Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Klemens Jónsson Jeg get látið mjer nægja stutta framsögu. Um fyrri liðinn þarf ekki að fjölyrða. Hann var samþyktur með miklum atkvæðamun í báðum deildum. Það er þá aðallega seinni liðurinn, sem jeg þarf að gera stuttlega grein fyrir. Í till. þeirri, sem samþ. var í Ed., var ríkisstjórninni heimilað að verja á þessu ári 5000 kr. til þess að fyrirbyggja með fyrirhleðslu framrensli Markarfljóts í Þverá. Samgmn. Nd. taldi, að það mundi vera gagnslaust kák að verja svona lítilli upphæð til þessa, það væri sama og kasta peningunum í sjóinn. Nefndin hefir líka talað við landsverkfræðinginn um þetta mál, og hann telur svona litla upphæð ekki munu koma að notum, en hann er sammála nefndinni um það, að gera beri nákvæma rannsókn þar eystra. Samkv. lögum nr. 69 1917 er heimilt að gera rannsóknir austur þar, en lítið hefir verið gert í því máli enn. Fyrst sýslan hefir nú orðið að bíða svona lengi, þá virðist sem hún gæti þolað bið eitt ár enn, ef nákvæm rannsókn gæti farið fram á þeim tíma. En það dugir hins vegar ekki að fresta henni lengur. Þverá hefir nú þegar gert mikinn skaða í Fljótshlíðinni, einkum í Múlakoti. Landsverkfræðingurinn hefir lýst yfir því, að hann treysti sjer, með einhverri aðstoð, að annast þetta fyrir næsta þing. Jeg samdi nál. og sendi honum það til yfirlestrar áður en það var prentað, og hann gerði á því smávægilegar breytingar, sem teknar voru til greina, svo honum er fullkomlega kunnugt um, hvað hjer hefir verið sagt, og hefir gert það að sínum orðum. Ef rannsóknin á að vera búin fyrir næsta þing, þá kostar það aukasýslufund, því að þar sem sýslan á að bera ¼ hluta kostnaðar, þá er ekki nema eðlilegt, að sýslunefndin fái að segja álit sitt um þetta mál áður en það er lagt fyrir þingið. En jeg tel það ekki eftir, þótt kveðja þyrfti til aukasýslufundar, þar sem hjer er að ræða um mjög mikilsvarðandi mál fyrir sýsluna. Jeg skal að endingu geta þess, að hæstv. fjrh. (JÞ) lýsti yfir því, að hann þekti þetta mál frá fornu fari, og hann áleit, að framkvæma bæri þetta verk smátt og smátt. Við verðum yfirleitt að treysta því, að verkfræðingarnir framkvæmi þetta verk svo vel sem unt er, og jeg hefi ekki ástæðu til að efast um, að núverandi landsverkfræðingur ráði því til lykta á hinn haganlegasta hátt.

