Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. meiri hl. (Ásgeir Ásgeirsson) : Herra forseti. Ég vil geta þess við hæstv. forseta, að fallið hefur niður í nál. meiri hl. að geta framsögumanns. Meiri hl. hefur ekki margt um þetta að segja. Lítill ágreiningur hefur orðið um frv., en þó lítils háttar, og kemur hann fram í brtt. minni hl., en meiri hl. sá ekki ástæðu til að breyta lántökuheimildinni, því að erfitt er að reikna út, hve mikla lántöku þarf. Er til þess ætlazt, að lánin verði greidd af þeim, sem kaupa skipin. Ekki þótti ástæða til að gera um kaupin fyrir einstaklinga, en um greiðslu á lánunum fer eftir því, hvaða samningar verða gerðir um greiðsluskyldu. Ef til kemur, að frv. þetta verði að lögum, er gott, að ríkisstj. hafi frjálsar hendur um lán handa einstaklingum og bæjarfélögum. Hafa nú þegar borizt pantanir um 43 togara, en hér er gert ráð fyrir, að keyptir verði 30. Okkur dettur ekki í hug að halda fram, að þeim pöntunum, sem komið hafa, sé öllum treystandi, þannig að þeir aðilar, sem beðið hafa um að fá keypt skip, geti fullnægt greiðsluskilmálum þeim, sem ríkisstj. hefur bundið sig við gagnvart þeim, sem skipin byggja. En vitanlega hafa margir, sem pantað hafa skip þessi, möguleika til að greiða þau, enda er upplýst, að nýbyggingarsjóðir eru nú um 18 millj. kr., svo að þar er fyrir hendi þegar töluvert fé til kaupa þessara skipa. Ríkisstj. hefur nú þegar gert bindandi samninga um kaup þessara skipa. Og þess vegna teljum við í meiri hl. fjhn. ekki sérstaka ástæðu til þess að setja nákvæm ákvæði í l. um sölu skipanna. Það er ekki vafi á því, að hæstv. ríkisstj. reynir að ganga ríkt eftir um greiðslur fyrir skipin, eftir getu hvers eins og skyldum til þess að borga. Það kom ekki fram í n. ágreiningur um, að það mundi vera rétt af ríkisstj. að ganga frá þessum kaupum, enda er framleiðslan á þessum skipum lítil á móts við eftirspurnina eftir skipabyggingum. Ef því eitthvað þarf að fá gert í slíkum efnum, þarf að gera um það skjótar ákvarðanir. Og þess vegna er þessu máli svo langt komið, og þess vegna voru bráðabirgðal. um þetta efni sett. Hættan í sambandi við það, að ríkið sitji eftir með nokkur skip, er ekki stórhætta fyrir þjóðfélagið, ef það á annað borð er nauðsynlegt fyrir landið að auka skipastól sinn. Hin hættan mundi hafa verið miklu meiri, ef einstaklingar hefðu verið látnir standa fyrir því að gera samninga um togarakaup, þannig að þá hefði jafnvel ekki fengizt neinn togari til landsins fyrr en eftir lengri tíma. Það gengur nú svo fyrst eftir stríðið, og kannske lengur, að slík viðskipti sem þessi verða í heiminum yfirleitt meira á milli ríkisstjórna en áður hefur verið. Þessi togarakaup eru gerð af miklum stórhug, og í þeim lýsir sér tilfinning ríkisstj. fyrir því, að sjávarútvegurinn er grundvallaratvinnuvegur þjóðarinnar og einnig hinu, að hinu opinbera beri nokkur skylda til að sjá landsmönnum fyrir vinnu og nauðsynlegum gjaldeyri og nauðsynlegum innflutningi, sem okkar fáskrúðugu atvinnuvegir nauðsynlega þurfa með. Þessu höfuðsjónarmiði er meiri hl. fjhn. sammála og gerir sér vonir um það, að þessi togarakaup reynist vera happaspor fyrir þjóðina.



