Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Pjetur Ottesen 8. mars sl. var vísað til mentmn. frv. til laga um viðauka við lög nr. 56, frá 31. maí 1927, um skemtanaskatt og þjóðleikhús. Þar sem nú er liðið nokkuð á 4. viku síðan þessu máli var vísað til nefndar, og ekki hefir bólað á neinni afgreiðslu, þá vildi jeg gera fyrirspurn um það, hvað málinu liði, og jafnframt beina þeirri till. til hæstv. forseta, að hann beitti sinni aðstöðu til þess, að mál þetta gæti komið sem fyrst á dagskrá.

Ásgeir Ásgeirsson Jeg skal játa það á mig, að mjer er ekki sjerstakt áhugamál, að þetta frv. verði afgreitt; en ef þess er sjerstaklega óskað, skal jeg fyrir mitt leyti sem form. mentmn. sjá um, að nefndin afgr. frv.

Forseti (BSv): Mjer þykir gott að heyra þessar undirtektir formanns nefndarinnar, og vænti, að nefndin geti sem allra fyrst sent frá sjer álit sitt.

Flm. (Lárus Helgason) Það er óþarfi að fylgja þessari litlu till. úr hlaði með langri ræðu. Hún ber með sjer, hvað henni er ætlað að vinna, en það er að rannsaka þennan ákveðna veg, sem svo er gerður frá náttúrunnar hendi, að ekki þarf mjög miklu til hans að kosta, svo að hann sje fær bifreiðum. Það eru aðallega vatnsföllin, sem tálmun valda á þessari leið, og mundi því rannsóknin að mestu fólgin í því að koma sjer niður á, hvernig hægast mundi að brúa þau, og komast eftir, hve mikið það kostar. Vænti jeg því, að hv. deild sjái sjer fært að samþykkja þessa ályktun, og hirði ekki um að hafa þessi orð fleiri.

Gunnar Sigurðsson Jeg skal ekki lengja umr. mikið, en get þó ekki látið þetta mál svo fram hjá mjer fara, að jeg segi ekki örfá orð. Eins og kunnugt er, er póstleiðin austur um Landeyjar að leggjast niður vegna þess, að Þverá hjá Hemlu er næstum ófær mestan hluta árs, og aur þess komin sandgræðslugirðing yfir veginn, sem talsverðum farartálma veldur. Hefir því tíðkast upp á síðkastið að fara hina efri leið, þ. e. frá Seljalandi og ofar yfir vötnin út í Fljótshlíð. Eru vötnin á þeirri leið oftast fær, þó að ófær sjeu með öllu neðar eða á póstleiðinni. Nú hafa verið allháværar óskir uppi um það, sjerstaklega í Landeyjum, að fá brú á Þverá, og eins og hv.þdm. vita, hafa slíkar óskir drifið inn í þingið í vetur. Það er að vísu ekki nema eðlilegt, þó að fólkið kvarti, en hitt er jafnframt vitanlegt, að það mundi ærnum erfiðleikum bundið að brúa Þverá hjá Helmu. Aftur á móti eru til gömul lög, frá 1917, um að hlaða fyrir vötnin og veita þeim í einu lagi til sjávar. Losnuðu menn þá við að brúa Þverá og önnur vatnsföll, er þar falla um. Á þinginu 1926 var veitt fje til að gera tilraun til að teppa í ál einn úr Þverá, en það verk var barnaskapur frá upphafi og bar enda engan árangur, sem við var að búast. Vildi jeg því mælast til þess við hæstv. stj., að hún vildi láta þetta mál til sín taka og vinna að því, að þetta verk, fyrirhleðsla fyrir Markarfljót, verði framkvæmd sem fyrst. Jeg ætla ekki að fara frekar út í það nú, en aðeins benda á það, að ef horfið yrði að því að stífla vötnin og leiða þau í einu lagi til sjávar, þá mundi rísa upp geysimikið land sem auðræktað væri. Þess skal getið, að jeg minnist á þetta mál í sambandi við þessa tillögu sökum þess, að þó það ekki heyri beint undir hana, þá er það þó skylt, þar sem það lýtur að samgöngubótum, lýtur að því, að rutt verði úr vegi örðugasta farartálmanum í Rangárvallasýslu. Jeg vænti þess að lokum, að tillagan verði samþykt.

Frsm. (Sigurjón Á. Ólafsson) Jeg get verið stuttorður, þar sem skoðun nefndarinnar er sett fram á þskj. 656. En ekki verður því neitað, að nefndin er hikandi um það, hvað eigi að gera í þessu efni. Það virðist, að menn líti svo á, að hjer sje gengið inn á varhugaverða braut með því að gefa eftir þá lögmæltu skatta, og er það rjett. En nefndin lítur svo á, að hjer standi alveg sjerstaklega á. Það hefir verið gerð grein fyrir því frá hálfu þeirra, sem stóðu fyrir sendingu síldarinnar, að þeir hafi ekki fengið það verð fyrir hana, sem þeir þurftu fyrir kostnaði. En nefndin lítur fyrst og fremst á það, að hjer er um verulega tilraun að ræða til öflunar nýs markaðs, sem sjerstaklega sje vert að taka tillit til. Þess vegna hygg jeg, að allir hv. meðnefndarmenn mínir muni mæla með því, að þessi þáltill. verði samþ. Þó skal jeg geta þess um tvo þeirra, að annar skrifaði undir með fyrirvara, og þeir greiddu í raun og veru ekki atkv. með þessu úr nefndinni. Var það sjerstaklega vegna þess, að þeir álitu, að þeir ættu sinna sjerhagsmuna að gæta; annar átti t. d. nokkurn hlut í sendingunni. En jeg held, að jeg hafi skilið þá rjett, að þeir vilji þó ekki ganga á móti þessari till., en geti fallist á, að hún nái fram að ganga. Niðurstaða nefndarinnar er því, eins og sjá má í nál., að hún leggur frekar til, að till. sje samþykt.

Frsm. 2. minni hl. (Ingvar Pálmason) Þetta frv. er komið hjer aftur frá hv.Nd. Þar hefir það tekið nokkrum breytingum, sem hafa þær afleiðingar, að tekjur af frv. rýrna til muna. Nú er það svo um meiri hluta fjhn. að hann hyggur, að erfitt muni reynast hjeðan af að afgreiða fjárlögin tekjuhallalaus. Þó vill hann engan fullnaðardóm á það leggja, með því að fjárlögin heyra undir aðra þingnefnd, en það er vafalaust, að þessu er stefnt mjög í tvísýnu. Nefndin hefir þó ekki viljað leggja út í baráttu við hv.Nd. um þetta og mun sætta sig við, að frv. gangi fram óbreytt.

Frsm. meiri hl. (Jón Baldvinsson) Þetta frv. er hingað komið frá hv.Nd. Tildrög þess eru þau, að Strandarkirkju hefir safnast mikið fje fyrir áheit ýmsra góðra manna. Sjóður hennar er nú orðinn yfir 40 þús. kr., og henni heldur stöðugt áfram að safnast fje. Því hefir mönnum dottið í hug að nota þessa peninga til að græða upp landið umhverfis kirkjuna. Þar hagar svo til, að örfoka má kallast af sandi, og þar sem áður voru blómlegar jarðir, er nú sandauðn. - Víða á landinu, einkum þó í Rangárvallasýslu, hafa á síðustu árum verið grædd upp stór svæði, þar sem áður var varla stingandi strá. Í fjárlögum eru árlega allháar upphæðir til sandgræðslu, er ríkissjóður leggur fram á móti sveitum þeim, er gera sandgræðslugirðingar. Hjer er auðvitað ætlast til, að ríkissjóður leggi sinn skerf á móti kirkjunni til sandgræðslu í Strandarlandi. - Samkv. 1. gr. frv. á hvort áranna 1928 og 1929 að leggja fram úr sjóði kirkjunnar 10 þús. kr. til girðinga og græðslu, og síðan alt að 1 þús. kr. á ári hverju til viðhalds. En landið umhverfis kirkjuna, sem grætt verður upp, á að verða hennar eign. Sú breyting er einnig í frv. gerð á núv. ástandi, að umsjón kirkjufjánna - eins og í frv. segir -, sem nú er hjá biskupi, á að falla undir dóms- og kirkjumálaráðuneytið. Jeg sje, að hv. minni hl. hefir nú lagt fram nál., og vill hann eigi fallast á, að Strandarkirkju beri nein skylda til að leggja fje sitt í að græða upp jörðina. En mjer virðist fjenu mjög vel varið á þann hátt, og það er enginn efi, að það er heimilt, ef Alþingi samþykkir. Mjer virðist það eiga vel við, að því fje, sem gefið er í guðsþakkarskyni, sje varið til þess að gera grænar grundir úr svörtum sand auðnum. Og þótt kirkjan hafi útgjöld við þetta í bili, þá hefi jeg þá trú á sandgræðslunni, að hún gefi góðan arð, þegar stundir líða og kominn er gróður á auðnirnar. Hitt kemur ekki til nokkurra mála, að safna endalaust í sjóð kirkjunnar án þess að láta fjeð starfa nokkurn hlut. Í frv. eins og það var í fyrstu var ákveðið að endurreisa Selvogsþing hin fornu sem nýtt prestakall. En það var felt niður í hv.Nd., og er breytingin því ekki önnur en sú, sem jeg hefi þegar lýst.

Frsm. minni hl. (Jónas Kristjánsson) Þetta frv. til laga um Strandarkirkju og sandgræðslu í Strandarlandi miðar til þess að láta kirkjuna sem slíka leggja fje til að græða uppauðnirnar í Strandarlandi á móti því fje, sem lagt er til þess, nefnil. af því fje, sem veitt er til sandgræðslu. Til þess að gera þetta girnilegt frá hálfu kirkjunnar sjeð, er henni gefið Strandarland, og þá sennilega sjerstaklega hinar uppblásnu auðnir í landinu, sem kirkjan á að verja fje sínu til þess að græða upp. Nú er það svo, að Strandarkirkja er safnaðarkirkja. Söfnuðurinn tók við henni 1909 á löglegan hátt til umsjónar og fjárhalds, með bindandi samningi af hálfu hins opinbera. Síðan er kirkjan sjálfseign, undir yfirumsjón kirkjustjórnar. Söfnuðurinn er ekki eigandi kirkjunnar, en hefir á hendi fjárhald hennar. Hann hefir þó ekki heimild til neinna ráðstafana á fje hennar, nema í þarfir kirkjunnar sjálfrar. sem safnaðarkirkja hefir kirkjan slept öllum fasteignum til hins opinbera. Hún hefir þess vegna enga þörf fyrir annað land en það, sem hún stendur á. „Portion“ eða peningaeign kirknanna er ætlað að ávaxtast í kirkjasjóði, sem settur er á stofn með lögum til þess að vernda hag kirknanna og til þess að sjá fyrir fje til þess að byggja þær upp, þegar þess er þörf. Þess vegna verður ekki annað sagt en að Strandarkirkja hafi haft hið veglegasta starf með höndum innan kristinna kirkna hjer á landi, því að fje það, sem henni hefir áskotnast með áheitum, er á sama hátt varið til eflingar kirkjutrúnni í landinu. Það er því næsta harðleikið, ef kirkjan verður nú ómyndug ger og ekki fjár síns ráðandi. Ef til vill mun einhver segja, að vel sje fyrir því fje sjeð og því varið hið besta, sem varið er til ræktunar á grængresi, þar sem ekkert gras er fyrir, og þar beri fjeð því bestan ávöxt. Það er auðvitað góðra gjalda vert að rækta upp auðnir landsins, en fjeð, sem til þess er notað, verður að vera fengið á sæmilegan og eðlilegan hátt, en ekki með kirkjuráni, sem framið er undir yfirskini greiða og gjafa, eins og á sjer stað í þessu Strandarkirkjufrv. Hjer er kirkjunni gefin uppblásin sandauðn og henni um leið lögð á herðar sú skylda að leggja fram stóran hluta af eignum sínum til þess að græða upp þessa sandauðn, og það margfalt meiri upphæð en líkindi eru til, að landið mundi geta kostað, þótt uppgræðsla tækist, sem er vafasamt, og alt fje Strandarkirkju fari til. –Þannig á því að grafa í sand það fje, sem kirkjunni er gefið í guðsþakkarskyni af trúuðu fólki. Sjálf er kirkjan, eftir myndum að dæma, fornfáleg, og veitir því ekki af fje sínu til þess að standa straum af sjálfri sjer. Þessi meðferð á fjármunum kirkjunnar er spegilmynd af því, hvernig fara mætti með fje landsins til minstrar fyrirmyndar. En þetta er alveg ófært. Strandarkirkja hefir hingað til frekar verið veitandi en þiggjandi. Hún hefir varið því fje, sem hún hefir fengið í guðsþakkaskyni, til þess að styrkja fátækar systur hennar, þær kirkjur, sem vantað hefir fje til þess að standa straum af byggingarkostnaði sínum. Þessi styrkur hverfur alveg, ef þing og stjórn nær fjenu í sínar hendur og grefur það í sandauðnunum í Strandarlandi. Jeg er hræddur um, að þessi meðferð á fje kirkjunnar verði til þess, að áheitin og átrúnaðurinn á Strandarkirkju hverfi; að minsta kosti er ekki hægt að segja um, hve lengi hann helst úr því. Þó að söfnuður Strandarkirkju samþykki með meiri hl. allra atkvæðisbærra manna, að veitt verði af fúlgu kirkjunnar til þess að hefta sandfok í Strandarlandi, þá er það auðsætt, að það er ekki gert fyrir hönd kirkjunnar eða í hennar þágu, heldur fyrir sveitina. Ef nú svo færi, að söfnuðurinn samþykti þetta, þá verður hjeraðsfundur fyrst og fremst að fallast á það, og svo biskup landsins, til þess að heimilt sje að nota fje kirkjunnar í þessum tilgangi. Að fengnu slíku leyfi tel jeg, að Alþingi hafi fyrst heimild til þess að verja fje kirkjunnar eins og frv. þetta gerir ráð fyrir, og þó því aðeins, að þetta sje gert fyrir kirkjuna sjálfa. Nú er auðsætt, að kirkja þessi muni hafa stórkostlega mikið peningalegt tjón, ef Alþingi þvingar hana til að þiggja Strandarauðn að gjöf, til þess að eyða fje sínu til uppgræðslu á því landi. Nú er spurningin sú: Hefir kirkjan heimild til þess að þiggja að gjöf Strandarland, þegar því fylgir þessi kvöð, og kirkjan sem slík hefir ekkert með landið að gera, nema til þess að eyða fje sínu í það og verða ef til vill öreiga sjálf og efnalega ósjálfstæð? - Mjer þykir það næsta ósennilegt. Jeg get ekki neitað því, að mjer finst eitthvað óhreint vera hjer á seiði og að hjer sie verið að fremja eitthvað, sem Alþingi ætti að varast að gera. Það má vel vera, að hjer ráði hreinar hvatir hjá þeim, sem leggja þetta til, en mjer finst málið vera lítt undirbúið, þar sem yfirstjórn kirkjunnar hefir ekki einu sinni verið kvödd til ráða, og hefði það þó verið það minsta, sem hægt hefði verið að gera. Að minsta kosti hefði það þó verið kurteisisskylda, sem ekki hefði kostað mikið fje. Jeg lít því svo á, að eins og frv. þetta er undirbúið, þá sje það í fullu heimildarleysi, að frv. þetta er lagt fyrir þingið til þess að samþ. það sem lög, því að jeg verð að endurtaka það, sem jeg hefi áður sagt, að jeg tel þetta ekki gert í þágu þeirrar kirkju, sem á að leggja fjeð fram, og ætti kirkja þessi, sem líklega er einhver frægasta kirkja landsins, aðra meðferð skilið af þinginu. Jeg lít því svo á, að Alþingi hafi ekki frekar heimild til þess að taka fje Strandarkirkju og fyrirskipa, hvernig því skuli varið, heldur en það hefir heimild til þess að taka fje einstaklinga, hvers eignarrjett stjórnarskráin telur skylt að varðveita. Þegar svo er komið, virðist mjer svo nærri gengið eignarrjetti þegnanna, að það liggi við broti gegn stjórnarskránni. Jeg er líka viss um, að margir líta svo á, að fje það, sem kirkjan hefir tekið á móti í áheitum, hafi að minsta kosti jafnmikinn rjett á sjer og jafnvel meiri helgi en eignir einstaklinga, svo jeg tel, að þingið ætti ekki að gera, sjer leik að því að óþörfu að taka það fjárnámi. Jeg segi fjárnámi af því að jeg fæ ekki betur sjeð en það sje sama og fjárnám að skína svo fyrir að fje Strandarkirkju skuli verja til þeirra hluta eða framkvæmda, sem eru kirkjunni alveg óviðkomandi. Tilgangur frv. þessa er auðsær sem sje sá að taka fje kirkju þessarar með hálfgerðu ofbeldi og verja því til þess, sem aðrir aðiljar eiga að leggja fje til, en það eru eigendur Strandarlands, ásamt styrk úr ríkissjóði samkv. lögum um sandgræðslu. Þá verður ekki sjeð, að nein alþjóðarheill krefjist eignarnáms á fje því, sem Strandarkirkju hefir áskotnast með áheitum. Það, að verja eigi fjenu til þess að græða upp sandauðnir, er ekki nægileg ástæða til slíks ofbeldisverks. Fari nú svo, að þingið leyfi sjer að skipa svo fyrir, að verja skuli fje kirkjunnar til þess að græða upp sandauðnirnar í Strandarlandi og til þess að hefta sandfok þar, fæ jeg ekki annað sjeð en að þingið geti alveg á sama hátt tekið hvern sem er af hinum opinberu sjóðum, og það jafnt sjóðum, sem hafa sjerstakt ákveðið markmið og eru undir eftirliti stj., og skipað svo fyrir, að þeim skuli verja á einn eða annan hátt. En þá er hrun eignarrjettarins nærri og þá hefir „sósíalisminn“ náð hámarki sínu. Af því sem jeg nú hefi tekið fram get jeg ekki varist þeirri hugsun, að þingið sje með þessu að fara út fyrir sitt löggjafarsvið og inn á það svið sem einstaklingum og þjóðarheildinni verður að teljast uggvænlegt ef ekki hættulegt.

Frsm. meiri hl. (Jón Baldvinsson) Það væri mjög alvarlegt, ef full rök væru fyrst öllu því, sem hv.frsm. minni hl. talaði um í ræðu sinni. Það var ekki aðeins, að hann teldi með frv. þessu vera um kirkjurán að ræða, heldur taldi hann líka, að hjer væri á ferðinni stjórnarskrárbrot, tilraun til þess að grafa fje kirkjunnar í sand. Það er alkunnut, að biskup hefir lagst á móti áheitum til þessarar fátæku kirkju þarna austur á sandauðnunum. En sem betur fer, hafa þau mótmæli ekki borið tilætlaðan árangur. Þau höfðu þvert á móti þau áhrif, að eftir það var talsvert alment farið að heita á kirkju þessa, svo að henni áskotnaðist af áheitum margar þúsundir króna árlega. Þó að svona færi nú í þetta sinn um till. biskups, að þær verkuðu öfugt við það, sem þeim var ætlað, þá verður maður samt að vona, að svo fari ekki um allar till. hans í kirkjumálum landsins. Annars skal jeg aðeins svara hv.frsm. minni hl. í fáum orðum. Er það þá fyrst, að jeg tel löggjafarvaldið hafa fullan rjett til þess að fyrirskipa með lögum, að verja skuli fje Strandarkirkju eins og hjer er farið fram á. Getur því ekki verið um neitt kirkjurán eða stjórnarskrárbrot að ræða í því sambandi. Alt slíkt er hreinasti misskilningur. Annars er alls ekki verið að tala um það hjer hvað eigi að gera við allan sjóð kirkjunnar, sem er nú fullar 41 þús. kr. Það er aðeins lagt til, að á næstu tveimur árum verði farið 10 þús. kr. hvort árið til, sandgræðslu o. fl. í Strandarlandi, og síðan megi verja alt að 1000 krónum árlega til viðhalds og græðslu. Það er því síður en svo að hjer sje farið fram á að eyða öllum sjóði kirkjunnar, þegar líka þess er gætt, að hún fær í áheitum og gjöfum margar þúsundir á hverju ári. Og jeg fyrir mitt leyti lít svo á, að þessu fje sje ekki betur varið á annan hátt en til þess að græða upp landið í kringum kirkjuna. Það tekur að vísu töluverðan tíma að gera það land að blómlegu graslendi, sem er sandauðn nú, en í það er ekki horfandi. Hv. frsm. minni hl. segir í nál. sínu meðal annars: „Þó að kirkjunni væri gefin uppblásin auðn, verður sú gjöf aðeins til kostnaðar og byrði fyrir kirkjuna“. - Mjer finst þetta, að taka að sjer til uppgræðslu sandorpið land, líkt því, þegar góðhjartaður maður tekur til uppfósturs munaðarlaust, heilsulítið og óefnilegt barn, sem aðrir ekki vilja taka til uppfósturs. Því það sýnir gott hjartalag. En hitt er minna þakkarvert, að taka við hraustu og efnilegu barni. Og það er ekkert sjerstaklega þakkarvert að taka við vel grónu landi til yrkingar, heldur hitt, að taka við uppblásnum sandauðnum eins og hjer er ætlast til. Og jeg tel fjármunum kirkjunnar vel varið á þennan hátt.

Jón Þorláksson Það er vitanlega mjög lofsamlegt verk að græða upp sandauðnir í Strandarlandi í Selvogi eins og annarsstaðar, en jeg tel ekki rjett að taka af gjafafje Strandarkirkju til þess, af því að samkvæmt landslögum eru aðrir skyldir til að leggja fram fje til þess. Og hjer er það ríkið, sem er skylt til að leggja fram þetta fje, því að hvort sem það er kirkjujarðasjóður eða prestlaunasjóður, sem telst landeigandi, þá er það sama, því að þeir sjóðir eru báðir ríkiseign. En eins og kunnugt er, á landeigandi samkv. sandgræðslulögunum að leggja fram fje til slíkra hluta, gegn tillagi úr ríkissjóði. Hjer er því með frv. þessu verið að skjóta landeigandanum, sem í þessu tilfelli er ríkið, undan þessari lagalegu skyldu og velta þeirri byrði yfir á kirkjuna, sem hún á alls ekki að bera, með því í orði kveðnu að gefa kirkjunni land það, sem á að græða upp. Hjer er einungis verið að slá því fram til málamynda, að landið skuli verða eign kirkjunnar, af því að um eign í þessu tilfelli getur ekki verið að ræða, þar sem ríkisvaldið er löngu búið að slá því föstu, að fasteignir kirkna skuli vera rjettlausar gagnvart ríkinu, falla ríkinu til eignar án endurgjalds. Frv. þetta er því aðeins borið fram til þess að komast í sjóð Strandarkirkju og ná úr honum fje, sem ríkinu er skylt að greiða. Jeg get ekki greitt atkv. með þessu. Mjer finst það minna alt of mikið á það athæfi, sem nefnt er í 231. gr. hinna alm. hegningarlaga og talið þar með stórþjófnaði, sem sje að brjóta upp gjafastokk kirkna í því augnamiði að auðga sig á því. Og þó að í þessu tilfelli eigi ekki að auðga einstaka menn með því að brjóta upp gjafastokk Strandarkirkju, þá er það þó gert til þess að spara ríkissjóði útgjöld, sem honum samkvæmt lögum ber að greiða. En jeg vil ekki eiga neinn þátt í slíku athæfi til sparnaðar fyrir ríkissjóð.

