Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Um klukkan 13.30, að loknu hádegishléi, fer fram umræða utan dagskrár um verslun með manneskjur. Málshefjandi er hv. þm. Guðrún Ögmundsdóttir en hæstv. dómsmrh. Sólveig Pétursdóttir verður til andsvara.

Herra forseti. Ég vil í upphafi þessa fundar leyfa mér að koma eftirfarandi á framfæri sem varðar störf þingsins og lögmælt samskipti fjmrn. og Alþingis. Samkvæmt 7. gr. laga um fjárreiður ríkisins skal fjmrh. leggja endurskoðaðan ríkisreikning næstliðins reikningsárs fyrir Alþingi eigi síðar en tveimur vikum eftir að þing kemur saman. Með bréfi til forseta Alþingis hinn 12. ágúst sl. lagði ég fram endurskoðaðan ríkisreikning fyrir árið 1998 og kynnti hann jafnframt opinberlega. Samkvæmt 45. gr. tilvitnaðra laga skal fylgja ríkisreikningi frv. til lokafjárlaga honum til staðfestingar. Í kjölfar umfangsmikilla kerfisbreytinga vegna nýrra fjárreiðulaga hefur orðið töf á lokafrágangi við sundurliðanir á fjármálum einstakra ríkisstofnana. Framsetningu á fjármálum stofnana hefur verið breytt. Fjöldi nýrra verkefna og sjóða koma nú fram í ríkisreikningi auk breyttrar framsetningar á rekstrartekjum. Því miður hefur ekki tekist að ljúka allri þessari vinnu þar sem nú er í fyrsta sinn unnið eftir nýjum reglum. Af þessu leiðir að framlagning frv. til lokafjárlaga fyrir árið 1998 tefst óhjákvæmilega að þessu sinni en stefnt er að því að leggja frv. fram fyrri hluta næsta mánaðar. Hér er um vissa byrjunarörðugleika að ræða, herra forseti, m.a. vegna ýmissa álitamála sem upp hafa komið og taka þarf afstöðu til. Þess er hins vegar að vænta að frv. til lokafjárlaga muni framvegis koma fram innan téðs tímafrests. Þetta vildi ég gera heyrinkunnugt hér á Alþingi enda þótt þetta sé málefni sem brennur kannski ekki á fjölda þingmanna.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. fjmrh. fyrir að koma hér undir liðnum um störf þingsins og greina þinginu frá þeirri töf sem verður á staðfestingarfrv. til lokafjárlaga. Það er ekki hægt að ræða hvaða áhrif það hefur eða hvort við viljum koma með athugasemdir eða innlegg vegna þessa. Ég held að það væri mjög mikilvægt að við þingflokksformenn gætum á fundi forseta farið aðeins yfir það hvernig þetta hefur verið áður og hvort þetta hafi einhver áhrif á fjárlagavinnuna. Um það get ég ekki sagt á þessu stigi málsins en mér finnst eðlilegt í kjölfar þessa að fjmrh. komi með þessa tilkynningu, að málið verði sett á dagskrá á fundi forseta með þingflokksformönnum. Það hefur auðvitað oft gerst, herra forseti, að þingmenn eða þingflokksformenn hafi kallað eftir því ef ekki hefur verið búið að leggja fram mál lögum samkvæmt. Þess vegna finnst mér það skipta mjög miklu máli að fjmrh. skuli fara þessa nýju leið, að um leið og hann sér að hann muni ekki ná því á réttum tíma að leggja fram frv. til lokafjárlaga, greini hann þinginu frá því að það sé vegna byrjunarörðugleika, vegna þessara skipulagsbreytinga. Við þingmenn viljum auðvitað ljá öllu því lið er lýtur að samskiptum og góðum vinnubrögðum. Ég lýsi því þess vegna hér að ég mun skoða þetta með mjög jákvæðum huga og taka fyrir í þingflokki mínum. Mér finnst þetta góð vinnubrögð hjá fjmrh. en vil gjarnan að forseti setji þetta á dagskrá fundar með þingflokksformönnum.

Herra forseti. Ég vil taka undir með hv. þm. Rannveigu Guðmundsdóttur, þingflokksformanni Samfylkingar, og lýsa því yfir að ég tel þetta góð vinnubrögð af hálfu hæstv. fjmrh., að gera þinginu grein fyrir fyrirsjáanlegri töf á framlagningu frv. Ég styð eindregið að þetta mál verði tekið til umfjöllunar á fundi hæstv. forseta með þingflokksformönnum.

Herra forseti. Ég vil þakka þingflokksformönnunum tveimur sem hér hafa tekið til máls fyrir viðbrögð þeirra við tilkynningu minni. Ég tel eðlilegt að greina þinginu frá því þegar aðstæður eru eins og þær eru núna. Ég hygg reyndar að allir þeir sem sátu á Alþingi þegar ný lög um fjárreiður ríkisins voru afgreidd geri sér fulla grein fyrir því að þar er mikið af nýjungum sem koma þarf í rétt horf í fyrsta skipti sem þær eru afgreiddar. Það er mjög mikilvægt að ganga þannig frá öllum þessum málumn að þar skapist góð fordæmi til framtíðar. Við erum einmitt að vinna að því og auðvitað er margt af því þegar komið fram eins og við sjáum á breyttri uppsetningu fjárlagafrv. og mörgu öðru. Þess vegna þarf að vanda þessa vinnu mjög vel og starfsmenn Ríkisbókhalds og ráðuneytisins eru önnum kafnir við það. Varðandi spurninguna um hvort þetta muni hafa áhrif í þinginu á þessu hausti, þá tel ég að svo muni ekki verða. Það er ekki um það að ræða að hér vanti neinar upplýsingar. Ríkisreikningurinn sjálfur barst á borð allra þingmanna í ágúst sl. Þar eru allar niðurstöðurnar en það þarf að ganga frá frv. til lokastaðfestingar á þeim fjárveitingum sem umfram eru eða undir. Auk þess þarf að ljúka afgreiðslu fjárveitingavaldsins sjálfs, Alþingis, á fjárreiðum ársins 1998 með formlegum hætti. Þetta mun að mínum dómi ekki hafa nein áhrif á fjárlagavinnuna fyrir næsta ár né heldur þá vinnu við fjáraukalagafrv. sem hefjast þarf von bráðar.

Herra forseti. Mér finnst sjálfsagt að þetta mál verði tekið fyrir á fundi forseta með þingflokksformönnum eins og hvað eina annað sem þingflokksformenn óska eftir að þar sé tekið til umræðu og athugunar. Ég vil jafnframt láta í ljósi þakklæti til hæstv. fjmrh. fyrir góð vinnubrögð hans og hreinskilni í þessu máli.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. fjmrh. fyrir þessa skilagrein hans og hef ekkert við hana að athuga nema síður sé. Mættu fleiri ráðherrar taka sér þetta til fyrirmyndar þegar einhver hængur verður á um framkvæmd laga. Til að mynda vænti ég þess að hæstv. viðskrh. geri fljótlega grein fyrir því hvers vegna hann framkvæmir ekki í samræmi við lög um Seðlabanka, um skipun bankastjóra þar.

Herra forseti. Sú skýrsla umboðsmanns Alþingis sem hér er tekin til umræðu er fyrir árið 1997. Skýrsla þessi var lögð fram á síðasta þingi en ekki gafst tími til að ræða hana. Ég tel rétt að upplýsa að á vegum umboðsmanns Alþingis er nú unnið að undirbúningi þess að álit og aðrar afgreiðslur umboðsmanns sem hann ákveður að birta verði birtar á heimasíðu embættisins sem opnuð verður innan tíðar. Af þeim sökum hefur verið hugað að breytingum á formi þeirrar ársskýrslu sem umboðsmaður á skv. 1. mgr. 12. gr. laga nr. 85/1997, um umboðsmann Alþingis, að leggja árlega fyrir Alþingi. Frágangur á ársskýrslu umboðsmanns fyrir árið 1998 hefur því tafist en gert er ráð fyrir að sú skýrsla komi úr prentun í næsta mánuði og verði þá lögð fram á Alþingi. Á árinu 1997 voru skráð hjá umboðsmanni Alþingis 360 ný mál og þar af voru 354 mál vegna kvartana. Sex mál tók umboðsmaður upp að eigin frumkvæði. Þetta er rúmlega 7% fjölgun mála frá árinu 1996. Fram kemur í skýrslunni að þessar tölur eiga aðeins við formlega skráð mál en algengt er að fólk komi á skrifstofu umboðsmanns eða hringi og beri þar upp mál sín og leiti upplýsinga. Starfsfólk umboðsmanns reynir eftir mætti að greiða úr slíkum erindum en þessi þáttur í starfi umboðsmanns er tímafrekur. Á árinu 1997 störfuðu að jafnaði á skrifstofu umboðsmanns fimm starfsmenn auk umboðsmanns. Í ársskýrslu umboðsmanns eru, auk þess sem greint er frá niðurstöðu umboðsmanns í einstökum málum, birtar niðurstöður úttektar á afdrifum fyrstu 2.000 málanna sem lögð voru fyrir umboðsmann til úrlausnar og á viðbrögðum stjórnvalda við tilmælum hans. Þetta er fróðleg samantekt og sýnir að aðeins í undantekningartilvikum eða 5% þessara 2.000 mála hafa stjórnvöld beinlínis ekki farið að tilmælum umboðsmanns. Eins og umboðsmaður bendir á í yfirliti sínu á bls. 9 í skýrslunni eru nokkur dæmi um að í viðræðum við fjölmiðla hafi stjórnvöld í fyrstu dregið niðurstöður umboðsmanns í efa og færst undan því að verða við tilmælum hans en síðan hafi þau látið af andstöðu sinni og leiðrétt mál án þess að það hafi komið fram opinberlega. Umboðsmaður bendir á að af þessum ástæðum hafi oft ekki legið skýrt fyrir hvaða árangur hafi orðið af störfum embættis umboðsmanns. Segir umboðsmaður að að hans dómi hafi þetta leitt til þess að stjórnsýslan í heild hafi oft sætt óréttmætri gagnrýni fyrir að fara lítt að tilmælum hans. Ég fagna því að þessi úttekt var gerð og niðurstöður hennar birtar Alþingi. Af lestri samantektar um mál þar sem stjórnvöld hafa ekki farið að tilmælum umboðsmanns sést að nokkur þeirra hafa síðar farið fyrir dómstóla. Þar hafa þeir sem báru fram kvartanir við umboðsmann fengið hlut sinn réttan. Á það verður að leggja áherslu að þótt lög um umboðsmann Alþingis kveði ekki á um skyldu stjórnvalda til að fara að þeim tilmælum sem hann beinir til þeirra, þá eru þau lög byggð á því að stjórnvöld fari almennt eftir niðurstöðum í áliti umboðsmanns því að að öðrum kosti verður ekki sá árangur af starfi hans sem að var stefnt með því að veita borgurunum færi á að leita með úrlausnir stjórnvalda til slíks óháðs aðila. Í skýrslunni er einnig samantekt á 45 málum sem umboðsmaður fjallaði um á árunum 1988--1997 og vakti athygli Alþingis á meinbugum á lögum á grundvelli 11. gr. laga nr. 85/1997. Þá er gerð grein fyrir því hvað gert hafi verið til að bæta úr hlutaðeigandi annmörkum. Eitt þessara mála var mér til áminningar um að því miður skortir stundum á að umbætur í löggjöf sem Alþingi hefur samþykkt skili sér nægjanlega fljótt í framkvæmd hjá hlutaðeigandi stjórnvöldum. Þarna vísa ég til máls sem rakið er á bls. 44 í skýrslunni um endurgreiðslu oftekins fjár. Þar vakti umboðsmaður árið 1993 athygli Alþingis á því að ekki nyti við settra lagareglna um endurgreiðslu ofgreiddra gjalda. Með lögum nr. 29/1995, um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda, voru lögfest þau nýmæli að stjórnvöld sem innheimta skatta og gjöld skyldu endurgreiða það fé sem ofgreitt reyndist lögum samkvæmt ásamt vöxtum og stjórnvöld skyldu hafa frumkvæði að slíkum endurgreiðslum. Í júlímánuði sl. gerði umboðsmaður Alþingis forseta Alþingis grein fyrir því að við athugun hans á kvörtun sem barst síðla árs 1998 hafi komið í ljós að þrátt fyrir skýr lagaákvæði um skyldu innheimtumanna ríkissjóðs til að hafa frumkvæði að slíkum endurgreiðslum auk vaxta og þá afstöðu fjmrn. að ríkinu beri að hafa frumkvæði að slíku hefur verið misbrestur á framkvæmd þessa. Þannig kom fram í bréfi fjmrn. til umboðsmanns dags. 12. maí 1999 að innheimtumenn ríkissjóðs hefðu almennt ekki reiknað vexti á inneignir sem mynduðust við endurákvörðun opinberra gjalda. Voru af hálfu umboðsmanns gerðar athugasemdir við þessa framkvæmd mála í áliti sem hann sendi fjmrn. 12. júlí 1999. Ég tek fram að fjmrh. tók síðan í framhaldi álitsins ákvörðun um að þær athugasemdir yrðu teknar til greina og bætt skyldi úr þeim annmörkum í framkvæmdinni. Þetta mál undirstrikar enn mikilvægi þess eftirlits sem umboðsmaður Alþingis hefur með stjórnsýslu ríkis og sveitarfélaga. Þau einstöku álit og niðurstöður frá árinu 1997 sem umboðsmaður gerir grein fyrir í skýrslu sinni fjalla um margvísleg svið stjórnsýslunnar en eins og sjá má í tölulegum yfirlitum um skiptingu mála eftir viðfangsefnum á bls. 16 í skýrslunni voru flestar kvartanir árið 1997 vegna tafa við afgreiðslu mála hjá stjórnvöldum eða 62 mál af 360. Næst komu skattamál og almannatryggingar eða 23 mál, hvor málaflokkur. Síðan það sem flokkað er undir málsmeðferð og starfshættir stjórnsýslunnar 20 mál og 18 mál eru vegna fangelsismála. Án þess að ég ætli að fara að fjalla um einstök álit sem birt eru í skýrslunni tel ég sérstakt tilefni til að vekja athygli þingmanna á tveimur álitum sem fjalla um töku svonefndra þjónustugjalda en þessi mál eru á bls. 285 og 340 í skýrslunni. Ég nefni þessi mál sérstaklega þar sem þar eru af hálfu umboðsmanns skýrðar þær lagareglur sem fjalla um töku þjónustugjalda en við þingmenn þekkjum að þess gætir í auknum mæli að slík ákvæði sé að finna í þeim frv. sem við fjöllum um hér á Alþingi. Ég vil að síðustu nota þetta tækifæri til að þakka umboðsmanni Alþingis, starfsmönnum umboðsmanns fyrir góð, árangursrík störf og trúnað við almenning.

Hæstv. forseti. Skýrsla umboðsmanns Alþingis fyrir árið 1997 var tekin fyrir á fundi allshn. 11. október sl. Nefndin hefur á undanförnum árum fjallað um skýrslu umboðsmanns Alþingis enda er um að ræða mikilvægan þátt í eftirliti Alþingis með stjórnsýslunni. Á fundinn kom til viðræðna við nefndina um efni skýrslunnar settur umboðsmaður Alþingis, Tryggvi Gunnarsson, sem gegnir störfum umboðsmanns í fjarveru Gauks Jörundssonar. Í lögum um umboðsmann Alþingis er gert ráð fyrir að það sé hlutverk umboðsmanns að tryggja rétt borgaranna gagnvart stjórnvöldum landsins og jafnræðis sé gætt í stjórnsýslunni og hún fari að öðru leyti fram í samræmi við lög og vandaða stjórnsýsluhætti. Í skýrslu umboðsmanns kemur fram að ný mál hjá embættinu árið 1997 voru 354 samanborið við 334 árið 1996. Málafjöldi hefur haldist nokkuð stöðugur síðan 1994 en afgreiðslutími mála hefur þó lengst nokkuð milli ára. Ekki hefur gengið nægilega vel hjá embættinu að stytta hann, en mikilvægt er að embættið hafi bolmagn til að takast á við öll þau mál sem því berast. Það var ákvörðun Alþingis fyrir réttum 12 árum að opna borgurum landsins þá leið að geta leitað úrlausnar sinna mála hjá umboðsmanni Alþingis. Eitt af meginmarkmiðum Alþingis með stofnun embættisins var að auka eftirlit sitt með stjórnsýslu landsins og bæta hana um leið. Allshn. vill leggja áherslu á mikilvægi þess að markmið um bætta stjórnsýslu náist, einstaklingar geti fengið úrlausn sinna mála með því að leita til embættis umboðsmanns í stað þess að fara í dómsmál sem er mun kostnaðarsamara og tímafrekara. Til að uppfylla þetta markmið verður einnig að haldast gott samband milli embættisins og stjórnvalda og þau síðarnefndu að bregðast skjótt og vel við fyrirspurnum umboðsmanns um einstök mál. Í máli umboðsmanns kom fram að ákveðin atriði væru meira áberandi en önnur sem ástæða kvartana sem honum berast. Of mikið er um að ekki sé farið eftir þeim formskilyrðum sem stjórnsýslulögin setja þannig að tímafrestir og önnur formskilyrði eru ekki virt. Það verður að telja mikilvægt að starfsmenn stjórnsýslunnar þekki vel reglur stjórnsýsluréttar og gæti þess að afgreiða ekki mál frá sér nema vel ígrunduð og gæti vel að því að öllum málsmeðferðarreglum sé fylgt. Einnig kom fram í máli umboðsmanns að mikill þungi væri af skatta- og gjaldamálum og þau mál væru þess eðlis að fara þyrfti vel ofan í saumana á þeim. Vegna anna hefur hins vegar ekki gefist nægilegt tóm til að skoða þau mál svo að fullnægjandi teldist en lengi hefur verið talin þörf á að gera almenna úttekt á þeim burt séð frá kvörtunum. Hann nefndi einnig að almannatryggingar væru málaflokkur þar sem fjölmörg álitaefni væru til staðar sem þörf væri á að umboðsmaður tæki til skoðunar að eigin frumkvæði, en því hefur ekki verið komið við vegna anna hjá embættinu. Að lokum, herra forseti, vil ég þakka umboðsmanni Alþingis fyrir greinargóða skýrslu og taka undir með nefndarmönnum í allshn. sem lýstu yfir almennri ánægju með störf umboðsmanns og þá réttarbót sem tilkoma embættisins hefur haft í för með sér fyrir hinn almenna borgara.

