Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. til laga um stofnun sérstaks sjóðs til þess að tryggja togarasjómönnum, ekkjum þeirra og börnum lífeyri var borið fram á hv. Alþingi árin 1955, 1956, 1957 og síðan 1958, er það var að lokum samþykkt sem lög. Setning þessara laga hafði í rauninni tvenns konar tilgang. Í fyrsta lagi var um að ræða sanngirnissjónarmið gagnvart sjómönnunum sjálfum og fjölskyldum þeirra. Eftir að margar stéttir manna, sem unnu hæg störf í landi og stuttan vinnutíma, höfðu fengið tryggð lífeyrisréttindi, var í rauninni óafsakanlegt, að þannig skyldi vera búið að þeim, sem erfiðustu og áhættusömustu störfin vinna og lengstan vinnutíma búa við og slitna því fyrr og verða að hverfa frá störfum á undan öðrum, að þeir urðu að afloknu ævistarfi að ganga í land án nokkurrar tryggingar fyrir lífsframfæri, eftir að heilsa og starfsorka hafði bilað við afkastamestu, erfiðustu og lífshættulegustu störfin, sem unnin eru í þjóðfélaginu. Og færi svo, að þeir féllu í valinn við þessi störf, hafði ekki verið svo um hnútana búið, að fjölskyldum þeirra væri tryggður lífeyrir til framfærslu, þótt ýmsar aðrar stéttir hefðu þá þegar tryggt sér hvers konar lífeyri. Það var því löngu kominn tími til, að úr þessu yrði bætt, þegar lögin um lífeyrissjóð togarasjómanna loks voru sett árið 1958, svo skammt sem liðið er síðan. Störf togarasjómanna, sem þjóðinni er lífsnauðsyn að unnin séu og eru ein aðalundirstaðan undir þjóðarbúskap landsmanna, gera þær kröfur til þeirra, sem þau stunda, að þeir afsali sér að miklu leyti heimilislífi og samvistum við fjölskylduna, séu nánast gestir á sinum eigin heimilum, og bitnar það vitaskuld á togarasjómönnunum sjálfum, konum þeirra og börnum. Fyrir afraksturinn af starfi togarasjómanna, meðal annarra, rekur þjóðin margháttaða félags- og menningarstarfsemi, sem togarasjómenn fara svo til alveg á mis við. Allt þetta veldur því, að togarasjómenn eiga nokkra kröfu til þjóðfélagsins umfram aðra, þar sem allt leggst á eitt: Þeir vinna langan vinnudag, hin erfiðustu og lífshættulegustu störf, sem um er að ræða í þjóðfélaginu, afkasta líklega mestu, en fara á mis við það, sem flestir telja ómissandi, enda er það ekki að ófyrirsynju, að iðulega, þegar rætt er um refsivist sakamanna, kemur til tals, að sú refsing væri þyngri að láta þá taka út sinn dóm með skylduvinnu á togara en láta þá vinna af sér sektir á vinnuhæli í landi. Eins og ég tók fram áðan, hafði lagasetningin um lífeyrissjóð togarasjómanna tvenns konar tilgang, þann, sem snýr að togarasjómönnum sjálfum og heimilum þeirra, að tryggja framgang sanngirnismáls, og hins vegar þann, sem varðar þjóðarbúskapinn, að tryggja það, sem þjóðfélaginu er hagkvæmt. Lífsafkoma þjóðarinnar er öll háð sjávaraflanum, störfum sjómanna á fiskiflotanum, og togararnir eru afkastamestu veiðitækin. Á togurunum eru afköst hvers sjómanns að jafnaði mest. Hver þau afköst eru hverju sinni, verður þó jafnan mjög undir því komið, hversu hæfum og vönum togarasjómönnum þjóðin hefur á að skipa. Jafnvel þegar fiskigengd er lítil, ræður það ekki síður úrslitum, að togararnir séu mannaðir vönum togarasjómönnum, sem eru fljótir að koma út trolli, taka inn troll, gera að fiski, koma fiski