Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. fjárveitinganefndar (Eggert Pálsson) Það er svo að heyra, sem sumir þingdm. vilji hafa stuttar umr., og skal jeg því vera fáorður. Fjárveitinganefnd hefir ekki komist hjá því að bera fram brtt., sem ganga í þá átt að hækka útgjöldin í fjárlagafrv. nokkuð frá því, sem þau voru eftir 2. umr., og liggur í augum uppi, að nefndin hefir ekki gert það að gamni sínu, enda eru brtt. þannig vaxnar, að vart verður hjá því komist að veita upphæðir þær, sem farið er fram á, þótt sumar hafi að vísu ekki haft atkvæði allra nefndarmanna, en að sjálfsögðu hefir nefndin enga tillögu flutt, sem ekki hefir haft meiri hluta innan hennar. Brtt. þær, er nefndin hefir flutt, hækka útgjöldin um samtals 16,800 kr. og ef lagðar eru saman gjaldaupphæðir á brtt. þeim, er hv. þingdm. hafa flutt verður það samtals 24,500 kr. út af fyrir sig. Að eins ein tillaga hefir komið fram, er hefir útgjaldalækkun í för með sjer á einum lið, að upphæð 1200 kr. á ári, eða 2400 kr. á fjárhagstímabili. Ef lagðar eru saman útgjaldahækkanir á brtt fjárveitinganefndar og brtt. einstakra þm., og þessar 2400 kr. dregnar frá, nemur hækkunin samtals kr. 39,900 við þessa umr., ef allar brtt. verða samþyktar; en varla er hægt að gera ráð fyrir, að svo verði, heldur má búast við, að einhverjar brtt. verði feldar, bæði fyrir fjárveitinganefnd og einstökum þm. Skal jeg svo minnast örfáum orðum á brtt. fjárveitinganefndar, í þeirri röð sem greinar þær í fjárlagafrv. eru, sem þær eiga við. Það er þá fyrst brtt. við 12. gr., þess efnis, að íbúum Ólafsfjarðar verði veittur 1500 kr. styrkur hvort árið, til að launa lækni, ef þeir taka til þess úrræðis, að afla sjer sjerstaks læknis. Þótt frv. það um stofnun sjerstaks læknishjeraðs í Ólafsfirði, er fyrir þinginu lá, næði ekki fram að ganga, voru þó allir á einu máli um það, að Ólafsfirðingar væru illa settir með að ná í læknishjálp. Þess vegna hefir fjárveitinganefndin gert það að tillögu sinni, að þeim verði veittur allríflegur styrkur, ef ráðist væri í að útvega sjerstakan lækni, enda sjest á aths., að styrkveitingin er bundin því skilyrði. Aðrir hreppar, sem líkt hefir staðið á með, hafa gripið til þess úrræðis, að afla sjer sjerstaks læknis, og má þar benda á Hólshrepp. Sú framtakssemi mun hafa ýtt undir það að eina frv. um stofnun nýs læknishjeraðs, sem framgang fjekk í þinginu, tók til þess hjeraðs. Önnur brtt. við 12. gr. er þess efnis, að aukalæknirinn á Ísafirði fái 2000 kr. styrk á ári. Hann hefir nú 800 kr. laun en þegar litið er til umbóta þeirra, sem orðnar eru á kjörum annara lækna, er ekki hægt að ganga fram hjá honum, þótt svo verði að líta á, að óþörf sje nú orðið staða sú, sem hann hefir haft með höndum. Hólshreppur er nú genginn undan læknishjeraðinu, og þegar litið er til þess að kona hjeraðslæknisins er próflærður læknir sjest, að Ísfirðingar sjálfir þurfa ekki að vera á flæðiskeri staddir, þó að enginn aðstoðarlæknir sje hafður þar. En nú gegnir þó enn sami maðurinn sem áður þessu starfi, og verður þá ekki gengið fram hjá honum, þannig að laun hans sjeu á engan hátt bætt. Hitt er aftur álitamál, hversu há laun hann eigi að hafa. Fjárveitinganefndin hefir lagt til, að hann fái 2000 kr. á ári, en álítur, að laun hans eigi ekki að vera í samræmi við laun lækna alment. Því ef hann fengi laun jöfn öðrum læknum, væri þess ekki að vænta, að hann sækti um nokkurt læknishjerað. En hins vegar er þó þess að gæta, að þar sem hjer er að ræða um 2000 kr. aukningu á laununum frá því, sem þau voru, býst jeg við, að það sje svo há uppbót, að sumir læknar fái hana litlu meiri. Brtt. hv.þm. Snæf. (H. St.) gengur í þá átt, að læknir þessi fái 4000 kr. laun á ári í fjárlögunum, og eru þá laun hans miðuð við hæstu læknislaun. Ef læknir í lægsta launaflokki fær 2500 kr. árslaun, verða þau með dýrtíðaruppbót um 5000 kr. En í brtt.hv.þm. Snæf. (H. St.) er gert ráð fyrir, að aðstoðarlæknirinn á Ísafirði fái á ári 4000 kr. + 800 kr. = 4800 kr., og er þá sama sem enginn munur gerður á honum og öðrum læknum. Býst jeg við, að hv.þm. Snæf. (H. St.) taki til máls um brtt. þessa, og skal jeg því ekki fjölyrða um hana að sinni. Þriðja brtt. nefndarinnar lítur út sem orðabreyting, en er vitanlega efnisbreyting. Þar er farið fram á, að alt að því 35 þús. kr. verði varið árlega til launa póstafgreiðslumanna utan Reykjavíkur, Ísafjarðar, Akureyrar og Seyðisfjarðar, - en eftir frv. var sama upphæð ætluð til launa póstafgreiðslumanna utan Reykjavíkur. Þessi breyting er bygð á umsókn frá sambandi starfsmanna ríkisins, og tók fjárveitinganefnd hana til greina, er sýnt hafði verið fram á, að þessi breyting hefði að eins 25% launahækkun í för með sjer til póstafgreiðslumanna utan þessara fjögra kaupstaða. Samband starfsmanna ríkisins vildi ekki láta sjer nægja þessa einu launahækkun handa þessum starfsmönnum, póstafgreiðslumönnum utan kaupstaðanna, heldur fór einnig fram á það, að þeim væri veitt dýrtíðaruppbót að auki. Þetta gat nefndin ekki aðhylst en lagaði orðalag liðarins á þá leið, sem jeg gat um. Jeg vona, að hv. þingdeildarmönnum skiljist það, að hjer er hóflega farið í sakir hjá fjárveitinganefnd, og sjeu þeir hins vegar sammála nefndinni í því, að engin ástæða sje til þess að greiða póstafgreiðslumönnum utan kaupstaðanna neinar gríðarlegar fjárhæðir, með því að víðast hvar er póstafgreiðslan aukastarf, sem kunnugt er. Þá kem jeg að 4. brtt. nefndarinnar, um það að veita Magnúsi dócent Jónssyni 1500 kr. árlegan styrk til rannsókna í kirkjusögu Íslands. Nefndinni var það ljóst, að hjer er um mikið verkefni að ræða, og engin skylda á dócentinum að rækja þær rannsóknir, þótt kennari sje í kirkjusögu við háskólann. Hins vegar er maðurinn mjög vel gefinn, framúrskarandi gáfaður og starfsmaður með afbrigðum. Þess vegna líkar nefndin ekki við að sinna umsókn hans, þótt ekki geti hún orðið við henni að fullu, eða lagt til að veita honum 2000 kr., eins og hann fer fram á. Það er líka sjerstök ástæða, sem mælir með þessum styrk sú sem sje, að Magnús er nú eini dócentinn við háskólann, sem hefir dócentslaun óbætt; dócentinn í læknisfræði hefir sjerstaka aukagetu og eins dócentinn í grísku. Það væri þess vegna ekki sanngjarnt að láta þennan mann búa við dócentslaunin ein, sem varla geta talist lífvænleg ein út af fyrir sig. En með þessari viðbót getur maðurinn helgað sig sínu eiginlega starfi, án þess að leita sjer aukaatvinnu. 5. brtt. nefndarinnar er borin fram vegna þess, að rektor mentaskólans hefir skýrt nefndinni frá því, að Sigfús Einarsson hafi sagt upp söngkenslu við skólann, auðvitað að nokkru leyti sökum þess, að hann fer utan og dvelst ytra í vetur. Nú skýrir rektorinn svo frá í umsókn sinni, að ómögulegt sje að fá nokkurn mann til þess að taka að sjer þessa kenslu með þeim launum, sem til þessa eru ætluð, og sá nefndin þá engan veg annan en að taka þann kost upp, að bæta launin með dýrtíðaruppbót, líkt og gert hefir verið um aðra starfsmenn svip aða, er laun taka eftir fjárlögum, enda betri leið en að setja hærri upphæð í launum, því að þar með mætti telja launin ákveðin um ókomna framtíð. 6. brtt. nefndarinnar er um styrk til lýðskólans í Bergstaðastræti. Hjer er auðvitað að eins um litla fjárhæð að ræða, en þó nokkurt principmál, hvort veita beri slíkum aukaskólum, sem einstakir menn halda uppi, styrk af almannafje. 7.–8. brtt. nefndarinnar eru báðar runnar af sömu rót. Hækkun þessara liða stendur í sambandi við umsókn frá bókbindaranum við söfnin, en henni fylgja sterk meðmæli landsbókavarðarins og þjóðskjalavarðarins. Umsóknin fer aðallega fram á það, að bókbindarinn verði tekinn í tölu fastra starfsmanna landsins, eða í launalögin. Umsóknin kom svo seint, er dagsett 17. sept., að þetta gat ekki komið til mála, enda býst jeg varla við, að fært hefði þótt að taka hana til greina að þessu leyti. Hitt er annað mál, að þessi maður þarf eins að fá bætt laun sín og aðrir menn, sem vinna í þjónustu landsins. Með hliðsjón af þessu, eru því báðir þessir útgjaldaliðir safnanna hækkaðir. 9. brtt. er um 2000 kr. styrk til bandalags íslenskra kvenna, til þess að senda fulltrúa á alþjóðaráðsfund kvenna, sem haldast á í Noregi næsta ár. Hv. deildarmönnum er nú sjálfsagt kunnugra um þetta bandalag en mjer. Jeg skal þó skýra frá því, að bandalag þetta, Bandalag íslenskra kvenna, tekur yfir 8 kvenfjelög hjer í Reykjavík. Fýsir það nú að komast inn í þetta alþjóðaráð kvenna, en í því eru sögð fjelög kvenna í 26 löndum í Evrópu. Í sumar sendi þetta íslenska bandalag fulltrúa á undirbúningsfund í Englandi á sjálfs sín kostnað, svo að aðstaða þess er verri en áður. Hugsjónir bandalags þessa eru eða virðast fagrar og lofsamlegar; hefir það meðal annars á stefnuskrá sinni að koma upp hjúkrunarhæli og barnaheimili í Reykjavík. Með hliðsjón af þessu og með því að þetta þing hefir verið mjög örlátt í fjárveitingum til þess að styrkja fjelög eða einstaklinga til að sækja fundi eða mót í öðrum löndum, þá vill nefndin mæla með því að sinna þessari fjárbeiðslu einnig, svo að kvenþjóðin verði ekki út undan höfð. 10. brtt. nefndarinnar fer ekki fram á nein aukin útgjöld, heldur að eins ábyrgð á nokkrum lánum, á sama hátt sem áður hefir tíðkast. Er þetta auðvitað ekki að skoða nema sem heimild fyrir stjórnina, og henni ætlað að hafa gát á því, að fyrirtækin sjeu svo stofnuð og þeim svo fyrir komið, að þau beri sig. Nefndin telur víst, að stjórnin leggi ekki út í þetta, nema fyrirtækin sjeu trygg. Um brtt. þær, sem fram hafa komið frá einstökum þingmönnum, þarf jeg ekki að rökræða, en skal að eins geta um afstöðu fjárveitinganefndar gagnvart þeim. Um brtt. á þgskj. 938 segir það sig sjálft, að nefndin er á móti henni, með því að hún hefir þegar tekið afstöðu til þess liðar fjárlaganna. Brtt. á þgskj. 939 er meiri hluti nefndarinnar heldur hliðhollur. Þá kem jeg að brtt.hv.þm. Ísaf. (M. T.), sem verið hefir mjög frjósamur á brtt. við þessa umr. Nefndinni er ekki ljóst, á hverju byggist brtt. hans á þgskj. 932, um styrk til barnaskólans á Ísafirði, og mun nefndin ekki taka afstöðu til hennar fyr en hann hefir skýrt hana. Þá leggur sami hv.þm. til að fella niður styrkinn til að þýða Faust. Fjárveitinganefnd leggur á móti þeirri brtt að svo komnu, enda væri annað illa í samræmi við tillögu hennar um styrk handa Magnúsi dócent Jónssyni. Það er að vísu svo, að þessi styrkþegi er ekki í vandræðum með að lifa, en hins er að gæta, að rangt væri að skilja einn dócentanna eftir, þegar hinir fá aukagetu. Um styrk til Önnu Bjarnadóttur er það að segja, að nefndin treystir sjer ekki til þess að verða með honum, þótt gáfuð stúlka eigi í hlut og umsókn hafi legið fyrir, bæði munnlega og skriflega. Nefndin býst sem sje við, að ef þessi styrkur væri veittur, og styrkþegi þannig tekinn út úr öðrum stúdentum, þá myndi það draga þann dilk á eftir sjer, að aðrir stúdentar vildu fá svipaðan styrk. Nefndin sá enga ástæðu til þess að fella niður athugasemdina við 16 gr. 17 og leggur því á móti brtt. á þgskj. 934. Um styrk til leikfjelagsins lætur nefndin atkvæði óbundin. Sama er að segja um styrk til dr. Helga Pjeturss. Styrksaukinn til Sighvats Borgfirðings er svo lítill, að nefndin lætur hann afskiftalausan. Þá kem jeg loks að brtt. á þgskj. 940, styrk til Byggingarfjelags Reykjavíkur. Það segir sig sjálft, með því að tveir nefndarmanna eru flutningsmenn þeirrar till., að þá hafi nefndin óbundar hendur um hana. En fyrir mitt leyti skal jeg lýsa yfir því, að jeg er ákveðinn andstæðingur till., ekki af því, að mjer vaxi fjárhæðin í augum, heldur af því, að jeg tel, ef till. verður samþ., að stigið sje það spor, sem óvíst er um, hvert stefnir, og ekki ólíklegt, að aðrir kaupstaðir komi á eftir. Jeg fæ ekki betur sjeð en að með þessu sje verið að ýta undir fólksflutninga úr sveitunum í kaupstaðina eða sama sem að styrkja fólk til þess að flytja úr sveitunum. Það hefði verið eðlilegra, að þingið hefði reynt til þess að stemma heldur stigu fyrir þessari útrás úr sveitunum en hitt. Að öðru leyti skal jeg ekki að svo komnu tala meira, þótt ekki hafi jeg verið langorður eftir atvikum.

