Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þó að þetta sé stórmál, stytting vinnuvikunnar úr 44 stundum í 40 stundir, þá er ekki ástæða til þess að hafa um það langar orðræður, þar sem svo giftusamlega hefur til tekizt, að í hv. Ed., þar sem málið var fyrst flutt, hefur orðið fullkomið samkomulag um afgreiðslu þess. N., sem hafði það til meðferðar, skilaði óklofnu áliti, og í gær var frv. samþ. með shlj. atkv. út úr hv. Ed. Ég fagna þessari niðurstöðu, að allir flokkar þingsins skuli þannig hafa orðið á einu máli um að afgreiða þetta réttindamál verkalýðssamtakanna, og tel, að það eitt með öðru spái góðu um það, að samkomulagsvilji beggja aðila vinnumarkaðarins leiði til fullrar lausnar á öðrum ágreiningsmálum, sem þar er við að fást. Meginefni frv. er, eins og öllum hv. dm. mun kunnugt, að vinnuvikan styttist úr 44 stundum í 40 stundir. Ákvæði eru í frv. um, að heimilt skuli vera að færa til dagvinnutíma, þannig að dagvinnutímar verði fleiri en 40 stundir á tilteknum árstímum, en þá aftur færri á öðrum, og eru mörg slík ákvæði í frv., sem gefa það til kynna, að þetta er rammalöggjöf, sem aðilar vinnumarkaðarins hafa orðið ásáttir um, og rúmar heimildir eru víða í frv. um, að aðilar megi með samkomulagi vinnuveitenda og verkalýðssamtaka og í einstökum tilfellum heildarsamtakanna fyrir báða aðila koma sér saman um breytta tilhögun innan ramma laganna. Til málsins var stofnað á þann hátt, að í stað þess að setja strax löggjöf og leggja hana fyrir þingið í þingbyrjun, var þess óskað við aðilana, að þeir tækju þátt í samningu frv. um styttingu vinnuvikunnar, og þó að fyrir lægi strax yfirlýsing um það, að atvinnurekendur vildu síður, að þetta ákvæði væri tekið út úr samningum og lögfest, þá vildu þeir þó, ef löggjöf skyldi um þetta sett á annað borð, eiga hlutdeild í því, hvernig slíkri lagasetningu yrði háttað, og tóku þannig bæði fulltrúar Vinnuveitendasambands Íslands og Vinnumálasambands samvinnufélaganna þátt í nefndarstarfi til þess að undirbúa þetta frv., sem í öllum aðalatriðum varð strax í því nefndarstarfi samkomulagsmál, þó að um nokkur einstök atriði bæri þar á milli, og þó aðallega um það, hvort um þetta bæri að setja löggjöf eða hafa það eingöngu á samningaborðum aðilanna. Um það atriði, hvort slíkt atriði sem þetta eigi að festa í lögum, þá er um það að segja, að í öllum nágrannalöndum okkar hefur vinnutíminn verið lögfestur, þó að það hafi ekki verið hér fram að þessu. Og alls staðar, þar sem almenn vinnuverndarlöggjöf hefur verið sett, þá hefur vinnutíminn verið atriði í vinnuverndarlöggjöf þessara landa. Á mörgum undanförnum þingum Alþýðusambandsins höfðu verið gerðar samþykktir um að fá setta vinnuverndarlöggjöf, og þær samþykktir margendurteknar, og í krafti þess höfðu frv. verið borin fram hér á Alþ. um almenna vinnuvernd. í þeirri löggjöf voru ákvæði um vinnutímann, um 40 stunda vinnuviku og um heimildir til þess, að undir vissum kringumstæðum mætti vinnutíminn vera styttri. Ákvæði í þessu frv. um 40 stunda vinnuviku eru hámarksákvæði, en heimild beinlínis gefin til þess að semja um styttri vinnutíma, þegar sérstaklega standi á. Um matartíma er og samið, að hann skuli ekki skemmri vera en 30 mínútur, og telst hann ekki til vinnutímans, en aðalaðilar skulu semja um það, hvenær matartímar séu teknir. Sú hefð hefur fyrir löngu skapazt hér á landi, að kaffitímar hafa verið viðurkenndir sem hluti af vinnutímanum og talizt til hins greidda vinnutíma, og þetta er staðfest í 5. gr. frv. Þar segir, að kaffitímar teljist til vinnutíma, en um lengd þeirra og fjölda fari eftir samkomulagi aðila. Það er sem sé eitt af mörgu, sem aðilar áskilja sér innan þessarar rammalöggjafar að semja um. Það eru því aðeins útlinur málsins, sem verða lögfestar, en mjög rúm aðstaða fyrir aðilana á vinnumarkaðinum að semja um ýmiss konar tilhögun innan ramma þeirra. Það er hins vegar venja víða í nágrannalöndum okkar, að kaffitímar teljist ekki til hins greidda vinnutíma, en hins vegar framkvæmdin sú og kannske betra að koma henni við í hinum þróuðu íðnaðarlöndum, að fólk hefur frjálsræði til þess í vinnutímanum að taka sér bita eða sopa, og fara auðvitað í það einhverjar mínútur hverju sinni. Það er ekki talið utan vinnutímans og ekki ákveðin hlé gerð á vinnu til kaffidrykkju. Það má segja, að þessi stytting vinnutímans á viku hverri um 4 stundir leggi nokkrar byrðar á hendur atvinnurekendum, atvinnulífinu í landinu, því að þeim er með þessu gert að borga sömu krónutölu fyrir 40 stundir nú eins og þeir áður greiddu fyrir 44, og hefur þetta þannig áhrif á greiðslu fyrir hverja vinnustund til hækkunar. En á móti kemur það, að vafalaust á þessi stytting vinnutímans að geta leitt til aukinna vinnuafkasta, og kæmi það þá aftur í teknadálk atvinnurekenda, ef svo fer. En alls staðar, þar sem vinnutíminn hefur verið styttur niður í svo hófleg mörk sem hér er um að ræða, hafa rannsóknir sýnt það, í öllum löndum, að vinnuafköst hafa aukizt nokkuð við styttingu vinnutímans. Atvinnurekendur verða ekki fyrir auknum útgjöldum umfram þær launagreiðslur, sem þeir nú annast, og verkafólk fær ekki auknar atvinnutekjur við styttingu vinnutímans á viku hverri eða mánuði, nema því aðeins að atvinnurekendur ákveði, að yfirvinna skuli unnin eða nætur- og helgidagavinna. Þá kemur að vísu fyrr í hana, og þar með geta komið náttúrlega auknar launagreiðslur yfir á herðar þeim, auk þess sem þeir borga, eins og ég áðan sagði, sömu krónutölu fyrir hverja unna viku, 40 stunda vinnuviku, eins og þeir áður greiddu fyrir 44 stundir. Þeir menn, sem um þetta mál hafa fjallað í n., sem tók það verk að sér á liðnu hausti að semja frv. um þetta, voru fyrir hönd Alþýðusambandsins Björn Jónsson, Eðvarð Sigurðsson og Magnús Geirsson, en af Vinnuveitendasambandi Íslands voru til starfsins nefndir Björgvin Sigurðsson framkvstj. sambandsins og Haukur Björnsson og fyrir hönd Vinnumálasambands samvinnufélaganna Júlíus Valdimarsson. Formaður þessarar n. var svo ráðuneytisstjórinn í félmnn., Hjálmar Vilhjálmsson, og var hann í oddaaðstöðu í n. En það mæddi lítið á honum sem slíkum, þar sem samkomulag náðist um flestöll meginatriði þessarar rammalöggjafar. N. var sem sé falið að semja frv. til laga um vinnutíma, sérstaklega með það fyrir augum, að vinnuvikan yrði með lögum stytt í 40 stundir án skerðingar á vikukaupi. Það er það, sem í þessu frv. felst, þó að mikið svigrúm sé, eins og ég áðan sagði, gefið atvinnurekendum og verkalýðsfélögum að semja um margvisleg tilbrigði um tilhögun vinnu innan þess ramma, sem lögin marka. Ég held, að málið skýri sig að öðru leyti sjálft og þurfi því ekki langa framsögu fyrir því. Niðurstaðan varð sú við meðferð málsins í hv. Ed., að þar var það samþ. shlj. í gær og hefur þannig gengið fljótt og greiðlega og farsællega í gegnum þrjár umr. þar. Ég legg til, herra forseti, að málinu verði að umr. lokinni vísað til 2. umr. og hv. heilbr.- og félmn.



