og það er heldur ekki réttlátt. Hæstv. ráðh. spurði, hvaðan ég hefði það, að innflutningshöftin hér væru óvinsæl meðal annara bjóða, og að þau mundu spilla fyrir okkur. Ég vil svara því, að ég hefi ekki betur getað skilið en að það sé nú keppikefli hverrar þjóðar að víggirða sig sem mest fyrir innflutningi vara frá öðrum þjóðum, en þær þjóðir kosta aftur á móti kapps um að reyna að brjóta niður þær víggirðingar, og hvað okkur snertir, þá veit ég ekki betur en að til sé þjóð, sem vildi flytja hingað inn landbúnaðarafurðir og hefir eftir því leitað.

Hvaða þjóð er það?

. Ég veit ekki, hvort ég má segja það upphátt; ég held, að það sé ekki opinbert mál, en það er svo stutt á milli okkar hæstv. ráðh. hér í þessari hv. d., að ég get hvíslað því að honum á eftir. En annað er það, sem er þó opinbert, og ég get fært máli mínu til stuðnings, að við höfum þó orðið að slaka til við Englendinga með því að lækka niður í 15% toll af vefnaðarvörum o. fl., sem hingað er flutt frá Englandi. En úr því að við höfum orðið að lækka okkar tolla til þess að geta náð samningum við þá, þá er auðsætt, að þeir mundu ekki þola okkur það, ef við færum að setja bann á þeirra vörur, enda skaut því upp hjá hæstv.forsrh., að höftin væru vopn, sem við ættum ekki ótilkvaddir að fleygja úr höndum okkar, og ef þau eru vopn í höndum okkar í viðskiptum við aðrar þjóðir, þá ana nærri geta, að þessi vopn, þ. e. a. s. höftin, muni ekki vera vinsæl hjá okkar viðskiptaþjóðum. Það væri þá kannske þessi ástæða til þess að halda í höftin, að það væri svo gott fyrir okkur að eiga þau til þess að kaupslaga með þau við aðrar þjóðir. En það getur þá bara verið dálítið vafasamt, hvort borgar sig að halda við höftunum þjóðinni sjálfri í skaða, í þeirri von, að hægt verði síðar að verzla með þau. Annars vil ég svara spurningum hæstv. ráðh. og segja honum, hvers vegna hann á ferðum sínum í útlöndum hefir aldrei orðið var við það, að höftin væru óvinsæl. Aðrar þjóðir hafa aldrei minnzt á höftin við okkur, af því að þau eru einsdæmi í veröldinni; þær þekkja ekkert tilsvarandi hjá sjálfum sér og láta sér því hér um bil á sama standa, en aftur amast þær við tollum og slíku, sem fellur undir það. er þær þekkja hjá sér. Smæð okkar hefir í þessu efni varið okkur gegn íhlutun annara þjóða. Hæstv. ráðh. minntist á 2 menn frá þjóðum, sem við höfum erfiðar verzlunarástæður við, ítalskan sendimann og Spánverja, sem hann sagði, að ekki hefðu heimtað höftin afnumin. En Miðjarðarhafsþjóðirnar geta fátt eitt selt okkur og eiga því erfitt með að gera okkur slíkar kröfur. Hæstv. ráðh. sagði reyndar, að Spánverjar gætu margt selt okkur, enda þótt þeir hefðu ekki sett fram slíkar kröfur. Þetta minnir mig á Spánverjann, sem fékk hér innflutningsleyfi, sem enginn annar gat fengið, að því er sagt var, til þess að koma okkur ekki illa við Spánarstjórn. Get ég skilið, að þessi maður hafi ekki kosið höftin afnumin hjá öðrum, því að hann hefir eflaust grætt á þessu, þar sem hann hafði einn innflutningsleyfi. Þá upplýsti hæstv. ráðh., að stj. veitti sérstakar undanþágur um innflutningsleyfi frá Miðjarðarhafslöndunum, gegn ákvörðun haftanna. Þessu er ég ekki að amast við út af fyrir sig, vil aðeins að haldið sé áfram og höftin afnumin alveg. Þarna bætist líka enn ein ástæða við gegn þessum höftum. Ef fara á að gefa innflutningsleyfi fyrir sérstakar þjóðir, þá held ég, að þau séu líka farin að syngja sitt síðasta. Hæstv. ráðh. sagði, að haldið myndi áfram á þessari braut, ég held, að ef halda á áfram á þessari braut, þá muni höftin verða að hverfa alveg, ef vel á að fara. Ég vildi stuðla að því, að þetta mál gæti fengið hér skjóta afgreiðslu. En með framkomu þessa frv. tek ég enga afstöðu til þess, hvað gera beri til að vernda innlendan iðnað og framleiðslu. Slíkar ráðstafanir verður að gera óháðar heimildarl. frá 1920. Þau heimila aðeins að banna innflutning óþarfavarnings, en hafa ekki það hlutverk að vernda innlenda framleiðslu. Ef slíkar ráðstafanir skyldu koma til tals, mun ég verða fús til viðtals og samkomulags. Og ef einhverjir eru hræddir um, að menn fari hér svo mjög eftir vilja sérstakra kjósenda, þá get ég bent á, að ég á líka allmarga kjósendur, sem væru slíku fylgjandi.