í lest, og síðast, en ekki sízt, fljótir að gera við veiðarfæri. Þegar fiskigengd er lítil og óvíða fæst fiskur, þarf ekki annað en togari lendi í hrotu einn eða tvo daga, þá nýtist sú hrota að fullu fyrir togara með vönum mönnum, en tapast eð miklu leyti með óvönum mönnum og þar með sú veiðiferð, sem annars væri borgið. Undir öllum kringumstæðum, hvort sem um er að ræða fiskigengd eða ekki, varðar það því mjög miklu fyrir þjóðarbúið, að til sé stétt manna, sem gerir það að lífsstarfi sínu að stunda sjómennsku á togurum, svo ógirnileg sem þau störf eru að ýmsu leyti. Þessi stétt manna var til, en nú blasir sú hætta við, að hún sé að hverfa og meir verði um hitt að ræða, að menn hlaupi í þessi störf stund og stund, sem bezt sést á því, að ekki er óvanalegt, að á sama togara séu skráðir svo margir menn samtals á ári hverju, að nemur mörgum áhöfnum. Annað lítið dæmi sýnir þá breytingu, sem er að verða. Til er talsvert af ljósmyndum, hópmyndum af áhöfnum togara frá fyrri árum, en mér er til efs, að slíkar myndir hafi verið teknar um talsvert skeið, vegna þess einfaldlega, að á flestum togurum er ekki ein áhöfn að staðaldri, heldur margar áhafnir á ári hverju. Það, sem veldur, er einfaldlega það, að miðað við kjör annarra stétta, sem búa við styttri vinnutíma, áhættulaus störf og njóta frítíma síns í landi, hafa kjör togarasjómanna stórversnað. Það var því stefnt að því með setningu laga um lífeyrissjóð togarasjómanna að gera ráðstafanir til þess, að sjómenn fengjust frekar en áður til þess að starfa á togurunum að staðaldri. Auk þess, að setning laganna var sanngirnismál gagnvart togarasjómönnum og fjölskyldum þeirra, var hún hagsmunamál þjóðarinnar allrar, og er nauðsyn, að lögin séu þannig úr garði gerð, að þau nái þessum tvíþætta tilgangi sínum. En það spor, sem stigið var 1958 með setningu l., eftir breyt. á frv. sjómönnum í óhag, var þó of stutt til þess, að það hefði úrslitaáhrif í þá átt, að togarasjómenn héldu sig að staðaldri við togarana. Til úrbóta í þessu efni höfum við hv. 11. landsk. þm. flutt nokkrar brtt. við lögin á þskj. 98. Í 11. gr. núgildandi laga eru togarasjómönnum, sem starfað hafa 10 ár á togurum, tryggð lífeyrisréttindi, ef þeir hafa náð 65 ára aldri. Þetta aldursmark teljum við of hátt. Það er að vísu látið gilda um opinbera starfsmenn, en aðstæður þessara stétta eru á engan hátt sambærilegar og svo gerólíkar, að óeðlilegt er að miða við sama aldursmark. Það ætti öllum að vera ljóst. Ég minntist áðan á, að tilgangur l. væri tvenns konar, annars vegar sanngirni gagnvart sjómönnum og fjölskyldum þeirra og hins vegar viðleitni þjóðfélagsins til að örva unga menn til þess að gerast togarasjómenn og stunda það starf að staðaldri. Sanngirni mælir með því, að aldursmarkið verði lækkað, sé lægra hjá togarasjómönnum en skrifstofumönnum. Um það ættu allir að geta verið sammála, hversu mikið sem þeir vilja svo lækka það. Við, sem þetta frv. flytjum, teljum ekki óeðlilegt, að það sé lækkað í 55 úr 65, svo mjög sem störf togarasjómanna eru erfiðari, vossamari og hættulegri en störf opinberra starfsmanna. Og jafnvel þótt vinnutími togarasjómanna hafi verið styttur í 12 klst. á sólarhring, þá endast þeir, sem gera togarasjómennsku að