Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Sigurður Stefánsson) Þetta frv. er stutt og einfalt og er óhætt að láta greinargerðina, sem fylgir því, duga til þess að skýra það. Lögin, sem það á að breyta, voru sett í fyrra, en vegna ónákvæmni í símskeyti urðu þau á annan veg en til var ætlast. Jeg vona því, að háttv. deild verði vel við að lagfæra þetta. Slík frv. eru vön að ganga orðalaust gegnum þingið, og vona jeg því, að þetta tefji ekki mjög tíma hins háa Alþingis.

Magnús Guðmundsson Með því að svo óheppilega tókst til við 2. umr. þessa máls, að brtt. okkar þm. Skagfirðinga var ekki samþykt, og með því að þetta ákvæði um væntanlega fuglaveiðareglugerð er sett í frv. það, sem hjer liggur fyrir, vegna fuglaveiðanna í Drangey í Skagafirði, þá finn jeg ástæðu til að benda háttv. deild og hæstv. stjórn á, að jeg verð að álíta, að það sje með öllu óheimilt að setja reglugerð um veiðina á þessum stað, eins og nú er háttað. Þannig stendur sem sje á, að til eru sjerstök lög, er heimila sýslunefnd Skagafjarðarsýslu að setja samþykt um veiðina í Drangey, og þessi samþykt hefir verið gerð og staðfest af stjórnarráðinu. Í þessari samþykt stendur, að henni verði ekki breytt nema á sama hátt og hún var sett. Nú eru þessi sjerstöku lög um Drangeyjarveiðina ekki upphafin og þetta frv. gerir ekki ráð fyrir að svo verði. Jeg verð því að telja það ótvírætt, að þau haldi gildi sínu áfram og eins veiðisamþyktin, sem á þeim er bygð. Jeg verð þess vegna að halda því fast fram, að þótt þetta fuglaveiðaákvæði verði samþykt, þá geti það ekki undir neinum kringumstæðum náð til Drangeyjarveiðinnar, því að um hana gilda sjerstök lög. Er þetta í fylsta samræmi við venjulegar og viðurkendar lögskýringareglur. Jeg vil því leggja áherslu á það, að hæstv. stjórn hefir ekki heimild til, þótt þetta frv. verði að lögum, að setja neinar reglur um Drangeyjarveiðina, nema samþyktar sjeu af sýslunefnd Skagfirðinga í samþyktarformi. Þessu vil jeg sjerstaklega skjóta til hæstv.forsrh. (S. E.), því að málið mun heyra undir hann. Að svo mæltu get jeg látið mjer í ljettu rúmi liggja, þótt þetta frv. verði samþykt eins og það liggur nú fyrir.

Frsm. (Stefán Stefánsson) Fyrir hönd allsherjarnefndar vildi jeg óska þess, að hæstvirtur forseti tæki málið af dagskrá.

Flm. (Pjetur Ottesen) Þetta frv. er komið fram vegna þess, að í íslenska löggjöf vantar ákvæði um, hver sje lögfull sönnun fyrir dauða sætýndra manna. Um þetta eru þó til ákvæði hjá nágrannaþjóðum vorum, og getur þessi vöntun oft verið oss mjög bagaleg. Svo er sem sje mál með vexti, að erlend lífsábyrgðarfjelög hafa neitað að greiða ábyrgðarfje þó nokkurra manna, vegna þess, að þessar sannanir hefir vantað. Á það einkum við þegar skip hafa farist með allri áhöfn. Þegar einhverjir hafa komist af, þá er hægt að sanna þetta á venjulegan hátt með vitnaleiðslum. Jeg skal aðeins nefna eitt dæmi. Fyrir nokkrum árum fór bátur með tveimur mönnum hjeðan úr Reykjavík og ætlaði suður í Voga. Hann fjekk ofviðri og kom aldrei fram. Annar þessi maður var líftrygður í erlendu vátryggingarfjelagi, en það neitaði að greiða fjeð. Hjer var þó ekki um að villast, að maðurinn var dáinn. Úr þessu er frv. ætlað að bæta, svo að menn geti náð rjetti sínum, þegar líkt stendur á. Frv. setur að vísu nokkuð þröng ákvæði um þetta. Hygg jeg það rjettara, þar sem um er að ræða að sækja undir högg erlendra lífsábyrgðarfjelaga. Jeg vona að háttv. deild taki þessu frv. vel. Óska jeg þess, að því verði vísað til háttv.allshn. að lokinni þessari umr. En það eru tilmæli mín til háttv. nefndar, að hún hraði málinu.

Frsm. (Sigurður Stefánsson) Jeg býst við því, að ekki verði færri ljón á vegi þessa frv. en þess, sem rætt hefir verið hjer í deildinni næst á undan. Það hefir verið rætt mikið um það frv., með og móti, og sje jeg því enga ástæðu til þess að rekja ástæður þessa máls, því þær eru hinar sömu; yrði það því að eins til þess að lengja umr. Það hefir oft verið svo, er ný embætti hafa verið stofnuð, að þá hefir ráðið meira hagsmunir einstakra manna en þörf þjóðarinnar. Þegar háskólinn var stofnaður, mun engum hafa komið til hugar, að eftir fá ár yrði þörf á að fjölga prófessorum í sálarfræði, en árið 1912 eða 1913 kom út bók eftir ungan og efnilegan heimspeking, sem heitir „Vit og strit“. Bókin var liðlega samin, eins og annað eftir höfund þennan, og efni hennar var sálarfræðileg kensla á verklegum vinnubrögðum. Þetta þótti hin mesta nýlunda, og jafnvel stórkostleg uppgötvun. Eftir það fóru að heyrast raddir um það, hvort ekki mundi þörf á embætti til þess að koma fram þessari hugsjón. Af því leiddi þá þegar, eða skömmu þar á eftir, að þessum efnilega heimspeking var veittur allríflegur styrkur úr landssjóði, mig minnir 3 þús. kr., til þess að gera þjóðinni kunna þessa merkilegu uppgötvun. Flestir skildu styrkveiting þessa á þann veg, að þessi ungi heimspekingur ætti að kenna verkalýðnum til sjós og sveita vissar líkamsstellingar og hagnýt handtök við algeng vinnubrögð, og menn bjuggust við, að hann mundi ferðast um landið þvert og endilangt til þess að útbreiða ágæti hinnar hagnýtu sálarfræði. Fyrstu árin mun hann hafa ferðast eitthvað lítið eitt í þessum erindum, og fyrirlestra flutti hann víst nokkra. En svo nægir honum ekki þessi fjárlagastyrkur, og 1915 fer hann þess á leit, að stofnað sje nýtt embætti við háskólann og hann gerður að prófessor í þessari svo nefndu hagnýtu sálarfræði. Þó varð ekkert af því í það skifti. En 1917 kemur hann aftur til þingsins í sömu erindum. Ekki hafði háskólaráðið þó meiri trú á þessu en það, að ekki vildi það á nokkurn hátt hafa frumkvæði að stofnun þessa embættis. Hefir ef til vill litið svo á, að almenn vinnubrögð þjóðarinnar mundu ekki græða mikið á fyrirlestrum hans við háskólann fyrir embættismannaefnum, sem flestir ganga lítt að algengri vinnu, er þeir koma út í lífið. Undirtektir þingsins voru ekki betri en það, að embættisstofnun þessi marðist í gegn með eins atkv. mun, í hvorri deild, og bundin við nafn, rjett eins og Alþingi ætlaðist til, að embættið mætti leggja niður, þegar þessa manns nyti ekki lengur við. Jeg skal játa, að mig skortir þekkingu til þess að dæma um gagnsemi þessarar hagnýtu sálarfræði, en það þykist jeg þó skilja, að notadrýgri mundi hún verða þessi fræðsla með persónulegri návist kennarans við verkalýðinn sem víðast á landinu, í staðinn fyrir að flytja nokkra fyrirlestra í háskólanum á ári. Einnig finst mjer að ætla megi, að háskólinn hefði síður átt heimtingu á þessu embætti heldur en t. d. búnaðarskólarnir. Við slíka skóla virðist mjer þessi kensla hefði átt að bera einhvern ávöxt, því búnaðarskólarnir búa menn undir hið verklega líf. En svo er rjett að athuga, hvern árangur þessi kensla hefir borið, og hver hefir reynslan þá orðið? Eftir því, sem jeg veit best, þá hefir áheyrendum þessa prófessors fækkað svo ár frá ári, að nú er aðalerindi hans í tímana að fullvissa sig um, að kenslustofurnar sjeu tómar og bekkirnir auðir. Stúdentarnir hafa engan áhuga á hinni hagnýtu sálarfræði. Þetta hefir valdið prófessoruum mestu leiðinda, eins og von er, því að hann er maður á ljettasta skeiði og áhugamikill. Og til þess að reyna að bæta úr þessu og fjölga áheyrendum, hefi jeg heyrt, að hann hafi jafnvel neyðst til að lesa fyrir stúdentum óskylda grein sálarfræðinnar, svo sem glæpamannasálarfræði. Jeg er ekki að segja þetta þessum heiðursmanni til lasts; það er ekki nema von, að hann þreytist, og grípi þá til einhverra örþrifaráða, en svo hefi jeg líka fyrir satt, að aðsókn í þessa tíma hafi líka orðið mjög endaslepp. En það, sem mjer þykir verst við stofnun þessa embættis og rekstur þess frá öndverðu, er það, að hin verklega kensla prófessorsins í vinnuvísindum úti um landið hefir minkað ár frá ári. Og nú verður mjer að spyrja: Getur nú ekki komið til mála að leggja niður þetta embætti? Og hefir þjóðin ekki meira að gera við sitt litla fje heldur en viðhalda embætti, sem eftir fárra ára reynslu sýnir, að óþarft er með öllu? Og er ekki rjettara að breyta um í tíma, á meðan maðurinn er á ljettasta skeiði? Því jeg efast alls ekki um, að gáfum og starfskröftum þessa alkunna heiðursmanns mundi sannarlega betur varið til annars gagnsmeiri starfa fyrir þjóðina. Það eru því sömu ástæður fyrir þessu frv. og hinu, sem næst var afgreitt á undan. Embætti þetta var upphaflega stofnað af lítilli forsjá og hefir reynst óþarft og gagnslaust. Nauðsyn þjóðarinnar og fjárþröng ríkissjóðs heimtar, að öll óþarfa embætti sjeu lögð niður. Og það á vera hverjum einasta þm. ljóst, að hagur þjóðarinnar verður að skipa öndvegið í hverju einasta máli.

