Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Magnús Torfason) Ég er ekki svo máli farinn nú, að ég treysti mér að mæla fyrir till. að þessu sinni, en mundi hinsvegar geta fallizt á, að till. gengi umræðulaust til atkv., ef svo gæti orðið.

Jakob Möller [óyfirl.]: Mér finnst þetta óþarfa deila. Þessi till. er frá hendi flm. stíluð sem ályktun Ed. Alþingis, og er ekki ætlazt til, að hún gangi nema í gegnum þessa d. Liggur því í hlutarins eðli, að gildi ályktunarinnar verður eftir því, en ekki slíkt og yrði, ef till. hefði náð samþykki beggja d. við tvær umr. í hvorri d. Það er því ástæðulaust, þar sem till. verður aðeins rædd í annari d. þingsins, að láta fara fram tvær umr. um till.

Jón Baldvinsson Það er ekki einsdæmi, þótt till. hafi verið borin fram af flm. til þess aðeins að ræðast í annari d. þingsins, að sú d., sem till. var lögð fyrir, hafi ákveðið, að till. skyldi ræðast í báðum þingdeildum. Liggur það á valdi d. að ákveða þetta.

Forseti (GÓ): Það er rétt hjá hv. 2. landsk., að bera má þetta undir d., og þótt ég sé sammála hv. 1. þm. Reykv. um það, sem hann sagði, mun ég til samkomulags bera það undir d., hvort gert skuli, enda treysti ég d. fullkomlega í þessu máli.

Jón Baldvinsson Ég vil leiða athygli að því, að komið gæti fyrir, að Nd. fyndi upp á því að gera þveröfuga ályktun við þessa, og tel ég því rétt, að till. verði rædd við tvær umr. hér í d., en gangi síðan til Nd., til þess að ræðast við tvær umr. þar.

Frsm. (Jón Jónsson) Menntmn. hefir athugað þær breyt., sem orðið hafa á þessu frv. í Nd. Þær eru ekki svo mjög stórvægilegar, aðeins þær, að þessi ákvæði eigi aðeins að koma sem breyt. á upphaflegu l. um stofnun Eiðaskóla, en með frv. eins og það lá fyrir hér var ætlazt til, að þetta yrðu heildarlög fyrir Eiðaskóla, en hin upphaflegu l. féllu úr gildi. N. telur í sjálfu sér, að þetta sé nokkru klúðurslegra, en þar sem þetta hefir ekki raunverulega þýðingu, þá leggur hún til, að frv. verði samþ. eins og það liggur fyrir.

Páll Hermannsson Hv. frsm. hefir getið þess, sem líka er rétt, að þær breyt., sem þetta frv. tók í Nd., séu í raun og veru ekki eins stórar og litið gæti út fyrir. Ég er viss um, að hv. 1. þm. S.-M., sem stóð að þeim brtt., sem samþ. voru við frv. í Nd., hefir borið þær till. fram með hagsmuni skólans fyrir augum og af velvild til hans. Hann lítur svo á, að í l. skólans, eins og þau eru nú, séu ákvæði, sem megi ekki falla niður, þótt þau hinsvegar séu þess eðlis, að ekki eigi við að taka þau upp í nýsamin lög fyrir skólann. En þótt ég viti, að þessar breyt. eru bornar fram af velvilja til skólans, þá get ég ekki fallizt á, að þörf sé á að halda gildandi þeim lagaákvæðum, sem hv.flm.brtt. í Nd. vildi ekki niður fella, þ. e. ákvæðunum um afhendingu Eiðaeignar. Ég held sem sé, að alþýðuskólinn lifi aldrei til lengdar á gömlum lagabókstaf einum eða lagakrókum. Það verður ekki bókstafurinn, sem lífgar þar fremur en endranær. Þar þarf annað og meira að koma til. Þar þarf samhent átök beggja þeirra aðilja, sem að skólanum standa, annarsvegar ríkisvaldsins, sem á að sjá skólanum fyrir starfskröftum, rekstrarfé og þeim útbúnaði, sem með þarf, og hinsvegar þeirra manna, sem skólann eiga að nota og áhrifa hans að njóta. Mér þykir rétt að geta þess hér, að á síðari árum, og einkanlega nú á þessu síðasta, hefir vaknað almennur verulegur áhugi þar eystra um að sporna við því, að þessi menntastofnun legðist niður. Mönnum er nú að verða það ljóst, að ef svo færi, að Eiðaskóli legðist í auðn, væri þar með smíðaður einn stærsti naglinn í líkkistu Austurlands. En ég er þess fullviss, að sá áhugi megnar þó ekki að halda skólanum lifandi, nema ríkið sjái sér jafnframt fært að útbúa hann betur en gert hefir verið hingað til. Kennslukraftar og stjórn öll er í bezta lagi. Þó er þessi skóli ekki samkeppnisfær við aðra sambærilega skóla. Þar er enginn jarðhiti, og þar vantar einnig það, sem helzt gæti komið í stað jarðhita, sem sé rafmagn. Sundlaug hefir skólinn ekki heldur, svo sem aðrir skólar. Það, sem skólinn því sérstaklega þarfnast, er rafmagn, en það er hægt að veita honum. Í sambandi við það gæti svo líka komið sundlaug, sem skólinn hefir einnig ríka þörf fyrir. Skóli, sem er afskekktur, býr við fámenni, strjálbýli og illar samgöngur, eins og Eiðaskóli gerir, getur ekki staðizt samkeppni við þá hliðstæðu skóla, sem í þessum efnum eru að mun betur settir, sé hann jafnframt að öðru leyti verr útbúinn. Í þessari d. var nú nýlega við umr. fjárl. samþ. að veita nokkra fjárhæð til umbóta útbúnaði Eiðaskóla. Tel ég skylt að þakka það. Ég geri mér von um, að þótt beðið verði um meira fé til skólans á næstu árum, þá verði því tekið jafnvel. Býst ég líka við, að þeim fjárbónum verði stillt í hóf. En hitt má telja víst, að Austfirðingar hljóta að sækja það fast á næstu árum, að Eiðaskóli verði gerður það vel úr garði, að hann þurfi ekki að gefa upp öndina fyrir kulda né klæðleysi.

Frsm. meiri hl. (Lárus Helgason) Það þarf ekki að fara mörgum orðum um þetta mál. Eins og sést á nál. á þskj. 647, hefir n. ekki getað orðið á eitt sátt um málið. Meiri hl. leggur til, að frv. verði samþ. óbreytt. Öllum þeim, sem hafa kynnt sér grg. frv., er ljóst, hver tilgangur þess er, sem sé sá, að bæta úr því, hvað Suðurlandsundirlendið er nú útundan með dýralækni. Dýralækni þeim, sem situr í Rvík, er ætlað að hafa eftirlit á öllu þessu svæði, en það er vitanlegt, að það er of mikið starf handa einum manni. Það er fengin reynsla fyrir því, að hann hefir ekki tíma til að gegna dýralæknisstörfum þar eystra svo sem vera þarf.

Hefir hann svo mikið að gera innan Framsfl.?

. Það þarf ekki að eyða orðum að því, að þörf fyrir dýralækna fer alltaf vaxandi. Nú er dýralækninum í Rvík ætlað t. d. að hafa eftirlit með öllum kúabúum hér í kring, og er það svo mikið starf, að hann getur ekki sinnt lækningastörfum á svo stóru svæði sem honum er nú ætlað. Þess vegna er það, að þetta frv. er nú borið fram. Hv. þm. Borgf. hefir gefið út minnihl.álit um frv. Það, sem hann segir þar, virðist ekki þurfa að koma í bág við fjölgun dýralækna. Það er annað, sem hann bendir þar á, að þurfi að gera. Það, sem hann vill aðallega styðja í þessum málum, eru þær rannsóknir, sem Niels Dungal hefir að undanförnu verið að starfa að, en það mál er óskylt þessu frv. Ég vil vænta þess, að hv. d. geti fallizt á þetta frv., því að allir, sem annars hugsa nokkuð um þessi mál, hljóta að viðurkenna, að þörf fyrir dýralækna er mikil, og einum manni er ómögulegt að inna af hendi öll dýralækningastörf á öllu þessu svæði, fyrst og fremst í Rvík og nágrenni hennar og svo í Árnes-, Rangárvalla- og Skaftafellssýslum. Hér er um svo miklar vegalengdir að ræða og svo mikinn fjölda búfjár, að þar getur einn einasti dýralæknir ekki nægt. Það virðist því óhjákvæmilegt að fá hér einn lækni í viðbót. Vil ég svo vona, að frv. verði samþ. eins og það liggur fyrir.

Frsm. minni hl. (Pétur Ottesen) [óyfirl.]: Ég skal ekki lengja mikið umr. um þetta mál. Ég hefi gert grein fyrir afstöðu minni í nál. á þskj. 682, sem sýnir það, að ég hefi ekki getað orðið samferða hv. meðnm. mínum í afgreiðslu þessa frv. Eins og tekið er fram í nál., hefi ég ekki séð mér fært að leggja til, að frv. verði samþ. að þessu sinni. Byggist það fyrst og fremst á því, að ég vil, að áður en tekin er ákvörðun um fjölgun dýralækna, sé athugað, hvort ekki sé hægt, með breyttri búsetu dýralæknisins, að hafa hans meiri not en nú er hægt. Svo er annað atriði. Eins og nú er, þá nær sú hjálp, sem dýralæknar geta veitt bændum, harla skammt. Eftir því, sem mér er bezt kunnugt, þá er ekki hjálpar til þeirra að leita í baráttunni við þá búfjársjúkdóma, sem landbúnaðinum stendur nú mestur voði af. Á undanförnum árum hafa ýmsir faraldrar komið upp í búfé bænda bæði á Norðurlandi og eins í Borgarfirði, einkum sauðfé. T. d. hefir lungnabólga í sauðfé gert stórtjón í þessum héruðum. Dýralæknarnir réðu ekkert við þessa veiki. Því var það, að stj. fékk Niels Dungal lækni til að fara vestur í Borgarfjörð og rannsaka veikina. Tókst sú rannsókn svo giftusamlega, að honum tókst að finna sýkilinn og öruggt meðal við veikinni. Annar skæður faraldur í sauðfé bænda er ormaveiki í lungum og görnum. Við þeirri veiki hafa dýralæknar ekki heldur getað gert neitt. Þessi veiki hefir ekki enn verið rannsökuð af þeim eina manni, sem fær er um það hér á landi, sem sé Nielsi Dungal, en brýn nauðsyn er til, að það verði gert það allra bráðasta. Landbúnaðinum stafar mesta hætta af þessum faraldri; sama er að segja um hina svonefndu Hvanneyrarveiki, sem verið hefir hinn mesti vágestur og gert mikinn usla. Fyrir nokkrum árum var erlendur maður, Þjóðverji, að ég ætla, fenginn til þess að rannsaka þessa veiki. Hann gerði það, rannsakaði hana og gaf ráð og leiðbeiningar, sem komu að nokkru liði. Væri sjálfsagt að rannsaka þetta betur, en reynslan hefir sýnt, að það er ekki að byggja á dýralæknunum, heldur verður að leita hjálpar á annan hátt. Það er ekki nema á mjög takmörkuðu sviði, sem dýralæknarnir koma að liði. Þó tel ég bót að því, ef tekið væri til athugunar, hvar dýralæknar skuli eiga sæti, því að ekki vil ég með þessu, sem ég sagði áðan, gera lítið úr þeirra starfi. Niðurstaðan af mínum till. er sú, að skora á ríkisstj. að taka til rækilegrar athugunar, bæði hvernig dýralæknum yrði bezt hagað, svo að sem bezt gagn yrði að starfi þeirra í þágu landbúnaðarins, og eins hitt, að rannsaka búfjársjúkdóma og neyta allrar orku til þess að afstýra þeim. Ég hefi falið mína afstöðu í rökst. dagskrá, sem ég ætla að lesa upp með leyfi hæstv. forseta, og vænti ég þess, að hún verði borin undir atkv. Hún er svo hljóðandi: [sjá þskj. 682]. Eins og getið er um í nál., verður það miklu meiri og betri ráðstöfun fyrir landbúskapinn, ef þetta verður gert og látin fara fram nákvæm rannsókn, heldur en þótt fjölgað væri dýralæknum. Það hefir sýnt sig, að landsmenn bera lítið traust til dýralæknanna, og ég held, að í fyrra hafi komið fram í frv.formi till. um að fækka dýralæknum um helming, úr 4 niður í 2. Og það voru bændur, sem stóðu að þessari till. Þetta er spegilmynd af því, hvað bændur álíta, að felist í starfi dýralæknanna til úrlausnar á vandamálum landbúnaðarins. Umr. frestað um stund. Síðar á sama fundi var fram haldið 2. umr. um frv.

Steingrímur Steinþórsson Mér virðist hv.þm. Borgf. hafa sett okkur í hinn mest vanda með hinni rökst. dagskrá sinni, enda býst ég við, að það hafi verið tilætlunin með henni. En dagskráin snertir þó ekki nema að nokkru leyti það mál, sem hér liggur fyrir. Og þess vegna verð ég að gera grein fyrir því, hvers vegna ég og meiri hl. landbn. verðum að leggja til, að dagskráin verði felld. Ég er sammála því, sem dagskráin segir um rannsókn búfjársjúkdóma og um nauðsyn þess að finna ráð gegn þeim. En mér virtist kenna nokkurs ósamræmis í ræðu hv.þm. og rökst. dagskránni. Hann var að tala um, að dýralæknar hefðu ekki starfað í sveit né verið búsettir þar. Þeir hefðu því ekki fengið tækifæri til að kynna sér af eigin raun búfjársjúkdóma. Þessu get ég vitanlega verið sammála. En ósamræmið kemur einmitt fram í því, að dagskráin leggur stein í götu þess, að sú skipun verði gerð, að dýralæknir taki sér búsetu í einu stærsta landbúnaðarhéraðinu. Frv. þetta leiðir því á rétta braut samkv. skoðun hv.þm. Borgf., og einmitt þess vegna tel ég fært að greiða því atkv. Ég vildi taka þetta fram, því einmitt af þessari ástæðu get ég greitt atkv. gegn rökst. dagskránni, en með frv.

Jónas Þorbergsson Ég vil taka það fram, að ég treysti mér ekki til að greiða atkv. með rökst. dagskránni frá hv.þm. Borgf., þótt ég sé sammála þeim atriðum, sem í henni felast. Vildi ég því mælast til þess við hv.flm. hennar, að hann taki hana aftur til 3. umr. Mætti þá athuga, hvort ekki væri fært að bera fram efni hennar í því formi, að hægt sé að greiða því atkv. án þess að eyða því máli, sem hér liggur fyrir og ég vil fylgja. Út af ummælum hv.þm. Borgf. vil ég segja nokkur orð. Hann bar það fram sem röksemd fyrir dagskrártill. sinni og gegn frv., að till. hefði áður verið borin fram af bænda hálfu, eða bændasinnaðra manna, um að fækka dýralæknum um helming. Taldi hann, að þetta sýndi það, að bændur hefðu haft litla trú á gagnsemi dýralækna. Einnig taldi hv.þm., að skilyrði þau, sem dýralæknar hafa átt við að búa, búseta í kaupstöðum, hefðu verið þess valdandi, að lítið gagn hefði orðið að starfsemi þeirra. En þessu tvennu má ekki blanda saman. Almenningur hefir vegna búsetu þeirra í kaupstöðum ekki átt kost á að kynnast starfsemi dýralækna og hefir því ekki kunnað um að dæma, eða a. m. k. sá hluti bænda, sem býr í fjarlægð við aðsetursstað dýralæknanna. Nú er með þessu frv. hafin sú stefna, að dýralæknir sitji í þéttbyggðu landbúnaðarhéraði. Er það því í samræmi við efni dagskrártill. og kemur á engan hátt í bága við hana. Þess ber að gæta, að hvernig sem skipun dýralækna verður ákveðin í framtíðinni, þá mun ávallt verða brýn þörf á að hafa dýralækni búsettan hér í Reykjavík. Hér og í nágrenninu verður ávallt mikið starfssvið fyrir dýralækni vegna búpeningseignar manna. Auk þess fer hér margt það fram, sem krefst þess, að dýralæknir sé við hendina. Dýralæknir sá, sem hér er búsettur, verður ráðunautur stj. í margvíslegum málum; sem fyrir koma. Hann hefir eftirlit með mesta kjötmarkaði landsins. Hann hefir eftirlit með útflutningi hrossa, sem að mestu eru tekin í skip hér. Og margt fleira kemur til greina um starfsemi hans hér, vegna hins sérstaka sambands Reykjavíkur við landið allt. Hjá því verður þess vegna ekki komizt, ef litið er svo á, að gagnsemi sé að starfi dýralækna, að fjölga þeim. Og þess má geta í sambandi við þetta frv., að það er sýnt, að dýralæknir verður að vera búsettur hér í Rvík og að hann hefir svo mikið að gera, að hann getur ekki sinnt þörfum bænda austanfjalls. Verður því ekki undan því skorazt að samþ. þetta frv., sem bætir úr brýnni þörf eins hins stærsta landbúnaðarhéraðs. Skal ég svo ekki orðlengja þetta frekar. Ég mun svo greiða atkv. með frv., en gegn dagskránni, enda þótt ég sé samþykkur efni hennar. En þá ósk mína vil ég endurtaka, að hv.flm. taki hana aftur að sinni.

