Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Á þskj. 490 hef ég leyft mér að bera fram við iðnrh. fsp. um stöðu ullariðnaðarins. Fsp. er svohljóðandi: "Hverjar eru horfur í ullariðnaði á nýbyrjuðu ári og til hvaða aðgerða hyggjast stjórnvöld grípa til að bæta rekstrarstöðu hans?" Sem kunnugt er, þá eru horfur í ullariðnaði landsmanna mjög dökkar um þessar mundir og þar hefur hallað undan fæti undanfarin tvö til þrjú ár sérstaklega, en á þessum tíma hafa 500–600 starfsmenn í ullariðnaði misst atvinnu sína, þar af um helmingur vegna þess að fyrirtæki hafa stöðvast, 13–14 talsins. Hér er um að ræða starfsemi sem rekin er víða um land, ekki síst á þjónustustöðum sem ekki hafa aðgang að sjó, svo sem á Egilsstöðum, Vík í Mýrdal, Hvolsvelli og Selfossi, fyrir utan önnur fyrirtæki sem starfa á stöðum þar sem atvinnulíf er fjölþættara. Staða þessara fyrirtækja var kynnt með skýrslu frá hæstv. iðnrh. í nóvember 1987 og var dregin upp svofelld mynd, með leyfi forseta, í þessari skýrslu, þar sem segir: "Árið 1986 voru fluttar út ullarvörur fyrir um 1 milljarð kr. sem var um 33% af heildarútflutningi iðnaðarvara án stóriðju. Um 60% þessa útflutnings eru unnin hjá sauma- og prjónastofum sem nú eiga í verulegum rekstrarerfiðleikum. Stöðvist þessi fyrirtæki er líklegt að verulegir fjármunir fari forgörðum, svo sem í fjárfestingu, þekkingu og viðskiptasamböndum." Ég vil bæta við atvinnu þess fólks sem starfar í þessum fyrirtækjum og margt hvert hefur ekki í önnur hús að venda að leita eftir atvinnu. Því er hér um stórmál að ræða sem snertir fjölda manns og fjölskyldur þeirra fyrir utan þá sem að fyrirtækjunum standa. Ég hef ekki heyrt mikið frá stjórnvöldum um þessi efni um aðgerðir til úrbóta og því er hér hæstv. ráðherra spurður til hvaða aðgerða stjórnvöld hyggist grípa til þess að bæta rekstrarstöðu ullariðnaðarins.



Herra forseti. Iðnrn. lét gera skýrslu um stöðu ullariðnaðarins í nóvember á sl. ári. I framhaldi af þeirri skýrslugerð hefur iðnrn. ásamt aðilum í ullariðnaði beitt sér fyrir ýmsum aðgerðum sem styrkt geta stöðu greinarinnar. Veigamesta ástæðan fyrir slæmri afkomu í ullariðnaði á árinu 1987 voru miklar innlendar kostnaðarhækkanir. Laun hækkuðu þá um 40–50% og hráefni um 24–28%. Þessar hækkanir voru talsvert umfram verðbólgu, en hún er talin hafa verið 24,3% frá upphafi til loka sl. árs. Á nýbyrjuðu ári eru horfur í ullariðnaði heldur betri hjá þeim aðilum sem selja til Vesturlanda en í nóvember þegar skýrsla ráðuneytisins var gefin út. Þetta stafar fyrst og fremst af því að útflytjendur ullarvöru undirbúa nú verulegar verðhækkanir. Þannig er gert ráð fyrir að Álafoss, sem er langstærsti framleiðandinn, hækki vöru sína um 20–40% á þessu ári. Takist útflytjendum ullarvöru að selja á þessu verði gefur það fyrirheit um bjartari framtíð. Það er þó skilyrði þeirrar þróunar að innlendar kostnaðarhækkanir verði ekki verulegar. Samkvæmt skýrslu ráðgjafarfyrirtækisins Boston Consulting Group, sem gerði úttekt á stöðu ullariðnaðarins hér á landi á sl. ári, hafa íslenskar ullarvörur staðið í stað eða beinlínis lækkað í verði á vestrænum mörkuðum meðan verð sambærilegra afurða frá öðrum löndum hefur hækkað. Sem dæmi má nefna að frá árinu 1982 til ársins 1987 hefur útflutningsverð í dollurum til Bandaríkjanna lækkað úr 58 dollurum pr. kg í um það bil 451/2 dollar, en það er 21,5% lækkun á þessu fimm ára tímabili. Til að skýra þessa verðlækkun má benda á mörg atriði, en eflaust á skortur á vöruþróun og markaðssetningu annars vegar og undirboð íslenskra framleiðenda hins vegar á erlendum mörkuðum einhvern þátt í þessari þróun. Með nýrri hönnun, markaðsátaki og ákvörðun um hærra verð hefur vonandi verið stigið fyrsta skrefið til að bæta rekstrarstöðu ullariðnaðarins. Nokkur fyrirtæki hafa selt til Sovétríkjanna á undanförnum árum og sum fyrirtæki eru að verulegu leyti háð Sovétviðskiptum í starfsemi sinni. Fyrir skömmu komu fulltrúar hins nýja Álafoss hf. til landsins eftir árangurslausa ferð til Sovétríkjanna. Mikið ber á milli kaupenda og seljenda en verð á íslenskum prjónavörum í Sovétríkjunum hafa farið lækkandi á undanförnum árum. Ástæðulaust er að rekja þau atriði sem fram komu í skýrslu iðnrn. Þau horfa sum hver að fyrirtækjunum sjálfum og samstarfi þeirra til að bæta rekstrarstöðu fyrirtækja í ullariðnaði. Ég mun hér geta nokkurra aðgerða sem stjórnvöld hafa þegar gripið til eða hyggjast gera á næstunni. Í fyrsta lagi. Í nóvember sl. óskaði iðnrn. eftir því við lánastofnanir, þ.e. viðskiptabanka, Byggðasjóð og lánasjóði iðnaðarins, að þær tækju tillit til rekstrarstöðu ullariðnaðarins varðandi skuldbreytingar og lánafyrirgreiðslu eins og þær gætu ýtrast innan sinna starfsreglna. Tekið var vel í þessa beiðni ráðuneytisins. Fyrir skömmu átti ég annan fund með fulltrúum Iðnþróunarsjóðs og Iðnlánasjóðs sem eru helstu lánasjóðir iðnaðarins og var þá farið yfir stöðuna og tilmæli ráðuneytisins ítrekuð. Í öðru lagi vil ég geta þess að ráðuneytið hefur beint þeim tilmælum til viðkomandi sveitarfélaga að þau felli niður aðstöðugjöld hjá þeim ullarfyrirtækjum sem eiga í verulegum rekstrarerfiðleikum