Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur bréf frá velferðarráðuneytinu þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 1016, um heimilisofbeldi, frá Eygló Harðardóttur. Er þess farið á leit við forseta að hann veiti ráðuneytinu frest til 12. mars nk. til að svara fyrirspurninni.

Frú forseti. Það er óhætt að segja að ein af stærstu ákvörðunum þess þingheims sem senn lýkur kjörtímabili sínu er sú sem var tekin í júlí árið 2009, að sækja um aðild að Evrópusambandinu. Vissulega hefur aðildarumsóknarferlið tekið lengri tíma en ráð var fyrir gert, aðallega út af ytri ástæðum sem öllum eru kunnar. Samt sem áður er ferlið langt komið þó að við eigum eftir að útkljá og ræða við sambandið um þyngstu, veigamestu og mikilvægustu kaflana, þá sem lúta að landbúnaði og sjávarútvegi. Hins vegar er deilt hart um það nú í aðdraganda kosninga hvort ljúka skuli aðildarumsóknarferlinu eða rjúfa það og annaðhvort hætta því eða kjósa um hvort því skuli haldið áfram. Það er óhætt að segja að orðið hafi straumhvörf í þeirri rökræðu í liðinni viku þegar nýkjörinn formaður Samtaka atvinnulífsins lýsti því afdráttarlaust yfir, fyrrverandi formaður Landssambands íslenskra útvegsmanna, að ljúka beri viðræðunum við Evrópusambandið og ganga til þjóðaratkvæðagreiðslu um samninginn. Hann segir að í því liggi brýnustu almannahagsmunirnir. Undir þessi orð formanns Samtaka atvinnulífsins tek ég afdráttarlaust og bendi á að einnig birtist grein í vikunni eftir fyrrverandi framkvæmdastjóra Samtaka iðnaðarins sem talaði mjög í sömu veru þannig að það er víðtæk samstaða meðal þeirra sem teljast til aðila vinnumarkaðarins, Alþýðusambandsins, Samtaka atvinnulífs og Samtaka iðnaðarins, að ljúka beri aðildarviðræðunum við Evrópusambandið og leyfa þjóðinni, fólkinu í landinu, að taka ákvörðun um það að lokum hvort við gerumst þar aðilar eða ekki út frá okkar brýnustu almannahagsmunum en ekki að það ferli 

Frú forseti. Mig langar að ræða störf þingsins. Ég fagna því sérstaklega að við erum komin hér saman árdegis á þessum laugardegi til að ræða fjölmörg brýn úrlausnarefni. Dagskráin ber það með sér að það er metnaðarfullt verkefni þingsins að takast á við þau mál sem liggja fyrir. Ég þakka fyrir að við gátum afgreitt áfram nokkur mál í gærkvöldi þrátt fyrir að umræða lengi dags hefði orðið um eitt mál sem, eins og hv. þm. Skúli Helgason vakti máls á, var þó fullkomin samstaða um. Maður getur velt fyrir sér hvort þar sé vel farið með tímann. Sjálfum finnst mér það frekar mikill plagsiður að standa þannig að málum. Mér finnst betra að menn takist á um það sem er raunverulegur pólitískur ágreiningur um og taki tíma í það en standi saman um annað, ekki síst vegna þess að þrátt fyrir allt er það verkefni okkar allra að takast á við viðfangsefni samtímans. Það getur stundum verið freistandi að slá pólitískar keilur eða veita pólitískum andstæðingum skráveifu í hita leiksins, og það gerum við öll af og til, en þegar upp er staðið er það verkefni okkar allra að gera þjóðinni gagn og við megum ekki missa sjónar á því mikilvæga viðfangsefni. Það er sagt í þessari umræðu að stjórnarskrármálið standi í vegi fyrir því að hér sé hægt að afgreiða mörg mál. Þá er að ræða það og það hefur mikið verið rætt. Framsóknarmenn lögðu sitt inn í þá umræðu í vikunni. Við vorum í mínum flokki ekki öll sátt við það útspil en það var þó útspil og það var efnislegt innlegg í umræðuna. Ég kvarta yfir því að slíkt komi ekki frá Sjálfstæðisflokknum. Enn vitum við ekkert hvað Sjálfstæðisflokkurinn hefur til málanna að leggja 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að taka undir með hv. þingmönnum Björgvini G. Sigurðssyni og Árna Þór Sigurðssyni um þau mál sem hér hafa verið rædd, mikilvægi þess að við höldum haus og höldum kúrsi gagnvart aðildarviðræðum við Evrópusambandið. Það er eitt brýnasta hagsmunamál þjóðarinnar í bráð og lengd og afar mikilvægt að þjóðin fái loksins skýra kosti upp á borðið sem hún getur tekið afstöðu til. Ég vildi ræða stjórnarskrármálið og stöðu þess. Árni Páll Árnason, formaður Samfylkingarinnar, hefur stigið fram fyrir skjöldu og tekið frumkvæði í því að freista þess að ná breiðari samstöðu á Alþingi um afgreiðslu stjórnarskrármálsins í þeim tilgangi að þetta sögulega og stórmerkilega ferli sem staðið hefur yfir megnið af kjörtímabilinu, allt frá þjóðfundi til stjórnlagaráðs og síðan með ítarlegri vinnu allra þingmanna í öllum þingnefndum, nái fram að ganga en verði ekki eyðilagt með þingtæknilegu ofbeldi. Þessar viðræður standa enn þá yfir og vonandi skila þær árangri því að auðvitað er það æskilegt til að tryggja hér stöðugleika og stjórnfærslu, æskilegt fyrir stjórnmálin í landinu og fyrir þjóðina, að sem mest samstaða ríki um stjórnarskrána og breytingar á henni. En ég legg áherslu á að ef ekki nást samningar um þetta mál er það siðferðileg skylda okkar þingmanna að láta þetta frumvarp ganga til atkvæða í þinginu. Það er siðferðileg skylda okkar vegna þess að hér er ekki um venjulegt þingmál að ræða, hér er um að ræða mál sem þjóðin var sérstaklega spurð álits á, þ.e. hvort frumvarp stjórnlagaráðs ætti að vera grundvöllur nýrrar stjórnarskrár. Hún galt jáyrði við því. Það er ekki boðlegt fyrir Alþingi að hunsa þann vilja þjóðarinnar og fórna, á grundvelli þingtæknilegra bellibragða, öllu þessu merkilega ferli sem þjóðin sjálf hefur leitt í stærstu dráttum. Þá kemur bara í ljós hvort það er meiri hluti fyrir málinu á Alþingi. Almenningur ræður síðan framhaldi þess með atkvæði sínu 27. apríl. 

Virðulegi forseti. Ég hélt að sá tími væri liðinn í þingsal þegar verið væri að reyna að semja um lok þinghalds að menn stæðu hér og hótuðu stjórnarandstöðunni eins og hv. þm. Skúli Helgason gerði. Það er hins vegar alveg full ástæða til að koma aðeins inn á orð hv. þm. Björgvins G. Sigurðssonar þar sem þingmaðurinn vitnar í formann Samtaka atvinnulífsins og formann Samtaka iðnaðarins. Þetta eru alveg eldgamlar fréttir. Þeir menn sem gegna nú þessum embættum hafa alltaf varið þetta vitleysisferli varðandi Evrópusambandið og hafa greinilega ekki verið í tengslum við þjóðina í mjög mörg ár, alveg sama hvaða embættum þeir gegna. Það er alveg ljóst. Það er líka sérstakt að Samfylkingin skuli dreifa athyglinni frá stærstu málum þjóðarinnar sem eru að sjálfsögðu málefni heimilanna og hvernig á að koma atvinnulífinu á skrið. Væntanlega er núna verið að dreifa athyglinni með því að tala um Evrópusambandið út af því sem hefur komið fram um hagvöxt á Íslandi. Spár hafa brugðist, og af hverju ætli það sé? Vegna þess að stjórnvöld hafa ekki staðið sig í því stykkinu að skapa hér umhverfi til að hægt sé að auka hagvöxt. Hverjar voru helstu niðurstöðurnar á ársfundi Samtaka atvinnulífsins? Það var tvennt sem menn þar lögðu mesta áherslu á, annars vegar að eyða pólitískri óvissu og hins vegar að afnema gjaldeyrishöftin. Það er þetta sem áhersla var lögð á og þar hafa stjórnvöld algjörlega brugðist. Það er mikið áhyggjuefni að þegar við erum að ljúka kjörtímabilinu, þegar ríkisstjórnarflokkarnir hafa gert hinar og þessar áætlanir, samþykkt hinar og þessar stefnur, jafnvel skrifað upp á og lofað hinu og þessu, kemur í ljós að hagvöxturinn sem er forsenda þess að þessar áætlanir gangi eftir hefur algjörlega brugðist. Því miður, segi ég, vegna þess að svo virðist sem engin innstæða sé fyrir þeim loforðum sem ríkisstjórnin hefur gefið hér undanfarin missiri. Þar af leiðandi verður það að verða fyrsta verkefni nýrrar ríkisstjórnar 

Virðulegi forseti. Ég vil halda mig á svipuðum slóðum og þingflokksformaður Framsóknarflokksins. Mér þykir alveg furðulegt að fylgjast með því hversu værukærir stjórnarliðar eru þegar kemur að þeim fréttum sem hafa birst um hagvöxt ársins 2012. Ég hef ekki heyrt einn einasta stjórnarliða bregðast við þessum fréttum og reyna að gefa skýringar á því hvers vegna það fór svo að hagvöxtur sem Seðlabanki Íslands áætlaði um 3,1% endaði í 1,6%. Þetta eru stóralvarleg tíðindi, virðulegi forseti, og á sama tíma og þetta blasir við streyma inn í þingið frumvörp frá ráðherrum sem munu kosta ríkissjóð milljarða og aftur milljarða í auknum útgjöldum á sama tíma og hagvöxturinn er á leið niður. Eitt er alveg sérstaklega alvarlegt, virðulegi forseti, og ég gríp niður í frétt Hagstofu Íslands. Þar segir, með leyfi virðulegs forseta: „Aukna fjárfestingu á síðasta ári má að miklu leyti rekja til innfluttra skipa og flugvéla en slík fjárfesting hefur lítil sem engin áhrif á landsframleiðslu ársins. Að frádreginni fjárfestingu í skipum og flugvélum dróst fjárfesting á síðasta ári saman um 4,7% …“ Virðulegi forseti. Fjárfesting dróst saman. Í kjölfar þess að hún hafði hrunið og við áttum að vera að beita öllum okkar kröftum í að búa til umhverfi sem gerði það að verkum að fjárfestingin færi upp af því að það er grundvöllur fyrir hagvexti, grundvöllur fyrir hækkandi launum í landinu, er hún að fara niður. Hér voru gerðir kjarasamningar. Í þeim var kveðið á um töluvert mikla hækkun launa. Grundvallarforsenda þeirra kjarasamninga var að hér yrði mjög myndarlegur hagvöxtur og því var treyst af hálfu aðila vinnumarkaðarins að ríkisstjórnin stæði við sitt. Vegna þess að 

Hæstv. forseti. Ég ætlaði að ræða sama mál og hv. þm. Illugi Gunnarsson. Ótal sinnum á síðustu missirum höfum við séð að hagvaxtarspár sem gengið hefur verið út frá við stjórn ríkisfjármálanna hafa einkennst af of mikilli bjartsýni. Þetta er ekki í fyrsta sinn sem það gerist, að leiðréttingar eftir á sýna fram á að hagvöxtur undanfarinna missira hefur verið minni en spáð var. Þetta vekur auðvitað umhugsun um það á hvaða forsendum þessar spár eru gerðar. Það er áhugavert að rifja upp að í hagvaxtarspánum hefur oftar en ekki verið gert ráð fyrir stærri framkvæmdum, t.d. á sviði orkuvinnslu og stóriðju, sem ekki hafa gengið eftir Nú vitum við að um slíkar framkvæmdir er gríðarlegur pólitískur ágreiningur en við getum hins vegar dregið þá ályktun af þeim hagtölum sem hér birtast að þegar einmitt ekkert er að gerast á þessu sviði, í stærri framkvæmdum á sviði orkuvinnslu og stóriðju, hefur það veruleg áhrif á hagvöxtinn í landinu. Það sem er auðvitað athyglisvert líka er að það hefur þá ekki leitt til þess að allt blómgist hjá öðrum hlutum atvinnulífsins. Stundum er talað á þann veg að menn þurfi að velja á milli orkuvinnslu og stóriðju annars vegar og hinna atvinnugreinanna hins vegar, en aðrar atvinnugreinar, þær sem standa fyrir utan þennan orkufreka iðnað, hafa ekki náð að keyra upp hagvöxt svo neinu nemi  Þetta er umhugsunarefni, sérstaklega þegar við horfum á loforðalistana sem nú birtast fyrir kosningar.

Virðulegur forseti. Fyrst ætla ég að gera athugasemd við heldur skondin ummæli hv. þm. Björgvins G. Sigurðssonar um að straumhvörf hafi orðið í Evrópusambandsmálum með yfirlýsingum nýkjörins formanns Samtaka atvinnulífsins um að ekki ætti að slíta viðræðum við Evrópusambandið. Nýkjörinn formaður sagði að vísu eitthvað í þá veru, en hann dró verulega í land frá því sem forverar hans hafa haldið fram og þá sérstaklega sá sem var síðast á undan honum sem vildi með öllum tiltækum ráðum komast inn í Evrópusambandið og það hið fyrsta. Nýkjörinn formaður Samtaka atvinnulífsins hafði hins vegar mun meiri vara á sér gagnvart Evrópusambandinu. Ef það voru að verða straumhvörf með yfirlýsingum hans voru þau frá Evrópusambandinu en ekki að því. Ég ætlaði þó fyrst og fremst að nefna þessar nýju og mjög alvarlegu fréttir um hagvaxtarþróun á Íslandi og það tilefni sem það gefur okkur til að nýta tímann sem eftir er af þinginu til að fara yfir allar forsendur þeirra áætlana sem menn gera hér til framtíðar. Þessar tölur þýða að áætlanir sem gerðar hafa verið og hrint hefur verið í framkvæmd að nokkru leyti, eins og fjárlög fyrri ára, hafa ekki staðist, áætlanir til framtíðar, til næstu ára. Það má nefna sem dæmi svokallaða fjárfestingaráætlun ríkisstjórnarinnar sem er nú farin að hljóma eins og eitthvert grín þegar við heyrum af því að fjárfesting sé enn að dragast saman eftir að hafa verið í sögulegu lágmarki allt þetta kjörtímabil. Slíkir hlutir eru í uppnámi núna eftir þessar nýjustu tölur um hagvaxtarþróun. Því er óhjákvæmilegt að taka þetta allt saman til umræðu og endurskoðunar í þinginu og mikilvægt að nýta þá daga sem eftir eru, m.a. til þess að hægt sé að gera ráðstafanir og áætlanir til að snúa þessari þróun við. Við viljum væntanlega vinna að því öll í sameiningu eftir kosningar að snúa þessari þróun við 

Frú forseti. Ég ætla aðeins að blanda mér í þessar umræður um atvinnulífið og hagvöxtinn. Ég er einn af kannski fjölmörgum þingmönnum sem voru við setningu aðalfundar Samtaka atvinnulífsins í liðinni viku og þegar hv. þm. Björgvin G. Sigurðsson talar um að straumhvörf hafi orðið í andstöðu SA til Evrópusambandsaðildar er það hlægileg nálgun. Förum aðeins yfir aðalumræðuefnið á setningarathöfn Samtaka atvinnulífsins og í þeim opnunarávörpum og erindum sem voru flutt, það var aðallega það að ríkisstjórnin yrði að snúa sér að atvinnuuppbyggingu, að því að bæta umgjörð atvinnulífsins, koma hagvexti af stað í þjóðfélaginu og eyða óvissu í íslensku samfélagi. Ríkisstjórninni hefur algerlega mistekist í þessu efni og það er það sem fréttir eru af núna. Fjárfesting var svipuð í fyrra og árið 1997. Það var í fréttum Ríkisútvarpsins í gær. Fjárfesting hefur ekki verið minni í uppbyggingu í atvinnulífi hér frá árinu 1997 og hagvöxtur minnkar á hverju ári. Ég ætla að grípa ofan í þá frétt, með leyfi frú forseta: „Í þjóðhagsreikningunum kemur fram að fjárfestingar að raungildi voru álíka miklar hér og árið 1997. Þá er hlutfall fjárfestingar af landsframleiðslunni í sögulegu lágmarki, tæp fjórtán og hálft prósent, meðan það er um tuttugu prósent í löndum OECD.“ Á þetta ekki að vera okkar stóra verkefni á síðustu dögum þingsins? Það hefði átt að vera að koma einhverjum jákvæðum skilaboðum út í atvinnulífið til að bæta stöðu fyrirtækja, heimila og ekki hvað síst ríkissjóðs. 

