Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Garðar Þorsteinsson Herra forseti! 6. okt. kom ég fram með frv. um virkjun Fljótaár. Málinu var vísað til n. 11. okt., en síðan hefir það ekki komið fram, þrátt fyrir ítrekuð loforð frá formanni n. Ég vil leyfa mér að skora á hæstv. forseta að hlutast til en, að málið komist úr nefnd, þar sem mér virðist það búið að vera þar nógu lengi.

Forseti (JörB): Ég mun beina þessari ósk hv.þm. til nefndarinnar.

Hannes Jónsson Ég vil endurtaka beiðni mína um það, að frv. það, er ég flutti hér snemma á þinginu um framlenging á gildi l. um vaxtatillag, fari að koma fyrir deildina frá landbn. Ég vænti þess, að hæstv. forseti krefji n. um skil, þar sem nú er meira en mánuður síðan hún fékk málið í hendur.

Sigurður Einarsson Ég vil, úr því að kveinstafir eru hafðir hér í frammi um seina afgr. mála, minna á, að eitt af fyrstu frv., sem fram komu, var frv., sem ég bar fram á þskj. 54, um breyt. á l. um kosningar í málefnum sveita og bæjarfélaga. Það er búið að afgr. ein slík lög, en ég vildi gjarnan, að þær hvatningar, sem forseti kann að senda frá sér í sambandi við það, sem hér hefir komið fram, nái einnig til þessa litla frv.

Forseti (JörB): Ég vil vænta þess yfir höfuð, að nefndirnar afgreiði þau mál, er þær fá til meðferðar.

Sigfús Jónsson Það er nú þegar liðinn hálfur mánuður síðan fjhn. gat haldið fund, og nú liggja fyrir hjá nefndinni ýms mál, svo sem kærumál 8. landsk., landsreikningurinn o. fl., sem þörf er að afgreiða. Vildi ég því mælast til þess við hæstv. forseta, að hann hafi ekki deildarfund n sama tíma og n. þarf að halda sinn fund í dag.

Jakob Möller Ég vil leyfa mér að vekja athygli hæstv. forseta á því, að þær 7 vikur, sem þingið hefir staðið, hefir fjhn. aðeins getað haldið 8 fundi, sökum þess að deildarfundir eru jafnan haldnir á sama tíma og n. er ætlað að hafa sína fundi. Það er gert ráð fyrir, að n. hafi 3 fundi í viku, en hefir aðeins getað haldið 8 frá því að þing byrjaði.

Forseti (JörB): Þetta eru gildar ástæður, og mun ég því breyta ákvörðun minni og halda ekki fundinum lengur áfram í dag.

Frsm. meiri hl. (Bernharð Stefánsson) Eins og sést á þskj. 485 og 486, hefir n. ekki orðið sammála um frv. Meiri hl. telur, að ríkissjóður megi ekki missa tekjur sínar af skemmtanaskatti og því 80% álagi á hann, er gilt hefir um skeið, og leggur því til, að frv. verði samþ. Það má ef til vill segja, að þetta frv. sé nokkuð snemma á ferðinni, því að það byggist á frv. um bráðabirgðabreyting nokkurra laga, og er gagnslaust fyrir ríkissjóð nema það frv. verði samþ., því að þar er ákveðið, að skemmtanaskatturinn skuli renna í ríkissjóð. Samt er ekkert á móti því, að málið gangi til 3. umr. nú, ef deildin tekur næst fyrir afgreiðslu hins frv., þótt það hefði fremur átt að koma fyrir áður.

Frsm. minni hl. (Magnús Jónsson) [óyfirl.]: Þótt ég hafi ekki viljað mæla með frv., vil ég taka það fram, að ég legg ekki mikla áherzlu á þetta. Þetta er svo sem eins eðlilegt og hvað annað í því skattamoldviðri, sem nú gengur yfir. En ég var á móti þessum lögum í upphafi og sé ekki ástæðu til að vera með framlengingunni. Þessi skattur lendir fyrst og fremst á kvikmyndahúsunum. Mér finnst, að þegar herðir að mönnum, þá veiti eiginlega ekki af því að halda uppi einhverjum góðum og ekki óhollum, en ódýrum skemmtunum, sem almenningur getur helzt veitt sér, og ætti ekki fyrr en í síðustu lög að veitast að þessum tekjustofni. Ég vil segja í sambandi við það mál, sem var afgr. hér rétt á undan, um lækkun á kaffi- og sykurtolli, að mér finnst það alveg eins hægt að hlaða tollum á þá almennu skemmtun, sem er af því að neyta kaffis, eins og að hækka tolla og skatta á þessari ódýru skemmtun almennings. Ég skal ekki fara neitt út í að rifja upp þau rök, sem ég hefi fært fram gegn hækkun skemmtanaskatts. Aðalatriðið var, að það ætti að halda þessari skemmtun heldur ódýrri, því að ekki er víst, að fólk breyti um til hins betra, þó að því með of háu gjaldi verði varnað að sækja kvikmyndahús, sem þessi skattur lendir aðallega á. Ég var því á móti því, að þessi skatthækkun var lögleidd, og mæli einnig á móti því nú, að þessi skattur verði framlengdur.

Jón Auðunn Jónsson Ég hefi jafnan verið á móti þessum skatti eins og honum er fyrir komið nú, að hann rennur til þjóðleikhússins. Eins og menn muna, var leyfi til fyrir bæjarfélög að setja á skemmtanaskatt hjá sér, og víðast mun þessi heimild hafa verið notuð, og einmitt í þeim tilgangi að halda við og stofna ýmisskonar mannúðarfyrirtæki. Þannig mun það hafa verið hér í Reykjavík, að tekjurnar hafa gengið til fyrirhugaðrar stofnunar barnaheimilis, og á Ísafirði áttu þær að ganga til rekstrar elliheimilis. Þessi tekjustofn var svo tekinn af bæjarfélögunum, og því miður hefir það gengið svo, að það hefir verið höggið stórlega á tekjustofna bæjarfélaganna, og verður ennþá meira með þeim frv., sem hér liggja fyrir um ýmsar tekjur til handa ríkissjóði. En hér er farið ennþá lengra inn á þá leið að höggva skörð í tekjuöflunarmöguleika bæjarsjóða, því að þar, sem stendur svo á, að bæjarfélögin hafa sjálf bíórekstur, eins og t. d. á Ísafirði, þá er það stórkostleg skerðing á tekjum bæjarfélaganna, því að þegar 80% álagning kemur ofan á þann skatt, sem fyrir er, þá er hann orðinn 35% af inngangseyri í bíóin, og auðsætt er, að þau munu ekki verða eins sótt eins og ella mundi verða. Auk þess er það varhugaverð braut að ganga inn á, að gera slíkar almennar skemmtanir óaðgengilegri og dýrari fyrir allan almenning. Því að vissulega eyða menn frístundum sínum oft og tíðum til þess, sem síður skyldi heldur en að horfa á bíómyndir, sem oft eru fræðandi og skemmtandi. Ég held, að það ætti ekki að leggja stein í götu þess, að almennum ódýrum skemmtunum væri haldið uppi fyrir almenning, meðfram með það fyrir augum, að það mundi leiða til annars, sem er óhollara almenningi heldur en að sækja slíkar skemmtanir. T. d. hefir það verið eitt af þeim ráðum, sem Englendingar telja að beztan árangur hafi borið gagnvart ofnautn áfengis, að halda uppi ódýrum skemmtunum fyrir almenning. Ég get því ekki, vegna þeirra ástæðna, sem ég hefi talið fram, verið með að samþ. þetta frv., heldur mun ég greiða atkv. á móti því. Það þýðir auðvitað ekki hér að deila um þjóðleikhúsið; það er mál, sem er orðið afgr. En á sínum tíma var ég einn þeirra manna, sem vöruðu við því að samþ. þau lög um þjóðleikhús, sem nú gilda. Sem betur fer er ekki til þess komið ennþá að starfrækja það hús, en ég hygg, að margir þeirra, sem greiddu atkv. með þeim lögum, sjái nú eftir því, þegar búið er að eyða ½ millj. króna í það. Og vitanlega kostar það ríkissjóðinn árlega tugi eða hundruð þúsunda, þegar farið verður að starfrækja það. Ég tel fyrir mitt leyti skynsamlegra að halda uppi ódýrum skemmtunum fyrir almenning heldur en að vera að burðast með fyrirtæki eins og þjóðleikhúsið. Þó að þessar tekjur eigi nú sem stendur að renna í ríkissjóðinn, þá verð ég að segja það, að þeirra er mjög illa aflað, því að það er oft svo, að það er fátækara fólkið, sem helzt á kost á að sækja þessar ódýru skemmtanir, en með þessu er verið að þyngja fyrir því, en ekki létta.

Frsm. meiri hl. (Bernharð Stefánsson) Það eru aðeins örfá orð, sem ég þarf að segja. Ég get ekki tekið undir þau orð hv. 1. þm. Reykv., að bíóskemmtanir séu eins nauðsynlegar fyrir allan almenning eins og kaffi og sykur, og skal ég þó játa með honum, að almenningur gæti sér að skaðlausu sparað kaffi og sykur meira en nú er gert. Það var helzt á hv. 1. þm. Reykv. að skilja, að þessi ódýra skemmtun, sem almenningur hefir, bíóin, og hv.þm.N.-Ísf. tók í sama streng, að þau væru ákaflega mikil menningartæki fyrir fólkið. Það er hægt að játa það, að það eru til bíómyndir, sem eru fróðlegar og gagnlegar fyrir fólkið að horfa á, en oftar eru myndirnar þó lítilfjörlegar, og jafnvel skaðlegar, og það hafa komið fram kvartanir, sem sjálfsagt eru á rökum byggðar, um að bíóin hefðu ekki sem bezt áhrif á æskulýðinn, og jafnvel er talið, að óknyttir, sem stöðugt fara í vöxt hjá börnum og unglingum, eigi stundum rót sína að rekja til bíómynda. Að það sé einkum fátækara fólkið, sem sækir bíóin, eins og hv.þm.N.-Ísf. hélt fram, efast ég um. Ég held miklu frekar, að það sé fólk, sem hefir betri efnalega afkomu, sem sækir bíómyndir. Þó að ég játi það með hv. 1. þm. Reykv., að kaffi- og sykurtollurinn sé sæmilegur gjaldstofu, og ekki ósanngjarnt að leggja töluverðan toll á þær vörur, eins og reyndar er gert, þrátt fyrir það, þó að þetta frv., sem var verið að samþ., verði að lögum, þá verð ég að segja það, að mér finnst, að bíómyndir séu alveg eins skatthæfar og engu síður. Allt öðru máli gegnir um það, sem hv.þm.N.-Ísf. minntist á, til hvers ætti að verja skemmtanaskattinum. Það getur vitaskuld mikið verið til í því, að það hafi ekki verið allskostar sanngjarnt að svipta bæjarfélögin þeim tekjum, sem þau gátu af þessu haft, en þetta er nú einu sinni búið að gera, og eins og nú horfir með fjárhagsafkomu ríkissjóðs, þá er óhugsandi, úr því að búið er að ákveða þennan skatt til ríkissjóðs, að hann færi nú eins og ástatt er að fleygja frá sér þessum tekjum.

Hvað gerði hann ekki við gengisviðaukann?

. Ég greiddi ekki atkv. á móti till.hv.þm. Ég get tekið undir þau orð hv.þm.N.-Ísf., að ég harma það ekki í sjálfu sér, þótt ekki sé komið lengra með þjóðleikhúsið heldur en er. Ég held, að það hefði verið heppilegra að skattleggja bíóin annaðhvort til þarfa bæjar- og sveitarfélaga eða til ríkissjóðs, heldur en að byggja þjóðleikhús fyrir þær tekjur. En menn líta nú misjöfnum augum á það. Að öðru leyti þarf ég engu að svara, enda komu lítil andmæli til mín fram hjá þessum hv.þm., sem töluðu hér á undan.

Jón Auðunn Jónsson Út af því, sem hv. 1. þm. Eyf. sagði um bíóin sem menningartæki, vil ég minna á, að það er að sjálfsögðu eitt, sem getur bætt úr því, sem ábótavant kann að vera í því efni, og það er, að valdar séu þær myndir, sem hafa menningarlegt gildi og séu jafnframt fræðandi og skemmtandi, og svo í öðru lagi að greina á milli þeirra mynda, sem á að sýna fullorðnu fólki og unglingum. Hv. 1. þm. Eyf. minntist á, að sumar myndir væru þannig, að unglingar hefðu illt eitt af því að sjá þær. Þetta get ég vel gengið inn á. En við þessu er auðvelt ráð. Það á að greina myndirnar í sundur, og leyfa ekki unglingum að sjá þær myndir, sem að einhverju leyti gætu spillt hugsunarhætti þeirra. En hitt er vitað, að þessi skattur er aukinn skattur á bæjarfélögin bæði beint og óbeint. Beint, þar sem svo stendur á sem ég get um í einu tilfelli, að bæjarfélög hafa tekjur af rekstri kvikmyndahúsa, en að hinu leyti óbeint, með því að taka þennan skatt af inngangseyri í kvikmyndahús til ríkissjóðs og þar með að draga úr greiðslugetu borgaranna til þarfa bæjarfélaganna. Ég tel þess vegna, af öllum þessum ástæðum, sem ég hefi nefnt, varhugavert að samþ. þetta frv. og vil eindregið mælast til, að það verði fellt.

