Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Mér hefur borist svo hljóðandi bréf: „Reykjavík, 25. jan. 1982. Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum get ég ekki setið þingfundi á næstunni. Leyfi ég mér því með skírskotun til 138. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess, að vegna forfalla 1. varamanns taki 2. varamaður Framsfl. í Norðurlandskjördæmi vestra, Jón Ingi Ingvarsson rafvirkjameistari, Skagaströnd, sæti á Alþingi í fjarveru minni. Ingólfur Guðnason.“ 1. varaþingmaður Framsfl. í Norðurlandskjördæmi vestra, Bogi Sigurbjörnsson, staðfestir með bréfi frá Siglufirði, dags. 20. jan. s. l., að hann geti ekki sökum embættisanna tekið sæti á Alþingi, og óskar eftir því, að 2. varamaður, Jón Ingi Ingvarsson, taki það í hans stað. Jón Ingi Ingvarsson hefur átt sæti á þingi á þessu kjörtímabili og þarfnast kjörbréf hans því ekki rannsóknar. Býð ég hann velkominn til starfa.



Herra forseti. Ég mæli fyrir stjfrv. til l. um námslán og námsstyrki. Ef frv. þetta verður að lögum munu falla úr gildi núverandi lög um námslán og námsstyrki, nr. 57/1976. Í stjórnarsáttmála núv. ríkisstj. er gert ráð fyrir því, að á þessu kjörtímabili verði lög um námslán og námsstyrki endurskoðuð. Flutningur þessa frv. stendur að sjálfsögðu í beinu sambandi við þetta ákvæði stjórnarsáttmálans. Einhverjir munu vilja halda því fram, að aðdragandinn að flutningi þessa frv. sé orðinn langur. Ekki skal ég bera á móti því, að æskilegt hefði verið að þetta frv. hefði séð dagsins ljós fyrr hér í þinginu en raun hefur á orðið. Ég leyni því reyndar ekki, að ýmsir stuðningsmenn ríkisstj. töldu að í þessu frv. væri að finna margvísleg ákvæði svo róttæk að ástæða væri til að gera á því breytingar áður en það yrði lagt fyrir Alþingi sem stjfrv. Ég var hins vegar ætíð ófús að breyta frv. frá því sem endurskoðunarnefndin lagði til. Að lokum féllst ríkisstj. á að flytja frv. sem ríkisstj.-frv. breytt í raun og veru og þannig er það nú flutt í þeirri von að Alþingi, sem að sjálfsögðu ákveður lagasetningu í þessu máli sem öðrum, taki því vel í heild og þeirri meginstefnu sem í því felst. Flutningur frv. er þó með fyrirvara um einstök atriði, einkum að því er varðar ákvæði í 3. gr. um lífeyrissjóðsaðild námsmanna, sem er algert nýmæli í sambandi við þetta mál. Svo ég víki nánar að undirbúningi þessa frv. þykir mér rétt að geta þess, að hinn 24. apríl 1980 skipaði ég sérstaka nefnd til að endurskoða lög og reglur um námslán og námsstyrki. Í nefndina voru skipaðir Eiríkur Tómasson, tilnefndur af þingflokki Framsfl., sem skipaður var formaður, Friðrik Sophusson, tilnefndur af þingflokki Sjálfstfl., Guðrún Helgadóttir, tilnefnd af þingflokki Alþb., Vilmundur Gylfason, tilnefndur af þingflokki Alþfl., Jón Ormur Halldórsson, tilnefndur af forsrh., Þorgeir Pálsson, tilnefndur af stúdentaráði Háskóla Íslands, og Pétur Reimarsson, tilnefndur af Sambandi ísl. námsmanna erlendis. Auk þess sátu í nefndinni án atkvæðisréttar, en tóku þátt í nefndarstörfum, Auðunn Svavar Sigurðsson, fulltrúi Vöku, félags lýðræðissinnaðra stúdenta, Þorsteinn Vilhjálmsson, fulltrúi stjórnar Lánasjóðs íslenskra námsmanna, og Tómas Óli Jónsson sérstakur fulltrúi menntmrh. Sigurjón. Valdimarsson, framkvæmdastjóri Lánasjóðs ísl. námsmanna, starfaði einnig með nefndinni. Nefnd þessi lauk störfum í október 1980 og hafði þá samið frv. til nýrra laga um námslán og námsstyrki er leysi af hólmi núgildandi lög, nr. 57/1976. Segir svo m. a. í grg. frá nefndinni að upphaflega hafi það verið ætlun hennar að leggja fram frv. til breytinga á lögum nr. 57/1976, en síðan hafi hún tekið þann kost að semja heildstætt lagafrv. Þótt þannig hafi verið að unnið og þótt mörgu sé breytt frá því sem er í gildandi lögum eru í þessu frv. enn ýmis atriði óbreytt eins og þau eru í lögum nú. Eins og menn hljóta að veita athygli var endurskoðunarnefndin fjölmenn og þannig skipuð að flest sjónarmið í sambandi við námslánakerfið hefðu átt að geta komið fram og fengið notið sín að svo miklu leyti sem slíkt er yfirleitt gerlegt. Nefndin stóð öll að gerð frv. eins og það var afgreitt til mín í október 1980, en þó með ummælum sem fram koma í grg. hennar og þannig hljóða, - og ég les það orðrétt eins og segir í grg. til mín: „Þeir, sem störfuðu í nefndinni, hafa víða teygt skoðanir sínar til samkomulags. Allir nefndarmenn eru þó eindregið fylgjandi því, að frv. verði lagt fram af menntmrh. til þess að flýta fyrir því, að lánamál námsmanna komist á eðlilegri grundvöll en verið hefur. Þessi afstaða bindur hins vegar ekki þá aðila sem tilnefndu einstaka nm., og jafnframt er gerður fyrirvari af hálfu nm. um afstöðu til breytinga er kunna að verða gerðar á frv. í meðförum Alþingis.“ Þessi orð eru tekin beint upp úr grg. Út af þessum orðum ætla ég ekki að fara að leggja hér, enda held ég að þau skýri sig sjálf. Hins vegar vil ég nota tækifærið til þess að þakka nefndinni ágætt starf. Þó að frv. sé nokkru síðar á ferð en vænst hafði verið er það ekki nefndinni að kenna. Hún var sammála um að frv. skyldi flytja á Alþingi sem fyrst. Hins vegar hefur nefndin þann skynsamlega fyrirvara, að þetta mál er þegar til kastanna kemur verkefni Alþingis. Alþingi hlýtur að hafa síðasta orðið um hvernig skipa skal opinberri aðstoð við námsmenn. Það er hins vegar von mín, að Alþingi taki þessu frv. vel og geri það að lögum án mikilla breytinga. Ég flyt þetta frv. af þeirri sannfæringu að það sé til bóta á ríkjandi skipulagi. Engum getur blandast hugur um það, að Lánasjóður ísl. námsmanna er nauðsynjastofnun í íslensku þjóðfélagi. Þetta sérstaka lánakerfi hefur verið að þróast úr litlu í mjög umfangsmikla starfsemi á síðustu áratugum. Ég tel fráleitt að hugsa sér að umfang þessarar starfsemi geti minnkað frá því sem nú er. Hins vegar verður að tryggja að námslánakerfið sé skynsamlega skipulagt og sé ekki fjárhagsbyrði á ríkissjóði umfram það sem eðlilegt getur talist. Vel mætti orða það svo, að æskilegt væri að námslánakerfið gæti staðið undir sér sjálft eins og hver annar sjálfstæður rekstur. Ég tek það fram, að þetta frv. er spor í þá átt, að námslánakerfið þróist þannig með árunum að bein fjárhagsbyrði ríkissjóðs fari minnkandi þótt varla geti hún horfið með öllu, hversu æskilegt sem það kann annars að vera.- Annars getur verið fróðlegt að átta sig á því, hverfjárhagsbyrði ríkissjóðs hefur verið síðustu 10 ár t. d. vegna Lánasjóðs ísl. námsmanna. Sá samanburður mun leiða í ljós að framlög ríkissjóðs til Lánasjóðsins sem hlutfall af heildarútgjöldum fjárlaga á hverju ári hefur lengst af legið á bilinu 1.2% til 1.5% á þessu 10 ára tímabili: Þetta sýnir augljóslega að námslánakerfið hefur unnið sér fastan sess í opinberum rekstri og á þar ekki síður heima en mörg önnur félagsleg réttindamál. Og á það legg ég áherslu, að námslánakerfið er félagslegt réttindamál sem er óhjákvæmilegt í lýðræðisþjóðfélagi. Það er hluti af þeirri stefnu að jafna lífskjörin í landinu og ekki sá ómerkasti. Námslánakerfið eyðir forréttindaaðstöðu í langskólanámi sem fullyrða má að hefði orðið lífseig ef þessi starfsemi hefði ekki verið tekin upp. Áður en lengra er haldið ætla ég að leyfa mér að rifja upp í stórum dráttum forsögu og þróun þessara mála undanfarna áratugi. Allt frá stofnun Háskóla Íslands var veitt í hverjum fjárlögum fé til námsstyrkja og húsaleigustyrkja handa efnilegum, reglusömum og efnalitlum nemendum við Háskólann, eins og þar stendur. Hliðstæðar styrkveitingar höfðu raunar tíðkast við embættismannaskólana sem áður störfuðu. Í fjárlögum fyrir árin 1920 og 1921, sem sett voru í nóvember 1919 því þá voru fjárlög sett fyrir tvö ár í einu, virðist í fyrsta skipti ákveðin almenn fjárveiting til íslenskra stúdenta í erlendum skólum, 8 þús. kr. hvort ár. Segir þar að styrkþegar megi sækja hvern viðurkenndan háskóla á Norðurlöndum og í helstu menningarlöndum öðrum, en senda verða þeir stjórninni hér skilríki fyrir því, að þeir stundi nokkurt það háskólanám sem þeir fái eigi kennslu í við Háskóla Íslands. Þá er og eftirfarandi ákvæði um notkun fjárveitingarinnar: Af þessu fé fær Anna Bjarnadóttir Sæmundssonar jafnan styrk sem aðrir stúdentar. Er þetta fróðlegt ákvæði og e. t. v. nokkurt tákn þeirra tíma, að vissara skyldi þykja að taka þetta skýrt fram. Fjárveitingar til námsstyrkja handa háskólastúdentum heima og erlendis héldust síðan í fjárlögum næstu áratugina. Við stofnun menntamálaráðs með lögum 1928 var því fengið það hlutverk m. a. að úthluta námsstyrk er árlega greiðist úr ríkissjóði til stúdenta og annarra nemenda erlendis, en sérstök lög um styrkveitingu til handa íslenskum stúdentum við erlenda háskóla höfðu verið sett nokkrum árum fyrr, lög nr. 35/1925. Í fjárlögum fyrir árið 1952 var í fyrsta skipti kveðið á um að hluti fjárveitingarinnar til styrktar íslenskum námsmönnum erlendis, 275 þús. kr. af samtals 1 millj. 