Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Vilmundur Jónsson Ég lýsi yfir því, að brtt. þá, er ég hefi borið fram á þskj. 110, tek ég aftur.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Ég lýsi því sömuleiðis yfir, að þá brtt., sem ég hefi flutt á þskj. 100, tek ég aftur, þar sem komið hefir frá hv.allshn.brtt., sem er svo að segja shlj. minni brtt.

Flm. (Ólafur Thors) Ég vil bara benda á það, að samskonar frv., sem liggur fyrir þinginu um lögreglustjóra í Bolungavík, hefir verið vísað til allshn.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson): Ég held, að ég hafi áður svarað öllum þeim fyrirspurnum, sem til mín hefir verið beint. Mér þykir einkennilegt, hvað þeim, sem virðast vera sammála í því máli, sem fyrir liggur, sjálfstæðismönnum og jafnaðarmönnum, kemur illa saman. Af hálfu beggja flokkanna hefir verið talað hlýlega í garð frv., og báðir vilja láta afgr. það á þessu þingi í einhverri mynd. Ég veit ekki, hvernig samkomulagið milli þessara flokka ætti að vera, þegar þeir eru sinn á hvoru máli, eftir rifrildi þeirra nú að dæma, þegar þeir eru sammála.

Héðinn Valdimarsson Ég get ekki fallizt á, að það sé einkamál Sjálfstfl., hver verður afstaða hans í þessu máli. Kjósendum landsins kemur það við, og þeim eigum við þm. að gera grein fyrir, hver er stefna flokkanna og hvaða afstöðu þeir taka. Það er því eðlilegt, að við spyrjum Sjálfstfl. um afstöðu hans til þessa frv., eftir allan þann skollaleik, sem hann hefir leikið í stjórnarskrármálinu. Stefna okkar jafnaðarmanna í því máli er öllum augljós, því við höfum lagt fyrir Alþingi okkar eigið frv. Það hafa sjálfstæðismenn ekki gert, nema þá ef frv., sem hér liggur fyrir, er þeirra frv. Þess vegna er full ástæða til að spyrja: Hvað ætlar Sjálfstfl. að leggja mikla áherzlu á þetta mál? Hæstv. stj. ætti að geta svarað, hvað mikla áherzlu hún sjálf ætlar að leggja á framgang þessa frv. Ætlar hún að gera stjórnarskrármálið að Kabinet-spursmáli? Aðstaða okkar jafnaðarmanna gagnvart samsteypustj. er öllum kunn; við erum á móti henni og munum verða það. Og við verðum á móti öllum stj., sem ekki leysa stjórnarskrármálið á viðunandi hátt.

