Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Lárus Jóhannesson Herra forseti. - Ég hafði ekki ætlað mér að taka til máls í þessum umr. En eftir framkomu svo nefnds nál. á þskj. 343 og eftir ræðu hv.þm. S.-Þ. þykir mér rétt að skýra með nokkrum orðum frá afskiptum mínum af málinu, og skal ég þá aðeins - til þess að tefja ekki tímann um of - stikla á því stærsta. Afskipti mín af þessu máli hefjast 26. apríl s.l., þegar Guðmundur Hannesson bæjarfógeti og Snorri Stefánsson framkvæmdastjóri sneru sér til mín sem málaflutningsmanns og báðu mig um aðstoð til að útvega Siglufjarðarkaupstað 4,5 millj. kr. lán til endurbyggingar síldarverksmiðjunnar Rauðku og stækkunar úr 800 mála afköstum á sólarhring upp í 5000 mál. Skýrðu þeir mér frá því, að allir stjórnmálaflokkarnir í bæjarstjórninni litu svo á, að það væri hið mesta hagsmunamál fyrir Siglufjarðarkaupstað, að hægt væri að endurreisa verksmiðjuna fyrir síldarvertíð 1945. Leyfi stjórnarráðsins hafði fengizt til að stækka verksmiðjuna upp í 5000 mála afköst, en auk þess hafði félagsmálaráðuneytið leyft lántökuna og fjármálaráðuneytið leyst eignir Rauðku úr veðböndum þeim, sem á henni hvíldu til ríkissjóðs vegna Skeiðsfossvirkjunarinnar. Varð því ekki annað séð en bæjarstjórnin nyti fyllsta stuðnings ríkisstjórnarinnar í málinu. Mér var skýrt frá, að Landsbankinn hefði neitað að veita umbeðið lán. Þótti mér ekkert óeðlilegt við það, því að sá banki er aðalviðskiptabanki ríkisverksmiðjanna, en auk þess er vitað, að bankarnir kinoka sér við að veita föst stofnlán til langs tíma. Í sambandi við þetta afhentu þeir G. H. og Sn. St. mér skýrslu, sem þeir höfðu útbúið til skýringar málinu. Fól hún í sér kostnaðaráætlanir um stækkunina, samdar af Sn. St. og Vélsmiðjunni Héðni og endurskoðaðar af Þórði Runólfssyni vélfræðing, svo og rekstraryfirlit, samið af Snorra, og fleiri upplýsingar. Samkvæmt kostnaðaráætluninni var ráðgert, að 4,5 millj. nægðu til að endurbyggja verksmiðjuna upp í 5000 mála afköst á sólarhring til viðbótar þeim eignum, sem fyrir voru, en þær voru metnar á 2169 þús. kr. Samkvæmt rekstraráætluninni var gert ráð fyrir, að verksmiðjan gæti, þrátt fyrir það að hún yrði reist á þessum dýru tímum, gefið mjög sæmilega rekstrarútkomu. Hagnaður á ári, miðað við núverandi verð og tilkostnað, er þar reiknaður 224.923,50 kr., en þá hafa verið dregnir frá eftirtaldir kostnaðarliðir: l. Afborganir af stofnláni ...... kr. 300.000,00 2. Í fyrningarsjóð .............. - 120.000,00 3. Í varasjóð .................. - 100.000,00 en auk þess vaxtakonto af stofnláni, reiknuð a.m.k. 50.00 kr. of hátt og reiknað með 56.000 kr. í útsvarsgreiðslur. En það, sem gerir fyrirtækið enn þá álitlegra, er það, að ekki mun kosta nema 2,7 millj. kr. til viðbótar eftir núverandi verðlagi að auka afköst verksmiðjunnar upp í 10.000 mál á sólarhring. Eftir að ég hafði hugsað málið, sagði ég þeim Guðmundi bæjarfógeta og Snorra, að ég mundi gera tilraun til lánsútvegunarinnar gegn venjulegri málflutningsþóknun. Ég hafði útvegað h/f Ingólfi á Ingólfsfirði 2 millj. kr. lán til byggingar síldarverksmiðjunnar þar. Í því sambandi fékk ég nokkra reynslu á því, hvernig heppilegast væri að haga lánsútvegun eins og þessari. Ég lagði því til, að reynt yrði að skipta lánsupphæðinni niður í fleiri lán, tryggð með mismunandi veðréttum til mismunandi langs tíma og með mismunandi vaxtakjörum, þannig að hægt væri að ná til fleiri lánveitenda, en að öll lánin mynduðu samræmda heild fyrir lántaka. Vildi ég fá ca. 2,5 millj. kr. út á 1. veðrétt til langs tíma með tiltölulega lágum vöxtum, en styttri lán með hærri vöxtum út á síðari veðrétti. Ég tek það skýrt og greinilega fram, að á þessum tíma var alls ekki gert ráð fyrir neinni ríkisábyrgð, og Tryggingastofnun ríkisins hefur aldrei krafizt ríkisábyrgðar, hvorki fyrir láni sínu né síðari lánum. Ég skal nú ekki lýsa starfi mínu í sambandi við lánsútvegunina, en láta mér nægja, með leyfi hæstv. forseta, að lesa upp kafla úr bréfi, sem við Guðmundur Hannesson bæjarfógeti sendum stjórn Útvegsbankans 23. maí s.l., þar sem skýrt er tekið fram, hvernig málið stóð þá. Gerði ég mér góðar vonir um, að bankinn veitti þær ábyrgðir, sem um var beðið. Bréfkaflinn er svo hljóðandi: „Tilraunir okkar til fjáröflunar hafa gengið svo sem hér segir: 1. Tryggingastofnun ríkisins hefur lofað að veita Siglufjarðarkaupstað lán að upphæð allt að 2,5 millj. króna, sem sé afborgunarlaust í allt að tveim árum, en borgist síðan upp með jöfnum afborgunum á 17–18 árum. Lán þetta sé tryggt með 1. veðrétti í verksmiðjunni og beri 4½% ársvexti. Áskilið er af hálfu tryggingastofnunarinnar, að bankaábyrgð sé sett fyrir skilvísri og skaðlausri greiðslu höfuðstóls og vaxta láns þessa, þar til er verksmiðjan er komin upp og tekin til starfa með fullum afköstum, en þá fellur