Frú forseti. Mig langar að blanda mér aðeins í umræðuna um hið mjög svo athyglisverða innlegg fyrrverandi formanns Samtaka atvinnulífsins og fyrrverandi stjórnarformanns LÍÚ í kveðjuræðu sinni nýlega þegar hann hvatti stjórnvöld og þingið mjög til að ljúka aðildarviðræðunum að Evrópusambandinu og vakti á því athygli að í því lægju hagsmunir atvinnulífsins. Það er mjög brýnt að við metum þjóðarhagsmuni í þessu máli og hverfum ekki af þeirri braut sem Alþingi Íslendinga ákvað sjálft, þ.e. að halda ferlinu áfram og láta síðan þjóðina sjálfa ráða og taka upplýsta ákvörðun í opinni þjóðaratkvæðagreiðslu um málið. En við þurfum að halda haus í fleiru. Við þurfum líka að halda haus í stjórnarskrármálinu. Þá er ég ekki að tala um stjórnarflokkana, heldur Alþingi Íslendinga sem stofnun. Mér finnst það satt að segja svolítið lýsandi fyrir andann á hinu háa Alþingi að menn skuli kjósa að skilja það sem hótanir þegar þingmenn segja hug sinn í þessu stóra máli. Gagnvart almenningi er annað óásættanlegt en að þingið afgreiði stjórnarskrármálið með ásættanlegum hætti. Kall þjóðarinnar er eftir nýrri stjórnarskrá og jafnvel þó að framsóknarmenn hafi komið með ákveðið útspil fyrir helgi, útspil sem olli verulegum vonbrigðum vegna þess að þeir buðu upp á gamalt auðlindaákvæði frá árinu 2000 eins og engin þróun eða umræða hefði átt sér stað í því máli síðan, er það okkar verkefni hér sem löggjafarsamkomu að ljúka þessu máli. Ég tek undir orð hv. þm. Skúla Helgasonar, við eigum að láta reyna á þetta mál í þinginu. Úr því að enginn vilji virðist vera til þess af hálfu Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks að taka í útrétta sáttarhönd 

Virðulegi forseti. Það sem hefur einkennt umræðuna mjög mikið á þessu kjörtímabili er hversu oft henni er snúið á hvolf. Við sjáum það gerast til dæmis í þessu máli um aðildarviðræður við Evrópusambandið. Þá er nærtækast að minnast ummæla þingmanna ríkisstjórnarflokkanna, sérstaklega Samfylkingarinnar, um hvað það átti að þýða fyrir okkur bara að leggja inn umsókn um aðild að Evrópusambandinu. Við getum minnst allra þeirra fögru fyrirheita sem þá voru gefin um að hér mundi aukast fjárfesting og traust á landinu og allt færast til betri vegar. Hefur þetta gengið eftir? Nei, ekkert af þessu hefur gengið eftir. Það er mjög alvarlegt fyrir Samfylkinguna að hún skuli vera svo blind á þetta mál að það fólk er ekki tilbúið að líta í eigin barm og skoða hvort ekki sé eitthvað sem þyrfti að fara betur yfir og mætti þess vegna breyta afstöðu þess fólks. Sjálfstæðisflokkurinn hefur allan tímann lagt til að þetta mál verði lagt í dóm þjóðarinnar. Við erum tilbúin að gera það strax, við treystum þjóðinni til að taka ákvörðun um þetta. Við sjáum það sama gerast í umræðum um stjórnarskrármálið. Hv. þm. Árni Þór Sigurðsson kvartar yfir því hér að Sjálfstæðisflokkurinn hafi ekki komið fram með neitt útspil í þessu máli. Hæstv. forsætisráðherra hefur haldið því fram alveg fram á þennan dag að ekki stæði til að fara með neitt annað hér í gegn en heildarendurskoðun á stjórnarskránni. Það er ekki fyrr en nýr formaður Samfylkingarinnar heggur á hnútinn í þessari viku og gerir þingflokki sínum og samstarfsflokki grein fyrir því að lengra verði ekki farið sem eitthvað gerist. Stjórnarflokkarnir eru búnir að klúðra þessu máli, þeir eru búnir að mála sig út í horn í þessu máli svo lengra verður ekki farið. Sjálfstæðismenn hafa í allan vetur lagt fram tilboð um að taka fyrir afmarkaða þætti í þessu máli og leggjast yfir vinnu í þeim efnum 

Frú forseti. Ég ætla ekki að fara inn í umræðu um ESB-málið. Ég vísa í því sambandi í ágæta samþykkt landsfundar Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs frá því fyrir skemmstu, hófsama og yfirvegaða samþykkt sem er til þess fallin að geta sameinað bæði andstæðinga og fylgismenn ESB-aðildar á bak við sig. Þar kveður því við annan tón en í nýlegri samþykkt landsfundar Sjálfstæðisflokksins eins og lesa má um í ágætri og athyglisverðri grein eftir guðsmanninn Þóri Stephensen í Fréttablaðinu í morgun. Ég ætla aðeins að víkja að því sem hér hefur verið sagt um stöðu efnahagsmála. Það er eðlilegt að menn hafi áhyggjur af stöðu efnahagsmála og atvinnumála hér á komandi árum. Það var alveg ljóst að það að snúa við þróuninni eftir hið gríðarlega hrun 2008 með þeim afleiðingum sem það hafði í för með sér yrði langhlaup og ekki lokið á einu kjörtímabili þó að nú komi sumir og tali eins og þeir hefðu gert allt betur, jafnvel þeir sem skildu allt eftir í rjúkandi rústum, samfélagið, efnahagslífið, atvinnulífið, á haustmánuðum 2008 og í ársbyrjun 2009. Það er ekki stórmannlegt og það er mikilvægt að menn hafi í huga að það verkefni að koma ríkisfjármálunum í jafnvægi, sem núverandi ríkisstjórn hefur tekist, er undirstaða þess að við getum haldið áfram að þróa okkar samfélag, efla hagvöxt, styrkja atvinnulífið og koma styrkari stoðum undir samfélagið allt, þar með talið velferðarkerfið sem við höfum staðið vörð um eftir fremsta megni, þar með talið menntakerfið. Þess vegna er ánægjulegt að sjá á dagskránni í dag mál sem lúta að þessum þáttum, eins og Lánasjóð íslenskra námsmanna, eins og ívilnanir vegna nýfjárfestinga á Íslandi, eins og stofnun opinbers hlutafélags um byggingu nýs Landspítala við Hringbraut í Reykjavík, og ég vonast til þess að þeir sem mest tala um að 

Frú forseti. Það kemur mér ekki á óvart að þeir sem hafa talað fyrir því að stöðva aðildarumsóknina að Evrópusambandinu hafi hrokkið undan orðum mínum í upphafi þingfundar um að það hafi svo sannarlega orðið straumhvörf í umræðunni um aðild að Evrópusambandinu og afdrif umsóknarinnar á fundi Samtaka atvinnulífsins fyrr í vikunni. Nýkjörinn formaður lýsti því yfir í fyrsta sinn að hann teldi, andstætt sínum fyrri sjónarmiðum, að það ætti að ljúka aðildarumsókninni og ferlinu og að það ætti að ganga til þjóðaratkvæðis. Í sama knérunn hjó Helgi Magnússon, fyrrverandi formaður Samtaka iðnaðarins, í gær og rauði þráðurinn í ræðu Þorsteins Pálssonar, fyrrverandi forsætisráðherra og formanns Sjálfstæðisflokksins, var að það væri forsenda framtíðarhagvaxtar og stöðugleika og nýfjárfestinga í atvinnulífinu að tekin yrði upp evra og fenginn nýr stöðugleiki í gjaldeyrismálum. Rauði þráðurinn í máli Þorsteins Pálssonar var að þetta mál yrði að leiða til lykta. Þess vegna markar þessi fundur og ræður þessara þriggja manna sem ég nefndi það að víðtæk samstaða sé að myndast um það í samfélaginu, utan veggja þessa húss, að ljúka aðildarumsóknarferlinu og að það skuli ganga til þjóðaratkvæðis þegar samningur liggur fyrir. Þetta undirstrikar vissulega eins og fram kom áðan landsfundarsamþykkt Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs. Allt eru þetta mikil tíðindi í þessu stærsta hagsmunamáli íslensku þjóðarinnar um áratugaskeið, að ljúka aðildarferlinu, ganga með fullbúinn samning til þjóðaratkvæðis og vonandi í kjölfarið að ganga í Evrópusambandið, taka upp evru og lifa nýja tíma við stöðugleika í verðlags-, gjaldmiðils- og vaxtamálum. 
            

Virðulegi forseti. Hv. þm. Illugi Gunnarsson gerði hagvöxt á síðasta ári að umtalsefni og skort á framkvæmdum í landinu til að auka hagvöxt. Það má alveg taka undir að auðvitað eru það vonbrigði að hagvöxtur skuli ekki hafa verið meiri. Auðvitað eru það líka vonbrigði að framkvæmdir skuli ekki vera meiri. Nýlega bárust þau skilaboð að erlendir fjárfestar vildu ekki byggja hótel við hliðina á Hörpu. Hvers vegna var það? Var það slæmri ríkisstjórn að kenna? Nei, það voru meðal annars gjaldeyrishöft, meðal annars var krónunni kennt um, meðal annars því að landið væri frekar lokað fyrir erlendri fjárfestingu.

Þú vildir …

Ætli þeir hafi kannski hlustað á samþykktir landsfundar Sjálfstæðisflokksins þar sem á að loka landinu enn þá meira en hefur verið hingað til? Það skyldi þó ekki vera, virðulegi forseti. Þegar við erum að tala um þetta verða menn að vera sanngjarnir og tala um að það hefur verið fjármálakreppa í fleiri löndum en á Íslandi, m.a. í Evrópu. Það hefur dregið úr vilja til að fara í fjárfestingar og það fundum við til dæmis í morgun á fundi atvinnuveganefndar þar sem framkvæmdir á Bakka við Húsavík voru ræddar. Spurt var hvers vegna það hefði tafist og hvers vegna lægi á að klára fyrirliggjandi frumvörp. Svona má lengi telja. Af því að Sjálfstæðisflokkurinn gagnrýnir þetta hvað mest er vert að rifja upp að hann minnist ekki á að það er verið að byggja hjúkrunarheimili fyrir 15–20 milljarða hringinn í kringum landið. Hann talar ekki heldur um þær opinberu framkvæmdir sem eru í gangi. Virðulegi forseti. Má ég minna á að í opinberum framkvæmdum hefur Sjálfstæðisflokkurinn lýst yfir andstöðu sinni, t.d. við framkvæmd um byggingu Vaðlaheiðarganga og við hugmynd að byggingu Landspítala. Sjálfstæðisflokkurinn er á móti öllum þessum framkvæmdum. Hvernig vogar hann sér hv. þingmaður, formaður þingflokks sjálfstæðismanna, að koma hingað og gagnrýna þetta? Ég held að sjálfstæðismenn ættu að líta í eigin barm, þeir eru á móti þessum þáttum, koma svo reglulega upp og gaspra 

Virðulegi forseti. Það er grundvallaratriði að atvinnuvegafjárfestingin aukist, fjárfesting fyrirtækjanna á Íslandi. Hv. þm. Kristján L. Möller gerði að umræðuefni fjárfestingar hins opinbera, ríkisins. Við sjálfstæðismenn höfum bent á nauðsyn þess fyrir ríkið að það séu til peningar fyrir slíkum framkvæmdum. Það er ein umræða en það sem Hagstofan bendir á, það sem er verið að vara við og hefur verið varað við mánuðum, missirum og árum saman, er að atvinnuvegafjárfestingin er grundvöllur fyrir hagvexti í landinu, grundvöllur fyrir því að laun geti hér hækkað og ríkissjóður aflað sér tekna. Það er hinn bitri sannleikur og það sem svo erfitt er að horfast í augu við og þess vegna ákvað hv. þm. Kristján L. Möller að horfast ekki í augu við það að sú fjárfesting, atvinnuvegafjárfestingin, er ekki að aukast. 
             Virðulegi forseti. Fram undan er fjárfesting á Bakka 

Virðulegur forseti. Það eina sem vantaði í ræðu hv. þm. Björgvins G. Sigurðssonar um það hvers vegna væru að verða mikil straumhvörf og ný tíðindi varðandi umsóknina að Evrópusambandinu var að hann benti á að hæstv. utanríkisráðherra Össur Skarphéðinsson væri orðinn opinn fyrir því að klára aðildarviðræður við Evrópusambandið. Það voru einu  Ég legg sérstaka áherslu á hversu mikilvægt það er að Alþingi bregðist við þessum miklu tíðindum um mun lakari hagvöxt að undanförnu en útlit var fyrir. Þetta þýðir að allar áætlanir eru í uppnámi, allar áætlanir sem ríkisstjórnin hefur gert í efnahagsmálum, þar með talið áform hennar um útgjöld á ýmsum sviðum. Þess vegna er mjög mikilvægt að nýta þann tíma sem eftir er af þinginu til að fara yfir þessar áætlanir og þessi áform. Forsendurnar eru algjörlega brostnar. Það liggja reyndar fyrir þinginu nokkur ágæt útgjaldafrumvörp, frumvörp sem munu hafa för með sér miklar endurbætur á sínum sviðum en það vantar fjármagnið til að standa undir þeim, þó sérstaklega núna eftir þessi nýjustu tíðindi varðandi hagvöxtinn. Þess vegna er svo mikilvægt samhliða umræðu um þessi ágætu frumvörp að við ræðum hvernig við ætlum að fjármagna þetta, hvernig við munum bregðast við tíðindunum um samdrátt í hagvexti til að standa undir þessu. Af því að hv. þm. Kristján L. Möller nefndi sérstaklega fyrirhugaða hótelbyggingu við Hörpu sem svo var hætt við gleymdi hv. þingmaður að nefna það sem virtist standa upp úr í þeirri ákvörðun, sú pólitíska óvissa sem ríkir á Íslandi og hefur líklega ráðið hvað mestu um að hér hefur ekki verið ráðist í nema brot af, og nánast ekki neitt, af þeim tugum góðra alvörufjárfestingarverkefna 