Herra forseti. Ég kveð mér hljóðs til þess að lýsa samþykki Alþfl. við þetta frv., enda þótt það hafi þegar komið fram í Ed. Ég tel ástæðu til að lýsa ánægju yfir því, að frv. siglir nú hraðbyri og verður væntanlega að lögum, áður en langt liður. Ég hygg, að það muni síðar meir verða talið til merkari lagasetningar á sviði atvinnu- og verkalýðsmála. Er sérstaklega ánægjulegt, að það virðist vera almennur stuðningur við frv. meðal allra þingflokka, ekki sízt bæði hjá launþegum og atvinnurekendum, sem stóðu að samningu þess fyrir atbeina hæstv. ráðh. Það er eitt af viðkvæmari og erfiðari deilumálum í þjóðfélagi okkar, hversu mikil afskipti ríkis og löggjafa skuli vera af kaup- og kjaramálum. Verkalýðshreyfingin og önnur launþegasamtök standa dyggilega vörð um samningsréttinn og spyrna undantekningalítið hart gegn því, að afskipti ríkisvalds og löggjafarsamkomu á þessu svíði gangi of langt. Þetta tel ég í grundvallaratriðum vera eðlilega afstöðu, enda þótt reynslan hafi sýnt, að fyrir koma þau atvik, er slík afskipti virðast óhjákvæmileg, og hefur það hér og annars staðar ekki siður komið fyrir hjá ríkisstj., sem flokkar vinsamlegir launþegum hafa staðið að, heldur en öðrum. Ég hygg þó, að þetta frv. þurfi ekki að snerta deiluna um afskipti löggjafans af kjaramálum. Það er augljóst, að á ýmsum sviðum hlýtur að koma löggjöf til að tryggja lágmarksmannréttindi og ýmsar aðstæður, sem gera launþegum kleift að fá þau kjör, sem þeir geta bezt fengið og eiga kröfu á. Hér er greinilega um eitt slíkt grundvallaratriði að ræða, rammalöggjöf um vinnutíma, og um þetta atriði virðist einnig vera samkomulag með aðilum, svo að það ætti ekki að torvelda framgang málsins. Það er einkenni á íslenzku atvinnulífi, hve vinnutími hefur verið og er langur hér á landi. Ég efast ekki um, að þessi langi vinnutími er ein meginástæða þess, að lífskjör þjóðarinnar hafa batnað svo á síðustu áratugum sem raun ber vitni. Samt eru allir sammála um, eins og fram hefur komið við afgreiðslu þessa frv., að vinnutímalengd séu takmörk sett, þess verði að gæta, að menn þurfi ekki mikinn hluta ævinnar að vinna stöðuga eftirvinnu og sæta svo þungri vinnubyrði, að það gangi út yfir líf þeirra eða heilsu. Það er nú talið til frumstæðustu réttinda, að menn hafi lágmark frístunda bæði til hvíldar og til að gefa lífi sínu menningarlegt gildi. Það hefur því verið takmark okkar Íslendinga að reyna að koma málum svo fyrir, að fyrir eðlilega dagvinnu og eðlilegan vinnutíma væri hægt að greiða það kaup, sem nægði fyrir lífskjörum þeim, sem þjóðin óskar eftir og hefur að verulegu leyti haft með hinni miklu eftirvinnu. Það hefur þó sótzt seint að ná þessu marki, en það er von mín, að þetta frv. muni, þegar frá líður, verða liður í því að þoka okkur nær því. Enda þótt þetta frv. verði gert að lögum, vitum við öll, að sá vinnutími, sem þar um ræðir, verður ekki að veruleika þegar í stað. Þegar eftirspurn eftir vinnuafli er töluvert meiri en framboðið, eins og nú er hér á landi, er við því að búast, að menn bjóði vinnu sína fram og auki þar með tekjur sínar. Það mun því vafalaust taka sinn tíma að gera inntak þessa frv. að raunveruleika. En við skulum vona, að það verði ekki of langur tími og okkur takist að finna jafnvægi í þessum efnum, þannig að vinnutími verði ekki aðeins eðlilegur, heldur jafn, og við getum forðazt þær sveiflur, sem hafa gengið yfir okkur, þegar sum árin hefur verið stórkostlegur skortur á vinnuafli, en önnur hefur ástand snúizt svo við, að komið hefur til atvinnuleysis. Ég ætla ekki að gera einstök atriði frv. að umræðuefni. Er eðlilegra að gera það seinna, og raunar er búið að fjalla um þau atriði ítarlega og gera nokkrar breyt. á frv. í Ed. Ég vil aðeins að lokum nefna einn alvarlegan annmarka, sem er á þessu frv. Hann er sá, að það nær ekki til allra vinnandi manna á Íslandi. Meðal þeirra, sem frv. nær ekki til, eru bátasjómenn, ein af þýðingarmestu vinnustéttum okkar og ein af þeim stéttum, þar sem vinnan er oft hvað erfiðust fyrir einstaklingana. Má því segja, að það væri enn ríkari ástæða til að gera endurbætur á vinnutíma fyrir þessa stétt en nokkra aðra. Hitt vitum við þó, að það er erfiðara að tryggja bátasjómönnum bætta stöðu í þessu efni, vegna eðlis vinnunnar á skipunum, heldur en er fyrir stéttir í landi. Umr. um þetta frv. í Ed. hafa þegar leitt til þess, að fram eru komnar tvær till., önnur frá Alþfl.-mönnum, hin frá þm. SF í Ed., um að þetta mál verði tekið upp sérstaklega. Og það var raunar mál manna í Ed., að það yrði að taka vinnutíma og hvíldartíma bátasjómanna til sérstakrar athugunar. Ég vil því skora mjög á hæstv. ríkisstj, og raunar þingið allt að sinna þessu máli og láta ítarlega rannsókn á vinnutíma og hvíldartíma bátasjómanna fylgja þegar í kjölfar þessa frv., þannig að ekki þurfi langur tími að líða, þangað til við getum gert sambærilegt átak fyrir sjómennina.