Frsm. meiri hl. (Lárus Helgason) Ég skal ekki þreyta hv. deild með löngum umr.Hv. þm. Borgf. bendir á það í nál. sínu og einnig í ræðu, að taka þurfi til athugunar breyt. á búsetu dýralækna. En hér hagar nú svo til, að þetta er ekki mögulegt. Ef dýralæknir sá, sem hér á búsetu, væri tekinn héðan og fluttur austur í sveitir, mundi ekki taka betra við. Það mundi fljótlega verða kveðið upp úr með það, að nauðsynlegt væri að bæta öðrum við fyrir Rvík og nágrennið. Og þetta svæði allt er svo stórt, að einum dýralækni er ofætlun að koma að fullum notum á því öllu. Hér er því ekkert hægt að laga um búsetu dýralæknis, hvað sem kann að vera um það annarsstaðár. Hv. þm. talaði um, að dýralæknar gætu lítið, þegar um sjúkdóma í búpeningi væri að ræða. Þetta kann að vera. Hv. þm. átti víst við sjúkdóma í sauðfé, því þeirra hefir gætt einna mest. En þótt þeim hafi ekki tekizt það til fulls, þá er þó þeirra að sjá og ákveða sjúkdóminn og gefa góð ráð, ef þeirra er leitað. En það er því aðeins hægt, að þeir búi í ekki allt of mikilli fjarlægð. Getur það oft komið í veg fyrir mikið tjón, ef þeirra er leitað í tíma. Er það svo með alla sjúkdóma, bæði í mönnum og skepnum, að hægast er að vinna bug á þeim, ef læknis er leitað í tíma. Ég vildi nú gjarnan mælast til þess við hv.þm. Borgf., að hann taki aftur dagskrártill. sína, af því að það er leitt að þurfa að fella hana, en hinsvegar verður ekki hjá því komizt, þegar um það er að velja, hvort eigi að fá dýralækni á þetta svæði eða ekki. Að taka dýralækninn frá Rvík til þess er ógerningur. Af því að sumt í dagskrártill. er þess eðlis, að það er réttmæt, er leitt að fella hana, og þess vegna betra að taka hana aftur. En það er mjög svo þýðingarmikið, að þingið stuðli að því, að sem mest gagn verði að uppgötvunum þeim, sem Niels Dungal hefir gert, og reyni að byggja sem bezt ofan á hans starf.

Sveinbjörn Högnason Það er vitanlegt, að á mörgum stöðum á landinu hefir landbúnaðurinn orðið fyrir hinum mestu skakkaföllum vegna alidýrasjúkdóma, sem gengið hafa ört yfir landið hin síðustu ár. Og þegar reynt er að veita landbúnaðinum stuðning í þeim erfiðleikum, sem yfir hann ganga nú, þá er það ekki nema eðlileg krafa, að þeim, sem ekki geta tímunum saman, og það einmitt á þeim tímum, sem helzt þarf, náð til dýralæknis, verði veittur sá stuðningur, að eiga kost á aðstoð dýralæknis. Þótt hv.þm. Borgf. dragi í efa, að dýralæknir geti hjálpað viðvíkjandi þeim alidýrasjúkdómum, sem nú þjá landbúnaðinn mest, svo sem ormaveiki í lungum og görnum í kindum, þá hygg ég, að hann efist ekki um það, að í mörgum tilfellum er hinn mesti stuðningur að því að geta náð til dýralæknis. Einkanlega hafa ýmsir sjúkdómar í kúm á suðurlandsundirlendinu valdið miklu tjóni, svo að sumir bændur hafa misst kýr sínar fyrir það, að ekki var hægt fyrr en í ótíma að ná til dýralæknis. Það er harla einkennilegt, að stærsta landbúnaðarsveitin á landinu skuli ein vera afskipt í þessu efni. Því að þótt dýralæknir sé í Rvík, sem á að gegna skyldum þar, þá er það víst, að marga tíma - og það langa tíma - er ekki hægt að ná til hans, og það oft þegar mest liggur við. T. d. var það svo í vetur, að í mörgum hreppum í Rangárvallasýslu varð lungnaormaveiki í sauðfé mjög skæð. Við henni hefir einn dýralæknir, Jón Pálsson, fundið gott meðal, sem verkar vel, að talið er, þar sem það er notað á réttum tíma. Þessu meðali er sprautað í barka kindanna. Þegar ormaveikin gerði vart við sig þarna austur frá, vildu bændur reyna þetta meðal. En ég held, að tveir mánuðir hafi liðið frá því að þeir báðu um að fá dýralækni og þangað til hægt var að koma því við að fá hann. Og það er fullyrt, að þar sem þessi lækningaraðferð var reynd, þar hafi hún ekki nærri komið að eins miklum notum og við hefði mátt búast, ef reynd hefði verið í tíma. Fjöldamargir bændur hafa í vetur og vor misst ekki svo lítið af fénaði sínum einmitt úr þessari veiki. Ég er sannfærður um það, eftir þeim tilraunum, sem hjá okkur hafa verið gerðar um þetta meðal, að það hefir mjög góð áhrif, ef það er notað í tíma. Marka ég það einkum af þeirri reynslu, sem ég hafði sjálfur í þessu efni af tilraunum til lækninga á mínu eigin fé. Af greindum ástæðum tel ég það alls ekki sanngjarnt, ef á að neita þessum héruðum, sem nú hafa ákaflega mikla þörf fyrir dýralækni, um þá hjálp, sem hægt er að veita þeim með því að gefa þeim kost á að njóta starfs dýralæknis, þegar margskonar erfiðleikar í búskapnum steðja að úr öllum áttum auk þessara sjúkdóma í búfénu. Og ég vona, að þm. sjái í þessu efni hina brýnu nauðsyn bænda á þessu svæði og samþ. frv. eins og Ed. hefir afgr. það. Ég játa, að það er að mörgu leyti rétt, sem hv.þm. Borgf. tekur fram í dagskrártill. sinni, að æskilegt sé, að fé verði veitt til þess að gera ýtarlegar tilraunir. En það sannar ekki, að ekki sé þörf á að hafa dýralækni fyrir austan fjall, og á þeirri hjálp, sem það getur veitt.

Frsm. minni hl. (Pétur Ottesen) [óyfirl.]: Ég skal út af því, sem hv.þm. sagði um reynslu þeirra þarna austur frá, að meðalið við lungnaormaveiki hefði komið að litlu liði vegna þess, að ekki varð nógu fljótt náð í dýralækni  Þetta spursmál um garna- og lungnaormaveiki er því að mínu áliti algerlega óleyst, þrátt fyrir þær tilraunir, sem gerðar hafa verið, enda þótt þær hafi sumstaðar kannske komið að einhverju liði. Þess vegna er jafnmikil nauðsyn á því, að hafizt verði handa um það, að faglærður maður í þessum sökum verði látinn gera ýtarlegar tilraunir til að finna bót við þessum kvilla. Allir, sem hér hafa talað, hafa lýst því yfir í sambandi við hina rökstuddu dagskrá mína, að þeir viðurkenni réttmæti hennar - sem ég er mjög ánægður yfir -, en að þeir hinsvegar ætli að fella hana við þessa umr. Ég get náttúrlega ekki ráðið neitt við það, þótt hún verði felld, en. mér þykir vænt um að hafa fengið þessa viðurkenningu fyrir réttmæti hennar. Ég er alveg jafnsannfærður, þrátt fyrir þessar umr., um það, að þegar litið er á hagsmuni landbúnaðarins í heild, þá yrði með því að samþ.till. mínar, ef eftir þeim yrði farið, stefnt til miklu meiri gagnsemi fyrir landið í heild, eins fyrir sveitirnar austanfjalls sem annarsstaðar, heldur en þótt dýralæknum yrði fjölgað, eins og frv. gerir ráð fyrir. Þó að dýralæknirinn, sem hér situr í Rvík, hafi mikið að gera hér - því verður náttúrlega ekki neitað -, þá virðist mér samt, að starfsemi hans í þarfir landbúnaðarins hafi verið miklu meiri fyrir austan fjall heldur en í næstu sveitunum hér í kringum Reykjavík, enda fannst mér hv. 1. þm. Árn. taka undir þetta með mér.

Sveinbjörn Högnason Ég vil aðeins leiðrétta þann misskilning hjá hv.þm. Borgf., að við séum allir samþykkir hinni rökst. dagskrá hans. Það var aðeins eitt atriði í henni, sem mér virtist menn taka í mál að samþ. Dagskrártill. hans ruglar saman tveim alveg óskyldum atriðum, og þess vegna getur maður verið henni samþykkur í öðru atriðinu, en ekki hinu. Vitanlega er brýn þörf á því að rannsaka eðli búfjársjúkdómanna, sem gert hafa landbúnaðinum mikinn skaða, og reyna að finna ráð við þeim. En hinsvegar hygg ég, eins og hv.þm. V.-Sk. tók fram; að hv.þm. Borgf. mundi ekki óska þess, að úr hans héraði yrði fluttur sá dýralæknir, sem þar er, til þess að hægt yrði að láta fara fram þessa vísindalegu rannsókn. Það væri hliðstætt því, ef því væri haldið fram, að ekki þyrfti lækni í héraði, þar sem vísindaleg lækningatilraunastöð væri styrkt og starfrækt.

Frsm. (Jón Þorláksson) Eins og nál. á þskj. 686 ber með sér, voru aðeins tveir nm. viðstaddir, þegar þetta mál var afgr., en þeir eru sammála um að mæla með því, að frv. verði samþ. Í frv. felst það, að hækka um 50% öll framlög til ellistyrktarsjóða, bæði framlög ríkissjóðs og framlög einstakra gjaldenda. Í 3. gr. er ennfremur ákveðið, að úthlutunin skuli verða tiltölulega heldur meiri af tekjum sjóðanna en nú er. Þetta hvorttveggja miðar að því að gera mögulegt að hafa ellistyrki hærri en nú er. Þó að erfiðleikar séu á því að leggja auknar byrðar á menn á þessum tímum, höfum við tveir nm. orðið sammála um að mæla með, að þetta verði gert vegna þeirrar nauðsynjar, sem við teljum á að geta lagt meira fram til handa öldruðu fólki, sem er orðið óvinnufært og ekki sjálfbjarga fjárhagslega, heldur en nú er hægt að leggja fram úr þessum sjóðum. Aftur á móti leggjum við til, að 4. gr. verði felld úr frv. Hún er sérstaks eðlis og snertir ekki þessi ákvæði. Hún er um það, að heimilt sé að kæra út af úthlutun ellistyrks. Nú er það svo, að það er yfirleitt mikill fjöldi, sem sækir um þennan styrk af þeim gamalmennum, sem eru í hverju plássi. Það er því ljóst, að þrátt fyrir þessa aukningu á sjóðunum má búast við, að ekki verði mögulegt að veita hverjum einstaklingi þá upphæð, er hann fyrir sitt leyti hefði óskað eftir að fá. Ef nú á að fara að gefa öllum þessum gamalmennum rétt til að kæra yfir úthlutuninni, þá erum við ákaflega hræddir um, að það muni aðallega verða til þess að vekja og ala á óánægju. Hinsvegar lítum við svo á, að þegar fara ætti að úrskurða þessar kærur, þá mundu í flestum tilfellum engin gögn vera fyrir hendi til að fara eftir við þá úrskurði. Okkur finnst þess vegna ekki tímabært að setja slík kæruákvæði í þessa löggjöf, eins og eru t. d. í l. um niðurjöfnun útsvara, því að þar er ávallt hægt að útvega og leggja fram gögn til að meta kærurnar eftir og gera samanburð milli manna. Auk þess er þetta kærufyrirkomulag, sem þarna er stungið upp á, mjög svo umstangsmikið. Við höfum ekki heldur trú á því, að nauðsyn sé að setja í lög slík ákvæði sem þessi, sem eigi að tryggja, að sanngjarnlega verði jafnað niður því fé, sem fyrir hendi er til úthlutunar. Við höfum enga brtt. flutt um þetta, en ég geri ráð fyrir því sem sjálfsögðu, að hæstv. forseti beri þessa gr. upp sérstaklega, og leggjum við þá til, að hún verði felld úr frv. Það eru engin tilsvarandi ákvæði í núgildandi löggjöf, og ég hefi ekki enn orðið var við, að nauðsyn bæri til að setja þau.

