Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Það var einungis vegna þess, að nokkrir þm. þurftu að fara og vera við jarðarför kl. 2, sem ég vildi biðja um, að atkvgr. um landhelglstill. yrði hagað svo, að þeir gætu verið viðstaddir og hún yrði þá tekin á undan fyrirspurnum. Það mun þurfa afbrigði frá þingsköpum, og ég vonast til, að enginn hafi neitt á móti því, að það verði gert.



Herra forseti. Þáltill. sú, sem hér liggur fyrir, snertir mikilvægt þjóðhagslegt vandamál og er því að mínu áliti þess fyllilega verð, að henni sé veitt athygli og hún rædd, hvaða skoðanir sem menn annars kunna að hafa á því, hvort úrræði þau, sem þar er bent á, séu líkleg til að leysa þann vanda, sem við er að etja. En á því er ekki vafi, að misheppnuð fjárfesting er a.m.k. eitt af þýðingarmestu sjúkdómseinkennum þeirra meinsemda, sem við hefur verið að etja í efnahagsmálum okkar, ef ekki ein af grundvallarorsökum vandans. Við Íslendingar höfum lengst af, frá því er seinni heimsstyrjöldinni lauk, varið stærri hluta af þjóðartekjum okkar til fjárfestingar en gerzt hefur meðal nágrannaþjóða okkar, sem margar hverjar hafa þó orðið á þessum tíma að byggja atvinnulíf sitt upp úr rústum heimsstyrjaldarinnar. Tilgangur þessarar miklu fjárfestingar, sem hér hefur átt sér stað, hefur auðvitað verið sá að búa í haginn fyrir aukna velmegun þjóðarinnar eða bætt kjör almenningi til handa, því að sannar framfarir hljóta auðvitað fyrst og fremst að vera fólgnar í bættum kjörum. En hver hefur árangurinn orðíð í þessu efni? Í þessu sambandi vil ég leyfa mér að vitna til fskj. með frv. til laga um áætlunarráð ríkisins, er hv. 3. þm. Reykv., Einar Olgeirsson, hefur flutt, en í þessu fskj. er tafla, sem sýnir þróun kaupmáttar tímakaups á árabilinu frá 1945 til 1959, eða frá því að seinni heimsstyrjöldinni lauk og til ársins 1959. Samkvæmt þessari töflu er kaupmáttur tímakaupsins að meðaltali árið 1959 99.8 stig, miðað við 100 árið 1945, þannig eð á þessu tímabili hefur kaupmáttur tímakaupsins lækkað um 0.2 stig. Á sama tíma má gera ráð fyrir því, að kaupmáttur tímakaups hafi í nágrannalöndum okkar aukizt um allt að því 50%. Nú er mér að vísu fyllilega ljóst, að kaupmáttur tímakaupsins og breytingar, sem verða á honum eru ekki einhlítur mælikvarði á kjör launþeganna. Þar kemur auðvitað fleira til greina, eins og breytingar, sem kunna að verða á bótum samkvæmt almannatryggingum, enn fremur skattamál og síðast, en ekki sízt atvinnuástandið. Allir þessir þættir hafa auðvitað einnig meiri eða minni áhrif á raunveruleg kjör launþeganna. En með tilliti til þess, að ekki hafa orðið stórvægilegar breytingar á þessum atriðum á því tímabili, sem hér er um að ræða, ætti kaupmáttur tímakaupsins að gefa nokkurn veginn til kynna þá breytingu, sem orðið hefur á raunverulegum lífskjörum. Hins vegar er rétt að taka það fram, þó að það sé auðvitað aukaatriði í þessu sambandi, að það mundi vera villandi að miða við kaupmátt tímakaupsins, ef sýna ætti þróun kjaranna á því ári sem nú er að líða, því að eins og kunnugt er, þá hafð jafnhliða þeim verðhækkunum, sem orðið hafa og auðvitað hafa leitt til talsverðrar rýrnunar á kaupmætti tímakaupsins, verið gerðar ráðstafanir til þess að stórauka bætur samkvæmt almannatryggingum og lækka skatta. Annað atriði kemur auðvitað líka til í þessu sambandi, nefnilega það, að vísitalan hefur að undanförnu verið slæmur mælikvarði á verðlagið. En ekki er þó ástæða til þess að ætla, að þeir útreikningar, sem hér hafa verið gerðir, gefi skakka mynd af þróuninni í þeim efnum, eða að því leyti, sem svo væri, mætti frekar ætla, að rýrnun kaupmáttar launanna væri meiri en niðurstaðan bendir til, vegna þess að eins og kunnugt er hefur sú leið gjarnan verið farin til þess að halda verðlaginu í skefjum að reyna að halda verði á þeim vörum, sem sérstaka þýðingu hafa, í vísitölunni, í skefjum á kostnað þess, að verðlag á öðrum vörum hefur hækkað. Niðurstaðan af þessu. samanborið við þá þróun, sem orðið hefur í okkar nágrannalöndum, er því vissulega dapurleg. Nú er það ekki svo, að ekki hafi á því tímabili, sem hér er um að ræða, orðið verulegar grunnkaupshækkanir. Þær hafa orðið hvað eftir annað, en samt sem áður hefur kaupmáttur tímakaupsins ekki aukizt. Allar tilraunir launþeganna til þess að rétta hlut sinn í þessu efni með grunnkaupshækkunum h:afa runnið út í sandinn, eða m.ö.o. kauphækkanirnar hafa verið teknar til baka með hækkunum á tollum og sköttum, gengislækkunum og öðru, þannig að launþegarnir hafa orðið að greiða allar kauphækkanirnar úr eigin vasa. Það er nú stundum sagt við þessu, að ástæðan til þess, að árangurinn af kjarabaráttu verkalýðsins hefur orðið svo lítill sem raun er á, sé sá, að óvinveitt stjórnarvöld hafi meira eða minna að óþörfu gert sér leik að því að taka aftur allar þær kjarabætur, sem á hafa unnizt með samningum um hærra grunnkaup. þannig að hér sé um að kenna illvilja. stjórnarvaldanna. Að þetta getur ekki staðizt út af fyrir sig held ég sé auðveldast að sanna með því að vísa til ferils vinstri stjórnarinnar í þessum efnum. Eins og kunnugt er, urðu miklar kauphækkanir á árinu 1955. Óbein afleiðing þessara kauphækkana og verðhækkana, sem af þeim leiddi varð, eins og kunnugt er, að stofnað var til nýrra kosninga og ný stjórn settist að völdum. En frá sjónarmiði þeirra manna, sem einmitt hafa haldið þessu fram, að það sé vegna illvilja stjórnarvaldanna. að allar kauphækkanir hafa runnið út í sandinn, ætti slíkum illvilja ekki að hafa verið til að dreifa hvað þessa ríkisstj. snertir. En hvernig fór svo með þær kjarabætur, sem áunnizt höfðu í verkfallinu 1955, eftir að vinstri stjórnin tók við völdum? Ein af fyrstu aðgerðum þessarar ríkisstj. var sú að setja bráðabirgðalög um vísitöluskerðingu í ágúst 1956. Ég var áheyrnarfulltrúi fyrir Bandalag starfsmanna ríkis og bæja á Alþýðusambandsþinginu 1956, og man ég, að á því þingi var útbýtt skjali, þar sem gerð hafði verið athugun á kaupmætti launanna frá því fyrir verkfallið 1955 og til haustsins 1956. Niðurstaðan varð sú, að kaupmáttur launanna væri þá 7% meiri en hafði verið fyrir verkfallið 1955, eða með öðrum orðum, niðurstaðan af þessari rannsókn var sú, að allt það, sem verkamenn höfðu áunnið með þessu verkfalli. umfram það, sem atvinnurekendur buðu í upphafi verkfallsins, en það voru 7% kjarabætur, hafði verið tekið aftur vegna vísitöluskerðingarinnar, enda lætur það mjög nærri, þar sem kauphækkanirnar voru 10%. en vísitöluskerðingin 6 stig eða um 3% af launum, að af þessum 10% voru tekin 3, þannig að eftir var nákvæmlega það, sem atvinnurekendur höfðu boðið í upphafi verkfallsins, eða m.ö.o., að hér var viðurkennt, að það, sem á hafði unnizt í verkfallinu, var þegar tekið aftur á fyrstu dögum vinstri stjórnarinnar. Þetta var þó ekki talið nægja, heldur var nokkrum mánuðum seinna sett sú löggjöf, sem kölluð hefur verið „jólagjöfin“, þar sem lagðar voru á nýjar álögur, sem námu einum 2–3 hundruðum millj. kr. Enn var þetta þó ekki nóg, því að vorið 1958 var sett bjargráðalöggjöfin, sem þýddi verulegar nýjar álögur, og haustið 1958 var ástandið þannig að dómi þessarar ríkisstj., að í áliti, sem útbýtt var á Alþýðusambandsþingi 1958, var því haldið fram, að allt að því 8–14% kjaraskerðing í viðbót við þá, sem orðin væri, væri óhjákvæmileg. Ég er ekki að hreyfa þessu vegna þess, að ég sjái sérstaka ástæðu til þess í sambandi við þetta mál að deila á vinstri stjórnina. Framsöguræða hv. 1. flm. fyrir þessari þáltill. var málefnaleg og ekki deilt á neinn. En ég rek þessa þróun aðeins því til sönnunar, að það er ekki nóg til þess að skapa grundvöll fyrir bættum kjörum, að skipt sé um ríkisstj., ef efnahagsmálastefnan er óbreytt. Það er fjarri mér að halda því fram, að þeir, sem áttu sæti í þeirri hæstv. ríkisstj., m.a. hv. 4. landsk., hafi gert það með sérstakri ánægju að taka þannig aftur allar þær kjarabætur, sem áunnizt höfðu í því verkfalli, sem óbeint kom þessari ríkisstj. til valda. Nei, en þessi ríkisstj. stóð eins og svo margar aðrar gagnvart því, að það var ekki um nema tvo kosti að velja, annaðhvort að gera þessar kjaraskerðingarráðstafanir eða að láta atvinnuvegina stöðvast, og þá var fyrri kosturinn talinn betri. Það er því ekki rétt skýring á þeirri ömurlegu þróun hvað snertir kjör launþeganna. að það sé eingöngu vegna illvilja stjórnarvaldanna, að baráttan hefur orðið svo árangurslítil. Önnur skýring er sú, að grundvallarorsök þess, að árangur framfaraviðleitni okkar hefur orðið svo lítill sem raun er á, sé skipulagsleysi í fjárfestingu, og sú þáltill., sem hér liggur fyrir, ásamt frv. hv. 3. þm. Reykv. um áætlunarráð, byggir m.a. á þeirri skoðun. Þessi skýring er auðvitað til mikilla muna málefnalegri en sú, sem ég hef rætt. Og það er ekki vafi á því, að í þeim efnum þarf endurbóta við. Ég hygg, að það sé ekki ágreiningur um það milli þeirra stjórnmálaflokka, sem fulltrúa eiga á hv. Alþingi, að æskilegt sé og jafnvel nauðsynlegt að koma á þjóðhagsáætlanagerð í einhverri mynd. Þetta er m.a. eitt þeirra atriða, sem nefnd voru í þeirri stefnuyfirlýsingu, sem hæstv. núv. ríkisstj. gaf út, áður en hún