Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Virðulegur forseti. Á þskj. 138 hef ég leyft mér að bera fram fsp. til hæstv. utanrrh. um viðgerðar- og viðhaldsaðstöðu flugvéla á Keflavikurflugveill. Fsp. hljóðar þannig: „Hvað líður framkvæmd þál. um viðgerðar- og viðhaldsaðstöðu flugvéla á Keflavíkurflugvelli, sem samþ. var á Alþ. 11. mars 1976.“

Utanrrh. (Einar Ágústsson) : Herra forseti. Ég hef hér svar frá þeim manni í utanrrn. sem falið hefur verið að vinna að því máli sem hér er spurt um, þ. e. a. s. hvað líði framkvæmd þáltill. frá hv. 4. þm. Reykn. sem samþ. var á Alþ. í fyrra. Svar hans er á þessa leið: „Í sumar sem leið tilnefndu utanrrn. og samgrn. sinn manninn hvort til þess að annast gagnasöfnun í máli þessu. Verkefni þessarar tveggja manna n. var þó gert nokkru viðtækara en þál. gerir beinlínis ráð fyrir. Svokölluð flugskýlismál höfðu þá um nokkurt skeið verið til umfjöllunar í fjölmiðlum, einkum fyrir tilverknað Flugvirkjafélags Íslands, og bar þar margt á góma. Var margt af því innanríkismál Flugleiða og flugvirkja. Í framhaldi stórbrunans á Reykjavíkurflugvelli þótti rétt að taka einnig til athugunar ástandið þar í þessum málum. Gagnasöfnun þessari lauk í nóvember og hafa gögnin verið til athugunar í báðum rn. Þau sýna hver aðstaða til flugvélaviðhalds er á Reykjavíkurflugvelli og á Keflavíkurflugvelli.“ Þar sem fsp. Jóns Skaftasonar, hv. 4. þm. Reykn., fjallar aðeins um Keflavíkurflugvöll, eins og fram kom í máli hans áðan, verður það og aðeins gert hér. „Íslenskir flugvirkjar starfa ekki fyrir varnarliðið. Telur varnarliðið ekki ráðlegt að íslenskir flugvirkjar annist viðgerðir herflugvéla af öryggisástæðum svo og vegna þeirrar hernaðarlegu nauðsynjar, að bandarískir hermenn séu stöðugt í þjálfun í flugvirkjun. Öll flugskýli á Keflavíkurflugvelli eru eign bandaríkjamanna nema 4. Skýli 501, 832 og 1708 voru byggð fyrir 1944 og voru notuð áður en bandaríski herinn yfirgaf Ísland í lok seinni heimsstyrjaldarinnar, en þá urðu þessi skýli eign íslendinga, þ. e. a. s. formlega þegar samningurinn frá 1941 rann út í okt. 1946. Samningurinn frá 1946 um borgaralegan rekstur flugvallarins gilti að áramótum 1950-1951. Á þeim tíma var skýli nr. 830 byggt. Og þegar þessi samningur rann út og breyting varð á með varnarsamningnum 1951 eignaðist íslenska ríkið einnig þetta skýli. Það er á grundvelli varnarsamningsins frá 1951 sem ofangreind 4 skýli eru í rekstri bandaríska hersins á Keflavíkurflugvelli. Var þá varnarliðinu heimilað að nota skýli þessi og voru engin takmörk sett á afnotaréttinn meðan bandaríkjamenn annast varnir landsins. Íslenska ríkið getur því ekki einhliða rift þeim afnota- og umráðarétti sem varnarliðið fékk yfir skýlunum 1951. Þá viðgerðaraðstöðu, sem íslensku flugfélögin nú hafa á Keflavíkurflugvelli, hefur varnarliðið látið þeim í té í öðru húsnæði en þessum, þ. e. a. s. skýli nr. 885.“ Ljóst er að Flugvirkjafélag Íslands hefur um nokkurt skeið haldið uppi gagnrýni á viðkomandi yfirvöld vegna slæms aðbúnaðar félagsmanna sinna og talið, að hans vegna hrektust fjölskyldur úr landi, og eins hitt, að engir vilji læra starfið af sömu sökum, auk þess sem þjóðin yrði af miklum fjármunum úr landi vegna aðkeypts viðhalds. Hefur Flugvirkjafélag Íslands látið Hagvang hf. gera skýrslu sem nefnist: Þjóðhagslegt mat á skoðunar- og viðhaldsrekstri flugvéla. Skýrslu þessa hafa forustumenn Flugleiða gagnrýnt og hafa fengið ráðgjafafyrirtæki til að gera allsherjarúttekt á viðhaldsmálum Flugleiða hér á landi sem og erlendis. Er þeirrar skýrslu enn beðið. Nokkur gögn, sem ekki hefur verið minnst á hér nú, liggja og fyrir, en eru að sjálfsögðu heimil til afnota fyrir alþm. og þá hv. fyrirspyrjanda ekki síst. Það er ljóst að aðstaða til viðgerða og viðhalds íslenskra flugvéla á Keflavíkurflugvelli er vart fyrir hendi. Verður svo að óbreyttum aðstæðum nema byggð séu ný flugskýli. Hvort það sé svo hlutverk ríkisins er önnur saga. Hefur orðið að ráði að utanrrn., samgrn. og aðrir viðkomandi aðilar tilnefni n. sem formlega gangi frá áliti um það mál og fleiri þessu að lútandi. Mun sú n. væntanlega hefja störf nú á næstunni, og skv. upplýsingum, sem ég fékk í morgun, hafa flugvirkjar þegar tilnefnt mann í slíka n., en Flugleiðir ekki. Þeir tveir menn frá samg.- og utanrrn., sem þessa gagnasöfnun hafa annast og munu skipa væntanlega n., ef úr því verður, eru frá utanrrn. Hjálmar W. Hannesson og frá samgrn. Birgir Guðjónsson, en þessi skýrsla, sem ég las hér, er frá Hjálmari Hannessyni.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðh. fyrir þau svör sem hann gaf við fsp. minni. Það, sem mér fannst einna eftirtektarverðast við svör ráðh., var það, að hann upplýsti að nú stæði til að skipa n. til að vinna að þessum málum, athuga þessi mál og reyna að marka einhverja stefnu í sambandi við framkvæmd þeirra. En sá var einmitt tilgangurinn með flutningi þáltill. minnar á síðasta þingi að koma þessum málum á einhverja hreyfingu. Því miður verð ég að segja það, að mér finnst að þetta hafi gengið hægar en skyldi, því að sannleikurinn er sá, að þarna getur verið um mikið hagsmunamál að ræða ef þessari aðstöðu verður komið upp hér. Ég veit að sumir hv. alþm. minnast þeirra upplýsinga sem finna mátti í álitsgerð Hagvangs hf. um þessi mál, en ég gat hennar að nokkru leyti þegar ég mælti fyrir þáltill. þessari. Mér er það fyllilega ljóst, að það er ekki hægt að taka þau viðhaldsskýli, sem nú eru á Keflavíkurflugvelli, af bandaríkjamönnum einhliða. En hugsanlegt hefði verið að byrja samninga við þá um þessi atriði fyrr, ef það hefði getað orðið líður í því að koma þessari aðstöðu upp fyrr en ella. Mér er fyllilega ljóst að það kostar verulega mikið fjármagn að byggja ný skýli þarna suður frá og koma annarri aðstöðu í það lag sem æskilegt er, og fjárhagur hins opinbera hefur nú um sinn verið ærið þröngur, þannig að ég skil það út af fyrir sig. En ég var ekki alveg vonlaus um að það væri hægt að koma upp þarna bráðabirgðaaðstöðu til að brúa þetta bil, bráðabirgðaaðstöðu sem gæti veitt flugvirkjum miklu betri vinnuaðstöðu en þeir hafa og þjónað flugi okkar sem vaxandi og mikilvægum hlekk í atvinnulífinu. En sem sagt, ég þakka hæstv. ráðh. svör hans, og ég vil treysta því að sú n., sem er sett á laggirnar eða stendur til að setja á laggirnar til að athuga þessi mál, byrji að starfa sem allra fyrst, og ég vænti þess að innan tíðar megi einhverjar till. í þessum efnum sjást og e. t. v. koma til umr. á hv. Alþingi.



Herra forseti. Ég hef leyft mér á þskj. 325 að bera fram svo hljóðandi fsp. til hæstv. forsrh. um flutning ríkisstofnana: „1. Er ætlunin að leggja fram á þessu þingi frv. um flutningsráð ríkisstofnana. 2. Hvað hefur ríkisstj. aðhafst eða ákveðið varðandi álit stofnananefndar, sem fram kom í árslok 1975?“ Síðla árs 1975 kom fram nál. um flutning ríkisstofnana, mikil bók, eftir að ég hygg allmikið starf og þokkalega undirbúið. Hér var og er vissulega um vandasamt verkefni að ræða. Engum blandast þó hugur um, sem hugsa vill, að aðgerða í þessum efnum er þörf, hverja leið sem menn velja að því marki. N. benti á þrjár leiðir sem allar bæri að athuga samhliða, þ. e. beinan flutning stofnana, útibúastofnun og deildaskiptingu, allt eftir eðli, umfangi og verksviði hverrar stofnunar. N. gerði sér ljóst að til þessa þyrfti skipulega áætlun, sem stjórnvöld gengjust fyrir, þó n. legði hins vegar áherslu á að góð grundvallarumræða færi fram um öll þessi mál nokkurn tíma áður en hafist yrði handa. Hún lagði því fram frumvarpsdrög að flutningsráði ríkisstofnana, sem hefði með yfirstjórn og skipulag þessara mála að gera. Um það er nú spurt, hvort ríkisstj. hyggist bera fram á þessu þingi slíkt frv. eða frv. svipaðs efnis, sem hlýtur að vera forsenda þess að unnt sé að hefjast handa um framkvæmdir á þessu sviði. Reynsla frændþjóða okkar er öll á þann veg, að ekkert dugi annað en skipulegt átak sem byggist á róttækum aðgerðum. Yfirstjórn þarf hér á að hafa, og hjá því verður vart komist með viðamikið verkefni að setja til þess vissan aðila í stjórnkerfinu að sjá þar um, svo sem við lögðum til með flutningsráðinu. Því er nú sérstaklega um þetta spurt. Í öðru lagi leikur mörgum forvitni á að vita hvað ríkisstj. aðhefst í þessu máli eða hefur þegar ákveðið í aðgerðum. Það er mikið spurt á almennum fundum út um land um það, hvað og hvort eitthvað eigi að gera með þetta álit. Eflaust má um sumt deila í því, en þó er það eins vel grundað og ályktanir þar af dregnar sem n. hafði möguleika á á sínum tíma. Jafnframt vakna upp nýjar spurningar. Breytingar á starfsemi ýmissa stofnana eru mjög örar, og eitt er víst að frekari dreifing opinberra stofnana frá Reykjavík út á landsbyggðina er allri þjóðarheildinni til góðs og Reykjavík alveg eins. Sú hefur a. m. k. orðið raunin hjá norðmönnum, þó ekki séu þar eins hrikaleg hlutföll að vísu milli höfuðborgar og landsbyggðar sem hér. Um það er því einnig spurt, hvað ríkisstj. hafi aðhafst eða ákveðið hér um. Þetta er ekki hvað síst gert með tilliti til svara hæstv. forsrh. á þingi í fyrra við fsp. hv. þm. Sigurlaugar Bjarnadóttur. Þau svör hans gáfu vissa von um einhverjar aðgerðir þegar á þessu ári.



Herra forseti. Þetta er ekki í fyrsta sinn sem ég svara fyrirspurnum varðandi hugmyndir stofnananefndar um flutning ríkisstofnana hér á Alþingi. 7. maí 1976 svaraði ég spurningum hv. 9. landsk. þm., Sigurlaugar Bjarnadóttur, um þetta mál. Í svari mínu þá kom fram að ríkisstj. hafði ekki enn talið tímabært að taka afstöðu til hugmynda um flutning ríkisstofnana út á landsbyggðina og af hálfu ríkisvaldsins væri ekki hafinn undirbúningur að slíkum flutningi. Ákvarðana í þessu efni væri ekki að vænta fyrr en þeir mörgu aðilar, sem fengið hefðu nál. um flutning ríkisstofnana til skoðunar, hefðu sett fram sjónarmið sín að þessu leyti. Á þessum tíma lá það fyrir, að forsrh. hafði að till. stofnananefndar dreift áliti hennar til þm., landshlutasamtaka, fjölmiðla, viðeigandi stofnana og fleiri aðila. Í umr. um fsp. hv. 9. landsk. þm. sagði ég, að til greina kæmi að einhverjum tíma liðnum að leita beinlínis umsagnar viðkomandi aðila um nál. Hinn 16. sept. 1976 ritaði forsrh. þeim tæplega 30 opinberu stofnunum bréf, sem stofnananefnd gerir tillögur um að fluttar verði í heild, að hluta eða standi fyrir stofnun útibúa, og óskaði eftir áliti þeirra á hugmyndum n., einkum hvað þær sjálfar snertir. Var óskað eftir svari fyrir lok okt. 1976. Með bréfi 26. nóv. s. l. ítrekaði rn. fyrrgreinda ósk gagnvart þeim aðilum sem þá höfðu ekki enn svarað fyrra bréfinu. Hafa umsagnir aðila verið að berast rn. fram á síðustu daga, og síðasta bréfið, sem því barst, er dagsett 14. febr. s. l. Hafa nú 63 aðilar sent rn. bréf, en 15 hafa ekki sent skriflegt svar. Verður að sjálfsögðu reynt að ná til þeirra í þriðja sinn og óskað eftir viðhorfum sem þeir kunna að hafa. Með þessu tel ég mig hafa svarað spurningu fyrirspyrjanda um það, hvað ríkisstj. hefur aðhafst í þessu máli. Spurt er enn fremur hvort ætlunin sé að leggja fram á þessu þingi frv. um flutningsráð ríkisstofnana, en það var ein af þeim leiðum sem bent var á í áliti stofnananefndar. Í stuttu máli sagt hefur ríkisstj. ekki í hyggju að flytja slíkt frv. á þessu stigi, þótt það kunni að koma til álita síðar. Telja verður eðlilegt að lögð sé vinna í það, þegar forsrn. hafa borist svör frá öllum þeim aðilum sem það ritaði, að vinna úr þessum svörum og e. t. v. leggja á það fjárhagslegan mælikvarða, hvað framkvæmd á hugmyndum stofnananefndar kynni að kosta. Slíkt starf má vinna án þess að svonefnt flutningsráð sé sett á stofn. Þá er ekki úr vegi að hugað sé að endurútgáfu álits stofnananefndar með athugasemdum og umsögnum viðkomandi stofnana, eins og þær nú liggja fyrir. Ég tel skynsamlegt að frekar sé unnið að útfærslu á hugmyndum n. á vegum forsrn. áður en lengra er haldið.