Ég hef skrifað sérstakt nál. um þetta mál, sem liggur fyrir á þskj. 70, og stafar það af því, að ég vil gera breyt á frv., sem meðnm. mínir í fjhn. vildu ekki fallast á. Hef ég því flutt um þetta brtt. á nefndu þskj. Það er upplýst í þessu máli, að hæstv. ríkisstj. hefur fyrir nokkru gert samninga í Bretlandi um smíði á 28 botnvörpungum. Og samkv. þeim samningum er verð þessara skipa samtals um það bil 70 millj. ísl. kr., reiknað með því gengi, sem nú er á sterlingspundi. En hætt er við því, að við þessa upphæð eigi eftir að bætast eitthvað, áður en þessi skip verða öll hingað komin til landsins og verða fullbúin til veiða. Að vísu hafa ekki fengizt enn nákvæmar upplýsingar um það, hvað kann að vanta til skipanna af nauðsynlegum tækjum og útbúnaði auk þess, sem þegar er um samið, en eitthvað mun það vera. Því miður er það svo, að það er ekki líklegt, að togaraútgerðin verði eins arðvænleg á næstu tímum og verið hefur nú um skeið. Má í því sambandi benda á, að Englendingar hafa nú fyrir nokkru lokað fyrir íslenzkum skipum nokkrum af þeim höfnum, sem þau hafa siglt á að undanförnu og þar sem þau hafa haft góðan markað fyrir sinn fisk. Hvernig ástandið verður í framtíðinni með þennan rekstur, er hlutur, sem erfitt er um að spá, og fer ég þess vegna ekki lengra út í það. En ég vil halda því fram. að hæstv. ríkisstj. hefði átt að tryggja sér kaupendur að skipunum, áður en hún gekk endanlega frá samningum um smíði þeirra. Í ágúst s. l. voru gefin út bráðabirgðal. um togarakaup ríkisins, en endanlega var ekki gengið frá samningum um þau við skipasmíðastöðvarnar fyrr en nú um miðjan október. Leið því þar á milli ærið langur tími, sem nota mátti til að grennslast eftir því betur en gert var, hve mörg útgerðarfyrirtæki á landinu vildu eignast þessi skip, með þeim kjörum, sem í boði voru. Hefði átt að vera hægt að ganga frá samningum við væntanlega kaupendur skipanna áður en endanlega var gengið frá samningum um smíði þeirra. Og ég álít, að tölu skipanna hefði átt að ákveða eftir því, að hve mörgum skipum fengjust kaupendur hér. Talið er, að hjá Nýbyggingarráði liggi umsóknir um eitthvað 40 botnvörpunga. En við athugun á þessum umsóknum kemur í ljós, að í þeim felast engar skuldbindingar frá viðkomandi aðilum um kaup á skipunum, a. m. k. ekki um kaup á þeim skipum, sem ríkisstj. hefur samið um kaup á, og fyrir það verð, sem þar um ræðir. Fjhn. fékk lista yfir þessar skipaumsóknir frá Nýbyggingarráði, og er sá listi prentaður með nál. mínu. Það liggur ekkert fyrir um það, hvaða möguleika þessi fyrirtæki hafa til þess að kaupa skip. Þessar umsóknir, sem svo eru nefndar, eru flestar þannig til komnar, að í byrjun júlí í sumar birti ríkisstj. tilkynningu um það, að hægt mundi vera að fá smíðaleyfi í Bretlandi fyrir nokkrum togurum, og flestir af þessum umsækjendum sendu ríkisstj. bréf um það, að þeir óskuðu að koma til greina, þegar úthlutað væri smíðaleyfum fyrir botnvörpuskipum í Bretlandi. En umsóknirnar eru á engan hátt bindandi, eins og ég hef tekið fram, því að þar eru engar skuldbindingar um að kaupa þessi skip, sem hæstv. ríkisstjórn hefur nú samið um smíði á. Eins og kemur fram í mínu nál., hefur bæjarstjórnin í Reykjavík gert samþykktir um togarakaup nú á þessu ári. Í júlímán s. l. mun bæjarstjórnin hafa skrifað atvmrh. og borið fram kröfu um það, að tveim þriðju hlutum af þeim smíðaleyfum fyrir togurum, sem þá var talið að mundu fást, yrði úthlutað til útgerðarfyrirtækja í Reykjavík. Og jafnframt var hæstv. ríkisstj. þá tilkynnt, að ef ekki kæmu fram svo margar umsóknir um togarakaup frá útgerðarfyrirtækjum í bænum, að næmi þessum tveim þriðju hlutum, þá óskaði bæjarstjórn Reykjavíkur að gerast kaupandi að þeim skipum, sem þar til vantaði. En í því tilfelli var þó tekið fram, að skipasmíðastöðvar, teikningar og annað varðandi byggingu skipanna skyldi vera háð samþykki bæjaryfirvaldanna. Seint í september mun bæjarstj. hafa ítrekað þessa kröfu til ríkisstj., og beinir bæjarstj. þar þeirri áskorun til ríkisstj. að þannig verði frá úthlutun umræddra togara gengið, að ekki færri en 20 þeirra - því að þá var gert ráð fyrir 30 togurum alls - verði smíðaðir fyrir útgerðarfyrirtæki í Reykjavík eða Reykjavíkurbæ, og voru þá ítrekaðar yfirlýsingar bæjarstj. um, að hún ábyrgðist kaup á þessum skipum, sem óskað var eftir, að aðilar í Reykjavík gætu fengið keypt. Enn