settist að völdum. Til framkvæmda hefur það þó ekki komið enn þá og mun því valda skortur á upplýsingum og annarrí afstöðu til þess að semja slíkar áætlanir. En séu gerðar slíkar þjóðhagsáætlanir, hlýtur það að verða liður í slíku, að einhver heildaráætlun sé gerð um þá fjárfestingu, sem má eiga sér stað í þjóðfélaginu, til þess að það fari ekki úr skorðum. Hve víðtæk slík áætlanagerð eigi að vera og hvernig henni eigi að koma fyrir í einstökum atriðum, getur auðvitað verið ágreiningsmál en varla hitt, að þetta þurfi í einni eða annarri mynd að gera. Það er líka að mínu áliti mjög athyglisverð hugmynd, sem kemur fram í frv. hv. 3. þm. Reykv. um áætlunarráð, að hér verði komið á fót efnahagsmálastofnun með beinni eða óbeinni aðild mikilvægustu hagsmunasamtakanna í landinu. Slíkum stofnunum hefur verið komið á fót hjá ýmsum okkar nágrannaþjóða með mjög góðum árangri og ég tel þá hugmynd fylillega athyglisverða og er í rauninni ekki í vafa um, að hún muni koma til framkvæmda, áður en langt um liður, í einni eða annarri mynd. En hvað sem þessu líður, - og þá kem ég raunar að því, sem var tilefni til þess, að ég stóð hér upp, - og þó að ekki verði komizt hjá því að taka upp einhvers konar stjórn á heildarfjárfestingu og það geti verið gott út af fyrir sig, þá ber að mínu áliti að vara mjög við þeirri skoðun, að með því að gera slíkar fjárfestingaráætlanir að hægt að vinna bug á grundvallarorsökum meinsemda efnahagskerfisins. Þær ráðstafanir, sem hér er um að ræða, geta verið skynsamlegar út af fyrir sig, en það væri hættulegt að ætla að telja sér trú um það, að með slíku einu saman væri hægt að leysa þann vanda, sem við er að etja, því að grundvallarorsök þess, að framfaraviðleitni okkar undanfarin ár og áratugi hefur ekki borið þann árangur, sem æskilegt væri, er þess eðils, að hún verður ekki upprætt með áætlanagerð. Hver er þá kjarni efnahagsvandamálsins? Að mínu álíti er hann í stuttu máli sá, að efnahagskerfið hefur að undanförnu ekki örvað þá, sem framleiðslutækin reka og eiga, til þess að auka framleiðnina og bæta rekstur sinn, heldur hefur þetta jafnvel verið þvert á móti. Og þær veilur í efnahagskerfinu, sem þessu hafa valdið, eru einkum þrenns konar. Verðlagið hér á landi hefur verið svo úr skorðum fært, að það hefur ekki verið réttur mælikvarði á það, hvers konar framleiðslustarfsemi sé afkastamest frá þjóðhagslegu sjónarmiði. Má þar m.a. nefna hina röngu gengisskráningu og ýmislegt fleira í öðru lagi hefur uppbótakerfið verið öllum framförum fjötur um fót. Sem dæmi um þetta má m.a. nefna það, að ef litið er á útgerðina sem heild, þá bætir hún ekki hag sinn með því að innleiða sparnað í rekstri, afla nýrra markaða o.s.frv. Sé það gert, verður eðlilega sagt við útgerðarmennina af hálfu ríkisvaldsins: Úr því að ykkar framleiðslukostnaður hefur lækkað og það verð, sem þið fáið á erlendum mörkuðum, hefur hækkað, þá þurfið þið ekki á eins miklum uppbótum að halda og áður, þannig að uppbæturnar verða þá lækkaðar, þannig að slíkar ráðstafanir bæta ekki hag útvegsins. Sama máli gegnir í rauninni um bændurna. Samkvæmt lögum er ákveðið, að kaup þeirra eigi að svara til verkamannskaups, þeir eigi að fá það verð fyrir afurðir sinar, að þeir beri úr býtum sem samsvarar verkamannskaupi. Ef afköst aukast í landbúnaðinum, þá breytist það ekki, að bóndinn á eftir sem áður að fá verkamannskaup, svo að eðlilegt er þá og í fullu samræmi við skipulagið, að slíkar umbætur í rekstri komi aðeins fram í lækkuðu afurðaverði. Sama máli gegnir um kaupmenn og iðnrekendur. Ef þeir bæta rekstur sinn, verður sagt við þá af hálfu stjórnarvaldanna: Úr því að framleiðslukostnaður ykkar hefur lækkað, þurfið þið ekki sömu álagningu eða sama vöruverð og áður. Það er hér sem hundurinn liggur grafinn að mínu áliti. Efnahagskerfið í heild hefur verið þannig, að í stað þess að örva framfarir hefur það verið framförum fjötur um fót. Þriðja atriðið, sem hér má nefna, eru svo skattamálin. Jafnvel þó að atvinnurekendum hafi tekizt með sparnaðarráðstöfunum að auka tekjur sinar, hefur það fram að þessu verið svo, að meginhlutinn af því hefur verið innheimtur í skatta. Meðan ekki hefur tekizt að ráða bót á þessum atriðum, þá er víst, að sama sagan mun endurtaka sig eins og verið hefur s.l. 15 ár, að allar tilraunir launþeganna til þess að bæta hag sinn verði árangurslausar og það óháð því, hverjir með völdin fara. Þetta er auðvitað óæskilegt, og ber brýna nauðsyn til þess, að úr því verði bætt. En eina leiðin í því efni, þar sem grundvöllur raunverulegra kjarabóta hlýtur fyrst og fremst að vera aukin framleiðsla, er sú að koma á þeim lagfæringum á hagkerfinu, að atvinnurekendur verði hvattir til þess að auka framleiðni og framleiðsluafköst, en ekki beinlínis hindraðir í því.



Herra forseti. Það er svo sjaldan, að það gefst hér tækifæri til þess að ræða með rökum um þau vandamál sem fyrir liggja í okkar efnahagslífi, að það er rétt, einmitt vegna þeirrar ræðu, sem hv. 11. þm. Reykv. (ÓB) ná hélt, að taka þátt í þessum umr. Það er alltaf gott við hann að ræða um þessi mál og mætti hæstv. ríkisstj. taka ofur lítið meira tillit til þess, sem hann hefur að leggja til málanna, heldur en hún yfirleitt gerir. Það er vel farið, að einmitt þessi tillaga, sem hér hefur komið fram, verður til þess, að líka af hálfu fylgjenda stjórnarinnar sé rætt nokkuð almennt um þau mál, sem fyrir liggja. Og um leið og ég lýsi því yfir, að í þessari till., sem hér liggur fyrir, er að mínu áliti margt gott, þó að okkur gæti greint nokkuð á um það. á hvern hátt væri bezt að framkvæma þá hugsun sem þarna liggur, þá vildi ég nota tækifærið, út af einmitt ræðu síðasta ræðumanns, til að athuga nokkuð betur um þessi mál Hv. 11. þm. Reykv. vildi halda því fram, að allar tilraunir launþega til þess að bæta sín kjör á undanförnum árum hefðu verið árangurslausar, og vitnaði þar m.a. til þeirrar töflu, sem ég hef birt með frv., sem liggur fyrir í Nd. og ég hef flutt um áætlunarráð ríkisins. Þarna gætir nokkurs misskilnings. Ef við vildum orða þetta nákvæmlega, mundum við segja þetta svo, að árangurinn af kaupgjaldsbaráttu launþega síðustu 18 ár hafi ekki orðið til að hækka hinn raunverulega kaupmátt launanna, heldur hafi þeir þurft að eyða allri sinni orku einvörðungu til þess að halda honum við og vart tekizt það. Ég vil taka þetta fram vegna þess, að það er nauðsynlegt, að þetta sé alveg greinilega skilgreint, af því að það er stundum verið að segja með þessu móti, að árangurinn af kaupgjaldsbaráttu, t.d. verkfallsbaráttu verkamanna, sé litill. Það er alveg þvert á móti, hann er alveg stórkostlegur. Svo fremi sem þessi verkfallsbarátta hefði ekki verið, hvar mundi þá kaupið vera? Það væri ekki 20% fyrir neðan, eins og það var kamið 1955, þegar lagt var út í stóra verkfallið, það væri 30–40% undir því, sem var 1942. M.ö.o.: eina rökrétta afleiðingin, sem hægt er að draga af þessu, að kaupgjaldsbarátta verkalýðsins á 18 árum hafi ekki orkað meira en varla að viðhalda kaupgjaldinu, er, að kaupgjaldsbaráttan hefði þurft að vera miklu meiri, verkföllin miklu tíðari og kauphækkanirnar miklu meiri til þess að viðhalda þessu. Hins vegar mundi það, þegar allt væri athugað, ekki heldur vera rétt, vegna þess að sannleikurinn er sá, að það hefur ekki verið hægt að knýja fram raunverulega hækkun á kaupgjaldinu á þessum tíma og tryggja það með verkföllunum einvörðungu, hve tíð sem þau hefðu verið, svo fremi sem verkalýðurinn samtímis hefði ekki fengið veruleg áhrif á ríkisvaldið sjálft og þar með þá pólitík, sem rekin væri viðvíkjandi verðlagi og öðru slíku. Það er alger misskilningur, sem fram kom hjá hv. 11. þm. Reykv., að í sambandi við ráðstafanir vinstri stjórnarinnar haustið 1956 hefði verið framkvæmd raunveruleg kauplækkun. Það sést alveg greinilega, hvernig orðið hefur um alla þróunina í þessum efnum og líka einmitt hvern árangur sjálf baráttan, sem verkfallið 1955 flutti með sér, bar, að fram að 1955 er vísitala kaupmáttar tímakaupsins frá 84.7 upp í 90. miðað við 1945 sama sem 100, en eftir 1955 er hún 97.3. 