Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Ólafur Thors) Herra forseti. - Í till. þeirri, sem hér er til umr., er farið fram á, að nú þegar skuli lagðar fyrir og veittar þrjár millj. kr. til að reisa hús fyrir þjóðminjasafn og hafizt handa um undirbúning. Þessi till. er flutt af formönnum allra þingflokka og nýtur vafalaust stuðnings flestra þm. Við flm. teljum því nægilegt að fylgja henni úr hlaði með örfáum orðum, enda þótt málið í rauninni sé svo stórt og merkilegt, að vel hefði mátt við eiga að flytja um það ýtarlegt mál. Vísir að þjóðminjasafni mun hafa verið stofnaður hér á landi 1863 og þá fyrir atbeina séra Helga Sigurðssonar og Sigurðar Guðmundssonar málara. Af lítilli fjárhagsgetu var til þessa stofnað, en því meiri áhuga og glöggum skilningi á málinu. Ýmsir munu þá þegar hafa orðið til þess að gefa safninu muni, en það var látið nægja að geyma þá á dómkirkjuloftinu, þar sem landsbókasafnið hafðist við. Jón Árnason var landsbókavörður, og hann fékk sér til aðstoðar Sigurð Guðmundsson, eftir því sem mér er tjáð. Árið 1874 andaðist Sigurður Guðmundsson, og hafði hann þá sjálfur kvatt fyrir eftirmann sinn Sigurð Vigfússon. Þetta merka safn hefur yfirleitt hvergi átt viðeigandi samastað. Þegar Landsbankinn var byggður, var það flutt þangað og geymt þar uppi á lofti, undir timburþaki. Þó að þetta væri nú bót frá því, sem verið hafði, var slíkt húsnæði þá þegar algerlega ófullnægjandi, og var ætlunin, að það ástand þyrfti ekki að haldast nema örfá ár. Eftir að húsið fyrir landsbókasafnið var reist, var safnið flutt þangað, og enn var það geymt uppi á lofti við lélega aðstöðu. Og enn átti þetta að vera til bráðabirgða. En einmitt um þessar mundir fór safnið ört vaxandi, og bættust því við ýmis einkasöfn, eins og safn Þorvaldar Thoroddsens. Nú hefur nýlega verið stofnað sjóminjasafn og munir keyptir til þess, og einnig iðnminjasafn er nýstofnað. Þá má nefna listasafn ríkisins, sem mér er tjáð, að í séu um 600 listaverk, - og þá væntanlega ýmis af beztu listaverkum íslenzkra listamanna, málverk og höggmyndir. Öll þessi 60 listaverk eru ýmist geymd í kjallara eða dreifð um ýmsar byggingar í opinberri eigu, en þannig, að þjóðin hefur enga aðstöðu til að sjá þau í heild og fá þá viðkynningu af list landsmanna, sem hægt er einmitt með því einu móti að geta gengið herbergi úr herbergi og skoðað alla munina saman og í samanburði hvern við annan. Hér á árunum var mikið rætt um að koma safninu fyrir í þjóðleikhúsinu, og átti það að fá til umráða bæði þriðju hæð og kjallarann. Nú verður þar enginn kjallari til umráða, og einnig er þetta ekki hentugt vegna safnsins. Ég held ég megi fullyrða, að það er skoðun flm. og flestra landsmanna, sem kynnt hafa sér málið, að þetta ástand getur ekki haldizt; það er þjóðinni til vansa. Enda þótt við séum ekki rík þjóð, eins og öllum er kunnugt, þá má það ekki viðgangast, að við skulum ekki sjá okkur fært að veita þessum dýrmætu gripum okkar sæmilegt húsnæði. Þessi flækingur, sem verið hefur á þjóðminjasafni landsins, verður að hætta. Ég skal ekki hirða um að færa fyrir þessu mörg rök, en nefni aðeins tvennt. Það er náttúrlega til lítils að eiga safn dýrmætra og fagurra gripa, ef það að einhverju verulegu leyti er falið fyrir þjóðinni. Auk þess er það staðreynd, að því fer fjarri, að Íslendingar hafi á sæmilegan hátt reynt að bægja hættum frá dyrum þessara ómetanlegu verðmæta, og mér liggur við að segja, að það er mikið lán, að ekki hefur verr tekizt en raun ber vitni, og er það ekki sízt að þakka því, að safnið hefur notið langrar og góðrar forystu og alveg frábærs dugnaðar og áhuga hins ágæta og merka þjóðminjavarðar, Matthíasar Þórðarsonar, enda er slíkt á allra vitorði. Að undanförnu hefur verið meir talað erlendis um Ísland og íslenzk málefni en nokkru sinni fyrr, ekki sízt í hinum enskumælandi heimi. Með velvilja og hrifningu er lýst, að 120 þús. manns, sem byggja 100 þús. ferkm. land úti á hjara veraldar, séu búnir að stofna lýðveldi og ætli að búa sem frjáls og öllum óháð menningarþjóð. Þetta þykir mikið í fang færzt, en þó almennt talið eðlilegt, vegna þess hve sterk er frelsisást þjóðarinnar. Og okkur er talið þetta fært líka vegna þess, að þjóðin á sér sögu, sérstaka tungu og bókmenntir og sérstakt þjóðerni. Vér Íslendingar skiljum ekki síður en aðrir, að það er einmitt þekking vor á allri sögu þjóðarinnar og sambandið milli fortíðar og nútíðar frá fyrstu byggð þessa lands og fram til þessa dags, varðveizla tungunnar og bóka, sem vér eigum það að þakka, að ekki aðeins vér álítum, heldur aðrar þjóðir einnig telja oss eiga rétt til frjálsræðis og fullveldis. Við flm. höfum þess vegna talið vel viðeigandi, að það sé fyrsta spor hins nýstofnaða lýðveldis að sýna einnig skilning sinn á þessari staðreynd og veita nokkurt fé úr ríkissjóði til byggingar þjóðminjasafns, til þess að leitast við að verja hina mörgu dýrmætu gripi skemmdum og skapa jafnframt þjóðinni aðstöðu til þeirra lifandi kynna af slíku dýrmætu og þjóðlegu safni, sem hún getur notið með því að eiga fullan og frjálsan aðgang að þessum verðmætum. Ég skal ekki hafa fleiri orð, en leyfi mér að láta í ljós þá von, að málið megi fá fljóta og góða afgreiðslu þegar á þessum degi.