eða jafni gjaldtöku af útflutningsfyrirtækjum án tillits til þess hvað framleitt er. Í þriðja lagi hefur iðnrn. farið þess á leit við fjmrh. að tekin verði upp endurgreiðsla á söluskatti til erlendra ferðamanna við brottför héðan. Vitað er að verulegur hluti þess varnings sem erlendir ferðamenn kaupa hér á landi eru ullarvörur. Í nálægum löndum tíðkast þessi háttur og má sérstaklega geta fyrirgreiðslu við ferðamenn í Glasgow. Í fjórða lagi er nú verið að safna upplýsingum um skuldastöðu fyrirtækja í ullariðnaði við ríkissjóð til að undirbúa könnun á því hvort hugsanlegt sé að skuldbreyta opinberum gjöldum vegna yfirstandandi rekstrarerfiðleika fyrirtækja í þessari grein. Fordæmi eru fyrir slíku þegar erfiðleikar urðu í fiskvinnslu fyrir nokkrum árum. Í fimmta lagi má benda á að stjórnvöld aðstoðuðu aðila vinnumarkaðarins við umfangsmikil starfsþjálfunarnámskeið í fataiðnaði sem verulegur þorri starfsmanna í greininni sótti. Námskeiðið þótti takast vel og var liður í að auka og styrkja samkeppnishæfni fataiðnaðarins. Í sjötta lagi vil ég geta þess að nokkrir smærri framleiðendur í ullariðnaði hafa kynnt fyrir ráðuneytinu hugmyndir um að efla enn frekar sölustarfsemi á erlendum vettvangi þar sem ljóst er að Álafoss hf. getur ekki tryggt öllum smærri aðilum nægjanleg verkefni í framtíðinni. Í sjöunda lagi hef ég kynnt umsjónarmönnum Iðnlánasjóðs og Iðnþróunarsjóðs áform mín um að fara þess á leit við þá að gerð verði úttekt á rekstrarmöguleikum minni fyrirtækja í greininni. Hugmynd þessari var vel tekið, en þess skal getið að mörg minni fyrirtækjanna munu lenda í auknum vandræðum vegna minni umsvifa stóru fyrirtækjanna því að þau hafa verið verktakar hjá þeim. Að lokum vil ég geta þess að ég hef beðið viðskrh. um að tína saman upplýsingar um viðskipti Íslands og Sovétríkjanna í því skyni að þær geti skapað grundvöll fyrir að kannað verði hvort jafna megi þann gífurlega halla sem nú er á viðskiptum við Sovétríkin. Það hlýtur að vera augljóst verkefni íslenskra stjórnvalda að auka útflutning til Sovétríkjanna eða draga saman innflutning þaðan og beina þeim inn á þær brautir sem skapað geta viðskiptasambönd fyrir íslenskan útflutning. Ætla má að hinn mikli fjöldi sovéskra starfsmanna í sendiráðinu sé skýrður með miklum viðskiptum á milli landanna. Með minnkandi viðskiptum verður vart annað séð en fækka megi starfsliði sendiráðsins.  Eins og heyra má hefur margt verið gert og annað hefur ríkisstjórnin á prjónunum. Auk þess hafa fyrirtækin sjálf lagt hart að sér til að laga stöðuna. Þrátt fyrir allt þetta og bjartari horfur en á sl. ári er langt frá því að rekstrargrundvöllur greinarinnar sé tryggur og þar með atvinnuöryggi um það bil 1000 manns.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. iðnrh. fyrir svör hans en ekki fannst mér að þau bæru vott um að þarna væri von á átaki af hálfu stjórnvalda til þess að bæta þá mjög alvarlegu stöðu sem uppi er í þessari grein, þó vissulega mismunandi eftir fyrirtækjum. Það sem hæstv. ráðherra nefndi hér voru ein sjö atriði, og eitt af því var að fara fram á það við sveitarfélög að þau felli niður aðstöðugjöld. Á sama tíma og svona tilmæli eru fram borin leggur ríkisstjórnin það til við Alþingi og fær það samþykkt hér að leggja 1% launaskatt á fyrirtæki í iðnaði. Þetta var gert fyrir jólin og það var glaðningurinn frá ríkisstjórninni og hennar liði hér á Alþingi til þessarar greinar. Ég vil einnig benda á það í sambandi við fyrirgreiðslu sjóða iðnaðarins að hún er fyrst og fremst við Álafoss. Að yfirgnæfandi meiri hluta við þetta eina, vissulega stóra, fyrirtæki í ullariðnaðinum. Minni fyrirtækin í ullariðnaði hafa ekki notið mikillar fyrirgreiðslu frá lánasjóðum og eigendur þeirra, sveitarfélög og ýmsir aðilar úti um landið, hafa ekki aðeins veðsett fyrirtækin, byggingar og vélar, heldur einnig persónulegar eignir til þess að reyna að fá lán út á veðsetningar. Það er því mjög þýðingarmikið að þessum fyrirtækjum gefist kostur á áhættulánum að vel athuguðu máli. Ég held að það sé mjög þýðingarmikið, ef menn í raun ætla að leiðrétta stöðu þessarar greinar, að það verði gert með skipulegum hætti að veita fyrirtækjunum kost á áhættulánum. Hæstv. ráðherra nefndi hér sem ástæðu fyrir erfiðleikum í ullariðnaði launin, og í viðtali við Morgunblaðið 9. jan. sl. talaði hann um launakostnaðinn sem einn meginþátt þess vanda sem við er að etja í ullariðnaði. Veit hæstv. ráðherra hvaða laun eru greidd í fyrirtækjunum í ullariðnaði? Það eru rösk 30 þús. kr. og með 20% ábót kemst það t.d. í fyrirtæki sem ég þekki úr mínum fjórðungi upp í 38 þús. kr. Þetta eru sem sagt laun á bilinu 30–40 þús. kr. í fyrirtækjunum. Herra forseti. Um þetta mætti margt fleira segja. Tíma hef ég ekki til að bæta hér miklu við. En ég gagnrýni það hversu stjórnvöld hafa verið sofandi í þessum málum. Einnig að fylgjast með verðþróun á erlendum mörkuðum. Þar hefur ekki verið fylgst með af útflytjendum eins og ástæða væri til. Áreiðanlega hefði verið hægt að hafa þessa stöðu skárri en hún er í dag, ef menn hefðu tekið við sér á réttum tíma að verðleggja þessar afurðir með eðlilegum hætti.



