Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Heilbr.- og trmrh. (Magnús Kjartansson): Herra forseti. Frv. það, sem hér er lagt fram um breyt. á almannatryggingalögunum, er hið þriðja í röðinni, sem endurskoðunarnefnd tryggingalaga hefur unnið að. N. þessi var skipuð haustið 1971, og í henni eiga nú sæti Geir Gunnarsson alþm., Páll Sigurðsson, ráðuneytisstjóri, Adda Bára Sigfúsdóttir aðstoðarmaður ráðh., Halldór S. Magnússon viðskiptafræðingur, Tómas Karlsson ritstjóri, Oddur Ólafsson alþm. og Sigurður Ingimundarson forstjóri Tryggingastofnunar ríkisins. Ritari n. er Jón Ingimarsson skrifstofustjóri. Veigamesta nýmæli þessa frv. eru ákvæði um tannlæknaþjónustu og um rýmkun á rétti öryrkja og ellilífeyrisþega til þess að fá uppbót á lífeyri. Vorið 1971 var samþ. á Alþingi lagabreyting, sem fól í sér verulega stefnubreytingu í lífeyrisgreiðslum. Þá var horfið frá því, að allir skyldu eiga jafnan rétt, hvað sem liði öðrum tekjum. Þetta var gert með þeim hætti að lögbinda rétt lífeyrisþega til uppbóta á almennan lífeyri, ef aðrar tekjur voru litlar eða engar, þannig að heildartekjur næðu vissu lágmarki. Þetta lágmark var ákveðið 7 000 kr. á mánuði, en lögin áttu ekki að taka gildi fyrr en í ársbyrjun 1972. Strax eftir stjórnarskiptin 1971 voru sett brbl., sem flýttu gildistöku þessa ákvæðis, og í ársbyrjun 1972 var tekjutryggingarmarkmið hækkað upp í 10 000 kr. Frá 1. apríl n. k. verður þessi upphæð 18 886 kr. á einstakling eða tæp 34 þús. á hjón, ef bæði hafa þessi réttindi. En á sama tímabili hefur vísitala framfærslukostnaðar hækkað úr 155 stigum í 242 stig. Vísitalan hefur þannig hækkað um 56% rúm, en tekjutryggingarmarkmið um nær 170%. Hér er um að ræða viðleitni til þess að jafna nokkuð kjör þeirra, sem eiga tryggða fjárhagsafkomu með aðild að lífeyrissjóðum, og hinna, sem ekki eiga neinn slíkan rétt. Eins og kunnugt er, skortir mjög mikið á, að viðunanlegur tekjujöfnuður ríki meðal vinnufærra manna. En ójöfnuður vex þó til mikilla muna, þegar að því kemur, að menn hætta vinnu sökum elli eða örorku. Þá eiga sumir auk lífeyris almannatrygginga rétt á 60% af launum í þeirri stöðu, sem þeir gegndu síðast, eins og þau eru á hverjum tíma. Aðrir eiga rétt, sem miðast við laun þeirra, eins og þau voru að meðaltali síðustu 5 eða 10 vinnuárin. Og enn aðrir eiga engan annan rétt en þann, sem almannatryggingar veita. Á þessu misrétti verður ekki ráðin bót nema með sameiningu almannatrygginga og lífeyrissjóða í eitt allsherjartryggingakerfi. Ég tel, að á því sé mikil nauðsyn, að að því verkefni verði unnið, og ég hygg, að á því sé nú meiri skilningur meðal manna hér á landi en nokkurn tíma áður hefur verið. En á meðan sú breyting er enn á undirbúningsstigi, er nauðsynlegt að auka tekjujöfnunaráhrif tekjutryggingarákvæðanna. Uppbótarákvæðin voru frá upphafi þannig hugsuð, að hverjum bótaþega væri greiddur mismunurinn á tekjutryggingarupphæð og tekjum bótþega, væru þær lægri en tryggingarmarkið, og er þá bæði átt við grunn lífeyristrygginganna og aðrar tekjur, hvort sem um er að ræða tekjur úr lífeyrissjóðum eða tekjur vegna vinnu. Breytingin, sem nú er fyrirhuguð, lýtur að því, að þeir, sem hafa óverulegar tekjur úr lífeyrissjóðum eða vegna vinnu, geti notið tekjutryggingarákvæðanna í ríkara mæli en nú er og þar með færst svolítið nær þeim kjörum, sem fólk með mikil lífeyrisréttindi býr við. Eindregnar óskir um breytingar í þessa átt hafa m.a. komið fram hjá