Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Eg ætla mér ekki að halda neina kvenfrelsisræðu eða kvenréttindar fyrirlestur til rökstuðnings frv. þessu. Kvenréttindamálinu er nú, sem betur fer, svo komið vor á meðal, að þeir munu fáir hér á þingi, sem treysti sér til að verja þau ákvæði gildandi laga, að konur geti ekki fengið námsstyrk af opinberu fé og að þær hafi ekki rétt til embætta, þó að þær styrklaust hafi lokið prófi. Þetta stendur í tilskipuninni 4. desbr. 1886, sem veitti konum rétt til að ganga undir próf lærða skólans, læknaskólans og að nokkru leyti við prestaskólann, og þótti þá mikil réttarbót. Nú hljóta allir að kannast við, að þetta er að eins hálfgert verk, sem tími er kominn til að ljúka við. Þeir, sem eru því hlyntir að veita konum öll stjórnmálaréttindi - og þeir vona eg að séu margir hér í deildinni - hljóta að veita þessu frv. stuðning, því að það er miklu varhugaverðara að hleypa öllu kvenfólki í einu í kjósendatölu undirbúningslaust, án tillits til manngildis, þekkingar og áhuga, heldur en að veita konum, sem hafa lokið námi því, sem útheimtist til embætta, jafnrétti við karlmenn til þess að færa sér nám sitt og þekkingu í nyt, með sömu skyldum og skilmálum. Eg get ekki séð, að nein hætta geti staðið af því. Það er ekki bannað í núgildandi löggjöf, að kvenfólkið vinni alla stritvinnu eins og karlmenn, og margur kvenmaðurinn gerir það einnig, en samt sem áður fæst þó kvenfólkið aðallega við kvenleg störf, og eins mundi fara, þótt þetta frumv. yrði samþykt, - það yrði að eins einstaka kvenmaður, sem notaði sér rétt þann, er það heimilar, en allur þorri kvenna mundi ganga sömu leið, sem hingað til. Náttúran segir til sín. Ekki get eg heldur séð, að það sé gild mótbára móti frumv., þótt konur geti ekki jafnvel stundað öll embætti sem karlmenn, því að væntanlega finna konurnar það sjálfar, hvað þeim er megnugt, og sækjast ekki eftir störfum, sem þær, líkamskrafta vegna, geta ekki rækt, enda getur þá veitingarvaldið gripið í taumana. Og það væri allsendis rangt að neita þeim um námsstyrk fyrir þá sök, að þær mundu ekki jafnmikið og karlmenn nota lærdómspróf sín til embætta, því að sjálfmentunin er til blessunar og getur komið að notum við margt annað en embættisstörf. Eg vona því, að frumv. fái góðan byr og verði að lögum, er sem flestir mættu gott af hljóta. Í öllu falli er það víst, að þessi lög mundu gera gagn með því að draga úr óánægju kvenna út af réttarstöðu þeirra í þjóðfélaginu, og þannig gera þjóðfélagslífið ánægjulegra og betra.



Herra forseti! Eg finn ekki ástæðu til þess, að fara neitt orðum um þetta frv. núna, heldur skal eg aðeins leggja til að því verði vísað til þeirrar nefndar, sem þegar hefir verið skipuð í stjórnarskrármálið.



Það er hart, að þagað sé við svo merku frumvarpi, sem þetta er. Háttv. flutningsmenn voru líka kurteisari en svo á dögunum við stjórnarskrárfrumvarp það, sem við komum með, háttv. þm. Dal. (B. J.) og eg. Eg vil því leyfa mér, með leyfi hæstv. forseta og annara góðra manna, að drepa lauslega á sitt af hverju á víð og dreif, sem mér þykir einna merkilegast við frumv. þetta. Það er vert að athuga strax í upphafinu, að í frumv. þessu er gengið þurrum fótum fram hjá því, sem á þingmálafundum hefir verið talið aðalatriði, sem sé því, að ef nokkuð setti að fara að krukka í stjórnarskrána, þá ætti að kippa burt tilvitnuninni til stöðulaganna. Eins og frv. liggur nú fyrir, þá er það tilgangur háttv. flutningsmanna, að færa breytingarnar inn í núgildandi texta stjórnarskrárinnar og gera úr stjórnarskránni þannig breyttri einn »codex« eða »codification«. Það er því sýnt, að þessir herrar vilja halda oss fast við stöðulögin. Margt er hér og fleira eftirtektarvert. Sumt er hinsvegar sameiginlegt með þessu frumv. og frumv. okkar þm. Dalamanna, t. d. er ríkisráðsákvæðinu kipt burt, en aftur vantar hér fast ákvæði um tölu ráðherranna. Við vildum að hún væri stödd föst í stjórnarskránni sjálfri, vildum að það atriði stæði á steini, svo að ekki sé hægt að hrúga á þjóðina hve mörgum ráðherrum sem er, með einföldum lögum. Annars skal eg nú fara sem fæstum orðum um þau atriði, sem kunna að geta orðið samningsatriði milli háttv. flutningsm. og mín og þm. Dalamanna, en það getur tilvitnunin í stöðulögin ekki orðið. Eftir núgildandi stjórnarskrá eru þeir menn einir kjörgengir til alþingis, er dvalið hafa síðustu 5 ár í þeim löndum í Norðurálfunni, sem liggja undir veldi Danakonungs. Þetta hefir nú mörgum þótt innlimunarmerki, og í þessu frv. er því enn haldið á þann hátt, að kjörgengi er bundið við það, að menn hafi verið heimilisfastir 2 síðustu ár í veldi Danakonungs, í »hinu samsafnaða danska ríki«, og er þetta atriði ekki neitt samningamál. Okkur þykir þurfa að miða kjörgengi við Ísland, og gerðum við ráð fyrir að skorða það við tveggja ára búsetu á Íslandi. Þá er það, að þetta frv. gerir aðeins ráð fyrir því, að breyta megi fyrirkomulagi þjóðkirkjunnar - evangelisk-lútersku - með lögum, en vildum hafa það í stj.skr., að fyrirkomulagi kirkjunnar skuli skipað með lögum. En þetta mætti nú heldur verða samningaatriði. Þá skal eg, með leyfi hæstv. forseta, leyfa mér að lesa eina stutta grein, sem þetta frumvarp gerir ráð fyrir; að bætt verði inn í stjórnarskrána. Hún hljóðar svo: »Konungur getur með samþykki alþingis kært menn fyrir landsdómi fyrir þesskonar glæpi, er honum virðast einkar háskalegir fyrir Ísland«. Mér er nú spurn: Hvert stefnir þetta? Það mun þó ekki hér verið að gera ráð fyrir því, að þingið kunni einhvern tíma að verða svo skipað, að á þennan hátt mætti bæla það niður, að hér á landi geti komið upp og haldist við pólitískar hreyfingar, sem þyki fara heldur langt ?  (Nokkrir þm.: T. d. skilnaður)  . Já.  (Jón Ólafsson: Það stendur: pólitíska glæpi)  . Jú, það getur hugsast, að einhverju sinni verði sá meiri hluti í þinginu, er álíti skilnaðarstefnuna vera það. Eg geri engum neinar getsakir. Eg spyr eingöngu, hvert þetta stefnir, og eg heimta skýringu á því, því að þessu þarf að gefa rækilega gaum. Eitt hafa háttv. flutn.m. ekki þorað að taka eftir okkur, og það er að losa okkur við krossaglingrið. Þeim hefir nú ef til vill þótt það hégómamál, en það hefir þó stundum reynst handhægt að beita eða jafnvel misbeita þess háttar tildri; vildum við því lögbanna allan þann óþarfa. Það er skamt á að minnast síðan ausið var yfir landið steypiflóði af krossum og titlum.  (Hannes Hafstein: Fékk þingmaðurinn ekkert?)  - Við þm. Dal. (B. J.) höfum ekki borið okkur eftir því, og viljum nú taka fyrir alla von þar um bæði okkur og öðrum til handa. Eitt er það enn, sem varla getur vel verið samningsatriði, en það eru orðin: »hin sérstaklegu« málefni Íslands. Þau mega í rauninni ekki sjást. Það er óbeinlínis viðurkenning á »sameiginlegum« málum. Á einum stað í frv. lítur svo út sem ætlast sé til að yfirheyra eigi kjósendur í pólitík, líklega helzt við kjörborðið, svona líkt og fermingarbörn. Ef binda ætti kosningarrétt manna við einhver þekkingarskilyrði, svo sem að vita aðalundirstöðuatriðin um stjórnarfar landsins, þá sýnist það helzt eiga við að hafa tilsögn um það í alþýðufræðslunni í landinu, í barnaskólum og alþýðuskólum. Eg skal svo ekki fjölyrða meira að sinni um þetta frumvarp, en vil »slá því föstu«, að þar kennir of mjög innlimunaranda þess, sem verið hefir í fleiru úr þeirri áttinni.

Sigurður Gunnarsson Háttv. 1. Eyf. (H. H.) á raunar ekki skilið, að eg styðji hann að þessu máli, þar sem hann situr með blóðugar hendur eftir að hafa drepið frumv. fyrir mér, en af því að eg er sanngjarn maður vil eg gjarnan styðja gott mál. Eg hefi lengi verið þeirrar skoðunar, að konur ættu að hafa sama rétt sem karlar og óttast ekki afleiðingarnar af því. Sérstaklega þykir mér vænt um 3. gr. frumvarpsins; þar er ekkert kák, heldur er kvenmönnum þar lagðar hinar sömu skyldur á herðar sem karlmönnum. Það skerpir ábyrgðartilfinning þeirra og kemur í veg fyrir, að þær sæki of ótt fram. Reynslan mun sýna, að frumv. verður til góðs og mun eg veita því fylgi mitt.



Herra forseti! Það er þarft réttlætisverk að flytja frumv. þetta inn á þing, enda hefi eg ekki staðið upp til að mótmæla því. Það sem eg kynni að vilja athuga við frumvarpið læt eg bíða til næstu umr. Að eins vil eg minnast lítið sitt á 3. gr., þar sem konum er heimilaður réttur til allra embætta. Mér dettur í hug vísa Sigurðar Péturssonar: „Dómarasæti aldrei í eikur sitja hringa, því löngum grunur lék á því, þær láti sig undirstinga“. Ekki er eg samt svo hræddur um, að þær muni bresta siðferðislega hæfileika til þess að gegna t. d. dómarastörfum eða verði mútuþegar, eins og vísan bendir til. En það er ýmislegt annað, sem mælir á móti, að konur geti verið sýslumenn hér á landi. Margar sýslur eru svo strjálbygðar og erfiðar yfirsóknar, að hverri konu er ofætlun að hafa þar sýslumannsembætti á hendi. Þar að auki geta giftar konur - og raunar ógiftar líka - haft náttúrleg forföll, og mundi það t. d. í Austur-Skaftafellssýslu þykja heldur óhagræði, ef sýslumaðurinn lægi á sæng, þegar hans væri vitjað til að rannsaka glæpamál eða kveða upp varðhaldsúrskurð, eða tæki léttasóttina, þegar hún væri á manntalsþingaferð. - Eg mun styðja málið, en vildi að eins vekja athygl á, hvort eigi mundi réttast, að undanþiggja lögreglustjóra- og dómaraembætti undan fyrirmælum 3. gr., að minsta kosti þar til konur eru af fertugsaldri.



Eg hefi gert grein fyrir því áður, hvers vegna eg kom ekki fram með stjórnarfrumvarp um þetta. Eg verð að segja það afdráttarlaust, að mér líkar hvorugt af þeim frumv., sem fram eru komin, og hefi eg hið þriðja í smíðum, er eg hefi von um að borið verði upp á þessu þingi, til þess að eg hafi eitthvað, sem eg geti fylgt. Verður svo reynt að fá það samþykt og rjúfa þá þing, enda er sá vænstur, þar sem það er nú orðið svo margklofið og vinglað, sem allir vita. Þetta frumvarp hefði líklega verið langt komið, ef eg hefði haft betri tíma og meiri frið til þess að vinna að því, enda mun enginn stór bagi að því, með því að það hefði hvort sem var orðið að bíða lengur en svo í nefnd.



Herra forseti! Eg verð að biðja háttv. deild afsökunar á því, þó að eg hafi ekki sett mig inn í allan þann aragrúa af breytingartillögum, sem komið hafa við þetta frumvarp, því að sumar þeirra eru jafnvel á þessu augnabliki að drífa inn í deildina, og eg verð að mælast til vorkunnsemi, þótt eg taki þær ekki í sömu röð og þær eiga saman, en eftir því, hvenær þær hafa komið mér fyrir augu. Hvað frumv. sjálft snertir, þá er þar eins og gerð er grein fyrir í nefndarálitinu og eg mintist á við 1. umr. málsins aðallega farið fram á þær breytingar, sem vissa er fengin fyrir, að þjóðin hefir sérstaklega æskt eftir. Eg hefi líka í öndverðu gert grein fyrir því, af hverju við höfum lagt fyrir þingið frumv. til breytingar á stjórnarskránni, en ekki nýja stjórnarskrá, því að ef svo hefði verið, þá hefðum við ekki komist hjá því að taka upp í 1. gr. ákvæði, sem snertu stöðu Íslands í sérmálunum. En þar eru þær greinir í, sem víst er, að eigi er auðið að fá staðfestar breytingar á, ef alþingi ætlaði að fara að raska þeirri stöðu, án þess að það væri borið undir ríkisþingið danska. Háttv. minni hluti hefir samt komið með breyt.till., sem snertir 1. gr. Raunar forðast þeir að nefna stöðulögin, en eg er nú hræddur um, að meiri hlutinn, sem ekkert minnist á 1. gr. hafi forðast Scyllu, en minni hlutinn hafi aftur á móti ekki komist hjá Karybdis. Þeir telja upp sömu sérmálin og stöðulögin, og ef alþingi samþykkir þessa breyt.till. þeirra, þá hefir það viðurkent stöðulögin, ef ekki í orði þá á borði, þ. e. þá umgerð um málasvið okkar, sem stöðulögin hafa smíðað. Þetta höfum við ógert látið, til þess að þurfa ekki að viðurkenna þessi ummerki stöðulaganna. Við höfum breytt því einu, sem nauðsyn var að breyta, og breytt varð, án þess að viðurkenna stöðulögin, eða þá lenda í bág við þau, svo að öll endurskoðunin yrði ónýt. Alt það, sem þau snertir, látum vér ósnert. Háttv. minni hluti vill víst ekki heldur viðurkenna stöðulögin, en hefir ekki komist hjá því. Við viljum því ráða háttv. deild til þess að láta 1. gr. ósnerta, og sneiða þannig hjá þessu skeri. Fyrsta breytingin, sem fyrir verður, er sú, að ráðherrar skuli vera 3 í stað 1, sem nú er. Í frumvarpi því, sem við háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. J.) bárum fram, var að eins ákveðið, að ráðherrum mætti fjölga með einföldum lögum, en meiri hluti nefndarinnar vildi hafa tölu ráðherra fastákveðna í stjórnarskránni og vildi hafa fleiri en 1 ráðherra. Var því talan 3 ákveðin. Með því er líka hjá því komist, að ráðherrum sé fækkað eða fjölgað án stjórnarskrárbreytingar. Það er margt, sem mælir með því, að hafa fleiri en 1 ráðherra. Enginn einn maður er svo alhliða, að hann sé jafnfær um að hafa með höndum, svo vel fari, öll þau störf, sem á honum hvíla, og það því meir, sem fram líða stundir, og verkin verða margvíslegri. Líka vildum við setja undir þann leka, að sé að eins einn ráðherra, og til þess valinn ógætinn maður, þá er hætt við, að hann geri ýms frumhlaup, sem þing og þjóð er óánægð með. Reynsla síðustu ára ætti að vera mönnum nægileg kenning í þessu efni. En séu ráðherrar 3, er ekki eins hætt við þessu, því að þeir mættu á ráðherrastefnum og ræddu þar málin, og sé einn of framhleypinn, hvatvís eða óprúttinn, þá taka hinir í taumana. Fjölgun ráðherra hefir og það gott í för með sér, að meiri líkur eru fyrir, að málin verði vendilegar íhuguð. Einnig er það stór kostur, að ábyrgðartilfinningin skerpist, og mun þjóðina ekki iðra þessarar breytingar. Enn má þess geta, að hér sem víðar virðist vera að reka að því, að flokkum fjölgi, og að enginn einn flokkur fái stundum meirihluta á þingi. Þá er hagkvæmt að geta myndað samsteypuráðaneyti, t. d. af tveim flokkum. Þá getur og til borið, að einn af ráðherrum missi traust þings, en hinir eigi, og þarf þá eigi að verða alger breyting, þótt einn fari frá. Hér er ákveðið, að landssjóður borgi laun ráðherra, en um eftirlaun þeirra er ekkert ákveðið. Það er gert í því skyni, að stjórnarskráin bindi eigi svo, að eftirlaun þeirra megi ekki afnema með lögum. 4. gr. stendur óbreytt frá því, sem nú er, en nefndin hefir bætt við hana því ákvæði, að engum embættismanni megi víkja frá embætti, fyr en hann hefir átt kost á að verja mál sitt fyrir dómstólunum. Þetta er réttlætis- og sanngirniskrafa, sem eg vona að enginn hafi á móti. Þá er enn eitt mikilsvarðandi ákvæði um afnám konungskosninga til alþingis. Á alþingi, eg held 1886 eða 1887, bar eg fram stjórnarskrárbreyting þess efnis, svo að hreyfingin er orðin nokkuð gömul, þótt málið hafi ei enn náð fram að ganga. Nú er áhuginn á afnámi konungskosninga orðinn svo sterkur með þjóðinni, að lengur verður ekki rönd við reist, enda dálítið öðru máli að gegna síðan við fengum þingræðisstjórn. Áður var Íslandsráðherra skipaður án tillits til vilja alþingis. Hann var danskur, vanalega dómsmálaráðherra og Íslandsráðherra um leið í hjáverkum, tók við völdum og fór frá, eftir því hvernig flokkaskiftingum í ríkisþinginu var farið. Meðan svo stóð á, var meiri ástæða til þess að hafa konungkjörna þingmenn, svo að stjórnin ætti altaf einhver viss atkvæði á þingi. En nú er þessi ástæða fallin burt, síðan við fengum þingræðisstjórn. Annars eru þessir konungkjörnu þingmenn leyfar frá ráðgjafarþingunum. Þegar þau voru stofnuð, voru Íslendingar orðnir óvanir þingsetum og búist var við, að fremur lítið væri um þinghæfa menn og skyldi því stjórnin kveðja til þingsetu nokkra mentaða og þinghæfa menn. Nú er hér orðin breyting á. Nú eru þjóðkjörnir þingmenn jafn þinghæfir og hinir konungkjörnu, þinghæfum mönnum hefir fjölgað og fjölgar óðum. Þingræðisstjórnin gerir og konungskosningar óeðlilegar og ranglátar. Þær verða einungis til þess, að stjórnin geti aukið fylgi sitt fram yfir það, sem eðlilegt er, eða ef fráfarandi stjórn, sem fylgt hefir annari stjórnmálastefnu, hefir skipað þá; þá geta þeir orðið þröskuldur í vegi hinnar nýju stjórnar. Nefndin hefir því einróma lagt til, að konungskosningar verði afnumdar, en þegar til þess kom, hvað setja skyldi í staðinn og bæta upp íhald, sem konungkjörnir þingmenn ávalt hafa átt að vera, skildust leiðir. Það er skoðun meiri hluta nefndarinnar, og eg vona alls þingsins, að nauðsynlegt sé fyrir hverja þjóð að hafa eitthvað stöðvandi afl, hvorki of veikt né heldur þó of sterkt, til þess að skoðanir, sem hafa náð festu hjá þjóðinni, fái ekki framgang - en nógu sterkt til þess, að hver straumur, sem getur vegna æsinga og undirróðurs gripið þjóðina í svip, nái ekki heldur stöðvunarlaust að grípa alt þingið undir eins. Það er óneitanlegt, að slíkt hefir komið fyrir hjá oss fremur en öðrum þjóðum. Vér erum viðvaningar í þingstjórn. Það er stutt síðan vér fórum að stjórna oss sjálfir; það getur ekki talist lengra en frá 1904. Alt til þess tíma var meiri hlutanum af gerðum þingsins hafnað, og þar með vorum vér sviftir fullri ábyrgðartilfinning. Sjálfstjórn fengum vér ekki fyr en vér fengum ráðherrann í landið og þar með trygt þingræði. Úr því að vér erum svo skamt á veg komnir, að vér megum teljast börn í að stjórna oss, þá er þeim mun meiri nauðsyn að setja skorður við því, að hver æsingaalda, sem veltur yfir landið, grípi oss ekki stöðvunarlaust með sér. Það er engin þjóð, sem sæmilega er stjórnað, - eg tel ekki með hálfviltar þjóðir suður á Balkansskaga er ekki hafi eitthvert stöðvunarafl, einhvern hemil í sínu þingi. Frá háttv. 2. þm. Árn. (S. S.) er komin breyt.till., sem nokkur bót er í, en því miður ekki nægileg. Hann vill færa upp aldurstakmarkið til kjörgengis í Ed. Tryggingin fyrir góðu þingi er sú, að kjósendur séu hæfir að kjósa. Ef þeir hafa ekki vit á því, þá eru öll höft á kjörgengi gagnslaus. Í frumv. er lagt til, að til neðri deildar sé kosið til 6 ára, en til efri deildar með hlutfallskosningum til 12 ára, og sé landið alt eitt kjördæmi, ? Ed. gangi úr eftir 4 ár. Þannig geta ? verið úr gengnir eftir 8 ár og öll deildin verið endurnýjuð að 12 árum liðnum. Það er dálítið íhaldsafl fólgið í þessu, en ekki er það mikið. Ef mjög sterkur meiri hluti nær yfirvöldum í landinu getur deildarskipunin raskast eftir 4, en ef allföst flokkaskifting er í landinu, mun sjaldnast þurfa að gera ráð fyrir, að deildin raskist stórvægið fyr en eftir 8 ár. Tilgangurinn með þessu ákvæði er að hefta það, að fljóthugsað mál nái að komast gegnum þingið eftir skamman umhugsunartíma. Það er satt, að með þessu íhaldi geta mál tafist í 4 ár. En vér lítum svo á, að ef ekki er eingöngu um augnabliksuppþot að ræða, þá sé breytingin viss að komast að eftir 4 ár eða í síðasta lagi 8. Þetta ákvæði getur því eigi verið meinsamur þröskuldur fyrir þeim málum, sem öflugt fylgi hafa hjá þjóðinni. Eg þykist vita, að mörgum muni rísa hugur við 10. gr. frumvarpsins. Hún fer fram á að veita öllum körlum og konum, sem eru 21 árs að aldri, kosningarrétt og nemur burtu þetta 4 kr. gjald til sveitarþarfa, sem áður hefir verið skilyrði fyrir kosningarrétti. Eg er því hlyntur, að konur fái jafnrétti á við karlmenn. Því að þótt gáfnafari og lundarfari sé ólíkt farið og konur skorti oftast dómgreind á við karlmenn, þá bæta konur það upp með öðrum kostum. Siðgæðistilfinning kvenna er meiri en karla og þær láta síður leiðast af eigingjörnum hvötum. Þetta vegur því upp hvað annað. Konur hafa eðlilegan rétt á borð við karla. Þær greiða gjöld jafnt þeim og ættu þær að fá að ráða hvernig gjöldunum er varið. Þetta hefir orðið ofan á í nefndinni. Mér fyrir mitt leyti ægir að veita aukinn kosningarrétt í svo rífum mæli, hvort sem er körlum eða konum. Eg kysi heldur að gera það smám saman, og get að því leyti fallist á tillögur háttv. samþingismanns míns (J. J.), því fremur sem eg hefi heyrt það á mörgum konum, að slík tilhögun væri að þeirra áliti holl og góð. Eg veit ekki, hvort háttv. flutnm. till. (J. J.) hefir allar hinar sömu ástæður fyrir þessu sem eg, eða jafnframt aðrar, og mun það koma í ljós, er hann gerir grein fyrir tillögunni. Hjá mér er ástæðan sú, að með þessum fresti sé konum gefin hvöt til að búa sig undir að beita þessum rétti sínum, og að eg vil síður kasta svona mörgum nýjum atkvæðum á markaðinn í einu. Eg þarf ekki að minnast sérstaklega á 12. gr., sem er ný grein og eðlileg afleiðing af því, að deildirnar eru kosnar hvor í sínu lagi. Það liggur í hlutarins eðli, að ef þingmaður í Ed. deyr eða forfallast, þarf að vera til taks varaþingmaður af sama flokki eða lista. Í 16. gr. frumvarpsins eru ákvæði um, að sameinað alþingi kjósi 3 yfirskoðunarmenn landsreikninganna með hlutfallskosningum, í stað þess sem nú eru þeir kosnir 2, hvor í sinni deild, með einföldum meiri hluta. Nú eru þeir kosnir úr stjórnarflokknum, og er tiltölulega lítið gagn að því. Það er mótstöðuflokkurinn, sem hefir opin augun fyrir fjármálameðferð stjórnarinnar, og er því rétt að gefa mótstöðuflokkinum færi á að velja 1 mann, ef hann er svo sterkur. Enn fremur er yfirskoðunarmönnum í sömu grein veitt heimild til að sjá reikninga og bækur gjaldkera landsjóðs og stjórnarráðsins um yfirstandanda ár. Er það gert til þess, að þeir gefi eftirmönnum sínum bendingu um þetta. Þetta er aðhald fyrir stjórnina og mun hún fremur með þessu ákvæði gæta sín að fara ekki út fyrir lögin með fjárveitingar aðrar en þær, sem vissa er um, að fáist samþyktar eftir á. Sömuleiðis, að stjórnin gerði ekki neinar óráðlegar ráðstafanir, sem þjóðin væri dulin. 17. gr. frumv. kveður svo á, að hvor deild um sig skeri úr því, hvort þingmenn hennar séu löglega kosnir. Þetta er eðlileg afleiðing af því, að hér er nánast að ræða um 2 þing, þótt saman komi í sameinuðu þingi. 18. gr. frumv. fer fram á það, að breyta megi með einföldum lögum því ákvæði 45. gr. stj.skr., að hin evangeliska-lúterska kirkja skuli vera þjóðkirkja á Íslandi. Öllum er það kunnugt, að sterk hreyfing er uppi hér á landi í þá átt að skilja ríki og kirkju. Sú hugsun, sem lá til grundvallar fyrir þessari tillögu, var sú, að á síðasta þingi var skorað á stjórnina í þingsályktun að undirbúa skilnað ríkis og kirkju. Því þótti henta betur, að breytingin gæti fram farið með einföldum lögum en með stjórnarskrárbreytingu. 19. gr. frumv. er um það, að menn séu eigi skyldir að greiða persónuleg gjöld til annarar guðsþjónustu en þeir aðhyllast sjálfir, og þeir, sem í engu trúfélagi eru, greiði til skóla þau gjöld, sem ella ættu að greiða til þjóðkirkjunnar. Þetta varð ofan á hjá meiri hluta nefndarinnar. Það er sjálfsögð afleiðing af trúbragðafrelsi manna, að þeir séu eigi skattskyldir til nokkurrar guðsþjónustu, þeirrar er þeir vilja ekki þekkjast. Þetta er mannlegur réttur. En eg lít svo á, að það að leggja á menn, sem ekki eru í neinu viðurkendu kirkjufélagi, gjald til skóla um fram það, sem þeir ella greiða, sé hegning. Það virðist svo sem fylgismenn þjóðkirkjunnar séu hræddir um að hún hrynji, ef henni er ekki haldið uppi með fésektum. Þannig lít eg á málið. En þeir, sem halda fram þessu ákvæði, get eg búist við að færi þessi rök fyrir máli sínu. Ef menn eru undanþegnir öllu gjaldi til trúbragða og ekkert gjald lagt á menn í staðinn, þá er eins og sé verið að veita mönnum verðlaun fyrir að ganga úr þjóðkirkjunni. Á þessa lund munu þeir hugsa. Segi eg þetta vegna þess, að mér finst það skylda mín, að setja málið fram jafnt frá þeirra hlið sem vorri. En ef það er satt, sem vel má vera, að meðlimir kirkjunnar hangi saman á gjaldinu einu, þá vex eigi vegur kirkjunnar við það. 21. gr. frumv. er ný grein þess efnis, að ef alþingi samþykkir sambandsög, skuli þing rofið og nýjar kosningar fara fram. Ef sambandslögin eru síðan samþykt af hinu nýja þingi, skulu þau lögð fyrir konung til staðfesingar, að tilskildu samþykki löggjafarvalds Dana. Þetta ákvæði er sett til þess að aftra því, að menn hvatvíslega breyti eða geri sambandslög, heldur geti þjóðin með nýjum kosningum lagt dóm sinn á málið. Ákvæðin um stundarsakir eru svo sjálfsögð, að eg þarf ekki að gera grein fyrir þeim. Þá skal eg snúa mér að brtill. þeim, sem fram hafa komið, og tek eg þær eins og þær koma fyrir, því að mér hefir ekki verið hægt að fá yfirlit yfir þær vegna tímaleysis. Er þá fyrst fyrir brt. frá oss þm. S.-Múl. þess efnis, að engi nema ráðh. hafi frumkvæði í fjármálum, og þar við komin brt. á þgskj. 312 frá háttv. 1. þm. N.-Múl. (J. J.) um að ráðherra og fjárlaganefndir deildanna hafi frumkvæðið. Þetta er mikið nýmæli og óheyrt hér á þingi áður. En samt er mikilsvert, að það geti komið til umræðu til að vekja þjóðina til umhugsunar um málið. Þessari tillögu er svo farið, að ef hún gengur ekki fram í fyrsta sinn, þá er hún líkleg til að vinna fylgi smámsaman og sigra að lokum. Ráðherrann ber ábyrgð sinna gerða. Það er eðlilegt, að stjórnin segi til, hvers hún þurfi við til að geta stjórnað. Þjóðin er á engu eins sár og fé, sem eytt er til ónýtis. Það er hennar helgi réttur og brýna skylda. En þegar fé er varið til óþarfa, þá á þjóðin rétt til að vita, hver eigi að svara fyrir það, og því á eigi neinum að haldast uppi að bera upp fjárveitingu öðrum en þeim sem ábyrgðina ber. Páll heitinn Briem sagði eitt sinn: »Ef eitthvað fer aflaga í stjórn, er nauðsynlegt að hafa einhvern til að skamma fyrir það«. Þetta fyrirkomulag er með Bretum. Alla tíð síðan parlamentið var stofnað, hefir engum nema ráðherrum verið heimilt talið að gera tillögur um fjárveitingar. Brtill. um nýjar fjárveitingar geta skift hundruðum. Nú eru þær þegar á annað hundrað, og verða óefað tvöfalt fleiri áður þessu þingi verður lokið. Eg tala nú ekki um meðan alt leggur saman, bæði fjárln. og einstakir þm. Þá geta þær orðið býsna margar. Hvað er þá eiginlega orðið eftir af fjárlögum stjórnarinnar, þegar meiri hl. þm. er búinn að gera þau svo ólík sjálfum sér með alls konar hrossakaupum, að munurinn getur skift hundruðum þúsunda? Og hver á að bera ábyrgðina á öllu þessu? Stjórnin getur ekki borið ábyrgð á öðru en sínu frumv., en hver á þá að bera ábyrgð á hinu? Og ef þjóðin verður nú óánægð, hvert á hún þá að snúa sér með ávítur fyrir þessar auknu fjárveitingar? Ekki til þessara 40 þm., því að sú ábyrgð, sem er svo dreifð, er sama sem engin ábyrgð. Ekki til flokkanna, því að í fjárveitingum gætir venjulega ekki mikið flokkaskiftingar. Þar rennur alt sundur og saman, og þarf ekki að lýsa því. „Þar hlaupa þeir saman í hjónaband sem hundur og tík á svelli“. Þess vegna er það till. okkar, að ráðherra einn megi koma fram með br.till. við fjárl., þær, er hafa í för með sér aukin útgjöld. Við þessa till. vora hefir svo háttv. 1. þm. N.-Múl. (J. J.) gert aðra br.till. þess efnis, að frumkvæði í fjárveitingum sé ekki leyft öðrum en ráðherra og fjárln. hvorrar deildar í heild sinni. Ekki þori eg nú að hengja mig upp á það, að ekki sé nein bót að þessu, en bágt á eg með að sjá vit í því. Afleiðingin verður sú, að allir koma með hreppapólitíkina í vasanum til fjárln. og fá sér þar flutningsmenn, og þar safnast fyrir heilir baggar af þessu. Þeim, sem þar sitja, er ant um að gera sínum flokksmönnum til hæfis, og alt lendir í hrossakaupum eftir sem áður; hver einstakur getur sagt nei, pólverskt »liberum veto«, og þá verður hver þm. pískaður af annara áhugamálum, ef hann á að koma nokkru fram af sínum. Eg kemst ekki yfir það, að minnast á allar brtill., og læt mér því nægja hinar helztu. Um brtill. háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. J.) um kosningarrétt kvenna hefi eg áður talað, og ætla ekki að minnast á það aftur. Háttv. 1. þm. Skagf. (Ó. Br.) á brtill. um tölu þm. og skiftingu þeirra í deildir. Vill hann að þeir verði 36 í stað 40, eða með öðrum orðum að þeim verði fækkað um 4, þegar kgkj. þm. er slept. Meiri hluti nefndarinnar hefir ekki getað aðhylst þetta, og eg get það ekki fyrir mitt leyti. Á öllum þeim þingum, sem eg man eftir, hefir það viljað brenna við, að flestöll störf hafa hlaðist á örfáa starfhæfa menn, og annríki þessara manna, sem skipaðir eru í margar nefndir, tefur hvað mest þingtímann. Eg veit, að þessa kennir einnig í fjölskipaðri þingum, og að það er ekki svo mjög ámælisvert, því að ætíð hlýtur að vera misjafn sauður í mörgu fé. En þegar svo er, þá tjáir ekki að klípa af starfskröftunum. Það veitir ekki af þeim eins og er, og því betur verður með málin farið sem þm. eru fleiri. Skifting hans í deildirnar er ekki annað en bein afleiðing af fækkuninni, svo að eg þarf ekki að tala frekar um hana. Þá er brtill. á þgskj. 283 frá sama háttv. þm., sem eg verð að segja bæði fyrir mig og fleiri, að mér líkar ekki. Og eg óska að háttv. deild geri sér það ljóst, hvað það er, sem hér er farið fram á, sem sé það, að ef ekki færri en 4 þús. kjósendur óska þess, þá á að bera öll ný lög undir þjóðaratkvæði, nema fjárlög. Mér vitanlega tíðkast þetta hvergi nema í Sviss og einhverjum af Ástralíufylkjunum, ef til vill, mér er það ekki svo kunnugt. Eg reikna ekki fyrirmyndarlandið(!) Finnland, því að þar hefir þetta nú litla þýðingu. Og þar sem þetta hefir verið reynt, hefir það gefist illa. Eg las hérna í vikunni 2 ritgerðir eftir tvo merka stjórnmálamenn í Vesturheimi, sem tala um »referendum«, og segja, að þegar stjórnarskrá Bandamanna var samin, þá hafi það verið viturlega ráðið, að kveða niður þann draug. Það væri banatilræði við alla sanna þjóðstjórn í löndum, þar sem alþýða kýs sér fulltrúa. Og eg verð líka að segja það, hvort sem mönnum líkar það betur eða ver, að allir þeir tugir þúsunda, sem eru kjósendur, hafa ekki vit á þingmálum. Hitt er alt annað, að kunna að velja skynsama menn, sem þeir þekkja og bera traust til fyrir sína hönd. Og þótt þetta eigi sér stað í Sviss, þá er þess að gæta, að þar stendur alveg sérstaklega á, þar sem hvert »Kanton« er svo örlítið um sig og því svo létt að ná saman. Í sumum fylkjunum er jafnvel ekkert þing, heldur koma allir borgararnir saman á einn stað og þinga, alveg eins og í grísku borgfélögunum í fornöld. En þetta á nú ekki við annarstaðar, og sízt í strjálbygðu og víðáttumiklu landi. Menn geta hugsað sér, ef »referendum« ætti að vera um öll lög, sem vér samþykkjum hér, hver tök hávaði kjósenda mundi hafa á því að kynna sér þau til hlítar, og hvert skyn allur fjöldi þeirra beri á þau. Þeir yrðu ekki annað en atkvæðastórgripir, sem einstakir menn teymdu. Þetta væri blátt áfram að kasta löggjöfinni úr skynbærra manna höndum í hendur óvita, því að eitt er það að velja menn til þess að gefa sér lög, en annað að dæma um lög, sem þingið samþykkir. Eg hygg því, að þetta væri háskalegt fyrir hið sanna þjóðfrelsi. Þetta yrði til bana öllu þingræði og sönnu þjóðræði, en til að skapa skrílræði og flónræði. Eg sé að hér hafa verið sett tímatakmörk fyrir þessu á þgskj. 297, það á að fara fram innan þriggja mánaða. Halda menn nú að það gengi létt, að fá 4 þús. - ekki til að skrifa eða ljá í blindni nöfn sín undir áskoranir um málskot, það yrði lafhægt - heldur 4 þús. kjósendur til þess að sjá og lesa lögin, kynna sér málin og afla sér þekkingar, að þeir vissu betur en þingmenn? Hitt, að safna liði, það má ætíð á stuttum tíma, ef nógu ötulir menn eiga í hlut, en það yrði ekki til bóta festu í löggjöf eða frelsi í landinu, heldur hið gagnstæða. Brtill. þeirra háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) og háttv. þm. Dal. (B. J.) eru svo langar og margvíslegar, að eg get ekki farið til muna út í þær hér. Þær hvíla, að minsta kosti framan af í frv. á þeim mismun á skoðunum, að þeir hyggjast geta orðað 1. gr. án þess að viðurkenna gildi stöðulaganna. Það held eg að alþingi geti ekki. Annars hefi eg talað um það áður, og vil ekki endurtaka það. Það eru að eins fá atriði í brtill. þeirra, sem eg vildi drepa á, t. d. 3. brtill. við 2. gr., að framan við 4. gr. á þgskj. 328 komi ákvæði um það, að engan megi skipa í embætti, nema Íslendinga, eða þá, er öðlast hafi þegnréttindi hér samkvæmt íslenzkum lögum. Eg ætla nú hvorki að lofa þetta né lasta í sjálfu sér, en vil að eins benda á það, að með þessu er búinn til nýr fæðingjaréttur og fráskilinn fæðingjarétti Danaveldis. Og menn verða að gæta þess, að þetta er svo mikil röskun á því, sem kölluð hafa verið lög, að það er eitt ærið nóg til þess, að lögum þessum verður undir eins synjað staðfestingar. Engin von, heldur beinhart nei, fyrir þetta eina atriði, þar sem farið er út af sérmálasviðinu. Og er nú þetta þess vert, að kasta frá sér öllum breytingum til bóta á stjórnarskránni fyrir þá ánægju, sem af þessu kann að verða í þinginu og úti um land? Eg held ekki, hversu mikið sem kynni að mæla með þessu í sjálfu sér. Þá vilja þeir og hafa þingið óskift, eins og segja má að það sé nú, því að önnur deildin er eiginlega ekkert annað en nefnd, kosin af hinni deildinni, og á þetta auðvitað enn frekar við, þegar kgkj. þm. eru farnir. Þá virðist mér vera annaðhvort að gera, að hafa ekki nema eina deild, eða þá að hvor deildin sé bygð á sínum grundvelli. Eg veit ekki hvað þeir vilja tryggja sér með þessu fyrirkomulagi. Er það ekkert annað en það, að málin verði rædd 6 sinnum? Það mætti eins þótt þingið væri alveg óskift. Ekki get eg látið vera að minnast dálítið á kosningarrétt og kjörgengi samkvæmt till. þeirra. Því er meðal annars haldið fram, að kosningarrétt og kjörgengi eigi allir gjaldþrota menn að hafa, einnig meðan bú þeirra eru til skiftameðferðar. Nú er það svo, að þeir öðlast þessi réttindi aftur, þegar er skiftin eru um garð gengin.  (Bjarni Jónsson: En hvað gerir það þá til, þótt þeir hafi þau eins á meðan?)  . Það getur vel verið, að það geri oft ekki stórmikið til, en það má þá eins vel segja, að það geri ekkert til, þó að glæpamennirnir í tukthúsinu hefðu kosningarrétt, eða þá börnin í vöggunni. Það mætti alt af kjósa fyrir þau. Annars býst eg við því, að brtill. eins og þetta séu þess eðlis, að það megi spara sér að mæla á móti þeim. Eg held að hver þingmaður hafi eitthvað það í brjósti sínu og hugskoti, sem býður þeim að drepa slíkt. Eg býst nú ekki við því, að eg hafi komist yfir það, að nefna nærri því allar brtill., sem hér liggja fyrir, enda munu ýmsar vera ókomnar ennþá, en eg vona, að mér hafi ekki sést yfir margar af hinum verulegri, og má þá athuga hinar síðar. Eg vil þá ekki lengur en í klukkutíma sitja í ljósi háttv. tillögumönnum, og læt þetta vera nóg að sinni.



Við höfðum, háttv. þm. Dal. (B. J.) og eg, leyft okkur að koma fram með frumv. til stjórnarskrár, sem fór miklu lengra en bæði meiri og minni hl. háttv. nefndar vildi fara. Með þessu var það ekki ætlun okkar, að reyna að standa í vegi fyrir nauðsynlegum stj.skr.breytingum á þessu þingi, heldur vildum við sýna það, eins og okkur hafði verið á hendur falið af okkar flokki, að stefna hans í stjórnmálum og gagnvart Dönum væri enn hin sama, sem á síðasta þingi. Það er nú margt í þessu frumvarpi okkar, sem háttv. nefnd hefir verið á einu máli um að fallast á, og sem ekki hefir verið hér upp talið, t. d. að ráðherrar skuli vera þrír. Ennfremur vil eg nefna ákvæðið um afnám eftirlauna, og í sambandi við það skal eg geta þess, að það er misgáningur, bæði í frv. og nefndarálitinu, þar sem þess er ekki getið, að 3. málsgr. í 4. gr. stjórnarskrárinnar eigi að falla burt, eins og eg tók fram við háttv. framsögumann meiri hl. við 1. umr. Ennfremur rýmkun kosningarréttarins, sem allir eru sammála um að einhverju leyti, og margt fleira. Meðal annars er ákvæðið um ríkiskirkjuna hér í landi, að skilja megi hana frá ríkinu með sérstökum lögum, þótt við hefðum nú reyndar álitið, að fyrirkomulagi kirkjunnar skyldi skipa með lögum. Það er eins fyrir mér og háttv. 2. þm. S.-Múl., (J. Ól.) að eg hefi ekki á stuttum tíma getað áttað mig á öllum br.till. hér. Eg skal þessvegna aðallega halda mér við br.till. mínar og háttv. þm. Dal. (B. J.). Um þær er líka aðalágreiningurinn í nefndinni, og þá einkum 1. gr. Það var að vísu ásetningur hinna háttv. þm. S.-Múl. í upphafi, að gera úr garði allsherjar stjórnarskrárfrumv. En þeir hurfu frá því ráði, sökum vandkvæða, á því að orða 1. gr. þannig, að útflæmd yrði tilvitnunin til hinna svokölluðu stöðulaga og efninu þó haldið innan staddra endimarka. Það skal fyllilega viðurkent, að það er vandi að komast í kringum þessa tilvitnun svo vel á fari, en ekki skil eg í því, að það ætti að vera ókleift. Eins og menn vita, takmarkast stjórnarskráin af landamerkjum stöðulaganna, og því hefir áður verið hreyft á þingi, að komast mætti fram hjá þessu hvimleiða skeri með því, að telja upp þau mál, er stjórnarskráin tekur yfir. Og það hefir bæði mér og öðrum sýnst, að þetta sé ekki ófær vegur, ef ekki er farið út fyrir þau takmörk, sem þessi stöðulög setja stjórnarskránni. Vandhæfið liggur ekki í því, að orða þetta heldur undantekninguna, hæstarétt. Í stöðulögunum stendur svo, að fyrst um sinn skuli hæstiréttur Danmerkur ríkis hafa æðsta dómsvald í ísl. málum. Við höfum nú gert margar tilraunir til þess að koma þessu sæmilega fyrir, og fengið marga vitra menn til þess að aðstoða okkur, og niðurstaðan er nú orðin þessi. Eg skal geta þess, að í stjórnarskrárfrumvarpi Benedikts Sveinssonar fyrrum var svipað ákvæði um þetta, þótt það væri öðruvís orðað. Þar er ákvæði þessu skotið aftur fyrir. Nú höfum við orðað þetta svo, að hæstarétti Dana skuli falið æðsta dómsvald í framangreindum málum, unz önnur skipun verður þar á gerð. Þeir, sem á eftir okkur koma, verða svo að gera út um það mál, og það er látið ósagt, hvenær það verði. Það virðist svo, sem þetta ákvæði haldi sig svo greinilega innan landamerkja stöðulaganna, að þar geti ekki skeikað, og erfitt verður mér að trúa því, að þetta ákvæði verði frv. til falls, því að hér er ekkert sagt, sem fari í bága við stöðulögin, ef þau eru annars svo friðhelg, að ekki megi hreyfa við þeim á þessu þingi. Við höfum leyft okkur að prenta hér aftan við ummæli Kriegers ráðherra, þess er kom lögunum á 1870–1871, og svo mótmæli alþingis árið 1871 gegn gildi þeirra. Sjálfur játar Krieger, maðurinn sem kom lögunum í kring, að hér sé ekki um nein endanleg úrslit að ræða, enga endanlega samþykt í þessu máli, þar þurfi hinn málsaðilinn (alþingi) að koma til. Nú hefir þessi hinn málsaðilinn (alþingi) aldrei samþykt stöðulögin, svo sem kunnugt er, heldur einmitt mótmælt þeim. Þau eru því alls ekki bindandi fyrir oss, hverju svo sem Danir kunna að vilja halda fram um það. Og um það atriði, að konungur muni ekki staðfesta stjórnarskrá þessa, ef nefnd stöðulagaákvæði yrði úr henni feld, þá er eg ekki hræddur við að hreyfa við 1. gr. stjórnarskrárinnar af þeim ástæðum. Þá skal eg snúa mér að því, sem landsfólkið segir um þetta mál. Á 4 þingmálafundum, sem haldnir voru hér í Reykjavík, var samþykt í einu hljóði tillaga, sem borin var fram bæði af meirihlutanum og minnihlutanum, og orðuð af einum lögfræðing þessa bæjar, og fór sú tillaga fram á það, að jafnframt því, sem gerðar yrðu breytingar á stjórnarskránni, þá væri og afnumdar allar tilvitnanir í stöðulögin. Annar lagamaður, háttv. þm. Vestm. (J. M.) bar það og fram á þingmálafundi í sínu kjördæmi og fekk samþykta tillögu, er einnig fór fram á að nema burtu stöðulagaákvæðið úr stjórnarskránni. Þá var og enn samþykt á 2 fundum hjá háttv. þm. A.-Sk. (Þ. J.), þar sem fundurinn lýsir yfir því, að hann viðurkenni ekki stöðulögin sem réttargrundvöll stjórnarskipunar vorrar. Þá var ennfremur samþykt á þingmálafundum, sem haldnir voru af þm. Árnesinga að Tryggvaskála og Húsatóftum, tillaga, er »telur það öldungis ótækt að byggja á stöðulögunum«. Á fleiri þingmálafundum veit eg ekki til, að bornar hafi verið upp tillögur í þessa átt, en hefðu slíkar tillögur verið uppbornar á fleiri fundum, þá efast eg ekki um, að þær hefðu orðið samþyktar af öllum landslýð. Enda þótt háttv. framsm. (J. Ól.) vildi hræða okkur frá því að koma með brtill. í þá átt að afnema tilvitnanina í stöðulögin, þá höfum við þó, eg og háttv. þm. Dal. (B. J.), komið einnig hér fram með breyt.till. við 2. gr. stjórnarskrárinnar, þar sem »hin sérstaklegu« málefni Íslands eru nefnd - því við lítum svo á, að það eigi ekki að sjást í stjórnarskrá þeirri, sem nú verður samþykt. Það bendir til viðurkenningar um einhver »sameiginleg« mál með Dönum. Þá er þriðja breytingartill. okkar um það, að engan megi skipa embættismann á Íslandi annan en Íslending, nema hann hafi fæðingarrétt eftir þeim lögum, sem alþingi hefir sett og samþykt. Þessi breytingartill. hefir einnig orðið ágreiningsatriði, og hafa sumir helzt talið þessari breyt.till. það til foráttu, að hún gangi um of inn á svonefnt sambandslagasvið. En þá vil eg spyrja, hver er það, sem ákveður sambandslagasviðið? Er það ríkisdagurinn í Danmörku eða alþingi Íslendinga? Hverju hinir háttv. mótstöðumenn þessarar tillögu hér til svara, skal eg láta ósagt, en hinu verð eg að halda fast fram, að Íslendingar geti ekki viðurkent landamerki þau, sem danskt löggjafarvadd setur hér um, nema því aðeins að Íslendingar sjálfir löglega samþykki þau. En um þetta atriði, sem menn kalla sambandsmálefni, hefir meiri hl. nefndarinnar viljað komast hjá að greiða atkvæði. Hvort atkvæðagreiðsla um það geti ef til vili verið heppileg eða ekki, skal eg láta ósagt, en hitt dylst víst fáum, að það að ganga þegjandi framhjá þessu atriði, er að loka augunum og látast ekki sjá hættuna. Þá hefir orðið ágreiningur um það, á hvern hátt skipa skuli þinginu, hvort það skuli vera óskift eða tvískift, og á hvern hátt þá eigi að kjósa til efri deildar. Okkur, mér og háttv. þm. Dal. (B. J.), finst þingið ekki svo umfangsmikið, að neina nauðsyn beri til þess að kjósa til þess á tvennan hátt, eins og háttv. meiri hluti nefndarinnar vill halda fram, að þörf sé á. Þvert á móti álítum við, að slíkt fyrirkomulag geti reist of rammar skorður fyrir framkvæmdum neðri deildar, og það getur þó ekki verið meiningin hjá andstæðingum okkar, að þeir með þessu fyrirkomulagi vilji setja þá stýflu fyrir framkvæmdir þessarar deildar, að hún ekki geti komið fram áhugamálum sínum, enda þótt þeir hljóti að viðurkenna, að neðri deild eigi mestu um þingsins málefni að ráða. Ekki væri það heldur eins dæmi þótt við hefðum þingið óskift, því þannig er það bæði í Finnlandi og Noregi. Þá þykir okkur kjörtíminn til efri deildar of langur - hann á sem sé að verða 12 ár; lengstur tími sem annars er tíðkanlegur í öðrum löndum er 8–9 ár, en nú sé eg, að háttv. þm. N.-Ísf. (Sk. Th.) hefir komið með breyt.till. um að kjörtíminn verði færður niður í 6 ár. Þá skal eg leyfa mér að svara háttv. framsm. (J. Ól.) nokkrum orðum. Hann vildi amast við því, að menn, sem þiggja af sveit, fengju kosningarrétt. Eg skal ekki þrátta við hann um hæfileika þessara manna, en því verð eg að halda fram, að heiðarlegir sveitarómagar muni hafa eins mikla dómgreind um það að kjósa þingmenn eins og margir aðrir, sem ekki hafa ratað í þær raunir að verða þurfandi. Að öðru leyti mun þm. Dal. (B. J.) halda svörum uppi fyrir þessari tillögu, sem honum er sérstaklega áhugamál. Þá vil eg minnast á það, að eg og háttv. þm. Dal. (B. J.) höfum komið með breyt.till. í þá átt að breyta núgildandi ákvæði, um að sá, sem hefir dvalið 5 ár í löndum Danakonungs í Norðurálfu, hafi kjörgengi hér á landi, að breyta því þannig, að til þess að öðlast kjörgengi hér verði hann að hafa verið heimilisfastur minst 2 síðustu árin á Íslandi. Okkur finst óeðlilegt að miða kjörgengi manna hér við það, hversu lengi þeir hafa dvalið t. d. í Færeyjum, Borgundarhólmi eða annarsstaðar í Danmörku, enda ekki meira heimtandi af þeim manni, sem vill verða hér þingmaður, en að hann hafi dvalið hér á landi svo lengi, að hann að minsta kosti hafi nokkura nasasjón af því, hvernig hér til hagar. Þá eru ýmsar aðrar breyt.till., t. d. um nafnbætur og titla. Okkur þótti rétt að lofa því efni að koma undir atkvæði hér í deildinni, án þess þó að það væri meining okkar að svifta þá menn, sem slíka hluti hafa nú, því yndi og ánægju, að mega hengja þá á sig. Þá er tillaga frá þingmönnum Skagfirðinga um þjóðaratkvæði (referendum), er geti náð til allra laga nema fjárlaganna. Þetta ákvæði álít eg mjög varhugavert, því það getur orðið til þess, að nytsömustu lög nái ekki fram að ganga. Hinsvegar finst mér sjálfsagður hlutur að leita þjóðaratkvæðis, þegar um sambandsbreytingu milli ríkjanna er að ræða, en að kasta t. d. lögum um aukna skatta, nýjar lántökur til arðvænlegra fyrirtækja fyrir almenning, álít eg varhugavert. Þá er breyt.till. í þá átt, að enginn þm. megi koma með breyt.till. um hækkun liða í fjárlögunum, nema í sambandi við stjórnina og fjárlaganefnd. - Eg skal að vísu játa, að þetta fyrirkomulag getur haft kosti í för með sér, en hinsvegar getur fylgt því sú hætta, ef við harðsnúinn meiri hluta er að eiga, að minni hluti geti ekki komið nokkurri nytsamlegri fjárveitingu fram, en stjórnin sjálf og fylgifiskar hennar geta ráðið öllum fjárveitingum. Þótt einstakir þingmenn bryddi upp á nytsamlegum fyrirtækjum, er hætt við að þeir fái litlu komið áleiðis, ef landstjórnin hefir ekki áttað sig á málinu eða af einhverjum ástæðum vill ekki sinna því. Ef til vill mætti hér finna heppilegan milliveg; gerhugull maður hefir, bent mér á, að gera mætti þingmönnum að skyldu að senda stjórninni uppástungur um fjárveitingar til umsagnar, gæti svo stjórnin tekið afstöðu til þeirra. Á þann hátt ykist samvinnan milli þings og stjórnar. Þó sýnist mér það heldur ekki annmarkalaust. Hér hefir komið fram tillaga frá h. 1. þm. S.-Múl. (J. J.) um kosningarrétt kvenna. Eg vildi ekki setja mig á móti meiri hluta nefndarinnar um það mál, en felli mig þó öllu betur við till. þessa og hallast væntanlega að henni við atkvæðagreiðsluna. Enn hefir komið fram till. frá háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.) um að setja þekkingarskilyrði fyrir kosningarrétti. Till. þessi var rædd í nefndinni og þótti sumum hún varhugaverð og ekki eiga sem bezt heima í stjórnarskrárlögum. Ef slíku ákvæði væri harðneskjulega beitt, mætti vafalaust nota það til þess að svifta fjölda manns atkvæðisrétti. Hitt virðist sjálfsagt, að í skólum sé kend einhver slík námsgrein, en ákvæði um það ætti betur heima í fræðslulögunum eða reglugerð, en í stjórnarskrá. Margar aðrar tillögur hafa komið fram, en eg hefi minst á flestar, sem nokkru máli skifta og við gátum ekki komið okkur saman um við meiri hl. nefndarinnar. Mun eg því ekki orðlengja frekar að sinni.



Eg álít sjálfsagt, að frumvarp þetta verði að lögum og er í rauninni óþarft að skipa nefnd í svo einfalt mál. Frumvarp þetta hefði átt að vera borið upp á þingi fyrir löngu; ekkert er að óttast, þótt það verði að lögum, sízt það, að embætti landsins muni fyllast af kvenfólki, því að í bráðina munu þær lítið nota rétt sinn til embættanna, þó að þær noti námsstyrkinn. Út af mótbáru þeirri, sem háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ól.) hreyfði, skal eg geta þess, að karlmenn eru ekki, fremur en konur, vátrygðir fyrir sjúkdómum, læknirinn getur fengið gigt, sýslumaðurinn lungnabólgu o. s. frv. Hinu geri eg mér engar grýlur úr, þótt konur geti lagst á sæng, þau forföll koma ekki að mönnum óvörum og getur tæpast orðið eins bagalegt, eins og þeir sjúkdómar, sem enginn getur séð fyrir. Eg mun greiða frumvarpinu hiklaust atkvæði mitt, en ef mönnum sýnist réttara að það sé athugað í nefnd, vil eg stinga upp á, að kosin sé 5 manna nefnd.