Magnús Guðmundsson Ég skal taka það fram strax, að ég tel ekki hægt að komast hjá því að samþ. þetta frv. Það gefur talsverðar tekjur í ríkissjóð, og það árar ekki svo nú, að hægt sé að fella niður þá tekjustofna, sem ríkissjóður hefir áður haft. Þess vegna er ég samþ.hv. meiri hl. n. um það, að ekki sé hægt að komast hjá þessu, og það því fremur, sem felldur hefir verið niður talsverður tekjustofn, sem ég held, að hefði verið hægt að nota a. m. k. eitt ár ennþá. Það vakti eftirtekt í fyrra, þegar gerðir voru samningar milli jafnaðarmannaflokksins í Danmörku og bændaflokksins um skattamálin, þá komu þeir sér saman um að hækka kaffi- og sykurtollinn, og var hann þó alls ekki lægri heldur en hér. En ég skal ekki fara út í það mál, úr því að ég tók ekki til máls um næsta mál á undan á dagskránni (frv. um gengisviðauka). En ég vil aðeins láta það í ljós sem mína skoðun, að ég get alls ekki talið rétt undir þeim kringumstæðum, sem nú eru, að draga úr tekjum ríkissjóðs; það þarf þvert á móti að bæta við þær, og ég get ekki séð annan skatt betri heldur en skatt, sem er lagður á skemmtanir manna, sem þeir geta yfirleitt verið án. En hitt er náttúrlega álitamál, hvort hann á frekar að renna í sveitar- eða bæjarsjóði eða í ríkissjóð. En eins og nú stendur er ekki hægt að komast hjá því að láta ríkissjóð halda öllum þeim tekjustofnum, sem hann hefir haft.

Garðar Þorsteinsson Ég vil vænta þess, að hv. forseti taki þetta mál út af dagskrá, þar sem brtt. við það eru á leiðinni, en ekki komnar fram. Bið ég afsökunar á, hve seint ég ber þetta fram.

Frsm. (Bernharð Stefánsson) Það eru nú liðin allmörg ár síðan gengisviðauki var fyrst samþ. sem bráðabirgðaráðstöfun, og hefir síðan verið framlengdur á hverju þingi. Fjhn. er sammála um það, að ekki sé síður þörf á framlengingu hans nú en áður, og mælir því með þessu frv. Einn nm., hv. 1. þm. Reykv., hefir þó skrifað undir nál. með þeim fyrirvara, að hann vill halda gengisviðauka á kaffi- og sykurtolli eins og áður og flytur brtt. um það, en í þessu frv. er gengisviðauki af þessum vörum felldur niður. Ég mun ekki ræða brtt. hans, því að hann mun gera grein fyrir henni sjálfur. En ég vil taka það fram um þetta frv. og önnur svipuð, að mér er farin að leiðast þessi árlega framlenging á tekjustofnum, sem búið er að gera að föstum tekjustofnum í raun og veru, og finnst vera kominn tími til að koma skatta- og tollalöggjöf vorri í fastara horf. Ég hefði því haft tilhneigingu til að koma með brtt. þess efnis, að þessi viðauki héldist um óákveðinn tíma, en hefi þó ekki gert það. En mér þótti rétt að láta þessa skoðun mína í ljós.

Magnús Jónsson Ég hefi gert ágreining í n. um það, að mér hefði fundist eðlilegast, að lög þessi hefðu verið samþ. óbreytt frá því, sem þau voru. Mér finnst það á engan hátt rétt, meðan verið er að hækka skatta og tolla og fjölga þeim, skuli kaffi- og sykurtollurinn vera tekinn út úr og lækkaður svo verulega. Það má kannske kalla þessar vörur nauðsynjavörur, en þó er það nú svo, að þetta eru vörur, sem hver maður getur a. m. k. minnkað við sig sér að skaðlausu, fremur en matvæli eða klæði. Menn geta dregið úr notkun þessarar vöru, aðeins ef þeir vilja leggja það á sig. Og þegar t. d. benzíntollurinn er tvöfaldaður, tollur á vöru, sem er ein nauðsynlegasta vara fyrir framleiðsluna, þá sé ég ekki ástæðu til að fella niður gengisviðauka á þessum tolli. Ég held, að réttara væri að létta einhverjum sköttum af hinni þrautpíndu framleiðslu. Ég skyldi að vísu vera með þessari lækkun, ef hægt væri að lækka skatt, og tolla yfirleitt, en ég tel ekki forsvaranlegt að lækka þennan toll meðan allar aðrar álögur hækka. Þessi lækkun nemur heldur engu smáræði fyrir ríkissjóð. Tollur þessi hefir numið um 1 millj. króna á ári, og nú á hann að lækka um 20%, eða 200 þús. kr. Ég get því alls ekki talið þessa lækkun forsvaranlega.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) Ég legg til, að þessi brtt.hv. 1. þm. Reykv., sem fer fram á að framlengja gengisviðaukann á kaffi og sykri, verði felld, af þeirri ástæðu, að stj. vill lækka verðtoll á þessum vörum, sem eru ákaflega hátt tollaðar, en verða þó að teljast nauðsynjavörur fyrir mikinn hluta þjóðarinnar. Stj. hefir ekki breytt afstöðu sinni frá því við fyrri umr. málsins.

Frsm. (Páll Hermannsson) Þetta frv. er komið frá Nd. og hlaut þar góðar undirtektir. Það miðar að því, að hafizt sé handa um stofnun nýrra iðngreina. Það er gert ráð fyrir því, að fyrsta iðnfyrirtækið í hverri nýrri iðngrein fái þau hlunnindi, að losna við greiðslu útsvara og tekju- og eignarskatts fyrstu 3 árin. Þó er það skilyrði sett, að fyrirtækið leggi arð sinn óskiptan í varasjóð fyrirtækisins, að frádregnum mest 4% af stofnfé. Iðnn. þessarar hv. d. hefir haft frv. til athugunar og leggur til, að það verði samþ. Þó ber n. fram eina brtt. í þá átt, að þessara hlunninda geti einnig nýstofnuð iðnfyrirtæki notið. Frv. gerir ráð fyrir, að það verði aðeins þau fyrirtæki, sem stofnuð verða eftir að lögin ganga í gildi, en brtt. heimilar atvmrh. að lofa einnig iðnfyrirtækjum, sem áður voru stofnuð, að verða þessara hlunninda aðnjótandi, þó með þeim takmörkunum, að þessi fyrirtæki séu ung. Till. ætlast til þess, að þau hafi ekki áður greitt útsvar eða tekju- og eignarskatt. Það er sérstaklega með hliðsjón til eins fyrirtækis, sem n. flytur þessa brtt. Það er veiðarfæragerð Íslands. Hún hefir sótt um, að svona yrði gengið frá frv., og þar sem n. er kunnugt um, að þetta er gott og þarft fyrirtæki, vill hún stuðla að því, að þetta geti orðið, ef þessi fyrirtæki uppfylla önnur skilyrði, sem frv. gerir ráð fyrir. N. þótti rétt að miða þetta við það, að ekki hefði verið greitt útsvar eða tekju- og eignarskattur áður, því að þá þarf ekki að fara langt aftur í tímann til þess að greiða fyrir slíkum fyrirtækjum, og eins næst þá hitt, að ekki verður um að ræða endurgreiðslu útsvars eða tekju- og eignarskatts, sem áður er búið að greiða. - Ég þarf ekki að tala meira um þetta að sinni. Ég legg til f. h. iðnn., að frv. verði samþ. með þessari brtt. á þskj. 498.

Magnús Jónsson Ég ætla ekki að andmæla þessu frv. Mér finnst það vera réttmætt og skynsamlegt að styðja að því, að ný fyrirtæki séu sett á fót. Það er bersýnilegt, að þótt þetta virðist vera eftirgjöf, þá getur verið, að stofnað sé til mikilla tekna með því að styðja að því, að þessum fyrirtækjum sé komið á legg. Mér finnst þó sá hængur vera á þessu, að eingöngu fyrsta fyrirtækinu í hverri iðngrein er ætlað að verða aðnjótandi þessara hlunninda. Ég skil ekki vel þá orsök, sem liggur því til grundvallar, að ekki má veita þessi hlunnindi nema fyrsta fyrirtækinu. Þetta verður vitanlega til þess að útiloka samkeppni, og það getur farið svo, að í raun og veru sé ekki rétt að hlaða undir óeðlilega samkeppni. Þegar eitthvert fyrirtæki er sett á fót, sigla önnur samskonar í kjölfarið. Það er oft heilbrigt, að fleiri en eitt fyrirtæki séu í hverri grein. Segjum t. d., að ekki væri byrjaður smjörlíkisiðnaður í landinu. Þá fengi fyrsta smjörlíkisgerðin, sem stofnuð yrði, þessi hlunnindi. Það væri engin skynsamleg ástæða til þess að banna öðrum smjörlíkisgerðum á öðrum stöðum á landinu að verða þessarar ívilnunar aðnjótandi. Sama máli gegnir um beinamjölsverksmiðju, síldarverksmiðju o. fl. Ég tek þessi fyrirtæki sem dæmi. Ég vil svo leyfa mér að skjóta því til n., hvort ekki sé ástæða til þess að breyta frv. að þessu leyti við 3. umr., því að þetta er galli á frv. Væri æskilegt að orða þetta þannig, að það væri undir mati komið, hvort heilbrigt þætti að veita fyrirtækjum í sömu grein sömu hlunnindi.

Frsm. (Páll Hermannsson) Það er sjálfsagt, að n. verði við þeim tilmælum að virða þetta atriði fyrir sér. En mér skilst að þar sem aðeins er farið fram á, að fyrsta fyrirtækið í hverri iðngrein fái þessar ívilnanir, þá sé verið að ýta undir fyrstu byrjun fyrst og fremst. Ég bendi á, að í 1. gr. frv. er tekið fram, að það sé aðeins að ræða um fyrirtæki, sem stofnuð eru í nýrri iðngrein. Hvað snertir bæði smjörlíkis- og síldariðnað, þá eru þegar komin á fót fleiri en eitt fyrirtæki í þessum greinum. En það er sem sagt velkomið, að n. athugi, hvort henni þykir ástæða til þess að rýmka um þessi ákvæði við 3. umr.

Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson) Ég vil leyfa mér að spyrja hv. iðnn., hvort hún hafi gert sér grein fyrir því, um hve mörg fyrirtæki gæti verið að ræða, sem féllu undir ákvæði brtt. á þskj. 498. Ég vil ekki andmæla till., en mér finnst samt sem áður byggt á öðru en því, sem frv. er byggt á. Frv. er flutt í þeim tilgangi að hvetja menn til þess að gera tilraun á nýjum sviðum til þess að stofna ný iðnfyrirtæki í greinum, sem ekki hafa verið starfræktar áður. Það getur vel verið, að fyrirtæki, sem eru nýbyrjuð, eigi örðugt með greiðslu útsvara og tekju- og eignarskatts, en þau eru komin á legg, svo að sá tilgangur þessa frv. að hvetja menn til að stofna fyrirtæki, nær því ekki til þeirra. Viðvíkjandi aths. hv. 1. þm. Reykv. um að gera þá breyt. á frv., að þessi hlunnindi séu ekki bundin við eitt fyrirtæki í hverri grein, vil ég geta þess, að frv. er byggt á þeirri hugsun, að sá, sem gerir fyrstu tilraun með slík fyrirtæki, leggi mest í hættu og eigi því að njóta þessara hlunninda. Ég sé því ekki, að það sé mjög athugavert, þótt frv. gangi ekki lengra en þetta. Um hina innlendu smjörlíkisgerð vil ég segja það, án þess þó að ætla að fara að vekja deilur um það mál, að ég tel þróun hennar ekki allskostar heppilega. Við framleiðum aðeins 1200 smálestir af smjörlíki á ári, en þessi framleiðsla dreifist á 7 verksmiðjur, þar af 3 á sama stað. Framleiðsla og verzlun hljóta að verða miklu dýrari með slíkri dreifingu á margar hendur. Hinsvegar gegnir allt öðru máli um síldarverksmiðjur og beinamjölsverksmiðjur, því að þær verksmiðjur eru ekki miðaðar við innanlandssölu. Þó skal ég játa, að ekki má eingöngu líta á fjölda viðskiptamannanna, heldur einnig staðháttu.

Magnús Jónsson Ég er ekki viss um, að hv.frsm. hafi skilið mig alveg rétt. Ég nefndi þessi fyrirtæki aðeins sem dæmi. Það er alveg rétt, að fyrirtæki í einni grein geta orðið það mörg, að af því leiði óeðlilega samkeppni, og náttúrlega er sjálfsagt að hlynna fyrst og fremst að byrjendum. En ég held, að rétt væri að hafa það ákvæði í frv., að eitthvert stjórnarvald mætti veita fleiri en einu fyrirtæki í sömu grein þessi hlunnindi, ef ástæða þætti til, t. d. síldar- og beinamjölsverksmiðjum á nýjum heppilegum stöðum, og jafnvel nýjum smjörlíkisgerðum, því að mikið veltur á því, að smjörlíkið komist nýtt til neytenda. Hv. frsm. tók vel í aths. mínar, og vænti ég þess því, að hv.n. athugi, hvort ekki megi bæta slíkri heimild inn í frv.

Frsm. (Páll Hermannsson) Hæstv. atvmrh. spurði þess, hvort n. hefði athugað, hve mörg fyrirtæki myndu falla undir ákvæði brtt. hennar. N. hafði í þessu sambandi eiginlega aðeins eitt fyrirtæki í huga, og það er veiðarfæragerðin. Þetta er bæði þörf iðngrein og á við harða samkeppni að etja. Annars takmarkar brtt. sjálf, hve mörg fyrirtæki þetta verða, því að það verða aðeins fyrirtæki, sem stofnuð hafa verið seint á síðasta ári eða í ár, því að önnur fyrirtæki myndu hafa greitt útsvar áður.

