Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Bjarni Ásgeirsson) Það liggur hér fyrir brtt. frá sjútvn. Það hafði nefnil. verið vakin athygli á því eftir að málið var til síðustu umr., að ekki hefði verið venja hingað til að útvarpa veðurfregnum 4 sinnum á sólarhring allt árið, m. ö. o. ekki á tímabilinu 1. júní til 31. ág., því að þess hefir ekki verið talin þörf, eftir þeim upplýsingum, sem n. hefir fengið, og þess vegna hefir hún borið fram brtt. um að orða gr. um, til þess að krefjast ekki, að veðurfregnum sé útvarpað 4 sinnum á sólarhring þann tíma, sem það hefir ekki verið gert hingað til, og ekki álitið eins mikil nauðsyn, en halda sér við það fyrirkomulag, sem nú er. Annað hefi ég ekki um þetta að segja að sinni.

Pétur Ottesen Þegar þetta mál var til 2. umr. á föstudaginn var, þá var það fyrir andmæli, sem ég hreyfði gegn brtt., sem fyrir lágu frá sjútvn., að málið var tekið út af dagskrá, og jafnframt fyrir tilmæli hæstv.atvmrh., sem fram komu á fundinum. Eins og kunnugt er, hafði n. lagt til að fella niður þennan styrk, sem greiddur er nú af ríkissjóði, upp í þann kostnað, sem leiðir af birtingu þessara skeyta, og til þess að athuga það nánar, var málið tekið út af dagskrá, svo að n. gæfist kostur á að tala við atvmrh. og forseta Fiskifélags Íslands, sem hefir búið þetta mál undir þingið fyrir stjórnina. Atvmrh. og hv.frsm. sjútvn. hafa átt fund um þetta við forseta Fiskifélagsins, og ég held, á það hafi talast svo til með þeim, að frsm. sjútvn. beitti sér fyrir því, að n. felli frá þessari till. Nú var málið svo tekið aftur fyrir á mánudaginn, en af óviðráðanlegum ástæðum gat ég ekki mætt á fundi þann dag. Ég sé, að málið hefir þá verið tekið fyrir og gengið atkv. um þessa till.n., sem ágreiningurinn reis út af, og hefir hún verið samþ. Ef ég hefði getað mætt á fundinum, hefði ég vitanlega beitt mér gegn till., en eins og nú er komið er ekki hægt að koma að till. um að taka þetta ákvæði út úr frv., og verð ég því að setja von mína til Ed., að hún kippi málinu aftur í fyrra horf og að það svo fái að ganga í gegn á þeim grundvelli, því að eins og ég hefi tekið áður fram, þá álít ég ósanngjarnt að svipta sjómenn þeim stuðningi, sem þeir hafa af þessum ákvæðum, við það að tileinka sér vel þessi veðurskeyti, sem eru heim ákaflega mikils virði.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Frv. þetta er komið aftur frá Nd., og hefir hún gert á því 2 lítilfjörlegar breytingar. Samgmn. þessarar hv. d. hefir athugað frv. af nýju, og telur hún breyt. þessar svo smávægilegar, að ekki sé ástæða til annars en að samþ. frv. eins og það liggur nú fyrir.

Frsm. (Pétur Magnússon) Þetta frv. var flutt af allshn.Nd. samkv. beiðni hæstv.forsrh. Efnið er það, að heimila ríkisstj. að láta ganga í gildi ákvæði samnings, sem gerður var 16. marz þ. a. og undirritaður í Kaupmannahöfn, milli Íslands og annara Norðurlanda, um það, að dómar, sem gilda í einu landinu, skuli líka gilda í hinum. Nú er það svo, að sé í einu landinu kveðinn upp dómur yfir manni frá einhverju hinna, þá verður að staðfesta hann í heimalandinu, til þess að hægt sé að gera aðför eftir honum. Er þetta þunglamalegt fyrirkomulag fyrir menn, sem þurfa að leita réttar síns. Þessi samningur byggist á gagnkvæmu trausti landanna á dómstólum hinna, og má fullyrða, að dómstólar í öllum þessum löndum njóti þess trausts, að ekki sé áhætta fyrir okkur að þessum samningi. Allshn. þessarar d. hafði málið til meðferðar, og mælir hún með því óbreyttu. þessi samningur er prentaður hér sem fylgiskjal með frv. og er gerður af hinum hæfustu mönnum. Má treysta því, að svo sé frá gengið, að allir megi við una.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Ég býst við, að hv.þm. viti um tilefni þessa frv.; það er sem sé það, að lögfestur sé gamall samningur við Jón Hj. Sigurðsson um að hann verið löglega skipaður prófessor við háskólann, en hann hefir verið það í raun og veru samkv. lauslegum samningi um mjög langt skeið, eins og frv. ber með sér. Þegar hann varð héraðslæknir, tók hann að sér kennslu við háskólann og hefir gegnt því frá byrjun fyrir mjög litla þóknun, samhliða sínu erfiða starfi. Þegar farið var að reisa landsspítalann, var samið við Jón Hj. Sigurðsson, Guðmund Thoroddsen og Gunnlaug Claessen um að verða læknar landsspítalans, og eins og kunnugt er, störfuðu þeir að undirbúningi þess máls meðan á byggingunni stóð, og hafa starfað samkv. samningi við heilbrigiðsstjórnina sem læknar landsspítalans síðan hann tók til starfa, eins og þeir væru prófessorar við háskólann. Nú hefir Jón Hj. Sigurðsson ekki sleppt héraðslæknisembættinu enn og segir, sem von er, að ef það væri ekki meining Alþ., að hann yrði prófessor, þá vildi hann fá að vita það strax, því að hann mundi þá stunda sitt embætti áfram, til þess að tapa ekki sínum gömlu samböndum, sem gæti verið nokkur hætta á, ef hann væri nokkur ár burtu frá því og kæmi svo aftur í það. Þess vegna er þetta ekki nein breyting á því skipulagi, sem nú er. Því ef Jón Hj. Sigurðsson færi burt, kæmi annar maður í staðinn, sem þá yrði að greiða svipað, eftir kauptaxta slíkra manna. Þess vegna er breytingin, sem þetta frv. gerir frá því, sem nú er, aðeins sú, að landið gerir endanlegan samning um þetta, í stað þess að stj. hefir gert samning til bráðabirgða. Ég tel rétt, að umr. lokinni, að þetta mál verði athugað í allshn., og vildi gera það að minni till., að því yrði vísað þangað.

Frsm. (Pétur Magnússon) Þetta frv., í líkri mynd og nú, hefir legið fyrir hv. d. tvisvar áður. Frv. er upphaflega samið af Hannesi Guðmundssyni, sérfræðingi í kynsjúkdómum, og flutt á þingi af okkur hv.þm. Snæf. Frv. fékk góðar undirtektir hér, en var þó á síðasta þingi vísað til stj. til frekari undirbúnings, því að það þótti ekki tryggt, að þau sjúkrarúm væru til, sem frv. gerir ráð fyrir. Frv. í sinni núv. mynd er samið af landlækni og flutt af honum inn á þing. Aðalbreyt. frá núv. löggjöf eru tvær. Fyrst sú, að tryggð sé sjúkrahúsvist sjúklingum með kynsjúkdóma og að ríkið greiði sjúkrahúsvist þeirra, sem geta ekki staðið straum af henni sjálfir, og svo hin, að ekki er lengur krafizt af sjúklingnum, að hann gefi drengskaparvottorð um það, að hann geti ekki borgað, heldur er það lagt undir dóm hlutaðeigandi læknis. Eins og sest á grg. þeirri, sem fylgdi frv. upphaflega, hafa kynsjúkdómar aukizt allmikið upp á síðkastið. Jafnvel sá, sem alvarlegastur er talinn, syfilis, hefir farið nokkuð ört vaxandi en árin. Sú breyt. hefir orðið hér á, að alloft eru nú farnar að eiga sér stað smitanir hérlendis, en áður fóru nálega allar slíkar smitanir fram erlendis. Þarf ekki að lýsa nauðsyn þess fyrir þjóðfélagið að hindra útbreiðslu þessara sjúkdóma. Hafa þeir orðið eitt hið þyngsta þjóðfélagsböl, þar sem þeir hafa gripið um sig. Sérfræðingar segja, að lækning sé því nær óframkvæmanleg, nema hægt sé að einangra sjúklingana. Á þetta sérstaklega við um kvenfólk, einkum þó þær, sem gera sér saurlifnað að atvinnugrein og smita svo og svo marga karlmenn, áður en lækning er fengin að fullu, og taka líka oft smitun aftur sjálfar. Sú lýsing, sem sérfræðingurinn gaf hér um, ætti að geta vakið menn til umhugsunar um það, að hér er bráð þörf á aðgerðum. Úr þessum ágalla ætlar frv. að bæta, þar sem í sjúkrahúsinu í Rvík eiga alltaf að vera 10 rúm til taks og önnur 10 í hinum kaupstöðum landsins. Hafnarfjörður er hér ekki talinn með, og liggur það í því, að Hafnarfjörður ætti að geta samið við Rvík um að taka sjúklinga, sem hann þarf að koma í sjúkrahús. Um síðara atriðið er aftur það að segja, að það er haft til þess að hvetja sjúklinga til að leita læknis í þessum tilfellum. Reynslan hefir sýnt, að þessir sjúklingar eru heldur tregir til að leita læknis og vilja fara með sjúkdóminn sem leyndarmál og hlífast við því að gera uppskatt um hann. Vil ég segja, að það er í raun og veru ekki meiri hætta á því, að þetta ákvæði verði misbrúkað, þótt það verði lagt í hendur lækna að ákveða, hvort sjúklingurinn geti borgað. Jafnvel þótt einhver hætta væri í því efni, þá er hitt atriðið, að ekkert sé gert til þess að draga úr því, að sjúklingur leiti læknis, nægileg ástæða til að breyta um í þessu efni. Ég vil ekki neita því, að frv. getur haft í fór með sér aukinn kostnað fyrir ríkissjóð, en hann ætti ekki að vera mikill. Er gert ráð fyrir því, að leitað verði samninga við bæina um það, að þeir leggi til sjúkrarúmin, en ríkið kosti rekstur sjúkrahúsanna. Kostnaður er talsverður við þessar lækningar, en þótt einhver kostnaður bætist við, dugir ekki að bræðast það, ef menn eru sannfærðir um, að hann geti orðið til þess að draga úr þessum sjúkdómum. Allshn. þessarar hv. d. hefir haft málið til meðferðar og lagt eindregið með því, að það verði samþ.

Bjarni Snæbjörnsson þegar frv. þetta kom fram í hv.Nd., tók ég eftir því, að það var ekki getið um í því, að Hafnfirðingar og ýmsir aðrir landsmenn gætu notið þeirra hlunninda, sem farið er fram á í frv., og talaði um það við landlækni, og tók hann því líklega að breyta því, en það hefir ekki verið gert. Hafði ég ekki athugað það fyrr en í dag. Það má vel vera, að það sé rétt athugað hjá hv.frsm., þegar hann talaði um, að n. hefði haldið, að Hafnfirðingar fengju pláss í sjúkrahúsi í Rvík, og það er sennilega það skynsamlegasta og bezta fyrir þá sjúklinga, því að hér í Rvík er auðvitað völ á þeirri beztu læknishjálp, sem hægt er að fá í þessari grein. En mér skilst samt, að þurfi að koma fram í frv. eitthvað þessleiðis, að Hafnfirðingar megi fái eitt rúm, annaðhvort af þessum 10 eða til viðbótar, eftir samkomulagi við Rvíkurbæ. Ég fyrir mitt leyti álít, að 10 rúm fyrir Rvík sé ekki of mikið og að hún hafi fulla þörf á þeim rúmum. En þá skilst mér, að eftir frv. sé ekki hægt að koma sjúklingum í sjúkrahús með sömu kjörum frá Hafnarfirði, eða annarsstaðar af landinu, ef ekki er pláss fyrir þá í þeim rúmum, sem Rvík eru ætluð. Ég hefi ekki borið fram brtt. um þetta við þessa umr., því að ég er ekki vel kunnugur því, hvernig landlæknir hefir hugsað sér þetta mál, en mun geyma mér það til 3. umr. að koma með brtt.

Frsm. meiri hl. (Sveinn Ólafsson) Ég get að mestu vísað til nál. meiri hl. á þskj. 503 um þetta mál, þar sem tekið er fram það, sem máli skiptir, og ástæður færðar fyrir því, að eins og nú stendur er ekki gerlegt að leggja flugmálaskattinn niður. Ástæðurnar eru þær, að nú eru á döfinni samningar við vestræna flugfélagið, sem fengið hefir hér sérleyfi til viðkomu og fyrir lendingarstaði á millilandaflugi. Félag þetta hefir gefið í skyn - eða jafnvel gefið fyrirheit um að taka upp flug innanlands, eða framhald af innanlandsflugi því, er hér hefir verið undanfarið, og þá jafnframt að kaupa eignir innlenda flugfélagsins, sem starfað hefir undanfarið, en nú orðið að hætta störfum vegna fjárskorts. Meðan ekki er útséð um þessa samninga, sem bundnir eru við það, að félaginu vestræna verði tryggður flugskattur sá, er innlenda flugfélagið, hefir notið undanfarið, er ógerlegt að fella skattinn niður með lögum. Slíkt gæti orðið til þess, að ekkert yrði úr innanlandsflugi vestræna fél. hér, og auk þess myndi það baka innl. flugfélaginu tilfinnanlegt tjón að geta ekki losnað viðeignir sínar og skuldir með haldkvæmri sölu flugvéla og flugtækja. Þótt ef til vill sé ekki hægt að benda á mikinn árangur af starfsemi hins innlenda flugfélags, munu þó allir kannast við, að það sé og hafi verið fyrsti vísir til innlends flugs og bættra samgangna eftir loftleiðum, sem stuðnings sé verður, þó eigi væri nema með því móti, að gera félaginu mögulegt að selja eignir sínar. Á þetta er ljóslega bent með þskj. 503, og vona ég, að hv.þm. hafi kynnt sér það. Ég hefi ekki viljað leggja til, að frv. væri fellt, af því að mér fannst mjúklegri meðferð á því að bera fram dagskrá í málinu, og sú dagskrá liggur fyrir á nefndu þskj.

