Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Það eru nokkur atriði, sem ég vil taka fram í sambandi við þær umr., sem fóru hér fram síðast um þessi mál. - Ég vil leyfa mér fyrst að minnast á brtt. hv. 5. þm. Reykv. á þskj. 327. Meiri hl. landbn. taldi, að hann hefði tekið upp í sína brtt. við 2. gr. frv. meginatriðið af því, sem vakti fyrir hv. 5. þm. Reykv. með sinni brtt. Nú virtist hv. 5. þm. Reykv. ekki sætta sig við þetta og óskaði eftir, að sin brtt. yrði samþ. Ég tók það fram þá, að meiri hl. landbn. liti svo á, að nægilegrar varúðar væri gætt og það væri í fullu samræmi við þá reglu, sem yfirleitt gilti í svipaðri löggjöf og þessari, að ríkisstj. hefði heimild til lántöku í löggjöf sem þessari. Ég geri ekkert mikið úr þessu atriði og fer ekki að deila neitt við hv. þm. um þessi atriði. Það skiptir frá mínu sjónarmiði tiltölulega litlu máli, hvort brtt. hans er samþ. eða ekki. Hitt var annað mál, að hv. 5. þm. Reykv. var á móti málinu - alveg. Mér skildist hann ætla að vera á móti frv., og ég ætla ekki að ræða það við hann. Það er búið hér við þessar þrjár umr. hér í d., bæði af mér og öðrum, að færa fram þau rök, sem við teljum vera fyrir því, að rétt sé að fá þessa heimildarlöggjöf samþ., og þarf ég ekki að endurtaka það, sem sagt hefur verið um það. En úr því að hv. 5. þm. Reykv. er á móti málinu, skil ég, að hann vildi heldur aðhyllast þá till. minni hl. n., að stærð verksmiðjunnar skyldi vera miðuð við 30 þús. smál. framleiðslu á ári, því að það er alveg víst, að ef slíkt væri sett í lög, þá væri það sama sem að stöðva þetta mál um ófyrirsjáanlegan tíma. Og úr því að meginsjónarmið hv. 5. þm. Reykv. er það, að hann er á móti málinu öllu í heild, þá skildi ég vel, að hann gæti fallizt á brtt. minni hl. landbn., ef hann á annað borð fylgdi frv., því að það væri sama sem að skrínuleggja þetta mál í bili. Hv. þm. Ísaf. bar hér fram skrifl. brtt., síðast þegar þetta mál var rætt, og hefur þeirri brtt. nú verið útbýtt á þskj. 373. Sú brtt. er um það, að inn í 8. gr. frv. bætist, að auk þess, sem þar er talað um, að í hinu áætlaða kostnaðarverði sé reiknað með nauðsynlegum og lögákveðnum tillögum í fyrningarsjóð og varasjóð verksmiðjunnar, þá verði bætt þar við, að í hinu áætlaða kostnaðarverði skuli reikna með nauðsynlegum vöxtum og afborgunum samkvæmt 2. gr. Ég hygg, að þessi brtt. hv. þm. sé algerlega óþörf. Hvað vextina snertir er hún vitanlega alveg óþörf. Hins vegar var tekið fram í frv., eins og það var upphaflega, að heimilt væri að greiða vexti af lánum stofnkostnaðar verksmiðjunnar úr ríkissjóði, og þar með var þetta talið til kostnaðar. En með því að fella þetta úr 2. gr., eins og gert var og allir virtust vera sammála um, þá liggur í hlutarins eðli, að það er óþarfi að taka þetta fram. Þetta er í sjálfu sér aukaatriði og óþarfi að deila um þetta. Það sama virðist mér um afborganirnar. Það er ákveðið í frv., að það skuli leggja í fyrningarsjóð lögákveðið tillag, og skilst mér, að það ákvæði sé alveg nægilegt og jafngildi alveg því, sem hér er um að ræða um afborganir, þannig að ég hygg, að segja megi, að þessi brtt. sé óþörf, og sé ég af þeirri ástæðu ekki ástæðu til að samþ. hana. Eins og frv. er orðað, leikur ekki á tveim tungum, að þessa hluti, vexti og afborgun, á verksmiðjan að bera. Það er því óþarflega mikil varasemi hjá hv. þm. Ísaf. að vilja taka þetta sérstaklega fram. Hitt skal ég taka fram og undirstrika, sem hv. þm. kom inn á, að sjálfsagt væri að láta útlenda sérfræðinga rannsaka þetta mál. Hæstv. atvmrh. hefur líka lýst yfir, að það sé sjálfsagt. Ég hef líka lagt á það ríka áherzlu f. h. meiri hl. landbn. Hv. frsm. minni hl. var úrillur, aldrei þessu vant, í þeirri ræðu, sem hann flutti hér síðast, því að þótt ekki yrði samkomulag um það í n. að fylgja frv. óbreyttu, þá hefur þar allt verið í fullri vinsemd, en mér fannst hv. frsm. minni hl. úrillur í ræðu sinni. Hann var svo stór upp á sig, að hann sagði um brtt. um fjölgun í verksmiðjustjórninni um tvo menn, að hann vildi ekki fara í slíka verksmiðjustjórn. Hv. frsm. hefur þá eingöngu borið fram till. í því skyni, að hann eða einhver annar úr hans flokki fengi sæti í verksmiðjustjórninni. Þetta er stórmennska í meira lagi. Einhvern tíma hafa kommúnistar lotið að minnu, en að vera í stj. fyrirtækis af þeirri stærð, sem hér er. Mér er spurn, hvort þessir stórbrotnu menn geta átt sæti á svona litlu Alþingi eins og hér er, miðað við hin stóru þing úti um heim. Hv. þm. var svo umbrotasamur, að það, sem við höfum tekið upp úr hans till. í okkar, því var hann á móti. Við tókum upp 2. brtt., en hv. þm. var hinn versti út af því, að við hefðum tekið upp till. En hann virðist ekki hafa veitt athygli, að þetta ákvæði er í 5. gr. frv. Þar stendur svo, með leyfi hæstv. forseta: „enda hafi þá fengizt trygging fyrir nægri raforku og nægilegu fé til greiðslu stofnkostnaðar.“ Það er því algerður óþarfi að hafa sömu ákvæði í 2. gr. frv. Hv. 2. þm. Reykv. hefur flutt fimm eða sex ræður í d. um þetta mál. Ég hef aldrei svarað honum neinu og mun ekki gera það, af því að mér leiðast alltaf ofsatrúarmenn. Ég get að vísu þolað ofsatrúarmenn í trúmálum og líka í pólitík, eins og hann er. En þegar verið er að ræða um hagnýt atvinnumál, þá á ég bágt með að skilja ofsatrúarmenn. Hann hefur alltaf talað í þessu máli eins og ofsatrúarmaður, en aldrei reynt að færa fram sannanir. Því meir sem hann hefur þynnt út sína ræðu með því að flytja hana aftur og aftur með breyttu orðalagi, því sannfærðari hef ég orðið um, að það er ekkert nema orðagjálfur. Fyrir nokkrum árum var um það að ræða að kaupa 30 togara. Allir virtust sammála um, að það ætti að endurbyggja togaraflotann. En hv. 2. þm. Reykv. talaði þá þannig eins og það væri allt hans verk. Hv. þm. hélt þá margar ræður í sama anda og nú. Hann vildi ekki láta sér nægja að byggja 30 togara, heldur 75 eða 90. Þar kom sama ofsatrúin fram, að horfa aldrei nema á einn hlut, til þess að hægt væri að bjarga landi og þjóð í einu átaki. Hitt vita allir, að fjárhagur þjóðarinnar var þannig, að ekki hefði verið hægt að útvega þessa 90 togara, eins og hann vildi. Og svo leyfir hann sér að brigzla þeim, sem eru á annarri skoðun, um, að þeir starfi í þessu máli á móti betri vitund og það sé ljótur dómur, sem þingið muni fá vegna afgreiðslu þessa máls og þetta sé lakasta afgreiðsla á Alþingi Íslendinga. Þetta er alveg það sama og alltaf kemur fram hjá honum, þegar hann talar um eitthvert mál. Það gripur hann eitthvert æði og ofsatrú, svo að það er ekki hægt þrátt fyrir hans miklu greind að ýmsu leyti að taka mark á því, sem hann segir. Ef hann hefði leyft hv. 8. þm. Reykv. einum að tala í málinu, hefði verið tekið meira mark á því, sem hann sagði, því að hann talaði af miklu meiri þunga og alvöru. Hv. 2. þm. Reykv. hefur engan rétt til að halda fram, að við, sem erum hér á öðru máli en hann, förum