Frsm. meiri hl. (Ingvar Pálmason) [óyfirl.]: Þetta frv. er flutt í hv.Nd. og er komið hingað þaðan. Eins og sjá má í grg. fyrir frv., þá eru þau tildrög til, að frv. þetta er fram komið, að allmikil umkvörtun hefir komið frá Spánverjum um mat á fiski hér. Frv. því, sem hér liggur fyrir, er ætlað að bæta úr þessu á þann veg, að skipaður sé sérstakur fiskimatsstjóri, sem verði yfirmaður allra fiskimatsmanna hér á landi. Eins og geta má nærri, þá verður sá maður að afla sér þekkingar á kröfum þeim, sem neytendurnir gera til fiskjarins, því að án þess er ekki hægt að gera ráð fyrir, að bætt verði úr þeirri vöntun, sem nú er á því, að kröfum neytendanna sé fullnægt. Hinsvegar er það svo, að ríkið hefir nú starfsmann suður á Spáni, sem situr þar til þess að gæta hagsmuna okkar, og ég hygg, að til hans sé venjulega leitað um aðfinnslur á vörunni, þegar þær eru gerðar af neytendum. Af þessum sökum hefir meiri hl. sjútvn. litið svo á, þótt hann viðurkenni, að það þurfi að bæta úr í þessu efni, að fiskifulltrúinn á Spáni sé eins og nú stendur allra manna kunnugastur þeim kröfum, sem neytendurnir gera um breytingar á matinu. Af þessum ástæðum hefir meiri hl. n. flutt á þskj. 476 brtt. við frv., sem heimilar atvmrh. að fela fiskifulltrúanum á Spáni þetta starf. Ég held, að því verði ekki á móti mælt, að nú sem stendur eigum við engan mann, sem er jafnkunnugur kröfum neytenda eins og fiskifulltrúinn á Spáni. Ég held þess vegna, að með því - a. m. k. fyrst um sinn - að fela þessum manni yfirumsjón með þessu, þá fáist árangur fyrr, því að ég held, að þótt við tökum okkar bezta mann hér heima, sem ég get ekki sagt hver er, og það hefir ekki komið fram undir umr. þessa máls um neinn sérstakan mann, sem hafður sé í huga, að það hljóti alltaf að taka nokkurn tíma fyrir hann að kynna sér kröfur neytendanna eins vel og fiskifulltrúinn á Spáni hefir nú gert. Þess vegna álít ég, að þótt maður geri ráð fyrir, að þessi lög gangi í gildi og matsstjóri verði skipaður, sem færi suður til Spánar til þess að undirbúa sig undir þetta starf, því að það byggist á því, að hann viti, hvað það er, sem fullkomna þarf í matinu, að næsta sumar þegar fiskimatið byrjar á ný verði hann tæplega eins vel undir það búinn eins og fiskifulltrúinn á Spáni er nú þegar. Ég held því, að það sé í alla staði æskilegt, að þessi brtt. okkar, sem snertir þá heimild að fela fiskifulltrúanum þetta starf, sé samþ., því að hún er tvímælalaust til bóta, bæði af því, að þá megum við vænta árangurs fyrr, og einnig af því, að það gæti sparað fé - þó höfum við ekki lagi aðaláherzluna á það -, því að það spöruðust alltaf laun fiskimatsstjóra og að mestu leyti skrifstofukostnaður hans hér heima, sem óhjákvæmilega yrði að vera nokkur. Ferðalög til Spánar og heim aftur eru náttúrlega jafndýr fyrir hann eins og þann mann, sem situr á Spáni. Við leggjum samt ekki aðaláherzluna á fjárhagshlið þessa máls, heldur hitt, að við teljum, að með þessu fyrirkomulagi fáist skjótari og betri árangur og ágöllunum verði kippt fyrr í lag. Annars held ég, að miklu meira hafi verið gert úr þessum aðfinnslum heldur en ástæða er til. Eftir því, sem ég hefi kynnt mér málið, þá hafa aðfinnslurnar að mestu leyti byggzt á því, að óeðlilega mikil undirvigt hefir þótt koma fram á fiski, sem er á vissu verkunarstigi, og það þarf sannarlega ekki að setja sérstakan embættismann til þess að lagfæra þetta. Þessi vöntun á fullkominni vöruvöndun, undirvigtin, getur orsakazt af tveimur ástæðum. Ástæðan, sem ég vil telja fyrr, er sú, að þessi fiskur er það linþurrkaður, að hann getur gefið frá sér vatn og létzt, og þá einnig á þann hátt, að hann verði fyrir of miklum þunga. Ég hygg, að nokkuð af undirvigtinni sé af þessum orsökum. Það má kannske segja, að þegar fiskurinn er á þessu verkunarstigi, sé erfitt að fyrirbyggja þetta og þá þurfi hann að vera vel vigtaður, nfl. að vigta vissa prósentu fram yfir í hvern pakka. Þetta virðist vera hægt að lagfæra án þess að skipa sérstakan yfirmatsstjóra. Hin ástæðan, sem ég held, að geti valdið þessari undirvigt, er sú, að vogirnar, sem notaðar eru til að vega fiskinn, hafa ekki verið í lagi, og mun það að nokkru leyti stafa af því, að eftirlitið með þessum áhöldum hefir ekki verið nægilega gott, og að nokkru leyti af því, að vogir, sem notaðar eru til að vega saltfisk, endast mjög illa. Það vita allir. Saltið hefir þau áhrif á þá hluta í voginni, sem mest reynir á, að þeir ryðga, og vogin verður fyrir það furðu fljótt ónákvæm. Úr þessu mætti bæta með því, sem vikið hefir verið að í umr. um þetta mál, að láta hvern matsmann hafa tæki til þess að sannreyna vogirnar í hvert skipti. Þær aðfinnslur, sem byggjast á ófullkomleika í þessu efni, krefjast þess ekki, að skipaður sé sérstakur yfirmaður yfir fiskimatsmönnum. En það eru aðrar og fleiri aðfinnslur, sem komið hafa fram viðvíkjandi fiskimatinu, sem eru að vissu leyti alvarlegri. Það hefir komið fyrir, að matsmenn hafa metið fisk, sem svo við endurmat skömmu síðar hefir reynzt annarar tegundar heldur en fyrra matið gaf til kynna. Þetta er auðvitað alveg ófært og má ekki koma fyrir. Mér virðist nú, að ástæðan fyrir því, að slíkt kemur fyrir, sé sú, að yfirmatsmaður hafi í þessum tilfellum ekki gætt skyldu sinnar til hins ýtrasta. Ég vil ekki halda, að þetta hafi verið ófullkomleiki, sem komið hafi fyrir aðeins einu sinni hjá undirmatsmönnum. Ég held, að starfi þeirra sé ábótavant vegna þess, að ekki sé nóg eftirlit með þeirra mati. Reyndar getur vel verið, að staðið hafi öðruvísi á í þessu tilfelli, þannig lagað, að með mesta móti hafi verið metinn fiskur á þessum stað í þetta skipti, svo að á undirmatsmennina hafi ekki reynt mikið á undanförnum tímum, áður en þetta kom fyrir. Um þetta veit ég ekki, en mér virðist þetta hugsanleiki. En á öllu slíku verður yfirmatsmaður í hverju umdæmi að hafa stöðugar gætur, og ég held, að það, sem okkur ríður mest á í þessu matsmáli, sé að velja góða menn í stöðurnar og að þeir gegni störfum sínum samvizkusamlega. Ég efast ekki um, að margir þeirra muni gera það. En þegar veilur koma fram í matinu, þá finnst mér það vera ábending um það að yfirfiskimatsmenn séu ekki nógu vel á verði. Ég vil taka þetta fram af því, að ég legg ekki eins mikið og margir aðrir upp úr því atriði, að yfirmatsstjóri verði sú óbrigðula trygging fyrir því, að matsmenn hér heima leysi starf sitt vel af hendi. Ég álít, að ef við höfum vel færa og duglega yfirfiskimatsmenn, einn í hverjum landsfjórðungi, þá sé það eins mikil trygging fyrir góðu fiskimati eins og þó að einn yfirmaður væri settur yfir þá alla. Þá er hins einnig að gæta, að matið verður á hverjum tíma að byggjast á kröfum neytenda. Þetta viðurkenna allir. Þess vegna geng ég inn á, að málið verði leyst á þennan hátt, en þó með þeim varnagla, að heimilað verði að fela fiskifulltrúanum á Spáni þessa yfirstjórn fiskimatsins. Ég lít svo á, að hann geti manna bezt leyst þann hluta þessa starfs, sem snýr að neytendunum. En við höfum hinsvegar yfirmenn hér heima til þess að sjá um, að settum reglum um matið verði fylgt. Ég get sagt það viðvíkjandi þeim landsfjórðungi, sem ég þekki bezt til, Austfirðingafjórðungi, að þar hefir til skamms tíma verið mjög árvakur yfirfiskimatsmaður, og hann hefir sýnt það, að hann er vel fær um að fullkomna matið í sínu umdæmi og halda því í samræmi. Og það, sem einum yfirfiskimatsstjóra getur tekizt í þessu efni, það getur einnig öðrum slíkum tekizt, ef þess er gætt, að mennirnir ekki staðni í starfinu. Ég vil eindregið mæla með því, að brtt. okkar meirihlutamanna í sjútvn. við frv. verði samþ. Eins og menn sjá, er þar að ræða aðeins um heimild fyrir ríkisstj. til þess að fela fiskifulltrúanum á Spáni nokkuð af þessu starfi, og þá heimild ætlast ég til, að ríkisstj. noti til að byrja með. Ef eitthvað kynni svo að koma í ljós, sem stríddi á móti því, að ráðstafanir samkv. mínum núv. skoðunum um þetta gætu fullnægt þörf, þá yrðu samt með brtt. meiri hl. sjútvn. samþ.l. um, að stj. gæti skipað sérstakan mann annan til að gegna þessu starfi, og þá ætti að vera búið að undirbúa hann til starfsins. Smábreyt. aðrar eru hér gerðar í brtt. meiri hl. n., sem ég býst við, að valdi ekki miklum ágreiningi. Brtt. okkar gerir ráð fyrir, að bætt verði inn í frv. nýrri mgr. um það, að matsstjóri megi ekki reka eða vera hluthafi í neinskonar fiskverzlun, fiskverkun eða útgerð. Ég geri ráð fyrir, að allir gangi inn á, að þar sem um jafnmikið trúnaðarstarf er að ræða og þetta, þá sé það mjög hættulegt fyrir ríkið og þá, sem njóta eiga starfs þessa manns, að hann sé riðinn við slík fyrirtæki, því að það gæti vakið tortryggni gagnvart honum. Og það er því engu síður gott fyrir þann mann, sem skipaður verður í starfið, að þetta sé tekið fram. Að síðustu höfum við gert þá brtt., að launin skuli vera 8 þús. kr. á ári, en í brtt. okkar er ekki ákveðin nein dýrtíðaruppbót. Ég lít svo á, að dýrtíðaruppbótin sé mörgum hneykslunarhella, og ég álít, að fyrir svona starf eigi að ákveða sæmileg laun og láta svo sitja við það. Ég álít, að 8 þús. kr. séu sæmileg laun þegar allur ferðakostnaður og skrifstofukostnaður greiðist úr ríkissjóði.

