Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Allshn. hefur samþykkt einróma að mæla með samþykkt þáltill. hv. 4. þm. Reykv. um sameign fjölbýlishúsa. N. telur, að þörf sé á löggjöf um sameign slíkra bygginga og verði þar ýtarleg ákvæði um réttindi og skyldur sameigenda. Undanfarin ár hefur færzt mjög í vöxt bygging sambýlishúsa, þar sem margar fjölskyldur, jafnvel tugir fjölskyldna búa saman. Er langmest af slíkum byggingum í Reykjavík, en til eru þær víða um land. Er ástæða til að ætla, að þeim muni á komandi árum fjölga verulega. Slíkar byggingar hafa tíðkazt lengi með öðrum þjóðum og þykja sjálfsagðar. Hér á landi hefur hins vegar gengið misjafnlega að fá fólk til að bindast samtökum um að byggja stór sambýlishús, og hafa valdið því ýmsar ástæður. Sumir telja það höfuðorsök þessarar tregðu, að Íslendingar séu vanir dreifbýli og vilji helzt búa hver í sínu húsi, - sumir segja, að helzt eigi að vera sem lengst á milli. Raunhæfari skýring mun þó hitt vera, að fólk hefur óttazt, að misjafnlega gangi sambúð í slíku nábýli, því að ekki geta menn alltaf ráðið, hverjir sambýlismenn verða. Það er vitað mál, að misjafnlega gekk í fyrstu í sambýlishúsum hér á landi og samkomulag varðandi hitun, hreingerningu, þvottahús, lóð og ýmislegt annað fleira, skiptingu kostnaðar og fjárhagsatriði, varð oft ekki eins gott og æskilegt hefði verið, en hin smæstu atriði þessa eðlis geta spillt húsfriði, svo að illunandi sé við. Erlendis eru til lög og reglur um sameign slíkra húsa, og hafa ýmsir aðilar hér á landi reynt að kynna sér slík lög, aflað sér fyrirmynda og sett eftir þeim reglur, sem fólk hefur reynt að fara eftir í einstökum húsum. Er ástæða til að ætla, að löggjöf og reglugerðir mundu skapa miklu meiri festu í þessum efnum og draga úr tregðu fólks til að byggja sambýlishús og búa í þeim. Það er æskilegt, að hér á landi sé byggt meira af sambýlishúsum en gert hefur verið til skamms tíma. Þessi hús spara lóðir og götur. Þau spara leiðslur allar, stytta samgöngur, gera hverja íbúð ódýrari en í einbýlishúsum. Er ekki aðeins æskilegt, heldur nauðsynlegt, að slíkur sparnaður fáist, því að kostnaður bæjarfélaganna, ekki sízt Reykjavíkur, vegna hinnar vaxandi byggðar og útþenslu hefur stundum verið svo mikill, að varla varð risið undir. Af þeim fáu orðum, sem ég hef haft um till., má sjá, að öll rök hníga að nauðsyn þeirrar löggjafar, sem hér um ræðir. Þess vegna mælir allshn. einróma með samþykkt tillögunnar.



Herra forseti. Ég get ekki látið hjá líða að færa hv. allshn. beztu þakkir fyrir ágæta afgreiðslu þessa máls. Vænti ég sömu undirtekta hjá hv. alþm. öllum og vona, að þeim sé eins vel ljóst og nefndarmönnum, að hér er á ferðinni nauðsynjamál, sem í raun og veru hefði þurft að vera búið að taka afstöðu til, og af þeim ástæðum augljóst, að nauðsyn er á að gera það hið allra fyrsta. Ég ítreka sem sagt þakkir mínar til allshn. um ágæta afgreiðslu málsins.