Jón Jónsson Ég skil ekki þá fullyrðingu hv.flm., að í umræddum 1. frá 8. marz 1920 felist ekki heimild til að takmarka innflutning vara, sem keppa við íslenzkar landbúnaðarvörur. Hann sagði, að þau næðu aðeins til óþarfavarnings. En ég fæ ekki betur séð en að það sé líka óþarfavarningur, sem til landsins flyzt, ef nóg er til af honum í landinu fyrir, framleitt af landsbúum. Stjórnarvöldin hafa bannað innflutning á þesskonar varningi, en það hefðu þau ekki getað, ef ekki hefði verið heimild til þess í lögum. Hann hélt því líka fram, að höftin verkuðu ekki nema fyrst og að nú væri innflutningur orðinn miklu meiri en í fyrra. Það má vera rétt, en þetta stafar ekki af því, að innflutningshöftin verki ekki nokkuð ennþá, heldur eru nú verzlunarskilyrði þjóðarinnar orðin betri en áður. Hv. flm. sagði það fjarri sanni, að frv. væri hnefahögg í garð landbúnaðarins, og hv.þm. Hafnf. sagði, að ef svo væri, þá mætti laga það. Auðvitað mætti laga það með því að fella frv., og líka með því að flytja nógu róttækar brtt. við það. En það getur ekki verið tilgangurinn. Frv. liggur nú einu sinni svo fyrir, að með því eru gerðar ráðstafanir til að drepa landbúnaðinn, en engar til að vega þar á móti. Það, sem hv. 6. landsk. sagði um þetta mál, sýnir, að hann er því ekki nógu kunnugur. Vænti ég því, að hv. 6. landsk. og fleiri deildarmenn, sem eru málinu ekki nógu kunnugir, athugi, hvernig þetta verkar, áður en þeir greiða frv. atkv. sín lengra áleiðis.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson): Í sambandi við sögu gömlu haftanna gat ég þess, að á þingi 1924 hefði ekki orðið vart verulegra deilna milli haftastefnu og tollastefnu, heldur hefði Framsókn og Íhald staðið saman um að skella á verðtolli og ári síðar um að afnema höftin, af því að þá var gjaldeyrir orðinn nógur. Því er ekki um það að ræða, að þingið hafi skipzt í flokka um þetta mál. Árið 1923 var komið í öngþveiti gjaldeyrismálunum. Þá voru höftin sett á, en allt of seint. Þau voru þá orðin að knýjandi nauðsyn. Þau fengu að standa í heilt ár eftir að íhaldsstj. komst til valda, eða þangað til öruggt var, að gjaldeyrir væri nægur. Þetta sýnir, hvaða stefnu þeir verða að taka um þessi mál, sem ábyrgð bera. Ég trúi því ekki, að hlaupa myndi stór skriða innflutnings, þó að höftin yrðu afnumin. Sú skoðun, sem verið er að koma inn hjá fólki, að hér sé verið að skapa eitthvert ótakmarkað frelsi, er röng. Hér er um það að ræða að klippa af gjaldeyrisraðstöfunum. Veit ég þó, að hvorugur bankinn væri fús á að framkvæma gjaldeyrishömlurnar án þess hjálparmeðals, sem í höftunum felst. Því má ekki telja fólki trú um, að það myndi njóta einhvers fullkomins og óskoraðs frelsis, þótt frv. gengi í gegn. Afnám allra hafta yrði öllum til bölvunar, þegar fram í sækti. Hv. 3. þm. Reykv. fullyrðir, að höftin hafi spillt fyrir okkur hjá öðrum þjóðum, að þau séu óvinsæl hjá sumum af viðskiptaþjóðum okkar. Það mun vera rétt, að þau séu óvinsæl hjá sumum mönnum sumra þjóða. En þau hafa ekki spillt fyrir viðskiptum okkar ennþá. Þær kröfur, sem fram hafa komið af hendi annara þjóða um, að við keyptum af heim vörur, hafa ekki verið bundnar við ákveðið vörumagn, heldur ákveðna hundraðstölu af þurftum okkar. Verður því ekki með sanni sagt, að höftin hafi spillt fyrir viðskiptum okkar út á við. Segjum nú, að við hefðum ráð hv. 3. þm. Reykv. og segðum við þjóð, sem vildi fá 50% af markaði okkar fyrir ákveðna vörutegund: „Við munum afnema öll höft. Eruð þið ekki ánægðir með það?