Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég hef leyft mér ásamt alþm. Agli Jónssyni og Pálma Jónssyni að bera fram á þskj. 132 till. til þál. um heildaráætlun um aðgerðir til að hefta landbrot. Till. er þannig með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að gera ráðstafanir til að matsnefndir, sem starfa samkv. 2. gr. laga um heftingu landbrots og varnir gegn ágangi vatns, geri á því úttekt, hver í sínu umdæmi, hversu víða sé hætta á landspjöllum af völdum vatna og hversu stór landsvæði megi ætla að eyðist af þeim sökum ef ekki er að gert. Heildaráætlun um kostnað við varnaraðgerðir og till. um röðun framkvæmda skulu sendar til landbrn., sem lætur samræma álit nefndanna til þess að gera stjórnvöldum kleift að áætla heildarfjárþörf til varnarmannvirkjanna með nokkru öryggi og gera till. um framlög til einstakra verka.“ Eins og fram kemur í grg. með till. voru sett lög um heftingu landbrots af völdum vatnagangs í framhaldi af gróðurverndaráætluninni sem samþ. var á hátíðarfundi á Þingvöllum 1974. Það var eðlilegt og sjálfsagt að láta þær varnaraðgerðir til að hefta landbrot haldast í hendur við aðgerðir til að verjast uppblæstri og aðgerðir til að endurheimta gróðurlönd sem hafa eyðst af veðrum, þ.e. að græða upp örfoka land. Þótt lögin um heftingu landbrots og varnir gegn ágangi vatna hafi þegar orðið til mikils gagns og í krafti þeirra hafi verið tekið á máli sem ekki hafi verið sinnt sem skyldi, þá er það ljóst að landbrot er miklu stærra í sniðum en svo, að varnir hafi verið nægilegar, þrátt fyrir ákvæði gildandi laga. Ég ætla að þar komi tvennt til. Í fyrsta lagi hafa matsnefndirnar ekki haft til þess hvatningu né aðstöðu að fylgjast með landbroti og hættu á landspjöllum af völdum vatna, og í öðru lagi gera lögin ekki ráð fyrir því fortakslaust, að heildarumsjón né eftirlit sé haft með störfum nefndanna, þótt Vegagerð ríkisins sé gert samkv. ákvæðum laganna að annast verkfræðilegan undirbúning þegar um meiri háttar framkvæmdir er að ræða. Þess er ekki að vænta, að mönnum sé fullljóst að hér sé um stórvirki að ræða. Í flestum tilvikum er landbrot hægfara, að því er virðist, þar sem kannske fellur í vatnið aðeins hálfs til eins metra breið spilda árlega, en verður þó af stór landeyðing meðfram ám sem falla langan veg um gróið land, ræktanlegt eða ræktað. Annað veifið verða stærri skaðar, einkum eftir mikil ísalög og stórar ísahrannir, þegar vetrar- og vorflóð mala niður bakkana þar sem klakahrönnin verður að háskalega mikilvirkri kvörn, og verður þess mest vart þar sem jarðvegur er lausastur fyrir. Erfitt er að geta sér til um það, hversu stórfellt þetta landeyðingarstarf er, fyrr en heildarathugun er á því gerð. En samkv. athugunum, sem Sigurjón Rist hefur gert og kynnt í erindaflokknum „Árnar okkar“, sem hann flutti í útvarpið 1965, er víða um mikla efnisflutninga að ræða. Hann telur að Jökulsá á Dal sé afkastamest í þessari flutningastarfsemi. Hún mun að mestu hrifa með sér aur af öræfum og undan jökli, en nokkuð verður eftir þegar nær dregur ströndinni og spillir þar löndum með ýmsum hætti. Jökulsá á Fjöllum flytur til sjávar röskar 5 millj. tonna af aur á ári. Ekki er úr vegi að vitna hér nokkuð til upplýsinga sem koma fram í erindi Sigurjóns Rist um Þjórsá, en það birtist í Náttúrufræðingnum 1968. Hann telur að Þjórsá beri til sjávar um 4.5 millj. smálesta af jarðvegi á ári. Meiri hlutann hirðir hún upp á örfoka landi hálendisins, en af 230 km vegferð sinni til hafs fer hún síðustu 80 km um gróin byggðarlönd og veldur þar skaða, oft í stórum stíl, enda er hún það fljót landsins sem ber í sig mestar íshrannir sem gjarnan geta orðið allt að 18 metra þykkar mestu ísaárin. Ef Þjórsá er tekin sem dæmi um eyðingarafl í þessum skilningi, þá hefur hún leitað harkalega á vesturbakkann eftir að hálendinu sleppir, þ.e. þegar byggðalöndin taka við. Hjá Þrándarholti hafði Þjórsá unnið svo stór spjöll, að menn óttuðust að hún kynni að brjóta sér leið vestur yfir Gnúpverjahrepp og Skeið og sameinast Hvítá sunnan Vörðufells. Með nokkuð stóru átaki, byggingu varnargarðs, hefur tekist að koma í veg fyrir frekara landbrot og bægja hættunni frá til frambúðar. Í Skeiðahreppi hefur Þjórsá verið ágeng og herjað þar á ræktunarlönd og ræktanleg lönd fleiri bæja. Ríkisvaldið hefur á grundvelli þeirra laga, sem í gildi eru, lagt nokkurt fé hin síðari ár til varnaraðgerða þar, en hvergi er það fullnægjandi, enda verður verkið varla unnið til fullra nota nema tekið sé stærra undir og litið til heildarvandans á þessu svæði allar götur suður að Þjótanda. Á liðnum öldum hefur þráfaldlega orðið að flytja bæina á Mjósyndi í Flóa undan ánni til vesturs. Nokkuð hefur verið gert þar til varnar að undanförnu, en miklum mun minna en þörf er á. Niður undir sjó stóð bærinn Traustholt á vesturbakkanum. Það mun hafa verið snemma á 18. öld, að Þjórsá hljóp vestur fyrir bæinn og skar hann frá vesturlandinu. Þar sem bærinn stóð er nú hólmi í ánni, en meginvatn Þjórsár rennur þar sem áður var þurrt land. Það hefur komið fram í máli mínu að því er Þjórsá varðar, að ég hef einvörðungu getið um landbrot á vesturbakka hennar. Ekki er það þó einhlítt, að hún herji aðeins á annan bóginn. Séu náttúrlegar aðstæður slíkar að hún beri undir sig og hækki farveginn, þá veltur hún út af aurnum greiðustu leið. En það er augljóst að vesturbakkinn er í meiri hættu, enda segir Sigurjón Rist svo um þetta efni í ritgerð sinni um Þjórsá, sem ég vitnaði til áðan: „Hitt er þó sennilegra, að hér sé að verki hið algilda lögmál stórfljóta, sem falla til suðurs á norðurhveli jarðar, að þau grafa vesturbakkann. Því veldur svifkraftur, sem orsakast af snúningi jarðar.“ En hvað um það. Ljóst er að hér er við stóran vanda að fást, - vanda sem þó er viðráðanlegur ef nægilega hart er snúist við og menn fela hann ekki fyrir sjálfum sér. Ég neita því ekki, að landvernd og gróðurfarslegir landvinningar á hálendinu eða hálendisbrúninni eru mikilvægar varnaraðgerðir fyrir byggðalöndin og eru þeim til verndar með ýmsu móti. En ég tel að meira þurfi að leggja af mörkum í fjármagni og áætlanagerð til þess að fyrirbyggja að verðmætasti hluti landsins fljóti á haf út. Til skýringar máli mínu hef ég tekið mið af því stórfljóti landsins, sem ég þekki best, og bent á þá hættu, sem af eyðingarmætti þess getur leitt ef ekki er með skipulegum hætti snúist til varnar. Að sjálfsögðu er þessu líkt víða um land. Hver sá sem ferðast hér um breiðar byggðir verður þessa var. Slíkt leynir sér ekki á fjölmörgum stöðum. Ég get minnt á margar ár í því efni, t.d. Markarfljót, Hafursá og Klifanda, Kúðafljót, Kolgrímu, Hornafjarðarfljót, Héraðsvötn o.fl., o.fl. Hér hef ég aðeins nefnt nokkur dæmi, en það má ekki heldur láta sér sjást yfir staði sem vissulega líta út fyrir að vera ekki í hættu, en lítill lækur eða meinleysisleg á veldur þó búsifjum og brýtur niður frjóar lendur ef betur er að gáð. Ég get ekki stillt mig um að benda á eitt dæmi sem sannar slíka fullyrðingu mína. Þegar farið er úr Landbrotinu niður í Meðalland liggur leiðin yfir Eldvatnið hjá Syðri-Fljótum. Fljótið streymir undir brúna tært og lygnt. Engum dettur í hug að svo sakleysisleg á, þótt allvatnsmikil sé, valdi landbroti. Þó er það svo. Eldvatnið ber undir sig sand, og því hærra sem það stendur, því ákafar nauðar það á sendnum bökkum með þeim afleiðingum, að leitt hefur til stórfellds landbrots, að því er kunnugir tjá mér. Af þessu má sjá að brýna nauðsyn ber til að hafa vakandi auga á því, að lönd spillist ekki af vatnagangi. Þessi till. er flutt til þess að herða á því, að skipulega verði unnið að þeim varnaraðgerðum, sem lög gera ráð fyrir að hið opinbera hafi afskipti af. Tillöguflutninginn má ekki skoða sem gagnrýni á störf matsnefndanna. Þau verk, sem þær hafa fjallað um, hafa, að því er ég ætla, komið að þeim notum sem gert var ráð fyrir, og þær hafa gert athuganir og áætlanir um aðgerðir þar sem þess hefur verið óskað. Hér er beinlínis lagt til að stjórnvöld leggi fyrir matsnefndirnar að kanna það og meta, hversu víða sé hætta á landspjöllum af vatnagangi, en þær fjalli ekki aðeins um þau mál eftir beiðni landeigenda. Í öðru lagi miðar till. að því, að landbrn. láti bera saman álitsgerðir matsnefndanna og samræma þær með það fyrir augum að fjárveitingar til þessa verkefnis verði metnar í heild, heildarfjárþörf liggi sem ljósast fyrir hjá fjvn., og samhliða því verði af ráðuneytisins hálfu leitast við að raða framkvæmdum eftir vægi þeirra. Það er trú okkar flm., að vinnuaðferðir, sem beint væri í þennan farveg, mundu fljótlega skila árangri þannig að heildarátakið yrði í samræmi við heildarvandann og að fyrst yrði gengið til verka þar sem bráðustu verkefnin biðu og mestur vinningur yrði af framlagi hins opinbera. Ég sé ekki ástæðu til, herra forseti, að fara fleiri orðum um þessa till. núna. Ég vænti þess, að henni verði vel tekið á hinu háa Alþingi, og ég vil leggja til að henni verði vísað að lokinni umr, að þessu sinni til hv. fjvn.



Herra forseti. Ég vil taka undir það með hv. frsm., að hér er um mikilsvert mál að ræða sem ekki hefur verið sinnt nægilega að mínu mati. Ég flutti á s.l. ári till. til breytinga á lögum um varnir gegn heftingu landbrots, og var það samþ., á þá leið, að það væri landgræðslustjóri sem færi með yfirstjórn þessara mála. Mér finnst þetta svo mikilvægt mál, að það sé eðlilegt og sjálfsagt að það heyri undir landgræðslustjóra eins og önnur slík verkefni. Þetta var gert í svipuðum tilgangi og þessi þáltill. fjallar um, þ.e. að reynt verði að gera sér heildarmynd af því, hvernig ástandið er í þessum málum, þar sem við sjáum víða hvað landið er að eyðast af völdum vatna. Þeir, sem eiga að skipta því fjármagni sem á hverju ári er veitt til þessara mála, eru í miklum vandræðum, þar sem þörfin er ákaflega brýn víða, miðað við það fjármagn sem fyrir hendi er. Þessi þáltill. gengur sem sagt í sömu átt, þ.e. að menn geri sér grein fyrir því, hvað hér er um stór verkefni að ræða. Þá er þess frekar að vænta, að fjármagn verði veitt til þessa verkefnis í samræmi við þörfina.