Magnús Torfason Jeg hefi leyft mjer að flytja nokkrar brtt., sem jeg skal taka í röð eftir fjárlögunum. Jeg legg til, að sendiherrann verði nefndur ríkisfulltrúi. Sumir hafa kallað þessa stöðu barnaglingur stjórnarinnar, en jeg skal þegar lýsa yfir því, að ef vjer eigum nokkursstaðar að hafa slíkan fulltrúa, þá er það í Kaupmannahöfn, þó með þeirri skýringu, að hann sje einnig fulltrúi vor á Norðurlöndum; ýms stærri ríki hafa aðeins einn fulltrúa á þeim slóðum. En mjer þykir kenna nokkuð mikillar fordildar í því, að nefna þennan umboðsmann sendiherra, og munu þess engin dæmi um jafnfáment og fátækt land sem vort, að það geri út sendiherra. Mjer er kunnugt um það, að kotríki eitt, sem þó er fólksfleira en Ísland, hefir sendimann, þegar þörf krefur, en engan sendiherra. Auk þess er tvískinnungur í orðalagi greinarinnar. Jeg sje ekki betur en að launin sjeu sett alt of lág handa manni, sem ber svo virðulegt nafn. Danir taka stórauðuga menn til þessa starfs, með því að þeir treystast ekki til þess að launa þá. Stöðunni fylgja miklar kvaðir, og nafnið gerir kröfur til mikils manngildis. Vjer höfum enga reynslu í þessu efni, og sá, sem valinn yrði, verður því að læra fræðin. Jeg verð að líta svo á, að launin sjeu sett svo lág, til þess að koma þessu af stað, og að ekki muni á löngu líða, áður en reynt verði að fá meira fjárframlag í þessu skyni. Það hefir verið stutt á, að við mættum ekki senda ógöfugri mann en Danir hafa sent hingað. Til þess er því fyrst að svara, að jeg veit ekki til, að við höfum lögtign hjer á landi, og í öðru lagi er slík skylda ekki gagnkvæm. Við vitum t. d., að Englendingar hafa sent einhvern göfugasta mann sinn og tíginborinn til Egyptalands, en Egyptar hafa ekki haft slíkan mann á Englandi. Bendi jeg á þetta, án þess að fara frekar út í það Við vitum, að á síðustu tímum hafa breyst allir siðir um sendimenn, og stór ríki, er hafa myndast nú, kalla sendimenn sína orði, er þýðir hið sama og till. mín fer fram á. Og jeg hygg, að það sje rjett af oss að forðast þetta gamla sendiherraheiti eins mikið og auðið er. Titillinn verður heldur aldrei nægur til að bæta upp manngildi mannsins. Takist manninum að vinna sjer hylli konungs, er ekki neinn efi á því, að hann kemur málum sínum vel fyrir, og þá verður tekið fult tillit til hans. Það sannar, að í vetur var fulltrúa okkar í Danmörku sýndur meiri sómi en fulltrúum annara ríkja, svo það er því ekki neitt því til fyrirstöðu, að hann geti komið fram þar hvar sem vill. Það er sjálfsagt og rjett að haga þessu svo, að hann kafni ekki undir nafni. Þá ber jeg fram brtt. við 14. gr. Svo víkur því við, að reikningur fyrir barnaskóla Ísafjarðarkaupstaðar fyrir skólaárið 1917 til 1918 hafði ekki borist fræðslumálastjóra. Skýrslur um skólann fyrtjeð ár munu hafa verið sendar með forstöðumanni skólans, er hann fór til Reykjavíkur, en reikningurinn hefir ekki verið tilbúinn þá, eða reikningur yfir tillag bæjarsjóðs til skólahaldsins, en eins og menn vita, brann alt skjalasafn bæjarins, og því er ómögulegt að bæta úr þessu, enda vissum við ekki af því fyr en eftir útbýtingu styrksins. Afleiðing af þessu er, að aðrir skólar hafa fengið meira fje þetta ár, og er þeim því enginn órjettur ger með þessu. Brtt. hefi jeg borið fram við 15. gr. 21 b., um að fella niður styrkinn til að þýða Faust. Jeg lít svo á, að mun fyrir kensluna við háskólann sjeu næg, einkum í þessari deild - grísku - þar sem ekki eru kendir nema fáir tímar á viku. Það er alt öðru máli að gegna um dócentinn í guðfræði, því hann hefir mikla kenslu, víst eins mikla og prófessorarnir, og því er þetta ekki sambærilegt, þótt háttv. framsm. (E. P.) væri að jafna því saman. Alstaðar mun og svo vera, að prófessorar og dócentar verji tíma þeim, er þeir hafa afgangs frá kenslunni, til vísindaiðkana, og á svo og hjer að verða. Jeg get skilið, að þessi styrkur hafi átt að vera launauppbót á stríðsárunum, en nú hefir dócentinn haft þennan styrk í nokkur ár, en jafnframt hefir hann haft svo mikið annað með höndum, að það er ómögulegt, að hann hafi getað unnið að þessari þýðingu. Þingið hefir sjeð þessum manni mjög vel farborða, svo jeg sje ekki ástæðu til að láta hann fá stóra fúlgu fyrir lítið eða ekkert starf. Næst er brtt., er jeg hefi flutt, og fer hún ein fram á hækkun; það er um námsstyrk til ungfrú Önnu dóttur Bjarna skólakennara Sæmundssonar. Jeg viðurkenni það „princip“ nefndarinnar, að láta menn ekki fá mikinn styrk til náms í öðrum löndum, þar sem ekki er langt þar til háskólasjóðurinn getur tekið til starfa og lagt eitthvað af mörkum. En hjer stendur sjerstaklega á. Þeir, er ætla sjer að vera við nám í Englandi, eiga sjer ekki styrks von frá Danmörku, eins og aðrir námsmenn vorir. Og við vitum, að það er dýrt að lifa þar nú. Bjarni skólakennari Sæmundsson hefir ætíð lifað við lítilfjörleg laun, enda þótt hann ætli að reyna að kljúfa það, að hjálpa dóttur sinni um þær 2–3000 krónur, sem hún þarf auk þessara 800 kr. Það er ekki óþarfara að veita fje til að læra að tala og skrifa ensku en til hvers annars, og jeg sje t. d. hjer í fjárlögunum styrk til rafmagnsnáms. Jeg legg áherslu á það, að þessi stúlka er talin framúrskarandi efnileg. Rektor Geir Zoëga segir, að hún hafi fengið hæstu einkunn af öllum, sem hafi útskrifast úr hinum almenna mentaskóla eftir nýju reglugerðinni. og telur hana því, þegar af því einu, verða styrksins. Hjer hefi jeg og vottorð um hana frá Jóni skólakennara Ófeigssyni, og segir hann svo: Jeg þykist mega fullyrða, að jeg hafi aldrei haft betri nemanda, þar nje annarsstaðar, og mjer er nær að halda aldrei jafngóðan. Hún hefir alveg óvenjulega góða hæfileika til málanáms, lipurt tungutak, ágætt næmi og smekkvísi á mál og nær óbrigðult minni. Tvo síðustu vetur vann hún, ásamt mjer og fleirum, að orðabók Sigfúsar Blöndals og reyndist þar, sem vænta mátti, ágætlega. Jeg ætla mjer ekki að fara nánar í þetta. Þegar hún hafði lokið stúdentsprófi, ætlaði hún að lesa íslensku við háskólann hjerna, en próf. Björn M. Ólsen fjell þá frá, og hún hafði því minni not af kenslunni en vænta mátti og var því ráðið til að leggja sig heldur eftir ensku. En þó hún hafi ekki notið nema lítillar íslenskukenslu, þá reyndist hún þó ágætlega við orðabók Sigfúsar Blöndals. Jeg skal enn fremur geta þess að Böðvar Kristjánsson, sem skólinn því miður misti, hefir gefið henni ágæt meðmæli. Jeg vænti því, að háttv. deild samþykki þessa till. og láti ekki stúdentinn gjalda þess, að hún er ekki á lafafrakka. Þá ber jeg að síðustu fram brtt. um, að athugasemdin við 16. gr. 17. lið. falli niður. Styrkur sá, sem Búnaðarfjelagi Íslands er veittur, er veittur án allra athugasemda, og er það rjett braut. Fjelagið á að bera fulla ábyrgð á því, hvernig það ver fjenu, og ef því er ekki vel varið, þá á þingið að draga úr fjárveitingunni. Og eins á þetta að vera um Fiskifjelagið. Eins og athugasemdin er, þá lítur næstum svo út, eins og við sjeum að skipa Fiskifjelaginu að senda sendimann til útlanda, en jeg tel ekki rjett, að þingið taki á sig ábyrgð þess. Gagn það, er fulltrúar vorir hafa unnið, hefir verið mjög misjafnt, og víst, að sumir þeirra hafa ekki skilið, hver ábyrgð fylgir starfi þeirra; við höfum víst allir heyrt ljótar sögur, er sýna það, svo það er ekki hægt að segja annað en okkur hafi verið mislagðar hendur. Þegar ríkið er orðið fullvalda, en ekki „fullvalt“, eins og sumir orða það, þá verðum við betur að vanda valið. Að því er snertir fulltrúa Fiskifjelagsins, þá eru deildar skoðanir meðal útgerðarmanna um það, hvort það sje nokkur hagur að sendiför hans, og því fremur eiga þeir að fá að ráða því sjálfir. Mig stórfurðar á þessari upphæð, sem er færð við kensluna á Ísafirði. Þessi upphæð, 500 kr., er hin sama og fyrir stríðið, og það er ekki nema mánaðarkaup fyrir mann, sem væntanlega yrði að fá hjeðan frá Reykjavík. Er þetta smánarboð. En jeg vil hvorki, að Fiskifjelaginu sje bannað að senda mann utan, nje að veita sæmilegt fje til kenslunnar á Ísafirði, heldur vil jeg, að það sje látið einrátt um það. Jeg vænti því, að háttv. deild taki brtt. vel.

Kristinn Daníelsson Jeg á brtt. á þgskj. 935, er jeg vona að allir háttv. þingmenn geti samþykt, enda háttv. framsm. (E. P.) fremur mælt með henni, og ekki til mikils mælst. Hjer á í hlut gamall og góðkunnur fræðimaður, Sighvatur Gr. Borgfirðingur, og hækkunin, sem farið er fram á, er örlítil. Hann hefir altaf átt að búa við fátækt, en hefir með lífi og sál stundað íslensk fræði og ritað afarmikið. Hann er nú orðinn hniginn að aldri og ófær til vinnu, en samt er hann enn altaf síritandi. Jeg vænti að þessi litla tillaga verði samþykt. Jeg hefði hug til að ræða fleiri brtt., en vegna þess, að jeg vil spara tíma háttv. deildar, vil jeg að eins drepa á örfáar. Jeg vil styðja till. nefndarinnar um að veita skólanum í Bergstaðastræti styrk. Á síðasta þingi var skólanum synjað um lítilfjörlegan styrk, en þrátt fyrir það hefir hann haldið áfram, og er það ljóst dæmi þess, að hann hefir verk að vinna. Það er og viðurkent, að hann hefir góða kennara. Jeg mæli því með till. nefndarinnar. Þá er till. á þgskj. 933, um styrkinn til ungfrú Önnu Bjarnadóttur. Eins og háttv.þm. Ísaf. (M. T.) hefir skýrt frá, þá hefir hún óvenjulega góða vitnisburði, en þar sem hún ætlar til Englands til náms, þá getur hún ekki vænst styrks annarsstaðar frá en frá þinginu. Jeg vona, að menn láti hana ekki gjalda þess, þótt aðrir stúdentar hafi ekki fengið áheyrn. En í sambandi við þetta vil jeg minnast á þá stúdenta, er sigla til Kaupmannahafnar, til að nema fræðigreinar, sem ekki eru kendar hjer. Þeir, sem nú hafa farið utan í þessum erindum, hafa verið að senda símskeyti hingað heim og vonast eftir að fá styrk, en svarið hlýtur að verða nei, og afleiðing mun verða sú, að einhverjir þeirra verði að hverfa aftur heim frá náminu. Jeg vil ekki tala mikið um þetta, því jeg á hjer sjálfur hlut að máli, því einn þessara nemenda er sonur minn. Ef svo hefði ekki verið, hefði jeg flutt tillögu um þetta og reynt að fá aðra háttv. þingm. í lið með mjer. Fjárveitinganefnd hefir ekki talið sjer fært að sinna þessari málaleitan, en hvernig á þá að ráða fram úr því, svo ekki stefni til afturfarar í vísindum vorum Íslendinga? Mjer hefði þótt vænt um það, ef háttv. nefnd hefði viljað segja eitthvað um þetta í áliti sínu, en eftir því, sem jeg hefi litið til, hefir hvorki fjárveitinganefndin hjer í háttv. deild eða í Nd. gert það. Við vitum það, að fátækir nemendur hjeðan að heiman hafa brotist áfram með Garðsstyrknum, og sumir þeirra hafa síðar orðið góðir vísindamenn og unnið landi sínu og sjer sjálfum sóma. Eftirleiðis fá íslenskir stúdentar Garðstyrk eftir sömu reglu og danskir stúdentar, svo að minsta kosti fyrst í stað, meðan hann ekki kemur til greina, er nauðsynlegt að styrkja þá til námsins. Að vísu er það ekki afskorið í stofnskrá sáttmálasjóðs háskólans, að hann geti styrkt þá eitthvað, en hann hefir svo margra annara verkefna að gæta, að það verður ónóg, og þarf því um það að bæta. En þetta er mesta alvörumál. Því þetta gæti stefnt að því, að hnignaði vísindaiðkunum Íslendinga. Og þetta er sjerstaklega alvörumál af því að háskólinn sjálfur á enn þá enga slíka menn. En það er nauðsynlegt að eiga stofn fræði- og vísindamanna, sem færir eru um að standa í þeim stöðum, sem háskólinn útheimtir, en hins vegar vafasamt, að sá stofn sje til nú, jafnvel þó að eins sje litið á háskólann eins og hann er nú. Jeg bendi að eins á þetta af því, að mjer virðist hið háa Alþingi ekki hafa brotið þetta nægilega til mergjar. En hvað svo sem þessu líður, þá vona jeg að þessi nemandi, sem hjer er um að ræða verði ekki látinn gjalda þessara misfellna. Það stendur líka öðruvísi á með hana, enda vona jeg, að styrkurinn til hennar verði samþyktur.

Fjármálaráðherra (S. E.) Jeg vil að eins minnast örlítið á nokkrar brtt. Sjálfur á jeg brtt. á þgskj. 913, um það að hækka styrkinn til leikfjelagsins upp í 2000 kr. á ári. Að vísu heyrir þetta ekki sjerstaklega undir mína deild, en jeg hefi hins vegar talað um það við forsætisráðherrann, og er hann þessu samþykkur. Engum dylst það, að leikfjelagið hefir unnið mikið starf í þessu landi, og viðfangsefni þess hafa mörg verið merkileg. Og aðallega hafa starfað við það áhugamenn, sem bæði hafa haft fullan vilja, og margir getu, til þess að sýna verulega list. En þeir hafa ekki gert það af fjárhagsástæðum, því ágóðinn hefir oftast verið rýr, og stundum enginn. En starf fjelagsins er áreiðanlega orðinn drjúgur þáttur í menningu þjóðarinnar. Upphaf þessa máls er reyndar í háttv.Nd. Þar kom fram tillaga um það, að veita fjelaginu 10 þús. kr. til að byggja skúr til geymslu fyrir áhöld sín og tæki, þar sem það heldur nú ekki lengur fyrra húsnæði sínu. En þetta var felt. En til þess að bæta dálítið úr þessu er mín till. fram komin. Þá ætti fjelagið að geta fengið leigða geymslu, og því þar með bjargað við, að áhöld þess yrðu fyrir skemdum, og orðið til þess, að leikið yrði í vetur. Jeg hefi átt tal um þetta við framkvæmdarstjóra fjelagsins, og hjelt hann að fjelagið gæti haldið áfram starfi sínu fyrir þennan styrk. En það væri illa farið, ef starf þess fjelli niður, en í staðinn kæmu skrípaleikir, sem dregið geta fje, en hefðu ekkert listagildi. Jeg vona svo, að háttv. deild geti fallist á styrkveitinguna. Þá er brtt. á þgskj. 942. Jeg geri að vísu ráð fyrir því, að forlög þessarar tillögu sjeu vís, þar sem öll fjárveitinganefnd er einhuga um að fella hana, og er það vel. Þarna er sem sagt um það að ræða að fella niður 1200 kr. til Bjarna Jónssonar frá Vogi til að þýða Faust. Eins og allir vita, er Faust hið mesta snildarverk, en engum nema snillingum fært að þýða það á íslenska tungu, svo að bókmentalegt gildi hins ódauðlega verks rýrni ekki stórum í þýðingum. En um það mun mönnum koma saman, að Bjarni Jónsson sje snjallastur þýðari á þessu landi. Jeg er þessu má ske kunnugri en flestir aðrir. Jeg hefi heyrt hann lesa upp ýmsa kafla úr þýðingunni og eru þeir afbragð. Loks kemur þá till.háttv.þm. Ísaf. (M. T.) um sendiherrann eða ríkisfulltrúann. Ástæðurnar, sem háttv. þm (M. T.) færði fyrir þessari tillögu sinni, voru að mjer virtist, nokkuð óljósar. Aðallega virtist hann þó stefna að því, að landið væri of fátækt, staðan of virðuleg fyrir Íslendinga, enda vantaði okkur reynslu. Að því er fyrstu ástæðuna snertir, hefir háttv.þm. (M. T.) hrakið hana sjálfur, þar sem hann ætlar ríkisfulltrúa sínum sömu laun og aðrir ætla sendiherranum. Það er þess vegna ekki fjárhagssparnaður að nafnabreytingunni. En að því er hinar ástæðurnar snertir, þá er það að vísu satt, að hjer er ekki til nein sjerstök ,,diplomata“-stjett, sem æfingu hafi í þessum störfum En einhvern tíma verður hún að koma, og einhvern veginn verður hún að skapast - og hvar eða hve nær er tækifæri til þessa, ef ekki einmitt nú? Hv. þm. Ísaf. (M. T.) sagði að utanríkisráðherrarnir dönsku hefðu ávalt verið ríkir menn. Jeg veit ekki neitt um hvað er satt í þessu, skal hvorki staðfesta það eða rengja það, en öllum mun ljóst að utanríkisráðherrann danski muni þurfa meira risnufje en sendiherra vor þarf. Kostnaðarhliðin hefir annars óspart verið dregin fram einkum í einu blaði hjer og hefir verið bent á, að sumir sendiherrar hefðu hundruð þúsunda í eyslufje. Getur vel verið, - en hvað kemur það þessu við? Þurfum við að vera að apa eyðslusemi stórþjóðanna? Mjer er kunnugt, að utanríkisráðherra Dana hefir að eins 20 þús. kr. í risnufje en af því ætti að mega ráða það, að íslenski sendiherrann muni ekki þurfa risnufje svo skifti hundruðum þúsunda. Þá hefir það verið undirstrikað mjög, ekki síst í einu blaði hjer, sem tekið hefir það á stefnuskrá sína að berjast á móti sendiherranum - að þeir væru úreltir og að leggjast niður, að þeir væru tildur og barnaglingur o. fl. slíkt. En eftir því, sem jeg veit best, er langt frá því, að svo sje. Það er þvert á móti svo, að aðrar þjóðir vanda nú meira valið á sendiherrum sínum en nokkru sinni áður. Jeg vil þar t. d. nefna það, að Bretar hafa nú sent Grey. fyrverandi utanríkisráðherra sinn til Bandaríkjanna. Sömuleiðis veit jeg ekki betur en að Þjóðverjar sjeu nú sem óðast að reyna að koma sendimönnum sínum, sem víðast. Enn fremur vil jeg benda á og undirstrika eitt atriði í þessu máli. Þegar sambandsmálið var hjer til meðferðar síðast, fundust mönnum sjerstaklega gallaðar tvær greinar, 6. og 7. gr. Óánægjan út af annari greininni var af því sprottin, að við tækjum ekki utanríkismálin í okkar hendur undir eins, heldur færi sambandsþjóðin með þau. Og þetta hefir ávalt verið þrá okkar, að hafa einnig þessi mál með höndum. Jeg hefði því búist við því, að það væri ekki ætlunin að sleppa alveg hendinni af þessum málum, þó Danir fari með þau í bili. En það gerum við, að meira eða minna leyti með því að hafa engan fulltrúa í Danmörku eða sendiherra. Þá hefir það verið sagt, að litlu máli skifti hvaða stöðu maðurinn hefði, sem sendur yrði. En þetta er misskilningur. Því ef við förum á annað borð að senda mann og kosta miklu til, virðist rjettara að hafa hafa hann í stöðu sem gefur fylsta aðgang að þeim mönnum, sem mestu ráða um það hvernig teningurinn snýst. Hjer heima ættu menn fyrir löngu að vera orðnir sannfærðir um, að vjer sækjum ekki gull í greipar annara þjóða, ef vjer náum ekki tali af öðrum en undirtyllum þeirra. Ef sendimaðurinn yrði nú kallaður ríkisfulltrúi, þá er mjer spurn: Hverskonar maður er þetta? Eða hvers stands maður það? Er hann diplomat, eða ekki? Og hvar stendur hann í tröppunni Því þetta nafn markar nú enga sjerstaka afstöðu. En ef nafnið sendiherra er notað, er fyrirfram víst um, hvað í stöðunni felst. Jeg átti nýlega tal um þetta við einn mikinn Íslandsvin og hann fagnaði því hjartanlega, að við hefðum rjett til að senda sendiherra til Danmerkur. Með því sagði hann að við gætum „dokumenterað“ sjálfstæði okkar gagnvart heiminum. Benti hann síðan á samband Svía og Norðmanna, en það var þannig, að Norðmenn höfðu ekki ,,jus legationis“, eða sendiherrarjett. Með því að senda sendiherrann er því slegið föstu frammi fyrir heiminum, að samband Íslands og Danmerkur er alt öðruvísi en sambandið var á milli Svía og Norðmanna. Eitt blaðið hjer hefir hótað því, að það ætli að birta nöfn allra þeirra, sem máli þessu fylgja. Jeg vona nú, að mitt nafn birtist, og jeg vona, að jeg verði talinn einn af forgöngumönnunum fyrir þessu máli. Mjer þætti það stór heiður. Og ef þjóðin væri spurð ráða í þessu efni, efast jeg ekki um, hvernig svarið yrði. Hún mundi heimta sendiherra. Hún mundi sjá þörfina á því, að við undirbyggjum okkur undir það, að taka utanríkismálin í okkar hendur, og hún mundi sjá, að reynsluna og þekkinguna til þess fengjum við með því, að senda sendiherra til Danmerkur Hjer er í rauninni verið að greiða atkvæði um stórvægilegt „princip“-mál í sjálfstæðismálum þjóðar vorrar.