Bjarni Jónsson Þessi háttv.þm. (S. St.), er nú settist niður frá sparnaðarhjali sínu og embættismannadrápi, barðist nýlega fyrir fjölgun presta hjer í þessari hv. deild. Varð jeg til þess og fleiri að leggja honum liðsyrði, fyrir þá sök, að við hjeldum, að þar væri um nauðsynjamál að ræða, enda leit jeg svo á, að þjóðin ætti kröfu á að fá þá embættismenn, er hún óskaði. En nú leyfir þessi sami hv.þm. (S. St.) sjer að fara með vísvitandi ósannindi um Guðm. Finnbogason prófessor, og það á Alþingi Íslendinga. Hann segir, að Guðmundur hafi eigi annað erindi í háskólatíma sína en að fullvissa sig um, að sætin í kenslustofunum sjeu auð. En sannleikurinn er sá, að engin stofa hjer á þingi mundi rúma áheyrendur hans. Svo eru fyrirlestrar hans sóttir. Þessi hv.þm. (S. St.) nefndi að eins eitt atriði, sem honum þótti fánýtt og einskisvert í starfi Guðmundar Finnbogasonar, og reyndi að gera sjer mat úr því, þótt óhöndulega tækist til. Og það var einmitt það atriðið, sem jeg lagði áherslu á við flutning þessa máls 1917, að yrði eitt af rannsóknarefnum Guðmundar, og á jeg þar við rannsókn á sálarfræði glæpamanna, og nú finst mjer jeg ekkert oftala, þó að jeg segi, að rannsókn Guðmundar gæti komið víðar að liði, t. d. um sálarástand hinnar svo nefndu sparnaðarnefndar. Jeg taldi það nauðsynlegt og tel það enn, að menn þeir, sem ætla að gerast dómendur, læri að athuga sálarástand þeirra manna, sem eru þann veg gerðir og frábrugðnir öðrum, að þeir eiga bágt með að lifa eftir þeim lögum og reglum, er þjóðfjelagið byggist á. Það verður að álítast nauðsynlegt þeim mönnum, er síðar ætla að dæma rjetta dóma, að fá leiðbeiningar um að athuga eftirtektarskekkjur manna, minnisskekkjur og vitnisburðarskekkjur. Og þessar rannsóknir hefir Guðmundur Finnbogason rækt með sjerstakri alúð og samviskusemi, eins og búast mátti við, því að hann er lærður vel og áhugasamur vísindamaður, auk þess sem hann hefir orðsins mátt, talar ágætlega og skortir aldrei áheyrendur. En eins og jeg nefndi áður, geta rannsóknir Guðmundar komið víðar að gagni. T. d. verð jeg að álíta nauðsynlegt þingi og þjóð, að rannsakað sje sálarástand þeirra þm., sem bera fram jafnfánýt frv. og þetta, sem nú er til umr. Þeir telja það sparnaðarfrv., en það er það alls ekki, heldur mætti það miklu fremur kallast eyðslufrv., því það gerir bæði að eyða dýrmætum tíma frá nauðsynlegum þingstörfum og kostar ríkissjóð mikið fje. Að slátra einum eða tveimur embættismönnum getur ekki bjargað fjárhag ríkissjóðs. Mun því nær sanni að líta á frv. þetta sem kosningabeitu, og tilætlunin, að hrekklausir menn láti ginnast af því. Á annan veg er ekki hægt að skilja framkomu þessara sparnaðarmanna. Ef þeim kæmi til hugar að bjarga ríkissjóði, þá mundu þeir hafa reynt að gera till. um einhvern sparnað, auk þessara tveggja kennaraembætta, sem þeir vilja leggja niður. Hefðu þessir menn ætlað að bjarga landinu, þurftu þeir að rannsaka orsakir þær, er liggja til fjárkreppunnar. En það er alls ekki fjárhagur landsins eða gjaldeyrismálið, sem þessir sparnaðarpostular hafa tekið á stefnuskrá sína. Annars myndu þeir hafa grenslast eitthvað eftir því, hvernig bankarnir hafa búið við atvinnuvegi landsins, rannsakað gengismuninn og reynt að gera einhverjar till. um eitthvað til styrktar atvinnuvegunum, athuga um sölu afurðanna og viðhjálp á því sviði. En alt þetta hafa þeir vendilega varast, þessir sparnaðarmenn, og þó segja megi, að laun embættismanna sjeu fjöður af fati ríkisins, þá bæta þó ein eða tvenn embættismannslaun ekki mikið fjárhaginn út á við. Það er því auðsætt, að sparnaðarmennirnir hefðu þurft að lesa „Vit og strit“, svo þeir hefðu lært að strita með dálitlu meira viti. Það er fjarri mjer að neita því, að spara eigi sem kostur er, og jeg hefi aldrei sýnt það, að jeg vildi bruðla með landsfje. En jeg hefi viljað og vil enn að sparað sje af skynsamlegu viti, eins og líka hitt, að jeg hefi talið sjálfsagt að láta þá menn njóta styrks af almannafje, sem væru þess maklegir. En þetta hefir verið talin mín höfuðsynd og jeg fengið eyðsluorð, af því jeg hefi viljað styrkja unga og efnilega gáfumenn, svo sem Þorstein Erlingsson, Einar Jónsson og Kjarval. Þessir menn voru lítt kunnir, er jeg bar þá fyrst fram, en þeir hafa ekki brugðist þeim vonum, sem jeg gerði til þeirra, eins og sjest á því, að nú vilja allir styrkja þá. Fyrir þetta hafa skammsýnir menn nefnt mig eyðslusegg. En vildi jeg gera upp að öðru leyti sakir þessar og benda á, hvaða till. jeg hef gert um fjármál, þá mun það sýna sig, að jeg hefi gert góðar till., þó að þær hafi ekki allar fundið náð fyrir augum þessara fjármálavitringa. Og það mega þeir vita, að þó hagur landsins sje ekki góður, þá hefði hann þó getað verið betri, hefði mínum till. verið fylgt. En hvað á helst að spara og hvað er dýrmætast? Hvort er þjóðinni nauðsynlegra menn og mannvit eða aurarnir, fjármunir hennar? Jeg gat þess einmitt við flutning þessa máls á Alþingi 1917, að þegar fertugum manni með ágætis vísindamannshæfileikum væri varnað þess að starfa að áhugamálum sínum, eða settur í eitthvað það, sem andstætt væri skaplyndi hans og hugsun, þá væri þar með eyðilagður allur betri helmingur af æfi mannsins. Og það er gert meira. Það er kastað niður öllum þeim styrk, sem maðurinn hefir fengið frá því fyrst, að mentun hans hófst, bæði hjá foreldrum sínum, frændum og öðrum styrktarmönnum. Með þessu er ekkert sparað. Öllu er fleygt í sjóinn, vonum mannsins líka, er átti þann stóra draum að verða þjóðnýtur maður, ef hann fengi að njóta sin og vinna að áhugamálunum. Hann vissi hvers virði þau gátu orðið fyrir þjóðina og landið. En þessu er öllu kastað á glæ. Og til hvers? Líklega til þess, að menn trúi frsm. (S. St.), að það sje ekki hagnýt sálarfræði að rannsaka sálarfræði glæpamanna. Það eru ekki aurar, sem á að spara, þegar svona stendur á. Þegar þing og þjóð fleygir frá sjer slíku dýrmæti, sem jeg nefndi, þá drýgir hún aulastrik. Það minnir á söguna um hrútana og bóndann. Tveir hrútar börðust á klettabrún og horfði bóndi á. Bardaganum lauk svo, að annar hrúturinn fjell niður fyrir hengiflugið. Þegar bóndi sá það, seig honum í skap, greip hrútinn, sem eftir stóð, og mælti: „Það er best þú farir á eftir,“ og fleygði honum fram af. Og nú neyðist jeg til að spyrja þessa sparnaðarmenn: Hvort á heldur að spara smáfjárhæðir eða lánstraust landsins? Hvort á heldur að spara laun eins eða tveggja manna eða heiður landsins? Menn, sem fara eins að og þessir svo nefndu sparnaðarmenn, þeir vinna einmitt á móti lánstrausti landsins og heiðri þess. Það er ekki langt að muna, að í sumar, þegar verið var að semja um lántöku okkar hjá Englum, þá var reynt að spilla lánstrausti landsins með því að vitna í þennan alkunna lánsgrát einhvers þm., sem fullyrti hjer á þingi í fyrra, að landið væri á hausnum fjárhagslega. Það þykja ef til vill hörð orð þetta, en enginn skal efast um það, að jeg fari með rjett mál. Og það ættu þm. að vita, að gagnvart þjóðinni bera þeir ábyrgð á orðum þeim, er þeir láta falla hjer í þingsalnum. Jeg hefi heyrt hann, þennan sparnaðarpostula, háttv.þm.N.-Ísf. (S. St.) standa hjer upp ár eftir ár, dag eftir dag, og stundum oft á dag, til þess eins að lýsa því yfir í deildinni, að fjárhag landsins sje þann veg komið, að hann eigi litla eða enga viðreisnarvon. Og það er ekki lengra síðan en hjer á dögunum, að hæstv. þáverandi fjrh. (M. G.) vítti slíkt barlómshjal að makleikum. Því vil jeg í þessu sambandi lýsa því yfir, að enginn skal hafa orð mín til að spilla heiðri landsins eða lánstrausti. Slíkir menn sem háttv.frsm. (S. St.) eru þeir óþörfustu landi og þjóð, hvort sem heldur er á Alþingi eða annarsstaðar. Þeir eru alls engir sparnaðarmenn, en reyna með óvitahjali sínu að spilla heiðri lands og þjóðar. Og hvort á nú heldur að spara laun Guðm. Finnbogasonar eða heiður Alþingis? Jeg ætla ekki að svara þessu beinlínis, því svarið hlýtur að verða gefið með atkvgr. En á það vildi jeg þó benda, að með því að samþ. frv. þetta, þá gengur Alþingi á bak orða sinna og frá gefnu loforði um það að nota starfskrafta mannsins í þjónustu ríkisins. Jeg skal með leyfi hæstv. forseta lesa upp lögin, þau eru ósköp stutt og auðskilin. Fyrirsögnin hljóðar svo: „Lög um að skipa dr. phil. Guðmund Finnbogason kennara í hagnýtri sálarfræði við Háskóla Íslands.“ Og fyrsta grein laganna hljóðar svo: „Við Háskóla Íslands skal stofna kennaraembætti í hagnýtri sálarfræði, bundið við nafn dr. phil. Guðmundar Finnbogasonar.“ Jeg skal ekki fara út í það, hvort hægt er að leggja niður embætti, sem bundið er við nafn, á meðan viðkomandi maður vill gegna því, en jeg efast alls ekki um það, hvernig dómstólamir dæmdu það mál, og þangað hlyti það að fara, yrði frumv. samþ. En að embætti þetta er bundið við nafn, er einmitt viðurkenning fyrir því, að hjer sje um vísindamann að ræða, sem eigi rjett á því að lifa og vinna að áhugamálum sínum. Háskólinn er ekki embættismannaverksmiðja fyrst og fremst, heldur stofnun til viðhalds og eflingar vísindum í landinu. Og það er tvent ólíkt, að hlýða nemendum yfir, eða hitt, að vinna að vísindum. Að því síðartalda starfi verður ekki hlaupið eins og að moka fjós. Ef Alþingi, samkvæmt till. meiri hl. sparnaðarnefndar, því hún mun ekki vera algerlega óskift um málið, leggur nú niður þetta embætti, þá er það þessu þingi fullkomin skömm og svívirða, óskammfeilni gagnvart því þingi, sem samþykti lögin, og svik við þjóðina. Því jeg er þess fullviss, að ef hin alvísa sparnaðarnefnd ætti fund með alþjóð um þetta mál, þá mundi ekki 1/10 hluti þjóðarinnar fylgja henni að málum um slík lagasmíði sem þetta frv. er. Skal jeg svo ekki orðlengja frekar að sinni, en ef hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) gerir sig digran í svari sínu, þá mun jeg standa upp aftur.

