Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (Eysteinn Jónsson) Umr. fer þannig fram, að hver þingflokkur fær til umráða hálfa klukkustund, auk þess fær 3. landsk. þm., hv. þm. Bjarni Guðnason, utan flokka, til umráða 15 mín. Umferðir verða tvær, 20 mín. í þeirri fyrri, 10 mín. í þeirri síðari eða 15 mín. í hvorri, ef flokkar kjósa heldur þann hátt. Röð flokkanna verður þessi: Sjálfstfl., Framsfl., Alþb., Alþfl. og SF. Bjarni Guðnason, hv. 3. landsk. þm., talar síðastur í fyrri umferð. Ræðumenn flokkanna verða: Fyrir Sjálfstfl.: í fyrri umferð 1, þm. Reykn., Matthías A. Mathiesen, og 4. þm. Austf., Sverrir Hermannsson, og í síðari umferð 5. þm. Vestf. Þorv. Garðar Kristjánsson. Fyrir Framsfl.: í fyrri umferð, forsrh. Ólafur Jóhannesson og í síðari umferð utanrrh. Einar Ágústsson og fjmrh. Halldór E. Sigurðsson. Fyrir Alþb.: í fyrri umferð iðnrh. Magnús Kjartansson og í síðari umferð sjútvrh. Lúðvík Jósepsson. Fyrir Alþfl.: í fyrri umferð 7, þm. Reykv., Gylfi Þ. Gíslason, og 1. landsk, þm., Eggert G. Þorsteinsson, og í síðari umferð 8. landsk. þm., Benedikt Gröndal. Fyrir SF: í fyrri umferð menntmrh. Magnús T. Ólafsson og í síðari umferð 3. þm. Vestf., Hannibal Valdimarsson.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Þjóðfélag okkar er eitt hið fámennasta í veröldinni. Það eru aðeins þrír áratugir síðan við urðum sjálfstæð þjóð. En á þessum áratugum hafa orðið hér gífurlegar framfarir og núlifandi kynslóð búið við betri lífskjör en áður hafa þekkst í þessu annars harðbýla landi, jafnvel ein hin bestu í öllum heiminum. Þessar staðreyndir eru öllum svo kunnar, að óþarfi er að fara um þær mörgum orðum. En því minni ég á þær nú, að oft er eins og menn líti á þessa þróun sem sjálfsagðan hlut, sem aldrei muni breytast, hversu illa sem við kunnum að halda á málefnum okkar. Sannleikurinn er hins vegar sá, að okkar litla þjóð þarf á fyllstu aðgætni að halda til þess að varðveita þau verðmæti, sem hún hefur áunnið sér: frelsi sitt og lífskjör, og þar verður ábyrgðartilfinning jafnt stjórnmálamanna sem almennings ávallt að sitja í fyrirrúmi, ef ekki á illa að fara. Í dag erum við óþægilega minnt á þessar staðreyndir, minnt á, að á örskömmum tíma geta flest okkar málefni komist í algjört óefni, ef ábyrgðartilfinning og heilindi móta ekki stjórn landsins. Það er einmitt þetta, sem blasir við í dag. Núv. ríkisstj. er samsteypustjórn þriggja flokka með tvenns konar vinstri stefnu. Ráðh. þessarar ríkisstj. hafa aldrei af heilindum og ábyrgðartilfinningu starfað saman, aldrei haft neina sameiginlega ábyrga stefnu í málefnum þjóðarinnar, aðeins átt það eitt sameiginlegt að vilja sitja í ríkisstj. á hverju sem gangi. Atburðir síðustu daga hér á Alþ. sýna þjóðinni betur en nokkuð annað samstarfið í ríkisstj., þegar ráðh. brigsla starfsbræðrum sínum um ósannindi og fréttatilkynningar eru gefnar út til þess að fegra sjálfan sig, en sverta samráðh. sína. Stjórnarsáttmálinn sýndi þegar í upphafi samstöðu- og stefnuleysi ríkisstj. Í stjórnarsáttmálanum var öllu lofað. Allir áttu stjórnarherrarnir sinn óskalista, og enginn hafði kjark né hreinskilni til að segja sannleikann um það, hvað hægt væri að gera og hvað ekki. Þess vegna var öllu lofað í málefnasamningi ríkisstj. Þar fékk þjóðin fyrstu vísbendinguna um fyrirhyggjuleysi ríkisstj. Það eru hygginna manna ráð að hafa ætíð í huga íslenska spakmælið: „Endirinn skyldi í upphafinu skoða.“ Það gerði ríkisstj. hins vegar ekki, og er því áfram haldið í samræmi við það. Þess vegna blasa við okkur nú einhver þau ömurlegustu endalok, sem ríkisstj. getur hent. Það harmar enginn. Hitt er verra, að nú verður að finna færar leiðir til úrlausnar þeim vanda, sem stjórnarhættir þessarar ríkisstj. hafa leitt til. Ekkert vitnar betur máli mínu til stuðnings en skýrsla sú, sem ríkisstj. lét embættismenn sína gera um efnahagsástandið nú fyrir skömmu og lögð hefur verið fram á Alþ. í dag sem grg. með frv. því, er ríkisstj. flytur til þess að reyna að bjarga sér út úr þeim ógöngum, sem hún hefur stofnað til á valdatíma sínum. En það er eftir öðru á stjórnmálaheimilinu, að í grg. þessa bjargráðafrv. segir, að stjórnarflokkarnir séu ekki skuldbundnir til þess að samþykkja það, og verða hlustendur vafalitíð varir við sundurþykkjuna í þessum umr. Í skýrslu embættismannanna eru svo ógnvekjandi upplýsingar, að ekki verður annað séð en að allt atvinnulíf landsmanna stöðvist innan örfárra mánaða, ef áfram verður fylgt stefnu stjórnarinnar. Framfærslukostnaðurinn mun vaxa á þessu ári um 40–50%. Er það fjórfaldur vöxtur verðlags í nágrannalöndunum. Afleiðingar slíkrar óðaverðbólgu eru geigvænlegar. Fram kemur, að við blasir stórfelldur taprekstur frystihúsanna í landinu, meira en 1200 millj. á ársgrundvelli, saltfisk- og skreiðarverkun verður rekin með tapi, og jafnvel fiskimjölsverksmiðjurnar munu skila halla. Bátaflotinn mun skila 700 millj. kr. rekstrarhalla á árinu, en togararnir um 1000 millj. Allir vita um erfiðleika iðnaðarins í tíð núv. ríkisstj., og segja sérfræðingarnir, að rekstrargrundvöllur útflutningsiðnaðarins sé um það bil að bresta. Allt gerist þetta í einhverju hinu mesta góðæri. Við höfum búið við árgæsku til lands og sjávar. Þjóðarframleiðslan hefur aukist um 8.5% að meðaltali s.l. þrjú ár. Verð á sjávarafurðum okkar hefur aldrei verið hærra. Hinar ytri aðstæður hafa aldrei verið betri en nú og velmegun aldrei meiri, þrátt fyrir þungar búsifjar vegna eldgossins á Heimaey. Samt blasir alls staðar við taprekstur eða stöðvun atvinnuveganna að áliti sérfræðinga ríkisstj. sjálfrar. Þarf frekari vitnanna við? Sjá ekki allir skipbrot stjórnarstefnunnar? Engu að síður koma ráðh. ósammála fram fyrir þjóðina. Þeir, sem raunsæjastir eru, viðurkenna skipbrotið og mistök sín og lýsa ástandinu eins og það er, og í hópi þeirra er hæstv. forsrh. Aðrir berja höfðinu við steininn og telja vandann lítinn, ef til vill svolítinn velmegunarvanda vegna mikillar framkvæmdagleði. Í hópi þeirra eru forustumenn Alþb., sem hafa hvað eftir annað gleypt sín fyrri stóryrði, allt til þess að sitja sem lengst í ráðherrastólunum. Á þremur árum hefur ríkisstj. þrefaldað fjárl. og tekið í hlut hins opinbera stærra hlutfall af þjóðartekjunum en nokkru sinni fyrr. Er nú gert ráð fyrir af sérfræðingum ríkisstj., að um 2000 millj. kr. greiðsluhalli verði á ríkissjóði á þessu ári. Skattar og álögur ríkissjóðs hafa nær fjórfaldast í tíð núv. ríkisstj. En um þverbak keyrir að dómi sérfræðinganna með erlendar lántökur. Þær munu aukast um 51/2 milljarð á þessu ári, sem er mesta skuldaaukning, sem átt hefur sér stað á einu ári til þessa, og skuldir þjóðarbúsins til langs tíma vaxa um 27% og verða við lok ársins nærri 30 milljarðar eða sem næst fjárlög ársins 1974. Er að búast við öðru en að fólk missi trú á verðgildi peninganna? Enda hefur það komið fram í algjöru kaupæði, þar sem fólk reynir að bjarga peningum sínum frá verðbólgubálinu. - Talið er, að gjaldeyrisvarasjóðurinn minnki um helming á árinu eða um 3000 millj. og viðskiptahallinn við útlönd fari vaxandi og verði á þessu ári um 8 milljarðar. Þannig mætti halda áfram upp að tel,ja. Alls staðar blasa við okkur verksummerki ráðleysis og dáðleysis. Hagnýting fallvatnanna og nýting jarðhitans hafa markað tímamót í lífskjörum landsmanna. Viðreisnarstjórnin hófst handa um stórvirkjanir og stóriðju, en litlu eða engu hefur miðað áfram í þeim efnum nú. Jafnvel hafa sveitarfélögin í nágrenni Reykjavíkur orðið að bíða lengi eftir heimild stjórnvalda, til þess að þeim hafi verið gert kleift að nýta jarðvarma til upphitunar húsa. Rafmagnsmál á Norðurlandi hafa komist í óefni vegna sérvisku og forklúðrunar iðnrh. og öllum till. heimamanna verið hafnað. Húsnæðismálin eru í algeru öngþveiti. Það skortir mikið fjármagn til húsnæðismálastjórnar og lánin hlutfallslega lægri nú en þegar ríkisstj. tók við völdum. Byggðamálum hefur ekkert verið sinnt og það, sem núv. ríkisstj. hefur þar fram að færa, er stórfelldur niðurskurður fjármagns til vegagerðar. Ég hef hér að framan vikið að þeim mikla vanda, sem við blasir í efnahags- og fjármálum þjóðarinnar, ásamt einstökum þáttum í stjórnarháttum ráðh. og leitt sérfræðinga stjórnarinnar sem vitni, en þeir segja í skýrslu sinni, að nú séu tímamót í efnahagsmálum, sem séu svo alvarleg, að varla sé of fast að orði kveðið, þótt ástandið fram undan sé nefnt hættuástand. - Það verður erfitt að takast á við slíkan vanda, en það verður ekki gert, nema þjóðin fái tækifæri til þess að velja sér nýja forustumenn og það sem fyrst, - menn, sem af heilindum og kjarki takast á við vandann í von um, að úr rætist. Ríkisstj, hefur ekki aðeins leitt yfir þjóðina hættuástand í efnahagsmálum, heldur blasir slíkt ástand nú einnig við í öryggis- og varnarmálum þjóðarinnar. Allt frá upphafi vinstri stjórnarinnar hefur þessum málum verið stefnt í óefni, og við öllum blasir undansláttur ríkisstj. í utanríkismálum gagnvart kommúnistum. Það er til marks um, hvað öllum er það ljóst, að á nokkrum vikum í byrjun þessa árs skrifuðu 55 622 Íslendingar undir áskorun til ríkisstj. og Alþ., þar sem ábyrgðarleysi stjórnvalda í þessu sjálfstæðismáli þjóðarinnar er hafnað. Ríkisstj. virti að vettugi vilja þessa mikla fjölda, en við sjálfstæðismenn teljum nauðsynlegt, að Alþ. fjalli um málið, og þess vegna fluttum við Geir Hallgrímsson, formaður Sjálfstfl., till. fyrir hönd þingflokksins, þar sem lagt er til, að Alþ. álykti, að brýna nauðsyn beri til, að Íslendingar leggi áherslu á af sinni hálfu að treysta samstarfið innan Atlantshafsbandalagsins, en leggi á hilluna ótímabær áform um uppsögn varnarsamningsins við Bandaríkin og brottvísun varnarliðsins. Skömmu áður hafði utanrrh. kynnt utanrmn. viðræðugrundvöll þann, sem ríkisstj. hafði orðið sammála um, varðandi viðræðurnar við Bandaríkjamenn, en af því tilefni létu fulltrúar Sjálfstfl. bóka afstöðu flokksins í varnar- og öryggismálum. Ég tel ástæðu til þess í þessum útvarpsumr. að ítreka þær till. með leyfi forseta: „Sjálfstæðismenn telja eðlilegt, að í varnar- og öryggismálum beri einkum að leggja áherslu á eftirfarandi 7 atriði: 1) Að varnarliðið sé þess megnugt á grundvelli þátttöku okkar í Atlantshafsbandalaginu að reka héðan flug til eftirlits með siglingum í og á hafinu kringum landið og fylgjast með flugferðum ókunnra flugvéla um íslenskt flugstjórnarsvæði, svo að við vitum, hverjir fara um næsta nágrenni okkar. 2) Að varnarliðið sé þess megnugt að veita viðnám sem fyrstu varnir, einkum í þeim tilgangi að koma í veg fyrir, að nokkurn tíma verði á okkur ráðist. 3) Að varnarstöðin sjálf verði aðskilin frá annarri starfsemi á Keflavíkurflugvelli, eins og ráð var fyrir gert í áætlunum fyrri ríkisstj. 4) Að allir varnarliðsmenn og erlendir starfsmenn á vegum varnarliðsins og skyldulið þeirra búi á Keflavikurflugvelli. 5) Að sérstakt samstarf verði tekið upp af Íslands hálfu innan Atlantshafsbandalagsins við Noreg, Danmörk, Kanada og Bandaríkin, til þess að stöðug samráð verði höfð um öryggismál í okkar næsta nágrenni. 6) Að Íslendingar hafi varnar- og öryggismál landsins í stöðugri endurskoðun og geri sér sjálfstætt grein fyrir nauðsynlegum aðgerðum, hafi sjálfvirkt frumkvæði að því, hvaða ráðstafanir þurfi að gera á hverjum tíma og hvenær óhætt sé, að allt varnarlið hverfi af landi brott. Þangað til sé varnarliðið í lágmarki þess, sem óhætt sé öryggisins vegna, og þess sé gætt, að dvöl þess hafi ekki þjóðernisleg, félagsleg og fjárhagsleg áhrif, er skaðleg séu íslensku þjóðinni og geri hana háða varnarliðinu á einn eða annan hátt, utan þess öryggishlutverks, sem það gegnir. 7) Að Íslendingar taki þátt í þeim störfum, sem unnin eru í þágu eigin öryggis og ekki eru hernaðarlegs eðlis, jafnframt verði landhelgisgæsla okkar og löggæsla efld til aukins framtíðarhlutverks.“ Þetta eru till. okkar sjálfstæðismanna í öryggis- og varnarmálum, og við leggjum þær óhikað fram fyrir kjósendur gegn varnarleysisstefnu stjórnarinnar, sem kjósendur hafa þegar hafnað. Það voru sjálfumglaðir menn, sem settust í ráðherrastólana 14. júlí 1971. Kosningaúrslitin í alþingiskosningunum höfðu orðið þau, sem fáa óraði fyrir, að aftur var mynduð vinstri stjórn í landinu. Þeir höfðu skrifað undir stjórnarsáttmálann, þar sem öllu var lofað, og þeir strengdu þess heit, að nú skyldi sagan frá 1956 –1958 ekki endurtaka sig. Nú skyldi þjóðin fá að sjá og finna, hvernig þetta átti raunverulega að vera 1956-1958. Þeim var ljóst, að þeir tóku við blómlegu búi viðreisnarstjórnarinnar, en í forsæti stjórnarinnar voru sem kunnugt er þeir Ólafur Thors, Bjarni Benediktsson og Jóhann Hafstein. Alhliða framfarir höfðu átt sér stað, sem aukið höfðu hagvöxt þjóðarbúsins og bætt lífskjör þjóðfélagsþegnanna, svo að aldrei hafði Íslendingum liðið betur. Þeir töldu sér trú um, að sú þróun héldi áfram, hvernig svo sem stjórnarhættir væru, og þess vegna þyrfti ekki að koma til ábyrgðartilfinningar og heilinda, og þeir gætu nánast hagað sér eins og þeir vildu. Þegar Hermann Jónasson sagði af sér 1958, sagði hann sjálfur, að innan ríkisstj. sinnar væri ekki samstaða um nein úrræði í efnahagsmálum. Hvað blasir við okkur nú? Ríkisstj. hefur lagt fram frv., sem engin samstaða er um innan stjórnarflokkanna. Heitstrengingarnar frá 14. júlí 1971 eru orðnar að engu. Góðir hlustendur. Á næstu dögum verður hér á Alþ. rætt um efnahagsglundroðann, sem ríkisstj. og þingmeirihlutinn hafa leitt yfir þjóðina og hafa ekki samstöðu um að bægja frá. Við sjálfstæðismenn teljum þessa ríkisstj. ekki færa um að stjórna landinu og krefjumst þess, að hún fari frá. Það er þjóðarnauðsyn. Þá fyrst geta menn vænst þess, að þannig sé á málum þjóðarinnar haldið, að ekki leiði til áframhaldandi ófarnaðar. Við skulum vona, að þess sé ekki langt að bíða. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Það ríkir hættuástand í íslensku efnahagslífi. Efnahagsveðramótin fram undan eru svo skörp og vandamálin, sem þeim fylgja, svo alvarleg, að varla er of fast að orði kveðið, þótt ástandið fram undan sé nefnt hættuástand. - Síðasti hv. ræðumaður vitnaði til þessara orða. Nú kunna einhverjir áheyrenda minna að hugsa sem svo, að hér tali uppvægir stjórnarandstæðingar, sem hafi í frammí hæpnustu fullyrðingar. Því fer víðs fjarri. Þessi lýsing á ástandinu er ekki samsett af þeim, sem hér tala. Þessa lýsingu á ástandinu gefur fremsti sérfræðingur ríkisstj. í efnahagsmálum, Jón Sigurðsson hagrannsóknastjóri, í skýrslu um efnahagshorfur á þessu ári, og er sú skýrsla dagsett fyrir rúmum mánuði, hinn 29. mars s.l. Hagrannsóknastjóri talar þar um knýjandi nauðsyn samræmdra ráðstafana í efnahagsmálum og segir, að það hættuástand, sem hefur skapast í efnahagsmálum, kalli á tafarlausar aðgerðir, sem þoli enga bið. Það ríkir hættuástand í íslensku fjármála- og atvinnulífi. Hvers vegna? Þegar núv. hæstv. ríkisstj. tók við völdum á miðju ári 1971, lýsti hún því yfir eftir úttekt á þjóðarbúinu, að tök væru á að auka kaupmátt launa um 20%, stytta vinnuviku, lengja orlof, flýta greiðslum á tryggingabótum um hundrað millj. og stórauka öll umsvif á öllum sviðum opinherra framkvæmda og þjónustu. Þannig var ástandið gott í þjóðarbúinu að dómi þeirra, sem við stjórnartaumum tóku í júlí 1971, eftir að þeir höfðu gert á því úttekt. Nú, tæpum þremur árum síðar, ríkir hættuástand í íslensku efnahagslífi, og enn er spurt: Hvers vegna? Er hættuástandið illu árferði um að kenna? Það er óvefengjanleg staðreynd, að á næstliðnum þremur árum hafa Íslendingar búið við meiri árgæsku til lands og sjávar en nokkur dæmi eru til um fyrr eða síðar. Verðlag á útflutningsvörum okkar hefur aldrei verið hagstæðara. Nægir í því sambandi að benda á, að verðmæti hraðfrystra sjávarafurða jókst úr 5208 millj. kr. árið 1970 í 10292 millj. kr. árið 1973 eða um 97%. Verðmæti útfluttra loðnuafurða var um 580 millj. kr. 1971, en í ár er gert ráð fyrir, að verðmæti útfluttra loðnuafurða nemi um 5000 millj. og hefur því hækkað um 800–900%. Þannig mætti lengi telja, og allt ber árgæskunni vitni. Vegna árferðis ætti allt hættuástand í íslensku efnahagslífi að vera sem fjarlægast. Hér berast því hönd að öðru segli. Það ríkir hættuástand í íslensku efnahagslífi vegna þess, að hér hefur ríkt ömurlegasta stjórnleysi á öllum sviðum. Efnahagsmálin eru í hættulegum ógöngum vegna þess og þess eins, að ríkisstj. hefur með öllu reynst ófær um að stjórna þeim, og kemur í einn stað niður, þótt við höfum alla hennar stjórnartíð búið við besta árferði, sem sögur fara af. Fyrri vinstri stjórnin gafst upp í árslok 1958 með þeim ósköpum, sem flestum eru í fersku minni. Það ótrúlega hefur skeð, að hin síðustu tæp 3 árin hefur setið að völdum á Íslandi vinstri stjórn, sem jafnvel gerir hana góða. Mér er ekkert umhendis að játa, að ég hef litið svo til, að hæstv. forsrh. sé vandaður og samviskusamur maður. Fyrir því hefur mér löngum ofboðið, hversu mjög hann hefur látið reka á reiðanum. Þó tekur steininn úr, þegar hæstv. forsrh. er hættur að sjá sóma sinn. Honum ber siðferðileg skylda til að biðjast þegar í stað lausnar fyrir sig og ráðuneyti sítt, þar sem stjórn hans hefur ekki lengur afl til þess í þingi að ná málum fram. Um þetta liggja fyrir alveg skýlausar yfirlýsingar af hálfu stjórnarandstöðunnar. Form. SF, hv. 3. þm. Vestf., Hannibal Valdimarsson, lýsti því yfir í sjónvarpi í fyrrakvöld, að hann teldi slíka afstöðu stjórnarandstöðunnar eðlilega. Hv. þm. Hannibal Valdimarsson lýsti því enn fremur yfir í sama sjónvarpsviðtali, að hann teldi hæstv. ríkisstjórn drýgja stærsta glæpinn, ef hún sæti áfram, eftir að séð er, að hún kemur ekki málum sínum fram. Hann getur einnig úr flokki talað, þar sem hann og hans flokkur ber höfuðábyrgð á því, að þessi hæstv. ríkisstj. var upphaflega mynduð. Það færi sannarlega vel á því, að hv. þm. Hannibal Valdimarsson veitti ríkisstj. nábjargirnar. Hver veit nema hann geri það? Og þá er ekki líklegt, að hann bíði með það fram í sláturtíð. Stjórnarandstaðan hefur til þess afl í Nd. Alþ. að stöðva framgang mála hæstv. ríkisstj., og stjórnarandstaðan mun svo gera. Ég þykist vita, að hátt muni láta í stjórnarsinnum um ábyrgðarlausa afstöðu stjórnarandstöðunnar. En mesta ábyrgðarleysi, sem stjórnarandstaðan getur sýnt, er að lengja líf þessarar ríkisstj., þótt ekki væri nema nm einn einasta dag. Það er gjörsamlega þýðingarlaust og ábyrgðarlaust að fá hæstv. ríkisstj. nokkur vopn í hendur til þess að berjast við vandann. Hún hefur ekkert lag á að beita þeim vopnum, hún hefur ekkert afl til þess að beita þeim. Það hefur verið fróðlegt í meira lagi að fylgjast með ástandinu á stjórnheimilinu að undanförnu. Þar hafa óheilindi Alþb: manna greinilega ekki riðið við einteyming. Meðan hæstv. forsrh. klúkir öðrum megin á klakknum og Samtökin ofan í milli, leika Alþb.