Frsm. minni hl. (Guðbrandur Ísberg) Eins og hv.frsm. meiri hl. gat um, klofnaði n. um málið. Minni hl. n. leggur til, að lögin um flugmalasjóð verði afnumin og frv. samþ. óbreytt. Það má ef til vill segja, að nauðsyn hafi verið á því að afla flugfélaginu tekna í byrjun, en sú nauðsyn er a. m. k. ekki lengur fyrir hendi, eftir að félagið er orðið gjaldþrota og hætt að starfa. Ég vil í þessu sambandi til samanburðar benda á annað félag, sem stofnað hefir verið hér á landi til að annast samgöngur. Þetta félag er Eimskipafélag Íslands. Það var stofnað af þjóðhagslegri nauðsyn, til þess að koma í veg fyrir, að erlendir menn okruðu á vöruflutningi frá og að landinu, og jafnframt til þess, að landsmenn gætu sjálfir ráðið tilhögun flutninganna í sambandi við eðlilega framþróun atvinnu- og viðskiptalífs hér á landi. Þetta félag átti mikinn þátt í því, að sjálfstæðismál vor fengu svo skjóta lausn. Það var því að þakka að verulegu leyti, að við fengum siglingafánann, og það var því að þakka, að við gátum verið sjálfum okkur nógir um siglingar á stríðsárunum. En þetta tvennt voru einna þyngstu lóðin á vogarskál okkar Íslendinga, þegar við gengum til samninga við Dani 1918. Þetta félag var stofnað af fjárhagslegri nauðsyn, sem allri þjóðinni var auðsæ, enda lagði mikill hluti þjóðarinnar fé fram til stofnunar þess. Hin sama nauðsyn er enn fyrir hendi, og þess vegna hafa menn tekið því með ró, þótt þeir hafi tímunum saman enga vexti fengið af fé sínu. Og það er þessi sama nauðsyn, sem mun halda landsmönnum saman í þéttri fylkingu um þetta félag. En lítum svo á flugfélagið. Var það stofnað vegna nauðsynjar landsmanna? Skipti það svo miklu máli, hvort einstaka bréf eða einstaka farþegi komst 2 dögum fyrr á ákvörðunarstað en ella kynni að hafa orðið? Nei, hér var ekki um neina þörf eða nauðsyn að ræða. Til flugferðanna var eingöngu stofnað til að svala sport- og skemmtanalöngun þjóðarinnar, að sínu leyti eins og leikhús og kvikmyndahús. Vélar þær, er keyptar voru, höfðu aðeins 1 hreyfil, og voru því óhæfar til annars eða meira en snatt- og skemmtiflugs í góðu veðri. Því var að vísu haldið fram, þegar félagið var stofnað, að þessar flugvélar gætu annazt fólksflutninga í hvaða veðri sem væri og í hvaða árstíð sem væri. Meira að segja var slegið á þá strengi, að flugvélarnar myndu geta komið að haldi, þegar hafís, innlyki Norðurland. Reynslan hefir orðið önnur. Á þessum tyllingum byggðist það, að hægt var að ginna út úr einstaklingum, bæjar- og sveitarfélögum stórar fjárhæðir til þessa fyrirtækis, og með hinum sömu röngu forsendum var hægt að fá þm. til þess að samþ., að ríkið legði fram stórfé, og loks var á svipuðum grundvell samþ., að einn atvinnuvegur landsmanna skyldi skattlagður til stuðnings flugferðunum, fáeinum mönnum til skemmtunar. Það var gert ráð fyrir því, þegar flugskatturinn var samþ., að svokallað síldarflug gæti orðið til mikilla hagsbóta fyrir síldarútveginn. Þetta hefir alveg brugðizt. Því hefir verið haldið fram, að Ísland hafi orðið fyrst til þess að nota flugvélar við síldarleit. má vera, að svo sé, en það er þó vafasamt. Norðmenn hafa einnig undanfarið notað flugvélar til síldarleitar, en ekki látið síldarútveg sinn kosta þær. heldur hafa það verið flugvélar frá flotanum, sem ókeypis hafa flogið síldarflug. En út af slysi, sem varð í slíkri leit í sumar, lýstu norskir síldveiðimenn yfir því, að þeir teldu sér þetta síldarflug algerlega gagnslaust. Sama reynslan hefir fengizt hér heima. Að vísu mun einn íslenzkur skipstjóri hafa haldið því fram, að hann hafi í eitt sinn haft nokkurt gagn af slíku flugi, og hefir hann jafnan verið því fylgjandi síðan, og haldið því fram, að það mætti að gagni koma. En ég efast um, að nokkur annar skipstjóri finnist, sem við síldveiðar hefir fengizt, er telji síldarflugið vera til nokkurs gagns. Nú má benda á, hvernig þessi síldarleit hefir verið framkvæmd. Samkv. l. um flugmalasjóð var það skilyrði fyrir því, að gjald þetta yrði innheimt, að haldið yrði uppi flugferðum í 3 mánuði. Þetta hefir ekki verið gert. Sumarið 1931 var mjög góð veðrátta yfirleitt, en þó eigi flogið nema tvo mánuði. Samkv. skýrslu, sem hefir verið gefin út um þetta og útbýtt hér í d., var ekki hægt að fljúga nema einar 43 ferðir í þessa ca. 2 mánuði, sem flugan er talin að hafa verið við síldarflugið. Þrátt fyrir hið góða veður var ekki hægt að fljúga oftar. það reyndist svo, að ekki var þorandi að fljúga í golu, þegar ekki var hægt að setjast á sjóinn; í dimmviðri og þoku var heldur ekki hægt að fljúga, það var aðeins hægt í logni og björtu veðri. Af þessum 43 ferðum hafa, að því er maður sagði mér, sem hefir séð þessa skýrslu flugfélagsins, 2/3 verið farþegaflug. M. ö. o. að t. d. öll flug milli Akureyrar og Siglufjarðar með farþega - og þau voru mörg -voru talin síldarflug. Flugvélin hefir farið flug með farþega og póst frá Rvík til Akureyrar, og hin fer mjög oft með farþega og póst milli Akureyrar og Siglufjarðar, og allar þessar ferðir eru heimfærðar undir síldarflug, þótt engan varði um síld inni í Eyjafirði, þar sem skipin eru stöðugt á ferð. Þegar þessa er gætt, er það augljóst, að síldarflugið hefir verið æði takmarkað, sennilega ekki farnar nema ca. 16 ferðir og um 10 þeirra hefir skýrsla verið gefin. Ég vil biðja menn að athuga í skýrslu þeirri, sem útbýtt var hér í deildinni í þingbyrjun, hvernig reynt er á allan hátt að sýna fram á, að ferðirnar hafi komið að gagni. Oftast er það orðað svo, að flugan hafi flogið þetta og þetta og séð síldartorfu. En hún sá venjulega meira. Hún sá fjölda skipa vera að veiða síldina. Ég skil ekki þann hag, sem skipin geta haft af því, að flugvélin fljúgi yfir þar sem þau eru að veiða. Það var að vísu í eitt sinn, er flugvélin flaug vestur á Húnaflóa, að hún sá síld, sem aðrir virtust ekki vita um, eða kæra sig um, því að þá var nóg síld fyrir Norðurlandi. En þetta varð til þess, að nokkrir bátar frá Ísafirði tóku sig upp frá Siglufirði og fóru vestur, ekki vegna vöntunar á síld, heldur vegna „hinnar afarseinu afgreiðslu síldarverksmiðjunnar á Siglufirði“, eins og það er orðað í skýrslunni. Þarna kemst formaður flugfélagsins, sem ritar þennan pésa, í hrifningu yfir hinu mikla gagni í þessari flugferð. Til þess að geta gert kröfu til flugskattsins þurfti flugfélagið samkv. lögum að halda uppi stöðugu síldarflugi í 3 mánuði. Í þess stað eru aðeins farnar ca. 16 ferðir, eftir því sem næst verður komizt, án þess að séð verði, að þær hafi orðið að nokkru gagni, nema e. t. v. í þetta eina sinn, ekki af því, að síld vantaði, heldur sáu nokkur skip sér hag í því af öðrum ástæðum að skipta um stað. Gagnsleysi flugsins var fyrirfram vitað. En hitt er næsta athyglisvert, að flugfélagið skyldi geta fengið flugskattinn innneimtan og greiddan sér, þó að það svikist um að uppfylla sett lagaskilyrði. Ég efast ekkert um, að þegar l. um flugmalasjóð voru samþ. hér á Alþ., hafa margir þm. litið svo á, að þetta myndi koma síldarútveginum að miklu liði. En þegar sýnt er fram á, að svo er ekki, þá er næsta merkilegt, að nokkrum manni skuli detta í hug að vilja halda áfram að skattleggja þennan sérstaka atvinnuveg, sem hefir ekkert annað gagn af því en að nokkrir þeirra manna, sem hann stunda, þurfa mikið að ferðast að sumrinu og kynnu e. t. v. að telja sér meiri hag í því en aðrir að geta verið fljótir í förum staða á milli. Það væri eitthvað svipað, ef suðurlandsundirlendið, - Árnes- og Rangarvallasýsla -, sem hefir engar hafnir og af þeim ástæðum þarf að nota vegi meira en aðrir, yrði að bera allt vegaviðhald á landinu. Það er alveg hliðstætt því, að menn vilja leggja á eina atvinnugrein að halda uppi flugferðum fyrir alla þjóðina. Hv. frsm. meiri hl. minntist á það, að flugfélagið væri búið að kosta miklu fé til. Það er rétt. En hvaðan hefir það fé komið? ég hefi minnzt á það, að ginnt hefir verið fé út úr einstaklingum, sveitar- og bæjarfélögum, og sömuleiðis hefir verið kríað fé út úr ríkissjóði, og í byrjun ársins 1931, þegar stjórn flugfélagsins hlýtur að hafa seð, að fjárhagurinn var að verða svo þröngur, að horfði við gjaldþroti, hefir hún úr ríkissjóði 70 þús. kr. styrk, sem veittur var fél. í þess ár fjárl., sumpart sem beinn styrkur, sumpart til hlutafjárkaupa. Jafnframt myndast félagið við að halda uppi síldarflugi, að nafninu til 2/3 þess tíma, sem tilskilið er í flugmálasjóðslögunum, og gengur síðan eftir flugskattinum fyrir það ár. Og loks heldur stjórn flugfélagsins áfram að taka á móti fjárframlögum eða hlutafé frá einstökum héruðum, þangað til félagið varð að lýsa sig gjaldþrota. Mér er kunnugt um, að Eyjafjarðarsýsla sendi sitt tillag eitthvað viku áður en fregnir komu um, að félagið væri að verða gjaldþrota. Má segja, að félagið hafi verið duglegt að afla sér fjár og ekki sparað „agitationir“ í því skyni. Ég minnist þess, að í sumar sem leið, þegar flutt var hér í d. frv., sem gekk í þá átt að lækka flugskattinn um helming, þá sá ég varla þm. svo á götu hér í bænum, að formaður flugfélagsins væri ekki að tala við hann eða á harðahlaupum á eftir honum, sennilega til þess að mótmæla þessu hróplega ranglæti. Þetta sýnir, hversu kappsamlega var róið á þingmönnum til þess að fá samþ. fjárframlög til þessa félags. Ég vil ekki út af fyrir sig fordæma eða telja flugferðir óalandi og óferjandi, en ég vil, að menn geri sér það ljóst, að flugferðum þýðir ekki að reyna að koma hér á, nema með sterkari flugvélum en hingað til hafa verið notaðar hér. Til þessa þarf flugvélar með tveimur eða fleiri hreyflum. Ég get ekki skilið, þegar þetta félag er komið á höfuðið og búið að leika þá, sem lagt hafa fram féð, svo grátt, og félagið sem sagt hefir brugðizt öllum þeim vonum, sem menn voru tældir til að gera sér um það við stofnun þess, að nokkur þm. skuli dirfast að halda því fram, að rétt sé að halda flugskattinum á síldarútveginum óbreyttum. Og jafnvel þótt einhverjir samningar standi yfir um að halda fluginu áfram í einhverri mynd, þá finnst mér meira en lítil frekja að bjóða upp á, að það skuli gert með þeim skilyrðum að halda óbreyttum flugskatti á einni atvinnugrein landsmanna. Ég get alls ekki þakkað félaginu, sem nefnt hefir verið í þessari hv. d. sem samningsaðili, þótt að bíti á slíkt. Það má eitthvað gera fyrir 50 –70 þús. kr. á ári, ef síldarfluginu er haldið allan tímann. En síldarútvegurinn er nú af mörgum ástæðum að komast í kaldakol, ekki sízt vegna einkasölunnar frægu, og finnst mér því til fullmikils mælzt að ætla honum að halda uppi þessari skemmtistofnun landsmanna, því að annað hefir félagið ekki verið hingað til. Að vísu má segja, að verði síldarfluginu ekki haldið uppi, sé heldur ekki hægt að krefjast skattsins samkv. lögum. En samt hefir það verið gert án þess að fullnægt hafi verið þeim ákveðnu skilyrðum. Fluginu var síðastl. sumar aðeins haldið uppi í 2 man. af þrem, sem tilskilið er. Geta menn því jafnvel bitizt við, að þótt ekkert síldarflug verði, þá verði flugskatturinn innheimtur eftir sem áður. Auðvitað biður enginn um síldarflug, því að það er alveg gagnslaust, og jafnvel þótt eigi næðist að afnema flugskattinn, og halda átti uppi einhverju kakflugi (síldarflugi), myndi engum síldarútvegsmanni detta í hug að óska eftir þessu gagnslausa flugi. Þá er enn eitt atriði í þessu sambandi. Það hefir verið talið, að flugvélarnar gætu komið að nokkru gagni hvað strandvarnir snertir, og mætti líta svo á, að rétt væri, að síldarútvegurinn bæri einhvern hluta af þeim kostnaði. Einnig þetta er rangt. Á sumrin, meðan björt er nótt og allt fullt af skipum við Norðurland, er það hrein undantekning, ef svo ber við, að útl. skip fara í landhelgi til að veiða þar. En þegar þokur koma, þá fara þau frekar inn fyrir, ef þau telja sér það hag, en þá kemst flugvélin ekki úr höfn. Ég trúi því ekki fyrr en ég tek á, að þetta frv. verði fellt. Ég get ekki skilið, þótt flestir hinir sömu þm., sem samþ. flugskattinn, eigi nú sæti á Alþingi, að þeir geti nú, að fenginni reynslu um gagnsleysi síldarflugsins, fengið sig til að greiða atkv. á móti afnámi hans. Því að vitanlega byggðist samþykkt hans upprunalega á þeim röngu forsendum, að hann mundi verða síldarútveginum að miklu gagni. Þótt meiri hl. sjútvn. hafi af sérstökum ástæðum talið óheppilegt að gera þessu gjaldþrota félagi ómögulegt að reisa sig við aftur með því að afnema flugskattinn, þá er þess að gæta, að engar minnstu líkur - hvað þá sannanir eru fyrir því, að samningar takist við hið erlenda félag. Ég leyfi mér beinlínis að skora á hv.þm. að athuga, hvað það hefir í för með sér að ganga inn á þá braut, að skattleggja eina sérstaka atvinnugrein landsmanna eins og gert er með flugskattinum, alveg að nauðsynjalausu. Sú stefna hlyti að verða afar óvinsæl og beinlínis hættuleg. Og ég tel mér óhætt að lýsa því yfir fyrir hönd þeirra Norðlendinga, er hér eiga sérstaklega hlut að máli, að verði flugskatturinn ekki numinn úr lögum, en innheimtur þrátt fyrir yfirlýsingar þeirra um, að þeir æski ekki flugsins, þá munu þeir af alefli vinna á móti því, að það flugfélag, sem síldarfluginu heldur uppi á þeirra kostnað, en í fullkominni óþökk, geti þrifizt, a. m. k. hvað flug á Norðurlandi snertir. Ég ætla að svo stöddu ekki að hafa orð mín fleiri, en geri ráð fyrir að þurfa síðar að bæta nokkrum orðum við, eftir að aðrir hafa tekið til máls.

