Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Hv. Nd. hefur gert smávægilega breyt. á þessu frv., og hefur allshn., eftir að hafa athugað breyt., ekki séð ástæðu til að gera neinar athugasemdir og leggur því til, að frv. verði samþ. eins og það er. Mér þykir rétt að taka þetta fram, þar sem málið liggur hér fyrir til einnar umr.

Forseti (ÞÞ): Ég vil aðeins geta þess, að umræddar breytingar eru aðeins varðandi dagsetningar í frv.



Herra forseti. Ég vil aðeins gera fyrirspurn til allshn.; hvort henni hafi borizt álit Lögmannafélagsins.

Forseti (ÞÞ): Formaður Lögmannafélagsins, sem sæti á í allshn., hefur lýst umsögn félagsins og tekið fram, að það hafi engar athugasemdir gert varðandi málið.



Herra forseti. Við athugun á þessu frv. varð það niðurstaða meiri hl. landbn. að mæla með samþykkt þess, eins og það liggur fyrir frá hv. Nd. Ég sé nú ekki ástæðu, til að fjölyrða um þetta litla og að því er virðist meinlausa mál, en eins og sjá má í grg., er farið fram á, að bóndinn í Skarði á Landi fái keypta spildu eða landræmu úr Öskjuholtslandi, sem nú er eign ríkisins. Það liggur að vísu ekki fyrir nákvæmlega, hvað þetta land er stórt, en eftir því, sem kunnugir hafa sagt mér, þá mun hér vera um að ræða nálægt 10 ferkm af gróðurlandi, sem Skarðsbóndann vantar til beitar. Sem meðmæli með því, að frv. verði samþ., má benda á fylgiskjöl frá sandgræðslustjóra og hæstv. landbrh., sem báðir mæla með, að frv. verði samþ. Það er nú í Landsveit eins og víða annars staðar, að öllu verður að halda til skila, svo að býlunum fækki ekki, og þess vegna finnst mér nauðsynlegt, að sýndur sé skilningur á aðstöðu bóndans í Skarði, þegar hann fer fram á landræmu til þess að vera öruggari um jörð sína, og virða þann vilja, sem hann með því sýnir til búskaparins. Ég viðurkenni, að það getur verið um fleiri sjónarmið að ræða. En með tilliti til umsagnar sandgræðslustjóra, þá ætti þessi ráðstöfun að vera öllum meinfangalaus. Ég ræði þetta svo ekki frekar, nema tilefni gefist, en niðurstaða n. varð sem sagt þessi, að 4 af 5 nm. leggja til, að frv. verði samþ., en einn nm., hv. 1. þm. N-M., hefur sérstöðu og gefur út sérstakt nál.



Herra forseti. Ég vil fyrst geta þess, að þegar þetta mál var til umr. í n., var 7. landsk. ekki viðstaddur og hefur þar af leiðandi ekki heyrt öll rök í málinu, þó að hann hafi síðar lýst sig samþykkan meiri hl. Ég lít svo á, að þegar ráðstafa á landi hins opinbera, beri að taka tillit til margra aðstæðna og ekki hvað sízt, þegar um uppgróið sandland er að ræða. Innan sandgirðinganna í Landsveit munu vera um 10 eyðibýli, og er landið víða gróið upp, svo að 3 jarðir eru nú þegar byggilegar, en 4 sem óðast að gróa og því ekki nema tíma spurning, hvenær þær verða byggilegar. Öllum þessum jörðum þarf á sínum tíma að sjá fyrir beitilandi, og þess vegna tel ég, að gá þurfi að sér, áður en selt er af því beitilandi, sem þarna er fyrir hendi. Enn er á það að líta, að þetta land nýtist lítt frá Skarði. Það liggur langt frá bænum og upp að landi Yrja og Skarðssels, inn í heiði, þar sem það nýtist aðallega til sauðfjárbeitar. Eftir að flytja varð Skarðsbæinn undan sandinum og hann var færður þangað, sem hann stendur nú, vantar beitiland heima við bæinn, svo að mikill bagi er að fyrir Skarðsbóndann. Enn hefur hann notið þar lands, sem sandgræðslan á og hefur verið utan girðingar sandgræðslunnar, en sé þar girt á mörkum, tapar Skarð nytjum af landinu og jafnvel, að því er sumir segja, horni af túninu, og þá er Skarð illa sett. Það er þess vegna ekki óvissan um stærð lands þessa, sem hér um ræðir, sem ræður afstöðu minni í málinu, heldur upplýsingar Gunnlaugs Kristmundssonar um aðstöðuna þarna og framtíðarhorfurnar. Landið liggur aðeins 11/2 km frá Mörk, sem keypt var á sínum tíma af Vigfúsi í Engey fyrir 200 kr., en er nú að verða gróin, og geta kunnugir þess til, að þar geti orðið 1000–2000 hesta slægja eftir fá ár. Það eru því miklar horfur á, að þar risi býli, en það býli vantar beit vegna sandgirðingarinnar. Ég minntist á þessa hlið málsins við Runólf sandgræðslustjóra, og viðurkenndi hann, að þetta hefði hann ekki athugað. Ég tel því, að það þurfi að athugast í heild, hvernig land það, sem sandgræðslan á utan girðingar og innan, verði notað og þá sé tekið til athugunar, hvort það geti ekki komið til mála að skipta því öðruvísi milli jarða, en nú er gert eða ráð er fyrir gert í frv. þessu. Allt þetta tel ég, að eigi að athugast sem bezt af sandgræðslustjóra og ef til vill líka öðrum, og að þeim athugunum loknum eigi að taka málið upp aftur til þeirrar lausnar, er þá reynist heppilegust. Í sambandi við þetta þarf að athuga bæði heimalandið á Skarði og sama gildir um Króktún og prestssetrið og fleiri jarðir. Ég gæti vel hugsað mér, að þær yrðu allar látnar fá land, ef til kæmi, en ég get ekki lagt til, að þessi landræma sé seld, sem er Skarðsbóndanum ákaflega lítils virði, en gæti ráðið úrslitum um það, hvort hægt yrði að byggja Mörk eða ekki og hafa þar sauðfé. Það er þess vegna mín till., að þessu máli sé vísað til ríkisstj. Ég hef út af fyrir sig ekkert við það að athuga, þótt Skarðsbóndinn fái þetta land, en ég vil láta athuga, hvort ekki er hægt að bjarga þeirri beitarþröng, sem Skarð er í, með því að láta það hafa land, sem sandgræðslan á niðri frá. Ég veit, að samnm. mínir eru að nokkru leyti inni á þessu og gera ráð fyrir, að þótt frv. verði samþ., verði hægt að gera þessar rannsóknir og verði heimildin þá ekki notuð, ef til kemur og rannsókn sýnir, að landið getur þurft undir beitiland jarða, sem aftur eru að byggjast. Ég vil aftur á móti engu treysta í þessu efni. Ég vil láta rannsaka beitarþörfina og vita, hvort ekki er hægt að fullnægja henni með því að láta land af sandgræðslunni niðri frá, og ekki gera neinar bindandi samþykktir í þessu máli fyrr en þeirri rannsókn er lokið.



