Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Mér hefur borist svohljóðandi bréf: „Reykjavík, 11. febr. 1982. Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum leyfi ég mér með skírskotun til 138. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess, að 1. varamaður Framsfl. í Reykjavík, Haraldur Ólafsson lektor, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni. Ólafur Jóhannesson.“ Haraldur Ólafsson hefur áður tekið sæti á Alþingi á þessu kjörtímabili og býð ég hann velkominn til starfa.



Herra forseti. Þetta frv. um blindrabókasafn er samið af nefnd sem skipuð var af ráðh. 12. febr. 1979, en nefndin skilaði áliti 28. apríl 1981. Í nefndinni áttu sæti Kristín H. Pétursdóttir bókafulltrúi í menntmrn., sem var formaður, Elfa Björk Gunnarsdóttir borgarbókavörður í Reykjavík, Halldór S. Rafnar formaður Blindrafélagsins, Helga Ólafsdóttir bókavörður og Gísli Helgason starfsmaður hljóðbókadeildar Blindrafélagsins. Frv. þetta felur í sér grundvallarbreytingu á eignarhaldi og rekstri bókasafns fyrir blinda í landinu. Kjarni frv. er sá, að bókaþjónusta við blinda og sjónskerta og aðra, sem ekki geta lesið venjulegar bækur vegna fötlunar, verði sérstök starfsemi á vegum ríkisins og leysi af hólmi núverandi Hljóðbókasafn Blindrafétags Íslands og Borgarbókasafns í Reykjavík. Eins og málum háttar nú er bókaþjónusta við blinda fyrst og fremst á vegum Hljóðbókasafnsins og hefur verið svo a.m.k. síðan 1975 þegar safnið hóf starfsemi sína. Reyndar á þessi starfsemi allmiklu lengri sögu. Samtök blindra hófu bókagerð á blindraletri fyrir rúmlega hálfri öld eða í kringum árið 1930. Hins vegar er útgáfa á blindraletri afar erfið og kostnaðarsöm, auk þess sem fjölmargt blint fólk, t.d. aldrað fólk, kann ekki blindraletur og á erfitt með að læra það. Á undanförnum árum hafa viðhorf á þessum málum verið að breytast. Með tilkomu segulbanda og síbættri upptökutækni og möguleikum þess að dreifa lestrarefni á meðfærilegum segulbandsspólum hefur aðstaða í þessum efnum gerbreyst. Í flestum menningarlöndum, ekki síst á Norðurlöndum, hefur verið leitast við að nýta þessar tækniframfarir í þágu þeirra sem ekki geta lesið venjulegar bækur vegna fötlunar. Íslendingar hafa fylgst vel með umræðum og aðgerðum í þessum málum. Blindrafélag Íslands hefur tvímælalaust haft forustu í þessum efnum, eins og jafnan þegar um hagsmunamál blindra hefur verið að ræða. Blindrafélag Íslands er eitt gleggsta dæmið um framtak og samtakamátt frjálsra mannúðarfélaga hér á landi. Í fremstu röð í þessum félagsskap standa menn sem sjálfir eru fatlaðir, en eru annars gæddir svo miklum hæfileikum og dugnaði að þeir eru fullfærir um að ráða sínum málum sjálfir og sækja fram á eigin spýtur í baráttu sinni fyrir bættum kjörum og mannréttindum. Sjálfsbjargarstarf fatlaðs fólks hér á landi er í einu orði sagt aðdáunarvert og á ég þá við fatlað fólk í víðtækri merkingu og nota sjálfsbjargarhugtakið um alla félagsstarfsemi og félagslegt framtak fatlaðs fólks, hvernig svo sem fötlunin lýsir Sér. Samtök blindra eiga vissulega sammerkt með öðrum félagsskap fatlaðra að vinna af ósérplægni að bættum kjörum félagsmanna sinna. Í þeim félagsskap leggjast allir á eitt um að efla getu hvers einstaklings til sjálfsbjargar og lífsfyllingar. Það var í samræmi við þá stefnu og viðhorf að Blindrafélagið hafði sjálft forgöngu um það að farið var að hljóðrita