Forsætisráðherra (J. M.) Það sýnist má ske óþarfi að tala meira um mál þetta en orðið er. Brtt., sem hjer liggur fyrir, fer fram á það eitt, að breyta nafni sendimannsins. Og í rauninni er það undarlegt kapp, sem menn leggja á þessa nafnbreytingu, fyrst menn ætla þá ekki líka að lækka launin. Annars er það í mínum augum aðalgallinn á brtt., að með henni er gert ráð fyrir að stofna stöðu, sem ekki á sjer neinn vissan stað í milliríkjaviðskiftum, hvorki sem „diplomatiskt“ nje verslunarembætti. Því í raun og veru er þetta alveg óþekt starf - eða heiti á starfi - nú orðið. Einhver mundi þá má ske segja, að það gerði lítið til, þó að þetta væri svona. Það er líka satt, að það má senda fulltrúa til að vinna eitthvert ákveðið verk. eða fara með ákveðið erindi, án þess að þetta verði að meini. En þegar maðurinn á að vera milliliður milli stjórna og eiga sæti á einhverjum stað árið um kring, þá þurfa menn að vita, hvar staða hans á heima í þeirri stjett, sem hann skipar. Jeg álít því rjettast í þessu tilfelli að senda mann, sem hafi „diplomatisk“ rjettindi. Jeg held, að öllum hafi þótt vænt um það, þegar Danir sendu hingað ,,ministerresident“, sem er sendiherra, en með lægri launum heldur en t. d. ambassadör eða gesandt. Nú væri það auðvitað óþarfatildur af okkur að fara að senda gesandt eða ambassadör, og við mundum því senda mann með sama titli og Danir sendu hingað. Að minsta kosti mundi mjer ekki detta annað í hug, ef jeg hefði eitthvað með málið að gera. Ef það er hins vegar svo að mönnum þyki þetta alt í raun og veru „of fínt“ fyrir okkur, þá væri miklu betra að hafa bara „generalkonsul“; það yrði þó ákveðin staða, með ákveðnu verksviði og launum, þar sem ríkisfulltrúi, eða rigskommissær, mun tæplega þekkjast nú á dögum í þessum skilningi. Þó að sennilega megi segja, að það sje ekki bráðnauðsynlegt, til að sýna þjóðrjettarsamband okkar við Dani, að hafa þar sendiherra, þá verður það ávalt gott og að gagni að hafa þar virðulegt embætti, sem verið geti miðdepill íslensks þjóðernis í Kaupmannahöfn og landar geti treyst á og snúið sjer til ytra. Jeg skal enn fremur geta þess, að þetta, að nafnið var sett svona, hygg jeg að hafi heldur ýtt undir það, að Danir sendu hingað sendiherra. En ef það kæmi á daginn, að oss yrði þetta ofviða, þá gætum vjer altaf hætt við það; það er altítt, að sendiherrar eru hafðir að eins um tíma í tilteknu landi. Annars geri jeg ekki ráð fyrir öðru en að sjálfsagt verði talið, að vjer höfum sendiherra framvegis.

Magnús Kristjánsson Jeg hefi, ásamt öðrum hv.þm., sem nú er ekki viðstaddur, leyft mjer að flytja brtt. á þgskj. 940, um dálítinn styrk handa byggingarfjelagi Reykjavíkur, sem jeg vil gjarnan fara nokkrum orðum um. Mál þetta lá fyrir Nd., og fjekk þar að mínu áliti allgóðar undirtektir, eftir því því sem ástæður og atvik voru fyrir hendi. Þar var sem sje farið fram á miklu hærri styrk en nú er gert, og er jeg alveg viss um það að tillagan myndi hafa náð þar fram að ganga ef hún hefði verið borin fram í þeirri mynd, sem nú er hún í. Jeg þykist mega fullyrða það, að af öllum örðugleikum, sem stafa af heimsstyrjöldinni sje húsnæðisskorturinn einna tilfinnanlegastur, sem eðlilegt er, með því að telja má, að algerð kyrstaða hafi verið hjer í húsagerð í nærfelt 5 ár. Það er ekki of mikið sagt, að hjer sjeu hrein vandræði fyrir dyrum að þessu leyti. Um mál þetta hefir allmikið verið rætt og ritað. Út hafa verið gefin ávörp og áskoranir um að leggja nú þau ráð, að bót yrði ráðin á þessum vandræðum. Mjer liggur við að segja, að þetta fyrirkomulag, sem nú hefir verið tekið upp, sje líklega einasta ráðið, eins og ástatt er. Jeg get þess vegna með fullri einurð borið fram þessa tillögu, og lít svo á, að það geti tæplega talist vansalaust þinginu að fella þennan litla styrk. Mönnum kemur víst saman um það, að ekki geti ömurlegra ástand en það að vita ekki, hvar menn eigi höfði að að halla, eða eiga ekkert skýli; en það er víst, að það er mörg fjölskyldan, sem svo er ástatt um, og enn fleiri eru þær fjölskyldur, sem hafa svo ónóg og ill húsakynni, að bæði lífi og heilsu er hætta búin, eins og t. d. eru kjallaraholur þær, sem menn verða að gera sjer að góðu þar sem er bæði kalt og fúlt og skortur er á því lífslofti, sem er skilyrði fyrir lífi manna Þegar svo er ástatt, er það skylda hins opinbera að gera eitthvað í áttina til þess að ráða bót á ástandinu; það ætti að vera bæjarfjelaginu hvatning til að framkvæma eitthvað í þá átt, að bæta úr mestu vandræðunum. ef þingið gengi á undan í því efni. Það var ekki hægt að fá eindregið samkomulag í nefndinni um það, að hún bæri fram þetta mál. En jeg verð að álíta, að svo hafi staðið, að varla sje um meiri eða minni hluta að ræða. En af því að hv.frsm. (E. P.) vjek að þessari till. sem þingmaður, þótt ekki gerði hann það beinlínis sem nefndarmaður, þá skal jeg stuttlega drepa á ástæður þær, sem hann færði á móti till. Aðalástæða hans var sú, að ef gengið væri inn á þessa braut, þá væri ilt að sjá, hvar hún tæki enda. Það virtist vaka fyrir hinum hv.þm., að þetta myndi verða til þess að baka landinu stór útgjöld, t. d. þannig, að aðrir kaupstaðir landsins kæmu á eftir og bæðu um styrk í sama skyni. Jeg hygg nú, að ekki þurfi að óttast að þetta komi fyrir, nema meðan verið er að bæta úr þessu ástandi, sem stafar af óviðráðanlegum orsökum. En mjer er næst að halda, að slíkur fjelagsskapur sem þessi muni varla verða stofnaður mjög víða utan Rvíkur; frsm.(E. P.) þarf því ekki að vera mjög órólegur. Enda þótt það kæmi fyrir, teldi jeg það langt frá því varhugavert; tel það fremur æskilegt, því að jeg álít það ómetanlegt gagn, ef hægt væri að bæta svo, mjög bráðlega, húsakynni manna, að þeim stafi ekki beinn háski af. Þá gerði hv. 1. þm. Rang. (E. P.) talsvert úr því, að þetta gengi í þá átt, að draga fólkið úr sveitunum í kaupstaðina. Þessi orð hafa oft heyrst hjer í þingsalnum, og mjer finst þau heldur vandræðaleg. En jeg geri ekki ráð fyrir, að það sje tilætlunin, eða æskilegt, að hagur fjölda manna í bæjum og kauptúnum sje til lengdar svo bágborinn, að þeir verði neyddir til að leita á náðir stórbænda og selja þeim sjálfdæmi hvað snertir kaup og allan annan viðurgerning. Undanfarandi reynsla hefir sýnt, að kjör vinnulýðs standa ekki ætíð í rjettu hlutfalli við það gagn, sem hann hefir unnið húsbændunum. Jeg er ekki sannfærður um, að bændum þyki svo eftirsóknarvert að taka margar fjölskyldur, með mörgum ungum börnum, sem illa stendur á fyrir vegna slæmrar aðbúðar. Nei, það er hvorki rjett nje viðeigandi að bera þetta fram sem aðalástæðu. En hitt er eðlilegt og sjálfsagt, að löggjafarvaldið reyni að stuðla að því eftir megni, að sveitaheimilin sjeu þannig úr garði gerð, að fólkið sækist eftir að ráða sig þar og ílengjast þar. Það er það rjetta, en ekki það, að þröngva svo kostum manna, að þeir neyðist til þess. Jeg sje raunar ekki betur en að stefna Alþingis hafi verið sú, að stuðla að því, að fólkið ílengdist í sveitunum. Í hverjum fjárlögum hafa verið einhverjar upphæðir, sem miðað hafa í þá átt. Enn fremur leggur landið fram fje til byggingafróðs manns, til að leiðbeina mönnum í sveitum við húsagerð o. fl. Jeg vildi, að stefnan yrði sú, að gert væri mikið meira fyrir sveitirnar en gert hefir verið hingað til, svo að fólkið flyttist þangað af frjálsum vilja. Að því ætti að stefna, en gæta þess jafnframt, að enn sem stendur er enginn vegur til þess, að það geti tekist, nema að bæta svo húsakynnin, að þau verði sæmilegir mannabústaðir. Fjelag eitt hefir nú ráðist í það, af veikum mætti, að bæta úr bráðustu húsnæðisþörf efnalítilla manna hjer í bænum. Byggingin kostar líklega um 100–120 þús. kr.; liggja hjer fyrir uppdrættir að húsinu og lög fjelagsins. Hjer er ekki gert ráð fyrir húsum, sem braska á með, eða ganga eiga kaupum og sölum, heldur eru hjer efnalitlir menn að bindast samtökum um að byggja skýli yfir sig og sína, þar sem þeir geta hafst við nokkurn veginn óáreittir og trygt svo framtíð sína og sinna. Þetta er spor í framfaraáttina, og Alþingi illa sæmandi að bregðast ekki vel við þessu. Jeg lít svo á, að Ed. hafi haft sóma af sínum gerðum, bæði hvað snertir fjárlögin og önnur mál, og tel jeg valda nokkru um, hvort það álit helst, hvernig hv. deild snýst í þessu máli. Jeg var satt að segja óánægður yfir því, að styrkurinn til Flugfjelagsins var feldur, því að jeg álít slæmt, að hv. deild geri nokkuð það, sem orðið getur til þess, að sá afturhaldsstimpill, sem svo mörgum er ant um að klína á hana, festist við hana. Jeg vil, að hv. deild varist að gefa tilefni til þess, að slík ummæli hafi við rök að styðjast. Það þýðir svo ekki að fara meira út í þetta mál; vænti þess, að hv.þm. Vestm. (K. E.) leggi orð í belg, ef honum finst eitthvað vanta, máli mínu til stuðnings. Fer jeg svo ekki meira út í till. að sinni. og mun reyna að komast hjá að tala um hana frekar, en farið getur svo, að jeg verði neyddur til þess og mun jeg þá aftur biðja mjer hljóðs.

