Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég hef leyft mér að bera fram fsp. til landbrh. sem fram kemur á þskj. 71 um innheimtu og ráðstöfun kjarnfóðurgjalds. Spurningin er í þrem liðum: „1. Hver hefur verið álagsprósenta hverju sinni við innheimtu kjarnfóðurgjalds og hver er heildarinnheimtan, reiknuð til núgildandi verðlags? 2. Hvernig hefur þessum fjármunum verið varið í einstökum atriðum? 3. Er ekki orðið tímabært í ljósi fyrirhugaðrar styrkveitingar upp á rúmar 5 millj. til væntanlegrar dreifingarstöðvar eggja að taka umboðið af þeim sjálfstæða skattheimtu- og úthlutunaraðila sem Framleiðsluráð landbúnaðarins er nú?“ 23. júní 1980 setti þáv. landbrh. brbl. um kjarnfóðurskatt, sem heimiluðu allt að 200% skatt á allt kjarnfóður. Framleiðsluráði landbúnaðarins var falin öll nánari framkvæmd skattheimtunnar, svo og allt vald til að ákveða endurgreiðslu á skattinum. Meginforsendur fyrir setningu þessara Brbl. voru m.a. niðurgreiðslur erlendis á fóðurvörum og ástand framleiðslu- og markaðsmála landbúnaðarins. Erlendar niðurgreiðslur á fóðurvörum voru útflutningsuppbætur sem Efnahagsbandalagið greiddi útflytjendum í bandalaginu þegar heimsmarkaðsverð fór niður fyrir ákveðið viðmiðunarverð. Með skattinum átti einnig að taka upp verðmiðlun milli búvara, og það sem skrýtnast er, þannig var honum ætlað að fjármagna útflutningsuppbætur íslenskra landbúnaðarafurða. Einnig kom fram að kjarnfóðurskattinum var ætlað að setja hömlur á offramleiðslu mjólkur, en ódýru erlendu kjarnfóðri var kennt um hana. Þessi skattur kom að því leyti misjafnlega niður á mönnum að sumir gátu frekar verið án kjarnfóðurs en aðrir. Fugla- og svínabændur eru háðari kjarnfóðurgjöf en framleiðendur í flestum öðrum búgreinum. Talið er að fóðurkostnaður, sem að mestu leyti er kjarnfóður, nemi um 60% rekstrarkostnaðar fugla- og svínaræktarbúa. Með tilkomu þessa skatts var Framleiðsluráð landbúnaðarins orðið óbeinn aðili að verðlagningu afurða alifugla- og svínaræktarbænda. Þau neikvæðu áhrif sem þessi afskipti hafa haft, þ.e. hækkun vöruverðs á afurðum fugla- og svínabænda, hafa leitt af sér að eggjabændur, þ.e. hluti þeirra, sér nú þá leið besta að sigla undir verndarvæng Framleiðsluráðs og tryggja sér þannig þolanlegt afurðaverð. Framleiðsluráð hefur lýst sig reiðubúið til að taka þátt í þessum leik, enda er því frjáls verðlagning landbúnaðarafurða ákveðinn þyrnir í augum. Þessum hugmyndum hefur verið mótmælt mjög harðlega víðs vegar um land allt, enda á Framleiðsluráð landbúnaðarins algerlega eftir að sanna tilvistarrétt sinn. Aðalhlutverk Framleiðsluráðs landbúnaðarins er að stjórna framleiðslu landbúnaðarafurða, en framkvæmdin hefur aðallega verið fólgin í því að takmarka framleiðslu án þess að verð til neytenda breytist nokkurn skapaðan hlut. Neytendur hafa ekkert að segja heldur koma menn sér upp afar flóknum kerfum sem fullyrt er að séu einhvers konar stýrikerfi á framleiðslu nokkur þúsund bænda. Reynslan af þessu stýritæki hefur sýnt að það er algerlega óhæft og kemur auk þess afar misjafnlega niður á búgreinum. Eðlilegast væri að fella þessa starfsemi niður og láta verð framleiðslunnar stjórna henni. Þá njóta neytendur lægra verðs á tímum offramleiðslu, sem tryggir að þeir framleiðendur sem framleiða með hagkvæmum hætti standa eftir en hinir detta út. Enginn er að mæla á móti því að menn bindist samtökum og skipuleggi sína starfsemi. Hér er einungis verið að benda á nauðsyn þess að verðmyndun sé frjáls. Skipulag eða stjórnun í hefðbundnum búgreinum hingað til hefur ekki verið björgulegri en það, að þar er um stöðuga offramleiðslu að ræða meira og minna. Ég þarf víst ekki að taka fram að ég er mótfalinn kjarnfóðurskatti. Er það reyndar ekki tilkomið vegna þess að Framleiðsluráð landbúnaðarins hafi áhuga á því að koma eggjaframleiðslu undir sinn verndarvæng heldur aðallega vegna þess að ég tel þessa skattlagningu í andstöðu við stjórnarskrána, þar sem segir að engan skatt megi leggja á né breyta né af taka nema með lögum, og enn fremur að ekkert gjald megi greiða af hendi nema heimild sé til þess í fjárlögum aða fjáraukalögum. Að fela einhverju fyrirtæki úti í bæ skattheimtu og fjárveitingar er að mínu mati óþolandi ráðstöfun sem ber að fella niður hið bráðasta.



Herra forseti. Á þskj. 71 er fsp. til landbrh. um innheimtu og ráðstöfun kjarnfóðurgjalds. Fsp. var send Framleiðsluráði landbúnaðarins til þess að fá upplýsingar um 1. og 2. tölul. hennar. Byggjast eftirfarandi svör við þeim töluliðum á upplýsingum sem þar eru fengnar. Eins og hv. fyrirspyrjandi rakti hér var samkv. brbl. útgefnum af landbrh. 3. júní 1980 ákveðið að innheimta 200% gjald af cif-verði kjarnfóðurs frá 24. júní 1980. Frá og með 1. júlí 1980 var ákveðið að ekki yrði innheimt nema 50% gjald af alifugla- og svínafóðri miðað við cif-verð þess. og frá og með 5. ágúst 1980 var ákveðið að lækka gjaldið á alifugla- og svínafóðri í 40% af cif-verði þess og hélst það svo til 1. okt. 1980, en var þá lækkað í 33.33% af cif-verði og hefur það hlutfall staðið óbreytt síðan. Hins vegar var innheimt 200% gjald miðað við cif-verð af kúafóðri frá 24. júní 1980 og til og með 31. ágúst sama ár. þá var gjaldið lækkað í 33.33% af cif-verði þess og hefur veríð svo síðan. Ákvarðanir um hundraðshluta kjarnfóðurgjalds af cif-verði kjarnfóðurs hefur alla tíð verið ákveðið af landbrh. í reglugerð samkv. lögum. Fyrst var það reglugerð nr. 348 samkv. lögum nr. 15/1979, um breyting á lögum nr. 101/1966, um Framleiðsluráð landbúnaðarins, verðskráningu, verðmiðlun og sölu á landbúnaðarvörum o.fl. Þá var það reglugerð nr. 441/1981 sett við lög nr. 95/1981 um sama efni og síðasta reglugerð nr. 465/1983 sett við lög nr. 95/1981 um sama efni. Áður en breytingar á gjaldi hafa verið gerðar með reglugerðarsetningu hefur verið leitað til Stéttarsambands bænda og Framleiðsluráðs landbúnaðarins, svo sem lög nr. 951–1981 mæla fyrir um. Heildarinnheimta kjarnfóðurgjalds fram til 9. þ.m. hefur verið 157 440 367 kr. Framleiðsluráð hefur ekki treyst sér til þess að framreikna þessa upphæð til núgildandi verðlags, þar sem greiðslur þessar hafa verið að berast allan þennan tíma í mörgu lagi í hverjum mánuði. Hins vegar er eftirfarandi sundurliðun milli ára: 1980 3 776 096 kr., 1981 29 571 824 kr., 1982 50 807 919 kr., og það sem af er þessu ári til 9. þ.m. 73 284 528 kr. Í 2. tölul. er spurt um hvernig þessum fjármunum hefur verið varið í einstökum atriðum. Samkv. greinargerð Framleiðsluráðs skiptist það þannig: Greitt vegna skorts á útflutningsbótum kindakjöts 20 590 343 kr. Endurgreidd verðskerðing sveitarsjóða vegna kindakjöts 63 501 kr. Vegna hækkunar á grundvallarverði gæra verðlagsárið 1981–1982 7 445 026 kr. Endurgreiðslur til sauðfjárframleiðenda pr. kg kjöts 23 360 374 kr. Greitt vegna skorts á útflutningsbótum mjólkur 12 321 371 kr. Greitt til bænda vegna leiðréttingar á mjólkuruppgjöri 1979–80 1 196 156 kr. Endurgreitt til mjólkurframleiðenda pr. lítra yfir vetrarmánuðina 35 928 836 kr. Endurgreitt til nautgripaframleiðenda pr. kg kjöts framleitt árið 1982 4 186 056 kr. Greitt vegna vorharðinda 1983 11 398 377 kr. Greitt til Áburðarverksmiðju ríkisins 31 695 761 kr. Styrkir til alifuglaframleiðslu 3 342 117 kr. Styrkir til svínaframleiðslu 1 142 222 kr. Greitt vegna kostnaðar, leiðréttinga hjá innflytjendum o.fl. 2 388 370 kr. Styrkur til Rannsóknastofnunar landbúnaðarins 30 þús. Samtals er þetta 154 088 510 kr. Frá ársbyrjun 1981 hafa allar ákvarðanir um ráðstöfun fjár úr sjóðnum verið staðfestar af landbrh. eða gerðar með vitund hans. Í 3. liðnum er spurt: „Er ekki orðið tímabært í ljósi fyrirhugaðrar styrkveitingar upp á rúmar 5 millj. kr. til væntanlegrar dreifingarstöðvar eggja að taka umboðið af þeim sjálfstæða skattheimtu- og úthlutunaraðila sem Framleiðsluráð landbúnaðarins er nú?“ Enda þótt mér sé ekki fyllilega ljóst hvernig þessi spurning er hugsuð, þá er svar mitt það, að ég tel að enn þá sé full þörf á að Framleiðsluráð landbúnaðarins hafi heimild til að nota álagningu kjarnfóðurgjalds til að stýra búvöruframleiðslunni. Þegar kjarnfóðurgjaldið var fyrst sett á var mjólkurframleiðslan í landinu um það bil 120 millj. lítra, langt umfram innanlandsmarkað. En eftir að ráðstafanir höfðu verið gerðar til þess að draga úr henni með álagningu kjarnfóðurgjalds og fleiri aðferðum var hún á s.l. verðlagsári komin niður í u.þ.b. 104 millj. lítra sem er lítið umfram innanlandsþörf. Verð fyrir mjólkurafurðir á erlendum mörkuðum er hins vegar svo lágt, að það er mjög brýnt að halda mjólkurframleiðslunni sem næst því sem innanlandsmarkaðurinn hefur þörf fyrir. Á sama hátt hefur sauðfé fækkað mikið á annað hundrað þúsund síðan 1979. Engu að síður voru birgðir af dilkakjöti í landinu nú við upphaf sláturtíðar, eins og öllum er kunnugt um, þannig að þar er einnig við markaðserfiðleika að etja. Við slíkar aðstæður virðist fráleitt að fella þessa heimild til framleiðslustjórnunar úr gildi. Mér er ekki heldur ljóst af hverju styrkur til eggjadreifingarstöðvar ætti að hafa áhrif á þetta mái. Ég skýrði frá því í svari við fsp. hér á hv. Alþingi um daginn að þegar samtök voru mynduð um heildsöludreifingu á smjöri og ostum hefði heildsölukostnaður lækkað úr 10% niður í 3–4% og þar með verð til neytenda. Þegar eggjaframleiðendur óskuðu eftir því að fá stuðning úr kjarnfóðursjóði til þess að koma á sambærilegri aðstöðu til eggjaheildsölu fannst mér eðlilegt að verða við því ef samstaða yrði milli þeirra um það mál til þess að stuðla að verðlækkun til neytenda á þann hátt líka. Ég get ekki séð að slíkt gefi tilefni til að afnema framleiðslustjórnun.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðh. fyrir greinargóð svör hans. Þær tölulegu upplýsingar sem fram komu í svörunum eru það margþættar að auðvitað væri æskilegt, ef hæstv. ráðh. sæi sér það mögulegt, að fá þeim dreift í fjölrituðu formi með það fyrir augum að maður geti kynnt sér það nánar. Af því að í þessu tilviki fer saman í einum manni hæstv. landbrh. og hæstv. dómsmrh. fannst mér leitt að fá ekki að heyra hvaða álit hann hefur á lögum af því tagi sem hér um ræðir. Hvað viðkemur gildi kjarnfóðurskatts sem stýringu á framleiðslu og réttlætingu þess að viðhalda honum til þeirra verka, þá segir það sig náttúrlega sjálft að það er hægt að stýra framleiðslu með margvíslegum öðrum hætti og sjálfsagt miklu einfaldari og gagnlegri. Til að nefna aðeins eitt dæmi, vegna þess að það kemur manni í hug þegar maður horfir til annarrar starfsemi í þessu landi, þá gæti einn lítill einfaldur samningur milli bónda og þess sem afurðina kaupir af honum, t.d. mjólkurbús, um ákveðna framlegð á ári hverju, sem mjólkurbúin tækju við, einfaldlega leyst það vandamál að framleiðsla færi ekki fram úr hófi. Höfuðvaldurinn að þessari offramleiðslu er í raun og veru sú sjálfvirka verðlagning án tillits til framboðs sem ekki hefur dugað til þess að hafa hemil á framleiðslu þess landbúnaðar sem við búum við í þessu landi.