talsmönnum verkalýðshreyfingarinnar, en verkamenn og sérstaklega þeir, sem nú eru á ellilífeyrisaldri, eiga mjög takmarkaðan rétt til lífeyris úr lífeyrissjóðum sínum. Það er 3. gr. frv., sem fjallar um þetta efni. Þar er gert ráð fyrir því, að uppbót á lífeyri skerðist ekki, þó að lífeyrisþeginn hafi aðrar tekjur en lífeyri trygginganna, ef þær tekjur fara ekki fram úr 30 þús. kr. á ári. Þegar þessu marki er náð, fer uppbótin hins vegar að skerðast, og nemur skerðingin helmingi þeirra tekna, sem bótaþeginn fær. Uppbótin, sem tilgreind er í frv., 64 000 kr. á ári, er miðuð við upphæðina eins og hún er mánuðina jan.-mars í ár. 1. apríl n.k. hækkar þessi upphæð um 25%, eins og aðrar lífeyrisbætur, og þarf þá að breyta tölunni, eins og hér er tilgreint, til samræmis við það. Erfitt er að meta að fullu, hversu miklu fé verður varið til tekjujöfnunar vegna þessara breytinga, en skv. mati Tryggingastofnunar ríkisins er sennilega um 250 millj. kr. að ræða á einu ári. Ákvæði um tannlæknaþjónustu, sem ég minntist á áðan, er í 6. gr. þessa frv. í tryggingalögum hefur tæpast verið minnst á tannlæknaþjónustu, aðeins er að finna heimild í 43. gr. l., þar sem segir, að í samþykkt sjúkrasamlaga megi ákveða greiðslur vegna tannlækninga. Þessi heimild hefur litið sem ekkert verið notuð. Ríkið greiðir hins vegar hluta af tannviðgerðarkostnaði skólabarna, og sum sveitarfélög halda uppi skólatannlækningum, en önnur ekki eða aðeins að takmörkuðu leyti. Með l. um heilbrigðisþjónustu sem tóku gildi um síðustu áramót, var mörkuð sú stefna, að tannlækningar yrðu hluti þeirrar læknisþjónustu, sem veita á á heilsugæslustöðvum, og tannlæknar ráðnir til starfa þar eins og aðrir læknar. Unnið er að áætlun um tannlæknaþörf, og athugun fer fram á því, hvar þurfi að koma upp aðstöðu fyrir launlækna. Í framtíðinni má því gera ráð fyrir, að sú tannlæknaþjónusta, sem frv. gerir ráð fyrir að sjúkrasamlagið taki þátt í að greiða, fari að mestu fram á heilsugæslustöðvum og í skólum. En einnig er þó áformað að semja við tannlækna, sem reka eigin stofur, og er lagt til, að þátttaka sjúkrasamlags í kostnaði við veitta þjónustu nemi 50%. Þar sem hvort tveggja kemur til, að greiðsla á tannlæknaþjónustu mun auka útgjöld sjúkrasamlaga verulega og uppbygging þjónustustöðva tekur nokkurn tíma, er eðlilegt að láta réttinn til greiðslu frá sjúkrasamlögum takmarkast fyrstu árin við ákveðna þjóðfélagshópa. Í þessum áformum um uppbyggingu og þróun þessarar þjónustu í áföngum er farið inn á svipaða braut og Norðmenn hafa fylgt, þegar þeir hafa tekið tannlækningar inn í sitt kerfi. Í haust er áformað, að réttur til greiðslu nái til allra barna og unglinga 6–15 ára og sveitarfélag greiði þá jafnframt hinn helming kostnaðarins. Eins og ég gat um áðan, er það mjög breytilegt, hve miklu fé sveitarfélög hafa varið til skólatannlækninga, en vonandi þarf ekki að standa á framlagi þeirra. Ekki er gert ráð fyrir framlagi sveitarfélaga vegna annarra aldursflokka, sem síðar bætast við. Í ársbyrjun næsta árs, 1975, á rétturinn til 50% greiðslunnar að ná til barna undir skólaaldri og 16 ára unglinga og auk þess til öryrkja, ellilífeyrisþega og vanfærra kvenna. Talið er mjög mikilsvert að vernda tannheilsu barna, unglinga og vanfærra kvenna, og njóta þessir hópar því forgangs hér, auk öryrkja og ellilífeyrisþega, sem eru tekjulitlir þjóðfélagshópar. Frekari áætlun um fjölgun aldursflokka eða sérstakra hópa, sem eiga að fá rétt til 