Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

* Flm. (Gísli Guðmundsson) : Þetta frv., sem hér liggur fyrir, er ekki nema að nokkru leyti nýtt mál. við flm. þessa frv. höfum á undanförnum þingum flutt frv. um útgerðarsamvinnufélög; er því efni þessa frv., sem hér liggur fyrir, að verulegu leyti það sama og áður, þó að vísu séu á því gerðar nokkrar breyt., m. a. á nafni frv. Það, sem fyrir þeim vakir, sem að þessu frv. standa, er að skapa löggjöf um nýtt form fyrir útgerð, sem mætti verða til þess, að svo miklu leyti sem það er hægt með lagasetningu, að skapa útgerðarrekstri heilbrigðan grundvöll, a. m. k. heilbrigðari en nú er. Það er svo til ætlazt með þessu frv., að ef 5 menn eða fleiri á útgerðarstað gera samtök um að stofna hlutarútgerðarfélag, geti þeir það að fengnu samþykki bæjar- eða sveitarfélags á viðkomandi stað, ennfremur að fengnu samþykki ríkisstj. á samþykktum félagsins, og nýtur þá slíkt félag hlunninda sem gert er ráð fyrir með þessu frv. Um fyrirkomulag slíks félagsskapar er svo nánar ákveðið í frv. Höfuðatriði, sem í þessu frv. felast, eru þau, í fyrsta lagi, að sú útgerð, sem stofnað er til á þennan hátt, verði sameign þeirra manna, sem að henni vinna bæði á landi og sjó. Í öðru lagi, að þeir, sem mest bera úr býtum, hvort sem það eru sjómenn eða landmenn, eða aðrir, sem starfa hjá útgerðarfélaginu, eigi kaup og kjör undir því, hvernig framleiðslan ber sig á hverjum tíma. Í þriðja lagi er það eitt höfuðatriði frv., að auk venjulegs tryggingarsjóðs, varasjóðs, er gert ráð fyrir, að safnað sé í tryggingarsjóð til þess að tryggja tekjur þeirra félagsmanna, sem vinna hjá félaginu. Í þessu frv. eru tvö nýmæli, sem ég vil vekja athygli hv. þdm. á, frá því sem var í fyrra frv., sem ég gat um. Annað er það, að gert er hér ráð fyrir, að stofnaðir séu sérstakir tryggingarsjóðir á þann þátt, að greiddur sé ákveðinn hluti af verði aflans og þar á móti leggi svo viðkomandi hrepps- eða bæjarfélag jafnháa upphæð í sjóðinn, og að þessum tryggingarsjóði sé varið til þess að tryggja þeim, sem við útgerðina vinna, lágmarkstekjur í þeim árum, sem svo litið aflast, að vinnandi menn við fyrirtækið bera lítið úr býtum. Við höfum orðið varir við, að ýmsir sjómenn töldu það agnúa á eldri frv. um þetta efni, að í þeim árum, þegar illa gengi, gætu þeir, sem við útgerðina vinna, eftir ákvæðum þeirra frv., gengið frá vertíðinni slyppir og snauðir. Nú hefir það því orðið að ráði að leggja til þá breyt. á þessu í frv. Það verður að viðurkenna, að það er ekki óeðlileg krafa frá þeim mönnum, sem leggja fram krafta sína til starfa við þessi félög, að þeir ætlist til þess, að þeim sé veitt slík trygging. Við flm. frv. þykjumst fara eðlilega leið til þess að skapa þessa tryggingu, með því að ætla félaginu þegar vel gengur að leggja nokkuð af sínum tekjum í sjóð í þessu augnamiði, og jafnframt gera viðkomandi bæjar- og sveitarfélögum að styrkja sjóði þessa. Því að vitanlega er það hagur fyrir viðkomandi bæjar- og sveitarfélög, að slíkur félagsskapur sem þessi rísi upp. Hitt nýmælið, sem ég vil vekja athygli á, er það, að gert er ráð fyrir, að hlutarútgerðarfélög samkv. þessum l. greiði ekki tekjuskatt til ríkisins af því fé, sem lagt er í varasjóði eða tryggingarsjóði þeirra, og sömuleiðis, að bæjar- og sveitarstjórnum sé heimilt á hverjum tíma að veita slíkum félögum undanþágu frá greiðslu útsvars í bæjar- eða sveitarsjóði. Það er gert ráð fyrir því í þessu frv., að allir þeir, sem eru ráðnir hjá félögum slíkum sem þessum, hvort sem þeir vinna á sjó eða landi, séu meðlimir hver í því félagi, sem hann vinnur fyrir. Í öðru lagi er gert ráð fyrir, að allir fastir menn hjá slíku félagi taki kaup sitt sem hlut, og að sá hlutur sé full greiðsla á vinnulaunum félagsins til þeirra. Okkur, sem að þessu frv. stöndum, er það fullkomlega ljóst, að hér er komið inn á nokkuð vandasamt svið með þessu nýmæli. Sérstaklega mun það mega teljast algerlegt nýmæli, að þeir, sem vinna hjá útgerð í landi við skrifstörf, taki kaup sitt á slíkan hátt, sem hlut. En við erum þeirrar skoðunar, að það verði ekki ánægja með þetta hlutaskiptafyrirkomulag, sem hér er gert ráð fyrir, né að slíkt fyrirkomulag geti gengið sem frambúðarskipulag, nema hægt sé að framkvæma það á þennan hátt, þannig að það sé ekki álitið eðlilegt, að það séu sjómennirnir einir, sem taka kaup sitt sem hlut, heldur verði aðrir starfsmenn slíkra félaga að gera slíki hið sama. En þar sem þetta hefir ekki verið áður reynt - hlutaskipti sjómanna hafa að vísu verið framkvæmd - að láta fasta starfsmenn alla taka kaup sitt á þennan hátt, sem gert er ráð fyrir hér, má vel vera, að það sé nokkurt vandaverk að finna fyrirkomulag hlutaskiptanna fyrst um sinn. En ég hygg, að það sé rétt sjónarmið að láta sér ekki vaxa það í augum, þótt slíkt kunni að verða erfitt fyrst í stað, því að enginn vafi er á því, að það er framkvæmanlegt. Og yfirleitt er það svo, að fáum umbótum verður fram komið, hvorki í atvinnurekstri né öðru, ef menn víkja af hólmi fyrir úrlausnarefnunum, sem vandasöm eru. Skal ég svo ekki hafa um þetta fleiri orð, en vildi vænta þess, að á þessu þingi og með þeim breytingum, sem á þessu frv. eru orðnar, gangi þetta mál nú greiðlega fram. Að svo mæltu legg ég til, að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. sjútvn.

