Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Hér á hinu háa Alþ. gerðist s.l. þriðjudag einstæður atburður. Alþfl. hafði óskað umr. utan dagskrár um Kröflumálið svonefnda og fengið leyfi forseta fyrir slíkri umr. og samþykki viðkomandi ráðh. Formælandi bjó sig undir málflutning af nákvæmni með greinagóðri upplýsingasöfnun og hugðist rekja stærstu staðreyndir í stuttu máli í 10–15 mínútna ræðu sem ekki þykir löng ræða fyrir stóru máli. En þegar hann hóf mál sitt var honum tilkynnt að hann fengi aðeins 5 mínútna ræðustund, og man ég varla eða ekki til slíkrar takmörkunar við aðra þm. undir líkum kringumstæðum. Slegið var í bjöllu forseta strax og 5 mínútur voru liðnar. Fékk ræðumaður ekki frið til að ljúka ræðu sinni. Síðan svaraði ráðh. hringingarlaust, sem rétt var. Svo var umr. frestað þótt tveir þm. væru á mælendaskrá og fundi frestað, en tilkynnt að innan 20 mínútna yrði fundi fram haldið og nýtt mál tekið fyrir utan dagskrár, hvað og var gert. Sá formælandi fékk að tala í 45 mínútur án þess að bjöllu forseta væri hringt og síðan hver ræðumaður af öðrum uns kvöldmatartími kom og þingfundi var slitið. Ég fullyrði að svona vinnubrögð um meðferð mála utan dagskrár séu einsdæmi um mismunun og hlýt að víta þetta harðlega. Nú dettur mér ekki í hug að hinum drenglynda og ágæta alþingisforseta vorum hafi verið sjálfrátt. Hér hafa aðrir leitt hann á villigötur, og ástæðan blasir við. Ríkisstjórnarflokkarnir og Alþb. vilja alls ekki að svonefnd Kröflumál séu rædd á Alþingi, og ef þau eru rædd, þá reyna þeir að drepa þeim á dreif, og því tóku þeir sig saman um gagnráðin, taka fyrir annað deilumál svo hið fyrra sofnaði út af eða úr því yrði a.m.k. kominn gusturinn í frystiklefa biðarinnar. Þessi málameðferð leit í fljótu bragði ákaflega sakleysislega út. Hið nýja utandagskrármál, hugsanlegir samningar við EBE um veiðar innan íslenskrar lögsögu, brennur í huga þjóðarinnar og forsrh. ekki taltækur næstu daga vegna utanferðar. En þegar haft er í huga, að bæði utanrrh. og sjútvrh. sátu um kyrrt og engir samningafundir í þessari viku né komandi viku fyrirhugaðir, var augljóst að flýtishátturinn stjórnaðist ekki af nauðsyninni einni saman. Orsökin var önnur, eins og ég hef sýnt, þótt ég viti að því verði kröftuglega mótmælt. Það sannar mál mitt að sjútvrh. var ekki gert aðvart um þetta utandagskrármál, svo skylt sem honum var málið, og var því ekki við umr. En hvaða nauður rak þá og rekur til að taka Kröflumálið fyrir nú? Það er orðið upplýst leyndarmál, að innan Orkustofnunar ríkisins, jarðboranadeildar, sem falið var það verkefni að afla gufu til virkjunarinnar, eru mjög deildar skoðanir um hvort slíkt takist og a.m.k. alvarlegar horfur á að það takist ekki nema með óheyrilegum kostnaði. Þar er nánast hver höndin upp á móti annarri og menn vita ekki sitt rjúkandi ráð. Boraðar hafa verið 11 holur fyrir 1.3 milljarða kr., hver hola kostar rúmlega 100 millj. kr., en gufan, sem fengin er, mun í besta falli geta framleitt 8–10 mw. af raforku í hinni 70 mw. fyrirhuguðu stöð. Þetta táknar að gangi gufuöflun ekki betur hér eftir en hingað til þarf að bora 56-60 holur í viðbót eða fyrir um 6 milljarða kr. En þegar haft er í huga, að öll Kröfluvirkjun með byggingum og vélum, gufuöflun og linu til Akureyrar var áætlað að mundi kosta um 7 milljarða kr., sést, hver feikna viðbótarfjárhæð er hér í sjónmáli, og full ástæða til að Alþ. fylgist með hvaða leikur fer fram í sandkassanum í Hlíðardal. Raforkan frá Kröfluvirkjun má ekki kosta hvað sem vera skal. Eftir gosið í Leirhnjúk í fyrravetur lögðu ýmsir varfærnir menn til, studdir áliti kunnra jarðfræðinga og jarðeðlisfræðinga, að beðið væri átekta um Kröfluvirkjun uns kyrrð kæmist þar á jörð. Hér á Alþ.lögðum við alþfl.- menn til að lögð yrði megináhersla á lúkningu byggðalínunnar norðlendingum til orkuaukningar, - en byggðalínan er ekki búin enn, - meðan beðið væri átekta við Kröflu og efnið í Kröflulínu tekið til að byggja línu frá Geithálsi í Hvalfjörð svo hægt yrði að veita 30–50 mw. orku norður. Ekki vildu ráðamenn hlusta á þessi rök, heldur var framkvæmdum við Kröflu haldið óhikað áfram þrátt fyrir aðvaranir náttúruaflanna. Nýlega birtust í dagblöðum hér upplýsingar um stöðu borana við Kröflu eitthvað á þessa leið: Fyrsta hola, rannsóknarhola, sem lokið var 30. okt. 1974, einn km á dýpt, engin gufa náttúrlega. Önnur hola, lokið nokkru seinna sama ár, einn km á dýpt, engin gufa. En um þessar borunarholur gerði Orkustofnun þá skýrslu, að það væri líklegt að þarna mundi fást næg gufuorka. Ég tek þetta hér fram vegna þess að ráðh. talaði um að það hefðu farið þarna fram rannsóknir árum saman. Það getur vel verið að menn hafi eitthvað gengið um þetta svæði, en rannsóknir, sem því nafni geta nefnst, fóru ekki fram fyrr en með þessum tveimur borholum sem voru boraðar 1974. - Þriðja hola gaf góðar vonir, en dvínaði að gufuorku eftir Leirhnjúksgosið og er nú talin sundur að hluta, og menn hafa, eftir því sem ég veit best, algjörlega afskrifað hana. Fjórða hola fékk hið fræga nafn „Sjálfskaparvíti“. Fimmta hola reyndist hafa skekkst, sumir segja fyrir skrið í jarðveginum, aðrir halda fyrir þrýsting frá jarðskjálftunum sem þarna hafa verið alltíðir. Sjötta hola er talin sæmileg, en ekki eins góð og vonast var. Sama er með sjöundu holu, og í henni hefur orðið vart við það sem kallað er skrið. Áttunda hola, hún mun vera algjörlega ónýt. Níunda hola, það var hætt við hana vegna leirslettunnar svokölluðu, og nú hefur orðið vart við skrið í henni og flestir kalla hana vonlausa. Tíunda holan mun í mælingu og algjörlega óviss. Í elleftu holu hefur líka orðið vart við þetta svokallaða skrið. En um þessi mál hefur m.a. Ísleifur Jónsson gert þessa athugasemd í Fréttabréfi Verkfræðingafélagsins, ég tek bara örfá orð hér upp: „Sé svæðið orðið litið vatnsleiðandi af ummyndun og samþjöppun er til lítils að vinna að bora fleiri holur á þessu ummyndaða svæði. Það liggur nærri að álíta að þetta sé svona eftir að hola sjö brást eins og raun ber vitni.“ Hann er þarna að tala um skriðið, sem kallað er. Samkv. þessu má reikna með að þarna sé lítið vonarsvæði sem verið er að bora á, og enn er eldgosahættan og jarðskjálftahættan yfirvofandi. Það er athyglisvert að nú vill enginn Kröflulilju kveðið hafa. Ráðh. segir: Alþ. tók ákvörðun um Kröfluvirkjun. - En ég minni á að það voru heimildarlög sem Alþ. samþ. um Kröfluvirkjun og einhver hlýtur að hafa tekið ákvörðun um að nota heimildina. Ráðh. segir Líka að í Kröfluvirkjun hafi verið ráðist á grundvelli tillagna Orkustofnunar byggðra á árarannsóknum. Þetta hefur mér sýnst Orkustofnun ekki vilja kannast víð, ekki það að hún hafi lagt til að virkjað væri, aðeins gefið hlutlausa skýrslu um ástand svæðisins. Kröflunefnd þvær hendur sínar: Ég átti bara að sjá um byggingu stöðvarhúss, vélakaup og uppsetningu, gufuöflunin er mér alveg óviðkomandi og náttúrlega lagning Kröflulinu. - Þetta minnir á þuluna í Litlu gulu hænunni. Ekki ég, sagði hundurinn á hlaðinu. Ekki ég, sagði kötturinn á stéttinni. Ekki ég, sagði öndin á tjörninni. Eins segir Kröflunefnd: Ekki ber ég ábyrgðina, - ráðh.: Ekki ber ég ábyrgðina, - Orkustofnun: Ekki ber ég ábyrgðina. - Er þá þessi ágæta virkjun utan allrar ábyrgðar eða hvað? hlýtur margur að spyrja. Jarðvísindamönnum ber saman um að skjálftavirkni og jafnvel gosvirkni sé mjög vakandi á Kröflusvæðinu. Gufuleitarmenn viðurkenna að þeir viti raunar ekkert hvaða árangurs sé að vænta um gufuorku þar, hvort t.d. tæring verði ekki illviðráðanleg, hvort holur ónýtist ekki vegna skriðs eða hvort gufa úr þeim geti ekki ýmist komið eða farið vegna goss og skjálftavirkni eða verið ónothæf vegna efnisinnihalds. Er nú ekki nauðsynlegt að Alþ. taki þessi mál til alvarlegrar umfjöllunar, leggi t.d. til að skipuð verði sérfræðinganefnd valinkunnra jarðvísindamanna og annarra, sem verulega reynslu hafa í þessum málum, til að gera ítarlega úttekt á málinu, eins og það stendur í dag, hvort nokkurt vit er í framhaldi þessara framkvæmda, slíkt ofboð í fjármagns sem þær virðast ætla að kosta. Á grundvelli þeirrar skýrslu verður Alþ. síðan að endurmeta málið og taka ákvörðun hvað gera skuli.