bækur vorið 1957 og koma þannig upp fyrsta vísi að hljóðbókasafni. Þessi starfsemi hefur síðan verið að smáaukast þau 25 ár sem hún hefur staðið. Þá gerðist það í kringum 1970 að Borgarbókasafn Reykjavíkur fór að viða að sér hljóðrituðum sögum frá Ríkisútvarpinu. Jafnframt því voru nokkrar bækur lesnar sérstaklega á vegum safnsins. Sýnt var að Blindrafélagið og Borgarbókasafn höfðu hag af því að starfa saman að hljóðbókagerð og í okt. 1975 var gerður samningur milli þessara aðila. Borgarbókasafn hefur annast dreifingu bókanna og greitt laun eins tæknimanns. Blindrafélagið leggur til tækjabúnað og húsnæði, en efniskostnaði er skipt milli aðila. Það er vert að geta sérstakrar samvinnu við Ríkisútvarpið í þessu sambandi. Þegar Hljóðbókasafnið tók formlega til starfa árið 1975 var komið á samvinnu við Ríkisútvarpið á þann hátt, að þær sögur, sem þar eru lesnar, eru afritaðar hjá Blindrafélaginu og lánaðar út frá Hljóðbókasafninu. Fyrir þessa samvinnu við Ríkisútvarpið hefur Hljóðbókasafn eignast dýrmætar hljóðbækur sem nema stórum hluta heildarbókakostsins. Ríkisútvarpið hefur veitt þessa þjónustu endurgjaldslaust. Höfundarréttarmál tengjast þessari starfsemi sem að líkum lætur. Hafa þau verið leyst með samkomulagi til þessa, en hljóta þó að vera til endurskoðunar eins og höfundarréttarmál yfirleitt, sem reyndar eru til endurskoðunar í sérstakri nefnd. Rithöfundasamband Íslands hefur heimilað Hljóðbókasafni að gera fjögur eintök af hverri bók, en þó er áskilið samþykki hvers höfundar í hverju einstöku tilfelli, enda kemur engin greiðsla til höfundar fyrir leyfi til hljóðritunar eða útlána. Svo örlátir eru rithöfundar og fullir mannúðar. Þess er einnig að geta, að allur lestur fer fram í sjálfboðavinnu. Til þessa starfs hefur ekki skort sjálfboðaliða, því að á fyrstu 5 árum starfseminnar höfðu yfir 130 manns tekið að sér slíkan lestur og sú tala hefur hækkað undanfarið ár. Bókaþjónusta við blinda hefur leitt í ljós að mikil þörf er fyrir þessa starfsemi. Engan veginn er hægt að fullnægja eftirspurninni. Þess vegna er kominn tími til að efla starfsemina og finna henni nýjan grundvöll. Með þessu frv. er einmitt stefnt að slíku. Með framtaki Blindrafélagsins og fyrir áhuga forráðamanna Borgarbókasafnsins í Reykjavík, hefur verið unnið ómetanlegt brautryðjendastarf á þessu sviði. Nú er komið að því að ríkið veiti meiri og fastmótaðri liðveislu í því að halda uppi bókaþjónustu fyrir blinda. Hlýt ég að benda á að fram á síðustu ár hefur ríkið ekki veitt þessari starfsemi umtalsvert fé né annan atbeina. Framtak í þessum efnum hefur fyrst og fremst orðið fyrir frjálsa félagastarfsemi og góðan skilning Borgarbókasafns í Reykjavík, ágæta liðveislu Ríkisútvarpsins, tilhliðrunarsemi íslenskra rithöfunda og óeigingirni fjölda sjálfboðaliða. Ríkissjóður hefur í áranna rás veitt óverulegar fjárhæðir til prentunar bóka á blindraletri. Árið 1978 fékk Blindrafélagið 1.2 millj. gkr. styrk á fjárlögum til hljóðbókagerðar. Árið 1979 féll þetta framlag hins vegar niður. Á fjárlögum fyrir árið 1980 voru veittar 4 millj. gkr. til hljóðbókagerðar. Á fjárl. fyrir árið 1981 var þessi upphæð 80 þús. kr. Og á fjárl. fyrir árið 1982 er fjárveitingin 220 þús. kr., þ.e. á gildandi fjárlögum. Í frv. því, sem hér liggur fyrir, segir svo í 8. gr., að kostnaður við starfsemi Blindrabókasafns Íslands greiðist úr ríkissjóði eftir því