Herra forseti. Á þskj. 85 hef ég leyft mér að bera fram eftirfarandi spurningar til hæstv. sjútvrh. varðandi reglugerð um eftirlit og mat á ferskum fiski o.fl.: „1. Er reglugerð um eftirlit og mat á ferskum fiski o. fl., nr. 55 20. mars 1970, enn í gildi? 2. Verður fræðslukvikmynd sú er sjútvrn. lét gera um vinnubrögð við aðgerð um borð í fiskiskipum tekin úr umferð og ekki sýnd?“ seinni hluta þessarar fsp. lagði ég óformlega fyrir hæstv. ráðh. í fsp.-tíma hér í Sþ. 25. okt. í tengslum við fsp. mínar til hæstv. ráðh. um aðgerðir til bættrar meðferðar á sjávarafla og ráðstöfun gengisfjár. Forseti vildi ekki gefa ráðh. heimild til framlengingar á ræðu sinni til að svara fsp. Fsp. er því borin fram á formlegan hátt. Ef svar hæstv. ráðh. verður jákvætt við fyrri lið fsp. og ég geri ráð fyrir að svo verði, þá er það staðfesting á því að kvikmynd sú er sjútvrn. lét gera um vinnubrögð við aðgerð um borð í fiskiskipum brýtur í bága við þá reglugerð. Nú ætla ég ekki að fara að deila um hvort reglugerðin inniheldur bönn sem ekkert mark er takandi á eða hvort aðrar leiðir en þær sem eru þar tíundaðar séu betri til meðferðar á fiski. En broslegir hafa verið þeir tilburðir sem í frammi hafa verið hafðir til að sanna að sú trú matsmanna, gerlafræðings og sjómanna að betra sé að blóðga fisk og láta honum blæða út í stað þess að blóðga og slægja í einni striklotu séu hálfgerðar kerlingabækur. Hæstv. ráðh. eyddi drjúgum hluta af ræðu sinni á aðalfundi LÍÚ til að ræða þetta stóra vandamál. Þar sagði hann m.a.: „ Sjútvrn. skipaði seint á árinu 1980 nefnd til að gera tillögur um reglur og leiðbeiningar er stuðlað gætu að því að bæta gæði afla úr botnvörpu og flotvörpu. Skyldi þá tekið tillit til meðferðar fisksins allt frá því að hann kæmi í veiðarfærið þar til hann væri tekinn til vinnslu í landi.“ Og síðar í sömu ræðu hélt hæstv. ráðh. áfram með leyfi forseta: „Nefndin fjallaði ítarlega um þann þátt er snertir blóðgun og slægingu afla um borð. Ekki var mælt með að reglugerðinni yrði breytt. Framleiðslueftirliti sjávarafurða og fulltrúum kaupenda og seljenda var falið að gera nákvæma könnun á því hvaða gæðamunur sé á þeim fiski sem blóðgaður og slægður er um leið og þeim fiski sem látið er blæða út fyrir slægingu.“ Og enn síðar: „ Sjútvrn. hefur nú ákveðið að gera enn eina könnun á sama verkþætti undir stjórn Rannsóknastofnunar fiskiðnaðarins í samstarfi við Framleiðslueftirlitið og hagsmunaaðila í sjávarútvegi.“ Svo mörg voru þau orð. Maður hélt nú að um þessi mál þyrfti ekki mikið að ræða eftir að rn. hefði látið gera kvikmynd þar sem rétt vinnubrögð eru sýnd. Ef vafi leikur á því að þau vinnubrögð sem í kvikmyndinni eru sýnd séu rétt, er þá hægt að halda áfram sýningum á þessari vinnubragðamynd í nafni sjútvrn.?



