Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frv. til l. um breytingu á lögum nr. 68 frá 10. okt. 1967, um iðnlánasjóð, með síðari breytingum. Það er 207. mál á þskj. 222. Aðdragandi máls þessa er að með lögum nr. 55 frá 36. maí 1984, um breytingu á fyrrnefndum lögum nr. 68 frá 1967, um Iðnlánasjóð, var iðnlánasjóðsgjaldið hækkað um 0,05%, í 0,25% af aðstöðugjaldsstofni. Jafnframt var kveðið svo á um að 2/7 hlutum af gjaldinu skyldi ráðstafað óskiptum til Útflutnings miðstöðvar iðnaðarins. Með lögum nr. 38 frá 5. maí 1986 var ákveðið að stofna Útflutningsráð Íslands. Útflutningsráð yfirtók 1. okt. s.l. starfsemi Útflutningsmiðstöðvar iðnaðarins. Í 6. gr. laga nr. 38 frá 1986, um Útflutningsráð, var mælt svo fyrir að hið nýstofnaða útflutningsráð skyldi njóta hlutdeildar þeirrar í iðnlánasjóðsgjaldi sem áður rann til Útflutningsmiðstöðvar iðnaðarins. Með frv. þessu er því verið að samræma lögin um Iðnlánasjóð lögum um Útflutningsráð Íslands. Í frv. er jafnframt lagt til að lögin þannig breytt verði endurútgefin í heild. Ekki er vanþörf á því, enda hefur lögunum verið breytt níu sinnum frá árinu 1967. Reyndar var ætlunin að endurútgefa lögin vorið 1984, en frá því var horfið þar sem líkur þóttu til að heildarlög um sjóði atvinnuveganna yrðu samþykkt. Svo varð þó ekki og er því lagt til að lögin verði nú endurútgefin í heild sinni. Að lokinni 1. umr., virðulegi forseti, legg ég til að málinu verði vísað til hv. iðnn. og 2. umr.



Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frv. til l. um sjómannadag, en sjómannadagurinn, fyrsti sunnudagur í júní, hefur verið haldinn hátíðlegur í nær 50 ár, í fyrsta skipti 6. júní 1938. Ekki er ástæða til að rekja sögu þessa merka dags hér, hún er öllum kunn, en tilgangur dagsins var frá upphafi að halda árlega hátíð sjómönnum til heiðurs, minnast látinna sjómanna, einkum þeirra sem létust af slysförum á sjó. Þessum merkjum hefur síðan verið haldið á loft og dagurinn hefur frá upphafi verið almennur hátíðisdagur í útgerðarstöðum um land allt. Samt sem áður hefur það verið svo að dagurinn hefur ekki verið allsherjarfrídagur sjómanna. Framan af lögðu sjómannastéttin og forustumenn hennar ekki megináherslu á að sjómannadagurinn yrði almennur frídagur sjómanna, enda gekk lífið oftast mest út á það að afla sér og sínum viðurværis. Með batnandi hag og ríkari stéttarvitund hefur þessari hugmynd vaxið mikið fylgi. Í kjarasamningum margra sjómannafélaga hafa verið sett ákvæði um þetta efni, þó með allvíðtækum fyrirvörum. Félögin hafa og gert samþykktir um þetta mál og beint áskorunum til stjórnvalda þar um. Nú þegar u.þ.b. hálf öld er liðin frá því að sjómannadagurinn var fyrst haldinn þykir ástæða til þess að flestra dómi að koma fastari skipan á frí sjómanna þennan dag. Ég skal ekki rekja frv. þetta í löngu máli, enda hafa mál þessi komið til umræðu í hv. Ed. Ég get hins vegar tekið það fram að ég hef lengi verið þeirrar skoðunar að sjómannadagurinn ætti að vera allsherjarfrídagur sjómanna með sem minnstum undanþágum. Það er hins vegar ljóst að ekki verður hjá því komist að nokkrar undanþágur séu gerðar. Það hefur orðið nokkur bið á því að þetta frv. yrði flutt, einkum vegna þess að menn hafa viljað leitast við að ná sem bestri samstöðu um málið. Það sem hefur staðið í vegi fyrir því að slík samstaða hafi getað náðst eru aðallega þrjú atriði. Í fyrsta lagi verður að líta til þess að sjómannadagurinn er dagur allra sjómanna, ekki eingöngu fiskimanna, einnig þeirra sem vinna á farskipum, varðskipum, hafrannsóknaskipum. Oft er erfitt að stöðva öll þessi skip í landi einn ákveðinn dag. Í öðru lagi fylgir frídegi röskun á úthaldi skipa, bæði sem selja á erlendum markaði og vissulega einnig þeirra sem landa innanlands. Í því sambandi er rétt að geta þess að það hafa ýmsir haldið því fram að sjómannadagurinn gæti orðið þess valdandi í sumum byggðarlögum að allt of mikill afli bærist á land rétt fyrir frídaginn. Það eru vissulega dæmi þess að slíkt gerist þar sem sjómannadagurinn er haldinn af fiskimönnum undantekningarlaust eins og gert er í nokkrum landshlutum. 1. gr. frv. fjallar um hvenær dagurinn skuli haldinn, þ.e. fyrsta sunnudag í júnímánuði ár hvert, með þó þeirri undantekningu að beri hvítasunnudag upp á fyrsta sunnudag í júní skuli sjómannadagurinn haldinn næsta sunnudag á eftir. Það var svo þegar kosið var til sveitarstjórna á s.l. ári að sjómannadeginum var víðast hvar frestað vegna þess. Þó var það ekki alls staðar. Ég ætla ekki að fara út í ástæður þess að það var gert, en það varð þess valdandi að allmikil óánægja var með að eitthvert hringl skyldi koma á það að dagurinn væri haldinn hátíðlegur á eðlilegum tíma. Þar sem hann var haldinn hátíðlegur þann dag sem ætlast var til virtist það ganga vel, a.m.k. var það svo þar sem ég var staddur þann dag og var ekki að heyra á sjómönnum þar að neitt væri því til fyrirstöðu að hann væri haldinn sömu helgi og kosningarnar fóru fram þótt það sé vissulega betra að slíkt rekist ekki á. Í 2. gr. kemur fram að ákvæði þessara laga taki ekki til sjómanna á íslenskum farskipum sem sigla milli Íslands og annarra landa. Þó eru ákvæði um að ef farskip hefur eigi látið úr höfn fyrir kl. 24 á föstudegi fyrir sjómannadag skuli það eigi láta úr höfn fyrr en kl. 12 á mánudagsmorgni. Síðan eru ákvæði um strandferðaskip og sanddæluskip. Í 3. gr. eru ákvæði um Landhelgisgæsluna og í 