Virðulegi forseti. Hér er hreyft alvarlegu vandamáli sem ástæða væri til að ræða í miklu lengra máli, en ég vil þakka það að þessu hefur verið hreyft hér. Staða ullariðnaðarins er mjög alvarleg eins og stendur og ég þakka þær upplýsingar um ráðstafanir sem komu hér fram. En af því að ég hjó ekki eftir að það væri á það minnst vil ég koma að einu atriði í sambandi við rekstur þessara fyrirtækja, að skuldbreytingar og lánveitingar er ekki nóg. Það er líka fjármagnskostnaðurinn sem er að drepa þessi fyrirtæki ásamt gengisþróuninni sem við ráðum ekki sjálfir nema að litlu leyti. En ég vildi undirstrika það að miðað við þá vaxtaþróun í landinu sem verið hefur eiga þessi fyrirtæki sér ekki viðreisnar von.



Herra forseti. Ég þakka þær umræður sem hafa orðið um þessa fsp. og svarið. Í fyrsta lagi vil ég geta þess varðandi athugasemd um launaskatt að það sem skiptir útflutningsiðnaðinn og iðnaðinn mestu máli er að það sé jafnræði á milli sjávarútvegs og iðnaðar varðandi álagningu launaskatts. Það náðist fram og það er ekki verulegt vandamál að greiða 1% launaskatt, en aðalatriðið var að það yrði jafnræði á milli útflutningsgreinanna. Í bréfi mínu til sveitarstjórnanna var mest gert úr því að það yrði líka jafnræði hvað varðaði álagningu aðstöðugjalds á fyrirtæki og væri þá ekki verið að horfa í það hvort fyrirtækin framleiddu fisk eða prjónavörur til útflutnings. Líta bæri á þetta sem jafngilda framleiðslu sem ætti að borga í sama hlutfalli til sveitarfélagsins. Það er rétt sem hér hefur komið fram að Álafoss, hið nýja fyrirtæki sem er samsett úr gamla Álafoss og SÍS, er langsamlega stærsti skuldarinn hjá Iðnþróunarsjóði. Líklega á þetta fyrirtæki yfir 80% af skuldinni og reyndar líka hjá Iðnlánasjóði þó að það séu heldur lægri upphæðir sem þar er skuldað, en á móti kemur að skuldir minni fyrirtækjanna virðast vera aðallega í bankakerfinu og hjá Byggðasjóði að mestum parti. Þá kem ég að laununum. Ég sagði hvergi, og ég vil taka það mjög skýrt fram, ég sagði hvergi í minni ræðu að laun væru of há í greininni. Það sem ég sagði hins vegar, og vil taka mjög skýrt fram, er það að launin hækkuðu í greininni um 40–50% á meðan verðbólga í landinu var um helmingi lægri tala. Þetta þýðir auðvitað það að launin voru ákaflega lág. Og það var eitt af því sem gerði það að verkum að þessi fyrirtæki gátu gengið, það var vegna þess að þetta var láglaunaiðnaður. Ég hef ekki beðið um það eða lagt til að til þess tíma verði horfið á ný. Ég hef hins vegar bent á að ef það á að vera einhver framtíð í þessum iðnaði verður verð á erlendum markaði að hækka. Það eitt getur komið í veg fyrir hrun í þessari grein. Ég vísa þess vegna gagnrýni hv, fyrirspyrjanda algjörlega á bug. Ég tel að stjórnvöld hafi gripið til þeirra aðgerða sem hægt er. Það er ekki hægt að kenna stjórnvöldum um að hafa ekki fylgst með verði erlendis. Það sem fyrst og fremst snýr að okkur eru Sovétsamningarnir sem gerðir eru á milli ríkjanna. Og það er auðvitað hörmulegt til þess að vita ef ekki verður hægt að ná samkomulagi við Sovétmenn nema um kannski tíunda hluta þess sem nefnt er í sjálfum aðalviðskiptasamningnum. Að allra síðustu vegna orða hv. síðasta ræðumanns vil ég segja það að fjármagnskostnaður er auðvitað ekki mikill í þessari grein hvað varðar afurðalán, en þegar hallarekstur byrjar og grípa þarf til bráðabirgðalána, þá að sjálfsögðu verður greinin að borga sömu vexti og aðrir sem búa í landinu.



Herra forseti. Vegna umræðna um sölusamninga við Sovétríkin - sem vissulega skipta mjög miklu, ekki síst vegna þess að ef Álafoss ekki nær þessum samningum þá eru horfur á að verkefni þrjóti fyrr en varir hjá þeim sem þó hafa einhver verkefni, hafa haft það út á þessi viðskipti. Þess vegna tel ég að stjórnvöld hefðu átt fyrir nokkru síðan a.m.k. að taka upp þráðinn með þeim aðilum sem eru að semja við Sovétríkin því hæstv. ráðherra virðist þó hafa skilning á því að það hljóti að vera verkefni stjórnvalda. Það er löngu ljóst hvert stefndi í þessu, að þarna gat orðið um hnút að ræða. Ég tel að það megi ekki dragast að stjórnvöld taki á þessu máli og minni í því sambandi á saltsíldarsamningana sl. haust þar sem íslensk stjórnvöld komu inn í það mál, væntanlega með verulegum árangri miðað við þá niðurstöðu sem varð.