sem fé er veitt í fjárlögum. Hér er því ekki verið að marka stefnu um bundnar eða fastákveðnar fjárhæðir, heldur er fjárveitingavaldinu ætlað að ákveða frá ári til árs hversu miklu fé skuli varið í þessu skyni. Þótt 4 gr. frv. geri ráð fyrir að stjórn Blindrabókasafns geri framkvæmdaáætlanir og beri ábyrgð á starfsemi og fjárreiðum stofnunarinnar er ljóst að fjárráð og framkvæmdageta hljóta að miðast við fjárveitingar hverju sinni. Málavextir eru eigi að síður þeir, að ef þetta frv. verður að lögum tekur ríkið á sig þá ábyrgð að reka blindrabókasafn og sjá blindu og sjónskertu fólki fyrir bókaþjónustu. Ég ætla ekki að hafa um þetta öllu fleiri orð en þegar hafa verið sögð af minni hálfu, en ég tel tímabært að ríkið taki að sér þessa starfsemi. Það brautryðjendastarf, sem þegar er unnið og enn er verið að vinna, er afar mikilvægt og mjög þakkarvert. En þó að ríkið tæki starfsemina að sér samkv. lögum væri að því eftirsjá ef hið frjálsa félagastarf og sjálfsbjargarviðleitni dæi út á þessu sviði. Íslenskt félagslíf og mannúðarstarf yrði fátækara eftir en áður. Í 2. gr. þessa frv. er ákvæði sem segir, að Blindrabókasafnið skuli vinna í nánum tengslum við samtök blindra og sjónskertra. Það er framkvæmdaratriði hvernig ákvæði sem þessu verður fullnægt. E.t.v. er þetta aðeins fróm viljayfirlýsing án mikils kjarna því að svo er einnig fyrir mælt að í 5 manna stjórn Blindrabókasafns skuli sitja tveir fulltrúar frá samtökum blindra og sjónskertra. Tengslin við hagsmunasamtök blindra ættu því að vera tryggð með því eina ákvæði þótt ekki kæmi fleira til. Ég vil því leggja sérstaka merkingu í ákvæði 2. gr. um að safnið vinni í nánum tengslum við samtök blindra. Í því felst að sjálfsögðu skylda ríkisins um samstarf við hagsmunasamtök blindra, en ég leyfi mér að halda því fram að í því felist einnig tilmæli til samtakanna um að láta Blindrabókasafn Íslands njóta áfram hins félagslega framtaks Blindrafélagsins í hvaða formi sem það verður gert. Ég get nefnt að Blindrafélagið ræður yfir húsnæði sem kynni að henta fyrir Blindrabókasafnið. Hugsanlega mætti hefja samstarf við Blindrafélagið um þetta tiltekna atriði því að ekki verður hjá því komist að ætla Blindrabókasafni viðunandi húsnæðisaðstöðu. Herra forseti. Ég vænti þess, að þetta frv. fái góðar viðtökur í hv. deild. Ég legg til að málinu verði vísað til hv. menntmn. þegar umr. lýkur um málið.



Herra forseti. Heilbr.og trn. Ed. hefur haft þetta frv. alllengi til umfjöllunar. Eins og kunnugt er hefur Háskóli Íslands raunar nú þegar keypt Reykjavíkurapótek. Upphaflega var álitið nægjanlegt að slíkar heimildir til rekstrar til handa Háskólanum væru í háskólalögum. Að betur athuguðu máli var það ekki að dómi fróðra manna, í því sambandi þyrfti að gera breytingar á lyfsölulögum. Þær breytingar, sem hér eru tíundaðar, eru einmitt í því tilefni gerðar. Heilbr.- og trn. leggur til smávægilega breytingu á þessu frv., að ákvæði til bráðabirgða komi þar inn til að tryggja óyggjandi rétt Háskólans til að hafa í starfi sem forstöðumann núverandi lyfsala Reykjavíkurapóteks. Ég sé ekki ástæðu til að fjalla um þetta frekar. Ég vil þó geta þess, að haft var samband við forráðamenn Háskólans og sér í lagi háskólarektor um þetta frv. Með vitund og vilja háskólarektors leggur nefndin sem sagt til að frv. verði samþ. með þeirri breytingu sem þegar hefur verið gerð grein fyrir.