Frsm. meiri hl. (Jón Baldvinsson) Háttv. 3. landsk. verður að athuga það, að frv. þetta breytir sandgræðslulögunum að engu leyti, þótt í staðinn fyrir framlag landeiganda komi tillag úr gjafasjóði Strandarkirkju, og eins er ætlast til, að ríkissjóður greiði sitt tillag samkv. sandgræðslulögunum. Hjer er því ekki verið að skjóta neinum undan rjettmætum greiðslum. Þá talaði háttv.þm. mjög hátíðlega, um það, að með þessu frv. væri verið að brjóta upp gjafastokk kirkjunnar, og vitnaði til hegningarlaganna í því sambandi. En þessi ástæða háttv.þm. finst mjer hreint og beint hlægileg, því jeg veit ekki betur en löggjafarvaldið hafi fullan rjett til þess að ráðstafa fje þessu á hvern þann hátt, sem því finst best við eiga í þarfir kirkjunnar. Og hjer er beinlínis ætlast til þess að hressa upp á Strandarkirkju, þar sem það á að notast til þess að græða upp landið í kringum hana, og það verður að teljast fullforsvaranleg ráðstöfun, þar sem jafnframt er sjeð fyrir því, að meira en nægilegt fje verði samt eftir í sjóðnum til þess að byggja hana sjálfa upp að nýju síðar. Nei, andstaðan gegn frv. þessu er ekki vegna ákvæða 1. gr., um að veita 10 þús. kr. af fje kirkjunnar til sandgræðslu, eða gegn 2. grein, að framkvæmd sandgræðslunnar fari eftir sandgræðslulögunum, og þá því síður gegn ákvæðum 3. og 4. gr. frv. Heldur er andstaðan gegn 5. gr. frv., sem er um það, að dómsmálaráðuneytið hafi umsjón með stjórn kirkjufjánna og setji reglur um framkvæmdir. - Gegn þessu ákvæði er andstaðan, og hún er vitanlega komin frá biskupi landsins, sem altaf hefir haft horn í síðu áheita til þessarar kirkju, og jeg veit hreint ekki, hvort það er vert að taka svo mjög mikið tillit til þessara till. hans gagnvart Strandarkirkju, og það af þeim ástæðum, sem jeg hefi þegar tekið fram.

Fjmrh. (Magnús Kristjánsson) Mjer þykir næsta undarleg sú andstaða, sem komið hefir fram gegn frv. þessu, því að jeg fæ ekki betur sjeð en að þetta sje ágæt ráðstöfun gagnvart hinni merku kirkju, sem hjer á í hlut, að gera hið gróðurlausa umhverfi hennar svo, að hægt sje fyrir menn og skepnur að hafast þar við í nánd; því jeg get ekki skilið, að það þyki betri málalok að láta hana hverfa í sand. Mjer fyndist þvert á móti eðlilegt, að þeir, sem bera hag kirkju þessarar svo mjög fyrir brjósti, teldu sjer það bæði ljúft og skylt að styðja að því, að þessi umbót verði gerð. Að hjer sje verið að svifta kirkjuna eignum, er fjarri öllum sanni. Það er sanni nær, að með þessari gjöf til kirkjunnar sje verið að auka álit hennar og veg í alla staði. Því að jeg get vel ímyndað mjer, að þegar ár líða og samgöngur batna þangað austur, verði farið að fara nokkurskonar pílagrímsferðir til þessa staðar. Væri þá óneitanlega viðkunnanlegra, að þarna væri eitthvert stingandi strá og að menn viltust ekki á sandauðnunum í kringum kirkjuna. Annars þýðir ekki að orðlengja mikið um þetta mál. Jeg fyrir mitt leyti tel þau rök, sem fram hafa verið færð gegn því, svo lítilvæg, að ekki sje hægt að taka tillit til þeirra.

Frsm. meiri hl. (Sveinn Ólafsson) Við 2. umr. þessa máls átti jeg ósvarað sex hv.þdm., sem í ræðum sínum höfðu vikið nokkrum orðum að mjer. En jeg fjell þá frá orðinu með það fyrir augum, að málið þyrfti ekki að tefjast, gæti komist undir atkvæði og haldið áfram til 3. umr. Nú get jeg ekki með öllu leitt hjá mjer að svara þessum hv.þm. nokkrum orðum, en af því að viðhorf málsins er nú annað orðið, þar sem það er komið til 3. umr., skal jeg í svari mínu reyna að fara fljótt yfir sögu. Þremur þessara hv.þdm. get jeg svarað í einu lagi, af því allir höfðu sömu aðstöðu til málsins og allir sama. textann að leggja út af í andmælum gegn frv. Þessir þrír voru þeir: Hv. þm. Dal., hv. 1. þm. Reykv. og hv.þm. Vestm., en forustan í þessu efni var hjá hv.þm. Dal. Hann lagði allmikla áherslu á það, að með þessu frv. um einkasölu á síld væri hastarlega brotin stefna frjálsrar verslunar, og áleit hann, að afleiðingin hlyti að koma fram á oss með óvæntum hætti. Hann hjelt því fram, að þetta gæti leitt til þess, að við mistum samhygð grannþjóðanna og nytum ekki hjá þeim þess trausts, sem við annars mundum njóta. Hann hjelt því ennfremur fram, að sænskir síldarkaupmenn mundu snúa við okkur baki, sænski síldarmarkaðurinn lokast og að burtu mundu hverfa þeir milligöngumenn, sem orðið hefðu undanfarið okkur að liði, sem sje hinir svokölluðu leppar, sem oft hefir verið minst á í þessum umr. Þá hjelt hann því líka fram með miklum alvöruþunga, að útlendingar mundu auka svo mjög síldveiðar utan landhelgi, að fullnægja mundi eftirspurn þessarar vöru á erlendum markaði, og yrði þá síld einkasölunnar óútgengileg. Að lokum vildi hann svo halda því fram, að með einkasölu skipulaginu væri fje ríkissjóðs stofnað í takmarkalausa hættu. Ríkissjóður þyrfti að leggja fram fje til kaupa á síldinni, sem ekki fengist endurgreitt, ef síldin seldist ekki, ganga í ábyrgðir o. s. frv., - tilgáta, sem enga stoð á í frv. Undir þessa skoðun hv.þm. Dal. vildi svo hv. 1. þm. Reykv. skrifa, eða gera hans orð að sínum, eins og hann komst að orði; en bætti því við frá eigin brjósti, að af þessu skipulagi mundi leiða örbirgð og skort vegna atvinnuleysis í landinu, og í líkan streng tók hv.þm. Vestm., en gerði sjer þó ekki eins títt um að ógna með hörmungarástandi, sem af einkasölunni gæti leitt. Jeg ætla mjer ekki að gera að umtalsefni þá skoðun hv.þm. Dal., að hjer sje um að ræða hættulegt brot á stefnu frjálsrar verslunar. Jeg hygg, að sú skoðun hans verði ekki tekin alvarlega af neinum. Enda er vitanlegt, og jafnvel viðurkent af ýmsum þeim sem hlyntir eru frjálsri verslun, að einmitt á þessu sviði sje nauðsynlegt að taka upp einkasölu. Hv. frsm. minni hl. sjútvn. kannast fyllilega við nauðsyn einkasölu í þessu efni. Hjer þekkjast ýmsar einkasölur, sem vjer höfum haft með höndum og vitum fullvel, að þær hafa aldrei bakað oss álitshnekki hjá öðrum þjóðum. Um sænska markaðinn er það að segja, að ekki kaupa Svíar alla síld hjeðan, og er víðar Guð en í Görðum. Markaðurinn er að þokast meira og meira suður á bóginn og líkur benda til þess, að hann verði einna bestur í Mið-Evrónu eða í Eystrasaltslöndunum, og jafnvel austur í Rússland er hann að færast, þar sem hann líka var endur fyrir löngu. Um burthvarf þessara ágætu milliliða - leppanna -, sem hv.þm. sjer eftir, ætla jeg að vera fáorður. Jeg fyrir mitt leyti harma það ekki, þó að þeim fækki, eða að þeir hverfi alveg úr sögunni, enda held jeg vafasamt, að þeir hafi orðið oss til mikilla þjóðþrifa eða vegsauka. Að einkasalan verði þess valdandi, að útlendingar auki veiði sína utan landhelgi, svo að markaðurinn yfirfyllist, held jeg, að sje óþarfur kvíðbogi. Þeir, sem ókunnugir eru veðurfari norðan og austan við land og vita ekki, hvernig þar hagar til um síldveiðitímann, þeir einir geta gert sjer þetta í hugarlund, en aðrir ekki. Það gera engir að gamni sínu að senda stóran síldarflota á veiðar og til síldarverkunar utan landhelgi, þar sem allra veðra er von og án þess að áður sje trygt, að hægt sje að losna við síldina, ef mikið veiðist, t. d. í bræðslu í verksmiðjur. Þeir, sem til þekkja, vita, að það er erfitt að hirða um síldina og gera hana að markaðshæfri vöru í misjöfnu veðri úti í rúmsjó. Þetta getur að vísu lánast í góðu veðri, ef veiði er lítil, en jeg held, að hver og einn reyndur og ráðinn veiðimaður mundi hugsa sig um tvisvar áður en hann sendi út stóran veiðiflota í þessu skyni, án stöðva í landi og án þess að geta stuðst við verkafólk úr landi til söltunar og verkunar síld. Þess vegna byggi jeg ekki mikið á hrakspám hv. andstæðinga um hættulega samkepni frá útlendum veiðiskipum utan landhelgi. Því má skjóta hjer inn í til skýringar, að það, sem gert hefir útlendingum hægara fyrir að stunda veiði utan landhelgi undanfarið, er það, að þeir hafa getað selt síldina til bræðslustöðvanna í landi, þegar ekki var hægt að salta á skipsfjöl. Bræðslustöðvarnar hafa því verið sá bakjarl, sem trygði þessa menn fyrir tjóni, þegar of mikið barst að af síldinni, eða ófært reyndist að verka síldina í salt. Nú er það á valdi stjórnarinnar, hvort veitt verður bræðslustöðvunum ótakmarkað leyfi til þess að kaupa síld af erlendum veiðiskipum. Það er að minsta kosti að því er Svía snertir engin knýjandi nauðsyn til að heimila mikla síldarsölu í landi, enda geri jeg ráð fyrir, að þeir leiti ekki mjög eftir þeim ívilnunum. Sem stendur hefir engin síldarverksmiðja á Norðurlandi leyfi til þess að kaupa síld af erlendum veiðiskipum, nema Ægir í Krossanesi. Hann hefir á einhvern undursamlegan hátt náð í leyfi hjá hæstv. fyrverandi stj. 25. maí 1927, sem heimilar verksmiðjunni um tveggja ára bil að kaupa síld af ótakmörkuðum fjölda erlendra skipa. Hinar verksmiðjurnar allar verða að sækja um leyfi til ríkisstjórnarinnar til þess að geta keypt af erlendum skipum. Að þessu öllu athuguðu og því, sem á undan er gengið, ætla jeg, að óþarft sje að gera mikið úr þeirri grýlu, að útlendingar auki svo mikið veiði sína utan landhelgi, að íslensk síld verði óseljanleg. Um fjárhagslega áhættu ríkissjóðs af einkasölunni, sem hv.þm. Dal. gerði svo mikið úr, get jeg verið fáorður. Sjálft frv. ber ekki með sjer, að þar geti verið um neina áhættu að ræða fyrir ríkissjóð. Þó að gert sje ráð fyrir, að taka þurfi fje að láni til bráðabirgðagreiðslu síldar, þá liggur í hlutarins eðli, að það verður tekið í bönkum á ábyrgð síldareiganda og kemur ríkissjóði ekkert við. 5. gr. frv. gerir ráð fyrir, að einkasalan eða framkvæmdarstjórnin geti liðsint viðskiftamönnum einkasölunnar um útvegun á tunnum og salti. En þetta er í sjálfu sjer engin hætta, af því að það er tekið fram í gr., að því aðeins verði þetta gert, að engin fjárhætta fylgi því fyrir einkasöluna. Ríkissjóði getur því engin áhætta af þessu stafað. Hinsvegar getur framkvæmdarstjórnin liðsint á ýmsan hátt án nokkurrar áhættu fyrir einkasöluna, t. d. með því að gefa yfirlýsingu til lánardrotna aðiljanna um áreiðanleik viðskiftamanna, þegar þess er óskað og skilríkir menn eiga í hlut. Slíkar yfirlýsingar eru með öllu áhættulausar einkasölunni, en geta þó orðið útgerðarmönnum að miklu liði. Um atvinnuleysið og örbirgðina, sem háttv. 1. þm. Reykv. hjelt, að mundi leiða af því, að frv. þetta yrði að lögum, finst mjer ekki taka að tala. Þetta verð jeg þá að láta mjer nægja sem svar til þeirra hv.þm. þriggja, er jeg nefndi í upphafi, og ætla þá að gera hinum, sem eftir eru, örlítil skil. Hv. þm. Borgf. hafði ýmislegt við frv. að athuga, en yfirleitt hnigu ummæli hans í þá átt að fá ýmsar endurbætur á frv., og liggja sumar þeirra nú fyrir í nýjum brtt., en yfirleitt vildi hann styðja frv. Jeg hefi ekki ástæðu til að vera óánægður með það, sem hann lagði til málanna. Að vísu voru þar tvö olnbogaskot til mín, sem jeg lít á eins og afsakanleg kunningjabýti. Hann mótmælti hv.þm. Dal, um það, að af einkasölunni stafaði fjárhætta fyrir ríkissjóð, og taldi það á misskilningi reist, sem líka er vafalaust rjett. Eitt af því, sem hv.þm. Borgf. lagði allmikla áherslu á, var það, að fá breytt ákvæðum 6. gr., um heimild fyrir einkasöluna til þess að taka til afnota bryggjur og land einstakra manna, þegar þörf krefði. Mjer skilst, að þessi heimild sje alveg nauðsynleg. Hún byggist á 63. gr. stjórnarskrárinnar, sem heimilar í þarfir almennings, þó með sjerstökum lögum og gegn fullu endurgjaldi, að taka eignir einstakra manna og hagnýta. Ef þetta leyfðist ekki, er hætt við, að það gæti valdið vandræðum fyrir einkasöluna. Jeg held líka, að hv.þm. Borgf. sje farinn að líta öðrum augum á þetta ákvæði en áður og telji það ekki viðsjárvert. Fáum orðum verð jeg að víkja að hv.frsm. minni hl. Hv. minni hl. hefir ekki að þessu sinni gert neinar ákveðnar tillögur í málinu, enda er mótstaða hans gegn frv. nú ekki eins ákveðin og við 2. umr. Virðist hann jafnvel tilleiðanlegur til að ganga inn á einhverskonar málamiðlun. Samt heldur hann því enn fram, að rjettara sje að halda við lögin frá 1926, og skal jeg ekki þræta um það við hann frekar en búið er. Þá var hv. 2. þm. Eyf. með nokkrar átölur til mín. Hafði hann tvent að athuga sjerstaklega. Þótti honum það óheppilegt, að eftir frv. er einkasölunni ætlað að hafa heimili sitt og varnarþing á Akureyri, en hann vill hafa það á Siglufirði. Jeg held, að öllum, sem um þetta mál fjalla, að örfáum undanteknum, komi saman um það, að rjett sje að binda heimilið við Akureyri. Það er ekki síst af því, að á Akureyri eru lánsstofnanir, en engin á Siglufirði. Í öðru lagi má á það benda, að leiðir til Akureyrar eru öllu greiðari en til Siglufjarðar. Loks er ritsímasamband við Akureyri, en eigi við Siglufjörð; en eins og allir vita, kemur það ósjaldan fyrir, að talsímasambönd bila, þó að ritsímasamband haldist, og er því símasamband við Akureyri öruggara. Annað það, sem hv. 2, þm. Eyf. fann að, var það, sem hv.þm. Borgf. átaldi, sem sje ákvæði 6. gr. um það, að einkasalan megi taka bryggjur og land til afnota - ekki til eignar. Hefi jeg svarað þessu áður. Þá var það eitt, sem hv. 2. þm. Eyf. fann ástæðu til að átelja mig sjerstaklega fyrir, að jeg hefði talað um norðlenska leppa. Honum þótti þessi titill, eða „nafnbót“, eins og hann nefndi það, ekki nógu vegleg. Má vera, að svo sje. En margir aðrir þdm. en jeg hafa leyft sjer að nota þetta orðatiltæki, og skal jeg nefna hv. 1. þm. Reykv. og hv. 2. þm. G.-K. Ætla jeg, að þetta orð sje orðið fast í málinu og verði tæplega hrundið. Mun jeg ekki tjá mig frekar um þetta, en tel nafnbótina eftir atvikum viðeigandi og kannast ekki við, að hún hafi verið misnotuð af mjer. Skal jeg svo víkja að brtt. Eru þær margar og virðist ekki gott að samræma þær. En yfirleitt má skifta þeim í tvo flokka, og lýtur annar flokkurinn að því að styðja stefnu minni hl., en hinn að því að styðja stefnu meiri hl. Skal jeg kannast við það, að ýmsar þessara tillagna get jeg vel felt mig við. Aftur á móti eru aðrar, sem mundu gersamlega kollvarpa tilgangi frv., ef þær yrðu samþyktar. Fyrst kem jeg að brtt.hv.þm. V.-Ísf., á þskj. 616. Hún lýtur að því að fella niður þau ákvæði frv., sem koma við síldarmati og sett eru samkv. reglum þeim, sem gert er ráð fyrir, að gildi í sambandi við einkasöluna. Brtt. fer fram á að láta síldarmatslögin frá 1919 haldast í gildi. Jeg skal geta þess, að það, sem stuðningsmenn þessa máls hafa meðal annars haft fyrir augum, er að losna við gildandi síldarmat og kostnað þann, sem af því leiðir. Jeg hygg, að fullyrða megi, að fyrirkomulagið frá 1919 hafi reynst fremur illa og erlendir kaupendur hafi ekkert tillit tekið til matsins. Sje svo, er það aðeins til kostnaðarauka. Sje jeg enga ástæðu til að hafa hina lögskipuðu matsmenn áfram, þegar hægt er að fá aðra menn til að leysa starf þeirra af hendi, sem hafa skilyrði til að gera það betur. Hugsun okkar, sem viljum afnema matið, er sú, að framkvæmdarstjórarnir þrír komi í stað yfirmatsmannanna, en umboðsmenn þeirra samkv. 4. gr. í stað undirsíldarmatsmanna. Að hafa tvennskonar skoðunarmenn, bæði samkv. lögunum 1919 og frv., mundi leiða til þess, að enginn gæti áttað sig á takmörkunum milli verksviða þessara starfsmanna, hvorra fyrir sig, og kæmust þá tveir tígulkongar í spilin. Kostnaður sá - og hann er talsverður -, sem ríkið hefir haft vegna laganna 1919, mundi niður falla, ef frv. yrði samþ. óbreytt og brtt. á þskj. 616 fjelli eða yrði tekin aftur. Vildi jeg mjög mælast til þess, að hv.flm. tæki hana aftur. Jeg treystist ekki til að mæla með henni. Þá kem jeg að brtt, hv. minni hl. sjútvn., á þskj. 654. Í þeim liggur aðalstefnumunurinn. 2 þeirra get jeg aðhylst, 4. brtt., sem er aðeins orðabreyting til báta, og 5. brtt., sem og gerir ákvæði frv. skýrari. En jeg treysti mjer ekki til að fallast á hinar, nema ef vera skyldi c-lið 7. brtt.Till. á þskj. 655, frá hv. 2. þm. Rang., er brtt. við till. á þskj. 654 og stíluð í sama anda. Get jeg auðvitað ekki aðhylst hana, því að hún gengur í móti stefnu meiri hl. sjútvn. Hv. þm. Borgf. hefir borið fram brtt. á þskj. 657 og 673. Jeg tel þær allar til bóta og vil styðja þær, að frátekinni brtt. við 6. gr. Þá er brtt. á þskj. 623, frá hv. 2. þm. Eyf. Jeg held, að hún geti ekki valdið skemdum á 1. gr. frv. Þar er aðeins gert ráð fyrir að færa nokkuð út heimildina til að leyfa útflutning utan einkasölunnar, þegar um er að ræða síld í dósum. Mæli jeg því með þessari brtt. Alveg á þessari stundu hefir verið útbýtt brtt. á þskj. 677, frá hv. 2. þm. Rang. Að svo komnu get jeg ekkert fullyrt um afstöðu mína til hennar, en fljótt á litið virðist mjer hún ekki geta samþýðst þeirri stefnu, sem fyrir meiri hl. vakir. Jeg veit, að ýmsir fleiri þurfa að taka til máls, vil ekki tefja fyrir þeim og skal því láta útrætt í bili. Vonandi gefst mjer færi á að taka aftur til máls, er jeg hefi heyrt hv.þdm. mæla fyrir brtt. sínum.

