Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Hæstv. forseti. Ríkisstjórnarsamstarfi Sjálfstæðisflokks og Samfylkingar er lokið. Ég mun ganga á fund forseta Íslands í dag kl. 16 og biðjast lausnar fyrir mig og ráðuneyti mitt. Rétt er að gera þingheimi grein fyrir því að ekki er um málefnalegan ágreining að ræða milli flokkanna heldur hefur krafa Samfylkingarinnar um að taka við forsætisráðuneytinu valdið trúnaðarbresti sem ekki er yfirstíganlegur. Öllum má vera ljóst að krafa um að stjórnarforustan flytjist á milli flokka í ríkisstjórn getur ekki leitt til annars en stjórnarslita. Ég vil þakka hæstv. utanríkisráðherra, Ingibjörgu Sólrúnu Gísladóttur, persónulega fyrir það samstarf sem við höfum átt sem formenn stjórnarflokkanna. Þar hefur engan skugga borið á. Ríkisstjórnin hefur unnið mikið verk við ótrúlega erfiðar aðstæður síðustu vikur og mánuði. Það gengur kraftaverki næst að hér á landi skuli vera starfhæft bankakerfi eftir hrun fjármálakerfisins í byrjun október. Vel hefur miðað í undirbúningi endurreisnar og uppbyggingar í samfélaginu. Um það bil 100 atriði, lagabreytingar, reglugerðarbreytingar og stjórnvaldsákvarðanir, hafa komið til framkvæmda eða verið ákveðnar á þessum tíma. Það er ekki hægt að gera kraftaverk á hverjum einasta degi, allir sjá það, en stundum stendur upp á okkur krafa um að gera einmitt það. Því miður hefur það nú gerst sem ég óttaðist allan tímann frá því að bankahrunið varð í byrjun október að stjórnarkreppa mundi bætast ofan á efnahagskreppuna. Ég skora á þingmenn alla að rísa nú undir þeirri ábyrgð sem þeim hefur verið falin af þjóðinni og búa svo um hnútana að þær viðamiklu björgunaraðgerðir sem nú eru í gangi fari ekki út um þúfur í stjórnleysi og upplausn. Ekkert okkar er mikilvægara en hagur þjóðarinnar og við verðum öll að ganga í takt næstu vikur og mánuði þar til kjósendur velja sér nýja fulltrúa. Þetta er verkefni sem nú blasir við okkur á hinu háa Alþingi og við sjálfstæðismenn munum að sjálfsögðu ekki hlaupast undan þeirri ábyrgð.

Herra forseti. Ágætu þingmenn. Eins og forsætisráðherra sagði réttilega hefur þessu ríkisstjórnarsamstarfi Sjálfstæðisflokks og Samfylkingar verið slitið og forseta verður væntanlega gerð grein fyrir því síðar í dag. Forsætisráðherra sagði að ástæðan fyrir því væri ekki málefnaleg ástæða heldur sú að Samfylkingin gerði kröfu um forustu í ríkisstjórninni. Ég tel að þetta sé ekki alveg réttilega með farið af hálfu forsætisráðherra. Við viljum síst af öllu lasta hann og hans orð. Það var samt ekki rétt með farið. Ástæðan fyrir því að þetta stjórnarsamstarf gengur ekki lengur er sú að það er mjög mikilvægt við þær aðstæður sem uppi eru í samfélaginu núna að það sé í fyrsta lagi öflug verkstjórn, það sé öflug aðgerðaáætlun og að það sé traust og trúverðugleiki á ríkisstjórninni. Þó að ríkisstjórnin hafi í haust gert mjög marga hluti vel - og er það í rauninni kraftaverk eftir það efnahagshrun og bankahrun sem þá varð að hér skyldu vera starfandi bankar í landinu, greiðslumiðlun skyldi virka þar sem hægt var að greiða fyrir vörur og lyf og alla hluti sem margir höfðu spáð að mundi ekki takast - allt þetta tókst - hafa aðgerðir í þágu heimilanna og ekki síst fyrirtækjanna í landinu