Forsætisráðherra (S. E.) Jeg skal ekki þreyta hv. deild með langri ræðu; vil að eins geta þess, að jeg var á móti því, að þetta embætti væri stofnað, með því, að jeg taldi það ekki nauðsynlegt. Hinsvegar var mjer kunnugt um að embættismaður sá, sem embættið var stofnað fyrir, var hæfileikamaður. Nú varð það ofan á í þinginu að stofna embættið og binda það við ákveðið nafn, og því furðar mig á því, að nú skuli, svo skömmu á eftir, eiga að leggja embættið niður og kasta hlutaðeigandi embættismanni fyrirvaralaust út á klakann.

Frsm. (Sigurður Stefánsson) Jeg tók það fram í fyrri ræðu minni, að sömu ástæður ættu við þetta frv. og hitt, sem síðast var rætt um; þess vegna mun jeg fylgja heilræði hv.þm. Dala. (B. J.), að eyða ekki dýrmætum tíma þingsins í langar umræður. Þó get jeg ekki hjá því komist að drepa á nokkur atriði í ræðu hv.þm. (B. J.). Hann lýsti það ósannindi hjá mjer, að þessi maður (Guðm. F.) hefði litla aðsókn, en jeg hefi góð gögn til að ósanna orð hans sjálfs í því efni. Vil jeg þó síst bregða þessum manni um það, að hann ræki illa starf sitt, heldur mun hinu um að kenna, að lærisveinarnir sækja illa kensluna, og þjóðin skilur ekki það verklega gagn, sem af þessari kenslu mætti verða. Því stendur þessi maður nú sem kennari, en sem lærisveinalaus kennari. Þó ef til vill megi segja, að hjer sje ekki um stórfeldan sparnað að ræða, þá sýnist þó full ástæða fyrir þing og þjóð að gefa því gaum, hvort launa eigi menn í embættum, þar sem ekkert er að gera. Annars var ræða hv.þm. Dala. (B. J.) að mestu leyti lof um sjálfan hann, og nenni jeg ekki að hryggja hann með því að gera athugasemdir við sjálfshól hans. Jeg vil taka það fram, að hafi þingræður spilt fyrir lántökunni, eins og hv.þm. Dala. (B. J.) sagði, þá eru það ekki ræður þm.N.-Ísf. (S. St.). Hitt hefi jeg frá góðum heimildum, að það hafi einmitt verið ræður lánspostulans, hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.)  (Gunn. S.: Ástæður!)  . Jeg kæri mig ekki um að færa ástæður fyrir því nú. Það er satt, að jeg vil spara, og ekki að eins peninga, heldur einnig lánstraust landsins. Og það þykist jeg gera best með því að andæfa lántökunum, því þá varðveitist lánstraustið sem er besti dýrgripur þjóðarinnar. Að lokum vil jeg geta þess, án þess í nokkru að vilja kasta steini að þessum heiðursmanni, sem hjer er um að ræða, að stærsta sparnaðarfrv., sem fram hefir komið á þessu þingi, fer einmitt fram á það að fresta og breyta þeim lögum, sem beinlínis eru gerð eftir till. og forsögn þessa heiðursmanns, en það eru fræðslulögin. Jeg vil geta þess, af því hv.þm. Dala. (B. J.) sagði, að nefndin mundi ekki vera sammála, að hún er fyllilega á einu máli um þetta frv. Að svo mæltu skal jeg hlíta heilræði hv.þm. (B. J.) og setjast niður.

Jón Þorláksson Það er eins ástatt um þetta frv. og hið fyrra, að það fer einnig fram á afnám kennaraembættis við heimspekisdeild háskólans. Þar sem þessi frv. eru bæði borin fram af sömu nefnd, hefði sýnst rjettara, að þau hefðu bæði falist í einu frv., en slíkt gerir ekki svo mikið til, þar sem þau eru bæði samferða gegnum háttv. deild. En mjer hefir fundist vanta í ástæðurnar skýringar um heimspekisdeild háskólans yfirleitt. Og það er þess vegna, að jeg hefi leyft mjer að tína saman úr árbók háskólans á síðari árum nokkrar tölur til skýringar. Hefi jeg byrjað á árinu 1914–15, því þá var fyrra embættið stofnað, þeirra, sem rætt hefir verið um í dag. Og niðurstaðan hefir orðið þessi, að árið 1914–15 hafa verið í heimspekisdeild enginn nemandi, en 4 kennarar, þrír alt árið, en þeim fjórða bætt við á árinu. nemendur kennarar. Ár 1915–16 0 6 - 1916–17 1 7 - 1917–18 6 8 - 1918–19 8 8 - 1919–20 5 6 - 1920–21 9 6 Um nemendatöluna verður þó að gera þá athugasemd, að þeir eru ekki allir fastir í deildinni, t. d. 1919–20 voru 3 nemendur eldri, en að eins tveir nýir, og af þessum 5 eru árið 1920–21 eftir 2, en 7 nýir. M. ö. o. það, að nemendatalan er þó þetta há, stafar af því, að nemendurnir hafa látið innrita sig í heimspekisdeildina að eins 1 ár, og síðan horfið þaðan aftur. Þess ber þó að geta, til þess að skýra að öllu leyti rjett frá, að einn kennaranna hefir það verkefni með höndum að búa nemendur annara háskóladeilda undir próf í forspjallsvísindum, en slíkur undirbúningur átti sjer hjer einnig stað áður en háskólinn var stofnaður. Enn fremur annast einn kennari heimspekisdeildarinnar um að kenna prestaefnunum undirstöðuatriðin í grískri tungu, eða það, sem kent var og lært áður í 2. og 3. bekk lærða skólans. Þessar tölur, sem jeg nú hefi nefnt, sýnast bera þess órækan vott, að hjer er ekki að ræða um reglulega háskóladeild með nemendum og kennurum. Nemendatalan er svo lág, að ekki sýnist geta til mála komið, að hægt sje að halda henni uppi sem sjerstakri háskóladeild. Ástæðurnar fyrir því að halda henni uppi er því sá stuðningur, sem aðrar deildir hafa af henni og fyrirlestrahald fyrir almenning. Fyrirlestra hefir Guðmundur Finnbogason haldið fyrir almenning um undanfarna vetur. Samkvæmt Árbók háskólans hefir hann á næstliðnum vetri haldið einn fyrirlestur á viku, um áhrif loftslags á sálarlíf manna, og haft allmikla aðsókn. Auk þess hefir hann kent þrjár stundir á viku, en í þeim greinum, sem að eins eru ætlaðar þröngum hring nemenda, og hafa þeir tímar því eðlilega verið miklu fásóttari. Í þessu hygg jeg liggja skýringuna á því, hve illa þeim hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) og hv.þm. Dala. (B. J.) hefir borið saman um aðsóknina að fyrirlestrum þessa kennara. Jeg hefi gert þetta yfirlit yfir nemenda- og kennaratölu heimspekideildarinnar, til þess að hv.þm. gæfist kostur á að gera sjer ljósari hugmynd um málið frá víðara sjónarmiði. Annars þykir mjer ekki ástæða til þess að orðlengja þar um frekar.

