Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Nú eru 30 ár liðin síðan lögin um stéttarfélög og vinnudeilur voru sett, þar sem verkfallsréttur verkalýðsfélaganna var viðurkenndur og settar ákveðnar reglur í sambandi við vinnudeilur og verkföll. Síðan Bandalag starfsmanna ríkis og bæja var stofnað á árinu 1942, hefur það barizt fyrir því, að opinberum starfsmönnum verði veittur samningsréttur og fullur verkfallsréttur til jafns við aðrar launastéttir í landinu. Það má segja, að þegar eftir stofnun Bandalags starfsmanna ríkis og bæja hafi það verið viðurkennt sem viðræðuaðili fyrir hönd opinberra starfsmanna um kjaramál. Ný launalög voru sett á árinu 1945. Þágildandi launalög voru frá árinu 1919. Við undirbúning launalaganna 1945 starfaði 7 manna n., og voru tveir nm. tilnefndir af Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja. Í launalögin 1945 var sett svofellt ákvæði: „Við samningu reglugerða samkv. lögum þessum, svo og endurskoðun þeirra, skal jafnan gefa Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja kost á að fylgjast með og fjalla fyrir hönd félaga sinna um ágreiningsatriði þau, sem upp kunna að koma.“ Sams konar ákvæði er í lögum frá 1954 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, og í framkvæmd var þetta svo frá árinu 1943 til 1962, þegar núgildandi lög um kjarasamninga opinberra starfsmanna komu til, að viðræður fóru fram milli BSRB og fulltrúa ríkisins um kjaramálin, og á sama hátt ræddu félög bæjarstarfsmanna víðs vegar um landið við sveitarstjórnirnar um kjör bæjarstarfsmanna. En langt var frá því, að þetta væri neitt sambærilegur réttur og verkalýðsfélögin höfðu fyrir sína meðlimi, enda var það svo, að þótt verkalýðsfélögin næðu samningum um bætt kjör, leið oft langur tími, áður en kjörum opinberra starfsmanna var breytt, enda drógust þeir sífellt aftur úr í starfskjörum á hinum frjálsa vinnumarkaði. Næsta skrefið, sem ríkisvaldið steig í þessum málum, var, að sett var á laggirnar nefnd á árinu 1958, skipuð fulltrúum ríkisins og BSRB, en nefnd þessi skyldi fylgjast með launabreytingum hjá starfsmönnum á frjálsa vinnumarkaðinum og gera tillögur um breytingar á kjörum opinberra starfsmanna, þegar henni sýndist ástæða til. En þrátt fyrir miklar úrbætur, frá því að opinberir starfsmenn höfðu engin heildarsamtök til að berjast fyrir sínum kjörum, varð reyndin sú, að kjör þeirra voru í ósamræmi við launakjör á frjálsum vinnumarkaði, þar sem fullur samningsréttur gilti. Á árinu 1962 var ástandið orðið svo slæmt í þessum efnum, að segja mátti, að það væri orðið óviðunandi fyrir báða aðila, bæði fyrir starfsmennina og ríki og sveitarfélög. Á þessum tíma var misræmið orðið svo mikið á kjörum opinberra starfsmanna annars vegar og annarra stétta hins vegar, að flótti var hafinn úr opinberum störfum. Nefnd hafði verið skipuð á árinu 1959 til þess að athuga um samningsrétt opinberra starfsmanna. Þessi nefnd skilaði áliti í nóv. 1961, en varð ekki sammála. Fulltrúar Bandalags starfsmanna ríkis og bæja í nefndinni lögðu til, að opinberir starfsmenn fengju verkfallsrétt með svipuðum hætti og ákveðið var í Noregi með lögum frá 1958. En fulltrúar ríkisins í nefndinni vildu ekki samþykkja verkfallsrétt í neinni mynd. Snemma árs 1962 höfðu kennarar við barnaskóla og gagnfræðaskóla samtök um að segja upp stöðum sínum til þess að herða á kröfum um bætt kjör. Munu hafa legið fyrir skriflegar uppsagnir frá um 90% allra kennaranna. Varð þetta til þess að herða á því, að eitthvað væri raunhæft gert til þess að bæta úr því ófremdarástandi, sem skapazt hafði vegna úreltra kjara opinberra starfsmanna, sem voru í engu samræmi við kjör annarra stétta í þjóðfélaginu. Upp úr þessu komu lög um kjarasamninga opinberra starfsmanna, sem við nú búum við. Kjarasamningalögin frá 1962 veita opinberum starfsmönnum, bæði ríkisstarfsmönnum og starfsmönnum hjá bæjarfélögunum, samningsrétt án verkfallsréttar, og enn er þessum starfsmönnum bannað að gera verkfall að viðlagðri refsingu. Samkvæmt l. frá 1962 er samningstímabilið tvö ár. En ef almennar og verulegar breytingar verða á launakjörum annarra stétta á samningstímabilinu, getur hvor aðili um sig, samtökin eða ríkið og bæjarfélögin, óskað endurskoðunar á samningi. Ákveðin er sáttameðferð í kjaradeilum