Herra forseti. Sem svar við fyrstu spurningu fyrirspyrjanda vil ég segja eftirfarandi: Reglugerð nr. 55/1970, um eftirlit og mat á ferskum fiski o.fl., er enn í fullu gildi. Síðasta breyting á reglugerðinni er frá 16. okt. 1981 og varðar flokkun á síld. Í mars s.l. fól sjútvrn. samkv. tillögum frá Fiskmatsráði vinnuhópi, sem skipaður er fulltrúum frá hagsmunaaðilum í sjávarútvegi og sérfróðum mönnum í meðferð á vinnslu sjávarafla, að endurskoða og gera tillögur um breytingar á reglugerð nr. 55/1970, um eftirlit og mat á ferskum fiski o.fl. Formaður vinnuhópsins er Sigurður B. Haraldsson skólastjóri Fiskvinnsluskólans. Fiskmatsráð ritaði formanni vinnuhópsins bréf þann 16. mars 1983. Segir þar m.a. með leyfi forseta: „Verkefnið verði að gera tillögur um nauðsynlegar og æskilegar breytingar á umræddri reglugerð. Við endurskoðun verði sérstaklega tekið mið af eftirfarandi atriðum: 1. Endurskoðunin byggist á gildandi lögum um Framleiðslueftirlit sjávarafurða. Að svo miklu leyti sem nauðsynlegt kann að vera að taka mið af nýjum lögum, sbr. frv. um ríkismat sjávarafurða, skal halda þeim atriðum sérstaklega til haga. 2. Varðandi flokkunarreglur fyrir ferskan fisk skal leitast við að: a) Nýjar gæðaflokkunarreglur endurspegli sem best gæði og verðmæti hráefnis. b) Reglurnar verði sem auðveldastar í notkun við mat, kennslu og fyrir samræmingu matsstarfa. c) Æskilegt er að matsreglur verði þannig úr garði gerðar að auðvelt verði að tölvuvinna niðurstöður, m.a. í því skyni að fylgjast með orsökum galla. 3. Til upplýsinga og viðmiðunar varðandi starfið má minna á eftirfarandi skýrslur: a) Skýrslu Benedikts Gunnarssonar og Sigurjóns Auðunssonar um úttekt á ferskfiskmati, sept. 1982. b) Skýrslu Fiskmatsráðs um ástand ferskfiskmats og tillögur til endurbóta á skipulagi og starfsemi Framleiðslueftirlits sjávarafurða varðandi ferskfiskmat, okt. 1982. c) Skýrslu nefndar um bætt gæði afla togskipa frá 4. maí 1981. Sjútvrn. tók þá stefnu strax í upphafi endurskoðunar á málefnum Framleiðslueftirlitsins að gæðamálin yrðu rædd og vegin ítarlega innan raða hagsmunaaðila sjávarútvegsins. Vinnuhópur sá er hér um ræðir er skipaður ellefu mönnum og ekki óeðlilegt að sitt sýnist hverjum. Þrátt fyrir ólík sjónarmið eru komnar brtt. um fjóra fyrstu kafla reglugerðarinnar, en viðkvæmasti hlutinn, er varðar meðferð fisks, gæðaflokkun á ferskum fiski og fiskafurðum, er enn í vinnslu. Vinnuhópurinn hefur m.a. látið fara fram tilraunir á þorski vorið 1983 á fjórum matsstöðvum. Matið fór þannig fram að metnir voru einstakir matsþættir, sérstaklega lykt, los, blóðæðar í þunnildum og litur í holdi. Gefin var einkunn fyrir hvern þátt og tölfræðilegir útreikningar hafa verið framkvæmdir. Niðurstöður þær sem nú liggja fyrir úr þessu tilraunamati benda í þá átt að breyta megi matsaðferðum á þann hátt að matsniðurstöður gefi meiri upplýsingar um raunveruleg gæði hráefnis en hingað til hefur verið unnt að fá. Sem svar við annarri spurningunni vil ég segja það að við munum ekki láta stöðva eða taka þessa mynd úr umferð. Þessari mynd var ekki ætlað að kenna mönnum alla hluti varðandi meðferð á fiski. Það var hugmyndin með myndinni að reyna að vekja sem mesta umræðu. Ég hafði nú vænst þess að umræða yrði um fleiri þætti, t.d. veiðarfæri, vinnuaðstöðu sjómanna, ísun fisks o.fl., en það hefur því miður farið minna fyrir því. Ég tel mig ekki geta fellt dóm um það hvort ein eða önnur aðferð sé nothæf við blóðgun og slægingu. Það má segja raunar um báðar þær aðferðir sem hafa tíðkast. Eftir þeim upplýsingum sem ég hef fengið þá er ekki að sjá að þess sé getið í sambandi við niðurstöður ferskfiskmats að aðferðirnar sem slíkar hafi endurspeglast í niðurstöðum matsins. Það virðist vera að sjómenn og útgerðarmenn fái svipaða útkomu úr ferskfiskmati hvorri aðferðinni sem beitt er. Komi gallar hráefnis ekki fram við ferskfiskmatið hljóta þeir að vera það smávægilegir að þeir skipti ekki máli eða að reglugerðin er röng. Hins vegar er ég persónulega þeirrar skoðunar, og það er það sem flestir hafa vanist sem umgengist hafa fisk, að það sé rétt að láta honum blæða út fyrst og slægja hann síðan. Og ég er sannfærður um að sú aðferð er enn í fullu gildi, enda í samræmi við reglugerð, og hún víðast viðhöfð eftir því sem ég best hef séð. Hins vegar tel ég ekki rétt að útiloka aðrar aðferðir ef þær reynast vel og komi ekki fram marktækur munur milli þeirra og hinna hefðbundnu aðferða sem lýst er í 46. gr. reglugerðarinnar. Ég vil aðeins segja það um það rannsóknarverkefni sem nú er í gangi, og það er nauðsynlegt að menn komist að sem bestum niðurstöðum í þessu efni og menn séu sammála, sem fram kemur í bréfi frá Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins varðandi tillögur að þessu verkefni. Bréf þetta er dagsett 26. okt. 1983 og vitnaði fyrirspyrjandi til þess þegar hann vitnaði í ræðu mína sem ég hélt á aðatfundi LÍÚ. Þar segir m.a., með leyfi forseta: „Almennt eru menn sammála um að a.m.k. tveir þættir hafi mikil áhrif á það hve vel tekst til með blóðgun bolfisks. Í fyrsta lagi hve fiskurinn er lifandi þegar hann er skorinn, í öðru lagi að fiskurinn sé settur í rennandi vatn strax eftir skurð og látinn liggja þar í nokkurn tíma. Um áhrif annarra þátta fer mjög misjöfnum sögum. Venjan er sú, að þegar blóðgað og slægt er í einu lagi þá fær fiskurinn yfirleitt mjög litla vatnsmeðhöndlun. Oftast er stutt skolun í þvottakari látin nægja. sé blóðgað og slægt sitt í hvoru lagi fær fiskurinn hins vegar vatnsmeðhöndlun bæði í blóðgunar- og þvottakari. Mikilvægt er að rugla þessum tveim þáttum ekki saman, þannig að aðgerðaraðferðinni sé kennt um galla í fiskinum sem í raun stafa af of lítilli vatnsmeðhöndlun. Því er lagt til að gerðar verði tvær tilraunir með samanburði á þessum aðgerðaraðferðum. Önnur tilraunin feli í sér að fiskurinn fái enga vatnsmeðhöndlun eftir skurð en í hinni tilrauninni verði allur fiskurinn látinn liggja í rennandi sjó í jafnlangan tíma, t.d. 15 mínútur. Báðar tilraunir feli í sér aðgerð á fiski sem er a) sprelllifandi og b) búinn að liggja í 3–4 klst. á dekki. Úr helmingi fisksins verði framleidd sérfryst óroðflett flök með þunnildum og saltfiskur úr hinum helmingnum. Niðurstöður myndu verða í formi sem þar er greint. Gert er ráð fyrir að verkefni þetta taki tvo mánuði, þ.e. að skýrsla um niðurstöður lægi þá fyrir. Lagt er til að rn. og Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins skipti með sér kostnaði við verkefnið á eftirfarandi hátt“ - sem ég sé ekki ástæðu til að tilgreina. Síðan var þetta endurskoðað með nýju bréfi og þessi tilraun er nú komin í gang. Ég tel mikilvægt að við fáum sem besta niðurstöðu í þessum efnum. Þar geta í sjálfu sér ekki ráðið persónulegar skoðanir mínar eða annarra, eftir því sem maður hefur vanist. Það verður að komast hér að algildum, vísindalegum niðurstöðum og ég hef lagt á það mikla áherslu að slíkar tilraunir fari fram. Ég fagna því að veruleg umræða hefur orðið um þessi mál og það má m.a. rekja til þessarar myndar. Við vitum það að þessi aðferð er viðhöfð og ég held að það megi fullyrða að ýmislegt mjög slæmt, sem ekki væri kannske gott að sýna, viðgengst í þessum efnum, því miður. Þarna er ástandið ekki sem skyldi. Það reynist að sjálfsögðu erfitt að hafa fullt eftirlit með því. En mikilvægast af öllu er að ef slíkt er gert og ekki hirt um að gera þessa hluti rétt komi það fram í matinu og verðlagningunni. Þá finna viðkomandi aðilar að sjálfsögðu mest fyrir því og þess vegna er mikilvægt að matið og verðlagningin endurspegli ranga meðferð á fiski. Ég vænti þess, herra forseti, að svör þessi reynist fullnægjandi.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. mjög greinargóð svör við spurningum mínum og fagna þeim upplýsingum sem komu fram um það hvað er verið að gera á vegum rn. í sambandi við könnun og betri undirbúning að því að ganga betur um sjávarafla. En um hinn þáttinn, þ.e. í sambandi við þá kvikmynd sem mikið hefur verið til umræðu og gerð var af sjútvrn. um vinnubrögð um borð í skipi, hvort halda eigi áfram að sýna hana þrátt fyrir það að ráðh. hafi nú hér lýst því yfir að vinnubrögð í þeirri mynd séu brot á reglugerð um meðferð fisks, það svar fannst mér frekar einkennilegt. Að ráðh, geti lýst því yfir hér á Alþingi að það sé hægt að nota sem fræðslukvikmynd kvikmynd sem sýnir röng vinnubrögð. Ég veit ekki hvað væri hægt að ganga langt í þessu ef slíkt ætti að ganga út á víðari veg. Ég sé ekki að það sé nokkur munur á því hvort þarna sé verið að brjóta reglugerð eða brjóta lög með einhverjum öðrum hætti. Það mætti alveg eins gera mynd sem sýndi það að fiskur væri ekki blóðgaður. Kvikmyndagerð sem sýnir röng vinnubrögð til þess að kenna bætt og betri vinnubrögð er dálítið einkennileg, hvað þá ef sýnd eru vinnubrögð sem ekki standast lög og reglur. Ráðh. upplýsti að í gangi væru tilraunir til að kanna hvort þessi sérstöku vinnubrögð skiptu máli. Hann sagði að verið væri að gera tilraun með að þvo fisk í 15 mínútur með öðrum hvorum þessara vinnubragða, annaðhvort með því að fiskurinn væri blóðgaður strax og látinn bíða eða blóðgaður og slægður í striktotu. Ég get ekki séð að það geti nokkurn tíma átt sér stað að um borð í íslensku fiskiskipi getum við leyft okkur þann lúxus að láta fisk sem verið er að taka úr veiðarfæri liggja í vatni í 15 mínútur. Það er algjörlega út í bláinn. slíkur þvottur verður að eiga sér stað á mjög stuttum tíma, stundum 2–3 mínútum, en hægt sé að gera þetta - eða nota þvottaleiðina til þess að ná blóði úr fiski á 15 mínútna tíma, það er alveg fráleitt. Ráðh. undirstrikaði líka að þessi kvikmynd hefði orðið til þess að umræða hefði orðið meiri um þessi mál en reyndin hefði annars orðið. Ég ber ekki á móti því að viss umræða hefur átt sér stað um kvikmyndina, en ég held að það sé ekki góð leið að koma með illa undirbúna hluti til þess að koma af stað umræðum. Það væri æskilegra að upp væri staðið til að fagna því sem reglulega vel hefði verið gert heldur en þyrfti að standa í því að gagnrýna það sem gert hefur verið vegna þess að það hafi ekki verið nógu vel úr garði gert.



Herra forseti. Það er í undirbúningi meira af fræðsluefni um meðferð á fiski og það er ætlunin að gera mynd um meðferð á fiski um borð í togurum. Það er því miður svo að víða í bátaflotanum er tiltölulega léleg aðstaða og einnig í sumum af togurunum. Ég hef tekið eftir því að hjá þeim sem eru best útbúnir og t.d. hafa komið nýlega úr endurbótum hefur mat á fiski og gæði hráefnis mjög batnað. Það er mjög mikið atriði að þessi útbúnaður sé sem bestur um borð í skipunum. Við höfum beint því til Fiskveiðasjóðs að endurskoða reglur um lánveitingar m.a. með það markmið í huga að hvetja meira til þess að koma upp slíkri aðstöðu. Ég skal ekki leggja neinn dóm á það hvernig slík tilraun sem þessi skal fara fram. Ég vil ekki setjast í það dómarasæti. Ég treysti þeim vísindamönnum og rannsóknarmönnum sem um þetta fjalla, það er þeirra starf, og ég vil ekki blanda mér í það. En alla vega mun koma út úr þessu ákveðin niðurstaða, jafnvel þótt það sé sjálfsagt rétt hjá fyrirspyrjanda að það er í mörgum tilfellum erfitt að hafa fisk svo lengi í vatni. En það fer að sjálfsögðu eftir aflabrögðum og aðstöðu um borð í skipum. Hún er mjög misjöfn og í sumum skipum er það e.t.v. hægt en í öðrum ekki. En ég tek undir það að það er mikilvægt að fá sem best úr þessu skorið, þannig að ekki séu deilur um það á milli aðila í sjávarútveginum og rannsóknar- og vísindamanna hvernig best sé að standa að þessum hlutum til að ná sem almennustum bestum árangri, jafnvel þótt einstakar aðferðir geti skilað jafngóðum árangri í öðrum tilvikum. T.d. hefur það að sjálfsögðu mjög mikið að segja hvað fiskurinn er vel lifandi, því að fiski sem er vel lifandi blæðir út á tiltölulega stuttum tíma en ef fiskur kemur hálfdauður í aðgerð tekur það mun lengri tíma.



Herra forseti. Í lok okt. bilaði hin nýja framleiðslurás Áburðarverksmiðju ríkisins sem tekin var í notkun s.l. sumar. Þegar þessi nýja framleiðslurás bilaði var gamla rásin tekin umsvifalaust í notkun. Fyrir Reykvíkinga og þá sem búa í næsta nágrenni hefur sú stefna að taka þessa gömlu rás í notkun aftur haft mikla þýðingu, þ.e. það stafar mikil umhverfismengun af notkun þessarar rásar. Mengunin frá Áburðarverksmiðjunni hefur valdið miklum óþægindum og hefur verið mikill þyrnir í augum Reykvíkinga og þeirra sem þar búa í næsta nágrenni, auk þess að auðvitað er þessi mengun mjög skaðleg. Ég vil nú leyfa mér, herra forseti, að vitna í blaðagrein um þetta mál frá 2. nóv. s.l. eftir Þorstein Einarsson verkfræðing þar sem hann segir m.a.: „Fyrir Reykvíkinga hefur þessi stefna þýtt umhverfismengun af stærðargráðu sem er óþekkt í þeim hópi landa sem við teljum okkur tilheyra. Á undanförnum árum hefur Áburðarverksmiðjan sleppt út í umhverfið 600 tonnum af köfnunarefnistvísýringi á ári. Köfnunarefnistvísýringur er hinn svokallaði guli reykur sem umlykur borgina á góðviðrisdögum.“ Alvarlegasta fullyrðingin í grein Þorsteins er í rauninni sú að hann heldur því fram að verksmiðjan hafi aldrei haft starfsleyfi. Og við nánari athugun kom ekki í ljós að annað væri réttara en það, sem hann heldur fram í sinni grein, að það var ekki hægt að fá upplýsingar um að starfsleyfi væri fyrir hendi. „Það væri forvitnilegt að vita hvaðan verksmiðjan tekur sér heimild til þess að taka gömlu framleiðslurásina í notkun,“ segir Þorsteinn ennfremur í þessari grein. Því spyr ég í framhaldi af þessu: 1. Hefur Áburðarverksmiðja ríkisins leyfi til reksturs gömlu framleiðslurásarinnar? 2. Er ætlunin að í framtíðinni verði starfsleyfi fyrir báðum framleiðslurásunum? Ef svo er mega þá Reykvíkingar - sérstaklega þeir sem flytjast á Grafarvogssvæðið nýja - eiga von á því í framtíðinni að mengun af völdum köfnunarefnistvísýrings og annarra óhreininda, sem rekstur gömlu framleiðslurásarinnar hefur í för með sér, verði varanlegur þáttur í lífi þeirra?