Bjarni Jónsson Yfirlit hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) var alveg rjett, svo langt sem það náði, en þar er ekki sagður allur sannleikurinn. Þess vegna verð jeg að bæta örlitlu við. Jeg vil þá fyrst geta þess, að nú er hægt að taka embættispróf í tveim greinum við deild þessa. En í upphafi var engum ætlað að taka þar próf, og því ekki von, að nemendafjöldi væri þar mikill. Síðar hefir svo verið samin reglugerð fyrir prófi í íslensku og einnig reglugerð um embættispróf í heimspeki. Hitt er öllum ljóst, að þessi deild var stofnuð til þess að veita stúdentum fræðslu í íslenskum fræðum, og ekki að eins stúdentum, heldur öllum þeim, lærðum og ólærðum, er fræðast vildu um þessi efni. Og þessum aðaltilgangi hefir deildin einkum hugsað sjer að ná með fyrirlestrahaldi fyrir almenning. Bæði dr. Björn M. Ólsen og Sig. Nordal hjeldu fyrirlestra fyrir almenning, og nú heldur Sigurður Nordal afarfróðlega fyrirlestra um Völuspá. Þetta er því aðaltilgangur deildarinnar, en auk þess hafa ýmsir kennarar þar það hlutverk á hendi að búa menn úr öðrum deildum undir embætti. Má þar nefna, að Guðm. Finnbogason hefir haft það verk á hendi að undirbúa nemendur lögfræðideildar í glæpamannasálarfræði, athugunarskekkju, minnisskekkju, framburðarskekkju o. fl. Þar sem þessi deild hefir það ekki að aðalmarkmiði að unga út embættismönnum í þeim greinum, sem þar eru kendar, þá er síst að undra, þó ekki sje hún mannmörg að föstum nemendum. Einnig hafa erlendir stúdentar numið hjer við deildina stuttan tíma, og horfið síðan burtu aftur, og eins hefir verið um nokkra íslenska nemendur, að þeir hafa komið frá Khöfn og lært hjer, en hafa síðan farið utan til að ljúka námi og sumir hætt. Nemendatalan er því lág, af þessum ástæðum, sem þú hefi jeg nefnt, og einnig af því, að þetta eru námsgreinar, sem fáir lesa, enda ekki verið hægt að taka í þeim embættispróf hjer til skamms tíma, eins og jeg hefi áður drepið á. Enn var eitt, sem hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) gleymdi í upptalningu sinni, og það er, að á mjer hvílir skylda að kenna miðaldalatínu. En sú kensla er ekki til þess að kenna mönnum að skrifa bækur á latínu, eins og hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) vildi halda fram, heldur til þess að kenna mönnum að nota latnesk heimildarrit. Það mun að nokkru leyti rjett, hvernig hv.þm. (J. Þ.) skýrði frá meiningarmun okkar hv.þm.N.-Ísf. (S. St.). Það er rjett, að fyrirlestrar þessa manns (Guðm. Finnbogasonar) eru svo vel sóttir, að húsið rúmar ekki tilheyrendurna. En það er einnig rjett, að aðrir tímar hjá þessum manni eru líka sóttir af fleiri mönnum en þeim, sem nauðsyn rekur til. Einnig hafa til mín leitað til grískunáms aðrir en þeir, sem til þess voru skyldir að lögum. - Þetta eru vísindi vísindanna, sem G. F. kennir. Það er fjarri því, að hjer sje um að ræða nein matarvísindi sjerstaklega. Þessi vísindi þroska andann meira en flest önnur. - Þá sagði háttv.frsm. (S. St.) líka, að þessi maður ynni ekkert að því að undirbúa embættismenn. Það er undarlegt að heyra mann jafnan klifa á því, að enginn starfi við slíka stofnun, sje hann ekki „manuductör“ eða próftemjari. Það er svo sem engin furða, þótt till. komi fram frá þeim hv.þm., sem þannig líta á málið, um það að fá þessum mönnum einhvern aukastarfa. Kæmi mjer ekki á óvart, þótt einhver háttv.þm. stingi upp á því snjallræði að láta prófessorana við háskólann vera pósta líka. En þess er jeg fullviss, að meiri hluti þjóðarinnar vill, að þessir menn, sem við háskólann starfa, verði vísindamenn. Hafa sjerstaklega komið fram raddir um það víðsvegar af landinu, að mjög æskilegt væri, ef við gætum eignast góða vísindamenn í íslenskum fræðum og íslenskri lögfræði. Þá vildi háttv.frsm. (S. St.) gera þennan slátursauð óvinsælan, með því að benda á, að hann hafi verið höfundur fræðslukerfisins, sem nú er, og tekist illa þar. Jeg vil nú benda háttv.þm. á það, að þessi maður þarf ekki endilega að vera góður að semja fræðslulög, þótt hann sje góður heimspekingur. Staðfestir þetta bara það, sem jeg hefi löngum sagt, að best fer á því, að hver maður fái að starfa á því sviði, sem hann hefir sjerstaklega undirbúið sig undir. Þá sagði háttv.frsm. (S. St.), að þetta yrði að gera til að spara fje landsins. Fórust honum svo orð sem landið væri nú hálft í kafi í skuldafeninu, og myndi þegar sokkið, ef hann hjeldi ekki í hárið á því. - Ja, jeg gæti nú trúað því, að ef það frjettist út í lönd, að ekkert annað haldi nú landinu uppi en hinn sterki armleggur hv.þm.N.-Ísf. (S. St.), þá muni það ekki eiga alllitlu lánstrausti að fagna. Er þjóðinni ekki ónýtt að eiga slíka ræðumenn hjer að, til að styrkja lánstraust sitt erlendis. Er jeg viss um það, að þótt annar háttv.þm. hafi í þeirri grein skarað fram úr þessum á síðasta þingi, þá verður hann nú viss með lárviðarsveiginn næst. Að svo fór síðast, var og ekki sökum þess, að hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) hafi minna látið um mælt en hinn, heldur af því, að ekki var eins tekið mark á orðum hans. Það hefir nú verið síðustu árin fult af þessu í hverri einustu ræðu, sem þessi háttv.þm. hefir haldið. - Í alvöru talað, verður tæplega annað sagt en að þessir menn spari ekki lánstraust landsins. Að minsta ekki er það áreiðanlegt, að svo lengi sem þeir eiga sæti á Alþingi, þá veit hver sá maður, sem spilla vill fyrir landinu erlendis, hvert hann á að snúa sjer.

Gunnar Sigurðsson Það má víst líta svo á, að ræða sú, sem hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) flutti í þessu máli í fyrradag, hafi verið stefnuskrárræða sparnaðarnefndarinnar, þar sem hv.þm. (S. St.) er ritari og frsm. nefndarinnar, að minsta kosti í þessu máli, og þar sem enn fremur er vísað til ástæðna fyrir þessu frv. í öðrum frv. frá nefndinni. Jeg vil nú í nafni mínu og enda nokkurra fleiri hv.þm., sem berum ekki neitt sparnaðarskilti á okkur, en viljum vera og erum sparnaðarmenn, gera nokkrar athugasemdir við fyrnefnda ræðu. Jeg tek það fram, að jeg vil þó ekki með því óvirða viðleitni hv. sparnaðarnefndar, enda hefi jeg þegar fylgt henni að málum, og mun gera framvegis, þegar jeg sje, að um sannan sparnað er að ræða. Svo virtist sem hv.þm. (S. St.) vildi telja kreppu þá, sem vjer erum nú komnir í, að miklu leyti að kenna fullveldinu. Vera má nú, að einhver útgjöld hafi af því flotið, sem annars hefðu sparast, en aðrar eru þó meginorsakirnar. Fjárhagskreppan, sem nú stendur yfir, og útgjaldabákn landssjóðs er gamalt mein. Aðalaukning útgjalda ríkissjóðs varð á veltiárunum, sjerstaklega á þingunum 1916–1918. Þm., eins og aðrir, urðu bjartsýnir, þegar allir framleiðendur græddu og alt stórhækkaði í verði. Með öðrum orðum, stjórn og þingi fórst eins og einstaklingum og fjelögum, sem nú í fjárhruninu hafa tapað ógrynni fjár. Allir bygðu á því, að veltiárin mundu halda áfram og að verðhrunið mundi ekki koma svona fljótt. Þetta var heldur ekki láandi. Enginn í heiminum gat sjeð þetta fyrir. Þvert á móti voru allar líkur fyrir því, að hrunið mundi ekki koma svona sviplega. Þrjú stórveldi virtust toga í þann streng, að halda verðlaginu uppi. Öðru megin verkamenn, með því að halda kaupinu sem hæstu; hinu megin bankar og ríkisstjórnir, sem höfðu hag af því vegna skulda sinna og viðskifta, að verðið hjeldist uppi. En jafnvel þessir sterku strengir hrukku líka. Verðfallið kom og fór geyst. Mögru kýrnar voru ekki lengi að eta upp þær feitu. Það fór um ríkið eins og fjelög og einstaklinga, sem höfðu mikið í veltu. Það komst snögglega í fjárþröng. Því miður hefir farið svo um fjölmarga einstaklinga og fjelög, að tap þeirra hefir farið langt fram úr eignum. Sem betur fer er þessu langt frá svo farið um ríkissjóð vorn. Undir eins og fjárkreppan varð fyrirsjáanleg, varð það fyrsta viðfangsefni öllum hugsandi mönnum, hvað til varnar mætti verða. Það fyrsta, sem menn sáu, var að taka lán. Jeg var nú einn af þeim, sem ákveðnast hvöttu til að taka lán í fyrra. Jeg vildi taka það stórt lán, að það nægði til þess að greiða þær skuldir, bæði ríkisins og einstaklinga, sem fallnar voru í gjalddaga. Jeg vildi taka svo stórt lán, að það gæti komið bönkunum á rjettan kjöl, svo að þeir yrðu starfhæfir aftur. Hefði þetta ver ið gert, mundi gengið á íslenskri krónu, sem nú er mjög óhagstætt, hafa lagast sjálfkrafa. Lán var nú að vísu tekið, en það var of seint tekið og var of lágt. Jeg lagði til, að tekið yrði 15–20 milj. kr. lán, en það, sem tekið var, var ekki nema 10 miljónir. Nú eru „dægurskuldir“ 5–6 milj. kr., svo að jeg hefi þá ekki farið langt frá vegi. Þó er jeg ekki að eggja til þess, að tekið sje meira lán nú, úr því sem komið er. Hv. þm.N.-Ísf. (S. St.) sagði, að eina ráðið til bjargráða væri sparnaður. Jeg held nú, að bjargráðin sjeu að minsta kosti tvö. Það er sparnaður og framleiðsla, og framleiðslan er aðalatriðið; hún er jákvæða hliðin; sjerstaklega er nauðsynlegt nú að styðja hana af alefli, því nú er, sem betur fer, að rofa til um sölu afurða, a. m. k. að því er sjávarafurðirnar snertir. Þess vegna má heldur ekki spara það fje, sem verja á til þess að efla framleiðsluna. En það er víðar, sem ekki má spara. Það má ekki þegar sómi landsins eða stofnana þess er í veði. Sparnaðurinn er auðvitað ágætur, en hann verður að vera innan sinna takmarka. Sumir telja ekki borga sig að framleiða; þetta er kórvilla. Það borgar sig altaf fyrir þjóðina í heild sinni, að sem mest sje framleitt. Og eins eiga menn að búa sem mest að sínu. Það er sannur sparnaður. Mætti í því sambandi nefna fráfærur, sem sjálfsagt er að taka upp aftur nú, þegar kjöt lækkar í verði. Jeg tel nú einmitt, að þetta frv., um afnám kenslu í klassiskum fræðum við háskólann, sje fyrst og fremst þess eðlis, að það komi við heiður landsins, og á því svæði má ekki beita sparnaðinum, eins og jeg sagði áðan. Háskólinn er þjóðinni hjartfólgin stofnun, og hann er það vegna þess, að hann er þjóðleg stofnun. Af þessu leiðir, að háskólinn verður að leggja mesta áherslu á þjóðleg fræði, tungu landsins og sögu þess. Á þessum grundvelli á hann að verða svo traustur, að til hans verði sótt af erlendum mönnum, enda hafa útlendingar sótt hann fyr og síðar, og nú eru þar t. d. tveir Þjóðverjar. Nú verður ekki um það deilt, að enginn getur lesið sögu Íslands til hlítar, nema hann hafi góða þekkingu í latínu að minsta kosti. Latínan var undirstaða undir mentun og menningu þjóðar vorrar um langan tíma, og fjöldi af ritum, sem snerta sögu vora og annara Norðurlandaþjóða, eru rituð á latínu. Danski sagnaritarinn þekti, Saxo Grammatikus, sem reit alt á latínu, hefir ritað mikið um Norðurlönd, og ýmislegt, sem snertir Ísland, þótt aðalrit hans (Gesta Danorum) sje Danmerkur saga. Þá má nefna Þormóð Torfason, sem var sagnaritari Friðriks III., og Arngrím lærða og loks Finn biskup Jónsson, sem reit kirkjusögu Íslands. Allir rituðu þessir á latínu, og margir fleiri. Allir vita, hver fjöldi til er af handritum á latínu frá þessum tímum, bæði í bundnu og óbundnu máli. Væri nú hart, ef sigla þyrfti til þess að láta lesa þau handrit fyrir sig, ef á þyrfti að halda. Það er því augljóst, að oss er þörf að eiga hjer við háskólann einn sjerfræðing í klassískum fræðum. Nú má að vísu segja, að sá, sem nú skipar sætið, sje ekki sjerfræðingur í þessum fræðum, en þetta gæti ekki sannað það, að embættið ætti ekki að vera til, heldur þá að sessunautur minn. hv.þm. Dala. (B. J.), ætti ekki að vera í því. En jeg heyri nú talið af flestum, að hann sje vel að sjer í þessum fræðum. Jeg þykist nú hafa sýnt, að þetta kemur við sóma vorrar merkustu stofnunar, háskólans. En til frekari áherslu vil jeg leyfa mjer að benda á ummæli eins þess hv.þm., sem flutti frv. um að stofna embætti þetta, á Alþingi 1914. Hann sagði svo, með leyfi hæstv. forseta: „Það er satt, að við erum minsta þjóðin, sem eigum háskóla, og jeg fyrir mitt leyti var þess ekki mjög fýsandi, að hann væri stofnaður. En úr því að við erum búnir að stofna hann, þá er það mín skoðun, að við eigum að gera hann svo úr garði, að hann geti orðið okkur til sóma.“ (Alþt. 1914, B., bls. 290). Svo mælti hann, og það var rjett og mjög skynsamlegt. Þessi hv.þm. var nú einmitt sá sami, sem nú flytur frv. um afnám þessa embættis, hv.þm.N.- Ísf. (S. St.).

