Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Guðmundur Ólafsson) Þetta frv. er stjórnarfrv. og fer fram á nokkra hækkun á burðargjöldum með póstum. Er sú hækkun aðallega á brjefum og ábyrgðargjöldum, því að hv.Nd. hefir felt niður þá hækkun, sem upphaflega var farið fram á á burðargjaldi undir blöð og tímarit. Það mætti nú segja, að þessi gjöld væru nægilega há fyrir, og sumir láta jafnvel í ljós, sem vel getur haft við rök að styðjast, að tekjuauki af þessari hækkun sje eigi vís, því að brjefasendingunum muni fækka, menn muni meir forðast að nota póstinn, þá er burðargjöld hækka. En jeg hygg nú, að varla sje hætta á því. Þessi hækkun er svo lítil, að ekki virðist varhugavert þessvegna að samþykkja frv. Póstlögunum hefir verið breytt alloft, svo að auk laganna frá 1907 gilda nú þrenn önnur, frá 1914, 1919 og 1920. Ef þetta frv. verður samþ., eins og fjhn. leggur til, þá er svo ráð fyrir gert, að öll þessi lög verði færð saman í eitt og gefin út í heild, og er það mikið hagræði. Mætti þá og ef til vill vonast eftir því, að næstu þing ljetu lögin óbreytt fáein ár. Enda þótt nefndin hafi ekki gert neina brtt., þá vill hún vekja athygli hv. deildar á því, að breytingin í 1. gr. frv. á 21. gr. 1. frá 1907 fer ekki vel við. Virðist fara betur á því að skjóta þessu inn í framan við síðustu málsgrein heldur en að láta það koma á eftir. Taldi nefndin ekki ástæðu til að láta frv. flækjast milli deilda fyrir þessa sök eina, en vonast til, að þetta megi lagfæra í prentun, þá er lögin verða gefin út. Annað en þetta þarf jeg ekki að taka fram, nema óska, fyrir hönd nefndarinnar, að hv. deild samþ. frv.

Sigurður H. Kvaran Jeg stend ekki upp til þess að mótmæla þessu frv. á neinn hátt. En mig langar til, í sambandi við það, að minnast á meðferð stjórnarvalda landsms á brúkuðum frímerkjum. Enn sem komið er hefir víst engum dottið í hug annað en viðtakandi brjefs ætti þau frímerki, sem á brjefinu eru. Sama er að segja um frímerki á böggulsendingum og vörutoll af póstbögglum. Því að svo segir í vörutollslögunum, að þetta gjald skuli viðtakandi greiða í frímerkjum, en þau skal líma á böggulinn „og stimpla þau á venjulegan hátt“. Nú hefir sú skipun verið gefin út á liðnu ári af póststjórninni, að þessi frímerki megi ekki afhenda, heldur skuli þau send suður til Reykjavíkur, til þess þar að verða götuð og þar með ónýtt. Sama er um stimpilmerki þau, sem á eru límd á pósthúsum. Nú vil jeg spyrja: Hafa starfsmenn landsins ekkert þarfara að gera en að ónýta eigur manna? Og er rjett af háyfirvöldum þessa lands að ganga á undan í því að taka með valdi eigur manna og ónýta? Jeg verð að mótmæla þessu og krefjast þess, að landsstjórnin banni að þessu sje haldið áfram. Þetta er, hvort sem er, alveg skýlaust lagabrot, og svo virðist, sem stjórnin ætlist ekki til, að þetta sje gert, því að í frv. því um vörutoll, sem stjórnin hefir nú lagt fyrir þingið, er þetta ákvæði, sem jeg nefndi, alveg óbreytt. Ástæður þær, sem póststjórnin færir fyrir þessu, met jeg að engu. Það gæti komið til álita, hvort póstgjaldið væri of lágt, af því að viðtakandi bögglanna eignast verðmæti um leið og hann borgar. Við því er það að gera að hækka gjöldin, en láta hvern halda sínu. Þá vil jeg benda á, að póststjórnin tekur allar póstávísanir og leggur undir sig frímerkin af þeim og selur. Nú heldur hún því fram, að of mikið af notuðum frímerkjum komi til framboðs, ef menn fái frímerkin fyrir vörutollinn og stimpilgjaldið, og muni það spilla fyrir sölu þeirra frímerkja, sem póststjórnin selur ónotuð. En því gatar hún ekki fyrst þau frímerki. er hún sjálf hefir lagt undir sig til eigin hagsmuna? En aðalatriðið er þetta, að póststjórnin hefir enga heimild, fremur en neinn annar, til þess að taka mína vöru og ónýta, til þess að sín vara gangi betur út, hvort sem það eru starfsmenn póststjórnar eða landið sjálft, sem hlut á að máli. Jeg hefi hreyft þessu hjer, í þeirri von, að stjórn landsins láti eigi viðgangast, að svo sjeu brotin lög á mönnum, þá er henni hefir verið bent á það.