Eggert Pálsson Þegar till. um þetta mál var borin upp í Ed., var hún í tveimur liðum. Með öðrum liðnum var gert ráð fyrir því að gera gangskör að því að teppa framrensli Markarfljóts í Þverá, en hinn liðurinn beindist að því að athuga, hvort ekki væri fært að brúa Þverá, ef hið fyrra teldist ekki fært. Þverá er, eins og kunnugt er, hinn mesti farartálmi, og lýsti jeg því, er jeg bar tillöguna fram, og þarf ekki að endurtaka slíkt mál hjer, því að hv.þm. mun það fullkunnugt. í fyrra lið till. var þá ekki tekið til, hve mikið fje þyrfti til þess að hefta framrenslið, en jeg gat þess í framsöguræðu minni, að það þyrfti ef til vill ekki sjerlega mikið fje til þess í bili eða til bráðabirgða, af því að það hafði áður tekist með ófullkomnum tækjum og litlu fje. Samgmn. Ed. tók svo við málinu; kom hún að máli við landsverkfræðinginn, og niðurstaðan varð að lokum sú, að hún lagði til, að veittar yrðu 5000 kr. til þessa, og hjelt verkfræðingurinn, að það mundi láta nærri til þess að gerð yrði bráðabirgðaíhleðsla. Jeg tók það fram þá, að ekki væri víst, að 5000 kr. mundu nægja, síst þar sem gjalda yrði varhuga við því, að vatnið legðist ekki alt í einn farveg að austanverðu, og ljet í ljós þá von mína, að framkvæmdir yrðu ekki látnar stranda, þótt kostnaðurinn yrði eitthvað meiri. Hæstv. atvrh. (MG) tók vel í þetta mál og taldi sjálfsagt að verja meiru fje, ef með þyrfti, til þess að afstýra skemdum af vatninu, bæði í Þverá og annarsstaðar. Þessar undirtektir ljet jeg mjer nægja. En þótt mjer hafi ekki þótt rjett að hafna till.Ed., þá leiðir af sjálfu sjer, að jeg muni frekar kjósa þessa till. og greiða henni atkvæði, verði ekki um annað að ræða. Vitanlega hefði jeg helst kosið, að brúarstæði á Þverá hefði verið athugað samhliða. Því jeg veit, að það eru mjög margir óánægðir með framrensli vatnsins í Þverá, aðallega vegna þess, að hún leggur svo miklar hömlur á samgöngurnar. Eru það sjerstaklega þeir, sem austan hennar búa. Að vísu brýtur hún stöðugt land í Fljótshlíðinni, en það eru tiltölulega færri, sem finna til þeirra meina en til samgönguteppunnar. En sú getur stundin komið, að vatnið leggist af sjálfu sjer austur á bóginn. Og ef enginn hemill er á því hafður, er „túrinn“ kominn til þeirra að barma sjer yfir vatnaskemdunum, eins og Fljótshlíðingar hljóta að gera nú.

Benedikt Sveinsson Það er nú næsta erfitt fyrir þm. utan hjeraðs að taka ákvarðanir í þessu máli, þegar þingmenn kjördæmisins greinir á um, hverjar leiðir fara skuli. Mjer skilst þó, að þessi till. sje sambland af óskum þeirra beggja. Fyrri hluti hennar heimilar fje til bráðabirgðafyrirhleðslu, en í síðari hlutanum er skorað á ríkisstjórnina að láta rannsaka og gera áætlun um fullkomna fyrirhleðslu til varnar skemdum af Markarfjóti og öðrum nálægum vatnsföllum. Jeg þykist nú vita, að allir menn sjeu sammála um það, að rjett sje að verja fje til þess að aftra eyðileggingu af völdum Þverár eða Markarfljóts austur þar. En hitt vildi jeg benda á, að þar sem svo er um mælt í niðurlagi till., að rannsókn skuli gerð og áætlun lögð fyrir næsta Alþingi, þá hygg jeg, að með því sje fullmikið í fang færst. Verkfræðingur landsins hlýtur að hafa mörg og mikil störf í sumar, svo að jeg hygg, að honum muni verða ofætlun að inna þetta verk af hendi á svo skömmum tíma, sem hjer er ætlast til. En það er mikils um vert, að gengið sje úr skugga um það, hvað slíkt stórvirki sem þetta muni kosta. Líka ber á það að líta, hvort það er ekki sýslunni um megn að kosta verkið að sínum hluta. Kunnugir menn vita, að hjer er ekki um neitt smásmíði að ræða. Jeg vildi aðeins vekja máls á því, að ekki væri svo mjög hrapað að rannsókn þessa máls. - Þá vildi jeg og beina því til hv.flm. og hæstv. stjórnar, hvort ekki mundi nauðsynlegt að fá erlenda sjerfræðinga til þess að rannsaka rensli stórvatna þessara og gera sem nákvæmastar áætlanir um framkvæmd og kostnað verksins. Það er mjög áríðandi, að menn renni ekki blint í sjóinn með slíka hluti. Annars er það síður en svo, að jeg vilji leggja á móti þessu máli. En jeg álít, að alt verði að rannsaka sem gerst, áður en lagt er hjer í mikinn kostnað. En nú hafa þeir háttv.þm., sem kunnugir eru þar eystra, og þá einkum hv. 1. þm. Rang. (EP), látið í ljós, að nokkurt fje, þó ekki væri nema fá þúsund, mundi gera gagn í svip og varna tjóni á vissum stöðum, og til þess smáræðis þarf að vísu lítinn undirbúning.