275 þús. kr., skyldi veittur námsmönnum sem lán með hagkvæmum kjörum samkvæmt reglum sem menntmrn. setti. Sama ár, 1952, voru sett lög um Lánasjóð stúdenta, er hafði það hlutverk að veita stúdentum við Háskóla Íslands námslán. Þá gat ráðh. eftir tilmælum sjóðsstjórnarinnar ákveðið að lánsheimildin næði einnig til annarra stúdenta. Námslánin skyldu vera vaxtalaus á námstímanum, en endurgreiðast með jöfnum afborgunum og 3.5% vöxtum á 10 árum. Skyldu vaxtagreiðslur og afborganir hefjast þremur árum eftir námslok. Samkvæmt lögunum skyldi ríkissjóður leggja sjóðnum til 300 þús. kr. á ári í 25 ár frá stofnun hans og jafnframt ábyrgjast á sama tímabili 2.6 millj. kr. sem lán til 10 ára. Þetta er að finna í lögum nr. 5/1952. Stjfrv. til l. um lánasjóð fyrir íslenska námsmenn erlendis var flutt um svipað leyti árið 1952, en hlaut ekki afgreiðslu að því sinni. Voru lán og styrkir til náms erlendis áfram fjármögnuð með sérstakri fjárveitingu í fjárlögum sem menntamálaráð annaðist úthlutun á. Árið 1960 voru síðan sett lög um Lánasjóð ísl. námsmanna erlendis, er vera skyldi undir stjórn menntamálaráðs. Lánskjör voru hliðstæð því sem áður var lýst um Lánasjóð stúdenta við Háskóla Íslands. Ríkissjóður skyldi árlega leggja til sjóðsins a. m. k. 3 millj. 250 þús. kr., auk þess sem í hann skyldu renna afborganir og vextir af námslánum menntamálaráðs á árunum 1952 til 1959. Einu ári síðar, 1961, voru sett lög um Lánasjóð íslenskra námsmanna, lög nr. 52/1961, en lögin um Lánasjóð stúdenta við Háskóla Íslands og um Lánasjóð íslenskra námsmanna erlendis felld úr gildi. Hinn nýi lánasjóður skyldi skiptast í tvær deildir, lánadeild stúdenta við Háskóla Íslands og lánadeild námsmanna erlendis. Sameiginleg sjóðsstjórn hafði m. a. það hlutverk að skipta því fé, sem til úthlutunar var hvert ár, milli deildanna. Menntamálaráði var falið að veita það fé sem kæmi í hlut lánadeildar ísl. námsmanna erlendis, en úthlutun úr lánadeild stúdenta við Háskóla Íslands skyldi annast fimm manna nefnd skipuð af menntmrh., en með fulltrúum frá háskólaráði og stúdentaráði. Lánskjör voru svipuð og verið höfðu í þeim lánasjóðum sem áður störfuðu, nema hvað endurgreiðslutími var lengdur í allt að 15 ár. Árlegt framlag ríkissjóðs til sjóðsins var ákveðið eigi lægra en 4 millj. 650 þús. kr., en auk þess skyldu allar eignir fyrri lánasjóðanna renna til hins nýja sjóðs. Loks var sjóðsstjórninni heimilað að taka innanlands allt að 45 millj. kr. lán handa sjóðnum á árunum 1961–1980. Árið 1964 var efnt til endurskoðunar á lögunum um Lánasjóð ísl. námsmanna og í framhaldi af því voru sett ný lög um námslán og námsstyrki árið 1967. Helstu nýmæli þeirrar löggjafar voru: 1. Deildaskipting sjóðsins var afnumin og sjóðsstjórn falin úthlutunin. 2. Námslánakjörum var breytt á þá lund, að vextir voru hækkaðir úr 3.5% í 5%, gert var ráð fyrir jöfnum ársgreiðslum, en tíminn frá námslokum til upphafs endurgreiðslna lengdur úr þremur árum í fimm ár. 3. Heimilað var að hafa við ákvörðun námslána hliðsjón af efnahag umsækjanda og námsaðstöðu að öðru leyti. 4. Felld var niður lögbinding á árlegu lágmarksframlagi ríkissjóðs, en kveðið svo á, að stefnt skyldi að því að opinber aðstoð við námsmenn samkv. lögunum nægði hverjum námsmanni til að standa straum af árlegum námskostnaði þegar eðlilegt tillit hefði verið tekið til aðstöðu hans til fjáröflunar. 5. Mælt var fyrir um að árlega skyldi veitt fé í fjárlögum til styrkja handa þeim er legðu stund á framhaldsnám að loknu háskólaprófi. Með breytingu á þessum lögum árið 1968 og síðar 1972 var starfssvið Lánasjóðs ísl. námsmanna aukið með þeim hætti að nemendur nokkurra innlendra námsstofnana annarra en Háskóla Íslands var bætt í hóp þeirra sem veita mátti námslán. Jafnframt var í síðara skiptið kveðið á um að lögin um námslán og námsstyrki skyldu endurskoðuð í heild. Fyrsti árangur þeirrar endurskoðunar var lagafrv. sem lagt var fyrir Alþingi 1973, en hlaut ekki framgang. Nýju endurskoðunarstarfi lyktaði með setningu laga nr. 57/1976, um námslán og námsstyrki, þeirrar löggjafar sem nú er í gildi. Með þeim lögum var svo sem kunnugt er tekið upp gerbreytt endurgreiðslukerfi sem m. a. miðar að verðtryggingu námslána. Opnuð var leið til að fjölga stuðningsbærum námshópum með reglugerð. Heimild til að veita styrki til aðstöðujöfnunar vegna náms fjarri heimili var rýmkuð, en ekki lengur gert ráð fyrir sérstökum kandídatastyrkjum eins og áður hafði verið. Herra forseti. Þetta stutta yfirlit sýnir í hnotskurn aðdraganda og þróun námslánakerfisins a. m. k. í 75 ár. Reyndar liggja ræturnar miklu dýpra. Skólasagan í heild, svo langt sem rakið verður, vitnar um nauðsyn þess, að til sé styrktarkerfi í þágu námsmanna. Sú staðreynd er ekki ný af nálinni. Það kemur hins vegar í ljós, að hugmyndir um lánasjóð námsmanna eru miklu yngri en viðleitni ráðamanna til þess að sjá námsmönnum fyrir beinu styrktarfé. Hugmyndin um lánasjóð í stað styrktarkerfis kemur fyrst fram á Alþingi, svo að mér sé kunnugt um, á þinginu 1950–51. Þá fluttu tveir þm., Gylfi Þ. Gíslason, 3. landsk. þm., og Helgi Jónasson, þm. Rangæinga, þáltill. um námslánasjóð. Á næsta þingi, 1951–52, eins og reyndar er áður frá sagt, tók þáv. ríkisstj. málið upp og samþykki voru lög um Lánasjóð stúdenta 11. jan. 1952. Eru því um þessar mundir nákvæmlega 30 ár síðan fyrstu lög um lánasjóð námsmanna voru samþykkt. Þessa getur verið gott að minnst nú þegar fyrir liggur nýtt frv. til l. um þetta efni. Lánasjóðsfyrirkomulagið hefur átt góðu fylgi að fagna á Alþingi síðustu 30 ár. Ég vona að svo sé enn og veit reyndar að alþm. hafa góðan skilning á þessu máli, þ. e. skilning á að hér er um réttlætismál að ræða sem veita verður brautargengi og aðlaga viðhorfum og þörf á hverjum tíma. Ég mun nú víkja nánar að frv. því sem hér liggur fyrir. Í umr. um Lánasjóð ísl. námsmanna á undanförnum árum hefur tvö atriði löngum borið einna hæst: annars vegar það áhugamál námsmanna, að hlutfall fjárhagsaðstoðar sjóðsins af fjárþörf hvers einstaks lánþega yrði hækkað, en hins vegar það vandamál, sem fremur hefur snúið að fjárveitingavaldinu, hvernig efla mætti þátt eigin tekná sjóðsins í ráðstöfunarfé hans án þess að greiðslubyrðar lánþega yrðu óeðlilegar. Aðalbreytingarnar, sem í þessu frv. felast, beinast að þessum atriðum. Þannig gerir frv. ráð fyrir 1) að aðstoð lánasjóðs íslenskra námsmanna skuli miðast við að fullnægja eðlilegri reiknaðri fjárþörf hvers lánþega og 2) að reglunum um endurgreiðslu námslána verði breytt í því skyni að örva heildarendurgreiðslurnar til lánasjóðsins. Að þessu hvoru tveggja laut raunar einnig stjfrv. sem lagt var fram á Alþingi vorið 1979, en ekki varð útrætt. Frv. það, sem hér liggur fyrir, gerir þó ráð fyrir að nokkru frábrugðnum leiðum að sama marki og skal hér vikið nokkru nánar að þessum meginatriðum. Í lögum um námslán og námsstyrki, sem sett voru 1967, var í fyrsta skipti kveðið á um að stefnt skyldi að því, að opinber aðstoð við námsmenn samkvæmt lögunum nægði hverjum námsmanni til að standa straum af árlegum námskostnaði þegar eðlilegt tillit hefði verið tekið til aðstöðu hans til fjáröflunar. Svipað stefnumark er í lögum þeim er nú gilda frá 1976. Af hálfu námsmanna hefur gætt talsverðrar óþolinmæði vegna þess, hve lengi hefur dregist að ná þessu marki. Mikið hefur þó skilað áleiðis á þeim tíma sem liðinn er frá setningu löggjafarinnar árið 1967. Um það leyti námu námslánin að meðaltali um það bil 43% af ætlaðri fjárþörf, en nú er svo komið að miðað er almennt við hlutfallið 90%. Hækkun í það mark úr 85% var heimiluð frá hausti 1980. Samkvæmt frv. er gert ráð fyrir að lánshlutfallið verði í raun lögákveðið 100%. Því, sem áður var pólitíski stefnumark, er nú breytt í afdráttarlaus fyrirmæli. Þetta er orðað þannig í 3. gr. frv.: „Opinber aðstoð við námsmenn samkvæmt lögum þessum skal nægja hverjum námsmanni til að standa straum af eðlilegum náms- og framfærslukostnaði þegar eðlilegt tillit hefur verið tekið til fjölskyldustærðar, framfærslukostnaðar þar sem nám er stundað, tekna námsmanns og maka hans, lengdar árlegs námstíma og annarra atriða er áhrif kunna að hafa á fjárhagsstöðu námsmanns.