Út af því, sem hv. 4. landsk. þm. sagði, að ég hefði beitt valdi mínu gegn því að þetta mál, sem hér er til umr. utan dagskrár, hefði hlotið eðlilega meðferð á síðasta fundi, þá andmæli ég því algjörlega. Í fyrsta lagi er það á valdi forseta hvort hann leyfir umr. utan dagskrár eða ekki, og í öðru lagi er það á valdi forseta hvað hann leyfir mönnum að tala lengi utan dagskrár. En þannig stóð á á þriðjudaginn, þegar þetta mál var til umr., að ég gat komið því að, þannig að fyrirspyrjandi gat komið meginmáli sínu á framfæri í sinni ágætu ræðu og hæstv. ráðh. tókst líka í stuttu máli að svara því sem svara þurfti. Ástæðan fyrir því, að það var barið í borðið þegar frummælandi, hv. 9. þm. Reykv., var búinn að tala í 5 mínútur, var eingöngu sú, að ég takmarkaði ræðutímann og tilkynnti þegar hann var búinn, en ráðh. var innan við 10 mínútur, þannig að hann þurfti ekki aðvörunar með þar af leiðandi. En það er venja í fyrirspurnum, sem bornar eru fram samkv. þingsköpum, að þá hefur fyrirspyrjandi 5 mínútur og hlutaðeigandi ráðh. 10 mínútur. Þannig ætla ég að þarna hafi ekki verið neinn óvenjulegur háttur á hafður, og ef hv. 4. landsk. þm. vill kynna sér þessi mál, þá bíð ég hann að blaða í þingtíðindum tvö síðustu árin, því ég minnist þess að hv. 2. þm. Austurl. vítti mig einnig fyrir tveim árum fyrir sama hátt á í umr. utan dagskrár og hv. 4. landsk. þm. gerði nú, þannig að þarna er ekki um neitt einsdæmi að ræða. Svo finnst mér það líka, að úr því að umr. var ekki lokið og nú fer fram framhaldsumr., þá sé hægt að koma þeim öðrum sjónarmiðum fram í þessu máli sem ekki komu fram á þeim stutta tíma sem þetta mál var til umr. á þriðjudag. Og enn fremur hefur hv, 4. landsk. þm. borið fram í fjöldamörgum liðum fyrirspurnir um Kröfluvirkjun og allt þar að lútandi, þannig að ég ætla að þessu máli verði gerð eigi minni skil en mörgum öðrum hér á hv. Alþ. Og á það vil ég minna, að margsinnis í fyrravetur var Kröfluvirkjun til umr. utan dagskrár, og ég held að því máli hafi ekki verið gerð lakari skil á Alþ. en ýmsum öðrum. En það vil ég taka fram í þessu sambandi einnig, að ég met landhelgismálið nokkuð á annan hátt en Kröfluvirkjun og hingað til hef ég ekki takmarkað umræðutíma þegar fjallað hefur verið um utanríkis- eða landhelgismál, og ég mun láta þá reglu áfram gilda.



Herra forseti. Í beinu framhaldi af því, sem hæstv. forseti ræddi um hér úr forsetastól, vil ég taka það fram, að við alþfl.- menn skiljum ósköp vel hans vanda. Þegar lítið lifir af þingi fram að jólum og menn óska eftir að koma með fyrirspurnir eða mál utan dagskrár, þá er erfitt fyrir hann að verða við þeim óskum og eðlilegt að hann reyni að sníða slíkum umr. eins þröngan stakk og hann getur. Ég vil einnig benda á það, að undir slíkum tilvíkum höfum við alþfl.- menn ávallt virt forseta og höfum aldrei farið fram yfir þann tíma sem hæstv. forseti hefur heimilað okkur, og það gerði sá, sem hafði orð fyrir okkur í þessum umr., ekki heldur, heldur hélt sig við þær 5 mínútur sem honum voru úthlutaðar. En ég verð að benda hæstv. forseta á það, að sá sem einnig hafði óskað eftir umr. utan dagskrár þennan sama dag, hann fékk sömu beiðnina um takmörkun á ræðutíma og við. Sú beiðni var ekki virt, og við urðum ekki varir við það, alþfl.- menn, að hæstv. forseti hefði neitt við það að athuga. Og ég vil einnig taka það fram og kvaddi mér hljóðs sérstaklega til þess að geta þess, að þegar umr. voru hér fyrir tveimur dögum, þegar þingflokkur Alþfl. óskaði þess formlega við hæstv. forseta að Kröflumálið yrði tekið á dagskrá, þá leit ég ekki svo á að hér væri um að ræða beiðni um fyrirspurn til hæstv. ráðh., heldur beiðni um umr. um þetta mikilvæga mál. Ég ætla ekki að fara í neinn meting um það, hvert málið er öðru stærra. En við skulum gera okkur grein fyrir því, að hér er um að ræða mál sem er þannig vaxið að það hefur kostað hverja einustu meðalfjölskyldu í landinu 200 þús. kr. skuld við erlenda banka í erlendum gjaldeyri. Miðað við það að Kröfluvirkjun kosti uppkomin í kringum 10 milljarða, þá þýðir það einfaldlega að meðalstór íslensk fjölskylda er að taka á sig ábyrgð í erlendum bönkum á erlendu gjaldeyrisláni að upphæð 200 þús. kr. Og ef það er rétt, sem fram hefur komið í álíti ýmissa merkustu vísindamanna okkar, að þarna sé í hættu stefnt, þá er vissulega ástæða til þess af Alþ. að taka það til umr., og raunar er furðulegt að það skuli ekki hafa verið betur gert heldur en gert hefur verið á þessu þingi. En skýringin á því er e.t.v. sú, að þrír af fimm flokkum þingsins virðast hafa svarist í nokkurs konar fóstbræðralag þagnarinnar um þetta mál. Þeir vilja helst ekki ræða það, helst ekkert um það segja, helst þegja yfir því. Sú er e.t.v. skýringin á því hvernig stendur á því að erfitt er að fá þetta mál til umr. hér á hinu háa Alþ. Þó vil ég benda á það, að jafnvel helstu stuðningsblöð þessara þriggja flokka telja sig fara nærri um hvað þarna er að gerast, og þær alvarlegu og ískyggilegu fréttir, sem birst hafa um horfur á Kröflusvæðinu undanfarna mánuði, hafa ekki síður birst í þeim blöðum heldur en öðrum blöðum, og viðvörunarorð, sem gefin hafa verið, hafa ekki síður verið gefin í þeim blöðum heldur en öðrum. Minni ég í því sambandi á fjölmarga leiðara í dagblaðinu Vísi, fyrrv. stuðningsblaði hæstv, iðnrh., sem hefur e.t.v. blaða mest látið í ljós áhyggjur sínar yfir þróun þessara mála. Ég kvaddi mér hér hljóðs fyrir tveimur dögum fyrst og fremst til þess að gera tvennt: Í fyrsta lagi til þess að lýsa óánægju minni með það, hvaða hátt ætti að hafa á þessum umr. Í öðru lagi til þess að óska eftir því bæði við hæstv. forseta og hæstv. iðnrh. að umr. yrði haldið áfram þegar betri tími gæfist, og sá tími gefst ekki enn því við verðum að hverfa hér af fundi eftir tæpa klukkustund, - umr. verði haldið áfram og þá í þeim dúr að hæstv. ráðh. flytji Alþ. skýrslu um ástandið við Kröflu, um horfurnar í sambandi við gerð þeirrar virkjunar og um þá valmöguleika sem enn eru fyrir hendi um að halda áfram - eða biða og sjá hvað úr ætli að verða. Og ég vil ítreka þessa ósk mína til hæstv. ráðh., að hann gefi Alþ. tæmandi skýrslu um þessi atriði. Hvort heldur menn vilja kalla það hvíta bók eða svarta skýrslu, það fer sjálfsagt eftir því hvaða skoðanir menn hafa á þessari virkjun, en ég óska eindregið eftir því við hæstv. ráðh. að hann flytji Alþ. slíka skýrslu byggða á nýjustu tiltækum upplýsingum þeirra sérfræðinga sem þarna hafa hagsmuna að gæta og vit og þekkingu á, og óska jafnframt eftir því við hæstv. forseta, að hann verði rýmilegur í tíma sínum við bæði hæstv. ráðh. og hv. alþm. þegar að því kemur að slík skýrsla verði flutt. Hvort það væri rétt að ríkisstj. sjálf gæfi út þessa hvítu bók eða svörtu skýrslu eða iðnrh. sjálfur legg ég alveg á vald hæstv. ríkisstj. og ætla engin afskipti að hafa af þeirri ákvörðun hennar. Ég get þó ekki komist hjá því, fyrst ég er kominn í þennan ræðustól og væntanlega ekki ætlað að sæta 5 mínútna tímatakmörkun - eða er svo?