Klemens Jónsson Hv. samþingismaður minn (EP) sagði, að það hefði ekki verið rjett af hv.Nd. að hafna till.hv.Ed. En það hefir hún einmitt ekki gert. Hún hefir samþ.till. eins og hún kom frá hv.Ed., en bætt við grein um rannsókn á framkvæmd frekari aðgerða í þessu sambandi. En það er satt, að hjer komu fram raddir um það að verja sem minstu fje til bráðabirgðaaðgerða, nema það væri álit landsverkfræðings, að slíkt gæti komið að verulegum notum, og í raun og veru er hjer enginn ágreiningur milli deildanna, því það er auðvitað, að landsverkfræðingur ræður ekki til framkvæmda og kostnaðar, nema það sje nokkum veginn trygt, að það verði að gagni. Mjer heyrðist líka hv. samþingismaður minn (EP) vera ánægður með þessi úrslit hv.Nd., nema hvað hann sagði, að það, sem vekti mesta óánægju eystra, væri það, að Þverá hindraði mjög alla flutninga, og því hefði hann lagt mikla áherslu á það í hv.Ed., að hún yrði brúuð. Um þetta eru allir sammála, en það er bara ekki aðeins Þverá, sem þarf að brúa, heldur árnar allar. En þegar um þetta var rætt við landsverkfræðing, þá gat hann þess, að hugsanlegt væri að sameina allar ámar í eitt við Stórum Dímon og brúa þær þar í einu. Og þetta er eitt atriði, sem þarf rannsóknar. En jafnframt sagði hann, að ef brúa ætti Þverá eina, þá gæti vel farið svo, að hún breytti sjer þannig, að brúin stæði innan skamms á þurru landi. Hv. þm.N.-Þ. (BSv) sagði, að þessi rannsókn væri svo mikið verk, að það væri ofætlun fyrir landsverkfræðing að framkvæma hana fyrir næsta þing, svo mikið sem hann hefði nú að gera. Það er auðvitað, að landsverkfræðingur þarf víða að fara og í mörg horn að líta; t. d. þarf hann að fara norður í Þingeyjarsýslu og athuga þar um brúargerð fyrir kjósendur hv.þm. (BSv) og margt fleira. En ef hann treystist til að gera þetta, þá er ekki ástæða fyrir þingið að segja: Nei, þetta er þjer ofætlun! - Annars legg jeg ekki aðaláhersluna á, að þessu verði lokið fyrir næsta þing, heldur hitt, að niðurstaðan verði áreiðanleg, þegar hún kemur. Og verði hún ekki tilbúin á þingi 1927, þá ætti hún þó að geta komið fyrir þingið 1928. Loks vil jeg geta þess, að þegar nefndin fjallaði um þetta mál hjer í Nd., þá var haldinn sýslunefndarfundur eystra, og átti jeg tal við sýslunefndaroddvita, að hann legði málið fyrir sýslunefnd. Og sýslunefnd samþykti svo till. um málið, sem er nákvæmlega í samhljóðan við till.hv.Nd. Þessi till. var samþ. með sjö samhljóða atkv., en þrír sýslunefndarmenn greiddu ekki atkv. Jeg mun svo ekki fara um till. fleiri orðum, en vænti þess, að hún verði nú samþ. í sameinuðu þingi.