“ Þess er þó að geta, að í ákvæði til bráðabirgða er mælt fyrir um að framkvæmdin gerist í áföngum þannig að hlutfallstala lána af reiknaðri fjárþörf námsmanna hækki úr 90–95% 1. jan. 1983, úr 95% í 100% 1. jan. 1984. Í tillögum endurskoðunarnefndarinnar var gert ráð fyrir að tímamörk þessara áfangahækkana yrðu annars vegar haustið 1981, en hins vegar haustið 1982. Til þess að svipað svigrúm fengist til undirbúnings að því er varðar ákvörðun fjárframlaga og orðið hefði ef frv. hefði verið lagt fram haustið 1980, er nefndin skilaði tillögum sínum, þótti eðlilegt að hnika tímamörkunum við eins og hér er gert. Það er ljóst að hækkun lánahlutfallsins ein sér eykur fjárþörf Lánasjóðs íslenskra námsmanna, en í gagnstæða átt stefnir hins vegar hin meginbreytingin, sem í frv. felst frá núverandi framkvæmd, þ. e. breytt skipun á endurgreiðslu námslána. Skal ég nú víkja að því atriði. Svo sem kunnugt er voru greiðslukjör námslána lengi mjög hagstæð, bæði að formi og þó enn frekar í raun, eins og verða hlaut um langtímalán með hóflegum föstum vöxtum í stöðugri verðbólgu. Í lögunum, sem sett voru 1976 og nú gilda, varð veigamikil stefnubreyting í þessu efni þar sem kveðið var á um verðtryggingu námslána í samræmi við breytingar á framfærsluvísitölu. Árleg endurgreiðsla myndast annars vegar af tiltekinni lágmarksafborgun, hins vegar svokallaðri aukaafborgun sem ræðst af tekjum greiðanda eftir nánari ákvæðum í reglugerð. Samanlögð ársgreiðsla á samkv. lögunum ekki að nema meira en 10% vergra tekna til skatts. Endurgreiðslutími er að hámarki 20 ár nú samkv. gildandi lögum. Gildandi lög gera ráð fyrir að ráðh. ákveði með reglugerð hvaða hlutfall af vergum tekjum til skatts umfram svonefndar viðmiðunartekjur lánþegi skuli greiða sem aukaafborgun, enda sé gætt þess hámarks sem að framan er getið. Af þessum sökum og vegna takmörkunar endurgreiðslutímans er ljóst að ákvæði reglugerðar, en ekki sjálf lagaákvæðin, ræður úrslitum um hve mikið af raunvirði námslánanna skilar sér endanlega til sjóðsins. Í reglugerð þeirri, sem sett var samkv. lögunum haustið 1976, er harla flókin formúla um hvernig reikna skuli aukaafborgun sem hundraðshluta af vergum tekjum umfram viðmiðunartekjur. Talið hefur verið að reglurnar, eins og þær eru úr garði gerðar, verki þannig að endurgreiðslur skili um 66% af raungildi lána. Að vísu er þá miðað við lánahlutfallið 85% af reiknaðri fjárþörf sem nú er reyndar 90%. Samkv. frv. því, sem hér liggur fyrir, er hins vegar gert ráð fyrir að reglur þær, sem ákvarða fjárhæð árlegrar endurgreiðslu, verði færðar inn í lögin sjálf og þeim breytt verulega, sem sagt að þessar reglur verði í lögunum sjálfum, en ekki verði á valdi ráðh. að ákveða það. Verðtryggingarviðmiðun verður lánskjaravísitala í stað vísitölu framfærslukostnaðar. Það er tillaga endurskoðunarnefndarinnar. Áfram er gert ráð fyrir að árleg endurgreiðsla ákvarðist í tvennu lagi: annars vegar sé lágmarksgreiðsla sem breytist árlega í hlutfalli við lánskjaravísitölu, en hins vegar viðbótargreiðsla sem miðast við tiltekinn hundraðshluta af útsvarsstofni næsta árs á undan endurgreiðsluári. Þessi hundraðshluti er ákveðinn 3.75%, margfaldaður samkv. hlutfallslegri breytingu á lánskjaravísitölu milli tekjuárs og greiðsluárs til að vega á móti áhrifum verðbólgu á hlutfall endurgreiðslu af afltekjum á greiðsluári. Sem dæmi má nefna að með umreikningi samkv. hlutfallsbreytingu lánskjaravísitölu frá 1980–1981 hefði umræddur hundraðshluti af útsvarsstofni ársins á undan orði 5.64%. Þess ber að gæta, að frá þessum hundraðshluta dregst hin fasta ársgreiðsla. Gert er ráð fyrir að heimilt sé að veita undanþágu frá endurgreiðslureglunum ef til þess liggja sérstakar ástæður sem frv. tilgreinir nánar. Þá er hámarkstími endurgreiðslna lengdur úr 20 árum í 30 ár samkv. þessu frv. Hlutfall endurgreiðslu af tekjum lánþega verður samkv. frv. mun hærra en eftir þeim reglum sem nú gilda. Fasta greiðslan er þó öllu lægri en hún getur mest orðið samkv. gildandi lögum. Samkv. útreikningum þeim, sem endurskoðunarnefndin lét gera, má ætla að breytingarnar frá gildandi endurgreiðslureglum hafi í för með sér að endurgreiðsluhlutfall af raungildi námslána vaxi úr 66% í 88%, ef frv. nær fram að ganga. Þá bendir nefndin á að ekki sé síður mikilsvert að endurgreiðslurnar muni aukast allhratt þannig, eins og segir orðrétt í grg. nefndarinnar, „að innan 10 ára nemi endurgreiðslur lána um helmingi af fjárþörf lánasjóðsins eins og hún yrði að óbreyttum lánareglum og óbreyttum fjölda lánþega“. Þetta væri mikil breyting frá því sem nú er. Þannig má nefna að endurgreiðslur af námslánum námu aðeins um 4–5% af ráðstöfunarfé sjóðsins á s. l. ári, en að vísu ber að hafa í huga að tiltölulega litið er farið að skila sér af endurgreiðslum samkv. löggjöfinni frá 1976. Þess var áður getið, að verðtryggingarákvæðin í lögunum 1976 fólu í sér verulega stefnubreytingu varðandi lánaskilmála Lánasjóðs ísl. námsmanna, og með frv. því, sem hér liggur fyrir, stefnir áfram í þá átt að herða endurgreiðslukjörin. Í þessu sambandi verður hins vegar að gefa gaum að því, að samfara herðingu lánskjara hefur orðið stórfelld hlutfallsleg aukning á umfangi þeirrar fjárhagsaðstoðar sem námsmenn eiga kost á hjá Lánasjóði. Þetta helst enn í hendur samkv. þessu frv. og skal nú stuttlega drepið á helstu breytingar aðrar sem í frv. felast. Í 2. mgr. 2. gr. er breytt orðalagi um svonefnda 20 ára reglu sem gerir kleift að veita fjárhagsaðstoð öðrum námsmönnum en þeim sem verksvið Lánasjóðs tekur aðallega til, enda hafi þeir ná 20 ára aldri og stundi sérnám. Breytingin frá gildandi lögum lýtur að því að liðka framkvæmd þessarar heimildar. Í 6., 7. og 9. gr. felast breytingar á ábyrgðarákvæðum vegna námslána. Ábyrgðarmönnum er fækkað úr tveimur í einn við veitingu láns, og eftir að endurgreiðslur eru hafnar verður lánþegi einn ábyrgur fyrir greiðslu námsskuldarinnar. Jafnframt eru endurgreiðslur námslána gerðar lögtakskræfar og gert ráð fyrir að í því skyni verði sérstakt frv. lagt fram um breytingu á lögum nr. 29/1885, um lögtak og fleira. Í 2. mgr. 3. gr. er gert ráð fyrir að námsmönnum, sem fjárhagsaðstoðar njóta samkv. frv. ef að lögum verður, verði gefinn kostur á aðild að lífeyrissjóði samkv. sérstakri reglugerð. Iðgjaldshluti námsmanna mundi dragast frá láni og mótframlag Lánasjóðs verði hluti af námsskuldinni. Ýmsum stoðum má renna undir þá skoðun að æskilegt væri að námsmenn ættu kost á að safna sér réttindum í lífeyrissjóðum fyrir þann tíma sem þeir eru í löngu og erfiðu námi. Hugmyndin kann þó að þykja nokkuð nýstárleg meðan sú hefðbundna skipan ríkir, að lífeyrisréttindi verði fyrst og fremst grundvölluð á launatekjum. Þetta atriði frv. er einnig það sem fyrirvari ríkisstj. við framlagningu frv. beinist að öðru fremur, svo sem áður var á minnst. Frv. felur ekki í sér neinar breytingar á verksviði Lánasjóðs ísl. námsmanna að því er varðar þá hópa námsmanna sem undir lögin falla. Í 1. gr. kemur sem áður fram, að meginhlutverk sjóðsins sé að veita fjárhagsaðstoð til náms á háskólastigi eða sambærilegs náms. Í upphafi 2. gr. segir, eins og nú er gert ráð fyrir, að í reglugerð skuli mælt