Páll Zóphóníasson Herra forseti. - Ég hef sérstöðu í þessu máli að ýmsu leyti og vil gjarnan láta hana koma fram. Ég er eindregið með því að ákveða, að hafizt sé handa um að byggja hér þjóðminjasafnshús yfir gripi, sem við eigum í öllum þeim söfnum, sem hv.frsm. gat um. En það liggur ekki fyrir mér nein vitneskja um það, hvort ríkisstj. hafi þrjár millj. til að leggja til hliðar í þessu skyni. Ég vil ekki byrja mína göngu í lýðveldinu á því að ákveða, að þrem millj. kr. skuli varið til þessara framkvæmda, ef á að taka það frá öðrum framkvæmdum, sem áður er búið að ákveða, eða ef á að gera þetta utan við fjárl. Við sitjum á fjárlagaþingi og eigum að taka á fjárl. þau útgjöld, sem við teljum réttmæt, og getum því aðeins samþ.till. sem þessa, að afla til þess tekna eða lofa að taka fjárveitingu í því skyni upp á fjárl. Hins vegar er ég með því, að hafizt verði handa um að byggja þetta hús, og skal ekki verða eftirbátur annarra með að ætla til þess fé á fjárl. En ég hefði gjarnan viljað, að við hefðum byrjað okkar lýðveldi á því að hætta að veita fé á fé ofan utan við fjárl., eins og því miður hefur viljað brenna við undanfarin ár. Ég mun því ekki taka þátt í þeirri afgreiðslu.

Eysteinn Jónsson Ég vona, að flestir hv.þm. séu okkur flm. sammála um, að þessi samþykkt okkar alþm. um fjárveitingu til þess að byggja þjóðminjasafn er að réttu lagi einn þáttur í hátíðahöldum í sambandi við stofnun lýðveldisins. Einnig væntum við, að flestir hv.alþm. geti fallizt á, að það sé hæfileg morgungjöf af Alþingis hálfu til lýðveldisins að ákveða að veita fé af eignum ríkisins til þess að byggja veglegt hús yfir söfn ríkisins. Það á ekki við að blanda hér inn í umr. um fjárhag ríkisins almennt. Hvað sem um hann má segja, þá vitum við, að íslenzka þjóðin megnar það að leggja þrjár millj. kr. fram í þessu skyni, og þess vegna gerum við það. Í þessu sambandi er ekki viðeigandi að tala um fordæmi í fjárl., því að þetta er óvenjulegur atburður, sem gefur ekki neitt fordæmi.

Flm. (Ólafur Thors) Ég get tekið undir það, sem hv. meðflm. minn, hv. 2. þm. S.-M., sagði. Það vakir ekki fyrir okkur að skapa neitt fordæmi, þetta er þvert á móti fullkomin undantekning, og eins og hann svo ágætlega komst að orði, skoðum við þetta sem einn lið í hátíðahöldunum. Og ef Alþingi vill láta þetta ganga fyrir öðru, þá þurfum við ekki að óttast, að fjárhagsgeta sé ekki fyrir hendi. Það, sem fyrir okkur vakir, sem flytjum till. nú, er að fá þetta tekið út úr þeim almennu umr., sem ævinlega verða um, hvernig eigi að verja fjármunum ríkisins, þar sem ætíð koma fram margvísleg pólitísk sjónarmið, en við óskum, að slíkt komi hér ekki ti1 greina. Okkur langar til að lýsa yfir, að með þessu sé hinu unga lýðveldi gefin ofurlítil afmælisgjöf og þá um leið að prýða höfuðstaðinn fagurri byggingu, þar sem margir dýrmætustu gripir þjóðarinnar yrðu geymdir á öruggum stað og gætu orðið henni til gagns og gleði. Og ég vænti, að þótt hv. 2. þm.N.-M. hafi látið nokkur orð falla um formið á þessu máli, þá ljái hann því samt stuðning og geri það ekki að misklíðarefni.

Lárus Jóhannesson Á fundi Nd. í morgun beittu sjö þm. móti 17 því valdi, sem þeim er gefið í þingsköpum, til að stöðva við 3. umr. mál, sem þar lá fyrir og ég hafði flutt í Ed. og hafði gengið gegnum þá d., svo að það gat ekki hlotið afgreiðslu. Ég mun því greiða atkv. á móti afbrigðum nú.

Fannst hv.þm. það vera til fyrirmyndar?

Forsrh. (Björn Þórðarson) Herra forseti. - Þegar ráðgert var og ákveðið, að Alþ. kæmi saman til funda 10. júní s.l., var þar með undirskilið, að þingið að þessu sinni afgr. aðeins þau mál, sem væru nauðsynleg í sambandi við stofnun lýðveldisins. Nú virðist afgreiðslu þeirra vera lokið, og við athugun, sem fór fram í gær, virtist koma fram, að þingfundum mætti fresta frá og með deginum í dag. Þess vegna hefur stj. í þessari till., sem hér liggur fyrir, lagt til, að þ. verði frestað frá þessum degi. - Enn fremur kom til athugunar í gær, til hvaða tíma fundum þingsins skyldi frestað, og virtust þá margar raddir vera því fylgjandi, að þ. þyrfti ekki, eftir því sem nú verður séð, að koma saman fyrr en 15. sept. Þess vegna gerir stj. það einnig að till. sinni, að þing verði eigi aftur kvatt saman fyrr en í síðasta lagi 15. sept. Hins vegar vil ég taka fram, að ef stj. þykja ástæður liggja til, sem gera aðkallandi, að þing komi saman á ný fyrr, þá mun stj. leita ráða hjá forystumönnum flokkanna um, hvort það skuli gert. Með þeim skilningi óska ég, að hv.þm. geti séð sér fært að samþ.till. eins og hún liggur fyrir.

Eysteinn Jónsson Ég er þeirrar skoðunar, að sízt muni af því veita, að þing komi saman fyrr í haust en gert er ráð fyrir í till.hæstv. stj. Mun ég ásamt 2. þm. Rang. flytja brtt. við þáltill., þess efnis, að þing komi saman á ný eigi síðar en 2. sept. í haust. - Ég fer ekki út í að ræða ástæður fyrir nauðsyn þess, en hv.þm. munu þær kunnar, þar sem það mál hefur verið rætt á lokuðum fundum. En síðari hluta ágústmánaðar mun sýnilega koma hér upp vandamál, sem mjög erfitt verður að ráða til lykta, - í sambandi við verðlag og dýrtíðarmál, - nema þingið komi til. Ég vil, að þessi skoðun komi fram og það komi undir atkv., hvort hv.þm. vilja fallast á þetta eða ekki. Vil ég svo leyfa mér að afhenda hæstv. forseta skrifl. brtt. þess efnis, sem ég hef nú lýst.

Forseti (GSv): Mér hefur borizt brtt. frá hv. 2. þm. S.-M. og hv. 2. þm. Rang., sem nú hefur verið lýst. Brtt er of seint fram komin og skrifl. Þarf tvöföld afbrigði, til að hún megi komast hér að.