Herra forseti. Allshn. hefur orðið sammála um að mæla með samþykkt þáltill. hv. 10. landsk. um samtök til aðstoðar öryrkjum. Gerir n. þá breytingartillögu, að ríkisstj. verði falið að athuga möguleika á slíkum samtökum í stað þess að fela henni beinlínis að gangast fyrir þeim að svo komnu máli, sbr. nál. á þskj. 321. Það er hugmynd þessarar till., að hin ýmsu samtök, sem starfa að málefnum öryrkja hér á landi, vinni saman að stofnun og rekstri hælis eða vinnuheimilis fyrir alla öryrkja, í stað þess að hver reyni að koma á fót sinni stofnun. Ein þessara samtaka, SÍBS, hafa þegar náð miklum árangri og komið upp vinnuhæli, sem er til fyrirmyndar um mörg lönd. Hins vegar gengur baráttan gegn berklunum með þeim ágætum, að væntanlega fækkar þeim á næstu árum, sem þörf hafa fyrir vist á Reykjalundi. Virðist þá eðlileg hugsun, að aðrir öryrkjar, hvort sem eru blindir, fatlaðir eða lamaðir, fái aðstöðu til dvalar og vinnu að Reykjalundi, ef þar er hægt að veita þeim störf og skapa þeim hentug verkefni. Takist slíkt samstarf, mundi áframhaldandi uppbygging vinnuheimilisins væntanlega mótast að einhverju leyti af hinum breyttu verkefnum. Tillögumaður telur skynsamlegt að reyna nú þegar að koma til leiðar samstarfi, sem leitt gæti til slíkrar þróunar í málefnum öryrkja. Þarf að sjálfsögðu nokkurn undirbúning og aðdraganda, og full ástæða er til að ætla, að vinsamleg hvatning opinberra aðila mundi hjálpa til að koma málinu í höfn. Er þó ekki ætlunin að breyta á neinn hátt aðstöðu eða rekstri viðkomandi samtaka. Eins og fskj. með nái. á þskj. 321 bera með sér, hefur mál þetta verið rætt innan SÍBS, og er sú stofnun því fylgjandi. Blindrafélagið hefur einnig rætt málið við SÍBS og tekið því vel. Hins vegar tekur Styrktarfélag fatlaðra og lamaðra till. ekki eins vel, svo sem umsögn þess ber með sér, en sú umsögn virðist þó byggjast á algerum misskilningi á hugmyndum þeim, sem þessi till. styðst við. Með þeirri breytingu, sem lýst er á umræddu þskj., leggur allshn. til, að þáltill. verði samþykkt.



Herra forseti. Mér þykir vænt um að sjá á nál. á þskj. 321, að hæstv. allshn. mælir með till. minni á þskj. 52 með mjög smávægilegri breytingu, sem mér skilst að sé aðallega í því fólgin, að hæstv. ríkisstj. taki þetta mál ekki beint til þess að beita sér fyrir framgangi þess, heldur er það ofur lítið vægara á þessu stigi málsins, að athugaður sé möguleiki á því, að tiltekin samtök öryrkja komi á sambandi sín á milli. Mér sýnist því, að ég geti alveg fallizt á þessa breytingu og að hún sé ekki mjög veigamikil. Samband íslenzkra berklasjúklinga hefur mælt mjög eindregið með þessari till. og segir í niðurlagi síns bréfs, eins og sést á þskj. 321, að sambandsstjórn SÍBS er enn í dag eindregið þeirrar skoðunar, að samband öryrkjafélaga undir ötulli og hagsýnni forustu mundi verða til mikilla hagsbóta fyrir skjólstæðinga sína og horfa því til þjóðarheilla. Blindrafélagið tekur í svipaðan streng, en mér sýnist augljóst, að stjórn Styrktarfélags fatlaðra og lamaðra hafi tekið þetta mál eitthvað ofur lítið öfugt við þá hugsun, sem lá á bak við mína till. Stjórn þess tekur nokkuð hart til orða í niðurlagi síns bréfs, en það var a.m.k. engan veginn hugmynd mín með till., að það ætti að „safna öryrkjum saman á hæli til geymslu“, eins og segir í niðurlagi þess bréfs. Ég tek alveg undir það, sem hv. frsm. sagði áðan, að mín fyrsta og aðalhugmynd var að koma einhverri hreyfingu á þetta mál, fá þessi ýmsu félög til þess að sameinast um stærri átök málinu til meiri framgangs, og ég fagna því mjög, að hæstv. allshn. hefur séð sér fært að mæla með því, jafnvel þó að þessi lítillega breyting hafi verið gerð.