97.2, 95.8, 96.8, hún er alltaf í kringum 96–97, og hækkar svo við verkföllin aftur 1958 og kaupgjaldshækkunina þá, þannig að það var ekki tekið neitt til baka þar, sem unnizt hafði 1955. Það eru aðeins þær sveiflur, sem verða í sambandi við verðlagsbreytingarnar. Það er þess vegna fjarri því, að verkföll hafi verið gagnslaus á þessum tíma, heldur hitt, að þau hefðu sem sé þurft að vera miklu meiri, ef með þeim einum saman hefði átt að vera hægt að áorka þessu. En þá komum við líka um leið að því, sem var líka aðalinntakið í ræðu hv. 11. þm. Reykv., og það er, hvaða orsakir væru þarna raunverulega að verki, sem hefðu valdíð því, að kjör launþega hefðu ekki batnað eins mikið og þeir þó hafa barizt, og þar rakti hann í fyrsta lagi því væri haldið fram, að það væri illvilji stjórnarvalda, sem sé að þau með verðbólgu hefðu valdið því, að mikið hefði verið tekið þarna af launþegum. Við skulum nú skilgreina þessa orsök með hóflegum orðum. Það er rétt hjá honum, það er ekki illvilji stjórnarvalda endilega. Það er annað fyrirbrigði, sem þarna er að verið. Það fyrirbrigði er gróðalöngun stóratvinnurekenda. Löngunin til gróða, viðleitnin til þess að græða fé, er ein höfuðuppistaða í rekstri hjá einkaaðilunum í okkar þjóðfélagi. Og þessi viðleitni hjá þeim, sem út frá því þjóðfélagi, sem við lifum í, verður að álítast mjög eðlileg, kemur fram í því, að þegar verkamenn fá hækkað sitt kaup, þá leitast þessir atvinnurekendur við að halda sínum gróða eða jafnvel auka hann engu að síður. Vald þessara stóratvinnurekenda hefur ekki nægt til þess, að þeir gætu aukið sinn gróða með því beinlínis að lækka kjör eða kaupgjald verkalýðsins, lækka kaupgjald hans. Þeir hafa ekki heldur sýnt þann dugnað að auka gróða sinn með því að skipuleggja atvinnurekstur sinn betur eða reka hann í stærri stíl, fella saman smáfyrirtæki í stórfyrirtæki, eins og mjög er títt fyrirbrigði í þróun þess kapítalistíska þjóðfélags. Þeir hafa yfirleitt farið inn á eina leið, leið verðbólgunnar, jafnóðum sem verkamaðurinn eða launpeginn hefur fengið sitt kaup hækkað í peningum, hafa þeir rýrt gildi peninganna, skekkt mælikvarðann að sama skapi. Þetta hafa þeir einvörðungu getað gert í krafti þess, að þeir hafa haft valdið, ríkisvaldið og valdið yfir bönkunum. Og eins og ég hef oft bent á, af hverju hafa ekki útilendir atvinnurekendur farið inn á þessa leið, sem íslenzkum stóratvinnurekendum er svona gjörn? Af hverju fer ekki enskur kapítalismi inn á þessa leið? Vegna þess, - og það er grundvallarmunur, sem ég held einmitt að okkar hagfræðingar og líka okkar hagfræðiprófessorar áttu að athuga, ættu að rannsaka, - að lánsfé, sem í veltu er, t.d. í Bretlandi, er að mun miklu meira leyti en hér eign auðmannanna sjálfra. Auðmennirnir eiga bankana. Það, að sterlingspundið falli í verði, það er frá þeirra sjónarmiði alveg óþolandi fyrirbrigði. Það, að þeirra eigin mælikvarði í þessu sé falsaður, kemur vart til hugar. og það er slíkt neyðarúrræði, - a.m.k. alveg þangað til þeir grípa til slíks neyðarúrræðis, þá neita þeir því, að þeir muni nokkurn tíma gera slíkt. Auðmaðurinn í Bretlandi, sem á bankann og lánar út sína peninga, vill fá jafngóða peninga aftur. Auðmannastéttin sjálf gætir þess því, að peningarnir rýrni ekki í verði, heldur séu henni borgaðir til baka jafngóðir peningar og þeir, sem hún lánaði út. Hér á Íslandi gegnir þarna alveg gersamlega öðru máli. Sú auðmannastétt, sem hér á hlut að máli og er ein sterkasta valdastétt þjóðfélagsins, ræður bönkum, sem eru ekki hennar eign, heldur eign ríkisins. Í þessum bönkum er fyrst og fremst annars vegar það fé, sem ríkið leggur til sem veltufé og útvegar með sínu lánstrausti, og hins vegar sparifé almennings, þannig að þegar stóratvinnurekendavaldið hefur aðstöðu til þess að lána fé úr þessum bönkum, þá er það að lána fé, sem er annarra manna. Stóratvinnurekendurnir hafa þess vegna ekki höfuðáhuga fyrir því. að það séu jafngóðir peningar, sem þeir fá til baka, eins og þeir, sem þeir lánuðu út, því að þeir eru að lána út fé almennings í landinu og ríkisins, en ekki sitt eigið nema alveg í hverfandi mæli. Þess vegna hefur íslenzk auðmannastétt meira heldur en nokkur önnur auðmannastétt í okkar nágrannalöndum farið inn á þá leið að rýra með verðbólgu í sífellu gildi peninganna. Og ég held, að okkar hagspekingar og þeir, sem rannsakað hafa okkar hagsögu á þessum undanförnu árum, hafi allt of lítið skilgreint þessi fyrirbrigði og þessar orsakir. Hitt spursmálið, um illvilja stjórnarvalda, það er náttúrlega hægt að segja sem svo frá sjónarmiði eins verkamanns. sem er búinn að standa í sex vikur í baráttu til að fá sitt kaupgjald hækkað, - maðurinn, sem í hans augum ber ábyrgðina á því, að þetta er gert, það er máske viðkomandi ráðh. Verkamaðurinn skilgreinir máske ekki endilega þessi þjóðfélagslegu lögmál og þessa hagsmuni, sem þarna eru að verki, og honum finnst það illa gert að taka af sér part af kaupgjaldinu, sem hann hefur verið að vinna sér fyrir með harðri baráttu og mikilli vinnu. svo að það er ekkert undarlegt. þó að honum finnist það stundum, - alveg eins og okkar gömlu, góðu skáld í gamla daga voru oft að skrifa um það og yrkja mergjað, hve auðmennirnir væru vondir. Það er ákaflega eðlilegt, að menn leggi oft og tíðum fyrst og fremst siðferðilegan mælikvarða á einn verknað, í stað þess máske að fara að athuga næstum vísindalega ræturnar að því, að menn skuli breyta svona, eins og t.d. auðmannastéttin gerir. Þess vegna held ég, að fyrsta orsökin, ef við vildum halda okkur við þær orsakir, sem hv. 11. þm. Reykv. taldi upp, sé gróðalöngun atvinnurekendanna og sú aðferð, sem þeir hafa getað beitt vegna sinnar sérstöku aðstöðu hér heima til þess með verðbólgunni að ná aftur nokkru af því, sem þeir hafa tapað í verkföldunum. Svo kom hv. 11. þm. Reykv. inn á aðra höfuðorsök, sem haldið væri fram, og það væri skipulagsleysið. Og, það er alveg rétt hjá honum, að þar er um mjög þýðingarmikinn þátt að ræða, eins og við höfum oft verið sammála um. Hv. þm. sagði í því sambandi, að núv. ríkisstj. hefði á prjónunum áætlun í þessu efni og það stæði í hennar stefnuskrá, að áætlun um þessa hluti skuli gerð. Já, hún hefur nú verið fljótari að framkvæma aðrar áætlanir og önnur fyrirheit í sinni stefnuskrá en að gera áætlun um uppbyggingu í landinu. Og bágt á ég með að trúa því, að það sé fyrst og fremst skortur á upplýsingum, sem hefur staðið henni þar fyrir þrifum. Mér sýnist, að þá hagspekinga, sem hún hefur haft til að styðja sig við, hafi ekki skort upplýsingar um alla mögulega hluti, en hitt má vera, að þeir hafi ekki haft eins mikinn áhuga á að tína fram þær upplýsingar, sem gætu orðið til þess að undirbyggja og finna frekari rök en þegar hafa verið fundin fyrir áætlunarbúskap í landinu með heildaráætlunum um uppbyggingu atvinnulífsins. Svo mikið er víst, að stefna ríkisstj. hefur verið svo langt frá því að undirbúa að einhverju leyti slíka heildarstjórn á fjárfestingunni eða í þjóðarbúskapnum, að hennar stefna hefur þvert á móti verið sú að auka skipulagsleysið. Undir yfirskini hins fagra orðs, frelsis, hefur skipulagsleysið verið aukið, samtímis því hins vegar, að á vissum sviðum hafa framkvæmdir þó verið mjög bundnar og hertar, ekki aðeina með lánsfjárskort og lánsfjárbanni, heldur með beinu eftirliti og yfirstjórn ríkisins, sem beitt hefur verið algerlega neikvætt. Ég held þess vegna fyrir þá hér á Alþ., sem væru á því. að nauðsynlegt væri að búa til heildaráætlun og framfylgja henni, þurfi satt að segja að breyta til ekki aðeins um stjórnarstefnu, heldur um ríkisstjórn. Heildaráætlun um uppbyggingu íslenzks þjóðarbúskapar er gífurlegt verkefni, sem fyrir liggur, og það verkefni verður ekki unníð hér á Íslandi án þess, að allir sterkustu kraftar, sem til eru hjá þjóðinni, taki höndum saman um það. Það er alveg óhugsandi að lyfta því grettistaki öðruvísi. Og í eina skiptið, sem það hefur verið gert á nokkurn verulegan máta, þá hefur það líka verið þannig. Við skulum gera okkur ljóst, að það er alger stefnubreyting frá því, sem nú er, sem þarf með ef á að taka upp heildaráætlun um íslenzkan þjóðarbúskap og framfylgja því, og það hefur hvergi borið á því, að hæstv. ríkisstj., sú sem nú situr að völdum, hafi sýnt neinn áhuga í þá átt. Mér kemur í hug, þegar talað er um, að slíkt standi í hennar stefnuskrá, það, sem maður lærði í kverinu í gamla daga: Slíkir hafa á sér yfirskin guðhræðslunnar, en afneita hennar krafti. - Ég er hræddur um að það geti verið svo hjá slíkri ríkisstj., að hún vilji flíka e.t.v. með slíku, líka til þess að reyna að sætta ofur lítið þá menn við hana, sem sjá, í hvert óefni sé stefnt, en alvara verði ekki nein úr slíku. Mér sýnist satt að segja allt stefna í þá átt hér, að hlutverk þessarar ríkisstj. muni verða það, ekki aðeins að rýra lífskjörin, eins og nú þegar hefur verið gert, setja íslenzka atvinnurekendur á hausinn, eins og nú er verið að gera. Ég sá í Morgunblaðinu í morgun, að þar var einn sá maður, sem talinn hefur verið einn ríkasti maður landsins og átt hefur hér um tíma sæti hjá okkur á Alþ., þar var hann að auglýsa til sölu einn nýjasta og stærsta togara Íslendinga, sem er bein afleiðing af efnahagsráðstöfunum ríkisstj. Eins og við munum allir, sem eigum sæti í fjhn. beggja d., var því beinlínis lýst yfir af efnahagsráðunaut ríkisstj., þegar gengislækkunarlögin voru samþ.. að þar væri reiknað með öllu því verðfalli, sem orðið væri á mjöli og lýsi, og reiknað með þeim nýju skipum, sem væru að koma til landsins, og að þau gætu borið sig, þannig að engin afsökun, sem fram hefur verið borin út af slíkum breyt., er valdandi þess, að þessir menn hafa orðið að selja skipin. Það eru einvörðungu ráðstafanir ríkisstj. sjálfrar og gengislækkun og annað slíkt. Ég fæ ekki betur séð en að með þessum ráðstöfunum ríkisstj. sé beinlínis verið að leggja svo og svo mikið af öllum íslenzkum atvinnurekstri í rúst, og ég er hræddur um, og sérstaklega hef ég styrkzt í þeirri hugmynd eftir að hafa lesið síðustu Reykjavíkurbréf Morgunblaðsins, að tilgangurinn - tilgangurinn segi ég - með þessu sé, að þegar búið sé að leggja höfuðatvinnuvegi Íslendinga í rúst, þá eigi amerískt