Einar Olgeirsson Herra forseti. - Ég vil leyfa mér að bera fram skrifl. brtt. við þessa þáltill., þess efnis, að í stað þess, að þingi verði frestað frá 20. júní, þá verði því frestað frá 22. júní, sem sé að þing standi tveimur dögum lengur nú. Ég kem ekki með þessa till. af því, að það sé út af fyrir sig svo skemmtilegt að sitja hér lengur, eins og sakir standa, en ég held þó, ef þessi brtt. verður samþ., að hægt sé á þessum tveimur dögum að fá skorið úr máli, sem þingið má ekki skiljast við, eins og sakir standa. Við þm. Sósfl. höfum nú að undanförnu einhuga unnið með öðrum flokkum þingsins að því að koma sjálfstæðismálinu í höfn. Við höfum ekki viljað bera fram vantraust á hæstv.ríkisstj. né láta koma til úrskurðar, hvernig afstaða þingsins til hennar er, meðan svo mikið var komið undir samheldni og einingu allra við að leysa hið mikla mál. Og meðan hæstv. stj. var „loyal“ í því máli, vildi Sósfl. standa með henni að lausn þess. En þegar sjálfstæðismálið er komið í höfn, álítum við rétt að fá úr því skorið, hver afstaða þingsins er. Og af því að þetta mál hefur þegar verið kannað nokkuð, þá mundi ekki þurfa mikinn tíma til að fá úr því skorið og líklegt, að þessir tveir dagar mundu nægja til þess. Ef þessi brtt. yrði samþ. og þingi ekki frestað fyrr en á fimmtudag, mundi verða borið fram vantraust á núv. hæstv.ríkisstj. og síðan gerð tilraun til að skapa athafnasama ríkisstj. í stað þessarar, sem virðist nú ætla að gera það að sínu máli að lækka kaup verkalýðsins og notar tækifærið til að lýsa yfir því á fyrsta degi lýðveldisins og lætur jafnvel forsetann gera það. Ég vil nota þessa tvo daga til að athuga, hvort ekki sé hægt að skapa stj., sem hefur traust þingsins. Ég hef ekki þessi orð fleiri að þessu sinni, því ég hef ekki hugsað mér að tefja þingmeirihlutann með neinum málalengingum, ef hann hefur ákveðið að fresta þingi nú þegar.

Bjarni Benediktsson Í þeirri till., sem lögð hefur verið fram af hæstv.forsrh., er ákveðið, að þing skuli koma saman eigi síðar en 15. sept. Hæstv. forsrh. segir, að þetta sé lagt til í samráði við mikinn hluta þm., en ég hef samt sem áður litið svo á, að með þessu móti kæmi þing saman óþarflega snemma og venjulegum þingstörfum mætti ljúka af frá 1. okt. og til jóla. Ég held, að flestir hv.þm. séu orðnir leiðir á þessu langa þinghaldi, sem verið hefur, og að nægilegt sé, að þing komi nú saman 1. okt., en þó með þeim fyrirvara, að hæstv. stj. geti beitt valdi sínu til að kveðja þing saman fyrr, ef hún telur ástæðu til. Ef hún álítur, að málefni ríkisins verði með þeim hætti á tímabilinu júní-september, getur hún kallað þing saman, ef það þarf að úrskurða um þau málefni. Ég mun svo afhenda hæstv. forseta skrifl. brtt.

Forseti (GSv): Mér hefur borizt skrifl. brtt. frá hv. 6. þm. Reykv., sem hann hefur nú lýst. Þarf tvöföld afbrigði, til að brtt. megi komast hér að.

Forsrh. (Björn Þórðarson) Herra forseti. - Ég vil aðeins gera örlitla aths. við ræðu hv. 6. þm. Reykv. Ég vil taka það fram, að ég álít, að orð hans stafi af því, að hann var ekki hér viðstaddur á fundi í gær, en þá var þetta til umr. Þá var það mjög kannað hér, hvenær Alþ. skyldi í síðasta lagi koma saman aftur og hvort það skyldi ekki verða í síðasta lagi 15. sept. n.k. Hefur ríkisstj. gert till. sínar í samræmi við það, sem þá kom fram.