4. gr. um Hafrannsóknastofnun, en í 5. gr. eru undantekningar frá þessari almennu reglu sem þar koma fram. Þar kemur í fyrsta lagi fram sú skylda varðandi öll fiskiskip að þau skulu liggja í höfn á sjómannadegi, eigi koma síðar til hafnar en kl. 12 á laugardegi fyrir sjómannadag og ekki láta úr höfn fyrr en kl. 12 á mánudagsmorgni næsta dag á eftir. Síðan kemur fram að ákvæði 1. mgr. í 5. gr. séu frávíkjanleg ef um er að ræða skip sem ætla að sigla með afla sinn á erlendan markað eða aðrir mikilvægir hagsmunir eru í húfi, enda hafi samkomulag tekist um slíkt milli útgerðarmanns og meiri hluta skipshafnar. Slíkt samkomulag þarf að liggja fyrir fjórum vikum fyrir sjómannadag og skal það tilkynnt viðkomandi sjómannafélagi. Það liggur fyrir að svo er á ýmsum stöðum, sérstaklega háttar þannig til t.d. í Reykjavík og á Akureyri, að það hefur verið góð samstaða um það, eftir því sem mér er tjáð, milli útgerðar og sjómanna að hluti af skipunum sé úti á sjómannadag. Eftir því sem forráðamenn þeirra útgerðarfélaga hafa tjáð mér telja þeir að slíkt samkomulag ætti að geta verið milli sjómanna og útgerðar þegar þannig háttar til. Auðvitað er það einnig svo á ýmsum öðrum stöðum á landinu þótt menn hafi látið sig hafa það að taka á móti miklum afla rétt fyrir sjómannadaginn. Þannig er t.d. að því er varðar humarvertíðina sem þá er að byrja. Mikið berst að landi fyrir helgina í þeim verstöðvum sem humar er aðallega landað í svo að ég nefni dæmi. Auðvitað hefur þetta í för með sér röskun á vinnslu á viðkomandi stöðum og það tekur nokkurn tíma að koma róðrum skipanna í eðlilegt horf eftir þann tíma. Slík vandamál hafa menn hins vegar getað yfirstigið með góðu samkomulagi í viðkomandi verstöðvum og engin ástæða að ætla annað en að svo geti orðið áfram. Það má segja að um þetta mál eru enn skiptar skoðanir milli sjómanna og útvegsmanna. Sjómenn telja að engar undantekningar eigi að vera í þessum lögum. Það eigi að vera skylda að öll fiskiskip skuli vera í höfn á sjómannadag undantekningarlaust. Það hefur hins vegar enginn látið sér detta í hug að stöðva farskipin þennan dag og ég býst ekki við að slíkar skoðanir séu uppi. Hins vegar telja útvegsmenn að of langt sé gengið í þessu efni og má segja að hér sé um nokkra málamiðlun að ræða milli þeirra sjónarmiða sem hafa komið fram. Ég vænti þess að þegar fjallað verður um frv. þetta í nefnd fái þm. tækifæri til að kynna sér betur þessi sjónarmið. Ef menn sjá einhverja betri leið til málamiðlunar milli þessara andstæðu sjónarmiða er ekkert að því að gera þar einhverja breytingu á. Hitt er svo annað mál að ég efast um að hún finnist. Menn hafa t.d. talað um að atkvæðagreiðsla eigi að fara fram um borð í skipum. Ég á ekki von á því að slíkt sé á nokkurn hátt nauðsynlegt. Venjulega standa menn vel saman um borð í slíkum skipum og það er yfirleitt mikill meiri hluti fyrir ákvörðunum sem teknar eru um borð í íslenskum fiskiskipum þegar málin hafa verið rædd. Ég held því að það sé ekki rétt að atkvæðagreiðsla þurfi að fara fram um borð. Hins vegar er óeðlilegt að einn og einn maður geti stöðvað meirihlutavilja áhafnar ef þeir telja að hagsmunum sínum sé betur borgið með öðrum hætti. Ég vil að lokum leggja til að frv. þessu verði vísað til 2. umr. og hv, sjútvn.



Virðulegi forseti. Fyrir nokkrum vikum mælti ég fyrir frv. til l. um sama efni og það frv. fjallar um sem er nú til umræðu. Það frv. var að vísu einfaldara í sniðum og ekki tekið tillit til allra þeirra tilvika sem um er fjallað í þessu frv. Ég vil hins vegar í stuttu máli lýsa ánægju með að hæstv. sjútvrh. skuli hafa flutt þetta frv. Mér er fyllilega ljóst, eins og hann raunar rakti í sinni ræðu, að um þetta eru nokkuð skiptar skoðanir, kannske að einhverju leyti meðal sjómanna sjálfra um útfærsluna í smáatriðum, en einkum þó milli sjómanna og útvegsmanna sem telja hér of langt gengið, en sjómenn telja hins vegar of skammt gengið. Mér hafa borist ýmsar athugasemdir sem sjómannasambandsþing, sem haldið var í október, gerði við frumvarpsdrög sem þá lágu fyrir og ég hygg að einhverjar þeirra athugasemda hafi þegar verið teknar til greina en aðrar ekki, en það gefst auðvitað tækifæri til að skoða þetta mál betur í nefnd. Það eru hér ýmis álitamál. Ég bendi á að ef ég man rétt var fyrra frv. um sama efni vísað til allshn. Hins vegar hefur hæstv. sjútvrh. gert tillögu um að þessu máli verði vísað til sjútvn. Nú er það algert álitamál í rauninni hvar þetta mál á heima og ég hygg að það megi rökstyðja hvort fyrir sig, að allshn. fjalli um þetta eða sjútvn., en ég held að það hefði verið að vissu leyti æskilegt ef þessi frv. hefðu bæði hafnað í sömu nefnd þannig að það væri hægt að fjalla um þau samtímis. Það sem skiptir meginmáli í þessu sambandi er að efnisatriði málsins nái fram að ganga, ekki hver er höfundur frv. eða hver leggur það fram. En ég túlka það svo að þar sem sjútvrh. hefur lagt fram stjfrv. um þetta efni muni lögfesting sjómannadagsins sem frídags ná fram að ganga. Sá var auðvitað tilgangur minn með flutningi frv. sem ég vék að áðan. Það er höfuðmál að þetta nái efnislega fram að ganga og vissulega væri það ekki verra ef Alþingi treysti sér til að afgreiða þetta núna fyrir jólin. Ég held að um þetta mál sé ekki verulegur ágreiningur í þinginu. Ég get a.m.k. ekki ímyndað mér það. Það kemur þá væntanlega í ljós. En ég fagna því sem sagt að þetta frv. skuli hafa komið hér fram.