Frsm. meiri hl. (Bergur Jónsson) Að gefnu tilefni, út af ummælum, sem fram hafa komið bæði í blöðum og eins hér á þingi, vil ég gera grein fyrir því, hvers vegna stjskrn. hefir ekki lokið störfum sínum fyrr en nú og hvers vegna hún hefir ekki haldið fleiri fundi. Það er yfirleitt svo um lausanefndir sem þessa, sem svo margir eru í og fundartími ekki fastákveðinn, að mjög erfitt er að halda fundi, vegna þess að margir nefndarmanna eiga jafnframt sæti í fastanefndum og öðrum lausanefndum, og því hættir mjög við, að fundartími lausan, rekist á fundartíma hinna nefndanna. Ég hefi þrásinnis reynt að kalla saman fund, en það hefir alltaf strandað á því, að 2 eða 3 nm. voru fjarverandi. Auk þess var ég sjálfur veikur um nokkurra vikna skeið; samt boðaði ég þá einu sinni til fundar, en á fundinn komu aðeins 3 nm. auk mín. Ég get því ekki fallizt á, að nokkurri vanrækslu sé til að dreifa frá minni hálfu, og það er líka alrangt, sem sjá hefir mátt í blöðunum, að það hafi verið samkv. vilja okkar framsóknarmanna, að afgreiðsla málsins hefir dregizt. Það eru nú reyndar komin fram 3 nál., en eins og tekið er fram í okkar nál., þá hefir n. aldrei klofnað algerlega eða formlega. Á síðasta fundi n. var málið mikið rætt, en þar eð annar sjálfstæðismaðurinn, hv.þm. G.-K., var forfallaður vegna veikinda, óskuðum við eftir, að því væri frestað um einn dag að taka ákvarðanir, en hv. 2. þm. Reykv. gaf strax út nál. og sjálfstæðismenn á eftir, og var þá eigi annað fyrir oss að gera. Báðir minni hl., sjálfstæðismenn og jafnaðarmaðurinn, vilja ganga að þingmannatölunni óbreyttri, en bera hinsvegar fram brtt. um önnur atriði, ekki stórvægilegar, en meiri hl. hefir lagt til, að tala uppbótarsætanna sé lækkuð um 2, úr 12 niður í 10. Ég ætla nú fyrst að snúa mér að brtt. þeim, sem fram hafa komið frá minni hl. Þá er fyrst 1. minni hl., hv. 2. þm. Reykv. Ég tel fyrir mitt leyti - en ekki er ákveðið um aðra í meiri hl. -, að ég geti samþ. stafliðina a. og c., um að varaþingmenn séu kosnir um leið, en aftur á móti er ég ekki að svo stöddu viss um, að ég geti fallizt á b-liðinn, þar sem farið er fram á, að komið sé á uppbótarlandskjöri, þar sem kjósendur ráði sjálfir, hvort þeir kjósa eftir landslistanum eða í kjördæmum. Ég held, að það gæti haft leiðinlegar afleiðingar. Því að það getur komið fyrir, að kjósendur í einhverju kjördæmi snúi sér svo að segja eingöngu að landslistanum, og þá kæmust frambjóðendur í kjördæmunum að á óhæfilega og óeðlilega lágri atkvæðatölu. Hinsvegar tel ég frekar, að ég geti gengið inn á 2. brtt.hv. 2. minni hl., um að fella niður úr stjórnarskránni ákvæðið um það, hvernig úthluta skuli uppbótarsætunum. Í frv. eins og það liggur nú fyrir er gert ráð fyrir, að sá hljóti uppbótarsæti, sem hlutfallslega hæstu atkvæðatölu hefir fengið í kjördæmi. Ég held, að það geti komið illa niður, því að þó að þeir séu að nokkru leyti uppbótarmenn fyrir sinn flokk, þá munu þeir jafnframt líta á sig sem fulltrúa þess kjördæmis, sem þeir hafa boðið sig fram i, og kæmi þá til þess. ef fylgja skal ákvæðinu um hlutfallslega hæsta manninn, að smákjördæmi eins og Strandasýsla og Seyðisfjörður gætu fengið fleiri en 2 þm. Ég held, að af því að þetta er nýtt fyrirkomulag, þá sé varlegra að ákveða ekki reglurnar um aðferðina við þetta í stjskr. sjálfri. Reynslan ein sker úr því, hvað er hagfelldast í þessum efnum, og ef fyrsta tilraunin fullnægir ekki svo að breyta þurfi, þá er afartafsamt og erfitt að gera til þess stjskr.breyt. með öllum þeim umbúðum, sem utan um hana eru, en aftur á móti gæti Alþingi annars breytt því með almennum lögum. Í þessu sambandi vil ég benda á, að tillögur Framsfl. í fyrra fóru einmitt fram á, að aðferðin væri ekki ákveðin í stjskr. Að því er snertir till.hv. 1. minni hl. um að hafa landskjörsfyrirkomulag á úthlutun uppbótarsætanna. Þá hefi ég bent á gallana við það. Betra væri að hafa um það skyldukjör bæði á landslista og frambjóðanda kjördæmis, því að þá kæmi bæði til flokksfylgis og líka persónulegs fylgis við frambjóðanda. A-liðnum í 1. brtt. 2. minni hl., um að ákveðin kjördæmi utan Rvíkur megi verða tvímenningskjördæmi með einföldum lögum, býst ég við að geta fylgt, ekki sízt þar sem átt er við mjög stór kjördæmi, svo sem G.-K. og fleiri. Aftur á móti get ég ekki fallizt á hinn liðinn, um að hlutfallskosning sé viðhöfð í tvímenningskjördæmum. Slík kosning er út af fyrir sig mjög óskynsamleg og óréttlát, og till. er nú í þeim tilgangi einum borin fram að útvega flokknum meiri uppbót en honum ber að réttu lagi. Þó að uppbótarsætin verði ekki fleiri en 10, þá er það alveg nægilegt og uppfyllir allar réttlætiskröfur. Þá hefi ég víst haft nóg orð um brtt. minni hlutanna og kem þá að till. okkar meirihl.manna. Eins og kunnugt er hefir allhörð barátta staðið um kjördæmaskipunarmálið síðan vorið 1931, eða í 2 ár. Þá ætluðu andstöðuflokkar stjórnarflokksins að taka höndum saman um sérbreytingu á kjördæmaskipuninni, sem Framsfl. gat ekki gengið að. Landinu átti að skipta í nokkur stór kjördæmi með hlutfallskosningum. Þetta kom greinilega fram bæði í ræðum, sem fulltrúar þessara flokka héldu á þingmálafundum, og eins í blöðum þeirra. Að þessum till. stóðu báðir flokkarnir, en jafnaðarmenn hafa þó alltaf helzt viljað hafa landið allt eitt kjördæmi, en það hafa hinir flokkarnir ekki getað fallizt á. Fram til þessa þings hefir afstaða jafnaðarmanna ekki breytzt. Sjálfstæðismenn í milliþn. báru aftur á móti fram till. um að hafa eingöngu einmenningskjördæmi, m. ö. o. að sleppa öðrum manninum úr tvímenningskjördæmum og hafa í staðinn uppbótarsæti, ótakmarkaðan fjölda. Ég býst við, að þetta hafi verið einskonar samningstilraun, og að þeir hafi haft fyrir augum samkomulag við Framsfl., en lýstu því jafnframt yfir, að til vara mundu þeir samþ.till. jafnaðarmanna um stóru kjördæmin. Á þinginu í fyrra báru báðir flokkarnir fram frv. til stjskrbreyt. Ég held, að meining sjálfstæðismanna hafi verið sú, að byggja í framkvæmdinni á till. fulltrúa sinna í mþn. um einmenningskjördæmi og ótakmörkuð uppbótarsæti. Þó voru við meðferð málsins í Ed. sett þau takmörk, að þm.talan færi ekki yfir 50. Á þinginu í fyrra bárum við framsóknarmenn í stjskrn.Nd. fram frv. um, að gamla fyrirkomulagið héldist, en þm.tala Rvíkur væri aukin upp í 8, og síðan höfð allt að 5 uppbótarsæti til jöfnunar milli flokkanna. En þessum till. var tekið mjög fálega af andstöðuflokkunum. Þessi hefir þá verið afstaða þeirra fram til þessa þings. Í þingbyrjun kemur fram þetta stjfrv., þar sem gamla skipulagið er lagt til grundvallar óbreytt og svo takmörkuð uppbótarsæti. Bendir þetta á vilja til lausnar málsins, sem framsóknarmenn gætu sætt sig við. Ef athuguð er afstaða Framsóknar, þá sést, að flokkurinn hefir frá byrjun spornað við því, að hin einstöku kjördæmi séu svipt þeim sérstaka rétti, sem þau hafa haft til þess að kjósa sér fulltrúa. Með þessu frv. er þeim kröfum fullnægt, því að það er byggt á gamla skipulaginu. Þess vegna finnst mér það alls ekki óeðlilegt, að Framsfl. vilji til samkomulags ganga inn á þetta frv., sem fullnægir að mestu leyti hans kröfum í málinu, þó þannig, að tala uppbótarsætanna verði færð niður, úr 12 í 10. Fyrst og fremst vegna þess, að ósk manna er, að þingið sé ekki fjölskipað um skör fram; en aðallega vegna þess, að fullsannað þykir samkv. útreikningum með tilliti til fyrri kosninga og eftir líkum um framtíðina, að engin ástæða sé til þess að efast um, að 10 uppbótarsæti fullnægi þeirri einhliða kröfu andstöðuflokkanna, að þeir komi að þingmönnum í nákvæmu samræmi við kjósendafjölda. Ég sé ekki ástæðu til að orðlengja um þetta að sinni. En í sambandi við þetta vil ég þó minnast á, að nál. meiri hl. hefir orðið þess heiðurs aðnjótandi að vera prentað upp í ýmsum blöðum, t. d. í Morgunblaðinu, og hefir þar verið misskilið herfilega og skýrt út frá því misskilda sjónarmiði blaðsins, hvort sem sá misskilningur hefir verið af ásettu ráði eða ekki. Þar er haft eftir okkur, að réttlætinu sé nægilega fullnægt með 10 uppbótarsætum, en í nál. stendur, að hinu „flokkslega jafnrétti“ sé nægilega fullnægt. Hér er um sitt hvað að ræða. Andstöðuflokkarnir hafa alltaf miðað flutning málsins við að fá sem jafnasta þingmannatölu fyrir þingflokka, miðað við kjósendafjölda. En það eru miklu fleiri princip, sem þarf að taka tillit til. Það þarf að taka tillit til þeirra kjósenda, sem velja þingmann eftir persónulegu álit sínu á honum. Það þarf líka að gæta þess princips, að kjósendur megi velja þann mann, sem þeir álíta, að geti bezt túlkað og farið með þeirra nauðsynja- og áhugamál. Ef talað er um réttlæti á milli kjósenda, þá er það víst fyllsta réttlætið að skipta landinu niður í hnífjöfn kjördæmi að mannfjölda. Þá væru allir kjósendur í landinu jafnréttháir. En hinu flokkslega jafnrétti væri alls ekki fullnægt með því, sökum þess að þrátt fyrir jöfnun kjördæma gæti svo farið, að lítill flokkur fengi tiltölulega háa og stór flokkur tiltölulega lága þingmannatölu. En rétt kjósenda til persónulegs vals verður að hafa í hávegum. Hvað snertir lækkun kosningaraldurslágmarksins niður í 21 ár, þá er það alveg sjálfsagt atriði, og fallast víst flestir á, að það eigi allan rétt á sér. Um það nýmæli, að fjárlög séu afgr. í Sþ., má vera alveg rétt, að það spari svo mikið fé, að það jafnist við þm.fjölgunina; og margir eru á þeirri skoðun, að rétt sé að sleppa því fyrirkomulagi, að þing sé skipt í deildir, og ég er ekki frá því heldur. Upphaflega var skiptingin til þess ætluð að efla konungsvald í þinginu, með því að hinir konungkjörnu þm. höfðu helming og þar með synjunarvald í Ed. Nú er sú ástæða burt fallin, en aðeins sú eftir, að sumir halda, að vinnubrögð þingsins verði betri með 2 málstofum en einni, en ég held, að þingið sé vel fært ef ekki betur til að vinna störf sín í einni málstofu. Till. hafa komið fram frá utannefndarmönnum, þeim hv. 1. þm. S.-M. og hv. 1. þm.N.-M. En þeim býst ég ekki við að ljá mitt fylgi. Í till.hv.þm.N.-M. eru sýslufélög eða kaupstaðir algerlega lögð til grundvallar fyrir kjördæmaskipun, án þess að taka tillit til annars að nokkru ráði. Sú hugmynd held ég ekki, að eigi miklu fylgi að fagna, hvorki hjá þingi né þjóð. Ég vil aðeins minnast á síðustu brtt., um að alþm. sé eingöngu bundnir við sannfæringu sína, en ekki flokkssamþykktir eða þvílíkt. Ég held það sé hrapallegur misskilningur að ætla sér að banna stjórnmálaflokki að setja sérstakar skipulagsreglur og heimta af flokksmönnum, að þeir framfylgi þeim. Hitt er allt annað, að ef þm. vill ekki hlíta þeim reglum, þá getur hann valið um það tvennt, að beygja sig fyrir flokksagnum eða hreint og beint að fara úr flokknum.

