Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. það, sem hér liggur fyrir í dag væntanlega til endanlegrar afgreiðslu í þessari d., er ekki líklegt til að valda stórbyltingum í þjóðlífi Íslendinga. Mér skilst, að árangur þess gæti orðið sá, að fjórða hvert ungmenni í þessu landi fengi að greiða atkv. við alþingiskosningar einu ári fyrr en ella hefði orðið. Þetta er sjálfsagt til bóta og er sízt að lasta það. Ég ætla ekki að fjölyrða um sjálft frv., en mig langar til, fyrst stjórnlög landsins eru á annað borð á dagskrá hjá okkur, að nota tækifærið til að minnast á önnur atriði í sambandi við endurskoðun stjórnarskrárinnar. Ég ætla þó ekki að fara að krefja hæstv. ríkisstj. um skýrslu um árangur af starfi þeirra lærðu nefnda, sem settar hafa verið á undanförnum áratugum til almennrar endurskoðunar stjórnarskrárinnar, og þurfa þeir, sem þar eiga hlut að máli, ekki að óttast neitt fjölmæli af minni hálfu í því efni. Ég held líka, að heppilegasta leiðin við endurskoðun stjórnlaga sé ekki sú, sem gefin var bending um með þeirri nefndaskipun, að láta fara fram allsherjarendurskoðun stjórnlaganna, heldur eigi að fara sér hægt, breyta ekki nema einu eða fáum atriðum í senn og taka þau atriði fyrir, þar sem þjóðin finnur, að skórinn kreppir. Ég mun nefna þrjú atriði. Hið fyrsta var það, að í upphafi Alþ. var á það minnzt að ríkisstj. mundi hefja athugun á því, hvort rétt væri að koma hér á því skipulagi, að Alþ. yrði ein þingdeild í stað tveggja deilda, sem við nú höfum. Ég geri ráð fyrir, að hæstv. ríkisstj. hafi haft í ýmis önnur horn að líta, svo að hún hafi ef til vill átt erfitt með að koma þessu máli á dagskrá hjá sér. Herra forseti. Ég sé ekki neinn úr ríkisstj. hér á fundi, og ég er að beina máli mínu til hennar.  
             Herra forseti. Það gleður mig að sjá, að stjórnarbekkirnir eru ekki lengur auðir í þessari háu deild, og þess vegna mun ég snúa mér aftur að þeirri fsp., sem ég ætlaði fyrst að gera hér, þ.e. að spyrja hvort nokkuð hafi gerzt í því máli, sem minnzt var á í upphafi funda Alþ. í haust, að athugun yrði látin fara fram á því, hvort henta þætti að koma því skipulagi á, að ein þingdeild yrði hér á Alþ. í stað tveggja, sem við eigum við að búa nú að sinni. Ég er í sjálfu sér ekki að reka á eftir málinu, og ég skil það, að hæstv. ríkisstj. hefur haft í mörg önnur horn að líta, en mér og sumum öðrum er nokkur forvitni á því að vita, hvort flokkarnir hafi skipað fulltrúa til viðræðna um þetta mál. Annað atriði, sem ég vildi gjarnan minnast á, er það, að endurskoðun á ákvæðum stjórnarskrárinnar um kjördæmaskipunina verður æ meira aðkallandi. Vissulega ávannst mikið með breytingunni 1959, en engan veginn nóg, ef við lítum á borgara þessa lands sem fólk, sem eigi jafnan rétt, hvar sem það er fætt og hvar sem það er búsett. Kjósendum landsins hafði fjölgað úr tæpum 100 þús. við kosningarnar 1963 í rösklega 107 þús. við síðustu alþingiskosningar eða nákvæmar tiltekið um 7303 kjósendur. Af þessari fjölgun féll langmestur hlutinn á tvö kjördæmi, fyrst og fremst Reykjavík, en þar næst - og ekki langt á eftir - Reykjanes. Reykjavík hygg ég, að fjölgunin hafi verið sem næst því, að kjósendum í landinu hefði fjölgað almennt um nærri 7,5%, en í Reykjaneskjördæmi yfir 22%. Í öðrum hlutum landsins var fjölgunin nauðalítil og jafnvel í tveimur kjördæmum minni en engin. Tala kjósenda á hvern kjördæmakjörinn þm. var við síðustu kosningar hér í Reykjavík 3785, á Reykjanesi 3345, í Norðurl. v., á Vestfjörðum og Vesturlandi að meðaltali 1168, og ef við tökum meðaltalið af Suðurlandi, Austurlandi og Norðurl. e., var það nokkru hærra eða 1368. M.ö.o.: íbúarnir í kjördæmunum þremur vestanlands, Norðurl. v., Vestfjörðum og Vesturlandi hafa þrefaldan kosningarrétt á við okkur, sem erum hér á suðvesturkjálkanum, og í eystri kjördæmunum, þar sem við köllum hér „austan fjalls“, á Austurlandi og á Norðurl. e., hafa kjósendur 21/2 atkv. hver á móti 11/2 hér. Geta menn fært nokkra skynsamlega ástæðu fyrir þessari mismunun? Geta menn sagt mér, svo að ég taki dæmi af ágætum bónda í mínu kjördæmi, sem fluttist hingað norðan úr hinu fagra Húnaþingi: Hvers vegna á hann að hafa 1 atkv., en fermingarbræður hans, sem búa álíka góðum búum í Þingi eða Vatnsdal, að hafa 3 atkv. miðað við hið eina, sem hann hefur? Þetta er ekki mælt til að hallmæla því fólki, sem býr á þessum stöðum. Það er hvorki verra né betra en við, sem hérna erum. Það er alveg sama fólkið, sama þjóðin. Það, sem ég vil halda fram í þessu efni, er, að það er ekki landslag, sem á að greiða atkv., heldur menn. M.