Kristinn Andrésson Herra forseti. - Ég var hér við í gær, er rætt var um, hvort fresta skyldi þingi nú þegar, og greiddi ég þá atkvæði á móti því. - Ég vil, að við gefum okkur nú góðan tíma til þess að ræða ýmis mál. Við höfum sameiginlega lifað þá stund, sem dýrlegust hefur upp runnið í sögu Íslendinga, stund, sem íslenzka þjóðin hefur þráð öldum saman og forystumenn hennar háð baráttu fyrir kynslóð fram af kynslóð. Við höfum notið þeirrar hamingju að sjá þjóðina fagna af alhug og fundið þennan fögnuð þjóðarinnar gagntaka okkur. Við höfum lifað hrifningarstund, sem er svo sjaldgæf með þjóðunum, en öllum ógleymanleg, er hana lifa. Við höfum orðið einhuga um mál, sem varðar líf og heill og framtíð þjóðarinnar, einhuga um endurreisn lýðveldis á Íslandi. Þessi einhugur hefur vakið sameinað þjóðarátak og þjóðarhrifningu, sem fram kom við atkvæðagreiðsluna og nú aftur við hátíðahöld um allt land. Stundin að Lögbergi á Þingvöllum, sú er við höfum sameiginlega lifað, er ný upprisustund íslenzkra þjóðarafla, sem hlýtur að verða upphaf að nýrri blómgun þjóðfélagsins og menningarátaks, ef ekki brestur forustu til að einbeita orku þeirrar þjóðarvakningar að þeim stærstu og brýnustu viðfangsefnum, sem þjóðina varða. Vegna þessarar stundar, sem við höfum sameiginlega lifað, og þeirra nýju tímamóta, sem eru upp runnin í sögu þjóðarinnar, tel ég það skyldu okkar, sem hér sitjum, að gera okkur hina alvarlegustu grein fyrir því, hvar við stöndum og hvert framhaldið eigi að verða á störfum okkar. Þjóðin hefur ekki einungis fundið einhug sinn og óþekkta lífsfyllingu. Hún hefur einnig fundið samúð annarra þjóða umlykja sig, og hún hefur vakið á sér nýja athygli umheimsins. Fjöldi erlendra fulltrúa hefur lifað hinn sögulega atburð með okkur og eignazt skilning á aðstöðu okkar og fundið vilja okkar til að vera frjáls og fögnuð okkar yfir frelsinu. Við höfum tengzt vináttuböndum við aðrar þjóðir. Við erum ekki lengur einangruð þjóð, ekki lengur gleymd þjóð á útskeri. Við erum komin á alfaraleið og í samfélag frjálsra þjóða. Við höfum látið þessar þjóðir finna, að við viljum, þótt í smáu sé, efla málstað frelsisins og baráttu frjálshuga þjóða fyrir nýjum heimi. Aldrei í sögu Íslands hefur jafnnáin vinátta tengzt við norsku þjóðina. Sannfæring okkar er jafnframt sú, að upp frá þessu hefjist fyrst einlæg beizkjulaus vinátta okkar við dönsku þjóðina, sem við vorum að slíta sambandi við. Þær þrjár þjóðirnar, sem mestu verða ráðandi í þeim heimi, sem rís upp úr styrjöldinni, hafa allar átt fulltrúa sína hér og kynnzt af eigin raun vilja okkar til að vera frjáls og vilja okkar til þess að lifa í friði og samstarfi við aðrar þjóðir. Þær hafa kynnzt hugarfari okkar og ást og skilningi okkar á frelsinu, og þær hafa viðurkennt þetta frjálshuga þjóðareinkenni okkar og lært að dást að því. Við stöndum hátt á þessari stundu: einhuga frjáls þjóð, er finnur samúð og vináttu annarra þjóða. Við höfum enn einu að fagna. Það er að miklu leyti ný þjóð Íslendinga, sem nú hefur hlotið fullt frelsi sitt að nýju. Íslendingar hafa aldrei í sögu sinni verið jafn efnum búnir sem nú. Við erum rík þjóð, stórefnuð þjóð. Við höfum aldrei vitað, að við byggðum jafnauðugt land að náttúrugæðum. Við erum fyrst á þessari öld að skilja náttúru landsins, uppgötva auðlegð hennar, auð hafsins kringum strendur landsins, auð hitans í jörðinni, auð fossaflsins, og við erum fyrst nú að byrja að hagnýta okkur þennan óþrjótandi auð náttúrunnar og höfum eflaust ekki enn þá uppgötvað hann nema að örlitlu leyti. Lítum andartak yfir sögu okkar þau nær 1100 sumur, sem við höfum búið hér. Mestallan þennan tíma höfum við búið í landinu án þess að nytja gæði þess nema að örlitlu leyti. Við vitnum oft til þjóðfrelsistímanna, þess 400 ára tímabils, sem þjóðin réð sér sjálf. Meginhluti þess tíma fór til þess að koma sér fyrir í landinu, rækta dálítil tún kringum strjála bæi í einangruðum sveitum. Það tók nærri 60 ár að koma á sameiginlegri stjórn fyrir landið og mynda löggjafarþing. Og svo langt komst aldrei á þessu tímabili, að um nokkra skipulagða atvinnuhætti né verkaskiptingu í landinu væri að ræða. Atvinnutækin öll voru hin frumstæðustu, samgöngur milli byggðarlaga hinar erfiðustu, engin þorp né útgerðarstaðir mynduðust. Síðan tekur við sex hundruð ára tímabil einangrunar og margvíslegrar áþjánar. Um framfarir hjá þjóðinni var alls ekki að ræða, heldur algera stöðvun í atvinnulífi og menningu. Þjóðin gerir ekki einu sinni að halda í horfinu, að draga fram lífið. Íbúatalan hrynur niður öld eftir öld. Varla nokkurt framfaraspor er stigið á þessu tímabili fyrr en undir lok þess. Byggðin færðist saman, engin tækniþróun á neinu sviði, engin frekari hagnýting en áður náttúrugæða lands og sjávar. Síðustu sjötíu árin hefur hins vegar allt verið að gerbreytast hér á landi. Framfarir hafa orðið hinar stórfelldustu á mörgum sviðum. Íbúatala landsins hefur tvöfaldazt. Landið er orðið allt önnur eign en það áður var, mörgum sinnum verðmætara, sjórinn sú auðsuppspretta, sem forfeður okkar dreymdi ekki um. Er við loks eftir þúsund ára vonlítið og bágborið strit opnum augun, sjáum við, að við eigum hið auðugasta land. Og hvað er það, sem lýkur upp augum okkar? Þjóðin fær tæki í hendur til að hagnýta sér auðinn. Og á þessu stutta tímabili hafa Íslendingar sýnt betur og betur, að þeir eru alls staðar hlutgengir og hafa lært vald á tækni. Þeir stýra skipum sínum sjálfir, reka verzlun sína sjálfir, virkja fossana, nytja jarðhitann, leggja undir sig fleiri og fleiri svið, reisa bæi, hefja margþætt samstarf. Eftirtektarvert er, að því meiri sjálfstjórn sem þeir fá, því hraðari og meiri verða framfarirnar. Og annað: Það er ný þjóð, svo algerlega ný þjóð, sem nú byggir þetta land, með áþjánarmerki strokin burt úr svipnum, þjóð ólotin í herðum, þjóð upplitsdjörf og staðföst, þjóð þroskamikil með sína fyrri eiginleika í nýrri blómgun, þjóð, sem þó aðeins er að byrja að uppgötva auðlegð lands síns og aðstöðu sína í heiminum, þjóð ríkari en hún var nokkru sinni áður, þjóð, sem þó er aðeins að byrja líf sitt.

Ég vil nú benda hv. ræðumanni á, að það er málið á þskj. 268, sem um er verið að ræða, og vil biðja hann að koma nú að efninu.