Herra forseti. Ég vildi mega segja nokkur orð um þetta mál, áður en það fer til nefndar. Ég er alveg sammála hæstv. félmrh. um það, að of langur vinnutími er engum til hagræðis, hvorki atvinnurekstrinum, atvinnuveitendum né heldur launþegunum, og þessi sjónarmið eiga mikið rúm í hugum manna hér á landi. En ég vil líka biðja menn að gæta þess, að of stuttur vinnutími er ekki heldur til góðs, hvorki fyrir atvinnureksturinn né fyrir launþegana. Ýmsar þjóðir, sem gengið hafa lengst í þessum efnum, hafa þegar fengið smjörþefinn af því að hafa gert frístundir fólksins of miklar, almennings í landinu. Menn hafa komizt að þeirri niðurstöðu, að lífsgleðin er meiri við að vinna hæfilegan vinnutíma við vinnu og með hæfilegu móti heldur en í frístundum, sem oft og tíðum er varið til annarra hluta og eykur lífsgleðina engan veginn jafnt og vinnustundin hjá öllum almenningi. Þess vegna ber að gæta þess, að vinnustundirnar séu ekki heldur of fáar. Varðandi það, sem rætt hefur verið hér um, að það sé mikil samstaða um þetta frv. hét í þingi, þá vil ég gera við það þá aths., að það er samstaða yfirleitt um hæfilegan vinnutíma í landinu. Um það atriði er samstaða. En það er langt í frá, að það sé mikil samstaða um þetta frv., þó að menn hafi ekki viljað bregða fyrir það fæti, heldur láta það ganga fram, og það er vegna þess, að það eru margir, sem telja, að það hafi verið mikið óráð hjá hæstv. ríkisstj. að taka það inn í pólitískan málefnasamning að lögfesta vinnutíma hér á landi. Þó að sumir hafi haldið fram, að það mundi greiða fyrir kjarasamningum, þetta frv. og lögfesting þess, þá er ég algerlega annarrar skoðunar. Ég áiít, að það hafi tafið fyrir samningum. Og spyrja mætti: Hvers vegna hafa samningar tekið svo langan tíma í bezta árferði, sem við höfum haft á Íslandi, eins og raun ber vitni um? Við höfum búið við þá þróun hér á landi á undanförnum árum, að vinnutíminn hefur verið að styttast smátt og smátt og í áföngum og í frjálsu samkomulagi á vinnumarkaðinum, og ég álít, að áframhaldandi þróun á þessum vettvangi hefði verið farsælli en að löggjafarvaldið gripi inn í, enda hefur það verið gagnrýnt af hv. þm., sem þó hafa ekki viljað bregða fæti fyrir frv. og fylgt því í Ed. Hæstv. félmrh. sagði, að frv. legði verulegar byrðar á atvinnureksturinn, og þá verða menn auðvitað að meta það og launþegar hafa eflaust metið það á mismunandi hátt, hvað þeir legðu upp úr styttum vinnutíma annars vegar og beinum kauphækkunum og kjarabótum í þeim skilningi hins vegar. Atvinnurekendur hafa sjálfsagt verið sömu skoðunar og hæstv. félmrh., að þetta frv., ef að lögum yrði, legði á þá verulegar byrðar og þar af leiðandi talið sig miður færa til þess að verða við öðrum kröfum launþeganna, sem eru þess eðlis, að sumir þeirra meta þær miklu meira en þessa vinnutímastyttingu, og það er vegna þess, að vinnutímastytting, Lögboðin yfir alla línuna, ef svo má segja, eins og hér, kemur mjög mismunandi niður. Hún felur í sér mismunandi hlunnindi fyrir launþegana, og hún felur í sér mismunandi álögur á atvinnurekendur. Að því leyti væri æskilegra, að málin þróuðust á frjálsum grundvelli og ekki aðeins út frá almennu sjónarmiði, að varhugavert sé, að löggjafinn gripi fram í kjarasamninga, heldur einnig frá sérsjónarmiði þessa máls. Þegar ég segi, að það sé varhugavert, að löggjafinn grípi almennt inn í kjaramál aðila vinnumarkaðarins, þá geta sumir sagt, að ég hafi staðið að því að lögfesta atriði í sambandi við kjarasamninga í einum eða öðrum tilfellum. En það hefur aldrei verið gert af minni hálfu vegna þess, að ég teldi það æskilegt eða ætti að vera almenn regla, heldur sem undantekning í neyðartilfellum. Það er hins vegar eftirtektarvert, að hæstv. félmrh. taldi heimildir til samkomulags innan frv. vera mjög rúmar. Nú hef ég ekki getað áttað mig á, að þær séu svo mjög rúmar, eins og hann vill vera láta, en það er gott, ef það er, og æskilegt að athuga það nánar við meðferð málsins í n. Ef einhver efi er á því, að heimildirnar séu nógu rúmar, t.d. að hæstv. ríkisstj. ætlar þeim meira rúm en menn hafa skilið, þá kemur það fram undir meðferð málsins og við athugun í nefnd. Þegar ég taldi, að það væru mjög mismunandi hlunnindi, sem þetta frv. veitti stéttunum, þá er það af ýmsum ástæðum. Sumar stéttir hafa þegar samið á frjálsum grundvelli um styttingu vinnutímans í áföngum og eru komnar langt að því að ná því marki, sem hér um ræðir, en aðrar ekki. Að þessu leyti verða þetta mismunandi hlunnindi. Að öðru leyti er aðstaða stéttanna þannig og starfsgreinanna, að sumar eygja von um aukna yfirvinnu og meta það, telja það til gildis að eiga von á aukinni yfirvinnu og bera þá meira úr býtum með ekki lengri vinnutíma en þarna er lögfestur. Aðrar gera sér enga von um það og vita, að það verður ekki um neitt slíkt að ræða, þær fá engar beinar kauphækkanir, heldur aðeins þau hlunnindi, sem af því leiðir að vinna skemmri tíma. Og ég spyr, þó að það þurfi ekki að svara því hér, bæði tímans vegna og af öðrum ástæðum, en væri rétt, að kæmi til athugunar í n.: Hvernig á að fara t.d. með ákvæðisvinnuna? Er ekki ætlað, að þetta frv. snerti neitt slíkt, eða á að meta t.d. styttingu vinnutímans hjá öðrum til hlunninda fyrir ákvæðisvinnufólk, þannig að það fái eitthvert beint álag eða viðbót á kaupgreiðslur, sem það fær fyrir ákvæðisvinnu sína? Það er ofmælt hjá hv. 8. landsk. þm., að það hafi orðið samkomulag beggja aðila við samningu frv. Ég ætla ekkert að fara út í þann ágreining, sem þar varð, en hann er auðvitað verulegur, eins og fram kemur í frv., því að aðilar atvinnurekendanna telja allt of langt gengið. Ég er ekkert að mæla því bót. En þeir segja, að hér sé allt of langt gengið, vegna þess að við förum niður fyrir öll Norðurlöndin um vinnutíma með samþykkt þessa frv. Það hefur einnig heyrzt hér í þinghúsinu, þó að það hafi ekki verið rætt opinberlega í þingsölunum, að ýmsir þm. töldu allt annað felast í stjórnarsáttmálanum að þessu leyti heldur en nú er komið fram, og á ég þar einnig ekkert síður við þm. úr röðum stjórnarliðsins. Þeir hafa alls ekki gert sér grein fyrir því, að unnar vinnustundir væru innan við 40 stundir á viku almennt, eins