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um Lánasjóð íslenskra námsmanna. Frá því að núgildandi lög voru sett árið 1992 hefur mikið vatn runnið til sjávar en aldrei hefur liðið eins langur tími á milli þess sem ný lög eru sett á þessu sviði. Markverðustu lagabreytingar sem hafa orðið á þessum tíma, frá 1992, eru ný heildarlög fyrir öll skólastig sem sett hafa verið á undanförnum áratug ásamt síðari breytingum. Á undanförnum tveimur áratugum hefur líka háskólanemum fjölgað mikið samhliða því sem námsframboð á háskólastigi hefur aukist og breyst. Þetta hefur leitt af sér aukningu útlána hjá Lánasjóði íslenskra námsmanna. Þessu til viðbótar hafa lán vegna svokallaðs sérnáms aukist mikið, enda framboð á slíku námi langtum meira en þegar núgildandi lög voru sett. Lánasjóðurinn hefur einnig lánað til undirbúningsnáms fyrir háskólanám, þar á meðal svokallaðs frumgreinanáms eða aðfaranáms, án lagaskyldu, og er meðal annars með frumvarpi þessu bætt úr þeim vanköntum. Það var um mitt ár 2011 sem skipuð var nefnd til að endurskoða lögin um Lánasjóð íslenskra námsmanna. Í henni áttu sæti fulltrúar námsmannahreyfinga, fulltrúar stjórnar Lánasjóðs íslenskra námsmanna og fulltrúar ráðherra. Samkvæmt skipunarbréfi var nefndinni ætlað að skýra tilgang og markmið námslánakerfisins á Íslandi og meta stöðu þess með hliðsjón af þróun námsframboðs og menntunar á háskólastigi. Þann 30. desember 2011 skilaði nefndin tillögum um endurskoðun á lögunum í skýrsluformi og þær voru kynntar fyrir helstu hagsmunahópum sem ekki áttu fulltrúa í nefndinni, til að mynda aðilum vinnumarkaðarins og Lánasjóði íslenskra námsmanna. Þegar hagsmunaaðilar höfðu skilað inn umsögnum sínum um tillögu nefndarinnar voru haldnir sérstakir fundir með þeim til þess að fara yfir tillögurnar og ræða þær nánar. Að lokum var tillaga nefndarinnar sett í opið kynningarferli á vegum ráðuneytisins þar sem öllum gafst kostur á að gera athugasemdir. Að því ferli loknu hófst vinna hjá ráðuneytinu við að taka saman og flokka athugasemdir almennings og hagsmunaaðila og vinna svo við að færa tillögur nefndarinnar yfir í form lagafrumvarps og leggja samhliða til breytingar, m.a. breytingar sem koma til móts við þær athugasemdir sem bárust. Aðdragandi þessa máls er langur. Ýmsar hugmyndir hafa verið uppi hjá stjórnmálamönnum á Alþingi um það hvernig mætti þróa áfram Lánasjóð íslenskra námsmanna. Það eru þó ekki aðeins stjórnmálamenn sem hafa haft áhuga á þessu máli, heldur hafa að sjálfsögðu námsmannahreyfingarnar verið mjög öflugar í umræðu um sjóðinn. Síðan má nefna að Ríkisendurskoðun gaf út skýrslu í júní 2011 sem nefnist „Lánasjóður íslenskra námsmanna – Lánshæfi náms og þróun útlána“. Í henni er úttekt á ákvörðunarferli um lánshæfi náms hjá lánasjóðnum og farið ítarlega yfir reglur og framkvæmd um viðurkenningu og lánshæfi náms. Þar er sett fram sú gagnrýni að á undanförnum árum hafi lánasjóðurinn veitt framfærslu- og/eða skólagjaldalán til svokallaðs frumgreinanáms og ýmiss konar sérsniðins framhaldsskólanáms til undirbúnings fyrir starfsnám án þess að lagaheimildir standi til þess. Þeim ábendingum var komið á framfæri við ráðuneytið að sjá til þess að lánasjóðurinn mundi fylgja ákvæðum laga um lánshæfi eða að ráðuneytið stuðlaði að því að lögum yrði breytt í samræmi við það hvernig þau væru framkvæmd og hér er lögð til breyting á lögum sem skýrir þessa framkvæmd mjög. Ekki aðeins á það þó við um þetta frumvarp, heldur voru einnig gerðar breytingar á lögum um háskóla á 140. löggjafarþingi sem líka koma til móts við þessar ábendingar Ríkisendurskoðunar. Ríkisendurskoðun lagði enn fremur til, svo því sé til haga haldið, að réttur einstaklinga til námslána yrði takmarkaður við tiltekinn aldur og vísaði þar til fordæma í öðrum löndum. Enn fremur var lagt til að miða skyldi heildarskuldsetningu lánþega hjá sjóðnum við áætlaða endurgreiðslumöguleika einstaklinga með meðaltekjur fyrir 60 ára aldur. Taldi Ríkisendurskoðun að slíkar skorður væru til þess fallnar að draga úr væntanlegum afskriftum lána vegna aldurs og koma í veg fyrir að lánþegar væru enn í skuld við sjóðinn er þeir hæfu töku lífeyris. Þegar farið var yfir þessar ábendingar var niðurstaða mín hins vegar sú að takmarka hvorki rétt lánþega til lántöku við tiltekinn aldur né setja ákvæði um slík hámarkslán. Ég tel að slíkar breytingar væru í andstöðu við markmið sjóðsins um að tryggja þeim sem falla undir lögin tækifæri til náms án tillits til efnahags og stöðu að öðru leyti. Líka má nefna að íslenska menntakerfið er kannski ólíkt þeim menntakerfum sem við berum okkur saman við. Það kann að breytast á komandi árum, en íslenska menntakerfið hefur þá sérstöðu þegar við berum okkur saman við Norðurlönd og þau Evrópuríki sem við berum okkur saman við að við erum með tiltölulega opið og sveigjanlegt kerfi sem þýðir að fólk fer í háskólanám og framhaldsskólanám á öllum aldri sem þykir mjög óvenjulegt í þessum samanburði. Við værum að sjálfsögðu að koma í veg fyrir þá möguleika fólks ef tekið væri fyrir þessar lánveitingar úr sjóðnum þannig að mín niðurstaða var að leggja þetta ekki til. Hins vegar bendi ég á að endurgreiðslur námslána eru tekjutengdar og taka því mið af tekjum greiðenda og eiga þannig ekki að vera verulega íþyngjandi fyrir lánþega. Í frumvarpinu er áfram gert ráð fyrir að grundvöllur námslána- og námsstyrkjakerfis á Íslandi verði að tryggja jafnrétti til náms. Markmiðið er skilgreint í 1. gr. þar sem stendur: „Lánasjóður íslenskra námsmanna er félagslegur jöfnunarsjóður sem hefur það markmið að tryggja þeim sem falla undir lögin tækifæri til náms án tillits til efnahags og stöðu að öðru leyti, þ.e. með því að veita námsmönnum fjárhagslega aðstoð.“ Í greininni í frumvarpinu er nýmæli þar sem segir að Lánasjóður íslenskra námsmanna sé félagslegur jöfnunarsjóður. Er það gert til að undirstrika markmið frumvarpsins. Ég legg á það áherslu að verði frumvarpið að lögum hljóti túlkun á þeim fyrst og fremst að leiða af 1. gr. og í því samhengi vek ég sérstaklega athygli á mikilvægi þess að reglur sjóðsins um hverjir teljist tryggir lántakendur samkvæmt 9. gr. taki mið af þessu. Í frumvarpinu er mælt fyrir nokkrum veigamiklum breytingum sem snúa að útlánum sjóðsins. Þar nefni ég, í ljósi þess sem ég nefndi áðan, að lögfest verði að heimilt sé að veita lán til framfærslu vegna aðfaranáms, stundum kallað frumgreinanám, við viðurkennda háskóla. Eins og ég nefndi áðan má segja að lögum hafi þannig verið framfylgt hér mörg undanfarin ár og áratugi að lána fyrir þessu námi án þess að fyrir því sé í raun lagastoð þannig að hér er lagt til að þetta verði sett í lög. Það nýmæli frumvarpsins sem helst hefur verið til umræðu á opinberum vettvangi er að finna í 12. gr. þar sem lagt er til að tekið verði upp styrkjakerfi að nokkru leyti, samhliða því lánakerfi sem nú er við lýði. Almennir styrkir vegna háskólanáms eru þekktir annars staðar á Norðurlöndum, en styrkjakerfin eru þó ólík. Hér er lagt til að námsmenn geti áunnið sér styrk ljúki þeir námi á þeim fjölda námsanna og þeim tíma sem gert er ráð fyrir í skipulagi námsins. Styrkirnir eru þannig ekki ætlaðir til framfærslu meðan á námi stendur, enda falla þeir ekki til fyrr en að námi loknu. Skilyrði fyrir styrkveitingu er að námsmaður útskrifist innan þess fjölda námsanna og þess tíma sem gert er ráð fyrir í skipulagi námsins. Þar með er líka verið að hvetja námsmenn til að ljúka námi á tilskildum tíma. Í frumvarpinu er þó gert ráð fyrir ákveðnu almennu svigrúmi varðandi þetta, auk þess sem stjórn lánasjóðsins er falið að skilgreina í úthlutunarreglum sínum í hvaða tilvikum rof á námi teljist ekki til tafar á námsframvindu. Þar má nefna barneignir, veikindi og sambærilega þætti. Þetta er sambærilegt við gildandi lög þar sem gert er ráð fyrir tiltekinni námsframvindu en um leið er gert ráð fyrir að á henni geti orðið eðlilegt rof af eðlilegum orsökum. Annað nýmæli sem ég tel vert að þingið ræði vel kemur fram í 18. gr. frumvarpsins. Þar er lagt til að ráðherra fái heimild til að kveða í reglugerð á um sérstakir ívilnanir til námsmanna sem hefja nám í tiltekinni námsgrein á tilteknu tímabili og uppfylla skilyrði 12. gr. um námsframvindu. Hver er hugsunin á bak við þetta? Jú, þessi heimild er ætluð til þess að gefa ráðherra tækifæri til að bregðast við ástandi þar sem skortur er viðvarandi eða fyrirsjáanlegur á fólki með tiltekna menntun með því að skapa sérstakan hvata til að sækja þá menntun. Ákveði ráðherra að nýta slíka heimild skal fyrst meta kostnað vegna hennar og sækja um sérstaka fjárheimild á fjárlögum. Þessi tillaga kemur inn í frumvarpið eftir talsverða umræðu sem hefur verið um yfirvofandi skort á leikskólakennurum. Fyrirséð er að ekki útskrifist nægilega margir leikskólakennarar úr háskóla hér á landi til að uppfylla markmið lagasetningar um leikskóla þar sem gert er ráð fyrir að 2/3 hlutar starfsmanna séu leikskólakennarar. Í skýrslu um eflingu leikskólastigsins var rætt um að setja þyrfti slíka heimild í lög um Lánasjóð íslenskra námsmanna þannig að hægt væri að bregðast við slíkum skorti. Þetta er lagt til hér. Vel mætti rökstyðja um margar stéttir að skortur gæti verið yfirvofandi, fyrirsjáanlegur eða viðvarandi í þeim og það þarf að taka afstöðu til þess alls. Í þinginu hefur mikið verið rætt um skort á verk- og tæknimenntuðu fólki þannig að það kann að vera að slík heimild geti verið vandmeðfarin. Ég vek þess vegna athygli þingmanna á þessu máli. Hins vegar eru fordæmi fyrir slíkum heimildargreinum þar sem stjórnvöld hvetja beinlínis til náms í tilteknum greinum með þessum hætti, en mér finnst þó rétt að vekja athygli þingheims á því að ýmsar spurningar geta vaknað um hvernig nákvæmlega ráðherra á hverjum tíma eigi að meta þennan skort. Virðulegi forseti. Þá vek ég líka sérstaka athygli á að í 9. gr. frumvarpsins er lagt til að ábyrgðir falli niður á eldri lánum þegar ábyrgðarmaður nær 67 ára aldri. Með þessu má segja að fylgt sé eftir þeirri breytingu sem gerð var á núgildandi lögum árið 2009, þegar krafa um ábyrgðarmenn á nýjum námslánum var afnumin. Þetta leiðir til þess að ábyrgðir á eldri lánum munu falla úr gildi ár frá ári. Með þessari breytingu er einnig brugðist við þeim sjónarmiðum sem hafa komið fram í umræðum, jafnt innan veggja lánasjóðsins, úti í samfélaginu sem og á þinginu, um að létta greiðslubyrði fólks á eftirlaunaaldri. Við undirbúning frumvarpsins var einnig kannaður sá möguleiki að öll námslán mundu falla niður við 67 ára aldur. Hv. þm. Lilja Mósesdóttir hefur lagt fram tillögu þar að lútandi. Í ljós kom að sú breyting gæti haft í för með sér mjög háan einskiptiskostnað, þ.e. 17 milljarða kr. samkvæmt útreikningum Ríkisendurskoðunar og menntamálaráðuneytis. Ekki var talið að staða ríkissjóðs leyfði slíka breytingu að sinni, auk þess sem endurgreiðslur námslána miðast við tekjur hvers greiðanda og eiga því ekki að vera verulega íþyngjandi. Í þessu samhengi er rétt að taka fram að í gildandi lögum er kveðið á um að endurgreiðslur sem falla í gjalddaga eftir að lánþegi andast falla sjálfkrafa niður og er samhljóða ákvæði einnig að finna í 9. gr. frumvarpsins. Virðulegi forseti. Ég hef greint frá stærstu atriðum þessa frumvarps, en það er eigi að síður ástæða til að tæpa á nokkrum atriðum til viðbótar sem er ætlað að skapa styrkara lagaumhverfi fyrir Lánasjóð íslenskra námsmanna. Í fyrsta lagi er mælt fyrir um að sérstakri lánshæfismatsnefnd verði falið að meta lánshæfi náms. Þetta tel ég, virðulegi forseti, mikið framfaramál. Þetta byggir meðal annars á danskri fyrirmynd og snýr að því að ábyrgð sé skýr í kerfinu og verkferlar skýrir um það hvernig eigi að meta lánshæfi náms. Eins og hv. þingmenn þekkja vafalaust mætavel er háskólanám núna lánshæft. Eins og ég nefndi í ræðu minni er síðan margs konar sérnám og starfsnám metið lánshæft. Námsbrautir í starfsnámi eru yfirleitt teknar til umfjöllunar í starfsgreinaráðum og starfsgreinanefnd sem eru lögbundin, en ýmsar námsleiðir getum við sagt að falli á milli skips og bryggju, þ.e. heyra ekki undir nein tiltekin starfsgreinaráð, og þá koma upp vafamálin hver eigi að meta hvað sé lánshæft nám. Ég verð bara að segja að þar hefur praxísinn verið sá að fylgja þeim fordæmum sem hafa þegar skapast þannig að gætt sé jafnræðis milli námsleiða en afleiðingin er líka sú að allmargar námsleiðir eru metnar lánshæfar án þess að fara beinlínis í gegnum eitthvert skilyrt ferli. Ég tel að það væri til mikilla bóta að setja þetta ferli upp og auka þannig faglegan styrkleika kerfisins. Það er ósköp eðlilegt að fyrir þessu hafi ekki verið hugsað árið 1992 þegar kerfið var sett á því að eins og ég sagði áðan hefur skólakerfið breyst svo gríðarlega á þessum árum. Ég tel orðið tímabært að fara þessa leið. Í öðru lagi, sem ég var raunar búin að nefna, er lagt til að lánasjóðnum verði heimilt samkvæmt lögum að lána til aðfaranáms við háskóla. Það er nátengt þeirri breytingu sem gerð var á lögum um háskóla þar sem sett er inn sú lagastoð að setja skuli reglugerð um aðfaranám til að tryggja að hér sé ekki verið að brjóta jafnræði gagnvart nemendum sem eru að öðru leyti í framhaldsskólanámi. Sú spurning hefur komið upp, eins og hv. þingmönnum er auðvitað mætavel kunnugt, í ábendingu Ríkisendurskoðunar að ef ákveðið er að lána nemendum sem eru í aðfaranámi við viðurkennda háskóla þurfi að gæta þess að það sé metið öðruvísi en hefðbundið nám í framhaldsskóla sem ekki telst lánshæft. Með þeirri reglugerð sem nú er í umsagnarferli og verður samþykkt í þessum mánuði, um frumgreinanámið, er tryggt að þar gilda í raun önnur skilyrði en fyrir hefðbundnu framhaldsskólanámi þannig að þar með er komið til móts við þau sjónarmið sem Ríkisendurskoðun hefur sett fram um að gætt sé jafnræðis. Í þriðja lagi vek ég athygli hv. þingmanna á að ráðgert er að flóttamenn og aðrir þeir sem hlotið hafa hér dvalarleyfi eigi rétt til námslána. Þá vil ég aðeins nefna stuttlega tvö bráðabirgðaákvæði frumvarpsins þar sem kveðið er á um áframhaldandi þróun og endurskoðun á kerfum sem eiga að tryggja námsmönnum framfærslu meðan á námi stendur, annars vegar að skipuð verði nefnd til að gera tillögur að nýju fyrirkomulagi á endurgreiðslu námslána. Nefndin á einnig að kanna möguleika á og eftir atvikum gera tillögu að því að endurgreiðsla námslána geti komið til frádráttar á tekjuskattsstofni lánþega til að skapa hvata fyrir fólk til að nýta menntun sína á Íslandi. Þessi krafa og hugmynd hefur margoft komið upp. Námsmannahreyfingarnar hafa haldið þessu á lofti sem og samtök launþega og atvinnulífs, að mikilvægt sé að þeir sem nýti sér Lánasjóð íslenskra námsmanna nýti menntun sína hér á landi í einhvern tíma og skapa þurfi hvata fyrir þá. Þetta hins vegar mundi ekki heyra undir ráðuneyti mennta- og menningarmála, heldur fjármála og efnahagsmála. Því er þetta lagt til í bráðabirgðaákvæði í samráði við ráðherra þess málaflokks. Hins vegar er lagt til að skipuð verði önnur nefnd til að gera tillögu að kerfi sem tryggi fólki sem fer af vinnumarkaði til náms á framhaldsskólastigi framfærslu meðan á námi stendur. Einnig á nefndin að kanna hvernig hægt er að styðja við námsmenn sem velja sér námsleiðir á framhaldsskólastigi sem ekki er undirbúningur fyrir háskólanám. Þetta er afrakstur þess átaks sem við höfum staðið fyrir, átaksins Nám er vinnandi vegur. Þegar atvinnuleysi varð hér talsvert í kjölfar kreppu og fólk sem hafði misst vinnuna hugðist leita sér náms kom auðvitað á daginn að kerfið var ekki undir það búið að taka á móti því þar sem það fólk sem vildi gera þetta missti atvinnuleysisbætur en hafði ekki tök á að þiggja námslán. Við skoðun á þeim samfélögum sem við gjarnan berum okkur saman við hefur komið á daginn að þar eru yfirleitt möguleikar á framfærslustyrkjum. Ef fullorðin manneskja missir vinnu og vill sækja sér menntun sem ekki telst lánshæf almennt eru yfirleitt möguleikar á framfærslustyrkjum til þess að skapa hvata fyrir menntun. Þetta höfum við gert núna í tilraunaverkefninu Nám er vinnandi vegur. Það er mikilvægt að skoða hvort unnt sé að gera þetta varanlega. Auðvitað vonum við að atvinnuleysi verði hér ekki viðvarandi ástand og það hefur auðvitað minnkað mikið. En þegar um það ræðir að fólk vilji leita sér menntunar í slíku ástandi er mikilvægt að það eigi tækifæri til þess. Þetta höfum við kynnt fyrir aðilum vinnumarkaðarins og samtökum launþega. Það eru allir reiðubúnir að taka þátt í þessari vinnu og skoða hvernig megi koma slíku kerfi á. Virðulegi forseti. Mér finnst ágætt að nefna kostnaðarumsögn fjármála- og efnahagsráðuneytisins að lokum þar sem fram kemur mat á kostnaðaráhrifum 12. gr. frumvarpsins. Eins og kunnugt er er mat fjármála- og efnahagsráðuneytis byggt á öðrum forsendum en það mat sem lagt var til grundvallar af hálfu mennta- og menningarmálaráðuneytis og Ríkisendurskoðunar sem unnið var líka í samráði við Lánasjóð íslenskra námsmanna. Ég mun gera hv. allsherjar- og menntamálanefnd sérstaka grein fyrir þessum mismun á forsendum ráðuneytanna með sérstöku minnisblaði. Ég vil þó líka nefna að ég hef óskað eftir því að fá Hagfræðistofnun Háskóla Íslands til að skoða heildaráhrif þessa frumvarps, bæði kostnaðarmat sem sagt en líka þjóðhagsleg áhrif sem kunna að skapast af því að spara fjármuni hjá háskólum ef fleiri ljúka námi á réttum tíma sem og í raun og veru lánasjóðnum. Sú vinna er að fara í gang. Því miður barst þetta kostnaðarmat fjármála- og efnahagsráðuneytis sex vikum eftir að eftir því var óskað þannig að ekki gafst tími til að fara yfir það áður en það barst inn í þing. Settur tími fyrir slíkt mat á að vera tvær vikur í meiri háttar málum. Eins og ég sagði mun ég senda hv. allsherjar- og menntamálanefnd minnisblað. Ráðuneytin hafa þó frá því þetta kostnaðarmat kom fram fundað og farið yfir ólíkar forsendur sem þau gefa sér í sínu mati hvort fyrir sig. Ég get hlaupið yfir að líklegt er að frumvarpið muni að lágmarki auka kostnað um 2,3 milljarða á ári frá og með árinu 2017 þegar kostnaðaráhrif þess eru að fullu komin fram. Sú tala miðar við núverandi ástand, þ.e. núverandi fjölda lánþega og hlutfall þeirra sem ljúka námi á tilsettum tíma. Að hámarki gæti kostnaðurinn numið 3,8 milljörðum kr., þ.e. ef allir sem útskrifast úr háskólanámi taka námslán og fá styrk. Við verðum hins vegar að gera ráð fyrir einhverri aukningu þeirra sem þá leita í háskólanám eða fá þennan aukna hvata til að ljúka námi. Í því mati byggjum við til að mynda á reynslu Norðmanna. Þá má gera ráð fyrir að kostnaðaraukinn gæti orðið 2,6 milljarðar á ári frá og með árinu 2017. Virðulegi forseti. Markmið þessa frumvarps er í fyrsta lagi að bregðast við þeim miklu breytingum sem hafa orðið á íslensku menntakerfi frá því að gildandi lög voru sett. Það er ágætt að bregðast við ýmsum athugasemdum sem hafa komið fram í skýrslu Ríkisendurskoðunar sem og koma til móts við ýmsar athugasemdir og tillögur hagsmunaaðila, bæði námsmannahreyfinga og samtaka launþega, sem hafa komið fram á undanförnum árum. Auðvitað er mikilvægasta markmiðið þó að bæta stöðu íslenskra námsmanna og skapa þeim betri aðstæður til að iðka nám sitt og ljúka því á tilskildum tíma og skapa þannig að mínu viti þjóðhagsleg verðmæti. Hef ég þessi orð ekki fleiri en legg til að frumvarpinu verði vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar að lokinni 1. umr.

