Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. - Þó að ég viti, að frv. þetta hefur fylgi 37 þm. af 52, kann ég ekki við annað en láta það koma fram hér í hv. d., að ég er frv. ekki samþykkur. Ég tel, að fram komi í því nokkuð af þeirri hneigð, sem talsvert hefur borið á að undanförnu og fer í þá átt að hrifsa undir Alþ. æ meira af því valdi, sem kjósendum ber. Það er verið að breyta stjskr. til þess að svipta kjósendur sínu valdi. Þetta er sami hugsunarhátturinn og sá, sem fram kom í því, er þm. samþ. að kjósa sjálfir sjálfa sig til þings. Sama máli gegnir um það, þegar farið er að afgreiða upp undir helming fjárveitinga úr ríkissjóði, án þess að þingsamþ. sé fyrir, aðeins eftir ósk einhverra klíkna, sem aldrei stíga fæti í þingsalinn. Með þessu eru stigin spor rakleitt í einræðisátt. Af þeirri ástæðu er ég andvigur þessu frv. En svo er líka önnur ástæða: Ég tel, að þetta geti orðið til að hindra það, að við getum tekið sjálfstæðið í okkar hendur, áður en þjóðaratkvæði hefur farið fram, og geti því orðið erfiðara fyrir Alþ. að gera ráðstafanir, sem nauðsynlegt kann að vera að gera með fárra klukkustunda fyrirvara. Þetta tvennt vildi ég, að kæmi fram. Ég hef til þessa setið hjá við atkvgr. um frv., en mun að þessari umr. lokinni greiða atkv. á móti því.



Það munu nú vera liðnir nærri því fjórir áratugir, síðan fyrst var hafizt handa hér á landi um notkun vatnsafls til framleiðslu rafmagns. Ég ætla, að það hafi verið Hafnarfjarðarkaupstaður, sem fyrstur reið á vaðið með virkjun lítils lækjar, sem rennur í gegnum kaupstaðinn. Þar næst kom sú virkjun, sem hér er um að ræða, á dagskrá. Í sambandi við Andakílsá hefur verið gerð fyrsta athugun, sem miðast að virkjun stærri fallvatna. Árið 1907 var Halldór Guðmundsson rafmagnsfræðingur fenginn til að athuga möguleika á virkjun fossanna í Andakílsá. Síðan lá málið nokkuð lengi í þagnargildi. Næsta skrefið var svo stigið árið 1920, þegar Steingrími Jónssyni rafmagnsfræðingi var falið að gera athugun um virkjun fossanna, en Guðmundur Hlíðdal, núverandi landssímastjóri, vann að þessu með honum. Var áætlun þeirra miðuð við það, að þarna yrðu framleidd 2J00 hestöfl. Áætlunin sýndi, að hér var um sérstaklega hagkvæma aðstöðu til virkjunar að ræða. Þegar áætlun þessi var borin saman við reynslu þá, sem fengizt hefur á öðrum stöðum, þar sem virkjun hefur verið framkvæmd, t.d. við Sogsfossa og Laxá fyrir norðan, þá sést, að virkjun Andakílsár verður langódýrust, og er þá miðað við áætlun Árna Pálssonar verkfræðings. Það, hve ódýrt getur orðið að virkja Andakílsárfossa, stafar af því, hve fallhæð er þar mikil, og hinu, hversu kostnaður við stíflugerð getur orðið tiltölulega lítill, en þar felst venjulega stærsti kostnaðarliðurinn í virkjun fallvatna. - Ekki varð þó úr framkvæmdum samkv. áætlun Steingríms Jónssonar, því að þess var þá enginn kostur að afla þess fjár, sem þurfti til þess að koma upp svo miklu mannvirki. En síðan hefur orðið mikilsverð þróun á þessu sviði og ný tækni komið til sögunnar. Hefur því þótt nauðsynlegt að gera nýja áætlun um þessar framkvæmdir. Árið 1937–38 er aftur farið að vinna að málinu fyrir atbeina Mýra- og Borgarfjarðarsýslna. Árni Pálsson, sem gert hafði áætlunina um virkjun Laxár, var fenginn til að gera nýja áætlun um virkjun Andakílsár, og skyldi hún miðuð