fyrir um að nemendur tiltekinna skóla skuli njóta námsaðstoðar samkv. lögunum, en orðalag um þetta er þó afdráttarlausara en áður og gert ljósara að slíkur stuðningur sé eðlilegur þáttur í hlutverki sjóðsins. Til fróðleiks skal hér talið upp hvaða sérskólar það eru sem þessi ákvæði laganna ná til eins og reglugerðin er núna: Þar er um að ræða Fiskvinnsluskólann, þ. e. 3. og 4. ár, Fósturskóla Íslands, Hjúkrunarskóla Íslands Hússtjórnarkennaraskóla Íslands, 2. og 3. ár, iðnskóla eða framhaldsdeildir iðnskóla, 2. og 3. ár, Íþróttakennaraskóla Íslands, Leiklistarskóla Íslands, Myndlista- og handíðaskóla Íslands, sérdeildir, 2., 3. og 4. ár, Nýja hjúkrunarskólann, stýrimannaskóla, tónlistarskóla, þ. e. kennaradeildir Tónlistarskólans í Reykjavík svo og tónlistarnema á 7. og 8. námsstigi samkv. námsstigakerfi Tónlistarskólans í Reykjavík, þá Tækniskóla Íslands, raungreinadeild og tækninám annað en meinatækni, vélskóla og Þroskaþjálfaskóla Íslands. Nám á tæknifræðistigi og meinatækninám við Tækniskóla Íslands svo og nám í framhaldsdeild Bændaskólans á Hvanneyri telst aðstoðarhæft samkv. hinni almennu reglu. Þá skal þess og getið til fróðleiks, að á síðasta ári, 1980–1981, má ætla að um 6.500 námsmenn hafi verið í lánshæfu námi hér á landi. Um 2.250 námsmenn á Íslandi fengu þá lán úr lánasjóði eða tæplega 35% af öllum hópnum og er það þó mikill meiri hluti þeirra sem sóttu um. Um 1370 fengu lán til náms erlendis. Samanlagt voru lánþegar því um 3.620 á skólaárinu 1980–1981. Eðlilegt er að hv. alþm. láti sig miklu skipta hver ætla megi að verði áhrif þessa frv. á fjárþörf lánasjóðs ef það nær fram að ganga. Vekja ber athygli á að kostnaðartölur í grg. frv. eru margar miðaðar við verðlag sem þegar er orðið úrelt. Það er frá þeim tíma þegar frv. var samið fyrir 11/2 ári. Er því ljóst að athuga þarf við umfjöllun frv. á Alþingi ýmsa þætti grg. sem að þeim lúta. Sumar áætlanir hefur menntmrn. þegar látið endurskoða eða er að láta endurskoða og þau gögn verða að sjálfsögðu látin viðkomandi þingnefndum í té. Að lokum skal hér um kostnaðaráhrifin vitnað til þess, sem segir í grg. endurskoðunarnefndarinnar og er mjög mikilvægt atriði sem ég ætla að leyfa mér að lesa, með leyfi hæstv. forseta, en þar segir: „Augljóst er að sumar breytinganna, sem fólgnar eru í frv., svo sem 100% brúun á reiknaðri fjárþörf og aðild námsmanna að lífeyrissjóði, munu auka fjárþörf lánasjóðsins. Sú aukning dreifist hins vegar á næstu 6–8 ár, þar sem skuldbindingar lánasjóðsins vegna lífeyrissjóðsaðildarinnar fer fyrst að gæta svo að einhverju nemi 3–5 árum eftir að þetta nýmæli kemur til framkvæmda. Á sama tíma ættu endurgreiðslur námslána að aukast svo að þær gerðu gott betur en vega upp á móti aukinni fjárþörf lánasjóðsins, þannig að framlög til sjóðsins ættu að lækka að raunvirði.“ Herra forseti. Ég skal nú fljótlega ljúka máli mínu. Til upprifjunar skal ég nefna í fáum orðum þau atriði sem verst er að leggja á minnið í sambandi við þetta frv.: 1. Lánasjóður ísl. námsmanna er eðlileg og sjálfsögð stofnun í nútímaþjóðfélagi. Þessi starfsemi er félagslegt réttlætismál í eðli sínu, leið til þess að eyða forréttindum og stéttamun. 2. Lánasjóðurinn hefur verið að eflast og þróast síðustu 30 ár. 3. Fjárhagsbyrði ríkissjóðs er allveruleg vegna sjóðsins, en virðist þó hafa náð vissu jafnvægi síðustu 10 ár og þarf ekki að koma neinum á óvart. 4. Tryggja verður að starfsemi sjóðsins sé heilbrigð og nái tilgangi sínum. Því hljóti lög og reglur um sjóðinn að vera háð gagnrýni og eðlilegri endurskoðun á hverjum tíma. 5. Telja verður að nú sé eðlilegur tími til þess að endurskoða lög um sjóðinn, og því er þetta frv. flutt. 6. Benda verður á að þetta frv. er samið af fjölskipaðri nefnd sem í áttu sæti fulltrúar hinna ólíklegustu stjórnmálaflokka og hagsmunahópa. Þótt fyrirvarar séu um einstök atriði í frv. hefur þessi nefnd hvatt til þess að frv. verði flutt og tekið til meðferðar í þinginu. 7. Ýmis nýmæli og breytingar eru í frv. frá því sem nú er í lögum. Nefna verður sérstaklega að aðstoð lánasjóðs skuli miðast við að fullnægja 100% áætlaðri fjárþörf hvers námsmanns, en nú er miðað við 90%, og að reglum um endurgreiðslu námslána verði breytt í því skyni að tryggja sem best endurgreiðslur til lánasjóðs þannig að hann geti í vaxandi mæli staðið undir sér, ef svo má til orða taka. 8. Hvað skyldur og fjárhagsbyrði ríkissjóðs varðar er það að segja, að ef þetta frv. verður að lögum mun fjárþörf lánasjóðs í sjálfu sér vaxa í fyrstu, en vöxturinn dreifist á allmörg ár. Á móti kemur að endurgreiðslur til sjóðsins aukast og þessi endurgreiðsluaukning gerir það að verkum, að sjóðurinn ræður yfir meira eigin fé þannig að bein framlög úr ríkissjóði hljóta að lækka þegar fram í sækir. Þetta frv. miðar að því að lækka beina fjárhagsbyrði ríkissjóðs. Það er einlæg von mín að málið fái góðar undirtektir í hv. Alþingi. Ég vænti þess, að frv. geti orðið að lögum á þessu þingi. Þingsagan í 30 ár sýnir að lánasjóðsmál námsmanna hafa átt stuðningi og skilningi að fagna í öllum þingflokkum, og efa ég ekki að svo er enn. Í undirbúningi þessa máls hef ég leitast við að fá um það sem víðtækasta umfjöllun ólíkra aðila. Þetta frv. er ekki eins manns verk, heldur árangur af víðtæku nefndarstarfi. Að svo mæltu, herra forseti, leyfi ég mér að leggja til að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. menntmn. þegar þessari umr. er lokið.



Herra forseti. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að undanfarin mörg ár hefur verið mikil óvissa um fjárþörf og fjárútvegun fyrir Lánasjóð ísl. námsmanna nánast á hverju hausti, og kemur þar til að ekki hefur verið fastmótuð stefna um það, hver skyldu í raun og veru vera markmið þessa sjóðs. Fyrir vikið hefur nánast á hverju sumri og hverju hausti upphafist annars vegar þrýstingur af hendi þeirra, sem hagsmuna hafa átt að gæta og óttast hafa - og það með réttu - að á hagsmuni sína kynni að verða gengið, og hins vegar hefur staðið ríkisvald sem eðli málsins samkv. hefur þurft að gæta þess fjár sem því hefur verið trúað fyrir. Þessi óvissa hefur auðvitað sett margan manninn í mikinn vanda. Og hvað sem að öðru leyti verður um þetta frv. sagt og með hverjum hætti sem menn vilja um það deila efnislega, þá er hér þó gerð alvarleg tilraun til að marka stefnu í þessum efnum fyrir næstu árin a. m. k. Og sú pólitík, sem í þessu frv. felst, er áreiðanlega af hinu góða. Eins og hæstv. menntmrh. hefur rakið í sinni framsöguræðu var á árinu 1980 skipuð fjölmenn nefnd sem um þessi mál fjallaði. Menn voru skipaðir víða að í þá nefnd, og eins og raunar skýrt kemur fram í grg. með frv. teygðu menn sig til samkomulags, því að þrátt fyrir að ýmsu leyti skiptar skoðanir þeirra, sem í nefndinni voru, var þar algjört samkomulag um að heildstæð stefna í þessum efnum mundi bæði verða Lánasjóðnum sem stofnun til góðs, en auðvitað miklu fremur því einstaka námsfólki sem hefur notið og kemur til með að njóta þjónustu hans á allra næstu árum. Nú er kannske rétt að staldra örlítið við. Til skamms tíma var svo, að fólk gat fengið framfærslulán sem nam 85% úr Lánasjóðnum. Það var síðan hækkað fyrir nokkru í 90%. Hér erum við auðvitað engu að síður að tala um lágar tölur. Á núgildandi verðlagi mun það vera svo, að þegar þessi 10% hafa verið dregin frá stendur eftir lán sem nemur 4 300 kr. á mánuði. Hér erum við að tala um tölur sem eru allverulega miklu lægri en hin lægstu skráðu laun í landinu. Auk þess má bæta því við það ágæta sögulega yfirlit sem hæstv. menntmrh. gaf hér áðan, að allan þennan tíma sem hann nefnir hafa þjóðfélagsaðstæður auðvitað verið að breytast að mjög verulegu leyti og þá fyrst og fremst þannig, að á þessum tíma hefur það gerst, að fólk verður æ yngra þegar það stofnar heimili, og svo hitt, að æ algengara er að báðir makar séu í námi og það gerir auðvitað þetta efnahagslega dæmi erfiðara fyrir það fólk sem hlut á að máli. Þessa samfélagslegu þróun ber auðvitað að hafa í huga þegar verið er að gera sér grein fyrir því, hvernig þörfin fyrir þá námsaðstoð, sem