eftir öðru en því, sem við teljum réttast og bezt að gera, en því dróttaði hann að okkur, þegar hann kom upp á hátind ofsatrúar sinnar, eins og hann trúði fyrir nokkrum árum, að það eitt yrði til að bjarga þjóðinni, að togararnir yrðu 75 eða 100, en nú trúir hann, að það eitt bjargi þjóðinni, að byggð verði áburðarverksmiðja, 30–60 þús. tonn að stærð. Ég hef ekki trú á þessu. Ég álít, að hvorki togarafloti geti einn út af fyrir sig né heldur geysistór áburðarverksmiðja ein bjargað okkar þjóð. Við verðum að beita meira skynsemi og rólegri yfirvegun og líta á, hverju er hægt fjárhags- og atvinnulega að koma í framkvæmd. Hv. 2. þm. Reykv. hlýtur að vita, að skraf hans, að ná á næstu árum mörg hundruð milljónum króna, ef plan hans um áburðarverksmiðju verður samþ., er út í bláinn. Það kann að dragast lengur en menn óska, að þessi verksmiðja verði byggð. En ég hef fylgt þessu máli fyrst og fremst vegna þeirrar vissu, að ég veit, hversu geysilega það er mikilsvert fyrir landbúnaðinn, að við getum fengið áburðinn innanlands og tryggt þannig grundvöllinn fyrir landbúnaðarframleiðsluna. Og ég fylgi því, að verksmiðjan verði af þessari stærð, af því að það má telja nokkurn veginn víst, að verksmiðja af þessari stærð er samkeppnisfært fyrirtæki, því að annars hefðu ekki verið byggðar á síðustu árum verksmiðjur af þessari stærð. Og ég er jafnsannfærður um, að útreikningar hv. 2. þm. Reykv., þar sem hann vill sýna, að áburður frá 30–40 þús. smál. verksmiðju verði ódýrari, en frá 5–10 þús. smál. verksmiðju, eru út í bláinn. Hv. þm. hristir höfuðið, og ég get ekki að því gert. Ég hef sýnt fram á þetta áður hér á þingi, og það hefur ekki verið hreyft við þeim rökum. Það er eitt að framleiða hlutinn og annað að afsetja hann. Nú er sú breyt. að verða á um áburðarframleiðsluna, að framleiðslan er orðin svo mikil, að á næstu árum þrengist greinilega um markaði í heiminum. Framleiðslan hefur aukizt afar mikið í þeim löndum, þar sem hagkvæmast væri fyrir okkur að afsetja áburð. Það getur verið, að markaður fengist einhvers staðar langt í burtu, kannske austur í Asíu, þar eru geysilegir ræktunarmöguleikar, en sennilega yrði erfitt að selja áburð á markaði, sem væru svo langt í burtu. Ég hef fylgt þessu frv. af því, að mér virðist það eini möguleikinn til, að hægt verði að framkvæma þetta mál fljótlega. Og allir sérfræðingar, sem ég hef heyrt tala um þetta mál, segja, að þessi verksmiðja geti orðið liður í stærri verksmiðju, ef það sýndi sig síðar, að hagkvæmt væri að stækka hana og hafa hana af þeirri stærð, sem hv. 2. þm. Reykv. vill. Þetta vil ég segja út af þeim miklu ræðum, sem hv. 2. þm. Reykv. hefur flutt hér. Ég skal ekki fara mörgum orðum um þær brtt., sem liggja hér fyrir. Meiri hl. hefur ekki rætt till. hv. þm. Ísaf. og ekki till. hv. 5. þm. Reykv., síðan hann mælti síðast fyrir henni. En ég tel þó, að n. sé á móti till. hv. 5. þm. Reykv. Hins vegar veit ég ekki um afstöðu hennar til till. hv. þm. Ísaf., en sjálfum finnst mér hún óþörf og tel af þeirri ástæðu alveg ástæðulaust að samþ. hana, því að það, sem tekið er fram í till., er alveg ákveðið, eins og frv. er nú orðað. Ég vil stuðla að því, að frv. komist til Ed., og skal ekki orðlengja um málið frekar, en láta máli mínu lokið.



Mér kom á óvart, að hv. 1. þm. Skagf. skyldi vera svona ofsafenginn í sinni ræðu. Ég á öðru að venjast af honum, sérstaklega að hann skyldi koma með bein ósannindi í sinni ræðu. Ég mun nú skýra sálfræðilega, hvers vegna honum varð þetta á. Ég þekki hann það vel, að ég veit, að hann hefur ekki ætlað sér að gera það. Hv. þm. sagði, að ég hefði í ræðu hér í þinginu haldið því fram, að það væri bráðnauðsynlegt að kaupa 75–100 togara.

Ég sagði ekki, að það hefði verið í þinginu.

Jæja, hvar sem það var. Þetta átti að sanna, hvað ég væri mikill ofsatrúarmaður. Hvernig stendur á, að hann finnur upp að búa þessa tölu til og vera svo kominn með hana upp í 100, áður en hann lýkur máli sínu? Í ræðu, sem ég hélt hér upphaflega í þinginu og varð talsvert umtöluð, hélt ég fram, að við ættum að kaupa 20–30 togara. Fyrir það var ég kallaður skýjaglópur. Þá var ekki búið að finna upp orðið „ofsatrúarmaður“. En þessi till. þótti mesta fjarstæða, og ég var skammaður fyrir hana. Framsfl. þótti enn þá vitlausara, þegar ríkisstj. var mynduð 1945 upp á að kaupa þessa 30 togara. Framsfl. gagnrýndi það á allra handa máta, og sá, sem Framsfl. mest trúði á í landinu og situr nú til að stjórna öllum fjármálum þjóðarinnar, hann sagði þetta hreina flónsku. Nú eru þessir menn sannfærðir um, að þetta var ekki ofsatrú, heldur raunhæf og eðlileg þróun, þó að það þætti skýjaborgir og ofsatrú í fyrstu. Þess vegna finnur hv. 1. þm. Skagf., að það þýðir ekki að segja, að það hafi verið ofsatrú að kaupa 20–30 togara, og þess vegna segir hann, að þeir hafi átt að vera 90–100. Svona fjarstæður skapast út af nauðsyninni í pólitískum áróðri. Hv. 1. þm. Skagf. mætti líka minnast þess, að þegar togararnir voru keyptir, flutti Sósfl. brtt. um, að heimildin væri hækkuð upp í 50. Sú till. var felld af hv. 1. þm. Skagf. og öðrum, sem styðja hæstv. núverandi ríkisstj. Það hefði vafalaust verið mjög hagkvæmt fyrir Íslendinga að kaupa árið 1945 50 togara, en ekki 30. Hæstv. núverandi ríkisstj. gerði árið 1948 ráðstafanir til að kaupa 10 togara. Þá komu stuðningsmenn hæstv. núverandi stj. auga á, að það hefði verið skynsamlegra að kaupa fleiri togara en 30 árið 1945, því að það hefur valdið þjóðinni tugmilljónakróna gjaldeyristapi. Sá ruglingur á tölu togaranna, sem fram kom hjá hv. 1. þm. Skagf., mun vera þannig til kominn, að í áætlun nýbyggingarráðs er gert ráð fyrir, að árið 1951 ætti helzt að vera til í landinu 75 togarar, gamlir og nýir. Hitt er aðeins tilbúningur, sem hann bætir við, þar sem hann er að gera mér upp orð, sem ég hef aldrei sagt. Ég er þá búinn að rekja allt, sem sagt hefur verið um tölur í þessu sambandi, og þar með eru allar röksemdir hv. 1. þm. Skagf. hrundar, því að röksemdir hans voru á þá leið, að af því að ég hefði viljað kaupa 90. togara, þá væri vitlaust að byggja 30 þús. smál. áburðarverksmiðju, en ekki 10 þús. smál. Ég tek þetta sem mark um það, að meira að segja þeir af hv. meiri hl. landbn., sem af mestri stillingu hafa rætt þetta frv., hafi komizt nokkuð út úr jafnvægi. Ég kenni því um, að þeir séu farnir að efast um réttmæti skoðana sinna. Ég hef aldrei haldið fram, að þeir hafi ekki viljað gera það réttasta. Hitt er ég hræddur um, að þeir hafi ekki gert sér nægilega mikið far um að sjá, hvað réttast er. Hæstv. landbrh. hefur svarað fyrirspurn minni um það, hvort bændur væru bundnir við kostnaðarverð. Hann sagðist ætlast til, að íslenzkir bændur borguðu kostnaðarverð af að framleiða áburðinn. Þetta þýðir, að miðað við 10 þús. smál. verksmiðju eiga þeir að borga 1.544 krónur á tonnið, eða 400 krónum meira, en þeir mundu borga samkvæmt útreikningunum um 30 þús. smál. verksmiðjuna, því að þar er gert ráð fyrir 1.133 kr. á tonnið. M.