Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þetta frv. er einnig flutt hér á Alþ. að tilhlutan hæstv. dómsmrh., sem ekki er viðstaddur nú, eins og menn vita. Það er um endurskoðun á vörumerkjalögum, en þau hafa verið að stofni til óbreytt frá því 1903 og er því eðlilegt, að endurskoðunar hafi verið þörf. Slík endurskoðun var ákveðin á árinu 1958, því að þá skipaði ríkisstj. þrjá menn í nefnd til þess að framkvæma endurskoðun og skiluðu þeir af sér frv. fyrir réttu ári. Það var svo lagt fyrir síðasta þing, en þá vannst ekki tími til afgreiðslu og ég hygg í raun og veru ekki til neinnar efnismeðferðar málsins. Þetta er lögfræðitæknilegt mál, sem ég skal ekki rekja hér frekar, en er eðlilegt að fái athugun í þn., og ég leyfi mér að leggja til, að því sé vísað til hv. allshn. og 2. umr.



Herra forseti. Frv. þetta er flutt að tilhlutan kirkjumálastjórnarinnar og vil ég í fjarveru hæstv. dómsmrh. mæla með því, að því verði vísað til n. og 2. umr. Efni þess er, að nokkrar eignir verði seldar til þess að hafa upp í kostnað við embættisbústaði þeirra manna, sem áður bjuggu á þessum eignum, en nú hafa fengið annað húsnæði eða annað húsnæði er í undirbúningi þeim til handa. Þar er annars vegar um að ræða nokkra presta og hins vegar biskupinn yfir Íslandi. Þetta sýnist vera skynsamleg tilhögun. Varðandi jarðasölur hefur þeim málum yfirleitt verið vísað til landbn., en hér er einnig um að ræða nokkrar lóðasölur, m.a. í Reykjavík, og er þess vegna eðlilegast, að það fari til þeirrar neindar, er fjallar um prestakallaskipun. Þetta er um aðbúnað að prestum og þau mál hafa heyrt undir menntmn. Legg ég því til, að þessu frv. verði vísað til hv. menntmn.



Herra forseti. Hér er till. um að selja eitt prestssetur, Setberg við Grundarfjörð. Ég er nú ekki vel að mér í sögu þess staðar. Líklega hefur þetta verið prestssetur lengi. En það má gera ráð fyrir því, sýnist mér, að búskapur presta í sveitum verði þá og þegar úr sögunni, og það finnst mér eðlilegt, að svo verði, svo að þá gæti maður búizt við því, að fleiri frv. af þessu tagi kæmu fyrir Alþ. og e.t.v. áður en langt um líður. En ég tel það ekki heppilega leið að selja þessi gömlu prestssetur í sveitum. Yfirleitt eru þetta öndvegisjarðir. Prestarnir fengu oft beztu jarðirnar í viðkomandi sveitum til ábúðar. Og þarna hafa verið áður fyrr mikil fyrirmyndarheimili og mikill búrekstur og oft voru þetta hlunnindajarðir og eins og ég sagði, kostajarðir. Mér þætti það leiðinlegt, ef ríkið færi að selja þessar jarðir, þó að prestarnir hættu búskap, og þær lentu svo í braski. Ég teldi þetta óheppilegt og leiðinlegt, og ég tel, að það eigi að hafa annan hátt á þessu. Þó að prestar hætti búskap, geta þeir oft setið á þessum sömu stöðum, þar sem þeir hafa verið áður í sveitunum. Ef þar eru viðunandi húsakynni fyrir þá, geta þeir verið þar áfram, þó að jörðin sé leigð á erfðafestu einhverjum bónda, og ríkið þarf ekki að kosta neinu til framkvæmda á þeim jörðum, sem það á og leigir á erfðafestu. Það lætur aðeins leyfi til þess, að bændur fái lán til umbóta, húsabóta og annarra umbóta á jörðunum úr stofnlánadeild landbúnaðarins, eins og nú tíðkast um leigujarðir í opinberri eign. Þetta teldi ég miklu farsællegra og skemmtilegra að ráðstafa þessum gömlu höfuðbólum með þessum hætti heldur en fara að selja þetta hverjum, sem hafa vill, og eiga á hættu, að þau lendi í braski. Ég skal ekki segja, hvernig ástatt er um Setberg, ég er ekki svo kunnugur því. En þetta vildi ég segja almennt um þetta mál.



Herra forseti. Í sambandi við frv. til l. á þskj. nr. 8 vil ég taka það fram, að ég mun styðja þetta frv. Mér er kunnugt um það í sambandi við þá prestssetursjörð, sem er í mínu kjördæmi og ég þekki vel til, að þar hagar nú svo til, að presturinn hefur flutt þaðan fyrir nokkrum árum. Þá tókst svo vel til í sambandi við þau skipti, að ungur og efnilegur maður, sem þá átti íbúðarhús úti í Grafarnesi, gerði skipti við prestinn á Setbergi og settist á jörðina, en prestur fór í hans íbúðarhús. Þessi ungi og efnilegi bóndi hefur gert umbætur á jörðinni, síðan hann kom þangað og hefur fullan hug á því að búa á henni áfram. Ég vil undirstrika það, að ég treysti kirkjumálastjórninni, sem með þetta mál fer síðar, til þess að sjá svo um, að þessum unga manni verði gefinn kostur á því að eignast þessa jörð, og ég er viss um, að þá er vel fyrir henni séð. Þetta er að vísu ekki mikil jörð, Setberg, en hefur alla tíð verið vel setin og er svo enn, og ég treysti því, að þessi eignaskipti megi vel til takast. Ég vil svo taka það fram, að það er mín skoðun, að eins og nú er komið með búskap presta í þeim sveitum a.m.k. flestum, þar sem ég til þekki, færi betur á því, að bændur sætu jarðirnar heldur en prestar eins og högum þeirra er nú háttað. Þess vegna styð ég og þessa breytingu.