Eg vildi að eins geta þess, að eg hefi ekkert á móti þeirri pólitísku fermingu, sem háttv. flutnm. (J. Ó.) var að tala um, ef henni yrði haganlega fyrirkomið. Háttv. flutningsmaður talaði um það, að frumv. þetta stefndi svo mjög í sjálfstæðisáttina, sem unt væri. En það er þó auðséð á 20. gr., að svo er ekki. Þar er kjörgengi miðað við þá, sem eru heimilisfastir í veldi Danakonungs. Þessu var þó hægt að þoka til, af því að því máli er svo varið, að við getum hagað því alveg eftir eigin geðþótta. Það var góð upplýsing hjá háttv. flutningsmanni að ákvæðin um kærurétt konungs, er þeir vilja auka inn í stjórnarskrána, merkja það, að hinn háttv. flutnm. vildi hlynna að pólitískum glæpum hér á landi. Ekki vissi eg fyrri að tilgangurinn væri þessi. Eg er flutnm. þakklátur fyrir svona hreinskilna skýringu og vona að menn hafi tekið eftir henni.



Eg vil fyrst fara nokkrum orðum um breyt.till. á þgskj. 269. Háttv. framsm. meiri hlutans (J. Ó.) hefir þegar minst á hana og bent á, að hún fari fram á að fækka þingmönnum um 4. Sú þingmannatala, sem nú er, er ekki ýkja gömul. Það var fyrst með lögum 3. okt. 1903, að tala þingmanna var ákveðin 40. Lengst af hafa að eins 36 menn átt sæti á alþingi, sem sé á öllum löggjafarþingunum samkvæmt ákvæðum stjórnarskrárinnar 5. jan. 1874. Á ráðgjafarþingunum voru þeir ekki nema 26 samkvæmt ákvæðum tilskipunar 8. marz 1843. En í sambandi við það, að þingmönnum var fjölgað með lögunum frá 1903, er á það er að líta, hvað fjölguninni olli. Hún var ekki lögleidd beint í þeim einum tilgangi að auka starfskrafta þingsins, hugsunin var aðallega sú, að fjölga þjóðkjörnum þingmönnum svo í efri deild, að þeir væru þar í meiri hluta. Eg skal játa, að búast má við, að þingstörfin aukist í framtíðinni og löggjafarmálefnin verði margbreyttari, en þá kemur hitt til greina, að ef þetta frv. verður að lögum, þá verða málin betur undirbúin undir þing. Það hefir mikið til stafað af slæmum undirbúningi málanna undir þing, hvað störf hafa ofhlaðist á einstaka þingmenn bæði í nefndum og vegna frumv., sem þeir sjálfir hafa flutt. Ef ráðherrum verður fjölgað, verður ein afleiðingin, sú, að aðalstarf þingmanna verður ekki að koma fram með ný frumv., heldur hitt, að segja álit sitt um þau frumv., sem stjórnin leggur fyrir, og vekja máls á ýmsum endurbótum, sem stjórnin svo undirbýr fyrir næsta þing. Háttv. framsögum. lagði áherzlu á, að tiltölulega lítill hluti þingmanna væri þingstörfum vaxinn. Það kann að vera satt að nokkru leyti. En margur getur verið nýtur þingmaður, þótt hann t. d. sé ekki mikill orðamaður eða fimur til að skrifa nefndarálit; alt um það getur hann haft góðar hugmyndir og haft heppileg áhrif á löggjafarstarfið. Það mun láta nærri, að ef þingmenn eru 36, þá verði 1 þingmaður til jafnaðar fyrir hverja 2300 landsmenn, en víðast annarsstaðar tíðkast, að 1 þingmaður er fyrir hver 10–20 þús. íbúa. Þetta stafar auðvitað af fámenni þjóðarinnar, sem veldur því, að allar þjóðstofnanir vorar verða tiltölulega dýrari en annarsstaðar gerist. En rétt er að hafa engan tilkostnað meiri og engar stofnanir stærri um sig en þörf gerist og stendur í réttu hlutfalli við fólkstölu og efnahag þjóðarinnar. Hér má spara nokkuð fé með því að hafa þingmenn ekki fleiri en 36 og verður sá sparnaður meiri, ef farið yrði síðar meir að halda þing árlega. Þá vil eg minnast á annað atriði á þgskj. 283. Framsögumaður fór um það nokkrum orðum og söng þingræðinu lof og dýrð. Vitanlega hefir sú stefna nú mikið gengi; en svo er um hana sem um marga nýbreytni, að þeir sem hafa gert sér miklar vonir um ágæti hennar, eru ófúsir á að kannast við þá galla, sem á henni eru. Þó er nú víða í löndum mikil óánægja með þingræðisstefnuna og mjög kvartað um, að hún reynist miður en menn höfðu gert sér vonir um. En það ætti mönnum að geta komið saman um, að grundvöllur þingræðisins er réttur þjóðarinnar til þess að ráða sjálf málum sínum. Þessi réttur er nú framkvæmdur með því að kjósa fulltrúa; en sá er hængur á, að mikill vandi er að meta kosti manna og galla svo til þess starfs sem annara. Og ennfremur verða úrslit kosninga oft eftir því, á hvaða málefni kjósendur leggja mesta áherzlu í þann svipinn, og er þá minna tekið tillit til, þótt menn að öðru leyti séu óánægðir með þingmannsefnið og skoðanir hans á öðrum málum. En þó að nú kjósendur séu vel ánægðir með þingmanninn og skoðanir hans, þá, hljóta á hverju kjörtímabili að koma fram mörg ný mál, sem hvorki þingmanninum né kjósendum hefir áður gefist tækifæri til að mynda sér skoðanir um og verða þá kjósendur að láta sér lynda, þótt framkoma þingmannsins sé alt öðru vísi en þeir vilja vera láta. Menn hafa reynt ýmis ráð til þess að bæta úr þessu; meðal annars að takmarka valdsvið þingsins. En sérstaklega hafa menn á síðari árum víða bent á eitt ráð, sem sé alþjóðaratkvæði um einstök mikilsvarðandi málefni, er snerta mjög hagsmuni almennings. Slík almenn atkvæðagreiðsla kjósenda um löggjafarmál hefir allvíða verið tekin upp á seinni árum, einkum í ýmsum ríkjum Bandafylkjanna í Ameríku. En hvergi hefir hún verið jafnlengi í lögum eins og í Sviss. Þar hefir þjóðin ekki eingöngu synjunarrétt, heldur einnig frumkvæðisrétt í löggjafarmálum. Hér er aðeins farið fram á synjunarrétt. Háttv. framsögumaður hélt því fram, að mikil hætta gæti stafað af þessari tillögu. En eg get ekki séð, að svo sé; samkvæmt till. getur þjóðin að vísu skotið málum á frest, en þar með er fengin trygging fyrir, að eigi verði hrapað að lagasetning og að þjóðin verði ánægðari með þau lög, sem hún á að búa undir. Þetta er enda ekki óþekt í löggjöf vorri, að láta þjóðina hafa beint atkvæði um málefni sín. Það er eitt atriði í sveitarstjórnarlöggjöfinni, að samþykki lögmæts sveitarfundar útheimtist til þess, að nýmæli sem miklu varða og hafa mikinn kostnað í för með sér fyrir almenning, geti fengið framgang. Og á síðari árum hefir samþyktarlagalöggjöfin fengið meiri og meiri festu og gengi, en hún byggist á rétti allra atkvæðisbærra manna til þess að skipa málum sínum að eigin vild. Á alþingi hefir að eins einu sinni verið ályktað að leggja mál undir alþjóðar dóm; eg á við aðflutningsbannið, en þá var það óheppilegt, að að eins ein spurning um atriði, sem hlaut að hafa víðtækar afleiðingar var lögð fyrir þjóðina, en ekki málið í heild sinni, og urðu því úrslitin óábyggilegri en ella mundi. Þá hefir því og verið hreyft bæði utan þings og innan um annað mjög mikilsvert mál, aðskilnað ríkis og kirkju, að því skyldi ekki ráðið til lykta án þess að það væri borið undir almenning. En úr því að þessi aðferð þannig er að ná fótfestu, þá virðist sjálfsagt að hafa einhver ákvæði um slíka atkvæðagreiðslu í stjórnarskránni, heldur en að alt hangi í lausu lofti. Vel getur verið, að eigi sé þörf á að beita þessari aðferð við mörg mál, enda er eg sannfærður um, að hún mundi sjaldan verða notuð. Eg sé að háttv. þm. Sfjk. (B. Þ.) hefir komið fram með till. á þgskj. 338 um, að landstjórnin ein hafi rétt til þess að skjóta málum undir almenning, en til þess að kjósendur geti krafist slíkrar atkvæðagreiðslu þurfi nokkrir þingmenn að vera því hlyntir. Með slíku ákvæði væri það trygt, að slík atkvæðagreiðsla yrði ekki alt of oft heimtuð né í of lítilsverðum málum. - Það væri ef til vill heppilegt, að tilgreina helztu flokka þeirra mála, sem aðallega ætti að skjóta undir almenning, en þar er mikið vandhæfi á að draga rétta takmarkalínu. Eg vil nefna eitt mál, sem gott væri að beita þessari aðferð við. Það eru ábúðarlögin, sem nýlega voru samþykt hér í deildinni. Þau snerta mjög alþýðu manna og hafa í för með sér mikil útgjöld bæði fyrir landssjóð og jarðeigendur, einkum að því er snertir kostnað við húsabyggingar, og telja margir vafasamt, hvort í lögunum sé nægileg trygging fyrir því, að því fé verði ávalt sem bezt varið og komi að tilætluðum notum. Háttv. framsm. (J. Ól). lagði áherslu á, að kjósendur væru almennt óhæfir til þess að mynda sér skoðanir um löggjafarmálefni. En eg vil leyfa mér að fullyrða, að allur þorri bænda er eins vel fallinn til þess að dæma um slík lög sem ábúðarlögin, eins og þingmenn. Eg skal nefna annað dæmi, ellistyrktarlögin frá síðasta þingi. Samkv. þeim eru allir gjaldskyldir í ellistyrkssjóð, en enginn hefir beinan rétt til þess að fá neitt í aðra hönd nema sem ölmusu eftir útbýtingu hreppsnefndar. Þetta stendur í sambandi við það, að sjóður þessi er ekki neinn tryggingarsjóður í eiginlegri merkingu, og geta verið skiftar skoðanir um hvort það fyrirkomulag sé að öllu leyti hentugt, ekki sízt þegar sjóðurinn vex að miklum mun. Á slík mál sem þessi hygg eg að almenningur beri fult skyn og get ekki séð, að neitt væri í húfi, þó að þeim væri skotið beint undir atkvæði kjósenda. Eg mun svo ekki fara fleiri orðum um þetta, en vil að eins leyfa mér að benda á, að hér er um framtíðarmál að ræða, þótt það ef til vill hafi ekki mikið fylgi á þessu þingi eða nái nú fram að ganga.



Eg ímynda mér, að þótt nefnd yrði skipuð í þetta mál, þá fyndi hún enga vegi til þess að hindra, að embættismenn gætu sýkst eða forfallast. Ef menn á annað borð eru hlyntir hugsuninni í frumvarpinu, þá finst mér nefnd óþörf. Hér er um engar millileiðir að ræða. Jafnrétti eða ekki jafnrétti. Nei eða já. Séu menn jafnréttisheimildinni ósamþykkir, þá er bezt að fella frumv. strax. Mér fanst mótbára hins háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ól.) fremur létt á metunum. Að liggja á sæng er ekki nándar nærri eins hættulegt, eins og margir sjúkdómar, sem karlmenn fá engu síður en konur. Karlmenn geta engu síður en konur, á ýmsan hátt orðið frá verki, og yfirleitt efast eg um, að karlmenn séu alment hraustari, úthaldsbetri eða þrautseigari heldur en hraustar konur. Kvenfólkið finnur það sjálft, hvort það getur gegnt þeim embættum, sem þær sækja um, og sækir ekki eftir því, sem er móti eðli þeirra og megni. Eftirtektavert er, að kvenmenn, sem fengið hafa allvel launaðar stöður við opinberar stofnanir hér á landi, t. d. landsímann, hafa allar sótt um lausn, er þær hafa gifst. Ef meta skal, til hverra embætta konur eru sízt fallnar hér á landi, þá eru það ekki sýslumannsembættin heldur sum héraðslæknisembættin. Það stendur sjaldnast á mjög miklu, þótt ekki náist til sýslumanns í skjótu bragði, en læknarnir þurfa ætíð strax að geta brugðið við, og oft er mikið undir því komið, að þeir séu allra ferða færir þótt færð sé ill og fjöllin brött. Þó hafa yfirsetukonur getað þjónað örðugum umdæmum svo vel, að karlmenn munu tæpast gera betur, og ef kona er svo hraust að burðum, að hún getur rækt svo erfitt starf, því mundi hún þá ekki geta þjónað öðrum embættum? Hvers vegna mega yfirleitt ekki þær konur, sem að öllu leyti eru eins starfsfærar og karlmenn hafa sama rétt til starfans, eins og þeir? Helzt hafði eg búist við, að kirkjunnar menn kynnu að hafa eitthvað á móti frv. vegna trúarbragðanna, en eg hefi ekki getað fundið, að það komi í bág við neitt í kirkjulögum vorum, að kvenfólk hafi prestslega þjónustu. Í öðrum löndum, sérstaklega í Norður-Ameríku, er það altítt, að konur taki prestvígslu og eg hefi heyrt, að í Noregi sé nú búist við að kona, sem er cand. theol. frá háskólanum í Kristjaníu, komist í klerklega stöðu. Mér virðist ástæðulaust að skipa nefnd, það eina, sem nefnd kynni að geta gert, væri að bæta eitthvað orðalag frumvarpsins; við efninu er ekki annað að gera, en segja já eða nei.



Herra forseti! Meiri hl. nefndarinnar hefir leyft sér að koma fram með nokkuð margar breytingartillögur að tölunni til, en ekki miklar að efninu til. Fyrsta breyt.till. er ekkert annað en orðabreyting, og sama er að segja um hina næstu. Þriðja brtill. er þess eðlis, að hún getur væntanlega ekki komið til atkvæða fyr en á eftir hinni fjórðu. En aðalbreytingarnar eru fólgnar í brt. við 9. og 10. gr. Meiri hl. vildi sem sé ekki víkja frá því fyrir nokkurn mun, sem verið hafði grundvallaratriði hjá honum, og það er að efri og neðri deild verði kosnar hvor í sínu lagi og hvor á sínum grundvelli, eða með öðrum orðum, hann vill ekki, að Ed. sé að neinu leyti kosin af Nd. Upphaflega tillagan var sú, að þingmenn Ed. skyldi kjósa til 12 ára, en sá tími var af þessari háttv. deild lækkaður niður í 9 ár. Háttv. Ed. hefir nú fært hann aftur upp í 12, og vill nú meiri hluti miðla málum og binda þetta við 10 ár, einu ári lengur en samþykt var hér og tveim árum styttra en háttv. Ed. vildi hafa. Önnur br.till. er í sambandi við þessa, sem sé sú, að kjósa skuli 7 þm. 5. hvert ár og varamenn um leið. Tölu þm. í deildunum, 14 og 26, vildi nefndin ekki fara að breyta. Aðrar brtill. nefndarinnar, sem efni snerta, eru allar í sambandi við þetta, nema ein, sem er við 15. gr. Hún er tvískift, aðaltill. og varatill. Aðaltill. er sú, að þar sem stendur að meiri hluti fjárlaganefndar skuli hafa frumkvæði í fjármálum, þá sé þar bætt við: »eða minni«, þannig að bæði meiri og minni hluti hafi það. Og ef hún nær ekki fram að ganga, þá er það varatillaga, að öll sú klausa falli burtu. Við 20. gr. er ein brtill. Þar stendur í frumv., eins og það kom frá háttv. Ed., að maður, sem er utan kirkjufélags skuli gjalda til barnafræðslu það sem hann annars hefði goldið til kirkjumálanna. Meiri hl. vill nú breyta þessu svo, að menn borgi þetta til háskólans, eða einhverra styrktarsjóða við hann. Okkur fanst ósanngjarnt að þeir, sem svo eru sinnaðir í trúarefnum, séu neyddir til þess að styrkja neitt það, sem óbeinlínis getur orðið til eflingar því, sem þeir hafa viljað losna við að styrkja. Þá er 23. gr. Hún er um það, að þá er breytt er stjórnarskránni, skuli þing rofið og nýjar kosningar fram fara á næsta ári. Nefndin hefir nú bætt aftan við þetta ákvæðinu um það, að sú skuli og verða meðferð væntanl. sambandslaga. Þetta virtist okkur eðlilegt, því að ekki er minna um þau lög vert, svo að þjóðin á eins að eiga heimting á því að ráða fram úr þeim með nýjum kosningum. Loks er í niðurlagsgreininni atriði, sem meiri hlutinn, og eg býst við minni hlutinn líka, vill fella burtu. Þá býst eg við að eg hafi nefnt allar efnisbreytingar okkar við frumvarpið. Þá hafa komið fram 3 aðrar breytingartillögur. Er þá fyrst að nefna brtill. minni hluta nefndarinnar við 2. málsgr. 12. gr. frumvarpsins, um kjörgengi til alþingis. Vilja þeir að kjörgengur maður hafi verið heimilisfastur á Íslandi að minsta kosti síðasta árið. Þessu er meiri hlutinn á móti, því ekki virðist sanngjarnt, að Íslendingur, sem fer utan um eitt ár missi fyrir það kjörgengi. Þá er 2. málsgr. 11. gr. Þar er sett það skilyrði fyrir kosningarrétti, að menn séu fæddir hér á landi, eða hafi verið búsettir hér í 5 ár. Oss finst ekki ástæða til að gera það að skilyrði, að menn hafi verið búsettir hér síðustu 5 árin, því ósanngjarnt virðist vera að svifta menn kosningarrétti, þótt þeir hafi farið utan um eitt ár. Þá er breyt.till. minni hlutans við 17. gr. Vilja þeir að alt þingið dæmi um kjörgengi allra þingmanna. Þessu erum vér mótfallnir. Vér viljum, að hvor deild dæmi um kosning sinna þingmanna. Þá er breyt.till. við 23. gr. Þeir vilja ekki láta nægja kosningar til alþingis, heldur vilja þeir hafa alþýðu atkvæði. Það er sama sem að kollvarpa allri lýðþingsstjórn (öllu demokratíi) að leggja það vald í hendur alþýðu, og slíkt málsskot er á móti öllu eðli þingstjórnar. Eg nefndi um daginn dæmi þess, að erlendis, þar sem málsskot hefir verið reynt hefir það gefist þannig, að sama daginn hafa kjósendur greitt atkvæði alveg ofan í sjálfa sig. Á því byggist öll þingstjórn, að þjóðin sé fær um að kjósa þá menn, sem hún treystir, en hitt er almenningur vitanl. ekki bær um, að dæma um einstök atriði vandsaminna laga. Á þessu eru allar fulltrúakosningar bygðar, og finn eg svo ekki ástæðu til að tala meira um það. Þá, hefir komið fram breyt.till. frá h. 2. þm. Árn. (S. S.), sem fer fram á það, að í stað 17. júní eða næsta virkan dag komi lögmæltan dag. Nefndin er ekki á móti því, að þessi breyt.till. fái góðan byr. Þá eru breytingartillögur tvær á þgskj. 853. Fyrst er breyt.till. við 16. gr. Mér sýnist það vera orðaröð önnur, en efni alveg það sama, og finst mér standa á sama, hvort sú breyt.till. kemst að eða ekki. Sú fyrri á sama þgskj. er við 11. gr. Sú tillaga fer lengra en allar hinar, því þar stendur að enginn hafi kosningarrétt, sem þegið hafi sveitarstyrk 10 síðustu árin. Sýnist það ekki vel sanngjarnt, ef hann hefir verið endurgoldinn. Svo hefi eg ekki ástæðu til að taka meira fram. Þjóðin óskar að stjórnarskráin verði endurskoðuð á þessu þingi. Eg get játað, að mér er ekki alt að skapi, sem í frumvarpinu stendur, en eg geri mig ánægðan með það og vil bíða betri tíma. Þjóðinni yrðu það stór vonbrigði, ef hér væru gerðar svo miklar breytingar, að þær næðu ekki fram að ganga. Þótt vér samþykkjum frumvarpið, þá mætti þó breyta því á aukaþingi, og sú óánægja, sem fram kæmi gegn því mundi leiða til rækilegrar íhugunar. Ef það félli nú, þá yrði það tekið fyrir á næsta þingi. Þyrfti þá einu þingi fleira til þessa, og mundi það leiða til mikils kostnaðar. Þetta er ekki flokksmál, það hefir sýnt sig, og eg vænti að það verði svo við atkvæðagreiðsluna, að þar komi ekkert flokksfylgi fram.



Svo sem menn mun reka minni til, lá fyrir síðasta alþingi frumvarp til stjórnskipunarlaga í sambandi við sambandslagafrumvarpið. Nefndin í sambandsmálinu hafði það til meðferðar, en fékk ekki afgreitt það vegna þess, að tími vanst ekki til. Meðal breytinga þeirra, sem farið var fram á í frumv. því, má nefna þau höfuðatriði: að fjölga skyldi ráðherrum, konungkjörnir þingmenn skyldu hverfa úr sögunni, kosningarréttur skyldi rýmkaður og veittur konum og loks, að breyta mætti sambandinu milli ríkis og kirkju með einföldum lögum. Frumvarpið varð, svo sem eg hefi sagt, ekki afgreitt frá þinginu, en hins vegar var stjórninni falið með þingsályktun að leggja stjórnarskrárfrumvarp fyrir þetta þing. En okkur flutningsmönnunum var kunnugt um, að slíkt frumv. var ekki tilbúið frá stjórnarinnar hendi, þótt ráðherrann muni hafa haft í hyggju að leggja það fyrir þingið. Í þingsályktan síðasta þings var það eitt tekið fram, sem bráðnauðsynlegast þótti, en það þótti okkur, flutningsmönnum þessa frumvarps, ekki nóg, heldur vildum við, að í stjórnarskrárfrumvarpi þessu kæmu nokkurnveginn fram hinar fylstu réttarkröfur vorar, sérstaklega vegna þess, að tilraunin til þess að bæta sambandið milli Íslands og Danmerkur, virðist nú vera strönduð. Frumvarp vort fer því fyrst og fremst fram á, að löggjafarvaldið í öllum málefnum landsins skuli eingöngu vera hjá konungi og alþingi, og er að því leyti fylgt stefnuskrá flokks vors frá 1908. Annað nýmæli frumvarpsins er það, að fjölga skuli ráðherrum; teljum vér nauðsyn bera til þess, þar sem þing kemur aðeins saman annaðhvort ár, og þar að auki hyggjum við, að á þann hátt verði trygt meira jafnvægi og fjölhæfari þekking í stjórn landsins. Þá er og ætlast til, að eftirlaun ráðherra verði afnumin, enda munu og flestir líta svo á, sem ófært sé, að ráðherra hafi eftirlaun, því að ekki er víst nema ráðherrastóllinn reynist valtur á landi hér, og getur þá, jafnvel á nokkurra ára fresti, orðið mikill byrðarauki að ráðherraeftirlaununum. Ennfremur er það nýmæli, að eftirlaun embættismanna megi afnema með lögum, og hyggjum við, að það ákvæði sé í samræmi við almennan þjóðarvilja hér á landi. Þá er og farið fram á, að allir alþingismenn skuli þjóðkjörnir, en ekki er nánar tiltekið um, hvernig kjósa skuli til deildanna og verður það hlutverk nefndar þeirrar, sem væntanlega verður skipuð í málið, að gera nánari ákvæði um það; raunar er það skoðun margra - þar á meðal núv. ráðherra (Kr. J.) - að bezt færi á, að þingið sé alt ein deild. Sjálfsagt þótti okkur að rýmka um kosningarréttinn; samkvæmt þeim ákvæðum, sem nú gilda, hafa 25 ára gamlir karlmenn kosningarrétt, en kjörgengi 30 ára. En við hyggjum rétt að færa aldurstakmarkið niður til 21 árs, því að á þeim aldri hafa flestir náð þeim þroska og dómgreind, að þeim er vel trúandi til að kjósa til alþingis. Konum viljum við og veita kosningarétt, giftum sem ógiftum, ef þær að öðru leyti fullnægja lögmæltum skilyrðum; slíkt hið sama, að veita megi konum kjörgengi með lögum, ef öll önnur skilyrði eru fyrir höndum. Enn er það ákvæði, að allir dómarar eru undanþegnir kjörgengi. Reynsla hinna síðari ára hefir sýnt, að ekki fer vel á, að dómarar vefjist mjög í landsmálum; slíkt getur valdið hlutdrægni af þeirra hálfu og það jafnvel á móti vilja sjálfra þeirra. Minnast verður og þess nýmælis, að skipa skuli fyrirkomulagi kirkjunnar með einföldum lögum, og að enginn skuli skyldur að gjalda til annars kirkjufélags en þess, sem hann tilheyrir. Afnema viljum við titla og orður, enda þykja dæmin deginum ljósari, hversu stjórnir hafa notað sér slíkt til þess að afla sér hylli og fylgis og er mál til komið, að sá óvandi sé ger landrækur. Loks hefir því verið skotið inn, að sambandslög, sem sett kynnu að verða milli Íslands og Danmerkur, skuli sæta sömu meðferð sem frumvörp til breytinga á stjórnarskránni. Þykir mönnum sem slíku stórmæli megi ekki hrapa af á einu þingi. Að endingu skal þess getið, að öll nýmæli frumv. hafa verið prentuð með leturbreytingum; þó hafa nokkur mistök orðið: í 55. gr. eiga orðin »og lögmæltum« að prentast með skáletri, en í 38. grein eiga orðin: »er hann situr í«, að falla burtu. Skal nú ekki að svo komnu farið fleiri orðum um þetta mál; það hefir vakað fyrir okkur flutningsmönnunum, að láta öll nýmæli frumv. vera svo gagnger og ákveðin, að eigi þurfi bráðlega að fara að káka við nýjar stjórnarskrárbreytingar. Vonum við fastlega, að nefnd verði skipuð í málið, er svo geri þær umbætur á frumv., sem þurfa þykir.



Við eigum hér nokkrar breytingartillögur, eg og fleiri þingmenn á blaði. Höfum við þó farið svo vægt í sakirnar til samkomulags, sem við höfum getað og reynt að raska sem minstu. Aðalatriðin eru um kosning til efri deildar og um deildaskipunina, svo og um kosningarrétt hjúa. Þessi tvö höfuðatriði eru aðalágreiningsefnin. Efri deild hefir breytt skipun efri deildar frá því sem hér var samþykt. Skulu nú 10 kosnir með hlutfallskosningu um alt land, en 4 af sameinuðu þingi úr tölu hinna annara þingmanna. Af þessari tölu eru 6, sem koma í stað hinna konungkjörnu þingmanna. En konungkjörnir þingmenn hafa reynst og reynast enn stýfla fyrir störfum þingsins á ýmsa lund, enda hefir margsinnis verið farið fram á, að þeir yrðu afnumdir. Svo var á þinginu 1889. Var þá farið fram á, að til efri deildar skyldu kosnir 12 menn, 3 af fjórðungi hverjum, en það féll þó þá með eins atkvæðis mun. Reynslan hefir og sýnt, að það var óhentileg þvergirðing fyrir framgang mála, að konungkjörnu þingmennirnir væri helmingur efri deildar. Því var hér um árið bætt við tveim þjóðkjörnum þingmönnum, svo að tveir þjóðkjörnir væri þó fram yfir helming deildarmanna. Þingið í ár hefir sýnt að þetta er þó ekki einhlítt. Við leggjum nú til, að helmingur efri deildar skuli kosinn með hlutfallskosningu um alt land, en helmingur úr tölu hinna annara þingmanna í sameinuðu þingi. Þeir þingmenn, sem kosnir eru fyrir alt landið, skulu og kosnir til 6 ára, og sömuleiðis varaþingmenn. Hinn háttv. meiri hluti heldur því fram, að það mundi koma í veg fyrir hreppapólitík, ef öll efri deild væri kosin fyrir alt landið. Þar til er því meðal annars að svara, að þeir þingmenn mundu sérstaklega hafa fylgi í einu eða tveimur kjördæmum, og mundu því finna skyldu hjá sér til að vinna sérstaklega fyrir þau. Enn er margt fleira, sem við getum ekki fallist á. Það hefir reynslan sýnt, að efri deild hefir verið sem stýflugarður og er það enn, því hún hefir í ár skorið niður ýms nauðsynjamál, sem þurft hefðu fram að ganga, svo sem er um lög þau, er miða að því að auka tekjur landssjóðs; þau hafa mætt þar og mæta enn mótspyrnu og morði. 11. grein frumvarpsins lýtur að kosningarréttinum. Þar eru vistráðin hjú útilokuð frá kosningarrétti til alþingis, en þó má breyta því með lögum. Aftur á móti hafa lausamenn og flangrarar kosningarrétt, og dylst okkur, hvað með því mælir frekar. Það er enn annað, sem við getum heldur ekki felt okkur við, en það er að nokkur munur sé gerður á kosningarrétti til Ed. og Nd. Það stendur í þessu frv., að kosningarrétt til Nd. skuli allir 25 ára gamlir menn hafa, en til Ed. að eins þeir, sem 30 ára eru orðnir. Við sjáum ekki neina ástæðu til þess að vera að gera þennan mismun. Hafi menn vit til þess að kjósa til Nd., þá virðist óhætt að sleppa þeim við Ed. líka. Ennfremur höfum við leyft okkur að gera ákvæðin um kjörgengið nokkuð skýrari. Hér í deildinni var það samþykt, að eitt af kjörgengisskilyrðunum skyldi vera það, að viðkomandi hefði verið heimilisfastur hér á Íslandi að minsta kosti seinasta árið fyrir kosningu. Hv. Ed. hefir nú breytt þessu ákvæði svo, að þetta er ekki orðið nauðsynlegt skilyrði. En okkur virðist það fullnauðsynlegt að svo sé, og höfum því komið fram með brtill. um það efni. Í stjórnarskránni nú er þetta ákvæði svo, að eitt af kjörgengisskilyrðum er, að viðkomandi hafi átt heimili í löndum Danakonungs í Norðurálfu síðustu 5 árin. Það virðist ekki meiri ástæða til þess að miða við veldi Danakonungs en önnur lönd, en hv. Ed. hefir nú rýmkvað þetta svo, að hver maður er kjörgengur, sé hann fæddur hér á landi, þó að hann hafi farið héðan af landi ársgamall og hafi allan sinn aldur verið kramari úti í Kaupmannahöfn eða vestur í Ameríku. Hann getur samt setið á alþingi. Við hv. þm. Dal. (B. J.) teljum sjálfsagt að halda fast við það, sem samþykt var hér í deildinni áður. Þá hefir meiri hluti nefndarinnar komið sér saman um það, að láta þá menn, sem eru utan þjóðkirkju og ekki borga til neins safnaðar, gjalda tilsvarandi upphæð til háskólans, eins og þeir segja. Við viljum hafa það ákveðnara og láta gjaldið renna í háskólasjóð. Hann er flestum kunnugur, og við viljum hafa það skýrt tekið fram, hvað gert verði við féð. Þá höfum við tekið upp aftur ákvæði samhljóða því, sem samþykt var hér í deildinni, að þegar breyting verði gerð á sambandi Íslands og Danmerkur, þá skuli það borið undir alþjóðaratkvæði, en meiri hluti nefndarinnar vill fara með það eins og stjórnarskrárbreytingu. Við viljum orða greinina eins og hún var samþykt hér, en ekki eins og meiri hlutinn vill nú. Þó að við höfum ekki komið með fleiri brtill., þá er svo langt frá, að þess væri ekki brýn þörf. Enda þótt brtill. okkar verði samþyktar, sem eg vona, þá höfum við samt hvergi nærri farið eins langt og við ætluðum okkur: T. d. er það ætlan mín og margra, að heppilegast væri að hafa svo fáment þing sem þetta óskift, en í öllum flýtinum og tímaleysinu nú unnust ekki stundir til að koma með svo víðtæka efnisbreytingu. Eg felli mig illa við till. meirihl. í deildarskipununum og hygg, að fólk úti um land mundi heldur kjósa að halda þeim konungkjörnu með öllum þeirra annmörkum, en þetta fyrirkomulag. Það verður að leggja niður 4 kjördæmi, og eg hygg, að menn verði þinginu ekkert þakklátir fyrir það. Það er hægt að gizka á, hvaða kjördæmi þetta muni verða. Eg get hugsað mér eitthvað af þessum: Vestmannaeyjar, Seyðisfjörður, Skaftafellssýslurnar, Norður-Þingeyjarsýsla, Strandasýsla, Dalasýsla, Borgarfjarðar- eða Mýrasýsla yrði væntanlega lagt saman við önnur; nefna má og Ísafjörð. Annars er ekki nákvæmlega hægt að reikna út allar þær breytingar, sem verða. En svo mikið þykir mér sennilegt, að mönnum mun mislíka, að mjög mörg kjördæmi sé lögð niður og alt þetta fyrirkomulag, sem sett er á að fólkinu fornspurðu. Eg hygg því, að varhugavert sé að samþykkja þessar till. meiri hlutans. Það leiðir ekki til annars en þess, að frumv. verður umsteypt á aukaþinginu mest, og hvað er þá unnið við það, sem við erum að banga saman nú?



Það er til gamall málsháttur, sem segir, að það eigi vel að vanda, sem lengi eigi að standa. Þetta gamla máltæki ættu þingmenn að hafa fyrir augum við alt lagasmíði, en þó eigi sízt, þegar ræða er um verulegar breytingar á stjórnarskrá landsins. Það er skoðun margra stjórnmálamanna, að það eigi yfir höfuð að fara varlega í allar breytingar í stjórnarskrám þjóðanna, og vanda mjög til þeirra, þegar í þær er ráðist. Í sambandi við það má geta þess, að talið er hyggilegt að leyfa í stjórnarskránni, að þessu eða hinu megi breyta með sérstökum lögum. Þannig er heimilað í stjórnarskrá vorri að breyta megi með lögum þingtímanum, tölu þingmanna o. s. frv. Þetta álít eg þýðingarmikið atriði og það styður að því, eða ætti að styðja að því, að ekki sé verið að gera sífeldar smábreytingar á stjórnarskránni. Þá vil eg víkja að breytingatillögum mínum á þgskj. 328, er eg hefi leyft mér að koma fram með. Eg býst nú við að háttv. þingmönnum þyki þær miða töluvert í íhaldsstefnuna eða vera »konservativar«. En það er oft gott og nauðsynlegt að vera hæfilega íhaldssamur. Breytingartillögur þessar eru við 10. og 11. gr. frumv. meiri hluta nefndarinnar í stjórnarskrármálinu og miða að því að takmarka kosningarrétt manna og kjörgengi. Kosningarrétturinn er í tillögum mínum miðaður við 25 ára aldur. Eg hefi átt tal um þetta við marga menn og margir þeirra, allir þeir gætnari, kannast við, að eigi sé ástæða til að fara lengra í þessu efni. Menn eru ekki almennt orðnir andlega fullþroskaðir fyr en 24–25 ára. En óneitanlega er það í þessu sambandi þýðingarmikið, að það sé komin festa og þroski á skoðanir manna, sem fenginn er í hendur sá mikli réttur að kjósa til alþingis. Eg hygg einnig, að allur þorri ungra manna sakni þess eigi mjög, þótt þeir fái ekki þenna rétt fyr en þetta, einkum þegar þess er gætt, að þá veitist kosningarrétturinn öllum þeim karlmönnum undantekningarlaust, sem orðnir eru 25 ára að aldri. Þá fá kosningarréttinn jafnt bændur og búlausir menn, vinnumenn, lausamenn o. s. frv. Þá þykir mér og fara betur á því, að konum megi veita kosningarrétt og kjörgengi til alþingis með sérstökum lögum. Eg efast um, að það sé yfir höfuð hagkvæmt eða holt fyrir þjóðina og okkar pólitíska líf að fara jafn langt og frv. til stjórnarskipunarlaga á þgskj. 228 gerir, að því að útfærslu kosningarréttarins snertir. Eg tel jafnvel, að þar sé of langt farið. Fyrir því hefi eg viljað gera tilraun til, að hæfileg takmörk í þessu efni kæmust inn í frumvarpið. Og 25 ára aldur tel eg hæfilegt aldurstakmark, þegar um kosningarrétt til alþingis er að ræða. Um kosningarrétt kvenna vil eg að eins segja það, að á síðasta alþingi var þeim veittur kosningarréttur og kjörgengi til sýslunefnda og bæjarstjórna utan Reykjavíkur, en þar var búið að veita þennan rétt áður. Nú virðist mér rétt að lofa kvennþjóðinni að æfa sig í að nota þessi fengnu réttindi og sjá hvernig það gefst. Eg efast nú ekki um, að það gangi alt skaplega og þá er ávalt hægt að færa út kvíarnar, þegar heimild er til þess í stjórnarskránni. Um hitt skal eg ekki ræða, hvort það yfir höfuð er æskilegt að veita konum kosningarrétt í pólitískum málum Þar um eru skoðanir manna skiftar. Að minsta kosti sé eg ekki neina brýna þjóðarnauðsyn á, að það sé hrapað að því. Um hin önnur atriði í þessum breytingartillögum mínum skal eg ekki fjölyrða. Þess skal eg þó geta, að eg álít sjálfsagt að útiloka alla dómendur landsins frá þingsetu. Til þess liggja mörg rök og þau auðsæ öllum skynbærum mönnum. Þá hefir mér virst ástæða til að færa upp aldurstakmarkið fyrir kjörgengi til efri deildar. Samkvæmt tillögum meiri hluta stjórnarskrárnefndarinnar er meiningin sú, að fá með þannig lagaðri skipun efri deildar festu í löggjafarstarfið. Tillaga mín fer í sömu átt og miðar að því að tryggja þetta enn betur. Aldur manna hefir sína þýðingu í þessu efni. Eg tel það því til bóta, að aldurstakmarkið, þegar um kjörgengi til efri deildar er að ræða, sé fært upp í 30 ár í staðinn fyrir 25 ár eins og frumvarpið ráðgerir. Háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.) fann það að þessari tillögu að hún færi helzt til skamt. Vildi hann einnig miða kosningarrétt til efri deildar við 30 ára aldur og er eg honum í raun og veru samdóma um það. Hugsanlegt að þetta megi laga til 3. umr. málsins. Það er í mínum augum afar þýðingarmikið, að búið sé svo um, að efri deild verði einskonar hæfileg seglfesta í störfum þingsins og löggjöf landsins. Áður en eg lýk máli mínu vil eg leyfa mér að minnast á 3. gr. frumv. á þgskj. 228. Þar er gert ráð fyrir því og slegið föstu, að ráðherrarnir skuli vera þrír. Eg hefði nú heldur kosið, að ekki hefði verið lengra farið en það, að heimild væri til að fjölga þeim, og þá helzt með þjóðaratkvæði. Eg kannast við, að margt mælir með því, að ráðherrar séu þrír, og að því leyti get eg fallist á flest af því, er háttv. framsögumaður meiri hlutans (J. Ól.) tók fram um þetta atriði. Hins vegar sé eg ekki ástæðu til þess nú þegar að fjölga ráðherrum. Þjóðin hefir jafnan krafist þess og krefst þess enn, að farið sé varlega í það að fjölga embættum. Hér er um hálaunuð embætti að ræða, sem naumast geta haft í för með sér, að öðrum embættismönnum sé fækkað. Nú býst eg við, að þótt ráðherrunum sé fjölgað, þá mundi það ekki verða til þess að auka verulega starfskraftana í stjórnarráðinu. Það er hætt við, að ráðherrarnir verði aðeins pólitískir ráðherrar, meir og minna ókunnugir »administrationinni« og þeim málum, sem varða atvinnuvegi landsins. Öðru máli er að gegna, ef ráðherrarnir væru fagmenn, hver á sínu svæði. En eg geri mér enga von um, að það verði fyrst um sinn, og sízt eins og nú horfir við. Mér hefir verið sagt, að stjórnarskrárnefndin hafi valið þessa leið vegna þess, að ef ekkert stæði ákveðið um tölu ráðherranna í frumv., þá gæti svo farið, ef leyft væri að eins að fjölga þeim án þess að tiltaka hve margir þeir mættu vera, að allir þingmenn vorir kæmu sér saman um það að láta útnefna sig til ráðherra. Fengjum við þá 40 ráðherra og er það óneitanlega heldur mikið af því góða. En ef nauðsynlegt er að fjölga núna ráðherrum upp í þrjá, þá getur ávalt komið fyrir, að þörf þyki að fjölga þeim upp í fjóra eða fleiri. En er nú svo brýn þörf á að fjölga þeim? Eg held að betur færi á því, frá hvaða hlið, sem málið er skoðað, að heimila að eins fjölgun þeirra, en ekki frekar. Einnig er á það að líta, að ef ráðherrunum er fjölgað, þá verður óumflýjanlegt að stækka stjórnarráðshúsið eða að gera nýtt hús handa stjórnarráðinu. Hér er því ekki einungis um stofnun hálaunaðra embætta að ræða, heldur flýtur af því óhjákvæmilega, að leggja verðar í mikinn kostnað nú þegar, til þess að auka stjórnarráðsskrifstofurnar. Þetta verður að takast með í reikninginn, þegar um fjölgun ráðherra er að ræða. Eg mun því reyna að koma fram með breytingartillögu við þessa grein frumvarpsins til þriðju umræðu.



Herra forseti! Eg vil leyfa mér að vekja athygli á, að flutningsmenn frumv. virðast ekki hafa lesið 26. gr. þingskapanna. Þar stendur: »Lagafrumvarp, er felur í sér tillögu um breyting á stjórnarskránni eða viðauka við hana, skal í fyrirsögninni nefnt frumvarp til stjórnarskipunarlaga. Hafi það eigi þá fyrirsögn, vísar forseti því frá«. Þessu ákvæði hefir hingað til verið stranglega fylgt, og hefir það komið tvisvar sinnum fyrir, að frumv. hefir verið vísað frá af þeirri ástæðu. Hér hefir verið brotið í bág við þetta ákvæði, og þar sem frumvarpið nefnist: »Frumv. til stjórnarskrár Íslands«, vil eg því skora á forseta að vísa málinu frá. - En úr því eg á annað borð er staðinn upp, vil eg fara nokkrum fleiri orðum um málið. Háttv. flutnm. (J. Þ.) afsakaði sig með því, að flutningsmenn frumv. hefðu eigi haft nægan tíma við samning þessa frumv. til að kynna sér stjórnarskrárfrv. það, sem stjórnin lagði fyrir síðasta þing. Þeir hafa þó haft 2 ár.  (Jón Þorkelsson: Hefi aldrei sagt það!)  . Jú, háttv. flutningsmaður sagði það, því tók eg vel eftir, þótt hann kunni að strika það út úr ræðu sinni, áður en hún verður prentuð, en eg vil leyfa mér að benda á, að háttv. flutnm. hefir þó unnist tími til þess að skrifa upp heilar greinar úr stjórnarskrárfrv. stjórnarinnar frá síðasta þingi. - Vilji þjóðarinnar í þessu máli hefir sést á þingmálafundum þeim, sem haldnir hafa verið nú að undanförnu; á þeim öllum hefir þess verið óskað, að stjórnarskráin væri endurskoðuð og afgreidd á þessu þingi; að því er snertir einstök ákvæði, hefir það sérstaklega komið berlega fram, að það er almennur þjóðarvilji, að konungskvaðning þingmanna verði afnumin. Fáeinir þingmenn vilja þó enga endurskoðun og meðal þeirra munu vera hinir háttv. flutningsm. frumv., að minsta kosti hefir háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) gert ráð fyrir á þingmálafundi hér, að viðunanleg sambandslög fáist ekki fyr en eftir 1½ eða 2 aldir og að stjórnarskrárbreytingar verði að bíða jafnlengi. Frumv. þeirra félaga, sem inniheldur mörg sambandslagaákvæði, sem Danir vitanlega telja óaðgengileg, er því ekki annað en tilraun til að hefta framgang málsins, en slík tilraun er gagnstæð vilja landsmanna og væntanlega allra í þessari deild, annara en flutningsm. Öllum má vera ljóst, að frumv. þetta er engu síður sambandslagafrumv. en stjórnarskrárfrumv., og ef svo ólíklega færi, að slíkt frumv. yrði samþykt af alþingi, þá mundi næsta ráðherra vera skapaður aldur, því að hver sem við völdum tekur mundi velta á því. Hér eru t. d. sett ákvæði um, hvernig að skuli fara, þegar konungur er ófullveðja, sem kemur í bág við grundvallarlög Dana, og gæti því konungur aldrei samþykt slíkt. Eg fyrir mitt leyti tel eðlilegt, að meirihl. beri fram sambandslagafrv. eða skilnaðarfrv.; um það er ekkert að segja. En eg er á móti grímuklæddu sambandslagafrv., og eg er á móti, að því sé þvælt saman við stjórnarskrármálið, báðum málunum til falls og hnekkis. Samkvæmt 2. gr. þessa frv. eru t. d. öll sérmál horfin úr sögunni, konungur og alþingi í sameining eiga að hafa löggjafarvald í »öllum málefnum landsins«, og ætti enginn að villast á, að upp úr slíku frumv. hefst hvorki endurbót á sambandinu né stjórnarskránni. Laumuleikur hinna háttv. flutningsm. er alt of augljós til þess. Þetta frumv. er því dauðadæmt frá upphafi, enda hefðu flutningsm. vel getað beðið, því að annað frumv. löglega orðað er á leiðinni; það var afhent til prentunar í dag. Eg vil svo að lokum skora á háttv. flutningsm. að taka frumv. aftur, en ef þeir vilja það ekki, vil eg skora á forsetann að taka það út af dagskrá, þangað til fyrirsögn þess er lagfærð.

Flutningsmaður (Hannes Hafstein) Háttv. Ed. hefir ekki gert neinar aðrar breytingar á frumv. en að breyta orðinu »karlmenn« í »karlar«. Aðrar breytingartillögur, sem nefndin í Ed. stakk upp á, voru feldar, þar á meðal sú tillaga nefndarinnar, að undanskilja prestsembætti í greininni um rétt kvenna til embætta. Það má ganga út frá því sem vísu, að háttv. nefnd, sem skipuð var gætnum og greindum mönnum, og hafði að minsta kosti einn kirkjunnar mann sín á meðal, hafi rannsakað nákvæmlega málavöxtu, áður en hún gerði þessa tillögu, og að hún í nefndaráliti sínu hafi komið fram með allar ástæður, sem hún hafði fyrir henni. En hún hefir ekki fundið neitt í reglum hinnar evangelisk-lútersku kirkju né í hlutarins eðli, sem sé á móti því, að kvenmenn séu prestar. Hún segir að eins, að það »kunni að vera á móti almennings álitinu«. Ef nefndinni hefði fundist það vera á móti lögum þjóðkirkjunnar þá hefðu henni ekki farist þannig orð. Eg vil, með leyfi háttv. forseta, leyfa mér að lesa hér upp úr nefndarálitinu það er að þessu lýtur. Þar stendur: »Nefndin getur ekki séð neinar verulegar ástæður, er á móti því mæli, að konum veitist réttur til embættisstarfa með sömu skilyrðum og körlum. Þó er nefndin sem heild í nokkrum vafa um, hvort rétt sé að veita konum aðgang að prestsembættum. Það stafar þó ekki af því, að nefndin efist um hæfileika kvenna í þessa átt, heldur eingöngu af ótta fyrir því, að af þeirri nýbreytni kynni að rísa óþarfa ágreiningur meðal þjóðarinnar. Og með því nefndin telur líklegt, að eigi muni margar konur æskja þess að verða prestar, þá telur hún það þýðingarlítinn réttindamissi fyrir konur, þó þessi undantekning sé gerð«. Með því að nefna hér »réttindamissi« viðurkennir nefndin óbeinlínis, að í rauninni eigi konur einnig rétt til embætta í þjóðkirkjunni, enda vildi deildin ekki fallast á tillöguna, og lét konur halda þessum rétti, sem háttv. Nd. áður var búin að játa þeim til handa. Eg tel það alveg víst, að þessi háttv. deild sé enn sömu skoðunar og fyr um þetta. Það væri fróðlegt að heyra skoðun hv. presta hér í deildinni um þetta atriði.



Það eru að eins örfá orð um 2 brtill., sem eg hefi leyft mér að koma fram með. Fyrri brtill. tek eg aftur. Hin síðari er við 16. gr. og er að eins lögun á orðfæri. Að vísu er þetta orðað svo í gömlu stjórnarskránni, en eg kunni ekki vel við það, því að vitanlega geta yfirskoðunarmenn ekkert gert, þó að eitthvað vanti á. Eg vona því, að þessi litla brtill. verði samþykt.



Þess skal að upphafi getið, að háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ól.) ranghermdi orð mín. Eg sagði, að síðasta alþingi hefði ekki unnist tími til að afgreiða stjórnarskrárfrv. það, sem þá lá fyrir; annað sagði eg ekki, og lítur út fyrir að hinn háttv. þm. sé orðinn heyrnardaufur, eins og mér heyrist hann vera orðinn nokkuð hás. Eg verð fastlega að halda því fram, að frumv. sé að fullu löglega fram borið samkv. 26. gr. þingskapanna, því að fyrirsögnin felur í sér, að hér sé um stjórnskipunarlög að ræða. Annars hafa forsetar litið ýmsum augum á slíkt; að vísu var frumv. um afnám hæstaréttar eitt sinn vísað frá hér á þingi vegna þess, að í fyrirsögninni var ekki nefnd breyting á stjórnarskránni; en á öðru þingi síðar var frumv. sama efnis þó tekið fyrir sem einföld lög, - þá var Þórarinn Böðvarsson forseti. Menn ættu því ekki að vera að finna sér slíkt til, því að hér er engin hætta á ferðum. Hinn háttv. þm. má segja hvað sem hann vill um tilgang okkar flutningsm., en hann hefir verið sá einn, að taka sem flestar óskir til greina og hafa allar kröfur sem fyllstar; nefnd sú, er skipuð verður í málið og alþingi ræður svo sínum gerðum, hvernig um málið fer. - Háttv. þm. var eitthvað að minnast á hreystiverk minnihlutans og frv. það til stjórnarskrárbreytingar, sem þeir ætla að koma fram með og hefir inni að halda ýmist eitthvað af hinum sömu ákvæðum, sem finnast í frumv. okkar, eða þá einskisverðar kákbreytingar. Þeir um það. Við höfum viljað hafa allar kröfur afdráttarlausar í okkar frumv., af því að þykist Danir hafa rétt til að skapa einir fyrirkomulag sambandsins, eins og þeir gerðu með stöðulögunum, þá höfum vér Íslendingar eigi síður rétt til að gera þau ákvæði um sambandið upp á eigin eindæmi af vorri hendi, sem oss þykir hlýða. Fer vel á, að slík ákvæði komist inn í stjórnarskrána, en allir samningar við Dani annars kostar geta verið viðsjárverðir. Það varðar miklu, að vilji vor komi fram skýrt og ljóst einmitt í sambandi við stjórnarskrána, og þeirrar skoðunar voru menn á síðasta þingi, er sambandslagafrumv. meirihlutans var samþykt. Þetta frumvarp er ekki frumv. til nýrra sambandslaga og því ekki rétt að kalla það svo, þó að í því sé atriði, sem snerta samband vort við Dani. Slík atriði sýnast eðlilega eiga heima í stjórnarskrá landsins, og aðalatriðið fyrir okkur var það, að frumv. þetta héldi í stórum dráttum allar sjálfstæðiskröfur vorar, og kemur það því fram sem yfirlýsing um, að við viljum fá þessar réttarkröfur uppfyltar, sem oss eru bráðnauðsynlegar og réttmætar. Það er auðvitað á valdi þingsins að samþykkja það af því, sem það nú sér sér fært, eða fella það niður. Annars er óþarft að fara fleiri orðum um mál þetta að svo stöddu, þar eð það mun koma í nefnd.

Jón Jónsson (1. þm. N.-Múl.): Eg skal leyfa mér að minnast á breyt.till. á þgskj. 240. Eins og kunnugt er, hefir talsvert verið talað um, að við færum ekki sem hyggilegast að í fjármálum og að ýmisleg hrossakaup hafi átt sér stað. En það eru fleiri leiðir til að lagfæra þetta, en sú er breytingartillagan fer fram á. Það er kunnugt, að fram hefir komið frumv. um að stækka kjördæmin til þess að fyrirbyggja flokkapólitík. Það getur verið, að sú stefna sé ekki ofan á, að þjóðin vilji ekki aðhyllast hana og að þess vegna sé eina leiðin sú, að takmarka tillögur um fjárveitingar. Eg hefi komið fram með tillögu, sem er rýmri en þessi breytingartillaga. Því að það er of takmarkað, að ráðherra einn skuli hafa vald til þess að koma fram með tillögur um fjárveitingar. Slíkt er hættulegt. Það er ekki rétt að fara eftir Bretum, sem eru miklu þroskaðri í stjórnmálum en vér. Það getur vel átt sér stað, að tillaga um fjárveitingu komi frá 6–7 þm. og þá ekki rétt að virða hana að vettugi, því að þm. verða að hafa tillögurétt um, hve mikið fé skuli veitt til ýmsra fyrirtækja í landinu. Ef stjórnin hefði ein tillögurétt um fjárveitingar er eg hræddur um, að þm. yrðu henni og ráðherra of háðir. Þm. mundu róa í stjórnina og fara fram á, að hún styddi þeirra málstað, og það gætu verið fleiri en fylgifiskar hennar, er gerðu slíkt; það er hætt við, að aðrir brytu odd af oflæti sínu og færu þess á leit við stjórnina að hún héldi fram þeirra málstað. Mundu þeir þá fara í hrossakaup við hana og gæti hún notað sér slíkt, því að stjórnin hefir líka sín áhugamál. Háttvirtur frams.m. (J. Ó.) gaf sjálfum sér á munninn, þegar hann sagði, að sérhver þingmaður mundi róa í samþingismenn sína til þess að ná fylgi þeirra. Eins mundi fara með stjórnina. Hér gæti líka farið svo, að flokksaginn réði og meiri hlutinn bæri minni hlutann ofurliði. En það er einnig aðgætandi, að þegar þetta eru orðin lög, munu menn vanda meir kosningu í fjárlaganefnd. Það mundi heldur ekki verða alment, að meiri hlutinn beitti minni hlutann rangindum í þessu efni. En það er máske ekki heppilegt að setja þetta ákvæði í stjórnarskrána nú, og eg vildi spyrja frsm. (J. Ó.), hvort hann vilji ekki taka þessa tillögu aftur og láta nú sitja við það, sem er. Eg skal játa, að fjárveitingar ganga nokkuð úr hófi eins og nú er og erfitt að hafa taum á fjárhagnum. Í því efni mundi breyt.till. mín vera til bóta. En eins og háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) tók fram, þá mætti setja sérstök ákvæði um þetta seinna og þyrfti þá ekki stjórnarskrárbreytingu. Eg ætla að fara örfáum orðum um breyt.till. háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. J.), um rétt kvenna til kosninga. Eg felst á það, að konum séu veitt réttindi í þessu efni smátt og smátt og að því leyti finst mér tillaga þessi skynsamleg. Þegar konur fá réttindin smátt og smátt, þá öðlast þær, við að nota þessi réttindi, meiri þroska og kynna sér málin betur og verða þannig betur undir það búnar. En að sleppa þessum réttindum við þær strax og alt í einu yrði bylting í svip. Þá er brtill. á þgskj. 330 frá 1. þm. S.-Múl. (J. J.) mikið góð, en mig langar til að spyrja hann, hvort hún sé framkvæmanleg; eg held að það sé erfitt að framkvæma hana. Þá er breyt.till. frá háttv. þm. N.-Ísf. (Sk. Th.) um þinghald á hverju ári. Hún er að vísu nokkuð athugaverð, en ekki þó svo, að það sé frágangssök; og það er margt, sem mælir með henni. Áhugi manna eykst á, stjórnmálum og eftirlitið verður betra með stjórninni og að því leyti er hún góð. En það ber líka að líta á það, að þinghald á hverju ári hefir mikinn aukinn kostnað í för með sér. Mér finst ekki vera margt, sem mælir með því að skjóta lögum frá þinginu undir atkvæði kjósenda í landinu. Þjóðin er ekki svo þroskuð, að hún sé í fljótu bili fær um að leggja sanngjarnan dóm á lög frá þinginu. Þá er ein breyt.till. um breyting á þingtímanum. Sá tillaga hefir verið feld áður hér í deildinni og eg mun halda mér við það, sem eg hefi gert áður í því máli, og vera einnig á móti henni nú. Fyrir þá, sem fást við búskap, er þinghald á þeim tíma mjög óþægilegt. Þeir eru þá ekki lausir við vorverk sín, kauptíð stendur þá yfir og stórbagalegt fyrir þá að fara frá búi sínu á þeim tíma. Og reynslan sýnir, að það var ekki vanþörf á að færa þingtímann til vetrarins. En ef það yrði ofan á, að þessi breyt.till. yrði samþykt, þá sé eg ekki, að neitt sé á móti því að hækka dagpeninga þingmanna. Eg sé heldur ekki, að þingmenn eigi að offra sér um skör fram í þarfir fósturjarðarinnar og menn þurfa fyrst að hugsa um að geta lifað, til þess að vinna henni gagn.