Herra forseti. Ég vil taka undir með síðasta ræðumanni um þakkir til umboðsmanns Alþingis fyrir þessa skýrslu. Hún er allrar athygli verð. En ég hef áður komið upp vegna umræðu um skýrslu umboðsmanns Alþingis, einkum vegna þess hve svör berast oftar en ekki seint og illa frá stjórnvöldum til þeirra er leita til þessa embættis. Ég vil, með leyfi forseta, vitna til þess sem umboðsmaður kemur inn á í skýrslu sinni á bls. 9 undir tölustafnum 4 þar sem hann segir svo, með leyfi forseta: ,,Í starfi mínu hef ég orðið þess var að stjórnvöld sjá stundum ástæðu til að bíða með afgreiðslu erinda þar til ný lög eða nýjar reglugerðir hafa verið settar. Dæmi eru um að beðið hafi verið með afgreiðslu erinda almennings svo árum skipti þar sem von væri á nýjum reglum sem stjórnvöld töldu ,,heppilegt`` að bíða eftir. Þar sem slík viðbrögð stjórnvalda eru ekki bundin við eitt svið stjórnsýslunnar tel ég ástæðu til að minna almennt á eftirfarandi sjónarmið: Borgararnir eiga rétt á því, að stjórnvöld leysi úr málum þeirra svo fljótt sem unnt er á grundvelli þeirra laga og stjórnsýslufyrirmæla, sem í gildi eru, þegar þeir bera fram erindi sín við stjórnvöld, sbr. 1. mgr. 9. gr. stjórnsýslulaga. Við úrlausn mála er það frumskylda stjórnvalda samkvæmt íslenskum stjórnlögum að starfa á grundvelli þeirra réttarheimilda sem í gildi eru á hverjum tíma og sjá um framkvæmd þeirra. Ég tel tilefni til að minna á að óréttlætt synjun um afgreiðslu mála getur leitt til bótaskyldu hins opinbera, svo og stjórnsýsluviðurlaga eða í sumum tilvikum jafnvel refsiviðurlaga fyrir opinbera starfsmenn.`` Mér finnst það nokkuð alvarlegt þegar umboðsmaður Alþingis telur ástæðu til að setja þetta á prent sem ég las. Ég leiði þá hugann að því hvort ekki sé eðlilegt og nauðsynlegt --- og beini ég enn einu sinni orðum mínum til hv. allshn., að öðrum kosti tel ég ástæðu til að flytja málið sjálfur --- að setja það mál upp að stjórnsýslu beri skylda til að svara innan 6--8 mánaða, ekki síðar, þegar umboðsmaður Alþingis leitar til stjórnsýslunnar um svör við málum sem eru í vinnslu hjá honum. Þessar athugasemdir hafa nánast verið gerðar núna í ein 6--7 ár. Það vekur furðu að í lýðræðisríki sem við teljum okkur til á Íslandi skuli slíkir hlutir gerast enn í dag. Það var þessi athugasemd, virðulegi forseti, sem ég vildi koma hér á framfæri og tel allrar athygli verða með tilvísan til þess sem skýrslurnar á árunum áður hafa sýnt fram á og enn er endurtekið svo kröftuglega sem raun ber vitni um af hálfu umboðsmanns Alþingis.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að lýsa yfir mikilli ánægju með starf embættis umboðsmanns Alþingis. Ég tel að afar vel hafi tekist til um það embætti frá því að það var sett á laggirnar árið 1988. Ljóst er að það hefur unnið sér traust bæði almennings og einnig innan stjórnsýslunnar, því eins og kom fram í máli hæstv. forseta Alþingis um könnun sem embættið lét gera á afdrifum 2.000 fyrstu málanna sem komu til kasta embættisins að í 86,5% tilfella var farið að tilmælum umboðsmanns, einvörðungu í 5% tilfella var ekki farið að þeim en í 4,5% tilvika komu ekki fram viðbrögð. Auðvitað hefði maður viljað sjá það svo að í öllum tilvikum væri farið að tilmælum umboðsmanns Alþingis en forsenda þess að tiltrú skapist eins og reyndar hefur gerst í þessu tilviki er sú að umboðsmaður Alþingis geti áfram unnið á mjög vandaðan hátt að umfjöllun um mál. Ef eitthvað má að þessu embætti finna, þá er það fyrst og fremst langur afgreiðslutími. Það er allt of langur afgreiðslutími á málum og nú sjáum við það í umræðum um skýrsluna að hún hefði að sjálfsögðu átt að fara fram miklu fyrr. Að vísu kom skýrslan út í fyrra en þetta er skýrsla fyrir árið 1997. Skýrslan fyrir árið 1998 er enn ekki komin fram. Ég vil spyrja hæstv. forseta Alþingis hverju þetta sæti, hvort hér sé um að kenna mannaflaskorti hjá embættinu. Það eru fimm menn sem starfa hjá embætti umboðsmanns Alþingis og ég vil fá upplýsingar um það frá hæstv. forseta hvernig að embættinu er búið hvað varðar tölvukost og mannafla. Eru fjárveitignar Alþingis í samræmi við það sem embættið fór fram á? Ég vil lýsa yfir þeirri afstöðu minni og okkar innan Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs að við viljum leggja okkar af mörkum til að styrkja þetta embætti því að það er lýðræðinu mikilvægt að það starfi sem allra best.

Herra forseti. Að gefnu tilefni í ræðu hv. 13. þm. Reykv. vil ég taka fram að eins og fjárlagatillögur Alþingis liggja fyrir er gert ráð fyrir því að ráða lögfræðing að embættinu og með öðrum hætti koma til móts við óskir umboðsmanns Alþingis og það á að vera fyrir því séð að afgreiðslutími á málum styttist. Ég vona að reynslan muni leiða í ljós að svo verði, að öðrum kosti verður að grípa til frekari ráðstafana. Ég vil í annan stað segja vegna þess að skýrslan hefur ekki verið lögð fram fyrir árið 1998 að það stendur mjög til bóta. Búist er við að hún komi úr prentun í næsta mánuði en vegna þess að undirbúningur er með öðrum hætti af því að breytingar verða á formi skýrslunnar og hún síðan birt á heimasíðu embættisins hafa orðið nokkrar tafir en þær eru af því góða að því leyti að sú vinna sem nú er verið að leggja í mun opna skýrslu umboðsmanns fyrir fleirum en ella mundi þegar hún kemur á skjáinn.

Virðulegi forseti. Þessi skýrsla er mikil að vöxtum og er þykk bók en það er athyglisvert að í skýrslunni er þó einungis að finna einn fimmta hluta þeirra mála sem afgreidd voru hjá embætti umboðsmanns Alþingis á árinu 1997. Þau mál sem eru í skýrslunni eru valin með tilliti til eðlis þeirra eins og segir í bréfi umboðsmanns og tekin með tilliti til þess að þau hafa almenna þýðingu fyrir starf umboðsmanns og starfshætti í stjórnsýslu. Auðvitað er það svo að magn hins skrifaða máls segir ekki allt. En það er athyglisvert hversu mörg mál eru tekin fyrir hjá umboðsmanni árið 1997, skráð 360 mál, og eins og fram hefur komið og einnig í máli forseta Alþingis eru bara tekin fyrir í skýrslunni þau mál sem berast skriflega, ekki öll þau fjölmörgu munnlegu erindi sem koma inn til embættisins. Þetta segir okkur hve dýrmætt það er að vera með embætti af þessum toga í ríki sem kennir sig við lýðræði og vill hafa lýðræði í heiðri. Það er líka athyglivert að stjórnvöld drógu lengi í efa úrskurði umboðsmanns en þau hafa smám saman sæst á að umboðsmaður hafi í mörgum og kannski flestum tilfellum lög að mæla og meðtaka úrskurði hans og það veldur því að breytingar verða á. Engin leið er fyrir okkur að vita hvort sú aukning sem hefur orðið á meðferð mála, formlegum erindum hjá umboðsmanni, sé vegna þess að fólk er betur upplýst og leitar í auknum mæli réttar síns eða hvort það er vegna þess að stjórnvöld gæta sín ekki nægilega að mæta nýjum tímum og fara nákvæmlega að lögum í ýmsum þeim efnum sem eru gagnrýnd í skýrslunni. Mig langar að nefna einn þátt sem hefur oft borið á góma á Alþingi og verið fluttar tillögur um, þ.e. þann sem lýtur að þjónustugjöldum. Hér hafa verið fluttar tillögur um að þjónustugjöld skuli í öllum tilfellum eingöngu standa fyrir þeim útlagða kostnaði sem stjórnvöld verða fyrir en ekki að vera tekjustofn eða skattstofn eins og stundum hefur verið bent á. Í skýrslunni er bent á dæmi um valdaframsal til sveitarstjórna varðandi ákvarðanir um sérstök álögð gjöld og hve mikilvægt það sé að sveitarstjórnir fari að réttarreglum og lagasjónarmiðum með þjónustugjöld. Auðvitað vaknar þá spurning um hvort stjórnvöld gæti sín almennt á því að fara að lögum um þjónustugjöld vegna þess að svo oft er ágreiningur um álögð gjöld og hvort þau séu réttmæt. Virðulegi forseti. Þessi skýrsla fyrir árið 1997 er eins og ég hef áður sagt mikil að vöxtum. Það er alls ekki svo að ég hafi lesið öll dæmin hér, en mig langar að nefna eitt tiltekið dæmi þar sem umboðsmaður gerði athugasemdir við gjaldtöku vegna kostnaðar við þjónustu á skoðunarstofum og vildi að þeim yrði beint að stofunum en ekki vinnsluleyfishöfum. Í þessu sérstaka tilfelli þráaðist ráðuneyti sjávarútvegsmála við og taldi þetta rangar aðfinnslur og vildi ekki gera breytingar á gjöldum sínum en eftir talsverð bréfaskrif og umfjöllun um málið var það þó svo að réttmætt þótti að fella niður þessi gjöld af vinnsluskipum öðrum en fullvinnsluskipum. Bara slíkt dæmi segir okkur hve mikilvægt það er að mál eru tekin fyrir og ekki er látið staðar numið við að fella álit og beina því til stjórnvalda, jafnvel í þeim tilfellum þar sem stjórnvöld segja, þetta er réttmætt hjá okkur og við förum ekki að þessu áliti, þá endar það þó þannig í þessu tilfelli að eftir skrif og umfjöllun gerir Fiskistofa sér grein fyrir því að réttmætt sé að fella niður þjónustugjöld af vinnsluskipunum sem eru ekki fullvinnsluskip og beinir því til ráðuneytis og þetta mál er til lykta leitt. Ég er ekki að velja þetta mál af því að það hafi sérstaka þýðingu heldur tek ég það sem dæmi um að embættið fer af stað með mál og vinnur það áfram þar til niðurstaða næst. Þegar við tökum skýrslu sem þessa til umræðu er allsendis ófullnægjandi að þingmenn komi hér, jafnvel þeir sem hafa lesið alla skýrsluna og hvert einasta mál, og vilji taka þau mál til umfjöllunar og ræða eðli þeirra eða einstök mál --- til þess er í raun og veru þingfundur, ekki vettvangur. Þess vegna vil ég beina þeirri spurningu til forseta Alþingis hvort hann muni á næstunni skoða þær breytingar á þingsköpum sem hafa legið fyrir og lágu fyrir á vordögum og mikill vilji var til að gera breytingar á. Þar var m.a. að finna tillögur um breytingar á meðferð skýrslna, að í stað þess að þær komi bara þannig á dagskrá þingsins og menn ræði þær opið, og ég fullyrði takmarkað, þá mundi sérstök stjórnlaganefnd taka skýrslur bæði umboðsmanns Alþingis og Ríkisendurskoðunar til umfjöllunar og skoðunar og koma með einhvers konar niðurstöðu eða álit. Það væri allt annars eðlis fyrir þingið að vinna þannig að skýrslunum. Það væru vönduð vinnubrögð og ég fullyrði að það væri til enn meiri árangurs varðandi umbætur í stjórnsýslu okkar. Ég er reyndar þeirrar skoðunar að auk skýrslu umboðsmanns Alþingis og Ríkisendurskoðunar ætti slík stjórnlaganefnd að taka fyrir skýrslu umboðsmanns barna. Það hlýtur að vera þannig að við, löggjafinn, viljum sem vandaðsta meðferð þeirra embætta sem heyra undir þingið eða tengjast þinginu eins og embætti umboðsmanns barna sem er hjá framkvæmdarvaldinu og reyna að vinna með þau mál eða eðli mála á einhvern þann hátt að viðunandi sé. Herra forseti. Ég hef fyrst og fremst drepið á hversu mikilvægt það er að umboðsmaður Alþingis gæti réttarstöðu einstaklinga eða lögaðila og að þeim 354 kvörtunum, sem eru teknar fyrir í skýrslunni, koma 381 einstaklingur og 27 lögaðilar. Þetta segir okkur hversu dýrmæt þessi leið er fyrir einstakling sem telur á sér brotið. Auðvitað er það svo að einstaklingar sem leita til umboðsmanns Alþingis hafa áður verið búnir að fara píslargöngu sína um kerfið eins og fólk tekur gjarnan til orða. Það er ómetanlegt að fólk geti farið á stað eins og þennan til umboðsmanns Alþingis og vitað að ef formlegt erindi er tekið fyrir, þá endar það með áliti umboðsmanns sem þá setur fram álit um réttarstöðu þess aðila sem að málinu hefur komið sem og lögaðila. En ég fullyrði það að sérstaklega sé þetta embætti mikilvægt fyrir einstaklinginn. Ég hef aðeins farið orðum um mikilvægi embættisins. Ég hef nefnt þjónustugjöldin sem ég hefði talið að Alþingi þyrfti að skoða miklu betur til að átta sig á því hvort alls staðar sé farið að lögum, bæði hjá ríki og sveitarfélögum varðandi þjónustugjöldin, og rætt meðferð skýrslunnar og að við þurfum að breyta því. Að lokum vil ég nefna að umboðsmaður Alþingis, sem nú starfar, er settur í embætti. Það er væntanlega um áramót sem á að skipa í þetta embætti og væri vel við hæfi að forseti mundi fara örfáum orðum um hvernig málsmeðferð verður í því ferli. Annað vil ég ekki taka fyrir að þessu sinni, herra forseti, en mundi svo gjarnan vilja sjá að við hefðum möguleika á að fjalla betur um þessar mikilvægu skýrslur.

Herra forseti. Ég vil í fyrsta lagi ítreka það sem ég sagði úr forsetastóli við setningu Alþingis, ég hygg að það hafi verið í vor frekar en í haust nema hvort tveggja sé, að ég tel mjög þýðingarmikið og brýnt að íhuga hvaða breytingar rétt sé að gera á þingsköpum Alþingis. Frv. um það efni var lagt fyrir fyrr á árinu og það verk hefur beðið en hugsun mín var sú að taka málið nú upp og ræða það á fundi með þingflokksformönnum. Einnig var ég með það í huga að taka það fyrir á fundi með þingflokksformönnum á mánudag hvernig staðið skuli að kosningu umboðsmanns Alþingis en eins og hv. alþm. er kunnugt fer kosning hans fram á fundi í Alþingi án þess að nokkur uppástunga komi fram. En brýnt er að flýta því að slík kosning geti farið fram þar sem kjörtíma umboðsmanns lýkur um næstu áramót.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þær upplýsingar sem fram hafa komið um skipan umboðsmanns en sérstaklega þó að við munum taka aftur til skoðunar breytingar á þingsköpum og fara í þá vinnu sem er svo brýn.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir þá skýrslu sem liggur á borðum okkar og þakka fyrir störf umboðsmanns sem eru að öllu jöfnu til mikilla heilla fyrir samfélagið og hafa verið öll þau ár sem hann hefur starfað. Virðulegi forseti. Hlutverk umboðsmanns er ekki það að hann geti kveðið upp dóma eða úrskurði heldur byggist starf hans fyrst og fremst á því að svo mikil virðing sé borin fyrir störfum hans af stjórnvöldum að stjórnvöld fari eftir þeim álitum og úrskurðum sem hann kemst að. Á því byggjast fyrst og fremst þau áhrif sem umboðsmaður hefur á stjórnvöld. Ég get tekið undir það með flestum sem hér hafa talað að áhrif hans hafa verið mikil og góð á íslenska stjórnsýslu allt frá því að til embættisins var stofnað. Það eru nokkur atriði, virðulegi forseti, sem ég vildi nefna. Í fyrsta lagi held ég að það sé mjög þarft verk að umboðsmaður komi úrskurðum sínum og álitum á heimasíðu og færi þetta í nútímalegra horf en nú er og menn hafi þar aðgang. Hugsanlega mætti velta þeirri hugmynd upp að umboðsmaður mundi skila frekar einhvers konar útdrætti til Alþingis og Alþingi mundi síðan fjalla um þann útdrátt í stað þess að skila jafnstórri skýrslu og raun ber vitni. Það gæti jafnvel orðið markvissari umfjöllun en nú er því að um mjög merk er mál að ræða. Í öðru lagi vil ég nefna, virðulegi forseti, að ég tel að mun skynsamlegra væri og heppilegra að skýrslan fengi vandaðri meðferð í nefnd í stað þess að taka hana til umræðu hér, jafnvel þannig að einhver tiltekin nefnd sem með skýrsluna færi, hvort sem það væri forsn., allshn. eða einhver ný nefnd samkvæmt þingsköpum, ályktaði þá jafnvel í einhverjum málum og hvetti til þess að stjórnvöld tækju upp og færu eftir því sem umboðsmaður hefði komist að. Ég held að við flest sem þekkjum orðið þokkalega til stjórnsýslunnar gerum okkur grein fyrir því að á undanförnum tíu árum eða svo hafa orðið gríðarlega miklar breytingar á stjórnsýslunni og við kannski komist út úr því fari sem sumir stjórnsýslufræðingar vilja meina að Jónas frá Hriflu hafi komið íslenskri stjórnsýslu í með því að taka upp og vera að einhverju leyti frumkvöðull að þeim geðþóttaákvörðunum sem tíðkuðust í stjórnsýslunni í marga áratugi þar til að við fórum að nálgast slíka umræðu á annan hátt. Ég held að kennsla til að mynda í stjórnsýslufræðum í háskólanum hafi tekið miklum stakkaskiptum undanfarin 10--15 ár til mikilla bóta. Ég er ekki í nokkrum vafa um að það skilar sér síðan í starfi umboðsmanns. Enda vitnar sá fjöldi mála sem umboðsmaður fjallar um um áhuga manna og hversu mikilvægt það er að þetta embætti er til. Virðulegi forseti. Það er einnig annað sem ég vildi nefna sérstaklega vegna viðbragða forseta Alþingis áðan við fyrirspurn frá hv. þm. Ögmundi Jónassyni, þar sem hann spurði hvort ástæðan fyrir því að mál mundu dragast jafnlengi og raun ber vitni, þ.e. í þeim tilvikum þegar ekki er um það að ræða að stjórnvöld skili seint og illa frá sér svörum, heldur hitt hvort embættið sem slíkt væri undirmannað, að þá held ég að sé vert að minna á að tillögur sem komu við undirbúning fjárlagagerðar lögðu til að bætt yrði við einum lögfræðingi hjá umboðsmanni Alþingis. En miðað við það fjárlagafrv. sem nú liggur fyrir virðist vera sem fallið hafi verið frá þeirri fyrirætlan. Ég vil beina því til hæstv. forseta Alþingis hvort hann muni beita sér fyrir því að þær hugmyndir um að bæta við a.m.k. einum lögfræðingi hjá umboðsmanni Alþingis nái fram að ganga áður en fjárlagafrv. verður samþykkt á hinu háa Alþingi, væntanlega rétt fyrir áramótin. Virðulegi forseti. Ég vil að lokum ítreka þakklæti til umboðsmanns Alþingis og þeirra starfsmanna sem hjá honum starfa. Ég segi enn og aftur að þetta embætti hefur fært íslenska stjórnsýslu mörg skref fram á við frá því að það var tekið upp og embættið byggir fyrst og fremst á því að það njóti virðingar í þeim störfum sem það vinnur. Þess vegna hefur embættið engin önnur vopn en þau rök sem það ber fram þegar kvörtunum er beint til embættisins. Ég held að íslensk stjórnvöld, þó að þau hafi að mörgu leyti tekið vel í niðurstöður og álit embættisins, megi herða enn á þannig að þetta embætti verði nánast yfir gagnrýni hafið, því það hefur sýnt það í störfum sínum í þeim úrskurðum, álitum og þeim röksemdum sem embættið hefur sett fram að það virkilega stendur undir því að stjórnvöld taki mjög alvarlega það sem frá umboðsmanni kemur. Enda má nefna það, og ég held að ég fari rétt með, að öllum þeim málum sem farið hefur verið í fyrir dómstólum á grundvelli álits eða úrskurðar umboðsmanns Alþingis hefur lyktað hjá dómstólum á sama hátt og umboðsmaður hafði áður komist að.