Frsm. minni hl. (Jón Auðunn Jónsson) Ég hefi ekki orðið sammála meiri hl. sjútvn. um þetta mál. Ég tel brtt. meiri hl. n. miða til þess að rýra eða jafnvel gera að engu þann tilgang, sem menn hyggjast að ná með því að skipa sérstakan fiskimatsstjóra. Það mundi sýna sig, að ef farið væri eftir þeirra till., þá mundi líkt fara hér eins og í Noregi, þar sem fiskimatsstjóri var skipaður, sem hafði að vísu gott vit á fiskverkun og mati, en hann var aðstoðarmaður fiskimálastjóra, og hafði því engan tíma til að anna starfinu. Hv. frsm. meiri hl. sagði, að aðalaðfinnslurnar um okkar fiskimat hefðu verið vegna undirvigtar á fiskinum. Þetta er ekki rétt. Ég býst við, að meiri hl. n. sé það kunnugt, að fiskkaupendur í Barcelona sendu hingað kvörtun í fyrra út af því, hve mikið ósamræmi hefði átt sér stað um matið á fiskinum og að fiskurinn hefði ekki verið eftir þeirra kröfum nema að litlu leyti. Þessar aðfinnslur munu þeir hafa sent ríkisstj. aftur, nú ekki fyrir löngu, og ég býst við, að þeim kvörtunum verði haldið áfram, ef ekki verður að gert. Barcelona-markaðurinn er sá markaður á Spáni, sem við megum sízt án vera. Frá því árið 1911 og þangað til 1924 vorum við einráðir um þennan markað, þar til Færeyingar fóru að flytja þangað fisk. Árið 1925 vorum við búnir að útrýma norskum fiski af þeim markaði, en árið 1904 höfðum við aðeins 10% af fisksölunni þar, en Norðmenn þá 90%. Í Barcelona er borgað hæst verð fyrir saltfisk, en einnig gerðar hæstar kröfur um gæði og góða flokkun fiskjarins. Einmitt á þessum vettvangi á fiskimatsstjóri að vinna okkur gagn. Hann á að samræma matið, svo að það verði svipað, miðað við gæði fiskjarins alstaðar á landinu. En undirvigt á fiskinum hefir sennilega komið fram bæði vegna þess, að vigtir hafi verið ónákvæmar, og líka hins, að fiskurinn hafi verið línþurrkaður. Fiskurinn léttist einnig alltaf meira og minna við flutninginn til markaðslandanna, einkum að sumrinu og fram í september. Það er óhætt að fullyrða, að þær skaðabætur, sem við verðum að greiða vegna þess, að matið á fiskinum er ekki nægilega vel framkvæmt, nemi hundruðum þús. kr. árlega. Mér er kunnugt um þetta, af því að ég hefi keypt fisk til útflutnings um nokkuð langan tíma í umboði fyrir aðra. Það félag, sem ég var lengst umboðsmaður fyrir, komst aldrei hjá því að borga 40 þús. til 100 þús. kr. í slíkar skaðabætur árlega, og þó hafði þetta firma stöðugt umboðsmann á Spáni, sem var mjög vel kunnugur fiskverkun, því að hann hafði verið við fiskverkun lengi. Á Spáni greiðum við aldrei slíkar skaðabætur, nema þegar umboðsmenn okkar þar sjá, að ekki er hægt að komast hjá því. Sá agnúi er á því að skipa fiskifulltrúann á Spáni sem fiskimatsstjóra, að ef hann á að anna starfi því, sem hann hefir á Spáni, þá getur hann ekki með nokkru móti haft tíma til þess að ferðast með yfirmatsmönnum hér um verstöðvarnar til þess að leiðbeina þeim um framkvæmd matsins. Nú, þegar farið er að þrengja að okkar útflutningi til þessara markaðslanda, er okkur sérstaklega mikil þörf á því að hafa fiskimatið í sem allra beztu lagi, og framkvæmd endurbóta á fiskimati okkar má alls ekki láta stranda á því, að einum manni verði falin svo mikil störf í því sambandi, að hann geti alls ekki leyst þau viðunanlega af hendi. Viðvíkjandi því, hvort brtt. meiri hl. n. miðar til sparnaðar, vil ég segja það fyrst, að ég álít alls ekki að svo sé, og hinsvegar, að þó að spara mætti nokkrar þús. kr. árlega með einhverju sérstöku fyrirkomulagi á þessum málum, miðað við eitthvað annað, þá er það svo hverfandi aukaatriði, að frámunalegasta vitleysa væri að leggja nokkuð upp úr því. Aðalatriðið er, að árangur slíkra ráðstafa verði sem beztur. Að sjálfsögðu verður fiskimatsstjóri að hafa þá þekkingu á starfi sínu, að yfirmatsmenn efist ekki um það, að hann fari í öllum tilfellum með rétt mál um matið og gefi réttar leiðbeiningar. Hann þarf einnig að vera það myndugur í sínu starfi, og hafa ríka ábyrgðartilfinningu, svo að yfirmatsmenn jafnt og undirmatsmenn beygi sig undir álit hans og fari eftir till. hans í hvívetna. Aðalstarf fiskimatsstjóra á að vera það, að ferðast um hér á landi til þess að leiðbeina yfirmatsmönnum og undirmatsmönnum, því að það er alls ekki nóg, að hann haldi fund aðeins einu sinni á ári með yfirfiskimatsmönnum. Það er nú, því miður, svo komið, að okkar fiskur á Barcelona-markaðinum hefir liðið ákaflega mikinn álitshnekki á síðustu árum. Austfirzkur fiskur hefir þangað til í fyrra verið talinn bezti fiskur, sem til Barcelona hefir komið, og borgaður hærra verði en annar fiskur þar. Færeyingar hafa haft lélega flokkun á sínum fiski, en eru nú óðum að nálgast okkur í því efni, og hafa nú haft talsvert mikið af fiski, hæfilegum fyrir þennan markað, svo að margir kaupendur þar hafa tekið færeyska fiskinn fram yfir íslenzkan fisk, vegna þess, að matið á íslenzka fiskinum hefir verið svo illa samræmt. Því miður hefir okkar fiskimat oft verið svo lélegt, að þeir, sem keypt hafa fiskinn, hafa með fullum rétti heimtað miklar skaðabætur fyrir af seljendum. Það er nauðsynlegt, að greint sé vel á milli þess, þegar um fiskimat er að ræða, hvaða kröfur eru gerðar til fiskjarins á hverjum markaðsstað. Í því sambandi vil ég benda á það, að því miður hefir mikið af fiski verði flutt til Barcelona, sem alls ekki hefði átt þangað að fara, af því að hann átti ekki heima á þeim markaði, heldur miklu fremur á öðrum markaði, einkum á Norður-Spáni, en þá auðvitað með breyttri verkun, meira þurrkaður. Í sambandi við verkunina þarf þess vel að gæta, á hvaða tíma fiskurinn er fluttur út, því að eftir því, á hvaða tíma fiskurinn er fluttur út, þarf að haga þurrkstiginu, það þarf að vera mismunandi með tilliti til þessa. Þessa og margs annars í verkuninni hefir, því miður, ekki verið gætt sem skyldi. Oft hefir fiskur, sem fluttur hefir verið út framan af vori, verið fljótverkaður. Þeim, sem ekki voru nægilega kunnugir fiskverkun, fannst fiskurinn vera nægilega þurrkaður, en þeir gættu þess ekki, að slíkur fiskur slær sig og reynist of lítið þurrkaður, þegar út kemur. En það er skilyrði til þess, að fiskur geti orðið góður, að hann sé ekki of fljótt þurrkaður, heldur að bann sé í verkun 3 vikur til mánuð. Allir, sem kunnugir eru fiskimatsmálum Íslendinga, hljóta að viðurkenna, að okkar útgerð verði ekki með öðru meiri greiði gerður heldur en með því, að skipaður sé sérstakur fiskimatsstjóri, sem hæfur sé til þess starfs, hafi fullkomna þekkingu á málinu og einnig næga ábyrgðartilfinningu og myndugleika til þess, að hann láti yfirfiskimatsmenn og undirfiskimatsmenn hlýða sér. Með því að flokka okkar fisk eins og hann þarf að vera flokkaður fyrir hvern markaðsstað, er enginn efi á því, að við styðjum að því, að við getum haldið einhverju af þeim mörkuðum, sem við höfum nú, og kannske komizt svo langt, ef vel tekst, að kaupendurnir heimti, að við fáum meira innflutningsleyfi fyrir okkar fisk vegna þess, að við höfum matið ábyggilegt. Þetta er það eina, eins og nú stendur, sem getur hjálpað okkur til þess að fá rýmkað okkar innflutningsleyfi á fiski í öðrum löndum, einkum á Spáni, þar sem mjög hefir verið að okkur kreppt um innflutningsleyfi á fiski. Það er engu síður nauðsynlegt, að sá maður, sem á að leysa þetta starf af hendi, hafi þekkingu á fiskverkun frá fyrstu hendi heldur en að hann þekki kröfur neytenda til fiskjarins. Hann þarf einnig að þekkja, hvaða breytingum fiskurinn tekur við flutning í annað loftslag. Fiskifulltrúinn á Spáni hefir kynnzt kröfum neytenda vel. En ég er hræddur um, að hann hafi ekki - a. m. k. hafði hann ekki, þegar ég þekkti til - nægilega þekkingu á verkun fiskjarins frá fyrstu hendi. Má hv. 2. þm. S.-M. vera þetta kunnugt af reynslu Austfirðinga. Ég vildi óska, að hæstv.Alþ. fari ekki að gera þetta ábyrgðarmikla starf, fiskimatsstjórastarfið, að neinu hjáverkastarfi eða kákstarfi. Ég veit, að slíkt er ekki tilgangur meiri hl. n., en það yrði þó óhjákvæmileg afleiðing af því, ef samþ. væri brtt. þeirra. Í Nd. kom fram brtt., svipuð þessari, en hún náði ekki samþykki d., sem betur fór. Ég er samþykkur þeirri till., að fiskimatsstjóri megi ekki reka eða vera hluthafi í neinskonar fiskverzlun, fiskverkun eða útgerð. Þetta áákvæði er trygging fyrir því, að fiskimatsstjóri geti ekki notað sína embættislegu aðstöðu til þess að reka sín eigin erindi, og með því sýnt hlutdrægni í starfinu sér í hag.

Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson) [óyfirl.]: Það er rétt, sem hv.þm.N.-Ísf. tók fram, að komið hafa fram talsvert miklar kvartanir, bæði á þessu ári og áður, frá Spánverjum sérstaklega, um það, að á fiski, sem héðan hefir verið fluttur til Spánar, hafi komið fram undirvigt, og einnig að hann hafi ekki verið nógu góð vara. Mér er ekki vel kunnugt um það, hve mikið hefir kveðið að þessum kvörtunum undanfarið, og ég get því ekki gert fullnægjandi samanburð á því, hvernig ástandið er nú í þessu efni, miðað við það, sem verið hefir undanfarið. En mér er nær að halda, að öllu meira hafi kveðið að þessum kvörtunum nú á síðasta ári heldur en á nokkrum árum þar á undan. Það er einnig rétt, að frá fiskkaupmönnum á Spáni - að ég ætla frá félagi smásala þar - kom allrækileg kvörtun í fyrrahaust, og þar með ósk um, að sú breyt. yrði gerð, að fenginn yrði sérstakur maður með sérþekkingu á fiski og fiskverkun, og spánskir fiskinnflytjendur skyldu samþ. þennan mann, og hann skyldi svo sitja á Spáni og skera úr öllum deilumálum út af fiskinnflutningi okkar á Spáni. Með þessari ósk þótti mörgum hér býsna langt gengið. Ég held, að það sé álit allra hér, sem við fiskverzlun fást, að alls ekki sé hægt fyrir okkur að sinna þessari kröfu, því að það væri sama sem að leggja niður fiskimatið hér og leggja það undir Spánverja. Þegar gengið var frá samningum við Spánverja á síðasta vori, mun hafa verið gengið út frá því, að sá ágreiningur, sem risið hafði út af fisksölunni, og þar á meðal þetta um fiskimatið, mundi niður falla, þegar samningarnir væru gerðir, og var því þessu máli ekki hreyft frekar hér heima og ekki svarað því erindi, sem ég drap á áðan frá spánverskum fiskikaupmönnum í fyrrahaust. Nú fyrir skömmu kom kvörtun frá félagi smákaupmanna þar syðra, þar sem ítrekuð var hin sama krafa um, að þeir samþykktu mann, sem ætti að sitja á Spáni og skera úr öllum deilumálum út af fiskinnflutningi okkar þangað. Ég sendi símskeyti til Helga Briems og tjáði honum, að nú lægi frv. fyrir þinginu um fiskimatsstjóra, og að ákvæðum matsl. myndi verða framfylgt og að þeir, sem vanræktu starf sitt, myndu verða settir frá starfi, og hefir það verið gert t. d. á Stokkseyri. Það kom svo símskeyti frá Helga Briem, þar sem hann segir, að þetta muni verða til þess, að Spánverjar sætta sig í bili við það að bíða átekta. Og konsúlatinu hérna hefir verið gefin greinileg skýrsla. Að þessu hvorutveggja athuguðu, að misfellur hafa komið fram á matinu, og þær eru jafnvel meiri nú en undanfarið, og að það hafa komið fram ákveðnar kröfur frá Spánverjum, þá held ég, að sé hyggilegt að setja þessi l. um fiskimatsstjóra. Ég fullyrði ekkert um það, hvort það veldur breytingu, að hafa þetta sérstakt embætti, eða velja hina leiðina, og láta fiskifulltrúann á Spáni gegna þessu starfi jafnframt fulltrúastarfinu þar, en þá verður auðvitað eitthvað að draga úr starfi hans niðri á Spáni. Það er gert ráð fyrir því, að Helgi Briem komi heim einu sinni eða tvísvar á ári og haldi fund með yfirmatsmönnum og ræði við þá um allt, sem gera þarf til þess að fiskurinn sé sem bezt úr garði gerður. Ég get ekki séð, þó að þessi heimild sé í l., að þá megi ekki gera annað af tvennu, að skipa sérstakan mann í þetta embætti, eða láta fiskifulltrúann á Spáni gegna því jafnframt sínu starfi þar. Ég sé ekki, að það þurfi neitt að óttast, að þessi heimild rýri gildi l. Ég segi fyrir mig, að ég myndi ekki nota heimildina nema að hafa kynnt mér sérstaklega, hvort það myndi horfa annan veg við á Spáni heldur en ef skipaður væri sérstakur maður. Ef það sýndi sig, að Spánverjar yndu því betur, þá er sú upphæð, sem hér er um að ræða, svo smávægileg, að ekki dugir í það að horfa. Ég skal ennfremur upplýsa, að það hittist nú svo vel á, að Helga Briem er von heim um þann 25. þ. m., og um sama leyti mun Sveinn Björnsson sendiherra koma, og tel ég rétt, að ekki verði gengið frá frv. fyrr en þeir eru komnir. Það má vel vera, að þeir geti gefið einhverjar upplýsingar, sem vert sé að taka tillit til áður en frv. er afgr. Það er ekki gott að segja neitt ákveðið um það, hversu auðvelt muni vera að fá mann, sem hefir til að bera þekkingu á þessu sviði. Ég býst við, að það verði torvelt að fá mann, sem segja má um, að hafi fullkomna þekkingu á báðum hliðum málsins, bæði verkun fiskjarins og hverjum breytingum hann tekur við flutninginn til Spánar, þar sem hann kemur í annað loftslag, og þekki jafnframt kröfur neytendanna á Spáni. Ég held, að maðurinn þurfi sérstaklega að vera kunnugur kröfum neytendanna og því, hverjum breytingum fiskurinn tekur við flutninginn til markaðslandanna. Hér heima er sem sé fjöldi manna, sem kann nokkuð til verkunar, án þess að vita um kröfur neytendanna á Spáni. Með þetta fyrir augum gæti verið heppilegra að fela fiskifulltrúanum þetta starf. En eins og ég hefi tekið fram, þá mun ég ekki gera það, nema rannsakað hafi verið sérstaklega, hvort Spánverjar vilja heldur.