Frsm. 2. minni hl. (Magnús Jónsson) Ég skal ekki fara mörgum orðum um þau ummæli hv. form. n. og frsm. meiri hl., sem hann hafði um það, hvernig störfum n. lyktaði eða hvort n. hafi í raun og veru klofnað. Þó vil ég segja það út af störfum n., að mér þykir ólíklegt, að ómögulegt hefði verið, ef mikill áhugi hefði verið á því hjá hv. form. n., að ná n. saman til fundar um slíkt mál sem þetta fyrr á þinginu. Annað mál er það, að ekki þarf að leggja mikið upp úr þessu, þar sem það er öllum vitanlegt, að slíkt mál er ekki afgr. í n. á venjulegan hátt, því að þetta er svo pólitískt mál, að flokkarnir í heild standa að því. Þó að þetta sé 2. umr. málsins og samkv. þingsköpum eigi aðeins að ræða einstakar gr. frv., vil ég samt leyfa mér að fara nokkrum orðum um málið almennt. Grundvöllur lýðræðisins er sú hugsun, að meðlimir þjóðfélagsins eigi allir sömu mannréttindi, meðan þeir glata þeim ekki, og eigi að hafa jafnmikil áhrif á meðferð mála. Vald sitt fá þeir svo í hendur kjörnum fulltrúum, og liggur þá í augum uppi, að allir eiga að hafa jafna aðstöðu í því fulltrúavali. Sjálf fulltrúasamkoman hefir allt vald sitt frá kjósendunum. Og ein helgasta skylda hennar er að sjá um, að þessum mannréttindum sé ekki misboðið. Um þessi efni eru svo settar reglur. En það er almenn reynsla, að reglur allar verða úreltar, bæði af því, að byggð flyzt til, af því að hugmyndir manna um framkvæmdina breytast, og af því, að nýjar aðferðir finnast, er ná betur tilganginum. Af þessu leiðir, að kosningafyrirkomulag hlýtur að breytast smám saman, ef lýðræði á að haldast. Þeir, sem standa móti slíkum breytingum, gerast því beinlínis með meiri mótspyrnu andstæðingar lýðræðishugsunarinnar, grafa undan henni grundvöllinn og stofna henni í verulega hættu. Orsök þessarar andstöðu gegn eðlilegum og sjálfsögðum og nauðsynlegum breytingum í þessum efnum er æfinlega ein og hin sama: Sú, að breytingin, sem á hefir orðið, hefir fært einum flokk manna, stétt eða landshluta sterkari aðstöðu en honum ber. Honum skapast aðstaða til þess að hafa meiri áhrif á úrslit mála á fulltrúasamkomunni en honum ber eftir fylgi í landinu, og hann vill ekki sleppa þessari aðstöðu. Þetta kemur fyrir í öllum löndum við og við, og sagan endurtekur sig í sífellu. Og þar sem fulltrúasamkomunni, sem þannig er kosin, er fengið valdið til þess að ákveða um sjálft val fulltrúanna, verður aðstaða sterkari að halda í þau rangfengnu völd, og freistingin mjög mikil að halda þeim til hins ýtrasta. En sagan sýnir, að þetta getur ekki haldizt til lengdar. Annaðhvort verður sá flokkur, er þannig hefir náð völdunum gegn vilja meiri hl., að láta undan, eða afnema lýðræðið og beita öðru valdi eins lengi og það helzt uppi. - Hitt, að viðurkenna lýðræðið með vörunum en afneita þess krafti í reyndinni, er aðstaða, sem aldrei getur haldizt nema stundarkorn. Sé boginn spenntur þar of hátt, brestur hann fyrr eða síðar. Meiri hl. kjósendanna, sem á valdið, er borinn til valdsins, lætur ekki til lengdar fulltrúana, sem hann hefir kjörið til þess að fara með þetta vald, heita því á annan hátt en hann vill. Hann tekur þá þetta vald, og hann á rétt á að taka það, því að það er hans eign, og einskis annars. Ég hefi leyft mér að bera hér fram þessar almennu hugleiðingar vegna þess, að þær eru grundvöllur þeirrar kröfu, sem fram hefir komið hér á landi um leiðrétting á kosningafyrirkomulaginu. - Ég skal ekki þreyta menn á því að endurtaka þær mörgu og greinilegu skýrslur, sem bornar hafa verið fram til þess að sýna, hve gersamlega kosningafyrirkomulagið er komið úr skorðum hér á landi. Réttur manna til áhrifa á fulltrúavalið er orðinn ákaflega misjafn, eftir því, hvar á landinu menn eiga heima. Og þar sem fylgi við skoðanir og flokka fer að nokkru leyti eftir búsetu, og sumpart af öðrum atburðum, er svo komið, að einn flokkur nýtur svo mikilla forréttinda af þessu úrelta kosningafyrirkomulagi, að hann hefir getað náð meiri hl. allra þingmanna, þó að hann hafi ekki nema rúml. þriðjung kjósenda í landinu. Mál þetta hefir nú verið í þófi alllengi, og tekið ýmsum breyt. Það verður ekki sagt, að á því hafi verið tekið með neinni óbilgirni. Hvað eftir annað hefir verið veittur frestur til þess að leita friðsamlegrar lausnar á málinu. Því hefir verið frestað til þess að milliþinganefnd gæti rannsakað það og leitað úrræða. Því hefir verið frestað til þess að stjórn, skipuð tveim andstæðum flokkum, gæti unnið að lausn þess. Þessir frestir hafa vafalaust verið sanngjarnir. En því er ekki að leyna, að í hvert sinn, sem þingið slær slíku máli á frest án þess að geta leyst það, missir það nokkuð af virðing sinni. Í hvert sinn eykst sú tilfinning, sem er hverju þingi hættulegust, að það sé ekki fært um að ráða fram úr þeim málum, sem mest kalla að og mest er undir komið, að ráðið sé farsællega til lykta. Starf það, sem unnið hefir verið að þessu máli, hefir leitt til þess stjórnarskrárfrumvarps, sem hér liggur nú fyrir. Sé á það litið við hlið þeirra till., sem fulltrúar Sjálfstfl. í mþn. báru fram, og frv. frá síðasta þingi, þá er alllangt frá því, að hinni sjálfsögðu kröfu um jafnrétti kjósendanna sé fullnægt, og auk þess langt frá því, að þau spor, sem stigin eru í áttina til jafnréttis, séu þau heppilegustu. Ég minntist að vísu við 1. umr. málsins stuttlega á helztu ágalla frv., en ég vil þó nefna þá aftur hér, til áréttingar: Aðalgallinn er auðvitað sá, að jafnframt því, að jafnréttishugsunin er viðurkennd, er ekki séð fyrir því á neinn fullnægjandi hátt, að hún verði að veruleika. Þetta felst í takmörkun uppbótarsætanna við 12. Bæði sjálf takmörkunin og svo það, að talan er sett svo lágt, gerir það að verkum, að mjög litlar líkur eru til þess, að sæmilegur jöfnuður náist milli flokka. Hér er um að ræða beina skerðingu á sjálfri réttarkröfunni, og við hlið þessa verða aðrir gallar frv. miklu smávægilegri og snerta fremur fyrirkomulagið. Það er ókostur, að sjálf kjördæmaskipunin er tekin í stjórnarskrána. Kjördæmaskipun er ákaflega háð breytingum, og hefir sumstaðar komizt út í hreinar öfgar og vitleysu, eins og t. d. á Englandi, þar sem eitt kjördæmið var komið í sjó og varð því að kjósa á bát, og sum kjördæmi voru svo að segja mannlaus. Að binda þesskonar í stjórnarskrá er mjög mikil vansmíð. Það bætir á þennan ókost, að haldið er tvímenningskjördæmum, án þess þó að sjá um, að það séu fjölmennustu kjördæmin, og því svo bætt þar ofan á, að banna í stjórnarskránni að viðhafa þar hlutfallskosningu, sem annars er viðurkennd, hvar sem kjósa á fleiri en einn mann. Af þessu leiðir aftur, að þingmönnum er fjölgað algerlega um þarfir fram, án þess þó að ná því marki, sem að er stefnt, nema að litlu leyti. Hitt virðist liggja miklu nær, að láta öll kjördæmin kjósa einn fulltrúa hvert. Með því er séð fyrir þeirra rétti. En við það verður rúm fyrir miklu fleiri uppbótarsæti án þess að fjölga þingmönnum að nokkrum verulegum mun. Athugun á kosningum undanfarandi hefir sýnt, að tala þingmanna hefði að jafnaði ekki þurft að verða meiri en 42-45 til þess að ná sæmilegu jafnrétti milli flokka, í stað þess að nú eiga þeir að vera 50 án þess að ná jafnréttinu. Og hitt, að ákveða a. m. k. hlutfallskosningar í tvímenningskjördæmum, hefði nálega undantekningarlaust dregið úr þörf uppbótarsæta. Þá er úthlutun uppbótarsæta ekki óbundin í frv., eins og eðlilegast væri í stjórnarskrá. Ákvæði um það væri miklu eðlilegra að hafa í kosningalögum, því að vel getur verið, að reynslan kenni mönnum þar fljótlega heppilegri leiðir, og þá er óviðeigandi, að það skuli vera bundið af stjórnarskrárákvæði. En þrátt fyrir þessa ágalla frv. höfum við sjálfstæðismenn talið rétt að taka því vinsamlega sem viðunanlegum samningsgrundvelli. Þó að réttlætið sé skammtað úr hnefa og það sé í rauninni alltaf óviðkunnanlegt, þá viljum við líta á mannlegan breyskleika og gjarnan mæta andstæðingunum á miðri leið. Við lítum svo á, að í frv. komi fram góður vilji að láta þingið geta skilizt við þetta mál vanvirðulaust, og að því viljum við stuðla. Jafnréttishugsunin er viðurkennd, og það tel ég meginkost frv., enda þótt leitt sé að sjá, hvað ófimlega hefir tekizt að feta þessa réttlætisbraut. Samkv. því, sem ég hefi sagt hér að framan, berum við svo fram brtt. um þau atriði, sem okkur finnst sérstaklega standa til bóta innan ramma frv. Fyrsta brtt. á stuðning sinn í því, að úr því að halda á tvímenningskjördæmum, þá virðist einsætt, að ákveða megi með lögum, hver af kjördæmunum utan Rvíkur kjósi tvo þm. Og þá er engin önnur regla, sem gilt getur, en sú, sem upphaflega réði, þegar tvímenningskjördæmin voru ákveðin, sú, að það skuli vera fjölmennustu kjördæmin. Ákvæði þetta er í rauninni hliðstætt því ákvæði frv., að skipta megi tvímenningskjördæmi. Slíkar breyt. er alveg nauðsynlegt, að hægt sé að gera án þess að breyta sjálfri stjórnarskránni. Þá er aðalbreyting okkar í því fólgin, að viðhafa megi hlutfallskosningar þar, sem kjósa á meira en einn þm. Í raun réttri ætti þetta að vera skylda, en við höfum viljað, einnig í þessu efni, koma til móts við andstæðinga okkar til samkomulags. Hitt er alveg ófært, að breyta þurfi stjórnarskránni, með öllu því, sem þeirri athöfn fylgir, ef lagfæra á svona einfaldan hlut eins og þetta. Í þingsköpum okkar er þetta t. d. orðin algild regla, að beita jafnan hlutfallskosning þegar velja á meira en einn mann, og það væri meira en lítið óviðkunnanlegt, ef binda ætti í stjskr. jafnúrelt fyrirkomulag, sem hefir verið yfirgefið af okkur sjálfum á nálega öllum sviðum annars. Loks er svo till. frá okkur um það, að fella niður úr frv. ákvæðin um það, hvernig uppbótarsætum skuli úthlutað. - Hér er um algerlega nýtt atriði að ræða. Okkur vantar í þessu efni alla reynslu. Það, sem nú væri ákveðið, gæti reynzt mjög óheppilegt, en reynslan bent á aðrar leiðir miklu betri. Og þá væri það heldur óviðfelldið, að hafa bundið hendur sjálfs sín svo herfilega um málsatriði, sem í sjálfu sér eru lítilsverð og algerlega fyrirkomulagsatriði. Um brtt. annara, sem liggja hér fyrir, höfum við ekki rætt okkar í milli, og ég ætla því ekki f. h. minni hl. n. að segja neitt um þær, og geymi mér þá að koma að þeim síðar í umr. Önnur ákvæði frv. hirði ég ekki að ræða, sakir þess, að um þau mun lítill eða enginn ágreiningur vera. Ég vil ljúka máli mínu með því að taka undir þá ósk, er mun vera í huga hvers þm., sem ábyrgðartilfinningu hefir, að þetta þing megi bera gæfu til þess að ganga nú frá þessu máli á þann hátt, að þjóðin megi við una, og þannig, að þinginu verði sómi að, en ekki vansi í augum komandi kynslóða. En þetta næst því aðeins, að reynslan leiði í ljós góðan árangur fyrirkomulagsins. Að hrófa hér upp einhverri þeirri smíð, sem reynslan hlýtur þegar í stað að rífa niður, verður aðeins til þess að gera, illt verra. Það verður aðeins til þess, að óánægjuraddirnar verða enn háværari, og breytingin, sem þá kemur, enn róttækari. En til þess, að nokkur von sé um lausn - raunverulega lausn - á þessu máli fyrst um sinn, fæ ég ekki séð, að skemmra sé hægt að ganga en gert er í stjskrfrv. stj., með þeim breyt., sem við berum hér fram.

Frsm. 1. minni hl. (Héðinn Valdimarsson) Alþfl. er sá flokkur, sem fyrstur barðist fyrir breyt. á stjórnarskránni til réttara kosningafyrirkomulags. Var það svo í nokkur ár, að enginn annar flokkur vildi líta við kröfum okkar. Sjálfstfl. lýsti því þá yfir, að hann væri algerlega mótfallinn þeirri breyt., sem við vildum gera á kjördæmaskipun og kosningafyrirkomulagi. Framsfl. var einnig eindregið á móti þessu. Alþfl. hélt þó uppi baráttunni, og svo þegar Sjálfstfl. varð fyrir barðinu á kjördæmaskipuninni, þá tók hann þetta mál einnig upp. Síðan hefir Framsfl. staðið einn á móti þessu máli allt þangað til nú, að einhver bilbugur virðist einnig kominn á hann. Við Alþ.-fl.menn getum því verið ánægðir með þau áhrif, sem við höfum getað haft í þessu máli, þar sem báðir hinir flokkarnir hafa nú gengið inn á þá kröfu okkar, að breyta kosningafyrirkomulagi til hins betra. Það er þó fjarri því, að þær till., sem nú liggja hér fyrir, séu svipaðar því, sem við mundum helzt kjósa. Þó að við viljum nú fallast á frv. hæstv.forsrh. með nokkrum breyt., þá er mjög fjarri því, að þar með sé fullnægt óskum okkar, en við höldum því fram, að bezta fyrirkomulagið sé það, að allir þingmenn séu kosnir með landskjöri um allt land. Þó að einhverjar breyt. kunni að verða gerðar á annan hátt, þá verður það aðeins um stundarsakir, því að það mun líða að því von bráðar, að breytingar verða heimtaðar og þær allar renna í þessa sömu átt. En það er mjög aðkallandi, að einhver lagfæring verði gerð á því fyrirkomulagi, sem nú er. Því verður ekki neitað, að í frv. stj. er á ýmsan hátt gengið lengra en Framsfl. hefir áður viljað ganga. Þó fer því fjarri, að þar með sé réttlætinu fullnægt. T. d. hefði Alþfl. fengið með þessu fyrirkomulagi 8 þm. við síðustu kosningar, en hefði átt að fá 9½. En ef nú á að lækka tölu þm. úr 50, eins og er í frv., og niður í 48, þá er þar með aukið á misréttið. Þá vil ég minnast aðeins á deildaskiptinguna. Hv. frsm. meiri hl. talaði um, að einhver hluti Framsfl. mundi vera því fylgjandi að hafa eina deild. En ein af þeim stjórnarskrárbreytingum, sem við Alþfl.menn höfum áður barizt fyrir, er að hafa aðeins eina þingdeild. Það er auðséð, að þótt þm. séu 42, þá geta 7 þm. fellt frv., sem allir aðrir þm. væru fylgjandi. Þetta kæmi að vísu ekki fyrir um flokksmál, en það er þó sá möguleiki til, að ýmis mál falli fyrir mótstöðu einna 7 þm. Við Alþfl.menn mundum því verða fylgjandi brtt. um niðurfellingu deildaskiptingarinnar, ef fram kæmu, svo að Framsfl. er óhætt að koma með tillögur þar að lútandi, ef einhver alvara kynni að vera hjá honum um þær umbætur. Um niðurfærslu kosningarréttar til 21 árs aldurs þarf ég fátt að segja. Það virðist nú svo komið, að allir flokkar séu sammála um það, en upphaflega voru það ekki aðrir en jafnaðarmenn, sem voru því fylgjandi. Ég hefi í nál. sagt, að ég mundi fella mig við, að tala þm. verði 50, en eins og ég sagði áðan, þá er minnkun úr því ekki til annars en að auka á ranglætið með þeirri kjördæmaskipun, sem nú er. Aftur á móti álít ég mjög ranglega farið að, að veita uppbótarsætin eins og ráð er fyrir gert í frv., og hefi ég því borið fram brtt. um það, að allt að 12 þm. skuli kosnir hlutbundnum kosningum á sérstökum landslistum til jöfnunar milli þingflokka, svo að hver þeirra hafi þingsæti í sem mestu samræmi við atkvæðatölu þá, sem greidd er þingmannaefnum flokksins og landslista hans samtals við almennar kosningar, enda greiði kjósandi atkv. annaðhvort frambjóðanda í kjördæmi eða landslista. Við Alþfl.menn leggjum það mikið upp úr þessu atriði, að ef það nær ekki fram að ganga, þá munum við ekki geta greitt þessu frv. atkv. út úr d. Það segir sig sjálft með flokk eins og Alþfl., sem á kjósendur sína sumpart safnaða saman í kaupstöðum, en sumpart dreifða út um allar sveitir landsins, að það er ákaflega mikilsvert, að allir kjósendur hans geti kosið flokkinn. Aftur á móti er það bæði of kostnaðarsamt og erfitt að stilla upp frambjóðendum í hverju kjördæmi, meðan flokknum er svo háttað sem nú er. Ég geri nú ráð fyrir, að oftast sé það skipulag á stjórnmálaflokkum, að menn innan flokksins sætti sig við frambjóðanda hans, svo að það yrði fremur undantekning, að menn gæfu landslistanum atkv. sitt, þar sem frambjóðandi væri í kjöri á annað borð. En þar, sem frambjóðandi væri á einhvern hátt ógeðfelldur flokksmanni sínum, er það aukið frjálsræði fyrir kjósandann að mega greiða landslistanum atkv. sitt. Landslistinn hefir og það í för með sér, að línurnar skýrast og síður er hætta á eftir en áður, að frambjóðendur kenni sig við flokka, sem þeir síðan ekki fylgja, þegar á þing kemur. Þá hefi ég ekki fleira um till. okkar jafnaðarmanna að segja. Ég þakka hv.frsm. meiri hl. fyrir yfirlýsingu hans um það, að hann geti fallizt á brtt. okkar um varaþingmenn, en þó er það ekkert höfuðatriði í till. okkar, eins og landslistinn. Þá eru brtt. sjálfstæðismanna, um að breyta megi með lögum stærstu kjördæmunum utan Reykjavíkur í tvímenningskjördæmi. Við höfum ekki við þessa brtt. að athuga og munum geta greitt henni atkv. Um þá brtt., að ákveða megi hlutfallskosningar í tvímenningskjördæmum með einföldum lögum, er það að segja, að þetta er ekki mikils virði fyrir okkur Alþfl.menn, og að við höfum enga sérstaka ástæðu til að fá það inn í stjskr. Þó býst ég við, að við getum greitt atkv. með brtt. þessari. Þá er sú brtt., að óbundið sé í stjskr., hversu úthluta skuli uppbótarsætum. Þessari till. erum við andvígir, þar sem við höfum borið fram landslistann, enda álítum við, að svo eigi að ganga frá þessu atriði í stjskr., að eigi orki tvímælis.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson): Það er auðheyrt á umr. um þetta mál, að það er að komast í höfn. Brimið er að lægja, og þm. farnir að tala rólegar um málið. Merkasta brtt., sem fyrir liggur, er sú, að fækka þm. um 2, úr 50 í 48. Þetta táknar, að uppbótarsætum sé fækkað um tvö. Þótt ég telji þetta miður farið, felur þetta samt enga höfuðbreyt. í sér. Tilgangurinn með frv. er að jafna svo um kosningarrétt, að meiri hl. þjóðarinnar hafi meiri hl. á þingi, og ennfremur að jafna á milli deilda. Till. um 48 í stað 50 þarf ekki að spilla framgangi málsins. Ég trúi því þess vegna, að þingið beri gæfu til að leysa þetta mál, svo að flestir megi vel við una. Þá er brtt. frá 1. og 2. minni hl. um útdeilingu uppbótarsæta. Mitt álit er, að bezt sé gengið frá þessu í stjfrv. En þó geta jafnan komið fram gallar, sem við sjáum ekki fyrir. Till. um landslista er að vísu ekki óaðgengileg, en þó tel ég betra að láta þetta vera óbundið, eins og 2. minni hl. leggur til. Fleiri brtt. geri ég ekki að umtalsefni. Þær eru engar líklegar til samkomulags. Mín skoðun er sú, að það sé gæfa fyrir land og þjóð, að þetta mál sé leyst. Þessi jöfnun er sein á ferðinni, en lausnin virðist líka ætla að koma fyrr en við mátti búast. Tvö ár er ekki langur tími til að koma slíku stórmáli í höfn.