50% greiðslu vegna tannlækninga, er ekki sett fram í þessu frv., en áformað er, að ráðh. geti með reglugerð bætt við hópum, sem njóti réttar, þegar fé verður tiltækt og tryggt er, að allir, sem rétt öðlast, geti fengið þá þjónustu, sem greiða á að hluta til af almannafé. Í 5. gr. frv. er fjallað um greiðslur einstaklinga á lyfjum, rannsóknum hjá sérfræðingum og röntgenskoðunum, sem framkvæmdar eru, án þess að sjúklingur sé lagður inn á sjúkrahús. Sjúkrasamlög greiða nú 3/4 af kostnaði fyrir rannsókn hjá sérfræðingi. Ætlunin er ekki að breyta því hlutfalli, þegar á heildina er litið, heldur aðeins að taka upp fastagjald, 150 kr., fyrir hverja komu til sérfræðings. Gjald það, sem sérfræðingar taka nú, er mishátt, en meðalgjald er sem næst 150 kr. Á sama hátt er ekki áformað að breyta heildargreiðslu sjúkrasamlaga vegna lyfja, en lagt er til, að sjúklingar greiði sinn hluta af jöfnunarverði, þó þannig, að fyrir lyf framleidd hér á landi greiðast 100 kr., en fyrir erlend lyf, sem yfirleitt eru mun dýrari, á að greiða 150 kr. Sé heildarverð íslensks lyfs undir 100 kr. eða erlends lyfs undir 150 kr., er ætlast til, að sjúklingur greiði það verð. Engin breyting verður hins vegar á því ákvæði, að sum lyf greiða sjúkrasamlög að fullu. Fyrir röntgenrannsóknir er einnig sett jöfnunargjald, 250 kr. fyrir hverja röntgengreiningu, en hér er einnig um að ræða aukna hlutdeild sjúkrasamlaga í kostnaðinum. Mjög tímabært er orðið að auka þessa niðurgreiðslu með hliðsjón af því, að sjúkratryggingar greiða röntgenrannsóknir að fullu, ef sjúklingur dvelst á sjúkrahúsi, meðan rannsókn fer fram. Einnig er hér oft um veruleg fjárútlát hjá fólki að ræða. Þær greinar frv., sem ég hef fjallað um, 3., 5. og 6. gr., eru kjarni þess og sá þáttur frv., sem eykur útgjöld almannatrygginga. Til þess að mæta þeim kostnaðarauka, sem hér er um að ræða og er metinn á u.þ.b. 300 millj. kr. á ársgrundvelli, leggur heilbr.- og trmrn. til í 4. gr., að fjölskyldubætur verði skertar um sömu upphæð á þann hátt, að ekki verði greitt með fyrsta barni í fjölskyldu, ef brúttóárstekjur framfæranda eru yfir 700 þ:ís. kr. og börn ekki fleiri en 4. Í þessu sambandi vil ég vekja athygli á prentvillu, sem er á 3. síðu frv. Þar er neðst í aths. talan 600 þús., þar á að standa 700 þús. Í sambandi við þetta atriði er vert að minna á það, að margir hafa lýst því sjónarmiði sínu, að fólk með sómasamlegar árstekjur eigi að geta séð fyrir einu barni, án þess að til þurfi að koma greiðslur frá almannatryggingakerfi. Þessu sjónarmiði hefur oft verið lýst, og það eru vissulega rök fyrir því, að fólk, sem komið er uppi ákveðið tekjustig, eigi að geta staðið undir kostnaði af einu barni á eðlilegan hátt. Í sambandi við þetta atriði er einnig ástæða til að minnast á það, að margir ræða nú um, að þetta kerfi okkar sé orðið á'kaflega kostnaðarsamt, og ég hygg, að það yrði andstaða við að auka þennan kostnað, eins og nú er komið. Það hefur orðið mjög verulega aukning á síðustu árum, og að sjálfsögðu eru takmörk fyrir því, hversu mikið fé er hægt að veita til þessara þarfa, þannig að hér er lagt til, að þessi vandamál verði leyst með tilfærslum innan kerfisins sjálfs á þennan hátt. Í 11. gr. leggur rn. enn fremur til, að þessi ráðstöfun skuli ekki hafa áhrif á kaupgreiðsluvísitölu. Þar sem einungis er um að ræða tilfærslu á uppbæðum innan tryggingakerfisins, sem fyrst og fremst eru lágtekjufólki í hag, er ekki eðlilegt að láta þær