Magnús Guðmundsson Ég sé á brtt. meiri hl. n., að hann ætlast til, að þetta starf verði falið fiskifulltrúanum á Spáni. En ég veit ekki, hvort n. hefir leitað sér upplýsinga um það, hvort bankarnir vilja halda áfram að borga honum þann hluta, sem þeir hafa borgað, ef hann verður gerður að fiskimatsstjóra. Það er vitað, að þessi sendimaður er ákaflega dýr. Hann kostar okkur 30 þús. kr. á ári. Af þessari upphæð greiða bankarnir 1/3 hvor. Ef nú bankarnir vilja ekki greiða honum þetta, þegar búið er að gera hann að fiskimatsstjóra, þá er auðsætt stórt tap við að skipa ekki sérstakan mann í það starf. Ég vildi vita, hvort meiri hl. n. hefir athugað þessa hlið málsins. Ég er sammála hæstv.atvmrh. um það, að nauðsynlegt er að gera einhverjar ráðstafanir viðvíkjandi matinu, svo að Spánverjar geti verið ánægðir. Á meðan Þorsteinn Guðmundsson stjórnaði matinu, var engin óánægja á Spáni. Það var hans verk, að Spánverjar viðurkenndu okkar mat sem fyrirmynd. Á síðustu árum hefir á Spáni myndazt óánægja út af fiskimatinu, og er það vafalaust mikið að kenna yfirmatsmönnunum. Þessar kvartanir eru sjáanlega á rökum byggðar, sumar þeirra, og fara vaxandi. Það er því sjálfsagt að gera allt, sem unnt er, til þess að fyrirbyggja frekari óánægju. Ég tek hér alveg í sama streng og hæstv.atvmrh. Hér er um stórt mál að ræða, ef það sýndi sig, að við værum að spila úr höndum okkar markaði fyrir aðalframleiðsluvöru okkar, en um það skal ég ekkert fullyrða að svo stöddu. Það þarf ekki að ræða um það, hvaða maður verði fenginn í þetta starf, en ég veit, að mörgum dettur í hug fiskimatsmaðurinn frá Seyðisfirði. Ég held fyrir mitt leyti, að sá maður myndi vera færastur. En ég skal ekki fara út í það frekar. Ég vil benda á það, að þó að sendimaðurinn á Spáni sé kunnugur kröfum neytenda, þá vantar hann annað, sem þarf til þess að vera fiskimatsstjóri. Fiskimatsstj. þarf t. d. að geta gefið leiðbeiningar um meðferð fiskjarins frá byrjun, svo að hægt sé að fyrirbyggja, að skemmdir geti komið fram síðar. Þetta er ómótmælanlegt, enda lítur H. Briem sjálfur svo á, að sitt verkefni sé að gefa leiðbeiningar um kröfur neytendanna. En hann segist ekki geta gefið upplýsingar um það, hvernig eigi að meðhöndla fiskinn frá byrjun, svo að hann verði eins og neytendurnir óska, að hann sé.

Frsm. minni hl. (Jón Auðunn Jónsson) Hæstv. atvmrh. sagði, að Spánverjar hefðu farið fram á það, að settur væri expert til að dæma um fisksendingar þangað, sérstaklega þeirra, sem fara til Barcelona. Ég er hræddur um, að Spánverjar myndu líta svo á, að fiskifulltrúinn á Spáni væri sérstaklega skipaður til þess að vera dómari í þessum málum. Þeir myndu þá heimta, að hann væri alltaf niðri á Spáni, og viðstaddur þegar fiskfarmur kæmi, til þess að skera úr, hvort fiskurinn er skaðabótaskyldur eða ekki. Ég held, að aðalstarf fiskimatsstjóra ætti að vera að umbæta fiskverkunina hér heima. En það er víst, að henni hefir stórhrakað undanfarin ár. Ég hygg, að allir fiskútflytjendur geti játað, að meðferð fiskjarins hjá sjómönnunum hafi farið mikið aftur. Það mætti benda á mörg dæmi þessu til sönnunar. - Ég vil benda á eitt í fiskimatinu, sem ég tel skakkt. Það er að fara í lélegan fisk og vinza úr honum það bezta til þess að koma því í dýrari flokk. Það bezta úr lélegum fiski er lakara en nr. 2 úr góðu fiskpartíi. Í Barcelona hefir verið kvartað yfir því, að fiskpartíin séu ósamstæð. Ég hefi heyrt, að Norðmenn hafi sagt Barcelonamönnum síðastl. sumar, að allar umkvartanir skyldu bættar að fullu, og ef matið væri ekki rétt, þá skyldi það, sem skakkar, dregið frá söluverði fiskjarins. Með þessu eru þeir að reyna að koma sér inn á bezta markaðinn, og þurfum við sannarlega að gjalda varhuga við þessu. Án þess ég vilji fara út í það, sem gerzt hefir áður, þá hefir það gengið svo til, þangað til fyrir skömmu, að fiskurinn, sem veiddur er við Faxaflóa, hefir ekki verið talinn nógu góður fyrir Barcelonamarkaðinn. Árin 1907-1924 var langmest af því, sem flutt var á þennan markað, frá Vestfjörðum, en síðan tóku Austfirðingar við, en þeir höfðu breytt verkunaraðferðum og pækilsöltuðu, og þótti sú aðferð góð, en nú hefir verið gengið of langt í því að linþurrka fiskinn og jafnframt tekin fiskur til pækilsöltunar og verkunar fyrir Barcelonamarkað, sem í eðli sínu var óhæfur fyrir þann markað. Ég held, að ef fiskifulltrúinn á Spáni væri gerður að fiskimatsstjóra, þá myndu Spánverjar skoða hann sem nokkurskonar dómara í þessum efnum og heimta, að hann væri alltaf til staðar, þegar fiskfarmur kæmi til Spánar. Við þetta tapaðist það starf, sem er undirstaðan undir öllu öðru, en það er fiskaverkunin hér heima. Það þarf að hækka kröfurnar um matið, einkum á Barcelonafiski, svo að Spánverjar geti vel við unað.

Jónas Jónsson [óyfirl.]: Ég hefi ekki getað sannfærzt af ræðu hv.þm.N.-Ísf., en hann heldur því fram, að ekki sé hægt að sameina starf fiskimatsstjórans og fiskifulltrúans á Spáni. En því er nú ekki slegið föstu, heldur gert ráð fyrir því sem möguleika. Ég veit, að við í fjvn. verðum varir við, að því verður veitt eftirtekt, að stofnað er embætti með 8 þús. kr. launum samtímis sem gerðar eru kröfur til þess að lækka há laun. Það er þó ekki aðalatriði, að þessi launahæð stingur í stúf við önnur störf þingsins á því sviði. Því er haldið fram af helztu mönnum Fiskifélagsins, sem tala sem fagmenn á þessu sviði, að þetta form sé vafasamt, og verði ekki hægt að hindra það, að þetta verði skoðað sem tveir aðilar, fiskimatsstjórinn og fiskifulltrúinn, og verði þetta því tveir dómstólar, sem rekist á. Og gæti því leitt glundroða af þessu. En úr hópi þeirra, sem fást við fiskimat, er þetta álitið vafasamt. Ég ætla að upplýsa það, sem ég hygg, að geti sannfært suma um það, að rök hv.þm.N.-Ísf. séu ekki góð. Ég ætla þá að skýra frá því, hvernig þessu starfi þarna suður frá hefir verið háttað frá byrjun, og sýna fram á, að það sé lítil ástæða til þess að halda því óbreyttu. Fyrsti sendimaður okkar bjó í Genúa, og var það vel greindur maður með mikla málakunnáttu, en hafði enga sérþekkingu á fiskimálum. Og er óhætt að fullyrða, að fyrsti erindreki okkar suður frá leit á þetta starf sem almennt konsúlsstarf. Þegar hann féll frá, var valinn maður með mikla verzlunarþekkingu og einnig með þekkingu á fiskimálum. Þessi maður var Helgi Guðmundsson núv. bankastjóri. Hann flutti yfir í Barcelona og dvaldi aðallega í þeim bæ, en fór lítið yfir til Ítalíu. Eftir 1½ ár í Barcelona hafði hann lært tungu Spánverja og kynnzt vel ástandinn í Barcelona, tekið sér ferð á hendur um allan Spán og kynnzt mörkuðum, og var hann orðinn ágætlega kunnugur á Spáni um það bil, sem hann fluttist heim. Og ef hann hefði getað ferðazt meira, þá hefði starf hans getað borið mikinn árangur, en það er einmitt það, sem við hv.þm.N.-Ísf. ætlumst til, að sendimaður okkar suður frá sé mikið á ferðalagi. Þegar þessi erindreki vildi flytja heim, var í hans stað skipaður Helgi Briem, duglegur og vel menntaður maður, en með enga sérstaka þekkingu á fiskimálum, og stóð hann að því leyti líkt að vígi og fyrsti erindreki okkar. Helgi Briem var svo nokkrar vikur í Barcelona, lærir málið og tekur sér svo ferð á hendur um Spán og Portúgal og fær þá strax yfirlitsþekkingu í þessum málum. Síðan kom hann aftur til Barcelona, en þá gaf fyrrv. landsstjórn honum skipun um að ferðast ekki nema með leyfi. Hann fór fram á leyfi til þess að fara til Ítalíu, en honum var ekki leyft það. Nú vill svo til, að ég hefi kynnzt því, hvernig Helgi Briem tekur sína aðstöðu. Hann hefir ekki ferðazt um markaðslöndin, en kom einu sinni heim og fór á verstöðvarnar, og hefir hann með þessu fullnægt ákvæðum gildandi l., en þar er ætlazt til, að hann komi einu sinni heim á ári, líkt og er í till. meiri hl. sjútvn. Ég hygg, að það hafi verið dýr ráðstöfun hjá stjórninni að óska ekki eftir því, að þessi liður væri framkvæmdur, að fiskifulltrúinn kæmi heim einu sinni á ári. Mér er persónulega kunnugt um, að það var Kristján Bergsson, sem ýtti undir það, að fiskifulltrúinn kæmi heim þessa einu ferð. Helgi Briem hefir því verið að mestu leyti í Barcelona og farið á hverjum degi í pakkhúsin og kynnzt allri meðferð fiskjarins og kynnzt fiskikaupmönnunum. Ég man ekki, hvort hann hefir einu sinni farið til Bilbao. Ég held, að það sé almennt álitið, að Helga Briem hafi á stuttum tíma tekizt að fá yfirgripsmeiri þekkingu á íslenzkum fiski og þeim fisksölumöguleikum, sem eru í Barcelona, og nú er bann orðinn fær í tungu þjóðarinnar og mjög vel kunnugur þessari verzlun á Spáni. Það væri enn betra, ef hann mætti ferðast meira um á Spáni og Ítalíu. Ég vil nú taka það fram, að fiskifulltrúinn á Spáni hefir skrifað ýmsar leiðbeiningar í tímaritið „Ægi“ um það, hvernig Spánverjar líta á fiskinn. Víða á landinu hafa smáútgerðarmenn fylgt þessum skýrslum með mikilli athygli og þótt vera mikið gagn að þeim leiðbeiningum, sem þeir hafa fengið þar. Ennfremur hefir þessi fulltrúi, ásamt Kristjáni Bergssyni forseta Fiskifél. Íslands og öðrum áhugasömum fiskileiðtogum, átt þátt í því að koma á eigendamerkingu á allan fisk. Helgi Briem álítur, að það eigi að láta hvern mann bera ábyrgð á sínum fiski. Það sé bezta aðferðin, sem hægt sé að nota til þess að tryggja markaðinn, því að það er rétt, sem hv. 1. Skagf. benti á, að það hefir borið á því, að fiskurinn hafi verið skemmdur, þegar hann kemur þangað suður. Þess vegna má fullyrða, án þess að ég sé að slá neinu föstu í þessu efni, að heppilegt væri, að ríkisstj. í sameiningu við matsstjóra stuðlaði að því, að fiskifulltrúastarfið í Suðurlöndum yrði ekki haft mjög bundið. Ég er viss um, að Helgi Briem er mjög vel fallinn til þessa starfs. Hann þekkir vel til í Suðurlöndum, skilur málið og getur jafnframt komið fram gagnvart fiskiframleiðendum hér heima. Ég vil ennfremur benda á það, sem við höfum dálítið talað um í skipulagsnefndinni, en ekki gert ákvarðanir um, sem bendir í sömu átt. Við finnum þar, eins og aðrir hv.þm., að þar sem takmarkanir hafa verið settar á Spáni, þýðir ekki annað en að reyna að afla nýrra markaða í Mið-Evrópu fyrir hraðfrystan fisk. Í raun og veru er vel hægt að sameina það, að sá maður, sem er fiskifulltrúi landsins erlendis, sé látinn ferðast um Ítalíu, Spán og Portúgal, til þess að halda við samböndunum, í stað þess að vera, búsettur í einni borg. Ef til vill gæti hann líka brotið ísinn og verið yfirumsjónarmaður við þær tilraunir, sem verið er að gera í Mið-Evrópu með frysta fiskinn okkar. Það getur vel verið, að mönnum finnist þetta meira en svo, að einn maður geti afkastað því, og ég játa, að síðari till. er ekki til umr. Ég ímynda mér nú, að hv.þm.N.-Ísf. líti a. m. k. svo á, að kraftar fiskifulltrúanna okkar á Spáni séu misnotaðir, ef þeir eru alltaf búsettir í sömu borg og gefst ekki kostur á að ferðast nægilega um. Þeir komast ekki í kynni við nógu marga með því móti, og þeir geta því ekki fullnægt nægilega þeim kröfum, sem til þeirra eru gerðar. Þessum mönnum er ekki um að kenna, þótt ekki sé allt eins og það ætti að vera, vegna þess að þeirra starfstilhögun hefir verið svipuð ræðismannsins, sem er búsettur í sérstakri borg. Ég vona, að það hafi komið nægilega í ljós í orðum mínum, að Helgi Guðmundsson og Helgi Briem hafa starfað of mikið í Barcelona, en of lítið í öðrum stórborgum, þar sem þeir þurfa að starfa. Ef stj. sú, sem nú situr, eða aðrar stj. seinna komast að þeirri niðurstöðu, að fiskierindrekinn geti einnig hér heima leiðbeint fiskimatsmönnum og útgerðarmönnum, þá ætti að breyta þessu frá því, sem nú er, ef það er rétt, sem ég hygg, að það sé skakkt fyrirkomulag, að þessir 2 menn séu aðallega í einni borg á Spáni. Það gæti farið svo, að þessi maður, sem nú er á Spáni, gæti gert meira gagn þar, enda þótt hann væri hér heima 2 mán. ársins. Yfirleitt er það svo á sumrin, þegar viðskiptalífið er í minnstum blóma, að þá væri ekki sízt þörf á því að vera hér heima. Auk þess væri líka sparnaður að þessu, ef ekki þyrfti að borga kaup fyrir þetta matsstjórastarf.“ Ég vil biðja hv.þm.N.-Ísf. að athuga það, að nú er ætlazt til þess, að Spánarfulltrúinn sé hér heima einu sinni á ári til þess að tala við útgerðarmenn og fiskimatsmenn, en ef sérstakur maður er hafður hér heima, er gert ráð fyrir, að hann yrði líka að vera á ferðalagi um Spán og Ítalíu. - Ég sé nú ekki ástæðu til þess að fara um þetta fleiri orðum. Ég vildi aðeins gefa þessar upplýsingar, og læt svo þar við sitja. Ég geri ekki ráð fyrir, að ég hafi sannfært hv.þm.N.-Ísf., en ég vona samt, að hann játi, að miðað við notkun fiskifulltrúans á Spáni undanfarið, þá sé engu spillt, þótt hann sé dálítinn tíma hér á landi, til þess að standa í sambandi við útgerðarmenn og matsmenn. Eftir að Helgi Guðmundsson var búinn að vera á Spáni, komst hann að þeirri niðurstöðu, að þannig væri heppilegast að starfa á þessu sviði. Hann vildi vera búsettur á Íslandi, til þess að leiðbeina útvegsmönnum hér heima, en fara síðan ferðir til Suðurlanda sem fulltrúi landsins.