“ Þeir myndu sennilega svara, að þeim væri engin þægð í slíku, þeir væru ekki að framkvæma neina fríverzlun í heiminum, heldur vildu komast að samningum við okkur um þennan ákveðna hluta af því, sem við þyrftum að flytja inn af vörunni. Hömlurnar skapa möguleika fyrir framkvæmd slíkra samninga. Hv. þm. sagði það ekki undarlegt, þótt ég hefði ekki á ferðum mínum heyrt menn kvarta undan innflutningshöftunum, því að þau væru eins dæmi. Þetta er rangt. Þarf ekki að leita lengra en til Danmerkur til þess að finna samskonar höft og her. Sama er að segja um Tjekkóslóvakíu, nema hvað höftin eru þar strangari. En það er satt, að margar aðrar þjóðir hafa annarskonar höft en við, ýmist „kontingent“ eða hátolla, og eru þau höft engu linari en sú aðferð, sem við beitum. Okkar höft eru í raun og veru framkvæmd sem „kvóti“. Manni er leyft að flytja inn vissan %-hluta af eldri innflutningi hans. Býst ég við, að aðrar þjóðir muni í framtíðinni reyna að koma okkur inn á þá braut að miða innflutninginn við viðskiptalandið. Ég kann ekki nema eitt ráð við slíku. en það er að reyna að hafa sem mest vald á innflutningnum sjálfir, um leið og við sýnum öðrum bjóðum, að við teygjum okkur eins langt til samkomulags og sanngirni mælir með. Þá vil ég nefna það, að höftin eru sumstaðar í því formi, að 50%–100% tollur er lagður á tilteknar vörur. Þannig er t. d. í Þýzkalandi. Þarna er reyndar ekki um hreina haftastefnu að ræða, heldur ókleifa tolla, sem koma í sama stað niður og algert bann. Innflutningshöftin eru því ekki óþekkt fyrirbrigði, heldur eiga þau sér stað með flestum þjóðum. Hv. þm. sagði, að við mættum ekki halda inn á þá braut að miða innflutning okkar við tiltekin lönd. Ég gæti tekið undir við hann í þessu, ef við værum sjálfráðir í því efni. En við verðum að laga okkur eftir kringumstæðum, sem eru. Þær eru svo ríkar, að við getum ekki farið eftir okkar vilja einum saman, en neyðumst til að ganga út frá því ástandi, sem ríkir í Norðurálfunni. Hvernig hefir ekki verið á flestum alþjóðaráðstefnum? Þar hefir hugsjóninni frjáls verzlun og afnám tolla verið brugðið upp af sérfræðingum, en á þjóðþingunum hefir svo allt orðið á annan veg. Eins er um okkur. Við getum ekki „realiserað“ Þessa hugsjón í okkar litla þjóðfélagi innan um tóma syndara, sem ekki sigla eftir sömu stjörnum. Þau orð mín eru óhrakin, að vegna landbúnaðarins neyðumst við til að halda í höftin og að okkur sé það skylt vegna iðnaðarmanna og annara. Óhrakið er það líka, að verzlunarpólitíkin í álfunni er þannig, að við verðum að halda þessu vopni. Það er óhrakið, að hagsmunir allrar þjóðarinnar standa í nánu sambandi við það, hvort þessari heimild verður haldið eða ekki. Aldrei hefir verið jafnmikil ástæða fyrir „restriktions“-pólitík sem nú. Hafi verið ástæða til þess 1920 að ná tökum á innflutningnum, þá er nú tíföld ástæða til þess.