og fram kemur í grg. atvinnurekendanna, eða 38 stundir og 50 mínútur, sem er minna en hjá nokkru hinna Norðurlandanna. Þess vegna er það mín skoðun, að þessi mál hefðu þróazt betur almennt í frjálsu samkomulagi milli aðila vinnumarkaðarins, og einnig er ég mjög vantrúaður á það, eins og ég sagði áður, að lögfesting þessa máls geti með nokkru móti orðið til þess að greiða fyrir kjarasamningunum eða geri það. Við skulum segja, að ef samkomulag hefði orðið um að taka vinnutímastyttinguna upp í áföngum almennt, eins og um hefur verið samið í einstökum tilfellum, þá hefðu auðvitað atvinnurekendur verið færari um að gefa aðrar kjarabætur í beinum kauphækkunum til verkafólksins. Með þessu frv., ef að lögum verður, yrðu raunverulega unnar vinnustundir orðnar innan við 35 tíma á viku hjá okkur, eins og fram kemur í fskj. málsins, og í raun og veru miklu styttri sums staðar vegna flutninga á vinnustað og annars slíks. Og það mun fara að nálgast það, að sums staðar séu ekki unnar vinnustundir nema rétt liðlega 30 stundir á viku. Það er rétt, sem fram kemur í grg., að ákvæði í íslenzkum lögum um vinnutíma hafa yfirleitt miðað að því að vernda menn gegn ofþjökun við vinnu. En hér sé farið inn á aðra leið, að stytta hinn almenna vinnutíma almennt, og ég held, að sá almenni vinnutími hafi ekki verið um of þjakandi fyrir Íslendinga. Hitt viðurkenni ég, sem fram hefur komið, að íslenzka þjóðin hefur verið vinnusöm þjóð, og hún hefur lagt mikla vinnu á sínar herðar og byggt af þeim sökum upp á skemmri tíma meiri verðmæti í þjóðfélaginu en í ýmsum öðrum nálægum þjóðfélögum. Ég skal ekki hafa þessi orð fleiri um frv. Það var ekki mín meining að bregða fæti fyrir framgang þess. En ég legg megináherzlu á það, að ef nokkur kostur væri að rýmka heimildir frv. til frjáls samkomulags á milli aðila vinnumarkaðarins, þá verði það athugað í n. og einkum og sér í lagi með vísun til þeirrar skoðunar hæstv. félmrh., að heimildirnar í þessum efnum séu mjög rúmar, og ætti þar ekki á milli að bera. En það, að ég legg áherzlu á þetta, er vegna þess, sem áður hefur komið fram í máli mínu, að þetta kemur mjög mismunandi við hinar einstöku stéttir og starfsgreinar, og þess vegna gæti aukið frjálsræði jafnað nokkuð metin að þessu leyti. Ég held, að þróun undanfarinna ára gefi einnig það til kynna, að slíkt mál þurfi ekki að vera erfitt baráttumál af hálfu launþeganna gagnvart atvinnurekendum, þótt sumum finnist, að það hafi sótzt of seint, og kann vel að vera, að það hafi sótzt of seint. Það verður að leggja á það mismunandi mat líka, því að það er mjög mismunandi í hinum einstöku starfsgreinum. Ég skal ekki tefja tímann lengur að þessu sinni, en þætti vænt um, ef það gætu komið til athugunar einhverjar lagfæringar í n. á þeim grundvelli, sem ég hef vísað til. Ég geri ráð fyrir því, að hvorki ég né aðrir úr flokki mínum leggi stein í götu þessa frv. eða bregði fyrir það fæti. En við erum, eins og ég sagði í upphafi, miklu hlynntari hugmyndinni um hæfilegan vinnutíma hjá þjóðinni heldur en það sé borið fram með þeim hætti, sem verið hefur, gert að samningsatriði í stjórnarsáttmála og lagt svo fram til lögfestingar á Alþingi.



Herra forseti. Það væri vissulega ástæða fyrir mig að segja hér nokkuð mörg orð um aðdraganda þess frv., sem hér er nú til umr., um 40 klst. vinnuviku, og væri þar af nógu að taka. Ég skal þó ekki tefja þessa 1. umr. um frv. mjög mikið, langar aðeins til þess að bæta hér nokkrum orðum við það, sem sagt hefur verið af hv. þm., sem hér hafa talað. Spurningin er um það, sem menn hafa nokkuð velt fyrir sér, hver sé hæfilegur vinnutími á Íslandi. Erum við að nálgast það mark kannske nú að stytta vinnutímann um of? Erum við að nálgast það mark, að það sé að verða okkur hættulegt, hvað vinnutíminn sé orðinn stuttur? Þessu svara ég hiklaust neitandi. Markið hjá okkur í vinnutíma á Íslandi er þvert á móti hitt, að við erum með allt of langan raunverulega unninn tíma hjá launþegunum í dag, svo langan, að það er að verða í raun og veru að heilsufarslegu atriði og heilbrigðisatriði að stytta hann. Ég ætla ekki hér að tíunda fyrir hv. þm. öll þau dæmi, sem ég þekki og get bent á, um slys og sjúkdóma, sem beint er hægt að rekja til of langs vinnudags. Það liggur ljóst fyrir, að þó að hið háa Alþ. lögfesti nú 40 klst. vinnuviku, þá, eins og komið hefur fram fyrr í þessari umr., verður 40 klst. vinnuvika í raun ekki að veruleika strax eða alveg á næstunni, því miður. Enn munum við launþegar vinna eftirvinnu, næturvinnu og helgidagavinnu, eins og verið hefur um alllangt árabil og kannske alla Íslandssöguna. Ég hef margoft verið spurður að því, á meðan þetta mál hefur verið á döfinni: Er þetta bara ekki fals að vera að stytta dagvinnustundirnar? Verður ekki bara bætt við sem svarar 4 tímum í yfirvinnu? Það er ekki óeðlilegt kannske, að þeir, sem þekkja ekki gjörla til þessara mála, velti slíkri spurningu fyrir sér. Ég hef bent mönnum á, að það er ekki ýkjalangt síðan vinnuvikan hjá hinum almenna launamanni á Íslandi var 48 klst., og styttingin niður í 44 klst. varð á nokkrum tíma raunveruleg. Staðreyndin varð ekki sú, að til viðbótar 10 eftirvinnuklst. á viku væri bætt 4 næturvinnuklst. Það var bætt kannske nokkrum klst. í næturvinnu við fyrstu vikurnar, en siðar varð raunveruleg 4 klst. vinnutímastytting á viku við þá samninga, sem gerðir voru. Ég vil því fagna þessu frv., sem hér liggur nú fyrir Nd. Alþ., og ég vil lýsa þeirri skoðun minni, að við í verkalýðshreyfingunni fögnum því einmitt sérstaklega, að núv. ríkisstj. skuli hafa tekið þetta mál upp í stjórnarsáttmála sinn. Krafan um 40 klst. vinnuviku er í mörg ár búin að vera ein af höfuðkröfum verkalýðsins á Íslandi. Hann hlýtur því að fagna því, þegar ríkisvaldið sjálft réttir honum hjálparhönd til þess að gera þann draum að veruleika. Vissulega eru til meðal fólks í kringum okkur mismunandi skoðanir á því, hvort þetta sé rétt leið. Og í þeim skoðanaskiptum hafa menn oft velt fyrir sér spurningunni, hvort atvinnuvegirnir þoli í raun þær álögur, sem af því leiðir, að vinnuvikan sé stytt úr 44 klst. í 40 klst. Er ekki verið að ofgera greiðsluþoli atvinnuveganna? Okkur