Herra forseti. Á þskj. 144 hef ég leyft mér ásamt þeim hv. þm. Árna Gunnarssyni, Stefáni Valgeirssyni og Stefáni Jónssyni að flytja till. til þál., svo hljóðandi: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að hún beiti sér fyrir að sett verði hið fyrsta, og eigi síðar en á árinu 1981, heildarlöggjöf um skipulag varna gegn tjóni af völdum snjóflóða og skriðufalla. Við samningu löggjafarinnar verði m.a. höfð í huga eftirfarandi atriði: a) Staðið verði skipulega að gagnasöfnun um snjóflóð og skriður sem fallið hafa og rannsóknum á staðháttum og veðurfarsþáttum á þeim stöðum þar sem búast má við hættu af völdum snjóflóða eða skriðufalla. Á grundvelli slíkra athugana verði landinu skipt í svæði með tilliti til þessara þátta og settar reglur um nýtingu einstakra svæða. b) Við skipulag byggðar gildi sú meginregla, að byggja ekki hús til íbúðar eða atvinnurekstrar á svæðum sem talið er af sérfróðum aðilum að snjóflóð eða skriðuföll geti náð til. Ekki verði hafin vinna við skipulag vegna byggðar á nýjum svæðum fyrr en fyrir liggur úttekt og afstaða réttra aðila með tilliti til ofangreindra þátta. Sé talið óhjákvæmilegt að byggja á slíkum svæðum liggi fyrir mótaðar tillögur um kröfur til bygginga, um varnarvirki, tilkostnað og fjármögnun við gerð þeirra, áður en afstaða er tekin til skipulagstillagna af yfirvöldum. c) Gerðar verði tillögur um varanleg varnarmannvirki fyrir byggð á hættusvæðum, svo og fyrir mikilvægar samgönguleiðir, orkulínur, hitaveitur og önnur mikilvæg mannvirki. d) Rannsóknum á þessu sviði og fyrirbyggjandi varnaraðgerðum verði markaður ákveðinn sess í stjórnkerfi landsins og lagður fjárhagslegur grundvöllur að slíku starfi og mótaðar reglur um kostnaðarhlutdeild opinberra aðila í því sambandi. e) Tryggt verði að ekki sé haldið áfram mannvirkjagerð á líklegum hættusvæðum nema að vandlega athuguðu máli eða uns viðunandi varnaraðgerðum hefur verið komið í framkvæmd. f) Á stöðum, þar sem byggð er risin og hætta er talin á snjóflóðum, verði komið upp eftirlits- og viðvörunarkerfi er tengist áætlun um rýmingu svæðanna þegar hætta er talin yfirvofandi. Á þeim stöðum á landinu, þar sem snjóflóðahætta er mest, verði stefnt að því að koma á fót svæðisstöðvum, þar sem fylgst verði með veðurfari og öðrum þáttum, sem áhrif hafa á snjóflóða- og skriðuhættu, og safnað og miðlað upplýsingum til réttra aðila. g) Lögð verði áhersla á fræðslu og upplýsingar til almennings um þessi mál, bæði að því er varðar byggð ból og ferðalög og útivist utan byggðar, um hættu vegna snjóflóða og skriðufalla. Björgunaraðilum í landinu verði kynnt undirstöðuatriði varðandi björgun úr snjóflóðum og almenningi hvernig bregðast skuli við í slíkum tilvikum og forðast hættur.“ Hér er um viðamikla till. að ræða í mörgum liðum, en að því var stefnt með þessum tillöguflutningi að draga alla þá þætti inn í þetta mál, sem þörf væri á að taka til athugunar, svo að fyrir heildarlöggjöf um skipulag og varnir vegna hættu af snjóflóðum og skriðuföllum væri sem best séð og þau helstu atriði þar upp talin, sem skipta máli varðandi framkvæmdir og varðandi spurningu um það, á hvern hátt megi koma í veg fyrir alvarleg slys af þessa völdum. Í fyrra kom út á vegum Rannsóknastofnunar byggingariðnaðarins mikið og vandað rit, Snjór og snjóflóð, samið af Þórarni Magnússyni verkfræðingi, þar sem fjallað er á ítarlegan hátt um eðliseiginleika snævar, veðurfarsþætti og myndun sjóflóða svo og áhrif þar af. Einnig er þar kafli um áhrif landslags á myndun flóða og síðast en ekki síst tillögur að mæli- og athuganakerfi til notkunar við mat á snjóflóðahættu svo og um leitar- og björgunaraðferðir. Á grundvelli margs þess, sem í ritinu er fram sett, og náinnar athugunar Þórarins Magnússonar verkfræðings á máli þessu í heild er byggð till. sú um heildarlöggjöf sem hér er flutt. Kunnum við flm. Þórarni bestu þakkir fyrir hve mikið verk hann hefur í þetta lagt, bæði hvað snertir tillögugerðina sjálfa svo og greinargerðina. Þýðing þess, að hér sé á tekið af alvöru og myndarskap, er slík, að um hana þarf ekki mörg orð, svo augljós er hún. Frá því sögur hefjast á Íslandi hafa snjóflóð valdið meira manntjóni en nokkrar aðrar náttúruhamfarir hér á landi. Einnig hafa snjóflóð valdið geysimiklu tjóni á skepnum og mannvirkjum. Samkv. skráðum heimildum er vitað um 600 Íslendinga sem hafa látið lífið af völdum snjóflóða frá því að sögur hefjast, en eflaust er talan mun hærri. Á síðustu öld er vitað um nálægt 200 manns sem létu lífið í snjóflóðum, og það sem af er þessari öld hafa um 120 manns hlotið sömu örlög og nær árlega hækkar tala fórnarlambanna. Skriðuföll og grjóthrun hafa einnig valdið miklu tjóni á mönnum, skepnum og eignum. Frá upphafi er vitað um nálægt 200 manns sem látið hafa lífið af völdum skriðufalla og grjóthruns. Fullyrða má að með markvissum varnaraðgerðum megi verulega draga úr tjóni af völdum þessara náttúruhamfara. Af þeim náttúruhamförum, sem skapa okkur Íslendingum vanda, er sennilega hægt að ná mestum árangri í baráttunni við snjóflóðin. Stafar það einkum af því, hve staðbundin þau eru og háð veðurfarsþáttum, sem að töluverðu leyti er hægt að mæla og fylgjast með. Eðlilegt er að fjallað sé sameiginlega um snjóflóð, skriðuföll og grjóthrun, vegna þess að oft er um samspil þessara þátta að ræða og varnaraðgerðir eru í grundvallaratriðum byggðar á svipuðum forsendum. Varnaraðgerðum vegna þessara náttúruhamfara má einkum skipta í tvo þætti, þ.e. skipulags-, eftirlits- og viðvörunaraðgerðir annars vegar og svo byggingu varnarvirkja. Forsendur allra slíkra aðgerða eru víðtækar rannsóknir, m.a. á landslags- og veðurfarsaðstæðum, svo og gagnasöfnun um snjóflóð og skriður sem áður kunna að hafa fallið. Erlendis, þar sem skriðuföll og snjóflóð hafa skapað vandamál, hefur víða verið komið á fót rannsóknarstofnunum sem ætlað er að finna leiðir til varnar gegn þessum vanda. Í Sviss hefur verið starfandi rannsóknastöð frá árinu 1935 og þar eru nú um 80 vísindamenn við störf allt árið. Þetta er ein stærsta og virtasta rannsóknastöð sinnar tegundar í heimi. Í stöðinni eru einkum stundaðar undirstöðurannsóknir á snjó og snjóflóðum og vörnum gegn þeim, en einnig eru unnin þar verkefni fyrir einstök byggðarlög og aðra aðila sem við vandamál eiga að etja. Í skipulags- og byggingarlöggjöf í Sviss eru ákvæði varðandi þá hættu sem stafar af snjóflóðum og skriðuföllum og ríkið greiðir þar langmestan kostnað við rannsóknir og gerð varnarvirkja í einstökum byggðarlögum. Í Noregi, en til þess er sérstaklega vitnað hér, var árið 1971 stofnuð sérstök deild fyrir snjóflóð og skriðurannsóknir á vegum opinberra aðila og starfa þar 5–6 menn. Forstöðumaður deildarinnar kom ásamt öðrum manni til Neskaupstaðar haustið 1975, en deildin tók að sér að gera till. um skipulags-, eftirlits- og viðvörunaraðgerðir svo og um byggingu varnarvirkja í Neskaupstað. Í norskum skipulagslögum, byggingarsamþykktum og víðar eru ákvæði varðandi hættu af völdum snjóflóða og skriðufalla og um nýtingu lands og fleira, þar sem um slíka hættu er að ræða. Í Noregi er starfandi sjóður sem hefur það hlutverk að bæta tjón af völdum náttúruhamfara svo og að fjármagna fyrirbyggjandi aðgerðir. Sjóðurinn kostar að fullu alla undirbúningsvinnu, gagnasöfnun, hönnun og þess háttar vegna skipulags-, eftirlits- og viðvörunaraðgerða og vegna byggingar varnarmannvirkja á byggðum svæðum. Og hann greiðir 75–90% af kostnaði við gerð mannvirkjanna sjálfra. Auk þessara rannsóknastofnana eru víða annars staðar starfandi slíkar stofnanir, t.d. í Bandaríkjunum, Kanada, Sovétríkjunum og víðar. Hér á landi hefur þessum vandamálum því miður verið allt of lítið sinnt fram að þessu. Síðustu 4–5 ár hefur þó vaknað áhugi á lausn þessara vandamala og skal getið þess helsta, sem gert hefur verið. Vorið eftir snjóflóðaslysið í Neskaupstað, eða 14. maí 1975, var samþykkt á Alþ. þáltill. frá Tómasi Árnasyni um rannsóknir á snjóflóðum og skriðuföllum. Rannsóknaráð ríkisins skipaði síðan nefnd til að gera till. um fyrirkomulag þessara mála hér á landi. Nefndin skilaði áliti í maí 1976. Í álitsgerð nefndarinnar komu fram tillögur og ábendingar varðandi ýmsa þætti snjóflóðarannsókna, svo sem um upplýsingasöfnun og tengsl veðráttu, landslags og snjóflóða, skiptingu landsins og einstakra byggða í svæði eftir snjóflóðahættu, tillögur um varnir gegn snjóflóðum svo og um styrkleika bygginga með tilliti til snjóflóða. Einnig eru í álitsgerðinni tillögur um skipulag rannsókna, snjómælinga o.fl. í framtíðinni sem forsendu fyrir snjóflóðaspá. Snjóflóðanefnd Neskaupstaðar var skipuð á vegum bæjarstjórnar þar í september 1975. Nefndin fékk norsku snjóflóðarannsóknastöðina til að rannsaka aðstæður í Neskaupstað, eins og áður hefur verið getið um, og gera tillögur um varnaraðgerðir, þ. á m. um byggingu varnarvirkja. Nefndin skilaði ítarlegu áliti í okt. 1976. Haustið 1975 ákváðu Rauði kross Íslands, Hjálparstofnun kirkjunnar og Norðfirðingafélagið í Reykjavík að verja vöxtum af því fé, sem safnaðist vegna snjóflóðanna í Neskaupstað, til að styrkja menn til náms í snjóflóðavörnum. Þrír styrkir voru veittir og hafa styrkþegar farið í nokkrar kynnis- og námsferðir til annarra landa. Söfnuðu þeir miklum upplýsingum og gögnum, skoðuðu mannvirki og tengsl fengust við marga aðila sem fást við rannsókn snjóflóða og skriðufalla. Einnig hefur nokkuð verið unnið að þessum málum á Siglufirði, Seyðisfirði, Eskifirði, hjá Rafmagnsveitum ríkisins, Vegagerð ríkisins og e.t.v. víðar. Vorið 1978 fól forsrn. samgrn. að fara með málefni sem varða snjóflóðavarnir. Samgrn. mun hafa falið Veðurstofu Íslands að annast þessi mál, og á fjárlögum ársins 1979 var 5 millj. kr. fjárveiting til Veðurstofunnar vegna þess. Fjmrn. mun hafa ákveðið að Viðlagatrygging greiddi þessa fjárupphæð, en stjórn þeirrar stofnunar mun ekki hafa samþykkt þá ráðstöfun enn, segir hér, en það var gert síðar og sú upphæð kom til fullra afnota. Almannavarnir hafa haldið fræðslufund um snjóflóðamál, og kennsla í björgun úr snjóflóðum hefur farið fram á nokkrum stöðum. Rit um snjóflóðamál hafa verið gefin út á vegum Rannsóknastofnunar byggingariðnaðarins og Raunvísindastofnunar Háskólans. Í íslensk lög og reglugerðir vantar nær algjörlega ákvæði um hvernig bregðast skuli við og koma í veg fyrir hættu af völdum snjóflóða og skriðufalla. Í lögum um almannavarnir og lögum um Viðlagatryggingu Íslands er að vísu fjallað um náttúruhamfarir, og þar er kveðið á um hvað gert skuli þegar slys af völdum náttúruhamfara eru orðin staðreynd, en einnig nokkuð rætt um fyrirbyggjandi aðgerðir. Í lögum um Viðlagatryggingu Íslands er heimildarákvæði sem hljóðar þannig: „19. gr.: Stjórn stofnunarinnar er heimilt að veita fé til að styrkja framkvæmdir sem ætlað er að varna tjóni af völdum náttúruhamfara.“ Þetta og vissar greinar í lögum um almannavarnir eru sennilega einu ákvæðin í íslenskum lögum þar sem gert er ráð fyrir fyrirbyggjandi varnaraðgerðum vegna náttúruhamfara. Í skipulagslögum, byggingarsamþykktum, reglum um öryggi á vinnustað, vegalögum, jarðalögum, ábúðarlögum, orkulögum o.s.frv. er hvergi að finna ákvæði varðandi hættu af völdum skriðufalla og snjóflóða. Er því augljóslega mjög brýnt að sett verði heildarlöggjöf um skipulag varna gegn náttúruhamförum af völdum snjóflóða, skriðufalla og grjóthruns. Setja þarf sem allra fyrst í skipulagslög og reglugerðir, byggingarlög og byggingarreglugerðir og víðar ákvæði um landnýtingu þar sem búast má við slíkum náttúruhamförum. Í mörgum tilfellum er eflaust hægt að hafa hliðsjón af þeim reglum sem gilda erlendis, t.d. í Sviss eða Noregi. Á hættusvæðum, sem eru í byggð þegar nýjar reglur taka gildi, þarf að skipuleggja gerð varnarvirkja. Nauðsynlegt er að lagður verði fjárhagslegur grundvöllur að starfi við snjóflóðavarnir og kveðið verði á um skiptingu kostnaðar milli ríkisins og sveitarfélaganna. Athuga þarf hlutverk Viðlagatryggingar Íslands í þessu sambandi. Hér á landi munu vera 15–20 þéttbýlisstaðir þar sem hætta getur verið á tjóni af völdum snjóflóða, skriðufalla eða grjóthruns, og mörg svæði og mannvirki hafa orðið fyrir verulegum skakkaföllum af þessum sökum. Því miður eru þess víða dæmi, að mannvirki eru enn reist á svæðum þar sem vitað er að skriður eða snjóflóð hafa fallið. Hér getur orðið um dýrkeypt mistök að ræða, og leggja verður allt kapp á að koma í veg fyrir að slíkt haldi áfram. Fyrirbyggjandi aðgerðir hljóta, þegar til lengdar lætur, að vera sú fjárfesting sem skilar bestum arði. Það getur varla talist eðlilegt, að á sama tíma og þjóðfélagið er reiðubúið að taka á sig stór áföll af völdum náttúruhamfara (sbr. lög um Viðlagasjóð og Viðlagatryggingu Íslands) skuli jafnlítil áhersla vera lögð á fyrirbyggjandi aðgerðir og raun ber vitni. Hér lýkur tilvitnunum í greinargerðina, sem byggð er á hinni ítarlegu rannsókn Þórarins Magnússonar á þessum málum. Til viðbótar við þessa greinargerð vil ég aðeins geta um tvennt. Þeir þrír menn, sem mest hafa að þessu máli starfað, munu hafa sent félmrn. vissa athugun á snjóflóðavandamálum í þéttbýliskjarna og gefið þar upp lauslega kostnaðaráætlun um gerð snjóflóðavarnaáætlunar fyrir meðalstóra þéttbýliskjarna á snjóflóðasvæði, munu hafa sent þetta frá sér í sumar. Þar voru þeir með í kostnaðaráætlun eftirfarandi meginverkþætti: Í fyrsta lagi gagnasöfnun og samvinnslu gagna. Í öðru lagi skiptingu lands í hættusvæði. Í þriðja lagi tillögur um varnaraðgerðir, skammtímavarnir og varnir til frambúðar. Þessi kostnaðaráætlun byggist að verulegu leyti á upplýsingum um kostnað við gerð svipaðrar áætlunar sem unnin var fyrir Neskaupstað eftir slysið þar í des. 1974. Miðað er við að fyrir liggi kort af svæðinu og aðliggjandi hlíðum í mælikvarða 1:10 000. Þessi lauslega kostnaðaráætlun, sem send var á s.l. sumri, gefur svolitla hugmynd um umfang þess sem þeir Helgi Björnsson, Magnús Hallgrímsson og Þórarinn Magnússon telja að þurfi að gera til þess að athuga snjóflóðavandamál þéttbýliskjarna, þar sem hætta er mikil eða töluverð af völdum snjóflóða alveg sérstaklega, en einnig varðandi grjóthrun. Þessi kostnaðaráætlun á verðlagi í júní í fyrra hljóðar upp á 12 millj. samtals. Þar er um að ræða gagnasöfnun og samvinnslu gagna upp á 3.6 millj., úrvinnslu og áætlanagerð upp á 5.4 millj., kostnaðaráætlun mannvirkja upp á 600 þús., ferðakostnað og uppihald við athuganir á staðnum upp á 2 millj. og vélritun og undirbúningur útgáfu o.fl. 400 þús., samtals 12 millj. Vissulega er hér um allnokkurt fé að ræða. En við þurfum ekki lengi að bera saman þessa tölu og þá tölu sem hugsanlegt mannvirkjatjón gæti numið - svo að ekki sé á neitt annað minnst - til þess að sjá að hér er um að ræða fjárfestingu sem vissulega gæti nýst vel og mundi gera það örugglega þrátt fyrir það að ekki yrði af neitt tjón, sem við skulum vona að sem minnst verði af. Þórarinn Magnússon fór á vegum Rannsóknastofnunar byggingariðnaðarins í náms- og kynnisferð til Noregs á s.l. hausti til að kynna sér þessi mál alveg sérstaklega, og að því er hann greinir mér frá hefur hann í þessari ferð sannfærst um það, hversu vel framkvæmanlegt þetta sé. Hann segir að veturinn 1978–1979 hafi snjór verið með eindæmum í Noregi, þar hafi orðið gífurleg snjóflóð og mikið tjón af völdum þeirra. Í framhaldi af því - og þrátt fyrir það starf sem unnið hafði verið í Noregi - kom nú fram endurnýjuð krafa fólks um það víðs vegar að, að aðgerðir yrðu hertar og auknar. Það hafði mikil áhrif, að þar sem varnaraðgerðir höfðu verið skipulagðar verkuðu þessi mannvirki mjög vel. Og frá þessum tíma, allt s.l. ár og fram að þessu, hefur stofnun sú, sem ég gat um áðan og starfar að þessum málum í Noregi, gjörsamlega verið yfirhlaðin verkefnum og Norðmenn veita nú til þessara mála enn meira fé en þeir höfðu áður gert. Það hefur sem sagt komið í ljós, að þau verðmæti, sem þarna eru í húfi - og það getum við auðvitað sannað líka hjá okkur auðveldlega - eru svo gífurleg miðað við þau tiltölulega ódýru varnarvirki sem oft má gera, að við þurfum að gera hér átak. Hér er það víða svo, að efnið er fyrir hendi. Það er að mestu leyti í mörgum tilfellum um vélavinnu eina að ræða. Það hefur komið í ljós hjá Norðmönnum, að þau mannvirki, sem þeir hafa komið upp á mestu hættusvæðunum og hafa í upphafi verið árangursríkust þar, hafa þegar komið í veg fyrir stórkostlegt tjón. Í þessari skýrslu, sem ég hef hér undir höndum og í er fjöldi mynda frá þeim mannvirkjum sem um er að ræða, þykir mér aðdáanlegast hvað Norðmenn hafa fellt þessar varnaraðgerðir sínar vel að landinu sjálfu og gert þær jafnvel þannig, að enginn sér að þarna er um varnarvirki að ræða, heldur halda menn aðeins að þarna sé hin eðlilega náttúra. Það er það sem sést við fyrstu yfirsýn myndanna. Þar er t.d. fjallað um varnaraðgerðir, sem norska vegagerðin hefur unnið mjög að, svokallaðar bremsukeilur. Ein slík mynd er hér, af afar fallegri dys, gæti maður kannske helst líkt því við, sem þarna hafi verið hlaðin og fellur ákaflega vel inn í landslagið. Á þessum stað koma árlega snjóflóð niður yfir þjóðveginn og þá er hann oft tepptur klukkustundum saman: Þarna hefur orðið banaslys þegar snjóflóð tók með sér bíl, sem átti leið um veginn, og bar í sjó fram. Þessar bremsukeilur, eins og þarna er mynd af, hafa nú verið í notkun í einn vetur og reynst í alla staði vel. Tvö snjóflóð féllu á keilurnar. Í annað skiptið stöðvaðist flóðið alveg, en í hitt skiptið kom smágusa niður á veginn, en teppti ekki einu sinni umferð. Í öðru lagi - og hér er af nógu að taka úr þessari skýrslu - er um að ræða varnargarð ofan við bóndabæ þar sem oft höfðu fallið snjóflóð og valdið skemmdum og banaslysum. Þar var reistur árið 1978 skávarnargarður úr jarðvegi, um fjögurra metra hár og nokkuð bogamyndaður og mjög fallegur, fellur vel inn í umhverfið. Það kom stórt snjóflóð úr skarðinu s.l. vetur og þá reyndist varnargarðurinn vel, beindi langmestum hluta flóðsins fram hjá býlinu og út í sjó. Má telja mjög líklegt, að hefði varnargarðsins ekki notið við hefði orðið þarna stórslys. Þórarinn bendir á það í þessari skýrslu sinni, að það veki athygli við þennan varnargarð, eins og ég gat um áðan, hve hann fellur vel að umhverfinu og hve snyrtilega hefur verið frá honum gengið þar sem hann stendur í túninu ofan við bæinn. Hér er því ekki um það að ræða, eins og oft vill verða, að mannvirki af þessu tagi spilli umhverfinu, geri það ljótara, heldur þvert á móti að mannvirkin falli inn í umhverfið og geri sitt gagn og jafnvel fegri sjálft umhverfið. En fyrsta atriðið og það síðasta, sem ég legg áherslu á varðandi þetta, er að við tökum hér til hendinni. Og það verður aldrei gert öðruvísi en með þeim hætti, að við komum inn í löggjöf okkar ákveðnum atriðum og skipum þessum málum í ákveðinn sess í okkar stjórnkerfi þannig að þau lúti ákveðinni yfirstjórn og skipulega verði að því unnið að koma í veg fyrir þá miklu vá sem af þessum náttúruhamförum stafar. Í þessu skyni höfum við flutt þessa þáltill. Ég treysti því, að hún fái góða athugun í n., og treysti því jafnframt, að sú n. geti skilað henni frá sér sem ályktun Alþingis, en á því er mikil nauðsyn að á þessi mál komist hreyfing. Ég legg til að þegar þessari umr. lýkur verði máli vísað til hv. atvmn.



Herra forseti. Atvinnulíf okkar Íslendinga hefur löngum verið árstíðabundið. Mikil vinna, einkum við fiskveiðar og vinnslu sjávarafla, skapast við sjávarsíðuna og stendur um nokkurn tíma í senn. Vetrarvertíðin frá janúar og fram í maí er að sjálfsögðu sú vertíð sem fyrst kemur í hugann í þessu sambandi. Þá er skemmst að minnast síldveiðanna fyrir norðan og austan. Nú hin síðari ár hefur mikil vinna verið við loðnuveiðar og vinnslu hennar þann tíma er hún gengur upp að landinu. Reyndar hafa árstíðabundnar sveiflur við þessi störf heldur minnkað á síðari árum og vinnan orðið jafnari og samfelldari. Áður varð nokkurt hlé á milli vertíða, en nú tekur ein vertíðin við af annarri. Engu að síður er það svo, að enn skapast mikil vinna í einstökum byggðarlögum um tiltekinn tíma og þá er þörf fyrir aukið vinnuafl. Víða er meiri vinna en svo, að heimafólk eitt geti annað henni. Þess vegna er það, að hópar fólks úr öðrum byggðarlögum, jafnt bæjum sem sveitum, eru ráðnir til margra þeirra staða þar sem aflinn berst á land og er unninn. Þetta er hið svokallaða farandverkafólk, þar sem það dvelur lengri eða skemmri tíma fjarri heimilum sínum við vinnu. Von um miklar tekjur er að sjálfsögðu hvetjandi í þessu sambandi, oft samfara lítilli vinnu á heimaslóðum. Farandverkafólk er reyndar ekki aðeins í sjávarútvegi, það má einnig finna í landbúnaði og við ýmsar framkvæmdir, svo sem virkjunarframkvæmdir, brúarsmíði o.fl. Skortur á vinnuafli í sjávarplássum hefur oft verið tilfinnanlegur. Á árunum 1955–1965 keyrði um þverbak, og var þá gripið til þess ráðs að ráða erlenda sjómenn til starfa á fiskiskipum okkar. Einkum var leitað til frænda okkar Færeyinga á sínum tíma og voru þeir hundruðum saman við störf hér á landi. Ýmis samskiptavandamál komu upp, en þau voru yfirleitt leyst farsællega, enda tungumálið ekki til trafala. Þessi samskiptavandamál voru einkum varðandi skatta og skyldur, en í ljós kom að Færeyingarnir höfðu við ráðningu ekki fengið fullnægjandi upplýsingar um skattakerfið hér og einnig voru þeir tvískattaðir. Oft á tíðum var þeim erfitt um vik að fá leiðréttingu mála sinna. Þegar við Íslendingar gátum aftur mannað bátana með íslenskum áhöfnum var innflutningi Færeyinga að mestu hætt og innflutningur erlends vinnuafls lagðist þar af leiðandi niður. Á síðustu árum hefur innflutningur erlends vinnuafls hafist á ný. Einkum hefur skort vinnuafl í fiskiðnaðinum og hefur þetta fólk því leitað í þá atvinnugrein. Um hefur verið að ræða staðbundinn vinnuaflsskort er gert hefur vart við sig hvað eftir annað. Einkum hefur skort vinnuafl í fiskiðnaði í sjávarplássum þar sem ör uppbygging hefur átt sér stað. Nú eru það ekki Færeyingar, sem sækja hingað atvinnu, þeir búa vel að hag sínum í Færeyjum, enda lífskjör þeirra sennilega betri í dag en okkar Íslendinga. Nú er það einkum enskumælandi fólk, aðallega kvenfólk frá Ástralíu og Nýja-Sjálandi, og jafnvel sækir hingað fólk frá Asíulöndum, en ekki er það í miklum mæli. Ég tel ekki óeðlilegt að hingað sé ráðið erlent fólk til starfa, fáist ekki innlent vinnuafl til að sinna brýnum verkefnum. En það, sem stingur í augu í þessu sambandi, er sá algjöri upplýsingaskortur sem útlendingarnir búa við. Það hefur komið í ljós, að þetta fólk hefur því miður ekki hugmynd um hvaða réttindi og skyldur eru því samfara að vera verkamaður á Íslandi. Erlent farandvinnufólk, er ég hef átt viðræður við, hefur gefið ófagrar lýsingar á aðbúnaði og kjörum sínum. Ráðning þessa fólks mun fara fram í gegnum söluskrifstotur Sölumiðstöðvar hraðfrystihúsanna í London. Þar er gefið í skyn að hér sé um óþrjótandi vinnu að ræða, fólk geti reitt sig á það að koma heim með fullar hendur fjár. Ekkert er sagt um aðbúnaðinn og himinháan fæðiskostnað, hvað þá að þess sé getið, hvaða skatta fólkið þarf að greiða. Ráðningaraðilar gefa ekki heldur upplýsingar um kjarasamninga og launakerfi sem fólk þarf við að búa. Það segir sig sjálft, að fólk, sem ekki hefur annað veganesti en hálfsannleika, hlýtur að vera illa statt í fjarlægu og ókunnu landi. Mig langar til að tilfæra hér lýsingu, er ein stúlkan gaf af ástandinu. Hún sagði að fyrsta áfallið eftir komuna hingað til lands hefði verið að sjá það húsnæði sem henni og félögum hennar var ætlað. Þær voru settar þrjár í lítið herbergi, sem gerði ekki betur en rúma þau þrjú rúmstæði sem þar voru. Önnur húsgögn voru þar engin, þannig að fatnað sinn og aðrar föggur urðu stúlkurnar að geyma á gólfinu. Þrifnaðaraðstaða var þannig, að ein sturta var fyrir íbúa sex slíkra herbergja, eða 18 manns. Má nærri geta hvernig ástandið er við slíkar aðstæður eftir vinnudag í fiski. Þvottavél var í húsinu, en íbúunum var bannað að nota hana, hún var í eigu fyrirtækisins. Eftir ítrekaðar áskoranir, þegar allt var komið í óefni vegna vandræða með fataþvott, fékkst þó leyfi til að nota vélina, en þá var notkunin svo mikil, að hún var alltaf að bila, sagði stúlkan. Það var líka talsvert áfall er hún og hinir erlendu félagar hennar komust að því, hve fæðið, sem þær áttu kost á, var dýrt. Vegna lítillar vinnu fyrst í stað varð þetta til þess, að kaupið fór meira og minna í matarkaup í mötuneytinu, vinnuföt o.þ.h. Það var lítið eftir af þeim hugmyndum sem þetta fólk hafði fengið um dýrðina á Íslandi eftir viðræðurnar við fólkið á ráðningarskrifstofunni í London. Um matseld á eigin vegum var ekki að ræða, því engin aðstaða var til slíks á staðnum. Það eru ýmsar fleiri og það ófagrar lýsingar sem þetta fólk gefur, og því er ekki að leyna, að tungumálaerfiðleikarnir gera þessu fólki mjög erfitt um vik. Vissulega er reynsla þessa fólks misjöfn. Sums staðar hefur allt gengið vel og þá einkum á Vestfjörðum, en þar hafa ráðningar útlendinga í fiskvinnu tíðkast um árabil. Þar er aðbúnaður yfirleitt góður og næga vinnu að fá. Þegar farið var að ráða útlendinga til fiskvinnu hér syðra var raunin önnur. Hafa hv. alþm. vafalaust fylgst með þeim umræðum sem verið hafa í fjölmiðlum um aðbúnað og launakjör þessa fólks, bæði það, að fólkinu er ætlað að dvelja í verbúðum sem vart geta talist mannabústaðir, og eins og kom fram hér áðan er fæðið rándýrt, atvinna stopul og upplýsingaskorturinn algjör. Þótt sums staðar sé svo málum háttað, að vel gangi hjá útlendingunum, þá kvarta þeir alls staðar um upplýsingaskort. Þegar útlendingur er ráðinn til starfa hér þarf atvinnuleyfi að vera fyrir hendi. Atvinnuleyfi til handa útlendingum eru veitt á grundvelli laga frá árinu 1951 um rétt erlendra manna til að stunda atvinnu á Íslandi. Samkv. lögunum er um tvenns konar atvinnuleyfi að ræða. Orðrétt segir í 3. gr. laganna, með leyfi forseta: „Félmrh. veitir atvinnuleyfi samkv. lögum þessum, að fengnum tillögum verklýðsfélags á staðnum í hlutaðeigandi starfsgrein, og skulu þau veitt vinnuveitendum.“ Og síðan segir í sömu lögum: „Þegar sérstaklega stendur á getur félmrh., ef sérstakar ástæður mæla með því, veitt erlendum mönnum leyfi til að stunda atvinnu á Íslandi, án þess að leyfið sé veitt ákveðnum vinnuveitanda, og þurfa þá atvinnurekendur þeir, sem leyfishafi vinnur hjá, ekki að sækja um atvinnuleyfi fyrir hann samkv. 3. gr.“ Það eru atvinnuleyfi bundin ákveðnum atvinnurekanda sem einkum eru gefin hér á landi, en sjaldgæfara er að útlendingar fái hið svokallaða sjálfstæða atvinnuleyfi. Ég tel að það sé ástæða til að efast um réttmæti þess, að launafólk sé bundið einum atvinnurekanda á þann hátt sem lögin gera ráð fyrir. Ef útlendum verkamanni líkar ekki vistin einhverra hluta vegna og vill ráða sig í vinnu annars staðar, þar sem e.t.v. væri meiri þörf fyrir vinnu hans, þá á hann á hættu að missa atvinnuleyfið og vera vísað úr landi. Reyndar hefur víst oft komið fyrir að fólkinu hafi verið hótað því. Þar sem útlendingar í fiskvinnu eru ráðnir venjulega til hálfs eða heils árs, þá get ég ekki betur séð en þessi ákvæði stríði á móti þeirri meginreglu sem gildir í íslenskum vinnurétti um gagnkvæman uppsagnarfrest, sem á báða bóga er frá einni viku og lengst þrír mánuðir. Ýmislegt fleira mætti nefna, er lýtur að kjörum þessa fólks, en ég læt staðar numið að sinni. Ég hef leyft mér ásamt þeim Karvel Pálmasyni og Jóhönnu Sigurðardóttur að flytja þáttill. um málefni farandverkafólks og er það 92. mál. Till. er svohljóðandi: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta fram fara endurskoðun á lögum nr. 39/1951, um rétt erlendra manna til að stunda atvinnu á Íslandi. Meginmarkmið endurskoðunarinnar skulu vera: 1) Að leiða í lög fyllri ákvæði um upplýsingaskyldu þeirra; sem vilja ráða erlenda menn í þjónustu sína, gagnvart þeim sem ráðnir eru, um launakjör, vinnutíma og aðbúnað við vinnu hér á landi. Enn fremur um skatta og önnur opinber gjöld svo og hverjar þær skyldur sem erlendir menn takast á hendur við vistráðningu hérlendis. 2) Að tryggja með lögunum félagsleg og kjaraleg réttindi þeirra erlendra manna, sem fá atvinnuleyfi hér á landi, til jafns við heimamenn, eins og þau eru samkvæmt lögum og gildandi kjarasamningum á hverjum tíma. 3) Að skylda þá, sem leita eftir erlendu vinnuafli, til þess að hafa samráð við hlutaðeigandi stéttarfélag áður en erlendir starfskraftar eru vistráðnir. Við endurskoðun þessa, sem skal hraðað eftir föngum, skal haft samráð við heildarsamtök aðila vinnumarkaðarins.“ Það er von mín, að endurskoðun þessara laga taki ekki langan tíma. Hér þarf að vinna hratt, því það er okkur Íslendingum vissulega til skammar, hvernig við höfum búið að því erlenda fólki sem hingað kemur til hjálpar við bjarga verðmætum sjávarafla. Ég legg til að að loknum umræðum verði till. þessari vísað til hv. atvmn.