Atvinnumálaráðherra (MG): Mjer finst engin sjerstök ástæða til þess að ræða þetta mál lengi. Það hefir verið rætt í báðum deildum og verið gott samkomulag um till. yfirleitt. Jeg tel líka sjálfsagt, að till. verði samþ. í því formi, sem hv.Nd. hefir fallist á. Það er sjálfsagt, að landsverkfræðingur verði beðinn að gera þessar rannsóknir eins fljótt og honum er unt, samhliða öðrum störfum, sem á honum hvíla. Jeg verð að líta svo á, að ekki sje þörf á því að fá útlendan verkfræðing til þess að rannsaka þetta, eins og hv.þm.N.-Þ. (BSv) drap á. Þetta er þegar nokkuð rannsakað, og auk þess munu innlendir menn alt eins vel til slíks færir. Þeir þekkja betur, hversu jökulvötn haga sjer hjer á landi, t. d. á vetrum, hvernig þau frjósa o. s. frv. En hitt þykir mjer vænt um, sem hv. 2. þm. Rang. (KlJ) sagði, að þessari rannsókn þyrfti ekki endilega að vera lokið fyrir næsta þing, og ef svo er lit- ið á, þá sje jeg ekki, að það sje neinn ágreiningur milli þingmanna hjeraðsins (EP og KlJ), þó þessi breyting, sem hv.Nd. gerði á till.hv. 1. þm. Rang. (EP), verði samþykt. Mjer skilst þessi hv.þm. (EP) ekki heldur hafa neitt við þetta að athuga. Á það bendir hin upphaflega till. hans. Um framkvæmdir á þessu ári, þá er tilgangurinn sá að reyna að ná einhverju af vatnsmegni Þverár í Markarfljót, en þó svo, að austursveitunum sje við engu hætt.

Pjetur Þórðarson Þegar þessi till. var til meðferðar í Nd. og samgöngumálanefnd þeirrar deildar kom með till. um að bæta við hina upphaflegu till. nýjum lið, þá tók jeg ekki til máls. En jeg sá strax, að það mundi valda miklum örðugleikum og auk heldur reynast ómögulegt að rannsaka þetta mál, svo rannsókn gæti heitið, fyrir næsta þing. Jeg var líka sá eini þdm., sem greiddi atkv. á móti till. þá. Jeg er því á sömu skoðun og hv.þm.N.-Þ. (BSv) um það, að hjer sje stofnað til mikils, en þó í óvissu stýrt. Ekki svo að skilja, að jeg sje á móti fullkominni rannsókn og framkvæmd málsins og auk heldur fullkomnari framkvæmd heldur en jeg hefi trú á, að hjer verði, þrátt fyrir fögur orð hæstv. atvrh. (MG) um framkvæmd þessa máls. Enda er nú svo komið, að aðalatriðið, að málið skuli rannsakað og lagt fyrir næsta þing, á það leggur nú enginn áherslu, og er það bót í máli. En svo er annað. Eins og hv.þm.N.-Þ. (BSv) tók fram, þá hefir landsverkfræðingur jafnan miklum störfum að sinna, og þó hann hafi eitthvað af mönnum sjer til hjálpar, þá er þess að gæta, að margar og miklar samgöngubætur eru nú í undirbúningi, og því mjög vafasamt, að það sje rjett ráðið að ætla landsverkfræðingi rannsókn þessa, á þessum tíma. Jeg tel því mjög efasamt, að jeg treystist til þess að greiða atkvæði með síðari lið till. Og jeg býst ekki við að gera það, ef till. verður borin upp í einu lagi. En úr þeim vanda er jeg leystur, ef liðir till. eru bornir upp sinn í hvoru lagi, og mun jeg þá fylgja þeim fyrri, en greiða atkvæði á móti síðari liðnum.

Benedikt Sveinsson Jeg vildi segja fáein orð út af því, sem hæstv. atvrh. (MG) sagði viðvíkjandi því að leita til erlendrar reynslu og þekkingar um það að beina jökulvötnum til sjávar. Jeg verð að halda því fram, að það sje engin fjarstæða að þiggja ráð af þeim erlendum vatnsvirkjafræðingum, sem hafa sjerþekkingu í því að beina rensli fljóta og setja þeim skorður. Hæstv. atvrh. (MG) sagði, að slíkt kæmi ekki til mála, af því þeir þektu ekki til um rensli fljóta hjer á landi, nje heldur hvernig þau höguðu sjer og frysu á vetrum. Það þektu verkfræðingar vorir miklu betur. Jeg veit líka, að til eru hjer á landi menn, sem eru miklu kunnugri rensli jökulvatna en nokkur af verkfræðingum landsins, svo að það er ekki það, sem hjer varðar mestu. En jeg held sannast að segja, að vötn renni hjer til sjávar eftir sama lögmáli og hvar annarsstaðar. Og víðar frýs vatn en hjer á landi. Þetta er því tómur fyrirsláttur. Eins og menn vita, þá er víða um lönd mikið gert að stórkostlegum vatnsveitingum og mikil þekking og reynsla fengin í þeim efnum, t. d. í Þýskalandi, Hollandi, á Balkanskaga, Egyptalandi, Mesopotamíu o. s. frv. Og þó ekki væri seilst suður í Blálönd eftir manni til þessara rannsókna, sem vjer þurfum að láta gera, þá mun auðvelt að fá mann af germönsku kyni til þess að leysa þetta af hendi. Hjer mun ekki stoða að hlaða saman hrísi og torfi, svo sem að fornu hefir gert verið, heldur reisa aðrar rammari skorður, er standist hvað sem á dynur. Auk þess mun landsverkfræðingur hafa ærið að starfa sjálfur, og þótt hann hafi eitthvað af ungum mönnum sjer til aðstoðar, þá mun varla vera rjett að vænta þess, að þeir hafi þá þekkingu, sem hjer verður að heimta og brýn nauðsyn er á. Jeg tel skyldu mína að benda á þetta, því að þetta mál mun seint of vandlega hugað. Enda ber raun vitni, að hjer er sjaldan of vel frá slíkum rannsóknum gengið. Nægir í því efni að minna hv.þm. á ýmsa brimbrjóta, rafmagnsveitur og fleiri verkleg fyrirtæki, sem mjög hafa farið á annan veg en til var stofnað í upphafi.