-ráðh. listir sínar hinum megin, svo að oftsinnis hefur við borð legið, að allt snaraðist undir kvið. Skemmst er að minnast aðfara Alþb.-manna í landhelgismálinu. Í því frömdu þeir trúnaðarbrot sem ekkert væri, birtu innihald samningsdraganna við Breta og lýstu þau nauðung og að engu hafandi. Þegar hæstv. forsrh. var skorinn með þeim hætti, sást honum bregða í fyrsta og eina skiptið. Fyrir skemmstu lýsti hæstv. ráðh. Magnús Kjartansson því yfir, að hæstv. forsrh. hefði heimild allra ríkisstjórnarflokkanna til þingrofs og kosninga á hausti komanda. Hæstv. forsrh. hefur lýst því yfir á hinu háa Alþ., að til þess hafi hæstv. ráðh. Magnús Kjartansson, ekkert umboð haft. Form. SF, hv. 3. þm. Vestf., Hannibal Valdimarsson, lýsti því yfir, að hæstv. ráðh., Magnús Kjartansson, færi með ósannindi. Það hallast því ekki á um óheilindi og ósannindi hjá hæstv. ráðh. Magnúsi Kjartanssyni. Yfirlýsingar þess hæstv. ráðh. um kosningar er ekkert annað en mannalæti. Enginn er hræddari við dóm þjóðarinnar en hann. Af hæstv. sjútvrh. er það að segja, að hann lætur nú sem hann hafi fundið upp skuttogarana. En nú þegar hann verður rekinn í land, þá er poki hans troðinn og skekinn með sviknum loforðum, og yfir vofir algjör rekstrarstöðvun útvegsins. Það hættuástand, sem nú hefur skapast í efnahagsmálum, kallar hins vegar á tafarlausar aðgerðir, - aðgerðir, sem ekki þola bið, segir fremsti efnahagssérfræðingur ríkisstj. Þjóðarútgjöldin stefna langt fram úr framleiðslugetu á þessu ári, og aukning þjóðartekna er áætluð 2% eingöngu, en var 10.5% 1970 og 12.5% 1971. Viðskiptahallinn við útlönd sýnist munu nema að óbreyttu yfir 8000 millj. kr. árinu, en fyrstu 3 mánuði ársins nam hann 2400 millj. kr. Hækkun framfærsluvísitölu 1. maí nemur 17%, og hækkun kaupgjaldsvísitölu 1. júní mun nema allt að 15%. Launataxtar virðast munu hækka um 60% á árinu. Rekstrargrundvöllur allra atvinnuvega okkar er brostinn. Rekstrarstöðvun með ógnþrungnum afleiðingum blasir við. Þegar svona er ástatt á þessari stundu, stendur hæstv. iðnrh. upp í hásæti sínu, talar til þjóðarinnar og segir: Íslenska þjóðin lifir á hátindi velmegunar. Við eigum við engin vandamál að glíma nema smávegis velmegunarvandamál. Var einhver að tala um, að það væri ábyrgðarleysi af stjórnarandstöðunni að fá ekki slíkum mönnum ný vopn í hendur, svo að þeir geti haldið áfram að deila og drottna? Hæstv. ríkisstj. og hennar stuðningsmenn hafa þrástagast á því, að verðbólgan sé innflutt vegna erlendra verðhækkana. Hvað segja staðreyndirnar? Í riti Framkvæmdastofnunar ríkisins, Þjóðarbúskapurinn, sem gefið var út í des. s.l. segir svo orðrétt, með leyfi hæstv. forseta, á bls. 35: „Af rúmlega 28% heildarverðhækkunar vöru, þjónustu og húsnæðis á árinu 1973 öll erlend verðhækkun á innfluttum neysluvörum beint um 4%. Árið 1972 1–2%.“ Í till. ríkisstj. nú er gert ráð fyrir að ógilda samninga alþýðusamtakanna frá því í febr. s.l. Að vísu voru þeir samningar og aðrir, sem í kjölfarið fylgdu, hin hrapallegustu mistök, þar sem hinir lægst launuðu báru skarðari hlut frá borði en þeir, sem hærra eru launaðir. En hver á aðalheiðurinn af þeirri samningsgerð allri? Ríkisstj. beint og óbeint, - beint með því, að 3 af ráðh. hennar tóku þátt í sjálfri samningsgerðinni vikum saman, og óbeint með efnahagsóstjórn sinni. Það er ljóst, að hin vandasömu verk til viðreisnar þarf að vinna strax, þótt eigi verði unnin af núv. hæstv. ríkisstj. Sjálfstfl. er reiðubúinn að leggja sitt af mörkum, og hann skorast ekki undan að axla þá ábyrgð, sem því fylgir. En Sjálfstfl. telur sjálfsagt og nauðsynlegt, að þjóðin fái sjálf hið allra fyrsta að kveða upp úrskurð sinn í þingkosningum. Á hinn bóginn virðist ekki leika vafi á, að ráðstafanir verði að gera þegar í stað til að forða frá bráðum voða og jafnvel óbætanlegu tjóni. Til þess er Sjálfstfl. einnig albúinn, þegar núv. hæstv. ríkisstj. hefur sleppt þeim stjórnartaumum, sem hún ræður ekkert við, en fyrr ekki. Sjálfstfl. er ljóst, að það verður ekki tekið út með sitjandi sældinni að bægja hættuástandinu frá dyrum þjóðarinnar. Honum er ljóst, að það mun kosta mikið erfiði og ef til vill óvinsælar aðgerðir, en hann treystir dómgreind fólksins, að það sé reiðubúið að axla byrðar um hríð, þar til úr rætist, og háskanum er afstýrt. Lífsnauðsynlegt er að forða frá atvinnuleysi og enn fremur að þeim sé mest hlíft, sem örðugast eiga, hinum lægra launuðu, ungu fólki, sem er að hefja lífsbaráttuna, og hinum öldruðu, sem skilað hafa dagsverki sínu, og eins öllum þeim, sem minna mega sín. Ömurlegasta skipbrot, sem nokkur ríkisstj. hefur beðið, blasir við allri þjóðinni. Það þarf að hreinsa til á strandstaðnum strax. Ef eitthvað reynist nýtilegt í brakinu, má athuga að nota það í nýjan farkost.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Sá vandi, sem nú er fyrst og fremst við að glíma í íslensku þjóðfélagi, er verðbólgan. Sá verðbólguvöxtur, sem átt hefur sér stað að undanförnu og fyrirsjáanlegur er fram undan að öllu óbreyttu, er meiri en svo, að þjóðarbúskapurinn geti undir honum risið. Hinn viðsjárverði verðbólguvandi er að nokkru leyti af útlendum toga spunninn og að nokkru leyti heimatilbúinn eða sprottinn upp í heimahögum. Hvers konar innfluttar vörur, svo sem matvörur, járn, timbur, rekstrarvörur ýmiss konar og þá ekki hvað síst olían, hafa hækkað svo mjög í verði á þessu og s.l. ári, að slíks eru fá dæmi. Slíkar hækkanir eru okkur auðvitað með öllu óviðráðanlegar, en hafa óhjákvæmilega óhagstæð áhrif á alla verðlagsþróun hér innanlands. En hin öra verðbólguþróun á einnig rætur að rekja til kostnaðarhækkana af innlendum ástæðum og þá ekki hvað sist til kauphækkana, sem ekki hefur verið stillt nægilega í hóf, ofbjóða greiðslugetu atvinnuveganna og stofna framleiðslu til útflutnings í beinan voða, sem ekki verður komist hjá að horfast í augu við. Í stefnuræðu minni s.l. haust varaði ég við því,að menn spenntu bogann of hátt í kaupkröfum. Um það mál sagði ég þá m.a.: „Hin öra aukning kaupmáttar tekna almennings s.l. þrjú ár ætti að vera góð undirstaða skynsamlegrar hófstillingar við gerð hinna almennu kjarasamninga, sem nú standa fyrir dyrum. Afstaða ríkisvaldsins til kjarasamninga við BSRB og BHM mun að sjálfsögðu einnig mótast af þessum viðhorfum. Vonandi tekst einnig að ná samkomulagi um endurskoðun á núgildandi fyrirkomulagi vísitölubindingar kaupgjalds, sem í senn takmarkar svigrúm stjórnvalda til hagstjórnar og veldur á margan hátt óeðlilegri mismunun. Vísitölubindinguna má þó auðvitað ekki skoða einangraða út af fyrir sig, heldur sem hluta af aðferðinni við kaupgjaldsákvarðanir í heild. Þegar vel er skoðað, er ákvörðun launa eitt mikilvægasta stjórntæki hagkerfisins. Mikið er því i húfi, að vel sé á þessu valdi haldið af handhöfum þess, samtökum verkalýðs og vinnuveitenda.“ Í áramótaávarpi og áramótagrein lagði ég áherslu á það sama, enda var þá enn ríkari ástæða til varnaðarorða. Ég benti á þá óvissu, sem fram undan væri í öllum áttum. Þá höfðu þó verið gerðir kjarasamningar á milli ríkisins og starfsmanna þess i BSRB, sem lofuðu góðu um sanngjarna hófstillingu i þessum efnum. Varnaðarorð mín í þessum efnum við þessi tækifæri og önnur virðast því miður ekki hafa borið tilætlaðan árangur. Í hinum almennu kjarasamningum í febrúar og þá ekki síður þeim, sem síðar hafa verið gerðir, hefur verið samið um mun meiri launahækkanir en skynsamlegt var samkvæmt útreikningum og spám hagrannsóknadeildar. Í þeim hefur verið farið út fyrir þau mörk, sem samrýmanleg voru væntanlegri greiðslugetu velflestra atvinnugreina. Í þeim virðist heldur eigi hafa tekist að draga úr launamismun, þ.e. að lyfta hinum lægri launum meira en hinum hærri, en það var sú stefna, sem Alþýðusambandið hafði mótað mjög skýrt f samþykktum sinum, áður en gengið var til kjarasamninga, og það var markmið, sem ríkisstj. vildi stefna að og byggt var á í samningunum við opinbera starfsmenn. Niðurstaðan virðist i mörgum tilfellum hafa orðið, að launabilið hafi verulega breikkað, þrátt fyrir skýrar stefnuyfirlýsingar launþegasamtakanna. Í áætlunum um væntanlega afkomu atvinnuveganna um s. l. áramót var miðað við, að meðallaunahækkun við fiskiðnaðinn yrði um 10% fyrstu 5 mánuði ársins. En niðurstaða rammasamninga ASÍ og vinnuveitenda fyrir verkamenn iðnaðar- og verslunarfólk er metin nálægt 20% meðalhækkun grunnkaupstaxta, og eru þá metin áhrif taxtatilfærslna, sérstakar láglaunahækkanir o.s.frv. Kaupgreiðsluvísitalan hækkaði um 6.18% 1. mars s.l., og þar með höfðu laun þá hækkað frá áramótum um 27–28%. En í sérsamningum einstakra starfsstétta, sem gengið hefur verið frá eftir gerð febrúarsamningsins, hafa veríð ákveðnar launahækkanir, sem fara langt fram úr þessum tölum. Talið er t.d., að meðalhækkun grunnlauna iðnaðarmanna sé um 25–30% og þar með 33–38% að meðtalinni hækkun kaupgjaldsvísitölu frá 1. mars s.l., og enn eru á ferðinni samningar, sem hefur ekkí verið gengið frá, þar sem enn frekar er sótt í hækkunarátt. Þegar jafnframt er haft í huga, að frá áramótum hafi viðskiptakjör versnað mjög verulega frá því, sem reiknað var með um s. l. áramót og jafnvel fram undir mars lok, þarf engan að undra, þó að endum verði ekki náð saman. Ég skal aðeins nefna það, að meðalverð á freðfiskafurðum og heilfrystum fiski hefur lækkað um 6–7%. Kauphækkanir og aðrar tilkostnaðarhækkanir hafa, eins og alkunna er, farið jafnharðan út i verðlagið hér innanlands og haft í för með sér óhjákvæmilegar og tilfinnanlegar verðhækkanir. Samkv. hinu sjálfvirka vísitölukerfi mun svo vísitalan innan tíðar að öllu óbreyttu hækka mjög verulega eða frá 1. júní væntanlega um 13–15% og samkv. lauslegri áætlun um 7–8% frá 1. sept. Með slíkri þróun verður framleiðslukostnaður útflutningsatvinnuveganna orðinn þeim algerlega ofviða, jafnvel þótt markaðsverð erlendis héldist í því horfi, sem nú er. Ég skal aðeins til skýringar nefna þá breyt., sem orðin er og blasir að öllu óbreyttu við á afkomu hraðfrystihúsanna. Um s. l. áramót var reiknað með því, að hreinn hagnaður frystihúsa í heild gæti á ársgrundvelli orðið um 250–300 millj. kr., en í dag er launakostnaður orðinn um 19% hærri en reiknað var með um áramót, markaðsverð 6–7% lægra, eins og áður er sagt, auk ýmiss annars, sem gerir stöðu atvinnuveganna verri, en ég fer hér ekki út í. Dæmið hefur því snúist þannig við, að miðað við ástandið i dag er samkv. útreikningum hagrannsóknadeildar um 1100–1200 millj. kr. tap á hraðfrystihúsunum á ársgrundvelli. Geta menn þá gert sér hugmynd um útkomuna, ef væntanlegar vísitöluhækkanir 1. júní og 1. sept. ættu að bætast við. Ég skal ekki fara lengra út í einstök atriði. Ég vil aðeins segja þetta almennt: Það er nú augljóst, að þær sveiflur í efnahagsmálum, sem fram undan virtust í árslok 1973, verða miklu sneggri og hastarlegri en þá var búist við. i fyrsta lagi er komin fram lækkun á verðlagi frystra fiskafurða í Bandaríkjunum og á fiskimjöli. Í öðru lagi virðist nú líklegast, að hið geysiháa olíuverð haldist fram eftir árinu. Í þriðja lagi fer almennt innflutningsverðlag hækkandi. Og siðast, en ekki síst fela hinir nýju kjarasamningar í sér launahækkanir langt umfram það, sem atvinnuvegirnir geta staðið undir á óbreyttu verðlagi á afurðum þeirra, hvað þá við lækkandi markaðsverð. Meðan þessum samningum er stefnt í alvarlegan halla á viðskiptum við útlönd. Að gerðum þessum samningum og að óbreyttum framkvæmda- og útlánaáformum fara þjóðarútgjöldin að öllu óbreyttu langt fram úr því, sem þjóðartekjur og eðlilegur innflutningur fjármagns leyfir. Það er því augljóst mál, að ef ekkert er að gert, blasir við háskaleg verðbólguþróun til viðbótar þeirri, sem orðin er, sem stefnir atvinnuöryggi landsmanna, lánstrausti þjóðarinnar erlendis og áframhaldandi framförum og hagvexti á komandi árum i hættu. Viðtækar ráðstafanir til viðnáms gegn verðbólgu og til þess að stuðla að jafnvægi f efnahagsmálum eru því óumflýjanlegar að mínum dómi, ef koma á i veg fyrir taprekstur atvinnufyrirtækja, stöðvun í einstökum atvinnugreinum og samdrátt i atvinnu. Stjórnin hefur í dag lagt fram frv. til l. um viðnám gegn verðbólgu og aðrar ráðstafanir til að stuðla að jafnvægi í efnahagsmálum. Frv. þetta er að verulegu leyti byggt á hugmyndum, sem ég lagði fram í tillöguformi í ríkisstj. 18. mars s.l., en hefur að öðru leyti mótast við umr. og skoðanaskipti í ríkisstj. En rétt er þó að geta þess, að stjórnarflokkarnir hafa áskilið sér að hafa óbundnar hendur um einstök atriði frv. - Þær ráðstafanir, sem að mínu mati eru nauðsynlegt að gera í fyrsta áfanga og felast eiga í þessu frv. eða gerast eiga á annan hátt, eru í meginatriðum þessar: 1. Öflugt viðnám gegn almennum verðhækkunum, verðhemlun fram yfir 30. nóv. 1974. 2. Binding kaupgreiðsluvísitölu fram yfir 30. nóv. 1974. Ríkisstj. er þó heimilt að ákveða fasta verðlagsuppbót á lægri launin eða á allt að 30 þús. kr. mánaðarlaun. 3. Binding launaliðar verðlagsgrundvallar búvöru fram yfir 30. nóv. 1974 og sérstakt aðhald að verðákvörðun búvöru. 4. Sérstakt aðhald að fiskverðsákvörðunum fram yfir 30. nóv. 1974. 5. Frestun fram yfir 30. nóv. 1974 á gildistöku allra grunnlaunahækkana umfram 20% í fyrsta áfanga nýgerðra kjarasamninga, en það tekur þó ekki til láglauna samkv. nánari skilgreiningu, þ.e.a.s. 36 þús. kr. mánaðargrunnlauna miðað við fulla dagvinnu. 6. Hækkun útgjalda ríkissjóðs tilniðurgreiðslna vöruverðs á fjárlögum. 7. Hækkun árlegra fjölskyldubóta úr 12 þús. kr. í l5 þús. kr. 8. Lækkun ríkisútgjalda frá fjárl. um allt að 1500 millj. kr., er fyrst og fremst fari til að kosta hækkun niðurgreiðslna og fjölskyldubóta. 9. Álagning 4% skyldusparnaðar á skattgjaldstekjur tekjuskattsskyldra manna 1974 umfram 400 þús. kr. 10. Skuldbinding viðskiptabanka og sparisjóða, lífeyrissjóða, atvinnuleysistryggingasjóðs og líftryggingafélaga til kaupa á skuldabréfum Framkvæmdasjóðs eða ríkissjóðs fyrir a.m.k. 15% ráðstöfunarfjár. 11. Skuldbinding lífeyrissjóða til að kaupa skuldabréf ríkissjóðs, Byggingasjóðs ríkisins eða Framkvæmdasjóðs fyrir alls 35% ráðstöfunarfjár, og er þá meðtalin skuldbinding samkv. næsta lið á undan. Gert er enn fremur ráð fyrir, að ríkisstjórn og Seðlabankinn beiti sér fyrir eftirfarandi ráðstöfunum : 1. Endurskoðun lánskjara allra lánastofnana í landinu og verði m.a. stefnt að verðtryggingu útlána fjárfestingarlánasjóða. 2. Samkomulag verði gert við viðskiptabankana um 22% hámarksaukningu útlána á árinu 1974. 3. Samkomulag verði gert við viðskiptabankana um að létta á skuldum þeirra erlendis, svo að þær aukist ekki á árinu 1974 miðað við meðaltal ársins 1973. 4. Sett verði hámark fyrir nýjum erlendum lántökum á árinu 1974 og stefnt að því, að skuldaaukning erlendis fari ekki yfir 5 þús. millj. kr. á árinu 1974, miðað við núgildandi gengi. 5. Að fylgt verði áfram sveigjanlegri gengisstefnu sem þætti f heildarstjórn efnahagsmála til þess að tryggja samkeppnisstöðu íslenskra atvinnuvega, en ekki er gert ráð fyrir, að verði þörf á neinni verulegri sveiflu, ef framangreint frv. verður að lögum. Þessum ráðstöfunum er, eins og áður sagði, fyrst og fremst ætlað að skapa nauðsynlegt svigrúm til undirbúnings frekari aðgerða. Það er mikilvægt, að þetta svigrúm verði notað til þess að leita varanlegra úrræða á sviði launa- og verðlagsmála, opinberra fjármála, peningamála og til að brjóta verðbólguhugsunarháttinn á bak aftur. Meðal mikilvægra atriða, sem athuga þarf í þessu sambandi, eru nýjar aðferðir við gerð kjarasamninga með það fyrir augum að tryggja sanngjörn launahlutföll á öllum vinnumarkaðinum og koma í veg fyrir launakapphlaup stétta i milli, jafnframt því sem sniðnir væru varanlega vankantar af núgildandi kerfi vísitölubindingar launa. Annað atriði, sem taka þarf til rækilegrar athugunar, er almenn verðtrygging hvers konar fjárskuldbindinga. Jafnframt þarf að fara fram gagnger endurskoðun á skattmeðferð verðhækkunarhagnaðar og vaxta. Þó að þær viðnámsaðgerðir, sem felast f þessu frv., feli í sér nokkra kjaraskerðingu í bili, ætti það ekki að verða neinum ofraun, þegar tillit er tekið til þess, að við búum við meiri velmegun og almennt betri lífskjör en nokkru sinni og reyndar eins og þau þekkjast nú best hjá öðrum þjóðum. En þessar viðnámsaðgerðir eru nauðsynlegar til þess að tryggja forsendur áframhaldandi velmegunar og framfara, þ.e. atvinnureksturinn og atvinnuöryggi. Og eitt er víst, að ákvæði frv. eru byggð á og í samræmi við þá jafnajafnaðarstefnu, sem lýst var yfir af launþegasamtökunum á sínum tíma. Um þessar viðnámsaðgerðir og þó enn fremur um frambúðarráðstafanir þyrfti að nást sem víðtækust samstaða. Fyrir þjóðarnauðsyn þurfa þröngir stundarflokkshagsmunir að víkja. Menn þurfa að líta lengra en rétt fram fyrir tærnar á sér. Ég lít á afgreiðslu þessa frv. um viðnámsaðgerðir gegn verðbólgu sem prófstein á það, hvort Alþ. og ríkisstj., hið sameinaða þjóðfélagsvald, á að stjórna í þessu landi eða hvort sérhagsmunaklíkur eiga að ráða hér lögum og lofum. Á þessu þjóðhátíðarsumri ættu landsmenn fyrst og fremst að hugsa sem Íslendingar, en ekkí aðeins sem flokksmenn. - Góða nótt.