við það, að nóg r afmagn fengist handa Akranesi, Borgarnesi, Hvanneyri og nokkrum sveitabýlum, þar sem leiðslurnar liggja um. Sporið var ekki stigið stærra en þetta vegna þess, að athugun hafði sýnt, að virkjun þarna getur ekki borið sig fjárhagslega með núverandi tækni, ef rafmagnið er leitt út um dreifbýlið. Áætlun þessi var fullgerð árið 1939. Í grg. frv. er tilgreindur áætlaður kostnaður við virkjunina og lagningu háspennulína til þeirra staða, sem ég nefndi áðan. En eftir að áætlunin var samin, gerðist sú mikla breyting, að styrjöldin skall á, og varð það til að hækka allar slíkar framkvæmdir í verði. Til þess að fá áætlun, sem líkur væru til, að fengi staðizt á þessum tímum, varð að umreikna upphaflegu áætlunina í samræmi við núverandi verðlag og kaupgjald, og er vikið að þessu í grg. Þessar áætlanir, sem nú eru orðnar mjög háar að krónutölu, sýna þó, að kleift er að standa undir virkjunarkostnaðinum. Nú er og hægra að afla lánsfjár og kostur ódýrari lána en áður og til lengri tíma. Vegur þetta nokkuð upp á móti auknum kostnaði við allar framkvæmdir. Nú er það að vísu svo, eftir því sem fram hefur komið síðustu daga um öflun véla og annars til virkjunarinnar, að líkur eru til, að nokkur dráttur geti orðið á því að fá þessa hluti keypta og flutta til landsins. Þó eru þær fregnir. sem borizt hafa viðvíkjandi þessu, ekki þannig, að ástæða sé til að örvænta um, að úr kunni að rætast. Að vísu hafa brugðizt vonir manna um að fá þetta til landsins á árinu 1943, en líkur eru til, að það fáist 1944. En þó að dráttur sé fyrirsjáanlegur á þessu, má það ekki verða til að aftra því, að allur undirbúningur sé framkvæmdur og hafizt handa um það sem allra fyrst. Við flm. og aðrir, sem að þessu máli standa, vildum ekki láta fara á flot með það á Alþ., fyrr en fullkomin áætlun væri fyrir hendi. Við teljum, að Alþ. eigi heimtingu á því, þegar farið er fram á slíka ábyrgð, að þá liggi ekki aðeins fyrir fullkomin kostnaðaráætlun um framkvæmdir þær, sem um ræðir, heldur og tilboð um það, sem til framkvæmdanna þarf, svo að tryggt sé, að áætlunin sé raunhæf. Þessu skilyrði hefur hér verið fullnægt. Hefur verið svo vel og örugglega frá öllu gengið sem frekast er unnt. Áætlunin er gerð af þeim manni, sem mesta reynslu hefur um slíka hluti allra Íslendinga, og tilboð hefur auk þess fengizt í vélar, svo að því leyti liggur allt ljóst fyrir. Hér er nú farið fram á, að Alþ. ábyrgist nokkru hærra lán en ráðgert er, að til virkjunarinnar þurfi, samkv. áætluninni um verkið og tilboði því í vélar, sem fengizt hefur. Við flm. teljum þetta nauðsynlega öryggisráðstöfun, til þess að fjárhagsgrundvellinum verði ekki kippt undan fyrirtækinu, þó að breytingar kunni að verða á verðlagi til frekari hækkunar. Samkv. áætlun Árna Pálssonar þolir verkið, að kostnaður hækki nokkuð frá því, sem gert hefur verið ráð fyrir. Ég get tekið það fram, að áætlunin er miðuð við það, að fyrirtækið geti borið sig fjárhagslega, og er þá ætlazt til, að lán verði tekið til 25 ára og fáist með 41/2% ársvöxtum. Nú er raunar ekki örvænt um það, ef ekki verður skyndileg breyting til hins verra, að lán til svo langs tíma megi fá með lægri vöxtum eða allt niður í 4%. Ég ætla, að dæmi séu til þess, að lán hafa fengizt nú að undanförnu með þeim kjörum. Það mundi þá verða til að bæta afkomu