Herra forseti. Varðandi orð hv. fyrirspyrjanda um Sovétsamningana, þá hafa stjórnvöld fylgst náið með þeim samningum, verið í sambandi við þá aðila sem hafa farið austur og rætt við innflutningsaðila í Sovétríkjunum. Hingað koma í lok þessa mánaðar samningamenn frá Sovétríkjunum og með þeim samningum eða tilraunum sem þá verða gerðar verður fylgst. Að sjálfsögðu verður gert það sem hægt verður til þess að ná fram viðunandi samkomulagi við Sovétmenn að því marki sem íslensk stjórnvöld geta lagt sitt lóð á þær vogarskálar og eðlilegt og heppilegt getur talist af hálfu þeirra sem leiða slíka samninga í nafni hins nýja fyrirtækis Álafoss.



Herra forseti. Ég kem hér aðeins upp til þess að gera athugasemd við athugasemd eins þm. sem kom hér upp, hv. þm. Jóns Kristjánssonar. Það er svolítið sérstakt þegar stjórnarþingmaður kemur upp í umræðu um mál eins og þetta og lýsir því yfir að aðalatriði þess hvernig komið er með þessa atvinnugrein, ullar- og prjónaiðnaðinn, sé stefna ríkisstjórnarinnar í sambandi við fjármagnskostnaðinn. Eitt af fyrstu verkum fyrri ríkisstjórnar, þeirrar ríkisstjórnar sem var forveri þeirrar ríkisstjórnar sem við búum við núna, var það að gefa vexti frjálsa, gapa þann fjármagnskostnað sem atvinnureksturinn í landinu býr við núna, ekki aðeins prjónastofurnar heldur allur annar framleiðsluatvinnuvegur. Mér finnst það furðulegt þegar stjórnarsinnar koma inn í umræðu eins og þessa, sem er takmörkuð við mjög stuttan tíma, og beinlínis lýsa vantrausti á stefnu ríkisstjórnarinnar.



Herra forseti. Á þskj. 491 hef ég lagt fram svofellda fsp. til hæstv. iðnrh. um byggingu rafskautaverksmiðju við álverið í Straumsvík: "Með hvaða hætti hefur Alusuisse staðið við ákvæði bráðabirgðasamnings við ríkisstjórn Íslands frá 23. sept. 1983 um að "gera hagkvæmnisathuganir á því að koma upp rafskautaverksmiðju á bræðslulóðinni og á stækkun steypuskála", sbr. einnig "bréf um samkomulag" milli ríkisstjórnarinnar og Alusuisse frá 5. nóv. 1984?" Því er um þetta spurt að hér er um samningsbundin ákvæði að ræða sem tengdust viðræðum og samningum við Alusuisse í framhaldi af deilum við fyrirtækið um raforkuverð og yfirverð á aðföngum á árunum 1980–1983. Fyrrv. ríkisstjórn gerði bráðabirgðasamning haustið 1983 þar sem þetta var eitt af skuldbindandi atriðum Alusuisse að gera þessar hagkvæmniathuganir á að koma upp rafskautaverksmiðju við álverið í Straumsvík. Þetta er ítrekað í sambandi við endurskoðun á raforkuverðssamningi Landsvirkjunar og Ísals í nóvember 1984. Þegar fjallað var um endurskoðun á skattamálum og skattareglum milli Alusuisse og íslenskra stjórnvalda ári síðar, eða í nóvember 1985, innti ég eftir því hvað orðið hefði um efndir á þessu ákvæði og var því þá til svarað, að ekkert hefði enn gerst í þessu máli þrátt fyrir það að Alusuisse hefði skuldbundið sig enn og aftur til þess að eigi síðar en 1. jan. 1985 að hefjast handa um forathugun á hagkvæmni þess að koma upp rafskautaverksmiðju við bræðsluna sjálfa, og vísa þá til bráðabirgðasamnings. Ég er ekki að leggja mat á það hvort það er skynsamlegt að reisa þessa verksmiðju, t.d. út frá mengunarþáttum og öðru slíku. En hér er um að ræða samningsbundið ákvæði og við hljótum að fylgjast með því hvort íslensk stjórnvöld fylgja því eftir að við þau atriði sé staðið. Eins og menn muna voru það rafskautin auk súráls sem Alusuisse notaði í bókhaldsbrellum sínum til að hlunnfara íslensk stjórnvöld í sambandi við skattgreiðslur hér fyrr á árum og voru þar stórar upphæðir á ferðinni. Ég ræði það kannski aðeins frekar en ég bíð eftir svari hæstv. ráðherra.