Frú forseti. Ég vil byrja á að óska hæstv. menntamálaráðherra innilega til hamingju með þetta mjög svo góða mál um Lánasjóð íslenskra námsmanna. Eins og við höfum oft rætt er lánasjóðurinn ein af undirstöðum velferðarsamfélagsins, félagslegur jöfnunarsjóður sem tryggir aðgengi allra að menntun, bæði iðnmenntun og háskólamenntun, óháð efnalegum bakgrunni. Því er þetta gríðarlega mikilvægt mál. Sú breyting sem hér er lögð til er ein af þeim sem styrkir enn stoðir sjóðsins sem félagslegs jöfnunarsjóðs. Ég flutti í félagi við níu aðra þingmenn Samfylkingar árið 2005 á Alþingi frumvarp til laga sem hafði þrjú markmið, í fyrsta lagi að afnema ábyrgðarmannakröfuna á námslánum, í öðru lagi að 30% af teknu láni breyttust í styrk ef námstíma lyki á tilskildum tíma, samkvæmt reglum viðkomandi skóla, og í þriðja lagi að upp yrðu teknar samtímagreiðslur námslána. Nú má segja að gangi þetta frumvarp eftir og verði að lögum, sem ég vona svo sannarlega að það geri og trúi ekki öðru, hafi tvö af þessum þremur markmiðum náðst. Því spyr ég hæstv. ráðherra hvort hann telji að það sé svigrúm innan tíðar til að þriðja markmiðið náist 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Í skemmstu máli er frá því að segja að ég er hjartanlega sammála hv. þingmanni um að æskilegt væri að taka upp samtímagreiðslukerfi. Það var líka skoðað við þessa tillögugerð og kostnaðarmetið. Einskiptiskostnaður af þeirri breytingu var metinn 3–5 milljarðar og af þeim sökum var ákveðið að halda ekki áfram með þá breytingu að þessu sinni, okkur fannst þetta nógur biti. Í samráði við þá sem voru í nefndinni var metið mikilvægara að taka þetta skref á þessum tímapunkti.

Frú forseti. Ég tek undir það. Ég held að það hafi verið rétt ákvörðun hjá nefnd og ráðherra að þetta skref væri gott að taka núna og hitt skrefið innan tíðar. Þess ber auðvitað að gæta að kostnaðurinn við breytinguna er einskiptisaðgerð. Ákvörðunin var á sínum tíma tekin fyrir tveimur og hálfum áratug til að spara sjóðnum útgjöld á því ári og vinna á erfiðleikum sem sjóðurinn stóð þá frammi fyrir. Ég er ánægður með að heyra að ráðherra sé sammála um að þetta sé markmið sem við þurfum að ná líka. Ég vona að við náum innan tíðar öllum þessum þremur markmiðum sem ég taldi upp áðan úr frumvarpi til laga sem við fluttum hér nokkrir þingmenn. Hv. fyrrverandi þingmaður Sigríður Jóhannesdóttir hafði upphaflega veg og vanda af að semja það og við önnur fluttum það svo síðar í annarri mynd. Það er mikið ánægjuefni að þetta sé í farvatninu og ég tel að við hljótum að skoða það fljótlega í framhaldinu, þegar þetta verður orðið að lögum, að samtímagreiðslur verði teknar upp þannig að við höfum náð öllum þessum helstu markmiðum til að treysta 

Virðulegi forseti. Ég fagna líka framlagningu þessa frumvarps þar sem um er að ræða nokkrar mikilvægar breytingar á námslánafyrirkomulaginu. Því miður ganga þessar breytingar að mínu mati ekki nógu langt. Þó að reynt sé að fara í áttina að norræna námslánakerfinu er tekið mjög stutt skref í þessu frumvarpi. Ég mundi nú reyndar vilja kalla styrkjakerfið niðurfellingu. Styrkur í mínum huga er eitthvað sem er borgað út í hönd en ekki niðurfelling á láni sem tekið hefur verið. Ég spyr hæstv. ráðherra hvort hann sé ekki sammála því. Auk þess fann ég hvergi í þessu frumvarpi ákvæði um að hægt væri að biðja um niðurfellingu á námslánum vegna örorku og veikinda. 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Það er hárrétt sem hún segir, þetta hefur gengið undir nafninu styrkjakerfi en eins og ég sagði í framsögu minni er í raun verið að fella niður hluta höfuðstóls. Það má kalla það styrk eða niðurfellingu, en niðurfelling er það því að það er ekki greitt út sem styrkur heldur er felldur niður hluti af höfuðstól. Síðan spurði hv. þingmaður hvort rétt væri að geta sett inn heimild til að fella niður aukinn hluta námslána, eins og ég skildi orð hennar, ef til að mynda viðkomandi væri öryrki. Það held ég að sé þess virði að skoða. Það er ekki gert ráð fyrir sérstökum heimildum til aukinna niðurfellinga í þessu frumvarpi. Það er gert ráð fyrir heimildum til þess að gefa svigrúm í námstíma, eins og ég nefndi áðan, en það er væntanlega unnt að skoða.

Virðulegi forseti. Ég fagna því að hæstv. ráðherra sé tilbúinn að skoða auknar heimildir til þess að fella niður námslán, m.a. vegna örorku og veikinda. Það ákvæði er að finna í frumvarpi sem er þingmál nr. 21 og ég lagði fram um breytingar á lánasjóðnum. Í því frumvarpi er meðal annars lagt til að ábyrgð ábyrgðarmanna falli niður við 67 ára aldur. Það ákvæði er komið inn í frumvarp hæstv. ráðherra. Þar er líka ákvæði um að fella niður lán vegna veikinda og örorku og það sem ég tel jafnframt mikilvægast, að fella niður eftirstöðvar námslána við 67 ára aldur. Ég tel að hv. menntamálanefnd eigi að skoða þessi tvö frumvörp saman og reyna að finna leið til þess að útvíkka niðurfellinguna til þeirra sem ná 67 ára aldri sem lið í því að setja niður 

Virðulegi forseti. Eins og kom fram í framsögu minni var þessi möguleiki kannaður við undirbúning frumvarpsins, þ.e. að fella niður öll námslán við 67 ára aldur. Í kostnaðarmati menntamálaráðuneytis og Ríkisendurskoðunar er gert ráð fyrir að slík breyting hefði í för með sér talsverðan einskiptiskostnað, 17 milljarða kr. Staða ríkissjóðs var ekki talin leyfa slíka breytingu að sinni. Ég vil þó nefna það, eins og líka kom fram hjá mér áðan, að endurgreiðslur námslána eru tekjutengdar. Þær eiga í sjálfu sér ekki að vera um of íþyngjandi ef þær eru tengdar tekjum á hverjum tíma. Ég held því til haga í þessu samhengi að þetta var skoðað við undirbúning frumvarpsins en ekki var talið rétt að fara fram með það, a.m.k. ekki að þessu sinni.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra fyrir að mæla fyrir þessu brýna máli um Lánasjóð íslenskra námsmanna. Það kom fram í máli hæstv. ráðherra að gert er ráð fyrir möguleikum til að fella niður hluta námslána og breyta þeim í styrki miðað við framvindu náms. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra hvort skoðaðir hafi verið möguleikar á því að fella niður eða breyta í styrki ef lántaki nýtir menntun sína úti á landsbyggðinni í tiltekið langan tíma að námi loknu. Það er oft vandamál að manna ýmsar stöður og víða vantar menntun og sérmenntun á landsbyggðina. Landsbyggðin hefur farið varhluta af því að fá aftur heim til sín menntað fólk. 

Virðulegi forseti. Eins og kom fram í máli mínu er lagt til í ákvæði til bráðabirgða að nefnd skoði hvort endurgreiðslur námslána geti komið til frádráttar tekjuskattsstofni lánþega. Hugsunin á bak við það, eins og ég nefndi áðan, var að viðkomandi sem hefði sótt sér menntun og nýtt til þess námslánakerfið nýtti menntunina á Íslandi. Það er í sjálfu sér ekki úr vegi að þessi nefnd taki það til skoðunar sem hv. þingmaður spyr hér um, þ.e. að það geti komið til frádráttar tekjuskattsstofni lánþega ef viðkomandi, til að mynda heilbrigðisstarfsfólk eða annað menntað fólk sem kann að vera skortur á á einstökum stöðum úti um land, nýtir sér menntun sína þar. Það er sú leið sem við töldum vænlegra að kanna en að auka hlutfall endurgreiðslna, hreinlega upp á einfaldleika kerfisins að gera. Þessi nefnd getur hins vegar tekið þetta til skoðunar.

Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þetta svar. Ég tel mjög brýnt að skoða þetta, hvort sem tekjustofninn verður lækkaður eða að það verði í formi niðurfellingar og styrkja. Það hefur víða verið greint að menntunarstig sé lágt úti á landi. Ég tel það mikið byggðamál að fá menntað fólk aftur heim í hérað til að nýta menntun þess þar til að byggja upp samfélögin. Ég tel mjög brýnt að þetta sé skoðað með þeim hætti sem hér hefur verið nefnt. Ég horfi til Noregs þar sem ég veit að svona úrræði eru fyrir hendi og hafa verið nýtt. Ég lýsi einnig ánægju með það að það sé verið að skoða og vinna að því í vinnuhóp að fólk á vinnumarkaði geti leitað sér menntunar og hafi möguleika á að vera á launum og hafa framfærslu á 

Hæstv. forseti. Ég vil í upphafi þakka hæstv. menntamálaráðherra fyrir að flytja þetta frumvarp. Að mörgu leyti hljótum við að taka þessu máli með jákvæðum huga vegna þess að endurskoðun á lögum um Lánasjóð íslenskra námsmanna er löngu tímabær. Mörg af þeim markmiðum sem sett eru með þessu frumvarpi eru jákvæð og góð. Ég nálgast þetta mál auðvitað af þeim sökum með opnum huga. Ég geri ráð fyrir að hæstv. menntamálaráðherra skilji að fyrir þingmenn er hins vegar svolítið óþægilegt að fá þetta mál inn í þingið jafnseint og raun ber vitni. Menn hafa áhyggjur af því hvernig gengur að vinna það á þeim fáu dögum sem eftir eru af þinginu. Sérstaklega vekur það áhyggjur þegar jafnmikill munur er á kostnaðarmati milli ráðuneyta og hér um ræðir. Ég vænti þess 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég tel að hv. þingmenn gætu sameinast þvert á flokka um að skoða þetta mál með opnum huga eins og hv. þingmaður sagði. Það er alveg hárrétt sem hann sagði, það er tímabært að taka þetta kerfi til endurskoðunar í ljósi allra þeirra breytinga sem hafa orðið. Ég mun leggja mig fram um að veita nefndinni sem mestar upplýsingar um þennan mun á kostnaðarmati. Ég nefndi áðan að sérstakt minnisblað verður sent um það og þar fyrir utan höfum við óskað eftir úttekt Hagfræðistofnunar. Ég vonast til að það verði til að skýra málið. Hvað varðar tímann átta ég mig á því að það er lítill tími til stefnu. Við verðum bara að sjá hvað við náum langt á þeim tíma sem eftir er.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Á sama hátt og það er mikilvægt að fara í endurskoðun af þessu tagi er líka mikilvægt að vanda til hennar þannig að við verðum að nálgast málið með því hugarfari. Þá er gott að þannig sé frá málum gengið að við höfum fjármuni til þess að tryggja það að hin jákvæðu markmið frumvarpsins nái fram að ganga. Það er auðvitað áhyggjuefni í mörgum tilvikum að á þingi eru lögð fram frumvörp sem vissulega taka á málum sem flestir geta verið sammála um að rétt sé að taka á, frumvörp sem fela í sér ýmsar réttarbætur, leiðréttingar og lagfæringar. Við ræddum fyrr í vikunni um umsvifamikið frumvarp um almannatryggingar sem er líka þess eðlis að það er á margan hátt til bóta. 

Virðulegi forseti. Ég geri mér að sjálfsögðu grein fyrir því að þessu máli fylgir kostnaður. Það sem ekki hefur verið metið af hálfu stjórnvalda, en ég hef núna beðið um að verði metið, eru hin þjóðhagslegu áhrif. Þó að hvatar séu innbyggðir í námslánakerfið núna er miðað við kerfið hægt að ljúka 90 einingum eins og það var reiknað, þ.e. 180 nýjum einingum, til BA-prófs án þess að ljúka téðri lokaritgerð og fá samt full námslán af því maður er með 75% námsframvindu. Svo getur ritgerðin þess vegna beðið lengi. Við sjáum það á tölum úr íslenska háskólakerfinu að þeir nemendur mælast sem brotthvarf þar til þeir ljúka námi. Brotthvarf er þannig verulegt í íslensku háskólakerfi. Við höfum einblínt á framhaldsskólakerfið en þetta á líka að einhverju leyti við um háskólakerfið. Svona hvati gæti orðið til þess að draga úr kostnaði háskólamegin fyrir utan að það eru þjóðhagsleg áhrif fyrir samfélagið að fá þetta fólk út til starfa eða til frekara náms.

Virðulegur forseti. Við ræðum frumvarp til laga um Lánasjóð íslenskra námsmanna og þær breytingar sem hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra Katrín Jakobsdóttir hefur lagt fram. Það má segja að þótt einhverjar breytingar hafi verið gerðar á lögunum frá 1992 fram til dagsins í dag hafi verið þarft að taka þau til gagngerrar endurskoðunar. Það eru ýmsar breytingar í þessu frumvarpi frá gildandi lögum og það sem kannski er mest áberandi og er nýmæli er að námsmenn sem ljúka námi sínu á þeim fjölda námsanna og þeim tíma sem skipulag námsins gerir ráð fyrir geta fengið námsstyrk. Ég tek undir með hv. þm. Lilju Mósesdóttur, kannski er þetta ekki námsstyrkur heldur er verið að fella niður lán í lok námstímans. Það má kalla það styrk en það styrkjakerfi er þá að minnsta kosti ólíkt því sem gerist annars staðar. Þetta er sem sagt styrkur sem er veittur í formi niðurfærslu á tilteknu námsláni. Það getur að sjálfsögðu komið þeim sem tekið hefur lánið til góða eftir námslok. Það er líka nýmæli að ábyrgð ábyrgðarmanns fellur niður við 67 ára aldur eða við andlát eins og hér stendur. Við erum líka að ræða í þessu frumvarpi að það verður núna lánshæfismatsnefnd sem verður falið að meta lánshæfi náms en ekki stjórn lánasjóðsins eins og verið hefur. Þá næst ákveðin fjarlægð frá stjórn sjóðsins sem ég held að geti verið af hinu góða. Það eru ekki þeir sem sitja í stjórn og úthluta sem jafnframt taka ákvörðun um hvers konar nám er lánshæft. Ég held líka að heimild til námslána vegna starfsnáms verði framför og hið besta mál. Það sem vekur pínulitla furðu, og hæstv. ráðherra getur kannski svarað betur í lokaræðu sinni ef hann kemur aftur í ræðu í dag, er að veitt er heimild til handa ráðherra til sérstakra ívilnana til námsmanna í tiltekinni námsgrein. Ég hefði kosið að hæstv. ráðherra færi örlítið nánar út í þessa heimild til handa ráðherra. Ég velti fyrir mér hvort þetta sé tiltekin námsgrein sem íslenskt samfélag kallar einhverra hluta vegna allt í einu sérstaklega á að námsmenn annað tveggja fari í eða ljúki námi fyrr vegna þess að það er þjóðhagslega hagkvæmt að stunda það nám. Það væri fróðlegt að heyra hvernig hæstv. ráðherra sér fyrir sér þessa heimild til sérstakra ívilnana. Það er æðimargt í frumvarpinu sem ég tel til bóta. Það kallar reyndar á umsagnir jafnt námsmannahreyfinga sem núverandi stjórnar Lánasjóðs íslenskra námsmanna, sem og kannski háskólasamfélagsins, þ.e. með hvaða hætti það getur komið að málum. Það er nýmæli í 9. gr. um það sem við köllum námslán og síðan styrki. Við verðum alltaf að hafa í huga að það mun hafa í för með sér aukinn kostnað vegna þess að niðurfærsla námslána í nafni styrkja mun kosta eitthvað einhvers staðar. Hins vegar tek ég undir með hæstv. ráðherra, það að hvetja námsmenn til að ljúka námi sínu á þeim tilskilda tíma sem greinin eða fagið segir til um virkar vel og ef fleiri ljúka námi innan þess ramma sem námið kallar á getur verið þjóðhagslega hagkvæmt að veita styrki á móti. Fólk kemur þá fyrr inn í samfélagið til vinnu, aflar tekna og greiðir skatta af þeim. Ég tek því undir með hæstv. ráðherra, það þarf að skoða þetta í hinu þjóðhagslega samhengi vegna þess að við þekkjum það að fólk er oft lengur í námi en kannski stendur til, þ.e. við getum sagt að námið kallar á það. Það er hvorki þjóðhagslega hagkvæmt né skilvirkt. Að því leyti ætti 9. gr. í IV. kafla að virkja hvetjandi á ungt fólk eða fólk almennt í námi til að halda þeirri framvindu náms sem námið almennt kallar á. Um 8. gr. segir í frumvarpinu, með leyfi forseta: „Líkt og gert er nú skal sjóðstjórn birta lista í úthlutunarreglum sínum yfir þá skóla sem hlotið hafa samþykki lánshæfismatsnefndar.“ Það er spurning um þá þrjá einstaklinga og þrjá til vara sem eiga að sitja í lánshæfismatsnefnd og hvaða hæfi þeir þurfa að uppfylla. Það kann að vera að það standi í frumvarpinu, það hefur þá farið fram hjá mér í hraðlestrinum, og hvað þeir eiga að hafa sem skipa, sækja og sitja. Væntanlega fara þá jafnt embættismenn og fulltrúar háskólasamfélagsins inn í þessa nefnd. Ég held að þessi aðskilnaður stjórnar og lánshæfismatsnefndar sé af hinu góða svo það sé sagt. Í 12. gr. er fjallað um námsmann sem stundar nám er fellur undir 5. gr. og svo námsstyrkinn en þar stendur „að undanskildu doktorsnámi“. Nú færist það í vöxt að Íslendingar stundi doktorsnám sitt hér heima og við erum með þekkingu á ýmsum sviðum, eins og í umhverfis- og auðlindamálum, í sambandi við orkumál og annað í þeim dúr, og erum kannski framarlega í flokki þannig að ég velti fyrir mér og mig langar að varpa þeirri fyrirspurn til hæstv. ráðherra hvort einhvers staðar hafi komist til tals vegna þeirra sem stunda doktorsnám hér á landi og vinna til dæmis samhliða hjá einhverjum verkfræðifyrirtækjum, vegna þess að þeir stunda doktorsnám á ákveðnu sviði sem umrætt fyrirtæki vinnur á, að auðvelda fyrirtækjum að taka slíka doktorsnema til sín, þá til dæmis með einhverjum hvetjandi skattaívilnunum. Gæti það orðið til hagsbóta fyrir samfélagið að veita einhvers konar ívilnanir til handa þeim fyrirtækjum sem eru tilbúin að taka á móti slíku fólki í doktorsnámi sínu og svo framvegis til þess að við höldum okkar fólki hér heima til þess að þeir sem vinna í geiranum geti nýtt sér þekkingu og rannsóknir og það nám sem umræddir einstaklingar stunda? Það er svo sem ekki verið að ræða þetta í frumvarpinu en ég varpa þessu hér fram af því að við erum í endurskoðun á þessu kerfi öllu. Er þarna ef til vill kominn enn einn þáttur sem væri þess virði að við skoðuðum hann og hvort það væri þjóðhagslega hagkvæmt fyrir okkur að fólk stundaði nám hér heima og væri á vinnumarkaði þannig að þekkingin nýttist samhliða því sem hún yrði til, ef við getum leyft okkur að orða það svo? Það er annað sem mig langar að velta hér upp vegna þess að nú stöndum við þannig í íslensku samfélagi að töluverð umræða er um verðtryggingu og framkvæmd verðtryggðra lána á Íslandi. Stenst hún lög, sú framkvæmd sem við höfum viðhaft í gegnum tíðina? Ég velti því fyrir mér af því að það er sérstakur kafli um endurgreiðslu námslána og það er talað um að námslánin skuli verðtryggð og miðist við breytingar á vísitölu neysluverðs, samanber lög nr. 12/1995. Síðan er farið út í það hvernig þetta er hugsanlega reiknað og greitt. Í því árferði sem við erum í og umræðu í sambandi við verðtrygginguna almennt spyr ég: Hefur það komist til tals að hægt sé að veita óverðtryggð námslán og þá hvernig þau skuli sett fram? Ef við ætlum að heimila, eins og verið er að gera á hinum almenna lánamarkaði, lán til fasteignakaupa og annars, verðtryggð versus óverðtryggð lán, velti ég fyrir mér hvort það hafi eitthvað komist við tals við framlagningu og gerð þessa frumvarps hvort það gæti verið skynsamlegt. Ég segi ekki endilega að svo sé, en hefur það verið gert? Ég spyr þá jafnframt hvort það hafi verið rætt eða skoðað. Þá eru væntanlega einhverjir fyrirvarar ef framkvæmd verðtryggðra lána er ólögmæt eins og hún hefur verið sett fram til þessa og ég spyr: Með hvaða hætti þyrfti þá að endurskoða og fara í endurgreiðslu námslána? Þetta er það sem ég hef verið að pæla í. Ég fagna hins vegar framkomnu frumvarpi ráðherrans. Ég tel ýmislegt þarna verulega áhugavert og sem virkar hvetjandi fyrir námsmenn. Ég held að það sé af hinu góða. Vissulega segir fjárlagaskrifstofan að í þessu felist ákveðinn kostnaður en samkvæmt 12. gr., um endurgreiðslur styrkja eða hvað við köllum það, á eftir að reikna út þjóðhagsleg verðmæti af því að fólk ljúki námi á skemmri tíma og komi fyrr út með þekkingu sína miðað við það sem við höfum í dag. Að lokum er eitt íhugunarefni sem varðar 21. gr. þar sem talað er um framkvæmdastjóra lánasjóðsins. Í frumvarpinu er þessi grein nýmæli vegna þess að í gildandi lögum eru engin önnur ákvæði í sjálfu sér um skipun framkvæmdastjóra lánasjóðsins en 4. mgr. 4. gr. Ég hef oft velt fyrir mér lagasetningu af þessu tagi sem segir til um hvernig framkvæmdastjóri stofnunar sem þessarar eigi að vinna og hvort þetta sé í samræmi við það sem gerist um forstöðumenn annarra ríkisstofnana, ef við getum sagt svo, því að Lánasjóður íslenskra námsmanna er ekkert annað en ríkisstofnun. Erum við að setja lög þar sem ákvæði um skipan framkvæmdastjóra eru ólík eftir því í hvaða geira þeir vinna. Ef svo er er spurningin til ráðherrans: Af hverju er það svo? Virðulegur forseti. Þetta frumvarp mun nú ganga til allsherjar- og menntamálanefndar og inn í samfélagið til umsagnar. Það verður bæði fróðlegt og spennandi að sjá með hvaða hætti brugðist verður við þessu ágæta frumvarpi menntamálaráðherra.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágæta ræðu og sérstaklega fyrir að vekja athygli á því að námslán séu verðtryggð og að nú sé búið að draga í efa lögmæti verðtryggingarinnar. Það verður áhugavert að heyra hvort hæstv. menntamálaráðherra hefur skoðað þýðingu þess að verðtryggingin gæti verið úrskurðuð ólögmæt fyrir lánasjóðinn. Fram til þessa hefur fæstum þótt ástæða til að hafa áhyggjur af eftirstöðvum námslána vegna þess að afborganir af þeim eru tekjutengdar. Það er gengið út frá þeirri forsendu að fólk hafi tekjur til að greiða niður námslánin en þá gleymist líka að námslán eru verðtryggð en ekki launin. Nú er að verða til hópur sem tók námslán upp úr 1980 sem er með þó nokkur 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Launin okkar eru ekki verðtryggð en lánin okkar eru það. Ef við ætlum að taka á lánum þeirra sem eru með verðtryggð námslán í Lánasjóði íslenskra námsmanna er spurning hvort við ætlum að gera það sama fyrir þá sem eru með verðtryggð húsnæðislán og hafa lent í sömu verðbólguskotum. Þetta er spurning sem ég get ekki svarað á þessari stundu. Við hv. þingmaður erum hins vegar sammála um að það þurfi að skoða þessa verðtryggingu og hvort framkvæmd hennar standist lög. Það er eitt verkefni. Hér heyrðist í salnum frá hv. þm. Pétri H. Blöndal að útreikningur verðtryggðra námslána væri undanþeginn tilskipuninni. Það kann að vera, ég þekki það ekki og þarf þá að skoða það frekar. Ef svo er mun það ekki falla undir ólögmæti í framkvæmdinni. Hins vegar tek ég undir með hv. þingmanni, miðað við útreikning lána er föst greiðsla í upphafi árs, einhvern tímann í maímánuði, í kringum 120 þúsund, algjörlega óháð því hvaða tekjur fólk hefur og á hvaða aldri það er. Seinni hluta ársins, að mig minnir í september, er svo afborgun námslánsins tengd tekjum launþega frá fyrra ári. Þarna er ákveðið samspil og það er alveg ljóst að ýmsar stéttir eru í vandræðum með þessi námslán sín. Fólk fætt 1967/1968 sem fór í dýrt framhaldsnám situr uppi með afar dýr námslán og þá er spurning hvernig á að bregðast við því. Eins og við hv. þingmenn vitum eru 

Virðulegi forseti. Það er rétt að tilskipun ESB um neytendalán undanskilur námslán en það væri mjög einkennilegt að hafa námslán með verðtryggingu sem hafa verið dæmd ólögleg sem lánaform til einstaklinga. Ég held að það sé ekki æskilegt að vera með slíka mótsögn í lánum til einstaklinga. Það mál þarf meiri umræðu, hvernig eigi að tempra að minnsta kosti verðtryggingu námslána. Við höfum mikið talað um forsendubrest fasteignalána og það hefur svo sannarlega orðið forsendubrestur námslána. Forsendubrestur lána var leiðréttur að einhverju leyti hjá þeim sem lentu í 80% verðbólgu 1983 en á sama tíma tók hópur námslán sem hækkuðu um þessi 80% og sá hópur hefur ekki fengið neina leiðréttingu eða viðurkenningu á þeim forsendubresti. Síðan hafa önnur verðbólguskot bæst ofan á. Það fer að styttast í að hópurinn hefji töku lífeyris og þá hugsa ég að það verði ansi erfitt fyrir hann að standa í skilum með föstu greiðslurnar og síðan tekjutengdar greiðslur af námslánum. Þess vegna spyr ég hv. þingmann hvort hún vilji skoða að láta fella niður eftirstöðvar námslána við 67 ára aldur eða þegar taka lífeyris hefst.