Halldór Stefánsson Við hv.þm. V.-Sk. höfum borið fram brtt. á þskj. 584 við stjskrfrv., og vil ég gera nokkra grein fyrir þeim. En áður en ég vík að efni brtt. vil ég taka það fram, að við flytjum þær algerlega á eigin ábyrgð. Við berum þessar till. fram sem miðlunartill. við aðrar brtt. og kröfur, og teljum þær ekki síður fallnar til miðlunar en aðrar brtt. og frv. sjálft. Fyrst og fremst viljum við ákveða í stjskr. grundvöll kjördæmaskipunarinnar. Sú breyt. er þó ekki veruleg breyt. frá ákvæðum núgildandi kosningalaga. Brtt. er fyrst og fremst sú, að þetta sé ákveðið í stjskr. skýrt og ákveðið. Annars hefir þessi grundvöllur verið viðurkenndur síðan Alþingi var endurreist. Í lögum um kosningar til Alþingis 1877 segir: „Sérhver sýsla á landinu skal vera eitt kjördæmi ... Kaupstaðurinn Reykjavík, með nágrenni, sem heyrir undir lögsagnarumdæmi bæjarins, skal vera kjördæmi fyrir sig“. Hér er ákveðinn grundvöllur kjördæmaskipunarinnar. Skaftafellssýslu var skipt í tvö kjördæmi, jafnframt því sem henni var skipt í tvö lögsagnarumdæmi. Hinn eiginlegi grundvöllur er sá, að þær minni félagsheildir innan þjóðfélagsins, sem hafa nokkur sérmál, þ. á m. sérstaka fjárstjórn, skuli vera sérstök kjördæmi og hafa rétt til að kjósa einn eða tvo fulltrúa á þing. Mönnum var í þessu efni lengi ekki eins ljós réttur kaupstaðanna og sýsluanna, og Rvík var lengi vel eina kaupstaðakjördæmið. Enn má segja, að réttur kaupstaðanna sé nokkuð á reiki. En tilhögunin sjálf er byggð á þeirri eðlilegu hugsun að tryggja það, að menn með þekkingu á högum alls landsins eigi sæti á Alþingi. Fjölgun þingmanna síðan hefir orðið að mestu leyti á þessum grundvelli. Réttur kaupstaðanna, Ísafjarðar-, Akureyrar- og Seyðisfjarðarkaupstaðar, var viðurkenndur 1903 og síðar 1928, er Hafnarfjörður fékk fulltrúa. Þó eru tveir kaupstaðir afskiptir ennþá, Siglufjörður og Neskaupstaður. Úr því misrétti viljum við bæta með brtt. okkar. Þetta grundvallarákvæði hefir einnig verið nokkuð á reiki um sýslurnar, svo að nú eru tvær sýslur spyrtar saman til að kjósa einn fulltrúa, þótt aðrar sýslur megi kjósa einn eða tvo. Þetta er ranglæti, sem við viljum einnig leiðrétta. Þetta er misrétti, sem ekki er hægt að hafa á móti til lengdar, jafnvel þótt leiðréttingar verði synjað nú. Af þessum brtt. leiðir fjölgun þm. um fjóra. Ég þykist hafa svarað með þessu því, sem hv.frsm. meiri hl. missagði um grundvöll kjördæmaskipunarinnar. Hugsunin, sem á bak við liggur, er upphafleg og á sér djúpar rætur með þjóðinni. Eitt, sem hefir orðið að óánægjuefni í kjördæmaskipuninni, er tvímenningskjördæmin. Um réttmæti þeirra ætla ég ekki að ræða, þar sem brtt. okkar snertir þau ekki. En vegna vaxandi flokkshyggju, sem er aðalástæðan til ágreinings í þessu máli, hefir það vakið óánægju, að meiri hl. skuli ráða báðum þingsætunum. Því hafa komið fram raddir um, að hlutfallskosningar eigi að tryggja rétt minni hl. En þar sem aðeins á að kjósa tvo, verður þetta ekki til annars en að færa ranglætið til. Hlutfallskosningar þær, sem nú tíðkast, eru hugsaðar út frá því, að velja eigi a. m. k. þrjá fulltrúa, þannig að meiri hl. fái tvo og minni hl. einn. Brtt. okkar um þetta eru miðlunartill., sem bæði þeir, sem vilja hafa hlutfallskosningar, og hinir ættu að geta fallizt á. 1) Þá leggjum við til þá breytingu á landskjörinu, að landskjörnir þm. séu allir kosnir í senn og um leið og almennar kosningar fara fram. Með þeim hætti nýtur flokksfylgið sín betur en ella og fé og fyrirhöfn sparast. Jafnframt leggjum við til, að þingrof nái einnig til landskjörinna þm. Það samrímist betur lýðræðishugmyndum nútímans en það fyrirkomulag, sem verið hefir. Sama er að segja um þá till. okkar, að þeir séu kosnir inn í sameinað þing. Það er ljóst af því, sem ég hefi nú sagt, að brtt. okkar hafa mikla yfirburði yfir núv. skipulag og eru byggðar á réttlátari grundvelli en stjfrv. Þá flytjum við brtt., er virðist hafa vakið nokkra athygli, við 44. gr.stjskr. Frá öndverðu hefir þótt nauðsynlegt að setja í sjálfa stjskr. ákvæði til þess að tryggja, að þm. teygðust ekki um of til ósjálfstæðis gagnvart sínum kjósendum. Menn hafa séð þar svo stóra hættu, að ástæða væri til að slá varnagla við því. Á þeim tímum var flokkshyggjan þó ekki á því stigi, sem hún er nú, en reynslan hefir sýnt, að eftir því sem hið almenna stjórnarform, sem nú gildir, á sér lengri sögu að baki, eftir því hefir flokkshyggjan magnazt í öllum löndum, og það svo, að hún hefir rekizt á lýðræðisfyrirkomulagið og orðið því að falli. Þarf ekki annað en nefna Ítalíu og Þýzkaland sem dæmi þess. Í flestum löndum riðar núv. skipulag við fall. Yfirmönnum stjórnanna er verið að gefa alræðisvald í fleiri og fleiri málum. Hin vaxandi flokkshyggja er einn af þeim ókostum, sem komið hafa fram undir ríkjandi skipulagi. Hún er eins og mein, sem hefir vaxið með líðandi stund, eins og öll mein gera þangað til 1) Hér mun vanta í ræðuna. - HStef. þau springa eða gerir út. Og þetta mein hefir nú í einstökum löndum orðið þjóðræðinu að bana og heldur áfram að verða þjóðræðinu að bana, ef engar skorður eru reistar. Nú er flokkshyggjan víðast hvar lengra komin en hjá okkur, en hún hefir einnig farið vaxandi hér og er í uppsiglingu. - Þegar ákvæði 1. mgr. 45. gr.stjskr. voru sett, þá gat engum dottið í hug að slá varnagla við þessu, af því að menn þekktu ekki flokkshyggjuna eins vel og nú. En þeir, sem sáu þörf á því að slá varnaðla við of miklum áhrifum kjósenda á þingmenn, sem að mörgu leyti eru þó réttmæt, mundu, ef þeir hefðu þekkt flokkshyggjuna, ekki síður hafa reynt að slá varnagla við henni. Með því, sem ég hefi hér rætt um flokkshyggju, vil ég ekki segja, að hún eigi ekki rétt á sér innan vissra frjálsra takmarka; þar hefir hún sína kosti. En það er svo um marga hluti, að þeir eru því aðeins góðir, að gætt sé hófs, en verða skaðlegir og hættulegir, þegar úr hófi keyrir. Í sambandi við þessi ummæli mín um flokkshyggjuna vil ég taka það fram, að ég á hér við þá flokkshyggju, sem heimtar, að löggjafarþing þjóðarinnar sé ekki skipað frjálsum mönnum, sem ráði málefnum þjóðarinnar til lykta í samráði hver við annan og eins og þeir vita sannast og réttast, heldur eftir vilja einhverra vissra manna, án þess að geta samþýtt skoðanir sínar þeirra manna skoðunum. Þá eru þm. og aðrir fulltrúar almennings, á hvaða samkomu sem er, ekki orðnir annað en taflmenn á borði, sem leikið er eftir geðþótta teflenda, en lok hvers tafls sýna þó, að teflendunum getur yfirsézt um leikinn. Hvort sem þessi till. fær meira eða minna fylgi hér í þinginu, og þótt það kynni að reynast, að slíkt ákvæði hefði minni þýðingu en orðin liggja til, þá látum við flm. það ekki hamla okkur frá því að bera hana fram. Síðan þessi till. kom fram, hefir komið fram í blöðum, að ástæðan til hennar myndi vera nýgerð samþykkt á flokksþingi framsóknarmanna um skipulag flokksins, sem snertir þetta atriði. En ég þykist hafa sýnt nægilega fram á, að það eru almennar ástæður fyrir því að bera þessa till. fram, og að nýgerð samþykkt á framsóknarþinginu liggur hér alls ekki til grundvallar, enda hygg ég, að fleiri flokkar hér á landi eigi þá óskilið mál við Framsfl. um flokkshyggju - og sízt minna. Til þess að gera til fulls grein fyrir þessum till. verður að bera þær saman við stjfrv., sem fyrir liggur, og brtt. meiri hl. Því þarf ekki að lýsa, sem öllum mönnum er kunnugt og komið hefir fram við umr. hér, að kröfurnar til breytinga á stjórnarskránni eru fyrst og fremst reistar á tveim meginástæðum: að meira flokkslegt jafnræði fáist við kosningarnar og að jafnari tala kjósenda standi bak við þm. Meiri áherzla er þó lögð á fyrra atriðið, og vil ég taka það fram um seinna atriðið, að ég mun ekki ræða það, því að deilur um það eru látnar falla niður um hríð og koma því ekki til greina. En þetta stjfrv., sem hér liggur fyrir, er árangur af þeim tilraunum til samkomulags um þessi meginatriði, auk ýmsra breytinga, sem ekki virðast vera ágreiningsatriði, sem gerðar hafa verið undanfarið, aðallega á næstseinasta þingi og síðan. Langt virðist vera dregið til samkomulags í málinu, þótt ekki virðist það hafa náðst til fulls, sem sjá má af brtt., sem fyrir liggja. Það má líka marka af brtt., að það, sem á milli ber, er ekki stórvægilegt, en þótt svona standi nærri um samkomulag í málinu að því er virðist, munu fáir eða engir vera ánægðir. Þegar gerð er miðlun, fær enginn framgengt öllu, sem hann óskar. Við flm.brtt. á þskj. 584 höfum borið þær fram með það fyrir augum, að e. t. v. gætu þær orðið til samkomulags. Það, sem helzt virðist standa fyrir samkomulagi í málinu, er tala þm. Það stendur aftur annarsvegar í sambandi við kröfurnar um flokkslegt jafnræði, sem krefur sem flestra þingsæta. Hinsvegar er það, að út af fyrir sig getur engin nauðsyn talizt til þingmannafjölgunar, enda hefir þeirri nauðsyn ekki verið haldið fram af einum einasta manni. Þingmannatalan yrði eftir till. okkar hv.þm. V.-Sk. fjórum færri en í frv. og 2 færri en í brtt. meiri hl. stjskrn. Ef brtt. okkar, jafnframt því að þm. fjölgar minna eftir þeim, gefa jafnmiklar líkur fyrir flokkslegu jafnræði, þá ætti að mega telja, að á þær gæti orðið fallizt, og einkum þar sem í þeim felst, eins og allir hljóta að viðurkenna, leiðrétting á ágreiningi og misrétti milli héraða og svo leiðrétting á skipun Alþingis. Eftir frv. á að kjósa 32 þm. óhlutbundnum kosningum, en um 18 þm. fær flokksfylgið að njóta sín, þar sem eru 6 þm. í Reykjavík og 12 uppbótarsæti. Eftir brtt. meiri hl. á að kjósa 32 þm. óhlutbundnum kosningum, svo að flokkslegt jafnræði fær að njóta sín um 16, eða tveim lægri. En eftir okkar till. eru einungis 24 kosnir óhlutbundnum kosningum, en flokksaðstaða fengi að njóta sín um 22, eða nærri því helming þm., það er fjórum fleiri en í stjfrv. og sem fleiri en eftir till. meiri hl. Ég þykist vita, að því verði svarað til, að áhrifin til flokksleg jafnræðis geti ekki náðst í hlutfalli við tölu þm. eftir brtt. okkar eins vel og eftir frv. eða brtt. meiri hl. Það er að einu leyti rétt, en þar kemur á móti, að þm. talan er lægri eftir okkar till., en á því byggist hið flokkslega jafnræði. Auk þess gat ég þess áður, að við höfum hugsað till. okkar til vara sem grundvöll til samkomulags, og því má segja, að möguleiki er eftir að ákveða uppbótarsæti í staðinn fyrir landskjör, og þá fengi hið flokkslega jafnræði enn betur að njóta sín. Annars er okkur miklu hugstæðara landskjör en uppbótarsæti og töldum miður fara á því, að flokkar úthlutuðu sætum á þingi en að kjósendurnir gerðu það sjálfir. En eigi að síður myndum við falla frá því, ef það gæti orðið til samkomulags. Ég hefi þá gert í sem stytztu máli grein fyrir till. okkar og get þá farið að láta lokið máli mínu. Ég endurtek það, sem ég sagði, að við hugsuðum till. okkar sem miðlunartill. og e. t. v. samningsgrundvöll, og fela þær í sér skilyrði á borð við frv. um flokkslegt jafnræði - það, sem hefir verið höfuðatriðið. Þar að auki er leiðrétt ótvírætt misrétti milli einstakra héraða og þm. færri en frv. og till. meiri hl. gera ráð fyrir. Sýnist okkur því, að okkar till. hafi í sér skilyrði til þess að geta komið á samkomulagi. En ef hitt verður ofan á, sem okkur kemur heldur ekkert á óvart, að till. hljóti ekki fylgi, þá verður að skýra það þannig, að afstaðan í málinu sé orðin svo bundin á allar hliðar, að engu verði um þokað úr því, sem komið er. En þótt till. hljóti ekki fylgi, getum við sagt, að við sjáum þó, eins og sjálfsagt flestir aðrir, nauðsynina á því með tilliti til annara mála hér á þingi, bæði í nútíð og framtíð, að þetta mál leysist. Og í frv. felast ótvírætt og ágreiningslaust umbætur á öllum mikilsverðum atriðum hvað snertir kjördæmaskipunina og kosningafyrirkomulagið. - Um aðrar till., sem fyrir liggja, mun ég ekki ræða sérstaklega og sýni einungis afstöðu mína til þeirra við atkvgr.