Það hefur ekki verið tilkynnt.

- Þá ætla ég þó ekki að láta hjá liða að fara örfáum orðum um Kröfluvirkjun og málefni hennar, þó að ég ætli að láta frekari umr. biða af minni hálfu í þeirri von að hæstv. iðnrh. verði við þeirri áskorun minni að flytja Alþ. skýrslu um þetta mál og ekki aðeins þinginu, heldur þjóðinni líka, sem veit ekki lengur hvaðan á sig stendur veðrið. Það hefur komið fram m.a. á ráðstefnu, sem haldin mun hafa verið í Kaliforníu fyrir tveim árum eða svo og forráðamenn Kröfluvirkjunar fóru til, að það teldist lágmark, áður en ráðist yrði í jarðgufuvirkjun, að þær tilraunaholur, sem boraðar væru, væru látnar blása í 6 mánuði áður en hægt yrði að byrja mælingar og athuganir á virkjunarmöguleikum. Þetta hef ég eftir þeim íslensku sérfræðingum sem þessa ráðstefnu sátu. Ég bendi aðeins á að þessi athugun hefur ekki farið fram hér á landi. Nýlega skrifaði einn þekktasti vísindamaður þjóðarinnar á þessu sviði grein í eitt dagblaða borgarinnar þar sem hann lýsti svipuðum virkjunarframkvæmdum sem ráðist hafði verið í í landinu Kenýa í Afríku. Hjá þessum vísindamanni í þessari grein kom það fram, að undirbúningsathuganir og rannsóknirnar á þessu jarðgufuvirkjunarsvæði í Kenýa hefðu staðið í 6 ár áður en endanlega var afráðið hvernig ætti að virkja, með hverjum hætti og hversu mikið. Ég bendi enn fremur á að það virðist ekki enn liggja fyrir hvaða aðili það raunverulega er sem tók þá ákvörðun að hefja virkjun við Kröflu án þeirra undirbúningsathugana sem flestir íslenskir sérfræðingar og að ég ætla allir erlendir sérfræðingar eru sammála um að séu nauðsynlegar áður en í svona framkvæmdir er ráðist. Og ég vil enn fremur benda á það, hvernig að þessum málum öllum er staðið. Það er Orkustofnun sem á að sjá um útvegun orku og rannsóknir hennar. Henni á ekki að koma neitt annað við heldur en aðeins gufuöflunin sjálf. Síðan kemur annar aðili, Kröflunefnd, sem á að reisa mannvirki þarna og panta vélar. Síðan kemur þriðji aðili, Rafmagnsveitur ríkisins, sem á að sjá um að koma orku þeirri, sem væntanlega verður framleidd á Kröflusvæðinu, á markað, Síðan kemur fjórði aðili, sem enn er ekki fundinn, sem á að reka þessa aflstöð. Og það virðist vera að þessi fjögur höfuð á sama líkama hafi raunverulega ekkert samband sín á milli og enginn þeirra, hvorki einn né annar, beri ábyrgð á því hvernig líkaminn starfar. Þetta minnir einna mest á ævintýri sem ég las sem strákur, þar sem líffærin í Jóni Jónssyni voru að rífast um hvert væri öðru mikilvægara, Heilinn taldi sig mikilvægari maganum, maginn taldi sig mikilvægari fótunum o.s.frv., o.s.frv. Þetta ævintýri endaði þó vel, því að líffærin í Jóni Jónssyni samþykktu eftir langan umræðufund að sennilega væru þau háð hvert öðru talsvert mikið og Jóni Jónssyni ekki góð framtíð búin ef þau ætluðu að fara að starfa hvert í sínu lagi. En í sambandi við málefni Kröflu virðast þau líffæri, sem þar eiga að taka til starfa og eiga að halda málunum uppí, ekki einu sinni vera á sama líkama, hvað þá í kallfæri hvert við annað. Hæstv. iðnrh. situr við sitt heygarðshorn, Orkustofnun í sínu horni, Kröflunefnd í sínu horni, Rafmagnsveitur ríkisins í sínu horni, og svo bætist fimmta hornið við þar sem rekstraraðilinn á að vera, en þar er enginn enn því hann hefur ekki fundist. Og þessi horn eru ekki einu sinni í sama herbergi, þau eru ekki einu sinni í sama húsi, það er varla að þau séu í sama landsfjórðungi. Það er með þetta eins og flest annað, að ef þetta gengur, sem allir þm. og þjóðin öll vonar, þá sjálfsagt verður ekki langt að leita þess sem telur sig bera ábyrgðina á öllu saman. Ef vel gengur þarf ekki að leita að þeim sem á að ýta á hnappinn og setja vélarnar í gang, halda tækifærisræðu við það tilefni og fá myndir af sér í blöðum. Þá verður ekki neinn í vandræðum með að benda á hver ábyrgur er, hver eigi að fá þakkirnar. En ef illa fer, hver er það þá sem stendur ábyrgur fyrir þjóðinni? Er það hæstv. iðnrh.? Er það hæstv. ríkisstj.? Er það Alþingi? Er það Kröflunefnd? Er það Orkustofnun? Eða Rafmagnsveitur ríkisins? Er það Norðurlandsvirkjun sem enn er ekki til? Að þessu hefur verið spurt og að þessu hlýt ég að spyrja, og ég hlýt að vilja fá það hreinlega fram frá hæstv. ráðh. eða hæstv. ríkisstj., hver það er sem er ábyrgur fyrir þingi og þjóð fyrir framkvæmdunum við Kröflu. Hver á heiðurinn ef vel tekst og hver stendur ábyrgur ef illa tekst? Hver er það sem er ábyrgur fyrir því að hunsa eða taka ekki tillit til athugasemda og ummæla ýmissa helstu sérfræðinga okkar lands á þeim sviðum sem varða Kröfluvirkjun? Hver er það sem tekur þessar ákvarðanir? Hver er það sem axlar þá ábyrgð sem því fylgir? Um þetta viljum við fá skýr svör. Og ég fæ ekki séð annað en að íslenskir skattborgarar, sem standa ábyrgir fyrir þessum framkvæmdum og hafa axlað hver meðalfjölskylda um 200 þús. kr. í erlendum lántökum fyrir þessari framkvæmd eða mun axla það, að þeir vilji fá að vita hver það er sem leggur þessa byrði á þá, hver það er sem ábyrgðina ber. Hæstv. ráðh. sagði í ræðu sinni, þessari stuttu ræðu sem hann flutti fyrir tveimur dögum, að það væri í raun réttri Alþingi sem ætti að axla þessa ábyrgð og þ. á m. væntanlega við fimm þm. Alþfl., vegna þess að Alþ. hefði samþ. heimildarlöggjöf um jarðgufuvirkjun við Kröflu. Eins og hv. 4. landsk. þm. benti á, þá er hér aðeins um heimildarlöggjöf að ræða, síðan tekur væntanlega ráðh, eða ríkisstj. öll ákvörðun um það, hvort og hvernig heimildinni skuli beitt. En ég vil benda hv. alþm. á annað í þessu sambandi, og það er að sú virkjun, sem verið er að byggja við Kröflu, á sér enga stoð í lögum vegna þess að heimildarlöggjöfin, sem Alþ. samþ., gerði ráð fyrir heimild til ríkisstj. eða annars aðila að reisa og reka jarðgufuaflsstöð við Kröflu eða austanvert. Námafjall með allt að 55 mw. afli. Sú virkjun, sem nú er verið að byggja við Kröflu, er ekki 55 mw. virkjun. Ástimplað afl hvorrar vélar um sig er 30 mw. Möguleg aflframleiðsla þeirra beggja er 70–72 mw. Mönnum finnst það kannske ekki stór keppur í sláturtíðinni þó það muni 15–20 mw. á þeirri virkjun, sem verið er að reisa, og þeirri virkjun, sem lög heimila að reist verði. En ég vil benda aðeins á að mismunurinn sem þarna er, hann er ekki minni en samanlagt virkjað vatnsafl í heilum landsfjórðungi. Ég er því ansi hræddur um að það þurfi að breyta þessum lögum talsvert enn til þess að geta varpað ábyrgðinni yfir á hið háa Alþingi. Þá kom það einnig fram hér í fyrra, þegar umr, urðu um Kröfluvirkjun utan dagskrár, að ég lét í ljós talsverðan ótta um að verðlagið á rafmagni því, sem ætti að framleiða við Kröflu, yrði nokkru hærra en menn gengju út frá. Þessu mótmælti hæstv. iðnrh. mjög eindregið og var sífellt að