Virðulegur forseti. Ég spurði hæstv. ráðherra áðan hvort við gerð þessa frumvarps hefði verið skoðað hvort það ætti að veita óverðtryggð námslán líka og þá með hvaða hætti. Við hv. þm. Lilja Mósesdóttir erum sammála um að verðtryggingin sem slík kemur æðimörgum í bobba þegar verðbólgan er eins og hún er á Íslandi. Verðtryggingin ein og sér án verðbólgu er kannski ekki stórmál. Það vitum við. Hins vegar ríkir hér ekki almennur stöðugleiki og hefur ekki gert síðustu áratugina og þess vegna hefur verðtryggingin verið í þeim mæli sem hún er í og komið okkur í bobba, hvort heldur er í fasteignalánum eða námslánum. Hv. þingmaður spyr hvort fella eigi niður námslánin við 67 ára aldur. Mér finnst það umhugsunarefni. Ég held að það eigi og megi að sjálfsögðu skoða. Á nákvæmlega sama hátt og við viljum hugsanlega hafa til framtíðar hvetjandi áhrif á niðurfærslu í formi styrkja til námsmanna finnst mér umhugsunarvert hvort við getum fellt niður námslánin við töku lífeyris og þá hvort sá aldur er 67 eða verður hækkaður upp í 70 ár eða hvort einhvern veginn þurfi að horfa til þess að draga úr endurgreiðslu námslána við þann aldur hjá æðimörgum sem hafa hugsanlega ekki þegar kemur að þessum blessaða aldri nægar tekjur til að standa straum af dýrum námslánum. Mér finnst það umhugsunarvert og 

Virðulegi forseti. Við ræðum afar mikilvægt mál, breytingar á lögum um Lánasjóð íslenskra námsmanna. Ég vil byrja á að láta koma skýrt fram að það er mikið fagnaðarefni að þetta frumvarp sé komið fram. Þetta er örugglega eitthvert mikilvægasta þingmál sem komið hefur fram í þessum málaflokki, menntamálunum, á þessu kjörtímabili og einu fyrirvararnir í mínu brjósti eru þeir að það eru ákveðin vonbrigði hve seint þetta kemur fram. Það að það komi ekki fram fyrr en sex dögum áður en þingi á að ljúka setur okkur augljósar skorður varðandi það að frumvarpið verði að lögum. Ég vil byrja á að fagna því sérstaklega að hæstv. menntamálaráðherra hefur ákveðið að bregðast við þeim deildu meiningum sem koma fram annars vegar í kostnaðarmati mennta- og menningarmálaráðuneytisins og hins vegar fjármála- og efnahagsráðherra með því að láta fara fram sérstaka greiningu á þjóðhagslegum áhrifum þessa frumvarps sem Hagfræðistofnun Háskóla Íslands vinni. Ég held að það sé afar mikilvægt til að fá nákvæmlega úr því skorið hvaða áhrif þetta frumvarp mun hafa. Þetta frumvarp hefur að geyma stefnumál sem við jafnaðarmenn í Samfylkingunni höfum barist fyrir árum saman. Ég held að það sé kominn um það bil áratugur síðan þingmenn Samfylkingarinnar lögðu fyrst fram frumvarp um breytingar á lögum um Lánasjóð íslenskra námsmanna. Þar voru áhersluatriðin þrenns konar sérstaklega, í fyrsta lagi að fella brott ábyrgðarmannakerfið, í öðru lagi að taka upp blandað kerfi styrkja og lána, í þriðja lagi að hverfa frá því óheillaspori sem var stigið árið 1992 þegar því fyrirkomulagi var breytt að námslán væru borguð út mánaðarlega á námstíma og farið yfir í þetta eftirágreiðslukerfi sem síðan hefur verið við lýði og ég mun koma betur að síðar. Tvennt afar mikilvægt hefur gerst í þessum málaflokki varðandi lánasjóðinn á kjörtímabilinu. Í fyrsta lagi var eitt af þessum þremur skrefum stigið, þ.e. að afnema ábyrgðarmannakerfið, það var eitt af fyrstu verkum hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra. Í öðru lagi hefur grunnframfærsla námslána hækkað verulega, um ríflega þriðjung á kjörtímabilinu, og síðan er í þriðja lagi komið fram þetta frumvarp sem miðar að því, og það er stærsta nýjungin, að námslán breytist að hluta í styrk. Við í Samfylkingunni lögðum á sínum tíma til að 30% námslána yrði breytt í styrk og hér er talað um 25%. Það er ýmislegt fleira sem er mjög til bóta í frumvarpinu. Það er lögfest heimild til að lána til frumgreinanáms og annars aðfaranáms háskóla en slíkt nám hefur aukist verulega á undanförnum árum. Flóttamenn og þeir sem hafa hér dvalarleyfi eiga rétt til námslána í framtíðinni samkvæmt þessu frumvarpi. Skuldbinding ábyrgðarmanns fellur niður við 67 ára aldur eða andlát og heimild til þess að endurheimta ofgreidd námslán, þ.e. endurgreiða ef námsmenn hafa greitt of mikið til baka, er sömuleiðis hluti af þessu frumvarpi. Þá er líka afar mikilvægt að heimild til námslána vegna starfsnáms og listnáms á framhaldsskólastigi er í fyrsta sinn lögfest ef þetta frumvarp nær fram að ganga. Þessar greinar skipta afar miklu máli fyrir framþróun í atvinnulífinu. Það er mjög tilfinnanlegur skortur á starfsfólki með þessa menntun og mikilvægt að stjórnvöld líti til þess hvernig hægt sé að ýta undir það að fleiri nemendur velji nám af þessu tagi. Hins vegar má segja að þegar við horfum á Lánasjóð íslenskra námsmanna í samhengi við menntamálin almennt og íslenskt skólakerfi dragast fram ýmsar staðreyndir sem við þurfum að taka afstöðu til og hafa kannski að einhverju leyti áhrif á svigrúm okkar til aðgerða í þessum málaflokki. Það er einkennandi fyrir íslenskt menntakerfi að háskólakerfið er hér mjög undirfjármagnað miðað við háskólakerfi annarra landa. Sömuleiðis hefur það verið þróunin eftir hrun að það er mikil fjölgun námsmanna sem leggja stund á háskólanám og allverulegur hluti þeirra sem skólarnir fá ekki greitt fyrir, sérstaklega Háskóli Íslands. Það er líka athyglisvert eins og kemur fram í kostnaðarumsögn með frumvarpinu að skólagjaldalán hafa aukist mjög verulega á undanförnum árum. Fjárhæð þeirra hefur nær fjórfaldast frá gildistöku laganna 1992. Það hefur líka verið talsverð aukning í lánshæfu námi og háskólum hefur fjölgað úr fjórum í sjö frá gildistöku laganna 1992, auk þess sem háskólasetur eru mun fleiri en var á þeim tíma. Hins vegar er gleðilegt að námslánakerfið sem slíkt stendur býsna traustum fótum í dag. Eiginfjárstaða LÍN er mjög traust, núvirt eigið fé 32 milljarðar, en hins vegar aukast útlánin nú mjög hratt, fjöldi lánþega hefur tvöfaldast á 20 árum og útlánin þrefaldast. Áætlað er að 14% af útistandandi námslánum verði ekki endurgreidd. Veruleg óskilvirkni í menntakerfinu er líka áhyggjuefni, og hefur verið um árabil. Hún lýsir sér í því að námsmenn eru margir hverjir lengi í námi. Þetta á sérstaklega við um þá sem leggja stund á starfsnám. Þar er sláandi að meiri hluti þeirra sem útskrifast af starfsnámsbrautum er eldri en 25 ára. Þetta eru einstaklingar sem margir hverjir hafa reynt fyrst fyrir sér á bóknámsbrautum, kannski út af ríkjandi viðhorfum í samfélaginu og ákveðnum fordómum gegn starfsnámi eða verk- og tækninámi, en þeir hafa síðan á endanum fundið fjölina sína, farið í starfsnám og náð þar ágætum árangri. Það hlýtur að vera eitt af markmiðunum með þessu frumvarpi, því skrefi að það er settur inn hvati fyrir námsmenn til að ljúka námi á tilskildum tíma af því að þá eigi þeir kost á því að hluti námsláns verði afskrifaður sem styrkur, þ.e. að þetta muni auka skilvirknina og að allur þorri nemenda muni ljúka námi á tilskildum tíma. Það á að spara á móti í háskólakerfinu sem ætti þá að koma fram í þessari athugun sem hæstv. ráðherra hefur ákveðið að Hagfræðistofnun Háskóla Íslands láti vinna á þjóðhagslegum áhrifum þessa frumvarps. Ríkisendurskoðun hefur vakið athygli á því að engar takmarkanir séu á rétti einstaklinga til námslána og hefur velt því upp hvort rétt sé að miða heildarskuldsetningu lánþega við áætlaða endurgreiðslumöguleika þeirra. Slíkar hugmyndir eru ekki í þessu frumvarpi en þessi sjónarmið þarf vitanlega að fara í gegnum og skoða. Sömuleiðis má segja að það eru mjög litlar takmarkanir á því hvort þeir sem taka námslán hafi raunverulega þörf fyrir þau. Það eru ekki miklar skerðingar vegna annarra tekna en námslána. Fyrirkomulagið er þannig núna að aðrar tekjur skerða námslánið ekki nema um 35% umfram frítekjumörk. Frítekjumarkið er mjög lágt, 750 þús. kr. á ári, sem þýðir að hver nemandi má ekki hafa nema í kringum 60 þús. kr. á mánuði í aðrar tekjur áður en námslánið fer að skerðast. Má vel halda því fram að það væri meira í anda jöfnunarhlutverks sjóðsins að hækka frítekjumarkið umtalsvert en auka hins vegar skerðingar vegna annarra tekna umfram frítekjumarkið. Ég hef farið yfir það að þessar breytingar sem mest munar um í þessu frumvarpi ríma vel við stefnu okkar í Samfylkingunni að öðru leyti en því að hér er ekki stigið skref til þess að taka aftur upp mánaðarlegar greiðslur námslána. Það er afar mikilvægt atriði sem ég vil fara nokkrum orðum um. Nú eru liðin rétt rúm 20 ár frá því að námslánakerfinu var breytt í grundvallaratriðum að kröfu Sjálfstæðisflokksins. Þá voru vextir settir á námslán, endurgreiðslur voru hækkaðar og teknar upp þessar eftirágreiðslur námslána, þ.e. námslánin hættu í reynd að vera lán til framfærslu námsmanna á námstímanum heldur voru veitt sem lán eftir á, þegar námsmaður hafði staðist próf og lokið viðkomandi námskeiðum á umræddu missiri. Þetta hafði þær afleiðingar að námsmenn voru í reynd þvingaðir til þess að taka skammtímalán með yfirdráttarvöxtum í bönkum til að brúa bilið meðan beðið var eftir prófúrlausnum. Tilgangurinn var skiljanlegur, að bregðast við erfiðri fjárhagsstöðu lánasjóðsins á þessum tíma, en þarna var refsivendinum, ef svo má segja, beitt með afar ómálefnalegum hætti og án nokkurs meðalhófs. Allur þorri námsmanna var látinn gjalda fyrir það að lítill hluti þeirra skilaði ekki tilskildum námsárangri. Þetta kerfi er enn við lýði. Námsmenn þurfa að taka yfirdráttarlán með 7–8% vöxtum í stóru bönkunum samkvæmt sérstökum vildartilboðum bankanna. Við í Samfylkingunni höfum barist gegn þessu árum saman og það er forgangsmál á nýju kjörtímabili að leita leiða til þess að vinda ofan af þessu kerfi. Það kostar hins vegar verulega fjármuni að stíga þetta skref. Hæstv. menntamálaráðherra upplýsti í ræðu sinni að þetta skref kostar 3–5 milljarða en þetta er hins vegar einskiptisaðgerð sem þarf að borga einu sinni en fylgir okkur ekki inn í framtíðina. Það skiptir afar miklu máli í núverandi efnahagsástandi. Það má líka vel hugsa sér að breytingin að fara aftur í mánaðargreiðslurnar kæmi til í áföngum þannig að fyrst yrði byrjað á því að greiða mánaðarlega til þeirra nemenda sem eru komnir vel áleiðis í námi og hafa þegar sýnt fram á að þeir eru í aðstöðu til þess að skila tilætluðum námsárangri og endað á nýnemum sem eðli málsins samkvæmt eru ekki í þeim sporum. Það mundi dreifa kostnaðinum á lengra tímabil og gera verkefnið viðráðanlegra. Virðulegi forseti. Ég hef farið í gegnum það sem ég tel afar mikilvægt í þessu frumvarpi og reifað síðan hvert við þurfum að líta í framhaldinu. Við erum með í höndunum þetta frumvarp sem kostar samkvæmt útreikningum mennta- og menningarmálaráðuneytis 2,3 milljarða. Fjármálaráðuneytið telur í kostnaðarumsögn sinni að kostnaðurinn geti verið umtalsvert meiri, rúmir 3 milljarðar eða jafnvel allt upp í 4,7 milljarða, og er þá miðað við mismunandi forsendur um það hversu margir nemendur muni nýta sér þessar breytingar á kerfinu. Þetta gefur að sjálfsögðu tilefni til að fara vel yfir málið í nefndinni því að þetta eru umtalsverðar upphæðir. Ég ítreka að stóra málið er að hér er verið að boða verulegar breytingar til hagsbóta fyrir nemendur á þessu námslánakerfi. Vissulega mundu þessar breytingar ekki nýtast þeim nemendum sem núna eru í námi en koma til framkvæmda fyrir þá nemendur sem hefja nám 2014 og ekki síst í því samhengi tel ég mikilvægt að menn fari af alvöru í að skoða breytingar á þessum eftirágreiðslum til að koma til móts við þá nemendur sem núna eru í námi. Hér hafa menn nefnt verðtrygginguna. Vissulega var það stórt og afdrifaríkt skref á sínum tíma, ég held að það hafi verið árið 1976 sem verðtrygging var sett á námslánin að frumkvæði menntamálaráðherra Framsóknarflokksins. Það er kannski kaldhæðnislegt í ljósi þess að sá flokkur keyrir nú um sveitir og boðar afnám verðtryggingar án þess að gefa okkur hinum nokkra hugmynd um með hvaða hætti það skuli gert. Vitanlega hefur það mikil áhrif á endurgreiðslur námslána að þau skuli vera verðtryggð og rétt að árétta að það er með námslán eins og húsnæðislánin, stóra lausnin á þeim vanda felst vitanlega í því að koma okkur yfir í stöðugan gjaldmiðil. Verðtrygging væri ekki til nema af því að við erum með gjaldmiðil sem nýtur ekki trausts á fjármálamörkuðum og menn telja sig þurfa sérstakar skaðabætur fyrir það að sýsla með þennan gjaldmiðil. Þær skaðabætur heita verðtrygging. Ég fagna þessu frumvarpi og veit að félagar mínir í allsherjar- og menntamálanefnd munu leggja sig alla fram um að vinna þetta mál vel hér eftir sem hingað til.