Flm. (Jón Þorláksson) [óyfirl.]: Tilgangurinn með þessu litla frv. er að reyna að koma hreyfingu á það mál, að nokkuð af þeirri vinnu, sem gengur til framleiðslu á tóbaksvörum þeim, sem seldar eru í landinu, geti fallið til innlendra manna. En það getur því aðeins orðið, að komið verði á stofn hér á landi iðnaðarfyrirtæki til framleiðslu á þessum vörum. Nú er svo högum háttað hér á landi eins og víða annarsstaðar, að það er sérstök nauðsyn að halda til landsmanna sjálfra þeirri atvinnu, sem unnt er, og ég hugsa, að hvað tóbaksvörugerð snertir höfum við algerlega sérstöðu nú sem stendur, þar sem ekki er nokkurn skapaðan hlut unnið að slíkum iðnaði í landinu sjálfu, en varningurinn þó töluvert notaður. Alstaðar annarsstaðar, þar sem ég þekki til, fylgist notkun þessara vara og framleiðsla þeirra að í löndunum, og neyzluþörfum landsmanna að meira eða minna leyti fullnægt. Nú er svo ástatt hér, að verzlun með tóbaksvörur er í höndum einkasölustofnunar, sem ríkið rekur. Af því leiðir, að útilokað er, að tóbaksvörugerð geti komizt á hér á landi nema með alveg sérstaklega náinni samvinnu við einkasölu ríkisins á tóbaksvörum. Mætti hugsa sér þetta framkvæmt þannig, að ríkissjóður eða einkasalan sjálf setti á stofn iðnaðarfyrirtæki í þessari grein og ræki það sem einn hluta starfsemi sinnar. Ég hefi þó ekki viljað stinga upp á þessu, fyrst og fremst vegna þess, að nokkurt stofnfé þarf að leggja í þetta, en ríkissjóður mun ekki vera aflögufær til slíkra útgjalda eins og nú standa sakir. Hinsvegar er ekki nauðsynlegt, að stofnfé slíks fyrirtækis sé að öllu leyti eign ríkissjóðs. Til þess að brjóta ekki í bága við gildandi ákvæði um einkasölu ríkisins á tóbaki, er aðeins nauðsynlegt að gera samning mill iðnaðarfyrirtækisins annarsvegar og einkasölunnar hinsvegar um það, að tóbakseinkasalan leggi iðnaðarfyrirtækinu til það hráefni, sem hún ein hefir rétt til að flytja til landsins, og kaupa svo aftur af iðnaðinum þær tóbaksvörur, sem einkasalan ein hefir rétt til að hafa í heildsölu hér á landi. - Ég geri ráð fyrir því í frv., að stj., sem gengist fyrir því að koma slíku fyrirtæki á stofn, hefði heimild til þess að útvega stofnfé til fyrirtækisins með almennum hlutaútboðum innanlands að því leyti sem þyrfti jafnframt heimild til þess að einkasalan leggi fram fé til þessa. Þó hefi ég ekki álitið rétt að setja nein takmörk fyrir þessu í frv. Það er aukaatriði fyrir mér, hvaðan féð er fengið, en aðalatriðið, að fyrirtækið komist á fót, til þess að hæfilega mikill hluti af vinnu við þessa framleiðslu geti færzt í hendur innlendra manna. Ég hefi í frv. stungið upp á því, að ákveðið yrði, að á öðru rekstrarári skyldi einkasalan kaupa ekki minna en ¼ hluta allra innkaupa sinna af vindlum og vindlingum af þessu innlenda fyrirtæki. Hækki þetta svo upp í helming eigi síðar en á fimmta rekstrarári. Auðvitað er álitamál um hlutföllin og tímatakmörkin, en ég áleit þó rétt að taka ákvæði um þetta í frv., til þess að gera það ljóst frá upphafi, hvaða stærð þyrfti að ætla fyrirtækinu, og þar af ákvarðast svo fjármagnið, sem þarf, og atvinnuvonirnar, sem gera má sér í sambandi við það. Af minni hálfu er frv. fyrst og fremst atvinnubótafrv. Það er svo um þennan iðnað, að atvinnu við hann getur notið ýmiskonar starfsfólk, sem ekki er fallið til allrar erfiðrar stritvinnu. Og það er ekki síður vöntun á atvinnu fyrir slíkt fólk. - Ég tel fyrir mitt leyti ekki ástæðu til að ræða einstök atriði frv. við þessa umr. og leyfi mér að óska þess, að frv. gangi að þessari umr. lokinni til 2. umr. og iðnn.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson): Hæstv. forseti! Um leið og ég legg frv. fyrir hv. deild, þarf ég að fara aftur í tímann og skýra frá tildrögum stjórnarskiptanna á síðasta þingi. Þegar fráfarandi stj. hafði sagt af sér, var þess óskað af Framsfl., að ég reyndi að mynda flokksstjórn með stuðningi eða hlutleysi annara flokka. Í viðtölum við Sjálfstfl. kom það í ljós, að hann var tilleiðanlegur að styðja hreina framsóknarstjórn, ef Framsfl. vildi setja tryggingar fyrir afgreiðslu kjördæmamálsins á þingi 1933 á þann hátt, sem um semdist milli flokkanna, áður en stjórnin yrði mynduð. Þetta varð ekki að ráði. Framsfl. fékkst ekki til að setja neina slíka tryggingu eða halda áfram samningum um málið eins og þá var komið. Næsta stigið var stjórnarmyndun um það fyrst og fremst að bjarga nauðsynlegum fjármálum þá á þinginu og beina huganum aðallega að yfirstandandi vandræðum, og eftir nokkra umleitun tókst að mynda stjórn með tveimur mönnum úr Framsfl. og einum af sjálfstæðismanna hálfu. Um þetta sagði ég í ræðu, er ég hélt þá við stjórnarmyndunina: „Núv. stj. er fyrst og fremst mynduð ýmist með stuðningi eða hlutleysi mikils meiri hl. þingmanna, til að greiða sem bezt úr þeim örðualeikum, sem umkringja oss á alla vegu. Horfurnar eru svartar. Minnkandi toll- og skatttekjur ríkissjóðs og margháttaðir erfiðleikar atvinnuveganna til lands og sjávar blasa við þjóðinni, lækkandi verðlag á útflutningsafurðum og hækkandi tollar í þeim löndum, sem vér skiptum við. Hin nýja stj. telur sér skylt að gæta alls þess sparnaðar, sem við verður komið án vansæmdar, og hafa vakandi auga á afstöðu atvinnuveganna um viðskipti við önnur ríki og gera í því efni allar þær ráðstafanir, sem í hennar valdi eru, til að hlynna að atvinnuvegunum“. Þetta var höfuðtilgangur stjórnarmyndunarinnar. Um stjskr.málið náðist þá ekkert samkomulag milli þingfl. Mér hefir það að vísu lengi verið ljóst, að til vandræða hefir horft um skipun Alþingis og kjördæma. Ég var raunar ráðinn í því áður að leggja mitt lið - þó að það skipti ekki miklu - til þess, að úr þessu vandamáli þjóðarinnar yrði leyst með samkomulagi milli flokkanna, og þá helzt allra. Um það leyti sem stjórnarmyndun tókst átti ég tal við fulltrúa Sjálfstæðisfl. í stjórninni um stjórnarskrármálið, og við urðum ásáttir um að leggja fyrir næsta þing frv. til stjórnskipunarlaga, sem færi sem næst þeim till., sem í viðtölum flokkanna á síðasta þingi virtust líklegastar til að geta orðið til samkomulags. Um þetta atriði sagði ég í ræðu þeirri, er ég gat um: „Persónulega hefði ég helzt kosið, að samningar hefðu náðst um afgreiðslu stjórnarskrár og fjármála án stjórnarskipta. En því var ekki að fagna. Það öngþveiti, sem málefni þjóðarinnar hafa komizt í á þessu þingi, liggur ekki eingöngu í þeirri áherzlu, sem þingflokkarnir hafa lagt á mál sín, heldur og í sjálfri stjórnarskipun landsins. Sambland kjördæmakjörs og landskjörs með þeim hætti, sem nú er, og skipun deilda þingsins getur leitt til hins sama öngþveitis hvenær sem er, og heldur útlit fyrir, að sú hætta aukist en að úr henni dragi. Ég lít svo á, að skylt sé að gera þær breytingar á kosningatilhögun og skipun þingdeilda, að sem mest trygging verði fyrir því, að Alþingi verði á hverjum tíma starfhæft, enda verður það ekki hrakið með rökum, að jafna beri kosningarrétt þegnanna frá því, sem nú er. Ég tel mér því skylt sem stjórnarforseti að leggja fyrir næsta þing frv. til laga um breyting á stjórnarskipunarlögum ríkisins, sem feli í sér sanngjarna lausn þessara mála“. Þetta eru þær yfirlýsingar, sem á undan eru gengnar. Nú er frv. fram komið og hér með lagt fyrir þessa hv. deild. Frv. er tilraun stjórnarinnar til samkomulags. En það er ekkert séð fyrir um úrslitin. Undir lok síðasta þings hafði ég ástæðu til að ætla, að slík tilraun sem þessi yrði ekki árangurslaus. En það má vera, að nú séu einhverjar þær stoðir hrundar, sem ég þá byggði traust mitt á. Það kemur í ljós í meðferð málsins á þessu þingi, hvort við sama stendur nú eins og þá. Eins vil ég geta í þessu sambandi, bæði vegna gangs þessara mála á síðasta þingi og einnig á þessu nýbyrjaða þingi, og það er það, að ég hefi sízt trú á, að nokkuð vinnist á með hótunum. Ég á við það, ef hver aðili setur slík skilyrði sem þessi: Ef þú vilt ekki fallast á kröfur mínar, þá skal ég valda þeim truflunum og tjóni fyrir þjóðfélagið, sem ég er maður til í þjóðfélaginu. Ef allt, sem máli skiptir á þessum hörmungatímum, er stöðvað af annarlegum ástæðum, þá bitna afleiðingarnar ekki á einum þingflokki, heldur á allri þjóðinni, kjósendum allra flokka. Þingið á að leysa vandræðin, en ekki auka þau. Hér verður ekki býsnað til batnaðar. Það eina, sem getur skapað samkomulag, er það, að réttlætistilfinningin dragi hugi manna í eina átt. Ég get á þessu stigi enga yfirlýsingu gefið um afstöðu Framsfl. til þessa frv., sem stjórnin leggur fram. Frv. var samið og fullbúið áður en það var sýnt nokkrum flokki til umsagnar. En ég veit þó að ströng skilyrði, að því viðlögðu að valda stöðvun nauðsynjamála, munu ekki orka á hug nokkurs framsóknarþm. Trúa mín er þó sú, að ástandið, það sem nú er ríkjandi í þjóðfélaginu, heimti tvennskonar jöfnun af því þingi, sem nú situr. Annað er jöfnun um atkvæðisrétt og áhrif í þjóðfélaginu, en hitt er jöfnun á aðstöðu í lífinu. Þörfin á hvorutveggja þessari jöfnun er svo rík, að það mun undan láta áður en langt um líður. Kjördæmamálið og kreppumálin sækja á með miklum þunga. Tregðan um það að láta af sérréttindum, í hvaða mynd sem eru, er að vísu sterk, hvort sem það eru sérréttindi um auð eða völd. En kröfurnar um það jafnrétti þegnanna, sem auðið er að ná - fullkomnu jafnrétti verður aldrei náð -, bæði kröfurnar um áhrif á þing og stjórn og kröfurnar um jafnari efnalega aðstöðu, eru voldugar og munu sigra að lokum, þó að baráttan verði löng og sé hvergi lokið. Það er þetta, sem er uppistaðan í allri stjórnmálabaráttu, og verður þó að sætta sig við, að allt verði ekki í einni svipan. Núv. kjördæmaskipun og þingskipun er ekki eftir neinni einni meginreglu, sem unnt sé að standa á og víkja hvergi frá. Þingkjör og þingskipting er nú með þeim hætti, að það hefir enginn flokkur ástæðu til að vera ánægður með það, sem er. Kosningaskipulagið er nú sambland af kjördæmakosningum og hlutfallskosningum. Hvorugt fyrirkomulagið er hreint, heldur blandað saman með undarlegum hætti, og var ekki þrauthugsað í byrjun. Hlutfallskosningar eru í Reykjavík. En það, sem skiptir þó mestu máli um þann vanda, sem við erum rataðir í, eru hlutfallskosningar í landskjöri, þar sem landið er eitt kjördæmi. Út af fyrir sig þurfti landskjörið ekki að valda svo miklum vandkvæðum, ef ekki bættist þar við, að hinir landskjörnu þm. eiga allir sæti í Ed. og skipa 6 af þingsætam deildarinnar. Það eru hlutfallskosningar landsins alls sem eins kjördæmis, sem ráða úrslitum um gang mála í Ed. Núv. ástand er því það, að hlutfallskosningar eru eins áhrifarikar um úrslit mála og sterkari um alla neitun en kjördæmakosningarnar. Núv. ástand er einnig það, að kjördæmin eru svo misjöfn að stærð, að það eru allt frá 500 upp í 2200 kjósendur í einmenningskjördæmum. En í Reykjavík koma 3 þús. kjósendur á hvern þm. Ástandið er það, að Framsfl., sem hefir 36%o kjósenda í landinu, hefir meiri hl. sameinaðs þings, án þess þó að það komi honum að fullu liði, eins og atburðir síðustu tíma hafa sýnt. Framsfl. mætti gilda það einu, þótt hann hefði nokkuð færri þingsæti. Hans áhrifavald mundi ekki verða minna fyrir það, máske meira, ef hann hefði minni hl. þm. eins og kjósenda. Meiri hl. sá, sem hann hefir nú, dugir til þess eins að hrófla upp stj., en ekki til framgangs neinna mála, nema með liðsstyrk annara flokka. Það er því ekki úr háum söðli að detta og óhugsandi, að nokkur flokkur geti til langframa haldið dauðahaldi í það skipulag, sem ekki gefur betri aðstöðu. Til þess að fá meiri hl. í báðum deildum þyrfti Framsfl. að ná a. m. k. 28 þingsætum samtals. En þó að þm. yrði jafnvel fjölgað upp í 50, eins og gert er ráð fyrir að þm. geti orðið flestir í stjórnarfrv., þá þyrfti enginn flokkur nema 26 þingsæti til þess að fá öruggan meiri hl. í báðum d. Þessi ójöfnuður um kjördæmaskipun hefir að vísu lengi átt sér stað og verið lagfært með smábótum öðruhverju. En þó gætti þess ekki eins meðan utanríkismálin skiptu þjóðinni í tvo meginflokka. Þá jafnaðist þetta nokkuð á annan hátt, svo að aldrei varð mikil háreysti um þetta mál. En hitt mátti vita, að þegar samningar voru gerðir við Dani 1918 og utanríkismálin ekki skiptu þjóðinni lengur í flokka, þá mundi færast í aukana sá ójöfnuður, sem í sjálfu skipulaginu felst. Þegar nú er svo komið, að flokkaskiptingin er mest með tilliti til atvinnuvega og hagsmuna í sambandi við atvinnu manna og lífskjör, þá er bersýnilegt, að ekki getur til lengdar staðið óbreytt núv. kjördæma- og þingskipun. Ég skal játa, að þetta frv. er ekki samið á þann veg, sem verið hefði, ef einhverjir stjórnspekingar hefðu sezt niður til þess að gera till. um hið fullkomna skipulag og ekki þurft að taka landfræðileg, söguleg eða stjórnmálaleg tillit. Það skal ég játa, að í frv. er ekki gengið eftir einni þráðbeinni götu. Frv. er samkomulagstilraun, og í því liggur það, að reynt er að taka hin nauðsynlegustu tillit, sem bæði viðureign síðustu ára og þróun kjördæmaskipunarinnar hér á landi krafðist. Ég fullyrði ekki, að þetta hafi tekizt í öllum greinum. Það má víkja við og breyta einstökum atriðum, eftir því sem um kann að semjast í þinginu. En ég fullyrði þó, að frv. fer í rétta átt, þá átt, sem „demokratisk“ þróun hefir jafnan gengið bæði hér á landi og annarsstaðar. Það er mikil bót að þeirri skipun, sem stungið er upp á, miðað við það sem nú er. Það eru einkum þrír möguleikar, sem til greina hafa komið um breytingu á kjördæmaskipun hér á landi. Einn er sá, að landið verði eitt kjördæmi, eins og frv. er borið fram um í hv. efri deild. Framsóknarfl. hefir jafnan staðið á móti þessari skipun, enda hefir hún marga galla. Það er víst, að slík skipun mundi draga úr áhrifum almennings og auka fárra manna vald innan flokka. Fáeinir menn innan aðalflokkanna yrðu einráðir og íhlutun einstaklinga yfirleitt, og þá sérstaklega þeirra, sem í strjálbýli búa, yrði stórum minni en nú er með kjördæmakosningum. Flokkaskipun á að vísu fullan rétt á sér, eins og viðurkennt er í frv. Enda er raunin sú, nú við landskjörið og þær hlutfallskosningar, sem eiga sér stað, að það er fyllilega viðurkenndur réttur flokkanna. En flokkarnir eiga ekki að þroskast skefjalaust. Það er nauðsynlegt að setja flokksviðureigninni viss takmörk, og ein af þeim takmörkunum er að láta almenning í smákjördæmum ráða mestu um það, hverjir skipa þingflokkana. Þetta fyrirkomulag mundi ekki taka nægilegt tillit til einstakra héraða, hagsmuna þeirra og allrar aðstöðu í þjóðfélaginu. Þekking kjósenda á þm. og viðkynning mundi verða af skornum skammti. Einmenningskjördæmi eru ein höfuðtrygging þess, að jafnan séu valdir til þingstarfa menn, sem hafa aflað sér trausts og þekkingar á því, sem starfi þeirra viðkemur. Önnur aðferðin, sem haldið hefir verið fram, að hafa fá kjördæmi og stór með hlutfallskosningum, hefir marga hina sömu ókosti og það, að landið sé eitt kjördæmi. Í öðrum löndum er það eðlilegra að hafa fá kjördæmi og stór og hlutfallskosningu. Þar eru víðast hvar hin náttúrlegu héruð svo mannmörg, að sjálfsagt er, að þau kjósi marga þm., og þá vitanlega með hlutfallskosningu. En hér á landi er það svo, að héruðin eru flest bæði af landfræðilegum og sögulegum ástæðum svo mannfá, að ekki er hægt að kjósa nema einn mann í héraði og flest tvo. Þessi héruð eru búin að fá festu í huga þjóðarinnar. Sýsluskiptingin hefir þróazt um þúsund ár - og það skal sterk rök til að raska þeim grundvelli, ef hægt er að finna aðra leið til jöfnunar á kosningarrétti manna en að raska svo fornum grundvelli. Þessi héruð, sýslufélögin og bæjarfélögin, eru sjálfstæðar fjárhagseiningar og menningareiningar, sem orðnar eru samvanar til starfs. Og það verða ekki búin til með lögum önnur héruð, sem betur séu til þess fallin að vera kjördæmi. Skoðun framsóknarmanna hefir jafnan verið sú, að sjálfsagt sé að varðveita einmenningskjördæmin, og tvímenningskjördæmi, þangað til þeim yrði skipt í einmenningskjördæmi. Þau hafa sögulegan og náttúrlegan rétt á sér, og þau eru viss hemill á flokkabaráttu og allar öfgar. Með þeim hætti er héruðunum tryggast að eiga vísa málaflutningsmenn, sem hafa þekkingu á þörfum og högum héraðanna og sérstakar skyldur, framar en landskjörnir og stórkjördæmakjörnir þm. mundu hafa. Þessum kostum má ekki kasta fyrir borð. Það verður að jafna til með einhverju öðru móti. Ef hvorug sú leiðin er farin, að gera landið allt að einu kjördæmi eða taka upp stór kjördæmi með hlutfallskosningum, þá eru eftir tveir möguleikar. Annar er sá, að jafna kjördæmin sjálf, og hinn að láta kjördæmin standa óbreytt, en jafna til með uppbótarsætum. Hinn fyrri möguleikinn, að jafna kjördæmin þannig, að þau yrðu áþekk að kjósendafjölda, styðst við ýms sterk rök. En ég hygg, að þótt menn gætu orðið sammála um meginregluna, þá mundi rekast á alla enda og kanta, þegar ganga ætti til samninga um breytingarnar á núverandi kjördæmum, sem hafa allt frá 500 og upp í 2200 kjósendur. Þó er hitt lakara, að nú berjast um völdin í landinu fjórir flokkar, og ekki líkur til, að þeim fækki. Einmenningskjördæmi eru upphaflega miðuð við, að tveir flokkar eigist við. En þegar fleiri flokkar eigast við, vex hættan á misrétti. Í þingræðislöndum á að ríkja meirihl.vald. Það er grundvallarregla alls þingræðis. En vitanlega er einnig nauðsynlegt, að réttur minni hl. sé tryggður með nokkru móti. Þjóðþingin eiga að vera svo skipuð, að þar sitji fulltrúar allra hagsmuna og höfuðstefna. Öll sjónarmið eiga rétt til að tefla fram rökum sínum á þeirri samkomu, sem úrslitum veldur. En þessi réttur minni hlutans, eða smærri flokkanna, verður ekki tryggður með neinu öðru en því, að heimila einhverskonar hlutfallskosningar. Því er sú leið farin í stjfrv. að varðveita núv. kjördæmaskipun svo að kalla óbreytta og jafna til með nokkurskonar landskjöri. Þessa leið hefir stj. valið í sínu frv., og hún hefir að baki sér þær líkur, sem fram komu í viðtölum þingflokka um kjördæmamálið á síðasta þingi. Síðan þetta mál komst í burðarliðinn nú fyrir 2 árum, hefir verið háð hörð viðureign um það, og ekki að árangurslausu. Það er nú skýrara, hvert stefnir um lausn málsins, þó ekki sjáist enn fyrir endann. Hvort stjfrv. verður smiðshöggið í viðureigninni um kjördæmamálið, veit ég ekki; en til þess er ætlazt af stj. hálfu, að það verði grundvöllur samninga, sem til lykta verða leiddir svo fljótt sem auðið er. Ég veit það með vissu, að það dregst aldrei mjög lengi, að einhver viðunandi afgreiðsla fáist. Það liggur í sjálfu núv. skipulagi, að lausnarinnar verður ekki langt að bíða. Með því að varðveita núv. kjördæmaskipun óbreytta, og jafna með uppbótarsætum, eru tryggðir allir kostir núv. kjördæmaskipunar. Það er tryggður réttur og aðstaða héraðanna, hin traustustu takmörk sett fárra-manna-veldinu og flokksæsingum sem kostur er á. Á einstökum kjördæmum er sú ein breyting gerð í frv., að bætt er við tveimur þingsætum í Reykjavík. Nú koma 3 þús. kjósendur á hvern Rvíkurþm., en með 6 þm. er Rvík sett á bekk með þeim einmenningskjördæmum, sem hafa flesta kjósendur. Koma þá 2 þús. kjósendur á hvern af 6 þm. En höfuðbreytingin frá því, sem er, eru uppbótarsætin eða landskjörið, eins og mætti kalla það, sem heimilar allt að 12 þingsæti til jöfnunar milli flokka. Þessi till. er í fullu samræmi við þróun kjördæmaskipunarinnar og kosningarréttarins hér á landi. Núv. skipulag á upptök sín á þeim tíma, þegar konungsvaldið tryggði aðstöðu sína með því að eiga 6 þm. í Ed. Þegar því valdi lauk. var tekið upp landskjör, sem gat ekki haft aðra skynsamlega þýðingu en þá, að jafna nokkuð með hlutfallskosningu niðurstöðu kjördæmakosninganna. Nú er það ekki nema spor, að skipt sé á landskjörinu eins og það nú er og allt að 12 manna landskjöri. Þetta er eðlileg þróun, og miðar alltaf í hinu sömu átt, að jafna áhrifavald kjósendanna í landinu á stjórn og þing. Þessi stefna er sem þungur, ómótstæðilegur straumur, og fellur ætíð í hina sömu átt, í áttina til jafnræðis. Sú skipun er að vísu gerð, að uppbótarsætin skuli með nokkrum hætti skiptast niður á héruð utan Reykjavíkur. Er það gert til þess að auka áhrif hinna strjálu byggða, sem á ýmsa lund standa höllum fæti gagnvart þéttbýlinu. Það verður ekki um það kvartað, að byggðavaldinu sé gert lágt undir höfði í frv. Ekki verður heldur um það kvartað, að áhrifum bændastéttarinnar á þing og stj. sé af þessu nokkur hætta búin. Áhrif bændastéttarinnar eru tryggð, svo sem bezt má verða, af því að 44 þús. manna vinna að landbúnaði hér á landi, en 15 þús. að fiskveiðum, 7 þús. að iðnaði, önnur 7 þús. að verzlun, og þaðan af færri skipa aðrar stéttir. Það er þessi staðreynd, sem tryggir bezt og réttlátast vald bændanna í landinu. Valdi og áhrifum bændastéttarinnar er sízt hætta búin, ef tekið er upp það skipulag, að strjálbýlið sé með vissum hætti látið njóta þeirra uppbótarsæta, sem upp verða tekin. Það er full ástæða til að benda á þetta, því að öllum má vera annt um stjórnmálaáhrif bænda og þeirra, sem landbúnað stunda. Þar er jafnan kjölfesta hvers þjóðfélags. Öll aðstaða þeirra, sem landbúnað stunda, í lífinu, elja þeirra og atorka, erfið lífsbarátta og jöfn afkoma, þegar ekki ber út af, menning þeirra og dómgreind er hin sterkasta stoð hvers þjóðfélags. Það er gleðiefni, að aðstaða bænda skuli af eðlilegum og réttlátum ástæðum verða fulltryggð í þjóðfélaginu. Vitanlega á hvorki vald þeirra né neinna annara stétta að byggjast á sérréttindum. Öll sérréttindi hafa koll af kolli dottið úr sögunni í baráttunni fyrir auknu jafnræði. Bændastéttin, sagði ég, er kjölfesta hvers þjóðfélags. Hún mun ætíð fylgja jöfnunarstefnu bæði um auð og völd, og tryggja jafnvægi þjóðfélagsins. Í frv. er og lagfærð deildaskipting þingsins, þannig að samræmi verði jafnan milli deilda. Það er nú svo ástatt, að vonlaust má heita, að samræmi geti orðið milli deilda án skipulagsbreytingar. Í flestum löndum hefði slík barátta sem hér hefir átt sér stað, snúizt upp í baráttu gegn efri deild þingsins. Hér fer á annan veg, einmitt vegna þess, að efri deild er sannari mynd þjóðarviljans heldur en neðri deild. En hversu heitt sem sumir kunna að óska eftir breyt. á deildaskipuninni, svo að störf deildanna eða þingsins þurfi ekki að lenda í öngþveiti, þá er hitt jafnvíst, að sú breyt. fæst ekki fyrr en um leið og gerð er breyt. á kjördæmaskipuninni eitthvað í þá átt, sem hér er um að ræða. Ég hefi gert ráð fyrir, að deildaskipting verði þannig, að sameinað þing kjósi efri deild, og er það fyrirkomulag raunar harla nærri hinu, að hafa einungis eina málstofu. En ég býst við, að deildaskiptingin sitji nokkuð fast í hugum manna, og hefi því lagt til, að aðeins fjárlög og fjáraukalög verði rædd í Sþ. Að því má verða tvöfaldur sparnaður. Þingtími sparast svo um munar. - Einnig sparast á fjárveitingum, því að það verður ekki komið fram eins mörgum vafasömum till. meðal 42 þm. eins og kannske í 14 manna deild. Þeir, sem því gera sér áhyggjur út af nokkurri þingmannafjölgun, ættu fyllilega að geta huggað sig við þessa breyt., sem felur í sér margfaldan sparnað á við kostnað af nokkrum nýjum þm. Um kosningarrétt til Alþingis eru sömu ákvæði og í eldri frv. og samkomulag virðist hafa náðst um meðal allra flokka, þau ákvæði, að fella niður réttindamissi vegna sveitarskulda og kosningarréttur er færður niður í 21 ár. Ég hefi ekkert fullyrt um óskeikulleik þessa frv. Frv. er málamiðlun, og það má vitanlega breyta einstökum atriðum, ef um semst. En ég hygg, að í höfuðdráttum séu tekin réttmæt tillit í allar áttir. Ég get þó nefnt eina breyt., sem ég hefði gjarnan viljað taka upp, en hefi þó sleppt til þess að fjölga ekki ágreiningsatriðum, en það er ákvæði um þjóðaratkvæði, sem skylt væri að hafa eftir föstum reglum. Ég fæ ekki betur séð en að slík ákvæði tryggðu hvað bezt, að meiri hl. þjóðarinnar fái að ráða í hinum stærstu málum. Undirstöðuatriði stjfrv. eru bæði hinar landfræðilegu ástæður og héraðaskipting, söguleg þróun kjördæmaskipunar og kosningarréttar og megindrættirnir úr viðureign hinna síðustu tveggja ára um þetta mál. Þróunin hefir jafnan gengið í jöfnunarátt. Frá því að byrjað var að skipta veldissprota kosninganna upp á milli þegnanna, þá hefir jafnan stefnt í þessa átt, og mun ekki linna fyrr en að fullu eru jöfnuð áhrif þegnanna. Þegnarnir hafa smátt og smátt verið afklæddir öllum mannamun. Réttinn til íhlutunar eiga nú allir jafnt, án tillits til ýmsra eldri takmarkana. Ætterni skiptir nú engu máli, eins og þó var lengi vel. Trúarbrögð ekki heldur. Jafnvel ekki auðurinn, sem öflugastar skorður setti um langt skeið. Kynferðismunur er ekki gerður lengur, þegar um kosningarrétt er að ræða. Allt hefir þetta verið jafnað fyrir langa baráttu frjálslyndra manna. Fastast var staðið á móti því að sleppa öllum eigna- og skattskilyrðum fyrir kosningarrétti, og voru þau ekki felld niður hér á landi fyrr en á þessari öld. Um slíka hluti höfðu Rockdale-vefararnir, frumherjar samvinnumanna, forustuna. Í þeirra félagi, þótt fjárhagslegt félag væri, voru allir gerðir jafnir, löngu áður en slíkt jafnræði sigraði í stjórnmálunum, hvað þá heldur í fjármálunum, eins og t. d. hlutafélögum og öðru slíku skipulagi verzlunar- og atvinnumálanna. Einstaklingarnir eiga að hafa jafna aðstöðu til að ráða og sá munur einn að eiga sér stað, sem manngildið veldur. Það er manngildið og málstaðurinn, sem á að skapa meiri hlutann. Hans hátign þjóðarviljinn er hinn eini trausti grundvöllur undir nútímaþjóðskipulagi. Um þetta allt er ég í fullu samræmi við yfirlýstan vilja þess flokks, sem ég vinn fyrir, þó að vera kunni, að flokksmenn vilji gera á aðra skipun um einstök atriði. Ég er í fullu samræmi við grundvallarreglu fulltrúa Framsfl. í kjördæmanefndinni, sem vildu gera rétt kjósendanna um áhrif á Alþingi sem jafnastan og tryggja rétt hinna gömlu kjördæma til fulltrúavals. Ég er og í fullu samræmi við allan anda framsóknarinnar á öllum tímum. Að lokum vek ég athygli á því, að þetta þing hefir óvenjulega möguleika til að valda jöfnun meðal þegnanna, bæði um atkvæðisrétt og eins um lífskjör og aðstöðu, einmitt á þessum krepputímum, þegar heilar stéttir stynja undir okinu. Að vísu verður aldrei komið á fullum jöfnuði. En viðleitni í þá átt að jafna áhrif manna og aðstöðu í lífinu er alveg sérstaklega viðfangsefni þessa þings. Það er ekkert eitt mál til, sem heiti „réttlætismálið“, aðskilið frá öllum öðrum málum. Réttlætið er það fjörefni, sem gefur öllum þeim málum, sem eiga framtíð fyrir sér, sinn kraft. Og sá einn getur talizt berjast hinni góðu baráttu, sem þekkir réttlætið í öllum þess myndum. Möguleikar þessa þings eru miklir. Ef þingið sinnir þeim kröfum, sem nú sækja á, þá getur það orðið eitt hið merkasta þing, sem háð hefir verið um langt skeið. En þetta verður hvorki fyrir hótanir né harða viðureign, heldur því aðeins, að réttlætið dragi hv.þm. til sín með segulafli og hugir þeirra þiðni við þess heilaga eld.