hér er verið að ræða, hefur sífellt verið að aukast og hvernig segja má raunar að tilgangur Lánasjóðsins hafi verið að breytast allan þennan tíma. Eins og hæstv. ráðh. gat um hafa orðið tafir á framlagningu frv. og það er lagt fram óbreytt nema að því leyti að gert er ráð fyrir að gildistaka þess verði tveimur árum seinna en nefndin lagði til á sínum tíma. Gerði hæstv. ráðh. grein fyrir ástæðum þess. Ég vil taka undir sérhvert atriði sem hæstv. ráðh. sagði almennum orðum um félagslegan tilgang og þjóðfélagslega nauðsyn þeirrar stofnunar, sem hér er verið að ræða um, og þann tilgang námslána almennt og yfirleitt talað að eyða þjóðfélagslegu misrétti og koma málum svo fyrir af þjóðfélagsins hálfu að sérhver einstaklingur, óháð búsetu og efnahagslegum skilyrðum hvers konar, eigi jafnan rétt á við sérhvern annan til þess að komast til náms. Í því skyni hefur verið komið upp félagslegu kerfi og það kerfi hefur raunar verið að aukast með hverju árinu. Hins vegar væri vitaskuld æskilegast að félagslegt kerfi af þessu tagi væri svo úr garði gert að eftir einhvern ákveðinn tíma væri hægt að koma málunum svo fyrir að ekki þyrfti greiðslur úr ríkissjóði nema til þess að kosta eðlilega fjölgun og til þess að kosta þau afföll sem auðvitað hljóta ævinlega að eiga sér stað. Má þar nefna dauðsföll og ýmsar aðrar ástæður sem ekki stendur í mannlegu valdi að ráða við. Hér er átt við það, að hið æskilega markmið er auðvitað að lánin séu verðtryggð til fulls og að kerfið vinni í raun þannig að fyrrv. námsmenn, fyrrv. notendur og njótendur þessa kerfis, greiði inn í það lánin til hinna sem nota það eða njóta vilja í nútímanum. Hæstv. ráðh. drap einmitt á þetta atriði og nefndi það sem æskilegt markmið. Undir það vil ég taka. Það er raunar frá því greint í grg. með frv., að innan nefndarinnar hafi verið nokkur ágreiningur einmitt um þetta efni, þ. e. með hverjum reikningslegum hætti skyldi svo frá gengið að þetta markmið næðist. Þetta getur verið bæði erfitt og flókið og þetta markmið getur rekist á við önnur markmið. Engu að síður var eftir miklar umræður látið staðar numið og sæst á þá málamiðlun sem hér hefur verið lýst. Hún hefur þann kost, að á nokkrum árum mun endurgreiðsluhlutfallið vaxa úr 66%, sem það mun núna vera í, í 88%. Þetta mun gerast á 20 árum eða svo. Og það er augljóst að eins og frv. er úr garði gert verður enn að koma til allnokkur brúun ríkisvaldsins. En um þetta atriði eru skiptar skoðanir og frekari ágreiningur þar um var látinn víkja fyrir mikilvægi þess, að hægt væri að leggja frv. fram í þeirri mynd sem hér er gert. Höfuðkostur frv., eins og það er kynnt og hér hefur verið mælt fyrir, er kannske fyrst og fremst sá, að hér er um að ræða stefnu af hálfu ríkisvaldsins fyrir næstu árin a. m. k. Þetta er mjög mikilvægt atriði, ekki síst með tilliti til þeirrar ólgu sem gætt hefur á hverju hausti undanfarin ár af þeim ofureðlilegu ástæðum, að þúsundir manna - í þessu tilfelli námsmanna - hafa verið í mikilli óvissu um framtíð sína vegna þess með hverjum hætti sjóðurinn hefur verið rekinn. Í öðru lagi er það mjög mikilvægur kostur við þetta frv., að gert er ráð fyrir að hin svokallaða reiknaða fjárþörf sé færð úr 90% upp í 100%. Ég nefndi í upphafi máls míns að viðmiðunartölurnar væru auðvitað mjög lágar. Maður skyldi því ætla að í framhaldi af samþykkt frv. yrði hafist handa um að kanna mjög rækilega þann grundvöll sem þessir reikningar hvíla á. En eins og þessi mál öll eru í pottin búin og eins og þjóðfélagsleg staða námsmanna er, þá er auðvitað bæði sjálfsagt og réttlátt að miðað sé við 100% í þessum efnum. Í þriðja lagi er endurgreiðslum í sjóðinn hraðað allnokkuð, þó þannig að ekki komi illa við þá sem eiga að greiða. Í fjórða lagi er lagt til að árleg endurgreiðsla af námsláni miðist við tiltekið hlutfall af útsvarsstofni næsta árs á undan endurgreiðsluárinu. Og í fimmta lagi, sem ég hygg að námsmenn sjálfir leggi mikla áherslu á, er gert ráð fyrir lífeyrisréttindum þeim til handa, að vísu ekki fyrr en á árinu 1985, en það er þó alla vega byrjunin á þessum efnum. Allt þetta tel ég vera mikla kosti við frv. Gallarnir eru hins vegar tveir. Það er ekki farið hraðar í verðtryggingarátt en svo að stefnt er að því að innstreymið í sjóðinn verði 88%. Og það er ljóst, að það er ríkisvaldið sem þarf að brúa þetta bil. Af hverju er tekið svo djúpt í árinni að kalla þetta galla á frv.? Í fyrsta lagi koma til augljósar ríkissjóðsástæður, en einnig hitt, að það er mikið í húfi líka fyrir framtíð menntunar í landinu og fyrir framtíðarheill þessarar stofnunar að um hana sé friður og um hana sé ekki teljandi ágreiningur. Það, sem kannske mætti óttast, er að hjá þeim, sem fyrir utan þennan sjóð standa, í hann greiða en nota ekki fjármagn úr honum eða njóta aðstoðar, njóta ekki þess sem hann hefur að bjóða, veki það, að verðtryggingarstefnan skuli ekki vera keyrð til meiri hlítar en hér er gert ráð fyrir, tortryggni og beinlínis illvilja í garð þessa fyrirtækis. Og þetta síðasta sem ég nefndi þykir mér raunar skipta miklu máli um alla framtíð þessa fyrirtækis. Um leið og ég undirstrika skoðun mína á því hversu samfélagslega mikilvægu hlutverki þessi sjóður gegnir, finnst mér það raunar slæmt að ekki skuli hafa verið fært að láta þessa enda ná betur saman vegna þeirrar sannfæringar minnar, að ef það hefði tekist væru allar líkur á því, að um sjóðinn myndaðist meiri friður en kannske á eftir að verða á allra næstu árum. Lánasjóður íslenskra námsmanna gegnir auðvitað feikilega mikilvægu hlutverki. Í nágrannalöndum okkar gætir í vaxandi mæli þjóðfélagslegra vandamála sem stafa af því, að menntað fólk fær ekki vinnu við sitt hæfi og eins og það hefur hlotið menntun til. Þessi vandamál hafa enn ekki knúið dyra h já okkur. Hins vegar má búast við að það sé ekki langt undan að við stöndum andspænis þeim. Og þau vandamál eru vitaskuld mun meiri og alvarlegri en þau sem við erum hér að ræða, þ. e. með hverjum hætti sjóður eins og sá, sem hér er til umræðu, skuli vera fjármagnaður. En því nefni ég þetta síðast talda atriði, að ég geri ráð fyrir að í allri umræðu um þróun þessa sjóðs á næstu árum eigum við eftir að standa frammi fyrir enn meiri vandamálum, þ. e. samhenginu á milli þeirra greina, sem fólk kýs að læra, og atvinnumöguleikanna, sem við blasa að námi loknu. Kjarni málsins er sá, að það eru mannréttindi að fá að læra það sem hugur fólks stendur til, og það eru einnig mannréttindi að svo sé sinnt fjárhagslegum þörfum fólks að það geti gengið að þessu námi án þess að hafa fjárhagslegar áhyggjur. Það er auðvitað algert aðalatriði þessa máls og annað þar með aukaatriði. Eins og öll þessi mál eru í pottin búin stefnir þetta frv. til þeirrar áttar að bæta hag þessa námsfólks. Ég hef gert hér ákveðna fyrirvara við einstök atriði, en þegar allt er saman dregið hygg ég að þetta frv. sé mjög til bóta. Ég vil svo aðeins að lokum, herra forseti, benda á eitt efnisatriði. Í 7. gr. frv. er talað um ábyrgð ábyrgðarmanns og sagt að hún falli niður þegar fyrsta greiðsla hefur að fullu verið greidd. Síðan segir með leyfi hæstv. forseta: „Eftir það er lánþegi einn ábyrgur fyrir greiðslu heildarskuldar.“ Mér hefur verið bent á að þetta atriði geti vafist fyrir í framkvæmd, einkum þegar um er að ræða lánþega sem sestur er að erlendis. Það getur verið mjög erfitt í slíkum tilvikum að nálgast hann. Ég veit að þetta er svolítið erfitt mál og getur verið tilfinningalegt atriði fyrir lántakann sjálfan, en þetta atriði mætti þó kannske líta á í nefnd. Ég vil svo enn að lokum, herra forseti, minna á það, að sú nefnd, sem að þessu frv. vann, skilaði störfum haustið 1980. Hæstv. ráðh. minnti á fyrirvara nefndarmanna, í fyrsta lagi að þeir binda ekki hendur neinna annarra um þetta frv. og í öðru lagi hefðu óbundnar hendur um þær brtt. sem fram kynnu að koma við frv. En þegar allt er skoðað, forsaga þessa máls, hagsmunir námsfólksins sjálfs og barátta þess á undanförnum árum, þá stendur sannfæring mín til þess, að samþykkt frv., eins og það hér stendur, mundi vera mikið framfaraspor.