Heilbr.- og trmrh. (Magnús Kjartansson): Herra forseti. Góðir hlustendur. Á meðan áróðursmoldviðrið gnýr héðan úr Alþingishúsinu, held ég, að væri ráð, að hlustendur skyggndust út í vorblíðuna og gróandann annað kastið og bæru saman orð og staðreyndir. Innan úr múrum Alþingishússins berast þær kenningar, að allt sé að farast af völdum efnahagsörðugleika, jafnt þjóðarbúið í heild, atvinnuvegirnir og afkoma heimilanna, eins og fram kom vel í ræðu Matthíasar Á. Mathiesen og Sverris Hermannssonar hér áðan, en þeir voru hér ræðumenn vegna þess, að þingflokkur Sjálfstfl. gat ekki komið sér saman um, hvor keppinautanna, Geir eða Gunnar, ætti að tala. Úti í vorblíðunni blasir hins vegar allt annar veruleiki við. Þjóðin á nú fleiri og betri atvinnutæki en nokkru sinni fyrr, framleiðslutækin eru hagnýtt til hins ítrasta, og afköstin eru í algeru hámarki. Menn keppast við að koma í framkvæmd stórvirkjum á sem flestum sviðum og ætla sér ekki af í bjartsýni sinni. Þjóðartekjur í fyrra voru svo miklar, að sé þeim jafnað niður á mann, reynumst við vera þriðja tekjuhæsta þjóð í heimi, og þessar þjóðartekjur hafa aukist um meira en 70% í tíð núv. ríkisstj.. Þar kemur ekki aðeins til sú árgæska, sem Sverrir Hermannsson minntist á áðan, heldur einnig markviss stjórnarstefna í atvinnumálum. Menn leika sér að því að verja 60 millj. kr. til Mallorcaferða um páskana eina. Við flytjum það sem af er þessu ári inn þrefalt fleiri bila en í fyrra, og var það þó metár. Ég er hræddur um, að meiri hluti mannkynsins, þau hundruð milljóna manna, sem búa á mörkum hins algera skorts, ætti erfitt með að fallast á, að Íslendingar búi við erfiðleika í efnahagsmálum, enda blygðast maður sín fyrir að nefna þetta tvennt í sömu andránni. í samanburði við aðra eru viðfangsefni okkar velmegunarvandi, erfiðleikar manna, sem vilja gera of mikið í senn og nota of mikið af afrakstri vinnunnar í einkaneyslu tafarlaust. Með þessu er ég engan veginn að segja, að við Íslendingar búum við eitthvert fyrirmyndarskipulag í efnahagsmálum og félagsmálum, því fer víðs fjarri. Hvarvetna má benda á andstæður stéttaþjóðfélagsins, misrétti og spillingu, sem því miður vex ævinlega ásamt velmeguninni. Á hitt vil ég leggja áherslu, að við höfum alla burði til að takast á við þennan vanda, án þess að þurfa að leggja hart að okkur. Þau verkefni eru hégóminn einber í samanburði við þau forréttindi, sem við njótum fram yfir flestar þjóðir heims. Hitt skiptir máli, að við leysum vandann á kostnað þeirra, sem betur mega sin í þjóðfélaginu, að úrræði okkar auki jöfnuð og félagslegt réttlæti. Hinn bráði vandi, sem á okkur brennur, er verðbólgan, eins og raun hefur verið í 30 ár. Á þeim tíma hefur verið haldinn ótölulegur grúi af endalausum verðbólguræðum með skæðadrífu af tölum og útreikningum, og það gerist vafalaust einnig hér í kvöld. Ég tel hins vegar mestu máli skipta, að menn átti sig á einni grundvallarstaðreynd. Meginástæða verðbólgu eru andstæðurnar milli launavinnu og auðmagns, milli þeirra, sem selja vinnu sína eins og vöru, og hinna, sem kaupa hana, sem eiga framleiðslutækin eða ráða yfir þeim. Það hefur ekki tekist í neinu auðvaldsþjóðfélagi að tryggja fulla atvinnu án verðbólgu, vegna þess að í slíkum þjóðfélögum er vinnan vara, sem lýtur lögmálinu um framboð og eftirspurn. Sé sóst eftir vinnuafli, hækkar verð þess og þeim mun meir sem eftirsóknin er meiri, jafnt fyrir tilstilli verkalýðsfélaga og frumkvæði einstaklinga. Atvinnurekendur velta hins vegar bagganum af sér með sífelldum verðhækkunum, gera verðbólguna að gróðalind, og hjólið snýst hraðar og hraðar. Hið sígilda ráð auðvaldsþjóðfélagsins við þessum vanda er svokallað hæfilegt atvinnuleysi, að neita nægilega mörgum um réttinn til vinnu, til þess að hinir verði hræddir um sinn hag. Því úrræði hafa Íslendingar oft fengið að kynnast, síðast í tíð viðreisnarstjórnarinnar, sem flæmdi menn til útlanda þúsundum saman. Úrræði þeirra ríkja, sem kenna sig við sósíalisma og láta ríkið reka framleiðslutækin, eru hins vegar þau að tryggja vissulega fulla atvinnu, en svipta samtök launafólks samningsrétti og verkfallsfrelsi. Hvorug þessi leið getur leyst vandamál okkar. Við hljótum að stefna að þjóðfélagi raunverulegrar sameignar, þar sem vinnandi menn eiga framleiðslutækin og ráða yfir þeim í verki, þar sem efnahagslegt og pólitískt lýðræði haldast í hendur, þar sem menn semja í raun og veru við sjálfa sig um kaup og kjör. Þetta er vissulega draumsýn, en þessa framtíðarsýn verða menn að eygja, ef þeir eiga að geta tekist á við vandamál líðandi stundar. Umfram allt þurfa verkalýðssamtökin að eygja þessa framtíðarsýn og þá stéttarlegu samstöðu, sem hún tryggir. Að öðrum kosti geta þau sundrast í stríðandi hagsmunahópa, sem hver reynir að hreppa einhverjum prósentum meira en hinn. Sá ábati, sem menn klófesta með því, verður hermdargjöf, þegar hann er tekinn á kostnað félagslegrar samstöðu. Þetta eru staðreyndir, sem launamenn verða nú að gera upp við sig af mjög mikilli alvöru. Alþb. hefur aldrei ímyndað sér, að það mundi leysa andstæður stéttaþjóðfélagsins með þátttöku í núv. ríkisstj. Í kjaramálum hefur það hins vegar sett sér það mark að tryggja hagsmuni láglaunafólks, og verkafólk hefur nú um þriggja ára skeið búið við betri afkomu og meira öryggi en nokkru sinni fyrr í sögu þjóðarinnar. Þann árangur verður að festa og tryggja og leiðrétta á ný það alvarlega misrétti, sem magnast hefur í glundroða stéttaþjóðfélagsins að undanförnu. Þetta er áformað í frv. ríkisstj. um dýrtíðarráðstafanir, þar sem m.a. er lagt til, að verðbólguskriðan verði stöðvuð með niðurgreiðslum á nauðsynjavörum og fastri launauppbót til láglaunamanna einna, þótt sumum ákvæðum frv. þurfi að breyta og festa önnur betur en enn hefur verið gert. Um þetta frv. verður nánar fjallað af hálfu Alþb. í ræðu Lúðvíks Jósepssonar hér á eftir, en hins vegar er frv. um bráðabirgðaráðstafanir mótað af þeirri pólitísku sjálfheldu, sem nú er á Alþ. og ég mun víkja nánar að síðar. En verkefni núv. ríkisstj. hafa verið önnur og meiri en þau að stuðla að vaxandi einkaneyslu. Við settum okkur það mark að tryggja félagshyggju í stað gróðahyggju, þjóðlega reisn og metnað í stað þjónkunar við erlend stórveldi og efnahagsbandalög, íslensk yfirráð yfir auðlindum og atvinnulífi í stað innrásar erlendra stórfyrirtækja. Stækkun landhelginnar í 50 mílur er verk núv. ríkisstj. og afleiðing af stórsigri Alþb. í kosningunum 1971. Þeim árangri kunnum við að glata á nýjan leik, ef völdin komast aftur í hendur þeirra manna, sem vildu binda landhelgina við 12 mílur um alla framtíð. Við höfum endurnýjað veiðiflota Íslendinga og gert stórfelldar umbætur á fiskiðnaðinum. Þau algjöru umskipti hafa valdið stökkbreytingu á afkomu fólks um land allt. Grundvöllur íslensks iðnaðar hefur verið styrktur til muna með fjölþættum ráðstöfunum. Útflutningur á iðnaðarvarningi hefur margfaldast, og stefnt er að þreföldun iðnaðarframleiðslu á þessum áratug. Athafnir hafa verið stórauknar á sviði raforku, menntamála, heilbrigðismála og félagsmála. Orðið hefur gerbreyting á afkomu þeirra, sem áttu lífskjör sin undir bótum almannatrygginga, og þannig þveginn af þjóðfélaginu smánarblettur, sem viðreisnarstjórnin og sérstaklega Alþfl. skildu eftir. Öll þessi atriði og fjölmörg önnur hliðstæð verða menn að vega og meta, þegar þeir hugleiða kjör sín. Þar koma ekki aðeins til greina þær krónur, sem menn telja upp úr launaumslögunum heldur og sú samneysla, sem hefur verið stóraukin í tíð núv. ríkisstj., atvinnuöryggi og ný félagsleg þjónusta, sem kemur ekki síst láglaunafólki að gagni. Síðast, en ekki síst hét núv. stjórn því að losa Íslendinga við smán og niðurlægingu erlendrar hersetu, vísa á brott öllum erlendum her og afmá herstöðina á Miðnesheiði. Sá róður hefur orðið þyngri en ég gerði mér vonir um í upphafi. En 21. mars s.l. var þó gert samkomulag í ríkisstj. um alla áfanga þeirra sögulegu umskipta. Því samkomulagi verður ekki breytt nema með samþykki stjórnarflokkanna allra, og við höfum nú tök á að setja kosti því stórveldi, sem hefur setið yfir hlut okkar í meira en 30 ár og krafðist á sínum tíma herstöðva í heila öld. Allir hafa fylgst með því, á hve ofstækisfullan hátt viðreisnarflokkarnir hafa hamast gegn þeirri stefnu, að Íslendingar fengju að lífa einir og frjálsir í landi sínu, og kom það raunar fram í máli Matthíasar Á. Mathiesen áðan. Þar hafa þeir beitt fyrir sig hópi hrokafullra menntamanna, sem vert er að veita sérstaka athygli. Þetta eru sömu menntamennirnir, sem hafa búið til þá kenningu, að þeir eigi að hafa margfaldar tekjur á við verkafólk, vegna þess að þeir hafi orðið að þola þá áþján að stunda háskólanám árum saman, að verulegu leyti á kostnað þjóðarinnar. Þessir menntamenn telja sig svo hátt hafna yfir alþýðu manna, að þeir neita að taka þátt í almennum umræðufundum. Að mati þeirra eru Íslendingar ekki vitsmunaverur, heldur tölvufóður. Þegar athafnir þeirra eru gagnrýndar, eru viðbrögðin ekki þau að svara fyrir sig, heldur krefjast þess, að menn með vanþóknanlegar skoðanir verði dregnir fyrir rétt og dæmdir í tugthús. Þessir hrokafullu menntamenn, sem gerst hafa erindrekar erlends stórveldis og hernaðarbandalags, eru fyrirburi, sem íslendingar hafa ekki þekkt að marki í meira en 30 ár. Viðhorf þeirra geta orðið hættuleg lýðræði okkar, ef þeir stjórnmálaflokkar, sem styðja þá, komast til valda á nýjan leik. Ég nefni þessi mál öll, vegna þess að nú er tekist á um þjóðmálin í heild. Það eru ekki eingöngu tímabundin vandkvæði í efnahagsmálum, sem nú eru á dagskrá, heldur skilin milli hægri og vinstri, milli gróðahyggju og félagshyggju. Þær ráðstafanir, sem gera verður í efnahagsmálum til þess að stöðva verðbólgu, eru aðeins eitt verkefni af ákaflega mörgum, - verkefni, sem enginn þarf að láta vaxa sér í augum. Erfiðleikar ríkisstj. stafa ekki af því, að hún geti ekki náð samkomulagi um till., heldur af hinu, að félagshyggjustefna hefur ekki lengur nægan meiri hl. á Alþingi Íslendinga. Einn þeirra, sem mestu lofaði 1971, Bjarni Guðnason, hefur brugðist kjósendum sínum gersamlega. Hann er meira að segja horfinn frá andstöðu við hersetu og aðild Íslands að hernaðarbandalagi, eins og heyra mátti í sjónvarpsþætti nýlega. Það hefur verið furðulegt að fylgjast með því, hvernig þessi maður hefur á hálfu ári hlaupið sama skeið og fyrri methafi, Gylfi Þ. Gíslason, rann áður á áratug. Afleiðingin af hringsnúningi Bjarna Guðnasonar hefur orðið alger sjálfhelda á Alþ., jöfn atkv. milli hægri stefnu og vinstri stefnu í Nd. Og þessi aðstaða hefur verið hagnýtt til hins ítrasta. Frá því í des. í vetur hefur stjórnarandstaðan haft þá stefnu að fella öll stórmál fyrir ríkisstj., einnig mál, sem stjórnarandstaðan segist fylgja. Í sjónvarpsþættinum á dögunum lýsti Bjarni Guðnason meira að segja yfir því, að þótt stjórnin flytti hinar ágætustu till. í efnahagsmálum, mundi hann samt fella þær ásamt öðrum stjórnarandstæðingum. Þannig er nú verið að leika óprúttið, samviskulaust valdatafl á Alþingi Íslendinga. Það er sá raunverulegi stórvandi, sem víð er að etja og m.a. ástæðan fyrir þeim efnahagslega vanda, sem upp hefur komið að undanförnu. Það er staðreynd, sem öll þjóðin þarf að veita athygli, að stjórnarandstæðingar vilja hvorki gera grein fyrir till. sínum í efnahagsmálum né þora það. Þeir segjast aðeins ætla að fella allar till., sem fram verði bornar af ríkisstj. Í íslenskri stjórnmálasögu eru naumast dæmi áður um jafnsiðlaust ábyrgðarleysi. En vitneskja þjóðarinnar um raunveruleg áform þessara manna er staðfest á 10 ára viðreisnartímabili, sem ætti að vera flestum í fersku minni. Hér er því fyrst og fremst um pólitískan vanda að ræða. Þann vanda verður að leysa á stjórnmálavettvangi í almennum þingkosningum. Engum hefur dottið í hug að leggja til kosninga, án þess að gerðar verði ráðstafanir fyrst til þess að stöðva verðbólguna. En síðan á þjóðin heimtingu á að fá að kveða upp sinn dóm um það, hvort hún vill, að fylgt verði félagshyggju eða gróðahyggju við varanlegri lausn þeirra mála. Valdataflið hefur hins vegar þann tilgang að knýja ríkisstj. frá, án þess að þjóðin verði spurð um álit sitt, án þess að komi til þingkosninga á þessu ári, eins og greinilega hefur komið fram síðustu dagana. Þetta er sjálfur kjarni málsins. Takist stjórnarandstöðunni að ná því marki, mun hún ekki aðeins leysa efnahagsvandamálin einhliða á kostnað láglaunafólks, eins og viðreisnarflokkarnir hafa alltaf gert, hún mun ekki aðeins gera gróðaviðhorfin að ríkjandi stefnu á nýjan leik, heldur mun hún reyna að tryggja hersetu landsins um ófyrirsjáanlega framtíð. Og það er ekki síst þetta lokaatriði, sem veldur því, að nú er lagt á það ofurkapp að klófesta völdin strax með öllum ráðum, hvað sem það kostar, án þess að þjóðin sé spurð, án þess að efnt sé til kosninga í ár. Það er alveg rétt, sem sagt er, að núv. ríkisstj. er orðin of veik til þess að leysa vandamál þjóðfélagsins. En þeir, sem aðhyllast félagshyggju og vinstri stefnu, skyldu ekki einvörðungu leita að ástæðunum hjá okkur, sem sitjum í ríkisstj. eða Alþ., heldur skyggnast einnig í eigin barm. Verk okkar skipta vissulega máli, en við getum ekki barist með öðrum vopnum en þeim, sem okkur eru fengin. Okkur vinstri mönnum hættir við að sundrast og skiptast í andstæðar fylkingar, leyfa gróðahyggjuöflunum að deila og drottna. Við munum aldrei ná verulegum og varanlegum árangri, hvorki í efnahagsmálum né á öðrum sviðum, fyrr en okkur tekst að skipuleggja fjöldaflokk, sem einn getur tryggt völd, sem duga. Þarna er ég ekki að hugsa um þá svokölluðu sameiningu, sem nokkrir forsprakkar semja um sín á milli. Þarna er ég ekki að hugsa um flokk, sem aldrei getur endanlega gert það upp við sig, hvort hann er vinstri flokkur, miðflokkur eða kannske hægri flokkur. Ég er að hugsa um þá sameiningu, sem sprettur upp hjá fólkinu sjálfu. Ég er að hugsa um raunverulegan félagshyggjuflokk, sem stefnir að sósíalisma í samræmi við íslenskar aðstæður. Á undanförnum 6–7 árum hefur slík sameining verið að þróast á eðlilegan hátt innan Alþb. og í kringum það. Það var stórsigur Alþb. 1971, sem gerði vinstri stjórn óhjákvæmilega og hefur nú tryggt umfangsmiklar framfarir um þriggja ára skeið. Viðbrögð okkar við vandkvæðum í efnahagsmálum og sjálfheldu í stjórnmálum mega ekki verða þau að einblína á einhverja svokallaða forustumenn, heldur halda áfram hinni pólitísku sókn í þjóðfélaginu sjálfu. Þar bíða okkur nú kjörin verkefni á næsta leyti. Fram undan eru sveitarstjórnarkosningar, sem að þessu sinni hljóta að mótast af afstöðunni til landsmála í ríkari mæli en nokkru sinni fyrr. Úrslit þeirra geta ráðið miklu um þróunina á næstunni. Fram undan hljóta einnig að vera þingkosningar á þessu ári og vonandi frekar fyrr en seinna. Það er þar sem hin raunverulegu úrslit ráðast, en ekki í þeim samningum, sem okkur kann að takast að gera í pólitískri sjálfheldu á Alþ. Á næstunni verða völdin hjá ykkur, hlustendur góðir. Það er á ykkar ábyrgð að nota þau. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir íslendingar. Það var daufur ráðh., en samt reiður, sem var að ljúka máli sínu. Ræða hans bar þess glöggan vott, að honum er nú orðið ljóst, að valdaferli hans er að ljúka. En af hverju er hann reiður? Hann er reiður af því, að hann hafði búist við því að geta kvatt ráðherrastólinn með geislabaug um ennið. En nú hvílir á höfði hans þung þyrnikóróna, sem hann sjálfan svíður sáran undan og þjóðin horfir á með ugg og ótta. Ekki er ég í nokkrum vafa um, að sagan mun á sínum tíma fella þann dóm um núv. ríkisstj., að hún sé versta ríkisstj., sem setið hafi að völdum á Íslandi. Þetta er nú þegar ekki aðeins skoðun þeirra, sem í upphafi höfðu ótrú á stjórnarsamstarfinu, heldur vex þeirri skoðun ört fylgi meðal hinna, sem í upphafi voru því fylgjandi. Hvernig stendur á þessu? Skýringin er ekki flókin. Allir vita, að undanfarin þrjú ár hefur verið mesta góðæri, sem yfir landið hefur gengið. Enn í dag hafa allir atvinnu, það er meira að segja skortur á vinnuafli, og allir hafa fullar hendur fjár. Það er mikil velmegun á Íslandi. En menn skilja, að þetta er ekki að þakka góðri stjórn á landsmálum. Þetta er að þakka metverðlagi á íslenskum afurðum erlendis og miklum sjávarafla. En er þá ekki allt eins og það á að vera? Nei, það er eitthvað annað. Ástandið á líðandi stund er ágætt, en velmegunin stendur á brauðfótum. Það er þetta, sem hæstv, iðnrh., Magnús Kjartansson, skilur ekki. Það, sem er að, er, að í góðærinu undanfarið er smám saman búið að halda þannig á málum af þeim, sem ráða, og þá ekki síst Magnúsi Kjartanssyni, að framtíðin er voveifleg, meira að segja nánasta framtíð. Fyrir 6–7 árum dundu miklir erfiðleikar yfir þjóðina, verðfall á afurðum og aflabrestur. En þáv. ríkisstj. brást af myndarskap við erfiðleikunum. Árið 1971 var svo komið, að þjóðartekjurnar jukust meira en nokkru sinni fyrr eða um 12%. Síðan eru liðin 3 mestu góðærisár í sögu þjóðarinnar. Nú spá sérfræðingar ríkisstj. því, að á þessu ári, sjálfu þjóðhátíðarárinu, verði vöxtur þjóðartekna ekki nema sjöttungur þess, sem var, þegar ríkisstj. tók við völdum, eða ekki 2%. Hverju getur þetta verið öðru að kenna en lélegri landsstjórn? Getur nokkurt mannsbarn verið í vafa um það? Þegar svo er komið í einstöku góðæri, að verðbólga vex um 40%, hvað ber það vott um annað en óstjórn? Þegar kaupgjald hækkar um 60% á milli ára og kaup hinna tekjuháu hækkar miklu meira en hinna tekjulágu, hvað er það annað en stjórnleysi? Þegar afkastamestu fyrirtæki þjóðarinnar, skuttogararnir, tapa milljónum á mánuði, um hvað ber það vott annað en sjúkt atvinnulíf? Þegar mikilvægasta útflutningsgrein, frystiiðnaðurinn, sem hýr við hærra verðlag erlendis en nokkru sinni fyrr, sér fram á tap á árinu, sem telja verður í milljörðum, hvað sýnir það annað en að stjórnendur landsins hafa brugðist hlutverki sínu? Skynsamir menn hljóta að spyrja: Hvernig getur staðið á öðru eins og þessu, að einstakt góðæri skuli leiða til dæmalaus öngþveitis? Skýringarnar eru tvær. Annars vegar er ástæðan sú, að ríkisstj. hefur aldrei tekist að móta nokkra heildarstefnu í efnahagsmálum. Sem dæmi má nefna, að samfara geysilegum vexti í útflutningsatvinnuvegunum í kjölfar verðhækkana og aflaaukningar hefur ríkissjóður þrefaldað útgjöld sín. Það hefur átt að nota sömu peningana og sama vinnuaflið tvisvar. Það er auðvitað ekki hægt. Afleiðingin hefur orðið stjórnlaus verðbólga. Hin meginástæðan er sú, að ríkisstj. hefur ekki verið samhent. Frá upphafi hefur ríkt þar sundrung, meira að segja óheilindi. Um það skal ég nefna nokkur dæmi. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að ríkisstj. taldi útfærslu landhelginnar í 50 mílur eitt aðalmál sitt. Þótt flokkur minn hafi að vísu fremur kosið, að hin nýja landhelgi væri miðuð við landgrunnið, hefur hann af fullum drengskap stutt ríkisstj. í þessu máli. En hafa stjórnarflokkarnir komið drengilega fram hver við annan í þessu lífshagsmunamáli þjóðarinnar? Allir muna, að þegar deilan við Breta var komin á mjög alvarlegt stig, gerði forsrh. Íslands samkomulag við forsrh. Breta um hugsanlega lausn deilunnar. Auðvitað hafði íslenski forsrh. reynt að ná eins hagkvæmum samningi fyrir Íslendinga og hægt var. Hann átti rétt á því að fá stuðning þings og þjóðar. Og allir flokkar þingsins reyndust vilja styðja hann nema einn stjórnarflokkurinn. Þingflokkum Alþb, gerði samþykkt um að hafna samkomulaginu og gera forsrh, landsins ómerkan orða sinna. Hér var um einstakan ódrengskap að ræða. Að vísu sáu flestir þm. þeirra að sér, áður en lauk, en hug sinn voru þeir búnir að sýna. Annað aðalmál þessarar ríkisstj. var uppsögn varnarsamningsins. En af einhverjum ástæðum hafa ráðh. Alþb. ekki haldið fast á skoðunum sínum í þessu máli. Þeir létu það viðgangast, að 21/2 ár liðu, áður en Bandaríkjastjórn voru sýndar fyrstu till, íslensku ríkisstj. Og nú hefur Bandaríkjastjórn verið veittur svo langur frestur til þess að svara, að engum dettur í hug, að samningnum verði sagt upp eða nýr samningur gerður fyrr en eftir kosningar, sem sjálfir Alþb: ráðh, segjast vilja, að fari fram í haust. Hver getur verið skýringin á þessum einstaka aumingjaskap í þessu aðalmáli Alþb.? Ætli hún geti verið önnur en sú að nota málið til þess að bregða samstarfsflokkunum um svik og geta haldið áfram að nota málið sem áróðursmál í kosningum? Er ekki búið að koma í ljós í ótal málum, að Alþb: foringjarnir hafa meiri áhuga á áróðri en jákvæðri lausn mála. Í þriðja lagi skal ég nefna nýjasta hneykslismál ríkisstj., leyfin handa austur-þýsku togurunum til þess að skipta hér um áhafnir. Þessar leyfisveitingar voru réttlættar með því, að togararnir veiddu við Kanada og Nýfundnaland. Í dag las ég í Nd, orðrétt bréfaskipti austur- þýska sendiráðsins og utanrrn. Þar kemur fram, að umsókn austur-þýsku stjórnvaldanna var alls ekki bundin við togara, sem veiða við Kanada og Nýfundnaland, heldur almennt við togara, sem stunda úthafsveiðar, hvort sem er á Íslandsmiðum eða annars staðar. Hæstv. sjútvrh., Lúðvík Jósepssyni, var send þessi umsókn til umsagnar, og mælti hann með því, að hún yrði samþ. Hann stakk ekki upp á neinu skilyrði um, að leyfin yrðu bundin við þá togara eina, sem veiddu við Kanada og Nýfundnaland, og leyfið sem utanrrn, veitti samkv. meðmælum Lúðvíks Jósepssonar, var ekki bundið neinum slíkum skilyrðum. Undir þessum kringumstæðum eru þessar leyfisveitingar þvílíkt hneyksli, að ég gerði í dag kröfu til þess, að Lúðvík Jósepsson segði af sér ráðherraembætti. Það er ekki hægt að hafa í embætti sjútvrh. mann, sem hefur reynst jafn hörmulega glámskyggn á íslenska hagsmuni og hér hefur átt sér stað. Ef Lúðvík Jósepsson segir ekki af sér vegna þessara óafsakanlegu mistaka, ætti hæstv, forsrh, að biðjast lausnar fyrir hann. Slíkt mundi verða gert hvarvetna í nálægum löndum. Menn, sem fremja augljós afglöp, halda ekki ráðherraembættum sínum. Þá kem ég að fjórða atriðinu, sem sýnir sundrungina og óheilindin í ríkisstj. Það er yfirlýsing hæstv. iðnrh, Magnúsar Kjartanssonar, um, að stjórnarflokkarnir hafi allir heimilað forsrh. að rjúfa þing og boða til kosninga í haust. Auðvitað er það forsrh. eins að gefa slíkar yfirlýsingar. Það er upplýst, að iðnrh. hafði ekkert samráð haft við forsrh., áður en hann gaf þessa yfirlýsingu. Slíkt er ekki aðeins fullkominn skortur á mannasiðum, það er fyrst og fremst ódrengskapur í garð forsrh, og samstarfsflokka. Við þetta bætist svo, að allir þm. SF, bæði formaður flokksins og ráðh. hans, hafa lýst því yfir, að hæstv. iðnrh., Magnús Kjartansson, hafi farið með rangt mál í yfirlýsingu sinni. Er nú að undra, þótt almenningur spyrji, hvernig samstarf slíkra manna geti blessast? Og hefur það ekki í raun og veru verið svona frá byrjun, þótt nú komi það ljósara upp á yfirborðið, þegar sennilegt er, að stjórnarsamstarfið sé að sundrast? Ætli þarna sé ekki einmitt að leita einnar meginskýringarinnar á óstjórninni á Undanförnum árum? Í fimmta og síðasta lagi skal ég víkja að meðferð ríkisstj. á hugsanlegum ráðstöfunum gegn þeim efnahagsvanda, sem við blasir. í dag lagði ríkisstj. fram frv. um efnahagsráðstafanir, sem gilda eiga til nóvemberloka. Í grg. eru þau athyglisverðu ummæli, að sjálfir stjórnarflokkarnir hafi óbundnar hendur um einstök atriði frv., en í því eru m.a. ákvæði um lögbindingu kaupgjaldsvísitölu og ógildingu kauphækkana samkv. nýgerðum kjarasamningum, ef þær hafa verið meiri en 20%. Um frv. í heild hafa staðið harðvítugar deilur innan ríkisstj. Einn daginn hafa ráðh. Alþb. samþykkt vísitölubindinguna og kaupskerðinguna,en hinn daginn hafa þeir lýst sig andvíga. Enginn veit, hvað þeir segja að síðustu í þessu máli fremur en varðandi landhelgissamningana við Breta á sínum tíma. Þessum mönnum er ekki treystandi í einu né neinu. Ástand íslenskra efnahagsmála er nú því miður orðið þannig, að ríkisstj. ræður ekki lengur við það og á því auðvitað að segja af sér. Sundurlyndi innan ríkisstj. blasir nú einnig svo augljóslega við alþjóð, að stjórnin er ekki starfhæf. Á því öngþveiti, sem nú hefur skapast, er enginn önnur frambúðarlausn til en sú, að efnt verði sem fyrst til kosninga og þjóðinni veittur kostur á að fela ábyrgum og heiðarlegum mönnum að takast á við vandann. Það er eflaust rétt, að ekki eru til nein töfraorð, sem leysa þann ógnarvanda, sem við blasir, og ekki nein einföld allsherjarráð heldur. En eitt er víst: Ef tekist er á við vandamálin af djörfung og kjarki, af samhug og samheldni, ef horft er á framtíðarhag þjóðarheildarinnar, en ekki stundarhag einstaklingsins, ef góðvild og drengskapur eru látin ráða ferðinni, en ekki áróðurslöngun og metingur, ef um ærlegan vilja er að ræða til þess að gera það eitt, sem talið er rétt, þá er hægt að vinna bug á vandanum og varðveita velferð og velmegun á Íslandi.