valda breytingum á almennu kaupgjaldi í landinu. - Ég vil taka það fram, að endurskoðunarnefnd tryggingalaga, sem ég nefndi áðan, hefur ekki tekið afstöðu til þessara tveggja greina. Aðrar gr. frv. eru smávægilegar lagfæringar. Í 1. gr. er verið að heimila að miða lögheimilistíma ekkju eða ekkils við lögheimilistíma látins maka. Í 2. gr. er verið að staðfesta ákvæði úr brbl. frá 19. júlí 1971, en vegna mistaka hefur staðfestingin farist fyrir til þessa. Skv. l., eins og þau eru nú, má greiða örorkulífeyrisþegum ekkju- eða ekkilsbætur eftir lát maka, en þessi heimild nær ekki til þeirra, sem aðeins njóta örorkustyrks, en ekki fulls örorkulífeyris. Þetta er mjög óeðlilegt, og í 7. gr. frv. er gert ráð fyrir lagfæringu á þessu atriði. Skv. 50. gr. l. á lífeyrisréttur að falla niður, þegar sjúklingur hefur dvalist lengur en 4 mánuði á 24 mánuðum á stofnunum, þar sem sjúkratryggingar greiða fyrir hann. Rétt þykir að heimila tryggingaráði að víkja frá þessum mörkum í sérstökum tilvikum, eins og lagt er til í 8. gr. frv. Er þá ekki síst haft í huga fólk með lungasjúkdóma, sem títt þarf á skammtímavistun á sjúkrahúsum að halda, en þarf þó jafnframt að standa straum af eigin húsnæðiskostnaði. Í 9. gr. er tekið tillit til þess, að fyrir kemur, að feður, sem halda heimili fyrir börn sín, eiga meðlagskröfur á hendur móður barnanna. Eðlilegt er, að þessir feður geti notið milligöngu Tryggingastofnunarinnar við innheimtu meðlags á sama hátt og fráskildar konur. Og að lokum vil ég nefna 10. gr. frv., en hún er lögð fram til þess að auðvelda endurskoðun á samningi Norðurlanda um félagslegt öryggi, en að þeirri endurskoðun er nú unnið. Ég vil láta í ljós þó ósk mína, að þm. vinni saman að því, að þessar breytingar geti orðið að lögum á þessu þingi. Ég tel, að í þessu frv. felist ýmis réttlætismál, sem ég hygg að ekki sé ágreiningur um meðal þm., og vænti þess vegna góðrar samvinnu um þetta mál. Ég legg til, herra forseti, að málinu verði að lokinni 1. umr. vísað til 2. umr. og hv. heilbr: og trn.



Herra forseti. Á undanförnum árum hefur staðið yfir bygging og breyting á sláturhúsum landsins, og var á sínum tíma ráðgert að ljúka því verki á skemmri tíma en raun hefur á orðið. Framkvæmdir þessar eru mjög kostnaðarsamar, og auk þess er alltaf að koma til ný tækni, sem verið er að prófa í sláturhúsunum. Það er þegar búið að byggja upp 8 sláturhús, sem eru útbúin nýjustu og bestu tækni, sem völ er á á þessu sviði, og er það á eftirgreindum stöðum: Borgarnesi, Búðardal, Hólmavík, Blönduósi, Sauðárkróki, Húsavik, Kirkjubæjarklaustri og Selfossi. Eftir er þá að byggja álíka mörg sláturhús, en mörg þessara húsa eru gömul og verður að lagfæra þau flest árlega, og slíkt viðhald hlýtur að vera mjög kostnaðarsamt. Frv. þetta fjallar um það, að veita undanþágu frá aðalreglum og kröfum um útbúnað sláturhúsa, en þó aðeins í eitt ár í senn. Þeir, sem meta ásigkomulag húsanna, eru hlutaðeigandi héraðsdýralæknir og yfirdýralæknir, og undanþágur þessar eru oftast veittar gegn því, að sláturleyfishafar uppfylli sett skilyrði. Frv. þetta gerir svo ráð fyrir, ef að lögum verður, að tímamörkin gildi til ársloka 1976, en þau herða vafalaust á því, að byggð verði upp sláturhús þau, sem verst eru á vegi stödd. En tæplega er þess að vænta að þau 8–9 bús, sem ráðgert er að byggja, verði öll komin upp á næstu þremur árum. Landbn. mælir með því, að frv. þetta verði samþ. óbreytt, eins og fram kemur í nál.