Herra forseti. Ég er einn þeirra sem tóku þátt í starfi nefndar sem undirbjó það lagafrv. sem nú er til umr. hér í hv. deild, að vísu breytt af hendi ríkisstj. sem ekki hefur séð sér fært að leggja fram frv. í eitt og hálft ár. Það var reynt í starfi nefndarinnar að ná samkomulagi um ólík sjónarmið, og ég tel ástæðu til að láta koma fram að formaður nefndarinnar, fulltrúi hæstv. menntmrh., Eiríkur Tómasson, lagði sig fram um að slíkt gæti tekist. Sé ég ástæðu til að þakka honum fyrir samstarfið í nefndinni. Hæstv. ráðh. hefur rakið sögu Lánasjóðs ísl. námsmanna og gert grein fyrir langflestum helstu efnisatriðum frv. Jafnframt fór hv. síðasti ræðumaður, Vilmundur Gylfason, fyrrv. menntmrh., orðum um efnisatriði frv. sem ég get að langmestu leyti tekið undir. Mér finnst ástæða til, þegar það gerist að mál tefjast með þessum hætti hjá ríkisstj., að spurt sé hvernig á því standi. Ég vil leyfa mér að fara fram á það við hæstv. menntmrh., að hann gefi hv. deild skýr svör um það, hvernig á því standi að ekki var unnt að leggja þetta frv. fram fyrr, þótt námsmenn hafi talið sig hafa gert samning við hæstv. ráðh. um að þeir samþykktu efnisatriði frv., sem að mörgu leyti herða endurgreiðslureglur, ef hæstv. ríkisstj. sæi sér fært að verða við þeim óskum að taka að fullu tillit til umframfjárþarfar námsmanna á ákveðnu tilteknu bili. Nú gerist það, að frv. kemur seint fram og frestað er þessum aðalatriðum málsins. Það má vera, eins og reyndar hæstv. ráðh. ýjaði að, að nokkuð hafi staðið í hæstv. ríkisstj. lífeyrissjóðsaðildin sem gert er ráð fyrir í 3. gr. frv. Má vera að það sé sá ásteytingarsteinn sem orðið hafi þess valdandi, að frv. kom svo seint fram. Varðandi þetta efnisatriði held ég að ástæða sé til að taka fram eftirfarandi: 1. Það er ekki skylda að námsmenn séu í lífeyrissjóði samkv. þessu frv. 2. Rétt er að benda á að nýlega gengu í gildi lög, sem hæstv. ríkisstj. stóð að og flutti, þess efnis, að atvinnurekendum sé skylt að vera í lífeyrissjóðum, sem þýðir það að eingöngu námsmenn og húsmæður eru utan lífeyrissjóða. 3. Ljóst er að námsmenn koma til með samkv. efnisatriðum frv. að greiða sjálfir þau 10% sem til hliðar leggjast í lífeyrissjóð, rétt eins og atvinnurekendur, en enginn kemur til með að greiða fyrir þá þau 6% sem atvinnurekendur greiða í lífeyrissjóð samkv. lögum og kjarasamningum þegar um launþega er að ræða. Í stuttu máli má lýsa þessu kerfi svo, að eigi námsmaður rétt á 10 þús. kr. láni, þá skrifar hann undir 10 600 kr. skuldabréf en fær 9 600 kr. út. Eftir sitja 10% af 10 þús. kr. sem lífeyrissjóðsframlag námsmannsins. Og það fé, sem lagt verður væntanlega inn í söfnunarsjóð lífeyris eða annan álíka sjóð, biðreikning, má auðvitað nota til útlána á vegum Lánasjóðs ísl. námsmanna. Það er þess vegna misskilningur, sem stundum hefur verið haldið fram, að þarna séu námsmenn settir á bekk með launþegum. Þeir eru settir á bekk með atvinnurekendum og þurfa sjálfir að reiða fram allt fjármagn sem rennur til lífeyrissjóðsdeildar sinnar. Þetta er í sjálfu sér ekki óeðlilegt, annars vegar vegna þess að lánin greiðast síðar með tekjum og ljóst er að það er ein helsta krafa nútíma Íslendinga að öðlast lífeyrissjóðsaðild og réttindi sem allra fyrst. Og segja má að námsmenn, sem margir hverjir eru í hjónabandi og eiga stórar fjölskyldur, eigi að hafa sömu möguleika t. d. til húsbygginga og lánafyrirgreiðslu, sem lífeyrissjóðir geta veitt, eins og jafnaldrar þeirra sem stundað hafa önnur störf en nám. Það er athyglisvert vegna þeirra tafa, sem orðið hafa á því að þetta frv. kæmi fram, að skoða ummæli sumra hæstv. ráðh. þegar þeir voru í stjórnarandstöðu. Í stúdentablaði sem gefið var út snemma árs 1978, þ. e. 1. tölublaði Stúdentablaðsins, birtast svör þingflokka við bréfi Stúdentablaðsins þar sem spurst er fyrir um álit og afstöðu þingflokkanna um þetta málefni. Í einu svari segir svo, með leyfi forseta: „Við töldum og teljum enn að löngu sé orðið tímabært að umframfjárþörf námsmanna sé mætt að fullu, og miðað við þetta markmið og aðrar breytingar, sem við teljum nauðsynlegt að gerðar verði á úthlutunarreglum sjóðsins, er ljóst að óhjákvæmilegt er að veita auknu fjármagni til sjóðsins.“ Þetta bréf undirritar fyrir hönd þingflokks Alþb. Ragnar Arnalds, sem síðar varð menntmrh. og nú er hæstv. fjmrh., og sýnir það hvern hug hann ber til þessa máls. Undrar mig þess vegna hve málið hefur tafist í höndum svo vinveittrar ríkisstj. eins og kemur fram í ummælum hæstv. fjmrh. Það, sem skiptir máli og á hefur verið bent, er að námsmenn féllust á það samkomulag, sem kemur fram í efnisatriðum frv., upp á þau býti að tímamörk yrðu þau sem lagt var til í tillögum nefndarinnar til ríkisstj. Þess vegna er eðlilegt að talsverðrar óþreyju hafi gætt í röðum námsmanna, eins og t. d. kemur fram í bréfi sem Stúdentaráð Háskóla Íslands sendir ríkisstj. og dags. er 26. nóv. 1981 og hljóðar þannig, með leyfi forseta: „Menntmrh. hefur nú lýst því yfir í samtali við fulltrúa námsmanna, að hið nýja frv. um námslán og námsstyrki verði ekki lagt fram óbreytt á Alþingi. Ríkisstj. ætlar ekki að standa við fyrirheit sín um lífeyrisréttindi námsmanna og vill seinka hækkun á lánshlutfallinu í 100% fjárþarfar. Auk þess er ljóst að framlögðum fjárlögum að ríkisstj. hefur þegar svikið loforð sín um aukinn tekjuumreikning og hækkun lánshlutfalls í vetur. Námsmenn hafa sýnt samningsvilja og féllust á hertar endurgreiðslur gegn því að ná fram mjög mikilvægum atriðum varðandi úthlutun lánanna. Um þetta náðist samkomulag sumarið 1980. Það samkomulag hefur nú verið þverbrotið af hálfu stjórnvalda. Því lýsa námsmenn sig óbundna af þessu samkomulagi, mótmæla öllum breytingum og munu berjast gegn hinu breytta frv.“ Undir þetta bréf rituðu Finnur Ingólfsson, Garðar Mýrdal og Jakob Rúnarsson. Telja verður að það hafi verið áhrif þessa bréfs og aðgerða námsmanna sem urðu til þess að þetta frv. var lagt fram á Alþingi, og segja má að það sé í viðunandi formi ef frá eru talin tímamörkin sem gerð hefur verið grein fyrir í fyrri ræðum um þetta mál. Má þá segja að skárra sé að fá frv. í þessum búningi heldur en að ríkisstj. dundi sér við að skoða það á fundum sínum einn veturinn í viðbót. Það er ekki ástæða til, herra forseti, að fjalla efnislega um hvern þátt málsins á þessu stigi. Þó tel ég ástæðu til að benda á örfá atriði, reyndar þrjú, sem sérstaklega er vert að komi fram við 1. umr. málsins. Í fyrsta lagi vil ég benda á að á bls. 7 í grg. eða í aths. með frv. er getið um tvær hugmyndir um endurgreiðslur: annars vegar endurgreiðslukerfi sem byggist fyrst og fremst á lánasjónarmiðum og tekur þá fyrst og fremst tillit til heildarupphæðar við námslok, og hins vegar það sjónarmið sem kalla mætti félagslega sjónarmiðið og tekur tillit til greiðslugetu einstakra lánþega þegar um endurgreiðslur er að ræða eftir að námstíma er lokið. Um þessar tvær hugmyndir stóð styrr í nefndinni, og segja má að niðurstaðan hafi verið nokkurs konar jafntefli þar sem tekið var tillit til beggja sjónarmiðanna. Ég leyni því ekki, að mér þykir eðlilegt að tekið sé tillit til fyrra sjónarmiðsins í meiri mæli en gert er í frv., og var þeirrar skoðunar í nefndarstarfinu. Ég tel að fara eigi með námslán eins og lán, en ekki laun eða greiðslur fyrir störf, og tel ástæðu til að varðveita þau sjónarmið sérstaklega í þessu frv. og einnig í reynd í framtíðinni. Í öðru lagi vil ég undirstrika, eins og aðrir hv. ræðumenn sem hér hafa talað á undan mér, að í frv. er gert ráð fyrir hertari endurgreiðslureglum, sem þýða það, að í stað þess, að nú innheimtast 66% af þeim 90% umframfjárþarfar sem lánað er, má gera ráð fyrir, verði frv. samþykkt, að 86–90% af útlánum sjóðsins innheimtist. Þetta ber að leggja áherslu á vegna sjónarmiða ríkissjóðs og vegna þeirra viðhorfa sem margoft hafa komið fram á hv. Alþingi, að ástæða sé til að menn greiði til baka lán í sömu verðmætum og þau eru fengin. En það er ástæða til að benda á að gert er ráð fyrir að lánin fylgi lánskjaravísitölu og samkv. reynslu hefur lánskjaravísitalan verið lánveitanda í vil umfram það sem verðbótavísitala t. d. hefur orðið á undanförnum árum. Lánskjaravísitala er nokkurs konar bland af byggingarvísitölu og framfærsluvísitölu og hún bætir verðmæti betur en þær verðbætur sem bæta laun launþega í dag. Þess vegna er spurning hvort halda eigi í þetta kerfi. Ég tel ástæðulaust að breyta frá því sem þarna er, en auðvitað verður að taka tillit til stefnu hæstv. ríkisstj. í peninga- og lánamálum almennt, því að auðvitað er ekki hægt að bjóða það að einn sjóður sé látinn lána með verðtryggðum hætti nema það sé sú stefna sem ríkisstj. ætlar að fylgja almennt. Vænti ég þess, að hæstv. menntmrh. geti lýst því yfir, þar sem þetta sjónarmið kemur fram í frv., að það sé samkv. stefnu ríkisstj. sem ætli sér áfram að fylgja verðbótastefnunni eins og hún hefur gert hingað til, en sveigja ekki af leið eins og maður gæti reyndar haldið að sumir hæstv. ráðh. ætluðu að gera, ef dæma má af ummælum undir rós í blöðum að undanförnu þegar þeir senda tilskrif sín á milli, hæstv. ráðh. og foringjar í stjórnarherbúðunum. Í þriðja lagi vil ég nefna að ég tel að eitt helsta vandamál Lánasjóðs íslenskra námsmanna á undanförnum árum - og þar á ég ekki við ár þessarar hæstv. ríkisstj. frekar en árin þar á undan - sé það, hve litið beint fjárframlag hefur runnið úr ríkissjóði til sjóðsins. Þess vegna hefur Lánasjóðurinn orðið að taka mikla fjármuni að láni, og því er svo komið að Lánasjóðurinn skuldar stórfé. Þess vegna er erfiðara að hækka lánshlutfallið úr 90 í 95 og síðan í 100%, því að það hlýtur að kosta ríkissjóð talsverða fjármuni um nokkurt skerið og enn meiri vegna þeirrar stefnu sem fylgt hefur verið á undanförnum árum, að fjármagna Lánasjóðinn frekar með lánum en beinu framlagi úr ríkissjóði. Þegar málið verður til umr. frekar í hv. nefnd er ástæða til að benda á að í aths. við frv. á bls. 8 stendur eftirfarandi mgr., sem ég ætla að lesa, með leyfi forseta: „Í nefnd þeirri, sem samdi frv. þetta, áttu sér einnig stað umræður um skattamál og hugsanlegan frádrátt frá skatti vegna verðbótaþáttar námslána og eins vegna ónýtts persónufrádráttar lánþega meðan á námi stendur. Nefndin er þeirrar skoðunar, að síðari kosturinn sé eðlilegur, og mælist til þess, að Alþingi breyti ákvæðum skattalaga með tilliti til þess.“ Í framhaldi af þessu flutti ég ásamt þeim hv. þm. Halldóri Blöndal og Matthíasi Á. Mathiesen till. sem gekk í þessa átt og reyndar var tvíþætt. Fyrri hluti þeirrar till., um svokallaðan ónýttan námsfrádrátt, var samþykktur á síðasta þingi þegar tekju- og eignarskattslögin voru til umr. og breytinga á hv. Alþingi. Síðari hluti till., sem fjallar um frádráttarbærni verðbótaþáttar og vaxta námslána, náði ekki fram að ganga og telja verður að ástæðan sé sú, að ný lög um Lánasjóð ísl. námsmanna höfðu þá ekki verið lögð fram og fengið staðfestingu. Ég vil fara fram á það, að sú nefnd, sem fær þetta mál til meðferðar, kynni sér þá hugmynd, sem fram kom á sínum tíma, að hægt væri að draga frá vaxtagjöld og verðbætur með sama hætti og 30. gr. E-liður 1. tölul. tekju- og eignarskattslaga gerir ráð fyrir varðandi húseignir sem menn eignast eða verið er að byggja. Ég tek fram að ætlunin var að breyta ekki því hámarki sem þar kemur fram, en það er nú í gildandi lögum 25 þús. kr. h já einstaklingi og 50 þús. kr. hjá hjónum. Sú tala kemur svo til með að hækka samkv. skattvísitölu eins og fleiri slíkar tölur í skattalögum. Á þetta vil ég leggja áherslu því að mér finnst sanngjarnt að tekið sé tillit til námskostnaðar með þessum hætti. Nám hlýtur að vera fjárfesting sem menn afla sér, rétt eins og sú fjárfesting sem menn afla sér í steinsteypu, og þjóðfélagið hlýtur að vilja hvetja menn til slíkrar fjárfestingar og styðja þess vegna með sama hætti. Í öðru lagi tel ég ástæðu til þess, að nefndin athugi rækilega hvort ekki eigi að draga úr því, að tekið sé tillit til launatekna námsmanna meðan á námi stendur, þannig að þeir námsmenn, sem stundi vinnu, geti fengið þær tekjur án þess að til frádráttar komi þegar þeir fá námslán úr Lánasjóði ísl. námsmanna. Slíkt mundi hvetja námsmenn til vinnu með námi ef þeir eiga kost á því - sem eru nú því miður hverfandi líkur á - og enn fremur koma í veg fyrir það, sem því miður ber nokkuð á í seinni tíð, að námsmenn ráði sig í vinnu þar sem hægt er að koma við skattsvikum, ekki til þess að svík ja beinlínis undan skatti, heldur til þess að fá aukin námslán. Á þetta vil ég benda því að ég tel ástæðu til að fjalla sérstaklega um þetta mál. Loks, herra forseti, vil ég taka það fram, eins og reyndar er gert í aths. með frv., að ég áskil mér rétt til þess að fylgja eða flytja brtt. sem ég tel vera til bóta, og þingflokkur Sjálfstfl. er óbundinn af því frv. sem hér liggur frammi. En ég lýsi þeirri von minni jafnframt, að þetta frv. - annaðhvort óbreytt eða í breyttu formi - geti orðið að lögum á yfirstandandi þingi.