fremur ítrekaði bæjarstj. tilmæli um það, að skipasmíðastöðvar, teikningar og annað varðandi smíðina yrði háð samþykki bæjaryfirvaldanna. Ég vil nú beina þeirri spurningu til hæstv. forsrh., sem stóð að útgáfu þessara bráðabirgðal., hvort hann hefur, áður en gengið var endanlega frá samningum um togarakaup, haft bæjarstjórn Reykjavíkur þar með í ráðum, þannig að bæjarstj. hafi samþ. skipasmíðastöðvar og teikningar, eins og hún gat um í bréfinu frá í sept. s. l. Og spurningin er einmitt um það, hvort yfirlýsingar bæjarstj. um þessa 20 togara gildi um þau skip, sem hæstv. ríkisstj. hefur nú samið um smíði á. Vænti ég, að hæstv. forsrh. gefi svör við þeirri spurningu. Eins og nú er komið, þar sem hæstv. ríkisstjórn hefur fyrir ríkisins hönd gert bindandi samninga um kaup á þessum 28 skipum, legg ég aðaláherzlu á það, að nú þegar verði hafnir samningar við væntanlega kaupendur um sölu á skipunum. Og fyrri brtt. mín, við 1. gr. frv., er um þetta. Þar er lagt til, að sett verði ákvæði um það, að fyrir 1. desember n. k. skuli væntanlegir kaupendur skipanna borga einn fimmta hluta af umsömdu verði þeirra og setja fullnægjandi tryggingar fyrir greiðslu á eftirstöðvum af kostnaðarverði skipanna á þeim gjalddögum, sem um hefur verið samið af ríkisstj. En samkv. upplýsingum hæstv. forsrh. var ákveðið í samningum ríkisstj., að 20% af verði skipanna skyldi greiðast fyrirfram, eða um leið og samningur væri gerður. - Ég tel alveg sjálfsagt, að þingið sýni vilja sinn í þessu efni með því að samþ. þessa brtt. mína. Mér virðist full ástæða til þess, að þetta sé sett inn í frv., þar sem, eins og ég hef áður tekið fram, svo virðist sem hæstv. ríkisstj. hafi sýnt nokkurt tómlæti í því að ganga frá þessum samningum um sölu á skipunum til einstakra útgerðarfyrirtækja eða þeirra, sem kunna að hafa áhuga fyrir að eignast þau. 2. brtt. mín er um það, að lántökuheimildin í 2. gr. frv. verði lækkuð úr 60 millj. kr. í 25 millj. kr. Það mun yfirleitt hafa verið venja hæstv. Alþ. að veita ríkisstj. ekki meiri lántökuheimildir en talin hefur verið þörf á í hverju einstöku tilfelli. Og mér virðist vera vel séð fyrir þörf ríkissjóðs í þessu efni með lægri upphæðinni, ef gert er ráð fyrir, að takist að selja fyrstu skipin innan skamms. Má benda á í þessu sambandi, að 20% af verði skipanna, sem eiga að borgast við samningsgerð, er ekki nema aðeins tæpar 15 millj. kr. Ætti því 25 millj. kr. lántaka í þessu sambandi að vera nóg. Ég sé ekki ástæðu að svo stöddu til að hafa hér fleiri orð um þetta mál, en vænti þess að fá svar við fyrirspurn minni frá hæstv. ríkisstjórn.



Herra forseti. Ég get þakkað hv. fjhn. fyrir góðar undirtektir við þetta frv. Og eftir atvikum hef ég ekki heldur yfir því að kvarta, að hv. n. hafi á nokkurn hátt dregið afgreiðslu málsins. Jafnstórt mál og hér er um að ræða kallar á mikla athugun og öflun upplýsinga. Og mér finnst ekki hægt að bera hv. n. á brýn, að hún hafi notað til þess óeðlilega langan tíma. Það er í sjálfu sér ekkert verulegt, sem ber á milli hv. meiri hl. og hv. minni hl. fjhn. í þessu máli, ekkert, sem snertir aðalkjarna málsins. - Ég þarf ekki að láta í ljós neinar aths. við ræðu hv. frsm. meiri hl. fjhn., þar sem ég er honum í öllum aðalatriðum sammála. - Varðandi ræðu hv. frsm. minni hl. n. skal ég leyfa mér að drepa á aðeins örfá, þó minni háttar atriði. Ég er ekki sammála hv. frsm. minni hl. fjhn. um það, að ríkisstj. hefði átt að setja það á oddinn að vera búin að ganga frá samningum um sölu á þessum togurum, áður heldur en hún batt sig gagnvart byggjendum skipanna um byggingarsamninga þeirra. Ég hygg, að ég segi það rétt, að málefnaaðstaðan heimilaði ekki slíkt. Þess var ekki kostur að bera sig saman við þá einstöku aðila, sem ef til vill vildu kaupa skip, áður en við gerðum byggingarsamninginn. Og ég hygg, að ef sá háttur hefði verið á hafður og ríkisstj. hefði einskorðað sig við hann og gert það að aðalatriði, að ríkissjóður byndi sig ekki í þessu efni fyrr en ríkisstj. væri búin að ganga frá bindandi samningum við kaupendur skipanna, þá hefðum við farið á mis við þessi skipakaup. Það er mjög mikil eftirspurn eftir þessum skipum nú í heiminum. Og þegar við að lokum gengum frá samningum þessum, í kringum miðjan október, þá lá fyrir skeyti frá umboðsmönnum ríkisstj., sem þá voru staddir í Englandi, um það, að ríkisstj. yrði nú að ganga að eða frá