Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Ritari þingflokks Sjálfstfl. hefur ritað forseta Ed. svohljóðandi bréf: „Reykjavík, 22. mars 1977. Samkvæmt beiðni Jóns Árnasonar, 2. þm. Vesturl., sem nú liggur í sjúkrahúsi, leyfi ég mér með skírskotun til 138. gr. laga um kosningar til Alþ. að óska þess, að 1. varamaður hans, séra Ingiberg J. Hannesson, taki sæti hans á meðan á Alþingi.“ Ingiberg J. Hannesson hefur áður tekið sæti á Alþingi á þessu kjörtímabili og býð ég hann velkominn til starfa.



Herra forseti. Lög um rétt verkafólks til uppsagnarfrests frá störfum og um rétt þess og fastra starfsmanna til launa vegna sjúkdóms- og slysaforfalla voru samþykkt á Alþ. veturinn 1957–1958. Þessi lög voru á sínum tíma stórmerkileg réttarbót, Verkalýðshreyfingin hafði þá um langt skeið reynt að ná fram þessum réttindum í kjarasamningum, en ekki tekist. Það var ekki fyrr en þetta haust að samkomulag náðist við þáv. ríkisstj., svonefnda vinstri stjórn, um að hún beitti sér fyrir því að hrinda þessu stórmerka réttindamáli alþýðu í framkvæmd og lögfesta ákvæði um að verkafólki, sem fengi laun sín greidd í tímavinnu eða með vikukaupi og hefði unnið hjá sama atvinnurekanda í eitt ár eða lengur, bæri eins mánaðar uppsagnarfrestur og auk þess 14 daga veikindaorlof eða leyfi frá vinnu í 11 daga sökum sjúkdóma eða slysa. Í þessum lögum varð að sjálfsögðu að skilgreina með ákveðnum hætti hvað væri átt við með hugtakinu eitt ár, því að það var hægt að skilja það á ýmsa vegu og allir voru sammála um að einhver lágmarksskilyrði yrði að setja. Var átt við það að maður hefði unnið stöku sinnum hjá sama atvinnurekandanum á seinustu 12 mánuðum eða stöðugt og óslitið? Í þessu efni var farin millileið og talið nægja að viðkomandi hefði unnið sem næmi 3/4 hlutum dagvinnustunda á einu ári, en það voru á þeim tíma 1800 klst. Þessi tala var einfaldlega þannig fengin að margfaldaðar voru 50 vikur með 48 stundum í hverri viku og þá fáum við út töluna 2400, og 3/4 hlutar þessara stunda eru 1800 klst. á ári. Síðan þessi lög voru lögfest hefur hins vegar orðið sú breyting, að vinnustundafjöldi á viku hverri hefur lækkað úr 48 stundum í 40 stundir og samsvarandi vinnustundafjöldi á ári er því 2000 stundir. 3/4 hlutar þess fjölda eru 1500 klst. Ég tel eðlilegt og sanngjarnt að lögunum sé breytt þannig að þau séu í fullu samræmi við vinnustundafjöldann eins og hann er orðinn, og ég tel að þetta geti skipt miklu máli fyrir marga sem þannig stendur á um að þeir eru þarna nærri mörkunum. Ég tel satt að segja furðulegt að þetta lagaákvæði skuli ekki hafa verið leiðrétt til samræmis við gildandi kjarasamninga í landinu og hreint ekki seinna vænna að þessu verði breytt. Þetta mál er stærra og meira en margur hyggur við fyrstu sýn. Ég býst við að hér á höfuðborgarsvæðinu skipti þetta kannske eitthvað minna máli en sums staðar úti á landi. En staðreyndin er sú, að víða um land er vinna stopul, sérstaklega fyrir ýmsa hópa, eins og húsmæður. Það koma miklar eyður í vinnu þessa fólks og er því langt frá að þetta fólk nái auðveldlega að hafa verið samtals 1800 stundir í vinnu hjá sama vinnuveitandanum á einu ári. Og þetta á alveg sérstaklega við fiskvinnu og uppskipunarvinnu og ýmis hliðstæð störf. Í þessu sambandi er athugandi að réttindin, sem fylgja því að hafa verið í vinnu í eitt ár hjá sama vinnuveitanda, eru ekki aðeins þau að viðkomandi hlýtur eins mánaðar uppsagnarfrest og 14 daga veikindaorlof ef á þarf að halda, heldur eru einnig samningar um orlof mjög tengdir þessu ákvæði. Í kjarasamningum sem gerðir voru fyrir liðlega einu ári, 27. febr. 1976, var það ákvæði í 8. gr. þeirra samninga, varðandi orlofslaun, að sá skoðast fastur starfsmaður sem hefur minnst eins mánaðar uppsagnarfrest. Ég geri ráð fyrir að allir hv. þm. viti hvað hugtakið orlofslaun þýðir. Það táknar að viðkomandi fær ekki orlofsfé greitt inn á póstgíróreikning jafnóðum og hann vinnur fyrir launum sínum, heldur fær hann einfaldlega orlof greitt í þeim mánuði þegar hann tekur orlofið. Það eru orlofslaunin, og þessi réttindi eru bundin við þá sem hafa eins mánaðar uppsagnarfrest, en það eru svo aftur á móti einmitt þeir sem uppfylla skilyrði þeirra laga, sem ég er hér að gera að umtalsefni. Breyting á lögunum í þá átt, sem ég geri hér till. um, mun að sjálfsögðu mjög stuðla að því að fjölga þeim sem rétt eiga til fjögurra vikna orlofs á óskertu kaupi. Og ég vek hér athygli á því, að þetta er ekkert smáræðis hagsmunamál á verðbólgutímum. Ég veit að vísu að ef verðlag er stöðugt, þá breytir það ekki ýkjamiklu hvort menn fá yfir árið 8.33% af launum greitt inn á póstgíróreikning eða hvort þeir taka, þegar þar að kemur, 4 vikna orlof á óskertu kaupi. Á því er ekki neinn teljandi munur þegar verðlagið er stöðugt. En ég þarf sannarlega ekki að minna hv. þm. á að svo er ekki, og þegar verðbólgan er 30–40% á ári, þá er ákaflega mikill munur á því hvort menn fá greidd orlofslaun eða orlofsfé. Sá, sem fær orlofsfé greitt á póstgíróreikning, fær raunverulega laun í orlofsmánuðinum sem eru í samræmi við meðallaun sem verið hafa á liðnu ári en sá sem fær orlof með óskertum launum á því augnabliki er hann tekur orlofið, hann fær vafalaust um það bil 20% hærri laun þann mánuðinn, miðað við þá verðbólgu sem nú er ríkjandi, og ég held að munurinn geti orðið allt að 40–50%, eftir því hver útkoman úr kjarasamningum verður í vor, en það kemur að sjálfsögðu þarna til viðbótar. Ég vil biðja hæstv. forseta að hlutast til um að hæstv. félmrh. komi hér og svari fsp. sem mig langar til að bera upp við hann og ég hef gert honum þegar grein fyrir, en hann er því miður nú staddur á fundi í Nd.