Frsm. minni hl. (Ólafur Thors) Jeg mun nú gera grein fyrir afstöðu minni hl. sjútvn., en þó ekki nema að nokkru leyti, því að hv.þm. Vestm. tekur væntanlega einnig til máls af okkar hálfu, minnihlutamanna. Við höfum nú borið fram allverulegar brtt. á þskj. 654, og beinast þær aðallega að tvennu: Stjórnarfyrirkomulagi einkasölunnar og takmörkun á valdi framkvæmdarstjóranna. Samkv. frv. eins og það er nú, skipa 5 menn framkvæmdanefnd einkasölunnar. Kýs Alþingi 3, útgerðarmenn 1 og verkalýðssamband Norðurlands 1. Við viljum breyta þessu svo, að atvinnumálaráðherra útnefni 3 nefndarmennina, en 2 sjeu kosnir af þeim, sem gera út skip til síldveiða. Jeg skal ekki þreyta hv.þdm. á því að gera nákvæma grein fyrir, hvers vegna við teljum þetta fyrirkomulag betra en hitt. Hefi jeg áður gert það. En í sem fæstum orðum skal jeg geta þess, að vegna ábyrgðarinnar viljum við láta ráðherra útnefna mennina. Hyggjum við, að ábyrgðartilfinningin verði besta tryggingin fyrir því, að hæfileikar ráði um val þessara manna meir en þótt hefir vera, þegar Alþingi hefir átt að skipa í ábyrgðarstöður. Þá ætlum við útgerðarmönnum að velja hina 2. Þykir okkur fyrst og fremst kenna allmikillar hlutdrægni í frv., þar sem meginhluti útgerðarmanna er sviftur íhlutunarrjetti um kosninguna, en hann fenginn í hendur einstöku fjelagi. - Þá þykir okkur mjög illa viðeigandi að fela verkamönnum stjórn fyrirtækisins til jafns við eigendur útgerðarinnar. Jeg vil leyfa mjer að benda á það, að eftir till. okkar hefir ráðherra mjög á sínu valdi, hversu nefndin verður skipuð. A. m. k. getur hann sjeð svo um, að þar sje gætt rjettar allra stjórnmálaflokka, ef hann bíður aðeins eftir því, að útgerðarmenn útnefni sína fulltrúa. Getur hann þá hagað vali sínu eftir útnefningu þeirra. Samkv. frv. er ætlast til, að meiri hluti útflutningsnefndar útnefni framkvæmdarstjórana, en við leggjum til, að hún velji þá með hlutfallskosningu. Þetta skipulag á að tryggja það, að þeir aðiljar, sem hlut eiga að máli, geti allir haft nokkurn ráðarjett. Jeg vil benda hv.þdm. á það, að verði svo til stofnað í fyrstu, að einn eða fleiri stjórnmálaflokkar sjeu sviftir valdi og ábyrgð, þá er sá ljóður á því ráði, sem verstur getur orðið. Er þá freisting fyrir þann eða þá flokka, sem útundan verða, til þess að hirða lítt um hag fyrirtækisins. Viturlegra er hitt, að tryggja það, að allir megi á eina sveif leggjast. Enginn skilji svo orð mín, að jeg vilji drótta því að neinum pólitískum flokki, að hann muni reyna að spilla hag fyrirtækisins, verði hann sjálfur valdi sneyddur. En vel fer á því að gera það, sem hægt er, til að tryggja samstarf allra. Og þó að svo mætti fara, að hinir ráðandi flokkar í þinginu gætu nú einir öllu ráðið um skipun framkvæmdarstjórnarinnar, þá ættu þeir ekki að nota sjer það. Það væri óviturlegt og öllum til tjóns. Hitt mun þeim hollara, að gæta hófs um notkun valdsins í þessu efni. Því berum við fram þessa brtt. Í frv. er framkvæmdarstjórunum gefið vald til að ákveða, hvenær skuli hætt að salta síld og krydda sumar hvert. Þetta vald viljum við taka af þeim. Í frv. eru, þrátt fyrir brottfall þessa ákvæðis, gerðar mjög ítarlegar ráðstafanir til þess að koma í veg fyrir, að söltun síldar geti keyrt úr hófi. Skulu útgerðarmenn, hæfilega löngum tíma áður en veiði byrjar, tilkynna framkvæmdarstjórninni, hve mikið þeir ætli að salta og leiða rök að því, að sennilegt sje, að þeir geti það. Með þessu er komið í veg fyrir, að brögð sjeu í tafli um það síldarmagn, sem tiltekið er í umsókninni. Eftir að framkvæmdarstjórarnir hafa fengið þessi skilríki í hendur, er á þeirra valdi að skamta mönnum úr hnefa, hve mikið þeir megi salta, og jafna því niður í rjettu hlutfalli við það, sem beðið var um og sýnt fram á, að hægt væri að salta. Þessi hemill á söltuninni ætti að nægja. Hjer er fyrirfram sett trygging fyrir því, að söltunin keyri ekki úr hófi. Hinsvegar vil jeg benda á það, að ef söltunin fer fram úr því magni, sem á hverjum tíma er óhætt og eðlilegt að salta, eru samkvæmt 3. lið 4, gr. settar reglur um það, að framkvæmdarstjórnin megi selja innanlands þá síld, sem óheppilegt er að senda út, og getur hún þannig haft tök á erlenda markaðinum, með því að beina því frá, sem umfram er neysluþörfina. Og jeg vil ennfremur benda á það, að ef það kemur í ljós, að saltsíldarmagnið á markaðinum er meira en við notum, er framkvæmdarstjórninni lögð í hendur æskileg aðstaða til að leita nýrra markaða. Ef það kemur fram, að síldarmagnið er meira en Svíþjóð getur tekið á móti, þætti öllum vel ráðið, að síldinni yrði beint á aðra staði, þótt verðið væri lægra en í Svíþjóð. Það er heppilegt, að þetta sje svona, því að með þessu er sköpuð hvatning til þess að leita nýrra markaða. Jeg verð að álíta, að það sje ekki nauðsynlegt að valdbjóða með lögum, hvenær eigi að hætta að salta. Og jeg vil benda á, að af þessu ákvæði getur stafað veruleg hætta fyrir einkasöluna. Eins og frv. er úr garði gert, eru ekki reistar neinar skorður við því, að framkvæmdarstjórarnir megi sjálfir salta síld. Og jafnvel þótt svo væri, er slíkt ekki trygt. Ef þeir hafa hagsmuna að gæta og hinsvegar hafa vald til að banna að salta, er þeim hin mesta freisting í hendur lögð í þessu efni, því að verð síldarinnar fer eftir því, hv e mikið er saltað. Og ef það er viðurkent, að við Íslendingar sjeum sjálfstæður aðili í þessu máli - jeg játa, að sú síld, sem veidd er utan landhelgi, hefir veruleg áhrif, en engu að síður erum við stór aðili -, verður að hafa það hugfast, að með því að heimila framkvæmdarstjórunum að stöðva söltunina, þegar þeir vilja, og þeir á hinn bóginn mega salta, er þeim hin mesta freisting ger, því að þeir geta auðgast um hundruð þúsunda króna með því að stöðva söltunina, þegar þeirra síldarmagn er mikið, en annara lítið. Og jafnvel þó gert sje ráð fyrir, að framkvæmdarstjórarnir láti sjer ekki detta slíkt í hug, er það víst, að sá grunur legst á, að þeir geri það, og slíkur grunur er mjög óheppilegur fyrir fyrirtækið. Og fyrst hægt er að færa sterk rök fyrir því, að þessi ráðstöfun sje ekki nauðsynleg, og sömuleiðis að sýna fram á, að með þessu sje sterk freisting lögð í götu framkvæmdarstjóranna, finst mjer rjett að freista hins, hvort ekki væri hægt að framkvæma einkasöluna án þess að lögfesta þetta ákvæði. Jeg vil ennfremur benda á það, að sje framkvæmdarstjórunum í sjálfsvald sett að stöðva söltunina, getur það lent misjafnt á hinum ýmsu framleiðendum. Aflabrögðin eru misjöfn; það skip, sem er óheppið fyrri hluta sumars, getur verið heppið síðari hlutann. Og verði söltunin stöðvuð á vissum degi, hafa sum skipin engan afla, en önnur mikinn. Jeg skal játa, að þótt jeg sje þessu mjög mótfallinn, ljet jeg tilleiðast að mæla ekki í gegn því 1926, að það yrði að lögum. En þar voru ekki þau ákvæði, sem hjer eru og setja þann hemil á söltunina, sem nægir. Ef mjer hefði hugkvæmst í fyrra að setja þessa heimild til þess að takmarka söltunina, hefði jeg hallast að því, en ekki að banna hana á ákveðnum degi. Það voru ýms önnur atriði, sem við vildum, að breytt yrði, en samflm. minn, hv.þm. Vestm., gerir grein fyrir þeim. Þó vil jeg taka það fram, að í brtt. okkar við 7. gr., b-lið, hafa þrjú orð misritast og eiga að falla niður. Það eru orðin: miðað við stærð. Þau hafa slæðst inn af vangá, og jeg vildi helst skoða þau sem ritvillu. Að lokum vil jeg segja það fyrir mína hönd, að jeg hefi yfirleitt lagst á móti þessu frv., af því að jeg vil láta fresta málinu til næsta árs. Og þótt jeg hafi nú við 3. umr. komið með nokkrar brtt. til bóta, er því fjarri, að jeg haldi, að ekki megi lappa enn meira upp á frv. Jeg vil svo lýsa yfir því, að jeg mun greiða atkv. á móti frv., jafnvel þótt allar breytingartillögur minni hl. verði samþyktar.

Magnús Guðmundsson Það voru aðeins örfá orð. Mjer var sagt, að hv. 1. þm. S.-M, hefði sagt það, á meðan jeg var úti, að verksmiðjan Ægir hefði í tvö ár fengið eitthvert undursamlegt leyfi til þess að kaupa síld af ótakmörkuðum fjölda skipa. Þessi undanþága er veitt samkvæmt lögunum frá 1922. Síðan þau gengu í gildi hefir verksmiðjan þrisvar fengið undanþágu. Fyrsta undanþágan var veitt árið 1923, og ekki af mjer, eins og gefur að skilja. Hún var á þann veg, að verksmiðjan mátti kaupa síld af ótakmörkuðum fjölda skipa. Þetta var fyrsta túlkun laganna. Árið 1925 veitti jeg svo verksmiðjunni undanþágu til þess að kaupa síld af ákveðnum fjölda skipa. Upp af þessu spratt mikil óánægja. Verksmiðjan hjelt því fram, að eftir samningunum við Norðmenn yrði að krefjast sama rjettar og áður en þeir voru gerðir. Það varð svo úr, að verksmiðjan fjekk samskonar leyfi og í fyrsta sinn, því að það þótti ekki í anda þessara samninga að herða meira að en gert var áður en samningarnir gengu í gildi.

Sigurður Eggerz Mjer fanst hv. 1. þm. S.-M., hvað rökfimur, sem hann annars er, ekki takast að hrekja neitt af því, sem jeg hefi haldið fram í þessu máli. Fyrsta atriðið, sem hann mintist á, var það, hvort stefna frjálsrar verslunar hefði verið brotin með þessu frv. Á því er enginn vafi. En við það er auðvitað ekkert að athuga fyrir þá, sem ekki standa á grundvelli frjálsrar verslunar. Jeg hefi hvað eftir annað spurt hæstv. stj. að því, hvort hún og flokkur hennar stæði á þessum grundvelli, en aldrei fengið neitt svar. Hinsvegar minnist jeg þess, að fyrir 3 árum, þegar jeg var í Ed., spurði jeg einn af foringjum Framsóknarflokksins, núverandi hæstv.dómsmrh., um aðstöðu flokksins í þessum málum, og mjer skildist, að flokkurinn stæði á grundvelli frjálsrar verslunar, með nokkrum takmörkunum þó, t. d. einkasölu á tóbaki. Ef flokkurinn stendur ekki á þessum grundvelli, er engin von, að hann geri mikið úr því, þó að frá honum sje vikið, en standi flokkurinn hinsvegar á grundvelli frjálsrar verslunar, er eðlilegt, að við hinir spyrjum, þegar einokun er á ferðinni, af hverju eigi að víkja af þessum grundvelli. Jeg sýndi fram á það, að með einkasölu er ekki hægt að ná því marki, sem er aðalatriðið í þessu frv., að takmarka söltun, svo að markaðurinn yrði betri. Það liggur í því, að við ráðum ekki einir yfir síldinni. Síðasta ár voru veiddar utan línu 190 þús. tn. Ef nú söltunin utan línu eykst, þá getur hún orðið svo mikil, að sú síld, sem söltuð er þar, yrði ein ærið nóg til þess að fylla markaðinn. Ef við ætluðum að takmarka markaðinn við 250 þús. tn., gæti niðurstaðan orðið sú, að alt yrði veitt utan línu. Niðurstaða einkasölunnar verður sú, að þeir, sem veiða utan línu, fá nóga hvöt til að sækja veiðina fastara. Þar sem takmarka á söltunina innan línunnar, þá mundi það ýta undir söltun þeirra utan línunnar. Þá er það mjög líklegt, að þeir, sem ráða yfir markaðinum í Svíþjóð, muni reyna, þegar alt er komið á eina hönd, að halda verðinu. niðri, þangað til einokunin er búin að selja. En það verður hún að gera sem fyrst, ef leið hv. 1. þm. S.-M. er farin og einkasalan fær ekkert fje til umráða. Það má í þessu sambandi minna á kjötsöluna til Noregs, eins og jeg gerði hjer að framan, en þá benti jeg á, að kjötverðið hefði lækkað þangað til búið var að selja, en svo fór verðið að hækka. Mjer skildist á hv.frsm., að hann legði ekki mikið upp úr gömlu mörkuðunum og vildi opna nýja. Það er auðvitað æskilegt að opna nýja markaði. En ætli veiti af gömlu mörkuðunum líka? Háttv. frsm. neitaði því, að nokkur áhætta fyrir ríkissjóð væri falin í einkasölunni. En ef einkasalan fær ekkert fje til umráða, mundi það leiða til þess, að ýmsir framleiðendur yrðu að hætta við þessa atvinnugrein. Frá Siglufirði ganga t. d. 100 reknetabátar. Hvaðan eiga þeir að fá fje? Það verður ekki gengið framhjá því, ef ríkið á að taka fyrir kverkarnar á atvinnu landsmanna. Hv. 2. þm. G.-K. spurði í þessu sambandi, hvaða lánsmöguleikar væru nú fyrir hina smærri framleiðendur. Jeg get strax bent hv.þm. á, að aðstaða þessara manna var auðvitað önnur til þess að fá lán meðan þeir rjeðu yfir síldinni og gátu veðsett hana; en þegar einokunin er komin á, þá er búið að taka veðið af framleiðendunum. Hv. frsm. vitnaði í það, hvað einkasalan hefði gefist hjer vel. Jeg skal ekki fara út í það, en mjer finst rjett að geta þess, að svo virðist, sem einkasalan á tóbaki, sem hjer var borin upp, muni ekki verða tekin upp aftur. Og jeg vil taka það fram, að jeg segi ekki þetta til ámælis hæstv. stjórn, heldur til hróss, en allmikið bendir þó í þá áttina, að trúin á tóbakseinkasölunni sje farin að minka. Hv. frsm. sagðist ímynda sjer, að ef einkasalan kæmist á, mundu þeir, sem veiða fyrir utan línu, eiga erfiðara með að sækja veiðina en nú, vegna þess, að þeim yrði ekki leyft að veiða í verksmiðjur. En gerir einkasalan nokkra breytingu í þessu efni?

Jeg sagði, að stj. hefði þetta í hendi sinni

. Það gilda sömu lög og áður um þetta efni, og hv.þm. hefir borið þetta fram af því að hann var algerlega rökþrota. En það sýnir, hvað málstaður einkasölunnar er vondur, þegar jafnrökfimur maður og hv. 1. þm. S.-M., sem hefir leitað að rökum fyrir einkasölunni í marga daga og nætur, getur ekki komið með nokkur frambærileg rök. Í 5. gr. frv. stendur: „Framkvæmdarstjórninni er heimilt að taka fje að láni út á síldina, jafnótt og hún er fullverkuð til útflutnings, og skifta því í rjettum hlutföllum milli síldareigenda“ o. s. frv. Jeg sje ekki betur en að einkasalan sje í þessu tilfelli lántakandi. Og ef lánið er ekki greitt, - stendur þá ekki ríkissjóður á bak við framkvæmdarstjórnina og verður að greiða lánið? Jeg skil ekki í því, að þeir menn, sem standa fyrir einkasölunni, hvað góðir sem þeir kynnu að verða, fari að taka á sig hallann. Í b-lið 6. gr. stendur: „Framkvæmdarstjórninni er heimilt að liðsinna viðskiftamönnum einkasölunnar um útvegun á tunnum og salti til verkunar á síldinni, ef orðið getur án fjárhættu fyrir einkasöluna“. Hvað sýnir nú þetta? Það sýnir, að þeir góðu menn, sem bera einkasöluna fyrir brjósti, sáu, að það var óhugsandi að koma svona stórverslun á laggirnar án þess að hafa fje. Enda stríðir það á móti öllum lögmálum í viðskiftum að reka fyrirtæki án fjár. En svo til þess að gefa eitthvað í aðra hönd er þetta sett, að liðsinna. Hvaða þýðingu á þetta liðsinni að hafa? Einkasalan á einungis að segja til þess, hverjir sjeu góðir og hverjir sjeu ekki góðir. Eins og það sje nokkur hjálp. Bankarnir geta sjálfir aflað sjer upplýsinga um það. Einkasalan hefir ekki vitund betri skilyrði til að gefa slíkar upplýsingar heldur en bankarnir hafa sjálfir. Það er sorglegt, að þótt hægt sje að hrekja allar ástæður einkasölumanna, þótt einokunarmennirnir geti ekki komið fram með neitt nýtilegt máli sínu til stuðnings, þá er máli þessu trygður meiri hluti hjer á Alþingi. Mjer blandast ekki hugur um, að þegar einokunin er komin á laggirnar, þá sýnir það sig, að hinir smærri, fátækari atvinnurekendur neyðast til að hætta sinni atvinnu. En þegar fjeleysið fer að kreppa að þeim, þá er jeg ekki í vafa um, að þeir koma fram með harðar kröfur um, að þeim verði ekki kastað út á gaddinn. Og þeir hafa fullan rjett til að krefjast þess, þegar hið opinbera gerir ráðstafanir til að grípa fyrir kverkar þeim, að hið opinbera veiti þeim stuðning, til að þeir geti haldið áfram atvinnu sinni. Það mun hæstv. stjórn fljótt fá að finna, að stuðningsflokkur hennar líður ekki, að farið sje svona með þessa menn. Hann mun heimta, heimta, heimta, og er hann hefir heimtað þrisvar sinnum, þá opnast ríkissjóðurinn. Hv. frsm. meiri hl. brosir. Það er óþarfi. Þetta er stutt svo föstum rökum, að ekki er hægt að brosa þau niður. Allir þdm. vita, að ekki er hægt að reka verslun án þess að hafa fje; það er ekki hægt að framleiða án fjár. Það er ekki nóg að liðsinna framleiðendum með því að segja, að þessi sje góður, en þessi ekki góður. Það dugir ekki; það opnar ekki bankana. Jeg hefi farið mildilega með frv. þetta. Jeg hefi ekki minst á margt, sem ástæða væri þó til að tala um. - Það mun sýna sig, að í kringum þessa einokun vex upp spilling, þótt vel verði af stað farið. Hv. 2. þm. G.K. mintist á eina freistinguna. Ef framkvæmdarstjórar einkasölunnar eiga að ákveða, hvenær hætta skuli að salta, þá gæti farið svo, að þeir ljetu þar stjórnast af eigin hagsmunum. Þeir gætu fengið sjer leppa og gert út sjálfir. Þeir eru þá ekki heiðarlegir menn lengur, en í þessar stöður geta valist menn, sem eru upp og ofan, og það er ekki hægt að ganga framhjá þessu. Jeg sá nýlega í blaði munnmælasögu um gamla skrattann. Þegar hann þurfti að koma sínu máli fram, koma sjer í mjúkinn hjá einhverjum, þá felur hann hornin og klaufirnar og kemur fram eins og prúðmenni og lokkar og tælir, eins og kunnugt er. Eins er það með einokunarskrattann. Nú sýnir hann á sjer bestu hliðina, hvíslar mjúklega til hægri og vinstri, en þegar hann er búinn að hvísla allri versluninni inn á eina hendi, þá mun koma að því, að hann sýni bæði hornin og klaufirnar. Og þá munu menn sjá, hvort ekki er skyldleiki milli gömlu einokunarinnar og nýju einokunarinnar.

Haraldur Guðmundsson Jeg skal hvorki vera svo langorður nje svo háfleygur sem síðasti ræðumaður, hv.þm. Dal. Jeg á hjer eina litla brtt. á þskj. 671, sem jeg þarf að gera grein fyrir. En úr því að jeg er nú staðinn upp, þá skal jeg víkja fáum orðum að ræðu hv.þm. Dal. Jeg hlýddi á ræðu hans með gaumgæfni og undraðist stórlega. Jeg skal þó játa, að jeg undraðist ekki sjerstaklega það, sem hann sagði, heldur öllu fremur það, sem hann gleymdi að segja. Í niðurlagi ræðu sinnar talaði hann um spillingu þá, sem óumflýjanlega hlyti að þróast og dafna í kringum einkasöluna. Hann líkti henni við fjandann sjálfan með horn og klaufir. Þessi hv.þm. hefði ekki átt að vera að spá einkasölunni hrakspám; þær sýna aðeins hug hans í hennar garð, því að „falin er í illspá hverri ósk um hrakför sýnu verri.“ Hann hefði heldur átt að athuga ofurlítið það fyrirmyndar ástand, sem ríkir í síldarversluninni nú. Jeg veit ekki, í hvaða atvinnuvegi hjerlendum á að leita að spillingu og rotnun, ef ekki í síldarversluninni nú. Hvergi er jafnmikið um allskonar pretti, gjaldþrot, sviksemi. Því hefir verið marglýst yfir hjer á Alþingi, að mikill hluti þeirra manna, sem þessa atvinnu rækju, sjeu leppar útlendinga. Hv. þm. væri nær að athuga það, sem er að gerast nú rjett við nefið á honum, en að ryðja úr sjer illspám um einkasöluna. Þótt margir gallar kunni að fylgja einkasölunni, þá þarf meira en meðal bölsýni til þess að láta sjer detta í hug, að nokkuð svipuð spilling og óheilindi eigi sjer stað í sambandi við hana og nú vex og blómgast í skjóli hinnar frjálsu síldarverslunar. Þá fór hv.þm. hjartnæmum orðum um það, að ef einkasalan kæmist á stofn, mundi hún verða sjerstök fríðindi fyrir efnamennina, en hinum fátækari yrði kastað út á gaddinn. Þetta er heldur ófögur lýsing, og er ekki að undra, þótt hv.þm. berjist móti einkasölunni, úr því hann lítur þannig á málið. En hvernig er farið með fátæklingana nú? Nú eru verkamennirnir aðallánardrotnar margra þeirra, sem gera út eða braska í síld. Þeir verða að lána verkalaun sín þeim, sem „spekulera“ með síldina. Sumir fá kaupið aldrei, sumir ef til vill eftir eitt eða tvö ár. Ef mikið aflast, er veiðinni hætt á miðju sumri og verkafólkið rekið heim. Svona er farið með fátæklingana nú. Hv. þm. væri nær að líta á þetta heldur en að vera að fara með órökstuddar spásagnir um einkasöluna, og benda þá á aðrar leiðir til umbóta, sem líklegra er, að komi að haldi. Það hefir hann ekki borið við að gera. Það er að vísu ekki aðaltilgangurinn með einkasölunni að gera aðstöðuna jafna fyrir alla, þótt jeg efi ekki, að hún í framkvæmdinni bæti nokkuð úr þeim göllum líka. Nú er aðstaða manna mjög ójöfn til þess að reka þessa atvinnu eins og hverja aðra, aðallega eftir efnahag og lánstrausti. Hv. þm. hyggur, að veiði utan landhelgi muni færast í vöxt, ef einkasalan verður tekin upp. Um þetta má deila. Jeg hygg samt, að á því verði engin breyting, þótt einkasalan komi. Fyrsta skilyrðið til þess, að hægt sje að salta síldina utan landhelgi, er það, að tíðarfar sje sæmilegt. En jeg fæ ekki sjeð, að einkasalan geti gert nokkra breytingu á því. Það hefir verið saltað nokkuð utan landhelgi öðru hverju, mikið sum árin, en lítið önnur. Þegar fiskiveiðalöggjöfin var á ferðinni, var því haldið mjög á lofti, að Norðmenn mundu senda hingað flota stórra skipa, hafa flotstöðvar utan landhelgi og salta síldina þar; það væri fult eins auðvelt að verka síldina fyrir utan landhelgi, og engu dýrara. En reynslan hefir orðið önnur. Hún hefir sýnt, að það er stopult og áhættusamt að gera út hingað til lands flotstöðvar frá Noregi, þótt það geti hepnast við og við, þegar tíðarfar er stilt um síldveiðitímann. En á þessu verður engin breyting frá því, sem nú er, þótt einkasalan komi upp; fráleitt lægir hún vind og sjó. Jeg tók eftir því, að hv. 1. þm. Skagf. var að gefa upplýsingar um, hvernig á því hefði staðið, að síldarverksmiðjunni „Ægi“ í Krossanesi var veitt leyfi til að kaupa ótakmarkaða síld af erlendum skipum. Það hefði bygst á því, sagði hann, að búið var að veita henni leyfið, áður en kjötsamningarnir voru gerðir, og að það hefði verið álitið þrengja of mjög kosti hennar, ef við loforðið hefði ekki verið staðið. Jeg hefi hjer í höndum skrá yfir leyfi þau, er verksmiðjunni hafa verið veitt til að kaupa síld af erlendum skipum. Það sýnir sig, að 30. júní 1923 er henni veitt ótakmarkað leyfi til að kaupa bræðslusíld af erlendum skipum um næstu tvö ár. En þegar þau tvö ár voru liðin, árið 1925, er henni aðeins veitt leyfi til að kaupa bræðslusíld af 10 erlendum skipum, og leyfið bundið við það sumar eingöngu. Þá hefir stjórnin haft nægjanlegan kjark til að takmarka leyfið, bæði tímann og skipafjöldann. 11. maí 1926 er verksmiðjunni leyft að kaupa síld til bræðslu af 10 erlendum skipum það sumar, eða jafnt og árið áður. En hinn 30. júní s. á. er svo Ægir farinn að færa sig upp á skaftið; þá er leyfið hækkað upp í 25 skip og tíminn lengdur í tvö ár. Og skömmu síðar, 14. ág. s. á., er Ægi enn veitt leyfi til að kaupa síld af ótakmörkuðum fjölda erlendra skipa út síldveiðitímann það ár. En ein syndin býður annari heim. Árið eftir, 1927, 25. maí, er verksmiðjunni enn veitt nýtt leyfi, þótt fyrri leyfistíminn væri eigi útrunninn. Þá er henni leyft að kaupa síld af erlendum skipum ótakmarkað um næstu tvö ár. Með öðrum orðum, þetta leyfi er rýmra en öll leyfin voru samtals árin 1925 og 1926. Úr því að það gat lánast 1926 að takmarka leyfin við ákveðinn tíma og skipafjölda, þá átti það ekki að vera síður hægt árið 1927. Jeg skal ekki bera brigður á það, að Krossaneshöfðingjarnir hafi sótt það fast að fá þessi leyfi, en fyrv. ráðh., hv. 1. þm. Skagf., bar auðvitað á annað fyrst að líta, þ. e. hag landsmanna. Hann var þá ráðh. Íslands, en eigi þjónn útlendra gróðamanna. Út af skrafi hv.þm. Dal., þessarar höfuðkempu og riddara frjálsrar samkepni, vildi jeg aðeins minna á, að það er ein af höfuðtrúarsetningum samkepnismanna, að hin frjálsa samkepni verði til þess að lækka verð vörunnar, sem seld er. En hvernig fer þá, þegar hinni frjálsu samkepni er beitt við sölu eigin afurða? Hún lækkar auðvitað verðið. Það er sýnt og sannað árs árlega, að einmitt samkepni síldarkaupmanna lækkar verð síldarinnar. Jeg skal taka það fram strax, að mjer dettur ekki í hug, þó að frv. verði samþykt, að ráðin verði til fulls bót á því ástandi, sem síldarverslunin er í nú, eða þeim málum komið í fullgott og varanlegt horf. Þótt við vöndum okkur eins og við getum við lagasmíð þessa, þá mun reynslan sýna, að það er ekki fátt í þessu frv., sem verður að breyta. Jeg fyrir mitt leyti álít, að annað fyrirkomulag en hjer er stungið upp á sje heppilegra. Öll síldarverslun ætti, að mínu áliti, að vera á einni hendi, undir einni yfirstjórn, hvort sem síldin er söltuð, krydduð eða sett í bræðslu. Verksmiðjurnar á að nota til að „regulera“ söltunina. Síðan ætti að jafna verð allrar síldar af sömu gæðum yfir veiðitímann, án tillits til þess, hvort hún er söltuð eða sett í bræðslu, enda er það á valdi síldarstjórnarinnar. Væri þá jafnan auðgert að takmarka söltun, eftir því sem þurfa þætti, án þess að gera mönnum verðlausan eða verðlítinn aflann úr því. Í aflaárum myndi saltað eins og markaðurinn frekast þolir án þess síldin fari niður úr sannvirði, en þá ætti að mega vænta góðs arðs af verksmiðjunum. Þegar lítið aflast, væri lítils arðs að vænta af verksmiðjunum, en þá yrði verð saltsíldar jafnframt hærra og bætti það upp. Jeg treysti ekki síldarútgerðarmönnum til að mynda fjelagsskap um þetta hvorttveggja, svo að í lagi væri. Ríkisrekstur er af þeim ástæðum auk annara heppilegri og eðlilegri, en hitt tel jeg fyrirkomulagsatriði, hvort stofnunin kaupir síldina af útgerðarmönnum eða greiðir þeim söluverð hennar að frádregnum kostnaði, tillögum til sjóða o. s. frv. Mjer er það ljóst, að þessi lausn málsins fæst ekki á Alþingi nú, en ástandið, sem nú er, er alls óviðunandi. Með frv. er nokkur bót á því ráðin, og mun jeg því greiða því atkvæði, þótt jeg telji það langt frá því fullnægjandi. Jeg mun ekki fara út í einstakar brtt. nú. Þær eru margar og flutningsmenn ekki búnir að tala fyrir þeim öllum. En jeg verð þó að fara nokkrum orðum um brtt. mína á þskj. 671. Í frv., 4. gr. 1. lið, er sagt, að framkvæmdarstjórar skuli ákveða, „hvenær hætta skuli söltun og kryddun árlega eða verkun á annan hátt til útflutnings.“ Í 7. gr. er ákveðið, að ef ástæða sje til að óttast of mikla framleiðslu, geti útflutningsnefnd takmarkað hana „og ákveðið fyrirfram, hve mikla síld hver síldarframleiðandi megi verka til útflutnings“. Og í lok greinarinnar segir svo: „Fyrirframákvörðun nefndarinnar um síldarmagn hvers framleiðanda skal ekki vera því til fyrirstöðu, að nefndin slíti allri síldarsöltun, kryddun eða verkun á annan hátt samkvæmt 1. lið 4. gr., er henni þykir nauðsyn til bera, þó sumir hafi þá ekki verkað alla þá síld, er þeir höfðu leyfi til.“ Nú eru síldveiðar, sem kunnugt er, stundaðar með tvennum hætti aðallega, með herpinótum og reknetum. Herpinótaskip fá oft afla sinn á stuttum tíma og geta oft verið búin að fá mestan hluta aflans, þegar reknetabátar eru aðeins rjett byrjaðir að veiða; aftur á móti stunda þeir veiðar lengur fram eftir haustinu og fá oft mikið af sínum afla eftir að herpinótaskipin eru hætt veiðum. Ef ákvæði 7. gr. um að stöðva síldarsöltunina væru látin ganga jafnt yfir herpinótaskip og reknetabáta, þá gætu herpinótaskipin verið búin að fylla tunnufjölda sinn á þeim tíma, er söltun væri slitið, en reknetabátarnir ættu mikið eftir. En það er ranglæti að banna bátunum að fylla tunnufjölda sinn fyrir það eitt, að herpinótaskipin fengu afla sinn svo snemma. Brtt. mín fer fram á, að söltun sje ekki stöðvuð jafnsnemma hjá reknetabátum og herpinótaskipum. Öll sanngirni mælir með þessu. Segjum, að tvö skip væru gerð út, reknetabátur og herpinótaskip; hvort um sig fengi leyfi til að fylla 1000 tunnur. Herpinótaskipið fengi mestan afla sinn snemma á vertíð; það gæti verið búið að fylla tunnufjölda sinn í byrjun ágústmánaðar. En einmitt þá byrjar besti veiðitími reknetabátanna, og nær því alls ekki nokkurri átt að ætla þeim ekki lengri tíma til að fylla sínar 1000 tunnur. Skal jeg svo ekki lengja umr. frekar að sinni.