hafa verið birtar ýmsar útreiknaðar tölur, sem hafa átt að sanna okkur á vísindalegan hátt, að afleiðing þess að stytta vinnuvikuna í 40 klst. væri svo og svo mörg prósent í álögum á atvinnuvegina. Staðreyndin er samt sú, að það er ekki til sá talnaspekingur, sem getur reiknað út, hverjar álögur það eru nákvæmlega í prósentum, sem af þessu mundi leiða, einfaldlega vegna þess, að það eru margir aðrir þættir en kaldur talnaútreikningur, sem verka á þetta. Það er t.d.: Hver verða aukin afköst á klst. vegna styttingar vinnuvikunnar? Það er dæmi, sem enginn getur reiknað út fyrir fram. Það er hægt að reikna út eftir á með samanburðarreikningi. við vitum, að í öllum nálægum löndum hefur stytting vinnutímans leitt til aukinna afkasta, og aukin afköst leiða til lækkunar á rekstrarkostnaði atvinnuveganna að ýmsu leyti og aukinnar framleiðni. En það er ekki ýkjafjölmennur hópur í þjóðfélaginu nú, sem ekki hefur 40 klst. vinnuviku. Að vísu hef ég ekki um það tölur hér handbærar nú, en þær eru til. Og við launþegar, sem annaðhvort vinnum erfiðustu störfin, eða hinir, sem erum fulltrúar þeirra, viljum gjarnan spyrja: Hafa undirstöðuatvinnuvegir þjóðarinnar betra greiðsluþol til þess að bera 40 klst. vinnuviku þess, sem kalla mætti flibbakarlalaunþega, heldur en 40 klst. vinnuviku þess launþega, sem vinnur sóðalegustu og erfiðustu störfin í þjóðfélaginu? Svar mitt er aðeins eitt. Það er nei. Við neitum að trúa því, að það séu bara þeir, sem vinna erfiðustu störfin og þau sóðalegustu, sem með því að fá 40 klst. vinnuviku lögfesta væru að ofgera greiðsluþoli atvinnuveganna. Það er að vísu ekki í mínum verkahring og reyndar alls óþarft, að ég svari neinu fyrir hönd hæstv, félmrh. En hér var vikið að áðan, hversu rúmur rammi þetta lagafrv. væri, það var gert af hv. 1. þm. Reykv., Jóhanni Hafstein. Ég hygg, að það, sem félmrh. hafi átt við með orðum sínum eða a.m.k. liggur það í augum uppi fyrir okkur, sem höfum mikið um þessi mál fjallað, er, að frv. ákveður ekki, hver hinn raunverulegi vinnutími á að vera. Og það er ekki rétt, sem segir hér í séráliti fulltrúa atvinnurekenda, að við launþegar höfum krafizt þess, að hann yrði langtum styttri en á hinum Norðurlöndunum. Þar gefa þeir sér sem forsendu, að kaffitímar verði óbreyttir frá því, sem þeir eru lengstir í dag, eða 11 20 mín. kaffitímar á viku. Það er langt síðan fulltrúar okkar í 18 manna nefnd við samningaborðið lögðu það fram, að hinn raunverulegi vinnutími væri nákvæmlega hinn sami og hjá opinberum starfsmönnum, þ.e.a.s. miðað við 5 daga vinnuviku 37 klst. 10 mín., en miðað við 6 daga vinnuviku 36 klst. 50 mín. Okkur var að sjálfsögðu ljóst, að um leið og við vorum að krefjast að fá sömu vinnustundatíma á viku og opinberir starfsmenn, þá væri óraunhæft af okkur að gera ráð fyrir því, að hinn raunverulegi vinnutími okkar ætti að vera styttri en annarra þjóðfélagsþegna, sem væru með sömu skráðu vinnuviku. Þetta vildi ég aðeins, að hér kæmi fram. Það er einnig innan ramma þessara laga samningsatriði, hvenær eigi að byrja vinnutíma að morgni. Og ég vil að vísu engu spá um það, hvernig það verður í einstökum atriðum, en töluverðar líkur eru á því, að það verði mikið samræmt nú frá því, sem áður hefur verið innan sömu starfsgreina til hagsbóta m.a. fyrir atvinnureksturinn og án þess að um óhagræði ætti að vera að ræða fyrir launþega. Það er einnig innan ramma laganna gert ráð fyrir heimild til þess að semja um vaktavinnufyrirkomulag, sem hlýtur að verða það vinnutímaform, sem tekið verður upp í stórauknum mæli frá því, sem áður hefur verið, með styttingu vinnudagsins. Eins er um tilhögun kaffitíma og matartíma. Það er algerlega frjálst að semja um það milli aðila innan ramma þessara laga. Þessi lög ákveða einungís lengd vinnutímans, en tilhögun hans að öðru leyti er sett í hendur aðila vinnumarkaðarins að semja um. Og ég er ekki í nokkrum vafa um, að það fyrirkomulag verður með ýmsu móti, eftir því sem bezt hentar hverri starfsgrein fyrir sig, og reyndar væri allt annað óeðlilegt, því að það væri í hæsta máta óeðlilegt að ætla sér að fara að setja nákvæma reglu um eina tilhögun vinnutímans í öllum starfsgreinum þjóðfélagsins. Ég vil aðeins að lokum segja þetta, herra forseti: Ég hef í verkalýðshreyfingunni lengi verið virkur þátttakandi í því að bera fram kröfuna um 40 klst. vinnuviku til handa launþegum. Mér er það því mikil ánægja að vera nú þátttakandi í því hér á Alþ. að lögfesta 40 klst. vinnuviku og gera þar með eina af höfuðkröfum verkalýðshreyfingarinnar að raunveruleika.



Herra forseti. Ég skil það svo, að hæstv. félmrh. vilji koma þessu frv. í n., áður en þm. fara í ferðalag hér á eftir, og þess vegna get ég orðið við því að tala á undan honum. En ég hefði heldur viljað tala á eftir, ef öðruvísi hefði staðið á. Það er nú ekki meiningin að þessu sinni að hefja hér neina stranga ræðu út af þessu frv., sem hér er til meferðar. Ég er að sjálfsögðu fylgjandi því, að vinnutíminn sé samræmdur og að hann sé sem eðlilegastur og þess vegna er ekkert óeðlilegt, þótt verkamenn og allir launþegar, sem ekki hafa enn fengið 40 stunda vinnuviku, fái það eins og aðrir starfshópar, sem hafa fengið slíka vinnuviku án lögfestingar með frjálsum samningum. Og það er vitanlega engin þörf á því að lögfesta 40 stunda vinnuviku, ef um það næst samkomulag á milli aðilanna. Ég tel það mjög óheppilegt, að hæstv. ríkisstj. skyldi lýsa yfir því í málefnasamningi sínum, að hún ætlaði sér að lögfesta 40 stunda vinnuviku og lengingu orlofsins, - tilkynna þetta, áður en á það hafði reynt, hvort þetta næðist með frjálsu samkomulagi. Hæstv. ríkisstj. hafði í hendi sér að vinna að þessu, ef frjálst samkomulag hefði ekki fengizt. Ég tel einnig óheppilegt, að hæstv. ríkisstj. skyldi í upphafi göngu sinnar lýsa yfir því, að hún ætlaði að beita sér fyrir því, að kaupmáttur launa skyldi hækka um 20% á næstu tveimur árum,. l;g tel óheppilegt að koma með slíkar yfirlýsingar langt fram í tímann, sem engin vissa er fyrir, hvort unnt er að standa við. Ég held, að það hefði verið miklu skynsamlegra fyrir hæstv. ríkisstj. að lýsa yfir því, að hún ætlaði að beita sér fyrir því að bæta hag