Ég var að koma af fundi ráðh. og hann tjáði mér að hann væri að fara upp í ræðustól í hv. Nd. svo það er úr vöndu að ráða að hafa hann á báðum stöðum í senn. Við getum frestað þessum umr., ef hv. þm. vill.

Nei, ég held ég ljúki máli mínu, en óska þá frekar eftir því að umr. verði frestað, þannig að ráðh. eigi þess kost að svara spurningunni.

Við getum frestað umr. um sinn og tekið hana upp aftur síðar á þessum fundi e. t. v.

Já, en ætli ég ljúki ekki máli mínu. Ég vildi sem sagt benda á það í þessu sambandi, að nú er algjör ringulreið ríkjandi á vinnumarkaðnum hvað snertir framkvæmd þess samningsákvæðis sem ég gat hér um, varðandi orlofsgreiðslur þeirra sem teljast fastir starfsmenn. Sumir atvinnurekendur hafa búið sig undir að standa við skuldbindingar sinar að þessu leyti, aðrir hafa greitt orlof þessa fólks, sem reiknað er með að fái þessi nýju réttindi, inn á bankareikning til bráðabirgða, en ekki til póstgíróstofunnar, og enn aðrir hafa, að því er ég veit best, virt þessi samningsákvæði algjörlega að vettugi og hafa borgað orlofsfé til póstgíróstofunnar eins og ekkert hafi í skorist og engir samningar hafi verið gerðir. Ég tel að það sé augljóst mál, að þegar orlofsárið byrjar lenda þessi mál í hinni mestu flækju og þúsundir manna munu ekki fá orlof greitt í samræmi við gerða samninga. Ég held því að búast megi við mikilli skriðu málaferla vegna óuppgerðra orlofsmála. Ég vek á því athygli, að það er ekki þörf lagabreytinga til þess að framkvæmd orlofs geti orðið með þeim hætti sem samningaákvæðið gerir ráð fyrir. Það segir alveg skýrt í 4. gr. orlofslaganna hvernig fara skuli að í sambandi við greiðslu orlofslauna. Hitt er alveg ljóst, að framkvæmdahlið málsins er ekki orðin alveg nógu ljós og skýr, enda langt frá því að núverandi kerfi á orlofsgreiðslum í gegnum póstgíróstofuna hafi komist í viðunandi horf. Ég vek á því athygli að á liðnum vetri var lagt fram hér á hv. Alþ. frv. um nýja skipan orlofsmála. Það var nýtt frv. um orlofsgreiðslur. Þetta frv. var afgreitt frá hv. Ed., en komst aldrei í gegnum Nd., og það er m. a. þess vegna sem þessi mál eru í hinni mestu bendu og hnút. Ég satt að segja er mjög undrandi á því að nýtt frv. skuli ekki hafa séð dagsins ljós á þessum vetri. Það var einmitt það sem ég vildi spyrja ráðh. um, hvort hann ætlaði ekki að leggja frv., sem var samþ. hér í Ed. í fyrra, fyrir Alþ. að nýju, annaðhvort í óbreyttu eða breyttu formi. Ég vil benda á að það er algerlega óhjákvæmilegt, ef ekki verður af því að orlofslögunum verði breytt á þessum vetri, að félmrh. gefi út nýja reglugerð um framkvæmd þessara mála til þess að hjá því verði komist að þessi mál lendi í einum hnút núna í vor og sumar. Ég vil svo að lokum minna á að við stöndum frammi fyrir miklum og hörðum kjaraátökum nú innan tíðar. Verkalýðshreyfingin hefur sett fram ákveðnar kröfur, - kröfur sem ekki geta talist annað en sanngjarnar og eðlilegar. Hún gerir þær kröfur að lægstu kauptaxtar verði a. m. k. 100 þús. kr. miðað við mánuðinn og miðað við þá vísitölu sem var í nóv. s. l. Kröfurnar eru einnig á þann veg, að annað kaup hækki að sömu krónutölu og að verðbætur verði greiddar á laun að nýju. Krafan, sem lögð er fram í vor, er fyrst og fremst um það að launafólk endurheimti það sem það hefur misst á liðnum tveimur árum. En þó er boðið að vísitölukerfi verði ekki með sama sniði og hafði lengi verið hér, heldur verði hagað þann veg, að sama krónutala komi á öll laun, en ekki eins og áður var, að um verði að ræða sömu prósentuhækkun á öll laun. Verkalýðshreyfingin leggur sem sagt þyngsta áherslu á að rétta hlut þeirra sem lægst hafa launin, enda þótt aðalkrafan sé um leið sú, að allir launþegar fái nokkra leiðréttingu vegna þess sem þeir hafa misst á seinustu þremur árum. Í þessu sambandi er vert að minna á að það er fyrst og fremst ríkisstj. sem á sök á þeirri kjaraskerðingu sem orðið hefur. Það var hæstv. ríkisstj. sem afnam vísitöluuppbætur á laun, og það var þessi sama ríkisstj. sem beitti sér fyrir gengisfellingum sem hafa leitt til þess að erlendur gjaldeyrir hefur hækkað 1 verði um liðlega 100% á tveimur og hálfu ári. Verðbólgan, sem hefur geisað nú seinustu tvö árin, er tvímælalaust að miklum meiri hluta til vegna beinna stjórnvaldsaðgerða, eins og auðvelt er að sýna fram á, og það eru þessar aðgerðir sem hafa rýrt kjörin svo að launafólk