ö.o. allt annað en jafnrétti í þessu efni er trú á stokka og steina - það eru stokkar og steinar, sem eiga að greiða atkv. í staðinn fyrir hið lifandi fólk. Þetta mál verður að leysa, og því verður haldið vakandi, hvort það verður leyst með því að breyta þingmannafjölda þeirra kjördæma, sem nú eru, eða með því að skipta landinu í einmenningskjördæmi, kann að vera álitamál. Ég væri fyrir mitt leyti til viðtals um hvora leiðina, sem er, en þarna er nauðsyn, að hæstv. ríkisstj. hafi forystuna um endurskoðun, áður en hið nýja ranglæti, sem er að myndast og fer vaxandi með hverju árinu, verður þannig, að með engu móti verði við unað. Þriðja atriðið, sem ég vil minnast á, er mjög ofarlega á baugi í umræðum manna á meðal þessa stundina. Það er í sambandi við forsetakjör það, sem fer í hönd innan nokkurra mánaða. Við forsetaembættið er, eins og við vitum, mikill tilkostnaður, og koma þó ekki öll kurl til grafar, þegar við lítum í þá grein í landsreikningi, sem kölluð er æðsta stjórn landsins; ef ég kann að lesa reikninginn - og vona ég, að það verði leiðrétt, ef ég hef mislesið - eru kýrnar á Bessastöðum á hærri launum en forsetinn, og það svo miklu munar. Við höfum verið heppin í þessu landi með þá tvo ágætu menn, sem fyrstir hafa valizt til að gegna þessu virðulega embætti. Þetta eru vitrir og kurteisir menn, sem hafa sómt sér vel á þessum stað og haldið uppi virðuleik hans. En því verður ekki neitað, að verkefnin, sem stjórnarskrá Íslands ætlar forsetanum, eru nauðalítil og sú hætta vofir yfir, að erfitt verði til frambúðar að fá færa menn - og að fá æskilega menn - til að gegna því embætti. Mér er sagt, að að þessu sinni megi þó búast við því, að við fáum að velja um tvo unga og röska sveina, sem munu vera tilbúnir til að fórna sér fyrir þjóðina, en höfum við athugað, hvað við erum að heimta af þessum aumingja mönnum með því að loka þá þarna inni verkefnalausa? Og nú vill svo illa til með báða þessa menn, að þeir hafa báðir lokið doktorsprófi og geta því ekki einu sinni haft það sem tómstundaiðju að búa sig undir þá vegtyllu - hvor þeirra, sem situr þarna næstu árin. Í þessu sambandi langar mig til að minna á það, að á seinni árum hefur sá - að mínum dómi heppilegi síður - komizt á, að í langflestum tilfellum hefur forsrh. ekki sinnt öðrum rn., og á þetta við, ef ég man rétt, um fjóra forsrh., sem embættinu hafa gegnt síðustu áratugi. Ég tel þetta, eins og málum er farið nú, mjög heppilega aðferð, ekki sízt þegar um samsteypustjórnir er að ræða eins og hætt er við, að við munum eiga við að búa næstu áratugi. Undir þessum kringumstæðum mundi ég álíta, að forsrh. væri engin ofætlun að taka á sig jafnframt þau störf, sem nú eru ætluð forseta landsins. Ég ber ekki fram á þessu þingi till. um breytingu á stjórnarskránni í þessa átt, en ég álít, að slíka till. þurfi að undirbúa. Það eru fáein vandamál í því sambandi einkum vegna ástands, sem gæti stundum skapazt í stjórnarkreppu eða við fráfall forsrh. o.s.frv., og það ber að skoða í góðu tómi, hvernig heppilegast væri að leysa þau vandamál. Með góðum vilja er ég þess fullviss, að hinu háa Alþ. tækist það vel, og ég skora á hæstv. ríkisstj. að beita sér fyrir því og í sem beztri samvinnu við alla flokka þingsins. Að svo mæltu er ég tilbúinn, herra forseti, til að leggja mitt litla lóð á vogarskálina, til þess að hið litla frv., sem fyrir deildinni liggur, komist úr deildinni.



Herra forseti. Hv. síðasti ræðumaður spurði, hvað hæstv. ríkisstj. hefði aðhafzt varðandi það atriði stefnuyfirlýsingar sinnar að stefna að því, að Alþ. yrði framvegis ein þingdeild. Ríkisstj. hefur rætt þetta mál nokkrum sinnum og ákveðið að hafa um undirbúning þess samráð við formenn þingflokkanna og forseta Alþ. Af þeim viðræðum við formenn stjórnarandstöðuflokkanna og forseta Alþ. hefur enn ekki orðið sakir margvíslegra anna ríkisstj. og þings, en gera má ráð fyrir, að þessu þingi ljúki ekki, án þess að stofnað verði til þessara viðræðna.