Frú forseti. Ég vil í upphafi máls míns þakka hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra fyrir að mæla fyrir þessu frumvarpi. Jafnframt tek ég undir áhyggjur nokkurra þingmanna sem hér hafa talað í dag af því hvað málið kemur seint fram. Það er vissulega áhyggjuefni að svo mikilvægt mál skuli ekki hafa náð til þingsins hraðar en það raunverulega gerði. Það er að mínu mati alltaf fagnaðarefni, frú forseti, þegar lögð eru fram mál í þinginu sem miða að því að bæta og styrkja það jöfnunarkerfi sem námslánakerfið er og skjóta þar með styrkari stoðum undir það velferðarkerfi og velferðarsamfélag sem við viljum öll búa í. Það eru nokkur atriði í frumvarpinu sem ég tel afar mikilvæg og hæstv. ráðherra kom inn á í máli sínu. Þær lykilbreytingar sem ráðherrann nefndi, til að mynda að hluti af námsláni yrði með viðunandi námsframvindu breytt í styrk, eru mjög athyglisverður og góðar. Það er hins vegar spurning, eins og hv. þm. Lilja Mósesdóttir kom inn á áðan, hvort eigi að kalla þetta styrk eða ívilnun. Þarna er í rauninni ekki um styrk að ræða heldur frekar niðurfellingu eða nokkurs konar ívilnun. Það mætti kannski breyta því orðalagi. Einnig í sambandi við námsstyrkinn eða ívilnunina eða hvað við ákveðum að kalla þetta virðist fyrst og fremst hugað að annars vegar þriggja og hins vegar fimm ára háskólanámi. Nú eru, frú forseti, allnokkrar námsgreinar við innlenda háskóla og erlenda þar sem ekki er hægt að ljúka námi á skemmri tíma en sex árum og í stöku tilfellum lýkur hinu eiginlega námi ekki fyrr en að sjö árum liðnum. Það er spurning hvort ákvæði 12. gr. og jafnframt ákvæði 13. gr., um endurgreiðslur, þurfi ekki með einhverju móti að koma til móts við þetta því að það getur skipt verulegu máli að námsmönnum sé ekki mismunað með slíkum hætti. Það má hugsa sér einhvers konar aukaívilnanir til þess einmitt að hvetja fólk til að velja áfram námsgreinar þar sem má gera ráð fyrir að námið geti verið mjög langt. Þá komum við að 13. gr. um endurgreiðslur. Nokkrir hv. þingmenn hafa nefnt það hér í dag að skynsamlegt gæti verið að velta fyrir sér hvort bjóða ætti upp á óverðtryggð lán eða bjóða upp á óverðtryggð lán að hluta. Ég held að það væri að minnsta kosti einnar messu virði, eins og stundum er sagt, að meta það í hv. allsherjar- og menntamálanefnd hvort slíkt kæmi til álita. Í 13. gr. 4 mgr. er kveðið á um, með leyfi forseta: „Endurgreiðsla hefst tveimur árum eftir námslok. Sjóðstjórn skilgreinir hvað telja beri námslok samkvæmt lögum þessum og úrskurðar um vafatilfelli.“ Þetta ákvæði lætur ekki mikið yfir sér en hefur í gegnum tíðina valdið nokkrum deilum, til að mynda um hvenær námslok eru hjá námsmönnum sem halda utan í framhaldsnám. Því miður hafa stjórnir lánasjóðsins á hverjum tíma túlkað þetta með mismunandi hætti. Þannig hafa til dæmis flestir þeir sem hafa farið til framhaldsnáms í heilbrigðisgreinum verið taldir hafa lokið námi sínu þegar háskólanámi á Íslandi hefur lokið og þess vegna verið krafðir um að hefja endurgreiðslur strax tveimur árum síðar þrátt fyrir að í sumum greinunum sé eiginlegur námstími ekki búinn fyrr en í fyrsta lagi að einu ári liðnu eftir setu á skólabekk með kandídatsprófi, eins og í læknisfræði. Það er að vissu leyti ákveðið óréttlæti að menn afli mjög lítilla tekna eða séu jafnvel enn á námsstyrkjum og séu engu að síður krafðir um endurgreiðslu á lánunum. Þetta tel ég, frú forseti, að nefndin ætti að skoða. Annað kemur jafnframt til greina. Sú breyting sem verður með þessum lögum að ábyrgðarmenn verði ekki lengur undir ábyrgð eftir að þeir ná 67 ára aldri er góð. Það er ágætt, frú forseti, en hins vegar ættum við sannarlega að meta hvort ætti að lækka eitthvað endurgreiðsluprósentuna þegar fólk kemur á lífeyrisaldur. Eins og lögin eru í dag og gert er ráð fyrir í þessu frumvarpi er miðað við 3,75% af tekjuskattsstofni frá árinu áður. Þetta getur verið afar erfitt fyrir fólk þegar það er að hefja lífeyristöku vegna þess að fyrsta árið eftir að það hefur lífeyristöku þarf væntanlega að greiða endurgreiðsluna á þessum sömu kjörum. Að mínu viti mætti skoða sérstaklega hvort það ætti ekki að minnsta kosti að vera lægri endurgreiðsluprósenta fyrsta árið eftir lífeyristöku til þess að mæta þeim breytingum sem verða á högum þessara einstaklinga. Það held ég að gæti verið afar skynsamlegt. Ég vil jafnframt nefna hér að sú heimild sem ráðherra fær til sérstakra ívilnana, eins og kemur fram í 18. gr., er afar mikilvæg. Ég lít svo á að þetta ákvæði gefi ráðherra heimild til að veita ívilnanir í greinum þar sem skortur er á menntuðu fólki eða til að mynda til þess að mæta sjónarmiðum eins og þeim að fjölga körlum í hinum svokölluðu hefðbundnu kvennagreinum eða öfugt, að fjölga konum í hefðbundnum karlagreinum. Mér finnst að hv. allsherjar- og menntamálanefnd ætti að skoða þetta atriði sérstaklega. Að lokum, frú forseti, langar mig aðeins að koma inn á þann mismun sem er í kostnaðaráhrifum frumvarpsins, annars vegar í mati mennta- og menningarmálaráðuneytisins og hins vegar fjármálaráðuneytisins. Þarna munar nokkru. Af hálfu menntamálaráðuneytisins er talað um að þetta muni kosta eitthvað í kringum 2,3 milljarða en í mati fjárlagaskrifstofunnar er dreifðin á bilinu 3–4,7 milljarðar. Þá er í rauninni horft til þess að það gæti farið svo að stór hluti þeirra sem taka lán mundu nýta sér að klára nám sitt á „réttum tíma“ til þess að fá ívilnunina. Þá er til þess að líta að jafnvel þótt það yrði í meira mæli en við teljum nú gætum við ekki horft fram hjá ákveðinni þjóðhagslegri hagkvæmni af því að menn kláruðu nám sitt á sem stystum tíma og kæmu þá fyrr út á vinnumarkaðinn og gætu með nýja og góða menntun lagt til samfélagsins. Slíkt mundi vafalaust skila meiri árangri nettó út í samfélagið en sá munur sem er á tölunum þarna. Ég mun í hv. allsherjar- og menntamálanefnd taka fagnandi við þessu frumvarpi. Ég hlakka til að fást við þetta mál og vonast til þess að við komumst að minnsta kosti með það til 2. umr.

Frú forseti. Við erum í 1. umr. um frumvarp um Lánasjóð íslenskra námsmanna. Ég verð eins og fleiri að lýsa því yfir að mér finnst málið allt of seint komið fram ef meiningin er að afgreiða það. Ég get ekki séð að hægt sé að afgreiða málið. Í því eru töluvert miklar breytingar sem eru sumar jákvæðar og margar þarf að skoða - nú kemur hæstv. ráðherra í salinn - og ég geri ekki ráð fyrir því að hæstv. ráðherra reikni með því frumvarpið verði samþykkt á þeim örfáu dögum sem eru eftir af þinginu. Það er fyrsta athugasemdin. Ég hef margoft sagt að ég tel að tvennt í lífi venjulegs fólks þurfi lánveitinga til og hvort tveggja er fjárfesting. Annars vegar er það íbúðarfjárfesting sem er ofviða hverjum manni að staðgreiða en myndar eign sem endist út lífið og réttlætir þar af leiðandi fjárfestingarlán, sem er lán til íbúðarkaupa og við höfum ákveðið kerfi í sambandi við. Hins vegar lít ég á menntun sem fjárfestingu. Ég lít á Lánasjóð íslenskra námsmanna sem fjárfestingarlánasjóð, hann lánar fólki til fjárfestingar í menntun sem á að hækka laun fólks, enda sýnir það sig innan OECD, ég sá einhvern tímann könnun um það og vona að ég fari rétt með, að laun háskólamenntaðs fólks voru 50% hærri en laun þeirra sem ekki voru með háskólamenntun. Sú fjárfesting á að borga sig og gerir það mjög sennilega. Fjárfestingin í menntun er ekki aðeins í hag viðkomandi einstaklings. Það er nefnilega svo merkilegt að menntun hækkar framleiðslustig þjóðfélagsins í heild sinni. Það er talið mjög skynsamlegt að setja peninga þjóðfélagsins í menntun og jafnvel sem úrræði eftir hrun, að setja nógu mikla peninga í menntun til að stuttu seinna fari í gang mikil gróska í þeim störfum sem byggja á menntun. Menntun er því líka fjárfesting sem hefur þjóðhagslegt gildi, jafnvel miklu meira en íbúðabyggingar. Það getur verið mjög skynsamlegt að setja peninga í mannauð. Mikið hefur verið að rætt um auðlindir í umræðunni um stjórnarskrána, sem er því miður reyndar dottin upp fyrir, eða auðlindaákvæðið. Ég hef aldrei vitað almennilega hvað auðlind er, fólk hefur alls konar skoðanir á því. Margir tala einungis um sjávarauðlindina sem auðlind, þ.e. heimildina til að veiða. Menn tala líka um orkuauðlindina. Þar er líka byggt á mannauði. Sjávarútvegurinn byggir nefnilega á mannauði. Það var ekki fyrr en skipin urðu svo örugg að sjávarútvegurinn hætti að kosta fjölda mannslífa á hverju ári sem hann varð virkilega að auðlind. Sjávarútvegurinn varð ekki að auðlind fyrr en mannauðurinn kom til, þ.e. verkfræðingarnir og tæknifræðingarnir sem byggðu örugg skip og menntaðir sjómenn, sem gerði það að verkum að skipin urðu örugg og menn gátu sótt í öllum veðrum og nánast þurrkað upp auðlindina. Þess vegna þurfti að takmarka aðganginn að henni. Sú auðlind byggir á mannauði og það sama gildir um orkuna. Jökulárnar voru til bölvunar, eins og ég hef margoft nefnt, og orkan varð ekki að auðlind fyrr en mannauðurinn kom til, verkfræðingarnir og tæknifræðingarnir sem byggðu virkjanirnar. Þetta er sem sagt um menntun sem fjárfestingu og Lánasjóð íslenskra námsmanna sem fjárfestingarlánasjóð. Frumvarpið sjálft er á margan hátt athyglisvert. Þar er til dæmis rætt áfram hver á rétt til náms og það er kannski vandamál nútímasamfélags í alþjóðavæðingu að átta sig á því. Við eigum í alls konar og miklu flóknari alþjóðasamskiptum en áður. Hingað eru komnir flóttamenn og fólk sem býr hér af mannúðarástæðum. Við erum með fólk sem getur komið frá öllu Evrópusambandinu með frjálsri för fólks og reglur Lánasjóðsins þurfa að taka á þeim samskiptum öllum saman. Það þarf að gæta vel að því að við veitum ekki fólki rétt til námslána á Íslandi sem er kannski ekki í nokkrum einustu tengslum við landið og þá til náms í útlöndum. Ég held að nefndin þurfi að fara mjög vel í gegnum 4. gr. og fá um hana góðar umsagnir þannig að við lendum ekki í neinum vandræðum eins og sumir gera sunnar í álfunni með fólk sem flýr fátækt innan Evrópusambandsins, þ.e. fátæktarflóttamenn gætu hugsanlega fengið námslán á Íslandi til að stunda nám í sínu heimalandi en koma Íslandi ekkert við. Það þarf að athuga mjög vandlega. Þetta er spurningin um hver eigi rétt til náms. Eitt sem mér hefur alltaf leiðst í sambandi við námslán og finnst eiginlega óþolandi, sérstaklega þegar maður lítur á þau sem þjóðhagslega hagkvæma fjárfestingu, eru ábyrgðarmennirnir, að það skuli ekki duga að sá sem ætlar í nám og stendur keikur frammi fyrir þeirri fjárfestingu heldur þurfi hann að tína til einhverja ábyrgðarmenn. Flestir standa sig bæði í námi og hvað varðar þá fjárfestingu, þeir borga lán sitt til baka og aldrei reynir neitt á ábyrgðarmennina. Þegar reynir á þá er það óskaplega leiðinlegt oft og tíðum vegna þess að viðkomandi námsmaður hefur stungið af, oftast nær til annarra landa þar sem ekki næst til hans, og ábyrgðarmennirnir þurfa, jafnvel eftir skilnað, að bera ábyrgð á viðkomandi manni. Það getur verið allt að því neyðarlegt fyrir utan hvað það er leiðinlegt. Ábyrgðarmenn þurfa að borga lán sem var til framfærslu einhvers annars. Ég legg til að nefndin skoði mjög vandlega að hætta algjörlega með ábyrgðarmenn. Taki skrefið og segi: Þetta er þjóðhagslega hagkvæmt. Við gerum það fyrir þjóðfélagið. Við ætlum að taka skellinn af því að einn og einn námsmaður stendur sig ekki í námi. Nefndin sem fær það til skoðunar þarf þá náttúrlega að hafa skoðað hversu miklar líkur eru á því að menn standi sig ekki, hvað það hafi gerst oft og hversu oft hefur reynt á slíka ábyrgð. Lánið er verðtryggt og o.s.frv. og dálítil umræða hefur verið um það. Þannig er að tilskipunin undanskilur neytendalán sem eru ívilnandi. Lánasjóðurinn er með ívilnandi lán, m.a. vegna þess að vextir eru lágir og undir markaðsvöxtum. Reyndar er ekki lengur svo, frú forseti, og það er kannski eitt sem þarf að skoða. Raunvextir á Íslandi eru komnir niður í 2% og þrátt fyrir að sumir segi að vaxtarviðmið lífeyrissjóðanna, 3,5%, hafi einhver áhrif á markaðinn þá hafa þau það ekki. Raunvextir eru mjög líklega, eða sennilega, komnir niður fyrir 2% út af snjóhengjunni. Við erum með lánasjóð sem veitir lán með allt að 3% vöxtum og það eru sennilega orðnir markaðsvextir. Ég held að lánasjóðurinn þurfi að skoða það. Ég vil endilega að nefndin skoði að hætta með ábyrgðarmennina, algjörlega. Það er líka mjög ábyrgðarlaust þótt það heiti ábyrgð, að fólk skrifi upp á hvert fyrir annað af einhverri algjörri tilviljun og svo mörgum árum seinna spyr það: Skrifaði ég upp á? Þá þarf fólk að borga fyrir einhvern sem ekki stendur sig. Ég held að nefndin ætti að kanna hversu margir standa sig að jafnaði í því að greiða af láninu og hvernig það hefur reynst. Frú forseti. Ég þarf að gefa í því að ég ætla að ræða um ábyrgðarmenn. Ég ætla að vara menn við því að ábyrgðarmaður falli niður þegar hann nær 67 ára aldri. Það verður mikið fjör hjá þeim sem eru 66 ára því að þeir fara að skrifa upp á í stórum stíl og svo fellur ábyrgðin niður. Ég veit ekki einu sinni hvað gerist með þá sem eru orðnir 67 ára, hvort þeir megi ekki skrifa upp á eða hvernig það er hugsað. Það stendur að ábyrgð skuli falla niður þegar ábyrgðarmaður nær 67 ára aldri eða við andlát hans. Það verður því fjör hjá þeim sem eru á mínum aldri og skrifa upp á í trausti þess að ábyrgðin falli niður innan eins eða tveggja ára og sé jafnvel fallin niður þegar maður skrifar því að sá sem er 68 ára er væntanlega orðinn 67 ára. Ég bið nefndina að skoða það nákvæmlega. Þá kemur að 12. gr. sem er mjög athyglisverð og er um að breyta hluta af láni í styrk eða 25%. Það er reyndar bent á í umsögn fjármálaráðuneytisins að það kemur mjög mismunandi niður. Maður sem býr í heimahúsum fær kannski helminginn af láninu niðurfelldan en sá sem er í dýru doktorsnámi með stóra fjölskyldu fær jafnvel ekki nema 11% af láni sínu niðurfellt. Ég hefði viljað skoða það mjög vandlega. Þetta er vissulega mjög góður hvati. Ég hefði hugsanlega viljað tengja það ábyrgðinni, að menn sem eru lengur í námi en eðlilegt er þurfi að útvega sér ábyrgðarmenn. Kostnaðurinn hefur verið nefndur dálítið. Það er rétt að fjármálaráðuneytið reiknar út kostnað sem er ansi mikill, þ.e. fjárlagaskrifstofa fjármála- og efnahagsráðuneytisins. Hennar umsögn er mjög löng og ítarleg. Þeir giska á að þetta kunni að kosta 3–4,7 milljarða á ári þegar fram í sækir. Ég tel það í sjálfu sér ekki eftir mér fyrir menntun sem er mikilvæg fyrir þjóðfélagið og auk þess getur það haft jákvæð áhrif vegna þess að námið styttist. Það gleymist alltaf í umræðum. Það kostar rúma milljón á ári að mennta einn mann og ef hann er einu ári lengur kostar það milljón meira, það er þannig. Þetta kann því að spara á þeim endanum. Það kann líka að spara að því leytinu að menn fara fyrr út á vinnumarkað, fara að borga skatta fyrr og eru orðnir fullgildir þjóðfélagsþegnar fyrr. Það eru því mörg jákvæð merki sem mér finnst þurfa að skoða og mér finnst fjárlagaskrifstofan ekki fara alveg nægilega vel í. Hins vegar er þetta óneitanlega kostnaður. Ef það væri eini kostnaðurinn sem núverandi hæstv. ríkisstjórn er að skella á framtíðina og á börnin okkar væri það í lagi en við erum hérna með fæðingarorlof sem er líka framhlaðið eða afturhlaðið og það verður gífurlegur kostnaður að leysa fyrir næsta fjármálaráðherra. Þetta frumvarp kemur líka með gífurlegan kostnað á næsta fjármálaráðherra til að leysa. Alvarlegastar, frú forseti, eru almannatryggingar vegna þess að vitað er að á næstu 15 árum mun nýgengi í almannatryggingum tvöfaldast. 70 ára árgangurinn er núna 1.900 manns. 4.000 manns eru 55 ára. Nýgengi aldraðra tvöfaldast á næstu 15 árum og ég hef hvergi nokkurs staðar sé áætlun um hvernig menn ætla að mæta því, hvorki varðandi almannatryggingar og annað slíkt sem munu vaxa gífurlega, né heldur í heilbrigðisþjónustunni. Nú er það þannig að þetta leggst ekki á einhvern vaxandi fjölda því að fjöldi í öllum árgöngum, alveg niður í núll ára, eru 4.000–5.000 manns. Allir árgangarnir sem eiga að bera þetta uppi verða mjög stöðugir en kostnaðurinn mun vaxa mjög mikið sem segir okkur að við höfum notið þess undanfarin ár að vera með mjög lítinn kostnað vegna þess hvernig aldursskipting þjóðfélagsins er. Í heild sinni tel ég málið jákvætt. Ég vara við kostnaðinum af því eins og af öllum málum. Það þarf að taka þau öll saman og menn þurfa að segja mér hvernig þeir ætla að mæta kostnaði sem ekki er gert ráð fyrir, fyrir utan að fjárlögin eru ekki rétt, eins og ég hef margoft bent á. Það er fullt af stórum risagötum í fjárlögunum, þar á meðal Íbúðalánasjóður og Lífeyrissjóður starfsmanna ríkisins, A-deildin sem átti að standa undir sér. Mér líst ekki á að bæta þessu við.