er nú neytt til þess enn einu sinni að heyja harðvítuga kjarabaráttu. Eins og það mál, sem ég hef gert hér að umræðuefni, þ. e. a. s. lög um rétt verkafólks til uppsagnarfrests og til launa vegna sjúkdóms- og slysaforfalla, ber vitni um, þá hefur það verið svo að vinstri stjórnir, sem setið hafa að völdum hafa aukið rétt verkafólks á fjöldamörgum sviðum, og mætti ekki aðeins nefna það dæmi sem ég hef hér gert að umtalsefni, heldur minna á aðgerðir vinstri stjórnarinnar á sínum tíma, bæði hvað varðar styttingu vinnutímans og lengingu orlofs. En það hefur sem sagt komið í hlut hægri stjórna að rýra kjörin jafnt og þétt svo að verkalýðshreyfingin hefur óhjákvæmilega lent í vörn, eins og þróun kjaramála seinustu tvö árin hefur sýnt. Það er sem sagt útlit fyrir harðvítug átök á vinnumarkaðnum vegna þess að verkalýðshreyfingin hefur ekkert annað úrræð í að óbreyttri stjórnarstefnu en beita víðtækri vinnustöðvun. Það, sem stjórnvöld ættu nú að gera að sjálfsögðu, er að ganga til móts við kröfur verkalýðshreyfingarinnar. Það verða að sjálfsögðu miklar launabreytingar í vor, hvort sem ríkisstj. líkar það betur eða verr. Undan því verður ekki vikist. Breytingar á launakjörum fólks eru óóhjákvæmilegar og sjálfsagðar. Þessar breytingar eru ekkert annað en afleiðing af stefnu. ríkisstj. Spurningin, sem við stöndum frammí fyrir, er aðeins sú, hvort efnahagsmálunum verður hagað á þann veg á næsta ári að þessar breytingar geti átt sér stað án þess að af því hljótist veruleg verðbólgualda. Þetta er framkvæmanlegt ef vilji er fyrir hendi, og á það hlýtur að reyna. Það mál, sem ég hef hér gert að umtalsefni, er vissulega smátt í samanburði við þessi stóru mál sem eru efst á baugi í kjaraátökunum í vor. En ég minni samt á það hér að lokum, að þetta er mikilsvert hagsmunamál fyrir talsverðum fjölda fólks sem nú er lausráðið í vinnu, þótt það hins vegar vinni að staðaldri hjá sama atvinnurekanda og eigi því fyllsta rétt til að öðlast þann rétt sem fastráðið fólk hefur lögum samkvæmt. Ég legg til, herra forseti, að að lokinni þessari umr., sem ég vænti að verði frestað um sinn svo að félmrh. verði gefinn kostur á að svara fsp. minni varðandi orlofsmálin, að þá verði þessu frv. vísað til hv. félmn.



Herra forseti. Frá því að lög nr. 43 1947, um innlenda endurtryggingu, stríðsslysatryggingu skipshafna o. fl., voru sett fyrir nærfellt 30 árum hefur þeim aðeins þrisvar sinnum verið breytt lítils háttar. Tvær breytingarnar, sú fyrri í l. nr. 12/1955 og sú síðari í l. nr. 5/1964, fjölluðu um hámark á arðgreiðslu félagsins. Leyfilegur hámarksarður er nú 2% á ári yfir vöxtum á almennum sparisjóðsbókum án uppsagnarfrests í Landsbanka Íslands. Þriðja breytingin er lög nr. 61 1962, sem fjalla um breytingu fasteignaskatts og aðstöðugjalds, en félagið greiðir nú fasteignaskatt og aðstöðugjöld eftir þeim reglum sem um þau gjöld gilda á hverjum tíma. Aðdragandinn að stofnun Íslenskrar endurtryggingar var sá, að þegar kafbátahernaðurinn byrjaði 1939 var stofnað félag sem kallað var Stríðsslysatryggingarfélag íslenskra skipshafna. Hlutverk þess var að annast stríðsslysatryggingar íslenskra skipshafna eftir því sem lög eða samningar sögðu til um á hverjum tíma. Nokkrir sjóðir söfnuðust hjá þessu félagi. Með l. nr. 106 1943 var ákveðið að þegar stjórn félagsins teldi þáverandi aðalhlutverki þess lokið skyldi nota sjóði þess sem fjárhagsgrundvöll almennrar endurtryggingar í landinu, einkum sjótryggingar. Nú var það svo, að samkv. lögum Stríðstryggingafélagsins átti að greiða mikinn hluta af eignum þess sem ágóðahluta þeirra sem iðgjöldin höfðu greitt er félagið hætti störfum. Ríkissjóður hafði á þeim árum greitt mikinn hluta iðgjaldsins fyrir fiskibátana, sem ekki sigldu með afla, og var því langstærsti iðgjaldagreiðandinn. Frv. það, sem hér liggur fyrir, skiptist efnislega í tvo þætti. Hinn fyrri fjallar um áhættufé félagsins, en sá síðari um stríðsslysatryggingu skipshafna. Í lögum frá 1947 var áhættufé félagsins ákveðið 6 millj. kr. Það var mjög ríflegt á þeim tíma, svo ríflegt að það var mun hærra en lágmarkskröfur um hlutafé eða ábyrgðarfé vátryggingarfélaga voru þá í nágrannalöndum okkar. Samkv. heimild í 5. gr. l. hefur síðan verið bætt 400 þús. kr. við áhættuféð, en það segir lítið á móti þeirri verðrýrnun íslensku krónunnar sem orðið hefur á síðustu 30 árum. Nú er svo