Flm. (Magnús Jónsson) Undir þinglokin á síðasta þingi flutti ég frv. shlj. því, sem hér liggur fyrir hv.þd. Þetta frv. er flutt eftir tilmælum nokkurra félaga, sem láta sér annt um þessa hluti. Aðalefni frv. er í 9 fyrstu gr. þess, og ganga þær út á það, að lögvernda ýmsa staði og náttúrufyrirbrigði hér á landi, sem eru sérkennileg eða að einhverju leyti óbætanleg, ef skemmd væru. Það þykir ekki rétt að láta skeika að sköpuðu um slíkt, heldur leggja bann við því, að einstaklingar skemmi slíka staði eða fyrirbrigði. Ég get nefnt sem dæmi t. d. þekkta sögustaði eins og Þingvelli. Ef þeir hefðu ekki verið friðaðir, en verið einstaklingseign, þá hefði eigandinn vel getað séð sér hag í því að taka Öxarárfoss til virkjunar, tæmt Öxará ofan við Almannagjá og eyðilagt þannig fossinn. En þó hér hefði máske verið um þarfan hlut að ræða, þá sjá allir, hvílík óhæfa slíkt verk hefði verið. En það eru fleiri staðir hér á landi en Þingvellir, sem þyrftu verndar með, af því nokkur hætta kann að vera á því, að annars yrði þeim breytt, annaðhvort af skemmdafýsn eða þá fyrir það, að eigendur sæu sér peningalegan hag í því að nota staðina. Í seinna tilfellinu yrði að bæta hlutaðeigendum þann skaða, er þeir yrðu fyrir vegna þeirra friðunarráðstafana, sem gerðar yrðu. Hér er um að ræða fyrst og fremst forna sögustaði, og svo örfáar menjar frá fyrri öldum, sem munu þó í engu landi vera jafnfátæklegar og hér, sökum þess hve byggingarefni forfeðra vorra var forgengilegt. Ég get hér nefnt sem dæmi forna þingstaðinn í Hegranesi. Það væri hægt að hugsa sér, að héraðsbúar tækju upp á því að breyta honum, t. d. byggðu þar fjárrétt eða því líkt, en slíkt væri mjög illa farið og væri ástæða til að hindra með lagákrafti. Og það má hugsa sér náttúrufyrirbrigði eins og Geysi meðan hann var við lýði. Það hefði verið hrein og bein óhæfa að taka þennan merkilegasta hver jarðarinnar og virkja heita vatnið til hitunar eða hreint og beint að skemma hann af strákskap. Í frv. er farið nokkru lengra en þetta. Þar eru fyrirmæli um verndun fágætra jarðmyndana, dýralífs og gróðurs. Slíkt væri auðvitað á hverjum tíma hægt að vernda með sérstökum lögum, en það má einnig gera með almennum l. Það má nefna geirfuglinn sem dæmi, þessa fágætu fuglategund, sem að síðustu var hvergi til nema á örfáum skerjum út af Reykjanesi, og var þar eyðilagður til fulls. Svo hefði ekki þurft að fara, ef til hefði verið löggjöf, er kom í veg fyrir slíkt með því að banna að afmá þennan merkilega fugl. Hið sama er að segja um ýmsar fágætar bergtegundir, sem ekki má eyðileggja, heldur á að vernda. Ég held því, að það orki varla tvímælis, að rétt er að setja lög um þetta efni, ef varlega er farið í sakirnar, eins og gert er í þessu frv. Í flestum tilfellum mundi verndun samkv. frv. ekki verða neinum til meins, en þegar svo væri, er gert ráð fyrir því, að þeir, sem fyrir hallanum verða, fái bætur fyrir. Um þessi mál á fyrst að fjalla n. skynsamra manna, síðan ráðh., og komi það í ljós, að þörf sé á því að vernda staðinn, þá á að koma fyrir hann sanngjarnt gjald til hlutaðeigandi manns og uppbætur á annan hátt, ef ástæður þykja til. Í 10.- 14. gr. frv. er komið inn á önnur nokkuð óskyld atriði, sem komizt hafa inn í frv. fyrir tilstilli þeirra félaga, sem um frv. hafa fjallað, svo sem Hið íslenzka náttúrufræðifélag og Ferðafélag Íslands, er hafa skotið inn í það ýmsum þörfum ákvæðum, er þau hafa áhuga fyrir, svo sem um merkingu villifugla, auglýsingar á víðavangi, þrifalega umgengni á áningarstöðum o. fl. Ég held, að í raun og veru séu þessi ákvæði öll þörf og rétt að setja þau, þótt ég leggi ekki eins mikla áherzlu á það. Sú n., sem væntanlega fer með þetta mál, ef hv. d. vill láta það ganga áfram, getur þá náttúrlega þurrkað það út, sem hún telur þarflaust að setja lög um. Ég skal ekki þreyta hv.þd. með lengri framsögu í þessu máli, sem er í raun og veru mjög einfalt, en ég leyfi mér að leggja til, að málinu verði vísað til allshn. að umr. lokinni.

Bjarni Snæbjörnsson [óyfirl.]: Ég verð að segja það fyrir mitt leyti, að mér þykir vænt um framkomu þessa frv. Er það aðallega af tveim ástæðum. Í fyrsta lagi af því, að ég álít það til bóta, að Hafnfirðingar fái eignarnámsheimild á þessum jörðum, ekki svo mjög kannske til þess að koma því í framkvæmd, sem felst í frv., heldur af ýmsum ástæðum, sem ekki er sérstök ástæða til að rekja hér. Í öðru lagi af því, að með þessu frv. er það sýnt, að hv.flm. þess telur Hafnarfjörð hafa mjög mikla þörf fyrir land til ræktunar. Það er auðvitað svo, en mér finnst samt sem áður kenna nokkurs ósamræmis í þessu að því leyti, að þetta land, sem þarna er farið fram á að taka eignarnámi, er ræktað land. Hvaleyrin er fullræktuð; þó að þar séu ekki garðar, þá eru þar tún. Það er sagt í grg., að hægt sé að rækta mikið landbrot suður á bóginn. En þetta sannar ekkert, því að Hvaleyrarholtið er stórgrýtt, og eru þess vegna ekki miklir möguleikar til ræktunar suður á bóginn, nema með gífurlegum kostnaði. Ég fór sjálfur um þetta land í gær með öðrum manni, til þess að fullvissa mig um þetta, en sá ekki nema í mesta lagi tveggja dagsláttna land, sem væri hæft til ræktunar. Það má með réttu segja, að eins og jarðvegurinn er á Hvaleyri, þá sé þar upplagt land til garðræktar, en ég skal ekki segja, hvernig það yrði í framkvæmdinni; en ef horfið yrði að því ráði að rista svörðinn af túnunum eða gerðar yrðu samskonar ráðstafanir og á Garðskaga forðum, þá væri mjög hætt við því, að landið blési upp, af því hvað jarðvegurinn er sendinn og ekki skjól fyrir nokkurri átt. En það er óréttlæti í þessu, sem mér finnst, að verði að taka til greina, að á öðrum staðnum er nytsamt, ræktað land í ábúð Hafnfirðinga sjálfra, sem borga sína skatta og skyldur til Hafnarfjarðar og hafa þar sitt lífsviðurværi, en á hinum staðnum eru menn, sem ekki þurfa á þessum löndum að halda til þess að fá lífsviðurværi sitt þar af. Þetta er sá stóri mismunur. Ég verð að segja það, þar sem hv.flm. sagði, að með því frv., sem ég flyt, sé verið að taka lamb fátæka mannsins handa þeim ríka, að þarna sé verið að taka land fátæka mannsins í staðinn fyrir að taka land ríka mannsins, eins og lögreglustjórans. Viðvíkjandi leigunni á kotunum og leigunni á spildunum, þá er það rétt, að hálflendan hefir verið leigð til 50 ára fyrir það verð, sem sagt er í grg., en þar er gerður samanburður á þeirri leigu og leigusamningi þeim, sem gerður var við Hermann Jónasson lögreglustjóra. Það skýtur nokkuð skökku við, að leigan hafi verið, að áliti hv. 5. landsk., betri fyrir það opinbera með þeim samningum, sem hann hefir gert, en eftir þeim samningum, sem stjórn Flensborgarsjóðsins gerði, því að land Hermanns Jónassonar er 80 dagsláttur, og þegar það er komið í rækt, á að borga - segi og skrifa - 400 kr. á ári; en hefði hjálendan verið leigð á þessum tíma, hefði leiguverðið verið margfalt móts við það, sem það nú er. Þar að auki er erfðafesta sú, sem ég minntist á, þegar ég talaði fyrir mínu frv., það er erfðafesta um aldur og æfi, sem ekki er hægt að rifta - ekkert árabil tiltekið, en þarna er þó ekki tiltekin nema 50 ára ábúð. Þá kem ég að því, sem hv.flm. talaði um, að þessum tveimur mönnum hefði verið leigð lönd í „mýrinni“ í Garðahreppi, til þess að gera Garðhverfingum til geðs. Ég verð að segja það, að ef Hafnfirðingar eru óánægðir með þessar gerðir fyrrv.hæstv. stj., þá eru Garðhverfingar það miklu fremur, því að þeir eru bókstaflega rasandi út af þeim ráðstöfunum, sem gerðar hafa verið. Þeir vilja hafa land fyrir sig, og það er ekki meiningin hjá þeim, að Hermann lögreglustjóri eigi frekar að fá það en Hafnfirðingar. Garðhverfingar vilja hafa land fyrir sig, og maður getur ekki sagt, að það sé neitt sérstaklega athugunarvert. En að þeir vilji heldur hafa Hermann lögreglustjóra en Hafnfirðinga, það eru hrein ósannindi. Ég veit, að þeim er geðfelldara, að Hafnfirðingar njóti þess en Reykvíkingar. Það er talað um, að Garðahreppur sé illa stæður. Það má vel vera, að sveitarþyngsli séu þar meiri en í öðrum hreppum. Það verður að taka það til greina, að það eru fáir menn í þessum hreppi, en samt sem áður eru þar margir góðir gjaldendur. Eins og kunnugt er, þá er Vífilsstaðahælið í þessum hreppi, sem hefir starfsmenn á föstum launum, og borga þeir sumir töluverðan skatt. Þess vegna er það, að Garðahreppur er algerlega skuldlaus og skuldar engum manni neitt. Í Hafnarfirði hafa verið margir Garðhverfingar, sem hafa viljað, að Garðahreppur og Hafnarfjarðarbær gætu runnið saman. Ég býst ekki við, að það sé neitt athugavert við það, en áður en það verður, má ekki hafa verið gert neitt, sem orðið gæti til miska, að slíkt gæti orðið, en ég verð að segja það, að svo framarlega, sem löndin eru sett í erfðafestu, þá er þröskuldur settur í veg fyrir það. Sem sagt, ég er því meðmæltur, að þetta frv. nái fram að ganga, en vil að engu leyti, að það komi í staðinn fyrir það frv., sem ég hefi flutt. - Það er gott að hafa þetta frv., en hitt frv. er alger nauðsyn fyrir okkur Hafnfirðinga. En ef það á að kosta það í sjálfu sér, eins og virðist vera álit hv.flm., að verði frv. þetta samþ., þá eigi hitt að falla, þá æski ég þess heldur, að þetta frv. nái ekki fram að ganga. Ég legg ekki svo mikið kapp á það, því að við höfum það land, og ábúð sumra þessara manna, sem á Hvaleyri búa, fellur það fljótt niður, að Hafnarfjarðarbær getur ráðstafað því landi eftir þörfum síðar meir. Eins og vant er þarf þessi hv.þm. alltaf að niðra mótstöðuflokkum sínum -, að það hafi verið þessi íhaldsmeirihluti, sem gerði þetta allt. Ég segi og skrifa, að það eru 2 kot, sem leigð voru af íhaldsmeirihlutanum í bæjarstjórn Hafnarfjarðar. Þriðja kotið var leigt upp á síðkastið til nokkura ára og fjórða kotið var leigt áður en bærinn fékk sín réttindi, svo að það er ekki nema helmingurinn af kotunum, sem bæjarstjórnin hefir leigt. Bæjarstj. kom ekkert við það land, sem stj. Flensborgarsjóðsins leigði, en ég held, að sú leiga hafi verið miklu betri en sú, sem gerð var við Hermann Jónasson. Ég ætla svo ekki að orðlengja þetta meira, en ég býst við, að allir hv. dm. séu orðnir mér sammála við framkomu þessa frv., hver nauðsyn það er fyrir Hafnarfjörð að fá ræktanlegt land. Í þessu frv. er farið fram á að taka eignarnámi land, sem Hafnfirðingar eiga. Tvö kotin losna fljótt úr ábúð. Annað er leigt til fárra ára, en á hinu kotinu býr maður, sem kominn er á grafarbakkann. Mér finnst, að lausn þessa máls verði að vera sú, að Hafnfirðingar fái ræktanlegt land í nánd við kaupstaðinn.