samningunum tafarlaust, og það eftir því tilboði, sem þá lá fyrir, vegna þess að þá stóðu sakir þannig, að skipabyggjendurnir gátu snúið sér til annarra, tekið tilboðum margra annarra, sem þá leituðu á með að fá keypt slík skip af þeim, en komust ekki að vegna okkar, þar sem byggjendur skipanna voru þá bundnir samningum við okkur. Ég hygg einnig, að það geti út af fyrir sig verið öllum meinfangalaust, þótt þessi háttur hafi verið á hafður, enda þótt einhver vildi vefengja, að ekki hefði verið þess kostur að hafa þetta á annan hátt, sem ég vona, að menn taki mig trúanlegan um að athuguðu máli, að ekki var hægt. Ég hygg, sem sagt, ástæðulaust að óttast það, að ríkissjóður þurfi að taka á sig fjárhagslegan bagga eða áhættu af þessu máli, eins og það nú er komið. Ég hygg, að þess verði kostur, - og ég tel mig hafa mikla ástæðu til að vona það, að þess verði kostur að selja skipin - öll, vona ég - áður en langt líður. Þetta kemur náttúrlega í ljós, því að nú er einmitt að því komið, að málið komist í það horf, að hægt sé að ganga úr skugga um þetta. En það er tæplega fyrr en nú, að hægt hafi verið að fullyrða um þetta. Hv. frsm. minni hl. fjhn. beindi til mín, að gefnu tilefni af samþykktum bæjarstjórnar Reykjavíkur, fyrirspurn um það, hvort ríkisstj. hefði, áður en hún gerði endanlega bindandi samninga um smíði togaranna, sem um er að ræða, bundið sig í sambandi við þau skilyrði, sem fram eru tekin í tilgreindu bréfi frá Reykjavíkurbæ. Það gerði ríkisstj. ekki. En ég hygg, að það mál liggi þannig fyrir, að óhætt sé að staðhæfa, að bæjarstjórn Reykjavíkur telji, að þeir hafi fjallað um þetta mál, sem bærir séu til þess að ákveða, með hverjum hætti þessi skip skuli byggð og hverjum tækjum þau skuli vera búin, þannig að því sjónarmiði sé fullnægt, sem Reykjavíkurbær vildi setja tryggingu um, að skipin væru sem fullkomnust, og að þær breyt., sem gerðar voru, séu a. m. k. fullt endurgjald fyrir þá verðhækkun, sem af þeim leiðir. Svar mitt er: Ríkisstj. spurði ekki bæjarstj. Reykjavíkur ráða í þessum efnum og taldi sig ekki þá - og telur sig ekki í dag - hafa þurft þess. Og ríkisstj. hefur ekki tekið ákvarðanir um það, hvort hún telur sig bæra um að verða við þeim óskum frá bæjarstj. Reykjavíkur, að í Reykjavík verði staðsettur þetta mikill hluti togaranna, sem fram á var farið. Þessi mál eru enn þá óútkljáð í ríkisstj. - Ég sagði áðan, að nú væri málum þessum svo langt komið, að hægt ætti að vera að hefjast handa um sölu skipanna. Ég fer ekki út í það á hæstv. Alþ. að ræða þau vandkvæði, sem þarf að yfirstíga við samningu réttlátra reglna um úthlutun þessara skipa til þeirra einstöku aðila, sem sótt hafa um að fá þau keypt. Ég veit, að hv. þm. er ljóst, að það verður, af eðlilegum ástæðum, meiri eftirspurn eftir þeim skipum, sem fyrst verða afhent Íslendingum, heldur en hinum, sem síðar verða afhent. Og það er mikill vandi að setja um það reglur, sem allir una við og ekki verður vefengt, að séu a. m. k. byggðar á fyllsta réttlæti, sem við verður komið. En ég fullyrði, að ríkisstj. hefur tilhneigingu til þess að komast svo úr því vandamáli, að henni verði ekki með réttu borið á brýn, að hún í því efni hafi dregið taum eins fremur en annars. En um leið og þær reglur eru fyrir hendi, sem um þetta verða settar, verður snúið sér til kaupenda til að vita, hverjir af þeim vilja hlíta þeim skilyrðum, sem ríkisstj. setur fyrir sölu skipanna, og það tel ég, að standi nú bráðlega fyrir dyrum. Þá brtt. hv. minni hl. fjhn. við 1. gr. frv., að við hana bætist ákvæði um það, að væntanlegir kaupendur skipanna skuli borga einn fimmta hluta af umsömdu verði þeirra fyrir 1. des. 1945, tel ég ónauðsynlega og auk þess - ef á annað borð ætti að setja um þetta reglur - ekki fullnægjandi. Eins og ég mun hafa gert grein fyrir við 1. umr. þessa máls, er það ætlun ríkisstj. að hafa þann hátt, að einstökum kaupendum skipanna, sem vilja sætta sig við þau almennu skilyrði og una þeim ákvæðum, sem sett verða í sambandi við sölu togaranna til einstakra kaupenda, verði gerður kostur á því að ganga inn í samninginn óbreyttan eins og hann er. Þeir öðlast þá réttindi og taka á sig skyldur samningsins, sem ríkisstj. hefur gert, taka á sig allar greiðslur, jafnóðum og þær falla í gjalddaga, og leggja á sínar herðar um leið þær kvaðir, hver að sínu leyti, sem nú liggja á ríkissjóði Íslands, til þess að