Herra forseti. Góðir Íslendingar. Gamalt orðtak segir: Allt er þá þrennt er. Þriðja tilraunin til að vinna með kommúnistum að stjórn landsmála á Íslandi var gerð árið 1971 og hefur nú varað um nálega 3 ára skeið. Tvær fyrri tilraunir með þá í ráðherrasætum stóðu hins vegar aðeins 21/2 ár hvor, því að lengra var þrek þeirra og þol ekki. Allir starfandi stjórnmálaflokkar í landinu hafa tekið þátt í þessum tilraunum; m.a. til þess að sannprófa með eigin reynslu orð þeirra og yfirlýsingar um föðurlandsást og þjóðernisvitund, svo sem þeir hafa viljað láta í veðri vaka. Í öll þessi þrjú skipti hefur þjóðarbúið í upphafi staðið á þann veg, að ýmsir möguleikar hafa verið fyrir stjórnvöld til að gera hin vinsælli verk, sem svo eru nefnd, þ.e. að láta fjármunina renna örar um atvinnulífið og um sinn a.m.k. auka möguleika fólks til betri lífskjara. Svo sem öllum kosningabærum íslendingum er hins vegar kunnugt, hefur undirstaða allrar okkar velmegunar verið æði sveiflukennd. Eftir góðærin hafa oft komið erfiðleikatímabil. sem nauðsynlegt hefur reynst að yfirstíga, og þá oft með miður vinsælum stjórnarathöfnum. Það er þá, sem reynir á stjórnmálamenn og þá forustu, sem kjósendur hafa falið þeim, - ekki aðeins þegar vel árar, þá reynir lítt á þessa forustuhæfileika, heldur fyrst og fremst þegar í móti blæs, þegar erfiðleikarnir steðja að. Undantekningarlaust hafa kommúnistar þá ekki reynst vera meiri föðurlandsvinir en svo, að þá hafa þeir hlaupið af hólmi og þá ýmist sagt, að erfiðleikarnir, sem fram undan væru, séu sáralitlir og auðleysanlegir eða þá, ef ekki hefur reynst unnt að hlekkja þjóðina og leyna vandanum, sem stefnt er að af þeirra völdum, þá er hann að þeirra dómi ofureinfaldlega hinum að kenna. Um þessar mundir eru unglingar um land allt að þreyta sitt lokapróf. Alþb. og kommúnistar geta að sjálfsögðu ekki skýlt sér á bak við saklaus ungdómsár í íslenskum stjórnmálum, til þess hafa þeir fengið of mörg tækifæri til að taka prófið upp aftur. Það eina, sem fræðarar þeirra í íslenskum málefnum sérstaklega geta álasað sér fyrir, er að áminna þá ekki á réttum tíma um tilgangsleysið í því að láta þá taka yfirleitt nokkurt próf. Þeir hafa þegar fengið þrem möguleikum of mikið. Það þætti ekki manndómsmerki af húsbónda að ganga af heimili sínu frá konu og börnum, þegar mótlæti eða andbyr mætti afkomu heimilisins, ekki síst ef hann gæti sjálfum sér um það kennt. Slíka framkomu vilja kommúnistarnir í Alþb. telja íslenskum almenningi trú um, að sé í þágu íslenskrar alþýðu og sérstakt merki þeirra um þjóðerniskennd og verndun efnalegs sjálfstæðis þjóðarinnar. Verndun sjálfstæðis þjóðarinnar að dómi kommúnista er m.a. fólgin í því „trausti“ á íslensku þjóðinni, að hún geti ekki valið á milli íslenskrar og erlendrar sjónvarpsdagskrár, en hún má að þeirra dómi sjá sömu myndirnar, aðeins ef þær eru sýndar í íslenska sjónvarpinu. Enn þá megum við þó að þeirra dómi fara í bókabúð og kaupa íslensk og erlend rit eftir eigin vali. Væri nú ekki meira samræmi í því af þeirra hálfu að taka þennan valrétt einnig af fólki og þeir hinir sömu menn flyttu till. um takmörkun á bóka og blaðakaupum almennings, svona rétt til að vera meira og í betri takt við húsbændurna austan tjalds? Slík ráðstöfun kæmi almenningi áreiðanlega ekki meira á óvart en vantraustið, sem í því felst að mega ekki ráða vali á innlendan og erlendum sjónvarpsdagskrám. Mikið hljóta frændur vorir á Norðurlöndum og í Mið-Evrópu að vera þroskaðri en við Íslendingar. Þar geta menn séð í einu og sama sjónvarpstæki dagskrár frá allt að 4–5 þjóðlöndum, og engum manni kemur til hugar að amast við því. Hvernig förum við svo að, þegar sjónvarpshnettir fara að endurvarpa dagskrám frá fjarlægustu heimshornum innan fárra ára? Svo langt er gengið í þessum efnum, að eftir kostnaðarsamar utanlandsstefnur sendinefnda með ráðh. í fararbroddi er talið til stórsigra í svonefndu herstöðvarmáli, að draga muni úr styrkleika hinnar erlendu sjónvarpsstöðvar. Þá eru þau lítilþæg, samtökin, sem að baki þessum kröfum stóðu, ef þetta verða taldar efndir á gefnum loforðum kommúnista. Þegar rætt er um efndir Alþb, á gefnum loforðum, er ekki úr vegi að minnast á afskipti þeirra af verkalýðsmálum, Í þeim efnum deildu þeir mjög hart á fyrrv. ríkisstj, fyrir kauprán og arðrán íslenskrar alþýðu, svo að notuð séu þeirra eigin orð. Röksemdirnar fyrir þessum fullyrðingum voru þær, sem þeir nefndu fikt þáv. ríkisstj. með vísitöluna og frestun um sinn á greiðslu verðlagsuppbótar. Nákvæmlega sömu aðgerðir í dag, þegar þeir sjálfir sitja í ráðherrastólum, heita þá ofureinfaldlega endurskoðun vísitölunnar. Sú ákvörðun er einnig tekin, áður en undirskriftablekið á nýgerðum kjarasamningum er þornað. Þá var siglt til síðustu kjarasamninga með slagorðunum: Kauphækkun til þeirra lægst launuðu. - Allir vita nú og finna á launaumslögum sínum, að einnig hér voru efndirnar svik og ósannindi. Jafnvel landhelgismálið varð hæstv. forsrh, að taka úr þeirra höndum, til að á því fengist bráðabirgðalausn. Var þó einhugur þings og þjóðar um það mál. Skattamál voru mjög á vörum kommúnista í tíð fyrrv. ríkisstj., og áttu þeir vart nógu sterk lýsingarorð til að lýsa ranglæti skatta, meðan þeir voru utan ríkisstj. Þá var óspart leitað til miðlaunaflokkanna í ríkiskerfinu og iðnaðarmanna um fylgi til lausnar á þeim óréttmætu skattaálögum, sem þá giltu að þeirra eigin sögn. Hvað finnst þessum aðilum nú um efndirnar á loforðum um skattalækkun? Í tíð fyrrv. ríkisstj, voru það landráð og föðurlandssvik að semja við erlenda aðila um iðnrekstur hér á landi, sbr. alúminíumsamningana. Í dag telur hæstv, iðnrh, það sem eina af sínum fegurstu rósum að hafa náð samningum við bandarískan auðhring um hliðstæðan atvinnurekstur hér á landi. Þá var það einnig eitt af ádeiluefnum kommúnista á fyrrv. ríkisstj., að hún hefði beitt gengisfellingu til lausnar aðsteðjandi efnahagsvanda. Samkv. yfirlýsingu form. Alþb. heita nú næstum mánaðarlegar gengisfellingar að láta krónuna síga. Það er því nákvæmlega sama, hvert litið er. Það af gefnum loforðum, sem ekki hefur verið svikið, hefur verið látið ógert, og mun það þó sennilega vera talin betri hliðin á starfi þeirra, er fram líða stundir og allur sannleikurinn verður alþjóð ljós. Enginn þarf að gera því skóna, að í því, sem nú þegar er upplýst um gang efnahagsmála, sem þó er nægjanlegt hverjum þjóðhollum Íslendingi til andvöku, að finna allan sannleikann. Því miður er enn þá ekki séð fyrir þann enda. Með hvaða hætti er og hægt til að ætlast, að menn, sem hafa varið manndómsárum sínum í niðurrifsstörf og svívirðingar um einstaklinga og hópa manna, geti allt í einu farið að vinna ábyrg og jákvæð störf. Alþfl. hefur það sem af er þessu kjörtímabili, svo sem í öllu starfi sínu fyrr og síðar, í nálega 60 ár, sýnt fulla ábyrgð í störfum, jafnt innan ríkisstj. sem utan, fylgt fram þeim málum, sem hann hefur talið í samræmi við stefnu sina og horfa til almannaheilla, án tillits til þess, hver þau hefur flutt. Alþfl. hefur einnig átt frumkvæði að mörgum málum, sem nánar mun um fjallað af öðrum fulltrúum flokksins hér í kvöld. Niðurstaðan af þessum lauslegu hugleiðingum, þar sem þó er aðeins tæpt á því helsta í starfi kommúnistanna í Alþb. í núv. ríkisstj., er því sú, að þeir hafa enn reist og undirstrikað á legstein fyrri vinstri stjórna orðið „ósamstarfshæfir“, og þá sér í lagi vegna brigðmælgi sinnar og blekkinga. Skiptir í því efni ekki máli, hvort þeir hlaupast frá þeim vanda, er n.í steðjar að, í dag eða eftir 3–4 mánuði. Þjóðina alla skiptir það hins vegar miklu að losna við þá úr ráðherrasætum hið allra fyrsta og áður en sá vandi, sem þeir hafa skapað, verður alls óviðráðanlegur. Lokaniðurstaðan verður því tvímælalaust sú, að á meðan ríkisstj. ber kommúnistameinið í brjósti sér, er henni engra góðra verka treystandi. Hún er sjálfri sér sundurþykk, sbr. yfirlýsingar ráðh, síðustu daga. Þess vegna ber henni að víkja. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Ábúendur, sem flosnuðu upp úr stjórnarráði Íslands eftir síðustu alþingiskosningar, höfðu orð á því, að þeir gengju frá góðu búi, spáðu, að hinir, sem við tóku, mundu reynast iðnastir við að sólunda fyrningum úr sjóðum, sem fyrirrennararnir hefðu dregið saman í forðabúr og kistuhandraða, En verði því með réttu haldið fram, að búskapur viðreisnarstjórnarinnar hafi verið að risa á réttan kjöl eftir áralanga búsveltu, um þær mundir sem hún lét af völdum, þá er ekki um að villast, að núv. ríkisstj. hefur búið stórum betur. Sjóðirnir góðu, gjaldeyrisvarasjóður og verðjöfnunarsjóður, eru á sínum stað og hafa gildnað fremur en rýrnað. En samtímis hefur bússtofninn blómgast, tækjakostur búsins eflst meira en dæmi eru til á svo skömmu skeiði og viðurgerningur við heimafólk borið af öllu, sem áður hefur þekkst á heimilinu því. Ofan á allt þetta hefur svo landareignin verið stækkuð, svo að um munar. Vænn geiri af þrætublettinum gamla á hafinu hefur verið helgaður þjóðarbúi Íslendinga og þannig haldið á málum, að þeir, sem við er að deila, hafa ýmist dregið sig í hlé eða sætt sig við stórfellda skerðingu á fyrri nytjum. Órækastur vitnisburður um raunhæft gildi útfærslunnar eru þau ummæli eins þeirra skipherra, sem mest mæðir á að gæta hins vota vallar, að landhelgisgæsla á liðnum vetri hafi verið sú auðveldasta og árangursríkasta í manna minnum. En ekki nægir það eitt að helga sér sjávarnytjarnar. Til að þær verði björg í bú, þarf að efla skipastólinn, sem djúpmiðin nytjar, og svo sannarlega hefur það verið gert. Enginn gerist til að mæla bót viðskilnaði fyrri húsbænda í þeirri grein, sem skildu svo við togaraflotann, að hann var drabbaður niður og vinnslustöðvar í heilum landshlutum skorti verkefni mikinn hluta ársins. Nú hefur skipastóllinn verið endurnýjaður, svo að algjör umskipti eru orðin í atvinnuskilyrðum viða um land, og á þó enn eftir að bætast drjúgum við. Svo gagnger eru umskiptin, svo rækilega hefur hlutur strjálbýlisins verið bættur og jafnvægið í þjóðarbúskapnum þar með treyst öllum í hag, að nú gætir þess í fyrsta skipti um langan aldur, að fólksflutningar beinast einkum úr þröngbýlinu í þjónustumiðstöðinni hér við Faxaflóa, til frumframleiðslustöðvanna dreifðu í öðrum landsfjórðungum. Vinnslustöðvunum í landi, sem margfalda verðmæti aflans, hefur ekki siður verið sinnt en skipastólnum. Heildaráætlun um endurnýjun frystihúsa og umbætur á þeim er í framkvæmd. Lögð hafa verið drög að skipulegri þróun lagmetisiðnaðar. Vélvæðingu í fiskiðnaði fleygir fram. Og í sumar tengir vegur umhverfis samfellda landareign íslensku þjóðarinnar byggðirnar eystra og vestra, syðra og nyrðra í fyrsta skipti í 11 alda búsetu hennar í landinu. Jafnframt þessum stórstigu og fjárfreku framkvæmdum hefur verið haldið uppi á Íslandi lífskjörum, sem teljast með þeim bestu, sem þekkjast, og eru tvímælalaust jafnbetri en í öðrum löndum, sem við helst berum okkur saman við. Framleiðninni, sem lífskjörin hyggjast á, hefur þar að auki verið náð, án þess að meiri háttar spjöllum valdi á umhverfi né mengun á lífslofti, þó að ljóst sé orðið, að í því efni verði héðan í frá að fara með fullri varúð og strangri aðgát. Að sjálfsögðu er það, sem vel hefur gengið og til heilla horfir, ekki ríkisstjórn né þingmeirihluta einum að þakka nú frekar en endranær. Fram á s.l. ár var hagsveiflan í heiminum okkur Íslendingum einkar hagstæð. Verðlag á helstu útflutningsafurðum okkar sté hraðar en verð á aðkeyptum tilföngum og bætti okkur viðskiptakjörin. En hagsveiflur á heimsmarkaði, jafnt og í okkar þrönga hagkerfi, hníga og risa með ýmsu móti. Nú hefur það gerst á liðnum vetri, að rísandi verðbólguöldur, bæði utan að og innan frá, hrannast samtímis að íslenska hagkerfinu. Verðlag þýðingarmikilla útflutningsgreina á heimsmarkaði stendur í stað eða lækkar, jafnframt því sem verð á innflutningi hækkar og í sumum ómissandi vöruflokkum hraðar en nokkru sinni áður. Leita verður allt aftur til stríðsársins 117 til að finna samjöfnuð um hækkanir innflutningsverðlags. Samtímis ber svo við í kjarasamningum, að á síðasta stigi samningsgerðar virða nokkrir hagsmunahópar að vettugi markaða stefnu heildarsamtakanna í kjaramálum. Sú stefna var í því fólgin, að við ríkjandi aðstæður bæri að leggja áherslu á kjarajöfnun á þann veg, að raunhæf kjarabót, sem um gat verið að ræða, eins og málum var háttað, kæmi fyrst og fremst í hlut þeirra lægst launuðu. Aðrir, sem betur eru settir, yrðu að svo stöddu að leggja megináherslu á að halda sínu og drýgja raungildi þess, sér í lagi með skattkerfishreytingu. En það var öðru nær en að þessi raunhæfa og réttláta stefna fengi að ráða, þegar frá voru taldir kjarasamningar BSRB og rammasamningur ASÍ. Þess í stað hófst sannkallað launakapphlaup einstakra hagsmunahópa, sem ekki er enn séð fyrir endann á og magnar verðbólguflóðið, sem fyrir var. Á undanförnum uppgangsárum hefur verið leitast við að láta vaxandi ráðstöfunartekjur ná til allra, þó að ýmislegt skorti á, að dreifingin hafi verið eins og ákjósanlegt væri frá sjónarmiði félagslegs réttlætis. En þegar hagur þjóðarinnar þrengist miðað við þróun síðustu ára, er enn brýnna en áður, að kjörum sé þannig skipt, að það, sem aflögu er, komi þar niður, sem þörfin er mest. Sé þessa ekki gætt, komi til launakapphlaups, þar sem hver hagsmunahópur reynir að olnboga sig áfram eftir fremstu getu, hlýtur af að hljótast stóraukið launamisrétti, þar sem þeir meiri máttar hrifsa til sín af hinum, sem minna bera úr býtum. Það ætti ekki að þurfa að brýna fyrir mönnum, að niðurstaðan af efnahagskollsteypum og verðbólguholskeflum er ævinlega að færa fjármuni frá þeim, sem lítið hafa fyrir, í hendur þeirra, sem betur eru settir. því er viðnám við vaxandi verðbólgu skylda stjórnar, sem aðhyllist sjónarmið félagslegs réttlætis. Svo er fyrir að þakka, að enn er ekki óbætanlegur skaði skeður. Það, sem við er að fást, er í rauninni aðlögunarvandamál. Menn verða að gera sér grein fyrir, að vegna utanaðkomandi aðstæðna getur ekki sem stendur verið um að ræða eins öra aukningu á ráðstöfunartekjum og átt hefur sér stað um skeið. Sé aðvörunarmerkjunum ekki sinnt, vita allir, hvernig fer: samdráttur hefst, atvinna minnkar og verður stopul, gjaldeyrisforði þverr, lánstraust erlendis fer forgörðum, framkvæmdagetan til að búa í haginn fyrir framtíðina dvínar, og því hærra sem verðbólguholskeflan fær að risa, án þess að að sé gert, þeim mun dýpri reynist öldudalurinn, sem á eftir fer. Í dag var lagt fram á Alþ. frv. ríkisstj, um aðgerðir til að veita verðbólgunni viðnám. Þótt þar séu einstök atriði, sem við í SF hefðum kosið að haga á annan veg, taldi ég einsýnt að standa að flutningi þess. Frv. fjallar um bráðabirgðaráðstafanir fram til nóvemberloka í því skyni að hefta fyrirsjáanlegar víxlhækkanir verðlags og kaupgjalds, sem ógna mundu atvinnuöryggi og framtíðarhagvexti, væri ekkert að gert. Ákvæði frv. verða kynnt í fréttum, svo að ég tel ekki rétt að verja takmörkuðum ræðutíma í að rekja þau. En meginmarkmið með frv. eru þessi: Að stuðla að því, að full atvinna haldist. Vernda kjör hinna lægst launuðu. Tryggja innlent fjármagn til nauðsynlegra framkvæmda, og reisa skorður við verðbólgubraski með sparifé þjóðarinnar. Rétt er, að það komi fram, að stjórnarflokkarnir voru ekki á einu máli hversu haga skyldi samráði við hagsmunasamtök launþega og aðra samningsaðila á vinnumarkaði um sum þau atriði, sem í frv. felast. Slíkar viðræður eru þó hafnar og verður haldið áfram. En í mínum augum skiptir það höfuðmáli, að þjóðin á heimtingu á að fá að sjá það Alþ., sem hún kaus fyrir 3 árum, takast á fyrir opnum tjöldum við vandann, sem við er að etja. Úr því að stuðningsflokkar ríkisstj. náðu málefnalegri samstöðu um meginefni tillögugerðar um úrræði til að mæta aðsteðjandi erfiðleikum, var að mínum dómi allsendis ótækt, að skiptar skoðanir um málsmeðferð væru látnar koma í veg fyrir, að þeir legðu frv. um viðnám við verðbólguháskanum fyrir Alþingi. Frv. það arna fjallar að verulegu leyti um bráðabirgðaráðstafanir, sem eiga að gilda um takmarkaðan tíma. Markmiðið með því er að veita tóm til að undirbúa þær kerfisbreyt., sem líklegastar þykja til að búa svo um hnúta, að verðbólguþróun verði íslensku þjóðarbúi viðráðanlegri en reynst hefur um langt skeið. Mönnum er af langri reynslu margra ríkisstj. á mörgum kjörtímabilum fullkunnugt um ýmsa óþægilega agnúa á skipan peningamála, skattamála og kjaramála, sem unnt er að ráða bót á, ef menn taka í sig pólitískan kjark og áræða að láta heildarhagsmuni ganga fyrir sérhagsmunum, þótt rótgrónir og illvígir kunni að vera. Tími er til kominn, að við hérna í þingsölunum áttum okkur á því, að það eru sjálfstæðir einstaklingar, sem kjósa til Alþ., en hvorki fyrirtæki, sérhagsmunahópar né áróðursmálgögn þeirra. Viljinn til að víkja út af troðnum slóðum, sem reynst hafa leiða í efnahagsógöngur, a.m.k. einu sinni á kjörtímabili, er vakandi með þjóðinni, og þeir, sem hún hefur falið umboð sitt, mega með engu móti láta sinn hlut eftir liggja. En hvaða líkur eru á, að frv. ríkisstj. nái fram að ganga, þar sem svo er komið eftir brotthlaup eins þm. úr stjórnarliðinu, að stjórnarandstaðan hefur stöðvunarvald í annarri þd.? Um það skal engu spáð á þessari stundu, enda verður ekki langt að bíða, að sú gáta ráðist. En það vil ég fullyrða, að ríkisstj. og stuðningsflokkar hennar hafa, síðan ríkjandi ástand kom upp á Alþ., sýnt ótvíræðan vilja til að leita samkomulags til að koma fram þýðingarmiklum málum, og svo mun enn verða í þetta skipti. Við erum með afdrifaríkara mál í höndum en svo, að það megi koðna niður í sjálfheldu fyrir þá sök, að atkvæði geta staðið jöfn í Nd. Á þessu þingi er komið meira en nóg af pólitískri hrekkvísi, þótt tólfunum kastaði, þegar nokkrir þm. Sjálfstfl. tóku upp ofsafengna baráttu gegn bráðabirgðasamkomulaginu við Breta, til að storka þeim þm, stjórnarflokkanna, sem þeir vissu trega til fylgis við málið. Nú hefur reynslan afsannað allar hrakspár, sem þá voru í frammi hafðar, en söm er þeirra gerð, sem þá létu illum látum. Nú fer þjóðhátíð í hönd, sem kostað hefur verið kapps um, að þannig yrði minnst, að þjóðinni væri til sóma. Það væri léleg frammistaða Alþ. á þjóðhátíðarárinu ef það léti ásannast, að fulltrúar þjóðarinnar réðu ekki við vanda, sem að drjúgum hluta er heimatilbúinn og enn er tóm til að afstýra að verulegu leyti. Nú þurfa íslendingar, en þó sér í lagi þeir, sem hlotið hafa sæti á löggjafarsamkomu þjóðarinnar, að sýna, að þeir eigi þau sterku bein, sem samkv. hinu fornkveðna þarf til að þola góða daga. Við höfum um skeið átt betri daga en nokkur önnur kynslóð, sem búið hefur í þessu landi. Nú reynir á, hvort okkur auðnast að búa svo í haginn, að vel rætist úr, þó að hagurinn þrengist í bili, hvort við kjósum að búa svo um hnúta, að þeir, sem síst geta borið hönd fyrir höfuð sér í lífsbaráttunni, hljóti, hvað sem á bjátar, sinn deilda verð, eða hvort réttur hins sterkara til að hrifsa það, sem hönd á festir, skuli ríkja. Fleira er í húfi en það eitt, hvort félagslegt réttlæti skuli virt, þegar lífsgæðum er skipt milli landsins barna. Það verður aldrei of oft endurtekið, að efnahagslegt sjálfstæði er undirstaðan undir stjórnarfarslegu sjálfstæði. Vilji Íslendingar koma fram af fullri reisn á meðal þjóða heimsins, verða þeir að kunna að sjá sér farborða sjálfir, hafa svigrúm til að beina viðskiptum sínum þangað, sem hagstæðast er á hverjum tíma, eiga aðgang að þeim lánamörkuðum, sem best kjör bjóða. Þeir, sem óska eftir, að við getum í yfirstandandi lotu haldið fast á málstað okkar gagnvart Bandaríkjamönnum í viðræðunum um afléttingu hersetu í landinu, skyldu minnast þess, að afleiðingar gáleysislegrar fjármálastjórnar áttu sinn ríka þátt í því að auðvelda Bandaríkjamönnum að ná hér hernaðarítökum eftir lok heimsstyrjaldarinnar síðari. Nú er hagur landsmanna góður og aðstaðan til að treysta hann enn betur, þegar fram líða stundir, er sterk. Orkulindir landsins vaxa að verðmæti og eru sú uppspretta, sem komandi kynslóðir eiga eftir að sækja í hagsæld öðrum fremur. Þar bíða risavaxin verkefni, sem óhjákvæmilegt er að afla aðfengins fjármagns til að leysa. En því aðeins hefur þjóðin full tök á að ákveða, hvernig orkugjafarnir eru notaðir, og tryggja, að arðurinn af þeim nýtist fyrst og fremst Íslendingum, að hún hafi fjárhagslegt bolmagn og svigrúm til að velja og hafna með þjóðarhagsmuni eina að leiðarljósi, hverja kjósa beri til samstarfs. Lengi mætti þannig rekja víðtæk og afdrifarík eftirköst þess, hvernig Alþ. auðnast að ráða til lykta því máli, sem kemur til meðferðar síðustu daga þessa þinghalds. - Þökk þeim, sem hlýddu.