Virðulegi forseti. Ég hef verið mikill efasemdarmaður um alla þá lögbundnu frídaga sem eru hér á landi umfram það sem tíðkast svo víða erlendis. Við höfum uppstigningardag, við höfum skírdag, við höfum annan í páskum og hvítasunnu, fyrsta sumardag, frídag verslunarmanna, þingmenn höfðu frí 1. desember s.l. og frí er í skólum, mánaðarfrí og þess háttar sem að vísu er kannske ekki lögboðið. Það er svo sem auðséð að tekjur, hvorki þjóðartekjur né tekjur heimila, aukast ekki við það að við fjölgum frídögum. Við urðum vitni að því fyrir nokkrum árum, þegar illa gekk að ná saman kjarasamningum, að orlof var lengt, en hverju það hefur skilað launþegum eða þjóðarbúinu veit ég ekki. Ég var í haust, þegar hv. þm. Eiður Guðnason mælti fyrir sínu frv. sem hann gat um áðan, í nokkrum vafa um nauðsyn þess að lögbinda frídag sjómanna og ég er það að nokkru leyti enn. Ég er ekki alveg viss um nauðsyn þess, en ég mun vissulega fylgjast vel með í sjútvn. og hlusta grannt á málflutning þeirra hagsmunaaðila sem munu örugglega koma á okkar fund. Sjómannadagurinn, eins og hæstv. ráðh. gat um, hefur verið haldinn hátíðlegur býsna lengi og sjómannadagurinn er vegleg hátíð í mörgum sjávarplássum úti um land. Ég minnist þess að hafa verið tvo sjómannadaga í Vestmannaeyjum þar sem voru veruleg hátíðahöld. Ég er sannfærður um að þau verða áfram hvort sem þetta verður lögbundið eða ekki. Eins hef ég átt þess kost að vera á sjómannadegi bæði á Húsavík og eins í Neskaupstað. Sérstaklega man ég eftir að þar voru verulega mikil hátíðahöld og íbúar í Neskaupstað töldu að þjóðhátíðardagur Íslands hyrfi gersamlega í skuggann af sjómannadeginum. Ég hef sem sagt haft vissar efasemdir um að þessar þvinganir, sem vissulega eru í frv., væru nauðsynlegar. Auk þess má velta því fyrir sér hvers vegna hv. alþm. og hæstv. ríkisstjórn hafa skyndilega svo mikinn áhuga á þessu máli. Sjálfsagt er rétt, eins og hæstv. ráðh. gat um áðan, að menn vöknuðu til nokkurrar meðvitundar um mikilvægi dagsins þegar kosningadag s.l. vor bar upp á sjómannadag. Ég man eftir því að það voru ekki allir mjög ánægðir með það og er jafnvel sagt að sumir hafi setið heima á kjördegi þess vegna. En mér finnst að það bjóði heim ýmsum vandamálum að binda mjög fast í lögum að öll fiskiskip skuli vera inni ákveðinn dag. Það er ekki aðeins að það mun berast mikill afli að landi. Við getum hugsað okkur t.d. ef hér í Reykjavík kæmu skyndilega 14 skip inn sama daginn og auk þess mundu þau þá hefja veiðiferð væntanlega um svipað leyti næst. Ég á við 14 stóra togara. Eins er á Akureyri þar sem gæti orðið heimahöfn a.m.k. 8 stórra fiskiskipa á næstunni. Það er í 5. gr. frv. gert ráð fyrir því að hægt sé að veita undanþágur frá þessum lögboðnu innkomum skipanna. Í þeirri grein og reyndar víðar í frv. er gjarnan talað um kl. 12 á laugardag, en alltaf kl. 12 á mánudagsmorgni. Að hverju leyti laugardagur kl. 12 er öðruvísi en mánudagsmorgunn kl. 12, hver áherslan er þar, skil ég ekki, það getur verið að þetta sé bara hortittur, hvers vegna lögð er áhersla á kl. 12 á mánudagsmorgni, en aftur sagt að það skuli vera kl. 12 á laugardag og sjálfsagt átt við hádegi báða dagana. En það eru ákvæði í 5. gr. um að ákvæði 1. mgr. skuli vera frávíkjanleg ef um er að ræða skip sem ætlað er að sigla með afla sinn á erlendan markað eða aðrir mikilvægir hagsmunir eru í húfi, enda hafi samkomulag tekist um slíkt milli útgerðarmanna og meiri hluta skipshafnar. Þarna vildi ég setja punkt. Mér finnst það ákaflega þungt í vöfum og vafasamt að það takist ætíð að viðkomandi sjómannafélag skuli hafa tilkynnt um slíkt samkomulag fjórum vikum fyrir. Maður getur vel hugsað sér að það verði breytingar í áhöfn og að það liggi alls ekki ljóst fyrir hver meiri hluti áhafnar verður nákvæmlega þennan dag. Mér finnst sem sagt nóg að það sé einfaldlega um það samkomulag milli áhafnar og útgerðar að frá þessu megi verða undantekningar. Það er ekki aðeins að þessar fjórar vikur gætu orðið óþarflega langur tími heldur gæti allt eins verið að aðstæður breyttust gjörsamlega á þessum tíma. Við vitum að það er orðið æðimikið hagsmunamál fyrir sjómenn á t.d. fiskiskipum og þeim sem selja ísaðan fisk að nákvæmlega sé - hvað eigum við að segja - stillt inn á góða söludaga. Menn geta ekki spáð í markað á ísuðum fiski kannske fjórar vikur fram í tímann. Menn hljóta að geta komist að samkomulagi um þetta án þess að þurfi að tilkynna það með svona löngum fyrirvara. Ég vildi að menn skoðuðu þennan möguleika og ég vil, eins og ég sagði áður, endilega hlusta grannt á hagsmunaaðila sem væntanlega koma á fund okkar í sjútvn.