Þrátt fyrir það, þótt við flm. þessarar þáltill. á þskj. 259 höfum þar gert nokkra grein fyrir efni till., þykir okkur samt ástæða til að bæta þar nokkru við nú, er við leggjum þetta mál fyrir hæstv. Alþingi. Við höfum í grg. rakið að nokkru þá rás viðburðanna, sem leiddi til þess, hve mikið af handritum og bókum og bréfasöfnum biskupsstólanna og klaustranna, ásamt fleiru fluttist til Danmerkur. Við það, sem um þetta er sagt í grg., viljum við þó nokkru bæta, og er þá fyrst að geta þess, hver drög lágu að því, að Brynjólfur biskup Sveinsson í Skálholti, sem hafði undir höndum mikið af fornum skjölum og handritum, þ. á m. Flateyjarbók, sendi mikið safn þessara fjársjóða vorra til Danmerkur. Meðal þeirra handrita, sem með þeim hætti bárust til konungs, má nefna auk Flateyjarbókar Konungsbók Sæmundar-Eddu, Snorra-Eddu og hin stórmerku handrit þjóðveldislaga vorra, auk margs annars. Hafði Brynjólfur ákveðið að hefja hér heima prentun handritanna, en fékk því ekki framgengt sökum þess, að þótt prentsmiðja væri á Hólum, voru ekki, þegar til kastanna kom, aðstæður til þess að prenta þessi handrit og skjöl hér. En þá lézt konungur Dana og Íslendinga hafa hug á að gefa út þessi fornrit í Danmörku, en það varð til þess að ýta undir, að þessi fornrit og miklu fleira var sent út til Danmerkur í söfn, svo að eitthvað yrði úr prentun þeirra. En eins og kunnugt er, urðu engar efndir á því, að handritin yrðu prentuð, þegar þau voru komin til Danmerkur, en Íslendingar höfðu hins vegar af þeim misst. Það má segja, að ekki væri óeðlilegt, að konungur geymdi handritin í söfnum sínum í Kaupmannahöfn, eftir því sem staðhættir voru í þá daga. En nú er þetta gerbreytt, eins og að er vikið í grg. Háskóli vor er nú sá staður, sem handritin tilheyra. Hann er, eins og nú er komið, kjörinn vettvangur til hagnýtingar og varðveizlu handritanna. Hann er meira að segja eini staðurinn í veröldinni, þar sem þessir menningarfjársjóðir vorir verða hagnýttir til hlítar. Það, sem konungum var á einveldistímanum falið til varðveizlu eða þeir tóku í sínar hendur með sjálfsvaldi, hvort heldur var af þegnum sínum í Danmörku, Íslandi eða hertogadæmunum, átti að sjálfsögðu, er einveldinu var lokið, að afhenda því þjóðlandi, sem var réttur eigandi þessara varðveizlu verðmæta eða geymslufjár, en eitt ríkið gat alls ekki eignazt það, sem hinu ríkinu bar, nema þá að löglegir samningar væru um það gerðir. En svo hefur ekki verið að því er Ísland snertir. Réttur Íslendinga til þess að krefjast afhendingar á þeim bókmenntafjársjóðum, er til konungs bárust, er því hvort tveggja í senn skýr og alveg óvefengjanlegur. Annar er sá staður í Kaupmannahöfn en konunglega bókhlaðan og ríkisskjalasafnið, þar sem mikill grúi íslenzkra handrita og bréfasafna er geymdur, en það er Árnasafnið svokallaða. Það er að því vikið í grg., hve öfluglega Árni Magnússon gekk fram í því að safna íslenzkum handritum og skjölum alls konar á þeim meira en áratug, sem hann ásamt Páli Vídalín vann hér að samningu jarðabókarinnar, og í sambandi við það ferðaðist hann hér um allt land og hafði því mjög góða og sterka aðstöðu til þessarar söfnunar. Barst með honum, svo sem alkunnugt er, til Danmerkur mikill og merkilegur bókmenntafjársjóður frá Íslandi. En það óhapp skeði, að Árnasafn lenti í stórbruna í Kaupmannahöfn, og talið er, að eigi hafi verið bjargað nema 1/3 af prentuðum bókum og eigi yfir helming af handritum i þessum gífurlega eldsvoða í Árnasafni, sem varð árið 1728. Var með þessum stórbruna og þegar fórst i hafi á leið til Danmerkur skip, sem hafði innanborðs mikið af handritum, fornum skjölum og fornum gripum úr kirkjum og klaustrum, sem Kristján V. hafði látið safna hér, höggvið stórt skarð í bókmenntaauðlegð Íslendinga og merkisgripasöfn þeirra. Árni Magnússon hafði fengið mikið að láni af handritum og skjölum og sett merki á sumt af þessu a.m.k., er sýna skyldi, að svo væri ástatt um þessi skjöl. Nokkru af embættisskjölum, er svona stóð á um, hefur verið skilað hingað aftur, en það er ekki nema mjög óverulegur hluti þess, sem hér er um að ræða. Það