Herra forseti. Ég taldi að ég hefði sagt það nægilega skýrt áðan að í tillögum Alþingis er gert ráð fyrir því að bæta við lögfræðingi hjá umboðsmanni Alþingis. Hugur minn stendur til þess að fylgja því máli eftir. Ég lét þess jafnframt getið að reynslan yrði síðan að leiða í ljós hvort það yrði fullnægjandi í framtíðinni því að ég tel að störf umboðsmanns séu mjög þýðingarmikil og óhjákvæmilegt fyrir Alþingi að búa þannig að embættinu að til fyrirmyndar sé. Sú lagasögulega skýring eða upplýsing sem hv. þm. kom með áðan kom mér nú svolítið á óvart, að helsti hvatamaður að stofnun Alþýðufl. sé upphafsmaðurinn að geðþótta\-ákvörðunum í pólitík og stjórnsýslu.

Virðulegi forseti. Ég ætla að virða það við forseta þótt hann hafi lagt lykkju á leið sína í ræðu sinni. Það er rétt hjá hæstv. forseta að tillögur komu fram hjá Alþingi um að bæta við einum lögfræðingi. En það breytir ekki því sem við sjáum í fjárlagafrv. sem hefur legið á borðum alþingismanna í nokkra daga. Þar er ekki gert ráð fyrir að bætt verði við einum lögfræðingi. Þó að slíkar tillögur hafi komið frá Alþingi þá hafa þær ekki fengið náð fyrir augum fjmrh., a.m.k. ekki við fyrstu gerð fjárlagafrv. Ég ætla því að ítreka þá fyrirspurn til hæstv. forseta hvort hann muni ekki vinna markvisst að því að koma inn í þetta fjárlagafrv., ef svo má að orði komast, einum lögfræðingi fyrir stofnunina. Ef ég skildi orð hans rétt, a.m.k. það sem sneri að þeirri fyrirspurn sem ég bar upp, þá tel ég að hæstv. forseti muni vinna markvisst að því áður en fjárlagafrv. verði samþykkt á Alþingi.

Herra forseti. Ég tel að við séum að ræða störf embættis sem er mjög mikilvægt, afskaplega mikilvægt og mjög nauðsynlegt og hefur þegar haft mjög mikil áhrif. Ég tek undir með hv. þm. Rannveigu Guðmundsdóttur að afgreiðsla Alþingis á þessari skýrslu er ekki nægilega góð. Það væri miklu betra að hafa nefnd sem mundi geta kallað til sín þær stofnanir sem ekki hafa farið að tilmælum umboðsmanns, kallað fyrir sig umboðsmann sjálfan til að heyra skoðanir hans beint á einstökum málum og jafnvel að kalla til þá borgara sem hafa lent í þeim málum sem um er að ræða. Ég tek hjartanlega undir það að slík vinna væri miklu betri. Síðan mundi sú nefnd skila Alþingi skýrslu sem við gætum þá rætt. Herra forseti. Fyrst umboðsmaður Alþingis hefur tekið saman sögulegt yfirlit um afdrif fyrstu 2.000 málanna, sem er afskaplega gott og fínt að fá, þá langar mig til að nefna eitt dæmi um mál sem ekki fékk niðurstöðu hjá hinu opinbera og umboðsmaður Alþingis virðist halda að hafi fengið afgreiðslu. Þannig var mál með vexti að maður skildi við konu sína og gerði við hana skilnaðarkjarasamning um að borga tvöfalt meðlag með börnunum, sem voru nokkur, mánaðarlega eftir á. Hann borgar og stendur við sinn samning, enda grandvar og má ekki vamm sitt vita. Nema hvað, fjórum eða fimm mánuðum seinna kemur krafa á atvinnurekanda þessa manns um að borga meðlag. Þá hafði konan farið til Tryggingastofnunar og fengið þar einfalt meðlag úrskurðað bara sisvona. Það hafði gleymst að láta manninn vita af því eða einhvern veginn fórst það fyrir þannig að allt í einu kemur krafa á fyrirtækið eins og hann sé vanskilamaður. Þetta fréttist nokkuð út og manninum þótti þetta ekkert sérstaklega skemmtilegt. Síðan gerist það að hann neitar þessu og segist verið búinn að greiða þetta meðlag. Þá er honum tjáð að það komi bara ekki til mála, hann eigi bara að borga í gegnum Tryggingastofnun, punktur. Síðan hefst langur leikur. Hann hefur samband við Tryggingastofnun, hún segir að af því að hún innheimti ekki þá eigi hann að hafa samband við Innheimtustofnun sveitarfélaga. Maðurinn hefur samband þangað, ekkert gengur þar, þeir vísa á Tryggingastofnun og síðan fram og til baka. Þetta er langur, langur listi, heil mappa af bréfaskriftum. Maðurinn heldur áfram að borga sitt tvöfalda meðlag alltaf mánaðarlega eftir á og alltaf er tekið af laununum hans meðlagið fyrir fram af Tryggingastofnun og Innheimtustofnun sveitarfélaga. Þau hafa afskaplega sterkt vald til að ganga þannig á laun borgaranna. Maðurinn snýr sér til umboðsmanns Alþingis. Hann tekur málið til vinnslu og segir að þetta sé ófært og það eigi að endurskoða þetta. Þá snýr maðurinn sér með þann úrskurð til félmrh. sem sendir bréf til Tryggingastofnunar að mig minnir og ekkert gerist. Ég má til með að geta þess, herra forseti, að í byrjun þessa máls hafði lögfræðingur Tryggingastofnunar sagt manninum að það þýddi ekkert að vera að röfla, hann skyldi bara borga og hann mundi borga meðlagið til Tryggingastofnunar. Lögin væru svo sterk. Þegar maðurinn var búinn að borga þetta tvöfalda meðlag eftir á í heilt ár og búið að taka af honum einfalt meðlag fyrir fram í heilt ár þá nennti hann þessu ekki lengur, gafst upp og hætti að borga tvöfalda meðlagið eftir á. Þá fer konan í mál sem endar fyrir Hæstarétti. Og vegna þess að meðlag hefur svo óskaplega sterka stöðu þá má ekki skuldajafna meðlag við neitt --- en Hæstiréttur komst að þeirri skynsamlegu niðurstöðu að það mætti skuldajafna meðlag með meðlagi, þ.e. meðlaginu sem Tryggingastofnun hafði tekið af manninum sem hann var búinn að borga mánaðarlega fyrir fram mátti skuldajafna við meðlagið sem hann átti að borga samkvæmt skilnaðarkjarasamningi. Svona gekk þetta í nokkur ár. Þegar manninum leiddist þófið, hann hafði nú ýmislegt annað að gera, þá bara hætti hann þessu. Og það varð niðurstaðan sem lögfræðingur Tryggingastofnunar hafði tilkynnt honum með offorsi, að hann borgaði meðlagið til Tryggingastofnunar eins og um var rætt. Þetta er dæmi um það að úrskurði umboðsmanns Alþingis var ekki framfylgt, en sennilega telur hann að með hæstaréttardóminum hafi náðst fram niðurstaða, en sá ærumissir var aldrei lagaður sem viðkomandi varð fyrir þegar innheimt var hjá atvinnurekanda meðlag, sem hann var búinn að greiða, eins og hann væri maður sem ekki vildi sinna börnum sínum. Það vill svo til að þessi maður er ég.

Herra forseti. Aðeins fáein orð í þessa umræðu sem hefur verið ágæt. Þau snerta hugsanlegt breytt fyrirkomulag á skýrslugerðinni til Alþingis. Ég held að þetta þurfi að skoða í ljósi markmiða til hvers á að nota þessa skýrslu. Það hefur komið fram að í allflestum tilvikum er farið að tilmælum umboðsmanns Alþingis, annað eru undantekningar. Ég hef þá trú að enda þótt hér sé ekki á ferðinni dómstóll, þá hafi orð umboðsmanns Alþingis fordæmisgildi og gagnist einstaklingunum, borgurunum og einnig stjórnsýslunni. Þessum aðilum þarf því að vera þessi fróðleikur aðgengilegur. Það er hægt að gera hann aðgengilegan á netinu eða í tölvuvinnslum einhvers konar og þeir sem ekki hafa aðgang að slíku gætu nálgast upplýsingar hjá umboðsmanni. Síðan þarf annað að gerast. Það þarf að tryggja lýðræðislega umfjöllun um störf umboðsmanns Alþingis og þá styð ég að sú skýrsla sem lögð verður fyrir Alþingi til umræðu verði mun styttri en sú sem hér er og þar verði að finna samantektir og ábendingar embættisins til löggjafans og sérstök áhersla verði einnig lögð á þau mál sem fá ekki afgreiðslu eða þar sem framkvæmdarvaldið fer ekki að ábendingum umboðsmanns Alþingis. Þau mál þarf að taka sérstaklega til skoðunar að mínum dómi á Alþingi. Síðan ítreka ég að ég styð það að þetta embætti verði styrkt og tek undir með öðrum hv. þm. sem hafa lagt áherslu á þetta. Samkvæmt fjárlagafrv. fær embætti umboðsmanns Alþingis 56,7 millj. kr. En samkvæmt því sem hefur komið fram taldi embættið nauðsynlegt að fá rýmri fjárhæð og ég styð mjög eindregið að farið verði að þerri ósk.

Herra forseti. Í samræmi við þau lög sem gilda um starfsemi Ríkisendurskoðunar ber henni að semja skýrslu um störf sín á liðnu almanaksári og leggja fyrir Alþingi. Ársskýrslan fyrir liðið ár var gefin út og birt í maímánuði eins og gert hefur verið á liðnum árum. Mun ég nú gera grein fyrir því helsta úr skýrslunni og fleiru er tengist starfi Ríkisendurskoðunar. Á síðasta ári var alls gerð 161 skýrsla í tengslum við verkefni og viðfangsefni stofnunarinnar. Skýrslur vegna hefðbundinnar fjárhagsendurskoðunar voru 148 en þær eru ekki birtar opinberlega eins og kunnugt er. Á vegum stjórnsýslusviðs og lögfræðisviðs stofnunarinnar voru gerðar 13 skýrslur og er ágrip af niðurstöðum þeirra að finna í starfsskýrslunni. Sumar skýrslnanna voru teknar saman samkvæmt beiðni eða að frumkvæði annarra, svo sem forsætisnefndar Alþingis. Skýrslur af þessum toga voru allar lagðar fram á Alþingi. Þær helstu voru um skatteftirlit á Íslandi og samanburði í því efni við Norðurlönd, framkvæmdir í samgöngumálum 1992--1995, jarðadeild landbrn. og lögreglustjóraembættið í Reykjavík svo að einhverjar séu nefndar. Starfsmenn í föstum stöðugildum hjá Ríkisendurskoðun á árinu 1998 voru jafnmargir og á liðnum árum eða 42. Eins og undanfarin ár störfuðu einnig jafnmargir tíma- og verkefnaráðnir starfsmenn hjá stofnuninni eða sex. Rekstrargjöld Ríkisendurskoðunar náðu alls tæpum 199 millj. kr. á árinu 1998 að frádregnum tekjum af seldri þjónustu. Hækkuðu þau um 27,4 millj. kr. á milli ára eða um 16%. Þegar tekið hefur verið tillit til verðlags og launabreytinga jukust útgjöldin um 5,3% milli ára. Þessi hækkun skýrist að verulegu leyti af auknum kostnaði vegna aðkeyptrar þjónustu löggiltra endurskoðenda sem starfa í umboði Ríkisendurskoðunar að endurskoðun ýmissa ríkisstofnana, ríkisfyrirtækja og sjóða í eigu ríkisins. Af einstökum útgjaldaliðum stofnunarinnar vógu laun þyngst eða um 71%. Aðkeypt þjónusta kom þar næst með um 16% en aðrir liðir svo sem húsnæði, rekstrarvörur, eignakaup og fleira voru mun lægri. Um síðustu áramót voru 26 samningar við endurskoðunarskrifstofur um tiltekin endurskoðunarverkefni í gildi. Ríkisendurskoðun ber kostnaðinn af samningum þessum ef um A-hluta stofnun er að ræða en annars ber viðkomandi ríkisstofnun eða ríkisfyrirtæki hann. Í þessu sambandi má geta þess að lögum samkvæmt ber Ríkisendurskoðun að endurskoða reikninga félaga sem ríkið á að hálfu eða meira. Á grundvelli þessa ákvæðis ber henni m.a. að endurskoða ársreikninga Landsbanka Íslands hf., Búnaðarbanka Íslands hf. og Fjárfestingarbanka atvinnulífsins hf. Svo sem kunnugt er hófu allir þessir bankar starfsemi í félagsformi í ársbyrjun 1998. Í ljósi umfangs þessara verkefna og með hliðsjón af lögum um opinber innkaup og reglum sem gilda í þessu efni á Evrópska efnahagssvæðinu var endurskoðun ársreikninga ofangreindra banka boðin út. Um er að ræða þrjú sjálfstæð og aðskilin endurskoðunarverkefni og er hvert um sig til fimm ára. Að loknu mati á tilboðum var ákveðið að taka tilboði þriggja endurskoðunarfélaga. Voru verksamningar hér að lútandi undirritaðir í apríl 1998. Þjónustuútboð af þessu tagi er nýjung hér á landi. Að mati þeirra sem að því stóðu tókst það nokkuð vel og telja þeir árangurinn af því góðan. Ljóst er að samningar þessir hafa þegar haft umtalsverðan sparnað í för með sér. Á árinu 1998 skiluðu starfsmenn Ríkisendurskoðunar rúmlega 61 þúsund vinnustundum við endurskoðun og tengd verkefni. Þessu til viðbótar keypti stofnunin rúmlega 5.700 tíma af löggiltum endurskoðendum vegna endurskoðunar sem þeir annast í umboði hennar. Heildarvinnustundafjöldi varð því tæplega 66.900 stundir. Á árinu 1997 voru þeir tæplega 66.700 þannig að fjölgunin er óveruleg. Langmestum hluta þess tíma, sem Ríkisendurskoðun hefur til ráðstöfunar á hverju ári, er varið til hefðbundinnar fjárhagsendurskoðunar hjá stofnunum, fyrirtækjum og sjóðum í eigu ríkisins. Á árinu 1998 fóru um 37.600 tímar til þessa verkefnis. Til verkefna á sviði stjórnsýsluendurskoðunar var varið um 6.600 vinnustundum. Svo sem rakið er í starfsskýrslunni er endurskoðun upplýsingakerfa mjög vaxandi þáttur í starfi stofnunarinnar. Nú starfa t.d. tveir starfsmenn að þessu verkefni í fullu starfi. Á liðnu ári gerðu þeir umfangsmikla úttekt á upplýsingakerfum þeim sem notuð eru við framkvæmd virðisaukaskatts auk þess að taka saman sérstaka greinargerð um rekstraröryggi upplýsingakerfa. Tilgangurinn að baki henni er sá að vekja forstöðumenn ríkisstofnana og ríkisfyrirtækja til umhugsunar um mikilvægi upplýsingakerfa fyrir þann rekstur sem þeir veita forstöðu. Greinargerðinni er m.a. ætlað að auka skilning þeirra á helstu áhættuþáttum og draga þannig úr líkum á verulegri röskun á starfseminni þó til tímabundinna rekstrartruflana kunni að koma. Af svipuðum toga er greinargerð Ríkisendurskoðunar um innra eftirlit sem kom út í desember í fyrra. Greinargerðin er nokkurs konar handbók sem er fyrst og fremst er skrifuð með hliðsjón af þörfum stjórnenda stofnana og fyrirtækja ríkisins í huga. Tilgangurinn með greinargerðinni er að auka skilning og vitneskju stjórnenda um eðli og gildi öflugs innra eftirlits fyrir reksturinn hjá ríkisaðilum. Loks er ekki úr vegi að geta þess að nú er unnið að gerð sams konar greinargerðar eða handbókar um innri endurskoðun. Með þessari handbókargerð er fyrst og fremst reynt að stuðla að markvissari og árangursríkari rekstri ríkisstofnana og ríkisfyrirtækja í framtíðinni. Þá er þess að geta að á síðari árum hefur svokölluð umhverfisendurskoðun verið að þróast sem sérstök grein á sviði endurskoðunar. Henni er m.a. ætlað það hlutverk að kanna hvernig alþjóðlegum samningum, áætlunum, lögum og reglum á sviði umhverfismála er framfylgt af hálfu stjórnvalda og hvort slíkt sé gert á hagkvæman og skilvirkan hátt. Tekið skal fram að Ísland á þegar aðild að 20 alþjóðlegum samningum á sviði umhverfismála að ógleymdum EES-samningnum sem felur í sér margvíslegar skuldbindingar á því sviði. Þá eiga íslensk stjórnvöld aðild að ýmsum viljayfirlýsingum, áætlunum og stefnumörkunum sem unnar eru á alþjóðlegum vettvangi án þess að vera skuldbindandi að þjóðarrétti. Ríó-yfirlýsingin er dæmi um slíkt samstarf. Önnur alþjóðleg áætlun sem skiptir Íslendinga miklu máli er hin svokallaða Washington-áætlun en þar er um að ræða áætlun um varnir gegn mengun sjávar frá landstöðvum. Auk samstarfs á alþjóðavettvangi hafa verið settar ýmsar reglur á þessu sviði sem bundnar eru við innlendan vettvang. Allt það sem hér hefur verið rakið endurspeglast svo í umfangsmiklum lögum, reglugerðum og áætlunum íslenskra stjórnvalda sem fela í sér kvaðir á ríki, sveitarfélög, fyrirtæki og einstaklinga í landinu. Það var m.a. með hliðsjón af þróun á þessu sviði á liðnum árum og áratugum sem tímabært þótti og eðlilegt að kveða svo á í nýlegum lögum um Ríkisendurskoðun að stofnuninni væri heimilt að sinna umhverfisendurskoðun. Í slíkri endurskoðun felst einkum að endurskoða og kanna áhrif af starfsemi, stefnu og rekstri stofnana og fyrirtækja á umhverfið og fylgjast með því hvort einkaaðilar og opinberir aðilar framfylgi lögum og reglugerðum, sem og reglum og alþjóðasamningum á sviði umhverfismála. Það sem af er hefur starfið á þessum vettvangi innan stofnunarinnar fyrst og fremst snúist um stefnumótunina. Þó er þess að geta að samhliða hefur stofnunin unnið að úttekt á framkvæmd skuldbindinga samkvæmt svokölluðum OSPAR-samningi sem er svæðisbundinn samningur um verndun Norður-Atlantshafsins. Þetta verkefni er unnið í samvinnu við systurstofnanir Ríkisendurskoðunar í Danmörku og Noregi. Eins og ríkisendurskoðandi minnir á í formálsorðum sínum að skýrslunni hafa á nýliðnum árum orðið umtalsverðar breytingar á reikningsskilum ríkisins. Annars vegar má rekja þessar breytingar til tækniþróunar og hins vegar nýrra laga um fjárreiður ríkisins sem tóku gildi í ársbyrjun 1998. Þá eru umtalsverðar breytingar fyrirsjáanlegar á starfsumhverfi endurskoðenda í nánustu framtíð. Má í því sambandi nefna rafræn og pappírslaus viðskipti, auknar kröfur um fjárhagslega aðgreiningu samkeppnisrekstrar hins opinbera frá hefðbundinni stjórnsýslu þeirra stofnana þar sem þessir rekstrarþættir eru samtvinnaðir, endurskoðun og eftirlit með verkefnum sem ríkið á að sinna en hefur valið að fela öðrum að leysa samkvæmt sérstökum heimildum til slíks samkvæmt fjárreiðulögum o.s.frv. Þá aukast sífellt kröfur um að hefðbundin reikningsskil geymi ekki aðeins fjárhagslegar upplýsingar heldur og upplýsingar um magn þjónustu, gæði hennar og umhverfisþætti. Þessi þróun krefst þess að hugað sé að endurmenntun þeirra sem að þessu starfi koma. Í ljósi þessa var á síðasta ári hrundið af stað sérstöku átaki í endurmenntunarmálum innan Ríkisendurskoðunar. M.a. var ákveðið að bjóða starfsmönnum upp á sérstök námskeið innan veggja stofnunarinnar til undirbúnings löggildingar í endurskoðun. Einnig var boðið upp á námskeið á sviði reikningshalds o.fl. Þá var einn af starfsmönnum Ríkisendurskoðunar um nokkurra vikna skeið í starfsþjálfun í stjórnsýsluendurskoðun hjá bresku ríkisendurskoðuninni í London. Herra forseti. Að lokum vil ég flytja fyrir hönd forsætisnefndar Ríkisendurskoðun og starfsmönnum hennar þakkir fyrir vel unnin störf á því ári sem hér hefur verið fjallað um.