Virðulegi forseti. Ég fagna því að hér skuli vera komið fram stjfrv. um lögbindingu á frídegi sjómanna, sjómannadeginum, og lýsi stuðningi mínum við frv. að meginefni til eins og ég gerði um það frv. sem var hér til umræðu fyrir skömmu og var reyndar lagt fram á síðasta ári líka og flutt af sömu þm. Það er reyndar skrýtið að ekki skuli hafa komið fram fyrr á hv. Alþingi tillögur um að gera þennan dag að skyldufrídegi. Það er að verða hálf öld síðan þessi dagur var upphaflega hátíðlegur haldinn, 6. júní 1938. Ég er þess vegna ekki neitt hissa á áhuga ráðherra á að koma þessu máli inn á þing núna og fá þennan dag samþykktan sem frídag. Það er ýmislegt í frv. sem kannske orkar tvímælis. Ég vil þá nefna fyrst í sambandi við 1. gr. að þar er lagt til að sjómannadagurinn verði fyrsti sunnudagur í júní eins og jafnan hefur verið ef ekki er hvítasunna og það skuli bundið að önnur helgin í júní skuli vera frídagurinn þegar hvítasunnu ber upp á fyrsta sunnudaginn. Í fyrra bar kosningadag upp á laugardaginn fyrir sjómannadag og af því urðu nokkur vandræði sums staðar. Þetta getur gerst oftar. Hefur þó reyndar verið reiknað út að það séu ekki líkur fyrir því að þetta verði algengt. Ég tel þess vegna að það sé ekki neinn vafi á að það eigi að halda sig við fyrsta sunnudag í júní, en mér finnst vera nokkru meiri vafi á því hvort það eigi að fresta sjómannadeginum. Ég hef tilfinningu fyrir því að það séu meiri rök fyrir því að færa hann framar, færa hann til síðustu helgarinnar í maí. Það er reyndar kjördagur til sveitarstjórnarkosninga, en líkurnar fyrir því að þetta falli saman, að hvítasunna sé fyrsta sunnudaginn og kjördagur síðustu helgi í maí, eru ekki miklar. Ég hef ekki látið líta á þetta, en mér finnst einhvern veginn að það liggi ekki í hlutarins eðli að þetta falli oft saman. Ég tel að þessi breyting væri æskileg vegna þess að eins og hér hefur komið fram er sjómannadagurinn mjög mikill hátíðisdagur víða um land. Hann er sannkallaður þjóðhátíðardagur. Eins og hv. 5. þm. Norðurl. e. var að lýsa hér eru þá stórhátíðir í Vestmannaeyjum, Neskaupstað og víðar. Í flestum sjávarþorpum landsins eru þetta mjög miklir hátíðisdagar. Ef frídagurinn er færður aftur, sem yrði fjórða hvert ár eða svo, aftur að annarri helgi í júní, erum við komin ansi nálægt þjóðhátíðardeginum 17. júní. Ég hef reynslu fyrir því og veit það að þegar sjómannadagurinn er haldinn á seinni helginni skemmir þetta fyrir báðum þessum hátíðum. Það verður minna úr sjómannadeginum og það verða líka minni hátíðahöld 17. júní. Ég tel að það muni ekki breyta miklu tíðarfarslega hvort sjómannadagurinn er haldinn síðustu helgina í maí. Sumir munu kannske óttast að það séu heldur meiri líkur fyrir verra veðri í lok maí en fyrri hluta júní, en þar er varla mikill munur á. Þessari skoðun minni vildi ég skjóta inn í umræðuna núna, leyfa þm. að heyra mína skoðun á þessu máli, en ég mun halda þessari skoðun fram að einhverju leyti í nefnd þó að ég geri ekki þetta að tilefni til brtt. við málið ef ekki verður samkomulag um það í nefnd milli hagsmunaaðila. Ég tek undir það sem hv. 5. þm. Norðurl. e. sagði um klukkuna í texta frv. Það er einhver misgáningur þar. Það er talað um kl. 24 á föstudegi, kl. 12 á mánudagsmorgni, kl. 12 á laugardegi o.s.frv. Þetta verður sjálfsagt lagað í nefnd. Í 4. gr. er fjallað um Hafrannsóknastofnunarflotann og hvernig sú stofnun skuli stjórna sínum skipum til þess að sjómenn hennar fái notið þessa frídags. Mér finnst ástæðulaust að þarna sé einhver undanþága. Ég held að það hljóti að vera hægt að skipuleggja starf Hafrannsóknastofnunarinnar þannig að það eigi ekki að þurfa að undanskilja sjómenn hennar þessum frídegi. Í 5. gr. koma svo aðalundanþágurnar eða í lok 5. gr. Fyrri hluti greinarinnar er reyndar um það hvaða skip skuli liggja í höfn, en lok greinarinnar eru á þann veg að ákvæði 1. mgr. séu frávíkjanleg ef um er að ræða skip sem ætlað er að sigla með afla sinn á erlendan markað og að aðrir hagsmunir séu í húfi. En þetta er bundið því að ákveðið samkomulag eigi sér stað. Mér finnst að þessi hluti greinarinnar sé algerlega óþarfur. Ég tel fráleitt að það sé verið að mismuna bæði þeim sem eru á skipunum og um leið ákveðnum rekstrarþáttum, þ.e. fiskvinnslunni. Það er verið að gera fiskvinnsluna hér heima að hluta til skylduga að hafa sín skip í landi, en þeir sem ætla að sigla og þjóna erlendum aðilum skulu vera undir aðrar reglur settir. Og að það sé ekki erfitt að skipuleggja hvernig afli berst að fiskvinnslustöðvum. Ja, hugsum okkur stóra fiskvinnslustöð í Reykjavík, t.d. Granda, eða Útgerðarfélag Akureyringa, að þeir góðu menn sem stjórna þar geti ekki í tæka tíð skipulagt siglingu skipa sinna til hafnar þannig að þau hrúgist ekki öll að landi á föstudegi. Það mundi ekki verða stórslys þó að lengdist frítími einnar eða tveggja skipshafna um einn eða tvo daga. Væri ekki hægt að kalla togarana inn aftur eftir helgina á mismunandi tímum? Hvernig er stjórnin í fiskvinnslunni ef ekki er hægt að gera hluti sem þessa? Og á að fara að mismuna sjómönnum á skipum út frá einhverjum hugmyndum þeirra sem stjórna fiskvinnslunni? Mér finnst það alveg fráleitt. Frekar er verið að skapa vandamál með þessum undanþágum en að það sé verið að leysa þau vandamál sem skapast af því að þessi dagur verður lögbundinn. Ég tel að einmitt sem undanþáguminnst séu málin farsælast leyst. Það mun ábyggilega ganga jafnt yfir útgerðarmenn og fiskverkun ef það verður gert á þann veg. Allar undanþágur frá svona ákvæðum eru af hinu verra og skapa óánægju á milli aðila. Þeim rökum að það skapist ákveðnar aðstæður þar sem mörg skip sjái um hráefnisöflunina var haldið fram líka þegar var verið að tala um að ekki mætti hafa helgarfrí. Þetta eru nákvæmlega sömu rökin og beitt var í umræðunum þegar var verið að semja um helgarfríin á bátaflotanum. Þá var sagt að það truflaði hráefnisöflun og annað eftir því. Þetta frv. kemur nú til sjútvn. Ég veit að a.m.k. sumir hagsmunaaðilar telja það eðlilegri málsmeðferð en að það fari í félmn. eða allshn. Ég veit að við í sjútvn. munum leggja allan okkar metnað í að koma þessu máli sem fyrst frá okkur og vinna á þann veg að það verði öruggt að þetta mál fái afgreiðslu á þessu þingi.