*Einar Olgeirsson: Ég ætla ekki að ræða frv. við þessa umr., en langar aðeins til út af þessu nýmæli að beina þeirri fyrirspurn til hv. flm., úr því að á að lækka kaup þeirra, sem í landi vinna í sambandi við þessa útgerð, hvort ekki væri þá réttara að byrja á þeim endanum, sem digrari er, sem sé bankastjórunum, þeim mönnum, sem hæstv. forseti d. flutti till. um fyrir 6 árum síðan að lækka launin á.

* Flm. (Gísli Guðmundsson): Við flm. frv. höfum ekki gert ráð fyrir, að bankar yrðu reknir í sambandi við þessi félög, en ef svo væri, yrðu bankastjórarnir þar ráðnir upp á hlut. Það er undarlegt, að þessi hv. þm. telur, að forstöðumenn útgerðarfyrirtækja hér séu svo lágt launaðir, að ekki geti komið til mála að lækka laun þeirra með því að láta þá vinna upp á hlut. Ég hélt, að hann væri þeirrar skoðunar, að í ýmsum tilfellum hefðu að undanförnu verið greidd óþarflega há laun fyrir ýmisleg þess háttar störf.

*Einar Olgeirsson: Ég býst við, að hv. þm. N.-Þ. sé ljóst, hvað það er, sem hlutarútgerð gildir í smáútgerð hér á landi. Það er, að laun þeirra, sem við þessa útgerð starfa, mundu lækka. Stórútgerð hefir ekki verið rekin hér á landi með hlutaskiptafyrirkomulagi, og ekki líklegt, að það verði gert. En viðvíkjandi því, sem hv. þm. sagði um bankana, þá vildi ég spyrja hann, hvort hann gerði ráð fyrir. að þessi tilvonandi hlutarútgerð yrði rekin bankalaust.