auðmagn að koma hér sem sá frelsandi engill sem bjóðist til að hagnýta orkuna úr okkar fossum, til þess að koma hér upp stórfelldri útlendri stóriðju, og að þá muni það eiga að verða viðkomandi amerískir auðhringar, alúmíníumhringarnir eða aðrir, sem búa til áætlun um, hvað verða muni um þróunina hér á Íslandi, en ekki íslenzk stjórnarvöld. Ég held, að ef á að afstýra því, að stjórnarstefnan haldi áfram að bera þann árangur - eða frá mínu sjónarmiði þær hörmulegu afleiðingar, sem þegar hefur á borið, þá verði að brjóta í blað nú, breyta um stefnu, taka upp áætlunarbúskap og yfirvinna þannig galla þess skipulagsleysis, sem verið hefur, og raunar þarf fleira til. Það er alveg rétt hjá hv. 11. þm. Reykv., það er ekki nóg með áætlunarbúskap einn saman í slíkum efnum. það þarf fleira. Hann kom inn á í síðari hluta ræðu sinnar, að það væri þrennt, sem fært hefði þá hluti úr skorðum hér á Íslandi, sem væru eðlilegir og væru forsendur, að því er hann áleit, fyrir eðlilegri þróun. Í fyrsta lagi rakti hann þar, að verðlagið hefði verið úr skorðum fært. Það er rétt. Með því verðlagi og verðlagsbreytingum, sem verið hafa á undanförnum áratugum, hefur verið ákaflega erfiður grundvöllur fyrir menn að reikna á þann venjulega kapítalistíska máta. Það hefur verið hægt að gera fyrst og fremst tvennt með þessu móti. Annars vegar hefur ríkið getað ráðizt í hluti út frá því sjónarmiði, að það vær þjóðarþörf hvort sem væri, hvernig svo sem allt verðlag væri í landinu, þjóðarþörf á því, að við keyptum togara, þjóðarþörf á því, að við keyptum mótorbáta, þjóðarþörf á því, að við kæmum upp áburðarverksmiðju, sementsverksmiðju eða öðru slíku. M.ö.o.: menn urðu að hugsa fyrir þjóðarheildina til þess að leggja út í þetta. En að einu leyti skulum við þó minnast þess, að þrátt fyrir alla galla verðbólgunnar, og vil ég sízt mæla henni bót, hefur hún samt gert eitt, hún hefur ýtt undir fjárfestingu, - sú fjárfesting hefur oft og tíðum verið ákaflega ópraktísk. - en hún hefur m.a. ýtt ákaflega mikið undir fjárfestingu einstaklinga í sínum íbúðarhúsum og ýtt undir það, að menn ynnu eins gífurlega mikið og menn hafa unnið á undanförnum árum og bókstaflega húsuðu landið eins mikið og þeir hafa gert á undanförnum áratugum, og það er ekkert smáræðis afrek, sem hefur verið unnið í því efni. En sem sé, það þarf ekki verðbólgu til þess að gera slíkt, þó að hún hafi ,þær afleiðingar að ýta undir menn með þess háttar og setja sparifé þannig frekar í að byggja sér íbúðarhús heldur en leggja það í banka, og henni er ekki að neinu leyti mælandi bót. En við skulum samt sem áður minnast þess, að þetta sama tímabil sem verðbólgan þannig hefur staðið, hefur verið mesta framfaratímabil Íslendinga fyrr og síðar. Það er ekki verðbólgunni að þakka, en það er ekki heldur alveg hreint þrátt fyrir hana, hún hefur á vissan hátt ýtt ofur lítið á í þessu. En engu að síður, það er rétt, eins og maður mælir ekki með því, að einn maður noti eiturlyf eða helli í sig brennivini, þó að hann kunni að vera eitthvað ofur lítið sterkari eða kröftugri eða honum liði á einhvern hátt betur eitt augnablik á meðan. Þá er það í öðru lagi uppbótakerfið. Við skulum ekki heldur vera að mæla uppbótakerfinu bót. Það, sem hv. 11. þm. Reykv. var að rekja í þessu sambandi, gefur manni þó ástæðu til þess að íhuga mjög alvarlega þessi mál. Nú kvað eiga að segja við menn, atvinnurekendur t.d.: Þið fáið ekki uppbætur. - Hver er afleiðingin af því, að við segjum þetta við þá? Afleiðingin er, að svo og svo mikið af atvinnurekendum hættir, hættir bókstaflega, gefst upp, svo og svo mörg hraðfrystihús loka, svo og svo margir bátar eða togarar verða boðnir upp, og þeir sem hugsa um þetta á yfirborðinu, segja: Þetta er vegna þess, að við höfum ekki þann eðlilega kapitalistíska grundvöll hér, þar sem menn verða frá upphafi að hugsa þessa hluti og skipuleggja þá án þess að búast við uppbótum. Við prófuðum þetta á vissu skeiði í okkar sögu, og ég man þann tíma mjög vel. Við prófuðum þetta 1920–30. Engar uppbætur, svo að segja engar kauphækkanir, engin afskipti hins opinbera af atvinnurekstrinum, og þeir dugmiklu menn fengu að reyna sig sjálfir. Hver var afleiðingin? Afleiðingin var, að þorri atvinnurekenda úti um allt land fór á höfuðið. Það er eitt, sem við verðum að athuga og horfast í augu við. Það er ekki auðvelt að byggja Ísland og skapa á Íslandi aðstöðu til þess að lifa mannsæmandi lífi, og það verður ekki gert með venjulegum kapítalísktískum háttum. Það, sem meira eða minna hefur ríkt í okkar þjóðfélagsskipulagi, jafnvel eftir að auðvaldsskipulagið verður höfuðgrundvöllur þess er meira eða minna samhjálp mannanna og samhjálp eða hjálp frá hálfu ríkisins til þess að gera mögulegt að byggja landið. M.ö.o.: það hefur verið settur inn í okkar atvinnulíf þáttur, sem er alls ekki af þeim kapítalistíska toga spunninn. Menn hafa reynt að hjálpa hver öðrum. Menn hafa í sínum bæjarfélögum reynt að koma upp bæjarútgerðum, þegar einstaklingarnir og þeirra einkarekstur brást, af því að menn hafa verið að reka svo og svo mikið af öllum atvinnureksbri á Íslandi til þess að lifa, en ekki til þess að græða. M.ö.o.: menn hafa ekki verið að reka út frá kapítalistísku sjónarmiði, út frá sjónarmiði gróðans, heldur til þess að draga fram lífið. Það hafa verið önnur lögmál að verki en eru grundvöllur kapítalismans. Þetta hefur ekki verið gert vitandi vits. Menn hafa ekki ve,rið að gera þetta - við skulum segja út frá sjónarmiði sósíalismans. Menn hafa ekki verið að byggja upp þjóðfélag, - þar sem mönnum var ljóst, að það var ópraktískt, óeðlilegt fyrir mennina yfirleitt að reka þannig sitt þjóðfélag, - frá því sjónarmiði að vera fyrst og fremst að skapa gróða handa einhverjum einstökum mönnum, heldur að það væri eðlilegt, að menn rækju sitt þjóðfélag frá því sjónarmiði að hjálpa hver öðrum. Menn hafa ekki nekið það sem sé frá sósíalistísku sjónarmiði, og þess vegna hafa menn verið í vissum vandræðum og verið að baksast með þetta alla þessa áratugi. Menn hafa verið með einstaka þætti, sem samsvara sósíalisma. Menn hafa verið að reyna með bæjarútgerðir, ríkisfyrirtæki í þjóðfélagi, sem í höfuðatriðum er kapítalistískt. Menn hafa í öllu trúað meira eða minna á þau kapitalistísku lögmál. Menn hafa rekið ríkisbankana út frá þeirra sjónarmiðum, og það hefur orðið að berjast við ríkisbankana í hvert skiptí, sem gerðar hafa verið ráðstafanir til þess að hjálpa almenningi eða hjálpa jafnvel einstökum atvinnurekendum. eins og t.d. með því að setja vextina niður í 21/2%. Það er ekki aðeins, að menn hafi verið að reyna að reka íslenzkt þjóðfélag frá öðru sjónarmiði en sjónarmiði gróðans. Menn hafa verið að reka það, eins og ég var að minnast á, frá sjónarmiði samhjálpar. Menn hafa líka verið að reka það frá öðru sjónarmiði. Menn hafa verið að reyna að reka það frá því sjónarmiði að viðhalda byggð í landinu á sem flestum stöðum. Það hefur verið gagnvart bændastéttinni framkvæmd löggjöf, sem frá hreinu ökonómísku sjónarmiði mætti oft segja, að væri mjög ópraktísk, en hefur miðað að því hins vegar að viðhalda bændastétt í landinu, sem er hins vegar frá okkar þjóðernislega sjónarmiði hin brýnasta þörf. Alveg sama hefur verið viðvíkjandi byggð landsins hér og hvar, þar sem erfitt er að búa, þar sem menn hafa kannske mikið verið að tínast í burtu, en þar sem þó flestir munu vera sammála um, að það eigi að reyna að viðhalda byggð, þótt það sé kannske fjárhagslega óhagkvæmt. En ef það fólk, sem vex upp í þessu byggðarlagi, heldur ekki áfram að vaxa upp þar og koma þaðan þeir harðgerðu menn, sem eru stofninn í okkar þjóð, þá verður íslenzk þjóð allt önnur en sú, sem hefur verið á undanförnum öldum. M.ö.o.: við byggjum land, sem er erfiðara að byggja en fjöldi annarra landa, við erfiðari skilyrði, og við reynum að skapa í þessu landi betri skilyrði fyrir fólk en í flestum öðrum löndum. Það þýðir, að við þurfum ekki aðeins að hjálpast betur að með þetta, við þurfum líka að vera skynsamari í öllum okkar rekstri, við þurfum líka frá því ökonómíska sjónarmiði að hugsa praktískar. Uppbótakerfið með öllum þess stórkostlegu göllum, - og ekki er ég að leggja til að taka það upp aftur, - það hefur verið víss viðleitni í þessa átt. Það hefur verið viðleitni til þess að viðhalda þeim atvinnuvegum, sem þjóðin hefur byggt á, landbúnaði og sjávarútvegi, vegna þess að það væri ekki hollt okkar þjóð, hvað sem verða kann á næstu öld, þá væri það ekki hollt okkar þjóð í allri þeirri deiglu, sem hún er í núna, að þessir atvinnuvegir hættu að vera okkar aðalatvinnuvegir. Ég býst við, að það væri hver einasti þingmaður sammála um, að það væri ekki hollt okkar þjóð að við á þessum áratug hættum að stunda landbúnað eða sjávarútveg og að þeir 30 þús. verkamenn, sem í landinu eru, - og bændurnir bættust þar máske við, um 6 þús., - yrðu verkamenn hjá einu stóriðjufyrirtæki. Við skulum þess vegna gera okkur ljóst, svo klaufalegt sem uppbótakerfið er, svo fjölmargir gallar sem á því eru, þá var það skapað í vandræðum, út frá viðleitni til þess að viðhalda atvinnuvegum landsins, þessum gömlu atvinnuvegum þess, tryggja