gengið of hægt á undanförnum mánuðum. Ég tel að Samfylkingin hafi sýnt mikið langlundargeð við þessar aðstæður. Ýmislegt sem varðar breytingar í fjármálakerfinu okkar sem lýtur ekki síst að Seðlabankanum og því að endurreisa traust á þessari æðstu stofnun efnahagsmála í landinu sem er Seðlabankinn hefur mistekist. Við viljum að á því verði breyting eigi síðar en strax. Við teljum að það sé ekki hægt að bíða lengur. Við erum búin að bíða frá því í haust, við getum ekki beðið lengur eftir þeirri breytingu. Hún verður að gerast núna. Það er ekki hægt að vísa henni inn í framtíðina með hugmyndum um hugsanlegar lagabreytingar. Þetta þarf að gerast núna. Svo tel ég líka að öflugt verkstjórnarvald þurfi inn í ríkisstjórnina. Við þær aðstæður sem núna eru, m.a. vegna minna eigin veikinda og forsætisráðherra, tel ég að eðlilegt væri að við tvö mundum stíga til hliðar, taka okkur leyfi í einn mánuð eða tvo. Ég tel að sá þingmaður sem hefur hvað mesta reynslu, mestan trúverðugleika og er hvað óumdeildastur meðal þjóðarinnar, þ.e. Jóhanna Sigurðardóttir, ætti við þessar aðstæður að leiða ríkisstjórnina. Það er mín tillaga að svo verði og það var mín tillaga til forsætisráðherra að þannig yrði málum háttað fram að kosningum. Síðan getur þjóðin ákveðið það hvernig hún vill haga hlutunum eftir kosningar. Hér er öflugur, reyndur þingmaður og ráðherra sem gæti leitt þessa ríkisstjórn fram að kosningum til að vinna tiltekin verk. Þau verk sem ég er þar að tala um er auðvitað efnahagsáætlun ríkisstjórnarinnar og Alþjóðagjaldeyrissjóðsins, að fylgja henni fram, að gera breytingar á stjórnarskránni sem varða fullveldi og auðlindir þjóðarinnar, að skipta um yfirstjórn Seðlabanka Íslands og breyta þar lögum, að taka til höndum varðandi erfiðleika heimilanna í landinu og stofna sérstakan bjargráðasjóð heimilanna til að standa straum af björgunaraðgerðum í þágu heimilanna. Það eru auk þess ákveðnar aðgerðir í þágu fyrirtækjanna sem þegar hafa verið ákveðnar sem koma þarf til framkvæmda. Við skulum ekki gleyma því að ríkisstjórnin afgreiddi fyrir áramót 12 aðgerðir í þágu fyrirtækja í landinu en einungis þrjár þeirra eða fjórðungur eru þegar komin til framkvæmda. Það er mikilvægt að á því verði breyting, að þessir hlutir komist til framkvæmda. Það sé ekki bara talað og ákveðið, það sé hlutur sem verði framkvæmdur. Það er það sem við, Samfylkingin, viljum tryggja, að hér sé öflug pólitísk starfsstjórn undir tryggri forustu fram að kosningum. Þjóðin getur síðan tekið ákvörðun í kosningum hvernig hún vill sjá hlutunum best fyrir komið á nýju kjörtímabili. Þetta er ástæðan fyrir því að þessi ríkisstjórn heldur ekki áfram. Hún snýst ekki um það að Samfylkingin sem slík vilji leiða ríkisstjórnina heldur að það sé öflug forusta fyrir henni, það sé öflugur einstaklingur sem leiði sem er traust og trúverðugleiki á. Þetta er okkar tillaga og okkar tilboð og því hefur verið hafnað. Það er auðvitað okkar að gera forseta Íslands grein fyrir þessu og síðan þingmanna allra að sjá til þess að hér verði, hvernig svo sem allt veltist og snýst, öflug starfsstjórn. Þegar ég segi starfsstjórn er ég að tala um að hér verði starfsöm stjórn fram að kosningum og hún á auðvitað að styðjast við þingmeirihluta.