Herra forseti. Heilbr.og trn. hefur fjallað um þetta frv. og leggur til að það verði samþykkt eins og það var afgreitt frá Nd. Það voru gerðar smávægilegar breytingar á frv. í Nd. Ég tel ekki ástæðu til að gera grein fyrir þeim í smáatriðum, en hins vegar er meginefni þessa frv. af því tagi að það eru gerðar tilfærslur í samræmi við barnalög. Það stönguðust á m.a. aldursákvarðanir. Það stendur í grg. með frv. að það sé flutt fyrst og fremst með það sjónarmið í huga að nauðsynlegt sé að fulls samræmis gæti í ákvæðum almannatryggingalaga og annarra lagaákvæða er leggja skyldur á Tryggingastofnun ríkisins. Þetta frv. er einmitt af því tagi. Það var um það getið í nál. Nd.-nefndar að hún fékk til fundar við sig aðila frá Tryggingastofnun ríkisins. Við sáum ekki ástæðu til að kalla sérfræðinga til fundar við okkur. Við leggjum til að frv. verði samþykki eins og það er afgreitt frá Nd.



Herra forseti. Heilbr.- og trn. hefur fjallað um mál þetta, sem er um breytingu á lögum um almannatryggingar og einkum það ákvæði sem er svohljóðandi: „Hver sem stundað hefur sjómennsku í 25 ár eða lengur skal eiga rétt á töku ellilífeyris frá og með 60 ára aldri, enda sé að öðru leyti fullnægt skilyrðum þessarar greinar. Starfsár sjómanna skal í þessu sambandi miðast við að sjómaður hafi verið lögskráður á íslenski skip eigi færri en 180 daga að meðaltali í 25 ár. Nánari ákvæði um framkvæmd skulu sett með reglugerð,“ segir í þessari lagagrein. Það var ekki að ástæðulausu að þessi lagagrein endaði á þann veg að nánari ákvæði skyldu sett með reglugerð. Þegar til átti að taka kom í ljós að skráning sjómanna er í mjög slæmu lagi, ef svo mætti segja, og með endemum. Það kom í ljós, þegar sjómenn ætluðu að fara að afla sér þessara réttinda eða sanna þau, að skráningarskýrslur embætta höfðu víða týnst, brunnið eða eyðilagst af vatni, svo að menn áttu mjög erfitt með að sanna hversu lengi þeir höfðu verið á sjó. Þó er svo komið nú, að 192 sjómenn hafa notið þessa ákvæðis og er það vissulega vel, en vafalaust eru það færri en rétt eiga á því vegna þess að það hefur verið svo erfitt að færa sönnur á hversu lengi maður hefur verið til sjós. Þetta ákvæði laga um aukinn rétt sjómanna hvað snertir lífeyri er komið inn í lög vegna krafna frá sjómannasamtökunum. Þau lögðu á það þunga áherslu í næstsíðustu samningum að sjómenn, sem eru orðnir 60 ára og hafa verið um 25 ár á sjó, nytu aukinna réttinda, og ríkisvaldið eða ríkisstj. féllst þá á að verða við þessum óskum, en síðan var.það staðfest hér á Alþingi. Það, sem við fjöllum um nú, er hvort fleiri geti fengið aðild að þessu. Því var borið fram það frv. sem við erum að fjalla um núna og hljóðar svo: „Nú hefur sjómaður stundað sjómennsku í 25 ár eða lengur að hluta eða öllu leyti á opnum báti eða þilfarsbáti undir 12 brúttólestum eða af öðrum ástæðum ekki borið skylda til lögskráningar og er þá heimilt að úrskurða honum ellilífeyri frá og með 60 ára aldri, enda sé sannað að sú sjómennska hafi verið aðalstarf viðkomandi meðan á henni stóð.“ Þetta þýðir það, að fleiri kæmu til með að njóta þessa lífeyris, menn sem hafa verið til sjós á bátum sem ekki var skylt að lögskrá á. Þá verður vafalaust erfitt að sanna hvenær þessir menn stunduðu sjómennsku. Í reglugerð, sem ráðh. setti varðandi sönnunarbyrðina, segir að tveir „valinkunnir menn“ skuli votta að viðkomandi hafi verið þetta lengi á sjó. Ég verð að segja að ég held að það hljóti að verða mjög erfitt fyrir þessa valinkunnu menn að ganga úr skugga um hvað einhver annar hefur verið lengi á sjó vegna þess að oft er langt frá liðið. Svo getur líka komið fyrir að menn verði að votta um það sem þeir hafa ekki verið vitni að sjálfir þar sem þeir, sem voru á sjó með viðkomandi manni, eru látnir. Það eru dæmi um það. Þessi reglugerð kemur til með að gilda fyrir það fólk sem samkv. þessum lögum fengi aukin réttindi. Ég hygg að oft verði erfitt að fá nægar sönnur á hversu lengi maður hefur verið á sjó hverju sinni. Það verður að segjast líka og kom fram í nefndinni, að það er stigsmunur á því að hafa verið á sjó í 25 ár svo til allt árið. Þeir hafa náttúrlega lagt miklu meira af mörkum en þeir sem róa á trillum og fleyta rjómann af vertíðinni, ef svo mætti segja, og stundað síðan aðra vinnu þess á milli. Nm. töldu ekki ástæðu til annars en að samþykkja þetta athugasemdalaust, enda verði tryggt að þessir valinkunnu menn ræki störf sín af alúð og samviskusemi. Niðurstaðan er sú, að nefndin mælir með samþykki frv. eins og það liggur fyrir.



Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til l. um tímabundið olíugjald til fiskiskipa á þskj. 276, Nd.-máli. Mál þetta hefur farið í gegnum hv. Nd. óbreytt frá því sem það var lagt fyrir. Hér er um að ræða að lögbinda 7% olíugjald og gert ráð fyrir að svo verði þetta ár, en lög þau um olíugjald, sem voru í gildi síðasta ár, féllu niður um áramótin. Olíugjald samkv. þeim var 7.5%.Með lögum nr. 92 frá 1980 var lögbundið 7.5% olíugjald og hélst síðan, eins og ég sagði, síðasta ár 7.5 %. Frv. þetta er flutt í tengslum við fiskverðsákvörðun. Olíugjald var eitt meginumræðuefnið, bæði við fiskverðsákvörðun og reyndar ekki síður í þeim kjarasamningum sem fram fóru um sama leyti á milli sjómanna og útgerðarmanna. Krafa sjómanna var að olíugjald yrði fellt niður. Hins vegar var krafa útgerðarmanna að það héldist óbreytt. Í kjarasamningum höfðu útgerðarmenn þann fyrirvara fyrir samþykki sínu við kjarasamninga að olíugjald yrði óbreytt á árinu 1982, Þ.e. 7.5%. Sjómenn gerðu ekki aths. við þann fyrirvara þrátt fyrir fyrri kröfu sína um að olíugjald yrði fellt niður. Við fiskverðsákvörðun, sem endanleg varð tveimur dögum síðar, varð hins vegar að samkomulagi með útgerðarmönnum og sjómönnum að mæla með 7% olíugjaldi, en ekki 7.5 %, eins og upphaflega hafði verið gert ráð fyrir í viðræðum þessara aðila. Þannig lögðu útgerðarmenn 1/2 prósentustig til skipta, að sjálfsögðu í þeim tilgangi að ná því allsherjarsamkomulagi um fiskverð sem varð 16. jan. s.l. Þetta frv. er því flutt, má segja, að ósk hagsmunaaðila til að staðfesta þá kjarasamninga, sem gerðir voru, og það fiskverð, sem ákveðið var í beinu framhaldi af þeim. Ég vil í þessu sambandi taka það fram, að sjómenn hafa hins vegar lagt á það ríka áherslu að olíugjald verði fellt niður í lok þessa árs. Er það einn af fyrirvörum sjómanna fyrir þeim kjarasamningum sem gengið var frá um miðjan janúar. Mér var kynntur þessi fyrirvari. Ég tók fram við sjómenn að ég væri reiðubúinn að vinna að slíku, enda kæmu menn sér þá saman um aðra leið til að tryggja afkomu útgerðarinnar. Ég vil leggja alveg sérstaka áherslu á þennan fyrirvara af minni hálfu. Ég held að um leið og slíkt skref er tekið verði ekki hjá því komist að athuga afkomu útgerðarinnar. Reyndar er það skoðun mín, að inn í þá athugun eigi einnig að taka stofnfjársjóðsgjaldið. Ég hef áður sagt við umr. um olíugjaldið að ég tel olíugjald í þessari mynd ekki vera æskilega leið. Tel ég betra að olía sé að einhverjum hluta og með ákveðnum reglum greidd af óskiptu eftir notkun, en ekki í hlutfalli við aflaverðmæti. Ég tel að í því sambandi verði einnig að taka stofnfjárgjaldið til athugunar. Þetta hefur reyndar verið gert að nokkru leyti. Nefnd hefur verið starfandi að þessu nú á þriðja ár, - nefnd sem er skipuð fulltrúum sjómanna og útgerðarmanna og oddamanni