Ég veit, um hvaða mál er verið að ræða, en tel þetta aðeins nauðsynlegan inngang að því, sem ég ætla að segja. - Þessi nýja þjóð er það, sem fagnar nýjum tímamótum í sögu sinni. Allt þetta, sem er í ljósi þeirrar sögu, sem við höfum lifað í landinu, og ekki síður í ljósi þess umheims, sem við á þessari stundu erum að fæðast inn í, krefst þess af okkur einmitt nú, að við hugsum með dýpstu alvöru til þess framhalds, sem nú á að verða á sögu okkar, þess framhalds, sem við höfum sjálfir í hendi okkar að ráða um, hvað verður. Ég held við verðum að forðast nú að líta of smátt og einangrað á hlut okkar. Okkur ber einmitt á þessari stundu að skynja og hugleiða, inn í hvaða heim við erum að fæðast, því að nú ber líka svo merkilega við, að það er nýr heimur með gerbreyttum viðhorfum, sem við erum að fæðast inn í. Hin ógnarlegasta styrjöld geisar, en tekur nú brátt enda, jafnvel miklar líkur til, að svo verði þegar á þessu ári. Það fer fram fyrir augum okkar í heiminum nú hin stórfenglegasta mannfélagsbræðsla, þar sem allt, er manninn varðar, ríki, þjóðir, atvinnuhættir, hugmyndalíf, umsteypist í nýtt mót. Það er óvéfengjanlegt, að í hundruð, jafnvel þúsundir ára hefur slík umsköpun þjóðanna og allra mannlegra viðhorfa í heiminum ekki átt sér stað. Til þess að skilja þær gerbreytingar, sem eru að fara fram, verðum við að hugsa allt upp af nýju. Gamlar hugsanir eru fljótar að verða úreltar á svona hraðfleygum umbyltingartímum. Við verðum að sjá jafnóðum hin nýju viðhorf, sem skapast, ef við viljum ekki verða aftur úr og einskis nýtir í þeim störfum, sem eru fram undan. Við skulum vona, að hér inni sitji engir, í sjálfum forystuhóp þessarar endurfæddu þjóðar, að hann geri sér ekki ýtarlega grein fyrir, að undanfarna áratugi og ár hafa höfuðátökin staðið um tvenns konar skipulag í heiminum, skipulag sósíalisma og auðvaldsskipulagið. Fyrsta ríki sósíalismans, Sovétríkin, risu upp úr síðustu heimsstyrjöld. Ríkjum gamla skipulagsins, það er ríkjum auðvaldsins, varð svo mikið um, að þau flýttu sér að binda endi á styrjöldina til þess að reyna að kollvarpa hinu nýstofnaða ríki sósíalismans. Sú kollvörpun tókst ekki. En allt tímabilið milli styrjaldanna snerist pólitík auðvaldsríkjanna um það að einangra Sovétríkin, ekki aðeins viðskiptalega og stjórnarfarslega, heldur einnig hlaða um þau múr fjandskapar og hleypidóma og jafnframt að undirbúa nýja styrjöld, egna ákveðin ríki út í styrjöld, sem leiddi hrun yfir hið nýja ríki sósíalismans. Og sú styrjöld, sem undirbúin var, varð ekki stöðvuð, og flestar þjóðir heims hafa orðið að kenna á henni. En hið sögulega og stórfenglega við okkar tíma er það, að þessi styrjöld snerist í höndum þeirra, sem mest unnu að undirbúningi hennar, snerist í höndum hinna voldugu auðdrottna og nú æ meir gegn þeim sjálfum. Hið heimssögulega gerðist, að hin fyrirhugaða og undirbúna styrjöld auðvaldsins snerist ekki gegn Sovétríkjunum einum, varð ekki styrjöld milli þeirra skipulaga, sem keppt hafa í heiminum, heldur varð bandalag milli ríkis sósíalismans og nokkurra hinna máttugu ríkja auðvaldsskipulagsins, er sameinuðust á síðustu stundu um það að koma í veg fyrir, að hin ágengustu auðvaldsríki, fasistaríkin, ofbeldisríkin, gætu hneppt heiminn allan í þrældóm, eins og takmark þeirra var. Þessi samvinna hefur í fyrsta lagi breytt öllum gangi styrjaldarinnar og bjargað þjóðunum frá áþján í aldir fram og í öðru lagi skapað gerbreytt viðhorf í heiminum. Ríki sósíalismans hefur sýnt þá yfirburði og þann mátt á því örstutta friðartímabili, sem það naut, og ekki síður í þessari styrjöld, að framtíð þess og sigur í heiminum eru tryggð og viðurkennd. Enginn stjórnmálamaður innan auðvaldsskipulagsins, sem á raunsæja hugsun eða óbrjálað vit, lætur sér lengur detta það í hug, að ríki sósíalismans verði kveðið niður með vopnum eða öðru valdi nokkurra þjóða í heiminum. Ríki sósíalismans er grundvallað á jörðinni við hlið hins eldra skipulags kapítalismans eða auðvaldsins, og það er ekkert vald í heiminum, sem getur afmáð það héðan í frá. Enn er annað, sem gerzt hefur í þessari styrjöld: Forystumenn hinna tveggja skipulaga hafa fengið reynslu fyrir og sannfærzt um, að þeir geta unnið saman að því, fyrst og fremst að bjarga frelsi þjóðanna, sem fasisminn hefur kúgað, og enn fremur að því að skapa nýjan heim upp úr þessari styrjöld, og það er að þessu marki, sem hinir vitrustu og framsýnustu forystumenn hinna sameinuðu þjóða vinna. Við skulum ekki láta okkur detta í hug að taka samninga þeirra og undirskriftir sem dauðan bókstaf, heldur felst í þeim vilji til að tryggja þjóðunum nýja framtíð og sannfæring um, að ríki, sem búa við ólíkt þjóðskipulag, stéttir, sem eiga ólíkra hagsmuna að gæta, geti unnið saman að þessu takmarki. Við getum ekki aðeins vitnað í yfirlýsingu Teheranráðstefnunnar, þar sem foringjar þriggja voldugustu ríkja hinna sameinuðu þjóða gefa heiminum hið mikla fyrirheit, sem felst í þessum orðum yfirlýsingarinnar: 

Málfrelsi er nú enn í íslenzka lýðveldinu. Það stendur í stjskr. - Forseti: Svo er nú fyrir að þakka, að enn þá eru einnig til lög og reglur í lýðveldinu og það einnig á Alþ., og þeim verður að fylgja.

„Við erum þess fullvissir, að samtök okkar munu skapa þjóðunum varanlegan frið. Við erum okkur þess fyllilega meðvitandi, hvílík ábyrgð hvílir á okkur og öllum hinum sameinuðu þjóðum, - að koma á friði, sem mun leiða í ljós samhug yfirgnæfandi meiri hluta allra þjóða heimsins og koma í veg fyrir endurtekningu styrjaldarógna í margar kynslóðir.“ - Í yfirlýsingu þeirra segir enn fremur: „Við höfum athugað vandamál framtíðarinnar með stjórnmálaráðgjöfum okkar. Við munum leita samvinnu og virkrar þátttöku allra þjóða, sem af heilum huga, eins og okkar eigin þjóðir, helga sig baráttunni fyrir afnámi harðstjórnar og þrælkunar, kúgunar og umburðarleysis. Við munum bjóða þær velkomnar, er þær óska eftir að ganga í alheimsbandalag lýðræðisþjóðanna: Ekki einungis þessi sameiginlega yfirlýsing Roosevelts, Stalins og Churchills, heldur ótal aðrar tilvitnanir mætti greina frá áhrifamestu stjórnmálamönnum og öðrum víðsvegar í löndum, þar sem allt vitnar um hið sama, skilning og sannfæring um breytt viðhorf og trú á því, að þjóðunum takist upp úr styrjöldinni að skapa nýja tíma, þar sem samstarf og viðskipti, en ekki ófriður og keppni verði ríkjandi. Söguleg nauðsyn hefur knúið þjóðir tveggja skipulaga til þess að vinna saman, og með samvinnu sinni í styrjöldinni hafa þær bjargað lífi hver annarrar, bundizt mannlegum tengslum og jafnframt sannfærzt um, að þær geti lifað og starfað saman einnig í friði. Sú sögulega staðreynd verður ekki kæfð, að í lok þessarar styrjaldar er ríki sósíalismans orðið voldugasta ríkið á meginlandi Evrópu og Asíu. Sú staðreynd hefur m. a. fengið Bretland til þess að yfirgefa aldagamla stjórnarstefnu sína, þess efnis að vega salt milli ríkjanna á meginlandi Evrópu og ná einlægt bandalagi við hið næstöflugasta. Nú hafa þau tengzt bandalagi við öflugasta ríkið, Sovétríkin. Bandalag þessara ríkja er byggt á nýjum staðreyndum. Yfirlýsing Teheranráðstefnunnar er enn fremur byggð á nýjum staðreyndum, þeim staðreyndum, að ný viðhorf hafa skapazt í heiminum, viðhorf, sem heimta samvinnu, en ekki ófrið. Það má færa óteljandi rök að því, þótt hér sé ekki gert, að bandalag og samningar hinna voldugu sameinuðu þjóða er byggt á hagsmunum þeirra allra og nákvæmu mati á hinu nýja ástandi, sem skapazt hefur í heiminum á sviði atvinnuhátta, viðskipta og stjórnarfars. Ég vildi leggja áherzlu á þetta, að það er inn í nýjan heim alþjóðlegrar samvinnu, alþjóðlegrar skipulagningar í fjölmörgum greinum, sem við erum nú að fæðast. Og okkur er brýn nauðsyn einmitt á þessari stundu, strax í dag, að átta okkur á viðhorfum og stefnum þessa nýja heims, sem okkur ber lífsnauðsyn að taka upp samstarf við og það sem margþættast. Á þessum tímum gerast allir hlutir hratt. Hver þjóð, sem vill eiga þátt í hinu nýja starfi þess tíma, sem í hönd fer, þarf að vera fljót að ákveða sig. Ég er þeirrar skoðunar, að nú sé stund Íslands til að taka ákvörðun um samstarf við aðrar þjóðir, tryggja aðstöðu sína út á við og leggja grundvöll að nýjum atvinnuháttum, velmegun og menningu í landinu. Ég er þeirrar skoðunar, að nú eigi þjóðin fjölmörg tækifæri, sem hún verður að grípa strax, tækifæri, sem geta gengið henni úr greipum og ekki komið aftur, ef þeim er sleppt nú. Á grundvelli alls þess, sem ég hef hér sagt, er mér það sárt hryggðarefni, ef forysta þjóðarinnar á Alþingi ætlar að bregðast og neita að skilja þá stund, sem nú slær og er stund Íslands. Ég endurtek, að við eigum nú áður óþekkt tækifæri til að vinna framtíð Íslands gagn. Við höfum bundizt vináttutengslum við aðrar þjóðir, sem aldrei hafa verið slík í sögunni.