Hæstv. forseti. Með bráðabirgðasamningi milli ríkisstjórnar Íslands og Swiss Aluminium, dags. 23. sept. 1983, var samið um lausn deilu ríkisstjórnarinnar og Alusuisse varðandi framleiðslugjald, framtíðarstarfsemi Ísals og tímabundnar ráðstafanir, m.a. um breytingu á orkuverði og varðandi hugsanlega stækkun bræðslunnar. Grein 2.4 fjallar m.a. um rafskautaverksmiðju og hljóðar þannig orðrétt: "Alusuisse mun gera hagkvæmnisathuganir á því að koma upp rafskautaverksmiðju á bræðslulóðinni og á stækkun steypuskála." Í framhaldi af gerð bráðabirgðasamningsins var megináhersla lögð á endurskoðun rafmagnssamningsins milli Landsvirkjunar og Ísals og lausn deilumála um framleiðslugjald. Eins og fram kom í máli hv. fyrirspyrjanda voru hinn 5. nóv. 1984 undirritaðir samningar um þennan þátt endurskoðunarinnar, þ.e. 3. viðauki rafmagnssamningsins og sáttargerðarsamningur milli ríkisstjórnar Íslands og Alusuisse. Sama dag var enn fremur undirritað bréf um samkomulag milli Alusuisse og ríkisstjórnarinnar er varðar framhald viðræðna aðila samkvæmt bráðabirgðasamningnum. Í 3. tölulið þessa samkomulagsbréfs segir orðrétt: "Eigi síðar en hinn 1. jan. 1985 mun Alusuisse hefjast handa um forathugun á hagkvæmni þess að koma upp rafskautaverksmiðju við bræðsluna sjálfa í samræmi við málsgrein 2.4 í bráðabirgðasamningnum." Snemma árs 1985 hófust viðræður aðila á ný og var unnið að heildarendurskoðun á ákvæðum aðalsamnings aðila um framleiðslugjald og lauk þeirri vinnu með undirritun á 4. viðauka við aðalsamninginn 11. nóv. 1985. Í þeirri endurskoðun var rætt um verðlagningu á rafskautum og kynnti Alusuisse þá frumniðurstöðu að eigi væri hagkvæmt að ráðast í byggingu rafskautaverksmiðju í Straumsvík. Enn fremur kom fram að ekki yrði ráðist í byggingu rafskautaverksmiðju nema í tengslum við stækkun álversins. Þá fékk samninganefndin upplýsingar frá norskum álframleiðendum um að þeir hefðu gert sjálfstæða rannsókn á hagkvæmni þess að byggja rafskautaverksmiðju í Noregi í stað þess að kaupa rafskaut frá rafskautaverksmiðju Alusuisse í Rotterdam svo sem Ísal gerir. Niðurstaða Norðmanna var sú að hagkvæmara væri að kaupa rafskaut frá verksmiðjunni í Rotterdam. Í ljósi þessa og þegar ljóst var orðið að Alusuisse hafði ekki a.m.k. fyrst um sinn aðstæður til að taka þátt í stækkun álversins, var af Íslands hálfu ekki óskað eftir því að Alusuisse legði fram formlega skýrslu um hagkvæmni þess að koma upp rafskautaverksmiðju á bræðslulóðinni. Hin nýja regla um mat á kostnaði á rafskautum til Ísals er sett fram í málsgrein 27.04 í aðalsamningi. Ekki voru tök á að semja þar um jafnákveðna viðmiðun og varðandi súrál og ál, m.a. af því að rafskaut eru ekki markaðsvara í sama mæli og súrál og ál. Hins vegar var ljóst að sala á rafskautum til þriðja aðila frá rafskautaverksmiðjum Alusuisse er orðin mikilvægur þáttur í starfsemi þessara verksmiðja þannig að marktækt er og hagkvæmt að styðjast við verð til þessara aðila sem hámark þess verðs er setja megi upp gagnvart Ísal. Eru reglur málsgreinar 27.02 á þessu byggðar og voru teknar upp vegna þess að óháð viðskipti með rafskaut höfðu aukist mjög verulega árin á undan. Þar sem þessi nýja viðmiðun studdist ekki við framleiðslukostnað þótti enn fremur síður vera ástæða til að fá skýrsluna lagða fram. Hvað steypuskálann varðar skal eftirfarandi tekið fram: Ráðgert er að bæta við einni svokallaðri sísteypuvél í steypuskála álversins til að mæta kröfum viðskiptavina félagsins um meira af börrum og stöngum. Árið 1987 var u.þ.b. 66% af framleiðslu Ísals málmur sem viðskiptavinurinn notar beint í eigin framleiðslu án umbræðslu. Nýja steypulínan á að hafa u.þ.b. 80 þús. tonna afkastagetu á ári. Með þessari viðbót verður hægt að steypa alla framleiðsluna í völsunarbarra og þrýstimótunarstangir sem notendur vinna úr án umbræðslu. Með þessum hætti eykst verðmæti framleiðslu Ísals verulega, þ.e. þegar allur málmur verður steyptur til beinvinnslu án umbræðslu. Nýja steypulínan krefst stækkunar húsnæðis og verður viðbygging við steypuskála rúmlega 1000 m að stærð. Áætlað er að þessi framkvæmd kosti um 380 millj. kr. og að verkinu ljúki á tveimur árum. Þess má geta að af hálfu Alusuisse er ekki fyrirhugað að stækka kerskálana frekar nú, hvað sem síðar kann að verða. Hins vegar hefur Alusuisse lýst sig reiðubúið til samstarfs við aðila sem vildu fjármagna stækkun álversins og gætu séð um sölu á viðbótarframleiðslu sem með stækkuninni fengist.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra magurt svar. Ég hefði talið ástæðu fyrir hæstv. ráðherrann að fjalla um það mál sem spurt var um fremur en nota helminginn af tíma sínum til að tala um allt annan þátt, sem að vísu tengist álverinu í Straumsvík, en það er sennilega vegna þess að hann hafði lítið fram að færa um það hvernig íslensk stjórnvöld hefðu fylgt eftir samningsbundnu ákvæði við Alusuisse úr samningunum 1983 og 1984. Þetta er raunar í fullu samræmi við annað í samskiptum fyrrv. ríkisstjórnar og framhald virðist ætla að verða á því í samskiptum núv. ríkisstjórnar við Alusuisse. Hæstv. ráðherra sagði í svari sínu að það hefði verið fallið frá því að fá hagkvæmniathugun frá Alusuisse. Hvers konar samskipti eru hér á ferðinni? Það er ekki einu sinni ástæða til þess að fá pappíra frá fyrirtækinu, frá þessum eiganda álversins í Straumsvík, um hagkvæmniathugun. Honum er bara sleppt við það. Það er sagt: Ja, þeir í Noregi sögðu að það borgaði sig ekki að fara út í þetta, og á þetta ætla íslensk stjórnvöld að treysta. Síðan kemur hæstv. ráðherra hér og ræðir um skattasamningana og viðmiðunarverðið á rafskautum, sem var eitthvert mesta endemisákvæðið í þeim samningi sem gerður var í nóvember 1985 og hæstv. þáv. iðnrh. Sverrir Hermannsson undirritaði eftir allsöguleg samskipti við Alusuisse í þeim efnum. Og þar er nú málum hagað þannig, af því að hæstv. ráðherra vék að þessu, að íslensk stjórnvöld hafa ekki einu sinni möguleika á að endurskoða rafskautaverðið eða biðja um upplýsingar heldur verður að treysta á erlendan endurskoðanda í sambandi við rafskautaverð í tengslum við skattlagningu. Þetta ákvæði var með miklum fádæmum og er það enn. Ég verð að segja það, herra forseti, að lítilþægni íslenskra stjórnvalda í þessu efni er vissulega í samræmi við margt annað sem snertir samskipti þessara aðila. En ég átti von á því að hæstv. núv. iðnrh. vildi taka á þessum málum af eitthvað meiri festu en forverar hans í fyrrv. ríkisstjórn. Hæstv. ráðherrann minntist á stækkun álversins. Eins og menn muna var í bráðbirgðasamningi frá í september 1983 gert ráð fyrir stækkun álversins í tveimur áföngum og átti hinn fyrri að taka til starfa 1988. Og þetta var ein helsta röksemdin hjá íslenskum stjórnvöldum fyrir því að ekki var strekkt meira og látið meira reyna á hækkun á raforkuverði heldur en niðurstaða varð 1984.