Frsm. (Sigurður Stefánsson) Sparnaðarnefndin gekk ekki að því gruflandi, að frv. þetta mundi mæta mótspyrnu. Það mátti ráða af undirtektum undir önnur sparnaðarmál hjer í þessari hv. deild. Háttv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.) andmælti frv. mjög, en taldi sig þó til sparnaðarmannanna, en stimplaður sparnaðarmaður vildi hann þó ekki vera. Hefir sennilega munað eftir stimpilgjaldinu og ekki haft það handbært í svipinn. Þessi hv.þm. (Gunn. S.) var eitthvað að tala um misskilinn sparnað. Það á við þennan háttv.þm. gamla spakmælið: „Misskilur heimur mig, misskil jeg einnig hann?“ Gæti það vel verið ,motto fyrir öllum þingferli manns þessa, því að flest, sem hann segir hjer í deildinni, finst honum misskilið, og hann misskilur flest, sem aðrir segja. Það er auðvitað, að altaf verður álitamál, hvaða sparnaður sje rjettmætur, en nauðsyn brýtur lög, og hagnaður einstaklingsins verður að víkja fyrir hag heildarinnar. Mjer dettur ekki í hug að kenna Alþingi einu um það, hve illa fjárhag landsins er komið, en hann er nú einu sinni orðinn svona, og jeg fæ ekki sjeð. hvar fje á að taka til aukinnar framleiðslu, þar sem ekkert fje er til. Það er auðvitað hægt að gaspra og gjamma um sjálfstæði og framfarir, en hvað stoðar það, ef fjárhirslan er tóm? Og hafi landssjóður ekkert til að borga með, er hann löglega afsakaður, þótt hann geti ekki stutt alt mögulegt með fjárframlögum. Hin hæstv. nýmyndaða stjórn sagði í stefnuskrárræðu sinni, að hún vildi efla framleiðsluna, en hún gleymdi að segja frá því, hvernig hún mundi fara að því. Það blandast auðvitað engum hugur um, að atvinnuvegirnir mega ekki deyja drottni sinum, en hvað er hægt að gera til bjargar? Taka lán, veit jeg að þessi háttv.þm. segir, en hvernig mæltist 10 miljón kr. lántakan fyrir, jafnvel hjá þessum háttv.þm., og þó var því fje að miklu leyti varið óbeinlínis til stuðnings framleiðslunni, með því að hjálpa bönkunum. Nei, það er sá hagnýti sparnaður einn, sem, eins og nú stendur, getur hjálpað; með honum má auka framleiðsluna, en það rignir aldrei gulli niður í ríkissjóðinn frá hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.) nje öðrum, ef enginn hreyfir hönd eða fót til þess að spara og hjálpa ríkissjóðnum með því úr fjárkreppunni, svo sem auðið er. Háttv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.) talaði um eitt bjargráðið til stuðnings framleiðslunni, og það var fráfærur. En getur Alþingi skipað bændum að færa frá? Þessi og önnur svipuð ummæli eru fásinna, sem fljótfærir menn og grunnhygnir geta slegið fram. Frv. um þetta lá einu sinni hjer fyrir þinginu, en var felt, því að það þótti höggva of nærri atvinnufrelsi manna. Það má segja kjósendum það heima í hjeraði, að maður sje á móti öllum óþörfum embættum, en rísa svo upp öfugur móti öllu á þingi, sem í þá átt gengur að afnema þau. En jeg fæ nú ekki betur sjeð, en að Alþingi geti með fullum heiðri afnumið þetta embætti, sjerstaklega þegar ætlast er til, að manninum sje veittur styrkur, uns hann tekur við öðru embætti. Jeg er nú orðinn svo gamall sem á grönum má sjá, enda kippi jeg mjer ekki upp við það, þó að sparnaður sje kallaður nirfilsháttur. Þegar alt er komið á heljarþröm og brýn skylda er að aðhafast eitthvað til bjargar. Þá talaði þessi sami hv.þm. (Gunn. S.) mikið um veg háskólans. Jeg segi fyrir mig, að jeg vil ekki aukinn veg hans með því, að halda uppi óþörfum embættum við hann. Og skiftir hjer engu, hvort jeg hefi stutt að þessari embættisstofnun í fyrstu eða ekki. Þá sagði þessi sami hv.þm. (Gunn. S.), að hann væri mikill vinur klassiskra fræða. En þess er að gæta, að önnur klassisk fræði eru ekki kend en gríska, prestsefnum einum. Hefði starf mannsins orðið samkvæmt því, sem lögin ætluðu honum, hefði málið litið nokkuð öðruvísi út, en sú hefir nú ekki orðið raunin á. Þá sagði hann (Gunn. S.), að ekki mætti afnema þau vegna útlendinga, sem háskólann sæktu. Jeg verð nú að efast um það, að útlendingar sæki nokkurn tíma háskólann hjer til þess að stunda grísku. Og aldrei munum við halda uppi veg háskólans með því að gera heimspekisdeild hans að almenningi fyrir óþörf embætti. Það eitt eykur veg háskólans, að hafa þar þau ein embætti, sem eitthvert praktiskt eða vísindalegt gagn er að, en hjer er hvorugt. Hæstv. forsrh. (S. E.) sagði, að stjórnin væri á móti frv. Jeg skil þetta og skil ekki, því stjórnin lofaði þó að finna ráð til þess að bæta fjárhaginn, en til þess er sparnaðurinn nú aðalráðið. En mig furðaði á því, að hæstv.forsrh. (S. E.) sagði, að hann gæti ekki gert sjer glögga grein fyrir þessu máli sökum þess, að hann hefði ekki kynt sjer svo fjárhaginn enn. Jeg hjelt, að rannsóknin á fjárhagnum væri nú ekki svo erfið, jafnvel hæstv.forsrh. (S. E.), því hann hefði ekki þurft annað en hlusta á fyrv. fjrh. (M. G.) til þess að komast að raun um hann, og svo að glugga eitthvað í fjárlögin. En annars býst jeg við því, að hæstv. stjórn leggist mjög djúpt til næsta þings, til þess að bæta úr fjárhagnum. Þingið lifir í þeirri trú og von, að viturlegar ráðstafanir komi frá henni, en sumir halda þó, að mest sje undir því komið, að guð gefi gott ár og góðar vertíð; það muni hjálpa meira en öll fjármálaþekking hæstv.forsrh. Þá sagði hæstv.forsrh. (S. E.), að þessum embættismanni, sem hjer ræðir um, væri sparkað úr embætti. Þetta er ekki rjett. Meiri hl. sparnaðarnefndar mun leggja til, að honum sje veitt einhver uppbót fyrir embættismissinn.