Herra forseti. Góðir Íslendingar. Alþjóð hlýtur að hafa komið það nokkuð spánskt fyrir sjónir, þegar forseti Sþ. fyrr í kvöld kynnti mig utan flokka, en ég er eins og kunnugt er form. Frjálslynda flokksins. Og kyndugt má það heita, að mér skuli skammtaður minni ræðutími en öðrum stjórnmálafl. Varla getur það kallast jafnrétti að gefa Frjálslynda flokknum kost á að koma skoðunum sínum á framfæri við alþjóð á helmingi skemmri tíma en öðrum flokkum. En af þessu leiðir, að ég verð að fara fljótt yfir sögu, og mun ég leitast við það hér á eftir að fara nokkrum orðum um efnahagsástandið og þörfina á endurnýjun íslenskra stjórnmála. En áður en ég sný mér að því, þykir mér rétt að víkja örstutt að tveimur stórmálum. Hljótt hefur verið í kringum landhelgismálið eftir samningana við Breta, sem að mínu mati fólu í sér frestun á útfærslu fiskveiðilögsögunnar í 50 mílur. Þó gerast þeir furðulegu atburðir, að Bretar halda áfram málssókn gegn okkur Íslendingum við Alþjóðadómstólinn í Haag, þrátt fyrir samningana. Mun einstakt, þegar tveir deiluaðilar semja, að þá skuli ekki falla niður málaferli milli þeirra. Sýnir þetta glögglega, hversu slælega var frá málum gengið. Nú veltur á öllu, að við Íslendingar höldum vöku okkar í þessu máli og leiðum það til fulls sigurs. Hitt atriðið er varnarmálin. - Eins og kunnugt er, eru Bandaríkjamenn um þessar mundir að kynna sér till. ríkisstj. Mál þetta hefur dregist furðanlega á langinn. Væri mjög æskilegt, að málsaðilar kæmust að sameiginlegri niðurstöðu, og kæmist þá nokkur kyrrð á þetta mál, sem hefur valdið svo miklu umróti í hugum Íslendinga að undanförnu. En takist ekki að leysa málið þannig, er bersýnilegt, að hin eina pólitíska lausn er þjóðaratkvæði. Það er uggvænlegt að lesa skýrslu hagrannsóknadeildar Framkvæmdastofnunarinnar, þar sem klifað er á því, að ástandið í efnahagsmálum sé svo háskalegt, að víð blasi á næstunni stöðvun ýmissa undirstöðuatvinnugreina og atvinnuleysi, verði ekki hið bráðasta gripið til róttækra ráðstafana. Meðal þeirra válegu tíðinda, sem skýrslan hermir frá, má telja, að þjóðartekjur vaxi aðeins um tæp 2% á árinu, en launin um 60%, kaupgreiðsluvísitala hækki um hvorki meira né minna en tæp 14% 1. júní n.k., 2–3 milljarða kr. vanti til að tryggja áframhaldandi rekstur frystihúsa, togara og þorskveiðibátaflotans, viðskiptahallinn verði um 8 milljarðar kr. á árinu, fjárfestingasjóðir séu nálega tómir, 2 milljarða vanti í tekjur til fjárlaga o.s.frv. Venjulegir menn telja, að hér sé sannarlega vá fyrir dyrum. En til eru óvenjulegir menn, sem láta eins og ekkert sé, tala um velmegunarvandamál, þegar atvinnufyrirtæki eru að stöðvast og atvinnuleysi á næsta leiti. Og á þeirra tungu heitir stjórnleysi í fjárfestingarmálum framkvæmdagleði. En þetta má heita grátt gaman, þegar sömu menn eru að leggja til nú að skerða kjör láglaunafólks og rifta gerðum kjarasamningum til að leysa velmegunarvandann. Hvernig má það vera, að upp skuli koma efnahagslegt hættuástand á tímum góðæris til sjávar og sveita. Ráða hér veðurguðirnir eða náttúrulögmálin? Ber enginn ábyrgðina? Undirrótin að þessum vanda er vitaskuld sú ófreskja, sem verðbólga nefnist. Henni er ekki lengur stjórnað, heldur hefur hún tekið við stjórninni í samfélaginu, gersýkt efnahagslíf þjóðarinnar, lagt í helsi vitund hennar, brenglað verðmætamat hennar og ruglað hana í ríminu. Fyrir hana og í kringum hana er dansinn stiginn, og er hann orðinn tryllingslegri en menn þekkja í annan tíma hér á landi. Verðbólgan er alþjóðlegt fyrirhæri, og það eru engar leiðir til fyrir okkur Íslendinga að kveða hana niður með öllu, en halda má henni í skefjum, svo að hún verði svipuð eða litlu meiri en í helstu nágranna- og viðskiptalöndum okkar. En hvernig hefur til tekist? S.I. ár jókst verðbólgan um tæp 30% eða þrisvar sinnum meir en í nálægum löndum, og vorum við Íslendingar í sérflokki í Evrópu ásamt Grikkjum. Og nú er gert ráð fyrir, að verðbólguvöxturinn á árinu verði allt að 50%. Hvort sem mönnum líkar betur eða verr, er það staðreynd, að um þriðjungur verðbólgunnar er af erlendum toga, en tveir þriðjungar af innlendum toga. Þetta er meginskýringin á þeim efnahagsvanda, sem við er að etja, þótt hér komi inn í hækkandi olíuverð og lækkandi verðlag frystra fiskafurða á Bandaríkjamarkaði. Það er látið í veðri vaka í afsökunarskyni, að það sé engin nýlunda, þó að efnahagsöngþveiti verði með þjóðinni. En það er enginn skýring. Hér ráða ekki veðurguðirnir, ekki náttúrulög málin, heldur á slæm landsstjórn sökina. Hún verður ekki leyst frá ábyrgð, svo framarlega sem gert er ráð fyrir því, að hún eigi að stjórna landinu. Það var vissulega vorhugur með þjóðinni, þegar núv. ríkisstj. tók við fyrir 3 árum. Að baki var viðreisnarskeiðið, tími atvinnuleysisins, landflótta, gengisfellinga og athafnatregðu, og þjóðin var svo lánsöm, að þegar núv. ríkisstj. tók við, þrefölduðust íslenskar sjávarafurðir í verði á Bandaríkjamarkaði á árunum 1971–1973. Það var því ekki að undra, að ríkisstj. hafði allar forsendur með styrkri forustu að sitja út allt kjörtímabilið og láta margt gott af sér leiða. Ég hef aldrei dregið í efa, að ríkisstj. hafi haft góðan vilja til góðra verka, og auðvitað hefur hún komið ýmsu góðu til leiðar. Má minna t.d. á eflingu, atvinnulífs víða um land og aukningu tryggingabóta. En nú var efnahagsvandinn í raun allur annar en á viðreisnartímanum. Í stað þess að berjast gegn atvinnuleysi og samdrætti í atvinnulífinu varð að fara með mikilli gát í sakirnar sökum þenslu, eftirspurnar eftir vörum, þjónustu og vinnuafli, en það var látið reka á reiðanum. Hvergi vottaði fyrir viðleitni að hamla á móti verðbólguófreskjunni, heldur þvert á móti kynt undir á margvíslegan hátt, svo sem uppsprengdum fjárlögum og stórkostlegum erlendum lántökum til ýmissa framkvæmda, þótt vinnuafl væri nýtt fyrir til hins ítrasta. Jafnframt skorti aðhald og ráðdeild í ríkisrekstrinum. Brotin var sú meginregla, að ekki er unnt að eyða meiru til langframa en aflað er, án þess að allt fari úr skorðum, og á þetta jafnt við ríkisbúskapinn, sem hvert og eitt einstakt heimili. En aðhaldsleysi ríkisstj. örvaði að sjálfsögðu þá miklu kröfugerðarpólitík, sem nú setur mark sitt á þjóðfélagið og nálgast nú fullkomið stjóraleysi. Má því til sönnunar benda á nýgerða kjarasamninga. Það má heita, að látlaus ófriður hafi ríkt á vinnumarkaðinum undanfarna mánuði, sem sýnir, að endurskoða þurfi vinnulöggjöfina. Ríkisstj. og samninganefnd ASÍ boðuðu þá stefnu, sem allir tóku undir, að bæta einkum kjör láglaunafólks. Niðurstaðan varð þveröfug. Dagsbrúnarmenn fengu um 18–19% hækkun, svipað og iðnverkafólk og verslunarmenn, en aðrar stéttir tekjuhærri hafa fengið allt að 40% hækkun. Hver ber ábyrgðina? Ríkisstj. segir. Ekki ég. Samninganefnd ASÍ segir: Ekki ég. Að sjálfsögðu bera þessir aðilar fulla ábyrgð á gangi mála, og það sýnir, að forusta þeirra hefur brugðist. Ríkisstj. verður að hafa ákveðna launapólitík, sem tekur mið af getu þjóðarbúsins, og standa við hana. Í stað þess fór allt úr böndum, vandanum ýtt á undan sér með því að velta launahækkunum inn í verðlagið. Þar með eru launabætur jafnharðan teknar af launafólki og verðbólgan mögnuð. Og nú blasir við sú hörmulega staðreynd, að láglaunafólkið stendur verr að vígi eftir en áður og hópar opinberra starfsmanna heyja nú hálfopinber verkföll til að fá fram leiðréttingu mála sinna. Það sætir furðu, að samninganefnd ASi skuli standa að því að samþykkja hækkun söluskatts um 5 stig. Satt að segja virðist verkalýðsforustunni ekki sjálfrátt, enda er hún bersýnilega lömuð af flokkspólitískum viðhorfum. En þróun kjaramálanna sýnir, svo að ekki verður um villst, að ríkisstj. er litt til forustu fallin. Mér varð smám saman ljóst, að ríkisstj. væri sá kálfur, sem hleypt er út á vorin og hleypur í fjóshauginn. Gengisfellingin í des. 1972., þar sem krónan var felld um 10.7% gagnvart dollar, var einhver sú mesta glópska í efnahagsmálum síðustu áratuga, sem ég veit dæmi um. Þessi gengisfelling var heimatilbúin og reyndist hinn mesti verðbólguvaldur, og þar með tel ég, að ríkisstj. hafi gefist upp við að reyna að sporna gegn verðbólgunni. Þetta urðu mér að sjálfsögðu mikil vonbrigði, því að ég var eindreginn stuðningsmaður ríkisstj., þegar hún var mynduð, enda sagði ég mig úr þingflokki SF, sem höfðu knúið gengisfellingu í gegn með hótun um stjórnarslit. En gengisfellingin er ekki eina atriðið, sem svikið hefur verið í málefnasamningi ríkisstj. Ef menn vilja hlutdrægnislaust gera sér grein fyrir stefnu ríkisstj. í efnahagsmálum, er eðlilegast að hafa málefnasamninginn til hliðsjónar. Þá kemur í ljós, að þar stendur ekki steinn yfir steini, og skal það ekki rakið frekar. Þegar loks ríkisstj. lagði fram fjárlagafrv. sitt fyrir árið 1974, sem bar öll merki þennslustefnu og hvergi örlaði á nauðsynlegum sparnaði í ríkisútgjöldum og aðhaldi í ríkisrekstri, taldi ég það skyldu mína að snúast gegn stjórninni. Ef ég hefði ekki gert það, bæri ég ábyrgð á efnahagsstefnu, sem ég teldi alranga við ríkjandi aðstæður. Ég greiði atkvæði eftir málefnum, en ekki mönnum, eftir því sem samviskan býður mér. Ég tel, að ég hafi orðið viðskila við ríkisstj., af því að hún hefur brugðist í hverju stórmálinu á fætur öðru. Ég minni á gengisfellinguna, skattamálin, landhelgismálið, verðlagsog kaupgjaldsmálin. Þó vantaði ekki viljann frá minni hálfu að reyna að hafa í lengstu lög samstarf og samvinnu við ríkisstj. Skrifaði ég forsrh. tvö bréf 10. og 17. maí s.l., þar sem ég óskaði eftir viðræðum um samstarfsgrundvöll, sem byggðist á traustri framkvæmd stjórnarsáttmálans og fjallaði m.a. um efnahagsmál, sparnað og ráðdeildarsemi í ríkisrekstri, endurskoðun skattalaga og hankakerfis. Forsrh. lét í ljós mikinn áhuga á samstarfi við okkur samherjana í Frjálslynda flokknum, og um vilja hans hef ég aldrei efast. En reyndin varð sú, að bréfunum var aldrei svarað. Engar formlegar viðræður fóru fram, og til mín var ekki leitað nema í örfáum tilvikum, helst þegar samþ. þurfti nýjar álögur á almenning. Mér var aldrei sýndur sá sómi, að ég fengi aðstöðu til að hafa áhrif á stefnumótun í þeim málum, sem mér þóttu fara úrskeiðis. Ríkisstj. bauð mér þá samvinnu í reynd að greiða atkv. með henni, þegar mikið lá við, án þess að ég fengi aðstöðu til þess að taka nokkurn þátt í ákvörðun mála. Ég hef dregið þetta fram í dagsljósið til að sýna, að ekki hefur skort vilja af minni hálfu til þess, að samvinna við núv. stjórnarflokka mætti haldast. En svo lengi má brýna deigt járn, að bíti. Auðvitað núa stjórnarliðar mér og mínum samherjum því um nasir, að við höfum gengið í lið með viðreisnarflokkunum, gerst liðhlaupar. En það erum ekki við samherjar, sem höfum brugðist, heldur ríkisstj. sjálf, sem hefur ekki staðið við ýmis grundvallaratriði í málefnasamningi sínum. Þegar hún fellur, fellir hún sig sjálf. Í dag lagði ríkisstj. fram frv. til l. um viðnám gegn verðbólgu og aðrar ráðstafanir til að stuðla að jafnvægi í efnahagsmálum. Þarna er um að ræða m.a. verðstöðvun, kaupgreiðsluvísitala skert og kjarasamningar gerðir ógildir fram til 30. nóv. n.k. Auðvitað munu viðreisnarflokkarnir hlakka ákaft yfir þessu, enda geta þeir þekkt meira eða minna eigin afkvæmi afturgengin. Till. ríkisstj. þarf að skoða rækilega, því að efnahagsráðstafanir verður að gera, þó þannig, að þær skerði ekki undir neinum kringumstæður kjör láglaunafólks, sem situr eftir með sárt ennið eftir nýgerða samninga. En ég vil draga skýr mörk milli þess að forða vá frá dyrum og framlengja líf núv. ríkisstj. En hver sæmilega vitiborinn maður mátti sjá efnahagsþróunina fyrir og gat þannig komið í veg fyrir þessar neyðarráðstafanir í efnahagsmálum. Ég hef nú á annað ár talað fyrir daufum eyrum um niðurskurð á útgjöldum ríkisins, minni erlendar lántökur, skattlagningu verðbólgugróðans, aukið skattaeftirlit og síðast, en ekki síst um verðtryggingu sparifjár til að koma jafnvægi á lánamarkaðinn og tryggja verðgildi krónunnar. En ríkisstj. hefur verið eins og nátttröll í nútímanum. Þess vegna verður hún að taka afleiðingunum, fara frá og efna til kosninga hið bráðasta, að gerðum bráðabirgðaráðstöfunum í efnahagsmálum, til þess að atvinnulífið geti gengið sinn gang. Mér er óskiljanlegt; hvað íslenskir ráðamenn eru ófúsir að skjóta málum sínum undir dóm þjóðarinnar, eins og tíðkast erlendis, þótt kjörtímabilið sé ekki á enda. Náin tengsl stjórnmálaflokka við þjóðina eru undirstöðuatriði, þegar vanda ber að höndum. Það er virkt lýðræði. En hér virðast menn annaðhvort vera hræddir við dóm kjósenda eða hafa vondan málstað að verja, og varla getur það verið til farsældar fyrir íslensku þjóðina að hafa ríkisstj., þar sem ráðh. og forustumenn senda hver öðrum í fjölmiðlum og á Alþ. slík ástabréf og vinarkveðjur, að einsdæmi mun vera í íslenskri stjórnmálasögu. En nú vaknar sú spurning: Hvernig stendur á því, að ekkert hefur verið gert til að komast hjá því að grípa til óyndisúrræða í efnahagsmálum, þar sem þróunina mátti sjá fyrir? Hér er komið að kjarna málsins. Gömlu flokkarnir, og ég á bæði við núv. stjórnarflokka og viðreisnarflokkana, eru orðnir vanmegnugir að gegna hlutverki sínu. Þeir eru svo háðir þrengstu hagsmunahópum og hafa komið sér svo rækilega fyrir í valdajafnvægi og samtengingarkerfi í þjóðfélaginu, að þeir hafa rænt sjálfa sig getu til að takast á við meiri háttar þjóðfélagsvanda. Um leið og þetta hefur haft í för með sér hnignun raunverulegs lýðræðis í landinu, hefur það orðið eitt einkenni á stjórnmálaflokkunum, að þeir eru sífellt að heita ýmsu og standa síðan ekki við orð sín. Það er æ tíðara, að lítið sé að marka, hvað stjórnmálamenn segja, sbr. sjónarspilið um þingrofið. Stundum virðast þeir halda, að almenningur sé með öllu dómgreindarlaus. Glöggt dæmi um það er væntanlegur samruni flokka Gylfa Þ. Gíslasonar og Hannibals Valdimarssonar. Þeir eru ósammála um flest meginatriði þjóðmála, svo sem varnarmál og efnahagsmál, eins og allir sjá og heyra. En málefnin skipta ekki nokkru máli lengur. Þetta er allt glens og gaman. Ég væri illa svikinn, ef almenningur hefði áhuga á að styðja pólitískt brask af þessu tagi. Ríkjandi flokkakerfi er alls óhæft til að valda stjórnmálalegum verkefnum þjóðarinnar, og þess vegna varðar litlu, hvort hér á landi sé viðreisnarstjórn eða stjórn sú, sem kallar sig stjórn vinnandi fólks. Það er, þegar öllu er á botninn hvolft, sami rassinn undir þessu öllu. Kerfið er það sama. Þess vegna er eina raunhæfa lausnin að efla til áhrifa nýtt stjórnmálaafl, sem hefur þrek og þor til að rjúfa þetta trénaða flokkakerfi, sem geti knúið gömlu flokkana til betri vinnubragða. Í þessum tilgangi var Frjálslyndi flokkurinn stofnaður. Hann býður nú í fyrsta skipti fram í borgarstjórnarkosningunum nú í maí í Reykjavík. Það skiptir höfuðmáli, að Reykvíkingar ljái flokknum fylgi, ella heldur þessi óreiða áfram. Að lokum vil ég benda á, að á þjóðhátíðarárinu er ekki aðeins mikilvægt að vinna að landgræðslu og gróðurvernd, heldur og að endurbæta íslenskt stjórnmálalíf. Það væri þjóðinni til farsældar. Þökk fyrir áheyrnina. Góða nótt.



Herra forseti. Síðasti ræðumaður, hv. þm. Bjarni Guðnason, minntist á gömlu flokkana að vanda, rétt eins og allt gamalt sé af hinu illa og allt nýtt hljóti að vera af hinu góða, meira að segja hans eigin pólitíska afsprengi, sem er þó ekki skriðið úr egginu. Hv. þm. á að vita það, að góð vin batna með aldrinum. Þessu er eins varið með góða stjórnmálaflokka. Hæstv. menntmrh, var að minnast á landhelgismálið, og hefur ekkert heyrst til hans áður í þessu mesta lífshagsmunamáli þjóðarinnar. Hann hefur sjálfsagt ekki gert sér grein fyrir, að um bráðabirgðasamkomulagið við Breta var svo viðtæk óánægja hér á Alþ. í öllum flokkum nema flokki menntmrh., að ekki var hægt að búast við öðru en að einhverjir greiddu atkv. gegn þessum samningi, þegar svo margir gengu nauðugir til þess leiks að gjalda honum jákvæði. Hæstv. menntmrh, var að tala um skuttogara og þakka sjálfum sér og ríkisstj. Aukning fiskiskipaflotans hefur lengst af gengið í bylgjum og varð sú mesta, sem nokkru sinni hefur orðið, á árunum 1959–1962, þegar aukning á fiskiskipum yfir 100 rúmlestir nam í rúmlestatölu 140% á þrem árum. Þetta voru verk viðreisnarinnar. Og hún hóf aðgerðir í skuttogarakaupum. Þakka skyldi núv. ríkisstj., þó að hún hindraði ekki þá þróun, sem hafin var, Nóg er nú samt. Aldrei hefur nokkur ríkisstj. sest í valdastóla á Íslandi með meira brauki og bramli en núv. ríkisstj. Stjórnarflokkarnir gerðu með sér málefnasamning, sem frægur er að endemum, en er nú ekki þess virði, að til hans sé vitnað. Með slíku samstarfi, sem stofnað var til, hlaut alltaf að koma til vandræða. Það kann að vera, að þessum flokkum sé ekki alls varnað í samvinnu við sér betri og traustari menn. En í innbyrðis samvinnu þessara stjórnmálaflokka draga þeir fram hina verstu eiginleika hver annars. En hverjum gat komið til hugar, að stjórnarsamstarfið hefði slíkar skelfilegar afleiðingar, sem allir mega nú sjá? Satt að segja héldu menn, að ríkisstj. mundi fullnægja einhverjum lágmarkskröfum, sem gera verður til hvaða ríkisstj, sem er. En vonbrigðin í þeim efnum eru algjör, og ég tala nú ekki um hjá því fólki, sem studdi þessa flokka til valda í síðustu alþingiskosningum. Ríkisstj. gróf sér gröf með því að lofa öllum öllu. Það kann að geta gengið að lofa öllum einhverju innan ákveðinna marka og lofa einhverjum takmörkuðum hópi manna öllu, en það er útilokað að gera allt fyrir alla og það á sama tíma. En núv. ríkisstj. hefur hagað sér til orðs og æðis sem þetta væri mögulegt. Í þessu felst hennar höfuðsynd. Í þessu felst það lýðskrum og ábyrgðarleysi, sem engan samjöfnuð á í íslenskri stjórnmálasögu. Það er frumskylda hverrar ríkisstj, að stjórna. Það er hlutverk ríkisstj. að veita forustu, veita leiðsögu og aðhald. Núv. ríkisstj. hefur brugðist þessum skyldum sínum í algleymi lýðskrumsins. Hún hefur kastað beislinu fram af sér. Það er þetta ástand, sem hefur nú magnað alla veikleika í þjóðfélagsuppbyggingu okkar og þjóðlífi. Gegndarlaust kapplaup um lífsgæðin og skefjalaus kröfugerð tröllríður þjóðfélagi voru. Brenglað gildismat leiðir út í ófæru í leitinni að hégóma og hismi. Afleiðingarnar blasa við. Það er hrun fram undan. Á næsta leiti blasir við stöðvun atvinnuveganna, ef ekkert er að gert. Og á meðan Róm brennur, gamnar ríkisstj. sér við varnar- og öryggismál landsins í hráskinnsleik valdabaráttunnar innan veggja stjórnarráðsins, og til að bæta gráu ofan á svart skirrist þessi ólánsstjórn ekki við að gerast dragbítur á aðgerðir til að ná fullum yfirráðum yfir fiskimiðum landgrunnsins út í 200 mílur. Var einhver að segja, að ég hefði ofmælt í lýsingu minni á ástandinu í dag? Við höfum þeirra eigin orð til lýsingar á ástandi efnahagsmálanna. Er hægt t.d. að draga upp dekkri mynd af ástandinu en hv. þm. Hannibal Valdimarsson hefur gert síðustu daga hér í þingsölum, í hljóðvarpi og sjónvarpi? Hefur ekki Hannibal Valdimarsson sagt, að 1. júní n.k. skelli yfir slík flóðalda dýrtíðar, að við ekkert verði ráðið, nema til aðgerða komi strax. Það liggur svo mikið við að mati þessa hv. þm., að hann lýsir því yfir, að ríkisstj. drýgi hinn mesta glæp með því að sitja, eftir að hún hefur gert sér grein fyrir, að hún er ófær um að leysa vandann. Það dugi ekki minna en að segja glæp. Og hverjum dettur í hug, að ríkisstj. sé fær um að leysa vandann? En nú er ríkisstj. og ófögnuður hennar í einskis manns ábyrgð frekar en Hannibals Valdimarssonar. Í síðustu alþingiskosningum gaf þessi maður sig út sem krossferðarriddara í baráttunni gegn kommúnismanum á Íslandi. Út á þennan málstað tókst Hannibal að afla sér og samtökum sínum fylgis. Þannig fékk hann aðstöðu til að gera myndun þessarar ríkisstj. mögulega og lyfta kommúnistum í valdastólana. Ekki hefur í aðra tíð verið beitt grófari og blygðunarlausari svikum og blekkingum. Höfuðpaurinn Hannibal langar nú til að leika hlutverk hins iðrandi syndara og fara í fótspor vinar síns og félaga, hv. þm. Bjarna Guðnasonar. Vel gæti ég unnt honum þess hlutskiptis, að hann mannaði sig nú upp í það að leggja lóð sitt á vogarskálarnar til þess að losna við þá ríkisstj., sem hann sjálfur kom á laggirnar. Þar með ætti Hannibal að vera úr sögu þessari, sögu íslenskra stjórnmála. Í dag hefur ríkisstj. lagt fram á Alþ. till. sínar um nýjar efnahagsráðstafanir. Hér orkar flest tvímælis, sem lagt er til, enda er um bráðabirgðaráðstafanir einar að ræða, eins og fram kom í ræðu hæstv. forsrh. áðan. Hæstv. forsrh. sagði, að markmiðið með efnahagstill. þessum væri að gefa ríkisstj. svigrúm til varanlegra aðgerða. Hafa menn ekki heyrt þetta áður? Haustið 1971 var talað um svigrúm, þegar svokölluð verðstöðvun var þá framlengd. Það var talað um svigrúm, þegar verðstöðvun var framlengd um áramótin 1971–1972. Enn var talað um svigrúm, þegar gefin voru út brbl. um tímabundnar efnahagsráðstafanir í júlí 1972. Enn var talað um svigrúm, þegar gengislækkunin var gerð í des. 1972. Og enn er hæstv, forsrh, á biðilsbuxunum og biður nú um svigrúm. En nú er nóg komið hæstv. forsrh. Það er fullreynt, að núv. ríkisstj. getur ekki gert neinar ráðstafanir í efnahagsmálunum nema til bráðabirgða. Allar aðgerðir ríkisstj, hafa því verið fálmkenndar og haldlausar, en mesta velgengni í aflabrögðum og viðskiptakjörum, sem þjóðin hefur nokkru sinni búið við, hefur afstýrt því, að ekki hefur fyrir löngu rekið í það strand, sem nú er við að fást. Aldrei hefur verið augljósara en nú, að bráðabirgðaráðstafanir koma að engu haldi. Nú duga ekki lengur vettlingatökin. Það, sem nú ríður á, er að taka upp samræmda stjórn efnahagsmálanna, þar sem allir þættir þeirra eru teknir til meðferðar og yfirsýn yfir þá höfð. Það verður að mæta þeim mikla vanda, sem þjóðarbúinu er búinn af sveiflum íslensks efnahagslífs, sem eiga ekki síst rót sína að rekja til verðsveiflna og aflasveiflna í sjávarútvegi. Efla verður verðjöfnunarsjóð sjávarafurða, sem stofnaður var í tíð viðreisnarstjórnarinnar, en núv. stjórn hefur rýrt, þrátt fyrir stórkostlega verðhækkun sjávarafurða. Það verður að draga úr sveiflum efnahagslífsins með því að renna fleiri stoðum undir atvinnuvegi okkar, efla útflutning iðnaðarvara og leggja áherslu á stóriðju og ekki síður annan iðnað. Það verður að setja nýja vinnulöggjöf til að tryggja betri vinnufrið, skipulegri vinnubrögð við sáttagerð og samninga aðila vinnumarkaðarins. Það ástand, sem nú ríkir í þessum málum og menn horfa á daglega, er óþolandi fyrir launþega, vinnuveitendur og þjóðina í heild. Það verður að afnema núv. vísitölukerfi, sem er orðið í höndum ríkisstj. einungis tæki til að blekkja og skerða hlut launþega með ýmsum hætti. Það verður að gera ráðstafanir til varnar gegn því, að menn geti hagnast á verðbólgu á kostnað sparifjáreigenda í landinu, svo sem með því að vísitölubinda öll stofnlán, hverju nafni sem þau nefnast, svo að sama gangi yfir alla. Það þarf að gera uppskurð á almannatryggingakerfinu. Hætta verður fjáraustri til þeirra, sem ekki eru hjálpar þurfi. Efla þarf aðstoðina til þeirra, sem hennar eru verðir vegna elli, sjúkleika og annarra ósjálfráðra orsaka. Það þarf að gjörbreyta stefnunni í stjórn ríkisfjármála, sem er meginvaldur þenslunnar á vinnumarkaðinum og þar með verðbólgunnar í landinu. En halda menn, að það sé von til þess, að ríkisstj., sem hefur nær þrefaldað ríkisútgjöldin á 3 árum, geri nokkurt umtalsvert til úrbóta í þeim efnum? Það kemur víst engum til hugar í alvöru. En samt er það svo, að það er einmitt þetta, sem þarf að gera. Það þarf að ráðast til atlögu við þessi vandamál. sem ég hef hér drepið á, og mörg fleiri. Almenningur í landinu gerir sér grein fyrir þessu, og ég vil bæta við: hvar í flokki sem menn standa. Þegar í harðbakkann slær, er mönnum ekki sama um velferð sína og framtíð, hvað sem líður stjórnmálaskoðunum. Engir hugsandi menn eru svo fastreyrðir á flokksklafa, að þeir láti þjónustu við ímyndaða flokkshagsmuni aftra sér við björgunarstörf. - Og nú þarf sannarlega að bjarga, - bjarga úr vanda þeim, sem þjóðin er komin í, bjarga frá skelfingum þeim, sem fram undan eru, ef ekki er brugðið rétt við. Þess vegna er það almenn krafa, að breyting verði á stjórnarháttum þegar í stað. Mönnum rennur það til rifja að horfa upp á niðurlægingu ríkisstj. Íslands þessa dagana. Ósannindabrigsl ráðh. og forustumanna stjórnarflokkanna hvers í annars garð, að ógleymdu öllu karpinu um fundargerðarbókun á valdataflinu í stjórnarráðinu, - þetta er ekki skopleikur, þetta er harmleikur. Nú er svo komið, að ríkisstj. getur ekkert gert, jafnvel þó að hún hefði till. fram að færa þess eðlis, að leyst gætu vandann. Ríkisstj, hefur ekkert traust lengur. Ríkisstj., sem hefur glatað trausti þjóðarinnar, hefur glatað möguleikunum til að stjórna, - slík ríkisstj. er vanmegnug til alls nema segja af sér. Þá þjónustu ber nú ríkisstj. að veita þjóðinni með því að segja af sér strax. Fólkið í landinu vill ríkisstj. burt, burt með ríkisstj. Góðir sjálfstæðismenn um land allt. Á þessum alvörutímum beinast sjónir og vonir alþjóðar til flokks okkar, Sjálfstfl. Sjálfstfl. er eina aflið í þjóðfélagi okkar, sem getur bjargað. Sjálfstæðismenn verum viðbúnir. Það gerum við best með því að efla styrk okkar og atgervi. Fram undan eru orrustur: Sveitarstjórnarkosningar í þessum mánuði, alþingiskosningar á næsta leiti. Heilir hildar til, heilir hildi frá, sjálfstæðismenn.