Ég ætlaði nú ekki að fara út í umræður um þetta, en af því að ég er form. landbn. og hef talað um þetta mál við sandgræðslustjóra, þykir mér rétt að segja um þetta nokkur orð. - Mér kemur annars nokkuð á óvart kappið um þetta hér í Ed. Í Nd. var þetta frv. afgr. með samhljóða atkv., og þar sátu báðir þm. Rang. og réttu þar upp hönd við atkvgr., en nú er þetta allt í einu talinn voði fyrir landið, ef frv. nær fram að ganga. - Ég spurði sandgræðslustjóra að því, hvort hann hefði nokkuð breytt skoðun sinni á málinu. Hann svaraði því neitandi. Og hann tjáði mér, að þessi blettur, sem hann ætlaði að selja, færi ekki fram úr 10 hekturum lands. Það væru, mikil not að þessu fyrir Skarðsbóndann, en gerði sandgræðslunni á hinn bóginn ekkert til, þótt þessi blettur væri seldur. Sandgræðslustjóri hefur í rauninni fengið heimild til þessarar sölu frá ríkisstj., og það má segja, að þrír fjórðu leiðar hafi þegar verið gengnir, svo að ekki er ástæða til að snúa við nú. Ég er þess fulltrúa, að hér verður ekki farið út í neinar öfgar af sandgræðslustjóra. Komi rök fram fyrir því, að rangt sé að selja, mun verða hætt við það eða spildan skorin við neglur, t.d. niður í einn hektara. Ég sagði sandgræðslustjóra, að ég mundi hafa það eftir honum, að umrædd spilda mundi ekki fara fram úr 10 hekturum lands, og eftir því, sem hann lýsti málinu, held ég því sé óhætt í höndum hans. Ég mun af þessum ástæðum mæla með því, að þessi sala verði leyfð.



Herra forseti. Ég vildi aðeins taka nokkuð fram, eftir ræðu hv. form. minni hl., en því hefur nú þegar verið svarað. En úr því að ég er risinn hér úr sæti, þá vil ég segja það, að ég vona, að þær fögru vonir hv. 1. þm. N-M. mættu rætast, að sandgræðslan í Landsveit sé á þeim rekspöl, að ekki líði á löngu, þar til jarðir fari að byggjast þar aftur. En þótt svo kynni að fara, verður eigi að síður að miða nokkuð við varðveizlu þess, sem er, og þá er á það að líta, að Skarðsbóndinn telur sér nauðsynlegt að fá þessa spildu, því að eins og hv. 1. þm. N-M. tók líka fram, er Skarðslandið mjög ónýtt orðið og úr sér gengið, og þess vegna er það, að bóndinn telur sér nauðsynlegt þetta beitiland, ekki vegna sauðfjárstofnsins fyrst og fremst, heldur til kúabeitar, a.m.k. fyrst um sinn. Landið er gróið nokkuð vel til beitar, og þarf ekki að halda því fram samtímis, að það sé lítilsvert fyrir Skarðsbóndann, en mikilsvert fyrir aðra jörð. Ég ætla ekki að fara að velta vöngum um þau viðhorf, sem kynnu að skapast, þegar það kæmi til, að eyðibýli byggðust á ný. Þá koma tímar og koma ráð til að ganga á mörkin og nýju svæðin, sem koma undan sandinum með fögrum gróðri, og samræma þörf og landamerki. Við hv. 1. þm. N–M. vitum báðir álíka mikið um þetta, þar sem það heyrir framtíðinni til. En sandgræðslustjóra verður hér að taka sem réttan aðila, og ef kunnugleiki hans er ekki nógu mikill, og hann hefur ekki næga þekkingu og skynbragð til að ákvarða í þessu máli, svo að d. eigi að fara að hræra hér upp í pottinum, þá er hann ekki heldur hæfur til síns embættis. Þegar bæði sandgræðslustjóri og landbrh. hafa samkvæmt fyrir liggjandi skjölum ákveðið að mæla með þessari sölu, ætti það að vera nóg öryggi fyrir því, að ekki sé að neinu flanað. - Það hefur oft verið séð í gegnum fingur við bændur, sem hafa borið fram óskir sínar rökstuddar eins og þessa. Og nú stendur þarna svo á, að öllum ætti að vera ljúft að verða þarna við óskum bóndans á Skarði. Hv. 1. þm. N-M. gerði þá till., að frv. yrði vísað til ríkisstj. En það er í rauninni búið að vera þar og fá þar bezta beina, og væri skrípaleikur að vísa því þangað aftur, nema það væru þá orðin stjórnarskipti og þessi hv. þm. orðinn ráðh. Ég get að minnsta kosti ekki betur séð, því að væri ríkisstj. á því, að þetta mætti ekki gera, hví skyldi hún þá vera að gefa undir fótinn með það og fara fram á heimild til þess frá Alþ.? Mér virðist varla hægt að skoða þetta öðru,vísi en ríkisstj. sé með málinu, enda hefur það farið svo í gegnum Nd., að því var aldrei andæft af landbrh., svo að ég viti til. Ríkisstj. hefur átt þess hinn æskilegasta kost að neita þessari heimild á Alþ., og sandgræðslustjóri er hennar umboðs- og trúnaðarmaður og leggur þetta til. Ég sé því ekki, að ástæða sé til að óttast hér nokkuð og fara um þetta mörgum orðum. Ég vil aðeins að síðustu óska þess, að þessi heimild til sölunnar verði samþ. hér í hv. þd., þar sem sýnilegt er, að hún getur ekki orðið að neinu tjóni. Frsm. minni hl. (Páll Zóphóníasson): Herra forseti. Ég vil fyrst vekja athygli hv. dm. á því, að ef þessi upplýsing um 10 hektara spildu er rétt, þá ætti landssvæðið, sem liggur upp með sandgræðslugirðingunni, ekki að verða breiðara en 40 metrar. Það er svo fjarri því, að þessi stærð sé rétt. Hins vegar skildist mér á hv. þm. Dal. og hv. 2. þm. Árn., að ef frv. yrði samþ., þá ætluðust þeir ekki til þess, að seldir yrðu nema 10 hektarar af landi; ég skildi þá svo og vil undirstrika það. Það tekur nú ekki að elta ólar við fjarstæður hv. 2. þm. Árn., eins og þessa um kúabeitina. Heldur hann, að kýrnar verði reknar 10 km upp á heiði? En þetta er aukaatriði. Hitt er annað mál, að hann heldur