Virðulegi forseti. Aðeins örfá orð um frv. Ég fagna því að það skuli vera komið fram sem stjfrv. og vona að hægt sé að koma því sem fyrst áfram í nefnd. Það vill þannig til að ég er formaður sjútvn. Ed. sem frv. er vísað til. Tækifæri gefst til að ræða það þar ítarlega og kalla fyrir þá aðila sem þess óska að láta álit sitt í ljós þar. Auðvitað verða þar skiptar skoðanir eins og vill verða um slík mál. Þó held ég að það verði ekki eins mikið og mætti halda í upphafi. En ég tel að það hafi verið okkur til vansa, Íslendingum, hvað við höfum dregið lengi að lögfesta slíkan dag fyrir íslenska sjómenn. Ég er alls ekki sammála hv. 5. þm. Norðurl. e. í því að þetta sé hættuleg viðbót við þá mörgu frídaga sem þegar eru fyrir í okkar ágæta landi. Það má deila um hvort þeir eru of margir, en þessi stétt á skilið að hafa sinn frídag. Það þarf aðeins að finna leiðir til þess hvernig er best að koma því við þannig að það verði sem minnst um árekstra. Það verður að segja eins og er að síðustu ár hefur það mjög færst í vöxt að flestar útgerðir hafa reynt að haga málum þannig til að hægt væri að lofa mönnum að vera heima á þessum hátíðisdegi. Þetta er þó mjög misjafnt. Eins og ræðumenn hafa komið inn á fjallar 5. gr. nokkuð mikið um þetta. Það skal verða skoðað vel hvað hægt er að gera í þeim efnum. En ég held að það séu svo miklar breytingar sem orðið hafa að það verði ekki talin höfuðsynd þó að skip sé komið í höfn á hádegi á laugardegi og sé ekki landað úr því fyrr en á mánudagsmorgni. Það fer eftir aldri fisksins sem í skipinu er hvernig því er hagrætt. Þannig er hægt að koma slíkum málum þokkalega fyrir ef vel er að staðið. Við eigum ekki að láta það verða okkur fjötur um fót í þessum efnum. Eins er orðalagið í 5. gr. þar sem talað er um kl. 12 á mánudagsmorgni. Mér finnst alveg eins hægt að segja kl. 12 á hádegi. Það er kannske skýrara mál. Það þarf ekkert að fara milli mála eða gera því skóna að það sé verið að blekkja einn eða neinn með því. Það er ætlast til þess að fríið sé tveir sólarhringar, það sé komið í höfn kl. 12 á hádegi á laugardegi og það sé ekki látið úr höfn fyrr en kl. 12 á hádegi á mánudegi. Um þær undanþágur sem 5. gr. býður upp á eða þá túlkun sem þar má hafa mun nefndin ræða ítarlega og kynna sér hvernig menn líta á það. En í heild tel ég að það sé vel að stjórnvöld skuli koma með slíkt frv. og það sé heiður fyrir íslenska sjómenn. Það er búið að dragast of lengi að gera það. Ég vona að við getum náð sem mestri og bestri samstöðu um þetta mál.



Virðulegi forseti. Ég fagna því frv. sem hér er komið fram um frídag sjómanna. Það er í því sá hryggur sem þarf til þess að íslenskum sjómönnum sé sýndur fullur sómi og er það eitthvað annað en sú tillaga sem var hent hingað inn á s.l. ári allsendis hrárri um sama mál. Það má segja að íslenskir sjómenn hafi löngum verið værukærir yfir ýmsum félagslegum hagsmunamálum sínum og það sýnir sig kannske best í þessu máli því það var í rauninni ekki fyrr en á s.l. vori, þegar sjómannadagurinn stangaðist á við kjördag, að menn tóku við sér og vildu fá bót og tryggingu. Þá var að vísu komin í gang vinna hjá hæstv. sjútvrh. og fleirum í málinu og var það vel. En það er fyllilega tímabært að afgreiða þetta mál þannig að það sé ekki aðeins til sæmdar íslenskum sjómönnum heldur íslenskri þjóð. Ég tel að í þessu frv. sé það svigrúm sem þarf að vera til þess að menn geti stundað veiðimennsku á eðlilegan hátt þótt frídagur sé lögbundinn, svigrúm til siglinga, til gæslu á hafinu og til rannsókna. Það eru þarna atriði sem er sjálfsagt að skoða, svo sem eins og það hvort það þurfi að vera fjögurra vikna fyrirvari á því ef skip ætlar að sigla. Þetta eru tæknileg atriði sem eru smámál í þessu dæmi og á að vera auðvelt að finna flöt á. Meginmálið er bitastætt og þannig að unnt er að afgreiða það. Ég endurtek að ég fagna sérstaklega að þetta frv. er komið fram því að þarna er um mikið réttlætis- og skyldumál að ræða.