bankaábyrgðin niður af sjálfu sér. 2. Við höfum fengið ákveðinn ádrátt frá tveimur peningastofnunum hér í bænum um, að þær kaupi af Siglufjarðarkaupstað á nafnverði skuldabréf að upphæð allt að 2 millj. kr., sem séu afborgunarlaus í eitt ár, en greiðist síðan með jöfnum afborgunum á átta árum. Vextir séu 3½%. Áskilið er, að skuldabréf þessi séu tryggð með bankaábyrgð, en gengið út frá, að bankinn taki aftur sem tryggingu 2. veðrétt og uppfærslurétt í verksmiðjunni næst á eftir framangreindum 2,5 millj. kr. Við leyfum okkur nú að fara fram á, að þér veitið Siglufjarðarkaupstað ábyrgðir þær, sem að framan greinir. Tryggingar þær, sem þér hafið fyrir ábyrgðinni, eru: 1. Að lántaki er eitt stærsta og athafnamesta bæjarfélag hér á landi. 2. Eignir þær, sem Rauðka þegar á og samkvæmt framanrituðu eru lágt metnar á kr. 2.121.880,00. 3. Verðmæti þau, sem þær 4,5 millj. kr., sem óskað er tryggingar fyrir, skapa. 4. Sparisjóður Siglufjarðar hefur með símskeyti dags. 20. þ. m. kveðið sig reiðubúinn til að lána Siglufjarðarkaupstað allt að hálfri millj. króna án tryggingar til þess að greiða það, sem á kynni að vanta, ef áætlaðar 4,5 millj. kr. nægja ekki til að fullklára verksmiðjuna, með þeim kjörum, að ekki rýri árlega greiðslumöguleika á 4,5 millj. kr. lánunum. Standist kostnaðaráætlunin og ef þér takið að yður framangreindar ábyrgðir, býðst sparisjóðurinn til þess eftir frjálsu vali hans annaðhvort að lána verksmiðjunni síðustu hálfu milljónina án ábyrgðar yðar eða gefa yður bakábyrgð fyrir allt að hálfri milljón króna, sem lækkar hlutfallslega við ábyrgð yðar á þeim 2 milljónum króna, sem væntanlega verða tryggðar með 2. veðrétti í verksmiðjunni, jafnóðum og hún afborgar það lán. Þegar það er athugað annars vegar, að svo miklar tryggingar eru fyrir þeirri upphæð, sem farið er fram á, að þér veitið bakábyrgð fyrir, og hins vegar, að slík bankaábyrgð gefur bankanum kr. 250.000,00–kr. 280.000,00 í aðra hönd fyrir ábyrgðina yfir lánstímann, vonum við, að bankinn sjái sér fært að takast á hendur umbeðnar ábyrgðir. Við viljum að síðustu taka fram, að tilboð h/f Héðins rennur út 25. þ. m. og fæst ekki endurnýjað óbreytt. Er okkur því nauðsynlegt að fá svar bankans við málaleitun okkar ekki síðar en á hádegi fimmtudaginn 25. þ. m.“ 26. maí var ég kallaður niður í Útvegsbanka, en Vélsmiðjan Héðinn hafði þá framlengt tilboð sitt þar til að kvöldi 27. maí. Hafði bankastjórnin þá lagt bréf okkar Guðmundar fyrir bankaráðið, og var svar bankans á þessa leið: „Bankinn er velviljaður málinu, en telur, að ekki sé bankahæf trygging fyrir öllum þeim ábyrgðum, sem farið er fram á. Hins vegar álítur bankinn, að það sé svo mikið hagsmunamál fyrir þjóðina í heild, að Rauðka komist upp fyrir næstu síldveiðivertíð, að eðlilegt sé, að ríkið taki að sér nokkra ábyrgð á eftir bankanum, en á undan Sparisjóði Siglufjarðar. Bankinn er þess vegna tilbúinn til þess að takast á hendur umræddar bráðabirgðaábyrgðir og að lána eða ábyrgjast lán að upphæð 1 milljón króna á eftir tryggingastofnuninni svo og að veita rekstrarlán, og í því sambandi talað um 0,5 milljón kr., ef hægt er að fá ríkisábyrgð fyrir 1 milljón króna gegn veðrétti næst á eftir bankanum.“ Þetta er í fyrsta skipti, sem ríkisábyrgð er nefnd í sambandi við lántökuna, og kom uppástungan um hana frá Útvegsbanka Íslands. Svona stóð málið 26. maí s.l., en eins og ég gat um áður, féll tilboð Héðins úr gildi næsta kvöld. Hér var því ekki um annað að gera en að hætta alveg við málið í svip, því að tími var ekki til að snúa sér til annarra væntanlegra lánveitenda, ef verksmiðjan átti að komast upp næsta sumar, eða rannsaka, hvort ekki væri þingmeirihluti fyrir því að samþykkja áskilda ríkisábyrgð. Vitað var, að Sósíalistafl. mundi samþ. ábyrgðina, og líklegt mátti telja, að Alþfl. gerði hið sama. Eftir var að athuga aðstöðu Framsfl. og Sjálfstfl., og mátti búast við, að hvorir tveggja flokkarnir væru klofnir, - frjálslyndu mennirnir flestir með, en afturhaldið úr báðum flokkunum náttúrlega á móti. Guðmundur Hannesson tók að sér að tala við forystumenn Framsfl., en ég við aðra þm., sem hægt var að ná til á þeim stutta tíma, sem til stefnu var. Ég fyrir mitt leyti gat ekki séð neitt á móti því, að ríkið tækist á hendur umrædda ábyrgð. Ég hafði undirritað bréf til bankastjórnar Útvegsbankans og beðið þá stofnun um að takast ábyrgðina á hendur, af því að ég taldi og tel enn, að fullkomlega bankahæf trygging sé fyrir bendi. Og þá leiðir það af sjálfu sér, að því fremur var næg baktrygging fyrir ríkisábyrgð, því að gerðar eru og gera ber minni kröfur til baktryggingar fyrir ríkissjóð, ef fyrirtækið á annað borð er þess vert, að ríkið aðstoði við stofnun þess með ábyrgð sinni. Ég gat því af beztu sannfæringu mælt með því við hv.