Herra forseti. Það er vissulega alveg rétt, sem kom fram hjá hv. 4. þm. Reykn., að sú endurskoðun stjórnarskrárinnar, sem boðuð var strax við lýðveldisstofnunina, hefur verið æðilengi á leiðinni og ekkert útlit fyrir, að hún sjái dagsins ljós í náinni framtíð a.m.k. Eins og er, búum við við stjórnarskrána svo til alveg óbreytta frá því sem hún var, þegar við vorum hluti af Danaveldi og í stjórnarskránni stóð „konungur landsins“ í staðinn fyrir „forseti“ nú. Að vísu hafa verið gerðar nokkrar breytingar á kjördæmaskipuninni, þegar það hefur þótt heppilegt, en engin heildarendurskoðun stjórnarskrárinnar hefur farið fram. Nú vill svo vel til, að einn af þm. stjórnarflokkanna hefur gerzt sérstakur talsmaður þess að a.m.k. þrem atriðum í stjórnarskránni yrði breytt, og þá má kannske búast við því, að þessi mál komist á einhvern rekspöl. En ég tel rétt, úr því að farið er að ræða þessi mál hér, að minna á það, að á síðasta Alþ. 1967 var flutt till. til þál. um endurskoðun stjórnarskrárinnar. Hún var flutt af Karli Kristjánssyni, sem þá átti sæti hér í þessari hv. d., en er nú ekki hér lengur. Í þessari þáltill. er drepið á níu atriði, sem þurfi endurskoðunar við. Ég skal ekki þreyta hv. dm. með því að rifja upp, hvaða atriði þetta eru að öðru leyti en því, að þau þrjú atriði, sem hv. 4. þm. Reykn. gerði sérstaklega að umtalsefni, er öll þarna að finna. Þessi till. fékk engar undirtektir á síðasta hv. Alþ. Hún var send til nefndar og kom þaðan aldrei aftur, og vitanlega voru það þeir, sem þá studdu hæstv. ríkisstj. hér á Alþ., sem réðu þeirri afstöðu. Þessi till. hefur enn ekki verið flutt að nýju, en síðustu atburðir hér í þessari hv. d. virðast vissulega gefa tilefni til þess, að það verði nú tekið til endurskoðunar, hvort ekki sé rétt að flytja till. að nýju, annaðhvort í sinni upprunalegu mynd eða aðeins breytta í nokkrum atriðum. Þessi þrjú atriði, sem hv. 4. þm. Reykn. gerði að umtalsefni eru: Skipting Alþ. í deildir. Um það segir í þessari þáltill., með leyfi forseta: „Áreiðanlega orkar mjög tvímælis, að rétt sé að skipta Alþ. í tvær málstofur. Sérstakur grundvöllur var fyrir skiptinguna, meðan ekki var kosið með sama hætti til beggja deildanna. Tvær málstofur lengja þinghaldið.“ Og síðan segir: „Sennilega væri hægt að finna önnur ráð en deildaskiptinguna til að tryggja vandvirkni“. Það er sem sé till. þessa flm., að það verði mjög athugað að leggja deildaskiptinguna niður. Eins og hv. 4. þm. Reykn. vildi gera að sínu máli, eftir því sem mér skildist, og eins og hæstv. menntmrh. tilkynnti raunar, að mundi verða athugað af hálfu ríkisstj., áður en þessu þingi lýkur. Annað atriðið, sem hv. 4. þm. Reykn. gerði að umtalsefni og er einnig að finna í þessari till., er kjördæmaskipunin. En um hana segir þar í grg., með leyfi forseta: „Kjördæmaskipunin og þingmannakjörsreglurnar, sem 31. gr. stjórnarskrárinnar segir fyrir um, eru aðalgrundvöllur stjórnmálalífsins í landinu. Hvort ýtir þessi grundvallarskipan undir samstöðu eða sundurþykki? Og hvort er heppilegra, að slík skipan geri? Allir geta séð, að hlutfallskosningar í stórum kjördæmum ýta sterklega undir flokkadrátt, og uppbótarsætin, sem þingflokkar hljóta til jöfnunar í ofanálag með útreikningi fyrir allt landið, herða á flokkadrættinum og gera hann að verulegu leyti að blindingsleik. Afleiðing er líka: Fjórir minnihlutaflokkar á Alþ. Engin skilyrði til að mynda ríkisstj. nema samsteypustjórn með þeim hrossakaupum, er slíkum stjórnarmyndunum fylgja. Varla nokkur hrein lína fyrir kjósandann að átta sig á. Lýðræðið krefst jafnréttis fyrir þegnana til stjórnarfarsáhrifa, en þarfnast eigi að síður aðhalds til að lenda ekki í sundrungu og glundroða. Hið svonefnda tveggja flokka kerfi virðist henta því bezt. Grundvöllur þess kerfis eru einmenningskjördæmi. Þau leiða af sér það kerfi, en það knýr til heilsteyptara og ábyrgara stjórnarfars. Bretar eru þar til fyrirmyndar. Áríðandi er að taka þessi málefni, svo fljótt sem unnt er, til endurskoðunar með raunhæfri víðsýni og hefja þau yfir sérhagsmuni flokka og dægurmálaþras.“ Nú kom það fram hjá hv. 4. þm. Reykn., að hann gat hugsað sér hvort, sem vera skyldi, meiri jöfnun samkvæmt hlutfallskosningafyrirkomulaginu, sem hér er við haft nú, eða þá að skipta landinu í einmenningskjördæmi. Hvort tveggja er að sjálfsögðu ekki hægt að gera, og menn verða að gera það upp við sig, hvort þeir vilja hafa einmenningskjördæmafyrirkomulag eða hvort þeir ætla sér að halda áfram því hlutfallskosningafyrirkomulagi, sem nú er við haft með uppbótarsætunum og öllu því, sem þessu fyrirkomulagi fylgir. Ég held, að það sé mjög áríðandi, að þm. fari að gera upp hug sinn í þessu efni og að það sé rétt athugað hjá hv. 4. þm. Reykn., að endurskoðun þessa máls megi ekki dragast mikið lengur úr þessu. Þriðja umræðuefnið var svo forsetaembættið, sem hv. þm. gerði að umtalsefni. Um það er einnig fjallað í áðurnefndri þáltill. á svipaðan veg og hv. þm. einmitt gerði - sem sé að það þurfi að gæta þess að gera stjórnarformið ekki að óþörfu of dýrt og of þungt í vöfunum, og þess vegna er lagt til, að það verði lagt niður, en um það segir svo: „Í því, sem hér hefur sagt verið, felst síður en svo ádeila á þá forseta, sem hingað til hafa gegnt þeirri háu stöðu á Íslandi. Hér er rætt um embættið, en ekki forsetana. Segja má með sanni, að þeir hafi notið mikilla og verðskuldaðra vinsælda. En þær persónubundnu vinsældir má einmitt alls ekki láta hafa áhrif á mat á stjórnarforminu við endurskoðunina.“ Þetta eru þau þrjú atriði, sem mér fannst rétt að minna á úr þessari þáltill., sem flutt var af Karli Kristjánssyni á síðasta Alþ., vegna þess að þau mál hafa nú verið gerð sérstaklega að umtalsefni. Að öðru leyti mun ég ekki ræða það frv., sem hér er á dagskrá, og aðeins minna á það, að það hefur alveg nýlega verið gerð tilraun til þess að fá fram umr. um stjórnarskrána og endurskoðun á henni. Það hefur fram að þessu verið flutt fyrir daufum eyrum, en nú má vænta þess, að a.m.k. sumir úr þingliði stjórnarflokkanna muni vera til viðtals um þessar breytingar, og ber vissulega að fagna því.