ævistarfi, svo miklum mun skemur en skrifstofumenn, sem vinna hægari störf miklum mun styttri vinnutíma, að ekki getur talizt óeðlilegt, að eftirlaun komi til 10 árum fyrr en hjá opinberum starfsmönnum. Upphæð eftirlauna er ákveðinn hundraðshluti af meðallaunum sjóðsfélaga síðustu 10 ár, sem hann hefur starfað, og leggjum við til, að sá hundraðshluti, sem er lægri en hjá opinberum starfsmönnum, hækki til jafns við það, sem um er að ræða hjá þeim. Verður að teljast óeðlilegt, að hundraðshluti þessi sé ekki a.m.k. jafnhár hjá togarasjómönnum, enda eiga þeir án efa erfiðara með að fá vinnu við sitt hæfi, er þeir ná aldursmarkinu og vildu þá hætta til sjós, og eiga í færri hús að venda en opinberir starfsmenn, sem vilja vinna áfram, eftir að þeir hafa náð aldursmarkinu. Þá leggjum við til, að ótvírætt sé tekið fram í lögunum, að sá hluti launa togarasjómanna, sem felst í hlunnindum, svo sem fæði og skattfríðindum, verði með talinn við ákvörðun meðallauna. Við teljum, að sanngirni mæli með samþykkt þessara tillagna. Varðandi þann tilgang núgildandi laga að örva unga menn til sjómennsku á togurum, þá held ég, að lögin nái naumast þeim tilgangi sínum, að bætt verði úr þeim vanköntum, sem ég hef minnzt á. Með samþykkt þessara brtt. yrðu þau hlunnindi, sem lögin veita, raunverulegri og nærtækara mark hinum ungu mönnum, sem þjóðinni ríður á að fáist til þess að stunda störf á togurum. Fjölmargar aðrar úrbætur þarf að vísu að gera í kjaramálum sjómanna, en þau lög, sem hv. Alþ. hefur sett varðandi þeirra lífeyrismál, er skylt að bæta. Lífeyrissjóður fyrir alla sjómenn er takmarkið. En við flm. lítum svo á, að með því að lagfæra lífeyrissjóð togarasjómanna, þann eina lífeyrissjóð sjómanna, sem til er, og gera hann að einhverju leyti að fyrirmynd lífeyrissjóðs sjómanna, styttist leiðin að því takmarki. Þær breytingar, sem lagt er til að gerðar verði á lögunum, velda vitaskuld útgjöldum, þegar frá líður, og leggjum við flm. til, að ríkissjóður ábyrgist greiðslu lífeyris samkv. lögunum. Leitað hefur verið álits Guðjóns Hansens tryggingafræðings um aukin útgjöld sjóðsins vegna brtt. Telur hann, að iðgjöld til sjóðsins þyrftu að hækka úr 10% í 20% eða meir, en tekur fram, að ekki hafi farið fram athugun á hag sjóðsins, skiptingu sjóðsfélaga eftir aldri, hagnaði af úrgöngu o.fl. Þjóðinni er slík höfuðnauðsyn á því, að afkastamestu framleiðslutækin, sem hún á, séu fullnýtt og skili hámarksafköstum, að frá beinu hagsmunasjónarmiði er eðlilegt, að nokkuð sé lagt af mörkum til að tryggja, að í næstu framtíð hafi togararnir jafnan á að skipa vönum mönnum og kjör togarasjómanna gerð svo viðunanleg, að ungir menn fáist til að gera togarasjómennsku að lífsstarfi. Aflaverðmæti togaranna upp úr sjó nemur a.m.k. 300–400 millj. kr. á ári. Talið er, að afköst með óvana skipshöfn séu nær helmingi minni en ef vanir menn eru um borð. Þótt ekki munaði nema 10%, þá er um 30–40 millj. kr. að ræða, miðað við óunninn fisk. Hér veltur því á miklum fjárhæðum, sem tiltölulega fáir menn vinna þjóðarbúinu. Það er því bæði sanngjarnt og hagkvæmt að búa þeim sem bezt kjör. Herra forseti. Ég leyfi mér að leggja til, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. heilbr.- og félmn.