Herra forseti. Þingheimur. Góðir landsmenn. Stjórnarslit eru nú staðreynd. Ríkisstjórn sem í raun hefur verið óstarfhæf um margra vikna ef ekki mánaða skeið hefur orðið að játa sig sigraða. Þessi stjórnarslit fara nokkuð harkalega fram. Því er ekki að leyna að maður er hugsi yfir þeim hörðu orðum sem forustumenn fráfarandi stjórnarflokka hafa haft hvor í annars garð og þá sérstaklega í garð samstarfsflokksins fyrrverandi. Mönnum var það ljóst í dag, held ég, þegar við gengum inn í Skálann þar sem ekki bara allir íslenskir fjölmiðlamenn voru heldur tugir erlendra fréttamanna, að við vorum að senda út um heiminn þau skilaboð að ofan á efnahagskreppu og kerfishrun hefði nú bæst stjórnmálakreppa á Íslandi. Þetta eru ekki þau skilaboð sem við þurfum mest á að halda að senda, hvorki inn á við né út á við. Sú ábyrgð sem á okkur öllum hvílir snýr þó auðvitað fyrst og fremst að íslensku samfélagi. Þar er verkefnið. Og vegna þess hvílir nú meiri ábyrgð á herðum 63 þingmanna hér inni en kannski hefur verið um mjög langt árabil. Úr þessu verður að greiða. Málin fara nú í stjórnskipulegan farveg og forseti lýðveldisins tekur við verkstjórn til að mynda landinu á sem allra skemmstum tíma á nýjan leik starfhæfa ríkisstjórn. Vinstri hreyfingin – grænt framboð og þingflokkur Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs eru tilbúin til slíkra viðræðna. Við erum tilbúin til að axla ábyrgð og leggja okkar af mörkum. Við útilokum engan kost fyrir fram og við göngum ekki til slíkra viðræðna með fyrirframskilyrði, allra síst um menn eða verkaskiptingu því að það er málefnið og verkefnið sem skiptir öllu hér og að því þurfa menn að hyggja. Við, forustumenn stjórnarandstöðunnar, buðum upp á það í októbermánuði sl. þegar öllum mátti verða ljóst hvílíkir reginerfiðleikar voru að skella á landinu að hér yrði mynduð þjóðstjórn. Því boði var ekki tekið og það er ekki hægt annað en velta því fyrir sér hvort mál okkar væru ekki í betri stöðu nú ef forustumenn fráfarandi stjórnarflokka hefðu borið gæfu til þess að taka þá höndum saman við okkur í stjórnarandstöðunni og gera það besta úr málum. En ekki þýðir að tjá um það og þrátt fyrir þetta og þrátt fyrir að ríkisstjórnin hafi þá slegið á útrétta sáttarhönd okkar og reyndar margra fleiri í samfélaginu, til að mynda aðila vinnumarkaðarins og ýmissa annarra sem þá vildu samráð opnuðum við aftur á það að þjóðstjórn kynni að vera leið út úr þessum miklu erfiðleikum sem augljóslega voru orðnir á stjórnarheimilinu síðustu dagana og vikurnar. Það er þó mjög mikilvægt að menn hafi í huga að þótt nafnið sé fallegt dugar það ekki til. Þjóðstjórn verður þá að vera alvöruríkisstjórn, fær um að vinna þau verk sem þarf að vinna á næstu vikum og leiða svo landið inn í kosningar. Maður hlýtur að hafa vissar efasemdir eftir það sem á dagana hefur drifið og einkum í dag í þeim efnum. Aðrir kostir eru að sjálfsögðu í stöðunni og hafa sumir verið nefndir og þá erum við sömuleiðis tilbúin til að skoða af fullum heilindum, reynist þeir vænlegri kostir og auðveldara að ná þeim fram. Tíminn er afar dýrmætur. Það verður að eyða þeirri óvissu sem nú er uppi og síðan að reyna að búa eins vel um hlutina og hægt er á því brúartímabili sem er þangað til þjóðin getur valið sér nýtt þing og ný ríkisstjórn með sterkan þingmeirihluta og þjóðina á bak við sig getur farið í það risavaxna verkefni sem það er að takast á við hlutina og hefja endurreisn Íslands. Það er ekkert minna sem okkar bíður en að endurmóta og endurreisa þetta samfélag úr rústum þeirrar hugmyndafræði og þeirrar ráðsmennsku sem ríkisstjórnir undangenginna margra ára hafa kallað yfir okkur. Nú þurfum við á öllum okkar kröftum og allri okkar visku að halda og við skulum vona fyrir allra okkar hönd og þjóðarinnar að úr þessu greiðist sem allra fyrst.