ö.o., hæstv. atvmrh. álítur, að það eigi að skylda íslenzka bændur til að borga áburðinn 400 kr. hærra verði hvert tonn, en hægt er að framleiða hann fyrir með stærri verksmiðjunni. Með því að samþ. minni verksmiðjuna er verið að samþ. 2 millj. kr. skatt á bændur, miðað við stærri verksmiðjuna. Mér þætti nú vænt um að heyra, hvort bændur ættu sjálfir að borga þetta eða það á að velta því yfir á neytendur og reikna með því, þegar landbúnaðarvörur eru verðlagðar, ef fylgt verður áfram svipuðu kerfi og gert hefur verið nú að undanförnu. Og svo framarlega sem það er gert að velta því yfir á neytendur, þá verður það til að auka á dýrtíðina og hækka verð á landbúnaðarafurðum, en ef ríkið borgar afurðirnar niður, þá verður það að borga þennan verðmismun á áburðinum. Þetta væri gott að fá fram. Þá skal ég koma að því, sem mér virtist hv. 1. þm. Skagf. draga í efa, hvort þessi útreikningur, að stærri verksmiðjan væri svo miklu ódýrari tiltölulega, væri réttur. Ég vil leyfa mér að leggja áherzlu á, að hæstv. atvmrh. og frsm. meiri hl. vildu athuga samanburðinn og útreikningana hjá hv. minni hl., þar sem lagður er til grundvallar útreikningur frá sérfræðingum hæstv. ríkisstj. Stofnkostnaður stærri verksmiðjunnar er reiknaður 125 millj. kr., en þegar reiknað er með 5.000–7.500 smál. verksmiðju, er reiknað með, að 5.000 smál. verksmiðjan kosti 38 millj. kr., en 7.500 smál. verksmiðja kosti 44,4 millj. kr. M.ö.o., það er reiknað með, að 2.500 tonna aukning úr 5.000 smál. kosti 6,4 millj. kr. Og þó að við reiknum með, að hver 2.500 smál. viðbót upp í 30 þús. kosti 6,4 millj., eða öll viðbótin 57,6 millj., þá kostar 30 þús. smál. verksmiðja samt ekki nema 102 millj. kr. Nú er það gefið mál, að viðbótin kostar ekki nálægt því svona mikið. Áætlunin um 125 millj. er því allt of há, svo framarlega sem 5.000 smál. verksmiðja kostar 38 millj. kr. og 7.500 smál. verksmiðja kostar 44,4 millj. Samkvæmt því,sem þar er lagt til grundvallar, gæti slík verksmiðja aldrei farið yfir 100 millj., en þar er áreiðanlega reiknað of hátt. Í öllum sínum kostnaðarútreikningum reiknar meiri hl. með nákvæmlega sömu upphæðum, þ.e.a.s. engu nema vinnulaunum og að einhverju leyti skrifstofukostnaði, og er sú áætlun, sem liggur til grundvallar hjá minni hl., miklu raunhæfari, en áætlun verkfræðinganna. Þetta hefur líka komið greinilega fram í öllum þeim undirbúningsrannsóknum, sem gerðar hafa verið um þessa hluti. Ég held, að það sé óhjákvæmilegt fyrir okkur að reyna að gera okkur grein ýrir, hvað muni borga sig fyrir okkur í þessum efnum. Hæstv. atvmrh. sagði í ræðu sinni, að úr því að ég hefði svona mikinn áhuga fyrir þessu máli, væri undarlegt, að ég skyldi ekki hafa komið þessu í gegn, þegar ég var hér hæstráðandi til sjós og lands. Ég hef nú aldrei verið hæstráðandi til sjós og lands. Ég vil aðeins geta þess, að þegar ég var í nýbyggingarráði, treysti ég mér ekki til þess að koma með neinar uppástungur um þá ofsatrú, sem nú er verið að bera mér á brýn. Þegar ég kom með till. um 20–30 togara, þóttu það skýjaborgir. Það þurfti að sýna þjóðinni, að það, sem menn kölluðu skýjaborgir, væri ákaflega raunhæft. Annað höfuðatriðið í þessu máli var það, að svo framarlega sem þessu fé, sem við þá höfðum til ráðstöfunar, væri varið til kaupa á tækjum til að veiða fisk, þá vorum við á sviði, þar sem við þekktum okkur, þar sem við vissum, að þýddi að tala við landsmenn almennt um að leggja í þessa hluti og grípa til þess nógu fljótt. Með þessum 30 togurum einum væri hægt að skapa gjaldeyri, er nota mætti sem grundvöll að stórframkvæmdum og stóriðju síðar meir. Þetta voru ráðstafanir, sem hægt var að tala við þjóðina um, meira að segja stórútvegsmenn. Áburðarverksmiðjumálið var hins vegar á því stigi, að deilan stóð um það, hvort byggja ætti á þeim grundvelli, að verksmiðjan gæti framleitt 1.200 tonn á ári eða 2.500 tonn, og öll sú hugsun, sem var í þessu máli 1945–46, miðaðist við það að stíga þetta skref, sem okkur finnst nú svo hlægilega lítið. Stórhugur Framsfl. var á þeim tímum ekki meiri en það hvað nýsköpun snerti, að í hæsta lagi var hægt að draga úr því hugsun um 1.200–2.500 tonna verksmiðju. Nú hefur stórhugur þessara manna vaxið svo mikið, að ekki þykir nú tækt að tala um minna en 10.000 tonna verksmiðju, og hefðu það einhvern tíma verið kallaðar skýjaborgir. En væri þetta mál hugsað nógu vel og brotið til mergjar og athugaðir allir möguleikar í því sambandi, mundi árangurinn af slíkri rannsókn verða sá, að 30 þúsund tonna verksmiðja væri ekki aðeins æskileg, heldur líka nauðsynleg fyrir útflutningsframleiðslu íslenzku þjóðarinnar. - Ég lagði hugmyndir mínar um þetta fram fyrir þessa hv. deild og ráðh., nokkru eftir að þessi stj. tók við völdum, - hugmyndir um stóriðju á ýmsum sviðum og þar á meðal áburðarverksmiðju. Hefði það verið tekið til greina þá, hefði unnizt tveggja ára undirbúningstími til rannsóknar á þessum hlutum. Hefði ráðh. og ríkisstj. hans og meiri hl. þessarar d. þá samþ. þá till. mína að fela fjárhagsráði þessi mál, þá væru upp undir það tvö ár, sem þetta ráð væri búið að starfa að því að rannsaka þetta. Mér finnst þess vegna hart að heyra nú þær skoðanir af þingbekkjum, að nú fyrst eigi að fara fram algerð rannsókn á þessu, þar sem niðurstöður af þeirri rannsókn ættu að liggja fyrir okkur nú. Og það eru einmitt sömu mennirnir sem felldu rannsóknartill. mína fyrir tveimur árum, sem tala nú um þessa rannsókn. Þetta lýsir vantrú frá þeirra hálfu á því stóra máli, sem hér liggur fyrir, en ekki ofsatrú þeirra á möguleikum, sem þarna voru til. Þá minntist hæstv. atvmrh. á fjármagnið í þessu sambandi, og í sama orðinu og hann álasar mér fyrir, að ég hafi ekki notað peninga, sem til hafi verið á árunum, til þess að byggja áburðarverksmiðju, finnst mér hann nú kinnhesta sjálfan sig, því að í sömu andrá fer hann sjálfur að tala um Marshallfé. Ég veit nú ekki betur, en þetta Marshalllán sé 250 millj. kr., og ég veit ekki betur, en að hæstv. ríkisstj. geti ráðið því, hvernig hún notar þessa peninga, ef hún á annað borð tekur þá að láni. Ég vil því spyrja hæstv. ráðh.: Hefur ekki hæstv. ríkisstj. athugað, hvernig á að nota þetta fé á skynsamlegan hátt? Á að nota það í bíla og jeppa eða sem undirstöðu fyrir framtíðarmál Íslands, stóriðju á Íslandi? Þessi hæstv. ráðh. álasar mér fyrir það að hafa átt þátt í, að ekki væru notaðir peningar til þess að byggja áburðarverksmiðju. Hvað verður þá sagt um þessa ríkisstj. eftir svo sem tvö ár, ef hún situr þá enn að völdum og eyðir 250 millj. án þess að leggja grundvöll að nokkrum nýjum stóratvinnuvegi á Íslandi, sem gæti staðið undir atvinnulífi landsmanna með því að skapa útflutningsverðmæti. Það ætti að setja þetta fé í það að skapa stóriðju á Íslandi, og ef við getum haft rafmagnið, sem þarf til