Herra forseti. Á þskj. 85 er fsp. til landbrh. Í fyrsta lagi: „Hefur Áburðarverksmiðja ríkisins leyfi til reksturs gömlu framleiðslurásarinnar?“ Þessi fsp. var send til Áburðarverksmiðju ríkisins. Ég mun hér lesa upp það svar sem hún sendi. Við fyrstu spurningunni er svarið þannig: „Ekki er alveg ljóst hvað átt er við með fsp., en reynt skal að gera grein fyrir hvernig mál varðandi starfsleyfi standa. Þegar Áburðarverksmiðja ríkisins tók til starfa snemma árs 1954 þurfti ekki sérstök starfsleyfi stjórnvalda til reksturs slíkrar verksmiðju. Var nægilegt að Alþingi hafði ákveðið að verksmiðjan skyldi reist og starfrækt. Með reglugerð nr. 164/1972, um varnir gegn mengum af völdum eiturefna og hættulegra efna, útgefinni af heilbrrh., var hins vegar ákveðið að sérstök starfsleyfi heilbrrn. þyrfti til reksturs slíkrar verksmiðju. Skyldi umsókn um starfsleyfi berast Heilbrigðiseftirliti ríkisins fyrir hönd rn. fyrir 1. nóv. 1972. Var umsókn um starfsleyfi fyrir Áburðarverksmiðju ríkisins í heild ásamt tilheyrandi gögnum send 25. okt. 1972. Við þeirri umsókn hefur svar ekki borist enn. Hinn 25. maí 1977 var Heilbrigðiseftirlitið minnt á umsókn Áburðarverksmiðjunnar um starfsleyfi og óskað eftir afgreiðslu. Málið var enn ítrekað með bréfi Áburðarverksmiðjunnar til Heilbrigðiseftirlitsins 2. apríl 1979, en eins og fyrr segir án árangurs. Á árinu 1979 var ákveðið að endurnýja eina af fimm verksmiðjum í framleiðslurás Áburðarverksmiðjunnar. Var það saltpéturssýruverksmiðja. Í samræmi við framangreinda reglugerð nr. 164/1972 var sótt um starfsleyfi til Heilbrigðiseftirlitsins fyrir þá nýbyggingu og var það gefið út 2. jan. 1981. Er því ljóst að hin nýja saltpéturssýruverksmiðja er eini hluti Áburðarverksmiðjunnar sem enn hefur fengið formlegt starfsleyfi. Á meðan beðið hefur verið eftir afgreiðslu starfsleyfis fyrir Áburðarverksmiðju ríkisins í heild hafa verksmiðjur fyrirtækisins að sjálfsögðu verið starfræktar á sama hátt og frá upphafi. Hefur verið litið svo á að það væri leyfilegt á meðan starfsleyfisumsóknin væri til afgreiðslu og athugasemdir ekki gerðar við reksturinn að öðru leyti. Verður því að líta svo á að rekstur gömlu framleiðslurásarinnar sé leyfilegur.“ Önnur spurningin er, fyrsta setningin: „Er ætlunin að í framtíðinni verði starfsleyfi fyrir báðum framleiðslurásunum?“ Þessari spurningu getur Áburðarverksmiðja ríkisins að sjálfsögðu ekki svarað. Svara við henni hlýtur að vera að leita hjá heilbrrn. Síðari hluti spurningarinnar er svona: „Ef svo er mega þá Reykvíkingar - sérstaklega þeir sem flytjast á Grafarvogssvæðið eiga von á því í framtíðinni að mengun af völdum köfnunarefnistvísýrings og annarra óhreininda, sem rekstur gömlu framleiðslurásarinnar hefur í för með sér, verði varanlegur þáttur í lífi þeirra?“ Þessari spurningu getur Áburðarverksmiðja ríkisins heldur ekki svarað. Hins vegar má benda á að til er hjá Hollustuvernd ríkisins ítarleg skýrsla um mælingar á köfnunarefnisoxíðum í nágrenni Áburðarverksmiðju ríkisins, „Niðurstöður og mat“, dags. nóv. 1982. Er þar að finna athyglisverðar staðreyndir um mengun frá Áburðarverksmiðjunni og öðrum mengunarvöldum að því er köfnunarefnisoxíð varðar. Er bent á að leita upplýsinga hjá Hollustuvernd ríkisins til þess að svara þessum hluta spurningarinnar. Ég hef fengið hér í hendur þessa skýrslu sem er árs gömul nú. Hún er mjög löng svo að ekki eru tök á að rekja hana ítarlega. Ég vil þó lesa hér nokkrar setningar úr ályktun sem þar er dregin í niðurlagi skýrslunnar. Þar segir fyrst: „Niðurstöður hér á undan benda ekki til þess að köfnunarefnisoxíðmengun frá Áburðarverksmiðju ríkisins sé yfir þeim stöðlum sem taldir eru vera áhyggjumörk í ytra umhverfi.“ Og síðar: „Af þessu virðist mega ráða að bílaumferðin í Reykjavík sé ekki síður en Áburðarverksmiðjan mengunarvaldur þegar um er að ræða köfnunarefnisoxíð í umhverfinu, en dreifing mengunarefnanna er með mjög ólíkum hætti.“ Og rétt síðast segir síðan: „Almennt má út frá niðurstöðum mælinganna álykta að þá mengun sem mældist í ca. 2 km fjarlægð frá verksmiðjunni sé í flestum tilfellum mjög erfitt að rekja beint til hennar. Miklu frekar virðast mælingar benda til þess að það séu verksmiðjan og bílaumferðin í þéttbýlinu í sameiningu sem viðhalda ákveðinni mengun af völdum köfnunarefnisoxíðs á svæðinu. Mengun þessi er ekki yfir áhyggjumörkum enn þá.“ Ég les þetta upp vegna þeirrar fullyrðingar, sem fram kom í þessari spurningu að vissu leyti og síðan í máli hv. fyrirspyrjanda, að þetta sé ekki rétt sem segir hér í skýrslu Hollustuverndar, en ekki vegna þess að ég telji ekki æskilegt að þessi guli reykur sé nú horfinn. Miklu fremur fagna ég því að þarna er komin ný verksmiðja sem er öðruvísi útbúin og vonast áreiðanlega allir til þess að hún muni ganga sem best og ekki þurfi aftur að verða breyting á, heldur séum við varanlega laus við hinn gula lit, enda þótt Hollustuvernd ríkisins telji að þarna hafi ekki verið um að ræða mengun yfir hættumörkum.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. landbrh. svörin þó að heldur hafi mér nú fundist þau vera úr takt við það sem ég var að spyrja um. Þetta voru einungis svör um það að leitað hefði verið eftir starfsleyfi. Ég var að spyrja um það hvort Áburðarverksmiðjan hefði leyfi til starfrækslu gömlu framleiðslurásarinnar. Það kemur að vísu í ljós að hún hefur það ekki og það kemur ekkert sérstakt fram um það hvort landbrh. hæstv. ætli sér að ganga eftir því og þá sérstaklega ekkert um það hvort það er hans skoðun að gamla framleiðslurásin eigi að hafa starfsleyfi. En það er alveg á hreinu að afleiðingar köfnunarefnistvísýrings eru ekkert litlar. Það eru höfuðverkur, lystarleysi, meltingartruflanir og sáramyndun í munni og nefi. Það hefur ekki farið fram, eftir þeim upplýsingum sem ég hef aflað mér, nein athugun á því hvernig það fólk sem vinnur í Áburðarverksmiðjunni kemst af gagnvart þeirri mengun sem þarna á sér stað. Þess vegna er full ástæða til að leita svara við þeirri spurningu hvort hæstv. landbrh. hugsar sér að ganga eftir því að ekki verði veitt starfsleyfi fyrir gömlu rásina vegna þeirrar mengunarhættu sem hún skapar og eingöngu stuðst við þá nýju.



Herra forseti. Ég get nú eiginlega ekki orða bundist yfir þeim upplýsingum sem hér hafa komið fram. Mér virðist að hérna hafi verið upplýst alveg dæmalaust kæruleysi yfirvalda, hver sem þau eru, varðandi mengunarmál þessarar verksmiðju. Verksmiðjan heldur áfram starfsleyfislaus og samkvæmt þeim upplýsingum sem þarna koma fram hafa heilbrigðisyfirvöld árum saman ekki sinnt óskum um starfsleyfi. Ég held að það væri virkilega þess virði að kanna þarna betur hver veldur og hver heldur.



Herra forseti. Ég held nú að eitthvað af því sem ég sagði hafi farið fram hjá hv. fyrirspyrjanda. M.a. að ég sagði - held ég nógu skýrt - að starfsleyfi hefði fengist fyrir hinni nýju verksmiðju, þannig að ég þarf út af fyrir sig ekki að beita mér fyrir því að nýja verksmiðjan fái leyfi. En um það hvort ég ætli að beita mér gegn því að gamla verksmiðjan fái leyfi, þá vil ég vísa slíku fyrst og fremst til sérfræðingana, til Hollustuverndar ríkisins, að hún meti það. Ég lét það að vísu í ljós að ég óskaði þess að við fengjum ekki gula reykinn aftur. En ég er ekki sá sérfræðingur í þessu að ég geti metið það rangt sem Hollustuvernd ríkisins hefur sett hér fram í þessari skýrslu um að þarna sé ekki um hættumörk að ræða. Vitanlega kemur það fram með útgáfu þessarar skýrslu að Hollustuvernd ríkisins hefur verið að athuga þetta mál og vafalaust hefur það verið mat þeirrar stofnunar að þarna væri ekki um þá hættu að ræða, að það væri út af fyrir sig ástæða til þess að stöðva þennan rekstur. Eina skýringin sem ég get fundið á þessum drætti er að þeir vilji kannske skoða málið eitthvað betur en þeir eru þó þegar búnir að gera samkv. þessari skýrslu. Virðist það þó vera allrækileg skoðun, en þeir vilji þá skoða málið enn þá betur áður en þeir gefa út endanlegt starfsleyfi. En ég get tekið undir það, að slíkur dráttur er ákaflega óæskilegur og vissulega tilefni til að á eftir því sé rekið, eins og fram kom í því sem ég sagði að Áburðarverksmiðja ríkisins hefur gert hvað eftir annað, þannig að það hefur ekki staðið út af fyrir sig á því að það væri gert.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja fsp. á þskj. 118 til hæstv. félmrh. um skattheimtu sveitarfélaga, sem hljóðar svo, með leyfi forseta: „1. Hver er afstaða félmrh. til þess að beitt verði á næsta ári ákvæði 25. gr. laga nr. 73/1980, um tekjustofna sveitarfélaga, sem kveður á um heimild til sérstaks álags á útsvarsstofn? 2. Hyggst ríkisstj. beita sér fyrir að útsvör og fasteignagjöld verði við það miðuð að skattbyrði heimilanna aukist ekki milli áranna 1983 og 1984?“ Tilefni þessarar fsp. er að í erindi sem Jón Sigurðsson, forstöðumaður Þjóðhagsstofnunar, hélt á ráðstefnu um fjármál sveitarfélaga nýlega kemur fram að horfur séu á að við óbreytta skattálagningu hækki tekjur sveitarfélaga mun meira en svarar verðbreytingum útgjalda á árinu 1984. Fæli slíkt í sér að skattbyrði einstaklinga mundi af þessum sökum þyngjast verulega. Eftirfarandi kom fram í erindi Jóns Sigurðssonar, með leyfi forseta: „Þjóhagsstofnun hefur gert athugun á því, hversu mikil hækkun skatttekna sveitarfélaga yrði að óbreyttum álagningarreglum að öllu leyti. Niðurstaðan er sú, að útsvör mundu hækka um 55%, aðstöðugjöld um 56%, en framlög úr Jöfnunarsjóði munu hækka um 27% samkv. forsendum fjárlagafrv. Verðhækkun fasteignamats hefur nú verið ákveðin 57% á höfuðborgarsvæðinu en 47% utan þess. Að meðtöldum áhrifum endurmats og aukningar gæti þetta falið í sér um eða yfir 55% hækkun fasteignamatsins í heild, þótt hækkunin sé vitaskuld mismunandi eftir stöðum. Í heild fengist út úr þessu dæmi rösklega 50% hækkun þessara helstu sveitarsjóðsgjalda milli áranna 1983 og 1984, að meðtalinni fjölgun gjaldenda um 1%. Þessi hækkun fer langt fram úr áætlaðri hækkun tekna almennings á næsta ári og langt fram úr áætlaðri hækkun verðtags rekstrargjalda sveitarsjóða, sem hvort tveggja er talið hækka um 20–21% í áætlunum ríkisstj. Þessi mismunur er svo mikill, að í honum felst aukin skattbyrði einstaklinga af útsvari og fasteignagjöldum, sem næmi hvorki meira né minna en 2% af tekjum heimila. Erfitt er að sjá almenn rök fyrir slíkri skattalækkun við ríkjandi aðstæður.“ Það kom þó einnig fram hjá Jón Sigurðssyni að brýnt sé að ákvarðanir sveitarfélaga í fjárhagsmálefnum taki mið af þjóðhagshorfum og sveitarfélögin leggi sitt af mörkum til þess að það takist að tryggja áframhaldandi hjöðnun verðbólgu. Telur Jón Sigurðsson að með öllu sé ljóst að eins og nú horfi í efnahagsmálum sé þynging skatta á almenning ekki ráðleg. Í fjárlagafrv. er miðað við að skattbyrði heimilanna vegna tekju- og eignarskatts haldist óbreytt í hlutfalli við tekjur. Ljóst er að nýti sveitarfélögin sama álagningarhlutfall á næsta ári vegna tekna fyrir árið 1983 og þau hafa gert á yfirstandandi ári mun skattbyrði heimilanna þyngjast verulega og álagning sveitarfélaganna ekki vera í samræmi við það markmið sem ríkisstj. hefur sett sér, auk þess sem tekjur sveitarfélaganna munu hækka mun meira en útgjöld þeirra á árinu 1984. Yfirliti sem ég hef frá Þjóðhagsstofnun kemur fram að ef álagningarreglum sveitarfélaganna verður ekki breytt en sömu álagningarreglur verða látnar gilda, þá þýðir það að skattar til sveitarfélaga yrðu á næsta ári 3 milljarðar 760 millj. kr. En spá fyrir árið 1983 gerir ráð fyrir 2 milljörðum 425 millj. kr. Hækkun milli áranna er því um 55%. Ef álagningarreglur tækju hins vegar mið af því að skattar sveitarfélaga hækki eins og tekjur milli áranna 1983 og 84 á sama hátt og gert er ráð fyrir samkv. fjárlagafrv., þá yrðu skattar til sveitarfélaganna á næsta ári um 2 milljarðar 940 millj. kr. Þetta þýðir að óbreytt skattlagning af hálfu sveitarfélaga hefði í för með sér að tekjur ykjust fjórðungi meira en nemur breytingu gjalda og skattbyrði einstaklinga af útsvari og fasteignagjöldum ykist um nær 2% af tekjum heimilanna milli 1983 og 84. Sveitarfélögin myndu því taka til sín um 820 millj. kr. meira á næsta ári en nemur hækkun tekna einstaklinga milli áranna 1983 og 1984 og þýðir það um 2% aukningu skattbyrði af brúttótekjum heimilanna. Í því tilefni er þessi fsp. borin fram og spurt hvort ríkisstj. muni beita sér fyrir því að skattbyrði heimilanna af útsvari og fasteignagjöldum muni ekki hækka á milli áranna 1983 og 1984 og hver sé afstaða félmrh. til þess að beitt verði á næsta ári ákvæði 25. gr. laga um tekjustofna sveitarfélaga sem kveður á um heimild til sérstaks álags á útsvarsstofn.