Herra forseti. Ég hef ásamt 4, þm. Norðurl. v. leyft mér að flytja frv. til l. um breyt. á l. um Húsnæðismálastofnun ríkisins, og er það síður en svo það fyrsta af þeirri tegund í þessari hv. d. í vetur. Þetta frv. er nokkuð sérstaks eðlis, því að meginefni þess er að færa starfsemi þessarar þýðingarmiklu stofnunar út á landsbyggðina, þ.e. til þeirra þriggja landshluta, sem lengst eru frá Stór-Reykjavíkursvæðinu og eiga óhægast um vik að ná nauðsynlegri og eðlilegri fyrirgreiðslu í hvívetna. Eins og bent er á í grg., er hér um einn af hinum fjölmörgu þjónustuþáttum hins opinbera að ræða. Spurningin er ekki um það, hver þýðing hans sé í samanburði við ýmsa aðra, heldur frekar um prófstein á viðhorf, ekki aðeins Alþingis, heldur ekki síður stofnananna sjálfra varðandi till. yfirleitt um flutning starfsemi þeirra út á land, hvort sem um mikinn hluta er að ræða eða jafnvel alla starfsemina. Að þessu verkefni hefur svokölluð stofnananefnd unnið. Ég tek það fram sem meðlimur þeirrar n., að hér er ekki um að ræða álit þessarar n. um skipan mála hjá Húsnæðismálastofnun ríkisins, enda liggur það ekki fyrir, né heldur er þetta eitthvert sennilegt sýnishorn af þeim till, sem þar munu verða fram settar í hinum ýmsu málaflokkum. Það hefur hins vegar verið sérstaklega lærdómsríkt að starfa í þessari n., kynnast hvoru tveggja: víðsýni og frjálslyndi forustumanna opinberra stofnana svo og dæmalausri þröngsýni og einkasjónarmiðum eigingirninnar, sem einnig hafa fram komið. Ekki verður síður lærdómsríkt og fróðlegt að fylgjast með viðbrögðunum við þeim till., sem n. leggur fram, og þá allra helst, hvernig framkvæmdin verður, því að þar þarf sannarlega að taka til hendi, ef áratuga einstefnuakstri á að snúa við. Opinber þjónusta hefur á flestum sviðum verið í algeru lágmarki úti á landsbyggðinni, sums staðar og á allt of mörgum sviðum engin. Um það má vissulega deila, á hvaða sviði fyrst skal bera niður, hvar þörfin sé mest, og fjarri er mér að halda því fram, að þessi þáttur sé einmitt sá, sem á er mest nauðsyn allra þjónustuþátta úr að bæta. Hitt er jafnljóst mér sem öðrum, sem þessi mál þekkja af raun, að nauðsyn stórbættrar þjónustu við landsbyggðina, einnig í þessum efnum, er knýjandi. Til þess liggja margar ástæður aðrar en þær, að fjarlægðin er svo mikil og erfitt um vik af þeim ástæðum. Tilfærsla valds og ákvarðanatektar kemur hér mjög inn í. Landsbyggðin heimtar til sín æ meiri rétt til eigin valds til ákvarðanatöku um eigin málefni. Nefnd eða forstjóri í Rvík á ekki að vera ein allsherjaralmáttug forsjón í einu sem öllu. Fyrir utan þá hættu, sem af því stafar að stefna öllu valdi í hverju einu á einn stað eða ákveðið svæði, koma sterklega inn í myndina þau atriði, sem lúta að yfirsýn og þekkingu, sem hlýtur að vera því minni sem fjær er vettvangi þess, sem gera skal. Ég hef svo sannarlega misjafna reynslu af opinberum stofnunum varðandi fyrirgreiðslu þeirra varðandi hinn almenna þegn út á landsbyggðinni. Húsnæðismálastofnunin er alls ekki neitt sérstakt neikvætt dæmi hér um. Ótal mörg dæmi mætti þó nefna frá þeirri stofnun einni, sem hafa reynst húsbyggjendum dýrkeypt, sum fyrir mistök, sem alltaf geta reyndar átt sér stað, en önnur vegna skorts á nauðsynlegum þjónustuvilja við húsbyggjendur. Í gær var t.d. húsbyggjandi austur á landi í öngum sínum út af því, að eingöngu vegna samgönguerfiðleika hafði vottorð hans, sannanlega, borist 2 dögum of seint til stofnunarinnar, svo að hann fékk þau svör, að heldur betur yrði bið á láni honum til handa, - eitt smádæmi af ótal, sem ég ætla ekki að ræða hér nánar, því að margt má einnig gott um stofnunina segja hvað þjónustu varðar. Rangt væri að ætla sérstaklega að vera að gera hér að umtalsefni ýmislegt, sem þar mætti betur fara, því að vissulega er víða hægt að rekja sögur af misjöfnum viðskiptum borgaranna við kerfið, enda er það langt í frá, að þar sé um að ræða ástæðuna fyrir þessum frv.