Virðulegi forseti. Við erum að ræða þetta mál rétt fyrir þinglok. Það þýðir að þetta verður fyrst og fremst rætt hér, síðan munu menn væntanlega setja þetta í nefnd og fá umsagnir. Það er svo sem vinna sem mun alltaf nýtast en augljóst er að áhersla ríkisstjórnarinnar er ekki á að klára málið á þessu kjörtímabili. Ef svo hefði verið þá hefði hæstv. ríkisstjórn komið með málið miklu fyrr, það er augljóslega vanbúið og ekki nógu vel unnið vegna þess að hér kemur fram að það felur í sér gríðarlega mikinn kostnað án þess að neitt sé tekið af því neins staðar annars staðar. Virðulegi forseti. Ég verð að viðurkenna að mér finnst svolítið sérstakt að sjá mál eins og þetta, sem ég held að gefi fólki mjög miklar væntingar, það er búið að kynna það nokkuð vel í fjölmiðlum, áður en hv. þingmenn sem eiga að fara með málið fá að sjá það. Núna eru bara nokkrar mínútur í þinglok og að koma fram með þetta stóra mál núna segir okkur að hæstv. ríkisstjórn hefur ekki sett það í forgang. Enginn vafi er á því að afskaplega nauðsynlegt er að hafa öflugan og sterkan lánasjóð og ég sé ekki hvernig við getum náð þeim markmiðum sem við viljum sjá varðandi menntakerfið án þess að hafa stuðning við námsmenn með þessum hætti, eða þá með því að styrkja þá beint. Það er hins vegar áhugavert að lesa umsögn fjárlagaskrifstofunnar. Hún er mjög fróðleg og dregur ágætlega upp helstu þætti sem snúa að málinu. Mjög ánægjulegt er að fjárhagur lánasjóðsins sé traustur því ef hann er ekki traustur þá mun það koma beint niður á námsmönnum. Það kemur alltaf að skuldadögum í þessu eins og öllu öðru og ég man þá tíð þegar þurfti að fara þá leið að hækka vexti upp í 1%, áður höfðu lánin verið vaxtalaus, og sömuleiðis að herða endurgreiðslurnar, þær voru 4,75%, ég held að það hafi verið breytingar sem voru gerðar 1992, það má þó vera misminni hjá mér. Það var auðvitað hrikaleg barátta, það var mjög erfitt og námsmenn spurðu einfaldlega þessarar spurningar: Af hverju erum það við sem eigum að taka þennan skell? Af hverju getum við ekki haft sömu reglur og þeir sem hafa fengið fyrirgreiðslu úr sjóðnum áður? Það var bara þannig, það var ákveðin kynslóð sem fékk skellinn út af syndum fyrri kynslóða. Meira að segja var hópur sem fékk það í tiltölulega skamman tíma því að árið 2004 var endurgreiðsluhlutfallið lækkað úr 4,75% í 3,75%. Það fólk sem var að greiða á árunum 1992–2004 er væntanlega það fólk sem hefur fengið minnstu fyrirgreiðsluna út úr lánasjóðnum. Virðulegi forseti. Það er varhugavert og ég er að vonast til þess að við séum að komast á þann stað í íslenskum stjórnmálum að menn lofi ekki bara einhverju sem er ekki hægt að standa við rétt fyrir kosningar bara til að ná í atkvæði. Það er mjög alvarlegt og ég skil ekki, miðað við þær forsendur sem eru í fjárlögunum og stöðuna í ríkisfjármálum og efnahagsmálum, af hverju við sjáum hér á síðustu dögum þingsins allra handa frumvörp þar sem er verið að lofa gríðarlegum fjármunum. Hér er að öllu óbreyttu gert ráð fyrir 3–5 milljörðum á ári miðað við umsögn fjárlagaskrifstofunnar. Við erum með aukaútgjöld til RÚV um 600–700 milljónir, Fæðingarorlofssjóð á að auka um einhverja milljarða, náttúruverndarfrumvarpið á að auka útgjöld um 100–200 milljónir og svo mætti lengi telja. Á meðan við komum ekki með leiðir til þess að greiða fyrir þetta þá stenst þetta ekki. Í fylgiskjalinu, umsögn um þetta frumvarp, eru að vísu raktar hugmyndir um hvernig væri hægt að ná niður kostnaðinum og ég held að það sé mjög mikilvægt að menn taki þá umræðu í þjóðfélaginu. Til dæmis er bent á að uppbyggingin á sjóðnum er þannig að ef við tökum lán í lánasjóðnum, sem flestir hafa gert, þá er endurgreiðslan 47–50%, það er í raun styrkurinn sem hver sá sem tekur námslán fær. Það er hins vegar mjög misskipt, þeir fá mest sem byrja seinna í námi og það eru engin takmörk á því. Það er kannski bara eðlilegt en hins vegar gerir það að verkum að það verður minna til fyrir hina sem byrja fyrr. Ýmsum hugmyndum sem Ríkisendurskoðun kom með varðandi þessa þætti er velt upp. Eins og til dæmis að hafa eitthvert takmark, að fólk geti fengið lán frá 18–50 ára. Mér vitanlega hefur umræða um kosti og galla þess ekki verið tekin. Það eru auðvitað bæði kostir og gallar hvað það varðar, við erum með mjög opið kerfi og það er auðvitað frábært. Ég held að það sé frábært, eins og kom fram hjá hæstv. ráðherra áðan, að við séum með þá sérstöðu að fólk fari í nám á öllum aldri. Mjög jákvætt er að breið pólitísk samstaða er um að vera með öflugan Lánasjóð íslenskra námsmanna. Það er mjög breið pólitísk samstaða um að öllum Íslendingum verði gert kleift að stunda nám sem er sambærilegt við það sem gerist annars staðar. Sem betur fer höfum við haft það fyrirkomulag að ekki aðeins erum við með góðar menntastofnanir hér á landi heldur höfum við einnig gert fólki kleift að stunda nám annars staðar. Það er mjög mikilvægt því að þó við eigum hvergi að hvika frá því markmiði að vera með öflugar menntastofnanir hér þá verðum við alltaf að bjóða upp á það að fólk geti sótt nám til annarra landa. Það er grundvallaratriði fyrir okkur Íslendinga, okkar fámennu þjóð, að við séum opin fyrir hugmyndum og þekkingu annars staðar frá og það er engin leið betri heldur en að bjóða ungu fólki, og svo sem fólki á öllum aldri ef út í það er farið, að nema það sem best gerist annars staðar og kynnast venjum og siðum og hefðum í öðrum löndum. Enginn vafi er í mínum huga um að það er til dæmis gríðarlegur styrkleiki fyrir íslenska heilbrigðisþjónustu að heilbrigðisstarfsfólk sækir nám til annarra landa og ekki allt til sama landsins. Til dæmis fara um 40% lækna til Skandinavíu, um 40% þeirra til Bandaríkjanna og síðan eru 20% sem fara til Evrópu og Bretlands. Það gerir það að verkum að ólíkir straumar hvað varðar læknisfræðina og heilbrigðismálin koma hingað til Íslands og ég held að í því felist mikill styrkur. Ég held að það sé miklu betra fyrir okkur Íslendinga að gera þetta með þessum hætti heldur en ef þeir sem nema til dæmis heilbrigðisvísindi færu allir á sama staðinn eða til sama landsins. Ég vona að sama hvaða breytingar við gerum á þessu fyrirkomulagi að við hvikum ekki frá því að gefa fólki frelsi til að velja sér nám, því að það má aldrei þannig verða að við skerðum frelsi fólks til þess að taka ákvörðun um hvar það telji best að nema. Ég átta mig á því að fram kemur í frumvarpinu að eðli málsins samkvæmt þurfi að meta hvaða nám er hæft til þess að viðkomandi nemandi geti fengið fyrirgreiðslu úr lánasjóðnum, en uppleggið má aldrei verða þannig að við séum að ákveða hvar við teljum að sé best fyrir fólk að læra. Það er enginn vafi á því að einstaklingarnir eru best færir um að gera það sjálfir og mjög mikilvægt að við séum ekki með forræðishyggju hvað það varðar. Svo við lítum á björtu hliðarnar þá er málið gott, þó svo að auðvitað hefði þetta verið eitt af þeim málum sem við hefðum átt að ræða á þessu kjörtímabili, þetta er dæmi um mál sem ríkisstjórnin hefði átt að setja í forgang. Við sjáum, eftir þessi fjögur glötuðu ár, að við erum búin að vera að ræða allt aðra hluti heldur en jafnmikilvæg mál og þessi. Hugsið ykkur hvað það hefði verið skynsamlegra ef við hefðum fengið málið um mitt kjörtímabil og hefðum getað tekið þann tíma sem þurfti til þess að vinna mál sem þetta, þetta mikilvæga mál sem við erum sammála um að verði að vera. Ég ætla ekki að fara að tárfella, en það er alveg ótrúlegt klúður, virðulegi forseti, að við skyldum ekki nýta kjörtímabilið í mál eins og þetta. Hvað erum við búin að vera að gera hér? Ég hef staðið svolítið í þessum stól og við erum búin að vera að þrátta um stjórnarskrármál, Icesave og allra handa mál í endalausum ágreiningi þar sem er reynt að keyra mál með mikilli hörku í gegnum þingið án þess að taka tillit til eins eða neins. Stærsti tíminn hjá stjórnarandstöðunni hefur farið í einhvers konar björgunarstörf, að bjarga þjóðinni frá ríkisstjórninni eða verkum hennar. Ég ætla nú ekki að dvelja lengur við þann þáttinn heldur líta á björtu hliðarnar. Augljóst er að mikil vinna hefur verið unnin í tengslum við þetta mál og hún hlýtur að nýtast. Mjög mikilvægt er að menn taki ekki þá vinnu sem er unnin og hendi henni út um gluggann þegar nýir aðilar taka við, hverjir sem þeir verða. Við eigum að byggja á þeirri vinnu sem er til staðar, ekki það að menn þurfi að vera sammála öllu en það er útilokað annað en að á bak við frumvarpið sé mjög mikið af upplýsingum, samantektum og öðru slíku sem mun nýtast við að fara í þær breytingar sem við teljum nauðsynlegar á lánasjóðnum. Virðulegi forseti. Við viljum auðvitað gera sem allra best við námsmenn, við viljum sjá til þess að sem flestir geti farið í nám og að framfærsla þeirra sé tryggð. Við munum aldrei ná fullkomnun í því, því miður, en það er alveg ljóst að ef við förum ekki í aðgerðir sem byggja á traustum grunni þá munu námsmenn á einhverjum tímapunkti bera þann skell. Þó að það verði ekki námsmenn dagsins í dag þá eru það námsmenn í nánustu framtíð. Ástæðan fyrir því að ég nefni það er að ég man svo vel þegar var farið í þessar breytingar á sínum tíma. Fólkið sem borgaði frá 1992–2004 er það fólk sem hefur fengið minnstu fyrirgreiðsluna hjá Lánasjóði íslenskra námsmanna og því fólki fannst það bara ekki neitt sanngjarnt. Málið er einfalt, það var auðvitað ekkert sanngjarnt, þannig að við skulum fara vel yfir þetta. Ég held að við séum sammála um markmið, ég hef ekki heyrt annað, en við þurfum að ganga þannig fram að við getum staðið við þessar skuldbindingar og náð þeim markmiðum að hafa eins góða og trygga framfærslu og mögulegt er fyrir sem allra flesta námsmenn.