Sveinn Ólafsson Till. þær allar, sem fram eru komnar, benda í raun og veru ljóslega til þess, að tillögumennirnir, hvað sem öðru líður, eru að leitast við að koma málinu í höfn á skynsamlegan hátt, hver frá sínum bæjardyrum skoðað. Ég hefi nú um stund hlustað á framsöguræður þriggja frsm.stjskrn., og skilst mér á ræðum þeirra, að hjá þeim öllum sé sá ásetningur einlægur og fastur, að reyna að teygja sig sem mest í samkomulagsáttina. Dálítið mismunandi skoðanir hefi ég samt sem áður á till. hvers um sig, en ætla ekki að fara langt í samanburð þeirra að þessu sinni. Ég hlýt líka, af því að nú er liðið langt á tímann, að takmarka mig sem mest og verð þó að minna á þær brtt., sem ég flyt á þskj. 621. Hv. frsm. meiri hl. n. minntist lítillega á þær, eins og fleiri brtt., sem fyrir liggja, og gat þess um till. mínar, að hann eða meiri hl. n. mundi ekki geta aðhyllzt þær. En nú vill svo einkennilega til, að í áliti meiri hl. eru gerðar 2 till., gersamlega hliðstæðar mínum till. Þar er lagt til, að þm.talan verði 48 eins og ég hefi áður gert. Einnig er lagt til af meiri hl., að uppbótarsætin verði 10, eins og í till. mínum er lagt til, en ekki 12, eins og í frv. Meiri hl. er því búinn að fallast á till. mínar fyrirfram að mestu leyti. Ég skildi því ekki vel í því, þegar frsm. lýsti yfir því, að hann myndi ekki geta aðhyllzt till. mínar. Honum hlýtur að hafa orðið mismæli þarna, því að með þessu tvennu eru aðalatriðin í brtt. mínum á þskj. 621 talin. Aðalatriðin eru niðurfærsla þm.tölurnar úr 50 í 48 og niðurfærsla uppbótarsætanna úr 12 í 10. - Aðrar till., sem ég hefi borið fram, eru ýmist orðabreyt. eða afleiðing af þessum aðaltill., eða þá umorðun, þar sem mér, t. d. í 2. gr., þótti ekki nógu ljóslega ákveðið um deildaskiptingu og kosningar til Ed., en það er atriði, sem ekki ætti að geta valdið neinum ágreiningi. - Síðasta brtt. mín á þskj. 621 er að vísu nýmæli, og verð ég að fara um hana örfáum orðum, þótt hún sé að vísu svo auðskilin, að ekki ætti að vera þörf á að skýra hana. Ég geri þar ráð fyrir því, að aftan við 33. gr.stjskr. verði bætt nýrri málsgr., þannig hljóðandi: „Breyta má þessu með lögum“. Með lögum mætti þá ákveða að heyja Alþingi annarsstaðar en í Reykjavík, ef þurfa þætti. Þess hefir verið leitað nokkrum sinnum undanfarið, hvort Alþingi vildi fallast á það, að ákveða mætti annan samkomustað en Reykjavík, og hefir sú till. ekki hlotið stuðning meiri hl. Alþingis. Þrátt fyrir það er ekki ósennilegt, að Alþingi vilji nú hafa opna leið til að ákveða annan samkomustað án stjskrbreyt. Þeir atburðir hafa gerzt hér í seinni tíð, sem ljóslega og ákveðið benda til þess, að þörf kunni að verða á þessu. Sú ókyrrð, sem komið hefir upp hér á síðustu tímum og sem jafnvel hefir lýst sér í tilraunum til þess að beita ofbeldi og hnefarétti gagnvart friðsömum borgurum, ætti í rauninni að gera það ljósara en áður var, að til þess getur komið og að því getur rekið fyrr en varir, að nauðsynlegar verði þingsins vegna slíkar ráðstafanir. Að öðru leyti er ekki ástæða til að fara að taka hér upp af nýju það, sem mælir almennt með því að heyja Alþingi annarsstaðar en í Rvík. Ég hefi borið þessar brtt. fram nú með tilliti til þess, að ég tel ekki samkomustaðinn jafnöruggan og verið hefir, og ég myndi ekki furða mig á því, eftir því sem horft hefir undanfarið, þótt það kæmi hér fyrir einn góðan veðurdag, að ofbeldi yrði beitt við Alþ. og því hleypt upp með skrílæði. Það er ekki, að því er ég hygg, ástæða fyrir mig til að fara lengra út í þetta mál. En ég verð með fám orðum að svara því, sem hæstv.forsrh. tók fram út af brtt. annara en nefndarhlutanna. Er um það að segja, að þar sem hann lét þess getið, að till. einstakra þm. mundu vera of stórfelldar til þess að þd. gæti fallist á þær, þá hefi ég bent á það áður, að 2 till. mínar eru nákvæmlega hliðstæðar við till. meiri hl. stjskrn., og má heita þær sömu, að undanteknu fyrrnefndu atriði um breyt. 33. gr.stjskr. Ég skal þá ekki eyða meiri tíma til þess að ræða um þetta og ætla þá heldur ekki að fara að gera að umtalsefni þær aðrar till., sem fyrir liggja. En þó vil ég geta þess, að úthlutun uppbótarsæta eftir því, sem ráðgert er af 1. minni hl. n., virðist mér harla athugaverð. Það er einskonar sniðug veiðibrella, sem þar er hugsuð til þess að geta náð sem flestum uppbótarsætum. Ég get ekki fundið annað en að með hlufallskosningu verði langeðlilegust úthlutun uppbótarsætanna. Og einmitt þetta viðurkenndi hv. 3. þm. Reykv. í sinni ræðu, eða frsm. 2. minni hl., að með hlutfallskosningu mætti komast næst réttlátri úthlutun, og það er það, sem ég legg áherzlu á í mínum till., að úthlutunin fari þannig fram, að hlutfallskosning um allt land ákveði uppbótarsætin. Með þeim hætti koma eðlilega fram þau réttlátlegustu hlutföll, sem kostur er á, ef ekki á að viðhafa veiðibrellur. En fyrirkomulag sjálfs frv. um þetta atriði get ég ekki fallizt á, því að eftir frv. getur það í ýmsum tilfellum orðið hrein og bein tilviljun eða einskonar „lotteri“, hvar uppbótarsætin koma niður. Ég endurtek þess vegna, að ég er algerlega sammála hv. 3. þm. Reykv. um það, að næst verði komizt réttlátri úthlutun uppbótarsæta, ef hlutfallskosningar eru viðhafðar og öllum veiðibrellum á bug vísað.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson): Ég vil beina þeim tilmælum til hv. 1. og 2. minni hl. stjskrn., hvort þeir vilja ekki taka aftur til 3. umr.till. sínar um útdeilingu uppbótarsæta. Ég hefi þá ástæðu til að ætla, að samkomulag geti náðst milli umræðna.

Frsm. 1. minni hl. (Héðinn Valdimarsson) Ég get orðið við tilmælum hæstv.forsrh. og tekið þessa brtt. okkar aftur til 3. umr., ef það gæti frekar orðið til þess, að málið yrði leyst á þann hátt, sem brtt. bendir til og ætlazt er til með henni.

Frsm. 2, minni hl. (Magnús Jónsson) Hæstv. forsrh. sagði, að aðaltilgangur sinn með því að flytja þetta frv. til breyt. á stjskr. hefði verið sá, að koma algerlega í veg fyrir flokkslegt óréttlæti við niðurstöðu kosninga til Alþingis, þannig að stjórnmálaflokkur, sem fengið hefir minni hl. atkv. við almennar kosningar, gæti ekki fengið meiri hl. kosinna þm., og að stjskrfrv. hans væri millivegur eða miðlun, þar sem komið væri á móti þeim kröfum, sem við sjálfst.menn höfum borið fram í málinu, og hinsvegar gengið svo langt frá sinni hlið sem hann vildi veita þeim kröfum framgang. Ég get nú ekki séð, að stjskrfrv. gefi tryggingu fyrir þessu flokkslega réttlæti, þó að ákveðin verði 12 uppbótarþingsæti. Það eru ekki í frv. reistar nægilegar skorður við því, að minni hl. kjósenda geti hlotið meiri hl. þingsæta. Þess ber að gæta, að áður en uppbótarsætin koma til greina er búið að kjósa mikinn meiri hl. þingmanna í sérstökum kjördæmum. Hlutföllin í kjördæmunum þurfa ekki mikið að raskast til þess, að sá möguleiki sé fyrir hendi, að minni hl. kjósenda fái meiri hl. þingsæta, þó að uppbótarsætin verði 12. Megingallanum á hinu úrelta kjördæmaskipulagi er haldið óbreyttum samkv. þessu frv., og það fæst ekki einu sinni mildað úr honum með því að viðhafa hlutfallskosningar í tvímenningskjördæmum, sem þó mundi oftast draga nokkuð úr misræminu. Og ekki nóg með það. Nú er enn komin fram brtt. frá meiri hl. stjskrn. um að fækka uppbótarsætum um 2, eða úr 12 niður í 10, og þá minnkar stórum möguleikinn fyrir því að jafna á milli flokka. Þess vegna er ég undrandi yfir því, að hæstv.forsrh., sem flutti frv. og miðaði fingrinum á þessa tölu, 12 uppbótarþingsæti, sem það minnsta, er andstöðuflokkar Framsfl. gætu sætt sig við, skuli nú geta látið sér nægja að leiða þetta mál í höfn samkv. þeirri brtt. meiri hl. n. að fækka þm. úr 50 í frv. niður í 48. Eins og ég gat um í fyrri ræðu minni, þá er þetta stjfrv. gott sem samningsgrundvöllur, og með því meina ég, að frv. sé leið til þess að miðla málum á milli flokka. En hinsvegar eru á því ýmsir gallar, sem þyrfti að lagfæra í þá átt, sem brtt. okkar benda til, og teldi ég mjög vel farið, ef þær yrðu samþ. Ef breyt. verða gerðar á frv. frá því, sem það nú er, í þá átt að draga úr því litla, sem í því felst til tryggingar réttum hlutföllum á milli kjósendafjölda flokkanna og fulltrúatölu þeirra á Alþingi, þá vil ég játa í ljós fullkominn efa um það, að málið komist í höfn á þessu þingi. Og ég lýsi því yfir fyrir mitt leyti, en ekki fyrir hönd annara flokksmanna minna, að ég greiði alls ekki atkv. með frv., þegar búið væri að breyta því í þá átt, sem brtt.hv. meiri hl. n. bendir til. Ég kýs þá miklu heldur að halda þófinu áfram eitthvað lengur og fá þetta mál afgr. síðar í skárra formi, heldur en að samþ. nú slíkt vansmíði, sem flestir vita fyrirfram, að er hreint og beint hrófatildur til bráðabirgða; enda mun reynslan sýna það og sanna. - Ég veit ekki, hvað hv.frsm. meiri hl. hefir fyrir sér, þegar hann fullyrðir, að 10 uppbótarsæti séu nóg til þess að jafna hlutföllin á milli flokkanna. Við hvað miðar hv.þm.? Ég veit það ekki; nema hann hafi svo örugga vissu um, að Framsfl., sem nú er sterkastur í þinginu, sé í afturför og muni því fá færri þingsæti við næstu kosningar. En undanfarnar kosningar sýna það ljóslega, að 12 uppbótarþingsæti eru ekki nóg til jöfnunar, og því síður 10.

Aðeins kosningarnar 1931

. Hv. frsm. er máske þeirrar skoðunar og finnst það eðlilegt, að Framsfl. hafi einhvern heilagan rétt til þess að eiga hlutfallslega fleiri fulltrúa á þingi en aðrir flokkar. Hann getur tæplega slegið þessu föstu út frá öðru sjónarmiði. Þá sagði hv.frsm. í hinum sögulega inngangi ræðu sinnar, að Sjálfstfl. hefði í fyrstu viljað skipta landinu niður í fá allstór hlutfallskosningakjördæmi, en horfið aftur frá því síðar og þá ákveðið að halda núv. kjördæmum óbreyttum. En þetta er alls ekki rétt skýrsla hjá hv.frsm. Ég veit ekki til, að fulltrúar Sjálfstfl. í mþn. í kjördæmaanálinu hafi borið fram neinar till. í þá átt. Það var borið út í Tímanum, að Sjálfstfl. vildi þessa tilhögun, og þetta var endurtekið víðsvegar á fundum úti um land. Þá var sagt, að Sjálfstfl. vildi afnema kjördæmin og ætlaði að gera það. En þetta var blátt áfram ósatt; flokkurinn sem slíkur hefir aldrei haft þá skoðun. Og heildarstefna flokksins í þessu efni kom ekki fram fyrr en í nál. fulltrúa hans í kjördæmanefndinni. Hitt er annað mál, að einstakir menn í Sjálfstfl. hafa verið þeirrar skoðunar og talið það heppilegri lausn, að landinu væri skipt í fá og stór kjördæmi. En frá því að nál. kjördæman. kom út hefir ekki verið frá því hvikað í þessu atriði. Annars væri það eðlilegast að taka ekkert fram um þetta í sjálfri stjskr., heldur marka þar aðeins meginreglurnar fyrir kosningunum, eins og t. d. þá, að stjórnmálaflokkarnir fái þingfulltrúa í réttu hlutfalli við atkvæðafjölda kjósenda, sem þeim voru greidd í kosningunum, en tiltaka ekkert um, hvernig þessu takmarki skuli náð. Hv. frsm. meiri hl. sagði, að fullkomnu réttlæti í þessum efnum yrði bezt náð á þann hátt, að kjördæmin væru öll nákvæmlega jafnfjölmenn og hvert þeirra fengi að kjósa einn þm.

Ég átti við réttlæti á milli kjósenda

. Það hefir frá upphafi verið talað um tvennskonar réttlæti í kosningamálunum: Staðarlegt réttlæti, þannig að kjósendur hefðu jafnan atkvæðisrétt, hvar sem þeir væru á landinu, - og það er rétt hjá hv.þm., að því kann að vera náð með þessu, sem hann benti á. En hinu réttlætinu, jafnvæginu á milli stjórnmálaflokkanna, sem hv.þm. benti á, því verður ekki náð á þennan hátt. Stjórnmálaflokkur, sem fær mikinn minni hl. af atkv. kjósenda, getur skilað inn í þingið ríflegum meiri hl. þm. Það er því aðeins önnur hliðin á fullkomnum kosningarrétti, sem náð verður með þessu móti, sá þátturinn, sem við sjálfstæðismenn höfum alltaf lagt miklu minni áherzlu á. Ég þarf ekki að segja margt út af ræðu hv. 2. þm. Reykv. Ég get vel unnað hv.þm. þess, að láta svo sem Alþfl. hafi einn barizt fyrir þessu réttlætismáli, eins og öðrum góðum málum. Það er alltaf orðin föst regla hjá þm. Alþfl., ef eitthvert nytjamál er flutt á Alþingi, þá fletta þeir upp í sínum gömlu bókum og rifja upp margra ára gömul stefnuskráratriði síns flokks og segjast svo hafa orðið fyrstir til að hreyfa málinu, enda þótt þeir hafi engan fulltrúa átt á Alþingi fyrr en 1921. Hv. Alþfl.þm. er velkomið að halda því fram, að þeir hafi átt frumkvæðið að öllum nytjamálum, sem fram eru borin á síðari árum. Hv. 2. þm. Reykv. sagði, að Sjálfstfl. hefði lengi verið á móti þessum breyt. á kjördæma- og kosningaskipuninni. Þetta er bara algerlega ósatt. En hitt er annað mál, að flokkurinn vildi ekki fara að káfa í málið fyrr en hann var þess albúinn að skilja ekki við það, fyrr en sigur væri fenginn. Lítill stjórnmálaflokkur gat miklu frekar glamrað um málið fram og aftur og flaggað því fyrir kjósendum. Hann hafði svo litlu fyrir að fara. En fyrir stóran stjórnmálaflokk, sem á kjósendur í öllum stéttum og öllum héruðum og á mikið í húfi, er allt öðru máli að gegna. Þess vegna var rétt af honum að hreyfa ekki málinu fyrr en hann hafði sterkar líkur fyrir að koma því í framkvæmd.  Hv. 1. þm.N.-M. taldi, að brtt. hans og hv.þm. V.-Sk. væru miðlunartill. Ég geri ráð fyrir, að hv.þm. eigi við það, að brtt. séu miðlun á milli þess skipulags, sem nú er, og stjórnarfrv. Hann velur endapunktana þannig, að miðlunartill. þeirra félaga verða langt fyrir neðan alla sanngirni. Hv. þm. verður að láta sér skiljast það, að stjfrv. sjálft er miðlunartill. Þess vegna er ekki rétt að setja það sem endapunkt í þessu máli öðrumegin, og segja svo, að brtt. hans, sem ganga miklu skemmra en frv., séu miðlunartill. Þá gætu aðrir hv.þm. með eins miklum rétti tekið upp þessar miðlunartill. hv.þm. og kallað það endapunkta í málinu annarsvegar. Þá talaði hv. 1. þm.N.-M. um flokkshyggju, og átti það víst að vera nýyrði um þá menn, sem hugsa og starfa í flokkum. Og var hann mikið að velta því fyrir sér, hvort þessi flokkshyggja væri skaðleg eða ekki fyrir þjóðfélagið. En ég held, að það sé heppilegast að halda sér við raunveruleikann í þessu efni. Hjá öllum menningarþjóðum víðsvegar um heim er starfað og barizt í stjórnmálaflokkum, og hefir því enga þýðingu að vera hér að tala um það stjórnmálaskipulag sem nokkurskonar villutrú. En það, sem þá skiptir mestu máli, er, að stjórnmálaflokkarnir hafi hlutfallslega jafna atkvæðatölu á þingunum, miðað við kjósendafjölda þeirra. Mér fannst hv. 1. þm. S.-M. ekki hafa áttað sig á mismuninum á uppbótarsætum til flokkanna og hinsvegar hlutfallskosningum um allt land. Það getur vel verið, að hv.þm. hafi það rétt eftir mér, að hlutfallskosningar séu eðlilegasta fyrirkomulagið þar, sem kjósa á fleiri en einn þm., t. d. í kjördæmum. En hann hefir það ekki eftir mér, að uppbótarþingmenn, sem eiga að jafna aðstöðuna á milli flokkanna, skuli kosnir með hlutfallskosningum um land allt. - Sá stjórnmálaflokkur, sem við kjördæmakosningar fær 10 þingsæti fram yfir það, sem kjósendafjöldi flokksins í heild bendir til, samanhorið við atkv. annara flokka, hann getur einnig fengið þingsæti við landskjör eftir hlutfallskosningum þar á ofan, í stað þess sem hann ætti ekkert að fá samkv. uppbótarsætaskipuninni. Tilgangurinn með uppbótarsætum er að bæta flokkunum upp misræmið eftir kjördæmakosningarnar. Á þessari tvennskonar kosningaskipun er mjög greinilegur mismunur. Till. hv. 1. þm. S.-M. gera því ekkert annað en draga úr því, að fullnægt verði flokkslegu réttlæti til jöfnunar eftir kjördæmakjörið. Þær horfa til enn meiri skemmda á stjfrv. en brtt.hv. meiri hl. n. Ég skal svo ekki fjölyrða meira um málið að sinni. En út af tilmælum hæstv.forsrh. til okkar í minni hl., um að við tökum aftur til 3. umr.brtt. okkar um skipun uppbótarsæta, get ég látið það í ljós, að hv. meðflm. minn telur sig geta orðið við því, í samræmi við það, sem hv. 1. minni hl. hefir nú gert. Ég get því líka látið mig það einu gilda, og tek þá brtt. hér með aftur til 3. umr., til þess að leitað verði samkomulags um það í n.