því fram, að ríkisstj. hafi sagt vilja sinn í þessu máli. Það liggja nú fyrir tvö slík frv. Annað er flutt af ríkisstj. sjálfri, hitt af einstökum þm., og hann leggur fram bréf frá ríkisstj. um það, að ekki sé fært að selja landið nema með sérstökum lögum. Nú skal ég ekkert segja um það, hvað ríkisstj. í heild vill, enda byggist það ekki á því, er ég legg til, að frv. verði vísað til ríkisstjórnarinnar. Það byggist á því, að ég tel nauðsynlegt, að landið, sem kemur upp við sandgræðsluna, notist sem bezt og þurfi að athuga, hvernig það megi verða. Ég taldi líka, að Mörk mundi þurfa á þessu landi að halda, ef ætti að verða unnt að hafa þar sauðfé, og þarf hv. 2. þm. Árn. ekki að tala um vangaveltur í því sambandi, þar sem fullkomlega tímabært er að gera ráð fyrir þessu. Heiðalandið vil ég hafa kyrrt, svo að Merkurbóndinn geti notað það, þar sem ekki yrði annað beitiland að fá fyrir bónda, sem þar byggi. Hins vegar er einsætt að taka til athugunar þörf hinna jarðanna á þessu svæði fyrir beitiland og hvernig landi sandgræðslunnar mætti, ef til kæmi, skipta á milli þeirra. Ekkert af þessu hefur hv. 2. þm. Árn. reynt að hrekja. Það eina jákvæða, sem fram kom í ræðu hans og hv. þm. Dal., var það, að ekki ætti að selja nema 10 hektara. En þá held ég, að það væri nú eins gott að bíða þess, að málið væri rannsakað í heild. Frsm. meiri hl. (Eiríkur Einarsson): Ég vil nú segja það við þessari ræðu og reyndar fyrri ræðu hv. 1. þm. N–M. líka, að þetta mál snýst að minni skoðun aðallega um það, hvort sandgræðslustjórninni sé það óhætt vegna hennar sjálfrar að gera það, sem fram á er farið hér, en alls ekki um landamerkjamál í framtíðinni í Landsveit. Það er málefni fyrir sig. Svo er hv. 1. þm. N–M. að tala um, að það séu hér tvö frv. komin fram um landasölu. En hitt frv. er borið fram af einstökum hv. þm. En eins og ég tók fram áðan, er þetta frv., sem hér liggur fyrir, búið að ganga gegnum hv. Nd., og ég hef sannfrétt, að hæstv. landbrh. mælti ekki eitt einasta orð á móti því þar. Og vill svo nokkur hv. þdm. væna hæstv. landbrh. um, að það hafi verið af roluskap einum, að hann mælti ekki á móti frv. þar? Nei, í hv. Nd. sagði enginn orð á móti þessu frv. Og það sjá allir, að hæstv. landbrh. hefur ekkert á móti frv. að segja. Hæstv. landbrh. hefur lesið frv. og veit, að þetta er aðeins um heimild fyrir hann. Hann gæti látið ógert að framkvæma þessa sölu. Hann má það bara, eftir frv., en er ekki skyldugur til þess. Ég sé þá ekki, hvað er að óttast. Hins vegar held ég, að hv. 1. þm. N–M. þyki gaman - líkt og íþróttamanni þykir gaman að sýna listir sínar, skautahlaup og þess konar - að sýna hv. þd., hvað hann er mikill málafylgjumaður. Hann um það. Og honum tekst það vonum framar hér, af því að það er ekki svo mikill veigur í mótmælum hans, frá efnishlið málsins skoðað. En slíkt má ekki ráða stefnu hv. þd. í málinu. Það, að þetta er aðeins heimild fyrir ríkisstj., er meginatriði í málinu. Það er vitað mál, að hvort sem landið allt, sem er fyrir utan sandgræðslugirðingarnar á þessum stað, er fáir eða margir ha, þá er það þannig, að það er spilda, sem óskað er, að komi til greina við þessa hugsanlegu sölu, sem er nálægt 10 ha. lands. Og það sýnist þá ekkert vera að óttast, þar sem þetta er alveg háð samþykki ráðh., sem hv. 1. þm. N-M. vill nú, að málinu sé vísað til. Því er, þó að frv. sé samþ., vísað til hans, hvort heimildin skuli notuð. Sandgræðslustjóri vill heimila þetta, og hann virðist telja það meinlaust að öllu leyti fyrir sandgræðsluna, og vitanlega er það mergur málsins, að það sé meinlaust fyrir sandgræðsluna. Og því er ekki heldur mótmælt hér. En hvort Skarðsbóndinn á tíu eða tólf ha. meira land eða ekki, það er ekki stórt atriði. - Það hefur oft verið rætt um það, hvort einstaklingar megi eignast lönd af löndum ríkisins. Viðkomandi Kaldaðarnesi hygg ég, að við hv. 1. þm. N–M. höfum staðið þar saman. Ég segi þetta til dæmis um það, hvað þetta eru miklir smámunir, sem hér er um að ræða, á móti öðrum sölum af hálfu ríkisvaldsins. Þannig að þetta, sem fram hefur komið hér frá hv. 1. þm. N–M., getur ekki verið gert til annars, en að sýna mjúka málfærslu og leika sér að íþrótt sinni, að gera svona mál að álitamálum. En að svo miklu leyti sem hægt er að leggja merkingu í orð hv. minni hl. n. (PZ) í þessu efni, og að svo miklu leyti sem hann hefur sagt það, að þessi heimild þyrfti að vera varlega notuð, ef samþ. verður, þá er það náttúrlega sjálfsagt að nota hana varlega, enda held ég, að ekki þurfi að segja hæstv. landbrh. og sandgræðslustjóra til vegar um það að nota þessa heimild varlega. Hv. 1. þm. N-M. leggur áherzlu á, að það megi ekki ráðstafa svona dálítilli landspildu nú þegar, vegna framtíðarskipulags viðkomandi landamerkjum á jörðum, sem skuli byggjast. Við óskum þess allir, að þessar jarðir byggist og verði að gróðurlendum. En hvern skaðar þessi heimild, þar sem þetta allt er í höndum þess opinbera, sem er sandgræðslustjóri og landbrh., þó að þessi heimild verði veitt? Fyrir mér - og ég geri ráð fyrir hinum hv, nm. í meiri hl. n. - vakti það að liðka þetta mál með því að mæla með samþykkt þessa frv.