Herra forseti. Ég taldi satt að segja að umræðan um steypuskálann væri hluti af því sem spurt var um. Í öðru lagi vil ég benda á að það verður væntanlega ekki til umræðu að byggja hér rafskautaverksmiðju nema í tengslum við stækkun álversins og óvíst er hvort það sé hagkvæmt við þá stækkun sem nú er verið að vinna að. Aðeins þegar fundnir hafa verið hugsanlegir samstarfsaðilar er hægt að finna út hvort hagkvæmt sé að setja upp slíka rafskautaverksmiðju í tengslum við álver við Straumsvík. Mér finnst það koma úr hörðustu átt þegar fyrrv. iðnrh., hv. fyrirspyrjandi, gerir athugasemdir við þá samninga sem gerðir voru við Alusuisse á sínum tíma því að þar með lauk því tímabili sem líklega hefur skaðað íslenskan iðnað einna mest frá upphafi. En það er það tímabil þegar hv. fyrirspyrjandi var iðnrh. og hafði í hótunum og setti fram þau sjónarmið varðandi álverið í Straumsvík að ekki tókst um árabil að nýta sér þau tækifæri sem þá gátu verið til staðar til þess að koma íslenskri orku í viðunandi verð og afla fyrir það gjaldeyris. Að lokum vil ég þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir það að beina þeirri ábendingu til mín hvernig ég eigi að nota minn ræðutíma hér í þessum ræðustól og vænti þess að hann taki þá mínum ábendingum mjög vel þótt síðar verði um það hvernig hann eigi að haga sínu máli og hvaða efnisatriði hann eigi að taka fyrir þegar hann flytur ræður sínar í þessum stól og notar þá gjarnan til þess lengri tíma en sá sem hér stendur.



Herra forseti. Ég þekki vel plötuna frá hv. þm. Sjálfstfl. um hinn mikla skaða sem orðið hafi varðandi erlenda stóriðju í landinu og drauma þess flokks um að koma upp erlendri stóriðju í landinu í vaxandi mæli vegna réttmætra aðgerða íslenskra stjórnvalda á árunum 1980–1983, þ.e. að láta álverið í Straumsvík og eiganda þess, Alusuisse, fylgja settum reglum, ekki aðeins íslenskum heldur alþjóðlegum í sambandi við viðskiptahætti. Það er von að ráðherrann minni á þetta hér eða hitt þó heldur. Hæstv. forveri hans í starfi sem stendur hér í þingsal upplýsti það hér á Alþingi 1984 í umræðum um álverið í Straumsvík að hann hefði orðið þess var að málarekstur fyrri ára hefði á engan hátt dregið úr áhuga erlendra fyrirtækja á viðræðum við íslensk stjórnvöld. Þau orð liggja fyrir í þskj. En ég er ekki að syrgja það að ekki hafi verið dregnir að landi margir fleiri erlendir auðhringar til samskipta við Íslendinga á þeim árum sem síðan eru liðin.