Herra forseti. Hér er hreyft mjög þörfu máli, en að vísu aðeins hluta þess. Hv. þm. hafa væntanlega fylgst með því í fréttum undanfarnar vikur og mánuði, að í ljós hefur komið að víða á landinu er svo illa búið að því verkafólki, sem vinnur við undirstöðuatvinnuveg þessa lands, að á engan hátt verður talið mannsæmandi. Við teljum okkur menningarþjóðfélag, við teljum okkur velferðarþjóðfélag, en samt sem áður viðgengst það í okkar þjóðfélagi, að víða í verstöðvum landsins er svo búið að aðkomuverkafólki að ekki verður jafnað til 20. aldar siða og væri nær að kenna við aðbúnað þrælahalds fyrr á tímum. Þessi aðbúnaður er með slíkum hætti, að þessu fólki er gjörsamlega fyrirmunað að lifa mannsæmandi lífi hvað snertir hvíldaraðstöðu, hvað snertir tómstundir, en kannske umfram allt hvað snertir hreinlætisaðstöðu og heilbrigðishætti. Ég er ekki viss um að öllum þm. sé kunnugt nm það, hve illa er búið að farandverkafólki víða í þessu landi. Þó eru til staðir þar sem það er með sómasamlegum hætti. En þessi slæmi aðbúnaður er enn verri fyrir þá sök, að það er ljóst að veigamikil fyrirtæki í útflutningsatvinnuvegum okkar, fyrirtæki sem við stundum nefnum með stolti undirstöðufyrirtæki okkar þjóðarbús, eru að laða hingað til lands ungt fólk, karla og konur, þó kannske fyrst og fremst ungar konur, úr fjarlægum heimsálfum á fölskum forsendum, á forsendum sem á engan hátt samrýmast þeim samningum sem hér eru í gildi við íslenskt verkafólk, á forsendum sem á engan hátt samrýmast þeim kjara- og aðbúnaðarmálum sem við teljum frumskilyrði fyrir Íslendinga. Og það er ekki okkur sæmandi sem menningarþjóð að fá til okkar ungt launafólk erlendis frá á fölskum forsendum og bjóða því aðbúnað með þeim hætti sem raun ber víða hér í verstöðvum landsins. Hitt er svo enn verra, að það hefur gerst hér upp á síðkastið að atvinnurekendur á einstökum stöðum hafa reynt að beita lögregluvaldi til þess að reyna að knýja þetta unga fólk til aga og til undanlátssemi frá sjálfsögðum kröfum þess. Ég held þess vegna að það sé mjög brýnt viðfangsefni, bæði fyrir þá sem annast hagsmuni launafólks í landinu almennt, en ekki síður fyrir okkur hér á Alþ., að taka þessi mál til gaumgæfilegrar meðferðar. Í þeirri tillögu, sem hér er flutt, er hreyft aðeins hluta þessa máls, þ.e. endurskoðun á lögum um rétt erlendra manna til að stunda atvinnu á Íslandi. Vissulega er það rétt, að þau lög þarf að endurskoða, vegna þess að í þeim eru ákvæði sem binda verkafólkið með gjörsamlega óeðlilegum hætti við þann atvinnurekanda sem stuðlar að því að fá það hingað til landsins, og það sem meira er: ákvæði sem hefur verið beitt á þann hátt að þetta fólk er jafnvel fjötrað við atvinnurekandann þótt hann framfylgi ekki samningsbundnum skyldum sínum við það. Stærri hluti þessa máls er hins vegar sá aðbúnaður sem boðinn er farandverkafólki, íslensku sem erlendu, í verstöðvum í landinu, - farandverkafólki sem er slíkur lykilþáttur í sjávarútvegi landsmanna að mér er til efs að ýmsar veigamestu verstöðvar þessa lands, þar sem stærstur hluti útflutningsfiskafurða er unninn, gætu þrifist ef þetta farandverkafólk kæmi ekki svo fjölmennt til þessara staða. Það hefur hingað til sætt sig við þann hróplega aðbúnað sem því er þar boðinn, oftast nær vegna þess að það er vankunnandi um það, hvernig aðbúnaðurinn er, og á síðan ekki annarra kosta völ, þegar það birtist á staðnum, en að vera þar áfram. Þess vegna þarf í raun og veru að gera hér stórátak til að byggja upp gistiaðstöðu, dvalaraðstöðu í verstöðvum landsins, sem er mannsæmandi, og ég tek jafnvel svo stórt til orða að segja: aðstöðu sem er ekki lífshættuleg - vegna þess að fregnir hafa borist af því síðustu daga, að víða er aðbúnaðurinn með þeim hætti að hann er beinlínis lífshættulegur. Mér er kunnugt um það, að á vegum bæði samtaka launafólks og eins á vegum félmrn. er unnið að því þessa dagana að finna leiðir til þess að endurskoða skipan þessara mála. Sú endurskoðun þarf að gerast annaðhvort með lagaákvæðum hér á Alþ. eða með því að endurskoða reglugerðir, t.d. um lög um veitingaþjónustu og gististaðahald. Í reglugerð,sem er um þau lög, frá 1964, eru ákvæði um verbúðir og aðstöðu íbúa þeirra. Þessa reglugerð þarf að mínum dómi að endurskoða hið fyrsta og gera hana miklu ítarlegri og nákvæmari en nú er. Í reglugerðinni þurfa að vera ákvæði um stærð íveruherbergja, fjölda einstaklinga í herbergjum, ákvæði um hreinlætisaðstöðu, ákvæði um tómstundaaðstöðu, ákvæði um matstofur og ákvæði um fæðiskostnað. Ég veit ekki hvort hv. þm. er kunnugt um það, að víða í verstöðvum hefur kjaramálum farandverkafólks verið háttað þannig, að það hefur varla unnið fyrir fæðiskostnaðinum sem atvinnurekandinn hefur tekið í sinn hlut, og er þó ljóst að verðlagning matvælanna er með þeim hætti, að atvinnurekandinn hlýtur að stórgræða á rekstri matsölunnar. Hvar sem á þetta mál er litið, þá tel ég að hér sé á ferðinni einhver svartasti blettur í skipan vinnumála í landinu. Farandverkafólk hefur ekki fyrr en á allra síðustu mánuðum haft samtök sín á milli, þegar nokkrir ungir menn tóku sig saman og héldu fundi þar sem þeir kynntu málstað farandverkafólks. Það hefur tvisvar gerst hér í umræðum, að hv. þm. Pétur Sigurðsson hefur talið sérstaka ástæðu til þess að vekja athygli á því og gera gys að því, að ég sat slíkan umræðufund farandverkafólks til að kynna mér málstað þess. Og þessi frægi maður, sem þekktari er meðal þjóðarinnar undir viðurnefninu sjómaður, hv. þm. Pétur Sigurðsson, hefur talið það sérstakt gamanmál og ástæðu til þess að reyna að fleyta frekar þunna brandara hér í þingsölum á því, að ég skyldi sækja þennan fund. En það er sérstaklega athyglisvert, að þegar málefni farandverkafólks koma til umræðu hér í þinginu sér hv. þm. Pétur Sigurðsson enga ástæðu til þess að vera viðstaddur. Þá er þessi fyrrverandi miðstjórnarmaður Sjálfstfl. í Alþýðusambandi Íslands, þá er þessi maður, sem fremstur allra Íslendinga hefur reynt að nota sér sjómannsheitið í pólitísku framapoti -  Hér er á ferðinni mál þar sem þingið, verkalýðssamtökin og reyndar þjóðin öll verður að gera kröfu til þeirra atvinnurekenda sem þessar verbúðir eiga, að á þeim verði gerð gagnger breyting þegar í stað. Það erlenda verkafólk, sem hingað kemur til að bjarga verðmætum sjávarins fyrir okkur Íslendinga, - vegna þess að við hefðum ekki vinnuafl til þess að sinna þessum afla í fjölmörgum verstöðvum ef ekki kæmu til þau hundruð ungra kvenna sérstaklega sem hingað hafa komið til landsins á undanförnum árum, - það fólk má ekki bera Íslandi þá sögu, þegar það fer héðan, að á ferðalagi sínu um hnöttinn hafi það fyrst kynnst aðbúnaði þrælabúða þegar það gisti Ísland. Það er ekki sá málflutningur um menningarþjóð sem við viljum gjarnan að heyrist á erlendri grund um okkar hag hér. Ég gat þess áðan, að mér er kunnugt um það, - og tel rétt að segja frá því, þótt ég hefði talið eðlilegra að hæstv. félmrh. gerði það, - að í félmrn. er verið að vinna að því að endurskoða lög og reglugerðir um aðbúnað farandverkafólks í þeim verbúðum og þeim matstofum sem þeim er ætlað að sækja og dvelja í fyrst og fremst. Ég tel að þegar í vetur þurfi að nást samkomulag um slíka nýja reglugerð eða setningu nýrrar löggjafar ef með þarf. Það sem meira er, ég tel að þingið eigi að beita sér fyrir því, sérstaklega í samvinnu við samtök atvinnurekenda, að það fjármagn verði útvegað þegar á þessu ári og á næstu árum sem þarf til þess að breyta þessum aðbúnaði. Hér er ekki um að ræða verk sem kostar bara nokkrar milljónir eða nokkra tugi milljóna, hér er um verk að ræða sem kostar hundruð milljóna, ef við viljum færa þessar verbúðir í það horf sem við teljum allsæmilegt. Ég tel að þingið ætti að lýsa því í raun og veru yfir með einhverjum sérstökum hætti, að það sé vilji þess, að svo verði gert. Ég vil svo að lokum vekja athygli á því, að það er ekki aðeins varðandi farandverkafólk í sjávarútvegi sem pottur er brotinn, heldur er mér einnig kunnugt um það, að víða hafa verið brotin réttindi og víða skortir á að farandverkafólk í landbúnaði hljóti þann aðbúnað sem réttlætanlegur er samkvæmt gildandi kjarasamningum og ákvæðum í lögum. Farandverkafólk í landbúnaði hefur ekki heldur haft með sér nein samtök. Það eru engin stéttarfélög í landinu sem hafa sérstaklega tekið að sér að gæta hags þessa fólks, heldur hefur þar hver og einn orðið að sjá um sig og oft við erfiðar aðstæður. Því miður er það þannig, án þess að ég ætli sérstaklega að fara að bera bændastéttinni í heild á brýn sök í þessum efnum, - því miður er það þannig, að það eru allt of mörg dæmi um léleg kjör og slæman aðbúnað og réttindaleysi þess farandverkafólks sem hér hefur farið um sveitir, sérstaklega yngra fólks, til þess að rétta bændum hjálparhönd við búskapinn. Ég held að á sama tíma og átak verður gert í sjávarútvegi til þess að tryggja réttindi og aðbúnað farandverkafólks þurfi að gera hliðstætt átak, þó með nokkuð öðrum hætti verði, til þess að tryggja réttindi, kjaramál og aðbúnað farandverkafólks til sveita. Það er svo komið okkar atvinnuháttum, hvort sem okkur líkar betur eða verr, að þrír af grundvallaratvinnuvegum landsins, sjávarútvegur, fiskiðnaður og landbúnaður, gætu í dag ekki þrifist með þeim hætti sem þeir gera, ef ekki kæmu til þær þúsundir farandverkafólks sem gegna lykilhlutverki í þessum atvinnuvegum. Það væri íslenskri þjóð til vansæmdar, ef hún léti það viðgangast mörg ár enn að aðbúnaður þessa grundvallarvinnuhóps í okkar þjóðfélagi væri með þeim hætti, að á engan hátt væri talið mannsæmandi ef um almennan aðbúnað í þjóðfélaginu væri að ræða.



Herra forseti. Hér er til umr. merkilegt mál sem hv. þm. Karl Steinar Guðnason hefur talað fyrir. Ég vil lýsa fylgi mínu við þá till. sem hér liggur frammi, og ég vænti þess, eins og hv. frsm. tók fram, að þetta mál fái góða og skjóta afgreiðslu. Ég hef gert ráð fyrir því, að við gætum verið sammála um þetta. Ég vék mér augnablik út úr þingsalnum og þá var hv. 11. þm. Reykv. að tala og ræddi þá málefnalega um þetta mál. En þegar ég kom hér inn í salinn rétt á eftir, þá var eins og væri kominn umskiptingur í þennan ræðustól. Þá var hv. þm. gersamlega hættur að ræða málefnalega um það mál, sem hér er á dagskrá, og leyfir sér að vera með fúkyrði í garð eins hv. þm. sem ekki er hér viðstaddur eins og stendur, þm. sem er einmitt þekktur fyrir það, bæði hér á hv. Alþ. og af lífsstarfi sínu, að vera einmitt hvarvetna á verði í þjóðfélaginu þar sem þarf að taka til hendi til þess að rétta hlut þeirra sem höllum fæti standa, ekki síst í verkalýðshreyfingunni og hjá því fólki sem stendur að verkalýðshreyfingunni. Nú leyfir þessi hv. þm., 11. þm. Reykv., sér að ráðast með svívirðilegum hætti að þessum þm. vegna þess að hann er ekki í augnablikinu hér viðstaddur. Þó hefur þessi þm. verið hér í dag og m.a. stjórnað fundum í dag. Og nú vitum við allir, sem það vilja vita, að þessi þm. er einn af samviskusömustu þm. sem nú eiga sæti á Alþ., og er ég þó ekki að gera lítið úr samviskusemi neins annars. Hv. 11. þm. Reykv. fór svo að tala, eins og honum er ákaflega tamt, um félagslegar aðgerðir til hagsbóta fyrir verkalýðinn. Hann talar allajafna, þegar hann ræðir þessi mál, eins og hann sé í þessum efnum sérstakur málsvari allra lítilmagna í þjóðfélaginu. Um leið og þessi hv. þm. er með þetta á vörunum er hann að ráðast á hv. þm. Pétur Sigurðsson, vegna þess að hann er í augnablikinu ekki viðstaddur. En það hygg ég að satt muni, að það mun langur tími líða þar til hv. 11. þm. Reykv. stendur með tærnar þar sem hv. þm. Pétur Sigurðsson hefur hælana varðandi mál er áhræra aðstöðu og hagsmuni verkalýðsins í landinu, hvort sem það eru farandverkamenn eða aðrir. Ég vildi láta þetta koma hér fram, um leið og ég óska að gefnu tilefni eftir því, að máli þessu verði frestað. Ég hygg að það geti ekki orðið neinn skaði að því. Það má hæglega halda þessum umr. áfram n.k. fimmtudag.



Herra forseti. Þessi till. til þál. um málefni farandverkafólks, sem flutt er af Karli Steinari Guðnasyni og fleirum, virðist nú í seinni tíð hafa vikið úr umr. fyrir persónulegri skilgreiningu á hv. þm. Pétri Sigurðssyni. Það eru ýmist fluttar á hann skammir eða haldnar um hann minningarræður hér, sem ég sé nú reyndar ekki að komi þessu máli svo mjög við. Ég held að till. sem hér liggur frammi og ég styð mjög eindregið, þess efnis að endurskoða lög um rétt innlendra manna til að stunda atvinnu á Íslandi og leiða í lög fyllri ákvæði um upplýsingaskyldu þeirra sem vilja ráða erlenda menn í þjónustu sína o.s.frv., - ég held að það sé fullkomlega tímabært að þessi ályktun komi fram og endurskoðun og breyting á þessum lögum, eins og þáltill. gerir ráð fyrir, komi til framkvæmda. Ég vil taka undir með þm. Karli Steinari í lýsingu hans áðan á upplýsingum, oft og tíðum röngum og villandi, sem þetta erlenda fólk fær, og taka í einu og öllu undir ummæli hans þar að lútandi. Ég held að ef farið er að ræða málið vítt og breitt, sem ég ætla ekki að gera hér og væri efni í langa ræðu, þá sé skylt og rétt að taka fram - það er hættulegt að alhæfa hluti - að á fjölda staða eru þessi mál í mjög góðu ásigkomulagi, verbúðir góðar og fæðiskostnaður í mörgum tilfellum nokkuð hóflegur. Og eins er hitt, að þegar minnst er á að þetta fólk hafi ekki haft með sér samtök, þá er náttúrlega hægt að ræða það mál sérstaklega. Vitanlega er þetta fólk eða á að vera í samtökum verkafólks og einstakra verkalýðsfélaga. Þar er hins vegar á töluverður misbrestur, og má saka um það bæði viðkomandi starfsmenn og verkalýðsfélög. Hins held ég að sé líka skylt að geta, að formenn og stjórnir fjölmargra verkalýðsfélaga víða á landinu hafa barist fyrir því, og orðið mjög vel ágengt víða, að reistar væru verbúðir sem væru mannsæmandi og fullkomlega uppfylltu eðlilegar kröfur. Á einstaka stað hefur þetta gengið svo vel, og þar hefur komið til m.a. barátta verkalýðsfélaga á viðkomandi stöðum, að einstaka verbúðir hafa verið notaðar sem sumargistihús. Á öðrum stöðum hefur þetta verið svona sæmilegt og á enn öðrum forkastanlegt. Þar hefur ráðið, eins og hætt er við í þessum atvinnuvegi, að hrúgað hefur verið á land afla og kannske ekki alltaf skilyrði til þess að vinna strax úr honum. Eins hafa einstakir forstöðumenn fiskvinnslustöðva og frystihúsa lítið á þetta verkafólk eins og hráefni og skort ákaflega mikið á að þeir uppfylltu þær kröfur sem gera verður. Það er hins vegar ákaflega athyglisvert og segir í sjálfu sér nokkuð langa og mikla sögu, að þótt sjávarafurðir séu um það bil 90% af útflutningi þjóðarinnar ef álflutningurinn er undan skilinn, þá er virðingu fyrir þeim störfum, sem allt þetta þjóðfélag meira og minna hvílir á, ákaflega ábótavant. Við seljum fisk á fiskmörkuðum þar sem verðlag okkar afurða er víða 30% hærra en samkeppnisþjóðanna. Okkar styrkleiki á erlendum mörkuðum byggist ekki á lágu verði, hann byggist á gæðum. En einmitt þar sem framleitt er fyrir þessa viðkvæmu markaði er þannig ástatt og þannig að starfsfólkinu búið, að þetta verða afgangsstaðir þar sem hvað erfiðast er að fá fólk til starfa. Ég held að það hljóti að vera eitthvað öfugsnúið við slíkt þjóðfélag. Við gætum lítið til Bandaríkjanna og Sovétríkjanna, sem keppast um að segja að allt sé svart í Bandaríkjunum og svart í Rússlandi og hvítt hjá sér heima. Einkenni á báðum þessum þjóðum - hvora sem menn vilja nú styðja eða hvoruga - er það, að í ýmsum grunnatvinnuvegum, eins og t.d. stáliðnaði, er best launaða vinnuaflið og fólk sem býr við bestu kjörin. En hér þar sem þessi atvinnuvegur hefur miklu meiri úrslitaþýðingu - og er sennilega vandfundin nokkur þjóð sem lifir eins algerlega einhæft og Íslendingar á fiskveiðum og fiskvinnslu - þá er reiknað með að það séu um 5 þús. starfandi sjómenn og um 8 þús. manns að staðaldri - það er að vísu dálítið sveiflukennt - sem vinna við þetta. Nú er ég ekki að gera lítið úr ýmsum öðrum atvinnugreinum. En hvernig má á því standa, að slíkt frumatriði í allri þjóðarframleiðslunni, allri efnahagslegri gæfu þjóðarinnar, skuli beinlínis vera hornreka? Það er bara auglýst í dagblöðum: menn vantar, bónusvinna, og ég veit ekki hverju er slegið upp sums staðar til þess að bjarga þessu til bráðabirgða. Það vantar hjá þessari þjóð dýpri virðingu fyrir fiskimönnum. Maður heyrir jafnvel hér í sölum Alþingis á fagmáli talað um uppsafnað óhagræði. Á máli iðnaðarsérfræðinga heita skattaívilnanir, sem litlar eru til sjómanna, uppsafnað óhagræði. Það er nú meiri spekin þegar þeir leggja til, þessir tæknisérfræðingar okkar, að svo ákveðin hlunnindi til fiskimanna verða uppsafnað óhagræði. En þetta er andinn, nákvæmlega þannig, að það fólk, sem við þennan undirstöðuatvinnuveg vinnur, er hornrekur. Það þarf að berjast með hnúum og hnefum í þjóðfélaginu fyrir því, að ákveðnar verstöðvar - undirstrika: þó alls ekki allar og alls ekki alls staðar - uppfylli lágmarksskilyrði. Það er svo mál út af fyrir sig, sem væri freistandi að ræða, hvort það fólk - og það mætti gjarnan gilda um sjómenn líka - sem vinnur og er orðið sérhæft í þessum störfum, sem allt okkar efnahagslíf hvílir á, - hvort það væri ekki einhver ástæða til þess að viðurkenna í launum þessa fólks þekkingu þess í meðhöndlun fisks. Það hefur aldrei verið gert. Til einföldustu skrifstofuvinnu, við ýmis mjög einföld störf verður að leggja fram svo og svo mörg prófvottorð. En hvort markaður okkar stendur eða fellur, það fáum við með auglýsingum. Svona er ekki hægt að standa að málum. Málið ristir nefnilega miklu dýpra en þetta. Það er tímanna tákn - og vil ég alls ekki vera að hnýta í opinbera starfsmenn, það er víst eldfimt efni - en það er tímanna tákn, að meðan þeir margir hverjir eru hér í frábærlega góðum mötuneytum, þá borga þeir - ég er ekki að telja það eftir í sjálfu sér - örlítið brot af fæðiskostnaði á móts við það fólk sem vinnur hörðum höndum í þessari undirstöðuatvinnugrein allt í kringum landið. Opinberir starfsmenn borga kannske 1/5, og maður skyldi halda að fólk, sem hefur 10, 12 og 16 stunda vinnudag, þyrfti engu síður viðunandi aðbúnað og viðunandi fæði. Og einhverjum yrði hugsað til að það væri kannske ekki síður ástæða til að fæði þess fólks væri með svipuðum kjörum og tíðkast í ýmsum helstu stofnunum ríkisins. Ég skal ekki fara ítarlegar út í þetta mál að sinni, ætli málið komi ekki fyrir aftur. Ég vil taka fram, að það má ekki alhæfa þetta mál, þetta er víða í nokkuð góðu lagi, og jafnframt leggja á það áherslu, að fjölmörg verkalýðsfélög allt í kringum landið hafa átt drjúgan þátt í að breyta og koma upp verbúðum og lagt þar mjög gott til mála. Ég vil aðeins taka það fram í sambandi við ummæli hv. 11. þm. Reykv., að reglugerð um hollustuhætti og aðbúnað í verstöðvum hefur verið samþykkt í vetur og bíður nú aðeins staðfestingar dómsmrn., sem Öryggiseftirlitið fellur undir, þannig að þar ætti að vera kominn grundvöllur til að breyta þessu þar sem þörf er á. Svo vil ég aðeins að endingu, um leið og ég lýsi ánægju minni með þessa till. og stuðningi, ítreka það, að þetta er bara spegilmynd, örlítil spegilmynd af þessu þjóðfélagi. Þeir sem allt hvílir á og þjóðfélagið stendur og fellur með, þeir eru afgangsmenn.



Mér var ekki alveg ljóst af orðum hv. 4. þm. Vestf. áðan, hvort hann óskaði eftir að umr. væri frestað þegar í stað eða þegar þeir hefðu talað sem á mælendaskrá voru. Það mun hafa átt að skilja það þannig, að hann óskaði frekar eftir að mælendaskrá yrði ekki tæmd núna, og mun verða orðið við því. En hæstv. félmrh. tekur fyrst til máls, áður en umr. verður frestað.