þessarar iðju, nógu ódýrt, getum við keppt við hvaða þjóð sem er. Ef þessu tækifæri er sleppt, erum við að sleppa einhverju því bezta tækifæri, sem Íslendingar hafa fengið til þess að nota þetta fé á skynsamlegan hátt. - Hins vegar lít ég svo á, að hægt sé að skapa stóriðju á Íslandi án Marshallhjálpar. Ég álit mögulegt að fá erlend lán til þess að byggja upp fyrirtæki, sem ég álít, að gætu orðið hin gróðavænlegustu. Ég álít, að íslenzka þjóðin geti af eigin rammleik komið þessu upp með því að spara við sig. Ég álit, að atvinnutæki hennar nú séu það stórvirk, ef þau eru látin ganga og slík skemmdarverk ekki unnin sem nú er gert, að við séum fyllilega menn til þess að spara fyrir okkur 30–40 millj. kr. í 6 ár til þess að leggja grundvöll að virkjun Urriðafoss og áburðarverksmiðju. Þá spurði hv. frsm. meiri hl. landbn., hvort hægt væri að fá þetta fjármagn. Ríkisstj. hefði enn sem komið væri ekki lagt fram nein skilríki fyrir því, hvar hún ætlaði að fá 144 millj. Mér sýnist nú, eftir því sem ég heyri, að það séu næstum enn þá meiri örðugleikar fyrir það lán, sem þarf fyrir innlent kapítal, en hið erlenda. Ég svara þessu með þeirri spurningu, sem ég bar fram í fyrri ræðu minni: Ef menn vilja fá fjármagnið þannig, hvort eru þá meiri möguleikar á, að einn bankastjóri vilji lána fjármagn til verksmiðju, sem gefur af sér 3–4 millj. kr. á ári, eða til verksmiðju, sem gefur af sér 40 millj.? Þessu hefur ekki verið svarað. Ég veit, að þessir menn, hæstv. atvmrh. og hv. 1. þm. Skagf., þekkja það vel inn í verzlun, að þeir sjá, að auðveldara er að fá lán til hluta, sem hægt er að sýna fram á, að borgi sig vel. Það er nú mjög vaxandi stemning fyrir því, að rannsaka þurfi þessi mál meir, og er sérstök áherzla á það lögð, að leita þurfi til erlendra sérfræðinga í þessum efnum og spyrja þá. Ég vil viðvíkjandi því segja, að það er allmikil spurning, um hvað við ættum að spyrja erlenda sérfræðinga. Það gæti svo sem verið nógu gott að spyrja þessa menn um ýmsa hluti. En að því er snertir sjálft höfuðatriðið, atvinnulíf þjóðarinnar, held ég, að okkur væri hollast og við værum færir um að taka sjálfir okkar eigin ákvarðanir. Enn fremur verðum við að athuga, hvort þeir sérfræðingar, sem við kunnum að leita til, séu ekki að einhverju leyti bundnir hvað hugsun og hagsmuni snertir. Ef t.d. hæstv. ríkisstj. ætlar að tala við Samvinnunefnd Evrópuþjóðanna, þá á hún á hættu að mæta þar sérfræðingum, sem vilja koma í veg fyrir, að við komum upp áburðarverksmiðju. Við eigum því ekkert að spyrja erlenda sérfræðinga um það, hvort við eigum að leggja í áburðarverksmiðju, heldur eigum við að spyrja: Hvað gefur svona verksmiðja mikinn arð hjá ykkur? Ef við spyrjum bandaríska sérfræðinga um það, hvort vit sé í því að leggja í 10 þúsund tonna verksmiðju, þá mundi þeim finnast það hlægilegt. Þeir mundu ekki láta sér detta í hug að byggja minni en 30 þúsund tonna verksmiðju. Ameríkumenn hugsa í miklu stærri einingum en Evrópubúar, og þess vegna hafa þeir komið upp sinni stóriðju, sem yfirburðir þeirra byggjast á. En Evrópuríkin vernda iðnað sinn með því að loka sig inni með tollmúrum. Við Íslendingar eigum um tvennt að velja: Annaðhvort að miða áburðarframleiðsluna við innanlandsmarkað, en það mundi valda því, að áburðurinn yrði dýr og lífsafkoma bænda versnaði, nema þá að kostnaðinum yrði velt yfir á almenning og lífsstandard hans lækkaður. Hitt er að reka stóriðnað og flytja út áburð, og það er það eina, sem gildir, og þá þýðir ekki að leita álits neinna Marshallsérfræðinga. Hv. þm. Ísaf. skoraði á hæstv. ríkisstj. að snúa sér til „réttra aðila“, eins og hann orðaði það, og meinti með því sérfræðinga Marshallaðstoðarinnar. Ég álít þá ekki hina réttu aðila. við verðum sjálfir að ákveða, hvernig við ætlum að byggja upp okkar atvinnulíf. Marshallsérfræðingar mundu segja, að hér ætti engin áburðarverksmiðja að vera og engir togarar, því að þeir vilja ekki, að Íslendingar keppi um markaði við aðrar þátttökuþjóðir. Þeir eru á móti þróun atvinnulífsins á Íslandi. Hv. þm. Ísaf. talaði um, að nú bæri að leggja grundvöllinn að framkvæmdalífi landsmanna. Þetta kemur sannarlega úr hörðustu átt, því að hvað hefur hann gert þau tvö ár, sem hann situr í fjárhagsráði, sem er einmitt stofnun, sem byggja á upp okkar atvinnulíf. Hann hefur ekkert gert og að því er virðist ekkert hugsað um þetta, því að ekki hefur örlað á neinum hugmyndum frá fjárhagsráði um það, hvernig Íslendingar ættu að lifa í framtíðinni. Og það er ekkert annað en uppgjöf, ef á að bera það undir erlenda sérfræðinga, hvernig atvinnulífi okkar skuli háttað. Það er eins og þegar við ætluðum að byggja brúna á Ölfusá og þurftum að leita til Danakonungs. Við erum raunverulega orðin nýlenda, ef við þurfum að spyrja útlent þing um það, hvort við megum byggja svo eða svo stóra verksmiðju. Við eigum sjálfir að skapa hugmyndirnar, aðeins að leita til erlendra sérfræðinga um konkret upplýsingar. Við höfum reynslu af því að skírskota til erlendra sérfræðinga um það, hvað gera skuli í okkar atvinnulífi. Þegar við ætluðum að kaupa 30 togara 1945, þá var talað við útgerðarmenn, og þá sögðu þeir við okkur: „Enskir togaraeigendur ætla að bíða eftir verðfalli til þess að endurnýja flota sinn. Því skyldum við ekki gera það líka?“ Þeir gátu sem sagt ekki hugsað sér annað en taka Englendinga sér til fyrirmyndar. En við héldum því fram, að bezt væri að hefjast handa þegar um endurnýjun togaraflotans, og það gerði ríkisstj. góðu heilli, og býst ég við, að nú nagi enskir útgerðarmenn sig í handarbökin fyrir að láta Íslendinga verða á undan. Það sýndi sig sem sé, að ekki borgaði sig að spyrja Englendinga um, hvað við ættum að gera. Því held ég, að ef við færum nú að láta aðra segja okkur fyrir verkum, að það mundi fátt gott hafa í för með sér fyrir okkur. Við verðum að hafa dug til að berja fram hugmyndir okkar gagnvart t.d. Englendingum, Dönum, Norðmönnum og Frökkum. Þar erum við að tala við stóriðjuþjóðir, og við skulum ekkert vera hræddir við að segja þeim, að við ætlum að keppa við þá um áburðarframleiðslu, hvað sem þeir segja. En út af öllum þessum bollaleggingum um að leita til erlendra sérfræðinga, þá þætti mér vænt um að fá upplýst, ef hæstv. ríkisstj. hugsar sér að taka á næstu árum 200 milljóna króna lán í Bandaríkjunum, eins og upplýst er, hvort hæstv. ríkisstj. fær þá sjálf að ráðstafa því fé. Ég vænti þess, að till. um það verði lagðar fyrir Alþ. til afgreiðslu og að fjárhagsráð geri nauðsynlegan undirbúning til þess, að féð megi verða notað til að skapa grundvöll nýs atvinnurekstrar á Íslandi. Enginn slíkur grundvöllur fólst í þeirri áætlun, sem hæstv. forsrh. lagði fram í vetur. Þar var aðeins tínt saman eitt og annað, allt í gamla stílnum, en ekkert, sem boðaði nýjan, stórfelldan atvinnurekstur. Alþ. á kröfu á að fá að vita, hvernig ríkisstj. ætlar að ráðstafa þessu láni, og fá að vita, hvort