þm., að þeir gyldu ríkisábyrgðinni jákvæði sitt. En mér dettur ekki í hug, að meðmæli mín hafi á nokkurn hátt haft áhrif á ákvörðun hv.þm. Þeir eru einfærir um að taka ákvarðanir sínar hver fyrir sig, og því miður er ég ekki sá áhrifamaður á Alþingi, sem hv.þm. S.-Þ. virðist vilja gefa í skyn. Ég fæ ekki séð, að það, að ég er í svip þm., hafi átt að útiloka mig frá að þreifa fyrir mér um fylgi hv.þm. um ríkisábyrgð. Engum hv.þm., sem ég talaði við eða sendi skeyti, gat blandazt hugur um, að ég kom hér fram sem málafærslumaður Siglufjarðarkaupstaðar, og ég staðhæfi, að ég hafi í öllum greinum skýrt þeim rétt frá öllum málavöxtum. Og ekki minntist neinn þeirra á við mig, að hann áliti milligöngu mína óviðeigandi, vegna þess að ég væri þm. Eru þó í hópi þeirra ýmsir af mínum betri vinum, sem sjálfsagt hefðu bent mér á sem ungum og óreyndum þm., ef þeir álitu, að ég væri hér á rangri braut. Hv. þm. S.-Þ. er sá eini, sem fundið hefur að þessu, og verð ég að segja, að ég efast um, að skoðun hans hefði verið sú, sem nú virðist vera, á framkomu minni, ef hann hefði verið málinu hlynntur eða ég þægur flokksmaður hans. Mér hefði líka verið í lófa lagið að koma sjálfur hvergi nærri þessum síðasta lið lánsútvegunarinnar og láta annan málaflutningsmann annast hann, að sjálfsögðu með sama árangri. En slíkt er mér ekki að skapi. Ég þykist vera hreinn og beinn og hef engu að leyna. Ég skal ekki fjölyrða um þetta, en niðurstaðan varð, að flestallir þeir hv.þm., sem til náðist, sýndu málinu fullan skilning, og innan tilsetts frests voru bankanum afhent skilríki, sem hann taldi tryggja, að málið næði fram að ganga á Alþ. og nægja til að veita bráðabirgðalán, svo að hægt væri að byrja á fyrirtækinu. Hv. þm. S.-Þ. má kalla framkomu mína ómóralska, ef hann vill. Siðferðileg sjónarmið okkar eru áreiðanlega mjög ólík. Ég felli mig t.d. ekki við þann móral, sem felst í niðurlagi þessa svokallaða nál., þar sem hv.þm. ráðleggur þm. að svíkja gefin loforð. En bankastofnunin hefur lánað féð í því trausti, að þau verði haldin. Þá áfellist hv.þm. S.-Þ. aðferðina við að afla tryggingar fyrir væntanlegu þingfylgi. Alþingi sat ekki á rökstólum, þegar þetta gerðist, og það er alkunna, að einmitt slík undirskriftarskjöl sem þau, er fyrir liggja í þessu máli, hafa oft verið notuð áður, þegar fjárhagsákvarðanir hefur orðið að taka í sambandi við loforð um væntanlegar ábyrgðir eða fjárveitingar, og það jafnvel meðan Alþ. hefur átt setu. Má t.d. minna hv.þm. á undirskriftir tuttuguogáttamenninganna í fyrra. Hv. þm. notar enn sem fyrr þinghelgina til að ráðast að utanþingsmönnum, sem geta ekki borið hönd fyrir höfuð sér, eins og t. d. Guðmund Hannesson bæjarfógeta. Ég þarf ekki að áfellast það. Slíkur verknaður dæmir sig sjálfur. Hvað þóknuninni til mín fyrir lánsútvegunina viðvíkur, er það að segja, að hún fer eftir venju og gjaldskrá málafærslumannafélagsins, sem staðfest er af dómsmrh., en út af einni setningu í nál. vil ég taka fram, að hvorki nokkur framsóknarmaður né Alþýðuflokksmaður hefur fengið, á rétt á að fá eða mun fá nokkurn hluta af henni.

Gísli Jónsson Herra forseti. - Á þskj. 343 er þess getið, hvaða þm. úr Sjálfstfl. hafi ekki skráð nöfn sín á það skjal, sem á að tryggja ábyrgð ríkissjóðs fyrir byggingu síldarverksmiðju á Siglufirði. Meðal þeirra er ekki mitt nafn, og með því að hv.þm. S.-Þ. hefur ekki leiðrétt það, að ég væri ekki meðal þeirra manna, sem hefðu undirskrifað þetta tryggingarskjal, um leið og hann leiðrétti m.a. nafn Péturs Magnússonar, þykir mér ástæða til að skýra frá því, að ég hef ekki átt neinn þátt í því, sem gerzt hefur í máli þessu á bak við tjöldin, áður en þing kom saman. En ég vil, úr því að ég stóð upp, minna hv.þm. á, að áður en gengið er til atkv. um afgreiðslu þessa máls, er mjög nauðsynlegt að gera sér grein fyrir þremur mikilvægum atriðum í sambandi við það, þar sem hér er farið inn á nýja braut; ef till. verður samþ., - að ríkissjóði er ætlað að ábyrgjast stórkostlegt lán fyrir byggingu síldarverksmiðju, auk þess sem hér er höfð í frammi alveg sérstök aðferð við undirbúning og afgreiðslu málsins. Hið fyrsta atriði er, hvort þess sé þörf vegna almenningsheilla, að þessi verksmiðja sé byggð. Reynist það rétt, er sjálfsagt, að til komi ábyrgð ríkissjóðs, ef aðrar leiðir þykja ekki færar, svo að hægt sé að framkvæma verkið. Nú heldur hv.