Herra forseti. Hv. áheyrendur. Þeim fáu mínútum, sem ég hef til umráða hér í kvöld, mun ég verja til að fara nokkrum orðum um varnarmálin. Eins og margsinnis hefur verið tekið fram, miðar stefna ríkisstj. að tvennu. Annars vegar segir, að að óbreyttum aðstæðum skuli Ísland halda áfram að vera aðili að Atlantshafshandalaginu, en ríkisstj. muni kappkosta að fylgjast sem best með þróun þeirra mála og endurmeta jafnan stöðu Íslands í samrætni við breyttar aðstæður. Hins vegar segir, að varnarsamningurinn við Bandaríkin skuli tekinn til endurskoðunar eða uppsagnar í því skyni, að varnarliðið hverfi frá Íslandi í áföngum, og að því stefnt, að brottför liðsins eigi sér stað á kjörtímabilinu. Enginn stefnubreyting hefur orðið í ríkisstj. varðandi aðildina að NATO. Það er enn sem fyrr talið rétt, að Ísland eigi aðild að þeim samtökum, og engin breyting hefur heldur orðið á því stefnumiði, að herinn hverfi héðan í áföngum. En vegna þess, hversu málið hefur dregist, m.a. vegna mikilvægis landhelgismálsins, er ljóst, að brottför í áföngum getur eigi að fullu átt sér stað á kjörtímabili því, sem nú er að líða. Mið hliðsjón af því, er að framan segir, var hinn 13. mars s.l. samkomulag í ríkisstj, um drög að umræðugrundvelli um endurskoðun á varnarsamningi Íslands og Bandaríkjanna. Eru drög þessi í tveim liðum: Fyrri liðurinn fjallar um brottför hersins, og segir þar, að varnarlið það, sem nú er á Íslandi, skuli hverfa af landi brott í áföngum. Skal brottflutningnum hagað þannig, að fyrir árslok 1974 verði fjórðungur liðsins farinn, helmingur fyrir mitt ár 1975, þrír fjórðu fyrir árslok 1975 og síðasti hlutinn fyrir mitt ár 1976. Síðari liður umræðugrundvallarins stendur hins vegar í sambandi við áframhaldandi veru okkar í Atlantshafshandalaginu. Segir þar, til fullnægingar skuldbindingum Íslands við NATO leggi íslenska ríkisstj. til, að eftirfarandi háttur verði á hafður: a) Flugvélar á vegum NATO hafi lendingarleyfi á Keflavíkurflugvelli, þegar þurfa þykir vegna eftirlitsflugs yfir norðurhöfum. Þó skal eigi vera hér föst bækistöð flugvéla. Um nánari ákvæði verði fjallað í samningum. - Þess skal getið hér til skýringar, að enda þótt fjallað sé um flugvélar á vegum NATO í þessu ákvæði, er þar átt við bandarískar flugvélar, enda var samningurinn frá 1951 gerður af Bandaríkjum Norður-Ameríku í umboði NATO, og er ráð fyrir því gert, að sami háttur verði einnig hafður á nú, ef samningar takast. b) Vegna slíkra lendinga hafi NATO heimild til að hafa á Keflavíkurflugvelli hóp tæknimanna, er ekki séu hermenn, til þess að sjá um eftirlit áðurgreindra flugvéla. Um tölu þessara eftirlitsmanna fer eftir nánara samkomulagi, þó þannig, að aðeins verði um takmarkaða starfsemi að ræða. Sama athugasemd á við þennan lið og ég áðan greindi varðandi a-lið. c) Eftir brottför varnarliðsins taka Íslendingar við löggæslu á flugvellinum að öllu leyti. Skulu Íslendingar áður þjálfaðir í þeim sérstöku gæslustörfum, sem þörf er á. d) Íslendingar skulu leggja til þann mannafla, er þarf til að veita þeim aðilum, sem samkv. framansögðu hafa dvöl á Keflavíkurflugvelli, nauðsynlega þjónustu. Er hér átt við svipaða starfsemi og nú fer fram á vellinum, aðeins í miklu smærri stíl. er eðlilega leiðir af þeim breytingum, sem hugsaðar eru þarna. e) Íslendingar taki við rekstri radarstöðvanna á Suðurnesjum og á Hornafirði, þegar þjálfaður íslenskur mannafli er til taks. Nú þegar sjá íslenskir menn um rekstur stöðvanna á Gufuskálum og Vík í Mýrdal, og er hér hugsað framhald og aukning þeirrar starfsemi. f) Farþegaflug skal vera algjörlega aðskilið frá þeirri starfsemi, sem samkv. framansögðu verður haldið uppi á Keflavíkurflugvelli til fullnægingar skuldbindinga Íslands við NATO, og er þar að mínu mati um svo sjálfsagðan hlut að ræða, að óþarfi er að rökstyðja. Þessar till. ríkisstj. lagði ég fram á viðræðufundum við fulltrúa Bandaríkjastjórnar í Washington dagana 8. og 9. f.m. ásamt þeim skýringum, sem ég hér hef látið fylgja, og nokkrum fleiri, svo sem þeirri, að hér væri eigi um úrslitakosti að ræða, heldur umræðugrundvöll. Niðurstaða þeirra funda varð sú, að Bandaríkjamenn tóku till. til athugunar og yfirvegunar, og er svar þeirra væntanlegt á næstunni, en ákveðinn frestur til svars var ekki settur, þannig að ég get ekki sagt nákvæmlega til um það, hvenær það kemur. Það er skoðun mín, að við eigum að reyna samningaleiðina til þrautar, áður en það spor verður stigið að segja varnarsamningnum frá 1951 upp, og mér er óhætt að fullyrða, að enn er unnið að þessari endurskoðun bæði í Washington og hér heima. Áður en til endanlegrar ákvörðunar kemur, verður málið lagt fyrir Alþ., svo sem margsinnis hefur verið tekið fram, en skal til öryggis gert einu sinni enn. Vegna tímaskorts í þessum umr. verður þessi takmarkaða grg. að nægja að sinni, en um utanríkismál að öðru leyti leyfi ég mér að vísa til skýrslu, er ég hef lagt fyrir Alþingi.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Út af því, sem Matthías Á. Mathiesen sagði um stefnu ríkisstj. í kjarasamningamálum, vil ég vitna til þess, að ríkisstj. samdi við BSRB. Þar var mótuð sú stefna, sem ríkisstj. vildi fylgja í kjarasamningamálum. Morgunblaðið réðst á formann BSRB fyrir að gera slíka háðungarsamninga og taldi þá, að atvinnuvegirnir og íslenski ríkissjóðurinn gætu greitt miklu meira. Þetta skulu þeir sjálfstæðismenn hafa í minni. Út af því, sem hv. þm. Bjarni Guðnason sagði um afskipti sin af söluskatti, að hann vildi ekki leggja til. að hann yrði hækkaður, þá vil ég minna þann ágæta þm, á það, að hann fylgdi till, frá Sjálfstfl. og till. frá Alþfl. um 3–31/2% hækkun á söluskattinum, af því að hann hélt, að það væri stjórninni í óhag. Þá var hann með. Út því, sem hv. þm. Gylfi Þ. Gíslason sagði, að tekist hefði að leysa vandann í efnahagsmálum hjá viðreisnarstjórninni siðásta kjörtímabilið, sem hún sat, vil ég minna hann og aðra viðreisnarmenn á það, að þeir virðast vera búnir að gleyma hrollvekjunni, sem þeir skyldu eftir, þegar þeir fóru úr stjórnarráðinu. Þeir eru líka búnir að gleyma því, að síðustu árin, sem þeir stjórnuðu, var hér meira atvinnuleysi en verið hefur um áratugi og svo, að landflótti var og fjöldi íslenskra manna og kvenna varð að hverfa til annarra landa í atvinnuleit. Þeir eru einnig búnir að gleyma því, að fyrir dyrum stóðu kjarasamningar og áður hafði launafólkið í landinu orðið að lækka sín laun, og vitað var, að við kjarasamninga, sem komu til haustið 1971, yrði um verulega hækkun að ræða. Þeir hafa einnig gleymt því, að allar ríkisframkvæmdir höfðu verið í verulegum öldudal síðustu árin, sem þeir stjórnuðu, svo að ekki varð komist hjá því að gera stórt átak til að leiðrétta það, ef félagslegar umbætur á sviði ríkisins áttu að vera í nokkru samræmi við kröfur fólksins og þarfir þess, eins og gerist í nútíma þjóðfélagi. Þessi og fleiri verkefni biðu, þegar núv. ríkisstj. tók við. Þetta gleymist þeim viðreisnarherrum. Hins vegar tala þeir hér um blómlegt bú sem enginn af þeim, sem við tóku, fyrir hitti, enda ekki von, því að það var ekki til. Tíðrætt hefur þeim stjórnarandstæðingum orðið um hækkun fjárl., síðan núv, ríkisstj. kom til valda, og rétt er það, fjárl. hafa hækkað. Aðalástæðurnar eru þessar: Allmiklar breyt. hafa orðið á greiðslukerfi hins opinbera. Ríkið tók að sér að greiða hluta sveitarfélaganna til almannatrygginga og einnig að létta af einstaklingunum persónusköttunum, sem höfðu verið innheimtir sérstaklega af þeim án tillits til tekna. Hvort tveggja voru stórkostlegar umbætur fyrir þessa aðila. Jafnhliða því var tryggingalögunum breytt, fyrst af viðreisnarstjórninni, en þau lög áttu reyndar ekki að koma til framkvæmda fyrr en í byrjun árs 1972, til þess að útgjöld fjárl. 1971 bæru þess ekki merki, enda var þá hugsað um það, að til fjárl. 1971 mætti vitna sem sérstaklega lágra fjárl., þótt að vitað væri, að þessi útgjöld biðu aðeins í nokkra mánuði. Svo var um fleiri útgjaldaliði, sem viðreisnarstjórnin ákvað, þegar hún var að hverfa frá og geymdi að sjá öðrum um greiðslu á. Almannatryggingalöggjöfinni hefur einnig verið breytt síðan, og nú tekur almannatryggingakerfið um 33–35% af öllum útgjöldum ríkisins. Það er ljóst, að nauðsyn ber til að breyta þessu kerfi, bæði með tilliti til skattkerfisins og lífeyrissjóðanna, því að ef það verður ekki gert, mun þetta tryggingakerfi reynast þjóðinni ofraun. Enn fremur ber brýna nauðsyn til þess að hætta að greiða með einu barni í fjölskyldu, eins og viðreisnarstjórnin kom á á sínum tíma, til þess að draga úr vísitöluhækkun. Annar þáttur, sem hefur orðið til þess að hækka fjárl., er að síðan núv. ríkisstj. tók við hefur hún auk þess, sem áður er getið, einnig tekið að sér að greiða lögreglukostnað, sem sveitarfélög höfðu greitt - að hálfu áður. Sveitarfélögin hefðu á þessu ári orðið að greiða hálfan annan milljarð a.m.k. til almannatrygginga og lögreglu, ef þessi breyt, hefði ekki verið gerð. Vitað var, að sveitarfélögin voru komin í algjört þrot við að standa undir þessum greiðslum, enda voru þau farin að skulda almannatryggingakerfinu verulega og sum þeirra farin að leita á náðir Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga til að standa undir sínum greiðslum, þó að tekjustofnar þeirra væru notaðir með hæsta leyfilegu álagi. Í þriðja lagi hefur svo verið tekin upp byggðastefna í stað aðgerðaleysis sem áður var í þeim málum. Þessi stefna hefur að sjálfsögðu leitt til aukinna útgjalda, bæði í framkvæmdum og á sviði skólamála, heilbrigðismála, vegamála, orkumála, hafnamála og fleiri málaflokka. Allir stjórnmálaflokkar vilja nú gera þessi mál að sínum. En til framkvæmdanna kemur og þau valda útgjöldum hjá ríkissjóði, heyra þeir eyðslu til og eru taldir valda þenslu í þjóðfélaginn. Ljóst er þó, að þessar framkvæmdir hafa orðið og verða til þess ásamt atvinnuuppbyggingu núv, ríkisstj, að snúa við á þeirri braut, er byggðaflóttinn var, og það er svo komið, að á s.l. ári gerðist það, að fólki fjölgaði meira úti á landsbyggðinni heldur en hér í Reykjavík, og er það nýlunda. Þess háttar þróun þarf að verða í landinu, til þess að landið sé nýtt og þeir tekjumöguleikar, sem til eru til lands og sjávar, og þ.á m. til þess að tryggja gjaldeyrisafkomu þjóðarinnar, eins og nauðsyn ber til. En félagsleg uppbygging veldur að sjálfsögðu auknum útgjöldum ríkissjóðs. Í fjórða lagi er svo þess að geta, að að sjálfsögðu hefur sú verðþensla, sem átt hefur sér stað hér á landi komið fram í útgjöldum ríkissjóðs, svo sem í launagreiðslum og fleiru. En þrátt fyrir allar þessar breyt. er það þó svo, að rekstrarútgjöld hafa ekki aukist á þessu tímabili sem hlutdeild í heildarútgjöldum ríkissjóðs. Það kemur til af því, að fjárlaga- og hagsýslustofnuninni hefur með verkum sínum tekist að skipuleggja mörg vinnubrögð betur en áður hefur verið og verið er að gera stórt átak í þeim málum nú, og svo hitt, að ríkiskerfinu hefur verið haldið fullkomlega í skorðum og það ekki látið vaxa meira en brýna nauðsyn ber til vegna aukinna verkefna. Eitt af þeim málum, sem fyrrv. ríkisstj. hafði vanrækt, voru skattamálin. Á fyrstu árum viðreisnar voru skattalögin endurskoðuð og voru endurbætt árið 1960. Eftir það voru engar aðgerðir gerðar í skattamálum fyrir einstaklinga. Það, sem hefur verið gert í skattamálum af núv. ríkisstj., er m.a. það, að tekjuskattur er nú lægri, en hann hefur nokkru sinni verið um margra áratuga skeið, ekki síst ef tekið er tillit til þess, að inn í tekjuskattinn nú eru felldir persónuskattarnir, sem áður voru greiddir beint. Í öðru lagi er búið að vinna mikið verk á vegum n. þeirrar, sem núv. ríkisstj. skipaði til þess að endurskoða tekjuöflunarkerfi ríkisins, og semja mjög góða grg. og skýrslu þar um, sem hægt er að styðjast við í sambandi við ákvarðanatöku um framtíðarstefnu í tekjuöflun í ríkiskerfinu. Auk þeirra, sem fyrir voru í n., hafa stjórnmálaflokkarnir nú fengið hver sinn fulltrúa til þess að vinna að þessu verki með n. til ákvörðunar og stefnumörkunar í tekjuöflun ríkisins. En brýna nauðsyn ber til að hraða því verki, enda málið nú betur undirbúið en það hefur nokkurn tíma áður verið. Á sama tíma sem tekjuskattur hefur verið lækkaður, hefur það einnig gerst, að tollar hafa verið lækkaðir, m.a. til þess að standa við samninginn við EFTA og Efnahagsbandalagið og einnig til þess að gera iðnaðinum í landinu kleift að standast betur samkeppni við erlenda keppinauta en að öðrum kosti hefði verið. Það verður að segja um þessi mál, að við afgreiðslu þeirra hafa þau leiðindi gerst, að stjórnarandstöðuflokkarnir, sem stóðu fyrir því að marka stefnu um samninga við EFTA, og ákváðu þá, að tekjuöflun til þess að mæta þeim yrði að vera sú að nota söluskattinn til þess að afla ríkissjóði tekna vegna tekjutaps af tollalækkuninni, - þeir brugðust, þegar til átti að taka um tekjuöflunina nú. Slíkt á ekki að gerast. Þeir stjórnmálaflokkar, sem marka stefnu á sviði mála, ekki síst sem snerta aðrar þjóðir, verða að fylgja þeim eftir, þó svo að þeir séu í stjórnarandstöðu komnir, þegar til þarf að taka, svo að hægt sé að standa við gerða samninga, ekki síst þegar málin koma til framkvæmda í áföngum, eins og nú átti sér stað. Enn fremur gerðist það, að þeir greiddu atkv. gegn lækkun á tekjuskatti þrátt fyrir allar sínar yfirlýsingar um nauðsyn á lækkun beinna skatta, þegar kom til þess að afla tekna, sem þurfti til þess að framkvæma þessa skattalækkun, nema Alþfl., sem var píndur til þess að standa við málið vegna samninga við ASÍ, sem þó gekk með semingi, svo sem kunnugt er, og ríkisstj. varð að fella niður af nauðsynlega umsömdum tekjum til þess að koma málinu í höfn. Og fylgifiskur stjórnarandstöðunnar, Bjarni Guðnason, fylgdi auðvitað dyggilega eftir og greiddi atkv. gegn söluskatti, þegar ríkisstj. var það í óhag. Enda þótt mikið hafi verið gert á sviði framkvæmda hjá þjóðinni á þessum árum og félagsmála og ýmsir hafi talið það óráð, sem ég mótmæli„ bendi ég á, að þegar fjárlög ríkisins hækkuðu á milli áranna 1973 og 1974 m.a. vegna kerfisbreytinga, um 30–33%, þá hækkaði fjárhagsáætlun Reykjavíkurborgar um 52%. Ef ríkisframkvæmdir valda þenslu í þjóðfélaginu, sem þær geta að sjálfsögðu gert, þá valda líka framkvæmdir hjá Reykjavíkurborg þenslu í þjóðfélaginu, og verður að virða slíkt að jöfnu. Á hvoru tveggja þarf að sjálfsögðu að hafa aðgát með tilliti til þjóðarframleiðslu og getu, en það má ekki aðeins á annan deila. Ég vil líka benda á það, að þrátt fyrir miklar framkvæmdir hefur tekist að halda ríkisbúskapnum í skefjum, þannig að ríkissjóður hefur búið við það tekjuöflunarkerfi, sem viðreisnarstjórnin hafði aflað sér til handa, og lækkað það, eins og skýrt hefur verið frá, hæði tekjuskattinn og tollana, en lítils háttar tekjuöflun önnur hefur átt sér stað. Enda hefur það verið kappsmál núv, stjórnarandstöðu að koma í veg fyrir, að ríkisstj. gæti aflað tekna til nauðsynlegra verka og staðið við lagalegar skuldbindingar eða tryggt fjárhagslega stöðu ríkissjóðs, sem nauðsyn ber til. Á þessu þingi hefur það verið höfuðmarkmið stjórnarandstöðunnar að svelta ríkissjóð svo sem mögulegt hefur verið. Þrátt fyrir þetta hefur tekist að halda fjármálum ríkissjóðs í horfinu og hefur verið greiðsluafgangur bæði árin 1972 og 1973, þó að hann sé ekki verulegur. Að lokum vil ég segja þetta: Afkoma þjóðarinnar er góð og hefur verið það á valdaárum núv. ríkisstj. Afkoma hjá bændum landsins er nú betri en verið hefur nokkru sinni í búskap íslenskra sveitabænda, það þori ég að fullyrða. Það er eins hjá öðrum þegnum þessa þjóðfélags, þeir hafa betri fjárhagslega afkomu nú en verið hefur. Hins vegar stöndum við frammi fyrir þeim vanda, að verðbólgan er meiri en viðráðanlegt er og viðskiptakjör fara versnandi. Ekki er hugsanlegt, að þjóðin geti haldíð þeirri góðu afkomu, sem hún hefur nú, ef svo fer sem horfir. Þess vegna verður að fást við þann vanda, sem nú er til staðar, með manndómi og karlmennsku og taka á honum af þjóðinni, Alþ. og ríkisstj. einmitt nú þegar, áður en úr skorðum gengur. Forsrh. hefur nú lagt fyrir Alþ. frv. til úrbóta þar um. Það þarf enginn að halda, að það sé verið að ganga nærri fólkinu í landinu með þeim aðgerðum, sem þar eru lagðar til. Ég segi það sem mína skoðun, að það er vonlaust að stjórna þjóðfélaginu eða efnahagsmálum þessarar þjóðar, ef kaupgjaldsvísitöluna á að framkvæma á þann hátt, sem nú er gert. Það verður að tryggja eðlilegan kaupmátt launa hjá launafólki, það má ekki gera með kaupgreiðsluvísitölu, sem stefnir grundvelli þjóðarbúskaparins í hættu, svo sem nú er, svo sem þegar áfall eins og olíuhækkunin, sem veldur atvinnuvegunum og þjóðinni stóráfalli, eins og gerðist á s.l. hausti, verður til þess að valda kauphækkun og auka þannig vanda atvinnuveganna, Slíkt getur ekki átt sér stað. Herra forseti. Ég endurtek, að íslenska þjóðin býr við góða afkomu, þekkingu og mikið af stórvirkum atvinnutækjum, ekki síst frá síðustu árum. Hún býr einnig yfir þeim manndómi og vonandi samheldni, er þarf til að treysta atvinnuöryggi sitt og fjárhagslega afkomu inn á við og út á við. Það er henni fyrir bestu, að svo sé. - Ég þakka áheyrnina, Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Vegna margendurtekinna árása á mig í sambandi við mannaskipti á austurþýskum togurum hér á landi og það sjónarspil, sem þeir félagarnir Gylfi Þ. Gíslason og Geir Hallgrímsson hafa staðið fyrir í þeim efnum, verð ég að víkja hér nokkrum orðum að þessu máli. Um þetta mál hafa þeir félaga þyrlað upp hinu mesta moldviðri og reynt að koma sök á mig fyrir aðgerðir sjútvrn. í málinu. Engu er líkara en þeir telji, að ég hafi veitt austur-þýskum togurum leyfi til að fiska í íslenskri landhelgi og jafnvel til að sópa upp miðin í kringum landið. Hvað er hið sanna í þessu máli? Sjútvrn. hefur ekkert leyfi gefið. Það hefur aðeins svarað með bréfi til utanrrn., að það telji ekki ástæðu til að neita um þrjár flugvélalendingar með skipsmenn á austur-þýska togara. Þessi umsögn var gefin, eftir að rn. hafði fengið þær upplýsingar, að skip þessi ættu að veiða upp í umsaminn kvóta við Nýfundnaland og Kanada, en ekki í námunda við Ísland. Þessar sömu upplýsingar höfðu aðrir fengið, og vitna ég þar til skýrslu forsrh. á Alþ., þegar þetta mál kom þar fyrst til umr. Orðrétt sagði forsrh. í skýrslu sinni um þetta mál á Alþingi: „Sendifulltrúi Austur-Þýskalands kom svo enn á ný til viðtals við ráðuneytisstjórann í utanrrn. og færði fram frekari rök fyrir beiðni sinni, sem ég sé ekki ástæðu til þess að fara hér langt út í, vil þó aðeins geta þess, að hann skírskotaði til þess, að Austur-Þýskaland hefði í verki algerlega viðurkennt íslensku landhelgisútfærsluna og að þessi skip veiddu alls ekki nálægt Íslandsmíðum, heldur aðallega við Nýfundnaland og Ameríkuströnd og eitthvað við Norður-Noreg.