Herra forseti. Ég vil enn benda á, að það, sem hér skilur á milli, er þetta: Á að hugsa um framtíðina, eða á aðeins að hugsa um líðandi stund? Sem sagt, það skilur hér á milli, að sumir vilja það, en sumir ekki. Þeir, sem vilja hugsa um líðandi stund og láta hana ráða úrslitum í þessum efnum, segja: Mörk hefur ekkert að gera með þetta land og sem stendur getur Skarðsbóndinn notað þetta fyrir beitiland. Og hann gerir það. En hvenær jarðirnar upp úr sandgræðslugirðingunni og sandinum byggjast aftur upp og þurfa að halda á beitilandi, hefur ekkert verið athugað, og við vitum það ekki. Við vitum, að það er komið nokkuð nærri því, að Mörk byggist aftur. Við vitum ekki, hvenær skapadægur okkar kemur, en trúlegt er, að margir okkar þdm. lifum það, að Mörk byggist, þó að margir okkar séu komnir á sextugsaldur. Og þá er ekki annað sýnt, en að Skarð þyrfti að nota þetta land, sem hér kemur til greina, og þess vegna þarf að athuga miklu betur þetta mál, viðkomandi sandgræðslulandinu, hvort sem það er utan við sandgræðslugirðinguna eða innan, hvernig því verður ráðstafað.



Í trausti þess, að ríkisstj. láti fyrir næsta þing rannsaka, hvernig þessi sandgræðslulönd innan girðingar og utan í Landsveit, sem eru vel nothæf, verði bezt notuð í sambandi við þau nýbýli, sem þar rísa upp, og noti ekki þessa heimild, þó að samþ. verði, þá get ég sagt já - noti hana ekki. 2. gr. samþ. með 9 shlj. atkv. Fyrirsögn samþ. án atkvgr. Frv. vísað til 3. umr. með 9 shlj. atkv.