Herra forseti! Viðvíkjandi þessari brtill. þá skal eg geta þess, að nefndin hefir ekkert við hana að athuga. Ákvæðið var tekið upp úr gömlu stjórnarskránni, en annars er nefndimi það ekkert kappsmál, hvort það helzt með óbreyttu orðalagi eða ekki.



Eg fer að halda, að eg sé betur að mér í kirkjulögum og kristnirétti en 1. þm. Eyf. (H. H.). Það er bannað frá elztu öldum kristninnar, að konur hafi nokkurt prédikaraembætti á hendi. Páll postuli, höfuðgrundvallari kristindómsins, býður að konur skuli halda sér saman í kirkjunni og steinþegja í söfnuðinum. Kaþólska kirkjan hefir og haldið það strangt og heldur enn, að kvenmenn megi ekki klerkar vera, hvorki æðri né lægri palla. Og lúterska kirkjan hefir tekið það í arf, að konur megi ekki vera prestar, og hingað til hefir aldrei verið vikið frá þeirri reglu. Ef konur ættu að lögum að vera prestar hér, þá merkir það í rauninni ekki annað en að lútemka kirkjan gæti ekki verið þjóðkirkja lengur hér á landi. En sá er enn galli þar á, að slíkt getur ekki orðið, nema með því móti að breyta stjórnarskránni. Ef þessi lög ná staðfestingu konungs, þá er þar með staðfest stjórnarskrárbrot. Þetta hefir og kennimönnum efri deildar verið ljóst þeim, er í nefnd voru kosnir þar um þetta mál, því að ýmsar breytingartillögur þeirra við frumv., sem að vísu féllu, lutu einmitt að því að undanskilja konur frá prestsembætti. Frumvarp þetta er svo athugavert, að það er varla vansalaust fyrir deildina, ef hún lætur það fara frá sér, eins og það er, enda er það víst lítt yfirvegað af flestum deildarmönnum. Máli þessu hefir verið hraðað svo mikið og svo mikið blint ofurkapp á það lagt, að maður skyldi halda, að það væru Good-Templarar einir, sem hér eiga hlut að máli.



Flutum. hefir viðurkent, að í frumv. þessu séu ýms sambandslagaatriði, þ. e. atriði, sem koma í bága við þann grundvöll, sem núgildandi stjórnarskrá vor lagalega byggist á, og sem vér eigi getum breytt eftir eigin geðþótta eingöngu. Jafnvel þótt alþingi samþykti þetta frumv., þá gæti það samt ekki orðið lagt fyrir konung, nema það fyrst væri samþykt einnig af ríkisþingi Dana, vegna sambandslagaatriðanna sem í því eru, og væri þá vel að verið, ef vér legðum þannig stjórnarskrána um hin sérstöku mál vor á náðir annars löggjafarvalds. En þar sem þessi sambandslagaatriði sum hver fela í sér kröfur, sem vissa er fyrir, að ekki ná samþykki ríkisþingsins að svo stöddu, er sennilegast, að flutnm. hafi flýtt sér svo mjög að koma fram með þannig lagaðar breytingar á stjórnarskránni, til þess að reyna að koma því til leiðar, að engar breytingar fáist á stjórnarskránni að þessu sinni. Frumvarpið er annars alls ekki í löglegu formi. Það hefði átt að vera tekið fram í fyrirsögn frumv., að það væri frumv. til stjórnarskipunarlaga Íslands. Hitt er rangt form, að orða fyrirsögnina eins og gert er í frumv.



Eg vil leiða athygli að því, að það er oft komið með viðáttumiklar og víðtækar breytingartillögur við frumvörpin, þegar þeir þingfundir eru að byrja, sem á að ræða þessar breytingartillögur á og greiða atkvæði um. Þetta er að misbjóða þingmönnum, og misvirða jafn mikilvægt mál og þetta er. Menn verða að hafa tíma til þess að átta sig á breytingunum, áður en þingfundir byrja.



Þegar þing það hófst, sem nú stendur yfir, var svo í garðinn búið, að Danir höfðu að ástæðulausu slitið upp úr samningum við Íslendinga, sem legið hafa við borð síðan stöðulögin komu út 1871 eins og sjá má á fylgiskjali I. á þingskjali 287 frá mér og háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) og voru nú í byrjun. Nú höfðu þeir fengið að heyra vilja Íslendinga og kom því öllum sjálfsagt á óvart að fá engin svör frá Dönum. En úr því svo er farið málinu sem nú var sagt, þá er ekki til neins að halda því áfram á þessu þingi. Svar mun varla koma frá hinum málsaðilanum frekar en síðast, þegar þess var leitað. En Danir hafa með þessu óvirt alþingi og reynt að tefja þau réttu úrslit málsins, þ. e. konungssamband milli landanna. En þótt vér verðum að láta þetta mál hvíla að sinni, þá megum vér þó eigi heim fara af þingi nú, án þess að átelja slíkt með þingatkvæði voru á einn eður annan hátt. Nú er oss þörf skjótra aðgerða um leiðréttingar á ýmsum atriðum í stjórnarskránni. Höfðu því þingmálafundir og þingmenn ætlast til, að henni yrði breytt með þeim hætti, að deiluatriði við Dani væri látin hvíla og liggja í þagnargildi, en þó varast að veikja málstað vorn. Háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) og eg höfðum ætlað okkur að vinna að þvílíkum breytingum á stjórnarskránni. En við bárum þó fram í byrjun þings á þgskj. 25 frumvarp til stjórnarskrár, eins og hún á að verða. Gerðum við það eigi til þess að tefja fyrir málinu, heldur til hins, að engum gæti til hugað komið að segja, að við værum horfnir frá fyrri stefnu okkar, jafnvel eigi þjóðlygurum.  (Jón Ólafsson: Hverjir eru þjóðlygarar?)  . Eg hefi ekki vald til að útbýta titlum, en eg vona að þeir hirði sneið, sem eiga. Út úr þessu frumv. okkar hefir nú um stund spunnist ekki ófagur tvísöngur milli Lögréttu hérna megin hafsins og danskra blaða hinum megin. Er sá tvísöngur mjög í samræmi við það, sem þaut í tálknunum á sumum hér innan deildarinnar fyrir nokkru. Okkur hefir verið ánægja að hlýða á, en alt rausið var þó harla mikill óþarfi, því að háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) sagði þegar í fyrstu flutningsræðu sinni, að frumv. væri stefnuskrá okkar, og ekki ætlað til þess að ganga fram á þessu þingi, heldur til þess að sýna, hver leikslok ætti að verða. Og sá skal um síðir endir á verða þessu máli, því að »fram skal ganga haukur húna, hvort hann vill eða ei«. En þá kom hitt, að verða ásáttur við aðra um þessar bráðabirgðabreytingar, sem gera þurfti. Þar í er fólgið starf nefndarinnar. Sveigðum við þar svo mikið til, sem við gátum, en berum nú fram breyt.till. við tillögur meiri hluta nefndarinnar. En þær einar breytingar höfum við farið fram á, sem við vorum vissir um, að bæði konungur og kjósendur gætu gengið að, en látið hinar bíða, sem gætu orðið að deiluefni. 1. greinin í breyt.tillögum okkar fellir burtu tilvitnanina í stöðulögin. Eg var lengi á báðum áttum í nefndinni, hvernig þessu skyldi haga. Síðan hafa ýmsir hér lagt þetta þannig út, að í þessu feldist viðurkenning á stöðulögunum, en það vildum við með engu móti. Eins og sést á fylgiskjalinu við nefndarálit okkar, þá var jafnvel Krieger, sem var dómsmálaráðherra þegar stöðulögin voru gefin út, þeirrar skoðunar, að Danir gætu ekki sett lögin án okkar samþykkis, og þann skilning höfum við og viljum ekkert úr draga. Við vorum því að hugsa um að hverfa frá þessu í nefndinni, því við gátum ekki fengið orðalag, sem átti við, er konungur mundi samþykkja og þó eigi veikja málstað vorn. En síðan fengum við þetta orðalag hjá vitrum lagamanni úti í bæ. Þetta orðalag á fyrstu greininni, gerir athugasemdina um hæstarétt umflýjanlega. En nú verður þetta íslenzkt mál og við felum hæstarétti dómsvald þangað til okkur sýnist annað. En þetta er ekki stórt atriði. Eg fæ ekki séð, að við höfum spilt rétti okkar neitt með þessu, þó við tökum greinina óskerta. Þá höfum við lagt til, að framan við 4. gr., fyrir orðin »Engan má skipa . . . innborinna manna«, komi: »Engan má skipa embættismann á Íslandi annan en Íslending, nema hann hafi fæðingjarétt eftir þeim lögum, er alþingi hefir sett og samþykt«. En þetta kemur ef til vill nærri deiluatriði, og ef það hamlar samþykt, þá getum við fallið frá því að sinni. Þá er ein lítil breytingartillaga, 5. breytingartillagan hjá okkur, að í stað »neðri deild alþingis« í 2. lið 5. gr. á þingskjali 228, komi: alþingi. Þótt þessi breyt.till. sé lítil, þá á hún þó að velta þungu hlassi, þar sem er alt efri deildar báknið. Eg hefði helzt kosið, að deildirnar skiftust eins og nú, en ef nokkur breyting yrði gerð, þá að hafa eina deild. En að búa til efri deild, þar sem kosningar fara alt öðruvísi fram, er ekki til bóta. Og svo þegar hún á að hafa miklu lengri setu en hin deildin, þá fer skörin að fara upp í bekkinn. Hér er verið að skapa sér stjóra, en ef mönnum er gott í hug, þá er hans ekki þörf.  (Jón Ólafsson: Við þurfum stöðvun)  . Eldast tekur nú 2. þm. S.-Múl. (J. Ól.) og má hann muna tvenna tímana. Eg held þingmaðurinn ætti að muna, að „hér er hjartanu hætt við að frjósa, hér þarf sannarlegt eldfjall að gjósa“. Hann ætti að taka tappann úr eldfjallinu og minnast síns fyrra og betra manns. Þennan halaklepp á að búa til móti uppþotsólgustraumunum, sem geti þotið yfir landið. Þessir straumar hafa ekki komið, en ef þeir koma, þá á þetta líklega að vera góður stjóri. Háttv. framsm. meiri hl. (J. Ól.) talaði um eitthvert vængfleygt orð. En hvað haldið þið þetta vængfleyga orð hafi verið? Jú, það var orðið »goluþytur«. Hversu vængfleygt það orð er, skal eg ekki um segja, en eg skal minna hann á, að goluþytur getur magnast og orðið að stormi. En þessi halakleppur er ekki til annars, en að það verður aldrei annað en goluþytur hjá okkur og allir eintómir lognhattar.  (Sig. Sigurðsson: Logn er leiða bezt)  . Já, lognhattar kjósa auðvitað latra manna leiði, og ekki er það annað en hugsunarleti, þegar þessir þinggarpar nenna ekki að hugsa um það, að þannig tilbúinn 12 ára halakleppur er ekki aðeins til þess að tefja fyrir okkur, þegar tækifæri gefst, heldur einnig til þess að drepa það. Því tækifærið kemur ekki nema einu sinni og þá verður að taka við því, og það býðst ekki aftur þó við svo hefðum 12 efri deildir og hver þeirra sæti í 12 ár. Menn eru að tala um þroskaleysi og að þinginu mundi verða svo hætt við að hlaupa af sér tærnar, ef það lægi ekki við stjóra. Það er undarlegt að heyra menn, sem oftlega hafa rekið sig á, að við hefðum alt of marga stjóra, vera með aldrinum orðna svona værugjarna. Og þegar þeim finst lítill skriður á skútunni, þá auka þeir ekki seglin, en þeir auka kjölfestuna. Ef skútan er góð og stýrið er gott, þá er goluþyturinn aldrei of mikill, ef siglt er í rétta stefnu. Þá er eitt, sem háttv. framsögumanni (J. Ól.) þykir óhæfa, og það er að láta fátæka menn hafa kostningarrétt. Þótt þeir menn, sem gjaldþrota verða, hefðu þessi mannréttindi, þá ætti þó að vera jafnhægt fyrir skuldheimtumenn að ná rétti sínum á þeim fyrir því. Sama er að segja um þá, sem sveitarstyrks þurfa að njóta. Engin ástæða er til að halda, að sá, sem sakir heilsuleysis eða af öðrum ástæðum þarf að þiggja aðstoð þjóðfélagsins, verði heimskari þá en áður þegar ástæður voru betri. Þetta er ekki annað, en að þjóðfélagið notar þarna tækifærið til að hrækja á hann. Þetta er alveg sama og að miða vitsmuni við 4 kr. gjald. Þetta er »census« og ekkert annað. Er það nokkuð réttlæti að svifta mann í elli sinni, sem á sínum tíma hefir verið stólpi sveitar sinnar, þessum einföldu mannréttindum. Svo er það og einungis undir atvikum komið, hver er svo fátækur, að hann þurfi sveitarstyrk. Hvað því víðvíkur, að leggja skólagjald á þá menn, sem engu trúarfelagi tilheyra, umfram aðra menn, þá sjá allir, að þetta er sektarfé og ekkert annað. Um orður og titla skal eg ekki vera langorður. Um þá er styzt að segja það, sem Steingrímur Thorsteinsson segir í vísunni: „Orður og titlar úrelt þing, eins og dæmin sanna, notast oft sem uppfylling í eyður verðleikanna“. (Jón Þorkelsson: Það eru nú margir titlaðir hér inni)  . Við viljum vera sérstakt ríki. Ef við viljum halda orðum og titlum við, þá ættum við að koma upp innlendum orðum, Fálkaorðu eða hvaða nafn menn nú vildu hafa, en ekki að vera að fá þær léðar frá öðrum ríkjum. Á þjóðaratkvæði vildi eg minnast dálítið. Þegar er að tala um samband Íslands og Danmerkur, þá ætti að sjálfsögðu að bera það mál undir atkvæði þjóðarinnar. En í öðrum málum virðist mér það hættulegt, og gæti á stað komið mikilli óreglu. Má þjóðin vera sæmd af að láta fulltrúa sína ráða fyrir sig. Ætti »referendum« að komast á, þá þyrfti ekki, þegar kosningarrétturinn verður almennur, að fara út fyrir Reykjavík til að finna 4000 kjósendur. En í öllum þeim málum, sem snerta frelsi þjóðarinnar út á við, á að sjálfsögðu að leita hennar atkvæðis. Á breytingartill. á þskj. 264 furðar mig mest. Þar er stungið upp á því, að konur fái fyrst kjörgengi fertugar, og þær sem nú eru yngri, verði að bíða ákveðinn tíma. Jafn sjálfsögð mannréttindi og kosningarrétt hafa konur altaf í sjálfu sér haft jafnt og karlmenn, og að skila þeim ekki þeim rétti þegar og öllum í einu, í því er engin sanngirni né réttlæti. Annars er ekki mikil ástæða til að hræðast aukningu kosningarréttarins yfir höfuð. Því hefir verið haldið fram, að öll þjóðfélagsstofnunin mundi leika á reiðiskjálfi. En það þarf ekki að óttast það. Í öðrum löndum gæti það átt sér stað, þar sem stéttaskifting er, en hér er enginn stéttamunur; við erum öll eitt. Til að kjósa eru konur eins þroskaðar og karlar. Í sveitum fá hvortveggja hið sama uppeldi, en í þorpum er heldur munur. Eg sé enga ástæðu til, að menn geti verið á móti þessu, nema þá, að kvenfólkið sé ekki eins stórhuga og eins miklir skörungar sem karlar. En það er áreiðanlegur hlutur, að konur eru eins stórhuga og karlar. Þá er að minnast á tillöguna um að enginn megi bera fram breytingar við fjárlögin nema ráðherra. Optat ephippia bos, piger gestit avare caballus. Þeim virðist við ekki geta gengið beizlislausir. Það sé eðli stjórnarinnar að ráða og segja fyrir, hve mikið fé þarf og til hvaða fyrirtækja. Hvernig færi nú, ef deildin vildi koma einhverju fjármáli fram, en stjórnin setti sig á móti. Þá yrði að hafa ráðherraskifti. Þessi tillaga er svo langt frá mínum skilningi. Eina röksemdin, sem eg hefi heyrt, er sú, að þetta eigi sér stað í enska heiminum. En enski heimurinn er engin röksemd, og þótt eitthvað sé heppilegt á Englandi, þá er ekki með því sagt, að það þurfi endilega að vera það hér á Íslandi. Það virðist eðlilegast, að fulltrúarnir geti borið fram óskir fólksins, kjósenda sinna. En með þessu er þjóðin útilokuð. Stjórnin getur bara sagt: Þegi þú! Þetta er svo öfugt sem vera má, og vonast eg eftir, að menn verði móti slíkum tillögum. Annars er betra að gera stjórnarskrána þannig úr garði, að hún verði vel við unandi, og að ekki þurfi að tjalda til einnar nætur. Er því betra að vera ekki að koma með neina útúrdúra, eins og þessa efri deild, sem stungið hefir verið upp á. En hvað kvenréttindamálið snertir, þá vonast eg eftir, að það sýni sig við atkvæðagreiðsluna í þessu máli, að hinir heiðruðu deildarmenn séu undir tufflinum.



Herra forseti! Eg skal fyrst leyfa mér að gera grein fyrir breytingum nefndarinnar í fáum orðum. Það eru einkum orðabreytingar, sem lúta að því að lagfæra málið. 1. breytingartillagan er við 2. gr. »hann er heilagur« falli burt. Þá vill nefndin leggja það til, að í 5. gr. í stað »næsta ár« komi: »innan árs frá þingrofi«. Ef þetta fengi að standa, eins og það stendur nú, þá gæti farið svo, að það liðu næstum því tvö ár frá því þing væri rofið og þangað til það kæmi saman aftur. Þá leggur nefndin til að falli burt úr 6. gr. »enda sé . . . þingtími er úti«; þetta eru leifar úr gömlu stjórnarskránni, en eins og nú stendur, þá er þetta ótækt. Ef það fengi að standa, þá gæti stjórnin stjórnað með bráðabirgðafjárlögum ár eftir ár, með því að rjúfa þingið, áður en fjárlögin væru samþykt. Breytingartillagan við 9. gr. er ekki annað en leiðrétting prentvillu. Sama er að segja um brtill. við 13. gr. og fyrri brtill. við 15. gr. að þær eru ekki annað en leiðrétting á prentvillum. Síðari breytingartillagan við 15. gr. stafar af því, að samþykt var hér í deildinni við 2. umr. sú breyting, að fjárlaganefndir skyldu einnig hafa frumkvæði í fjármálum. Breyt.till. við 22. gr. er ekki annað en lagfæring á máli. Þá skal eg víkja mér að breytingartillögum annara háttv. þingmanna. Það eru þá fyrst breyt.till. á þskj. 483 frá háttv. 2. þm. Árn. (S. S.). Um fyrstu till. er það að segja, að hún stendur og fellur með annari breytingartillögunni. Efni annarar till. er það, að kosningarréttur til efri deildar er bundinn við 30 ára aldur. Meiri hluti nefndarinnar var á móti þessu, en 4 voru með því. Nefndin hefir því eðlilega óbundnar hendur í þessu. Við sem samþykkjum aðra breytingartillöguna, teljum fyrstu tillöguna sjálfsagða. 3. breyt.till. er nefndin öll mótfallin. Við álítum ekki rétt að takmarka kjörfrelsið og ekki heldur að hækka aldurstakmarkið, úr því sem er í frumvarpinu. Eg býst jafnvel við, að flutningsmaður muni taka þessa tillögu aftur til þess að spilla ekki fyrir hinum tillögunum. Tillöguna á þgskj. 475 getur nefndin ekki aðhylst. Sumir nefndarmenn hefðu að vísu kosið, að ráðherra hefði verið einn fyrst um sinn, en svo hefði mátt fjölga þeim með sérstökum lögum. En hitt hefir orðið ofan á, og eg býst við, að nefndin muni greiða atkvæði með sínum tillögum. Þetta var orðað líkt þessu, í frumvarpi því, sem eg og háttv. samþingismaður minn (J. J.) fluttum og það er ekki stór principmunur á þessu. En það er ekki heppilegt orðalag á tillögunni nú, svo við höfum hugsað að láta hana eiga sig og sjá hvað efri deild gerir. Þá er breyt.till. á þgskj. 488 frá 1. þm. N.-Múl. (J. J.) að aftan við 20. gr. bætist, að það megi breyta allri greininni með lögum. Því er enginn á móti. Þá kem eg að breytingartillögunum á þgskj. 495. Fyrsta till. er ekki annað en umröðun á orðum, og er greinin með því færð til laglegra máls og er nefndin henni því ekki mótfallin. 2. breyt.till. við 5. gr. er ekki annað heldur en 2. breyt.till. frá nefndinni við sömu grein um sama atriði. Nefndin álítur rétt að halda sinni tillögu. Annars skal eg lýsa yfir því, að nefndin er mótfallin öllum tillögunum á þessu þingskjali nema 12. tillögunni, sem er til bóta. Sérstaklega er nefndin mótfallin varatillögunni við 9. gr., sem er mjög óheppileg. Eg geng að því vísu, að nefndin haldi fast við það, sem hún hefir áður samþykt.



Eg vil leyfa mér að stinga upp á 5 manna nefnd.



Eins og kunnugt er samþykti deildin 1909 áskorun til stjórnarinnar þess efnis, að hún legði fyrir næsta þing frumv. um breytingar á stjórnarskránni, og þingmenn væntu þess því, að stjórnin mundi verða við þessari áskorun; en þetta brást, sem kunnugt er. Á flokksfundi sjálfstæðismanna kom það því til tals þegar fyrir þingbyrjun, að sjálfsagt væri að koma sem fyrst fram með frumv. til stjórnarskrárbreytingar, og var þess þá getið, að 3 þingm. hefðu í smíðum frumv. til stjórnarskrárbreytingar, og eru nú tveir þessara þm. flutningsmenn frv. þessa, sem hér liggur fyrir. Frumv. þetta er þannig komið fram sem frumv. frá 3 þingm., en ekki sem frumvarp frá sjálfstæðisflokknum, enda hafði hann engin tök á því að íhuga það, áður en það var borið fram, og hafði eigi séð það. - En aðalatriðið er, að frumv. þetta er nú komið inn á þingið, og má þá breyta því, sem þurfa þykir. Eg tek þetta fram vegna þess, að eg er því mótfallinn, að blandað er saman í frumv. stjórnarskrárbreytingum og sambandslagaákvæðum, sem orðið gætu frumv. að falli, er staðfestingar skal leitað, enda tel eg víst, að það, sem fyrir flutningsm. frumv. hefir vakað, hafi verið það, að frumv. sýndi stefnuskrá þeirra, en eigi hitt, að þeir vilji á neinn hátt stuðla að því, að sambandslagaákvæðin verði nauðsynlegum breytingum á stjórnarskránni að falli. Háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ól.) heldur því fram, að vísa beri frumv. þessu frá, en því get eg alls ekki verið samdóma, þar sem eg fæ eigi betur séð, en að fyrirsögn þess fullnægi fyllilega kröfum þeim, er gerðar eru í þingsköpunum, að því er til breytinga á stjórnarskránni kemur.



Herra forseti! Háttv. framsm. minni hl. (J. Þ.) hefir ekki gert mikið að því, að færa rök fyrir máli sínu. Flest af því, sem hann sagði, hefir eingöngu verið orð fyrir fólkið, svo sem, að undarlegt væri, ef stöðulögin væru svo friðhelg, að ekki mætti við þeim hreyfa og þar fram eftir götunum. Það er ástæðulaust að bregða oss um þá skoðun, við höfum enga átyllu gefið til þess, heldur þvert á móti. Það er heldur ekki neitt hreystiverk að vera að koma inn í stjórnarskrána breyt. óviðkomandi málinu, sem hafa það eitt í för með sér að spilla fyrir henni. Hv. þm. ættu heldur að koma með frv. til sambandslaga, þá gætu þeir séð hvernig við tækjum í það. En eins og eg sagði, alt þetta gaspur um aukinn landsrétt o. s. frv. eru bara orð fyrir fólkið. Annars vildi eg gjarnan spyrja, hvorir álíta stöðulögin friðhelgari, þeir, sem viðurkenna þau, ef ekki í orði þá á borði, eða við, sem ekki viljum minnast á þau? Hv. þm. sagði, að ef deildin samþykti ekki ákvæði brtill. hans við 1. gr., þá lokaði hún augunum fyrir hættunni. Hvaða hættu? Þeirri, að lifa undir stöðulögunum, eða hvað? En eg álit að það sé að loka augunum fyrir hættunni, að vilja viðurkenna gildi stöðulaganna á borði. Annars ber okkur víst ekki milli, að því er stöðulögin snertir, annað en það, að við viljum ekki vera að grauta því inn í þetta nauðsynjamál, sem getur orðið því að fótakefli, en það hefir, eins og eg sagði, enginn neitt á móti því, að hv. þm. beri fram frv. til sambandslaga, og þá getur hver tekið sína afstöðu. Hv. minni hl. nefndarinnar kvað till. hv. 1. þm. Skagf. (Ó. Br.) um »referendum« eða málskot nauðsynlega, þegar um sambandslög milli landanna væri að ræða. Hv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) var með tillögunni yfirleitt, en hv. þm. Dal. (B. J.) á móti henni að öðru leyti en þessu. Eg er honum alveg sammála alment, nema hvað eg skil ekki hvers vegna hann vill hafa inn í frv. ákvæði um málskot í sambandsmálinu. Við höfum nú þegar í frumvarpi voru þess konar ákvæði, því að svo er fyrirskipað, að alþingi skuli rofið, þegar sambandslög eru samþykt. Eftir till. hv. þm. Dal. (B. J.) þyrfti þá að hafa 3 þing til þess að sambandslög yrðu samþykt til fullnustu. Eg hygg, að hv. þm. hafi ekki athugað þetta nægilega vel. Hv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) var að minnast á þekkingarskilyrði fyrir kosningarrétti, eða pólitíska fermingu, eins og hann komst að orði. Mér virtist hann vera henni samþykkur í sjálfu sér, einungis vildi hann ekki hafa þar að lútandi ákvæði í stjórnarskránni, en vildi láta taka það upp í fræðslulögin. En þetta er algerlega röng skoðun hjá hv. þm. Það er stjórnarskráin, sem kveður á um kjörgengi og skilyrði fyrir kosningarrétti. Í fræðslulögunum gæti slíkt ákvæði því ekki staðið, án þess að koma í bága við stjórnarskrána. Annars vorum við víst sammála um efnið. Sumir álíta þekkingarskilyrðið alveg óþarft, en eg vil leyfa mér að benda á, að þekkingarskilyrði til alþingiskosningarréttar á ekki að verða og verður ekki neitt einstakt og óheyrt. Lík skilyrði eru líka sett í öðrum málum, t. d. er kosningarréttur í safnaðarmálum bundinn við það, að viðkomandi sé fermdur. Það þýðir meðal annars, að skilyrðið fyrir að njóta réttarins er, að kjósandi hafi staðist próf í kristilegum barnalærdómi, eða með öðrum orðum í trúfræði. Sé nú þetta nauðsynlegt skilyrði fyrir kosningarrétti í safnaðarmálum, þá virðist ekki síður áríðandi að heimta einhverja þekkingu á skipun stjórnar og landsmála af þeim mönnum, sem eiga að fara að hafa áhrif á landslög og rétt. Og sé hægt að kenna unglingum aðalinnihald af trúarkerfinu og siðfræðiskerfinu, því skyldi þá ekki vera eins einfalt eða miklu einfaldara að kenna þeim hvernig oss er stjórnað. Það grípur inn í það eitt, sem menn sjá alt af í kringum sig, en hitt nær yfir miklu djúpsettari hluti, sem okkur meiri maður hefir sagt um, að vitringunum væri óráðin gáta. Það var minst hér á kver Jóns Hjaltalíns. Það er minni bók en kverið og mikið auðskildari. Það er ekki meira að skylda menn til að taka próf í þessum veraldarvísdóm en að láta þá ganga undir fermingu. Og þekkingarskilyrði er ekkert nýtt eða óheyrt. Í Bandaríkjaskólum eru börn látin læra yfirlit yfir stjórnartilhögun landsins, og víða er það skilyrði fyrir kosningarrétti að geta lesið stjórnarskrána og svarað svo út úr, að það sjáist, að kjósandaefni skilji það, sem hann les. Og það er ekki örðugt að kenna aðalatriðin í stjórnarskipun okkar í litlu ágripi. Eg hefi heyrt því hreyft, að ekki sé áhættulaust að setja slíkt ákvæði, því að hlutdrægni vegna flokksfylgis gæti svo hæglega komist að við prófið. Eg held, að þetta sé hégóminn einber, því að í fyrsta lagi gengju menn helzt undir prófið á unga aldri, þegar þeir eru ekki orðnir við neinn flokk riðnir, og í öðru lægi er ekkert því til fyrirstöðu, að menn geti, ef þeim virðist hlutdrægni beitt, gengið undir prófið í annari sveit. Það er viðurkent hjá hinum vitrustu þjóðum, sérstaklega þegar um rýmkun kosningarréttar er að ræða, að nauðsynlegt sé að auka fræðsluna, sjá um að kjósendur séu sæmilega uppfræddir. Í öðrum löndum eru til ágætar kenslubækur um þetta efni, og ætti okkur ekki að verða skotaskuld úr að eignast slíkar bækur líka. Eg get minst á frönsku kenslubókina eftir Poul Bert, og »Politics for young Americans« eftir Charles Nordhoff. Þá vík eg mér að háttv. 1. þm. Skagf. (Ó. Br.) með málskotið. Hann sagði, að þingræðinu væri í mörgum efnum mjög áfátt. Það er satt. En eg vil ekki svara honum með því að segja, að öllu stjórnarfyrirkomulagi sé að nokkru ábótavant og verði seint fullkomið. En þegar einhverju er ábótavant, þá á að reyna að bæta úr hinum þektu göllum. Eg get nú ekki séð, að málskot bæti úr göllum þeim, sem á þingræðinu kunna að vera. Það er ekki bót á þingræðinu að bana því, því að annað gerir málskotið ekki að verkum. Mér dettur í þessu sambandi í hug sagan um manninn, sem hafði iðrakveisu og leitaði ráða hjá lækni. Læknirinn gaf honum það ráð, að eta hvorki súrt eða sætt, steikt, soðið eða hrátt. »Dó hann þá ekki?« var læknirinn spurður. - »Jú, víst dó hann - það gerum við allir - en sjukdómurinn fór úr honum!«. Eins má segja um þingræðið, að með því að drepa það, hverfa gallarnir, en kostirnir hverfa líka og eg held, að alment málskot sé ekkert annað en banatilræði. Háttv. þm. sagði, að ný stórmál kæmu iðulega fyrir milli kosninga. Það er að vísu satt, en eg vil mótmæla því, að þingmenn eigi að eins að vera básúna fyrir skoðanir kjósenda sinna. Þeir eru sjálfstæðir menn, sem borið er traust til og eru kosnir sakir þektra aðal-skoðana sinna og mannkosta. Það er líka skýrt tekið fram í stjórnarskránni, að þeir séu að eins bundnir við sannfæringu sína, en ekki við neitt umboð frá kjósendum. Ef þeir í hverju sem er eiga að vera svínbundnir við vilja kjósenda, þá gef eg lítið fyrir þingfrelsi og stjórnfrelsi. Það mætti þá alveg eins afnema þingið og láta stjórnina með ákveðnu millibili senda atkvæðamiða um frumv. út um landið. Það hefir verið vitnað í Sviss, sem er eina landið hér í álfu, sem hefir málskot. Það er lítið land, með mörgum fylkjum, þar sem auðvelt er að ná saman. Í minstu fylkjunum eru ekki einu sinni kosnir þingmenn, heldur koma allir fylkisbúar saman og heyja þing. Það er því hér mjög ólíku saman að jafna. Og hvernig hefir nú málskotið reynst þar? Það er svo langt frá, að það hafi verið, eins og háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) virðist halda, knýjandi afl til framfara; þvert á móti hefir það altaf verið íhaldssamt og afturhaldssamt. Eg get því ekki skilið, að þetta fyrirkomulag geti fallið í geð háttv. þm. Rvk. (J. Þ.) og hinum öðrum framfara- og frelsishetjum, sem ekki vilja stöðva neinn straum í landinu. Þetta hefir verið svo mikið íhald, að það hefir ekki aðeins tafið fyrir hinum þörfustu framfaramálum miklu lengur en 12 ár, það hefir oft og tíðum riðið þeim alveg að fullu. Hv. þm. (Ó. Br.) gat þess og, að við hefðum málskot í sumum sveitamálum. Það er mikið rétt, en þar er alt öðru máli að gegna. Menn lifa og hrærast í sveitamálunum og hreppapólitíkinni, en hafa ef til vill ekki neitt hugboð um þingmálin og hvorki tíma eða tækifæri til að hugsa þau rækilega. Setjum nú svo, að eitthvert gott og þarft mál væri samþykt hér á alþingi og síðan borið undir alþýðuatkvæði, þá gæti ein grein um mjög svo smávægilegt atriði felt alt málið, hversu þarft sem það að öðru leyti er. Bændur greiða því ekki atkv. af því þessi agnúi er á þeim, vinnumenn ekki vegna annars agnúa, og lausamenn ekki vegna hins þriðja o. s. frv., og þó mundu allir álíta það hin þörfustu lög, ef aðeins þessir, ef til vill ímynduðu agnúar væri ei á þeim. Svona er hætt við að oftast færi. Við skulum taka annað dæmi, segjum sem svo, að í stað ferðaáætlana kæmu lög frá alþingi um viðkomustaði strandferðaskipanna, væri þeim lögum skotið undir alþýðuatkvæði, mundu þau ekki ná samþykki í 10–20 ár, því að einn vildi hafa fleiri viðkomur á þessum stað, annar á hinum o. s. frv., þangað til væri búið að horna alla firði og víkur landsins. Það er líka óhætt að telja það víst, að hefði fjárveitingunni til Ölfusárbrúarinnar hér á árunum verið skotið undir alþýðu, hefðu að eins nærsveitirnar samþykt hana, og brúin væri líklega ekki gerð enn þann dag í dag. Þetta er líka mjög svo eðlilegt, því að hreppapólitíkin blindar menn, þeir verða svo þröngsýnir að þeir sjá ekki, að það, sem verður einu héraði að gagni, getur líka orðið til gagns öllu landinu. Réttlætistilfinning manna er ekki orðin svo rík ennþá og eg hygg, að margar af okkar þörfustu framkvæmdum, sem allir una vel við núna, lægu steindauðar, ef málskot hefði verið í lögum okkar. Málskotið kæmi ekki til leiðar þjóðræði, heldur hreinasta skrílræði. Háttv. þm. tók til dæmis, að sjálfsagt væri að bera ábúðarlögin undir alþjóðaratkvæði. Hann sagði, að allir bændur væri eins færir eða færari til að dæma um þau og við. Jæja! Það getur nú verið, en háttv. þm. gætir þess ekki, að alþýða manna eru ekki tómir bændur, hver lausamaður og lausakona, hver vinnumaður og vinnukona hlyti að dæma um þetta mál líka. Svo er og þess að gæta, að í Reykjavík er nú ¹/? hluti allra landsmanna og þar verður, eftir að nýju kosningalögin eru komin á, ¼ hluti allra kjósenda landsins. Þó að nú allir bændur standi öðru megin og aðrir kjósendur skiftist jafnt í sveitunum, þá getur Reykjavík ein kollvarpað lögunum. Fleiri dæmi mætti nefna, en þetta er nóg til að sýna, að málskotið getur haft alveg óútreiknanlegar afleiðingar. Háttv. 2. þm. Arn. (S. S.) vill banna öllum dómurum þingsetu. Eg hefi nú ekki svo ýkjamikið á móti því. Við höfum svo mikið af lögfræðingum, að ekki er hætt við, að skortur verði á þeim, þótt dómarar séu útilokaðir. En hefir háttv. þm. gert sér grein fyrir, hverja hann útilokar með þessari tillögu sinni. Hann útilokar ekki einvörðungu yfirdómara, sýslumenn og bæjarfógeta, heldur líka alla þá, er í sáttanefndum sitja, því að þeim hefir með lögum verið gefið dómsvald í nokkrum málum. Eg held því, að tillagan sé víðtækari en hann hefir hugsað sér. Sami háttv. þm. vill heldur leyfa en bjóða fjölgun ráðherra og verði þeim ekki fjölgað úr hófi fram, liggur mér það í léttu rúmi. Háttv. þm. Dal. (B. J.) talaði um frumvarpið sáluga, sem hann og háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) flutti. Það er nú orðið ljóst af sjálfs hans orðum, að það var aldrei neitt frumvarp, en að eins stefnuskrá flokks þeirra. Ef svo hefir verið, þá er það nokkuð kynlegt, að flokkurinn skyldi afneita því um leið og það var borið fram. Annars hefi eg aldrei fyrri heyrt þess getið, að nokkuð frumv. til laga hafi verið borið fram í þeirri meiningu að samþykkja það ekki, en hafi það verið tilgangur háttv. flutnm., að þetta ætti að eins að vera stefnuskrá, þá áttu þeir að bera það fram sem tillögu til þingsályktunar, eða frumvarp til sambandslaga, en alls ekki sem breyting á stjórnarskrá. Sami háttv. þm. sagði, viðvíkjandi stofnun hæstaréttar, að það væri íslenzkt sérmál. Það getur vel verið, að svo sé, en Danir munu nú líta öðru vísi á það. Æskilegt væri því, að ákvæði um stofnun hæstaréttar væri ekki sett inn í stjórnarskrárbreytinguna, því að það væri áreiðanleg leið til að hindra staðfestingu hennar. Þá er eitt kjörgengisskilyrði háttv. minni hl., fæðingjaréttur settur af alþingi. Ef nokkuð mál er sambandsmál, þá er þetta það. Ef þesskonar ákvæði væri sett inn í stjórnarskrána mundi koma þvert nei við staðfestingu. Það verður að kveða á um það mál með sambandslögum. Eg geng að því vísu, að tilgangur þingsins sé að koma á þeim breytingum stjórnarskrárinnar, sem nauðsynlegar eru og þjóðin hefir krafist, en ekki að vera að hampa ríkisréttarkröfum, sem ekki koma málinu minstu vitund við. Þess vegna á ekki að taka nein þau ákvæði upp í stj.skr.br., sem líklegt er að verði staðfesting hennar til fyrirstöðu. H. þm. (B. J.) var óánægður yfir orðum mínum um goluþytinn. En það var einmitt hið rétta hugtak. Það er ekki annað en goluþytur þegar æsingastraumur grípur þjóðina snögglega og hjaðnar svo niður og verður að engu eftir litla stund. Háttv. þm. sagði, að goluþyturinn gæti orðið að stormi. Veit eg það, Sveinki, en Ed. á alls ekki að hindra það, að hann verði að stormi, en hún á að vera prófsteinninn fyrir, hvort hann getur orðið það. Eg er ekki vanur, að vera svo myrkur í máli, að eg hélt að flestir hefðu skilið orð mín áðan, að þessi var meiningin. Háttv. þm. sagði, að Ed. gæti tálmað góðu máli, ef ekki væri tækifæri nema einu sinni. En það er ekki síður goluþyturinn, sem getur verið því til tálma, að hægt sé að nota tækifærið, eins og sýndi sig á seinasta þingi þegar við áttum kost á að grípa það, en bárum ekki vit né gæfu til.  (Bjarni Jónsson: Var ekkert tækifæri, góði!)  . Hann sagði og, að framgjarnir menn eins og eg væri í aðra röndina, ættu ekki að verða alt of værukærir. Það er fjarri því, að eg se það. En hitt er rétt, að eg vil að þjóðinni gefist tími til að hugsa málin og flana ekki að þeim í augnabliksæsingu. Og það sjá allir, og háttv. þm. Dal. (B. J.) líka, að það er sitt hvað, að hafna einhverju máli, eða skjóta því á frest um stutta stund. Eg skal ekki fara langt út í það, sem háttv. þm. Dal. (B. J.) sagði um gjaldþrota menn. Eins og nú er, fá þeir kosningarrétt eftir að skiftum er lokið. Það er rétt eins og verið sé að vinna eitthvert níðingsverk með því að útiloka þá menn frá kosningarrétti meðan á skiftum stendur. Þessi suspension er eðlileg vegna þess, að á meðan er fógeti að rannsaka, hvort gjaldþrotið er sviksamlegt eður ekki. Þetta er eingöngu frestur og tekur mest ½–1 ár. Hinn h. þm. (B. J.) spyr, hvort vér viljum níðast á fátækum mönnum. Eg kveð nei við því. Eg hygg, að ekki sé hægt að saka oss í meiri hluta nefndarinnar um nokkura harðleikni. Það er nógu margt, sem er til sölu, nógu mikið, sem verzlað er með hjá oss, þó að vér aukum ekki varninginn með gjaldþrota mönnum eftir að þeir eru ný-orðnir gjaldþrota. Um tillögu háttv. samþingism. míns (J. J.) er það að segja, að eg tel hana skynsamlega, ef á það er litið, hvernig kvenþjóðin notar þennan rétt sinn, sbr. bæjarstjórnarkosningarnar hér í Reykjavík síðast. Það hlýðir ekki, að konur fái þennan rétt hvort sem þær eru færar um að hafa hann eða ekki, og því er réttast að veita þeim hann smám saman. Og þótt eg sé kvenhollur, þætti mér ekkert gaman að því að mega búast við einum 20 konum á þing alt í einu. H. hv. þm. Dal. (B. J.) var illa við tillögu okkar nafnanna um að frumkvæðið í fjármálum væri hjá ráðherra einum, og sagði, að með henni væri lagt beizli á þingið. Það eru nú svo mörg beizli á þinginu, stjórnarskráin, þingsköpin o. s. frv., að þessi ástæða hans verður ekki þung á metunum. Og að við séum að taka þetta upp eftir Bretum, eins og hann sagði, ætti ekki að vera ástæða móti heldur með tillögunni, því að Bretar eru hin fjárglöggvasta þjóð í heimi. Það er reynslan, sem hefir kent þeim.



Eg stend að eins upp til þess að lengja tímann til atkvæðagreiðslu, því að það er verið að prenta brtill. við frv. frá mér. Till. mínar fara aðallega í þá átt, að reyna að bæta úr þeim vandræðum, sem orðin eru á skipun Ed. Eg get tekið undir það með hv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.), að mér er ekki kunnugt um, að neinar óskir hafi komið fram frá þjóðinni um þessa Ed. skipun. Óskirnar voru um það, að konungkjörnir þingmenn væru afnumdir og þjóðkjörnir kæmu í staðinn, sem allir væru kosnir af sömu kjósendum á sama hátt. Mér er ekki kunnugt um, að á þingmálafundum hafi komið fram neinar óskir um það, að skapa íhald, heldur þvert á móti, því að einmitt það var aðallega fundið að kgkj. þm., að þeir væru of íhaldssamir. Verði nú samþyktar tillögur meiri hluta nefndarinnar, þá verður að fækka 8 kjördæmum, og það er hætt við, að það veki megna óánægju víða, eða að minsta kosti í þeim kjördæmum, sem svift eru þingmönnum. Eg gæti sætt mig við þetta fyrirkomulag, að 10 þm. væru kosnir til Ed. með hlutfallskosningum um alt land, ef kjörtímabil Ed. væri ekki lengra en Nd. Brtill. mínar fara því í þá átt, að miðla svo málum, að 10 þm. séu kosnir til Ed. með hlutfallskosningum um alt land, en að eins fyrir jafn langt kjörtímabil og þingmenn eru kosnir til Nd. og þingrof nái til beggja deilda. Þegar kosið er til beggja á sama tíma, þá getur þessi nýbreytni ekki orðið til þess að spilla með íhaldssemi fyrir nytsömum málum, sem þjóðin vill að gangi fram. Það er annars mesti misskilningur, að við eigum að vera að reyna að stofna nokkuð íhald. Við höfum sannarlega nóg af því. Og hvað er það, sem við þingmenn, sem kosnir erum til alþingis, erum að vinna eða eigum að vinna? Við erum einmitt að fá bætur á því, sem menn eru óánægðir með. Við eigum að sefa óánægjuna sem fyrst og bezt við getum, og til hvers eigum við þá að hafa íhaldssemina? Það er sagt, að síður sé hætt við, að við hlaupum gönuhlaup. En eg segi fyrir mitt leyti, að eg kýs mikið heldur, að kannske eitthvað verði samþykt hér í fljótræði, en að mestu nytsemdarmál séu dregin ár frá ári. Eg vona því að háttv. deild hugsi sig vel um, áður en hún ræðst í þessa breytingu. Við megum heldur ekki gleyma reynslu annara þjóða, þar sem þing hefir verið tvískift og þeirri baráttu, sem oft hefir risið milli þingdeildanna. Jafnvel þó við eigum, eftir þessu nýja fyrirkomulagi að hafa sameinað þing, þá getur það þrásinnis komið fyrir, að stjórnin þykist geta setið að völdum, þótt hún hafi alla Nd. á móti sér, ef hún hefir Ed. með sér. Eg vona því að brt. mínum verði vel tekið. Að öðru leyti skal eg ekki fara mörgum orðum um málið. Eg hallast yfirleitt að brtill. þeirra háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.), háttv. þm. Dal. (B. J.) og háttv. þm. N.-Þing. (B. S.) t. d. að setja hér inn aftur ákvæðið um kosningarrétt vinnuhjúa, sem samþykt var hér í deildinni. Það er síður en svo, að verið sé að gera bændum neitt þægt verk með því, að neita hjúum um kosningarrétt. Það er hætt við, að margur maðurinn vildi ekki vista sig, ef hann misti réttindi sín við það og er slíkt ekki heppilegt, eins og nú stendur á, þar sem erfitt er að fá vinnufólk. Till. meiri hl. um það, að breyting á sambandinu milli Danmerkur og Íslands skuli fara með eins og stjórnarskrárbreytingu, álít eg óheppilega og vona að hún fái sömu afdrif hér í deildinni og seinast. Það ákvæði er ekki til annars en að gera örðugra fyrir, ef »eo ipso« á að rjúfa þing, þegar breyting er gerð af alþingi, þó að engin von sé um árangur. Eg hallast því fremur, að því er þetta atriði snertir að breyt.till. minni hlutans.



Eg hefi ekki gert kröfu um að málinu verði vísað frá vegna formgalla, þó að ástæða gæti verið til þess, að svo væri gert. En það er víst, að á undanfarandi þingum hefir 26. gr. þingskapanna ætíð verið skilin svo, að frumvörp, sem fara fram á breytingar á stjórnarskránni, verði sjálf að nefna sig »frumvarp til stjórnarskipunarlaga«. Eg endurtek það, sem háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ól.) sagði, að von væri á öðru frv. um breytingu á stjórnarskránni, mjög bráðlega, sem ekki er meint sem sýnibragð eða »réttarkröfu-prógram«, heldur er í alvöru fram borið til þess að fá bætur á núverandi stjórnarskipun, eftir því sem við framast megnum.



Eg er samþykkur þeim háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) og háttv. þm. N.-Ísf. (Sk. Th.) um það, sem þeir sögðu um fyrirkomulag alþingisdeildanna. Eg er eindregið á þeirri skoðun, að þingið eigi að vera óskift og koma sem oftast saman. Þetta lýsi eg hreina skoðun mína, en það, að eg kem með till., sem fara mikið skemmra, sýnir hvað eg vil vinna til samkomulags. Brtill. okkar um kosningarrétt hjúa er alveg sjálfsögð, því að ákvæði Ed. um það er alveg óþolandi og hreinasta hneyksli, að veita öllum stéttum kosningarrétt nema aðeins einni. Það er alveg sama, hvaða stétt það væri, en því síður virðist ástæða til að útiloka þessa stétt, þar sem flestir bændur landsins eru úr henni komnir. Þetta er hið hróplegasta ranglæti og sé þessi stétt borin saman við aðrar, t. d. fólk í sjóþorpum, að því er mentun snertir, þá verður það því undarlegra. Það er nokkuð einkennilegt, að sá maður, sem er vinnumaður, hefir engan kosningarrétt, en ráði hann sig næsta ár sem sjómaður, þá hefir hann öðlast réttinn, án þess að mentun hans hafi að nokkru leyti vaxið. Eins er það, ef iðnaðarmaður héðan ræður sig fyrir ráðsmann uppi í sveit, þá missir hann kosningarétt. Þetta er svo gersneytt allri samkvæmni, að löggjafarþing getur ekki verið þekt fyrir að láta það frá sér fara. Þá var það þó mun betra, þó ekki væri það gott, sem háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. J.) lagði til um kosningarrétt kvenna, að þeim væri skamtaður rétturinn úr knefa smátt og smátt, það gekk jafnt yfir alla og var ekki eins mikil skerðing á grundvallarreglunni. Sömuleiðis legg eg mikla áherzlu á það, að kosningaskilyrðin séu hin sömu til beggja deilda. Raunar er það, að aldurstakmarkið sé ekki það sama, ekki eins mikið réttlætisbrot og hitt, en það virðist harla ástæðulítið og er að minni hyggju skaðlegt, að því er samþykki stjórnarskrárinnar hjá landslýð öllum snertir. Eg er hræddur um, að hvorki það ákvæði né hitt gangi í fólkið og okkur ber ekki aðeins að líta á það, hvort þessi stjórnarskrárbreyting verði staðfest af konungi, heldur líka á það, hvort landsmenn felli sig við hana. Þeir, sem vanir eru að aka seglum eftir vindi, ættu að aka seglum eftir þessum vindi, þó að hann sé kannske ekki nema sá margnefndi goluþytur. Þá er enn eitt atriði, sem eftir minni meiningu er alveg óhafandi í stjórnarskránni. Það er takmörkun á frumkvæði þingmanna til fjárveitinga. Þessar tillögur geta þó ekki álitist mikilfenglegri en allar þær tillögur, sem þingmenn mega koma með viðvíkjandi hegningarlögum, kenslumálum og stjórnarskrárbreytingum. Um þessi mál mega þeir gera eins margar tillögur og þeir vilja, en þegar um nokkrar krónur er að ræða, þá er þeim ekki treyst til að taka rétt á hlutunum. Það er bara í auramálunum, sem þeir mega ekkert frumkvæði hafa, en um þau mikilsverðu mál, sem snerta hag aldra og óborinna mega þeir leggja það til, sem þeir vilja. Eg skil ekki, hvernig menn geta hugsað svona. Það brýtur í bága við þingræðið og drottinvald þjóðarinnar. Það er nokkuð hastarlegt, að vilja kjósenda í kjördæmum að því er fjárveitingar snertir, skuli vera beint frá því að koma undir atkvæði, nema fjárlaganefndinni allra mildilegast þóknist að taka það til greina. Þetta er vegur til að útiloka drottinvald þjóðarinnar, þingið vill alls ekki heyra hvað kjósendur segja. Þetta er svo öfugt, að það tekur engu tali. Eg vil því vona, að þetta ákvæði verði felt burt. Yfir höfuð er illur þessi tvíverknaður. Eg kýs heldur, að stjórnarskrárbreytingin nái ekki fram að ganga nú, heldur en samþyktur sé einhver grautur í málinu. Eiga þá landsmenn þess kost, að láta uppi álit sitt um tillögur þær, sem fram hafa komið í málinu. Þriðja atriðið, sem eg vil minnast er ákvæðið um utanþjóðkirkjumenn. Sé eg, að þar er nefndin öll á einu máli, þótt hún hafi ekki haldið fund með sér hér um. Skárra er það, að fé sé ranglega af mönnum tekið og lagt til háskóla, heldur en til kirkju grímuklætt. Það er ranglæti, að neyða þá menn, sem ætla má um, að þroskaðri séu að andarfari, til fégjalda, en láta þá sem á lægra stigi standa, njóta þroskaleysis síns. Till. háttv. 2. þm. Árn. (S. S.) bið eg allra bölbæna, það er atkvæðamissis. Eg vona að allir muni svo langt, að í umræðunum hér bæði um háskólann og færslu þingtímans gerðu menn tillögu um að færa þingtímann á sumarið. Þetta hefir orðið ofan á í Ed. Það er ekki svo margt, sem mér hefir þótt meðmæla vert af till. Ed., að eg vilji leggjast undir höfuð að mæla fram með þessari breytingu, sem hún hefir á frumvarpinu gert.



Brtill. mínar eru flestar á þskj. 332. Þær hafa flestar borið á góma í nefndinni, en ekki náð fram að ganga þar. Tillögur mínar miða að þrennu aðallega: 1. Efla og tryggja rétt þingsins. 2. Efla rétt þjóðarinnar. 3. Styðja persónufrelsi manna. Að því er fyrsta atriðið snertir, lýtur þar að sú tillaga mín, að óheimilt sé að rjúfa þing fyr en eftir þann 8 vikna tíma, sem það hefir rétt til að vera saman. Það getur komið sér illa um fjárlög o. fl., ef hægt er að rjúfa þing fyr. Að þessu lýtur einnig tillaga mín um það, að þing skuli haldið á hverju ári. Það eru mörg þing síðan farið var að hreyfa því, að þetta væri nauðsynlegt. Á milli þinga dofnar yfir þjóðinni og hún legst í pólitískt dá. Þjóðin mundi miklu fremur vera vakandi, ef þing væri haldið á hverju ári. Menn bera kostnaðinn fyrir sig. Eg játa það, að kostnaður verður meiri við árlegt þinghald heldur en nú. En menn verða að gæta þess, að ein gagnleg lög vega margfaldlega upp kostnaðinn við eitt þinghald. Eg skal t. d. benda á lögin um það að borga verkamönnum í peningum, í stað þess að áður höfðu þeir verið látnir taka kaup sitt út í vörum. Hafa menn gert sér í hugarlund, hvílíka þýðingu slík lög hafa fyrir þjóðina. Þá er og eftirlitið frá þjóðarinnar hálfu miklu meira með árlegu þinghaldi. Í samræmi við þetta legg eg til, að þingmenn séu kosnir til 3 ára í senn. Það er eðlileg afleiðing af því, að þing sé haldið á hverju ári. Þjóðin fær þannig frekari afskifti en áður og drýgri ráð yfir þinginu. Í samræmi við þetta er tillagan um, að kosið sé til Ed. til 6 ára. En þótt eg geti felt mig við frumv. með því að kjósa til 6 ára í Ed., get ekki felt mig við, að Ed. sé kosin til 12 ára, jafnvel þótt ? gangi úr eftir 4 ár o. s. frv. Eg tek undir með hv. þm. Dal. (B. J.), að við eigum ekki að hafa neinn stjóra eða ok til að hindra oss frá því að koma af stað gagnlegum breytingum. Það er betra að hlaupa á sig, heldur en að láta ógert áhugamál sitt. Vér getum líka leitt oss fyrir sjónir reynslu annarra þjóða, þar sem barátta er út af líku fyrirkomulagi. Þriðja atriðið er að sjá persónufrelsinu borgið. Til þess má telja 6. brt. á þgskj. 332, að menn, sem þegið hafa sveitarstyrk eða eru gjaldþrota, séu eigi útilokaðir frá kosningarrétti. Það gat verið ástæða til að hafa þetta ákvæði meðan kosningarnar voru opinberar, en síðan þær urðu leynilegar, er ekki minsta ástæða til að halda því. Það er ónáttúrlegt að hegna þeim mönnum, sem oft kringumstæðnanna vegna komast í þessi vandræði, án þess að þeir geti nokkuð að gert. Til þess að styðja persónufrelsið lýtur og sú tillaga mín, að enginn sé skyldur að greiða til annarrar guðsþjónustu en hann aðhyllist sjálfur. Frumv. fer fram á, að sá sem er í engu viðurkendu trúarfélagi skuli greiða til skóla jafnmikið og honum bæri að greiða til þjóðkirkjunnar, ef hann væri í henni. Þetta ákvæði þykir mér mjög ófrjálslegt. Það er ómótmælanlegt, að trúmál eru algerlega persónulegt mál. Þau koma engum manni við, nema sjálfum manni. Ef hann vill ekki vera í kirkju- eða trúarfélagi, á hann að hafa heimild til þess, og vera sinn eiginn prestur, ef hann vill. Ef menn fara að flykkjast úr þjóðkirkjunni, er löggjafarvaldsins að finna ráð til að koma kirkjunni svo fyrir, að ekki skerðist persónufrelsi manna. 8. brt. mín miðar einnig að því að vernda persónufrelsið. Hún er þess efnis, að engan megi setja í gæzluvarðhald fyrir sakir, sem varða fésektum eða fangelsi. Nú má setja menn í gæzluvarðhald fyrir sakir, sem fésektir eða einfalt fangelsi liggja við. Þetta ákvæði þykir mér of strangt. Það eru mjög fá brot í hegningarlögunum, sem fésektir liggja við. Gæzluvarðhald er mjög mikið brúkað til að knýja menn til játningar, oft fyrir litlar sakir. Menn verða að gæta að því, hvað gæzluvarðhald er. Það veldur mönnum bölvi og hugarangri og álitshnekki. Geta þeir einir gert sér það í hugarlund, sem reynt hafa. Mín tillaga fer fram á það, að gæzluvarðhald megi eigi brúka nema við brot, sem þyngri hegning liggur við en fangelsi. Þótt það sé mikils virði að knýja menn til játningar, þá er hitt þó meira virði að ganga ekki of nærri persónufrelsi manna. Þótt lög séu til um skaðabætur fyrir gæzluvarðhald að ósekju, eru þau lög mjög ófullkomin og ófullnægjandi. Nú hefi eg rakið kjarnann í mínum brtill. Hinar aðrar brtill. mínar eru flestar orðabreytingar, sem standa í sambandi við hinar brtill. Þó er. 9. brtill. á þgskj. 322 veruleg breyting. Í frumv. er gert ráð fyrir, að þing skuli rofið, þegar sambandslög eru samþykt. Þetta álít eg ekki alls kostar heppilegt ákvæði. Það getur gert þjóðina leiða á sambandslögunum, meðfram vegna kostnaðarins við aukaþingin. Það rákum vér oss á, er hin svokallaða Benediktska var á ferðinni. Eg vil að stjórnin hafi leitað hófanna um, hvort kostur sé á, að lögin nái staðfestingu, sé ella enga ástæðu til að hafa aukaþing. Hinn hv. 1. þm. S.-Múl. (J. J.) hefir komið með brtill., sem feld var í nefndinni, um það, að konur fái ekki kosningarrétt aðrar en þær, sem fertugar eru, þegar lögin öðlast gildi, og færist svo aldurstakmarkið niður á við um 1 ár á ári hverju, unz allar konur 25 ára og eldri hafa fengið kosningarrétt. Þessi tillaga ætti að falla hér í einu hljóði. Það eru nú 20–30 ár síðan fyrst var farið að hreyfa þessu máli, í mínu blaði og á Þingvallafundinum 1888. 1891 var borið upp frumv. um þetta á þingi. Síðan hafa komið fram áskoranir um þetta mál hvaðanæva, fyrst frá Ísafjarðarkaupstað. Raddirnar um þetta mál hafa æ orðið háværari, svo að líta verður svo á, að þetta sé alment áhugamál. Því getur enginn neitað, að þjóðmál varðar alla jafnt, karla og konur. Eg vona því, að ekki sé neinn vafi á því í þessu máli, hvernig greiða beri atkvæði. Sama er að segja um till. h. 2. þm. Árn. (S. S.), sem fer ekki lengra en það, að veita megi konum atkvæðisrétt með einföldum lögum. Það er engin ástæða til þess, að fresta þessu máli, allir játa, að hér er kvenþjóðinni órettur ger í pólitískum skilningi, og þótt hið sama viðgangist annarsstaðar, þá er það ekki betra fyrir það. Það er því brýn skylda að bæta úr þessum órétti nú þegar, og það til fulls, eins og konur eiga heimtingu á. Svo hefi eg ekki meira um mínar breyt.till. að segja. Út af ræðu háttv. 2. Árn. (S. S.) skal eg geta þess, að eg álít það ákvæði í frumv., að ráðherrar skuli vera þrír, mjög til bóta. Það, að völdin séu hjá einum manni, getur oft leitt til mikils ills, auk þess sem stjórnin verður fjölhæfari, ef hún er skipuð fleiri mönnum. Hinn háttv. þm. leit á kostnaðinn, sem af þessu mundi leiða. Eg hygg að hann hafi ekki íhugað það mál nógu rækilega. Þótt einn af ráðherrunum yrði sem »repræsentant« landsins látinn halda þeim launum, sem nú eru, þá dettur víst engum í hug að fara að launa hina tvo nema með svo sem 5 þús. kr., eða svipað því, sem landritari hefir nú. Þá verður líka landritaraembættið úr sögunni, og það gæti líka komið til greina, að ráðherrarnir tækju að sér eitthvað af störfum skrifstofustjóranna. Að minsta kosti ættu þeir þá að verða ódýrari en nú.