Herra forseti. Það er rétt að taka það fram í byrjun, að það nál., sem ég mæli hér fyrir, er ekki sameiginlegt álit n., því að hún klofnaði í tvo hluta. Hún hafði þetta mál til meðferðar á nokkrum fundum, ræddi m.a. við stjórn Prestafélags Íslands, sem taldi málið eðlilega snerta sig mjög. En niðurstaðan af athugun n. varð sú, að hún gat ekki náð fullri samstöðu um málið, þannig að nál. liggur hér fyrir í tveim hlutum. Þó að full samstaða næðist ekki um málið, þá voru það tvö aðalatriði, sem samkomulag var um. Í fyrsta lagi það, að réttmætt væri að setja samræmda allsherjar löggjöf um íbúðarhúsnæði í eigu ríkisins, og í öðru lagi var ekki ágreiningur um það, eins og líka kemur fram í áliti hv. minni hl. n., að réttmætt væri, að ríkið seldi íbúðir fyrir starfsmenn sína á svonefndum þéttbýlissvæðum, eins og þau eru skilgreind í frv., svo að framvegis taki skylda ríkisins til þess að útvega starfsmönnum sínum íbúðarhúsnæði aðeins til staða utan þéttbýlisins. Hins vegar var skoðanamunur um það, hvort fara ætti þá leið, sem frv. leggur til, að það sé lagt í vald ríkisstj. að ákveða, hvort ríkið skuli leggja starfsmönnum til íbúðarhúsnæði, þannig að minni hl. leggur til, að ákvæði núgildandi laga um þetta efni verði óbreytt. Í framkvæmdinni mundi það ekki gera svo mikinn mun, hvor leiðin yrði farin í þessu efni, sú sem frv. leggur til eða hv. minni hl., því eins og kunnugt er, þá verður það háð ákvörðun fjárveitingavaldsins hverju sinni, í hvað mikinn kostnað skuli leggja við byggingu slíks íbúðarhúsnæðis, en fjmrh. hlýtur auðvitað alltaf að hafa mikil áhrif á afgreiðslu fjárlaga eins og hún fer fram hverju sinni alveg óháð því, hvaða ríkisstj. kann að vera við völd. En á því er nú samt sá blæmunur, hvora þessa leið skuli fara, að af þessari ástæðu gat n. ekki orðið samferða um málið. Annars er rétt að taka það fram og undirstrika það, eins og kemur fram í áliti meiri hl., að einstakir nm. hafa óbundnar hendur um að flytja eða fylgja brtt., sem fram kynnu að koma, og á það þá líka við þær brtt., sem hv. minni hl. flytur eða kynni að flytja. Það er rétt að lokum að taka það fram, að það sjónarmið kom fram í n., að vafasamt væri, að biskup hefði samsvarandi sérstöðu eins og forseti Íslands og sendiherrar Íslands erlendis, að réttmætt væri að ætla honum embættisbústað eftir að þessi breyting hefði verið gerð. Nú hef ég ekki orðið var við, að flutt hafi verið till. um breytingu á þessu, en ef hún yrði flutt, vil ég aðeins taka það fram að nm. hafa óbundnar hendur um afstöðu til slíkrar till. eins og annað, þannig að þingvilji verður þá úr því að skera.



Herra forseti. Eins og fram hefur verið tekið, varð fjhn. ekki sammála um afgreiðslu þessa máls, enda þótt ekki beri mikið á milli. Minni hl. leggur til, að frv. verði samþykkt með þeirri breytingu, sem kemur fram á þskj. 386, að ákvæði gildandi laga um embættisbústaði skuli haldast utan þeirra svæða, þar sem eðlilegur markaður hefur myndazt fyrir íbúðarhúsnæði til kaups eða leigu. Þessi eðlilegi markaður hefur nánar verið skilgreindur í frv., þar sem átt er við Reykjavík og þéttbýlissvæði hér í kring og e.t.v. Akureyri. Meginatriði þessa frv. eru þau, að ríkið eigi ekki íbúðarhúsnæði til afnota fyrir starfsmenn, nema slíkt sé óhjákvæmilegt vegna staðhátta eða annarra brýnna ástæðna. Í öðru lagi að lagaskylda ríkisins til að byggja íbúðarhúsnæði fyrir ákveðnar starfsstéttir ríkisins verði afnumin. Í þriðja lagi að hver ráðh. hafi ákvörðunarvald um, hvaða íbúðarhúsnæði skuli byggt fyrir starfsfólk, sem undir hans rn. heyrir. Í 2. grein frv. kemur fram sú meginregla, að afnema skal lagaskyldu ríkisins til að byggja íbúðarhúsnæði, nema sérstakar ástæður séu fyrir hendi. Lögin um embættisbústaði hinna ýmsu starfsstétta eru með nokkuð mismunandi hætti og gera ekki greinarmun á aðstæðum manna í þéttbýli og dreifbýli, og kann því að vera þörf á því að samræma ákvæði þessi og út af fyrir sig erum við því sammála. Hins vegar er öllum ljóst, hverjum vandkvæðum það hefur verið bundið á undanförnum árum að fá ýmsa embættismenn til þess að setjast að úti á landi og sinna þar þjónustu. Þetta vandamál snertir bæði sveitirnar og fjölmennari byggðarlög. Þess vegna teljum við, sem skipum minni hl. fjhn., að í þessu máli megi löggjafinn ekki með ákvörðunum sínum gera neitt, sem rýri