Frsm. meiri hl. (Sveinn Ólafsson) Ég mun ekki taka þetta eins geyst og hv.frsm. minni hl. og finnst engin ástæða til að taka málið með þvílíkum ákafa og hann hefir gert. Ég álít heldur ekki eiga við að draga inn í þessar umr. alveg óskyld efni, eins og t. d. stofnun og starf Eimskipafélags Íslands. Framhjá öllu slíku, sem málinu er óviðkomandi, mun ég ganga. En þar sem hv.frsm. minni hl. heldur því fram, að hér sé ekki og hafi ekki verið um annað að ræða en leikaraskap með flugferðir og telur þetta fyrirtæki – Flugfélag Íslands - hliðstætt byggingu kvikmyndahúss eða leikhúss, þá finnst mér hann hafa skotið langt yfir markið og muni aldrei markið hæfa með þvílíkum röksemdum. Hvað hafa aðrar þjóðir gert í þessu efni? Hefir eigi um öll lönd verið viðleitni hin síðari ár til undirbúnings reglubundnum og stöðugum ferðum? Hefir ekki hvarvetna verið reynt að ná því marki, að flugferðir gætu orðið almenningi að liði? Það er löngu ljóst, að flugvélar hafa ýmsa yfirburði yfir öll önnur samgöngutæki, og vegna þess er líka hvarvetna kapp á það, lagt að koma á reglubundnum flugferðum, þar sem þær geta átt við. Það er í raun og veru mjög eðlilegt, að samgönguerfiðleikarnir hér í stóru og vegalausu landi freistuðu til loftferða og notkunar flugvéla. Og þótt hv.frsm. minni hl. geri lítið úr starfi félagsins í þarfir síldveiðanna og telji það yfir höfuð að tala óþarft, þá eru vissulega til yfirlýsingar frá ýmsum mönnum, er þennan veiðiskap hafa stundað, sem viðurkenna ekki einungis, að þær hafi orðið að liði við þetta starf, heldur og, að gagnið myndi verða miklu meira, ef útbúnaður væri sá, sem við á. Liggur það líka í hlutarins eðli, þar sem hraðfæri flugvéla er svo mikið, að þær geti miklu fremur en nokkur önnur aðferð, sem þekkist, gefið bendingar nauðsynlegar fyrir veiðimenn. Að því leyti sem ræða hv.frsm. minni hl. laut að ákærum á hendur flugfélagsins fyrir vanrækslu á skyldustörfum, sem það hefði tekið að sér, þá er það óviðkomandi þessu máli með öllu. Hafi það vanrækt skyldur, sem það hefir undirgengizt að rækja, verður slíkt mál að sækjast á þeim rétta vettvangi og halda því utan við þetta mál. Eins og tekið er fram í nál. og ég stuttlega gerði grein fyrir í framsögu málsins, er hér um að ræða að geta haldið áfram innlendu flugferðunum, bætt úr því, sem áfátt hefir verið við þær, og veita þeim þróunarskilyrði. Að því er nú opin leið með því tilboði, sem fengizt hefir frá vestræna félaginu um að taka að sér ferðirnar og flugvélarnar. En þar sem vestræna félagið hefir sett það skilyrði jafnhliða tilboðinu, að flugmálaskatturinn haldist og verði því tryggður, þá er það vitanlega sama og hafna tilboðinu og sigla öllu í strand að fella skattinn niður. Þótt hv.frsm. minni hl. heldi því fram, að tilraunir flugfélagsins hefðu að ýmsu leyti misheppnazt og vélarnar verið of litlar og hvorki nógu vel né örugglega útbúnar. Þá sýnir það ekki annað en ráð, sem allir reyndar vita, að getan hefir ekki náð lengra í þessum efnum; en tækifærið til þess að fá betri og öruggari tæki er nú e. t. v. á næstu grösum, og hin alvarlega spurning, sem fyrir liggur, er um það, hvort ver eigum að taka álitlegu boði vestræna félagsins eða hafna því. Ég verið að hverfa allra snöggvast að því, sem hv.frsm. minni hl. nefndi, um síldar- eða leitarflugið, sem hefði verið tekið upp í Noregi og reynzt þar árangurslaust, eftir yfirlýsingu veiðimanna. Slíkar frásagnir eða fréttir, sem gripnar eru úr lausu lofti, hafa ekki mikið gildi. Það er víst, að Norðmenn tóku upp þessa tilraun með tiltölulega lítilfjörlegum útbúnaði, af því að þeir höfðu spurt, að þetta hefði verið gert hér og árangurinn hefði virzt verða nokkur. Og þótt dómur nokkurra veiðimanna sé sá, að þessi fyrsta tilraun hafi ekki tekizt æskilega. Er þó alls ekki nein úrslitareynsla með því fengin um það, að hverju gagni þetta megi verða. Nú verður auðvitað á það að líta, að innanlandsflugið var hér ekki einungis hafið vegna þessarar hugmyndar um síldarleit, sem var óljós í upphafi og þokukennd, heldur vegna póstflutninga og skyndiferða, sem ætíð geta fyrir komið og nauðsynlegar verið, svo sem sjúkraflutningur í lífshættu. Og sú hugmynd hefir löngu komið fram, að í sjúkdómstilfellum væru þessi samgöngutæki hin ákjósanlegustu, sem völ væri á. Á þeim stutta tíma, sem flugferðir hafa verið stundaðar hér - og aðeins er tilraunatími -, er þess ekki að vænta, að nein stórkostleg afrek verði sýnd, en víst er, að með flugi hefir þó nokkrum sjúklingum verið veitt hjálp, og nær erum vér markinu nú en þegar byrjað var að hagnýta þessi samgöngutæki þau hafa þegar gefið góða raun við flutning pósts og sjúklinga, hvað sem sagt verður um síldarflugið. En víst er þó, að reynslan á eftir að sýna meiri og almennari árangur flugferða hér á landi en kominn er. Ég er í engum vafa um það, að síldarleitin með flugum er framtíðarskipulagið, sem haft verður við þennan veiðiskap. Nú er það kunnugt, að flugvélar þær, sem notaðar hafa verið, hafa ekki haft tæki til að tilkynna veiðifregnirnar jafnsnemma og þær hafa orðið veiðinnar varar. Þær hafa orðið að sækja um langan veg til þess að geta gert aðvart. Í framtíðinni verða þær vafalaust útbúnar slíkum tækjum, og þá má vænta þess, að árangurinn verði meiri og almennari. Það er heldur ekki með öllu rétt, sem hv.frsm. minni hl. sagði, að allur þunginn af þessum flugtilraunum hafi því hvílt á einum atvinnuvegi, síldveiðunum. Það er mjög fjarri sanni. Til flugferðanna hefir miklu meira fé verið varið úr ríkissjóði og frá einstökum mönnum en nemur flugmálaskattinum. Það er heldur ekki nema 9/10 af fé flugmálasjóðs, sem fallið hefir til flugfélagsins. En þótt mikill hluti þessa flugkostnaðar hafi samkv. lögunum frá 1930 lent á síldveiðunum, þá er þess líka að minnast, að á síðasta sumri var felldur niður af útflutningsgjaldi af síld, meðfram vegna hinnar auknu byrði af flugskattinum. Sú lækkun nam fimmfalt hærri upphæð en gjaldið í flugmalasjóð. - Annars vita allir, að síldarútvegurinn veltur ekki á þessum skatti. Ef ekki væru aðrir eða meiri erfiðleikar þess útvegar, þá væri hann ekki kominn eins og nú er. Það er annað, sem að kreppir, og mun sárálitlu skipta útveginn, hvort skatturinn er greiddur eða greiddur ekki. Hv. frsm. minni hl. hélt því fram, að meiri hl. n., sem leggur til að vísa málinu frá með rökst. dagskrá, flytji dagskrána í þeim tilgangi að bjarga við réttlausu og gjaldþrota flugfélagi. Hv. frsm. minni hl. finnst, að vér með því höfum unnið oss til óhelgi. Það má vel vera, að það verði reiknað meiri hl. n, til syndar, ef hv.þm. Ak. á um að dæma, að vilja gefa félaginu færi á að breyta eignum sínum í peningum og leggja drög að framhaldi flugferða. Ég tek mér ekki nærri slíka sleggjudóma. En það, sem mestu máli skiptir, er það, að með samþykkt frv., ef til kemur, er verið að hefta eðlilega þróun flugferða hér á landi og gera að engu kostnaðarsamar tilraunir á því sviði, sem gerðar hafa verið síðustu árin. Það er áreiðanlegt, að flugfélagið hefir fórnað miklu fé í tilraunir undanfarið. beinlínis í þarfir þjóðarheildarinnar. Þess vegna vil ég halda því fram, að jafnvel þótt það að einhverju leyti hafi vanrækt síldarflugið eins og hv.þm. Ak. segir, þá hafi það unnið óeigingjarnt og þarft verk, sem viðurkenningu eigi skilið. Ég get ekki hugsað mér það, að vér drögumst svo aftur úr vegna þröngsýni fárra síldveiðimanna, að vér útilokum flugferðir hér og það hagræði, sem af þeim leiðir, þótt allar aðrar þjóðir kappkosti að hagnýta sér þær og kosti til þess ærnu fé. Ég álít, að hér sé í raun og veru verið að deila um keisarans skegg. Flugskatturinn er smámunir, sem skiptir engu fyrir framtíð síldarútvegsins. Hann stendur eða fellur jafnt skattsins vegna. Ég furðaði mig einna mest á yfirlýsingu hv.frsm. minni hl. í ræðulokin. Ég held, að hún hafi ekki verið honum að öllu sjálfrað. Ég vil ekki trúa því, að hann ætli sér eða treystist að fá Norðlendinga yfirleitt til þess að vinna á móti því, að flugferðum verði haldið uppi hér á landi eins og annarsstaðar. Og þótt hann vildi leggja lið sitt til þess og hefja fór með nesti og nýja skó um allan Norðlendingafjórðung, þá trúi ég því ekki, að hann komi sigri hrósandi úr þeim leiðangri. Ég skal ekki tefja tímann á því að fara út í hvert einstakt atriði í ræðu hv.frsm. minni hl. Hann kom víða við, og sumstaðar ómaklega. Það verður að ráðast, hvernig fer um málið. En slysni mikil væri það, ef nærsýn aurahyggja nokkurra síldveiðimanna spillti því tækifæri, sem nú hefir boðizt til eflingar flugferðum hér á landi, tækifæri, sem felur í sér meiri möguleika en vænta mátti af fyrstu tilraunum, sem af vanefnum voru gerðar.

Pétur Ottesen Mér þykir það harla undarlegt, ef Alþingi ætlar að spyrna gegn því, að þessi skattur verði felldur niður, þegar allir greiðendur hans, sem gagnsins eiga að njóta af síldarleitinni, telja sig ekkert gagn af þessu hafa. Ég verð að telja það dálitið ónærgætið gagnvart þessum mönnum að þröngva þeim til að greiða yfir 50 þús. kr. á ári fyrir það, sem þeir álíta sér einskis virði. Í mínum augum eru þau léttvæg rökin um, að svo og svo mikið gagn hafi af síldarfluginu hlotizt, þegar þau stríða gegn einróma staðhæfingu þeirra manna, sem veiðarnar stunda. Hvaða vit er í því að vera að þröngva þessari síldarleit upp á menn og leggja skatt á framleiðslu þeirra fyrir þetta, sem þeir telja sér að engu gagni koma? Afkoma síldarútvegsins er heldur engan veginn svo, að ástæða sé til að leggja sérstakan, óþarfan skatt á þennan atvinnuveg. Hv. frsm. meiri hl. sagði reyndar, að það skipti engu, hvort þessi skattur því hvíldi á honum eða ekki. Ég skal nú benda á dæmi, sem sýnir, hvað skatturinn er samanborið við það, sem síldveiðimennirnir báru úr býtum á síðastl. sumri. skatturinn nemur 10 aurum á hverja tunnu síldar, sem söltuð er, og hvert mál, sem fer í bræðslu. Ég hefi hér í höndum reikning um afkomu tveggja báta, sem gerðir voru út á síld síðasta sumar. Ég hefi áður minnzt á þann reikning í sambandi við annað mál. Af þessum reikningi er það ljóst, að hásetarnir hafa fengið greitt sem svarar 5 aur. út á hverja tunnu síldar. Eftir var þó að draga frá allan kostnað þeirra, svo sem fæði o. fl. Brúttótekjur þeirra eru 5 aur. á hverja tunnu, en flugskatturinn 10 aurar, eða helmingi hærri en það, sem þeir báru úr býtum að ófrádregnum kostnaði. Ég ætla að vona, að þetta slái niður þessari staðhæfingu hv.frsm. meiri hl., að flugskatturinn sé ekki fjöður á fati og gæti ekki neitt um afkomu útvegsins. Hann er þung byrði á útveginum, og þar sem svo er ástatt, að síldveiðimenn telja sig ekkert gagn hafa af síldarleitinni, þá er það hin svartasta rangsleitni að ætla að kúga síldveiðimenn til að inna af hendi þessa skattgreiðslu. Um flugferðir almennt er það að segja, að það hefir hvergi tekizt enn að reka þær svo, að ríkin yrðu ekki að leggja stórfé með heim. En með hliðsjon af því, að flugvélarnar eru stórfengleg samgöngutæki, sem standa mjög til bóta og sjálfsagt taka smám saman þeim endurbótum, að þær geti borið sig eins og skip og bílar og önnur samgöngutæki, hefir það verið talið réttmætt. En féð hefir hvarvetna verið tekið af sameiginlegum heildarsjóði landanna, ríkissjóðnum. það er ekkert við því að segja út af fyrir sig, að veitt sé nokkurt fé árlega til flugferða hér á landi úr ríkissjóði. Við fetum þá í fótspor annara þjóða. En að ætla sér að skattleggja einn einstakan atvinnuveg til þess að halda uppi almennum flugferðum, það nær engri att. Að inn á þessa braut var nokkru sinni farið, stafaði af því, að menn höfðu trú á því, að þetta gæti orðið síldveiðunum að einhverju liði. En þegar reynslan hefir sýnt, að þeim tilgangi hafi ekki verið náð, virðast síldveiðimenn eiga beina kröfu á því, að þessum skatti sé af þeim létt. En ef Alþingi telur rétt, að flugferðum verði haldið hér áfram, og veiti til þeirra sérstakan styrk, þá verður sá styrkur að koma beint úr ríkissjóði, en ekki með því að skattleggja síldveiðimenn. Ég verð að treysta því, að Alþingi líti svo rétt og hlutdrægnislaust á þetta mál, að það felli niður skattinn með öllu og samþ. frv. Ef Alþingi vill stuðla að því, að flugfélagið geti selt ameríska flugfélaginu, sem nýlega hefir fengið réttindi til þess að setja hér upp flugstöð, t. d. með því að veita styrk til áframhaldandi flugferða hér á landi, þá er það allt annað mál, sem verður að taka til sérstakrar athugunar, en alls ekki í sambandi við þetta frv.