fyrirtækisins. En allir reikningar eru miðaðir við 41/2% lán, eins og ég tók fram áðan. Mér þykir ástæða til að minnast á eitt atriði enn í sambandi við þetta mál. Þegar ráðizt var í Sogsvirkjunina, sem er miðuð við 12500 hestöfl, var talið, að sú virkjun mundi geta falið í sér leiðslu rafmagns víða út um byggðir landsins. En reynslan hefur nú sýnt, að það mundi hafa verið hið mesta glapræði að leggja háspennulínur til dæmis upp í Borgarf jörð og til annarra jafnfjarlægra héraða, því að það hefur komið í ljós, að mikið skortir á, að Sogsstöðin fullnægi þörfum Rvíkur og Hafnarfjarðar. Það skortir svo mikið á í þessu efni, að verkfræðingarnir, sem við flm. höfum talað við um þessi mál, þeir Árni Pálsson og fleiri menn, sem þekkingu hafa á þessum málum, líta svo á, að þó að Sogsvirkjunin verði stækkuð um þessi 9000 hestöfl, líði ekki á löngu, þangað til Hafnarfjörður og Rvík þurfi á að halda meginhlutanum af þeirri orku, ef ekki henni allri, svo að það er ekkert á því að byggja, að þessi virkjun, sem nú framleiðir rafmagn handa Rvík og Hafnarfirði, verði til að bæta úr rafmagnsþörf annarra staða, jafnvel þó að þessi 9000 hestafla viðbót fáist. Það er því svo, að þegar þetta e r allt athugað í sambandi við þessa þörf Borgarfjarðar, þá virðist liggja langnæst að hverfa að því að hefja virkjun við Andakílsfossa. Það er ekki gert ráð fyrir, að þessi virkjun þurfi að vera nema 6–7 þús. hestöfl til þess að fullnægja þörf Borgarf jarðarhéraðs, þ.e.a.s. Mýra- og Borgarfjarðarsýslu, að meðtöldu Borgarnesi og Akranesi, en nú er mjög auðvelt að fá 12000 hestafla orku frá Andakílsárfossum með tiltölulega litlum kostnaði eftir því . sem kostar að framleiða rafmagn, svo að þarna mundi verða allmikið afl fram yfir þarfir héraðsins, eða 6–7 þús. hestöfl, sem áreiðanlega er hagkvæmt að taka til virkjunar og afnota fyrir nærliggjandi héruð, sem sennilega yrði þá Dalasýsla og Hnappadalssýsla og Snæfellsnessýsla að einhverju leyti. Nú er vitað, að sú skoðun er uppi, að heppilegra sé að haga rafvirkjunarmálum í framtíðinni þannig, að tekin séu til virkjunar stór fallvötn og dreifa orkunni þaðan, heldur en að taka smærri fallvötn, sem hafa mjög takmarkaða vatnsorku. Við flm. getum vel fallizt á, að mjög sterkar stoðir renni undir þessa stefnu, því að það er vafalaust, að miðað við hestaflafjölda er ódýrara að hafa stöðvarnar færri og stærri. Kemur þar ákaflega mikið til greina, hversu stöðugt er vatnsrennslið, en skilyrðið fyrir því er, að það regnsvæði sé stórt, sem liggur að fallvatninu, sem tekið er til virkjunar, og það eru þau fallvötn auðvitað öruggust, sem renna úr stórum og djúpum stöðuvötnum. Þetta er meginástæða þess, hversu heppilegt Sogið er til virkjunar. Það er ekki fyrir það út af fyrir sig, að þar sé svo mikið fallhæð, heldur rennur það úr stærsta og dýpsta stöðuvatni landsins, Þingvallavatni. Um Andakílsárfossana er það að segja, að þeir hafa að því leyti yfirburði yfir Sogsfossana, að fallhæð er þar miklu meiri, og um vatnsaflið er það að segja, að þar er það líka fyrir hendi, sem skapar Soginu þessa sérstöðu, því að áin rennur úr einu dýpsta stöðuvatni þessa lands, sem auk þess er allstórt, sem sé Skorradalsvatn. Þetta veldur því, að tiltölulega mjög mikill rennslisjöfnuður er í Andakílsá, auk þess sem tiltölulega mjög stórt regnsvæði liggur að