Ég vil nú biðja hv. ræðumann að stanza, næst þegar kemur að punkti hjá honum, vegna þess að nú þarf að fresta fundi vegna opnunar sögusýningarinnar, sem nú fer að hefjast. En þess er vænzt, að þm. verði þar viðstaddir.

Þjóðin hefur aldrei verið jafnauðug, aldrei vitað fyrr, að hún ætti jafnauðugt land. Hún hefur lifað vakningarstund, sem hún hefur um aldir þráð. Aldrei hefur hún vænt sér jafnmikils af framtíðinni sem nú og aldrei átt jafnmikla möguleika til þess að umskapa atvinnuhætti sína og lífsskilyrði sín öll. Við gerum okkur alls ekki grein þess, hve stórkostleg umsköpun gæti farið fram á atvinnuháttum, ef varið væri 400–500 millj. eingöngu í því skyni. Við getum keypt nýtízku atvinnutæki í stórum stíl, tugi togara, fjölda vélbáta, reist verksmiðjur, hafnargerðir, raflýst bæi og byggðir, hagnýtt afl fossanna, ræktað landið, í stuttu máli lagt grundvöll að nýju atvinnulífi. Jafnframt eigum við tækifæri til að tryggja viðskipti okkar við aðrar þjóðir og markaði fyrir afurðir okkar, ef við höfum djörfung til að skilja, að við eigum ekki að reka neina stafkarlapólitík eða sultarpólitík lengur í landinu, heldur snúa okkur með einbeittum kröftum að stórum viðfangsefnum, sem skapa okkur auð og grundvöll menningar, viðfangsefnum, sem sameina okkur og fá okkur til að gleyma nöldri og argi um deilumál, sem í ljósi hins nýja viðhorfs og nýrra möguleika eru smávægileg og verða aukaatriði, áður en við vitum um. Við eigum í fyrsta skipti í sögunni nægilegt fjármagn til þess að hefja þetta starf, verulegt viðreisnarstarf þjóðfélagsins, ef við aðeins viljum nota okkur þetta fjármagn. Ég er þess algerlega viss, að ekkert mundi vera þjóðinni, þúsundunum, sem framtakið þrá meira en allt annað, kærara en að fjármagn hennar væri notað til að skapa öruggari framtíð með verklegum og menningarlegum framkvæmdum. Ég veit, að þjóðin bíður aðeins eftir því, að forystumenn hennar leggi henni skynsamleg verkefni upp í hendurnar, gefi henni hagsýna áætlun til að vinna eftir, og þá mun ekki standa á henni að vinna af dugnaði og áhuga að framkvæmd þeirrar áætlunar. Vegna allra þessara verkefna og hinna einstöku tækifæra, sem einmitt nú eru til að tryggja framkvæmd þeirra, fellur mér það sérstaklega illa, að Alþingi skuli fara heim án þess að hafa falið ríkisstj. framkvæmd ákveðinna verkefna, sem brýnast kalla á úrlausn. Rétt að baki er stofnun lýðveldisins, viðurkenning margra ríkja á hinu nýstofnaða lýðveldi, athygli vakin og aukinn skilningur á þjóð okkar, þjóðin sjálf í vakningarhug, erlendis að renna upp nýir tímar, þar sem allt stefnir að alþjóðlegu samstarfi og vísindalega skipulögðum þjóðarbúskap. Á stundu sem þessari, er þjóðin væntir nýrra athafna, ber okkur, sem hér sitjum, skylda til þess að hagnýta til blessunar fyrir þjóðina þau tækifæri, sem skapast, og vinna jafnframt að því með öðrum frjálsum þjóðum að græða sárin eftir þessa styrjöld. Á svona stundu tel ég, að Alþingi beri skylda til að vera vakandi og finna þau verkefni og velja þau úr, sem við, þm. af öllum flokkum, getum sameinazt um og orðið geta til eflingar lýðveldi Íslands. Við höfum orðið einhuga um að stofnsetja lýðveldið. Öll þjóðin hefur séð hinn glæsilega árangur af því, að við gátum orðið einhuga. En þá hljótum við næst að spyrja: Eru ekki fleiri málefni, sem við getum staðið saman um, málefni, sem varða þjóðina alla og eru svo mikilvæg, að önnur smærri ágreiningsefni geti horfið í skuggann fyrir þeim? Við vitum, að þessi mikilvægu mál eru til. Þau eru trygging lýðveldisins og þjóðarviðskipta út á við og aukning atvinnulífs og öryggis innan lands. Ég fæ ekki skilið - og tel ekki fullreynt -, að við getum ekki sameinað kraftana um framkvæmd á þessum málum. Ég vil, að framhald verði á því samstarfi, sem verið hefur við lýðveldisstofnunina. Við leysum vitanlega ekki andstæður stéttanna, ágreiningsmál flokkanna né margvíslegan skoðanamun okkar. Það, sem hér er um að ræða, er einungis að taka út úr nokkur veigamikil mál, sem örlagaríkust eru fyrir þjóðina alla, sameinast um að styðja að framkvæmd þeirra í beinu framhaldi af því, sem unnið hefur verið með stofnun lýðveldisins, til frekari tryggingar því stjórnarfarslega, atvinnulega og menningarlega. Ég veit, að þjóðin ætlast til þess af okkur, og hún á kröfu til þess af fulltrúum sínum, að þeir sleppi ekki vegna ágreinings um stéttarmálefni innan lands þeim tækifærum, sem þjóðinni nú bjóðast í samvinnu við aðrar frjálshuga þjóðir til þess að styrkja aðstöðu okkar um alla framtíð. Ég skírskota til þm. úr öllum flokkum, að þeir láti ekki bráðlæti sitt að komast heim af þessum fagnafundi við lýðveldisstofnunina verða til að hindra, að flokkarnir taki sér enn dálítinn frest í samræmi við brtt.hv. 2. þm. Reykv. til að gera ýtrustu tilraun til að ná samkomulagi. Mér finnst, að við megum ekki fara héðan heim, fyrr en við höfum komið okkur saman um fá, en ákveðin verkefni, sem við felum ríkisstj., sem helzt væri mynduð á þingræðislegan hátt, að framkvæma nú þegar. Sú ríkisstj. yrði að hafa á bak við sig traust þingsins, allra flokka þess, til framkvæmda á þessum ákveðnu verkefnum, sem henni eru falin. Það er ekki víst, að þau tækifæri, sem nú bjóðast þjóðinni, komi nokkurn tíma aftur. Ég skírskota til ábyrgðartilfinningar hvers þm. Ég tala hér ekki oft. Mér er ekki lagið að blanda mér í afgreiðslu allra mála, og ég tala nú, af því að mér finnst brennandi nauðsyn og skylda, að við höfum ekki nein tækifæri af þjóðinni með deyfð okkar og sljóleika eða ábyrgðarleysi. Ég skora á þm., að þeir samþ.till.hv. 2. þm. Reykv.