Herra forseti. Vegna umr., sem hér hefur farið fram og ég hef ekki getað hlýtt á nema að mjög litlu leyti, vil ég láta það koma fram, að að undanförnu hefur verið unnið að þessum málefnum í félmrn. Þar hefur verið tekin ákvörðun um að sett verði á laggirnar nefnd til þess að fara ofan í þær reglugerðir, sem sérstaklega snerta farandverkafólk, svo og að endurskoða lög um erlent verkafólk, nr. 39 frá 1951, sem eru um margt orðin úrelt. Hér er sem sagt um það að ræða að sett verði á laggirnar á vegum stjórnvalda nefnd til þess að fjalla bæði um þau atriði, sem snúa að hinu innlenda verkafólki, og einnig endurskoðun á gömlum og úreltum lögum um erlent verkafólk hér á landi. Ég taldi óhjákvæmilegt að þetta kæmi fram vegna þeirrar umr. sem hér hefur átt sér stað. Auðvitað er ljóst að þær aðgerðir, sem stjórnvöld hljóta að grípa til í þessum málum, hljóta að verða unnar í góðu og nánu samstarfi við verkalýðshreyfinguna í landinu, sem hefur látið sig þessi mál verulega miklu skipta. Ég tek undir það með hv. þm. Guðmundi J. Guðmundssyni, að þetta er mjög misjafnt hér í landinu. Sums staðar eru verstöðvar vel búnar. Annars staðar eru verbúðir langt fyrir neðan það að geta heitið mannabústaðir. Það eru undantekningartilvikin sem þurfa að hverfa ef við eigum að geta staðið undir því sómaheiti að vera það sem við höfum viljað kalla okkur: „fiskveiðiþjóð“ - í þessu landi, ef við viljum leggja rækt við þann grundvöll sem við viljum byggja á þjóðlíf okkar.



Herra forseti. Á þskj. 89 hef ég leyft mér að flytja till. til þál. um athugun á úrbótum í flugsamgöngum við Vestfirði ásamt hv. alþm. Sigurgeir Bóassyni og Matthíasi Bjarnasyni. Till. er svo hljóðandi: „Alþingi ályktar að fela samgrh. að láta athuga nú þegar með hvaða hætti tryggja megi sem bestar og öruggastar flugsamgöngur við Vestfirði. Athugun þessi skal fyrst og fremst beinast að eftirfarandi: 1. Lýsingu og öryggistækjum vegna aðflugs og lendingar á Ísafjarðarflugvelli. 2. Endurbótum og lengingu á flugbrautinni við Holt í Önundarfirði og flugbrautinni í Bolungarvík með það í huga að þær gegni því hlutverki að vera varavellir fyrir Ísafjarðarflug. 3. Öryggisútbúnaði og lýsingu á Þingeyrarflugvelli. 4. Lýsingu og öryggistækjum vegna aðflugs og lendingar á Patreksfjarðarflugvelli. Athugun þessari skal hraðað svo sem frekast er kostur og skulu niðurstöður liggja fyrir það tímanlega, að hægt verði að gera ráð fyrir fjárveitingum til framkvæmda á fjárlögum 1981.“ Mál efnislega eins og þessi þáltill. hefur verið flutt á tveimur þingum áður. Það var flutt á 98. löggjafarþinginu. Þá var málið ekki afgreitt, dagaði þá uppi í n. Svo var það flutt aftur á 99. löggjafarþinginu. Þá gerðust þeir hlutir, svo einkennilegt sem það nú er og furðulegt, að málinu var vísað frá Alþingi. Ég kem kannske að því síðar, því að ég tel nauðsynlegt að það komi hér fram nú með hvaða hætti málinu var vísað frá og hverjar voru röksemdir fyrir því að málinu var vísað frá á 99. löggjafarþinginu, svo furðulega sem telja má þá afgreiðslu. Það mun, að ég vænti, öllum hv. alþm. kunnugt, að Vestfirðir búa við hvað óöruggastar samgöngur, hverju nafni sem þær nefnast. Það ætti ekki að þurfa að halda langa ræðu um þetta á hv. Alþ., en einmitt með hliðsjón af þeirri afgreiðslu, sem þetta mál fékk á sínum tíma, er kannske nauðsynlegt að rifja örlítið upp hvernig kringumstæður eru í þessum landsfjórðungi að því er varðar samgöngur almennt. Það er svo varðandi t.d. samgöngur á landi, bæði innan fjórðungsins og við aðra landshluta, að Vestfirðir eru einangraðir 7–9 mánuði á hverju einasta ári í landsamgöngum. Til skamms tíma hafa verið mjög strjálar skipaferðir til þessa landshluta. Það skal viðurkennt, að það hefur batnað nokkuð, en er þó fjarri því að vera með eðlilegum hætti miðað við það ástand sem er í samgöngumálum á öðrum sviðum. Varðandi flugsamgöngur við Vestfirði er það svo, t.d. ef við tökum Ísafjörð, að þar getur flug legið niðri svo að dögum skiptir, þó að í almennu tali sé hið besta og prýðilegasta veður. Það er þannig þar, að misvindi er með sérstökum hætti í vissum áttum. Má þá vart hreyfast hár á höfði þannig að ekki þurfi að leggjast niður flug. Það er rétt að geta þess hér, að frá áramótum, þ.e. frá 2. jan. s.l. til 11. mars, sem eru 70 dagar, féll niður flug á Ísafjörð í 23 daga af 70. Ég veit ekki hvort menn gera sér almennt grein fyrir því, hversu miklum erfiðleikum þetta veldur, þegar tekið er mið af því jafnframt að aðrar samgönguleiðir við fjórðunginn eru meira og minna lokaðar. Mjög svipað og ég var hér að geta gerðist á s.l. hausti. Flug lagðist þá niður til Ísafjarðar svo dögum skipti. Það gefur auga leið að íbúar þessa landshluta sætta sig ógjarnan við að búa áfram - enginn veit hversu lengi - við ástand eins og hér hefur verið lýst og er kannske ekki dregin upp mynd af með nógu sterkum orðum, eins og kringumstæðurnar eru hverju sinni. Það verður því furðulegt að teljast, og þá kem ég að því sem gerðist hér á Alþ. vorið 1978, þegar Alþ. afgreiðir mál eins og þetta með þeim hætti sem þá gerðist, og það sem er enn furðulegra í sambandi við þetta er að sumir hverjir þm. kjördæmisins voru í forustusveit fyrir því að málið væri drepið með þessum hætti. Það er nú hvað furðulegast.  Eins og ég sagði áðan var till. nákvæmlega eins efnislega og þessi lögð fram á því þingi, og var hún send til hv. allshn. sem hafði hana til umfjöllunar nokkurn tíma og sendi málið til umsagnar flugráðs og fékk svar um hæl, að ég held.  „Bréf yðar varðandi umsögn um till: til þál. um athugun á úrbótum á flugsamgöngum við Vestfirði, 39. mál. var lagt fyrir 931. fund flugráðs og samþykkt að flugmálastjórn veiti umbeðna umsögn um þær úrbætur sem getið er um í till. Verður væntanlega unnið að þeirri umsögn n.k. sumar með það fyrir augum, að hún liggi fyrir n.k. haust fyrir fjárlagaumr.“, þ.e. sumarið og haustið 1978. Þetta var sú umsögn sem flugráð veitti varðandi þáltill. og allshn. byggði á afstöðu sína í málinu, þ, e. treysti því að flugráð athugaði þetta mál og veitti umsögnina um haustið, og vísaði málinu frá með hliðsjón af því. Það er nauðsynlegt að rifja líka upp, að á þinginu áður hafði sams konar till. verið lögð fyrir Alþ. Hefði verið áhugi á því hjá flugráði að láta athuga málið og gefa því gaum, þá gat það gert það sumarið 1977 án þess að till., sem flutt var, væri samþykkt. En hvað hefur valdið því, að slíkt var ekki gert, skal ósagt látið. Afstaða mín var a.m.k. sú, að það hefði ekki veitt af, með hliðsjón af þeirri deyfð sem ríkti hjá flugráðsmönnum til þess að veita umsögnina og bæta úr, að samþ. yrði hér á Alþ. að það skyldi gert. Góður hugur nær langt, en hann segir ekki allt. Ég held að nauðsynlegt sé að víkja örfáum orðum að því, hvað hér er í raun og veru um að ræða. Eins og hv. þm. er væntanlega kunnugt er á engum flugvelli á Vestfjörðum hægt að lenda nema í dagsbirtu. Þeir eru að vísu fáir flugvellirnir hér á landi sem hægt er að lenda á á hvaða tíma sólarhrings sem er, en enginn slíkur er á Vestfjörðum. Ísafjarðarflugvöllur er auk þess, eins og ég sagði áðan, eða kringumstæður þar þannig, að það þarf tiltölulega lítið að hreyfa vind, t.d. í suðaustanátt, þannig að sé gersamlega ólendandi þar, en getur að öllu öðru leyti verið hið besta veður. Ég á ekki von á því og geri ekki ráð fyrir því, að gerðar verði neinar þær breytingar að hægt verði að lenda á Ísafjarðarflugvelli undir slíkum kringumstæðum, að því er varðar vindátt á suðaustan. Við það verður ekki ráðið, úr því verður ekki bætt. Þess vegna verður að leita annarra ráða. Það hefur komið upp sú hugmynd, sem hér er talað um og hefur verið rædd, að hafa varaflugvöll fyrir Ísafjörð undir þeim kringumstæðum að ekki sé þar lendandi vegna suðaustanáttar. Væri hugsanlega hægt að lagfæra svo flugvöllinn að Holti í Önundarfirði að hann gæti þjónað sem varaflugvöllur fyrir Ísafjörð undir þeim kringumstæðum sem hér hefur verið greint frá. Annað er það með Ísafjarðarflugvöll. Hér er nefnt að athuga um lýsingu og öryggistæki vegna aðflugs og lendingar á Ísafjarðarflugvelli. Ég hef heyrt því haldið fram, að það væri fjarstæða að ætla að slíkt væri hægt. Vel má vera að svo sé, en mér vitanlega hefur engin tæknileg athugun verið gerð sem alveg ótvírætt leiði í ljós að ekki sé hægt í tæknivæddu nútímaþjóðfélagi að lýsa þannig Ísafjarðarflugvöll að hægt sé að lenda þar eftir að myrkt er orðið. Því var hreyft fyrir allmörgum árum, að vera mundi hugsanlegt, hvað þá nú, að nota sömu lýsinguna fyrir flugvöllinn og fyrir Ísafjarðarkaupstað, þ.e. að flóðlýsa þannig að sama lýsingin gæti gilt bæði fyrir flugvöllinn og fyrir bæinn sem slíkan. Kannske finnst mönnum þetta óralangt í fjarlægð, en hvað sem um það er tel ég nauðsynlegt að fá úr því skorið, hvort slíkt er hægt eða ekki, og ég trúi því ekki, miðað við nútímaþjóðfélag, að ekki sé hægt að gera þetta svo úr garði að hægt sé að lýsa Ísafjarðarflugvöll án þess að það þurfi að kosta ríkið óbærilegar fjárhæðir. Menn hafa sömuleiðis haldið því fram, að það væri ógerlegt aðflug að Ísafjarðarflugvelli í myrkri vegna þess, hversu þröngur fjallahringurinn væri og fjöll há. Ég er nærri því viss um það, að á sama hátt og hægt er að lýsa flugvöllinn sjálfan er hægt, kannske kostar það of mikið, að koma fyrir leiðbeiningarljósum að flugvellinum svo að hægt sé að lenda þar í myrkri. En um þetta er sem sagt fyrsti þáttur till., þ.e. að þessi mál verði könnuð til hlítar og gengið verði úr skugga um hvort þetta er ekki framkvæmanlegt. Að sjálfsögðu mundi liggja fyrir í kjölfar þess, hver kostnaður yrði af slíkri framkvæmd. Og þó að þetta tækist eru, eins og hér hefur komið fram, það mikil úrtök í lendingunni á Ísafjarðarflugvelli vegna veðurfars að nauðsynlegt er að koma upp varaflugvelli fyrir Ísafjarðaflug, og þar hafa menn fyrst og fremst staðnæmst við Önundarfjörð eða flugvöllinn í Holti. Að vísu hafa líka komið fram hugmyndir um að búa til nýjan flugvöll í Önundarfirði og þá fyrir utan þorpið á Flateyri. Þær hugmyndir hafa heyrst, og vel má vera að slíkt sé á einhvern hátt öruggara og æskilegra, en auðvitað kæmi slíkt þá í ljós við athugun á þessu máli öllu í heild, ef það þætti frekar henta en að lengja og gera betur úr garði flugbrautina í Holti. Það eru í raun og veru þrír aðalflugvellir til notkunar á Vestfjörðum fyrir innanlandsflugið hjá Flugleiðum. Það eru Ísafjarðarflugvöllur, Þingeyrarflugvöllur og Patreksfjarðarflugvöllur. Það hafa líka heyrst um það hugmyndir, að hugsanlegt væri að koma upp varaflugvelli fyrir Ísafjarðarflugið í Bolungarvík. Ég sjálfur er heldur vantrúaður á að þær kringumstæður séu þar fyrir hendi að þær leysi vandann. Ég tel eigi að síður nauðsynlegt, og það kemur fram í till. okkar, að sá möguleiki sé líka kannaður og úr skugga gengið um að aðstæður séu þá ekki fyrir hendi, ef svo virðist vera. Hér er líka gert ráð fyrir öryggisútbúnaði og lýsingu á Þingeyrarflugvelli. Það má sjálfsagt telja eðlilegra og aðgengilegra að koma fyrir slíku þar, en eigi að síður tel ég nauðsynlegt að ganga úr skugga um með hvaða hætti það yrði gert og eins þá hver kostnaður fylgdi slíku. Nú er ljóst að á Þingeyrarflugvelli er oft og tíðum hægt að lenda þó að ófært sé á Ísafjarðarflugvelli. En fjarlægð milli Ísafjarðar og Þingeyrarflugvallar er svo mikil að ég tel ekki líklegt, a.m.k. eins og samgönguhættir nú eru og örðugleikar í samgöngum milli þessara tveggja staða, að það verði talið eðlilegt að koma upp varaflugvelli á Þingeyri fyrir Ísafjarðarflugið. Það er við bestu akstursskilyrði a.m.k. eins og hálfs klukkutíma keyrsla frá Ísafirði til Þingeyrar. Vart held ég að menn mundu sætta sig við það miðað við eðlilegar samgöngur, hvað þá, eins og hér hefur komið fram, þegar þessi leið er gersamlega lokuð svo mánuðum skiptir. Í suðurhluta Vestfjarða er Patreksfjörður miðdepill flugsamgangna. Patreksfjarðarflugvöllur er ekki heldur lýstur. Það er nauðsynlegt að gera úrbætur þar, að því er varðar athugun á lýsingu og öryggisútbúnaði öllum, og gera þann flugvöll þar með betur úr garði en nú er. Ef hv. þm. vita ekki nú þegar um kringumstæður, vita um við hvaða einangrun í samgöngum íbúar á Vestfjörðum búa, vona ég a.m.k. að þeir, sem ekki töldu ástæðu til þess 1978, þá um vorið, að úrbætur yrðu gerðar og hér eru enn, hafi vitkast svo að þeir séu núna betur upplýstir. Málið er svo brýnt og nauðsynlegt að það er allra hluta vegna ekki bara æskilegt, heldur og nauðsynlegt að þetta verkefni verði tekið út úr, vegna þess hversu landshlutinn er í heild einangraður í samgöngum, og það verði framkvæmt, sem hér er talað um, og gengið úr skugga um það í eitt skipti fyrir öll, hvort ekki er hægt með þeim hætti að gera flugsamgöngur við Vestfirði greiðari en þær hafa verið. Ég vænti þess líka að hinir nýkjörnu þm., sem hér sitja nú, en ekki voru 1978 þegar málið var afgreitt með þeim endemum sem ég hef hér lýst, kynni sér málið gaumgæfilega. Geri þeir það veit ég að þeir komast að raun um að þetta er sanngirnismál, - sanngirniskrafa þess fólks sem um árabil hefur búið við mesta einangrun í öllum samgöngum miðað við aðra landshluta. Ég vænti þess a.m.k., að þm. almennt telji Vestfirðinga leggja það ríflegan skerf til þjóðarbúsins, að þeir eigi skilið að búa við sambærilegar samgöngur við aðra landsmenn, og það sé tími til þess kominn, nógu langur tími hefði liðið þannig að þeir væru einangraðir, að hlutur þeirra sé réttur að því er þetta varðar þannig að þeir séu ekki langt aftur úr öðrum landsmönnum varðandi samgöngur, bæði innan fjórðungsins og ég tala nú ekki um við aðra landshluta. Í trausti þess, að skilningur sé hér fyrir hendi nú, er þetta mál tekið upp og flutt í þriðja sinn. Ég vænti þess, og er raunar viss um það, að málið fær nú betri viðtökur og meiri hljómgrunn en það fékk síðast þegar það var hér til afgreiðslu. Ég hygg að menn hafi sannfærst um að þetta er réttlætismál, sem er full þörf og nauðsyn á að tekið verði til ákvörðunar, og þó að ég á engan hátt sé að sjá eftir þeim samgöngum sem aðrir landshlutar hafa tel ég réttlætanlegt að þetta mál verði tekið út úr eitt og sér og Vestfirðingar verði látnir njóta forgangs að því er varðar samgöngumálin vegna þeirrar einangrunar sem þeir búa við. Mér vitanlega - nú tek ég fram að ég vil ekki fullyrða neitt - hefur ekki komið hin títtnefnda umsögn frá flugráði um það sem till. fjallaði um á sínum tíma og fjallar um enn. Sé sú umsögn hins vegar fyrir hendi, sem ég skal ekkert fullyrða um, kemur það væntanlega fram í umfjöllun n. um málið og verður þá ekki í annað skipti til þess að bregða fæti fyrir að málið fái eðlilega meðferð á Alþingi. Ég vil fullyrða að það jaðraði við afglöp í meðferð málsins hér á Alþ. síðast. Ég dreg mjög í efa að meðferð málsins hafi verið þingleg, eins og henni var háttað þá, og ég vænti þess, að slíkt komi ekki fyrir aftur. Ég sé ekki ástæðu til, herra forseti, nema þá tilefni gefist til frekar í umr., að hafa fleiri orð um till. En ég ítreka, að ég vænti þess, að mönnum sé nú orðið ljóst hversu brýn þörf er á að ráða hér bót á, vegna þess hversu ástandið er alvarlegt, og að málinu verði nú tekið með opnum örmum á Alþingi. Ég vil svo að lokum leggja til að umr. verði frestað og málinu vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Ég fagna þeirri þáltill., sem hér hefur komið fram, og tel að upphaf hennar, þar sem sagt er: „Alþingi ályktar að fela samgrh. að láta athuga nú þegar með hvaða hætti tryggja megi sem bestar og öruggastar flugsamgöngur við Vestfirði“ - eigi fullt erindi til samþykktar óbreytt. Aftur á móti get ég ekki varist þeirri hugsun, að þeir fjórir liðir, sem tíndir eru til á eftir, þrengi till., minnki gildi hennar raunverulega. Ég vil rökstyðja það á þann veg, að með þeim virðist aðeins vera hugsað til þeirra staða á Vestfjörðum sem njóta þjónustu Flugleiða. Jafnframt virðist mér að sú upptalning sé ekki fullnægjandi ef horft er á aðstæður. Það fyrsta, sem blasir við ef litið er á Holtsflugvöll, er að fjarlægja verður þá háspennutínu sem sett var við enda flugvallarins. Verður að telja alveg forkostuleg vinnubrögð að setja háspennulínu svo nálægt flugvelli að hún beinlínis komi í veg fyrir að hægt sé að stækka völlinn og leyfa ýmsum flugvélategundum lendingu á vellinum. Hitt atriðið, sem ég held að þurfi að koma inn í svona athugun og ég hef áður minnst á, er að það skiptir máli hvaða flugvélategundir eru notaðar. Persónulega er ég þeirrar skoðunar, að Fokker-vélarnar séu ekki þær heppilegustu sem við höfum til samgangna við Vestfirði. Ég tel að við þurfum á vélum að halda sem þola styttri flugvelli og gætu þess vegna lent á fleiri stöðum. Ég get nú ekki stillt mig um að geta þess, að mér virðist sem hv. þm. Karvel Pálmason sé í heldur slæmum félagsskap hvað þingflokk snertir, því að á sama tíma og hann var að flytja mál sitt áðan sátu samflokksmenn hans hvað glottaralegastir undir ræðu hans og virðast enn hafa heldur gaman af umr. um flugsamgöngur við Vestfirði. Það væri kannske betur við hæfi að hann veitti þeim ráðningu í einkatímum en hér í þinginu. Allt, sem hann talaði hér um mikilvægi flugsins sem samgöngutækis við Vestfirði, er rétt og verður ekki nógsamlega undirstrikað. Og það ástand, sem nú er, að ekki sé hægt að fljúga á milli aðalsvæða Vestfjarða og Reykjavíkur þegar veður er milt, sunnanandvari, er algerlega óþolandi. Nokkur vindstig að sunnan eða suðaustan koma í veg fyrir að hægt sé að lenda á Ísafjarðarftugvelli. Ég vil sem sagt undirstrika stuðning minn við þessa þáltill. og vænti þess, að flm. séu hlynntir því að rýmka svið hennar.