Fyrirspyrjandi (Helgi F. Seljan) : Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. forsrh. svörin, þó að ljóst sé á þeim að málið er enn skammt á veg komið, og vil benda á í því sambandi, að n. sem slík taldi sér skylt að eiga mjög nánar viðræður við allar þessar stofnanir, bæði þær sem hún gerði till. um að yrðu stofnuð útibú frá, deildir frá eða yrðu fluttar í heild. N. átti mjög ítarlegar viðræður við forstöðumenn allra stofnananna, sem hún náði til, og margra þeirra oftar en einu sinni. Ég held að mér sé óhætt að segja það, að þau viðtöl muni öll vera geymd, og viðhorfin hafa varla breyst mjög mikið hjá þessum aðilum og hér er að nokkru um endurtekningu að ræða. Það er vart hægt að segja að viðbrögð þessara forstöðumanna hafi verið neikvæð, nema ef átti að flytja stofnunina í heild út á landsbyggðina, þá ýfðust sumir nokkuð harkalega við og þóttu sem öll mannréttindi væru af þeim tekin ef þeir ættu að þurfa að flytjast eins konar hreppaflutningi út á land héðan af þessu svæði. Viðbrögð manna voru að vísu ólík um margt, og ég hygg að viðhorf þessara manna séu öll geymd og forsrn. eigi aðgang að þeim öllum. Það getur svo sem verið nógu fróðlegt fyrir þá ágætu menn, sem þar vinna, að bera saman það, sem þeir segja í dag, og það, sem þeir sögðu okkur á sínum tíma. Ég ítreka það, sem ég gerði í fyrra, að hér er um mjög mikið og brýnt byggðamál að ræða. Aðstöðujöfnun fólks yfirleitt felst ekki síst í því, að það eigi greiðari aðgang að opinberri þjónustu hvers konar en það hefur í dag. Sama er að segja um það, að við þurfum að vinna að því að eðlileg vald- og áhrifadreifing hinna ýmsu opinberu stofnana verði sem allra mest, því hún hlýtur að vera öllum til góðs, stofnunum jafnt sem þjóðarheildinni. Ég held að það sé ljóst, að viss aðili í stjórnkerfinu þurfi að hafa alla forustu um framkvæmd ef farsællega er að staðið og ef meining hæstv. ríkisstj. er að gera eitthvað í þessu efni. Forvinnan er auðvitað eðlileg hjá sjálfu forsrn. eins og hæstv. forsrh. kom inn á. En um leið og á að fara að framkvæma þetta og ef á að taka þar rösklega til hendi, eins og ég hef löngum gert mér vonir um að yrði kannske gert einhvern tíma, þá þarf um leið að gera áætlun sem verður bæði raunhæf, en um leið róttæk, og síðan að gera vissar ráðstafanir, sem eru töluvert fyrirhafnarmiklar og kosta töluvert líka til þess að hrinda þessu í verk. N. hafði aldrei hugsað sér neitt bákn í sambandi við þetta flutningsráð, en hún gerði sér ljóst að það þyrfti skipulega vinnu og væri eðlilegast að Alþ. skipaði af sinni hálfu ráð eða yfirnefnd sem hefði þetta hlutverk, svo sem hún gerði ráð fyrir. Ég vil alveg sérstaklega benda á í sambandi við alla vinnu að þessu, ef fyrirhugað er að vinna eitthvað að þessu í alvöru, að núv. framkvæmdastjóri byggðadeildar Framkvæmdastofnunar ríkisins, Bjarni Einarsson, var í þessari n., en ég tel mjög eðlilegt og sjálfsagt að haft verði fullt samráð á milli byggðadeildar Framkvæmdastofnunarinnar annars vegar og forsrn. hins vegar að þessum málum öllum.



Herra forseti. Aðeins örfá orð um þetta mál. - Það er rétt, að hér er um stórt, viðamikið og mjög vandasamt mál að ræða, og ég fyrir mitt leyti er ekkert hissa á því þó að ekki sé komið enn að framkvæmdum, eins og hæstv. forsrh. tók fram í ræðu sinni. Benti hann á það, að í svari hans í fyrra kom fram að hann taldi nauðsynlegt að fá almenna umræðu um málið, heyra álit landsmanna allra, og í því skyni hafði forsrn. sent allmörgum aðilum nál. hið mikla til umhugsunar. 63 þessara aðila hafa svarað nú, að því er fram kom hjá hæstv. forsrh. Ég hef ekki orðið vör við mikla opna almenna umræðu um þetta, og ég hefði æskt þess að hún hefði orðið meiri. Sjálfsagt hafa þeir aðilar, sem hafa fengið nál. í hendur, skoðað það gaumgæfilega og sagt síðan sitt álit. En ég hef saknað þess, að þetta hefur eiginlega ekki komið upp á yfirborðið enn í almennri, opinni umræðu í þjóðfélaginu. Mér segir svo hugur um líka, þó ég þori ekki að fullyrða um það, að sveitarstjórnir sem slíkar hafi alls ekki fengið þetta nál., og hef fyrir mér ummæli sveitarstjórnarmanna úti á landi í því. Ég vona að hæstv. forsrh. og forsrn. kanni hvort það hafi ekki verið gert, og ef svo væri, að þær hefðu ekki fengið það, þá finnst mér þær vissulega sjálfsagður aðili til þess að fjalla um málið. Að því er varðar flutningsráðið, þá hef ég nú viljað athuga það mál betur. Við höfum svo mörg ráð og svo margar n. fyrir, að ef hjá yrði komist að stofna sérstakt flutningsráð, þá held ég að við ættum að reyna að komast hjá því. Ég teldi eðlilegt að viðkomandi stofnanir og þau rn., sem stofnanirnar heyra undir, fjölluðu um þetta og undirbyggju hugsanlegan flutning. Hv. fyrirspyrjandi, Helgi F. Seljan, minntist á byggðadeild Framkvæmdastofnunar sem mér finnst líka sjálfsagður aðili að umræðum og ákvörðunum um þessi mál. Ég ætla ekki að hafa þessi orð fleiri. Ég vil ítreka það, að ég tel að hér sé um mjög mikilvægt mál að ræða. Þær stofnanir, sem þegar hafa flust að hluta til út á landsbyggðina, t. d. Hafrannsóknastofnun og Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins, hafa þegar sannað ágæti sitt, og þar sem þær hafa komið út á landsbyggðina hefur það vakið almenna ánægju þeirra sem þar búa.



Herra forseti. Hv. 7. landsk. þm., fyrirspyrjandi, taldi að hér væru e. t. v. ekki nógu hröð handtök í tengslum við þær hugmyndir sem n., er fjallaði um flutning opinberra stofnana, hefði látið frá sér fara. Ég vil í því sambandi rifja upp að n. sjálf tók sérstaklega fram hvernig hún hugsaði sér að málsmeðferð yrði hagað. Með leyfi forseta, segir svo í bréfi n.: „Reynslan af störfum sams konar nefnda í Noregi og Svíþjóð sýnir að mjög gagnlegt ef ekki nauðsynlegt er að till. n. verði til almennrar og opinberrar umfjöllunar a. m. k. í nokkra mánuði eða missiri áður en stjórnvöld taka ákvarðanir um afstöðu sína til einstakra tillagna.“ Hér er talað um nokkur missiri, og við erum nú ekki komnir nema á þriðja missiri frá því að álit n. barst stjórnvöldum. Stjórnvöld hafa notað þann tíma til þess að dreifa nál. og óskað beinlínis eftir umsögnum um nál. N. segir enn fremur í bréfi sínu, með leyfi forseta: „ N. þykir einnig rétt að kynna rn. á þessu stigi þrjár mismunandi aðferðir sem stjórnvöld geta beitt við fyrsta áfanga ákvarðanatöku um flutning ríkisstofnana.“ Allar þessar aðferðir eru bundnar við að hin almenna umræða hafi farið fram um nokkurt skeið. Ein af þessum aðferðum er stofnun svokallaðs flutningaráðs. Það er sem sagt álit n. sjálfrar, að til stofnunar flutningsráðs eða annarra þeirra aðgerða, sem n. bendir á, komi ekki fyrr en nál. hafi verið til opinberrar umræðu í nokkur missiri. Ég tel rétt að þetta komi fram. Ég tel að meðferð málsins hafi verið með eðlilegum hætti og það sé rétt að þm. og öðrum gefist kostur á að lesa umsagnir stofnananna um álit nefndarinnar. Það er einnig rétt, sem fram kom hjá hv. 9. landsk. þm. áðan, að lítil opinber umræða hefur farið fram um álit stofnananefndar. Ég vakti einmitt athygli á þessu í maímánuði s. l. og taldi þá e.t.v. vafasamt að draga af því þá ályktun, að lítill áhugi væri á þessu máli hjá þeim sem það snertir. En eftir því sem tíminn líður og málið hefur verið til umfjöllunar lengur, þá læðist vissulega að manni sá grunur, eða sú skoðun hlýtur að styrkjast, að á þessu máli sé takmarkaður áhugi, og kann að vera ástæða til að íhuga hvaða ályktanir sé hægt að draga af slíku. Ég vil ennfremur láta það koma fram, að sem betur fer hefur farið í vöxt að ýmsar ríkisstofnanir hafi sett upp starfsstöðvar úti á landi. Hér hefur verið minnst á Hafrannsóknastofnunina og Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins. Einnig má nefna Vegamálaskrifstofu, Póst og síma. Í fræðslumálum hefur þetta og komist á að nokkru leyti. Ég held að við náum aldrei verulegum árangri í að dreifa valdinu út til fólksins, þar sem það býr, eins og mér skilst vera skoðun velflestra sem um þessi mál hafa fjallað, nema við séum reiðubúin til þess fyrst og fremst að draga að einhverju leyti úr ríkisafskiptum þar sem það er unnt, í öðru lagi að gefa sveitarfélögum tækifæri til að glíma við fleiri verkefni, skipta svo verkefnum milli ríkis og sveitarfélaga að þau fái fleiri og veigameiri verkefni í sinn hlut og þá væntanlega tekjustofna ásamt þeim til að standa undir þessum nýju verkefnum. Þetta tvennt álít ég skipta mestu máli. En í þriðja stað væri eðlileg og heilbrigð þróun að ríkisstofnanir og verkefni, sem væru á vegum ríkisvaldsins, væru með starfsstöðvum slíkra ríkisstofnana flutt sem mest út á landið og stjórnun þeirra mála, sem skipta staðarmenn, sé í þeirra höndum.

Fyrirspyrjandi (Helgi F. Seljan) : Herra forseti. Mér þótti ólíklegt af hæstv. forsrh. að hann kæmi ekki inn á þetta umdeilda orð í okkar nál.: missiri. Það var orð sem ég var lítt hrifinn af á sínum tíma, féllst þó á til samkomulags, þótti það dragast heldur mikið, að við gætum farið út í það að teygja þetta yfir nokkur missiri, ef í fleirtölu væri skilið. Það er rétt, að umræða um þessi mál hefur ekki verið nógu opin og almenn. Mér dettur nú í hug, þegar við þrír alþm. erum á förum upp í sjónvarp bráðum til þess að ræða um gífurlega þýðingarmikið mál, að því er virðist, bjór eða ekki bjór, að ekki hefur sjónvarpið okkar séð ástæðu til að ræða þetta mikilvæga mál eða fara fram á það við nokkurn aðila, að þetta mál um flutning ríkisstofnana út á landsbyggðina eða valddreifinguna þar væri rætt. En um bjórinn þarf vitanlega að ræða og sem allra fyrst. Það ber að meta það sem gert hefur verið af hinum einstöku ríkisstofnunum í þessu efni. Ég tek undir það, það er vissulega ágætt. En um áhugann í sambandi við þetta vil ég aðeins geta þess, að þegar við nm. fórum út um land og ræddum þetta við forsvarsmenn sveitarfélaga og landshlutasamtakanna, þá var áhuginn mikill. Og hann er enn þá mikill og vakandi meðal þess fólks sem bíður í mörgum tilfellum eftir þeirri brýnu þjónustu sem hægt væri að veita því ef að þessu væri unnið á skipulegan og rösklegan hátt.



Herra forseti. Við hv. 2. þm. Norðurl. v. flytjum fsp. í tveim liðum varðandi Síldarverksmiðjur ríkisins. Í fyrri liðnum er fjallað um endurnýjun Síldarverksmiðja ríkisins í Siglufirði og spurt um hve víðtækar þær verði. Að þeim er nú unnið. Það er að vísu aðeins unnið þar að endurbótum á einni verksmiðjunni, þeirri nýjustu, SR-46, sem kölluð er. En seinni liður þessa töluliðs er á þessa leið: „Er hugmyndin að taka SRN eða SR-30 í notkun?“ Það eru þær af eldri verksmiðjunum sem hafa ekki verið starfræktar um langt skeið og er raunar búið að rýja að verulegu leyti að vélum eða a. m.k. aðra þeirra. Hins vegar láðist e.t.v. að spyrja um það, hvort hugsanlegt væri að vinna loðnu í SRP, sem er elsta verksmiðjan og er í notkun og er núna notuð til þess að vinna bein og fiskúrgang. Langar mig til að spyrja hæstv. sjútvrh. að því, hvort nokkuð hafi verið um það fjallað sérstaklega, og bið afsökunar á því, að það skyldi falla niður í hinni skriflegu fsp. En það er auðvitað afsakanlegt að hann hafi ekki á takteinum svör við því. Ég held að það væri samt æskilegt að huga að því að nota þá verksmiðju að einhverju leyti líka til loðnubræðslu af því að hún er í fullum gangi. En 2. liðurinn fjallar um endurnýjun verksmiðju Síldarverksmiðja ríkisins á Skagaströnd. Þar er, eins og allir vita, verksmiðja sem byggð var skömmu eftir stríð og lítið notuð, því miður, því síldin var þá á förum. En hún var fullkomin verksmiðja á þeim tíma. Ástæðan til þess meðfram, að þessar fyrirspurnir eru fram lagðar, eru umr. sem urðu hér fyrir nokkrum vikum, þar sem hæstv. sjútvrh. lýsti því yfir réttilega að mínu mati, að megináherslu bæri að leggja á það af hálfu Síldarverksmiðja ríkisins að endurnýja þær verksmiðjur, sem fyrir væru, fremur en að hefja byggingu nýrra því að bæði tæki skemmri tíma að endurnýja eldri verksmiðjurnar og eins hlyti það að verða ódýrara. Að þessu er unnið af hálfu verksmiðjustjórnarinnar. En við fyrirspyrjendur viljum gjarnan fá að vita - og ég veit að það vilja fleiri - hve langt verði gengið í þessu efni og hvernig framkvæmdum miði. Ég held að það hljóti að vera eða eigi að vera samdóma álit manna, að megináherslu verði að leggja á uppbyggingu einmitt verksmiðjanna á Norðurlandi, því að ljóst er að eftir að sumarloðnuveiðarnar hófust verður starfræksla þessara verksmiðja miklu lengri hluta ársins en annarra verksmiðja, þannig að nærri getur legið að þær verði í gangi allt árið ef svo fer fram sem horfir. En sumarloðnuveiðar og haustloðnuveiðar geta orðið eina 6–7 mánuði. Þegar loðnan kemur upp að Norðausturlandinu liggja þessar verksmiðjur líka vel við. Og þó að þyrfti síðan þann skamma tíma, sem vetrarloðnuveiðar eru hér sunnanlands, að flytja eitthvað norður fyrir, þá væri það einnig eðlilegt og sjálfsagt, því verksmiðjurnar væru þá í fullkomnu lagi og þar væri þjálfað starfsfólk sem væri betur hæft til þess að taka við þessu hráefni heldur en annars staðar. En sem sagt, fyrirspurnunum hef ég gert grein fyrir og vænti svars hæstv. ráðh.