Herra forseti. Sem svar við þessari fsp. á þskj. 118 hef ég þetta að segja: Það er á stefnuskrá þessarar ríkisstj. að auka sjálfstæði sveitarfélaga í landinu og fá þeim aukin umsvif í hendur þar sem frumkvæði og fjárhagsleg ábyrgð haldast í hendur og stýring opinberrar þjónustu verður nær þeim sem hennar njóta. Sveitarfélögum, sem frá næstu áramótum eru 223 talsins, stjórna kjörnir fulltrúar í sveitarstjórnum, sem bæði þekkja náið hag fólks í sínu sveitarfélagi og einnig þekkja þörf viðkomandi sveitarsjóðs fyrir tekjur til að standa straum af kostnaði við framkvæmd þeirra verkefna sem sveitarfélagið hefur á sinni könnu. Almennt vil ég styðja það lýðræðislega fjölræði sem verkaskipting milli ríkis og sveitarfélaga hefur í för með sér og eigi hafa önnur afskipti af innri málum sveitarfélaga en ráð er fyrir gert í gildandi lögum. Og eins og áður segir vill ríkisstj. beita sér fyrir því að sveitarstjórnir fái aukið sjálfstæði og fleiri verkefni. Í 25. gr. laga um tekjustofna sveitarfélaga stendur þetta varðandi útsvörin: „Útsvar skal verða ákveðinn hundraðshluti af tekjum næstliðins almanaksárs, sem þó má ekki hærri vera en 11% af útsvarsstofni, og skal sami hundraðshluti lagður á alla menn í hverju sveitarfélagi. Við samningu fjárhagsáætlunar fyrir næsta almanaksár ákveður sveitarstjórn hver hundraðshluti verði lagður á tekjur manna á því ári og tilkynnir skattstjóra um ákvörðun sína eigi síðar en 31. mars á álagningarári. Nú hrökkva útsvör samkv. 1. mgr. ekki fyrir áætluðum útgjöldum og er þá sveitarstjórn heimilt að hækka þau um 10% að fengnu samþykki ráðh.“ Varðandi þetta ákvæði vil ég segja að ég mun framkvæma það eins og til er ætlast í lögunum. Ég mun meta allar beiðnir um álag í hverju einstöku tilviki, en hvorki leyfa né synja álags með einni reglu. Sé sveitarsjóðurinn þannig staddur að álag á útsvarsstiga sé nauðsynlegt vegna skuldastöðu eða óhjákvæmilegra framkvæmda, þá tel ég að engum sé greiði gerður með því að synja um álag, sem síðan kynni að leiða til þess að sveitarsjóðurinn kæmist í greiðsluþrot. Nægir erfiðleikar eru fram undan í samfélaginu vegna aflasamdráttar og annarra ástæðna þótt fjárþrot sveitarsjóða bætist ekki við. Ég vil þó undirstrika að ég mun ekki veita slíka álagsheimild nema að vandlega athuguðu máli og niðurstaðan sé sú að fjárhagsvandi viðkomandi sveitarfélags sé það alvarlegur að aukaálag á útsvar verði ekki umflúið. Það er ekki átakalaus ákvörðun sveitarstjórnar að þurfa að sækja um heimild til aukaálags á útsvör gjaldenda sinna, ekki síst í erfiðu árferði. Eftir slíku sækist engin sveitarstjórn nema í neyð, en sveitarstjórnin verður að bera ábyrgðina. Ég vil taka það fram að engin sveitarstjórn getur þó gengið að því sem vísu að fá slíka heimild 1984. Rétt er að taka fram að engar upplýsingar liggja fyrir um ákvarðanir sveitarfélaga. Fjárhagsáætlun þeirra verður ekki til fyrr en í byrjun næsta árs. Ákvörðun sveitarstjórnar um hver hundraðshluti verði lagður á tekjur gjaldenda verður þá tilkynntur skattstjóra fyrir 30. mars á álagningarárinu. Það er spurt hvort ríkisstj. muni beita sér fyrir að útsvör og fasteignagjöld verði við það miðuð að skattbyrði heimilanna aukist ekki á milli áranna 1983 og 1984. Í fyrsta lagi vil ég vísa til þess sem ég áður hef sagt um verksvið og ábyrgð hinna kjörnu fulltrúa í sveitarstjórn. Sú umr. sem hér er bryddað upp á á vafalaust eftir að verða í hverri einustu sveitarstjórn í landinu. Ég vil ekki beita sveitarstjórnir lögþvingun í þessu máli, enda skortir mig og þá 59 aðra þm. sem hér sitja þekkingu, sem nauðsynlegt er að hafa, um áhrif lögskipaðrar lækkunar útsvars og fasteignagjalda á fjárhag og stöðu einstakra sveitarfélaga. Að sjálfsögðu vil ég stuðla að því að fjármálastefna sveitarfélaganna í landinu falli að efnahagsaðgerðum ríkisstj. þannig að þar reki sig ekki hvað á annars horn. Og vissulega vill ríkisstj. stuðla að því að skattbyrði heimilanna aukist ekki. Ríkisstj. mun formlega fara þess á leit við sveitarfélögin að fjárfestingar- og framkvæmdaáætlanir sveitarfélaga á næsta ári taki mið af efnahagsstefnu ríkisstj. sem þýðir verulegan samdrátt í framkvæmdum og öðrum umsvifum sveitarfélaganna 1984. Ég treysti sveitarstjórnum fullkomlega til að gæta hófs um álagningu útsvara og fasteignagjalda við þær aðstæður í þjóðfélaginu sem við blasa. Sveitarstjórnir þekkja gjaldþol þegna sinna og munu meta ríkjandi ástand hver á sínu svæði. Efnahagsaðgerðir ríkisstj. s.l. vor, lækkun verðbólgunnar, lækkun fjármagnskostnaðar urðu til þess að losa sveitarfélögin úr alvarlegum fjárhagsvanda sem við blasti. Sveitarstjórnarmenn skilja því manna best hversu þýðingarmikið það er að stefna ríkisstj. nái fram að ganga og munu því áreiðanlega samræma ákvarðanir sínar um álagningu gjalda, skipulagningu rekstrar, fjárfestingu og framkvæmdir 1984 til að svo megi verða. Skuldastaða sveitarfélaga um næstu áramót verður vissulega erfið, en með samstilltu átaki, lækkandi verðbólgu á að vera hægt að rétta fjárhag þeirra verulega við á næsta ári. Ég hyggst fara þá leið í þessu máli sem vinir okkar Finnar hafa farið síðan 1975. Finnskar ríkisstjórnir hafa leitað samráðs við sveitarfélögin um fjármálastefnuna og niðurstaðan hefur verið samræmd stefna ríkis og sveitarfélaga. Fulltrúar ríkisvalds og samtaka sveitarfélaga í Finnlandi hafa nú gert fjóra slíka samninga. Þeir eru þess eðlis að samið er um ákveðin markmið í fjármálum sveitarfélaga, sem fulltrúar samtakanna mæla með við aðildarfélög sín, og fulltrúar ríkisvaldsins mæla sömuleiðis með við þjóðþing landsins. Í samningunum eru ákvæði um samráðsfundi aðila og aðlögum efnahagsstefnunnar að aðstæðum í þjóðarbúinu á hverjum tíma. Í umboði ríkisstj. mun ég á næstu dögum óska eftir því við Samband ísl. sveitarfélaga að tilnefndir verði fulltrúar til viðræðna við fulltrúa ríkisins um slíkan samstarfssamning ríkis og sveitarfélaga. Það er von mín að unnt verði með því móti að marka ný spor í samskiptum ríkis og sveitarfélaga hér á landi.