Magnús Jónsson Það eru aðeins örfá orð út af því, sem hæstv.forsrh. sagði, að hann gæti ekki að því gert, þó að þeir þm., sem studdu samsteypustj. í fyrra, kipptu nú að sér hendinni. Ég vil taka það skýrt fram, að þessum ummælum hans getur ekki verið beint til sjálfstæðismanna. Þeirra fylgi við samsteypustj. er óbreytt frá í fyrra, en við ætlumst til þess, að stjórnarskrármálið verði leyst á þessu þingi, og við þá kröfu er fylgi okkar bundið, eins og í fyrra. En fari svo, að þetta frv. nái ekki fram að ganga nú, þá stafar það af vanfylgi annara þingflokka. Það er svo fjarri því, að ég ætlist til, að stj. fari frá völdum, að ég er þvert á móti að hvetja hana til að tryggja þessu frv. nægilegt fylgi þingmanna úr Framsfl.

Jónas Jónsson Ég álít heppilegt, að frv. um þetta efni sé fram komið, hvort sem því verður fylgt í því formi, sem það nú er i. Enginn vafi er á því, að það væri mjög eðlilegt, að hér væri hafin nokkur tóbaksvörugerð. Fyrir ári síðan var ég staddur í Stokkhólmi og fann þá að máli forstjóra sænsku tóbakseinkasölunnar til að ræða við hann um reynslu Svía í þessu efni. Taldi hann, að hagnaður hefði verið fyrir sænsku einkasöluna að hafa þennan iðnað og tók vel í það, ef til þess kæmi, að Ísland þyrfti að fá aðstöðu til að uppala sérfróða verkamenn í þessari grein, að vera til nokkurar aðstoðar. Það er eftirtektarvert, að Svíþjóð hefir bæði tóbakseinkasölu og tóbaksiðnað, og þykir mér ekki ólíklegt, að verkamenn héðan gætu haft gagn af þeirri reynslu, sem þar er fengin.

Jón Baldvinsson Mér virðist ekki orðið ástæðulaust að leiða hv. dm. að aðalatriðum þessa máls, því að svo virðist, sem þeir hv.þm. Hafnf. og hv. 5. landsk. séu farnir að deila um ýmislegt, sem ekki kemur málinu við, - má vera til þess að leiða athygli frá því. Aðalatriði þessa máls er það, að í fyrra vildi Alþingi, eða a. m. k. þessi hv. d., láta Hafnarfjarðarkaupstað fá land til ræktunar úr Garðalandi, sem þá lá fyrir að skipta. En þetta gerði hv. 5. landsk. ekki, sem þá var ráðherra, heldur leigði hann landið á sama tíma til einstakra manna, land, sem átti að leigja kaupstaðnum til ræktunar samkv. yfirlýstum vilja Ed. Þetta er aðalkjarni þessa máls. Viðbót sú, sem hv. 5. landsk. kemur nú fram með, um að heimila að taka eignarnámi ábúðar- og erfðafesturétt hjá bændunum á Hvaleyri, er ágæt, og vænti ég því, að hún gangi ekki síður fram heimildin um, að taka megi eignarnámi lönd þau, sem dómsmrh. afhenti í fyrra einstaklingi í Rvík og öðrum í nágrenni Rvíkur. Hv. flm. frv. þessa hefir látið prenta í grg. þess tvo samninga. Samning, sem hann gerði, og annan, sem gerður er af íhaldsmönnum í Hafnarfirði 1916. Það er sjálfsagt gott í augum hv.þm. að vera hvergi verri en íhaldið, en það er ekki víst, að svo sé í augum annara. Af því nú að þessi hv.þm. hefir hnýtt í meiri hl. bæjarstj. í Hafnarf. út af afskiptum hennar af ræktunarmálum bæjarins, þá hefði verið gott, að hann hefði látið prenta þriðja samninginn, samning, sem núv. bæjarstj. í Hafnarf. hefir gert, er sýnir, hvernig hún vill haga ræktunarmálum kaupstaðarins. Væri sá samningur borinn saman við samning íhaldsmannanna í Hafnarfirði frá 1916 eða samninga þá, sem hv. 5. landsk. gerði síðastl. vor við lögreglustjórann hér í Reykjavík og ráðsmanninn á Kleppi, myndu allir skynbærir menn sjá, að þar er framsýnin mest hjá núv. bæjarstjórn Hafnarfj. Þar er landið leigt til mjög skamms tíma (5 ára) og ákvæði um, að bærinn geti tekið það hvenær sem er. Þennan samning hefði hv.þm. átt að birta, heldur en að vera með slettur og ónot í garð meiri hl. bæjarstj., sem hagar sér rétt í þessu velferðarmáli bæjarins, í stað þess, sem bæði þessi hv.þm. og íhaldið vilja svipta bæinn því bezta ræktanlega landi, sem næst honum liggur og hann hefir mikla þörf fyrir. Við atkvgr. mun ég fylgja frv. þessu, og sömuleiðis fylgi ég frv. hv.þm. Hafnf., sem hér var til umr. um daginn, þar sem farið var fram á, að taka mætti eignarnámi land það, sem hv. 5. landsk. lét af hendi í fyrra. Þá mun ég í þriðja lagi flytja brtt. um það, að taka megi og eignarnámi land það, sem Eyjólfur Jóhannsson framkvæmdarstjóri hefir áður fengið úr landi Garðahrepps og er á svipuðum slóðum og land lögreglustjórans og ráðsmannsins á Kleppi. Mér virðist rétt að halda sér við þessi aðalatriði, sem eru kjarni málsins og var vilji þingsins í fyrra, að auka land Hafnarfjarðarkaupstaðar, eins og Sig. Sigurðsson búnaðarmálastjóri lagði til í fyrra. Enda er vitanlegt, að jarðræktarframkvæmdir eru hvergi meiri en í nágrenni kaupstaðanna. Ber því að hlynna að kaupstöðunum eftir því sem föng eru til, láta þá fá það land til ræktunar, sem mögulegt er. Hvað Garðhverfinga snertir, þá geta þeir tæplega sagt mikið, þó að Hafnfirðingar fái land frá þeim, því að þeir beinlínis lifa á Hafnfirðingum, sækja atvinnu þangað og selja þangað vörur sínar. Er því ekki hægt að taka til greina mótmæli þeirra.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson): Hv. 2. þm. Reykv. hafði það eftir mér, að það væri ekki mest um vert, að stjskrfrv. næði fram að ganga á þessu þingi. En þetta er ekki rétt haft eftir. Ég sagði, að ef svo færi, að frv. yrði ekki samþ. á þessu þingi, þá mætti athuga, með hvaða hætti væri unnt að greiða sem bezt fyrir málinu til næsta þings, og væri stj. til þess vel treystandi. Út af ummælum hv. 3. þm. Reykv. um afstöðu Sjálfstfl. til stj. skal ég láta í ljós undrun mína yfir því, ef Sjálfstfl. ætlar nú að fara að spyrna fæti við stj., eftir að hún hefir borið fram frv. í stjskr.málinu, sem flokkurinn telur sig geta við unað. Annars get ég ekki að því gert, þó að þeir, sem studdu þetta mál í fyrra, kippi nú að sér hendinni. Ég vil svo leyfa mér að stinga upp á því, að kosin verði sérstök sjö manna nefnd í þetta mál.

Frsm. (Sveinbjörn Högnason) Síðan hv.þm. Borgf. minntist á það við mig sem frsm.n. við 2. umr., að það virtist þurfa að gera breyt. á frv. til þess að koma í veg fyrir misnotkun, hefir n. ekki haft tækifæri til að taka málið til yfirvegunar. Óska ég því eftir, að frv. sé tekið út af dagskrá og umr. frestað þangað til n. hefir unnizt tími til að athuga þetta atriði, sem hv.þm. Borgf. talaði um.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Það hefir komið fyrir ekki svo sjaldan nú upp á síðkastið, að hv. jafnaðarmenn hér í d. hafa borið fram ýmsar fyrirspurnir til hinna flokkanna, sérstaklega Sjálfstfl., um það, hvað þeir ætli fyrir sér í framtíðinni í þessu og þessu máli. Ég veit ekki, hvaða rétt þeir hafa til að vilja hnýsast þannig í innanflokksmál og einkamál andstöðuflokka sinna. Mér dettur ekki í hug að svara neinu um það, hvaða ákvarðanir minn flokkur muni taka í framtíðinni eða hvað hann ætlar fyrir sér í einstökum atriðum. En til þess að gjalda í sömu mynt, ætla ég að spyrja hv. jafnaðarmenn, hvaða afstöðu þeirra flokkur ætlar að taka til þess frv., sem hér liggur fyrir. Hv. 2. þm. Reykv. sagði ekkert um það, þó hann virtist tala hér sem frsm. síns flokks. Hann viðurkenndi, að frv. væri til einhverra bóta, en mér skildist á honum, að viðhorf jafnaðarmanna til þess mundi fara eftir því, hvað fram kæmi við gang málsins í þinginu. Þetta er ekki skýrt svar af þeirra hálfu, og meðan þeir sjálfir gera ekki nánari grein fyrir afstöðu sinni, er bezt fyrir þá að vera ekki sífellt að spyrjast fyrir um innanflokksmál hinna flokkanna. Hæstv. forsrh. er búinn að skýra frá, hvernig þetta frv. er til komið, að það er samkomulagsgrundvöllur, sem við í stj. leggjum fyrir Alþingi. Við óskum auðvitað eftir, að það nái samþykki; um slíkt þarf ekki að spyrja. Hinsvegar getum við vitanlega ekki heimtað, að frv. verði samþ. breytingalaust. Ég er viss um, að eins og frv. liggur fyrir er það til mikilla bóta frá því fyrirkomulagi, sem nú gildir. En það leiðir af sjálfu sér, þar sem frv. er byggt á samkomulagi milli ráðherranna, að enginn okkar hefir getað heimtað það fyllsta, sem hann hefði viljað. Ef starfa á saman, verða allir að sveigja nokkuð til samkomulags, og það hefir verið gert hér.

Flm. (Sveinn Ólafsson) Í frv. þessu á þskj. 98 er gert ráð fyrir, að ríkissjóður greiði eftirstöðvar nokkurra víxla, sem Síldareinkasalan ábyrgðist fyrir síldareigendur á Austfjörðum 1931 og lét þá selja þar til lúkningar á verkunarlaunum síldarinnar og öðru, er einkasalan átti að greiða við móttöku síldarinnar. Upphæð þessara víxla, sú ógreidda, er nær 70 þús. kr., eða einhversstaðar milli 67- 70 þús. kr. Nú kann ýmsum að finnast, að til mikils sé hér mælzt. En í raun og veru er ekki um annað að ræða en að þessir menn, sem eiga hlut að máli, fái að njóta jafnréttis við aðra viðskiptavini Síldareinkasölunnar, bæði norðanlands og vestan; frekari eru kröfurnar ekki en það. Hreinskilnislega sagt hefir verið leikið svo ósæmilega á þessa síldareigendur austanlands, að slíks munu fá dæmi í almennum viðskiptum. Norðanlands og vestan lagði einkasalan útgerðarmönnum til tunnur allar og salt og greiddi verkunarlaun að auki víðast hvar 2 kr. fyrir innihald hverrar tunnu. En á Austurlandi greiddi hún alls ekkert og lagði sumum síldveiðimönnum hvorki til tunnur né salt. Útgerðarmenn þar urðu að útvega sér þessa hluti sjálfir og greiða verkunarlaunin að auki af eigin fé. Liggur því mjög nærri að álíta, að þeir hafi beittir verið saknæmum svikum af einkasölunni. Ég endurtek það, að hér er aðeins farið fram á, að þessir menn fái að njóta jafnréttis við aðra viðskiptavini einkasölunnar. Mér finnst ég verði að gera ráð fyrir því, að allir sanngjarnir og réttsýnir menn muni hljóta að fallast á það, að ekki sæmi að láta nokkurn hluta af skiptavinum einkasölunnar fórna fé sínu fyrir hana og sæta þeim afarkostum, sem lýst hefir verið. Ég vil ekki tefja tímann að óþörfu með því að hafa þessi skýringarorð fleiri. Ég þykist mega vænta góðra undirtekta undir þetta mál og vil að lokum óska þess, að málinu verði vísað til fjvn. Það getur að vísu verið álitamál, hvort það ætti ekki að fara til allshn. En ég geng að því vísu, að þingheimur allur viðurkenni, að hér sé ekki nema um sjálfsagt sanngirnismál að ræða, og að það verði því að lokum hlutverk fjvn. að gera till. um það, hvað langt verði hægt að fara í þessu efni. Vitanlega förum við flm. fram á, að öll upphæðin verði greidd, en hugsanleg er þó málamiðlun í þessu efni.

Bjarni Snæbjörnsson [óyfirl.]: Ég ætla ekki að fara að karpa um vitsmuni okkar hv. 5. landsk., en sýna aðeins í fáum orðum ókunnugleik og fávizku þessa hv.þm. í þessu máli. Það ræktanlega land, sem hér hefir verið rætt um, er alls ekki land það, sem hv.þm. hefir verið að bjóða Hafnarfirði upp á. Svo er nefnil. mál með vexti, að þegar Hafnarfirði var skipt úr Garðalandi, átti beitilandið að vera sameiginlegt. En seinna, að mig minnir í tíð séra Jens Pálssonar, fóru svo Hafnfirðingar fram á að fá sérstakt beitiland, og þá varð það úr, að kirkjujarðasjóður seldi þeim land fyrir 60 þús. kr. Út af þessu varð svo óánægja meðal Garðhverfinga. Þá eru það ósannindi, sem hv.þm. vildi halda fram, að sonur bóndans á Hvaleyri fengi ekki land það, er hann var að biðja um. Málaleitun hans verður aðeins að ganga á milli réttra aðila. Ég átti í gær tal við bæjarstjórann, og tjáði hann mér, að málið væri ekki útrætt enn. Að bændur í Garðahverfi hefðu ekki getað byggt upp á kotum sínum fyrr en skiptin á hinu umrædda Garðalandi hefðu farið fram, er blátt áfram helber vitleysa. Þeir hafa hreint og beint ekki byggt upp á einu einasta koti síðan. Út af ummælum hv.þm. um þennan 50 ára samning, sem hann segir, að gerður hafi verið við Flygenringsættina um Hvaleyrarlandið, vil ég geta þess til upplýsingar, að þegar Ingólfur Flygenring hætti að búa á Hvaleyri, framseldi hann samninginn, með alveg sömu kjörum og hann hafði öðlazt hann, fátækum og fötluðum fjölskyldumanni. Manni, sem nær er handarvana og á því erfitt með að vinna fyrir sínum stóra barnahóp. Ingólfur gerði því stórt drengskaparbragð, sem hann eða ætt hans á sízt skilið niðrun fyrir. En það er eins og vant er hjá hv. 5. landsk., þegar hann kemst í röksemdaþrot, þá bara níðir hann og svívirðir andstæðinga sína, kallar þá fífl og asna og annað því líkt. Slík rök eru að sjálfsögðu léttvæg hjá heiðarlegum mönnum, þó að þau séu þessum þm. samboðin.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson): Það má vel vera, að það leiði til stjórnarskipta, ef þetta mál fær ekki afgreiðslu á þessu þingi. Um það skal ég engu spá að svo stöddu. Á síðasta þingi varð kjördæmamálið til þess, að Sjálfstfl. lagði til mann í stjórnina. Ef sama málið yrði svo hinsvegar til þess nú, að flokkurinn tæki sinn ráðh. aftur úr stj., eftir að hún hefir lagt fram frv. til stjórnskipunarlaga, sem flokkurinn virðist sætta sig við, þá má vissulega segja, að áþekkar orsakir geti haft ólíkar afleiðingar. Ég hefi sagt rétt frá um myndun samsteypustj. og hefi ekki neitað því, að margir þm. muni hafa gert sér vonir um fullnaðarlausn kjördæmamálsins á þessu þingi. Það má vel vera, að réttast sé fyrir þá hv.þm. að svipta stj. þeim stuðningi eða hlutleysi, sem þeir hafa veitt henni til þessa, ef frv. nær ekki fram að ganga. Hitt sagði ég einnig, að allar samkomulagstilraunir á milli flokkanna í þessu máli hefðu strandað á síðasta þingi. En með þessu frv. tel ég stjórnina hafa uppfyllt þær vonir, sem myndun samsteypustj. gaf tilefni til. Ég hafði ekkert umboð frá Framsfl. til þess að bera fram frv. í stjórnarskrármálinu, heldur gerði ég það sem þm. og forsrh., með fullu samkomulagi við meðstjórnendur mína. Okkur er það ljóst, að þetta mál getur orðið örlagaríkt fyrir stj., en vitanlega tökum við því með jafnaðargeði, hverjar sem afleiðingarnar verða. Hv. 2. þm. Reykv. beindi til mín þeirri fyrirspurn, hvort stj. mundi segja af sér, ef þetta frv. hennar næði ekki fram að ganga. Mun ég að svo stöddu engu svara þar um. En það er ósk mín og von, að málið verði útkljáð á þessu þingi. En þó svo vel tækist ekki til, þá gæti hugsazt, að málinu væri bezt borgið í höndum núverandi stj. á næsta þingi hér eftir. Og liti stj. svo á, þá mundi hún vitanlega halda áfram störfum, ef hún nyti til þess trausts meiri hl. þings. Hinni spurningunni, sem hv. 2. þm. Reykv. beindi til mín, um það, hvort stj. hefði tryggt sér framgang þessa máls, hefi ég áður svarað. Um framgang málsins er enn allt í óvissu, en hitt er víst, að stj. mun vinna eftir föngum að lausn málsins.