upptökum árinnar. Að þessu leyti virðast því Andakílsá og Sogið vera mjög sambærileg til virkjunar í stórum stíl. Þá er annað, sem kemur til greina, en það er lega þessara fallvatna hvors fyrir sig. Virkjun á báðum þessum stöðum getur fallið inn í sama kerfi, og það er vitanlega ákaflega mikill kostur, því, að eftir þeim viðtölum, sem við flm. höfum átt við sérfræðinga í þessum efnum, þá lita þeir svo á, að það sé eðlilegur gangur þessara mála, að Andakílsá sé virkjuð samtímis því, sem stækkuð er virkjunin við Sogið, og það sé eðlileg þróun þessara mála, að í framtiðinni verði þetta sama kerfið. Þeir telja því, eins og ég hef áður tekið fram, að þessar tvær virkjanir þurfi engan veginn að rekast hvor á aðra, heldur verði þær tveir liðir í sameiginlegu kerfi. Ég vil aðeins láta þetta koma fram í sambandi við þá stefnu, sem nú er uppi um að beina átaki þjóðarinnar að þessu mikla máli, að virkja stærri árnar, að þessi virkjun brýtur ekki á neinn hátt í bága við þá stefnu, heldur er hún eðlilegur liður í framkvæmd hennar. Ég held, að það sé svo ekki fleira, sem ástæða er til að taka fram fyrir hönd okkar flm. nú við 1. umr. Við munum að sjálfsögðu senda n., sem fær þetta mál, síðustu áætlun, sem gerð hefur verið yfir virkjunarkostnaðinn og fjárhagshlið þessa máls, til nánari athugunar í n. í sambandi við afgreiðslu þessa máls. Við leggjum vitanlega höfuðáherzlu á, að þetta mál geti fengið afgreiðslu á þessu þingi, því að það er þegar hafinn undirbúningur á því af hálfu þeirra manna, sem hefur verið falin framkvæmd þessa máls heima í héraði, að afla láns til fyrirtækisins, og það er eins með þetta fyrirtæki og Laxárvirkjunina, Sogsvirkjunina og aðrar stórar virkjanir, að því verður ekki hrundið í framkvæmd, nema ábyrgð ríkisins fáist til fyrirtækisins. Þess vegna leggjum við höfuðáherzlu á, að málið geti fengið afgreiðslu á þessu þingi, svo að það verði ekki fjötur um fót þeim mönnum, sem nú eru að brjótast í að fá komið á þeirri skipan, að hægt verði að taka til við virkjunina, undir eins og rætist úr þeim erfiðleikum, sem nú eru á öflun efnis til virkjunarinnar, en vonir standa til um, að það geti breytzt til batnaðar, þó að ekki verði á næsta ári, þá á árinu 1944, og þá er vitanlega sjálfsagt að nota þær aðstæður, sem nú eru fyrir hendi um útvegun láns með góðum kjörum og afla þess láns nú, og er ekki i það horfandi, þó að borga þyrfti vexti af því láni í eitt ár eða svo, áður en beinlínis er ráðizt í fyrirtækið, en við Borgfirðingar höfum reynslu af því eins og aðrir landsmenn, að allan þann tíma, sem þetta mál hefur verið í undirbúningi heima í héraði, hefur strandað á því, að ekki hefur verið hægt að afla nægilega mikils fjár til fyrirtækisins, en þeir möguleikar virðast nú vera fyrir hendi. En til þess að hægt sé að ganga frá þeim hluta málsins, er nauðsynlegt, að Alþ. verði við þeim óskum, sem í þessu frv. felast, og ábyrgist nauðsynlega lántöku fyrir héraðið til framkvæmdar þessa máls. Ég vil svo að lokum gera það að tillögu minni, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og fjhn. Við flm. munum svo afhenda n. þessar áætlanir, sem ég hef getið um, og vitanlega erum við reiðubúnir til að gefa allar upplýsingar, sem þörf er á í þessu máli, og auk þess sá verkfræðingur, sem mest hefur unnið að þessu máli, sem er Árni Pálsson.