ríkissjóður hafi enga ábyrgð eftir það vegna þeirra skipa, sem seld eru til einstakra aðila, þó hann hafi nú ábyrgð gagnvart byggjendum skipanna. Og það er hugsun ríkisstj. eða a. m. k. mín hugsun, að enginn annar fái að gerast aðili þessa samnings en sá, sem getur sett baktryggingu fyrir uppfylling samningsins, þ. e. a. s. að staðreyndin verði sú, að jafnóðum og ríkissjóður formlega afhendir réttinn á byggingu einstakra skipa til einstakra kaupenda, þá sé það annaðhvort kaupandinn, sem inni af hendi greiðslu alls verðsins - sem ég geri þó ekki ráð fyrir, að menn vilji - eða að bankarnir íslenzku verði hinn raunverulegi aðili um ábyrgð gagnvart ríkissjóði. Ég vona, að hv. frsm. minni hl., að fengnum þessum upplýsingum, sjái, að brtt. hans er ekki nauðsynleg og að því leyti ekki fullnægjandi, að hún fer ekki fram á þá fjarlægingu áhættunnar í þessu efni frá ríkissjóði, sem ég geri ráð fyrir að eigi að liggja fyrir, ef fylgt er þeim reglum, sem ríkisstj. hugsar sér um þetta að setja. Þó að það sé rétt hjá hv. frsm. minni hl. (SkG), að það hafi verið haft eftir mér, að greiða ætti 20% af kostnaðarverði skipanna, þegar samningar hefðu verið undirritaðir, þá hefur sú breyting orðið á því, að nú þarf ekki að greiða nema 10% við fyrstu afborgun, og þær greiðslur hafa nú þegar farið fram. Varðandi þá seinni brtt. minni hl. þætti mér vænt um, ef menn vildu láta greinina standa óbreytta eins og hún er, af því að enn hafa skipin ekki verið seld, og þó ég geri fastlega ráð fyrir, að 25 millj. kr. lánsheimild, í stað 60 millj. kr., sé nægileg, þá er það ástæðulaust að setja ríkisstj. strangari skorður í þessum efnum, því að hún mun ekki leyfa sér að taka lán að ástæðulausu. Og ég segi, að það er ekkert launungamál, að ríkið hefur ekki tekið nein lán vegna þessarar 10% afborgunar á 7 eða 8 millj. kr., heldur hefur það verið greitt af fé hjá aðilum, sem ríkið á annars stærri upphæðir hjá. Og í stað þess, að ríkið færði þetta fé á milli á einn reikning og notaði það til bráðabirgða til slíkra greiðslna, gekk hlutaðeigandi banki inn á að leyfa að nota, endurgjaldslaust, í svip fjárupphæð til jafns við það, sem við eigum inni hjá öðrum og legið hefur rentulaust, ef ég veit rétt. Ég vil skýra frá því, að í viðbót við þessa 28 togara hafa verið fest kaup á 2 dieseltogurum, sem verða afhentir á öndverðu ári 1948. En þessir togarar eru 2 þús. £ ódýrari og 5 fetum styttri en togari með gufuvél. Ég get vel trúað, að þau skip séu fullt eins æskileg, ef menn geta treyst dieselvélinni eins vel og gufuvélinni, en um það er ég ekki dómbær, þó að ég hafi verið við slíka útgerð riðinn í nokkra áratugi. En ríkisstj. telur sér skylt að fylgja till., sem dómbærir menn á þessu sviði leggja til. Þeir 5 menn, sem hv. minni hl. segir frá í áliti sínu, voru kallaðir til ráða og þar með að ákveða, hvort kaupa ætti þessa togara, og það var einróma álit þeirra að kaupa gufuvélatogara, en ekki dieseltogara. Af þessum ástæðum festi ríkisstj. kaup á gufuvélatogurum. en taldi þó rétt að gera tilraun með þessa 2 dieseltogara, sem koma eiga í ársbyrjun 1948. Þeir menn, sem leitað var til, óskuðu ekki eftir dieseltogurum, og hefði átt að hverfa að því ráði almennt að kaupa dieseltogara, hefði orðið lengri frestur á afhendingu þeirra, því að þeir hefðu komið til afhendingar á árinu 1948, eins og gert er ráð fyrir að verði um þá 2 dieseltogara, sem samið hefur verið um smíði á, í stað þess, að við fáum nokkra togara í árslok 1946 og hina á árinu 1947. Afhendingu hefði þá seinkað um hálft annað ár, auk þess sem mér skilst, að ekki liggi fyrir nægilegt öryggi með þær vélar, sem hér er um að ræða. Það er að vísu rétt, að þeir togarar, sem nú hafa verið fest kaup á, eru sumir með dieselvélum. Er það ætlunin, að þeir verði til að mennta þjóðina undir það að geta næst, þegar menn ráðast í byggingu dieseltogara, rekið þá með góðum árangri, því að eins og það er jafnframt staðreynd, að ekki er ólíklegt, að takast megi með sæmilegum árangri að reka 2 dieseltogara, þó ekki sé talið hagkvæmt að reka 30 slíka togara, þá megi sæmilega með varfærni og góðri þekkingu starfrækja 1 eða 2 skip, þó ekki gildi það sama um 30. Ég tel, að ekki þurfi að hafa um þetta fleiri orð. Ég vil svo endur taka þakklæti mitt til hv. fjhn. fyrir góðar undirtektir og vona, að hv. minni hl. sætti sig við, að hans till. séu ekki nauðsynlegar.