Herra forseti. Þar sem svo mjög er nú liðið á tíma hv. deildar skal ég stytta mál mitt, enda hafa þeir, sem hér hafa á undan talað, gert nokkra grein fyrir þeim sjónarmiðum sem fram komu í nefndinni og hæstv. ráðh. gert ítarlega grein fyrir því sem í þessu frv. stendur. Ég átti einnig sæti í mþn., sem vann sumarið 1980 og lauk störfum þá um haustið, og það segir sig sjálft að þegar svo ólíkir hópar eiga að standa að því að gera breytingar á svo viðamiklum og nauðsynlegum lagabálki sem lög um námslán og námsstyrki hljóta að vera, verða menn auðvitað að reyna að setja sig í þær stellingar að ná samkomulagi um frv. sem til bóta mætti verða. Mjög snemma, eins og hér hefur komið fram, varð okkur ljóst að óhugsandi var að búa til brtt. sem skiptu nokkru verulegu máli um framtíð Lánasjóðs ísl. námsmanna. Það hefur verið minnst hér að að formaður hafi unnið gott starf og ég vil taka undir það. En ég vil ekki síður geta þess hér, að fulltrúar stúdenta og fulltrúi Lánasjóðs ísl. námsmanna í nefndinni unnu e. t. v. mesta starfið og ber að þakka þeim það einnig. Þegar vinna á frv. sem þetta hlýtur að koma upp strax í upphafi: Til hvers er Lánasjóður ísl. námsmanna? Hver er hugur manna til hans? Ég er algerlega sammála hæstv. menntmrh. um það sem hann sagði hér áðan um tilgang sjóðsins. Hitt var svo annað mál, sem aldrei var rætt í verulegri alvöru, enda of viðkvæmt til þess að þar væri von til samkomulags, en það er hvert er raunverulega markmið menntunar. Hv. þm. Friðrik Sophusson sagði áðan að menntun einstaklings væri hans eigin fjárfesting ekki síður en steinsteypa sem hann kæmi sér upp. Ég þarf sjálfsagt ekki að lýsa því fyrir hv. deildarfélögum mínum hér, að þessu er ég auðvitað algerlega ósammála. Menntun er ekkert frekar fjárfesting en allt mannlíf sem til bóta má vera er fjárfesting. Við getum svo sem „filósóferað“ um það. Sé menntun fjárfesting er hún áreiðanlega ekki fjárfesting einstaklings, heldur samfélagsins alls. Ég hefði auðvitað getað séð allt öðruvísi frv. fyrir mér, og þess vegna get ég ekki tekið undir orð hæstv. menntmrh. þar sem hann talar um að hér sé á ferðinni róttækt frv. Fyrir mér er þetta ekki róttækt frv., en ég held að þetta frv. sé til mikilla bóta. Því segi ég þetta að ég ætti afar auðvelt með að sjá fyrir mér að menntun manna væri ókeypis, menn þyrftu ekki að slá sér lán til að mennta sig í þágu samfélagsins. En mér er alveg ljóst, svo raunsær þm. sem ég er, að þetta sjónarmið á engan meiri hluta hér á hinu háa Alþingi. Þess vegna datt mér ekki í hug að eyða miklum tíma í umr. um þetta mál, en auðvitað fóru þær fram. Hér á eflaust eftir að verða veruleg umr. um þetta frv. og ég skal ekki eyða tíma héðan af í einstaka liði þess. Það kemur eflaust til umr. aftur þegar það kemur úr nefnd. En ég vil leggja áherslu á að þetta viðamikla mál komist sem allra fyrst til nefndar og hljóti afgreiðslu á þessu þingi, enda var í vetur í stefnuræðu forsrh. þess getið sérstaklega, að frv. um Lánasjóð ísl. námsmanna yrði lagt fram á yfirstandandi löggjafarþingi. Þar sem ég er þess fullviss, að nokkurn tíma tekur að afgreiða það, held ég að það sé ákaflega mikilvægt að það fari til nefndar sem fyrst. Ég hef fyrr í vetur á þskj. 94 lagt fram í hv. Sþ. fsp. um þetta frv. sem nokkuð hefur dregist að svara vegna anna þingsins. Þar sem hæstv. menntmrh. hefur nú lagt fram þetta frv., sem eftir mínum samviskusamlegasta samanburði er efnislega algerlega samhljóða því frv. sem við lögðum fram ásamt grg., hef ég ákveðið að tilkynna hæstv. forseta Sþ. að ég dragi fsp. mína til baka.



Herra forseti. Ég þakka allt það jákvæða sem sagt hefur verið um þetta frv. og þetta mál yfirleitt. Ég held að það sé augljóst, að eins og þetta mál liggur fyrir og eins og að því hefur verið unnið sé höfuðatriðið að það fái umfjöllun í þinginu eins og lög gera ráð fyrir, hér og í menntmn. Ég verð að segja það, að flest af því, sem hér hefur verið sagt, hefur verið mjög málefnalegt og þær aths., sem fram hafa komið, almennt talað átt fullan rétt á sér, þannig að ég hef ekkert sérstakt um það að segja. Þó eru tvö atriði í máli hv. 10. þm. Reykv. sem ég sé ástæðu til að minnast á og gera nokkuð ákveðnar athugasemdir við. Í fyrsta lagi finnst mér það nokkuð djarflega til orða tekið af hv. þm. að halda því fram, að þetta frv. sé flutt breytt. Í raun og veru er það rangt. Þetta frv. er efnislega nákvæmlega eins og endurskoðunarnefndin, sem hv. þm. átti sæti í, gekk frá því, - ég segi: efnislega óbreytt. Hitt er annað, eins og ég tók rækilega fram í mínu máli og kemur fram í aths. með þessu frv., að tímasetningum í frv. er breytt. Það leiðir einfaldlega af því að þetta frv. er flutt allmiklu siðar en til stóð. Ég held að hv. þm. muni allir sættast á það fyrir sanngirnissakir, að það sé eðlilegt að þessum tímasetningum hafi verið hnikað til með tilliti til þess sem ég hef nú verið að lýsa og hef áður gert grein fyrir. Ég vona því að það síist ekki inn í nokkurn mann að hér sé um að ræða breytt frv. frá því sem nefndin lagði til. Það er alls ekki svo. Eina breytingin er sú, að tekið er tillit til þess að frv. kemur fram fullu ári síðar en til stóð. Eins er það, að hv. þm. hefur verið að átelja drátt sem orðið hefur á framlagningu frv. Út af fyrir sig getur hann átalið mig fyrir að það hafi dregist að flytja þetta frv., vegna þess að hann er mikill áhugamaður um að þetta mál gangi sem skjótast fram, og get ég ekki láð honum það. Hins vegar vil ég halda því fram, að sá dráttur, sem orðið hefur á framlagningu þessa frv., sé þegar öllu er á botninn hvolft alls ekkert óeðlilegur. Þetta frv. barst mér í hendur um miðjan októbermánuð 1980, þ. e. eftir að síðasta þing var hafið, og síðan var þetta mál til umfjöllunar hjá mér og í ríkisstj. Er ekkert óeðlilegt við það, þó að það tæki sinn tíma að fá samstöðu innan ríkisstj. um svona viðamikinn lagabálk og vandmeðfarinn. Hins vegar varð að samkomulagi að þetta frv. skyldi flutt á þessu þingi. Það var reyndar boðað strax í stefnuræðu forsrh., þegar hann flutti hana í októbermánuði, þannig að það var ljóst að ætlunin var að flytja frv. um þetta efni á þinginu. Hinu mun ég hvorki nú né í annan tíma leyna, að það var viss ágreiningur um hvort rétt væri að flytja frv. óbreytt frá því sem nefndin hafði gengið frá því. Ég lagði ákveðið til að frv. yrði sýnt og flutt óbreytt og að það yrði þá þingsins að meta hvernig breyta skyldi. Þetta var mjög mikið rætt innan ríkisstj. og meðal stuðningsmanna ríkisstj., og sú niðurstaða varð að lokum innan ríkisstj., að þetta mál skyldi flutt óbreytt, þó með þeirri breytingu, sem hv. 10. þm. Reykv. vill gera mikið úr, að tímasetningum var hnikað til, sem er algerlega eðlileg afleiðing af því, að dráttur varð á að frv. yrði flutt. Ég endurtek það enn, að þetta frv. barst mér í hendur eftir að þingið í fyrra var hafið. Þess vegna er engan veginn óeðlilegt þó að nokkur dráttur yrði á því að frv. yrði lagt fram, þ. e. að það væri ekki lagt fram á því þingi. Ég vil taka það alveg sérstaklega fram, vegna þess að það var óvenjulega óviðkunnanlegt, satt að segja, að fá það nú ofan í þessi ámæli um dráttinn, að námsmenn hefðu gert samning við menntmrh. um það, skilst mér, að flytja þetta frv. jafnskjótt og nefndarstarfinu yrði lokið, að ég hefði gaman af að sjá þann samning og hvernig hann var gerður, hvort hér var um að ræða skriflegan samning eða munnlegan samning eða hvaða gerð af samningi þetta var. Ég held satt að segja að ég sé nokkuð dómbær um það sjálfur, hvaða samninga ég geri. Ég held líka að námsmenn geti naumast haldið því fram, að þeir hafi nokkru sinni gert slíkan samning við mig, enda hefur slíkur samningur aldrei verið gerður, hvorki munnlega né skriflega, og undir slíkan samning hefði ég auðvitað aldrei gengist, hvorki skriflega né munnlega, því að slíkt er í sjálfu sér algerlega óviðeigandi af einum ráðh. og reyndar ekki í valdi