Sigurður Thoroddsen Hv. 1. þm. Árn. benti á það hér í gær í sambandi við málið um virkjun Laxár, að athuga bæri, hvernig sú virkjun kæmi heim við heildarskipulag raforkumála. Hann minntist á þá mþn., sem skipuð var á síðasta þingi til að athuga þessi mál, en mun enn sem komið er vera skammt á veg komin með sitt starf. Þó gat hann þess, að n. hefði helzt komið til hugar sú leið, sem farin er í Englandi og viðar, að tengja mestu raforkuverin með háspennulínu, þ.e. að tengja Laxárvirkjunina við Sogsvirkjunina. Það verður auðvitað ekki gert í náinni framtíð og kostar vafalaust hundruð milljóna, og væri auðvitað óhjákvæmilegt, að ríkið ætti slíkar línur. Hins vegar gat hann þess, að í hvert skipti, sem ráðast ætti i nýja virkjun, þyrfti að athuga, hvort hún kæmi ekki í bága við þetta framtíðarskipulag og gæti gengið sem hluti inn í þá heild. Virkjun Laxár er þannig, að hún hlýtur að verða einn liður í þessu skipulagi, en aftur á móti gæti þessi virkjun orðið til að tefja fyrir þessu framtíðarskipulagi með því að tefja fyrir línubyggingu út frá Sogsvirkjuninni. Upphæð sú, sem hér er um að ræða, er svo mikil, að mönnum hlýtur að detta í hug að óathuguðu máli, hvort ekki væri hægt fyrir hana að byggja línu frá Soginu til Borgarfjarðar. Að vísu er það fullyrt í grg., og eins tók hv. flm. það fram í ræðu sinni, að það þyki sýnt, að háspennulína frá Sogi geti ekki borið sig. Mér finnst þó ekki nægileg grein gerð fyrir þessu og nægilegan samanburð skorta á þessu tvennu. Þess þarf einnig að gæta, ef farið er út í virkjun Andakílsár, að þeirri virkjun verði hagað á þann hátt, að hægt verði síðar að fullvirk ja Skorradalsvatn, svo að takast megi að nota þá miklu miðlunarmöguleika, sem til eru í því vatni, jafnvel í sambandi við Sogsvirkjunina, þannig að miðlunin í Skorradalsvatni verði notuð til þess að fullnægja mesta álagi. Ég vil aðeins benda hv. fjhn. á þetta, án þess að ég vilji að svo komnu máli á nokkurn hárt draga úr, að þetta mál nái fram að ganga.



Ég vildi hafa gert svo skýra grein fyrir þessu sjónarmiði í ræðu minni, sem hv. 11. landsk. minntist á, að það gæti á engan hátt komið í bága við, að þessi virkjun færi fram, enda féllu orð hans engan veginn á þann hátt, að hann vildi gera lítið úr, að þetta gæti verið rétt. Ég held, að ég hafi ekki farið inn á það áður, sem getið er um í grg., að það er þegar búið að gera samanburð á því að virkja 2400 hestöfl í Andakílsá og leiða tilsvarandi rafmagn frá Soginu. Sá samanburður sýndi, að ekki hefðu verið eftir tekjur til að kaupa nema rúman helming af þeirri orku, sem þurft hefði frá Soginu, því að eftir þeim upplýsingum, sem ég hef fengið um rekstur Sogsstöðvarinnar, þá hefði þessi orka kostað á ári um 170000 kr., en samkv. þessari áætlun væri ekki eftir til orkukaupa nema 89000 kr., þegar gerður er samanburður á áætlunum um kostnað við virkjun Andakílsárfossa og að flytja rafmagn frá Soginu. Þessar áætlanir báðar liggja fyrir, og við flm. skulum afla þeirra handa n., svo að málið þarf þess vegna ekki að dragast. Ég hygg, að það muni almennt verða viðurkennt, líka af þeim, sem álíta, að að því beri að stefna, að stóru fallvötnin verði virkjuð og rafmagni dreift þaðan, að þessi virkjun falli algerlega inn í það heildarskipulag, svo að það þarf síður en svo að vera fráfælandi fyrir þá að afgreiða málið á þessum grundvelli. En það er vitað, að ef á að slá slíku máli sem þessu á frest, þá getur það orðið til að eyðileggja þá möguleika, sem nú má vænta, að séu fyrir hendi um öflun lánsfjár með það góðum kjörum, að þetta fyrirtæki geti borið sig. En svo þegar kemur að því að veita rafmagninu út um hinar dreifðu byggðir þessa lands, þá vita allir, að það getur ekki orðið, nema til komi beinn fjárstyrkur frá því opinbera auk ábyrgðar og láns. En einn sterkur þáttur í að hrinda þessu mikla máli í framkvæmd er að afla lánsfjár til að veita rafmagni út um hinar dreifðu byggðir landsins, og er þá fullkomlega athugavert að nota þá fjárhagsaðstöðu, sem nú er, betur en enn hefur verið gert til þess að leggja grundvöll undir þessar framkvæmdir.