þm. Borgf. því fram, að nauðsynlegt sé vegna almenningsheilla að koma verksmiðjunni þannig upp og veita ábyrgðina og þess vegna sé hann samþykkur ábyrgðinni. Þessi niðurstaða hans í málinu sé á engan hátt í tengslum við undirbúning málsins, enda hafi undirskriftirnar á skjalinu engin áhrif haft á skoðun sína um nauðsyn ábyrgðarinnar. Í sambandi við þetta vil ég leyfa mér að benda á, að sú stefna hefur ríkt í þessum málum undanfarin ár, að það ætti ekki að fjölga síldarverksmiðjum í landinu fram yfir það, sem ríkið gerði sjálft. Fyrir þessa meginástæðu er það sett í 1. gr.l. um síldarverksmiðjur, að heimild rn. þurfi til að byggja síldarverksmiðjur. Þessari heimild hefur á undanförnum árum verið beitt þannig, að hér eru nú miklu færri verksmiðjur en annars væru, ef þessi lagaákvæði hefðu ekki verið til og þeim beitt skefjalaust til synjunar þeim, sem hug hafa haft á því að fjölga slíkum verksmiðjum. Ég tel því, að eðlilegra væri að greiða úr þessum verksmiðjuskorti á þann hátt að afnema 1. og 2. gr. fyrrnefndra l. og gefa þetta mál þar með alveg frjálst fyrir einstaklinga. Væri þetta miklu ódýrara og áhættuminna fyrir ríkissjóð. Það hefur líka sýnt sig, að rekstur síldarverksmiðja er engu heppilegri fyrir það opinbera en einstaklingana. Ríkisverksmiðjurnar hafa ávallt ráðið síldarverðinu til útgerðarmanna og sjómanna. Hefur nýlega orðið um það atriði hörð barátta milli þeirra og ríkisstjórnarinnar, sem þó endaði þannig, að stjórnin varð að láta í minni pokann, vegna þess að einstaklingarnir, sem áttu og starfræktu síldarverksmiðjur, gátu boðið hærra verð en atvmrh. taldi á þeim tíma, að ríkisverksmiðjurnar gætu borgað. Það hefur enn fremur sýnt sig, að verksmiðjur einstaklinga hafa grætt talsvert meira fé en ríkisverksmiðjurnar, þótt síldarverðið á hverjum tíma sé sama hjá báðum, og það þótt ríkisverksmiðjurnar greiði minni gjöld til bæjar- og sveitarfélaga en ef þær hefðu verið eign einstaklinga. Mér finnst því, að þetta atriði sé mjög veigamikið og rétt fyrir hv.þm. að gera sér þetta vel ljóst, áður en gengið er til atkv. um málið, og hvort því ekki sé réttara að breyta núgildandi l. um síldarverksmiðjur þannig, að leyft sé að stækka verksmiðjurnar af frjálsum vilja og stuðla þannig að því, að sjómenn fái þar með hærri laun, eins og reynslan hefur sýnt, heldur en að ríkið sé að byggja sjálft eða standa bak við bæjarfélögin með milljónaábyrgðir. Hið annað atriðið er, hvort þetta sé þörf fyrir Siglufjörð. Hv. þm. Seyðf. hefur haldið fram, að svo sé. Skal ég ekki deila um það við hann, því að ég hef ekki haft tækifæri til að kynna mér, hversu arðvænlegt fyrirtæki er hér um að ræða. Hitt er mér ljóst, að það er tvíbent, að bæjarfélag, sem þarf að kalla að taka allt til láns til að byggja upp stóra verksmiðju á mjög dýrum tíma, muni hafa af því fjárhagslegan ávinning, auk þess sem á því er enginn vafi, að ef Siglufjarðarbæ væri heimilt að taka sömu gjöld af ríkisverksmiðjunum og hann mætti taka af sams konar fyrirtækjum, er væru í eigu einstakra manna, mundi hann verða í framtíðinni betur stæður en verið hefur hingað til. Og með því að ekki hafa verið lögð fram þau gögn í þessu máli, sem fullvissa hlutlausa athugendur um nauðsyn þess fyrir bæjarfélagið að hleypa sér í þann kostnað nú, sem samfara er þessari byggingu, get ég ekki greitt atkv. með till. eins og hún liggur fyrir. Þriðja atriðið, er, - og er það e.t.v. ekki hið ómerkasta, - hvort það sé sæmandi af Alþ. að samþ. nokkra ábyrgð, sem undirbúin hefur verið á þann hátt, sem hér hefur átt sér stað, hvort sem það eru fimm milljónir eða einhver önnur upphæð. Það er þegar upplýst í umr., að hér hefur tvímælalaust verið smalað saman bak við tjöldin ákveðnum mönnum til að tryggja ákveðið mál. Ef þetta er þingleg meðferð á máli, hvers vegna er þá verið að ákveða tvær umr. um það og láta þess utan virðingarmestu n. þingsins athuga það og skila um það áliti? Hvers vegna er það þá ekki afgreitt umræðulaust, nefndarlaust og álitalaust með einfaldri atkvæðagreiðslu? Sé ætlazt til þess, að þessi háttur verði hafður á afgreiðslu mála í framtíðinni, er óhætt að breyta þingsköpum, breyta þeim þannig, að þegar um auðsæ hrossakaupamál sé að ræða, eins og hér virðist vera, þá skuli halda þeim fyrir utan almenna þingfundi, nema ef vera skyldi til endanlegrar atkvæðagreiðslu. Því að ég hygg, að þeir, sem sömdu þingsköpin, hafi ákveðið þau með það fyrir augum, að málin yrðu athuguð gaumgæfilega á þingi og komið í veg fyrir meðferð slíka sem þessa, svo að það komi ekki fyrir, að mál yrðu afgreidd á þann hátt, sem hér er til stofnað. Hversu mikil nauðsyn það er að byggja verksmiðjur í landinu og hvort sem það er á Siglufirði eða einhvers staðar annars staðar, þá gæti ég aldrei fengið mig til að samþ. ábyrgð, sem væri undirbúin eins og hér hefur verið gert. Ég mundi telja, að ég hefði þá rofið þingmannseið minn, sem ég hef gefið með undirskrift minni, um að halda stjórnarskrána og rækja þingmannsstörfin eftir beztu sannfæringu á allan hátt og í samræmi við gildandi þingsköp um meðferð mála. Hv. þm. Seyðf. gat þess áðan, að enginn af þeim mönnum, sem hann hefði snúið sér til, hefði bent sér á, að nokkuð væri athugavert við þessa meðferð málsins. En þetta er ekki rétt. Þegar þetta mál var nefnt við mig, benti ég einmitt á þetta sem aðalrökin fyrir því, að ég neitaði að undirrita skjalið, bæði við þann mann, sem sendur var með skjalið til mín, og síðar í síma við hv.