Flm. (Skúli Guðmundsson) : Herra forseti. Á þskj. 11 flytjum við tveir af þm. Norðurl. v. frv. til l. um breyt. á l. um tekjustofna sveitarfélaga. Í 1. gr. frv. berum við fram þá till., að aðstöðugjöld samkv. 10. gr. l. verði hér eftir lögð á eftir sömu reglum um allt land. Framkvæmd l. um aðstöðugjöld er nú þannig og hefur verið undanfarið, að þau leggjast ákaflega misþungt á gjaldendur eftir því, hvar þeir eru búsettir á landinu. Veldur þetta óþolandi ranglæti. Till. okkar um aðstöðugjöldin eru í höfuðatriðum miðaðar við þær reglur, sem nú gilda um aðstöðugjöld í Reykjavík, nokkuð vikið frá þeim, en þó ekki mikið. Þær reglur eru birtar sem fskj. með grg. frv. Geta menn borið þetta saman og komizt að raun um, að þar skakkar ekki miklu. Í 2. gr. frv. er lagt til, að sú breyting verði gerð á ákvæðum l. um útsvör, að ekki skuli heimilt að hækka útsvörin um meira en 5% frá þeim gjaldstiga, sem er í l., en nú hafa sveitarstjórnir leyfi til að bæta allt að 20% álagi á útsvörin. Í grg. með frv. eru birt nokkur dæmi, sem sýna þann gífurlega mun, sem nú er á aðstöðugjöldunum, og vísast til þess, sem þar segir. Til frekari skýringar vil ég nefna hér tvö dæmi um þetta. Matvöruverzlun hér í Reykjavík, sem selur vörur fyrir 20 millj. kr., þarf að borga 100 þús. kr. í aðstöðugjald, en dæmi má finna um það, að slík verzlun á öðrum stað á landinu með jafnmikla viðskiptaveltu þurfi að borga 400 þús. kr. í aðstöðugjöld. Auðvitað bitnar þetta á því fólki, sem býr á þeim svæðum, þar sem háu aðstöðugjöldin eru. Hitt dæmið, sem ég vil nefna, er um þau aðstöðugjöld, sem bændur eru látnir borga af tilbúnum áburði, sem þeir þurfa að kaupa til framleiðslustarfseminnar. Bændur verja miklu fé til áburðarkaupa ár hvert. Hjá því geta þeir ekki komizt. Mér er kunnugt um það, að á einum verzlunarstað var seldur áburður í ár fyrir rúmlega 40 þús. kr. til hvers bónda að meðaltali. Ég veit til þess, að í einu kauptúni var ekkert aðstöðugjald lagt á áburðinn. Sveitarstjórnin þar mun hafa litið svo á, að hér væri um slíka nauðsynjavöru að ræða, að rétt væri að sleppa því að leggja aðstöðugjald á hana. En annars eru aðstöðugjöldin á áburðinn ákaflega mishá á verzlunarstöðunum, lægst kvart % og hæst 2%, og þrepin þar á milli eru ekki færri en 7. Meðan bóndi á einum stað, sem kaupir áburð fyrir 40 þús. kr., borgar 100 kr. í aðstöðugjald, þarf annar, sem býr í öðru héraði og kaupir jafnmikinn áburð, að borga 800 kr. í aðstöðugjald af þeim viðskiptum eða 8 sinnum hærri upphæð. Og ég spyr: Er nokkur vitglóra í þessu? Ég get ekki komið auga á hana. Hvað mundu menn segja um það, ef ákveðið væri að leggja misháa tolla á innfluttar vörur, eftir því til hvaða verzlunarstaðar þær væru fluttar frá útlöndum? Sjálfsagt þætti mönnum það alveg fráleitt og það að vonum. Segja má, að það væri sama aðferðin og nú er beitt við álagningu aðstöðugjaldanna. Þau leggjast á vörurnar með sama hætti og tollarnir til ríkisins. Nýlega hafa verið sett lög um Atvinnujöfnunarsjóð, og rætt er um að gera áætlanir um uppbyggingu og eflingu atvinnulífs á ýmsum stöðum. En að hvaða gagni kemur þetta, ef haldið verður áfram að beita aðstöðugjöldunum á sama hátt og nú er gert? Það er ekki trúlegt, að marga fýsi að leggja í nýjan atvinnurekstur á þessum stöðum eða halda við þeim rekstri, sem fyrir er, ef þeir geta átt á hættu að þurfa að borga þar margfalt hærri opinber gjöld en menn borga á öðrum stöðum. Ég sé ekki betur en með núgildandi lagaákvæðum um aðstöðugjöldin og framkvæmd þeirra, sé verið að eyðileggja allan verzlunarrekstur á mörgum stöðum á landinu utan Reykjavíkur og jafnvel iðnrekstur líka. Hér verður að gera breytingu og það án tafar. Annað er óverjandi með öllu. Þegar eitthvert sveitarfélag fær ekki tekjuþörfum sínum fullnægt með álagningu gjalda eftir almennum reglum, á það að fá framlag úr Jöfnunarsjóði sveitarfélaga, en réttmætt getur verið, að íbúar sveitarfélaga, sem þannig er ástatt fyrir, leggi á sig nokkurt aukagjald. Í því er dálítið aðhald. Þess vegna leggjum við til í frv., að heimilt sé að bæta allt að 5% ofan á útsvörin og aðstöðugjöldin. 