Herra forseti. Ég hef leyft mér á þskj. 519 að bera fram svohljóðandi fsp. til viðskrh. og dómsmrh. um innflutning á gölluðum Subaru-bifreiðum: "Hvers vegna var heimilaður innflutningur, skráning og skoðun á tjónabílum af Subaru-gerð sem ekki fengust skráðir í Noregi?" Nokkuð er umliðið frá því að fsp. var borin fram þar til nú að henni er svarað á Alþingi og liggja til þess eðlilegar orsakir. Á þessum tíma hefur það gerst að tjónabílarnir hafa allir verið fluttir til landsins og flestir afhentir nýjum eigendum þannig að þeir sem koma við sögu, innflytjendur, ráðherra og fleiri geta nú horft yfir afrek sitt og sagt eins og forðum: Sjá, það var harla gott. Svo sem kunnugt er er hér um að ræða bíla sem lentu í flóði í Drammen í Noregi og sem ætlaðir voru til notkunar þar en fengust ekki skráðir eftir skemmdirnar. En Íslendingum var ekki ofgott að fá þá. Það mátti bara flytja þá til vanþróaðra landa og yfirvöld hér stimpluðu okkur sem molbúa og annars flokks þjóð og heimiluðu innflutning. En í þágu hverra? Varla kaupenda hér á landi þar sem afsláttur er sáralítill auk gallanna sem bílunum fylgja. Ekki var það í þágu framleiðenda sem kröfðust þess að bílarnir yrðu eyðilagðir og settir í brotajárn til þess að tryggt yrði að þeir yrðu hvergi seldir í heiminum. Ekki er það í þágu þeirra sem í umferðinni eru hér á landi, en það eru allir Íslendingar. Ekki er það sérstaklega í þágu 6000 Subaru-eigenda sem fyrir eru í landinu. Ekki er það í þágu Subaruumboðsins hér á landi, Ingvars Helgasonar hf. sem flytur inn viðurkennda bíla, án sjóbaðs. Ekki er það í þágu Félags ísl. bifreiðaeigenda sem mótmælti innflutningnum harðlega. Hins vegar hagnaðist erlent tryggingafélag og amerískt félag sem seldi fjórmenningunum íslensku tjónabílana, hver sem hagnaður þeirra er. Er ráðherra ljóst að aldrei áður hefur framleiðandi vöru sem flutt er inn til landsins varað við henni og talið hana hættulega? Frá Bifreiðaeftirliti ríkisins bárust þær fréttir að það ætlaði ekki að skoða Subaru-tjónabílana vegna aðvarana framleiðenda og þeirra gagna sem frá þeim bárust. Hvernig stóð á því að Bifreiðaeftirlitið breytti skoðun sinni? Það þarf að upplýsa. Nýjustu fregnir af þessu máli eru þær að á myndbandsspólu, sem mun verða afhent dómsmrn., kemur fram að Subaru-bílarnir voru næst sjónum þar sem flóðið var og fóru því langverst þeirra bíla er þarna voru. Allt sem sagt hefur verið um þetta mál af hálfu framleiðenda og umboðsins er því rétt. Það er lágreist ef Ísland á að vera bílakirkjugarður framtíðarinnar. Þurfa valdsmenn á Íslandi ekki að hugsa hærra?



Hæstv. forseti. Hv. 3. þm. Suðurl. beinir þeirri fsp. til mín sem viðskrh. og dómsmrh. hvers vegna heimilaður hafi verið innflutningur, skráning og skoðun á tjónabílum af gerðinni Subaru sem ekki hafi fengist skráðir í Noregi. Spurningin er villandi, misvísandi að því leyti að í henni er fullyrt að bílarnir hafi ekki fengist skráðir í Noregi Hv. fyrirspyrjandi ítrekaði þetta í sinni ræðu. Ég vil taka það skýrt fram að þetta er ekki rétt og ég mun víkja að því hér á eftir. Varðandi innflutning bílanna almennt er það að segja að samkvæmt reglugerð viðskrn. um innflutnings- og gjaldeyrisleyfi er innflutningur á vörum til landsins almennt frjáls, þar á meðal á nýjum og notuðum fólksbifreiðum. Það kom því auðvitað ekki til neinnar sérstakrar skoðunar af hálfu innflutningsyfirvalda hvort heimila ætti innflutninginn eða ekki á grundvelli þessarar reglugerðar. Svo ég snúi mér þá að bifreiðaeftirlitshliðinni, þá er það rétt að Bifreiðaeftirlit ríkisins mun hafa haft af því spurnir að til stæði að flytja hingað þessa bíla sem lent hefðu í vatnsflóði þegar óveður gekk yfir bæinn Drammen í Noregi 16. okt. sl. Það fylgdi sögunni að framleiðandi bílanna hefði lýst þá ónýta og í framhaldi af því lýsti umboðsmaður bílanna hér á landi því yfir að hér væri um skemmda bíla að ræða sem óhæfa væri að setja á markað, en þá er reyndar rétt að geta þess að annar innflytjandi hafði fest kaup á þessum bílum. Það er verkefni Bifreiðaeftirlitsins að fylgjast með því að öryggisbúnaður bifreiða sé í lagi og í ljósi framangreindra upplýsinga mun forsvarsmaður Bifreiðaeftirlitsins hafa sagt við fjölmiðla að bifreiðarnar mundu ekki fást skráðar hér á landi. Síðan gerist það að hingað til landsins voru fluttir japanskir bílar af annarri gerð sem höfðu lent í sama vatnsflóðinu. En í því tilfelli lýstu bæði framleiðandi og umboðsmaður því yfir að bílarnir yrðu í góðu lagi þegar búið væri að fara yfir nokkur atriði sem hugsanlega kynnu að hafa skaðast í vatnsflóðinu. Bílarnir yrðu seldir með verulegum afslætti frá verði nýrra bíla, enda hefði tryggingafélag norsks innflytjanda þegar bætt honum tjón á bílunum, en vegna norsku tollareglnanna væri ekki hagkvæmt að selja bílana í Noregi. Ég átti viðræður við alla aðila þessa máls, þar með talda fulltrúa framleiðendanna frá Japan, og eftir að Bifreiðaeftirlitið hafði skoðað úrtak úr þessum bílum af báðum gerðum nákvæmlega og sett nánari reglur um þau atriði sem sérstaklega skyldi yfirfara þegar svona stendur á, voru bílarnir teknir til skráningar. Þá vaknaði auðvitað sú spurning hvort það væri hægt að neita skráningu á Subaru-bílunum á grundvelli yfirlýsinga framleiðenda þeirra ef bílarnir væru engu að síður í svipuðu ástandi og bílar af öðrum gerðum sem hefðu lent í sömu rigningunni. Niðurstaðan varð