Atvinnumálaráðherra (MG): Jeg vil aðeins geta þess, að jeg vænti, að ekki reynist nauðsynlegt að seilast suður í Mesopotamíu eftir manni til þess að undirbúa þetta verk, enda skoða jeg þau ummæli hv.þm.N.-Þ. (BSv) sem gamanyrði, og sannast að segja, þá held jeg, að hv.þm. finni sjer þetta til, til þess að segja eitthvað, ekki vegna þessa máls, sem fyrir liggur, heldur annars, sem bráðum verður farið að tala um á ný.

2940Benedikt Sveinsson: Jeg mótmæli algerlega þeirri staðlausu ásökun, að jeg sje hjer að tala út af öðru máli en þessu, sem fyrir liggur. Jeg vil skora á hæstv. forseta að víta hæstv. atvrh. (MG) fyrir það að varpa slíkum slettum fram, þótt jeg hafi gerst til þess hjer í hv.Nd. að benda þessum skammsýnu stjórnarvöldum á leið í verklegum framkvæmdum þessa lands, sem þau hafa ekki viljað líta við í blindni sinni. En þó jeg hafi í öðru máli haldið fram röksemdum, sem hæstv. atvrh. (MG) og fleirum hefir virst ofvaxið að skilja, þá á hvorki honum nje öðrum að leyfast að koma með slíkar slettur sem þessar.

Sigurður Eggerz Mjer er ljóst, að hjer er um mjög merka till. að ræða. Ef það tækist að koma henni í framkvæmd, þá væru tvær flugur slegnar í einu höggi. Fyrst og fremst yrði þá góðum bílvegi komið á alla leið austur í Skaftafellssýslu, er búið væri að brúa Þverá og Markarfljót, því þær ár, sem þá væru eftir óbrúaðar, eru flestar mjög lítilfjörlegar. Og um hitt atriðið er ekki minna vert, ef hægt yrði að bjarga öllu þessu frjóa landi, sem þarna liggur undir áföllum og eyðingu. Jeg verð að líta svo á, að þetta mál hafi unnið mikið við það að koma fyrir hv.Nd., og á sú hv.þd. miklar þakkir skilið fyrir till. sínar í málinu, enda í sjálfu sjer meiningarlaust að samþykkja fyrri lið till., nema verkinu sje haldið áfram, svo sem hv.Nd. leggur til í viðaukatill. sinni. Jeg tek undir með hv.þm.N.-Þ. (BSv), að það sje mjög nauðsynlegt, að gerð sje sem rækilegust rannsókn um framkvæmd málsins, svo þingið geti síðar vitað, að hverju það gengur. Það má ekki horfa í fje til undirbúnings slíku máli, svo full vissa geti fengist um það, hversu framkvæmdunum skuli haga. Og jeg vil leggja áherslu á það, að slíkri rannsókn verði hraðað sem mest. Jeg mun greiða till. eindregið atkvæði mitt.