Herra forseti. Unnið er að allmiklum endurbótum á verksmiðju SR-46 á Siglufirði sem samþykktar voru af stjórn verksmiðjanna á s. l. sumri. Veigamestu endurbæturnar eru þær, að keyptar hafa verið 2 pressur frá Noregi sem kosta munu yfir 100 millj. kr. þegar þær hafa verið settar upp. Afköst hvorrar pressu eru um 700 tonn hráefnis á sólarhring. Önnur pressan er þegar komin upp og er verið að reyna hana þessa dagana. Síðari pressan er væntanleg í maímánuði n. k. Þessar pressur koma í stað 4 gamalla sem smíðaðar voru 1946. Afköst verksmiðjunnar aukast væntanlega um 400 tonn á sólarhring þegar önnur tæki verksmiðjunnar hafa verið aukin og endurbætt til samræmis við aukin afköst pressanna. Pantaðar hafa verið nýjar mjölvogir og áformaðar eru verulegar endurbætur á næsta vori á löndunartækjum, gufulögnum og mjölflutningsleiðslu. Í athugun eru kaup á nýjum skilvindum til verksmiðjunnar, en 6 nýjar skilvindur kosta nú um 1 millj. 666 þús. sænskar kr. í innkaupi. Hugsanlegt er að erlent lán fáist til kaupa á þessum skilvindum til þriggja ára, og er það svipað lán og fékkst til kaupa á pressum þeim sem ég hef þegar nefnt. Í SRN-verksmiðjuhúsinu á Siglufirði eru engar vélar og hafa ekki verið um árabil. Húsnæðið er notað fyrir rafmagnsverkstæði og til birgðageymslu, og engin áform eru uppi um kaup á vélum í það húsnæði. Vélakostur í SR-30-verksmiðjunni, sem enn er eftir, er ónotaður og engin áform eru uppi um endurnýjun. Til þess að lengja vinnslutíma verksmiðjanna á Siglufirði eru nú kannaðir möguleikar á að auka geymslurými verksmiðjanna verulega. Um síðari hluta fsp., áform um endurnýjun verksmiðju SR á Skagaströnd, þá hefur það verið rætt í stjórn Síldarverksmiðja ríkisins, en engin ákvörðun verið tekin, enda þarf ítarlega athugun á hagkvæmni slíkrar framkvæmdar áður að liggja fyrir. Hafnaraðstaðan á Skagaströnd er þannig, að veiðiskip þau, sem nú stunda loðnuveiðar, a. m. k. þau stærri gætu ekki athafnað sig í höfninni að óbreyttu ástandi. Ljóst er að enduruppbygging verksmiðjunnar kostar miklar fjárhæðir, þar sem endurnýja þarf flestallt í verksmiðjunni nema þurrkara og gufuketil sem nota mætti eftir verulegar viðgerðir. Eins og kom fram í umr. hér fyrir nokkru, starfar nefnd að því að athuga um þörf fyrir auknar verksmiðjur eða aukin afköst verksmiðja sem fyrir eru. Hefur hún einnig í könnun að staðsetning þeirra verksmiðja verði sem næst loðnumiðum, miðað við þær veiðar sem verið hafa á undanförnum árum og líklegt er að muni verða á næstu árum. Um þetta er erfitt að fullyrða, en þessi n. hefur unnið mjög vel þann stutta tíma sem hún hefur starfað. Ég get ekki á þessu stigi skýrt frá áliti hennar, vegna þess að það liggur ekki fyrir, en á fimmtudaginn hefur formaður n. óskað eftir viðtali við mig, og ég býst við því að bráðabirgðaálit n. komi til með að liggja fyrir í þessum mánuði.

Fyrirspyrjandi (Eyjólfur K. Jónsson) : Herra forseti. Ég vil færa hæstv. sjútvrh. þakkir fyrir þau svör sem hann hefur gefið og ég tel vera fullnægjandi eins og mál horfa við. Og ég vil færa honum bestu þakkir fyrir þann mikla áhuga sem hann hefur sýnt á framgangi þeirra mála sem hér er um fjallað, eins og raunar flestra þátta eða kannske allra þátta sjávarútvegsmálanna. Ég hygg að öðrum sé ekki betur treystandi en honum til þess að knýja á um það, að allt verði gert, sem skynsamlegt er, til þess að nýta þessi miklu auðæfi einmitt á þann veg að endurnýja þessar verksmiðjur og gera það sem allra fyrst. Að því er Skagaströnd varðar og höfnina þar, þá er rétt að þar hefur ekki verið nægilega góð aðstaða fyrir hin stærri fiskiskip. En svo vill til að stórt átak verður gert í hafnarmálum skagstrendinga á yfirstandandi ári, og þá er öruggt, að ég held, að jafnvel hin allra stærstu skip geti athafnað sig í innri höfninni og það raunar alveg við verksmiðjuvegginn, þannig að ekki þurfi að óttast að erfiðleikar verði af þessum ástæðum varðandi vinnslu loðnunnar. Það er sérstaklega ánægjulegt að nú skuli vera athugað að auka geymslurými verksmiðjanna á Siglufirði, og kemur það auðvitað að svipuðum notum og að taka enn eina verksmiðju þar til vinnslu. Það var varla þess að vænta, að hæstv. ráðh. gæti svarað þeirri síðbúnu fyrirspurn sem hér kom fram varðandi SRP, gömlu verksmiðjuna sem í notkun er. En ég leyfi mér að beina þeim tilmælum til hans, að það verði athugað af þeirri n., sem um þessi mál fjallar, hvort ekki væri hugsanlegt, um einhvern tíma a. m. k. á hverju ári, að nota þá verksmiðju einnig til loðnuvinnslu þótt hún verði um sinn að sinna líka vinnslu á beinum. Einnig kæmi til greina að lítil verksmiðja yrði byggð eða húsnæði SRN eða SR-30 notað til þess að setja upp litla verksmiðju til að vinna beinin, en nota hin meiri afköst SRP-verksmiðjanna til loðnuvinnslu.



Herra forseti. Ég fagna því, sem fram kom hjá hæstv. sjútvrh., að það sé von á áliti þeirrar n. sem falið var að gera athuganir varðandi byggingu á nýjum verksmiðjum eða endurbætur í öðrum í sambandi við aukna möguleika á að nýta loðnuna og feitfiskinn sem fellur til í hinum ýmsu verstöðvum á landinu. Þegar um það er að ræða að auka verksmiðjukostinn, þá álít ég að það eigi ekki eingöngu að líta á það, hvort er hagstæðara að endurbæta eldri verksmiðjur eða byggja nýjar. Það verður um leið að líta á það, hvernig hinar ýmsu verstöðvar eru í stakk búnar til þess að hagnýta það hráefni sem til fellur á stöðunum. Eins og kunnugt er og hér hefur verið til umr. áður á Alþ. varðandi verstöðvarnar á Snæfellsnesi, eru þar fjórar verstöðvar sem hafa enga aðstöðu í einni einustu verksmiðju til þess að hagnýta fiskúrganginn í sambandi við bræðslu á feitfiski, og það er vitanlegt að slíkir staðir verða að sitja fyrir. Um loðnuna er það að segja, að fiskifræðingar vita ákaflega lítið um loðnuna og göngu hennar umfram það sem hefur átt sér stað á undanförnum árum, að hún gengur suður með austurlandinu og kemur upp að suðurströndinni og svo inn í Faxaflóann, eftir því hvernig viðrar. Stundum hefur hún farið fyrir Faxaflóann. Ef áttin hefur verið að norðan og hvassviðri þegar hún hefur komið að Reykjanesinu, þá hverfur hún stundum og kemur ekki þar inn. Hitt er víst, að það hefur komið á daginn nú hin síðari ár að mikið magn af loðnu gengur upp að Snæfellsnesi. Nú síðustu daga eru að koma fréttir um það frá leitarskipunum að það sé ganga á leiðinni upp undir Kolluálinn eða við Snæfellsnesið, og þá sjá allir hvað það væri hagstætt að hafa síldar- eða loðnubræðslu eða feitfiskverksmiðju á Snæfellsnesi. En það er aðeins til viðbótar því að hagnýta það hráefni, sem fyrir er í dag og verður að henda. Ekki eru t. d. möguleikar á að bræða þann karfa sem ekki verður unninn til frystingar. Hér er um að ræða svo mikið hagsmunamál fyrir stóran landshluta að það er útilokað annað en að taka föstum og alvarlegum tökum á því máli.



Herra forseti. Ég vona að mér leyfist að vekja athygli hæstv. ráðh. og hv. þm. á frétt sem í dag birtist í Morgunblaðinu um það, að norsk stjórnvöld hefðu ákveðið að leyfa veiði á norsk-íslenska síldarstofninum við Noreg á þessu ári. Ég tel að hér sé um mjög alvarlega frétt að ræða fyrir okkur íslendinga og það hljóti að koma til athugunar hvort við getum ekki eftir einhverjum leiðum fengið norðmenn til þess að falla frá þessari ákvörðun og fresta því að byrja síldveiðar í norsku fjörðunum aftur svo snemma. Hv. þm. vita það flestallir ábyggilega að fyrr á árum stóð veiði á norsk-íslensku síldinni undir verulegum hluta af gjaldeyrisöflun okkar. Þessi síld gaut við Noregsstrendur og lagði svo leið sína hingað til lands á sumrum og fram á haust, og ég held að það sé álit margra að aðalástæðan fyrir því, að þessum síldarstofni var svo algjörlega útrýmt, því hann hefur ekki sést hér við land í mörg ár, hafi fyrst og fremst verið veiðar norðmanna á smásíld í norsku fjörðunum. Ég tel því að þetta sé mál sem hljóti að vekja íslendinga til umhugsunar um það, hvort ekki sé nokkur leið með skynsamlegum viðræðum við norðmenn að fá þá til þess að fresta þessari ákvörðun.



Herra forseti. Ég ætla ekki að ræða neitt frekar um staðsetningu loðnuverksmiðja út af þessari fyrirspurn því til þess gefst tækifæri síðar, þegar þetta nál. liggur fyrir sem ég gat um. En það verður auðvitað að fara eftir því, hversu mikil þörf er á nýjum verksmiðjum eða stækkun verksmiðja. Þrátt fyrir mikla loðnuveiði núna eru alltaf verksmiðjur sem skortir hráefni, og það er hin erfiða skipulagning á veiðunum sem gerir það að verkum. Hitt er alveg rétt, að einstaka staðir hafa orðið illa úti í þessum efnum, og það verður athugað í sambandi við meðferð þessa máls. En út af því, sem hv. 4. þm. Reykn. minntist á áðan, þá kom þessi ákvörðun norska sjútvrh. okkur algjörlega á óvart. Það var gefin út í gær tilkynning um að hann vilji leyfa að veidd verði 10 þús. tonn af norsk-íslenska síldarstofninum á þessu ári. Þetta er, að því ég best veit, í algjörri andstöðu við álit norskra fiskifræðinga. Ef svo er ekki, þá hafa þeir skipt um skoðun nú allra síðustu daga. Við í sjútvrn. munum láta kanna þetta mál og ræða það frekar við norsk stjórnvöld.



Herra forseti. Mig langaði aðeins til að skjóta inn í einu atriði í sambandi við þessar umr. Það er auðheyrt að þm. frá ýmsum stöðum á landinu hafa áhuga á því að byggðar séu verksmiðjur hér og þar. En má ekki í leiðinni, þegar n. fer að athuga þessi mál, athuga hvort ekki henti að við látum smíða bræðsluskip. Við höfum góða reynslu af því að fá leigt skipið Norglobal, ég held tvisvar sinnum, og ég skýt þessu aðeins inn, að þetta verði athugað í leiðinni. Fleira hef ég ekki um það að segja.

Fyrirspyrjandi (Jón Árm. Héðinsson) : Herra forseti. Á þskj. 334 hef ég borið fram svofellda fyrirspurn til heilbrrh. um rannsóknir á mengun í álverinu í Straumsvík: „1) Hefur farið fram rannsókn á mengun innan veggja álversins í Straumsvík eða öðrum atriðum, sem kunna að vera hættulegar heilsu starfsmanna? 2) Hefur Heilbrigðiseftirlit ríkisins látið í ljós álit sitt á starfsumhverfi innan veggja álversins og heilsugæslu þar?“ Það hefur ekki farið fram hjá mönnum undanfarna daga, að rætt hefur verið um að koma upp hreinsitækjum í álverinu, að því er manni virðist eingöngu gagnvart ytra umhverfi. Hafa verið um þetta miklar og harðar umr. bæði hér á Alþ. og utan Alþ. En ég hef ekki orðið var við að sérstakar umr. færu fram um það, hvernig þessi mál standi innan veggja álversins sjálfs, og ég tel síst verra að eyða tíma í að ræða þessi atriði, sérstaklega varðandi heilsugæsluskilyrði og vinnuskilyrði öll í samræmi við þær aðstæður sem þar ríkja. Við alþfl.-menn höfum lagt fram till. til þál. um vinnuvernd og starfsumhverfi. Í grg. með henni leggjum við sérstaka áherslu á að þetta mál allt, starfsumhverfi og vinnuskilyrði, verði sérstaklega rannsakað. Nú eru mörg ný starfssvið á Íslandi, og vinnustaðir, sem ekki eru beinlínis hættulegir, geta til lengdar valdið streitu og þar verið efnavinnsla sem kann að vera heilsuspillandi þegar til lengdar lætur. Hér er því sannarlega um mikið verkefni að ræða og þarf að hefjast handa strax. Ég vildi gjarnan fá að vita með hvaða hætti hefur verið staðið að þessum þætti innan veggja álversins.