Íslendingum leyfist yfirleitt að ráðstafa því að eigin geðþótta. Mér þykir vænt um, að hæstv. atvmrh. hefur tekið vel í þá hugmynd, að hér ætti að risa upp stóriðja í sambandi við stórfelldar vatnsvirkjanir. Hæstv. ráðh. finnst þetta bara svo fjarlægt. En þetta er ekki fjarlægt. Ef við ætlum að taka þetta stóra lán, hvað er þá nær en nota peningana til þess að virkja Þjórsá og leggja grundvöllinn að íslenzkt stóriðju? Og ef við sleppum þessu tækifæri, kemur það ekki strax aftur, nema við leggjum hart að okkur og spörum af fremsta megni. Ég held því, að við eigum að ræða þetta mál og rannsaka það til hlítar. Ég vil taka það fram út af því, sem hv. 1. þm. Skagf. sagði, að ofsatrú mín birtist í því, að ég héldi, að stór áburðarverksmiðja bjargaði öllu, að þó að ég berjist fyrir að koma slíkri verksmiðju upp, þá sé ég ýmislegt annað, sem okkur má koma að gagni. En sköpun stóriðju á Íslandi er hlutverk næsta áratugs, eins og byltingin í sjávarútveginum var hlutverk þess áratugs, sem nú er að enda. Hins vegar er það fjarstæða, að ég sjái ekki annað en áburðarverksmiðju. Í maí 1947 lagði ég til, að ríkisstj. og fjárhagsráð létu athuga hér möguleikana á bæði áburðarvinnslu og aluminiumvinnslu, enda þótt mér væri ljóst, að aluminiumvinnslan yrði erfið, þar sem nauðsynleg hráefni eru einokuð af aluminiumhringum, en í þessu sambandi langar mig til að fá upplýsingar um það, hvort andstaðan gegn virkjun Urriðafoss standi í nokkru sambandi við það, að enski aluminiumhringurinn lét verkfræðinga sína vera við mælingar á Þjórsá, og hvort búast megi við till. um að veita honum sérréttindi til vinnslu þar. Ég álít, að við Íslendingar höfum möguleika til stóriðju bæði á áburði og aluminium, og ef þeir möguleikar verða fengnir erlendum auðhringum í hendur, þá er það illt verk og glæpur gagnvart þjóðinni. En það tillit, sem alltaf er tekið til afstöðu Marshalllandanna, er óheillaboði, því að þegar rætt er um atvinnumál, þá er ekki við neina lýðræðisaðila að ræða, heldur harðsvíraðasta einræði, auðhringa, sem klófest hafa allt atvinnulíf þessara landa. Við mætum þar harðara einveldi en nokkru sinni, er danska einvaldsstjórnin réð yfir okkur. Hæstv. atvmrh. og hv. frsm. meiri hl. landbn. spurðu, hvar ég kæmi auga á markaði fyrir framleiðslu 30 þús. tonna áburðarverksmiðju, og var markaðsleysið raunar þrautamótbára hæstv. ráðh. Ég hef áður svarað þessu með því að spyrja hann: Hvar sér hæstv. ríkisstj. markaði fyrir fiskinn úr þeim 10 togurum, sem hún er búin að kaupa, þegar því er lýst yfir af hálfu Marshalllandanna, að fiskframleiðslan hjá þeim verði yfirdrifin 1951 og ekki þörf íslenzka fisksins? Enda hefur hæstv. ríkisstj. fengið ávítur annarra Marshalllanda fyrir að kaupa þessa togara, og það gengur svo erfiðlega í Englandi að fá fé í þá, að brbl. um kaupin liggja enn óafgreidd í n. að ósk hæstv. ríkisstj. Og ég spyr enn hæstv. ríkisstj.: Hvar er markaður fyrir fiskframleiðslu þessara 10 togara? En það er vitanlega alveg sama, á hvaða sviði við berum niður. Við kornum alls staðar til með að taka á okkur áhættu vegna þess, að við lifum í kapítalistískum heimi, sem kreppur dynja að jafnaði yfir á um það bil 10 ára fresti. Eina öryggisráðstöfunin gegn þeim er að semja un markaði til langs tíma við lönd, sem hafa aðstöðu til að gera slíka samninga. Ég lagði til í brtt. við lögin um fjárhagsráð í maí 1947, að ríkisstj. yrði falið að leita eftir möguleikum á slíkum samningum til langs tíma. Ef það hefði verið gert, þá þyrfti hæstv. ríkisstj. ekki að spyrja: Hvar eru markaðir fyrir áburð? Þá vissi hæstv. ríkisstj., hvort hægt væri að gera samninga um sölu á áburði, t.d. til 10–15 ára. Meginatriðið er að semja fljótt, áður en ríkin, sem nú skortir áburð, eru búin að koma upp áburðarframleiðslu sjálf. En ríkisstj. vanrækti þetta og fannst þetta allt of bolsévistiskt, enda frá Stalin, en Englendingar, sem þó eru ekkert sérstaklega þekktir fyrir að fara eftir fyrirskipunum frá Stalin, hafa gert slíka samninga til 5 ára eða lengri tíma, því að þeir vilja tryggja iðnframleiðslu sína, en Íslendingar gera þetta ekki, af því að hæstv. ríkisstj. finnst það fyrir neðan sína virðingu, en þetta er eini möguleikinn til að tryggja markaði. Þeir, sem andmæltu togarakaupunum 1944, spurðu mig, hvar ég ætlaði að selja aflann. Það hafa enn engin vandræði orðið með það. Það verður bara að gera samninga fljótt og halda ekki að sér höndum þangað til allir aðrir eru komnir á undan. Ég er hræddur um, að það, sem nú er verið að gera við afgreiðslu þessa máls, sé að stöðva byggingu áburðarverksmiðju á Íslandi um ófyrirsjáanlegan tíma. Það mun kannske sýna sig, að betur borgi sig að kaupa erlendan áburð en áburðinn úr litlu verksmiðjunni, og þá verður ef til vill hætt við allt saman. Með því að sleppa málinu þannig, að ekki verði ákveðið að byggja 30 þúsund tonna verksmiðju, er því verið að gera einhverja þá mestu vitleysu í atvinnumálum okkar, sem nokkurn tíma hefur verið gerð, en ég vil nú, fyrst málið er ekki fullrannsakað, spyrja hæstv. atvmrh. að því, hvort hann vilji lofa því, að hann láti jafnt rannsaka möguleikana á 30 þúsund tonna og 5–10 þúsund tonna verksmiðju. Í sambandi við þetta mál má minna á þá undarlegu aðferð, sem viðhöfð var viðvíkjandi sementsverksmiðjunni. Fyrst eru samþ. l. um byggingu verksmiðjunnar. Árið eftir er skipuð nefnd til að athuga, hvort hægt sé að reisa verksmiðjuna, og þessi n. vill tala við stærsta sementshring í heimi um það, hvort það borgi sig að reisa sementsverksmiðju hér. Þetta er að fara aftan að hlutunum. Svona mál á ríkisstj. fyrst að láta undirbúa og rannsaka ýtarlega, en hæstv. ráðh. á ekki fyrst að biðja um helmild til að reisa 7.500 tonna verksmiðju, útnefna svo ári síðar n., sem leitaði ráða hjá köfnunarefnishringum Evrópu um það, hvort hér væri hægt að reka áburðarverksmiðju. Og þar sem hæstv. atvmrh. hefur talað um að athuga málið nánar, þá óska ég þess eindregið, að hann gefi yfirlýsingu um, að möguleikarnir á 30 þúsund tonna verksmiðju verði athugaðir líka. Hv. 1. þm. Skagf. minntist á, að í till. meiri hl. væri gengið út frá heimild fyrir ríkisstj. til þess að sjá um, að næg raforka sé fyrir hendi til framkvæmdanna. Í 5. gr. er það að vísu gert að skilyrði fyrir framkvæmdum, að raforka sé til, en ríkisstj. er bara ekki gert að skyldu að útvega hana. - Hv. meðmælendur litlu verksmiðjunnar eru nú flestir horfnir úr salnum, og ég held þeir geri rétt í því að flýja af hólmi, þegar málið er rætt, og þótt þeim finnist, að hv. 8. þm. Reykv. sé úrillur og orðhvass í þeirra garð, - hann viðhafði þó ekki líkan ofsa í málflutningi sem hv. 1. þm. Skagf., - þá er ég hræddur um, að dómur sá, sem meiri hl. þessarar hv. d. og hæstv. atvmrh. fá hjá þjóðinni, ef þeir sjá ekki villu síns vegar, að hann verði harðari en sá, sem við stuðningsmenn 30 þúsund tonna verksmiðjunnar höfum kveðið upp. Umr. frestað.