launþega og allra landsmanna eftir því, sem efni stæðu til og unnt væri að gera. En með því að koma með þessar yfirlýsingar um styttingu vinnuvikunnar, lengingu orlofsins og 20% kaupmáttaraukningu, þá lítur þannig út eins og hæstv. ríkisstj. hafi farið í kapphlaup við forustumenn launþeganna. Og þegar þetta liggur fyrir frá hæstv. ríkisstj. og enginn veit, hvað 20% kaupmáttaraukning þýði, hvað þurfi margra prósenta kauphækkun til þess að ná því, þá er það svo, að forustumenn launþeganna verða, þegar þeir ganga að samningaborðinu, að krefjast a.m.k. þeirra kjarabóta, sem ríkisstj. hefur boðið, og helzt meira, til þess að forustumenn launþegasamtakanna geti haldið andlitinu, eins og það er kallað, gagnvart sínu fólki. Þessar yfirlýsingar hæstv. ríkisstj. hafa áreiðanlega spillt fyrir samkomulagi milli vinnuveitenda og launþega og tafið það, að samningar hafi fengizt. Nú er það alveg vitað, að hæstv. ríkisstj. hefur ekki ætlað sér að tefja samninga eða spilla fyrir þeim. Það verður að segja, að þetta hafi verið klaufaskapur hjá hæstv. ríkisstj., en ekki að hún hafi meint illa með því. Þetta er staðreynd, 40 stunda vinnuvíka. Það er æskilegt í tækniþróuðu þjóðfélagi, þar sem lífskjörin eiga að vera góð og geta verið góð, að vinnutíminn sé takmarkaður. En vitanlega þarf að stilla þessu í hóf. Hv. þm., sem talaði hér áðan, talaði um, að vinnutíminn væri oft of langur, og þetta mun vera rétt undir mörgum kringumstæðum, kannske hættulega langur. En þetta frv., þótt að lögum verði, tryggir það ekki, að vinnutíminn geti ekki orðið of langur, vegna þess að fjöldi manna mun sækjast eftir því að fá eftirvinnu og mikla eftirvinnu til þess að auka tekjur sinar, ekkert síður þótt 40 stunda vinnuvika hafi verið lögfest. Ég held, að það hefði verið miklu æskilegra, að það hefði á það reynt, hvort ekki hefði verið unnt að ná frjálsu samkomulagi um 40 stunda vinnuviku og lengingu orlofsins. Ég vil taka undir það, sem einn hv. þm. sagði hér áðan, að það er galli á þessu frv., að það nær ekki til alka landsmanna. Það nær ekki til bátasjómanna. Og hv. þm. hefði getað á það minnzt, að það nær ekki heldur til bænda. Þegar nú á að lengja orlof og stytta vinnuvikuna, þá vítanlega þarf að hugsa um það, hvernig eigi að tryggja bændum og bátasjómönnum það, að þeir verði ekki afskiptir. Við erum allir þeirrar skoðunar, að það eigi að vera sem mestur jöfnuður á meðal þjóðfélagsþegnanna og menn eigi ekki að vera afskiptir og sízt af öllu, þegar lög eru sett. Ég vil benda á, að það er nauðsynlegt að athuga það í n. í sambandi við þetta frv., hvernig eigi að tryggja það, að engar stéttir í þjóðfélaginu verði afskiptar, þegar þetta frv. verður lögfest. Ég get ekki annað en glaðzt yfir því, að hæstv. ríkisstj. leit svo á, þegar hún tók við völdum um miðjan júlímánuð, að það væri unnt að bæta kjör almennings í þessu landi eins mikið og hún lofaði. Það lítur þannig út, að staða atvinnuveganna hafi verið sérstaklega góð og úttekt þjóðarbúsins, sem hefur farið fram, sennilega í júlíbyrjun, hafi sýnt það að áliti hæstv. ríkisstj., að óhætt væri að lofa jafnmiklum kjarabótum og ríkisstj. gerði. Ég vil segja það, að hæstv. forsrh. hefur vitnað í þessu máli í ræðu 15. nóv. s.l. Það var, þegar hann var spurður að því, hvort hæstv. ríkisstj. hefði athugað það, hvort það hefði verið óhætt að lofa þeim kjarabótum, sem hæstv. ríkisstj. gerði. Í tilefni af því sagði hæstv. forsrh., með leyfi hæstv. forseta: „Að sjálfsögðu var ríkisstj. búin að kynna sér þau gögn, sem lágu fyrir, og þær upplýsingar, sem hún fékk í hendur frá ýmsum aðilum, áður en hún gaf sína yfirlýsingu út. Þetta var hennar mat á þeim gögnum, sem fyrir lágu, að þannig væri hægt að standa að málum, að því markmiði, sem þar var sett fram, yrði náð.“ Og enn fremur segir hæstv. forsrh. í sömu ræðu: „Vitaskuld geta menn svo alltaf lagt mismunandi mat á gögn og upplýsingar, sem fyrir liggja, og það má vel vera, að aðrir, t.d. atvinnurekendur, hefðu viljað meta þetta á einhvern annan veg en við gerðum. En þessi stefnuyfirlýsing okkar byggðist auðvitað á því mati, sem við gerðum þá, þegar verið var að mynda stjórnina, og á grundvelli þeirra gagna og þeirra upplýsinga, sem við þá gátum aflað okkur um ástand og horfur um stöðu atvinnuveganna.“ Þetta er ágætt, að hæstv. ríkisstj. fékk slík gögn í hendur í júlímánuði s.l., sem hún taldi fært að byggja hin glæstu loforð á. Og ég verð nú að segja það, að það gæti greitt fyrir samningum og samkomulagi, ef vinnuveitendur fengju þessi gögn í hendur. En fyrir tveimur dögum höfðu þeir ekki séð þau gögn, sem loforð hæstv. ríkisstj. eru byggð á. Við skulum vona, að allsherjarverkföllum verði afstýrt núna um helgina, og þá má segja, að það sé ástæðulaust að vera að tala um orðinn hlut. Við skulum vona það. Það vona það allir, að verkföllum verði afstýrt núna um helgina. En eigi að siður tel ég sjálfsagt, að alþm. fái þessi gögn, þessa úttekt, sem ríkisstj. hafði undir höndum um miðjan júlí s.l., því að það er fróðlegt fyrir alþm. að fá þessi gögn í hendur, enda þótt verkföllunum verði aflýst. Og ég vil ennfremur taka undir það, sem ýmsir þm. sögðu hér fyrir tveimur vikum, þegar þeir óskuðu eftír því að fá þau gögn, sem samninganefndirnar hafa frá Efnahagsstofnuninni um stöðu atvinnuveganna og stöðu þjóðarbúsins. Það er sagt, að þetta sé trúnaðarmál, en það eru þó a.m.k. 100 menn, sem eru með þessi gögn í höndunum. Og það er alveg hættulaust að láta hv. alþm. fá þessi gögn sem trúnaðarmál. Það er nauðsynlegt fyrir alþm. að fylgjast með og fá þau gögn í hendur, sem þannig er safnað og fyrir liggja, því betra eiga alþm. með það að setja sig inn í málin og taka afstöðu til málanna. Hæstv. forsrh. er hér ekki viðstaddur, en ég bið hæstv. félmrh. að koma þessu á framfæri, og ég óska eindregið eftir því, að það verði orðið við ósk minni og annarra þm., að við fáum þessi gögn í hendur, bæði frá Efnahagsstofnuninni og einnig þau gögn, sem ríkisstj. fékk um miðjan júli s.l. og byggði loforð sín á. Ég vil svo að lokum segja það, að ég vil ekki setja fótinn fyrir þetta frv., enda þótt ég hefði talið eðlilegra að þetta væri samningamál á frjálsum grundvelli.