Frsm. minni hl. (Guðbrandur Ísberg) Síldarflugið og flugskatturinn eru frá upphafi samstæð hugtök. Um leið og upplýst er, að síldarflugið sé einskis virði fyrir síldveiðarnar og eigi þess vegna að falla niður, þá eiga síldveiðimenn kröfu á því, að skatturinn sé einnig felldur niður. Hv. frsm. meiri hl. taldi mig hafa farið út fyrir efnið, þegar ég minntist á Eimskipafélagið. Það má vera, að ég hafi haft fleiri orð um það en strangt tekið var nauðsynlegt. En samanburður á flugfélaginu og Eimskipafélaginu, sem bæri annast flutningastarfsemi, lá svo nærri og var svo eðlilegur, að ég held, að mér verði ekki með nokkurri sanngirni gefinn hann að sök, þótt hv.þm. væri sýnilega litið um hann gefið. Það er ákaflega athyglisvert að bera saman þessi tvo félög. Eimskipafélagið var stofnað af þjóðarnauðsyn, flugfélagið algerlega að nauðsynjalausu. Hv. frsm. meiri hl. reyndi heldur ekki að andmæla þessu áliti mínu, enda stend ég ekki einn að því. Flugferðir kosta afarmikið fé, og er því óhugsandi að reka þær nema í fjölmenni. Viðvíkjandi póst- og farþegaflutningi má benda á, að hér gat ekki verið um neinar fastar ferðir að ræða, með þeim vélum, sem hér voru notaðar. Flugvélar, sem nothæfar væru til farþega- og póstflutninga hér á landi, svo að nokkurn veginn öruggt mætti telja, kosta fleiri hundruð þús. kr. Þær eru allt of dýrar til þess að skemmta sér á þeim hér í fámenninu. Hv. þm. Borgf. sýndi fram á, hvílík fjarstæða það væri, að það stæði á sama fyrir síldarútveginn, hvort haldið væri áfram að taka 10 aura skatt af hverju síldarmáli og síldartunnu eða ekki; hann munaði hvort sem væri ekkert um svo lítið gjald. Ef þetta væri rétt hjá hv. 1. þm. S.-M., þá vildi ég leggja það til, að þessi skattur væri lagður á og innheimtur daglega. Ef ekkert munar um skattinn, þá er eins ástatt um síldarútveginn og hænuna, sem varp gulleggjunum, og því óhætt að reyta hann. En þetta er hin mesta fjarstæða. Skatturinn er mjög tilfinnanlegur. Fyrir skip, sem veiðir 5000 mál, er hann 500 kr., og er það ekki lítið, þegar tap er á útgerðinni á hverju ári. Hv. frsm. meiri hl. talaði um það, að flugfélagið hafi fórnað fé í þágu þjóðarheildarinnar. Hvaða fé hefir það fórnað? Því fé, sem það var búið að sníkja út úr þjóðinni, og þá ekki sízt frá síldarútveginum. Meginið, yfir 100 þús. kr., kom frá síldarútveginum, án þess að hann fengi nokkuð í staðinn. Hv. þm. þótti furðulegt, að ég skyldi vilja vinna á móti eðlilegri þróun flugferða hér á landi, eins og hann orðaði það. En þetta er alls ekki rétt.  Skal ég svo ekki hafa þessi orð fleiri. Vildi ég aðeins undirstrika þessi atriði frekar, að gefnu tilefni.

Jón Ólafsson þetta mál, sem margir kannast við, hefir á undanförnum þingum hlotið meðmæli næstum ótrúlega margra þm. þó hafa verið til þeir þm., er aða hlið hafa eygt á þessu máli. Þeir komu í upphafi auga á það, sem nú er fram komið, að það mundi kosta ríkissjóð og aðra allmikið fé. Og nú er svo komið, að fyrirtæki þetta er orðið gjaldþrota, en því var einnig spáð. Og þótt leitað sé eftir í bezta sjónauka, þá er ekki hægt að sjá, að af öllu þessu fé hafi unnizt nokkurt gagn. Þar sem svo ósleitilega var mælt fyrir máli eins og gert var fyrir þessu, þá vantaði nógu víðan sjóndeildarhring til að sjá út yfir hann gyllingamúr, sem hlaðinn var kringum þetta mál, þegar verið var að koma því af stað. Gagnið, sem þetta átti að gera, hefir ekkert orðið, - þvert á móti. Þessar flugferðir hafa einungis verið til að ginna menn til að eyða fé af fordild og ráðleysi, með ferðum hafna á milli. Sumir lögðust svo smátt, að þeir töldu fram til ágætis flugferðunum, að vegna þeirra gætu menn fengið póst tíðar og reglulegar en áður. En það kom nú samt fljótt á daginn, að í þeim sökum varð enginn ávinningur. Pósturinn var ekki fluttur oftar en áður, og flugvélarnar reyndust ófærar til að halda áætlunarferðum um hásumarið jafnvel, þegar bezt og blíðust var veðráttan. Allar þær vonir, sem gefnar voru um ágæti þessa fyrirtækis, voru sviknar. Það vill tíðum bera við, þegar um einhverjar nýjungar er að ræða, að menn verði ginnkeyptir fyrir þeim; þeir vilja spila sig sem framfaramenn, en gæta þess svo ekki að sjá fótum sínum forráð. Því að eins og komið er á daginn, er ekki hægt að halda hér uppi flugferðum eins og líka strax var fyrirsjáanlegt - nema með miklu meira fé en við höfum ráð á að leggja til. Nú er því komið svo, að gera verður út um, hvort landsmenn vilja sinna þessu áfram og leggja hart á sig að halda uppi flugferðum í landinu. Og hvaða ráð hafa svo þessir framfaramenn séð til þess að geta haldið áfram að þjóna fordild sinni og skemmtanafýsn með því að fljúga yfir láð og lög? Eina leiðin til þess að halda uppi flugferðum er að þeirra dómi sú, að skattleggja eina vesæla grein í atvinnulífi þjóðarinnar. Þeir einir, sem leggja fyrir sig að veiða síld, eiga að borga brúsann, og án þess að fá nokkuð í aðra hönd, því að mér hefir aldrei dottið í hug, að flugferðir í sambandi við síldarleit geti orðið okkur að nokkru minnsta gagni. Ég hefi upplýst um það áður, að síldin er sá fiskur, sem fljótur er að stinga sér og hverfa í djúpið. Þó að stórar síldartorfur hafi sézt vaða uppi við Langanes, og þótt skip, sem eru t. d. vestur undir Horni, bregði strax við, er þeim berst fregnin, þá er eins sennilegt, að síldin hafi stungið sér, svo að ekki sjáist urmull eftir af henni, þegar austur kemur. Það er því eins vist, ef farið verður eftir þessum síldarfregnum, að menn geri sér stórskaða með því. Enda hefir hv.þm. Ak. upplýst um, að þó skipum hafi borizt fregnir frá flugvélinni um mikla síld á einhverjum stað, þá hefir engum dottið í hug að fara eftir því, og var þeirra vitið meira. Það er eftirtektarvert við ummæli hv.frsm. meiri hl., og kemur líka fram í nál., að honum finnst hér um óverulega skattlagningu að ræða. Þessi skattur er þó talið, að hafi numið um 70 þús. kr. síðastl. ár. Að vísu má segja, að þetta sé ekki stór fjárhæð samanborið við alla síldarútgerðina. En þó er óþarft að kalla hann litinn, þegar hann bætist ofan á aðra stóra skatta og tolla, sem verða að lokum drápsklyfjar á þessari atvinnugrein þjóðarinnar. Þegar um smáa skatta og marga er að ræða, þá er þá skylda löggjafans að skapa sér yfirlit yfir, hvort samanlögð skattabyrði sé hófleg á viðkomandi atvinnugrein. En mér finnst oft vilja brenna við, þegar verið er að leggja skatt á skatt ofan, að menn geri sér ekki ljóst, að hér er verið að gera byrðina of þunga, svo að sá, sem á að bera hana, heykist undir henni og verður því ekki sjálfbjarga. Mér hefir alltaf fundizt þessi flugskattur mjög ósanngjarn, og meira að segja ranglátur, auk þess sem hann er til engra nytja fyrir þá, sem honum er ætlað að koma að gagni. Mér finnst mjög ranglátt að skattleggja eina grein atvinnuveganna fyrir alla landsmenn. Og þó að forgöngumönnum þessa máls sýnist það gott og blessað, af því það kemur ekki við þeirra eigin pyngju, þá er það samt í mesta mata ósanngjarnt og ranglátt. Ef slíkur skattur á rétt á sér, þá á hann að ná til allra landsmanna. En eins og komið er fyrir okkur íslendingum, þá tel ég ekki tímabært að hugavert fyrir Alþingi að stuðla að því að skapa mönnum tækifæri til þess að eyða fé fyrir fordild eina. Hv. frsm. meiri hl. var að tala um, að það gæti komið sér vel fyrir sjúklinga í sumum tilfellum að eiga þess kost að geta gripið til þessa farartækis. En hvaða gagn er að því fyrir sjúkan mann, sem þarf að halda á skjótri læknisaðgerð í sjúkrahúsi, að byggja á farartæki eins og flugvél, sem synt hefir sig að geta ekki flogið nema þriðja og fjórða hvern dag eða aðeins í blíðskaparveðri? Enda hefir það komið á daginn, að þegar grípa hefir átt til flugvélanna í þessu skyni, hefir það ekki orðið að neinu liði, og mun aldrei koma að haldi, a. m. k. með þeim flugvélum, sem hér hafa verið að undanförnu. Annars er það dálítið merkilegt á þessum tímum, þegar mest er talað um kreppuna og atvinnuvegir þjóðarinnar eru svo lamaðir, að ekki er hægt að sjá fyrir, hvort þeir geti haldið áfram eða ekki, að þá um leið geri löggjafarnir á Alþingi ráðstafanir til þess að halda þessum rangláta skatti, sem kemur mjög hart niður á þeim, sem eiga að inna hann af hendi - eins og hv.þm. Borgf. benti réttilega á –, þegar síldin er verðlaus og menn fá ekki nema 2 kr. fyrir hverja tunnu, þá verða þeir samt að greiða skattinn, og gildir sama um hann, hvort hærra verð fæst fyrir síldina eða ekki. Hv. frsm. meiri hl. sagði, að Norðmenn hefðu lært af okkur þessa dæmalausu nytjakúnst að elta síldartorfur úr loftinu. En ég held, að eitthvað sé saman við þetta frá honum sjálfum. Annars er allt öðru máli að gegna um ríki, sem hafa margar flugvélar og halda menn til þess að æfa sig við flug, og engin undrun, þó að reynt sé að hafa flugvélanna einhver ímynduð not, úr því flogið er á annað borð, því að sami er tilkostnaðurinn. En ég hefi nú samt fyrir satt, að Norðmenn hafi enga trú á síldarleit úr lofti og hafi komizt að sömu niðurstöðu og menn hér, að það sé algerlega tilgangslaust að ætla sér að nota flugvélar við síldveiðar. Hv. frsm. sagði líka, að fyrir meiri hl. sjútvn. vekti m. a. að bjarga flugfélaginu, svo það falli ekki í kaldakol. En ég held, að það sé komið í svo mikið kaldakol, að ekki þurfi að hugsa um að endurreisa það. Það er sannreynt, að flugvélar þær, sem hér hafa verið notaðar, ganga fljótt úr sér, og þó að annað félag hugsi til að taka þær til starfrækslu, þá efast ég um, að þær reynist nothæfar. Flugmál okkar sem stendur eru reist á bjartsýni og því alveg haldlaust og ekkert nema kostnaður að reyna að halda flugferðum uppi. En hitt má vel vera, að við verðum einhverntíma svo auðug þjóð, að okkur muni ekkert um að hafa flugvélar til þess að leika okkur með að fljúga hafna milli, en það verður ekki á næstu árum, - það er eitt, sem víst er þegar þannig er komið fyrir félaginu, er ekki annað að gera en að halda veglega líkræðu yfir flugfélaginu og lofa því svo að sofa í friði. Okkur vantar fé, og auk þess er engin þörf á þessum farartækjum, sem vitað er um, að geta ekki komið okkur að neinu gagni. Þegar menn tala um 70 þús. kr. sem einhvern smáskatt, þá skil ég eiginlega ekki, hvernig menn hugsa. Nú á tímum er 70 þús. kr. þó alls ekki sérstaklega smá fjárhæð. Ég geri líka ráð fyrir, að hver sem gæti komið með till. um að spara ríkissjóði 70 þús. kr. útgjöld nú á þessum tíma, hann mætti vel við afrek sitt una. Að lokum vildi ég svo mega árétta það, sem ég hefi sagt hér á undan, með því að brýna fyrir hv.þdm., að okkur er vissulega meiri þörf að létta af sköttum en að bæta við þá eða halda við ranglátum og alóþörfum sköttum.