Það sem hefir komið okkur til þess að koma fram með br.till. nú, er það, að við gátum ekki felt okkur við deildaskiftinguna, eins og hún er í frumvarpinu nú. Efri deild verður, að okkar áliti, of afturhaldssöm, eins og frumvarpið gerir ráð fyrir að hún verði. Sú deild verður enn meiri stýflugarður fyrir framgangi mála, en hún er nú, með því að kosið verður til hennar með hlutfallskosningum um land alt til 12 ára og að hún verður órjúfanleg. Nú er alt þingið rjúfanlegt nema þeir konungkjörnu. Þetta fyrirkomulag þekkjum við, og það hefir gefist vel. Þessu fyrirkomulagi viljum við halda, að öðru leyti en því, að gera þá, sem nú eru konungkjörnir þjóðkjörna og að alt þingið sé rjúfanlegt, nema þessir 6 þjóðkjörnu, sem koma í stað þeirra konungkjörnu. Í efri deild ættu þá sæti 6 þingmenn kosnir með hlutfallskosningum um alt land og 8 þingmenn, sem kosnir væru af sameinuðu þingi til efri deildar. Það fyrirkomulag virðist heppilegast, sem nú er. Hitt fyrirkomulagið þekkjum við ekki og vitum ekki, hvernig það gefst, og það virðist alt of langt að hafa kjörtímann 12 ár. Það var stungið upp á við 2. umr. að hafa kjörtímann 6 ár, en það var felt. Nú stingum við upp á að hafa kjörtímann 6 ár, eins og kjörtími þeirra konungkjörnu er nú. Eg skal í þessu sambandi geta þess, að í öllum nálægum löndum er kjörtíminn styttri, en þetta frumvarp fer fram á. Hjá Svíum er hann lengstur, að Dönum sleptum. Þar er kjörtíminn 9 ár og er kosið 3. hvert ár, þriðjungur í einu. Í Niðurlöndum er kjörtíminn sömuleiðis 9 ár. Í Belgíu 8 ár, Frakklandi 9, Austurríki 6 ár o. s. frv. Okkur finst nú óþarfi að fara lengra en öll önnur lönd hafa farið. Þess vegna höfum við komið með varatillögurnar, ef hinar, á móti von okkar yrðu feldar, að kjörtíminn sé 9 ár og þriðjungur fari frá þriðja hvert ár. Þetta er kjarninn í breytingartillögum okkar og hinar tillögurnar standa flestar í nánu sambandi við þetta atriði. Eg vil þá stuttlega minnast á 6. breytingartillöguna við 10. gr. Það er ekki ljóst í frumvarpinu, þegar hjón hafa óskilinn fjárhag og maðurinn verður gjaldþrota eða þiggur af sveit, hvort konan skuli halda rétti sínum eða ekki. Þetta höfum við viljað gera skýrara og nema burtu allan miskilning í því efni, að konan skuli halda öllum sínum réttindum, þó bóndi hennar verði gjaldþrota eða þiggi af sveit. Þetta er eins og það hefir verið, því að það eru nóg dæmi þess, að kona hefir rekið verzlun, þótt bóndinn hafi ekki mátt gera það. Ennfremur höfum við gert lítilsháttar breytingu við 15. gr. um frumkvæði í fjármálum, að meiri hluti fjárlaganefndanna skuli vera nóg til þess að hafa tillögurétt í fjárveitingum. Okkur finst það hart, að 1 maður úr fjárlaganefndinni skuli geta orðið þess valdandi, að fjárlaganefndin geti ekki komið með uppástungu, ef hún er öll á einu máli að öðru leyti. Við 22. gr. höfum við gert þá breytingartillögu, að »og landsstjórn« falli niður. Það vita allir, að orður og titlar hefir venjulega verið veitt hér eftir uppástungu landstjórnarinnar, þótt það heiti svo, að konungur veiti þessháttar. Ennfremur höfum við stungið upp á því, og nefndin er því samþykk, að bæta inn í 23. gr. eftir orðin »í landinu«: til samþyktar. Að síðustu höfum við stungið upp á, að ákvæði um stundarsakir fylgi frumvarpinu um konungkjörnu þingmennina, sem innan skamms munu verða útnefndir til 6 ára. En það er ekki tilætlunin með stjórnarskrárbreytingunni, að þessir þingmenn sitji næstu 6 ár, heldur að þeir fari frá, þegar stjórnarskrárbreytingin er að fullu samþykt og staðfest og þá séu kosnir þingmenn í þeirra stað og varaþingmenn með hlutfallskosningum um land alt.



Eg mótmæli því sem gersamlega ástæulausu, að lög þessi fari að neinu leyti í bág við stjórnarskipunarlög landsins. Til þess að þetta geti talist koma í bága við boð 45. gr. stjórnarskrárinnar, að hin evangelisk-lúterska kirkja skuli vera þjóðkirkja hér á landi - þarf fyrst að sanna, að hin evangelisk-lúterska kirkja geti ekki staðist, ef konur fá prestsembætti. En í þá átt hefir ekki heyrst nein rödd. Kristinréttarhjal 1. þm. Rvk. (J. Þ.) met eg að engu. Ef deildin vill tefja fyrir málinu, með því að setja nefnd, til þess að athuga, hvort það sé forsvaranleg breyting hjá háttv. Ed., að breyta orðinu »karlmenn« í »karlar«, þá er það auðvitað á hennar valdi. Um aðalatriði málsins er enginn ágreiningur milli deildanna: Eg álít því nefndarskipun algerlega óþarfa.



Mál þetta liggur nú hér fyrir í því formi, sem nefndin hefir á það komið. Eins og menn muna, komu í fyrstu fram 2 frumvörp, annað frá mér og háttv. þm. Dal. (B. J.), hitt frá háttv. þingmönnum S.-Múl. Í þessu sambandi vil eg geta þess hér, út af því sem hinn háttv. þm. N.-Ísf. (Sk. Th.) veik að við 1. umr. á frv. okkar, þingm. Dal. og mín, - að frv. væri ekki frá vorum flokki komið, - að hann hafði enga heimild til þeirra ummæla. Frumv. hefir að vísu ekki verið samþykt með orðum og endimörkum af flokknum. En fyrir þing var oss þrem, mér, þm. Dal. (B. J.) og þm. Strand. (A. J.) falið á hendur af miðstjórn flokksins að semja frumv. í þessa átt. Þetta var ítrekað á flokksfundi í þingbyrjun. Þetta var það, sem eg vildi leiðrétta hjá háttv. þm. N.-Ísf. (Sk. Th.) svo að bert yrði, að við höfum ekki komið fram með frumv. að flokknum forspurðum. Nefndin hefir orðið sammála um margt, enda var margt líkt í frumv. okkar þm. Dal. (B. J.) og frv. hinna hv. þm. S.-Múl. (J. Ó. og J. J.), það er varðaði ákveðin efni, sem landsmenn alment hafa farið fram á og nauðsynlegt er að fá sem allra fyrst. Við höfðum lagt til í okkar frumv., að ráðherrarnir yrðu 3, og eftirlaun ráðherra og annara embættismanna yrðu afnumin. Þetta hefir nefndin tekið til greina. Enginn ágreiningur varð í nefndinni um mörg almenn atriði, sem alment er heimtað. Það var um hin stærri atriði, sem ágreiningur varð. Við háttv. þm. Dal. (B. J.) og eg, vildum víkja 1. gr. stj.skr. svo við, að tilvitnun í stöðulögin hyrfi. Þetta hefir lengi verið vilji landsmanna og var samþykt á þingmálafundi hér í Reykjavík í vetur, á öllum fundunum af öllum flokkum í einu hljóði. Þá dró og annað mál til ágreinings, en það var skifting þingsins, hvort vera skyldi tvískift og þingmenn kosnir í einu lagi, eða tvískift og kosið í tvennu lagi. Okkur háttv. þm. Dal. (B. J.) og mér þótti nægilegt að kjósa í einu lagi og láta sameinað þing velja efri deild, svo sem áður hefir verið; þótti okkur það nógur hemill á neðri deild, sem er aðaldeildin og ætti hún ekki að leggja á sig herfjötra frekara en þörf er á. Aftur á móti vildi meiri hluti nefndarinnar láta kjósa til efri deildar sérstaklega, og töldu, að við það kæmist meiri festa á þingið. En okkur þótti sem nóg festa væri að hafa hina sömu skipan um þetta, sem verið hefir, er um jafn fáment þing er að ræða. Má og benda á fjölmennari þing, er svipað fyrirkomulag hafa. Svo er um Finnland, svo sem menn geta séð í þingtíðindunum 1909, en þar er stjórnarskrá Finnlands prentuð. Líkt fyrirkomulag er og í Noregi. Menn skyldu og vara sig á að stofna lávarðadeild eða slíka lítt hagganlega þingdeild, þar sem aðrar þjóðir kvarta mjög yfir slíkum efri deildum. Allir vita, hvílíkum gauragangi það hefir valdið í Englandi, er deildum parlamentisins lenti saman. Í sambandi við þetta skal eg geta þess, að á frumvarpinu eru nokkrir hroðvirknisgallar, hvort sem um er að kenna skrifara nefndarinnar, prentsmiðjunni eða skrifstofu alþingis, og mun þó helzt sökin vera hjá skrifaranum. Það eru einkum tilvitnanir nokkrar í stjskr., sem eru rangar. Eg hefi rekið mig á þessar, og mega þó vel fleiri vera: Í 7. gr. frv. er vitnað í 14. gr. stjskr., en á að vitna í 4. gr. stjórnarskipunarlaga 3. oktbr. 1903. Í 8. gr. frv. er vitnað í 15. gr. stjskr., en á að vitna í 5. gr. laganna 3. oktbr. 1903. Í 13. gr. frv. er vitnað í 19. gr. stjskr., en á að vera 7. gr. laganna frá 1903. Eg hefi einnig veitt því athygli, að skrifarinn hefir ekki farið nógu vandlega yfir stj.skr. og ekki tekið það með, sem nefndin hafði þó áður samþykt, t. d. 34. gr. stj.skr.; hana hefir honum gleymst að lagfæra, en hún hljóðar svo, með leyfi forseta upplesin: »Ráðherra Íslands á, samkvæmt embættisstöðu sinni, sæti á alþingi, og á hann rétt á að taka þátt í umræðunum eins oft og hann vill, en gæta verður hann þingskapa. Í forföllum ráðherra má hann veita öðrum manni umboð til þess að mæta fyrir sína hönd. Atkvæðisrétt hefir ráðherrann, eða sá, sem kemur í hans stað, því að eins, að þeir sé jafnframt alþingismenn«. Hér er alstaðar talað um einn ráðherra, þar sem breytingar nefndarinnar segja, að þeir skuli einmitt vera þrír. Þetta hefir skrifari nefndarinnar gleymt að lagfæra, sem þó var sjálfsagt. Höfum við háttv. þm. Dal. (B. J.) og eg tekið þetta til greina.  (Jón Ólafsson: Hvar?)  Í breyt.till. okkar, en þær eru nú í prentsmiðjunni og verður útbýtt í dag eða á morgun. Eg sé, að nefndarálitið hefir verið lagfært frá því sem það var upphaflega, enda veitti ekki af því; það var flaustursverk. Þá virðist mér og sem komið hafi í blöðunum tilvitnanir í nefndarálitið, eins og því var fyrst kastað upp af skrifaranum og enn ekki samþykt, - t. d. í Lögréttu í gær. Er frásögn blaðsins röng, bygð á röngu nefndaráliti, er síðar var lagfært. Þykir mér þetta undarlegt og vil spyrja skrifarann, hvaðan blaðinu komi heimild til þessa eða hvort hann hafi látið nokkuð uppi við blaðið úr uppkastinu til nefndarálitsins. Að svo stöddu skal eg ekki fjölyrða um málið, en vera má, að eg taki til máls aftur, ef mér þykir þörf vera.



Herra forseti! Það var æðimargt, sem háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ) taldi upp af breytingartillögum. Breyt.till. 4 við 8. gr. hefir þá þýðingu, að hún kollsteypir allri skipun deildarinnar og gerbreytir öllu frumvarpinu. Hvað snertir þá breyt.till. við 10. gr., að fella burtu þekkingarskilyrði, þá tel eg það að misbjóða deildinni að leggja til að hún felli það í dag, sem hún hefir samþykt við 2. umr. Get eg ekki ætlað deildinni þann hringlandahátt. Hlýtur það að liggja á takmörkunum, hvort þessi breytingartillaga ætti að komast að. Hvað snertir 6. brtill. við 10. gr., þá fer hún í öllum atriðum sömu leið og frumv., nema í einu. Samkvæmt frumvarpinu missir konan ekki kosningarrétt, þótt maðurinn verði gjaldþrota. Eina nýmælið er því hjá þeim, að hún haldi honum, þótt þau njóti sveitarstyrks.  (Bjarni Jónsson: Hér er sama máli að gegna og um konur gjaldþrota manna)  . Nei, þar stendur öðru vísi á. Bæði hjónin eru jafn skyld að framfæra heimilið, og á því konan ekki að hafa kosningarrétt, ef þau eru á sveitinni. Hér er einungis átt við síðasta árið; lengra er ekki farið. Þá er breyt.till. við 22. gr., sem hljóðar um orður og titla. Er ætlast til að orðin »og landsstjórn« falli niður. Að banna mönnum að þiggja orður og titla, sem vor konungur veitir, en leyfa mönnum að bera útlendar orður, er ekki hægt að skoða annað en svívirðilega móðgun við sinn eiginn konung. Eg legg til, að greinin komi undir atkvæði, eins og hún er, og sýnist mér að þar hæfi skel kjafti, ef það er ekki óþinglegt orðatiltæki. Þá eru þessar varatillögur, að fyrir »12 ára« komi »9 ára«, og fyrir »4. hvert« komi »3. hvert«. Eg veit ekki, hvort háttv. flutningsmenn hafa gert sér ljóst, hvaða afleiðingar það hefir. Setjum nú svo, að fyrst verði setið í þeirri nýju efri deild 1915. Þeir sem lengst sætu þar, sætu á þingunum 1915, 1917, 1919, 1921, 1923, það er á 5 þingum á 9 árum. Þeir sem næst kæmu, sætu á þingunum '19, '21, '23, '25, það er einu þingi skemur. Þetta virðast þeir ekki hafa athugað. Þegar nú um hlutfallskosningar er að ræða, þá virðist þetta geta orðið afarhættulegt. Þetta er það helzta, sem eg vildi minnast á, og læt því staðar numið.



Herra forseti. Eg get fallið frá orðinu vegna þess, að í ræðu háttv. Dal. (B. J.) var alt endurtekið; það er hann sagði við 2. umr. Eg hirði ekki að lengja þingtíðindin með því að hrekja hann á ný.

Flutningsmaður (Jón Þorkelsson) Háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) hefir komið með ranga skýringu á því, hver væri tilgangur okkar með frumvarpi þessu, og borið það upp á okkur, að við ætluðumst til, að það yrði þröskuldur í vegi fyrir breytingum á stjórnarskránni. Við ætlum okkur auðvitað ekki þá dul, að við getum komið frumvarpi þessu óbreyttu gegnum deildina, og við erum heldur ekki þeir þverhöfðar, að við ekki tökum til greina breytingar þær, sem fram kunna að koma. Þessvegna mótmæli eg ummælum háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.), að frumvarpið sé borið fram í þeim tilgangi að hindra nauðsynlegar breytingar á stjórnarskránni. En mönnum verður að skiljast það, að með frv. þessu er haldið í sömu stefnu sem tekin var á alþingi 1909. Hitt er álitamál og ágreiningsefni, hver aðferðin sé heppilegust til þess að ná takmarkinu. Eg fyrir mitt leyti álít það alls ekki sjálfsagt, að við eigum endilega að kosta kapps um að vera að gera sambandslög við Dani. Það getur legið eins nærri, að reyna að ná réttindum vorum smátt og smátt með vorri eigin löggjöf.



* Herra forseti. Hinn háttv. þm. N.-Ísf. (Sk. Th.) hélt því fram, að stundum væru samþykt svo góð lög á þingi, að háski væri að þau drægjust eitt ár og nefndi hann til dæmis lögin um greiðslu verkamannakaups í peningum. Satt er það, að það eru góð lög, en þó mundi landið hafa staðið, þótt þau hefðu dregist um eitt ár; enda er sá galli á þeim, að þau ná ekki tilgangi sínum sakir þess, að í þau vantar öll hegningarákvæði, svo að enginn þarf að hlýða þeim framar en hann vill. Nú eru mörg ár liðin síðan lög þessi voru samþykt og hefir hinn h. þm. þó ekki notað þann tíma til þess að bæta úr þessum galla. En ef til vill notar hann nú betur tímann til næsta þings, og væri það þarfara verk en að þvinga árlegum þingum upp á þjóðina. Þá var hinn háttv. þm. óánægður með að setja mætti menn í gæzluvarðhald, nema þeir væru sakaðir um glæpi sem vörðuðu betrunarhússvinnu. Það var á honum að heyra að tilgangur gæzluvarðhalds væri sá einn, að fá menn til þess að játa, en tilgangurinn er engu síður sá, að hindra menn í að afmá spor glæpsins og bera sig saman við þá, sem meðsekir eru. Eg hefi ekki orðið þess var, að dómarar hér á landi hafi misbeitt valdi sínu að þessu leyti og auk þess eru til lög um bætur fyrir óverðskuldað gæzluvarðhald. Þá er að minnast á þá brtill. hins háttv. þm., að ef frv. til sambandslaga er samþykt af alþingi, þá skuli stjórnin því að eins skyld að rjúfa þing, að hún vilji veita frv. fylgi sitt. Hann vitnaði um þetta til þeirrar reynslu, sem menn hefðu fengið á dögum »Benediktskunnar«; en þá gegndi öðru máli, þá var ekki þingræði í landinu. Ef ráðh. yrði nú í ósamræmi við meiri hluta þings um slíkt frv., þá yrði hann að víkja úr völdum. Það lítur annars út fyrir, að hinn háttv. þm. geri ráð fyrir svo slæmri samvinnu milli stjórnar og þings, að ráðh. láti þingið ekki vita um afstöðu sína til slíks máls. Eg man ekki betur en að hinn háttv. þm. væri óánægður með að Björn Jónsson veik ekki úr völdum, þegar hann gat ekki komið þingfrestuninni fram samkvæmt vilja meiri hlutans. Loks er að geta um það í ræðu hins háttv. þm., að ef ráðherrar yrðu 3, þá mætti fækka skrifstofustjórum, ráðherrarnir gætu þá sjálfir verið skrifstofustjórar. Hinn háttv. þm. mun verða annarar skoðunar, þegar hann sjálfur verður ráðherra; hann mun þá sjá, að þetta væri slæmur sparnaður, enda er það alment viðurkent af stjórnvitrum mönnum, að hin mesta nauðsyn beri til, að stjórnarskrifstofunum sé stýrt af föstum embættismönnum, svo að trygging fáist fyrir reglu og samhengi í stjórnarfarinu. Mill t. d. leggur hina mestu áherzlu á þetta. Háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. J.) talaði margt um kvenfrelsismálið. Eg hefi áður lýst yfir því, að eg muni greiða atkv. með tillögu hans, en ástæður mínar í því máli eru aðrar en hans. Hann er mótfallin kvenréttindunum, en eg er þeim fylgjandi. Hann vill veita kvenfólkinu nokkurn rétt, vegna þess að hann heldur, að árangurslaust muni verða að veita kvenréttindahreyfingunni mótspyrnu, en eg vil auka réttindi kvenna smátt og smátt, til þess að þeim gefist tækifæri til þess að þroskast og undirbúa sig undir hina pólitísku starfsemi. Hann og margir aðrir tala eins og sjálfsagt væri, að allar konur færu að vasast í pólitík, ef þær fengju pólitísk réttindi, en á því er engin hætta fremur um þær en um karlmenn. Eg skal ekki fara að kappræða við hinn háttv. þm. (J. J.) um þær ástæður, sem hann færði gegn kvenréttindunum, eg vil aðeins minnast á eina þeirra, að kvenfólkið megi ekki fást við annað en barnauppeldi. Ef svo er, hvers vegna meinum vér þeim þá ekki að fást við slík störf, sem hljóta að hindra þær í að rækja uppeldisverkið? Höfum vér ekki á þessu þingi verið að semja lög um, að þær mættu vera dómarar, læknar, prestar o. s. frv.? Verzlunarstörf hafa margar þeirra á hendi nú þegar, og er þó augljóst, að alt þetta mundi stórum trufla uppeldisstarfsemi þeirra. Eftir því sem baráttan fyrir lífinu harðnar, eftir því verður örðugra að stofna hjúskap og hljóta því margar konur að lifa ógiftar, en þá er rangt að meina þeim að stunda nokkra heiðarlega atvinnu. En annars vil eg taka það fram um barnauppeldið, að þar hefir faðirinn og á faðirinn ekki að hafa minna að segja en móðirin; um sjálfan mig að minsta kosti get eg fullyrt, að eg hefi að því leyti eins mikið frá föður mínum eins og móður minni. Uppeldið er ekki alt fólgið í því að kenna börnunum að lesa og skrifa, og jafnvel þá kenslu annast feður ekki síður en mæður. Eg mundi álíta sjálfan mig lélegan húsföður, ef eg hefði ekki getað tekið þátt í uppeldi barna minna ásamt móður þeirra. - Nei, eg ætlast ekki til, að allar konur fari að vasast í pólitík eða að þær fari allar í embætti, en ef kona finnur köllun hjá sér til slíkra starfa, þá tel eg rangt, að lögin meini henni það. En ef þær finna ekki köllun hjá sér, þá er ekki hætt við, að þær fari að fást við slíkt. Einn háttv. þm. mintist á br.till. á þskj. 287 um að breyta orðinu ráðherra í ráðherrar, þar sem talað er um að hann (eða þeir) eigi sæti á alþingi. Þessi br.till. er ónóg, því að mörgum öðrum stöðum þyrfti að breyta á sömu leið, og hún er óþörf, því að í frumv. sjálfu er það tekið fram skýrum orðum, að hvarvetna þar sem stendur ráðherra skuli koma ráðherrar, eftir að þeir eru orðnir fleiri en einn. Þetta tekur út yfir öll tilfelli. Háttv. þm. Dal. (B. J.) reyndi að færa söguleg dæmi gegn því, að nokkurntíma bæri að veita mönnum pólitísk réttindi í smáskömtum.  (Bjarni Jónsson: Hefi aldrei talað í þá átt!)  En ekkert er auðveldara en að nefna mörg dæmi þess, að sú aðferð hefir verið höfð. Hjá oss fengu konur fyrst kosningarrétt og kjörgengi í sveitamálum, síðan í safnaðamálum, og nú er loks farið fram á full pólitísk réttindi handa þeim. Eg skal taka annað dæmi. Eins og flestum mun kunnugt, var þrælum í Bandaríkjunum gefið alt í einu frelsi og atkvæðisréttur eftir borgarastríðið. En þetta hefir orðið svertingjum til stórs skaða, því að hinum hvítu borgurum stóð sá stuggur af þessari skyndilegu byltingu, að þeir síðan hafa neytt allra ráða til þess að bægja þeim frá að nota atkvæðisrétt sinn, og hefir það mikið til hepnast, þótt með ólögum sé gert. Mikið betur hefir gengið í Brasilíu, en þar var sú aðferð höfð, að öllum svertingjum, sem fæddust eftir að lögin voru gengin í gildi, var gefið frelsi; hinum smátt og smátt. Háttv. þm. talaði um próf, sem halda ætti fyrir kosningar, en í frumv. er aðeins talað um þekkingarskilyrði fyrir kosningarrétti. Hann reyndi og að ögra með, að kvenfólkið hér mundi gera uppþot eins og kvenfrelsiskonurnar á Englandi, ef þær fengju ekki öllum sínum kröfum fullnægt í einu. En á Englandi varð uppþotið vegna þess, að þar var konum synjað um allan pólitískan rétt. Hér gegnir því alt öðru máli, hér væri ekki ástæða til slíkra örþrifráða. Hinn háttv. þm. talaði um, að tónninn í umræðunum um opinber mál mundi batna, þegar kvenmenn fengju pólitísk réttindi. Eg er honum samdóma um það, og það er meðal annars þess vegna, að eg er hlyntur kvenfrelsishreyfingunni. Eitt ríki í Ameríku, Wyoming, veitti konum bæði kosningarrétt og kjörgengi fyrir eitthvað 40 árum og hafa bæði blöð og þing þess ríkis verið orðlögð fyrir siðprýði jafnan síðan. En nú er víst mál til komið, að eg setjist niður, því að flestir munu vera orðnir þreyttir. *) Upphaf þessarar ræðu er svo vitlaust skrifað, að eg skil ekkert í því, og man nú ekki samhengið lengur, verð því að sleppa því úr - J. Ó.



Herra forseti! Eg ætla mér ekki að flytja langt erindi nú og mundi eigi hafa beðið mér hljóðs, ef hinn sæmilega virðulegi 1. þm. Rvk. (J. Þ.) hefði ekki staðið upp með dragsúgsrembingi, eins og hans er siður. Hann dróttaði því að mér, að eg hefði sýnt blöðunum uppkastið að nefndarálitinu. Því fer fjarri. Bezt gæti eg trúað honum sjálfum til að hafa gert það. Tvö uppköst voru af álitinu gerð, hið fyrsta vélritað, hið síðara prentað í 10 eintökum og þeim eintökum var skift með nefndarmönnum. Hann talaði um, að álitinu hafi verið breytt frá því er það var samþykt í nefndinni. Það er fjarri öllum sanni; þar hefir ekki verið breytt svo mikið sem punkti eða kommu, svo sem sjá má af handritinu, sem varðveitt er á skrifstofu þingsins. En ef dragsúgsmaðurinn hefir verið að hugsa um eitthvað annað á nefndarfundi, þegar það var samþykt, hann um það. Annars ferst þingmanninum ekki að vera að tala um, að rit séu afvegafærð, hann, sem aldrei hefir getað gefið neitt rétt út af því, sem hann hefir verið að burðast með. Það er ekki mér að kenna, ef skakt væri vitnað í stj.skr. Frumv. og nefndarál. er prentað orðrétt, eins og það var samþykt í nefndinni, og ekki stóð þar á þingmanninum sjálfum að rétta upp putana ýmist með eða móti, þótt hann virðist nú ekkert vita, um hvað hann greiddi þar atkvæði. Annars held eg að vandalaust sé að leiðrétta þær 2 tilvitnanir, sem rangar eru; það er hægt án aðstoðar minni hlutans, því að nefndin hefir engin not haft hans í 8 daga, og þingmaðurinn ekkert gert nema hann hafi verið að koma hégiljum sínum á prent. Ef þingm. hefði lokið því fyrir þennan dag, þá hefði hann haft eitthvað að tala um. Eg skal ekkert skifta mér af þessum óskapnaði hans, sem í prentsmiðjunni er, fyr en hann rekur hér upp selshöfuðið. Eg hafði ekki hugsað mér að fara út í einstök atriði fyr en við 2. umr. En svo að eg snúi mér aftur að hinum hæfilega virta 1. þm. Rvk. (J. Þ.), þá er það rétt hermt hjá honum, að ágreiningur varð í nefndinni um skipun efri deildar. Oss í meiri hlutanum þótti þurfa stöðvunarafl í þinginu, þegar afnumnir eru konungkjörnir þingmenn og rýmkað um kosningarrétt karla og kvenna, svo að kjósendur verða miklu meira en hálfu fleiri en áður. Það hefir víst engum dottið í hug öðrum en þessum þingmanni, að með tillögu vorri væri farið fram á að stofna lávarðadeild, því að ekki höfum vér stungið upp á erfðarétti til þingsetu. Tillaga vor var sú, að í efri málstofu ættu 15 menn sæti, kosnir hlutfallskosningum af öllum kjósendum landsins í einu lagi; kosningin gilti til 12 ára, þannig að 4. hvert ár væri kosinn þriðjungur í stað þriðjungs, er burtu viki (fyrstu tvö skiftin eftir hlutkesti). Þannig geta verið komnir 5 menn nýir eftir 4 ár, 10 eftir 8 ár og öll deildin getur verið orðin ný eftir 12 ár. Þetta nýmæli hefði eg hugsað, að flestum hugsandi og skynbærum þingmönnum þætti merkilegt; 1. þm. Rvk. (J. Þ.) tel eg ekki með; enginn tekur mark á orðum hans né skoðunum, ef nokkrar eru. Flestum sæmilega skynbærum mönnum er ant um það, að þingið hafi seglfestu, svo að það kollsigli sig ekki fyrir fullum seglum. Með því að kosningarréttur og kjörgengi verður svo geipilega rýmkað eftir frumv., er nauðsynlegt að hafa hemil á. Til þessa miðar tillaga vor. Landið sé eitt kjördæmi og hlutfallskosningar; þar með má telja víst, að þjóðin kjósi þá menn, sem kunnir eru og þjóðin hefir fest traust á, t. d. menn, sem áður hafa setið á þingi. Í öðru lagi er oss svo hætt við barnalegum hringlandaskap; vér erum fljótir að hlaupa upp og fljótir að hjaðna niður. Menn láta oft teyma sig, þjóta upp með loftkendum æsingi. Þessu þarf að setja hömlur við. Hver ný tillaga getur æst svo upp tilfinningar manna, að hún fái svo mikið fylgi í svip, að hún beri alt annað, og þar á meðal skynsamlega íhugun og gætni, ofurliða. Þessu á að reisa skorður við. Ef skoðun er réttmæt, þá er hún svo sterk, að hún hjaðnar ekki niður sem bóla, þá eru líkindi til að hún geti verkað á efri málstofuna, ef ekki þegar í stað, þá eftir 4 ár eða að minsta kosti eftir 8 ár. Þetta höfum við álitið svo nauðsynlega seglfestu í löggjafarvaldinu, að fjölda margir af oss mundu ekki hafa farið eins langt og farið hefir verið í rýmkun kosningarréttarins, ef efri deild hefði ekki átt að vega salt á móti neðri deild. Þetta var álit meiri hluta nefndarinnar. En svo hafa þeir háttv. þm. Dal. (B. J.) og háttv. þm. N.-Ísf. (Sk. Th.) gert ágreiningsatkvæði og boðað, að þeir mundu koma með breytingartillögur, en þær eru ekki komnar fram enn, og það er nógur tími til þess að ræða um þær, þegar þær eru komnar fram. Þá er líka hægt að ræða um þær með betri rökum. En hvort nokkrar tillögur koma frá þessum dragsúgsþingmanni, hirðir víst enginn um að fá að vita. Og þó einhverjar komi, mun ekki nokkur skynsamur maður taka hið minsta tillit til þeirra.



Eg hefi leyft mér að biðja um orðið til þess að gera nokkrar athugasemdir um þetta mikilsverða mál. Skal eg taka það fram, að eg er einn af þeim, sem óska, að hóflegar og nauðsynlegar breytingar á stjórnarskránni verði samþyktar á þessu þingi. Eg er þeirrar skoðunar, að eg standi ekki einn uppi með þessa ósk, því að þjóðin hefir á þingmálafundum víðsvegar út um land, látið þá ósk í ljósi, að ýmsar breytingar yrðu gerðar á stjórnarskránni á þessu þingi, og eg veit, að ýmsir háttv. þm. af báðum flokkum æskja þess einnig. Þetta er vissulega alvara háttv. þm. og alvara mín, og þetta hygg eg vera alvörumál fyrir báðum flokkum á þinginu. En sé það svo, þá má ekki gera stjórnarskrárfrumvarpið svo úr garði, að mjög verði tvísýnt, að það öðlist staðfestingu konungs, og það má ekki heldur taka nein þau kvæði upp í frumv., er fyrirsjáanlegt er, að muni valda því, að það nái ekki fram að ganga á þinginu. Þessar breytingar ættu helzt að vera fáar, og þær einar, sem eru bráðnauðsynlegar, og þegar hafa verið ræddar svo, að von er um, að samkomulag geti orðið um þær. Eg tel ekki rétt að setja nein þau nýmæli inn í stjórnarskrárfrumvarpið, sem koma flatt upp á þjóðina, eru lítið rædd og sem hætt er við að gæti hamlað því, að frumvarpið verði staðfest. Veruleg deilumál og órædd nýmæli ættu ekki að koma til greina við þessa stjórnarskrárbreytingartilraun. Eg skal í sambandi við þetta minnast á tvö ákvæði á þskj. 287. Annað ákvæðið er það, að í 1. gr. er ætlast til, að tekin sé upp upptalning á sermálum vorum. Þessi upptalning var ekki tekin upp í stjórnarskrárbreytinguna frá 1903, og var það gert af ásettu ráði. Þetta er viðkvæmt mál. Hygg eg, að vér ættum að láta það liggja milli hluta að sinni. Upptalningin á sérmálunum virðist mér tekin upp úr hinum svonefndu stöðulögum frá 2. jan. 1871. Er það þá meiningin, að þetta eigi að vera sýnilegt tákn um, að lög þessi gildi hér á landi? Mér virðist vera hægt að komast hjá þessu með því að sleppa upptalningunni úr frumvarpinu, eða hvað vinnum vér með því að setja hana þar? Eg sé ekki, að vér vinnum neitt við það, eða færum sérmálasviðið minstu ögn út með því. Og ef svo er, ráðlegg eg háttv. deild til að sleppa þessu. Eg hygg, að sérhver háttv. þm., sem vill að stjórnarskrárbreyting verði gerð, eigi að stuðla að því, að þessu verði slept. Hitt ákvæðið er í 3. gr. og hljóðar svo: »Engan má skipa embættismann á Íslandi annan en Íslending, nema hann hafi fæðingjarétt eftir þeim lögum, er alþingi hefir sett og samþykt«. En fæðingjarétturinn, réttur innborinna manna, hefir verið talinn sameiginlegt málefni. Það er enginn vafi á því, að Danir telja hann það og íslenzk löggjöf gerir það einnig. Þess vegna er ekki ráðlegt að taka þetta ákvæði upp í stjórnarskrána, þar sem það að sjálfsögðu verður deilumál við Dani. Þarf í því efni ekki að minna á annað en sambandslagafrumvarpið frá 1908. Eg vildi leiða athygli þeirra háttv. þm., sem vilja stjórnarskrárbreytingu, að þessu, og vona eg, að þeir greiði atkvæði móti þessu ákvæði um fæðingjaréttinn. Eins og eg tók fram, álít eg varhugavert að taka nýmæli upp í stjórnarskrárfrumvarpið, sem eru lítið rædd og þjóðinni hefir ekki gefist kostur á að láta uppi vilja sinn og álit um. Sem dæmi slíkra nýmæla vil eg nefna tillöguna um alþýðu- eða þjóðaratkvæði. Það getur verið, að það sé gott og komi til að reynast vel. En eg vil þó benda á, að það er alveg nýtt og óreynt og óþekt hjá oss. Hér á að stökkva alveg út í myrkrið. Þjóðaratkvæði á sér einungis stað í Sviss svo mér sé kunnugt, en styðst þar við ævagamla venju og sögulegan uppruna. - Hinsvegar er Ísland og Sviss mjög ólík að öðru en því, að í báðum þessum löndum er gnægð af fjöllum og jöklum. Að öðru leyti er Sviss miklu auðugra og frjósamara land en Ísland og margfalt fjölbygðara, enda mjög þéttbýlt og staðhættir eru mjög ólíkir hér og þar. Það er þess vegna mjög óvíst, að það, sem gefst vel þar, gefist vel hér. Og þó vitum vér hér úti ekkert um, hvort þetta svokallaða þjóðaratkvæði (referendum) hefir gefist vel í Sviss. Þá vildi eg minnast á, kosningarréttinn, og skal eg geta þess, að mér virðist heldur langt farið með útfærslu hans, þar sem farið er fram á, að hann verði færður svo út, að kjósendum verður fjölgað um meira en helming, kjósendafjöldinn meira en tvöfaldaður alt í einu. Þetta verður naumast nefnt breyting, heldur er það öllu fremur bylting, Revolution. Eg álít vafasamt, að þetta sé hyggilegt, eða öllu heldur, eg tel þetta harla ógætilegt, og álít betra að fjölga kjósendum smátt og smátt. Eg vildi leiða athygli háttv. deildar að þessu. Og þótt eg geti tæplega fallist á tillögu háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. J.) í þessu atriði, skal eg hins vegar játa, að það liggur rétt hugsun bak við hana. Það var mikið talað hér í gær um það, að eigi væri rett að láta sveitarlimi og gjaldþrota menn missa kosningarrétt sinn. En hér er í raun og veru um engan réttarmissi að ræða, heldur að eins um það, að kosningarrétturinn skuli vera bundinn vissum skilyrðum. Sem betur fer, er fjöldinn ekki sveitarlimir eða gjaldþrota menn. Ef þessir menn, sem nú hafa eigi kosningarrétt, ættu að fá hann, væri það þá ekki að rýra og draga úr kosningarrétti hinna, sem nú hafa hann? Þó að þetta ákvæði verði ekki samþykt, þá er enginn réttur tekinn af sveitarlimum og gjaldþrota mönnum, því að þeir hafa nú ekki kosningarrétt. En verði það samþykt, verður mjög rýrður réttur núverandi kjósenda. Eg hefi ætíð verið því mótfallinn að menn, sem ekki eru sjálfstæðir, fengju kosningarrétt til alþingis eða í sveitarmálum. Eg skal þá loks leyfa mér að benda á þau ákvæði í stjórnarskrárfrumv., sem eg álít, að fram eigi að ganga, og legg mesta áherzlu á. Fyrsta atriðið er fjölgun ráðherra. Eg tel það rétt og að mörgu leyti heppilegt, að þeir séu þrír. Styrkur stjórnarinnar mundi aukast við það og það mun verða síður hætt við einræði og gönuhlaupum einstaks manns. Eg skal ekki fjölyrða neitt um þetta, því reynslan hefir sýnt það nægilega, að þessi fjölgun er rétt og nauðsynleg. Hún mundi tryggja betur en er réttláta stjórnarframkvæmd, og svo má minna á það, að venjulega sjá betur augu en auga. Annað atriðið er, að þing verði haldið á hverju ári. Eg held, að þetta mundi vera svo mikil bót, að það mundi vega upp á móti þeim kostnaði, er það hefir í för með sér. Þegar þingm. fara burtu af þingi, leggja þeir venjulega stjórnmálin á hylluna og kjósendur leggjast þá í dá, nema að eitthvað æsingarmál sé á ferðinni. Þetta mundi breytast ef þing yrði háð á ári hverju; þjóðin mundi þá haldast miklu betur vakandi og síður láta leiðast af ofstopafullum æsingum. Þriðja atriðið er afnám konungkjörnu þingmannanna. Það er almenn ósk og sýnist vera fullkomlega réttmæt, er ekkert verði á móti haft. Fjórða atriðið er gætileg og hófleg útfærsla á kosningarréttinum. Þessi atriði, er hér eru talin, ættu að komast inn í stjórnarskrárfrumvarpið; þeirra mun vera alment óskað; fleiri atriðum í stjórnarskránni ætti ekki að breyta að sinni. Hygg eg það muni vera affarasælast. Ef á að fara að breyta fleiri atriðum, má búast við, að skoðanirnar verði svo skiftar, að málið verði ekki útrætt á þessu þingi og að frumvarpið fari alt í mola. Auk þess væri það hættulegt að setja nokkur þau ákvæði í stjórnarskrárfrumv., sem ekki væri líkindi til, að næsta þing mundi samþykkja eða sem ráðherra eigi gæti borið upp fyrir konungi til staðfestingar. Þá hefi eg tekið fram atriði þau, er eg hefi talið máli skifta og helzt vildi minnast á, og vona eg, að háttv. deild taki bendingum mínum vel, og að hún jafnframt láti sér ant um alt málið í heild sinni. Eg get ekki stilt mig um að minnast á eitt atriði enn. Það er tillagan um, að dómarar skuli ekki hafa kjörgengi. Þessi tillaga hefir sína sögu. Hún er komin upp á skrifstofu sjálfstæðismanna hér, skírð í Hafnarfirði og eitthvað dubbað upp á hana á Lágafelli hér í nágrenninu. Hún ætti víst heldur að hljóða svo: »Kristján Jónsson er ekki kjörgengur«. Ástæðan fyrir því, að dómarar skuli ekki hafa kjörgengi, getur ekki verið sú, að þeir séu miður hæfir vitsmuna vegna til þess en aðrir menn. Dómarar hafa setið á þingi síðan 1845 og sýnir það bezt, að þjóðin hefir borið og ber traust til þeirra. Eg get ekki fundið neina ástæðu fyrir tillögunni aðra en þá, að tillögumenn vildu meina mér að sitja á þingi, því að upprunalega var hún stíluð gegn yfirdómurum einum, en um all-langt skeið hefir enginn úr yfirdóminum setið á þingi nema eg. Tillagan fæddist einnig eftir að margt hafði verið deilt um bankamálið, og það fór að horfa svo við, að eg mundi sigra í því máli. Það getur þó víst enginn bannað dómurum að hafa pólitískar skoðanir, lesa pólitísk blöð eða að vera í pólitískum flokkum. Eg sé því ekki neina ástæðu til að banna þeim að sitja á þingi, þegar ekki er hægt að banna þeim að taka þátt í hinu pólitíska lífi yfirleitt. Þetta er ekkert annað en hégómi, því að dómarar geta alveg eins tekið þátt í pólitík og verið ramm-pólitískir, þótt þeir sitji eigi á þingi. Dómarasjálfstæði þeirra er engin frekari hætta búin við að sitja á þingi. Ef ætti að fara að skera úr um það, hvaða embættismenn það eru, sem sízt ættu að sitja á þingi, þá hygg eg að engum geti blandast hugur um, að það eru prestarnir. Sakir hins háleita hlutverks, er á þeim hvílir, þar sem þeir eiga að kenna almenningi að elska frið, sátt og samlyndi og fylgja Krists guðdómlegu kenningu í hvívetna, þá hygg eg ekki, að það sé holt fyrir þá og embætti þeirra, að þeir sitji hér á þingi innan um alt rifrildið, flokkadrættina, hrossakaupin misjöfnu og prettina, og taki sjálfir þátt í öllu þessu, sem vissulega eigi er til þess að lyfta hugum þeirra og hjörtum upp til þeirra heimkynna, er þeir tala mest um á prédikunarstólnum. Þá má og nefna starfsmenn Búnaðarfél. Íslands, er eigi ættu fremur að sitja á þingi en dómarar. Eg segi þetta af því, að eg sé hér till. í þessa átt, um að útiloka dómara frá þingsetu, frá háttv. vini mínum, 2. þm. Árn. (S. S.). Hann ætti að stinga hendinni í sinn eiginn barm og spyrja sjálfan sig, hvort það mundi eigi eins sennilegt, að ráðunautar þess félags hefðu gott af því, að vera utan þings, eins og dómarar, eða hvort þingið eigi gæti alveg eins vel mist ráðunautana sér að skaðlausu, eins og dómarana.  (Sig. Sigurðason: Hér er ólíku saman að jafna)  . Hvað sem þessu líður, vil eg að háttv. deild skiljist það, að það sem eg hefi sagt nú, það hefi eg sagt af einlægri umhyggju fyrir því, að þetta mál fái framgang á þessu þingi. Hér er um að ræða mjög nauðsynar breytingar á stjórnarskráratriðum, sem eg hefi áður talið, og sem eigi má tefla í hættu með öðrum brtill., sem eru óræddar, eða þá deilumál, og því tvísýnt um framgang þeirra, enda sumar hverjar mjög athugaverðar. Því vil eg óska þess, eins og eg þegar hefi áður sagt, að þetta þing skilji eigi svo, að ekki verði samþyktar þær umbætur á stjórnarskránni, sem helzt af öllu er þörf á.



Miklar deilur hafa orðið hér um skipan efri deildar. Á því sézt bezt, hve þingheimur er sundraður í þessu máli, hvílíkur grúi breyt.till. hefir komið fram í báðum deildum við þessa gr. frumvarpsins. Má heita, að ekki standi steinn yfir steini, er frumvarpinu er stórbreytt við hverja umr. Nú hafa nokkrir þm. komið fram með breyt.till. í þá átt að draga úr þeim miklu breytingum og röskun, sem þessi skipan efri deildar hlýtur að hafa í för með sér. Eg hygg, að ýmsir hafi ekki íhugað afleiðingarnar af þessu nýja fyrirkomulagi. - Er fyrst að gæta þess, að héraðakjörnir þingmenn fækka, með öðrum orðum að kjördæmi leggjast niður og núverandi kjördæmaskipan landsins raskast stórum, en því mun mikill fjöldi manna illa kunna. Kjördæmaskiftingin er reist á fornum grundvelli og fer saman við sýslutakmörk, en þau hafa víðast staðið óbreytt um langan aldur og eru orðin rótgróin fyrir æva-löngu í meðvitund þjóðarinnar. Væri ótilhlýðilegt að hrapa að breytingum um þetta efni undirbúningslaust, eða svo, að þjóðin sé látin óspurð um, enda hefir það komið í ljós, að tillögur til breytinga á þessu hafa ekki mætt góðum byr. Þeir, er breyta vilja kjördæmaskipan landsins, hafa fært það til meðal annars og einkanlega, að misrétti væri í því, að fámenn héruð hefði jafnmarga þingmenn sem hin fjölmennari. En þótt hér á sé ekki fult jafnrétti sumstaðar að þessu leyti, þá bætir það ekki um að steypa hinum fámennari kjördæmum saman við hin. Sumir segja reyndar, að í því sé engin rangindi og kjördæmatakmörk þurfi alls ekki að falla saman við sýslutakmörk, en það er athugandi, að hvert sýslufélag er heild út af fyrir sig, sem hefir ýms sérstök málefni með að fara, bæði um fjármál og fleira. Er því eðlilegt, að hver sýsla vilji hafa sinn fulltrúa á þinginu til að gæta réttar síns og hagsmuna og bera fram áhugamál sín. Þessvegna væri illa til fallið að samþykkja tillögur þær, sem í frumvarpinu standa um skipun Ed., enda veit eg að kjósendur muni aldrei una því. Það er og rangt að gera Ed. að meira íhaldsafli en hún er. Hingað til hefir þótt fullörðugt undir að búa atgerðum Ed., og öll þjóðin hefir krafist þess, að konungkjörnir þingmenn væri afnumdir, af því að þeir hafa verið þröskuldur í vegi frjálsrar löggjafar og góðrar samvinnu í þinginu. Hefir ekki brugðið af fornri venju á þessu þingi, er nú situr, því að mörgum nýtum frv. hefir efri deild banað. Ættu menn heldur að afstýra slíku eða draga úr, heldur en að auka vald Ed. frekara til þess að gera hana að því íhaldsafli, sem eyðir málum fyrir neðri deild. Er þetta öfugt við það, sem nú er barist fyrir að fá framgengt með öðrum þjóðum. En það er hægra að binda en leysa. Má um það vitna til nágrannaþjóða vorra, hversu erfiðlega þeim veitir að koma af sér þeim böndum, er samkynja málstofur leggja á löggjöfina. Menn hafa talað um það, að stöðvunarafl þurfi í þingið, sökum þess hve kosningarréttur og kjörgengi hefir verið rýmkað. Eg er sannfærður um, að þjóðin mundi heldur hafa kosið, að þessi höft yrði ólögð, heldur en að kosningarréttur væri rýmkaður svo sem nú er gert. En fyrst eg er kominn að þessu atriði, rýmkun kosningarréttarins, þá skal eg geta þess, að mér þykir ekki hlýða að bægja sérstökum stéttum frá kosningarrétti, allra sízt úr því, að svo mjög er rýmkað til á annað borð, að veita á konum kosningarrétt. Eg á hér við vinnuhjú. Sú stétt hefir jafnmikið vit og jafnmikinn rétt til að hafa atkvæði um þjóðmál, sem hver önnur stétt á landinu. Full erfiðlega veitir að fá fólk til að vera í vist nú á tímum, þótt löggjöfin innprenti ekki þeirri stétt, að hún sé skör lægra sett í mannfélaginu en allar aðrar stéttir landsins.  (Jón Ólafsson: Þetta hefir oft verið sagt áður)  . Veit eg það, að þetta hefir áður verið sagt, en sjaldan er góð vísa of oft kveðin og ekki er háttv. 2. þingmaður S.-Múl. (J. Ól.) farinn að læra hana enn þá. Eg kem þá að annari vísu, sem einnig hefir oftlega verið kveðin, en það er gjaldskylda utanþjóðkirkjumanna til kirkju- og kennslumála. Frumvarpið fer fram á það, að utanþjóðkirkjumenn, sem ekki eru í neinum söfnuði, leggi til skóla jafnt sem þeir mundu leggja til kirkju, ef þeir væri í henni. Það er með öðrum orðum, að menn utan kirkju eru skyldaðir til að borga barnakenslu fyrir Pétur og Pál, sem eru í þjóðkirkjunni. Þetta er hinn mesti ójöfnuður og stjórnarskrárbrot, þótt grímuklætt sé, því að stjórnarskráin heimilar öllum mönnum trúarbragðafrelsi og kveður svo á, að »enginn skal neins í missa sakir trúarbragða sinna«, en það er þó vissulega að missa nokkurs í, að vera skattskyldur umfram aðra borgara þjóðfélagsins. Ætti hverjum manni að vera frjálst að halda uppi þeim átrúnaði, sem honum sýnist, og engan skatt á að leggja á menn, þótt þeir fylgi eigi þeim trúflokkum, sem ríkastir eru í landinu. Eg mun greiða atkvæði með málinu í heild sinni, ef breyt.till. minni hluta nefndarinnar ná fram að ganga, ella ekki.



Eg sting upp á, að 7 manna nefnd verði sett í málið.



Um breytingartillögu mína á þgskj. 475, að ráðherra sé einn, en að þeim megi fjölga með sérstökum lögum, skal eg ekki fjölyrða. Eg gerði eiginlega grein fyrir henni við 2. umr. frumvarpsins hér í deildinni. Eg tók það fram þá, og tek það fram enn, að þjóðin hefir ekki óskað eftir, að ráðherrunum yrði fjölgað. Og yfir höfuð er þjóðarviljinn sá, að farið sé varlega í það að bæta við nýjum hálaunuðum embættum. En þingviljinn er og hefir jafnan verið annar í þessu efni. Þingið hefir hvað eftir annað búið til ný og ný embætti, misjafnlega þörf eða nauðsynleg, og það án þess að þjóðin hafi óskað eftir þeim. Háttv. þm. N.-Ísf. (Sk. Th.) sagði við 2. umr. málsins, að þessir nýju ráðherrar ættu ekki að fá nema 4000–5000 kr. í laun. Það er aðeins sagt, en ekki sannað. Eg geri ráð fyrir, að þeim verði ekki ætlað minna en 6000 kr. hvorum, og trúað gæti eg því, að launin kæmust áður en langt um liði upp í 8000 kr. Það segir sig því sjálft, að hér er að ræða um hálaunuð embætti. Hvaða gagn gerðu nú þessir nýju ráðherrar? Ekki spara þeir starfskrafta þá, sem nú eru í stjórnarráðinu, að neinum verulegum mun. Landritaraembættið á máske að leggjast niður. En hvað á þá að gera við nú verandi landritara? Setja hann á há biðlaun? Því er haldið fram, að fjölgun ráðherranna eigi meðal annars að miða að því, að lægja hinar pólitísku ófriðaröldur í landinu. Það er mjög efasamt, að þeim tilgangi verði náð. Er þá meiningin að taka ráðherrana sinn af hverjum flokki? Nú eru að minsta kosti 3 pólitískir flokkar hér í landinu, heimastjórnarmenn, sjálfstæðismenn og skilnaðarmenn. Ætlast menn til að það verði samkomulag milli þessara flokka um það, að hver þeirra tilnefni einn ráðherra. Eg hefi enga trú á því. Mér detta í hug í þessu sambandi vísur skáldsins Jóns Thoroddsens, er svo byrja: „Í Krukkspá það stendur - en fyr mun þó falla úr fjallinu skriða á bæinn í Ey. Að eitt sinn mun koma sú öld, er menn kalla, öld hinna kyrru, þeir berjast þá ei“. Það lítur út fyrir, að það sé eitthvað sérstakt, sem liggur á bak við þessa tillögu um fjölgun ráðherranna. Hluturinn er sá, að hér er verið að gera tilraun til að fjölga ráðherrunum í þeim tilgangi, að friða þá hina mörgu, er girnast ráðherrahnossið.  (Bjarni Jónsson: Þetta eru ómaklegar getsakir, og ætti forseti að áminna þingmanninn)  . Þetta eru engar getsakir. Málið horfir svona við frá mínu sjónarmiði. Og þegar svo kemur að því að skifta beininu, þá mun rísa upp óánægja, flokkadráttur og úlfúð út af því, að ekki gátu allir komist að og náð í það að verða ráðherrar. Í tillögu minni er tekið fram um það, að starfsvið ráðherra og ráðherrastefnu skuli nánar ákveðið með lögum. Það sem vakti fyrir mér með þessu, var það, að það gæti verið ástæða til að ákveða nánar með lögum um starfsvið ráðherra. Gera t. d. ráðherra að skyldu að leita, álits og umsagnar skrifstofustjóranna og fagmanna, sem eru í þjónustu landsins, áður en hann tæki ákvarðanir um mikilsvarðandi mál. Eg vænti nú þess, að tillaga mín verði nú samþykt og eg er þess fullviss, að þjóðin er henni fylgjandi. Það er heldur engin ástæða til nú þegar að fara að fjölga ráðherrum. Hvað snertir breytingartillögur mínar á þingskjali 483, um takmörkun á kosningarrétti og kjörgengi til efri deildar, þá vil eg mæla sem bezt með þeim. Tillögurnar eru alveg í samræmi við hugsun og tilgang frumvarpsins um skipun efri deildar. Í breyt.till. mínum er farið fram á það, að kosningarréttur til efri deildar sé bundinn við 30 ára aldur, og kjörgengi til hennar sömuleiðis. Eg er þakklátur framsögumanni fyrir undirtektir hans undir 1. og 2. breyt.till. mína á þessu þingskjali um að kosningarréttur manna til efri deildar sé miðaður við 30 ára aldur. Þar á móti fanst honum 3. breyt.till. óþörf. Jafnvel þótt eg geti ekki fallist á það, þá hefi eg þó ekki mikið á móti því að taka hana aftur, ef það skyldi bæta fyrir hinum tillögunum og styðja að því að þær yrðu samþyktar. En um tillöguna á þgskj. 475, um tölu ráðherranna, er mér langsárast. Það er ótímabært að fara nú að fjölga ráðherrum, og jafnvel þó að eitthvað kunni að mæla með því, að það sé gert, þá kallar ekkert að í því efni. Fjölgun ráðherranna á því að bíða að þessu sinni, bíða betri tíma.