þá. Það er engin tilviljun, að uppbótakerfið byrjaði með því, að við ákveðum verðíð á fiskinum á Íslandi og ríkið tryggir hann, og allir þm. nema einn voru sammála um það. Ég held að þetta verðum við að athuga. Og af hverju þurfum við að athuga þetta? Af því að afleiðingin af því að framkvæma kapítalismann á Íslandi með sínum harðvítugu gróðalögmálum getur aðeins orðið eitt af tvennu: annaðhvort að hér kemur upp útlend stóriðja og Íslendingar verða hennar þrælar, eða hitt, að svo og svo mikið af mannfólkinu flyzt burt af landinu. Við skulum gá að því, að nú þegar fyrir tilstilli núv. hæstv. ríkisstj. eru launakjör á Íslandi orðin mun verri en á Norðurlöndum, launakjör fagmanna jafnvel stundum helmingi verri. Og það er þegar að verða svo, að nokkuð af mönnum er að flytjast burt úr landinu til þess að stunda vinnu annars staðar út af launakjörum. Atvinnuleysi, sem jafnvel sumir hv. þm. hafa haldið að væri órar hjá mér, er byrjað úti á landi og er að byrja í Reykjavík. Það er nægt að snúa sér til vissra fagfélaga hér í Reykjavík og fá þar á skrá fyrstu atvinnuleysingjana, sem skráðir eru í Reykjavik nú. Og afleiðingin af áframhaldandi stefnu þeirri sem nú hefur verið tekin upp, mundi verða sú, að fleira og fleira fólk færi að flytjast burt af landinu. Sannleikurinn er sá, að Ísland verður ekki byggt með neinum venjulegum kapítalistískum máta. Ef menn eiga að búa hér eins og fjöldinn mun gera kröfur til, við betri lífskjör eða a.m.k. eins góð lífskjör og annars staðar þá þarf að beita til þess í fyrsta tagi betri og í öðru lagi skynsamlegri háttum í framleiðslunni en kapítalisminn er. Við skulum þess vegna gera okkur ljóst, að gallarnir, sem verið hafa á þjóðfélaginu á undanförnum árum, hafa verið gallar til þess að bæta úr meinsemdum kapítalismans, vegna þess að kapítalísminn var að fara með Ísland á hausinn. Mér þykir eiginlega slæmt, að menn skuli ekki fást til að ræða þá staðreynd hér, sem öllum mönnum, sem kynna sér hagsögu Íslands, á þó að vera ljós, að 1930, 1931–1932, þá fer kapítalisminn á hausinn á Íslandi. Þeir, sem kynna sér vel skuldaskilasjóðina, bæði útvegsmanna og bændanna frá þeim árum, vita, hvernig stóð. En voldugustu og sterkustu fyrirtæki, sem í landinu voru, þau voru ekki sett á hausinn, þau fyrirtæki, sem höfðu jafnvel 90% af öllum útflutningnum? Af hverju? Af því að þá hefði Landsbankinn líka farið á hausinn. Og hver afstýrir því, að þetta sé gert? Núv. hæstv. forsrh., sem sjálfur sem ráðh. í desember 1932 lætur taka ríkiseinokun á öllum útflutningnum til þess að bjarga fiskhringnum og til þess að bjarga Landsbankanum, af því að þetta hefði allt saman farið á hausinn. Kapítalisminn á Íslandi hefði farið á hausinn. Síðan er búið í 30 ár að vera að reyna að dytta að þessu hrófatildri, finna út allar mögulegar aðferðir, verðbólgu, uppbótakerfi, gengislækkanir, allt mögulegt, vegna þess að kapítalisminn getur ekki lifað á Íslandi. En menn hafa hins vegar ekki viljað stíga það spor að koma hér á sósíalisma. Það, sem nú er gert með stefnu núv. hæstv. ríkisstj., er að ætla sér að reyna að framkvæma það, sem gert var á árunum 1920–30, en bara loka augunum fyrir því, að þessi tilraun mistókst og var að setja þjóðfélagið á hausinn í kreppunni 1930. Það er þess vegna hverju orðinu sannara, að einmitt skipulagsleysið í þessu öllu saman, sem hæstv. ríkisstj. nú hefur tekið upp, leiðir ekki til neins góðs í þessu efni. Það þarf heildarstjórn í þjóðarbúskapnum, heildarstjórn a.m.k. á fjárfestingunni, og það er raunverulega á móti eðli kapítalismans, þess frjálsa kapítalisma, og verður aðeins framkvæmt á tvennan hátt, annaðhvort af einum auðhring, sem stjórnar landinu, og slíkt alræði auðvaldsins held ég að fæstir vildu nú sætta sig við hér á Íslandi, - eða þá af þjóðfélaginu sameiginlega, með því að allir leggist á eitt, öll sterkustu öfl þjóðarinnar. Þá talaði hv. 11. þm. Reykv. um skattamálin. Þriðja atriðið, sem hann benti á, voru skattamálin, það hefði verið slæmt á undanförnum árum, að þau hafi verið í slíku ólagi, skattarnir svo þungir, að það væri ekki von, að auðmagn hefði fengizt hingað eða auðmagn skapazt hér. Mundi það nú raunverulega tryggja okkar afkomu? Við höfum prófað áður að gefa auðmagninu þannig meira frelsi. Við sáum, í hvað það lagði. Það lagði ekki. þegar frelsið var innleitt hér 1950, í neitt það, sem þjóðfélagsbúinu gat að haldi komið. Ríkið varð að leggja í áburðarverksmiðjuna og sementsverksmiðjuna, sem var táknið á vissan hátt fyrir þau ár, 1950–58. Og einstaklingarnir lögðu sína peninga fyrst og fremst í bílana, það var það einkennandi, ekki togarana, það var ekki fyrr en eftir 1956, að farið var að gera gangskör að því aftur. Jafnvel bátaflotanum fór frekar aftur. Og hvernig er núna, eftir að það nýja frelsi er gefið? Iðjufyrirtæki, sem áttu að rísa upp hér inn frá, niðri við sjóinn, rétt hjá Fúlutjörn, það eru innréttaðar í þeim brennivínsbúðir. Einstaklingarnir leggja í það, sem þeir halda að þeir geti grætt á. Ég býst við, að það seljist nokkurn veginn jafnmikið út úr áfengisverzluninni hvort sem er, þjóðfélagið hefur ekkert sérstaklega gott af þessu. Það eykst ekki framleiðslan. En þetta er tilhneigingin. Það, sem þarf að gera á Íslandi, til þess að þjóðinni vegni vel, er það stórt, krefst það mikils átaks, að þjóðfélagsheildin verður að leggja í það sameiginlega, öðruvísi verður það ekki gert. Allt, sem afkastar verulega miklu nú á tímum, þarf að reka í stórum stíl. Það þýðir, að annaðhvort verður þjóðfélagsheildin að vera þarna að verki með því að samtvinna öfl hennar eða þá að voldugir auðhringar verða að framkvæma það. Það er eðli fyrst og fremst iðnrekstrarins nú á tímum að krefjast yfirleitt slíks stórrekstrar. Ég er þar með ekki að segja, þegar ég tala um, að þjóðfélagsheildin þurfi að gera þetta, að það sé útilokað, að einstaklingar eigi þetta með. Við vitum, að það er þjóðfélagsheildin, sem gerir það, t.d. þegar á nýsköpunartímunum togararnir eru keyptir, þeir eru seldir einstaklingum og hlutafélögum, en þeim er lánað frá ríkinu 75% af andvirði þeirra með 21/2% vöxtum til 20 ára. Það er þjóðfélagsheildin, sem gerir átakið, þó að hún kjósi að hafa það í því formi, að það séu einstaklingar að sumu leyti, að það séu bæjarfélög og að sumu leyti e.t.v. ríkið sjálft. Við erum það lítið þjóðfélag, Íslendingar, að ef við ætlum að halda okkar þjóðfélagskerfi, þannig að það geti gefið þegnum okkar þjóðfélags eins góð kjör eða jafnvel betri en annars staðar í veröldinni, þá þurfum við að sameina kraftana svolítið, við þurfum að skipuleggja þetta svo vel, að það er ekkert annað kerfi en slíkt kerfi samhjálpar, sem getur átt við fyrir okkur. Sá frjálsi almenni kapítalismi hefur brennt sig á Íslandi, og hann hefur orðið gjaldþrota. Og allt það, sem hefur verið misstigið á þeim árum og kemur til með að verða misstigið á þeim árum, sem menn ekki stíga það eðlilegasta spor, frá kapítalisma til sósíalisma, það er vegna þess, að menn eru að bauka við þetta gamla skipulag, en reyna bara að hafa það svo að segja allt öðruvísi en kapítalisminn er í öðrum löndum. Og ég hef sjálfur tekið þátt í að gera þetta, og ég álít, að við eigum að vera ósmeykir að gera það, meðan þjóðin, meiri hluti hennar, fellst ekki á að taka upp sósíalístískt þjóðfélag, sem ég álít það skynsamlegasta í þessu. En hitt aftur á móti, að gera þá tilraun, sem nú er verið að gera með að stíga sporið aftur á bak, gera svona tilraun með frjálsan kapítalisma, Það skapar ekkert annað en hörmungarástand í okkar landi, sem þegar er að byrja. Af þessum ástæðum þótti mér vænt um það, sem hv. 11. þm. Reykv. ræddi einmitt um skipulagsleysið sem böl í slíku sambandi, um nauðsynina á áætlun. - en vil um leið benda honum á, að hæstv. ríkisstj., sem hann einmitt styður, virðist ekki hafa mikinn áhuga á að stíga spor í þá átt, og fer raunar að verða of seint fyrir hana. Ég er hræddur um, að atvinnuleysið og glundroðinn verði komið á, áður en meira að segja þær hugmyndir, sem kunna að vera í hennar kolli um áætlanir í þessum efnum, sjái dagsins ljós. Og fái hún að halda lengi áfram enn þá, þá verða það aðrir en hún, sem slíkar áætlanir gera. Ég vil þess vegna taka undir með þeirri hugsun, sem í þessari till. til þál. felst, og álít, að það væri heppilegt, að sú nefnd, sem hana fær til athugunar, ráðgist um það, á hvern máta væri bezt fyrir okkur að leysa þessi vandamál. Heppilegast áliti ég satt að segja, að sú hugsun, sem í þessari þáltill. felst, væri stigin með löggjöf á þessu þingi og að Alþingi Íslendinga reyndi að sameina sína krafta um að hefja nú þegar á þessu þingi slíkum áætlunarbúskap, koma á slíkri heildarstjórn á þjóðarbúskapnum, að við forðum okkur frá þeim hörmungum, sem nú blasa við ef haldið er áfram með þeirri stjórnarstefnu, sem upp hefur verið tekin.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að bera fram tvær fsp., sem eru á þskj. 121, til hæstv. félmrh. Sú fsp., sem nú er til umr., hljóðar á þessa leið: ,;Hvað líður framkvæmd þál. frá 1. júní 1960 um rannsókn á starfsgrundvelli samstarfsnefnda launþega og vinnuveitenda innan einstakra fyrirtækja?