Herra forseti. Eftir því sem kom fram í ræðu hv. síðasta ræðumanns, hv. 5. þm. Vestf., sem hafði að sjálfsögðu ómælda þekkingu á þessu eins og fleiri sem betur fer, að menn hefðu verið allglaðhlakkalegir undir ræðuhöldum um þessi efni, er óhætt að segja að hér eru alls engin gamanmál á ferðinni. Ég er nú hættur að skipta mér af flugmálum í landinu, og ekki sýnist stefna í betri áttir vegna þess á síðustu og verstu tímum því að framlög til framkvæmda í flugmálum fara sífellt minnkandi að hlutfalli, úr því sem þau voru mest, yfir 4% af fjárlögum eru þau nú komin í 0.3%. Ef miðað er við þá þáltill. um flugmál á Íslandi, sem samþ. var á hinu háa Alþingi fyrir nokkrum árum, vantar sífellt meira og meira fé til þess að geta staðið við þá ályktun. Það er mjög alvarlegt mál. Ég kvaddi mér hljóðs fyrst og fremst vegna þess að hv. þm. Karvel Pálmason gerði aths. við afgreiðslu á þessu máli þegar það var hér síðast til meðferðar, og veittist nokkuð að því flugráði, sem þá sat, vegna málsmeðferðar þess. Vegna þess að þá átti ég sæti í flugráði verð ég að gera nokkrar aths. við mál hans varðandi þetta atriði eitt. Þegar mál af þessu tagi koma á borð flugráðs eru þau auðvitað tekin þar til umr. og afgreidd með mismunandi hætti náttúrlega. En eins og þetta mál er undir sig komið þótti nauðsynlegt að láta sérfræðingana í stofnuninni kanna málið betur vegna þess að þarna væri um faglega hluti að ræða og það þyrfti auðvitað að athuga stöðuna, hvernig hún var, og þá möguleika sem fyrir hendi væru. En umsögnin átti að vera tilbúin nokkru síðar. Í umsögn frá flugmálastjóra varðandi þetta erindi segir, með leyfi hæstv. forseta, að „þetta mál var lagt fyrir 931. fund flugráðs og samþ. að flugmálastjórn veiti umbeðna umsögn“. Þannig var afgreiðslan. Hún var jákvæð. En af máli hv. þm. mátti skilja að hún hefði verið neikvæð. Afgreiðsla flugráðs var jákvæð. Ég minnist þess, að þegar málið var til umr. var auðvitað tekið mjög jákvætt í athugun á flugsamgöngum við Vestfirði, sem hafa verið mjög erfiðar. - Og svo segir áfram, með leyfi forseta: „Verður væntanlega unnið að þeirri umsögn n.k. sumar.“ Það segir flugmálastjóri. Með samþykktinni í flugráði var málið auðvitað afgreitt úr því. Það, sem á eftir kemur, er framkvæmdaatriði. Flugráð verður varla sakað um hvernig því hefur reitt af, en að sjálfsögðu þyrfti það að fylgjast betur með hvernig framkvæmdir verða í þessum efnum. Ég geri ráð fyrir að slík umsögn sé tilbúin hjá flugmálastjórn nú. Þessi till. til þál. er að sjálfsögðu góðra gjalda verð. Ég vil segja það, að ég held að flestir séu þeirrar skoðunar að það þurfi að vera lýsing á þeim flugvöllum þar sem um reglulegt áætlunarflug er að ræða, vegna þess hversu dimmt er hér í skammdeginu. Hitt er svo annað mál, að lýsing á flugvelli getur ekki orðið til þess að fjölga flugdögum í dimmviðri. Þar kemur allt annað til. Og lýsing og öryggisbúnaður á flugvöllum breytir því ekki, hvenær hægt er að fljúga vegna veðurskilyrða, það er alveg ljóst. Það er ekkert öruggara að fljúga í smávél eða vél sem þarf stutta braut en vél sem þarf lengri braut ef um blindflugsskilyrði er að ræða. Þannig hagar þó einu sinni til á Vestfjörðum að landslagið er með nokkuð sérstökum hætti, firðir eru þröngir og fjöll há. Það verður ekki lagað með öryggistækjum af þessu tagi. Á þeim tíma, sem ég sat í flugráði, voru miklar framfarir í þessu efni og ekki síst á Vestfjörðum, en alls ekki nægar, ég vil undirstrika það: alls ekki nægar. Þá kemur auðvitað til greina að skipta þarf mjög litlu fé á mjög marga staði í margs konar verkefni. En hin síðari árin var lögð allmikil áhersla á að reyna að bæta öryggistækin og flugleiðsögutækin, því að það þarf að setja upp flugleiðsögutæki til þess að komast nokkurn veginn á það svæði sem flugvöllurinn er á. Það var einmitt settur upp í Ögri hluti af blindlendingarbúnaði, svokallaður localizer, þ.e. sending á lóðréttu radíógeislaplani, og auk þess var settur við hann sjálfvirkur fjarlægðarmælir. Þessi tæki hafa gert flug í þennan hluta Vestfjarða miklu öruggara en nokkru sinni fyrr op voru stórt framfaraspor. Tæki af þessu tagi eru afar fá á Íslandi. Hér í Reykjavík er gamall búnaður af þessu tagi, sem varla hefur reynst nægilega öruggur og góður, en fjölstefnuvitar eru í Keflavík, á Akureyri og Ingólfshöfða. Þeir þyrftu að koma víðar, t.d. í Vestmannaeyjum, ekki vegna flugs þangað, heldur vegna öryggis í flugi milli landa. Ég hef þegar sagt, að það er mín skoðun og ég tel einnig flestra þeirra sem fást við þessa hluti, að nauðsynlegt sé að koma upp lýsingu, en hún leysir hins vegar ekki vandann þegar lágskýjað er. Þau lágmörk, sem eru í gildi varðandi lendingar á völlum fyrir vestan, eru býsna ströng vegna landslagsins. Það þarf sem sagt að vera með fullu öryggi fyrir ofan hæstu fjöll. Hvort menn hafa ljós á völlum eða ekki skiptir ekki máli í þeim tilfellum því að menn þurfa að komast niður úr súpunni, eins og kallað er, og það gera menn ekki með neinu öryggi inni í þröngum fjörðum. Hins vegar geta menn komist niður í Djúpið einmitt vegna þessa stefnuvita sem þar er kominn. Síðan þessi tæki komu upp hefur ekki þurft að grípa nema sjaldan til radarsins, ef þá nokkurn tíma, en það var eina öryggistækið sem á sínum tíma var í notkun á þessum stað. Ég álít að Alþ. eigi að taka mjög jákvætt í till. af þessu tagi. Hins vegar held ég að alþm. verði að gera sér grein fyrir því, að það eru miklar takmarkanir á því, hversu langt er hægt að ganga til að fjölga flugdögum þar sem landslagi og veðráttu er svo háttað sem er á Vestfjörðum. En ljósin á vellina geta orðið til þess að menn geti flogið þar í myrkri ef ekki er um blindflugsskilyrði að ræða, auk þess sem völlurinn á Ísafirði - fyrir þá sem ekki hafa komið þangað - er með þeim ósköpum gerður að vera alveg niður við sjó undir brattri fjallshlíð, og er gjarnan farið með útlendinga, sem í „flugbransanum“ eru, vestur á Ísafjörð til að sýna þeim hvernig skilyrði við þurfum að búa við víða á landinu í þessum efnum. Herra forseti. Ég get svo sem látið máli mínu lokið um þetta efni að þessu sinni. En ég álít að við eigum að taka jákvætt í till. þessa og við eigum að reyna að berjast fyrir því að fá fjárveitingar til að geta lýst fleiri flugvelli þar sem um reglubundið áætlunarflug er að ræða. En menn skulu ekki vera allt of bjartsýnir þrátt fyrir að það tækist, vegna þess að hin náttúrlegu skilyrði þrengja þá möguleika, þrátt fyrir alla rafeindatæknina, svo mikið að menn ættu að vera viðbúnir því að ekki sé unnt að bæta skilyrðin eins mikið og æskilegt væri.



Herra forseti. Þetta er nú gott mál og gamall kunningi. Þetta mun í þriðja skiptið sem það er flutt hér. Allt kemur það mjög svo kunnuglega fyrir sjónir. Upphafið var það, að árið 1976 flutti ég fsp. til samgrh. um flugsamgöngur við Vestfirði og tiltók þá þessa liði alla, nákvæmlega þessa liði. Fsp. fylgdi að venju grg. Þetta mál vakti strax athygli, ekki hvað síst hv. þáv. 5. þm. Vestf. sem lagði tveimur dögum seinna fram þáltill. sem var samhljóða fsp. og grg. meira að segja svo til sú sama. Það gleður mig að þetta hefur verið vel gerð grg. upphaflega hjá mér, því að enn er hún hér, m.a.s. meinleysisveðrið mitt á Ísafirði er enn á sínum stað. En þetta segi ég ekki till, til lasts. Hún er auðvitað betri fyrir hvað hún er þokkalega samin. Ég ætla ekki að fjölyrða um málið hér. Hv. 6. landsk. þm. þarf ekki að lýsa fyrir öðrum þm. Vestf. hvað hér er um að ræða. Ég verð að segja það, að ég hefði talið að hv. 1. flm. hefði mátt vanda dálítið betur til sinnar framsögu. Við erum búin að heyra þetta svo oft, þeir sem hafa verið á undanförnum þingum. En það er ýmislegt fleira sem hér ber til, m.a. er eitt atriði sem ég saknaði mjög í máli þeirra sem hér hafa talað um þetta, að ekki var minnst einu orði á sjúkraflugið. Síðan hv. 6. landsk. þm. flutti fyrst þetta mál hefur orðið óheillaþróun í sjúkraflugi á Vestfjörðum. Það hafa verið lagðir niður þrír litlir vellir sem gegndu ákaflega mikilvægu hlutverki í sjúkraflugi. Það þarf ekki bara lýsingu á stærri völlunum, hversu nauðsynleg sem hún er, ekki síður þurfa litlu brautirnar inn til sveita, inn til dala, út til nesja að vera í lagi. Ég vil ekki kenna mannvonsku eða skeytingarleysi eins eða neins um að þetta hefur farið svona. Það er féleysi flugmála í landinu sem illu heilli hefur orðið til þess að svona hefur farið. Hins vegar má taka undir það sem kom fram hjá hv. 6. landsk. þm. Ég sagði að mér hefði fundist framsagan nokkuð gloppótt og óþarflega mikið byggð á því gamla. Hv. 6. landsk. þm. hlýtur að hafa verið kunnugt um að framlenging brautarinnar við Holt hefur torveldast og kannske verið gerð ómöguleg með þeirri háspennulínulagningu sem kom fram í máli hv. 5. þm. Vestf., en sú háspennulína gerir, eins og nú standa sakir, ómögulegt að fullnægja þeirri varaflugvallarþörf sem völlurinn við Holt í Önundarfirði var annars líklegur til þess að geta gegnt í framtíðinni. Við verðum líka að líta á þetta mál í víðara samhengi. Okkur gagnar lítið fullkominn varaflugvöllur á Þingeyri og í Holti í Önundarfirði til að þjóna norðurhluta Vestfjarða á meðan Breiðadalsheiði er svo erfið sem hún er. Þarna hljóta auðvitað flugsamgöngur og landsamgöngur að tengjast. Á það var ekki minnst. En jarðgöngin í gegnum Breiðadalsheiði eru auðvitað annað stórmál sem bíður þess að til sé fé til að framkvæma það. En svo að ég víki aftur aðeins að sjúkrafluginu. Þá vil ég minnast úr ræðustól á Alþingi á það óhappaverk að mínu mati þegar Vængir felldu niður flugsamgöngur til Vestfjarða og Arnarflugi var veitt heimild til þess að fljúga á staði þá á meðan við höfum flugfyrirtæki í fjórðungnum, á Ísafirði, Erni hf., sem sótti um þetta flugleyfi og taldi sig með öllu móti geta gegnt þeirri flugþjónustu sem þarna var um að ræða. Flugfélagið Ernir á Ísafirði hefur gegnt ómetanlegu hlutverki fyrir Vestfjarðaflug og ekki hvað síst sjúkraflugið. Ég hygg að ég muni það rétt, að á s.l. ári hafi um 150 sjúkraflugferðir verið farnar á hinum litlu vélum frá Örnum hf. En hvað skeður? Þeim mönnum, sem reka Erni, er synjað um flugleyfi á þessar hafnir, en það fengið flugfélagi í Reykjavik. Ég veit að ég þarf ekki að lýsa fyrir þeim sem eru búsettir á Vestfjörðum hvað hér var óeðlilega að farið af þáv. samgrh., að ljúka þessu máli með þessum hætti, og ég veit að vestra er almenn undrun og óánægja, og mega þó líklega sumir sveitarstjórnarmenn á Vestfjörðum sjálfum sér um kenna, en það er hvað verst í málinu. Ég vildi aðeins benda á að sjúkraflugið er einn stóri þátturinn í flugþjónustu úti á landsbyggðinni, ekki hvað síst þar sem háttar eins til og á Vestfjörðum. Ég heyrði nýlega í útvarpi frá flugmálastjórn í umsögn um Ísafjarðarflugvöll, að þar er talað um að stóru vélarnar muni eiga erfitt með, jafnvel þó lýst væri, að nota sér aðflugslýsingu á Ísafjarðarvelli. Hins vegar væri það stórkostleg bót og öryggi fyrir smærri vélar. Og þá er ég komin aftur að því öryggisflugi sem ég tel að við verðum að leggja áherslu á. Ég ætla ekki að fara út í hnotabit hv. 6. landsk. þm. um meðferð þessa máls á þingi. Það kom nokkuð greinilega fram hjá hv. þm. Garðari Sigurðssyni, sem á þeim tíma átti sæti í flugráði, um þá meðferð sem málið fékk á sínum tíma, að því var vísað frá á grundvelli þess að flugráð hafði látið svo um mælt skriflega að rannsókn yrði gerð um sumarið. Það, að sú rannsókn var ekki gerð eins og flugmálastjóri sjálfur hafði staðfest í bréfi, stafar auðvitað eingöngu af því að fjármunir voru ekki til. Það er óþarfi að gleyma þó því sem vel er gert. Gjarnan hefði mátt koma fram hjá hv. frsm. fjölstefnuvitinn í Ögri, sem hefur gerbreytt möguleikum í aðflugi að Ísafjarðarflugvelli þó að engan veginn séu aðstæður þar nógu góðar enn. Ég fagna því að sjálfsögðu að þetta mál er komið hér enn fram, þó að mér finnist að það mætti vera betur úr garði gert. En ég get dæmalaust vel tekið undir orð hv. frsm., að þetta mál er þannig vaxið að það væri eðlilegt að það hefði forgang fram yfir önnur mál sem flugþjónustu varða. Hér þarf auðvitað til bæði vilja og ötulleik manna til að ná málinu fram, og svo fyrst og síðast, eins og ætíð, þarf fjármuni til að framkvæma það.



Herra forseti. Aðeins nokkrar aths. út af því sem fram hefur komið. Ég vil fyrst þakka hv. þm., sem hér hafa talað, að ég verð að segja þokkalegar undirtektir, - að vísu með mestum semingi frá hv. síðasta ræðumanni, og er það skiljanlegt og kem ég kannske frekar að því á eftir. Hv. þm. Ólafur Þórðarson taldi upphafið að þessari þáltill. gott sjálfsagt, en taldi framhaldið ekki eins aðgengilegt vegna þess að það væri ekki nógu tæmandi. Það er út af fyrir sig rétt. Málið snerist eðlilega um hvort ætti að fara að telja upp alla þá þætti, sem auðvitað hefði mátt fella undir málið í sambandi við samgöngur flugleiðis, eða hvort ætti að afmarka málið með þessum hætti og þá með það í huga að það væri líklegra til þess að fá framgang, sem hefur nú því miður ekki sýnt sig vera enn. En ég fellst alveg á að þarna mætti vera meiri upptalning og að málið er ekki nægilega tæmandi. Ég hef síður en svo á móti því, að gerð yrði frekari upptalning í sambandi við það sem gera þarf, en ég óttast að það verði kannske frekar til að drepa málinu á dreif og það verði ekkert framkvæmt. Við höfum mörg dæmi þess. Varðandi Holtsvöllinn, sem hv. þm. Ólafur Þórðarson minntist á og hv. þm. Sigurlaug Bjarnadóttir líka, þá er alveg rétt að þarna hafa verið gerðir hlutir sem eru nánast óskiljanlegir varðandi raflínuna sem lögð hefur verið rétt við brautarenda flugvallarins í Holti. Það er kannske enn eitt dæmið um að það virðist enginn vera ábyrgur í þessu þjóðfélagi og allra síst þeir sem fara með mál fyrir hið opinbera. Ég hygg að það hefði engum viti bornum manni dottið í hug, hefði mann kynnt sér aðstæður, að setja þetta mannvirki - þá á ég við raflínuna - við brautarendann á flugvellinum. Það gengur milli Heródesar og Pílatusar hver beri sökina og hver beri ábyrgðina á þessu óhæfuverki. Ég veit ekki hvort þetta mál hefur komið til flugráðs. Ég geri þó frekar ráð fyrir því, en enn eiga hér sæti á Alþ. flugráðsmenn, þó sumir hverjir bestu drengir séu þaðan farnir nú, og þeir gætu kannske upplýst það. Ég þori ekkert um það að segja, mér þykir ólíklegt a.m.k. að svona framkvæmd sé unnin, að setja raflínu við enda á flugbraut, án þess að flugmátayfirvöld í landinu séu spurð um það einu orði. Það má vera, en það er þá einn anginn af því óheillavænlega kerfi sem við búum við. Ég er ekkert að svara því hjá hv. þm. Ólafi Þórðarsyni, hvort ég er í slæmum félagsskap í þingflokknum eða ekki. Þetta mál ber þess ekki vott.  Út af því, sem hv. þm. Ólafur Þórðarson sagði, hef ég ekki á móti því að hér sé drepið á fleira, málið víkkað, ef það hefur ekki í för með sér að torvelda að málið nái fram að ganga. En verði það er ég algerlega á móti því, þá vil ég heldur afmarka það. Hv. fyrrv. flugráðsmaður, Garðar Sigurðsson, talaði eins og hans er von og vísa, enda af vestfirsku bergi brotinn, skynsamlega um mál hér. En ég held að hann hljóti að hafa misskilið mig ef hann heldur að ég hafi verið að drótta því að flugráði eða flugráðsmönnum að þeir hafi komið í veg fyrir þetta mál. Ég held að ég hafi orðað það svo, ég hef það að vísu ekki skrifað, að sú umsögn, sem flugmálastjóri veitti, hafi verið þannig, að hv. allshn. notfærði sér hana til að drepa málið. Það býr ekki mér í hug að bera á flugráðsmenn að þeir hafi til þess ætlast, en allshn. þingsins notfærði sér þá umsögn til að drepa málið. Þá kem ég að hinu líka, sem var eðlilegt í máli hv. þm. Sigurlaugar Bjarnadóttur. Hún vildi ekki tala um fortíðina í þessu máli að því er varðaði afgreiðslu málsins. Hv. þm. stóð að því sem þm. kjördæmisins að málið var drepið, svo merkilegt sem það nú er, ásamt öðrum hv. þm., lagði það til. Ég man ekki satt að segja hvernig hv. þm. Garðar Sigurðsson greiddi atkv., en ekki kæmi mér á óvart þó að hann hafi verið sammála málsmeðferð allshn. En ég skal ekki fullyrða um það. Ég vil ítreka út af því, að hv. þm. Garðar Sigurðsson sagði að umsögn flugráðs hefði verið svona vegna þess að þeir þurftu að láta sérfræðinga innan stofnunarinnar kanna málið: Hvaða skaði var skeður með því að Alþ. samþykkti að sérfræðingarnir gerðu þetta? Var það til að spilla fyrir málinu? Var það ekki enn þá frekar til áréttingar því, að Alþ. teldi málið nauðsynlegt og vildi að þetta væri gert, en að nota umsögn flugráðs til að drepa málið? Það fer ekki á milli mála, að allshn. öll eins og hún lagði sig notaði þessa umsögn til að drepa málið. Það var það sem gerðist, enda væri hægt að finna það í ótalmörgum ræðum sem fluttar voru á Alþ. þegar þetta mál var hér til meðferðar. Það er auðvitað alveg rétt hjá hv. þm. Garðari Sigurðssyni, að hvorki lýsing né öryggisbúnaður, þótt til staðar væri, gerði að verkum að alltaf sé hægt að lenda á tilteknum völlum. En það er ekkert vafamál að slíkur öryggisbúnaður mundi auka tíðni flugferða á sömu staði, það er augljóst mál. Og það er út af fyrir sig rétt, að auðvitað er þetta angi af stærra máli. Á undanförnum árum og kannske áratugum hafa menn verið að skipta allt of litlum upphæðum á ótrúlega marga staði. En ég held að það verði ekki komist hjá því öllu lengur og þm. verði að gera upp við sig hvort þeir ætla að horfa á heildarþörfina burt séð frá því hversu brýn nauðsyn er á hverjum stað um sig. Ég hef lýst því og fengið undirtektir undir það og það er skoðun okkar flm. þessa máls, að við teljum að þetta mál sé með þeim hætti og kringumstæður allar, að réttlætanlegt sé og sjálfsagt að það njóti forgangs fram yfir annað. Hv. þm. Sigurlaug Bjarnadóttir sagði að upphafið að þessu máli væri fsp. sín frá árinu 1976 og þess vegna hlyti þetta að vera gott mál, vel til þess vandað. Ekki skal ég þræta fyrir að það gæti verið svo. En það var þó ekki það gott að hv. þm. treysti sér til að mæla með því að Alþ. samþykkti það vorið 1978. Þá snerist hún gegn því. Það var ekki svo gott, þó að hv. þm. telji að upphafið sé hjá henni sjálfri. Um það, hvort ekki hefði mátt vanda dálítið betur til framsögunnar, ætla ég ekki að deila við hv. þm, né hitt, að menn séu búnir að heyra þetta oft. Ég veit ekki hvort er hægt að haga máli sínu eftir „behag“ ef menn eru að tala efnislega um nákvæmlega sama hlutinn. Ég a.m.k. vil og ætla mér að halda mér við sömu röksemdir í þessu máli og áttu við fyrst þegar málið var flutt. Ég sé ekki að þær hafi breyst neitt. Þær eru nákvæmlega eins, og auðvitað á þá við nákvæmlega sama framsagan. Því er sú ádrepa hv. þm. léttvæg í mínum huga. Hv. þm. sagði líka að ég byggði málið á því gamla. Það er auðvitað rétt, ég geri það. Og það er kannske það sem þessi hv. þm. vill forðast, að hið gamla sé rifjað upp í þessu máli. En sporin hræða og vítin eru til að varast þau. Það þarf í þessu máli að koma í veg fyrir, að það verði meðhöndlað eða afgreitt á sama - ég vil næstum því segja: svívirðilega hátt og það var afgreitt vorið 1978. Hitt er alveg rétt hjá hv. þm., sem hann var að tala um áðan, að auðvitað eru fleiri vandamál samtengd þessu vandamáli innan flugsamgangna, þar með talið sjúkraflugið. Það er alveg rétt, og ég tek undir það. En mér hefur fundist og finnst raunar enn, að það hafi lítið lagast. Mér finnst að það sé allt of mikið að því gert að tengja allt saman eða kannske frekar sagt reyra allt saman í einn hnút, sem oftast verður til þess að menn telja verkefnin svo umfangsmikil og fjárfrek að öllu saman er slegið á frest. Það er því betra í mínum huga að fá eitthvað svolítið brot af jákvæðri framkvæmd en teygja mig yfir svo og svo mikið svið, og svo er allt saman drepið vegna þess að menn gera svo mikið úr því hversu mikla fjármuni það kosti að framkvæma lagfæringar sem um er talað hverju sinni. Og það er alveg rétt að vissulega er þörf á því - og þó fyrr hefði verið - að haga málum með betri og skynsamlegri hætti að því er varðar undirstöðuna undir það að hægt sé að reka þá þjónustu sem er rekin á Vestfjörðum í sambandi við sjúkraflug og annað. Ég tek heils hugar undir þann þátt í ræðu hv. þm. sem um það fjallaði. Till., sem hér er flutt, er ekki á einu eða neinu stigi til þess að gera lítið úr eða draga úr því að þörf er á að bæta um betur í sambandi við sjúkraflugið. Hv. þm. Sigurlaug Bjarnadóttir orðaði það svo, held ég, að Holtslínan hefði líklega gert óframkvæmanlegt að lengja flugvöllinn í Holti. Ég efast mjög um það. Ég vil a.m.k. fá að vita hver ber ábyrgð á þeirri framkvæmd og hann sé látinn axla þá ábyrgð. Ef á annað borð er um einhverja ábyrgð að ræða hjá opinberum aðilum eða einstaklingum í verkframkvæmdum, þá þarf það að koma í ljós hver ábyrgð ber, ekki síst ef sú framkvæmd hefur komið í veg fyrir að hægt sé að byggja upp þarna varaflugvöll fyrir Ísafjörð. Ef framkvæmdin við raflínuna hefur komið í veg fyrir það er það enn þá alvarlegra og stærra mál í mínum huga en ella og á þá að koma í ljós. Það er líka rétt hjá hv. þm. Sigurlaugu Bjarnadóttur, að það er takmarkað gagn að því að fá varaflugvöll í Holti fyrir Ísafjarðarflug miðað við óbreytt ástand á leiðinni milli Önundarfjarðar og Djúpsins. En skyldi það nú ekki verða svo, að varaflugvöllur staðsettur í Holti knýi meir á um að lagfæring verði gerð á Breiðadalsheiði en óbreytt ástand? Ég er a.m.k. þeirrar skoðunar, að ef sú ákvörðun væri tekin að byggja upp varaflugvöll fyrir Ísafjarðarflug í Holti í Önundarfirði væri það beint framhald af slíkri ákvörðun að lagfæra svo samgöngurnar milli Önundarfjarðar og Djúpsins um Breiðadalsheiði að þar væri fært miklu oftar en raun hefur á orðið á undanförnum árum. Auðvitað er það þáttur í málinu. Það er svo sjálfsagt að a.m.k. þm. kjördæmisins ættu ekki að þurfa að vera að deila um það, svo augljóst sem málið er. Um þann þátt, að það hafi verið óhappaverk að Arnarflugi hafi verið veitt flugleyfi sem Vængir höfðu með að gera á sínum tíma, skal ég ekki tala. Sjálfsagt þykjast a.m.k. þeir, sem það gerðu á sínum tíma, hafa þau rök bak við þá ákvörðun sem þeir telja sig geta staðið við og réttlætt. Ég ætla ekki að ræða það hér. Ég hef ekki, frómt frá sagt, sett mig nægjanlega vel inn í það mál til þess að geta um það talað eða um það dæmt. Auk þess er það augljóst mál, a.m.k. að því er ég held, að bætt og aukin nýting á þeim flugvöllum, sem hér er talað um í sambandi við áætlunarflugið, hlýtur að koma að notum í sambandi við sjúkraflugið, því að bætt öryggi og aðstaða á flugvöllum fyrir áætlunarflugið hlýtur að koma að sama eða svipuðu gagni fyrir sjúkraflugið. Þetta hlýtur því að fara saman. Hv. þm. Sigurlaug Bjarnadóttir sagði að flugráð hefði ekki framkvæmt þá athugun, sem um var talað í till. frá 1978 og hér er talað um enn, vegna þess að fjármagn hefði ekki verið til. Ég efast mjög um að hér sé rétt frá sagt, heldur sé ástæðan fyrir því, að ekkert hefur verið gert í málinu sú að ekki hafi verið til fjármagn til þess að láta framkvæma athugun. Ég dreg það a.m.k. mjög í efa þangað til það kemur frá þeim sem betur vita um það en ég tel að hv. þm., sem þetta sagði áðan, viti. En sé það rétt er fengin enn ein ástæðan til að víta meðferð málsins 1978. Þá hefur sá aðili, sem umsögnina gaf og lofaði að rannsókn yrði gerð, enn frekar gengið á bak orða sinna, og því er meiri ástæða til þess fyrir hv. þm. Sigurlaugu Bjarnadóttur að taka nú saman höndum við flm., mig, hv. flokksbróður hennar Matthías Bjarnason o.fl. og reka af okkur það slyðruorð, sem á hefur legið, og sjá til þess að málið nái fram að ganga á þessu þingi og því verði borgið, menn hætti úrtölum í málinu, því að málið er ekki síður nauðsynlegt nú en það var þegar það var drepið með óeðlilegum hætti hér.