Sjútvrh. (Matthías Bjarnason) : Herra forseti. Leitað var til Heilbrigðiseftirlits ríkisins eftir svari við þessum spurningum og eru svör þess svo hljóðandi: Veruleg bein afskipti af hálfu Heilbrigðiseftirlits ríkisins af starfsemi álversins í Straumsvík hófust ekki fyrr en 1972 þegar út komu eftirfarandi reglugerðir: 1) Heilbrigðisreglugerð fyrir Ísland frá 8. febr. 1972, um hollustuhætti og heilbrigðiseftirlit. 2) Reglugerð frá 15. júní 1972, um varnir gegn mengun af völdum eiturefna og hættulegra efna. Í síðar nefndu reglugerðinni er Heilbrigðiseftirliti ríkisins falið að fjalla um umsóknir um starfsleyfi þeirra, er reisa vilja verksmiðjur eða iðjuver, og gera rökstuddar tillögur um skilyrði slíks rekstrar ásamt með mengunarmörkum til heilbrrh. sem endanlega úrskurðar málið. Í samræmi við reglugerðina sendi Heilbrigðiseftirlit ríkisins þáv. heilbr.- og iðnrh. umsögn sína um mengunarhættu við álverið í Straumsvík með bréfi 22. jan. 1973 og taldi óhjákvæmilegt að setja upp hreinsunartæki við álverið, er taka ættu megnið af flúorsamböndum úr ræstilofti verksmiðjunnar, þannig að komið verði í veg fyrir frekari flúormengun umhverfisins og þar með skemmdir á gróðri og hugsanlegt heilsutjón á mönnum og dýrum. Var ályktun þessi í fullu samræmi við samþykkt Heilbrigðisráðs Hafnarfjarðar og álit borgarlæknisins í Reykjavík og ráðstafanir sem sjálfsagðar eru annars staðar í heiminum þar sem álframleiðsla fer fram. Staðfesti rn. þessa skoðun Heilbrigðiseftirlits ríkisins með bréfi, dags. 31. jan. 1973, til Íslenska álfélagsins. Ástæðan fyrir því, að hér er bent á kröfu Heilbrigðiseftirlits ríkisins um hreinsibúnað í álverinu, er sú staðreynd að í umr. um þau mál hefur nær eingöngu verið einblínt á nauðsyn slíks varnarbúnaðar til verndar gróðri og heilsufari manna og dýra í næsta nágrenni verksmiðjunnar með tilliti til flúormengunar, en minna eða lítið sem ekkert verið rætt um þá staðreynd, að með uppsetningu slíkra tækja „batnar andrúmsloft á vinnustað mjög verulega“, svo að vitnað sé í orðalag og skoðun forráðamanna Íslenska álfélagsins í bréfi Heilbrigðiseftirlitsins frá 23. des. 1975. Það er skoðun Heilbrigðiseftirlitsins, að viðunandi andrúmsloft á vinnustað við álverið í Straumsvík verði ekki til staðar fyrr en uppsetningu og starfrækslu fullkomins hreinsibúnaðar til hreinsunar á ræstilofti verksmiðjunnar er komið í gang. Hér fer á eftir skýrsla um heilbrigðis- og öryggiseftirlit ásamt rannsóknum þeirra aðila, er um þessi mál fjalla, sem lita má á sem svar við spurningum þessum um rannsóknir á mengun innan veggja álversins í Straumsvík eða öðrum atriðum sem kunna að vera hættuleg heilsu starfsmanna þar. Héraðslæknirinn í Hafnarfirði og Öryggiseftirlit ríkisins sáu um heilbrigðis- og öryggiseftirlitið í álverinu frá upphafi byggingarframkvæmda í mars 1967 fram til 1969 og 1970, en þá bættust við í eftirlitið heilbrigðisfulltrúinn í Hafnarfirði og Heilbrigðiseftirlit ríkisins. Einnig hefur um alllangt skeið verið starfandi trúnaðarlæknir við álverið, og síðan 1. mars 1976 hefur svo „hollustunefnd“ verið starfandi þar, en í þeirri nefnd á aðaltrúnaðarmaður verkalýðsfélagsins sæti. Frá upphafi byggingarframkvæmda í mars 1967 hefur héraðslæknirinn í Hafnarfirði haft meira eða minna regluleg bein eða óbein afskipti af heilbrigðis- og hollustumálum starfsmanna við álverið í Straumsvík, þar með talið starfsumhverfi og ytri mengunarmál. Frá 1969 hefur heilbrigðisfulltrúinn í Hafnarfirði undir umsjón héraðslæknis séð um hið reglulega eftirlit fyrir hönd heilbrigðisnefndar hafnfirðinga. Of langt mál yrði að telja upp alla þá mörgu og margvíslegu þætti sem þeir hafa haft afskipti af og beitt sér fyrir úrbótum á og miklu máli skipta fyrir heilbrigði og heilsufar starfsmanna álversins, aðeins stiklað á stóru. Þeir hafa beitt sér fyrir endurbótum á mötuneyti og eldhúsi þess og fengið framgengt að nýtt eldhús var byggt, en eitthvað hafði borið á því, að starfsmenn fengju iðrakvef vegna lélegrar aðstöðu í eldhúsi. Í því sambandi héldu þeir fræðslufundi um hollustumál fyrir starfsfólk mötuneytisins í hollustuháttum og fengu til þess sérfróðan aðila. Sýni af matvælum og áhöldum eru tekin reglulega til gerlarannsókna og hafa niðurstöður verið góðar. Þrátt fyrir langa baráttu fyrir nýju og stærra mötuneyti og loforð forráðamanna álversins hefur ekki enn verið hafin bygging þess. Neysluvatnssýni eru rannsökuð reglulega og hefur vatnið uppfyllt lágmarksskilyrði um hollustu með tilliti til efnasamsetningar og gerlagróðurs. Sérstaklega hafa sýnin verið rannsökuð með tilliti til flúorinnihalds, sem hefur verið á bilinu 0.05–0.06 mg í lítra, sem er eðlilegt magn, og aldrei hefur fundist cýanið í vatninu vegna hugsanlegrar mengunar á grunnvatni frá fyrrverandi öskuhaugum Hafnarfjarðar þar sem kerbotnum var komið fyrir í upphafi. Í þessu sambandi beittu þeir sér fyrir rannsóknum á grunnvatnsrennsli á Straumsvíkursvæðinu sem framkvæmd var að ósk heilbrigðisnefndar Hafnarfjarðar af Orkustofnun í mars 1966, og kostaði álverið þá athugun. Þeir hafa og beitt sér fyrir endurbótum á starfsumhverfinu í verksmiðjunni með ráðleggingum og leiðbeiningum með forsvarsmönnum álversins og verkamönnum, þó einkum trúnaðarmönnum. Í því sambandi hafa þeir lagt áherslu á að menn noti rykgrímur reglulega, þar sem rykmengun er mikil, og lagt áherslu á að rykbinda og hreinsa reglulega vinnusvæðin. Sérstaka áherslu hafa þeir lagt á betri aðbúnað í skautasmiðju og kerskála með tilliti til minni rykmyndunar með betri loftræstingu. Krafist hefur verið, en án árangurs, betri úrlausnar á uppskipun og meðferð súráls, sem er mjög rykugt starf, og að fylgst sé með loftræstingu í vélaviðgerðarverkstæði. Sérstaklega skal bent á árvekni og framtakssemi héraðslæknisins og heilbrigðisfulltrúans um heilbrigðishættu sem stafað getur af asbestryki á vinnustað. En niðurstöður erlendra rannsókna fóru að birtast í erlendum tímaritum á árinu 1975, þar sem bent var á að asbestryk gæti valdið krabbameini í brjóst- og lífhimnu ásamt lungum, en áður hefur lengi verið þekkt til óeðlilegrar bandvefsmyndunar í lungum vegna þessa ryks, en þessi sjúkdómur er fyllilega jafnalvarlegur og svokölluð kísillungu eða kísilveiki, sem stafar af innöndun kísilryks. Var fyrirtækinu gert að gera grein fyrir asbestnokun sinni og gefin fyrirmæli um að draga úr þeirri notkun ásamt því að viðhafa sérstaka gát og varnir við sögun og aðra meðferð á efninu. Skilaði Íslenska álfélagið ítarlegri skýrslu um asbestnotkun sína, og drógu þeir tafarlaust úr notkun þess eins og þeir gátu, ásamt loforði um að ekki yrði sagað asbest eða mulið lengur og að tilraunir til að draga úr notkun þess héldu áfram. Í skýrslu félagsins kom fram, að alls nam notkunin 62 500 kg á ári miðað við framleiðslu á 70 þús. tonnum áls og fóðruð 100 ker. Auk þess, sem hér hefur verið upp talið um almennar ráðleggingar og endurbætur á starfsumhverfi og almennum hollustu- og heilbrigðismálum, var fylgst með heilsufari starfsmanna bæði af héraðslækni, trúnaðarlækni félagsins og heimilislæknum starfsmanna, sem sendu þá til rannsóknar hjá sérfræðingum í ríkisspítölunum eftir því sem við átti. En strax á fyrstu árum álbræðslunnar fór að bera á ýmsum óþægindum, einkum frá slímhúðum nefs og öndunarfæra, hjá nokkrum starfsmönnum í kerskálunum, eins og dæmi eru til um frá öðrum álverum. Ekki voru þessir starfsmenn þó tilkynntir til héraðslæknis sem hafandi atvinnusjúkdóma. Þegar haldið var áfram stækkun álversins á árunum 1970–1971 og menn héldu að hreinsitæki fyrir útblástur væru á næstu grösum, óttuðust starfsmenn í kerskálunum að skaðleg efni og mengun mundi aukast í andrúmslofti þeirra. Urðu þessar umræður til þess, að héraðslæknir og heilbrigðisfulltrúi gátu fyrr en ella hafið mælingar á loft- og ryksýnum í andrúmslofti á vinnustað til efnagreiningar ásamt mælingu á flúormagni í sólarhringsþvagi frá starfsmönnum álversins, en það er talinn allgóður mælikvarði á flúorupptöku og mengun starfsmanna. Hófust þessar rannsóknir 1971, en verkið sóttist seint vegna ófullkomins tækjabúnaðar og ófullnægjandi rannsóknaraðstöðu. Að ósk verkalýðsforustunnar fól þá ráðh. Heilbrigðiseftirliti ríkisins að taka þessa rannsókn að sér og hraða henni. Framkvæmd og niðurstöðum þeirrar rannsóknar, sem hófst í nóv. 1971, hefur fyrrv. forstöðumaður Heilbrigðiseftirlitsins lýst í grg. til heilbr.- og trmrh. frá 11. ágúst 1972, og verða hér í stuttu máli raktar helstu niðurstöður þeirrar rannsóknar. Rannsókninni var hagað þannig: 1. Vinnustaðir verksmiðjunnar skoðaðir, og var niðurstaða skoðunarinnar sú, að allmikið ryk væri í þessum vinnustöðum, og fann skoðunarmaður til óþæginda í öndunarfærum vegna hins mengaða lofts. 2. Rannsakað var loftkennt flúormagn í kerskála, en niðurstöðu þeirra rannsókna er ekki getið í skýrslunni. Aftur á móti eru til rannsóknir á flúorvetni frá nóv. 1971, en þar er sagt að niðurstöður séu lægri en búast mátti við, sennilega vegna vandkvæða við sýnishornatökuna að einhverju leyti. 3. Brennisteinssýrlingur var rannsakaður í andrúmslofti í kerskála og skautasmiðju og reyndist vera að meðaltali 0.14 mg á rúmmetra, en hæstu tölur einstakra mælinga fóru upp í 0.475 mg á rúmmetra, og var talið að þessar tölur væru innan uppgefinna hættumarka. 4. Ryksýni voru tekin í kerskála og skautasmiðju, en ekki rannsökuð með tilliti til magns eða efnasamsetningar. 5. Teknar voru stikkprufur af efnainnihaldi andrúmslofts af kolsýrlingi og súrefni og reyndust þessar lofttegundir innan eðlilegra marka. 6. Raka- og hitastig var mælt og álitið eðlilegt við viðkomandi aðstæður og starfsemi. 7. Flúor í sólarhringsþvagi var rannsakað frá 10 starfsmönnum fyrirtækisins, þar af þremur skrifstofumönnum fyrirtækisins. Reyndist það vera frá 0.6 mg í litra til 3.2 mg í lítra, en miðað er við 4.8-5 mg í lítra sem hættumörk miðað við 48 stunda vinnuviku. 8. 7 menn af 8, sem veikst höfðu í álverinu, voru kallaðir til viðtals og tekin af þeim nákvæm sjúkrasaga og aflað upplýsinga um rannsóknir á þeim frá öðrum læknum eða stofnunum. Allir höfðu reynst einkennalausir við læknisskoðun þegar þeir hófu störf hjá álverinu. Niðurstöður þessara rannsókna leiddu í ljós að þessir menn þjáðust af einkennum frá öndunarfærum sem í sumum tilfellum voru mjög slæm. Einnig kom fram ofnæmi hjá sumum þessara manna, en auk þess bar mikið á sleni og þreytu að vinnu lokinni. Flestir höfðu unnið í kerskála, en margir við súrálsuppskipun og haft mikla yfirvinnu. Talið var að mengun andrúmslofts á vinnustöðum þessara manna svo að víst næmi 4 af 7 mönnum væru samverkandi orsök sjúkdómseinkenna þeirra og öli veikindatilfelli ættu að flokkast undir atvinnusjúkdóma. Þannig er talið af Heilbrigðiseftirliti ríkisins að aðstæður í Straumsvík séu þannig, að hætta sé á atvinnusjúkdómum hjá starfsmönnum. Bent er á varnarráðstafanir sem beita verði við álverið gegn atvinnusjúkdómum, t. d. hreinlætis-, öryggis- og loftræstiráðstafanir. Bent er á að auk athugunar á almennu heilsufari beri sérstaklega að athuga ástand öndunarfæra og ofnæmistilhneigingar hjá starfsmönnum, og í þriðja lagi verði að stilla vinnutíma í hóf. Þótt ljóst sé að fyrrnefndar mengunarrannsóknir séu meira eða minna ófullnægjandi, hefur niðurstaða rannsóknanna í heild verið í fullu samræmi við reynslu og þekkingu frá niðurstöðum rannsókna frá öðrum löndum við svipaðan atvinnurekstur og aðstæður. Þá er þáttur Öryggiseftirlits ríkisins ótalinn, en starfsmenn þess fara vikulega í eftirlitsferð í verksmiðjuna og skoða þungavinnuvélar, verkstæði og aðbúnað starfsfólks, auk þess sem gasmælingar eru framkvæmdar til að finna leka í leiðslum (bútan- og própangas). Samkv. skrá Öryggiseftirlitsins frá 9. nóv. 1976 voru skráð 16 atriði sem lagfæra þurfti, og er þar um að ræða atriði vegna lélegrar loftræstingar, vöntunar á neyðarútgangi, hávaða, hitastigs og almennrar hreinlætisaðstöðu, ásamt fatageymslum. Sumt hefur verið lagfært, annað er í athugun. Einnig fór fram hávaðamæling 1972 í nokkrum vinnusölum álversins og var hávaði við mælingartilfelli undir hættumörkum á vinnustöðum. Þó skal þess getið, að þessar mælingar segja ekkert um hávaða við einstök störf starfsmanna. 10.–15. febr. 1974 framkvæmdi heyrnardeild Heilsuverndarstöðvar Reykjavíkur heyrnarmælingar á 117 starfsmönnum álversins, þar með talið fólk úr eldhúsi og fleiri stöðum, og reyndust 97 starfsmenn hafa skerta heyrn, þar af 30 með verulegt heyrnartap. Þótt samanburði sé ekki lokið á tíðni heyrnartaps við önnur hávaðasöm störf, t. d. vinnu í blikksmiðjum o. s. frv., virðast þessar tölur, - þ. e. 83% með skerta heyrn og 25.6% af öllum með verulegt heyrnartap eða 31% af þeim sem hafa skerta heyrn, - benda til þess að um óeðlilega háa tíðni heyrnartaps sé að ræða hjá starfsmönnum álversins og full ástæða til að endurtaka þessa rannsókn hið fyrsta. Þess skal getið, að skýrslur um niðurstöðu heilbrigðisrannsókna starfsmanna álversins framkvæmdar af trúnaðarlækni, liggja ekki fyrir á þessari stundu, en gerðar hafa verið ráðstafanir til að afla þeirra svo og skýrslu um slysatíðni við verksmiðjuna. Trúnaðarlæknir rannsakar alla nýráðna og síðan er framkvæmd regluleg heilbrigðisskoðun á 6 mánaða og eins árs fresti á þeim starfsmönnum sem ástæða er til að kalla til rannsóknar eða leita til læknis. Fram hefur komið nýlega að álverið hefur yfir að ráða nauðsynlegu rykmælitæki til rannsóknar á rykmengun í andrúmslofti starfsmanna, en ekki liggja fyrir skýrslur um það, hvort tækið hafi verið notað hin síðari ár og með hvaða árangri. Enn fremur hefur félagið sjálft mælt hávaða á vinnustöðum auk gasmælinga, en sömu sögu er um það að segja, að skýrslur liggja ekki fyrir, en gerðar hafa verið ráðstafanir af hálfu Heilbrigðiseftirlits ríkisins til þess að fá slíkar skýrslur hið fyrsta séu þær til. Það er samdóma álit eftirlitsaðila að forráðamenn álversins hafi í flestum tilvíkum verið viðræðugóðir, en efndir framkvæmda verið misjafnar. Þó hefur í flestum tilvikum verið ráðin bót á hlutunum nema stóru eða alvarlegustu mengunarmálunum, bæði innan dyra og utan, þar hafa efndir ekki verið. Þess skal að lokum getið, að auk fyrrnefndra eftirlitsaðila hefur verið leitað til annarra aðila, þar sem það hefur átt við, eða þessir aðilar átt frumkvæði að athugunum, og skal nefnt sem dæmi eiturefnanefnd, Náttúruverndarráð, landlæknir o. fl. Gott samstarf hefur og verið á milli allra þessara eftirlitsaðila. Miðað við mannafla, efni og allar aðstæður hafa viðkomandi eftirlitsaðilar unnið gott starf. En þeim er ljóst að betur má ef duga skal, og er unnið að viðeigandi lausn þessara mála eftir því sem aðstæður leyfa. Það eru einkum fámenni og fjárskortur viðkomandi stofnana ásamt mörgum öðrum aðkallandi verkefnum sem tefja framkvæmdir. Það er ljóst að nauðsynlegt er að framkvæma heildarúttekt á ástandi og eðli vinnustöðva við álverið með tilliti til rykmengunar, flúormengunar, brennisteins- og kolsýrlingsmengunar, auk hávaðamælinga og fleiri atriða. Samtímis þarf að rannsaka á kerfisbundinn hátt heilsufar starfsmanna með tilliti til ákveðinna atvinnusjúkdóma og í því sambandi framkvæma flúormælingar á þvagi starfsmanna, framkvæma heyrnarmælingar og lungnaþolspróf og fleira, svo að eitthvað sé nefnt. Þegar þessar rannsóknir liggja fyrir er fyrst hægt að meta mengun vinnustaða og væntanleg áhrif þeirra á heilsufar starfsmanna. Þá fyrst verður hægt að fylgjast með árangri aðgerða til endurbóta þegar hægt er að mæla hvaða áhrif endurbætur hafa haft. Slíkar rannsóknir sem þessar eru nauðsynlegar er fylgjast á með áhrifum starfsumhverfis og heilsufari starfsmanna yfir lengra tímabil. Á það skal sérstaklega bent, að ekki er sama hvernig sýni eru rannsökuð og með hvaða aðferðum, og skal í því sambandi skipuleggja í tæka tíð sérstaklega vel öll þau atriði er þau mál varða. Endurskoða þarf heilbrigðisþjónustu starfsmanna álversins, en þar starfa um 630 manns, og er augljóst mál að trúnaðarlæknir með fárra stunda vinnuviku getur ekki sinnt þeim verkefnum sem gera verður kröfu til að framkvæmdar séu á jafnfjölmennum vinnustað. Það, sem hér hefur verið nefnt um endurbætur og frekari rannsóknir, hefur verið rætt nokkuð á fundum með eftirtöldum aðilum: forstöðumanni Heilbrigðiseftirlits ríkisins, landlækni, héraðslækni Hafnarfjarðar, trúnaðarlækni Íslenska álfélagsins, prófessornum í heilbrigðisfræðum við Háskóla Íslands og forstöðumanni Öryggiseftirlits ríkisins. Frumkvæði að þessum fundum hefur átt forstöðumaður Heilbrigðiseftirlits ríkisins, en tilefni þeirra var fyrst og fremst bréf Öryggiseftirlitsins til héraðslæknisins í Hafnarfirði frá 25. jan. 1977 um að sjá um að framkvæma flúorrannsóknir í þvagi starfsmanna álversins og bréfi sama dag til íslenska álversins um það efni, auk þess sem Öryggiseftirlitið fór þess á leit við Heilbrigðiseftirlit ríkisins að samvinna yrði milli þessara embætta um framkvæmd þessara mála. Í framhaldi af þessum bréfaviðskiptum leituðu bæði trúnaðarlæknir álversins og héraðslæknirinn í Hafnarfirði eftir aðstoð Heilbrigðiseftirlits ríkisins við skipulag og framkvæmd rannsóknanna. Varð það að samkomulagi milli allra aðila að fela Heilbrigðiseftirliti ríkisins stjórn og skipulag þessara mála og hefja sem fyrst rannsóknir á þvagsýnum með tilliti til flúorinnihalds. Mun stofnunin leita þeirrar sérfræðiaðstoðar sem þörf verður á í þessu sambandi. Þessi mál voru kynnt hinn 22. febr. 1971 í grófum dráttum fyrirsvarsmönnum álversins, þar sem bent var á skyldur fyrirtækisins um reglulegar mælingar á ástandi starfsumhverfis svo og rannsóknir á heilsufari starfsmanna alfarið á kostnað fyrirtækisins, eins og tíðkast erlendis við svipaðan atvinnurekstur. Voru forsvarsmenn viðræðugóðir og féllust á þessa framkvæmd mála. Ekki hefur unnist tími til að kynna þessi mál Starfsmannafélaginu eða verkalýðsfélaginu á staðnum, en það mun verða gert við fyrsta tækifæri. Vonir standa til að framkvæmdir geti hafist bráðlega og þvagsýni rannsökuð. Þess skal að lokum getið, að Heilbrigðiseftirlit ríkisins hefur með fjárhagsstuðningi heilbr.- og trmrn. aflað nauðsynlegs tækjabúnaðar til mælinga á ryki í andrúmslofti starfsmanna og er unnið að frágangi og öðrum nauðsynlegum atriðum í sambandi við þessi tæki þessa dagana. Kröfur heilbrigðisyfirvalda um mengunarvarnir standa óhaggaðar.