Herra forseti. Spurt er: „Hvað líður framkvæmd þál. frá 1. júní 1960 um rannsókn á starfsgrundvelli samstarfsnefnda launþega og vinnuveitenda innan einstakra fyrirtækja?“ Út af þessari þál., sem samþ. var 1. júní 1960. var bréf sent til Alþýðusambands Íslands og Vinnuveitendasambands Íslands 16. júní s.l. Jafnframt óskaði ráðuneytið tillagna sambandsins um það, á hvern hátt hagkvæmast verði að framkvæma umrædda rannsókn og tillagnagerð. Svör bárust frá bæði Vinnuveitendasambandinu og Alþýðusambandinu, sem eru ekki lengri en það, að ég held, að ég geti, með leyfi hæstv. forseta, lesið þau upp. Þau eru svo hljóðandi: Frá Vinnuveitendasambandinu: „Með vísun til bréfs yðar til vor, dags. 16. júní 1960, er fylgir þál. um rannsókn á starfsgrundvelli samstarfsnefnda launþega og vinnuveitenda innan einstakra fyrirtækja, þar sem óskað er eftir tillögum vorum um það, á hvern hátt hagkvæmast verði að framkvæma umrædda rannsókn og tillagnagerð, viljum vér taka fram, að vér teljum, að nefnd skipuð fulltrúum frá aðalsamtökum vinnuveitenda og launþega sé eðlilegasti vettvangurinn til að fjalla um málið.“ Og frá Allþýðusambandi Íslands, dags. 6. sept., svo hljóðandi: „Vér höfum móttekið bréf frá félmrn. um rannsókn á starfsgrundvelli samstarfsnefnda launþega og vinnuveitenda innan einstakra fyrirtækja, þar sem þess er óskað, að Alþýðusambandið geri tillögur um, á hvern hátt hagkvæmast sé -íð framkvæma umrædda rannsókn og tillagnagerð. Er umrædd þáltill. var til umr. á Alþingi, létu ýmsir fulltrúar verkalýðssamtakanna í ljós, að þeir væru þess í sjálfu sér fýsandi, að samstarfsnefndum launþega og atvinnurekenda yrði komið á fót, þar sem slíkt samstarf gæti átt við og orðið að gagni, en það er einna helzt í stærri fyrirtækjum með verksmiðjusniði. En eigi þetta að takast, er það nauðsynlegt frumskilyrði, að gagnkvæmur vilji sé fyrir hendi milli aðilanna á vinnumarkaðinum. Veltur þar ekki sízt á vilja atvinnurekenda til að veita verkafólki sínu aðstöðu til slíks samstarfs.“ Bréfið er lengra, en að lokum segir í bréfinu: „Að lokum skal þetta tekið fram: Alþýðusambandið er fyrir sitt leyti hlynnt hugmyndinni um samstarfsnefndir innan stórra atvinnufyrirtækja og vill fúslega taka þátt í að undirbyggja slíkt samstarf, ef það fær hljómgrunn í röðum atvinnurekenda og hjá Vinnuveltendasambandi Íslands. Eftir að þessi svör bárust rn, frá samböndunum, Vinnuveitendasambandinu og Alþýðusambandinu, sendi ráðuneytið þessar till. til samvinnunefndar atvinnurekenda og verkalýðsfélaga til umsagnar, en sú n. hefur verið starfandi síðan 1955. Ráðuneytinu barst umsögn með bréfi, dags. 24. okt. s.l., frá samvinnunefndinni. Þar segir, að n. hafi samþ. að leitast við að semja drög að starfsreglum fyrir slíkar samstarfsnefndir, sem síðar yrðu send heildarsamtökum þeim, sem nefndirnar tilnefna, og öðrum þeim er ástæða væri talin til, með tilmælum um, að málið yrði ýtarlega rætt á þeim grundvelli, sem þannig fyndist, og hrundið í framkvæmd ef gerlegt þætti. Þessi samvinnunefnd atvinnurekenda og verkalýðsfélaga er skipuð þessum mönnum: Björgvin Sigurðssyni framkvæmdastjóra Vinnuveitendasambandsins, Gylfa Þ. Gíslasyni menntmrh., Karli Guðjónssyni alþm. og Þorvarði J. Júlíussyni framkvæmdastjóra, en þessi n. er til orðin, eins og ég sagði, vegna þáltill. hér á Alþingi frá 1955, 20. apríl, og hún hefur starfað síðan og tók þetta verkefni að sér, eins og kemur fram í bréfi hennar 24. okt. s.l., þannig að ég geri ráð fyrir, að hún gangi frá málinu fyrir sitt leyti, semji drög að tillögum, sem síðan verði sendar viðkomandi aðilum til athugunar og til þess að gera athugasemdir, ef þeim þykir rétt, að svo sé.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að þakka hæstv. félmrh. fyrir skýr og greinargóð svör. Ég vil jafnframt fagna því, að þetta mál skuli þó vera komið á þennan rekspöl að þess megi vænta, að frá þessari samstarfsnefnd launþega og atvinnurekenda komi fram ákveðnar tillögur í þessu efni. Ef þær koma fram, þarf ekki að óttast að þetta mál nái ekki fram að ganga, því að eins og í bréfi Alþýðusambandsins segir, þá er vilji fyrir hendi hjá þeim fyrir þessum nefndum, ef hljómgrunnur fæst í röðum atvinnurekenda. Ég skýrði frá því á þinginu í vor, þegar þetta var til umr., að það hefðu borizt umsagnir um þetta mál frá stærstu samtökum vinnuveitenda hér á landi, sem lýstu sig mjög fylgjandi þessu málí. Ég sé ekki astæðu til að fara frekar út í þetta mál. en vil endurtaka þakkir mínar til hæstv. félmrh. fyrir svör hans.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að bera fram fsp., sem hljóðar á þessa leið: „Hvað líður framkvæmd þál. frá 31. maí 1957 um athugun á stofnun lífeyrissjóðs fyrir sjómenn, verkamenn, bændur og útvegsmenn og aðra þá, sem ekki njóta lífeyristryggingar hjá sérstökum lífeyrissjóðum?“ Ég geri þetta af sérstöku tilefni. Þannig er mál með vexti, að stærstu samtök sjómanna hér á landi hafa farið fram á breyt. á l. um lífeyrissjóð togarasjómanna, þannig að allir starfandi sjómenn eigi aðgang að þessum sjóði. Hæstv. núv. félmrh. mun hafa skipað n. fyrir rúmu ári til þess að fjalla um þetta mál. en n. þessi klofnaði, þannig að í minni hl. lentu fulltrúar sjómannasamtakanna, sem halda fast við þessa ósk sína, en meiri hl., sem mun vera skipaður fulltrúum útgerðarmanna og Tryggingastofnunarinnar, mun hafa verið á annarri skoðun. Ég geri mér fyllilega grein fyrir því, að þarna eru mörg ljón á veginum, og þess vegna hef ég borið fram þessa fsp., vegna þess að í sambandi við þessa þál. var skipuð n., sem átti að rannsaka, hvaða leiðir væru færar til að koma þessum sameiginlega lífeyrissjóði á stofn. Ég hef og borið hana fram vegna þess, að það hafa heyrzt mjög sterkar raddir nú upp á síðkastið frá samtökum launþega um stofnun lífeyrissjóðs fyrir launþega almennt.