Héðinn Valdimarsson Það er ekki hægt að segja, að svör hæstv.forsrh. við fyrirspurnum mínum væru skýr eða ákveðin. En helzt skildist mér þó, að stj. mundi ekki gera þetta mál að kabinetspursmáli. Mér skildist einnig, að hæstv.forsrh. mundi ekki ætla að krefjast þess af flokksmönnum sínum, að þeir framfylgi þessu máli; hann virðist ekki ætla að leggja ráðherrastöðu sína eða meðstjórnenda sinna að veði fyrir þetta mál. Og þá er mér enn spurn: Á hvern hátt kemur það í ljós, að hæstv. ráðh. hafi áhuga fyrir málinu, ef hann ætlar ekkert að leggja í sölurnar fyrir það? Hæstv. forsrh. hefir í ræðu sinni komið fram með þá kenningu, að það gæti orðið að mestu gagni fyrir málið, ef það næði ekki samþykki á þessu þingi, en yrði að bíða til næsta þings. Þetta gefur mér fullkomið tilefni til að leggja trúnað á það, sem almennt er talið, að hæstv. ráðh. ætli að láta samsteypustj. lifa á þessu máli ár eftir ár. Hæstv. ráðh. túlkar það við hvert tækifæri, að samsteypustj. sé nauðsynleg til að leysa þetta mál, en að líkindum þurfi hún til þess langan tíma. En þar sem stjórnarskrár- og kjördæmamálið er svo mikið alvörumál alls þorra kjósenda í landinu, þá virðist svo, sem stjórnin og stuðningsmenn hennar í þinginu séu bókstaflega að gera það að blekkingamáli.

Héðinn Valdimarsson Mér skildist svo á ræðu hæstv.forsrh., að stjórnin væri samhuga í þessu máli; og ef tekið er tillit til ræðu formanns Sjálfstfl. um stjórnarmyndunina í fyrra, verður að álíta, að stj. beri sameiginlega ábyrgð á þessu frv. og að ráðherrarnir komi þar ekki fram hver fyrir sinn flokk. Væri æskilegt að fá fullvissu um það. Ég vil beina þeirri fyrirspurn til hæstv.forsrh., og reyndar allrar stjórnarinnar, hvort hún hefir undirbúið málið þannig, að tryggt sé, að meiri hl. þingsins fylgi frv. í aðalatriðum, þannig að það nái fram að ganga á þessu þingi. Það virtist koma greinilega í ljós í ræðu hæstv.forsrh. í þinglok í fyrra, og einnig nú í framsöguræðu hans, að hann leggur mikla áherzlu á þetta mál, og má því fullkomlega vænta þess, að hann hafi nú borið það undir sinn flokk, eftir að frv. kom fram, þó að það væri eigi áður gert, þannig að hann hlýtur nú að hafa fullkomna vissu um afstöðu síns flokks gagnvart þessu frv. Í öðru lagi vildi ég varpa þeirri fyrirspurn til hæstv.forsrh., hvort stjórnin muni segja af sér, ef frv. þetta nær ekki fram að ganga á þessu þingi. Eða m. ö. o., hvort stjórnin muni meta þetta mál jafnmikils eins og t. d. norsku samningana; en hæstv.forsrh. lýsti því yfir, að stjórnin mundi segja af sér, ef þeir yrðu ekki samþ. - Eða er það rétt, sem haft er eftir einum þm. úr Framsfl. í Ed. nýlega, við umr. um stjskrfrv. Alþfl., að það hefði aldrei verið meining stj. að gera meira í málinu á þessu þingi heldur en að flytja þetta frv.? Með því væri forsrh. búinn að efna sitt loforð. Hefir hæstv. stj. flutt þetta frv. til málamynda og aðeins til að sýnast? Og ætlar hún ekki að fylgja því fram með oddi og egg á þessu þingi? Það væri mjög æskilegt að fá skýr svör við því.

Sveinbjörn Högnason Ég geri þá till., að málinu verði vísað til fjhn., því samskonar máli var vísað til fjhn. eftir ósk stj. í gær.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson): Ég hefi svarað fyrirspurn hv. jafnaðarmanna áður, og hirði eigi um að endurtaka svarið. Ég var vitanlega feginn þeim möguleikum, sem fram virtust koma í ræðu hv.þm. Seyðf. um, að hann gæti fylgt þessu frv. Það er, eins og tekið hefir verið fram, samið af ráðherrunum og lagt fram sem grundvöllur fyrir samningum milli flokkanna. Vona ég, að hv.þm. Seyðf. tryggi því nægilegt fylgi innan síns flokks. Frv. var ekki rætt innan neins flokks áður en það kom fram, og verður afgreiðsla þess háð milliflokkasamningum í þinginu, hver sem niðurstaðan verður. Hv. þm. Seyðf. man eflaust eftir ummælum flokksbróður síns, hv. 2. landsk., í þinglokin í fyrra. Kvað hann þá svo ástatt, að engin trygging væri fyrir framgangi stjórnarskrármálsins á næsta þingi. Hv. þm. þarf því ekki að undrast það svo mjög, þó ekki sé tryggð afgreiðslan nú þegar í þingbyrjun.

Þessu var mótmælt mjög ákveðið

.

Haraldur Guðmundsson [óyfirl.]: Ég ætla, að ég hafi skilið hv. 3. þm. Reykv. rétt, að Sjálfstfl. vilji leysa kjördæmamálið á þessu þingi, og að flokkurinn mundi einnig styðja samsteypustjórnina. En eftir ræðu hæstv.forsrh. virtist mér liggja næst fyrir hv. 3. þm. Reykv. að svara því, hvað Sjálfstfl. ætlar að gera við stj., ef þetta frv. nær ekki fram að ganga á þinginu. Ég hefi áður beint þeirri fyrirspurn til hæstv.dómsmrh., hvaða afstöðu Sjálfstfl. mundi taka gagnvart tekjuaukafrv. stjórnarinnar, ef stjórnarskrárfrv. gengi ekki fram, og hefi ég ekkert svar fengið við þeirri spurningu. Ég tel réttast, að það komi nú þegar fram við l.umr. stjórnarskrármálsins, hver sé hin raunverulega afstaða flokkanna gagnvart frv., en að ekki sé sífellt verið að leika skollaleik um þetta mál. Mér er sagt, að hv. 3. landsk. hafi við 1. umr. í Ed. um stjórnarskrárfrv. hv. 2. landsk. haldið því fram, að samsteypustj. væri búin að fullnægja þeim samningum, sem gerðir voru á milli flokkanna í fyrra, með því að flytja þetta frv. En ég vil ekki trúa því, að Sjálfstfl. hafi látið gabba sig svo herfilega; og ef svo hefir verið, þá krefst ég þess, að fá um það skýr og refjalaus svör frá ráðh. Sjálfstfl. nú þegar. Það má segja að hæstv.forsrh. hafi í ræðu sinni gefið nokkra staðfestingu á þessu. Mér fannst eiginlega hæstv.forsrh. bæta gráu ofan á svart, gysi um samstarfsmann sinn í stj. og flokk hans ofan á gabbið. Hann tók svo til orða, hafi ég heyrt rétt, að afleiðingin af því, að stjórnarskrármálið gekk ekki fram á síðasta þingi, hefði orðið sú, að sjálfstæðismenn gengu til stjórnarmyndunar með Framsókn, og þess vegna þætti sér mjög kátbroslegt, ef afleiðing þess, að stjórnarskrármálið næði ekki fram að ganga nú heldur, yrði sú, að sami flokkur setti vantraust á samsteypustj. Ég fæ ekki betur séð en hæstv. ráðh. sé með þessum ummælum aðeins að gera gys að samstarfsmönnum sínum og stuðningsmönnum stj. í Sjálfstfl. Hæstv. forsrh. segir, að skoða beri þetta frv. sem samkomulagstilraun, vel meinta frá sinni hálfu. Eins og kunnugt er, hefir þessi hæstv. ráðh. að baki sér stærsta flokk þingsins, meiri hl. allra þm. í sínum eigin flokki. Mér þykir því ákaflega ólíklegt, ef hann í raun og veru ber frv. fram sem samkomulagstilraun, að hann hafi ekki fyrirfram tryggt því svo mikið fylgi innan síns flokks, að hann geti komið því fram, ef samkomulag næst um það við hina flokkana. Ég neita því, að hér geti verið um nokkra samkomulagstilraun að ræða af hendi hæstv.forsrh., ef hann hefir ekki tryggt frv. atkv. þriggja til fjögurra manna innan síns flokks. Það er alls ekki hægt að kalla það tilraun til samkomulags, þó mest ráðandi maðurinn í stærsta flokki þingsins komi fram með till. í jafnmikilsverðu máli sem hér er um að ræða, ef hann hefir ekki tryggt þeim fylgi eins sjöunda hluta af flokki sínum. Ég ætla ekki að lengja mikið umr. um þetta mál að þessu sinni. En mér þætti mjög æskilegt, að fram kæmi svar við þessari fyrirspurn minni: Hvaða afstöðu ætlar Sjálfstfl. að taka til stj., ef þetta frv. hennar nær ekki fram að ganga? Ætlar hann að nota sömu möguleikana til að knýja málið áfram, sem hann þóttist ætla að nota í fyrra, eða ætlar hann ennþá að setjast niður og verða góða barnið?

Pétur Ottesen [óyfirl.]: Ég hreyfði því við hv.flm. þessa frv. eftir 2. umr. þess hér í d., og einnig við nokkra af þeim mönnum, sem fjölluðu um það í n., að frv. þyrfti nokkuð nánari athuganar við heldur en það enn hefir fengið. Það mun nefnilega koma í ljós við framkvæmd þessa frv., ef að lögum verður, að ýmsir þeirra manna í skólum landsins, sem ganga myndu inn í sjúkrasamlög þau, sem gert er ráð fyrir að stofnuð verði, eru fyrir í öðrum sjúkrasamlögum. Hv. flm. viðurkenndi, að aths. þessi væri réttmæt og taka þyrfti þetta atriði til nýrrar athugunar. Einnig viðurkenndu þeir nefndarmenn þetta, sem ég átti tal við. Mig undrar það því mjög, að ekki hefir komið fram brtt. við frv. Mér virðist full þörf á að reka varnagla við þeim árekstri; sem það mundi valda í framkvæmdinni, ef frv. væri samþ. óbreytt. Þetta atriði snertir ríkissjóð nokkuð, því sé enginn varnagli við því sleginn, gæti farið svo, að ríkissjóður þyrfti að greiða tvöfaldan sjúkrasamlagsstyrk fyrir suma þá menn, sem í sjúkrasamlög skólanna gengju, vegna þess að þeir væru samtímis í öðrum sjúkrasamlögum. Ég vænti þess, að hv. d. láti ekki frv. ganga fram án þess þetta sé athugað og lagfært. Ég bar ekki fram brtt. vegna þess, að ég bjóst við, að hv.flm. eða n. mundu gera það, eftir undirtektunum að dæma þegar ég vakti máls á þessu. Annars mundi ég hafa sýnt einhvern lit á að lagfæra þetta.

Ólafur Thors [óyfirl.]: Mig langar til að beina þeirri fyrirspurn til hv.þm. Seyðf., hvort hann varð viljandi til þess í ræðu sinni áðan að láta í ljós, að hans flokkur myndi fylgja þessu frv. eins og það liggur nú fyrir, eða hvort ummæli hans í þá átt voru aðeins vanhugsuð. Hann sagði hér með miklum þjósti, að sér þætti það galli og vottur um alvöruleysi í þessu máli, ef hæstv.forsrh. hefði eigi einu sinni tryggt frv. þrjú til fjögur atkv. innan síns flokks, svo það gæti náð fram að ganga. Sannleikur málsins er sá, að ef hæstv.forsrh. getur tryggt frv. eitt atkv. í Ed. og tvö í Nd. auk síns atkvæðis, þá nær það fram að ganga, ef Sjálfstfl. fylgir því og jafnaðarmenn, allir líka. Áttu orð hv.þm. Seyðf. í garð hæstv.forsrh. að vera yfirlýsing um það, að flokkur hans væri þegar búinn að taka afstöðu með frv. stj. eins og það liggur fyrir? Hafi þau ekki átt að skiljast þannig, voru þau ekkert annað en vanhugsuð vitleysa. Hv. þm. sér, að ef hans flokkur er á móti frv., þarf hæstv.forsrh. að tryggja því fleiri atkv. innan síns flokks, til þess það nái samþykki. Eða var kannske hv.þm. Seyðf. að glopra hér út úr sér einhverju leyndarmáli? Er Alþfl. búinn að taka ákvörðun um afstöðu sína til frv., þó frsm. hans hér í d. (HV) færi dult með það? E. t. v. á það að ráða afstöðu hans, hvort stj. gerir málið að fráfararatriði. Allar þessar fyrirspurnir þeirra sócialistanna eru kannske gerðar með það fyrir augum að fá vitneskju um, hvað stj. ætlar sér, áður en flokkur þeirra lýsir yfir afstöðu sinni. Ef hæstv. stj. gerði stjórnarskrármálið að kabinet-máli, efast ég ekki um, að hv. jafnaðarmenn mundu fúsir að fórna málefninu fyrir valdafíknina, greiða atkv. á móti stj. í þeirri von að komast úr þeirri pólitísku ládeyðu, sem þeir nú eru í; þar kunna þeir illa við sig, vilja fá að ráða meiru.