*Héðinn Valdimarsson: Ég hefi hér tvær fyrirspurnir, sem ég vil leyfa mér að leggja fyrir hæstv. atvmrh. (SkG). Önnur þeirra er um það, hvenær megi vænta úrskurðar ráðuneytisins um rétt varamanna til að mæta í bæjarstj. í forföllum aðalmanna. Úrskurði forseta bæjarstj. um það mál var áfrýjað til atvinnumálaráðuneytisins fyrir rúmum mánuði, svo að stjórnarráðið hefir haft nægan tíma til að íhuga málið. En eftir hverju er þá beðið, er ekki auðvelt að sjá. Hér er um tiltölulega einfalt mál að ræða, og úrskurður þess getur varla oltið á því, hvort þjóðstj. verður mynduð eða ekki. Þess vegna vildi ég spyrja hæstv. atvmrh.: „Hvað dvelur Orminn langa“. Hin fyrirspurnin, sem ég ætla að gera, er um það, hvort það sé samkv. boði ráðuneytisins, að það hefir gengið út boð frá póst- og simamálastjóra, að það sé mikil tregða á afgreiðslu símkvaðninga til þingmanna frá ýmsum stöðum úti um land á tímabilinu frá 1–4 á virkum dögum. Ég skal ekki vefengja rétt hæstv. forseta Alþ., að sjálfsagt sé, að þeir láti þm. vita, hvort símkvaðningar koma til þeirra eða ekki. En þrátt fyrir það sé ég ekki, að rétt sé að gera mismun á rétti landsmanna til að ná símasambandi við hvern sem þeir vilja á landinu, og þess vegna geti það ekki komið til mála að banna alþingismönnum að svara í síma á þeim tíma dagsins, sem þingfundir standa yfir. Hvort hægt er að ná símasambandi við þá eða ekki, verður því að vera komið undir því, hvort sími nær til þeirra. Mörgum þm. getur legið á að fá afgr. símtöl utan af landi. Ýmsir atburðir, og ekki aðallega pólitískir, geta komið fyrir, sem eru þannig vaxnir, að þm. þurfi að gera sérstakar ráðstafanir vegna þeirra sem allra fyrst. Ég hefi sjálfur gert ráðstafanir til þess að tryggja, að símkvaðningar geti komið til mín hvenær sem er. En ef póst- og símamálastjóri bannar símtöl til þm. á tímabilinn frá 1–4, þá njóta þeir minni réttar að l. en allir aðrir landsmenn.



Út af fyrri fyrirspurninni, sem hv. 3. þm. Reykv. bar fram, skal ég geta þess, að hann mun hafa sent atvinnumálaráðuneytinu á sínum tíma kæru yfir úrskurði, sem kveðinn var upp af hv. forseta bæjarstj. Reykjavíkur á bæjarstjórnarfundi um það, eftir hvaða reglu varamenn ættu að taka sæti í bæjarstj. í forföllum aðalmanna. Hv. 3. þm. Reykv. hefir skotið þessu máli til umsagnar forseta bæjarstj., og á sínum tíma barst umsögn hv. forseta bæjarstj. um þetta mál. En ráðuneytinu hefir ekki unnizt tími til að afgr. þetta mál ennþá. Að svo stöddu get ég ekki sagt annað en að þetta mál verður afgr. eins og önnur mál, þegar lokið verður við að athuga það. En um síðari fyrirspurn hv. 3. þm. Reykv. er það að segja, að ef ég man rétt, hefir það verið tekið fram í tilkynningu frá póst- og símamálastjóra, að þess væri óskað, að á vissum tíma dagsins væru símtöl við þm. látin sitja fyrir öðrum, og mönnum sé gert kunnugt, hvenær unnt sé að ná í þm. Ég sé ekki, að með þessum ráðstöfunum sé á nokkurn hátt gert torveldara að ná tali af þm. en þó að engar slíkar ákvarðanir hefðu verið gerðar.

*Héðinn Valdimarsson: Ég hefi náttúrlega ekki vald til þess að segja hæstv. atvmrh. fyrir um það, hvenær hann skuli afgr. mál í stjórnarráðinu. En af þessu má geta því nærri, hvaða hraði er þar á afgreiðslu mála, þar eð það tekur ófyrirsjáanlega langan tíma að afgr. annað eins mál sem þetta. En úrskurður þess gæti fallið ákaflega bagalega fyrir bæjarstjórn, vegna þeirra ráðstafana, er þar hafa verið gerðar síðan þetta skeði. En hvað síðari fyrirspurn mína snertir, þá lítur út fyrir, að hæstv. atvmrh. hafi ekki vitað um tilkynningu frá póst- og símamálastjóra um það efni. Svar hans er aðeins viðvíkjandi öðrum hluta þessarar tilkynningar. sem er á þá leið, að á morgnana og kvöldin skuli þm. ganga fyrir öðrum um símtöl, en um miðbik dagsins verða beiðnir um símtöl við þingmenn ekki afgreiddar. Ég vildi, að hæstv. atvmrh. kynnti sér efni þessarar tilkynningar betur en hann hefir gert og gefi skýringar á því, hvers vegna hér er verið að skapa þingmönnum annan og minni rétt en öðrum landsmönnum.