Frsm. meiri hl. (Sveinn Ólafsson) Ég hefi í raun og veru engu að svara, því að þótt margir hafi talað síðan ég lauk máli mínu, hefir ekkert nýtt komið fram í þeim umr., sem ekki var búið að segja áður. Það hefir verið endurtekið þetta sama: að flugferðirnar hafi engan árangur borið, sem auðvitað er frekleg fjarstæða. Þetta er ekkert annað en fullyrðing, enda ekkert rökstutt sagt um árangur þessara tilrauna. Það hefir líka verið margendurtekið, að flugferðir þessar hafi ekki borið sig. Það vita allir, enda var aldrei búizt við því á tilraunaskeiði þeirra því fyrsta. Þessi fyrsta tilraun með flugferðar hér á landi hefir haft í för með sér nokkra fjáreyðslu, og þarf engan að undra slíkt, þegar jafnumfangsmikið og algerlega nýtt tilraunastarf var hafið. En mér þóttu óvarleg ummæli hv.frsm. minni hl. um þessar flugferðatilraunir, þegar hann var að lýsa því, að fé til þeirra hefði verið sníkt út úr mönnum og sumir jafnvel verið ginntir til þess að leggja eitthvað af mörkum. Það var fyrirfram vitað, að menn urðu einhverju að forna og það varð að fá einhverja til að forna. Hv. þm. má kalla það sníkjur, ef honum þykir það sæma. Þeir, sem fórnuðu fé í þessar tilraunir, gerðu það vegna þess, að þeir trúðu því, að þeir væru að vinna fyrir gott málefni og höfðu vilja og löngun til að verða því að liði. Og mér finnst þeir eiga fremur þakkir en ámæli skilið fyrir þá fórnfýsi. Og þó að menn vilji gera lítið úr síldarfluginu og segi, að það hafi engan árangur borið, þá er þó ljóst eftir skýrslum og uppdráttum, sem fyrir liggja, að á þessum ferðum hefir sezt síld og oft verið fundin, ýmist þar, sem engin veiðiskip voru, eða þar, sem þau höfðu yfirgefið veiðisvæðið. En af því að flugvélarnar hafa ekki verið búnar loftskeytatækjum, þá þurfti jafnan að fljúga langa vegu til þess að koma af stað tilkynningum um síldarleitina, en af þessu er ljóst, að árangurinn af síldarleitinni hefir orðið minni en ella, ef hægt hefði verið að tilkynna loftleiðina til veiðiskipanna um leið og síldar varð vart. En mér finnst enga þýðingu hafa að vera að þrátta um þetta efni. Aðeins nokkur orð verð ég að segja út af því, sem hv.þm. Borgf. tók fram. Hann hneykslaðist á flugskattinum, sem er 10 aurar af tunnu, og var að vitna í einhverja ákveðna veiðiför, þegar veiðimennirnir báru ekki úr býtum nema 5 aura fyrir tunnu hverja, en urðu samt sem áður að greiða 10 aura í flugskatt. Út af því vildi ég spyrja: Hversu oft hefir það ekki borið við, að menn hafa haldið í veiðiför og komið öngulsárir að landi? Og þarf ekki jafnt að greiða kaup og skatta, þó að ekkert veiðist?

Þetta var útkoman á síðastl. sumri, en ekki einstök veiðför

. En þetta eru gagnslaus rök í svona máli og koma því ekkert við. Það hefir verið sagt hér, að þessi skattur væri lagður á eina og ákveðna grein atvinnuveganna. En þess má þó geta, að síðan flugskatturinn var lagður á hefir verið fært niður útflutningsgjald af síld. Það er nú, að viðbættum flugskattinum, aðeins kr. 1.10, en var áður kr. 1.60. Það segir sig nú sjálft, að þessir 10 aurar geta hvorki eyðilagt síldarútveginn né bjargað honum. Annars er hér ekki nema um fyrirkomulagsatriði að ræða um skattgreiðsluna og skiptir engu máli. Eins vel mátti segja, að útflutningsgjaldið væri kr. 1.60 af hverri síldartunnu, en greidd væri ákveðin upphæð af gjaldinu til framkvæmda síldarleitar og annara flugferða. Það virðist eingöngu vera nafnið flugskattur, sem vekur þessa miklu andúð, þótt vitað sé, að hann er aðeins lítill hluti þess fjár, sem varið hefir verið til flugferða hér á landi. Með þessum fáu orðum þykist ég þá hafa svarað öllum þeim, er talað hafa á móti því, að flugskatturinn haldist. Þeir hafa allir tekið upp sömu rök og lagt áherzlu á, að skattur sá, sem lagður hefir verið á síldina í þessu skyni, væri ómakleg byrði fyrir útgerðina og kæmi henni að engu haldi. En það hefir komið meira fé til þessara flugtilrauna annarsstaðar frá en sem flugskattinum nemur, - margfalt meiri og stærri upphæðir, bæði frá ríkinu og einstökum mönnum. Aðalatriðið eins og nú er komið er það, að vestræna flugfélagið hefir boðizt til að kaupa vélar flugfélagsins íslenzka og að halda áfram flugi innanlands, ef til vill auka það með betri og fullkomnari tækjum, svo að meira liði mætti verða. En skilorðið er það, að flugskatturinn haldist. En ef flugskatturinn veður felldur niður, má ætla eftir skeytum, sem farið hafa á milli vestræna félagsins og manna hér, að útséð mundi að sinni um flugferðir innanlands, jafnframt og útilokað væri, að sala tækist á eignum flugfélagsins. Ég held því, að það sé enginn afslagur að geta með því að halda skattinum komizt að sölu þeirra gömlu flugtækja flugfélagsins, sem líta verður á að nokkru leyti eins og ríkiseign. Til þess að sanna þetta tilboð um flugvélakaupin betur verð ég að lesa upp símskeyti frá formanni vestræna flugfélagsins til Guðm. Grímssonar. Það er dagsett í New-York 16. marz og barst hingað áður en Alþingi hafði veitt heimild þá, er félagið óskaði eftir um viðkomustaði hér við millilandaflug, svo sem hv.þdm. er kunnugt um. Skeytið er á ensku, og geri ég ráð fyrir, að flestir hv.þdm. skilji það engu að siður, en það hljóðar svo: „In event concession granted Transamerican will promptly send representative Iceland with intention working out plan for continuing operation local aviation enterprise, if Iceland continues hering subsidy. Hoyt“.

Hvaða biblía er nú þetta?

. Í skeytinu segir, að svo framarlega sem leyfi verði veitt, þá verði fulltrúi félagsins sendur hingað til þess að undirbúa, að innlent flug geti hafizt, svo framarlega að Íslendingar lati haldast flugskattinn eða síldarskattinn. Nú er eftir þessu fulltrúi félagsins væntanlegur hingað innan skamms að undirbúa flugferðir félagsins. Og finnst mér þá harla óviðfelldið að fella niður flugskattinn rétt áður en sendimaður þessi kemur í þeim erindum að semja um vélakaupin og innlendar flugferðir, m. ö. o. að gabba hann þessa löngu leið frá New-York til Íslands. Ég veit ekki, hvað hv.þm. sjá sér í því að fella skattinn niður einmitt nú, því að ekki má ætla, að þeir vilji láta sendimanninn hlaupa apríl hingað. Segjum, að ekki semdist við þennan sendimann, og mundi þá auðsótt á næsta þingi að fella skattinn niður. En flugskatturinn einn út af fyrir sig hefir sáralítil áhrif á afkomu síldarútvegsins, eins og ég hefi margtekið fram. Ég ætla svo ekki að deila um þetta lengur, enda finnst mér það þýðingarlaust. Ég trúi því ekki fyrr en ég tek á því, að Alþingi vilji bletta skjöld sinn með því að gabba fulltrúa vestræna félagsins hingað og með því að hafna því gagni, sem verða mætti af komu hans og samningum.

Hver hefir boðið honum ?

.

Frsm. minni hl. (Guðbrandur Ísberg) Hv. frsm. meiri hl. hefir orðið tíðrætt um, að við, sem höfum mælt með frv., værum mjög á sama máli og hefðum allir byggt á þessu eina atriði, að við teldum réttmætt að nema flugskattinn úr gildi, af því að síldarleit með flugvélum hefði ekki komið og mundi aldrei koma að því gagni, sem ætlazt var til í upphafi. Svipað má segja um ræður hv.frsm. meiri hl. Þær hafa snúizt um eitt atriði, sem sé það, að útflutningstollur á síld hefði í fyrra verið lækkaður úr kr. 1.50 í 1 kr. á síldartunnu, og þess vegna væri 10 aura flugskatturinn aðeins smáræði eitt, sem útgerðarmenn munaði ekkert um. Þegar skatturinn var lagður á, var síldin í margfalt hærra verði; þess vegna gat sá útvegur borið hærra gjald þá. En nú, þegar síldarverðið er fallið, eins og raun er á orðin, er einnar krónu útflutningsgjald af hverri tunnu síldar a. m. k. þrisvar sinnum of hátt, miðað við annað útflutningsgjald af sjávarafurðum, og er því ástæðulaust að láta lækkun útflutningsgjaldsins af síld á síðasta þingi vaxa sér svo mjög í augum sem hv.þm. gerir. Hv. frsm. meiri hl. finnst svo mikið til um lækkunina, að hann endurtekur það hvað eftir annað í báðum sínum ræðum, að það sé ekki mikið að borga eina 10 aur., þegar útflutningsgjaldið sé komið niður í 1 kr. Þá fannst hv.frsm. það of djarft talað af mér, að ginnt hefði verið fé út úr landsmönnum. Ég veit ekki, hvað mikið hann vill leggja í orðið að ginna. Því var haldið fram strax í byrjun, þegar flugfél. var stofnað, að hægt mundi að nota flugvélar bæði vetur og sumar og svo að segja í hvaða veðri sem væri. Því til sönnunar gæti ég vitnað í blaðagreinar um þetta mál frá þeim tíma. Allt þetta hefir brugðizt; það hefir ekki verið hægt að nota flugvélarnar nema í logni og björtu veðri. Í nokkurri teljandi golu, svo ég ekki tali um í stormi, hefir aldrei verið hægt að fljúga, og heldur ekki í þykkviðri og þoku. Og þegar reynslan hefir orðið þessi og þeir menn, sem stofnuðu flugfélagið, hlutu að sjá það fyrirfram, að svona hlyti að fara, þá finnst mér ekki kveðið of rammt að, þó notað sé orðið að ginna. Þá minntist hv.frsm. á það, eins og hann gerði áður í sinni fyrri ræðu, að til boða stæðu samningar um það, að amerískt félag yfirtæki eignir og skuldir flugfélagsins, að því tilskildu, að flugskatturinn héldist, og héldi síðan uppi flugferðum. Ég veit ekki til, að neinir samningar hafi verið gerðir um þetta. Hv. frsm. las upp skeyti áðan, sem átti að sanna, að þessir samningar væru líklegir. En það er einkennileg tilviljun, að einmitt núna fyrir fáeinum mínútum barst mér í hendur blað, sem út kom í dag, „Vísir“, og í því er skeyti um það, að nú sé lokið samningum þessa flugfélags við Dani um að fá leyfi til að fljúga yfir Grænland. Og þar segir, að náðst hafi við stjórn Dana samningar um það, að flugfélagið fengi að gera veðurathuganir á Grænlandi næstu 2 ár, til undirbúnings undir flugferðir. Þetta útilokar, að ameríska flugfélagið geti hafizt handa um flug fyrr en a. m. k. eftir 2 ár. Þetta útilokar ennfremur, að samningar geti tekizt milli okkar Íslendinga og þessa félags, því að ég geri ekki ráð fyrir, að það ætli sér að hefja flugferðir milli hafna innanlands með flugvélagörmum þeim, sem búið er að nota hér síðustu 2–3 árin. Það er hagfræðlegt lögmál, að allir hlutir, sem verzlað er með, hafa sitt gengi. Þegar um vörur er að ræða, þá er gengi þeirra það verð, sem fyrir þær fæst á opnum markaði á hverjum stað og tíma. Og þegar um einstakan hlut er að ræða, þá er gengi hans það verð, sem hann er seljanlegur fyrir. Ef ég kæmi inn í búð, sem seldi t. d. málverk, og ég sæi þar málverk, sem ég vildi gefa 70 kr. fyrir, og enginn vildi gefa meira á sama stað og tíma, þá er hið framboðna verð - 70 kr. - gengi hlutarins, þó að það kynni að vera verðlagt á 170 kr. Fengi ég ekki malverkið þá gengi ég út. En hugsanlegt er, að til væru þeir menn, sem í stað þess að ganga út, keyptu malverkið, ef þeir gætu komið því við að fá það skrifað á reikning náunga síns, þannig að hann þyrfti að borga, en ekki kaupandinn. Flugferðir hafa einnig sitt gengi. Þegar leitað var styrks til ríkissjóðs á þingi 1930, þá sýndu fulltrúar þjóðarinnar, hvað mikið þeir mátu gengi þeirra, á 70 þús. kr. Nú er félagið gjaldþrota, og hvert er nú gengi þess? Hvað vilja menn gera til þess að reisa það við aftur? ég veit ekki, hvað hv. 1. þm. S.-M. mundi vilja gera, ef farið væri fram á styrk úr ríkissjóði. Ég efast um, að hann mundi greiða því atkv. að borga nokkurn hlut, og yrði þá gengi Félagsins = 0 frá hans sjónarmiði. En ef hægt er að láta náungann borga, sem í þessu falli er síldarútgerðin, þá má vera, að málið horfi öðruvísi við. Hv. 1. þm. S.-M. endaði ræðu sína með því, að hann tryði ekki fyrr en hann tæki á því, að menn fylgdu því máli fram að nema úr lögum styrkinn til flugferða. En ég vil enda mína ræðu með því að lýsa því yfir, að ég trúi því ekki fyrr en ég tek á því, að menn vilji leika hlutverk varmennisins, sem ég nefndi í dæminu áðan, með því að koma því yfir á náungann að borga það, sem þeir vilja ekki borga sjálfir.