klifa á því að verðið á raforkunni frá Kröflu yrði fyllilega samkeppnisfært við verð á innfluttum orkugjöfum eins og olíu. En nú ber svo við að nýlega hefur komið út á vegum Framkvæmdastofnunar ríkisins, áætlanadeildar, skýrsla um Norðurlandsvirkjun þar sem m.a. er spáð hvert heildsöluverð orku frá Kröfluvirkjun muni verða. Í þessari skýrslu, sem væntanlega er gefin út ekki aðeins með samþykki Framkvæmdastofnunarinnar, heldur einnig ríkisstjórnar Íslands, er gengið út frá því að heildsöluverð á raforku frá Kröflu geti numið talsvert á þrettándu krónu, og það er fjórum til sex sinnum meira en kostar að kynda hús eða kynda aflvélar með innfluttum orkugjöfum. Ef við erum að standa í því að virkja okkar ódýra vatnsafl, er þá ekki nokkuð hátt spenntur boginn ef niðurstaðan er sú að orkan, sem þessi raforkuver framleiða, sé fjórum til sex sinnum dýrari heldur en innflutt orka frá Arabalöndum? Hvar er þá allur auðurinn í íslensku vatnsföllunum og íslensku jarðgufunni, sem við höfum verið að státa af, ef við getum ekki staðið okkur betur en svo, að sú innlenda orka, sem við erum að reyna að framleiða í stað innfluttrar orku, sé fjórum til sex sinnum dýrari en innflutta orkan sem við erum að reyna að losa okkur við? Hvernig er eiginlega staðið að málum af íslenskum ráðamönnum ef þetta á að vera niðurstaðan, að það sé fjórum til sex sinnum dýrara að kaupa orkuna af okkur sjálfum heldur en að kaupa hana frá rússum eða arabískum olíufurstum? Er það þessi stefna sem á að ráða í sambandi við virkjunarmál á Íslandi, jarðgufu- og vatnsaflsvirkjanir, að við séum að reisa okkur hurðarás um öxl í erlendum skuldasöfnunum til þess að framleiða orku sem við gætum ekki selt nokkrum manni öðrum en okkur sjálfum nema á miklum undirboðum, þar eð hún er fjórum til sex sinnum dýrari heldur en innflutt orka í formi olíu og bensíns. Sú gagnrýni, sem við alþfl.-menn höfum haldið uppi á Kröfluvirkjun, er ekki þannig til komin að við efumst um að norðlendingar og austfirðingar búi við raforkuskort og hafi lengi við raforkuskort búið. Okkur er fyllilega ljóst að það er og hefur verið mjög nauðsynlegt að auka orkuframleiðslu fyrir norðlendinga og austfirðinga. En fyrr má nú rota en dauðrota, vegna þess að hverju eru norðlendingar og austfirðingar bættari, hverju eru landsmenn allir bættari ef sú orkuöflun þýðir það í raun að raforkuverð á orkuveitusvæðinu þurfi að tvöfaldast frá því sem nú er til þess að hægt verði að standa undir kostnaði við framleiðsluna á þessari orku. Þetta er svipað læknisráð eins og ef maður, sem hefði lengi búið við hungur, væri tekinn inn á einhverja góðgerðarstofnun, settur við 12 manna matarborð, bornir fram réttir sem ætlaðir væru 12 manns, honum skipað að éta þá alla og síðan væri honum sendur reikningurinn á eftir. Þetta er læknisráðið sem verið er að beita núna til þess að lækna raforkuskortinn hjá norðlendingum og austfirðingum. Það er verið að færa þeim mjög dýrt rafmagn í miklu meira mæli heldur en þeir hafa þörf á og getu til þess að nota, og síðan eiga annaðhvort þeir eða landsmenn allir að borga brúsann. Vissulega mætti segja eftir 10–15 ár, þegar orkuþörfin á þessum landssvæðum hefur aukist mikið frá því sem hún er nú, þá geta kannske einhverjir staðið upp og sagt: já, sjáið þið nú til, núna er Kröfluorkan uppétin. Hvernig hefðum við staðið nú ef við hefðum ekki gert þetta eða hitt fyrir 10–15 árum? - En þetta mætti alveg eins segja um hungraða manninn sem ég var að taka dæmi af áðan. Hann er kannske settur niður við 12 manna matarborð í dag og skipað að éta fyrir 12 manns næstu árin. Eftir 15 ár, þegar maðurinn væri búinn að koma sér upp fjölskyldu og hrúga niður börnum, þá gæti einhver staðið upp og sagt: jæja, var ég nú ekki sannspár? Var nú ekki réttara að byrja að gefa manninum ríflega fyrst til þess að hann hefði nóg þegar hann var búinn að hlaða niður börnum? - En það er þetta, slíkar og þvílíkar röksemdir, sem beitt er þegar verið er að reyna að leysa úr orkuþörf norðlendinga og austfirðinga. Til þess enn frekar að árétta þetta sjónarmið vil ég skýra frá því, að nú fyrir fáum dögum kom rafmagnsveitustjóri ríkisins á fund fjvn. og gaf henni ýmsar upplýsingar um raforkumál. Þar kom m.a. fram að því er spáð hjá Rafmagnsveitum ríkisins að byggðalínan ein muni nægja norðlendingum og austfirðingum til þess að fullnægja öllum þeirra raforkuskorti, núverandi raforkuskorti og fyrirsjáanlegum raforkuskorti til ársins 1982. Í fimm ár til viðbótar þurfa norðlendingar og austfirðingar því ekki á annarri viðbótarorku að halda heldur en þeirri sem fæst með byggðalínunni einni. Í heil fimm ár á því að reka Kröfluvirkjun sem nokkurs konar varaaflstöð án þess að nokkur markaður sé fyrir orkuna frá þessari virkjun. Hvað skyldi nú fyrirtækið kosta þegar búið er ekki aðeins að reisa virkjunina og línur til þess að flytja raforkuna frá henni, heldur einnig þegar búið er að reka þessa virkjun í fimm ár án þess að nokkur hafi þörf til þess að kaupa það rafmagn sem hún framleiðir? Ætla rekstrarhallinn á virkjuninni yfir það tímabil muni ekki nema álíka upphæð og hún kostar fullsmíðuð, og skyldi þá ekki vera farið að nálgast, komið jafnvel yfir 20 þús. milljónir sem þjóðin þyrfti í einu eða öðru formi að borga fyrir að hafa virkjun Kröflu tilbúna áríð 1982 til þess að geta sinnt þeim markaði sem þá fyrst byrjar að skapast á Norðurlandi og Austurlandi fyrir þessa virkjun? Þarna er því ekki aðeins verið að ræða um kostnaðinn við að byggja þessa virkjun, heldur einnig kostnaðinn við að reka hana í heil fimm ár án þess að nokkur þörf sé fyrir þá raforku sem þessi virkjun á að framleiða. Það má vel vera að þetta komi ekki fram sem hreinn rekstrarhalli á virkjuninni sjálfri, þetta komi ekki fram þannig að virkjunin framleiði orku í fimm ár án þess að nokkur kaupandi fáist. En þá kemur þetta bara niður á öðrum virkjunum á Norðurlandssvæðin sem geta rá ekki selt þá orku sem þær framleiða. Samkvæmt yfirlýsingu rafmagnsveitustjóra ríkisins er Krafla óþörf fram til 1982, engin not fyrir orkuna frá Kröflu fyrr, heldur eftir það ár, eftir árið 1982. Ef fram til þess tíma verður um einhverja rafmagnssölu að ræða frá Kröflu sem máli skiptir, þá bitnar það einfaldlega á raforkusölu annarra virkjana á Norðurlandi eða annarra virkjana á landinu sem gætu selt orku til Norðurlands, sem auðvitað mundu þá skila a.m.k. minni rekstrarafgangi eða rekstrararði út úr því dæmi, þannig að það skiptir engu máli hvort heldur Kröfluvirkjun er rekin án þess að selja orku næstu fimm ár eða það bitnar á einhverjum öðrum virkjunum sem ella gætu selt meiri raforku. Niðurstaðan er sú, að það er þjóðin sem þarf að borga, og ef marka má þessar upplýsingar, þá þarf hún að borga ekki