Herra forsetl. Varðandi síðasta kapítula í ræðu hv. 1. þm. Sunnl., ósk eftir gögnum, þá get ég sagt honum það, að ríkisstj. er fyrir þó nokkuð mörgum dögum búin að taka um það ákvörðun, að öllum þm. skuli afhent þau gögn, sem farið hafi í hendur samninganefndanna. Ef það er ekki komið, þá hefur orðið einhver framkvæmdartöf á því. En varðandi önnur gögn hjá Efnahagsstofnuninni, hygg ég, að sé engin tregða á því hjá henni að láta þm. í té skýrslur og upplýsingar um stöðu þjóðfélags og atvinnuvega. Ég held, að þm. hljóti að eiga greiðan aðgang að því. Ég hef a.m.k. alltaf reiknað með því, og sem þm. hef ég oft og tíðum farið í Efnahagsstofnunina til þess að óska slíkra gagna og jafnan fengið þau með einni undantekningu. Það var þegar Vestfjarðaáætlunarfyrirbrigðið var á ferðinni, en það var alltaf einhver hula yfir því, hvort það plagg væri til eða ekki. Ég vil annars þakka þær undirtektir, sem frv. um styttingu vinnuvikunnar hefur fengið, einnig hér í hv. Nd., og undrast það ekkert, þó að menn hafi eitthvað við það að athuga, hvernig málið hafi borið að, eða hvort þeir telji, að um þetta eigi að setja lög eða ná samningum um það. Það er búið að leita samninga um þetta mál í fleiri en eitt skipti, og það hefur ekki gengið greiðlega. Þess vegna var það mörkuð stefna verkalýðshreyfingarinnar og fulltrúa hennar, sem sátu við samningaborð, þegar verið var að mynda þessa hæstv. ríkisstj., að nú skyldi bundinn endi á þrætu með því að ákveða þetta með lögum, enda er þetta efnisatriði, sem í öllum nágrannalöndum okkar hefur verið ákveðið með lögum sem þáttur í vinnuverndarlöggjöf. Það er rétt, sem hv. 8. landsk. þm., Benedikt Gröndal, sagði, að verkalýðshreyfingin heldur fast í samningsréttinn og helgi hans, en hins vegar hefur hún alltaf verið á því, að mannréttindamál, sem verkalýðshreyfingin legði mikið upp úr að fá varanlega staðfest sem þjóðfélagsréttindi, yrðu afgreidd með löggjöf, og þarf ekki að minna hv. þm. á mörg slík mál. Annað slíkt mál er hér á dagskrá, sem hv. þm. hafa áður tekið þátt í að lögfesta, mannréttindamálið um orlof. Þetta frv. byggir á því, að verkafólkið, fólkið, sem vinnur erfiðu störfin í þjóðfélaginu, fái sama vinnutíma viðurkenndan af ríkisvaldinu og ríkisvaldið viðurkenndi á liðnu ári til handa opinberum starfsmönnum. Það er ekki verra en þetta. Og svo eru menn hér að tala um það, að það riði á að stilla vinnutímanum í hóf. Hefur honum ekki verið stillt í hóf af fráfarandi ríkisstj. með því að ákveða 40 stunda vinnuviku hjá opinberum starfsmönnum? Við erum að fara þessa sömu hófsemdarleið. Ef hér er farið út í eitthvert óhóf um stuttan vinnutíma til handa fólkinu, sem framleiðslustörfin vinnur í þjóðfélaginu, þá er fordæmið hjá fráfarandi ríkisstj. og engum öðrum. Það hefur nú verið upplýst hér í umr., að ef menn telja, að frv. fari fram á skemmri vinnutíma í raun en opinberir starfsmenn búa við, þá er það misskilningur, því að einmitt innan ramma laganna rúmast það að haga kaffitímum svo, að vinnutíminn verði sá sami og hjá opinherum starfsmönnum, og það eru aðilarnir við samningaborðið búnir að koma sér saman um, að vinnutíminn samkv. þessu frv., ef það verður að lögum, skuli vera hinn sami og hjá opinberum starfsmönnum. Það var, held ég, hv. 8. landsk. þm., sem minntist á það sem annmarka á frv., að stytting vinnuvikunnar næði ekki til fiskimanna á vélbátum, sjómanna á fiskiskipum. Þetta er rétt. Það er í fjórum atriðum talið upp fólk og starfshópar og stéttir, sem menn hafa ekki fundið ráð til að láta löggjöf sem þessa ná til. Og engin af þeim þjóðum, sem hefur sett vinnuverndarlöggjöf, hefur sett vinnuverndarlöggjöf í þessu formi, sem næði til sjómanna, kaupafólks og vinnuhjúa, sem ekki eru ráðin samkv. stéttarfélagasamningum, og forstöðumanna og annarra slíkra, sem atvinnurekendur geta ekki fylgzt með vinnutíma hjá. Það er ekki af ásetningi, að verið er að taka þessar stéttir út úr og neita þeim um þau réttindi, sem þessi löggjöf fer fram á. Það hefur hvergi fundizt ráð til þess að gera það í formi slíkrar löggjafar. En ég vík því til þeirra manna úr öllum flokkum, sem taka þátt í nefndarstarfi, að ef þeir finna ráð til þess að taka t.d. sjómenn á fiskiskipum með í löggjöf sem þessa, þá komi þeir með till. um það. Annars hef ég sagt, að ég held, að það verði að gera í öðru formi, í annars konar löggjöf, eitthvað helzt í líkingu við vökulögin, sem helga togarasjómönnum ákveðinn hvíldartíma og fyrirbyggja, að þeir séu ofþjakaðir með of löngum vökum. Það gekk ekki vel á Alþingi Íslendinga að tryggja sjómönnum þau mannréttindi á sínum tíma, og mættu ýmsir menn minnast þess. Ég veit vel, að það á sér nú stað á vélbátaflotanum okkar, að vinnutími fer í aflahrotum langt fram úr öllu hófi. Ég veit, að þess eru allmörg dæmi, að vinnutími fari þar yfir 100 tíma á viku, og það er vafalaust komið svo, að það er full ástæða til að reisa þar skorður við. En hitt veit ég, að það er öllum ljóst, að það er ekki til neins að setja ákvæði um 40 stunda vinnuviku á fiskibátum, að menn skuli vinna 40 stundir aflaleysisvikuna og ekki fara yfir 40 stundir, þegar aflahrotan kemur. Það mundi enginn stunda sjó á Íslandi undir slíkri löggjöf, svo mikið er víst, ef menn vilja færa það endilega í þennan búning og segja, að úr því að það fylgi ekki, þá sé það galli á löggjöfinni. Þessu er ekki hægt að koma við í þessu formi. En ég segi: Ef einhver hefur hugkvæmni til, þá komi hann með till. um það innan ramma þessa frv. Það á ekki andúð að mæta af minni hendi. Hér er talað um, að það sé skammt öfganna á milli, það sé nauðsynlegt að fyrirbyggja of langan vinnutíma, og það sé líka slæmt, ef ákvæði séu sett um of stuttan vinnutíma. Ég get vel fallizt á þetta. Þarna verður að vera ákveðið hófsemdarsvið. Ef ákveðinn er stuttur vinnutími, þá leiðir af því, að hinum auknu tómstundum þarf að verja á skynsamlegan hátt, og þá er það skylda menningarþjóðfélags að búa svo um með félagslegum aðgerðum, að tómstundirnar verði notaðar fólkinu til góðs, en ekki til ills, þeim veitt menningarleg aðstaða til þess að neyta tómstundanna. Og það er m.a. skylda okkar á Alþingi Íslendinga að búa svo um, að allir, ungir og gamlir, í hvaða stétt sem er, eigi þess kost að neyta tómstunda sinna á mennilegan hátt. Ég sagði, að einhugur og samstaða hefði náðst um frv. í hv. Ed., og átti ég þá við þá niðurstöðu, sem þar varð, að allir nærstaddir dm. úr öllum flokkum greiddu atkv. með frv., og taldi ég það óræka sönnun þess, að menn væru sammála um þessa mannréttindalöggjöf verkafólki til handa. En þessu er hálfvegis mótmælt hér, og veit ég ekki, hvað að baki býr, en má vera, að það hafi verið mikill ágreiningur innan þingflokks Sjálfstfl. um afstöðu til málsins. En svo mikið er víst, að mér virðist niðurstaðan hafa orðið sú, að menn skyldu greiða atkv. með frv., og það er það eina, sem máli skiptir. Hins vegar er það rétt, að líkt og menn í ýmsum atriðum gerðu aths. við frv., höfðu uppi andmæli um, hvernig það hefði borið að, það ætti ekki að lögfesta þetta o.s.frv., það er eins og um manninn, sem sagði: „Biblían er sem bögglað roð fyrir brjósti mínu. Lærði ég hana alla í einu, þótt ekki kæmi að gagni neinu.