Virðulegi forseti. Þær athugasemdir sem ég gerði áðan um skýrslu umboðsmanns Alþingis varðandi meðferð skýrslna á hv. Alþingi eiga að sjálfsögðu við líka um skýrslu Ríkisendurskoðunar en þó ætla ég ekkert að endurtaka það sem ég sagði heldur vísa til þess. Þetta er falleg skýrsla og gaman að skoða hana en það sem ég ætla að gera að umtalsefni er sú nýjung í starfi Ríkisendurskoðunar sem umhverfisendurskoðun er og forseti drap á í ræðu sinni. Í skýrslunni kemur fram að þar til nú hafi verið undirritaðir 220 alþjóðlegir umhverfissamningar, langflestir sl. 25 ár, og að Ísland eigi aðild að 20 slíkum samningum að ógleymdum EES-samningnum, en með fullgildingu hans ákváðu íslensk stjórnvöld að taka upp stóran hluta löggjafar Evrópusambandsins á sviði umhverfismála. Það er líka bent á að auk lagalega bindandi samninga eigi íslensk stjórnvöld aðild að ýmsum viljayfirlýsingum, áætlunum og stefnumörkunum sem unnar eru á alþjólegum vettvangi án þess að vera beinlínis skuldbindandi í skilningi þjóðarréttar. Þar er nefnd Ríó-yfirlýsingin og Dagskrá 21. Önnur alþjóðleg áætlun er nefnd sem er áætlun um varnir gegn mengun sjávar. Það er líka drepið á ýmsar innlendar reglur svo sem eins og um skipulag og nýtingu hálendisins o.fl. Það er mjög merkilegt að Ríkisendurskoðun skuli gera þessar áætlanir og alþjóðasamninga að umtalsefni og fjárfesta í starfsmönnum til að verða aðili að umhverfisendurskoðun sem hefur verið í þróun hjá alþjóðasamtökum ríkisendurskoðenda, ekki síst vegna þess að, eins og fram kemur í skýrslunni, þá endurspeglast þessir alþjóðasamningar og áætlanir í umfangsmiklum lögum, reglugerðum og áætlunum hjá okkar eigin stjórnvöldum, áætlunum og lögum sem setja kvaðir á ríki, sveitarfélög, fyrirtæki og einstaklinga. Það kemur fram í þessari nýju umhverfisendurskoðun, sem er nýtt fyrirbæri, að henni er ætlað það hlutverk að kanna hvernig alþjóðlegum samningum, áætlunum, lögum og reglum sé framfylgt af hálfu stjórnvalda og hvort það sé gert á hagkvæman og skilvirkan hátt. Ríkisendurskoðun hefur í raun, með lögum frá 1997, verið heimilt að framkvæma umhverfisendurskoðanir af því tagi sem að framan er lýst. Sagt er frá því að í umhverfisendurskoðun felist það að endurskoða og kanna áhrifin af starfsemi, stefnu og rekstri stofnana og fyrirtækja á umhverfið og fylgjast með því hvort einkaréttarlegir aðilar og opinberir aðilar framfylgja lögum og reglugerðum, svo og reglum og alþjóðasamningum á sviði umhverfismála. Það er mjög mikilvægt, þar sem Ríkisendurskoðun með lögum frá 1997 fékk þessar heimildir, að tveir starfsmenn hafa verið ráðnir til Ríkisendurskoðunar til þessara starfa. Virðulegi forseti. Mér finnst þessi nýi þáttur í starfi Ríkisendurskoðunar frábær. Mér finnst hann mikilvægur og mjög sérstakur. Umhverfismál eru stærsti þáttur samtímans og umhverfið er það sem við verðum að vernda fyrir komandi kynslóðir. Oft ræðum við í sölum Alþingis aðild okkar að alþjóðasamningum, hvaða skyldur þeir leggi okkur á herðar og oft er ágreiningur í þessum sal um það hvort lög okkar eða áform falli að þeim skuldbindingum sem við höfum undirgengist. Um það er tekist á í þessum sal og oft er ágreiningur milli stjórnvalda, þingmanna stjórnarandstöðu og áhugafólks um t.d. umhverfisvernd í þeim tilfellum er við ræðum alþjóðlega samninga og skyldur á því sviði. Mér finnst það ekki vera alveg ljóst af umfjöllun skýrslunnar um þetta efni hvort Ríkisendurskoðun muni gera úttekt á framkvæmd ríkisvaldsins á alþjóðasamningum. Þess vegna spyr ég, virðulegi forseti, hvort það verði ekki örugglega þannig að hlutverk Ríkisendurskoðunar verði ekki eingöngu að endurskoða og kanna áhrif af starfsemi, stefnu og rekstri stofnana og fyrirtækja á umhverfið og að fylgjast með því hvort einkaréttarlegir aðilar og opinberir aðilar framfylgja lögum og reglugerðum sem við höfum þá sett heldur hvort það sé ekki alveg ljóst að nú fari Ríkisendurskoðun, okkar stofnun, í að skoða hvort þau lög sem eru sett séu í samræmi við skyldur sem við höfum undirgengist og, eins og fram kemur í skýrslu umboðsmanns Alþingis, í þeim tilfellum sem ríkisvaldið setur ekki lög eða hrindir ekki í framkvæmd áætlunum í samræmi við skyldur, þá komi það jafnframt í formi úttektar Ríkisendurskoðunar í skýrslu til Alþingis. Mér finnst mjög gleðilegt að búið sé að ráða starfsmenn til þessara starfa og það er mjög mikilvægt að þá verði líka farið alla leið, þ.e. að Ríkisendurskoðun skili skýrslu um það til Alþingis þegar stjórnvöldum sjálfum verður fótaskortur á sviði alþjóðasamninga og hafa ekki staðið við sínar skyldur. Virðulegi forseti. Það var fyrst og fremst þetta sem ég vildi gera að umtalsefni í mínu innleggi en auk þess vil ég gjarnan bera fram spurningu til forseta. Á liðnu ári voru stofnanir á vegum ríkisins og meðferð þeirra mjög í sviðsljósinu og þáttur Ríkisendurskoðunar í úttekt á fjárreiðum og fjármeðferð stofnana. Í þeirri umfjöllun allri kom í ljós að Ríkisendurskoðun þáði laun eða þóknun fyrir endurskoðun sína á ákveðnum stofnunum ríkisins, svo sem eins og t.d. það að endurskoða reikninga viðskiptabankanna. Mörgum þótti að þáttur Ríkisendurskoðunar ætti að vera yfir allan vafa hafinn í þessum efnum og að óþægilegt væri til þess að vita að stofnun, stór eða smá, sem Ríkisendurskoðun skoðaði reikninga hjá, greiddi fyrir verkið. Þess vegna kem ég með þá fyrirspurn til hæstv. forseta hvort það viðgangist enn þá að Ríkisendurskoðun fái greiðslur frá einhverjum þeim opinberu stofnunum eða fyrirtækjum sem hún endurskoðar vegna þess að það er mín skoðun að þar séu hagsmunaárekstrar og við eigum að búa þannig að Ríkisendurskoðun að engar þannig þóknanir þurfi að greiða. Virðulegi forseti. Ég hef skoðað rekstraryfirlitið. Ég sé ekki á rekstraryfirlitinu neitt um þetta og því er ég að vonast til að það sé búið að afleggja þennan sið sem mér fannst slæmur. En ég hlýt að biðja um það, ef upplýsingar um þetta liggja ekki fyrir, að kannað verði hvernig þetta sé og upplýsingar veittar áður en umræðu um skýrslu Ríkisendurskoðunar lýkur. Virðulegi forseti. Að öðru leyti vil ég segja að skýrslan er aðgengileg og frekar ánægjulegt að skoða hana þó að ég sjái að það sem ég leitaði a.m.k. var ekki að finna í skýrslunni.

Herra forseti. Í lögum um Ríkisendurskoðun sem síðast voru endurskoðuð árið 1997 er hinn rauði þráður sjálfstæði þessarar stofnunar og þess embættis sem ríkisendurskoðandi er, sjálfstæði fyrst og síðast gagnvart þeim aðilum sem honum ber að endurskoða hjá og þá einkum og sér í lagi framkvæmdarvaldinu, ríkisvaldinu, ráðuneytunum og undirstofnunum ríkisvaldsins. En einnig er rétt að halda því til haga að ríkisendurskoðandi hefur samkvæmt lögum einnig ákveðið sjálfstæði gagnvart Alþingi þó að í sömu lögum sé kveðið á um að hann heyri undir stjórn þingsins. Sjálfstæði hans gagnvart þinginu er hins vegar tilgreint og honum veitt talsvert sjálfdæmi um það hvar hann ber niður í sinni endurskoðunarvinnu hverju sinni. Á hinn bóginn eru hin beinu tengsl þings og Ríkisendurskoðunar fólgin í því að þingmönnum, eins og hæstv. forseta er kunnugt, gefst kostur á að leita til Ríkisendurskoðunar með tiltekin verkefni og óska þess að hann fari ofan í þau og skoði þau eftir efnum og ástæðum hverju sinni. Til þessara ráða hafa þingmenn gjarnan leitað og ekki síst vill það vera þrautalending stjórnarandstöðu hverju sinni þegar illa gengur að afla hlutlægra upplýsinga úr herbúðum hæstv. ráðherra. Stundum fást alls engar. Þá er leitað atbeina ríkisendurskoðanda til þess að kanna mál og fara ofan í saumana á þeim og miðla þeim upplýsingum síðan til hins háa Alþingis. Þetta ferli allt saman sem ég hef á mjög einfaldan hátt farið yfir hefur um margt og að flestu leyti gengið prýðilega fram. Það er hins vegar lykilatriði í þessu stjórnkerfi að sjálfstæði Ríkisendurskoðunar sé yfir allan vafa hafið og að hann sem slíkur og starfsmenn hans geti starfað allsendis óháðir utanaðkomandi þrýstingi, beinum og óbeinum. Þess vegna var það hárrétt hjá hv. síðasta ræðumanni þegar hún kom inn á það sem gerðist fyrir örfáum árum, að upplýst var að ríkisendurskoðandi sjálfur hefði fjárhagslega hagsmuni prívat og persónulega, þ.e. hann fékk prívat og persónulega greitt fyrir ákveðna endurskoðunarvinnu sem stofnunin sjálf kom að. Þar er ég að vísa til endurskoðunarvinnu hjá ríkisbönkunum. Eftir því sem ég best veit hefur þetta verið aflagt með öllu og ríkisendurskoðandi upplýst um það. En það er ekki eingöngu að ríkisendurskoðandi þurfi að vera óháður fjárhagslega gagnvart þeim stofnunum sem hann endurskoðar hjá heldur þarf hann líka að vera það á pólitískum forsendum. Það ber einkar vel í veiði við þessa umræðu að hér skuli staddur hæstv. samgrh. því að ég vildi víkja nokkrum orðum að tíðindum sem áttu sér stað nú síðsumars þegar ríkisendurskoðandi var kallaður til starfa af framkvæmdarvaldinu, í þessu tilfelli hæstv. samgrh. sem setti af stað vinnuhóp eða pólitíska ráðgjafarnefnd sem hafði og hefur það verkefni að leita svara og afla tillagna til handa samgrh., þ.e. svara við mjög vel rökstuddum og ítarlegum ábendingum og athugasemdum frá Samkeppnisstofnun. Ég gerði þá þegar strax athugasemd við þetta ráðslag og taldi að í þessu stóra máli sem laut að fjarskiptamálum Íslendinga, sem eru í örri þróun og hafa tekið miklum breytingum og eiga eftir að taka enn frekari breytingum ef málum vindur fram eins og lýst hefur yfir af hálfu ríkisstjórnarinnar, væri ákaflega óeðlilegt að ríkisendurskoðandi, sem væri fyrst og síðast starfsmaður þingsins en þó allra helst sjálfstæður aðili og úrskurðaraðili, færi á frumstigi máls í vinnu fyrir framkvæmdarvaldið. Ég velti því upp þá þegar og geri það enn og aftur hver staða Alþingis verður þegar þessi mál munu koma til kasta þingsins, sem þau munu óhjákvæmilega gera, hugsanlega núna strax á haustþingi en a.m.k. á yfirstandandi vetri. Ég spurði: Hvert á Alþingi þá að leita til þess að afla sér hlutlægra upplýsinga og álits á því flókna viðfangsefni sem fjarskiptin annars eru? Ég tók þetta mál upp í forsn. en varð undir í henni og virði auðvitað meiri hluta hennar eins og meiri hluta yfirleitt. Hins vegar tel ég óhjákvæmilegt annað en að halda þessu ákvæði til haga. Ríkisendurskoðandi lýsti því sjálfur opinberlega að hann teldi það til starfsskyldna sinna að taka þátt í faglegri pólitískri ráðgjafarnefnd með sérvöldum aðilum sem hæstv. samgrh. kallaði til verka til þess að svara athugasemdum annarrar eftirlitsstofnunar ríkisvaldsins, Samkeppnisstofnunar. Ég velti því fyrir mér hvernig fyrir stjórnsýslunni væri komið við þessar aðstæður. Ég spyr eftir því hvort þessi pólitíska ráðgjafarnefnd sé enn til staðar og enn á lífi. Það lá ekki fyrir á þeim tíma að henni hefði verið sett neitt sérstakt skipunarbréf. Það lá heldur ekki fyrir skriflega um verkefnaramma þessarar ráðgjafarnefndar sem ríkisendurskoðandi tók þátt í. Það lá heldur ekki fyrir um hugsanlega þóknun til nefndarmanna og ég vil nota ferðina og spyrja hæstv. samgrh. af því að hann er við umræðuna, og ég þakka honum það, hvernig þessum málum er nú hagað og hver er staða þeirra. Ég er ekki út af fyrir sig að áfellast hæstv. ráðherra fyrir þetta. Það kann að vera að fljótræði og ókunnugleiki hafi ráðið för hjá honum ellegar það, eins og hann lýsti sjálfur opinberlega, að hann teldi málum vel fyrir komið í höndum ríkisendurskoðenda og annarra nefndarmanna. Út af fyrir sig ætla ég ekki að deila um það en stóra viðfangsefnið er það sem ég hef hér verið að lýsa, og er ekki á hans könnu fyrst og síðast, hvernig Alþingi stendur að vígi gagnvart ríkisendurskoðanda og verkhæfni hans í þessu stóra máli. Hann er ekki lengur hlutlaus umfjöllunaraðili eins og honum ber að vera gagnvart Alþingi. Ég vildi óska þess að hæstv. samgrh. legði umræðunni lið með því að svara þeim fyrirspurnum sem ég hef beint til hans í þessum efnum. Í öðru lagi er rétt að nefna það líka og það er kannski ekki óeðlilegt að úrskurðir og álitsgerðir Ríkisendurskoðunar séu ekki alltaf hafnar yfir gagnrýni. Ríkisendurskoðandi er enginn dómstóll og eðli máls samkvæmt er sjálfsagt og eðlilegt að framkvæmdarvaldið taki upp rökræður við hann um þær niðurstöður sem hann kemst málefnalega að hverju sinni og það hefur verið gert og undan því er ekkert að kvarta. Á hinn bóginn er óhjákvæmilegt annað en rifja það upp líka að Alþingi hefur ekki ævinlega verið jafnánægt með vinnubrögð þessarar stofnunar og þess er skemmst að minnast í lok síðasta kjörtímabils þegar ríkisendurskoðandi tók að sér það verkefni að fara yfir og gefa álit og upplýsingar um málefni Stofnfisks, að hið háa Alþingi fékk ritskoðaða pappíra af hálfu ríkisendurskoðanda þar sem heilu blaðsíðurnar voru yfirstrikaðar og einstaka setningar sömuleiðis. Það voru vinnubrögð sem þá voru gagnrýnd og eru enn og aftur. Það á ekki að vera á verksviði Ríkisendurskoðunar að standa þannig að verki eins og gert var þar. Að öðru leyti ætla ég ekki að endurtaka þá umræðu sem þá var ítarleg og talsvert heitfengin. Það er eins og ég segi mjög mikilvægt að rekstur og vinnubrögð Ríkisendurskoðunar séu hafin yfir alla gagnrýni. Ég rifja það upp og vísa til skýrslunnar á bls. 15 þar sem farið er yfir útboð á endurskoðunarþjónustu sem var sannarlega farið í. Stundum hefur verið haft á orði að ekki sé alveg nægilega skýrt og ljóst hver sé í raun hin endanlega ábyrgð Ríkisendurskoðunar sem stofnunar á þeirri endurskoðunarvinnu sem sjálfstætt starfandi endurskoðendur annast þegar um útboð er að ræða eins og gert hefur verið gagnvart stórum fyrirtækjum, samanber viðskiptabönkunum. Ríkisendurskoðandi áritar reikningana en er hann í raun ábyrgur fyrir þeirri endurskoðun eður ei? Þetta hefur verið dálítið á reiki. Hins vegar er ekkert á reiki og alveg ljóst og kýrskýrt að þegar ríkisendurskoðandi hefur falið með beinum samningum óháða endurskoðendur að annast tiltekna endurskoðun tiltekinna ríkisaðila á tilteknum sviðum er það gert í umboði hennar og það er Ríkisendurskoðun sjálf sem er hinn endanlegi ábyrgðaraðili. Hins vegar er einnig ástæða til að nefna það að kaup á útseldri þjónustu endurskoðunarskrifstofa hér og þar þarf að vera yfir alla tortryggni hafin. Auðvitað er samkeppni um þessa bita í okkar litla landi og ég eins og fleiri þingmenn væntanlega hafa vafalaust heyrt það beint eða óbeint að margir vilji komast á þessa jötu eins og ríkisjötuna yfirleitt. Það er því er mikilvægt að öll þessi viðskipti við óháðar endurskoðunarskrifstofur séu fyrir opnum tjöldum og liggi ljóst fyrir hverjir fá og hverjir ekki og hvernig þessum samningum sé að öðru leyti hagað. Ég held hins vegar að í langflestum tilfellum sé affarasælast að starfsmenn Ríkisendurskoðunar sjálfir vinni þessa grunnvinnu að sem mestu leyti þó að ég vilji ekki undanskilja að á tilteknum sviðum þurfi að leita sérfræðiaðstoðar utan stofnunar og ber auðvitað að gera það undir slíkum kringumstæðum. Að lyktum, herra forseti, er aldrei nógsamlega undirstrikað að rekstur og vinnubrögð Ríkisendurskoðunar séu yfir alla tortryggni hafin. Það sama gildir um rekstur stofnunarinnar sjálfrar. Ég tek eftir því að rekstrarreikningur þessarar stofnunar er settur upp með eilítið öðrum hætti en ríkisendurskoðandi sjálfur gerir gagnvart ríkisreikningi. Það hefði verið ljósara og skýrara að minni hyggju ef í þessum rekstrarreikningi og reikningum stofnunarinnar væri að finna fjárlagatölurnar til hliðsjónar þannig að menn sæju þar svart á hvítu um rekstrarárangurinn. Það verður að segja þá sögu eins og hún er að þessi stofnun, Ríkisendurskoðun, hefur orðið fyrir því hinu sama og aðrar ríkisstofnanir nú á síðustu tímum frjálsra samninga, aðlögunarsamninga og árangurssamninga og hvað þetta nú allt heitir með þeim afleiðingum að þessari stofnun eins og ríkisstofnunum yfirleitt hefur gengið illa að halda sig innan ramma fjárlaga. Það er bara alls ekki nógu gott. Þessi stofnun á auðvitað að vera fyrirmynd annarra og hún vill vera það og hefur gjarnan verið það í gegnum tíðina. Á síðustu missirum hefur þó brugðið til verri tíðar í þeim efnum, kannski einkum og sér í lagi vegna þess að stofnunin hefur farið inn á sömu launastefnu og sömu vinnubrögð og fjmrn. hefur boðað. Hins vegar er mjög nauðsynlegt að stofnunin sé hin besta fyrirmynd annarra í þessum efnum sem öðrum. Að öðru leyti vil ég láta í ljósi ánægju mína í heild og breidd með verklag Ríkisendurskoðunar og vinnubrögð í öllum aðalatriðum. Ég held að þessi stofnun sé þinginu mjög mikilvæg í alla staði. Þingið hefur innan vébanda sinna, þó að það hafi lagast talsvert á síðustu árum, ekki allt of marga sérfræðinga á þeim sviðum sem Ríkisendurskoðun hefur vinnu við, þá á ég við hið stjórnarskrárbundna hlutverk Alþingis að hafa eftirlit með ríkisvaldinu og starfsemi þess. Ríkisendurskoðun hefur því gjarnan verið sú leið sem þingmenn og hið háa Alþingi hafa farið til þess að veita þetta aðhald og afla nauðsynlegra upplýsinga.