komið, að áhættufé félagsins er óeðlilega lágt miðað við þá starfsemi sem því er ætluð. Þó að eigið fé félagsins sé svo hátt að það fullnægi ákvæðum l. nr. 26 1973, um vátryggingarstarfsemi, varðandi það atriði, er æskilegt að félag, þar sem ríkið er stærsti eigandinn, hafi ekki lægra áhættufé en það lágmarkshlutafé eða ábyrgðarfé sem gildir fyrir önnur vátryggingarfélög. Rýrnun áhættufjárins mæld í erlendum gjaldeyri hefur valdið félaginu verulegum óþægindum í viðskiptum við erlend vátryggingarfélög. Það hefur komið fyrir að félagið hefur misst af hagstæðum viðskiptum vegna þess að áhættufé þess hefur þótt of lágt. Mönnum getur sést yfir að eigið fé félagsins er í raun meira en það sýnist, vegna þess að bókfært verð fasteigna þess er mjög lágt. Þess er ekki að vænta að erlendir aðilar lesi reikninga svo vandlega að þeir veiti því athygli þótt þetta sé útskýrt í aths. Það er því orðið mjög aðkallandi að hækka áhættufé félagsins, og í frv. er gert ráð fyrir að það verði gert með þeim hætti að bókfært verð fasteigna verði fært upp í 90% af brunabótamati. Út á nokkurn hluta þeirrar hækkunar á eigin fé, er við það kæmi fram, yrðu gefin út jöfnunaráhættufjárbréf fyrir sexfalda upphæð innborgaðs áhættufjár. Við það kæmist innborgað áhættufé upp í 35 millj. 440 þús. Þar með er það orðið svo hátt að það samsvarar vel lágmarkskröfum um hlutafé eða ábyrgðarfé í ýmsum nágrannalöndum okkar, t. d. í Englandi. Nokkur ástæða er til að hafa hliðsjón af því, vegna þess að Endurtryggingin fær um 1/5 hluta af iðgjaldatekjum sínum af erlendum endurtryggingarsamningum. Þegar búið væri að hækka áhættuféð á þennan hátt, þá er ekki lengur þörf á að halda þeim áhættufjárábyrgðum sem félagið hefur nú. Þær eru aðeins 856 þús. kr. ábyrgð ríkissjóðs og frá Tryggingastofnun ríkisins, Brunabótafélagi Íslands og Sjóvátryggingafélagi Íslands hf. 60 þús. frá hverjum. Þessar ábyrgðir eru því felldar niður í frv., enda orðnar úreltar fyrir löngu. Þá er í frv. gert ráð fyrir að ráðh. geti síðar heimilað frekari hækkun áhættufjárins ef nauðsyn krefur, t. d. vegna áframhaldandi verðbólgu, ef hún verður ekki alveg stöðvuð. Á styrjaldarárunum síðari voru hér í gildi lagaákvæði um að útgerðarmenn skyldu kaupa sérstaka stríðsslysatryggingu fyrir áhafnir skipa sinna. Fyrstu lög um þessa skyldutryggingu voru frá 7. maí 1940. Skyldutryggingin hélst til ársloka 1947, en féll þá niður samkv. ákvæðum í 1. nr. 43 frá 1947. Hinsvegar var stríðsslysatryggingum skipshafna haldið áfram lengi eftir það samkv. ákvæðum í samningum útvegsmanna og sjómanna, m. a. vegna hættu af völdum tundurdufla. En þær voru síðast keyptar á árinu 1972. Ýmis ákvæði laganna frá 1947 um stríðsslysatryggingar skipshafna, svo sem um iðgjöld, upphæð bóta og fleira, eru algerlega úrelt. Því eru þau felld alveg niður í þessu frv. Hins vegar er haldið almennum ákvæðum um stríðsslysatryggingu skipshafna, svo að hún sé tiltæk ef á henni þarf að halda. Ráðh. er gefin heimild samkv. frv. til að ákveða að kaupa skuli slíka tryggingu og setja reglur um bætur, nema samið sé um það atriði milli útvegsmanna og sjómanna. Í stuttu máli sagt er nánast verið að færa þetta frv. til nútímaverðlags, og það er auðvitað fyrst og fremst hækkun áhættufjárins sem hér er um að ræða. Breytingin í sambandi við stríðsslysatrygginguna er auðvitað nauðsynleg vegna þess að þessi 30 ára gömlu ákvæði í lögunum eru fyrir löngu orðin úrelt. Ég tel fullvíst að um þetta frv. ríki fullkomin samvinna að afgreiða það, því að það er svo sjálfsagt og eðlilegar breytingar sem frv. gerir ráð fyrir. Það er flutt að beiðni stjórnar Íslenskrar endurtryggingar, og þar eiga sæti fulltrúar ríkisins, fulltrúar þeirra aðila, sem áttu þátt að félaginu upprunalega, og tryggingafræðingar þess, sem leggja áherslu á að frv. nái fram að ganga. Ég vænti þess að n., sem fær frv. til afgreiðslu, reyni að hraða afgreiðslu þess, því að þetta mál er mjög einfalt og það fylgir málinu mjög ítarleg grg. og nákvæm. En ef einhverra upplýsinga þarf að leita, þá bendi ég n. sérstaklega á forstjóra Íslenskrar endurtryggingar, K. Guðmund Guðmundsson tryggingafræðing, sem hefur verið forstjóri þessa félags frá byrjun, og mun hann vafalaust vera reiðubúinn að gefa allar þær upplýsingar sem um er beðið. Herra forseti. Ég legg svo til að að lokinni þessari umr. verði frv. vísað til heilbr.- og trn.