frá Þjóðhagsstofnun. Fyrir þeirri nefnd hafa legið ákveðnar tillögur og hugmyndir um uppstokkun á þessu kerfi, en því miður hefur ekki náðst samstaða. Ég tel hins vegar, að um leið og slíkum mikilvægum atriðum er breytt sé ákaflega mikilvægt að sem breiðust samstaða náist með hagsmunaaðilum, og hef því ekki treyst mér til að þvinga fram breytingar á því olíugjaldi sem nú er. En það er von mín, eftir þær umræður sem urðu um síðustu áramót og í janúarmánuði, að hagsmunaaðilar muni nú fáanlegir til að skoða þetta á breiðara grundvelli. Um olíugjaldið almennt get ég upplýst, að olíugjaldið var fyrst sett með lögum nr. 4 frá 1979 og var þá ákveðið 2.5% að tillögu fyrrv. sjútvrh. Kjartans Jóhannssonar. Síðan var því breytt með lögum nr. 60 frá 1979 í 7%, einnig að tillögu sama fyrrv. ráðh. Í júní 1979 var með lögum nr. 72/1979 ákveðið 15% olíugjald og þar af komu 3 % til skipta. Það var einnig flutt af fyrrv. sjútvrh., Kjartani Jóhannssyni. Í okt. 1979 var olíugjaldið með lögum nr. 88/1979 ákveðið 9% að tillögu sama hæstv. ráðh. Í jan. 1980, með lögum nr. 3, var olíugjaldið ákveðið 5%, einnig af fyrrv. sjútvrh. Kjartani Jóhannssyni. Olíugjaldið er þannig lögfest í tíð þess sjútvrh. fimm sinnum og greiddist frá 2.5% og upp í 15% - 3%, þ.e. 12%, en 3% komu til skipta. Þetta er í fjórða sinn sem ég flyt frv. til l. um olíugjaldið. Fyrst gerði ég það í apríl 1980 og var það ákveðið 2.5%, síðan í des. 1 980 og var það þá ákveðið 7.5 % og aftur með lögum nr. 15/ 1981 7.5%. Ég hygg, herra forseti, að ég þurfi ekki að hafa fleiri orð um þetta nema hér verði þær umr. sem þess krefjast. Ég hygg að þm. sé öllum orðið svo vel kunnugt um olíugjaldið og sögu þess að óþarft sé að rekja það lengra. En ég legg á það áherslu að lokum, sem ég hef þegar sagt, að þetta frv. um 7% olíugjald er afleiðing af þeim kjarasamningum og fiskverði sem ákveðið var í janúar og leiðir beint af því. Að lokinni þessari umr. legg ég til að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. sjútvn.



Herra forseti. Ég geri ekki ráð fyrir að við þm. Sjálfstfl. í Ed. verðum til þess að tefja að þetta mál megi ná fram að ganga frekar en sjálfstæðismenn í Nd. Við stöndum hér frammi fyrir orðnum hlut. Það er þegar búið að ákveða þetta olíugjald 7%. Þar sem ég á sæti í sjútvn. og sjútvn. mun fjalla um þetta mál mun ég gera grein fyrir okkar sjónarmiðum þar og þegar kemur að því að við skilum nál.



Herra forseti. Við Alþfl.menn munum ekki heldur standa í vegi fyrir því, að þetta frv. verði samþykki. Ákvörðun þessa olíugjalds er meira og minna í samhengi við kjarasamninga, eins og kom fram hjá ráðh. Hitt er annað mál, að ég tel að það eigi að vinna að því að afnema þetta olíugjald og það sem allra fyrst. Við munum stuðla að því hér að finna aðrar leiðir sem útgerðarmenn og sjómenn sætta sig betur við.