Herra forseti. Vegna fyrirspurnar hv. þm. Guðmundar Árna Stefánssonar um starfshóp sem ég skipaði til þess að fara yfir mál sem vörðuðu Landssímann, vil ég rifja upp að ástæðan fyrir því að ég taldi nauðsynlegt að ríkisendurskoðandi fengist að þessari vinnu er sú að ríkisendurskoðandi endurskoðar ársreikninga símans. Málið snerist um það að upp spratt deila um það hvort eignamat væri og hefði verið framkvæmt á þann hátt sem eðlilegt væri á sínum tíma þegar gengið var til þess verks á grundvelli laga að meta eignir símans, að ég taldi að það væri í fyllsta máta eðlilegt að ríkisendurskoðandi væri í þessum starfshópi og hef ekkert skipt um skoðun á því og taldi það afar mikilvægt einmitt til þess að þessari skoðun fylgdi mikið traust og styrkur að ríkisendurskoðandi væri þarna aðili. Aðrir með honum í þessum hópi, sem er fjarri því að vera pólitískur hópur eins og hv. þm. lýsti, voru ráðuneytisstjórinn í fjmrn. og virtur hæstaréttarlögmaður hér í bæ. Ég held því að ekki fari á milli mála að seta ríkisendurskoðanda í þessum starfshópi var í fyllsta máta eðlileg vegna þess að Ríkisendurskoðun endurskoðar reikninga Landssímans.

Herra forseti. Einmitt vegna þess að ríkisendurskoðandi endurskoðar reikninga Landssímans er óeðlilegt að hann taki þátt í því með öðrum að svara fram komnum athugasemdum og að afla gagna og raka fyrir samgrh. í deilu sinni við Verðlagsstofnun. Það liti út á allt annan veg hefði hæstv. ráðherra óskað eftir því við Ríkisendurskoðun sem stofnun að hún ein og sjálfstæð tæki á ákveðnum álitaefnum í þessum málum og gerði það samkvæmt venjubundnum vinnureglum sínum. Við því hefði enginn amast því að hæstv. samgrh. hefur eins og aðrir þingmenn rétt til þess að óska eftir slíkri vinnu af hálfu stofnunarinnar. En að setja ríkisendurskoðanda sem slíkan í þá stöðu að vinna með virtum lögfræðingi sem hér var nefndur, sem er raunar formaður fulltrúaráðs sjálfstæðisfélaganna í Reykjavík, sennilega algjör tilviljun, og ráðuneytisstjóra fjmrn., er allt annað mál og gjörsamlega eðlisóskylt með öllu. Því hlýt ég að árétta og undirstrika gagnrýni mína. Ég spyr enn og aftur hvort þessi starfshópur hafi fengið erindisbréf, hvort hið háa Alþingi geti fengið það, hvenær starfi hans beri að ljúka, hvort þá þegar verði öll gögn þessa starfshóps gerð opinber til alþingismanna og almennings og hver þóknun til nefndarmanna verði.

Herra forseti. Það liggur alveg ljóst fyrir hvert verkefni þessa starfshóps var og ég get upplýst að væntanlega á mánudaginn verður niðurstaða starfshópsins kynnt. Að sjálfsögðu verður greiður aðgangur að niðurstöðu og skýrslu þessa hóps fyrir þingmenn, það fer ekkert á milli mála. Ég ekki upplýst hver kostnaðurinn vegna þessarar vinnu er en það er alveg ljóst að þarna hefur verið lögð í heilmikil vinna og væntanlega verður hægt að upplýsa það ef um verður spurt þegar þar að kemur.

Herra forseti. Ég þakka þessar upplýsingar, að starfshópurinn ætlar að gera grein fyrir niðurstöðum sínum. En ég bið hv. þingmenn að hugleiða aðeins með sjálfum sér í hvaða stöðu ríkisendurskoðandi er núna kominn í þessum efnum. Hann hefur setið í starfshópi með virtum lögfræðingi hér í bæ og ráðuneytisstjóra fjmrn. til að leita svara við gagnrýni Samkeppnisstofnunar og samkeppnisráðs. Væntanlega er það í þessum starfshópi eins og fleirum að menn reyna að leita sameiginlegrar niðurstöðu. Þar sem ríkisendurskoðandi er einn þriggja aðila í þessari nefnd tekur hann væntanlega þátt í þeirri sáttargjörð eins og aðrir. Í þessum hópi eins og öðrum ámóta, hefur samgrh. væntanlega komið að vinnu hópsins eftir því sem henni hefur undið fram. Ég geng út frá því sem vísu þar sem um ráðgjafarhóp er að ræða. Finnst hæstv. ráðherra og finnst hæstv. forseta það í samræmi við hina sjálfstæðu stöðu Ríkisendurskoðunar lögum samkvæmt að hann taki þátt í ferli af þessum toga, ekki síst þegar hann er endurskoðandi þessari stofnunar? Ég undirstrikaði það og sagði áðan og segi enn og aftur að allt öðru máli hefði um það gegnt ef hæstv. ráðherra hefði óskað eftir formlegri endurskoðun og formlegri og athugun og rannsókn og úttekt Ríkisendurskoðunar á þessum álitaefnum. Þá hefði Ríkisendurskoðun sjálf staðið undir þeim kostnaði eins og venja er til og allar upplýsingar um málið komið hingað til hins háa Alþingis. Þess vegna árétta ég þá fyrirspurn mína að á mánudaginn, þegar skýrt verður frá niðurstöðum hópsins, verði líka öll vinnsluskjöl þessa hóps gerð okkur sýnileg þar sem þessi starfsmaður Alþingis kom að verki og einnig verði algerlega kýrskýrt hver hafi verið þóknun ef einhver er til þessara nefndarmanna, sundurliðun á þá þrjá.

Forseti vill tilkynna að auk utandagskrárumræðu sem áður var tilkynnt í upphafi fundar mun fara fram önnur utandagskrárumræða á nýjum fundi um kl. 3 í dag. Málshefjandi er hv. þm. Sighvatur Björgvinsson og hæstv. utanrrh., Halldór Ásgrímsson, verður til andsvara. Umræðan snýst um ný viðhorf um aðild Íslands að Evrópusambandinu. Nýr fundur verður því settur um kl. 2 þegar hinni fyrri utandagskrárumræðu og atkvæðagreiðslum lýkur.

Virðulegi forseti. Mig langar að gera örlítið að umtalsefni umhverfisendurskoðun. Ég fagna því að umhverfisendurskoðun skuli vera komin inn sem sérkafli í skýrslu þá sem hér er til umfjöllunar, þ.e. starfsskýrslu Ríkisendurskoðunar. Ég fagna því að til starfa skuli vera komnir við embætti ríkisendurskoðanda tveir starfsmenn sem sinna þessum þætti, eftirliti með því hvernig stjórnvöld standa sig í umhverfismálum. Ég tel hér vera stigið mikið framfaraskref, skref í átt að grænum þjóðhagsreikningum þar sem gengið er út frá því að umhverfisvernd og hagvöxtur eigi samleið. Það er gott til þess að vita að framkvæmdaáætlun ríkisstjórnarinnar um sjálfbæra þróun skuli ekki alltaf vera lítið annað en orðin tóm, en um leið vil ég hvetja hæstv. ráðherra til að hafa það plagg oftar við höndina og skoða afstöðu sína til hinna ýmsu mála með hliðsjón af þeirri stefnu sem þar er lýst og er að mörgu leyti til fyrirmyndar. Að mínu mati stendur umhverfisvernd ekki í vegi fyrir efnahagslegri afkomu þjóðarbúsins og sú ákvörðun að hefja umhverfisendurskoðun til vegs á þann hátt sem gert er nú hjá Ríkisendurskoðun vekur með okkur vonir um að sjónarmið umhverfisverndar nái fótfestu í samfélaginu. Að mínu mati stendur það upp á hv. alþingismenn hvort heldur ráðherra eða óbreytta þingmenn að standa síðan vörð um þau sjónarmið. Stjórnvöld geta að sjálfsögðu sýnt fram á grænan hagvöxt án þess að slakað verði á kröfunni um hagkvæmni og í því sambandi langar mig, virðulegi forseti, að benda á að víða á Norðurlöndunum eru þessi mál í góðum gír þar sem Norðmenn munu vera komnir svo langt að þeir birta svokallaða græna bók með norska fjárlagafrv. til að draga saman hver stefnan í umhverfismálum er hjá norskum stjórnvöldum. Mig langar, virðulegi forseti, að hreyfa þeirri hugmynd að slíkt hið sama verði gert á hinu háa Alþingi, þ.e. með fjárlögunum okkar verði lögð fram græn bók sem fyrir fram vísar til þeirra þátta sem verið er að vinna í umhverfismálum og hvernig umhverfismálunum er sinnt í stefnu stjórnvalda sem fram kemur í fjárlagafrv. Ég tel að það skref sem stigið hefur verið sé skref í þá átt að umhverfismálin fái þann sess í meðferð stjórnmálanna sem þeim ber og legg sem sé til að enn verði aukið við og grænni bók verði bætt við fjárlagafrv.

Herra forseti. Í starfsskýrslu Ríkisendurskoðunar er vakin athygli á því að á síðustu þremur áratugum hafi umhverfismál verið ofarlega á baugi í alþjóðastjórnmálum án þess að þess hafi sést nægilega mikil merki hér á landi. Þess er getið að til dagsins í dag hafi verið undirritaðir um 220 alþjóðlegir umhverfissamningar, flestir á undanförnum 25 árum en Ísland mun eiga aðild að 20 af þeim samningum. Þess er einnig getið að auk lagalega bindandi samninga eigi íslensk stjórnvöld aðild að ýmsum viljayfirlýsingum, áætlunum og stefnumörkunum sem unnar eru á alþjóðlegum vettvangi án þess að vera skuldbindandi í skilningi þjóðarréttar og er Ríó-yfirlýsingin þar nefnd og Dagskrá 21. Einnig er getið um það að á síðari árum hafi svokölluð umhverfisendurskoðun verið í þróun innan alþjóðasamtaka ríkisendurskoðenda og henni ætlað það hlutverk að kanna hvernig alþjóðlegum samningum, áætlunum, lögum og reglum á sviði umhverfismála er framfylgt af hálfu stjórnvalda og hvort slíkt sé gert á hagkvæman og skilvirkan hátt. Eins og fram kom í máli hv. þm. Kolbrúnar Halldórsdóttur er það mjög virðingarvert skref sem stigið hefur verið af hálfu Ríkisendurskoðunar. Þar hafa verið ráðnir tveir starfsmenn og ég vil taka undir þá tillögu hv. þm. að því starfi verði vel fylgt eftir og tekið verði til athugunar hvort ekki sé ráðlegt að láta græna bók fylgja fjárlagafrv. til umræðu og til eftirfylgni. Undir tillögu hv. þm. Kolbrúnar Halldórsdóttur vil ég taka. Ég vil gera annað að umræðuefni í fáum orðum. Það er það sjónarmið að embætti Ríkisendurskoðunar verði sem sjálfstæðast. Ég er sammála hv. þm. Guðmundi Árna Stefánssyni að mér finnst óeðlilegt að ríkisendurskoðandi eigi sæti í nefndum, að ekki sé minnst á umdeildar nefndir eða þar sem tekið er á umdeildum málum, sem starfa á vegum framkvæmdarvaldsins. Þar hefur verið vísað í starfsnefnd sem vinnur að undirbúningi á sölu Landssímans. Mér finnst það mjög óeðlilegt að ríkisendurskoðandi eigi sæti í þeirri nefnd. Það er eðlilegt að leitað sé álits hans um vissa þætti en ég mótmæli þeim sjónarmiðum sem komu frá hæstv. samgrh. fyrr við umræðuna, að vegna þess að ríkisendurskoðandi endurskoðar reikninga Landssímans, þá sé eðlilegt að hann komi að þeirri vinnu. Ég tel að einmitt vegna þess að hann endurskoðar umrædda reikninga, þá beri honum að halda sjálfstæði sínu gagnvart þeirri vinnu. Þetta er almenn afstaða. Ég vil vísa á aðra nefnd og ekki síður umdeilda sem ríkisendurskoðandi á aðild að að því er ég best veit og það er nefnd sem starfar á vegum heilbrrn. um samninga ríkisins við Íslenska erfðagreiningu um miðlægan gagnagrunn á heilbrigðissviði. Þar kemur ríkisendurskoðandi einnig að máli og þetta er í hæsta máta óeðlilegt. Ég tel að við þurfum að fá skýringar á þessu, bæði hjá hæstv. forseta, heyra sjónarmið hans þar sem stofnunin heyrir undir þingið og einnig finnst mér að við þyrftum að fá upplýsingar frá hæstv. heilbrrh. um hvernig málum er háttað. En ég vil taka undir þá gagnrýni almennt að óeðlilegt er að ríkisendurskoðandi eigi aðild að þessum nefndum. Þetta segi ég líka vegna þess að ég tel mjög mikilvægt að þetta embætti njóti virðingar og trausts, hafi tiltrú, og forsenda þess er að því sé haldið sjálfstæðu. Að öðru leyti vil ég lýsa ánægju minni með störf Ríkisendurskoðunar og ríkisendurskoðanda. Ég tel að þar sé almennt mjög vel að málum staðið en þessa gagnrýni vildi ég setja fram.

Virðulegi forseti. Ég vil líkt og aðrir í umræðunni þakka Ríkisendurskoðun fyrir það starf sem sú stofnun hefur unnið á sl. ári og umrædd skýrsla sem við ræðum ber vitni um. Ég held að í flestum tilvikum hafi Ríkisendurskoðun unnið vel að málum og skilað skýrslum hingað til Alþingis og endurskoðun í samræmi við það sem henni ber. Virðulegi forseti. Ég er kominn hingað upp fyrst og fremst til að vekja eftirtekt á því að fyrir nokkrum árum var Ríkisendurskoðun færð undir Alþingi frá fjmrn. Það var gert í því skyni að tryggja sjálfstæði stofnunarinnar, enn fremur að tryggja að Alþingi gæti betur sinnt sínu hlutverki að því er varðar að hafa eftirlit með framkvæmdarvaldinu. Þetta var sú hugsun sem bjó að baki því að Ríkisendurskoðun var færð sem stofnun undir Alþingi frá fjmrn. á sínum tíma. Sú hugsun er í samræmi við þá skipan sem við búum við í samræmi við í 2. gr. stjórnarskrárinnar sem kveður á um að ríkisvaldinu skuli skipt í þrennt, þ.e. löggjafarvald, framkvæmdarvald og dómsvald og hver þáttur um sig skuli hafa eftirlit með hinum. Þess vegna verð ég að segja það, virðulegi forseti, að það olli mér miklum vonbrigðum þegar ríkisendurskoðandi ákvað að taka sæti í umræddri pólitískri ráðgjafarnefnd hæstv. samgrh. því að vitaskuld mun nefndin ekki skila niðurstöðu sem er andstæð viðhorfum hæstv. samgrh. En með því að taka sæti í þeirri nefnd má segja sem svo að ríkisendurskoðanda sjálfan hafi sett mjög niður. Hann er á vissan hátt orðinn dálítill léttadrengur hjá íhaldinu. Ég held að ekki sé hægt að túlka það öðruvísi þegar hann sest í nefnd af þessum toga. Sú nefndarstofnun á rót sína að rekja til þess að Samkeppnisstofnun komst að þeirri niðurstöðu að verðmætamat á Landssímanum þegar honum var breytt í hlutafélag hafi verið allt of lágt og í því hafi falist ákveðin meðgjöf ríkisins með fyrirtækinu sem að hluta til starfar á samkeppnismarkaði en hefur einokun að hluta til í starfsemi sinni. Ég vil taka undir, virðulegi forseti, að það er slæmt að ríkisendurskoðandi hefur tekið þarna sæti. Við hv. þm. stöndum frammi fyrir því þegar þetta mál kemur til umræðu og afgreiðslu á þinginu eins og ríkisstjórnin hefur boðað, að hlutabréf í Landssímanum verði seld, þá er fyrirséð að við getum ekki leitað til ríkisendurskoðanda. Hann hefur nú þegar gert sig vanhæfan í þessu máli. Það er mjög miður. Vegna þess að farið er að ræða þetta sérstaklega og við höfum hér í salnum bæði fyrrv. hæstv. samgrh., núv. forseta Alþingis, og núv. samgrh., má benda á að hlutskipti þeirra í viðræðum við Samkeppnisstofnun hefur verið mjög sérstætt. Þeir hafa þar fyrst og fremst verið ráðherrar Landssímans en ekki hins almenna neytanda. Stofnunin sem ég hef aðallega talað um hér á rót sína að rekja til þessara viðhorfa sem hafa verið mjög ríkjandi í samgrn. núna a.m.k. um 8--9 ára skeið og vakið mikla undrun og eftirtekt í samfélaginu. Virðulegi forseti. Ég ítreka að það eru mér mikil vonbrigði að ríkisendurskoðandi skuli hafa tekið sæti í þessari nefnd og á vissan hátt orðið vanhæfur, tekið sér hlutverk léttadrengs hjá samgrh. í þessu máli. Ég harma það mjög. Það er alveg ljóst að þegar þetta mál kemur til umræðu þá getum við ekki leitað til ríkisendurskoðanda, ekki frekar en þegar hér voru til umræðu málefni Stofnfisks. Þá barst líklega frægasta skýrsla sem frá ríkisendurskoðanda hefur komið, ritskoðuð og yfirstrikuð eins og menn muna, a.m.k. þeir sem hér sátu. Ég vil nú þegar segja að hver svo sem sem niðurstaða nefndarinnar verður þá er þetta pólitísk ráðgjafarnefnd samgrh. og niðurstaðan mun sjálfsagt endurspegla viðhorf samgrh. í þessu máli. Virðulegi forseti, ríkisendurskoðandi hefur því, eins og ég sagði fyrr, gert sig vanhæfan í frekari umræðu um þetta mál.