er sagt um Árna Magnússon, að hann hafi ekki verið jafnmikill framkvæmdamaður að skila bókum og handritum og að afla þeirra. Það er til merkileg skrá um öll íslenzk handrit og skjöl í Árnasafni og fleiri söfnum í Danmörku eftir dr. Jón Þorkelsson, þar sem einnig er frá því skýrt, úr hvaða skjalasöfnum hér á landi handritin og bréfasöfnin eru runnin. Það er talið, að Árni Magnússon hafi á dánardægri sínu ánafnað háskólanum danska þetta safn sitt með gjafabréfi, sem reyndar er talið nokkuð tortryggilegt. Dr. Páll Eggert segir, að erfðaskrá hans á deyjanda degi sé marklítil í þessu efni. Sama segir dr. Jón Þorkelsson, og í þingræðu 1907 segir Hannes Þorsteinsson þjóðskjalavörður, er hann ræðir um endurheimt íslenzkra skjala úr Árnasafni: „Ég skal ekki fara út í það að tala um erfðaskrána sjálfa, þótt ekkert frumrit sé til af henni, svo að hún stendur nú á nokkuð völtum fæti.“ Þetta er álit þessara okkar miklu fræðimanna um það mál. Hitt er augljóst mál, að íslenzk handrit og skjöl, sem eru í Árnasafni og hann hefur fengið hér að láni eða íslenzkir menn hafa falið honum til varðveizlu í þeirri trú, að þau væru betur og tryggilegar geymd í hans vörzlu en hér heima, getur Árni ekki hafa hugsað sér að gefa eða ánafna öðrum, enda vafalaust aldrei ætlazt til, að svo færi, því að Árni var, svo sem alkunnugt er, góður Íslendingur, og honum átti að vera það flestum eða öllum ljósara, um hve dýrmæta fjársjóði hér var að ræða, sem hann að sjálfsögðu unni engum betur en Íslendingum að halda áfram að vera eigendur að. Réttur vor er því einnig sterkur til þess að ganga eftir því, að íslenzki hlutinn í Árnasafni verði fluttur hingað heim. Benedikt Sveinsson, fyrrv. bókavörður og forseti, kemst svo að orði 1930, er hann í þingræðu ræddi um tjón það, sem Íslendingar biðu við brunann í Árnasafni, - hann segir svo: „Og þetta verður ekki bætt með öðru móti en því, að allt Árnasafn, sem eftir er, verði flutt heim til Íslands og geymt hér, og enn fremur, að allar íslenzkar bókmenntagersemar konungs verði geymdar hér á landi sem eign íslenzka konungsins og íslenzku þjóðarinnar.“ Þetta er sagt, eins og orðalagið ber með sér, áður en fram fór skilnaður Íslands og Danmerkur og konungssambandinu var slitið. Það liggur í hlutarins eðli, að hér var um að ræða málefni, sem tók ekki að neinu leyti til annarra en Íslendinga og konungs þeirra í Danmörku. Af því leiddi, að er Íslendingar slitu sambandi við konung sinn, bar honum að skila Íslendingum aftur þessum fjársjóðum. Dönsk stjórnarvöld hafa aldrei með neinum réttarfarslegum hætti öðlazt neina aðild að þessu máli. Þeir hafa ranglega slegið hendi sinni hér á annarra eign. Málsvegur Íslendinga í því að krefjast þess, að þessum menningarverðmætum okkar verði skilað aftur, er því traustur og öruggur. Það er að því vikið í grg. þeirri, sem till. þessari fylgir, að orðið hafi nú um hríð hlé á því að Íslendingar gerðu að því gangskör að krefjast þess, að handritunum yrði skilað í hendur hins rétta eiganda þeirra. En leiðin til þess að hefja nýja sókn í máli þessu er að sjálfsögðu sú, að Alþingi feli ríkisstj. að hafa á hendi framkvæmdina í því efni, eins og við flm. þessarar till. leggjum til. Það, sem mun hafa valdið því, að málið hefur legið í nokkru þagnargildi nú um skeið, er, að hilla þótti undir stefnubreytingu í málinu hjá dönskum stjórnarvöldum, er þau skipuðu fyrir nokkru nefnd manna til athugunar á þessu máli. En það kom í ljós síðar, að niðurstaðan af starfi þessarar dönsku nefndar var engan veginn á þá lund að ýta undir eða greiða götu þess, að danska stjórnin yrði við sanngjörnum og eðlilegum tilmælum Íslendinga um að skila aftur þessum menningarfjársjóðum. Tilboð það, sem danska stjórnin lét berast íslenzku ríkisstjórninni um lausn þessa máls 1953, var þess eðlis, að Alþingi og ríkisstj. vildi ekki við því líta og vísaði því algerlega á bug. Þá er einnig í grg. minnzt á það, að almenningsálitið í Danmörku er Íslendingum hliðhollt í þessu máli, enda hefur, eins og að er vikið í greinargerðinni, allmikið verið gert af hálfu Íslendinga til þess að fræða