5% aukaálag er hægt að þola, þó að hinn mikli munur, sem nú er á aðstöðugjöldunum, og 20% álag á útsvörin sé óþolandi og geti fælt menn frá búsetu og atvinnurekstri á vissum stöðum. Ég eignaðist bók í haust. Þetta er nýleg bók, gefin út í fyrra. Höfundur hennar heitir Matthías. Ekki er það sá gamli Matthías okkar 19. aldar mannanna, nei. Og það er hvorugur þeirra hv. Matthíasa, sem eiga sæti hér í d. Þessi er ritstjóri blaðs, sem nefnist Morgunblaðið og er gefið út í Reykjavík. Margir munu nefna þetta ljóðabók, en flest verkin í bókinni eru með svo nýtízkulegu sniði, að ég legg það ekki á mig að reyna að læra þau utan að. Annars má segja það höfundinum til lofs, að hann getur vel ort kvæði undir þannig háttum, að hægt sé að læra þau. Nokkur slík eru í bókinni, og þau auka gildi hennar í mínum augum. Ég hafði bókina með mér hingað á fundinn með það í huga að lesa fyrir ykkur fáeinar línur úr henni. Það vil ég gera með leyfi hæstv. forseta og í trausti þess, að þinghelgin og hollar vættir forði mér frá Stefskröfu í því sambandi. Skrifað stendur hjá Matthíasi í 35. kafla, 3. og 4. versi: „Þegar við vorum ung, var himinninn alltaf heiður, jafnvel einnig, þegar úrillir kennarar skömmuðu okkur fyrir svartar klessur í stílabókunum. En þú sagðir ekkert. Himinninn er hættur að vera gagnsæ heiðríkja, og bleksletturnar í stílabókunum eru orðnar að svörtum blettum á sál okkar“. Þetta væri bara nokkuð gott, ef það væri í þannig formi, að auðvelt væri að læra það. En hvers vegna er ég að lesa þetta fyrir ykkur? Til þess að vekja athygli á því, að þegar við vorum að skrifa löggjafarstílinn um aðstöðugjöldin hér á Alþ. fyrir nokkrum árum, hefur farið fyrir okkur eins og skáldið segir í þeim orðum, sem ég las. Það hefur komið bleksletta á stílinn, og þetta er orðið að svartri, ljótri klessu, svo ljótri, að við getum ekki sýnt þennan stíl lengur, hvorki innan þessarar virðulegu stofnunar né utan hennar. Það er okkur til háborinnar skammar. Hér er hneyksli, sem Alþ. ber að uppræta án tafar. Þess vegna eigum við að fleygja þessum gamla blekklessustíl út á ruslahaug borgarstjórnarinnar hér í henni Reykjavík, svo að hann tortímist í þeim eldi, sem þar logar nótt og nýtan dag. Og við eigum að fá okkur nýja, hreina og fallega stílabók og skrifa í hana nýjan stíl um aðstöðugjöld og gæta þess, að þar komi enginn klessa. Við flm. þessa frv. höfum lagt til efni í nýja stílinn. Ég legg til, herra forseti, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr., og rétt mun, að það fari til n. til skoðunar þar. Málefni sveitarfélaga hafa oft farið til félagsmálanefndar. Ekki vil ég móðga þá virðulegu nefnd, en benda á, að hér er á ferðinni skatta- og tollamál, hvort sem menn vilja heldur nefna það, og það eru fjhn.mál. Enn fremur vil ég benda á, að tekjustofnamál sveitarfélaga munu heyra undir hæstv. fjmrh. Ég tel því rétt að leggja til, að frv. verði vísað til fjhn.



Herra forseti. Ég hef nú ekki neina ljóðabók meðferðis, svo að þetta verður mjög prósaískt, sem ég segi hér um þetta mál, en hins vegar er málið þess eðlis, að mér þykir rétt að vekja athygli á nokkrum atriðum til athugunar fyrir þá hv. n., sem fær málið til meðferðar. Það er ekki mitt að hafa afskipti af því hér í þessari hv. d., hvort það fer til fjhn. eða heilbr.- og félmn. Hins vegar vil ég á það benda, að það er að ég hygg föst venja, að sveitarstjórnarmál séu í heilbr.- og félmn., og þó að hér sé um skatta að ræða, eru það ekki skattar til ríkisins, heldur skattar til sveitarfélaganna, enda er frv. um breyt. á tekjustofnal. En hvor n. sem fær þessa nýju og fallegu stílabók eða efnið í hana til meðferðar, teldi ég nauðsynlegt og sanngjarnt og sjálfsagt, að það yrði skoðað til hlítar, ekki sízt þar sem manni skilst, að það eigi að marka tímamót og upphefja einhverja óhæfu, sem nú sé í gildi. Ég er flm. efnislega sammála um það, að það skapar vissulega oft vandkvæði, hvað mikill munur er á tekjuöflun sveitarfélaganna og mismunandi upphæðir, bæði útsvara og aðstöðugjalda, sem inn eru krafðar. Þetta er þáttur í tekjustofnamálunum, eins og þau eru upp byggð. Eins og hv. þm. er kunnugt, voru hér áður fyrr miklu rýmri hendur fyrir sveitarfélögin en í dag um útsvarsálagningu og álagningu ýmissa annarra gjalda, en þetta hefur mjög verið þrengt á síðustu árum, þó að það kunni vel að vera, að það sé ekki nægilega þrengt. En það á sínar skiljanlegu ástæður, sem þá þarf að gera sér til hlítar grein fyrir. Það er rétt hjá hv. þm., að það getur skapað vanda fyrir atvinnurekstur að vera mismunandi skattlagður, hvort sem það eru aðstöðugjöld eða útsvör. Og það er rétt, að reynslan hefur sannað það, að heimildin um 20% álag á útsvarsstiga, sem krafizt er, til þess að sveitarfélag geti fengið framlög úr Jöfnunarsjóði, er óeðlilega hátt, og ef hún er notuð ár eftir ár, hlýtur það að leiða til þess, að vandræði viðkomandi sveitarfélaga í rauninni fari vaxandi en ekki minnkandi, vegna þess að reynslan hefur sýnt, að þá er hætta á því, að ýmsir færi búsetu sína þaðan og til annarra sveitarfélaga, þar sem gjöldin eru mun minni, þannig að það er vissulega rétt að athuga þarf þetta vandamál. Það hefur verið gert, en því er ekki að leyna, að þarna er um að ræða ágreiningsefni innan Sambands íslenzkra sveitarfélaga, og það hefur nú ekki af hálfu sveitarfélaganna verið gerð nein ályktun