*Einar Olgeirsson: Mig langar til þess að bera fram nokkrar fyrirspurnir til hæstv. forsrh. Í sambandi við þá atburði, sem gerzt hafa í Evrópu undanfarna daga, og fréttir, sem hafa birzt í dagblöðunum um heimsóknir Þjóðverja til Íslands, hefir orðið vart við nokkurn ugg hjá landsmönnum. Ég vildi, að hæstv. forsrh. gæfi upplýsingar ef hann getur, um það, hvort þessi þýzki rannsóknarleiðangur hafi lagt af stað með Dronning Alexandrine frá Kaupmannahöfn. Það er látið í veðri vaka, að hann eigi að halda áfram þeim landmælingum, sem gerðar voru hér á landi fyrir nokkrum sumrum til að ganga úr skugga um, hvort kenning Wegeners væri rétt, að löndin færist til. En ef þessi rannsóknarleiðangur er lagður af stað til Íslands, hefir hann þá óskað eftir leyfi frá íslenzku ríkisstj. til að fá að ferðast um landið, og hverju hefir hæstv. stj. svarað þeirri málaleitan? Í öðru lagi vildi ég spyrja hæstv. forsrh., hvort þeir þýzku flugmenn, sem eru með Dronning Alexandrine og taldir eru vera á vegum þýzka flugfélagsins Luft-Hansa, eigi að semja við íslenzku ríkisstj. um lendingarstaði fyrir þýzkar flugvélar í sambandi við flugsamgöngur við Ameríku. Hafa þessir þýzku flugmenn óskað eftir að fá að tala við íslenzku ríkisstj., og hugsar hæstv. ríkisstj. að ræða nokkurn skapaðan hlut við þá um þetta mál? Þar sem von er hingað á einu af stærstu herskipum Þjóðverja, Emden, þá vildi ég einnig spyrja hæstv. forsrh., hvort stj. ætli að leyfa þýzkum hermönnum að fara í fylkingu um götur Reykjavíkur eins og síðastl. ár, ganga hergöngu og syngja hersöngva eins og í herteknu landi, og að síðustu langar mig til að spyrja, hvort nokkrar ráðstafanir hafi verið gerðar í sambandi við væntanlega heimsókn hins þýzka herskips til þess að tryggja það, að um sama leyti, sem Emden kæmi, yrðu ensk eða amerísk herskip hér líka viðstödd?