Herra forseti. Tvennt vekur athygli í ræðu hv. þm. Annars vegar kemur fram hið ódauðlega hatur hans á Landssímanum og því fólki sem þar vinnur. Þetta er ekki í fyrsta skipti sem Alþfl. lýsir þvílíkum tilfinningum til þessa stærsta fyrirtækis Íslands. Ég þekki af reynslu að þar er margt ágætt fólk, trútt sinni stofnun sem hefur hvað eftir annað haft á orði við mig að undarlegt sé að það skuli þykja áfellisdómur yfir samgrh. í sölum Alþingis að hann hugsi til fólksins á þessum vinnustað. Í öðru lagi vil ég segja að ég var einn þeirra þingmanna --- þó að það hafi ekki komið fram hér í sölum Alþingis, einungis á fundum í þingflokki Sjálfstfl. --- sem dró í efa að rétt væri að fela Ríkisendurskoðun að endurskoða hlutafélög í eigu ríkisins, hafa þar daglega endurskoðun með höndum vegna þess að það mundi kalla á tortryggni í garð Ríkisendurskoðunar þegar einhver álitamál eða dægurmál kæmu upp í pólitíkinni. Það hefur núna gerst að vegna þess ákvæðis þá hefur hv. þm., af öðrum ástæðum en embættisfærslu ríkisendurskoðanda, reynt að gera hann tortryggilegan. Auðvitað hljóta þeir sem hafa daglega endurskoðun og faglega með höndum að vera forstjóra, svo ég tali nú ekki um eiganda, til leiðbeiningar og ráðuneytis þegar álitamál koma upp. Þess vegna var óhjákvæmilegt að kalla til ríkisendurskoðanda þegar samgrh. þurfti að ganga úr skugga um hvort rétt hafi verið staðið að stofnun efnahagsreikningsins.

Virðulegi forseti. Ég vil nú vekja sérstaklega athygli á að hæstv. forseti Alþingis flutti þessa sérstæðu ræðu hér á hinu háa Alþingi. Hann byrjaði á því að orða hlutina á þann veg að sá þingmaður sem hér stendur og væntanlega Alþfl. í heild sinni, ef ég skildi hann rétt, hefði ódauðlegt hatur á Landssímanum.

Samfylkingin.

Já eða Samfylkingin, eins og hæstv. samgrh. núv. grípur fram í. Virðulegi forseti. Þetta er reyndar alveg dæmigert fyrir umræðu Sjálfstfl. um þetta mál. Hann skal ætíð persónugera öll viðhorf á þennan hátt. Það sem við höfum fyrst og fremst gagnrýnt er brölt Landssímans á markaðnum sem hefur gert það að verkum að stofnunin hefur staðið í vegi fyrir því að eðlileg samkeppni fái að þróast. Við höfum séð það í verðskrá, sérstaklega í GSM-þjónustu, að verðlag hefur lækkað þar sem samkeppni hefur verið en hvergi annars staðar. Við höfum staðið fyrir þessari umræðu. Virðulegi forseti. Það er langur vegur frá því að ég eða aðrir í Samfylkingunni eða Alþfl. hafi eitthvert hatur á starfsfólki Landssímans. Satt best að segja, virðulegi forseti, er forseta Alþingis ekki sæmandi að taka þannig til orða. Það er bara langt frá því að vera forseta Alþingis sæmandi. Virðulegi forseti. Seta ríkisendurskoðanda í þessari nefnd er vitaskuld algjörlega fráleit. Það þarf enginn að segja þeim sem hér stendur eða öðrum að ekki hafi mátt finna aðra Íslendinga með líka þekkingu og menntun og ríkisendurskoðandi sem hefðu getað tekið þátt í að meta þetta fyrirtæki. Það mátti hins vegar skilja forseta Alþingis svo --- reyndar skildi ég ekki nema brot af því sem hann sagði --- að ekki væri hægt að finna aðra menn til þessa starfa en ríkisendurskoðanda.

Herra forseti. Það má kannski segja að nú sé ekki í fyrsta skipti sem skvett er úr klaufunum af þingmönnum Alþfl. í þessum stóli. Auðvitað hefur sá maður sem hverju sinni gegnir embætti forseta Alþingis fulla heimild til þess að snúast til varnar ef fundið er að embættisfærslu hans í fyrri störfum. Auk þess hefur hann fulla heimild til að taka þátt í almennum umræðum á hinu háa Alþingi, leggja fram mál og þar fram eftir götunum. Hann hefur fullan rétt til að starfa eins og hver annar þingmaður hér innan þessara veggja. Fyrir því er íslensk þinghefð og dugir í því sambandi að vitna til Jóns Sigurðssonar forseta. Í öðru lagi, herra forseti, vil ég benda á að það er ekki rétt sem hv. þm. sagði, að einungis hafi orðið lækkun á verðlagi á þjónustu GSM-símans hjá Landssímanum. Þetta er fullkomlega rangt. Landssíminn lækkaði verðskrár sínar verulega áður en síminn var gefinn frjáls. Þannig að hv. þm. fer þarna rangt með. En á hinn bóginn bað Samkeppnisstofnun, ef ég man rétt, um að Landssíminn lækkaði ekki gjaldskrá GSM-þjónustu vegna samkeppninnar. Í þriðja lagi vil ég segja að þegar ég var að tala um hlutverk Ríkisendurskoðunar áðan þá var ég ekki að tala um persónu ríkisendurskoðanda. Þess vegna átta ég mig ekki alveg á því hvað lögfræðingurinn átti við þegar hann talaði um að finna hefði mátt aðra einstaklinga til að gegna þessu starfi. Um það er að ræða að Ríkisendurskoðun fer með daglega endurskoðun og eftirlit með rekstri Landssímans. Hvert einasta hlutafélag leitar auðvitað til endurskoðanda síns um þau mál sem mikilvægust eru í efnahags- og rekstrarreikningum fyrirtækisins. Það á auðvitað líka við um Landssímann.

Virðulegi forseti. Hv. þm., núv. hæstv. forseti Alþingis, hefur nú oft flutt tölur af þessum toga og hvorki ég né aðrir hafa botnað mikið í þeim málflutningi. Virðulegi forseti. Það sem ég átti við áðan var ekki að ég hefði á móti því að hæstv. forseti talaði við umræðuna. Ég fagna því að hæstv. forseti skuli taka til máls. Miklu heldur er ég ósáttur við það hvernig hann nýtti sér þetta málfrelsi. Ég verð að segja, virðulegi forseti, að það er á engan hátt við hæfi að hæstv. forseti komi hér upp og geri því skóna að tiltekinn þingflokkur, tiltekinn hluti þingflokks eða tiltekinn þingmaður, ég áttaði mig nú ekki alveg á því hvað hann var að fara, bæri í brjósti ódauðlegt hatur til starfsfólks tiltekins fyrirtækis. Þetta er þess eðlis, virðulegi forseti, að ég held að menn þurfi að leita langt til þess að finna hliðstæðu. Ég verð að segja, virðulegi forseti, að ef hæstv. forseti hefur hugsað sér að tala svona í umræðum hér á Alþingi og eiga jafnframt samstarf við aðra þingmenn þá er hætta á að samstarfið verði ekki svo gott sem æskilegast væri.

Herra forseti. Hv. þm. Lúðvík Bergvinsson beindi orðum til mín í tilefni af umræðu um starfsskýrslu Ríkisendurskoðunar. Það tengdist því máli sem var hér fyrr á dagskrá, um starfshóp sem ég skipaði ríkisendurskoðanda til að vinna í. Fyrst vil ég aðeins nefna, vegna þess að gjaldskrármál Landssímans komu inn í þessa umræðu, nokkuð sem auðvitað skiptir miklu máli þegar verið er að gagnrýna skort á samkeppni og afleiðingar þess fyrir neytendur. Nú er það svo að talsímagjöld á Íslandi eru þau næstlægstu í OECD-ríkjunum. Aðeins Lúxemburg hefur lægri talsímagjöld. Ég spyr hvort það bendi til þess að Landssíminn hafi ekki unnið vel að málum eða þeir sem þar hafa staðið að. Varðandi setu ríkisendurskoðanda í þessum starfshópi þá vil ég bara vekja athygli hv. þm. á því að þrátt fyrir gagnrýni þingmanna Samfylkingarinnar þá komst forsn. Alþingis að þeirri niðurstöðu, að undanskildum einum forsætisnefndarmanni, að engin ástæða væri til að gera athugasemd við þessa skipan og við það situr.

Viðrulegi forseti. Það kom nú kannski ekki mikið fram í máli hæstv. samgrh. sem snýr að mér að svara. Ég fagna því sérstaklega að verðskrá fyrir GSM-símtöl sé sérstaklega lág. En ég vek náttúrlega athygli á því að það hefur verið mikil barátta --- ég veit nú svo sem ekki hversu margir úrskurðir Samkeppnisstofnunar eru orðnir --- til þess að keyra í gegn alvöru samkeppni á þessum markaði sem síðan hefur leitt til lækkunar á gjaldskrá. Ég fagna því sérstaklega, samgrh. fer nú varla með rangt mál í þeim efnum, að hér séu næstlægstu GSM-símgjöld í Evrópu  Virðulegi forseti. Ég verð að segja að þau rök sem hæstv. samgrh. færði enn og aftur og hefur verið að reyna að gera hér í morgun, að eðlilegt sé að starfsmaður Alþingis eigi sæti í pólitískri ráðgjafarnefnd hjá samgrh., eru ekki sterk. Ég verð að ítreka að það vantar mikið á að sú röksemdafærsla sé trúverðug.

Herra forseti. Hv. 4. þm. Reykn. Rannveig Guðmundsdóttir kom inn á tvo þætti í máli sínu hér áðan sem óhjákvæmilegt er að víkja að. Annars vegar spurði hv. þm. hvort ríkisendurskoðandi þægi persónulega laun frá bönkum eða öðrum fyrir þá vinnu sem hann lætur í té sem endurskoðandi. Svo er ekki. Hann þiggur engar slíkar persónulegar greiðslur fyrir störf sín. Laun hans eru ákveðin af Kjaradómi og það er það sem hann fær klippt og skorið. Á hinn bóginn er að finna í skýrslunni á bls. 30 tekjur undir liðnum Seld þjónusta 20.972.072 kr. Í þessari tölu eru aukagreiðslur og annað því líkt sem m.a. ríkisendurskoðandi fær fyrir vinnu sína og rennur þess vegna til stofnunarinnar en ekki persónulega til ríkisendurskoðanda. Í öðru lagi spurði hv. þm. um umhverfismál, hvernig Ríkisendurskoðun mundi haga störfum sínum og til hvers störf Ríkisendurskoðunar tækju. Til að skýra það er einfaldast að rifja upp það sem stendur í skýrslu Ríkisendurskoðunar um umhverfisendurskoðun, með leyfi hæstv. forseta: ,,Segja má að síðastliðna þrjá áratugi hafi umhverfismál verið ofarlega á lista alþjóðastjórnmálanna þó að þess hafi e.t.v. ekki sést merki hér á landi fyrr en allra síðustu ár. Til dagsins í dag hafa verið undirritaðir um 220 alþjóðlegir umhverfissamningar, langflestir sl. 25 ár. Ísland á aðild að 20 slíkum samningum, að ógleymdum EES-samningnum, en með fullgildingu hans ákváðu íslensk stjórnvöld að taka upp stóran hluta löggjafar Evrópusambandsins á sviði umhverfismála. Auk lagalega bindandi samninga eiga íslensk stjórnvöld aðild að ýmsum viljayfirlýsingum, áætlunum og stefnumörkunum sem unnar eru á alþjóðlegum vettvangi án þess að vera skuldbindandi í skilningi þjóðarréttar. Ríó-yfirlýsingin og ,,Agenda 21`` sem margir kannast við eru dæmi um slíkt samstarf. Önnur alþjóðleg áætlun sem færri þekkja, en skiptir Íslendinga ekki síður máli, er áætlun um varnir gegn mengun sjávar frá landstöðvum, oft kölluð Washington-áætlunin (Global Programme of Action for the Protection of Marine Environment from Land-Based Activities). Auk samstarfs á alþjóðavettvangi eru svo settar ýmsar innlendar reglur án sérstakrar samvinnu við erlend ríki, s.s. reglur um skipulag og nýtingu hálendisins o.s.frv. Allt það sem talið hefur verið hér að ofan endurspeglast svo í umfangsmiklum lögum, reglugerðum og áætlunum hérlendra stjórnvalda sem fela í sér kvaðir á ríki, sveitarfélög, fyrirtæki og einstaklinga í landinu.`` Þegar sérstaklega er fjallað um hlutverk Ríkisendurskoðunar segir, með leyfi hæstv. forseta: ,,Á síðari árum hefur svokölluð umhverfisendurskoðun verið í þróun innan Alþjóðasamtaka ríkisendurskoðenda (INTOSAI). Henni er ætlað það hlutverk að kanna hvernig alþjóðlegum samningum, áætlunum, lögum og reglum á sviði umhverfismála er framfylgt af hálfu stjórnvalda og hvort slíkt sé gert á hagkvæman og skilvirkan hátt. Með nýjum lögum um Ríkisendurskoðun, nr. 86/1997, var stofnuninni veitt heimild til að framkvæma umhverfisendurskoðanir af því tagi sem að framan er lýst. Þetta ákvæði er nýtt af nálinni hér á landi, en að mati löggjafans var talið brýnt að Ísland drægist ekki aftur úr í hraðri þróun á sviði umhverfismála, þar með talinni umhverfisendurskoðun. Umhverfisendurskoðun felst, samkvæmt greinargerð með frumvarpi til laga um Ríkisendurskoðun, í því að endurskoða og kanna áhrifin af starfsemi, stefnu og rekstri stofnana og fyrirtækja á umhverfið og fylgjast með því hvort einkaréttarlegir aðilar og opinberir aðilar framfylgja lögum og reglugerðum, svo og reglum og alþjóðasamningum á sviði umhverfismála. Í þessu skyni hafa verið ráðnir tveir starfsmenn til Ríkisendurskoðunar. Starf þeirra mun í fyrstu snúast um stefnumótun á þessu sviði innan stofnunarinnar, en auk þess verður gerð úttekt á framkvæmd skuldbindinga samkvæmt svokölluðum OSPAR-samningi sem er svæðisbundinn samningur um verndun Norður-Atlantshafsins. Þetta verkefni er unnið í samvinnu við ríkisendurskoðanir Danmerkur og Noregs samkvæmt sérstökum samningi þar um. Stefnt er að því að taka einnig fyrir verkefni innan lands, en ekki hefur verið ákveðið hvar borið verður niður í því efni.`` Ég vona að þessi greinargerð skýri það mál sem hv. 4. þm. Reykn. vakti athygli á og spurðist fyrir um. Ég vil að síðustu segja vegna ummæla hv. 17. þm. Reykv., Kolbrúnar Halldórsdóttur, að fyrr á þessu ári tók samgrn. upp það sem kallað hefur verið græn reikningsskil og fól stofnunum samgrn. að vinna á þeim grundvelli. Hugmyndin var síðan sú að skýrsla eða greinargerð þeirra stofnana sem heyra undir samgrn. mundu fylgja þeim skýrslum sem lagðar eru fram á Alþingi um starfsemi þessara stofnana. Ég tel að með því hafi verið komið inn á ný vinnubrögð með skipulegri hætti a.m.k. í opinberum rekstri, umhverfisvænni vinnubrögð má segja en áður hefur verið þannig að hv. þm. á að gefast auðveldlega tækifæri að kynna sér hvernig þessi mál eru vaxin í samgrn. og hjá stofnunum þess. Ég vil að síðustu, herra forseti, taka fram vegna þeirra orðaskipta sem fóru fram áðan að auðvitað er það óhjákvæmilegt þegar dregið er í efa að ég hafi með eðlilegum hætti, að ég ekki segi heiðarlegum, unnið að embættisverkum samgrh. að til allsnarpra orðaskipta hljóti að koma milli mín og þess þingmanns sem slíkt gefur í skyn.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. forseta Alþingis fyrir viðbrögð hans og sérstaklega er hann reifaði hugmyndir sem fram komu frá hv. þm. Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs, Kolbrúnu Halldórsdóttur, um grænar skýrslur. Hann vakti athygli á nýmæli í samgrn. í þessu efni en ég legg áherslu á að hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir var í reynd að leggja til að með fjárlagafrv. kæmi á hverju ári eins konar græn bók þar sem þessi mál væru yfirfarin og reifuð. Eins saknaði ég í máli hæstv. forseta Alþingis. Það eru viðbrögð við spurningum sem ég setti fram um afstöðu hans til þess að ríkisendurskoðandi tæki þátt í vinnunefndum á vegum framkvæmdarvaldsins og þá sérstaklega nefndum sem eru umdeildar eins og varðandi söluna á Landssímanum og ekki síður vinnunefnd sem vinnur nú að undirbúningi á samningi við Íslenska erfðagreiningu um miðlægan gagnagrunn á heilbrigðissviði.

Herra forseti. Varðandi síðara atriðið um miðlægan gagnagrunn, þá er ég því máli ókunnugur og treysti mér ekki til að tala um það nánar. Ég hef á hinn bóginn verið þeirrar skoðunar, eins og ég sagði áðan, að ég tel hæpið að Ríkisendurskoðun eigi að vera daglegur endurskoðandi hlutafélaga sem eru að öllu í eigu ríkisins. Ég hef rökstutt það með því að það kunni að kalla á gagnrýni á ríkisendurskoðanda, nafn hans og stofnun hans dragist inn í umræður um dægurmál og þess vegna hef ég talið það hæpið. Ég hef á hinn bóginn gert mér grein fyrir að ég hef verið í algerum minni hluta á hinu háa Alþingi um þessar skoðanir mínar og hef litið á þær sem mínar sérskoðanir. Ég hlýt á hinn bóginn að undirstrika það sem ég sagði áðan að ef við felum ríkisendurskoðanda að hafa daglega endurskoðun á hendi og bera ábyrgð á henni í Landssímanum fylgir því jafnframt sú skylda hans að vera eiganda Landssímans, sem í þessu tilviki er samgrh., til ráðuneytis um þau álitamál sem upp koma varðandi efnahagsreikning og rekstrarreikning Landssímans og um það hvort rétt hafi verið staðið, m.a. í öndverðu um stofn efnahagsreiknings. Ég tel því að óhjákvæmilegt hafi verið fyrir ríkisendurskoðanda að koma að því verki. Það hafi verið skylda hans sem daglegs endurskoðanda, en eins og fram hefur komið hér í þinginu eru skoðanir skiptar um þetta atriði og þótt skrýtið sé fer það kannski eftir því hvort menn eru í stjórn eða stjórnarandstöðu hvaða skoðanir þeir hafa.