danska alþýðu um undirstöðuatriði þau, sem kröfur vorar um heimflutning handritanna eru reistar á. Eftir að till. þessi kom fram á Alþingi og kunnugt varð um það í Danmörku, hafa undirtektir þær, sem hún hefur fengið þar, fært Íslendingum heim sanninn um það, hvernig háttað er almenningsálitinu í Danmörku hvað þetta mál snertir. Öll þau ummæli, sem hingað hafa borizt fréttir um, lúta að því, að Danir eigi að verða við þessum óskum Íslendinga, og kveða sumir svo að, að danska stjórnin ætti að hafa að því frumkvæðið að skila aftur þessum sögulegu verðmætum Íslendinga. Þessi ummæli vekja ánægju og gleði meðal Íslendinga og eru vafalaust fyrirboði þess, að ekki líði á löngu, að Íslendingar fái hér vilja sínum framgengt og að eftirleiðis geti fræðimenn hvarvetna að úr hinum bókmenntaunnandi heimi kynnt sér í háskóla vorum, sem er miðstöð allra íslenzkra fræða, og rannsakað hinn dýrmæta arf forfeðra vorra, þar sem er tunga vor, bókmenntir og mannvit. Vil ég loks, er ég lýk máli mínu, vitna til ummæla, sem Tryggvi Þórhallsson, þáverandi forsrh., lét falla í þingræðu 1930, er rætt var um handritamálið, en þau ummæli voru á þessa lund : „Það er sorg yfir landinu, meðan þessir dýrgripir vorir eru ekki geymdir hér.“ Ég legg svo til, að að lokinni þessari umr. verði þessari till. vísað til hv. allshn. Og það er ósk okkar flm., að n. taki vel á þessu máli og afgreiði það fljótt frá sér, því að með því er orðið við ósk, sem allir Íslendingar óskiptir standa að.



Herra forseti. Á Alþingi hefur ríkt og ríkir án efa einhugur um kjarna þess máls, sem hér er um að ræða. Íslenzka þjóðin í heild er þeirrar skoðunar, að þau íslenzk handrit, sem varðveitt eru í dönskum söfnum, eigi heima á Íslandi. Rökin fyrir þessari skoðun Íslendinga er svo kunn, að hér gerist ekki þörf að endurtaka þau. Núv. ríkisstj. telur það að sjálfsögðu skyldu sína að vinna að því, að handritin verði afhent Íslendingum. Að baki þeirri stefnu hennar er bæði þjóðarvilji og þingvilji. Til þess að óskum Íslendinga í þessum efnum verði fullnægt, þarf að nást samkomulag milli ríkisstj. beggja landanna. Ég tel engan efa á því, að skilningur á málstað Íslendinga meðal danskra stjórnarvalda hefur vaxið mjög hin síðari árin, og ber eindregið að fagna því. Þótt ekki hafi orðið samkomulag um hugmynd þá, sem danska ríkisstj. bar fram fyrir nokkrum árum varðandi málið, leikur enginn vafi á því, að sú hugmynd var fram borin af góðum hug og einlægum vilja af hálfu danskra stjórnarvalda til þess að leysa málið á hátt, sem þau vonuðu að Íslendingar gætu fallizt á. Þótt Alþingi og ríkisstj. hafi ekki talið þessar till. fullnægja sjónarmiðum Íslendinga, var auðvitað ekki þar með sagt síðasta orð í málinu af hálfu Íslendinga, og ég vona, að svo hafi ekki heldur verið af Dana hálfu. Hitt er síðan annað mál, hver tími þykir heppilegur til þess að taka málið upp enn á ný. Sambúð Dana og Íslendinga er ágæt, svo sem vera ber milli þjóða, sem eru jafnskyldar og þessar þjóðir og eiga jafnmargt sameiginlegt í menningu, stjórnarfari og öðru efni. Milli Dana og Íslendinga ríkir einlæg vinátta. Samstarf þeirra hefur farið vaxandi, og verður svo vonandi áfram. En þjóðirnar eiga eitt mál óleyst frá fyrri tímum, handritamálið. Frá sjónarmiði dönsku þjóðarinnar getur málið tæpast talizt mjög mikilvægt, en frá sjónarmiði Íslendinga er málið stórmál. Það er mál, sem hver Íslendingur, verkamaðurinn og menntamaðurinn, bóndinn og embættismaðurinn, telur snerta sig, af því að það lýtur að því, sem er dýrmætast í menningararfi þjóðarinnar, af því að það er nátengt því, sem gerði Íslendinga að þjóð í upphafi og hefur stuðlað að því að viðhalda íslenzku þjóðerni í þúsund ára erfiðri baráttu við einangrun og óblíða náttúru. Ríkisstj. mun vinna að því, að mál þetta leysist í samræmi við grundvallarsjónarmið Íslendinga í málinu. Hún treystir því, að vinaþjóðum eins og Dönum og Íslendingum muni takast að finna lausn, sem sé þjóðunum báðum til gagns og sóma. Ég tel rétt, að till. sé vísað til hv. allshn., og er fús til viðræðu við n. um endanlega afgreiðslu málsins hér í þinginu.