einfalt verð Kröfluvirkjunar, heldur tvöfalt, ef ekki þrefalt, áður en hún getur fengið að njóta einhvers hags af þessari virkjun. Ég vil enn og aftur benda á að fram til þessa hefur Kröflumálið verið slíkt feimnismál, bæði hér á Alþ. og í þeim stofnunum, ráðum og nefndum sem um þetta mál hafa fjallað, að það hefur varla verið hægt að fá nokkurn mann tengdan þessu fyrirtæki til þess að opna sig um það hvað þar er að gerast. En nú eru að verða miklar breytingar þar á. Nú eru sérfræðingarnir, sem mest hafa haft af þessu máli að segja, að opna sig meira með hverjum deginum sem líður. Þær fréttir, sem birst hafa af ástandinu við Kröflu undanfarna daga og víkur, hafa allar byggst á umsögnum sérfræðinga. Það eru sérfræðingarnir, en ekki stjórnmálamennirnir, sem nú gagnrýna framkvæmdirnar við Kröflu hvað harðast. Og hvers vegna? Vegna þess einfaldlega að þessir sérfræðingar eru orðnir hræddir við að stjórnmálamennirnir ætli að velta ábyrgðinni af Kröfluævintýrinu alfarið yfir á þá. Þess vegna þora þeir ekki að þegja lengur. Og hvað er það sem þeir hafa verið að segja við okkur t.d.? Forstöðumaður Jarðborana ríkisins, studdur áliti fundar Jarðfræðingafélagsins, hefur lýst því yfir að það sé skoðun jarðfræðinga að borsvæðið, dalurinn sem borað hefur verið í við Kröflu sé þannig kominn, að það sé eins gott að gefa hann upp á bátinn og byrja á nýjan leik á allt öðru svæði, bora fyrst tilraunaholur og síðan væntanlega virkjunarholur. Og hvað þýðir þetta? Þetta þýðir einfaldlega það, að einn fremsti sérfræðingur okkar íslendinga í þessum málum lýsir yfir að það sé skoðun sín að íslenska ríkisvaldið, eða hver sem ræður af þessum fimm eða sex höfðum á Kröflu, sé búið að henda 13–14 hundruð millj. kr. af fé þjóðarinnar ofan í botnlausa hít borholanna ellefu við Kröflu, þær muni aldrei koma að gagni og fyrr hefði verið betra að flytja sig af þessum borstað og yfir á annan. Þetta er það álit sem ýmsir helstu sérfræðingar þjóðarinnar, sem þagað hafa til þessa, eru nú farnir að láta í ljós. Í þessum málum er ég að sjálfsögðu eins og flestir þm. aðeins leikmaður. Það er þess vegna sem ég kemst ekki hjá því að óska eftir því við hæstv. ráðh. að hann láti ekki langan tíma líða áður en hann flytur annaðhvort á eigin vegum eða í nafni ríkisstj. Alþingi nákvæma skýrslu um ástandið við Kröflu, horfurnar við Kröflu og þá möguleika og þá kosti sem í boði eru, hvort heldur til að taka málið að nýju til skoðunar, fresta framkvæmdum, flytja borstaði nú eða halda áfram þrátt fyrir viðvaranir bæði guðs og manna.



Út af þeim umr., sem hér hafa verið og eru á vissan hátt krítík á stjórn mína á hv. Alþ. í umr. utan dagskrár og að þar sé gert upp á milli mála, þá vil ég rifja það upp hversu oft Kröfluvirkjun hefur komið til umr. nú á rúmu ári: 11. nóv. 1975, 2. des. 1975, 1. apríl 1976, 6. apríl 1976, 7. apríl 1976, 9. apríl 1976 og 30 nóv. 1976 og svo aftur 3. des. framhaldsumr. Ég ætla að ekkert mál að undanteknu landhelgismálinu hafi verið jafnoft rætt bæði með fsp. samkvæmt þingsköpum og einnig utan dagskrár og skýrslu hæstv. iðnrh. um Kröfluvirkjun og þau mál sem þar að lúta. Þannig finnst mér að það hafi ekki verið beitt þarna neinni hlutdrægni í málinu. Ég endurtek það, að ég met utanríkismál og landhelgismál nokkuð á annan veg en innanlandsmál önnur, nema einhverjar sérstakar aðstæður kunni þar að liggja að baki. Og það er alveg rétt, ég óskaði eftir því við hv. 2. þm. Austurl. að hann stytti mál sitt, en hins vegar fór ég aldrei fram á það að hann væri vissan tíma, og ég ætla að hv. þm. hafi gert það. Það var líka vitað mál að hæstv. forsrh. var að fara utan og hafði einungis þennan tíma til að svara þeirri fsp. sem til hans var beint. Og ég vonast eftir því, að þessi dagur bæti nokkuð þann takmarkaða tíma sem var á þriðjudaginn við umr. þessar utan dagskrár.



Herra forseti. Ég ætla ekki að blanda mér í þær umr. sem hér hafa farið fram um meðferð fsp. minnar á þriðjudaginn var um Kröflu. Það verða þeir reyndari hér í þinginu að fjalla um, um fordæmin og hvort hér hafi verið staðið að á venjulegan máta eða óvenjulegan. Ég ætla ekki að meta það. Hins vegar kom mér nokkuð á óvart þegar þetta var ákveðið hvað skamman tíma ég fékk til þess að fjalla um þetta mál, því að eins og komið hefur fram í umr. í dag og reyndar áður, þá er Krafla það mikilvægt mál að þingið þarf að fjalla um það við og við og ekki síst nú þegar komið er að þeim tíma sem virkjunin átti að vera til og við sjáum hvernig ástandið er á þeim stað sem Kröfluvirkjun á að starfa á. Í umr. utan dagskrár s.l. þriðjudag um ástandið við Kröfluvirkjun sagði ég frá því, að ég teldi nú orðið ljóst að ekki hefðu farið fram nægar undirbúningsrannsóknir á Kröflusvæðinu áður en framkvæmdir við virkjunina hófust. Hæstv. iðnrrh. svaraði þessari fullyrðingu minni með því að lesa upp úr skýrslu Orkustofnunar er gefin var út í ársbyrjun 1975. Kom fram í þeirri skýrslu m.a. að rannsóknir hafi farið fram á árunum 1970–1973 og á árinu 1974 og hafi verið boraðar tvær tilraunaholur, niðurstaða þessara borana og annarra rannsókna hafi leitt í ljós að Kröflusvæðið mundi standa undir 50–60 mw. gufuvirkjun og hugsanlegri stækkun síðar. Ég leyfi mér að halda því fram, og hef fyrir mér fullyrðingar vísindamanna um það, að hvergi í heiminum, þar sem gufuaflsvirkjanir hafa verið reistar, hafi farið fram jafntakmarkaðar rannsóknir áður en virkjunarframkvæmdir hófust. Það eitt að segja að rannsóknir hafi farið fram á þriggja ára tímabili segir ekkert um það hversu ítarlegar þær rannsóknir hafi verið. Ég hef hvergi getað fengið það staðfest af neinum vísindamanni að þessar rannsóknir hafi verið nægar. Ég held að ekki fáist betri staðfesting á því, hversu illa hefur hér verið staðið að undirbúningsrannsóknum, en með því að vitna til þess hvernig ástandið er á virkjunarsvæðinu þegar samkvæmt áætlunum átti að fara að sjást fyrir endann á fyrstu áætlunum um raforkuframleiðslu. Til samanburðar við undirbúning Kröfluvirkjunar ætla ég að segja í nokkrum orðum frá undirbúningi að gufuaflsvirkjun í Kenýa, sem nokkrir aðilar hafa minnst á. Í Kenýa er jarðhitasvæði. Á þessu svæði voru boraðar tvær tilraunaborholur einhvern tíma á árunum fyrir 1960. Þessar holur voru um 900 m djúpar og bentu þær til þess að þarna undir væri jarðhiti yfir 200°C. Árið 1968 komst Þróunarsjóður Sameinuðu þjóðanna í spilið, en sjóðurinn styrkir þær jarðhitarannsóknir, og næstu 5 árin voru í Kenýa framkvæmdar yfirborðsrannsóknir með öllum þekktum jarðfræðilegum og jarðeðlisfræðilegum aðferðum. Þessar rannsóknir leiddu síðan til þess, að hafist var handa um boranir á árinu 1973, og voru á næstu tveim árum boraðar 4 borholur, samtals um 4800 m djúpar, en dýpsta holan er 1600 m. Við þessar boranir starfaði íslenskur verkfræðingur, Ísleifur Jónsson forstöðumaður jarðboranadeildar Orkustofnunar, sem eftirlitsmaður fyrir Sameinuðu þjóðirnar. Þegar leið að lokum borananna voru tveir jarðeðlisfræðingar, Stefán Arnórsson í Orkustofnun og Sveinbjörn Björnsson í Raunvísindastofnun Háskólans, kallaðir til Kenýa til að meta árangur og gera till. um frekari framkvæmdir. Á grundvelli þeirra athugana réðu Sameinuðu þjóðirnar til ráðuneytis verkfræðistofuna Virki í Reykjavík og sænska verktakafyrirtækið Sveko til að gera till. um framhaldið. Skýrsla þessara ráðunauta mun nú í þann veginn að koma út, og verður þá væntanlega tekin ákvörðun um 10 mw. aflstöð sem fullnægja mun aflþörf nálægra byggðarlaga. Næg gufa til þessarar virkjunar er fyrir hendi í boruðum borholum, en fyrr var ekki talíð rétt að taka ákvörðun um virkjun og hefja hönnun. Gangur málsins þar er því þessi: 1) Forrannsóknir, athugað hvort jarðhiti sé fyrir hendi. 