Herra forseti. Við hv. þm. Geir Gunnarsson flytjum á þskj. 381 frv. til l. um breyt. á l. nr. 97 frá 1976, um Framkvæmdastofnun ríkisins. Frv. mælir fyrir um stofnun Fiskeldissjóðs er falli undir lög um Framkvæmdastofnun ríkisins með líkum hætti eða sama hætti og aðrir sjóðir sem Framkvæmdastofnun ríkisins fer með, og miða 1., 2., 3., 4. og 5. gr. frv. að þeim breytingum beinlínis, svo og 9. og 10. gr. þess. 6. gr. frv. er svo hljóðandi: „Ríkissjóður leggur Fiskeldissjóði til 600 millj. kr. með jöfnum greiðslum á næstu 5 árum, í fyrsta sinn árið 1978.“ Og 8. gr., sem skilgreinir einnig hlutverk Fiskeldissjóðs beinlínis innan ramma laganna, hljóðar svo: „Hlutverk Fiskeldissjóðs er að veita lán til fiskeldis, allt að 50% af stofnkostnaði, einnig að veita óafturkræf framlög til grundvallarrannsókna og tilraunastarfsemi á sviði fiskræktar.“ Í grg., sem ég mun víkja að hér á eftir, er að finna rökstuðning fyrir því hversu æskilegt sé að fiskeldi hér á landi verði eflt með þeim hætti sem ráðgerður er í frv. En áður en ég vík að sjálfri grg. kemst ég ekki hjá því, þó í mjög litlu sé, að víkja aðeins örfáum orðum að því brautryðjendastarfi sem unnið hefur verið hér á landi í fiskeldi á liðnum áratugum við frumstæð skilyrði og lítil efni. Þetta verður ekki samhangandi sögulegt yfirlit, heldur stiklað á stóru. Vil ég þá fyrst geta kempunnar og hugvitsmannsins Þórðar Flóventssonar í Svartárkoti, sem hóf sjálfur af eigin rammleik og af eigin hugviti fiskiklak, silungsklak og fiskirækt í Svartárvatni fyrir síðustu aldamót, en ferðaðist síðan víða um landið og kom upp klakhúsum, hafði þá að vísu kynnt sér af erlendum fræðiritum nokkuð þær aðferðir sem erlendis tíðkuðust, en byggði þó fyrst og fremst á eigin athugunum og eigin hugviti. Ummerki eftir klakhúsin hans Þórðar í Svartárkoti getur að fínna allvíða á landi hér enn í dag, og sums staðar verða þau mannvirki, sem hann hlóð með sínum sterku höndum, ekki kölluð rústir þó ekki séu þessi klakhús enn þá í notkun. Af brautryðjendastarfi Þórðar Flóventssonar í Svartárkoti mætti segja margar fróðlegar sögur og sumar undur skemmtilegar, en þær verða að bíða betri tíma og annars vettvangs. Næst er að geta þess raunverulega, svo að stiklað sé enn á stóru, að Þórarnar tveir - e. t. v. er það ekki tilviljun að báðir hétu Þórarnar, því að það nafn tíðkast svo mjög í Öxnarfirði, það voru Þórarinn Haraldsson í Laufási og Þórarinn Jóhannsson í Krossdal - hófu silungseldi í Litluá þar fyrir norðan árið 1941 og héldu því áfram með ágætis árangri og hafa síðan báðir Þórarnar tveir sýnt mjög mikinn áhuga á því að lagt yrði fé í fiskrækt í Öxarfirði og fisheldi. Þá væri óverðugt að geta ekki Skúla Pálssonar á Laxalóni, sem svo er nefndur, sem hóf hér fiskrækt, fiskaeldi að dönskum sið rétt eftir styrjöldina, þá fyrst og fremst ræktun regnbogasilungs til útflutnings. Hann hefur síðan 1945 lagt í það brautryðjendastarf sem fiskeldi er hér á landi alla atorku sína og allt sitt fé, unnið þarna að mínu viti stórmerkt starf, sem ég vona að honum verði síðar þakkað betur fyrir en gert hefur verið til þessa. Það liggur í augum uppi að Veiðimálastofnunin, embætti veiðimálastjóra, hefur lagt hér þungt lóð á metaskálarnar í fiskræktarmálum. Það starf, sem stofnun hans hefur unnið við tilraunir og við fiskrækt, hefur vissulega ýtt þessum málum mjög fram á leið. En þess ber að gæta ef við sleppum starfi Skúla Pálssonar, - og ég held að ég geti ekki stillt mig um það, fyrst ég nefni hann öðru sinni hér, að láta í ljós þá skoðun mína að betur hefðu opinberir aðilar stutt örlítið rösklegar við bakið á honum en raun hefur verið, - en að því starfi slepptu, sem laut að eldi á fiski til slátrunar, hefur öll tilraunastarfsemi hérna og öll fiskrækt miðað að því að koma upp laxfiskum, fyrst og fremst laxi og einnig silungi, í veiðivötnum okkar. Frv. það, sem við hv. þm. Geir Gunnarsson flytjum hér, miðar fyrst og fremst að eldi á fiski til slátrunar. Ég mun leyfa mér að lesa grg., sem frv. fylgir, með nokkrum innskotum til nánari skýringar: „Svo sem kunnugt er hafa aðrar þjóðir, svo sem sovétmenn japanir, bretar og norðmenn, þegar byrjað fiskeldi í sjó með góðum árangri. Eru þegar tiltækar upplýsingar um niðurstöður erlendra rannsókna á þessu sviði og um árangur þar sem fiskrækt hefur verið komið upp á grundveili þeirra. Nefna má laxeldi sem norðmenn stunda nú í sjó með furðugóðum árangri og nýta úrgang frá fiskiðjuverum til fóðrunar. Hefur nýting þessa ódýra fóðurs verið með ólíkindum drjúg, þannig að 4–6 kg af fiskúrgangi nægja til framleiðslu á einu kg af laxi. Miðað við núgildandi verðlag á þessu fóðri og markaðsverð á laxi mun óhætt að fullyrða, að í engri grein búskapar sé fóðurkostnaður jafnlítill og í fiskeldi, enda mun fiskúrgangurinn, sem norðmenn nota í þessu skyni, gefa meira verð en sjálf matvaran sem fiskiðjuverin framleiða úr fiskinum.