Jörundur Brynjólfsson Sökum þess, að umr. hafa orðið miklar um þetta mál og talsverður ágreiningur um það, hvað gera beri út af frv., sem hér liggur fyrir, og ennfremur sakir þess, að ég hefi orðið að hafa nokkur afskipti af þessu flugmáli, þá þykir mér hlýða að gera grein fyrir atkv. mínu. Það er nú komið á daginn, sem spáð var á þingi 1930, að þetta flugfélag mundi ekki eiga sér langan aldur. Þá var, eins og kunnugt er, leitað til þingsins um 70 þús. kr. fjárveitingu til flugfélagsins. Nokkuð af þeirri fjárveitingu átti að ganga til rekstrar félagsins, en nokkuð til þess að kaupa flugvélar. Fjvn., sem varð samkv. sínu starfi að segja álit sitt um þessa fjárbón, lagði eindregið á móti henni. Það var fyrir hennar hönd, sem ég hafði orð í d. og mælti á móti fjárveitingunni, ekki fyrir þá sök, að ég væri á móti því, að þessi tilraun væri gerð, ef varlega væri farið, heldur af því, að mér þótti synt, að þetta myndi ekki verða starfrækt af heim hyggindum, sem nauðsynleg eru til þess að starfsemin gæti átt sér nokkurn aldur. Það var haft til réttlætingar og meðmæla með þessu máli, að erlendar stórþjóðir hefðu látið til sin taka í þessum flugmálum og hjá þeim hefði þessi starfsemi gert nokkurt gagn. Þá var bent á það af þeim, sem voru andvígir málinu, að veitt væri mikið fé í þessu skyni, að hér stæði öðruvísi á. Við værum fátæk og fámenn þjóð og sýnt væri, að þessi starfsemi gæti ekki borið sig og væri því ekki tímabær. Um líkt leyti - ég ætla að það hafi verið á sama þingi - var skattur af síldveiðum lögboðinn til styrktar flugferðum og sagt, að það gæti komið sjávarútveginum að gagni. Þá voru nokkrir útgerðarmenn, sem höfðu komið auga á, að þetta mundi ekki koma að verulegum notum, og ég man eftir því, að þáv. hv. 3. þm. Reykv., sem nú er 1. þm. Rang., benti á það með glöggum dæmum, að þetta mundi ekki geta komið að tilætluðum notum og að hann hefði ekki trú á þessari starfsemi. Spár okkar andmælenda hafa bókstaflega rætzt, og má segja, að enn verr sé komið með þennan félagsskap og fjárhagslega getu hans en nokkurn okkar hefir órað fyrir þessum 70 þús. kr. hefir alveg verið á glæ kastað, auk allra annara fjármuna, sem safnazt hafa hjá einstökum sveitum og bæjarfélögum, eins og hv.þm. Ak. hefir réttilega bent á. Og er ekki nóg með það, að árangurinn af þessari starfsemi sé í raun og veru alls enginn, heldur er það nokkurnveginn fullvíst, að undir mjög fáum kringumstæðum getur þetta að nokkru haldi komið. Þegar á allt er litið, þá undrar mig stórlega, að nokkur hv. dm. sjái sér fært að andmæla þessu frv. um að afnema þessi lög, og finnst mér það sérstaklega gegna furðu, þar sem öll starfsemi landsmanna er í kaldakoli og þjóðin sér tæplega fram úr, hvernig hún á að sjá fyrir bjargráðum. Síldveiðaskatturinn mun nema frá 500–600 kr. af smærri skipum og upp í 2 þús. kr. af stærri skipum. Í sumar munu margir hásetar ekki hafa haft nema um 200 kr. kaup og átt að fæða sig af því. Skatturinn er því á við kaup 2–3 háseta. Þó það megi segja, að þetta sé ekki mjög mikil upphæð af hverju skipi, borið saman við útgerðarkostnaðinn, þá er það svo, að hvert strá gerir skugga, og þetta verður til þess að íþyngja atvinnuveginum. Ég geri lítið úr þeirri ástæðu, sem færð hefir verið fram, að rétt væri að halda við þessum skatti, til þess að við kæmumst að betri samningum við ameríska flugfélagið. Fyrst og fremst er það allt í lausu lofti, hvers það kann að óska, því engin tilboð liggja fyrir frá því , og þó að einhver orð hafi fallið í þá átt, að ekki væri ólíklegt, að samningar gætu tekizt, þá kalla ég það litla ástæðu til þess að vera á móti frv. Ég ætla, að það sé skynsamlegast að samþ. þetta frv. og taka þá upp samninga við þessa amerísku menn, ef þeir þykja girnilegir, og greiða þá fyrir flugferðum, þegar maður veit, hvað um er að ræða og hvort okkur er fært að uppfylla þá samninga. Mér finnst ástæða til að taka til greina óskir útgerðarmanna um að vera lausir við skattinn. Mér hefir verið sagt af nákunnugum mönnum um þessa hluti, að síldarleit úr lofti sé miklum vandkvæðum bundin, fyrir utan það, að veðráttan er svo dutlungasöm, að sjaldan er hægt að fá svo heiðskírt veður, að hægt sé að leita að síldinni, því að það mun allerfitt að koma auga á hana. Mér er sagt, að illt sé að greina, hvort það eru síldartorfur eða t. d. ufsatorfur, og verður oft ekki skorið úr, hvort heldur sé. Auk þess hefir mér líka verið tjáð það, að þegar svo skipin koma á þann stað, sem ganga hefir sézt, þá sé hún með öllu horfin, enda gefur það að skilja, því að þessi fiskur er eins og nokkurskonar „flugfiskur“, sem er fljótur í ferðum, skýtur upp við og við hér og þar og er horfinn að lítilli stundu liðinni. Eftir því, sem ég veit bezt um álit útgerðarmanna, þá er það undantekningarlitið, að þeir telja, að síldarleit úr lofti sé mjög lítilsvirði fyrir síldveiðarnar. Og þá getur mér ekki sýnzt nein ástæða til þess að halda áfram að skattleggja þennan atvinnuveg í þágu flugferða hér á landi. Önnur gagnsemi af flugferðum, t. d. farþegaflutningur og póstflutningur, er hégómi einber. Sökum þess, hvernig þessu máli er háttað og sakir nauðsynja, sem á því eru að draga úr tilkostnaði við þennan atvinnuveg, sé ég mér ekki annað fært en að greiða atkv. með frv., og mig undrar stórlega, að hv. 1. þm. S.-M., sem er greindur, ráðinn og roskinn þm. og kann glögg skil á mörgu, skuli sjá sér fært að standa á móti frv. Ég geri ráð fyrir, að það sé af hans framfaraþrá og löngun til að bæta úr samgöngunum. En þó svo sé, að menn séu fúsir til framkvæmda og framfara, þá verður í þessu efni sem öðru að sníða sér stakk eftir vexti. Mér þætti leiðinlegt undir þeim kringumstæðum, sem nú eru, ef menn brygðu fæti fyrir þetta frv., og ég vænti, að til þess komi ekki. Frekari umr. af minni hálfu geri ég ekki ráð fyrir, að verði um þetta mál, en ég vildi gjarnan, að það kæmi í ljós, hverjum augum ég líti á þetta mál.

Jón Ólafsson Hv. frsm. meiri hl. sagði, að ekkert nýtt hefði komið fram í ræðum okkar andstæðinga hans í þessu máli. En ég verð að segja það, að ég veit ekki, hvað hann kallar nýtt, ef það er ekki nýtt, þegar honum er synt fram á fjárhagsatriði málsins frá öllum húsum, því nál. ber með sér, að þeir hafa ekki athugað þá hlið nokkurn hlut. Ef þetta er ekki nýtt fyrir honum, þá hefir hann gegn betri vitund verið með fullyrðingar um, að þetta væri engin fjárhæð og að þennan atvinnuveg munaði ekkert um það. Ég hefi aldrei veitzt að forgöngumönnum félagsins, og geri það aldrei, því að ég veit, að þeim gengur gott eitt til, og ég get sagt um þá, sem stóðu fremstir í að koma félaginu á, að þeir hafa sýnt þar óvenjulegan dugnað og unnið ótrauðlega. Hv. frsm. meiri hl. segist halda fluginu fram vegna framtíðarinnar. En ég held, að það hafi verið bent á það oftar en einu sinni, að eins og félagið var stofnað á veikum fjárhagslegum grundvelli upphaflega, mundi því ekki verða langra lífdaga auðið, og þó þessi skattur yrði lagður á, þá væri það ekki nærri nóg til að halda slíku gangandi, og mundi þá aftur verða flúið í ríkissjóð til að fá styrk. Ég er alveg hissa á því, hvað hv.frsm. meiri hl. virðist vera bljúgur fyrir þessu ameríska fyrirtæki, sem hann er hér að tala um, og hvað hann sýnist sanntrúaður á, að þetta sé það bjargrað, sem við þurfum í þessum fjárhagslegu vandræðum. Ég held, að þó okkar ágæti vestur-íslenzki maður, Guðmundur Grímsson, eigi alla virðingu skilið, þá megum við vera fullkomlega tortryggnir og viðhafa fulla athugun á slíku máli, en ekki láta stjórnast af hrifningu, svo sem hv.frsm. meiri hl. virðist gera. Ég er hræddur um, að þeir muni teyma ýmsa nokkuð á eyrunum, eins og talsvert ber á í þessu máli. Ég get ekki skilið þessa hrifningu yfir því að veita þeim þessi flugréttindi hér á landi. Ég þekki ekki fjárhag þess félags, sem Guðm. Grímsson hefir umboð fyrir. En trúað gæti ég því, að ameríska gullið væri máske meira í orði en á borði, og gæti því vel svo farið, að flugskattur okkar gufaði upp í góðmótlegum áætlunum og umtali um væntanlegt flug. Ég sé svo ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þetta, en ég vona, að hv.þm. líti í kringum sig áður en þeir halda fram þessum skatti á þessum bágstadda útvegi.

Pétur Ottesen Hv. frsm. meiri hl. sjútvn. er nú algerlega horfinn úr því vígi, sem hann ætlaði upphaflega að verjast úr í þessu máli, að þessi skattur á síldarútveginn komi að nokkru gagni fyrir hann. Hv. þm. er búinn að viðurkenna, að það eigi að nota skattinn til þess, að flugfélagið geti haldið hér uppi almennum flugferðum framvegis. Þeir einir, sem að síldarútveginum standa, eiga að halda áfram að borga brúsann og bera kostnaðinn af almennum flugferðum í landinu. Ég verð nú að segja, að mér þykir hv.frsm. vera ósýnt um rök fyrir sínum málstað, og að hann eiga erfitt með að koma auga á varnir í þessu máli, ef hann telur það sanngjarnt að leggja þennan skatt á þá, sem stunduðu síldveiðar síðastl. sumar og fengu sem svaraði 5 aurum fyrir hverja síldartunnu, er þeir afhentu síldareinkasölunni. En flugmálaskatturinn er, eins og kunnugt er, helmingi hærri en þetta, eða 10 aur. af hverri síldartunnu. M. ö. o. þurfa síldarútvegsmenn að greiða til flugmalasjóðs helmingi hærra í skatt heldur en það, sem þeir höfðu upp úr þeirri síld, sem þeir afhentu einkasölunni til meðferðar síðastl. sumar. Ef hv.frsm. telur þetta ekki rök í málinu, að fjárhagsgrundvöllur þessara skattgreiðenda, sem hann vill að beri gjöldin áfram, er svona undirbyggður, þá held ég, að það sé honum fyrir beztu að hætta að ræða málið, og óhætt fyrir aðra að hætta umræðum um það við hann. Hv. frsm. meiri hl. talaði mikið um, að það hefði verið samþ. á síðasta þingi að lækka útflutningsgjald af síld úr 1,50 kr. niður í 1 kr. af hverri síldartunnu. Ég skildi hann svo, að hann vildi gefa í skyn, að lækkunin hefði komið til framkvæmda á síðastl. sumri, en svo var alls ekki. Þessi lækkun gengur ekki í gildi fyrr en á þessu ári, eða komanda sumri, og kemur þá fyrst til framkvæmda. Ég verð að segja það, að útflutningsgjaldið er enn geysilega hátt. Ef gert er ráð fyrir, að innihald hverrar tunnu seljist á 20 kr., þá ætti útflutningsgjaldið að vera aðeins 32 aurar af hverri tunnu, ef borið er saman við útflutningsgjald af öðrum vorum, en það er ekki því að heilsa, heldur er það nú þrátt fyrir lækkunina þrefalt hærra en á öðrum vorum, sem fluttar eru út úr landinu. þess vegna er alveg ástæðulaust fyrir hv.frsm. meiri hl. að gera mikið úr því, að síldarútvegsmenn séu færari um að greiða skatt til flugmálasjóðs af því, að útflutningsgjaldið hafi verið lækkað. Þeir síldarútvegsmenn, sem fengu 2 kr. fyrir tunnuna síðastl. sumar, urðu að greiða 1,50 kr. af hverri tunnu í útflutningsgjald og flugmálaskattinn í ofanálag. Nú er fengin viðurkenning hv.frsm. meiri hl. fyrir því, að það á ekki að leggja þennan skatt á síldarútveginn af þeirri ástæðu, að hann hafi nokkuð upp úr síldarleit flugvélanna, það er játað, að hún sé gagnslaus, en það á eftir till. meiri hl. aðeins að nota síldarútveginn sem gjaldstofn, er hafi þá þegnskyldu að greiða árlega 50–70 þús. kr. til flugferða í landinu framvegis. Hv. frsm. meiri hl. var að tala um, að ameríska flugfélagið yrði gabbað, ef þessi flugmálaskattur væri felldur niður. En ég vil leggja þá fyrirspurn fyrir hv.frsm. meiri hl.: Hver hefir gert þessu félagi það tilboð f. h. Alþingis, að þessi skattur til flugmalasjóð væri latinn haldast framvegis? mér er ekki kunnugt um, að það hafi verið gert. Hafi hv. 1. þm. S.-M. gert slíkt tilboð, þá verður hann vitanlega að standa við það í eigin persónu. mér er ekki kunnugt um, að hann eða nokkur annar hafi nokkurt umboð frá þinginu til þess, og þeir, sem þetta hafa gert, bera því fulla ábyrgð á því sjálfir. Alþingi hefir ekki boðið neitt slíkt og ber því enga ábyrgð á þessu. Þá var hv.frsm. meiri hl. að mótmæla hv.þm. Ak., sem sagði, að frsm. meiri hl. væri að gefa flugmalasjóði ávísun á náungann, en vildi sjálfur ekki taka neinn þátt í slíkum skattgjöldum. Hv. frsm. meiri hl. skaut því fram, að hann væri sjálfur einn af þessum gjaldendum sem síldarútvegsmaður. En því fer fjarri, hv.frsm. er þar undanskilinn. Ég skal ekki mæla á móti því, að hann láti veiða síld, þegar hún slæðist alla leið inn í botn á heim langa og mjóa firði, sem hann byr við. En hann veiðir ekki síldina í snurpinót, og það er einungis af þeirri síld, sem þannig er veidd, að greiða ber skatt til flugmalasjóðs. Þó að hv.þm. láti veiða síld í las eða net inni í botni Mjóafjarðar, þá er sú síld alveg undanþegin því ákvæði laganna að vera skattskyld til flugmalasjóðs. Það er því algerlega rétt, sem hv.þm. Ak. sagði, að hv.frsm. meiri hl. vildi skattleggja náungann án þess að greiða nokkuð sjálfur. Ég sé svo ekki ástæðu til að fara lengra út í þetta mal. En ég vil aðeins árétta það, sem hv. 1. þm. Árn. tók fram réttilega í ræðu sinni, að það er ekki aðeins rétt af Alþingi, heldur skylda þess að verða nú við þessum kröfum síldarútvegsmanna og létta af þeim skattinum til flugmálasjóðs. Reynsla þriggja undanfarinna ára hefir sýnt það og sannað, að síldarleit flugvélanna hefir ekki náð tilgangi sínum. Alþingi er því siðferðislega skuldbundið til að fella skattinn niður. En hitt er vitanlega annað mál, ef Alþingi vill styrkja flugfélagið eða veita fé til þess að halda hér uppi flugferðum, þá á að taka það úr hinum sameiginlega sjóði allra landsbúa - ríkissjóðnum -, en ekki gefa ávísun á síldarútvegsmennina.