Forsætisráðherra (S. E.) Ræða hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) gefur ekki ástæðu til langs svars. Jeg vil aðeins leiðrjétta, að það er ekki rjett, að jeg segði, að stjórnin gæti ekki tekið afstöðu til þessa máls, sökum þess, að hún hefði ekki enn kynt sjer fjárhag ríkissjóðs. En án þess er vel hægt að taka afstöðu til þessa máls, því þetta mál hefir svo ógnar lítil áhrif á fjárhaginn. En hitt sagði jeg, að stjórnin mundi ekki taka þátt í umr. um fjárhaginn, fyr en hún hefði kynt sjer hann og grafið sig niður í hann. Enn hefir mjer t. d. eigi gefist kostur á að sjá ýmsar mikilsverðar skýrslur, sem að fjárhagnum lúta, t. d. um hag landsverslunarinnar, sjóðina við áramót o. fl., því skýrslur um þetta hafa enn ekki komið fram í þinginu. Umræðurnar um fjárhaginn verða að byggjast á tölum, annars verða þær allar út í bláinn. Og hver vill í alvöru taka þátt í slíkum rakalausum umræðum? En eins og jeg tók fram í fyrri ræðu minni, þá mun stjórnin kynna sjer þetta svo fljótt sem unt er. En annars held jeg, að jeg hafi sjeð eins langt fram í tímann í fjármálunum eins og háttv.þm. Þegar jeg var fjrh., varaði jeg þingið við fjáraustrinum og hinum mikla fjárlagahalla, og dró upp mynd af því, hvernig fjárhagurinn mundi líta út í framtíðinni, og ef hv.þm. (S. St.) vildi athuga þá mynd, þá mundi hún ekki verða svo fjarska ólík því, sem nú er orðið. En svo að hinu sje vikið. Þótt stjórnin vilji gera alt, sem unt er, til að spara, þá getur hún ekki fallist á, að viðurkvæmilegt sje að kippa einstökum mönnum út úr embættum, fyrirvaralaust, og varpa þeim út á klakann. Og þó talað sje um styrk til þessa embættismanns, hvar er trygging fyrir því, að hann fái hann? Ef ríki og kirkja væru aðskilin á þann hátt, að með prestana yrði farið eins og hv.þm. (S. St.) og hv. nefnd leggur til að farið sje með embættismann þann, sem hjer á hlut að máli, þá mætti með því móti spara miklar fjárhæðir. Það var sýnilegur byr á Alþingi fyrir nokkru fyrir því að skilja ríki og kirkju, Frv., sem fór í þá átt, að þjóðaratkvæðagreiðsla færi fram um málið. fór í gegnum Nd., og munaði litlu, að það kæmist einnig í gegnum Ed. Þarna væri efni fyrir hina háttv. sparnaðarnefnd að slá einu feitu striki yfir alla prestastjett landsins, og kasta henni út á gaddinn; þá þyrfti ekki heldur neinn grískudócent. Það væri gaman að heyra hljóðið í hv.þm.N.-Ísf. (S. St.), ef farið væri að fitja upp á þessu. Ætli honum fyndist þá ekki farið að nálgast hjartað? Hann vitnaði í það, hv.frsm. (S. St.), að jeg hefði sagt í stefnuskrárræðunni, að embættabákn þessa lands væri mikið og þyrfti að verða einfaldara og kostnaðarminna. Þetta er öldungis rjett. Í þessa átt fóru ummæli stjórnarinnar. En stjórnin tók einnig fram, að hún vildi ekki kasta embættismönnum, sem nú eru í embættum, út á klakann, að ósekju. Einhverja vernd verður þó embættisstjettin að hafa. Jeg álít, að loforð, sem Alþingi og stjórn gefa, verði að vera loforð, sem mönnum er óhætt að treysta á. Jeg vil ekki taka upp þá stjórnmálastefnu að brigða loforð, hvorki við embættismenn eða aðra, en það stappaði nærri því, ef þeim er fyrirvaralaust kastað út úr embættum, sem þeir hafa varið bestu árum æfi sinnar til að búa sig undir, svo þeir geti gegnt þeim samviskusamlega. Annars finst mjer það dálítið undarlegt, að sparnaðurinn skuli einmitt byrja á þessum manni, sem hjer er um að ræða; til þess geta ef til vill legið sjerstakar ástæður, sem jeg skal þó ekki ræða um. Hv. frsm. (S. St.) vjek að því, að stjórnin hefði talað um, að hún ætlaði að efla og styrkja framleiðsluna, en kvaðst ekki búast við, að stjórnin hefði mikið fje handa á milli ef sparnaðartill. nefndarinnar yrðu ekki samþ. Jeg talaði nú ekki um það, að stjórnin byggist við að hafa mikið fje til að leggja í framleiðsluna, heldur mundi mikið komið undir landsmönnum sjálfum, svo og forsjóninni, eins og háttv.frsm. (S. St.) tók fram. En jeg sagði, að stjórnin mundi hafa opin augun fyrir því að hlynna að atvinnuvegunum og gat þess, að stjórnin mundi fara fram á fjárveitingu hjá Alþingi til þess að leita að nýjum mörkuðum fyrir afurðir vorar. Enn fremur gat jeg þess, að vjer mundum láta oss ant um, að vandaðar yrðu sem best vörur þær, sem vjer flyttum út, því jeg álít, að það sje hornsteinn allrar framleiðslu. Jeg man nú ekki, að það sje fleira, sem jeg þarf að minnast á að þessu sinni, en jeg leyfi mjer að leggja á móti því, að þetta frv. nái fram að ganga.

Þorleifur Guðmundsson Jeg heyrði það, að hv.frsm. þessa máls (S. St.) lýsti yfir því, fyrir hönd meiri hl. sparnaðarnefndar, að hann væri meðmæltur því, að hv.þm. Dala. (B. J.) yrði veittur einhver styrkur á fjárlögunum, ef þetta grískudócentsembætti hans yrði lagt niður. Jeg stend því upp til að lýsa yfir því, að jeg er eindregið á móti þessu. Jeg álít, að við höfum ekkert leyfi til þess að veita vel vinnufærum mönnum styrk, þótt embætti þeirra sje lagt niður, ef við á annað borð höfum rjett til að leggja embættið niður, því að það verðum við vendilega að athuga, að þann styrk, sem við veitum einum manni þannig, fyrir ekki neitt, tökum við úr buddum annara manna. Það er talað um þetta hjer með miklum fjálgleik, að manni þessum sje kastað út á gaddinn, og hart sje og ranglátt að taka þannig af honum embættið. En jeg vil nú spyrja: Er það hart að taka alóþarft embætti af vel vinnufærum manni? Jeg álít, að við sjeum menn að meiri, ef við skerum niður slík embætti. Enda er alþjóð manna á þessu máli. Úr öllum hreppum og hjeruðum landshornanna á milli erum við eggjaðir lögeggjan til atlögu gegn öllum óþörfum embættum og bitlingum. Jeg skal geta þess, að þetta er ekki frá minni hálfu nein persónuleg árás á þennan heiðursmann, sem hjer er um að ræða, eins og hæstv.forsrh. (S. E.) virtist vera hræddur um, en jeg vil ekki láta hann fá túskilding í styrk, ef embætti hans verður lagt niður. Og það er beinlínis af þeirri ástæðu, að jeg vil ekki gera svo lítið úr honum, því að við, sem hjer erum inni, höfum ekki þurft að sjá hann eða heyra nema stutta stund til þess, að okkur yrði það fullljóst, að hann lítur sjálfur svo á, sem hann sje meira en meðalmaður og fær í flestan sjó. Og vil jeg því ekki ætla honum, að hann sje ekki matvinnungur í raun og veru og geti ekki dregið fram lífið án góðgerðastyrks. Hæstv. forsrh. (S. E.) er auðvitað á móti þessu, af því að hann er góðhjartað göfugmenni og vill ekki, að þessi heiðursmaður missi nokkurs í af launum sínum. Og þetta er ekki nema mannlegt. En því er ver, að þetta er ekki vel eðlilegt eftir „program“-ræðu hans hjer á dögunum, þar sem hann sagði, að embættabákn þessa lands væri mikið, og vildi minka það og breyta. En jafnskjótt og till. kemur fram um það, að leggja niður óþarfasta embættið á landinu, þá legst hann eindregið á móti því. Jeg verð að segja, að þetta spáir ekki góðu. Jeg veit það, að alþýða þessa lands er þess albúin, að gerast þræll sannrar menningar og leggja mikið í sölurnar hennar vegna, en hitt finnur hún fullvel, að hún er hvorki fædd nje sköpuð til þess eingöngu, að safna hunangi handa höfðingjunum. Hún veit það, að til eru embætti, sem stofnuð eru sem pólitískur bitlingur handa gæðingum stjórnarinnar, sem laun fyrir traust fylgi. Og hún veit það, að þetta embætti er eitt af þeim, sem þannig er undir komið. Og því ber oss skylda til að ala ekki á ósómanum, heldur leggja embættið tafarlaust niður.