* Forsrh. (Hermann Jónasson): Það eru fjórar fyrirspurnir, sem hv. 5. þm. Reykv. hefir beðið mig að svara. Fyrsta fyrirspurn hans er um það, hvort sá leiðangur Þjóðverja, sem talað var um í útvarpinu í gærkvöldi, hefði fengið leyfi íslenzku ríkisstj. til þess að gera hér landmælingar. Ég ætla að svara þessari fyrirspurn á þá leið, að ég hafði ekki heyrt neitt getið um þennan leiðangur. fyrr en skýrt var frá honum í útvarpinu í gærkvöldi, sem er engin sönnun. Hvort sem þessi frétt er að öllu leyti rétt eða ekki, þá hefir alls ekki verið leitað til íslenzku ríkisstj. um leyfi til slíkra landmælinga. Um þá fyrirspurn hv. 5. þm. Reykv., sem áhrærir flugferðir hingað til lands. og þá Þjóðverja, sem skýrt var frá í útvarpinu, að myndu koma hingað, er það að segja, að það mál stendur þannig af sér, að íslenzka ríkisstj. hefir fyrir hálfum mánuði eða um það bil fengið tilkynningu um það frá fulltrúa Þýzkalands hér í Reykjavík, að þessir menn myndu koma hingað til þess að ræða um flugferðir hingað að sumri. Þetta mun byggjast á því að árið 1930 var stofnað hér flugfélag, aðallega með aðstoð þýzka flugfélagsins Luft-Hansa, og þá var svo ákveðið. að ef Flugfélag Íslands yrði við liði þar til 1. apríl 1940, skyldi þetta þýzka flugfélag fá beztu kjara réttindi. En þegar Flugfélag Íslands var lagt niður, hefði þessi réttur átt að réttu lagi að falla burt um leið. En sá ráðh., sem fór með þessi mál árið 1932, þegar Flugfélag Íslands var lagt niður, framlengdi þennan rétt til Luft-Hansa til 1. apríl 1940, og við það hefir setið síðan, eins og auðvitað er. En á árinn 1937 var, eins og Alþ. er kunnugt, amerísku flugfélagi veitt leyfi til þess að hafa flugferðir á hendi frá Íslandi og til Íslands með ákveðnum skilyrðum. En þau skilyrði voru ekki uppfyllt, og er því sá samningur fallinn úr gildi. Beztu kjara réttindi eru fólgin í því, að fá öll hin sömu réttindi sem öðrum eru veitt í landinn. Nú hefir það atvikazt þannig, að ekkert erlent flugfélag hefir öðlazt hér nein réttindi til flugs. Gamla Flugfélag Íslands. sem Luft-Hansa var riðið við, er úr sögunni fyrir löngu. Þó að Luft-Hansa fengi beztu kjara réttindin framlengd til 1940, og hefði því fengið hér réttindi, ef nokkuð hefði orðið úr réttindum til Pan American - en það félag uppfyllti ekki hin settu skilyrði, og hefir þess vegna ekki öðlazt nein flugréttindi hér, - þá leiðir af því, að þýzka félagið hefir ekki heldur getað öðlazt nein réttindi. En í bréfinu frá fulltrúa Þýzkalands til íslenzku stj. er bent á það, að Þjóðverjar vilji nota sér þau forréttindi, sem þeim hafi verið veitt til flugferða til og frá Íslandi. Íslenzka ríkisstj. álítur, að hér sé hvorki um leyfi né forréttindi til flugferða að ræða, en vitanlega verðum við að ræða það mál við þá þýzku flugmenn, sem hingað koma, eins og við aðra fulltrúa frá vinveittum þjóðum. Um fjórða atriðið, sem hv. 5. þm. Reykv. spurði um, hvort nokkrar ráðstafanir yrðu gerðar af hálfu ríkisstj. til að taka móti þýzka herskipinu Emden, er það að segja, að vitanlega hafa engar ráðstafanir verið gerðar til að taka öðruvísi móti því en öðrum herskipum, sem hingað koma til landsins, enda er það engin nýlunda, að herskip komi hingað. Hingað koma venjulega á hverju ári mörg herskip frá Englandi og Þýzkalandi, til þess að líta eftir fiskiflota þessara þjóða hér við land og jafnframt í kurteisisheimsókn. Þannig hefir það gengið til undanfarin ár. Það, sem hv. 5. þm. Reykv. á við, þar sem hann talar um hergöngu þýzkra sjóliða á götum Reykjavíkur síðastl. ár, mun hafa verið það, að þeim var boðið að skoða Sundhöllina, og þeir fóru í flokk þangað upp eftir undir eftirliti yfirmanna. En ég geri ekki ráð fyrir, að þess þurfi við nú. Að endingu spurði hv. 5. þm. Reykv. um það, hvort ríkisstj. hefði gert ráðstafanir til þess, að herskip annara þjóða yrðu á Reykjavíkurhöfn á sama tíma sem Emden verður hér. En að sjálfsögðu hefir ríkisstj. engar ráðstafanir gert í þá átt, og um slíkt þarf tæpast að spyrja. Eins og ég sagði áðan, er það alls ekki óvenjulegt, að herskip komi hingað í kurteisisheimsóknir, og þegar herskip kemur hingað í slíka heimsókn frá þjóð sem okkur er vinveitt, kemur ekki til nokkurra mála að biðja aðrar þjóðir að senda hingað herskip um sama leyti.