Virðulegi forseti. Þingheimur. Góðir Íslendingar. Það eru stór tíðindi sem gerst hafa hér í dag en við framsóknarmenn fögnum því að ríkisstjórnin hafi loksins axlað ábyrgð. Um leið segjum við: Þótt fyrr hefði verið. Í hugum okkar framsóknarmanna hefur það blasað við að hér væri ekki bara bankakreppa og efnahagskreppa heldur einnig stjórnarkreppa. Ríkisstjórnin hefur í rauninni aldrei verið í stakk búin til þess að taka á þeim vanda sem blasir við íslensku þjóðinni. Þjóðin hefur þegar kveðið upp sinn dóm. Við heyrum það á mótmælum úti um allt land að það er samhljómur um að ríkisstjórnin var vanhæf. Kannski má orða það þannig að þegar uppsagnarbréfið kom þá hafi menn sagt: Nei við tökum ekki uppsögninni. Við ætlum sjálfir að segja upp. Nú verður að mynda starfhæfa ríkisstjórn. Þeirrar ríkisstjórnar bíða risavaxin verkefni. Það verður að taka stórar ákvarðanir. Hér duga engin vettlingatök . Þjóðin getur ekki beðið lengur. Það versta sem þessi ríkisstjórn boðaði var óvissa. Óvissa handa heimilunum. Óvissa fyrir fyrirtækin og í rauninni standa landsmenn uppi með það í dag að enginn veit hvert framhaldið er. Það verður að ráðast strax í að vinna bug á atvinnuleysinu. Þjóðin þolir ekki 15% atvinnuleysi. Það verður að vinna bug á vanda heimilanna. Það að 50% heimila landsins séu tæknilega gjaldþrota er algjörlega óviðunandi niðurstaða. Og atvinnulífið, það þarf að koma því í gang. Atvinnulíf með 20% stýrivexti nær ekki að þróa sig áfram. Við framsóknarmenn höfum lýst því yfir, og það tilboð stendur enn, að við erum til í að verja minnihlutastjórn Samfylkingar og Vinstri grænna falli. Við teljum okkur ekki í stakk búna til þess að taka sjálfir sæti í ríkisstjórn. Okkur skortir til þess umboð kjósenda. En ef það verður raunin þá munum við framsóknarmenn að sjálfsögðu axla ábyrgð í þeim efnum. Tilboð okkar í stjórnarandstöðunni um þjóðstjórn stendur að sjálfsögðu einnig en við viljum samt taka fram að okkur finnst ansi rýrt að það skuli koma upp aftur núna. Við töldum að það þyrfti að liggja fyrir fyrir jól, það hefði þurft að gerast þá. Við framsóknarmenn munum setja það á oddinn að hér verði samþykkt frumvarp sem við leggjum fram um stjórnlagaþing. Það verður að ráðast í það verkefni strax að endurvekja traust almennings á störfum þingsins. Það verður að skilja á milli löggjafarvalds og framkvæmdarvalds. Það verður að auka eftirlitshlutverk nefnda þingsins þannig að boðvald þeirra yfir framkvæmdarvaldinu sé skýrt og ótvírætt. Það eru stór tíðindi sem blasa við íslensku þjóðinni. Við fögnum því að ríkisstjórnin hefur loksins axlað ábyrgð og ég vil sérstaklega fagna orðum hæstv. utanríkisráðherra um að forustumenn flokkanna sem glíma við erfið veikindi taki sér frí og nái að endurnýja starfskraft sinn. Þjóðin þarfnast þess og við framsóknarmenn munum leggja okkar af mörkum til þess að endurreisa þetta þjóðfélag.