Frsm. minni hl. (Skúli Guðmundsson) : Hæstv. forsrh. kvaðst ekki vera mér sammála um, að ástæða hafi verið til að ganga frá samningum við væntanlega kaupendur skipanna, áður en samningar hefðu verið gerðir um smíði þeirru. Ég tel einmitt, að hæstv. ríkisstj. hafi haft ríka ástæðu til þess að kynna sér nánar, að hve mörgum skipum kaupendur fengjust hér, áður en lauk þessari samningagerð. Það virðist svo, sem sum stærstu togarafyrirtækin, sem verið hafa undanfarið, hafi fremur lítinn áhuga fyrir togarakaupum nú. Hér í Reykjavík eru 2 hlutafélög heimilisföst, sem hafa verið stærstu útgerðarfyrirtæki á þessu sviði að undanförnu. Þessi 2 togarafélög hafa átt undanfarin ár 11 eða 12 botnvörpunga, að minnsta kosti, fyrir stríð og framan af stríðsárunum, og það er ¼ og upp að 1/3 af öllum togaraflota landsmanna. Þessi 2 stóru fyrirtæki hafa að vísu sent umsóknir um skip, en aðeins 1 togara hvort samkv. umsóknarlista Nýbyggingarráðs, og þó eru þessar umsóknir ekki bindandi um að kaupa þau skip, sem hæstv. ríkisstj. hefur ákveðið að láta smíða. Einmitt þetta, að ekki hefur komið fram enn meiri áhugi en þetta hjá þeim fyrirtækjum, sem lengst hafa við þennan atvinnuveg fengizt og það í stórum stíl á okkar mælikvarða, það hefði átt að verða hæstv. ríkisstj. hvöt til þess að athuga þetta nánar, áður en hún gekk frá samningum. Það má benda á það til viðbótar, að þessi 2 fyrirtæki hafa nú á stríðsárunum misst og selt nokkur af skipum sínum, líklega helming, og var því enn meiri ástæða til að ætla, að þau hefðu áhuga á að ná í skip í staðinn. Hæstv. forsrh. svaraði fyrirspurn minni þannig, að hæstv. ríkisstj. hafi ekki haft samráð við bæjarstj. Reykjavíkur um þessa samningagerð. Að því leyti svaraði hann fyrirspurninni neitandi, en þó gaf hæstv. forsrh. það í skyn, að bæjarstjórn Reykjavíkur mundi telja eðlilegar þær breytingar, sem gerðar hafa verið á bráðabirgðasamningum, sem gerðir voru nú í sumar, og lét í það skína, að bæjarstj. mundi telja þessi skip þannig, að hún mundi vilja stuðla að því, að þau kæmu sem flest til bæjarins, en óskaði eftir að fá nánari skýringar á atriðum málsins. Mér finnst þetta geta skipt miklu máli, því að þar getur verið um stór kaup að ræða. Þetta liggur fyrir eins og ég gat um áður. Bæjarstj. Reykjavíkur hefur gert kröfu til hæstv. ríkisstj. um að fá a. m. k. 2 af hverjum 3 skipum, sem keypt yrðu, til Reykjavíkur, og ef einstakir útgerðarmenn í bænum vildu ekki kaupa þennan skipafjölda, þá vildi bæjarstj. sjálf kaupa það, sem til vantaði. Ef maður athugar þennan umsóknarlista Nýbyggingarráðs, þá kemur í ljós, að útgerðarfyrirtækin í Reykjavík hafa ekki óskað eftir að fá nema 8 eða 9 skip, og þó að þau vildu kaupa þau skip með þeim kjörum, sem hér eru í boði, þá mundi samt koma í hlut bæjarstj. Reykjavíkur 10 togarar; ef hún héldi fast við kröfuna um að fá 2 af hverjum 3 skipum til bæjarins og óskar að fá þessi skip, sem hæstv. ríkisstj. hefur samið um smíði á. Hér tel ég, að sé um stórt atriði að ræða, sem æskilegt sé að fá upplýst, þar sem þetta gildir allmikinn hluta af þeim samningum, sem hæstv. ríkisstj. hefur gert. Ef hæstv. forsrh. getur ekki upplýst um vilja bæjarstj. í þessu efni, þá er ekki ólíklegt, að aðrir, sem hér eiga sæti í þessari hv. deild, geti gefið upplýsingar um þetta, því að hér munu vera einhverjir af bæjarfulltrúum úr Reykjavík. Ég vil sem sagt óska eftir upplýsingum um það, hvort bæjarstj. Reykjavíkur gerir kröfu til þess, eins og fram kom bréflega til ráðuneytisins í sumar, að fá til bæjarins 2 af hverjum 3 togurum af þeim skipum, sem hæstv. ríkisstj. hefur samið um kaup á. og hvort hún mundi sjálf kaupa þau skip, sem einstaklingar vilja ekki kaupa, ef hæstv. ríkisstj. tekur til greina kröfu bæjarstj. um úthlutun skipanna. Ég ætla ekki að fara út í að ræða það atriði, hvað Reykjavík ætti að fá mörg af þessum skipum. En ég óska eftir að fá upplýst af hæstv. ráðh. eða öðrum, hvort bæ.jarstj. heldur við samþykkt sína að því er snertir þessi skip. Hæstv. forsrh. gaf þær upplýsingar nú, að hæstv. ríkisstj. hafi ekki þurft að greiða nema 10. hluta kostnaðarverðsins við undirskrift samninganna. Hins vegar sagði hann fjhn., að greiða ætti 20%, og hefði hann þá átt að vita það rétta í málinu, vegna þess að hæstv. ráðh. sagði, að búið væri að ganga frá samningum. Það lítur út fyrir, að annaðhvort hafi fjhn. ekki verið sagt frá þessu atriði eða hæstv. stj. hafi fengið breytingu á samningunum síðar, og ef til vill hefur hún þá fengið breytingar á þeim að öðru leyti en þessu, og væri gott að fá upplýsingar um það. Hæstv. ráðh. segir, að till. mínar hér séu ekki fullnægjandi til þess að færa áhættuna af ríkissjóði. Ég get ekki betur séð en að svo sé, þar sem í till. mínum er gert ráð fyrir, að væntanlegir kaupendur setji fullnægjandi tryggingu fyrir kostnaðarverði skipanna. Það er að vísu rétt, að till. mín nær ekki til þess að fjarlægja áhættuna frá ríkissjóði, ef svo fer, að hv. ríkisstj. getur ekki selt nema nokkurn hluta af þessum keyptu skipum. Þá lýsti hæstv. ráðh. yfir því, að hann gerði fastlega ráð fyrir því, að 25 millj. kr. lánsheimild væri alveg nóg handa ríkisstj., og það styður auðvitað þá skoðun, að hæstv. ríkisstj. hefur ekki þurft að borga nema 10. hluta kostnaðarverðsins, þegar gengið var frá samningum, og ekki þurfti að taka lán til að inna þessa greiðslu af höndum. Mér finnst því allt mæla með því, að 25 millj. kr. séu alveg nóg, og fram yfir það, og það hefur verið venja hér á Alþingi að veita ekki lántökuheimildir út í bláinn eða umfram það, sem ástæða er til.