um það, að það þurfi að afnema þessa heimild úr l. Það er einhver misskilningur hjá hv. þm. Hins vegar hefur því verið skotið til stjórnarinnar - og nú síðast hef ég látið athuga það í félmrn, og hafa um það samráð við stjórn Sambands ísl. sveitarfélaga - hvort ekki sé rétt að koma þarna við einhverjum takmörkunum. Og það mál er nú sérstaklega í athugun. Hitt er aftur á móti ljóst, að eins og þetta kerfi er upp byggt nú, þarf að vera verulegt aðhald, til þess að ekki komi fram almennar kröfur frá sveitarfélögunum um framlag úr Jöfnunarsjóði, sem hlyti að leiða til öngþveitis. Hins vegar liggur það í augum uppi, að það verður að fara mjög varlega í þessa sálma, ef menn eru þá ekki jafnframt reiðubúnir hreinlega til þess að taka upp heildarkerfisbreytingu á tekjustofnamálum sveitarfélaga. Sveitarfélögin hafa hingað til haldið verulega í sitt sjálfstæði, fjárhagslega sjálfstæði. Og tekjustofnalögin eru byggð á því, að þau hafi það í höndum að verulegu leyti. Þetta frv., ef að l. yrði, mundi í meginefnum leiða það af sér, að þetta sjálfstæði yrði úr sögunni. Hér er stefnt markvisst í þá átt að koma á jöfnunarútsvari um allt land, fyrst og fremst jöfnunaraðstöðugjaldi og í raun og veru einnig jöfnunarútsvari, þannig að ef þetta gerist og ef þetta verður lagt á Jöfnunarsjóðinn síðan að jafna þarna á milli, er það ljóst, að valdið í fjárhagsmálum sveitarfélaga er að töluverðu leyti í reynd af þeim tekið og færist inn í stjórnarráðið. Því fleiri sveitarfélög, sem þurfa aðstoðar við úr Jöfnunarsjóði, því þrengra verður um fyrir þau. Ég veit ekki, hvort hv. þm. er um það kunnugt, að ef sveitarfélag eins og nú er í dag sækir um aðstoð til Jöfnunarsjóðs, kostar það töluvert mikla erfiðleika og mikla skerðingu á sjálfsákvörðunarrétti. Þá samþykkjum við ekki fjárhagsáætlanir sveitarfélaganna nema með allverulegri gagnrýni og niðurskurði, þannig að eftir að sveitarfélag er komið á þetta stig, hefur það ekki í sinni hendi nema að takmörkuðu leyti að ráða sínum eigin framkvæmdum. Það er þó hinsvegar alveg ljóst, að ef þetta yrði almenn venja, að menn gætu farið þessa braut, sem hér er opnuð, gefur það auga leið, að sveitarfélögin fara í vaxandi mæli, þau, sem nú standa ekki í miklum framkvæmdum, að leggja áherzlu á að spenna upp sínar fjárhagsáætlanir til þess að geta þó átt aðgang að Jöfnunarsjóðnum, en ekki beinlínis missa þar spón úr sinum aski. Það er alveg ljóst, að ef þessi regla yrði upp tekin, mundi verða ásókn í það í hverju sveitarfélagi, að viðkomandi sveitarfélag hækkaði svo sínar áætlanir, að komið gæti til álita greiðsla úr Jöfnunarsjóði, þannig að Jöfnunarsjóði mundi að sjálfsögðu eftir það að verulegu leyti aðeins verða varið til þess að greiða þarna á milli sveitarfélaga til jöfnunar. Út af fyrir sig er þetta ekki óframkvæmanlegt. Það er rétt. En ég vek aðeins athygli á því, ef ekki á að gera annað en það, sem hér er gert, og ekki kryfja þetta mál til mergjar, hvaða afleiðingar það hefur fyrir uppbyggingu fjárhagsmála sveitarfélaga, og þá mun ekki klessunum fækka í stílabókinni, heldur verður hún öll ein klessa. Það held ég, að sé alveg ljóst. Og þetta vildi ég biðja hv. n. sérstaklega að gera sér grein fyrir. Ég veit, að hún mun hafa samráð við Samband ísl. sveitarfélaga og leita umsagnar sambandsins um þetta efni, en það er alveg ljóst, að hér er um að ræða slíka gerbreytingu og byltingu á fjárhagsmálum sveitarfélaganna, að það er nauðsynlegt að skoða það mjög niður í kjölinn. Því til viðbótar ber svo að gæta þess, að hv. flm. hefur láðst að breyta einnig einu ákvæði tekjustofnal., sem heimilar greiðslur úr Jöfnunarsjóði í þessu skyni, vegna þess að eins og l. eru í dag eru mjög þröng mörk á því, hvað heimilt er að greiða úr Jöfnunarsjóði til þeirra þarfa, sem hér er gert ráð fyrir að verja fé til. Það er aðeins sáralítil fjárhæð og hefur naumast nægt til þess að greiða fyrir þeim örfáu sveitarfélögum, sem sótt hafa til sjóðsins til þessa, þannig að það yrði þá einnig að gera breytingu, sem heimilaði það, að Jöfnunarsjóði yrði almennt varið til þessara þarfa, en ekki eins og er í dag, að honum sé skipt upp á milli sveitarfélaganna eftir föstum reglum. Herra forseti. Ég skal ekki fara fleiri orðum um málið. En ég taldi nauðsynlegt, að þetta kæmi fram og að athygli hv. þm. væri á því vakin, að þetta er nú ekki eins einföld hreinsun og mönnum kynni að virðast í fljótu bragði. Og enda þótt í hugsuninni, sem á bak við þetta liggur, sé margt rétt, er málið miklu flóknara heldur en hv. flm. vilja vera láta og þarf því tvímælalaust, ef við eigum ekki að komast í ógöngur með þessi mál, að fá miklu meiri athugun, ef mönnum að öðru leyti sýndist, að þeir vildu ljá hugsuninni, sem í því felst, sitt lið.