Það eru örfá orð. Það var réttmæt aths., sem hv. 11. landsk. kom með, að athuga þarf í sambandi við þessa virkjun, hvort hún komi í bág við það heildarskipulag, sem um hefur verið rætt á rafmagnsmálunum. En nú er það svo, að þessi virkjun getur alveg fallið inn í þetta kerfi, eins og hv. flm. tók fram. Eftir er aðeins að athuga, hvort heppilegra sé að hafa sérstaka aflstöð eða leiða rafmagnið frá Soginu, þegar frekari virkjun hefur farið þar fram. Af þessu geta menn ljóslega ráðið, hversu áríðandi það er, að Alþ. taki ákvarðanir um, hvernig á að leysa þetta mál. fjhn., sem fær málið til meðferðar, hefur aðstöðu til að fylgjast með, hvað þessum málum líður, og ég vil vona, að hún leiti fyrir sér um það, eftir því sem föng eru á, og kynni sér allar aðstæður varðandi þetta mál, áður en ákvarðanir eru teknar. Ég skil vel, að þau héruð, sem hafa einhverjar vonir um að geta fengið þetta mál leyst, leggi sig fram um að fá raforku til nauðsynja sinna. en þannig mun það vera um öll byggðarlög landsins meira og minna, að þau vilja ráðast í framkvæmdir og undirbúning í þessu efni. Þetta er í alla staði skiljanlegt, og er ekki á neinn hátt hollt, að dráttur verði á þessum málum. Það er alveg víst, að atvinnulífi landsins er það hollast, að þessi aflgjafi komist sem víðast út um byggðir landsins, svo að ekki þurfi að flýja til þeirra fáu staða, sem þetta afl er komið til. Það er alveg víst, að atvinnulífi Íslendinga er það hollast, að þessi aflgjafi komist sem víðast út um landið, svo að ekki þurfi að flýja frá þeim stöðum, þar sem rafmagn er enn ekki nægilegt, með allar mögulegar framkvæmdir, sem gerast skulu, og flykkjast til örfárra staða á landinu, eins eða tveggja. Slíkt er hvorki heppilegt né æskilegt fyrir atvinnulíf landsins. Ég vil á engan hátt leggja hinn minnsta stein í götu framkvæmda í þessu máli, en vil undirstrika það, að það má þó ekkert það gera í því, sem kemur í bága við það heildarfyrirkomulag, sem þjóðinni er heppilegast í meðferð þessara mála.



Mér þykir ástæða til fyrir hönd okkar flm. þessa frv., að vera þakklátur fyrir undirtektir hv. 1. þm. Árn. (JörB), sem ég tók svo, að féllu á þá lund um það, er tekur til undirbúnings á þessum málum, að hann vildi, að það færi fram alhliða athugun á því, hvernig haga skyldi framkvæmdum yfirleitt í rafveitumálum. En athugun á þeim málum má alls ekki vera þröskuldur í vegi þess, að hæstv. Alþ, sinni slíkum málum nú sem þessu. Því að eftir því sem þetta mál liggur fyrir leikmanns augum er auk þess eftir því, á hvaða lund álit þeirra verkfræðinga, sem um mál þetta hafa fjallað með okkur flm., er um málið, þá muni niðurstaðan falla á þá lund, sem hér er gert ráð fyrir í frv., að virkjun verði þegar hafin á Andakílsfossum og að það geti fallið saman við þá stefnu, sem hér hefur verið rætt um, um virkjun stórra en fárra fallvatna. Aðferðin við þessa virkjun er áætluð þannig, að háspennulína komi til Akraness og Borgarness, og álitsgerð um þetta, sem gerð er af Rafmagnseftirliti ríkisins, skulum við sjá um, að komist í hendur þeirrar n., sem hv. 1. þm. Árn. er formaður í og nú hefur rafmagnsmálin til athugunar. Sú n. hefur einmitt samvinnu við Rafmagnseftirlit ríkisins, auk þess sem hún að sjálfsögðu ber þessi mál undir aðra sérfræðinga á þessu sviði til þess að geta aflað sér sem beztra gagna um þetta mál. Við skulum þess vegna, flm. þessa frv., leggja allar þessar áætlanir upp í hendur n., svo að ekki þurfi á því að standa, að fyrir liggi öll gögn á þessu þingi, sem hægt er að draga út frá allar nauðsynlegar ályktanir í sambandi við afgreiðslu þessa máls.