Herra forseti. Það er vissulega rétt, að breyting sú á l. um lífeyrissjóð togarasjómanna, sem þetta frv. felur í sér, er mjög mikilsverð fyrir þann hluta íslenzkra sjómanna, og það segir mjög réttilega í grg. frv., að lögin, með þessari fyrirhuguðu breytingu áorðinni, mundu stuðla enn frekar að því markmiði, sem lögin m.a. stefndu að í upphafi. Ekki ætla ég að draga úr því, að þetta frv. nái fram að ganga. En hvort sjómenn almennt og samtök þeirra telji, að þetta breytingaratriði eitt geti samrýmzt óskum þeirra um sanngjarnar og nauðsynlegar breytingar á lögunum um lífeyrissjóð togarasjómanna, það læt ég ósagt um á þessu stigi málsins. En í beinu áframhaldi af fram komnum vilja frá samtökum sjómanna í þessu efni leyfi ég mér að benda á það, að varhugavert geti verið að leita eftir samþykkt þingsins á þessari einu breytingu, þegar fyrir liggja eindregin tilmæli frá sjómannasamtökunum um mjög róttækar breytingar á þessum lögum, sem þessi sjómannasamtök telja stórkostlegt hagsmunamál fyrir meginþorra meðlima sinna. Ég efa ekki góðan hug flm., sem standa að frv. þessu, og þess vegna veit ég, að hv. flm. muni ekki taka mér það illa upp, þótt ég strax við þessa 1. umr. málsins og áður en málið fer til nefndar, rifji upp þá staðreynd, að haustið 1958 var að tilstuðlan Sjómannasambands Íslands flutt frv. hér í Ed. hv. Alþ. um breyt. á l. um lífeyrissjóð togarasjómanna. Meginbreyt., sem fólst í því frv., miðaði að því, að lífeyrissjóðurinn yrði fyrir alla sjómenn, sem skráðir væru á skip, burtséð frá því, hvaða þátt sjómennskunnar þeir stunduðu. Við 1. umr. var frv. vísað til heilbr.- og félmn. Ed., og sendi sú hv. nefnd ýmsum aðilum frv. til umsagnar, og meðal umsagna, sem bárust, var umsögn frá Sjómannafélagi Reykjavíkur, sem mælti eindregið með samþykkt frv., Samband matreiðslu- og framreiðslumanna sömuleiðis, einnig Farmanna- og fiskimannasamband Íslands, en þó með nokkrum breyt. Þá tók 26. þing Alþýðusambands Íslands afstöðu til málsins og samþykkti einróma eftirfarandi tillögu, með leyfi hæstv. forseta: „26. þing Alþýðusambands Íslands skorar á Alþingi það, er nú situr, að samþykkja fram komið frumvarp um, að lögum um lífeyrissjóð togarasjómanna verði breytt þannig, að lífeyrissjóðurinn verði fyrir alla sjómenn, sem lögskráðir eru á íslenzk skip, svo og fyrir sjómenn á landróðrabátum.“ Það kom fljótlega í ljós hjá hæstv. n., að það var við ýmsa erfiðleika að etja, og því til sönnunar má benda á umsögn um þetta frv. frá stjórn lífeyrissjóðs togarasjómanna og Tryggingastofnun ríkisins, sem hljóðar á þessa leið, með leyfi forseta: „Framangreindir aðilar hafa athugað frumvarpið,“ - þ.e.a.s. stjórn lífeyrissjóðsins og Tryggingastofnun ríkisins, - „og á fundi stjórnar lífeyrissjóðsins hinn 21. þ.m.“ - en bréfið er dags. 22. des. 1958, - „var eftirfarandi fært til bókar: Stjórn lífeyrissjóðsins telur, að áður en lögfest verður, að allir lögskráðir sjómenn verði sjóðfélagar í lífeyrissjóði togarasjómanna, þurfi að fara fram ýtarleg rannsókn, bæði tryggingafræðileg og varðandi ýmis framkvæmdaatriði, hliðstæð þeirri, sem fram fór, er lög þessi voru upphaflega sett varðandi togarasjómenn. Einkanlega á þetta við um bátasjómenn, sem búa við breytileg kjör og eru mjög fjölmennir. Aðalskrifstofa Tryggingastofnunar ríkisins innheimtir iðgjöld vegna togarasjómanna beint frá útgerðarmönnum, enda eru þeir aðeins rúmlega 20 talsins. Mundi litlu breyta í því efni, þótt lögin tækju einnig til farmanna. En