Herra forseti. Ekki veit ég hvað hv. síðasti ræðumaður á við með því að frú Sigurlaug Bjarnadóttir hafi drepið eigið mál á þingi 1978.  Ég er ekki í nokkrum vafa um það, en um það kom frammíkall áðan sem gaf tilefni til þess að segja að hv. 6. landsk. þm. er í réttum flokki. Það er ekki sá flokkur til í þinginu, sem getur hýst hann lengur, annar en sá sem hann er í.  Ég gat ekki fundið af málflutningi frú Sigurlaugar Bjarnadóttur áðan, hv. þm., að hún væri að fordæma þá þáltill. sem nú er hér flutt á þskj. 89. Hún var einmitt að mínu viti að taka undir hana og benda á að hún hefði sjálf flutt þessa hugmynd inn á Alþ. Mér finnst því alveg ástæðulaust af hv. 6. landsk. þm. að gefa í skyn að hún hafi tekið undir þessa till. sína, sem nú er flutt af öðrum, með einhverjum semingi. Ég hef orðið var við það þann tíma sem frú Sigurlaug hefur ekki verið á þingi, að margir Vestfirðingar hafa fundið sig hálfmunaðarlausa og söknuðu hennar af Alþ. Og ég trúi því ekki að hv. 6. landsk. þm. haldi því fram í alvöru, að flm. þessarar till. 1978 hafi þá lagt til að málið yrði drepið. Svona málflutningur er frambærilegur. Ég er í flugráði og ég skal gjarnan bera það flugráði á næsta fundi, að margir þm., sem tóku til máls um þetta mál í dag, óski eftir að sú framkvæmd, sem hér getur um, verði látin njóta forgangs í verkefnaröð flugráðs. En ég er hræddur um að það verði erfitt fyrir mig að lofa að flugráð samþykki það. Flugráð taldi sig þurfa yfir 2000 millj. kr. á fjárlögum nú til að halda í horfinu samkv. framkvæmdaverkefnaskrá sem flugráð samþ. á sínum tíma þegar við Garðar Sigurðsson, hv. 4. þm. Suðurl., vorum saman í flugráði. En til framkvæmda á fjárlögum núna eru ætlaðar 960 millj., ef ég man rétt, þannig að menn sjá að með hverju ári fer minnkandi það framlag sem flugráð fær til framkvæmda. Hv. 4. þm. Suðurl. gat þess í fyrstu ræðu sinni, að framlag til flugmála hafi verið 4% miðað við heildarfjárlög þegar hann tók sæti í flugráði, en væri nú orðið 0.3%. Þá sjá menn í hvaða átt stefnir. Það er svo oft, að það er farið afskaplega varlega þegar óskir um fjárframlög berast fjvn. frá stofnunum, hvort sem það er flugráð eða aðrar stofnanir. Þm. verða við fjárlagagerð að sætta sig við þau framlög sem eru samþ. þar. Þegar fjárlög hafa verið samþ. í Sþ. er það sýndarmennska og bara atkvæðaveiðar eða til þess að treysta stöðu sína heima í héraði að koma með fjárfrekar till. Nú er ekki búið að samþykkja fjárlög. Nú er því tíminn fyrir þm. til að standa saman um góð mál og koma þeim inn á fjárlög. Ég vil skora á hv. þm. að kynna sér vel hvaða verkefni eru í framkvæmdaáætlun flugráðs, hver þau eru í öllum kjördæmum. Það er þrýstingur á flugráð alls staðar að. Þm. ættu nú að sameinast um að flugráð fái næstum því það sem þarf til þess að halda við flugvöllum úti á landi, bæði sjúkraflugvöllum og áætlunarflugvöllum, og þá alveg sérstaklega hvað öryggisbúnað snertir, því að eins og menn muna taldi flugmálastjóri tæplega hægt að flugráð og hann sem embættismaður tækju ábyrgð á því að leyfa flug til ákveðinna flugvalla miklu lengur vegna þess að bæði vélum og mannslífum væri stefnt í voða. Hann tók þannig til orða: ekki aðeins í hættu, heldur í voða. Þetta skulum við hafa í huga. Fjárlög hafa ekki verið samþykkt enn þá. Ef þm. meina eitthvað með málflutningi sínum eru verkefni um allt land. Ég skal samt bera það til flugráðs, að óskað sé eftir því að Ísafjarðarflugvöllur njóti forgangs. Flugmálastjóri hefur einnig margoft bent á þær hættur sem í því felast að minnka fjárframlög frá ári til árs til flugmála. Ég vil líka taka undir það, sem hv. þm. frú Sigurlaug sagði áðan, að ég tel kannske ekki að það hafi verið óhappaverk að Vængir hættu að fljúga til Vestfjarða, en ég var alla vega ákaflega mikið á móti því að Loftleiðir, því að ég tel að Loftleiðir hafi fengið aukna einokunaraðstöðu í innanlandsflugi, fengju þar einokunaraðstöðu. Ég skipti ekkert um nafn á félaginu. Ég held að það sé eitt af fáum skiptum sem við Garðar Sigurðsson, hv. 4. þm. Suðurl., urðum ósammála í flugráði þegar þetta flugrekstrarleyfi var rætt. Ég held að það út af fyrir sig væri stórmál og verðugt verkefni fyrir Alþ. að taka flugmálin í heild til endurskoðunar. Tek ég að mörgu leyti undir þann málflutning sem hér átti sér stað á s.l. ári, en það var, að mig minnir, 11. þm. Reykv., Ólafur Ragnar Grímsson, sem gerði það að umræðuefni. Það hefur komið í ljós að margt af því, sem hann sagði, kallar á frekari rannsókn. Ég vil líka að það komi fram hér, að lenging Holtsflugvallar er óhugsandi eins og er með háspennulínuna þar. Þetta hefur verið rætt í flugráði. Flugráð hefur lagt á það mikla áherslu að þessi háspennulína verði fjarlægð og fundin verði önnur lausn. Mér skilst að það sé til önnur lausn, en hún sé dýrari. En flugráð er að sjálfsögðu eindregið gegn því að háspennulinur séu lagðar tiltölulega stutt frá flugbrautarenda, en það eitt út af fyrir sig útilokar frekari lengingu á brautum fyrr en þá háspennulínan hefur verið fjarlægð. Ég vil að lokum segja það, að ég tek undir þessa till. Hún er góð till. En það eru verkefni víða og þörf á flugvallarframkvæmdum. Það er beðið eftir þeim um land allt. Ég skora á þm. að sameinast um frekari fjár framlög við þá fjárlagagerð, sem nú stendur yfir, en flugráði eru þar ætluð til framkvæmda. Og ég er ekki í nokkrum vafa um að hæstv. samgrh. hefur skilning á þörfinni, því að þau tvö kjörtímabil, sem ég hef setið í flugráði, hefur hann líka verið flugráðsmaður og nú er hann samgrh. Málið ætti því að vera auðsóttara af þeim ástæðum. Ég skal ekki segja meira en þetta að þessu sinni. En ég get endurtekið, að ég mun láta það koma fram í flugráði að hér hafi menn óskað eftir að Ísafjarðarflugvöllur fengi sérstaka athygli manna á því fjárhagsári sem nú er að hefjast.



Herra forseti. Hér hefur margt verið sagt síðan ég tók til máls áðan, og er kannske ekki ástæða til þess að fjalla um það allt, en umræðan hefur farið svolítið í deilur milli hv. þm. Vestf. um hver eigi höfundarréttinn að þessu plaggi. Ég segi fyrir mig, að ég mundi ekki leggja mikið á mig til þess að öðlast hann.Það, sem kom mér kannske dálítið á óvart var hvernig hv. þm. Sigurlaug Bjarnadóttir orðaði þetta. Hún sagðist hafa átt hugmyndina, grg. væri næstum því orðrétt frá 1976, en samt fannst henni plaggið ekki nógu vandað. Herra forseti. Ég vil aðeins leyfa mér að minnast á örfá atriði af því sem hér hefur komið fram. Í fyrsta lagi vil ég nefna að í því plaggi, sem er hér fyrir framan okkur núna, er farið fram á athugun. Ekki er nú fastar að orði komist, ekki er hv. þm. Karvel Pálmason stórhugaðri en svo í þessu efni. Það hefði verið hægt að flytja hér till. um að ráðast í þessar framkvæmdir. En af hverju vill hann láta fara fram athugun? Ósköp einfald lega vegna þess að m.a. s. hann skilur að það þarf að athuga þetta mál. Það var einmitt það sem gert var við afgreiðslu málsins síðast. Málið var alls ekki drepið - og allra síst með óeðlilegum hætti - hér í þinginu. Því var vísað til umsagnar þeirra sem best máttu þekkja. Það er auðvitað rétt aðferð, í staðinn fyrir að ana út í ófæruna án þess að vita nokkuð. Það er út af fyrir sig í lagi þó að menn blaðri hér og blaðri um það sem þeir hafa ekkert vit á. En það er verra ef á að fara að ráðast í framkvæmdir sem þeir hafa enga þekkingu á. Það þarf sem sagt að kanna málið, það er ljóst, og því er ég einmitt sammála. Hitt er svo annað mál, að vissir þættir í þessari till. Verka dálítið einkennilega á mig, t.d. að hugsa sér að fara að búa til flugvöll í Bolungarvík til þess að bæta við einhverjum umframflugdögum til Ísafjarðar. Það er ekki hægt að segja að það sé flugvöllur í Bolungarvík. Til þess að taka á móti þeim flugvélum, sem fljúga þarna vestur, þyrfti sem sagt að leggja nýjan flugvöll, stóran flugvöll, við Bolungarvík, og er talið af þeim sem þekkja til að flugdögum kynni kannske að fjölga um 3–5%. Slík fjárfesting er auðvitað óskynsamleg. Það er alveg nóg að slíkar ofboðsumframfjárfestingar séu til í öðrum atvinnuvegum - og nóg um það hér á Íslandi - þó að menn fari ekki að álpast til þess að leggja flugvöll upp á 1400–1500 m fyrir mörg hundruð, jafnvel þúsundir millj., til að geta bætt við örfáum flugdögum vestur, jafnvel þó auðvitað sé nauðsynlegt að reyna að fjölga þeim flugdögum. En menn verða að meta kostnaðinn af því. Varðandi Holt í Önundarfirði og þá háspennulínu, sem var lögð snyrtilega við brautarendann, er það ein skemmtilegasta og heppilegasta gildra til þess að drepa með fólk, sem er að fljúga, að hafa svona granna línu ofan í aðflugsgeira og auðvitað fáránlegt. Auðvitað var flugráð ekki spurt um þetta. Það er svo í þessu þjóðfélagi, að ein stofnun veit ekkert hvað önnur gerir. Það er hörmulegt að slíkt er enn þá að ske hér þrátt fyrir allar áætlunardeildir og byggðadeildir og framkvæmdastofnanir og hvað það heitir þetta skrifstofudót allt saman. - En það er sem sagt sett háspennulína með margra kílóvolta spennu alveg við endann á brautinni, og þykir mörgum nóg að sjá um að smala fé á flugvöllum hér á landi þó að ekki komi til háspennulínur líka. Og það er ekkert leyndarmál hver ber ábyrgð á því hvar linur eru lagðar. Hana bera auðvitað þeir sem gera það. Og hverjir leggja háspennulínur á Vestfjörðum? Líklega á þessum tíma Rafmagnsveitur ríkisins. Nú mundi Orkubú Vestfjarða væntanlega sjá um verkið. Það þarf auðvitað að taka þessa línu, jafnvel þó að völlurinn sé alls ekkert lengdur. Hún er hættuleg. Þessa línu þarf að færa í jörð fram hjá flugvellinum. Það er út af fyrir sig ekkert flókið mál. Ég geri ekki ráð fyrir því. Kannske má líka láta hana einhvers staðar allt annars staðar. Ég kæri mig ekkert um a.m.k. að bera ábyrgð á því, að slík lina drepi fólk í flugi innanlands. Það hefur verið dálitið talað um það af hv. þm. Karvel Pálmasyni fyrst og fremst, að öll flugmálaverkefni séu hér í einum hnút, allt sé reyrt í einn hnút og allt tekið jafnt og síðan sé fjármunum skipt í einhverju hlutfalli við stærð eða eitthvað þess konar. Það er alger misskilningur. Hvert mál er skoðað út af fyrir sig, og undanfarin ár hafa menn leitast við að reyna að leysa vandann þar sem erfiðleikarnir eru mestir. Það er einmitt þess vegna sem Vestfirðir hafa fengið, sem betur fer, um tíma, stuttan tíma, talsvert mikla aukningu á framkvæmdafé, m.a. til að koma upp flugleiðsögutækjum. Það er auðvitað nauðsynlegt að koma slíkum tækjum upp víðar. - Ég gleymdi nú í upptalningunni áðan að það er líklega localizer (LLZ) á Sauðárkróki líka. Það er sem sagt sá hluti af blindlendingarbúnaði sem kominn er í gagnið á Sauðárkróki. Það er vegna þess að Sauðárkrókur á að geta verið varavöllur fyrir vissar tegundir flugvéla í millilandaftugi. Það gerir sko sunnanáttin. Ég er viss um að menn horfa nú til þess að reyna að bæta úr ástandinu þar sem það er verst, enda nauðsynlegt. Hitt er svo annað mál, að sú skoðun kom fram í umræðum í þinginu fyrir nokkrum árum að menn hefðu fyrst átt að standa þannig að því að koma upp flugsamgöngum í landinu að tryggja öllum samtímis jafna aðstöðu. Það er auðvitað misskilningur. Þannig hefði ekkert innanlandsflug komið á Íslandi. Fyrst varð að koma upp aðstöðu þar sem mest var upp úr að hafa að fljúga á milli til að gefa einhvern pening. En þessir menn skilja auðvitað ekkert í rekstri á þessu sviði frekar en öðrum. Það þarf að huga að því hvað hlutirnir kosta og hvaðan á að fá peningana og að hve miklu gagni þeir geta orðið. Þetta eru staðreyndir sem menn ættu að venja sig á að hugsa betur um. Það var svo í hittiðfyrra að gripið var til þess að loka, eins og kallað var, nokkrum smávöllum í landinu. Þeir eru kannske hundrað. Til þess að halda þeim í fullkomnu standi hefði þurft gífurlega fjármuni og m.a.s. mjög mikla fjármuni, þó eingöngu hefði verið hugsað um Vestfirði. - Að vísu var það gert. Flugvellinum á Gjögri var t.d. haldið við, enda eina útgönguleiðin fyrir þá Strandamenn, frændur mína. En þetta varð ósköp einfaldlega að gera vegna þess að hefði eitthvað komið fyrir á þessum völlum, sem flugmálastjórn hafði umsjón með, bar flugmálastjórnin og flugráð ábyrgð á þeim slysum sem hefðu getað orðið. Flugráð vildi firra sig ábyrgð, því ástand margra þessara valla var þannig, að um leið og þíða kom varð þetta einn forarpollur. Í þessum forarpollum lentu því miður nokkrar flugvélar og eyðilögðust. Þeim var ekki lokað til þess að hefna sín á Vestfirðingum eða reyna að draga úr samgöngum til þeirra. Það var ósköp einfaldlega verið að loka þeim til að koma í veg fyrir flugslys á þessum litlu völlum. Um flugfélagið Erni, Arnarflug og Flugleiðir mætti halda hér langa ræðu. En hv. þm. Sigurlaug Bjarnadóttir sagði að sjúkraflugið hefði ekki verið nefnt hér, það hefði dregið mikið úr því. Flugfélaginu Örnum á Ísafirði hefur alls ekkert verið bannað að fljúga innan Vestfirðingafjórðungs. Það eina, sem það fékk ekki, var sérleyfið á leiðinni frá Reykjavík til Vestfjarða, sem þó var af þess hálfu, - ég vil taka það fram vegna þess sem hv. þm. Albert Guðmundsson sagði áðan, - að talsvert miklu leyti fólgið í því að fljúga milli flugvalla á Vestfjörðum og útvega þannig flugfélaginu farþega til Reykjavíkur. Það var nú þannig í sjálfri mafíunni. Og mér er nær að halda að Flugleiðir eigi einhvern hlut í Örnum eins og Norðurflugi. Það mál var þannig, - ég skal eyða örfáum mínútum í það, - að þegar Vængir lögðu upp laupana af þeim ástæðum sem maður veigrar sér við að nefna hér í þingsölum, skorti á öryggi m.a., eftirliti og ýmsum ástæðum, sóttu ýmsir aðilar um að fá sérleyfisleiðir þeirra. Það voru Vængir sem sóttu um þetta aftur, og það var fyrirtæki sem nú er stjórnað af sama fjármálaaðila og var með Vængi, Iscargo, já, lofaði bót og betrun, og það var Norðurflug og það voru Ernir. Það, sem þessir aðilar sóttu um, var ekki að fá öll sérleyfin. Ef það hefði verið hefði kannske mátt afgreiða málið öðruvísi en gert var. En þeir vildu sem sagt skipta þessum sérleyfum upp. Vestfirðingarnir hjá Örnum, mjög duglegir menn, sóttu um að fá vesturpartinn. Þó var ekki nefnt Snæfellsnesið. Hver átti að sjá um það? Norðurflug sótti um sinn geira, Blönduós og tilheyrandi, með miðstöð á Akureyri. En sannleikurinn er sá, að það var mjög óheppilegt og óskynsamlegt frá rekstrarlegu og viðhaldslegu sjónarmiði að fara að skipta upp þessum sérleyfum. Það er nú einu sinni þannig, að markaðurinn hjá okkur á Íslandi er ekki stærri en svo að það mundi gera rekstur ókleifan, að skipta þessu í allt of marga parta. En þó að við séum landsbyggðarmenn og viljum landsbyggðinni allt hið besta, þá er það svo, að eðli málsins samkvæmt á miðstöð í svona flugi heima í Reykjavík. Nú hrista þeir höfuðið sem ekki hafa kafað nógu djúpt í næsta leik. Hún á heima í Reykjavík vegna þess að samgöngurnar eru fyrst og fremst miðaðar við samband við höfuðborgarsvæðið. Hins vegar er mjög æskilegt að hafa lítil flugfélög úti í landsfjórðungunum til þess að annast flutninga þar á milli staða. - Og vegna þess að ég minntist á sjúkraflugið vegna ummæla hv, þm. Sigurtaugar Bjarnadóttur, vil ég segja það, að ég tel að ástæðan fyrir minnkandi sjúkraflugi sé ekki að þessir menn fengu ekki sérleyfi til reglubundins áætlunarflugs. Það má einkennilega standa á ef sjúklingar verða allt í einu heiftarlega veikir á áætlunartíma. Ég hef enga trú á því. En þessi starfsemi er auðvitað nauðsynleg. Hún er styrkt, sem betur fer, til ýmissa staða á landinu. Að mínum dómi er gott að fá tillögur af þessu tagi. Og ég held að það sé gott að láta athuga þessi mál, eins og þessi till. fer fram á. Ég er hins vegar ekki sannfærður um að það geti orðið útkoman að við höfum marga varaflugvelli fyrir Ísafjarðarflugvöll sem þyrfti að hluta til að leggja alveg að nýju. Ég er hræddur um að það yrði allt of dýr aðferð. Hins vegar vil ég endurtaka það, að ég legg áherslu á að þessir vellir verði lýstir þannig að sé þægilegra að lenda á þeim, ekki síst ef menn hafa aðflugshallaljós á þeim og geta þá betur áttað sig í skammdeginu þar sem birta er kannske ekki nema í tvo klukkutíma á dag. Herra forseti. Um alla þessa þætti mætti að sjálfsögðu segja býsna margt. En að lokum vil ég aðeins segja það, að ég tel að í flugsamgöngum innan héraðs, þar sem um mjög marga litla flugvelli er að ræða, sé nauðsynlegt að nota flugvélar sem geta lent á stuttum brautum, svokallaðar STOL-vélar, en það er einmitt það sem Vængir hafa. Þeir reka sínar flugrútur m.a. með vélum af því tagi. Og það eru tvær tegundir af vélum, sem við höfum haft í gangi á Íslandi, sem þurfa að hafa stuttar brautir og geta bremsað sig með því að vinda skrúfublöðunum öfugt. Það er eiginleiki sem er nauðsynlegur þegar verið er að reyna að lenda á mjög stuttum brautum, þó að auðvitað þurfi að hafa þar allt öryggi í heiðri þannig að þær séu ekki styttar um of. Það má lenda svona vél, eins og Britten Norman Islander, á kannske 250 metrum. En það er auðvitað ekkert við í að hafa flugbraut sem er 250 m. það sér hver maður. Svo eru til vélar sem flytja talsvert fleiri farþega, eins og t.d. Twin-Otter vélar sem hafa reynst mjög vel. Þetta er auðvitað nauðsynlegt. En að lokum held ég að sé óhætt að segja það, að Alþ. getur, ef menn eru hræddir við peningahliðina í þessu efni, samþykkt þáltill. án þess að hafa nokkurn bakþanka, vegna þess að þar er um athugun að ræða. Ég held að það sé skylda okkar að athuga vel með hvaða hætti við getum bætt flugsamgöngur í landinu og þó fyrst og fremst á þeim stöðum þar sem erfiðleikarnir eru mestir.