Atvinnumálaráðherra (P. J.) Enda þótt þetta mál, sem hv. 2. þm. S.-M. (S. H. K.) ræddi um, lúti undir mig, þá er mjer ókunnugt um það, og er jeg því ekki viðbúinn að gefa nein svör fyrir stjórnarinnar hönd. Þetta hefir aldrei verið undir mig borið, hvorki af póststjórninni, nje heldur hafa einstakir menn kvartað yfir því. En jeg tel mjer vitanlega skylt að kynna mjer þetta.

Sigurður H. Kvaran Jeg gleymdi að taka það fram, að hjer liggur einmitt frammi erindi frá einum af frímerkjakaupmönnum þessa lands, þar sem hann kvartar yfir þessu.

Frsm. (Sigurjón Friðjónsson) Þetta mál, sem hjer er til umræðu, hefir nokkuð verið skýrt í hinni upphaflegu greinargerð, sem fylgdi frv., í flutningsræðu, og og nú síðast í nál. En þó er tæplega gerð full grein fyrir sumum aðalatriðum þess enn, og vil jeg því leyfa mjer að fara um það nokkrum orðum, sjerstaklega þá hliðina, sem veit að sjóðstofnunum samvinnufjelaganna og skattamálum. Sjóðstofnanir samvinnufjelaganna skiftast aðallega í tvent, sjereignarsjóði og sameignarsjóði. - Sjereignarsjóðirnir eru eign einstakra manna, og eru, jafnframt því að vera veltufje fjelaganna, trygging fyrir viðskiftum hlutaðeigandi einstaklinga. - Sameignarsjóðirnir eru hins vegar sameign allra þeirra, sem í hverju fjelagi eru. Aðalsjereignarsjóður hvers fjelags er „stofnsjóður“, og innlög í hann skyldukvöð (sbr. 6. tölul. 3. gr.), og útborganir úr honum mjög takmarkaðar (sbr. 25. gr.). Stofnsjóðseign hvers fjelagsmanns er fyrst og fremst trygging fyrir viðskiftum eigandans, og er sjóðeigninni ætlað að vaxa, uns hún t. d. í vörukaupafjelagi nær að upphæð árskaupaþörf hlutaðeiganda (sbr. 3. málsgr. 25. gr.). Þegar sjóðeignareigandinn lendir í skuldum, stendur sjóðeignin fyrir þeim, það sem hún nær, svo að til samábyrgðarinnar kemur ekki fyr en sjóðeignin er þrotin. Þar sem upphæð sjóðeignarinnar er takmörkuð að ofan við upphæð árlegrar úttektar, svo sem 3. málsgr. 25. gr. mælir fyrir um, verður sjóðurinn í aðra röndina nokkurskonar ellitryggingarsjóður, það er að segja það, sem umfram verður skuldtryggingu í hverju einstöku tilfelli. því að þeir menn, sem lengi hafa safnað í sjóðinn, en minka síðan verslunarviðskiftin eða hætta þeim, geta fengið eign sína útborgaða að nokkru eða öllu leyti. Af öðrum sjereignarsjóðum vil jeg nefna innlánsdeildirnar, sem eru sparifje einstakra manna, fengið fjelögunum til ávöxtunar sem rekstrarfje. Til sameignarsjóðanna heyra fyrst og fremst „varasjóður“, sem einkum á að standa straum af stærri sameiginlegum áföllum í verslunarrekstrinum, „skuldtryggingarsjóður“, sem er eins konar baktrygging fyrir skuldum einstakra manna og komið getur til kastanna, þegar stofnsjóðseign einstaklings hrekkur ekki, og í þriðja lagi „fasteignarsjóður“, eða það fje fjelaganna, sem á einn eða annan hátt er lagt í fasteignir. - Fje það, er rennur í sameignarsjóðina, er jafnan að mestu leyti tekið af sameiginlegum hagnaði (eða sparnaði) fjelaganna. - En það fje, sem rennur í sjereignarsjóðinn, er ýmist tekið beint