“ Það má vera ýmsum í fersku minni er fréttirnar tóku að berast hingað til lands fyrir nokkrum árum um furðulegan árangur sem norðmenn næðu nú í laxaeldi í sjó. Tortryggðu ýmsir, þegar þetta spurðist hingað, að 5 kg af frosinni loðnu eða frosnu slógi, blandað með rækjuskel eða humarskel, gæfu í fóðrun eitt kg af ágætislaxi. Samkv. gömlu kenningunni var það algert lágmark að það færu 10 kg af fóðri til þess að skila einu kg af lifandi holdi. En þegar eftir var gengið kom í ljós að þessar fréttir voru sannar. Norðmenn höfðu þá þegar í nokkur ár ræktað lax í netbúrum eða hringnótum, lokuðum í botninn, í ýmsum hinna syðri fjarða við vesturströnd Noregs, þar sem sjór er hlýjastur að vetrinum, með mjög góðum árangri, og nú er svo komið að þeir framleiða með þessum hætti allt að því tvöfalt meira magn af ágætislaxi heldur en það sem þeir veiða í ánum sínum og í sjó. Í grg. segir síðan áfram: „Ljóst er að á landi hér fellur til fiskúrgangur sem nægja mundi til framleiðslu á þúsundum lesta af dýrmætum matfiski - og ef reiknað væri með hagnýtingu loðnu í þessu skyni, þá til framleiðslu á tugþúsundum lesta af laxi.“ Samkv. þeim upplýsingum, sem ég hef fengið frá sérfræðingum sem stundað hafa vísindalegar tilraunir á þessu sviði hin síðari árin, er fullkomin ástæða til þess að ætla að við bestu skilyrði hér á landi mundi ekki þurfa nema 4 kg af fóðri til þess að framleiða kg af laxi. Fóðurmagnið gæti farið í hæsta lagi upp í 6 kg. fyrir kg. Reiknað verð á þessu fóðri nú, þar sem innifalinn er geymslukostnaður í frystihúsi, yrði 90 kr. fóðurkostnaður til þess að framleiða kg af laxinum sem samkv. verði undanfarinna tveggja ára ætti ekki að seljast undir 600 kr. kg. „Tilraun, sem gerð hefur verið hérlendis á vegum Fiskifélags Íslands til laxeldis í sjó, bar ekki þann ávöxt sem menn gerðu sér vonir um, enda var til hennar stofnað af vanefnum í ýmsum skilningi.“ Hér vil ég alls ekki varpa neinni rýrð á tilraun Fiskifélags Íslands þótt hún væri gerð af vanefnum hvað fjármagn snerti. Vó þar upp á móti bjartsýnin sem stundum hefur reynst okkur íslendingum alveg prýðilega, en stundum valdið nokkrum vonbrigðum. Vanefnin lágu einnig í skorti á þekkingu á þessu sviði. Tilraun til eldis á laxi með norsku aðferðinni uppi í Hvalfirði leiddi í ljós að jafnvel þar við Faxaflóa, jafnvel í Hvalfirðinum, verður sjór of kaldur á vetrum til þess að fiskurinn geti haldið þyngd, hann megraðist þar og léttist að vetrinum, og að þar er jafnvel hætta á því, í sjálfum Hvalfirði, að hitastig fari niður fyrir 0 gráður og þá drepst fiskurinn. Hins vegar fór því víðs fjarri að þessi tilraun, sem Fiskifélagið gerði í Hvalfirði, yrði til einskis gagns, því að segja má að vegna hennar hafi fengist upplýsingar sem benda mjög eindregið til þess að ekki verði einhlítt að nota óhitaðan sjó til þessarar starfsemi neins staðar á landi hér, á öllu svæðinu frá Hvalfirði vestur og norður um land og til suðurstrandarinnar, að við gætum ekki hagað eldinu á svipaðan hátt og norðmenn, sem nota þessar hringnætur sínar inni í fjörðum þar sem skjól er fyrir haföldu. Þetta getum við ekki gert vegna þess að sjórinn er of kaldur á þessu svæði og við verðum að bregða á annað ráð. Ég minntist áðan á tilraunir sem sérfræðingar höfðu gert hér á landi í þessu skyni, og er frá þeim að segja að þær hafa verið býsna merkilegar. Þær hafa verið gerðar á vegum Líffræðistofnunar Háskóla Íslands í samstarfi við embætti veiðimálastjóra og fyrst og fremst beinst að áhrifum umhverfisþátta á vöxt og þroska laxfiska. Þar er um undirstöðurannsóknir að ræða. En fjárskortur stendur í vegi fyrir því, að þeim tilraunum verði lokið, og torveldar jafnframt uppsetningu þeirra eldisstöðva, sem nauðsynlegar eru til sannprófunar á niðurstöðum þessara tilrauna. „Fyrrgreindar tilraunir, sem gerðar hafa verið af hálfu íslenskra líffræðinga, hafa m. a. beinst að kynblöndun laxfiska þeirra, sem best sameina vaxtarhraða og saltþol tveggja tegunda, og einnig að því hvert vera muni æskilegt hlutfall seltu og hitastigs í vatninu.“ Frá þessum tilraunum með kynblöndun fiskanna, hitastigið og seltuþolið er það m. a. að segja, að sérfræðingarnir, sem hér um ræðir, hafa blandað saman laxi og sjóbirtingi, fengið út fisk nokkurn sem þeir kalla laxbirting og er þeim kostum búinn, að seyði ganga fyrr til sjávar, þola fyrr seltu heldur en laxaseiði, og einnig þeim kostum búin, að vegna þess að þetta verða geldfiskar sem upp vaxa, þá leggja þeir ekkert, hvorki hrogn né svif, heldur þeim mun meira í sitt gómsæta og dýrmæta hold. Mér skilst að niðurstöður tilrauna bendi til þess, að æskilegasta seltustig eldisvatnsins sé minna en gengur og gerist í sjó, heldur eigi það að vera sem næst eðlilegu saltmagni í blóði fiskanna, þannig að þeir þurfi ekki að leggja orku í það að vinna seltu úr blóðinu aftur. Og æskilegt hitastig mun vera öllu hærra en það sem best gerist við náttúrleg skilyrði, jafnvel hér við suðurströndina. Ég ætla mér ekki að reyna að draga hér upp glæsimynd af hugsanlegum hámarksarði af búskap af þessu tagi. Þó vil ég geta þess hér aðeins til skilgreiningar, að talið er að árlega sé þörf fyrir einn kúbikmetra af söltu vatni með æskilegu hita- og seltustigi til framleiðslu á 10 kg af laxi árlega. Þetta mundi þýða það, að við þyrftum hektara til þess að framleiða 100 tonn af laxi, sem við mundum þá ala á 400–600 tonnum af fiskúrgangi, og afraksturinn ætti samkv. þessum útreikningum að verða 50 millj. Samkv. upplýsingum, sem ég hef fengið, ætti úrgangur úr bolfiskafla okkar, sem við verkum nú í fiskmjöl, að nægja til framleiðslu á 25 þús. tonnum af laxi. Ef reiknað væri með nýtingu á allri loðnunni okkar til