Jóhann Jósefsson Hv. 2. þm. G.-K. hefir gert grein fyrir nokkrum af þeim brtt., sem minni hl. sjútvn. flytur á þskj. 654. En jeg skal nú gera lítilsháttar grein fyrir þeim till., sem hann nefndi ekki. En áður vil jeg þó þakka hæstv.forsrh. fyrir svör þau, er hann gaf um daginn viðvíkjandi fyrirspurn minni um mótmæli gegn einkasölunni, sem stjórnarráðinu hefðu borist frá Svíaríki. Hann taldi þau ekki þess efnis, að ástæða væri til að taka tillit til þeirra. Mjer hefði fundist viðkunnanlegra, að sjútvn. hefði verið gefinn kostur á að kynna sjer þessi skjöl. Þótt álit hæstv. stjórnar sje að sjálfsögðu mikilsvert, þá hefði það varla spilt, að nefndin hefði fengið að sjá þau, því mál þetta er svo þýðingarmikið, að rjett hefði verið að leggja fyrir nefndina allar þær upplýsingar, sem unt var að veita. Hv. þm. Ísaf. sagði á einum stað í ræðu sinni, að er fiskveiðalöggjöfin var sett, hafi því mjög verið hampað, að Norðmenn mundu setja hjer upp flotstöðvar og reyna að stunda veiðina með þeim, þegar þeir hrektust úr landi. Hv. þm. sagði, að reynslan hefði orðið alt önnur. - Jeg er hjer ekki á sama máli. Mjer virðist reynslan hafa sýnt, að flotstöðvarnar hafi verið starfandi síðan hjer við land. Norðmenn hafa sent hingað heilan flota stærri og smærri skipa og reynt svo að gera sjer aðstöðu sína bærilega. Hafa þeir fiskað í stór skip og gert sig okkur óháða með öllu. Jeg get því ekki fullyrt, að hjer hafi ekki verið settar upp flotstöðvar, heldur þvert á móti. Um hitt kunna að vera skiftar skoðanir, hvort Norðmenn hafi hjer lakari aðstöðu en við; það fer mjög eftir veðráttu. Hv. 2. þm. G.-K. hefir gert grein fyrir höfuðbrtt. minni hl. - 1., 2. og 3. brtt. eru þar veigamestar. Við erum á þeirri skoðun, að rjett sje, að ríkisstjórnin skipi meiri hluta útflutningsnefndar, bæði vegna þess, að þá er meiri trygging fyrir því, að hæfir menn veljist í stöðurnar, og ekki síður vegna þess, að við teljum rjett, að sú stjórn, sem er þess valdandi, að fyrirkomulag þetta er tekið upp, haldi áfram að bera bróðurpartinn af ábyrgðinni, með því að velja meiri hluta útflutningsnefndar. Jeg get ekki neitað því, að jeg hefi heyrt, að stjórnin vilji ekki, að þetta vald sje sett í hennar hendur. Þrátt fyrir það er hún þegar - og flokkur hennar - með fylgi sínu við málið búin að taka á sig ábyrgðina, því að sá þingmeirihluti, sem er við völd, hlýtur að bera ábyrgð á því, hvernig frv. lítur út, þegar það fer út úr þinginu. Við, sem erum í minni hl., getum gert ýmsar brtt., en það er á valdi meiri hl. hvernig um þær fer. Þess vegna fer vel á því, að stjórnin taki eins mikinn þátt í skipun útflutningsnefndar og farið er fram á með brtt. á þskj. 654. Sumir hafa komið fram með þau andmæli, að ekki mætti gera svo lítið úr þinginu, að ætla því að geta ekki kosið nefndina. Það er misskilningur, að lítið sje gert úr þinginu. Vel getur það kosið nefndina, en það er mjög hætt við, að sú kosning verði meira eða minna pólitísk. Stjórnin finnur meira til ábyrgðar, og þess vegna er meiri trygging fyrir því, að valdir sjeu hinir færustu menn, án tillits til pólitískra skoðana, ef stjórninni er alveg sett í sjálfsvald, hverja hún velur. Enda mun stjórnin ávalt hafa það fyrir augum, að öll ábyrgðin hvílir á henni. En þegar ábyrgðin skiftist niður á þrjá eða fleiri þingflokka, er öðru máli að gegna. Hv. þm. mintist á kosningu framkvæmdarstjórnarinnar. Jeg býst við að öllum finnist brtt. okkar minnihlutamanna um það atriði svo sanngjörn, að hún verði samþykt. Það er ef til vill þýðingarmesta atriðið í okkar brtt., að taka hið mikla vald af framkvæmdarstjórninni til þess að stöðva síldarsöltun. Hv. 2. þm. G.-K. hefir skýrt þetta nokkuð, en það mætti lengi um það tala til þess að útskýra fyllilega, hvað það er afskaplega þýðingarmikið atriði, að framkvæmdarstjórnin hafi vald til þess að banna mönnum að halda áfram að salta, þó að hún hafi áður leyft sömu mönnum að salta ákveðinn tunnufjölda. Það er alment viðurkent, að sjálfsagt sje, að stjórn einkasölunnar hlutist til um, hvenær byrjað sje að salta. Og jeg held, að flestir kannist við, að af tvennu illu sje verra, að byrjað sje of fljótt en of seint. Jeg held því, að ekkert sje við því að segja, þó að það ákvæði haldist, að útflutningsnefnd ráði, hvenær byrjað er á söltun. Sama íhlutunarvald hefir líka þann rjett, sem 7. gr. fjallar um, að taka á móti tilkynningum þeirra, sem ætla sjer að salta síld, og hlutast til um það, hvað hver um sig megi verka af síld til útflutnings. Þetta höfum við minnihlutamenn verið að reyna að lagfæra þannig, að íhlutunarvaldið komi sem rjettast niður. Þarna er full heimild fyrir stjórnina til þess að ráða, hvað Pjetur eða Páll fær að salta, og þegar það er athugað, sýnist lítil ástæða til þess, að sama stjórn megi aftur síðar meir - og það jafnvel að fyrirvaralausu - stöðva söltunina og þar með veiðina. Jeg er hræddur um, að mörgum finnist íhlutunin ganga fulllangt, þó að látið sje sitja við tvö hin fyrri stig, að stjórnin ráði því, hvenær byrjað sje að salta og hve mikið sje saltað. Ef ætti að leita að ástæðum fyrir því, að stöðva mætti söltun, þegar nýbyrjaður er veiðitími, eins og til stóð í fyrra í kringum 6. ágúst, þegar mikill fjöldi báta var ekki búinn að fá nema þriðjung veiðinnar, býst jeg við, að svarið verði almennast það, að hætta sje á, að markaðurinn yfirfyllist. En þetta er stundum álitið án þess ástæða sje til. Nú kann ýmsum að þykja ástæða til að ætla, að leyfi til söltunar yrðu veitt svo ríflega, að markaðurinn þyldi það ekki. En jeg geri ráð fyrir, að það verði talið hyggilegast að gefa veiðileyfin frílega, af því að jeg veit, að með síldveiðarnar eins og annan veiðiskap er það svo, að kóngur vill sigla, en byr hlýtur að ráða. Þó að jeg og aðrir menn ætluðum að salta svo og svo mörg þúsund tunnur af síld, er ekki víst, að úr því geti orðið. Þess vegna er nauðsynlegt og rjett að leyfa að veiða freklega það, sem markaðurinn undir venjulegum kringumstæðum þolir. Þó að menn kvarti um hættu af of mikilli söltun, er betra að salta ríflega en of lítið, einkum ef tekið er tillit til þess, að Íslendingar eru að reyna að koma síld sinni á markaðinn í Rússlandi. En þessi stöðvunarhætta gerir það að verkum, að atvinnureksturinn verður ótryggur, og getur jafnvel farið svo, að menn þori ekki að fara norður. En þó að svo fari ekki, eiga menn þetta altaf á hættu, og það getur orðið til þess, að menn keppist við að salta framan af veiðitímanum meira en góðu hófi gegnir, og jafnvel svo, að vöruvöndun yrði ekki eins góð og skyldi. Með bannið yfirvofandi mundu allir keppast við að salta sem mest framan af veiðitímanum. Nú er það vitanlegt, að gæði síldarinnar eru miklum mun lakari fyrri hluta veiðitímans en síðari hlutann, svo að ekki er æskilegt að ýta undir of mikla söltun mjög snemma. Það gæti líka orðið til þess, að menn notuðu ljelegri vöru til söltunar en annars mundi vera, ef þeir þyrftu engan kvíðboga að bera fyrir því, að þeim yrði bannað að salta. Jeg vil endurtaka það, sem hv. 2. þm. G.-K. sagði, að möguleiki væri til þess, að harðdræg og eigingjörn framkvæmdarstjórn hjeldi á hlutunum, sem sjálf hefði hagsmuna að gæta af stöðvun söltunar og hegðaði sjer eftir því. Það væri að vísu hægt að setja í lög, að menn mættu ekki hafa á hendi síldarsöltun, en þeir menn, sem mest tala um hina svokölluðu leppa, ættu best að sjá, að það hefir ekki mikla þýðingu, þó að framkvæmdarstjórunum sje bannað þetta að nafninu til. Þeir gætu hæglega haft leppa. Jeg skal taka það fram, að ákvæði frv. eru - eins og oft á sjer stað um þessháttar hluti - sannarlega nógu mörg í þá átt að draga úr mönnum móð og hefta framleiðsluna og gera hana óaðgengilegri, þó að því sje ekki bætt við, að stöðva menn mitt í atvinnurekstrinum, þegar þeir hafa fengið leyfi til að salta vissan tunnufjölda. Það verður nauðsynlegt í þessu sem öðru - ekki síst einkasölu - að fylgja þeirri reglu, að hið nýja skipulag grípi sem minst inn í einstaklingslífið og verði ekki tilfinnanlegur fjötur á einstaklingunum. Einkasalan þarf að laga sig eftir eðlilegum atvikum, eins og um frjálsa samkepni væri að ræða. Við minnihlutamenn höfum gert brtt. við 4. gr. 3. Þar stendur svo: - „Skal miða greiðslur við meðalverð allrar síldar af sömu tegund og gæðum“. - Þetta þótti okkur ekki nógu skýrt. Það gæti svo farið, að menn hjeldu, að hjer væri átt við meðalverð þeirrar sendingar, sem afskipað væri í hvert skifti. Við viljum því miða við hið árlega meðalverð. Við höfum einnig gert brtt. við 5. gr. a. 5. gr. fjallar um heimild handa framkvæmdarstjórninni til þess að taka lán út á síldina, jafnótt og hún er fullverkuð til útflutnings, og skifta því í rjettum hlutföllum milli síldareigenda, eftir vörumagni. En okkur virðist, að fleira eigi að koma til greina en vörumagn. Vörugæði verða líka að koma til greina. Við höfum því viljað setja í staðinn fyrir „vörumagni“: magni og gæðum þeirrar síldar. 6. gr. frv. er hin margumtalaða heimild um, að til einkasölunnar megi taka til afnota bryggjur eða land, er einstakir menn ráða yfir. Þetta á að gerast af ríkisvaldinu, eftir tillögum einkasölunnar. Það hefir aldrei verið skýrt fyllilega hjer í hv. deild, hvaða nauðsyn beri til að hafa í lögum svo stranga heimild. Það er augljóst, að bryggjueigendur og menn, sem hafa trygt sjer afnot af bryggjum, verða að ganga út í atvinnureksturinn í þeirri von, að þeir geti notað bryggjurnar, en þessi heimild hangir yfir höfði þeim og þeir eiga á hættu, að bryggjurnar verði teknar, að því er virðist fyrirvaralaust. Minni hl. nefndarinnar vill því fella þessa heimild alveg niður. Við viljum gera fjórar breytingar við 7. gr. Sú grein fjallar um vald framkvæmdarstjórnarinnar til að úthluta mönnum leyfi til að salta síld og „kontrollera“, hvað hver framleiðandi megi salta. Menn eiga ekki að geta sagt út í bláinn, að svona mikið ætli þeir að salta, án þess að þeir hafi fært nokkrar líkur til þess, að þeir geti framkvæmt þetta. Minni hl. vill því, að umsækjandi tilgreini nöfn og tölu þeirra báta, er hann hygst að nota til veiðanna. Við álítum sjálfsagt að reyna að tryggja svo sem hægt er, að ekki komi einhver og einhver braskari og fái leyfi og geti þannig bolað þeim burtu, sem verðugri væru. Þetta er því nokkurskonar varnagli við því, að menn safni að sjer leyfum út í bláinn, án þess að þeir hafi gert nokkrar ráðstafanir til þess að geta aflað síldarinnar. Afleiðingar af þessu eru hinir liðir brtt. Við gerum ráð fyrir, að nefndin megi takmarka leyfi þau, er hún veitir, við skipafjölda, ef hún sjer fram á, að framleiðslan muni verða of mikil. Hinsvegar ætlumst við til, að reknetabátar megi salta meira hlutfallslega en herpinótaskip. Ástæðan til þess er sú sama og fram kom í brtt.hv.þm. Ísaf. C-liður brtt. er þess efnis, að framkvæmdarstjórn - einkasölunnar megi, ef henni finst við þurfa, takmarka fyrirfram söltun hvers einstaklings, og skuli hún þá hafa til hliðsjónar aðstöðu framleiðandans til framleiðslunnar, svo sem skipakost og bryggju, framleiðslumagn hans undanfarin ár, vöruvöndun og skilsemi. Það hefir mikla þýðingu í þessum atvinnurekstri, eins og öllum öðrum atvinnurekstri, að menn temji sjer vöruvöndun og skilsemi. Minni hl. hefir því viljað láta taka tillit til þess, ásamt því, hvernig umsækjandi hefir að öðru leyti rekið atvinnureksturinn á undanförnum tíma. Síðasti liður brtt. er um það, að síðasta málsgrein 7. gr. falli burt. Það er bein afleiðing af því, að framkvæmdarstjórnin geti ekki stöðvað söltun. Við 8. gr. viljum við gera þá breytingu, að hinir fyrirhuguðu sjóðir, varasjóður og markaðsleitarsjóður, skuli fá ½% af andvirði seldrar síldar, í stað þess að í frv. stendur ¼%. Okkur virtist, að meðal annara galla á frv. - sem aldrei verða upp rættir með öllu - væri sá sjerlega áberandi, einkum þegar borið er saman við heimildarlögin frá 1926, hve lítil áhersla er lögð á það, að leita nýrra markaða. Það er ekki hægt að sjá á frv., að neitt eigi að ganga til þess, nema markaðsleitarsjóður, sem fær ¼% af andvirði seldrar síldar. Þetta þótti okkur minnihlutamönnum alt of lítið, því að það er mjög mikilsvert atriði í sambandi við síldveiðar, að ekki verði látið undir höfuð leggjast að gera það, sem hægt er, til að afla nýrra markaða. Lokabrtt. minni hl. er sú, að lögin öðlist gildi 1. jan. 1929; með öðrum orðum, að lögin komi ekki til framkvæmda fyr en næsta ár. Sú breyting er í samræmi við það, sem áður hefir verið haldið fram og mikill meiri hluti síldarútvegsmanna um alt land hefir látið opinberlega í ljós. Sú skoðun grípur um sig, að það sje of mikil áhætta að demba einkasölunni á í sumar, áður en hugmyndin um síldarbræðslustöð kemst í framkvæmd. Því höfum við lagt til, að lögin öðlist ekki gildi fyr en næsta ár. Það er til þess að taka allan ugg frá útvegsmönnum í þessu efni, sem er svo rótgróinn, að bátar, sem stunduðu reknetaveiðar síðastliðið sumar, munu ekki treystast norður til síldveiða að öðrum kosti í sumar komandi. Jeg ætla ekki að fara út í brtt. einstakra manna fyr en síðar, ef tækifæri gefst.

Magnús Guðmundsson Jeg held, að hv.þm. Ísaf. hafi ekki heyrt skýringar mínar á þeirri heimild, er verksmiðjan Ægir fjekk. Eins og tekið hefir verið fram, þá hafði verksmiðjan áður ótakmarkaða heimild. Það olli því mikilli óánægju hjá verksmiðjunni, þegar heimild þessi var takmörkuð af mjer. Var vísað til norsku samninganna, þar sem talað er um vinsamlega skýringu þeim til handa á fiskiveiðalöggjöfinni. Því var haldið fram, að það væri óvinsamleg skýring á henni, þegar leyfið var þrengt frá því, sem áður hafði verið. Eftir þessu hefir hv.þm. Ísaf. ekki tekið. En ef hv.þm. hefði kynt sjer þau plögg um þetta, sem til eru í stjórnarráðinu, þá hefði hann sjeð, hve mikið stapp varð um þetta mál og að ekki var látið undan fyr en utanríkismálaráðuneytið norska hafði beitt sjer fyrir þessu máli. Vildi þá fyrverandi stjórn ekki taka á sig þá ábyrgð, er leitt hefði af því, ef samningsrof hefðu verið talin af okkar hálfu gagnvart Norðmönnum.