þm. Seyðf., er hann ítrekaði beiðni um undirskrift mína. Það er því alveg rangt, að hann hafi ekki fengið slíka ábendingu. Ég hygg, að hv.þm. sé nú ljóst, að hann er hér ekki að taka ákveðna fjárupphæð fyrir að útvega ákveðið lán, því að það er viðurkennt í umr., að lánið hefði fengizt í hvaða peningastofnun, sem var, ef nægar tryggingar hefðu verið fyrir hendi. Og því má honum vera ljóst, að hann er ekki að taka ákveðið fé fyrir að útvega lán, heldur fyrir að útvega atkvæði. Málið er komið á það stig, að ekki þurfti lengur að leita að lánveitendum, heldur þurfti að leita að tryggingum, sem þessir lánveitendur tækju gildar, og þær tryggingar voru hvergi til nema hjá Alþ., eftir því sem hv.þm. Seyðf. hefur sjálfur upplýst. Þess vegna átti honum að vera ljóst, að hann var að bendla þingmannsheiður sinn við það fé, sem hann á að fá fyrir þetta verk. Ég get ekki tekið það til mín eða viðurkennt, að hægt sé að skipa mér í neina afturhaldsdeild eða flokk fyrir þá ástæðu eina, að ég hafi ekki viljað undirskrifa þetta skjal eða rétta upp höndina tillögunni til samþykktar. Ég tel það ekki tákn afturhalds, þó að menn vilji halda sig innan takmarka þess, sem er þinglegt og heiðarlegt, við afgreiðslu mála. En eigi hér að koma á fastri hrossakaupaafgreiðslu, svo sem hrossakaupum um framlög til vega, hrossakaupum um framlög til hafnargerða og hrossakaupum um ríkisábyrgð í stórum stíl, eins og hér virðist eiga að verða, og ákveða síðan allt slíkt bak við tjöldin og utan þingsins, þá er ég ekki viss um, að það lýsi fremur frjálslyndi en afturhaldi. Slík aðferð er svo langt fyrir utan öll takmörk, svo langt fyrir utan og neðan allt, sem þinglegt má teljast, að ég trúi því ekki fyrr en í síðustu lög, að hv.þm. Seyðf. verði ekki fyrsti maðurinn til að rétta upp höndina gegn þessari þáltill., eins og málið er undirbúið. Með því eina móti getur hann þvegið af sér þann blett, sem hann hefur sett á sjálfan sig með þessu máli hér í þinginu. Og ég vænti þess fyllilega, að hann geri það, ef hann hugsar sér, að þingmannsganga hans eigi að verða honum til gleði og sóma í framtíðinni.

Frsm. meiri hl. (Gísli Jónsson) - Á síðasta fundi í Sþ. kastaði hv. 2. þm. S-M. (EystJ) hnútum til mín og allshn. út af afgreiðslu þessa máls. Vil ég ræða þessi atriði nokkuð, ekki vegna þess, að mér sé ekki persónulega sama um hnútukast hv.þm., heldur vegna þess, að þau atriði, sem ég mun minnast á, munu skýra málið nánar en fram hefur komið. Hv. þm. gat þess fyrst, að það væri mér ósæmandi sem form. allshn. að fullyrða, af hvaða hvötum þessi till. kæmi fram. Hv. þm. N-Ísf. (SB) hefur áður rætt um þessar hvatir hv.flm. Hann benti á, að það væri mþn. í sjávarútvegsmálum, sem ætti um málið að fjalla, og væri eðlilegt, að sú n. hefði fjallað um málið, og taldi um leiðinlega auglýsingastarfsemi að ræða hjá hv. 2. þm. S-M., framkomna af löngun til þess að fara í kapphlaup við meðþm. sinn í sýslunni. Og ég hef ekki orðið var við, að þau ummæli hafi verið hrakin. Ég leyfi mér að benda á í þessu sambandi, að það er einmitt að tilhlutun mþn. í sjávarútvegsmálum, að ríkisstj. ber fram frv. um reikningaskrifstofu sjávarútvegsins, og með þessu frv. lætur hún fylgja grg., sem mþn. í sjávarútvegsmálum hafði sent ríkisstj. á sínum tíma. Ef ekki er nægilega tekið þar fram um verksvið skrifstofunnar, hvílir sú vanræksla á hv. 2. þm. S-M., sem bæði hefur samið frv. og grg. Í frv. stendur þessi setning: „Þarf eigi að eyða að því mörgum orðum, að nauðsynlegt sé, að ríkisstjórnin eigi aðgang að heimildum um rekstrarafkomu sjávarútvegsins.“ Það sýnir, að þá vakti fyrir mþn. í sjávarútvegsmálum, að þessi skrifstofa ætti að upplýsa allt um rekstur og hag sjávarútvegsins nákvæmlega eins og till.hv. 2. þm. S-M., sem n. vill vísa frá með rökst. dagskrá, vegna þess að henni er ætlað sama hlutverk og reikningaskrifstofu sjávarútvegsins. Það annað, sem hv. 2. þm. S-M. kvartaði undan, var, hvernig meiri hl. allshn. hefði tekið þessari málaleitun hans, og vil ég skýra frá því nánar, hvers vegna till. var afgreidd þannig. - Eins og sést á till., er ætlazt til þess, að einn fulltrúi sé skipaður í þessa n. að tilhlutun stjórnar Alþýðusambands Íslands. Allshn. hefur ekki sent þessa till. stjórn Alþýðusambandsins til umsagnar, en í n. og meiri hl. hennar eiga sæti tveir þm., sem standa nærri stj. Alþýðusambandsins, þeir hv.