Herra forseti. Á þskj. 281 flyt ég ásamt hv. 5. þm. Vesturl., Eiði Guðnasyni, frv. til l. um breyt. á lögum nr. 87 frá 24. des. 1971, um orlof. Frv. þetta fjallar um réttlætismál sem mjög brennur á félögum í verkalýðshreyfingunni. Á síðasta þingi var þetta frv. flutt af Gunnari Má Kristóferssyni og mér. Frv. varð ekki útrætt, en ég vona að á þessu þingi megi ljúka afgreiðslu þess. A.m.k. vona ég að viðkomandi nefnd afgreiði það frá sér svo að unnt verði að fá úr því skorið, hvort hv. þm. vilja stuðla að þeirri réttarbót sem hér er um að ræða. Sú breyting, sem hér er lögð til, er að við orlofstöku verði laugardagar taldir frídagar. Breytingin er sú, að næstsíðasta mgr. 3. gr. laganna verði þannig: „Laugardagar, sunnudagar og aðrir helgidagar teljast ekki orlofsdagar.“ Að öðru leyti er greinin óbreytt. Í grg. frv. eru dregin fram rök fyrir þessari breytingu, en þau eru svohljóðandi, með leyfi forseta: Þegar orlofslög voru sett á Alþingi á árinu 1942 var lagt til grundvallar að hver sá sem lögin tóku til skyldi fá jafnmarga virka daga í orlofi og hann hafði unnið marga almanaksmánuði næsta orlofsár á undan. Samkv. gildandi lögum um orlof er aðalreglan sú, að orlof er 2 dagar fyrir hvern unninn mánuð. Við setningu laganna 1942 var vinnuvika verkafólks yfirleitt 48 klst. í dagvinnu, unnin á 6 virkum dögum, mánudegi til og með laugardegi. Á þeim tíma var því næsta eðlilegt, miðað við regluna um einn orlofsdag fyrir hvern unninn mánuð, að allir virkir dagar vinnuvikunnar teldust til orlofsdaga. Frídagar, sem til falla á orlofstímabili, og helgidagar hafa ávallt verið utan orlofs. Almenn vinnuvika verkafólks hefur verið stytt í áföngum frá 1942 og er nú 40 klukkustundir í dagvinnu, sbr. lög nr. 88 24. des. 1971, með síðari breytingum. Í 2. mgr. 2. gr. nefndra laga er sú meginstefna mörkuð að vinna skuli 8 dagvinnustundir á degi hverjum frá mánudegi til og með föstudegi, og í 4. mgr. sömu greinar er ákveðið að næturvinna taki við strax eftir dagvinnulok á föstudögum, þ.e. þegar lokið er lögbundinni vinnuviku. Fimm daga vinnuvika er því staðreynd hjá meginþorra verkafólks, unnin á mánudegi til og með föstudegi. Laugardagar eru þannig í reynd frídagar hjá öllu verkafólki öðru en því sem vinnur afbrigðilegan vinnutíma, en það fólk fær þá jafnan annan vikudag sem frídag í stað laugardagsins. Í samræmi við þá þróun, sem hér hefur verið rakin, hlýtur það að teljast réttlætismál, að til orlofsdaga teljist einvörðungu þeir fimm vinnudagar í viku hverri sem dagvinnuskylda fellur á, þ.e. mánudagar til og með föstudegi, en hvorki laugardagur, sunnudagur né aðrir frí- eða helgidagar sem til falla á orlofstímabilinu. Þessi eðlilega og sjálfsagða leiðrétting hefur þó ekki átt sér stað, því samkv. gildandi lögum um orlof eru laugardagar taldir til orlofsdaga gagnstætt öðrum viðteknum frídögum. Í nokkrum tilfellum hafa þó stéttarfélög fengið fram leiðréttingu í þessum efnum með því að taka upp í kjarasamninga sína ákvæði um að laugardagar skuli ekki teljast með orlofi frekar en aðrir frídagar. Þessi mismunandi tilhögun um ákvörðun orlofsdaga skapar óviðunandi misrétti milli starfshópa, jafnvel á einum og sama vinnustað. Úrelt lagaákvæði, sem ekki eru í samræmi við þá þróun vinnutímans sem átt hefur sér stað, mega ekki standa í vegi fyrir því, að jafnrétti komist á hvað lengd orlofstímans snertir. Orlofslögin voru á sínum tíma sett til að tryggja verkafólki lágmarkshvíld frá störfum og þá höfð í huga vinnuverndarsjónarmið. Á þeim tæplega 40 árum, sem lögin hafa verið í gildi, hefur lágmarksorlof lengst úr tveimur í fjórar vikur, en er nú mun styttra hér á landi en víðast í nálægum löndum þar sem almennt orlof er 5–6 vikur