Haraldur Guðmundsson Út af þeim till., sem liggja hér fyrir, vil ég segja, að ég hefði talið, að vel hefði mátt ákveða næsta samkomudag Alþ. í síðasta lagi 1. okt., eins og brtt. er komin fram um, með tilliti til þess, að það er á valdi ríkisstj. að kalla saman þ. fyrr, ef ástæða þykir til. Mér skildist á þingmannafundi, sem haldinn var í gær, að samkomulag mundi nást um að samþ. 15. sept. sem næsta samkomudag þ., eins og hæstv.ríkisstj. leggur til, og mun ég greiða atkv. með því, þar eð ég tel þennan tímamun ekki skipta verulegu máli. Að því er snertir brtt. um frestun á þingfrestun enn um tvo daga, sem hér er komin fram, vil ég geta þess, að við Alþflmenn eigum hér þáltill. um að fjölga mönnum í mþn. til að framkvæma gagngerða endurskoðun á stjórnarskipunarl. Ég hefði talið það skipta mjög verulegu máli, að þessi till. næði samþykki á þessu þ., en hæstv. forseti Sþ. hefur tjáð mér, að þótt þingfundum yrði haldið áfram til 22. júní, mundi tími ekki vinnast til að fá þá till. afgreidda. Hefði verið kostur að afgreiða þessa þáltill. okkar, hefði ég getað samþ., að þingfundum yrði haldið áfram, en þar sem svo er ekki, sé ég ekki ástæðu til að vera með því, að fundum verði haldið áfram. Sú meginástæða, sem borin var fram af hv. 2. þm. Reykv. fyrir því að lengja þ. um tvo daga, var, að mér skildist, sú, að hann gerði ráð fyrir, að unnt væri að mynda ríkisstj., sem hefði þingmeirihl. að baki sér og tæki við, áður en þm. héldu heim. Ef ég héldi, að þetta mundi verða, mundi ég greiða þessari till.atkv., en ég verð að segja það, að eftir þær viðræður, sem fram hafa farið að undanförnu um möguleika á því að mynda ríkisstj., sem hefði stuðning allra flokka eða meiri hl. Alþ., hef ég enga trú á, að það næðist að vinna það verk á þessum tveim dögum, sem ekki hefur lánazt að leysa þann tíma, er til þess hefur verið til umráða, og ég hygg það ekki ofmælt, að þessum hv.þm. sé það líka vel kunnugt. Honum er að sjálfsögðu manna bezt kunnugt um sérstöðu flokks síns í þessu máli. Þegar núverandi ríkisstj. tók við völdum, minnir mig, að hún gæfi yfirlýsingu á þá leið, að hún mundi tafarlaust biðjast lausnar, er hún fengi fullar upplýsingar um, að önnur stj., sem hefði stuðning öruggs meiri hl. Alþ., væri tilbúin að taka við völdum. Ég verð því að ætla, að hæstv.ríkisstj. sé sama sinnis enn og að hún muni tafarlaust, þegar hún fær örugga vitneskju um, að þ. allt eða meiri hl. þess hafi tilbúna stj., er það veitir stuðning, biðjast lausnar, hvort sem Alþ. situr eða ekki. Hæstv. forsrh. er hér staddur, og mér væri kært, að hann vildi leiðrétta þetta, ef það er misskilningur, eða staðfesta það, ef rétt er, sem ég hygg, að sé. Ég er einn þeirra manna, sem telja mikils um vert, að stjórn verði hér áfram með þeim hætti, sem verið hefur lengst af og sjálfsagt er og æskilegt í landi með þingræðisfyrirkomulagi. Ég vil vinna að því, að reynt verði til fullrar þrautar, ekki einungis að ná samstarfi allra flokka um myndun ríkisstj., heldur og um sköpun nægilega öflugs meiri hl. þings til að standa að baki ríkisstj., sem hafi ákveðinn málefnagrundvöll. En að mynda ríkisstj. án þess að samkomulag væri um meginmálefni, væri að minni hyggju lítil bót.

Forseti (GSv): Ég tel rétt að biðja hæstv.forsrh., af því að svo marga þm. vantar í d., að doka við með svarið, svo að sem flestir megi á hlýða.

Lárus Jóhannesson Herra forseti. - Ég vil aðeins gera stutta grein fyrir atkv. mínu í þessu máli. Það mun verða á þá leið, að ég mun styðja till.hv. 2. þm. Reykv. af þeim ástæðum, sem ég gat um, þegar ég greiddi atkv. um þingfrestunartill.