Flm. (Jónas Jónsson) Ég ætla fyrst að leiðrétta það, sem hv. 2. landsk. sagði síðast, að Hafnfirðingar væru velgerðarmenn Garðahreppsbúa, af því að þeir keyptu af þeim mjólk o. fl. Mér finnst nefnil., að með sama rétti megi segja, að Garðhverfingar séu velgerðarmenn Hafnfirðinga, með því að framleiða handa þeim mjólk og fleiri lífsnauðsynjar. Þá sagði þessi hv.þm., að meiri hl. bæjarstj. í Hafnarf. hefði ekki leigt Hvaleyrartúnið nema til 5 ára. En hví gerðu þeir það þá ekki strax, að skipta landi þessu á milli hinna landhungruðu manna sinna? Annars býst ég við, að þeir séu ekki margir, sem vilja taka óræktað og húsalaust land til 5 ára. Það er aldrei nema virðingarvert, að Hafnfirðingar skuli ekki hafa látið smábletti þá, sem heima við eru, til lífstíðarábúðar, enda hefir legið við uppþot út af þeim, þar sem 60 leiguliðar, þrautpíndir undan byrðum, sem bæjarstj. leggur þeim á herðar, urðu uppvægir. Finnst mér því þurfa að koma á friði heima fyrir áður en hann vill leggja undir sig ný lönd. Þá vil ég leiðrétta þann misskilning, er komið hefir fram hjá þessum hv.þm., að nauðsynlegt væri fyrir Hafnarfjörð að fá allt sitt ræktunarland frá Garðahreppi. Þessu hafa hreppsbúar í Garðahreppi mótmælt kröftuglega. Hefði því stj. átt að verða skilyrðislaust við kröfum Hafnfirðinga, varð hún að ganga á rétt hreppsins, níðast á hinum fátæka hreppi. En það gat hún með engu móti gert, og því fór hún þann milliveg að bjóða kaupstaðnum það land, er honum var hentast til kartöfluræktar, en láta Garðahrepp halda sínu landi að mestu. Ég ætla ekki að svara hv.þm. Hafnf. miklu, því að hann er nú „dauður“. En þó vil ég geta þess, að ég hefi fengið fulla vissu fyrir því, að hinum unga og dugandi bóndasyni á Hvaleyri var algerlega synjað um leyfi að rækta grjótmela þar. Út af þeim ummælum hv.þm., að ég hefði kallað hann „asna“. vil ég taka það fram, að ég hefi aldrei haft og mun aldrei hafa þau orð um þm., hversu miklir verðleikar sem annars kunna að vera til þess, enda sé ég ekki annað en það gæti skoðazt sem móðgun við umrætt dýr, að slík samlíking væri borin fram.

Flm. (Jónas Jónsson) Ég þarf ekki mikið að þrátta við hv.þm. Hafnf. Vörn hans fór eftir málstað, og reyndar gafst hann alveg upp við að verja leigusamninga flokksmanna sinna á löndum Hafnarfjarðar. En það mál, sem hér um ræðir, fer fram á, að Hafnfirðingar geti átt kost á þeim löndum til hagfelldrar ræktunar. En til þess að draga athyglina frá ósigri sínum, leitaðist hv.þm. enn við að réttlæta frv. sitt, um að leggja hluta úr Garðalandi undir Hafnarfjörð. Hv. þm. taldi, að það hefði borið vott um litla umhyggju fyrir bændunum í Garðahreppi, að skipta ekki umdeildu landi á milli þeirra, og sagði, að þeir hefðu verið skildir eftir mjög landlausir. Sannleikurinn er þó sá, að bændurnir, sem áður höfðu aðeins smátúnkraga til sérnota, fengu nú útmælt land að stærð 20-50 ha. hver. Á þann hátt var þeim gert mögulegt að auka ræktun sína. Stingur það nokkuð í stúf við þá heimskulegu samninga, sem gerðir voru um Hvaleyrina í Hafnarfirði og íhaldið þar stóð að. Hv. þm. sagði, að ég fjandskapaðist við Garðahrepp. Ég hefi hér í höndunum fundargerð þaðan, sem mér hefir borizt og ég veit ekki annað en að sé ófölsuð. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Hafnarfjörður, sem þegar hefir fengið stóran hluta af Garðalandi og hefir enn lítið ræktað af því, sem þó er eigi lakara til ræktunar en grjótholtin kringum Garðahverfi“. Þetta var samþ. á bændafundi í Garðahreppi 3. marz 1933. Það land, sem hér um ræðir, mun annaðhvort vera það, sem ég útvegaði Hafnarf. fyrir nokkrum árum, eða það, sem þeir gátu fengið í fyrra, eftir að mælingar á landinu höfðu farið fram. Ef þetta skjal er ófalsað - og ég hefi enga ástæðu til að ætla annað -, þá sýnir það, að Garðhreppingar telja ekki ástæðu til þess, að Hafnarfj. fái þarna meira land. Um mótmælin má annars geta þess, að Garðhreppingar mótmæltu því harðlega í fyrravor, að Hafnfirðingar fengju þarna meira land. Hinsvegar hafa engin mótmæli frá þeim borizt gegn því, að þarna væru stofnuð nýbýli. Þeir skilja það vel, að sveitinni geti orðið meiri styrkur að því, að þarna rísi upp sjálfstæð býli með ræktuðu landi, heldur en þó að mógrafaland þetta sé notað til beitar, eða því sé skipt upp milli verkamanna eða annara í nágrannabæjarfélagi. Sjálfir treysta þeir sér ekki til að rækta þetta land í bráðina, enda hafa þeir mikið af öðru óræktuðu landi. - Það er jafnvel ekki laust við, að þeir sendi Hafnfirðingum sneið, sem enn hafa ekki notað sín ræktanlegu lönd. Og ekki tók betra við þegar hv.þm. fór út í sveitarstjórnarmálin frá ræktunarmálunum. Hann sagði fyrst, að það væru lítil sveitarþyngsli í Garðahreppi, en svo var lögð fram skýrsla, sem sló hann flatan, þar sem það er sannað, að það eru meiri sveitarþyngsli þar en í nokkrum öðrum hreppi á landinu. Þó að þau fari minnkandi nú, er það aðeins fyrir þann möguleika, sem ég hefi gefið bændum hreppsins tækifæri með landskiptunum til þess að færa út bú sín, rétta svolítið úr sér. En svo grimmilega hafa þeir verið píndir, að þeir eru nú taldir skuldlausir að mestu. Hafa þeir einhverntíma orðið að búa við skarðan kost. Þó getur hv.þm. Hafnf. komið hér og sagt: Við Hafnfirðingar viljum ekki nota okkar eigið land. Við viljum láta Flygenringsættina hafa það á leigu í 50 ár. Við viljum bara seilast í lönd hjá hinum fátæka nágrannahreppi okkar, honum til eyðileggingar. Í þessu sýnir sig góðgirni þessa þm. Vitsmunina hefir hann sýnt svo oft áður, að þeir eru þegar alkunnir.

Ólafur Thors [óyfirl.]: Ég benti aðeins á það í ræðu minni áðan, að það væri þýðingarlaust fyrir hæstv.forsrh. að lýsa hér yfir, að hann hefði þrjú til fjögur atkv. með frv. innan síns flokks, ef hv. jafnaðarmenn væru á móti því. Þá kemst frv. ekki í gegn nema það fái meira fylgi í flokki hæstv.forsrh. Hitt, sem hv.þm. sagði, að Alþfl. væri á móti hæstv. stj., það efast ég ekki um fremur en aðrir hv.þdm. En mergur þessa máls er það, hvort jafnaðarmenn, sem þykjast hafa borið stjórnarskrármálið mjög fyrir brjósti, meta meira að koma því máli fram eða að fella stj., ef þeir gætu komið lagi á hana með því að fella málið.

Bjarni Snæbjörnsson [óyfirl.]: Hv. 5. landsk. lét þá skoðun sína í ljós, að bæjarstj. Hafnarfjarðar hefði fengið mig til að tala í þessu máli, en að Hafnfirðingum sé þetta ekkert áhugamál. Ég held nú, að sönnu muni næst, að hv.þm. hafi borið þetta mál fram til þess eins að fá tækifæri til að tala, en ekki af neinum áhuga fyrir Hafnfirðingum. Hv. þm. segir, að það sé af tómri öfundsýki og fleiri samskonar eiginleikum, að Hafnfirðingar séu að ásækjast land úr Garðahreppi. Hv. þm. er nú svo kunnur fyrir slíkt orðalag um land allt, að enginn kippir sér upp við að heyra slíkt frá hans munni. Með sama rétti mætti segja, að það væri ekki af umhyggju fyrir Garðahreppi, að Hermann Jónasson lögreglustjóri fékk land úr Garðalandi. Það var vitanlega af umhyggju fyrir lögreglustj., og engum öðrum. Þó hv.þm. haldi kl.tíma ræðu um þetta dag eftir dag, mun enginn fást til þess að samþ., að umhyggja fyrir Garðahreppi stjórni þeim ræðum. Ef svo hefði verið, þá hefði legið nær að skipta upp þessu landi handa kotum þeim, sem fyrir eru og hafa fulla þörf á þessu landi, svo lífvænlegt megi teljast á þeim. En umhyggjan kemur ekki fram vegna þessara fátæku bænda, heldur fyrir ríka manninum í Reykjavík. Og þótt Framsóknarfl. telji það á stefnuskrá sinni að styrkja fátæka bændur, þá er það nú ær og kýr hv. 5. landsk. að hafa hausavíxl á öllum hlutum, og vona ég, að enginn hv.þm. láti lengur af því blekkjast. Það er alveg víst, að bændurnir í Garðahreppi hafa ekki nóg land. En við Hafnf. segjum, að ef láta skal landið til manna utan hrepps hvort sem er, þá sé alveg sjálfsagt, að fátækir menn í Hafnarfirði fái það til ræktunar. Hv. þm. segir, að Garðhreppingar séu mótfallnir því, að Hafnarfj. fái þetta land. En þeir eru sannarlega ekki minna móti því, að einhverjir aðrir fái það. Þá kveður við sama tón hjá hv.þm. og gert hefir í Tímanum, að hér væri um lélegt land að ræða, lítt ræktanlegar mógrafir og þess háttar. En ef svo er, hví vill lögreglustjórinn þá ekki býtta á þessu landi og öðru, er hann getur fengið? - Honum hefir verið boðið heppilegt land í Digranesi, en það vill hann ekki. Þá endurtók hv.þm. það, að við Hafnf. hefðum hvorki hreyft legg né lið til að fá þetta land fyrr en nú, að við komum með þetta mál fyrir þingið. Ég hefi áður hrakið slíkt, og skal eigi endurtaka þá hlið málsins. Nú kemur það fram hjá hv.þm., að eins og allir vissu, þá er eini tilgangurinn með þessu sá, að skaprauna Hafnf. og gera þeim sem mesta bölvun, því nú kemur hann með þær upplýsingar, að kennarafélagið sé búið að fá augastað á þessu landi. - Það er eins og hv.þm. sé sama, hver landið fær, bara að það sé ekki Hafnarfjörður. Er það sláandi dæmi um hugsunarhátt og fyrirhyggju hv.þm., að þegar hann verður hræddur um, að skjólstæðingur hans tapi mýrinni, þá finnur hann þetta upp. - Allt er, eftir hans hugarfari, betra en að fátæklingarnir í Hafnarf. fái landið. Hv. þm. tekst ekki að dylja úlfinn undir sauðargærunni. Hv. þm. hefir oft sagt, að ég væri alveg ókunnugur þessum málum og vissi ekki neitt í þeim. Ég ætla nú ekki að skattyrðast um það. En hitt hefir tíðast komið fram, að ef nokkur maður hefir tamið sér að hafa hausavíxl á sannleika og lygi, þá er það hv. 5. landsk. Um það bera Alþtíð. honum órækt vitni bæði fyrr og síðar um hans þingmannstíð. Í sama dúr var það, að hv.þm. fór alveg rangt með það, er hann sagði um landbeiðni bóndasonarins á Hvaleyri. Land það, er hann bað um, er ekki á Hvaleyrinni, heldur ofan vegar, og auk þess hefir honum enn ekki verið neitað um þetta land. Að því landi standa þrír aðilar, því þarna er um óskipt land að ræða. Eru það Hvaleyrarbændur, bæjarstj. Hafnarfj. og Kollektusjóðurinn, en til þess þarf einnig samþ. stjórnar hans. Ég hefi sagt, og það hefir ekki verið hrakið, að Garðahreppur vill helzt fá allt það land, sem innan hreppsins liggur, til afnota fyrir sig. En fái utanhreppsmenn það, þá vilja þeir helzt, að Hafnarfj. fái það. Þetta hafa margir menn í Garðahr. látið í ljós við bæði mig og fleiri menn, ef mér verður ekki trúað. Hvað fjárhagsástæðum Garðahr. viðkemur, þá hefir oddviti þeirra tjáð mér það, að hreppurinn væri skuldlaus, og geta það varla talizt mjög slæmar ástæður. - Að vísu hefir mér láðst að fá skjalfest vottorð um þetta, eins og þó virðist þurfa til þess að mér verði trúað af hv. 5. landsk. Læt ég svo útrætt um þetta mál. Ég býst ekki við, að neinar þær upplýsingar geti komið fram frá hv. 5. landsk. Ég hefi greinilega sýnt fram á það, af hvaða hvötum þetta mál er fram borið, að það er ekki gert vegna fátæklinga, heldur vegna ríka mannsins, lögreglustjórans hér - og svo vitanlega af fjandskap bæði við bæjarfélagið í Hafnarf. og við Garðahrepp. Ég tel víst, að um þetta mál fari eins og ýms önnur, sem þessi hv.þm. hefir borið fram, að það verði honum sjálfum til ævarandi skammar, og mun ég verða síðastur manna til að gráta það.