*Einar Olgeirsson: Ég vil þakka hæstv. forsrh. fyrir þessi svör, svo langt sem þau ná. Fyrst ætla ég að minnast á þýzka rannsóknarleiðangurinn. Ýmsir slíkir leiðangrar hafa farið um Ísland á undanförnum árum, án þess að biðja nokkur yfirvöld um leyfi til þess. En slíkt er ekki viðurkvæmilegt fyrir sjálfstæða þjóð. Því myndi ekki verða tekið fegins hendi, ef við Íslendingar sendum slíka leiðangra til Þýzkalands. Mér er nær að halda, að þessum mönnum hafi jafnvel verið sagt af þýzka sendiherranum í Kaupmannahöfn að fara hingað án þess að fá neitt leyfi, því að íslenzka stj. myndi ekki þora annað en að láta undan. Eindreginn vilji Íslendinga í þessu máli hlýtur að vera sá, að ríkisstj. svari þessum mönnum á þá leið, að þeim verði bannað að njósna hér, mæla landið. hafa hér sendistöðvar o. s. frv. Í öðru lagi, viðvíkjandi þýzka flugfélaginu, þykir mér mikið varið í þær upplýsingar hæstv. forsrh., sem hann gaf í ræðu sinni. Í fyrsta lagi það, að þýzki ræðismaðurinn 4 Reykjavík hefði sent ríkisstj. tilkynningu um það, að þessir flugmenn kæmu. Ekki hefir svo mikið verið haft við, að við höfum verið spurðir, hvort við viljum ræða neitt við þessa útsendara þýzku stj., heldur er tilkynnt, að þeir komi hingað til að heimta rétt, sem í raun og veru er ekki til. En verði nú samt spurt um þau réttindi, sem Luft-Hansa voru veitt 1930, og féllu niður þegar Flugfélag Íslands var ekki lengur til er spurningin sú, til hverra sá ráðh., sem fór með völd árið 1932, hafi framlengt þann rétt. Þá vil ég ennfremur spyrja hæstv. forsrh. um, hvort ég hafi ekki skilið það rétt, að Þjóðverjar heimtuðu hér á landi forréttindi viðvíkjandi lendingarstöðum fyrir flugvélar, og hvort hæstv. ríkisstj. hafi svarað því þannig, að þessi réttur sé ekki til. En í sömu andránni og hæstv. forsrh. sleppir orðinu um það, að hæstv. ríkisstj. neitar því. að þessi réttur sé til, segir hæstv. forsrh., að Þjóðverjar séu að koma hingað til þess að semja um lendingarstaði. Ég vil þá spyrja: Er nokkurt samband á milli komu Emdens hingað nú í lok mánaðarins og komu þessarar flugsveitar, sem kemur hingað með Dronning Alexandrine, og kröfu Þjóðverja um flugvelli hér á landi, sem þeir. eftir vafalaust réttum skilningi hæstv. ríkisstj. eiga alls ekki neitt tilkall til. Ef svo er, hygg ég, að full þörf sé, að hæstv. alþingi athugi vel málið, og hæstv. ríkisstj. tryggi sér vilja þingsins á bak við sig viðvíkjandi þeim svörum, sem hún kann að þurfa að gefa, þegar Emden kemur í lok mánaðarins og ber fram sínar kröfur. Ég hygg. að flestum sé það ljóst - og mér skilst, að hæstv. ríkisstj. sé það líka ljóst - að réttur til lendingarstaða hér á landi fyrir þýzkar flugvélar þýði það sama fyrir okkur Íslendinga eins og farið var fram á hér fyrir 900 árum, þegar erlendur konungur bað um Grímsey. Þá vil ég ennfremur spyrja hæstv. forsrh., hvort það sé rétt, að þessir flugmenn séu ekki frá borgaralegu flugfélagi, heldur séu þeir S.S.-menn, sem heyri undir stjórn Himmlers, sem er beinlínis pólitískt lögreglufélag í Þýzkalandi. Þá vil ég í þessu sambandi spyrja hæstv . forsrh., hvort skipt verði um konsúl og hvort von sé í sambandi við þessa heimsókn á öðrum konsúl, sem einnig heyri til S.S.-sveita Himmlers, með þeirri afstöðubreytingu, sem menn gæti grunað, að væri í sambandi við það. Þá var það viðvíkjandi marseringunum hér um göturnar. Ég man ekki betur þegar „matrosarnir“ marseruðu hér í sumar um göturnar, en að þeir væru vopnaðir. Ég vildi mælast til þess. að hæstv. forsrh. gæfi yfirlýsingu um það, að þeim yrði ekki leyfðar neinar hópgöngur hér um göturnar í þetta skipti. Þá vildi ég að síðustu spyrja hæstv. forsrh., hvort koma Emden hingað - sem mun eiga að vera hér um sex vikna tíma - standi nokkuð í sambandi við það, að Þýzkaland hafi gert kröfur í sambandi við milliríkjasamninga um friðun Faxaflóa, eða hvort þessir 615 vopnuðu menn í Emden eigi bara að líta eftir þýzkum fiskiskipum hér. Viðvíkjandi svari hæstv. forsrh. við fyrirspurn minni um ráðstafanir, sem e. t. v. hafa verið gerðar viðvíkjandi komu Emden, vil ég taka það fram, að mér finnst eðlilegt, að engin ríkisstj. gefi það upp, ef hún hefði gert slíkar ráðstafanir. En eftir þeim fréttum sem nú berast að utan úr Evrópu, býst ég við, að það sé vafalaust vilji þingsins, að slíkar ráðstafanir verði gerðar, jafnvel þó að hæstv. ríkisstj. lýsi engu yfir um slíkt.