Herra forseti. Ég tel ekki eftir mér að veita hv. þm. Albert Guðmundssyni þá ánægju að dotta fram að kvöldmat, ef hann tekur frekar þann kostinn að sofa á Alþ. en annars staðar. Ég vil leggja mitt af mörkum í því honum til handa, hvort sem það verður nú í öðru, svo að honum auðnist að hafa það þægilegt fram að kvöldmat. Hv. þm. sagði að ég væri örugglega í réttum flokki, meinti þá að ég væri kominn í þann flokk sem ég nú er í -  En út af þessu vil ég aðeins segja það við hv. þm.: Ég vona svo sannarlega að hv. þm. Albert Guðmundsson fari ekki verr út úr framtíðarslagnum, sem fyrir liggur, en ég út úr fortíðarslagnum mínum, sem hann höfðaði til, og má hann þá vel við una.

Hvaða slagur er það?

Skyldi ekki hv. þm. vita það? Þyrfti nú að fara að orða það ítarlegar á Alþ. en þetta? Ég vænti þess, að aðrir hv. þm. skilji mig, þó hv. þm. Albert Guðmundsson skilji mig ekki eða þykist ekki skilja.  En það eru örfá atriði sem ég vil ræða við hann og hv. þm. Garðar Sigurðsson. Það er ekki mikið lofið sem hv, þm. Albert Guðmundsson ber á samflokksmenn sína, hv. þm. Þorv. Garðar Kristjánsson og Matthías Bjarnason. Enn held ég að óhætt sé að nefna þá flokksbræður.  Albert Guðmundsson tók hér mjög upp hanskann fyrir hv. þm. Sigurlaugu Bjarnadóttur, og hef ég ekkert við því að segja ef hv. þm. hefði farið rétt með og skilið hvað um var að vera og um að ræða. Hann dró úr því sem ég hafði haldið fram, að m.a. undir forustu hv. þm. Sigurlaugar Bjarnadóttur hefði málið verið drepið á Alþ. Ég kalla það að drepa mál þegar lagt er til af þm. að málinu verði vísað frá með rökstuddri dagskrá. Og ég ætla - með leyfi forseta - að lesa hér aftur til upprifjunar og íhugunar fyrir hv. þm. Albert Guðmundsson, flugráðsmann enn. - Og þá er kannske rétt að skjóta inn í: Ég skil ekkert í því hvernig á því stendur, að þingflokkur Alþb. skuli láta sér koma til hugar að taka jafngreindan mann í flugmálum og hv. þm. Garðar Sigurðsson er út úr flugráði og setja einhvern annan í staðinn. Það er merkileg ákvörðun, en kannske eins og annað í þeim þingflokki. Garðar hefur svo sannarlega, að því hann telur, mikið vit á flugmálum. Það er kannske ástæðan fyrir því að hann var tekinn úr flugráði. Með leyfi hæstv. forseta ætla ég að lesa aftur umsögn flugmálastjóra og í áframhaldi af því hvað hv. allshn. lagði til, þannig að það fari ekkert milli mála. Það er frá allshn. fyrst: Allshn. Sþ. hefur borist umsögn frá flugmálastjóra, sem er dagsett 31. mars s.l., en þar segir: „Bréf yðar varðandi umsögn um till. til þál. um athugun á úrbótum í flugsamgöngum við Vestfirði, 39. mál, var lagt fyrir 931. fund flugráðs og samþykkt að flugmálastjórn veiti umbeðna umsögn um þær úrbætur, sem getið er um í till. Verður væntanlega unnið að þeirri umsögn n.k. sumar með það fyrir augum, að hún liggi fyrir n.k. haust fyrir fjárlagaumr.“ - Og í framhaldi: „Með vísan til þessarar umsagnar leggur n. til, að þáltill. verði afgreidd með svofelldri rökstuddri dagskrá: Þar sem fram kemur í umsögn frá flugmálastjóra, að þegar hefur verið ákveðið“ - taki menn eftir: að þegar hefur verið ákveðið vorið 1978 þegar till. var til umfjöllunar hér á Alþ. - „að fram fari sú athugun, sem þáltill. fjallar um, tekur Sþ. fyrir næsta mál á dagskrá.“ Nú er að koma vor 1980. Og nú býðst flugráðsmaðurinn hv. þm. Albert Guðmundsson, sem var í flugráði á þessum tíma og er í því enn, til þess að bera upp þetta mál á fundi hjá flugráði. Halda menn að það hafi verið mikið gert í því þegar sjálfur flugráðsmaðurinn tekur upp hjá sér núna að bera það inn á fund í flugráði? Allshn. byggir afstöðu sína til þess að vísa málinu frá á umsögn flugmálastjóra, að búið sé að ákveða að umsögn verði veitt haustið 1978. - Nei, þetta nægir ekki til að sannfæra menn um að hér hafi verið með eðlilegum hætti á málum haldið. Málið var drepið, hvort sem menn vilja nota það orð eða ekki, eigi að síður var reyndin sú. Og ég bið ekki hv. þm. Albert Guðmundsson sem flugráðsmann að bera það á flugráðsfund að þm. almennt vilji að Ísafjörður sé látinn njóta forgangs í sambandi við fjárveitingar á þessu ári. Till. er ekki eingöngu um það. Hv. þm. hefur líklega sofið líka þegar ég las upp till. Hún er ekki miðuð við Ísafjörð einan. Hafi hv. þm. verið á þeim flugráðsfundi, sem um þetta hefur fjallað, ætti hann að vita betur. Ætli hann sér að bera þetta inn á flugráðsfund óska ég eftir að hann taki málið í heild, en ekki einhvern anga af því. En hann sagði líka: Ég vil ekki lofa því að það takist einu sinni að fá athugunina. - Á þessu sjá menn við hversu ramman reip er að draga. Flugráðsmaðurinn sjálfur vill ekki einu sinni lofa því að hægt sé að sannfæra hina flugráðsmennina um að þetta sé svo nauðsynlegt mál að það verði gert. Sjálfur lofar hann fyrir tveimur árum að gera það í flugráði. Þetta er merkilegt. Svona er gangurinn. Þetta eru fulltrúar okkar í kerfinu. Nei, það er nauðsyn á því að Alþ. sjálft reki endahnútinn á og skipi svo fyrir að þetta skuli gert. Engin beiðni frá einstökum flugráðsmönnum eða loforð frá flugmálastjóra eða flugráðsmönnum skiptir máli. Það er ekkert mark takandi á því. Það sýnir reynslan í þessu máli. Það eina sem dugar er að Alþ. sjálft skipi þessum herrum svo fyrir að þetta skuli gert. Og þá skulum við sjá hvort þeir drattast af stað eða hvort þeir sitja áfram á sömu þúfunni. Ég gef ekkert afskaplega mikið fyrir þann velvilja eða skilning sem núv. hæstv. samgrh. kann að hafa á þessu máli. Ég ætlaði ekki að draga hann inn í umræður fjarstaddan. En ég minni á að hann var einn af þeim hv. þm. sem stóðu að því að málið fékk þá afgreiðslu sem raun varð á, þ.e. að því var vísað frá. Kannske hefur skilningur hans aukist. Þá fagna ég því. Það er rétt, sem hv. þm. Garðar Sigurðsson sagði, að ekki er fram á mikið farið. Það er einungis farið fram á að málið verði athugað. Það er allt og sumt. Hv. þm. Garðar Sigurðsson fullyrti að flugráð hefði ekki verið spurt þegar rafmagnslínan við enda brautarinnar í Holti var lögð. Ég hef það fyrir satt og ég læt það koma hér fram, að bæði framkvæmdastjóri Fjórðungssambands Vestfirðinga og flugvallarstjórinn í Holti í Önundarfirði höfðu símasamband við aðstoðarflugmálastjóra, Leif Magnússon, út af þessu máli. En það hefur kannske ekki nægt til þess að flugmálayfirvöld tækju við sér og kæmu í veg fyrir að línan yrði sett upp. En mér er tjáð, og ég rengi það ekki fyrr en annað kemur í ljós, að við aðstoðarflugmálastjóra var haft samband símleiðis af þessum tveimur einstaklingum. Flugmálayfirvöld hljóta því að hafa vitað hvað hér var á ferðinni. Ég tek því a.m.k. með fyrirvara að flugráð hafi ekki haft vitneskju um málið. Hv. þm. Garðar Sigurðsson sagði að auðvitað bæru þeir ábyrgðina sem framkvæmdu. Það er nú ekki aldeilis svo einfalt - eða a.m.k. á ég eftir að sjá það. En þó vona ég að ég sjái að sá aðili, sem framkvæmdi verkið, beri ábyrgð á mistökunum og verði látinn bæta fyrir þau. En það á eftir að koma í ljós. Mér finnst ekki líklegt að sú gjörð sjái dagsins ljós, miðað við það sem við höfum átt að venjast af gangi mála á vegum hins opinbera, bæði í kerfinu og utan þess.



Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að svara hv. 6. landsk. þm., Karvel Pálmasyni. Ég veit ekki við hvern maðurinn er reiður. Hann hellir úr skálum reiði sinnar yfir alla, jafnvel þá sem b jóða honum að styðja það mál sem hann flytur. Einn kemur hann engu máli fram hér á Alþ. Ég lofaði stuðningi í flugráði eingöngu við það sem stendur í þessari till. Ég lít svo á og veit reyndar, að flugráð hefur upplýsingar um það sem þarf að gera á hverjum stað fyrir sig. Till. er því út af fyrir sig óþörf. Ef hv. flm. hefði leitað til flugráðs og beðið um þær upplýsingar, sem hann er að fara fram á í könnuninni, hefði hann líklega fengið þær. Hitt er annað mál, að ef hv. 6. landsk. þm. Karvel Pálmason, telur þann stuðning, bæði minn og annarra sem eru í flugráði, óþarfan og kannske til að skemma málið þegar það er rætt í flugráði, þá vil ég biðja hann afsökunar. En ég vildi gjarnan heyra það frá fleiri þm., ábyrgari þm. kjördæmisins, hvort stuðningur þm. almennt í þeim nefndum, sem þeir sitja í, er talinn frekar andstæður málum en hitt. Það kom fram í málflutningi margra, sem tóku hér til máls, að óskað væri eftir að framkvæmdir við Ísafjarðarflugvöll og víðar á Vestfjörðum nytu viss forgangs í framkvæmdum á vegum flugráðs á þessu framkvæmdaári. Það var það sem ég var að taka undir. Ég var að taka undir þann málflutning sem hefur verið hér uppi hafður af fleiri en einum. En hv. 6. landsk. þm. hugsar um eigið ágæti og hlustar ekki á nema sjálfan sig, þar af leiðandi er hann flæktur inn í þá einu lausn sem hann finnur á öllum vandamálum Vestfirðinga í flugmálum, þ.e. að halda áfram að kanna málin. Það komu fleiri og stórstígari hugmyndir fram hjá öðrum þm. sem tóku til máls, undir þær hugmyndir og óskir var ég að taka. Að sjálfsögðu segir það sig sjálft, að ef Alþ. samþykkir að eitthvað verk skuli unnið og útvegað til þess fjármagn verður það verk unnið. En það liggur engin till. hér frá hv. 6. landsk. þm. um að gera nokkurn skapaðan hlut á framkvæmdasviðinu. Ég er því hættur að skilja málflutning 1. fim., og hefði líklega verið langtum betra ef 3. flm. hefði tekið að sér að mæla fyrir þessari till. 
             Ég er ekki að betrumbæta fyrir annað en flutningsmennina, því þar er mikill munur á, ég verð að viðurkenna það. En ég sé ekki að persónulegar árásir á einstaka þm., hvort sem það er hv. þm. Sigurlaug Bjarnadóttir, ég eða einhver annar, geti verið þessu máli eða öðrum málum yfirleitt til framdráttar. Þær kosningar sem framundan eru, ég geri ráð fyrir að hann hafi verið að tala um væntanlegar forsetakosningar, eiga ekki heima í þessum umræðum. Ég tel ekki ástæðu til að svara þeim orðum hans. Ég vildi gjarnan fá að vita hvort þm. þess kjördæmis, sem hér um ræðir, óska eftir að við, sem sitjum í flugráði og höfum hér orðið fyrir vissu aðkasti, eigum að láta þetta mál afskiptalaust þegar það kemur til kasta flugráðs eða verður rætt þar eða hvort það er ósk þm. kjördæmisins að við tökum undir tillögur um þessar framkvæmdir eða reynum að hraða væntanlegum framkvæmdum, ekki bara könnunum. 



Herra forseti. Ég hef leyft mér ásamt níu öðrum samflokksmönnum að flytja á þskj. 157 till. til þál. um framkvæmdaáætlun í orkumálum vegna húshitunar. Samkv. þessari till. er gert ráð fyrir að Alþ. álykti að ríkisstj. feli Orkustofnun að gera áætlun um framkvæmdir í orkumálum vegna húshitunar. Er gert ráð fyrir að áætlunin sé gerð til næstu fjögurra ára og miði að því, að: 1) innlendir orkugjafar komi í stað olíu, 2) ódýrari innfluttur orkugjafi verði nýttur í stað dýrari, 3) orkunýting verði bætt. Þá er það tekið fram í till. þessari að áætlunin skuli ná til tiltekinna verkefna sem eru: 1. Jarðhitaleit. 2. Framkvæmdir við hitaveitur. 3. Lagning háspennulína rafmagns. 4. Styrking rafdreifikerfis. 5. Sveitarafvæðing, sem ólokið er. 6. Orkusparandi aðgerðir. Enn fremur segir í þessari till., að í áætlun þessari skuli tilgreina kostnað við framkvæmdir hennar, og fjármagn það, sem þarf, skuli fengið með lántökum og beinum framlögum úr ríkissjóði, enda njóti framkvæmdir þessar forgangs. Þá er í till. lögð áhersla á að áætlunargerðinni sé hraðað svo sem verða má og að henni verði lokið ekki síðar en 1. júlí n.k. Þessi till. til þál. er flutt til að bæta úr því ástandi sem nú er hjá þeim hluta þjóðarinnar sem notar olíu til upphitunar húsa. Upphitunarkostnaður þessa fólks er nú svo mikill að óbærilegt er. Til að létta þessar byrðar þarf þegar í stað að auka niðurgreiðslu olíu. En ekki má þar við sitja. Þjóðhagslega varðar mestu að leysa hina dýru orkugjafa af hólmi svo sem verða má. En til þess þarf tíma. Olíuniðurgreiðslan á því að vera bráðabirgðaúrræði til að gera ástandið bærilegt meðan unnið er að frambúðarlausn, sem er fólgin í hagnýtingu innlendra orkugjafa í stað olíu. Jafnframt þarf að vinna að því, að sú notkun erlendra orkugjafa, sem óhjákvæmileg er, verði sem hagkvæmust, hagnýtt verði sem best afgangsorka og gerðar verði ráðstafanir til orkusparnaðar. Þessi þáltill. fjallar um áætlunargerð til þess að unnið verði skipulega og markvisst að þeim framkvæmdum sem nauðsynlegar eru til að koma á sem fyrst frambúðarlausn þess vanda sem hér er um að ræða. Hér er ekki fjallað um framkvæmdaáætlun fyrir orkumálin í heild. Till. er takmörkuð við þann þátt þeirra sem varðar upphitun húsa. Hún er um hagnýtingu jarðvarma í þessu skyni, jarðhitaleit og hitaveitur. Einnig fjallar hún um hagnýtingu orku til upphitunar húsa. Þá er hún um nýtingu ódýrari innfluttra orkugjafa í stað dýrari. Enn fremur tekur till. til bættrar orkunýtingar, svo sem hagnýtingar afgangsorku og bættrar einangrunar húsa. Hér er ekki fjallað um áætlanir um virkjun fallvatna til framleiðslu raforku, heldur er hér fengist við verkefni sem vinna þarf til þess að framleidda raforku megi hagnýta til upphitunar húsa eftir því sem hagkvæmt þykir. Hins vegar hafa að sjálfsögðu framkvæmdir, sem þessi till. varðar, svo sem lagning aðalháspennulína og styrking rafdreifikerfis, jafnframt gildi fyrir almenna heimilisnotkun og iðnað. Till. sú til þál., sem hér er lögð fram, snýr að verkefnum sem vinna þarf til að ná tilteknum markmiðum sem varða upphitun húsa í landinu. Ég skal nú gera grein fyrir þeim verkefnum sem hér er gert ráð fyrir að framkvæmdaáætlun sú, sem till. fjallar um, nái til. Um 70% landsmanna búa nú við hitaveitu. Gert er ráð fyrir, miðað við þekkingu á jarðhitamöguleikum nú, að um 80% af íbúum landsin§ geti fengið hitaveitu. Fyrir fjórum árum bjuggu um 53% landsmanna við hitaveitu. Sýnir þetta miklar framfarir á skömmum tíma. En betur má ef duga skal. Mestur hluti þess jarðvarma, sem nýttur hefur verið til þessa, er fenginn á lághitasvæðum. Er þetta einkum vegna þess að lághitasvæði eru yfirleitt betur í sveit sett en háhitasvæði, en einnig vegna þess að varmi lághitasvæða er aðgengilegur til beinnar nýtingar og hentugri við upphitun húsa en gufa eða vatn frá háhitasvæðum. Til hagnýtingar á jarðvarma þarf umfangsmiklar aðgerðir. Kemur þá fyrst til sjálf jarðhitaleitin, rannsóknir og boranir. Áður en boranir eru gerðar á einhverju jarðhitasvæði er nauðsynlegt að gera ýmsar rannsóknir. Fer það eftir aðstæðum hversu yfirgripsmiklar slíkar forrannsóknir þurfa að vera. Við slíkar rannsóknir er beitt þeim aðferðum í jarðfræði, jarðeðlisfræði og jarðefnafræði sem nauðsynlegar eru ýmist til upplýsinga um hvar sé að vænta jarðhita eða til að ákvarða sem best legu, stærð og hitastig jarðhitakerfis á staðbundnu jarðhitasvæði. Síðan þurfa að koma til rannsóknaboranir til viðbótar yfirborðsrannsóknum til að fá upplýsingar um raunverulegt hitastig, vatnsæðar og afkastagetu tiltekins jarðhitasvæðis. Þó að jarðhitarannsóknirnar sjálfar séu grundvöllurinn eru vinnsluboranir eftir heitu vatni fyrirferðarmestu framkvæmdirnar í jarðhitaleitinni. Vinnsluborunum hefur fleygt fram á síðari árum. Aukin tækni og bættur tækjakostur hefur gert þetta mögulegt. Nauðsynlegt er að hraða þessum framkvæmdum svo ekki verði óþarfa dráttur á því að jarðvarminn verði hagnýttur hvar sem við verður komið. Mikill kostnaður fylgir þessu og ekki fyrir fram víst um árangur í hverju tilfelli. Samt er réttlætanlegt að leggja í hinn mikla kostnað þar sem svo mikið er í húfi. Það verður að leita af sér allan grun um hagnýtanlegan jarðvarma, þar sem hann er langsamlega hagkvæmasta lausnin til upphitunar húsa. En eftir því sem frumrannsóknir jarðhitaleitarinnar eru vandaðri geta boranir verið hnitmiðaðri og minni sú fjárhagslega áhætta sem jafnan er samfara borunum. Með tilliti til þessa er ljóst hve mikilvægt er að gera áætlun um framkvæmd þeirra verkefna sem nú kalla að í jarðhitaleitinni, svo að að þeim verði unnið með sem markvissustum og skipulögðustum hætti. Ekkert er mikilvægara en að hagnýtanlegur jarðvarmi verði tekinn í gagnið svo fljótt sem verða má til upphitunar húsa. Þjóðhagslega er ekkert brýnna en hitaveituframkvæmdir. Um 20 hitaveitur hafa nú verið stofnsettar víðs vegar um landið og eru þær nær allar í eigu sveitarfélaga. Hitaveita Suðurnesja, sem tók til starfa árið 1978, er að því leyti sérstæð að hún er sameign ríkis og sveitarfélaga. Orkubú Vestfjarða, sem tók til starfa í ársbyrjun 1978, er einnig sameign ríkis og sveitarfélaga. En hlutverk Orkubúsins er bæði að annast vinnslu og dreifingu raforku svo og að byggja og reka hitaveitur. Koma þarf í veg fyrir að erfiðleikar fjárhagslega veikra sveitarfélaga hamli eða seinki hitaveituframkvæmdum. En mál þetta varðar fleira en jarðvarmaveitur. Á þéttbýlisstöðum víðs vegar um landið, þar sem jarðvarmi er ekki fyrir hendi, þarf einnig að gera gangskör að því að koma upp hitaveitum. Hér er um að ræða hitaveitur sem hafa annan orkugjafa en jarðvarma. Á þessum stöðum þurfa að vera fjarvarmakerfi með kyndistöð. Er þá reiknað með tvöföldu vatnsdreifikerfi. Þetta verður þó að vera með þeim fyrirvara að ekki sé fyrir hendi eitthvert sérástand, svo sem að þéttleiki byggðarinnar valdi því að á einhverjum þéttbýlisstöðunum eða hluta þeirra verði styrking rafdreifikerfis hagkvæmari framkvæmd og því réttara að hafa þar beina rafhitun en óbeina. Gert er ráð fyrir að kyndistöðvarnar séu rafkyntar og kyntar með olíu eða öðrum orkugjöfum, svo sem kolum. Slíkar framkvæmdir eru einnig mjög mikilvægar þjóðhagslega, þar sem slíkar hitaveitur geta hagnýtt afgangsrafmagn frá orkuverum landsins og afgangsvarma frá verksmiðjum og kætivatn dísilvéla. Er þá ónefndur sá mikli kostur, að olía sem kyndistöðvar slíkra hitaveitna nota, er miklu ódýrari en sú sem ella er notuð til upphitunar húsa, þar sem notuð er svartolía, en ekki gasolía. Hitaveitur með kyndistöðvum þurfa að koma til, þó að ekki sé fullreynt nema jarðvarmi kunni að finnast á viðkomandi stað. Það kann a.m.k. sums staðar að verða seint endanlega úr því skorið. Hafa verður og í huga, að það, sem kann að teljast óhugsandi í dag, kann síðar að verða mögulegt vegna bættrar tækni og rannsókna. Ef jarðvarmi finnst síðar er búið að búa í haginn fyrir notkun hans, því að vatnsdreifikerfi hitaveitu er þá fyrir hendi. Ekkert mælir því með frestun slíkra framkvæmda sem hér um ræðir. Kostirnir eru einsæir. Nú þegar hefur verið hafin starfsemi hitaveitu með kyndistöð á Ísafirði og í undirbúningi er slík framkvæmd á Höfn í Hornafirði. Varðar nú miklu að slíkar framkvæmdir komi til annars staðar í landinu þar sem þær eiga við. Framkvæmdir við hitaveitur, sem till. þessi fjallar um, eru þeim mun stærra átak í orkumálum landsins þar sem um er að ræða allar hitaveitur, hver sem orkugjafinn er. Eitt meginverkefnið á undanförnum árum hefur verið samtenging landsins í eitt raforkukerfi. Af hagkvæmni og öryggisástæðum þarf að tengja saman orkuver landsins í eitt aðalorkuflutningskerfi og reka þau í fullkomnum samrekstri með fyllstu nýtingu orkugjafa, mesta rekstraröryggi og lægsta vinnslu- og flutningskostnað fyrir augum. Mikið hefur áunnist í þessum efnum með tilkomu Norðurlínu og Austurlínu. Og treysta verður því, að á þessu ári ljúki lagningu Vesturlinu svo sem ráð er nú gert fyrir. En mikið er enn ógert í þessum efnum. Sumar byggðir hafa ekki enn verið tengdar landskerfinu og raforku verður þess vegna að framleiða með dísilvélum. Ýmsar línur í aðalorkuflutningskerfinu eru enn ólagðar. Tryggja þarf innbyrðis samræmi í heildarflutningskerfinu varðandi öryggi gegn línubilunum, þannig að einum hluta þess sé ekki að marki hættara við bilunum en öðrum. Það eru slík verkefni sem þessi sem nauðsyn er að vinna skipulega og markvisst að samkvæmt framkvæmdaáætlun þeirri sem till., sem hér er til umr., gerir ráð fyrir. Rafvæðingu sveitanna, sem hófst að verulegu marki fyrir u.þ.b. aldarfjórðungi, er nú svo langt komið að samveitur ná nú til um 98% allra sveitabýla í landinu. Rafvæðing sveitanna hefur kostað mikið fé, sem hefur komið frá ríkinu gegnum Orkusjóð sem óendurkræft framlag. Frá upphafi hefur verið lögð áhersla á að koma sem flestum notendum í samband við samveitur. Í mars 1979 samþykkti orkuráð að leggja til við iðnrh. að hafist verði handa um að styrkja rafdreifikerfið í strjálbýli hér á landi til þess að það geti flutt rafmagn er nægi til almennra heimilisnota í sveitum, fullrar hitunar húsa með rafmagni og búnota hvers konar svo og til margvíslegra annarra nota í strjálbýli, svo sem þjónustu og minni háttar iðnaðar. Samþykkt orkuráðs var gerð á grundvelli ítarlegrar athugunar á dreifikerfi sveitanna og leiðum til að auka flutningsgetu þess, sem ráðið lét gera og byrjað var á síðla árs 1976. Þessi samþykkt tók til verks sem áætlað var að kostaði 8800 millj. kr. á verðlagi í byrjun árs 1979. Má með sanni segja að sú styrking rafdreifikerfisins í strjálbýli, sem hér um ræðir, megi með nokkrum rétti kallast „önnur rafvæðing sveitanna“. En styrking rafdreifikerfis er ekki bundin við sveitirnar. Þar sem sérstakar aðstæður eru á þéttbýlisstöðum og gera beina rathitun hagkvæmari en óbeina þarf að styrkja innanbæjarkerfi viðkomandi staðar. Þetta er eitt hinna mikilvægu verkefna sem gert er ráð fyrir í framkvæmdaáætlun þeirri sem þáltill. þessi fjallar um. Orkuráð markaði þá stefnu árið 1975, að þau sveitabýli, þar sem meðalvegalengd milli bæja færi ekki fram úr 6 km, skyldu tengjast samveitum. Nú er sveitarafvæðingunni það langt komið að samkvæmt þessu eru aðeins um 40 býli eftir af þeim býlum sem orkuráð hefur talið rétt að tengja samveitum. Að auki eru um 40 býli svo afskekkt að þau verða tæplega öll tengd samveitum. Þarf því sérstakar ráðstafanir til aðstoðar þeim býlum sem svo er ástatt um. Hér er ekki um umfangsmikið verkefni að ræða, en hins vegar mjög þýðingarmikið þeim sem það varðar. Hafa verður í huga að rafvæðing sveitanna undanfarinn aldarfjórðung hefur haft úrslitaþýðingu fyrir búsetu í strjálbýli. Án hennar væru án efa margar blómlegar byggðir fyrir löngu komnar í eyði. Með tilliti til þess er gert ráð fyrir að framkvæmdaáætlun sú, sem till. þessi fjallar um, nái til þess verkefnis sem enn er ólokið af hinni eiginlegu sveitarafvæðingu, enda verði það gert með þeim hætti að rafmagnið megi hagnýta til upphitunar húsa. Þótt Íslendingar búi yfir miklu magni ónýttra orkulinda er ástandið í orkubúskapnum þannig, að mikil þörf er á að spara raforku á heimilum svo sem kostur er. Hinn mikli olíukostnaður kallar líka á að fyllstu ráðdeildar sé gætt við upphitun húsa. Margt getur stuðlað að sparnaði á orkugjöfum. Er þar fyrst að nefna upplýsingamiðlun og fræðslustarfsemi. Þá er eftirlit og stilling kynditækja ein einfaldasta og jafnframt kostnaðarminnsta leiðin til lækkunar upphitunarkostnaðar þar sem það á við. En mikilvægasta orkusparandi aðgerðin er fólgin í bættri einangrun húsa. Því getur fylgt mikill kostnaður fyrir húseigendur, sem sumir hverjir eiga erfitt með að standa undir. Slíkar framkvæmdir geta þó ekki orkað tvímælis af þjóðhagslegum ástæðum. Þess vegna þarf hið opinbera að koma til aðstoðar með því að sjá um að nauðsynlegu fjármagni sé beint til þessara þarfa. Till. þessi gerir ráð fyrir að áætlun sé gerð um skipulegar og markvissar framkvæmdir til orkusparnaðar. Herra forseti. Ég hef nú skýrt markmið og verkefni þeirrar framkvæmdaáætlunar sem till. þessi fjallar um. Gert er ráð fyrir að framkvæmdir samkvæmt áætlun þessari verði fjármagnaðar með lántökum og beinum framlögum úr ríkissjóði. Ekki þykir orka tvímælis að framkvæmdir þessar eigi að hafa forgang við fjármagnsráðstöfun ríkisvaldsins. Framkvæmdaáætluninni er ætlað að taka til fjögurra ára. Þó þörfin sé brýn er þess naumast von að svo umfangsmiklum framkvæmdum sem hér er um að ræða verði lokið á skemmri tíma. Er þess ekki heldur að dyljast, að það er mikið átak bæði fjárhagslega og tæknilega að ljúka verkefnum þessum á ekki lengri tíma en till. mælir fyrir um. Samkvæmt till. skal fela Orkustofnun að gera framkvæmdaáætlunina. Það verk verður unnið í umboði ríkisstj. eða ráðh. þess sem fer með orkumál. Það er hlutverk Orkustofnunar að vera ríkisstj. til ráðuneytis um orkumál. Orkustofnun á samkvæmt lögum að annast hvers konar rannsóknir og athuganir á málum sem varða framkvæmdaáætlun þá sem hér er gert ráð fyrir. Hlýtur því áætlunargerðin að styðjast við verk sem þegar hafa verið unnin af sérfræðingum Orkustofnunar. Að sjálfsögðu mundi Orkustofnun leita til annarra aðila við gerð áætlunarinnar eftir því sem ástæður gæfu tilefni til. Það er mikils um vert, að áætlunargerðinni verði flýtt svo sem verða má. Þess vegna er gert ráð fyrir, eins og ég hef áður tekið fram, að henni verði lokið ekki síðar en 1. júlí 1980. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða frekar á þessu stigi um þetta mál. Þetta er mál sem er mjög ofarlega á baugi nú, ef ekki það mál sem er efst á baugi. Þá á ég við að nú ræða menn vart um annað meira en að gera ráðstafanir til að draga úr kostnaði þeirra sem búa við olíukyndingu til upphitunar húsa sinna. Til þess að bæta úr bráðasta vandanum í því efni kemur okkur saman um að sé einungis ein leið. Hún er sú að auka stórlega niðurgreiðslu á olíu til upphitunar húsa. En það getur ekki verið nema bráðabirgðaráðstöfun, ráðstöfun til bráðabirgða meðan okkur gefst svigrúm til að gera það sem dugar og gerir mögulegt að leysa af hólmi olíuna sem orkugjafa til upphitunar húsa. Því er það, að svo mikilvægir sem aðrir þættir þessara mála eru er sá þáttur, sem þessi framkvæmdaáætlun fjallar um, svo þýðingarmikill að ekkert er í raun og veru þýðingarmeira. Með áætlunargerð þessari er gert ráð fyrir að stefnt sé markvisst að því að ljúka á sem skemmstum tíma þeim framkvæmdum sem við verðum að gera ef við ætlum að koma á frambúðarlausn þeirra mála sem valda þeim vanda sem upphitun húsa með olíu hefur skapað nú. Ég vil, herra forseti, þegar umr. þessari hefur verið frestað, leggja til að till. þessari verði vísað til atvmn.