eða 25–30 vinnudagar á ári. Enda þótt flm. þessa frv. telji fyllilega tímabært að lengja lágmarksorlof hér á landi til samræmis við þá þróun sem átt hefur sér stað og að var vikið hér að framan, er ekki í þessu frv. gerð tillaga um slíkt, m.a. vegna þess að það er skoðun flm. að áður þurfi að ráða bót á misrétti, sem nú á sér stað, svo og finna leiðir til að auka orlofsgreiðslur sem nú eru að dómi flm. of lágar hér á landi og tryggja engan veginn efnahagslegt öryggi verkafólks á orlofstímanum. Með þessu frv. er einungis leitast við að leiðrétta augljóst ranglæti og samræma orlofsrétt verkafólks þeirri þróun vinnuvikunnar, sem almennt hefur átt sér stað á þeim tíma sem liðinn er frá því að gildandi lagaregla var upp tekin, jafnframt því sem leiðrétt verði það misrétti sem nú viðgengst milli starfsstétta hvað lengd orlofsins snertir. Fram hafa komið þær fullyrðingar, að hér sé hreyft máli sem í eðli sínu sé samningamál aðila vinnumarkaðarins. Þau rök komu frá Vinnuveitendasambandinu í umsögn er barst hv. félmn. á síðasta þingi. Vinnumálasambandið lét sömu skoðun í ljós. Skömmu eftir að frv. þetta var flutt á síðasta þingi var Alþýðusambandsþing haldið, þ.e. í nóv. 1980. Á þinginu stóð verkafólk víðs vegar að af landinu að því að flytja till. sem var svohljóðandi, með leyfi forseta: „34. þing ASÍ hvetur Alþingi til að samþykkja frv. til l. um breyt. á lögum um orlof, þar sem lagt er til að laugardagar teljist frídagar við orlofstöku.“ 1 atkvgr. um till. varð sú ánægjulega niðurstaða, að allir þingfulltrúar, um 400 að tölu, greiddu till. atkv. Má af þeim úrslitum marka að verkafólk leggur þunga áherslu á að þetta frv. verði samþykkt. Þykir fólki reyndar að hér sé um leiðréttingu að ræða sem vissulega felur í sér mikilvæga réttarbót. Eins og ég sagði áðan er lengd orlofs mjög mismunandi hjá hinum ýmsu samningsaðilum. Sums staðar í kjarasamningum er gert ráð fyrir 5 vikna orlofi, en almennt er orlofið 4 vikur. Þá eru greiðslur í orlofi mjög mismunandi. Sums staðar er nú í sumum tilvikum greidd sérstök orlofsuppbót, sem auðvitað markast af því, að oft og tíðum er orlofstíminn dýrasti tími ársins, ef svo mætti segja. Alls staðar á Norðurlöndum er orlof lengra en hér á landi og í öllum tilvikum hefur löggjafinn átt verulegan þátt í meðferð þeirra mála. Löggjafarþing viðkomandi landa hafa beinlínis samþykkt hvert skuli vera lágmarksorlof launþega. Það er rétt að það komi fram og menn viti að það er víðar en á Norðurlöndum sem löggjafinn hefur haft með orlof að gera. Má í því sambandi minnast þess, að í kosningabaráttu Mitterands Frakklandsforseta var það eitt af helstu kosningaloforðum hans að lengja orlof í 5 vikur. Það loforð hefur hann nú þegar efnt. Það sést á þessu, sem ég hef hér talið upp, að þessir aðilar allir, Norðurlöndin og þeir í Frakklandi, tel ja þetta löggjafaratriði, og ég er þeirrar skoðunar einnig. Hér á landi hefur lágmarksorlof verið lögskipað alveg frá árinu 1942, og árið 1971 var samþykkt hér á Alþingi að lengja orlof í 4 vikur. Má af þessu vera ljóst að fullyrðingar vinnuveitenda um, að hér sé alfarið um samningamál að ræða, standast ekki. Samtök vinnuveitenda hafa ætíð spyrnt við fótum þegar réttindamál verkafólks eru annars vegar, svo að mótmæli samtaka þeirra eða andstaða við þetta frv. eru hefðbundin án gildra raka að mati okkar flm. Í kjarasamningum segir að orlof skuli vera 24 virkir dagar. Það er augljóst að nú þegar laugardagar eru ekki lengur unnir er fjarstæða að telja þá til orlofsdaga. Þeir eru reyndar ekki virkir dagar í hugum fólks. Hér er því verið að leggja til að breytt verði til raunveruleikans. Herra forseti. Ég legg til að þegar umr. lýkur verði frv. vísað til hv. félmn.