2) Nákvæmar jarðeðlisfræðilegar rannsóknir. 3) Boranir og öflun gufu. 4) Ákvörðun um virkjun. Það er stundum talað um Kenýa sem vanþróað land, en við teljumst vera: öðrum klassa en þeir á þeim vettvangi. Það er líka mjög athyglisvert að íslenskir verkfræðingar hafa mjög verið hafðir í ráðum við framangreindar rannsóknir í Kenýa. Hv. alþm. taka sínar ákvarðanir oft að því er virðist án ráðlegginga sérfræðinga og stundum þvert ofan í ráðleggingar þeirra, og ríkir þá sú stefna, eins og haft er eftir einum þingmanni, að aldrei hafi verið byggð svo vitlaus virkjun á Íslandi að hún borgaði sig ekki. Hinn mikli hraði, sem hafður hefur verið á framkvæmdum við Kröfluvirkjun, hefur alltaf verið afsakaður með því að í árslok 1976 yrði framkvæmdum við virkjunina að vera lokið því þá yrði Orkustofnun tilbúin með orkuna. Síðar tók Orkustofnun þá áætlun sína til endurskoðunar og taldi enga tryggingu fyrir því að orka fyrir 30 mw. raforkuframleiðslu yrði tilbúin fyrir árslok 1976, En lýsingin á því ástandi, sem nú ríkir við Kröflu, ástandi borholanna, verður varla betur rakin en í Morgunblaðinu nú fyrir nokkrum dögum. Fyrirsögn þessarar greinar er svolítið merkileg því hún hljóðar á þessa leið: „Horft vonaraugum á holu 9.“ Undirfyrirsögn: „Hræðsluvíti hvarf þegar hola 3 var kæfð.“ Þarna er í stuttu máli sagt raunverulega frá því ástandi sem ríkir á þessu svæði. En það kemur meiri og ítarlegri frásögn í Morgunblaðinu, með leyfi forseta: „Guðmundur Pálmason hjá Orkustofnun sagði,“ segir í Morgunblaðinu, „að segja mætti að það gæti vissrar bjartsýni með holu 10, en hins vegar væri varasamt að segja nokkuð ákveðið í þessu efni fyrr en holan hefði verið mæld. Væri stefnt að því að mæla holuna eins fljótt og auðið væri eða strax upp úr helginni,“ - það er um síðustu helgi, - „en þegar væri kominn hár þrýstingur í holuna. Guðmundur kvað hins vegar einnig of snemmt að segja nokkuð um það í hvaða formi sú orka væri sem úr holunni fengist ef til kæmi. Hola 10 er skammt frá holu 4 eða Sjálfskaparvíti, eins og hún var nefnd eftir að hún reif allar lokur af sér, en áður en til þess kom hafði hún gefið af sér rennsli. Þá hefur Morgunblaðið fregnað, að verulegar vonir séu bundnar við holu 11, en af hálfu Orkustofnunar er því svarað að of snemmt sé að spá nokkuð um árangurinn af þeirri holu. Ekkert verður átt við holu 5 að sinni, en eins og komið hefur fram hefur komið í ljós hlykkur á þeirri holu sem hefur í för með sér að ekki er hægt að koma borstöngum niður í hana. Fyrirstaða hefur einnig komið fram í holu 7, en hún blæs þó eftir sem áður og er ekki unnt að gera við holu í blæstri. Þarf því að kæfa holuna með því að dæla í hana köldu vatni, en því eru ýmis vandkvæði samfara og verður ekki gert nema að vel athuguðu máli, að því er Jakob Björnsson orkumálastjóri tjáði Morgunblaðinu. Líkur eru taldar á að einhver þan efnasambönd séu í holunum á þessu svæði er valda tæringu í fóðringum holanna. Komið hefur gat á fóðringar í holu 3, sem að líkindum má rekja til framangreindrar ástæðu, en hola þessi var kæfð í fyrradag og er nú verið að kanna hvað gera megi til að gera við hana.“ Þetta er sagt í Morgunblaðinu og meiri sorgarsaga af þessum framkvæmdum við Kröflu verður varla sögð hér á Alþ. En það er svolítið athyglisvert að íhaldspressan er mér besti bandamaðurinn þegar ég fer að rifja upp hvernig ástandið er við Kröfluvirkjun, og bendir þá margt til þess að farið sé að hitna í kolunum á stjórnarheimilinu þegar rætt er um Kröflu og að ástandið sé alvarlegra en hér er látið í veðri vaka í ræðum iðnrh. og fleiri. Þannig stöndum við nú í árslok 1976, að virkjun með möguleika á 30 mw. framleiðslu er að verða tilbúin norður við Kröflu, vafalaust vel byggð af slíkum stöðvarhúsum að vera með japönskum túrbínum, keyptum án útboða til að hraða framkvæmdum, en enga orku til að færa langbreyttum norðlendingum. Í öllum umr. um ástand Kröfluvirkjunarframkvæmdanna vitnar iðnrh. ætið til Orkustofnunar um gang framkvæmda og segist ætíð hafa haft upplýsingar hennar að sínu leiðarljósi. Ekki skal ég draga það í efa að rétt sé. Í svarræðu hæstv. iðnrh. s.l. þriðjudag segir m.a. um ástand innan Orkustofnunar þessa dagana. Um skýringu Ísleifs Jónssonar forstöðumanns jarðboranadeildar á orsökum lítils gufumagns við Kröflu segir orðrétt í ræðu hæstv. iðnrh.: ,.Það er rétt að það komi nú fram, að jarðfræðingar jarðhitadeildar í Orkustofnun eru í veigamiklum atriðum ósammála þeirri skoðun sem Ísleifur Jónsson forstöðumaður jarðboranadeildar setur fram. Þetta er ekki nýtt. Við höfum reynt það oft fyrr hversu ágætum sérfræðingum ber ekki saman um margt varðandi Kröflu. En ég vil taka það skýrt fram, eins og ég hef margsinnis gert áður, að varðandi framkvæmdir við Kröfluvirkjun hef ég talið eðlilegt að byggja fyrst og fremst á þeim skoðunum sem Orkustofnun sem slík lætur í ljós um þessi efni, og þegar ég tala um Orkustofnun, þá á ég við það sem yfirmenn hennar, er ábyrgð bera á umsögnum frá stofnuninni, láta frá sér fara, en það eru fyrst og fremst orkumálastjóri, sem er yfirmaður stofnunarinnar, og dr. Guðmundur Pálmason, sem er yfirmaður jarðhítadeildar.