þm. V-Ísf. (ÁÁ) og hv. forseti Ed., og ætti þeim að vera kunnugt um, hvernig stjórn Alþýðusambandsins lítur á þetta mál. Þeir voru sammála um það, að engin ástæða væri til þess að skipa n. þannig, að Alþýðusambandið fengi sérstakan fulltrúa, því að hér væri um sama verkefni að ræða og reikningaskrifstofu sjávarútvegsins væri ætlað að hafa með höndum. - Svo er til ætlazt í till., að Fiskifélag Íslands skipi einn mann í n. Stjórn Fiskifélagsins leggur á móti því, að n. sé skipuð þannig, þótt hún eigi sjálf að skipa fulltrúa í hana. - Í öðru lagi á hagstofustjóri að eiga sæti í n. Hann var kallaður á fund um þetta mál og spurður, hvort hann teldi, að hægt væri með þeim gögnum, sem n. ætti völ á, að safna þeim upplýsingum, að unnt væri að ákveða framleiðslukostnað sjávarafurða hliðstætt sex manna n. samkomulaginu. Hann fullyrti, að útilokað væri að ná þeim tilgangi með þessum gögnum, og mælti því eindregið á móti, að þessi n. yrði skipuð samkv. till., og fyrirbauð persónulegar ráðstafanir á sjálfum sér. Allshn. átti því ekki annars völ, ef hún vildi leggja til, að þessi till. yrði samþ., en gera till. um, að hún skyldi skipuð öðruvísi, því að ekkert vit var í að skipa í n. þrjá aðila, sem allir voru á móti því, að n. yrði skipuð þannig. Og það, að minni hl. n. skyldi ekki koma nálægt þessu atriði í grg. sinni, sýnir, að þar eru lögð til grundvallar einhver önnur atriði, eitthvað annað en umhyggja fyrir sjálfum till., að þeir klufu n. Enda sést það á áliti hv. minni hl., að þeir þvo sér nokkurs konar Pílatusarþvott án þess að koma nærri kjarna málsins. Ég vil láta það koma fram, að þetta er ástæðan fyrir því, að meiri hl. n. vildi vísa till. frá, og ég hygg, að mjög hafi reynt á þolinmæði nm. við að upplýsa þetta mál, því að margir álitu frá upphafi till. þannig, að strax ætti að vísa henni frá, umræðulítið.

Eysteinn Jónsson Varðandi aths. hv.frsm. meiri hl. allshn. vil ég benda á það, að ég sagði um daginn, að ekki væri viðeigandi að gera mönnum upp hvatir alveg út í bláinn, eins og hann gerði í það sinnið. Hv. þm. Barð. telur sér ekki vandara um en hv.þm.N.-Ísf., sem bar mér á brýn fyrir mörgum mánuðum, að ég flytti þessa till. í samkeppni við annan þm., en það bætir ekki um fyrir hv.þm. Barð., þótt einhver hafi áður gert sig sekan um slíkt. Það er þó ekki aðalatriðið, heldur hitt, að athuga efni till., en mig grunar, að það hafi einmitt ekki verið gert í þetta sinn, ekki athugað út frá því, sem var kjarni málsins, heldur hafi hv.þm. sett í sig kergju, af því að það voru ekki þeir, sem fluttu till. En vitanlega eru þessi ummæli jafnóviðeigandi og ummæli hv.þm. Barð. í minn garð. Hv. þm. Barð. minntist á, að það benti til þess, að ég hefði ekki flutt till. af neinni þörf, að ég hefði átt og ætti enn sæti í mþn. í. sjávarútvegsmálum, en í stað þess hefði verið eðlilegt að leggja til, að mþn. tæki að sér að leysa þau verkefni, er till. mín fjallar um. Ég vil benda hv.þm. á það, að við fyrri umr. gerði ég grein fyrir atkvæði mínu, þar eð ég var því mótfallinn, að mþn. í sjávarútvegsmálum fengi málið til meðferðar, vegna þess að sú n. er kosin af þinginu og því pólitísk, og álít ég ekki heppilegt, að slík n. stjórni þeirri rannsókn, sem hér er farið fram á: að meta og rannsaka afkomu sjávarútvegsins og framleiðslukostnað sjávarafurða. Auk þess hefur mþn. ákveðin verkefni, sem öll eru varðandi einstök mál útvegsins, en ekki gert ráð fyrir, að hún hafi á hendi almenna rannsókn í þeirri grein, sem hér um ræðir. Viðvíkjandi því, að reikningaskrifstofa sjávarútvegsins geti tekið að sér að annast þetta verkefni, en til þess ætlast hv.þm. Barð., þá hef ég áður bent á, að ég tel reikningaskrifstofuna ekki einhlíta til þess að takast á hendur þetta verkefni, rök, sem hv.þm. Barð. hefur gengið fram hjá. Nefndi ég það sem dæmi, að athuganir þyrftu að ná lengra aftur í tímann, og enn fremur benti ég á, að í sambandi við það mundu koma til greina mörg mál, sem reikningaskrifstofa sjávarútvegsins mundi ekki telja sér heimilt eða skylt að gera nokkrar ályktanir um. Því að hér er ekki gert ráð fyrir, að farið sé aðeins með þurrar tölur eða statistik, heldur farið með hagfræðilegar tölur um afkomu sjávarútvegsins, sem mikils væri vert að hafa varðandi dýrtíðarmálið, sem við höfum til meðferðar hér í þinginu. Þetta getur reikningaskrifstofa sjávarútvegsins ekki gert. Hins vegar getur reikningaskrifstofa sjávarútvegsins, - sem ég átti þátt í að koma á fót, - stutt þetta starf. Ég hafði hugsað mér, að reikningaskrifstofa sjávarútvegsins ynni hliðstæð störf fyrir þessa n., sem hér er till. um, að skipuð verði, eins og reikningaskrifstofa landbúnaðarins vann fyrir sex manna n., sem sett var til þess að meta verðlag landbúnaðarins. Þetta hefði ég talið eðlilegt. Og ég er einnig sannfærður um, að hv.þm. Barð. hefði talið þetta eðlilegt, ef hann hefði ekki sett í sig þann þráa, sem hann hefur gert varðandi þetta mál. Og mér leikur grunur á, að hann hefði gjarnan viljað flytja það sjálfur eða einhver hefði það gert honum andlega skyldari en ég. - Ég tel mér heimilt að gizka á þetta á sama hátt og hv.þm. Barð. taldi sér heimilt að gizka á, af hvaða hvötum ég flytti þetta mál hér. En ekki mundi ég hafa komið með þessar ágizkanir um hvatir hv.