Magnús Torfason Mér hefir verið borið það á brýn, að ég væri fylgispakur við fjáraflatill. stjórnarinnar. Ég skal játa þetta, en ég hefi mér til afsökunar, að kjördæmi mitt hefir jafnan verið nokkuð frekt til farsællegra hluta, og hefir mér því fundizt hvíla nokkur skylda á Árnesingum um það, að aftra ekki sæmilegum tekjum fyrir stjórnina. Hvað þessu máli viðvíkur, þá má náttúrlega um það deila, hvort tími sé til þess kominn að láta slíkt frv. frá sér fara. Viðskiptalíf okkar er á eftir tímanum, samanborið við önnur lönd. Vöruskiptaverzlun er þekkt hér enn og reikningsverzlun meiri en æskilegt væri. Býst ég og við, að á þessum seinustu kreppuárum hafi reikningsverzlunin heldur aukizt en þverrað. Samkv. grg. virðist mér, að slíkt gjald sem þetta tíðkist ekki á Norðurlöndum. Ég skal þó eigi leggjast gegn frv., en vildi skjóta því til hæstv. fjmrh., hvort eigi væri ástæða til þess að breyta frv. Ég sé, að undanþága er veitt í 11. gr. um framkvæmd laganna og framkvæmdaleysi, og það í samræmi við ákvæði stimpilgjaldslaganna frá 1921, nema þar er veittur lengri tími, eða 10 ár, en nú í þessu frv. ekki nema 3 ár. Ég vil vekja athygli á því, sem um getur í grg., að sumstaðar, t. d. í Englandi, sé fylgt þeirri reglu, að taka víst stimpilgjald af hverri ávísun eða kvittun án tillits til fjárhæðar. Ég álít þá aðferð þægilegri og einfaldari og datt því í hug, hvort eigi væri athugandi fyrir hæstv. ráðh. og hv.fjhn., að sett yrðu ákvæði inn í 3. gr., sem heimila stj. að hafa eitt stimpilgjald a. m. k. fyrstu árin, meðan menn eru að venjast gjaldinu. Ég mun samkv. þessu greiða frv. atkv. til 3. umr. Ég býst við, að ég sem hálfgerður einstæðingur hér í þessari hv. d. muni ekki bera fram till. í þessu máli, en ég vildi mælast til þess, að hv.fjhn. eða hæstv. fjmrh. gerðu það.

Frsm. (Ásgeir Ásgeirsson) Ég sé, að hæstv. fjmrh. er ekki viðstaddur hér í d., og get ég ekki svarað fyrir hann, en af því að ég var frsm.n. vil ég víkja lítið eitt að þeim tveim aths., er fram komu við frv. hjá hv. 2. landsk. Það er athugunarvert, hvort ekki má hafa frestinn, sem um getur í 11. gr. lengri. Ég hygg þó, að fresturinn hafi verið óþarflega langur í gömlu lögunum og að hæfilegra væri að hafa hann t. d. allt að 5 ár. Þótt ég viti eigi um aðra nm., mun ég fyrir mitt leyti verða með till. um, að stj. sé heimilt, án þess að leita til þingsins, að ákveða, hvort greidd skulu þrennskonar stimpilgjöld, eða eitt og hið sama. Ég gat þess við 1. umr., að að óreyndu væri eigi gott um það að segja, hvort betra yrði, reynslan yrði að skera úr um það. Ég tel það gott, að stj. eigi þess kost að ákveða þetta án þess hún þurfi að leita til þingsins. Það er því rétt, að n. athugi þessa möguleika áður en frv. kemur til 3. umr., og hvort ekki komi til mála að verða við óskum hv. 2. landsk. í þessu efni.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Eins og sést á grg. frv., hefir allshn. flutt það fyrir tilmæli dómsmrh. Í grg. kemur ennfremur greinilega í ljós ástæðan fyrir því, að þetta frv. er fram komið, og þarf ég því ekki miklu við það að bæta. Nú liggja fyrir þinginu umsóknir frá 16 mönnum, sem sækja um ríkisborgararétt. Ég álít þessar umsóknir nokkuð misjafnar, og sé ég ekki betur en að það geti komizt í óefni með veitingu ríkisborgararéttar, ef ekki eru settar sterkar skorður þessu viðvíkjandi. Þess vegna er tímabært, að lögin um þetta atriði séu fullkomnuð. Ég vil mælast til þess, að þetta frv. fái að ganga til 2. umr., svo að n. hafi málið til athugunar til 2. umr.

Frsm. meiri hl. (Jón Baldvinsson) Þegar þetta mál var til 1. umr., var drepið á það, að kaupstaðirnir fengju minni útsvör borguð, ef tekið væri upp mikið af einkasölum á ýmsum vörutegundum. Við 2. umr. talaði ég um að koma fram með till. um að auka það útsvar, sem ríkisstofnanir greiða nú með l. nr. 47 frá 1924, eða að bæta sérstaklega við þetta frv. till. um hærri greiðslu þeirra einkasala, sem hér um ræðir. Við meiri hl. fjhn. höfum komið okkur saman um, að till. á þskj. 500 verði prentuð upp. Það vantar tvö orð í fyrra þskj. Þar er farið fram á, að af verzlunarhagnaði þessara einkasala séu 30% greidd af hálfu ríkissjóðs til bæjar- og sýslusjóða. Þar af skulu greidd 10% til þess bæjarsjóðs, þar sem einkasalan hefir aðsetur sitt, og er þar átt við Rvík. En hin 20% eftir mannfjölda milli annara kaupstaða og sýslusjóða. Það er erfitt að segja, hvernig skiptingin ætti að vera. Yfirleitt eru það kaupstaðirnir, sem misstu við þetta. Nokkur kauptún gætu einnig komið til greina. Það er erfitt að ákveða, hvar markalínan á að vera í þessu efni. Það hefir komið til mála að taka kauptún með 600 íbúa eða fleiri, en einnig gætu minnstu kauptúnin haft einhvern hagnað af verzlun með þær vöruteg., sem hér um ræðir. Þess vegna er þessi skipting tekin, að skipta 2/3 af þessum verzlunarhagnaði milli bæjarsjóða, annara en Rvíkur og sýslusjóða. Með þessu móti kemur þá of mikið óbeint í hlut þeirra kauptúna, sem einhvern hagnað hafa haft af þessari verzlun undanfarið. Við meiri hl. fjhn. leggjum til, að þessi till. okkar verði samþ. sem viðbót við 4. gr. frv. Það er tiltekinn sami gjalddagi eins og á aukaútsvari ríkisstofnana eftir 1. frá 4. júní 1924, 1. marz. Þetta skal greiðast af ágóða næsta árs. Ég hefi svo ekki fleira um þetta mál að segja. Ég er búinn að taka það fram, sem liggur til grundvallar þessari brtt.