Bernharð Stefánsson Eins og hv.þdm. muna, þá flutti jeg brtt. við 2. umr. þessa máls, er fór í þá átt að heimila innlendum verksmiðjum sölu til útlanda á síld, er lögð hefði verir í olíu eða krydd í dósum. Þessi till. var samþykt. - Jeg færði þá rök að því, að þær almennu ástæður, sem mæltu með einkasölu á saltaðri síld, ættu ekki við þetta. Jeg verð að álíta, að hv.þm. hafi fallist á þau rök, er jeg færði fyrir þessu, þar sem þeir samþyktu brtt. mína. Jeg get því verið ánægður með þau úrslit, þar sem jeg tel, að sú breyting hafi verið til bóta. En jeg tel þó, að fullskamt hafi verið gengið með þeirri till., og hefi því leyft mjer að bera fram aðra brtt., sem er á þskj. 623 og gerir þessa undanþágu nokkuð víðtækari, þannig, að undanþágan taki yfir beinlausa síld, þótt út sje flutt í stærri ílátum en dósum. Mjer er kunnugt um það, að það er ein verksmiðja, sem verkar síldina svo og hefir flutt hana út í töluvert stórum ílátum. En þessi vara hefði ekki komist undir ákvæði þeirrar till., sem samþ. var við 2. umr. - Það er alveg hið sama, sem mælir með þessari till. og hinni, og sje jeg því ekki þörf á að endurtaka það nú, og það því síður, sem hv.frsm. meiri hl. sjútvn. telur sig geta fallist á þessa brtt. Og eins og jeg tók fram við 2. umr. þessa máls, þá álít jeg, að þegar engin þörf er á, þá eigi ekki að hindra framtakssemi manna um að reyna nýjar leiðir, með því að leggja bönd á þá. Við 2. umr. þessa máls tók jeg aftur eina brtt., er jeg átti þá, til 3. umr. Var hún þess efnis, að framkvæmdarstjórarnir megi ekki reka síldarútveg eða síldarsöltun. Jeg færði þá rök fyrir því, hvers vegna jeg flutti þessa till., en þótti þó rjett að taka hana til nánari athugunar, og tók hana þess vegna aftur þá. En niðurstaðan af þeirri athugun hefir orðið sú, að rjett sje, að þessi till. komi undir atkv.þdm. En þar sem jeg tók fram ástæðurnar fyrir henni um daginn, skal jeg ekki lengja umr. með því að endurtaka þær nú. Hv. frsm. meiri hl. vjek nokkuð að því, er jeg sagði við 2. umr. - Það var þá fyrst út af þeirri till. minni, að síldareinkasalan ætti heimili og varnarþing á Siglufirði. Það er að vísu ekki þörf að ræða þetta nú, þar sem búið er að fella þessa till. mína, og getur hún því ekki komið til atkv. aftur. En undarlega vjek því við, þar sem hv.frsm. sagði, að öllum nema mjer hefði þótt rjettara að hafa stjórn einkasölunnar á Akureyri. Þetta getur tæplega verið rjett, því 8 þm. greiddu þó atkv. með till. Þá nefndi hv.frsm. það sem ástæðu fyrir því, að heimili einkasölunnar væri betur sett á Akureyri, að þar væri aðgangur að lánsstofnunum, en ekki á Siglufirði. Það er rjett, eins og nú er. En ef einkasalan kemst á fót á annað borð, þá hlýtur aðalstarfsemin að fara fram á Siglufirði. Verður þá óhjákvæmilegt að eiga aðgang að starfsfje þar. Úr því verður að bæta með því að setja þar upp lánsstofnanir. Enda býst jeg ekki við, að hjá því verði komist, að Landsbankinn setji þar upp útibú til að greiða fyrir viðskiftunum. Mun það reynast óhjákvæmilegt vegna síldareinkasölunnar, og eins þótt heimilið sje á Akureyri. Þá sagði hv.frsm. meiri hl., að leiðir væru greiðari til Akureyrar en Siglufjarðar. Hjer er nú ekki um annað en sjóleiðir að ræða, og sje jeg ekki, að þær sjeu að neinum mun erfiðari til Siglufjarðar en Akureyrar. Skipin, sem flytja fólkið hjeðan norður, koma öll við á Siglufirði. Jeg sje því ekki, að samgöngurnar þangað sjeu neinum erfiðleikum bundnar. Þá var hið þriðja, er hv.frsm. nefndi, að símasamband væri erfiðara á Siglufirði en Akureyri. Um þetta er alveg það sama að segja og um bankaviðskiftin. Úr hvorutveggja þarf að bæta, ef einkasalan á að geta þrifist, og eins þótt heimilið sje ekki þar. Þá fór sami hv.þm. að afsaka það, að að því leyti, sem hann hefði talað um leppa, þá hefði það verið af því, að aðrir þm. hefðu notað það orð og þótt það eiga við. Þetta er nú misskilningur hv.þm. hvað mína ræðu snertir. Jeg hefi að vísu ekkert á móti því, að þeir menn sjeu kallaðir leppar, sem eiga það nafn skilið. En það, sem jeg sjerstaklega mótmælti, var, að hann talaði með almennum orðum um leppana að norðan. Jeg skal skilgreina nánar, hvað jeg á við. Jeg get t. d. alls ekki gengið inn á það, að allir sjeu leppar, sem eru á móti einkasölunni, þótt þeir hafi þessa skoðun á málinu. Jeg held, að hv. 1. þm. Reykv. hafi líka misskilið mig á þessu sviði. Hann sagði, að jeg hefði neitað, að leppar væru til, og átti það í hans augum að vera nokkurskonar rothögg á einkasöluna. En mjer datt ekki í hug að neita því, að leppar væru til, þótt jeg hinsvegar neiti því, að allir útgerðarmenn á Siglufirði sjeu leppar, eins og sumir virðast álíta. Hv. þm. Vestm. beindi nokkrum orðum til mín, en þar sem sá hv.þm. er nú ekki viðstaddur, mun jeg að mestu leyti sleppa að svara honum. Hv. þm. talaði um, að mjer hefði láðst að geta um skeyti, er jeg hefði fengið. - Jeg veit nú satt að segja ekki, hvað hv.þm. varðar um þau skeyti, er jeg fæ. Jeg ætla aðeins út af þessu að lýsa því yfir, að jeg hefi engin skeyti fengið, sem jeg tel skyldu mína að skýra frá hjer. Jeg hefi auðvitað fengið mörg skeyti, en jeg lít á þau sem einkaskeyti, sem mjer sje alls ekki skylt að skýra hv.þm. Vestm. eða öðrum frá. Jeg hefi enn ekki talað um málið alment, en aðeins út frá mínum till. Jeg ætla þó ekki heldur nú að tala um frjálsa verslun yfirleitt eða annað slíkt. En jeg vil taka það fram, að jeg lít ekki svo á, að hjer sje verið að taka upp einkasölu, sem ekki hafi verið áður. Nú eru í gildi lög frá 1926 um að veita fjelagi einstakra manna rjett til að hafa á hendi einkasölu á síld, og þá er aðeins um það að ræða, hvort við eigum áð láta þetta haldast eða að taka upp hitt skipulagið, sem hjer liggur fyrir, að ríkið hafi á hendi söluna. Jeg var á móti lögunum frá 1926, og þó að jeg greiði nú atkv. með þessu frv., þá er alls ekki þar með sagt, að jeg mundi hafa gert það, ef hin lögin hefðu ekki verið komin á undan, svo að einkasala er í lögum hvort sem er. Tel jeg þetta frv. aðgengilegra en lögin frá 1926.

Pjetur Ottesen Við 2. umr. talaði jeg nokkuð alment um þessi síldarmál, sem nú liggja fyrir þinginu. Jeg gerði þá grein fyrir því, að þótt jeg væri fylgjandi frjálsri verslun yfirleitt, þá mundi jeg geta fallist á að gera tilraun í þá átt, sem hjer er farið fram á. Þó því aðeins, að gerðar væru á frv. þær breytingar, sem jeg taldi óhjákvæmilegar. Jeg skal þá minnast á brtt. þær, sem jeg hefi leyft mjer að bera fram, og um leið brtt. frá hv. minni hl. sjútvn. Fyrsta brtt. mín er við 2. gr., og skal jeg um leið og jeg tala um þessa till. geta um brtt. minni hl. sjútvn. við sömu grein. Þessar till. lúta báðar að því að breyta kjörinu í stjórn þessa fyrirtækis. Í stað þess, að eftir frv. eins og það nú er er ætlast til þess, að þingið kjósi 3 menn í útflutningsnefndina, leggur minni hl. til, að atvmrh. skipi þá, og í stað þess, að hinir tveir sjeu kosnir af Verkalýðssambandi Norðurlands og útgerðarmönnum nyrðra, sjeu þeir valdir af útvegsmönnum um land alt. Með þessu fyrirkomulagi er þó alls ekki útilokað, að kosning eða skipun útflutningsnefndarinnar verði pólitísk. En hinsvegar má halda því fram, að ef stjórnin útnefndi mennina, þá bæri hún líka ábyrgðina og væri ein um þá hitu. Eftir því, sem jeg hefi komist næst, tel jeg öldungis vonlaust um, að hægt sje að koma fram slíkri breytingu á skipun nefndarinnar sem hjer er um að ræða. Jeg er þess fullviss, að hinn ráðandi þingmeirihluti gengur ekki inn á hana. Þess vegna hefi jeg talið öldungis vonlaust um að bera fram brtt., sem gengju í þá átt að útiloka það, að valið á mönnum í stjórnina yrði pólitískt. Þess vegna hefi jeg ekki gengið lengra í mínum tillögum um þetta en að koma fram breytingu á þátttöku síldarútvegsmanna í vali á einum manni í stjórnina. Jeg sje nú ekki betur en að þetta sje sjálfsagður hlutur, svo framarlega sem þingið vill veita útvegsmönnum íhlutun um þetta, að tekið sje jafnt tillit til þeirra allra. Jeg hefi því borið fram brtt. í þá átt, að þetta sje ekki bundið við Norðurland eingöngu, heldur sje maðurinn kosinn af útvegsmönnum af öllu landi. Þá hefi jeg leyft mjer að bera fram brtt. við 4. gr., um að aftan við 2. málslið bætist: alt samkvæmt þar að lútandi reglugerð, sbr. 14. gr., um síldarmat. Jeg mintist á það við 2. umr., að mjer þótti ekki koma nógu skýrt fram sambandið milli þessara ákvæða og ákvæða 14. gr. um reglugerð um þetta. Skal jeg gera nánari grein fyrir þessu síðar. Þá er 3. brtt., við 4. gr. 4. lið, um að heimila framkvæmdarstjórum einkasölunnar að gera ráðstafanir um nýjar aðferðir í verkun og opnun nýrra markaða. Það kemur ekki nógu skýrt fram í frv., hvort stjórn einkasölunnar hefir ótakmarkaða heimild í þessu efni eða væri bundin við ákvæðin um það að mega ekki verja nema af andvirði síldarinnar. Þar sem mjer hefir skilist, að nefndin ætti að vera bundin við 8. gr. um þetta, og vil jeg því bæta við: sbr. 8. gr. Þá er næst 4. brtt. mín, við 6. gr. - Það hefir verið drepið á það bæði af hv. 2. þm. Eyf. við 2. umr. og mjer, að hætt gæti verið við, að ákvæðum þessarar greinar yrði beitt nokkuð harkalega, þar sem heimilað er að taka á leigu bryggjur án þess að samkomulag fáist við aðilja. Jeg hefi áður bent á, að þetta getur komið sjer illa, einkum þegar svo stendur á, að menn hafa þegar gert ráðstafanir í sambandi við væntanlegan atvinnurekstur. Hinsvegar skilst mjer, að ekki sje full ástæða til að gera ráð fyrir þessu, að einkasalan þurfi að taka á leigu bryggjur til að verka síldina. Slíkt liggur utan við hennar verksvið. Jeg álít því nóg, að einkasölunni sje heimilað að gera samninga um þetta til eins árs í senn. Þá er 5. brtt., við 8. gr. Hún gengur í þá átt að hækka um helming tillagið til markaösleita. Eftir frv. má ekki verja nema ½%, sem skiftist jafnt milli varasjóðs og markaðsleitarsjóðs. Mjer þykir þetta of lítið, og hefi jeg því borið fram þessa brtt. um, að til varasjóðs renni 1/4%, en til markaðsleitarsjóðs ¾%. Eftir áætlun skilst mjer, að þetta 1% getið numið um 60 þús. kr., og verður þá eftir minni till. hlutur varasjóðs 15 þús., en markaðsleitarsjóðs 45 þús. krónur, og fyrir það fje finst mjer, að mætti vinna allmikið að útvegun nýrra markaða. Mjer finst líka, að ekki megi ganga framhjá að leggja áherslu á þetta, með því að það hefir verið talinn einn höfuðkostur þessa fyrirkomulags, að með því ættu að fást betri tök á þessu. Þá er 6. brtt. mín, við 11. gr., um að fyrir orðin „eftir 8. gr.“ komi: sbr. 4, gr. 3.–8. gr, á aðeins við það fje, sem lagt er í sjóð, en þar eru engin ákvæði um að greiða kostnað við starfrækslu einkasölunnar. Hinsvegar er í 4. grein talað um þetta, og tel jeg sjálfsagt að setja 11. gr. í samband við þau ákvæði. Það virðast nú allar líkur til, að þetta frv. verði samþ. og komi til framkvæmda, og finst mjer þá rjett að reyna um leið að koma fram endurbótum á síldarmatinu. Jeg mintist á það áðan í sambandi við 2. brtt. mína á þskj. 657, að mjer finst það ekki koma nógu skýrt fram í frv., að sjeð sje fyrir tryggu mati. Þess vegna hefi jeg nú flutt brtt. um, að atvinnumálaráðuneytið setji reglugerð um matið, eftir till. framkvæmdarstjórnar, og sje hún samþ. af útflutningsnefnd. Jeg hefi nú aflað mjer nokkurra upplýsinga um það, hvaða þýðingu það mundi hafa, að matinu væri breytt, og vildi jeg um leið og jeg skýri frá þeim gjarnan gefa deildinni svolitla hugmynd um, hvernig þetta gengur fyrir sig nú í raun og veru. Þegar skip kemur að landi, fara matsmenn um borð og taka á nokkrum efstu síldunum og ákveða, hvort farmurinn sje söltunarfær eða ekki. Síðan er síldinni ekið upp á söltunarstaðinn og þar er hún „kverkuð“ og söltuð. Það fer svo eftir atvikum, hve hve lengi hún er geymd, þangað til hún er flutt út, og vill þá oft verða nokkur misbrestur á, að henni sje vel við haldið. Þegar svo síldin kemur á markaðsstaðinn, verður að vonum nokkuð misbrestasamt um útlit hennar. Það má eftir þessu gera ráð fyrir, að það geti valdið miklu um sölu síldarinnar á erlendum markaði, að þessa sje vel gætt, að matið sje í góðu lagi. En aðal-aðfinslan í markaðslöndunum er þó miklu frekar önnur en þessi. Einkum þær, að síldin sje of mögur fyrir markaðinn og að stór og smá síld sje í sömu tunnum, auk þess að hún sje misjöfn að gæðum að öðru leyti. Svíar vilja helst feita og stóra síld; sjerstaklega kvarta þeir undan því, að síldin sje misjafnlega stór í tunnunum. Það eru þó til hjeruð í Svíþjóð, sem ekki leggja mikla áherslu á að fá stóra síld, ef þeir fá smáa, og er það meðfram vegna verðsins. En yfirleitt eru þær kröfur gerðar, að síldin sje stór og feit. Nú er að athuga í sambandi við þetta, hvort ekki sjesjálfsagt að bæta úr þessum ágöllum á síldarmatinu í samræmi við kröfur kaupenda, eins og gert er við kjöt og saltfisk. En það verður ekki gert nema með því að flokka Síldina til söltunar, því að þegar síldin er seld til stórkaupmanna, þá hafa þeir enga hugmynd um, hvernig hún er, fyr en farið er að selja hana aftur, og skýrast kemur það í ljós, þegar til smásalanna kemur og hún er seld í stykkjatali. En jafnvel smásalarnir renna blint í sjóinn um það, hvernig vöru er um að ræða. Með því að gefa yfirlit yfir það, hve smásalaálagning er gífurleg í Svíþjóð, er best hægt að sjá, hvaða augum er litið á flokkun og gæði síldarinnar. Mjer er sagt, að vanaleg smásalaálagning í Svíþjóð sje 40–60%, og er það gífurlega mikil álagning á matvöru. Þetta á rót sína að rekja til þess, hve litla tryggingu smákaupmenn hafa fyrir gæðum síldar innar, er þeir kaupa hana, og hve áhætta þeirra er þar af leiðandi mikil. Í þeirri síld, sem stórkaupmenn selja þeim sem góða og gilda vöru, fá þeir einnig úrgangssíld, og hana verða þeir auðvitað að selja miklu lægra verði, og þess vegna verða þeir að leggja á síldina í samræmi við það, hve litla tryggingu þeir hafa fyrir gæðum. Og eftir þeim upplýsingum, sem jeg hefi fengið, þá nemur þetta um 20–30% af verði síldarinnar, og þegar miðað er við útflutningsverð síldar, sem er 4–6 miljón krónur, þá má sjá, að hjer er ekki um neina smámuni að ræða. Þetta fyrirkomulag á matinu, sem nú er, virðist því ekki vera nein trygging fyrir gæðum. Það mætti líkja núverandi ástandi síldarmatsins við það, að saltfiskurinn væri seldur til Spánar eins og hann kemur fyrir úr skipinu, án þess að flokka hann nokkuð, og er hætt við, að verðið mundi þá falla mikið, vegna þess að engin trygging væri þá fyrir gæðum. Skotar hafa allra þjóða lengst fengist við síldarverslun, og þeir hafa náð svo mikilli festu í síldarmat sitt, að þeir hafa ákveðið merki fyrir hvern flokk, og geta kaupendur altaf verið vissir um, að þeir fái þá vöru, sem merkið sýnir. Þetta er það mark, sem menn verða að keppa að, því að það, að örugglega sje gengið frá síldarmatinu, á ekki lítinn þátt í því að tryggja verð síldarinnar. Enda eru ekki líkt því eins miklar sveiflur á verði skosku síldarinnar og á sjer stað um þá íslensku. Það er ekki hægt að sjá, að hjer sje gert nokkuð til þess að kynna síldarmatsmönnum kröfur neytenda, eins og gert hefir verið með fiskimatsmenn, þótt í litlum mæli sje. Þeir hafa þó átt kost á að fara til markaðslandanna, en engu slíku er til að dreifa um síldarmatsmenn. Það má segja, að það verði erfitt í framkvæmdinni að koma slíkri flokkun á. En þegar að því er gætt, að hjer er verið að koma orði á gæði þessarar vöru, þá er það miklu meira virði en að veiða mikið, því að hin mikla veiði hefir oft orðið okkur hrein hermdargjöf, þar sem tjónið hefir oft orðið því meira, því meira sem veiðst hefir. Þetta er herfilegt ástand, og hygg jeg, að best verði komið í veg fyrir það framvegis með því að tryggja það, að markaðurinn verði ekki offyltur og með því að koma betra mati á en nú er. Og ef búast má við nokkrum árangri af þeim tilraunum, sem hjer á að gera, þá held jeg, að hann náist helst á þennan hátt. Jeg held, að úr því að þingið ætlar ekki að afgreiða það frv. um síldarmat, sem lagt var hjer fram í þingbyrjun, þá sje rjett að samþykkja þétta frv. Og það verður að leggja megináherslu á að flokka síldina eftir stærð og gæðum, en þau fara fyrst og fremst eftir fitu síldarinnar. Nú er borin fram brtt. frá minni hl. sjútvn., sem fer í þá átt að kippa úr frv. ákvæðinu um, að heimilt sje að stöðva söltun, þegar sýnt er, að markaðurinn taki ekki við meiri síld, svo að ekki hljótist verðfall af. Það eru vitanlega fleiri ákvæði í frv., sem miða að því að takmarka söltun. Fyrst og fremst það, að ekki má byrja að salta fyr en á ákveðnum tíma, og í öðru lagi, að framkvæmdarstjórn má ákveða, hve mikið má salta. Það hefir raunar verið talað um það líka að leggja til grundvallar, hve mikið megi salta af hverju skipi. En mjer skilst, að það sje alls ekki full trygging fyrir því, að markaðinum sje ekki ofboðið, því að þótt menn viti nokkuð um það, hve markaðurinn í Svíþjóð þolir mikið án þess að verðfall hljótist af, þá er annað atriði, sem kemur til greina, og það er samkepni Norðmanna á þessum markaði. Það er nauðsynlegt fyrir okkur að fylgjast með því, hvernig Norðmönnum gengur að fiska fyrir utan landhelgina, og verðum við að haga okkar síldveiðum nokkuð eftir því. Ef þeim gengur vel, þá verðum við að draga úr okkar söltun, en ef þeim gengur illa, þá getum við saltað því meira. Því verður að vera hægt að draga úr söltuninni, en það verður ekki hægt á annan hátt en þann, að framkvæmdarstjórnin skerist í leikinn, en hinsvegar getur stundum verið fullkomlega heppilegt að auka söltunina nokkuð. Og þegar tillit er tekið til þess, að ofsöltun hefir oft verið höfuðástæðan til þess mikla tjóns, sem við höfum beðið, þá virðist mikið dregið úr tilgangi þessa frv., ef stöðvunarheimildin er feld úr því. Það var viðurkent 1926, að nauðsynlegt væri að takmarka síldarsöltunina, og jeg býst við, að það frv. hefði ekki náð fram að ganga, ef slíkt ákvæði hefði ekki verið í því; en síðan er aðstaðan alveg óbreytt. En þó að ef til vill hafi ekki verið nógu tryggilega frá þessu ákvæði gengið í því frv., þá er það vitanlegt, að það frv. náði alls ekki yfir öll þau vandkvæði, sem eru á þessu máli. Minni hl. sjútvn. hefir annars fært fram ýmisleg rök fyrir því að kippa þessu stöðvunarákvæði burt úr frv. Meðal annars var því haldið fram, að ákvæðið væri varhugavert í sambandi við það, að framkvæmdarstjórarnir mættu sjálfir hafa síldarsöltun með höndum, og væri því mjög mikil freisting fyrir þá að ná mjög mikilli síld á sínar hendur, takmarka síðan söltunina og gera sjer þetta þannig að auðsuppsprettu. Hv. 2. þm. G.-K. sagði meira að segja, að það væri í lófa lagið að auðgast á þessu um nokkur hundruð þúsund krónur. Jeg skal ekki segja um það, hvort þetta er hugsanlegur möguleiki, en það er vitanlegt, að þegar þessir menn verða valdir, þá verður að gera það með það fyrir augum, að þeir vinni að heill allra þeirra, sem hlut eiga að máli, bæði útgerðarmanna og síldarsölumanna. Jeg vil því ekki gera ráð fyrir því fyrirfram, að þeir notuðu sjer aðstöðu sína þannig. En hinsvegar virðast mjer svo miklir hagsmunir fyrir heildina á bak við það, að þeir hafi þessa heimild, að ekki sje gerlegt að skerða hana. Mjer finst það líka liggja á bak við hjá hv. minni hl. sjútvn., að minsta kosti kom það nokkuð skýrt fram hjá hv.þm. Vestm., að honum er töluvert á móti skapi að setja takmarkanir á síldarsöluna. Mjer virtist honum vaxa meira í augum þær hömlur, sem settar eru á einstaklinginn, heldur en það tjón, sem hagsmunir fjöldans kunna að bíða við það, að engar takmarkanir verði settar. En jeg verð að líta frekar á heill þjóðarheildarinnar en þótt einhver einstaklingur yrði fyrir hömlum. Hv. þm. Vestm. sagði, að af tvennu illu væri betra að salta of mikið en að takmarka rjett einstaklingsins. En hjer verður að athuga, að þegar búið er að salta nóg við hæfi markaðsins, þá getur jafnvel lítil viðbót orðið til þess að lækka verðið fyrir öllum, og er mjer fyllilega ljóst, hvílík hætta getur stafað af því. Hv. þm. Vestm. sagði, að allar slíkar ráðstafanir drægju móð úr mönnum. Jeg fyrir mitt leyti held, að það sje ekki heppilegt, að það opinbera setji hömlur á athafnafrelsi manna, en í þessu sambandi sje jeg enga hættu við það, að nokkuð sje slegið á þann mikla ákafa, sem menn virðast hafa til þess að salta síld, og getur stórspilt verðinu og orðið öllum til tjóns. Þá hefir minni hl. sjútvn. borið fram brtt. þess efnis, að einkasalan komi ekki til framkvæmda fyr en á árinu 1929, þannig, að engin einkasala verði á þessu sumri, og bera þeir því við, að hún muni ekki ná tilgangi sínum fyr en verksmiðja komist upp. En jeg vil benda þessum hv.þm., sem studdu síldarsamlagslögin frá 1926, á það, að þá lágu ekki fyrir neinar tillögur um verksmiðjur í sambandi við síldarsöluna, svo að engin breyting hefir að þessu leyti orðið síðan 1926. Mjer virðist því þessi ástæða þeirra mjög ljett á metunum. Að lokuð get jeg lýst yfir því, að ef þær breytingar verða samþ., sem jeg tel nauðsynlegt að gera á frv., þá mun jeg greiða atkvæði með því út úr deildinni, og er það algerlega í samræmi við afstöðu mína til laganna frá 1926, eftir að inn í þau var sett ákvæði um það, að takmarka mætti síldarsöltun. Munurinn á þessu er í sjálfu sjer enginn annar en sá, að stjórnin er öðruvísi skipuð samkvæmt þessu frv., en bæði lögin frá 1926 og þetta frv. stefna annars að nákvæmlega sama marki. En aðalmunurinn er sá, að það hefir enginn árangur orðið af lagasetningunni frá 1926, því að hún hefir aldrei komist til framkvæmda; en ef þetta frv. verður samþykt, þá kemst það vitanlega til framkvæmda á þeim tíma, sem þau ákvæði frv. mæla fyrir um.