þm. Barð., ef hann hefði ekki hreyft hinu. Hv. þm. Barð. gerði nú nokkru meiri grein fyrir ástæðunum til þess, að hann treysti sér ekki til að mæla með samþykkt till., og ástæðurnar skildust mér nú vera aðallega þær, að tveir menn, sem hefðu staðið í sambandi við Alþýðusamband Íslands, hefðu ekki talið ástæðu til þess að fallast á till. og Fiskifélagið hefði ekki mælt með till. og í þriðja lagi hefði hagstofustjóri ekki viljað, að sér væri falið það verkefni, sem honum er ætlað með till. Mér fannst þetta veikar ástæður af hendi meiri hl. n. og háttv. þingm. Barð. Það er nú það fyrsta, að þetta mál hefur ekki verið sent Alþýðusambandi Íslands til umsagnar. Og þó að ég efist ekkert um, að þeir tveir menn, sem hv.þm. Barð. átti tal við og stóðu í sambandi við Alþýðusambandið, viti nokkuð um hug þeirra manna, sem fremstir standa í Alþýðusambandinu, þá leyfi ég mér að efast um, að þeir viti afstöðu þeirra til allra dægurmála, sem fram koma. Og ég er ekki í vafa um, að þeir menn innan Alþýðusambandsins, sem mestan áhuga hafa á afkomu hlutarsjómanna og annarra þeirra, sem þessi þáltill. varðar mikið, mundu gjarnan vilja, að slík athugun færi fram, sem hér er gert ráð fyrir. Ég skal alveg játa það, að mér er það ekki vel skiljanlegt, hvernig á því stendur, að stjórn Fiskifélags Íslands skuli ekki taka þessari till. með áhuga og mæla með því, að hún verði samþ. Ég skil ekki þær ástæður, sem þar liggja til grundvallar, því að ég hafði satt að segja ætlazt til þess, að stjórn þessa félags vissi vel, við hvað starf reikningaskrifstofu sjávarútvegsins er takmarkað og hver þörf sjávarútvegsins er á því, að honum séu gerð þau skil í þessu efni, sem hér er lagt til og öðrum atvinnuvegi hafa verið gerð. Hitt dettur mér ekki í hug, að taka það gilt, þó að stjórn Fiskifélagsins sýni ekki skilning á málinu. Ég álít, að þm. sé jafnskylt að hrinda í framkvæmd málum, sem þeir telja til góðs, þó að framkvæmdastjórar einhverra stofnana hafi ekki skilning á þeim. Ef ég hefði verið sannfærður um, að reikningaskrifstofa sjávarútvegsins gæti annazt þetta mál á þann veg, sem og gert er ráð fyrir í þáltill., þá hefði ég tafarlaust verið með því að láta fela henni þetta verk og heimila fjárframlög í því skyni. En vegna þess að mér er ljóst, að þessi vinna verður aldrei framkvæmd á þann hátt, sem gert er ráð fyrir í þáltill., af reikningaskrifstofu sjávarútvegsins, hvað sem hv.frsm. og meiri hl. allshn. segir og hvað sem stjórn Fiskifélags Íslands segir um það, lagði ég það ekki til. Þá er það, sem hv.þm. Barð. sagði um afstöðu hagstofustjóra. Ég veit, að hv.þm. Barð. hlýtur að skilja það, að auðvitað er hagstofustjóri ekkert sérlega glaður yfir því, að honum séu falin störf eins og gert er ráð fyrir í þessari þáltill. Ég vil segja sem mína skoðun, að hefði hagstofustjóri á sínum tíma verið spurður, hvort hann vildi, að honum væri falið það starf, sem honum var falið í sex manna n., þá hefði hann færzt undan því, og það hefði hver annar maður gert í hans sporum. Hver annar maður hefði viljað losna við þann vanda, sem honum var lagður þar á herðar eins og hlutlausum oddamanni. Og það er eðlilegt, að hagstofustjóri sé þess ekkert hvetjandi, að honum verði falin þessi störf í þágu sjávarútvegsins, sem hér er um að ræða, og þá sérstaklega þegar það hefur orðið bert, hverjar þakkir þeim mönnum eru valdar, sem taka að sér slík störf, þar sem þeim eru bornar á brýn hinar mestu vammir og skammir gagnvart niðurstöðum þeirra. Það er ekki undarlegt, þó að hagstofustjóri vilji, að þessu máli sé beint í annan farveg. En hagstofustjóra er vitanlega skylt sem starfsmanni ríkisins að taka að sér störf, sem Alþ. felur honum. Og ég veit, að hagstofustjóri mun gera það í þessu efni, ef Alþ. felur honum það, með sama myndarskap og hann starfaði í sex manna n. varðandi landbúnaðinn. Hv. þm. Barð. segir, að hagstofustjóri hafi verið spurður að því, hvort hægt mundi vera að ákveða fiskverðið á þann hátt, sem gert væri ráð fyrir í þáltill., og hvort hægt væri að ákveða tekjur útvegsmanna eftir vísitöluútreikningi, og að hagstofustjóri hafi talið mikil tormerki á, að hægt væri að framkvæma þetta. Ég vil segja, að ég er hv.n., - ef hún hefur borið þetta þannig fram fyrir hagstofustjóra, - ákaflega lítið þakklátur fyrir það, því að slíkar spurningar gefa enga hugmynd um, hvaða gagns megi vænta sér af því máli, sem hér liggur fyrir. Það, sem hér liggur fyrir, er, að fram fari rannsókn á framleiðslukostnaði sjávarútvegsins og síðan sé gefið út álit um það, hvert verð þurfi að vera á sjávarafurðum, til þess að afkoma sjávarútvegsmanna verði hliðstæð við það, sem ýmsar aðrar stéttir í landinu eiga við að búa. Og við vitum ákaflega vel, að væri hagstofustjóri spurður á þá lund, hvort hægt væri að gefa út slíkt álit, þá gæti hann ekki svarað því nema á einn veg, þ. e. a. s. þannig, að það væri hægt að gefa út slíkt álit. - Svo má alltaf um það deila, hvort slíkt álit, sem gefið er af trúnaðarmönnum, sé það rétta, alveg eins og átt hefur sér stað um álit sex manna n. Í sambandi við það, sem hv.