Frsm. meiri hl. (Sveinn Ólafsson) Það er sérstaklega eitt atriði í ræðu hv.frsm. minni hl., sem ég vildi mótmæla. Hann gaf í skyn, að ég væri með till. mínum í þessu máli að hugsa um að láta þungann af flugskattinum koma niður á náunganum, en vildi sjálfur vera laus við að greiða hann. Þetta átti að vera talbeita í umr. og hv.þm. Borgf. beit líka á hana og kom að þessu sama efni. Sannleikurinn er sá, að ég hefi að öðrum þræði um nokkur ár verið riðinn við síldveiði; hefi því undanfarið greitt flugskatt jafnvel af síld, sem ekki var veidd í herpinót, og tel ég gjald þetta enga verulega byrði, sem um muni. Hitt kemur ekki málinu við, þegar verið er að gera ráðstöfun, sem gilda skal um langt tímabil, þótt viljað hafi til, að eitthvert ár hafi gefið ákveðnum síldveiðimönnum rekstrarhalla, eins og hv.þm. Borgf. minntist á. Það er svo mörg veiðiförin farin á sjó, sem lítið hefst upp úr. Og það eru auðvitað engin rök gegn réttmæti þessa skatts, þótt síldveiðin hafi gefið minni arð eitt árið en annað. Þá verð ég að minnast annars, sem kom fram í ræðu hv.frsm. minni hl., þar sem hann hafði það eftir fréttum úr einhverju blaði, að samningar væru strandaðir milli dönsku ríkisstj. og ameríska flugfélagsins, sem dr. Guðm. Grímsson er fulltrúi fyrir, um leyfi handa félaginu til loft- ferða um Grænland. Mér var í mörgun sýnt símskeyti frá Guðm. Grímssyni, þar sem hann tilkynnir, að forsætisráðh. Dana hafi nýlega undirritað leyfið og að samningar hafi tekizt. Guðm. Grímsson er þess vegna farinn áleiðis vestur um haf, en getur þess í skeytinu, að sendiherra Íslands í Khöfn - Sveinn Björnsson - hafi átt mikinn og góðan þátt í því, að þessi samningsniðurstaða fékkst. mér þykir rétt að skýra frá þessu hér, af því að blaðafrétt sú, er hv.frsm. las upp, er eldri en þessi frétt og þess vegna óábyggileg. Ég skal svo að öðru leyti ekki tefja tímann. Ég get látið mér í léttu rúmi liggja, þótt beint sé til mín olnbogaskotum, og beðið eftir úrskurði atkvgr. Hv. 1. þm. Rang. sagði, að meiri hl. sjútvn. hefði ekki gert sér grein fyrir heim kostnaði, sem leiddi af þessu máli. Má segja, að undarlega sé þá að orði kveðið, en svör við þessum órökstuddu ákúrum hans eru þau ein, að enn síður hefir hann hugsað þetta mál eða nokkuð til þess lagt af þekkingu og viti. Hv. 1. þm. Árn. dró það í efa, að síldartorfur sæust úr flugvél í lofti. Ég geri ráð fyrir, að hann hafi ekki komið í flugvél við síldarleit og geti því lítið um þetta dæmt. Að vísu verð ég að játa, að ég hefi ekki tekið þátt í síldarleit með flugvél, en mér er fullkomlega ljóst, hvernig þeirri leit er farið, enda er það gömul og þekkt aðferð síldveiðimanna að skyggnast eftir veiði úr fjöllum nærri sjó og ráða af lit sævar, hvar veiði er fyrir. Að vísu veri5ur eigi með þeim hætti eða úr flugvél greind fiskitegund sú, sem litnum veldur, en oft má um það nærri fara og sjá síldartorfur úr talsverðri fjarlægð, jafnvel þótt sjór sé nokkuð úfinn, og skera litabrigðin þar úr. Ummæli hv.þm. eru sprottin af svo miklum ókunnugleika, að ekkert þýðir um þau að deila. Ef hv.þdm. eru búnir að kynna sér nál., sem ég vil ætla Þá tel ég þeim enga ofraun að mynda sér rétta skoðun á málinu. Lengri umr. um það hygg ég óþarfar og læt því máli mínu lokið.

Frsm. minni hl. (Guðbrandur Ísberg) Ég vil aðeins endurtaka fyrirspurn hv.þm. Borgf. til hv.frsm. meiri hl. um það, hver hefði borið fram þá uppástungu við Guðm. Grímsson, umboðsmann ameríska flugfélagsins, að félagið tæki að sér flugferðir hér á landi gegn því, að skatturinn til flugmalasjóðs héldist óbreyttur framvegis. Ég vil, að hv.þd. fái að vita hið sanna um það efni.

Frsm. meiri hl. (Sveinn Ólafsson) Ég finn það, að mótstöðumenn dagskrártill. meiri hl. sjútvn. vilja halda hér áfram persónulegu hnútukasti í þd., en hv.þm. Borgf. leiddi þó fyrst asnann inn í herbúðirnar, þar sem hann var að gefa í skyn, að ég hefði gert ameríska flugfélaginu tilboð um, að flugmálaskatturinn skyldi haldast óbreyttur framvegis. Þetta var svo meinfýsileg aðdróttun, að ég vildi ekki sýna henni þá viðhöfn að svara henni áðan í ræðu minni. Það er vitað og víst, að formaður Flugfél. Íslands gaf vestræna flugfélaginu skýrslu um horfur flugferða hérlendis og lagasetningu þeirra vegna, eins og hann líka skýrði málið fyrir fulltrúa félagsins hér, Guðm. Grímssyni. Er engin ástæða til að vekja tortryggni gegn þeim, sem reynt hafa þannig að styðja að framhaldi flugferða hér á landi. En upplýsingar þær, sem hér hafa legið fyrir um þessi vestrænu tilboð, eru allar fengnar frá Guðmundi Grímssyni, sem af áhuga fyrir málinu vildi styðja að samningum við innlenda flugfélagið og framhaldi flugferða um landið.

Pétur Ottesen Út af því, sem hv. 1. þm. S.-M. var að tala um, að ameríska flugfélagið mundi gripa í tómt og verða gabbað, ef skatturinn til flugmálasjóðs yrði afnuminn, þá skildi ég hv.þm. svo, að hann teldi, að Alþingi væri að gabba þetta félag. Þess vegna spurði ég, hver hefði leyft sér slíka djörfung að gera félaginu slík boð fyrir hönd Alþingis. Nú hefir hv.frsm. meiri hl. þvegið hendur sínar og gefið ávísun á formann Flugfél. Íslands um þetta atriði. En ég verð nú að segja, að ég held, að Alþingi komi það lítið við, þó að formaður Flugfél. Íslands hafi gert eitthvert slíkt tilboð sem þetta; til þess hafði hann ekkert umboð frá Alþingi.

Frsm. meiri hl. (Halldór Stefánsson) Meiri hl. fjhn. fellst á frv. Þetta í öllum höfuðatriðum, en ber þó fram 2 brtt. Við 1. umr. kom fram aths. um það, að 4. gr. væri ekki nægilega skýr, til þess er tvímælalaust væri, að framkvæmd laganna yrði sú, sem til væri ætlazt. Í 1. brtt. er tekið tillit til þessa og greinin orðuð svo skýlaust, að enginn vafi getur leikið á, hvernig eigi að skilja hana. Í 2. brtt. felst aðeins orðabreyt. Minni hl. n. mun gera grein fyrir sinni afstöðu og mun ég geyma mér að ræða ágreiningsatriði, unz svo hefir verið gert.

Pétur Ottesen Það má með sanni segja um þetta frv., sem nú liggur hér fyrir hv. deild, engu síður en sagt var um frv., sem einnig var hér til umr. fyrir nokkru um heimild til þess að brugga áfengt öl í landinu, að það sé hreint og beint hnefahögg framan í þjóðina. Við stöndum nú á mjög alvarlegum tímamótum, erfiðleikar og þrengingar steðja að þjóðinni úr öllum áttum. Einasta leiðin til þess að þjóðinni auðnist að yfirstíga þessa erfiðleika er, að viðhöfð sé hin mesta gætni í hvívetna, að sem bezt nýtist sú starfsorka, sem þjóðin á yfir að ráða, og að hún sýni fórnfýsi og sjálfsafneitun. Ég held þess vegna, að það séu allt aðrar ráðstafanir, sem hið erfiða ástand í landinu krefst að gerðar séu nú, en að búa til nýja möguleika fyrir menn til þess að eyða fé sínu til óhófs og nautna, að örva og æsa drykkjufýsn þjóðarinnar með takmarkalausu brennivínsflóði. Því verður ekki á móti mælt, að það er óforsvaranleg léttúð og ábyrgðarleysi, sem felst í þessum till. að því leyti, sem þær miða að því að strika út úr löggjöfinni þær varnarráðstafanir, sem þar eru gegn því, að fórnað sé andlegum og líkamlegum kröftum þjóðarinnar á altari ofdrykkjunnar. Það þýðir ekkert fyrir þá menn, sem að þessum till, standa, að vera að halda því fram, að með því að leyfa bruggun á áfengu öli og að veita flóði af sterkum drykkjum yfir landið verði bætt úr því ástandi, sem við eigum nú við að búa í þessu efni. Það hlýtur að vera ljóst hverjum heilvita manni, að þetta er hinn mesti og háskalegasti misskilningur og sjálfsblekking, því með samþykkt þessara frv. eru felld niður úr löggjöfinni þau ákvæði, sem miða að því að hamla á móti drykkjuskap í landinu. Þeir, sem að ölfrv. standa, spara ekki fullyrðingar um það, að með því að leyfa að brugga áfengt öl dragi mjög úr nautn sterkari drykkja. Þetta segja þeir, þótt opinberar skýrslur sýni það ótvírætt hvarvetna erlendis, að því meira sem drukkið er af áfengu öli, því meiri er nautn sterkra drykkja. Áfenga ölið vekur drykkjuhneigð æskumannsins, en þaðan liggur leiðin yfir í nautn sterkari drykkja, og er þess þá venjulega skammt að bíða, að við taki afgrunn ofdrykkjunnar. Þeir, sem standa að þessu frv. um afnám bannlaganna, þykjast ætla að kveða niður heimabruggið með því að flytja brennivín og aðra sterka drykki inn í landið, og þeir eru svo sem ekki í miklum vafa um það, að þetta takist, því með slíkum ráðstöfunum sé stofnað til svo harðrar samkeppni við þá, sem að heimabrugginu standa, að þeir hljóti að verða undir í þeirri viðureign. En þó einhver möguleiki kynni að vera í því fólginn að draga úr heimabrugginu með því að flytja inn í landið sterka drykki, þá girða flm. þessa frv. fyrir þann möguleika með því að gera ráð fyrir því, að þessi vín verði seld svo dýru verði, að það er sæmilega fyrir því séð, að aðstaða bruggaranna til þess að selja sína framleiðslu verði nokkurnveginn jafntrygg og áður. Í frv. er gert ráð fyrir því að hafa ríkiseinotkun á þessum vínum og að lagt verði á innkaupsverð þeirra, að viðbættum háum tolli, allt að 100% verzlunarálagningu. Flm. þessa frv. búa svo að bruggurunum með þessum ákvæðum, að þeir hafa ekki undan neinu að kvarta, og getur atvinnuvegur þeirra sjálfsagt dafnað vel í skjóli þessarar ríkiseinokunar. Það hefði verið lítill vegur fyrir flm. þessa frv. að halda því fram, að þeir reiddu nokkuð til höggs við heimabruggið, ef þeir hefðu gert ráð fyrir þeirri tilhögun á sölu hinna sterku vína, sem sagt er að borin hafi verið fram till. um í vetur á þingmálafundi fyrir austan fjall, að hafa útsölu á þessum sterku vínum í hverjum hreppi á landinu og selja þau með gjafverði!! Það gæti hugsazt, að slík ráðstöfun hefði valdið bruggurunum nokkrum erfiðleikum og að með þessu væri stofnað til allerfiðrar samkeppni fyrir þá. En hvort það hefði dregið úr drykkjuskapnum - það er annað mál. Í grg. þessa frv. er rakin í stórum dráttum saga þeirrar hreyfingar með þjóðinni, sem stefnir að því marki að sporna á móti ofdrykkjunni. Meðan þjóðin átti undir högg að sækja hjá hinum erlendu valdhöfum, sem höfðu hag af því að selja Íslendingum brennivín og höfðu ávallt nóg af því á boðstólum, þótt önnur föng skorti, þá varð lítið ágengt um aðstoð hins opinbera í þessu efni. En eftir því sem valdið færist inn í landið, fer saman í óslitinni röð síaukið samstarf borgaranna og útrétt hönd hins opinbera til þess að hamla á móti ofdrykkjunni. 1909 er svo komið baráttunni gegn vínnautninni, að bannaður er innflutningur á víni, en raunverulega öðlast bannlögin ekki gildi fyrr en 1912. Með bannlögunum er stigið stærsta og markverðasta sporið í þessari baráttu. En því miður voru frá öndverðu þær glompur í bannlögunum, að þau gátu aldrei notið sín til fulls. Má í því sambandi benda á lækna- og konsúlabrennivínið. Eigi voru þó þessir ágallar nema svipur hjá sjón miðað við það áfall, sem lögin og bannstefnan varð fyrir hér á landi síðar, er Spánverjar sögðu okkur tollstríð á hendur og neyddu þingið til að gera þá undanþágu frá bannlögunum, að flytja hin svokölluðu Spánarvín inn í landið. Þessi undanþága frá bannlögunum var ekki einasta til ómetanlegs tjóns fyrir gagnsemi bannlaganna og bannstefnuna hér á landi, heldur og engu síður til tjóns og skaða vínbannsstefnunni í heiminum, enda voru refirnir til þess skornir hjá Spánverjum, sem byggja tilveru sína mikið á vínræktinni. Þó ýmsar glompur hafa frá upphafi verið í bannlögunum og þó svo mjög væri dregið úr gildi og þýðingu þeirra með Spánarundanþágunni, þá dylst það þó engum, sem með fullri sanngirni og réttsýni lítur á það mál, að þessi löggjöf hefir orðið okkur til hins mesta gagns. Með endurbótum á þessari löggjöf hefir ávallt verið reynt að bæta úr þeim smíðagöllum, sem reynslan hefir sýnt, að á henni hafa verið og á okkar valdi hefir verið að ráða bót á. Þrátt fyrir það, þótt bannlögin og bannstefnan hafi hér á landi frá öndverðu átt við að etja harðsnúna andstöðu einstakra manna, sem lítið hafa sezt fyrir í þeirri baráttu, og jafnvel á stundum hvatt menn til óhlýðni við lögin, þá hafa samt ekki fyrr en nú komið fram jafnákveðnar og róttækar till. á Alþingi í þá átt að brjóta niður þessa varnarmúra, sem þjóðin í öndverðu hlóð sér með setningu bannlaganna. Það vantar ekki, að bannféndur þessa lands hafi látið alldólgslega upp á síðkastið bæði í ræðu og riti, og var það því máske ekki nema að vonum, að þessum selshaus skyti nú upp úr gólfinu á Alþingi. En mál þetta er nú þannig fram borið, bæði að því er þau rök snertir, sem þar er teflt fram, og um flutning þess að öðru leyti, að firnum sætir. Í ræðu 1. flm. þessa frv., hv.þm.N.-Ísf., og í grg. frv. er bannlögunum fundið allt til foráttu. Það er síður en svo, að gagnsemi þeirra sé í nokkru viðurkennd, heldur eiga þau að vera rót alls ills í þessu þjóðfélagi. Eiginlega allt, sem aflaga hefir farið í landinu, vilja þessir herrar skrifa á reikning bannlaganna. Ég held, að tæplega sé hægt að hrúga saman í eina málsgr. fleiri slagorðum, fullyrðingum og fjarstæðum en gert er á einum stað hér í grg., sem ég vil lesa upp, með leyfi hæstv. forseta. Þar segir svo: „Auk aukinnar áfengisnautnar, margvíslegrar vínsmyglunar, leynisölu og heimabruggs, sem allt má að mestu leyti skrifa á reikning bannlaganna, liggur ýms önnur skaðsemi þeirra í augum uppi“. M. ö. o., þetta allt og miklu fleira á að vera bannlögunum að kenna, það er fullyrt, að engu slíku væri til að dreifa, ef hér væru ekki bannlög.