Herra forseti. Hv. 1. flm. þessa frv. sýndi mér þá virðingu að bjóða mér að vera meðflm. sinn að þessu máli, en ég hafnaði því boði, því að mér sýndist, að hér væri um svo viðamikið mál að ræða, að ég taldi mig þurfa að kanna það örlítið betur ofan í kjölinn, áður en ég gæti gerzt flm. að þessu frv., og þá alveg sérstaklega að hafa samráð við Samband ísl. sveitarfélaga um þetta mál. Og ég vil leggja áherzlu á það, að sú n., sem fær þetta mál til meðferðar, leiti umsagnar Sambandsins um þetta mál. Og ég geri það að minni till., að málið fari til heilbr.- og félmn., eins og þessi mál hafa ætíð farið hér í þinginu. Ég ætla ekki að ræða mjög mikið um frv. við þessa umr. Ég vil aðeins benda á það, að með því er ráð fyrir gert, að aðstöðugjald verði eitt og hið sama um allt land. Það stendur í l. gr., að aðstöðugjald af landbúnaði skuli vera ½%. Nú vitum við það, sem erum úti í sveitunum, að ýmsar hreppsnefndir ákveða aðstöðugjald hærra en þetta, jafnvel fara með aðstöðugjöldin upp í 2%. Og þó að ég viti ekki, hvað aðstöðugjald er ákveðið t.d. í Áshreppi í Austur-Húnavatnssýslu, gæti ég samt trúað því, að það væri hærra en þetta. En ég veit, að það er allmiklu hærra í minni sveit. Og þetta gerum við þrátt fyrir það, að við höfum gefið stórfelldan afslátt af útsvörum, allt upp í 30% af hinum lögleyfða skala eða ekki lagt á nema 70%, þannig að við hefðum ekki þurft í raun og veru að hafa aðstöðugjaldið þetta hátt. Ástæðan til þess, að við höfum gert þetta, er beinlínis sú, að það hefur komið í ljós hjá okkur, að ýmsir bændur, sem hafa þó talsvert mikið umleikis og hafa haft miklar brúttótekjur, hafa komið þannig út, að það hefur ekki verið hægt að leggja á þá útsvar. Tilkostnaður þeirra hefur verið orðinn það mikill, að þeir hafa haft svo sáralitlar nettótekjur, að þeir hafa nær því sloppið eða alveg sloppið við útsvar, þannig að sveitarfélagið hefur í raun og veru jafnvel ekki náð af þessum mönnum þeim gjöldum, sem það þeirra vegna verður að borga, t.d. til almannatrygginga, sjúkrasamlaga, sýslusjóða o. s. frv. Hefðum við haft þá aðstöðu, eins og var hér áður, að leggja á þessa menn eftir efnum og ástæðum, hefðu hvorki hreppsnefndin í mínum hreppi eða ég held í öðrum dottið það í hug að láta þessa menn sleppa algerlega við það að borga útsvar. Þess vegna höfum við nú notað þessa heimild í l. að nota aðstöðugjaldið til þess að ná einhverjum útsvörum eða gjöldum í sveitarsjóðinn af mönnum, sem ég hef hér tekið dæmi af. Svo endurtek ég ósk mína um það, að málið fari til heilbr.- og félmn.



Herra forseti. Flm. hefur lagt til, að þessu máli verði vísað til hv. fjhn. Einnig hefur komið fram till. um, að því verði vísað til heilbr.- og félmn., og þar sem ég á sæti í þessum báðum nefndum, gefst mér án efa tækifæri til að skoða frv. nokkuð betur. Ég vil þó, áður en málið fer til n., beina þeirri fsp. til flm., hvernig þetta frv. mundi verka, sérstaklega gagnvart launafólki, ef það yrði samþ. óbreytt hér á Alþ. Ég er ekki alveg viss um, hvort hans stílabók yrði með frv. þessu alveg hrein, ég hygg, að það mundu koma fram allstórar klessur svona á við og dreif. Flm. sagði, að í höfuðatriðum væri ekki breyting á 10. gr. gildandi l. um tekjustofna sveitarfélaga. Þetta er að mínum dómi ekki rétt, ef miðað er við 10. gr. og það hámark, sem þar er sett. Ég vil t.d. benda á, að 10. gr. gerir ráð fyrir 1% aðstöðugjaldi af fiskiðnaði í hinu nýja frv. En í því frv., sem hér liggur fyrir, er gert ráð fyrir, að gjaldið verði ½%. Þarna er því um helmings lækkun að ræða, og aðstöðugjald af fiskiðnaði er í mjög mörgum sveitarfélögum víðs vegar við strendur landsins uppistaðan í aðstöðugjöldunum, þannig að þarna er um grundvallarbreytingu fyrir fjölda sveitarfélaga að ræða, sem mundi verka mjög til óhagræðis í mörgum tilfellum. Þegar tekjustofnanefnd á sínum tíma vann að því að semja og undirbúa frv. til l. um tekjustofna sveitarfélaga, sem síðar var samþ. hér á Alþ., var þetta atriði mjög til umr., hvort lögbinda ætti ákveðið aðstöðugjald í vissum flokkum í hverju sveitarfélagi. Þetta var mjög ýtarlega rætt þar, leitað samráðs og álits Sambands ísl. sveitarfélaga, og niðurstaðan varð sú, að n. varð alveg sammála og einróma sammála um það að hafa þetta heimildarákvæði, þar sem hámark væri tilgreint. Ég hygg, að flm. misskilji nokkuð, hvað tekjustofnanefndin á sínum tíma átti við með aðstöðugjaldi. Hún leit svo á, að heimild til að leggja á aðstöðugjald væri greiðsla viðkomandi aðila fyrir þá aðstöðu, sem sveitarstjórnirnar veittu atvinnufyrirtæki og öðrum, sem einhvern rekstur hefðu. Og einmitt skoðað frá þessu sjónarmiði er það mjög óeðlilegt að binda þetta gjald fast og hafa það sama í öllum sveitarfélögum, því að aðstaða, sem hvert sveitarfélag skapar til atvinnureksturs, er ákaflega misjöfn. Hún er sums staðar engin, sums staðar er hún mun meiri og sums staðar mikil, þannig að það er enginn grundvöllur fyrir því að áliti sveitarstjórnarmanna, að ég hygg, að binda þetta gjald fast, lögbinda það sama í öllum