Gunnar Sigurðsson * Jeg á hjer tvær brtt., aðra á þskj. 655, sem fer í þá átt, að þrír af þessum nefndarmönnum, sem fyrirhugað er í frv., að skuli kosnir til þriggja ára, skuli kosn-ir til eins árs. Jeg vænti þess, að hv. deildarmenn geti fallist á þessa brtt., því að fyrir mjer er hún alveg sjálfsögð. Jeg veit, að engum manni dettur í hug að ráða sjer formann til þriggja ára í senn, sjerstaklega ef um slíka óvissu er að ræða sem hjer. Jeg þykist ekki þurfa að rökstyðja þetta frekar, en það skal tekið fram, að jeg hefi flutt þetta sem brtt. við brtt.hv. minni hl. á þskj. 654, en þar sem komið getur fyrir, að þær falli, þá hefi jeg flutt aðra brtt. á þskj. 677, og er þessi brtt. þar komin inn í 2. gr. Þá er önnur breyting, sem jeg fer fram á, sem sje sú, að í stað þess, að annar nefndarmannanna sje kosinn af Útgerðarmannafjelagi Siglufjarðar og Útgerðarmannafjelagi Akureyrar, þá sje sá maðurinn kosinn af öllum útgerðarmönnum, hvort sem þeir eru á Norðurlandi eða Suðurlandi, sem síldveiði hafa stundað árið áður en kosning fer fram. Þetta er sjálfsagt frá mínu sjónarmiði, vegna þess að mestur hluti síldarútgerðarmanna er annarsstaðar að af landinu en frá þessum tveim stöðum. Það mun láta nærri, sem mjer hefir verið sagt af sjerfróðum manni, að frá þessum stöðum sje aðeins 1/6 hluti af gufuskipum, sem síldveiði stunda, og 2/5 af öllum mótorbátum; hitt er af Suðurlandi, svo að það er að mínu áliti sjálfsögð sanngirniskrafa, að þessu sje svo hagað sem jeg hefi lagt til. Þá er ein smávegis breyting. Það hafði fallið úr í prentuninni setningin: „í fyrsta sinn á Alþingi 1928“, og er þeirri setningu bætt inn í brtt. þar, sem hún er prentuð upp. En breytingin, sem jeg ætlaði að minnast á, er það, að í staðinn fyrir að nefndin á að hafa aðsetur sitt fyrir norðan frá miðjum júní, þá verður það eftir minni till. frá 1. júlí. Sjerfróðir menn hafa sagt mjer, að þetta væri nógu langur fyrirvari, þar sem síldarsöltun byrjar ekki fyr en 25. júlí. En ef þetta væri of stuttur tími, þá er innan handar fyrir mennina að koma fyr. Þá hefi jeg tekið upp brtt. við uppprentun till., um að kosningin skuli fara fram eftir reglum, sem atvinnumálaráðuneytið setur. Tel jeg það eiga heima í þessari grein, og tel jeg þetta ákvæði vera til bóta, og mun jeg svo ekki ræða málið frekar í heild sinni; aðeins skal jeg taka það fram, að það er sjerstaklega eitt í brtt.hv.þm. Borgf., sem flestar eru til bóta og sem jeg legg mikla áherslu á, sem sje það, að leggja ¾% í varasjóð til markaðsleita. Það er nú svo, að jeg er viss um það, að Íslendingar hafa ekki á undanförnum árum athugað það nógu rækilega að leita nýrra markaða og leggja meira til þess af hvaða afurðum landsins sem er, en þeir menn, sem unnið hafa að því starfi, eiga miklar þakkir skildar fyrir það, því að það er þarft verk að vekja at- hygli annara þjóða á okkar góðu vörum, sem lítið eru þektar, og þá sjerstaklega síldin. Jeg talaði einu inni við Skota, sem þekti vel síldina okkar, og sagði hann, að hún myndi, þegar tímar líða, verða heimsvara, vegna þess hve feit hún væri. Jeg vona því, að þessi brtt.hv.þm. Borgf. verði samþykt. *Ræðuhandr. óyfirlesið.

Frsm. minni hl. (Ólafur Thors) Síðan jeg talaði, hafa ekki komið fram veruleg andmæli gegn minni fyrri ræðu, önnur en þau, sem meðnefndarmaður minn, hv.þm. Vestm., svaraði í sinni löngu ræðu. Jeg vil þó aðallega víkja nokkrum orðum að hv.þm. Borgf., sem flutti hjer allítarlega ræðu um málið. Þó mun jeg leiða hjá mjer að minnast á það, sem hv.þm. drap á, nema nokkur fá höfuðatriði, sem okkur ber á milli. Hv. þm. lagðist á móti brtt. minni hl. sjútvn., þeim, er að því hnigu að nema úr frv. heimild framkvæmdarstjóra einkasölunnar til að banna söltun síldar á ákveðnum degi á meðan veiði stendur yfir. Hv. þm. sagði slíkt bann vera lögfest árið 1926, og þá talið vera höfuðkostur þeirra laga. Jeg mótmæli því eindregið, að þetta hafi þá verið nokkurt aðalatriði, og fyrir hönd flutningsmanna frv. get jeg fullvissað hv.þm. um, að það var frekar talið sem neyðarúrræði heldur en sem höfuðkostur frv. Hv. þm. gat um það, sem og er rjett, að sá er munur á því frv., sem nú liggur fyrir, og lögunum frá 1926, að samkvæmt lögunum eru ekki gerðar neinar ráðstafanir til þess, að það yrði fyrirfram trygt, að söltun keyrði ekki úr hófi, en aftur á móti eru eftir frv., sem hjer liggur fyrir, komnar fram víðtækar ráðstafanir til að gera það, en einmitt þess vegna skil jeg ekki, hver nauður getur rekið til hins, að heimila framkvæmdarstjórninni að banna söltun frá ákveðnum degi á miðri vertíð. Framkvæmdarstjórninni er í sjálfsvald sett, hvenær söltun byrjar, en í hinu liggur höfuðtryggingin, að framkvæmdarstjórninni er heimilt að skamta úr hnefa fyrirfram, hve mikið megi salta á tímabilinu. Spurningin er þá, hvort nokkuð geti komið fyrir á miðri vertíð, sem valdi því, að nauðsynlegt geti verið að selja framkvæmdarstjórninni vald í hendur til að gera þessar nýju tryggingarráðstafanir um frekari bönn en gert er með fyrri úrskurðum um, hvað hvert einstakt skip megi salta, og jeg veit ekki hvaða fyrirbrigði það gæti verið. Jeg heyrði, að hv.þm. var að tæpa á því að haga söltuninni eftir því, hvað Norðmenn gerðu fyrir utan landhelgi; ef þeir söltuðu óhæfilega mikið, þá bæri okkur að draga heldur úr. Jeg vil fyrst og fremst mótmæla því, að við eigum hægt með að fylgjast með söltun Norðmanna. Það er að vísu rjett, að nokkrar frjettir berast okkur um það, en hitt skiftir þó mestu máli, að þær eru jafnan nokkuð óábyggilegar, svo að óráð er að leggja þær mjög til grundvallar. Og jafnvel þótt okkur bærust ábyggilegar frjettir um aflabrögð þeirra, þá er illa farið, ef við eigum að fara að haga okkur eftir því. Það mundi leiða til þess, að því meira sem Norðmenn söltuðu, því minna ættum við að salta, og það væri mesta hvötin, sem við gætum gefið Norðmönnum um kapp á þessu sviði við okkur. Nei, við eigum ekkert að láta Norðmenn vita um það, heldur láta Norðmenn búa við óvissu, því að það er líklegra til að draga úr athöfnum þeirra. Jeg segi því, að jeg get ekki sjeð, að neinar líkur sjeu um, að nokkur þau fyrirbrigði komi fyrir á veiðitímanum, sem geri það æskilegt hvað þá heldur nauðsynlegt, að slíkt vald sje selt framkvæmdarstjórn einkasölunnar í hendur, en hitt sje jeg og margir með mjer, að þessu valdi fylgja margir meingallar. Hv. þm. sagði, að þessi framkvæmdarstjórn myndi aðeins vinna að alþjóðarheill með slíkum ákvörðunum, en hv.þm. er þá búinn að fá eitthvað meiri og betri trú á þeim mönnum, sem hið opinbera útnefnir til starfa fyrir einstaklingana; en jafnvel þótt þessir menn beiti hinni mestu ráðvendni í þessum ráðstöfunum, sem jeg ekki skal efast um, þá vil jeg leyfa mjer að benda á, að hvenær sem kann að verða gripið til þess að stöðva söltun á miðri vertíð, munu ætíð vera þær rógtungum, sem segja: Þetta er gert fyrir Pjetur eða Pál, framkvæmdarstjórana eða einhverja vini þeirra. - Þetta leiðir til óvinsælda fyrir einkasöluna, en alt slíkt verðum við að forðast frá byrjun. Auk þess vil jeg benda hv.þm. á það, að með þessari heimild, ef hún verður notuð, - en annars er hún tilgangslaus - er stofnað til mikils misrjettist, eins og jeg áður hefi sannað. Hv. þm. Vestm. er ekki staddur hjer í bili, og ætla jeg því aðeins að drepa á það, sem hv.þm. Borgf. sagði í tilefni af ræðu hans. Hv. þm. Vestm. hafði sagt, að það væri betra að salta of mikið heldur en að sæta þeim hömlum, sem lægju í bannheimildinni. Hv. þm. Borgf. bendir á, sem alveg er rjett, að of mikil söltun hefir, samkvæmt reynslunni, valdið miklu verðfalli, en jeg leyfi mjer að benda hv.þm. Borgf. á það, að ef tekin er upp einkasala, þá er lítil hætta á því, og raunar engin, þótt söltun verði nokkuð fram yfir neysluþörf í þeim löndum, sem við seljum til, því ef síldarsalan er á einni hendi, þá er framkvæmdarstjórninni í lófa lagið að tilkynna hinum sænsku skiftavinum sínum, að við flytjum ekki meira en eitthvert ákveðið magn til Svíþjóðar; það, sem fram yfir sje, skuldbindum við okkur til að nota til annars. Það getur líka verið kostur út af fyrir sig að hafa vist síldarmagn, sem maður neyðist til að senda á aðra staði. Með því vinnast, ef til vill, nýir markaðir fyrir síldina. Hv. þm. Borgf. veittist að minni hl. sjútvn. fyrir þá tillögu, sem hann hefir gert um, að þessi lög komi ekki til framkvæmda fyr en að ári, og sjerstaklega skildist mjer á hv.þm., að honum fyndist það ástæðulaust af okkur minnihlutamönnum að gera þetta, úr því að við hefðum getað fylgt lögunum frá 1926. Jeg vil nú geta þess, að árið 1926 var enn ekki hafist handa um að stofna síldarbræðslustöðvar, og það mátti því kannske þess vegna segja, að okkur ætti ekki að vera vandara um nú en þá að ráðast í slíka einkasölu, þótt ekki sje þegar búið að tryggja landsmönnum nægilegar síldarbræðslustöðvar. En aðstöðumunurinn liggur í því, að þá bólaði ekki á framkvæmdum frá landsmönnum í þá átt, en nú liggur fyrir Alþingi frumvarp um að láta byggja mikla og fullkomna bræðslustöð, og af því að fjöldi útgerðarmanna hefir með yfirlýsingu á fjölmennum fundi óskað þess, að ekki yrði hafist handa um einkasöluna fyr en trygt er, að landsmenn ráði yfir bræðslustöðvum, og með því, að nú þarf ekki lengur að bíða þess um óvist árabil, að þetta fáist, þá sýnist okkur minnihlutamönnum, að nú sje kleift að taka tillit til þeirra óska, sem þessir menn hafa borið fram. En árið 1926 var um það að ræða, hvort betra þætti að veifa röngu trje en engu. Það er þess vegna fult samræmi í þeirri skoðun, sem hefir lýst sjer hjá hv.þm. Vestm. og mjer, þegar við á þinginu 1926 tókum afstöðu til þessa máls, og þess, sem við höfum nú gert í málinu. Hv. þm. Borgf. endaði ræðu sína með því að segja, að hann myndi greiða þessu frv. atkvæði, ef brtt. hans yrðu samþyktar. Mjer kemur þetta á óvart, því að mjer finst þetta frv. vera svo miklu verra heldur en lögin frá 1926; svo að jeg hjelt, að hv.þm., sem fylgir frjálsri verslun, myndi frekar fylgja okkur, sem heldur viljum láta ráða þessu máli til lykta eftir lögunum frá 1926, og á því er stórkostlegur munur. Eftir þessu frv. er ætlast til þess, að stjórn fyrirtækisins verði ekki í höndum þeirra manna, sem við þessa starfsemi eiga að búa og mest eiga undir því, hvernig hún gengur, en eftir lögunum frá 1926 var aðeins lagt til, að ráðherra skipaði stjórnina um stutt árabil, á meðan „lepparnir“ væru að heltast úr lestinni, en síðan tækju framleiðendurnir sjálfir völdin í sínar hendur. Fyrir okkur minnihlutamönnum vakir auk þess að þóknast þeirri meirihlutayfirlýsingu, sem komið hefir frá útgerðarmönnum: Að sporna við því, að einkasalan komist á áður en landsmenn hafa fengið umráð yfir síldarbræðslustöðvum, og svo að reyna að hindra það, að slík einkasala sem þessi komist nokkurntíma í framkvæmd, en að málinu verði aftur á móti ráðið til lykta á grundvelli laganna frá 1926.

Ásgeir Ásgeirsson Hv. 1. þm. S.-M. andmælti brtt. minni á þskj. 616, um það að fella í burtu matsákvæðin úr einkasölufrv. Jeg er þess fullviss, að það er ekki rjett að taka nú matið úr höndum ríkisvaldsins; kjöt-, ullar- og fiskmat er nú í höndum ríkisvaldsins, og matið er stimpill ríkisins á hinni útfluttu vöru. Jeg sje ekki neinar líkur til þess, að einkasalan ætti að geta framkvæmt þetta mat betur en ríkisvaldið, og jeg sje ekki betur en að einkasalan geti fengið öllum sínum skynsamlegu óskum um breytingar á matslögunum framgengt hjá ríkismatinu. Nú liggur fyrir hv.Ed. frv. um síldarmat, sem er vel undirbúið og hefði átt að halda áfram gegnum þingið að þessu sinni, enda er ekki útilokað, að svo geti orðið, enda þótt nú sje áliðið þingtímans. En hvort sem það verður eða ekki, þarf ekki að efa, að þing og stjórn verði fús til að herða á matinu eftir óskum þeirra, sem eru kunnugastir atvinnuveginum. Hitt er aðalatriðið, að yfirmatsmennirnir sjeu hjer eftir sem hingað til skipaðir af ríkisstjórninni í fastar stöður, en ekki hringlað með þá til og frá, eftir því hverjir skipa stjórn einkasölunnar. Það er alveg óþarfur ótti, að ef mín till. verður samþykt, þá sje matið með öllu tekið úr höndum einkasölunnar og lagt undir yfirmatsmennina, því að jeg fjelst á í samráði við hv.flm., að einkasalan eða framkvæmdarstjórar hennar skuli skipa umboðsmenn í verstöðvum, þar sem þurfa þykir. Jeg þykist vita, að svo mikið samstarf muni verða milli forstöðumanna einkasölunnar og yfirmatsmanna, að ýmist verði umboðsmenn þessir gerðir að undirmatsmönnum eða undirmatsmenn verði valdir sem umboðsmenn einkasölunnar. Mín till. miðar að því að halda því fyrirkomulagi um yfirmatsmenn, sem nú er, en ekki matsreglunum. Má auðvitað alveg eins ráða bót á matsreglunum, þótt ríkisvaldið ráði yfir matinu. Jeg álít, að fullsnemt sje að afnema afskifti ríkisvaldsins af þessum málum þegar og tel rjettara, að einkasalan fái að reyna sig í nokkur ár fyrst. Hinu skal jeg ekki halda fram, að ekki geti verið rjett að fá einkasölunni matið í hendur síðar, þegar festa er komin á hana, en þó tel jeg heppilegra, að ríkisstjórnin skipi jafnan yfirmatsmennina, en einkasalan sje hinsvegar látin greiða kostnaðinn við matið. Brtt. mín á þskj. 616 fer fram á, að núgildandi skipun um yfirmatsmenn haldist. Óska jeg, að brtt. verði borin upp í einu lagi.

Pjetur Ottesen Jeg vildi svara hv.frsm. minni hl. nokkrum orðum. Hann virðist vera farinn að afrækja síldarsamlagsfrv. sitt frá 1926 allmikið, þar sem hann var að mótmæla því, sem þá var helst talið til gildis þessu afkvæmi hans, nefnilega ákvæðinu um, að stöðva mætti söltun síldar. Hann mótmælti því, að þetta ákvæði hefði verið talið mikilsvert, er þau lög voru samþ., og hefði verið neyðarúrræði. Þetta má til sanns vegar færa að því leyti, að það má segja, að frv. alt væri neyðarúrræði. En þá bar alls ekki á því, að honum væri þetta ákvæði um geð, og víst er um það, að hefði það ekki verið í frv., hefði frv. ekki orðið að lögum. Svo mikil áhersla var lögð á þetta þá. Um það er mjer fullkunnugt. Það, sem okkur ber á milli, er það hvort hömlur þær, sem eftir verða í frv. á söltun síldar, verði nógu víðtækar, ef brtt. minni hl. um að fella niður heimild til að banna söltun síldar á veiðitímanum verður samþ. Jeg lít svo á., að svo sje ekki. Það hlýtur ávalt að vera ágiskun að meira eða minna leyti, hve mikið sje heppilegt að salta af síld, ef slíkt á að ákveðast fyrirfram, og þær breytingar geta ávalt komið fyrir á veiðitímabilinu, sem geri nauðsynlegt að stöðva alla söltun. Það er ekki hægt hjá því að komast að taka tillit til þess, hvernig veiðin gengur hjá Norðmönnum, enda þótt hv.frsm. minni hl. gerði lítið úr þeirri vitneskju, sem hægt væri að afla sjer um það. Norðmenn eru keppinautar okkar á síldarmarkaðinum í Svíþjóð, og verð síldar á þeim markaði fer auðvitað mjög eftir því, hvort afli Norðmanna er mikill eða lítill. Hv. frsm. minni hl. taldi erfitt að afla sjer upplýsinga um veiði þeirra. En kunnugir menn, sem jeg hefi átt tal við um þetta, telja þetta mjög vel hægt, því að skip Norðmanna koma oft inn á hafnir nyrðra og leggja einnig upp í bræðslu þar. Þá sagði hann og, að okkur gæti stafað hætta af því, ef það kvisaðist, að við höguðum veiði okkar eftir því, sem Norðmönnum gengi, því að það yrði til þess, að þeir ykju sína söltun eftir því sem við minkuðum okkar. En hvernig ætlar hv.frsm. að koma í veg fyrir, að fyrirframtakmarkanir þær, er hann fylgir fram, kvisist til Norðmanna? Mjer virðist, að þessi mótbára hv.þm. sje fremur fyrirsláttur en að hún hafi við rök að styðjast. Hv. frsm. minni hl. talaði enn um þá hættu, að framkvæmdarstjórarnir sjálfir rækju síldarsöltun eða síldveiði, og væri þeim því mikil freisting að misnota heimildina um að stöðva söltun, er þeim sjálfum kæmi best. Jeg skal að vísu játa, að sá möguleiki er til, að þessir menn misbeiti aðstöðu sinni. Eins og jeg hefi áður tekið fram, þá fer um þessa síldareinkasölu ákaflega mikið eftir því, hvernig valið á mönnunum tekst. Komi óhlutvandir menn að fyrirtækinu, geta þeir sjálfsagt líka á öðrum sviðum misbrúkað vald sitt sjer til hagsbóta. Yfirleitt verður að óreyndu að bera það traust til þessara manna, að þeir geri ekki trúnaðarstörf sín sjer að fjeþúfu. En jeg álít, að sú hætta sje lítil í samanburði við þá hættu, sem af því leiddi, að heimildin yrði niður feld, svo að þannig gæti farið, að svo mikið af síld bærist á markaðinn, að verðið fjelli niður úr öllu valdi, eins og oft hefir komið fyrir áður. Fyrir þeirri hættu er ekki hægt að loka augunum. Til þess er reynslan of áþreifanleg. Hv. frsm. benti á það, að þótt söltunin kynni að fara fram úr því magni, sem eðlilegt væri að salta, væri ávalt hægt að ráða bót á því, þar eð salan væri á einni hendi, með því að framkvæmdarstjórnin segði við Svía: Við flytjum þetta út af síld í ár, og ekki meira. Hinu, sem afganga yrði, yrði að ráðstafa á annan hátt. Því er ekki nema um tvær leiðir að ræða. Önnur leiðin er sú, að flytja þá síld, sem afgangs er, til annara landa en Svíþjóðar. Nú háttar svo til, að markaður fyrir íslenska síld er hvergi nema í Svíþjóð, að því frátöldu, að nokkuð var flutt til Rússlands síðastliðið sumar. Þó var verðið, sem fyrir hana fjekst, svo lágt, að ekki svaraði framleiðslukostnaði, og í dag hefir verið gefin heimild hjer í deildinni um að leysa síld þessa undan venjulegu útflutningsgjaldi. Þá skildist mjer á hv.þm., að framkvæmdarstjórarnir ættu að leita sjer nýrra markaða fyrir verðgildi þessarar síldar að einhverju leyti. Jeg vil benda honum á, að eftir frv. má ekki verja nema ákveðinni upphæð, 12000 kr., í þessu skyni, en eftir brtt. minni má þessi upphæð nema 45 þús. kr. Sá möguleiki, að gera verð úr síldinni annarsstaðar en í Svíþjóð, hlýtur því að vera alltakmarkaður. Þá er hin leiðin, að láta nokkuð af saltsíldinni í bræðslu. Jeg held, að það geti ekki talist neinn búhnykkur fyrir síldarframleiðendur að salta síld sína eftir kúnstarinnar reglum niður í tunnur, áður en þeir láta hana í bræðslu. Söltun síldar í hverja tunnu kostar um 14–15 kr. með tunnu, salti og öðrum kostnaði, og hlýtur því öllum að vera ljóst, að ekki er mikill hagur að því að bræða síld, sem svo miklu hefir verið til kostað. Ef koma á í veg fyrir þennan höfuðgalla á síldarsölunni undanfarið, ofsöltuninni, þá má á engan hátt skerða þann íhlutunarrjett, sem framkvæmdarnefndin hefir samkv. ákvæðum frv. Hv. frsm. minni hl. fór nokkrum orðum um það, sem jeg sagði um afstöðu hans og hv.þm. Vestm. til síldarsamlagslaganna frá 1926 og viðhorfið til bræðslunnar þá og nú. Vitanlega er enginn munur á ástæðunum nú eða þá, að öðru leyti en því, að ef verður úr hinu fyrirhugaða miljónafyrirtæki, síldarbræðslustöð ríkisins, þá liggur úrlausn í þessu efni nær nú en 1926. En hvað snertir heimildina um að stöðva söltun, er um engan mun að ræða nú eða þá, og geta þeir því ekki borið því við. Hv. frsm. minni hl. sagði að lokum, að sjer hefði komið á óvart, að jeg sagðist mundu fylgja frv., ef brtt. mínar væru samþ. Jeg skal taka það fram, að ef brtt. minni hl. við 2. gr. yrðu samþ., yrði mjer enn ljúfara að fylgja frv. En jeg sje ekki neinn mun á því að fylgja þessu frv. og frv. 1926, ef þessar brtt. verða samþ. Eftir því frv. átti stjórnin að skipa þá menn, er veittu samlaginu forstöðu til að byrja með; fullkomin breyting á því hefði ekki orðið fyr en að 4 árum liðnum, og er ómögulegt að segja, hvernig þeirri skipun hefði verið hagað í framtíðinni, þar sem þessi mál heyra undir löggjafarvaldið. Þótt þetta frv., sem hjer liggur fyrir, verði samþ. eins og það er, gæti orðið breyting áður en varir. Í bátum tilfellum hefði á reynslutíma þessarar tilhögunar stjórn fyrirtækisins verið skipuð að opinberri íhlutun. Mjer finst því undarlegt, þegar miðað er við afstöðu okkar beggja til frv. 1926, að við skulum ekki geta orðið samferða um tilraun á þessum grundvelli nú, úr því að ekki varð úr framkvæmd laganna frá 1926, sem stafaði af því, að ekki var uppfylt skilyrðið um, að samlagið tæki til starfa. Mjer skilst, vegna þeirra brtt., sem hv. minni hl. hefir flutt, að hann muni ekki vera því fráhverfur að gera nú ítrekaða tilraun til þess að bæta síldarsöluna. Það er ekki venjulegt, að menn flytji brtt. við frv., sem þeir eru gersamlega mótfallnir og ætla að greiða atkvæði á móti, þó brtt. verði samþ. Jeg held því, að hjer sje stríð á milli holdsins og andans hjá hv. minni hl. um það, hvaða afstöðu hann eigi að taka til þessa máls. En ef miðað er við venjulega þátttöku þm. í löggjafarstarfinu, þá gefa þeir með brtt. sínum tilefni til þeirrar ályktunar, að þeir muni samþ. frv., ef þær ná fram að ganga. Annars væri hjer um óvanalegt fyrirbrigði að ræða.