Magnús Jónsson Af því að þessar stuttu umræður, sem hér fara fram nú, bera á sér nokkuð stórpólitískan blæ, vil ég fara um það nokkrum orðum. En ég skal þegar í upphafi geta þess, að ég tala hér ekki af hálfu míns flokks, enda þótt mér sé kunnugt um, að ýmsir menn í flokknum líta á málið á sama hátt og ég. Þetta stjórnarskrárfrv. samsteypustj. er borið hér fram samkv. áður gefnu loforði, þegar stjórnin var mynduð í lok síðasta þings. Við athugun á þessu frv. er ómögulegt að neita því, að nokkuð brestur á, að það fullnægi kröfum Sjálfstfl. í kjördæmamálinu, og vil ég leyfa mér að benda á nokkra agnúa, sem eru á frv. Í fyrsta lagi kann ég því illa, að núv. kjördæmaskipun sé lögfest í teksta stjskr., og tel ég það vera til lýta. Ég álít, að í stjskr. eigi aðeins að vera meginreglur stjórnskipulagsins, en ekki útfærsla eða tæmandi skýringar á fyrirkomulagi þess í smærri atriðum. Einnig tel ég það galla á frv., að tvímenningskjördæmi skuli vera ákveðin í stjskr. og haldið áfram þeirri leiðinlegu reglu að banna hlutfallskosningar, sem annarsstaðar eru viðurkenndar sem réttlát skipun, þar á meðal við nefndakosningar á sjálfu Alþingi. Það er leiður blettur á frv. að taka svo óheppilega og úrelta reglu inn í teksta stjskr. Þá tel ég það ennfremur galla á frv., að Reykjavíkurkjördæmi, sem áður hefir verið mjög afskipt um tölu þm., skuli framvegis eiga að vera meira afskipt en það er nú raunverulega, þar sem gert er ráð fyrir, að í Rvík geti ekki orðið nema 6 þm., enda þótt þm. geti orðið 50 samtals. Það hljóta allir að sjá, að þetta er mjög ranglátt. Þá verð ég líka að telja gallað það fyrirkomulag, sem hugsað er á skipun uppbótarsæta. Vitanlega væri heppilegast að dreifa uppbótarsætum sem jafnast um allt land. En samkv. því, sem frv. gerir ráð fyrir, gætu uppbótarsætin að miklu leyti hrúgazt saman í einn landsfjórðung, og það ef til vill þann landsfjórðung, sem hefði áður fengið flesta kjörna fulltrúa við kosningar í einstökum kjördæmum. Náttúrlega er það einn megingallinn á þessu frv., að tala uppbótarsæta skuli vera fastákveðin, og þess vegna næst ekki til fulls það markmið, sem liggur til grundvallar fyrir úthlutun uppbótasætanna. Það er og ókostur á þessu frv., að gert er ráð fyrir allverulegri fjölgun þm., einkum af því að það er gert að óþörfu. En ástæðan fyrir því virðist aðeins vera sú, að ekki hefir náðst samkomulag á milli flokkanna um heillavænlegri leiðir til kosningaskipulags, sem þó væru margar til. Enda mun óhætt að fullyrða, að það er ekki gert samkv. þjóðarvilja að fjölga þingmönnum. Þrátt fyrir alla þessa galla, sem ég hefi nú talið á þessu frv., sem sumir eru að vísu smávægir, en aðrir miklir, þá hefir Sjálfstfl. litið svo á, að þetta frv. væri stórt spor í rétta átt og að það væri útrétt hönd til samkomulags í þessu mikilsverða máli, sem flokkurinn vili taka í með velvild. Með því er lagður grundvöllur, sem í framtíðinni má halda áfram við að auka og bæta. Sjálfstfl. lítur svo á, að hæstv.forsrh. hafi efnt þau heit, er hann gaf, þegar samsteypustj. var mynduð, um að flytja á þessu þingi frv., sem fæli í sér sanngjarna lausn á kjördæmamálinu. Þess vegna hefir flokkurinn ekki talið ástæðu til að óska eftir því, að ráðh. hans viki úr stj., eins og hann hefði annars gert að sjálfsögðu, ef þetta loforð hefði ekki verið efnt. Þá vil ég aðeins minnast á tvö atriði í ræðu hæstv.forsrh. Hann lagði mikla áherzlu á það, að höfuðverkefni samsteypustj. væru fyrst og fremst þau, að ráða fram úr þeim fjárhagsvandamálum, sem stæðu í sambandi við kreppuna og erfiðleika atvinnuveganna, og ennfremur, að stjórnarskrármálið væri ekki nema einn aukaþáttur af verkefnum hennar. En þar er ég algerlega á öðru máli og hlýt því að mótmæla þessu. Þó að hæstv.forsrh. legði mikla áherzlu á fjárhags- og kreppumálin í ræðu sinni, þegar hann tók við stjórnartaumunum, þá var það ekki nema sjálfsagt, og í raun og veru hefði hver og einn stjórnarformaður hlotið að gera hið sama á þessum erfiðleikatímum. En þrátt fyrir þetta er sú staðreynd á allra vitorði, að það var ekkert annað en kjördæmamálið, sem olli stjórnarskiptunum og kom samsteypustj. á laggirnar. Þessu til sönnunar þarf ekki annað en að vitna til þeirrar tilkynningar, sem fyrrv.forsrh. (TrÞ) fól forsetum beggja deilda að lesa upp á þingfundum 27. maí síðastl., þar sem hann gerir grein fyrir lausnarbeiðni sinni skömmu áður en stjórnarskiptin fóru fram. Í þessari yfirlýsingu felast ástæðurnar fyrir lausnarbeiðni fyrrv. stj., og vil ég, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp úr henni nokkur orð. Eftir að fyrrv.forsrh. hefir gert grein fyrir yfirlýsingum frá andstöðuflokkum stj. í Ed. um að þeir greiði atkv. gegn fjármálafrv. stj., nema fyrir liggi viðunandi lausn í kjördæmamálinu, kemst hann þannig að orði: „Síðan hafa verið gerðar mjög ýtarlegar tilraunir til að fá þá lausn á kjördæmamálinu, sem flokkarnir gætu orðið ásáttir um. Af hálfu beggja aðilja hefir komið fram vilji um að leysa málið. Eigi að síður hafa samningatilraunir ekki borið fullnægjandi árangur, og ég tel fullreynt, að lausn málsins fáist ekki við mína forystu. Liggur það því fyrir, að núv. stjórn er þess ómáttug að fá þá afgreiðslu mála á Alþingi, sem gerir henni mögulegt að reka þjóðarbúið eins og þörfin krefur nú“. Fyrrv. forsrh. lýsir því hér með yfir, að vegna þessa eina máls, kjördæmamálsins, sé stj. ómáttug til þess að vera við völd og reka þjóðarbúið, og þess vegna hljóti hún að segja af sér. Það liggur því í augum uppi, að það var kjördæmamálið - og það mál eitt -, sem var grundvöllur samsteypustj. Það var fyrrv. stj. Framsfl. ofraun að leysa það mál. Enda kom þetta fram í ræðu hæstv. núv. forsrh., þegar hann tók við stj. En vegna þess, að samsteypustj. er einmitt til orðin fyrir þetta mál og að hún hefir lifað fyrir það, þá hlýtur af því að leiða, að hennar dagar eru taldir og að hún hlýtur að víkja með þessu máli, ef henni tekst ekki að leysa það. Samsteypustj. hlýtur að standa eða falla með þessu máli. Ef stjórnin hefir ekki nægan þingvilja á bak við sig til þess að leiða stjskr. til lykta, þá er það sama sem yfirlýsing um, að hún geti ekki haldið áfram að starfa. Þeir þm., sem styðja þessa stjórn, verða því að skera úr um það, hvort þeir vilja fylgja henni að samþykkt þessa frv., eða hvort þeir ætlast til, að hennar dagar séu taldir. Það verður þá á þeirra ábyrgð, og þeir verða því að hljóta heiður eða vanheiður af því, að hafa rofið samningana um stjórnarmyndunina og lausn kjördæmamálsins. Annað atriði í ræðu hæstv.forsrh., sem mér þótti athugavert, var það, að hann ympraði eitthvað á því, að óvíst væri, að þetta frv. hlyti fullnaðarafgreiðslu á þessu þingi. Ég skal ekkert véfengja það að svo stöddu; það má vel vera, að hann viti eitthvað nákvæmar um það efni en ég. En ég saknaði þess einungis í ræðu hæstv.forsrh., að hann skyldi þá ekki halda lengra áfram og skýra hv.þd. frá því, hverjar afleiðingar það myndi hafa fyrir stj. og hvað hún ætlar sér að gera, ef þetta frv. nær ekki fram að ganga á þinginu. Ég hefi nú gert grein fyrir mínu áliti á þessu frv., og ég sé ekki, að það muni miklu á því, hvort frv. verður fellt eða að á því verða gerðar breyt. til skemmda, þannig að það dagar uppi.

Það er líka hægt að breyta því til batnaðar

.

Flm. (Ólafur Thors) [óyfirl.]: Ég þarf ekki langa framsögu um þetta mál. Frv. fer fram á, að stofnað verði lögreglustjóraembætti í Keflavík og ríkissjóður greiði árlega 2 þús. kr. til launa lögreglustjórans. Frv. er að öðru leyti sniðið eftir samskonar frv. um lögreglustjóra á Akranesi, og er einnig svipað frv., sem liggur fyrir þinginu nú um lögreglustjóra í Bolungavík. Hvað viðvíkur nauðsyninni á þessu embætti, þá læt ég mér nægja að vísa til grg. frv., sem ber það með sér, að þetta er mjög eindregin ósk manna þar syðra, og óskirnar eru runnar af þeim rótum, að oddvita- og hreppstjórastarfið er orðið svo umfangsmikið, að ekki er lengur ætlandi einum manni að hafa það á hendi fyrir jafnlítið endurgjald, og er nú komið svo, að ekki er talið viðunandi það ástand, sem nú er. Hefir nú verið horfið að því að bera fram þessa ósk um lögreglustjóra. Ég vil svo leyfa mér að óska þess, að málinu verði vísað til allshn. að lokinni þessari umr.

Haraldur Guðmundsson [óyfirl.]: Mér finnst umr. þessar vera farnar að snúast einkennilega við. Það er nú enn ekki svo komið, að hv.þm. G.-K. sé orðinn forsrh. En hann er farinn að standa upp og svara fyrir hæstv.forsrh. Sá ég þó ekki, að hann færi einu sinni til hæstv. ráðh. til að spyrja um, hvað hann mætti nú segja, sem mér finnst, að hefði þó verið nærgætnislegra og kurteisara gagnvart honum. Afstaða okkar jafnaðarmanna í stjórnarskrármálinu er mjög skýr, eins og búið er að taka fram. Við höfum lagt fyrir þingið frv., sem er í samræmi við okkar stefnu. Hinsvegar teljum við frv. stj. samningsgrundvöll, sem vel megi tala um. Að bregða fæti fyrir hæstv. stj. eigum við engan kost á, ef framhald verður á stuðningi Sjálfstfl. og svo traustlega um búið í flokki hæstv.forsrh. sem ætla má.

Flm. (Haraldur Guðmundsson) [óyfirl.]: Á allmörgum undanförnum þingum höfum við Alþfl.menn hreyft því, að nauðsyn bæri til að setja lög um almennar alþýðutryggingar. Á þinginu 1928 var samþ.till. um að fela stj. að láta undirbúa og leggja fyrir næsta þing, árið 1929, frv. um þetta efni. Á þinginu 1929 bólaði ekki á neinu frv. frá stj. um þetta efni, en á því þingi var að lokum samþ.till. um, að undirbúa skyldi fyrir næsta þing frv. um ellitryggingar. En á þinginu 1930 kemur svo ekki þetta frv. fram, en þá er að síðustu samþ. að skipa þriggja manna mþn. til þess að undirbúa frv. að almennri tryggingalöggjöf. Skömmu eftir þingslit skipaði svo stj. í þessa n. núv. forsrh., Ásgeir Ásgeirsson, núv. 1. þm. Reykv., Jakob Möller, og mig. N. hélt svo nokkra fundi seinni hluta ársins 1930. Maður, sem ríkisstj. hafði ári áður ráðið til þess að undirbúa ellitryggingafrv., tók þátt í þeim fundum og vann með n. En svo féllu niður störf þessarar n. án þess þeim væri lokið, og síðan hefir hún ekkert starfað. Það frv., sem hér liggur fyrir, er því ekki verk n., heldur er það að öllu leyti samið af mér; hefir mér ekki gefizt kostur á að bera það undir n. Það eru engin tvímæli á því, að þörf á tryggingum fyrir alþýðu manna hér á landi er mikil. Efnahagur manna er svo misjafn og atvinna margra svo stopul, að það má teljast knýjandi nauðsyn að koma á sem fullkomnustum tryggingum fyrir borgara þjóðfélagsins. En löggjöf um þau efni hefir fram að þessu verið nauðaómerkileg hér á Íslandi, svo að varla munu dæmi til slíks hjá siðuðu þjóðfélagi. Einu lögin, sem máli skipta í þessu efni, eru fátækralögin, sem eru bæði gömul og úrelt. Þau fela í sér margra mannsaldra gömul ákvæði, sem segja má, að séu allt að því úr forneskju, eins og t. d. ákvæðin um nauðugan sveitarflutning og réttindamissi fyrir þeginn sveitarstyrk, sem eru nú orðin þjóðfélaginu til vansæmdar; svo og ennfremur það fyrirkomulag, sem orsakar, að afarmismunandi þungar byrðar hvíla á hinum ýmsu sveitarfélögum vegna fátækraframfærslunnar, svo að sumum sveitarfélögum liggur við gjaldþroti þeirra vegna. Þrásinnis hafa verið fram bornar till. um endurbætur á þessari löggjöf, en þær hafa ekki náð samþykki, nema nokkrar fremur smávægilegar breytingar. Við höfum lög um ellitryggingar frá 1922. Eftir þeim greiða menn í sjóð ellistyrktargjald, sem er mjög lágt. Þessu fé er svo ári síðar úthlutað til einstaklinga eins og náðarbrauði, nálægt 50 kr. handa hverju gamalmenni. Þessu er úthlutað án nokkurra reglna, en aðeins eftir verðleikum einstaklinganna, og enginn hefir neinn kröfurétt til þessa gjalds. Í heilbrigðismálum höfum við berklavarnalögin, sem að mörgu leyti bera af þessum lögum, og svo lög um aðgreiningu holdsveikrasjúklinga frá öðrum sjúklingum og sérstakt sjúkrahús fyrir þá. Þá er nú upptalið, nema slysatryggingalöggjöfin frá 1928, sem eru hin sæmilegustu lög, og eru þau hér í þessu frv. viða lögð til grundvallar. Ég skal þá ekki hafa þennan inngang lengri, heldur snúa mér að efni frv. og drepa á nokkur höfuðatriði þess. Tryggingarnar skiptast í 2 aðalflokka, lögbundnar skyldutryggingar og frjálsar tryggingar. Skyldutryggingar eru lögbundnar með 1. gr. og ennfremur 5. gr. frv. og ná yfir slysatryggingu, sjúkratryggingu, örorkutryggingu, tryggingu gegn atvinnuleysi og ellilaun. Er gert ráð fyrir, að í þeim flokki tryggingarinnar taki þátt allir þeir, sem hafa meiri hluta sinna tekna sem kaup frá öðrum. Hinn flokkur tryggingarinnar, frjálsa tryggingin, nær til þeirra borgara, sem hafa yfir 4 þús. kr. árstekjur auk 500 kr. fyrir hvern skylduómaga, miðað við Reykjavík, en lægra úti um land. Þessi flokkur nær yfir sjúkratryggingar, örorku- og ellitryggingar, og eru ákvæði um þetta aðallega í 47.- 50. gr. frv. Erlendis er það víða svo, að í stað þess að öllum þáttum trygginganna sé steypt saman í eina heild, eru þeir aðgreindir og þeim afmörkuð sín vissu ákveðnu svið, en hér í fámenninu mundi það verða mjög til sparnaðar að sameina þetta í eitt kerfi, sem yrði auk þess auðveldara í rekstri. Erlendis þykir bera t. d. talsvert á því, að sjúkratryggingar séu misnotaðar, einkum á atvinnuleysistímum. Með því að sjúkratryggingar og atvinnuleysistryggingar séu undir sömu stjórn, sem getur ákveðið t. d. dagpeninga beggja trygginganna hina sömu, mundi niður falla öll freisting til misnotkunar. Með tilliti til þeirra hlýlegu undirtekta, sem þessi mál hafa fengið á undanförnum þingum, má gera ráð fyrir, að eins muni fara enn, en þó má gera ráð fyrir, að einhver ágreiningur kunni að verða um einstök atriði, svo sem það, hve há iðgjöld skuli vera og sömuleiðis styrkir. Í frv. er byggt á sama grundvelli og slysavarnalögin frá 1928, þar sem gert er ráð fyrir því, að sveitarfélög og atvinnurekendur standi straum af hinum lögboðnu tryggingum, en ekki beinlínis þeir, sem tryggðir eru. Dagkaup er ákveðið 5 kr. á dag, en lágmark 2 kr. Þó eiga þeir, sem hafa sérstaklega þunga fjölskyldu fram að færa, að fá nokkra uppbót, er miðast við tölu ómaganna. Þó þessi lagabálkur sé allumfangsmikill, er okkur flm. það vel ljóst, að hann nær ekki yfir nema nokkurn hluta þeirra verkefna á þessu sviði, er bíða úrlausnar og leysa þarf, ef komast eiga í nokkurnveginn sæmilegt horf einföldustu þjóðfélagsmálin. Þess vegna gerum við ráð fyrir öðrum lagabálki um opinbera framfærslu. Í fyrsta lagi fyrir sjúklinga ýmist með ólæknandi sjúkdóma eða þá sjúkdóma, sem einangra þarf, eins og t. d. berkla; í öðru lagi um framfærslu barna, og í þriðja lagi um framfærslu þurfamanna í gamalli merkingu þess orðs, þeirra, sem ekki ná að heyra undir neinn lið hinna almennu trygginga, vandræðamannanna. Ef tryggingarnar samkv. því frv., sem hér liggur fyrir, komast á, þá eru eftir aðeins þessir þrír flokkar manna, sem framfærslulög þarf að setja fyrir: sjúklingar, munaðarlaus börn og vandræðamenn. Í frv. því, sem hér liggur fyrir, eru þó sett ákvæði til bráðabirgða fyrir þetta fólk. Þó vil ég vekja séstaklega athygli á því, að frv. er samið með það fyrir augum, að bráðlega verði sett lög um framfærslu barna og annara, er frv. þetta nær ekki til. Ég skal svo ekki fara fleiri orðum um frv. í þetta sinn. Ég vil leyfa mér að vona, að sú n., sem fær það til meðferðar hér í þessari hv.þd., kalli mig á fundi sína, er hún tekur frv. fyrir. Ég er fús til að gefa henni ýmsar upplýsingar, sem kann að vera, að ekki finnist í grg., og veita ýmsar skýringar, ef þörf er á. Ég vildi svo mega vænta þess, að hv.allshn., sem ég legg til, að fái frv. til athugunar, standi sig betur með afgreiðslu þess en raun varð á á síðasta þingi.