Frsm. (Sigurður Stefánsson) Það gladdi mig að heyra, að hæstv.forsrh. (S. E.) tók fram, að hann hefði ekki talað fyrir munn allrar stjórnarinnar er hann talaði áðan. Annars var aðalmergur ræðu hans sami og áður; hann kom ekki með neinar röksemdir, nema þessa Rimmugýgi, sem hann hugðist að keyra í höfuð mjer, er hann var að spá, hvernig mjer mundi verða við, ef frv. kæmi fram um aðskilnað ríkis og kirkju. Hann var að vitna í það, sem fram kom í því máli hjer á þingi fyrir nokkrum árum, en það var sýnilegt, að hann hafði ekki hugmynd um, hvernig það mál var borið fram þá. Þá var ekki að ræða um skilnað ríkis og kirkju, heldur að skjóta því til þjóðarinnar, hvort hún vildi skilnað, og með því greiddi jeg atkvæði. En þótt slíkt hefði nú verið samþykt þá í hendingskasti, þá hefðum við báðir skoðað huga okkar áður en við köstuðum allri prestastjettinni út á gaddinn. Hann talaði um það, hæstv.forsrh. (S. E.), að hann gæti ekki haldið hjer stórar fjármálaræður, með því að sjer hefði ekki unnist tími til að grafa sig nógu djúpt niður í fjárhaginn. Jeg verð nú að segja, að það þarf ekki mikinn gröft til þess að sjá, hvernig fjárhag vorum er varið. Þar liggja gögn opin fyrir, svo það er á einum hálftíma hægt að átta sig á því, hvernig „status“ ríkisins er. Hæstv. forsrh. (S. E.) hefir bæði heyrt og lesið ræðu hins fráfarandi fjrh. (M. G.), sjeð fjárlagafrv. stjórnarinnar, þar sem klipt er utan af öllum fjárveitingum til verklegra framkvæmda. Vað þarf ekki að grafa djúpt til að sjá þetta Hann kvaðst ekki vita, hvernig tekjur og gjöld ríkisins stæðust á. En jeg veit, að uppi í stjórnarráði liggja reikningar ríkisins frá 1920, svo hæstv.forsrh. (S. E.) hefði getað litið í þá, því að ekki er ástæða til að ætla, að fjárhagur vor hafi batnað síðan. En þetta veit jeg ekki, þetta veit jeg ekki, segir hæstv.forsrh. (S. E.) og þykir það góð afsökun og gild. Hann var þá að tala um að bæta markaðinn. En verslunarástandinu verður nú ekki kipt í lag í einni svipan og með orðum einum, en litlum eða engum tilverknaði. Hann virðist viðurkenna, að embættabákn þessa lands væri mikið. Því þá ekki að leggja hönd á plóginn og draga úr því og fækka óþarfaembættunum? Hjer er ekki farið fram á að kasta manninum út á gaddinn; við meiri hl. nefndarinnar viljum veita honum einhvern styrk um stund. En það sparast fyrir því nokkurt fje. Laun hans munu vera nú um 7 þús., og við mundum geta sparað helming þess. Já, það þýðir ekki fyrir hæstv.forsrh. (S. E.) að hlæja; þeir geta hlegið, sem hafa sparnaðarglamrið á vörunum, en ekki vilja spara í raun og veru. Við erum ekki nein stórþjóð, og okkur munar um, þótt ekki sje meira en þetta. En annars má segja, ef afnema á eitthvert óþarfaembætti, sjerstaklega ef þau eru hjer í Reykjavík, að þá verði eins og stendur í gömlu vísunni: „Gnístran tanna í glæstri borg, grátur í Tobbukoti.“ Þá talaði hann (S. E.) um, að kenna þyrfti þjóðinni að spara. En það er einskisvert hjal, af þeirri einföldu ástæðu, að það er ekki hægt að kenna henni það Þjóðin hefir margar leiðir til að eyða fje sínu, þrátt fyrir öll innflutningshöft og bannlög. Jeg hygg t. d., að sumir Goodtemplarar hafi ekki eytt minna í kaffi og súkkulaði og þvílíkt heldur en þeir menn, sem höfðu það til að fá sjer á pelann öðru hverju. Jeg hygg nú, eftir reynslunni að dæma, að það sje neyðin ein, sem kent getur þjóðinni að spara. Jeg hefi svo ekki meira um þetta að segja. Jeg vil aðeins leggja áherslu á það, að það er fullkomlega rjettmætt að leggja þetta embætti niður á þessum erfiðu tímum, þar sem það getur ekki talist þjóðarnauðsyn.

Forsætisráðherra (S. E.) Háttv. þm.N.-Ísf. (S. St.) sagði, að nefndin hefði verið því meðmælt að veita grískudócentinum styrk í fjárl., ef embætti hans yrði lagt niður, en rjett á eftir kemur svo fram yfirlýsing frá meðnefndarmanni hans, hv. 2. þm. Árn. (Þorl. G.), að hann ætlist ekki til, að honum verði veittur nokkur styrkur eða uppbót, svo þeim ber nú ekki sem best saman. Annars er það svo langt frá því, að afstaða mín í þessu máli sje í mótsögn við stefnuskrárræðu mína, því að þar var það beint tekið fram, að stjórnin vildi ekki að ósekju kasta embættismönnum landsins fyrirvaralaust út á gaddinn. Hv. þm N.-Ísf. (S. St.) sagði, að þegar rætt var um skilnað ríkis og kirkju hjer á þingi áður, þá hafi það aðeins verið meiningin að bera það undir þjóðina, hvort hún vildi skilnaðinn. Það var nú að vísu svo, en allir þeir, sem greiddu atkv. með því að bera það undir þjóðina, munu hafa verið með skilnaðinum, og auðvitað væri hægt að framkvæma skilnað ríkis og kirkju, án þess að spyrja þjóðina. Þá sagði hv.þm. (S. St), að það væri minn vilji að kasta prestastjettinni út á gaddinn. En það voru aldrei mín orð, en jeg sýndi aðeins fram á, að ef þingið fjellist á till.hv.þm. (S. St.) í þessu efni, þá mætti með sama rjetti beita samskonar harðræði gegn hans eigin stjett. Og þótt hann sjálfur sje svo efnum búinn, að honum gerði það ekkert til, þá eru þó aðrir til innan þeirrar stjettar, sem yrðu hart úti og mundu leggja litla blessun yfir hann fyrir tilræðið. Þá hneykslaðist þessi hv.þm. (S. St.) á því, að jeg skyldi vilja grafa mig niður í fjárhaginn áður en jeg færi að ræða um fjármál við hann. Ef háttv.þm. (S. St.) vissi, hvað mikla fyrirhöfn þarf til þess að vera vel heima á öllum sviðum fjármálanna, þá mundi hann skilja þessi orð mín, en ekki mundi mjer koma á óvart, þó að hann reyndist víða grunnur í þeim málum, ef hann væri spurður þar spjörunum úr. Og lítið held jeg yrði um heildaryfirlitið. Jeg hefi oft áður heyrt þennan hv.þm. (S. St.) tala um fjárhaginn, og stundum af ótrúlega litlu viti. En í sleggjudómum hefir hv.þm. (S. St.) jafnan verið öruggur. Það þarf meira en að hafa sjeð landsreikn. 1920. Það þarf að gera sjer grein fyrir, hvers virði skip landssjóðs eru, hve mikill ágóði er af landsversluninni, gera upp skuldirnar, sjá hve mikið er í sjóði o. fl. Þetta hefir hv.þm. (S. St.) enga hugmynd um, og honum finst, að hann þurfi ekkert að vita um það. Svo undarlega vaða sumir í villu og svima. Jeg vil að síðustu taka það fram, að þó að jeg vilji minka embættabáknið, tel jeg það þó ekkert aðalráð til þess að bjarga fjárhagnum í augnablikinu. Þetta er aðeins sjálfsögð framtíðarráðstöfun. En til hins þarf aðrar og öflugri ráðstafanir.

Sveinn Ólafsson Jeg finn mjer skylt að gera grein fyrir atkv. mínu í þessu máli, því jeg ætla að greiða atkv. með frumvarpinu. Jeg skal þegar taka það fram, að orð mín má ekki skilja svo, að mjer sje í nokkru í nöp við hv.þm. Dala. (B. J.), sem frv. snertir svo mjög. Þvert á móti vil jeg greiða götu hans og sýna honum allan sóma í þessu. Jeg er samdóma hv.flm. (S. St.) um það, að hann eigi að fá sæmileg biðlaun, að minsta kosti fyrst um sinn, ef embættið fellur niður. Jeg lít svo á, að það sje rangt að halda því fram, að hjer sje verið að vega að manni þeim, sem starfann hefir. Það er auðsætt, að ef annars á að fækka embættum, verður einhversstaðar að byrja, en það er tilviljun, að þetta embætti varð fyrst fyrir, og óneitanlegt að hægt er án þess að vera. Sumir hafa haldið því fram, að það sje metnaðarmál fyrir þjóðina að halda þessu embætti framvegis. Jeg tel annað vera meira metnaðarmál. og það er að láta eigi embætti, sem stofnuð eru að lítt hugsuðu máli, fyrir metnaðarsakir eða af tildri, gera okkur ósjálfstæða efnalega. Sjálfstæði landsins er mjer meira metnaðarmál en kennarastólar til málamynda. Það hefir jafnvel verið tekið svo djúpt í árinni að segja, að sómi landsins lægi hjer við, ef embættið væri lagt niður. En liggur ekki sómi landsins við og nauðsyn, að reynt sje að bjarga fjárhag þess, eða að reynt væri fremur að koma upp verkvísindadeild við háskóla vorn en kenslu í klassiskum fræðum? Það er að minni hyggju meira vert; en við höfum ekki treyst okkur til þess enn, fyrir sakir fjárskorts. Það er að vísu rjett, að saga landsins og tunga verður ekki til hlítar numin án þess að menn stundi fornmálin nokkuð, þar sem margt, sem að þessu lýtur, er ritað á þeim málum. En það er næsta ósennilegt, að þessi málakunnátta legðist niður með öllu, þó að kennarastóllinn væri afnuminn. Það er miklu sennilegra, að þeir, sem vildu stunda þessi mál, gætu fengið tilsögn í þeim annarsstaðar en í háskólanum, og hygg jeg, að langt yrði að bíða þess, að Íslendingar þyrftu að síma „út yfir pollinn“, eins og hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.) hjelt, til þess að fá fræðslu um þessa hluti, eða útleggingar latneskra skjala. Hitt er ekki ólíklegt, að þessi kennarastóll yrði aftur reistur að nýju, er betur áraði og önnur nauðsynlegri embætti og meira aðkallandi væru komin á við háskólann. Jeg hefi með þessum orðum gert grein fyrir mínu atkv., og þykir mjer bregða kynlega við, ef þetta frv. verður felt. Virðist mjer þá, að þeir verði sjálfum sjer ósamkvæmir, sem vilja draga saman seglin og fækka miður þörfum embættum, en þá játningu hefir þorri hv.þm. áður gert.