aðstöðu þeirra, sem embættum vilja gegna úti á landi. Þvert á móti þarf að gera ráðstafanir í þá átt, að embætti úti á landi verði eftirsótt, svo að þangað veljist hæfir menn í embætti, ekki síður en í þéttbýlið hér syðra. Við teljum, að ef lagaskyldan varðandi byggingu embættisbústaða verður afnumin, muni það í augum margra gera aðstöðu embættismannanna nokkru óvissari. Það kann að mega segja, að þetta sé í höndum ráðh. að nokkru leyti, hvað sem allri lagaskipan líður. Eigi að síður verður það að teljast eðlilegra, eins og nú er málum háttað, að lagaskyldan haldist enn um sinn og ekki ástæða til, að ráðh. eða embættismenn í umboði hans hafi um það úrslitavald. Lagaskyldan er eðlilegri og ætti að vera ótvíræð, eins og nú háttar, hvernig svo sem þessum málum kann að verða skipað í framtíðinni. Frv. sjálft gerir einnig ráð fyrir því, að ekki verði komizt hjá því, að ríkið eigi framvegis embættisbústaði úti á landi eða byggi bústaði þar, og styður það þá skoðun okkar, að lagaskyldunni skuli halda enn um sinn. Og það er nú svo, að hvað sem líður þessu frv., þá verða enn í gildi ýmis lög, sem skylda ríkið til að hyggja embættisbústaði úti á landi, og það styður enn þá breytingu, sem við viljum gera á frv., að láta ákvæði gildandi laga um embættisbústaði haldast, nema á nánar tilteknum þéttbýlissvæðum, sem nánar yrði ákveðið um í reglugerð, sem ráðh. setur. Í 11. gr. frv. er gert ráð fyrir, að nánari ákvæði verði sett um stærð, gerð og búnað íbúðarhúsnæðis, sem ríkið eignast eða kostar að einhverju leyti. Það er ekki nema eðlilegt, að um þetta verði sett reglugerð. Það eru mörg dæmi þess, að bústaðir á vegum ríkisins, víðs vegar um landið, hafi verið byggðir, að því er virðist, eftirlitslítið og aðhaldslítið um hagkvæma stærð eða gerð, og slíkt á auðvitað engan rétt á sér. Það er eðlilegt, að skýrar sé ákvarðað um þetta en hefur verið hingað til. Frv. gerir einnig ráð fyrir því, að íbúðarhúsnæði í eigu ríkisins innan þeirra svæða, þar sem eðlilegur markaður er að myndast fyrir íbúðarhúsnæði til kaups eða leigu, skuli samkv. nánari reglum þar um selt. Frsm. meiri hl. minntist á það, að rætt hefði verið við stjórn Prestafélags Íslands. N. sendi frv. ekki neinum aðilum til umsagnar, en það kom fram ósk frá stjórn Prestafélagsins um, að hún fengi að ræða við n., og það atvikaðist nú svo, að það voru aðeins tveir nm. viðstaddir, þegar stjórn Prestafélagsins ræddi um þetta. En stjórn Prestafélagsins var, eins og kom fram hjá hv. frsm. meiri hl., mjög óánægð með þetta frv. og taldi það rýra kjör presta mjög mikið. Aðrar umsagnir voru ekki fengnar um þetta frv., en ég tel rétt, úr því að á þetta var minnzt af frsm. meiri hl., að fram komi sú till., sem hreyft var af formanni stjórnar Prestafélagsins, séra Gunnari Árnasyni. Raunar átti hann ekki upptökin að þeirri tillögu. Það mun hafa verið Sigurgeir heitinn Sigurðsson biskup. En till. var í þá átt, að ef embættisbústaðir presta í þéttbýli yrðu seldir, yrði andvirðið notað til sjóðsstofnunar og sá sjóður, ef myndaður yrði, veitti þeim prestum lán, sem kynnu að flytjast í þéttbýlið og ættu erfitt um vik að eignast húsnæði. Ég tel rétt, að þetta komi fram. Einnig kom það fram í umr. í n., sem frsm. meiri hl. minntist réttilega á í sambandi við 10. gr., þar sem segir, að lög þessi taki hvorki til embættis forseta Íslands, biskupsstóls í Reykjavík né bústaða sendiherra Íslands erlendis. Um þetta var lauslega rætt, og voru nú ekki allir á því, að biskupsbústaður í Reykjavík ætti að hafa forgöngu, en eins og fram kom, hefur enn ekki verið flutt till. um þetta. Einnig kom það fram í n., að þarna mætti kannske e.t.v. skjóta inn í orði í sambandi við bústað forseta Íslands, þannig að það næði ekki til embættissetu forseta Íslands á Bessastöðum. Ég get þessa bara, úr því að farið var á annað borð að geta umr., sem fóru þarna fram. En við í minni hl. leggjum sem sagt til, að þetta frv. verði samþ. með þeim breytingum, að 2. gr. frv. orðist eins og kemur fram á þskj. 386: „Ákvæði gildandi laga um embættisbústaði skulu haldast utan þeirra svæða, þar sem eðlilegur markaður hefur myndazt fyrir íbúðarhúsnæði til kaups eða leigu,“ 3. gr. falli brott og síðan breytist töluröð annarra greina fram að 12. gr. í samræmi við þetta, en 12. gr. falli niður og ákvæði til bráðabirgða falli niður.