Herra forseti. Hinn 31. maí 1957 var samþ. ályktun hér á Alþingi um að athuga, hvort tiltækilegt væri að stofna lífeyrissjóð fyrir sjómenn, verkamenn, bændur, útvegsmenn og aðra þá, sem ekki njóta lífeyristrygginga hjá sérstökum lífeyrissjóðum. Hálfu öðru ári síðar, eða 20. des. 1958, skipaði fyrrv. félmrh., Hannibal Valdimarsson. 5 manna n. til að gera tillögur í samræmi við þessa þál. Í þessa n. voru skipaðir: Guðmundur J. Guðmundsson verkamaður, Gunnar Möller hrl., Hjálmar Vilhjálmsson ráðuneytisstjóri, sem var formaður n., Ólafur Jóhannesson prófessor og Sverrir Þorbjarnarson forstjóri. Þessi n. hefur síðan haft málið til athugunar, og þessa dagana hefur hún verið að ganga frá sínu nál. Þegar ég fyrst leitaði til hennar um, hvað liði hennar störfum, þá var formaður n. ekki viss um að hún gæti lokið þeim nú alveg þessa dagana, en það varð þó úr, að svo var gert, og nál. hefur verið sent ráðuneytinu. Ég skal aðeins geta um niðurstöðurnar í áliti n., sem eru svo hljóðandi: „1) Sett verði löggjöf nm almennan lífeyrissjóð, sem allir landsmenn eigi kost á að tryggja sig hjá. 2) Slíkur almennur lífeyrissjóður veiti tryggingu, sem aðeins verði viðbótartrygging við almannatryggingarvar. 3) Unnið verði að breytingu á núverandi sérsjóðum, svo að þeir allir verði framvegis aðeins viðbótartrygging við almannatryggingarvar. Út af því, sem hv. fyrirspyrjandi. hv. 12. þm. Reykv. (PS), minntist hér á tryggingu sjómannanna, skal ég staðfesta það. sem hann sagði, að nefnd sú, sem það mál hafði sérstaklega til athugunar. sem var önnur n., hún lauk störfum í vetur sem leið og klofnaði. En áður en ákvörðun yrði tekin um meðferð málsins, vildi rn. fá heildarumsögn um allar lífeyristryggingar frá þessari n., sem hér hefur verið að störfum, áður en frá því máli yrði gengið sérstaklega, og þar sem þetta nál. liggur nú fyrir, þá ætla ég, að fljótlega munt hægt að taka ákvörðun um, á hvaða grundvelli málið verður nú borið fram.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að þakka hæstv. félmrh. fyrir skýr og greinagóð svör. Ég vil jafnframt leyfa mér að fagna þeirri niðurstöðu, sem þessi n. hefur komizt að, sem hefur haft þetta mál til meðferðar. Ég eins og hæstv. félmrh. tók fram, þá eru þessar niðurstöður það nýtilkomnar, að þeir menn, sem þarna hafa hagsmuna að gæta, munu að sjálfsögðu endurskoða afstöðu sína til fyrri óska í samræmi við þessar niðurstöður.



Herra forseti. Ég hef leyft mér á þskj. 121 að bera fram fsp. til hæstv. menntmrh. um það, hvað líði endurskoðun lagasetningar um rannsóknarmál ríkisins. Það hefur verið mikið rætt um rannsóknarmál í landinu að undanförnu, og er ekki að undra, þar sem um mjög mikilsvert mál er að ræða, sem í flestum tilfellum verður að teljast undirstaða að öllum raunhæfum framkvæmdum í landinu. Mönnum hefur hins vegar ekki borið saman um það, að hve miklu leyti hið opinbera sinnti þessum málum, og þess vegna er fsp. þessi borin fram, til þess að fá fulla vitneskju um það. Ég vænti greinagóðra svara ráðh. um þessi mál.



Herra forseti. Hinn 20. apríl 1955 samþ. Alþingi nál. um kosningu mþn. til að gera till. um nýjar atvinnugreinar og hagnýtingu náttúruauðæfa. Hefur n. þessi síðan verið kölluð atvinnumálanefnd ríkisins. Í n. voru kjörnir þessir menn: Davíð Ólafsson fiskimálastjóri, Eggert G. Þorsteinsson alþm., Einar Olgeirsson alþm., Hermann Jónasson alþm., Jóhann Jakobsson efnafræðingur, Magnús Jónsson alþm. og Vilhjálmur Þór bankastjóri. Formaður n. var kjörinn Hermann Jónasson, en eftir að hann varð forsrh. 1956, tók Vilhjálmur Þór við formennsku. Í fyrstu var Þorbjörn Sigurgeirsson eðlisfræðingur, framkvæmdastjóri rannsóknanáðs ríkisins, framkvæmdastjóri n., en þegar hann var skipaður prófessor við háskólann. en Steingrímur Hermannsson verkfræðingur ráðinn eftirmaður hans, tók hann einnig við framkvæmdastjórastörfum fyrir nefndina. Í þál. var þessari n. enn fremur falið að gera tillögur um, hvernig bezt væri til frambúðar skipulögð og samræmd starfsemi þeirra rannsóknarstofnana, sem nú vinna að rannsóknum á náttúruauðafum landsins, og leitað úrræða til að auka og endurbæta afköst í ýmsum atvinnugreinum. Skyldi n. einnig endurskoða gildandi lagaákvæði um þessar stofnanir. Í apríl s.l. lauk n. við samningu frv. til laga um rannsóknir í þágu atvinnuveganna, og skyldi það frv. koma í stað núgildandi laga um rannsóknaráð ríkisins, atvinnudeild háskólans og landbúnaðarrannsóknir, sem eru frá árinu 1940. Allir nm. nema einn stóðu að samningu frv. Einn þeirra, Einar Olgeirsson, lýsti sig því hins vegar andvígan. Einn nm., Eggert G. Þorsteinsson, hafði og fyrirvara, sem laut að því, að hann óskaði eftir aðild verkalýðssamtaka að stjórn hinna ýmsu rannsóknarstofnana, og kvað sig fúsan til að samþykkja hliðstæða aðild vinnuveitendasamtakanna að henni, en um það varð ekki samkomulag í nefndinni. Þetta frv. er allmikill lagabálkur í 56 gr. og gerir ráð fyrir gagngerri endurskipulagningu á rannsóknarmálum á Íslandi. Það hefur verið í athugun síðan í apríl hjá ríkisstj. Þeirri athugun er ekki lokið enn að fullu. Ríkisstj. er hins vegar þeirrar skoðunar, að brýna nauðsyn beri til að endurskipuleggja rannsóknarmál þjóðarinnar. m.a. með nýrri lagasetningu. Hún mun, jafnskjótt og athugun hennar í málinu er lokið, leggja frv. um nýskipan rannsókna í þágu atvinnuveganna fyrir hið háa Alþingi. Í frv. n. er gert ráð fyrir fimm stofnunum, þ.e.a.s. rannsóknaráði ríkisins, rannsóknarstofnun byggingariðnaðarins, rannsóknarstofnun iðnaðarins, rannsóknarstofnun landbúnaðarins og rannsóknarstofnun sjávarútvegsins. Gert er ráð fyrir mjög verulegri breytingu á skipun rannsóknaráðs í stað þriggja manna ráðs, sem valið sé af stærstu flokkum Alþingis, er gert ráð fyrir 17 manna rannsóknaráði undir forsæti forsrh. eða annars ráðh., sem hann tilnefni. En auk þess eiga þar sæti 5 alþm., kosnir af Alþingi, 5 fulltrúar atvinnuveganna og framkvæmdalífsins og 6 fulltrúar rannsóknarstofnananna. Gert er ráð fyrir, að rannsóknarstofnanirnar séu undir yfirstjórn hlutaðeigandi ráðh., en stjórn þeirra að öðru leyti í tengslum við þá atvinnugrein, sem hverri er ætlað að þjóna. N. hefur gert sér ljóst, að þótt endurbætur á skipulagi rannsóknarmálanna séu að sjálfsögðu mikilvægar, er hitt þó enn mikilvægara, að aukið fé sé veitt til rannsóknarstarfseminnar. Þótt í frv. séu ekki ákvæði, sem feli í sér auknar fjárveitingar eða nýja tekjuöflun til rannsóknarstarfseminnar, er gert ráð fyrir því í frv., að tekjur hinna einstöku rannsóknarstofnana verði meiri en þær fjárveitingar, sem veittar eru á fjárl., og er fyrst og fremst gert ráð fyrir álagi á framleiðsluvörur þeirra atvinnugreina, sem hlutaðeigandi stofnanir eiga fyrst og fremst að þjóna. Það getur ekki leikið á tveim tungum, að brýna nauðsyn ber til þess að endurbæta skipulag rannsóknarmálanna. Hitt er þó enn mikilvægara, að auka rannsóknarstarfsemina sjálfa, en það verður að sjálfsögðu ekki gert án þess að nota til hennar aukið fé. Fyrir skömmu var í blöðum og útvarpi skýrt frá rannsókn, sem rannsóknaráð ríkisins hefur látið framkvæma á fé því, sem hér á landi er varið til rannsókna, og var það borið saman við þær upphæðir, sem varið er í slíku skyni í ýmsum öðrum löndum, í hlutfalli við þjóðarframleiðsla. Var niðurstaðan sú, að Íslendingar stæðu öðrum þjóðum langt að baki í þessum efnum. Mér þykir rétt að nota þetta tækifæri til þess að gera nokkrar aths. í sambandi við þessa staðhæfingu og skýra hinu háa Alþingi frá staðreyndum, sem vissulega eru ekki síður mikilvægar en þær, sem margundirstrikaðar hafa verið í blöðum undanfarið í framhaldi af skýrslu rannsóknaráðs og eru að ýmsu leyti ekki fallnar til þess að auka hróður Íslendinga meðal annarra þjóða. Í fyrsta lagi væri það að sjálfsögðu ekki undarlegt. þótt Íslendingar stæðu að baki nágrannaþjóðum sínum og þó einkum iðnaðarþjóðunum í þessum efnum. Hér á Íslandi hefur á rúmri hálfri öld verið byggt upp frá grunni nútímaþjóðfélag. Lífskjör eru hér orðin sambærileg því, sem gerist í nálægum löndum. Framfarir hafa líklega orðið hér örari en dæmi eru um annars staðar á jafnskömmum tíma á þessari öld. Það er því í sjálfu sér ekki undarlegt, þátt einhver svið í uppbyggingu nútímaþjóðfélags séu ekki orðin það, sem þau ættu að vera, og sambærileg því, sem á sér stað hjá öðrum þjóðum. Í öðru lagi er þess að geta, að allur samanburður við önnur lönd í þessum efnum er mjög varhugaverður vegna