laxeldis í ár, þá yrði framleiðslan 150 þús. tonn. Og ef við leyfðum okkur nú að reikna með milljón tonnum, sem hagsýslustofnun er farin að spá okkur af loðnu á ári, þá ætti það þá ásamt slóginu að nægja til þess að framleiða 250 þús. tonn af laxi. Það liggur í augum uppi, að hér kæmi til geysilegur fjármagnskostnaður, bæði frystigeymslur fyrir fóður í eldisþróm og eins hitt, að viðbúið er að markaðsverðið mundi breytast við þess háttar framboð. En eigi að síður er a. m. k. teorítískur möguleiki á því að við getum framleitt 254 þús. tonn af laxi með þessum hætti, breytt þessum ódýra bræðslufiski þannig í dýran fisk. Ef maður leyfir sér að halda áfram svona fremur óábyrgum útreikningum í þessu sambandi, sláum 100 kr. af verði laxkg í þessu sambandi og reiknum með 500 kr. fyrir kg, þá ættum við að geta fengið með þessum hætti fyrir fiskúrganginn okkar og loðnuna, - mjölfiskinn, þ. e. a. s. fyrir laxinn sem við framleiddum með þessum hætti, 125 milljarða kr., og það er nú það sem danir mundu sennilega kalla „også penge“. Enda þótt lokaniðurstöður eða sannprófun á fyrrgreindum niðurstöðum tilgreindra rannsókna liggi ekki fyrir, eins og ég sagði áðan, þá þykja líkur benda til þess að fiskaeldi með þessum hætti eða svipuðum nái ekki fullkominni hagkvæmni annars staðar en þar sem hægt er að hita upp sjóinn með jarðvarma eða heitu aðrennslisvatni frá fiskiðjuverum. Kæmi þá hugsanlega til greina að nýta einnig afrennslisvatn frá sameiginlegum hitaveitum þar sem þeim yrði komið upp, e. t. v. utan jarðhitasvæðanna. Þá yrði náttúrlega jafnframt að stjórna seltustigi aðrennslisvatnsins. „Hins vegar hagar svo til mjög víða, að tiltækt er heitt vatn í þessu skyni. Við flest fiskiðjuverin utan jarðhitasvæðanna er bæði aðstaða til að koma upp eldisþróm og nægilegt vatn frá vélum til þess að halda sjónum volgum, og má nú heita að ekki vanti nema þennan herslumun sem fjárveitingavaldið eitt getur látið í té til þess að hægt sé að hefja hér fiskrækt í stórum stíl víðs vegar um landið. Sem fyrr segir hafa tilraunir þær, sem gerðar hafa verið af sérfræðingum hérlendis, fyrst og fremst beinst að eldi lax og silungs, en líkur benda til þess að hægt sé að rækta á sama hátt í stórum stíl ýmis verðmæt skeldýr“ - svo sem ostrur, humar - „og hentaði sá búskapur vel með eldi fyrrgreinds sporðfénaðar.“ Ég vil taka það fram einmitt vegna þess að ég vék að Þórði Flóventssyni í Svartárkoti áður, að það mun hafa verið hann sem fyrstur manna nefndi kvikfé þessarar tegundar sporðfénað eða sporðpening, og þykir mér við hæfi að nota það heiti sem fer mjög vel í málinu. Auk þess sem ljóst má vera að við gætum í sömu eldisþróm ræktað dýrmætan skelfisk og krabbadýr, sem þá mundu að sögn fyrrgreindra sérfræðinga vinna fyrir sér og vel það með því að hreinsa eldisþrærnar, þ. e. a. s. botnfallið fóður úr eldisþrónum - þetta hefur gefist vel erlendis - og fengið svo jafnvel enn þá verri laun á vissan hátt heldur en tíðkast nú að gjalda þjónum, þar sem þeim yrði síðan sjálfum slátrað, eftir því sem stofninn þyldi, og þau seld til eldis líka, - auk þess sem ljóst er talið að hægt væri með góðum árangri að rækta þessi krabbadýr og annan skelfisk í eldisþróunum, þá liggja fyrir niðurstöður af tilraunum með sjávarfiskeldi erlendis sem hafa gefið mjög góða raun og þá fyrst og fremst á flatfiski. Ég minnist þess, að fyrir tiltölulega skömmu var sýnd í sjónvarpi mynd af eldisstöðvum á Bretlandseyjum þar sem sólkoli var ræktaður í stórum stíl og hefur tekist að kynbæta hann og láta hann tímgast í eldisstöðvunum. Að vísu var komist þannig að orði þrisvar í þessum sjónvarpsþætti að kolinn verpti í eldisstöðvunum og legg ég nú áherslu á það, að við munum halda fornri málhefð um tímgun fiska, sem er á þá lund að þeir hrygni, kýrin ber, tíkin gýtur o. s. frv. En hvað um það, það er staðreynd að á Bretlandseyjum eru nú þegar reknar eldisstöðvar þar sem ræktaður er dýrmætur flatfiskur með mjög góðum árangri. Þessar tilraunir, þessar eldisstöðvar yrðu af eðlilegum ástæðum einna helst fýsilegar á þeim svæðum þar sem tiltækur er heitur jarðsjór. Í þessu sambandi er eðlilegt að hugleiða sérstaklega möguleika á því að nýta jarðsjó þann. sem til mun falla í sambandi við fyrirhugaða sjóefnaverksmiðju á Reykjanesi, og geta má þess að líkur þykja benda til að álíka aðstaða muni vera til fiskræktar í Öxarfirði norður, þótt ekki hafi menn hugað eins mikið að henni enn þá eins og hér syðra. Ég ætla mér ekki að þessu sinni að reyna að draga upp fyrir okkur neins konar efnahagslega glæsimynd af þeim möguleikum sem felast í fiskeldi. í heitum sjó og við jarðvarma. Síst vildi ég að fjárglaðir menn á Íslandi tækju álíka kipp og þegar lýst var fyrir þeim gróðamöguleikunum í sambrandi við minkana. En um hitt er ég alveg viss, að þeim peningum yrði vel varið nú sem við settum í það að gera sérfræðingum okkar, sem unnið hafa að þessum málum undanfarið, kleift að ljúka tilraunum sínum, sem eru mjög vel á veg komnar, og enn fremur gera þeim kleift að sannprófa niðurstöður, sem þegar liggja fyrir um þessar tilraunir, ef vera mætti að okkur auðnaðist þó ekki væri nema að hundraðfalda verðið sem fæst fyrir úrgangsfiskinn á þeim slóðum. Að lokinni þessari umr. óska ég þess að málinu verði vísað til fjh.- og viðskn.