Hæstv. forseti. Við hv. þm. Vesturlands höfum áhuga fyrir mörgum málum sameiginlega, ekki síst fyrir frv. sem hér er til umræðu, frv. til l. um sjómannadag. Þegar svipað mál var til umræðu fyrr á þessu þingi, þ.e. það frv. til l. sem hv. 5. landsk. þm. og fleiri lögðu fram og hv. 5. landsk. þm. mælti hér fyrir, lýsti ég því yfir að ég teldi það frv. fremur magurt. Það væri óhjákvæmilegt að setja í lög fyllri reglur um framkvæmd sjómannadagsins, ef ég má svo að orði komast. Það væri útilokað að hafa sjómannadaginn fortakslaust löghelgan án þess að það væru settar fyllri reglur. Frv., sem hér er til umræðu og lagt er fram og mælt er fyrir af hálfu hæstv. sjútvrh., tekur til allra þeirra atriða sem ég minntist á í hinni fyrri umræðu nm svipað mál. Ég geri fremur ráð fyrir að hv. sjútvn., þrátt fyrir og ég efast ekki um vandaðan undirbúning þessa máls af hálfu hæstv. sjútvrh., ræði við hagsmunaaðila um framkvæmdina eins og nauðsynlegt er. Það er mjög nauðsynlegt að um þetta mál ríki einhugur. Það getur sitt sýnst hverjum, en ég legg ríka áherslu á að um máhð verði einhugur. Varðandi 1. gr. frv. er það e.t.v. til athugunar, eins og ég hef raunar getið um áður við ekki ólíkar aðstæður og í svipaðri umræðu, að sjómannadagurinn skuli vera almennur fánadagur eins og hér er lagt til. Eins og menn vita eru hinir löghelgu fánadagar undir svokölluðum forsetaúrskurði um fánadaga. Ég ætla ekki að halda því fram að það sé óeðlileg málsmeðferð að löghelga fánadag sjómanna með þessum hætti, síður en svo, en ég mælist til þess að hv. sjútvn. athugi þennan þátt frv., hvort eðlilegra sé að þau ákvæði verði í lögum um sjómannadag eða í öðrum lögum. En ég mæli með því að þessu frv. verði fremur hraðað. Ég fylgi því heils hugar. Ég tek að sjálfsögðu þeim rökum sem liggja til grundvallar hugsanlegum breytingum í nefnd, en legg áherslu á að málið nái fram að ganga.



Virðulegi forseti. Ég ætlaði raunar ekki að kveðja mér hljóðs að nýju, en það er þó tvennt sem veldur því að mig langar til að segja nokkur orð til viðbótar. Í fyrsta lagi ræddi ég stuttlega um það í minni fyrri ræðu að fyrra frv. um þetta efni hefði verið vísað til allshn. eða mig minnti að svo hefði verið gert. Það reyndist rétt við athugun. Hins vegar er mér kunnugt um að sjútvrh. leggur á það nokkra áherslu og með rökum að þessu máli verði vísað til sjútvn. vegna þess að hér er um að ræða hagsmunamal sem varðar bæði sjómenn og útvegsmenn. Ég fellst vissulega á þau rök. En ég mundi gera það óformlega að tillögu minni að allshn. sendi hv. sjútvn. til umsagnar það frv. sem þar liggur þannig að um þetta mál megi verða sem mest eining. En önnur ástæða þess að ég kvaddi mér hljóðs var sú ræða sem hv. 3. þm. Suðurl. flutti úr þessum ræðustól áðan. Hann hefur þann ágæta hæfileika að geta komið mönnum á óvart með ýmsum hætti. Hann gat ekki á sér setið, hv. 3. þm. Suðurl., um leið og hann fagnaði þessu frv. sjútvrh., að senda okkur tóninn sem flutt höfðum hitt frv. Fannst mér það nánast óþarfi og m.a. þess vegna fann ég mig knúinn til að standa hér upp. Í sumar var greint frá því allítarlega í Morgunblaðinu að hv. þm. Árni Johnsen hefði fengið þá formann Farmanna- og fiskimannasambandsins, Guðjón Kristjánsson, og Óskar Vigfússon, formann Sjómannasambandsins, til að vinna álitsgerð um lögbindingu sjómannadagsins. Síðan sagði í Morgunblaðinu: "Með þetta álit til hliðsjónar hyggst Árni Johnsen alþm. flytja till. á þingi í haust ásamt fleirum um lögbindingu þessa dags sem frídags fyrir sjómenn." Í annarri grein síðar sagði sami hv. þm., og vitna ég til Morgunblaðsins, ekki ómerkari heimildar: "Þingmenn Sjálfstfl. eru samþykkir því að sjómannadagurinn verði lögbundinn og þar með er kominn hryggur í málið, en ég mun vinna að því að málið verði flutt á næsta þingi að öllu óbreyttu og ekki verra að eiga Eið Guðnason vísan liðsmann þegar á hólminn er komið." Ég veit ekki hvað þessi hryggur er alltaf að þvælast fyrir hv. þm. Árna Johnsen. Hann var að tala um þennan hrygg áðan. En hvernig er þetta mál vaxið? Styðja þm. Sjálfstfl. þetta mál allir óskipt? Sumir þeirra gera það. Ég heyrði ekki að hv. 5. þm. Norðurl. e. Björn Dagbjartsson styddi þetta mál. Hann hafði. a.m.k. marga fyrirvara á því og flutti satt að segja mjög einkennilega ræðu að mér fannst. Raunar kom hún kannske ekki á óvart vegna þess að ég þykist hafa tekið eftir því að í hvert einasta skipti sem hæstv. sjútvrh. hreyfir einhverju máli hér hefur hv. 5. þm. Norðurl. e. ævinlega á því aðra skoðun, hvert svo sem málið er. Ég hygg mig hafa fylgst með þessu nokkuð lengi. En er það hryggurinn í málinu að það er ágreiningur um þetta milli þm. Sjálfstfl. eins og kom berlega fram áðan, því miður? Það var hv. 3. þm. Suðurl. ekki til mikils sóma það hnútukast sem hann var hér með áðan. Það setur svo sem ekki meiri hrygg í málið. Og kannske eru sum mál sem hv. þm. flytur hálfgerðir hryggleysingjar ef betur er að gáð. Ég held a.m.k. að það sé ekki mikið kjöt á óllum þeim beinum sem rekur frá honum inn á hið háa Alþingi. Ég endurtek, virðulegi forseti, að ég held að það sé eðlilegt og fyrir því hafa verið flutt hér rök að um þetta mál verði fjallað í hv. sjútvn., það sé að ýmsu leyti eðlilegra en að hafa þessi tvö frv. í sitt hvorri nefnd, og að allshn. sendi sjútvn. málið til meðferðar og það fái þá meðferð. Og þar sem flestir hv. þm., að undanteknum hv. 5. þm. Norðurl. e., hafa tekið vel í það mál að lögbinda frídag sjómanna sýnist mér ekkert því til fyrirstöðu að þetta mál ætti að geta fengið afgreiðslu hér áður en þinghaldi lýkur fyrir jól.