Herra forseti. Ég þykist vita að það sem rekur fyrirspyrjandann til þess að bera fram þá fsp. sem hér er á dagskrá sé hin miskunnarlausa kjaraskerðing, sem núv. ríkisstj. hefur beitt sér fyrir og bitnar harðast á láglaunafólki í þessu landi, og þær áhyggjur sem hún hefur þá væntanlega af afkomu heimilanna og hvernig launafólk geti risið undir þeirri kjaraskerðingu. Þetta hygg ég að sé undirrót þeirrar fsp. sem hér er til umr. En það eru fleiri hliðar á þessu máli og mig langar til að nota tækifærið til að vekja athygli á gífurlegum vanda sveitarfélaganna í landinu, a.m.k. sumra þeirra. Sá vandi stafar fyrst og fremst af verðbólgunni, sem hér hefur geisað undanfarin ár, en hann stafar líka öðrum þræði að því hvað tekjustofnarnir nýtast sveitarfélögunum misjafnlega. Ég hygg að það bitni enn verr á minni sveitarfélögum en þeim stærri. En höfuðfjárhagsvandi sveitarfélaga er verðbólgunni að kenna. Við vitum að helsti hluti skatttekna sveitarfélaganna miðast við aflafé fyrri ára, en útgjöldin fylgja kostnaðarhækkunum ársins. Hlutfall sveitarfélaganna til eignabreytinga miðað við tekjur var á árinu 1981 30.7%, á árinu 1982 var það 27% og spáin fyrir árið 1983 er 22%. Tekjuhækkun er mun minni en hækkun rekstrargjalda. Í ár er áætlað að hækkun rekstrargjaldanna sé 68%, en hækkun tekna 58%. Afleiðingin af þessu er mjög erfið fjárhagsstaða, eins og ég gat um áðan. Það er samdráttur í framkvæmdum hjá sveitarfélögum og það eru gífurlegir greiðsluerfiðleikar. Það er mikil hætta á að það verði dregið úr þjónustu, sem bitnar þá e.t.v. mest á þeim sem síst skyldi, - þjónustu eins og rekstri barnaheimila og þvílíkri þjónustu. Þá má geta þess, að það er mikil óvissa um innheimtu hjá sveitarfélögum vegna rýrnandi kaupmáttar og að hjá sveitarfélögunum hefur orðið gífurleg skuldasöfnun undanfarin ár. Vissulega kemur minni verðbólga sveitarfélögunum til góða og bætir hag þeirra. Því er spáð núna að verðbólgan fari minnkandi og því hefur reyndar verið spáð áður, og ég vara við því að taka allt of mikið mark á því, en spá Þjóðhagsstofnunarinnar er sú, að verðbólga fari snöggt um minnkandi á næstunni. Hins vegar vil ég vekja athygli á að þar er langt frá því að öll kurl séu komin til grafar. 
             Herra forseti. Ég ætla aðeins að bæta við. Ég held að nauðsynlegt sé að gefa sveitarfélögunum nú svigrúm til að bæta stöðu sína, sem hefur farið gífurlega versnandi á undanförnum árum. Ég vil benda mönnum á: Hvers vegna er nauðsynlegt að hafa forsjá Alþingis með sveitarstjórnunum, sem eru stjórnvald kosið af þegnunum í sveitarfélaginu samkv. lögum og ættu að hafa besta yfirsýn yfir hag íbúanna og fjárhagslega stöðu þeirra og sveitarsjóðanna?



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. svör hans, en lýsi jafnframt vonbrigðum mínum yfir því sem fram kom í svari hans. Ég átti von á að hæstv. ráðh. mundi greina afdráttarlaust frá því að ríkisstj. mundi beita sér fyrir því að skattbyrði heimila mundi ekki aukast milli áranna 1983 og 1984. Það er auðvitað ótækt að á sama tíma og tekjur heimilanna hafa dregist stórlega saman og þau hafa mátt þola kjaraskerðingu bendi allt til aukinnar skattbyrði. Hæstv. ráðh. talar um greiðsluþrot sveitarfélaganna og sveitarsjóðanna. En hefur hæstv. ráðh. engar áhyggjur af greiðsluþroti heimilanna í landinu? Ég get tekið hér dæmi, hæstv. ráðh.: Ef sveitarfélögin taka til sín 820 millj. kr. meira á næsta ári en nemur tekjum einstaklinganna, sem yrði ef álagningin er óbreytt milli áranna, þá er hér um að ræða verulega skattbyrði. Ef litið er á hvað þetta þýddi fyrir heimili í aukinni skattbyrði á næsta ári, ef tvær eru fyrirvinnurnar, sem hefðu samtals 36 þús. kr. mánaðartekjur og gert er ráð fyrir launahækkunum um 15% að meðaltali á næsta ári, þýddi þetta 2% aukna skattbyrði eða um 10 þús. kr. fyrir þetta heimili. Það munar um minna þegar heimilin hafa þurft að þola jafnmikla kjaraskerðingu. Og jafnvel þó að öll sveitarfélögin héldu sig við 11% og ekki yrði beitt heimildarákvæðinu, þá mundi þetta engu að síður þýða aukna skattbyrði fyrir heimilin. Ég vil, með leyfi forseta, fá að vitna aftur í erindi Jóns Sigurðssonar, þar sem hér hefur verið talað um slæma stöðu sveitarsjóðanna, en hann segir í sínu erindi, með leyfi forseta: „Í fjárfestingar- og lánsfjáráætlun er með því reiknað að almennar framkvæmdir sveitarfélaga verði nokkru minni að raungildi 1984 en 1983 eða um 5–6% minni. Sé reiknað með lítt breyttum samneyslugjöldum og 5–6% minni framkvæmdum má setja upp dæmi um fjárhag sveitarfélaganna í heild með forsendum fjárlagafrv. um verðlag, kaupgjald og gengi. Niðurstaðan er á þann veg, að einsætt virðist að ekki sé þörf á því að beita hækkunarheimild útsvarslaga á næsta ári, og reyndar virðist mega draga nokkuð úr nýtingu annarra gjaldstofna, en ná þó því marki, sem nauðsynlegt er, að rétta við greiðslustöðu þeirra sveitarsjóða sem átt hafa í erfiðleikum að undanförnu.“ Ég hafði vonast til þess að við gætum hér á hv. Alþingi fengið svar frá hæstv. ráðh. um að hann mundi ekki beita ákvæðinu sem kveður á um heimild til sérstaks álags og að við fengjum hér svör við því að skattbyrði heimilanna mundi ekki aukast. Ég verð að segja það, að svör ráðh. hafa valdið mér miklum vonbrigðum, því að ef hann hefði getað gefið hér svar við þessu gætu þó heimilin vænst þessa og sett þar með í sínar áætlanir að skattbyrðin muni ekki aukast. En ég sé ekki fram á annað en stefnt sé að aukinni skattbyrði á næsta ári, og það ber vissulega að harma.



Herra forseti. Fyrir viku eða svo gerði Alþýðusamband Íslands samþykkt þar sem bent var á að skattastefna ríkisstj. árið 1984 hefði það í för með sér að skattar ríkisins yrðu hærra hlutfall af tekjum á því ári en þeir eru á þessu ári, þ.e. ríkið tekur til sín aukið fé miðað við þær tekjur sem heimilin í landinu eiga að hafa á næsta ári. Við þetta bætist svo það, að ef útsvarsheimildin er að fullu nýtt, eins og hér virðist vera gert ráð fyrir, hefur það einnig í för með sér íþyngingu í sköttum heimilanna í landinu, þannig að ljóst er að hér verður um heildarskattahækkun að ræða bæði til ríkisins og sveitarfélaganna. Við þetta bætist svo það, að ýmis sveitarfélög hafa gengið ótrúlega langt í því að hækka margs konar þjónustugjöld að undanförnu og á það alveg sérstaklega við um Reykjavíkurborg, þar sem hækkanir á þjónustugjöldum hafa keyrt úr öllu hófi. Nú kann það út af fyrir sig að vera svo, að menn finni einhverjar röksemdir fyrir því að vegna ástands sveitarfélaganna þurfi að hækka þessi gjöld og það þurfi að halda fullum heimildum. En hitt verða menn líka að hafa í huga, hvernig ástandið er á þeim heimilum þar sem verið er að innheimta þessi gjöld. Og í öðru lagi verða menn að hafa það í huga, að þeir flokkar sem nú fara með stjórn landsins lofuðu því hástöfum fyrir síðustu kosningar að þeirra meginverkefni væri að lækka skattana, og á þetta sérstaklega við um Sjálfstfl., þeirra meginverkefni væri að lækka skattana á landsmönnum frá því sem verið hefur. Það voru ekki fáar eða stuttar og gagnorðar ræður sem þeir þm. Sjálfstfl. fluttu hér á síðasta kjörtímabili um skattpíningu þáv. ríkisstj. og það sem hún beitti í þeim efnum. Nú er ætlun þessarar ríkisstj. að ganga miklu lengra í þessu efni en áður hefur verið gert í hlutfalli af tekjum heimilanna í landinu, sem er auðvitað sú eina viðmiðum sem við getum haft. Þetta er nokkuð lærdómsríkt. Ég vil spyrja hæstv. félmrh. til viðbótar við það sem hér hefur verið spurt um og hann hefur svarað, um leið og ég þakka hv. 2. landsk. þm. fyrir að taka þetta mál upp: Hver á útsvarsprósentan að vera til þess að gefa í raun það sama 1984 miðað við stefnu ríkisstj. og fjárlagafrv. og hún gaf á árinu 1983? Í erindi Jóns Sigurðssonar er þessari spurningu ekki svarað. En það er alveg bersýnilegt að hann telur að þessi prósenta sé ekki 11.88% eins og þetta hefur víða verið, t.d. hér í Reykjavík, heldur sé hún mun lægri en útsvarsálagningarheimildin án sérstöku hækkunarinnar. Það væri fróðlegt að vita hvert ætti að vera raunútsvarið á árinu 1984 til þess að sveitarfélögin fengju sömu tekjur og á árinu 1983.



Herra forseti. Það er e.t.v. ekki óeðlilegt að hv. þm. vitni í ummæli þjóðhagsstjóra, Jóns Sigurðssonar, en ég vil taka fram í upphafi að hann tók fram í erindi sínu að mikið af því sem þar kæmi fram væru hans eigin hugleiðingar og um sumt af því sem hann segði ekki við nákvæma rannsókn að styðjast. Vegna þess að þetta erindi hefur valdið talsverðum áhyggjum hjá mörgum sveitarstjórnarmönnum, ef litið yrði á það sem ákveðna staðreynd í málinu, leitaði ég eftir því, á hverju þessar upplýsingar byggjast. Ég verð að segja það alveg eins og er, að það liggur alls ekki fyrir að hægt sé að fullyrða að þær upplýsingar, sem þarna koma fram, fái staðist. Ég hef t.d. nýjustu upplýsingar um skuldastöðu sveitarfélaga. Það kom fram í erindi þjóðhagsstjóra að ætla mætti að skuldir sveitarfélaga hefðu aukist um 200–300 millj. Nýjustu upplýsingar, sem liggja á borði Sambands ísi. sveitarfélaga, eru að skuldastaða þeirra sé milli 500–600 millj. kr. og ekki öll kurl komin til grafar. En ég vildi endurtaka hér það sem ég hélt að ég hefði sagt nógu skilmerkilega í upphafi. Ég mun ekki beita álagsheimild á útsvörin samkv. heimild tekjustofnalaga nema sérstök tilefni gefist til. Það getur verið að einstaka sveitarfélag verði það illa sett með sín fjárhagsvandamál að nauðsynlegt sé að heimila þeirri sveitarstjórn að leggja aukaútsvar á sína þegna, en það er neyðarúrræði og hver sveitarstjórn verður að gera upp við sig hvað henni finnst réttast. Hins vegar getur enginn fullyrt í dag að sveitarfélögin muni almennt nota 11% álagið samkv. lögum. Þau hafa enn ekki gert neinar áætlanir um sinn fjárhag og það liggur ekkert fyrir í dag um hvernig fjárhagsdæmið kemur út hjá hverju sveitarfélagi fyrir sig. Ég er alveg viss um að miðað við þær undirtektir sem þegar hafa komið fram í viðræðum við fulltrúa ríkisvaldsins muni sveitarfélögin gera allt sem í þeirra valdi stendur til að haga sínum álagningarmálum þannig, að þau verði í samræmi við þau áform ríkisstj. að þyngja ekki skattbyrði á næsta ári. Og ég get bætt því við, vegna þeirra ummæla sem komu fram hjá hv. 3. þm. Reykv., að ríkisstj. er að ganga frá breytingum á skattalögunum, sem eiga að létta skattbyrði þeirra sem lægri tekjur hafa í landinu. Það fá hv. þm. að sjá næstu daga. Þannig er engin ástæða til að fullyrða á þessari stundu að ríkisstj. muni ekki reyna, bæði í samningum við sveitarfélögin og í aðgerðum í skattamálum, að standa við það fyrirheit sem hún hefur gefið um að sjá til þess að skattbyrði heimilanna þyngist ekki á næsta ári. Ég held að ég þurfi ekki að svara þessu nánar. En ég vil segja það í sambandi við það sem vitnað er í, erindi Jóns Sigurðssonar á fjármálaráðstefnu sveitarfélaga, að ég tek það ekki sem 100% staðreynd. Það verður fylgst með þessum málum og við munum gera allt sem hægt er til að koma í veg fyrir að auknar verði álögur á fólkið í landinu, en jafnframt undirstrika ég að ég vil ekki verða til þess að taka sjálfsforræði sveitarfélaga í mínar hendur. Kjörnir fulltrúar sveitarfélaga eiga að sjá um þessi mál og bera fulla ábyrgð á stjórn sveitarfélagsins.