Herra forseti. Svipað mál þessu hefur borið hér á góma nokkrum sinnum áður. M. a. var það eitt af mínum fyrstu verkum hér á hv. Alþ. að hreyfa svipaðri hugmynd um að efla Fiskræktarsjóð með verulegu átaki. Ef ég man rétt var það fyrir 9 eða 10 árum, þá með 10 millj. kr. framlagi sem væri nú í dag nokkuð á annað hundrað millj. kr. Ég vil því taka undir þessa hugmynd. Hún á meira en rétt á sér, bráðnauðsynlegt er að hún komist í framkvæmd. Hitt er svo annað mál, að allt þetta mál kostar auðvitað fjármagn, og hvort þessi tala er rétt eða röng, of há eða of lítil, læt ég aðra fjalla um. Hér er nokkuð vel í lagt og er það út af fyrir sig nauðsyn og einnig nauðsyn að dreifa þessu á ákveðið tímabil. Hins vegar fannst mér í ræðu hv. fyrri flm. frv. gæta verulegrar bjartsýni, og það er út af fyrir sig gott því menn ráðast yfirleitt ekki í þessa hluti nema vera bjartsýnir eða í starfsemi kringum fiskinn á annað borð hér á Íslandi. En ég vil nú, af því að hann nefndi minkinn í lok sinnar ræðu, vara einmitt við of mikilli bjartsýni í þessum málum. Ég taldi rétt að styðja minkaeldi á Íslandi, en ég lýsti þeirri skoðun, að við ættum að byrja á fjórum búum og helst sínu í hverjum fjórðungnum til að fá reynslu. Sama finnst mér við eigum að gera í þessum málum. Það mætti vel koma upp fjórum skipulögðum stöðvum á mismunandi landssvæðum og fá nokkra reynslu af og hefjast síðan handa með stórmiklum framlögum, eins og þetta frv. gerir ráð fyrir, því að þrátt fyrir það að víða erlendis er veruleg reynsla fyrir hendi, þá eru okkar aðstæður allt aðrar en erlendis. Við getum fengið upplýsingar frá rússum, sem eru lengst komnir í þessu efni, kínverjum og japönum, en ég held að samanlagt skipti það milljónum tonna sem þeir framleiða í fiskeldi. Hins vegar er meiri hluti þeirrar framleiðslu ekki í söltu vatni, heldar í fersku vatni, þó eitthvað sé blandað. Ég á bók sem segir sögu fiskeldis dana yfir hálfa öld. Þar er lýst sigrum og þar er lýst mistökum og þeim vandræðum sem leiddi af reynsluleysi manna. Þessi bók er verulega fróðleg aflestrar fyrir alla þá er áhuga hafa á þessum málum. Við ættum að hagnýta okkur reynslu dana í þessu efni. Þeir eru áreiðanlega fúsir til að leggja okkur lið og miðla af reynslu sinni og þekkingu. Aðstaða þar er víða slík að 2–3 býli verða að nota sama vatnið, það er gegnumstreymi frá einu býli til annars. Við hér búum við miklu, miklu betri aðstæður. Við höfum bæði heitt vatn, eins og flm. undirstrikaði mjög rækilega, sem gefur þessu verulegt gildi, og auk þess mjög ferskt vatn og einnig mjög lífrænt vatn, þannig að aðstaða okkar er öll ákjósanlegri, að mínu mati a. m. k. Þess vegna er það næstum furðulegt að ekki skuli vera komið hér á skipulegu fiskeldi sem sterkri og góðri búgrein, og má undrum sæta hvers vegna það er. Það er ekki hægt að vitna alltaf í Kollafjarðarstöðina, að hún sé búin á annan áratug að gera fyrir okkur tilraunir, og enginn hefjist handa á grundvelli þeirra tilranna sem hún er að gera. Það verður að stíga það skref sem hér er boðað að eigi að ske, og ég styð það eindregið. Við verðum að hefjast handa með því að fá ákveðna menn til að hefja fiskeldi á tveimur, þremur eða fjórum stöðum á landinu, byggt ú þeirri reynslu sem hér hefur fengist í gegnum árin og einnig erlendis frá. Ég held að hér séu aðstæður svo góðar að þetta megi ekki dragast lengur og það hljóti að vera til a. m. k. áhugasamir bændur er vilji taka höndum saman við löggjafann og framkvæma verkið ef til þess fást nægilegir peningar. Ég ætla ekki að fara út í það, hvað á að veita hér stóra styrki. Það er matsatriði. Mér virðist helmingaskiptareglan, sem sett er hér fram, sanngjörn. Áhætta er nokkur og því er eðlilegt að það séu veittir beinir styrkir og einnig nokkur hagstæð lán, en einnig er eðlilegt að viðkomandi aðili leggi eitthvað fram sjálfur. Það tryggir raunhæfan áhuga og alúð við þessa starfsemi, sem er mjög mikilvægt. Þessi starfsemi verður ekki rekin með hangandi hendi. Uppeldi fiska er mjög mikið nákvæmnisverk og verður að sinna því mjög vel og af sérstakri nýtni. Allar vangaveltur um mörg þúsund tonn af þessum fiski leiði ég hjá mér. Það er skemmtilegt að geta reiknað þetta út og gaman. Sjálfsagt er þetta ákveðin draumsýn sem verður á næstu öld. En ég held mig nú bara við það sem við höfum hendur á í dag, og ég er viss um að það er hægt að ná mjög langt og skapa hér mörg hundruð tonn, jafnvel þúsundir tonna af góðum eldisfiski, bæði úr söltu vatni og fersku vatni. Alþingi verður að leggja fram nokkurt fjármagn. Það þarf að vera tugir millj. kr., svo að menn komist yfir lágmarksáfanga, og við eigum að sjá sóma okkar í því, íslendingar, að gera þetta átak. Það eru allar aðstæður hér á landi það hagkvæmar, að við hljótum að geta náð árangri í þessu efni. Það er furðulegt ef það tekst ekki. Þá mun fást sú reynsla sem við getum byggt á fyrir almenna starfsemi í þessari grein, og því betra því fyrr sem við hefjumst handa á þessu sviði.