Herra forseti. Ég hef átt tal við þá n., sem hefur haft þetta mál til meðferðar, heilbr.- og félmn., um brtt., sem ég fór fram á, að n. tæki með í sínar till., og brtt. er í þá átt, að þetta ákvæði laganna um sjúkrahús frá 1945 um, að þessi þrjú fjórðungssjúkrahús, eitt á Norðurlandi, eitt á Vesturlandi og eitt á Austurlandi, skyldu fá þrjá fimmtu hluta stofnkostnaðar greidda úr ríkissjóði, þegar fé er veitt til þess á fjárI., næði líka til þeirra sjúkrahúsa, sem byggð væru á stöðum, þar sem mikill straumur er aðkomufólks, eins og t.d. í verstöðunum, á Siglufirði og í Vestmannaeyjum og fleiri verstöðum, sem þannig kynni að standa á fyrir, eftir athugun, sem ríkisstj. léti fram fara. Þessi till. er til athugunar, þannig að ég er ekki að svo komnu máli tilbúinn til að leggja hana fram. Ég ætla því að biðja hæstv. forseta að ljúka ekki þessari umr. hér í d. alveg strax.



Herra forseti. Ég hef að gefnu tilefni leyft mér að flytja hér brtt. við þetta frv., og er hún á þskj. 351. Í tilefni af því, sem hér kom fram við fyrri umr. þessa máls, vildi ég gera örlitla grein fyrir brtt. minni og því, hvernig mér sýnist, að mál þetta muni koma út í reyndinni fyrir þá, sem hér eiga hlut að máli, ef sú framkvæmd ætti að verða, sem hv. frsm. lýsti hér við síðustu umr. um þetta mál, að hans skoðun væri í þessu efni. Þessum málum er nú þann veg komið, að það er búið að velja úr sennilega þrjú til fjögur sjúkrahús á landinu, sem kölluð eru fjórðungssjúkrahús, þ.e. sjúkrahús á Akureyri og á Ísafirði, og talað hefur verið um sjúkrahús á Seyðisfirði í þessu sambandi. Þessi sjúkrahús eru talin fjórðungssjúkrahús og fá 60% af stofnkostnaði greitt úr ríkissjóði, en önnur sjúkrahús hafa fengið 40% stofnkostnaðar úr ríkissjóði. Auk þess hafa þessi sjúkrahús notið sérstaks rekstrarstyrks úr ríkissjóði á hverju ári. Nú er því bætt hér við, að fjöldi annarra staða er tekinn hér út úr og ætlazt til þess, að þeir fái hækkun á ríkissjóðsframlagi úr 40% í 67%, þ.e. öll sjúkrahús og læknisbústaðir, sem byggðir eru í hreppum, en ekki kaupstöðum. Þegar menn athuga, hvernig þá er komið, sjá menn, að eftir verða aðeins örfáir staðir á landinu, sem hægt er að telja á fingrum sér, sem eiga að fá aðeins 40% af stofnkostnaði úr ríkissjóði, þ.e. hinir stærri kaupstaðir landsins, sem ekki falla undir það að vera hreppsfélög og ekki heldur eru. Í þeim flokki að vera með fjórðungssjúkrahús. Þessir staðir eiga ekki að fá nema 40% stofnkostnaðar úr ríkissjóði, og svo eiga að dragast í dilk með þeim að þessu leyti þau sveitarfélög, sem eru læknishéruð með þessum bæjum. Ég hygg, að svo standi á um t.d. Ólafsfjörð, og þannig stendur á um Neskaupstað, sem er með sveit í læknishéraði. Þessir hreppar, sem eiga að byggja yfir sinn lækni, eiga að halda áfram að fá 40% stofnkostnaðar sem styrk úr ríkissjóði, á sama tíma sem aðrir nákvæmlega eins hreppar eiga að komast í þá aðstöðu að fá 67% stofnkostnaðar sem styrk úr ríkissjóði, meðan sumir kaupstaðirnir eru með 60% styrk úr ríkissjóði. - Þetta virðist mér ekki hafa verið vel hugsað af n., sem um málið hefur fjallað. Og þetta mundi skapa ranglæti, ef þessu ætti að beita svona. Ég vildi helzt, að allir þessir aðilar færu í sama skala um styrk úr ríkissjóði í þessu efni. En algert lágmark virðist mér vera það, sem mín brtt. á þskj. 351 felur í sér, að þau bæjarfélög, sem eru saman í læknishéraði með öðrum hreppsfélögum, að þeir aðilar allir fái að njóta hins sama um styrk úr ríkissjóði til stofnunar sjúkrahúsa og læknisbústaða eins og um aðra hreppa væri að gera, sem eftir frv. komast í þennan betri flokk. Ég skaut þessu hér fyrr í umr. til hv. n. með ósk um, að hún athugaði málið betur. Frá henni hefur ekkert komið annað en það, að hv. frsm. hefur látið það uppi sem sína skoðun, að hann vildi framkvæma þetta eins og ég nú lýsti. En ég veit, að hv. þdm. er ljóst, að það yrði hið herfilegasta misrétti, ef þetta yrði framkvæmt þannig, að ekki fengist leiðrétting að þessu leyti á frv. Og þó að ég hefði viljað hækka styrk til þessara aðila allra til jafns við þá aðila, sem hér eiga að njóta styrks að tveim þriðju hlutum stofnkostnaðar, hef ég í brtt. minni farið millileið í þessu efni og vildi því vænta þess, að mín brtt. yrði samþ.