Karl Einarsson Jeg á brtt 939. Það var ákveðið með auglýsingu 19 maí '16, að halda skyldi uppi sóttvörnum, til þess að mislingar bærust ekki til Vestmannaeyja. Þetta var gert af stjórninni eftir tillögum sveitarstjórnar Vestmannaeyja. Sóttvörnum þessum var haldið uppi til 8. maí '17, og stóðu þær því næstum 8 mánuði. Kostnaðurinn við þær var tæpar 7000 kr. Stjórninni fanst kostnaðurinn verða nokkuð mikill, og hefir ekki verið borgað úr landssjóði nema tæpar 2700 kr.; hitt hefir sýslan borgað til bráðabirgða, og hefir mjer verið falið að fá það endurgoldið. Til þessa hefir sýslan fengið 4000 kr. lán; hitt hefir verið goldið úr sýslusjóði. Stjórnin taldi sjer ekki fært að greiða allan kostnaðinn, og auglýsti því, að þeir, sem vildu flytjast inn í plássið og ekkert vottorð hefðu, yrðu einangraðir á eigin kostnað. Þetta var gert fyrst í stað, en þegar leið að hausti, var það ómögulegt; fólkið var fátækt og gat ekki borgað sjálft gjaldið, sem nam 100 kr. pro. pers. Hættan var minni, og þau húsin, sem veikin hafði verið í, voru einangruð, og átti það ekki að greiðast af húsbændunum sjálfum. Þetta hefir ekki verið athugað nógu vel. Jeg átti tal við stjórnina í gær, og sagði hæstv. forsætisráðherra, að þingið tæki ákvörðun um þetta, og sagði jeg mætti lýsa yfir því, að hann hefði ekkert við það að athuga. Ef þingið sjer sjer ekki fært að endurgjalda þetta úr landssjóði, verður að fara að rekast í að innheimta kostnaðinn hjá einstökum mönnum, sem að mestu leyti eru fátæklingar, og verður það ekki greiður aðgangur. Enda ekki ástæða til þess, þar sem það liggur í augum uppi að landssjóður á að borga þetta. Þar sem enginn hefir haft neitt fram að færa móti till., vona jeg, að hv. deild sjái sjer fært að samþ. hana. Jeg var meðflutningsmaður að till. um Reykjavík til að byggja - í byrjun, og ef til vill áfram. - En jeg geng þess ekki dulinn, að það leiðir til þess, að aðrir kaupstaðir koma á eftir með líkar fjárbænir. Það margborgar sig óbeinlínis, ef ekki beinlínis, fyrir landsstjórnina, þó það um leið bindi henni bagga, að veita fje til slíkra fyrirtækja. Því þetta fólk hefir ónógan aðbúnað og heilsuspillandi húsakynni. Jeg geri ráð fyrir, að fjelagið bæti eigi að eins úr því með því að byggja sjálft, heldur muni það einnig hafa í hyggju að koma betra skipulagi á bústaði manna og leiðbeina mönnum í þeim efnum. Hjer er brtt. frá hv.þm. Ísaf. (M T.) við 10. gr. fjárlaganna., sem búið er að tala um. Mig undrar mjög, að sú till. skuli koma frá þeim hv.þm. Hann tók fram rjettilega í fyrra, er sambandslögin voru á ferðinni, að það væri stór galli á þeim lögum, að við færum ekki að fullu með utanríkismál okkar, og Danir hefðu sama rjett á þessu landi eins og við. Jeg ætla ekki að fara út í sambandlögin, því þess er engin þörf, að eins taka það fram, að mig furðar - og veit jeg ekki með vissu hver meiningin er - að brtt. þessi skuli vera komin frá hv.þm. Ísaf. (M. T.), eftir þeirri skoðun, sem þessi hv.þm. hefir áður látið í ljós, að við ættum rjett á að fara með utanríkismál okkar, og eftir þeim áhuga, sem hann hefir sýnt fyrir málinu Þetta er fyrsta ráðið til að sýna og sanna, að við eigum rjettinn, en ekki aðrir. Við ættum ekki að eins að hafa sendiherra í Danmörku, heldur og með öðrum þjóðum. Því ekki að eins dönsk ríkisvöld, heldur og ríkisvöld annara ríkja í Kaupmannahöfn, ættu að hafa samneyti og viðskifti við þennan mann. Hann verður að geta heimtað og gefið „audiens“, og þarf því að hafa þessa tign. - Jeg er hissa, að hv.þm. (M. T.) skuli kalla það barnaglingur og fordild, og hann skuli heldur vilja senda mann, sem hvorki hefir vald nje umboð, til að hafa á hendi framkvæmdir eftir eigin vild. Sá maður myndi ekki þurfa nema smáskrifstofu til að tala við menn í, sem til hans myndu koma. Og þessum manni ætti að veita 28000 kr. Þessu hefir þegar verið svarað af hæstv. fjármálaráðh. (S. E.) og hæstv. forsætisráðh. (J. M.), svo jeg mun ekki talar frekar um það. Býst við, að hv. deild samþ. ekki þetta barnaglingur, sem hjer liggur fyrir.

Magnús Torfason Jeg skal reyna að taka saman, að svo miklu leyti jeg get, andmæli þau, sem komið hafa gegn till. minni, og svara þeim. Í fyrsta lagi á sendiherrann í Danmörku að vera auglýsing á fullveldi voru. Jeg lít svo á, að við þurfum ekki að gera það með neinu prjáli, og slíkt mundi ekki stoða okkur. Jeg man í fyrra, að þegar fjálgleikinn var mestur yfir sambandslögunum, þá átti að fara að krýna konung vorn í dómkirkjunni í Reykjavík og kaupa kórónu fyrir miljón króna, til þess að sýna fullveldi vort. Veit, að líka átti að fara að skapa tignarmerki fyrir landið, til að sýna fullveldi þjóðarinnar. Slíkt prjál er verra en ekki, og eykur síst veg vorn og virðingu. Fullveldi vort er og þegar auglýst. Konungur vor hefir gert það svo eftirminnilega, að það verður ekki betur gert, og frændur vorir, Norðmenn og Svíar, hafa viðurkent það, og munu ábyggilega gera sitt til að auglýsa það betur ef þess þyrfti með. Annað, sem við eigum að vinna með þessari sendiherratign, er það, að slá því föstu, að við eigum sendiherrarjett, og auglýsa hann. En svo er nú komið málum okkar, að við þurfum alls ekki að slá þessum rjetti okkar föstum gagnvart Dönum; því í stjórnarfrv. var orðið sendiherra notað og var það þannig lagt fram í ríkisráðinu, og lagði konungur þar samþykki á það fyrir sitt leyti. Á sama hátt var það lagt fyrir lögjöfnunarnefnd, og hafa, mjer vitanlega, engin mótmæli komið fram gegn því þar. Og hvað sjálfum okkur viðvíkur þá erum við í engum vafa um það, að við eigum þennan rjett. En þá kem jeg að þeirri ástæðu, sem er veigamest, og hún er sú, að þó við höldum þessari tign á sendimanni okkar í Danmörku, nær það alls ekki tilgangi sínum. Ef við eigum að auglýsa sendiherrarjett okkar, verðum við að senda sendiherra til allra annara ríkja en Danmerkur, t. d. til Montenegro, og er jeg viss um að eftir því myndi verða tekið og það ekki gleymast í sögu „diplomatisins“. Erindreki okkar í Danmörku verður ekki einfaldur, heldur tvöfaldur - tvíeinn -  Vegna þess, að við höfum sama konung og Danir, verður aðstaða erindreka okkar tvöföld. Hann verður trúnaðarmaður stjórnarinnar gagnvart Íslandskonungi og þess vegna er ómögulegt að skoða hann sem sendiherra. Þá verður hann og hins vegar málsvari okkar gagnvart dönsku stjórninni og útlendum sendimönnum. Af þessum ástæðum verður stöðu hans alt öðruvísi háttað en stöðu annara sendiherra. Jeg játa, að jeg er enginn sjerfræðingnr í diplomatiskum fræðum - hæstv. fjármálaráðh. (S. E.) er mjer að sjálfsögðu miklu vitrari í þeim greinum - en jeg veit ekki til, að nokkur þjóð hafi sendiherra hjá sínum eigin konungi. Á meðan Noregur og Svíþjóð voru í bandalagi hafði Noregur ekki sendiherra í Svíþjóð, heldur svo kallað ríkisráð (Statsraad). Ekki hafði heldur Ungverjaland sendiherra hjá Austurríkiskeisara í Wien. Þess vegna álít jeg best og rjettast, að staða erindrekans - ef nota má gamla nafnið án þess það valdi hneyksli - sje óákveðin, og sje jeg þá ekkert á móti því, að tekið sje upp nafn það, sem ríkin nú eru að gefa sendimönnum sínum og hann kallaður ríkisfulltrúi. Titillinn gerir ekkert. - Jeg get minst á einn mann, sem hvert mannsbarn þekkir, og komst allra sinna ferða, þótt hann hefði engan titil, Benjamín Franklín. Hann var umboðsmaður ameríkönsku nýlendnanna og hafði að eins einfalt umboð þeirra, og dvaldi þó við hirð Loðvíks XVI. Frakkakonungs, en þá var tildrið mest. Við vitum allir, hvernig honum tókst að reka erindi sitt, og mundum himinglaðir, ef okkar manni tækist jafnvel. Mjer þykir meira en merkilegt, að ekki skuli hafa verið drepið á þessa tvöföldu aðstöðu, og á bágt með að trúa, að það sje af eintómri gleymsku. Hæstv. fjármálaráðh. (S. E.) var að jafna okkur til Englendinga. - Hann hefir brugðið mjer um barnaskap, og vel má vera, að jeg sje snoðinn, en þetta held jeg að sje ekki öllu minni barnaskapur. Með þessu þykist jeg hafa svarað andmælum hæstv. fjármálaráðh. (S. E.) og hæstv. forsætisráðh. (J. M.) Það, sem gerði það að verkum, að jeg er ekki alveg viss um að hæstv. forsætisráðh. (J. M.) sje svo fastur í rásinni, eru ummæli hans um það, að ef okkur reynist ofbyrði að hafa sendiherra, gætum við dregið saman seglin. En jeg er þeirrar skoðunar, að skemtilegra sje að fara smátt af stað, og færa sig svo heldur upp á skaftið. Jeg held, að best sje fyrir okkur, að brjóta bág við allar gamlar stjórnarvenjur, sem eru nú að leggjast niður og sleppa öllu titlatogi. - Sendimaðurinn okkar hefir alveg sjerstaka aðstöðu. - Haldi hann trausti okkar og hylli konungs, hefir hann betri aðstöðu en sendiherra nokkurs annars ríkis, og þá er okkar hag fyllilega borgið. Svo er líka eitt í þessu máli, sem ekki má ganga fram hjá. - Jeg óska ekki, að þessi fulltrúi okkar verði svo hár í lofti, að Íslendingar hafi ekki einurð á að snúa sjer til hans. - Okkur mun hollast, og þjóðin á að krefjast, að hann hjálpi okkur á öllum sviðum. Hæstv. fjármálaráðh. (S E.) sagði, að með þessu værum við að sleppa tökum á utanríkismálunum. - En þessi ummæli hafa ekki við nein rök að styðjast því titillinn þokar engu um. - Hann bætir ekki hársbreidd við þennan fulltrúa okkar. Loks vil jeg minna hv. deild á það, að hæstv. fjármálaráðh. (S. E.) hefir látið ósvarað spurningunni um það, hvort nokkurt ríki á borð við okkur hafi haft slíkan sendiherra. Hv. þm. Vestm. (K. E.) er svarað með þessu, en þann hv.þm. vil jeg láta vita það, að mál þetta kemur ekkert við afstöðu minni til utanríkismálanna í sambandslagadeilunni. Jeg þykist hafa sýnt það, að jeg vil engu síður en hann, hæstv. fjármálaráðh. (S. E.), og aðrir fullveldismenn, halda fullum rjetti okkar, og þykist ekki hafa verðskulað nokkrar getsakir með framkomu minni. Svo var að skilja á orðum hv. þm Vestm. (K. E.), að það væru ekki aðrir en hátignir menn, sem gætu veitt mönnum áheyrn eða fengið áheyrn sendiherra annara ríkja. En hv.þm. verður að gæta þess, að ástandið er orðið breytt í heiminum, og eigum við breyttu ástandi hvað mest að þakka, hvernig komið er fullveldismálum okkar. Svo vil jeg minna á það, að þegar fulltrúar annara þjóða vildu koma einhverju fram í Danmörku, sneru þeir sjer til formanns fjárveitinganefndar, og hafði hann þó engan titil, en var óbreyttur borgari eins og við. Þetta sýnir, að það eru ekki titlarnir, sem hafa mest að segja. Manngildið er og verður drýgst á metaskálunum.

Fjármálaráðherra (S. E.) Jeg þarf ekki að eyða mörgum orðum til að svara þeirri löngu ræðu, sem hv.þm. Ísaf. (M. T.) hefir nú haldið. Hann var að minnast á það í sambandi við tildrið, að menn hefðu viljað krýna konunginn hjer í dómkirkjunni. Þetta hefi jeg ekki heyrt nefnt fyr, og þarf því ekki að svara því. Hv. þm. Ísaf. (M. T.) var að tala um það, að Norðmenn og Svíar hefðu viðurkent fullveldi okkar. Það er rjett, að þessar þjóðir eru okkur mjög vinveittar, en engir hafa þó viðurkent fullveldi okkar betur en Danir, sem bæði hafa sent hingað sendiherra, og auk þess látið herskip heilsa fána okkar. Norðmenn og Svíar hafa að vísu sent hingað generalkonsúla, en þeir tilheyra ekki diplomataröðinni, og vera þeirra hjer því engin sönnun fyrir fullveldi okkar. Hv. þm. Ísaf. (M. T.) talaði um það, að aðstaða sendiherra okkar í Danmörku væri önnur en annara sendiherra. - Hann væri ,,tvíeinn“, eins og hann komst að orði. Jeg skildi ekki hvað hann meinti með þessu, en í sambandi við það mintist hann á, að Norðmenn hefðu ekki haft sendiherra í Svíþjóð á ,,unions“-tímunum. En ástæðan til þess er sú, að Norðmenn höfðu þá ekki sendiherrarjett (jus legationis). Þess vegna var það, að einn sænskur vinur okkar fagnaði yfir því, að við skyldum hafa þann rjett, sem frændur okkar Norðmenn þráðu svo mjög á þeim tímum, en gátu ekki fengið. Einmitt það, að við höfum þennan rjett, en Noregur hafði hann ekki, sýnir, að aðstaða Íslands til Danmerkur er önnur og betri en aðstaða Noregs var til Svíþjóðar. Konungur vor hefði að sjálfsögðu, er fjárlagafrumvarpið var borið upp fyrir honum í ríkisráði, ekkert við sendiherrann að athuga, og auðvitað gerði íslensk-danska nefndin ekki heldur athugasemd um hann, en þrátt fyrir það veit heimurinn ekki af þessum rjetti vorum fyr en vjer sendum sendiherra á einhvern þann stað, þar sem stórveldin hafa sendimenn sína, eins og t. d. til Danmerkur. Nú er það og svo, að þótt við höfum þennan rjett, höfum við gefið Dönum umboð til að fara með hann, innan takmarka 7. gr. sambandslaganna. Nú er það vitanlegt, að Danir geta ekki farið með þetta umboð okkar gagnvart sjálfum sjer, og er því nauðsynlegt fyrir okkur að „documentera“ sem skýrast, að Danir sjeu að eins umboðsmenn okkar, en það gerum við best með því, að hafa þar mann, sem ber sendiherratign. Hv. þm. Ísaf. (M T.) hefir ekki getað sagt, hvað leggjast eigi inn í ríkisfulltrúastöðuna. Ef því hv. Alþingi felst á hana, verður það að skýra, hvað í henni felst. En eins og bæði hæstv. forsætisráðh. (J. M.) og jeg höfum tekið fram, er ekki rjett að gefa sendimanninum nafn, sem enginn veit hvað hann á að leggja inn í. Starfsviði sendiherra er aftur á móti slegið föstu með alþjóðavenju. Hv. þm. Ísaf. (M. T.) lagði áherslu á, að það hefði enga þýðingu fyrir starf mannsins, hvað staða hans væri kölluð. - En allir hljóta að sjá, að það hefir afarmikla þýðingu að hafa aðgang að þeim mönnum, er mestu ráða, og hefir staðan afarmikið að segja í því efni. Dæmið um Franklín var úti á þekju. Við og við rísa upp svo miklir menn, að ekki er hægt að mæla þá á neinum venjulegum mælikvarða. Og Franklín var einn af þeim mönnum. Það er eitt í þessu máli, sem jeg hefi ekki getað skilið og á erfitt með að skilja, og það er, hvernig á því stendur, að þingið skuli vera að hika við að skapa þessum sendimanni okkar sem greiðastan aðgang til að sjá málum okkar borgið, þegar það kostar engin aukin fjárútlát. Mjer er ómögulegt að skilja greinar þær, er „Tíminn“ hefir flutt um þetta efni. Það hefir verið ein heitasta ósk þessarar þjóðar að geta farið sjálf með utanríkismál sín. Og þegar loks sá tími er kominn, að við erum búnir að fá opinn aðgang að því, er reynt að loka þessu hliði. Við höfum gefið annari þjóð umboð til þess að fara með þessi mál, og verðum við því að hafa sem bestar gætur á því að vel sje farið með þetta umboð, auk þess, sem jeg tel sjálfsagt, að við tökum þau sem fyrst í okkar hendur. Vona jeg svo, að brtt.hv.þm. Ísaf. (M. T.) verði feld. Að öðrum kosti er stigið stórt spor í áttina til þess, að leiða mál þessi sem mest hjá sjer.