- flutningi. Útibúahugmyndin varðandi opinberar stofnanir ýmsar, hefur ætíð verið mér einkar hugleikin, og ég held, að í henni sé fólgin veruleg hreyfing í jafnaðarátt í þágu landsbyggðarfólks, þó að margar stofnanir megi með fullum rétti segja, að eins geti verið utan höfuðborgarsvæðisins, og að því ber að vinna einnig, eins og nágrannar okkar á Norðurlöndum hafa gert með góðum árangri. En hvers vegna er þessi útibúahugmynd einmitt sett fram varðandi húsnæðismálin og varðandi Húsnæðismálastofnun ríkisins? Í fyrsta lagi hafa verið um slík útibú háværar raddir utan af landsbyggðinni, og eins og vikið er að í grg., var sérstök krafa um þetta sett fram á húsnæðismálaráðstefnu á Austurlandi s.l. vor. Þar voru mættir bæði form. og framkvstj. stofnunarinnar, og fékk ég ekki heyrt nein sérstök mótrök þeirra við þessari kröfu. Miklu fremur voru þeir í mörgu jákvæðir hugmyndinni, þó að ýmsar aths. væru gerðar við framkvæmdina og möguleikana á fullri og endanlegri afgreiðslu lánanna. Í öðru lagi eru húsnæðismálin og húsbyggingar á landsbyggðinni með miklum blóma. Hin stóraukna atvinna og almenna bjartsýni, sem þar ríkir, hefur gjörbreytt öllu ástandi húsnæðismála einnig á þann veg einmitt, að nú segir húsnæðiseklan til sín í æ ríkara mæli, stendur blátt áfram mörgum byggðarlögum fyrir þrifum. Stóraukning húsbygginga er orðið eitt af mest brennandi viðfangsefnum landsbyggðarinnar. Til móts við þetta hefur verið komið með annars vegar aukinni byggingu verkamannabústaða, sem víða eru vel á veg komnir, og svo með hinni nýju löggjöf um leiguíbúðir á vegum sveitarfélaga, og fleira kemur einnig til. Í þriðja lagi er það mín persónuleg reynsla, byggð á starfi mínu s.l. ár, að um flest eða ef til vill nær allt færi betur á því og yrði hentugra og betra, að lánsafgreiðslan færi öll fram heima fyrir í landshlutunum. Þá yrði hægara um vik og ýmislegt færi betur, því að í öllu því flóði umsókna og vottorða, sem berst, vill sumt týnast og margt dragast um of, og er alls ekki verið að gera lítið úr góðu starfi stofnunarinnar með því, aðeins það að slíkt hlýtur að koma fyrir í öllu því skriffinnskuflóði, sem viðgengst þetta varðandi og eflaust er að mörgu nauðsynlegt. Margt fleira mætti telja, en skal ekki farið nánar út í hér, en einróma álit þeirra, sem í húsbyggingum standa úti á landsbyggðinni, er það, að málum þeirra væri betur komið og þeir ættu auðveldara með að sækja sinn rétt, lagfæra mistök o.s.frv., ef þjónustan væri heima í landshlutanum sjálfum. Hin hliðin, sem snýr að því, að þá sjálfsögðu þjónustu eigi sem viðast að rækja, er svo ekki síður þýðingarmikil og um hana mætti vissulega margt segja, eða um það, hvers vegna endilega Reykjavik sé sjálfsögð staðsetning sérhvers, sem er í þjónustu landsmanna allra. En það er önnur saga, sem ekki skal út í farið. Sérhvert spor til að snúa þar við, er vissulega dýrmætt, ekki bara landsbyggðinni og íbúunum þar, heldur og þjóðfélaginu sjálfu og allri uppbyggingu þess. Misrétti - jöfnuður eru orð, sem koma ósjálfrátt í hug, þegar um þessi mál í heild er rætt. Misréttið er það, sem einkennt hefur ástandið og einkennir enn í allt of mörgu. Jöfnuður er sú stefna, sem að ber að vinna, framtíðarmarkmið, sem Reykvíkingum einnig ber að hafa í huga sjálfs sin vegna. Skal þá vikið að efni frv. Meginefnið lýtur að stofnun sjálfstæðra útibúa frá Húsnæðismálastofnun ríkisins á Vestfjörðum, Norðurlandi v., Norðurlandi e., og Austurlandi. Hér er ekki gengið lengra en að leggja til útibú í þeim landsfjórðungum, er lengst liggja frá höfuðborginni eða stofnuninni sjálfri. Vissulega væri full ástæða til að hafa útibú víðar, en flm. þykir rétt að ganga ekki lengra í byrjun. Það verður þá a.m.k. ekki sagt með réttu, að allt sé í einu heimtað. Sýnist mönnum hins vegar svo, að verði útibúum á annað borð komið á, beri að gera það í öllum kjördæmum, skal ekki standa á okkur flm. að samþykkja það. Við leggjum til náin og um leið nauðsynleg tengsl þessara útibúa við þær skipulagsskrifstofur sem að er stefnt úti í landshlutunum, sem hljóta fyrr eða síðar að komast þar á, annaðhvort að tilhlutan heimamanna, einna eða með samstarfi við ríkisvaldið og þá auðvitað, hvor leiðin sem farin yrði, í nánum tengslum við skipulag ríkisins. Þessar