Það er tilgangslaust fyrir hv. minni hl. og af mér að deila um þetta. Sitt sýnist hvorum, og sjálfsagt verður ekki úr því skorið með umr., hvort sjónarmiðið er rétt. Ég viðurkenni, að það hefði verið æskilegt, ef málið hefði staðið þannig, að ríkisstj. hefði selt skipin áður en eða um leið og þau voru keypt, og ég þykist hafa upplýst, að þess var ekki kostur. Það liðu sárafáir dagar frá því, að ríkisstj. barst vitneskja um, hvað þær breytingar kostuðu, sem útgerðarmenn höfðu farið fram á, að ríkisstj. varð að svara, hvort hún vildi heldur binda sig við það, sem ákveðið hafði verið, eða að byggja á nýjum grundvelli, 175 feta skip, með miklu stærri vélum og fullkomnari, sem kosta áttu 98 þús. £. Þess var enginn kostur að festa kaupendur skipanna jafnóðum, m. a. af því, að ríkisstj. vildi ekki binda sig með það, í hvaða röð kaupendur skyldu fá skipin afhent. En hvorki minni hl. né aðrir þurfa að hafa áhyggjur út af þeirri áhættu, sem ríkissjóður hefur í þessum efnum. - Ég sé, að hv. minni hl. hefur nokkrar áhyggjur út af því, að stóru togarafélögin hafa ekki beðið um nema eitt skip hvort. Mér finnst ekki ástæða til að taka þessi félög alveg sem dómara um það, hvað heppilegt sé að gera fyrir þjóðina. Ég hygg, að það sé áreiðanlegt, að þessi félög hafi sótt um eitt skip hvort, þegar eingöngu var um að ræða 6 skip, og getur vel verið, að þau vilji nú fá fleiri skip, þegar um svo mörg er að ræða. Ég þekki það til hlutafélagsins Kveldúlfs, að það hefur fest nokkuð af sínu fé í öðrum framleiðslufyrirtækjum og á auk þess 3 togara, sem það hefur kostað miklu upp á, og einnig andvirði 1½ nýs togara. Annað handbært fé á það ekki fyrirliggjandi. Ég geri þó ráð fyrir, að þetta félag vilji kaupa fleiri en eitt skip og held, að ég hafi heyrt raddir um það, að Alliance vilji fá fleiri skip. En annars er það svo með þessi 2 félög, að þau hafa orðið fyrir óþægindum af því að vera of stór, og getur það ef til vill hafa dregið úr áhuga þeirra í þá átt að neyta ýtrasta tækifæris til þessara kaupa. Ég get ekki gefið aðrar upplýsingar um bæjarstj. Reykjavíkur en í framhaldi af fyrri ræðu minni, sem hv. frsm. minni hl. hefur skilið alveg réttilega. Ég hef ástæðu til að ætla, að bæjarstj. haldi engu síður fast við kröfu sína en þegar hún óskaði eftir skipunum. Breytingin á skipunum er þó dýr, en um það hef ég ekkert í höndunum til að byggja meiri eða frekari fullyrðingar á. Ríkisstj. stendur ekki vel að vígi, nema hún fyrir sitt leyti vilji ganga inn á kröfu bæjarstj. Ég fyrir mitt leyti er ekki reiðubúinn að taka ákvörðun um það í dag. Ég vil bíða og sjá betur, hve margir koma fram og óska eftir skipakaupum, þegar málið liggur endanlega fyrir. Ég ætlaði ekki að gefa n. rangar upplýsingar um borgunarskilmálana. Þegar n. talaði við mig, lá málið þannig fyrir, að við áttum að greiða 1/5 hluta andvirðisins við undirskrift samninga, og þetta hafði samninganefndin fullt umboð til að gera. Ég man ekki, hvort samningar voru þá endanlega gerðir, þegar n. talaði við mig, en það þarf náttúrlega á engan hátt að kalla neina flókna og dulda skýringu, að samningamennirnir hafa leitazt við að komast í þessum samningum lengra en við höfðum heimilað þeim að ganga með að skuldbinda okkur. Þeim hefur tekizt að draga úr skuldbindingum, og er það háttur góðra samningamanna að gera það, en þeir voru þó ekki búnir að koma vitneskju til mín um, að það hafi tekizt. Ég sé ekki ástæðu til að svara þessu nánar.

Frsm. minni hl. (Skúli Guðmundsson) : Út af því, sem hæstv. ráðh. kvaðst ekki muna fyrir víst, hvort búið hafi verið að ganga frá samningum, þegar fjhn. þessarar deildar kom til fundar við hann um málið, vil ég upplýsa, að eitt af því fyrsta, sem hæstv. ráðh. sagði nefndarmönnunum, var það, að þá væri búið fyrir nokkrum dögum að ganga frá samningum. 