Halldór Steinsson Jeg hefi komið fram með 2 brtt. Aðra þeirra hefi jeg flutt ásamt hv. 1. landsk.varaþm. (S.F.). þess efnis, að styrkurinn dr. Helga Pjeturssonar verði hækkaður upp í 4000 þús. kr. hvort árið, í stað 4000 kr. fyrra árið, en 2500 síðara. eins og hv. fjárveitinganefnd hefir lagt til. Um þessa brtt. vísa jeg til þess. er jeg sagði um þennan lið við 2. umr. - Að eins skal jeg geta þess, að hv. meðflutningsmaður minn (S. F.) vildi hafa styrkinn nokkru hærri fyrra árið. með tilliti til þess, að maður þessi er nú að leita sjer lækninga, en jeg get alls ekki fallist á það, að skoða styrk þennan, sem sjúkrastyrk, en álít, að honum sje varið til vísindalegra þarfa. - Með þessu er einnig komið á samræmi milli þessa styrks og styrksins til dr. Helga Jónssonar. Hafa þeir oft verið jafnir áður, og sje jeg ekki annað en sanngjarnt sje, að þeir sjeu það einnig í þetta sinn. Hin brtt. er við 14. gr., og þar farið fram á, að aðstoðarlækninum á Ísafirði sjeu veitt 4000 kr. laun á ári, í stað 2000, eins og nefndin hefir lagt til. Þegar launalagafrv. var síðast til umr. hjer í deildinni, kom brtt. frá hv.þm. Ak. (M. K.) um að fella aðstoðarlækninn á Ísafirði burt úr frv. Launamálanefnd gekk í heild sinni inn á brtt. þessa, með því skilyrði, að viðkomandi manni yrði veittur svipaður styrkur í fjárlögunum, svo hann misti lítils eða einskis í við að vera tekinn út úr launafrv. Þetta var skýrt tekið fram, bæði af flm.brtt. og frsm. launanefndar. Hefði því mátt búast við, að hv. fjárveitinganefnd hefði tekið tillit til þessara yfirlýsinga, en það hefir hún alls ekki gert, þar sem hún leggur til, að manni þessum verði að eins veittar 2000 kr. á ári í viðbót við þær 800 kr. er hann hafði áður. En það er 3600 kr. minna á ári en hann hefði haft, ef hann hefði staðið í launalögunum, svo sem upphaflega var. Samkvæmt launalögunum átti hann að hafa 2500 kr. í byrjunarlaun, er færu hækkandi upp í 3500 kr., og þar sem hann hefir nú þegar þjónað embætti þessu í 12 á, hefði hann haft 3200 kr., og ef dýrtíðaruppbót er reiknuð 100%, hefðu laun hans orðið 6400 kr. En það er ekki nóg með það, að honum hafi verið varpað burt ef launalögunum heldur útiloka launlögin, að hann fái dýrtíðaruppbót af þeim 800 kr. styrk, sem hann hafði. Er hróplegt ranglæti að taka svona einn mann út úr heilli stjett og borga honum miklu minni laun en öllum öðrum stjettarbræðrum hans. Í þessu sambandi tjáir ekkert að koma fram með það, að þessi starfi sje óþarfur, því meðan hann er ekki lagður niður hvílir sú skylda á ríkinu að sjá manni þeim, er hefir hann á hendi, fyrir tiltölulega svipuðum launum og öðrum sem slíkt starf hafa á hendi. Hv. frsm. (E. P) var að minnast á það, að læknir þessi gæti sótt í önnur hjeruð. Það getur hann, ef hann vill. - En jeg tel ósamboðið þinginu að ætla að neyða hann til þess, með því að setja hann á sultarlaun. Auk þess er mjer kunnugt um, að heilsu hans er þannig varið, að hann myndi ekki þola að vera í erfiðu læknishjeraði. Loks má geta þess, að hann væri sjálfsagt fyrir löngu farinn frá þessu starfi, ef hann hefði ekki gert sjer von um, og það ekki að ástæðulausu, að fá veitingu fyrir hjeraðslæknisembættinu þar, þegar það losnaði síðast. - En við höfum nú sjeð, hvernig sú von hefir ræst. Jeg hefi ekki sjeð mjer fært að fara lengra en að manni þessum verði veittar 4000 kr. á ári, vegna undirtekta hv. fjárveitinganefndar, en af því leiðir, að þrátt fyrir þessa hækkun tapar hann 1600 kr. á ári, á því, að vera ekki tekinn upp í launalögin. Jeg get ekki skilið það, að deildin, eftir alt þetta launaþvarg, geti verið þekt fyrir það, að níðast á einum einasta manni úr embættismannastjett landsins. Jeg hefi þannig sýnt, að frásögn hv.frsm. (E. P.) er bæði röng og villandi, og hefði jeg síst ætlað honum að geta gert upp svo rangan reikning.

Kristinn Daníelsson Af því að hv.þm. Snæf. (H. St.) vitnaði til frsm. launa nefndarinnar þykir mjer rjett að standa upp og staðfesta skýrslu hans, því að hún var í alla staði rjett. Þegar launanefndin gekk að því, að aukalæknirinn á Ísafirði væri færður í fjárlögin, þá var það beint með því skilyrði, að læknirinn biði engan halla. Jeg treysti því þess vegna, að hv. deild samþykki þessa till.hv.þm. Snæf. (H. St.), enda er hún mjög hófleg, með því að að rjettu lagi átti læknirinn að fá 2500 kr. + dýrtíðaruppbót. Úr því að jeg er staðinn upp, og með því að jeg er hlyntur brtt á þgskj. 937, kann jeg ekki við að láta flm. standa einan uppi, til þess að halda svörum fyrir henni. Jeg skal taka það fram, að mjer finst of skamt farið í till., og hefði jeg helst kosið að fella liðinn alveg burt, því að jeg kem ekki auga á það, hver þörf sje að setja upp þessa sendiherrastöðu Jeg man það 1908, þegar átti að fá okkur til þess að samþykkja uppkastið, að þá var því haldið að okkur, að það myndi kosta svo mikið að hafa sendiherra, en þá var og sagt, að við getum hagað þessu eftir vild, og þyrftum ekki að hafa sendiherra nema eftir þörfum. En þótt mjer þannig þyki brtt. fara of skamt, þá er jeg samt með henni, því að ef þessi maður á að koma fram sem sendiherra, þá hefi jeg enga trú á því, að fjárhæðin nægi. Manni í þessari stöðu er ekki nóg að geta dregið fram lífið; hann verður líka að geta haldið uppi sóma landsins. Jeg vil þess vegna hafa mann með einhverju óákveðnu nafni; það er nægilegt að veita honum erindisbrjef og tiltaka þar, hver störf hans sjeu. Fyrir minn skilning verð jeg að mótmæla því, að með þessu sje stigið nokkurt spor í þá átt, að vjer tökum að oss utanríkismálin; jeg veit ekki til þess, að með öðrum þjóðum sjeu utanríkismálin eða ráð þeirra í því fólgin að hafa sendiherra, heldur í því, að þjóðirnar hafa sjálfar sín utanríkismál í sínum höndum, og þegar vjer tökum þau í vorar hendur, þá er sjálfsagt, að vjer höfum sendiherra. Vjer þurfum ekki að sýnast, vjer þurfum ekki að auglýsa fullveldi okkar; það er viðurkent, hvað sem jus legationis líður eða hverju öðru jus. Dæmið um Norðmenn og deilu þeirra um jus legationis á ekki við oss; vjer höfum aldrei deilt um jus legationis við Dani; vjer höfum átt deilu við þá um fánann, og þeirri deilu er nú lokið. Hins vegar skal jeg manna síst verða til þess að mæla á móti því, að menn verði sendir hvert á land sem vera skal, þegar þörf krefur og vjer höfum fengið utanríkismálin í vorar hendur. Hæstv. forsætisráðherra (J. M.) sagði að vjer værum glaðir af því, að hafa fengið hingað sendiherra frá Dönum. Það er ekki nema sjálfsagt að taka þeim manni með fullri kurteisi; en jeg veit ekki til þess, að hjer hafi verið nokkur ráðagerð um að fá þennan sendiherra, nema Dönum sýndist svo, og er það á þeirra valdi; en það getur á engan hátt skuldbundið oss til þess að sýnast á móti gera eitthvað, sem í rauninni er ekki neitt.

Fjármálaráðherra (S. E.) Örstutt athugasemd. Það er satt, að með öðrum þjóðum hefir utanríkisstjórnin tauminn í utanríkismálunum. En menn munu hafa veitt því eftirtekt, að í þeim málum eru milliliðir, sem framkvæma hitt og þetta, og sýnir þetta, að þetta atriði hefir ekki eingöngu formella, heldur einnig reella þýðingu. Um kostnaðinn gaf hæstv. forsætisráðherra (J. M.) upplýsingar, um laun sendiherra hjá Dönum, og voru þær upphæðir engan veginn ægilegar. Og það er alls ekki meiningin, að sendiherrann eigi að halda uppi óþarfa tildri, veislum eða þess háttar.

Sigurjón Friðjónsson Jeg hefi ekki tafið fjárlagafrv. með brtt. eða ræðuhöldum Jeg vil þó leyfa mjer að kveðja frv. með nokkrum orðum, um leið, og það fer úr hv. deild. Jeg tók þá stefnu við aðra umræðu málsins, að fylgja yfirleitt tillögum hv. fjárveitinganefndar, og var allvel ánægður með þær, það sem þær náðu; en jeg er ekki eins ánægður með það, sem nefndin hefir ógert látið, en þurft hefði að gera. Jeg veit ekki betur en að ætlast sje til þess af löggjöfinni og almenningi, að í fjárlögunum sje fólgin sem glegst skýrsla um fjárhagsástandið, en eins og frv. fer nú úr deildinni, er ekki því að heilsa. Hæstv. fjármálaráðherra (S. E.) lýsti yfir því við 2. umr., að tekjuhallinn næmi, eða myndi nema, nálægt 2 milj. kr. Þetta skýtur nokkuð skökku við frv., því að þar er gert ráð fyrir ca. milj. kr. tekjuafgangi. Jeg verð samt að álíta, að hæstv. fjármálaráðherra (S- E.) hafi rjett fyrir sjer, og að hann hafi síst gert of mikið úr tekjuhallanum, enda mun hann hafa bygt á upplýsingum skrifstofustjóra fjármálaskrifstofunnar um þetta Hækkun fastra launa embættismanna nemur samkv. nál. launamálanefndar nálægt 400,000 kr. á ári, og dýrtíðaruppbót þeirra ca. 1,068,000 kr., en dýrtíðaruppbótin nú nálægt 600,000 kr. Svo að þar er hækkun ca. 468,000 kr. Auk þess er dýrtíðaruppbót á eftirlaun samkv. 18. gr. fjárlaganna um 80 þús. kr. Samtals nemur þessi hækkun öll nálægt 950,000 kr. Hjer er þó ótalin launahækkun og uppbót barnakennara og fleira, svo að ekki mun of hátt áætlað, að þessir hækkunarpóstar einir nemi rúmlega 1 milj. kr. á ári. Ekki mun ofætlað að telja 1 milj. kr. til landvarnarskipsins, og svo er útgerð þess og útgjöld til brúa og húsagerða eftir frv. þeim, sem eru fyrir þinginu. Hér við bætist enn kostnaður við fasteignamat, nefnd í skattamálum, berklaveikisvörnum o. fl., og þó að búast megi við, að tekjurnar verði heldur meiri en áætlað er, nægir þetta til þess að sýna, að fjárhagurinn er alt annað en glæsilegur. Jeg skal þá víkja að nokkrum brtt., sem fyrir liggja, og fyrst að sendiherranum. Jeg býst við því, að jeg greiði atkv. með till.háttv.þm. Ísaf. (M. T.), þótt jeg sje í rauninni samþykkur háttv. 2. þm. G.-K. (K. D.), að fella beri þennan lið alveg. Jeg lít svo á, að okkar utanríkismál sjeu aðallega fólgin í verslunarmálum, og að aðrir menn en ,,sendiherrar“ sjeu betur fallnir til þeirra starfa. Jeg býst ekki við því, að jeg geti greitt atkv. með brtt. á þgskj. 940, þótt mig langi til, í fyrsta lagi skiftir þessi styrkur svo litlu, að hann dregur sama og ekki neitt til þess að bæta úr húsnæðisleysinu hjer í Reykjavík. Í öðru lagi er hjer farið inn á nýja braut, sem vont er að sjá hvert stefnir, að lítt athuguðu máli. Í þriðja lagi vil jeg benda á, að húsagerð verður yfirleitt að geta með leigunni borgað byggingarkostnaðinn, rentur og afborgun, og ef hús eru leigð, svo að nokkru nemi, svo að þau beri sig ekki, þá myndi það geta leitt til þess, að húsaleiga yfirleitt lækkaði meira en eðlilegt er og heppilegt. Afleiðingin gæti orðið sú, við húsagerð fremur minkaði en ykist og að ver væri farið en heima setið. Þá skal jeg snúa mjer að þeirri einu brtt., sem mitt nafn er við, styrkaukanum til dr. Helga Pjeturss. Jeg hefi nú lítið um þá till. að segja um fram það, sem háttv. meðflm. minn (H. St.) hefir sagt, sem sje, að þessi maður hefir oftast verið settur til jafns við nafna sinn, Helga Jónsson, og engin ástæða hefir komið fram, sem rjettlæti það, að af honum sje dregið fremur öðrum. Jeg býst raunar við því, að sú ástæða vaki fyrir mönnum, að þessi maður sje ekki við fulla heilsu. En jeg veit ekki betur en að landinu sje talið skylt að sjá fyrir starfsmönnum sínum yfirleitt, þegar þeir missa heilsu, og sje ekki, að þessi maður þurfi að vera undanskilinn. Annars held jeg, að hann sje talinn veilli en hann er. Hann skrifar að mínu áliti einna fegurst mál, sem nú er ritað hjer á landi, og myndi hann tæplega gera það, ef hann væri svo heilsuveill, sem talið er.