sveitarfélögum, heldur láta sveitarstjórnirnar meta það, hvað þær vilja hver á sínum stað taka í gjald af þeirri aðstöðu, sem þær veita, innan þess ramma, sem tekjustofnalögin heimila. Ég sagði í upphafi máls míns, að ég efaðist mjög um, að hv. flm. hefði gert sér fulla grein fyrir, hvernig það mundi verka, aðallega fyrir launafólk, ef þetta frv. yrði að lögum. Ég hef bent á, að í fiskiðnaði mundu aðstöðugjöldin lækka um allt að helming og að aðstöðugjald af fiskiðnaði væri í mörgum kaupstöðum og mörgum sveitarfélögum aðaluppistaðan í þessum tekjustofni sveitarfélaganna. Svona við lauslegan samanburð á frv. og 10. gr. tekjustofnal., sem fjallar um aðstöðugjaldið, hygg ég, að það sé ekki langt frá vegi, að gjaldið mundi lækka um 1/3 til helmings, eða frá 33–50%. Þegar sveitarstjórnir semja fjárhagsáætlun, hygg ég, að allir, sem þar hafa komið nálægt, viti, að þá er byrjað á því að áætla þau útgjöld, sem sveitarstjórnin telur, að óhjákvæmileg verði á því ári, sem áætlunin á að ná yfir. Þegar aftur kemur að því að áætla tekjuhliðina, er þar því miður um mjög fáa tekjustofna að ræða, þannig að útsvör, tekju- og eignarútsvör, eru í flestum sveitarfélögum aðaluppistaðan og aðalliðurinn í tekjuhlið hverrar fjárhagsáætlunar. Þar kemur að vísu einnig til greina framlag úr Jöfnunarsjóði og aðstöðugjöld. En ef framlag úr Jöfnunarsjóði er lækkað, þýðir það, að tekju- og eignarútsvar hlýtur að hækka í sama hlutfalli. Lækkun aðstöðugjalda þýðir því, að það er verið að færa á milli frá þeim aðilum, sem aðstöðugjöld greiða, yfir á þá, sem greiða tekju- og eignarútsvar. Og ef við lítum svo aftur á, hvernig tekju- og eignarútsvör eru almennt lögð á, hvaða aðilar það eru, sem þau bera, skýrist þetta mál nokkuð, og sést þá, hversu þetta frv., sem hér er lagt fyrir, er að mörgu leyti ranglátt og að því er ég tel sem sveitarstjórnarmaður fráleitt. Ég veitti forstöðu einu sveitarfélagi hér á landinu um nokkuð langan tíma. Ég gerði venjulega að niðurjöfnun lokinni athugun á því, hvað stóran hluta félög og atvinnurekstur greiddu og hve stóran hluta einstaklingar, sem þá eru að langmestu leyti og nær öllu leyti launafólk, hvernig skipting væri á milli þessara aðila um greiðslu útsvara. Það hefur alla tíð í þessu sveitarfélagi legið þannig, að það eru um 80–85% af heildarupphæð útsvara, sem greitt er af launafólki. Ég hygg, að það sé ekki fjarri lagi, að þetta sé einnig svo hér í Reykjavík, en kann að vera, að hlutföll séu þar einhver önnur, en það mun ekki mikill munur vera þar á. Ég hef ekki haft aðstöðu til þess að láta athuga það. Þess vegna verður að athuga, hvað við erum að gera. Ef hér á hv. Alþ. á að samþykkja það frv., sem hér liggur fyrir, erum við, eins og ég sagði áðan, að færa nokkurn hluta útsvarsbyrðarinnar af aðstöðugjöldunum, sem atvinnureksturinn borgar, yfir á þá, sem greiða tekju- og eignarútsvar, sem launamenn borga að langsamlega mestu leyti eða 80–85%. Hér í Reykjavík voru á s.l. ári álögð aðstöðugjöld, sem námu 178 millj. kr. Ef reiknað er með, að frv. það, sem hér liggur fyrir, lækki aðstöðugjöldin um 30%, sem ég mundi telja lágmark, þýddi það, að 60 millj. yrðu færðar frá gjaldendum aðstöðugjalda hér í Reykjavík og yfir á gjaldendur tekju- og eignaútsvara. Í meðalkaupstað eins og þeim, sem ég var hér með í huga, þ. e. Vestmannaeyjakaupstað, námu aðstöðugjöldin þetta ár 11 millj. kr., og 1/3 hluti af því eru 3.6 millj. Ég hygg þó, að það sé nær að reikna með, að aðstöðugjöld þar vegna mikils fiskiðnaðar mundu lækka a.m.k. um 40%, en þetta þýddi alltaf það, að það yrði að færa af gjaldendum aðstöðugjalda yfir á gjaldendur tekju- og eignaútsvara 3.6 millj. kr. Ég skal viðurkenna, að það gæti verið ákaflega gott, og mundu allir vera ánægðir með það, ef hægt væri að létta þessum gjöldum af atvinnuvegunum. Það er ekkert deilumál. En spurningin er, hvort það sé forsvaranlegt að færa gjöldin þannig á milli, eins og lagt er til með þessu frv. Hv. flm. þessa frv. talaði hér í gær fyrir öðru frv. Það var um heimild til þess, að greidd yrðu 3% til atvinnurekenda fyrir innheimtu á útsvörum. Ég tók ekki til máls um það frv. þá, vegna þess að ég þóttist vita, að frv. um breytingu á tekjustofnal. mundi koma mjög fljótlega fyrir, og þar sem hér er um að ræða mál, sem er alveg sama eðlis, vildi ég ekki vera að tefja tíma þingsins á því að ræða þau sitt í hvoru lagi, en mun með leyfi hæstv. forseta nokkuð koma inn á það frv. einnig hér. Ég segi, að það frv. fari alveg í sömu átt, það vill segja í á átt að færa af atvinnurekstrinum yfir á tekju- og eignaútsvörin og þá að langmestum hluta yfir á launafólk, því að vitanlega þýðir 3% greiðsla á innheimtu útsvara aukin útgjöld fyrir hvert sveitarfélag. Það fer ekkert á milli mála. Hér í Reykjavík voru á þessu ári lögð á gjöld, útsvör 722 millj. og aðstöðugjöld 178 millj. eða samtals 900 millj. Ef það er nú rétt, sem ég hef hér bent á, að a.m.k. 80% af þessari upphæð séu greidd af launafólki, þýðir það, að launafólk greiðir þarna 600–700 millj., og 3% af