Herra forseti. Hæstv. heilbrrh. var að enda við að flytja hér röggsamlega skýrslu. En þetta var skýrsla um hneyksli. Þetta var skýrsla um mjög alvarlegt hneyksli, ekki vegna þess að Heilbrigðiseftirlitið hafi ekki staðið sig. Ég get ekki látið hjá líða að hrósa Heilbrigðiseftirlitinu fyrir það, hvernig það hefur gengið til verks. En athuganir Heilbrigðiseftirlitsins sýna að í álverinu er ekki aðeins um að ræða hættu á atvinnusjúkdómum, heldur eru mjög alvarlegir atvinnusjúkdómar þegar orðnir staðreynd í þessari verksmiðju, lungnasjúkdómar ýmiss konar, ofnæmissjúkdómar og 85% starfsmanna í verksmiðjunni eru skertir á heyrn, 85% af þessum rúmlega 600, þ. e. 500 manns, sem unnið hafa í þessari verksmiðju, eru nú með skerta heyrn. Þetta er uppskeran, þetta er heilsufarsuppskeran af þessari verksmiðju. Argasta hneykslið er svo það, sem fram kemur í skýrslu hæstv. ráðh., að Heilbrigðiseftirlitið hefur engin bein afskipti af verksmiðjunni fyrr en í byrjun árs 1972. Þeir, sem sömdu fyrir hönd okkar íslendinga um þessa verksmiðju, létu alveg hjá líða að athuga þessa hlið málsins. Og þó kemur fram í skýrslu Heilbrigðiseftirlitsins að allar niðurstöðurnar eru í fullu samræmi við reynslu og þekkingu varðandi sams konar verksmiðjur í öðrum löndum. Reynslan lá sem sé fyrir þegar þessi verksmiðja var reist, en þeir, sem þarna gengu til samninganna fyrir hönd okkar íslendinga, létu sig þetta einu gilda, vissu kannske ekkert um það, sömdu eins og glópar. Það er svo ekki fyrr en vinstri stjórnin er mynduð og Magnús Kjartansson tekur við þessum málum að sett er reglugerðin um Heilbrigðiseftirlitið, að það fylgist með þessari verksmiðju, sú reglugerð sem leiðir nú til þessarar niðurstöðu, leiðir í ljós þennan ægilega sannleik. Það ætti ekki að þurfa að vekja athygli á þessu reginhneyksli. Það blasir við hverjum manni. Það blasir líka við hverjum manni, hversu treystandi er aðilum eins og þessum, hvort heldur þeir heita nú Alusuisse upp á frönsku eða Elkem-Spigerverket upp á norsku, hvað þeim er treystandi þegar til kastanna kemur. Þeir eru viðræðugóðir, segir í skýrslunni. Þeir eru alltaf nógu viðræðugóðir, þessir menn. Þeir heita öllu góðu, þeir lofa öllu fögru, en standa svo ekki við neitt. Síðasta fyrirheitið er að koma upp hreinsitækjum einhvern tíma, við fáum ekkert að vita hvenær þau eiga að koma upp. Hins vegar fáum við að vita hvað það mun kosta vesalings Alusuisse ógurlega mikla peninga, 4.5 milliarða. Það er náttúrlega skýringin á því, að þetta kunni eitthvað að dragast, og við verðum þá að fyrirgefa það. Ég vildi svo aðeins, af því að hér er verið að ræða verksmiðjumál og hættu á atvinnusjúkdómum sem kunna að fylgja slíkum verksmiðjum, beina þeirri fsp. til hæstv. iðnrh., hvað það sé varðandi samningana við Elkem-Spigerverket sem veldur því, að Heilbrigðiseftirlit ríkisins hefur ekki enn veitt starfsleyfi handa verksmiðjunni. En það er skýringin á því að frv. um þessa verksmiðju er ekki enn þá komið úr nefnd.

Fyrirspyrjandi (Jón Árm. Héðinsson) : Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. heilbrrh. sérstaklega flutning á þessari skýrslu og raunar forseta líka fyrir að gefa honum rýmilegan tíma fram yfir þingfundasköp í Sþ. til að gera okkur grein fyrir þessu máli. En ég verð að taka undir orð síðasta ræðumanns, að þetta var dapurleg niðurstaða, vægast sagt dapurleg niðurstaða. Það segir orðrétt, ef ég hef náð því: „Viðunandi andrúmsloft ekki til staðar fyrr en hreinsitæki eru komin upp.“ Þetta er undirstrikað í skýrslunni orðrétt, eftir allan þennan tíma. Og enn eru engin tímamörk á uppsetningu þessara tækja. Hvert stefnum við? Fram undan eru umræður um nýja verksmiðju enn verri í mengunarlegu tilliti - miklu, miklu verri. Það er viðurkennt um allan heim og til um það hafsjór upplýsinga. Hvert stefnum við? Það er rétt, að þetta er nýtt svið fyrir okkur. En við getum ekki haldið áfram með bundið fyrir augun, alls ekki. Fyrst við uppgötvum vandann verðum við að láta hendur standa fram úr ermum og framfylgja því sem hæstv. ráðh. lauk máli sínu á. Kröfur heilbrrn. standa óhaggaðar. En það vantar framkvæmd í samræmi við það. Hæstv. ráðh. vitnaði í ýmsar reglugerðir og tilskipanir. En í svarinu kom fram að aðilar eru viðræðugóðir, en efndir misgóðar. Það þarf meira en viðræðugóða aðila. Það þarf aðila sem standa við það sem þeir segja, svo að málin verði í lagi. Þessi skýrsla er svo dapurleg, að ég óska eftir því að hún verði ljósrituð sérstaklega sem fyrst og dreift á borð þm. svo að menn átti sig nægilega vel á málinu þegar í stað. Hún er það mikilvæg og mætti raunar birtast almenningi strax. Það er því miður viðurkennt í skýrslunni að það er margt að. Menn eru teknir til læknisskoðunar einu sinni eða tvisvar á ári, sennilega eftir óskum viðkomandi aðila. Ég náði því ekki beint, hvort það væri krafa, en það er a. m. k. lágmark einu sinni á ári, skildist mér. E. t. v. geta menn farið miklu oftar ef menn óska eftir því. Einn þáttur var nokkuð ræddur í skýrslunni sem er afar alvarlegur, og það er asbestið og uppskipunin. Það er afar alvarlegt mál. Út um allan heim er asbestvandamálið eða rykið frá asbestinu eitt það alvarlegasta sem við er að etja, og þarf alveg sérstakar varúðarráðstafanir gagnvart því, langt fram yfir allt annað, vegna eðlis málsins. Það þekkja sumir þm., sem hér eru staddir nú, miklu betur en ég. Það er svo margt, sem kemur fram í þessari skýrslu, að það er ómögulegt fyrir okkur að ná því öllu, en þetta er mjög alvarlegt ástand, það fer ekkert á milli mála, og það þarf miklu meira en góða viðmælendur til að laga þetta mál. Því verður að framfylgja af einurð. Og ég treysti því, miðað við getu hæstv. heilbrrh., að hann kippi hér rækilega í spottann. Það er svo margt sem kom fram í skýrslunni, eins og ég sagði áðan. að við verðum að fá hana á borð okkar og sjá nánar og eiga möguleika á því að fylgjast nánar með framkvæmd mála á þessu stóra atvinnusviði. Það kom líka fram að það væri búið að heyja langa baráttu fyrir vissum þáttum og það hefðu verið haldnir vissir fundir með aðilum. En það er ekki nóg. Það verður að standa við það sem sagt er og setja þessu einhver tímamörk. Peningar eru algert aukaatriði í þessu efni, hvort sem upphæðin er há eða lág. Það er heilbrigði mannanna sem er mesta verðmætið þarna, hvort sem það eru fáir menn eða margir, ég tala nú ekki um ef það er svo, að fjöldi manna hefur þegar beðið heyrnarskemmdir. Það nær ekki nokkurri átt að vera að tala um einhverjar krónur í þessu sambandi, hvort sem þær eru taldar í milljörðum í íslenskum kr. í dag eða ekki. Hér verður að verða á breyting. Það er engin vafi á því. Varðandi önnur atriði í stóriðjunni, þá er nú óhætt að fara að doka við og sjá hvernig við stöndum með þær öryggisráðstafanir sem nauðsynlegar eru þegar er á döfinni fyrirtæki sem felur í sér margfalt verri atriði í þessu tilliti heldur en álverið. Það er alveg óhætt að gera okkur grein fyrir þeirri stöðu áður en næsta skref er stigið. En ég vil enda orð mín með því að þakka hæstv. ráðh. aftur fyrir langa og ítarlega skýrslu. Ég vænti þess að hann fylgi málinu eftir fyrst hann hefur gert þetta með sóma - ég segi það hiklaust: með sóma - að opinberu máli hér á Alþingi.

Benedikt Gröndal; Herra forseti. Þessi ítarlega skýrsla frá Heilbrigðiseftirliti ríkisins, sem hæstv. heilbrrh. hefur flutt þinginu og hafi hann þökk fyrir það, er bæði sorgarsaga og hneykslissaga. Hún sýnir hversu gersamlega menn hafa brugðist hlutverki sínu í sambandi við heilbrigðishliðina á þessari verksmiðju þegar hún var reist og sá sorglegi sannleikur kemur í ljós, að það er ekki fyrr en eftir 1970 eða sérstaklega 1972, með nýju reglugerðunum, sem breytingar verða á þessu. Hins vegar er eini bjarti punkturinn í málinu sá, að það virðist vera vakning hjá hinum ýmsu aðilum heilbrigðisyfirvalda í sambandi við þessi mál og það virðast vera komnir til skjalanna menn sem vita hvað þeir eru að gera og við hvað er að glíma. Ég tel, að þessi mál komi ekki við samningum við útlendinga. Í þessum efnum verða að gilda íslensk lög, og það eru þau lög, sem vantar, og það eru jafnvel reglugerðir, sem hefði verið hægt að gefa út miklu fyrr, sem vantaði árum saman, miðað við þau tiltölulega ófullkomnu lög sem við höfum. Og það er af þessari ástæðu, sem við alþfl.- menn höfum nú flutt ár eftir ár till. um nýja löggjöf um starfsumhverfi, um það hvernig búið er að fólki á vinnustöðum. Þetta er ljót saga úr stórri verksmiðju. En við skulum ekki vera þau börn að halda að fjöldinn allur af þeim hættum, sem þarna voru nefndar, og aðrar séu ekki til á fjöldamörgum ef ekki flestum minni vinnustöðum hér á landi. Þess vegna vil ég leggja ríka áherslu á að þessum málum verði komið í gott horf. Það eru tíðindi að komin skuli vera hollustunefnd í verksmiðjuna og að fulltrúi verkafólksins skuli fá að sitja í henni. En það er búið að standa í norskum lögum síðan 1956 eða 1957, að það skuli vera hollustufulltrúi frá starfsfólki í hverri einustu slíkri verksmiðju og það skuli vera hollustunefnd í hverri einustu slíkri verksmiðju. Þetta eigum við að færa í lög hér og það frekar fyrr en síðar. Við erum búnir að brenna okkur illa í þessum málum. Við skulum ekki brenna okkur aftur. Við höfum stundað aðra hættulega atvinnuvegi og getað gert mikið til að forða okkur frá þeim hættum. Við þurfum ekki að neita okkur um allan nútímaiðnað. En við skulum halda vöku okkar í þessum málum og minnast þess, að það er íslensk löggjöf og íslenskt embættiskerfi sem á að tryggja það að starfsumhverfi og vinnuaðstaða íslensks verkafólks sé við öll störf eins og við viljum hafa hana.