Ég tel eðlilegt, að ríkisstj. geri það, sem í hennar valdi stendur, til þess að greiða fyrir innkaupum á bátum og skipum, enda sé það jafnframt tryggt, að kaupendur séu að þessum tækjum. Í sambandi við togarakaupin hefur þessa ekki verið gætt. Samningarnir um togarakaupin hafa farið fram alveg án samráðs við Framsfl., og er meðferð málsins mjög ábótavant að hans dómi. Samningar þessir eru hins vegar fullgerðir og bindandi nú þegar málið loks kemur til kasta Alþingis. Af þessu leiðir, að ekki er í rauninni hægt að hafa önnur afskipti af þeim málum en þau við atkvgr. að styðja brtt., sem bætt gætu að einhverju leyti úr því, sem vanrækt hefur verið. Ég greiði því ekki atkv. um frv. Brtt. 70,2 felld með 15:10 atkv. 2.–3. gr. samþ. með 18 shlj. atkv. Fyrirsögn samþ. án atkvgr. Frv. vísað til 3. umr. með 18 shlj. atkv.



Herra forseti. Frv. þetta hefur verið rætt hér áður í þessari hv. d. og er því mönnum allkunnugt. Heimild sú, sem í gildi er fyrir vátryggingarfélög vélbáta, fellur úr gildi bráðlega, og hér er aðeins farið fram á framlengingu um óákveðinn tíma. Ég þarf víst ekki að minnast á það, að þetta er mikið hagsmunamál fyrir vélbáta. Mælist ég til þess, að frv. verði vísað til 2. umr. og sjútvn.

Frsm. (Sigurður Thoroddsen) : Herra forseti. Frv. það, er hér liggur fyrir, er flutt af heilbr.-og félmn. eftir beiðni menntmn. Einstakir nm. hafa þó, óbundnar hendur. Frv. þetta er fyrst samið af stjórnskipaðri n. og var hér lagt fyrir sem stjórnarfrv. Var það lagt fyrir Alþ. 1943. en var vísað til allshn., sem athugaði það mjög grandgæfilega og flutti við það margar brtt., en frv. dagaði svo uppi á því þingi. Á haustþinginu 1943 tók félmn. málið upp, en áður en það var tekið til umr. í d. hafði n. rætt málið við sakadómara og barnaverndarn., barnaverndarráð og ýmsa aðra aðila, og var málið tekið fyrir á þeim grundvelli, en frv. dagaði uppi hér í deildinni. Síðasta Alþ. tók málið upp á ný, og þá fór það í gegnum þessa hv. d. með smávegis breytingum, en var vísað frá í Ed. með rökst. dagskrá, og var ríkisstj. með henni falið að undirbúa málið frekar og þá í samráði við fræðslumálastjóra og mþn. í skólamálum. Í grg. segir, að menntmrn. hafi sent frv. í marz s. l. til mþn. í skólamálum, barnaverndarnefndar Reykjavíkur og fræðslumálastjóra til umsagnar, en frá þeim hafi ekki borizt nein umsögn, og lítur menntmrh. svo á, að fyrrgreindir aðilar geti sætt sig við frv. Ég ætla ekki að ræða frv. hér efnislega, enda hefur það verið rætt þrisvar sinnum áður hér í d., og einnig fylgir frv. ýtarleg grg. Ég vil þó aðeins geta þess, að hér er um aðkallandi nauðsynjamál að ræða, og kemur frv. þetta, ef það verður að l., í stað úreltra laga. - Ég legg til fyrir hönd heilbr.- og félmn., að frv. verði vísað til 2. umr. að þessari umr. lokinni.

Flm. (Páll Zóphóníasson) : Herra forseti. Þetta frv., sem hér liggur fyrir og miðar að því að breyta fyrirkomulagi Ræktunarsjóðs, er nátengt öðrum frv., sem munu verða lögð fram hér síðar. Öll miða þau að því að gera lán til umbóta á húsakynnum landsmanna til sjávar og sveita léttari og lántakanda hægara að standa undir þeim. Aðalbreyt. er sú, að ætlazt er til, að Ræktunarsjóður veiti ekki lán til bygginga á íbúðarhúsum. Það hefur verið svo, að þeir, sem ekki hafa byggt úr steini, hafa orðið að leita til Ræktunarsjóðs. Ef frv. þetta verður að lögum, lánar Ræktunarsjóður ekki til íbúðarhúsabygginga, heldur til jarðabóta alls konar, byggingar útihúsa, hvaða tegundar sem þau eru, rafstöðva á einstökum heimilum, byggingar ýmissa félagsbygginga, svo sem sláturhúsa, þvottahúsa, skinnaverksmiðja o. s. frv. Í þessu eru nokkrar framkvæmdir, sem áður hefur hvergi verið mögulegt að fá lán til, nema þá víxillán með ábyrgð einstakra manna. Enn fremur er kveðið svo á, að til þess að hægt sé að lána út úr Ræktunarsjóðnum, leggi ríkissjóður til 5 millj. kr. á 5 árum, eða 1 millj. kr. á ári í 5 ár, svo að hægt verði að koma vöxtunum úr 4% niður í 3%. Aðrar breyt. eru smávægilegar. Samkv. frv. þessu er leyfilegt að lána til vélakaupa, sem er ekki í hinum eldri lögum. Verður lánað til misjafnlega langs tíma í hlutfalli við dýrleika og gæði vélanna, allt til 15 ára. Er þetta að vísu óvenjulegt í lögum, en því er treyst, að bankastjórar samræmi á hverjum tíma lánstímann og stytzta endingartíma vélanna. Þetta frv. er nátengt öðru frv., sem verður lagt hér fram og miðar að því að breyta l. um byggingar- og landnámssjóð, sem nú lánar aðeins til steinhúsabygginga, en á samkv. því frv. að geta lánað einnig til annarra bygginga í sveitum. Er þetta gert til að bæta úr lánsþörf bænda. Legg ég svo til, að frv. verði vísað til 2. umr. og til landbn.