Frsm. minni hl. (Ólafur Thors) Jeg vil svara því fyrst, sem hv.þm. Borgf. sagði síðast. Hann taldi að það, að jeg og hv.þm. Vestm. bærum fram brtt. við frv., sýndi, að við gætum sætt okkur við frv. Jeg verð að segja, að mig rak alveg í rogastans, þegar jeg heyrði aðra eins firru frá jafnreyndum og greindum þm. og hv.þm. Borgf. er. Það er alkunnugt og algengt, að þótt menn vilji ekki una vissu frv., þá reyna þeir að lagfæra það með brtt. sínum og greiða atkvæði á móti því á eftir.

Það er mjög óvanalegt

. Jeg er ekki gamall þingmaður, en jeg veit ró, að hv.þm. Borgf. hefir gert þetta sjálfur.

Nei

. Þetta er heldur ekki annað en heilbrigð skynsemi. Betri er hálfur skaði en allur, og ef líkur eru til, að frv. nái fram að ganga, þá reyna andstæðingar auðvitað að lagfæra það eins og hægt er, áður en svo verði. Það er því broslegt að vera að tala um stríð milli holdsins og andans, þótt við berum fram brtt. til að bæta þetta vankantaða frv. og greiðum svo atkv. á móti því, en ekki með því, eins og hv.þm. Borgf. Hann sagði, að jeg væri að afrækja frv. frá 1926 með því að leggjast á móti þeirri heimild að banna söltun á veiðitímanum. Hann sagðist ekki minnast þess, að jeg hefði verið á móti slíku banni þá. Jeg þykist vita, að hv.þm. segi þetta satt, að hann muni ekki eftir þessu. En jeg verð að ætlast til þess af honum, að hann trúi því, sem jeg segi um afstöðu sjálfs mín til þessa máls, og jeg veit, að hann muni gera það. Afstaða mín til þessa ákvæðis var sú sama þá og nú, að það var mjer þvert um geð. Hv. þm. Borgf. játaði í fyrri ræðu sinni, að ráðstafanir þær, sem gera ætti samkv. frv. áður en söltun hefst, væru tryggilegar, en þó ekki nógu tryggilegar. Jeg spurði, hvaða fyrirbrigði gætu komið fyrir á miðri vertíð, sem gerðu nauðsynlegt að stöðva alla söltun. Hv. þm. benti á það, sem einnig var líklegast, að oss væri nauðsynlegt að afla oss vitneskju um afla Norðmanna. Jeg tók það fram, að slíka vitneskju væri ekki hægt að taka til greina. Það er hreint og beint að gefa Norðmönnum undir fótinn um að auka sína söltun, eftir því sem við minkum söltun hjá oss. Jeg held heldur ekki, að hægt sje að fá þessa vitneskju, svo ábyggileg sje. Það er hægara að vita um síldarafla Íslendinga sjálfra heldur en hvað einstök erlend skip afla, þótt þau komi stöku sinnum til hafna, og það er með öllu ómögulegt að fá vitneskju um heildarafla þeirra á ákveðnum degi. Ef það væri auðvelt, þá ætti einnig að vera auðvelt fyrir innlenda síldarframleiðendur að dæma um, hvort halda bæri áfram söltun eða ekki. En reynslan sýnir, að menn vita sjaldan, hvað til síns friðar heyrir í þessu efni og kunna sjer ekki hóf um síldarsöltun. Hv. þm. taldi, að jeg hefði sagt, að nauðsynlegt væri, að því væri haldið leyndu, hve mikið væri saltað. Það sagði jeg ekki, en hitt sagði jeg, að Norðmenn mættu ekki hafa ástæðu til þess að halda, að við höguðum okkar söltun eftir því, hvað þeir gerðu. Við verðum að skapa okkur venju og fara svo eftir henni án tillits til þess, er Norðmenn gera á hverjum einstökum veiðitíma. Jeg fæ ekki sjeð, að það þurfi að valda neinu hneyksli, þó söltun verði umfram neytslu. Því ef svo fer, að söltun verður meiri en góðu hófi þykir gegna og ekki selst alt til Svíþjóðar, þá má selja síldina annarsstaðar, þó fyrir lægra verð sje. Þetta fæ jeg ekki sjeð, að komi nokkuð í bág við það, sem heimilað er í lögunum, því útflutningsnefndin er ekki bundin við neitt ákveðið verð, nje heldur er það ákveðið, hvað miklu fje skuli varið til markaðsleitar. Henni er einungis falið að ráðstafa þessu á sem hagkvæmastan hátt. Ef síldin því er meiri en neytsla Svía krefur, þá er sjálfsagt að leita eftir markaði annarsstaðar. Mitt ráð dugir því fullkomlega, ef það er krufið til mergjar. Þá sagði hv.þm., að það væri lítill búhnykkur að salta mikið af síld, ef verðið væri lágt. Þetta er vitanlega alveg rjett, en jeg vil benda honum á það, að ekki er hægt að girða fyrir, að slíkt geti hent sig, því það er ekki hægt að segja um það fyrirfram, hvað sje hæfilegt að salta mikið. Slíkt kemur ekki greinilega í ljós fyr en eftir á. Loks sagði hv.þm., að það væri rökrjett áframhald af aðstöðu okkar hv.þm. Vestm. til laganna frá 1926, að við værum nú með einkasölunni, þó ekki væri jafnframt sett upp síldarbræðslustöð. Jeg skal játa það, að ef ekkert hefði breytst frá því 1926, þá hefði alveg eins mátt koma upp einkasölu án bræðslustöðvar 1928 eins og 1926. En þá var alt öðru máli að gegna en nú, eins og jeg áður hefi sýnt og sannað. Svo vildi hv.þm. halda því fram, að sáralítill munur væri á lögunum frá 1926 og þessu frv., er hjer liggur fyrir. Sagði þó, að það væri rjett, að eftir þessu frv. yrði stjórn fyrirtækisins svo skipuð, að þeir menn, er ættu sæti í henni, ættu ekkert undir því, hvernig gengi, en eftir lögunum frá 1926 skyldu þeir stjórna fyrirtækinu, er mest áttu undir því komið, að vel gengi. Að endingu ætla jeg svo að staðhæfa það, að afstaða mín til þessa máls nú er fyllilega í samræmi við þá skoðun, sem jeg hefi áður haft á þessu máli, en framkoma hv.þm. er ekki í samræmi við það, sem hann hefir áður haldið fram. Það er það, sem skilur á. milli okkar. Sje jeg svo ekki frekari ástæðu til þess að þreyta hv.þdm. með þessu, enda er mjer það ekkert keppikefli að deila frekar um þetta mál, og síst við minn ágæta flokksbróður, hv.þm. Borgf.

Sigurður Eggerz Þetta skal aðeins vera stutt aths., því jeg geri ráð fyrir, að flestir hafi þegar fengið nóg af þessum umr., enda mun það ekki hafa áhrif á niðurstöðuna, þó umr. verði lengri. En mig langaði aðeins að benda á, að sú einkasala, sem hugsuð var með lögunum 1926, var í eðli sínu eins og sú, sem hjer er farið fram á. En hvers vegna var hún ekki framkvæmd? Það var af því, að þegar útgerðarmenn fóru að athuga sinn gang að íhuga þetta betur, þá varð niðurstaðan sú, að þeim þótti ekki ráðlegt að leggja út í einkasöluna. Auk þess mætti hugmyndin strax megnri andstöðu frá ýmsum hlutaðeigendum. Það kom mjög við hjartað í hv.þm. Ísaf., þegar jeg mælti á móti einkasölunni, og þetta get jeg vel skilið, því allar þessar einokanir eru honum svo hjartnæmar, eins og flokksbræðrum hans, jafnaðarmönnunum. Alt stefnir í sömu áttina hjá þeim: Að ríkisrekstrinum. Hv. þm. vildi ekki kannast við það, að þetta frv. gæti orðið til þess, að margir hinir minni máttar í þjóðfjelaginu gætu orðið hart úti. Og þó hann hafi mótmælt þessu með stórum og hljómmiklum orðum, verð jeg að segja það, að minna hefir þar gætt röksemdanna. Það er nefnilega nokkurnveginn ljóst, að með þessu fyrirkomulagi er verið að grípa fyrir kverkar þeirra smærri útgerðarmannanna. Því hvar eiga þeir að fá fje til rekstrarins? Já, það verður ekki annað að gera fyrir þá en að fá það hjá þeim, sem kaupa af þeim síldina. En jeg er hræddur um, að hringur þeirra manna verði mjög takmarkaður við einkasöluna, og verða þá þessir smærri alveg á valdi hinna. Er það heldur óskemtileg tilhugsun fyrir hv.þm. Ísaf., sem þykist vilja halda hlífiskildi yfir fátækari mönnum, ef hann styður svo að því, að þeim verði útskúfað, en sterkur varnargarður bygður um þá ríku og voldugu. Því ef því er slegið föstu, að ríkiseinkasalan megi ekki lána fje, þá veit jeg ekki, hvar þeir smærri eiga að fá lánað fje, ef það er ekki hjá þeim stærri. Þá var hv.þm. að tala um ástandið eins og það væri nú og lýsti því svo, að nú yrðu þeir hinir stærri útgerðarmenn að fá lán hjá verkamönnum til þess að geta haldið uppi rekstrinum. Jeg fæ nú ekki skilið, hvernig hann fær þetta út, en hitt ætti hann að athuga, að ef einkasalan kemst á, þá er það óhjákvæmilegt, að tala þeirra manna, er vinna að þessu, lækkar. Niðurstaðan verður því sú, að þetta einokunarfrv. er langt frá því að vera glæsilegt fyrir það fólk, er styður hv.þm. Það er með öðrum orðum til verndar hinum ríku, en til vandræða fyrir þá efnalitlu. Jeg talaði um það áðan, að hætta væri á því, að spilling þróaðist í kringum þessa einkasölu. Út af því sagði hv.þm., að jeg hefði talað af fávisku um þá hluti og spurði, hvort jeg vissi ekki um alla þá spillingu, er nú þróaðist í kringum síldarútveginn. En það, sem jeg átti við, var fjármálaleg spilling. Að vísu þarf hún ekki endilega að koma, því sem betur fer eru til þeir menn, sem hún nær engum tökum á. En hinu er ekki að neita, að þegar svona mikil völd eru lögð í eina hönd, þá er freistingin til þess að misnota það vald ákaflega mikil. Þá sagði hv.þm. Ísaf., að samkepnin yrði til þess að lækka verðið á síldinni. Það er nú að vísu svo, að þegar fleiri menn hafa sömu vöru á boðstólum, þá getur það orðið til þess að lækka verðið. Þetta þekkjum við t. d. frá fisksölunni, að illa getur farið, ef of ört er framboðið. En þessi annmarki leiddi til fjelagsskapar hjá ýmsum bestu útgerðarmönnum til þess að koma í veg fyrir það, að framboð yrði of ört á fiskinum. En höfuðgallinn á því, að alt sje á einni hönd, er það, að þá er hætt við því, að erl. kaupendur geri samtök um að halda verðinu niðri þangað til einkasalan er búin að selja. Jeg hefi sagt það tvisvar áður, og get gjarnan sagt það í þriðja sinn, að ef einkasalan á ekki að fá neina peninga, þá verður hún að selja strax, og það er svo hætt við því, að það fái þeir erl. kaupendur að vita, og haldi því verðinu niðri til þess er hún hefir selt. Niðurstaðan yrði þá sú, að þetta yrði ekki til ánægju fyrir innlenda framleiðendur, heldur til gróða fyrir þá erl. kaupendur. Svona er nú útlitið, og það er sannast að segja, að það er alt annað en glæsilegt. Það er því ekki nema von, að þeir; sem sjá, hvert stefnir og unna frjálsri samkepni, vari við því, sem er að ske. Það er nú bráðum búið að samþykkja 3 einkasölufrv. á þessu þingi. Það er einkasala á tilbúnum áburði, síld, og svo ríkisrekstur á síldarbræðslustöð. Þetta þing er því komið alllangt inn á einokunarbrautina, og það sorglegasta við þetta er það, að svo er að sjá, sem margir, sjeu þegar búnir að missa sjónar á því, hvað það er þýðingarmikið fyrir þjóðina að halda í þá frjálsu samkepni. Í 6. gr. frv. stendur svo, sem jeg með leyfi hæstv. forseta ætla að lesa upp: „Nú er nauðsynlegt, vegna einkasölunnar eða verkunar á síld til útlanda, að tryggja einkasölunni afnot af bryggjum eða landi, er einstakir menn eiga eða ráða yfir“. - Hvernig stendur á þessu ákvæði? Er það meiningin, að einkasalan sjálf hafi einhverjar slíkar framkvæmdir með höndum, eða á hún beinlínis að gera sjálf út? Líti maður á 2. gr. frv. og athugi þau afskifti, er Alþingi á að hafa af einkasölunni, sjer maður það, að Alþingi á að kjósa meiri hluta hinnar svokölluðu útflutningsnefndar. En hverja á að kjósa? Hvað veit Alþingi um það, hverjir eru færastir til þessa starfs? Þetta er ljóst dæmi þess, að Alþingi er komið inn á svið, sem er fyrir utan þess starfssvið. Jeg efast um, að Alþingi hafi nokkra hugmynd um það, hverjir eru heppilegastir til þess að standa fyrir þessu fyrirtæki. Og heldur er það óheppilega af stað farið, þegar Alþingi er falið að framkvæma þetta, þar sem það vantar þó öll skilyrði til þess að leysa þetta vel af hendi, því vitanlega vantar það alla sjerþekkingu í þessum efnum. Jeg skal svo ekki þreyta menn með lengra máli um þetta, því jeg tel hvort sem er víst, að þetta frv. verði samþ. Hvort fleiri eða færri brtt. verða samþyktar, skiftir ekki miklu máli. Aðalatriðið er það, að á þessu þingi verður einokunin lögleidd. Og hræddur er jeg um það, að fljótt muni það koma í ljós, að þingið hefir hjer farið inn á skakka braut og að það muni sýna sig, að með þessu hefir ekki verið ráðin bót á vandræðunum, heldur munu þau aukast. Og vera má, að þegar reynslan, sem ætíð er ólýgnust, hefir fært mönnum heim sanninn um það, að hjer er verið á skakkri braut, að þá muni þeir iðrast mjög, er nú hafa barist mest fyrir því að koma einokuninni á.

Frsm. meiri hl. Sveinn Ólafsson): * Jeg mun nú reyna að haga svo orðum mínum, að þau verði ekki til þess að flæma hv.þdm. úr sætum sínum. Mun jeg því sleppa því að svara þeim hnútum, er mjer hafa verið sendar frá því er umr. þessi hófst, því þær skifta hvort sem er ekki miklu máli, og halda mjer við aðalefni þessa máls. Tveggja atriða hefir mjer þótt gæta mest í umr. um þetta mál, fyrst við 2. umr. og svo aftur nú við 3. umr. Annað var óttinn við það að styggja Svía og eiga svo á hættu, að markaðinum í Svíþjóð yrði lokað. T. d. talaði hv.þm. Dal. mjög um þetta, og það ekki aðeins einu sinni, heldur jafnvel þrisvar, eins og hann komst sjálfur svo heppilega að orði áðan. Hann sagði, að mjög mikil hætta væri á því, að síldarhringurinn sænski mundi halda verðinu niðri þar til einkasalan hefði selt alla síldina, en þá mundi verðið stíga. En hvernig ætla þeir að halda verðinu niðri? Það geta þeir ekki gert nema með því að bjóða hana út með lágu verði. Mjer finst því svona viðbárur þess eðlis, að ómögulegt sje að taka tillit til þeirra. Annars er þessi ótti við Svíana hinn mesti misskilningur og bábilja, því hjer hefir þegar verið lögfest skipulag á þessu í 2 ár. Og ef þeir hefðu á einhvern hátt ætlað að láta reiði sína bitna á okkur, þá hefði það átt að koma strax í ljós. Það, sem nú er um að ræða, er ekki annað en það, að verið er að breyta fyrirkomulaginu á því skipulagi, er tekið var fyrir árum. Hitt atriðið, sem fyrst og fremst var lögð áhersla á, var það, að markaðurinn mundi offyllast vegna veiða útlendra manna. Jeg mintist á þetta fyr í dag og benti á, að þessi hætta er minni en menn halda. Verndin fyrir okkur liggur í áhættu útlendinganna, sem þurfa að sækja svo langa leið, og eiga það svo undir stopulli veðráttu, hvort þeir geta verkað afla sinn, ef mikið berst að. Allir sjá, hverjum erfiðleikum það er bundið að taka á móti mikilli síld á hafi úti og verka hana á skipum, þar sem aðeins eru fáir menn. Það kemur oft fyrir, að nauðsynlegt er að magadraga síldina eða kverka, svo að hún geti orðið boðleg vara. En það verður ekki gert í snatri, nema margt fólk sje tiltækt. - Þetta, og þó einkum veðráttan, veldur því, að útlendingar munu trauðla sækja fast að auka flota sinn hjer við land, einkum ef þeir eiga ekki kost á að selja ótakmarkað í bræðslu. En það er á valdi stjórnarinnar, hve víðtækar heimildir eru gefnar í því efni. Það er að vísu freistandi að minnast á sitthvað, sem fram hefir komið í meðferð málsins, en jeg verð að neita mjer um það. Jeg hafði eiginlega hugsað mjer að falla frá orðinu eins og við 2. umr., svo að atkvgr. gæti orðið fyr. Þó hefi jeg leyft mjer að segja þessi fáu orð, og sem frsm. verð jeg líklega jafnframt að minnast á fáeinar brtt., sem komu svo seint fram, að jeg gat eigi talað um þær í dag í framsöguræðu minni. - Þá var að vísu fram komin brtt. frá hv. 2. þm. Rang., en jeg hafði varla haft færi á að lesa hana. Síðan hefi jeg athugað hana og sje mjer ekki fært að mæla með henni, þótt hún feli í sjer eina hagfelda umbót. En að öðru leyti tel jeg hana ekki heppilega. Það eina, sem jeg tel til bóta, er að færa upphaf starfstíma nefndarinnar frá miðjum júní til 1. júlí. Að jafnaði gengur ekki útflutningshæf síld að landinu fyr en um mánaðamótin júní júlí. Því hefst hið reglulega starf nefndarinnar ekki fyr. Brtt. á þskj. 671, frá hv.þm. Ísaf., var ekki fram komin, er jeg talaði í dag. Jeg get fallist á hana, enda þótt hún geri litla og óverulega breytingu á 7. gr. frv. Í henni felst vilyrði, sem gæti orðið reknetabátum að liði, en bindur þó ekki framkvæmdarstjórnina verulega. Síðasta brtt. er frá hv. 2. þm. Eyf. og er á þskj. 682. Virðist mjer hún að öllu meinlaus og verð að geta þess, að þegar hún lá hjer fyrir áður, mælti jeg fremur með henni. Ef framkvæmdarstjórarnir eru alveg lausir við að taka þátt í síldarsöltun eða útgerð, er minni ástæða til að óttast hlutdrægni af þeirra hálfu. Jeg ætlaði að vera sem fáorðastur, en áður en jeg lýk máli mínu, verð jeg þó að víkja fáeinum orðum að hv.þm. V.-Ísf. og tillögum hans á þskj. 616. Hann heldur því fram, að nauðsynlegt sje, að síldarmatið eftir lögunum frá 1919 haldist jafnframt því mati, sem til er ætlast, að einkasalan framkvæmi eða annist um. Jeg fæ ekki betur sjeð en að þá sjeu tveir tígulkóngar komnir í spilin, og verður ilt að vita, hvar verksvið eins hættir og annars tekur við. Virðist mjer með öllu óþarft að hafa þessar tvær stofnanir. Er það sumpart vegna þess, að núverandi síldarmat hefir ekki notið álits eða trausts og verið að engu haft með útlendingum, svo sem hv.þm. Borgf. tók rjettilega fram. En sumpart er það vegna þess, að af þessu lögskipaða mati hlýst algerlega óþarfur kostnaður; veit jeg ekki betur en það kosti ríkið 12–14 þús. kr. á ári. Það er að vísu ekki há upphæð, en þó er eins gott að vera laus við að borga hana, ef hjá því verður komist að skaðlausu. Mjer skilst, að framkvæmdarstjórar einkasölunnar muni hafa sterkasta hvöt til að vanda vel matið. Þeir verða starfsmenn hennar, og það hlýtur að vera sjerstakt áhugamál þeirra og einkasölunnar, að vel takist bæði matið og salan á síldinni. Skal jeg nú láta úttalað um þetta af minni hálfu. Vil jeg ekki tefja fyrir atkvgr. eða að þreyttir þingmenn fái að leggjast til svefns. Þó mun jeg enn þrauka, ef einhverjir finna ástæðu til að kveðja sjer hljóðs. * Ræðuhandr. óyfirlesið