Eg ætlaði að minnast á brt. á þgskj. 837. Mig furðar ekki á því, þótt hv. flutnm. komi með þá, tillögu; hann hefir jafnan haldið þeirri skoðun fram, sem kemur fram í þeirri tillögu, að halda fast við vetrarþingin. En mig furðar á því að heyra hv. framsögum. leggja till. liðsyrði. Formælendur háskólans - og hann er einn af þeim - hafa flestir haldið því fram, að þinghald og háskólahald gæti ekki farið saman, ef háskólinn á að vera í þinghúsinu, og það er vitanlega alveg rétt. Það er hvorttveggja, að rúmið er of lítið og óhentugt til þess, auk þess sem það mundi trufla hvort annað. Það er annars töluvert eftirtektaverð aðferð, sem beitt hefir verið í þessu háskólamáli. Meðan verið var að »agitera« fyrir því að setja fjárveitingu til háskólans inn í fjáraukalög og fjárlögin var reynt að blekkja menn með því, að óhætt væri að samþykkja það, þar sem efri deild væri búin að setja inn í stjórnarskrárfrv., að þing skyldi byrja 17. júní. En óðara en þetta frv. kemur til þessarar deildar, kemur tillaga um að færa tímann aftur til vetrarins. Það er jafn óheilt alt þetta atferli, sem snertir háskólahumbuggið, og það er þinginu, eða þeim sem því valda, til ævarandi vanvirðu. Ef þessi tillaga verður samþykt, þýðir það ekkert annað en það, að á næsta þingi verði farið fram á að byggja hús handa háskólanum, og mun þá verða óhætt að ætla til háskólans, ekki 34 þús. kr., eins og nú er á fjárlögunum, heldur 134 þús. kr. Eg vil skora á menn að greiða atkv. móti þessari tillögu til þess að halda ekki alt af áfram að bæta gráu ofan á svart.



Herra forseti! Eg sting upp á 9 manna nefnd.



Það er æfinlega bæði skömm og gaman að heyra þennan kaupahéðinn, og þetta gamalkunna þingfífl, sem nú settist niður, tala. En það er fleira athugavert við tilvitnanir þessarar pólitísku kláðarollu en eg taldi upp áðan. Hér í 10. gr. hefir enn orðið lykkjufall og lokleysa, eins og svo víða annarstaðar hjá þessari þingkind. Í 10. greininni er vitnað í 17. gr. stjórnarskrárinnar frá 1874 í stað þess að vitna í lögin um breytingar á stjórnarskránni frá 3. oktbr. 1903. Frágangurinn allur hjá þingmanni þessum á nefndarálitinu og breytingartillögunum er svo, að hann sýnir nokkurnveginn, að þessi þingmaður er ekki fær um að taka þátt í þingstörfum með góðum mönnum né að vera ritari í nefnd. Hann hefir auðsjáanlega haft fyrir sér eintak af stjórnarskránni, þar sem lögin frá 1874 og 1903 hafa verið alveg ólöglega »redigeruð« saman, og því hefir hann farið blindandi, eins og fávís og öktunarlaus smalapiltur, sem flanar áfram án þess að líta í kring um sig, og hefir ekki minstu hugmynd um, hvað hann er að gera. Eg mun líklega seint fara að sækja ráð til þessa þingmanns um það, sem eg kann að bera hér fram í deildinni. Enda stendur mér, eins og öllum öðrum, alveg á sama hvað hann segir, því það er orðin 40 ára alkunna, að enginn tekur neitt mark á orðum hans. Og því er þannig varið með þennan þingmann, að það, sem hann ekki rangfærir vísvitandi það misskilur hann. Eg gat þess nægilega um leið og eg benti á óvandvirknis-yfirsjónir þingmannsins, að nefndarálitið hefði verið birt í blaði einu hér, samhljóða eða mjög líkt því uppkasti, sem skrifari nefndarinnar hafði fyrst flaustrað upp, en þeirra breytinga, sem gerðar voru á þessu uppkasti í nefndinni, var ekki getið í þessu blaði; eg spurði þingmanninn aðeins, hvort hann vissi nokkuð um þetta, en dróttaði engu að honum. Með ráðvendni þeirri, sem þingmanni þessum er lagin og hann hefir á sér almenningsorð fyrir, dróttar hann því að mér, að eg sé manna vísastur til að hafa hlaupið með nefndarálitsuppkastið, sem hann einn hafði í höndum, til blaðs, sem óvingjarnlegt hefir gerst í minn garð. Ekki er nú ólíklega logið! Og þó að vonum. Þessum aðdróttunum hans til mín, vísa eg nú á fæðingarhreppinn til hans sjálfs. Að öðru leyti kemur mér ekki til hugar, að rökræða í alvöru neitt mál við þessa pólitísku hreppakerlingu. Mínar breytingartillögur munu liggja hér fyrir við 2. umr., og þá mun mönnum gefast kostur á að ræða þær. Annars skal eg geta þess, að frágangur allur á nefndarálitinu, er frá skrifarans (2. þm. S.-Múl. J. Ól.) hendi, hreinasta handaskömm, sem fer að vonum, því að þingmaðurinn lét eins og óður maður, með að flýta verkinu og flaustra því einhvernveginn af, að minsta kosti alt þangað til hinn nýfráfarni ráðherra hafði fengið vantraustsyfirlýsingu, svo það var ekki von á neinu góðu.



Eg þarf ekki mikið að segja nú. Hér hefir nú verið melt með þeim brtill., sem eg er samþykkur, og móti hinum, og það betur en eg gæti gert. Þó vildi eg minnast á eina till. frá meiri hl. háttv. nefndar. Eg býst við að fylgja flestum till. hans, en þessari get eg ekki fylgt. Það er 19. gr. í frv. nefndarinnar. 18. gr. í þessu frv. hljóðar um þjóðkirkjuna, og fer fram á það, að aftan við 45. gr. stjórnarskrárinnar skuli sett, að breyta megi þessu með lögum. Eg er nú samþykkur því, að það sé heppilegt að þurfa ekki að hlaupa í stjórnarskrána til þess að breyta fyrirkomulagi kirkjunnar, en einmitt af því, að þessi gr. stendur þarna, þá verður 19. gr. óþörf. Hún hljóðar þannig - ef eg má lesa hana -: »Aftan við 47. gr. stj.skr. bætist: Enginn er skyldur að inna af hendi persónuleg gjöld til neinnar annarar guðsdýrkunar en þeirrar, er hann sjálfur aðhyllist; en gjalda skal hann til skóla hin lögboðnu, persónulegu gjöld þjóðkirkjunnar, ef hann sannar ekki, að hann heyri til öðrum trúarbragðaflokki, er viðurkendur er í landinu«. Eg finn enga ástæðu til þess að fara að breyta gjaldskyldunni til prests og kirkju þannig, að gjaldið sé að eins greitt í annan sjóð. Eins og nú hagar til, eftir það er prestlaunalögin og ný lög um sóknargjöld komust á, rennur féð sama sem í landssjóð, því prestlaunasjóður er raunar einn af vösum landssjóðs. Eg hygg, að ef gera ætti breytingu á þessu fyrirkomulagi, þá ætti það að vera í sambandi við meiri og fullkomnari breytingar á sambandinu milli ríkis og kirkju og helzt ekki róta því við fyrri. Eg býst við, að sú hugsun vinni meiri og meiri framgang, að auka þurfi frelsi safnaðanna og ábyrgð og losa um böndin á milli ríkis og kirkju eða eiginlega leysa ríkið frá þeirri skyldu, að vernda hinn evangelisku-lútersku kirkju sérstaklega. Af því leiðir alls ekki, að ríkið ætti engin afskifti að hafa af kirkjumálum. En sem stendur er nú þetta alt óráðin gáta, og þá finst mér rétt að hlaupa ekki að neinum breytingum, sem komið gætu í bága við nýtt fyrirkomulag. Háttv. framsm. meiri hl. (J. Ól.) hélt því fram, að gjaldskyldan til prests og kirkju væri skerðing á trúfrelsi þeirra, sem ekki fylgja kirkjunni. Eg get ekki annað séð, en að það sé sama fyrir mann, sem er annarar trúar, hvort hann lætur gjöld sín í þennan vasa eða hinn í landssjóðnum. Það er engin skerðing á trúfrelsi því, er stjórnarskráin áskilur mönnum. Það snertir ekkert trúbrögð manns eða samvizkufrelsi, hvernig hagað er gjaldskyldu til almennra þarfa; en á meðan ríkið á samkvæmt stjórnarskránni að vernda og styðja ríkiskirkjuna, verður að telja það með öðrum almennum þörfum. Hitt snertir trúfrelsið, að þessu hlutverki megi breyta með sérstökum lögum. Þess vegna er gjaldskylduspursmálið í þessu sambandi ekkert stjórnarskráratriði og á að falla burt úr frumv. Svo vildi eg að eins minnast lauslega á árlegt þinghald, af því að hér hefir verið mælt mjög með því og því talið margt til gildis, einkum af háttv. þm. N.-Ísf. (Sk. Th.). Eg lít svo á, að það sé mjög örðugt fyrir bændur að sitja á þingi á hverju ári, ekki sízt ef þing er haldið á óhentugum tíma. Mín reynsla er sú, að ef eg ætti að fara að sitja á þingi á hverju ári, þá væri eg sama sem búinn að yfirgefa búskapinn, og væri þá sæmra að sleppa honum alveg. Þetta segi eg nú að vísu fyrir mig einan, en eg er búinn að vera bæði þingmaður og bóndi í mörg ár og vanrækja heimili mitt, og þekki þetta því allvel.

Forseti: Það hefir verið látið í ljósi, að rétt væri að taka mál þetta út af dagskrá eða jafnvel vísa því algerlega frá, vegna þess að fyrirsögn frumvarpsins sé óformleg og komi í bága við 26. gr. þingskapanna. En þetta er ekki rétt athugað. Ákvæði 26. gr. þingskapanna er sett til þess að koma í veg fyrir, að samþykt verði af þinginu einföld lög, er feli í sér breytingar á eða viðauka við stjórnarskrána, og því verði að sjást á fyrirsögninni, að þar sé ekki um almenn lög að ræða, heldur um stjórnarskrárbreytingu. En hér er öðru máli að gegna, því að frumvarp þetta fer ekki fram á breytingu á eða viðauka við stjórnarskrána, heldur er það frumvarp til nýrrar stjórnarskrár, er fellir algerlega úr gildi núgildandi stjórnarskrá, ef það verður að lögum og það ber fyrirsögn frumvarpsins ótvírætt með sér. Eg sé því enga ástæðu til þess að taka málið út af dagskrá eða vísa því frá.



Ummæli hv. þm. Dal. (B. J.) og hv. 2. þm. Húnv. (B. S.), að því er snertir breyt.till. mína, hafa neytt mig til að standa upp. Annars ætlaði eg ekki að taka til máls, og það því síður, sem hv. framsm. (J. Ól.) tók vel í þessa brtill. mína. Aðalástæðan gegn till., um að þingið komi saman lögmæltan dag, er sú, að ekki sé nægilegt rúm í þinghúsinu fyrir háskólann, ef þingið er háð að vetrinum. En þetta hefir ekki við rök að styðjast. Ef öllu er vel fyrir komið, þá er nóg rúm fyrir háskólann niðri í húsinu. Hins vegar hafa verið færðar ástæður fyrir því, að ýmsum mönnum væri það hentugra, að þingið sé háð að vetrinum. En fyrst eg minnist á háskólann, skal eg benda á það, að þegar háskólalögin voru samþykt á síðasta þingi, mátti ganga að því vísu, að ekki mundi langt um líða, áður en fé yrði veitt til hans. En þótt eg sé og hafi verið á móti háskólanum, þá álít eg samt að fyrst asninn var leiddur inn í herbúðirnar, verði menn að taka afleiðingunum. Hvað sjálfa tillöguna snertir, skal eg geta þess, að viðkunnanlegra er að tiltaka ekki í sjálfri stjórnarskránni ákveðinn dag, er sé samkomudagur þingsins. Það er hentugra að hafa sérstök lög um það efni, svo breyta megi þingtímanum, ef ástæður þykja mæla með því. Hitt er hégómamál og kappsmál, að setja þingtímann í samband við háskólann, og annað ekki, og hafa verið færðar ástæður fyrir því. Vona eg því, að tillaga mín, um að þingið komi saman »lögmæltan dag«, verði samþykt.



Herra forseti! Mér dettur ekki í hug að svara þessum ómerku ómagaorðum frá þessu hornhljóði, en skýt því til allra meðnefndarmanna minna, hvort nefndarálitið hafi ekki verið prentað, eins og það var samþykt í nefndinni. Þessi þinggaur og skrípatrúður, sem aldrei hefir getað gefið út eina einustu bók, svo nokkurt lag hafi verið á, er ekki fær að dæma um þetta. Þó eg gerði uppkast að nefndarálitinu, þá er það þó verk okkar allra nefndarmanna, því að það var lesið upp orð fyrir orð og vendilega yfir það farið á nefndarfundi, og öll niðrunaryrði um nefndarálitið falla á alla nefndina. Og nefndarálitið þolir vel að vera gagnskoðað af skynbærum mönnum. En það verður ekki með sanni sagt um verk dragsúgsmannsins þarna í horninu.  (Jón Þorkelsson: Þetta er haugalýgi)  .



Það er í mesta máta eðlilegt, að síðan tilraun sú, er gerð var til þess að koma á nýjum sambandslögum við Dani, strandaði, þá reynum vér af öllum mætti að snúa hug vorum að þeim atriðum í löggjöf vorri, er ætla mætti að hægt se að breyta til batnaðar. Það er því eðlilegt, að þjóð og þing ráðist nú í það, að koma í framkvæmd nauðsynlegum breytingum á stjórnarskrá landsins. Það þarf ekki að lýsa því fyrir háttv. þm., hversu merkilegar breytingar hér er um að ræða á stjórnarskránni. Það mun vera öllum ljóst. En áður en eg fer lengra, skal eg geta að nokkru stöðu minnar í nefndinni. Þetta er allfjölmenn nefnd, 9 manns, og því sízt að undra, þótt skoðanamunur verði nokkur, enda er því svo varið. Eg segi það nú fyrir mitt leyti, að þótt eg teljist með meiri hluta nefndarinnar, þá hefi eg þó ýmislegt að athuga við sumar af þeim breytingum, er stafa frá þeim nöfnum, hinum háttv. þm. S.-Múl., eins og líka er vikið að í nefndaráliti meiri hl. En svo eg víki að þeim af hinum verulegu breytingum, eðlisbreytingum er eg tel mig samþykkan, þá skal eg nefna afnám k.kj. þm., víkkun kosningarréttar, fjölgun ráðherra, skipun deildanna á hæfilegan hátt, frumkvæði stjórnarinnar í sambandi við fjármálin og að skilja megi ríki og kirkju með einföldum lögum. Og eg get jafnvel bætt því við, að þjóðaratkvæði sé reynt í vissum málum og að búseta á Íslandi sé skilyrði fyrir kosningarrétti og kjörgengi. En þótt eg nefni nú einungis þessi atriði, þá er það ekki svo að skilja, að ekki séu hér fleiri breytingar á ferðinni, sem eg ef til vill gæti gengið inn á. Þá vil eg snúa mér að hinum sérstöku breyt.till. úr ýmsum áttum, og skal eg taka það fram, að mér er ómögulegt að taka þær eftir röð, heldur eftir því, sem eg hefi ritað þær hjá mér. Það er þá fyrst breyt.till. frá háttv. 2. þm. Árn. (S. S.) um að draga úr rýmkun kosningarréttarins: Eg vil líka benda á það í sambandi við ræður h. 1. þm. S.-Múl. (J. J.) og hæstv. ráðherra (Kr. J.), að sami þm. taldi ekki brýna þörf á því að veita konum kosningarrétt. En eg get ekki séð neitt, sem mælir á móti því, og eg álít jafnan brýna nauðsyn á því að gera það sem rétt er. Eg er enginn lögfræðingur, en eg veit það, að það er gömul setning í öllum frjálsum löndum, að allir eigi að vera jafnir fyrir lögunum, og þegar eg segi allir, ætla eg, að það taki líka til kvenmanna, því þær heyra þó einnig mannkyninu til, eins og vér karlmenn. En hingað til hefir vantað mikið á það í þessu landi, sem vill kallast þingfrjálst land, að þessari grundvallarreglu hafi verið fylgt. Að eins á síðustu árum hefir konum verið miðlað smátt og smátt nokkru af þeim rétti, sem þær um aldur og ævi hafa átt tilkall til, en aldrei fengið. Nú er það tilgangur margra í nefndinni að stíga sporið til fulls og líta á kvennfólkið eins og manneskjur, jafnréttháar og karlmenn, og þá verður að veita þeim allan sama rétt og karlmönnum. Nú er einmitt kosningarréttur og kjörgengi einn hinn dýrmætasti réttur borgaranna í hverju landi, og eg mun því fylgja því fast fram, að hér verði ekki farið að gera neitt kák, heldur verði öllum veittur sami rétturinn skilyrðislaust. Með því að gera þetta þarf enginn að ímynda sér að konur séu pískaðar til þess að koma allar fram í fylkingu og fara að vasast í opinberum málum. Nei, þær einar, sem finna hjá sér sterka köllun og hæfileika í þá átt, koma fram, smátt og smátt. Í sambandi við þetta skal eg geta um till. háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. J.). Hann vill fara nokkurs konar meðalveg. Veita fyrst kosningarrétt þeim konum, sem eru 40 ára og eldri. Síðan næsta ár þeim sem eru 39 ára, o. s. frv., þangað til komið er niður í hið upprunalega aldurstakmark. Ekki get eg felt mig við þá till., og ekki fæ eg séð, að hún sé á rökum bygð. Hún hefir það við sig, að kjósendur verða færri, er konum milli 21 og 40 ára aldurs er bægt frá kosningarrétti. Þá held eg nærri því, eftir ástæðum, eins og nú horfir við, að réttara væri að snúa alveg við blaðinu og veita ungu konunum kosningarrétt, en ekki hinum eldri, þótt eg auðvitað haldi því ekki fram heldur. Mentunin hefir aukist mikið á síðari árum, svo að margar af yngri konunum hafa gengið á alþýðuskóla, og hafa því fengið meiri almenna mentun en hinar eldri. Og eg verð að segja það, að konur, sem nú eru milli 21 og 30 ára, munu vera betur heima í almennum málum, en margir kjósendur meðal karla, sem í mörg ár hafa notið þessara dýrmætu réttinda. Eg hefi reynsluna fyrir mér í því, að margir eldri karlmenn hafa þar ekki úr háum söðli að detta. Hinn háttv. þm. áleit það ískyggilegt að fjölga svo mjög kjósendum alt í einu, að tala þeirra vaxi meira en um helming, og þá sérstaklega vegna kvenfólksins. En hann sér ekkert ískyggilegt við það að fjölga að sama skapi karlkynskjósendum. Uppeldið er þó hið sama fyrir bæði kyn og alþýðumentunin hin sama. Eitt af því, sem hann færði fram til stuðnings sínu máli, var það, að konur gætu notað tíma sinn til annars betra en að búa sig undir kosningar. Ef það er mikilsvert að búa sig vel undir þær og neyta réttarins með viti, þá fæ eg eigi séð, að þetta sé á rökum bygt. Menn segja, að aðalhlutverk kvenna sé að ala upp börn. Eg játa það, en það er eigi þeirra hlutverk einna, heldur karlmanna líka. Menn segja þó, að þessi og þessi unglingur hafi fengið gott uppeldi í foreldrahúsum, hjá föður og móður. Og hver ímyndar sér, að uppeldi æskulýðsins verði lakara fyrir það, þótt konur verði fróðari en áður í almenningsmálum? Nei, þá verða þær einmitt þeim mun færari um að ala upp þjóðlega syni og dætur fyrir föðurlandið. Sami háttv. þm. hélt því fram, að pólitík væri ekki löguð fyrir hinar fínni tilfinningar kvenfólksins og gerði mikið úr spillingu þeirri, er henni fylgdi. Eg verð nú einmitt að álíta það gróða, að kvenfólkið, sem er óspiltara og hefir næmari tilfinningu fyrir því, sem sæmilegt er og ósæmilegt, taki þátt í pólitíkinni ásamt karlmönnunum, og að þá verði spillingin minni, sem henni fylgir svo sárlega hér. Eg held því, að ekki sé hægt að slá því föstu, að neitt versni við það, þótt konur gefi sig við þjóðmálum, og verð þess vegna að halda fast við það, að hér verði ekki gerður neinn greinarmunur, heldur verði það gert, sem gera ber, að allir verðir gerðir jafnir fyrir lögunum, og að öðru leyti verði reynslan að skera úr hvernig fer. Næst vildi eg minnast á það, sem háttv. framsögumaður meirihlutans (J. Ól.) sagði í sambandi við 19. gr., þar sem mönnum, sem ekki tilheyra neinu kirkjufélagi er gert að skyldu að greiða til mentamála það sem því nemur, er þeir annars hefðu, þurft að greiða til kirkjufélagsins. Hann taldi það hegningu, en það virðist mér rangt hjá honum. Hann veit vel, að ekkert slíkt vakti fyrir nefndinni, heldur einungis hitt, að með þessu væru reistar skorður við því, að menn hlypu brott úr kirkjunni að eins til þess að firrast útgjöld án nokkurs ágreinings í trúmálum. H. þm. S.-Múl. (J. J. og J. Ól.) bera fram þá till. á þgskj. 330, að kosningarrétt megi binda þekkingarskilyrði. Eg get ekki felt mig við þá tillögu, ekki af því, að eg vilji ekki, að kjósendur séu sem bezt að sér, heldur er það sú ástæða, að mér þykir óþarfi að setja það í stjórnarskrána. Það á betur heima í barnafræðslulögum. Þar ættu ungmennin að fá ljóst, en stutt yfirlit yfir það, hvernig oss er stjórnað. Það nær heldur ekki nokkurri átt að setja 60 og 70 ára karla við prófborðið. Það væri nokkuð skrítið og næði ekki tilganginum. Á þingskjali 270 koma háttv. þingm. með breyt.till. í þá átt, að stjórnin ein hafi rétt til að koma með uppástungur um nýjar og auknar fjárgreiðslur. Síðan hefir og komið fram sú breytingartillaga, að fjárlaganefnd skuli og hafa þennan rétt ásamt stjórninni. Eftir nákvæma yfirvegun hefi eg komist að þeirri niðurstöðu, að þetta eða eitthvað í þessa átt muni vera rétt. Það þarf naumast að lýsa því, hver vandræði það hefir í för með sér, að hver þingmaður getur komið með breytingartillögur til síðustu meðferðar fjárlagafrumvarps. Afleiðingarnar eru auðsæjar. Fjárlögin verða einatt hálfgerður óskapnaður með því lagi. Eg hefi heyrt þau mótmæli, að stjórnin fengi með því of mikið vald. Ekki er eg svo hræddur við það. Stjórnin hlyti þá að finna til meiri ábyrgðar; þá mundi komast meira samræmi og fastari stefna í fjármálin. Stjórnin myndaði sér þá ákveðna stefnu í fjármálum þegar fyrir þing. Hún mundi leita sér upplýsinga hjá sýslunarmönnum sínum, gæta umræðna um þau efni í blöðum landsins og þannig fá yfirlit yfir alt landið. Eg hallast þó heldur að þeirri breytingartillögu, að fjárlaganefnd hafi og uppástunguvald í þeim efnum. Það getur verið, að á þessu fyrirkomulagi séu agnúar, en mér dylst ekki, að þeir eru léttari á metum en kostirnir. Háttv. þm. Dal. (B. J.) hafði orð um, að svo líti út í augum sumra, að þingið gæti ekki beizlislaust verið. Það er einmitt sannleikur, að þingið verður að hafa eitthvert aðhald í þessu efni, eða réttara sagt hinir einstöku þingmenn. Reynslan hefir sýnt það, hvernig fjárfögin tætast sundur og verða stefnulaus, með því að hver einstakur þingmaður hefir óbundið frumkvæði til að koma með uppástungur til fjárauka. Viðvíkjandi því sem hæstv. ráðherra (Kr. J.) talaði áðan, þá get eg að ýmsu leyti fallist á það. Að eins þótti mér hann fara nokkuð skamt. Hann sagði, að »Referendum«  Um breytingartillögur háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) og háttv. þm. Dal. (B. J.) skal eg vera fáorður. Eg get ekki láð þeim, þótt þeir hafi reynt að orða 1. grein svo, að þar kæmi ekki fram tilvitnun í stöðulögin. Stöðulögin frá 1871 eru oss þyrnir í augum. Höfum vér skoðað þau sem nauðungarlög. En mér er ekki ljóst, að við stöndum neitt betur að vígi eftir en áður, þótt þessi umorðun þeirra næði fram að ganga. Betra að minnast alls ekki á stöðulögin. Víkkun kosningarréttarins kallaði hæstv. ráðherra (Kr. J.) »revolution«. Það er nokkuð stórt orð. Eftir því sem til hagar hér á landi, þá get eg ekki ímyndað mér, að sá hluti þjóðarinnar, sem ekki hefir kosningarrétt, en á nú að veita hann, sé þeim mun ógætnari en hinn, að þessi breyting geti orsakað »revolution«, eins og hann komst að orði, eða algerða byltingu í pólitíkinni.



Eg ætla að leyfa mer að tala örfá orð viðvíkjandi því, sem háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. J.) og framsögum. meiri hl. (J. Ól.) hafa sagt. Þessir háttv. þm. eru óánægðir með það, sem eg ásamt fleiri mönnum hefi borið fram um það, að gjaldþrotamenn og þeir, er sveitarstyrk þiggja, hafi kosningarrétt til alþingis. Þeir vilja svifta þessa menn réttindum fyrir það, að einhver atvik hafa orðið þess valdandi, að þeir hafa eigi jafnmikið fé í höndum og einhverjir aðrir kjósendur. Enda þótt eg ímyndi mér, að hinir háttv. þingmenn muni ekki vilja halda því fram, að þessir menn geti ekki haft jafnmikið vit á því að kjósa menn til alþingis eins og hinir, sem einhverra hluta vegna eru svo heppnir, að eiga nokkrum krónum meira. Og þegar litið er til hins, hversu sárafáir þessir menn eru af öllum kjósendum landsins, þá verður það nærri hlægilegt að vilja svifta þá þessum rétti, því það munar ekki þeim ósköpum. Viðvíkjandi því, sem háttv. framsm. (J. Ól.) sagði um það, að ekki væri vert að auka svo stórkostlega kosningamarkaðinn hér á landi, það væri nóg verzlað samt, skal þetta sagt. Jafnvel þó að eg álíti það sitji á öðrum betur en hinum háttv. þingmanni að tala um kaupskap í þessu efni, þá er eg hinsvegar honum alveg samdóma um það, að það er nú þegar nóg verzlað á kosningamarkaðinum, því altaf er þar eitthvað af þeim, sem má kaupa, en þá vildi eg að eins segja til hins háttv. þingmanns: „Skjót þú geiri þínum þangað sem þörfin meiri fyrir er“ og mín sannfæring er það, að slík verzlun muni minka, ef konum verður veittur almennur kosningarréttur. Háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. J.) talaði mikið um pilsalista, er fram mundi koma við nýjar kosningar, ef konur fengju kosningarrétt. Það er mér enginn þyrnir í augum; en því talaði hinn háttv. þm. þá ekki um brókalista, því það veit hann þó vel, að búningurinn einn gerir ekki mun á því, hverjir muni kjósa bezt og viturlegast, og þótt hann taki til dæmis bæjarstjórnarkosninguna hérna í bænum, þá veit hann fullvel, að mikill munur er á alþingiskosningu og bæjarstjórnarkosningu, og þótt svo færi, að einhverjar konur yrðu kosnar á þing, þá yrði eg ekki neitt hræddur við það, þótt eg sæi konur hér í þingsalnum, því þær eru eflaust eins staðfastar, vitrar og kurteisar eins og við. Háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. J.) var ærið þungorður í minn garð út af kvenfólkinu, og sagði, að eg hefði ekki komið með annað en tómar fullyrðingar, engin rök fært fyrir mínu máli. Að eg ekki kom með rök fyrir mínu máli, stafar af því, að eg hélt, að eg þyrfti þess ekki; þar sem hér er um skýlausan rétt kvenfólksins að ræða, þótt við ekki höfum viðurkent hann fyr en nú, þótt þær að sjálfsögðu hefðu átt að vera búnar að fá hann viðurkendan fyrir löngu. Og svo kemur hinn háttv. þm. fram með þá tillögu, að þær einar konur skuli öðlast þennan rétt, sem séu orðnar 40 ára eða eldri. Eg get ekki séð af hverju hinn háttv. þm. velur einmitt þessa tölu, því það hlýtur alveg að vera af handahófi gert. Því byrjaði hann þá ekki eins vel á neðri endanum, t. d. 21 árs aldrinum, ellegar þá í miðjunni á 30–35 ára aldrinum, fyrir því hefir hann engin rök fært, því þetta er alveg af handahófi og út í loftið hjá þingm. Þá lýsti þm. allri sinni furðu yfir því, að eg sagði, að nálega enginn munur væri á mentun karla og kvenna í sveitum, né á þroska þeirra í almennum málum. Þetta hélt eg, að þm. mundi vera kunnugt, þar sem að hann hefir dvalið lengi í sveit; hins vegar skal eg játa það, að töluverður munur er á karlmönnum og kvenmönnum í þessu tilliti í bæjunum og það einkum hér í Reykjavík. Þetta veit eg, að allir vita eins vel eins og eg og kannske mikið betur. Þá hélt hann því fram, að það mundi vera mikið óráð að fjölga svo mikið kjósendum í einu, og hann heimfærði sögudæmi fyrir því, hvernig þetta muni gefast, og skal eg þá benda honum á, að meiri munur hefir það verið, þegar að einvaldarnir settu á stofn löggjafarþing og gáfu mönnum kosningarrétt, því að þar var áður enginn sem kosningarrétt hafði, þ. e. sama sem núll, en óx alt í einu upp í mörg þúsund eftir því hvað fjölment var í hverju landi. Þá sagði sami háttv. þm. að eg hefði brugðið sér um hugleysi, en það er ekki rétt, heldur var eg að áminna mig og aðra um það að vera ekki með mjög mikinn kynferðishroka; en það sem eg sagði átti als ekki að vera brigsl til neins sérstaks manns. En það vil eg minna hinn háttv. þm. á, að hann skorti ekki hugrekki til þess að samþykkja sambandslagafrumvarpið sæla, smátt happaverk, þótt hann nú virðist skorta hugrekki til þess að gefa þeim helmingnum réttindi, sem áður hefir verið órétti beittur, nema að hálfu leyti, þannig að hann vill taka aftur með annari hendinni, það sem hann gefur með hinni. Ef að hans tillaga verður samþykt, þá er eg viss um, að fólki finst mikið til um þann dýrmæta grip, og það mun sannarlega ekki leyna sér hverjir ávextirnir verða. Þá talaði hann um ábyrgð, sem karlmennirnir þyrftu að hafa við kosningar, og að kvenfólkið væri svo illa undirbúið að það gæti ekki tekið þátt í þeim; þá vil eg skjóta því að hinum háttv. þm. að hann hefir komið með tillögu um að hafa kosningapróf, sem þá að sjálfsögðu nær einnig til kvenmannanna og háttvirtur þm. ætlar sér líklega að vera prófari og prófdómari við þau próf. Þá mintist háttv. þm. á, að kvenfólkið hefði ekki tíma til að taka þátt í stjórnmálum, eða pólitík eins og sumir menn kalla, en eg held, að þeim tíma sé ekki ver varið en hjá karlmönnunum, og þó að þingmaðurinn talaði um, að kvenfólkið hingað til hafi mest gengt húsmóður- og uppeldisstörfum, þá vil eg halda því fram, að þær muni alveg eins halda því áfram að vera mæður og hugsa um menn sína og heimili, þótt þær fái réttindi sín, nema hvað þær muni vera mikið færari um það að veita börnum sínum gott uppeldi, ef þær sjálfar hafa tekið þátt í almennum málum, með fullu jafnrétti við karlmenn. Hinsvegar skal eg játa það rétt hjá hinum h. þm., að það er fyllilega eins veglegt starf að annast um barnauppeldi og húsmóðurstörf eins og að standa hér á þingi og halda misjafnlega góðar ræður, og hann heldur því fram ennfremur, að þær væru of góðar til þess að kasta þeim inn í hið pólitíska skítkast, en þm. gætir ekki að því, að það eru einmitt þær sjálfar, sem vilja takast þetta á hendur, og trúa mín er sú, að hið pólitíska skítkast muni þverra, þegar þessi kurteisari helmingur mannanna tekur þátt í stjórnmálastörfum ásamt karlmönnum, því það verður til þess, að karlmennirnir munu temja sér meiri kurteisi bæði í orði og í verki. Þá benti hinn háttv. þm. á það, að margir af vitrustu mönnum heimsins væru á móti kvenfrelsi, en eg vil þá geta hins, að eg get bent á alt eins marga vitra menn, sem eru á gagnstæðri skoðun. Eg sé nú að háttv. deildarmenn eru farnir að ókyrrast, og þykir víst eg hafa talað all-langt mál, en þó vil eg áður en eg sezt niður benda 1. þm. S.-Múl. (J. J.) á það, sem hann talaði um, að ekki mundi vera hægt að stemma stigu fyrir þessum kvennfrelsistraum, sem nú væri uppi, og væri þá heppilegra að veita þeim straum í beinan og góðan farveg, heldur en að stríða á móti honum, því að það mundi leiða til þess, að við mundum hér verða fyrir sömu búsyfjum frá kvenfólksins hálfu eins og nú eiga við að búa margar erlendar þjóðir, einkum Englendingar. En hann ætlar að leiða strauminn rangt. Því að ef við ætlum að mjatla þessum réttindum í kvenfólkið í 12–15 ár, þá er það óhjákvæmilegt, að slíkt hlýtur að vekja óánægju kvenþjóðarinnar og því koma fram það, sem þm. vill forðast. Eg er ekki hræddur við, að þjóðarskútan muni kollsigla sig, svo sem þeir kveða að orði þm. S.-Múl., þó að við ekki höfum þessa seglfestu. Seglfestan er nóg samt, þar sem er vanastagl og elliþvagl kulnaðra sálna.



Herra forseti! Eg fell frá uppástungu minni um 9 manna nefnd.

Forseti: Eg verð að áminna þingmenn um, að viðhafa þinglegri orð og temja sér meiri kurteisi í ræðum sínum en hér hefir átt sér stað nú.



Eg ætlaði mér ekki að taka aftur til máls við þessa umræðu, en ýms ummæli háttv. þingmanna, er talað hafa og orð hæstv. ráðherra (Kr. J.) gefa mér ástæðu til að segja fáein orð. Um fjölgun ráðherranna skal eg vera fáorður að þessu sinni. En það vil eg taka fram, að eg sé ekki neina knýjandi ástæðu til að fara nú strax að fjölga þeim. Og eg mun, eins og eg tók fram í gær, koma með breyt.till. til 3. umr., er fari fram á, að fjölgun þeirra sé að eins heimiluð í stjórnarskránni. Hvað snertir tillöguna um, að þing sé haldið á hverju ári, þá get eg tekið undir það, sem háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) sagði um það efni. Það er að mínu áliti of snemt að gera þá breytingu. Þing á hverju ári hefir í för með sér 60 þús. kr. útgjöld fyrir landssjóðinn. En þótt þetta sé þungt á metunum og hljóti að ráða miklu í þessu efni, þá er fleira, sem hér er á að líta. Eg hefi heyrt menn segja, að ef þing væri hverju ári, þá mundi það geta átt styttri setu í hvert sinn. En ekki geri eg ráð fyrir því. Þingsetutíminn mundi verða svipaður eða hinn sami. Ef þing væri háð árlega, þá má búast við, að sumir menn, þeir sem lítið hafa að gera, færu að »spekúlera« í því sem atvinnu að sitja á þingi, og mundu þá þeir hinir sömu stuðla að því, að þingið ætti sem lengsta setu. Ekki hefi eg heldur orðið þess var, að þjóðin yfir höfuð æskti þess, að þingið sé háð árlega. Það hefir verið mikið rætt um tillögu háttv. 1. þm. Skagf. (Ó. Br.) um þjóðaratkvæði, (»referendum«). En hvað þessa tillögu snertir um þinghald á hverju ári, þá virðist mér ástæða til, að spurningin um það væri borin undir þjóðina, áður en nokkuru er þar ráðið til lykta. Og svar hennar mundi óefað verða á leið, að eigi sé kominn tími til að breyta frá því sem nú er í þessu efni. Háttv. 1. þm. Rangv. (E. P.) og háttv. þm. N.-Ísf. (Sk. Th.) héldu því fram, að með því að halda þing á hverju ári, þá mundi vakna meira líf og meiri áhugi í allri pólitík hér á landi; þegar langur tími líður milli þess að þing er haldið, þá dofni yfir stjórnmálunum, segja þessir þingmenn, og að þingmenn hugsi ekkert um þingmál milli þinga. Það má vel vera, að eitthvað sé hæft í þessu. En hitt vil eg segja, að það lýsir ekki miklum landsmálaþroska, ef menn gleyma þingmálum og leggja sig til svefns í því efni milli þinga, jafnvel þótt þingið sé ekki háð nema annaðhvort ár. Það eru ekki áhugasamir landsmálamenn, er það gera. Nei, það er ekki kominn tími til að fastákveða það, að þing skuli haldið árlega og þjóðin óskar þess ekki, eftir því, sem eg veit bezt. Hvað snertir tillögu mína um að banna dómurum að sitja á þingi, þá hefir hún mætt töluverðri mótspyrnu. Eg get fullvissað hæstv. ráðherra (Kr. J.) um það, að þessi tillaga á ekki rót sína að rekja til skrifstofu sjálfstæðismanna. Það er mjög langt síðan eg heyrði þessa uppástungu fyrst. Háttv. þm. Vestm. (J. M.) gat þess við mig, að það væri óvíða í lögum annara þjóða, að dómurum væri bönnuð þingseta, og veit eg, að hann fer þar með rétt mál. En þótt svo sé ekki hjá öðrum þjóðum, þá er ekki þar með sagt, að það sé ekki hagkvæmt fyrirkomulag hjá oss. Vér erum fámennir og þekkjum hver annan að heita má og verðum fyrir áhrifum hver af öðrum. Og dómarar geta eins og aðrir orðið fyrir slíkum áhrifum. Eg segi ekki, að dómarar séu ógáfaðri eða lakari en aðrir menn, síður en svo. En þeir eru þó mannlegum breyzkleika undirorpnir, eins og við hinir. Það, sem liggur bak við tillöguna er það, að fækka embættismönnum á þingi. Eg hefi nú einu sinni fengið það í höfuðið, að heppilegast muni, að sem fæstir embættismenn eigi sæti á þingi og þá hvað sízt dómarar. Auðvitað getur enginn bannað dómurum sem »prívat«-mönnum að skifta sér af pólitík og vera í pólitískum flokkum og beita þar áhrifum. En mér virðist, að áhrifin geti orðið enn víðtækari og áhrifameiri, að því er þá menn snertir, er eiga sæti á þingi, svo dómara sem aðra, og það jafnvel framar en góðu hófi gegnir. Það hefir verið fundið að tillögunni, að hún sé of víðtæk. Eg skal játa það og kannast við, að hún hefði mátt vera takmarkaðri. Það var ekki meining mín að útiloka sáttanefndarmenn eða dómendur í landsdómi frá þingsetu. En þetta má laga til 3. umr. Nú hefir verið sett nefnd til að rannsaka dómaskipan landsins. Það má búast við því, að tillögur nefndarinnar hnigi í þá átt að aðskilja dómarastarfið frá fógetastarfinu og að sú stefna verði ofan á í framtíðinni. En við það verða dómararnir færri og mundi þá þessi tillaga mín, ef hún yrði að lögum, ná til færri manna en nú ætti sér stað. Geta vil eg þess, í sambandi við þetta mál, að í Danmörku sitja sárfáir dómarar á þingi og enginn af dómendum hæstaréttar. Í Noregi á enginn dómari sæti þar á þingi, og svo mun víðar vera. En hvað sem þessu líður, þá tek eg það enn fram, að þó það sé hvergi annarsstaðar, að dómendum sé bannað að sitja á þingum, þá mælir samt margt með því, að þeir eigi ekki setu á þingi hér hjá oss. Ef þeir eru of lágt launaðir, þá er miklu skynsamlegra að hækka laun þeirra, svo þeir þurfi ekki að vera sér úti um aðra atvinnu eða aukastörf. Hæstv. ráðherra (Kr. J.) gat þess, að ef dómurunum væri bönnuð þingseta, þá ætti ekki síður við að banna búnaðarráðunautum að vera á þingi. Eg hygg, að þetta sé fremur gaman en alvara hjá hæstv. ráðherra (Kr. J.), enda væri það hálf hlægilegt að banna þeim mönnum þingsetu. Búnaðarráðunautar eru ekki, að áliti sumra manna, þau stórmenni, er hættuleg séu í pólitísku tilliti og þar af leiðandi ástæðulaust að meina þeim að gefa sig við þingstörfum. Þá virðist mér mun meiri ástæða til að banna sýslumönnum, bankastjórum, læknum og jafnvel prestum þingsetu heldur en búnaðarráðunautum. Um kosningarréttinn skal eg taka það fram, að ef mínar tillögur verða ekki samþyktar, þá mun eg greiða atkvæði með tillögu háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.). Eg álít að það eigi að fara mjög varlega í það að færa út kosningarréttinn og ekki gera neinar stórfeldar breytingar á honum alt í einu. Hér hefir verið talað mikið um kosningarrétt kvenna og er það því að bera í bakkafullan lækinn að minnast frekar á það atriði. Eg vil þó geta þess, að eg er enn ekki sannfærður um, að það sé á rökum bygt að veita nú þegar konum kosningarétt. Því er nú þannig varið, að menn skifta með sér verkum á heimilunum og sömuleiðis í þjóðfélaginu. Þessi skifting hefir tíðkast frá alda öðli og á sér djúpar rætur í þjóðfélagsskipuninni. Verkaskiftingin fer mikið eftir náttúruskilyrðum þeim, sem hver þjóð á við að búa. Hjá okkur hefir verkaskiftingunni milli karla og kvenna verið þannig háttað, að karlmennirnir hafa tekið að sér stritverkin og þau verk, sem hafa haft í för með sér vosbúð og vökur. En kvenfólkið hefir haft innanbæjarstörfin á hendi og gætt fengins afla. Eins og eg gat um er þessi skifting gömul og það er í samræmi við þessa skiftingu, að karlmennirnir hafa tekið að sér að starfa að pólitík og öðrum landsmálum. Karlmennirnir hafa tekið að sér störfin út á við, en kvennþjóðin inn á við. Pólitísku störfin eru ekkert leikfang; þau eru hálfgert skítverk og við þess konar störfum eigum við að hlífa kvennþjóðinni. Eg skal svo ekki fara fleirum orðum um frumvarpið að sinni, en óska þess að eins, að það fari svo frá þinginu, að þjóðin verði sem ánægðust með það, og að það á sínum tíma geti öðlast staðfestingu.



Herra forseti! Mér þykir undarlegt, að menn skuli amast við hinni meinlausu tillögu háttv. 2. þm. Árn. (S. S.). Ákvæðin um háskólahald koma alls ekki í bága við þinghald. Tillagan miðar að því, að halda megi þing eftir ákvæðum einfaldra laga. Háskólinn á að byrja í haust, og verður þá hafður hér niðri, ef kostur er, en ella verður hver deild háskólans í sínum gömlu húsakynnum, og er það engin frágangssök. Það er sagt, að þingtímanum hafi verið breytt til þess, að háskólinn, sem nú er ætlast til að taki til starfa, geti fengið húsnæði hér í þinghúsinu. Eg held allir geti verið sammála um það, að háskólahús verði að reisa innan fárra ára, eða þá þinghús. Fyrir skömmu hafa verið samþykt hér í þinginu lög um hafnargerð hér í Reykjavík og þá mun ekki verða hörgull á að selja lóðir á Arnarhólstúninu dýrum dómum, og á þann hátt mun fást nægilegt fé til þess að reisa hús handa háskólanum. Eg held því, að alt þetta hjal um háskólann sé ekki á rökum bygt. Það hefir verið töluvert rætt um það atriði, að Ed. hefir ekki viljað veita vinnuhjúum kosningarrétt. Allir eru sammála um, að vinnuhjú eigi að hafa sama rétt og lausamenn til þess að kjósa. En meiri hluti nefndarinnar vildi ekki breyta þessu til þess að stofna ekki stjórnarskránni í hættu. Því ef farið væri að hrófla við þessu hér, er hætt við að Ed. breyti því aftur og stjórnarskrármálið ónýtist á þessu þingi. Nefndin hefir athugað ástæður Ed. fyrir því, að hún hefir ekki viljað veita vinnuhjúum kosningarrétt nú í þetta sinn, og virðist henni Ed. hafa mikið til síns máls, því það er töluvert viðsjárvert að margfalda kjósendatölu landsins svo mikið alt í einu, eins og nú yrði, ef vinnuhjú fengju nú kosningarrétt ásamt kvenþjóðinni, en heppilegra mundi vera að breyta þessu seinna með einföldum lögum. Eg fæ ekki séð, að þetta sé svo voðastórt spurnsmál, hvorki fyrir land né lýð, þótt það dragist 2–3 ár að veita vinnuhjúum kosningarrétt. Einnig ber að líta á það, að engin ósk hefir komið fram um það frá vinnuhjúum að fá kosningarrétt, og vinnuhjúin hafa þraukað lengur kosningarréttarlaus, en þótt þau bíði 1–2 ár enn. Og eg er viss um, að vinnufólkið hér á landi er svo skynsamt, að það skilur, að þinginu hefir fundist það óeðlilegt að margfalda svo mjög kjósendatölu landsins í einni svipan. Af þessari ástæðu höfum við ekki viljað hagga við þessu. Við viðurkennum, að það sé óeðlilegt, að maður, sem lengi hefir verið bóndi, bregður búi og gerist ráðsmaður hjá ekkju, missi þá kosningarrétt sinn; við vissum þetta, svo það hefði ekki þurft að halda langa ræðu um það  (Bjarni Jónsson: Því ekki framfylgja því?)  . Eg þarf ekki að taka ástæðurnar fyrir þessu upp aftur. Eg veit, að háttv. þm. Dal. (B. J.) jafn skýr maður hlýtur að skilja þessar ástæður, ef hann vill skilja þær, hvernig sem hann virðir þær. Það eru ýms fleiri atriði í frumvarpinu, sem ýmsir eru óánægðir með, en það er æfinlega þannig, þar sem margir vinna saman að áhugamálum sínum, þá verða menn ávalt að slá nokkuð af sínum skoðunum, svo málið nái fram að ganga. Þetta á sér stað um víða veröld, svo það kemur víðar fyrir en hjá okkur. Og ef öll þau atriði, sem sérstaklega hefir verið óskað af þjóðinni ná fram að ganga, þá er mikið unnið. Ef þjóðin er strax óánægð með eitthvert atriði, þá mun hún kjósa þannig til næsta þings, að þau atriði verði feld burtu á næsta þingi, sem hún er óánægð með, eða þeim breytt.



Það hefir áður verið skýrt frá því, hvernig stjórnarskrárfrumvarp okkar þm. Dal. (B. J.) er fram komið. Ennfremur hefir verið skýrt frá því, hvernig því hefir verið tekið af andstæðingum okkar. Er okkur jafnvel borið á brýn, að við höfum komið fram með það til þess að gera Dani hrædda! Útlend (dönsk) blöð hafa verið látin skamma okkur fyrir bíræfni, okkur kent um ofurkapp og ofstæki og varnað alls vits og alls þess, sem gott er. En þótt við nú höfum sýnt af okkur þessa ofdirfð, þá væri þó nokkuð með henni unnið, ef frumvarp okkar gæti orðið til þess að skýra ofurlítið upp heilahöll manna um það, hverjar stjórnarkröfur vér eigum að gera. Árið 1906, í alþingismannaförinni til Danmerkur, sást það ljóslega, hversu bjart var í höfðum sumra Íslendinga, því þá höfðu þeir fáar aðrar óskir fram að bera en þær, að Ísland yrði tekið upp í titil konungs, og að ráðgjafinn yrði leystur úr því danska ríkisráði, sem honum hafði verið smeygt inn í 1903. Æðri voru kröfur þeirra ekki. En fyrir afskifti og skrif mín og fleiri manna á næstu árum þá skýrðist málið svo, að menn fóru að átta sig. Um fæðingjarétt hefir það verið sagt, að það væri sambandsmálefni. Það eru engin ákvæði, sem við ekki ættum að ráða við, um það, hvort svo sé eða ekki. Það erum við einir, sem getum ákveðið það. Eg skal þó játa það, að það er sú eina grein, sem nokkurt umtalsmál getur, ef til vill, verið um, að standi fyrir staðfestingu konungs. Danir gáfu út lög um almennan fæðingjarétt 19. marz 1908, sendu þau hingað og voru þau birt hér með ráðherrabréfi 19. maí s. á. og svo látin gilda. Þingið gerði ekki neitt við þau, en átti annaðhvort að fella þau eða samþykkja. Mönnum virðist hafa verið heldur óljóst hvað hér var verið að gera. Innanríkisráðherrann danski auglýsir dönsk lög hér á landi, og svo eru þau látin gilda. Er sá sofandaskapur, sem átt hefir sér stað í stjórnmálum hér á landi síðustu 30 árin, næsta ótrúlegur. Það hefir verið minst á breytingu okkar þm. Dal. (B. J.) á 1. gr. Háttv. þm. Snæf. (S. G.) talaði um hana góðmannlega, framsm. meiri hl. (J. Ól.) og hæstv. ráðherra (Kr. J.) héldu hins vegar, að hún mundi standa fyrir staðfestingu konungs. En þeir færðu engin rök fyrir því. Það gæti að vísu, ef til vill, verið umtalsmál að orða hana öðru vísi, en enginn hefir þó treyst sér til þess. Það hefir verið vakið máls á því fyr að fella innvitnunina í stöðulögin burtu. Benedikt Sveinsson vildi það, og Einar lagaskólakennari Arnórsson bar það fram á þingmálafundi hér í bænum, að þegar stjórnarskráin yrði endurskoðuð, þá væri þessi innvitnun feld burt. Var það samþykt í einu hljóði af báðum flokkum. Eg skal og geta nokkurra þeirra þingmanna, sem samþyktu þetta 1894 og sitja enn hér: þm. N.-Ísf. (Sk. Th.), 1. þm. Skagf. (Ó. Br.), þm. Snæf. (S. G.), 2. þm. Húnv. (Bj. S.), 1. þm. S.-Múl. (J. J.), og í efri deild þm. Ísfjk. (S. St.) og 2. þm. G.-K. (J. P.). Þessir þingmenn hafa samþykt þessa grein mjög svipaða því, sem hún liggur nú hér fyrir. Eg tók svo eftir í gær, að háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ól.) sagði, að þeir félagar vildu hvorki samþykkja stöðulögin í orði né á borði. Það er vel. Eg vil enn í þessu sambandi benda á fyrirsögn stjórnarskrárinnar. Þar standa orðin: »- hin sérstaklegu málefni« Íslands, og kannast eg við, að þessu hefði þurft að breyta, því að »sameiginleg mál« og »sérstakleg málefni« mega ekki sjást í löggjöf vorri. Mætti þá úr þessu bæta við 3. umr. Hæstv. ráðherra (Kr. J.) talaði um, að 3. liður mundi standa frumv. fyrir staðfestingu, en eg þykist þó vita, að hann muni ekki hafa móti því, hvernig hann er orðaður. Eg gat þess í gær, mönnum til athuga, að Knútur Berlín hefði ekki þorað að kalla stöðulögin skýlaust gildandi lög, og minni eg menn á það enn. Ef eg man rétt, gat framsm. meiri hl. (J. Ól.) þess, að eg væri hlyntur »referendum«. Eg hefi hlotið að komast eitthvað óhepplega að orði, úr því að hann hefir skilið mig svo. Sannleikurinn er sá, að eg tel »referendum« mjög varhugavert. Eg gat þess að eins, að á síðasta þingi hefði verið gott að hafa slík lagafyrirmæli, að aðflutningsbannið hefði orðið að berast undir þjóðina aftur áður en það varð að lögum. Þetta er í fullu samræmi við það, sem eg sagði á síðasta þingi. Hins vegar þóttist eg taka það skýrt fram, að eg áliti málskot varhugavert, og að þá aðferð ætti að eins að nota við breytingar á stjórnarskránni eða sambandinu milli Íslands og Danmerkur. Eg hefi tekið eftir, að till. okkar um kjörgengi miðað við heimilisfestu á Íslandi hefir fengið góðar undirtektir. Eg vil geta þess, háttv. 2. þm. Eyf. (St. St.) til verðugs lofs, að viðlíka krafa hefir komið fram á 2 þingmálafundum í kjördæmi hans. Eg skal ekki tala langt mál um deildaskipunina. Mér finst það óþarfa brak og buldur að fara að hafa tvöfaldar kosningar til svo fámenns þings. Eg vil heldur hafa efri deild eins og hún nú er með konungkjörnum þingmönnum, heldur en að hún sé öll kosin til 12 ára. Þá get eg miklu fremur hallast að brtill. háttv. þm. N.-Ísf. (Sk. Th.) um það atriði. Hæstv. ráðherra mintist á breyttill. 2. þm. Árn. (S. S.), um kjörgengi dómara. Hinn háttv. þm. hefir gert okkur þann sóma, að taka upp óbreytta tillögu okkar frá upphafi þings, aðeins lætur hann hana ná til allra dómara landsins og ef til vill einnig til sáttanefnda. Við vildum aðeins svifta dómarana í æðsta dómstóli landsins kjörgengi. Hæstv. ráðh. (Kr. J.) sagði, að þessi till. væri komin frá skrifstofu sjálfstæðismanna og að hún væri ekki stíluð móti öðrum en Kristjáni Jónssyni. Af því að eg er riðinn við málið, vil eg geta þess, að spurningin um kjörgengi Kristjáns Jónssonar hafði engin áhrif á afstöðu mína til málsins, og mér er kunnugt um, að skrifstofa sjálfstæðismanna vildi ekki hafa nein afskifti af þeim hörmulegu deilum, sem urðu milli hans og fyrv. ráðherra (B. J.), og enn þá síður ofsækja hann. En hvaða þýðingu það hafi, að æðstu dómarar landsins séu ekki flæktir við pólitískt skítkast og skammarverk, þykist eg ekki þurfa að gera nánari grein fyrir því. Hæstv. ráðherra sagði, að þessi till. væri ástæðulaus og styddist ekki við söguleg rök. En eg man ekki betur, en að í »fjárdráttarmálinu« svo nefnda dæmdi landsyfirréttur - allur í einu hljóði þori eg ekki að segja - að »fjárdráttur« væri ósaknæmt orð og töldu margir það hlutdrægni. Háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ól.) sagði þá ótvírætt í blaði sínu, að dómarar landsyfirréttarins væru, sjálfum sér óafvitandi, hlutdrægir, af því að þeir væru gagnsósa af pólitísku ofstæki og flokksfylgi. Slíkar voru umræður manna þá. Till. þessi er því ekki alveg gripin úr lausu lofti, enda ættu menn að geta gert sér ljóst, að friðhelgir dómarar eiga ekki að vera riðnir við flokkadrætti og deilumál. Eg hygg, að flestir mundu kjósa, að dómstólunum væri svo fyrirkomið, að þeir hefðu almenningstraust. En ef dómararnir standa í pólitískum loga, þá er meiri von, að nokkuð hallist til um réttdæmi þeirra. Satt er það, að eigi er hægt að banna þeim fremur en öðrum skikkanlegum mönnum að hafa sínar skoðanir á landsmálum og láta þær í ljósi; en hitt er ófært, að þeir taki þátt í pólitískum æsingum.  (Ráðherrann (Kr. J.): Þegar dómur sá, sem háttv. þm. gat um, var dæmdur, var enginn af dómurum landsyfirréttarins við pólitík riðinn! Enginn þeirra átti þá sæti á þingi!)  Þeir voru alt um það mjög ákveðnir flokksmenn. Eg er þakklátur hinum háttv. þm. S.-Þing. (P. J.) fyrir það, að hann er mér samdóma um, að skottið eigi að falla af þeirri grein, sem leggur hegning á þá menn, sem eru í öðru kirkjufélagi en þjóðkirkjunni. Eg hefi áður minst á hina nafnkunnu fjárlagatill. Eg sé ekki betur en að með henni sé verið að taka ráðin af þinginu, draga úr þingræðinu en auka vald stjórnarinnar. En það getur þó ekki verið tilætlun þingsins. Samkvæmt till. yrði minni hlutanum ókleift að koma fjárveitingum fram, hann yrði að eiga alt undir náð stjórnarinnar og meiri hlutans.