skipulagsskrifstofur hljóta að vera nauðsynlegir hjálparaðilar fyrir hin ýmsu dreifðu sveitarfélög, og verkfræðiskrifstofur, sem þegar er sums staðar vísir að, koma hér einnig inn í til samstarfs og leiðbeiningar. Slíkar skrifstofur sem þessar hljóta að auðvelda mjög útibúastofnun og að þeim er unnið og ber enda að vinna samhliða. Að öðru leyti er gert ráð fyrir svipuðu starfi í útibúunum og fram fer í höfuðstaðnum. Tekið er við umsóknum og þær yfirfarnar og séð um, að öllum skilyrðum sé fullnægt, og þær síðan arfgreiddar. En þá kemur til sú nauðsynlega bankaþjónusta, sem óhjákvæmileg er. Lagt er til. að útibú Landsbankans eða annars ríkisbanka annist þá hlið mála. Að sérstaklega skuli að Landsbankanum vikið, stafar einfaldlega af því, að veðdeild Landsbankans fer með þessi mál í núgildandi lögum, en á Norðurl. v. hagar hins vegar svo til. að Landsbankinn starfrækir þar ekkert útibú, og er því „annars ríkisbanka“ skotið þarna inn. Ég get varla ímyndað mér neina annmarka hér á, sé þá einfaldlega ekki, þó að einmitt hafi verið á útborgun lánanna bent sem þröskuld í vegi, þ.e. að bankaútibúin gætu illa séð um eða tekið við þessu verkefni, m.a. vegna veðtrygginga. Hér hafa aðeins heyrst fullyrðingar án alls, sem við flm. getum tekið alvarlega sem beinan og ótvíræðan rökstuðning á móti. Eitt af hlutverkum útibúanna ætti að sjálfsögðu að vera það að hafa sem mest og best samstarf við byggingarfulltrúa á sínu svæði og meira en það. Þó að á það atriði sé ekki minnst í frv., á það að vera ein frumskylda þessara útibúa, sem og stofnunarinnar í heild, að sjá þessum mönnum fyrir viðunandi fræðslu, auka þekkingu þeirra og um leið hæfni, því að ekki mun sums staðar af veita. Skipulags- og verkfræðiskrifstofurnar kæmu hér einnig inn sem ágætur hjálparaðili, einkum hvað snertir tæknihlið þessarar fræðslu, sem byggingarfulltrúum þyrfti að veita í ólíkt ríkara mæli en nú er gert. Um þetta er ekki fram tekið sérstaklega í frv., en vísað til þess, sem segir um, að útibúin skuli veita sömu þjónustu og stofnunin sjálf, og hér er komið inn á eina þýðingarmestu skyldu stofnunarinnar, sem of litið hefur verið að gert, en þó verið fitjað upp á að nokkru. Varðandi fyrirgreiðslu og upplýsingaþátt útibúanna almennt þarf fátt fram að taka, en almenn upplýsingamiðlun þarf að aukast. Húsnæðismálastofnunin hefur nú upp á síðkastið gengið þar myndarlega til verks, en betur má þó án efa gera. Sýnishorn teikninga hljóta og að eiga að vera til reiðu, en teiknistofan hér syðra hlyti eftir sem áður að vinna öll verkefni. Skipulagsskrifstofur í landshlutunum kæmu hér inn í myndina, og ef til vill væri hægt að fela þeim ýmis verkefni þar að lútandi í framtíðinni, en úr því verður reynslan að skera. Sú skoðun hefur æ oftar komið fram, að Húsnæðismálastofnunin væri óþörf, þetta ætti hreinlega að vera inni í bankakerfinu sjálfu, sem einn þáttur þess. Ég er þessu andvígur bæði gagnvart einstökum húsbyggjendum og þó alveg sérstaklega gagnvart þeim félagslegu þáttum, sem hljóta að verða enn meira afgerandi á næstu árum, verkamannabústaðakerfið, leiguíbúðirnar og eflaust fleiri þættir, sem þar geta til komið. Húsnæðismál eru fyrst og fremst félagslegs eðlis, félagsmál, en ekki fjárhagslegs eðlis á þann hátt, að bankar einir eigi þar að ráða ferðinni. Þvert á móti ber að efla þessa stofnun, fá henni fleiri verkefni í hendur, en um leið dreifa valdinu og starfinu í heild út um landsbyggð alla. Því er lögð á það rík áhersla í frv., að hinir sérstöku félagslegu þættir húsnæðismálakerfisins séu einnig í höndum útibúanna og heimamenn, sveitarstjórnir og aðrir slíkir aðilar, fái þar að ráða ferðinni meira en verið hefur og sitji a.m.k. við sama borð og Reykvíkingar í þessum efnum. Enginn vafi er á því, að íbúðabyggingar á hvers konar félagslegum grundvelli eiga eftir að stóraukast og eins hitt, að þar muni nýir þættir koma inn, og hlýtur það þá að vera eitt helsta sameiginlegt verkefni útíbúanna og skipulagsskrifstofanna að rækja þá þætti sem best, sjá um hagkvæmni og jöfnun, tryggja, að slíkar byggingar verði í raun hagstæðari