Ég vil þakka hæstv. menntmrh. fyrir þær undirtektir, sem hann hefur gefið um framkvæmd þessa máls. Hann sagði að vísu, að það gæti verið álitamál um, hve heppilegur tími væri til upptöku slíks máls. En við því vil ég bara segja það, að það er alltaf heppilegur tími til þess að bera fram réttmætar og sanngjarnar kröfur, við hvaða aðila sem er að eiga, og í þessu efni, eins og hæstv. ráðh. líka viðurkenndi, standa Íslendingar mjög traustum fótum. Hæstv. ráðh. sagði, að það hefði komið fram velvilji hjá dönskum stjórnarvöldum í því tilboði, sem danska stjórnin gerði okkur um helmingaskipti á þessum verðmætum. Ef svo hefur átt að vera, þá er það byggt á algerum misskilningi dönsku stjórnarinnar á eðli og skapgerð Íslendinga. Það, sem þeir telja sig eiga með réttu, vilja þeir hafa í sínum höndum og fá þann rétt viðurkenndan, og þess vegna var það í algeru samræmi við þær aðstæður, sem hér ríkja á Íslandi, sem sú ályktun var gerð að vísa þessu misskilda tilboði á bug. Ég skal svo ekki bæta frekar við þetta, en vil vænta þess, að hæstv. ríkisstj. eða þeir, sem eru í fararbroddi fyrir hana í þessu máli, sýni fulla röggsemi í sókn þessa máls, því að það er í samræmi við vilja allra Íslendinga, að það sé gert. Við þekkjum það líka af langri baráttu fyrir viðurkenningu á frelsi og sjálfstæði Íslendinga, að það að sýna festu og röggsemi í slíkum málflutningi er eini lykillinn, sem gengur að því skráargati.



Herra forseti. Efni þeirrar þáltill., sem hér liggur fyrir, er á þá lund, að Alþ. álykti að skora á ríkisstj., að hún hlutist til um, að Landsbanki Íslands hafi forgöngu um það, að tekin verði upp verðtrygging á 10 ára innlánsbókum á vegum sparifjársöfnunar skólabarna. Nauðsyn þessa máls er rakin ýtarlega í grg. og var einnig gerð rækileg skil í framsöguræðu hv. fyrra flm. tillögunnar, 1. landsk. þm. Allshn. hefur haft þessa till. til athugunar, og nm. voru allir samþykkir efni hennar. Hins vegar upplýstist það í meðferð málsins, að bankaráð Landsbankans hefði þegar heimilað framkvæmdastjórn bankans að taka upp verðtryggingu á umræddu sparifé í samráði við aðrar lánastofnanir í landinu. Og n. barst einnig yfirlýsing frá fulltrúum bankans, þar sem því var lýst yfir, að nú væri unnið að því að yfirstíga framkvæmdaörðugleika, sem augsýnilegir væru í sambandi við þetta mál. N. þótti því, að fengnum þessum upplýsingum, sem málinu mundi vera farsællega borgið og því væri við hæfi að afgreiða það með þeirri rökstuddu dagskrá, sem fyrir liggur á þskj. 332.



Herra forseti. Með því að fengin er vitneskja um, að bankaráð Landsbankans hefur þegar veitt framkvæmdastjórn hans heimild til að verðtryggja sparifé skólabarna, og enn fremur, að bankastjórnin í greinargerð til hv. allshn, lýsir því yfir, að hún hafi fullan hug á að leysa málið á svipaðan hátt og gert er ráð fyrir í þáltill. þeirri, sem hér liggur fyrir, þá tel ég sem annar flm. tillögunnar samþykkt hennar þarflausa og mun því greiða fram kominni dagskrártillögu atkvæði.