Varðandi orð hv. 5. landsk. þm. um að vísa þessu máli til sjútvn., eins og hér var lagt til af hæstv. ráðh., þá verður það að sjálfsögðu gert. En eins og hann réttilega gat um hefur frv. svipaðs efnis farið nú þegar til allshn. Því verður að sjálfsögðu beint til formanns allshn. að það frv. verði sent til umsagnar til hv. sjútvn. jafnhliða því sem unnið verður að þessu máli.



Virðulegi forseti. Erindi mitt upp í ræðustól var fyrir það fyrsta að lýsa stuðningi mínum við þetta frv. Ég ætlaði ekki að taka til máls við þessa umræðu, en í sambandi við meðferð málsins í nefndum er ég í þeirri aðstöðu að vera formaður allshn. Ed. og á einnig sæti í sjútvn. Ég mun að sjálfsögðu beita mér fyrir því að sjútvn. fái frv. hv. 5. landsk. þm. til meðferðar og umsagnar og mun beita mér fyrir því að málið fái réttláta og skjóta meðferð eftir því sem ég hef tök á sem formaður í allshn. og sem nefndarmaður í sjútvn.



Virðulegi forseti. Ekki ætla ég að blanda mér í umræður um hvort hryggur hafi verið í frv. hv. þm. Eiðs Guðnasonar eður ei. Hvort sem honum finnst það undarlegt eða ekki leyfi ég mér að halda því fram að mér finnst svolítið skrýtið, fyrst ekki hefur verið talin ástæða til þess í fimmtíu ár að lögbinda þennan frídag sjómanna, hvers vegna rokið er upp til handa og fóta núna. Frv. hv. þm. Eiðs Guðnasonar kom fram með mjög skjótum hætti í fyrravor og það kemur fram aftur núna. Að vísu er ákaflega lítið í því frv., eins og hv. 3. þm. Suðurl. hefur sagt. Það er misskilningur að ég hafi einhvers staðar sagt að þetta væri hættuleg viðbót við þann frídagafjölda sem við höfum. Ég held því enn fram að frídagafjöldi á Íslandi sé ekki til að bæta lífskjör. Ég held því fram enn þá að breyttir útgerðarhættir, t.d. á frystiskipum, t.d. með mikilli sölu á ísuðum fiski, geti einmitt orðið til þess að tekjur sjómanna lækki við það ef þeir eru skyldaðir til að koma inn hvernig sem á stendur á vissum degi. Ég held því enn þá fram að eins og það hefur viðgengist í fimmtíu ár geti sjómenn, útvegsmenn og fiskvinnslan komið sér saman um að halda þennan dag hátíðlegan eins og verið hefur og eins og ber að gera.



Virðulegi forseti. Það er alltaf jafnundarlegt hvað hv. þm. Eiður Guðnason þolir lítið. Þó er það kannske skiljanlegt ef tekið er tillit til þess að hann þjáist af pólitísku hrygglosi. Það er sérstakt einnig að því leyti að það er sama hvenær er og hvar, hv. þm. getur ávallt rifið úr vasa sínum úrklippur úr Morgunblaðinu og hefur ugglaust slíkt safn undir kodda sínum eða í sæng sinni. Koma þá upp sígildar tilvitnanir sem eru ágætar út af fyrir sig. En mér þykir óþarft að fjölyrða mjög um þetta pólitíska hrygglos. Það er verkur sem við skulum vona að lagist. A.m.k. er ástæða til að greina á milli þess vandamáls og hins að sjómenn á Íslandi eiga skilið að fá lögbundinn frídag.



Virðulegi forseti. Ekki ætla ég að blanda mér í umræðuna um hrygglosið eða hryggbrotið eða hvað það er á milli hv. þm. Árna Johnsen 3. þm. Suðurl. og 5. landsk. þm., en ég undirstrika enn á ný að flutningur frv. hv. 5. landsk. þm. Eiðs Guðnasonar vakti ákveðna athygli á þessu máli. Ég hef vissan grun um að þó að það hafi kannske ekki verið burðugt og ekki með sterka hrygglengju hafi það verið viss hvati að því að málið er komið til umræðu núna. En það sem kom mér til að koma upp í ræðustólinn aftur var einkennileg skilgreining hv. 5. þm. Norðurl. e. á því að þetta mál sé komið hér til umræðu. Hann sagði að hér væri rokið upp til handa og fóta eftir að þessi hátíðisdagur væri búinn að vera í fimmtíu ár til að lögbinda hann. Hvað skyldu vera mörg lögin, sem eru samþykkt á hv. Alþingi, sem að einhverju leyti er hægt að vísa aftur í fimmtíu ár, hundrað ár og jafnvel miklu meira? Það eru skrýtin rök fyrir því að ekki skuli vera sett lög að þetta sé nú búið að vera svona í fimmtíu ár og hvernig í ósköpunum standi á því að breyta eigi þessu eitthvað núna. Ef nokkuð er íhaldssemi er það nú þetta. Það er kannske svo að hv. þm. þyki gott að vera kallaður íhaldsmaður. En hann var einnig að halda því fram að tekjur heimila mundu ekki aukast við það að einum lögbundnum frídeginum væri bætt við. Ég hef frekar trú á því að það muni gerast, með ákveðinni bindingu frídaga muni ýmsir hlutir nýtast betur en með allri þeirri kraftasókn sem hér er beitt í sambandi við sjávarútveg. Það hefur sýnt sig að ýmislegt hefur breyst til hins betra við það að vinnutími hefur verið styttur. Við minnumst þess að í verkfallinu 1978 gerðist það að verkamannafélagið Dagsbrún setti á yfirvinnubann. Hvað kom út úr því dæmi? Það kom út úr því dæmi að þau fyrirtæki sem voru þá rekin aðeins með dagvinnunni skiluðu sömu afköstum og ef þar hefði verið unnið tíu stundir eða lengur. Það þarf stundum að taka á með lagasetningu þeirri kraftavinnu og þeirri kraftasókn sem beitt er á ýmsa vegu í þjóðfélaginu. Það þarf að taka fram fyrir hendurnar á ýmsum atvinnurekendum á þann veg að það sé bundið með lögum að fólk skuli hafa frí, hvort sem það er frí á venjulegum hvíldartíma eða á hátíðisdögum sem þessum.