Herra forseti. Við 1. umr. þessa máls lýsti ég minni afstöðu að nokkru leyti til þessa frv., að gefnu tilefni. Nú er málið komið hér til 2. umr., og ég verð að segja það, eins og hér hefur komið fram áður, að mér finnst, að við dm. höfum fengið svona heldur veika leiðbeiningu frá hálfu n. um það, hvort við eigum að velja eða hafna. Má vel vera, að það eigi eftir að koma í ljós síðar, því að einn af hv. nm. hefur tekið skýra afstöðu hér í umr. um málið, en hinir aðrir nm. hafa ekki gert það enn. En hvað sem þessu líður um afstöðu n., þá er mín skoðun algerlega óbreytt á því, eins og hún var í upphafi vega, að ég get ekki fellt mig við frv. í þeim búningi sem það er, þó að ég hins vegar, eins og ég sagði við 1. umr., fyllilega viðurkenni þá tilraun, sem hæstv. fjmrh. vill gera til þess að bæta nokkuð um það, eins og ég orðaði það, sem er ábótavant í rekstri þeim, sem ríkið hefur með höndum. En það mun vera samkvæmt þingsköpum sá háttur, sem mér virðist hv. þm. ekki gæta mjög við 2. umr., að ræða einstakar gr. frv. En þingsköp mæla fyrir, að svo skuli gert við 2. umr., enda þótt umr. þá vilji fara út um hvippinn og hvappinn. Ég mun nú snúa mér að því að ræða gr. frv., eins og þær eru óbreyttar frá því er frv. kom hér í hv. d. Í 1. gr. frv. er gert ráð fyrir því verkefni, sem hinn umræddi ráðsmaður á að hafa með höndum. Og það, sem felst í 1. gr. frv., er það m. a., sem gerir það að verkum, að ég er frekar andstæður því að fallast á frv. Ég gat þess við 1. umr., að mér þætti kenna nokkuð mikillar einræðisstefnu í þeirri gr., með því valdi, sem ætlazt er til með þeirri gr., að gefið verði einum manni. Og ég taldi þá og tel enn, að það sé í raun og veru ekki í anda þess þjóðskipulags, sem við höfum búið við, að skapa neitt einræðisvald á einu eða öðru sviði. Þetta er meginástæðan fyrir því, að ég get ekki fellt mig við efni frv., því að þegar 1. gr. lýkur, er hitt annað í frv. meira umbúðir utan um það, hvað þessi maður eigi að starfa samkv. 1. gr., svo sem hvernig hann skuli skipaður o. s. frv. Hann á að vísu samkv. 3. lið 1. gr. að gera tillögur til hlutaðeigandi ráðh. um bætta starfstilhögun og breytt skipulag og sparnað, sem við verður komið, þar á meðal niðurlagningu eða sameiningu stofnana eða starfa. Samkv. 2. lið gr. ber honum að leiðbeina ríkisstofnunum og ríkisstarfsmönnum um starfstilhögun og mannahald. En samkv. 1. lið 1. gr. á hann að hafa eftirlit með rekstri ríkisstofnana og starfsmanna ríkisins, starfsaðferðum, starfsmannahaldi, vinnuafköstum og vinnuskilyrðum þessara aðila. - Þetta er nú í raun og veru ekkert smáræðis verkefni, sem þessum manni er ætlað, ef það á að rækjast með nokkurri mynd. Ég hef ekki lagt saman, hve margar stofnanir ríkisins eru og embætti. En samkv. áætlun n., sem undirbjó þetta frv., þá hafði sú n. gert ráð fyrir, að möguleikar væru fyrir því, að starfssvið þessa manns yrði nokkuð víðtækt. Með leyfi hæstv. forseta skal ég lesa hér upp úr grg. n., hvað í raun og veru n., sem undirbjó frv., gerði ráð fyrir, að þetta starfssvið gæti verið víðtækt. Það er hér á bls. 60 í nál. Þeir eru búnir að tala áður um skrifstofuhaldið í ýmsum stofnunum. Og þá segja þeir: „Á sviði iðnaðar gildir hið sama. Þar til má nefna rafveitur ríkisins, landssmiðjuna, trésmiðju ríkisins, viðgerðarstofu útvarpsins, viðtækjasmiðjuna, efnagerð Áfengisverzlunar ríkisins, neftóbaksgerðina, síldarverksmiðjur ríkisins, fiskiðjuver ríkisins, tunnuverksmiðjur, og í ráði er samkvæmt sérstökum lögum að setja á stofn niðursuðuverksmiðju og lýsisherzluverksmiðju. Að því er samgöngur snertir má nefna skipaútgerð ríkisins, sem annast strandferðir og fólksflutninga póststjórnarinnar á landi, svo og byggingu landshafnar í Keflavík og Njarðvíkum, sem þegar er byrjað á, rekstur flugvalla o. fl. Á sviði félagsmála má nefna Tryggingastofnun ríkisins, Samábyrgðina og Brunabótafélag Íslands. Þá rekur ríkið nokkur stórbú í sambandi við bændaskólana, ríkisspítalana og víðar. Loks má benda á, að öll bankastarfsemi í landinu er rekin á vegum ríkisins, því þó að Útvegsbankinn sé að nafni til hlutafélag, er ríkið eigandi að nærfellt öllu hlutafénu.“ Þetta bendir nú n. á, að þessi maður eigi m. a. að hafa með höndum. Nú verð ég að líta svo á, að ef út í þetta ætti að fara, þá sé sjálfsagt að skilja enga stofnun eftir af þeim stofnunum, sem ríkið ber ábyrgð á og rekur. Og þá kemur það til greina, að enginn einn maður getur annað þessu og ekki tveir menn heldur. Ef á að fullnægja því, sem n. gerir ráð fyrir, að eftirlitið nái til, þá verður að hafa til þess allfjölmenna stofnun. Og ég get bætt því við, að það var ætlun n., að í frv. stæði á þessu stigi málsins ákvæði, sem af praktískum ástæðum var fellt úr frv., til þess að það ákvæði gæfi ekki hugmynd um, að þetta ætti að vera allt of mikið bákn að mannahaldi til. En þetta ákvæði var þannig: „Ráðsmaður ríkisins getur ráðið sérfræðinga til aðstoðar eftir þörfum.“ Þetta var fellt niður úr frv. En ef á að ná tilætluðum árangri með þessari stofnun, þá verður ekki komizt af með einn mann við þessa stofnun og annan skrifstofumann, því að það mundi verða hreint kák, sem næði engum tilgangi í þessum efnum. Ef svo er, sem menn telja mikla nauðsyn bera til, að það þurfi að líta eftir hverri ríkisstofnun, þá er ekki nóg að koma einu sinni á ári í hverja viðkomandi stofnun, heldur mætti segja, að slíkt eftirlit þyrfti þá að vera mánaðarlega í hverri stofnun, ef fullt eftirlit ætti í þessu efni að vera eftir ákvæðum frv. - Ég bendi á þetta, sem ég og tel nokkuð mikil rök í málinu, að kostnaðarhliðin á þessu máli er enn þá alveg óupplýst. Það er ekki stafkrókur um það í frv., hvað ríkinu á að blæða mikið við það starfsmannahald, sem hafa þyrfti í þessu augnamiði. Og við rennum alveg blint í sjóinn í þessu efni, ef við samþ. frv. eins og það er, um það, hve mikið bætist við það margmenna starfsmannahald, sem ríkið hefur nú á sinum vegum. Og ef við fengjum þennan kostnað upp með því að hafa þessa sparnaðarstofnun, þá mundu þessir menn geta komið fram sparnaði. Og mér hefði þótt eðlilegt og ég hefði vænzt þess, að n., sem undirbjó frv., hefði á einhvern hátt reynt að gera tilraun til þess að gera sér ljóst, hvað þetta apparat kostaði, áður en hún fór að mæla með því. - Ég hef lauslega bent á þær stofnanir, sem n. taldi nauðsyn á, að gætu heyrt hér undir. En hér stendur í 5. gr. frv.: „Engin ríkisstofnun né starfsmaður ríkisins má ráða starfsfólk til starfa við skrifstofuvinnu, iðnað, iðju, afgreiðslustörf eða önnur skyld verk, án þess að hafa áður fengið samþykki ráðsmanns til ráðningarinnar.“ Þetta þarf að orða nokkru skýrar. Ég hef í 13 ár verið verkstjóri við ríkisstofnun, og í dag þarf ég t. d. 10 verkamenn, en á morgun 50 verkamenn. Á ég þá að fara til ráðsmanns ríkisins, leita kannske að honum, til þess að vita, hvort ég má ráða þessa 50 menn? Eftir orðanna hljóðan í frv. má ekki ráða neina menn til starfa - og hér hljóta verkamenn að koma til greina líka - nema leita um það til ráðsmannsins. Það er ekki hugsað út í æsar, hvernig þetta eigi að vera í framkvæmd, og nákvæmlega það sama getur gilt í iðnstörfum. Ég er hræddur um, ef hv. d. ætlar að samþ. þetta og gera að l., að það verði að gera umbætur á frv., ef ekki á að koma til hrapallegra árekstra við hið daglega líf. Svo segir í gr.: „Nú ræður forstöðumaður fólk til starfa án samþykkis ráðsmanns, og er sú ráðning þá ógild.“ Ef forstöðumaður stofnunar tekur verkamann í dag án þess að spyrja þennan mann leyfis, þá má hann ef til vill ekki borga honum kaup eða verður að láta hann fara. Menn kunna að segja, að ég máli þetta með of sterkum litum, en eftir orðanna hljóðan er þetta svona. Nú segir í þessari gr., að ekki megi ráða starfsmann, nema með samþ. þessa virðulega manns. Að vísu skilst mér, að ráðh. megi gefa undanþágu, og er þá sennilega átt við þann ráðh., sem viðkomandi fyrirtæki heyrir undir, en það er ekki tekið neitt frekar fram, en þetta er dálítið vafasamt, að þurfa að ganga frá Heródes til Pílatusar, ef ráða þarf mann. Ef til vill er hér átt við mann til fastra starfa, en það er oft á tíðum matsatriði, hvort þörf sé fyrir manninn, og ég á bágt með að trúa, að nokkur einn maður sé svo alhliða, að hann geti alls staðar dæmt um það, hvort þörf sé fyrir mann eða ekki. 6. gr. út af fyrir sig getur staðið í þessum eða einhverjum öðrum l., en þarf ekki að heyra undir ráðsmanninn. En samkv. 2. gr. er ráðsmaðurinn jafnrétthár að launum og skrifstofustjórar í stjórnarráðinu. Ég hef ekkert við það að athuga, en dreg það mjög í efa, að nokkur hæfur maður fáist í starfið fyrir þessi laun. En svo segir, að ráðh. skuli skipa nauðsynlegt starfslið eftir þörfum. Það er, að ráðh. skipar starfslið eftir því, sem ráðsmaðurinn telur þörf fyrir. Ég hef orðið var við það í fjvn., að nokkuð margir eru nú orðnir á ríkisjötunni, en ég tel erfitt að dæma um það, hvort óþarflega margt starfsfólk sé í hinum ýmsu stofnunum. En þetta starfsfólkshald vex með auknum afskiptum hins opinbera. En hvort það er of margt veit ég ekki, og því geta viðkomandi skrifstofustjóri og ráðh. ráðið fram úr, en til þess þarf ekki neinn sérstakan mann. Þetta gildir um innsta hringinn, stjórnardeildirnar og skrifstofur þeirra. Um hinar aðrar ríkisstofnanir gæti það verið þannig, að hver forstöðumaður fengi erindisbréf um, að hann bæri ábyrgð á, að stofnunin væri vel rekin.