Frsm. fjárveitinganefndar (Eggert Pálsson) Það má nú búast við því, að tekið sje að síga á seinni hluta umræðnanna, enda eru nú komin venjuleg háttumál heiðarlegra manna. Jeg verð þó að neyðast til þess að gera nokkrar athugasemdir út af ræðum ýmsra háttv.þm. Um deilu þá, er staðið hefir milli hæstv. ráðherra og háttv.þm. Ísaf. (M. T.) um nafn sendimannsins, skal jeg ekki vera margorður. Eins og jeg tók fram, eru atkvæði nefndarmanna óbundin um það atriði. En frá mínu sjónarmiði má kalla, að hjer sje deilt um keisarans skegg. Svo framarlega sem fjárhæðin er söm og jöfn, virðist mjer á sama standa um nafnið. Jeg fæ ekki sjeð, hvað það þarf að hneyksla, að sendimaðurinn sje kallaður sendiherra, sem er gott og gamalt orð, sem allir skilja, eða hvað unnið sje með því, að taka upp nýtt orð, sem enginn þekkir og er óákveðið að merkingu. Hæstv. forsætisráðherra (J. M.) gat þess og, að þótt vjer notuðum þetta nafn, fæli það samt ekki í sjer neitt það, sem gæti bundið sendimanninn til óþarfa tildurs eða prjáls. Annað atriði í ræðu hv.þm. Ísaf. (M. T.) var um barnaskólann á Ísafirði, þess efnis, að hann fengi 1000 kr. af því fje, sem ætlað er til barnaskóla í kaupstöðum og eftir upplýsingum hans sje jeg ekki ástæðu til að vera á móti þeirri till. Jeg býst við að orsökin til þess, að Ísfirðingar hafa farið á mis við þennan skólastyrk síðastliðið ár, sje ekki fólgin í ófyrirgefanlegum trassaskap af þeirra hálfu, en geri ráð fyrir, að það hafi verið óhepni eða vangá, að skýrslur og reikningar bárust eigi fræðslumálastjóra nógu snemma, og því ekki rjett að svifta þá styrk alfarið, þótt reikningurinn kæmi ekki í tæka tíð. Eins og háttv.þm. mintist á, er þetta í raun og veru ekki tekið frá neinum, því aðrir, er fá nú þeim mun minna, hafa fengið þeim mun meira áður af þessu fje. Að því er snertir brtt.hv.þm. Ísaf. (M. T.) um að fella niður styrkinn til Bjarna Jónssonar frá Vogi til að þýða Goethe's Faust, þá virtist hann rökstyðja það helst með því, að þingið hefði farið svo vel með þennan mann, að ekki væri þörf að veita honum þennan styrk. Jeg gæti skilið þetta og gengið inn á það, ef þessi styrkur væri að eins veittur honum til lífsviðurværis, en ekki litið á hina hliðina, að í stað styrksins komi verðmæt þýðing. Fyrst þegar lagt var út í að veita þennan styrk, mátti margt um hann ræða, og það litu margir svo á, að annað þarfara lægi fyrir framan okkur næstu árin en að kosta þessa þýðingu. En úr því það ráð var tekið að veita styrkinn, og það hefir verið gert um nokkur undanfarin ár, og verkið þar af leiðandi komið töluvert á leið, virðist mjer vera misráðið að hætta við hann í miðju kafi. Um till. sama hv.þm. (M. T.) um að veita Önnu Bjarnadóttur 600 kr. styrk á ári, til náms í Englandi, er að vissu leyti vont að eiga. Það er ekki gaman, eða vinsælt, að berjast á móti því, að styrkja efnilegan mann eða efnilega stúlku til náms. En hv.þm. (M. T.) viðurkendi sjálfur, að nefndin hefði mikið við að styðjast um það að veita ekki stúdentum styrki úr ríkissjóði. En háttv.þm. (M. T.) taldi, að hjer væri um undantekningu að ræða, og studdist við, að nefndin hefði veitt styrk til rafmagnsnáms. En jeg verð að telja, að það sje ekki saman berandi. Við vitum, að það er ekki unt að verða fullnuma í rafmagnsfræði hjer heima, - fossamálum vorum og hagnýting fossanna er ekki enn þá svo langt komið -, en hins vegar mikil þörf fyrir slíka menn. Öðru máli er að gegna um enskunám. Þó ekki sje hægt að verða eins fullkominn í ensku hjer og á Englandi, þá er þó hægt að læra mjög vel ensku hjer heima, eins og hvert annað tungumál. eða að minsta kosti svo, að við megi una. Í sambandi við þessa till. og ummæli hv.þm. Ísaf. (M. T.) mintist hv. 2. G.-K. (K. D.) á afstöðu nefndarinnar gagnvart styrk til íslenskra námsmanna erlendis yfirleitt. Hann kvartaði undan því, að hann vantaði umsögn fjárveitinganefndar beggja hv. deilda um það, hvernig með það mál skuli fara. Jeg kannast við það, að að því er ekki vikið í áliti fjárveitinganefndar Ed. og svo mun og vera um nefndarálit fjárveitinganefndar Nd. Það er gömul og eðlileg venja nefndanna að víkja ekki að þeim málum, sem þær ganga fram hjá, og kemur það af því, að fjárveitinganefndunum berast svo mörg skjöl, að það mætti æra óstöðugan, ef það ætti að gera grein fyrir hverju einstöku þeirra í nál. Því hafa nefndirnar jafnan látið sjer nægja að geta þeirra erinda einna, sem þær leggja til að sint verði að einhverju leyti, en sleppa hinum. Jeg býst við því, að það hafi vakað fyrir fjárveitinganefndunum, að því er þetta atriði snertir, að stúdentar þessir mundu fá styrk úr sáttmálasjóði háskólans, og stofnskrá hans bendir í þá átt, að það sje rjett á litið. Það er skýrt tekið fram í 3. liðnum, að styrkja skuli íslenska námsmenn erlendis. Og jeg sje ekki, að það sje rjett, er hv.þm. Ísaf. (M. T.) vildi halda fram, að Anna Bjarnadóttir sje útilokuð frá styrknum vegna þess, að hún ætlar að stunda nám í Englandi, því hún er íslenskur stúdent jafnt fyrir því, og stundar nám erlendis. Vextir sjóðsins nema 50 þús. kr. á ári, og þó 10 þús. kr. væri varið til að leggja við höfuðstól, þá væru samt eftir 40 þús. kr. til að glíma við, og virðist, að eitthvað af því mætti nota í áminstu augnamiði. Loks vill hv.þm. Ísaf. (M. T.) láta falla niður athugasemdina við 16. gr. 17. lið fjárlaganna b. Jeg get að vísu kannast við, að hv.þm. Ísaf. (M. T.) hafi rjett til að amast við þeim 500 krónum á ári, sem þar á að verja til kenslu á Ísafirði, en hann hefir engan rjett til að reyna að koma í veg fyrir, að Fiskifjelagið megi verja af þessu fje upphæð til launa og ferðakostnaðar handa sendimanni sínum. Jeg kannast ekki við, að stjórn Fiskifjelagsins hafi beðið hann að ganga hennar erinda. Ef stjórn fjelagsins hefði talið þess þörf að fella þessa athugasemd niður, mundi hún hafa snúið sjer til fjárveitinganefndar Ed. eða fjárveitinganefndar Nd., en það hefir hún ekki gert. Jeg tel því, að hv.þm. komi þetta atriði lítið við, og best sje að lofa athugasemdinni að standa. Þá þarf jeg að víkja nokkrum orðum að hv.þm. Ak. (M. K.) og meðflytjanda hans, hv.þm. Vestm. (K. E.). Þeir mæltu, eins og lög gera ráð fyrir, sterklega með brtt. sinni um að veita Byggingarfjelagi Reykjavíkur 6000 kr. styrk hvort árið. Það er í sjálfu sjer ekki furða, þó þeir mæli með því, þar sem þeim er alvara með till., og þeir fullfærir um að tala vel máli sínu. Hv. þm. Ak. (M. K.) gerði sjer von um það, að ef brtt. næði fram að ganga hjer, þá mundi hún fá góðan byr í hv.Nd., þó hún hefði fallið þar áður, þegar upphæðin var hærri. En jeg efa að svo sje; að minsta kosti er upphæðin mjer ekki þyrnir í augum, heldur stefna sú, er till. byggist á. Hitt er aukaatriði, hvort veittar væru 6, 8 eða 12 þús. kr. á ári í þessu skyni; aðalatriðið er og hlýtur að vera stefnan. Og jeg tel stefnuna óheillastefnu. Hv. þm. Ak. (M. K.) taldi, að þessi till. mundi ekki leiða neinn dilk á eftir sjer, en það var auðheyrt, að hv. meðflytjandi hans (K. E.) leit öðruvísi á það atriði og taldi það vel farið og sjálfsagt að veita öðrum kaupstöðum samskonar styrk síðar meir. Það lítur svo út, sem hv.þm. Ak. (M. K.) og Vestm. (K. E.) vilji, að fólkið dragist sem mest til kaupstaðanna, en jeg er þar á annari skoðun. Jeg tel það óholt fyrir þjóðfjelag vort, ef straumurinn til kaupstaðanna yrði mjög mikill, Það gæti þá jafnvel farið svo, að sveitirnar legðust að meira eða minna leyti í auðn og landið yrði mestmegnis eða eingöngu fiskiver. Og skil jeg ekki, að margir sannir og þjóðhollir Íslendingar æski þess. Frá sveitunum hefir þjóðinni komið sá kraftur, sem hefir lyft henni áfram á braut menningar og framfara, og ef fólkið hverfur úr sveitunum, þá gef jeg ekki mikið fyrir framtíð þjóðarinnar. Tilgangurinn með þessari till. á víst að vera sá að koma í veg fyrir kjallaraíbúðir og aðrar slæmar íbúðir. Jeg efa nú ekki, að þessi tilgangur er í sjálfu sjer góður. En jafnframt verður að gæta þess, að till. gerir og það að verkum, að húsaleiga verður ódýrari, og fólksflutningurinn til bæjarins þar af leiðandi vex. Og þegar aðstreymið er meira en húsrúmið leyfir, eins og verið hefir, þá verða kjallaraíbúðirnar fullar eftir sem áður. þessi góði tilgangur háttv.þm. næst því ekki með till. Hv. þm. Ak. (M. K.) sagði, að það væri eðlilegt að fólkið leitaði til kaupstaðanna, af því að stórbændur í sveitinni hefðu leikið það svo illa. Jeg kannast ekki við, að hjer á landi sjeu nokkrir stórbændur og jeg hefi aldrei heyrt talað um það, að bændur leiki illa fólk sitt. Reglan mun vera sú, að vinnufólkið líður súrt og sætt með húsbændunum sjálfum. Jeg játa það, að kaupgjaldið hefir verið lágt, en það var það líka í kaupstöðunum fram á síðustu ár. Síðan kaupgjaldið hækkaði í kaupstöðunum hefir það einnig hækkað til sveita. Það er hægt að slá því fram, eins og hv.þm. gerði, að það sje hægt að gera vistlegra í sveitinni en er, svo að fólkið vilji eins vel vera þar og í kaupstöðunum. En jeg hefi ekki orðið var við, að þingið vildi gera það, sem er undirstöðuatriði til þess, sem er verulegar samgöngubætur, svo sem járnbrautarlagning. Það hefir verið talað um það, og þar við látið sitja, ár eftir ár. Og meðan svo er látið ganga hlýtur fólkið takmarkalítið að streyma til kaupstaðanna, þar sem það nýtur meiri lífsþæginda, sem og skemtana, að ógleymdum Bíóunum, sem ekki er hægt að hafa í sveitunum. Jeg er fyllilega samdóma hv.þm. (M. K.) að hv. deild hafi vel gætt sóma síns í öllum málum á þessu þingi, og að hún eigi og svo að gera að því er snertir þessa till. En það gerir hún best með því að fella hana, en ekki samþykkja. Jeg er einnig samdóma honum um það, að eitt óheillaspor geti komið miklu illu til leiðar. En þótt við sjeum samdóma um það, þá er það með mismunandi skilningi á þessari till. Óheillasporið er frá mínu sjónarmiði það, að lofa þessari tillögu hans að ganga í gegn. Víkja vil jeg fáum orðum að mínum góða og gamla vini, hv.þm. Snæf. (H. St.). Jeg þarf ekki að taka það illa upp, þótt hann hafi verið illvígur í minn garð, því hv.þm. hafa oft heyrt það, að hann getur einatt, þegar hann vill svo vera láta, verið talsvert illvígur í orðum, án þess að hann meini verulega ilt með því. Jeg mun því ekki kippa mjer neitt upp við það, þótt hann hafi að þessu sinni beint allhörðum orðum til mín. Og ekki mun jeg fara í neitt skítkast við hann. Hann sagði, að skýrsla mín um aukalækninn á Ísafirði væri röng og villandi, en jeg get ekki kannast við, að jeg hafi sagt neitt, er rangt væri, um þetta atriði. Jeg sagði, að ef brtt.hv.þm. (H. St.) væri samþykt, væri aukalæknir þessi eins vel settur og læknir í lægsta flokki eftir launalögunum. Læknir í lægsta launaflokki ætti að fá 2500 kr. laun, og þar við bætist dýrtíðaruppbót, svo hann fær alls um 4800–5000 krónur, en eftir till.hv.þm. á þessi aukalæknir að fá 4000+800 kr. sem aukalæknir, eða alls 4800 kr., og verða það því nærfelt sömu launin. Nefndin lítur svo á, að með þessu sjeu laun hans orðin svo há, að hann muni ekki sækja um læknishjerað, en hjer er í sjálfu sjer um einskonar biðlaun að ræða, þar sem starf þetta á að leggja niður. Jeg þarf ekki að vera langorður um ummæli hv. 1. landsk.þm. (S. F.). Hann ljet í ljós, að hann væri óánægður með, að það sæist ekki glögt í fjárlögunum, hvernig fjárhagnum væri varið. Jeg kannast við að svo sje, en það er ekki unt að setja inn í fjárlögin alstaðar rjettar tölur úr launalögunum. Ef það hefði átt að gera, hefði þurft að athuga hvern einstakan starfsmann, hve lengi hann hefði verið í embætti o. s. frv., og þar sem þinglausnir standa fyrir dyrum, vildi nefndin ekki ráðast í það. Það er víst, að það hefði tafið mjög þingið, lengt það að minsta kosti um viku, að hv.þm. (S. F.) hafi gert þetta upp efa jeg mikillega. Til þess að það væri svo gert, að vel væri, hefði hann þurft að rannsaka embættis- eða starfsaldur hvers embættis- eða sýslunarmanns, og hann hefði jafnframt þurft að rannsaka, hvort þeir hefðu ekki áður verið ,,settir til starfans, því það er talið með. Þessi rannsókn, ef ábyggileg ætti að vera, tekur mikinn tíma og útheimtir meiri gögn en jeg býst við að hv.þm. hafi haft. Auk þess er enn ekki kunnugt, með hvað hárri dýrtíðaruppbót eigi að reikna, þ. e. a. s. hver vísitalan verði. Sje jeg svo ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um mál þetta að sinni.

Magnús Kristjánsson Hv. 1. þm. Rang. (E. P.) sagði, að kominn væri háttatími fyrir siðað fólk. Samt hjelt hann sjálfur langa ræðu, þó sennilega eigi ekki að skilja það svo, að hann teljist ekki til siðaðs fólks. Að því sem ræða hans tók til mín, þá er það að segja, að hann lagði mjer í munn orð, sem jeg hefi aldrei sagt, og lagði svo út af því. Hann sagði t. d., að jeg hefði sagt, að stórbændurnir færu mjög illa með verkafólk sitt. Að vísu má vera, að hv. 1. þm. Rang. (E. P.) hefði þótt nærri sjer höggið með slíkum orðum. En jeg sagði í þessu sambandi ekki annað eða meira en jeg get staðið við. Það er annars sorglegt til þess að vita, þegar lagst er af misskilningi á móti svo nytsömu máli og því, sem hjer er um að ræða. Hv. þm. (E. P.) gat þess að vísu, að það væri ekki fjárhæðin, sem sjer yxi í augum - heldur stefnan. Og um hana hafði hann þau þungu orð og óþörfu, að hún væri óheillastefna. En sem betur fer, er það vafasamt, að slík ósæmileg ummæli beri þann árangur, sem til er ætlast. Og þrátt fyrir alla mótspyrnu hins hv.frsm. (E. P.), þá vona jeg samt, að hinn góði málstaður sigri að lokum, en ekki hið þrönga sjónarmið hv. 1. þm. Rang. (E. P.). Aðalástæða hv.þm. var reyndar sú tilgáta, að þetta mundi verða til þess að auka mjög aðstreymið að kaupstöðum og sjávarþorpum. En ekki virðist mikil ástæða til þess, þó að bygð sjeu nokkur hús yfir þá, sem verst eru staddir. þegar vitanlegt er, að mörg hundruð manns eru svo að segja á götunni. Og að kalla þetta óheillastefnu virðist mjer beinlínis ósæmilegt. Í sambandi við þetta er svo alt tal hv.þm. (E. P.) um það, að sveitirnar leggi til kraftinn og kjarnann í þjóðina. Það er reyndar - af ofurskiljanlegum ástæðum - ekki ósennilegt, að svo hafi verið, meðan svo að segja allir voru sveitamenn. Og auðvitað stafa kaupstaðabúar þaðan. En hitt leyfi jeg mjer að efa, að þetta kaupstaðafólk standi yfirleitt að baki sveitafólkinu. Það er óviðeigandi gorgeir að vera sífelt að ala á þessu. Og út yfir tekur þó, þegar menn eru að tala um, að verið sje að gera landið að menningarsnauðu útskeri eða fiskiveri. Jeg veit ekki betur en bæjarmenn standi eins vel í stöðum sínum og sjeu yfirleitt eins þjóðnýtir og sveitamenn, að þeim annars ólöstuðum. Annars er árangurslaust að fara mörgum orðum um þetta. Jeg hefi að eins viljað benda á það, að ómaklega hafi verið að mjer ráðist og af misskilningi á orðum mínum, vægast sagt, orðum, sem í alla staði voru hógvær og sanngjörn, bæði í garð sveitamanna og bæjamanna. En við skulum nú samt gera ráð fyrir því að fólk hafi flykst meir en góðu hófi gegnir til kaupstaðanna. En ef það tæki nú snögglega sinnaskiftum við ræðu hv. 1. þm. Rang. (E. P.) og vildi nú flytjast aftur til sveitanna í stórum stíl, hvað tekur þá við? Hvaða kjör fær það þar? Jeg veit ekki betur en að það sjeu tíu fyrir einn um hvert kot, sem losnar og ekki hlaupið að því að fá jarðnæði, ef menn vilja byrja búskap. Bændurnir margir hafa umráð yfir miklu landi, og vilja sennilega búta það sundur í smáhluta - til að bjarga þjóðfjelaginu frá glötun, eins og hv.þm. komst að orði. En þó svo væri, að hægt væri að fá landið, þá þarf fleira til að geta byrjað búskap; það þarf að koma upp sæmilegum bústað - og til þess þarf ærið fje. En ef hv.þm. (E. P.) yrði þar samkvæmur sjálfs sín stefnu, er jeg ekki viss um, að það yrði nægilegt, sem hann teldi fært að leggja af mörkum .,til viðreisnar landbúnaðinum“. En hjer skal jeg láta staðar numið um þetta atriði - enda er minn málstaður þeim mun betri en málstaður hv. 1. þm. Rang. (E. P.), að ekki þarf að flytja fyrir honum jafnrösklega ræðu og hann taldi nauðsynlegt sínu máli til stuðnings. En úr því að jeg er staðinn upp á annað borð, langar mig til að minnast lítils háttar á ummæli hv.þm. Snæf. (H. St.) um aðstoðarlækninn á Ísafirði. Um rjettmæti eða nauðsyn þessa embættis get jeg vísað til þess, sem jeg hefi áður sagt. En þó vil jeg benda á það, að þar sem í ráði er að skifta þessu hjeraði og stofna þar nýtt læknisembætti fast, virðist því minni ástæða til að hafa þar líka þriðja manninn fastan og hálaunaðan, á svona hlutfallslega litlu svæði, ekki síst þegar litið er á þau vandræði, sem ýmsar aðrar sveitir verða að þola vegna læknisleysis, þar sem Alþingi synjar þeim um læknishjálp, þó að meiri sje þörfin en þarna. Þar sem hv.þm. Snæf. (H. St.) sagði að jeg hefði áður haldið því fram, að læknirinn ætti í fjárlögunum að fá uppbót, svo að hann yrði ekki ver úti en áður, þá er þess að gæta, að þar átti jeg auðvitað að eins við það að hann yrði ekki ver úti en hann er nú. En að telja, að með því sje verið að níðast á manninum. er alveg ósæmilegt. Hann er látinn njóta fullrar sanngirni. Þá verð jeg að víkja nokkrum orðum að hv. 1. landsk.varaþm. (S. F.), út af ummælum hans um byggingarfjelagið. Jeg hafði þó ekki búist við slíkum undirtektum frá honum, því mjer hefir virst rjettlætistilfinning hans á svo háu stigi. En öllum getur skjátlast. Röksemdir hans voru að mestu leyti þær sömu og hv. 1. þm. Rang. (E. P.) flutti, og eru þær marghraktar. Hann fór líka að tala um fjárhaginn yfirleitt og hið aumlega ástand hans nú. Þetta er reyndar ekki ný saga - þó jeg hafi ekki sannfærst um það enn, að hún sje rjett. Þarna er að eins litið á aðra hlið málsins; en til þess að komast að skynsamlegri niðurstöðu er vissast að skoða báðar hliðarnar. Yfirleitt held jeg að það sje of snemt að slá nokkru föstu um fjár haginn. En eins og það er hættulegt að lýsa ástandinu of vel - eins er það hættulegt að láta þjóðina halda, að ástandið sje verra en það er. Það getur dregið kjark úr fulltrúum þjóðarinnar og þjóðinni sjálfri, en það aftur dregið úr nauðsynlegum framkvæmdum.