Herra forseti. Ég sé ástæðu til þess að ítreka þá fsp. sem hv. þm. Svavar Gestsson lagði fyrir hæstv. ráðh. um hvað hann áliti að útsvarsprósenta þyrfti að verða há til þess að skattbyrði yrði óbreytt. Ég tel að ljóslega komi fram í gögnum Þjóðhagsstofnunar að útsvarsprósentan þyrfti að vera nálægt 10%, ef ekki á að vera um aukna skattbyrði að ræða, og ég geri ráð fyrir að hæstv. ráðh. hafi kynnt sér þessi plögg Þjóðhagsstofnunar. Það munar þarna um 820 millj. Ef sveitarfélögin leggja næst á sömu álagningarprósentuna og á þessu ári yrðu tekjur sveitarfélaganna 3 760 millj., en ef um óbreytta skattbyrði yrði að ræða yrðu tekjur sveitarfélaganna 2 940 millj. Þarna er um 820 millj. kr. mismunur. Ég tel að þessar tölur segi okkur, að ef skattbyrði eigi ekki að aukast megi útsvar ekki vera nema rétt um 10%. - Ég ítreka svo þá spurningu sem fram kom hjá hv. þm. Svavari Gestssyni.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að leggja þá fsp. fyrir hæstv. dómsmrh. hvort hann hyggist leggja fram frv. til l. um nýjan dómstól, lögréttu, á þessu þingi. Ástæðan til þess að um þetta mál er spurt er sú, að á undanförnum árum hefur málum þeim sem áfrýjað er til Hæstaréttar fjölgað svo verulega að mikill dráttur hefur skapast á uppkvaðningu dóma. Reynt hefur verið að ráða bót á þessu með fjölgun dómara í Hæstarétti. Er þess skemmst að minnast, að breytt var lögum um Hæstarétt á síðasta ári, þar sem heimilað var til bráðabirgða að fjölga dómurum Hæstaréttar um þrjá, en þá sátu alls í réttinum ellefu dómarar. Þessi háttur stóð í tæpt eitt ár, en nú hafa þessir dómarar aftur horfið úr starfi. Eins og sakir standa bíða um 150 tilbúin mál flutnings í Hæstarétti. Þetta þýðir að biðtími einkamála fyrir réttinum er tæplega eitt og hálft ár frá því að þau eru að fullu tilbúin þar til þau fást flutt. Það ætti öllum að vera ljóst hver vandkvæði geta skapast af svo löngum drætti á afgreiðslu mála frá æðsta dómstóli þjóðarinnar. Leikur ekki á tveim tungum að dómstólameðferð nær tilgangi sínum best ef hún tekur stuttan tíma. Oft eru mál hluti af fjármálaviðskiptum í atvinnurekstri eða milli einstaklinga og er það oftast báðum aðilum til óhagræðis og stundum verulegs fjártjóns ef dregst að fá úrslit þrætu þeirra. Sú leið hefur nú þegar verið reynd að fjölga dómurum í Hæstarétti. Hún var mjög umdeild hér á Alþingi og voru af sumum á það bornar brigður að setning dómaranna þriggja væri í samræmi við ákvæði stjórnarskrárinnar. Ljóst er að sú leið er engin framtíðarlausn. Það sýnir reynslan, og skýtur því enn frekar stoðum undir þá skoðun að fremur eigi að stofna sérstakan áfrýjunardómstól til þess að sinna mörgum þeirra smærri mála sem nú koma fyrir Hæstarétt. Fjölgun hæstaréttardómara hefur það einnig í för með sér að réttareiningunni í störfum dómstólsins er stefnt í hættu. Hér er við það átt, að þegar í réttinum starfa ellefu dómendur, eins og á síðasta ári, eða átta dómendur, eins og nú er, skiptir dómstóllinn sér í deildir, þar sem fimm eða jafnvel aðeins þrír dómarar taka þátt í meðferð máls. Af því leiðir að engin trygging er fyrir því að niðurstaða í hliðstæðum málum verði ætíð á sömu lund, heldur getur hún farið eftir því hvaða dómarar sitja í málinu hverju sinni. Af þessu getur leitt og hefur leitt, að frá réttinum hefur komið mismunandi niðurstaða um hliðstætt málefni. Slíkt skapar réttaróvissu, sem til lengdar verður ekki við unað og dregur mjög úr fordæmisgildi dóma réttarins. Um þetta atriði segir núverandi forseti Hæstaréttar Þór Vilhjálmsson, með leyfi forseta, nýlega í grein í Tímariti lögfræðinga: „Dómurum í Hæstarétti hefur á tæpum áratug fjölgað úr fimm í átta. Sú stefna felur í sér að Hæstiréttur verði deildaskipt stofnun, þar sem meiri hluti getur farið eftir tilviljun. Í þjóðfétagi okkar er hann þá ekki lengur hæstiréttur, sem hefur að aðalhlutverki að dæma mikilvægustu mál og stuðla að réttareiningu, heldur almennur dómstóll til að sinna áfrýjunarmálum af öllu tagi, þar á meðal smámálum. Lögréttufrv. mundi, ef lögleitt væri, gera Hæstarétti kleift að einbeita sér að því sem mestu skiptir á starfssviði hans og það mundi jafnframt tryggja að mikilvægustu málin yrðu á fyrsta dómstigi dæmd af dómendum sem ekki væru jafnframt stjórnsýslumenn.“ Þriðja ástæðan sem mælir með stofnun millidómstóls sem lögréttu er nauðsyn á meiri aðskilnaði dómsvalds og framkvæmdarvalds en nú tíðkast í þjóðfélagi okkar. Hér á landi er það svo, að dómendur í héraði fara margir með veigamikil störf á sviði stjórnsýslu ríkisins. Þeir eru um leið framkvæmdavaldshafar. Þessi skipan samrýmist ekki réttarhugmyndum manna á Vesturlöndum, enda mun leitun á þjóðfélagi þar sem sami maðurinn er dómari og jafnframt æðsti handhafi ríkisvaldsins á staðnum. Formaður Lögmannafélags Íslands Jón Steinar Gunnlaugsson hefur nýlega dregið í efa hvort íslensk lög standist að þessu leyti ákvæði 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sem Ísland er aðili að. Menn geta, benti hann á, velt því fyrir sér t.d., hvort bótakrafa á hendur ríkisstofnun í máli sem höfðað er úti á landi yrði talin hljóta viðhlítandi meðferð samkv. þessu ákvæði þegar innheimtumaður ríkissjóðstekna á staðnum er dómari í málinu, eða hvort slíkur dómari, sem jafnframt er lögreglustjóri, yrði talinn óháður í opinberu máli sem ríkið höfðar til refsingar á hendur einstaklingi í héraðinu, eftir að dómarinn hefur lokið frumrannsókn í málinu sem lögreglustjóri. Ég hef hér rakið þrjár röksemdir fyrir því að stofnaður verði millidómsstóll sá sem kallaður hefur verið lögrétta. Þær röksemdir eru: Hraðari meðferð dómsmála, aðskilnaður dómsvaldsins og framkvæmdavaldsins í héraði og meiri réttareining í störfum Hæstaréttar. Frv. um lögréttu hefur oftar en einu sinni verið fram borið hér á Alþingi, síðast á þinginu 1980–1981. Á þinginu 1977–1978 var frv. samþ. í Ed., en tími vannst ekki til afgreiðslu þess frá Nd. Hér yrði um að ræða einn dómstól sem starfar í Reykjavík, en umdæmi hans yrði landið allt. Lögréttan á að fjalla um hin stærri mál sem fyrsta dómstig, en um önnur mál sem annað dómstig. Ætti þá í síðara tilfellinu ekki að mega skjóta málinu til Hæstaréttar. Á þann hátt mundi Hæstiréttur hætta að vera afgreiðslustofnun fyrir smámál sem litla þýðingu hafa fyrir málsaðila. Hann gæti þá einbeitt sér að því að dæma í hinum mikilvægustu málum og það án ástæðulausrar tafar. Við slíka breytingu yrðu dómstig hér þrjú, en hvert mál gæti þó að jafnaði aðeins farið fyrir tvö þeirra. Kostnaður vegna hins nýja dómstóls yrði ekki mikill þar sem fækka mætti dómurum við héraðsdóma við breytinguna, sérstaklega hér í Reykjavík. Þessar eru ástæður þeirrar réttarbótar sem að mínu mati mundu felast í stofnun hins nýja dómstóls. Þar hlýtur dómsmrh. að vera í fyrirsvari og hafa alla forustu og því er þessari fsp. til hans beint.