Fær hann slíkt bréf?

Við skyldum ætla, að hann fengi slíkt bréf, en ég veit ekki hvort svo er. Ef svo einhver forstöðumaður sýndi linkind í starfi sínu vitandi vits, þá á ráðh. að hafa í hendi sér að víkja honum úr starfinu. Ég þekki þess dæmi, að menn fái erindisbréf, en ég veit ekki, hvort svo er hjá ríkinu. Ég veit, að hæstv. ráðh. sezt í sæti fyrirrennara síns og verður að sitja við hið sama, en ég bendi hér á leið, sem má fara. En það verður alltaf svo, að vilji menn ekki bera neina ábyrgð á störfum sinum, þá þýðir enginn ráðsmaður. Það er sjúkdómur, sem tekur langan tíma að lækna. Maður, sem stjórnar fyrirtæki fyrir ríki eða bæ, verður að annast það eins og hann eigi það sjálfur, og hann er ekki góður trúnaðarmaður, ef hann gerir það ekki. Ég trúi því ekki, að nokkur ráðsmaður geti læknað þessi veikindi, ef þau eru fyrir hendi. Hæstv. ráðh. getur falið skrifstofustjórum og framkvæmdastjórum að athuga, hvort ekki er hægt að koma á haganlegri skipan á skrifstofuhaldið, og lægi þá fyrst fyrir að athuga opinberar skrifstofur hér í bænum. Einn merkur maður taldi við mig, að við þyrftum að fá hingað erlendan sérfræðing til að kenna skrifstofufólki nýjar aðferðir við vinnuna. Þetta var hans skoðun, og má vel vera, að hún sé rétt. Hitt er erfitt, að koma á nýjum siðum og víkja úr skorðum hefðbundnum venjum. Ég hef nú lauslega túlkað þetta í framkvæmdinni, eins og það kemur mér fyrir sjónir. Ég gat þess við 1. umr., að það væri mín skoðun, að ekki hefði þurft löggjöf til þess, að fjmrh. setti á stofn eftirlit með rekstri stofnana ríkisins. Ég held, að sú skoðun sé óhrakin enn, og hv. þm. Str. var á sama máli. Hæstv. ráðh. getur sett menn í þetta, en ekki þarf að lögbinda nýtt embætti. Mér er það nokkur þyrnir í augum að stofnsetja þarna nýtt embætti, sem enginn veit, hvað muni kosta né hve lengi sé þörf að hafa. Væri ekki réttara að gera þetta með því starfsliði, sem ráðh. hefur, heldur en stofnsetja embætti, sem stendur hver veit hve lengi? Mér skilst, að það sé uggur hjá þjóðinni við að stofna ný embætti. Hér er um nýtt embætti að ræða, ef til vill til langrar framtíðar. Ef þarf að gera umbætur, þarf að skipa til ákveðins árabils, en ekki óákveðins tíma. Ég hefði talið heppilegra, að hæstv. ráðh. hefði byrjað með einhverja undirmenn sína, sem hann hefði treyst til starfsins, og eins og n. hafði hugsað sér, að byrja hér í Reykjavík, þó að þörfin sé jafnmikil úti á landi. Ég tel því, ef hæstv. ráðh. telur sterkara að hafa lagaheimild, þó að menn, sem eru mér fremri í lögum, telji enga þörf á slíku, að breyta beri frv. þannig, að ekki verði skipaður sérstakur ráðsmaður, heldur geti ráðh. skipað menn um stund í þetta starf án veitingar, og væru það þá fulltrúar úr rn. Stundum hafa fulltrúar úr rn. verið settir í sýslumannsembætti um stund, og hið sama gæti gilt um þetta, og hefur ekki þótt þurfa sérstök l. um slíkt. Eins gæti hæstv. ráðh. fengið menn til að kynna sér einstök svið. Þetta er mín skoðun á málinu. Það má segja, að þetta kosti peninga, en allt eftirlit kostar peninga. En hér er ekki verið að setja á stofn sérstakt embætti, heldur er hér aðeins dægurfluga sett á stofn. Ég get sparað mér að hafa um frv. sjálft fleiri orð núna, en athuga, hvað fram fer, og má athuga, hvort ekki sé hægt að hafa áhrif í þá átt, að því verði breytt við 3. umr., ef það fer óbreytt í gegn nú. Ég hafði punktað niður hjá mér ýmislegt, sem fram kom í umr. Ég sé, að hv. 1. þm. N-M. er hér ekki, en hann hefur komið fram með þá fáránlegu till., að starf þetta skuli hvíla á hinum kjörnu endurskoðendum Alþ. Ég vil benda honum á, hvað stjskr. segir um starf þessara manna: „Sameinað Alþ. kýs 3 yfirskoðunarmenn, og skulu þeim veitt laun fyrir starfa sinn. Þeir skulu kosnir með hlutfallskosningu. Yfirskoðunarmenn þessir eiga að gagnskoða árlega reikninga um tekjur og gjöld landsins og gæta þess, hvort tekjur landsins séu þar allar taldar og hvort nokkuð hafi verið af hendi greitt án heimildar. Þeir geta hver um sig, tveir eða allir, krafizt að fá allar skýrslur þær og skjöl, sem þeim þykir þurfa. Síðan skal safna þessum reikningum fyrir hvert fjárhagstímabil í einn reikning og leggja fyrir Alþ. frv. til l. um samþykkt á honum og athugasemdir yfirskoðunarmanna. Rétt er yfirskoðunarmönnum, einum eða fleirum, að fá að sjá reikninga og bækur ríkisféhirðis, og sömuleiðis stjórnarráðsins, fyrir ár það, sem er að líða eða liðið er. Þyki þeim nokkuð athugavert, skulu þeir gera eftirmönnum sínum vísbendingu um það skriflega.“ Hér er starf þessara nm. svo hnitmiðað; að hér yrði að koma breytinga, ef á að ætla þeim að hafa eftirlit með rekstri ríkisstofnana umfram það, sem tekið er fram hér á undan, enda er þóknun þeirra ekki miðuð við annað. Ég vildi láta þetta koma fram, svo að sæist, hve fjarstætt þetta er, enda óvíst, að í þetta veljist slíkir menn sem þarf í þetta embætti. Ég tel því till. eins og hverja aðra fjarstæðu og eyði ekki fleiri orðum að henni. Þá vil ég ræða nokkuð, sem komið hefur fram í umr., en það voru ummæli hæstv. fjmrh. um hina óhóflegu eyðslu í ríkisstofnunum. Mér þykir þetta harður dómur hjá hæstv. ráðh. og þykir undarlegt, ef slíkt fær að þróast undir rn., því að ef um óhóf er að ræða, þá væri full þörf að láta fara fram athugun á því, og jafnvel þótt ekki væri um óhófseyðslu að ræða. Því er ekki að neita, að á ýmsum sviðum mun ríkið borga um of og ýmsum finnst of mikið hér og öðrum þar. Ég vildi aðeins drepa á þetta, úr því að þessi orð féllu hér. Þau ummæli féllu hér áðan hjá hv. þm. Barð., að sú gagnrýni, sem kæmi hér fram á frv., stafaði ef til vill af stjórnarandstöðu. En ég vil algerlega frábiðja mig slíkum aðdróttunum í minn garð og tel slíkt alveg tilefnislaust. Hæstv. ríkisstj. verður að sætta sig við það, að ýmsir af stuðningsmönnum hennar gagnrýni frv., sem hún ber fram, og í þeirri iðju hefur enginn verið frjósamari en hv. þm. Barð: Ég er í principinu á móti, að farið sé inn á þessa braut, en verð að sætta mig við það, sem verður samþ., en mun gera það, sem ég get, til að gera það, sem mér finnst rétt. Hæstv. ríkisstj. hefur fallizt á að bera þetta frv. fram, en innan hennar voru miklar vangaveltur um, hvort fara ætti inn á þessa braut, en hæstv. fjmrh fékk sínu framgengt, en vitandi það, að ekki lá fyrir samþykki þm., og er þetta ekki einsdæmi um stjfrv., að hæstv. ríkisstj. verði að sætta sig við slíka meðferð, þegar ekki er um principmál að ræða. En það er síður en svo, að hér sé um principmál að ræða. Ég hef verið mikill stjórnarsinni, og ég er ekkert meira hikandi í því en ýmsir aðrir, þó að ég geti ekki fallizt á þetta, og það breytir ekkert afstöðu minni til ríkisstj.