“ Þarna er um að ræða tvo aðila: Í fyrsta lagi yfirmann jarðboranadeildar. Í ræðu iðnrh., er bent á sérstaklega að þessir menn séu ekki sammála um niðurstöðu eða skýringar hans á því ástandi sem er norður við Kröflu og þess vegna sé rétt að minnast á það að aðrir starfsmenn þessarar deildar hafi annað um málið að segja. En þegar kemur að yfirmönnum Orkustofnunar, þá er aðeins vitnað til yfirmannanna, en gefið fyllilega í skyn að þeir, sem undir þeim eru, séu ekki aldeilis sammála um allt það sem frá Orkustofnun kemur, sem sagt staðfestingu á því að innan Orkustofnunar eru vísindamenn ekki lengur sammála um - ef þeir hafa nokkurn tíma verið það - hvernig ástandið er og hvernig við því á að bregðast eða hvað er fram undan um framleiðslu raforku á Kröflusvæðinu í náinni framtíð. Hæstv. iðnrh. vitnaði m.a. til forráðamanna Orkustofnunar. Hann sagði eftir þeim að varast bæri ótímabæra svartsýni og ótímabæra bjartsýni. Skv. þessum orðum er ástandið við Kröflu vægast sagt alvarlegt. Forstöðumenn Orkustofnunar, sem skv. orðum hæstv. iðnrh. sáu um ítarlegar rannsóknir á Kröflusvæðinu á árunum 1970–1973, láta það nú frá sér fara, þegar virkjunin á að vera fullbúin, að varast skuli ótímabæra bjartsýni. Ef ég skil orðin „ítarlegar rannsóknir“ rétt, þá lít ég svo á að þegar niðurstöður þessara rannsókna lágu fyrir hafi það ekki verið neinum vafa undirorpið að við Kröflu væri heppilegast að reisa þessa virkjun því þar væri næg orka og þar mundi staðsetningu hennar vera best borgið. Var kannske ákvörðun staðsetningar þessarar virkjunar ákveðin af bjartsýni, en ekki nægum rannsóknum? Var kannske mikill þrýstingur stjórnmálamanna orsök þess að vísindamenn Orkustofnunar gáfu út tilkynningu um að Krafla væri heppilegur virkjunarstaður? Slíkar spurningar sækja á þegar velt er fyrir sér þeim orðum forstöðumanna Orkustofnunar að ekki skuli hafa ótímabæra bjartsýni þegar komið er að þeim tíma er virkjunin átti að vera tilbúin til orkuframleiðslu. Hvað veldur því að staðan er orðin slík, að Orkustofnun lætur fara frá sér slíkar yfirlýsingar? Jú, þetta er staðfesting á því, að eftir margmill.jarða fjárfestingu í Kröfluvirkjun á mjög skömmum tíma úr mjög aðþrengdum ríkissjóði er hún orkulaus og ekki ljóst hvenær eða hvernig sú orka fæst sem þarf til þess að raforkuframleiðsla geti hafist. Ég á bágt með að trúa því, að þeir 53 þm., sem á þingi sitja og eru þm. þeirra þriggja flokka er fulltrúa eiga í Kröflunefnd og hafa hingað til lagt blessun sína yfir þróun mála við Kröfluvirkjun með allt of langri þögn sinni, hafi ekkert um þessi mál að segja eins og nú er komið með þessar virkjunarframkvæmdir. Það er stundum talað um samtryggingu flokka. Ég hef ekki viljað samþykkja að slíkt væri algengt. En í þessu máli, í þeirri þögn sem um þetta mál ríkir á Alþ., verður ekki fram hjá því lítið að um er að ræða samtryggingu þriggja flokka sem er óverjandi fyrir þjóðinni. Það er þó kafli út af fyrir sig að Alþb. með formann flokksins í Kröflunefnd hefur ekkert um það að segja þegar milljarðaframkvæmdir til raforkuframleiðslu fyrir hinar norðlensku byggðir eru að komast í strand vegna lélegs undirbúnings í upphafi, - flokkurinn sem þykist verja þá lægst launuðu í þessu landi sem eiga að bera skattbyrðarnar sem af þessu hljótast á næstu árum. Hvernig á að verja nýjar skattbyrðar á þrautpíndar láglaunastéttir þessa lands í framhaldi af illa undirbúnum virkjunarframkvæmdum við Kröflu? Alþingi þarf að staldra við, þrátt fyrir að þrír stjórnmálaflokkar með 53 þm. að baki hafi lagt blessun sina yfir þessar framkvæmdir. Alþingi og þjóðin öll verður að fá vitneskju um það nú þegar hvort hægt er að halda þessum framkvæmdum áfram og hvað af þeim muni leiða.



Herra forseti. Í ræðu minni hér í Sþ. á þriðjudaginn gaf ég svör við því sem spurt var um þá, og í rauninni þarf þar ákaflega fáu við að bæta. En ég vil þó aðeins gera nokkrar aths. út af ræðum manna í dag. Það er í fyrsta lagi út af upphafi ræðu hv. þm. Braga Sigurjónssonar þar sem hann fullyrðir að ég eða aðrir ráðh. hafi fengið hæstv. forseta Sþ. til þess að takmarka ræðu hv. þm. Eyjólfs Sigurðssonar. Ég tel þetta ómakleg ummæli í garð hæstv. forseta, að hann taki ekki sjálfur ákvarðanir í þessum efnum. Ég vil einnig taka það fram, að hitt er tilhæfulaust með öllu og aðeins heilaspuni. Hvorki ég né aðrir ráðh. í ríkisstj. í heild hafa borið fram nokkrar óskir um það að takmarka ræðutíma hv. þm. Í sambandi við framkvæmdir og framkvæmdaaðila að Kröflu, þá er rétt að fara um það mál nokkrum orðum. Í lögum um Kröfluvirkjun frá vorinu 1974 er gert ráð fyrir að fela framkvæmdir annaðhvort Norðurlandsvirkjun, ef hún verði þá tilbúin, eða öðrum aðila. Þáv. iðnrh., sem ákvað að nota heimild laganna, skipaði sérstaka framkvæmdanefnd fimm manna, og er sú n. starfandi enn óbreytt að öðru leyti en því, að skipt hefur verið um formann, en allir nefndarmenn eru þeir sömu. Ég vil líka taka skýrt fram, að vegna þess að sú stofnun, sem gert var ráð fyrir að við þessum framkvæmdum tæki eða sæi um þær, Norðurlandsvirkjun, er ekki tilbúin, þá hefur orðið að fela þetta öðrum aðilum. Kröflunefnd sér um framkvæmdir við byggingu stöðvarhúss og allan undirbúning þess og um kaup á vélum og öllum búnaði, Rafmagnsveitur ríkisins sjá um lagningu háspennulínanna milli Kröflu og Akureyrar og Orkustofnun sér um gufuöflun. Ég vil taka skýrt fram, að það, sem Orkustofnun sér um og haft er fyrst og fremst samráð við hana um, er í fyrsta lagi undirbúningsrannsóknirnar, og vil ég þar vitna til þeirrar skýrslu sem ég rakti að nokkru um daginn og er frá því í febrúar 1975. Í öðru lagi hefur Orkustofnun gufuöflun, þ.e.a.s. boranir, með höndum, rannsóknir á borholum, hönnun og smiði gufuveitu. Í þriðja lagi hefur umsagnar hennar verið leitað varðandi umbrotin í jarðskorpunni á Kröflusvæðinu, rannsókn á þeim og hugsanleg áhrif þeirra á framkvæmdirnar, og jafnan hefur verið leitað með nokkuð reglubundnu millibili álits Orkustofnunar á því, hvort hún mæti ástandið þannig að ástæða væri til að fresta framkvæmdum. Um það hefur hún gefið umsagnir alltaf þegar ástæða hefur þótt til. Í ræðu minni hér á þriðjudaginn komst ég svo að orði, að ég ætla, að um framkvæmdir við Kröfluvirkjun hefði jafnan verið haft samráð við Orkustofnun og farið sem mest eftir tillögum hennar. Ég vil taka það skýrt fram, ef þessi ummæli hafa e.t.v. valdið misskilningi, að í þessari ræðu var talað um undirbúningsrannsóknir og jarðboranir og að sjálfsögðu í þessu efni átt við þau atriði sem ég hef nú rakið að undir Orkustofnun heyra. Hins vegar er rétt að það komi skýrt fram, að Orkustofnun hefur ekki fjallað um ýmsa aðra framkvæmdaþætti Kröfluvirkjunar, þá sem eru á vegum Kröflunefndar, eins og smiði stöðvarhúss og kaup á vélum og annað þess háttar, og ekki heldur lagningu háspennulínunnar sem Rafmagnsveiturnar hafa með höndum. Hv. þm. Sighvatur Björgvinsson komst svo að orði, að hér væru þrjú eða fjögur höfuð og ekkert samband þar á milli. Þetta er rangt. Milli þessara þriggja framkvæmdaaðila er náið samstarf. Í ársbyrjun 1975 var ákveðið að koma á fót sérstöku samstarfsráði eða samstarfsnefnd þessara aðila. Í því eiga sæti ráðuneytisstjóri iðnrn., formaður Kröflunefndar, orkumálastjóri og rafmagnsveitustjóri ríkisins. Þeir halda reglubundna fundi til að bera saman