Herra forseti. Á þskj. 140 er í IV. lið fsp. um flutning frv. um lögréttu og endurbætur í dómsmálum, sem hv. fyrirspyrjandi, 2. þm. Reykn., hefur gert grein fyrir. Fyrri spurningin er: „Hyggst dómsmrh. endurflytja á þessu þingi frv. um lögréttu?“ Svo sem kunnugt er og hann rakti hér hefur frv. til lögréttulaga verið lagt fyrir Alþingi fjórum sinnum á árunum 1976–1981, en ekki hlotið afgreiðslu. Ég skal ekki fullyrða hvað ráðið hafi því að frv. náði ekki fram á þingi. Áreiðanlega var kostnaðarsjónarmið ofarlega í huga, en einnig einhver tregða vegna fyrirhugaðrar röskunar á hefðbundinni málameðferð á héraðsdómsstigum, þar sem að verulegu leyti yrði um að ræða flutning meiri háttar mála frá hinum almenna héraðsdómsstól í hinum dreifðu umdæmum til eins dómstóls, sem hefði aðataðsetur í mesta þéttbýlinu. Þetta mál hefur verið til athugunar í dómsmrn. og ég hef óskað eftir því að sérstök athugun yrði gerð að nýju á kostnaðarviðhorfum, bæði hvað varðar stofnkostnað, mannafla og almennan rekstrarkostnað, þar sem það var nokkuð óskýrt í huga hv. alþm. um hversu miklar upphæðir yrði að ræða, en ekki er það síður nú að sú hlið málsins er ofarlega í huga. Umrædd athugun mun verða gerð í samráði við réttarfarsnefnd og aðra þá aðila sem besta aðstöðu hafa til að leggja mat á áhrif slíkrar skipulagsbreytingar á dómstólakerfinu að því er kostnað varðar. Þar af leiðandi held ég að litlar líkur séu til að ég muni treysta mér til að leggja frv. um lögréttu fram á yfirstandandi þingi. Hv. fyrirspyrjandi rakti nokkuð hvað gert hefur verið til að leysa úr þeim vanda sem við er að glíma vegna hins mikla málafjölda sem berst til Hæstaréttar. Á Alþingi 1981 var samþ. að breyta skipan Hæstaréttar, bæta við þremur nýjum dómurum. Vegna þess hvað samþykktin dróst varð þessi skipan á styttri tíma en reiknað hafði verið með. Engu að síður stytti þetta nokkuð biðtíma mála fyrir Hæstarétti. Ég hef þó engan heyrt tala um að grípa til sams konar bráðabirgðaúrræða aftur. Ég skal ekki meta hvort eða með hverjum hætti þessi skipan hafi haft áhrif á réttareiningu Hæstaréttar, en þess mun hafa verið gætt að mestu eða öllu að hinir fastskipuðu dómarar væru í meiri hluta í báðum deildum á þessu tímabili. - Þess þarf vart að geta, að auðvitað voru hinir settu aukadómarar hinir mætustu lögfræðingar. Einn þeirra er nú raunar orðinn fastskipaður dómari í Hæstarétti. Vitanlega geta orðið breytingar á Hæstarétti þar sem menn koma þar og fara og þarf að skipa nýjan þegar annar hættir. Að því er varðar seinni lið fsp. hv. þm. vil ég einkum ræða þá meðferð mála sem heimiluð var með breytingu sem gerð var á hæstaréttarlögum 1973, en þá var tekið inn í lögin ákvæði um að dómurinn gæti ákveðið að aðeins þrír dómarar skyldu dæma í málum sem telja mætti einfaldari eða minni háttar að mati dómsins. Munu þá ekki síst hafa verið höfð í huga kærumál, þótt þau væru ekki sérstaklega nefnd. Í greinargerð með frv., sem fylgdi frá Hæstarétti, var þess sérstaklega getið að ætla mætti að hægt yrði að fara af stað með þessa meðferð. Varð það vissulega raunin. Að till. Hæstaréttar voru þessar heimildir lítillega rýmkaðar með lagabreytingunni 1979 og 1982. Það er fyrst nú, eftir að aukadómaratímabilinu lauk, að Hæstiréttur hefur aukið verulega starfsemi þriggja manna dóms. Engu að síður eru reglurnar eftir sem áður þær, að sú meðferð er einungis höfð á einföldustu málum og með minna vægi að mati dómsins. Ég tel ekki ástæðu til að ætla að óreyndu að þessi meðferð, sem raunar hefur verið í lögum í áratug, muni raska réttareiningu í störfum Hæstaréttar. Sýnist raunar einsætt að bíða reynslu af þessum starfsháttum, bæði að því er varðar áhrif í þá átt að draga úr biðtíma mála, en einnig reynslu af réttarfarslegum hliðum þessarar meðferðar. Þann reynslutíma er svo rétt að nota jafnframt til þess að leitast við að fá betri yfirsýn yfir þau úrræði sem best gagna um dómstólaskipunina. Eins og ég sagði áður hef ég lagt áherslu á að það yrði gert með því að gera sér sem besta grein fyrir því, hver áhrif lögréttuskipanin mundi hafa bæði hvað varðar kostnaðarhlið og annað. Friðjón Þórðarson: Herra forseti. Ég tel rétt að láta örfá orð falla í þessu máli. Í öllum lýðræðisríkjum er það mikið áhugamál manna að dómsmál hafi sem greiðasta för og menn fái sem fyrst skorið úr sínum málum. Svo hefur verið hér á landi, að Hæstiréttur hefur ekki getað sinnt málum nægilega fljótt, þannig að þar hefur orðið bið eða myndast hali svo sem kaltað er. Lögréttufrv. hefur verið lagt fram að ég ætla fimm sinnum alls, m.a. einu sinni í minni tíð sem dómsmrh. Þetta frv. er vandlega unnið og undirbúið, en þó hefur ekki verið mikill áhugi hv. alþm. á því frv., eins og dæmin sanna. Því kom snemma fram sú hugmynd að fara þá leið að fjölga dómurum í Hæstarétti, þannig að þeir gætu dæmt í tveim deildum, aðeins þrír í minni mátum, en þá fimm í stærri málum. Þetta hlaut að leiða hugann að því að dómarar þyrftu að vera átta a.m.k. til þess að deildir gætu unnið og starfað samtímis. Fyrst var hæstaréttardómurum fjölgað ef ég man rétt úr fimm upp í sex og síðan úr sex upp í sjö og með breytingu á lögunum, sem gerð var 1982, var dómurum fjölgað um einn upp í átta, þannig að þeir gætu starfað í tveim deildum í senn. Aukadómarar voru settir eða skipaðir um sinn. Það var ætlunin að þeir störfuðu í sex mánuði árlega í tvö ár, en vegna þess hvað frv. seinkaði á Alþingi urðu það ekki nema þrír plús sex eða níu mánuðir alls. Einnig var ráðinn lögfræðingur til aðstoðar Hæstarétti. Ég er alveg viss um að þessar breytingar hafa gert gott eitt og hali mála hefur styst, þó að hann hafi ekki styst nægjanlega mikið. Jafnframt gerði ég ráðstafanir til þess að lögréttufrv. yrði athugað áfram og fól réttarfarsnefnd að skoða það mál undir forustu hæstaréttardómara Magnúsar Thoroddsens. En það er fleira sem þarf að athuga í sambandi við Hæstarétt. Það þarf að bæta aðbúnað og húsnæði og mætti um það halda jafnlanga ræðu.



Herra forseti. Ég tel rétt að láta örfá orð falla í þessu máli. Í öllum lýðræðisríkjum er það mikið áhugamál manna að dómsmál hafi sem greiðasta för og menn fái sem fyrst skorið úr sínum málum. Svo hefur verið hér á landi, að Hæstiréttur hefur ekki getað sinnt málum nægilega fljótt, þannig að þar hefur orðið bið eða myndast hali svo sem kaltað er. Lögréttufrv. hefur verið lagt fram að ég ætla fimm sinnum alls, m.a. einu sinni í minni tíð sem dómsmrh. Þetta frv. er vandlega unnið og undirbúið, en þó hefur ekki verið mikill áhugi hv. alþm. á því frv., eins og dæmin sanna. Því kom snemma fram sú hugmynd að fara þá leið að fjölga dómurum í Hæstarétti, þannig að þeir gætu dæmt í tveim deildum, aðeins þrír í minni mátum, en þá fimm í stærri málum. Þetta hlaut að leiða hugann að því að dómarar þyrftu að vera átta a.m.k. til þess að deildir gætu unnið og starfað samtímis. Fyrst var hæstaréttardómurum fjölgað ef ég man rétt úr fimm upp í sex og síðan úr sex upp í sjö og með breytingu á lögunum, sem gerð var 1982, var dómurum fjölgað um einn upp í átta, þannig að þeir gætu starfað í tveim deildum í senn. Aukadómarar voru settir eða skipaðir um sinn. Það var ætlunin að þeir störfuðu í sex mánuði árlega í tvö ár, en vegna þess hvað frv. seinkaði á Alþingi urðu það ekki nema þrír plús sex eða níu mánuðir alls. Einnig var ráðinn lögfræðingur til aðstoðar Hæstarétti. Ég er alveg viss um að þessar breytingar hafa gert gott eitt og hali mála hefur styst, þó að hann hafi ekki styst nægjanlega mikið. Jafnframt gerði ég ráðstafanir til þess að lögréttufrv. yrði athugað áfram og fól réttarfarsnefnd að skoða það mál undir forustu hæstaréttardómara Magnúsar Thoroddsens. En það er fleira sem þarf að athuga í sambandi við Hæstarétt. Það þarf að bæta aðbúnað og húsnæði og mætti um það halda jafnlanga ræðu.



Herra forseti. Ég leyfi mér að þakka hæstv. dómsmrh. fyrir þau svör sem hann veitti áðan við fsp. og þá sérstaklega fyrir þær upplýsingar að hann hefur mælt svo fyrir í sínu rn. að ný og sérstök athugun skuli nú fram fara á þessu máli. Vonandi fer hún þá fram með það fyrir augum að málið fái framgang, ella sér maður ekki mikinn tilgang í athugun, kannske fyrst og fremst vegna þess að þetta mál er ekki nýtt, heldur er búið að margkanna það. Réttarfarsnefnd, sem upphaflega samdi frv., hefur endurskoðað það og lagfært með tilliti til athugasemda sem fram komu á fyrri stigum og einnig með tilliti til kostnaðaratriðisins. Það er rétt að minna á að það eru bráðum 10 ár síðan þetta frv., að vísu í örlítið annarri mynd, var fyrst lagt fram hér á Alþingi, veturinn 1975– 1976. Í sjálfu sér ætti athugunin á kostnaðinum ekki að taka mjög langan tíma. Þess vegna þótti mér heldur miður að heyra það frá hæstv. dómsmrh. að ekki mundi gefast ráðrúm til að leggja frv. fram á þessu þingi. Ég hefði talið það ákaflega æskilegt, svo að þm. gætu þá tekið til þess afstöðu hvort þeir eru þessu máli fylgjandi eða ekki. Eins og ég vék að samþykkti Ed. á sínum tíma frv., en sökum tímaskorts náði það ekki afgreiðslu í Nd. Ég held að menn verði að gera sér grein fyrir því, að þó að dómsmálakerfi þjóðarinnar sé ekki fjölmiðlamatur á hverjum degi og dómarar landsins og dómsmálamenn séu ekki að bera vandamál sín á torg er hér engu að síður um mikinn vanda að ræða. Ég vék að því, að menn verði að bíða á annað ár eftir því að fá niðurstöðu þrætu sinnar fyrir Hæstarétti. Það er vitanlega mikill vandi. Það var reynt að leysa hann til bráðabirgða með þremur settum aukadómurum. En ég held að menn geti verið sammála um að þar er ekki um neina framtíðarlausn að ræða. Það er ekki leið sem er skynsamlegt að fara aftur. Hér þarf eitthvað annað til að koma. Þá verður vitanlega fyrir sú lausn sem ég hef gert hér að umtalsefni. Ekki aðeins vegna hraðari afgreiðslu mála fyrir Hæstarétti, heldur einnig hins, að það er í hæsta máta óeðlilegt að sömu mennirnir séu umboðsmenn ríkisvaldsins og jafnframt dómarar og þannig hugsanlega settir í þá aðstöðu að þurfa að dæma í þeim málum sem þeir rannsaka sem æðstu valdsmenn. Hér eru fyrir hendi mikil rök fyrir því að upp verði settur áfrýjunardómstóll, millidómstóll, eins og í frumvörpunum hefur falist. Menn benda vitanlega á kostnaðarhliðina. Það yrði sennilega einhver kostnaður þessu samfara. Hann verður ekki mikill vegna þess að þá má fækka dómurum við héraðsdómana, kannske ekki alveg að sama skapi en í verulegum mæli. Ég vildi því að lokum beina því aftur til dómsmrh. að þessari könnun, bæði á málinu í heild og kostnaðarhliðinni, yrði hraðað svo að málið gæti fengið þann framgang sem það á skilið að mínu mati. Sameinað þing, 27. fundur.