þeirri upphæð eru eins og allir sjá um 20 millj. Ef þetta er tekið nákvæmlega, er heildarupphæðin 21.6 millj. og þar af 80% 17.3 millj., sem mundu lenda beint í hlut þess launafólks, sem greiðir hér útsvör. Ég tel ekki, að þessi stefna, sem bæði þessi frv. marka, sé réttlætanleg, þó að það væri ágætt að geta, - ég skal viðurkenna það, - létt af atvinnuvegunum. Ég tel ekki, að sú stefna, sem þessi frv. marka, sé réttlætanleg, a.m.k. ekki eins og aðstæður eru hér á landi í dag. Og ég vil benda hv. flm. á það, af því að hann kom í sinni ræðu í gær nokkuð inn á efnahagsfrv., að það, sem formaður Framsfl. og hv. 4. þm. Reykv. Kristján Thorlacius töldu því frv. mjög til foráttu, var það, að það væri verið að koma með aukaálögur á launafólk í landinu. Ég skal ekkert um það atriði ræða. Það hefur verið gerð grein fyrir því hér á hv. Alþ. af fulltrúum ríkisstj., hvaða áhrif þeir telja, að það frv. muni hafa, en þetta voru sem sagt aðalrök formanns Framsfl., hv. 1. þm. Austf., og hv. 4. þm. Reykv., Kristjáns Thorlaciusar, að þetta væru álögur á launafólk. Nú kemur hv. 1. þm. Norðurl. v., sem einnig, eins og allir vita, tilheyrir Framsfl., með tvö frv., sem bæði ganga í þá átt að þyngja beinlínis álögur á launafólkið. Ég segi, að það náttúrlega geti verið ágætt fyrir Framsfl. að spila þá plötu, sem hann spilaði hér í sambandi við efnahagsmálið. Við því er ekkert að segja, en hinum megin á þeirri plötu hlýtur að koma fram rödd hv. 1. þm. Norðurl. v., og hún er á allt annan veg. Hún gengur alveg í gagnstæða átt. Ef hliðar þessarar plötu eru spilaðar sín í hvoru lagi, þá auðvitað getur þetta gengið, en ef á að fara að spila plötuna samtímis báðum megin, er ég hræddur um, að það verði úr því nokkur ruglingur, eins og manni hlýtur að finnast, þegar maður skoðar bæði þessi frv. í ljósi þess, sem framsóknarmenn hafa sagt um efnahagsmálafrv., og í ljósi þess, sem hv. 1. þm. Norðurl. v. leggur nú til, þá er ákaflega eðlilegt, að ruglingur verði, ef á sem sagt að spila þessa plötu Framsfl. báðum megin samtímis.

Flm. (Skúli Guðmundsson) : Herra forseti. Það er trúlega rétt hjá hæstv. fjmrh., að verði þetta frv. samþ., muni þurfa að gera einhverjar breytingar á l. um Jöfnunarsjóð sveitarfélaga, en það er vitanlega hægt að gera hvenær sem er og þörf er á. Hv. 3. þm. Sunnl. segir, að það sé ekki rétt, sem við bendum á í grg. með frv., að það sé í höfuðatriðum sniðið eftir þeim reglum um aðstöðugjöld, sem nú gilda í Reykjavík. En þetta er rétt. Það er í höfuðatriðum svo, það er lítið vikið frá þeim, og þetta getur hann séð, ef hann vill bera þetta saman, því að reglurnar eru birtar sem fskj. í grg. frv. Hann var að tala um álag á fiskiðnaðinn, að við gerðum ekki ráð fyrir, að það væri nema ½%. Þetta er það gjald, sem Reykjavíkurborg tekur og hefur tekið af fiskiðnaði hér. Og ég sé bara enga ástæðu til þess, að fiskiðnaður utan Reykjavíkur eigi að búa að þessu leyti við allt önnur og miklu verri kjör heldur en þeir, sem reka frystihús í Reykjavík eða annan fiskiðnað. Það er engin ástæða til þess, ekki nokkur, og það er ekkert réttlæti í því. Hann heldur, að ég muni ekki hafa áttað mig á því, hvernig þetta mundi verka á launafólk, ef þetta yrði samþ. Ég hef sýnt fram á það, að eins og þetta er núna þurfa nauðsynjavöruverzlanir úti um land að borga allt upp að 300% hærri aðstöðugjöld heldur en hliðstæðar verzlanir hér í Reykjavík. Og á hverja leggst þetta? Á fólkið, sem þar býr, alveg eins launamenn eins og aðra. En ég sýndi fram á það hér áðan, að á vissum stöðum getur aðstöðugjaldið, sem bændur þurfa að borga, orðið 700% hærra heldur en á öðrum stað. Þetta er ranglæti, sem ekki er hægt að una við og ekki er hægt að þola. Eins og ég bendi á, lenda þessi háu aðstöðugjöld á fólkinu, sem verzlar á þeim stöðum, þar sem þau eru. Það verður að borga miklu hærra verð fyrir vöruna fyrir þetta, og þar að auki verður það svo víða að borga 20% ofan á útsvörin. Þetta er líklega það réttlæti, sem hv. 3. þm. Sunnl. vill viðhalda. En ég kalla þetta ranglæti. Þá fór hann að tala um frv. mitt, sem hér er ekki á dagskrá núna, um að greiða þóknun fyrir innheimtu skatta til ríkis og bæja, greiða atvinnurekendum þóknun fyrir innheimtu skatta, sem þeir innheimta hjá því fólki, sem hjá þeim vinnur. Hvað lengi láta vissir aðilar í þjóðfélaginu bjóða sér það að vinna mikil og áhættusöm störf fyrir það opinbera án þess að fá nokkra borgun fyrir? Mál er, að slíku linni. Það er ósæmilegt að leggja þannig þegnskyldu á einstaka aðila í þjóðfélaginu, sem allir aðrir eru lausir við. Þeir, sem vilja, geta alveg losnað við þetta, þær sveitarstjórnir, með því að innheimta sjálfar útsvörin og aðra skatta til sveitarfélaganna, eins og tíðkaðist hér áður fyrr, og láta atvinnurekendur vera lausa við það og borga þeim þá heldur ekkert í því sambandi. Þetta er opin leið fyrir þá, hafa þetta eins og áður var. En eins og ég hef sýnt fram á er þessi munur á aðstöðugjöldunum óheyrilega mikill, og við það er alls ekki hægt að una, ekki nokkur leið.