úr reikningum fjelagsmanna eða af sameiginlegum hagnaði. Í pöntunarfjelagi er t. d. stofnsjóðsgjaldið tekið beint úr reikningum fjelagsmanna, en í kaupfjelögum með ensku sniði er það tekið af sameiginlegum „brúttó“-hagnaði, sem uppbót á viðskifti fjelagsmanns, eins og annar einstaklingshagnaður, sem í þeim fjelögum kemur aðallega þannig fram. Þetta fje, sem rennur í stofnsjóðina, og annar sá hagnaður, sem einstöku menn fá útborgaðan af samvinnuverslun, álíta samvinnumenn yfirleitt, að ekki eigi að skattast öðruvísi en sem einstaklingseign, og er gengið inn á þá leið í frv. því um tekju- og eignarskatt, sem stjórnin hefir lagt fyrir þetta þing. - Um þá hlið málsins er því líkast, að ekki verði mikil deila í þinginu. Um tekjur og eignir sameignarsjóðanna er nokkuð öðru máli að gegna. - Meiri hluti samvinnumanna mun líta svo á, að varasjóðir og skuldtryggingarsjóðir og þeirra tekjur eigi að vera skattfrjálsar, á líkan hátt og varasjóðir banka- og sparisjóða, og viðurkenna því aðeins skattskyldu á fasteignum fjelaganna. Á þeim skoðanagrundvelli eru bygð skattaákvæði frv. þess, sem hjer liggur fyrir, og fer brtt. nefndarinnar ekki út af honum. En þegar skattagrundvöllur samvinnufjelaganna er þannig takmarkaður, leiðir af því, að skattar þeir, sem á hann eru lagðir, verða að vera tiltölulega háir. Því er gengið inn á það af nefndinni og öðrum þeim, sem að frv. þessu standa, að hækka skatt þann af húsum, sem ráðgerður er í 28. gr. frv., úr 1% upp í 2%, sem að vísu er mjög hár skattur sem húsaskattur, en þó miklu hollari samvinnufjelögunum en þau handhófsgjöld til sveitar- og bæjarsjóða, sem fjelögin eiga nú við að búa. Mitt persónulega álit er það, að rjettara væri að færa nokkuð af þessum skatti á lóðirnar, þótt raunar kæmi í sama stað niður fyrir fjelögin, og mætti athuga það á síðari stigum málsins. Aðalbreytingartillögur nefndarinnar við frv. eru því þær, að skattur þessi sje hækkaður og að gjöld til ríkissjóðs fari eftir almennum lögum, og í þriðja lagi, að það sjeu bráðabirgðaákvæði um gjaldskyldu samvinuufjelaga til bæjar- og sveitarsjóða, því að búist er við, að endurskoðun fari bráðlega fram um tekjustofna sjóða þessara. Aðrar brtt. nefndarinnar má að mestu skoða sem orðabreytingar, að undanteknum e. og d. lið í brtt. við 25. gr. frv. C.-liðurinn er í frv. orðaður þannig: „Við brottrekstur úr fjelaginu“. Þennan lið vill nefndin láta fella í burtu, því að ekki er laust við, að hann virðist gefa undir fótinn með að brjóta lög fjelagsins, og fá þannig útborgað. D.-liður brtt. er fólginn í því, að nefndin leggur til, að svohljóðandi nýr liður: „Við gjaldþrot hans“, komi á eftir b.-lið frv., og verði því c.-liður í 25. gr. frv. Við 26. gr. frv. gerir nefndin þá breytingu, að á eftir orðunum: „til ávöxtunar“ komi: „sem rekstrarfje“, því að nefndin ætlast til, að það fje sje notað til starfrækslu fjelögunum, en ekki til útlána. Þá leggur nefndin til, að 28. gr. frv. falli niður, en færir efni hennar aftur, og setur það fyrst í síðasta kafla.