Sjútvrh. (Matthías Bjarnason) : Herra forseti. Ég vil minna á það, að lög um hollustuhætti og heilbrigðiseftirlit eru samþykkt hér á Alþ. 6. mars 1969 og taka gildi 1. jan. 1970. Þá fyrst er farið að hefjast handa um að setja þær reglugerðir. En Heilbrigðiseftirlitið þurfti tíma til að kynna sér margvísleg mál, og brautryðjendastarf forstöðumanns Heilbrigðiseftirlitsins var mikið og erfitt. Þessar reglugerðir, sem endanlega voru settar á árinu 1972, er byrjað að semja og viða að sér efni í þær strax með tilkomu Heilbrigðiseftirlitsins. Þessi mál hafa verið að mótast og þau hafa tekið töluverðan tíma eins og eðlilegt er. Ég dreg ekkert undan í þessari afdráttarlausu skýrslu. Ég tel að Alþ. eigi fullan rétt á því að heyra hana. Ég varð að stytta hana örlítið í flutningi. En það voru ekki atriði sem skipta máli, heldur meira um byrjun Heilbrigðiseftirlitsins, kafli sem skiptir litlu máli í þessu sambandi. Við vitum að það er mjög margt að, bæði í okkar landi og í öðrum löndum. Við vitum t. d. ekkert hversu heyrnarskemmdir eru víðtækar við ýmis önnur störf. Slíkt fer líka mjög eftir því hvað fólk sjálft gerir í þessum efnum. Það tók langan tíma að kenna íslendingum að nota hjálma við vinnu. Mönnum fannst vera hálfgerð skömm að því að nota hjálma. En nú er þetta komið á. Einnig segja margir atvinnurekendur að erfitt sé að fá menn til þess að nota eyrnahlífar, svo að það er ekki alltaf hægt að kenna stjórnvöldum eða embættismönnum um þessa hluti. Sökin er oft og tíðum hjá fólkinu sjálfu þegar um nýjungar er að ræða og tekur tíma að koma þeim á. Það, sem er talið fáránlegt í dag, getur verið orðið sjálfsagt eftir örfá ár. Í sambandi við hreinsitækin, þá hef ég ekki tíma til að ræða það mál. Það verður vafalaust gert síðar. En þar fékk Íslenska álfélagið frest, og var ætlunin að nota þar íslenska uppfinningu. Hún tók töluverðan tíma, að mig minnir tvö ár, en reyndist ófullkomin. Síðan var farið að rannsaka nýjar leiðir. Nú er svo komið að það liggur fyrir miklu fullkomnari hreinsibúnaður, en þá er aftur tíminn, hvað lengi verður að koma honum upp. Þegar við lítum á gang þessara mál, þá er auðvitað sá hreinsibúnaður, sem nú er á döfinni, margfalt fullkomnari en áður var um að ræða, en hann hefur í för með sér breytingu á kerum verksmiðjunnar. En á það er lögð gífurleg áhersla af heilbrrn. og Heilbrigðiseftirlitinu að hraða þessum framkvæmdum eins og frekast er unnt að gera, því að nú loksins er komist niður á það á hvern hátt eigi að leysa þetta erfiðleikamál. Ég skrifaði Íslenska álfélaginu bréf 2. febr. á þessu ári, þar sem ég óskaði eftir frekari upplýsingum og nýrri grg., vitnaði í því bréfi í allt það sem á undan hafði farið í þessum efnum. Þeir eru ekki að öllu leyti sekir. Þeir hafa haft fresti frá öllum ríkisstj. sem setið hafa. Hins vegar hefur hér orðið breyting á vegna þess, eins og ég sagði áðan, að ákveðnar leiðir, sem átti að fara, reyndust ófullnægjandi. En þetta breytir því ekki, að þetta ástand er alvarlegt. En það er líka alvarlegt ástand - og það bætir ekkert úr fyrir álverinu - í mörgum íslenskum fyrirtækjum sem við þurfum að þrengja að og ýta á. Við erum með margar fiskmjölsverksmiðjur með takmarkað starfsleyfi til skamms tíma, höfum framlengt starfsleyfi þeirra hvað eftir annað. Ef við beittum þeim ákvæðum sem við höfum í lögum og reglugerðum, þá væri ekki brædd sú loðna sem nú er verið að bræða í landinu.

Jóhann Hafstein; Herra forseti. Ég vil aðeins láta koma fram hér leiðréttingu á því, sem fram hefur komið í ræðum þm., að þeir menn, sem stóðu að samningsgerðinni við svisslendingana hefðu ekkert hugsað um heilbrigðismálin. Þetta er algerlega rangt, og þetta er sennilega af fákunnáttu þessara hv. þm. sem er mikil ástæða til að leiðrétta. Í aðalsamningnum um álbræðsluna, - ég hef hann ekki við höndina núna, en ég man það alveg, - þar voru mjög ákveðin fyrirmæli um að þeir skuli í einu og öllu lúta íslenskum fyrirmælum, reglugerðum og lögum varðandi heilbrigði og hollustuhætti sem sett eru og gilda á hverjum tíma. Það er ekki nokkur vafi um það. Það er svo rétt sem hæstv. heilbrrh. sagði, að um þetta leyti eða upp úr því að við vorum að semja um álbræðsluna vorum við líka að setja ný lög um heilbrigðiseftirlit og þá voru ekki til neinar heilbrigðisnefndir víðs vegar um Ísland. Það var gert að skyldu að setja heilbrigðisnefndir alls staðar um landið og sérstök fordæmi voru gefin til þess og hafið heilbrigðiseftirlit. Heilbrigðiseftirlitið hefur að mínum dómi gefið mjög góða raun. Við eigum auðvitað að gæta sem best heilbrigðishátta í verksmiðjum okkar. En ég verð að segja að þar er viðar pottur brotinn heldur en í þessari blessaðri álbræðslu. Og varðandi heyrnarskemmdir - hvað eru miklar heyrnarskemmdir hjá börnum sem eru á diskótekum og hlusta þar á ægilega, gargandi músík með mögnunum og öðru slíku? Veit einhver um það? En þetta segir ekki um það, að ekki verði þarna að fylgja öllum settum reglum og ströngustu ákvæðum. En það skal enginn halda fram þeirri röngu skoðun, að það hafi ekki verið sett um þetta hörð og algerlega föst ákvæði af þeim sem sömdu um málið, að hér skyldi tvímælalaust fara eftir íslenskum lögum sem sett yrðu á hverjum tíma.



Herra forseti. Þessar umr. um hollustuhætti eða öllu fremur hið gagnstæða, mengun frá álverinu í Straumsvík, fara fram á merkilegum tíma, í aðdraganda 2. umr. um enn aðra verksmiðju, um stóriðju á landi hér, sem undirbúin hefur verið af nákvæmlega sömu sérfræðingum og þeim sem fullyrtu, þegar fjallað var um álverksmiðjuna í Straumsvík, að við þyrftum ekki að hafa áhyggjur af mengun frá henni og þar þyrfti ekki hreinsitæki, vegna þess að ryksugur háloftanna mundu annast þessa hreinsun. Okkur er það í fersku minni á fyrstu missirum starfsemi þessarar verksmiðju suður í Straumsvík þegar forstöðumenn fyrirtækisins, forstöðumenn ÍSALs, svöruðu opinberlega með ónotum starfsmönnum sem kvörtuðu undan óhollustu í verksmiðjunni. Og mér er það persónulega minnisstætt þegar hæstv. þáv. iðnrh. svaraði íslenskum líffræðingi, Ingólfi Davíðssyni, heldur dreissuglega þegar hann lagði á borðið niðurstöður af raunsóknum sínum á mengun á gróðri, flúormengun á gróðri frá álverinu í Straumsvík, og kallaði hann þá „svokallaðan vísindamann“. Eins og ég sagði áðan, þá eru það sömu sérfræðingarnir, sem fullyrtu að við þyrftum ekki að óttast mengun frá álverinu í Straumsvík sem starfrækt yrði undir verndarvæng ryksugu háloftanna, sem hv. alþm. ætla nú að trúa þegar þeir fullyrða að það sé ekki hætta á mengun frá málmblendiverksmiðju í Hvalfirði, - ætla að trúa þeim á sama hátt og á sömu forsendum. Ég vil rétt að gefnu tilefni velja athygli á því, að hv. þm. Benedikt Gröndal, formaður Alþfl., sem nú lýsir yfir hryggð sinni, skelfingu og hneykslun á því sem kemur í ljós um álverksmiðjuna í Straumsvík, hann lýsti því yfir hér fyrir nokkrum dögum að hann væri alveg viss um að sá alþm. fyndist ekki nú sem vildi missa álverksmiðjuna í Straumi, sem vildi missa þetta ágæta fyrirtæki. Þá var hann að réttlæta yfirvofandi samþykki Alþfl. við málmblendiverksmiðju í Hvalfirði á nákvæmlega sams konar forsendum og Alþfl. samþykkti þessa verksmiðju á sínum tíma.



Herra forseti. Við höfum hlustað hér á skýrslu og það var eftirtektarverður lestur. Við íslendingar erum nú í tæknibúnu þjóðfélagi, en iðnaður okkar er ungur að árum, en þó sérstaklega hin svokallaða stóriðja. Ég vil mótmæla því, að það sé samningunum eða löggjöfinni að kenna að ekki er lengra komið en orðið er með allan útbúnað til hollustuhátta í Straumsvík. Ég vil líka mótmæla því, að það hafi verið af slóðaskap hjá hæstv. fyrrv. heilbrrh., Eggert G. Þorsteinssyni, að hann gaf ekki út reglugerð nm þessi efni sem hægt væri að fara eftir. Eggert G. Þorsteinsson, þáv. heilbrrh., hafði áhuga á því að þessi mál kæmust í lag. En eins og hæstv. núv. heilbrrh. sagði áðan, þurfti langan undirbúning fyrir þessa reglugerð, lengri undirbúning en örfáar vikur, fáa mánuði, sem fyrrv. heilbrrh. Magnús Kjartansson hafði. Hann hefði ekki getað gefið út reglugerðina 1. jan. 1972 ef ekki hefði áður verið búið að vinna að undirbúningi hennar undir stjórn fyrrv. heilbrrh., Eggerts G. Þorsteinssonar. Það er dálítið hlálegt þegar hv. þm. eru að brýna hver annan um skilningsleysi og mannvonsku, jafnvel gefa í skyn að hér í þingsalnum séu menn sem láti sér raunverulega á sama standa hvernig fer með hollustuhætti landa okkar í verksmiðjunni í Straumsvík. Meinar það nokkur hv. þm., að hér sé einhver sem kæri sig ekkert um að hafa hollustu og heilbrigði í lagi í okkar verksmiðjum, bæði í Straumsvík, fiskmjölsverksmiðjum, Áburðarverksmiðjunni, Sementsverksmiðjunni, og gera ráðstafanir í diskótekunum eins og hv. þm. grípur fram í til þess að börn og unglingar missi ekki heyrnina? Við eigum eftir að læra margt og okkur vantar margt til þess að atvinnuhættir okkar verði fullkomnir. Nú hefur því verið lýst yfir, að það verði ekki fullkomin hollusta eða heilbrigði við störf í Straumsvík nema mengunartæki verði sett upp, og það er ákveðið að þau verði sett upp. Ef mengunartæki hefðu verið sett upp strax í byrjun, sem þá voru þekkt, þá hefðu þau tæki aðeins útilokað mengun utan húss, en ekki í kerskálanum. Þau hreinsitæki, sem nú er ákveðið að setja upp, eiga að útiloka mengun bæði innanhúss og utan. Við skulum vera sammála um að gera kröfu til þess, að þessi tæki verði sett upp í álverksmiðjunni. Og við skulum einnig vera sammála um það, allir þm., að gera ráðstafanir til þess sem allra fyrst eftir ítrustu getu að koma upp tækjum til hollustu- og heilbrigðishátta í öðrum verksmiðjum okkar þar sem óhollusta er, -- í verksmiðjum sem starfa nú á undanþágu vegna þess að við höfum ekki efni á því að stöðva þær. Ég held að ég geti tekið undir með hv. þm. Benedikt Gröndal og sagt það sem hann meinti, að það er happ fyrir íslendinga að við fengum álverksmiðjuna. En við skulum vera samtaka um að gera hana hættulausa fyrir fólkið sem vinnur þar.



Herra forseti. Hv. þm. Jóhann Hafstein sagði hér áðan að þeir, sem sömdu við svissneska álfélagið um Straumsvíkurverksmiðjuna, hafi sett það sem ófrávíkjanlegt skilyrði, að varðandi hollustuhætti, hreinlætis skilst mér, og annað slíkt skyldi framfylgt íslenskum lögum. Gallinn var bara sá, að það voru engin íslensk lög til þess að byggja á kröfurnar, skilst mér. Ef svo hefði verið, þá segi ég: Þessi samningur var glæfraskapur.

Lögin voru sett 1969.

Það átti ekki að semja um eitt né neitt í þessu sambandi fyrr en nauðsynleg lög voru staðfest sem byggja mátti á kröfur okkar. Það er lítið gagn í skilyrðum sem ekki er staðið við. Við erum alltaf að læra, segir hv. þm. Ingólfur Jónsson. Við vissum ekki neitt um stóriðju og afleiðingar hennar fyrr en við reistum verksmiðjuna í Straumsvík. Þó kemur það fram í hinni ítarlegu skýrslu hæstv. heilbrrh. áðan, að niðurstöðurnar af könnun Heilbrigðiseftirlitsins í verksmiðjunni eru allar í samræmi við þá reynslu sem þegar var fengin af sams konar rekstri erlendis. Hvers konar glópar eru íslenskir stjórnmálamenn? Hvers konar gáfnafar réð stefnunni þegar samið var við svisslendinga? Hv. þm. Jóhann Hafstein sagði hér áðan, af því að það kemur nú fram að 85% starfsmanna í Straumsvíkurverksmiðjunni hafi nú skerta heyrn eftir vinnu sína þar: Hvernig er ekki með diskótekin? Unglingar okkar eru með skerta heyrn af því að hlusta á þessa háværu músík. Já, það er eflaust rétt. En það hafa fleiri en íslenskir unglingar farið á diskótek og hlotið af því skerta heyrn. Í Straumsvíkurmálinu gengu íslenskir stjórnmálamenn á diskótek hjá alþjóðlegum auðhringum og þeir eru enn á því diskóteki. Þeir hafa að vísu ekki hlotið af þessu skerta heyrn í öllu tilliti, þeir heyra vel músíkina á diskótekinu. En þeir eru hins vegar hættir að heyra rödd sinnar eigin þjóðar.