Forseti (JörB): Útbýtt er í deildinni brtt. á þskj. 697. Þessi brtt. er of seint fram borin, og verður því að leita afbrigða um, að hún megi komast hér að til umr. og atkvgr.

Frsm. meiri hl., (Bergur Jónsson): Ég hefi lítið tilefni fengið til andsvara í ræðum hv.þdm. Í fyrri ræðu sinni gerði hv.frsm. 2. minni hl. svo að segja engar aths. við það, sem ég hafði sagt. En nú í síðari ræðu sinni gaf hann mér aftur nokkurt tilefni. Ég gaf í framsöguræðu minni dálítið yfirlit um afstöðu okkar Framsfl.manna í kjördæmamálinu til annara flokka. Nú vill hv. 3. þm. Reykv. neita því, að ég hafi farið þar rétt með. Sérstaklega vill hann mótmæla því, að Sjálfstfl. hafi nokkurntíma lýst sig fylgjandi því, að landinu væri skipt í fá en stór kjördæmi, þar sem hlutfallskosningar færu fram. Ég get ekki skilið, hvers vegna þessi hv.þm. og Sjálfstfl.menn yfirleitt vilja ekki kannast við þetta og eru alltaf að neita þessari staðreynd. Greinilegast kemur þetta fram á þinginu 1931. Og Sjálfstfl. hefir alltaf haldið því fram, að það næði ekki nokkurri átt að hafa bann við því í stjskr., að hlutfallskosningar megi fara fram í kjördæmum utan Reykjavíkur; en í stjskr. er það gert. Enda er þar aðeins gert ráð fyrir einmennings- og tvímenningskjördæmum í landinu utan Rvíkur. Nú er það vitanlegt, að það er endileysa að ákveða hlutfallskosningar í þeim kjördæmum. En úr því að sjálfst.menn eru alltaf að kvarta undan því ákvæði stjskr., sem bannar hlutfallskosningar í einmennings- og tvímenningskjördæmum, þá sannar það bezt, að þeir vilja fá landinu skipt í nokkur stór kjördæmi. Það vill nú svo vel til, að ég hefi hér fyrir mér í þingtíðindunum ummæli eftir þessum hv.þm. (MJ) sjálfum, þar sem hann heldur því fram fyrir nokkrum árum, að það sé engin ástæða til að hafa hlutfallskosningar í kjördæmum, þar sem kjósa á færri en 3 þingm. Það væri m. a. s. ranglátt og næði alls ekki tilgangi sínum. Og þetta er alveg rétt hjá hv.þm. Gegn mótmælum hv. 3. þm. Reykv. við því, að Sjálfstfl. væri fylgjandi fáum, stórum kjördæmum með hlutfallskosningum, má ennfremur benda á það, sem kom fram í yfirlýsingu fulltrúa Sjálfst.fl. í mþn. í kjördæmamálinu 1931-1932, þar sem þeir létu þess getið, að þeir myndu aðhyllast sem varatill. þá uppástungu jafnaðarmanna, að landinu, utan Reykjavíkur, yrði skipt í nokkur stór kjördæmi, þar sem hlutfallskosningar væru viðhafðar. Að lokum má minna á það, sem gerðist á þinginu 1931 og allur landslýður veit um, þegar Sjálfstfl. og Alþfl. gerðu með sér samning og bandalag um að koma þessu kosningaskipulagi í framkvæmd. Sú ákvörðun þeirra leiddi til þingrofsins, eins og kunnugt er. Framsfl. var því eindregið mótfallinn, að hin sérstöku kjördæmi yrðu lögð niður. En hinsvegar hefir hann aldrei mótmælt því, að ýmislegt væri athugavert við kjördæmaskipunina í einstökum atriðum, heldur tjáð sig hlynntan leiðréttingum á þeim. Framsfl. hefir alltaf mótmælt því, að rétturinn til þess að hafa sérstakan þm. væri tekinn af hinum einstöku kjördæmum. Það er sú eina afstaða, sem Frams.fl. í heild hefir haft frá byrjun í þessu máli. En Sjálfstfl. hefir áreiðanlega verið til með að ganga inn á þá leið að skipta landinu í fá og stór kjördæmi. Í þessu sambandi langar mig til að minna á, að á stjórnmálafundi, sem haldinn var í fyrra vestur á Patreksfirði, lét ég þess getið, að samningar hefðu verið um þetta mál 1931 á milli Sjálfstfl. og Alþfl. Fulltrúi Sjálfstfl. mótmælti því á fundinum, en þar var einnig staddur maður úr sambandsstjórn Alþfl., og hann lýsti því yfir, að ég hefði skýrt rétt frá þessu. Þarna var hann hreinskilnari. Annars skil ég ekkert í því, hvers vegna Sjálfstfl. þarf að skammast sín fyrir að játa þetta. Ég sé ekki, að hann þurfi að fyrirverða sig fyrir það, fyrst það er sögulega rétt. Þá minntist hv. 3. þm. Reykv. á, að ég hefði verið að tala um útúrsnúning „Morgunbl.“ á nál. meiri hl. stjskrn. Ég gat þess í því sambandi, að jafnrétti kjósenda til kosninga í landinu næðist ekki með öðru móti en því, að kjördæmin væru hnífjöfn; og það er rétt hjá hv.þm., að ég átti við það, sem hann kallar staðarlegt réttlæti, en það er ef til vill þýðingarmest. Ég held, að þegar verið er að ákveða kjördæmaskipunina, þá eigi engu síður að taka tillit til réttar og aðstöðu einstakra kjósenda, mannanna, sem koma að kjörborðunum til að kjósa, heldur en stjórnmálaflokkanna. Flokkarnir eru fremur óstöðugt fyrirbrigði; þeir eru ýmist að vaxa eða sundrast aftur. Allstórir stjórnmálaflokkar geta ef til vill splundrazt á einu kjörtímabili. Er það ábyggilegt, að réttlætið í þessum kosningamálum sé fólgið í því einu að miða fulltrúaval þjóðarinnar við þessa hverfulu flokka? Er það víst, að hið svo kallaða flokkslega réttlæti sé það eina, sem á að taka til greina í þessum efnum? Er hv. 3. þm. Reykv. viss um það? Hvernig horfir fyrir lýðræðinu í Þýzkalandi? Þjóðverjar bjuggu við kosningalög, sem voru algerlega sniðin í samræmi við þetta flokkslega jafnrétti. Nú má telja, að þingræðinu sé þar lokið. Aftur á móti er allt með kyrrum kjörum í Englandi. Þar er þingmannavalið bundið við sérstök kjördæmi að fornu fari, og meira miðað við aðstöðu einstakra kjósenda og héraða en heildaratkvæðatölu stjórnmálaflokkanna við kosningar. Sá grundvöllur virðist vera miklu traustari; hann hefir staðið öldum saman og gerir það enn þann dag í dag. Ég held, að flokkshyggjan, sem hv. 1. þm.N.-M. nefndi svo, geti leitt til ógæfu og ófarnaðar, ef hún er tekin þannig, að kjördæmaskipun og þingmannaval sé miðað við dæguraðstöðu stjórnmálaflokkanna. Það er rétt sagt hjá hv. 3. þm. Reykv., að það er mjög áríðandi fyrir þingið, að þetta kjördæmaskipunarmál fái lausn; en ég álít, að það sé engu síður áríðandi fyrir þingræðið hér á landi, að sú kjördæmaskipun, sem væri komið á, sé ekki eingöngu einskorðuð við aðstöðu flokkanna í landinu. Ég álít, að þegar hún sé ákveðin, þá verði að taka eins mikið og meira tillit til hinna einstöku kjósenda heldur en flokkanna, sem í landinu eru. Hv. þm. vildi halda fast við till. sína um að koma á hlutfallskosningum í tvímenningskjördæmum. Hv. þm. viðurkenndi, að ástæðan til þess, að þeir bæru fram brtt. í þessa átt, hann og flokksmaður hans í n., væri sú, að þeir vildu fá meiri uppbætur til flokkanna en áður hefir verið; en þegar hv.þm. viðurkennir, að þetta fyrirkomulag geti komið mjög ranglátlega niður á kjósendunum, vildi ég benda hv.þm. á, að þó að hann fengi talsverðar uppbætur á þennan hátt til flokkanna, þá fengi hann þær á kostnað þess kjördæmis, sem í hlut á. Ég sé mér því ekki fært að fylgja þeirri leið.

Frsm. 1. minni hl. (Héðinn Valdimarsson) Hv. 3. þm. Reykv. vék að mér nokkrum orðum út af því, sem ég sagði um stefnu Sjálfstfl. í kjördæmamálinu. Flestum ætti þó að vera ljóst, hvernig hann hefir hagað sér í þessu máli. Stjórnarskrármálið var hér á dagskrá 1927. Þá var Sjálfstfl. í meiri hl. og gat komið fram einhverju í málinu, hefði hann viljað. Eini árangurinn var skrípaleikur milli Sjálfstfl. og Framsóknar. Það var gerð sú stjskrbreyt., að þing yrði aðeins haldið annaðhvert ár, sem var svo aftur fellt á næsta þingi. - 1928 varð sú breyt., að það kom fram, að Sjálfstfl. gæti orðið fyrir barðinu á þessari kjördæmaskipun, en þeir áttuðu sig ekki fyrr en eftir dauðann. 1930 komum við jafnaðarmenn með þál. í Nd. um að breyta kjördæmaskipuninni. Þá talaði Jón Þorláksson fyrir hönd Sjálfstfl. Sagði hann þá m. a.: „Það er allhörð krafa þetta, að kjördæmaskipunin skuli tryggja kjósendum jafnan rétt, hvar sem þeir búa . . . . Við verðum líka vissulega að horfa á hitt atriðið, að fámennum, afskekktum landshlutum er líka nauðsynlegt að eiga á þingi fulltrúa, sem er kunnugur þeirra hagsmunum og staðháttum og getur beitt sér fyrir þeirra málum. .... Ég er þeirrar skoðunar, og ég hygg, að tölurnar styðji þá skoðun, að af kaupstaðakjördæmum sé það ekki nema Reykjavík ein, sem fyrir verulegum misrétti verður og harðræði af núverandi kjördæmaskipun“. Hann álítur þar ekki nauðsynlegt að fara út í gagngerða breyt. á kjördæmaskipuninni, en telur það næga lagfæringu að fjölga þm. Reykjavíkur. Þá ritaði Kristján Albertson í Vörð um nauðsyn á því að breyta kjördæmaskipuninni, en miðstjórn Sjálfstfl. gaf þá út yfirlýsingu um það, að slíkt kæmi ekki til mála. Almennur áhugi fyrir þessu máli vaknaði því ekki innan Sjálfstfl. fyrr en 1930. Lasta ég ekki, að hann vaknaði, en þó verður að segja það, að hann kom fram einungis af því, að flokkurinn varð sjálfur fyrir barðinu á kjördæmaskipuninni. Það er rangt hjá hv. 3. þm. Reykv., að Alþfl. og Sjálfstfl. hafi við síðustu kosningar haft ólíka skoðun á lausn kjördæmamálsins. Þá vildu ýmsir málsmetandi sjálfstæðismenn hafa 6-8 stór kjördæmi, og enda þótt við hefðum helzt kosið, að landið yrði gert að einu kjördæmi, þá lýstum við yfir því, að við myndum fallast á þessa lausn. En síðan byrjar afsláttarpólitík Sjálfstfl., sem endar nú í þessu plaggi frá stj. Enda þótt við Alþfl.menn greiðum atkvæði með því, til þess að fá einhverja lausn á málinu, lítum við engan veginn á það sem endanlega lausn. Það var vitanlegt, að Framsókn myndi ganga eins skammt og hægt væri, og því skemmra sem meira lát væri á sjálfstæðismönnum. Verði málið ekki leyst nú, er ekki gott að vita, hvað eftir verður af kröfum Sjálfstfl. viðvíkjandi „réttlætismálinu“.

Frsm. 2. minni hl. (Magnús Jónsson) Hv. frsm. meiri hl. var enn að halda því fram, að Sjálfstæðisflokkurinn hefði upphaflega viljað leysa málið með því að skipta landinu í fá, stór kjördæmi. En Sjálfstfl. sem slíkur hefir ekkert látið uppi um það. Fyrir honum var það alltaf aðalatriðið að fá flokkslegt jafnrétti. Hitt hefir hann látið liggja milli hluta, á hvern hátt málið yrði leyst. Aftur er það satt, að margir voru þeirrar skoðunar, að þetta yrði erfitt að leysa nema með því að gera landið allt eitt kjördæmi, eða skipta því í fá, en stór kjördæmi. Á hinn bóginn tók Framsókn þegar þá stefnu, að fyrst og fremst yrði að vernda gömlu kjördæmaskipunina. Í Sjálfstfl. skiptust skoðanir manna um þetta tvennt. Í flokknum hafa margir þm. lagt áherzlu á það, að hinum einstöku kjördæmum yrði haldið. En svo þegar sjálfstæðismenn í milliþn. fundu óyggjandi leið til að sameina þetta tvennt og lögðu fram till. í þá átt, þá var sem áhugi framsóknarmanna fyrir hinum einstöku kjördæmum væri dofnaður. Þeir höfðu sagt, að til þess að ná flokkslegu réttlæti yrði að leggja niður kjördæmin, og þegar sjálfstæðismenn sýndu fram á það, að þess þyrfti ekki með til þess að skapa flokkslegt jafnrétti, þá var fitjað upp á því, að þm. yrði þá að fjölga upp í 100 eða meira. Og þegar sýnt var fram á, að þeir þyrftu samt ekki að vera fleiri en 50, þá var bara fitjað upp á fjarstæðunum og þjóðsögunum um bandalag okkar við jafnaðarmenn enn á ný. Út af spurningu hv.þm., hvort Sjálfst.fl. skammist sín fyrir að hafa haldið fram skoðuninni um fá, stór kjördæmi, get ég tekið það fram, að ég er persónulega þeirrar skoðunar, að kjördæmi eigi að vera fá og stór, eins og Hannes Hafstein vildi. En ég er ekki einn um að ráða stefnu Sjálfstfl. í þessu, get enda sætt mig við að halda hinum einstöku kjördæmum, sem nú eru. Býst ég við, að hægt verði að samríma það hinu áhugamálinu. Um samkomulagið milli Sjálfstfl. og Alþ.fl. um að hafa fá kjördæmi og stór er það að segja, að sú saga hefir oft gengið aftur. Þessi saga er röng, og má hv.þm. gjarnan bera fyrir sig orð, sem maður úr sambandsstjórn Alþfl. kann að hafa sagt á fundi á Patreksfirði. Samkomulag varð ekki um annað en að fá kosningafyrirkomulaginu breytt. Annars var ekki um neitt samkomulag milli flokkanna að ræða. Slíkt samkomulag hefði heldur alls ekki verið hægt að fá í gegn í Sjálfstfl., svo margir þm. sem voru með hinum einstöku kjördæmum. Hv. þm. gat heldur ekki bent á það, að sjálfstæðismenn hefðu gert þá till., að hafa fá, stór kjördæmi, í flokksins nafni, en vildi reikna það út með einskonar rökfræði. Hv. þm. leiddi það af orðum mínum, að ég vildi hafa fá kjördæmi og stór. Ég skal standa við það, að þó að hlutfallskosning, þar sem tveir eru kosnir, sé langt frá því að tryggja fullt jafnrétti, þá er hún þó nær því en engin hlutfallskosning. Í flestum tilfellum myndi hlutfallskosning vera leiðin til meira jafnréttis. En hv.þm. sést yfir, að það getur verið um fleiri möguleika að ræða en tvímenningskjördæmi eða fleirmenningskjördæmi, þar sem t. d. 7-8 eru kosnir. Ég hefi t. d. heyrt till. um þrímenningskjördæmi. Þá myndi hlutfallskosningin strax njóta sín betur. Ég veit ekki, hvort ég á að fara út í hugleiðingar hv.þm. Barð. um Þjóðverja og Englendinga, sem áttu að sýna, að flokkslegt jafnrétti væri vont fyrir lýðræðið. Þjóðverjar, sem hefðu flokkslegt jafnrétti, væru nú búnir að tapa lýðræðinu, en Englendingar héldu því, þó að þeir hefðu ekki hið flokkslega jafnrétti. Er þetta skrítin rökfærsla. Hv. þm. heldur, að hér komi ekkert til greina nema kosningafyrirkomulagið. Englendingar eru miklu rótgrónari í lýðræðinu, sem er hjá þeim upprunnið, en Þjóðverjar. Hafa margir Þjóðverjar tjáð mér, að þeir hafi í rauninni aldrei vanizt á að hugsa á lýðræðisvísu. Þeim hefir því í rauninni þótt vænt um, að einn flokkur hefir náð fullum tökum á stjórn landsins. Auk þess hafa nationalsócialistar náð meiri hl. með þjóðinni og tekið sér í krafti þess meiri hl. einræðisvald. Hefði hv.þm. þótt eðlilegra, að meiri hl. þeirra í þinginu hefði verið skapaður af 1/3 eða ¼ kjósenda? Mér finnst það skárra, að bak við þá stendur meiri hl. kjósenda, þó að ég ætli ekki að mæla bót þeirri einræðisstefnu, sem þar er uppi. Annars er það athugandi, að ástandið er nú þannig í veröldinni, að í virkilegum lýðræðislöndum eins og Bandaríkjunum hafa menn ekki séð sér annað fært en að fá forráðamönnum sínum ákaflega ríkt vald. Má þar til samanburðar benda á það, sem Rómverjar gerðu, þegar miklar hörmungar steðjuðu að og sterka stjórn þurfti. Þá höfðu þeir í stjórnarfari sínu möguleika til að fá einum manni í hendur alræðisvald um stundarsakir. Þannig þarf þingræði eða lýðræði alls ekki að fara forgörðum, þó að þjóðin neyðist til um stundarsakir að fá mönnum í hendur mikið vald. Þýzka stjórnin hefir því alls ekki afnumið þingræðið, þó að hún um nokkurn tíma fái nokkrum mönnum í hendur meiri völd en þeir annars hafa. En það stendur í alls engu sambandi við kosningafyrirkomulag það, sem nú er í Þýzkalandi, heldur þvert á móti. Hv. samþm. minn fór að rifja upp söguna til þess að sýna fláttskap sjálfstæðismanna í þessu máli, en eigna sínum flokki allan heiðurinn. Þetta er óþarfi hjá honum, því að ég get vel unnað Alþfl. að halda áfram uppteknum hætti, að hrósa sér af öllu og eigna sér allt, sem þingið hefir gert til bóta. Ég læt hann óáreittan með það, svo að það er óþarfi fyrir hann að vera að rifja það upp. Ég vil bara segja það, að það er ákaflega mikið álitamál, hvernig á að taka svona mál upp. Það er alls ekki sjálfsagt, þó að eitthvert atriði stjskr. sé orðið úrelt, að það eigi undir eins að rjúka upp til handa og fóta og breyta þeim ákvæðum umsvifalaust. Það er fyrst, þegar óréttlætið fer að sverfa verulega fast að, að menn hefjast handa. Og þá er ekki nema mannlegt og eðlilegt, að það séu þeir, sem óréttinum eru beittir, sem taka málið upp og krefjast breyt. Ég efast um, að Alþfl. hefði tekið upp baráttu fyrir breyttu kosningafyrirkomulagi, ef núv. fyrirkomulag væri honum í hag. Og ég er að þessu leyti alveg eins í efa um Sjálfstfl. Það er fyrst, þegar þetta úrelta fyrirkomulag hitnar á honum, að hann hefst handa og krefst breytinga. Ég skildi ekki vel, við hvað hv.þm. átti, þegar hann var að tala um einhverja afsláttarpólitík í þessu máli, og um leið og hann var að minnast á þessa afsláttarpólitík, þar sem við vildum taka stjskrfrv. vingjarnlega, þá var hann í sömu andránni að skýra frá því fyrir sína hönd og síns flokks, að hann vildi fallast á frv. Ég býð hann og hans flokksmenn velkomna í þá afsláttarpólitík. En það skýtur dálítið skökku við, að hann sé að tala um afsláttarpólitík hjá sjálfstæðismönnum í þessu máli, þar sem ég lýsti því yfir, að ég mundi greiða atkv. á móti frv., ef samþ. yrði að fækka uppbótarsætunum úr 12 niður í 10, en hann ætlar að samþ. hana þrátt fyrir það. Ég legg það í dóm áheyrendanna, hvor okkar er með meiri afsláttarpólitík í þessu máli.