“ Þessi tilvitnun, sem er orðrétt úr skýrslu forsrh., sem fór með störf utanrrh. í þessum efnum og stóð fyrir leyfisveitingunni, sannar, að ráðuneytisstjórinn í utanrrn. hafði fengið sömu upplýsingar og við í sjútvrn. um áformaðar veiðar þessara skipa. Og á þeim byggðum við umsögn okkar. Þetta veit hv. þm. Gylfi Þ. Gíslason, en hann stingur því undan og segir, að um þetta hafi aldrei verið talað. Strax þegar fréttir bárust um, að skipin væru að veiðum 90–100 mílur vestur af vestasta tanga Íslands, lögðum við í sjútvrn., - löngu áður en Gylfi Þ. Gíslason og Geir Hallgrímsson rumskuðu í þessu máli, - þá lögðum við til með bréfi til utanrrn., að þessi leyfi yrðu afturkölluð. En það, sem þó er furðulegast við úlfaþytinn út af þessu máli, er það, að hér var aðeins um þá spurningu að ræða, hvort leyfa ætti lendingu þriggja flugvéla með sjómenn eða hvort þessir sjómenn kæmu með áætlunarflugvélum, eins og þeir gátu gert og eins og Bretar gera hvað eftir annað og Vestur-Þjóðverjar hafa gert hvað eftir annað að undanförnu og við höfum engin lög í okkar landi til þess að banna. Þeir Gylfi og Geir ætla að springa af vandlætingu út af því, að Austur-Þjóðverjar skuli fara hér um hlað, þó að þeir veiði utan 50 mílnanna eða veiði grálúðu 90–100 mílur frá landi. En þeir tala ekki mikið um veiðar Vestur-Þjóðverja, sem brjóta okkar landhelgislög, og ekki um alla þá fyrirgreiðslu, sem Bretar fá hér í höfnum og á flugvöllum, í viðgerðarverkstæðum, á sjúkrahúsum o.s.frv. Þeim ferst, þeim fóstbræðrum, Gylfa og Geir, sem urðu frægastir allra fyrir undanslátt í landhelgismálinu og mótmæltu beinlínis hörku Landhelgisgæslunnar við breska landhelgisbrjótinn Everton. Og svo hefur Gylfi Þ. Gíslason brjóstheilindi til þess að koma hér fram fyrir alþjóð og segja, að Alþfl. og hann hafi stutt stefnu ríkisstj. í landhelgismálinu í öllum efnum. En hver var yfirlýst stefna Alþfl.“ Ráðh. flokksins í fyrrv. stjórn sagði, að útfærslan í 50 mílur væri vítavert siðleysi og glapræði. Og Gylfi Þ. Gíslason hefur barist fyrir því, að landhelgismálið yrði lagt undir úrskurð Haagdómstólgins. En hvernig hefði þá farið fyrir okkur, ef sú stefna hefði orðið ofan á? Blástur þeirra félaga út af úthafsveiðum Austur-Þjóðverja er svipaður og fyrirgangur þeirra um 200 mílna kröfuna, á sama tíma og þessir menn vildu meiri undanslátt frá 50 mílna kröfunni en nokkrir aðrir Íslendingar. Sá árangur, sem náðst hefur með 50 mílna útfærslunni, er gífurlegur. Rússneski, pólski og austur-þýski togaraflotinn er horfinn út fyrir 50 mílurnar og að mestu af Íslandsmiðum. Vestur-þýski flotinn veiðir hér aðeins 10–20% af því, sem áður var. Breski flotinn veiðir hér 30–40% minna en áður. Og veiði annarra útlendinga er að mestu lokið. Það er öruggt, að sókn útlendinga á miðin hér innan 50 mílna markanna hefur minnkað um meira en helming frá því, sem áður var. En Morgunhlaðið segir þó, að útfærslan hafi gersamlega mistekist. Og auðvitað kemur svo Bjarni Guðnason hér í humátt á eftir þeim íhaldsmönnum og segir, að útfærslunni hafi raunverulega verið frestað. Það er raunhæfur árangur, sem skiptir máli í landhelgismálinu, en ekki aðgerðarleysi og undansláttur, - aðgerðaleysi eins og það, þegar Gylfi Þ. Gíslason var í ríkisstj. í 13 ár án þess að hreyfa við þessu máli. Það eru raunhæfar aðgerðir eins og þær, sem gerðar hafa verið með útfærslunni, en ekki bægslagangur af því tagi, sem þeir fóstbræður, Gylfi og Geir, hafa haft uppi í sambandi við veiðar austur-þýskra togara. Það hafa vissulega gerst athyglisverðar breyt. á vinnubrögðum á Alþ.að undanförnu eða nánar tiltekið frá þeim tíma, að Bjarni Guðnason gerði loksins upp hug sinn og taldi sig eiga meiri samstöðu á Alþ. með gömlu viðreisnarflokkunum en núv. stjórnarflokkum. Frá þeim tíma hefur það verið að gerast, að stjórnarandstaðan, þ.e.a.s. gömlu viðreisnarflokkarnir og Bjarni Guðnason, hafa gert með sér bandalag um að standa gegn öllu, sem ríkisstj. þyrfti að koma í gegnum þingið, og beita þannig beinu stöðvunarvaldi til að koma ríkisstj. frá. Nú þessa dagana stendur Alþ. frammi fyrir vandasömum aðgerðum í efnahagsmálum. Þá er það afstaða stjórnarandstöðunnar og auðvitað Bjarna Guðnasonar að standa gegn öllum till., einnig gegn þeim till., sem þeir sjálfir telja góðar og nauðsynlegar, það hafa þeir tekið fram, og fást þá auðvitað ekkert um það, þó að holskefla dýrtíðarflóðs, eins og þeir orða það sjálfir, skelli yfir þjóðina eða þó að allt atvinnulíf landsins stöðvist, eins og þeir segja. Slíkt skiptir þá ábyrgu menn í stjórnarandstöðunni engu máli. Í þau rúmlega 30 ár, sem ég hef setið á Alþ., hafa slík vinnubrögð aldrei þekkst þar. Slíkt ábyrgðarleysi er algert einsdæmi, að ég hygg, í allri starfssögu alþingis. Það hefur þó oft komið fyrir áður, að aðstaða væri til að stöðva mál í annarri þd. Það hefur hins vegar alltaf þótt óhjákvæmilegt og það eitt í samræmi við þingræðisvenjur, að meiri hl. fengi að ráða, að vilji 31 þm. réði meiru en vilji 29. Sá efnahagsvandi, sem nú er við að glíma, er vissulega alvarlegur. En því fer víðs fjarri, að hann sé af þeim toga, sem stjórnarandstaðan vill vera láta. Eins og jafnan áður, síðan núv. ríkisstj. tók við völdum, reynir stjórnarandstaðan að mála skrattann á vegginn í sambandi við öll vandamál, sem upp koma. Nú er því haldið fram af stjórnarandstöðunni, að algert öngþveiti blasi við í efnahagsmálum, að gífurlegur greiðsluhalli í viðskiptum við útlönd sé fyrirsjáanlegur, að atvinnuvegirnir séu að stöðvast, gífurlegt tap sé í fiskiðnaði, milljónatap á togurunum o.s.frv. Það er svo sem ekki langt síðan þeir sjálfstæðismenn lögðu fram till. á Alþ. um það, að hægt væri að lækka tekjur ríkissjóðs um 4300 millj., yfir 4 milljarða, af því að tekjurnar væru of miklar. Þessi lýsing er í rauninni nákvæmlega sú sama og þeir viðreisnarmenn höfðu uppi í ársbyrjun á s.l. ári og einnig í ársbyrjun 1972. Þá var allt að farast, allir sjóðir uppétnir, gífurleg verðbólga og fyrirsjáanlegur gjaldeyrisskortur. Allar hafa þessar hrakfallasvartsýnisspár íhalds og krata orðið sér til skammar. Verðjöfnunarsjóður sjávarútvegsins, sem samkvæmt hrakfallaspánum átti að vera uppétinn í ársbyrjun 1972, er nú helmingi fjársterkari en hann var um það leyti, sem viðreisnarstjórnin fór frá. Og þó kemur hér Þorvaldur Garðar og segir, að núv. stjórn hafi hirt þennan sjóð. Hann hefur trúað svo ósannindum Morgunblaðsins, að hann hefur ekki hirt um að sjá, hvaða tölur liggja opinberlega fyrir um afkomu þessa sjóðs. Gjaldeyrisvarasjóðurinn hefur farið vaxandi ár frá ári í tíð núv. stjórnar og nam um síðustu áramót 6557 millj. kr. og hefur aldrei verið eins mikill. Þegar sá vandi, sem nú er við að fást í efnahagsmálum, er skoðaður, er óhjákvæmilegt að hafa í huga, að s.l. ár, árið 1973, var einstaklega hagstætt efnahagslega séð og skilaði þjóðarbúinu upp á hærra og betra efnahagsstig en áður hafði þekkst. Samkv. nýlegri skýrslu Alþjóðagjaldeyrissjóðsins kemur í ljós, að þjóðarframleiðsla hér á landi er talin 4716 dollarar á hvern íbúa á árinu 1973, og er þá Ísland komið í 3.–4. sæti meðal tekjuhæstu þjóða heims, miðað við íbúafjölda. Árið 1969, í tíð viðreisnar, voru samsvarandi tölur fyrir Ísland ekki 4700 dollarar, heldur 1900 dollarar, og árið 1971 2920 dollarar. Hér hefur því orðið gífurleg breyting á síðustu árum. Þessi mikla tekjuaukning á Íslandi, á s.l. ári sérstaklega, vakti auðvitað mikla athygli fulltrúa Alþjóðagjaldeyrissjóðsins, enda komst einn þeirra þannig að orði í umr. um þessa skýrslu, að á árinu 1973 hefði sýnilega orðið á Íslandi bæði gos í Heimaey í Vestmannaeyjum og einnig efnahagslegt gos. Á árinu 1973 hækkuðu tekjur almennings í landinu að meðaltali um 32–33% og sparnaður varð meiri í bankakerfinu en nokkru sinni þrátt fyrir gífurlegar framkvæmdir á öllum sviðum og mikinn almennan innflutning. Sá vandi, sem nú þarf að ráða fram úr í efnahagsmálunum, verður að metast með hliðsjón af því, hver staðan í efnahagsmálunum var orðin, hverjar almennar tekjur voru orðnar, þegar nýju efnahagsvandamálin komu til. Þó að draga þurfi nokkuð úr framkvæmdahraða og úr tekjuhækkun frá þessum hápunkti, þá er þar ekki um neinn voða að ræða. Því aðeins er hægt að tala um hættuástand í efnahagsmálum, að ekkert sé gert. Séu hins vegar gerðar eðlilegar ráðstafanir, er auðvelt að ráða fram úr vandanum. Þjóðin er nú betur búin en nokkru sinni fyrr í sambandi við hin nýju og öflugu atvinnutæki til þess að glíma við vandamál, eins og öllum er kunnugt. Þær till. til ráðstafana gegn þessum vanda, sem ríkisstj. hefur að undanförnu leitað eftir samkomulagi um, m.a. við stjórnarandstöðuna, og hún nú hefur lagt fyrir Alþ. í frv.-formi, eru í aðalatriðum þessar: 1. Heimild til verðstöðvunar og til þess að ríkisstj. geti ákveðið verðlækkun. 2. Heimild um að mega lækka útgjöld fjárl. um 1500 millj. kr. til þess fyrst og fremst að skapa svigrúm til aukinna niðurgreiðslna á vöruverði, til þess á þann hátt að minnka efnahagsvandann. 3. Að stöðva frekari almenna hækkun kaupgjaldsvísitölunnar frá því, sem nú er, næstu 6 mánuði, á meðan málin eru tekin til nánari athugunar. Gert er þó ráð fyrir, að auk meiri niðurgreiðslna á vöruverði verði heimiluð sérstök hækkun á launum lágtekjufólks. 4. Þá er gert ráð fyrir í till., að verð á landbúnaðarvörum og fiskverð haldist mikið til óbreytt næstu 6 mánuði og að skylda banka, sparisjóði og lífeyrissjóði til þess að ráðstafa nokkru meiru af tekjum sínum til almennra framkvæmda og einnig gert ráð fyrir því að verðtryggja lífeyrissjóðina nokkuð. Um þessar till. og frv. ríkisstj. vil ég taka fram, að við Alþb: menn áskiljum okkur rétt til þess að flytja og fylgja brtt., sérstaklega við þær gr. frv., sem snerta launagreiðslur og vísitölumál, og um niðurgreiðslu vöruverðs. Við teljum, að frv. eigi að geta orðið eðlilegur grundvöllur til samkomulags á Alþ. með vissum breytingum. Við leggjum mesta áherslu á, að launakjör hinna lægra launuðu verði ekki skert og að takast megi að stöðva verðhækkunarskrúfuna og tryggja síðan fulla atvinnu. Afstaða stjórnarandstöðunnar til þessara till. er vissulega athyglisverð. Opinberlega hafa fulltrúar hennar sagt, að þeir verði á móti öllum till. ríkisstj., jafnvel þó að þeir meti þær góðar og nauðsynlegar. M.ö.o.: stjórnarandstaðan hótar að standa gegn verðstöðvun. Svo á auðvitað að kenna ríkisstj. um allar verðhækkanir á eftir. Stjórnarandstaðan hótar að fella till. um niðúrskurð á fjárl. til dýrtíðarráðstafana, en hefur þó auðvitað áður flutt svipaða till., núna fyrir nokkrum mánuðum. Og stjórnarandstaðan ætlar að tala áfram um holskeflu dýrtíðar, sem sé að rísa 1. júní n.k., en standa þó gegn öllum till. til að koma í veg fyrir þessa holskeflu. Gunnar Thoroddsen var talsmaður Sjálfstfl. í sjónvarpsþætti um þessi mál nýlega. Hann gat ekkert sagt um úrræði Sjálfstfl. frekar en ræðumenn flokksins hér í kvöld. Hann talaði aðeins eins og þeir um, að hér þyrftu að koma til samræmdar aðgerðir, yfirlit þyrfti að fást um allan vandann og trú þyrfti að fást á því, sem gert yrði, og annað eftir því. Hvað skyldi nú orðarugl af þessu tagi þýða? Hver er stefna Sjálfstfl.? Eða hefur hann í þessum málum enga stefnu aðra en þá að reyna að koma Gunnari og Geir, öðrum eða báðum, í stjórnarstóla? Og ekki var stefna Gylfa Þ. Gíslasonar miklu skýrari, enda ekki að vænta. Hann sagðist þó lofa því, að Alþfl. skyldi verða á móti öllu, hreint á móti öllu, sem stjórnin legði fram. Og svo kom auðvitað raus hans um, að nú dygðu ekki bráðabirgðaráðstafanir, ekkert kák. En stefnu í málinu hafði hann enga. Svo kemur hér Eggert G. Þorsteinsson og segir: Alþfl. tekur alltaf efnislega afstöðu til allra mála, hann er svo ábyrgur, hann er ekki eins og kommúnistar. En ætli landsmenn viti ekki, hver yrðu ráð þeirra viðreisnarmanna, ef þeir mættu ráða? Fyrst mundu þeir auðvitað mála allt með hroðalega dökkum litum og telja fólki trú um, að stórkostlegra aðgerða væri þörf, nú þyrfti að skera djúpt. Og svo kæmi auðvitað 40–50% gengislækkun, vísitalan úr sambandi, vextir hækkaðir og afleiðingarnar auðvitað almennt atvinnuleysi. Ég held, að maður þekki þessar ráðstafanir. Í þessu öllu saman er fyrirbærið Bjarni Guðnason þó það átakanlegasta. Hann hefur gersamlega látið ginnast af áróðri þeirra viðreisnarherranna. Nú gengur hann á milli þeirra Gunnars Thoroddsens og Gylfa Þ. Gíslasonar og sækir til þeirra öll ráð, en þeir brosa auðvitað að barnaskap hans í laumi. Bjarni Guðnason taldi sig vera hernámsandstæðing og gegn aðild Íslands að NATO. Nú lýsir hann því yfir frammí fyrir allri þjóðinni, að við verður víst að vera í NATO. Og barátta hans gegn hersetunni lýsir sér í því, að hann vill óður og uppvægur koma ríkisstj. frá, þegar hún er komin að því marki að láta reyna á framkvæmdina um brottför hersins. Það er dálagleg vinstri stefna hjá Bjarna Guðnasyni að ætla að vera á móti verðstöðvun, að ætla að vera á móti lækkun útgjalda ríkissjóðs, til þess að hægt sé að halda niðri vöruverði og draga úr dýrtíð. Og svo kemur hann auðvitað í þessum umr. rétt eins og hinir viðreisnarmennirnir og segist alltaf taka ábyrga afstöðu til mála, þó að hann hafi lýst því opinberlega yfir fyrir nokkrum dögum, að hann muni bregðast á þennan hátt við öllum till. ríkisstj. Það má nú heita ráðið, að gengið verður til alþingiskosninga á þessu ári. Úr því verður að skera í almennum kosningum, hvort hér á að vera við völd næsta kjörtímabil ný viðreisnarstjórn undir forustu íhaldsins og með venjulegri aðstoð kratanna og kannske einhvers Bjarna Guðnasonar eða hvort hér getur orðið starfhæf vinstri stjórn, sem heldur áfram því mikla verki að treysta atvinnulíf landsmanna, að ljúka við það mikla verk að tryggja landsmönnum einum fiskimiðin í kringum landið og við það að gerbreyta fiskiskipaflotanum og fiskiðnaðnum í landinu til stórkostlegrar framleiðsluaukningar, - stjórn, sem áfram fær að vinna að uppbyggingu íslensks iðnaðar og að því að bæta aðstöðu og kjör þeirra, sem vinna að landbúnaðarstörfum, - stjórn, sem framkvæmir brottför hersins og vinnur að efnahagslegu sjálfstæði þjóðarinnar. Úr þessu verður að skera í almennum alþingiskosningum, og það er best að hafa þær sem fyrst. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir Íslendingar. Fannst ykkur ekki landhelgishetjunni okkar brugðið hér rétt áðan? Lúðvík Jósepsson hefur eytt tæplega hálfri ræðu sinni hér á Alþ. í almennum stjórnmálaumr. til þess að verja stórfelldar veiðar Austur-Þjóðverja í kanti íslenska landgrunnsins. Fannst ykkur ekki merkilegt að heyra, að sjútvrh. okkar Íslendinga skuli telja sjálfsagt, að við eigum að leyfa erlendri þjóð að skipta um mörg hundruð manna áhafnir á verksmiðjutogurum og verksmiðjuskipum hér á landi? Fannst ykkur ekki athyglisvert að heyra nú, þegar við höfum staðið í nokkur ár í harðri baráttu við að hrekja Breta og Þjóðverja burt héðan með fiskveiðar þeirra, bæði af landi og sjó, og svipta þá allri aðstöðu, að það komi þá í ljós, að sjútvrh. okkar telur sjálfsagt, að Austur-Þjóðverjar komi í staðinn og fái hér aðstöðu, sem með sama áframhaldi mundi jaðra við fiskveiðibækistöð, a.m.k. vera jafnmikils virði? Fannst ykkur það ekki einkennilegur hugsunarháttur hjá ráðh. íslenskra sjómanna, að hann skuli telja sjálfsagt, að íslenskir flugvellir og íslenskt land verði notað til þess að aðstoða austur-þýska veiðiflota við veiðar við strendur Kanada? Eru ekki sjómenn þar líka, og ætli þeir séu ekki fátækari, sjómennirnir á Nýfundnalandi, heldur en þeir, sem eru hér? En þeir, sem stunda rányrkjuna upp að ströndum Nýfundnalands, eiga hauk í horni hér uppi á Íslandi, þar sem er þessi heilagi sjútvrh. okkar. Þessi hugsunarháttur hans er siðleysi. Ég þekki engin dæmi þess, að íslenskur ráðh. hafi staðið upp á Alþ. eða notað ráðherraembætti sitt til þess að gegna hagsmunum erlendra aðila á slíkan hátt sem orðið hefur í þessu máli. Það er ekki að ástæðulausu, að við höfum hér á Alþ. kallað Lúðvík Jósepsson sendiherra austurþýskra togara. Og það er ekki að ástæðulausu, að Gylfi Þ. Gíslason varpaði síðdegis í dag fram þeirri spurningu í þessum ræðustól, hvort Lúðvík Jósepsson ætlaði í næstu kosningum að bjóða sig fram á Austurlandi eða í Austur-Þýskalandi. Það er enginn vafi á því, að það er rétt, að í öllum nágrannalöndum okkar, sem hafa lýðræðislegt þjóðskipulag og heiðarlegar ríkisstjórnir og heiðarlega pólitík, þar mundi ráðh. verða neyddur til þess að segja af sér eftir slíkt hneyksli. Það er búið að benda á bað. Svarið var reiðilestur Lúðvíks hér áðan. Enda þótt Alþ. sé forn stofnun, er þingræðið ekki gamalt, heldur til komið hér á landi á síðustu öld. Um það eru fá og óljós ákvæði í stjórnarskránni, og hefur oft, þegar vandræði hafa risið með þjóðinni, orðið að treysta meir á viturlega túlkun ráðamanna. Þess vegna getur verið rétt fyrir okkur að skoða fordæmi, þegar ádeilur ógna sjálfu stjórnarfari og afkomu okkar, eins og nú gerist, og reyna að læra af þeim fordæmum. Fyrir fjórum áratugum, veturinn 1931–1932, var stjórnmálaástand um margt líkt því, sem nú er. Framsfl. hafði þá einn meiri hl. á Alþ., og Tryggvi Þórhallsson myndaði stjórn. Heimskreppan var þá skollin á og þrengdi mjög að efnahag landsmanna, en innanlands voru heiftarlegar deilur um kjördæmamál. Alþfl. og Sjálfstfl. voru þá stjórnarandstöðu eins og nú og höfðu stöðvunarvald í Ed. Þegar stjórnin fékkst ekki til viðunandi lausnar á kjördæmamálinu, stöðvaði stjórnarandstaðan fjárlagafrv. Landið mátti heita stjórnlaust á hættutímum, líkt og það hefur verið nú síðustu mánuði. Þá vildu sumir framsóknarmenn tefla í tvísýnu og átök. En Tryggvi Þórhallsson varð þeim vitrari maður. Hann sá, að þessi alvarlega stjórnarkreppa var þjóðinni háskaleg og við svo búið mátti ekki standa. Hann sagði því af sér og beitti sér fyrir því, að ný ríkisstj. yrði mynduð. Síðan á jólaföstu í vetur hefur verið alvarleg og samfelld stjórnar- og stjórnlagakreppa í landi okkar. Efnahagsvandamál hrúgast upp, og verðbólgu er líkt við holskeflu. Varnarmálin eru eldheitt deilumál, er skiptir þjóðinni í tvær fylkingar, þar sem síst skyldi. Ríkisstj. hefur að vísu meiri hl. á Alþ., en stjórnarandstaðan hefur stöðvunarvald í Nd. Ríkisstj. getur ekki stjórnað landinu á viðunandi hátt. En sökum valdadrambs og valdagleði vill hún ekki fara frá. Leiðtogar stjórnarflokkanna sýna ekki þá visku, sem Tryggvi Þórhallsson hafði til að bera. Þeir hugsa of margir um flokkshag, en hann hugsaði um þjóðarhag. Þetta er mikil ógæfa, sem þegar hefur reynst þjóðinni dýr. Ef hér hefði verið sterk og starfhæf ríkisstj. síðustu 5 mánuði, að ekki sé litið lengra, hefði öflugt og raunhæft viðnám gegn verðbólgunni getað hafist í des. og engin holskefla vofað yfir í dag. Það má að nokkru leyti kenna stjórnkerfi okkar um, deildaskiptingu Alþingis og öðrum augljósum göllum. Og það er þjóðinni til vansæmdar, að fullkomin lýðveldisstjórnarskrá hefur ekki séð dagsins ljós enn þá, 30 árum eftir að lýðveldið var stofnað. En reynslan sannar, að vitrir og ábyrgir stjórnendur eiga að geta siglt fram hjá skerjum stjórnarskrárinnar. Til þess hefur núv. ríkisstj. því miður ekki borið gæfu. því er skipbrot fram undan,ef ekki verður snögg stefnubreyting og betur stýrt á næstu dögum og vikum. Má segja þessa dagana, að blind sé feigrar stjórnar för. Upplausnin og stjórnleysið í þjóðmálum okkar er alls ekki kerfinu eða stjórnarandstöðunni að kenna fyrst og fremst. Þar kemur til skjalanna hið ótrúlega sundurlyndi stjórnarflokkanna innbyrðis, sem nú síðustu daga hefur keyrt svo um þverbak, að þess eru engin dæmi fyrr í sögu íslenskra stjórnmála. Þjóðin horfir höggdofa á það sjónarspil, er ráðh. bera lygar hver á annan, sitja á svikráðum hver við annan og andmæla hver öðrum endalaust opinberlega. Þjóðinni er farið að skiljast, þeim sem ekki hafa skilið það alla tíð, að þetta gengur ekki. Hún getur ekki sætt sig við slíka ríkisstj. Stjarnan í þessu sjónarspili sundrungarinnar er án efa hæstv. ráðh. Magnús Kjartansson, sem í hásæti