Það liggur næst fyrir mér að byrja ræðu mína með sömu orðum og háttv. samþingismaður minn (E. P. ) að heppilegast sé að taka sem minst til máls, því það stendur æðimikið á skriftum á ræðum þingmanna, og það væri óskandi, að forseti sæi svo um, að ræðum þeirra þingmanna, sem ekki eiga heima hér í Reykjavík, yrði sem fyrst lokið.  (Bjarni Jónsson: Fjölga skrifurunum)  . En eg skal ekki fjölyrða meira um þetta, en mun beina máli mínu sérstaklega að fjórum atriðum, sem eg finn ástæðu til að minnast hér á háskólann, þingtímann, kosninguna til Ed. og kosningarrétt vinnuhjúa. Háttv. 2. þm. Húnv. (B. S.) fór að sumu leyti eðlilegum orðum um háskólann, þótt orð hans væru mestmegnis fullyrðingar einar. Mér virðist, að góð tök séu á því að halda háskóla hér í þinghúsinu, þótt þing sé háð á sama tíma og nú er. Eins og nú er komið fjárhag okkar, höfum við ekki efni á að efna til nýrrar og dýrrar háskólabyggingar, og ef nú á að fara að byggja nýtt hús handa háskólanum, þá hefði verið réttara að fresta því máli fyrst um sinn, enda þótt fróðir og mentafúsir menn álíti mikla þörf og framför, þjóðar innar vegna, í háskólastofnun hið fyrsta. En eg ætla að sleppa að tala um þetta, það hefir verið svo margt um það sagt áður, en mitt atkvæði um þetta mál er því skilyrði bundið, að húsnæði notist hér í þinghúsinu, en eigi verði kostað til nýrrar byggingar. Um þingtímann er það að segja, að eg álít óheppilegt að flytja samkomudag þingsins til sumartímans. Raunar eru það meiri peningaútgjöld fyrir landið að hafa þing að vetrinum. En ef tekið er tillit til alls, og þá ekki sízt þeirra manna, sem fjarlægir eru sínum eigin heimilum allan þingtímann, þá mun það þó verða ódýrara yfir höfuð. Eg hefi að vísu aldrei reynt það, að dvelja á alþingi yfir sumarið, en mér skilst, að það muni vera fremur þreytandi líf að vera innilokaður á ergjandi fundum, þegar úti skín »júnísólin heið« og löngunin til þess að vera fremur úti staddur en inni, ríkir hvað mest hjá hverjum heilbrigðum manni. Gæti eg búist við, að þeir þingmenn, sem jafn hvikulir eru í sætum sínum og starfrækslu, sem ýmsir þeirra eru nú, þó vetur sé, yrðu það eigi síður að sumri til og þá er þess eigi sízt að gæta, að júní, júlí og ágúst eru dýrustu annamánuðir allra bænda og fjölda manna annara. Því mun eg greiða atkvæði móti því, að þingtíminn sé fluttur til sumarsins. Þá kem eg að 3. atriðinu, sem eg ætlaði að minnast á, kosningin til efri deildar. Eg get ekki hrundið því frá mér, að eg álít það viðsjárvert og athugavert að kjósa alla þingmenn til efri deildar með hlutfallskosningu um land alt. Mér skilst ekki, að þjóðin geti orðið ánægð með þetta fyrirkomulag. Því ef þetta yrði, þá mundu fáir aðrir sitja þar, en gamlir embættismanna þjarkar, einkum úr Reykjavík. Það geta verið greindir og góðir menn í mörgum tilfellum, en það eru ekki þeir, sem vita bezt hvar skórinn kreppir að í fjársökum og atvinnugreinum, né það, hvað fjöldanum er fyrir beztu alment. Í öðru lagi mun þjóðin ekki gera sig ánægða með hina nýju kjördæmaskiftingu, sem af því hlyti að leiða að öll efri deild - 14 menn - væri þannig kosin. Þau kjördæmi, sem nú senda tvo þingmenn, munu ekki gera sig ánægð með að senda framvegis að eins einn þingmann, þó aldrei nema segja megi, að allir eigi tiltölu í þeim embættismannabunka, sem í efri deild sætu. Og sum kjördæmi, sem nú senda einn mundu engum þingmanni koma að, ef þetta yrði samþykt. Þess vegna álít eg breytingartillöguna, sem fyrir liggur, um að aðeins 10 þingmenn til efri deildar séu kosnir með hlutfallskosningu en 4 valdir úr neðri deild, miklu aðgengilegri. Eg felli mig mun betur við það. Vildi að vísu helzt hið þriðja, er fyrir liggur, 7 og 7, en með því að eg hefi vissu fyrir að það ákvæði yrði stjórnarskránni að falli í efri deild, legg eg ekki út í að fylgja því. Þá kem eg að 4. og síðasta atriðinu, sem eg vildi minnast á, kosningarrétt vinnuhjúa og skal eg strax lýsa því yfir að eg er mjög óánægður með það, að nokkurt það ákvæði komist inn í lög - og þá sérstaklega stjórnarskrá -, sem takmarki frekar rétt vinnuhjúa, en lausafólks. Í því getur engin sanngirni falist. Eg tek í strenginn með öðrum háttv. þm., sem um þetta hafa talað á þenna máta, að það er ekki nokkur sanngirni í því, að vinnuhjú hafi ekki sama rétt til að kjósa og lausamenn. Eg veit, að margir eru óánægðir með það að hjúin hafi ekki sama rétt og lausamenn í hverju sem fyrir kemur. Eg veit, að margt vinnufólk, er ekki það skyni skroppið, að það muni ekki fljótt segja við okkur, þegar við erum að fala það í víst: »Nei, góði minn. Eg vil vera lausamaður en ekki hjú, þá hefi eg réttinn til þess að kjósa, annars ekki«. Það er mjög óhyggilegt, að hafa nokkuð það ákvæði í lögum, sem aftrar því, að hjúin hafi sama rétt og lausamenn, því reynslan hefir sýnt, að »hjúin gera garðinn frægan« og eru landbændum og búnaði í flestum tilfellum hagfeldari og uppbyggilegri en lausafólk, yfirleitt ráðdeildarsamara og samheldnara á eigum sínum, en lausamennirnir, sem almennast eiga aldrei neitt til og eru landsins mestu óreiðumenn. Eg er svo mikill hjúa- og sanngirnisvinur, að þessari breyting um kosningarréttinn er eg eindregið á móti og vona að meiri hluti háttv. þingmanna verði mér samdóma, þegar til atkv.gr. kemur.



Umræðurnar eru þegar orðnar langar, sem ekki er furða um svo þýðingarmikið mál. Það hefir verið sagt með sanni, að óholt sé að breyta oft stjórnarskrám, og því er eðlilegt, að mörg atriði verði að taka til athugunar við þessar umræður, því hér á það heima, sem máltækið segir: »Það skal vel vanda, sem lengi á að standa«. Eg er að vísu svo settur, að eg á engar br.till., sem taki að nefna, en finn þó fullgilda ástæðu til að tala nokkur orð um þetta þýðingarmikla mál. Og vöntun á br.till. frá minni hálfu þarf eigi að vera þar neinn þröskuldur í vegi, þar sem br.till. eru nægar fyrir, 70–80, svo að úr nægu eru að velja. Enda er það svo, að margar af þeim tillögum, sem eg felli mig bezt við, koma svo að segja sín úr hverri áttinni. Eftir því sem mér hefir bezt getað skilist, eru það aðallega 3 atriði, sem þjóðin óskar breytingar á í stjórnarskránni: Afnám konungkjörinna þingmanna, rýmkun kosningarréttarins og að ríki og kirkja geti skilið með einföldum lögum. Um réttmæti þessara óska er enginn ágreiningur meðal þingmanna, enda er eigi framhjá neinum þeirra gengið í frumv. því og breytingartill., sem hér liggja fyrir. Ágreiningurinn er um það, hvernig upp skuli byggja í staðinn, þegar búið er að taka þessar óskir til greina auk ýmissra annara atriða, sem þjóðin hefir ekki krafist breytinga á og þá heldur ekki myndað sér neina skoðun um, en sem eðlilega koma til umræðu og athugunar, þegar stjórnarskrárbreyting er gerð á annað borð. Það liggur í augum uppi, að hinir konungkjörnu þingmenn mega ekki láta eftir sig auð sæti á þingi, eitthvað verður að koma í staðinn. Upphaflega var tilgangurinn sá, að þeir áttu að mynda nokkurskonar íhaldsflokk í þinginu, svo að ekki væri haldið of ört í framsóknar-áttina. Og þótt skiftar séu skoðanir um, hvort íhald þetta hafi verið bráðnauðsynlegt á liðnum tíma, þá hygg eg þó, að vér getum ekki verið án þess í framtíðinni að hafa eitthvert stöðvunarafl í stjórnarlögum vorum, allra sízt ef kosningarrétturinn er til mikilla muna útvíkkaður. Eg hygg nú, að nefndin hafi hér fundið heppilegan veg til að mynda slíkt íhaldsafl, með því að ákveða hlutfallskosningar til efri deildar. Því svo óheppilegar sem eg tel hlutfallskosningar til þingsins yfir höfuð að tala, annars vegar af því að þær mundu útiloka því sem næst lítið þekta en efnilega menn frá þingsetu, og hinsvegar missast nauðsynleg þekking á hinum ýmislegu staðháttum og kringumstæðum okkar víðáttumikla lands, þareð þingmennirnir gætu komið til að safnast frá einum eða fáum stöðum, svo heppilegar virðast mér þær aftur á móti, þegar um kosning til efri deildar er að ræða, að eins í því skyni að þar skuli sæti eiga reyndari og gætnari menn. Því það liggur í augum uppi, að við hlutfallskosninguna mundu þeir einir verða fyrir valinu, er reyndari væru orðnir og búnir að skapa sér nafn meðal þjóðarinnar í heildinni. Yngri og óreyndari mennirnir mundu aftur á móti, ef þá fýsti að gefa sig við þjóðmálefnum, knýja á dyr neðri deildar þingsins, og verða svo, ef þeir þættu eiga þær skilið, fluttir upp í efri deildina fyrir alþjóðaratkvæði. En þótt eg fallist þannig á aðferðina, sem nefndin hefir fundið til þess að skapa nauðsynlegt og skynsamlegt íhald, þá virðist mér samt, að hún gangi óþarflega langt, með því að ákveða kjörtíma efri deildar 12 ár. Tólf ár eru sem sé ekki svo lítill hluti af mannsæfinni. Svo að þótt maðurinn standi svo að segja í fullu fjöri og hafi hina fylstu starfskrafta þegar hann er kosinn, þá gæti svo farið, að hann væri kominn að fótum fram og búinn að tapa mjög sínum andlegu kröftum löngu áður en kjörtími hans væri útrunninn. Eg hallast því fyrir mitt leyti fremur að br.till. hins háttv. þm. N.-Ísf. (Sk. Th.) um að hafa 6 ára kjörtímabil til efri deildar, en 3 ár til neðri deildar, og svo að sjálfsögðu þar af leiðandi þing á hverju ári. Eg veit að vísu, að þetta hvorttveggja, tíðar kosningar og þing á hverju ári yrði talsvert miklu dýrara fyrirkomulag. En held þó, að af því hvorutveggja geti stafað svo mikið gagn, að þjóðin megi ekki undan því skorast. Hvað hið fyrra atriðið snertir, þá eru það óbein en ekki bein útgjöld fyrir þjóðina og henni þess vegna ekki svo tilfinnanleg, enda nauðsyn hvort sem er fyrir menn að koma við og við saman til fundarhalda og má þá eins vel koma saman til kosninga. Slík fyrirhöfn mundi líka margborga sig, ef kosning hefði mishepnast, að geta lagfært hana og bætt úr skák hálfu fyr en ella. Hvað það snertir, að þing sé haldið á hverju ári, þá veit eg, að það kostar talsvert mikið umfram það, sem nú er. En þó getur mér ekki betur skilist, en að það mundi borga sig fyrir þjóðina. Hvað þingsetuna sjálfa áhrærir, þá fer það nú að vera minst á mununum, þegar þingtíminn er farinn að standa 10–12 vikur og getur ekki styttri verið með því móti að þing komi saman annað hvort ár. En með þing á hverju ári mundi mega komast af með alt að því helmingi styttri tíma, að minsta kosti það árið, sem fjárlög væru ekki fyrir þinginu. Svo að mismunurinn á kostnaði ætti þannig ekki að vera mikið meiri en ferðakostnaður þingmanna annaðhvort ár. Og sá kostnaðarauki ætti að geta borgað sig á ýmsan hátt. Ef þingið kæmi saman á hverju ári, yrði það stuðningur fyrir stjórnina að hafa þjóðarfulltrúana svo að segja við hendina og veitti henni öruggleika til að leggja út í viðurkend þarfafyrirtæki og á hina hliðina hefti hana frá því að ráðast í eitthvert glæfrafyrirtæki án vilja og vitundar þingsins, eins og hún hefir gert sig seka í og skamt er á að minnast, og getur alt af gert sig seka í, þegar heil 2 ár líða á milli þinga. Á hinn bóginn hlyti það að hafa góð áhrif á þingmennina sjálfa að koma saman árlega. Störfin verða þeim eiginlegri heldur en eins og nú að hlaupa í þau annaðhvort ár og sleppa því nær allri hugsun um þau á milli. Áhuginn verður meir vakandi, og það því fremur, sem hinar tíðari kosningar mundi knýja þá til meiri áhuga, umhugsunar og vandvirkni. Í sambandi við þetta skal eg geta þess, að eg hallast að breyt.till. á þgskj. 269 um að þm. skuli vera 36, því bæði er sú tala fallegri og skiftingin eðlilegri - ein tylft í efri deild og tvær í neðri. Og hins vegar er það nægilega mikill fjöldi í samanburði við fólksfjöldann yfirleitt. Og ennfremur er það líklegt, að eigi sér stað hér sem annarstaðar hið fornkveðna, að betra sé fylgi en fjölmenni. Hvað annað atriðið snertir, sem þjóðin hefir krafist: aukning kosningarréttarins, þá verður vitanlega ekki hjá því komist. Það er krafa, sem hvervetna á sér stað og eigi verður móti staðið. En þegar kosningarrétturinn verður aukinn á annað borð, þá er og líka sjálfsagt, að hann sé einnig látinn ná til kvenfólksins. Því það er engum vafa undirorpið, að það á sömu mannréttindi skilið sem við karlmennirnir, og ekki má láta það blekkja sig, þótt því hafi verið, fyrir vald hnefaréttarins, meinað að njóta þeirra fram á þessa tíma. Þótt einhverjir kynferðislegir ókostir kunni að þykja eiga heima hjá kvenfólkinu, þá hefir það jafnframt ýmsa kosti fram yfir karlmennina, sem vega fyllilega upp á móti hinu. En þótt eg telji það þannig sjálfsagt, að konum sé veittur kosningarréttur, tel eg samt, að breytingartillaga háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. J.) á þskj. 264 sé mjög svo skynsamleg. Ekki af því, að eg sé eins og hann andvígur réttindum kvenna, heldur sakir þess, að eg veit, að konur eru alment óviðbúnar kosningarréttinum, og það gæti því verið ísjárvert að auka tölu kjósendanna um meira en helming alt í einu, einkanlega þar sem líkindi eru fyrir, að hinir yngri og óþroskaðri mundu fremur neyta hans en þær eldri og gætnari. Þó að þessi skynsamlegi varnagli, sem felst í breytingartillögunni, sé sleginn, þá felst ekki í honum svo ýkja mikil rangsleitni gagnvart kvenfólkinu. Og ekki er eg í neinum vafa um, að miklu betra sé kvenfólkinu slíkt ákvæði heldur en að svo væri ákveðið, að því mætti veita kosningarrétt með lögum. Því þá er hætt við að dregist gæti nokkuð lengi, að þau lög væru gefin út. En með þessu ákvæði á kvenfólkið það víst og áreiðanlegt, að það fær kosningarrétt smátt og smátt. Og frestinn getur hver einstök kona notað til þess að búa sig undir hann. Þessi frestur er heldur ekki eins langur og í fljótu bragði virðist. Þær sem lengst þurfa að bíða, eru þær sem eru 25 ára þegar stjórnarskráin gengur í gildi. Og með því að árin færast saman frá báðum hliðum, aldurstakmarkið þokast niður um eitt ár um leið og konan eldist um eitt ár; getur sú bið eigi lengri orðið en 7–8 ár. Eg get því ekki betur séð, þótt eg sé kvenréttindamaður, en að ákvæði þetta sé á fylsta hátt aðgengilegt, enda sannfærður um, að allur þorri kvenna muni mjög vel láta sér það nægja. Hvað þriðja atriðið snertir, að skilnaður ríkis og kirkju geti átt sér stað án stjórnarskrárbreytingar, þá liggur það í augum uppi, að nauðsynlegt er að gera ráð fyrir því. Því alt bendir til þess, að svo hljóti að fara innan skamms, að ríki og kirkja skilji, enda hefi eg ekki á móti því, að svo verði, tel það hollast fyrir hvorttveggju, úr því sem komið er, aðeins með skynsamlegum og skaplegum hætti gert. En aftur á hina hliðina finst mér, að á meðan slíkur aðskilnaður er ekki orðinn, eigi ekki löggjafarvaldið að gera neitt til þess að reyna að draga úr áhrifum kirkjunnar og veikja hana. En til þess miða einmitt breytingartillögurnar á þskj. 287 og 335. Þar er mönnum beinlínis gefið undir fótinn að losa sig sem mest við öll kirkjuleg bönd, beinlínis gerð tilraun til þess að afkristna landið, með því að ákveða, að þeir skuli minni gjöldum þurfa að svara, sem engum kirkjuflokki vilja heyra til, heldur en hinir sem láta trúarmálefni til sína taka. Slík aðferð gagnvart kirkjunni getur vart talist heiðarleg frá ríkisins eða löggjafarvaldsins hálfu, eftir hina löngu samþjáningu. Látum þau skilja á skynsamlegan og heiðarlegan hátt, þegar tími þykir til kominn, en löggjafarvaldið á ekki að gera sitt til að murka úr henni lífið áður en sá skilnaður fer fram. Þess ber einnig að gæta, að þetta ákvæði, sem breytingartillögurnar innihalda, er heldur ekki praktiskt gagnvart ríkinu sjálfu. Því fyrir þau persónulegu gjöld, sem við það tapaðist, mundi landssjóður verða að endurgreiða prestlaunasjóði jafnmikla upphæð til þeirra presta, sem þegar eru ráðnir að tilhlutun ríkisins, og mundi svo geta farið, að það yrði allmikil og óþægileg blóðtaka. Auk þessara höfuðþátta í stjórnarskrárbreytingunni, eru líka ýms þýðingarmikil atriði, sem fram hafa komið í breytingartillögum og þurfa athugunar við. Þannig eru t. d. tillögur háttv. 1. þm. Skagf. (Ó. Br.) og háttv. þm. Sfjk. (B. Þ.) um alþýðuatkvæði. Sú tillaga finst mér harla varhugaverð og enda óþörf. Ef um eitt mikilvægt mál er að ræða, sem þing og stjórn er sammála um, að rétt sé að bera undir kjósendur, þá má altaf gera það, enda hefir verið gert. Og engin ákvæði í stjórnarskránni, hvorki þeirri sem er né þeirri sem nú er verið að semja, sem getur meinað það eða hamlað því. En með hin minni mál er slíkt með öllu óþarft, enda minni þörf, ef kosningar yrðu tíðari en nú. Sama er að segja um tillögu háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ól.), um að stjórnin ein hafi vald til að ákveða hvað á fjárlög megi taka, tel eg hana mjög varhugaverða í svo litlu þjóðfélagi, sem hér er um að gera. Þótt vel hafi gefist annarstaðar, þá er mjög hætt við að hér mundi því verða breytt svo, að allar fjármálatillögur skiftust eftir flokkum, og ekkert komast að, sem forkólfar meiri hlutans væru andvígir, og það jafnvel þótt ráðherrarnir yrðu þrír, því oftast nær mundu þeir allir verða af sama flokki. En við þessa tillögu hefir háttv. 1. þm. N.-Múl. (J. J.) komið með þá breytingartillögu, að fjárlaganefndin geti einnig haft tillögurétt í fjármálum, og má vera, að það bæti nokkuð úr, en þó ekki til fullnustu. Eg tel því líklegt að ekki sé tími til kominn, að þessu atriði sé breytt hjá oss. Aftur á móti hefir komið fram breytingartillaga á þskj. 330 um það, að kosningarrétt megi með lögum binda við þekkingarskilyrði, sem eg fyrir mitt leyti get aðhylst. Mér finst það eigi nema eðlilegt, að svo sé, og það því fremur, sem kosningarrétturinn er víkkaður. Þetta þarf heldur ekki að vera svo ægilegt. Því fyrst og fremst er ekki sagt, að þær kröfur þurfi að vera svo harðar, að almenningi sé ekki hægt að fullnægja þeim, en hins vegar alls ekki óeðlilegt, að þær séu einhverjar, svo að þeir sem ekkert vita og ekkert skilja séu útilokaðir frá að hafa áhrif á þjóðmálefnin með atkvæði sínu og eyðileggja máske þar með öll áhrif hinna skynbærari kjósenda. Hér er heldur ekki um það að ræða, að þau ákvæði skuli setja þegar í stað, heldur eingöngu það, að heimilt sé að setja slík ákvæði með einföldum lögum, ef alþingi kynni að virðast þörf á því fyr eða síðar til þess að takmarka skaðleg áhrif ómentaðs skríls, sem komið getur upp hér sem annarstaðar, þótt enn þá séum við hann lausir. Að minsta kosti ætti það ekki að geta á neinn hátt skaðað, þótt ákvæðið sem br.till. á þskj. 330 fer fram á stæði í stjórnarskránni, en gæti hinsvegar farið svo, að það reyndist til stórra bóta, að upp hefði verið tekið.



Eg hefði í raun og veru getað látið vera að tala í máli þessu, því að hæstv. ráðherra (Kr. J.) og háttv. framsm. meiri hl. nefndarinnar (J. Ól.) hafa tekið fram flestalt það, er eg ætlaði að segja. Það er rétt hjá háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.), er hann sagði, að almenn ósk hefði komið fram á þingmálafundum um það, að stjórnarskránni yrði breytt þannig, að tilvitnunin í stöðulögin yrði tekin burtu, og eg veit, að háttv. framsm. og fleiri háttv. þm. höfðu það fyrir augum í byrjun þingsins. Eg sé að vísu ekki beint ástæðu til að hræðast það, að þetta mundi valda því, að frumv. hlyti ekki konungsstaðfesting. Það hefir áður bæði af þingi og stjórn verið ráðgert að fara þessa leið, eins og farið er fram á að þessu leyti á þskj. 287, að telja upp öll þau mál, er stjórnarskráin fjallar um. En það er harla kynlegt, að Landvarnarmenn skuli einmitt nú fara þessa leið. Ef breyt.till. háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) og háttv. þm. Dal. (B. J.) verður samþykt, held eg að í rauninni verði á eftir enn örðugra að neita því, að stöðulögin gildi hér á landi. Stöðulögunum var mótmælt hér á hinu fyrsta alþingi, er saman kom eftir að þau komu út, en kenning Jóns Sigurðssonar var sú, og hið sama hygg eg að hafi alt af síðan verið viðurkent af Íslendingum, að stöðulögin giltu þá fyrst fyrir Ísland, er þau væri samþykt af Íslendingum annaðhvort í orði eða á borði. Upptalningarnir í 1. gr. sýna, að stöðulögunum er nákvæmlega fylgt, og ef vér samþykkjum slíkt, sé eg ekki betur en að vér samþykkjum stöðulögin eða aðalatriði þeirra á borði, viðurkennum þannig stöðulögin eftir kenningu Jóns Sigurðssonar. Eg vona því, að það sé ljóst, að frá sjónarmiði Landvarnarmanna ekki síður en annara hljóti það að vera miður heppilegt að samþykkja þessa brtill. Eg lasta ekki háttv. flutnm. fyrir að koma með brtill., en eg lasta þá fyrir það, ef þeir halda því til streitu. Og ef Heimastjórnarmenn hefðu komið með þetta, mundi hafa verið hrópað: »Innlimun«! Þá vildi eg minnast á kosningarréttinn. Það er altaf nokkuð blint í sjóinn rent, er mjög er aukinn kosningarrétturinn - mjög fjölgað kjósendum, án þess trygging sé fyrir þroska þeirra eða kunnáttu. Að minni skoðun ættum vér þó að halda þeirri tryggingunni, sem er í aldrinum, og binda kosningarréttinn við 25 ára. aldur, því að það verður að tryggja það, að menn hafi nokkurn þroska, þá er þeir fá kosningarrétt, og það því fremur, sem hann er ekki bundinn neinum þekkingarskilyrðum, en slíkt getur naumast verið að tala um að svo stöddu. Engum mun geta dulist það, að ef kosningarrétturinn yrði bundinn einhverju þekkingarskilyrði, þá yrði þessi þekking að vera fáanleg í skólunum, en fyrir því er ekki séð enn. Auðvitað yrði ekki heimtuð þekkingarsönnun af neinum þeim, er kosningarrétt hafa fengið, áður en eða án þess að þeir sönnuðu þekking þá, er kosningarréttur kynni síðar meir að verða bundinn. Eg hygg, að rétt sé að veita öllu kvenfólki kosningarrétt, þá er það er orðið 25 ára. En mér finst alger óþarfi, þótt kosningarrétturinn verði almennur, að taka burtu höft þau, er hvíla á gjaldþrotum og þurfamönnum. Það er ekki rétt að taka burt þær skorður, sem halda mönnum til að gera skyldur sínar í þjóðfélaginu. Íslendingar eru ekki svo vel kyntir að skilvísi, að vert sé svo sem að uppörfa óskilvísi. Og eg hygg að ákvæði núgildandi laga um, að gjaldþrotar missi kosningarrétt á meðan að á gjaldþrotaskiftunum stendur, sé einmitt hvöt fyrir marga til þess að reyna að greiða skuldir sínar og koma fram á heiðarlegan hátt, í staðinn fyrir að leggja árar í bát og framselja bú sín til skiftameðferðar sem þrotabú. Eg álít meira að segja hollara fyrir þjóðfélagið, að gjaldrotar mistu kosningarréttinn þangað til að þeir væru búnar að greiða skuldir sínar eða hefðu fengið bú sitt framselt til frjálsra umráða. Eg vil þó ekki fara fram á þetta. En tel það aftur á móti óforsvaranlegt, að breyta hinum núgildandi ákvæðum að þessu leyti. Menn sem koma til mín í þeim erindagerðum að framselja bú sín til skiftameðferðar sem þrotabú, eða eru að hugsa um slíkt, spyrja oft fyrst: »Missi eg kosningarrétt ef eg verð gjaldþrota«? Og er eg svara þeim, að þeir missi hann um stund, þá hætta þeir stundum við að gefa sig upp, og baslast síðan fram úr skuldunum. Það hefir verið talað um, að það geti komið óréttlátt niður, að þeir menn missi kosningarrétt, sem orðið hafi að þiggja sveitarstyrk. Það getur verið, að það komi fyrir að það sé órétt, að styrkur veittur af fátækrafé undir vissum kringumstæðum hafi í för með sér missi borgaralegra réttinda, en úr því mætti bæta með því að breyta fátækralögunum. Vanalega mun það vera fyrir leti eða ómensku og drykkjuskap, að menn þurfa að leita styrks af sveitinni, og þess vegna verða að liggja upp á öðrum, og þeim mönnum er það mátulegt, þótt þeir missi kosningarrétt. Háttv. þm. Dal. (B. J.) talaði um, að það væri hart t. d. fyrir gamla og nýta bændur að missa kosningarrétt sinn, af því þeir ef til vill hefðu orðið fyrir óhöppum, svo þeir yrðu að vera upp á aðra komnir í ellinni. Flestar sveitir held eg hafi þá sómatilfinningu að láta þessa menn, sem þannig er ástatt fyrir, ekki komast á sveit. Eg þekki ekki þess dæmi, að slíkir menn hafi komist á sveit í ellinni. Auðvitað neita eg því ekki, að slíkt komi fyrir. En að veita þurfalingum kosningarrétt, þótt þeir þiggi stöðugan sveitarstyrk, væri oft og einatt að verðlauna letina og ómenskuna, og það vil eg ekki gera. Þá vil eg enn aðeins minnast á tillöguna um að banna yfirdómurum þingsetu. Eg held, að við ættum að bíða að minsta kosti með að svifta dómara þingsetu, þangað til að við höfum fengið æzta dómstól landsins inn í landið. Ef embætti hinna æztu dómara yrði þá vel launuð og verulega vegleg embætti, þá gæti komið til tals að svifta þá að einhverju leyti rétti þeim, sem aðrir landsins borgarar hafa. En meðan dómaraembættin eru ekki betur launuð en það, að það er peningalegur skaði fyrir sýslumenn í meðalsýslu að verða dómarar í yfirréttinum, þá virðist ekki fært að svifta yfirdómarana almennum borgaralegum réttindum. Eg veit ekki til að dómurum sé bönnuð þingseta, nema í enskum löndum. En þar eru þeir svo hátt settir í virðingu og vel launaðir. Í Englandi sitja þeir þó í efri málstofunni; í neðri málstofunni sitja engir embættismenn. Eg veit ekki, hvort þeir sitja á þingi Kanada, hygg þó að dómarar séu á þingi þar.



Út af ummælum háttv. 2. þm. Rang. (E. J.) um innanþingsskrifarana, að það hefði gengið nokkuð seint með að skrifa ræður þingmanna, skal eg játa, að svo hefir að vísu verið. En það hefir verið svo óvenjulega mikið að gera fyrir skrifarana á þessu þingi, að þeim er nokkur vorkunn. En eg hefi samt ekki viljað bæta við tveimur, því að hér í Nd. hafa aldrei verið fleiri en 8 skrifarar. En annars heyrir umsjón með skrifurunum nánast undir skrifstofuna og henni hefir verið fyrirskipað að setja skrifurunum strangari reglur, en áður hefir verið venja til, og hafa þær ráðstafanir þegar haft góðan árangur.

Jón Jónsson (S.-Múl.): Eg skal að eins vekja athygli á fáeinum ummælum hv. þingmanna. Háttv. þm. N.-Ísf. (Sk. Th.) sagði, að það væri betra að þingið væri þannig samsett, að fyrir gæti komið, að það samþykti vanhugsuð lög, heldur en það tefði fyrir áhugamálum þjóðarinnar. Eg held eg hafi tekið rétt eftir þessu. Hann sagði þetta skýrt og blátt áfram, eins og hans er vandi. En hér er eg alveg á gagnstæðri skoðun, og eg hygg, að margir séu mér þar sammála. Eg álít, að það sé heppilegast, að þingið sé þannig skipað, að sem mest trygging sé fyrir því, að það hlaupi ekki í gönur, jafnvel þótt það geti komið fyrir, að það tefji fyrir málum. Og á þessum grundvelli var bygt frumv. það, sem eg og hv. samþingism. minn (J. Ól.) komum fram með í þingbyrjun. Þarna hefir hv. þm. N-Ísf. (Sk. Th.) einmitt í raun og veru tekið glögt fram það, sem veldur aðalágreiningnum um málið, og það er þessi aðalágreiningur, sem veldur hinum mismunandi skoðunum um deildarskipun þingsins, og það er hann, sem ætti að leggja hreint og blekkingalaust fyrir kjósendum, svo að þeir geti úr því skorið, hvor stefnan er hyggilegri. Hv. þm. N.-Ísf. (Sk. Th.) og þeim, er honum fylgja að málum í þessu, hefir því miður tekist að raska þessum grundvelli allmjög frá því sem hann var í frv. okkar í fyrstu, svo að eg tel frv. miklum mun verra nú en það var þá, þótt ekki hafi þeim enn tekist að kippa honum burt með öllu, eins og þeir hafa reynt hvað eftir annað og eru að reyna enn. Háttv. þm. Dal. (B. J.)-sagði sína skoðun á skiftingu þingsins og á kosningarréttinum. Hann áleit að hagfeldast væri að hafa þingið óskift og að kosið væri sem oftast, hvað oft talaði hann ekki um. Eg er mjög á annari skoðun um þetta, og eg held fast við það, að till. okkar hafi verið betri en alt sem nú er búið að setja í staðinn. Við vildum láta kjósa alla efrideildarmenn með hlutfallskosningum um land alt, þriðjunginn 4. hvert ár. Sú röskun, sem hefir verið gerð á þessu, álít eg að sé mjög til spillis. Háttv. þm. N.-Þing. (B. Sv.) talaði um hina afturhaldssömu efri deild, sem mundi tefja fyrir málunum, gætandi ekki þess, fremur en aðrir, að hún er kosin af hinum sömu kjósendum. Hann áleit, að þjóðin mundi telja það mikilsverðara atriði heldur en að fá þessa miklu rýmkun á kosningarréttinum, sem hér er gert ráð fyrir. Mér þótti vænt um að heyra hann segja þetta. Eg var dögunum að reyna að benda á það samband, sem er á milli kosningarréttarins og deildaskipunarinnar; en eg varð ekki var við, að neinn gæfi því gaum. En nú sé eg, að hv. þm. N.-Þing. (B. Sv.) skilur þetta, og er mér það gleði. Væri kosningarrétturinn ekki rýmkaður svo mjög, sem hér er gert, þá væri miklu minni vandi að skipa deildunum, og þá hefði eg líklega getað felt mig við einhverja af þeim till., sem fram hafa komið. En með þessum takmarkalausa kosningarrétti er hrein lífsnauðsyn að hafa einhversstaðar í stjórnarkerfinu eitthvað það, sem geti aftrað stærstu og vanhugsuðustu gönuhlaupunum, og til þess ætluðum við efri deild. Nú er þessu, eins og eg sagði, talsvert raskað og breytt til hins lakara, og enn eru gerðar alvarlegar tilraunir til að kollvarpa því með öllu. Eg vil nú áður en eg sest niður gefa þá yfirlýsing, að fari nú svo við atkvæðagreiðsluna, að skipun Ed. verði gerð enn fjær því, er við upphaflega lögðum til, þá finn eg mér skylt að greiða atkv. á móti málinu. Eg mun gera það með góðri samvizku og góðri von, þeirri góðu von, að næsta þing verði ekki lakar skipað til að ráða fram úr þessu merkilega máli.



Eg skal fyrst geta þess, að eg get ekki felt mig við tillögu háttv. þm. S.-Múl. (J. J. og J. Ól.) um þekkingarskilyrðið, ekki af því, að eg álíti ekki að það sé gott, að allir hafi þessa þekkingu, en eg álít það heyri undir fræðslumálalöggjöfina, en eigi ekki heima í stjórnskipunarlögum landsins. En að hafa þetta ákvæði í stjórnarskránni álít eg mjög varhugavert, einkum þegar hinar pólitísku öldur rísa hátt. Við höfum haft eitt dæmi þess hér á þingi fyrir skömmu, að meiri hlutinn hefir tekið ? hluta af einu kjördæmi og búið til úr því sérstakt kjördæmi, af því sá flokkur gat þá komið einum sinna manna að í þessu nýja kjördæmi. Eg mun því verða á móti þessari tillögu. Eg er mótfallinn því, að dómarar séu ekki kjörgengir. Það er spor í öfuga átt. Þegar við lítum á það, að dómara landsins er ekki hægt að setja frá embætti nema með dómi, þá eru þeir betur settir með að halda fram sínum pólitísku skoðunum heldur en nokkur annar embættismaður landsins. Hæstv. ráðherra (Kr. J.) hefir einnig tekið það fram, hversu öfugt þetta sé, og að aldrei sé hægt að fyrirbyggja, að dómarar hafi ákveðnar pólitískar skoðanir og séu æstir »parti«-menn. En með því að banna dómurum þingsetu, gæti þingið farið á mis við góða starfskrafta, og því hefir það tæplega efni á. Það hefir verið sagt, að þá ætti einnig að banna prestum þingsetu, en það nær ekki nokkurri átt. Prestar okkar eru ekki annað en mentaðir leikmenn, sem eiga við sömu kjör að búa og alþýðan. Eg er því mótfallinn, að embættismenn séu útilokaðir frá þingsetu, það gæti þá helzt komið til mála að banna þeim þingsetu, sem eru starfsmenn í stjórnarráðinu; það væri dálítið óviðkunnanlegt að sjá ráðherrann mæta hér á þingi með heilan hóp af skrifstofustjórum úr stjórnarráðinu og aðstoðarmönnum og ef til vill dyravörðinn með. Þá er tillaga frá háttv. 1. þm. Skagf. (Ó. Br.) um alþýðuatkvæði og breyt.till. frá sama þm. þess efnis, að þegar 4000 kjósendur óska þess, þá skuli bera lögin frá þinginu undir dóm allra kjósenda. En eins og þetta er, þá er það þýðingarlaust. Það er nú fyrst og fremst, að fjárlög og fjáraukalög geta ekki komið til alþýðuatkvæðis, og svo eru þau lög einnig undanskilin, sem eiga að ganga í gildi undir eins. Meiri hlutinn gæti þá ávalt fyrirbygt, að lögin kæmu undir dóm alþýðu með því að setja það ákvæði í þau, að þau skyldu ganga strax í gildi. Ef alþýðuatkvæði ætti sér stað, þá ætti það vera á sama hátt og fór fram hér, áður en bannlögin voru samþykt. En ef »referendum« verður samþykt, þá ætti að samþykkja breyt.till. mína við það. Þá er ein tillaga nefndarinnar, að ráðherra einn hafi frumkvæði í fjármálum. Eg er þessari tillögu mótfallinn, hún mundi auka um of hrossakaupin á þingi. Það er satt, að það er örðugt fyrir ráðherra að hafa eftirlit með fjárhagnum, þegar þm. geta bætt svo og svo miklu inn eða felt úr, en ábyrgðin á fjárhagsástandinu á ekki að liggja á ráðherra einum, heldur öllu þinginu, eða þeim flokki, sem öllu getur ráðið. Allir þm. verða að hafa ábyrgðina í þeim efnum, að sjá fjárhag landsins borgið og sjá því fyrir nýjum gjaldstofnum, ef þörf krefur. 1. þm. N.-Múl. (J. J.) hefir gert þá breytingartillögu við þessa tillögu, að fjárlaganefndir hafi sama rétt og ráðherra og álít eg, að sú tillag sé til nokkurra bóta, en annars hygg eg, að fyrirkomulagið sé bezt eins og það er. Háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ól.) talaði um sambandslögin og breytingartillögu mína í sambandi við það, að þótt þingið samþykki sambandslög þá skuli það þó ekki rofið. Við höfum séð það áður, þegar »benediskan« var á ferðinni, að það þreytti þjóðina, þegar hún var samþykt hvað eftir annað og ávalt var haldið aukaþing. Eins mundi þetta verða til þess að þreyta þjóðina, ef það kostaði altaf þingrof, að við til þess að sýna Dönum, að við héldum enn fast við okkar fyrri kröfur í sambandsmálinu, samþyktum sambandslögin frá síðasta þingi og Danir skeltu ávalt skolleyrum við kröfum okkar. Þetta væri að eins til þess að gefa uppkastsmönnum vopn í hendur. En það megum við með engu móti. Við eigum að láta Dani heyra til okkar í sífellu, en megum með engu móti gera það á þann veg, að uppkastsmennirnir fái vind í seglin. Háttv. 1. þm. Rang. (E. P.) hélt, að menn mundu hlaupa hópum saman úr þjóðkirkjunni, ef þeir menn, sem ekki eru í henni, væru losaðir við skólagjaldið. Eg held það yrði ekki alment. Almenningur er of fastheldinn við það gamla, svo þeir mundu ekki verða ýkja margir, sem færu úr þjóðkirkjunni, þó þessir menn yrðu losaðir undan gjaldskyldu til hennar eða annara stofnana. En aðalatriðið er hér að ganga ekki of nærri persónufrelsi manna. En það er gert með því að skylda þá til þess að gjalda til þeirrar kirkju, hverrar kenningu þeir ekki geta aðhylst og sem þeir álíta óþarfa. Því það eru mörg atriði í kenningu þjóðkirkjunnar, sem bæði eg og aðrir ekki geta aðhylst, t. d. kenninguna um guðdóm Krists; svo er einnig útskýring þeirra á sakramentunum, sem eg get alls ekki felt mig við, en aðhyllist þar miklu fremur kenningu Kalvíns. Trúin er persónulegt mál, sem hver og einn á að eiga við sjálfan sig og guðdóminn, og það á ekki að leggja þeim kvaðir á herðar, sem ekki vilja vera í þjóðkirkjunni, af því þeir aðhyllast ekki kenningar hennar. Hæstv. ráðh. (Kr. J.) vildi fara hóflega í útfærslu kosningarréttarins, en var þó ekki alveg samdóma 1. þm. S.-Múl. (J. J.) sem hann taldi hafa stefnt í rétta átt. Einnig áleit hæstv. ráðherra, að gjaldþrotamenn og þeir, sem þiggja af sveit séu svo ósjálfstæðir, að þeir eigi ekki að hafa kosningarrétt. Eg er ekki hæstv. ráðherra samdóma í því, að gjaldþrota menn séu ósjálfstæðari en aðrir menn. Leynilegu kosningarnar eiga að vera trygging fyrir því, að þeir menn, sem orðið hafa gjaldþrota eða þegið sveitarstyrk geti neytt kosningarréttar síns, án þess að aðrir menn hafi nokkur áhrif á þá. Kosningarrétturinn á að ná til allra meðlima þjóðfélagsins, sem orðnir eru fullveðja, og þeir eiga allir að bera ábyrgð á því, sem gerist í þjóðfélaginu og þess vegna er ekki rétt að svifta þessa menn atkvæði. Þá vill háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. J.) að eins veita þeim konum kosningarrétt, sem eru 40 ára eða eldri. En þær sem yngri eru eiga þá að hagnýta tímann og afla sér pólitískrar fræðslu. Er hann þá svo sannfærður um, að kvenfólkið þurfi fremur að afla sér pólitískrar fræðslu en karlmenn? Eg tel mikinn vafa á því, þær lesa engu síður blöð og fylgjast með í því sem gerist en karlmenn. Kvenfólkið hefir meira húslegum störfum að sinna, og hefir því betri tök á því að lesa blöð og bækur, heldur en karlmenn, sem eru mikið meira á faraldsfæti úti við; og viðvíkjandi þeirri mótbáru, að kvenfólkið ekki vilji blanda sér í pólitík, og sé þess vegna ófrótt um þá hluti, þá vil eg að eins benda á það, að fjölda margir karlmenn eru ekki þroskaðri en það, að það er nærri því að setja mann í kvalaástand, að tala við þá um landsmál, svo að því leyti eru þeir að engu fremri konum og þess vegna engin ástæða til að svifta þær kosningarrétti af þeim sökum. Þar að auki er það víst, að karlmennirnir eru ekki gæddir hvorki meiri né betri hæfileikum en konur. Kvenfólk er yfirleitt tilfinningaríkara, og hefir næmari tilfinningu fyrir bágindum, og því sem rangt er; eg held því að það myndi hafa góð áhrif á okkar pólitíska líf, ef kvenfólk ætti sæti hér á þinginu; því hvað er okkar starfi hér, annað en það að reyna að bæta úr bágindunum og eymdinni og reyna að koma jöfnuði á í þjóðfélaginu. Háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ól.) tók það fram, að það mundi ekki vera gott, að fá fjölda óþroskaðra kjósenda inn á kosningamarkaðinn. Þessu hefi eg svarað í fyrri ræðu minni, en vil að eins bæta því við, að við höfum einnig rýmkað kosningaréttinn fyr, og það seinast á þinginu 1903, er gjald það, er kosningarrétturinn miðast við, var fært úr 12 krónum niður í 4 krónur, og var það mjög mikil rýmkun; eða heldur þingmaðurinn að hættan sé meiri nú?  (Jón Ólafsson: Miklu meiri)  þó að kvenfólkið, sem eins og eg hefi áður bent á, hvað þroska snertir stendur jafnfætis karlmönnum, fái kosningarétt? Og þegar litið er til þess, hversu mikla þýðingu það getur haft, nú á þessum tímum þegar rangfærslur og blekkingar ganga fjöllunum hærra, að kvenfólkið, sem við viðurkennum allir að sé kurteisara, og að sjálfsögðu ekki eins sokkið niður í hina pólitísku spillingu eins og karlmennirnir, láti til sín heyra í blöðunum, þá er ekki minsti vafi á því, að einnig með það fyrir augum ber að veita þeim full réttindi. En aðalatriðið er það í þessu máli, að konur eiga þennan rétt engu síður en karlmennirnir, þótt þær ekki hafi haft hann að undanförnu, og það er því ekki nema sjálfsagður hlutur að bæta fyrir það ranglæti, sem þeim hefir verið sýnt um mörg ár. Viðvíkjandi tillögu minni um það, að hafa þing á hverju ári, þarf eg eigi að fjölyrða nú, því að hæstv. ráðherra (Kr. J.) mælti svo eindregið með henni, að eg álít því máli vel borgið, en í sambandi við þetta vil eg minnast á ummæli háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.) viðvíkjandi lögunum um peningagreiðslu til daglaunamanna, að þau hefðu verið þýðingarlaus, og væru hvorki fugl eða fiskur, þá er þetta alls ekki rétt hjá hinum háttvirta þingm., því að sannleikurinn er sá, að lögin sköpuðu beinlínis »revolution«, og þótt það geti verið að hegningarákvæði vanti í lögin, þá er þó eins og eg hefi áður bent á mögulegt fyrir daglaunamennina að ná rétti sínum á annan hátt. Ummæli háttv. þm. (J. Ó.) hljóta því að vera miðuð við einstök tilfelli úr hans eigin líft, því að honum hlýtur að vera það kunnugt, að nú orðið er daglaunamönnum, að minsta kosti í kauptúnunum, ekki borgað öðru vísi en í peningum, nema ef til vill einstöku sjómönnum, sem hafa tekið svo mikið út fyrir sig fram, og þó einhver misbrestur kunni að vera á þessu, þá hafa daglaunamenn, eins og eg hefi áður bent á, lagalegan rétt og geta þess vegna náð rétti sínum. Viðvíkjandi breytingartillögu minni um takmörkun á valdi dómaranna til þess að beita gæzluvarðhaldi, þá er það að vísu rétt, sem bent hefir verið á, að stundum er það notað til þess, að hindra sakborning frá því, að hafa áhrif á þau vitni, sem kunna að verða leidd í málinu og til þess að hindra strok og þess háttar. En þá er hins að gæta, að gæzluvarðhaldið í sjálfu sér er svo þungt fyrir þann, sem fyrir því verður, að viðkomandi hefir með gæzluvarðhaldinu næstum því tekið út meiri hegningu en þá hegningu, sem hann kann að verða dæmdur í, og þegar þess er gætt, að langtíðast er gæzluvarðhaldinu beitt til þess að knýja fram eigin játningu sakborningsins, sem eg fyrir mitt leyti álít að ekki hafi svo mjög mikið að þýða, þá álít eg að rétt sé að takmarka þetta vald dómaranna. Það liggur t. d. í augum uppi, að maður, sem stolið hefir lambketling, sem ekki kæmist upp fyr en eftir mörg ár, og þá er þessi veslingur tekinn og settur í gæzluvarðhald, svo og svo lengi og auðvitað að lokum dæmdur, þá segi eg, að það liggi í augum uppi hversu miklar sálarkvalir þessi maður hefir hlotið að líða, ekki einungis þann tíma, sem hann var í gæzluvarðhaldinu, heldur einnig öll þau ár, sem hann gekk með þetta á samvizkunni. Eg er þeirrar skoðunar, að það sé betra að einhverjar smáyfirsjónir séu látnar órefsaðar, heldur en að baka mönnum þær sálar- og líkamskvalir, sem því eru samfara að vera hneptur í gæzluvarðhald. Og yfir höfuð á það að vera takmark hegningarinnar að hafa betrandi áhrif á menn; en hins vegar lít eg, að hegningin eigi ætíð að vera sem allra minst sem hægt er að komast af með. Eg mæli því með þessari breyt.till. minni og vonast til að hún nái fram að ganga.

Jón Jónsson ( N.-Múl.): Eins og kunnugt er, er aðalágreiningurinn í þessu máli um skipun efri deildar. Aðrir vilja, að deildin sé svo skipuð, að engin hætta sé á að hún tálmi um skör fram framgangi áhugamála þjóðarinnar og verði í sem mestu samræmi og samvinnu við neðri deild. Hinir vilja og telja nauðsynlegt að hafa þar stöðvunarafl, íhald, er komi í veg fyrir að þjóð og þing hlaupi á sig í löggjafarmálum, vilja heldur að málum verði skotið á frest en eiga það á hættu, að þingið geri gönuhlaup. Hér er því að ræða um verulegan stefnumun: framsókn annars vegar, en íhald hins vegar. Hvorirtveggja hafa mikið til síns máls. En mikil áhrif mun það hafa á gang málanna framvegis, hvor þessi stefna verður ofan á. Eg hallast eindregið að skoðun þeirra manna, sem vilja að efri deild sé frjálslega skipuð. Allir voru orðnir dauðþreyttir lagasynjunum meðan dómsmálaráðherrann danski var ráðherra Íslands. Og að kjósa efrideildarþingmenn hlutfallskosningum um land alt til 12 ára í senn, hvort sem þing er rofið eða ekki á því tímabili, gæti leitt til einræðis í deildinni og gerræðis við neðri deild um ýms mikilsvarðandi þjóðmál. Það er því hætta á, að mörg góð mál og þjóðleg yrðu dauðadæmd í efri deild, auk þess sem slík skipun deildarinnar gæti orðið til ills, þegar um stjórnarskifti væri að ræða. Hins vegar held eg menn geri of mikið úr kostunum, t. d. því, að deildarmenn verði víðsýnni, lausir við hreppapólitík og hlutdrægni. Eg held nú, að hreppapólitíkin verði ekki útilokuð með neinu kosningafyrirkomulagi. Þetta fer aðallega eftir hugarfari og hugsunarhætti þingmanna. Það þekkjum við af reynslunni. Og við skulum segja að það komi í ljós, að eitt eða tvö kjördæmi hafi með einróma fylgi komið þingmanni að til efri deildar. Mundu þau kjördæmi þá, ekki þykjast eiga heimtingu á fylgi þingmannsins við áhugamál sín? Auk þess vitum við, að þingmenn draga fremur taum þeirra héraðanna, sem þeir eru búsettir í, hvernig sem þeir eru kosnir. Nei, hugsunarháttur manna þarf að breytast, til þess að hreppapólitíkin hverfi. Eg get ekki að því gert, að mér stendur stuggur af þessu stöðvunarafli efri deildar, sem háttv. þingmenn eru að tala um. Eg vil þó hafa þingið í tveimur deildum, hygg að málin verði betur athuguð þannig en í einni málstofu. En eg vil hafa báðar deildirnar frjálslega skipaðar. Breyt.till. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) o. fl. eru miðlunarvegur í þessu máli, og virðist mér báðir málsaðilar ættu að taka höndum saman um þær til samkomulags. Eg á við að 7 þingm. séu kosnir hlutfallskosningum um land alt til efri deildar, en 7 velji neðri deild úr sínum hóp, kosnum í kjördæmum út um land, og svo, að kjörtímabilið sé 6 ár. Eg býst ekki við að geta greitt atkvæði með þessu máli, ef tillögur þessar falla, og svo mun vera um fleiri þm. Neita eg því þó harðlega, að hér ráði nokkur undirhyggja, heldur er það kjarni málsins. Mig furðar, að meiri hl. nefndarinnar skyldi gugna svo fyrir háttv. efri deild og fallast á að útiloka vinnuhjú frá kosningarrétti. Þeir, sem nokkuð þekkja til um hjúahald, ættu að sjá, að hjúin þurfa ekki annað en fara í lausamensku til að öðlast kosningarrétt, enda mundu þau ekki spara það. En þá er það augljóst, hve sanngjarnt það er af þinginu og holt fyrir þjóðina að þvinga menn þannig óbeinlínis út í lausamensku. Þetta er svo einfalt mál, að út í það þarf ekki að fara frekar. Eg er alveg hissa á efri deild í þessu efni.