ráð sin, skýra hver öðrum frá, þannig að fullt samráð sé þar á milli, og hafa að sjálfsögðu með sér þá sérfræðinga sína sem þeir telja þörf á. Hér er því fullt samstarf á milli. Það er að öðru leyti ekki ýkjamikil ástæða til að rekja það sem hér hefur fram komið, annað en það, sem hv. þm. Sighvatur Björgvinsson hefur eftir rafmagnsveitustjóra ríkisins, er algjörlega á misskilningi byggt. Ég fullyrði það þó að ég hafi ekki heyrt þessar umr. Það er útilokað að rafmagnsveitustjóri hafi viðhaft þau ummæli. Það getur ekki átt sér stað. Þetta er rangfært eða misskilið. Það er svo annað sem hv. þm. fór inn á, verðið frá Kröfluvirkjun eða Norðurlandsvirkjun, sem allt var líka misskilíð og úr samhengi slitið. Sú upphæð, 13 kr. heildsöluverð á rafmagni, ég veit ekki hvaðan hann hefur þá tölu. Hins vegar hefur áður komið fram tala sem hann og hans flokksmenn og samherjarnir, sem skrifa leiðara Vísis, hafa hvað eftir annað hampað. Það er að verðið frá Kröflu væri 9.25 kr. Hvernig er það verð fengið? Jú, það eru einhverjir sérfræðingar sem hafa sett upp ýmis hugsanleg dæmi og m.a. hvað heildsöluverðið frá Kröfluvirkjun yrði ef ætti að borga Kröfluvirkjun niður að fullu á 7 árum og ef ekki seldist meira rafmagn en nú í dag. Útkoman úr þessu dæmi var að rafmagnið yrði 9.25 kr. Nú verð ég að láta í ljós þá skoðun mína, að ég skil ekki tilefnið hjá einhverjum sérfræðingum til að vera að reikna svona endemis dæmi sem ekki eru í neinum tengslum við veruleikann, að láta sér detta í hug að fara að reikna út að stórvirkjun eigi að borgast niður, allur hennar stofnkostnaður, á 7 árum og miða við það líka að rafmagnið seljist ekki eða a.m.k. ekki meira en það sem selt er í dag. Í rauninni þarf ekki að eyða orðum að slíku. Það er eitt atriði sem ég vil minnast á að lokum, þegar Alþýðuflokksþm. og málgögn þeirra skrifa og tala eins og gert hefur verið að undanförnu: eintóm neikvæð gagnrýni, mest byggt á rangfærslum, misskilningi, ummæli slitin úr samhengi, vitnað í eitthvað sem einhver fréttamaður hefur teygt út úr einhverjum sérfræðingi einhvers staðar, svo er á þessu byggður allur málflutningurinn. Manni verður á að spyrja, og það er fullkomin ástæða til að krefjast svara af Alþfl. því nú hafa þrír þm. hans hér flutt sinn boðskap: Hvað vill Alþfl.? Jú, Alþfl, vill virkja Laxá, segir vafalaust hv. þm. Bragi Sigurjónsson. Það hefur ekki komist annað inn í hans huga heldur en Laxá. Hv. þm. virðist ekki enn hafa áttað sig á því, að fyrir þremur árum var af vinstri stjórninni gerður samningur við landeigendur á þessu svæði og Laxárvirkjun um það, að ekki skyldi, a.m.k. meðan sá samningur stendur óbreyttur, fara í frekari virkjun Laxár. Jú, það á að virkja Laxá, segir hv. þm. Bragi Sigurjónsson. Þetta er nú stundum kallað að berja höfðinu við steininn. Önnur aðferð er sú, að það eigi að leysa raforkuskort norðlendinga með byggðalínunni. Það er margsinnis búið að benda á að byggðalínan, þó að hún verði tengd til Akureyrar, getur ekki flutt nema 4 mw., sem er aðeins örlítill hluti upp í þann rafmagnsskort sem þarna er um að ræða. Til þess að byggðalínan geti flutt eitthvert rafmagn að ráði, t.d. 50–60 mw., þarf að koma ný háspennulina frá Geithálsi og upp í Borgarfjörð sem ekki verður tilbúin fyrr en eftir tvö ár. Það er alveg tómt mál að tala um að virkja Laxá, þegar búið er að semja um að stöðva framkvæmdir, og tómt mál að tala um að flytja rafmagn nú með byggðalínu sem getur ekki flutt það rafmagn, sem þarf, fyrr en eftir tvö ár. Hvað vill þá Alþfl.? ef maður spyr enn. Þessar tvær leiðir eru svo út í hött að það þýðir ekkert að tala um þær í alvöru, að þar sé lausn á þessu máli nú. Jú, jú, það á að flytja rafmagn að sunnan, segja þeir. Fyrst og fremst þarf þá að ljúka háspennulínunni. Það er ekki hægt fyrr en eftir tvö ár. Hvað á að gera á meðan? Leið Alþfl. er auðvitað skýr. Það er að brenna olíu, það er dísilkeyrsla næstu tvö ár, þó að það kosti mörg hundruð millj. á hverjum vetri og mundi á þessu tímabili vafalaust fara hátt á annan milljarð í gjaldeyrissóun með kaupum á dísilolíu. Það er ómögulegt að skilja málflutning þessara hv. þm. á annan veg en þennan. Stefna þeirra í orkumálum Norðurlands er þessi: Annars vegar á að brenna olíu og sóa í það dýrmætum gjaldeyri næstu tvo vetur. Hins vegar á að virkja eingöngu á Þjórsársvæðinu, undir rótum Heklu, leiða svo rafmagn þaðan um landið. Á sínum tíma þarf auðvitað að koma háspennulínu til Austurlands. Ég vona að það verði byrjað á henni á næsta ári. Ég er fyrir mitt leyti algjörlega andvigur þessu tvennu sem hv. Alþfl. virðist boða. Það er ekki hægt að túlka málflutning hans á annan veg. Ég er andvígur því að allt landið eigi að fá raforku eingöngu frá stöðvum á Þjórsársvæðinu. Ég er þeirrar skoðunar að það eigi að dreifa veitunum bæði af öryggisástæðum og ýmsum öðrum ástæðum sem ég skal ekki rekja hér. m.a. tel ég brýna nauðsyn bera til að byggja stórar virkjanir utan Þjórsársvæðisins og utan hins eldvirka svæðis í landinu. Ég hef margsinnis bent á að stefnt er að því að undirbúa svo virkjanir, að bæði Blönduvirkjun og Þessastaðaár- og Fljótsdalsvirkjun geti orðið tilbúnar sem allra fyrst. En hv. þm. vill stöðva Kröfluvirkjun. Hann vill bara, þótt norðlendingur sé, halda áfram að virkja á Þjórsár- og Tungnaársvæðinu og annað ekki. Þetta er einkennilegt byggðasjónarmið, en hann um það. Varðandi hins vegar skýrslu um þetta mál. sem hv. þm. Sighvatur Björgvinsson er að lýsa eftir, þá hefur ekki staðið á mér að gefa skýrslu. Á síðasta þingi flutti ég ítarlega skýrslu um Kröfluvirkjun. Það verður gert strax og það er tímabært. Ég vil benda á það, að í opinberri tilkynningu frá Orkustofnun nú 1. des., í fyrradag, er sagt, svo ég lesi það orðrétt úr þeirri tilkynningu eða bréfi: „Það er rétt að hafa í huga að boranir standa enn yfir og mælingar á þeim borholum, sem lokið er við, standa einnig yfir. Unnið verður áfram að rannsóknum og mælingum á borholunum eins og aðstæður frekast leyfa. Má vænta þess að staðan verði orðin skýrari í janúar. Jafnframt því sem haldið verður áfram rannsóknum á borholunum verður unnið að tillögugerð um boranir á næsta ári.“ Þegar þeir vísindamenn, sem að þessu vinna og mestan kunnugleika hafa á því, og Orkustofnunin sem slík láta í ljós að ekki sé hægt að fullyrða neitt um árangur af einstökum borholum fyrr en í jan., þá leyfa þessir hv. þm. sér að tala hér á Alþ. eins og þeir sitji með alla þekkingu á hverri einustu einni af þessum nýju vinnsluholum og tveimur rannsóknarholum sem boraðar hafa verið. Mér finnst þeir færast fullmikið í fang. En ég vil undirstrika það enn, að þegar þeir flytja næstu ræður sínar, þá væri æskilegt að eitthvað væri þar jákvætt, en ekki eingöngu neikvætt.