Herra forseti. Þáltill. sú, sem hér er til umr., hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstjórnina að láta hraða sem mest byggingu tilraunaverksmiðju, er vinni salt og önnur efni úr sjó, og afla sér heimildar til sérstakrar fjárveitingar í því skyni. Á grundvelli tilraunanna verði síðan gerðar endanlegar áætlanir um stofn- og rekstrarkostnað fullkominnar sjóefnaverksmiðju.“ Til skamms tíma hafa Íslendingar ekki getað talið land sitt búa yfir öðrum hagnýtum gæðum en þeim, er þénuðu til fiskveiða og landbúnaðar. Afl stórfljóta, sem áður gerði landið óbyggilegra, hefur nútímatækni gert að mikilvægum auðlindum, og jarðhiti, sem áður var einungis náttúruundur, telst nú til hinna mestu landgæða. Landsmönnum mun lengi hafa verið ljóst, að auk þess að nýta afla þann, sem sjórinn gaf, mætti hafa not af sjálfum efnum sjávarins, og með frumstæðum aðferðum var reynt að vinna úr honum salt. Árið 1773 var gerð tilraun til að nýta jarðhita í því skyni, en gafst ekki vel, enda tækni þá á lágu stigi. Síðan hefur tækninni fleygt fram og á þeim grundvelli verið gerðar frekari rannsóknir um notkun jarðhita til saltvinnslu. Árið 1949 var á vegum jarðborana ríkisins gerð athugun á möguleikum til saltvinnslu í Hveragerði, og árið 1953 fékk bæjarráð Hafnarfjarðar Baldur Líndal efnaverkfræðing til þess að gera athuganir um saltvinnslu í Krýsuvík. Í skýrslu um þá athugun taldi hann, að í Krýsuvík mætti vinna salt, sem væri ódýrara og betra en innflutt. Gat hann þess sérstaklega, að með framleiðslu saltsins innanlands mætti koma í veg fyrir, að í saltinu væru þau efnasambönd, sem valda gulu í fiski, en af henni hefur hlotizt stórfellt tjón hérlendis, svo sem kunnugt er. Í rannsóknum þessum var gert ráð fyrir verksmiðju, sem framleiddi 35 þús. tonn af salti á ári, en ekki talið unnt á því stigi málsins að segja um, hvort sú verksmiðja yrði betur staðsett í Krýsuvík eða á Reykjanesi, þar sem þá var ekki lokið athugunum á siðar nefnda staðnum. Ári síðar, eða í desember 1954, gaf raforkumálastjórnin út fyllri skýrslu eftir Baldur Líndal um mál þessi. Telur hann þá saltþörf landsmanna svo mikla, að á þeim markaði einum megi grundvalla myndarlega saltverksmiðju, og ekki ósennilegt, að eftir nokkra tugi ára muni heildarsaltþörf innanlands nema 100–200 þús. tonna á ári. Í skýrslu þessari gerir Baldur Líndal samanburð á hagkvæmni þriggja staða á landinu til saltvinnslu, þ.e. Reykjaness, Krýsuvíkur og Hveragerðis, og kemst að þeirri niðurstöðu, að Krýsuvík hafi bezta framtíðarmöguleika til saltvinnslu hér á landi. Telur hann, að Krýsuvík sé bezt sett um flutning á salti frá verksmiðjunni og gufuvinnslumöguleikarnir séu þar meiri og gufuvirkjun ódýrari en á Reykjanesi. Eftir að þessi skýrsla var gefin út í desember 1954, var haldið áfram athugunum á þessu sviði og það jafnframt tekið með í reikninginn, að saltinnflutningur jókst, og þá talið, að hann væri að ná 50–60 þús. tonna á ári, auk þess sem salt hækkaði í verði. Þess skal getið í sambandi við þessar áætlanir, sem gerðar voru seinni hluta árs 1954, að árið 1955 reyndust vera flutt inn 56 þús. tonn af salti fyrir 13.8 millj. kr., og árið 1956, á s.l. ári, 76.5 þús. tonn fyrir 21.1 millj. kr., og virðist því hafa komið fram, að saltinnflutningur hafi aukizt og saltverð hækkað. Í nóvember 1955 var af sömu aðilum og áður er getið gefin út grg. eftir Baldur Líndal um hagnýtingu fleiri efna úr sjó jafnframt saltvinnslu. Er þá talið, að aðstæður hafi breytzt svo, að saltmarkaður hérlendis geti innan fárra ára numið á annað hundrað þús. tonna árlega, og þess vegna batnað mjög aðstaða til vinnslu aukaefna og jafnvel, miðað við þáverandi markað hér á landi, talið hagkvæmt að hagnýta aukaefnin. Stofnkostnaður sjóefnaverksmiðju í Krýsuvík, miðað við 40 þús. tonn af salti á ári, er þá, 1955, talinn nema 30–37 millj, kr., en rekstrarkostnaður 12–13 millj. á ári, en verðmæti afurða 151/2 millj. kr. á ári. Með stærri verksmiðju, er