Það eru nú allmargir búnir að taka til máls og tala um ýms þau atriði, sem eg hafði ætlað mér að minnast á; býst eg við að búið sé þegar að taka það flest fram, er eg vildi sagt hafa. Þó ætla eg, eins og siður er til orðinn, að segja nokkur orð »til að gera grein fyrir atkvæði mínu« um einstöku atriði. Eg skal þá byrja að fara nokkrum orðum um tillögu frá háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) og þm. Dal. (B. J.), er fer fram á, að setja inn í 1. gr. upptalning á sérmálunum ásamt því ákvæði, að hæstarétti Danmerkurríkis sé falið æzta dómsvald í þeim málum, »þar til önnur skipan verður þar á gerð«. Eg vefengi alls ekki, að þeim muni gott til ganga með tillögu sinni, en hins vegar er eg ekki í nokkrum vafa um það, að því fer mjög fjarri, að hún geti náð þeim tilgangi sínum, að synda fyrir það, að vitnað sé í stöðulögin, án þess þó að ganga beint í berhögg við gildi þeirra hér. Því hver á að gera þessa »aðra skipan«, sem breytingartillagan ræðir um? Um það verður auðvitað spurt, áður en stjórnarskrárfrv. alþingis er staðfest. Fyrir því verður að gera konungi grein, þegar frumv. er borið upp fyrir honum. Er það nóg, að íslenzka löggjafarvaldið geri aðra skipan; eða er meiningin, að til þess útheimtist samþykki danska löggjafarvaldsins, sem setti stöðulögin og þar með það ákvæði, að stöðu hæstaréttar í íslenzkum málum yrði ekki breytt án samþykkis ríkisþingsins? Þessu verður að svara. Svari ráðherra vor, að hér sé átt við ráðstöfun af hálfu íslenzka löggjafarvaldsins eins, þá er þar með viðurkent, að frumv. fari út fyrir hið svonefnda »sérmálasvæði«, og seilist inn á löggjafarsvið það, er enn er af Dönum talið ríkisins í heild sinni, uns öðru er slegið föstu í sambandslögum, og þetta stjórnarskrárfrumv. gæti þá ekki öðlast staðfesting konungsins. En svari hann því, að auðvitað eigi ríkisþingið að hafa þar afgerandi orð, þá er fram komin viðurkenning af vorri hálfu á gildi stöðulaganna, sem aldrei áður hefir fram komið frá alþingi. Tillagan hefir það þannig í för með sér, að annaðhvort verður stjórnarskránni synjað staðfestingar af konunginum, ellegar að sá ráðherra, sem ber það fram fyrir konunginn, verður að játa það í þingsins nafni, að stöðulögin gildi einnig hér á landi, og fer því fjarri, að það sé endurbót á frumvarpi nefndarinnar, að samþykkja þessa tillögu. Þá eru ákvæðin um fæðingjarétt innborinna manna. Það er enginn vafi á því, að svo væri litið á, að hér væri farið út fyrir »sérmálasviðið«. Eg held því að hinir háttv. þingm. ættu ekki að halda því til streitu, ef þeir vilja þessu máli vel og eg býst því við, að þeir taki þessa tillögu sína aftur. Þá vil eg minnast á nokkur atriði viðvíkjandi skipun efri deildar. Ástæðan fyrir því, að eg aðhyllist að efri deild verði kosin af allri þjóðinni með hlutfallskosningu en ekki í kjördæmum, er ekki sú, að eg búist við, að deildin verði afturhaldssamari heldur en hún gæti orðið með hinsvegar kosningarmáta. En eg held að hún verði vitrari með þessu móti. Eg hygg, að með þessu móti mundu fást víðsýnni menn, sem hefðu betri þingmannshæfileika eða og víðtækari þekkingu á málum landsins í heild sinni og yfirleitt víðari sjóndeildarhring en alment gerist, menn, sem þekkja þjóðina og þjóðin þekti. Það er meira að segja ósennilegt, að þannig kosin efri deild verði skipuð íhaldsmönnum, sem þektir eru að því, að gerast þröskuldar í götu fyrir framfaramálum og áhugamálum þjóðarinnar. Þvert á móti má búast við, að deildin yrði fult eins fús til framfara og neðri deild, en aðeins ætti að vera trygging fyrir því, að ekki yrði litið eins einhliða á málin frá sjónarmiði einstakra landshluta eða sýslufélaga né hreppapólitík og hrossakaupum eins oft blandað inn í landsmálin og nú á sér stað. Eg hefi yfirleitt miklar mætur á hlutfallskosningum, því að þingið á að vera mynd af þjóðinni og sú mynd næst bezt með hlutfallskosningu, og það er enginn vafi á því, að heppilegast væri að allir þingmenn væru kosnir með hlutfallskosningu um land alt eða þá í sem stærstum kjördæmum, eins og farið var fram á í frumvörpum mínum 1905 og 1907. Það frumvarp féll hér, illu heilli, og með því að ekki er útlit fyrir, að þjóðin fyrst um sinn vilji svo víðtæka breyting, get eg að svo stöddu gert mig ánægðan með, að hlutfallskosning sé lögboðin í stjórnarskránni fyrir efri deildina, einkum þó þannig, að kosið sé í einu um land alt. Það hefir verið talað um, að nauðsynlegt væri að þingið kæmi saman á hverju ári, einkum af því að hið pólitíska líf í landinu dofnaði svo milli þinga. Mér fyrir mitt leyti sýnist nú pólitíski gauragangurinn hér á landi nægilegur, þó að þingið komi ekki saman nema annaðhvort ár; hins vegar geta komið fyrir þau atvik, er geri það æskilegt, að þing geti komið saman oftar. En þá vil eg benda á það, að í nefndarfrumvarpinu er ákvæði, sem gerir þetta mögulegt, að fá þing þegar þörf er á, án þess að það sé skipað í stjórnarskránni, að halda þing á hverju ári; eg á við það ákvæði, að meiri hluti þingmanna geti knúð það fram, að kallað sé saman aukaþing hvenær sem þeim finst þörf á því, og þingið getur þannig haft þann hemil á stjórninni, sem því sýnist, og yfirleitt tekið til starfa, hvenær sem mál ber að höndum, er meiri hluti þings telur rétt að flýta. Eg sé ekki annað, en með þessu ákvæði sé nægilega bætt úr öllu því, sem mælir með því að hafa árlegt þing. Viðvíkjandi kosningarréttinum vil eg taka það fram, að eg vil að konur hafi þar jafnrétti við karla. Þegar eg í stjórnarskrárfrumv. 1909 orðaði tillöguna um það svo, að veita mætti konum kosningarrétt með lögum, þá var ástæðan sú, að mér þótti rétt að löggjafarvaldið ætti kost á því að setja, ef því svo sýndist, einhverja reglu til þess að bæta úr agnúunum við það, að alt kvenfólk, sem kosningaraldri hefir náð, kæmi alt í einu og undirbúningslaust inn í kosningabaráttuna, án þess að hafa haft nokkra ástæðu til þess á undan að láta sér detta í hug einusinni, að þær yrðu kvaddar fram á vígvöllinn, til þess að hafa með höndum þetta vald þjóðarinnar. Karlmennirnir hafa vitað það frá barnæsku, að þeir ættu að fá þennan rétt og hlutdeild í þessu valdi, þegar þeir næðu vissum aldri, og hafa því að minsta kosti haft ástæðu til að búa sig eitthvað undir, setja sig eitthvað inn í almenn mál, en kvenfólkið alls ekki, og vitanlega fjöldinn allur af stúlkum út um alt land, sem ekki hefir látið sér í hug detta neitt er að þessu lýtur. Eg áleit því hentugra að haga ákvæðinu þannig eins og gert var, eftir kringumstæðunum, en alls ekki af því að eg vildi setja kvenfólkið sem slíkt skör lægra en karlmenn. Nú er komin fram breyt.till. frá hv. 1. þm. S.-Múl. (J. J.) um það, að setja bað inn í stjórnarskrána, að konur öðlist kosningarréttinn smátt og smátt, fyrst þær sem eru 40 ára, ári síðar þær, sem eru 39 ára o. s. frv. og getur hugmyndin í þessu í sjálfu sér haft mikið við að styðjast, þótt eg kunni ekki við að binda þetta fast í stjórnarskrá. En það er annað, sem gerir mér þessa breyt.till. allsendis óaðgengilega: Eftir nefndarfrumvarpinu er kosningarrétturinn bundinn við fullveðja aldur, sem nú er 25 ár, en má færa hann niður í 21 árs aldur. Sé nú breyt.till. hv. 1. þm. S.-Múl. (J. J.) samþykt, verður reglan þessi: Alþingi getur þegar á næsta þingi með einföldum lögum kastað inn í kjósendahópinn öllum strákum, frá 21–25 ára að aldri, sem alls ekki hafa haft neina ástæðu til að búast við slíku, - en kvenfólki á þeim sama aldri getur hið almenna löggjafarvald alls ekki veitt þennan rétt. Það er undan skilið frá þeirri reglu, að kosningarrétturinn fylgi lögaldrinum, meira að segja það er alveg útilokað, að alþingi geti gefið ráðsettum konum á 30–40 ára aldri, hversu vel undirbúnar sem þær væru orðnar, sama rétt og karlkyns unglingum alt að því helmingi yngri má veita, með einfaldri breyting á lögaldurstakmarkinu. Þetta er misrétti, sem eg ómögulega get fellt mig við - misrétti, sem ekki á neina rót í þekkingarmun, heldur að eins í kynferði, sem í þessu efni ekkert kemur málinu við. Eg kann líka illa við þá aðferð, að taka með annari hendinni það, sem gefið er með hinni, heita kosningarrétti með sömu skilyrðum og karlar, eins og breyt.till. gerir, en svo með öðru ákvæði setja skilyrði, sem að eins gildi um kvenfólk en ekki um karlmenn. Eg fyrir mitt leyti mun því greiða atkvæði með því, að sömu reglur gildi um kosningarrétt karla og kvenna, en aftur á móti hefi eg komið með brtill. þess efnis, að hætt sé við að leyfa, að færa megi aldurstakmarkið niður í 21 ár, og takmarkinu sé haldið áfram eins og það nú er, 25 ár. Eg vona, að enginn geti kallað það of mikla íhaldssemi, að halda fast við þetta takmark. Það er engin bót í að lækka það. Það tjáir ekki að vera að bera okkur saman við suðrænar þjóðir, við erum ekki nærri því eins bráðþroska, eins og þær. Og þótt Englendingar hafi 21 árs aldurstakmark, er þeim það ekkert hrós og alls ekki eftirstælingarvert fyrir oss. Þess mætti og geta, að í hinni harðsnúnu baráttu í Englandi móti því að veita konum kosningarrétt, hefir það verið tilfært sem ein mótástæðan, að aldurstakmarkið sé svo lágt. Ein breyt.till. fer í þá átt, að engum nema ráðherra skuli heimilt að bera fram á þingi breytingartillögu við fjárlagafrumvarpið, er hafi í för með sér ný eða aukin útgjöld. Um brtill. við fjáraukalög er þetta látið frjálst, hvers vegna veit eg ekki. Eg get ekki verið með þessari till., ekki vegna þess, að hún hafi ekki við nokkur rök að styðjast. Það er óneitanlega eðlilegast, að þingið veiti ekki meira fé en stjórnin álítur að þurfi, og treystir sér til að útvega. En eg er hræddur um að með þessu ákvæði yrði ekkert breytt til bóta. Eg sé eigi, að breytingin mundi verða önnur en sú, að »agitationin« og hrossakaupin færist inn í flokksherbergin, í staðinn fyrir, að nú er hún mest hér á göngunum. Eg skal viðurkenna það, að sú röksemd tekur sig nógu vel út, að nú geti ráðherra í raun og veru enga ábyrgð borið á fjárlögunum, þar sem þingmenn umhverfi alveg frumvarpi hans. En það er hvorttveggja, að ekki er uggvænt, að hann yrði eftir sem áður að sætta sig við ýmsar nýjar fjárveitingatillögur, að minsta kosti ef meiri hluti þings krefst þess af honum, enda sé eg ekki betur, en að ráðherra, sem hefir meirihluta fylgi, geti, ef hann vill beita sér, komið í veg fyrir fjárveitingar, sem honum eru ógeðfeldar, án nokkurrar breytingar á gildandi ákvæðum, svo framarlega sem nokkur flokksagi er, og menn vilja eigi að hann beiðist lausnar. Eg get ekki varist þess, að mér finst þessi tillaga ganga of nærri frumkvæðisrétti þingmanna, sem er svo óbundinn í öllum öðrum málum. Kann ekki við að það sé hverjum þingmanni heimilt að koma fram með lög eins og t. d. aðflutningsbannslögin, sem kosta landið 200,000 kr. tekjumissi á ári, og þannig rugla gersamlega öllum fjárhagsstatus landssjóðs - en að sami voldugi þingmaður megi ekki fyrir neinn mun stinga upp á því, að veita fá hundruð króna til nauðsynlegrar brúar eða vegarspotta, sem ekki hefir fundið náð fyrir ráðherrans augum. Háttv. framsm. meiri hl. (J. Ól.), sem annars talaði mjög skýrt og vel fyrir nefndarinnar hönd, fór þó ekki alveg rétt með, er hann skýrði frá afstöðu okkar gagnvart utanþjóðkirkjumönnum. Við höfðum lagt það til, að enginn sá, er ekki er í neinum trúarbragðaflokki, skuli gjalda nokkuð til guðsdýrkunar, en leggja af mörkum samsvarandi gjald til skólanna. Háttv. þm. sagði, að við meiri hl. nefndarinnar hefðum viljað sekta þá menn, sem ekki væru í þjóðkirkjunni. Þessu verð eg að mótmæla. Fyrir okkur vakti það eitt, er vér vildum halda ákvæðinu um tilsvarandi greiðslu til skóla frá þeim, sem ekki eru í viðurkendum söfnuði, að koma í veg fyrir undanbrögð, gera mönnum ómögulegt að smokka sér undan öllum gjöldum til prests og kirkju að eins með því að segja: »eg trúi engu og vil því ekkert borga«, en hafa samt öll sömu not af starfi og embættismönnum þjóðkirkjunnar eins og aðrir. Það er því síður varhugavert að heimta þetta gjald af kirkjufélagsleysingjum, þar sem ekki er hætt við, að alþingi mundi sýna neina tregðu í því að viðurkenna allar þær trúarskoðanir, sem ekki stríða á móti almennu siðferði. Hvers vegna sækja t. d. Unitarar ekki um viðurkenning? Eg hygg enginn mundi amast við því. Það hefir verið mikið talað um »referendum«. Eg held að of snemt sé að fara að byrja á slíku, það hefir engin þörf á þess konar ráðstöfunum sýnt sig enn. Og það getur líka orðið okkur mjög hættulegt, getur tafið mjög alla framfaraviðleitni, sem hefir í för með sér fjárútlát, eða »agitation« er vakin á móti af einhverjum ástæðum. Það er svo fjarri því, að slíkt auki frelsi og framför í landi, að það dregur miklu fremur úr frelsi og framkvæmdum. Það er gömul setning, að alt orkar tvímælis þá gert er, og þá ekki sízt stórmálin, sem miklu skifta. Reynslan sýnir, að hér á landi er hægt að þyrla upp blekkingaryki og villa mönnum sjónir með útúrsnúningum, ósannindum og rógi, svo að orðið hefir allra mestu nauðsynjamálum að falli. Alþýðan er einatt tortryggin og trúir fremur því illa en því góða, sem henni er sagt, hættir til að gruna menn um græzku og trúa þeim, er undir róa og illt segja. Eg er viss um það, að mörg góð mál og fyrirtæki mundu liggja óbætt hjá garði, ef alment »referendum« er innleitt hér á landi. Af þeim tillögum um »referendum«, sem hér eru fram komnar, virðist mér till.háttv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.), að það nái til allra laga, sú eina, sem er sjálfri sér samkvæm. En hún getur þó ekki staðist, því það er ómögulegt að bíða mánuðum saman með það að fá staðfesting allra lagaboða. Sum mega til að koma strax til framkvæmda, t. d. ný tolllög. Til þess að bæta úr þessu hefir háttv.þm. Skagf. (Ó. Br.) stungið upp á því, að lög, sem strax eiga að ganga í gildi, séu undanskilin »referendum«. En þar með verður öll reglan um »referendum« að hégóma, því að ætíð má sleppa við það með því að setja inn í öll lög, sem alþingi samþykkir, ákvæði þess efnis, að þau skuli öðlast gildi þegar í stað. Að bera sambandslagafrumvörp, sem alþingi að fyrrabragði hefir samþykt, undir þjóðaratkvæði, áður en nokkur vissa er fyrir því, hvort hinn samningaaðilinn vill ganga inn á það, virðist tilgangslaust. Eg sleppi því að minnast á fleiri atriði í þetta sinn. Skal eg að endingu að eins nefna stórmálið þeirra félaganna 1. þm. Rvk (J. Þ.) og þm. Dal. (B. J.), sem þeir vilja setja inn í stjórnarskipunarlög landsins, að »enginn maður hér á landi megi bera neinar orður né titla, er konungur og landsstjórn veiti mönnum«. Það má þannig veita háttv. tillögumönnum orður og titla eftir sem áður, þeir mega að eins ekki bera þetta »á landi«. Eg skal nú ekki út í það fara, hversu merkileg þessi siðbót er í sjálfu sér. Eg vil að eins benda háttv. flnm. á það, að orðalag till. er ekki rétt. Það er ekki stjórnin, sem veitir orður og titla. Það gerir konungur einn. Enginn ráðherranna »contrasignerar« með honum slíkar ákvarðanir. Oft gefur konungur sjálfur orður persónulega, þannig að hönd selur hendi, og hafa þá ekki aðrir með það að sýsla en »Ordenskancellíið« sem gamli Hans, prinz af Glucksborg, er kanslari fyrir sem stendur. Það er líka einkennilegt, að þetta burðarbann skuli aðeins gilda um danskar orður. Hingað til hefir þurft leyfi til að bera orður frá öðrum þjóðhöfðingjum og það getur væntanlega fengist eftir sem áður. En sjálfs síns orður á konungur vor ekki að geta leyft þegnum sínum að bera. Eg vil biðja háttv. deild að athuga hvort slíkt stjórnarskrárákvæði muni ekki koma ofurlítið undarlega fyrir sjónir. Í öllu falli virðist mér það merkilegt af mönnum, sem telja Ísland sérstakt »suverænt« ríki, óháð Danmörku, að gera þennan greinarmun á Danmörk og öðrum ríkjum heimsins, að einungis danskar orður má ekki bera. Á þetta að vera hefnd á Danmörku fyrir gamlar syndir? Eða felst hér í ósjálfrátt enn þá viðurkenning fyrir því, að Ísland sé »óaðskiljanlegur hluti Danaveldis«, eins og stöðulögin segja, sem þeir annað veifið afneita svo mjög?

Jón Jónsson (1. þm. S.-Múl.): Eg hefi verið hálf lasinn og illa fyrir kallaðaður bæði í gær og í dag, en af því að þessi meinlausa br.till. mín hefir komið á stað miklum ummælum, þá finn eg mér skylt að fara um hana nokkrum orðum enn þá. Mig langar þá fyrst til að leggja fram litla spurningu og vænti svars upp á hana: Skyldi nokkurt það þing vera í heiminum, þar sem slíkt nýmæli, sem hér er um að ræða, þar sem er óbundinn kosningarréttur og kjörgengi allra fulltíða kvenna til að ráða löggjafarmálum þjóðarinnar, væri borið fram, að engin rödd væri til mótmæla? Eg geri nú raunar ráð fyrir hvað svarið muni verða, líklega það, að þetta sannaði, hvað við værum langtum lengra á veg komnir en aðrar þjóðir. Það er það sama og einn mikilsvirtur þm. sagði á seinasta þingi, þegar eg vakti máls á því, að helztu menn Norðmanna væri á móti bannstefnunni, og leyfði mér að nefna nöfn eins og Nansen, Mikkelsen o. fl., þá var mér svarað því, eg get nefnt manninn, það var háttv. þm. N.-Ísf. (Sk. Th.), að ef við samþyktum bannlögin, þá sýndi það, að við værum siðferðislega þroskaðri en þessir menn,  (Skúli Thoroddsen: og hafði rétt að mæla)  . Já! Við erum miklir menn, Íslendingar. Því er ekki að leyna, að við getum orðið forgöngumenn annara þjóða í ýmsum málum. Og karlmannleg voru orð háttv. þm. Dal. (B. J.) í gærkveldi. Hann hugsar sér víst sjálfan sig aðalbrautryðjanda þessarar nýju gullaldar, sem hann er að leiða okkur inn í. Hann mælti svo, er hann talaði um þjóðarskútuna: »Vér þurfum enga seglfestu«. Hann vill kasta öllu fyrir borð, sem tefur siglinguna inn í hið fyrirheitna land sjálfstæðisins. Hann sagði, að öllu væri óhætt, ef vel væri stýrt, og stýrimanninn vantar víst ekki, þar sem hann er sjálfur; bara seglin í hæsta hún og seglfestuna fyrir borð! Þetta er karlmannlega mælt, en ljótar eru manneskjunnar hugsanir. Mér kom nefnilega í hug sigling Staðarhóls-Páls og vísan þjóðkunna, er hann kvað, þegar hann stýrði beint á skerið. Hún endar svona: „Skipið er nýtt, en skerið hró skal því undan láta“. Skipið fór auðvitað í spón, en skerið lét sér hvergi bregða, og kvað standa enn í dag á sama stað. En í alvöru talað vildi eg ekki þurfa að heyra slíkar kenningar fluttar á löggjafarþingi þjóðarinnar. Mér kom það illa og óvart, er vinur minn, 2. þm. S.-Múl. (J. Ól.), skýrði svo frá, að skoðun mín á kvenfólki væri sú sama og hann hafði fyrir langa löngu látið í ljósi í fremur, ja, hvað skal eg nefna það(?) fremur ógeðslegum kviðlingi. Og hann bar mér meira að segja á brýn, að skoðun mín væri sú, að svo ætti það að vera, sem í þeim kveðlingi segir um íslenzkar konur. Þetta fer nú allfjarri sanni, og eg þori að fullyrða að álit mitt á »betri hluta mannkynsins« er alt annað, og eg held miklu fegra og »ideellara« en hans sjálfs og allra þessara blásokkuriddara. Þeir vilja knýja konur nauðugar viljugar út í lífsins óhreinlegasta strit, en eg vil fara vel með þá hæfileika konunnar, sem hingað til hafa drýgstir reynst til að friða og fegra lífið, til að milda og mýkja. Það er ekki til neins að segja, að hér sé að eins að ræða um, að veita heimild og rétt, því það er hverjum heilskygnum manni auðsætt, að hér er engu síður að ræða um að hlaða skyldum og leggja nýjar byrðar á bak konunum. Eðlismunur karla og kvenna verður ekki afnuminn með alþingislögum. Sá munur er mikill og merkilegur, og sérhvað það, sem eins og þessi nýmæli, miðar til að gera þann mun minni eða sljófga náttúrlegt eðli, er skaðlegt og hefnir sín með aukinni ófarsæld þeirra, er hlut eiga að máli. Mér finst eg muni helzt geta skýrt, hvað fyrir mér vakir, með því að tilfæra orð skáldanna, sem sjá dýpra í eðlislíf vort en aðrir menn. Mér detta í hug þessi orð, um insta eðli konunnar gagnvart karlmanninum: »Þarfnast stoðar sem víntré veikt« o. s. frv. eftir Tegnér. En um instu og fegurstu tilfinning karls gegn konu bera þessi vísuorð vott: »Hélt eg þér á hesti« o. s. frv. Það er langt síðan að eg hugsaði um þetta merkilega efni, með þeim litla vitsmunakrafti, sem mér er gefinn, og eg er svo sannfærður, sem maður getur verið, að öll þessi svonefnda kvennréttindahreyfing, sem nú er að ná yfirtökunum, er óheillaspor, gönuspor mannkynsins, er hlýtur að leiða til vaxandi lífskvalar, sem þó mun varla verða ábætandi. Og það er sannarlega ekki með léttum hug, sem eg geng að því verki, að samþykkja þessi nýmæli, þótt eg telji mér skylt að gera það, eins og eg reyndi að færa rök fyrir í gær. Eg skil ekkert í, hvað mikla mótspyrnu þessi meinlausa tillaga mín hefir vakið. Það er ekkert í henni, sem aftrar því, að konur öðlist jafnrétti á við karlmenn. Það var sagt í gærkveldi, að kosningarréttur þeirra drægist í 15 ár. Þetta er rangt. Sú kona, sem er 25 ára, þegar lögin öðlast gildi, fær kosningarrétt eftir 7½ ár. Sú sem stendur á tvítugu, fær kosningarréttinn eftir 10 ár. Mér heyrðist háttv. þm. Dal. (B. J.) hafa það helzt á móti þessari tillögu minni í ræðu sinni í gærkveldi, að með henni yrðu það eintómar kerlingar, sem fengju kosningarrétt. Það er satt að segja nokkuð í því og eg skil það, að sumum kunni að falla það þungt. Sú var tíðin, að riddararnir börðust í burtreiðum fyrir augum yngismeyja. Nú byrjar þessi leikur á ný. En nú er ekki barist um bros og blíðu kvenna, heldur um atkvæði þeirra. Og er það þá ekki munur að berjast um atkvæðisfylgi ungmeyjanna blómlegra og broshýrra, eða vera að stássa með þessa nýju karlmenskuraun frammi fyrir hálfgömlum, og hálfþreyttum konum. Það er eins og hver sjái sjálfan sig. - Það tekur alt fjörið úr riddurunum í þessari nýju turniment, í þessum atkvæðasmölunar einvígum. Og svo vopnin. Í stað burtstanga, gyltra skjalda og skúfaðra hjálma koma nú svívirðandi orð um mótstöðumanninn og annað því um líkt. Nú er það þetta, sem á að ganga í augun á konunum, þetta, sem á, að lyfta konunum til menningar og þroska. Og sá væntir að fá sigurlaunin, sem bezt kann að neyta þessara vopna. Hvort verður fremur til að göfga konurnar, hin fornu turniment, eða þau, sem nú munu fara að tíðkast? Hér get eg látið staðar numið. Það eru að eins fáein atriði, sem eg þarf að svara örfáum orðum. Háttv. þm. N.-Ísf. (Sk. Th.) lýsti yfir því sama sem eg í gær, að konur væru yfirleitt hjartabetri. En það eru tvær hliðar á því máli. Skyldi ekki hjartagæzkan hverfa, þegar þær eru komnar í selskapinn; Adam var ekki lengi í Paradís. Eða þótt hjartagæzkan héldist, mundu þær þá ekki einmitt þess vegna fremur verða blekkingum að bráð þegar á kosningamarkaðinn kemur? Háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) mintist á þessa tillögu mína, sem svo margir skörungar þingsins spreyta sig á, hver um annan þveran, að tala illa um, og sagði, að hún væri með öllu óhæf, einkum ef aldurstakmarkið fyrir kosningarrétti yrði fært niður í 21 ár. Eg fyrir mitt leyti er því eindregið mótfallinn, og mun hiklaust greiða atkvæði með till. hans, er slær því föstu, að kosningaraldur, hvað sem lögaldri líður, megi ekki lægri vera en 25 ár. Eg er ekki hefnigjarn og mun sýna það, að eg kann að launa ilt með góðu.



Eg ætla fyrst að fara fáum orðum um breyt.till. þm. Dal. (B. J.) og 1. þm. Rvk. (J. Þ.). Eins og háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) tók fram, þá hafa komið áskoranir frá mörgum þingmálafundum um það að nema burt úr stjórnarskránni tilvitnanir í stöðulögin, meðal annars frá þingmálafundum Reykvíkinga og af flestum eða öllum fundum, sem haldnir voru í mínu kjördæmi. Nefndin hefir ekki orðið sammála um, hvernig bezt verði stýrt hjá þessu skeri. Eg sé ekki, að betur verði komist fram hjá því á annan veg, en gert er í þessari breytingartillögu. Og það finst mér mesta fjarstæða, sem háttv. þm. Vestm. (J. M.) bar fram, að með þessu sé verið að samþykkja stöðulögin. Það getur ekki með nokkru móti verið samþykt á stöðulögunum, þótt tekin sé upp í stjórnarskrána samskonar atriði, sem í stöðulögunum standa um upptalning þeirra málefna, sem stjórnarskráin nær yfir. Íslenzkt löggjafarvald hefir ekki bundið hendur sínar með því að telja upp þessi málefni, því að það er ávalt á þess valdi, að breyta þeim ákvæðum síðar og færa sundur kvíarnar, eftir því sem þinginu býður við að horfa. Þá fer frumv. fram á mjög mikla rýmkun kosningarréttarins og gerir ráð fyrir, að kosið sé til hvorrar deildar fyrir sig. Það er einkum ákvæðið um hlutfallskosninguna til efri deildar og hið langa kjörtímabil, sem eg á bágt með að fella mig við. Efri deild mundi verða mjög þunglamaleg og hætt við, að samvinna deildanna yrði oft og tíðum mjög stirð með slíku fyrirkomulagi. Eg fyrir mitt leyti mundi fella mig betur við, að kosningarétturinn væri eitthvað takmarkaðri en skipun deildanna væri hin sama sem nú er, að öðru leyti en því, er kemur til hinna konungkjörnu, þannig að allir þingmenn efri deildar væru kosnir af sameinuðu þingi. Hvað rýmkun kosningarréttarins viðvíkur, þá hef eg um það mál svipaðar skoðanir sem 1. þm. S.-Múl. (J. J.) og 2. þm. Árn. (S. S ) og mun greiða atkv. með tillögu hins síðarnefnda. Það er mjög athugavert, að við þá skipun þingsins, sem nefndin vill vera láta, raskast kjördæmaskifting landsins mjög mikið við það að héraðakjörnir þingmenn fækka og því munu margir landsmenn kunna afarilla. Fer það einnig í öfuga átt við óskir Reykvíkinga um fjölgun þinamanna fyrir sitt kjördæmi, en við þeim óskum mætti verða nú, með þeim hætti að láta þetta kjördæmi og önnur hin fólksflestu kjósa þingmenn í stað hinna konungkjörnu, en kjördæmaskipunin héldist óbreytt að öðru leyti. Þá hefir 1. þm. Skag. (Ó. Br.) komið fram með tillögu um »referendum«. Á því nýmæli eru ýmsir annmarkar. Það mundi gefa harðsnúnum minni hluta efni til þess að æsa upp kjósendur og mundi hafa í för með sér mikið þras og þjark. Það mundi líka lama gerðir þingsins, þegar þingmenn vissu, að þjóðin gæti eftir á skorið niður lögin. Þeir mundu heldur ekki vanda eins mikið starf sitt, þegar þeir ættu það á hættu, að það yrði ónýtt og að engu gert strax á eftir. Þá er það eitt af nýmælum frumv. þessa, að ekki megi aðrir en ráðherrar bera fram breytingartillögur við fjárlagafrumvörp, er miði til aukinna útgjalda. 1. þm. Eyf. (H. H.) áleit ákvæðið hættulegt fyrir ráðherra, Eg held þvert á móti, að það yrði örugt vopn í hendi hans gagnvart þingmönnum og að honum væri með því fengið alt of mikið vald í hendur. Um þetta hafa engar óskir komið frá neinum kjósendum í landinu og mundi mælast illa fyrir, ef fram gengi. - Þótt þessi venja sé á Englandi, er mjög ólíku saman að jafna hér og þar. Þar er stjórnin skipuð fjölda manna, helztu forvígismönnum ráðandi flokks, og má nærri geta, að þeir séu færari að búa frumvarp viðunanlega úr garði, heldur en að eins einn maður. - Ennfremur getur þessi aðferð verið nauðsynleg, þar sem þingin eru mjög fjölmenn, því að ella gæti breytingatillagnafjöldinn orðið nær ómeðfærilegur. Háttv. 2. þm. Árn. (S. S.) ber fram tillögu um, að dómarar megi ekki eiga sæti á alþingi. Mér virðist að það sé ekki heppilegt, að dómarar sitji á þingi. Með því komast þeir í deilur við menn. Það væri og heppilegra, að þeir sætu ekki í bæjarstjórn, því að með því taka þeir afstöðu til ýmissa mála, sem síðar geta komið undir þeirra dóm. Í jafn fámennu þjóðfélagi er það nauðsynlegt, að dómararnir haldi sér sem allra mest frá flokkadeilum og æsingum, sem því eru samfara, því að þótt ekki sé haldið fram, að slíkt hafi áhrif á dómarastörf þeirra, þannig að þeir halli réttu máli vísvitandi, þá verður hinu ekki neitað, að þeir eru eins og aðrir menn, sem líta ósjálfrátt nokkuð öðruvísi á málstað vina sinna en óvina. Teldi eg það mikla og nauðsynlega réttarbót, að girt væri fyrir að dómarar væri í sífeldum útistöðum á þingi og í bæjarstjórnum, eins og altof oft hefir átt sér stað.



Herra forseti! Háttv. þm. Vestm. (J. M.) og hæstv. ráðherra (Kr. J.) hafa bent á, að tillaga háttv. þm. Dal. (B. J.) á þskj. 237 sé mjög hættuleg, því hún sé staðfesting á stöðulögunum. Eg á bágt með að skilja, að það skuli vera landvarnarmenn, sem vilja fá staðfestingu á stöðulögunum. Eg er hræddur um, að það megi nota það sem vopn á þá menn, að þeir vilja staðfesta ákvæði þeirra laga um það, hver væru sérmál Íslands. Eg ætla ekki að þessu sinni að minnast á mörg atriði. Háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) sagði, að það væri ekki rétt, að fé það, sem utanþjóðkirkjumenn eiga að borga til kenslumála, sé sektafé. Eg skil ekki, hvernig ókirkjublindum mönnum getur dulist það, að það er sektafé og ekkert annað. Svo er ranglætið svo ankannalegt í framkvæmdinni. Kaþólskir menn og adventistar hér þurfa enga sekt að gjalda, ekkert aukagjald til barnafræðslu, af því að þeir eru þó svo margir, að þeir geta haft presta. Hvers vegna á þá, fremur að leggja aukaskatt á þá trúarflokka, sem eru svo fámennir, að þeir geta ekki myndað söfnuð? T. d. únítara. Vér únítarar erum sektaðir fyrir það að vera ekki svo fjölmennir að geta haft prest, og sú sekt á að renna til barnafræðslu. En til hennar borgum vér auk þess jafnt og allir aðrir landsmenn. Ef þetta er ekki brot á trúfrelsi, þá veit eg ekki hvað það er. Háttv. þm. Snæf. (S. G.) mintist á þekkingarskilyrði fyrir kjósendur. Kunni hann ekki við, að það stæði í stjórnarskránni, en vildi hafa það í sérstökum lögum, svo sem barnaskólalögum. En hann verður að gæta þess, að ekki verða með almennum lögum sett skilyrði fyrir kosningarrétti, nema það sé gert í stjórnarskránni, eða heimilað í henni. Sumir setja fyrir sig, að það muni verða vandhæfi á, að menn geti lært það sem áskilið yrði sem þekkingarskilyrði fyrir kosningarrétti. Eg tel sjálfsagt, að það yrði lítið lærdómskver, sem fræddi menn um, hvernig stjórn landsins er fyrir komið, segjum eitthvað í líking við kverið eftir Jón A. Hjaltalín: »Hvernig er oss stjórnað?« - kver á stærð við barnalærdómsbókina í kristindómi. Til að hafa atkvæðisrétt í safnaðarmálum hafa menn þurft að nema þetta lærdómskver, sem er inntak trúfræði og siðfræði. Það eru þó fult svo djúpsett og torskilin viðfangsefni, eins og ámóta langt ágrip um skipulag landstjórnar (alþing, sýslunefndir, hreppsnefndir o. s. frv.). Sá sem getur numið kristileg fræði, hann á sannarlega enn auðveldlegar að geta lært þegnleg fræði. Sá sem ekki getur numið það, hann hefir varla meðal-kýrvit, og hefir ekki stórum meiri skilyrði fyrir að eiga kosningarrétt heldur en kýr eða kálfur. Sumir segja, að það eigi að gera kost á að nema þetta í hverjum barnaskóla. En fyrst eru ekki alstaðar barnaskólar, og svo er hverjum í sjálfsvald sett, hvort hann vill nota þessa fræðslu eða ekki. Vinur minn, háttv. 1. þm. Rangv. (E. P.) ber kvíðboga fyrir 12 ára setu þingmanna í efri deild. Þykir honum það alt of langur tími. Nú geta kjósendur séð svo um, að þeir menn, sem þeir kjósa, séu ekki á þeim aldri, að þeir verði örvasa gamalmenni á kjörtímabilinu og verði þeir forfallaðir sakir sjúkdóms, þá eru varaþingmenn. Að stytta kjörtímann, er að kippa fótunum undan festu þeirri, sem efri deild á að veita. Þeir sem og vilja að þingrof nái einnig til efri deildar, virðast ekki hafa gert neina grein fyrir, hvers leitað er með því skipulagi hennar, sem hér er farið fram á. Frumv. heldur þar fast ljósri stefnu, sem allri verður kollvarpað með slíkri breyting. Ýmsir hafa og talað um árleg þing, þar á meðal hæstvirtur ráðherra (Kr. J.), en þegar litið er á, að fjárhagurinn er eins þröngur og hann er, þá finst mér það nægilegt að hafa ákvæði um, að það megi breyta því með lögum. Enda ætti að vera minni háski á, þótt ekki sé árleg þing, er ráðherrar verða þrír. Þá er að minnast á málskot til almennings. Eg talaði um það í gær og mintist á það helzta um reynslu annara landa í því efni, en í gærkveldi barst mér í hendur grein eftir norskan mann, Erik Givskov. Hann getur þess þar, að í fylkinu Victoria í Ástralíu sé málskot til almennings í lögum, og að þar hafi fyrir skömmu verið lagðar fyrir kjósendur 3 spurningar. Hin fyrsta var: Vilja kjósendur trúarbragðakenslu í skólum eða ekki? 18000 kjósendur svöruðu með já, 17000 með nei. Önnur spurningin var þessu máli óviðkomandi. Hin þriðja var: Vilja kjósendur halda banninu gegn trúarbragðakenslu í skólum? 23000 sögðu já, 15000 nei. Svona fer almenningur að greiða atkvæði. Ef svona fer um jafn einfalda spurningu sem þessa, hversu mun þá fara um stóra, flókna lagabálka? Háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) talaði móti því, að ráðherra einn hefði frumkvæði í fjármálum. Áleit hann, að »agitationirnar« og hrossakaupin mundu einungis færast af göngunum og inn í flokksherbergin. Eg get skilið það, að ábyrgð sú, er með því mundi færast yfir á ráðherrann, mundi ekki þægileg fyrir þá, sem ætla sér að verða ráðherrar. Ýmsir þingmenn, en þó einkum háttv. þm. N.-Þing. (B. Sv.), hafa haldið því fram, að með þessu mundi of mikið vald koma í hendur ráðherra. Það er ekki úr lausu lofti gripið, að hann mundi með því fá meiri ráð; en eg vona að þjóðin þroskist fljótt svo, að hún gefi ráðherravaldið þeim í hendur, sem skoða sig ráðherra þjóðarinnar, en ekki ráðherra eins flokks, eins og nú hefir verið síðustu 2 ár hér. Held eg því að þetta ákvæði verði til þess að kenna ráðherrum að vera landsráðherrar og vekja ábyrgðartilfinning þeirra. Háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. J.) talaði mikið um kvenfólkið. Talaði hann um þá tillögu sína, að veita því kosningarrétt smátt og smátt, og taldi það furðu, hve lítið fylgi það hefði. Mér virðist, þvert á móti, að tillaga hans muni hafa meira fylgi en eg hefði vænt, og eg fyrir mitt leyti vona, að hún verði ofan á við atkvæðagreiðsluna. En þegar hann talar um að reka konur nauðugar út í stjórnmálaþrasið, þá get eg ekki orðið honum sammála. Eg sé ekki, að nokkur kvenmaður þurfi að skifta sér af því frekar en hún vill. Það gildir jafnt um konur sem karla. Nú fer það eflaust svo, að ávalt verða fleiri konur, sem ekki verða húsmæður, annað hvort af því, að þær eiga ekki kost á hjúskap eða girnast hann ekki. Lifa þær svo ógiftar og óstuddar og kæra sig ekki um þessa forsorgara. Þeim er veitt atkvæði í sveitamálum og safnaðarmálum. Það virðist og rétt, að þær fái full réttindi - þótt hagkvæmast sé, ef til vill, að það verði smámsaman. Það er þess vert að veita því eftirtekt, hver áhrif það hefir, að konur taki þátt í stjórnmálum. Að því er eg veit bezt, þá er Wyoming það eina land í heimi, þar sem konur sitja á þingi. En því er við brugðið, hve kurteislegur sé tónninn í því þingi. Það sama kemur hvarvetna fram, þar sem karlar og konur vinna saman, t. d. í skólum, sem bæði sækja karlar og konur. Taki maður að eins blað í hönd frá Wyoming, þá dylst manni það ekki, að kvennfólkið eða hluttaka þess í löggjöfinni setur betri blæ á alla hluti. Það hefir verið talað um það, að gera dómara landsins ekki kjörgenga. Það hefir verið sagt, að svo væri á Bretlandi, en það er ekki nema hálfur sannleiki. Þar er enginn embættismaður kjörgengur. Hvers vegna á að gera undantekningu með dómarana eina hér. Þeir eru óafsetjanlegir og óháðastir landsstjórninni allra embættismanna.



Með því að engin breytingartillaga hefir komið fram við frumv. og það fekk svo góðar viðtökur hér við 1. umr., þá finn eg ekki ástæðu til að mæla frekar með málinu að sinni, en vænti þess, að hin háttv. deild sýni því sömu velvild, eins og við 1. umr.



Eg vil leyfa mér að gera nokkrar athugasemdir við ræðu hins háttv. þingmanns, er síðast talaði. Hann álítur, að karlmenn séu hæfari til þess, að leysa þau störf af hendi, sem þeir nú einir hafa með höndum en kvenmenn. Þetta getur verið. En hér er ekki farið fram á að veita öðrum konum hluttekningu í þessum störfum en þeim, sem eru færar um að leysa þau af hendi. Það er ekki farið fram á í frumv. að veita þeim konum þessi réttindi, sem eru ófærar til þess að gegna þeim. Annars mótmæli eg þeirri skoðun, að kvenmenn séu að neinu leyti síður hæfar til náms en karlmenn. Við getum tekið sveitabörn, sem alast upp undir sömu kjörum fram yfir fermingaraldur. Stúlkurnar eru þá engu síðri en piltarnir; það mundi verða erfitt að skera úr, hvort hafi meiri hæfileika. En hvað sem líður gáfunum, þá er sannanlegt, að konur eru iðnari en karlar í námi og samvizkusamari. Er því full ástæða til að ætla, að þær verði samvizkusamari í embættisrekstri og er það fyrsta skilyrðið til þess, að gæta embættisins svo í lagi sé. Þá hefir verið talað um það, að ef kona sé dómari, þá geti svo farið, að hún liggi á sæng, þegar hún þarf að gegna embætti sínu, eða kona, sem sé læknir geti ekki vitjað sjúkra, af því hún liggi á sæng. En þetta er ekkert annað og meira eða óeðlilegra, en ef læknir verður veikur. Hér er ekki verið að tala um annað, en að nema bann þetta burt úr lögunum. Menn geta verið alveg rólegir þess vegna, að konur fara ekki að velja sér annan verkahring en þann, sem þær eru færar um að gegna. Það er heldur ekki verið að tala um að útiloka karlmennina. Það er að eins verið að tala um að nema burt þetta ákvæði, sem bæði er óeðlilegt og heimskulegt. Og óttist menn að konur sækist fremur eftir embættum fyrir þessi lög, þá mun það reynast öfugt. Þær munu síður sækjast eftir þeim, þegar banninu er burt kipt. Byggi eg það á algengu vitundarlögmáli manna og dýra. Við þekkjum kýrnar, sem vilja eta úr næsta bás, þótt heyið sé miklu verra þar en í þeirra eigin. Þá hefir verið talað um, að konur væru ekki eins duglegar til ferðalaga og karlmenn. Eg þekki til þess, að á Breiðafirði fóru konur í eyjar og í fiskiróðra og voru alveg eins duglegar og karlmenn. Þær eru ekki eins sterkar, en seigari og úthaldsbetri. Og einn með beztu formönnum, sem verið hefir við Breiðafjörð var kona. Og á ferðum um Breiðafjörð hefir kvenfólkið ekki eins gott tækifæri til þess að hlúa að sér, eins og ef þær væru embættismenn. Eg verð að biðja menn að taka sérstaklega eftir 1. grein frumv. Það er ranglátt að útiloka konur frá að njóta þess styrks, sem karlmenn hafa rétt til að njóta, þegar þær uppfylla skilyrði þau, sem heimtuð eru til þess að verða hans aðnjótandi. Hvaða ástæða er nú til þess að útiloka þessar veikbygðu konur frá þessum hlunnindum, en láta þessa sterku og gáfuðu karlmenn eina verða þeirra aðnjótandi? Það er skylda allra að stuðla að því, að bann þetta verði sem fyrst úr lögum numið, og á þann hátt bæta fyrir órétt þann, sem kvenfólkinu hefir hingað til verið gerður.



Eg ætla að eins að tala örfá orð. Vil eg þó halda fram breytingartillögu okkar þm. Dal. (B.J.). Háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) lét það ummælt, að þessi meðferð á 1. gr. stjórnarskrárinnar væri viðurkenning stöðulaganna. Eg vil þá leyfa mér að spyrja hinn háttv. þingmann: Hvernig skoðar hann það, ef ekki er haggað neitt við þeirri grein? Er það ekki viðurkenning stöðulaganna? Það er ekki alveg nýtt, að lögfræðingum beri ekki saman. Háttv. þm. Vestm. (J. M.) og 1. þm. Eyf. (H. H.) segja, að við samþykkjum stöðulögin, ef við gerum breytingu á þann hátt, sem við leggjum til. En nú skal eg tilfæra annað, sem eg veit þessu til sönnunar, og það var á þingmálafundi hér í Reykjavík, eg hygg undirbúningsfundi undir kosningar 1908, að einn af lögfræðingum okkar (nú assessor í landsyfidómi) kom fram með það, að við hefðum samþykt stöðulögin með stjórnarskipunarlögunum 3. okt. 1903, af því að þar var ekki breytt 1. gr. stjórnarskrárinnar. Einn af yfirdómurum landsins álítur þá, að það sé viðurkenning stöðulaganna að hreyfa ekki við 1. gr. stjórnarskrárinnar, þegar breyting er á henni gerð. Háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) sagði, að við værum að seilast út fyrir takmörk, sem ekki væri hægt að komast út fyrir. En eg vil benda honum á það, að við höfum »prótesterað« stöðulögunum, og að sá ráðherra (Krieger), sem hafði meðferð þeirra á hendi í ríkisþinginu kannaðist við, að konungur og ríkisþingið gætu ekki haft vald til endanlegra úrslita þessa máls eins út af fyrir sig. Því er svo varið með hæstarétt, að við viljum fela honum um hríð æzta dómsvald í íslenzkum málum. Háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) sagði, að við gætum ekki falið Dönum neitt í þessu efni. Nú sem stendur hefir hæstiréttur æzta dómsvald, og það nær þá ekki lengra en Danir segja nei, og eg sé ekki, að það sé hundrað í hættunni. Við höfum það þá upp úr því, að við fáum viðurkenningu Dana fyrir því, að við getum sjálfir ráðið, hver skuli æztur dómstóll í málum okkar og það er einmitt takmarkið, sem við keppum að, að fá innlendan æzta dómstól. Menn verða að gera sér glögga grein fyrir þessu. Ef greinin stendur óhögguð verður það skoðað svo, að okkur þyki ekkert að henni og ef til vill, að við viðurkennum stöðulögin. Annars var það meining okkar að stefna svo nærri takmarkinu sem hægt er, en sneiða fram hjá því, sem gæti orðið málinu til hindrunar. Munkat ek nefna, nær mun ek stefna. Nec nominabo, pæne monstrabo. Við vildum ekki ganga fram hjá ákvæðinu um hæstarétt, því að það stóð í greininni, en hafi menn yfirleitt á móti því, þá get eg lýst því yfir fyrir sjálfan mig og eg held háttv. þm. Dal. (B. J.) líka, að þessi hluti tillögunnar megi falla niður. Eg var líka beðinn fyrir kveðju til háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. J.) frá háttv. þm. Dal. (B. J.), sem nú er andaður, en með því að nú er orðið áliðið og eg hefi ekki heilsu til að tala lengi svo síðla dags, fremur en endranær, held eg að eg láti staðar numið í þetta skifti.

Jón Jónsson (1. þm. N.-Múl.): Eg verð að líta svo á þetta mál, að það sé þannig lagað, að ekki eigi að samþykkja það. Eg álít, að karlmenn séu miklu færari um að gæta opinberra starfa en kvenfólk. Konur eiga að vera mæður barna sinna og gæta húsmóðurstarfa á heimilinu. Til þess að gæta húsmóðurstarfa á heimilinu og sinna börnum, meðan þau eru ung, eru þær miklu hæfari en karlmenn. Við 1. umr. var það tekið fram, að það gæti verið óheppilegt, að kona væri dómari, og það gæti komið sér illa, að dómarinn lægi á sæng, þegar hann ætti að sinna dómarastörfum. Sama getur átt sér stað með lækna, ef kona væri læknir. Það væri afkáralegt, að konan væri á sífeldu flakki og ferðalagi, en bóndinn sæti heima og gætti barnanna. Þetta finst mér vera öfugt við það, sem það ætti að vera.  (Sigurður Sigurðsson: Þær gætu hætt að gifta sig)  . Já, ef þingið tæki í taumana og bannaði konum að eiga börn. En ekki yrði það til framfara fyrir þjóðfélagið. Nú hafa konur aðgang að öllum skólum hér á landi nema lagaskólanum. Mér finnst að það megi vel una við það sem er.



Það voru 2 breyt.till., sem eg gleymdi að minnast á í dag, en sem eg þó ekki kann við að greiða atkvæði um, án þess að gera grein fyrir skoðun minni á. Önnur fer fram á það að svifta alla dómara landsins kjörgengi til alþingis. Eg skal taka það fram, að eg get ekki séð, að nægar ástæður séu fyrir hendi til þess að svifta þá stétt, eða nokkra sérstaka stétt, svo dýrmætum rétti, ef að öðru leyti almennum skilyrðum er fullnægt. Því skal raunar ekki mótmælt, að það getur komið fyrir, að dómarar eins og aðrir menn láti geðshræringar hlaupa með sig í gönur en eg hygg, að það sé undantekning, sem ekki sannar regluna í þessu máli og það er mjög svo varhugavert að hlaupa eftir einstaka dæmum í þessu efni. Sérstaklega finnst mér þetta ákvæði rangt, að því er yfirdómarana snertir. Þeir standa einmitt vel að vígi, það eru óháðir embættismenn, sem stjórnin getur ekki vikið frá embætti, þeir eru skipaðir til fremstir manna að gæta laga og réttar í landinu og hljóta því að finna til þungrar ábyrgðar að gera alstaðar það sem réttast er. Eg skil því ekki í, að það geti komið til nokkurra mála að samþykkja þessa brt. Hin brtill. var ein af tillögum h. þm. Skagf. (Ó. Br.) um að færa tölu þingmanna niður í það, sem áður var, nfl. 24 í Nd. og 12 í Ed. Eg fyrir mitt leyti hallast að þessari tillögu. Það er mikið rétt hjá hv. þm., að fjölgun þm. var aðallega gerð í því skyni að koma meira jafnvægi á í Ed. en áður var, þegar helmingur deildarinnar voru konungkjörnir þingmenn. Það var miklu fremur þessi ástæða, sem leiddi til færslunnar úr 36 í 40, en sú, að auka starfskrafta þingsins, og því fremur er eg með þessari tillögu, þar sem nú verður ef til vill sú ákvörðun tekin, að þing verði háð árlega, sem hefir mikla kosti í för með sér. Þess er líka að gæta, að við erum fátæk og fámenn þjóð, svo að 36 þm. sýnist vera fullsæmileg tala. Úr því eg stóð upp á annað borð, ætla eg að leyfa mér að fara fám orðum um blessað kvenfólkið. Eg skal þá minna menn á það, að fyrir deildinni lágu í fyrstu 2 frv. Annað var frá hv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) og þm. Dal. (B. J.). Þar segir í 21. gr., að kosningarrétt til alþingis skuli hver 21 árs karlmaður hafa, sem að öðru leyti uppfyllir þau skilyrði, sem heimtuð eru. Konum má veita kosningarrétt með einföldum lögum. Nú vil eg segja það við hv. þm. Dal. (B. J.), að hann hefir gert betur en áður, og batnandi manni er bezt að lifa. Líka lá fyrir deildinni annað frv., þeirra nafnanna þm. S.-Múl. (J. J. og J. Ól.). Í 19. gr. þess er svo ákveðið, að kosningarrétt til efri málstofu hafi fullveðja karlar og konur. Þetta frv. hefir hv. 1. þm. S.-Múl. (J. J.) flutt, og eg efast ekki um, að hann hefir þá meint það, sem hann sagði. En nú er annað orðið uppi á teningnum. Nú er hann öldungis andstæður þessari 19. gr. sinni. Hann hlýtur að hafa ruglast eitthvað síðan, því að ómögulegt er að koma 19. gr. í samræmi við brtill. þá, sem hann flytur nú, þess efnis, að nú þegar fái að eins fertugar konur kosningarrétt, en þær yngri fái hann smátt og smátt, næst 39 ára konur, svo 38 ára o. s. frv., þar til allar hafa öðlast réttinn. Eg hefi ekki getað skilið vel rökfærslu hv. þm. Mér virðast rök hans hafa stefnt að því, að útiloka allar konur frá kosningarrétti. Hann hefir lagt út af því, hvað þær væru saklausar, hugsunarháttur þeirra mundi spillast og að veita þeim þennan rétt væri sama og að reka þær með svipum út í alls konar óhæfu o. s. frv. En þetta get eg nú ekki skilið. Vill hann segja það, að engin kona hugsi nú um pólitík. Það er engin hæfa í því - þær fylgjast yfirleitt eins vel með og karlmennirnir, og úr því þær á annað borð hafa hugsana- og málfrelsi, því mega þær þá ekki eins taka þátt í opinberum málum? Og ef þær eru yfirleitt betri og samvizkusamari en karlmenn, þá sé eg ekki annað en gott eitt í því, að þær fái að taka þátt í stjórnmálum. Þá er illt að þær hvíli alt af í sínu skúmaskoti. Og eg er þess fullviss, að hluttaka kvenna í opinberum málum yrði til þess að draga úr öllum óþverranum. Það getur ef til vill orðið kvöl fyrir ráðríka eiginmenn, ef konan fer að hafa afskifti af stjórnmálum - þá ástæðu gæti eg skilið - en hv. 1. þm. S.-Múl. (J. J.) má þó ekki taka þetta sem »insinuation« til sín. En þessi mótbára verður þó að hverfa fyrir kröfu kvenna um almenn mannréttindi. Hv. þm. talaði mörg fögur orð um konuna, »citeraði« meðal annars fallegt kvæði eftir Jónas, þar sem konunni er líkt við blóm, sem hugfanginn elskhugi ber gegnum allar raunir lífsins, en eg hefi nú alt af litið svo á, að konan ætti ekki að vera eins og brúða eða leikfang, heldur sem tryggur förunautur, sem lekur þátt í öllum málefnum eins og maðurinn. Eg verð þess vegna að halda því fast fram, að till. hv. 1. þm. S.-Múl. (J. J.) verði feld. Annað mál væri að hallast að till. hv. 1. þm. Eyf. (H. H.) og hana mun eg styðja, því að mér sýnist talsvert vit vera í henni.