Herra forseti. Það er sannarlega hryggilegt að heyra í skýrslu þá staðreynd, að atvinnusjúkdómar skuli vera orðnir áberandi í Straumsvík. Það er hins vegar öruggt, að það hefur hvorki vantað löggjöf né reglugerðir í þessu landi til þess að hamla gegn slíku. Hér hefur á einhvern hátt ekki verið haldið nógu fast á málum, hvar sem sök liggur ef hún er til. En eitt er víst og eitt er áberandi, og það er að á síðustu árum hafa allar rannsóknaraðferðir orðið miklu fullkomnari og þægilegra og auðveldara að finna fyrstu einkenni mengunar heldur en áður var. Sem dæmi um þær breytingar, sem orðið hafa, getum við tekið Kröflu. Ef sömu aðferðir væru notaðar og notaðar voru, fyrir nokkrum árum til að mæla jarðskjálfta, þá hefðum við aldrei orðið varir við neina af smáskjálftunum við Kröflu. Sama er um mengunarvarnir. Þetta verður fullkomnara með hverju árinu. Nú er öllum orðið ljóst að ástandið í Straumsvík er hættulegt. Það er líklegt að sú staðreynd, að reynt var að fá íslensk hreinsitæki í Straumsvík, hafi orðið til að tefja framkvæmd þessa máls, og er illa farið að svo skuli vera. En eitt er víst, að nú verður ekki lengur við það unað að við verðum dregnir á asnaeyrum í þessu efni. Reyndar blasir sú staðreynd við okkur, að ef ekki er hægt að komast hjá því að þeir starfsmenn, sem í Straumsvík starfa, eigi fyrir sér mikla hættu á atvinnusjúkdómum, þá verður að gera alvarlegar tilraunir til að fá úr því bætt, jafnvel áður en möguleiki er á að koma upp hreinsitækjum á í allri verksmiðjunni. Það var engin ástæða fyrir íslenska ráðamenn að óttast að hér væri ekki hægt að halda fólki heilbrigðu eins og gert er annars staðar í álverksmiðjum. Því er ekki við neinn að sakast að öðru leyti en því, að þeir, sem þessari verksmiðju stjórna, hafa dregið óhæfilega lengi að koma upp þeim tækjum sem nauðsynleg eru til að vernda heilsu fólks.



Herra forseti. Það er vissulega rétt, að hér hefur verið flutt mjög athyglisverð skýrsla sem segja má um hvort tveggja, eins og hér hefur verið gert, að hún sé skýrsla um hneyksli og hún sé líka sorgleg. En mér finnst að þessar umr., sem hér hafa orðið, hafi farið ótrúlega langt á snið við kjarna málsins. Það er enginn vafi á því, að þeir, sem eiga álverið í Straumsvík, hafa komist upp með bæði að skjóta sér undan því, sem lagt hefur verið fyrir þá, með því að biðja um frest og fá frest, og hreinlega að svíkjast um að gera það sem lagt var fyrir þá. Einnig hafa þeir komist upp með það að fá meiri hl. alþm. til þess að undanþiggja þá nauðsynlegum ráðstöfunum. Við skulum ekki reyna að þræta neitt um þá staðreynd, að þegar upphaflegur samningur við eigendur álversins var staðfestur hér á Alþ., þá fóru hér fram feiknalega miklar umr. um mengunarhættu í sambandi við rekstur verksmiðjunnar. Hér voru uppi kröfur um að það skilyrði skyldi sett, að hreinsitæki ættu að vera á verksmiðjunni. Það fékkst ekki fram. Það var ekki talið nauðsynlegt, það yrði að athuga síðar. Það er hins vegar rétt að mínum dómi sem kom fram hjá hv. þm. Jóhanni Hafstein, að það hefur aldrei verið samið um það við þá að þeir væru undanskildir því að hlýða okkar reglum. Hins vegar stóð hann og fleiri að því á sínum tíma að neita því að setja þetta skilyrði, sem var auðvitað sjálfsagt skilyrði, að það ætti að setja upp hreinsitæki á verksmiðjuna. Það er ekki lengra síðan en tæplega eitt ár, á s. l. ári var þetta sama fyrirtæki enn á ný að leita eftir staðfestingu hér á Alþ. fyrir stækkun á álverinu, fyrir því að geta aukið framleiðsluna. Þá kom hér enn fram hjá okkur ýmsum kröfur um að nú skyldi sett það skilyrði, að þeir fengju ekki þessa stækkun fyrr en þeir bæru búnir að setja upp hreinsitæki. En það fékkst ekki fram þá. Meiri hl. alþm. var enn á þeirri skoðun, að þarna væri líklega ekki nein hætta, það væri allt í lagi að bíða. Þeim herrum þarna suður frá hefur tekist að plata sveitamanninn á þennan hátt, plata alþm. Það er sannleikur málsins. Og þeim hefur einnig tekist að vinda sig undan þeim fyrirmælum sem þeim höfðu verið gefin af réttum aðilum í landinu, heilbrigðisyfirvöldunum, um að breyta þessu ástandi. Þeir hafa fengið frest og aftur frest. En ég er ekki í neinum vafa um að málin eru þannig, að heilbrrh. hefur í dag leyfi til að stöðva þennan rekstur. Það erum við sem getum sett þeim fresti. Þeir eiga ekki einu sinni að sleppa út úr þessu með því að segja: Ja, við ætlum að setja upp hreinsitæki, við erum enn þá að semja framkvæmdaáætlun, og við skrifum ykkur um það seinna, hvernig við höfum hugsað okkur framkvæmdaáætlunina. - Sannleikurinn er sá, að það erum við sem getum sett reglurnar, ef við viljum, og sett þeim kostina. Við getum meira að segja stöðvað þennan rekstur svo að segja hvenær sem er. Ég vildi aðeins láta þetta koma hér fram. Þeir eru búnir að komast upp með það að reka þessa verksmiðju í 71/2 ár án þess að hafa þarna hreinsitæki, með þeim afleiðingum sem hér hefur verið lýst, að þarna eru komnir upp mjög alvarlegir atvinnusjúkdómar og hættan blasir nú við öllum. Það er auðvitað á okkar valdi að fylgja þessu eftir og draga okkar lærdóma af reynslunni, bæði í sambandi við þessa verksmiðju og aðrar, og láta ekki plata okkur á þann hátt sem gert hefur verið til þessa.



Herra forseti. Ég þarf ekki að tala um gáfnafar eða glópsku við hv. þm. Jónas Árnason, tel það ekki koma þessum umr. við. En ég vil leyfa mér aðeins að lesa hér upp 13. gr. úr aðalsamningnum við Alusuisse sem inniheldur reglur um öryggi, heilbrigði og hreinlæti og hljóðar þannig, með leyfi forseta: „Að tilskildum ákvæðum 12. gr. skal ÍSAL byggja, útbúa og reka bræðsluna og halda henni við í samræmi við núgildandi og síðari lög og reglur á Íslandi varðandi öryggi í atvinnurekstri, heilbrigði og hreinlæti, og skal í þessum efnum vera háð eftirliti opinberra stofnana, sem ábyrgð bera á framkvæmd á slíkum reglum. Það er þess vegna alveg rétt, sem hér hefur fram komið, að við höfum þessi mál algerlega í okkar höndum og við eigum að vera strangir á þessum reglum.



Herra forseti. Ég vil taka undir það með hv. fyrirspyrjanda, að hér er hreyft mjög mikilvægu máli. Ég veit ekki hvort mér vinnst tími til að koma með nokkrar viðbótarskýringar við það sem hér hefur komið fram. Ég vil í beinu framhaldi af því, sem hv. síðasti ræðumaður sagði, einnig vísa til gr. 12.02, þar sem segir: „ÍSAL mun gera allar eðlilegar ráðstafanir til að hafa hemil á og draga úr skaðlegum áhrifum af rekstri bræðslunnar í samræmi við góðar venjur í iðnaði í öðrum löndum við svipuð skilyrði.“ Satt að segja er þessi grein nokkur þrándur í götu fyrir þá sem hafa viljað knýja þetta fram hraðar en orðið hefur. Og ég tek undir það, að þetta hefði þurft að gerast bráðar, því að staðreyndin er sú, ég veit ekki hvort hv. þm. vita það, að t. d. norðmenn og bandaríkjamenn, sem hafa verið einna strangastir í þessum efnum, hafa ekki enn sett ákveðin tímamörk eða reglur fyrir eldri bræðslur. Bandaríkjamenn gerðu drög að slíkum reglum 1974 og hafa verið einna strangastir, en þeir hafa ekki framfylgt þeim enn. Og norðmenn hafa ekki sett hjá sér ákveðin tímamörk enn.  Ég vil ekki taka undir það, að einhverjir hafi verið hlekktir. Ég vil vekja athygli á því, að hæstv. fyrrv. iðnrh. féllst á að tilraunir yrðu gerðar í Straumsvík með tæki, sem fundin voru upp af íslenskum manni. Ég tel að það hafi verið eðlilegt. En í hverju voru þau fólgin? Þau voru fólgin í því að hleypa öllum reyknum út í skálann úr opnum ofnum, sem sagt lagfæra ekkert inni í skálanum og draga það svo upp í rjáfrið og hreinsa það þar. Ég er ekki að áfellast fyrrv. hæstv. iðnrh. Þetta var sú tækni sem var algeng í gömlum verksmiðjum, þar sem reynt var að breyta þessu þá. En við mundum alls ekki sætta okkur við þetta í dag. Þessar tilraunir tóku tvö ár. Og eins og ég segi, þessir ofnar eru opnir. Eftir þessa tilraun var reynt að loka ofnunum. Því miður vinnst mér ekki tími til að fara út í nokkra tæknilega skýringu, en vil segja það í örfáum orðum, að ofnarnir í Straumsvík og víða í verksmiðjum eru þannig, að það er bætt í þá frá hliðunum. Tilraunir, sem gerðar voru fyrst með að loka slíkum ofnum, sýndu að með því að halda áfram að sinna ofnunum frá hliðunum varð að opna eða loka þær hlífar sem settar eru yfir ofnana, og þá slapp of mikið af flúor og reyk út í andrúmsloftið inni í verksmiðjunni. Það munaði minnstu að þetta yrði gert hér. Ég segi fyrir mitt leyti, ég þakka að það var ekki gert. Það var gert fyrst í Bandaríkjunum, reynt þar á 40 pottum, og það sýndi sig að það mengaði svo andrúmsloftið inni í verksmiðjunni að því var kastað.  Annars vil ég segja það, að nú er búið að þróa tilraun sem felur hins vegar í sér gerbreytingu á ofnunum sjálfum. Það verður að hætta að fylla þá frá hliðunum, það verður að breyta þeim sjálfum. Við þetta eru verulega mikill aukinn kostnaður, en þessi aðferð er nú talin þaulreynd og hún verður notuð í Straumsvík. Ég verð því að segja fyrir mitt leyti, að þó að ég hefði viljað sjá hreinsitæki þar langtum fyrr, þá fagna ég því þó að þar voru ekki sett upp ófullnægjandi hreinsitæki, heldur hreinsitæki sem eru þau bestu sem þekkjast og eru fullreynd og munu einmitt einnig þjóna því markmiði, sem hv. fyrirspyrjandi var með, að hreinsa sem best andrúmsloftið inni í skálanum líka, ekki bara úti.



Herra forseti. Ég tel að þær umr. sem hér hafa farið fram, hafi leitt þrjú atriði í ljós: Í fyrsta lagi að þær ábendingar, sem við fengum frá okkar eigin sérfræðingum, þegar samningarnir við ÍSAL voru til umr., um að frá þeirri verksmiðju mundi ekki stafa alvarleg mengunarhætta, þessar upplýsingar reyndust ekki á rökum reistar, m. a. vegna þess að við höfðum þá hvorki nægilega sérfróða menn, nægilegan tækjabúnað né nægilega reynslu til að ígrunda þetta álit þeirra. Það, sem einnig hefur komið í ljós og er nýtt í málinu, er að það er mun alvarlegri mengunarhætta, sem orðið hefur innan verksmiðjuveggjanna, heldur en jafnvel utan þeirra. Annað atriði, sem þessar umr. hafa einnig leitt í ljós, er að það hefur tekið okkur íslendinga talsverðan tíma að komast að því og sanna það, svo að ekki verður um villst, eins og kom fram í skýrslu hæstv. ráðh., að um mengun sé að ræða bæði innan veggja og utan veggja þessarar verksmiðju. Eins og kom fram í skýrslu hans tók það talsverðan tíma að framkvæma og ljúka þeim rannsóknum sem gera þurfti til þess að sanna þetta, og raunar lauk þeim ekki fyrr en við höfðum varið talsvert miklum tíma og talsvert miklu fjármagni til þess að breyta og bæta rannsóknaraðstöðu sem þessir aðilar áttu við að búa. Okkur vantaði ekki að þessu leyti lagasetningu eða reglugerðarákvæði. Okkur vantaði sérþekkingu, okkur vantaði reynslu, okkur vantaði tækjabúnað og okkur vantaði fé. Niðurstaðan af þessu er í fyrsta lagi, að spurt er: Hvað verður gert af hálfu stjórnvalda nú þegar liggur fyrir sú niðurstaða sem hæstv. ráðh. hefur lýst og þarf ekki lengur að deila um hér á Alþ. hver er, heldur er skotið undir óhrekjandi sönnunum? Hvað ætla stjórnvöld að aðhafast? Gera stjórnvöld sér grein fyrir því, að ef þau aðhafast ekkert í þessu máli, þá hlýtur það að koma til álita hjá þeim verkalýðsfélögum, sem eiga trúnaðarmenn þarna á vinnustað eða eru ábyrg fyrir mönnum sem þarna vinna, að þau sjálf grípi til ráðstafana til þess að koma í veg fyrir að fólk vinni við þær aðstæður, sem þarna eru? Í annan stað hlýtur sú að vera einnig niðurstaðan af þessum umr., að við verðum á næstunni að efla mjög allt eftirlit, ekki aðeins með þessari verksmiðju, heldur með öðrum vinnustöðum, og í því sambandi að verja talsvert miklu fé úr sameiginlegum sjóði landsmanna til slíkra verka. Ég vil t. d. benda á í því sambandi, að ýmsir þeir atvinnusjúkdómar, sem gætu komið til greina í verksmiðjum eins og þessari, t. d. alls konar lungnasjúkdómar o. fl., svo að ekki sé talað um krabbamein, það getur verið ákaflega erfitt að sanna það óvefengjanlega aðeins með athugunum á starfsmönnum verksmiðjunnar einum út af fyrir sig, að verksmiðjan eða vinnuumhverfi þessa fólks valdi slíkum sjúkdómum, ef engar aðrar rannsóknir eru hafðar til viðmiðunar. Ég held því að það sé nauðsynlegt, ekki aðeins varðandi þessa verksmiðju, heldur aðrar, að þeir, sem eiga að framkvæma rannsóknir um hollustuhætti á vinnustöðum, vinni þær þannig og verði sköpuð aðstaða til þess að vinna þær þannig, að þeir framkvæmi í fyrsta lagi að sjálfsögðu rannsóknir á starfsfólki í þessari verksmiðju og öðrum, en hafi til samanburðar rannsóknir sem framkvæmdar eru af einhverju ákveðnu úrtaki landsmanna til viðmiðunar, þannig að fram komi ef um óvenjulega eða óalgenga tíðni á hættulegum sjúkdómum er að ræða á einhverjum ákveðnum vinnustað. Þetta kostar talsvert mikið fé. En þetta er eina leiðin til þess að hægt sé að sanna að vinnuumhverfi, svo sem eins og í álbræðslunni í Straumsvík, skapi sannanlega ákveðna hættulega sjúkdóma, svo sem hjarta- eða lungnasjúkdóma. Ég vil leggja mjög mikla áherslu á það við hæstv. ráðh., að hann a. m. k. fyrir sitt leyti beiti sér fyrir því að Heilbrigðiseftirlit ríkisins geti fengið það fjármagn og þann mannafla og þann tækjabúnað sem geri Heilbrigðiseftirlitinu fært að vinna slíkt verk, þannig að það geti leitt í ljós, hvort um sannanleg áhrif sé að ræða af vinnuaðstöðu og umhverfi manna, miðað við samanburðarrannsóknir á sérstökum úrtökuhópum í þjóðfélaginu sem yrðu notaðar til viðmiðunar.