sínu kemur nú í seinni tíð fram sem einhvers konar sambland af félaga Brésnév og guði almáttugum. Magnús hneykslaðist í ræðu sinni á stjórnarandstöðunni og sagði, að hún vildi fella allt fyrir stjórninni. Sannleikurinn er sá, að stjórnarandstaðan hefur ekki fellt eitt einasta frv. fyrir ríkisstj., þótt hún hafi knúið fram breyt. til bóta á sumum þeirra. Þvert á móti hafa stjórnarandstæðingar greitt fyrir mörgum góðum málum, þegar sjálft stjórnarliðið hefur verið í upplausn og hver höndin upp á móti annarri, eins og t.d. í skólamálunum. Þrátt fyrir þessa ábyrgu afstöðu í fjölda mála er það skylda stjórnarandstöðuflokks við þjóðina að veita ríkisstj. aðhald og andstöðu, og þan hefur Alþfl. gert að sínu leyti. Þegar augljóst er, að ríkisstj. ræður ekki við verkefni sitt, stjórnar ekki landinu og veldur stórfelldu tjóni með því að láta viðnámslausa verðbólgu flæða yfir, ber stjórnarandstæðingum siðferðileg skylda til að fella stjórnina með öllum tiltækum og löglegum ráðum, til þess að myndað verði hið fyrsta starfhæft rn., er veldur verkefnum sínum og þjóðin getur treyst, þar til kosningar geta farið fram. Að þessu virðist nú komið, hvert sem framhaldið kann að verða næstu sólarbringa. Í dag gerðust þau tíðindi, að lagt var fram hér á Alþ. stjfrv. um ráðstafanir til að hamla gegn verðbólgunni. Sú skýring fylgir, að stjórnarflokkarnir séu óbundnir um einstök atriði málsins, en það þýðir í raun og veru, að málið er allt í lausu lofti. Slík yfirlýsing með efnahagsfrv. er algert einsdæmi og jafngildir yfirlýsingu um gjaldþrot stjórnarinnar. Með þetta mál verður því fyrst að fara eins og trausts- eða vantrauststill., og verður við fyrsta tækifæri að ganga úr skugga um, hvort til sé ríkisstj., sem geti staðið saman og haft forustu fyrir þjóðinni í baráttunni gegn verðbólgunni fram yfir kosningar. Þegar franska byltingin var gerð á sínum tíma, var sagt, að borgarastéttin væri auðug og velmegandi, en ríkið væri á barmi gjaldþrots. Ástandið á Íslandi er í dag dálítið svipað þessu. Atvinna er yfirleitt mikil. Tekjur eru háar oft mjög háar. En þjóðarbúið sem heild á í alvarlegum vandræðum. Tekjur einstaklinga og annarra aðila eru á þann veg, að skammtað hefur verið meira en til er og framleiðsla þjóðarinnar stendur undir. Þetta veldur verðbólgu. Framkvæmdir eru miklar, og það er gott að vissu marki. En nú er ráðist í meira en mannafli, tæki og fé duga til. Þetta veldur verðbólgu. Einstaklingar framkvæma og kaupa eins mikið og þeir geta fengið að láni fyrir, og allar lánastofnanir eru spenntar til hins ítrasta. Þetta veldur verðbólgu. Gerðir hafa verið kjarasamningar, sem eru óhagstæðir fyrir láglaunafólk, en spilla launajafnvægi og íþyngja atvinnuvegum oft um of. Þetta veldur verðbólgu. Fjármálastjórn ríkisins hefur sleppt fram af sér beislinu, og ríkisútgjöld hafa nálega þrefaldast á tveim árum. Þetta veldur líka verðbólgu. Öll þessi heimabakaða verðbólga bætist svo við innflutta verðbólgu, sem við fáum í stórum skömmtum í verði á olíu og raunar öllu því, sem við kaupum inn. Á sama tíma eru afurðir okkar byrjaðar að lækka í verði. Við höfum langa reynslu af verðbólgu og þolum hana bærilega að vissu marki. Hún hefur meira að segja gert mikinn hluta Íslendinga að litlum eða stórum verðbólguspekúlöntum, svo að við getum varla verið stolt af því. En 30–50% verðbólga, eins og nú er um að ræða, er geigvænleg hætta fyrir okkur öll. Hún getur leitt til þess á nokkrum vikum, að fjöldi fyrirtækja og jafnvel heilar framleiðslugreinar stöðvist, svo að atvinnuleysi breiðist óðfluga út. Þess vegna lifum við nú á hættutímum, þótt velmegunarmerkin blasi hvarvetna við okkur, og þess vegna megum við í rauninni engan tíma missa í bræðravíg innan bráðfeigrar ríkisstj. eða annað pólitískt þras. Það má segja, að hæstv. forsrh. hafi í dag lagt spilin á borðið með því að leggja fram frv. um viðnám gegn verðbólgunni. Þetta á að heita stjfrv., en er í raun réttri stjórnleysisfrv. Allir flokkar ríkisstj. hafa frjálsar hendur um öll atriði málsins. Þjóðin fær enn ekki að vita, hvað hver þeirra hefur við það að athuga, um hvað er deilt innan stjórnarinnar, nema hvað hæstv. ráðh. Magnús T. Ólafsson, sagði okkur í kvöld, að stjórnin væri ekki sammála um, hvernig haga hæri samráðum við verkalýðshreyfinguna. Þá vitum við það. Stjórn hinna vinnandi stétta getur sem sagt ekki einu sinni orðið sammála um að hafa samráð við verkalýðshreyfinguna, hinar vinnandi stéttir. Við skulum vona, að fleira komi skjótlega fram, helst strax á morgun, svo að þessi mál skýrist. Tvö verkefni blasa nú við. Fyrst verður að komast til botns í stjórnleysinu, ráða bót á því og tryggja þjóðinni starfhæfa ríkisstj. fyrir það tímabil fram til kosninga, sem að sjálfsögðu verða eins fljótt og hægt er með ábyrgu móti að efna til þeirra. Enginn virðist á þessari stundu hafa hugmynd um, hvernig á að greiða úr stjórnleysinu eða hvað geti tekið við, enda þótt margar og venjulega tilhæfulausar sögusagnir gangi um það mál. En þegar því er lokið, verður að snúast með festu og samheldni að vandanum og bjarga þjóðinni úr háska óðaverðbólgunnar og efna síðan til kosninga. Þetta eru mikil verkefni, sem verður að leysa á nokkrum næstu dögum. Ég vona, að Alþ. beri gæfu til þess að standast þessa prófraun og það með þeirri sæmd, að traust þjóðarinnar á þingi og þjóð verði endurvakið, og hún taki af fúsum vilja á sig þær fórnir, sem nú eru sýnilega fram undan fyrir alla landsmenn. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Fátt eitt hefur komið fram í þessum umr. af hendi stjórnarandstöðunnar, sem ástæða er til að svara. Hv. 5. þm. Vestf., Þorv. Garðar Kristjánsson, taldi mestu máli skipta að hreyta skætingi í hæstv. menntmrh. í sambandi við landhelgismálið. En rökstuddi hann þann skæting sinn? Nei, hann lét það vera. Slík rök heyrði enginn af hans munni, enda mundi erfið leit að þeim rökum. Þannig féll sú árásin dauð og ómerk niður og höfundinum einum til minnkunar. Þá var hv. þm. eitthvað skapillur og úrillur út af kosningasigri mínum á Vestfjörðum í síðustu kosningum. Það er kannske skiljanlegt, ef það hefði verið skammt liðið síðan, því að það lá við sjálft, að Vestfirðingar höfnuðu þessum hv. þm. algerlega, þó að hann slampaðist að lokum inn sem 5. þm. Vestf. Öll var ræða hans á svo lágu plani, að til einskis sóma var fyrir stærsta stjórnmálaflokk landsins. Þessu næst aðeins örfá orð um ræðu hv. 3. landsk. þm., Bjarna Guðnasonar. Hann hafði í upphafi máls síns uppí átakanlega kveinstafi um illa og rangláta meðferð á sér, en kom litt að landsmálum, minnti þó á brotthlaup sitt úr SF, þegar hann við brottförina mótaði afstöðu sina til aðsteðjandi vanda í efnahagsmálum með yfirlýsingu um, að hann aðhylltist helst til lausnar vandanum einhvers konar millifærsluleið. Það var snjöll úrlausn hjá prófessornum. Það er líka hið einasta framlag hans fyrr og síðar til lausnar á vanda efnahagsmála. Það verður að játa, að mjög alvarlegt ástand hefur á skömmum tíma skapast í efnahagsmálum þjóðarinnar, og sannleikur er sagna bestur um það rétt eins og annað. Hvað veldur? spyrja menn að sjálfsögðu. Þetta m.a. að mínu áliti: í árslok 1973 dundi yfir stórkostleg hækkun olíuverðs á heimsmarkaði, en fátt segir fljótar til sin eða með meiri þunga í öllum atvinnurekstri Íslendinga en verðlag þessara vara. Þegar verkalýðsfélögin á s.l. hausti voru að undirbúa kröfugerð sina, var ástandið þannig utanlands og innan, að ekki þótti ástæða til svartsýni. En strax um seinustu áramót var augljóst orðið, að jafnvel án grunnkaupshækkana yrðu miklar verðhækkanir, bæði af erlendum og innlendum toga, óhjákvæmilegar strax á fyrri hluta ársins 1974. Þá hefði verið hyggilegt að spyrna strax við fótum, gera ráðstafanir til að draga úr innlendri eftirspurn og spennu og jafnframt og ekki síður að fara með fyllstu gát við kaupgjaldsákvarðanir, sem þá stóðu fyrir dyrum í allsherjarlaunauppgjöri. Hvorugt var gert. En nú er komið í ljós, að öldur verðbólgu og hraðvaxandi dýrtíðar, sem sjá mátti, að væru að rísa undir síðustu áramót, hafa orðið hærri og geisað hraðar en búist var við. Og svo er það hin hlið málsins. Einnig þar hefur bjartsýni manna orðið fyrir nokkru áfalli. Fiskverð hafði farið síhækkandi árum saman, og auðvitað mátti búast við, að sú þróun tæki enda, fyrr eða síðar. En ekki virðist það hafa verið tekið með í reikninginn. Nú er komin fram fiskverðshækkun á okkar stærsta og besta fiskmarkaði í Bandaríkjunum, og enn meira er verðfallið á fiskmjölinu. En því miður lítur út fyrir, að hið svimháa olíuverð haldist a.m.k. fram eftir árinu, og enn er það, að allar aðrar rekstrarvörur fara einnig hríðhækkandi í verði. Við allt þetta hefur stórlega dregið úr getu framleiðsluatvinnuveganna til að rísa undir þeim miklu launahækkunum, sem orðið hafa, og er það hin alvarlegasta hlið málsins, að undirstöðuatvinnuvegir landsins eru nú reknir með miklu tapi, sem stefnir til stöðvunar, ef ekki er að gert í tíma. Í rammasamningi ASÍ fólst nálega 20% meðalhækkun grunnlauna að viðbættri 3% hækkun í des. 1974 og enn 3% 1. júní 1975, hækkunin þannig alls á 15 mánuðum um það bil 27–28%. Með þessu var boginn spenntur til hins ítrasta, ef ekki ofspenntur, jafnvel þótt ekkert verðfall afurða hefði orðið. Auk þess var samið um vísitölukerfi óbreytt að kalla og skattkerfisbreytingu, sem óneitanlega var kjarabót fyrir hina lægra launuðu. Hækkun kaupgreiðsluvísitölu 1. mars var svo 7 stig. Þar með var kauphækkun frá áramótum orðin 27–28% og búvöruverðshækkun um 18%, þar af launaliður 27%. Munu flestir játa, að slíkt launastökk var óhóflegt. En þó tók steininn úr, þegar einstök stéttarfélög virtu þá skynsamlegu grundvallarstefnu Alþýðusambandsins, að láglaunafólkið skyldi fá mesta lagfæringu launa, algerlega að vettugi, hrifsuðu til sín með samningum eftir á miklu meiri kauphækkanir en rammasamningurinn nokkurn tíma gerði ráð fyrir, með þeim árangri, að ýmsir þeir, sem hæst voru launaðir fyrir, náðu til sín miklu meiri kauphækkun en þeir, sem fyrr sömdu og lægri launin höfðu. Þannig hefur launakerfi verkalýðssamtakanna raskast, orðið ranglátara en það var, í stað þess að ætlunin og hin yfirlýsta stefna var að gera það jafnara og réttlátara. Þetta ber mjög að harma. Eftir þetta blinda launakapphlaup einstakra hálaunahópa, sem enn sér þó ekki fyrir endann á, er launahækkun frá áramótum í vissum tilfellum orðin 33–38% eða fast að 40%. Og nú hefur Hagstofa Íslands áætlað, að 1. júní muni framfærsluvísitala hækka um 17% og kaupgreiðsluvísitala a.m.k. um 13–15%, og yrði þá meðaltalslaunahækkun frá áramótum a.m.k. orðin um 35%. Hafi menn svo í huga á hinn bóginn, að á sama tíma hefur fiskverð lækkað um 6–7% og fiskmjöl stórum meira, þá blasir þessi mynd við varðandi atvinnulífið: Stórfelldur hallarekstur blasir við frystiiðnaðinum. Saltfisk- og skreiðarframleiðsla stendur nokkru betur, en stefnir þó til taps. Rekstur togaranna í ársbyrjun þrátt fyrir góð aflabrögð var næsta tæpur, en versnar þó mjög á seinni hluta ársins. Óhætt er að segja, að sjávarútvegurinn yfirleitt stendur frammi fyrir stórkostlegum rekstrarerfiðleikum, sem torvelt er að leysa í skyndi. Iðnaður, verslun og flestir þættir þjónustustarfsemi eiga í erfiðleikum og útflutningsiðnaðurinn má heita vonlaus við óbreytt ástand. Þetta er sannarlega ljót lýsing, og kynnu einhverjir að halda, að þetta væri svartagallsraus bölsýnismanns, og vildi ég helst óska, að svo væri. En því miður er þetta sannleikurinn og þó vafalaust ekki allur sannleikurinn. Þá er auðvitað spurningin: Hvernig skal nú bregðast við vandanum? Um það eru menn því miður ekki á eitt sáttir fremur nú en fyrri daginn, en enginn neitar því samt, að róttækra og skjótra aðgerða sé þörf, því að vandinn vaxi enn stórkostlega, ef ekki finnist úrræði til að afstýra ófarnaði fyrir 1. júní n.k., þegar búast má við, að kaupgreiðsluvísitalan hækki í einu stökki um 13–15% í viðbót við það, sem þegar er orðið. Eins og fram hefur komið í umr., hefur í dag verið lagt á borð þm. frv. til l. um viðnám gegn verðbólgu og aðrar ráðstafanir til að stuðla að jafnvægi í efnahagsmálum. Frv. þetta er lagt fram af hæstv. forsrh. sem stjfrv., en fram er tekið, að stjórnarflokkarnir hafi óbundnar hendur um ýmis atriði frv. Fylgi allra ráðh. við frv. er þannig með fyrirvara, og það tel ég nauðsynlegt nú að taka fram, að hæstv. félmrh., Björn Jónsson, á ekki aðild að flutningi þess. Valdboðsleið ríkisstj. inn á svið frjálsra kjarasamninga hefur ávallt verið illa séð, þó að slíkt hafi að vísu átt sér stað áður. En með þessu frv. er seilst öllu lengra inn á svið aðilanna á vinnumarkaðnum en nokkru sinni áður hefur verið gert í gjörvallri stjórnmálasögunni. Þá hefur jafnan verið reynt allnáið samráð við aðila vinnumarkaðarins, áður en slík lagafrv. væru lögð fram á Alþ. En nú hefur hvort tveggja gerst, að framlagðar brtt. samstarfsflokka forsrh. hafa ekki fengist teknar inn í frv., og það, sem öllu harðleiknara er, er þetta, að samráðum við verkalýðshreyfinguna og samtök atvinnurekenda hefur verið hafnað. Það telja SF mjög óskynsamleg vinnubrögð. Vegna gerbreyttra aðstæðna, síðan samningar voru gerðir, er eðlilegt, að réttir aðilar, þ.e.a.s. launþegasamtök og atvinnurekendasamtök, endurskoði launakerfið upp á nýtt, og færi vel á því, að velviljuð ríkisstj. hefði þar hönd í bagga og nauðsynlega meðalgöngu. Hér er um svo flókin og viðkvæm mál að ræða, að litlar, ef nokkrar líkur eru til, að ríkisvaldið geti með nokkru móti fært hið margbrotna samningsbundna launakerfi til hófsamlegra horfs, án þess að úr skorðum fari og af hljótist meira eða minna ranglæti, sem ekki yrði þolað. Aðilar vinnumarkaðarins eru hins vegar þaulkunnugir öllum blæbrigðum þessa kerfis. Þess vegna bar að þrautreyna, hvað þeir sjálfir gætu náð samkomulagi um að leiðrétta, þegar svo mikið lægi við sem augljós stöðvun atvinnulífs og víðtækt atvinnuleysi. Með slíkum vinnubrögðum væri svo allt önnur aðstaða fyrir ríkisstj. til að grípa til hverra þeirra úrræða og ráðstafana sem hún teldi nauðsynlegar. Ég hygg, að það sé ekki torskilið neinum í verkalýðshreyfingunni, að hæstv. félmrh., Björn Jónsson, sem jafnframt er forseti ASÍ, geti ekki gerst meðflm. frv., sem sprettir upp grundvallaratriðum nýgerðra kjarasamninga og það án þess að verkalýðshreyfingunni sjálfri væri áður gefið rækilegt tækifæri til að leysa vandann sjálf eða þá a.m.k. að láta í ljós, hvaða ráðstöfunum hún eftir atvikum gæti unað. Ef hann gerði það, væri auðveldur eftirleikurinn fyrir hvaða íhaldsstjórn sem væri að hafa frjálsan samningsrétt verkalýðshreyfingar að engu. Slíkt fordæmi vill Björn Jónsson ekki gefa. því er þetta atriði, þótt um vinnubrögð sé, þýðingarmeira en mörg efnisatriði frv., sem orkað geta þó tvímælis sum hver. Galla tel ég það t.d. á frv., að alls staðar leynast smugur varðandi viðnámsákvæði þess, nema hvað launafólkið áhrærir. Þannig er frv. að sumu leyti opið í báða enda. Og megingalli þess er sá að mínum dómi, að mjög er vafasamt, að ákvæði þess dugi til þess að koma í veg fyrir stöðvun atvinnuveganna, en færi svo, kæmi allt fyrir ekki. Hitt skal fúslega játað, að mörg atriði frv. eru þess eðlis, að hvaða ríkisstj. sem væri og stæði frammi fyrir þeim vanda, sem nú blasir við, yrði að beita þeim mörgum hverjum og það án tafar og án nokkurrar linkindar. Skal ég og skýrt taka það fram, að SF eru fús til að taka á sig fulla ábyrgð að sínum hluta til lausnar vandamálunum, aðeins ef þannig er að málum staðið, að líklegt sé, að aðgerðirnar fái staðist og geti borið tilætlaðan árangur. Það er og von mín, að fljótt fáist úr því skorið, hvort frv. með eða án breytinga nýtur meirihlutafylgis á þingi eða ekki. Reynist svo, að frv. verði fellt, er það skoðun mín, að stjórnin eigi að biðjast lausnar og verði að biðjast lausnar og það án tafar, eyða ekki dýrmætum tíma í aðgerðaleysi og ráðleysi. En hvað svo? Þingrof og kosningar segja sumir. En þótt allir frestir væru styttir til hins ítrasta, gætu kosningar samt ekki farið fram fyrr en í júnílok eða júlíbyrjun og starfhæf stjórn tæpast tekið á lausn vandamálanna fyrr en um allt að mánuði síðar. En þá væri ný flóðalda verðhækkana skollin yfir og málið allt orðið torleystara en það nú er, svo sem öllum er þegar orðið kunnugt. Þeir, sem hrópa: Kosningar strax - og þykjast hetjur, skjóta sér því undan ábyrgð og loka augum fyrir því, hversu bráðaðkallandi það er að fá aðgerðir í efnahagsmálum afgreiddar á Alþ. ekki síðar en fyrir næstu mánaðamót. Auðnist núv. stjórn ekki að leysa vanda efnahagsmálanna, verður því þegar í stað að sannprófa alla möguleika til stjórnarmyndunar og freista þess að koma fram a.m.k. bráðabirgðaaðgerðum í efnahagsmálum fyrir næstu mánaðamót. Takist það hins vegar ekki, hefur Alþ. brugðist skyldu sinni. Annað stórmál er á dagskrá hjá þjóðinni um þessar mundir. Það er herstöðvamálið. Ég skal um það aðeins segja örfá orð. Við eigum nú í viðræðum við Bandaríki Norður-Ameríku um endurskoðun varnarsamningsins frá 1951. Við höfum lagt fram okkar fyrstu till. Þær eru til skoðunar hjá gagnaðila, og sjálfsagt getum við vænst þess, að gagntill. komi aftur. Þær tökum við að sjálfsögðu til skoðunar, þegar þær berast. Uppsögn samningsins virðist ekki eiga meirihlutafylgi að fagna á Alþingi Íslendinga, og því er það niðurstaða mín í þessu máli, að okkar besti kostur sé að reyna samningaleiðina til þrautar og freista þess þannig að treysta samstöðu okkar með Vestur-Evrópu og Norður-Ameríku og tryggja jafnframt svo sem best má verða og kostur er öryggi lands og þjóðar. Seinni part þessa mánaðar fara kosningar fram til sveitarstjórna víðs vegar um land. Í undirbúningi þessara kosninga hefur það tekist furðuviða, að SF og Alþfl. hafa tekið höndum saman um sameiginleg framboð. Ég segi: furðuviða, af því að skilyrðin eru erfið, þar sem annar flokkurinn er í stjórnaraðstöðu og hinn í stjórnarandstöðu. En það hefur tekist þrátt fyrir það. Þetta gerir okkur sigurviss í sameiningarmálinu. Sú sjálfsagða hugsun, að allir jafnaðarmenn á Íslandi eigi og skuli vera í einum flokki, hefur gripið um sig og yfirstigur alla örðugleika. Þessi sameining verður alger í næstu alþingiskosningum. SF voru umfram allt annað til þess stofnuð að koma sameiningu jafnaðarmanna, hvar sem þeir hefðu annars í flokki talist, í framkvæmd. Vinnið nú af alhug, einbeitni og þrótti að sigri sameiningarmanna um land allt. Þá verður farsæll tímamótasigur unninn í næstu alþingiskosningum. Ísland þarf sterkan, sameinaðan flokk jafnaðarmanna alveg eins og lýðræðislönd Vestur-Evrópu, og stjórnmálaástandið hér á landi nú sýnir einmitt betur en allt annað, að þjóðin þarf á umbótastefnu og þrótti mikils og sameinaðs jafnaðarmannaflokks að halda. Herra forseti. Ég hef nálega eingöngu varið ræðutíma mínum að þessu sinni til að ræða vanda efnahagsmálanna. Úr þeim vanda, sem við blasir, geri ég síður en svo minna en aðrir, sem málið hafa rætt hér í kvöld. Ég tel mig hafa gefið rétta mynd af ástandinu, enda stuðst þar við niðurstöður efnahagssérfræðings ríkisstj. Ég legg hins vegar á það þyngri áherslu en margir aðrir, að engan tíma megi missa, svo að ekki fari enn þá verr. Kyndingu kosningaelda nú tel ég ganga glæpi næst, því að þá væri vandamálunum augljóslega ýtt til hliðar, þótt allri þjóðinni sé ljóst, að þau þola enga bið. Ég þakka þeim, sem hlýddu, og bið öllum hlustendum nær og fjær góða nótt.