Eg verð að biðja menn afsökunar á því, þótt eg segi ef til vill eitthvað, sem aðrir hafa drepið á. Eg hefi ekki getað verið á fundi og hlustað á allar ræður hv. þm., vegna lasleika, svo að það verður óviljandi, ef eg fer með endurtekningar. Eg skal þá fyrst minna á það, að það er ekkert þingmál, sem íslenzka þjóðin virðist nú hafa jafn eindreginn hug á, sem breytingar á stjórnarskránni. Það er líka mjög eðlilegt að meðan svo standa sakir, að Danir fást ekki til að sinna kröfum vorum í sambandsmálinu, þá snúist hugir manna að því að breyta þeim ákvæðum stjórnarskrárinnar, sem við höfum full ráð á, og sem nú standa okkur mest fyrir þrifum. Af þeim aðalatriðum skal eg láta mér nægja að nefna t. d. kosningarrétt og kjörgengi kvenna og afnám konungskosninga til alþingis. Síðan þingræði, sem á, að vera sama sem þjóðræði, var hér viðurkent í orði kveðnu kemur sú tilnefning í beran bága við það, að þjóðin fái að ráða sínum málum. Um það dirfast menn nú ekki að þræta lengur, þó reynslan hafi sýnt, að þeir voru ýmsum kærkomnir á þessu þingi eins og áður. Eg tel það helga skyldu okkar að gera alt, sem í okkar valdi stendur, til þess að koma fram nauðsynlegustu breytingunum. Við getum ekki forsvarað það, að fara heim án þess að hafa gert það. Þess vegna er varlegra að taka ekkert það inn í breytingarnar, sem við óttumst að verði til að hindra staðfestingu. Af því leiðir, að eg þori ekki að greiða atkvæði með sumum af breyt.till. þeirra hv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) og þm. Dal. (B. J.), þó eg sé samþykkur efni þeirra, enda viðurkendi annar þeirra, að ein breytingin, fæðingjarétturinn, væri þess eðlis, að hætt væri við, að hún gæti orðið frumv. þrándur í götu. Ein brtill., sem fram hefir komið, frá hv. þm. N.-Ísf. (Sk. Th.), er um árlegt þinghald. Eg heyrði í gær og í morgun, að tveir þm., sem talað hefðu, væru eindregið með þessari tillögu, og nú síðast mælti hæstv. ráðh. (Kr. J.) líka með því. Mér þykir þetta kynlegt, því að eg get ekki séð, hvaða hnoss það er, að hafa þing árlega. Meðal annara ástæðna var sú flutt fram till. til stuðnings, að hætt væri við, að þingmenn legðu stjórnmálin alveg á hilluna, ef svo langur tími, sem nú er, liði á milli þinga. Mér þykir þessi ástæða satt að segja nokkuð undarleg. Eg skil ekki í því, að sá maður, sem er svo áhugalítill og rænulaus, eigi skilið að fá sæti á alþingi. Eg hygg þvert á móti, að landsmálin séu alt af vakandi í huga þingmanna, sem eru að nokkru nýtir, hvort sem þeir eru á þingi eða heima hjá sér, og þessi ástæða sé því algerlega röng. En svo er þess að gæta, að það eru margir agnúarnir á því að hafa þing á hverju ári. Því fylgir afarmikill kostnaður; ferðakostnaðurinn eykst um helming frá því sem nú er. Þingvinnan er ætíð ódrjúg í þingbyrjun og sömuleiðis síðari hluta þings, einkum síðusta vikurnar. Kostnaðurinn við þinghaldið mundi tvöfaldast, ef þing yrði haldið á hverju ári. Eg álít heppilegast, að þingið sé að eins haldið annaðhvort ár, eins og nú er, en að það væri lengur saman í hvert sinn, ef þess gerðist þörf. Eins og háttv. þm. S.-Þing. (P. J.) tók fram, er það mikill munur fyrir menn sem mikið hafa að starfa, hvort þing er haldið árlega eða annaðhvort ár. Bændur, kennarar, sýslumenn, læknar o. fl. eiga nálega ómögulega heimangengt á ári hverju. Það liggur í augum uppi, að það er sitthvað að yfirgefa heimili sín og aðalstörf um tíma annaðhvort ár, eða altaf á hverju ári. Ekki mundi sú nýbreytni fjölga góðum bændum á þingi. Það yrði varla öðrum fært að taka það að sér en einhleypum lausamönnum. Eg fyrir mitt leyti mun greiða atkvæði móti þessari breytingartillögu. Þá vildi eg minnast á kosningarrétt kvenna. Háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. J.) hefir komið fram með breytingartillögu um að skamta konum þennan rétt smátt og smátt á 15 árum, þannig að í fyrsta sinn verði ekki yngri konur en 40 ára settar á kjörskra, næsta ár 39 ára o. s. frv. Mér virðist undarlegt mjög, að h. þm. skuli vera að þrátta um þetta, því að í raun og veru er hér ekki um annað að ræða, en hin sjálfsögðustu mannréttindi, sem hingað til hefir verið haldið fyrir öðrum helming mannkynsins. Þegar menn eru nú samdóma um það, að rétt sé að rýmka kosningarréttinn yfirleitt - og því vil eg fylgja - þá tel eg einsætt að láta það ganga jafnt yfir karla og konur, eða fullkomið jafnrétti. Breytingartillaga hins háttv. þm. S.-Múl. (J. J.) fer alveg í bága við þetta, því hún gerir ekki ráð fyrir að skamta karlmönnum þennan sama rétt á 15 árum, og þar kemur fram misrétti, sem eg tel alveg rangt. Það er eins og sumir háttv. þm. séu hræddir við einhverja óttalega byltingu, sem leiði af því, að kvenfólkið fái kosningarrétt. Eg hefi ekki orðið var við þennan ótta hjá mönnum út um land, það er helzt hér í Reykjavík. Hefi eg spurst fyrir um ástæður fyrir því og fengið þau svör, að hér hafi það sýnt sig, að ýmsar konur séu töluvert æstar og tilfinningasamar í kosningamálum. Vel má vera, að þetta sé rétt, en eg held þeir athugi ekki, að það er engin furða þótt kvenfólkið finni sárt til þess, að vera miklu lægra sett í þjóðfélaginu en karlmennirnir, og af því stafi eðlileg beiskja. En sú beiskja mundi algerlega hverfa, þegar jafnrétti er fengið. Kvenfólkinu er stórmikil vorkunn á að vera haft svona út undan, og er mál til komið að kippa þessu í lag. Annars má benda á það, að fjöldi karlmanna eru ekki síður æstir og tilfinningasamir í kosningamálum. Munurinn er bara sá, að hjá þeim þykir það ekkert tiltökumál. Þeir eiga að hafa einkarétt til að hamast við kosningar, hvaða meðölum, sem þeir beita. Varla mundu konur verða óvandaðri í þeim sökum, þvert á móti, líklega miklu samvizkusamari. Eg skal geta þess, að eg felli mig vel við tillögu háttv. 1. þm. Skagf. (Ó. Br.) um að þingmenn skuli vera 36 að tölu, eða þrennar tylftir. Aftur á móti get eg eigi felt mig vel við þá tillögu, er fram hefir komið um, að ráðherra einn skuli hafa tillögurétt um fjárveitingar. Eg tel slíka tillögu mjög varhugaverða. Það er að vísu full þörf á, að takmarka þennan tillögurétt, en að taka hann frá öllum öðrum en ráðherra, gæti leitt til hættulegs einveldis í fjármálum. Hitt er augljóst orðið, bæði á þessu þingi og áður, að það er afaróheppilegt, og geysilegur tímaspillir, að sérhver þm. geti komið með heila hrúgu af tillögum um fjárveitingar inn á þingið, sem oft eru vanhugsaðar og frekjufullar. En eg vil þó ekki ganga lengra í þessari takmörkun, en að binda það við tillögur ráðherra og bæði meiri- og minnihluta fjárlaganefnda í báðum þingdeildum.



Það vita allir, hve mikils virði kvenfólkið er fyrir mannfélagið og þjóðfélagið og hversu ómissandi, og hve mikið mannkynið á því að þakka. Það er því hvorki vonlegt né vinsælt verk að rísa gegn því, sam menn ætla að kvenfólkinu komi vel eða láti vel í eyrum þess: „Stoðar ei að erta fljóð að, er nema bætt sé það.“ En alt um það sýnist mér að menn eigi ekki að missa alls vits og athugunar á þeim málum, er konur snerta, þó að konur sé góðar og verðar mikils. Það hefir undrað mig, hversu það er eins og menn hafi hér í deildinni heldur glatað einurð sinni í máli því, er nú liggur fyrir hér. Hér hefir minna gætt athuga en andartakslauss jákvæðis. Það er haldinn horskra manna háttur að vanda sig í návist kvenna, og teldi eg þá ekki síður samboðið vitrum mönnum að vanda sig á málum þeim, er varðar mikils skyldur kvenna og réttindi, að þar sé gætt mundangs, hleypidómalausrar nærgætni og frjálslyndis, en jafnframt skyldugrar og skynsamlegrar varfærni. Lítils af þessu hefir mér þótt kenna hér í deildinni. Hefir mér fundist mest bera á einróma geipan um það, að öll ákvæði frumvarps þessa væru sjálfsögð, svo að manni gæti dottið í hug að hér væri að eins það haft fyrir augum að geðjast eyrum hinna óvitrari kvennanna. Og ef til vill er frumv. þetta flutt fyrir fólkið og mælt með því fyrir fólkið. Og sé ekki svo, þá er það einkennilegt, að háttv. flutnm. þess (H. H.), sem stóð fyrir stjórn þessa lands frá 1904–1909 eða í 5 ár, hreyfði allan þann tíma hvorki legg né lið, til þess að fá máli þessu framgengt. Var það ekki svo nauðsynlegt þá eða ástæður til þess brýnar eða eru þær komnar síðan? Eg get þess í þessu sambandi, að nú stendur þannig á, að dóttir hins háttv. flutningsmanns er komin í Mentaskólann, en hitt skal eg láta ósagt, hvort þetta atvik hafi vakið hjá hinum háttv. flutningsmanni áhugann nú á þessu máli og nauðsyn þess. Minna mætti og, ef til vill á það, að þessi 5 ár, sem hann sat í ráðherrasætinu, þá vildi svo til, að einstæðings ekkja ein hér í bænum var að kosta dóttur sína til náms og hún þurfti vitanlega alls þess styrks með, sem hún gat fengið. En allan þann tíma var ekkert gert frá stjórnarinnar hálfu í þessu máli. Gott er því víst, að tilefni er nú fengið til þess að bæta úr þessu. Eg verð að skjóta því að háttv. þm. Dal. (B. J.) sem er vanur að tala skarplega og skýrt, að eg græddi ekkert á ræðu hans. Konuna í Breiðafirði hafði eg heyrt talað um áður. 1. grein frumvarpsins álít eg alveg sjálfsagða. Hún er til stórmikilla bóta og mun stuðla mjög að því, að kvenfólkið verði í orðsins sanna skilningi mæður barna sinna. Eins og háttv. 1. þm. N.-Múl. (J. J.) tók réttilega fram, hefir það verið aðalhlutverk kvenfólksins að ala og ala upp kynslóðirnar og annast hag heimilisins. Þetta stórvirki hefir á konunum hvílt alt til þessa og þetta afrek hafa þær af hendi leyst. Ef konan nú færi að vasast í mörgu öðru, er hætt við, að barnauppeldið sæti á hakanum hjá henni. Og óhollar afleiðingar af því eru hverjum manni auðsæjar. Og uppeldisstörf geta karlmenn ekki leyst af hendi nándarnærri eins fullkominn hátt né með annari eins nákvæmni og nærgætni sem konur. Það er sú hætta, sem stafar af því, ef farið er að víkka verkahring kvenmannsins á óeðlilegan hátt, að það hafi skaðlegar afleiðingar fyrir þjóðfélagið. Þær geta farið að slá slöku við einstök þeirra kvennaverka, sem karlmenn eru ekki færir um að leysa af hendi. Jafnframt er það athugavert, að í 3. gr. frv. stendur, að konur skuli hafa sömu skyldur og karlmenn. Þetta álít eg mjög óheppilegt, ekki af því, að konan sé ekki eins gáfuð og skörp að skynjan og karlmaðurinn - það er þvert á móti fullreynt, að konan hefir meira »Instinkt«, þ. e. sér meir án þess að hyggja að því en karlmenn, - heldur af því að það eru mörg verk, sem eru kröftum kvenmannsins ofvaxin. Háttv. 1. þm. N.-Múl. (J. J.) gat þess, að ef konum væri veitt embætti, gætu þær hindrast í að gegna skyldum sínum af orsökum, sem karlmenn fötluðust ekki af. Margt annað, sem eg ætla mér ekki að fara að tína til, mætti nefna, svo sem það, að konur ættu að gegna læknisstörfum í erfiðum héruðum, að vera úti í byljum, fara yfir hálfófærar ár eða fjallgarða í hörkum og snjóum o. s. frv., það væri ónærgætni í hæsta máta að ætlast til þess. Hitt er satt, að konur geta í sumum embættum verið færari en karlmenn, t. d. betri fræðarar manna á æskuskeiði. Kvenhöndin er natin og nærgætin og styður með ótrúlegu þreki og þoli kynslóðirnar á óbjargaárunum. Háttv. þm. Dal. (B. J.) tók það fram, að bezti formaðurinn á Breiðafirði hefði verið kvenmaður. Eg trúi þessu vel, en valdast er þó, hvort það hefir t. d. verið formaður á hákarlaskipi, eða hún hefir verið færust í því að stýra á milli eyja. Á Breiðafirði er það altítt, að konur hafa, svo lengi sem menn muna, þegar frá barnæsku vanist á að róa á milli eyja og eg hefi sjálfur haft þá ánægju, að systir háttv. þm. Dal. (B. J.) hefir ferjað mig þar um sundin. Það má nefna fleiri dæmi um sjómensku og »karlmensku« kvenna, t. d. Þuríði formann og Þórdísi reiðmann. En til að stýra hafskipum á vetrartíma eru þó líklega karlmenn færari. Eg þarf ekki að skýra fyrir mönnum, hvað heimilin missa, ef karlmenn ættu að fara að annast alt innan bæjar, ljósaverkin, skamta o. þv. l., það er öllum ljóst. Konan hefir það takmark að stjórna heimilinu, það er raunar takmarkað ríki, en þar er hún drotning og ríkið er voldugt, þótt takmarkað sé, og mikið undir komið, að því sé vel stjórnað. Eg veit eigi, hvað í þessu efni gæti jafnast á við hönd kvenmannsins, ef þær ætti að fara, að sinna öðrum störfum. Það hefir verið sagt, að í kristnum fræðum myndi ekkert vera því til fyrirstöðu, að konur gegndu prestsstörfum. Eg hugsa nú samt, að alt frá upphafi kristninnar og fram á þennan dag hafi það hvergi þótt hæfa. Hjá heiðnu þjóðunum aftur á móti þekkja menn dæmi til slíks, bæði hjá Grikkjum og Rómverjum og líka hér á Norðurlöndum. Það voru hinar svonefndu hofgyðjur, sem þóttu þá fjölkunnugar og ekki góðar viðureignar. Við könnumst allir við Jómalahofið á Bjarmalandi, þar sem hofgyðjan var hið versta forað og ill viðfangs. Í kristninni þekkir maður ekkert til slíks, nema hvað konur gengu oft í klaustur og forstöðumaðurinn var þar kona og kölluð abbadís. Það er og athugavert, að konur hér á landi hafa eigi fyr en á seinni árum fengið neina verulega mentun, en nú setja menn óðum dætur sínar á skóla. Þar sem nú sumum þykir hlýða að setja nokkra mentun sem skilyrði fyrir kosningarrétti og meiningin er víst, að allar konur fái almennan kosningarrétt, virðist mér það vera nóg athugunarefni að sinni, svo að ekki verði meir en mátulegt meyjarstig í þessum efnum. Það er bezt að taka þetta alt smám saman. Hitt er rangt að leggja nú strax konum sömu skyldur á herðar og karlmönnum, en það á að gera með þessum lögum. Eftir þeim er hægt að heimta af konum, að þær vaði klofsnjó norður á Hornströndum í lækningaferðum og er það ekki mjög nærgætið. Margar konur eru án efa betur fallnar í læknastöðu en karlmenn, en það verður þá að vera á þeim stöðum, þar sem torfærur eru eigi altof miklar, t. d. í kaupstöðum. Við eigum að veita konum það, sem veitandi er með skynsemi, en við eigum ekki að gera það glapræði, að skylda þær til þess að leysa það af hendi, sem þær orka ekki.



Báðir háttv. þm., sem móti þessu frumv. hafa talað, eiga sammerkt í því, að það er eins og þeir haldi, að hér sé um það að ræða, að veita kvenmönnum einkarétt til allra embætta, en útiloka karlmenn frá þeim. Það er eins og þeir gangi út frá því, að velja skuli um það, hvort að eins karlmenn eða að eins kvenmenn séu embættismenn. En þetta er alger misskilningur. Hér er ekki farið fram á annað en það, að konum verði ekki synjað um námsstyrk við æðri mentastofnanir, ef þær hafa sömu skilyrði að öðru leyti eins og karlmenn, og að þær séu ekki útilokaðar frá embættum, fyrir það eitt, að þær eru ekki karlkyns, þótt þær að öðru leyti séu hæfari til starfsins, heldur en karlmaður, sem á móti þeim sækir. Það hefir engum komið til hugar, að skylda konur með lögboði til að gegna nokkuru embætti, en ef konan tekur starfið að sér, þá liggur það í augum uppi, að á henni hljóta að hvíla sömu skyldur og karlmanni, sem embættið fengi. Þetta er tekið beint fram í frv. til þess að veitingarvaldið geti í það og það skiftið tekið til greina, hvort kona sú, er um embættið sækir, sé fær um að gegna því að öðru leyti, án þess að litið sé á kunnáttu hennar eingöngu. En hitt viljum við koma í veg fyrir, að kona, sem sækir um embætti og bæði að andans og líkamans burðum er hæfari en mótkandídatinn, sé útilokuð af þeirri ástæðu einni, að hún er kona. Slíkt er hið hróplegasta ranglæti, sem mér finst heilög skylda að nema úr lögum sem fyrst. Háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) gat þess, að það væri undarlegt, að eg hefði aldrei meðan eg var ráðherra, komið fram með líkt frv. og þetta. Gat hann þess til, að eg hefði líklega raknað úr rotinu við það, að dóttir mín gekk í Mentaskólann í fyrra haust. Einnig fann hann mér það til foráttu, að eg hefði ekkert gert fyrir dóttur ekkju einnar hér í bænum, sem sat í Mentaskólanum, meðan eg var ráðherra, en nú er orðin stúdent. Eg vil að eins svara þessari seinni ásökun. Af hinni ásökuninni má hann njóta heiðursins í friði fyrir mér. Það er eins og svo oft hjá þessum háttv. þingm. Hann talar digurt um það, sem hann hefir ekkert vit á. Stúlkan, sem hann talaði um, naut einmitt námsstyrks í Mentaskólanum, en þegar hún var orðin stúdent, sigldi hún til Khafnarháskóla og þar hefir hún engan styrk fengið. Það er einmitt móðir þessarar ungu stúlku, sem hefir vakið mig til þess að flytja þetta frumvarp nú, og eg geri það í sambandi við þau pólitísku réttindi, sem eg býst við að þetta þing samþykki konum til handa. Meðan eg var ráðherra var engin stjórnarskrárbreyting á seyði og naumast von um, að koma þessu frumv. fram. Á síðasta þingi er mér sagt, að einn háttv. þm., eg veit ekki, hvort háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) kannast við hann? - hafi lofað frú þeirri, er eg gat um - sem stendur mjög framarlega í kvennréttindabaráttu þessa lands - að flytja frumvarp í þessa átt inn á þingið. En hann sveikst um það. Ástæðuna fyrir því veit eg ekki. Eg lít svo á, að jafnvel þó það kunni að mega segja með nokkrum rétti, að það sé varhugavert að kasta öllu kvenfólki undirbúningslaust inn í stjórnmálaþrefið og pólitískar kosningaæsingar, þá sé jafnréttið til þess að njóta námstyrks og gegna embættum svo sjálfsagðar, að það megi ekki lengur eiga sér stað, að konum sé bægt frá því, ef þær uppfylla sömu skilyrði og karlmenn, að því er hæfileikana snertir. Það er fjarri öllu viti, að vera að tala um þau forföll, að konur geti lagst á sæng og því eigi gegnt embættum. Karlmenn geta líka forfallast, þó þeir forfallist ekki af þessari ástæðu. Eg skil ekki slíka röksemdafærslu. Eg hefi áður leitt athygli manna að því, að það er mjög ósennilegt, að gift kona, sem heimilisstörfum hefir að gegna, fari að sækja um embætti eða haldi áfram embættisstörfum, ef hún kemst í þær kringumstæður. Og ógift kona, sem embætti hefði að gegna, mundi, eftir þeirri reynslu, sem við höfum um kvenlega starfsmenn við opinberar stofnanir, leggja embættið niður, þegar hún giftist. Þá held eg, að aðalatriðunum í ræðu háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) sé svarað. Sumt af því, sem hann sagði er þess eðlis, að gagnslaust er að vera að eyða tíma deildarinnar í að ræða það.

Jón Jónsson (1. þm. N.-Múl.): Háttv. þm. Dal. (B. J.) sneri dálítið út úr fyrir mér í ræðu sinni, er hann dró þá ályktun út af því, að eg hefði sagt, að mæðurnar ættu að vera mæður barna sinna, að eg meinti ef til vill þar með, að feðurnir ættu ekki líka að vera feður barna sinna. Jú, auðvitað hvílir sama skylda á þeim, en hitt er víst, að móðirin er mikið færari um að annast barnið frá vöggunni og það er ei lítið undir þeirri leiðbeiningu komið, sem það fær hjá henni, frá því það er komið til vits og ára og áfram. Hið almenna er, að faðirinn gefur barninu mikið minni gaum. Móðureyrað er næmara en föðureyrað. Þá kem eg að hinu, að það á að draga úr hættunni, sem því fylgir, að konur fái þennan rétt, með því að athuga í hvert skifti hvort konan sé nógu sterkbygð til að takast embættið á hendur. Í fyrsta lagi er þetta nú ofan í allar gildandi venjur, því að altaf hefir hingaðtil að eins verið farið eftir andlegum hæfileikum, eftir því hver umsækjandi hafi haft hærra próf, og í öðru lagi er ekki gott að dæma um, hve sterkbygð konan er og hvernig heilsu hennar verði varið, þegar hún tekur þessar skyldur sér á herðar. Háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) talaði af nokkrum hita í þessu máli. Hann sagði, að hér væri aðeins um heimild að ræða. Það er mikið rétt, en þessi heimild til embætta getur haft vondar afleiðingar, því sennilegt er, að konur fari að nota hana. Og til sveita kynni það einkum að hafa vond eftirköst, ef konan notaði þennan rétt sinn, því að þar er sú venja, að hún annast sjálf uppeldi barna sinna, en hefir ekki barnfóstrur. Og hvað heimilin mistu við, ef þessu væri hætt, verður ekki lýst. Ef til vill eru konur hér í Rvík upp úr því vaxnar og fóstra sjálfar börnin sín og breytir það málinu kannske dálítið, en hvað sem því líður, hlýt eg að vera frumv. algerlega mótfallinn.



Það er sama að segja um þetta mál, sem það er næst var á undan á dagskránni (farmgjald af aðfluttum vörum), að það hefir komið of seint inn á þing. Eg óska, að því verði einnig vísað til skattalaganefndarinnar og beint þaðan til 2. umr.



Það lítið eg heyrði af ræðu háttv. flutnm. (H. H.) var það, að hann hefði borið frumv. fram, ekki fyrir fólkið, heldur fyrir eina konu, líka það, að stúlka sú, sem eg nefndi, hefði í stjórnartíð hans altaf notið námsstyrks. Jæja, það sýnir fremur gott hjartalag hans, heldur en hitt, hvað samkvæmt lögum það var gert. Hann sagði og, að ef konur legðust í barneignir og giftingar, mundu þær ekki gegna embættum. Það ákvæði vantar alveg í frumvarpið og yfirleitt er það svo lélega og fljótfærnislega frá því gengið, að það þarf stórra leiðréttinga við. Eg vil samt ekki vera að angra háttv. flutnm. (H. H.) með nefnd, en áskil mér rétt til að koma með breyt.till. við 3. umr. Eg vil að frumv. fari vel úr hendi, að við ræðum það með rökum og skynsemd, og tökum því ekki einsog kópandi orðlausir glópar. Þó hér sé um hitamál að ræða, verður að líta á það með stillingu og viti og eg veit, að greindar konur sjá, að eg hefi hér talað með það fyrir augum að rýmka rétt þeirra, en ofbjóða eigi kröftum þeirra með þungum skyldum, sem yrði þeim og landslýð öllum til ógagns.

Bjarni Jónsson Háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) sagði, að eg hefði verið að tala fyrir fólkið. En hafi nokkur gert það, þá hefir það verið hann, því að hann talaði út í hött. Háttv. þm. talaði um, að eg vildi víkka verkahring kvenfólksins. En það er ósatt, því hér er alls ekki að ræða um slíkt, heldur að eins það, að veita kvenfólkinu réttindi, sem því er heimilt að færa sér í nyt, ef það á annað borð getur. Það er ekki verið að tala um að skylda það til neins. Eg tók þetta skýrt fram og háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) sömuleiðis. Háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) sagði, að kvenfólkið mundi leggjast frá heimilum sínum, ef því yrði veitt réttindi. Og háttv. 1. þm. N.-Múl. (J. J.) talaði mikið um barnauppeldi, og áleit hann, að kvenfólkið mundi hætta að ala upp börn, ef það fengi réttindi. En allir vita, að til eru sannar sögur um að Út á sjóinn ötul rær ein á báti kona, bóndinn heima bætir og þvær, búa fáir svona. Því má kvenmaðurinn ekki vera formaður, en karlmaðurinn sitja heima og bæta flík, ef svo ber undir? Háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) sagði, að það væri of stórt stig að veita kvenfólkinu í einu öll þau réttindi, er frumv. kveður á um. En honum er óhætt að stíga það meyjarstig; ekkert slitnar fyrir því.



Eg bjóst við að frumv. þetta mundi ganga umræðulítið gegnum háttv. deild. Það er svo sanngjarnt, að eg held, að mótmælendur þess mótmæli því fremur af gamni en alvöru, eða að mótmæli þessi séu meira gerð til þess að sýnast en til þess að vinna á móti frumvarpinu í raun og veru. Mótmælendur frumv. hafa viðurkent, að 1. og 2. gr. þess ætti að verða að lögum. En þeir hafa þótst finna 3 ástæður fyrir því, að þeir séu mótfallnir ákvæðum 3. gr. Fyrsta ástæðan er sú, að ef konur fengju jafnrétti við karlmenn til embætta mundu þær hætta móður- og húsmóðurstörfum sínum. Önnur ástæðan er sú, að konur geti ekki gegnt embættum eins vel og karlmenn, og þriðja ástæðan er, að jafnrétti kvenna og karla til embætta stríði á móti kristnum fræðum. Ef ástæður þessar eru metnar, þykist eg viss um að engum muni blandast hugur um, að 1. ástæðan er ekki svaraverð. Hverjum getur dottið í hug, að konur muni fara að ganga á móti eðli sínu, þótt misréttið á milli þeirra og karlmanna verði afnumið? Þær mundu yfirleitt eftir sem áður giftast og verða bæði mæður og húsmæður, eftir því sem kringumstæður væru til og þær eigi á neinn hátt rækja síður skyldur þær, sem við þá lífsstöðu eru bundnar, þótt þær hefðu sama rétt sem karlmennirnir. En það er og verður æfinlega svo, að það eru ekki allar konur, er hugsa um að giftast; og ef einhver slík kona hefir tekið próf, sem gerir hana færa til embættisreksturs, því skyldi hún þá ekki mega njóta ávaxtanna af því. Og þó um gifta konu væri að ræða, þá getur það átt sér stað, að hún væri betur fallin til annars en að skamta, eða að bónda og börnum væri betra að hún gerði annað en einmitt það. Og hví skyldi hún þá ekki mega eða hafa fullan rétt til að beita hæfileikum sínum á þann hátt, sem henni og heimilinu yfir höfuð að tala væri haganlegast? Önnur ástæðan á móti frumv. er harla undarleg, sem sé sú, að konur geti ekki vegna eðlisfars gegnt embætti eins vel og karlmenn. Geta konur t. d. ekki eins verið læknar sem karlmenn? Eg er ekki í vafa um, að svo sé, enda á ýmsan hátt betur til þess kjörnar. Konur eru hér líka yfirsetukonur og þurfa því að ferðast eins og læknarnir, og ber ekki á öðru en að þeim takist það. Ef konur geta ekki, ferðalaganna vegna, verið læknar, geta þær heldur ekki verið yfirsetukonur, það liggur í augum uppi og þyrfti þá að breyta þessu fyrirkomulagi hér hjá oss og fela karlmönnum yfirsetustörfin. En það er engin þörf á því. Konur geta verið og eru oft eins duglegar til ferðalaga, eins og karlmennirnir. Þrautseigjan, sem til ferðalaganna útheimtist, er einatt eins mikil og stundum meiri hjá konum, heldur en körlum, og þess vegna geta þær engu síður en karlmennirnir gegnt læknastörfum hér hjá oss. Það getur auðvitað borið við, að kona leggist á sæng á óhentugum tíma ef læknir væri, en það kemur einnig fyrir yfirsetukonur. Og meira að segja karllæknar geta einnig veikst og það valdið óþægindum. Hvað þriðju ástæðuna snertir, að það stríði á móti kristnum fræðum að veita konum sama rétt sem karlmönnum, þá kannast eg ekki við, að það hafi við nokkuð að styðjast. Það er ekki rétt, er háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) sagði, að í vorum trúarbrögðum væri konum bannað að vera prestar. Kristindómurinn getur þvert á móti lagað sig eftir öllum þjóðfélagsskipunum, hvernig svo að segja sem fyrirkomulag þjóðfélagsins kann að vera. Þá er þrælaverzlunin átti sér stað, var kristindómurinn notaður til þess að halda vörnum uppi fyrir henni. En nú er svo komið, að enginn vill mæla henni bót. Það er því einmitt samkvæmt en ekki gagnstætt anda kristindómsins, að konur hafi í öllu jafnrétti við karlmenn. Því það er andi réttlætisins og sanngirninnar, sem hann hefir til að bera, en ekki andi rangsleitninnar og ósanngirninnar.



Eg vildi lýsa því yfir, að þinghald og háskólahald kemur í bága hvort við annað.  Þá vil eg víkja að vinnuhjúa kosningarréttinum. Eg skil ekki ástæður þeirra, og kæri mig ekki um að heyra þær meira útlistaðar. Þetta er hneyksli eins og eg sagði áðan. 1. þm. S.-Múl. (J. J.) sagði rétt um í hverju skoðanir okkar lægju. Eg er í engum efa um, að rétt væri að kosið væri 2. eða 3. hvert ár. Það mundi þroska þjóðina, að koma sem oftast að kosningaborðinu. En ilt er að hafa kosningar að eins 5. eða 6. hvert ár, því að þjóðin mundi þá ekki fá næga æfingu. Annað er það líka, sem við erum ósammála um, og það er rýmkun kosningarréttarins. Hann segir að hún muni koma öllu á ringulreið, en vill hafa deildarskipunina sem mótvog. En nú er þess að gæta, að þar sem konum er gefinn kosningarréttur, að konur eru íhaldssamari og er því engin hætta á hvirfilbyljum. Tilfinningar þeirra eru stöðugri, það er sögunnar kenning. Eg vil því lýsa yfir eins og hann, að ef þessar litlu breytingar okkar ná ekki fram að ganga, þá verð eg á móti málinu. Eg hefi eins góða von á því, að á næsta þingi sitji ekki óvitrari menn en nú og að ekki verði meira vagl á sálarsýn þeirra en hinna, sem eg á nú í höggi við.



Svo sem mönnum er kunnugt, lá hér fyrir fáum dögum fyrir deildinni frv. um rétt kvenna til námsstyrks og embætta og var því vel tekið við 1. umr. og fór nefndarlaust til 2. umræðu; það voru víst að eins einir 2 háttv. þm., sem greiddu atkv. móti því. Í frumv. þessu var mælt svo fyrir, að konur ættu að hafa allar hinar sömu skyldur, sem karlmenn, er að embættisrekstri lyti, og þótti mér það eðlilegt ákvæði. Í frv. því, er nú liggur fyrir deildinni, er stefnt í sömu átt. Samkvæmt gildandi lögum, hafa konur rétt til að skorast undan kosning í hreppsnefndir og bæjarstjórnir. En allar slíkar undanþágur tel eg óheppilegar, því að öllum réttindum eiga jafnan að fylgja skyldur, annars kemur fram misrétti; konur eru því nú rétthærri en karlmenn, og er það ósanngjarnt. Eg er því sannfærður um, að allir þeir, sem eru kvenréttindamálinu mótfallnir, hljóta að vera samþykkir því, að slíkt ákvæði falli í burtu. En frá sjónarmiði þeirra, sem vilja styðja að auknum kvenréttindum, er það og mjög óeðlilegt og óheppilegt, að þessi undanþága haldist, því að hún miðar ekki til þess að auka skyldutilfinning kvenna, né gera þær hæfari til þess að taka þátt í opinberum málum. Eg minnist þess, að þegar sveitarstjórnarlögin gengu í gildi fyrir 40 árum, og hreppsnefndir komu í stað hreppstjóranna, sem áður voru, þá var mörgum illa við þetta nýmæli, og reyndu að smeygja sér hjá því að komast í hreppsnefnd, með því að láta unga syni sína, sem voru innan 25 ára, taka við búi. Á þann hátt völdust lakari menn í hreppsnefndir, en ella mundi orðið hafa. Eg lít nú svo á, að svipaðar afleiðingar muni verða af hinu umrædda ákvæði gildandi laga, nefnilega að margar konur, - og það jafnvel hinar beztu konur, - muni nota sér réttinn til að skorast undan kosningu, en í þeirra stað mundu svo komast að þær, sem framgjarnari eru og meira hafa sjálfstraust. En framgirni og sjálfstraust er engin trygging fyrir hæfileikum manna, hvorki kvenna né karla. Frá sjónarmiði þeirra manna, sem efla vilja kvenfrelsið, er því sjálfsagt að fella þetta ákvæði úr gildi. Það er mikils um vert, að konur fái sem fyrst það orð á sig, að þær séu hæfar til slíkra starfa, en þá verður að reisa skorður við því, að hinar beztu konur geti dregið sig í hlé; enda er mér kunnugt, að margar góðar konur líta svo á þetta mál. Skyldan á altaf að fylgja réttinum, þá verður tilfinningin fyrir ábyrgðinni miklu næmari. - Eg hygg, að þetta mál sé svo einfalt, að ekki þurfi að skipa nefnd í það, og vona að það geti gengið orðalaust og hljóðalaust til 2. umr.



Það er frá mínu sjónarmiði ósannað, hvor okkar háttv. þm. Sfjk. (B. Þ.) sé meiri kvenfrelsismaður. Eg hygg, að við séum það báðir í góðu lagi, viljum kvenþjóðinni alt hið bezta. En því síður skil eg, að hann skuli koma fram með þetta frumv., einkum þar sem hann segir í öðru orðinu það, sem hann neitar í hinu. Í öðru orðinu segir hann, að ákvæði laganna frá 1909 sé réttur handa kvenfólkinu, en í hinu, að með því sé kvenþjóðinni sýnd lítilsvirðing. Ef ákvæðið væri til lítilsvirðingar, væri sjálfsagt að afnema það. En ef álíta má - og á þeirri skoðun er eg - að ákvæðið sé sett til að venja konur við þennan rétt sinn, meðan þær eru óframfærnar og feimnar að nota hann, þá á ákvæðið að standa. Auk þess veit eg ekki til, að komið hafi fram nokkur áskorun frá konum, um að fella ákvæðið burtu, og meðan mér er ókunnugt um það, mun eg greiða atkv. móti frumvarpinu.

Jón Sigurðsson Háttv. 1. þm. Rang. (E. P.) hefir rakið glögglega mótbárur þær, er fram hafa komið gegn frumv. þessu, og benti hann á, að þær mundu ekki vera alvara, heldur að eins til þess að sýnast. Aðalatriðið í frumv. er að afnema misréttið milli kvenna og karla og veita konum aðgang að embættum og skólum. Þetta er svo sjálfsagt, að mig furðar á, að nokkur hinna háttv. þm. skuli geta fengið af sér að andmæla þessu. Á fyrri tímum voru konurnar, hvað réttindi snertir, miklu ver settar en karlmennirnir. En eftir því sem stundir liðu fram hafa konurnar ætíð fengið meiri og meiri réttindi, enda þótt að enn sé mikið misrétti á milli þeirra og karlmannanna. Það er nú mál til komið að afnema þetta misrétti, þessar gömlu leifar. Þess vegna er frv. þetta komið fram. Ein af mótbárum þeim, er komið hefir fram á móti frv. er sú, að konur geti ekki, eins og karlmennirnir, verið læknar, vegna þess að komið geti fyrir að þær leggist á sæng. En eins og réttilega hefir verið bent á, getur það einnig komið fyrir, að yfirsetukonur leggist á sæng, og ekki hefir heyrst getið um, að þær vanræki störf sín þess vegna. Því hefir einnig verið haldið fram, að konurnar væru ekki eins duglegar að ferðast og karlmennirnir, en þetta er ekki rétt. Yfirsetukonurnar t. d. eru svo duglegar að ferðast, að fáir karlmenn standa þeim á sporði. Eg vil benda á það, að á síðari tímum eru konur farnar að fá atvinnu á skrifstofum og í sölubúðum og gegna starfa sínum engu síður en karlmenn. Það er hagnaður fyrir vinnuveitendur að hafa konur, því bæði eru þær ekki eins kaupdýrar og karlmenn og svo eru þær skylduræknari og nægjusamari en þeir. Þær hafa einnig ýmsa aðra kosti fram yfir þá til að bera. Eg álít, að konur yfirleitt séu eins vel færar til að gegna embættum og karlmenn. Það eru mörg önnur embætti til en læknaembættin. Það hefir ennfremur verið sagt, að konur væru síður þroskaðar en karlmenn, en þetta er ekki rétt. Og enda þótt konur nú sem stendur ef til vill stæðu eitthvað á baki karlmönnum, væri það eðlilegt, þar sem þær til skamms tíma voru ekki látnar læra að skrifa, og yfirleitt gefinn mjög lítill kostur á að læra. En nú eru þær farnar að taka þátt í stjórnmálum og þeim er nú yfirleitt gefinn meiri kostur á að læra en áður. Það er því alveg rétt að veita þeim jafnrétti við karlmennina, enda mundi slíkt skerpa ábyrgðartilfinninguna hjá konunum. Eg held, að enginn mæli þessu misrétti bót, og er því full nauðsyn að afnema það.



Mér virtist hv. 2. þm. Rang. (E. J.) misskilja orð mín. Eg sagði aldrei, að ákvæði laganna 1909 væri til lítilsvirðingar fyrir kvenþjóðina, heldur að það væri henni til skaða. Að þetta frumvarp kemur ekki frá konum, er ekki nema eðlilegt, þar sem engin kona á sæti í deildinni. En að eg ber frumv. fram, - er að ósk margra kvenna, sem á þetta hafa minst við mig, enda álít eg, að hverjum rétti beri að fylgja skylda, og eigi beri að veita konum undanþágu í þessu efni.



Eg vildi að eins leiðrétta það, er háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) sagði, að það hefði verið á móti lögunum, að stúlku þeirri, er hann talaði um, var veittur námsstyrkur í Mentaskólanum. Háttv. þm. fór þar á hundavaði, eins og honum stundum hættir til, því að bannið gegn því að veita konum námsstyrk í tilsk. 7. des. 1886 á að eins við embættisskólana, presta- og læknaskólann, en alls ekki við hinn almenna mentaskóla.



Jafnframt því sem meiri hluti skattanefndarinnar ber fram frumvarp um farmgjald, þá leggur hún til að lagt sé gjald á þann varning, sem til landsins flytst í pósti og ekki er tollskyldur að öðru leyti. Frumvarp þetta er fylgifiskur farmgjaldsfrumvarpsins, og má ganga að því vísu, að bæði frumvörpin sæti sömu örlögum á þinginu. Frumvarpið er sett til þess að varna því, að menn skjóti sér undan farmgjaldi með því að senda vörurnar í pósti og er því nauðsynlegt, að það nái fram að ganga jafnframt farmgjaldsfrumvarpinu. Eins og frumvarpið liggur fyrir, þarf það nokkurra orðabreytinga. Við leggjum því til, að orðin »í landsjóð« falli burt, því að gjaldið rennur í póstsjóð en ekki landsjóð, þótt hvorttveggja komi í einn stað niður. Ennfremur, að í stað »póstkröfusendingar« komi »póstsendingar«. Breytingar þessar eru svo sjálfsagðar, að ekki tekur að orðlengja um þær frekara.

Jón Jónsson S.-Múl.: Eg bjóst við því, að mega geyma mig lengur en þetta, en úr því að enginn hefir beðið um orðið verð eg að taka til máls strax til þess að mæla dálítið með breyt.till. minni, og ætti það að vísu að vera létt verk, því að eg hefi verið svo heppinn, að flestir hafa haft góð orð um hana, nema ein eða tvær frjálsræðishetjur. Því, sem háttv. þm. Dal. (B. J.) sagði um hana, er lítil ástæða til að svara. Það voru eintómar fullyrðingar, en engin rök. Ein af þeim fullyrðingum var sú, að það væri ranglæti og handahóf að takmarka kosningar rétt eftir aldri. Eg vil nú spyrja. Á hverju er það þá bygt að hafa nokkurt aldurstakmark að neðan? Eg sé ekki betur, en að ef þetta væri rétt hjá honum, þá mætti altaf færa sig neðar og neðar, niður í barnið í vöggunni úr því það fer sjálft að geta sagt já og nei. Hann gaf það eftir, að í öðrum löndum kynni þetta, að fjölga svo mjög kjósendum í einu og hleypa að öllu kvenfólki, að vera, ekki hættulaust, en það væri hættulaust hér, því að hér væri alt jafnt konur sem karlar. Að vísu virtist hann óra fyrir einhverjum ofurlitlum mun á körlum og konum í þorpum og kaupstöðum, en í sveitum væri alls enginn munur. Eg skil ekki þetta og verð að halda, að það sé alveg rakalaust, því að eg held að eðlismismunurinn verði alstaðar álíka mikill. En svo eg snúi mér nú að háttv. þm. N.-Ísf. (Sk. Th.) þá þótti honum það kenna dirfsku af mér að koma fram með þessa breyt.till. Það mun nú sýna sig, hvort margir taka henni eins og hann. Eg er viss um, að hún fær talsvert mörg atkvæði, og mér kæmi það meira að segja ekkert á óvart, þótt hún yrði samþykt hér, og þá líklega líka í háttv. Ed. Menn spyrja hvað mér hafi gengið til. Aðalástæða mín er sú, að eg tel það með öllu óráðlegt að fjölga kjósendum um alt að ? hluta alt í einu. Það getur ekki verið hættulaust. Og eg vil spyrja háttv. mótstöðumenn mína, hvort þeir geti bent á, að nokkur mentuð þjóð hafi þorað að gera þessu líka tilraun. Nei, menn hafa farið aðra leið, vér Íslendingar eins og aðrir, sem liggur nær minni. Kosningarréttur fyrst afartakmarkaður og síðar aukinn smátt og smátt, og það er að ætlun minni eina rétta leiðin. Hitt er gapaskapur, það skal eg fullyrða þangað til mér verður sýnt fram á annað. Háttv. þm. Dal. hafði um það kerskileg orð, að við mundum vera hræddir um að konur skorti hugrekki til þess að standa með okkur í frelsisbaráttunni, og hagaði svo orðum sínum, að auðsætt var að hann var að bregða mér og öðrum, sem vilja fara dálítið hægra en hann, um hugrekkisskort. Já, eg skal játa það, að mig brestur hugrekki til þess að fylgja því, að löggjafarvald Íslendinga geri sig víðfrægt af endemum, eins og nú virðist vera stefna sumra þingmanna. Það sýndi sig á síðasta þingi og hér er enn unnið í sömu átt. Fyrst eg stóð upp, verð eg að skýra hvað það er inst inni í huga mínum, sem veldur því, að eg tel kosningarrétt og kjörgengi kvenna vera til ills, heldur en góðs. Menn eru sí og æ að tala um að nema burtu órétt og leysa höft. Það getur nú verið rétt, en það er ekki nema önnur hliðin. Hin hliðin er sú, að kasta ábyrgð og skyldustörfum yfir á þá, sem ekki hafa haft af þeim að segja hingað til, og það er líka vert að líta á þá hliðina. Eg hefði talið mér skylt að styðja hverja þá till., sem frestaði eða drægi úr þessu gönuhlaupi með útfærslu kosningarréttarins, og þá einkum að því, er tekur til kvenfólksins, og þá auðvitað líka till. háttv. 2. þm. Árn. (S. S.), sem miðar dálítið í þá átt, ef ekki væri sá galli á henni, sem er. Eg tel sem sé rétt, að öll ákvæði um kosningarrétt eigi að standa í stjórnarskránni, og að ekki megi leyfa að raska við svo merkilegu grundvallaratriði með einföldum lögum. Þess vegna get eg ekki stutt tillögu hins háttv. þingmanns. Menn tala um, að það séu afarmiklar framfarir, að þeim fjölgi sem allra mest, er taka starfsaman þátt í opinberum málum. En eg vil aftur leiða athygli að því, að þetta er að eins önnur hliðin. Öllum réttindum fylgja - og eiga og fylgja skyldur. Hver sú kona, sem fær þennan rétt tekst þá sjálfsögðu skyldu á hendur að fara vel með hann. Til þess að geta það þarf hún að kunna það, þarf að hafa þá þekkingu, sem til þess þarf. Eg veit, að karlmenn hafa hana ekki allir, en skyldir eru þeir til þess eins fyrir því. Og vilja menn nú halda því fram, að sá tími, sem konur verða að eyða til þess að gera sig hæfar til að neyta þessa réttar svo sem vera ber, gæti ekki eins þarflega fyrir þjóðfélagið orðið notaður til einhvers annars? Hitt hljóta allir að játa, að sá tími, sem varið er til þess, verður ekki notaður til annars. Staða konunnar er aðallega sú, hér eins og annarsstaðar, að vera móðir og húsmóðir, og eg geri ráð fyrir, að enginn sé svo djarfur að halda því fram, að það sé þýðingarminna að ala upp börn og standa fyrir heimili, en að halda misjafnar ræður á alþingi. Það er því einfalt og auðsætt, að sérhvað það, sem dregur huga konunnar frá heimilinu, er úr lakari átt, og þarf mikið gott á móti að koma, ef ábati á að verða að því. Eg vil líka benda á það, sem eg hygg vera flestra manna reynslu, að pólitísk störf eru ekki vel löguð til þess að auka hina fínni og viðkvæmari kosti nokkurs manns. Og eg hygg, að ef það væri á nokkurn hátt unt, þá væri það þarft verk að aftra konum frá því að gefa sig í hið pólitíska skítkast og gera sig þannig konur að verri. Eg fyrir mitt leyti er öldungis viss um, að það mundi leiða til þess, að lífsfarsældin yrði minni, og mæla þó margir, að hún megi ekki minni vera. Sá eðlismismunur, sem er, má ekki missa sig. Þegar fram í sækir og til lengdar lætur má vera að hugsunarháttur kvenna breytist, en þá leysast líka heimilin upp. Þetta kalla nú sumir fjarmæli, en margir vitrustu menn heimsins eru nú samt á þessari skoðun. Eg hefi nú notað tækifærið um hríð til þess að skýra frá því, hve mikill afturhaldsmaður eg er, og þá vænti eg, að eg verði að segja hvers vegna eg gerðist með öðrum flutningsmaður að stjórnarskrárfrumvarpi, sem veitir konum kosningarrétt. Það er af því, að með þessu virðist vera orðinn svo afarsterkur straumur alstaðar, þótt hvergi sé hann örari en hér, að eg þykist sjá fram á það, að hann verði ekki stýflaður. Þess vegna tel eg það viturlegra að reyna að beina straumnum í þá átt, að hann verði að sem minstu tjóni, sem unt er. Eg hefi ætíð litið svo á og mun ætíð líta svo á, að þegar svo er komið, að kjósendum fjölgar svo afar mikið, þá sé lífsnauðsyn að setja einhverja stöðvun í stjórnarmaskínuna - einhverja seglfestu í skútuna - og því eru ákvæði meiri hl. um skipun efri deildar svo nauðsynleg, að eg álít, að engu megi frá þeim víkja til rýmkunar frá því, sem orðið er. Meira að segja, til þess að hafa nokkurnveginn örugga festu í löggjöf og stjórn þessa lands, þá tel eg það mjög illa farið, þótt það yrði nú ofan á, að kosningarrétturinn til efri deildar var ekki takmarkaður meir en gert var hjá nefndinni. Við höfðum upphaflega í frumvarpinu hugsað okkur 35 ára aldurstakmark, og eg segi fyrir mig, að eg lýsi yfir því, að ef þessari litlu kjölfestu, sem enn er haldið eftir í frumv., verður líka kastað út, þá get eg ekki verið fylgjandi neinni rýmkun kosningarréttarins. Eg geri ráð fyrir því, að það sé óþarfi að tala meira um þetta. Aðeins skal eg benda á það, að ef »referendum« yrði samþykt, sem eg alls ekki mæli með, þá styð eg þá tillögu um það, sem er frá háttv. þm. Sfjk. Hún hefir það fram yfir hinar, að þar er stjórninni líka áskilinn réttur til þess að skjóta málum undir atkvæði þjóðarinnar. Það er einsætt, að slíkt getur verið mjög hentugt. Ef stjórnin t. d. legst mjög fastlega á móti einhverju, sem þinginu er áhugamál og samþykkir sem lög, þá er ekki um annað að gera fyrir hana, eins og nú stendur, en annaðhvort að segja af sér eða rjúfa þingið, og það er dýrt spaug. Þetta ákvæði er því hentugt og enginn skaði að því, að stjórnin hafi þennan rétt. Líka er bót að því í þessari tillögu, að þar er ekki einungis gert ráð fyrir 4000 kjósendum, er heimti alþjóðaratkvæðið, heldur og 12 alþingismönnum. Vildi eg því, ef nokkur till. yrði samþykt í þessa átt, þá yrði það þessi. Þá er br.till. frá vini mínum, háttv. 1. þm. N.-Múl. (J. J.), þar sem hann vill fara bil beggja milli till. okkar Sunnmýlinga og nefndarinnar. Við viljum taka frumkvæðið til fjáveitinga af öllum þingmönnum, en hann vill taka það af einstökum þingmönnum, en leyfa það fjárlaganefnd í heild sinni. Eg viðurkenni, að þetta er í áttina, og mun greiða atkvæði með þessari till. hans, ef okkar till. nær ekki fram að ganga. Eg hefi ekki tekið eftir því, hvort háttv. framsögum. hefir tekið nokkuð fram um 14. br.till. þeirra þm. Dal. (B. J.), sem minni hl. ætlast til að sé samþykt. Það var af vangá, að meiri hl. kom ekki með till. þessa efnis. Eg tók heldur ekki eftir því, hvort háttv. framsögum. skýrði það, hvað fyrir okkur vakti, þegar við völdum að halda tölunni 40 á þingmönnunum, og skiftinguna 25 og 15. Eg get nú sagt fyrir mig, að tölurnar 24 og 12 hefðu verið mér eins kærar, en eins og við vitum, er gert ráð fyrir að kjósa til efri deildar ? hluta þingmannanna 4. hvert ár með hlutfallskosningum. Þessi kosningaraðferð kemur ekki að tilætluðu haldi, ef mjög fáir verða kosnir í einu, og hagsmuna meiri hlutans er betur borgið með tölunni 5 en tölunni 4. Þetta var mín einka ástæða, þótt eg haldi ekki fast við hana. Eg vildi aðeins benda á þetta, ef það hefir ekki verið tekið fram áður. Háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) var einhverntíma í dag að hafa á móti þessari tilhögun á kosningum til efri deildar, og bar hann þær saman við það, sem ætti sér stað í Noregi, sem hefir óskift þing, eins og hann vill hafa. En þetta er ekki réttur samanburður, því að hér í frumvarpinu er gert ráð fyrir fríum einföldum kosningum, en í Noregi eru tvöfaldar kosningar  (Jón Ólafsson: Ekki nú lengur)  . Sé svo, bið eg forláts. Þá var háttv. þm. N.-Ísf. (Sk. Th.) að bera okkur saman við þing Dana og sagði, að þar væri tvískiftingin og sérstaklega þá Landsþingið til mikils skaða; þetta er ekki saman berandi, því að kosningarrétturinn til Landsþingsins er annar en til Fólksþingsins, en hér er gert ráð fyrir sama kosningarrétti til beggja málstofanna. Danir hafa heldur ekki sameinað þing. Áður en eg sezt niður, verð eg að benda á það, að eg get með engu móti verið samdóma háttv. þm. N.-Ísf. (Sk. Th.) um það, að kjörtímabilið skuli vera svo stutt, ekki nema 3 ár. Eg held, að það verki í sömu átt eins og annað hjá þeim háttv. þm., þá átt sem sé, að auka los og stefnuleysi í löggjöf og stjórn landsins, auk þess sem það er athugavert þess vegna, að kosningar kosta ærið fé í hvert skifti. Eg vil skjóta því til manna, hvort ekki mætti breyta því með samkomulagi þannig, að kjörtímabilið yrði ekki skemmra heldur en 5 ár, ef það skyldi verða ofan á, að þing yrði haldið árlega. Eg vil taka það dæmi - þótt það þyki líklega fásinna eða goðgá nú orðið að nefna England sem fyrirmynd fyrir okkur - að kjörtímabilið hefir verið 7 ár hjá Englendingum hingað til, en nú eru þeir fyrst að færa það niður í 5 ár, og neðar vil eg ekki að við förum.



Herra forseti! Þegar eg tók til máls áðan, þá sá eg, að á dagskránni stóð: 1. umr., og vildi eg ekki brjála þingsköpunum, eins og háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) hefir gert. Öll ræða hans var brot á þingsköpunum.  (Jón Þorkelsson: Eg hafði leyfi forseta)  . Já, hann er frjálslyndur. Af öllum þeim einstöku greinum, er háttv. þm. fór út í, er það ekki nema ein, fyrsta greinin, sem getur verið umræðuefni nú, því að það er grundvallarregla, sem gengur í gegnum alt frv. Háttv. þm. talaði um 1. gr. með venjulegri ráðvendni, þegar hann þagði um það, sem honum hafði þó verið skýrt frá, að við höfðum fyrst samið nýtt stjórnarskrárfrv., en snerum því svo upp í frv., sem að eins gerir breytingar á núgildandi stjórnarskrá, og þá láðist að strika út 2. málsgrein fyrstu greinar. Hann veit vel, því þess var getið skýrt á nefndarfundi að 1. þm. Rvk (J. Þ.) viðverandi, að þetta væri vangá, og talar því þm. hér á móti betri vitund. Þá skal eg víkja að aðal umræðuefninu í dag, sem sé þessari aðferð, að gera breytingar við einstakar greinar í nú gildandi stjórnarskipunarlögum, og því hvort hún sé heppileg. Við höfðum byrjað á hinu, en strönduðum á því, að orða 1. gr. Höfðum reynt að fella burtu stöðulagaákvæðið, en þá kom að því, að við þurftum að fara að telja upp sérmálin, og þá hefði þingið orðið að greiða atkvæði um það, hvað væru sérmál, og þannig samþykkja ákvæði stöðulaganna óbeinlínis, viðurkenna þá umgerð eða takmörk, sem þau marka sérmálum vorum. Þetta vildum vér forðast, vér vissum, að flestum þm. mundi vera áhugamál að forðast það, en hins vegar brýn þörf á að fá ýmsu öðru breytt. Og við héldum að háttv. 1. þm. Rvk (J. Þ.) vildi ekki fremur en aðrir samþykkja ákvæði stöðulaganna, þótt eigi væri lögin sjálf nefnd. En annað var ekki auðið, ef ekki átti að gera sig sekan í kórvillunni hans. Og það hefði hann átt að sjá, að honum tjáir ekki að gera grand úr sambandslögum og stjórnarskrá, þegar flokkurinn lýsti yfir því, að hann vildi engan þátt eiga í þeirri grautargerð.  (Jón Þorkelsson: Flokkurinn? - 1 maður!)  Já, hann lýsti því fyrir hönd hinna. Við höfum ekki viljað hrófla við 1. gr., til þess að standa ekki í vegi fyrir því, að almennum óskum kjósenda í nærfelt hverju kjördæmi yrði fullnægt, þeim óskum, að fá framgengt nokkrum verulegum breytingum á sjórnarskránni, þar á meðal þeirri breyting, að afnema konungskosning þingmanna, og annað sem stendur í nánu sambandi við það, svo sem skipun þingdeildanna og afstöðu þeirra. Auk þess eru ýmsar meinlausar breytingar aðrar teknar með, en forðast að nefna alt það, sem ekki er hægt að breyta, nema með sambandslagabreytingu, því að sambandslaga ákvæði eða ákvæði um ríkisréttarstöðu Íslands, hlutu, ef þau væru tekin inn í stjórnarskrárfrumvarpið, að tálma staðfesting laganna og þá væri alt unnið fyrir gýg. Eg skal ekki fara mikið út í einstakar greinar, sem h. þm. rakti, t. d. yfirheyrsluna. Hvar stendur það ? Frv. gerir aðeins ráð fyrir því að ákveða megi með einföldum lögum þekkingarskilyrði fyrir kosningarrétti. Það er nokkuð annað, en það sem 1. þm. Rvk (J. Þ.) var að hjala um út í loftið. Það er í rauninni eðlileg krafa, að kjósendurnir viti eitthvað um skipulag þjóðfélagsins, t. d. um rétt og valdsvið alþingis og fleiri einföld atriði, hafi dálítið hugboð um, hvernig þeim er stjórnað. Er sennilegt, að slíks verði einhverntíma krafist af öllum þegnum þjóðfélagsins. Krossa og titla höfum við ekki minst á. Okkur hugkvæmdist ekki það atriði, en tæpast mun það verða mikið misklíðarefni. Í frv. háttv. þm. Rvk. (J. Þ.) og háttv. þm. Dal. (B. J.) er að eins talað um krossa og orður, aftur á móti minnast þeir ekki á afnám titla. 1. þm. Rvk. hefir því hér með sinni venjulegu »diplomatarisku« nákvæmni, lesið inn í textann orð, sem hvergi standa þar. Út af því atriði, að í frumv. okkar stendur, að konungur geti kært aðra menn en ráðherra fyrir landsdómi, spurði háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) hvort tilgangurinn væri, að heimila konungsvaldinu rétt til þess að draga t. d. skilnaðarmenn fyrir þann dómstól. Eg get skýrt háttv. þingmanni frá því, hver tilgangur okkar flutnm. var með þessu ákvæði. Hegningarlögin ákveða ómaklega harðar hegningar fyrir pólitíska glæpi. Þau þekkja ekki til kviðdóma. Hinn eini kviðdómur hér á landi er landsdómur. Hann mun fara mýkra í málin og verður því þeim, sem sakaðir eru um pólitíska glæpi, hagræði að fá mál sín dæmd af honum. Þetta ákvæði er því eingöngu til tryggingar pólitísku frelsi í landinu. Svo er það ósatt, að vér höfum lagt þetta á vald stjórnarinnar eða konungs, vér höfum að eins lagt til, að það væri heimilað með samþykki alþingis. En ekki munum við flutnm. gera það að neinu kappsmáli. Hæstv. ráðherra (B. J.) lofaði að leggja fram stjórnarskrárfrumvarp. Hann sagðist vera óánægður með bæði þau frumvörp, sem fram hafa verið lögð, en kvaðst sjálfur mundi leggja fram nýtt frumv., sem ekki hefði þá annmarka, sem honum þótti vera á hinum. En eftir það, sem gerðist í gær hér í deildinni, stendur það nú ekki á svo ákaflega miklu, hversu honum geðjast að því, sem þetta þing samþykkir. Hann var að tala um nýja flokkaskiftingu í þinginu, en mer er ókunnugt um hana. Afstaða flokkanna hefir í engu raskast, þótt einstöku menn úr báðum flokkum hafi orðið sammála í einstöku máli, sem ekki snertir þau atriði, sem flokkana greinir á um.