Þetta er allt rétt

. Þetta er allt rétt, segir einn af flm. þessa frv. Það er svo sem ekki annars að vænta en að þeir vitni hér hver með öðrum, flutningsmennirnir, eins og á hersamkomu, því þetta virðist vera trúarjátning, sem þeir hafa játazt undir.

Það er ekki til að skammast sín fyrir

. Það eru til menn, sem þykir sómi að skömmunum, en sízt vildi ég þurfa að segja það um þennan hv.þm. Áður en ég tek nánar til athugunar fullyrðingar þær um skaðsemi bannlaganna, sem ég las upp úr grg., skal ég fullkomlega viðurkenna það, að mikið skortir á, að bannlögin hafi hér hjá okkur náð fullkomlega tilgangi sínum, en í því felst engin niðrun fyrir bannstefnuna, því til þess að svona hefir farið hér liggja eðlilegar ástæður, og hefi ég áður í ræðu minni gert grein fyrir þeim. Þegar verið er að dæma um árangurinn af bannlögunum hér á landi, þá verður að líta á það í fyrsta lagi, hvernig þeim bannlögum hefir verið háttað, sem við höfum átt hér við að búa, og í öðru lagi, þegar gerður er samanburður á því, hvernig umhorfs var hér í þessu efni áður en bannlögin gengu í gildi og síðan, þá verður, til þess að geta fellt óhlutdrægan dóm um þetta, að taka tillit til þeirrar breytingar eða réttara sagt byltingar, sem orðið hefir í hugsunarhætti þjóðarinnar einmitt í þá átt að gera auknar kröfur til lífsnautna og þæginda. Þjóðin hefir síðan á ófriðarárum notað hlutfallslega miklu meira af aflafé sínu til ýmiskonar munaðar og þæginda en hún gerði nokkurntíma á árunum áður en bannið gekk í gildi. Eyslugegnd þjóðarinnar hefir aukizt á öllum sviðum síðustu tvo áratugina, og þó segja megi, að allmikið hafi verið drukkið síðan farið var að flytja inn Spánarvínin, þá er það öllum ljóst, að það er ekki nema lítið brot af þeirri drykkjuskaparóreglu, sem hér hefði verið á þessum árum, ef sterkir drykkir hefðu flætt yfir landið. Bannlögin, þó ófullkomin séu, hafa því tvímælalaust haldið drykkjuskapnum mjög í skefjum og á þann hátt hefir verið afstýrt miklu böli. Fjandmenn bannlaganna tala oft um það, hvað miklu minni hafi verið orðin vínnautn í landinu áður en bannlögin gengu í gildi en síðan. Vil ég í þessu sambandi benda á, að samkv. hagskýrslum var á árunum 1906–1910 meðaltalsinnflutningur á vínum á ári 1280 hl., en árið 1928 eru innfluttir 290 hl. af víni. Á árunum 1906–1910 er vínnautn á mann að meðaltali á ári 1,3 hl., en árið 1928 er vínnautn aðeins 0,3 hl. á mann. Það má ennfremur í þessu sambandi benda á það, að allur innflutningur til landsins á árunum 1906–1910 nam að meðaltali á ári ca. 11,5 millj. kr., en 1928 er innflutningurinn kominn upp í 64 millj. kr. Þetta sýnir ljóslega, að þrátt fyrir stóraukna eyðslugirnd þjóðarinnar á síðari árum hefir vínnautnin stórum minnkað. Þetta er árangur þeirra ráðstafana, sem hér hafa verið gerðar til að sporna á móti ofdrykkjunni. Og ég ætla, að út frá þessum staðreyndum megi nokkuð marka sannleiksgildi þeirra ástæðna, sem bannfjendur eru hér að bera fram sínu máli til stuðnings. Þeir tala mikið um það, bannfjendur, að aukizt hafi vínsmyglun síðan bannið kom. Þetta hefir ekki við rök að styðjast. Vínsmyglun var allþekkt áður en bannið kom. Strax og settur var hár tollur á vínin fór að bera á tilraunum til smyglunar. Þótt oftar hafi komizt upp um smyglunartilraunir nú í seinni tíð en áður var, þá stafar það af betra og fullkomnara tolleftirliti. Það er því mjög orðum aukið og úr lagi fært, þegar verið er að slá fram fullyrðingum um innflutning óleyfilegra vína. Launsölur á vínum voru og alþekktar áður en bannið kom. Með hinni ströngu löggæzlu, sem nú er, er slíkum óþrifnaði haldið mjög í skefjum. Bannfjendur kenna banninu um heimabruggið og að það sé komið á þann rekspöl, sem það er á, eingöngu fyrir bannið. Þetta er mjög rangt. Heimabrugg er alþekkt í þeim löndum, sem vínsala er frjáls, og er hingað komið þaðan. Hefði sá óþrifnaður vitanlega borizt hingað alveg jafnt fyrir því, þó engu banni hefði verið til að dreifa. Ég hefi áður bent á það, að með afnámi bannlaganna verður sá draugur ekki kveðinn niður; eina ráið til þess er að skerpa eftirlitið, ganga ríkt eftir því við lögreglustjóra landsins, að þeir hafi höndur í hári þeirra manna, er fast við slíka iðju. Andstæðingum bannsins hefir löngum orðið mjög skrafdrjúgt um það, að bannlögin hafi yfirleitt veikt löghlýðni manna. Það má raunar út frá vissu sjónarmiði segja um öll lög, að þau fjölgi lagabrotum, vegna þess að ef engin lög væru til, þá væru heldur engin lagabrot til. En með lögum skal land byggja. Til þess að halda við þjóðfélagsskipulagi verður að setja borgurunum lög, og það er vitanlega mikilsvert fyrir traustleika hvers þjóðfélags, að lögin séu í heiðri höfð. Það hefir frá upphafi verið hreint og beint ástríða á andstæðinga bannlaganna hér á landi að halda því fram í tíma og ótíma, að bannlögin væru brotin, og helzt einu lögin, sem gengið væri á snið við í þessu landi. Þetta eru vitanlega höfuðórar og ekkert annað. Hv. flm. talaði um, að bannlögin hefðu verið brotin svo freklega, að heilir skipsfarmar af víni hefðu verið fluttir inn í óleyfi laganna. Það hefir í þessi 20 ár, sem bannlögin hafa staðið, komið fyrir, að tvo skip hlaðin víni hafa komið til landsins í því augnamiði að koma víninu í land. En það er rétt að geta þess, að í þessum tilfellum báðum voru skipin tekin áður en þau gátu selt nokkuð af víninu og hvorttveggja gert upptækt, skip og farmur. Í þessum tilfellum hefir bannlagaeftirlitið fullkomlega náð tilgangi sínum. Ég hefi áður minnzt á það, að það væri með endemum, hvernig þetta mál bæri hér að. Í fyrsta lagi af því, að það lýsir ófyrirgefanlegu ábyrgðarleysi og léttúð að ætla nú, einmitt á þeim tímum, þegar þjóðin sér ekki út yfir þá erfiðleika, sem að henni steðja úr öllum áttum, að fara að veita sterkum drykkjum í stríðum straumum inn í landið, og í öðru lagi að gera þetta að þjóðinni forspurðri. Eins og kunnugt er, eru bannlögin komin á að undangengnu þjóðaratkvæði. Það er þess vegna jafnsjálfsagt, að bannlögin séu ekki skert eða afnumin án þess að leitað sé þjóðaratkvæðis um málið. Ég mun nú ef til vill fá þau svör, að ekki hafi verið leitað þjóðaratkvæðis þegar Spánarundanþágan var veitt. Það er mikið rétt. En til þess liggja þær ástæður, að það var svo hart eftir gengið um svar Alþingis við tollkröfum Spánverja, að enginn tími vannst til þess fyrir Alþingi að uppfylla þessa skyldu við þjóðina. En það var ekki af því, að Alþingi væri það ekki fullljóst, að í þessu efni var sveigt af réttri braut, sem heldur ekki kom til af góðu, þar sem var kúgun sú, er Spánverjar beittu okkur í þessu máli, því strax á næsta þingi bar núv. 4. þm. Reykv. fram þáltill. í sameinuðu þingi þess efnis, að þrátt fyrir undanþáguna vildi þingið standa á bannlagagrundvelli, og var till.samþ. með 29 shlj.atkv. Þessa till. bar vitanlega að skilja sem afsökun þingsins gagnvart þjóðinni á því, að eigi varð hjá því komizt að láta niður falla uppfylling á þeirri skyldu að bera málið fyrst undir þjóðina. Þar sem nú við flutning þessa máls hefir algerlega verið gengið í berhögg við þessa sjálfsögðu skyldu, þá er þetta frv. að þessu leyti ekki einasta hnefahögg framan í þjóðina, heldur líka framan í yfirlýstan þingvilja. Hér er því með flutningi þessa máls verið að koma aftan að þjóðinni með mál, sem henni er stórhættulegt, hvort sem heldur er lítið á það frá heilbrigðislegu, siðferðislegu eða fjárhagslegu sjónarmiði. Hv. flm. er því vorkunn, þótt hann vilji sem minnst fara inn á fjárhagshlið málsins. Þótt því sé haldið fram, eins og ég hefi áður sagt, af flm. frv., að það sé flutt í þeim lofsverða tilgangi að koma í veg fyrir heimabrugg og neyzlu Spánarvína í landinu, þarf ekki að fara í neinar grafgötur um það, að slíkt getur ekki verið af heilum hug mælt. Það liggur allt of ljóst fyrir, að auknir möguleikar til að menn geti svalað drykkjufýsn sinni hljóta að leiða til aukins drykkjuskapar. Þessi óheilindi koma líka ljóslega fram í frv. sjálfu. Ég vil einkum benda á tvö atriði, sem sýna ljóslega, hve mikla trú, eða hitt þó heldur, flm. hafa á því, að afnám bannlaganna muni draga úr drykkjuskap í landinu. Hv. flm. vilja í engu láta slaka til um tolleftirlit það, sem nú er. Með þessu játa þeir, að smyglunarhættan verði jafnmikil eftir sem áður. Í öðru lagi leggja þeir til, að styrkurinn til stórstúkunnar verði stórkostlega hækkaður frá því, sem nú er. Mig minnir, að sumir þeir, sem að þessu frv. standa, hafi áður talið nægilegt, að stórstúkan hefði 6000 kr. styrk á ári. Í frv. eru henni ætlaðar 15000 kr., eða nærfellt þrisvar sinnum hærri upphæð. Þetta er vitanlega ekkert annað en játning á því, að drykkjuskapur muni stóraukast við breytinguna, a. m. k. í sama hlutfalli og styrkurinn á að hækka, eða næstum þrefaldast! Þegar þessi játning liggur fyrir í frv. sjálfu, og jafnframt sú játning, að ótakmarkaður innflutningur áfengis muni ekki draga úr hinum óleyfilega innflutningi, fara heilindin að verða mönnum nokkurnveginn augljós. En sú viðurkenning, sem felst í þessum tveimur atriðum, styðst fullkomlega við erlenda reynslu í þeim löndum, þar sem bannlög hafa verið, en verið úr gildi numin. Eftir að innflutningsbanninu og áfengisvörnunum í Noregi var af létt, hefir drykkjuskapur aukizt þar alveg gífurlega. Allskonar árekstrar, slys, áflog og manndráp, sem áður voru skrifuð á reikning bannlaganna, hafa aukizt og margfaldazt. Síðastl. ár var drukkið í Noregi fyrir 264 millj. kr., sem er margfalt meira en nokkru sinni áður. Í Osló einni var drukkið fyrir 54 millj. kr., eða hærri upphæð en varið var til allrar styrktarstarfsemi í borginni. Eins og kunnugt er, var bannið upphafið í Finnlandi í vetur. Danir hafa fagnað því mjög að vonum, enda streyma nú til þeirra pantanirnir á brennivíni o. fl. frá Finnlandi. Ekki var fyrr hægt að komast í símann eftir að bannlögin voru afnumin í Finnlandi en pantaðar voru 90 þús. ákavítisflöskur frá Danmörku - svona til reynslu. Og svo er að sjá, að „sýnishornin“ hafi þótt góð, því að helzt er að heyra, að það sé helzti vonarneisti Dana í kreppunni að selja vín til þeirra landa, sem áður höfðu þann, en hafa nú afnumið það. Þetta sýnir, að menn þurfa ekki að búast við gulli og grænum skógum, þótt bannlögin verði afnumin, heldur verður stefnt út í opinn voða með því að kippa stoðunum undan andlegri og efnalegri velferð þjóðarinnar. Af þeim ástæðum, sem ég hefi þegar talið: að með þessu frv. er verið að kippa burt varnarráðstöfunum, sem þjóðin sjálf hefir komið sér upp, og að með því er verið að skerða afkomuöryggi þjóðarinnar á hættulegum tíma, og að með því er gengið framhjá þeim aðilja, sem sjálfsagt er að snúa sér fyrst til í þessu máli, þjóðinni sjálfri, verð ég að telja, að virðing þingsins sé í veði, ef það veitir ekki þessu frv. þær einu viðtökur, sem það á skilið, og fellir það frá n. og 2. umr. Það hefði mátt ætlast til þeirrar sómatilfinningar hjá þeim, sem ólmir vilja brjóta niður áfengislöggjöfina, að þeir hefðu kosið að bera þetta mál undir þjóðina, áður en slíkt frv. væri borið fram hér á þingi. Þingið hefir þá siðferðisskyldu gagnvart sjálfu sér, að það, taki þetta mál þá fyrst til athugunar, er þjóðaratkv. hefir farið fram um það. Það er því í senn skylda gagnvart þjóðinni og ákvæðum fyrri þinga að vísa máli sem þessu frá, nema það hafi áður verið borið undir þjóðina. Það hlýtur að vera krafa þjóðarinnar, að Alþingi taki þetta til greina og víki í engu frá yfirlýstum vilja sínum í þessu efni.