Herra forseti. Það er aðeins stutt athugasemd. - Það hafa nú orðið hér langar umr. um þetta mál, en ég hef raunverulega fáu að svara. Við hv. þm. Barð. erum eiginlega sammála um það, að ekki þurfi löggjöf um atriðið, en við drögum af því ólíkar ályktanir. Hann virðist telja rétt að samþ. löggjöfina, af því að hún feli í sér heimild til fjárveitingar, sem ekki sé fyrir hendi, en þá heimild mætti einfaldlega taka upp í fjárlögin. Hv. þm. bar mér á brýn aðgerðaleysi hér á þingi almennt. Það er alveg rétt, að ég hef ekki mikið aðhafzt í nokkur ár, og ég harma það ekki, að ég hef líklega átt allra þingmanna minnstan þátt í þeim aðgerðum, sem óumflýjanlega ber allar að sama brunni. Mér hefur verið ómögulegt að vera stígvélafullur af dugnaði til að koma málum þjóðarinnar að því marki, sem stefnt hefur verið að og ekki er langt undan, ef ekki er að gert eða fram hjá því stýrt. Ég legg það óhikað undir dóm sögunnar, hvorir hljóti mildari dóm, þeir, sem hafa beitt sér með mestum bægslagangi fyrir þeirri þróun, eða hinir, sem ekki hafa getað hamlað á móti henni eins og þeir vildu og þá heldur kosið að hafast lítt að en vera með í þeim leik. Varðandi þá embættisveitingu, sem hann minntist á, þá má sjálfsagt deila um það júridiskt séð. En ég get ekki varizt því að minna á að gefnu tilefni, að eftir þann, sem settur var í embættið á eftir, liggur aðeins eitt mál, og þekki ég engan dómara í landinu, sem minna liggur eftir. Það, sem okkur hæstv. fjmrh. ber á milli, er það, hvort setja þurfi sérstaka löggjöf til að framkvæma það eftirlit með opinberum rekstri, sem við erum sammála um, að þurfi að koma á, og það hefði átt að vera komið á fyrir löngu. Ég álít, að ég hafi fært fram og það liggi ljóst fyrir sannanir fyrir því, að ekki er þörf löggjafar í þessu efni, og er þetta svo augljóst mál, að það er naumast þörf að ræða það. Það er ekki hægt að fá neinum manni meira vald í hendur, en ráðh. sjálfur hefur frá Alþ. Ráðh. sker endanlega úr og getur á hverjum tíma tekið fram fyrir hendur á hvaða ráðsmanni sem væri. Það er augljóst hverjum manni, sem lítur á þetta frv. hér, að allar þær upplýsingar, sem ráðsmaðurinn á að fá, getur ráðh. fengið frá öðrum embættismönnum, og skorist þeir undan að gefa ráðh. hverjar þær upplýsingar, sem hann vill fá hjá þeim, getur ráðh. vikið slíkum embættismönnum umsvifalaust úr embættum. Hvaða lögfræðingur sem væri mundi taka að sér slík mál fyrir ríkið gegn embættismönnum, er neituðu að gefa ráðh. umbeðnar upplýsingar, og vinna málin. En fyrst farið hefur verið að deila við mig um lög og stjórnarhætti í landinu, þótt ég gæfi harla lítið tilefni til þess, þá þykir mér rétt að koma hér með fleiri sannanir fyrir því, að þessi löggjöf sé óþörf, þó að fleiri sannana en ég hef áður nefnt sé raunar ekki þörf. Ég hef bent á, að á fjárlögum 1948 hefur ríkisstj. heimild til að ákveða, að fjölgun starfsmanna ríkis og ríkisstofnana skuli vera háð samþykki fjmrh. Ég get nú ekki séð annað en hæstv. ráðh. hafi gleymt þessari helmild. Hann sagðist t. d. ekki hafa heimild til að ráða tölu og kjörum starfsmanna við hina nýju innkaupastofnun ríkisins. Honum er ekki aðeins heimilt heldur og skylt að hafa þar ráðin. Hinn nýi embættismaður, innkaupastjóri ríkisins, má ekki taka sér starfsmenn nema með leyfi ráðh. í samræmi við heimildina á fjárlögum fyrra árs, er ég nefndi áðan. Hæstv. fjmrh. hefur valdið í þessum efnum gersamlega í sínum höndum. Sama er að segja um vald hans yfir fjárhagsráði og mannahaldi þess, og þannig mætti halda áfram. Við vitum, að hér á Alþ. hafa verið sett lög um að sameina forstjóraembættin við áfengiseinkasöluna og tóbakseinkasöluna. En hvað skeður er forstjóri tóbakseinkasölunnar lætur af embætti. Voru þá þessi lög frá Alþ. um sameiningu þessara embætta látin koma til framkvæmda? Nei, alls ekki. Og hversu víða er ekki hægt að drepa niður fingri og koma þó alltaf ofan á sama atriðið? Og ef nefna þarf fleiri sannanir, vil ég minna hér á skýlausa yfirlýsingu Alþ., en það er till. til þál. um athugun á starfskerfi og rekstrarútgjöldum ríkisins frá sjálfri fjvn., og er hún svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að láta nú þegar fara fram rækilega athugun og rannsókn á því, hvernig unnt væri að draga verulega úr rekstrargjöldum ríkisins og ríkisstofnana, og verði jafnframt leitað að leiðum til þess að gera þetta starfskerfi einfaldara og óbrotnara. Við rannsókn þessa og athugun skal m. a. lögð áherzla á þau atriði, er hér greinir.“ Síðan eru þessi atriði talin upp í 5 liðum: „1. Að sameina ríkisstofnanir, yfirstjórn þeirra og rekstur og enn fremur að athuga, hvort unnt væri að draga úr starfsemi þeirra eða jafnvel leggja þær niður að einhverju leyti.“ - Hefur þetta verið gert? Það eru 3 ár liðin síðan Alþ. samþ. þessa yfirlýsingu og gaf þessa heimild, en hvað hefur verið gert í samræmi við þetta? „2. Að tekin verði í notkun aukin tækni og hagkvæmari vinnubrögðum beitt við reksturinn, vélanotkun í skrifstofum og við önnur störf, eftir því sem við verður komið.“ - Hvernig eru nú þessi vinnubrögð þremur árum síðar? Hefur þetta verið athugað? „3. Að komið verði á raunhæfu allsherjareftirliti með vinnutilhögun og vinnubrögðum í skrifstofum ríkisins og stofnunum þess, enda verði eftirliti þessu einnig beint að því að meta og gera tillögur um starfsmannaþörf í hverri skrifstofu eða stofnun.“ - Þarf nú skýrari yfirlýsingu til að forða mér frá að tefja þetta mál með því að tína til fleiri og fleiri sannanir? Um leið og Alþ. samþ. þessa viljayfirlýsingu, ætlast það til, að ráðh. framkvæmi þessa fyrirskipun þess og vinni að eftirlitinu, og fær honum því um leið vald í hendur til þess. Ég sé ekki betur en að þessi 3. liður eða atriði, sem framkvæma á samkvæmt þáltill. frá 1945, sé samhljóða 1. gr. þessa frv. og að hún sé því óþörf, þar eð heimildin og beinlínis fyrirmæli í þessu efni eru þegar fyrir hendi og hafa verið síðan 1945. „4. Að komizt verði, eftir því sem frekast er unnt, hjá eftirvinnu í skrifstofum.“ - Það hefur kannske verið ári seinna, sem ráðh. gaf út reglugerð um eftirvinnu opinberra starfsmanna. Fimmta atriðið, sem leggja skal áherzlu á samkvæmt þessari þál., er að innheimta skatta og tolla sé gerð umfangsminni. Og svo þegar ég segi, að þetta frv. hér sé ekki það nauðsynlegasta, sem gera þurfi í þessum efnum, þá er talað til mín allharkalega, þó að ég sé á hinn bóginn ekkert að harma það, og það eftir að þessi þál. hefur verið gersamlega hundsuð árum saman. Og það er talin hálfgerð ósvífni, að ég skuli leyfa mér að láta í ljós, að þetta frv. sé meira til að sýnast en vera. Ég ætla svo ekki að orðlengja þetta öllu meir, en ég hef enn þá ekki fengið svarað þeirri spurningu, hvort nokkru ríki í heiminum muni vera stjórnað fjárlagalaust nema Íslandi. Svo einkennilegur er leikur örlaganna stundum, að það var hv. 2. þm. Árn., sem sagði, að ráðsmaður vær ekki settur neins staðar nema þar, sem húsbóndinn er fallinn frá.