* Forsrh. (Hermann Jónasson) : Hv. 5. þm. Reykv. blandaði saman því, sem ekki var ástæða til að misskilja í orðum mínum, að koma flugmannanna stæði í sambandi við komu Emden. Fulltrúarnir, sem eiga að semja um flugvellina, koma með Dr. Alexandrine hingað og standa ekkert í sambandi við komu Emden. Ég skal taka það fram út af því, að hv. 5. þm. Reykv. spurði, hvort þessir menn væru S.S.-menn. að ríkisstj. hefir ekki látið fara fram neina rannsókn á því, hvaða partíi mennirnir, sem koma hingað, tilheyra. Um það, hvort hér yrði skipt um þýzkan konsúl, er því að svara, að það hefir ekki komið nein orðsending til ríkisstj. um það. Þá var hv. þm. að tala um rannsóknir hér á landi almennt, að það væri varhugavert að leyfa útlendum mönnum að framkvæma hér rannsóknir. Í því sambandi vil ég sérstaklega benda á, að þessi hv. þm. og hans flokksmenn fundu að því við ríkisstj., að hún hefði ekki verið fús til þess að leyfa útlendum mönnum. sem hingað komu, greiðan aðgang að því, að rannsaka Vestfirði. Ég álít, að þessi varasemi, sem þessi hv. þm. vill sýna í þessu efni, geti því aðeins orðið okkur til góðs, að hún sé a. m. k. almenn, en henni ekki beint til einna fremur en annara. Og um það atriði, hvort Alþ. vilji taka almenna stefnu um það að leyfa ekki útlendingum að rannsaka þetta land, nema undir stjórn íslenzkra vísindamanna, hlýtur Alþ. að taka upp almennar reglur, ef það lætur það mál til sína taka. Það eru vitanlega fleiri okkur vinveittar þjóðir en Þjóðverjar, sem framkvæma hér rannsóknir og hafa gert á undanförnum árum. Og vitanlega verða um þetta atriði teknar upp almennar reglur, sem ekki er ástæða til að beina neitt sérstaklega gegn einni þjóð fremur en annari, heldur ber þjóðinni að taka upp reglur um þetta sem eitt af sínum sjálfstæðismálum. Þetta er atriði, sem liggur fyrir nú til athugunar í sambandi við það, að nú hefir af atvmrh. verið skipuð nefnd til þess að taka allar þær rannsóknir, sem gerðar hafa verið á landinn, saman í eitt, og byrja á skipulögðum rannsóknum á landinu. Ég álít, að það verði eitt af því, sem fellur inn á verksvið þessarar nefndar, hvaða tökum á að taka á ýmsu viðvíkjandi rannsóknum erlendra manna á Íslandi yfirleitt. En það er ekki ástæða til þess, þó að hingað komi um 3–4 herskip á ári til lands, hvort sem þar er um að ræða Englendinga eða Þjóðverja eða hverjir svo sem það eru, að byrja á því að taka eitthvað af þeim heimsóknum út úr í þessu sambandi, hvort sem þær koma frá Oxford eða Cambridge eða frá Þýzkalandi. Það er ekki ástæða til að taka þessar heimsóknar- eða rannsóknarferðir hverja fyrir sig og sérstaklega, með tilliti til þessa eftirlits, heldur ber ríkinu að taka málið almennt og einungis í því formi, að hægt sé að bera málið fram almennt hér á hæstv. Alþingi.