Herra forseti. Ég vil fyrst og fremst þakka hv. n. fyrir það að hafa skjótlega afgreitt frá sér þetta mál og er jafnframt þakklátur fyrir það, að hv. n. er í meginefnum sammála um þá hugsun, sem felst í þessu frv. Í rauninni er eini ágreiningurinn sá, að minni hl. n. telur ekki fært að eiga það undir ákvörðun ráðh. eða ríkisstj., hvar embættisbústaðir skuli byggðir, heldur skuli áfram vera í gildi lög, sem mæla fyrir um skyldu ríkisins í þessu efni. Nú er það að vísu svo, eins og bent hefur verið á, að þessi lagaskylda er ekki brýnni en það, að þetta er að sjálfsögðu takmarkað við það, sem hverju sinni er veitt til embættisbústaða í fjárl., þannig að í rauninni er hægt að hafa það í hendi sinni, hvernig framkvæmd þessara l. er, og jafnframt má gera ráð fyrir því, jafnvel samkv. þeirri brtt., sem hv. minni hl. flytur, að það verði þó alltaf túlkunaratriði og væntanlega reglugerðaratriði hvað telja skuli þá staði, þar sem eðlilegur markaður hafi myndazt fyrir íbúðarhúsnæði. Út af fyrir sig má segja, að efnislega skipti þetta ekki öllu máli, eins og frsm. meiri hl. n. benti á. En á þessu geta þó verið vissir annmarkar, að gera þessa breytingu, sem minni hl. leggur til. Í fyrsta lagi sá annmarki, að hér eftir er ekki gert ráð fyrir því, að það sé frekar einn embættishópur en annar, sem eigi rétt til þess að fá embættisbústaði, ef um það er að ræða, þannig að það mætti vel hugsa sér það, að í strjálbýli kynnu að verða aðrir embættismenn, sem yrði talið nauðsynlegt að láta hafa embættisbústað og kynni að vera mjög þýðingarmikið fyrir viðkomandi héruð að skapa slíkum starfsmönnum ríkisins einnig viðhlítandi starfsaðstöðu. Verði ákvæðinu breytt, svo sem minni hl. leggur til, mundi hér ekki gert ráð fyrir því, að um þann víðtækari skilning yrði að ræða á l., sem frv. gerir ráð fyrir. Þá er enn fremur sá annmarki á brtt., að yrði hún samþ., er einnig úr sögunni heimild til þess að byggja embættisbústaði í þéttbýli, þar sem það kann að vera óumflýjanlegt vegna sérstakra gæzlustarfa, svo sem það er orðað í 2. gr. frv. Það eru viss störf við stofnanir í þéttbýli, sem leiða það af sér, að það er óumflýjanlegt að hafa þar íbúð fyrir gæzlumann eða vissa starfsmenn, sem starfa í viðkomandi stofnun, þar eð þeir verða að vera á staðnum, þannig að yrði brtt. samþ., skilst mér, að það mundi ekki vera heimilt að byggja slíkar íbúðir í þéttbýlinu. Mér sýnist því eftir öllum atvikum málsins og aðstæðum, að það væri ekki til bóta að samþykkja þessar brtt. hv. minni hl., enda þótt eins og ég segi, að þær haggi í rauninni ekki þeirri grundvallarhugsun, sem frv. byggir á. Út af því, sem frsm. minni hl. n., hv. 3. þm. Vestf., sagði um hugmynd, sem komið hefur fram frá stjórn Prestafélagsins um lánasjóð, vil ég aðeins láta það koma fram, að það var upphaflega í huga mínum sá möguleiki að setja upp lánasjóð, ekki fyrir presta sérstaklega út af prestssetrum, það þykir mér mjög eðlileg niðurstaða, heldur almennan lánasjóð, er yrði andvirði seldra embættisbústaða og þá eftir atvikum einnig sérstök fjárframlög í fjárl. Það voru hins vegar margar ástæður, sem ollu því, að þetta þótti ekki eðlilegt, ekki hvað sízt sú ástæða, að það var mjög erfitt að rökstyðja það, eftir að almennt væri hætt að byggja embættisbústaði, að þá skyldu engu að síður þeir hópar manna, sem áður hefðu haft embættisbústaði, njóta hér eftir sérstakrar lánafyrirgreiðslu til þess að koma sér upp íbúðarhúsnæði. Það hefði þá orðið í rauninni að útfæra þetta miklu víðar og það leitt til þess, að slík lánastarfsemi hefði í rauninni orðið óviðráðanleg eða þá svo lítilvæg, að hún hefði ekki þjónað neinu sérstöku til þess að bæta úr fyrir hinum opinberu starfsmönnum að þessu leyti. Ég hef ekki áttað mig til hlítar á þeirri brtt. hv. minni hl. að fella niður ákvæði til bráðabirgða, nema því aðeins að það sé skoðun minni hl., að það séu óeðlileg fríðindi, sem opinberum starfsmönnum eru þar veitt, en þau eru þess eðlis, að gert er ráð fyrir, að þau sérhlunnindi, sem nú gilda um húsaleiguákvarðanir í embættisbústöðum, skuli gilda fyrir viðkomandi embættismenn, sem nú eru í þessum störfum. Byggist þetta á því, að það þykir nokkuð vafasamt, þar eð þessir menn hafa með l. fengið tilgreind fríðindi, að afturkalla þau meðan þeir eru í sínu starfi og því sé eðlilegra, enda er það í samræmi við fordæmi, sem oft hefur verið fylgt við slíka lagasetningu, að slík skerðing fríðinda, sem mundi felast í hækkaðri húsaleigu, taki aðeins til nýrra embættismanna eða ef þessir sömu embættismenn skipta um húsnæði. Ég átta mig ekki til hlítar á því, hvað felst í brtt., nema að þetta sé hugsunin, að hv. minni hl. þyki hér óeðlilega gengið til móts við hagsmuni þessara starfsmanna, og brýtur það að vísu nokkuð í bága við þá skoðun, sem lýst hefur verið af þeirra hálfu, að þeir telji alveg brýna nauðsyn að hlynna sem mest að þeim starfsmönnum ríkisins, sem eiga að fá embættisbústaði, þ.e.a.s. þeim, sem verða við störf í strjálbýlinu. Hjá talsmanni hv. minni hl. kom ekki nákvæmlega fram, hvað þeir meintu í þessu efni. Ég tel það auðvitað vel geta komið til mála, ef fylgi væri fyrir því hér í hv. d., að útfæra þetta þannig að fella niður þetta bráðabirgðaákvæði og láta alla embættismenn, sem embættisbústaði hafa, greiða strax frá gildistöku l. þá endurskoðuðu húsaleigu, sem gert er ráð fyrir í frv. En mér þætti hins vegar fróðlegt að fá að vita, hvort það er það, sem vakir fyrir hv. minni hl., eða hvort það er eitthvað annað, sem ég hef þá ekki áttað mig á. En ég mundi sem sagt álíta, að það væri ekki til bóta að breyta frv. í samræmi við skoðanir hv. minni hl. Í því felst ekki á nokkurn hátt andstaða gegn því sjónarmiði, sem fram kemur hjá minni hl., að það sé nauðsynlegt að stuðla að því að styrkja aðstöðu embættismanna í strjálbýlinu, og ég geri nú ráð fyrir því, og reynslan hefur a.m.k. verið sú, að það er að sjálfsögðu oft á tíðum hið mesta vandamál einmitt fyrir ríkisstj. og viðkomandi ráðh. að tryggja það, að embættismenn þessir fáist til starfa í strjálbýlinu, þannig að það ætti að vera nægilegt aðhald í því, að tryggt yrði, að framkvæmd yrði sú hugsun; sem í frv. felst, að byggja yfir embættismennina, sem eru í strjálbýlinu.