Ingólfur Jónsson Herra forseti. - Ég get verið stuttorður um þá brtt., sem ég flyt ásamt hv. 2. þm. S.-M. En ástæðan til þess, að við teljum heppilegra, að Alþ. komi saman 2. sept., er sú, að núgildandi verðákvörðun á landbúnaðarafurðum nær ekki nema til 15. sept., og ef Alþ. gerir enga nýja ákvörðun áður, hækka landbúnaðarafurðir af sjálfu sér. Komi þ. ekki saman fyrir 15. sept., verður því erfið aðstaða í dýrtíðarmálunum. Hugsi Alþ. sér að vinna bug á dýrtíðinni, er ekki of mikið að hafa 10–12 daga til ákvörðunar á þeim leiðum, sem fara skal. Ég held, að hv.þm. ættu því að samþ. þessa till. okkar. Það er talað um, að þetta mundi verða til að skapa langt þ. En er nauðsynlegt, að þ. standi alveg til hátíða? Er ekki hægt að ljúka við fjárl. í nóv.? Ég held, að það ætti ekki að þurfa að lengja þ., þó að samkomudagurinn yrði 2. sept. Það væri hægt að ljúka þ. fyrr. Ég óska því, að till. okkar verði samþ., svo framarlega sem hv.þm. vilja gera eitthvað í dýrtíðarmálunum, en ekki kasta öllum sínum áhyggjum upp á hæstv.ríkisstj. - Hugsum okkur, að sá skilningur verði fyrir hendi í haust, sem nú er ekki fyrir hendi, að ekki sé vænlegt að halda áfram gegndarlausum kaupkröfum, þannig að atvinnuvegirnir verði að ganga saman og hrynja. Hugsum okkur, að mönnum verði ljósara en nú, að undirstaðan að afkomu verkalýðs og launþega í landinu er sú, að atvinnutækin beri sig og gera beri einhverjar skynsamlegar ráðstafanir í dýrtíðarmálunum. Þá er sannarlega ekki of mikill tími að hafa 10 daga upp á að hlaupa. Með því, að þingflokkarnir hafi n. starfandi í sumar til að athuga leiðir í dýrtíðarmálunum, mætti hugsa sér þetta nægilegan tíma til að ganga frá málunum, og vil ég leggja til, að flokkarnir hafi slíka n. starfandi á milli þ. í sumar til að undirbúa þessi mál. Mætti með því gera sér vonir um einhvern árangur.

Forsrh. (Björn Þórðarson) Herra forseti. - Ég mælti áðan nokkur orð, eftir að hv. 2. þm. Reykv. hafði lýst því, að hann æskti þess, að þingfrestun færi ekki fram fyrr en tveim dögum síðar, til þess að færi gæfist að mynda nýja ríkisstj. Ég fann mig ekki knúinn til að svara þessu, því að ég leit svo á, að hv. 2. þm. Reykv. mundi telja aðstöðuna betri til að fá þingfylgi sameinað á meðan þ. situr en eftir að þingfundum hefði verið frestað. Þess vegna tók ég þessa till. ekki neitt til umr. En nú hefur mér fundizt sá skilningur vera uppi hjá einstaka manni, að stj. mundi ekki telja sig skylda að víkja, á milli þess er þ. sæti, enda þótt fyrir lægi meiri hl. þ. fyrir því, að hann styddi aðra stj. eða tryði annarri stj. betur til að fara með stjórn landsins. Mér virtist þetta liggja á bak við fyrirspurn hv. 3. landsk.þm., en hann hefur að vísu ekki réttan skilning á afstöðu stj. Hún er reiðubúin, hvort sem þ. situr eða ekki, til að víkja, þegar fyrir liggur trygging fyrir því, að meiri hl. Alþ. sé því fylgjandi að taka að sér stj. landsins. Fyrir þessu höfum við einnig ljóst fordæmi frá árinu 1927, þegar þáv. stj. fyrir ósigur í þingkosningum vék úr sæti, af því að hún taldi sig ekki hafa styrkan meiri hl. Ég lít því svo á, að það þurfi ekki að tefja frestun þ. neitt, að þm. komi sér saman um að fela öðrum stjórn landsins, og því þurfi ekki umr. að verða langar um þetta efni.

Ólafur Thors Herra forseti. - Út af því, sem komið hefur fram um till. sósíalista um að fresta ekki þ. í dag, vil ég fyrir Sjálfstfl. gefa eftirfarandi yfirlýsingu: „Eins og öllum þm. er kunnugt, hafa þingflokkarnir undanfarna daga rætt um myndun þingræðisstjórnar í landinu. Enda þótt þær umr. hafi ekki leitt til stjórnarmyndunar á þessu stigi málsins, hefur margt merkilegt komið fram, og standa nokkrar vonir til, að með frekari samningum, er þó vafalaust munu taka nokkurn tíma, megi auðnast að mynda þingræðisstjórn. Sjálfstfl. hefur ríkan áhuga á því, að takast megi sem allra fyrst að mynda þingræðisstjórn, og telur, að í fullkomið óefni sé stefnt, ef það verður lengi látið dragast. Hins vegar telur flokkurinn víst, að úr því, sem komið er, muni stjórnarmyndun ekki lokið á næstu tveim dögum, og vill ekki styðja að því að fresta þingi, á meðan slíkar tilraunir kynnu að standa yfir. Flokkurinn telur, að bezt fari á því, að stjórnarskipti fari fram með þeim hætti, að stj. er nýtur trausts meiri hl. Alþ., sé reiðubúin að taka við völdum, en eigi með hinum hættinum, að Alþ. lýsi vantrausti á þessa stj., en hafi þó eigi jafnframt undirbúið myndun þingræðisstjórnar. Sjálfstfl. bendir jafnframt á, að núv. stj. situr ekki í skjóli stuðnings Alþ. og hefur ekki leitað þess stuðnings.“

Forsrh. (Björn Þórðarson) Eins og ég gat um, þegar ég lagði þáltill. fram, fylgdi ég þeim meiri hl., sem kom fram hér í gær, og lagði till. fram í því formi. að þ. skyldi kvatt saman í síðasta lagi 15. sept. Ef atkvgr. félli nú á annan veg, þannig að tímatakmarkið yrði 2. sept., mundi ég líta svo á, þó að í bréfinu standi „í síðasta lagi 15. sept.“, að stj. væri skyldug til að kalla þ. saman 2. sept. ellegar að fá nýtt bréf.

Forseti (GSv): Þetta tel ég rétt skýrt hjá hæstv.forsrh. Brtt. 273 felld með 21:21 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: EystJ, GTh, HermJ, IngJ, IngP, JPálm, JS, JörB, PHerm, PZ, PÞ, PM, PO, SigfS, SB, SÞ, ÞÞ, BSt, BÁ, EE, GSv. nei: FJ, GÍG, HG, JJós, KA, LJóh, LJós, MJ, ÓTh, SG, SEH, SK, STh, StJSt, StgrA, ÞG, ÁÁ, BBen, BrB, EOl, EmJ. JakM, ÁkJ greiddu ekki atkv. 8 þm. (GÞ, GG, GJ, HelgJ, JJ, SkG, SvbH, BG) fjarstaddir. 1 þm. gerði svolátandi grein fyrir atkv. sínu:

Sigurður Bjarnason Ég vil aðeins láta þann skilning koma fram, að ég álít, að ef þessi brtt. verður samþ., beri að breyta forsetabréfinu, sem hæstv.forsrh. minntist á, að væri miðað við 15. sept. Það atriði tel ég ekki, að verði hægt að túlka öðruvísi. Ég segi já.