Tryggvi Þórhallsson Þó að þetta mál, sem hér liggur fyrir, sé að mörgu leyti hið merkasta og afleiðingaríkasta, þá mun ég aðeins fara um það fáum orðum að þessu sinni. Það er vitað og yfirlýst af hæstv.forsrh., að þetta frv. er flutt í beinu framhaldi af myndun samsteypustjórnarinnar. Það er flutt sem tilraun til þess að leysa þetta mikla vandamál. Ég skal fúslega viðurkenna, að sum atriði þessa frv. eru góð, t. d. það, að gert er ráð fyrir óskertum rétti héraðanna til þess að hafa sérstaka fulltrúa á Alþingi. En að öðru leyti eru ýmsir gallar á frv., og get ég því ekki fallizt á, að það verði samþ. óbreytt. Hinsvegar er skylt að taka það til nákvæmrar athugunar sem eitt af vandasömustu málum þingsins, og leggja fram fyllstu alúð til þess að fá sem bezta lausn á því. Það hefir af sumum verið talinn einn aðaltilgangur og hlutverk samsteypustj. að leysa kjördæmamálið. En hinsvegar lít ég svo á, að af þeim mörgu úrlausnarefnum, sem fyrir samsteypustj. lágu, hafi það verið höfuðverkefnið að leysa úr örðugleikum atvinnuveganna og sjá þeim farborða nú í kreppunni. Það eru mál, sem þola enga bið. Og ég er viss um, að mikill meiri hl. þjóðarinnar ætlast til þess, að lausn þessara mála gangi fyrir öllu öðru. En þessu stóra máli, sem hér liggur fyrir, á vitanlega að sýna fulla alúð og leysa það svo fljótt sem auðið er.

Haraldur Guðmundsson [óyfirl.]: Ástæðan til þess, að ég spurði, hvort hæstv.forsrh. hefði eigi tryggt frv. atkv. a. m. k. 4 þm. innan síns flokks, var vitanlega sú, að ef hann hefir ekki gert það, þá er það loddaraleikur einn að vera að bera frv. fram, því þó hinir flokkarnir gengju inn á að samþ. frv., væri það gagnslaust. Undir þeim kringumstæðum væri gersamlega þýðingarlaust að bera frv. fram. Um fyrirætlanir okkar Alþýðuflokksmanna í þá átt að koma hæstv. stj. fyrir kattarnef þarf ég ekki að fjölyrða. Það þarf ekki að leita langt til þess að fá vitneskju um það, að við erum á móti hæstv. stj. Okkar afstaða til hæstv. stj. er sæmilega skýr, en þó hv.þm. G.-K. þykist eiga þar einhver ítök, ætti hann ekki að þurfa að hræðast okkur, sem ekki höfum nema fjórum atkv. yfir að ráða í þinginu.

Jón Baldvinsson Forstjóri tóbakseinkasölu ríkisins hefir oft haft orð á því, að nauðsynlegt væri að koma upp innlendri tóbaksvörugerð í sambandi við einkasöluna, og teldi ég það hentugra fyrirkomulag en það, sem hv.flm. stingur upp á. Tel ég því heppilegast, að þetta mál verða athugað í n. á þeim grundvelli, að tóbakseinkasalan sjálf komi sér upp slíkum iðnaði. Geri ég ráð fyrir, að n. myndi senda forstjóra einkasölunnar málið til athugunar. Þykir mér sennilegt, að hann hafi þegar hugsað þetta mál rækilega og geti gefið um það töluverðar upplýsingar.

Flm. (Jónas Jónsson) Það vill svo undarlega til, að þetta frv. hefir orðið til þess að skýra það, hverjar hvatir liggja að baráttu íhaldsminnihlutans í Hafnarfirði til að fá mýrarstykki milli Rvíkur og Hafnarfjarðar. Það er nú sannað, sem ókunnugir vissu ekki áður, að þessir sömu menn hafa komizt yfir land rétt hjá bænum, sem er miklu hentugra til jarðræktar en mógrafirnar í Garðahreppi. Af því að þeir eru sannir að þessu, er það ekki umhyggjan fyrir ræktun Hafnarfjarðar, sem hefir komið þm. til að berjast fyrir þessu, því að þá hefði hann litið nær sér og mundi hafa séð sem leiðandi maður í Hafnarfirði, að þeir samningar, sem hans nánustu vinir gerðu, voru þess eðlis, að það hlaut að vera ástæða til að nema þá úr gildi. Ég hygg, að hefðu verið framsýnir íhaldsmenn í Hafnarfirði, hefðu þeir ekki látið jarðir með allmiklum ræktunarmöguleikum renna úr greipum sér, en þeir menn í Hafnarfirði, sem hv.þm. tilheyrir, hafa látið leika á sig líkt og leikið var á Reykvíkinga forðum, þegar kaþólska trúboðið kom þangað og þeir létu bezta landsvæði bæjarins til útlendinga. Í stuttu máli: Sá flokkur, sem hv.þm. tilheyrir, hefir „kastað burt“ Hvaleyrinni, látið sinn fyrrv.þm., Björn Kristjánsson, koma í kring sölu á Arnarnesi fyrir fáum árum án þess að mótmæla því. Það er kunnugt, að íhaldinu í Hafnarfirði datt ekki í hug að líta við því óræktarlandi, sem er milli Hafnarfjarðar og Rvíkur, fyrr en þeir vissu, að það átti að fara að rækta það. Það eru þess vegna ekki göfugar hvatir, sem liggja að baki þessu. Mér þykir ekkert á móti því að hafa með þessu frv. komið upp um þá, sem staðið hafa að þessari svikamyllu. Hv. þm. hefir á engan hátt getað afsakað framferði sitt gagnvart Garðhverfingum. Hann hefir sagt rangt frá um sveitarþyngslin í Garðahreppi. Það er sannað, að þau eru meiri en nokkursstaðar annarsstaðar, og reynt að halda því fram, að það skipti engu fyrir þennan fátæka hrepp, hvort hann fær sjálfstæðar bújarðir eða hann sé hjálenda frá Hafnarfirði. Hv. þm. hlýtur að vita það, að þó að hafðir séu þarna einhverjir kálgarðar úr Hafnarfirði í þessum gömlu mógröfum, þá hefir það annað að segja en ef þarna kæmu sjálfstæðar jarðir og sjálfstæðir bændur. Það er yfirleitt ekki hægt að nota þetta land á skynsamlegan hátt, nema með því að koma upp sjálfstæðum býlum. Þess vegna er munurinn sá fyrir hendi, að í öðru tilfellinu er stefnt að því með þessum umbótum, sem ég hefi beitt mér fyrir, að skipta landi upp á milli jarða, svo að þær fái möguleika til að rækta út. Það er landnámspólitík, sem vakir fyrir okkur framsóknarmönnum, en á hinu tilfellinu er sú pólitík, sem íhaldið í Hafnarf. hafði, að láta prestinn níða niður höfuðbólið. Hv. þm. hefir þess vegna áreiðanlega litla ánægju af að bera þetta saman. Hv. þm. veit, að hann hefir staðið þarna ráðlaus, heimskur og gleyminn, þangað til hann sá, að aðrir ætluðu að fara að rækta þetta land.

Ekki fleiri lýsingarorð?

. Aldrei verða of mörg slík lýsingarorð höfð um landpólitík íhaldsins í Hafnarfirði. Það þarf ekki meira til að bregða upp spegilmynd af vandlætingu þeirra manna, sem hv.þm. tilheyrir. Það er ekki til neins fyrir hv.þm. að búast við því, að menn taki hans ræktunaráhuga allt of hátíðlega. Hvort mundi fást meira upp úr því, ef Hafnarfjarðarbær fengi Hvaleyrina og hefði þar matjurtagarða, eða þessar 150 kr., sem skólinn fær nú fyrir hálflenduna? Það er víst áreiðanlega enginn styrkur fyrir hv.þm., þó að hann ætli að halda því fram, að það væri rétt fyrir Hafnfirðinga að seilast inn í annan hrepp og taka land, sem byrjað er að ræsa fram, í staðinn fyrir að taka land, sem tilheyrir þeim sjálfum. Eins og samningarnir frá 1916 bera með sér, segir Ágúst Flygenring Hvaleyrinni lausri. Hann sér, að hann er farinn að eldast og lætur son sinn fá Hvaleyrina á erfðafestu til 50 ára fyrir 150 kr. á ári. Meira að segja voru nokkur hús þarna þá. Þetta segi ég, að sé bænum til skammar. Hvað er hitt, að taka óræktað land, sem í 1000 ár hefir ekki verið notað til annars en hestabeitar og mótaks? Þetta land þarf að rækta, og ég veit, að það er enginn sá maður, sem segir, að þetta land sé til gróða fyrir þann mann, sem þarf að rækta það, koma upp húsum og borga síðan 500 kr. á ári fyrir að hafa not af því. Hv. þm. Hafnf. gat komið áður til framsóknarstj. og sagt: „Ég vil fá þessa „mómýri“ þarna og skal borga 500 kr. á ári fyrir hana“. Honum datt það ekki í hug. Það er þess vegna ekki mjög hyggilegt af hv.þm. að reyna að bera saman Hvaleyrina fullræktaða og mógrafirnar eins og þær eru nú, sem verður að borga eftir hækkandi leigu, eftir því sem meira verður ræktað. Það er einmitt gert ráð fyrir því, að ræktunin gangi fljótt fyrir sig, annars tapar maðurinn réttinum. Hann má aðeins reisa eitt íbúðarhús á landinu og nauðsynleg útihús vegna búræktar sinnar. Það er vegna þess, ef ríkið þarfnast landsins síðar meir. Ef girðingum er ekki haldið vel við, tapar maðurinn réttinum. Ennfremur er það tryggt, að ríkið getur tekið landið hvenær sem er til opinberra þarfa. Þetta sýnir, að landsstj. getur tekið landið nær sem þarfir hins opinbera krefjast þess. Bréf lögreglustjórans sýna, að hv.þm. Hafnf. fer með alveg ósatt mál. Lögreglustjórinn er einmitt svo sanngjarn að bjóðast til að sleppa landinu við Hafnarfjörð, svo framarlega sem sá bær vill nota það á þann hátt, er ráðunauturinn taldi heppilegast, en það var, að bærinn ræki þarna stórt kúabú. En það vill hv.þm. Hafnf. ekki. Sýnir það, að þetta er ekki mjög alvarlega meint, jafnframt sem það sýnir fáfræði hv.þm., sem ekki hefir reynt til að ná þeim löndum, sem nær liggja og betur eru fallin til smáræktar en umrædd mýri, en sem þó er eins auðvelt að ná. En það er eins og hv.þm. hafi ekki vitað, að þau lönd voru til. - Hv. þm. Hafnf. heldur, að Hvaleyrin muni blása upp, ef henni verður breytt í kartöfluakra. Það var nú naumast hægt að átta sig á því, á hvern hátt hv.þm. hugsaði sér, að svo mætti verða. Eftir sömu hugsun ætti Borgfirðingum að vera talsvert hætt við uppblæstri vegna kartöfluræktunarinnar á Akranesi. Það er vafasamt, meira að segja, hvort móum þeim og mógröfum, sem um hefir verið deilt, verði ekki einnig hætt við uppblæstri, ef hinar dularfullu ræktunaraðferðir hv.þm. eru viðhafðar. Þá reyndi hv.þm., af veikum mætti þó, að verja leigumála þessara kota á Hvaleyrinni, en tókst það vitanlega ekki. Hann varð meira að segja að játa, að meiri not mundu verða að þessu landi, ef það, í stað þess sem nú er, að vera nytjað til grasræktar af 5 mönnum, yrði notað til kartöfluræktar. Auk þess væru hæg heimatökin fyrir fátæka verkamenn í Hafnarfirði að nytja landið á þann hátt. Fulltrúi Búnaðarfél. Íslands, sem átt hefir heima á Hvaleyrinni, segir hana vel fallna til ræktunar kartaflna, og er honum betur trúandi en hv.þm. Hafnf. Fyrir stuttu síðan fór bóndasonur af Hvaleyrinni fram á það að fá þar land, er hann ætlaði að brjóta og nota til kartöfluræktar. En eins og hv.þm. Hafnf. veit, þá fékk hann það ekki. Samningur, sem var með fullum íhaldsblæ og gerður var 1916 við einn ungan Flygenring, var því til fyrirstöðu, að landið fengist. - Annars kom það glöggt fram í ræðu hv.þm. Hafnf., að honum veitir ekki af betri fræðslu um þá samninga, sem þarna hafa verið gerðir. Hv. þm. vildi afsaka þetta með því að sócíalistar hefðu gert samning um eitt kotið. Þó sá samningur sé að vísu stórheiðarlegur, borinn saman við þá samninga, sem íhaldið hafði gert, þá skjátlaðist þeim samt í því að leigja landið til grasræktar, þar sem það hefði komið að miklu meiri notum, ef verkamönnum hefði verið leigt það til ræktunar garðávaxta. En þeir voru nú svo óhagsýnir þá að muna ekki eftir sínum fátæku verkamönnum. En vitanlega losar hv.þm. þó ekki sig eða sinn flokk undan neinni ábyrgð með þeim samanburði. - Hin kotin og hálfa Hvaleyrina að auki hafa íhaldsmennirnir í Hafnarfirði og skólan. Flensborgarskólans, sem var af sama sauðahúsi, leigt út í samræmi við sína útsýn og innræti. Hv. þm. játaði, að það væri gott, að frv. bætti fyrir syndir þeirra. Ég get sem flm. þess verið honum samdóma um þetta. Frv. er engin árás á önnur sveitarfélög, eins og það, sem hv.þm. hefir flutt. Þetta frv. miðar að lagfæringu þess, sem flokkur hv.þm. hefir brotið af sér í Hafnarfirði, og sú lagfæring, ef samþ. verður, veitir verkamönnunum þar aðgang að góðu og nærtæku ræktunarlandi.

Magnús Jónsson Ég get nú raunar fallið frá þessari aths., því hæstv.dómsmrh. hefir tekið af mér ómakið að svara hv.þm. Seyðf. Það var fremur brosleg fyrirspurn, sem hann beindi til okkar sjálfstæðismanna út af ummælum, sem ég lét falla í síðustu ræðu minni. Það verður að teljast broslegt, að hv. jafnaðarmenn skuli vera að beina til okkar fyrirspurnum um, hvað við ætlum að gera framvegis í hinum og þessum málum, meðan þeir hafa ekki einusinni sagt, hvort þeir ætla að verða með eða móti frv., sem fyrir liggur. Það virðist vera nær fyrir þá að gera fyrst hreint fyrir sínum dyrum.