“ Þetta virðist eitthvað bögglast fyrir brjósti manna, þó að þeir séu búnir að kyngja því að vera með frv. Hér var sagt áðan, ég held af hv. 1. þm. Reykv., að hann teldi óráð, að ríkisstj. skyldi ákveða að setja um þetta löggjöf. Já, sér er nú hvert óráðið að taka undir margra ára margyfirlýsta stefnu verkalýðshreyfingarinnar! Það er óráðið, sem hér er verið að tala um. Ég tel þetta ekkert óráð, engan klaufaskap, eins og hv. 1. þm. Sunnl. vildi kalla þetta líka. Það er ekkert óheppilegt við það frá sjónarmiði verkalýðshreyfingar eða núv. ríkisstj. að hafa tekið um það ákvörðun og lýst yfir því, að ríkisstj. ætli sér að ná þeim markmiðum, sem leiddu til kjarabóta fyrir verkafólk, og lofa því ákveðið að setja löggjöf um fjögurra vikna orlof og 40 stunda vinnuviku, - ekkert óráð. Það var ekki nema gott fyrir alla, bæði atvinnurekendur og verkalýðsfélögin, að vita það, að um þetta þyrfti ekki að þvæla fram og aftur, þetta mundi gerast. En hins vegar var boðið upp á þau vinnubrögð, að menn tækju þátt í að móta löggjöf um, hvernig þetta skyldi gert, og það er það, sem hefur gengið svo farsællega, að samkomulag hefur náðst um tvenn lög, annars vegar um orlofið og hins vegar um styttingu vinnuvikunnar, þannig að mjög lítið, um örfá atriði, ber á milli, en samkomulag algert um yfirgnæfandi meiri hluta atriða, sem hér koma til greina. Ég er alveg undrandi á því að kalla þetta óheppileg vinnubrögð og hafa uppi fullyrðingar um það, að þetta hafi tafið fyrir samningum. Þessi atriði hefðu áreiðanlega orðið illleysanleg við samningaborð, ef ekki hefði legið fyrir nú frá byrjun, að þetta þyrfti ekki að þvæla um, þetta yrði gert, en þeir ættu kost á að hafa áhrif á, hvernig það yrði gert. Ég held, að það sé því alveg röng ályktun að slá því fram, að þessi leið ríkisstj., að lögfesta þessi tvö atriði, hafi þvælzt fyrir samningum og tafið samningana. Ég held áreiðanlega, að þessi atriði hafi greitt fyrir samningunum. Hitt er vitanlega rétt, að þegar það liggur á borðinu, að þetta tvennt eigi að gerast í kjaramálum og réttindamálum verkalýðsins, þá er það alveg sjálfsagt, og það er hárrétt, að þá minnkar svigrúm til sjálfra kaupbreytinganna, sem gætu orðið, og það er öllum ljóst. Það var líka öllum ljóst, að það hefði áhrif á það svigrúm; sem væri til kaupbreytinga, hvort þessi mannréttindi væru fengin í einum áfanga eða í tveimur, þremur eða fjórum. En svo mikla áherzlu lögðu fulltrúar verkalýðshreyfingarinnar við samningaborðið á þessi mannréttindaatriði, að menn vildu heldur þrengja svigrúm sitt í kaupgjaldsbreytingunum og taka þetta í einum áfanga. Það val hefur verið gert. Þó er hugur manna svo opinn til samkomulags um þetta, að ákvæði til bráðabirgða eru aftan við frv., þar sem gefið er svigrúm einmitt í þessu tilfelli að semja um það, þar sem aðilar gætu komið sér saman um það, hvort þetta skuli tekið í einum áfanga eða tveimur. Ákvæði til bráðabirgða eru á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Þrátt fyrir ákvæði 2. gr. laga þessara er aðilum vinnumarkaðarins heimilt að semja um að fresta til 1. jan. 1973 allt að helmingi þeirrar styttingar vinnuvikunnar, sem af gildistöku laganna leiðir.“ Þarna er haldið opnum dyrum um það, að á þeim félagssvæðum, þar sem samkomulag geti orðið um að skipta þessu í tvennt, þá sé það heimilt. Og þetta er einmitt sýnishorn af því, hversu rúmar heimildir felast í þessu frv. Ég sagði áðan, að þetta væri rammalöggjöf, þar sem möguleikar væru til að semja um margvísleg ágreiningsefni milli aðilanna innan ramma laganna. Í 2. gr. stendur, að að jafnaði skuli ekki unnar fleiri en 8 klst. í dagvinnu á degi hverjum, nema annar vinnutími henti betur af sérstökum ástæðum og um það sé þá samið af aðilum. Í þessari gr. eru strax nímar heimildir. Í framhaldi af þessu segir svo: „Heimilt er að semja um tilfærslu á dagvinnutímum, þannig að dagvinnutímar verði fleiri en 40 á tilteknum árstímum og færri á öðrum.“ 3. gr. byrjar svo: „Heimilt er að semja um vaktavinnu.“ Í 4. gr. eru líka heimildir um að semja um það, hvenær matartímar skuli teknir. Í 5. gr. er algert samningafrelsi um lengd kaffitímanna til þess að fella þá inn í þann viðmiðunarramma, sem samkomulag hefur orðið um, að vinnutími skuli vera sá sami hjá erfiðisvinnufólkinu og hjá skrifstofufólki og öðru því fólki, sem öðlaðist þann rétt í fyrra. Í 7. gr. segir, að víkja megi frá lögunum með samningum, sem staðfestir verði af hlutaðeigandi heildarsamtökum, og heildarsamtökin, sem þarna eiga að skera úr, eru svo tilgreind. Ég held, að ég hafi því ekki ofmælt áðan, þegar ég sagði, að innan þessarar rammalöggjafar væru víðtækar heimildir, sem verkalýðsfélögum og atvinnurekendasamtökum væri ætlað að fylla út í við samningaborðið. Ég held, að ég hafi með því, sem ég sagði áðan, um fullyrðingarnar um, að það væri óheppilegt að ákveða þetta með lögum, klaufaskapur að gera það þannig og þar fram eftir götunum, svarað þeim aðfinnslum, sem komu fram frá tveimur eða þremur hv. þm. um það. Ég held að þetta hafi verið alveg sjálfsagt, þegar litið er á forsöguna, að búið er að þreyta samninga um þetta hvað eftir annað án þess að ná árangri, og þegar búið var af fráfarandi hæstv. ríkisstj. að ákveða 40 stunda vinnuviku hjá öðrum stéttum, sem léttari störfin vinna, þá var það sjáifgefið, að verkalýðshreyfingin hlaut að taka þetta upp til úrslita. Og ég held, að það hafi hlotið að auðvelda allar samningaflækjur um þessi atriði, hvað sem öðru líður, að báðir aðilar gerðu sér ljóst, að þetta yrði. En þannig hefur verið á málum haldið, að aðilarnir gætu samt sem áður, þrátt fyrir ákvörðunina um 40 stunda vinnuviku, samið um margs konar tilhögunaratriði, og það hafa þeir gert og hafa náð eiginlega í öllum aðalatriðum samkomulagi um þau. Þegar við lítum svo til annarra þjóða, eins og ég hef áður tekið fram, þá verða þessi ákvæði alls staðar í vinnuverndarlöggjöf þjóðanna. Og báðir aðilar vinnumarkaðarins sögðu í haust, þegar ég ræddi við þá: „Við viljum taka vinnutímaákvörðunina út úr almennri vinnuverndarlöggjöf, af því að við teljum það mál svo viðamikið og flókið, að það hljóti að taka langan tíma og geti ekki orðið samhliða þessum samningamálum nú, en teljum eðlilegt, að þetta atriði um vinnutímann verði síðan fellt inn í almenna vinnuverndarlöggjöf.“ AS þessu leyti er einnig farið að till. aðilanna á vinnumarkaðinum.