Flm. (Magnús Jónsson) Hæstv. ráðh. sagði, að báðir flokkarnir hafi staðið saman í haftaspursmálinu 1924. Það getur verið rétt. En 14. marz 1924 gaf ráðh. Framsfl. út einhverja þá ströngustu haftareglugerð, sem nokkurntíma hefir þekkzt hér. Þessu var breytt seinna, og síðan kom Íhaldsfl. verðtollsl. á. Þá vil ég gera aths. við þau orð hæstv. ráðh., að við mættum ekki halda, að kaupmönnum veittist eitthvert ótakmarkað frelsi með samþykkt frv. Ég ber það ekki fram af umhyggju fyrir kaupmönnum, heldur af því, að höftin valda hærra vöruverði og minnkandi vörugæðum. Auk þess vil ég afnám þeirra af heim sökum, að þau krefjast meira gjaldeyris. Ég viðurkenni það fúslega, að við lifum í syndugri veröld. En ég vil þó minna hæstv.forsrh. á það, að einmitt sú þjóðin, sem bezt hefir lifað eftir hans reglum, nefnilega Bandaríkin í Ameríku, sem lokuðu sig gersamlega inni með ógurlegum verndartollum, hafa farið langverst út úr kreppunni allra þeirra landa, sem slíkum ráðstöfunum hafa beitt, og mest atvinnuleysi hefir þar líka verið af sömu ástæðum. - Þetta er nú dómur reynslunnar um alla þessa tolla- og haftastefnu, sem hæstv. ráðh. lætur svo mikið af. Þá vildi hv. 3. landsk. segja það, að af misskilningi hafi ég sagt, að nú á þessu ári hafi fram að þessum tíma verið flutt eins mikið inn eins og áður en höftin voru sett. Hann meinti árið 1930. En þá voru ekki nein innflutningshöft; þau voru ekki sett fyrr en árið 1931. Ég get ekki hugsað mér að bera þetta ár saman við árið 1930, sem var eitt með mestu innflutningsárum. En ef bornar eru saman bráðabirgðatölur frá þessu ári við innflutning á árinu 1931, þá er það sýnt, að innflutningur er kominn fullt svo hátt nú og þá var á sama tíma ársins, og miklu hærri er hann nú orðinn á þessu ári en á sama tíma í fyrra, eftir bráðabirgðatölum að dæma; þá var hann orðinn 25 millj., en nú er hann orðinn 33,6 millj.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson): Ég kann að hafa sagt, að þetta frv. hafi verið borið fram vegna kaupmanna og verzlunarmanna. Hv. þm. getur auðvitað einn sagt um sínar hvatir. En þetta taldi ég svo vegna þess, að ég viðurkenni, að kaupmanna- og verzlunarstéttin sé sú stétt, sem verði að ýmsu leyti illa úti, þegar svona ráðstafanir þarf að gera. Hjá öðrum stéttum sé ég gagnstæða hagsmuni. Og ég álít, að þeirra hagsmunir verði, þegar til lengdar lætur, líka hagsmunir verzlunarmannastéttarinnar, sem á allt undir kaupgetu annara stétta. Af þessari ástæðu mun ég hafa talað um kaupmannahagsmuni í þessu sambandi.