Haraldur Guðmundsson Það er í sjálfu sjer ákaflega fátt, sem jeg þarf að svara. Þó vildi jeg ekki láta hv.þm. Dal. ósvarað með öllu. Hann tók svo til orða, að ekki væri undarlegt, þótt það kæmi við hjartað í mjer og okkur jafnaðarmönnum, þegar fundið væri að síldareinkasölunni. Jeg get nú upplýst hv.þm. um, að hjer er ekki um að ræða ríkisfyrirtæki eða þjóðnýtingu, heldur lögboðinn samvinnufjelagsskap síldarútvegsmanna. Það er ljóst, að ríkið á ekki að reka þetta fyrirtæki fyrir almannafje, heldur verður það gert á kostnað og áhættu útgerðarmanna. - Hv. þm. vildi halda fast við, að með þessu væri hlutur hinna smærri útgerðarmanna gerður lakari, en hinna stærri að mjer skildist betri. Hann tók svo til orða, að þetta væri vernd fyrir hina ríkari. Í fyrri ræðu sinni sagði hann, að hinum smærri útgerðarmönnum væri kastað út á gaddinn, ef þetta. frv. yrði að lögum. Þetta var óskiljanlegt í fyrstu, en nú skýrði hann það svo, að rjetturinn til að veðsetja aflann yrði tekinn af þeim, svo að þeir gætu ekki fengið lánsfje. Jeg veit nú ekki, hversu gott smáútgerðarmönnunum hefir á umliðnum árum verið til fjáröflunar, en ekki hefi jeg heyrt þess getið, að bankarnir hafi staðið þeim opnir til að fá lán til síldveiða. Auk þess fæ jeg ekki sjeð, hver breyting verður á um þetta. Ef þeir hafa áður getað fengið lán út á veð í ófengnum afla, ættu þeir eins að geta fengið það nú gegn loforði einkasölunnar um að láta andvirði innlagðrar síldar ganga til lánardrottins. Jeg held meira að segja, að þetta sje tryggara veð, því að jeg hefi meiri trú á, að salan verði góð hjá einkasölunni en hjá einstaklingunum nú. Bankarnir munu til þessa hafa talið samninga við áreiðanlega kaupendur um kaup á síldinni sínar skástu tryggingar, næst fasteignaveðum og ábyrgðum efnaðra manna. Í fyrri ræðu minni drap jeg á það, að gallarnir á núverandi fyrirkomulagi gerðu það nauðsynlegt að hefjast handa um að koma á einkasölunni. Jeg benti á, að síldarútgerðin væri að talsverðu leyti rekin fyrir lánsfje frá verkamönnum og sjómönnum. Útgerðarmenn geta ekki greitt þeim kaup jafnóðum, eins og um er samið. Þeir verða að eiga það inni svo og svo lengi, og oft undir hælinn lagt, hvort þeir fá það nokkurntíma. Þetta er algerlega óverjandi fyrirkomulag. Hv. þm. Dal. sagði, að með þessu frv. væri takmörkuð síldarsöltunin, og þar með dregið úr vinnunni. Jeg hygg, að þetta sje ekki rjett. Jeg hefi fylstu ástæðu til að ætla, að einkasalan geti selt eins mikla síld og áður seldist. Það er aðeins í þeim tilfellum, sem hætta væri á, að meira yrði saltað en markaðurinn þolir, að kipt verður í taumana og söltun stöðvuð. En það væri þá vinningur, því að með því væri komist hjá tapi, sem ella hlyti að verða afleiðingin. Þá sagði hv.þm., að þegar hann talaði um spillinguna, sem yrði kringum einkasöluna, þá hefði hann ekki átt neitt sjerstaklega við einkasölu á síld, heldur við þá spillingu alment, sem hætt væri við, ef einstakir menn væru settir fyrir fyrirtæki, sem hefðu mjög mikið fjármagn. Jeg játa, að hjer er hætta á ferðum, ef gert er ráð fyrir því, að óhlutvandir menn veljist til forstöðunnar. En hættan er engu meiri hjer en við hvert annað fyrirtæki, sem ræður yfir miklu fjármagni og starfar með leigðum starfskröftum. Hættan er t. d. alveg eins mikil kringum banka. Ef menn gera sjer svona grýlur, hætta þeir seinast að trúa nokkrum manni fyrir nokkrum hlut. Hv. þm. drap á, að jeg hefði sagt, að samkepnin væri altaf til að lækka vöruverðið. Þetta er ekki alveg rjett haft eftir. Jeg sagði, að þeir, sem dást að frjálsri samkepni, teldu það einn höfuðkost hennar, að hún lækkaði vöruverðið. Þetta væru ein af höfuðrökunum fyrir henni. Jeg benti jafnframt á, að af þessari röksemdaleiðslu leiddi það, að þegar margir menn keptust um að selja síldina, mundi verðið lækka. Þessu getur hv.þm. ekki mótmælt, en hann getur auðvitað farið út í annað, eins og það, að áhættan sje meiri, þegar alt sje á einni hendi og selt í einu lagi. Jeg býst nú raunar við, að einkasalan selji aldrei alla síldina í einu, svo að það jafnist nokkuð, ef mismunandi verð er á ýmsum tímum. Það var heldur spaugilegt, þegar hv.þm. fór að tala um, að fisksalan væri í ágætu lagi. 

Það gekk einmitt mjög vel

. Annað sagði hv.þm., þegar rætt var um einkasölu á saltfiski í hv. deild. - Einmitt þessi tvenn sölusamtök sýna, að svona smásamtök standa illa að vígi í samkepninni. Þau bæta oftast helst fyrir þeim, sem utan þeirra eru, og jafnan er því hætt við, að gróðalöngunin ráði meiru en forsjálnin. Alt öðru máli gegnir, ef samtökin ná yfir alla framleiðsluna, eins og hjer er gert ráð fyrir. Þá er samkepnin úr sögunni. Þá sagði hv.þm., að síldarinnflytjendur í Svíþjóð mundu reyna að halda verðinu niðri fyrir einkasölunni. Það efast jeg ekki um, að sje rjett, - en hvað gera þeir nú? Vilja þeir ekki fá vöruna fyrir það allra lægsta verð, sem þeim er unt? Hv. þm. sagði, að þeir mundu bíða með að kaupa af einkasölunni, þar til hún yrði að fá peninga og gæti ekki lengur beðið. En er það ekki einmitt þetta, sem þeir gera nú gagnvart hinum einstöku framleiðendum? Bíða þeir ekki þangað til lánardrottnarnir eru farnir að kalla eftir peningum sínum hjá síldarútflytjendum? Fyrst kemur Pjetur og bíður 1000 tunnur fyrir þetta verð, síðan Páll og bíður sínar 1000 tunnur svolítið ódýrari, og svona hver af öðrum. - Nei, til þess að verjast þessum tilraunum erlendra kaupmanna til að lækka verðið er áreiðanlega besta ráðið að hafa lögbundiri samtök um söluna. Því að samkepni seljenda hlýtur altaf að verða til að lækka síldarverðið. Hv. þm. sagði, að það, sem gera þyrfti, væri ekki svo mjög að skipulagsbinda söluna, heldur fyrst og fremst að útvega nýja markaði. Jeg er honum sammála um, að þess gerist full þörf. En hvort heldur hann, að það sje auðveldara með núverandi ástandi óbreyttu eða með einkasölu? Hv. þm. Borgf. hefir borið fram brtt. um það, að ¾% af andvirði allrar seldrar síldar gangi í markaðsleitarsjóð. Mun jeg greiða atkv. með henni. því að hún getur veitt drjúga hjálp í útvegun markaða, án tilfinnanlegra útgjalda fyrir síldarútvegsmenn eða ríkissjóð. Jeg get hjer hætt við hv.þm. Dal., en jeg átti nokkur orð ósögð við hv.þm. Vestm. Út af orðum mínum í dag um hótanir Norðmanna um að setja upp flotstöðvar sagði hann, að því færi fjarri, að þeir hefðu látið lenda við orðin ein. Jeg veit, að þeir hafa gert nokkuð að þessu, en jeg veit ekki, hvort hv.þm. Vestm. vill afnema fiskiveiðalöggjöfina fyrir þá sök. Það er alveg hliðstætt því, að af þessum sökum sje hætt við einkasöluna. Hvorttveggja, fiskiveiðalöggjöfin og einkasalan, er sett til þess að tryggja sjerhagsmuni okkar gagnvart útlendingum. Aðstaðan til að salta fyrir utan landhelgi batnar ekki, þótt þessi lög sjeu sett. En annars veit hv.þm. Vestm. það, að undirstaðan undir því, að Norðmenn geti saltað utan landhelgi, er sú, að þeir hafi innhlaup í bræðslustöðvar í landi, til að bræða þá síld, er þeir geta ekki saltað, t. d. vegna óstiltrar veðráttu. Í sambandi við þetta get jeg vikið nokkrum orðum að hv.þm. Skagf. Hann gat þess, að ekki væri auðvelt að takmarka skipafjölda þann, er „Ægir“ í Krossanesi fengi að kaupa síld af, eftir kjötsamningunum. Jeg mintist á þetta í dag, en til viðbótar skal jeg taka fram, að árið 1922 eða 1923 fær „Ægir“ leyfi til tveggja ára til að kaupa af ótakmörkuðum fjölda skipa, en 1925 er leyfið bundið við 10 skip aðeins og fyrir það sumar eitt. Þetta ljet Krossaneshöfðinginn sjer nægja það ár. Auðvitað var það vel þegið af honum, er hv.þm., sem þá var ráðherra, rýmkaði þetta árið 1926, og þó enn betur þakkað, er hann í fyrra leyfði að leggja upp óskamtað af síld í Krossanesi næstu 2 ár. Árið 1926, 11. maí, fær hún leyfi til að salta af 10 skipum fyrir það sumar. Háttv. þm. orðaði það svo, að verksmiðjan hefði verið óánægð yfir þessari takmörkun. Já, það lítur sannarlega út fyrir það, því að strax 30. júlí, 1½ mánuði seinna, er leyfið rýmkað upp í 25 skip; og enn 1½ mán, seinna, 14. ágúst, er henni leyft að kaupa úr ótakmörkuðum fjölda skipa það sem eftir var sumars. Jeg vil ekki vjefengja orð hv.þm. um það, að verksmiðjan hafi verið óánægð; en jeg verð að líta á hagsmuni íslenskra útgerðarmanna jafnframt. Samningarnir við Norðmenn eru að vísu teygjanlegir eins og hrátt skinn, og jeg býst við, að hv.þm. vilji hanga í því. En um það hygg jeg, að megi deila, hvort hægt sje að teygja þá svona langt. Árin 1925 og 1926 virðist verksmiðjan ætla að sætta sig sæmilega við takmörkun, en við undanlátssemi stjórnarinnar virðist óánægjan aukast; því að árið eftir, 25. júlí, fær verksmiðjan leyfi til að kaupa úr ótakmörkuðum fjölda skipa um næsta tveggja ára bil, - þann lengsta tíma, sem lögin heimila. Mjer finst hæstv. fyrv. stjórn hafa gert hjer meira en sú góða stofnun verðskuldaði. Í þessu sambandi má geta þess, að það er ekki alllítill fjöldi skipa, sem hafa fengið þessa undanþágu. Jeg var að telja saman leyfin frá 1926, og þau eru veitt 65 skipum, og sjálfsagt gilda þá fleiri leyfi, sem veitt voru fyrir tvö ár. Árið 1927 var svo þýskum manni veitt leyfi til að kaupa frá 20 skipum. Ekki var hann norskur, að það þyrfti að sýna honum velvilja vegna fiskiveiðalöggjafarinnar. Með þessum gífurlegu leyfum, sem veitt hafa verið erlendum skipum, hefir verið sjeð fyrir því, að þau gætu sem best stundað veiðar utan landhelginnar, - farið með afla sinn í verksmiðjuna, þegar illa viðrar, en saltað úti í hafi, þegar vel viðrar.

Sigurður Eggerz Hv. þm. Ísaf. sagði, að hjer væri ekki um ríkisfyrirtæki að ræða. Já, það er nú svo. En þegar maður sjer, að jafnvel sameinað Alþingi á að skipa í stjórn fyrirtækisins, er ekki hægt annað en efast stórlega um það, að það beri ekki á sjer að einhverju leyti einkenni ríkisfyrirtækis. En svo er annað. Jeg vil vísa í 5. gr. frv., þar sem stendur, að framkvæmdarstjórninni sje heimilt að taka fje að láni út á síldina. Hvað þýða þessi orð? Jeg get ekki skilið þau öðruvísi en svo, að hún eigi að taka lán á nafn einkasölunnar, Einkasalan á þá að vera lántakandinn, og þar með er í raun og veru búið að flækja ríkissjóði inn í þetta. Þó að hv.frsm. vilji skilja b-lið svo, að liðurinn þýði einungis að gefa mönnum meðmæli, þá er jeg óviss um, nema þetta verði skilið öðruvísi. Hv. þm. vildi ekki fallast á, að ef ríkiseinkasalan ljeti ekki fje til útgerðarinnar, væru hinir smærri útgerðarmenn illa staddir. En það liggur í hlutarins eðli, að einhversstaðar verða bátarnir að fá fje til rekstrarins. Og aðstaða þeirra til þess að fá lán er alt önnur, þegar þeir ráða yfir síldinni og geta veðsett hana, heldur en þegar aðrir ráða yfir henni. Það er ekki til neins að neita því, að þegar ríkiseinkasalan kemst á, þá verða hinir smærri útgerðarmenn ver úti, ef einkasalan lánar ekki til framleiðslunnar. Hv. þm. sagði, að munurinn yrði sá, að minna yrði gert út, og þá yrði markaðurinn takmarkaður. Það er nú svo. En við skulum hugsa okkur, að verulega lítið sje af síld og smærri útgerðarmenn gætu ekki gert út, af því að þá vantaði fje. Hvernig fer þá? Þeir fáu efnuðu geta gert út og taka þá auðvitað allan gróðann, en hinir smærri eða fátækari eru útilokaðir frá að koma til greina. Svona er nú umhyggjan hjá þessum hv.þm. fyrir smærri útgerðarmönnunum.

Af hverju eru þeir útilokaðir?

. Af því að þeir hafa engin ráð til að útvega sjer fje, önnur en að krjúpa á náðir þeirra fáu efnuðu útgerðarmanna, svo að þeir leggi þeim fje. En þar með er þeirra kosti þrengt. Jeg vil aðeins benda á, að þegar verslunin með eitthvað er komin á eina hönd, þá er eðlilegt, að reynt sje á allan hátt að freista þeirrar einu handar. Viðvíkjandi því, sem hv.þm. hafði eftir mjer um fiskmarkaðinn, þá sagði jeg, að ef margir byðu út fiskinn, gæti það orðið til þess að lækka fiskverðið. En jeg gat þess um leið, að útgerðarmenn væru farnir að veita þessu eftirtekt og hefðu ýmsir hinir bestu meðal þeirra gert samtök sín á milli til þess að koma í veg fyrir, að markaðurinn væri skemdur með of miklu útboði. En þrátt fyrir þessa galla, sem fylgja of miklu útboði, þá mundu þeir ekki verða margir í útgerðarmannahópnum, sem óskuðu eftir einkasölu á fiski. Sjálfsagt mundi einkasalan verða skoðuð banatilræði við útveginn. En ef á að ganga inn á röksemdir hv.þm. Ísaf., þá leiðir þetta lengra en til síldareinkasölunnar; það leiðir til þess, að alla verslun ætti að setja á eina hönd. Það er markið, sem stefnt er að. Jafnaðarmannaflokkurinn hjer á þingi er ýtinn flokkur. Hann reynir að lokka meiri hlutann inn á ríkisrekstur á öllum sviðum. Jeg sje, að foringi jafnaðarmanna stendur þarna og hvernig gleðin - skín út úr andlitinu við þessa hugsun, að fá sem allra fyrst alt á eina hönd, eintóman ríkisrekstur. Og þeir eru að draga mikilsráðandi menn í þinginu stig af stigi inn á þessa óheillabraut. Og hver veit nema fiskurinn komi á eftir síldinni.

Það getur verið, að það verði heillabraut

. Þetta þykir mjer leiðinlegt að heyra hjá mínum góða vini, hv.þm. V.-Sk., að það verði heillabraut að skapa einokun í fiskversluninni. Þetta er meira alvörumál en menn halda, þegar er verið að taka eitt og eitt mál út af fyrir sig. Menn segja, að það sje saklaust að hafa einokun á þessu og þessu, af því að verslunin sje óheppileg með þá vöru; en þó geta menn aldrei fært þessar „sjerstöku ástæður“ fyrir því að víkja frá grundvelli frjálsrar verslunar. En bak við liggur það, að ná öllu á eina hönd; aðferðin er að færa sig þrep af þrepi. Jeg lengi ekki umræður með því að svara hv.frsm.; hann vildi lítið gera úr því, að það væri farið að veiða fyrir utan línuna; taldi ákaflega mörg og mikil tormerki á því. En hvað segir reynslan? Hún segir það, að á seinasta ári eru hvorki meira nje minna en 190 þús. tunnur veiddar fyrir utan línuna; og reynslan segir, að þessi veiði sje altaf að aukast. En svo sagði hv.þm.: Já, en það er önnur aðstaða nú, þar sem útlendingar fá sennilega ekki að veiða í verksmiðiu framvegis. En hver segir, að þeir fái ekki áfram að veiða í verksmiðju? Það er ekki búið að breyta neitt lögum um það. Það er að vísu komin ný stjórn, en hver segir, að sú stjórn verði harðari við Norðmenn heldur en hin, sem fór? Hver veit nema kjöttollurinn geti gripið inn í? Ef hæstv.forsrh. færi að verða hræddur um kjötið sitt, þá þekki jeg hann illa, ef hann myndi ekki hugsa sig um áður en hann færi að verða langtum strangari en fyrirrennari hans. Það er engin ástæða að ætla, að hann yrði vitund strangari. Svona eru allir liðir þessa máls, alstaðar eintómar veilur. Reynslan stendur með mínu máli og sýnir það, að altaf er að aukast útgerðin fyrir utan línuna; og þegar Norðmenn vita, að farið er að takmarka veiði hjer, þá verða þeir að veiða fyrir utan, af því að þá vita þeir, að markaðurinn verður betri; þessi einokun er hjálp fyrir þá, en einungis til skaða fyrir okkur á öllum sviðum. Hitt er líka alveg rjett, sem jeg tók fram áður, að einmitt fyrir það, að síldin kemst á eina hönd, þá reyna erlendir menn sjerstaklega að stríða hart móti þeirri hendi og gera alt örðugt. Úti í heiminum líta menn alt öðruvísi á einokun heldur en hjer á Íslandi; ýmsir bestu fjármálamenn hafa nýlega á stórri samkomu lagt mjög eindregið móti einokun. Og bara þetta, að taka upp einokun, gerir það að verkum.

Það verður engin einokun

. Jú, sannarlega, og ef verslunin svo kemst á eina hönd, eins og jafnaðarmenn vilja, þá endar það á því, að menn verða eins og í gamla daga að standa berhöfðaðir fyrir framan búðarborðið. Eitt er jeg viss um, - að þegar þingið er orðið tíu sinnum vitrara en það nú er, þá fara ekki skaðræðisfrumvörp eins og þetta í gegnum þingið.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Þetta frv. er flutt af fjhn. eftir tilmælum hæstv.forsrh. og stjórnar Íslandsbanka. Lítur nefndin svo á, að það sje ekki rjett að verða ekki við tilmælum bankans um að framlengja enn um eitt ár undanþágu frá inndráttarskyldu seðla. Það má að vísu spyrja þess, hve lengi þetta eigi svo til að ganga. Nefndin getur engu þar um svarað, en býst þó fastlega við því, að þetta sje í síðasta skiftið, sem veita þarf þessa undanþágu, og telur því rjett að veita hana að þessu sinni. Hygg jeg svo ekki þörf á því að gera frekari grein fyrir þessu frv. og tel ástæðulaust að vísa því í nefnd, þar sem það er flutt af fjhn.

Jón Baldvinsson Jeg vil aðeins geta þess, þótt jeg gerði ekki ágreining um frv. í fjhn., að mjer finst mjög leitt, að frv. þetta er samþ. ár eftir ár og með sömu forsendum. Vil jeg víkja þeirri fyrirspurn til hæstv. stj., hvort ekki megi vænta þess, að fullnaðarskipulag komist brátt á innlausn seðlanna, þannig, að Íslandsbanki dragi inn seðlana eins og ráð er fyrir gert í lögum. Jeg býst við því, að frv. þetta verði samþ., eins og áður hefir verið, en vil alvarlega mælast til þess, að hæstv. stjórn undirbúi þetta mál betur fyrir næsta þing.

Fjmrh. (Magnús Kristjánsson) Jeg skildi ummæli hv. 5. landsk. á þann veg, að hann óskaði eftir að fá upplýsingar um það, hvort stjórnin hefði hugsað fyrir því, hve lengi núverandi ástand ætti að haldast. Þessu er mjög vandsvarað, því að hagur Íslandsbanka er þannig, að hann má varla við því að draga inn svo nokkru nemi af sínum seðlum. Og þótt margir telji ríkinu vandgerðara við Landsbankann, sem er að vísu rjett, þá álít jeg, að hagur Íslandsbanka sje svo samtvinnaður hag ríkisins og almennings, að gæta verði allrar varúðar um það, að gera ekkert það, er hnekt geti viðgangi stofnunarinnar. Ef jeg man rjett, er gert ráð fyrir því, að seðlainndrættinum verði lokið 1933. Mun þá nægur tími til þess, að þessu ákvæði verði fullnægt, og því tel jeg ekkert athugavett við það, þótt þessi framlenging, sem nú er farið fram á, eigi sjer stað. Í næsta sinn, sem slík málaleitun kæmi fram, yrði annaðhvort að breyta kröfunni til bankans eða halda henni fast fram samkvæmt núgildandi lögum. Jeg vil geta þess, að ríkissjóður hefir einhverjar lítilsháttar tekjur af seðlunum, og þótt það sje ekki beinlínis af þeim seðlum, sem Landsbankinn hefir í umferð, mun það koma fram í arði, en annars er það fremur óverulegt hvort heldur sem er. Vil jeg geta þess jafnframt, að Landsbankinn hefir skilið bankalögin frá síðasta þingi þannig, að hann sje algerlega leystur frá þeirri skyldu sinni að greiða nokkurt seðlagjald. Jeg hygg því, að öllu athuguðu, að sjálfsagt sje að verða við því að veita undanþáguna nú í bili, þar sem ekki er ólíklegt, að hagur Íslandsbanka kunni að batna svo á yfirstandandi ári, að ekki þurfi að gera ráð fyrir samskonar málaleitun á næsta ári. Því tel jeg þetta alveg áhættulaust og álít það eina af þeim ráðstöfunum, sem telja verður sjálfsagðar til þess að bankanum sje gert fært að gegna skyldum sínum um greiðslur á afborgunum og vöxtum á þeim lánum, er bankinn hefir tekið erlendis. Eftir mínu áliti gæti neitun um þessa undanþágu ekki leitt til annars en að bankinn yrði neyddur til að ganga harðar að sínum viðskiftamönnum. Það gæti frekar komið til mála síðari hluta ársins, ef framhald verður á því, að afkoma sjávarútvegsins verði eins góð og nú er útlit fyrir, því að þá eru meiri líkur til þess, að menn verði færari að inna af hendi greiðslur sínar til bankans. Það er ekki sökum þess, að fjárhagur bankans sje svo sjerstaklega bágborinn, heldur vegna þess, að bankinn á svo mikið útistandandi fje, að beita verður mjög mikilli varúð við innheimtuna, og því álít jeg, að öllu þessu athuguðu, að það sje rjett að veita undanþáguna að þessu sinni.