Herra forseti. Iðnn. flytur þetta frv. um iðnfræðslu á þskj. 369 að beiðni hæstv. samgmrh. Hv. nm. hafa áskilið sér óbundnar hendur að öðru leyti. Málið hefur verið rætt á tveimur fundum n., en þó hefur hún enn ekki tekið ákvörðun. Hún mun taka frv. aftur til athugunar á milli 1. og 2. umr. og skila áliti sínu í einu eða tvennu lagi. En ég vildi leyfa mér að fara nokkrum orðum um sögu málsins, þar eð það hefur legið tvívegis fyrir áður, og skýra efni frv., ef það mætti verða hv. þdm. til nokkurrar glöggvunar, enda er hér að ýmsu leyti um merkilegt mál að ræða. Frv. var fyrst flutt árið 1945. Var það þá samið af stjórnskipaðri n., og dregin saman gildandi ákvæði um iðnfræðslu. Í frv. voru þó ýmis nýmæli, t.d., að ákvæði voru sett um iðnfræðsluráð, sem starfa skyldi undir yfirstjórn ráðh. Í því skyldu sitja 2 af hendi meistara, 2 af hendi sveina og síðan formaður, er skipaður væri af ráðh. Iðnfræðsluráð skyldi löggilda meistara og ákveða, hversu marga nemendur mætti hafa í hverri grein. Samkvæmt gildandi skipun hefur það verið á valdi stéttarfélaganna sjálfra að kveða á um tölu nemenda. Í hinu nýja frv. var losað um þessar takmarkanir og iðnfræðsluráðinu áskilinn réttur til að ákveða, hve margir megi vera við nám í hverri grein. Að öðru leyti var þar byggt á þeirri gömlu meginreglu, að nemendur ynnu hjá meisturum við nám sitt og yrðu að hafa unnið tiltekinn tíma til að mega ganga undir próf. Þetta frv. var afgr. til hv. Ed., en þar voru fluttar við það ýmsar brtt., og var þar m.a. samþykkt, að iðnfræðsluráð skuli skipað af Alþ. Frv. dagaði þó uppi í þeirri hv. d. Á þinginu 1946 er frv. flutt í Ed. sem stjfrv. Sú hv. d. gerði enn breytingar á frv. og meiri en áður. Nú var gerð sú mikilvæga breyt., að bætt var inn í frv. nýrri gr., 14. gr., og má segja, að sú gr. hafi gerbreytt því. Er hér um að ræða nýtt sjónarmið, sem eigi hefur áður verið í l. En í gr., sem sett var í frv., er mönnum heimilað að ganga undir próf, þó að þeir hafi eigi stundað nám hjá ákveðnum meistara, en þó tekið fram, að auðvelt skuli vera að dæma um hæfni nemenda af prófúrlausnum þeirra. Með þessu var tekin upp ný stefna í iðnaðarmálunum, og þannig gekk Ed. frá frv. Þegar málið kom til n. í Nd., kom í ljós mikill ágreiningur í þeirri hv. n., sem ræddi málið mjög. Sumir hv. nm. voru fylgjandi stefnu Ed., sumir voru andvígir henni, en aðrir vildu miðla málum. Það voru einkum þrjú atriði, er umr. snerust um: Í fyrsta lagi ákvæði 7. greinar frumvarpsins, að iðnfræðsluráð ákveði tölu nemenda í hverri iðngrein. Þeir sem hafa litið takmarkanir á iðnnáminu hornauga, játa auðvitað, að ákvæði 7. greinar frumvarpsins eru til bóta. Aðrir álita þetta spor aftur á bak. Vilja þeir ákvæði gildandi l. um þessi efni. Sýndist því sitt hverjum. Í öðru lagi var rætt um það af ýmsum hv. nm., að þeim þótti óeðlilegt, að enginn möguleiki væri fyrir lagna menn að ljúka námi á styttri tíma, en áskilið er í frv. Væri því enginn möguleiki fyrir þá að njóta sérstakra hæfileika, er þeir kynnu að búa yfir. Svo var hitt, að sumum hv. nm. þótti nokkuð varhugavert að hverfa frá því, að menn skyldu hafa stundað nám hjá ákveðnum meisturum. Yrði hætt við því, að þetta yrði misnotað og kröfurnar lækkaðar. Hérna bar því mikið á milli. Í þriðja lagi var vandamálið varðandi gervimennina svokölluðu, en nú starfa allmargir svonefndir gervimenn í iðnaðinum án þess að hafa iðnréttindi, og hafa sumir þeirra unnið lengur, en krafizt er til prófs, en mega þó ekki ganga undir það, því að þeir hafa aldrei unnið skv. námssamningi. Var álitið óeðlilegt að meina þessum mönnum að ganga undir próf, þó að þeir gætu það. Hins gætti og, að óeðlilegt væri að hverfa frá gildandi reglu og heimila þessum mönnum að ganga undir próf, því að með því væri hallað á þá menn, sem ynnu skv. námssamningi. Var á það bent, að eigi væri hallað á gervimennina, því að þeir hefðu unnið fyrir fullu kaupi, þar sem hinir hins vegar væru á lægra kaupi, því að þeir, er vinni skv. samningi, hafi auðvitað nemendakaup. Með því þess vegna að hleypa öðrum að prófborðinu. væri þeim mönnum ívilnað, er eigi gengju þessa leið. Bar því mjög á milli í hv. iðnn., og mátti búast við sama ágreiningi í hv. d. Allmikil vinna var í það lögð í hv. n. að reyna að brúa bilið á milli skoðana manna í þessu efni, og hefur aðallega verið rætt um tvennt: í fyrsta lagi að umorða 14. gr. hv. Ed., þannig að í stað þess að heimila mönnum að ganga undir próf, þótt þeir hefðu engan samning gert, þá væri gr. orðuð svo, að ráðh. væri heimilt að leyfa mönnum þetta, ef þeir hefðu próf frá iðnskóla og vottorð frá meistara. M.ö.o. skuli ráðh. heimilt að veita slíkt leyfi í undantekningartilfellum. Leið sú, sem rætt var um til að leysa gervimannavandann, var að heimila þeim mönnum, sem við gildistöku l. hafa unnið tilskilinn tíma, að ganga undir próf, en eigi eftirleiðis. Enn var rætt um það í hv. n. að fella niður úr 7. gr. ákvæðið um, að iðnfræðsluráð skuli ákveða, hversu marga nemendur megi taka í hverja iðngrein. - Það reyndist þó ekki unnt að brúa bilið milli hinna andstæðu skoðana. Þeim, sem harðast héldu við sjónarmið hv. Ed., þótti of langt gengið til móts við málstað stjórnskipuðu n. og iðnstéttarinnar og hinum þótti slakað á meginreglum iðnfræðslunnar. Hvorugur aðili vildi sætta sig við meðalveg í málinu. Hæstv. ráðh. hélt fast við grundvöll þann, er frv. hans var byggt á, og taldi eigi fært að hvika frá honum. Varð síðan niðurstaðan sú, að málið sofnaði. Hv. n. skilaði engu áliti um frv., og varð það því eigi útrætt. Á síðasta þingi var frv. ekki flutt, en nú er það flutt í þriðja skiptið. Vegna þess aðdraganda, sem málið hefur haft, þótti mér rétt að rekja hann hér nokkuð, ef verða mætti mönnum til leiðbeiningar. Ég endurtek svo, að einstakir hv. nm. hafa enga afstöðu tekið til málsins, og mun hv. n. taka það til nánari athugunar. Get ég því eigi sagt, hver afstaða hennar muni verða. Vil ég ítreka, að hv. iðnn. er þeirrar skoðunar, að málið verði að afgreiða og til þess megi eigi koma, að frv. dagi uppi í þriðja sinn. Ég leyfi mér svo að lofa því fyrir hönd n., að hún láti frá sér heyra við 2. umr. þessa máls.



Herra forseti. Mig langar til í sambandi við þetta mál að biðja hæstv. menntmrh. eða iðnmrh. að gefa upplýsingar um, hvað líði undirbúningnum að nýrri löggjöf fyrir skólana í landinu. Mþn. sú, sem skipuð var til endurskoðunarinnar, átti m.a. að endurskoða l. um iðnfræðslu. Hún hafði endurskoðað löggjöfina varðandi almennu skólana og var að byrja á iðnskólunum. Fór starf þetta fram í samráði við skólastjóra iðnskólans, Helga Hermann Eiríksson, og með hliðsjón af þeim frv. um þessi mál, sem náskyld eru þessu, um réttindi og skyldur námssveina og um sjálfræði skólanna. Árið 1947 skilaði hún frv. til menntmrn. Mig langar til að heyra um, hvort eigi mætti búast við þessu frv. Ég vil leggja áherzlu á það, að ég álít, að samþykkja eigi frv. þetta. En það mætti vera í tvennu lagi. Held ég, að málum iðnfræðslunnar sé ekki svo vel fyrir komið, að dragast megi láta úr hömlu, að skýr lagaákvæði séu sett um þessi efni.



Herra forseti. Það er rétt, sem hv. 6. þm. Reykv. tók fram um frv. til l. um iðnskóla. Þetta frv. hefur verið til athugunar í menntmrn. og því rn., sem fer með iðnaðarmál. En nú er þessum málum þannig komið, að ég geri ráð fyrir því, að þetta frv. komi bráðum fram í þinginu.



Ég hef litlu eða engu við að bæta þá ýtarlegu framsögur., sem hv. frsm. n. flutti, en vil þakka n. fyrir, að hún flutti málið. - Að öðru leyti vildi ég óska þess, af því að nú er áliðið nokkuð orðið, að málinu verði heldur hraðað eða ýtt á eftir því, svo að það komist áfram, ef nokkur von á að vera til þess, að það verði afgreitt á þessu þingi. Þetta er þriðja þingið, sem það er flutt á. Það fékk, að ég ætla, mjög góðan undirbúning, þegar það var samið, af öllum aðilum, sem þar áttu um að fjalla, og hefur verið þrautrætt á tveimur þingum, svo að þess er nú að vænta, að hv. þm. hafi gert sér nokkurn veginn ljósa grein fyrir því, hvort þeir geta verið með því eða þeir verða á móti því í þessari mynd, eins og það er nú flutt. Ég vildi sem sagt óska, að málinu verði hraðað heldur en hitt.