Herra forseti. Aðeins örfá orð út af orðum hæstv. fjmrh. í sambandi við ákvæðin til bráðabirgða, þar sem við gerum ráð fyrir, að þau falli niður. Í 5. gr. er gert ráð fyrir því, eins og kom fram, að þetta verði ákveðið með reglugerð, og mín skoðun var sú, að þegar sú reglugerð yrði samin, yrði að sjálfsögðu tekið tillit til þess, sem gert er ráð fyrir í þessu ákvæði, þeir embættismenn nytu áfram sömu fríðinda á meðan þeir væru í húsnæðinu. Það kom fram, svo að ég vitni nú aftur í viðræðurnar við stjórn Prestafélagsins, það kom fram hjá þeim, að þeir höfðu þennan skilning á þessu, og þeir töldu, að þau hlunnindi hefðu verið metin þeim til launa samkv. úrskurði kjaradóms, og þeir töldu sig, ef þessu yrði breytt, verða fyrir launaskerðingu. Að öðru leyti tel ég ekki ástæðu til þess að hafa fleiri orð um þetta. Við töldum aðeins eðlilegt, að þessi ákvæði til bráðabirgða féllu niður og þeir nytu áfram þessara fríðinda, á meðan þeir sætu í embættinu.



Herra forseti. Svo sem hv. dm. er öllum kunnugt, þá er Happdrætti Háskólans ætlað það hlutverk að standa undir kostnaði við nýbyggingar Háskólans, viðhald eldri bygginga, tækjakaup og fleira, og gegnir það því grundvallarhlutverki við uppbyggingu þessarar æðstu menntastofnunar landsins. Háskólinn stækkar ört, og þarfir hans aukast mjög fyrir húsrými, þannig að það er ljóst, að þörfin fyrir byggingar á vegum Háskólans fer vaxandi. Árið 1963 heimilaði Alþingi, að Happdrætti Háskólans mætti gefa út nýjan flokk hlutamiða, B-flokk, sem er með þeim hætti, að gefin eru út sömu númer og í A-flokki og seld samhliða. Þetta hefur gefið mjög góða raun, þannig að Háskólinn eða happdrættisstjórnin leitar nú eftir því að fá heimild til þess að gefa út annan samstæðan flokk, C-flokk, þannig að stjórn happdrættisins telur, að með þessum hætti séu mestar líkur fyrir því, að hægt sé að auka sölu happdrættismiðanna. Ríkisstj. hefur fyrir sitt leyti viljað stuðla að þessari málaleitan Háskólans, og er þetta frv. því flutt hér að ósk háskólaráðs, og leyfi ég mér að vænta þess, að hv. deild geti fallizt á það að verða við þessum tilmælum Háskólans. Ég sé ekki ástæðu til, herra forseti, að hafa um frv. fleiri orð. Það er mjög einfalt og skýrir sig sjálft, og til viðbótar er að finna í grg. nánari skýringu á nauðsyn þess, að þessi nýja skipun verði heimiluð. Leyfi ég mér að vænta þess, að deildin geti fallizt á málið, og að lokinni þessari umr. legg ég til, að frv. verði vísað til 2. umr, og hv. fjhn.



Herra forseti. Þetta frv. til l. um breytingu á vatnsveitul. nr. 93 frá 1947, sem h ér liggur fyrir, er flutt með hliðsjón af því, að nú á seinni árum hafa breytingar á atvinnuháttum landsmanna orðið stórfelldar og verktækni fleygt fram frá ári til árs. Aftur á móti hefur það ekki alltaf farið saman, að atvinnuvegirnir hafi skilað auknum arði á skömmum tíma í réttu hlutfalli við fjárfestingu í tæknibúnaði og öðrum ráðstöfunum til aukinna vinnuafkasta, og valda því margar ástæður, sem ég mun ekki fara út í að sinni. Í mörgum tilfellum er það svo, að fjárfrekur tæknibúnaður kallar beinlínis á annan meiri, sem ekki verður komizt hjá sembeinni afleiðingu af hinum fyrri. Í landbúnaðinum hefur þessi þróun t.d. verið sérstaklega áberandi. Í mörg undanfarin ár hafa bændurnir unnið að því af kappi að stækka búin í von um auknar tekjur og veitir ekki af, og til þess þurfti að auka ræktunina. Aukin ræktun kallar á nýjan og dýrari verkfærakost, stærri bústofn, á nýjar og hagkvæmari byggingar og svona koll af kolli. Og eftir því sem þessi þróun hefur verið örari, hefur orðið erfiðara fyrir einstaklinga og jafnvel félagssamtök að standa undir þeim fjárhagsbyrðum, sem nýjar en jafnframt óhjákvæmilegar fjárfestingar hafa lagt á þessa aðila. Undanfarin ár hefur farið fram landþurrkun í stórum stíl um allt land í beinu sambandi við stækkun búanna, og afleiðingin af því hefur orðið tilfinnanlegur vatnsskortur í sumum sveitum, jafnvei svo að til vandræða hefur horft á þurrviðraköflum að sumarlagi og langvarandi frostum á vetrum, og er því komið svo, að ekki verður hjá því komizt að hefja bráðlega framkvæmdir að vatnsveitum, þar sem ástandið er verst. Nú er það vitað, að vatnsveitur krefjast alltaf mikils fjármagns, og þeim mun frekar í strjálbýlum sveitum, og sérstaklega þar sem þarf að sækja vatnið um langan veg, eins og víðast mun vera, þar sem þörfin er mest, enda mun svona framkvæmd í flestum tilfellum fjárhagsgetu fámennra sveitarfélaga ofvaxin. Eflaust má benda