auðvitað sú að úrtakið úr Subaru- bílunum yrði skoðað nákvæmlega og reyndar enn nákvæmar en hið fyrra. Þá kom í ljós að það var verulega ofsagt, ef ekki ósatt, að bílarnir væru ónýtir eins og áður hafði verið lýst yfir af framleiðandanum. Reyndar vil ég geta þess að það var ekki framleiðandinn sjálfur heldur sölufyrirtæki hans sem skilaði þessum yfirlýsingum til innflytjanda hér og dómsmrn. Bifreiðaeftirlitið hefur síðan sett um þetta ítarlegar yfirlýsingar og reglur um það hvernig standa ætti að skoðun hvers bíls og þeir hafa síðan verið skráðir hver fyrir sig eins og gildir yfirleitt um notaða bíla. Það er sá munur á þessum bílum og öðrum innfluttum bílum sem notaðir hafa verið eða lent hafa í einhverju sem kynni að hafa rýrt þeirra verð, að það er vitað nákvæmlega hvað fyrir þá kom. Það er alls ekki rétt að það hafi verið neitað um skráningu á þessum bílum í Noregi. Hið sanna í málinu er að innflytjendur þar í landi vildu ekki setja þá á markað eftir flóðið, einfaldlega af því að þeir hefðu orðið að greiða óbreytt aðflutningsgjöld eins og um nýja bíla væri að ræða þrátt fyrir þá verðlækkun sem þeir yrðu að þola ef seldir væru þar í landi vegna þess að tollyfirvöld þar fylgja faktúruverðinu eins og bílarnir koma fyrst inn í landið. Þetta er ástæðan fyrir því að óhagkvæmt þótti að selja þá þar í landi. Ég vil taka það alveg skýrt fram að Bifreiðaeftirlit ríkisins er ekki almennt gæðaeftirlit á bílum og má ekki mismuna milli innflytjenda eða taka afstöðu í viðskiptalegum ágreiningi eins og ég tel að hér hafi verið um að ræða. Bifreiðaeftirlitið á að fjalla um skráningu á bílum af öllum gerðum, þar með bílum sem fluttir eru inn notaðir. Bifreiðaeftirlitið á að fylgjast með því að ákveðinn öryggisbúnaður bílanna sé í fullkomnu lagi. Það er auðvitað þannig að þeir sem kaupa ódýra bíla eða bíla með afslætti sökum þess að þeir eru notaðir eða hafa orðið fyrir einhverjum skakkaföllum hljóta að gera sér grein fyrir því að þær bifreiðir séu ekki líklegar til sama langlífis og dýrari bílar eða bílar sem ekki hafa lent í neinu skakkafalli. Þetta er hins vegar ekki mál sem Bifreiðaeftirlitið á að fjalla um. Verkefni þess er eingöngu að sjá um að öryggisbúnaður bílanna sé í lagi og að það sé engin hætta af þeim frá öryggissjónarmiði. Fullyrðingum hv. fyrirspyrjanda um það að með þessu hafi Ísland skipað sér á bekk með vanþróuðum þjóðum vísa ég frá sem fullkominni rökleysu. Hér er eingöngu verið að gefa Íslendingum kost á því að taka sjálfir ákvarðanir um það, hvað þeir telji sér hagkvæmt að kaupa, en þess jafnframt gætt að jafnræði sé með þeim sem flytja inn vörur til landsins og allra öryggissjónarmiða sé gætt til hins ýtrasta.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin en þau voru í samræmi við það, að það er í raun og veru erfitt að svara í þessu máli eins og málatilbúnaður allur er. Sem dæmi er það að hæstv. ráðherra leggur áherslu á að bílarnir hafi aðeins lent í rigningu, en viðurkennt er að þeir lentu í sjóflóði. Flokksbróðir hæstv. ráðherra orðaði það einhvern tímann um framkvæmd máls að það væri löglegt en siðlaust og þetta mál er í samræmi við það.



Hæstv. forseti. Ég vil leyfa mér að halda því fram að það sé alls ekki erfitt að svara fyrir þetta mál og vil vísa því á bug að svar mitt hafi á nokkurn hátt borið því vitni. Það er rétt sem fyrirspyrjandi sagði, að sumir bílanna lentu í flóði. Það mun hins vegar ekki hafa verið sjóflóð því mér er sagt og hef reyndar séð fyrir því efnafræðilegar skýrslur að saltstigið í vatninu sem flæddi um þessa bíla upp á miðjar síður - eins og stundum kemur nú fyrir í ám, jafnvel sunnanlands - hafi verið, hvað á ég að segja: miður salt en venjulegt drykkjarvatn í mörgum plássum á Íslandi. Fyrir þessu eru skjalfestar sannanir. Að þetta hafi verið siðleysi á einhvern hátt tel ég algjörlega fráleitt. Þetta var hins vegar skynsamlegt vegna þess að þetta gaf fólki færi á að kaupa bíla á lægra verði - sem þó voru lítt eða ekki skemmdir vegna þessa óhapps - fyrst og fremst vegna tryggingaskilmála og tollareglna í öðru landi.



Hæstv. forseti. Ég verð að játa það að mér finnst sú fsp. sem hér liggur fyrir mjög misvísandi og tel ástæðu til að benda flm. á að kynna sér báðar hliðar í þessum málum. Það geri ég vegna þess að fyrirspyrjandi er vandaður maður og vill hafa það sem sannara reynist. Það kom í ljós við athugun Iðntæknistofnunar að það vatn sem flæddi á þessa bíla var undir mælieiningunni 393. Drykkjarvatn í Keflavík er af mælieiningunni 900 og í Grindavík 1200, sem segir okkur að samkvæmt þessu væri drykkjarvatnið í Keflavík og Grindavík gjörsamlega óneysluhæft. Ég tel það meiri háttar mistök eða valdníðslu Bifreiðaeftirlitsins að neita að skoða bíla. Það er meiri háttar valdníðsla að mínu mati og ekki siðuðum mönnum til eftirbreytni. Það að neita að skoða bílana sýnir að viðskiptahagsmunir hafa verið teknir fram yfir annað. Eðlilegt er og var að mínu mati að skoða hlutina. Ef bílarnir reyndust skemmdir átti auðvitað að hafna þeim, en svo reyndist ekki vera. Þeir reyndust í mjög góðu lagi, eru í lagi og innflytjendur taka fulla ábyrgð á þeim. Ég ítreka að þetta var ekki sjóflóð heldur vatnsflóð, sennilega minna en þeir bílar fengu á sig sem fluttir voru inn af Heklu. Ég er hér með álit frá Iðntæknistofnun sem segir þetta og það þarf ekki neinar fullyrðingar annars staðar frá vegna þess.