Flm. (Jóhann Jósefsson) [óyfirl.]: Þetta mál, á þskj. 289, er flutt af mér og hv. 3. landsk. og hv. 2. landsk. Er það borið fram þeim til skaðabóta, sem lagt hafa fram innieign sína til að bjarga Íslandsbanka. En síðan gerðist það, að þessu fé var varið til kaupa á hlutabréfum Útvegsbankans. Þessi framlög eru svo til komin, að gengið var um á milli sparifjáreigenda og þeir fengnir til að gefa loforð um, að innieign þeirra mætti nota til viðreisnar bankanum. Yfirleitt má segja, að menn hafi brugðizt vel við þessu. En þó voru nokkrir, sem ekkert lögðu af mörkum, ýmist af því að þeir vildu það ekki, eða þá af því, að ekki náðist til þeirra á þeim skamma tíma, sem söfnunin stóð yfir. Þessu hefir síðan verið skipað svo, að ríkið hefir tekið ábyrgð á innstæðufé bankans, og er nú sýnt, að hlutur þeirra manna, sem létu helming af sparifé sínu til hlutabréfakaupa, er verri en hinna, sem ekkert létu, en hafa þó síðan fengið ríkisábyrgð á allri innieign sinni. Nú er ríkissjóður orðinn aðaleigandi bankans og á 4½ millj. kr. af hlutafénu. Þó að ætlunin væri, að sparifjár- og hlutabréfaeigendur ættu að hafa tiltöluleg áhrif á skipun bankaráðs, hefir það í reyndinni orðið svo, að þessir menn, sem eru dreifðir um allt land, hafa ekki haft nein áhrif, svo að teljandi sé, á bankastjórnina. Þeirra gætir ekki á hluthafafundi, og ég held, að hæstv.ríkisstj. hafi ekki gert sér far um að lofa áhrifum þessara manna að koma fram, nema síður sé. Það kjördæmi, sem ég er fulltrúi fyrir, Vestmannaeyjar, lét sérstaklega mikið af mörkum, þegar verið var að safna loforðum um hlutafé til endurreisnar Íslandsbanka, og mun þar skorta lítið á 300 þús. kr. af sparifé Vestmannaeyinga, sem þannig var sett fast í Útvegsbankanum. Nú er það vitanlegt, að hlutabréf þessi eru ekki álitin hafa almennt verðmæti. Ég hefi rekið mig á ákaflega mörg dæmi, að menn hafa reynt að selja þau eða fá út á þau lán, en ekki tekizt. Tilgangur þessa frv. er því sá, að gera þessi bréf veðhæf og að þau svari einhverjum arði. Höfum við flm. álitið rétt, að þau gæfu sama arð og sparisjóðseign. Nú er það ljóst, að eins og sakir standa muni ríkissjóður kannske eiga örðugt með að bæta á sig gjöldum. En eins og frv. gerir ráð fyrir, að þetta verði framkvæmt, ætti það ekki að verða þungur baggi eða reka sig á fjárl., sem nú verða afgr. Við höfum hagað því svo, að lögin öðlist ekki gildi fyrr en 30. júní 1935, og vaxtagreiðsla af bréfunum snertir því ekki fjárl. nú. Einnig höfum við hagað innlausn bréfanna á þann hátt, að það komi sem léttast niður á ríkissjóð. Er gert ráð fyrir, að þau verði innleyst með jöfnum afborgunum á 30 árum, en komi þó ekki til greina fyrr en eftir 5 ár. Er þetta allt gert í því skyni, að innlausn bréfanna kæmi sem léttast niður á ríkissjóð. En þrátt fyrir það væri hlutur þeirra manna, sem bréfin eiga, mikið bættur með því að gera þau lítilsháttar arðberandi og veðhæf fyrir þá, sem sitja með þau. Nú er það vitanlegt, að fleiri lögðu fé sitt í Útvegsbankann en sparifjáreigendur einir, og býst ég því við, að sú mótbára komi fram, að með því að samþ. þetta frv. sé verið að gefa Hambrosbankanum og Privatbankanum undir fótinn um samskonar fríðindi frá ríkinu. En því er þar til að svara, að báðir bankarnir munu nú þegar hafa ymprað á því, að ríkið tryggði að einhverju leyti eign þeirra í Útvegsbankanum. Einnig er hér annað atriði talsvert þýðingarmikið, að sparifé, sem stóð inni í bankanum, var engan veginn spekulationsfé, og hefir því allt annan siðferðislegan rétt en það fé, sem lagt hefir verið í bankann sem spekulation. Ég veit til þess að a. m. k. í einu landi Norðurálfunnar eru gerðar sérstakar ráðstafanir til þess að tryggja sparifé manna, þegar verðhrun steðjar að. Munu margir líta svo á, að innieign sparifjár eigi skilið sérstaka vernd þess opinbera. Enda þarf ekki að fara í neinar grafgötur til að leita álits Alþ. um það atriði, því svo skammt er síðan það tók ábyrgð á sparifjáreign manna, fyrst í Landsbankanum, svo í Útvegsbankanum og að ég held einnig í Búnaðarbankanum. Sýnir þetta skýrt, að Alþ. hefir litið svo á, að spariféð ætti skilið sérstaka vernd frá löggjafarvaldinu. Það mun einnig vera svo, að þeir, sem hér eiga hlut að máli og sparifé lofuðu á sínum tíma til endurreisnar Íslandsbanka, telja margir sig ekki vel með farna, þegar féð var lagt í Útvegsbankann, í stað þess að halda Íslandsbanka starfandi áfram, eins og til var ætlazt þegar fénu var lofað. En hér skiptir það ekki máli, því hér er aðeins um siðferðislegan rétt að ræða, en verður ekki gert að umtalsefni, hvort nokkrum sé sérstaklega um að kenna, að fólk ráðstafaði þannig fé sínu í þeirri góðu trú, að það væri að bjarga bankanum og atvinnuvegum þjóðarinnar. Ég verð því að segja, að mér finnst sanngjarnt, að það fólk, sem á vandræðatímum fyrir bankann sýndi mesta fórnfýsi og lét mest af mörkum, fái þær réttarbætur frá löggjafarvaldinu, sem hér er farið fram á, og að það eigi þær fullkomlega skilið. Ekki vegna þess, að ég viti ekki, að ríkið geti með lagakrókum skotið sér undan því, en ég tel ekki sæmandi frá siðferðislegu sjónarmiði, að ríkið geri ekki eitthvað til að rétta hlut þessara manna. Ég hefi þá minnzt á nokkrar mótbárur, sem ég hefi orðið var við í einkasamtölum, en þó er eftir ein, sem ég býst við, að komi fram, sú, að fólkið hefði tapað fénu hvort sem var. Um það má vitanlega deila, því þar liggja fyrir nokkuð jöfn rök til að sanna og afsanna. En það, sem skiptir hér mestu máli, er það, að öll sanngirni mælir með því, að gera ekki verri aðstöðu þeirra manna, sem mesta sýndu fórnfýsi, en hinna, sem héldu að sér höndum, þegar verið var að gera ráðstafanir til að bjarga, ekki aðeins bankanum, heldur atvinnuvegi, sem átti afkomu sína undir, a. m. k. í bili, að ekki yrði öllum sundum lokað við Íslandsbanka, eða aðra stofnun, sem tæki við hans hlutverki. Þeir, sem á erfiðum tíma fórnuðu fé sínu til að hjálpa atvinnuvegi, sem þjóðarbúskapurinn hvílir mest á, eiga fyrir þá sök fullkomlega skilið, að tekið sé tillit til þess nú. - Að lokum vil ég ennfremur benda á, að þetta fé er sízt frá stóreignamönnum, því það gengur yfirleitt svo, að þeir, sem reka atvinnu í stærri stíl, eiga sjaldan fé á sparisjóði, heldur hafa það í veltunni, sem kallað er. En mjög margt af því fólki, sem á fé sitt á sparisjóði, er verkafólk, sem sparað hefir saman nokkra fjárupphæð til að búa að á elliárunum eða ef í nauðir ræki. Er það ein ástæða enn til að tryggja, að þetta fólk njóti þessara samanspöruðu aura. Ég hefi þá minnzt á þau höfuðrök, sem hníga að því, að réttmætt sé, að ríkið rétti hlut þeirra manna, sem hér eiga hlut að máli. Vænti ég, að hv. d. fallist á frv. og vísi því að umr. lokinni til fjhn.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) [óyfirl.]: Hv. flm. hefir nú talað alllangt fyrir frv., og hans aðalástæða er sú, að sanngjarnt sé að gera þær ráðstafanir, sem frv. fer fram á. Ég er þar hv.flm. ekki sammála, og skal færa nokkrar ástæður fyrir því. Hv. flm. talaði um, að upphaflega hefði fénu verið safnað og það lagt fram til að bjarga Íslandsbanka, og því hefði því ekki verið varið eins og til var ætlazt af þeim, sem lögðu féð fram, með því að setja það í Útvegsbankann. Mér finnst, að fé hluthafa hafi nú ekki verið verr varið né eigendum óhagkvæmar með því að leggja það í Útvegsbankann. Þar var lagt fram nokkurt nýtt fé sem áhættufé, svo ég held, að sú ráðstöfun sé hluthöfum ekki lakari en sú, sem gert var ráð fyrir, þegar fénu var safnað. Þá segir hv.flm., að ekki hafi náðst til allra og sumir ekki viljað leggja neitt fram. Ég get ekki séð, þó að ekki hafi náðst til allra - e. t. v. fyrir trassaskap - eða aðrir ekki viljað binda þannig fé sitt, að það séu rök fyrir því, að ríkissjóður eigi að taka þetta allt á sitt bak. Þá vil ég benda á, að þetta fé var lagt fram af fúsum og frjálsum vilja, og er kunnugt mál, að það var allt álitið tapað hvort sem var, og þeir, sem lögðu það fram, hafa alls ekki búizt við að fá það endurgreitt. Einnig má fullyrða, að fénu hafi ekki verið verr varið með því að leggja það til Útvegsbankans, þar sem það hefir sama rétt og annað hlutafé, og hafa þeir hluthafar því sama rétt til íhlutunar um stjórn bankans og aðrir hluthafar. En gæti áhrifa þeirra lítið, er það aðeins vegna þess, að þetta fé er svo lítill hluti af öllu hlutafénu. Ég get því ekki séð, að sérstök ástæða sé til þess fyrir ríkissjóð að taka á sig þennan bagga, þegar féð var lagt fram af fúsum vilja og ekki farið verr með það en búizt var við. Þó einhverjir hafi skotið sér undan að láta nokkuð af mörkum, er það engin ástæða fyrir því, að ríkissjóður eigi að taka á sig endurgreiðslu á öllu hinu. Þá er enn ein stórvægileg ástæða fyrir því að ganga ekki inn á þessa braut, að þeir erlendu aðilar, sem lögðu hlutafé í bankann, munu vafalaust krefjast sömu meðferðar á sínu fé, og verður þá mjög erfitt að standa á móti því. Hér virðist hreint ekki hægt að gera hlutafénu misjafnlega hátt undir höfði, þannig að sparifé hafi meiri rétt en það, sem hv.þm. nefnir spekulationsfé. Hér verður að álíta það jafnrétthátt. Ef það er rétt, sem hv.flm. sagði, að þessir erlendu hluthafar væru nú þegar farnir að gera kröfu til, að fé þeirra í Útvegsbankanum - sem er um 1,3 millj. kr. - sé tryggt á svipaðan hátt og hér er farið fram á, eru það enn ný rök fyrir því að ganga ekki inn á þessa braut. Ég hefi að vísu ekkert á móti, að frv. fari til n., en ég legg alvarlega á móti, að það verði samþ.

Héðinn Valdimarsson Ég vil eindregið taka undir þessi síðustu orð hæstv. fjmrh. Mér þykir næsta undarlegt, að hv.þm. Vestm., sem er meðflm. að frv. um skuldaskilasjóð útgerðarmanna og fann þar ekki aðra leið til að bjarga útgerðinni en taka til þess beina tekjustofna ríkissjóðs, skuli hér vilja gefa hluthöfum í Útvegsbankanum hvorki meira né minna en 2 millj. kr., sem eiga að útborgast úr ríkissjóði á 30 árum. Því enginn gengur þess dulinn, að hlutabréf Íslandsbanka eru lítils eða einskis virði. Þetta frv. sýnir því aðeins það, að hv.flm. bera meiri umhyggju fyrir þeim hluthöfum, sem hér eiga hlut að máli, en útgerðarmönnum. Nú er ekki hægt að segja, að aðrir beri ábyrgð á, að þetta hlutafé var lagt fram, en gamla Íslandsbankastjórnin og söfnunarnefnd hlutafjárins í Útvegsbankann, sem grundvallaði starfsemi sína á röngum skýrslum eftirlitsmanns banka og 2. þm. Rang. um, að bankinn ætti fyrir skuldum. Þá mun ekki hægt að neita, að fleiri kröfur hliðstæðar hafa verið orðaðar, bæði af Hambrosbanka og Privatbankanum, og telja þeir sig hafa fengið vilyrði frá sendiherra um, að hlutafé þeirra yrði leyst út á þennan hátt af ríkissjóði, en því hefir verið neitað með öllu af ríkisstj. fyrr og síðar. Þó þetta fé sé undanskilið í frv., er mjög slæm aðstaða að láta ekki það sama yfir alla ganga, því hér er mjög lítill munur á, nema að sumir hluthafarnir eru innlendir en aðrir erlendir, og svipað gildir fyrir póstfé dönsku stjórnarinnar, sem gert var að tryggingarfé fyrir Útvegsbankann. Ekki sízt þegar ekki verður um það deilt, að féð var tapað hvort sem var. Það var vitanlega réttast, eins og við Alþýðuflokksmenn héldum fram á sínum tíma, að gera Íslandsbanka hreint upp og sjá greinilega, hvernig hann stóð, en að það var ekki gert, var eingöngu af völdum Sjálfstfl., og situr því illa á þeim að koma fram með svona málaleitun nú. - Vil ég svo enda ræðu mína með því að skora á hv.þm. Vestm. að vera framvegis örari á fé til sjávarútvegsins en til hluthafa í Útvegsbankanum.

Jakob Möller [óyfirl.]: Það má segja, að það eru ómerk ómagaorð, þar sem eru orð þessa yfirfífls d.  Það, sem hv.þm. hefir gert, er að féfletta íslenzka sjómenn. Og það fer heldur vel á því, að þessi hv.þm. fari að senda hnútur til hv.þm. Vestm., þess þm., sem bezt hefir staðið í ístaðinu fyrir sjávarútveginn, því að það vita allir, að enginn hefir féflett íslenzka sjómenn svipað því sem hv. 2. þm. Reykv. Og nú hefir hann gerzt svo ófyrirleitinn og fífldjarfur, að jafnframt því, sem hann vill skorast undan að greiða réttan skatt í ríkissjóð af þessu fé, sem hann nær með því að féfletta íslenzka sjómenn, þá kemur hann því til leiðar hér á þingi, að breytt hefir verið skattal. beinlínis til þess að lækka skattinn af þessum hans illa fengna arði, sem hann tekur af fátækum erfiðismönnum. Þetta er sannanlegt og skal verða betur upplýst síðar.