framleiddi 100 þús. tonn salts á ári, mundi vinnslukostnaður lækka og salt það, er yrði umfram þarfir landsmanna, gæti orðið grundvöllur að stórvinnslu á klóri og vítissóda. Sjóefnaverksmiðja, sem auk salts framleiddi magnesíum-hydroxid, kalíum-klóríð, bróm og gips, er talin geta orðið grundvöllur undir meiri háttar stóriðju til framleiðslu útflutningsverðmæta. En áður en slík verksmiðja yrði reist, þarf í fyrsta lagi að byggja tilraunaverksmiðju, til þess að örugg lokaáætlun fáist, og í öðru lagi þurfa að fara fram í Krýsuvík ýtarlegar jarðboranir, svo að fullnaðarvissa fáist fyrir því, að þar sé til staðar nægilegt gufumagn til verksmiðjunnar auk þess, sem þarf til annarra nota, og þá fyrst og fremst hitaveitu, en skv. áætlun er talið, að svo muni vera. Líkur benda til þess, að innan tíðar verði fyrir öðrum þessara þátta séð. Í Krýsuvík munu sennilega á næstunni verða hafnar jarðboranir með stórvirkum tækjum og þá koma í ljós orkumagnið þar. Fyrir byggingu reynsluverksmiðju hefur ekki verið nógu vel séð, og er hætt við, að sú framkvæmd dragist á langinn, ef ekki er að gert. Á fjárlögum hefur á undanförnum árum staðið sama upphæð til brennisteinsrannsókna og annarra rannsókna á hagnýtingu jarðhita til iðnaðar, og hefur sú upphæð í raun og veru lækkað ár frá ári með hækkuðu verðlagi. Upphæð þessi er of lág til þess, að auk annarra nauðsynlegra rannsókna verði fyrir það fé byggð reynsluverksmiðja til sjóefnavinnslu, og þarf til þeirrar framkvæmdar að koma sérstök fjárveiting. Með tilliti til þess, hversu brýn nauðsyn virðist á því, að reist verði hér á landi fullkomin sjóefnaverksmiðja, - og ég vil í því sambandi minna á, að á s.l. ári var salt flutt inn fyrir rúml. 21 millj. kr., leyfi ég mér að vænta þess, að hv. Alþ. samþykki að skora á ríkisstj. að afla sér heimildar til sérstakrar fjárveitingar í því skyni að hraða fullnaðarrannsókn á málinu í heild. Þótt menn greini e.t.v. á um gildi ýmiss þess iðnaðar, sem upp hefur risið hér á landi á undanförnum árum, að því er sumir telja ýmist í skjóli tollverndar eða verzlunarhafta eða hvors tveggja, munu þó flestir sammála um, að aukning iðnaðar, sem byggir á íslenzkum hráefnum og orku og starfar í þágu útvegsins og getur aukið verðmæti fiskafurðanna og orðið grundvöllur að stóriðju til útflutnings, sé þjóðarnauðsyn. Með því að byggja upp þess konar framleiðslu með hagnýtingu innlendra orkulinda og hráefna er þjóðin að auka landgæðin og tryggja afkomu sína. Að lokum vildi ég leggja til, að umr. verði frestað og málinu vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Ég hafði ekki hugsað mér að ræða um þessa till. á þessu stigi, af því að ég gerði ráð fyrir, að henni mundi verða vísað til fjvn., en úr því að hér er till. um að vísa henni til allshn., vildi ég aðeins segja örfá orð um þetta mál. Það er alveg rétt, sem hv. flm. rakti hér áðan í sinni ræðu, að rannsóknir þær, sem farið hafa fram varðandi hagnýtingu og vinnslu á salti og öðrum efnum í því sambandi, benda til þess, að það gæti verið hagkvæmt þjóðhagslega að setja upp slíka sjóefnaverksmiðju sem um ræðir í þessari till. Og er það auðvitað sjálfsagt, að það mál sé kannað til hlítar. Hins vegar vildi ég í þessu sambandi og til athugunar fyrir þá hv. n., sem fær þetta til meðferðar, aðeins upplýsa það, að þetta mál ásamt allmörgum öðrum hliðstæðum er nú til meðferðar í sérstakri n., sem Alþ. hefur kjörið, atvinnumálanefnd ríkisins, og til þess var kjörin að gera tillögur um nýjar atvinnugreinar og hagnýtingu náttúruauðlinda. Og áður en tekin yrði ákvörðun um það hér á hinu háa Alþ. að taka þetta mál sérstaklega út úr þeirri athugun, sem þar fer fram, teldi ég a.m.k. nauðsynlegt fyrir hv. allshn. að afla sér um það upplýsinga og álits atvinnumálanefndar ríkisins, hvernig þau mál stæðu þar og hvort heppilegt yrði talið að afgreiða þetta mál sérstaklega eða í sambandi við þá heildarniðurstöðu, sem vænta má að komi frá þeirri n. innan tíðar.