Herra forseti. Snemma á þessu þingi - eða þ. 3. nóv. s. l. -lagði ég fram frv. um breyt. á l. nr. 128 29: des. 1947, um dýrtíðarráðstafanir. Því var vísað til n. þ. 12. nóv. Minni hl. skilaði svo nál. þ. 10. des., en meiri hl. hefur eigi enn skilað nál. sínu. Þetta er einkennilegt, og má jafnvel segja, að hann ætli engu nál. að skila. Vil ég, að málið sé þegar í stað tekið fyrir, því að það þolir ekki lengri bið, og ber nauðsyn til, að þingið sýni vilja sinn í þessu máli.



Herra forseti. Ég hef ásamt hv. 1. þm. Árn. (JörB) leyft mér að flytja hér frv. um breyt. á lögum um skemmtanaskatt og þjóðleikhús. Þetta mál liggur mjög ljóst fyrir, og tel ég ekki þörf á að fylgja því úr hlaði með mörgum orðum. Mun ég þó gera grein fyrir þeim rökum, sem að áliti okkar flm. hníga að því, að rétt sé að gera þessar breyt. á viðkomandi lögum. Samkv. lögum falla 6 kvikmyndahús, sem nú eru rekin hér á landi, undir þetta undanþáguákvæði l. um skemmtanaskatt og þjóðleikhús. Í þessum sex kvikmyndahúsum eru 2.013 sæti. Tvö af þessum kvikmyndahúsum eru rekin af bæjarfélögum, en fjögur af félagasamtökum. Tvö þessara kvikmyndahúsa eru rekin hér í Rvík, en úti á landi skiptist skemmtanaskatturinn þannig, eins og hv. þm. er kunnugt, að 40% af honum renna til rekstrarsjóðs þjóðleikhússins, 10% til lestrarfélaga og kennslukvikmynda og 50‰ í hinn nýstofnaða félagsheimilasjóð. Það er auðsætt af þeim tölum, sem ég nefndi hér um sætin, sem skattfrjáls eru í kvikmyndahúsunum, að þeir aðilar, sem skatturinn rennur til, bíða mikið tjón við þessi skattfríðindi, og það er álit okkar flm., að þau séu óeðlileg. Kvikmyndahúsarekstur er yfirleitt mjög arðvænleg atvinnugrein, og þess vegna er ekki ástæða til þess að undanskilja nokkra af þeim, sem slíkan atvinnurekstur reka, greiðslu skemmtanaskattsins. Það hefur að vísu komið fram sú mótbára gegn því, að þessi fríðindi verði afnumin, að arði þessara kvikmyndahúsa, sem skattfrjáls eru, sé varið til menningarmála. Nú liggur að vísu ekki fyrir um það opinber skýrsla, að svo sé gert. En ég tel samt, að líkur séu til þess, að a. m. k. í sumum tilfellum sé það rétt, að arðinum af þessum kvikmyndahúsum, sem skattfrjáls eru, sé varið til einhvers konar menningarmála. En mér finnst, að Alþ. í þessu tilfelli eigi að meta, hvor nauðsynin sé meiri, að styrkja þessa menningarviðleitni, sem þessi skattfrjálsu kvikmyndahús kunna að standa undir, eða hins vegar þá menningarlegu nauðsyn og það menningarlega starf, sem félagsheimilasjóður fyrst og fremst á að standa undir og enn fremur þjóðleikhússjóður. En upplýsingar liggja fyrir um það, - og það er auðvelt að afla þeirra fyrir þá hv. þm., sem þurfa, - að mjög miklar líkur eru til þess, að sá síðast taldi sjóður muni ekki hrökkva til þess að standa undir rekstri þjóðleikhússins með þeim tekjum, sem hann hefur nú. Ég þarf ekki að rökstyðja það hér, að félagsheimilasjóður á því hlutverki að gegna, sem er mjög þýðingarmikið. Og það kom greinilega fram hér á hæstv. Alþ., þegar l. um skemmtanaskatt og þjóðleikhús var breytt, að meiri hl. þm. var þeirrar skoðunar, að brýn nauðsyn væri á því að styrkja félagslegt samstarf úti í sveitum og kauptúnum landsins með því að láta þennan nýja sjóð fá verulegan hluta skemmtanaskattsins. Það er mín skoðun, að einmitt erfiðleikarnir á félagslegu samstarfi víðs vegar um land í sveitum og kauptúnum og jafnvel, kaupstöðum eigi ríkastan þátt í því að fæla fólkið, ekki sízt unga fólkið, burt úr byggðunum úti um landið, svo að það hópast saman hér í Rvík, þannig að byggðirnar úti um landið eru mergsognar að ungu fólki svo að segja um leið og það kemst á legg. Ég hygg, að þetta sé margviðurkennd staðreynd. Árið 1948 renna 50% skemmtanaskattsins í félagsheimilasjóð, sem var stofnaður með lögum frá 1947. Allur skemmtanaskatturinn í ár má gera ráð fyrir, að nemi um það bil 2,3 millj. kr., og þar af féllu þá til félagsheimilasjóðs kr. 1.150.000,00. Það er gert ráð fyrir, að úthlutað verði í tvennu lagi tekjum sjóðsins. Á þessu fyrsta starfsári hans var úthlutað 590 þús. kr. til 25 aðila, en samt sem áður sóttu 105 aðilar um styrk úr sjóðnum. Áfallinn kostnaður við byggingar þessara 25 aðila er kr. 3.739.000,00, og 40% af þeim kostnaði yrðu um kr. 1.500.000,00, en áætlaður heildarkostnaður þessara 25 aðila er um kr. 7.578.000,00. Áætlaðar styrkþarfir til þeirra yrðu því um 3.030.000,00. Þessar upplýsingar eru frá fræðslumálaskrifstofunni, íþróttafulltrúanum, sem er formaður stjórnar sjóðsins, að ég hygg. Ef miðað er við þá 105 aðila, sem sóttu um styrk úr félagsheimilasjóði á síðasta ári, má áætla, að heildarbyggingarkostnaður þeirra sé um 35 millj. kr., og þar í eru fólgnar umsóknir frá fjórum kaupstöðum, sem hafa undirbúið heildarfélagsheimili. En 40% af þessu, sem yrði styrkur félagsheimilasjóðs, yrði 14 millj. kr., sem sjóðurinn yrði þá að leggja fram. - Ég hygg, að þessar tölur, sem ég hef lesið hér og byggðar eru á upplýsingum frá stjórn félagsheimilasjóðs, sýni, hve örskammt möguleikar félagsheimilasjóðs nú hrökkva til þess að fullnægja þörfum í þessum efnum. Það er svo órafjarri því, að sjóðurinn hafi nægilegt bolmagn til þess, að hægt verði að koma upp svo miklu sem verulegum hluta af þeim samkomuhúsum og félagsheimilum, sem ráðagerðir eru nú um að byggja víðs vegar um land í sveitum og kauptúnum. Og ég álít, að það væri mjög óheppilegt, að það drægist mjög lengi að leysa þessa mjög aðkallandi þörf. Það er áreiðanlegur hlutur, að það er fátt, sem sogar unga fólkið úr byggðum landsins frekar til Rvíkur, en einmitt hinir miklu og fjölbreyttu möguleikar félagslegs samstarfs og skemmtanalífs, sem þar eru. Og það er ekki hægt fyrir löggjafarvaldið, þegar það hefur tök á að tryggja örari framkvæmdir í þessum efnum, sem ég hef hér að vikið, til að greiða fyrir meiri möguleikum fyrir félagslífi í byggðunum úti um landið, að láta það undir höfuð leggjast. Ég skil vel, að það koma mótbárur gegn þessu frv. frá þeim aðilum, sem njóta skattfríðinda í sambandi við skemmtanaskattinn og segjast líka vinna að framkvæmdum menningarmála, og sumir þeirra eru að því. En ég held bara, að nauðsynin sé meiri á hinn bóginn, og þess vegna hef ég ásamt hv. 1. þm. Árn. flutt þetta frv. hér. Og ég vænti, að það muni mæta sama skilningi og þær till., sem lögfestar voru á þinginu 1947 og miðuðu að skynsamlegri lausn og auknum stuðningi við þessa hlið menningarmála dreifbýlisins. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að fara um frv. fleiri orðum, en leyfi mér að óska þess, að því verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og menntmn.