Virðulegi forseti. Ég fagna þeim undirtektum sem þetta frv. hefur fengið. Ég held það megi ráða af því að það ætti að reynast auðvelt að ljúka því tiltölulega fljótt hér í þinginu. En ég vildi minnast á nokkur þeirra efnisatriða sem hér hefur verið komið inn á. Það hefur nú þegar komið fram að samstaða er um að vísa málinu til sjútvn., enda er hér um málefni að ræða sem snertir ýmislegt í sjávarútveginum og hlýtur því að teljast eðlilegt. Að því er 1. gr. varðar, það sem hv. 4. þm. Vesturl. tók fram, að það væri eðlilegra að það væri síðasta helgi í maí ef hvítasunnuhelgi ber upp á fyrsta sunnudag í júní, þá er fyrst og fremst fylgt þeirri hefð sem ríkt hefur varðandi sjómannadaginn, þeirri hefð sem hefur verið svo lengi sem hann hefur verið haldinn. Hvort það er rík ástæða til að breyta þeirri hefð, m.a. út af 17. júní eða af öðrum ástæðum, skal ég ekki fullyrða um, en það er vissulega rétt hjá hv. þm. að þegar tveir hátíðisdagar eru svo nálægt hvor öðrum getur það dregið nokkuð úr gildi daganna. Þó leyfi ég mér að efast um að það skipti verulegu máli. Ég tel þó rétt að þetta atriði sé rætt við sjómannasamtökin. En það kom engin athugasemd fram af þeirra hálfu að því er þetta atriði varðar. Að því er varðar 4. gr., um Hafrannsóknastofnun, kemur hér fram að hún skuli leitast við að skipuleggja rannsóknaleiðangra þannig að skip geti leitað hafnar eigi síðar en kl. 12 á laugardegi. Það þykir ekki rétt að gera þetta að algjörri skyldu þannig að það sé engin leið að víkja þar frá. Ástæðan er sú að það kemur fyrir að Hafrannsóknastofnunin tekur þátt í rannsóknaleiðöngrum ásamt skipum annarra þjóða. Þar af leiðandi getur hún verið bundin slíkum leiðöngrum. En það er mjög afdráttarlaust að hún skuli leitast við að gera þetta þannig að þessir sjómenn eigi sem næst undantekningarlaust frí eins og aðrir sjómenn. Þó geta verið ástæður sem kalla á að þarna sé erfitt að víkjast undan. Ég vil t.d. taka fram að það á að fara fram mjög víðtæk talning á hvölum á öllu Norður-Atlantshafi á næsta ári, sem í munu taka þátt skip frá öðrum þjóðum, og það getur verið erfitt að leita samræmis við slíka aðila. En að sjálfsögðu mun Hafrannsóknastofnunin gera allt sem í hennar valdi stendur til þess að slíkt sé hægt, enda eru fyrirmæli um það í þessari lagagrein. Að því er varðar orðalagið í 5. gr., kl. 12 á laugardegi fyrir sjómannadag og kl. 12 á mánudagsmorgni, þá tel ég að það skipti ekki mjög miklu máli. Mér sýnist að menn hljóti að skilja þetta rétt. En ástæðan er einfaldlega sú að í upphaflegum drögum stóð kl. 14 á laugardegi og síðan kom fram í tillögum Sjómannasambands Íslands að þessu skyldi breytt úr kl. 14 í kl. 12. Ég sé að það orðalag hefur verið tekið upp og fyrra orðalagi ekki breytt þó að tímasetningunni kl. 14 hafi verið breytt í kl. 12. Ég sé ekki að það skipti neinu máli hvort þetta stendur með þessum hætti eða er breytt í það horf sem hér hefur komið fram. Að því er varðar undanþáguákvæðin er ljóst að það eru aðilar sem telja afar mikilvægt að slíkar undanþágur geti átt sér stað. Ég vil hins vegar benda á að frídagur sjómanna hefur verið að þróast í gegnum áratugina og það er miklu minna um undantekningar frá því að sjómenn séu í landi en áður var. Það er eins með þessi atriði eins og öll önnur að eðlilegt er að þessi þróun haldi áfram og reynt sé að hafa sem besta samstöðu meðal hagsmunaaðila í sjávarútvegi um að halda þennan dag hátíðlegan. Auðvitað verður hátíð ekki haldin vegna þess að það stendur í lögum og lífinu verður ekki lifað alltaf betur þó að um það séu lagafyrirmæli. Ég skildi orð hv. 5. þm. Norðurl. e. þannig en ekki á þann hátt að hann væri á móti því að þessi lög yrðu sett. Auðvitað höfum við mörg dæmi þess að það getur verið varasamt að hafa lög svo fortakslaus að aldrei sé hægt að gera neina undantekningu þar á. Ég tel langeðlilegast að nefndin kynni sér sjónarmið þessara aðila, sem við höfum reynt að kynna okkur sem best, og fari þar bil beggja. Ég tek fram að ég tel það þýðingarmeira að lögin séu sett. Það er rík krafa um það víðast hvar í sjávarbyggðarlögum eftir því sem ég kemst næst. En síðan má breyta þeim lögum síðar meir eftir því sem til tekst. Ég tel það mikilvægara. Hafa má einhver undanþáguákvæði sem megi þá breyta síðar meir ef samkomulag næst um og menn telja ástæðu til.