og viðráðanlegri en aðrar byggingar. Ekki vil ég út af fyrir sig amast við þeirri sjálfsögðu viðleitni fólks að eignast eigið þak yfir höfuðið. En það má og á að gera einnig með öðrum hætti en þeim eina, sem hingað til hefur verið allsráðandi, þ.e. að menn byggi algerlega á eigin spýtur með að vísu aðstoð ríkisvaldsins í formi lánsfjár. Hið félagslega form, með hvaða hætti sem það nú kann að verða framkvæmt, hlýtur að verða ríkjandi fyrr en síðar, og ekki siður þess vegna er nauðsyn að færa vald til ákvarðana og skipulagningar út í landshlutana. Fyrir Alþ. liggur nú frv. um sérstök örvunarlán til húsbygginga á landsbyggðinni. Ef af samþykkt þess verður, sem telja má öruggt, þar sem að því standa allir flokkar nema einn, þá hlytu útibúin þar verðugt viðbótarverkefni, sem þau væru enn betur fær um að rækja en stofnanir hér syðra. Það eru mörg rök og óyggjandi, sem að því hníga, að hér sé farið inn á rétta braut. Margir munu þó telja af þessu of lítinn ávinning miðað við þann ótvíræða kostnaðarauka, sem af yrði, þ.e. kostnaðarauka fyrir stofnunina sjálfa. En af víðara sjónarhóli verður að líta. Kostnaðarauki landsbyggðarfólks vegna ríkjandi fyrirkomulags um opinbera þjónustu vill furðu oft gleymast, en þeim mun meira um hitt talað, þótt aðeins sé brotabrot af því, sem landsbyggðarfólk þarf að bera bótalaust í alls konar aukakostnaði. Það er blátt áfram ömurlegt til þess að vita, hve svona röksemdir eru oft notaðar af forráðamönnum stofnana og talsmönnum hins opinbera til að berja niður sjálfsagða þjónustu við fólkið úti á landi, - hvernig hægt er að horfa fram hjá hinum stóra þætti þessa máls, hinum afgerandi viðbótarkostnaði fólksins, en einblína á hitt, er mér og mörgum fleirum ráðgáta. Um ávinninginn má eflaust deila, en ég vísa aftur á einróma álit heimamanna, t.d. á Austurlandi, hér um, og á því tek ég meira mark en ýmsu öðru frá því íhaldssama kerfi, sem uppi hefur aðrar röksemdir. Að síðustu er í frv. vikið að úthlutun og útdeilingu þess heildarfjármagns, sem stofnunin hefur til ráðstöfunar á hverjum tíma. Varðandi það atriði má eflaust fara ýmsar leiðir, en fyrst og fremst hlýtur fjárþörfin á hverjum tíma að skipta meginmáli. Yfirstjórn stofnunarinnar hlýtur að útdeila sem réttlátast því fjármagni, sem hún hefur yfir að ráða. Hún hlýtur einnig að verða að taka um það heildarákvörðun, hversu mikið fjármagn eigi að fara í hvern þátt byggingarmálanna, og einnig að leggja þá höfuðlínu í málunum, sem útibúin hljóta svo að byggja á. Vald til mörkunar heildarstefnu í húsnæðismálum er í höndum Alþ. Í þess umboði fer húsnæðismálastjórn með alla nánari útfærslu þeirrar stefnu, og því verða útibúin, a.m.k. í fyrstu, að hlíta. Freistandi væri að ræða hér þátt lífeyrissjóða og samtengingu þeirra við þetta kerfi, en það skal ekki gert hér. En vissulega er þar um að ræða veigameira mál en svo, að það þarfnist ekki heildarathugunar, og þar verður að byggja á öðru en því handahófi, sem allt of víða er þar á nú. Um yfirstjórn útibúanna gerum við flm. enga ákveðna till. Það mál þarfnast rækilegrar íhugunar, og við flm. erum ekki á þessu stigi tilbúnir að leggja neitt ákvarðandi til í þeim efnum. Aðeins sem hugmynd mætti nefna það, að ásamt framkvæmda- eða útibússtjóra væru allar meiri háttar ákvarðanir teknar af tveim fulltrúum til viðbótar frá sveitarstjórnum eða frá stjórnum byggingarfélaga verkamanna á svæðinu, er um þau mál væri sérstaklega fjallað, er þeim við kæmi. Annars ætti afgreiðslan að vera sem sjálfvirkust, ef öllum skilyrðum væri fullnægt og miðað við að fjárþörf á hverjum tíma verði mætt að mestu eða öllu leyti. Ég skal svo ekki orðlengja frekar um þetta frv., en leggja áherslu á það aftur, að í raun er hér nokkur prófsteinn á viðbrögð og afstöðu jafnt þm. sem stofnana á till. af þessu tagi, þótt ég viti, að þær hafi áður komið fram. Hvað svo sem mönnum sýndist um þetta afmarkaða mál, þá kæmi fram afstaða manna til útibúahugmyndanna yfirleitt, þar sem um hreinan flutning stofnana yrði þá ekki að ræða. Ég legg svo til. herra forseti, að frv. verði vísað til 2. umr. og félmn.