Jóhannes Jóhannesson Eins og deildin sjer, þá hefi jeg skrifað undir nefndarálitið með fyrirvara, sem gildir 9. brtt. nefndarinnar, 3. lið, þar sem ákveðið er, að fjelögin greiði fastan skatt til sveitar- og bæjarsjóða, er nemi 2% af virðingarverði húsa þeirra, sem fjelögin nota. Jeg fyrir mitt leyti tel vafamál, hvort rjett sje að lögákveða skatt til sveitar- og bæjarfjelaga á þennan hátt, og um þennan skatt er það að segja, að mjer finst hann tæplega nógu hár, og ekki rjett að einskorða hann alstaðar við jafna hundraðstölu af virðingarverði húsa þeirra, sem fjelögin nota til rekstrarins. Því að húsin eru mjög mismunandi dýr. - Svo ber þess líka að gæta, að þarfir í hinum ýmsu sveitar- og bæjarfjelögum eru mjög mismunandi, og útsvörin þar af leiðandi mjög misjöfn. Það er því álitamál, hvort rjett sje að hafa alstaðar jafnan, fastákveðinn skatt, sem samvinnufjelögin eigi að greiða. En jeg hefi ekki komið með brtt., af því að jeg tel svo mikinn vanda að ákveða skattinn, að jeg hefi beinlínis ekki treyst mjer til þess, af því að mig brestur kunnugleik til þess, bæði á verðmæti húsa, er samvinnufjelögin nota, og á þörfum hlutaðeigandi bæjar- og sveitarfjelaga. Mjer væri því næst að leggja það til, að ákveðið væri, að skatturinn mætti ekki hærri vera en t. a. m. 5%, og að sveitar- og bæjarstjórnir hefðu þannig óbundnar hendur með það, hve háan skatt þær legðu á fyrir neðan þetta hámark. Því að maður yrði að treysta því, að þær gerðu það rjett og samviskusamlega, eftir því sem þarfirnar krefðu, og hefðu hann ekki hærri en sanngjarnt væri, samanborið við önnur gjöld. Jeg hefi, eins og jeg hefi tekið fram, ekki komið með brtt., en skrifað undir með fyrirvara, til þess að hafa óbundnar hendur, ef einhver kæmi með brtt., er gengi í þessa átt og jeg gæti felt mig við.

Flm. (Guðmundur Guðfinnsson) Jeg hefi ekki miklu við að bæta greinargerð þá, sem fylgir þessari þingsályktunartillögu. Jeg bjóst við, að þessu lík till. mundi koma fram í hv.Nd., en þar sem mjer þótti það dragast, þá tók jeg það ráð að flytja þessa till. Nokkur atriði vildi jeg þó taka frekar fram en í greinargerðinni, einkum til áherslu. Aðaltilgangur minn með till. er sá, að fá að vita, hvað gert hefir verið í þessu máli á síðustu árum og hvar því nú er komið. Eftir síðustu aldamót virðist hafa tekið að vakna talsverður áhugi á ýmsum innlendum tryggingamálum. Aukinn útvegur, dýr skip, meiri byggingar og ýmsar aðrar framfarir gerðu mönnum ljóst, hvað í húfi væri, ef slys bæri að höndum og alt væri óvátrygt. Hin tíðu slys af ýmsu tægi voru líka nóg til þess að halda áhuganum vakandi. Svo var og um hinar tíðu druknanir á íslenskum skipum á hverju ári. Menn sáu, að sjálfsagt var að tryggja fyrir þessum áföllum, og vegna þess að menn sáu strax, að hjer myndi bæði stórfje fara út úr landinu til iðgjalda og að hollast myndi að hafa hjer hönd í bagga með sjálfur, þá kom upp krafan um það, að þessar tryggingar væru innlendar. Og nú hefir smátt og smátt, með aðstoð þings og stjórnar, þessum málum verið komið í það horf, sem nú eru þau í og viðunandi má telja í bili. En tryggingar á heilsu manna, vinnuþoli og hafi hafa átt erfitt uppdráttar, og er þó einnig hjer um verðmæti að ræða, sem skyndilega getur tapast og áreiðanlega tapast þjóðfjelaginu við heilsuleysi, elli og dauða einstaklingsins. Jeg hefi minst áður á slysatrygging sjómanna, sem telja má í sæmilegu horfi nú, og jeg skal minnast á ellistyrktarsjóðinn, sem er alveg ófullnægjandi og verður um marga tugi ára, með því fyrirkomulagi, sem á honum er. Embættismenn þjóðarinnar skulu nú einnig tryggja elli sína og kvenna sinna. Þetta hefir nú þegar verið gert, og er spor í rjetta átt, en samt er enn mikið eftir ógert. Hve margir eru þeir, sem lenda á sveitinni með alt sitt, ef þeir verða sjúkir stuttan tíma? Hve margir eru þeir, sem