Flm. (Jóhann Jósefsson) [óyfirl.]: Ég vil aðeins láta þess getið, að þetta mál var ekki þannig flutt af mér, að ástæða væri til þess, að lagt sé út í harðar deilur út af því. Mig undrar það að vísu ekki, þó að hæstv. fjmrh. telji sig ekki sammála um þetta atriði, og maður veit það, að fjmrh. skoðar það skyldu sína að vera íhaldssamur í þeim efnum, sem hér um ræðir. Ég skal ekki lá hæstv. ráðh., þó að hann hafi sýnt hér íhaldssemi og afturhaldssemi, sem er jafnvel meiri en ég hefði getað búizt við af manni á hans aldri. Hæstv. ráðh. véfengdi ekki það, sem ég sagði, að það hefði ekki náðst til allra sparifjáreigenda Íslandsbanka, en hélt því fram, að þeir, sem lögðu sparifé sitt fram sem hlutafé, hefðu gert það af frjálsum vilja, og það kæmi ríkinu ekki við, og það ætti engin áhrif að hafa á aðstöðuna til þessa frv., hvernig fór um fé þeirra, sem ekkert vildu leggja til Útvegsbankans, svo að sparifé þeirra var fært inn á sparisjóðsreikning þeirra í Útvegsbankanum og komst síðar undir áhrif og vernd ríkissjóðs. Í þessu atriði er ég honum ekki sammála. Mér virðist einmitt, að þetta atriði, að ríkið tekur ábyrgð á innstæðufé þessara manna í Útvegsbankanum, það hnígi mjög að því að styðja okkar mál, sem flytjum þetta frv. Það er einmitt með hliðsjón af því, að þetta er réttlætisráðstöfun í garð þeirra manna, sem létu þetta fé af hendi - við skulum segja af fúsum og frjálsum vilja - , og ég hefi aldrei haldið öðru fram um það en að þeir hafi gert það á þann hátt. Og það er stórt atriði í málinu, að þeir, sem engu vilja fórna, hafa eftir á fengið ríkisábyrgð á sínu innstæðufé. Þar sem háar upphæðir hafa verið nefndar í þessu sambandi og í frv. er gert ráð fyrir, að skuldbindingar ríkissjóðs muni nema allt að 2 millj., þá vil ég skýra þetta nokkuð. Ég hefi spurzt fyrir um þetta atriði tvívegis í Útvegsbankanum, hve miklu næmi það hlutafé manna þar, sem hefði verið sparifé í Íslandsbanka. Svörin voru ekki alveg á sama veg, í öðru tilfellinu var sagt, að það væri 1,6 millj., en í hinu tilfellinu 1,8 millj. Þess vegna er í þessu frv. sagt „allt að 2 millj. kr.“, en auðvitað ætlazt enginn til, að gefin verði út skuldabréf fyrir hærri upphæð en þetta reynist að vera við rannsókn á þessu atriði í Útvegsbankanum. Og ef maður tekur það svo, sem ég tel nálægt sanni, að það sé um 1,6 millj. kr. það sparifé, sem menn létu í Útvegsbankann, og reiknað er með 4%, sem eru sparisjóðsvextir, þá er þetta ekki nema 64000 kr. fyrstu árin. Fyrstu 5 árin er það jöfn upphæð, sem ríkissjóður yrði að leggja fram sem vexti af þessu fé, en sú upphæð mundi smálækka, eftir því sem bréfin væru dregin inn, en eftir 5 ár bættist við sú upphæð, sem færi til inndráttar bréfanna árlega, sem er 1/30 þeirrar heildarupphæðar, sem hér á að leggja á ríkissjóð. Hæstv. ráðh. taldi, að einhver ríkasta ástæðan fyrir því að hafa á móti þessu máli, væri það, að Privatbankinn og Hambrosbanki mundu einnig heimta tryggða sína eign í Útvegsbankanum. Ég sé ekki, að þetta þurfi að vera rík ástæða í þessu máli, fyrst og fremst af því, að það er engin trygging fyrir því, að þessir bankar féllu frá sinni kröfu um þetta atriði hvort sem væri. Og ef það yrði, að við yrðum að verða við þeirri kröfu þessara útlendu aðilja, þá sé ég ekki, hvernig ætti að gera upp á milli útlendinga og innlendra manna í þessu efni. En það virðist hvorki hæstv. ráðh. né sá hv.þm., sem tók til máls á eftir honum, vilja skilja, að það er hjá öllum nærliggjandi þjóðum a. m. k., að það verði að gera mjög mikinn mun á þeim siðferðislega rétti, sem sparisjóðsinnieign manna á á sér, og önnur innieign í bönkum. Hv. 2. þm. Reykv. hefi ég litlu að svara. Hann kom hér fram með þessari venjulegu hvatskeytlegu aðferð sinni til þess eins að láta á því bera, að hann hefði ekki svo lítið vald í þessu máli eins og öðrum hér á þingi. Hann segir, að ég vilji halda því fram, að það eigi að gefa innstæðueigendum þessar umræddu 2 millj. kr. Ég lít ekki svo á, að hér sé verið að gefa mönnum neitt. Málið er flutt á þeim grundvelli, að ríkið sé skylt til að verða við þessari réttlætiskröfu gagnvart þessum mönnum, sem - mér liggur við að segja - hafa verið féflettir. Og þó að sú féfletting hafi að vísu ekki verið beinlínis gerð af ríkisvaldinu, þá er enginn vafi á því, að aðgerðir þingsins 1930 í Íslandsbankamálinu, sú fantalega aðferð, sem málið sætti hjá þeim flokkum, sem þá fóru með ríkisvaldið, og þar var hv. 2. þm. Reykv. fremstur í flokki, það er enginn vafi, að þessi fyrirfram uppkveðni dauðadómur yfir bankanum átti sinn mikla hlut í því, að fólkið hafði í bili tapað þessu fé. Mætti þá eins vel segja það, að við, sem berum fram þessa réttingu þessa máls nú, séum að reyna að bæta fyrir það, sem hv. 2. þm. Reykv. var að reyna að skemma hér á árunum. Og ég vil taka það fram, að ég flutti þetta mál án allrar áreitni í nokkurs manns garð, og því var það algerður óþarfi fyrir hv. 2. þm. Reykv. að taka málið upp á þeim grundvelli, sem hann gerði. Þá fannst hv. 2. þm. Reykv. eitthvert ósamræmi í því hjá mér að standa að frv. um skuldaskilasjóð til viðreisnar útgerðarmönnum og vilja um leið rétta hjálparhönd þessu fátæka fólki, sem var knúð til að leggja fé í Útvegsbankann. En þetta er ekkert ósamræmi. Sú byrði, sem lögð er á ríkissjóð samkv. þessu frv., er svo lítil í þessi fyrstu 5 ár, að það er ekki nein ástæða, hvorki fyrir hv. 2. þm. Reykv. né aðra, að gera úlfalda úr þeirri mýflugu. Þessir háu herrar depla ekki augunum við að auka byrðar ríkissjóðs um 60000 kr. í sambandi við þau mál, sem þeir endilega vilja berja fram. Þá skoraði hv. 2. þm. Reykv. á mig að vera örari í garð útgerðarinnar en ég væri, - að því er mér skildist. Þessu hefi ég engu að svara öðru en því, að ég vil benda hv. 2. þm. Reykv. á það, að hann hefir, með sinni valdsmannsaðferð hér á þingi, það alveg á sínu valdi að láta þær till., sem ég og aðrir hafa borið fram og miða til viðreisnar útveginum, ná fram að ganga eða ekki. Þennan geir, sem hann hefir sent að mér, hef ég þess vegna á loft og beini honum að hv.þm. aftur. Það er ekkert leyndarmál, að ég og fleiri hv.þm. hér hafa komið með þær kröfur til hagsbóta fyrir útgerðina, sem hæstv. fjmrh. fordæmdi mjög og gekk svo langt, að hann kallaði þær skrípaleik og brá okkur um allskonar óráð í því efni. Þannig leit hann á, hve langt væri hér gengið. Ef hv. 2. þm. Reykv. þykist þurfa að skora á mig að vera örari í garð útgerðarinnar, þá hlýtur það að vera af því, að hann álíti, að ég hafi gengið of skammt. Ég vil skora á hann að beita flokksfylgi sínu til að styðja till. okkar fyrir útgerðina. Og ef hann vill bæta um þær, þá skal ég ekki átelja hann fyrir það. Ég mun ljá mitt lið til þess að koma fram þeim skynsamlegum till., sem hann kann að koma fram með við till. okkar til að rétta við útgerðina. Ég vona því, að þessi áskorun hans þýði þetta, að hann ætli að beita flokksvaldi sínu hér á þingi til þess að bera fram til sigurs þær till., sem gerðar hafa verið fyrir útgerðarinnar hönd í frv. um skuldaskilasjóð, sem hér hefir verið borið fram.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) [óyfirl.]: Ég hefi ekki miklu að svara í sambandi við þetta mál. Ég get ekki séð, að ríkið hafi skyldu til að kaupa þessi hlutabréf, þó að það hafi tekið ábyrgð á innstæðufé í Útvegsbankanum eins og í Landsbankanum. Það er ekkert samband á milli þess, og því get ég ekki fallizt á það, þótt einhverjir hafi skotið sér hjá að leggja fé í Útvegsbankann, þá leggi þessi vanrækslusynd þeirra neinar skyldur á ríkissjóð í þessu efni. Ég vil líka benda á það í sambandi við þetta frv., að ef það yrði samþ., þá verður ríkissjóður, auk þess sem hann yrði að kaupa þessi 1,6 eða 1,8 millj. kr. hlutabréf, líka að taka afleiðingunum af því að kaupa líka hlutabréf þeirra útlendu aðilja, en þau munu vera um 1,3 millj. kr. Og af því að þessi bréf eru lítils virði, þá væru ríkissjóði hér lögð á herðar 3 millj. kr. útgjöld án þess að nokkuð væri í aðra hönd, og ég álít ekki rétt að leggja þá byrði á ríkissjóð ofan á þann þunga, sem hann þegar hefir orðið fyrir í sambandi við þetta mál. Hv. þm. segir, að engin trygging sé fyrir því, að útlendingar féllu frá kröfum sínum um sérstök hlunnindi í þessu sambandi. Mér er ekki kunnugt um, hvaða kröfur þetta eru. Og eftir þeim upplýsingum, sem ég hefi nú fengið, síðan umr. hófust um þetta mál, þá hefir aldrei verið gengið út frá því, að þeim kröfum yrði sinnt, og það verður aldrei, af því að það liggur ljóst fyrir, að þeir hafa lagt það fé fram sem almennt hlutafé. Það er því engin ástæða til að kaupa bréf þeirra innlendu hluthafa, að ekki verði komizt hjá kröfum erlendra aðilja. Ef þeir krefðust einhvers, þá væri ástæða til að tala um þetta, en af því að ekkert hefir verið minnzt á slíkt, eftir því sem mér hefir síðar verið sagt, þá getur það ekki verið ástæða fyrir þessu. Hv. þm. kom hér inn á frv. um skuldaskilasjóð, sem er ekki hér til umr. Ég skal ekki tala mikið um það frv. Hann sagði, að ég hefði kallað það frv. skrípaleik. Þetta er útúrsnúningur. Ég sagði, að framkoma ýmissa hv.þm. við málin og tekjuöflun til þeirra hluta, sem þar væri farið fram á, það væri skrípaleikur. Annars fer ég ekki lengra út í það mál, til þess að gefa ekki tilefni til umr. um það nú, þar sem það liggur ekki fyrir.

Héðinn Valdimarsson Hv. þm. Vestm. vildi neita því, að þetta væri gjöf úr ríkissjóði, vegna þess að ríkið væri skyldugt til að bæta þeim mönnum, sem hefðu orðið fyrir töpum vegna þess, að þeir hefðu lagt bankanum til hlutafé. En það er einmitt það, sem ég er að halda fram, að sé alls ekki; ég álít, að það sé alls ekki ríkissjóður, sem eigi að bæta mönnum, ef þeir eru ginntir til þess að láta hlutafé í bankann, heldur þeir, sem hafa ginnt þá. Það stend ég við, og ég veit, að margir aðrir álíta, að ef nokkrum er um að kenna, þá er það söfnunarnefndinni og bankaeftirlitsmanninum, sem ég mun síðar víkja að. Sparifjáreigendur hefðu auðvitað fengið það, sem þeir áttu að fá, ef bankinn hefði verið gerður upp eins og Alþfl. stakk upp á. Þá var ekkert af þeim tekið eða til þeirra lagt. Og bankinn var þó aldrei svo illa stæður, að auk hlutafjár og varasjóðs, sem allt var tapað, væri líka allt innstæðufé hans tapað, því að eignir átti hann þó til. Annars veit ég ekki, hvort hv.þm. hefir skilið þetta samband á milli skuldaskilasjóðs og Útvegsbankans, því að munurinn er sá, að í frv. um skuldaskilasjóð kemur hv.þm. og aðrir þeir, er flytja þetta frv., ekki með till. um að leggja neitt nýtt fé til þessa sjóðs, ekkert nema að taka venjulegan tekjustofn, sem verður að fara í ríkissjóð, án þess að þeir komi með nokkra till. um nýja tekjuöflun í staðinn. En í þessu tilfelli kemur hv.þm. með till. um að taka úr ríkissjóði 2 millj. kr. og láta til þessara hluthafa Útvegsbankans, og þar tel ég þó enn lengra gengið, því að um skuldaskilasjóðinn mátti þó segja, að einhver grundvöllur væri undir honum, efling atvinnu í landinu við sjávarútveg, en svo er ekki hér að neinu leyti. Annars veit ég ekki, hvað er raunverulega hægt að kalla þetta annað en gjöf. Ef ríkissjóður tekur 2- 3 millj. kr. lán og fær fyrir það sama sem verðlausa pappíra, þá er hann þessari upphæð fátækari en áður, og þessa upphæð á að fá í hendur mönnum, sem ekki láta neitt í staðinn, sem verðmæti er í. Við höfum sagt það, Alþýðuflokksmenn, að við viljum styðja frv. um skuldaskilasjóð, ef, einhver fjárhagslegur grundvöllur fæst fyrir því, að það frv. verði að gagni, en það er ekki á þann hátt, sem það frv. er borið fram. Svo voru það fáein orð til hv. 3. þm. Reykv. Það má nú segja um hann, að sannleikanum verður hver sárreiðastur. Hann þolir aldrei, að minnzt sé á eftirlitsmanninn með bönkum og sparisjóðum; það er eins og að nefna snöru í hengds manns húsi. Það er vitað, að öllu hlutafé bankans var safnað eftir að Íslandsbanka var lokað, og söfnunarnefndin fékk menn til að leggja þetta fé fram mikið til vegna þeirrar skýrslu, sem kom frá honum og hv. 2. þm. Rang. Hann ber því þunga ábyrgð af því að hafa fengið menn til að leggja fram hlutafé í þeirri vissu, að það væri tryggt. Síðan Útvegsbankinn tók við, hefir hann grætt og líka tapað, en það er áreiðanlegt, að ef tekin er heildin, bæði gömlu lánin úr Íslandsbanka og líka það, sem hefir verið bætt á Útvegsbankann vegna hinna nýju viðskipta, þá sést það, að næstum öll töpin, sem bankinn hefir orðið fyrir, eru úr gömlu lánunum. En sparisjóðseigendur, sem lögðu fram hlutafé í Útvegsbankann, trúðu skýrslu hins opinbera eftirlitsmanns, og það var ekki undarlegt, því að það var ekki við því búizt, að fyrir þessar 14 þús., sem hann fékk, mundi hann ýmist ekki gera neitt eða þá gefa rangar skýrslur.

Jakob Möller [óyfirl.]: Hv. 2. þm. Reykv. hefir alveg tekið af mér ómakið, því að með þessari síðustu ræðu sinni hefir hann enn sannað það, hvert flón hann er, þegar hann er að gaspra hér um það, sem hann hefir ekkert vit á, og afsannar það í öðru orðinu, sem hann segir í hinu. Hann segir, að ef innstæðueigendur hafi tapað, þá sé það vegna þeirrar röngu skýrslu, sem ég hafi gefið. Nú játar hann, að ef þessir menn hefðu ekki lagt innstæðufé sitt í hlutafé Útvegsbankans, hefðu þeir átt að fá það, sem í þeirra hlut hefði komið, við opinber skipti í Íslandsbanka. Nú segir hann, að ef þeir hafi tapað sinni innstæðu á því að eiga hana sem hlutafé, þá sé það mér að kenna. M. ö. o., það hefði verið hagstæðara fyrir Íslandsbanka, að hann hefði verið gerður upp, og þá hefðu líka, eftir því sem hann segir, innstæðueigendur fengið allt sitt, en af því að þeir hafi byggt á mínum röngu skýrslum, hafi þeir tapað. Ég bið hv.þm. hvern fyrir sig að meta þá hugsun og það samræmi, sem er í þessum orðum hans. Fífl hefir hann áður verið, og fífl er hann enn. 

Héðinn Valdimarsson Það er erfitt að svara hv. 3. þm. Reykv. Hann stendur fast á því, að þeir innstæðueigendur, sem tapa vegna Íslandsbanka, séu þeir, sem lagt hafa hlutafé í bankann, aftur á móti tapi þeir engu, sem ekki hafi lagt í hlutafé.