Gunnar Sigurðsson Jeg ætla mjer að verða stuttorður, en vil þó leyfa mjer að svara hv.frsm. (S. St.) nokkrum orðum. Eins og vænta mátti, færði hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) engar röksemdir í máli sínu, heldur svaraði hann ræðu minni aðeins með persónulegum hnútum, án þess þó að jeg hefði gefið honum nokkra ástæðu til þess. Jeg hlífði honum þá, þótt jeg hefði ærna ástæðu til annars, eins og hv. deild þekkir. Hann sagði, að jeg hefði „stimplað“ mig sem ósparnaðarmann. Það mun öllum hv.þm. kunnugt, að jeg er albúinn að fylgja hv. sparnaðarnefnd til alls þess, sem jeg tel raunverulegan sparnað í. Því til sönnunar skal jeg benda á afstöðu mína til frv. um að fella niður prentun á ræðuparti Alþt. Sömuleiðis var jeg samþykkur því, að fækka hæstarjettardómurunum, en hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) mun nú vera fallinn frá því. Hann er altaf fljótur að skifta um skoðun. Hann sagði, að jeg væri oft misskilinn. Jeg vísa því aðeins til hv. deildar, hvort henni virðist mál mitt sjerlega torskilið, en hinu trúi jeg vel, að hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) misskilji mig oft, því hans skilningur virðist vera mjög takmarkaður, og vil jeg benda mönnum á síðustu ræðu hans. Hann segir: „Við getum ekki stutt framleiðsluna; hún verður að deyja drotni sínum.“ Þessi orð er ómögulegt að taka alvarlega, og jeg sje ekki, hvað þingið hefir að gera við þá menn, sem láta sjer slíkt um munn fara. Hv. þm. (S. St.) sagði, að jeg hefði verið langorður um fráfærur. Jeg skírskota því til hv. deildar, hvað jeg sagði um þær. Aðeins það, að bændum væri nauðsynlegt að færa frá, til þess að geta búið að sínu sem mest, en jeg mintist aldrei á að láta lögbjóða fráfærur. Út af þessu verður hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) langorður og misskildi orð mín, eins og vænta mátti af honum, og bygði upp heilt fráfærnakerfi, sem jeg hefði átt að vilja láta lögbjóða. Hann talaði og um að grafa sig niður í fjárhaginn. Honum mun nú harla torsótt að grafa sig niður í fjárhaginn af nokkrum skilningi; hitt mundi sanni nær, að hann gerði það af sínu alþekta, meðfædda moldvörpueðli. Í sambandi við þetta fjárhagsraus sitt mintist hann á fjárhag minn. Um hann er það að segja, að jeg skammast mín ekkert fyrir hann. Jeg skammast mín ekki fyrir það, þó að fjárkreppa sú, sem nú gengur yfir, hafi einnig náð til mín, og jeg mun aldrei, vegna fjármuna, gera mig að asna eða nirfli. Jeg gat þessa áðan, en jeg sagði aldrei, að hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) væri nirfill, en samt sem áður tók hann það til sín. Það er þunt móðureyrað. Hv. þm. (S. St.) gat þess í ræðu sinni, að hv.þm. Dala. (B. J.) kendi aðeins grísku í háskólanum. Þetta er allsendis rangt, því að hann kennir einnig latínu þeim, er stunda sögu og norrænu, og það er einmitt þetta, sem jeg taldi höfuðatriði í síðustu ræðu minni. Annað var og í ræðu hv.þm.N.-Ísf. (S. St.), sem jeg tek aðeins sem karlagrobb, sem sje það, að hann þóttist vera betri í latínu en jeg. Þetta er sjálfsagt rjett, en það leiðir af öðru skólafyrirkomulagi, sem hann bjó við í skóla. Ef hins vegar á að fara í mannjöfnuð, þykist jeg vera betur að mjer í nýju málunum en hann. Jeg mundi t. d. þora að bjóða honum út í ensku. Annars sje jeg ekki, hvað málakunnátta okkar kemur málinu við. Jeg skal taka það fram, að það er ekki meining mín, að menn læri latínu nema í sambandi við annað, en jeg legg aðaláhersluna á það, að einn sjerfróður maður í þessum greinum sje í landinu. Jeg ætlaði á engan hátt að særa hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) með ræðu minni, en þar sem hann varð fyrri til að bekkjast til við mig, tel jeg óvandari eftirleikinn, og skal þá geta þess að síðustu, að 1914, þegar frv. um stofnun þessa embættis, kom hjer fyrir Alþingi, flutti þessi hv.þm. (S. St.) það. Er hann hafði gylt það fyrir hv.þm. og talið alla hugsanlega kosti þess, greiddi hann atkv. móti því. Jeg vona, að hann verði nú samkvæmur sjálfum sjer og greiði einnig atkv. á móti þessu frv. Að svo mæltu skora jeg á hv. deild að fella þetta frv.

Björn Hallsson Það hafa nú þegar orðið allsnarpar umr. um þetta mál, en jeg ætla mjer ekki að taka annan þátt í þeim en þann, að gera grein fyrir skoðun minni. Jeg býst nú við, að hv. deild viti að mestu um álit mitt og atkv. frá því 1914, er embætti þetta var stofnað. Jeg talaði þá á móti því við 3. umr. og taldi það óþarft. Síðan hefi jeg ekki skift skoðun um það, en tel nú, eins og þá, að kensla í þessum fræðum eigi heima í mentaskólanum, en ekki í háskólanum, og að ekki hefði þurft að mynda sjerstakt embætti til þess, að prestaefni fengju kenslu í undirstöðuatriðum í þessum fræðum þar. Þetta embætti er óþarft, og hefði aldrei átt að stofna það, því að það er hægara að mynda embættin en leggja þau niður. En nú verðum við að hefjast handa og leggja niður öll óþarfaembætti, og þá verður þetta fyrir. Jeg vil helst, að það yrði afnumið nú þegar, en fáist því ekki framgengt, vil jeg heldur, að það verði lagt niður undir eins og hv.þm. Dala. (B. J.) hefir látið af því, heldur en það standi áfram. Almenningur úti um land starir á embættafjöldann og kostnað þann, er af honum leiðir, og hann krefst þess af fulltrúum sínum, að hvert þeirra, sem ekki er bráðnauðsynlegt, sje lagt niður; en á þingi er ekkert gert. Þar er altaf að vænta mikillar mótstöðu, ef tilraun er gerð til þess að afnema óþörf embætti. Veitir því ekki af að vera á verði fyrir stofnun þeirra. Hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.) sagði í fyrri ræðu sinni, að aðalráðið til viðreisnar fjárhagnum væri aukning framleiðslunnar. Þetta er að vísu að nokkru rjett, en það er fleira, sem kemur hjer til greina, og þá fyrst og fremst það, að lækka útgjöld ríkissjóðs með gætni í fjárveitingum og lækkun á gjöldum til starfsmanna ríkisins. Það dugir ekki að hampa því, að alt lagist með aukinni framleiðslu. Nú undanfarið hafa framleiðendur skaðast á framleiðslunni og sjá allir, að svo getur ekki haldið áfram, án þess þeir sökkvi í skuldum. Eitt aðalráðið er því að spara bæði gjöld innanlands og kaup á óþörfum vörum frá útlöndum. Þá þurfum við minni gjaldeyri þangað. Háttv. þm. (Gunn. S.) sagði, að við yrðum að læra að lifa sem mest á eigin framleiðslu. Það er nú hægara að kenna heilræðin en halda þau. Við þurfum vöruskifti, eins og lifnaðarhættir okkar eru nú, og seljist ekki vörur okkar, er ekki annað fyrir hendi en taka lán, eins og hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S ) hampar altaf hjer í þinginu. En jeg er enginn lánspostuli, þótt jeg sje ekki á móti þeim, þegar nauðsyn krefur. En altaf kemur að skuldadögunum, og tel jeg því best fyrir okkur að forðast lántökur, nema brýn nauðsyn sje til. Það má enginn skilja orð mín svo, að jeg sje að ráðast á hv.þm. Dala. (B. J.) persónulega, enda stend jeg hjer í samræmi við skoðun mín fyr og síðar; en jeg tel það skyldu mína að fylgja sem flestum frv., er í sparnaðaráttina ganga.

Frsm. (Sigurður Stefánsson) Hæstv. forsætisráðherra (S. E.) sagði, að jeg mundi vera illa undir búinn að svara spurningum hans um fjárhaginn, en gerði þó ráð fyrir, að jeg mundi fá 3% (þrjá og tvo). Þetta tel jeg sæmilega einkunn, þegar hún er borin saman við það hvínandi gat, sem hann er á. Það er þó mikill munur á því eða einkunninni „illa“, en hæstv.forsrh. (S. E.) á ekki meira skilið fyrir frammistöðu sína. Eftir þeim ummælum, sem jeg hafði hjer fyrir meiri hl. sparnaðarnefndar, er það alls ekki meining okkar að kasta neinum út á gaddinn; er það því ástæðulaus misskilningur hæstv.forsrh. (S. E.) að halda, að vil viljum það. Jeg sagði ekki, að eina ráðið til fjárhagsbóta væri jafnan það að spara, en eins og fjárhagnum er nú komið, fel jeg það bjargráð, og því, sem sparast, má verja m. a. til þess að auka framleiðsluna. Mjer stendur á sama um það, þótt öll deildin stæði upp og reyndi að sanna það, að þetta embætti væri svo þarft, að ógerlegt og ósæmilegt væri að leggja það niður; jeg mundi þó aldrei sannfærast um það. Þó að jeg væri með stofnun þessa embættis 1914, þá skal jeg svara því einu, að þá voru uppgangsár, og mátti því leyfa sjer meira þá en nú. Nú verðum við að losna við öll þau embætti, sem við finnum óþörf. Eftir þessa stuttu athugasemd vona jeg, að hv. 2. þm. Árn. (Þorl. G.) játi það, að meiri hl. nefndarinnar er því meðmæltur, að hv.þm. Dala. (B. J.) fengi biðlaun, hvað sem hæstv.forsrh. (S. E.) segir.

Forsætisráðherra (S. E.) Mjer kemur það ekki á óvart, þó að jeg fái ekki háa einkunn í fjármálunum hjá háttv.þm.N.-Ísf. (S. St.); það er engin ný bóla. Jeg man vel, hvernig hann tók á móti mjer sem fjármálaráðherra hjer í þinginu. Jeg lagði þá fram nákvæmari skýrslu en nokkurn tíma hafði verið gefin áður, um allan fjárhag landsins. Háttv. þm. (S. St.) fór þá mjög geyst og heimtaði, að skýrslur mínar væru rannsakaðar af nefnd í þinginu. Lauk þeirri rannsókn svo, að nefndin fjelst alveg á alt, sem jeg hafði haldið fram um fjárhaginn. Jeg er nú orðinn svo vanur við slagorð háttv.þm. (S. St.); þau koma aftur og aftur og ganga frá einni ræðu hans inn í aðra. Það er alt bara hljómur, eintómur hljómur; rökin og tölurnar koma aldrei með. En meðan ekkert er í fjármálaræðum háttv.þm. (S. St.) nema hljómur, þá er ekki hægt að rökræða við hann í alvöru.