Herra forseti. - Þetta mál, sem frv. á þskj. 32 er um, er ekki stórt mál, og mun ég ekki þurfa að eyðu miklu af dýrmætum tíma þingsins til þess að tala fyrir því. Það er um það að heimila ríkisstj. að selja eiganda nýbýlisins að Kolkuósi í Skagafirði hluta úr landi jarðarinnar Viðvíkur, sem er sá hluti beitilands, sem Viðvík á neðan Ásgarðslands, ca. 155 ha. að stærð, og í öðru lagi Elínarhólma, og er ætlunin að leggja þetta land undir Kolkuós. Nýbýlið Kolkuós er byggt úr landi Viðvíkur og Ásgarðs, og þó meira úr landi Viðvíkur. Bóndinn í Viðvík hefur þessa lands, sem um er að ræða, engin not, en bóndinn að Kolkuósi, sem stundar búskap sinn með mestu prýði, hefur landsins mikla þörf. Það má því gera ráð fyrir, að þetta litla frv. nái fram að ganga, enda hefur nýbýlastjórn ríkisins mælt með því að leyfa þessa sölu. Er með grg. sem fylgiskjöl bréf frá nýbýlastjórn ríkisins til þingmanna Skagfirðinga um þetta og einnig bréf frá bóndanum að Kolkuósi til nýbýlastjórnar ríkisins. Auk þess lands, er í frv. getur, hefur bóndinn að Kolkuósi farið fram á, að lagt verði til Kolkuósslands engjastykki 4–5 ha. stórt. Nýbýlastjórn mælir með því, að hann fái keypt beitilandið og Elínarhólma (sem frv. er um), en mælir ekki með því að selja engjastykkið. Hér í þessu frv. er því ekki farið fram á heimild til að selja þessum bónda annað land en það, sem nýbýlastjórn hefur mælt með, að honum skuli selt. Vildi ég mælast til þess, að hv. þd. taki þetta til vinsamlegrar athugunar. Það sýnist ekkert vera því til fyrirstöðu, að þetta sé heimilað, og það er áreiðanlegt, að svo er bezt komið málinu. Elínarhólma er ekki hægt að nytja frá heimajörðinni; aftur á móti er það hægt frá Kolkuósi. Það er ekki heldur til meins fyrir Viðvíkurbóndann, þó að þetta beitiland verði selt og lagt undir Kolkuós. Vil ég mælast til þess, að frv. verði, að lokinni umr., vísað til 2. umr. og landbn.



Herra forseti. Þáltill. þessi á þskj. 19 stefnir að því, að hafnarmál Bolvíkinga séu tekin til athugunar að nýju og hafinn undirbúningur framkvæmda á breiðar í grundvelli en áður hefur verið. Áður en ég ræði um nauðsyn þessa máls, vil ég drepa á nokkur atriði í sögu hafnarmála í Bolungavík. Árið 1911 er fyrst hafizt handa um að koma upp brimbrjót í Bolungavík. Hann mun nú vera orðinn 156 metrar að lengd. Árið 1909 er samþ. fyrsta fjárveitingin til mannvirkisins, 1000 kr. Árið 1913 er samþ. 20 þús. kr. fjárveiting gegn jafnmiklu framlagi annars staðar að. Segja má, að frá árinu 1911 hafi verið unnið óslitið að mannvirki þessu, og hefur ríkissjóður veitt til þess rúmlega 300 þús. kr., en úr hreppssjóði Hólshrepps hafa verið lagðar fram 230 þús. kr. Heildarupphæðin er því nokkuð á sjötta hundrað þús. kr. Ég tel ekki þörf að rekja sögu málsins nákvæmlega, en á það má þó drepa, að í framkvæmd verksins hafa verið stigin nokkur víxlspor, sem að vísu má réttlæta með því, að þetta var einhver fyrsta hafnargerð, sem í var ráðizt hér á landi. Má segja, að þessi víxlspor hafi orðið mikilvæg fyrir þjóðina í heild, því að með þeim hefur hún öðlazt reynslu, sem að gagni hefur komið. En aðstaða til hafnargerðar var þarna örðug, því að þetta mannvirki varð að reisa fyrir opnu hafi, en þarna er stórbrimasamt, eins og kunnugt er. Þó að nú sé svo komið, að í Bolungavík sé 156 metra brimbrjótur, er auðsæ nauðsyn, að lengra verði haldið. Bolungavík er ein mesta verstöð vestan lands, þó að nokkuð af útgerð