Herra forseti. Skoðanir mínar fara ekki eftir því hvort ég er í stjórnarandstöðu eða stjórn. Reyndar hef ég ekki verið í þeirri aðstöðu að sitja í ríkisstjórn. Ég er að sjálfsögðu sammála því að Ríkisendurskoðun og ríkisendurskoðandi sé löggjafanum og þess vegna framkvæmdarvaldinu til ráðgjafar, hann gefi ráðgefandi álit og álitsgerðir. Að sjálfsögðu er ég fylgjandi því. Hinu er ég andvígur að hann eigi sæti í vinnunefnd sem sendi frá sér álit eða tillögur sem síðan koma til kasta löggjafans og umræðu í þjóðfélaginu. Ég er á sama máli og kom fram hjá hv. þm. Guðmundi Árna Stefánssyni og hv. þm. Lúðvíki Bergvinssyni að eðlilegt sé að stuðla að sjálfstæði þessa embættis sem ég er almennt séð mjög ánægður með og tel hafa unnið störf sín mjög vel. Hæstv. forseti upplýsir að honum sé ekki kunnugt um hlutdeild ríkisendurskoðanda í vinnu að samningi um miðlægan gagnagrunn á heilbrigðissviði. Ég vildi vekja athygli á þessu og koma á framfæri gagnrýni minni í þessu efni.

Herra forseti. Eins og ég skil verkefni þeirrar nefndar sem hæstv. samgrh. skipaði er það mjög afmarkað og felst í því að meta hvort ábendingar Samkeppnisstofnunar um að ekki hafi verið rétt staðið að stofnefnahagsreikningi séu gildar eða ekki, og ég tel að óhjákvæmilegt sé að ríkisendurskoðandi hafi skoðun á því máli og á því byggi ég rök mín.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um vitamál. Frv. er samið í samgrn. og Siglingastofnun Íslands og er ætlað að leysa af hólmi lög um vitamál, nr. 56/1981, með síðari breytingum. Tilgangur frv. er að breyta lagagrunni fyrir vitagjald sem ætlað er að standa straum af stofn- og rekstrarkostnaði Siglingastofnunar á leiðsögukerfinu fyrir skip sem felst í ljósvitum, siglingamerkjum á sjó og landi, DGPS-leiðréttingarkerfi, radarsvörum og upplýsingakerfi um veður og sjólag. Lagt er til að lagagrunnur verði styrktur á þann veg að hann uppfylli skilyrði skattlagningarheimilda. Við þetta verður fjárhæð gjaldsins tilgreind í lögunum sjálfum. Rekstur og eignarhald vitakerfisins er tvískipt. Landsvitar eru til leiðbeiningar á almennum siglingaleiðum en hafnarvitar vísa leið inn á hafnasvæðin og inn í hafnirnar. Landsvitar eru í eigu og umsjón ríkisins en hafnarvitar í eigu og umsjón sveitarfélaganna. Siglingastofnun fer með framkvæmd vitamála á Íslandi, þ.e. annast uppbyggingu og rekstur landsvitakerfisins og hefur umsjón og eftirlit með uppbyggingu og rekstri hafnarvita og innsiglingarmerkja. Innheimt vitagjald árið 1998 nam 72 millj. kr., þar af 13 millj. kr. af íslenskum skipum en 59 millj. af erlendum skipum. Sama ár nam stofnkostnaður og kostnaður við rekstur öryggiskerfis fyrir sjófarendur hjá Siglingastofnun Íslands um 108,8 millj. kr. Ástæða þess hve stór hluti af vitagjaldinu er greiddur af erlendum skipum er að nánast öll kaupskip sem koma til landsins í eigu íslenskra eða erlendra kaupskipaútgerða eru á erlendum skipaskrám. Vöruflutningaskip og skemmtiferðaskip eru nær undantekningarlaust stærri en fiskiskip mælt í brúttótonnum og greiða því hærra vitagjald. Auk þess eru skip minni en 10 brúttótonn undanþegin vitagjaldi samkvæmt gildandi reglum. Með frv. þessu er miðað við að tekjur af vitagjaldi árið 2000 verði 90 millj. kr. en áætlaður rekstrarkostnaður Siglingastofnunar Íslands á leiðsögukerfinu árið 1999 er 95 millj. Helstu breytingar sem frv. hefur í för með sér eru að lagt er til að vitagjald verði 64,70 kr. á hvert brúttótonn skips en gjaldið er nú 60,70 kr. og er lagt til að gjaldið hækki um 6,5% frá því sem nú er. Jafnframt er lagt til að vitagjald verði greitt af öllum skipum og lágmarksvitagjald verði 5.000 kr. Samkvæmt gildandi lögum er vitagjald greitt af skipum sem eru stærri en 10 brúttótonn. Við þessa breytingu munu 1.600 bátar sem áður voru undanþegnir gjaldinu greiða vitagjald. Hæstv. forseti. Ég legg til að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. samgn.

Virðulegur forseti. Alþjóð fylgdist með umræðum í sjónvarpi og blöðum um síðustu helgi er hér á Íslandi fór fram ráðstefna um konur og lýðræði. Ætla má að ráðstefnan kveiki umræðu um stöðu kvenna innan lands sem utan. Þar var ekki aðeins rætt um konur í fjármálaheiminum, vald kvenna o.s.frv. heldur vaknaði einnig umræða sem lýtur að dökkum hliðum í lífi kvenna. Verslun með manneskjur kom þar til umfjölluanr. Forseti Lettlands sagði frá þessari skuggahlið í heimalandi sínu og aðrar konur á ráðstefnunni höfðu einnig áhyggjur af þessu alvarlega vandamáli. Á meðan á ráðstefnunni stóð fóru 30 íslenskar konur á þá staði sem hér bjóða upp á nektardans og einkadans og mótmæltu þeirri starfsemi sem þar fór fram. Fyrir þetta framtak eiga þær heiður skilið. En hvað skyldi fara fram á þeim stöðum sem þessar konur og hundruð annarra kvenna hafa mótmælt? Nú skal því hér lýst: Viðskiptavinurinn byrjar á því að greiða aðgangseyri sem er um 1.000 kr., vínið er dýrara en annars staðar og þarna sveima á milli 20 og 30 stúlkur á meðan ein sýnir dans. Hverjum og einum sem þarna kemur inn er boðið upp á einkadans og eru til þess gerðir smáklefar sem stúlkurnar fara með karlmennina í og verðskráin er eftirfarandi: Fyrir þrjár mínútur 3.000 kr., fyrir sex mínútur 6.000 kr. fyrir 30 mínútur 25 þúsund kr. Verðskráin hangir frammi --- engin leyndarmál þar. Mér skilst líka að þar hangi spjald sem á stendur: Bannað að snerta. Um vernd handa þessum stúlkum er ekki vitað. Að sjálfsögðu er hér ekki um neitt annað að ræða en útstillingu á vöru með mátunarklefum. Samkeppnin um kúnnann er algjör. Það væri fróðlegt að láta skoða hvernig tryggingum og heilbrigðisþjónustu við þessar stúlkur er háttað, hvað þær fá í eigin vasa og hvernig tekjur þessara staða eru færðar á skattframtali og hvernig launaseðlar stúlknanna líta út. En hverjar eru þessar stúlkur? Þær koma frá Eystrasaltsríkjunum, Póllandi og Kanada en stúlkur frá fyrrum austantjaldsríkjum bera þessa staði uppi. Flestar þessara stúlkna koma úr mikilli fátækt og eymd og ýmsar ástæður eru fyrir því að þær grípa til þessa ráðs. Það gæti t.d. verið draumurinn um betra líf á vestræna vísu og ónóg tækifæri í heimalandi sínu eða hrein og klár fátækt, viljinn til sjá fjölskyldunni farborða í fjarlægu landi og leggja sitt af mörkum. Jafnframt getur verið um vímuefnaneyslu að ræða og þá er þetta ein leiðin til að fjármagna hana. Klám og vændi er að sjálfsögðu angi af fíkniefnaheiminum, það er enginn nýr sannleikur. Auk þess er þekkt í Evrópulöndum að stúlkum er hreinlega rænt og þær dópaðar til þess að láta starfa við vændi. Ég minni á fréttir frá Svíþjóð í blöðum nýverið þar sem í ljós kom að stúlkum frá fyrrum austantjaldslöndum var haldið þar nauðugum til að þjóna kynlífsfíkn. Slíkt er að sjálfsögðu nútímaþrælahald. Við tölum um að ráðast að þeim sem versla með vímuefni. Þó er líklega margt ljótara á ferðinni, þ.e. verslun með manneskjur en sem betur fer höfum við ekki heyrt af neinu viðlíka hér enn þá. En við skulum halda vöku okkar. Þarna er verið að nýta sér fátækt og örbirgð stelpnanna. Það grátbroslega hefur nú gerst að kúnni hefur kært þjónustuna á dansstöðum --- hún var kannski ekki nógu mikil. Ég var að velta því fyrir mér hvort þetta væri mál fyrir Samkeppnisstofnun. Íslenskar stúlkur fá ekki vinnu á þessum stöðum, slík er tryggðin við íslenska viðskiptavini, hún er algjör. Vettvangur íslenskra kvenna til að þjóna meintri kynlífsþrá landsmanna virðist fyrst og fremst við svokallaðar símalínur sem auglýstar eru í DV en umræða um það hefur farið fram á hinu háa Alþingi. Það má velta því alvarlega fyrir sér hvort leggja á fram frv. um bann við kaupum á kynferðislegri þjónustu og varpa þar með ábyrgðinni frá þessum ungu stúlkum yfir á þá sem leita eftir þjónustunni. Það hefur verið reynt erlendis og væri kannski rétt að skoða þá reynslu. Í fjölmiðlum var nýverið sagt frá því hvernig barnaníðingar nota netið til þess að koma sér í kynni við börn til þess að geta nýtt sér þau í kynferðislegum tilgangi. Auðvitað fer hrollur um fólk þegar sagt er frá þessum ógeðfelldu auglýsingum. En ein er svona, með leyfi forseta: ,,23ja ára ungur maður óskar að komast í kynni við börn 7--12 ára.`` Og önnur auglýsing er á þessa leið, með leyfi forseta: ,,Barnungur maður óskar eftir ungum vinum sem vilja kynnast unaðssemdum ástarlífsins.`` Að sjálfsögðu er trúnaði heitið. Svona heldur viðbjóðurinn áfram og jafnframt talað um að spjallrásir á netinu séu kjörinn vettvangur fyrir barnaníðinga til að komast í tengsl við krakka. Öllum tiltækum ráðum þarf að beita til að uppræta þessa glæpi og koma höndum yfir níðingana. Allt er þetta angi af sama meiði. Ísland er hluti af alþjóðasamfélaginu með kostum þess og göllum. Því er mikilvægt að við beitum okkur í öllum þessum málum og umræðan er á fljúgandi ferð bæði á Norðurlöndum og í Evrópu. Kirkjuþing hefur síðast rætt þessi mál og ég veit að um þetta mál er pólitísk samstaða. Að þessu framansögðu hef ég nokkrar spurningar til dómsmrh.: Hvað líður þeirri vinnu nefndar sem átti að skoða svokallaða starfsemi á klámbúllum í Reykjavík. Í nefndinni eiga sæti fulltrúi frá dómsmrh., samgrh., félmrh. og fulltrúi frá Reykjavíkurborg? Er fyrirhuguð úttekt eða rannsókn á vændi hér á landi? Er fyrirhugað eitthvert samstarf meðal Norðurlandanna á þessum vettvangi? Mun dómsmrh. beita sér fyrir rannsókn vegna þeirra barnaníðinga sem hafa komið fram á sjónarsvið í fréttum í tengslum við umræddar vefsíður? Hefur ráðuneyti dómsmála fyrirhugað samstarf við þá sem hafa látið þessi mál til sín taka að undanförnu?

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. 11. þm. Reykv., Guðrúnu Ögmundsdóttur, fyrir að vekja máls á þessu efni. Heiti umræðunnar, Verslun með manneskjur, er sláandi. Þótt ýmsum kunni að þykja slíkt orðalag tilheyra fyrri öldum þá er þetta því miður við lýði víða um heim og ekki einvörðungu í fjarlægum heimsálfum heldur hafa slík mál einnig komið upp í nágrannalöndum okkar eins og nýleg dæmi sanna. Það var líka sláandi að heyra ákall forseta Lettlands vegna skelfilegs ástands meðal kvenna í Eystrasaltslöndunum og um skipulegan útflutning á þeim til Vesturlanda, ekki síður til Norðurlandanna. Auðvitað hlýtur þetta að kalla á viðbrögð okkar. Engar sönnur hafa verið færðar á að skipulagt vændi eða skyld starfsemi sé rekin hér á landi en með því er þó ekki hægt að útiloka að slík starfsemi þrífist hér í einhverju formi. Ég deili áhyggjum hv. þm. af þeim málum sem tiltekin eru í spurningum hennar til dómsmrn. Sá orðrómur hefur gengið fjöllunum hærra um nokkurt skeið að skemmtistaðir hér í borg þar sem boðið er upp á nektardanssýningar séu tengdir við vændi. Ekki hefur þó tekist að staðfesta þetta og er lögreglunni erfitt um vik að ljóstra upp um slík brot, en refsivert er bæði að stunda vændi sjálfum sér til framfærslu og hafa viðurværi af vændi annarra. Reynslan sýnir að rannsókn þessara mála er mjög erfið og oft reynist útilokað að sanna sekt grunaðra. Það þýðir þó ekki að stjórnvöld hafi lagt árar í bát í baráttunni gegn vændi, verslun með barnaklám o.fl. Öðru nær, sú barátta heldur áfram enda er ljóst að hvergi má slá af í þessum efnum. Markaðurinn er fyrir hendi hér eins og annars staðar. Eins og ég mun víkja nánar að í svörum mínum við spurningum hv. þm. eru yfirvöld á verði gagnvart þessari vá og munu framvegis sem hingað bregðast eins skjótt við og unnt er í hverju tilviki sem upp kemur. Spurt er hvað líði vinnu þeirrar nefndar sem átti að skoða svokallaða starfsemi á klámbúllum í Reykjavík. Í þessari nefnd eiga sæti fulltrúar dómsmrh., samgrh., félmrh. og fulltrúi frá Reykjavíkurborg. Nefndin hefur komið saman til fundar og von er á tillögum hennar innan tíðar. Ég get upplýst að þar hefur verið rætt um hvort gera skuli breytingar á lögum um atvinnuréttindi útlendinga, svo og lögum um veitinga- og gististaði. Það er persónuleg skoðun mín að endurskoðun síðarnefndu laganna sé löngu tímabær í ljósi gjörbreytts umhverfis frá því sem var í þessum geira er lögin voru samin. Ef við ætlum að stemma stigu við því að hingað til lands komi fólk erlendis frá í því skyni að stunda vændi, verðum við að taka upp ný vinnubrögð við eftirlit áður en fólk kemur til landsins. Nú kemur fólk hingað til lands undir því yfirskyni að það hyggist stunda listdans og þar með er ekki þörf á tilskyldum atvinnuleyfum til að starfa við dans á þessum stöðum. Hugmyndir um að skerpa reglur um atvinnuleyfi fyrir dansara eru meðal þess sem nefndin hefur skoðað sérstaklega. Með því er unnt að hafa betra eftirlit með þeim sem starfa á þessum stöðum, enda kallar umókn um atvinnuleyfi á ákveðna meðferð innan stjórnsýslunnar. Spurt er hvort fyrirhuguð sé nokkur úttekt eða rannsókn á vændi hér á landi. Ég vil í þessu sambandi vísa til svars dómsmrh. við fyrirspurn Kristínar Ástgeirsdóttur alþingismanns um vændi sem fram kom á síðasta löggjafarþingi. Í framhaldi af henni innti dómsmrn. alla lögreglustjóra eftir upplýsingum er tengdust fyrirspurn þingmannsins, m.a. um fjölda þeirra kæra sem þeim hefur borist sl. fimm ár vegna brota á 207. og 208. gr. almennra hegningarlaga og hvort sérstakt eftirlit væri haft með þessum brotaflokki. Í sem stystu máli var niðurstaða þessara athugana sú að afar fá mál af þessu tagi koma upp hérlendis á ári hverju og hafa þau mál öll komið upp í umdæmi lögreglustjórans í Reykjavík. Ekkert hefur þó komið fram sem staðfestir orðróm um að skipulögð vændisstarfsemi sé rekin á Íslandi. Ég er alveg tilbúin til að kanna möguleika á því að standa fyrir rannsókn á vændi hér á landi í samvinnu við aðra sem málið varðar. Þessu næst er spurt hvort fyrirhugað sé samstarf meðal Norðurlandanna á þessum vettvangi. Það er mjög rótgróið samstarf á milli Norðurlandanna um þróun refsilöggjafar og á vegum dómsmrn. er starfandi refsiréttarnefnd sem m.a. hefur það hlutverk að endurskoða almenn hegningarlög. Lagabreytingar til að sporna gegn vændi eru meðal þeirra mála sem nefndin hefur til athugunar. Spurt er hvort dómsmrh. beiti sér fyrir rannsókn vegna þeirra barnaníðinga sem hafa komið fram á sjónarsviðið í fréttum í tengslum við vefsíður þessara manna. Mál af þessu tagi hafa á undanförnum árum verið rannsökuð í samvinnu við aðrar þjóðir og slík samvinna hefur leitt til aðgerða af hálfu lögreglunnar. Nýlega hefur ríkisstjórn Íslands ákveðið að óska eftir formlegu samstarfi við Europol, en slíkt samstarf getur skilað verulegum árangri í því að uppræta skipulagða glæpastarfsemi. Af hálfu ríkislögreglustjórans stendur nú yfir athugun á því hvort tilefni er til lögreglurannsóknar vegna fréttar Stöðvar 2 hinn 4. þess mánaðar um íslenska kynlífssíðu á internetinu sem mun vera staðsett í Bandaríkjunum. Ég vil benda á að árið 1996 voru gerðar mikilvægar breytingar á íslenskri refsilöggjöf með viðbót við 210. gr. almennra hegningarlaga sem miða að því að uppræta barnaklám. Síðasta spurningin snýr að samstarfi dómsmrn. við aðila eins og Stígamót. Ráðuneytið hefur á liðnum árum átt ítrekað fundi með slíkum aðilum og ég met mikils að eiga góða samvinnu við samtök eins og Stígamót.

Virðulegi forseti. Hér er grafalvarlegt mál á ferðinni. Það var virkilega vekjandi að hlýða á háttsettar konur flytja hér á landi erindi um svokallað ,,trafficing`` sem er hvít þrælasala sem viðgengst í heiminum í dag, hinum vestræna heimi. Þetta er ekkert annað en þrælasala vegna þess að sú starfsemi sem hér er verið að ræða um er þess eðlis að stúlkur frá Austur-Evrópu sem eiga um sárt að binda eru sendar út af örkinni undir því yfirskyni að verið sé að útvega þeim vinnu sem þær fái vel greitt fyrir og peningarnir sem komi í þeirra vasa verði sendir eða þær senda þá til fjölskyldna sinna sem eiga bágt í heimalöndunum. Þær komast inn í löndin, hvort sem það er Ísland eða önnur lönd, undir því yfirskyni að þær séu að dansa listdans. Þær fá dvalarleyfi til fjögurra vikna. Þá eru þær sendar til annars lands. Þar dvelja þær líka í fjórar vikur. Og svo til enn annars lands. Þar dvelja þær líka í fjórar vikur, og svona koll af kolli. Þessum hringum er stjórnað af mönnum sem vita alveg hvað þeir eru að gera. Þetta er ekkert annað en þrælasala þar sem konur og börn eru gerð út af örkinni í þeim tilgangi að selja blíðu, selja kynlífsathafnir. Þessar stúlkur fá ekki þá peninga í vasann sem hv. þm. Guðrún Ögmundsdóttir talaði um að kæmu fram í verðskránni, því þær fá einungis það sem viðskiptavinir láta af hendi rakna meðan dansinn stendur yfir. Hverjir fá þá aurinn sem getið er um í verðskránni? Það væri full ástæða til að rannsaka það. Ég vil hvetja hv. alþm. og stjórnvöld í þessu landi, hvort heldur ríkis eða borgar, til að gefa þessu máli meiri gaum en gert hefur verið hingað til, bera ekki kíkinn upp að blinda auganu þegar vakin er athygli á því hversu fjölgunin er mikil á þessum stöðum. Ég held þeir séu tíu í Reykjavík núna, þeim fjölgar og þeir eru að færa sig út á landsbyggðina.