Frsm. meiri hl. (Bergur Jónsson) Ég sé ekki ástæðu til að gera miklar aths. út af ræðu hv. 3. þm. Reykv. Hann hneykslaðist á því, að ég benti á England og Þýzkaland sem dæmi, þar sem þingræðið hefði farið forgörðum í öðru landinu, en stæði á traustum grundvelli í hinu landinu. Það voru ekki mín orð, að þetta ástand stafaði eingöngu af kosningafyrirkomulaginu, heldur vildi ég benda á, að þarna væru tvö lönd, þar sem mismunandi „princip“ væri í kjördæmaskipun og kosningafyrirkomulagi. Í öðru landinu, þar sem þetta flokka„princip“ væri elt út í yztu æsar, eins og hv.þm. vill gera, þar væri þingræðið farið forgörðum, en í hinu landinu ekki. Það er a. m. k. ástæða til að ætla, að þetta geti haft einhver áhrif á, að svona er komið, án þess að ég fullyrði neitt um það, að beint orsakasamband sé þar á milli, því að um það get ég eða hv. 3. þm. Reykv. vitanlega ekki dæmt. Hitt er ég í engum vafa um, að það er leið til að leiða þá þjóð inn í harðvítuga flokkabaráttu, að miða eingöngu við flokkslegt jafnrétti, en ganga alveg framhjá réttinum til að velja mann eftir því, hvert álit menn hafa á honum persónulega. Þetta er skoðun, sem hefir komið fram víðar en hér á landi. Erlendir stjórnmálamenn hafa líka haldið þessu fram, t. d. von Papen. Hann kvartaði undan því í fyrra, að ekkert tillit væri tekið til þess, á hvaða manni persónulega kjósendur hefðu mest álit, en aðeins einblínt á flokksfylgið, svo að menn yrðu að sætta sig við hvaða labbakút sem væri. Hv. 3. þm. Reykv. mótmælti því, að Sjálfstfl. sem slíkur hefði nokkurn tíma staðið á þeim grundvelli að vilja hafa stór kjördæmi með hlutfallskosningum: Hann sagði, að um þetta hefði verið ágreiningur innan flokksins. Ég skal ekki neita því, en hitt held ég, að sé nægilega sannað sögulega, að um þetta voru samningar milli Sjálfstfl. og Alþfl. 1931, að breyta skyldi kjördæmaskipuninni í þessa átt. Þessu hafa jafnaðarmenn aldrei neitað, en sjálfstæðismenn hafa alltaf þrætt fyrir það. Af þessu hljóta menn að draga þá ályktun, að sjálfstæðismenn skammist sín fyrir þessa samninga, en hinir ekki.

Þetta er rakalaus lygi. - Forseti hringir

.

Frsm. 2. minni hl. (Magnús Jónsson) Hv. frsm. meiri hl. játaði það, sem er líka alveg satt, að ekkert orsakasamband hefði verið milli kosningafyrirkomulagsins í Þýzkalandi og þess, að þeir hafa nú um stund glatað þjóðerni sínu. En þá kemur þetta bara ekkert málinu við, fyrst ekkert orsakasamband er þar á milli. Að blanda þessu tvennu saman væri eins og ef hv.frsm. borðaði einhverntíma fisk, en ég borðaði kjöt, og svo drukknaði ég eftir einn klukkutíma, og þá ætti það að stafa af því, að ég hefði borðað kjöt.

En sú samlíking

. Og fyrst ekkert orsakasamband er þarna á milli, þá kemur það ekkert málinu við. Hv. frsm. var enn að tala um þetta samkomulag, sem verið hefði milli Sjálfstfl. og Alþfl. um breytta kjördæmaskipun og myndun stórra kjördæma með hlutfallskosningu. Skaut þá einn hv.þm. inn í mjög kjarnorðri setningu, þar sem hann sagði alveg það sanna í þessu máli, því að þessir samningar hafa aldrei átt sér stað. Ágæt sönnun fyrir því er það, að þegar sjálfstæðismenn í mþn. settu fram sínar kröfur í málinu, þá var þar stefnt í allt aðra átt en þessir samningar áttu að hafa gengið. Hitt er skiljanlegt, að jafnaðarmenn játi þessa samninga á sig, því að svo sem kunnugt er, hefir lengi verið allmikið vinfengi milli þessara flokka, Framsfl. og Alþfl. Þeir hafa lengi unnið saman leynt og ljóst, svo að þegar Framsókn fer að bera út þessa sögu, þá bjóðast jafnaðarmenn til að hjálpa nú til upp á gamlan kunningsskap og bera nú vitni með sínum gömlu samherjum. Þetta er helzta ástæðan til þess, að þeir hafa vitnað hvorir með öðrum vestur á Patreksfirði.

Frsm. 1. minni hl. (Héðinn Valdimarsson) Það er alrangt, sem 3. þm. Reykv. hafði eftir mér, að Alþfl.menn mundu greiða frv. atkv., ef tala uppbótarsæta yrði lækkuð niður í 10. Ég sagði, að með því að samþ. þessa þingmannafækkun gæti svo farið, að þeim flokki, sem hefir nú tiltölulega flesta þm., væru gefin tvö þingsæti, sem hann ætti ekki með réttu, svo að það væri ranglátara að hafa 48 þm. heldur en 50 með þessu kosningafyrirkomulagi. Þá tók ég það greinilega fram, að við legðum svo mikið upp úr till. okkar um landslista, að við mundum ekki greiða frv. atkv. út úr þinginu, ef uppbótarsætum væri ekki úthlutað á þennan hátt. Þó að orðadeilan hafi ekki verið milli mín og hv. 3. þm. Reykv. um þessa samninga milli Sjálfstfl. og Alþfl., þá vil ég samt taka fram, að það er rétt, að þótt við höfum ekki gert neinn beinan samning, þá var fullkomið samkomulag um það, þegar gengið var til kosninga, að berjast fyrir fáum, stórum kjördæmum, og ég hygg, að það hafi verið gert alstaðar í landinu, a. m. k. þar, sem Alþfl.fulltrúar voru staddir, og þar var talað um, að samkomulag væri um þetta hjá flokkunum.

Þetta er algerlega rangt

. Þar voru mörg hundruð vitna, og þó að ég hafi það ekki við hendina nú, þá mun samt hægt að grafa upp orð þm. sjálfs um þetta.

Frsm. meiri hl. (Bergur Jónsson) Ég er þá búinn að fá vitnisburð eins af jafnaðarmönnum um það, að samkomulag var um þetta milli flokkanna vorið 1931. Þetta vill hv. 3. þm. Reykv. afsanna með því, að þessi vilji hafi ekki komið fram í till. sjálfstæðismanna í mþn. 1931. En hann gleymdi því, að þessir fulltrúar létu þess getið einmitt þar, að þeir væru fáanlegir til að ganga inn á till. um stóru kjördæmin, ef þeir gætu ekki fengið aðaltill. sinni framgengt. En þá var líka langt um liðið frá vorinu 1931, og mun þá hafa verið búið að segja upp samningunum. Ég býst líka við, að við kosningarnar 1931 hafi sá andi, sem þá varð svo glögglega vart við hjá kjósendum landsins, sýnt sjálfstæðismönnum, að það var ekki vinsæl stefna að halda fram stóru kjördæmunum með hlutfallskosningu.

1) ÓTh: Ég álít leiðinlegt, að þetta ákvæði þurfi að standa í stjskr., en til þess að koma í veg fyrir flokkskúgun, þá vil ég leggja lið þeim mönnum, sem ekki vilja beygja sig undir slíkt, og segi já.

2) SvbH: Það er vitanlega ekki hægt að binda neinn við það, sem er á móti sannfæringu hans, og er þetta því óþarft ákvæði í stjskr. Ég segi því nei.

5) JAJ: Vegna óska, sem fram hafa komið í þá átt að binda þingmenn flokkssamþykktum, þá vil ég stuðla að því, að þeir, sem vilja fara eftir sannfæringu sinni, geti gert það, og segi því já.

3) ÁÁ: Þar sem stendur í stjskr., að þingmenn hafi rétt til að greiða atkv. eftir sinni sannfæringu, og auk þess ekki hægt að binda neinn með flokkssamþykktum, því að þm. geta alltaf sagt sig úr flokki, þá tel ég þetta ákvæði óþarft og segi nei.

4) HJ: Þetta er svo sjálfsagt ákvæði, að ef það stæði ekki í stjskr., þá teldi ég ekki þurfa að setja það í hana, og greiði ég ekki atkv.

Jörundur Brynjólfsson [óyfirl.]: Eins og hv.þdm. vita, er mál þetta komið frá Ed. og gekk í gegnum umr. þar nær því mótstöðulaust. Vil ég því vænta þess fastlega, að hv.Nd. taki því ekki síður, en kunni að meta nauðsyn héraðanna austan Hellisheiðar um að fá sérstakan dýralækni, búsettan þar. Ég get að vísu tekið undir þau orð hv.þm. Borgf., að dýralæknar þeir, sem nú eru, séu ekki búsettir eins haganlega og skyldi. Hið æskilega virðist mér, eins og honum, að flestir þeirra væru búsettir í sveit, en eins og kunnugt er, þá er enginn þeirra það nú. Þeir eru allir fjórir búsettir í kaupstöðum. Að nokkru liði kemur vafalaust sú tilhögun, sem nú er á þessu, en þó vafalaust minna en ef þeir væru búsettir í hinum þéttbýlustu héruðum, þar sem gripafjöldinn er jafnframt mestur. Ég hefi að vísu áður látið þá skoðun mína í ljós, að með þeirri tilhögun, sem nú er, þá sæi ég ekki ástæðu til þess, að dýralæknum væri fjölgað. En með þeirri breyt., sem hér er gerð um búsetu, get ég þó fylgt þessu frv. Þess ber og að gæta, að eftir því, sem búhættir breytast og færast í það horf, að bústofninn verður dýrari, eða hver einstaklingur hans, verður meiri þörf í hinum fjölbýlustu héruðum að eiga greiðan aðgang að dýralækni. Svo er á því svæði, sem hér um ræðir. Síðan áveitan var gerð austanfjalls hefir nautgripum fjölgað, en sauðfé fækkað, og horfur eru á, að enn meir stefni í þá átt. Og með vaxandi kynbótum og úrvali verður hver gripur verðmætari. Verður því þörfin vaxandi fyrir því að hafa dýralækni búsettan austan fjalls, til þess að fylgjast með um hirðingu og heilsufar gripanna og bæta úr því, sem bót þarf á að ráða, og eftir því sem þörfin segir til um. En slíkt eftirlit og slík leiðbeiningarstarfsemi og aðstoð í sjúkdómstilfellum gripanna er því aðeins möguleg, að dýralæknar séu búsettir á hinum stóru landbúnaðarsvæðum. Og þótt dýralæknar séu ekki vísindamenn eða hafi ekki aðstöðu til að iðka vísindamennsku, þá er ég ekki í vafa um, að af starfi þeirra leiðir hina mestu gagnsemi. Á því svæði, sem hér um ræðir, er svo mikil þörf fyrir dýralækni, er menn geti á viðráðanlegan hátt leitað til, að ég er fullviss þess, að þó þetta frv. sé samþ., þá truflar það á engan hátt ráðstafanir síðari tíma um skipun dýralækna. Af þeim ástæðum, sem ég hefi tilgreint nú, er ég eins viss um, að þeim málum verður aldrei þann veg skipað af framtíðinni, að ekki verði ákveðið, að dýralæknir skuli vera búsettur í þessu stærsta landbúnaðarhéraði, sem héraðið austan Hellisheiðar er. Ég hygg því, að samþykkt þessa frv. komi á engan hátt í bága við skoðun hv.þm. Borgf. En hans rökst. dagskrá skil ég svo, að hann vilji gera aðra skipun á um búsetu dýralækna en þá, sem nú er. Þótt svo verði gert, mun áreiðanlega verða svo ákveðið, að einn dýralæknir skuli eiga búsetu austan Hellisheiðar. Er því óþarfi þess vegna að slá samþykkt þessa frv. á frest. Nauðsyn þess, að þar sé búsettur dýralæknir, eykst að sama skapi og verðmæti búgripa eykst. Nú eru t. d. góðar kýr 300-400 kr. að verðmæti, og þar yfir, ef um sérstaka kostagripi er að ræða. Er því nauðsynlegt að tryggja heilsu og líf svo verðmætra gripa, eftir því sem hægt er og í þingsins valdi stendur. Ég verð því að bera fram þá ósk mína, að þingið felli rökst. dagskrá hv.þm. Borgf., en samþ. frv. - Er ekki ástæða til að ræða þetta nánar. Aðeins vil ég óska þess, að hv. d. leyfi frv. að ganga fram.