Herra forseti. Hv. flm., 1. þm. Norðurl. v., vill afsaka - ja, ég verð að segja frumhlaup sitt með því að koma með þetta frv. að ég hygg að öðru sinni inn í þingið, með því, að það sé miðað við það, sem er hér í Reykjavík. En hvað skeður þá í öðrum sveitarfélögum, sem hafa fullnýtt skala samkv. 10. gr., aðstöðugjaldaskala? Þau verða þar allavega að færa á milli af atvinnuvegunum yfir um á launþega, þannig að ég hygg, að Alþ. eigi ekki að vera að semja hér lög, sem gilda aðeins fyrir Reykjavík eða ná tilgangi sínum miðað við Reykjavík. Tekjustofnalögin hafa alltaf og eiga alltaf að gilda fyrir allt landið. Til þess voru þau samin, og þannig voru þau samþ. Þar var enginn mismunur gerður á aðstöðu hinna ýmsu sveitarfélaga. Þau gátu öll farið eftir þeim stigum, sem þar voru notuð, bæði hvað aðstöðugjald og útsvar snertir, að því hámarki, sem þar var leyft. Það er því beinn undansláttur að ætla nú að fara að afsaka flutning þessa frv. með því, að það miðist við það, sem er í Reykjavík. Það getur vel komið að því, að Reykjavík vilji nota meiri hl. af heimildunum um aðstöðugjöldin heldur en hún gerir í dag. Aðstæður geta breytzt þannig, að hún sjái sig tilneydda til þess að gera þetta og sjái sér hag í að gera það, færa aftur á milli frá launafólki yfir um á atvinnurekendur. Þetta er matsatriði hverrar sveitarstjórnar, hvar sem er á landinu, og ég held því alveg hiklaust fram, að þetta eigi að vera matsatriði, að sveitarstjórnin að þessu marki, sem tekjustofnal. heimila, hafi aðstöðu til að meta það, hvað þau vilji láta greiða fyrir þá þjónustu og þá aðstöðu, sem þau veita til atvinnureksturs hver í sínu umdæmi. Hv. þm. kom aftur inn á flutning þess frv., sem hér var rætt í gær, og talaði þar aftur um þegnskylduvinnu. Ég segi, að það sé gott, ef einhver aðili er í þjóðfélaginu, atvinnurekendur eða aðrir, sem vilja vinna í þegnskylduvinnu. Frá þeim hef ég ekkert heyrt um það, að það liggi nokkrar óskir um það að fá innheimt laun fyrir það, sem þeir innheimta af gjöldum launamanna. Ég hef ekkert heyrt um, að það liggi nokkuð fyrir. Það er því um beina þegnskyldu hjá hv. flm. að ræða, þegar hann eyðir tíma sínum hér utan þingsala - því að vafalaust er hann að semja þetta á kvöldin, en ekki meðan hann situr þarna við borðið - í að semja slíkt frv. Hann hefur ekki verið, mér vitanlega, beðinn um það af neinum. Það hefur ekki komið fram í hans umr., og ég segi, að það sé gott, ef hann er inni á því, að bæði hann og aðrir eigi að vinna þegnskyldu. Tel ég það mikillega til bóta og gott fordæmi frekar heldur en hitt að vera að reyna með löggjöf að þvinga menn til að taka gjald fyrir starf, gjald, sem þeir hafa aldrei beðið um. Hann talaði um, að þetta þyrfti ekkert að kosta sveitarfélögin. Það getur vel verið. En ef hin ýmsu sveitarfélög úti um land slepptu þessu ákvæði, sem þau hafa í l., að láta atvinnurekendur innheimta gjöldin, yrðu þau vissulega að fá sér innheimtumann og greiða fyrir það, að vísu ekki nálægt því eins mikið eins og hv. flm. gerir ráð fyrir, að þau muni greiða, ef atvinnurekendum væru greidd 3% fyrir það. Ég vil taka eitt dæmi, eins og ég sagði, úr meðalstóru sveitarfélagi, þar sem álögð aðstöðugjöld og útsvör eru 50 millj. Ef það er rétt, sem ég hef haldið hér fram, að 80% af þeirri upphæð greiði launafólk, - fyrirgefið, það er inni í þessu aðstöðugjaldið, þannig að þetta verður ekki eins. Það eru 34 millj., sem launafólk greiðir þar. Þá þýðir það, að 3% af því eru 1020 þús. kr. Þetta mundi það bæjarfélag verða að greiða atvinnurekendum, sem hafa þessa innheimtu, og ef atvinnurekendur fengju 3%, mundu þeir auðvitað sækjast eftir því að fá að innheimta þessi gjöld fyrir 3%. Þetta sveitarfélag í dag hefur lögfræðing í sinni þjónustu, sem það greiðir fyrir þennan hluta af starfi hans, að annast útsvars- og gjaldainnheimtuna, um 30 þús. kr. á mánuði eða 360 þús. Þarna eru tæpar 700 þús. kr., sem liggja á milli, og ég segi bara, að 5000 manna sveitarfélagi munar um 700 þús. kr., hvort það þarf að hafa útsvörin 700 þús. kr. hærri eða lægri eða hvort það hefur 700 þús. kr. tekjur til ráðstöfunar í sambandi við framkvæmdir, þannig að ég tel, að bæði þessi frv., sem hér hafa verið flutt af þessum hv. þm., séu vanhugsuð og stefni í allt aðra átt heldur en nú ríkir hér á Alþ., þ. e. að reyna að íþyngja ekki launamönnum umfram það, sem alveg er nauðsynlegt. Og ég endurtek það, að það er erfitt fyrir Framsfl. að spila þessa plötu, sem ég hef minnzt á, beggja megin samtímis, það er erfitt fyrir hann að gera það, og ég efast um, að honum takist það.