Herra forseti. Mér finnst það vera slæm venja að hafa á kvöldverðartíma umr. í gangi, og fyrir mitt leyti vildi ég miklu fremur mælast til þess að hafa kvöldfundi, ef svo er farið að reka á eftir, og gefa okkur heldur matarhlé, því af skiljanlegum ástæðum sitja menn ekki slímusetur á þessum tíma. En till., sem hér er til umr., er náttúrlega góð till. og meiningin er góð. Þetta er nokkuð dýrt fyrirtæki og auðvitað dæmigerð till. stjórnarandstæðinga. Málið lítur mjög vel út og hljómar vel í eyrum. Það er gripið á mikilvægum verkefnum og lagt til að samin verði nauðsynleg áætlun. En hitt er náttúrlega látið liggja á milli hluta, hvernig brúsinn verði borgaður. Kannske er stjórnarliðinu ætlað að sjá um það. Menn, sem gefa út svona ávísanir, eiga jafnvel til í sumum tilfellum, - ég á ekki von á því í þessu tilfelli reyndar, - að leggjast á móti nauðsynlegri skattheimtu til þess að borga þær framkvæmdir sem ráðist er í í kjölfarið. Þessi áætlun er í sex liðum og þeir eru allir markverðir og nauðsynlegir. En það er einn þáttur sem ég vil gera nánar að umræðuefni en frsm. gerði og taka út úr. Það er þátturinn um sveitarafvæðinguna. Það er nefnilega alveg dæmalaust hvaða sinnuleysi hefur dkt nú á síðustu árum varðandi sveitarafvæðingu. Á árunum upp úr 1950 var unnið stórvirki í sveitarafvæðingunni. Allt fram um 1970 eru í því kjördæmi sem ég er kunnugastur, Norðurl. v., þó nokkrir bæir enn þá án rafmagns frá samveitum, m.a.s. nokkrir sem alls ekkert rafmagn hafa. Ég hef verið að reyna að minna á þetta og við þm. verið að þrýsta á um tengingu þeirra við samveitur síðan ég kom til starfa á Alþ. 1974, en það hefur sáralítið áunnist, og það er ekkert gaman fyrir okkur að rifja það upp. Hvað eftir annað hafa þó dálitlar upphæðir á lánsfjáráætlun eða fjárlögum verið merktar þessu verkefni. En það hefur alltaf tekist að koma þeim í annað. Það hefur alltaf verið músagangur í þessum peningum hjá orkuráði. Í mörgum tilfellum eru ekkert nálægt því 6 km á milli bæja, eins og miðað er þó við í seinustu samþykkt orkuráðs. Hins vegar höfum við horft upp á að það hefur verið ausið takmarkalitlu fé í verkefni sem manni hefur ekki sýnst vera bráðnauðsynleg. Orkustofnun hefur t.d. ekki búið við neitt fjársvelti undanfarið og er búin að búa þokkalega um sig inni á Grensásvegi. En orkuráð hefur ekki að mínum dómi sýnt sveitarafvæðingunni nægan skilning, og ekki bara orkuráð, fjárveitingavaldið almennt. Ég vil taka það fram, að formaður orkuráðs hefur verið allur af vilja gerður og gengið upp í þessu verkefni og þrýst á eftir því sem hann hefur haft aðstöðu til, eins og hans var von og vísa. En það er samt sem áður allt of mikið ógert. Formaður orkuráðs, 1. flm. þessarar till., kemst líka ljómandi skynsamlega að orði í grg. og reyndar í ræðu sinni áðan, sem ég vil fá að endurtaka, með leyfi forseta. Hann segir í kaflanum um sveitarafvæðingu: „Hér er ekki um umfangsmikið verkefni að ræða, en hins vegar mjög þýðingarmikið þeim sem það varðar“. - Það er lóðið. Það er nefnilega mjög þýðingarmikið fyrir fólkið á þessum 40 bæjum að fá þetta fram. Við verðum að vinda bráðan bug að því að ljúka sveitarafvæðingunni. Það er til háborinnar skammar frammistaða orkuráðs og okkar þm. í þessu máli. Fólkið á þessum sveitabæjum hefur búist við því ár eftir ár að því yrðu útveguð þessi bráðnauðsynlegu lífsþægindi, og ár eftir ár hefur það verið svikið. Það hefur orðið fyrir vonbrigðum. Peningar, sem það hélt að væru greinilega merktir, hafa verið teknir í annað. Það er ekki sæmandi að setja þetta fólk hjá svona lengur. Lífsaðstaða þegnanna á að vera sem jöfnust, hvar sem þeir búa á Íslandi. Ég styð þessa till., alla þætti hennar, því að mér finnst hún vera skynsamleg og heldur góð. En ég vil leggja mesta áherslu á sveitarafvæðinguna, sem ég hef gert hér sérstaklega að umræðuefni.



Herra forseti. Aðeins fá orð. Hv. 1. þm. Norðurl. v. þótti þetta ekki heppilegur tími til að ræða það mikilvæga mál sem hér er til umr. Ég get vel tekið undir það. Ekki hefði ég haft á móti því að flytja framsögu mína á öðrum tíma, þó að ég sé hins vegar ekki að telja eftir mér að gera það á þessum tíma, jafnvel þó að það frestist eitthvað matartíminn hjá mér. Svo þýðingarmikið mál er þetta. Ég veit líka að hv. 1. þm. Norðurl. v. er ekki að telja þetta eftir af slíkum ástæðum. Hv. 1. þm. Norðurl. v., fór nokkrum orðum um sveitarafvæðinguna. Ég er honum alveg sammála um þá óhæfu sem það er að við skulum ekki vera búnir að ljúka sveitarafvæðingunni, þ.e. að tengja við samveitur þá sveitabæi sem ætlunin er að tengja við samveitur. Hv. þm. sagði að það hefði verið músagangur í því fé sem hefði verið varið til sveitarafvæðingar. Ég hygg að þarna sé um misskilning að ræða. Það er kannske vegna þess að sú hungurlús, sem á undanförnum þremur árum hefur verið veitt á fjárlögum í þessu skyni, hefur verið svo lítil að það hefur naumast dugað til annars en að standa undir kostnaði við heimtaugar á sveitabæi á þeim stöðum sem þegar hafa fengið rafmagn, t.d. ef það er beiðni um heimtaug í nýtt hús eða þess konar. Fjármagn í þessu skyni hefur alltaf verið tekið af því sem ætlað hefur verið sveitarafvæðingunni og orkuráð hefur ekki getað breytt neinu um það. Hv. þm. fór nokkrum óvægilegum orðum um orkuráð. Það þykir mér mjög ómaklegt, og það segi ég jafnt fyrir það að ég er ekki núna formaður orkuráðs. En ég hef verið það á undanförnum árum. Hv. þm. sagði að orkuráð hefði ekki sýnt sveitarafvæðingunni nægan sóma, og síðan hnykkti hann á þessu með því að segja að frammistaða orkuráðs í sveitarafvæðingunni væri til háborinnar skammar. Ég held að hv. þm. hefði ekki komist svo að orði ef hann gerði sér grein fyrir hvernig þessi mál hafa staðið. Það get ég sagt hér, að við fjárlagagerð fyrir árið 1978, þ.e. 1977, lagði orkuráð einróma til, - það hefur aldrei verið neinn ágreiningur í orkuráði um þetta, menn úr öllum flokkum hafa staðið að þessu, - að lokið yrði á árinu 1978 sveitarafvæðingunni. Það varð ekki gert. Það náði ekki fram að ganga. Við hv. 1. þm. Norðurl. v. bárum báðir ábyrgð á þeirri ríkisstj. sem þá sat. En þetta náði ekki fram að ganga. Orkuráð gerði ítrekaðar tilraunir til að koma þessu fram, en það var alltaf talað fyrir daufum eyrum. Árið eftir gerir orkuráð samþykkt enn á ný, að á árinu 1979 sé lokið sveitarafvæðingunni. Enn endurtekur sig sama sagan. Við gerum margítrekaðar tilraunir, samþykktir, eigum viðtöl við ráðh. og ríkisstj. og stjórnvöld til þess að breyta þessu. Það kom fyrir ekki. Í þriðja sinn gerum við till. fyrir árið 1980. Enn fer á sömu leið. Þá er að vísu komin ný ríkisstj. sem ég bar ekki ábyrgð á, en hv. 1. þm. Norðurl. v., en hún var ekkert betri. Það var alveg nákvæmlega sama. Og nú er það svo, að ég var þá formaður orkuráðs, þegar við á síðasta sumri gerðum fjárlagatillögur orkuráðs fyrir árið 1980. En nú erum við búnir að fá frv. til fjárlaga í hendur sem sýnir að það er engin breyting í raun og veru í þessum efnum. Ég skal ekki vera að deila á neinn sérstakan fyrir þetta. En ég leyfi mér að mótmæla því, að hægt sé að ásaka orkuráð um ástand þessara mála. Og ég vil segja hér, að það er ekki nokkurt mál sem orkuráð hefur á undanförnum árum lagt meiri áherslu á en þetta. Það var af þeim ástæðum, sem ég nefndi í frumræðu minni og hv. 1. þm. Norðurl. v. tók undir, að hér er um raunverulega lítið mál að ræða, en ákaflega þýðingarmikið fyrir þá sem það varðar. Ég vil aðeins segja það, að það olli mér nokkrum vonbrigðum þegar hv. þm. sagði í upphafi máls síns að þessi till., sem við ræðum hér, væri dæmigerð aðgerð stjórnarandstöðu til að gera hosur sínar grænar fyrir kjósendum í landinu. Og hann lét að því liggja að það væri ekki meira meint með þessu en svo, að það mundi a.m.k. af sumum sem að þessu stæðu - ekki vera staðið að því á þann veg að standa með að útvega fjármagn til að framkvæma þetta. Mér finnst miður að hv. 1. þm. Norðurl. v. skyldi segja þetta. Það er algjörlega ástæðulaust að segja slíkt. Þessi till. fjallar einungis um að gerð sé áætlun. Þegar áætlunin liggur fyrir tökum við ákvörðun um hvað miklu fjármagni er hægt að verja til framkvæmda. Við skulum ekki fara að bregða hver öðrum á þessu stigi um það, að þá komi á daginn að við séum ekki heilir í þessu máli. Hv. þm. gaf tilefni til þessara athugasemda með því sem hann sagði í fyrstu orðum ræðu sinnar. En ég heyrði ekki betur, og á því átti ég von, en í lok ræðunnar væri hv. þm. fullkomlega samþykkur till. og mundi styðja jákvæða afgreiðslu hennar. Raunar hefur mér aldrei komið annað til hugar. Mér hefur ekki komið til hugar annað en að orðið geti almenn samstaða um till. hér á þingi, og ég vænti þess, vegna þess hve málið er brýnt, að það hljóti sem skjótasta afgreiðslu í þeirri nefnd sem væntanlega fær það til meðferðar.



Herra forseti. Aðeins örfá orð í framhaldi af ræðu hv. þm. Þorv. Garðars. Það, sem ég átti við með orðum mínum um orkuráð, var það, og ég vek athygli á að ég hafði fleiri undir sama hatti og orkuráð, að við höfum varið miklu fé til orkumála á undanförnum árum. Þau eru mjög mikilvæg fyrir búsetu okkar í landinu og lífskjör okkar. Sumu af þessu fé, og ég vil vona að meiri partinum hafi verið vel varið og skynsamlega, en sumu af því hefur ekki verið skynsamlega varið. Og ef við hv. þm. Þorv. Garðar settumst nú niður og skoðuðum ákvarðanir orkuráðs á undanförnum árum hygg ég að ég gæti bent honum á nokkur atriði þar sem ég gæti sannað mitt mál, að fullyrðingar mínar voru ekki staðlausir stafir. En ég ætla ekki að gera það hér eða nú. Það sem ég talaði um stjórnarandstöðutillögur, og kom nú aðeins við kviku hjá hv. þm., má ekki skilja svo að ég álíti stjórnarandstöðutillögur óþarfar. Ég lít á stjórnarandstöðutillögur sem nauðsynlegar, ekki síst þegar það eru skynsamlegar stjórnarandstöðutillögur eins og þessi er. Stjórnarandstaða er mjög mikilvæg og nauðsynleg í stjórnskipulagi eins og okkar, að veita aðhald þeirri stjórn sem fer með völd á hverjum tíma. Þess vegna er allt þjóðstjórnartal ákaflega mislukkað í mörgum tilfellum. En við höfum nú fengið nóg af því á þessum vetri. Hér er verið að tala um áætlun sem kostar tugi milljarða að framkvæma. Ég held að við megum ekki gleyma fjárhagshliðinni, jafnvel þó að kannske komi ekki að okkur að snara út fyrir þessu fyrr en eftir eitt eða tvö ár.



Herra forseti. Hv. I. þm. Norðurl. v. sagði að ýmsar ákvarðanir orkuráðs um ráðstöfun fjár þess, sem það hefur yfir að ráða, hefðu verið vafasamar eða rangar. Ég vil í þessu sambandi láta koma hér fram, að þeim tekjustofnum, sem Orkusjóður hefur, er ráðstafað af Alþ. og orkuráð verður að haga störfum sínum innan þess ramma sem Alþ. setur. En í sambandi við einstakar ákvarðanir, eins og t.d. hvaða sveitabæi eigi á hverjum tíma að taka til rafvæðingar, hefur gilt, - ég hygg svo lengi sem elstu menn muna eftir, og ég tók við þeirri skipan þegar ég varð formaður orkuráðs 1975, - að sveitabæirnir eru valdir eftir meðalvegalengd milli bæja. Þannig var það, að í sjö ár frá 1971, - það var framkvæmd svokallaðrar fjögurra ára áætlunar sem var síðan breytt í þriggja ára áætlun, en varð raunverulega sjö ára áætlun, - var verið að framkvæma rafvæðingu þeirra sveitabæja sem höfðu meðalvegalengd allt að 3 km. Núna er því lokið. Þá hafa verið flokkaðir samkv. þessari reglu þeir bæir sem eftir eru: Í 1. flokkinn þeir sem hafa meðalvegalengd milli 3 og 4 km. Í 2. flokkinn þeir sem hafa meðalvegalengd 4–5 km. Og í 3. flokkinn þeir sem hafa 5–6 km. Og ég veit ekki til þess að það hafi verið hnikað frá þeirri reglu að verja því takmarkaða fé, sem hefur á hverjum tíma verið varið til sveitarafvæðingarinnar, þannig að bæirnir væru teknir í röð eftir vegalengd: fyrst þeir sem væru með minni meðalvegalengd og síðan þeir sem væru með meiri vegalengd. Ég vildi aðeins að gefnu tilefni að hér kæmi fram að svona hefur verið unnið í orkuráði. En það má að sjálfsögðu miklu frekar um þetta tala. Ég skal ekki gera það.



Herra forseti. Ég er meðflm. að till. til þál. sem hér er til umr. um framkvæmdaáætlun í orkumálum vegna húshitunar, og þar af leiðandi hef ég ekki talið ástæðu til að koma í pontuna, enda farin að verða haldin heimþrá, eins og hv. 1. þm. Norðurl. v. Hins vegar get ég ekki orða bundist vegna þess sem hv. 1. þm. Norðurl. v. sagði um að till. væri dæmigerð stjórnarandstöðutillaga. Mér finnst sjálfsagt að benda hv, þm. á að umfang þáltill. er það mikið, að þó að hv. 4. þm. Vestf. sé afkastamikill og duglegur þm. er mjög hæpið að hann hefði komið þessu máli á borð þm. svo fljótt sem raun ber vitni ef honum hefði ekki dottið þetta þjóðþrifamál í hug fyrr en ljóst varð hverjir yrðu aðilar að ríkisstj. og þar með að Sjálfstfl. yrði í stjórnarandstöðu. Hins vegar vil ég fagna því, að hv. 1. þm. Norðurl. v.