Herra forseti. Ég vil gjarnan nota þetta tækifæri til að greina frá því hvað við í félmrn. höfum aðhafst í þessu efni. Þann 20. nóvember 1996 fór ráðuneytið þess á leit við Jafnréttisráð að það gæfi álit sitt á því hvort að nektardans væri brot á jafnréttislögum. Jafnréttisráð komst að þeirri niðurstöðu að svo væri ekki en benti á að auglýsingar mega ekki vera öðru kyninu til minnkunar og jafnframt brýnt að tryggt sé að einstaklingar sem sýna nektardans njóti almennra félagslegra og vinnumarkaðstengdra réttinda. Við sendum bréf til Útlendingaeftirlitsins þann 16. apríl 1997 þar sem ráðuneytið gerði grein fyrir því að það telji eðlilega verklagsreglu að útlendingar sem hyggist vinna hérlendis og sæki um dvalarleyfi með vísan til ákvæða 14. gr. verði látnir sýna fram á að þeir uppfylli lögmæt skilyrði sem eru forsenda fyrir því að njóta undanþáguákvæða greinarinnar og eðlilegt megi sýnast í tilviki nektardansmeyja að óska eftir vottorðum frá viðurkenndum listaskólum eða öðrum jafngildum gögnum sem sanna að um sé að ræða starfandi listamenn. Þetta bréf var ítrekað 11. júní sl. en svar hefur ekki borist frá Útlendingaeftirlitinu. Ég hef í undirbúningi að láta endurskoða lögin um atvinnuréttindi útlendinga. Það eru þversagnir í þeim lögum sem verður að laga hvort sem er. En það er hægt að taka á 14. gr. þar sem undanþága um atvinnuleyfi er fyrir listamenn, að undanskyldum hljóðfæraleikurum sem ráða sig til starfa á veitingahúsum, enda sé vinnan ekki nema í fjórar vikur hið mesta. Það er hægt að stytta þetta í tvær vikur eða fella listdans- eða nektardansmeyjar undan þessu ákvæði. En það dugar reyndar skammt því atvinnuleyfi þurfa aðeins þeir sem eru búsettir utan Evrópska efnahagssvæðisins. Það sem mundi gerast væri það að í staðinn fyrir stelpur frá Eystrasaltslöndum þá kæmu þær frá Danmörku og öðrum stöðum á Evrópska efnahagssvæðinu. Sveitarfélag sem að ekki vill líða svona starfsemi innan síns sveitarfélags hefur eitt ráð sem vafalaust stendur nú í sveitarstjórnarmönnum að beita og það er að svipta viðkomandi veitingahús vínveitingaleyfi.

Herra forseti. Það er því miður óhugnanleg staðreynd að verslun með fólk, fyrst og fremst konur en líka börn og karla, hefur farið vaxandi á síðustu árum. Í umræðu um kynlífsiðnaðinn heyrist oft að þetta sé fyrst og fremst mál sem varðar umræddar konur og viðskiptavini þeirra, það sé frjálst val kvennanna að taka að sér störf af þessu tagi. Þessi rök heyrast ekki síst frá okkur körlunum. Það er í fyrsta lagi umdeilanlegt hvort það sé frjálst val þegar djúp neyð rekur manneskjur, konur eða karla, til að selja líkama sinn. En í öðru lagi liggur ótvírætt fyrir að í ótrúlega mörgum tilvikum er um hreint mansal að ræða, konur eru beinlínis hnepptar í ánauð, þær eru beittar ofbeldi til að þvinga þær til starfans, þær eru beittar hótunum gagnvart fjölskyldum þeirra, foreldrum og börnum, til þess að þvinga þær til hlýðni, þær eru sviptar vegabréfum, skilríkjum og fjármunum til þess að neyða þær til þess að selja sig svo aðrir, yfirleitt karlmenn, geti hagnast. En ógeðslegasta tilbrigðið, herra forseti, við sölu á fólki er sala á börnum til þess að svala fýsnum fullorðinna. Á netinu eru auglýstar kynlífsferðir til Asíu og beinlínis greint frá því að þar sé hægt að útvega börn til kynlífs. Það er skylda okkar Íslendinga að berjast gegn þessum ófögnuði með öllum tiltækum ráðum. Það getum við t.d. gert með því að feta í fótspor þeirra þjóða sem hafa gert það að alvarlegu lögbroti ef þegn í ríki þeirra verður uppvís að því að kaupa sér slíka þjónustu utan heimalandsins. Herra forseti. Íslendingar eru því miður líka sekir um þetta. Ég var fyrir skömmu ritstjóri dagblaðs þar sem einn blaðamanna minna fjallaði af alvöru og ábyrgð um barnaníðinga á Íslandi. Skömmu síðar fékk hann þetta kort frá Tælandi með nöktum drengjum frá hinum íslenska barnaníðingi og á kortinu stóð m.a.: ,,Ég fann ekki nema þessa mynd, en ég tók sjálfur sérstakar myndir sem þér munu líka.`` Þess má svo geta að við komumst að þeirri niðurstöðu eftir rannsókn málsins að þessi barnaníðingur héldi sér uppi á Tælandi á bótum frá íslenska ríkinu.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Guðrúnu Ögmundsdóttur fyrir að vekja máls á þessu alvarlega máli. Ég er í einu og öllu sammála því sem fram kom í hennar máli. Margt fleira hefur komið fram við þessa umræðu sem staðfestir alvarleika þessa máls. Við höfum óyggjandi heimildir fyrir því að verslun með fólk á sér stað á Íslandi. Forseti Lettlands var hér á ferð um daginn og greindi frá óþægilegum staðreyndum um hingaðkomu stúlkna frá Eystrasaltslöndunum og fleiri löndum. Við verðum að taka þetta alvarlega. Við getum ekki látið sem ekkert sé vegna þess að með þögninni erum við að samþykkja að þetta viðgangist áfram í okkar þjóðfélagi. Það er ekki bara þannig að karlar séu að borga með sér til að fá að njóta kynlífs, svo aumt sem það nú annars er. Í skjóli vændis á Íslandi sem á sér stað í tengslum við erótíska staði og fleiri staði vissulega, þrífst margt fleira og jafnvel verra. Við vitum það ósköp vel, lögreglan veit það, fólk sem bundið er þagnarskyldu, læknar, prestar, félagsráðgjafar, sálfræðingar og konurnar hjá Stígamótum, fólk veit hversu alvarlegt málið er. Fjölmiðlar flytja líka tíðindi af innflutningi fíkniefna á og í þessum vesalings stúlkum sem hingað koma. Herra forseti. Eigum við að bjóða undirheimastarfsemi velkomna til landsins til að spilla þjóðfélagi okkar? Ég segi nei. Vissulega getur verið erfitt að taka á þessu. Það getur verið erfitt að berjast við þá sem telja þessa starfsemi tákn um frelsi eða nútímalegt mannlíf. Ég tel þó að það sé hlutverk okkar sem ábyrgra stjórnmálamanna að setja við þessu skorður. Og hvar setjum við mörkin? Hvað getum við látið leiða okkur langt í virðingarleysi fyrir manneskjunni? Ég er sannfærður um að við verðum fyrr eða síðar að taka á þessum málum því ásóknin vex og heldur áfram. Við skulum taka á þessu fyrr en síðar. Viðskipti með fólk, einkum konur, á sér stað vegna eftirspurnar. Þarna er eftirspurn vegna tiltekinna þarfa. Það væri nær að setja upp meðferðarstofnanir fyrir ,,perra`` heldur en að láta þetta viðgangast. Við skulum stoppa þetta með lagasetningu.

Hæstv. forseti. Ég tel fulla ástæðu til þess að ræða þetta mál á hv. Alþingi og þakka fyrir að það er gert. Þetta mál snýst m.a. um stöðu kvenna en það snýst líka um margt fleira og við verðum að halda vöku okkar. Ég er ekki frá því að það að við ræðum þetta í dag á hv. Alþingi verði til þess að koma frekari hreyfingu á málið því að öll erum við sammála um að við viljum ekki hafa þetta svona. Þetta er niðrandi fyrir samfélag okkar. Eins og hefur komið fram er það ekki augljóst að þetta mál snúist allt um ólöglega atburði og þess vegna er gott að vita að nefnd er að fara yfir það að hve miklu leyti þarf að breyta lögum til þess að stemma stigu við starfseminni. Listdans er það kallað en það sem þrífst í tengslum við þessa staði er þó alla vega ólöglegt því að það vitum við að er bæði fíkniefnasala og fíkniefnaneysla og að öllum líkindum vændi. Það er oft þannig hér á Íslandi að við tökum hlutina dálítið með trompi og mér segir svo hugur að þessi starfsemi sé hlutfallslega orðin útbreiddari hér en í öðrum höfuðborgum á Norðurlöndum. Ég geri mér grein fyrir því að þetta mál verður ekki leyst af okkur einum þar sem hér er um glæpahringi ræða sem standa að þessu. Það er því mikilvægt að við vinnum með öðrum þjóðum að lausn málsins, ekki síst þeim þjóðum sem við erum nánust og þá tala ég um Norðurlandaþjóðirnar. En kannski er ekki tilviljun að þetta skuli spretta upp í svo miklum mæli sem raun ber vitni núna eftir að múrinn féll og eftir að það opnaðist austur og neyðin þar blasir við okkur.

Hæstv. forseti. Á því herrans ári 1999 stendur verslun með manneskjur í blóma um allan heim. Rúmri öld eftir að þrælahald var gert útlægt úr samfélagi manna þrífst nútímaþrælahald klámiðnaðarins sem aldrei fyrr. Til skamms tíma gátum við Íslendingar látið sem vandamálið kæmi okkur ekki við en ekki lengur, herra forseti, því að klámbylgjan hefur skollið á ströndum landsins með fullum þunga. Eftirspurnin er svo sannarlega fyrir hendi. Það hafa könnunarferðir Stígamótakvenna á klámbúllur bæjarins sýnt fram á og við verðum að horfast í augu við það, hv. þm., að það eru karlkyns landar okkar sem halda eftirspurninni uppi. Mundi eftirspurnin kannski minnka ef konurnar sem á klámbúllunum starfa væru íslenskar? Klám og vændi þrífst á misnotkun á konum og börnum. Það færir sér neyð og fátækt fólks í nyt, sérstaklega í löndum þar sem örbirgð er mikil. Í upplýsingum frá Evrópuráðinu kemur fram að hálf milljón ungra stúlkna og kvenna er á hverju ári flutt frá Austur- og Suður-Evrópu til Vestur-Evrópu, hneppt í fjötra klámiðnaðarins með gylliboðum um peninga og frelsi. Raunveruleikinn er allt annar. Þrældómur og þjórfé í nærhaldið. Klámiðnaðurinn malar gull og er oftar en ekki tengdur annarri ólöglegri starfsemi eins og eiturlyfjasölu og ólöglegri verslun með vopn. Herra forseti. Mikið hefur verið rætt um svokallaða ,,sölumenn dauðans`` og nauðsyn þess að ná lögum yfir eiturlyfjasala. En hingað til hafa forkólfar kláms og vændis verið látnir svo að segja óáreittir. Herra forseti. Sölumenn kvennakúgunar og misnotkunar ganga lausir, líka á Íslandi.

Herra forseti. Eins og þegar hefur verið minnst á í umræðunni vakti ræða Vaira Vike-Freiberga, sem hún flutti hér á ráðstefnunni um konur og lýðræði um síðustu helgi, ýmsa til umhugsunar um þau mál sem hér eru á dagskrá. Þar vakti hún máls á örlögum fátækra ungmenna af báðum kynjum úr þessum fátæku löndum sem eru að reyna að fóta sig á brautinni til lýðræðis og efnahagslegs sjálfstæðis en út á örbirgð þessara ungmenna gerir klámiðnaðurinn á Vesturlöndum miskunnarlaust. Þarna er ekki aðeins sóst eftir konum heldur börnum af báðum kynjum. Hún taldi skuldinni allt of oft skellt á fórnarlömbin en raunin væri sú að það þyrfti alþjóðlegt átak til að vernda börn fyrir kynferðislegu ofbeldi og konur fyrir misnotkun af sama tagi. Því miður hefur það gerst hægt og hljótt á undanförnum árum að kynlífsmarkaðurinn hefur verið að færast upp að bæjardyrunum hjá okkur á Íslandi. Sum víðlesnustu blöð þjóðarinnar keppast við að birta auglýsingar um ýmsa þá afþreyingu sem þarna er í boði og nú er svo komið að klámfyrirtækin eru búin að kæra hvert annað til Samkeppnisstofnunar vegna yfirboða í auglýsingum. Í fréttum nýverið kom fram að um 100 manns starfa nú við það hér á Íslandi að klæmast en það jafngildir þriðjungi þess fjölda sem mundi vinna við nýju álbræðsluna á Reyðarfirði. Vaira Vike-Freiberga sagði að Eystrasaltslöndin gætu vel verið án verslunar með kynlíf og klámefni og ég leyfi mér að segja að við Íslendingar eigum að reyna að verjast þeirri holskeflu sem hér ríður nú yfir. Hið venjulega sem boðið er fram á þessum markaði verður nefnilega ekki nógu spennandi þegar til lengdar lætur og stöðugt þarf að finna upp á einhverju meira krassandi. Stemmum stigu við viðgangi klámiðnaðarins áður en í óefni er komið.

Herra forseti. Hér er til umræðu mjög alvarlegt mál og það sem sagt hefur verið í þessum sal er eflaust allt satt og meira til. Ég hef heyrt af því að ungar stúlkur hafi komið grátandi til Leifsstöðvar, stúlkur sem höfðu verið starfandi og eru starfandi á þessum búllum, biðjandi um far til heimalands síns en þær höfðu verið sviptar passa og peningum þannig að þær gátu sig hvergi hreyft. Ég veit að þessi tilfelli eru fleiri en eitt og fleiri en tvö svo það er sannleikanum samkvæmt að ungar stúlkur eru hnepptar í einhverja atvinnu sem þær gerðu sér ekki grein fyrir hvers eðlis var. Ég held að ef við komum að því atriði sérstaklega sé full ástæða fyrir stjórnvöld að kanna hvað mikið er af síku. Við vitum það einnig að bæjarstjórnir eins og bæjarstjórn Reykjanesbæjar hefur barist hart gegn því að opnaður yrði dansstaður með vínveitingaleyfi eins og víða er í Reykjavík en þeir hafa einatt verið hraktir á brott með röksemdafærslur sínar vegna þess að þeir eru að mismuna stöðum og það séu ekki nægjanleg rök að þar fari fram dans að hafna vínveitingaleyfi á þeim forsendum. Þannig hafa risið staðir suður í Reykjanesbæ og vínveitingaleyfi hefur heldur ekki beinlínis skipt máli því að menn hafa opnað slíka dansstaði án vínveitinga og þeir hafa verið sóttir eftir sem áður. Ég sé því ekki að það sé aðferð til þess að koma í veg fyrir þessa starfsemi. Að sjálfsögðu fagna ég því að hæstv. dómsmrh. ætlar að taka á þessu máli en það þarf marga til, ríkisstjórnina alla, því að annars verður erfitt að ná tökum á þessu alvarlega máli.

Virðulegur forseti. Ég þakka öllum þingmönnum fyrir mjög málefnalega og góða umræðu. Það var mjög áhugavert sem hv. þm. Kristján Pálsson kom að. Þetta var eitt af því sem er talað um erlendis, þ.e. að konur séu lokaðar inni í húsum og tekin af þeim vegabréf. Þetta er nefnilega líka að gerast hér og ég hefði viljað sjá þetta aðeins skarpar að dómsmrh. tæki af skarið með að gera þessa úttekt á vændi. Gerð var rannsókn árið 1985 af Hansínu B. Einarsdóttur og væri mjög fróðlegt að taka þá rannsókn og skoða sömu þætti og hún skoðaði þá þannig að við fengjum mjög góðan samanburð. Það er mjög margt hægt að gera. Þetta er líka þannig að við verðum öll að leggjast á eitt. Það er enginn undanskilinn. Það þarf breytingar á lögum um atvinnuleyfi en það þarf þessa samvinnu. Við þurfum líka að læra af öðrum þjóðum þannig að við eigum að nýta okkur í rauninni allt það sem er að gerast núna í allri umræðunni í Evrópu. Ég vil að sjálfsögðu þakka bæði dómsmrh. og félmrh. fyrir að taka þátt í þessum umræðum og vona að þetta leiði til þess að við sjáum ákveðnar breytingar þannig að við getum stöðvað þennan ósóma sem er að gerast hér.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að segja að ég get verið sammála flestu því sem komið hefur fram hjá hv. þm. Í þessum efnum er þó ekki við neinn að sakast. Það virðist því miður vera einhver markaður fyrir vændi víðast hvar og er engin ástæða til að ætla að svo sé ekki hér. Við þurfum ekki annað en sjá auglýsingar fjölmiðla til að sjá að skyld viðskipti hafa því miður stóraukist hér á landi á síðustu árum. Ég veit að almenningur hefur vaxandi áhyggjur af þessu og nú síðast lýsti biskup Íslands áhyggjum sínum og ég tek fyllilega undir með honum í því sambandi. Á meðan markaður er fyrir viðskipti af þeim toga sem hér hafa verið til umræðu er ljóst að alltaf verður eitthvað um þau. En ég tel að með skipulegum aðgerðum stjórnvalda megi halda þeim í skefjum. Það er staðreynd að vændisstarfsemi tengist oft og tíðum annarri glæpsamlegri iðju, þar á meðal fíkniefnasölu. Ekki hefur þó tekist að sýna fram á beint samband hér á landi á milli innflutnings á konum til starfa við nektardans, fíkniefnainnflutning og skipulagða glæpastarfsemi þótt ákveðnar grunsemdir séu til staðar miðað við reynslu annarra þjóða. Öll umræða um þessi mál eru af hinu góða og Íslendingar verða að vera vel vakandi í þessum efnum. Við getum ekki þrátt fyrir landfræðilega fjarlægð litið fram hjá því að skipuleg glæpastarfsemi á sér engin landamæri. Við verðum að skoða þessa hluti í alþjóðlegu samhengi. Ræðu forseta Lettlands á kvennaráðstefnunni mátti skilja sem ákall til vestrænna þjóða, þar á meðal Íslendinga, um hjálp lettneskum konum til handa. Ég er öll af vilja gerð til að skoða hvernig koma má í veg fyrir að óprúttnir aðilar reyni að hagnýta sér fjárnauð kvenna með ólöglegri starfsemi sjálfum sér til hagsbóta.