hafi flutzt þaðan til annarra staða, einkum að því er hin stærri skip snertir. En þessi brottflutningur er því að kenna, að hafnarskilyrði eru ekki góð. Með 156 metra brimbrjót er ekki hægt að gera út stærri skip en 8–10 smálesta vélbáta. Brimbrjóturinn nær ekki lengra en svo, að þegar ókyrrt er í sjó, er ekki hægt að leggla skipum við hann. Þá er ekki heldur hægt að hafa bátana á víkinni innan við hann, því að þar brýtur sjóinn, og verður því að setja þá eftir hverja ferð. En ef sæmilegar gæftir eru, má hafa bátana á floti við brimbrjótinn. - Eins og af þessu sést, er útgerð í Bolungavík þröngur stakkur skorinn, ekki sízt þegar þess er gætt, að þróun í útgerðarmálum okkar hefur meir og meir farið í þá átt að fjölga stærri skipunum. Bolvíkingar hafa því orðið að standa í stað eða dragast jafnvel aftur úr í þeirri þróun. Þetta er hörmuleg staðreynd. Bolvíkingar hafa jafnan átt allt undir sjósókninni, og svo er enn. Ef þeir eiga að geta haldið áfram að reka útgerð, þá getur það ekki orðið með öðrum hætti en þeim, að þeir fái að sækja sjó við svipuð skilyrði og þau, sem tíðkast annars staðar á Vestf jörðum. Þá er að spyrja: Eru möguleikar til þess, að þetta geti orðið? Ég vil ekki fullyrða of mikið, en leyfi mér þó að benda á það, að fyrir liggja vísindalegar rannsóknir um þetta. Það mun vera skoðun verkfræðinga, sem þetta hafa athugað, að mikið megi gera til þess að bæta hafnarskilyrði í Bolungavík. Árið 1939 mun hafa farið fram síðasta endurbót og viðgerð á brimbrjótnum, og hefur hann síðan staðið óhaggaður þrátt fyrir mikil brim. Þetta er því að þakka, að reynsla sú, sem áður hafði fengizt, hefur verið hagnýtt eftir föngum. Nokkru áður hafði verið lagt grjót utanvert við brimbrjótinn til að varna því, að undan honum græfist og missig yrði á honum, og var jafnframt steypt steinsteypulag ofan á fremsta hluta grjótsins. Dýptarmælingar hafa sýnt, að við enda brimbrjótsins er 3 m dýpi, sem helzt 70–80 m fram af honum. Botninn er þar fastur og gott bryggjustæði. Fyrir innan brimbrjótinn er nokkru grynnra, en þó mun vera tiltölulega auðvelt að dýpka bátalægið þar. Ég ætla ekki að fara að bollaleggja um það, hvaða framkvæmdir muni vera heppilegastar til þess að skapa Bolvíkingum sæmileg hafnarskilyrði, en samkvæmt áætlun verkfræðinga mundi verða mikil bót að því að lengja brimbrjótinn um 70–80 m. Enn fremur mætti verða mikil bót að því að koma upp nýjum bryggjum fyrir innan, við Vikurbotninn, því að þegar þangað er komið, hefði sjór allur brotnað á öldubrjótnum sjálfum, og gætu þá bátar haldizt þar við að jafnaði. En aðalatriðið er, að þegar sé hafizt handa um að athuga þetta mál og gera áætlanir um framkvæmdir, eins og farið er fram á í þessari þáltill., og væri þá fyrsta stigið að fá umsögn vitamálastjóra um það, hvernig hentugast væri að haga framkvæmdum. Ég held, að ég þurfi ekki að fjölyrða um það, að Bolungavík er staður, sem getur átt sér mikla framtíð, og mér er óhætt að segja, að Bolvíkingar byggja miklar vonir á því, að hv. Alþ. taki vel þessari málaleitun. Ég vil benda á það í þessu sambandi, að í Bolungavík hefur verið lagt talsvert kapp á að afla nýrra framleiðslutækja. Bátasmíðar hafa að vísu ekki orðið eins miklar þar og sums staðar annars staðar, en þar hefur verið komið upp stóru hraðfrystihúsi og einnig verksmiðju til vinnslu úr fiskbeinum. Ég vil að lokum óska þess, að þessari umr. verði frestað og málinu vísað til hv. sjútvn.