Fyrirspyrjandi (Jón Árm. Héðinsson) : Herra forseti. Á þskj. 334 hef ég beint eftirfarandi fsp. til hæstv. sjútvrh. um útflutningsgjald af grásleppuhrognum : „1. Hversu hárri upphæð nam útflutningsgjald af grásleppuhrognum árið 1976? 2. Hvernig var þessari upphæð ráðstafað og hvaða aðilar nutu þess fjármagns er inn kom í þessu útflutningsgjaldi af grásleppuhrognum? 3. Hvað var mikið verðmæti unnið hér á landi árið 1976 úr söltuðum grásleppuhrognum, og hvert voru þessar afurðir seldar?“ Þegar breyting varð á útflutningsgjaldi seinast, þá var nokkur óánægja, jafnvel veruleg óánægja víða um land út af því ákvæði að leggja á grásleppuhrognin 6% gjald. Þeir aðilar, sem fást við að veiða grásleppu, eru margir hverjir aldraðir menn og hafa ekki notið neinnar sérstakrar fyrirgreiðslu í einu eða öðru formi út á sínar litlu fleytur, og er þeirra mat að það sé ósanngjarnt að þeir séu að leggja ákveðinni stofnun í þjóðfélaginu til verulegt skattgjald. Að vísu fóru nokkru fleiri bátar á þessar veiðar en venja var vegna góðs verðs á grásleppuhrognum. Nú hefur verið sett um þetta reglugerð sem hindrar að stærri bátar en 12 tonn fari á grásleppuveiðar nema með sérstakri undanþágu, ef viðkomandi aðilar hafa starfað við þetta áður. Engu að síður er hér um verulegt skattgjald að ræða á þá menn er stunda þessar veiðar. Mér virðist, miðað við fréttir um verðmæti einnar tunnu í dag, að þetta gjald á eina tunnu geti jafnvel verið nokkuð á fjórða þúsund kr. Hér er því um verulegt skattgjald að ræða hjá þessum mönnum, hafandi það sérstaklega í huga að hér er um marga aldraða menn að ræða sem eiga ekki kost á venjulegri vinnu á venjulegum vinnumarkaði. Þrátt fyrir það að margir ungir menn stunda þessa atvinnugrein mjög viða um landið, þá er þetta óumflýjanleg staðreynd. Það er því nauðsynlegt að upplýsa þetta fólk um ráðstöfun á þessum peningum sem inn koma í gjaldið, og þess vegna leyfi ég mér að forvitnast um þetta mál.



Herra forseti. Í raun og veru hefði þessi fsp. átt að vera til iðnrh., en ekki til sjútvrh., vegna þess að lagmetisiðnaðurinn heyrir undir iðnrh. og iðnrn., en ekki undir sjútvrn., sbr. lög um Sölustofnun lagmetisiðnaðarins frá 27. maí 1972. En þrátt fyrir það skal ég verða við beiðni fyrirspyrjanda og svara fsp. Við 1. spurningu er svarið að útflutningsgjald af grásleppuhrognum á árinu 1976 nam 51 millj. 9 þús. kr. Svar við 2. spurningu: Upphæð þessi rann í Þróunarsjóð lagmetisiðnaðarins, sbr. þau lög sem ég var að nefna hér áðan um Sölustofnun lagmetisiðnaðarins, og fénu var varið til vöruþróunar, tækniaðstoðar og markaðsstarfsemi í þágu lagmetisiðnaðarins, til þess að stuðla að fullvinnslu íslensks hráefnis, þ. á m. grásleppuhrogna hérlendis. En í þessum lögum segir, að í næstu 5 ár skuli öll útflutningsgjöld af niðursoðnum og niðurlögðum sjávarafurðum og söltuðum grásleppuhrognum undanþegin hinum almennu ákvæðum um útflutningsgjöld, en renna í þess stað í sérstakan sjóð til eflingar lagmetisiðnaðinum og útflutningi hans samkv. 7. gr. Við endurskoðun útflutningslaganna eru grásleppuhrogn undanþegin, en hins vegar á lögð samkv. þessum lögum frá 1972. 3. spurning: Á árinu 1976 var fob.- verðmæti útflutnings grásleppukavíars um 45 millj. kr. Afurðirnar voru seldar til Austur-Þýskalands og Tékkóslóvakíu 60%, til Efnahagsbandalagslandanna 7%, til Bandaríkjanna 8% og til Sviss, Spánar, Svíþjóðar og fleiri landa um 25%. Varðandi fsp. þessa er rétt að taka fram, að útflutningsgjald af grásleppuhrognum er, eins og fyrirspyrjandi gat um, 6% af fob.-verðmæti og rennur í þennan sjóð, Þróunarsjóð lagmetisiðnaðarins, til ársloka 1977. Gjald þetta hefur verið frá því að lögin tóku gildi: 1973 13 millj. 492 þús., 1974 8 millj. 350 þús., 1975 32 millj. og 1976, eins og ég sagði áðan, 51 millj. kr. Fjórar verksmiðjur innan vébanda Sölustofnunarinnar hafa framleitt grásleppukavíar til útflutnings: Arctik hf. á Akranesi, K. Jónsson & Co., Akureyri, Ora hf. í Kópavogi og Lagmetisiðjan Siglósíld á Siglufirði. Útflutningsverðmæti niðurlags grásleppukavíars og saltaðra grásleppuhrogna nam 1973 - þá tek ég fiskkavíarinn - 17.2, millj., 1974 69.2 millj., 1975 36.4 millj. og á s. l. ári 45 millj. kr. En útflutningsverðmæti hrognanna nam 1973 236.9 millj., 1974 156.6 millj., 1975 584.7 millj. og 1976 871.7 millj. kr. Útflutningsmagn fullunnins kavíars og óunninna hrogna í tunnum var sem hér segir: 1973 kavíar 600 tunnur eða um 3% af heildarframleiðslunni, en hrogn 19 þús. tunnur; 1974 1600 tunnur kavíar eða um 13% af heildarframleiðslu, en hrogn 11 þús. tunnur; 1975 kavíar 400 tunnur eða 2% af heildarframleiðslu, en hrogn 20 þús. tunnur; 1976 470 tunnur kavíars eða 2%, sama hlutfall, hrogn 24 þús. tunnur. Helstu kaupendur óunninna hrogna eru danir, vestur-þjóðverjar, frakkar, belgar og svíar. Nota þeir hrognin til kavíarframleiðslu og selja á sömu mörkuðum og íslendingar selja sinn grásleppukavíar. Fer hráefnið þannig beint til keppinauta íslenskra lagmetisframleiðenda. Íslendingar flytja nú grásleppukavíar aðallega til Austur-Evrópu. Stærsti markaðurinn var til landa Efnahagsbandalags Evrópu og fóru um 68% af kavíarnum þangað á árinu 1973. Þegar tollaþvinganirnar fóru að hafa áhrif, þá féll magnið niður í 2% til Efnahagsbandalagslandanna, en þá var, að mig minnir, kominn um 30% innflutningstollur á kavíar til þessara landa. Árið 1974 var mikið magn selt til Bandaríkjanna, í raun meira en markaður var fyrir og í engu samræmi við líklegan útflutning þangað í framtíðinni. Unnið er nú að því að endurvinna markað í Efnahagsbandalagslöndum með breyttri tollatilhögun, jafnhliða því sem unnið er að aukinni sölu á öðrum mörkuðum. Þessar upplýsingar sýna okkur það, að við þurfum auðvitað að framleiða mun meira úr þessum hrognum hér heima sjálfir. En jafnhliða því verðum við að afla okkur markaða erlendis. Þessi framleiðslugrein þolir ekki jafnháa tolla og Efnahagsbandalagið setti á okkur áður en tollasamningurinn kom til framkvæmda.

Fyrirspyrjandi (Jón Árm. Héðinsson) : Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. sjútvrh. fyrir svarið. Mér var ljóst að fsp. var þess eðlis að henni hefði mátt skipta á milli tveggja ráðh., en ég þakka honum fyrir að taka hana alla til meðferðar þrátt fyrir það. Það er athyglisvert að í fyrra borga þessir framleiðendur 51 millj. kr. í þessu gjaldi af framleiðslu sinni. Ef ég man rétt er það helmingi hærra en ríkissjóður lét af hendi í þágu lagmetisiðnaðarins - hvorki meira né minna en helmingi hærra. Þeir eru kannske ekki alltaf álitnir stórir bógar í þjóðfélaginu, þessir grásleppumenn, en þegar greiðslur þeirra eru tvöfalt gildari en framlög ríkissjóðs, þá má þeirra virðing fara að hækka. Einnig er það grátlega lítið, að verðmæti á aðeins 45 millj. kr. af kavíar skuli vera unnið hér á s. l. ári og flutt út. Ég vil sérstaklega undirstrika orð ráðh. um að nauðsyn er að vinna hér miklu betur að. Það má auðvitað deila um það, hverjir eigi að útvega fjármagnið í aukningu á lagmetisiðnaðinum. En hlutur ríkissjóðs getur ekki verið svo rýr - alls ekki. Þó að verð á grásleppuhrognum sé mjög sveiflukennt, - það þekkja menn í gegnum árin, - þá er þetta það stórt framlag af hendi þessara manna að það er ekki sæmandi annað en að gera sérstakt átak í gegnum framlag hér á Alþ. á móti þessum mönnum. Þetta er mjög blandaður hópur, í þessum hópi eru líka bændur, og þetta er orðinn verulega tilfinnanlegur skattur núna. Þegar verðmæti er orðið svo hátt að af hverri tunnu fer nokkuð á fjórða þús. kr. beint í þetta gjald, þá er þetta verulega hár skattur, því að hér er um mikil umsvif að ræða hjá þessum mönnum, hér er um erfiða vinnu að ræða og langan vinnudag. Nú hefur að vísu verið sett um þetta ákveðin reglugerð. Sumir eru, eins og gengur, ánægðir með þá reglugerð, en aðrir alls ekki. En miðað við venjur margra er starfsemi þeirra verulega heft á sama tíma sem gjaldið hækkar mjög, ekki í prósentutölu, en sérstaklega í krónutölu. Einnig hafa umbúðir hækkað mjög mikið og allur tilkostnaður verulega, þannig að mér skilst að á tunnu fari núna um fimmtungur frá þessum mönnum strax. Hér er því virkilega mikil skattheimta af þessum mönnum sem eru dreifðir um allt land og eru að reyna að bjarga hér miklu verðmæti. Á s. l. 4 árum hafa þeir lagt í þjóðarbúið í erlendum gjaldeyri um 2 milljarða kr., þessir menn, og mættu menn stundum muna eftir framlagi þeirra.



Herra forseti. Í sambandi við þetta mál varðandi útflutningsgjald af grásleppuhrognum þyrfti að taka til sérstakrar endurskoðunar að ekkert af upphæðinni skuli renna til framleiðendanna eða bátamannanna. Mér finnst það vera ósanngjarnt, vegna þess að við vitum að það eru útflutningsgjöld á öllum sjávarafurðum sem fluttar eru úr landinu, en það er hluti af útflutningsgjaldinu sem rennur t. d. til þess að borga fæðiskostnað. Það væri ekki óeðlilegt að grásleppuútgerðarmennirnir fengju t. d. eitthvað af þessu útflutningsgjaldi, sem talið hefur verið nauðsynlegt að leggja á, til þess að efla þennan iðnað hér í landinu, sem má fullyrða að hefur m. a. haft það í för með sér að verðlagið á grásleppuhrognunum er miklu öruggara í dag. Það hefur alltaf verið stígandi upp síðan var farið, þó að litlu leyti væri, að framleiða kavíar hér á Íslandi. Þeir, sem hafa fylgst með þessum málum, vita að s. l. 10 ár, sem það hefur aðallega verið gert, hefur verðið verið stigandi ár frá ári. En það kom oft fyrir áður, að grásleppuhrognin voru ekki seljanleg og þeir, sem ekki gátu selt fyrst, gátu ekki komið vöru sinni út nema fyrir mjög lítið verð. Þetta hefur ekki komið fyrir að undanförnu, og ég hygg að það sé íslenskum framleiðendum m. a. að þakka, að slíkt hefur ekki átt sér stað. Víst er það rétt, sem hv. þm. Jón Árm. Héðinsson sagði, að hér er um mikið verðmæti að ræða í þjóðarbúið, um 2 milljarða kr. á 4 árum. Það er hreint ekki svo lítið. En ef við hugsum okkur að hagnýta þetta hráefni og gera það að verðmikilli útflutningsvöru, þá sjáum við best dæmi af því sem hæstv. ráðh. las hér upp áðan. Árið 1974, þ. e. áður en við fáum tollaþvingunina frá Efnahagsbandalaginu, eru unnin hér í landinu 13% af hrognum, 1600 tunnur. Fyrir þessar 1600 tunnur eða 13% koma 70 millj. kr., en fyrir 11 þús. tunnur koma ekki nema 156 millj. kr. í útflutningi þegar hrognin eru ekki unnin. Þarna sjá allir hvað mikið verðmæti fer forgörðum sem ætti að koma í þjóðarbúið, en fer handa útlendingum til þess að fullvinna hrognin og fá svo meiri verðmæti út úr þeim á þennan hátt, eins og við ættum að geta gert sjálfir. Það er þetta sem ég vildi benda á. Nú er það síðasta árið, 1977, sem lögin eru í gildi. Ef þau verða framlengd að einhverju leyti, þá er það eitt út af fyrir sig sem ég tel réttlætismál hrognaframleiðendum til handa, að þeir fái a. m. k. verulegan hluta af þessu útflutningsgjaldi í sinn hlut til þess að bera uppi ýmsan kostnað.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. - Ég skal taka undir það sem hv. síðasti ræðumaður sagði, að ég tel að framleiðendur eigi að fá hluta af þessu framlagi. En þegar þessi lög voru sett 1972, þá var þeim gert að skyldu að greiða þetta framlag í 5 ár. Þetta er síðasta árið samkv. þessum lögum. Þessi hluti málsins heyrir undir iðnrn., og ég hygg að iðnrh. hafi hugsað sem svo, að hann vilji ekki fara að leggja til breytingu á þessu gjaldi þar sem það sé að renna út. En hitt er alveg rétt og það hef ég verið mjög óánægður með, að hluti af útflutningsgjaldinu á auðvitað að renna til framleiðendanna sjálfra, en grásleppuframleiðendur hafa ekkert fengið. Hins vegar hafa aftur aðrir, sem fiskað hafa fyrir lagmetisiðnaðinn, notið hluta af útflutningsgjaldinu, en ekkert lagt til útflutningssjóðsins, sem er líka jafnranglátt. Ég er því alveg sammála þessu, og ég tel að þetta eigi að koma til athugunar fyrir árið 1978. Varðandi reglugerðina um hrognkelsaveiðar, þá er sú reglugerð auðvitað fyrst og fremst sett til þess að koma í veg fyrir að það verði gífurleg aukning á þessari veiði, þannig að hrognkelsastofninn þoli ekki þá stórkostlegu aukningu. Þessi reglugerð er fyrst og fremst sett fyrir þá, sem hafa stundað þessar veiðar, og er vörn fyrir þá í þeirra atvinnu. Og hún er sett til þess að stærri bátar fari ekki í ríkari mæli á þessar veiðar og eyðileggi fyrir þeim sem hafa stundað þessa atvinnu í fjölda mörg ár. Ég held að ég geti fullyrt að það er almenn ánægja með þessa reglugerð, nema tímabilið sem hún nær yfir og svæðin. Það er það eina sem um er deilt. En það væri fullkomið sem ekki væri hægt að deila eitthvað um á Íslandi.