Halldór Steinsson Jeg held, að það megi segja að hv.þm. Ak. (M. K.) hafi í launamáli aukalæknisins á Ísafirði snúist eins og skopparakringla.  Þá kem jeg að hv. 1. þm. Rang. (E. P.). Það voru reyndar ekki prestleg orð, sem hann viðhafði, þegar hann sagðist „ekki ætla í skítkast“ við mig, og forseti átaldi þau ekki. Annars sagði hann, að lítill munur væri á till. nefndarinnar og launafrumvarpinu. En jeg skil ekki svona dæmalausa sljóskygni. Dæmið er ósköp einfalt og skal jeg nú setja það skýrt upp. Eftir till. nefndarinnar ætti maður þessi að fá 2000+800 kr. = 2800 kr., en eftir launalögunum ætti hann að hafa 3200 kr., að viðbættri dýrtíðaruppbót, sem sje 6400 kr., þar sem hann hefir nú verið læknir í 12 ár. Þegar 2800 kr. eru nú dregnar frá 6400 kr., býst jeg við, að ekki þurfi um það að deila, að útkoman sje 3600 kr., en það er sú upphæð, sem skaði læknisins nemur við það, að vera kipt út af launalögunum. En jafnvel þó að mín till. væri samþykt. væri honum samt ekki alveg bættur skaðinn - jeg geri ekki ráð fyrir því, að prestleg rjettlætistilfinning fjárveitinganefndarinnar eða deildarinnar leyfi það - en það verður bætt mikið úr honum með því að samþykkja till. Þá fær læknirinn sem sje 4000+800 kr. = 4800 kr., eða tapar m. ö. o. 1600 kr. Þetta virðist mjer vera svo ljóst, að jafnvel þó að hv. 1. þm. Rang. (E. P.) vilji ekki skilja það, ættu þó aðrir hv. deildarmenn að skilja það. Hv. þm. (E. P.) var að fárast yfir því, að með því fyrirkomulagi, sem jeg sting upp á, gæti aukalæknirinn orðið jafnlaunahár og aðallæknirinn. En mjer er nú spurn: Hafa þeir ekki báðir kostað jafnmiklu til sín? Hafa þeir ekki báðir sömu mentun? Hafa þeir ekki báðir jafnan rjett samkvæmt stöðu sinni? Jeg veit ekki betur - og því skyldi þá þurfa að gera þann greinarmun á laununum, að öðrum þeirra verði ókleift að lifa á þeim.

Guðmundur Ólafsson Það er reyndar leiðinlegt að segja nokkuð, þegar svona margt hefir verið sagt áður - og misjafnt. Jeg get þó ekki stilt mig um að minnast dálítið á byggingarstyrkinn og leiðrjetta misskilning, sem þar kom fram. Það var sem sje sagt, að alger kyrrstaða hefði verið á húsabyggingum í Reykjavík í síðastliðin 5 ár. En þetta er ofsagt. Því nú er mikið bygt, og 1914 var sömuleiðis bygt töluvert, en jeg get ekki sjeð, að þar sjeu 5 ár á milli. Háttv. þm. Ak. (M. K.) lýsti því átakanlega, að hingað til Reykjavíkur streymdu bjargarlausir vesalingar, sem hvergi ættu höfði sínu að að halla.  (M. K.: Það hefi jeg aldrei sagt)  . En ef svo er, þá er hjer eftir einhverju að sækjast. Að öðrum kosti yrði fólkið ekki of margt fyrir húsnæðið. Það er rangt, að hjer í Reykjavík hafi verið alger kyrrstaða hvað byggingar snertir í síðastliðin 5 ár. Öll árin hefir verið nokkuð bygt og mikið 1914 og eins í sumar. Ef það er örðugt að byggja hjer, þá er enn örðugra að byggja annarsstaðar, því hjeðan er meginið af öllu byggingarefni flutt út um landið. Það var á háttv.þm. Ak. (M. K.) að heyra, að „þessir stórbændur“, sem hann svo kallaði, flæmdu fólkið úr sveitunum í kaupstaðina. Hann sagði, að þeir þyrftu ekki að setja sig upp á móti till., hún væri í þeirra þágu að því leyti, sem hún kæmi í veg fyrir, að þeir þyrftu að taka á móti hópum af endursendu fólki heim í sveitirnar. Svo hefir það þó verið, að kaupstaðirnir hafa endursent töluvert af óvinnandi ómagalýð, og held jeg, að það myndi halda fram eins og hingað til, enda eru bændur farnir að venjast slíku. Sami þm. (M. K.) sagði, að bændur ættu að gera eitthvað til þess að hæna vinnufólk að sjer. Fyrst út í þetta er komið, get jeg lítillega borið saman kjör verkafólks í sveitum og kaupstöðum eða veiðistöðum. Það er ósjaldan, sem fólkið, sem kemur úr síldarvinnunni, hefir ekki betri sögu að segja en kaupavinnufólkið úr sveitunum. Það kemur stundum allslaust og ver farið en þegar það fór af stað. Kaupafólkið hefir jafnan vissar tekjur, og þær ríflegar. Það gengur ekki á þær meðan það dvelur í sveitinni. Og það þekki jeg ekki, að fólk sje þar svikið um kaupið. Þá gat háttv.þm. (M. K.) um fjárveitingu til húsabygginga í sveitum. En jeg veit ekki betur en að líkt sje á komið um sveitir og kaupstaði að því er þetta snertir, ef fjárlögin eru látin halda sjer eins og þau nú eru. Háttv. þm. lýsti yfir því, að deildin ætti kann ske kost á að sjá lög byggingarfjelagsins. Jeg get trúað því, að þau sjeu ekkert leyndarmál. Þau líta auðvitað vel út, eins og lög annara fjelaga. Jeg hefi aldrei dregið það í efa. En ósjeð er samt, hvernig þeim verður framfylgt. Jeg lasta ekki fjelagsskapinn, þó að jeg sje því mótfallinn, að ríkið styrki hann. Styrkurinn er talinn smávægilegur. En jeg hygg, að auðvelt sje að sýna fram á, að húsakynni sjeu engu betri en í Reykjavík hvar sem er annarsstaðar á landinu. Flest kauptún, sjávarþorp og sveitarfjelög á landinu myndu því koma á eftir og biðja um samskonar styrk. Jeg hygg, að það yrði töluvert erfitt að neita þeim, ef Reykjavík nýtur svona styrks. Það yrði ekki vandi að koma af stað byggingarfjelögum, sem öll rjettu út höndina eftir fjárveitingum. Það yrði sama sagan og um almennu dýrtíðarlánin hjer um árið. Háttv. þm. Ak. (M. K.) sagði, að það ætti ekki að braska með húsin. Þau verða náttúrlega ekki bygð í þeim tilgangi. En hvaða tryggingu höfum við fyrir því, að húsin verði ekki seld eða braskað með þau, því að enginn mun neita því, að húsabrask sje nú einn af arðvænlegri atvinnuvegum bæjarbúa. Þá hafði þingmaðurinn mörg orð um það, að deildin hafi hingað til verið nokkuð góð, en að sá dómur mundi breytast til hins gagnstæða, ef umrædd brtt. væri feld. Jeg geri mjer samt vonir um, að deildin mundi ekki missa meira í en háttv. 1. landsk.varaþm. (S. F.). Háttv. þm. Ak. (M. K.) gaf honum þann vitnisburð, að hann væri góður og mjög samviskusamur maður, en að honum hafi skjöplast í þessu máli. Jeg vona, að deildin sleppi með ekki verri útreið. Mig furðar á því, að háttv.þm. skyldi í öðru hverju orði hnýta í bændur. Þetta mál er að vísu óskylt bændum, en þeim er þá betur trúandi til að hafa óhlutdræga dómgreind á því en háttv.þm. Ak. (M. K.). Jeg sje, að flutningsmenn brtt. eru úr tveim aðalkaupstöðum landsins utan Reykjavíkur. Jeg er ekki grunlaus um, að þeim gangi það til, að krækja í eitthvað handa sínum kjósendum á næsta þingi. Það er satt, að þessi fjárveiting er ekki mikil, en þetta dregur sig saman þegar þeir koma með sín kjördæmi, og þá hver af öðrum. Hjer er því sannarlega um viðsjárvert fordæmi að ræða.

Guðjón Guðlaugsson Jeg á hjer engar brtt. Það er að eins ein brtt., á þgskj. 940, sem jeg vildi minnast á, því jeg vildi ógjarnan, að atkvæði mitt um hana yrði misskilið. Jeg get líka varla setið hjá þegjandi, þegar jeg heyri allan þennan matning milli sjávarútvegs og landbúnaðar. Það hefir jafnan verið og er mín skoðun, að landbúnaðurinn sje sá aðalatvinnuvegur þjóðarinnar, sem eigi að hafa forsætið að því er heiður snertir. Jeg get því ekki setið þegjandi hjá, er jeg heyri landbúnaðinum niðrað, eins og háttv.þm. Ak. (M. K.) leyfði sjer að gera, og einkum er jeg heyri talað um „stórbændur“ með fyrirlitningu. Jeg veit að sönnu ekki, hvort hægt er að tala um stórbændur hjer á landi. En jeg þykist vita, að háttv.þm. Ak. hafi átt við góða og gilda bændur, sem búa við sæmileg efni. Þeir eru stundum kallaðir ,,stórbændur“, af því að ekkert stórt er til samanburðar. En bændur þessa þekki jeg ekki að öðru en að vera mestu heiðursmenn. Þeir eiga góð heimili og eru heimafólki sínu hinir bestu húsfeður. Það er í alla staði óverðskuldað að bera þeim á brýn, að hagur fólks, sem vinnur hjá þeim, sje að jafnaði lakari en þess fólks, sem vinnur hjá útgerðarmönnunum. Jeg hygg þvert á móti, að hann muni vera betri. En þar sem þetta er skoðun mín, þá er jeg ekki óhræddur um, að atkv mitt um brtt. á þgskj. 940 kynni að verða misskilið, því að mjer dettur ekki annað í hug en að greiða henni atkvæði. Það er bjargföst skoðun mín, að það sje óheppilegt, að fólk streymi úr sveitum í kaupstaðina. En það er líka óheppilegt, að það fólk sje rekið í hópum heim á sveit sína, sem fyrir margra hluta sakir er orðið stórspilt sem verkafólk í sveitum. Jeg á ekki við aðra siðspillingu en þá, sem að vinnubrögðum lýtur, þó að um víðtækari siðspillingu gæti einnig verið að ræða. Það fjelag, sem um er rætt að styrkja, er stofnað með samvinnusniði. Það er stofnað vegna einstakrar húsnæðiseklu hjer í Reykjavík, því að sú sætta vofir yfir vor og haust hjer, að fólk verði að liggja úti hópum saman. Það væri að vísu ráð og lögum samkvæmt að taka alt húsnæðislaust fólk og senda það heim á sína sveit, ef það á ekki sveit hjer. Jeg er of gamall sveitarstjórnarmaður til þess að vita ekki, hvaða hagræði væri að slíku fyrir sveitirnar. Því kvíði jeg mest fyrir hönd sveitanna, að þær fái slíkar sendingar að hausti til, þegar minst vonum varir. Ég sem betur fer er mannúðin orðin svo rík í kaupstöðunum, að menn skirrast við að reka fólk þaðan nauðugt. Til þess eru einnig mörg dæmi, að fólk, sem ekki hefir getað komist af í sveitum, hefir komist sæmilega af í kaupstað. Það væri mjög óheppilegt, bæði fyrir þjóðfjelagið og einstaklingana, ef menn eru reknir þaðan, sem þeir geta bjargað sjer, vegna húsnæðisleysis. Og þó að dugandi minn bærust með þessum ómagasendingum, þá yrði það til lítils gagns fyrir sveitirnar, því að þeir myndu óðara en betur áraði rjúka til kaupstaðanna aftur. Verst af öllu öfugstreymi úr sveitunum í kaupstaðina er það, þegar góðir bændur eru að bregða búi og skifta á öllum eigum sínum og rándýrum húsaskrokkum hjer í Reykjavík. Það væri vel, ef sá straumur væri hindraður. Þrátt fyrir alla húsnæðisekluna eru hjer til braskhús, sem góðir bændur hafa verið narraðir til að kaupa. Þetta þarf að hindra. En sveitirnar eru litlu bættari, þó að fátækt fólk sje látið frjósa hjer á götunum, þar til það skilur við þetta líf, eða er flutt á sveit sína, sem það að öðrum kosti hefði aldrei fallið til byrði. Þá þarf að styrkja þá til að byggja, sem ekki geta bygt af eigin ramleik. Af greindum ástæðum mun jeg hiklaust greiða atkvæði með brtt., sem fer fram á einar 6000 kr. árlega til samvinnubyggingarfjelags, og það því fremur, sem Reykjavíkurbær leggur drjúgan skerf á móti til þess að bjarga fólki, sem honum ber ef til vill engin skylda til að framfleyta. Þetta er hjálp við þær sveitir, sem annars ættu að taka á móti ómagasendingunum. Jeg gæti rakið mörg dæmi þess, að fátækt fólk hafi komist betur af í kaupstað en í sveit. Jeg skal að eins nefna konu, sem var svo óheppin að eignast krakka í sveit. Hún komst ekki af, heldur lenti krakkinn á sveitinni. Sjálf fór konan í kaupstað, en óhepnin elti hana, og hún eignaðist þar annað barn, en í kaupstaðnum hefir hún komist af hjálparlaust með seinna barnið til þessa dags. Jeg veit það, að sú sveit, sem hefir framfærsluskyldu þessarar konu, þætti ekki gleðiefni að fá hana endursenda enda vænti jeg, að Reykjavíkurbæ takist að skjóta skjólshúsi yfir alla sem þaðan vilja ekki fara. Jeg vildi verja öllum mínum kröftum til að hlynna að landbúnaðinum, því jeg álít, að hann sje hyrningarsteinn íslensks þjóðlífs. Ef hann er færður úr skorðum, er þjóðfjelagi voru hætt. Og samt, eða rjettara sagt vegna þessarar skoðunar minnar, greiði jeg atkv. með brtt. á þgskj. 940. Hún er landbúskapnum í hag.