Hæstv. forseti. Það er dapurlegt að stjórnarsamstarf ríkisstjórnarflokkanna skuli hafa endað eins og það endaði í dag. Það endaði með því að menn standa upp og fara strax að hnýta harkalega hver í annan, flokkar sem mynduðu hina svokölluðu Þingvallastjórn um öflugt efnahagslíf og velferð á Íslandi. Því miður hefur sú tilraun ekki tekist að vinna þau verk sem við þjóðinni hafa blasað í kjölfar bankahrunsins. Ríkisstjórninni hefur með engum hætti tekist að höndla þau vandamál sem nú blasa við þjóðinni, því miður. Ekki verður undan því vikist að þingheimur allur komi að því að reyna að sigla málum í höfn. Við lýstum því yfir í Frjálslynda flokknum að við værum tilbúnir að koma í þjóðstjórn þegar síðastliðið haust til þess að leggja okkar af mörkum til þess að málum yrði stýrt með sem bestum hætti til hagsbóta fyrir íslensku þjóðina. Núna stöndum við hins vegar frammi fyrir því við fall ríkisstjórnarinnar að það er engan veginn fyrirséð hvort tekst að koma á þjóðstjórn, sem ég tel enn skásta kostinn. Þá yrði það auðvitað að vera þannig uppsett að verkin sem á að vinna liggi nokkuð klár fyrir. Menn setji það niður fyrir sér hvað þarf að gera næstu 30–40 daga í lagasetningum og reglugerðarverki og þar með endurskipulagningu á ýmsum embættum í stjórnkerfinu. Við erum enn reiðubúnir til þess að koma að slíku verki. Það mun auðvitað reyna á það á næstu klukkustundum og vonandi ekki allt of mörgum sólarhringum hvort það tekst. En ég tel að það sé ábyrgð okkar allra alþingismanna að takast á við það verkefni sem fram undan er en það er ekki til vinsælda fallið með íslenskri þjóð. Það þarf að takast á við mörg verk á næstu mánuðum sem ekki verða til vinsælda fallin, mjög erfiðar ákvarðanir þarf að taka. En það verður ekki undan því vikist. Það verður ekki undan því vikist hvort sem það er til að stuðla að auknu aðhaldi í þjóðfélaginu eða afla nýrra tekna. Tryggja það að heimilin falli ekki. Tryggja það að atvinnulífið haldi velli. Þetta verðum við að gera sameiginlega. Ég vonast til þess að okkur takist að mynda starfhæfa þjóðstjórn. Ef það verður ekki niðurstaðan þá þurfum við samt sem áður að koma á stjórn sem getur stýrt þessu landi, annað er útilokað. Slíkt verður að ske sem allra fyrst. Og fyrir fram ætlum við ekki að hafna neinum kosti í því. En við höfum talið að þjóðstjórn í þessu tilviki væri sá sáttagrunnur sem við ættum að leggja upp með, skilgreina verkin sem þarf að vinna og klára þau. Kosningadagur, hvort sem hann er í apríl, endaðan maí eða júní, á ekki að skipta máli í því sambandi. Það eru verkin sem við verðum að klára sem eiga að skipta máli. Það er það sem þjóðin krefst af okkur að við skiljum hana ekki eftir flata meðan við hömumst við að rífast og skammast hvert út í annað í kosningabaráttunni.