á, að tæknin sé lítils virði, ef hún gefur ekki það í aðra hönd að geta staðið á eigin fótum undir nýjum og nýjum fjárfestingum. Og hvað landbúnaðinum viðvíkur, er þess geta, að mikið vantar á, að hann hafi fengið nálægt því uppborinn þann kostnað í gegnum verðlagið, sem beinlínis af tæknivæðingunni hefur orðið, fyrir utan nú það, sem á vantar í gildandi verðlagsgrundvelli af sannarlegum rekstrarkostnaði á ýmsum liðum, svo að ég nefni aðeins sem dæmi fóðurbæti og tilbúinn áburð. Í því sambandi má benda á, að á mörgum sviðum hefur verið talið hagkvæmara fyrir þjóðfélagið að styðja bæði atvinnurekstur og verklegar framkvæmdir af opinberu fé, heldur en láta aukinn kostnað, sem af verklegum framkvæmdum leiðir, fara beint inn í verðlagið. Vík ég þá að vatnsveitul. eins og þau eru núna. Í 4. gr. er gert ráð fyrir, að styrkur úr ríkissjóði til vatnsveitna sé allt að helmingur kostnaðar, en mér skilst þó, að í þeim felist engin skuldbinding, og gæti það þá orðið viðkomandi sveitarfélögum allerfiður baggi, ef greiðslur þær úr ríkissjóði, sem reiknað er með, dragast óeðlilega lengi. Aftur skuldbindur þetta frv., ef að l. verður, ríkissjóð til að greiða kostnaðinn að hálfu, og hafa þá sveitarstjórnir á hreinu, hvað þeir geta reitt sig á, þegar í framkvæmdir er ráðizt. Aftur á móti er það tryggt í 2. og 3. gr. þessara l., að framkvæmdir verða ekki hafnar nema samþykki ráðh. liggi fyrir, og ætti þannig að vera fyrir það byggt, að svona framkvæmdir verði ekki lagt út í, fyrr en nauðsynlegur undirbúningur hefur farið fram, og enn fremur að brýn nauðsyn sé fyrir viðkomandi sveitarfélög, að þessi verk séu unnin, og þess vegna finnst mér sanngirnismál, þar sem ráðh. getur ákveðið, hvort leyfi til slíkra fjárveitinga sé veitt, að sveitarfélögin hafi það fyrirfram tryggt, að þau fái tilskilda fjárveitingu, ef í framkvæmdir er ráðizt. Með þessu frv. er líka miðað að þeirri breytingu, að styrkur til einstakra vatnsveitna sé ákveðinn af Alþ. í sambandi við afgreiðslu fjárl., svo sem til einstakra hafnargerða og skóla, en ekki ákveðinn af ráðh. í hverju einstöku tilfelli. Þar sem ákveðinni upphæð mun árlega vera varið á fjárl. til allra vatnsveitna á landinu, má gera ráð fyrir, að naumt þurfi að skammta séu víða hafnar framkvæmdir í senn, og gæti það leitt til vandræða eða óeðlilegra hárra gjalda, sem erfitt væri fyrir viðkomandi sveitarfélög og einstaklinga þeirra að rísa undir eins og þegar eru dæmi um. En með því að Alþ. fjalli sjálft um það að skipta fénu milli framkvæmdaaðila, hlýtur það að gera sér gleggri grein fyrir fjárþörfinni en ella. Í þessu sambandi má benda á, að á fjárl. yfirstandandi árs er einungis ætlað til vatnsveitna fyrir allt landið 6.5 millj. kr., en sú upphæð er eins og dropi í hafið miðað við framkvæmdir yfirstandandi árs, sem hlotið hafa samþykki ráðh. Af framkvæmdum má nefna Vestmannaeyjaveitu og Landeyjaveitu, hin síðarnefnda er rétt nýkomin í gagnið og mun hafa kostað um 5 millj. kr., en Eyjaveitan, sem upphaflega var áætlað rösklega 100 millj., hlýtur nú, eftir hina síðustu gengisbreytingu, að fara yfir 130 millj. Áætlaðar framkvæmdir á þessu ári einu við Vestmanneyjaveituna munu kosta um 50-60 millj. kr. Liggur því í augum uppi, hve órafjarri það er, að fjárl.- upphæðin komist í námunda við það að geta stutt vatnsveitumannvirki landsmanna að hálfu, eins og gildandi l. gefa þó framkvæmdaaðilum vonir um. Nú hefur reynsla undanfarinna ára sýnt, að kostnaðaráætlanir hafa ekki alltaf staðizt í raun, og valda því hinar öru verðhækkanir, sem hafa orðið á hinum siðari árum, og tekur þá fyrst í hnúkana, þegar gengisfellingar dynja yfir jafnþétt og raun hefur á orðið síðasta áratug. Væri því eðlilegt, að regla yrði sköpuð um það, að hið áætlaða stofnverð, er á ríkissjóð félli ásamt þeim verðhækkunum, sem á verkinu kunna að verða, meðan á byggingu stendur, yrði greitt á ákveðnu árabili, t.d. á þrem árum eins og skólakostnaðarl. nýju gera ráð fyrir um þau mannvirki, sem þau taka til. Með hliðsjón af þeim veitum, sem nú eru í byggingu eða eiga enn ógreiddar stofnskuldir, og ú ég þar einkum við Eyjaveituna og Landeyjaveituna, sem er nýlokið, tel ég rétt, að l. þessi taki dálitið aftur í tímann, þar sem ekki getur hjá því farið, að þessi sveitarfélög eigi í verulegum erfiðleikum með óhjákvæmilegar greiðslur. Herra forseti. Ég mun nú ekki hafa um þetta fleiri orð að sinni, en vil leyfa mér að leggja til, að að þessari umr. lokinni verði frv. visað til 2. umr. og heilbr.- og félmn.