þm. Barð. sagði og átti að gefa í skyn, að ekki væri unnt yfirleitt að framkvæma þetta verkefni, sem þáltill. fjallar um, þá vil ég fyrst benda á, að það er ekki lítið ósamræmi í því annars vegar að segja, að þetta verk sé óframkvæmanlegt, og hins vegar að ætla að fela þetta verk reikningaskrifstofu sjávarútvegsins og halda því fram fram í rauðan dauðann, að hún sé fullfær um að framkvæma það. Það er ákaflega leiðinlegt ósamræmi í þessu tvennu. En sleppum því. Þá vil ég minna á, að stofnuð var síðari sex manna n., sem skipuð var fulltrúum frá Búnaðarfélagi Íslands og Alþýðusambandi Íslands, og henni var einmitt falið að gera till. um lækkun dýrtíðarinnar og láta álit sitt í ljós um það, hvað þessir aðilar, Búnaðarfélag Íslands og Alþýðusamband Íslands, vildu til þeirra mála leggja. Það fyrsta, sem þessi n. gerði, eftir því sem nál. upplýsir, var að fá í þjónustu sína hagfræðing til þess að athuga afkomu sjávarútvegsins eins glöggt og hann gæti á stuttum tíma til þess að gefa n. álit um það, hvernig nú væri ástatt um sjávarútveginn, hvort dýrtíðin í landinu og þar með framleiðslukostnaður væri orðinn svo hár, að sjávarútvegurinn gæti ekki undir því risið. Og þessi hagfræðingur skrapaði saman gögn um þetta mál, sem birt voru með nál., þar sem hann gerir tilraun til að sýna, hversu hátt kaupgjald sjávarútvegurinn muni þola með því verði, sem þá var á útflutningsvörum sjávarútvegsins. M. ö. o., þessi hagfræðingur gekk beint að því að reyna að vinna það verkefni, sem ætlazt er til í þessari þáltill., að framkvæmt verði. Og hann gerði um þetta bráðabirgðaálit með endalausum fyrirvörum vegna þess, hve gögn hans voru ófullkomin, því að hann hafði mjög stuttan tíma til þess að safna þeim saman. - Þetta er sagt bara til þess að sýna fram á, hvort þessi þáltill. er komin fram ófyrirsynju eða hvort því verkefni muni verða sinnt, sem farið er fram á í þáltill., að unnið verði, ef hún verður samþ. Ég hef átt þátt í samningsumleitunum um stjórnarmyndun, sem gengið hafa látlaust í tvö ár. Í þeim hefur mest verið rætt um dýrtíðarmálið og afkomuhorfur sjávarútvegsins, og þessum spurningum hefur þar sífellt verið á loft haldið: Er mögulegt, að framleiðslan geti gengið áfram, eins og dýrtíðin er nú, eða þarf að lækka dýrtíðina til þess; má hún hækka, eða er bezt, að hún standi í stað? - o. s. frv. Þessar spurningar hafa alltaf gengið í þeim viðræðum. Og það hefur alltaf kveðið við: Aðalgallinn er sá, að við höfum ekki glöggar skýrslur um það, hve mikla dýrtíð þessi útflutningsatvinnuvegur landsins þolir. - Og hvað eftir annað hefur verið talað um, að það þyrfti að bæta úr þessu með því að láta fara fram nokkra athugun í þessu efni. Ég man t. d. glöggt eftir því, að veturinn 1942–1943 var mikið rætt um, hvort nauðsynlegt væri að færa vísitöluna niður í 220 stig vegna sjávarútvegsins eða hún mætti sitja við það, sem þá var, eða hvort hún þyrfti að fara lengra niður en í 220 stig. Og þá gengu þessar sífelldu bollaleggingar um þetta sí og æ, eins og eðlilegt var. Menn voru að reyna að gera sér grein fyrir, hvað þeir menn hefðu í tekjur, sem sjávarútveg stunduðu. En upplýsingarnar um það voru svo ófullkomnar, að ekki var hægt að átta sig á því. Menn höfðu hugmynd um, að hlutarsjómenn væru farnir að dragast aftur úr um afkomu. En það var ekki heldur hægt að fá neinar fullnægjandi upplýsingar um það. Og það hefur sem sagt komið eins átakanlega í ljós og hægt er á svo stuttum tíma, hversu nauðsynin á slíkum athugunum á afkomu sjávarútvegsins er miklu meiri nú en hún var, áður en dýrtíðin kom. Og ég er alveg sannfærður um, að komið hefði fremur hik á menn við að koma á sífelldum dýrtíðarhækkunum og við að reka áfram sífelldar kauphækkanir, ef við hefðum haft þessa hluti í betra lagi í ófriðarbyrjun. - Og ég get tekið það fram við hv.þm. Barð. og aðra, að það var af þessum ástæðum, vegna þess, hvað ég hef rekið mig á þessa vöntun á undanförnum árum, að ég flutti þessa þáltill. Og það var af sömu ástæðu, að ég átti þátt í því ásamt félögum mínum í mþn. í sjávarútvegsmálum, að reikningaskrifstofa sjávarútvegsins var sett á fót. Hv. þm. mega gera við þessa þáltill., hvað sem þeim sýnist. Það er sársaukalaust af minni hálfu. En það er áreiðanlega engin þjónusta við útgerðina að koma henni fyrir kattarnef á þann hátt, sem gert er ráð fyrir í áliti meiri hl. allshn., eða á annan hátt. En mér þykir raunar lakara, að naglaskapur manna hér á hæstv.Alþ. standi í vegi fyrir því, að mál þetta geti fengið einróma samþykki Alþ., eins og það hefði átt að fá.