verði lögin einnig látin taka til bátasjómanna, verður ekki aðeins mikil fjölgun sjóðfélaga, heldur munu útgerðarmenn, sem ábyrgir eru fyrir greiðslu iðgjalda til sjóðsins, skipta hundruðum um land allt. Yrði þá ekki hjá því komizt, að umboðsmenn önnuðust innheimtuna, og er nauðsynlegt, að athugað verði vandlega, hvernig því innheimtukerfi verður bezt hagað, og mælt fyrir um það í lögunum. Þá vekjum vér athygli á því, að allir útreikningar, sem gerðir voru við undirbúning laganna, eru byggðir á athugunum á starfstíma og starfsháttum togarasjómanna. Það er vitað, að árlegum starfstíma a.m.k. margra bátasjómanna er mjög á annan veg háttað en togarasjómanna. Hins vegar mun starf farmanna að jafnaði vera nokkuð stöðugt allt árið og í því efni svipa mun meira til togarasjómanna. Verður því að teljast mjög til athugunar, hvort sömu reglur geti átt við um lífeyrissjóð allra sjómanna sameiginlega eða hvort heppilegra væri og eðlilegra, að um einhvers konar deildaskiptingu væri að ræða, og á þetta einkanlega við um bátasjómenn. Hér verður ekki reynt að telja upp tæmandi þau atriði, sem til athugunar ern, en benda má þó á, að kveða þarf á um iðgjaldagreiðslu eigenda skipa, sem sjálfir eru skipverjar, og þeirra, sem reka útgerð í félagi og eru skipverjar án þess að vera ráðnir upp á samningskjör, aðild landmanna við línuveiðar að sjóðnum o.fl. Það er því álit vort, að nauðsynlegt sé, að framkvæmd verði gagnger endurskoðun á lögunum um lífeyrissjóð togarasjómanna, áður en lögfest verður, að þau taki til allra lögskráðra sjómanna.“ Síðasta umsögnin, sem þessari hv. n., heilbr.- og félmn. Ed., barst um þetta frv., var frá Sjómannasambandi Íslands, sem hafði haft forgöngu um það, að þetta mál yrði flutt í Ed., og ég vil leyfa mér, áður en ég held áfram máli mínu, með leyfi forseta, að lesa þessa umsögn frá Sjómannasambandi Íslands líka: „Síðan frumvarp til breyt. á lögum um lífeyrissjóð togarasjómanna var flutt, hefur sú breyt. orðið á, að við samninga um kaup og kjör bátasjómanna varð það að samkomulagi, að nefnd manna yrði skipuð til að gera tillögur um lífeyrissjóð fyrir bátasjómenn, svo að hæpið er, að frumvarp það, sem fyrir liggur, geti haldið áfram óbreytt. Hins vegar er mjög aðkallandi, að lögunum um lífeyrissjóð togarasjómanna verði breytt á þann veg, að sjóðurinn verði einnig fyrir farmenn. Í flestum þeim umsögnum, er hv. heilbr.- og félmn. hafa borizt um frv., eru ekki talin nein vandkvæði á, að sjóðurinn taki einnig til farmanna. En svo stendur á, að á s.l. sumri var svo um samið, að lífeyrissjóður fyrir þá skyldi koma til framkvæmda um áramótin síðustu. Aðeins hjá einu skipafélaganna er þetta komið í framkvæmd.“ - Þetta er skrifað 3. febr. 1959. - „Það er eindregin ósk undirmanna á farskipum að fá að vera í lögskipuðum lífeyrissjóði með öðrum sjómönnum, og því treystum vér hv. heilbr.- og félmn. til þess að gera þá breyt. á frumvarpinu, er með þarf, svo að þetta nái fram að ganga, og þá einnig, að aðild farmanna að sjóðnum taki gildi frá 1. janúar síðastliðnum.“ Þetta var umsögn Sjómannasambandsins. Frá þeim degi, að þessi umsögn barst til hv. heilbr.