Frsm. fjárveitinganefndar (Eggert Pálsson) Það eru aðallega tveir háttv.þm., sem hafa beint skeytum sínum til mín, þeir hv.þm. Snæf. (H. St.) og hv.þm. Ak. (M. K.). Þó að þeir væru ósammála um flest, kom þeim þó saman um, að jeg hefði komist óprestslega, að orði. Jeg er að vísu prestur, en það kemur ekki við þessu máli, svo það voru óþarfaslettur að tala um óprestslega framkomu af mjer. Mjer skilst, að þessir herrar telji það eitt prestslega framkomu, sem ekki hneykslar þá. En jeg fyrir mitt leyti lít ekki svo á, að það sjeu endilega óprestsleg orð, sem þá kann að svíða undan hjer við fjárlagaumr. Hv. þm. Ak. (M. K.) var að kenna mjer það, að prestum bæri að fara með sannleika. Veit jeg það vel. En jeg veit líka, að það er ekki að eins skylda fyrir presta. Kaupmönnum er jafnskylt sem prestum að fara með sannleika. Þó að þeir stundum leyfi sjer að nota smábrellur í viðskiftum, þá munu allir telja kaupmönnum skylt, jafnt sem öðrum, að vera sannorðir menn. Það, sem gaf hv.þm. Ak. (M. K.) tilefnið til þessarar kennimensku, var tilvitnun mín í þau orð hans, „að stórbændur fari oft illa með fólk sitt og flæmi það úr sveitinni“. En tilvitnunin er enginn tilbúningur. Jeg skrifaði orðin niður um leið og hann sagði þau. En svo að jeg víki að brtt., þá er það stefnan, sem alt veltur á, en ekki þessi lága upphæð. Hv. 4. landsk.þm. (G. G.) vildi rjettlæta afstöðu sína með því, að fjárhæðin væri svo lítil. En ef rjettmætt er að veita fjárhæðina nú, þá er einnig rjettmætt að veita hana framvegis, og ef Reykjavík er rjett komin að henni, þá eru aðrir kaupstaðir landsins það ekki síður. En fyrst svona er ástatt, þá er ekki um smáupphæð að ræða, heldur stórfje. Hjer er að vísu að eins um litlafingurinn að ræða. En höndin sjálf kemur sennilega bráðlega á eftir. Ofan á það bætist, að með þessu er, eins og jeg hefi tekið fram, og ekki verður með rökum mótmælt, ýtt undir fólk með að flytja úr sveitunum til kaupstaðanna. Hv. 4. landsk.þm. (G. G.) benti á, að bændur væri nú í óða önn að flytja sjálfir til kaupstaðanna. En hvernig stendur á því? Ástæðan er auðvitað, að verkafólkið þyrpist á undan til kaupstaðanna, og bændur geta ekki setið einir eftir með konur sínar og börn. Bændastraumurinn til kaupstaðanna minkar því ekki, heldur eykst, ef farið er að hlynna að fólki í kaupstöðum umfram sveitafólk. Jeg hjelt, að það væri sjálfsagður hlutur, að kaupstaðirnir reyndu ekki að draga til sín fleira fólk en þeim er nauðsyn á, heldur gerðu sjer þvert á móti far um að beita þeim lagaákvæðum, sem til eru, til að hefta fólksstrauminn, sem í þessu húsnæðisleysi verður þeim að eins til trafala, enda mundu þeir auk eigin hagsmuna gera sveitunum mikið gagn með því. Eftir því, sem ráða má af venjunni, verður fjárveitingin endurtekin, sje hún samþ. í þetta sinn, og þá sennilega einnig einhverjar svipaðar upphæðir til hinna kaupstaðanna. Og þá er fjárveiting þessi, þótt nú sje talin smá, orðin að stórupphæð, sem frá mínu sjónarmiði orkar engra tvímæla að illa sje varið. Hvað snertir hv.þm. Snæf. (H. St.), þá fór hann ekki rjett með orð mín um aukalækni á Ísafirði. Jeg hjelt því ekki fram, að læknirinn væri eins vel settur eins og hann stæði í launalögunum, yrði till. fjárveitinganefndarinnar samþ. En hitt tók jeg fram, að væri till.háttv.þm. sjálfs samþ., þá væri hann ekki ver launaður en læknar með lægstu launum. Eftir till.hv.þm. Snæf. (H. St.) ætti læknirinn að hafa 4000+800, sem verður þá eins og lægstu læknislaun. Hvað snertir till. fjárveitinganefndar, ættu laun hans að vera fullkomlega þrefölduð frá því, sem nú er, þar sem hann hefir nú 800, en hefði eftir till. 2800 kr. Það er ekki hægt að segja, að illa sje farið með mann með því, að þrefalda laun hans, og verða margir embættismenn ekki betur úti en svo, og flestir ver. En eftir till.hv.þm. Snæf. (H. St.) yrðu laun þessa manns sexfölduð, og ætla jeg engin dæmi vera til slíks. Jeg álít hneykslanlegt að hækka laun þessa manns frekar en annara og hafa þannig tvo hálaunaða lækna í sama kaupstaðnum. Því vitanlega kemur manninum ekki til hugar að sækja um nokkurt annað læknishjerað, fái hann slíka launafúlgu, sem hv.þm. Snæf. (H. St.) ætlar honum.

Magnús Torfason Til upplýsingar get jeg þess, út af styrk til Önnu Bjarnadóttur, að jeg hefi átt tal við föður háskólasjóðsins, og skýrði hann mjer frá því, að námstyrkur þessi væri ekki ætlaður próflausum mönnum. Svo ætlaði jeg að leiðrjetta mishermi hv. 1. þm. Rang. (E. P.). Það varð ekki annað skilið af ræðu hans en jeg væri á móti 500 kr. styrknum til sjómannakenslu á Ísafirði. Jeg taldi 500 kr. smánarborgun, vildi, að Fiskifjelagið legði meira fram. Í öðru lagi sagði hann, að jeg væri með að fella upphæðina til Fiskifjelagsins, en það, sem jeg sagði um þá till. var ekki annað en það, að jeg vildi, að Fiskifjelagið bæri eitt ábyrgð gerða sinna, sendi mann utan, ef því fyndist það við þurfa ella ekki. Jeg tek þetta sjerstaklega fram af því, að jeg fullyrði, að þeirri stjett hafi aldrei orðið að gagni utanferðir sendimanns síns.

Magnús Kristjánsson Jeg ætla að eins að leiðrjetta það, sem nokkrir hv.þm. hafa borið mjer á brýn, því þeir hafa haft eftir mjer orð, sem jeg hefi aldrei talað. Jeg neita því, að jeg hafi á nokkurn hátt farið óvirðulegum orðum í garð sveitabænda. Tilefnið til, að jeg mintist á þetta, voru ummæli hv. 1. þm. Rang. (E. P.). Það, sem jeg sagði, var, að jeg teldi vafasamt, hversu heppilegt það væri, að fjöldi Reykvíkinga neyddist til að flytja út í sveit og selja stórbændum sjálfdæmi um vinnu sína og kaup. Jeg mótmæli því fastlega orðum þeim, sem hv. 2. þm. Húnv. (G. Ó.), hv. 4. landsk.þm. (G. G. og hv. 1. þm. Rang. (E. P.) hafa haft eftir mjer, því þau hefi jeg aldrei talað.

Frsm. (Kristinn Daníelsson) Jeg vil að eins skýra frá því, að nefndinni þótti ekki ráðlegt að koma með neinar brtt. við frv. úr þessu, og leggur nefndin til, að frv. verði samþ. óbreytt eins og það kom frá Nd. Nd. hefir ekki gert margar eða miklar breytingar á frv. 7. gr. var feld burtu, enda var hún orðin óþörf, þar sem ekki er gert ráð fyrir neinum samsteypuembættum í lögunum. - Þá hefir verið bætt inn í frv. grein, sem nú er 9. gr., um skrifstofustjóra Alþingis. Nefndin er sömu skoðunar um þetta embætti og hún áður var, en telur það hins vegar ekki þess vert, að gera frekari ágreining um þetta efni. - Sú breyting hefir verið gerð á launum lækna, að Hornafjarðarlæknirinn hefir verið fluttur upp í hæsta launaflokk, og nýjum lækni bætt við handa Bolvíkingum. - Á 33. gr. hafa verið gerðar smávægilegar breytingar. Ákvæðið um að lög þessi skuli fyrst um sinn gilda til 1925 hefir verið sett inn aftur. Nefndin telur í sjálfu sjer litlu máli skifta, hvort þetta ákvæði stendur í lögunum eða ekki. Það var fyrir orð sambandsstjórnar embættismannafjelaganna, að nefndin mælti með því fyrir nokkru, að ákvæði þetta væri tekið út úr lögunum, en nú lætur hún það kyrt liggja. - Hámarkslaun hæstarjettardómara hafa verið færð upp í 10500 kr. Nefndinni hefir komið saman um að láta við svo búið standa, þó hún telji ekki rjettlátt að taka þá eina út úr. Það munu vera að eins um 20 menn, sem 9500 kr. takmarkið nær til, svo engin frágangssök hefði verið að hækka þá alla, fyrst einn flokkur var hækkaður. - En út af þessum breytingum hefir hvorki nefndin nje einstakir þingmenn komið með neina brtt., og eru það því tilmæli mín, fyrir hönd nefndarinnar, að frv. verði samþ. óbreytt.

Kristinn Daníelsson Jeg á eina brtt., á þgskj. 804, sem jeg vildi leyfa mjer að fara nokkrum orðum um. Hæstv. forsætisráðh. (J. M.) mintist nokkuð á þetta við fyrstu umræðu málsins, og jeg leyfi mjer að gera nokkrar aths. við ummæli hans. Það, sem jeg fer hjer fram á er að embættismönnum verði endurgreidd öll iðgjöld saman lögð með sparisjóðsvöxtum, ef embætti þeirra er lagt niður og þeir flytjast eigi jafnframt í annað embætti. En í frv. er ákveðið, að í slíkum tilfellum skuli iðgjöldin greidd aftur vaxtalaust, en í því er bersýnilegt misrjetti að menn fái ekki sæmilega vexti af fje sínu, en ríkið hirði ágóðann af því, að það hefir skipað mönnunum að tryggja sig. En þar sem sagt hefir verið, að sjóðurinn myndi tapa á þessu, þá held jeg, að það hafi við engin rök að styðjast. Þetta mun vera svo sjaldgæft, að þess gætir ekki fyrir sjóðinn, sem sjálfsagt græðir á mörgum tryggingum, en hins vegar getur hinn líftrygða munað þetta miklu. Það virðist ekki heldur ástæða til, að þessi tryggingarsjóður sje ósanngjarnari í þessum efnum en önnur líftryggingarfjelög. Skal jeg svo ekki tefja umræðurnar með lengri ræðu, en vona, að brtt. mín verði samþykt.

Magnús Kristjánsson Jeg tel sjálfsagt, að skattmálin verði tekin til rækilegrar íhugunar, en hafði búist við því að sjerstök milliþinganefnd yrði skipuð til að rannsaka, hverjar leiðir skuli farnar. Nú sje jeg, að sú er ekki tilætlunin, en tel sjálfsagt, að nefnd sú, er það verður vísað til, athugi það nákvæmlega. En ef það þykir heppilegra, að stjórnin fái sjer ráðunauta til aðstoðar við mál þetta, tel jeg sjálfsagt, að stjórnin sem heild komi sjer saman um mennina, því sú skylda, að sjá skattamálum landsins borgið, hvílir ekki á neinum einstökum ráðherra, heldur á allri stjórninni.

Fjármálaráðherra (S. E.) Jeg spurðist fyrir um það í hv.Nd., hvort tilætlunin væri sú, að sjerstök milliþinganefnd yrði skipuð til að fjalla um mál þetta þar sem orðin „láta rannsaka“ gátu bent í þá átt. En það kom bert fram við allar umræður málsins, að sú væri ekki tilætlunin. Hv. þm. Ak. (M. K.) lagði áherslu á það, að stjórnin öll skipaði ráðunautana, en ekki neinn einstakur ráðherra, og hefir það sjálfsagt verið af ótta við það, að val mannanna myndi mistakast, ef fjármálaráðherra skipaði þá. En jeg býst við að geta glatt hv.þm. Ak. (M. K.) á því, að sömu reglum muni fylgt um þessa skipun sem aðrar.

Magnús Kristjánsson Það er sprottið af misskilningi, ef hæstv. fjármálaráðh. (S. E.) hefir lagt þann skilning í orð mín, að í þeim felist vantraust til hans. Mjer hefir aldrei komið til hugar, að hann færi að ráða þessu máli upp á eindæmi sitt.

Frsm. (Magnús Torfason) Eins og hv.þm. sjá, á jeg nokkrar brtt. Ganga þær í þá átt að hækka grunntölurnar: 1. fl. úr 10 upp í 25 au. = 150% 2.- - 25 - - 60 - = 140- 3.- - 60 - - 200- eða rúmlega þrefaldað. Ástæðan er sú, að vefnaður og fatnaður er svo ljett í vigt, að skatturinn er lítill í samanburði við verðið. Frá verðskatta sjónarmiði sjeð er þessi skattur tiltölulega mjög lágr. 4. liður hækkar um 150%, eins og 1. liður. Út af athugasemdum við síðustu umr. get jeg ekki sjeð neitt á móti því, að hafa kol og salt í vörutollslögunum áfram, þar sem salttollurinn getur fallið áður en þessi lög ganga úr gildi. 5. liður hækkar úr 3 upp í 8, eða ca. 166%. Mjer finst ekki við eiga að hækka hann upp í 7½ vegna útreikningsins. 6. liður eða ruslliðurinn hækkar úr 20 upp í 50, eða um 150%. Með öðrum orðum er hjer farið miðja vega milli till. stjórnarinnar og þess, sem áður var, og þó heldur frekar. Býst jeg við, að aukinn skattur af farþegabifreiðunum vegi upp á móti því, ef 2. liður verður samþ. En 3 liður hækkar svo mikið, að hann gefur meira en 90%; jeg get til, að það verði 160%. Jeg skal nú ekki hafa fleiri orð um þetta, en hygg, að ef samþ. verður, muni ekki verða ver frá fjármálunum gengið en á undanförnum þingum, t. d. 1917.

Fjármálaráðherra (S. E.) Jeg býst við því, að hv. deild kannist við það, að jeg tók það fram, er vörutollsfrv. stjórnarinnar var hjer til umr., að stjórninni hefði ekki þótt ástæða til þess að lappa upp á vörutollslögin, enda búist við því, ef nú væri farið að breyta flokkunum, að deilan um það mundi verða svo mikil, að frv. næði ekki að ganga fram. Reynslan hefir sýnt það, að slíkar tilraunir hafa sætt mótspyrnu. Tilraunir hv.þm. Ísaf. (M. T.) um að hækka suma flokkana meira en aðra munu áreiðanlega verða til þess að sundra samkomulaginu um málið. Stuttur tími er eftir af þinginu og því engir möguleikar á því, að samkomulag náist um mismunandi hækkanir á hinum ýmsu flokkum, því skoðanir manna eru svo á reiki í því efni. Ef hv. deild fellst því ekki á frv. stjórnarinnar óbreytt, sem hefir nálega alla hv.Nd. að baki sjer, þá segir mjer svo hugur um, að ekkert vörutollsfrumv. verði samþ.

Frsm. (Magnús Torfason) Mjer er ekki allsendis ókunnug sú ástæða hæstv. fjármálaráðherra (S. E.) frá 1. umr., en hann „byggir breiðum basis á.“ Hjer er að eins um hækkun að ræða, og jeg er í engum vafa um, að hv.Nd. gangi inn á hana, jafnskattviljug og hún hefir reynst. Þegar þess er gætt, að 3. liður hækkar meira en hinir, þá verða menn líka að gæta þess, að kaupmenn leggja tiltölulega mest á þessar vörur. Yfirleitt leggja menn mest á glysvöru og vefnaðarvöru, og verkar því vörutollur að mestu eins og verslunarskattur, nema framleiðendur kaupi sjálfir frá útlöndum. Jeg gat ekki betur skilið orð hæstv. fjármálaráðh. (S. E.), við síðustu umr., en að hann gerði þá játningu, að hann sje ekki að leita að rjettlátum skattastofnum, heldur því, sem gangi gegnum þingið. Mig furðar mjög að heyra það, og lít svo á, að sú stefna geti alls ekki verið rjett. Frv. mitt gengur í þá átt að draga úr misrjettinu, og myndi því, ef það væri samþ., vera bending til næstu stjórnar um, hvernig hún ætti að haga sjer í slíkum málum. Deildin getur því ekki betur gert en að samþ. það.

Fjármálaráðherra (S. E.) Hv. þm. Ísaf. (M. T.) fór ekki rjett með ummæli mín. Tilraunir hans til þess að sýna fram á, að jeg vilji ekki hafa rjettlæti í skattalöggjöfinni, eru vindhögg. Hitt er aftur rjett, að jeg hefi sagt, og nálega alt þingið virðist sammála mjer um það, að ítarleg endurskoðun á skattalöggjöfinni geti ekki orðið án langs undirbúnings. En þeirri endurskoðun verður ekki lokið fyr en eftir 2 ár, og nauðsynin er því eigi síður fyrir hendi að fá fje í landssjóðinn nú, og fyrir þeirri nauðsyn verðum vjer allir að beygja okkur. Annars þykir mjer það harla undarlegt, að hv.þm. (M. T.) skuli ámæla stjórninni fyrir hækkun á vörutolli, þar sem hann í byrjun þings kom fram með frv. um samskonar hækkun á tollinum. Öll framkoma hv.þm. (M. T.) í málinu bendir mjög fast í þá átt, að frv. hans hafi átt að vera fleygur til þess að bregða fæti fyrir stjórnarfrv., og bregður þá ekki mær vana sínum.

Frsm. (Magnús Torfason) Út af ummælum hæstv. fjármálaráðherra (S. E.) vil jeg leiðrjetta þann miður góðgjarna skilning, sem hann lagði í framkomu mína í þessu máli. Hún hefir sem sje, eins og auðsjeð er, alls ekki miðað að því að eyða málinu, eða tefja það, heldur að hinu, að sniða af stj.frv. þá agnúa, sem auðsýnilegir voru á því. En það hefir hæstv. fjármálaráðherra sjálfur játað, að agnúar hafi verið á því. 

Fjármálaráðherra (S. E.) Jeg þarf ekki að svara hv.þm. Ísaf. (M.T.) miklu. Breytingar þær, sem hann gerir á flokkuninni sjálfri, í frv. hans, eins og það kom fram í byrjun, skifti frá mínu sjónarmiði ekki miklu máli, en gátu orðið til þess, að ekkert samkomulag fengist um vörutollshækkun, og ekki síst miða till. hans um mismunandi skatthækkun á flokkunum í þessa átt. Það, sem jeg legg aðaláhersluna á, er það, að hækkunin nái fram að ganga, svo tekjur ríkisins aukist, eins og jeg hefi margsýnt fram á áður í þessari hv. deild, að nauðsynlegt er. Einfaldast er því að samþ. frv. stjórnarinnar, en láta fleyginn fara veg allrar veraldar.