*Einar Olgeirsson: Ég sé nú á þessum umr., að hæstv. forsrh. vill gjarnan sem mest fara inn á aðrar brautir heldur en að ræða beinlínis um þá heimsókn Þjóðverja, sem stendur nú fyrir dyrum, - vill fremur tala um það, hvort eigi að leyfa almennt rannsóknir á auðæfum landsins o. þ. l. Hann minntist í því sambandi á þessa málmrannsókn á Vestfjörðum. En ég spurði, hvort ætti að leyfa rannsóknarleiðangrum eins og þessum þýzka að fara hér um landið. Þeir hafa hingað til gert það leyfislaust, og það er yfirgangur og frekja sem við eigum ekki að þola sem sjálfstæð þjóð. Nú vitum við, að hvert einasta atriði, sem nú er framkvæmt af þýzku stjórninni, hvort sem það eiga að heita rannsóknir eða vísindi eða hvað annað, sem það nú heitir, er gert í hernaðarlegum tilgangi. Mér dettur ekki í hug. að hæstv. forsrh. ætli í alvöru að leggja það að jöfnu, þó Englendingar komi hingað og æski leyfis ríkisstj. til að rannsaka málma á Vestfjörðum, við það, að sendimenn þýzku stjórnarinnar fara hér um landið til að rannsaka það og myndatökumenn þýzka herforingjaráðsins framkvæmi hér á landi rannsóknir, án þess að spyrja ríkisstj. nokkuð um það. Við vitum, að það, sem þýzka ríkisstjórnin gerir í þessum efnum, hefir beina hernaðarlega þýðingu fyrir hana. En hinsvegar það, sem kemur til greina í þessu sambandi af hálfu Englendinga, rannsóknir þeirra hér, er hlutur, sem hefir aðeins atvinnulega þýðingu fyrir Íslendinga. Af því að ég býst ekki við, að lengri umr. verði um þetta mál nú. lýsi ég því sem minni skoðun, að ég álít óhjákvæmilegt, að Alþ. taki þessa væntanlegu heimsókn Þjóðverja til alvarlegrar umr. og að hæstv. ríkisstj. lýsi því yfir á Alþ., hvort sem hún vill fyrir lokuðum dyrum eða ekki, hvað hún geri við þær kröfur, sem gerðar verða til hennar um lendingarstaðina. Ég býst við, að ríkisstj. eigi ekki að gera út um það að Alþ. forspurðu. Hæstv. forsrh. talaði um Þjóðverja sem „vinveitta“ þjóð. Ég skal sízt verða til þess að leggja eitt orð á móti þýzku þjóðinni. Ég ber varla meiri virðingu fyrir nokkurri þjóð en þýzku þjóðinni. En við vitum af fregnum síðustu daga, hvað „vinátta“ þýzku ríkisstjórnarinnar, sem nú situr, þýðir. Við vildum varla nokkur okkar, að sú „vinátta“, sem hæstv. forsrh. talaði um, snerist upp í þá „vernd“ gagnvart okkur Íslendingum, sem skeð hefir á nokkuð átakanlegan hátt gagnvart öðrum þjóðum. Það kemur ekki til með að verða lengi, sem við höfum viðskipti við Þjóðverja. Sú stjórnmálastefna, sem nú er í Þýzkalandi, sér um, að þau verði slæm fyrir okkur, og þau verða varla nema 2–3 ár í viðbót.

* Forsrh. (Hermann Jónasson): Ég vil taka það fram, að sá þýzki leiðangur, sem fór hér um Norðurland í fyrra. hafði leyfi til þess frá ríkisstjórninni. Það er því ekki rétt, að þeir hafi vaðið hér yfir landið án þess að hafa leyfi til að ferðast um landið. Og það ver enginn efi á því, að rannsóknir þess leiðangurs voru rannsóknir, sem eðlilegt var, að væru framkvæmdar. Skal ég svo ekki hafa frekari umr. um málið, en aðeins benda á, viðvíkjandi því, sem talað Hefir verið um málmrannsóknirnar á Vestfjörðum, að þegar leyfið var veitt til þeirra, var ríkisstj. alveg ókunnugt um það af hvaða þjóð sú rannsókn yrði framkvæmd. Það var ekkert gefið upp um það, hvaða kapítal það væri, sem stæði þarna á bak við og óskaði að fá að gera þarna rannsóknir. Og það, sem ég vil sérstaklega vekja athygli hæstv. Alþ. á, er þetta: Við getum ekki rekið okkar réttar með því að vera með hnútukast gagnvart einni þjóð frekar en annari hver svo sem sú þjóð er. En við getum það hinsvegar bezt með því að búa okkur til reglur, sem við förum eftir jafnt gagnvart öllum þjóðum. Það sjá allir, hvaða samræmi er í því að leyfa rannsóknir á málmum á Vestfjörðum, en banna svo annari þjóð að rannsaka Faxaflóa. Það er þetta sem ég vil benda á, að það verður að vera í þessum hlutum fullkomið samræmi, en slíkt samræmi álít ég ekki vera í því, sem hv. 5. þm. Reykv. leggur til þessara mála. Við verðum að skapa okkur almennar reglur um þetta, sem gilda gagnvart öllum þjóðum jafnt.

En hvað um lendingarstaðina?

.

Flm. (Steingrímur Steinþórsson) : Við þm. Skagf. höfum leyft okkur að flytja þetta frv., að Holtshreppur í Skagafjarðarsýslu skuli vera sérstök dómþinghá, með þingstað að Ketilási. Ég læt mér nægja að vísa til grg., sem fylgir frv., um ástæðurnar fyrir því, að þetta frv. er hér fram borið. - Ég vil svo leyfa mér að leggja til, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til allshn.