- og félmn. Ed., virðist sögu þessa máls vera lokið hér í þinginu. En þessi saga er ekki öll þrátt fyrir það. Hæstv. félmrh. setti nefnd manna til að reyna að finna grundvöll, sem byggja mætti á viðunanlega lausn í þessu vandasama og að ýmsu leyti viðkvæma máli. Þessi nefnd, sem hæstv. félmrh, skipaði, var skipuð fulltrúum frá sjómannasamtökunum, útgerðarmönnum og frá Tryggingastofnun ríkisins. Nú er mér kunnugt um, að þessi nefnd klofnaði og skilaði tveimur álitum. Voru fulltrúar sjómannasamtakanna annars vegar með sérálit. Ég get persónulega að mörgu leyti skilið, að það færi svo, enda eru satt að segja ýmis ljón á veginum, sem í fljótu bragði virðist mjög örðugt að yfirvinna, og má þar bæði nefna lagalega og tryggingafræðilega örðugleika, auk beinna hagsmunaatriða og jafnvel líka tilfinningamála í sambandi við þá lífeyrissjóði sjómanna, sem fyrir eru. Fyrir skömmu var sagt frá því í blöðum hér í bæ, að minni hl. stjórnar Alþýðusambands Íslands hefði lagt fram kröfur, sem var vísað frá þar, en í þessum kröfum var m.a. farið fram á, að komið yrði á almennum lífeyrissjóði fyrir alla launþega. Með hliðsjón af þessu og einnig vegna þess máls, sem ég hef verið hér að ræða, hef ég leyft mér nú í dag að leggja fram fyrirspurn í Sþ. til hæstv. félmrh. um störf nefndar, sem skipuð var í ágúst frekar en í desember 1958 og átti að framkvæma athugun, sem Alþ. hafði ályktað þann 31. maí 1957 með samþykkt sinni að framkvæmd yrði. En þetta var athugun um stofnun lífeyrissjóðs fyrir sjómenn, verkamenn, bændur, útvegsmenn og aðra þá, sem nytu ekki lífeyristrygginga hjá sérstökum lífeyrissjóðum. Þessi nefnd hlýtur að hafa rekið sig á sömu örðugleikana og nefndin, sem fjallaði um breytingarnar á lífeyrissjóði togarasjómanna, og væntanlega hefur hún lagt fram tillögur til ríkisstjórnarinnar um, hvaða úrbóta yrði þörf, áður en auðið væri að koma slíkum sjóði eða slíkum lífeyrissjóðum á stofn. Ég hef dregið fram í stórum dráttum gang þessa máls hér á þingi, frá því að áðurnefnt frv. kom fram í Ed., vegna þess að það eru eindregin tilmæli mín til þeirrar hv. nefndar, sem fær þetta mál til meðferðar, eftir að umr. um það er lokið hér, að hún kanni vandlega sögu þessa máls og reyni að leita úrræða, sem geti leyst þennan vandræðahnút, sem málið er komið í nú. Ég vil svo endurtaka, áður en ég lýk máli mínu, að ég er ekki með þessum orðum mínum að leggjast gegn frv. hv. flutningsmanna, sem er hér til umr. Ég er aðeins að benda á þá staðreynd, að það geti verið varhugavert að gera tiltölulega smávægilega breytingu á lögunum um lífeyrissjóð togarasjómanna, meðan sú meginbreyting, sem ég hef lýst, er ekki komin lengra áleiðis en raun ber vitni um, þrátt fyrir það, að það er eindregin ósk alls þorra starfandi sjómanna.



Herra forseti. Hv. 12. þm. Reykv. minntist á, að aðalatriðið í lífeyrismálum sjómanna væri sameiginlegur sjóður fyrir alla sjómenn, og það er alveg rétt, enda tók ég fram í minni ræðu, að það væri takmarkið. Eins og hann benti á, telja ýmsir aðilar, að það þurfi gagngerrar athugunar við, áður en lögfest verði, að lífeyrissjóður togarasjómanna, sem nú er til, nái til allra sjómanna. Og ég tel, að það sé ekki rétt að láta þær athuganir, sem fram þurfa að fara, tefja það, að lagfærður sé sá eini lífeyrissjóður, sem sjómenn eiga nú, heldur verði hann gerður þannig úr garði, að hann geti, þegar til kemur, verið fyrirmyndin að lífeyrissjóði allra sjómanna. Og togarasjómenn munu án efa vera óþolinmóðir að bíða eftir þeim athugunum, sem hafðar eru sem rök fyrir því, að ekki verði bætt úr þeirra eigin lífeyrissjóði og hann gerður þannig, að þeir geti við hann unað, og sú rannsókn á ekki að torvelda umbætur á lífeyrissjóði togarasjómanna, sem samkv. þessum tillögum eru ekki smávægilegar, eins og hv. þm. minntist á, heldur allstórvægilegar.