í elli sinni lenda á sveitinni, og hve margir skilja börn og konu eftir á vonarvöl, þegar þeir deyja? Margir þeirra manna hafa ef til vill eytt sínum síðasta skilding, meðan þeir voru heilir heilsu og vinnufærir, og áttu svo ekki neitt eftir til „vondu áranna“. Nei, almennar tryggingar fyrir þessu, helst öllu, verðum við að fá sem allra fyrst. Eins og greinargerðin ber með sjer, hefir dr. Ólafur Daníelsson þegar fundið með reikningum sínum fastan grundvöll til þess að byggja á í þessu efni, að því er snertir almennar líftryggingar, lífrentu- og ellitryggingar. Að svo miklu leyti sem jeg ber skyn á þessa hluti, þá virðist mjer ellitryggingarlaun líklegust og einföldust til framkvæmda í náinni tíð, og alveg óforsvaranlegt að slá þeim á frest til lengdar. Þar er aðstaðan ágæt, lítill stofnkostnaður og lág iðgjöld. Í sambandi við þetta og eins almennar líftryggingar, sem líklega yrðu eitthvað dýrari hjer á landi en annarsstaðar, skal jeg benda á, að á fyrstu læknisárum mínum var bæði lítið um líftryggingar, og þær fáu, sem voru, mjög lágar, upphæðin oftast 1–2 þúsund krónur. Síðustu árin hefir aftur tryggingum bæði fjölgað að mun í mínu læknishjeraði og upphæðirnar verið hærri, oft 4–10 þúsund krónur, og eru þó iðgjöld af þeim upphæðum alls ekki lítil fyrir verkamenn og bændur, eins og þá, sem jeg þekki best til. þetta sýnir, að þorra manna er að verða ljós þýðing líftrygginganna og ágæti, og hins vegar horfa þeir ekki svo mjög í iðgjaldskostnaðinn. Stjórn og þingi er því óhætt að þessu leyti að ganga röggsamlega að þessu verki og undirbúa löggjöf um þessi efni. Eins og nú einstaklingarnir að sínu leyti áreiðanlega hafa sjeð haginn af tryggingunum, eins ætti stjórn og þingi að skiljast, að þetta er stórt fjárhagsmál fyrir landið í heild sinni, sem jeg líka hefi drepið á í greinargerðinni. Þar hefi jeg bent á, að væri þessu máli hrundið í viðunanlegt horf, myndi á fáum árum safnast fyrir í landinu fleiri miljónir króna, sem ávaxta þyrfti, og gæti þar með orðið til þess að hrinda áfram ýmsum framfarafyrirtækjum til lands og sjávar, meðal annars í iðnaði. Svo að jeg nefni að eins eitt dæmi þessu til sönnunar, skal jeg minnast á ríkisveðbankann. Honum hefir helst verið fundið það til foráttu á þessu þingi, að hann myndi ekkert fje hafa til útlána, þar sem ekkert fje væri til þess að kaupa með verðbrjef hans. Þarna yrði fengið smám saman nægilegt fje, sem sjálfsagt væri líka að nota í þessu skyni, eins og gert er alstaðar erlendis; þar eru lífsábyrgðarstofnanir einn helsti kaupandi slíkra verðbrjefa, og hlýtur líka að vera það, samkvæmt eðli sínu. Það mætti hugsa sjer, að þetta mikla fje gæti orðið landinu tvíeggjað sverð, einkum eftir þeirri reynslu, sem við höfum fengið af meðferð fjár í landinu síðustu árin. En jeg er ekki svo mjög hræddur við þetta, bæði af því að þjóðin hefir rekið sig alvarlega á nú og gerir líklega betur, og svo kemur þetta fje smátt og smátt á mörgum árum, eins og hlaðið sje steini við stein í vegg, en ekki alt í einu, eins og gróði sá og „spekulationsfje, sem hefir blindað svo augu þjóðarinnar nú. Jeg skal svo vera stuttorður um þann kostnað, sem þessi þingsályktunartillaga myndi hafa í för með sjer. Jeg get ekki annað sjeð en að hann sje svo lítill, samanborið við það, sem í húfi er. Það herrans ár 1915 varð það þingsályktun brunamálanefndar að falli í Nd., að lagt var til að heimila stjórninni 5000 krónur í þessu skyni. Jeg býst ekki við, að þessi kostnaður yrði nú nærri svo mikill, úr því málið er svo vel undirbúið nú þegar, aðeins nokkur atriði, sem frekar þarf að athuga, svo að jeg vona, að þetta verði ekki tillögunni að falli nú, því það væri sannarlega að kasta krónunni og spara eyrinn, eins og svo oft er talað um á þingi hjer. Skal jeg svo ekki eyða fleiri orðum að þessu, en vona, að till. verði samþ.