Sumir hafa ráðsmann án þess.

Ég held þeir séu þá mikið lasnir. Ég deili ekki á neinn sérstakan, en það er aðalatriði málsins, að ekki er hægt að neita því, að það verður aldrei nokkurt lag á fjármálum nokkurs ríkis, nema þar sem fjmrh. og ríkisstj. hafa fyrst og fremst forustuna og marka meginstefnuna og leggja brottför sína við, ef hún nær ekki fram að ganga. Í þessu er sjúkdómurinn fólginn, þetta hefur verið sjúkdómurinn í mörg ár, og þá kem ég að því aftur, að það vantar húsbóndann á heimilið. Skáldið hitti á rétta orðið.



Það er út af því, sem komið hefur fram í ræðum hv. þm. Str. og hv. þm. Barð. um það, að þegar væru til allar heimildir, sem felast í þessu frv. og miða að því að veita framkvæmdavaldinu verkfæri í hendur til að draga úr eyðslu, og þá óhóflegri eyðslu í fyrsta lagi. Ég bendi þá á það, að þegar afgr. voru fjárlög fyrir árið 1948, þá var gerð ályktun á 22. grein, XXXV. lið, þar sem ríkisstj. er heimilað að ákveða, að fjölgun starfsmanna ríkis og ríkisstofnana skuli vera háð samþykki fjmrh., þar til, sett verði lög um ráðstafanir til þess að draga úr kostnaði við opinberan rekstur. Þetta er rödd Alþingis við síðustu fjárlagaafgreiðslu. Og hvað er þá að marka það, sem hér hefur nú komið fram, ef þessi ályktun Alþ. er réttmæt? Þessi heimild nær aðeins til þess, að ráðh. má standa á móti fjölgun opinberra starfsmanna, þar til lög verða sett um ráðstafanir til að draga úr kostnaði við opinberan rekstur. Þetta segir Alþ. Og ég vil ekki ætla, að hv. þm. vilji halda því fram, að Alþ. sé að gera gersamlega ónýtar og þarflausar ályktanir, en það gera þeir með því að segja, að allar heimildir séu þegar fyrir hendi í þessu efni og allt, sem aflaga fer, sé eingöngu ódugnaði ráðh. að kenna. En hví eru heimildinni á síðustu fjárlögum þá sett þau takmörk, sem raun ber vitni? Það er alveg auðséð, að hún er samþ. aðeins til bráðabirgða, og í beinu framhaldi af henni hef ég látið undirbúa þetta frv. og í framhaldi af þál. frá 1945. Ég ætla, að þetta sé svo ljóst, að fullyrðingar um það, að ráðh. hefði alltaf getað framkvæmt það, sem stendur í þessu frv., séu þar með slegnar niður, nema menn vilji ómerkja Alþ. að ályktunum þess. Þetta frv. hef ég látið undirbúa í beinu framhaldi af og í samræmi við ályktun Alþ. á fjárlögum síðasta árs, sem ég nefndi áðan, þar sem beinlínis er gert ráð fyrir, að sett verði lög um ráðstafanir til þess að draga úr kostnaði við opinberan rekstur, og heimild ráðh. til að standa á móti mannfjölgun er aðeins til bráðabirgða, eða þar til slík lög eru sett. Og enn fremur er frv. í framhaldi af ályktun Alþ. frá 1945. En þá ber það við, að sá ráðh., sem vill nú framkvæma áður yfirlýstan vilja Alþ. í þessu efni og setja lög í samræmi við hann, sá ráðh. fær ekkert nema hæfileg olnbogaskot í þessari hv. d. og aðdróttanir um, að hann hafi farið öfugt að og hann hefði átt að gera þetta allt saman sjálfur, sem um ræðir. En það er nú einu sinni svo, að menn eru misjafnlega djarfir að beita valdi út á yztu nöf, jafnvel þó að þeir sitji í ráðherrastóli. Það hefur verið nefnt hér dæmi um það, að hv. þm. Str. stofnaði hér embætti í sinni ráðherratíð í algerri lögleysu. Það getur hefnt sín illa að fara út fyrir valdsvið sitt. Ég skal nefna annað dæmi, það er viðvíkjandi ríkisprentsmiðjunni Gutenberg, sem að allra manna dómi er rekin af sérstökum dugnaði og forsjá. Hv. þm. Str. var þá dómsmrh. og gaf út bréf 10. maí 1942 og gerði þar ráðstafanir til að leigja þetta ríkisfyrirtæki 10 manna hóp úti í bæ. Í hvaða tilgangi var þetta gert? Ekki til að bjarga fjármunum ríkisins, þar sem fyrirtækið bar sig vel, og ekki mun þessi ráðstöfun hafa verið borin undir þáverandi fjmrh. En það vildi svo vel til, að Jakob Möller kom í sæti dómsmrh. og hnekkti þessari ráðstöfun sem algerri lögleysu. Þannig var það. Hv. þm. Str. fór út fyrir valdsvið sitt sem ráðh. og gerði það, sem hann hafði ekki leyfi til að gera, og því var hnekkt af næsta valdsmanni í ráðherrastóli. Ég held, að lögskýringar slíkra manna um valdsvið ráðherra séu dálítið hæpnar með slíka fortíð að baki. Ég hef nú aðeins nefnt tvö dæmi úr ráðherratíð hv. þm. Str., og hætt er nú við, að það hefði verið kallað brask, ef þm. og ráðh, úr öðrum flokki en Framsfl. hefði tekið sig til og leigt slíka stofnun sem Gutenberg á bak við lög og rétt. En í augum hans sjálfs hefur þetta sjálfsagt verið réttmætt, annars hefði hann ekki lagt út í þetta. Þá minntist hv. þm. Str. á heimild til að sameina embætti forstjóra áfengiseinkasölunnar og tóbakseinkasölunnar. Ég man nú ekki eftir neinni heimild í lögum til þess, en það er hugsanlegt, að mér hafi sézt yfir það, því að ég er ekki lögfróður maður. En ég kannast ekki við, að þetta hafi verið lögfest. Hins vegar hefur verið gerð þál. um þetta, en þál. eru ekki lög, það er sitt hvað, eða það hefur mér ætíð verið kennt. Eigi það því að skiljast sem trassaskapur af minni hálfu að sameina ekki þessi embætti, þá er það sjálfsagt af því, að ég hef ekki talið nægilegar löglegar heimildir fyrir því. Það er nú komið hér dálítið annað hljóð í strokkinn en var í gær, dálítil veðrabrigði, að því er þann sjúkdóm snertir, sem hér er til umr., áþarfa eða of mikla eyðslu í ýmsum stofnunum og óhóflega þenslu, sem allir telja - og má telja böl og sjúkdóm. Í gær var þetta samkv. áliti hv. þm. Str. algerlega nýtilkomið. Það var allt í prýðilegu lagi, sagði hv. þm. Str., þangað til nú á allra síðustu tímum, og í sambandi við það annað, sem hann var að segja, mátti skilja, að fyrst hefði farið í ólag, þegar ég settist í ráðherrasess. En nú segir hann í sínum niðurlagsorðum, að þessi sjúkdómur sé í fjármálum okkar og hafi verið það lengi. Ég er algerlega sammála hv. þm. Str. um það, að þessi sjúkdómur er ekki nýr, hann hefur verið lengi í fjármálum okkar, og það er einmitt það, sem ég legg fram við þessar umr., að hann hefur verið hér lengi og allt of lengi, og það er ákaflega gott, að hv. þm. Str. hefur nú áttað sig á þessu, þótt hann í umr. í gær væri ekki búinn að fá augun opin fyrir því og vildi ekki við það kannast, af því að það passaði þá ekki í kramið að kannast við þetta. Það er einmitt út af því, að þessi sjúkdómur í fjármálum okkar hefur verið þar lengi, að fjvn. hefur hvað eftir annað verið með áminningar til Alþ. og ríkisstj. um að hefjast handa í þessum efnum, eins og hv. þm. Str. sannaði vel með því að lesa upp þáltill. Um spil og leik í sambandi við þetta mál skal ég ekki segja, ég er ekki með neitt spil eða leik, en sumir menn hér á Alþ. virðast líta svo á, að það sé pláss til að vera með leik og spil, þegar verið er að bera fram í lagafrv. margstaðfestar samþykktir og ályktanir frá sjálfu Alþ., eins og liggur fyrir í þessu frv. Um ræðu hv. 1. landsk. hef ég lítið að segja. Hann hélt ósköp svipaða ræðu og við 1. umr., og vil ég ekkert vera að fara út í deilur út af því. En ég vildi aðeins mega spyrja hv. 1. landsk. út af skoðun hans á einræði, hvort hann er þeirrar skoðunar, að það sé einræði að gera það, sem stendur í 1. gr. frv., sem ég skal lesa upp, með leyfi hæstv. forseta: „1. að hafa eftirlit með rekstri ríkisstofnana og starfsmanna ríkisins, starfsaðferðum, starfsmannahaldi, vinnuafköstum og vinnuskilyrðum þessara aðila. 2. að leiðbeina ríkisstofnunum og ríkisstarfsmönnum um starfstilhögun og mannahald. 3. að gera tillögur til hlutaðeigandi ráðherra um bætta starfstilhögun og breytt skipulag og sparnað, sem við verður komið, þar á meðal um niðurlagningu eða sameiningu stofnana eða starfa.“ Þetta er á máli okkar ágæta þm., hv. 1. landsk., einræði. Ef einræði er svona fyrir hans augum, þá væri gaman að heyra, hvað hann álitur lýðræði. Ég skal svo ekki tefja tímann, ég sé að hæstv. forseti er farinn að gefa klukkunni auga. En að lokum vildi ég minna hv. 1. landsk. á það, að hans eigið flokksblað lýsti þessu frv., þegar það kom fram, þannig, að það væri skeleggasta tilraun til þess að koma á meiri sparnaði í ríkisrekstri, en í hans augum er þetta einræði og óþarft. Ég vil svo að lokum þakka fyrir þær ábendingar til lagfæringar, sem hér hafa komið fram. Ég hef aldrei haldið því fram, að hér mætti ekki neinu um þoka og færa til betri vegar. Það, sem fyrir mér vakti með því að skipa sparnaðarnefndina og eins að gerast talsmaður fyrir þessu frv., er að vinna að því, sem hæstv. Alþ. er fyrir löngu búið að benda á, að það þurfi að koma meiri lagfæringu á þessa hluti í því skyni, að ríkissjóður gjaldi sem minnst afhroð af þeirri útþenslu, sem orðin er á ríkisrekstrinum.