hans að framkvæma slíkan samning. Þetta er því allt á misskilningi byggt. Eigi að síður gætu þessi orð misskilist nokkuð mikið ef ekki er gerð við þau athugasemd og þeim hreinlega mótmælt. Í sambandi við þetta frv. er sannleikurinn sá, að það er lagt fram að vísu síðar en ég taldi æskilegt og margir hefðu óskað. Það er lagt fram í raun og veru 14 mánuðum eftir að það barst í mínar hendur. Það var ekki lagt fram á því þingi sem yfir stóð þegar það kom í mínar hendur, heldur á þingi þar á eftir. Þetta er allur drátturinn, og þetta eru hin óeðlilegu vinnubrögð sem hv. 10. þm. Reykv. er að deila á. Ég er orðinn það þingvanur, og hv. þm. er reyndar orðinn þingvanur líka, að ég veit að oft hefur liðið lengri tími frá því að endurskoðunarnefnd laga lauk störfum og þangað til ríkisstj. tók upp frumvörp frá slíkri nefnd. Það hefur oft liðið lengri tími en hér er um að ræða. Mér finnst satt að segja á þessu stigi engin ástæða til að fara að karpa um atriði af þessu tagi, enda liggur þetta mál þannig fyrir að það er gerlegt og eðlilegt að ræða það málefnalega, en standa ekki í deilum um formsatriði eða hvernig á því hefur verið tekið innan ríkisstj., vegna þess að ég held að þau tök hafi á engan hátt, þegar upp er staðið, verið á neinn hátt óeðlileg. Aðalatriðið er að ræða þetta frv. eins og það liggur fyrir samkv. efni sínu og tilgangi. Ég held að niðurstaðan verði sú, eins og hér hefur reyndar komið fram í ræðum bæði hv. 10. þm. Reykv. og þá ekki síður hjá hv. þm. Vilmundi Gylfasyni, 9. þm. Reykv., að þetta frv. sé til bóta frá þeim reglum sem nú gilda um sjóðinn, en það er höfuðatriði þessa máls. Ég lagði á það mikla áherslu á ræðu minni áðan, að hv. alþm. kynntu sér efnið og það sem í frv. felst og hvaða breytingar er þarna um að ræða og hvaða áhrif það hefur bæði í bráð og lengd, ekki síst lengd, vegna þess að áhrif þessa frv. munu vissulega koma í ljós á nokkru árabili, þau horfa að því leyti fram. Samt sem áður dettur mér ekki í hug að halda að þetta frv. sé svo vel og kirfilega úr garði gert að sú stund geti ekki komið að það þurfi að endurskoða þar eitt og annað og sniða það að aðstæðum sem kunna síðar að verða til í þjóðfélaginu. Þannig hefur þetta gengið með löggjöf um Lánasjóð s. l. 30 ár, að það er búið að gera á henni býsna margar breytingar, á 30 ára tímabili, og ekki dettur mér í hug að halda því fram, að ekki verði þörf á því innan kannske nokkurra ára að gera slíkar breytingar. En þegar á ferðinni er frv. sem horfir fram og er til bóta á ríkjandi kerfi held ég að sé full ástæða til þess fyrir hv. Alþingi að taka frv. vel. Með þessum orðum endurtek ég ósk mína um það, að þetta frv. gangi til menntmn. þegar umr. er lokið og þar verði málið rætt ítarlega. Reyndar vil ég einnig endurtaka það sem ég hef sagt og undir hefur verið tekið bæði af hv. 9. þm. Reykv. og 10. þm. Reykv., að málið verði afgreitt sem lög frá Alþingi á þessu þingi. Segjum að því verði breytt, það er þingsins að gera það, en ég vona satt að segja að áður en þessu þingi lýkur fáum við nýja og betri löggjöf um námslán og námsstyrki.



Herra forseti. Það var ekki ætlun mín að efna til karps um minni háttar atriði við hæstv. menntmrh., en ég beindi til hans fsp. og gerði nokkrar aths. við fram komið frv. þótt, eins og komið hefur fram, við séum í flestöllum og má segja langflestum atriðum sammála um frv. Hæstv. ráðh. kaus að segja ekkert um deilur eða ágreining innan hæstv. ríkisstj. um efnisatriði frv., enda skiptir það í sjálfu sér ekki mestu máli. Það, sem skiptir auðvitað máli, er að frv. er lagt fram í nafni hæstv. ríkisstj. Telja verður að hún hafi um það fjallað og lagt blessun sína yfir framlagningu frv. Eftir þá ítarlegu skoðun, sem frv. hefur fengið í hæstv. ríkisstj., má því gera ráð fyrir að hún sé nú sammála um efnisatriði. Þessa ályktun dreg ég af orðum hæstv. ráðh., þótt hann hafi ekki beinlínis látið þau falla. Í öðru lagi minntist hæstv. ráðh. á að ég hefði sagt að frv, væri ekki í öllum efnisatriðum eins og nefndin gekk frá því á sínum tíma. Hér er að sjálfsögðu um hártogun að ræða, hjá okkur báðum kannske, því að það má alltaf deila um hvað séu efnisatriði. Eru tímasetningar efnisatriði? Auðvitað má deila um það. Eru tölur efnisatriði? Er það efnisatriði ef einhver tala er öðruvísi en önnur í frv.? Ég hugsa að það megi líka deila um það. Það skiptir í sjálfu sér ekki mestu máli hvort um er að ræða efnisatriði eða ekki. Ég sagði að námsmenn hefðu talið sig hafa gert samkomulag við ráðh., sem hæstv. ráðh. hefur reyndar mótmælt að verið hafi, og í þessu samkomulagi hafi það verið, sem jafnframt var efnisatriði í frv. eins og það var lagt fram af nefndarinnar hálfu á sínum tíma, að lán úr Lánasjóði ísl. námsmanna yrðu 90% af umframfjárþörf strax haustið 1980.

Sem varð.

Það varð, en þau skyldu síðan hækka í 95% haustið 1981, sem ekki varð, og í 100% af svokallaðri umframfjárþörf haustið 1982, sem hugsanlega verður ef frv. verður breytt því að samkv. frv. var þessu ýtt til. Deila má um hvort það séu efnisatriði eða ekki, og skal ég ekki hirða um það. Hvort samningur hefur verið á borðum eða samkomulag hefur ráðh. skýrt út, og ég tek auðvitað orð hans trúanleg. Eitt sinn var sagt að öruggasta leiðin til að semja ekki af sér væri að semja ekki, og það er áreiðanlega alveg rétt. Þá vék hæstv. ráðh. að þeim drætti, sem orðið hefði á því að þetta frv. væri lagt fram á hv. Alþingi, og gerði lítið úr því og nefndi það til rökstuðnings m. a. að nefndin hefði ekki skilað honum nál. sínu með frv. fyrr en þing var hafið. Nú vill svo til að ég er með þetta bréf til hæstv. ráðh. Það er dags. 11. okt. eða daginn eftir að þingsetning fór fram. Á þingsetningardegi gera menn lítið annað en fara til kirkju og koma hingað stutta stund, þannig að það er varla hægt að segja að þing hafi a. m. k. verið langt komið með sín störf daginn eftir þingsetningardag. Það var ekki einu sinni búið að kjósa í nefndir. Þetta vildi ég að kæmi fram, því að mér þótti dálítið langt til seilst að nota þetta atriði til að skýra drátt, sem ég tel að hafi verið óeðlilega mikill, á því að þetta frv. væri lagt fram á hinu háa Alþingi. Allt um það, frv. er hér. Við höfum rætt um örfá stærstu atriði þessa máls við 1. umr. Hv. menntmn. fær frv. til meðferðar og við erum sammála um það, þeir sem hér hafa talað í dag, þeir nm. í þeirri nefnd sem samdi frv., hæstv. menntmrh. og þá væntanlega öll hæstv. ríkisstj., að það sé augljóslega hagur allra að þetta frv. verði að lögum á yfirstandandi þingi.



Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til l. um tímabundið olíugjald til fiskiskipa. Samkv. þeim lögum sem féllu úr gildi um síðustu áramót, var olíugjald til fiskiskipa 7.5% miðað við fiskverð. Frv. þetta um framlengingu olíugjalds sem 7% er flutt í fullu samráði við alla hagsmunaaðila. Reyndar var slíkt olíugjald á þessu ári forsenda fyrir því fiskverði sem ákveðið var nú fyrir skömmu með atkv. allra aðila í yfirnefnd Verðlagsráðs. Olíugjaldið var mjög til umræðu í þessu sambandi öllu, og reyndar var það ein meginkrafa sjómanna í upphafi viðræðnanna um fiskverð, að olíugjaldið yrði fellt niður. Í þeim samningaviðræðum, sem síðan fóru fram á milli sjómanna og útgerðarmanna um svipað leyti og fiskverð var til ákvörðunar, varð niðurstaðan að útgerðarmenn settu sem fyrirvara fyrir samþykki sínu á kjarasamningum að olíugjald yrði óbreytt þetta ár, og féllust sjómenn á það. Ég ætla ekki að hafa um þetta fleiri orð. Ég undirstrika það, sem ég hef sagt í þessum orðum mínum, að þetta frv. er flutt að ósk þeirra hagsmunaaðila, sem hlut eiga að máli, og sem liður í bæði þeim kjarasamningum, sem gerðir hafa verið á milli sjómanna og útgerðarmanna, og einnig sem forsenda fyrir því fiskverði sem ákveðið hefur verið. Ég vil svo leyfa mér, herra forseti, að mælast til þess, að frv. þessu verði eftir þessa umr. vísað til 2. umr. og hv. sjútvn.