ólíkra aðstæðna, hugsanlegrar ónákvæmni í skýrslugerð og ósambærilegra upplýsinga. Mér dettur í hug, að samtímis því, sem rannsóknaráð ríkisins sendir frá sér skýrslu um, að Íslendingar standi öllum öðrum þjóðum langt að baki í rannsóknarmálum, sendir Menningar- og vísindastofnun Sameinuðu Þjóðanna, UNESCO, frá sér alþjóðlega skýrslu um framlög einstakra þjóða til fræðslumála á mann. Röð 10 efstu þjóðanna er þessi: Sovétríkin, Bandaríkin, Kanada, Ísland, Noregur, Belgía, Bretland, Frakkland, Danmörk og Þýzkaland. Einhver mundi nú eflaust segja, að verið gæti, að hvorugar upplýsingarnar væru fullkomlega nákvæmar eða ef þær væru réttar, eigi skýringin á því, að við Íslendingar höfum ekki enn gert allt það, sem við viljum gera í rannsóknarmálum, rót sína að rekja til þess, hversu mikið við höfum verið að gera á skyldu sviði, þ.e.a.s. í fræðslumálunum. Í þriðja lagi, - og það er einkum það atriði, sem ég vill leggja áherzlu á og skýra hinu háa Alþingi frá, - er það svo, að upplýsingar um, að hér á landi sé hlutfallslega minna fé varið til rannsóknarstarfa en í nálægum löndum, gætu valdið misskilningi, ef ekki eru látnar fylgja sérstakar skýringar og þær undirstrikaðar jafnsterklega og sjálf meginstaðreyndin. Sú staðreynd, sem mestu máli skiptir um ástand rannsóknarmála hér á landi nú, er sú, að íslenzkir atvinnuvegir, íslenzk fyrirtæki verja hér nær engu fé til rannsókna, þegar frá er skilið útflutningsgjald á sjávarafurðum, sem varið hefur verið til rannsókna í þágu sjávarútvegsins. Þessi staðreynd er meginskýringin á því, að fé það í heild, sem varið er til rannsóknarmála, er hér hlutfallslega minna en í nálægum löndum. Langmestur hluti þess fjár, sem hér er varið til rannsókna, er frá ríkisvaldinu. Þessa er að vísu getið í skýrslu rannsóknaráðs, en ekki lögð á það sú áherzla, sem vera ber. Það er m.ö.o. ekki undirstrikað svo sem vert væri, að það, sem fyrst og fremst vantar, eru stóraukin framlög frá íslenzkum atvinnuvegum til rannsókna í þágu þeirra sjálfra. Þá yrði og hægara um vik að auka fjárveitingar af hálfu hins opinbera til þessara þarfa, svo sem ég tel mjög æskilegt. Til þess að sýna, hver hlutur ríkisvaldsins hefur verið í þessum málum, hef ég látið taka saman skýrslu um fjárveitingar á fjárlögum til rannsóknarmála síðan í stríðslok. Ég mun ekki rekja þá skýrslu í einstökum atriðum, heldur aðeins skýra frá nokkrum niðurstöðum. Heildarútgjöld til rannsóknarmála voru 1945 1.9 millj., 1955 18.3 millj. og 1960 48.2 millj. Það er um að ræða 25-földun síðan í stríðslok. Til almennra rannsókna hefur verið varið sem hér segir: 1945 0.2 millj., 1955 0.9 millj., 1960 3.5 millj. Um er að ræða 23-földun. Til rannsókna í þágu sjávarútvegsins: 1945 1/2 millj., 1955 6.1 millj., 1960 17.6 millj. Þar er um að ræða 35-földun síðan í stríðslok. Rannsóknir í þágu landbúnaðarins: 1945 0.5 millj., 1955 5.9 millj.. 1960 9.9 millj. 19-földun. Rannsóknir í þágu iðnaðarmála: 1945 0.2 millj., 1955 1.4 millj., 1960 2.7 millj. 27-földun. Orkumál: 1945 ekki neitt, 1946 0.7 millj., 1955 2.5 millj., 1960 11.9 millj. Um það bil 118-földun. Læknisfræði: 1945 0.5 millj., 1955 1.6 millj., 1960 2.7 millj. Um það bil 6-földun. Hér verður að sjálfsögðu að taka tillit til verðlagsbreytinga. Einkum hefur kaupgjald breytzt mjög verulega, en kaupgjald er stærsti kostnaðarliðurinn í þessum tölum. Þess vegna hef ég látið umreikna kaupgjaldsliðina til núgildandi kaupgjalds. Niðurstaðan verður þá þessi: Til almennra rannsókna: 1945 151 þús., 1955 422 þús., 1960 906 þús. Sexföldun miðað við óbreytt kaup. Rannsóknir 4 sjávarútvegi: 633 þús. 1945, 1955 1 millj. 415 þús., 1960 1 millj. 952 þús. Þreföldun. Rannsóknir í landbúnaði: 1945 490 þús., 1955 1 millj. 550 þús., 1960 2 millj. 348 þús. Fimmföldun. Rannsóknir í iðnaði: 1945 518 þús., 1955 1 millj. 29 þús., 1960 1 millj. 494 þús. Þreföldun. Orkurannsóknir: ekkert 1945, 1955 203 þús., 1960 275 þús. Rannsóknir í læknisfræði: 1945 785 þús., 1955 968 þús., 1960 1 millj. 586 þús. Heildarframlög til rannsóknarstarfsemi, launakostnaðurinn: 1945 2 millj. 577 þús., 1955 5 millj. 588 þús., 1960 8 millj. 560 þús. Um það bil þrefaldað. Af þessum tölum er ljóst, að ríkisvaldið hefur aukið framlag sitt til rannsóknarmála mjög verulega eftir stríð, þótt ég vilji engan veginn segja, að þar hafi verið nóg að gert. Aftur á móti er ástæða til að skýra frá því einnig og undirstrika, að deildir atvinnudeildar háskólans hafa tekið við öllum sérfræðingum, hver á sínu sviði, sem á annað borð hafa verið falir til starfa, jafnharðan og þeir hafa lokið námi, og að þeim hefur einatt verið veitt leyfi frá störfum á talsverðum hluta launa til þess að ljúka framhaldsnámi. Má því segja, að aukning rannsóknarsbarfanna hafi a.m.k. einnig takmarkazt af skorti á sérfræðingum, en ekki eingöngu af fjárveitingum hins opinbera. Meginatriði þessa máls og það, sem ég vildi sérstaklega undirstrika, er, að það, sem einkum skortir nú hér á landi til eflingar rannsóknarmálanna, eru framlög íslenzkra atvinnuvega sjálfra til rannsóknarmálanna, til jafns við það eða eitthvað í áttina við það, sem tíðkast með öðrum þjóðum. Það er á þessu sviði, sem Íslendingar eru sérstaklega eftirbátar annarra þjóða, en ekki hvað snertir framlög ríkisvaldsins til þessara mála. Með þessu er ég þó ekki að segja, að þau framlög eigi ekki og verði ekki að auka. Mér er þetta þvert á móti kærkomið tilefni til að lýsa því yfir, að ég tel framlög hins opinbera til rannsóknarmála eiga að aukast frá því, sem nú er. Í ríkisstj. er fullur skilningur á þessu máli svo sem m.a. kemur fram í því, að á fjárlagafrv. fyrir 1961, sem Alþ. er elnmitt nú að fjalla um, er m.a. 900 þús. kr. ný fjárveiting til eðlisfræðistofnunar háskólans, til sérstakra rannsókna, sem auk þess hefur fengizt fé til frá Alþjóðakjarnorkumálastofnuninni í Vín. Rannsóknarmálin í heild eru til athugunar hjá ríkisstj., og ég segi það aftur, að ríkisstj. er ljós nauðsyn þess að efla íslenzkar rannsóknir í þágu atvinnuveganna.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðh. fyrir mjög greinagóð svör við þessari fsp. minni. Af eðlilegum ástæðum voru mér nokkuð kunn störf sjálfrar atvinnumálanefndar, sem mjög kom við sögu í hans svari. En ég vil þó sérstaklega taka undir þau orð hans, að áherzlu beri að leggja á það, að atvinnuvegirnir sjálfir leggi þarna nokkuð af mörkum, til þess að rannsóknarstörfin geti aukizt, auk þess sem framlög þess opinbera verði stóraukin. Ég vil svo að lokum lýsa þeirri ósk minni, að ríkisstj. leggi sem fyrst fram frumvörp á grundvelli þeirra till., sem atvinnumálanefnd hefur gert, og að æskilegt væri, að þau sæju sem fyrst dagsins ljós.



Herra forseti. Hæstv. menntmrh. minntist á það áðan í sinni ræðu réttilega, að ég hefði í veigamiklum atriðum verið andvígur því frv. til laga og áliti, sem metri hl. atvinnumálanefndar skilaði. Ég mun skila til ríkisstj. minnihlutaáliti, sem ég vona að mér auðnist að skila, áður en langt líður, þar sem ég set fram mínar till. í þessum efnum, ágreiningur minn fjallar aðallega um þrennt. Það er í fyrsta lagi um sjálfa uppbyggingu rannsóknarstarfsins, skipulagningu þess og yfirstjórn. Mér sýnist það verða allt of mikið bákn, sem meiri hl. n. leggur til að skapa. Í öðru lagi fjallar ágreiningur minn um þátt ríkisvaldsins annars vegar og einkaaðilanna eða atvinnurekendavaldsins hins vegar. Mér sýnist of miklar ráðstafanir gerðar í þessum till. til að draga úr valdi ríkisins í þessu efni og færa valdið í hendur einkaaðila. Og í þriðja lagi benti ég í n. á leið til tekjuöflunar, sem hins vegar var ekki samkomulag um. En það er rétt, eins og hæstv. ráðh. undirstrikaði, að auðvitað þyrfti að vera ein höfuðuppistaða í svona till., á hvern hátt menn öfluðu sér tekna, vegna þess að það er alveg rétt, að það, sem fyrst og fremst hefur staðið þessu rannsóknarstarfi fyrir þrifum, er of lítið fé til þess. Það, hvort við viljum fá það fé frá atvinnuvegunum eða ríkinu, getur oft verið ágreiningsmál. En ef hvort sem er, eins og löngum hefur verið, meginið af fénu, sem atvinnurekendurnir hafa, er komið frá ríkinu. þá hefur það ekki verið sérataklega stórvægilegt, á hvern hátt og í gegnum hvaða leiðir þetta yrði borgað. Hitt er aðalatriðið, að fé fáist til þess. Ég vil þess vegna vona, að hæstv. ríkisstj. athugi þessa hluti, áður en hún tekur þarna endanlegar ákvarðanir, og mun ég fyrir mitt leyti reyna að hraða mínum hluta starfsins.