á sama hátt og hjá öðrum stéttarfélögum, og ákvæði um félagsdóm gilda einnig um úrskurð í ágreiningsmálum um skilning á samningi og brot á lögunum og samningnum. Allt er þetta gott og blessað. En ef samningar takast ekki, skal gerðardómur skera úr ágreiningi. Og það er einmitt þetta ákvæði ásamt verkfallsbanninu, sem hefur verið opinberum starfsmönnum þungt í skauti, og ég leyfi mér að fullyrða, að það sé ekki heldur heppilegt fyrir þjóðfélagið að skipa kjörum opinberra starfsmanna með þessum hætti. Áður en frv. um kjarasamninga opinberra starfsmanna var lagt fyrir Alþ. 1962, var leitað álits stjórnar Bandalags starfsmanna ríkis og bæja. Það var álit stjórnar BSRB þá, að slík lagasetning væri skref fram á við og vel þess vert að reyna þetta fyrirkomulag. Samþykkti bandalagsstjórnin svofellda ályktun um málið, þegar verið var að leggja síðustu hönd á frv. til l. um kjarasamninga opinberra starfsmanna, með leyfi hæstv. forseta: „Enda þótt ríkisstj. hafi ekki fallizt á, að opinberir starfsmenn fái fullan samningsrétt til jafns við aðra launþega, eins og bandalagsstjórnin hefur barizt fyrir í samræmi við stefnu bandalagsþinga, telur stjórnin, að bandalagið hafi með frv. náð svo mikilsverðum áfanga, að fulltrúum þess beri að samþykkja það, þó að hún viðurkenni ekki réttmæti þess, að kjör launþega séu ákveðin með lög skipuðum gerðardómi. Jafnframt telur stjórn BSRB sjálfsagt, að unnið verði áfram að því lokamarki, að opinberir starfsmenn njóti sama samningsréttar og aðrir launþegar búa við.“ Fyrstu heildarsamningar samkvæmt hinum nýju lögum áttu að taka gildi 1. júlí 1963. Samningar tókust í fyrsta skipti að nokkru, þ. e. a. s. um skipan starfsmanna í launaflokka, en kjaradómur úrskurðaði um launaupphæðir og vinnutímaákvæði, yfirvinnukaup o. fl. Þegar á heildina er litið, þótti fyrsta framkvæmd kjarasamningalaganna takast allvel og lofa góðu um það fyrirkomulag, sem hér var tekið upp. En framkvæmdin eftir það hefur orðið til mikilla vonbrigða fyrir opinbera starfsmenn og samtök þeirra, þannig að meiri samstaða ríkir nú en nokkru sinni meðal opinberra starfsmanna um að berjast fyrir fullum samningsrétti til handa samtökum þeirra, þ. e. sama samningsrétti og önnur stéttarfélög hafa samkvæmt lögum um stéttarfélög og vinnudeilur frá 1938. Eins og ég sagði áðan, hefur það verið stefna samtaka opinberra starfsmanna frá stofnun Bandalags starfsmanna ríkis og bæja að vinna að því, að opinberir starfsmenn fengju verkfallsrétt. Um þetta hafa verið samþykktar ályktanir á mörgum þingum samtakanna, og nú hefur áhuginn á þessu máli margfaldazt. Á þingi BSRB, sem haldið var í byrjun síðasta mánaðar, var samþykkt svofelld ályktun um þetta mál, með leyfi hæstv. forseta: „Þingið felur stjórn bandalagsins að hefja undirbúning að samningu lagafrv., sem feli í sér fullan samningsrétt opinberra starfsmanna og þar með talinn verkfallsrétt. Þó skal þess gætt, að sá verkfallsréttur stofni ekki öryggisþjónustu hins opinbera í hættu.“ Í þessari ályktun kemur glöggt fram sú margyfirlýsta stefna samtaka opinberra starfsmanna, að þess verði gætt með sérstökum ákvæðum, að verkfallsréttur, sem þeim verði veittur, stofni ekki öryggisþjónustu þjóðfélagsins í hættu. Um þetta er einnig rætt í grg. fyrir því frv., sem við flytjum hér og nú er til umræðu. Ég tel, að það hafi sýnt sig við framkvæmd kjarasamningalaganna, að höfuðókosturinn við ríkjandi fyrirkomulag er tilhneiging ríkisvaldsins og forsvarsmanna sveitarfélaga til þess að vilja fremur skjóta ágreiningsmálum til dómstóla en semja um þau. Ég hygg, að þetta eigi ekki bara við um ágreining í kjaramálum, heldur ágreining um fjárkröfur á hendur ríki og sveitarfélögum yfirleitt. Af þessum ástæðum tel ég, að varla verði reiknað með því, að kjarasamningalögin verði nokkurn tíma annað í framkvæmd en réttur til viðræðna við stjórnarvöld um kjaramálin og réttur til málflutnings fyrir gerðardómi. Eftir slíku fyrirkomulagi hafa samtök opinberra starfsmanna aldrei óskað, og þau voru frá byrjun uggandi vegna gerðardómsákvæðis laganna, eins og fram kemur í ályktun stjórnar BSRB frá 1962, sem ég las hér áðan. Ég skal ekki fara langt út í að rekja hér ágalla, sem verið hafa á framkvæmd l., sem samtök opinberra starfsmanna telja mjög marga og alvarlega, bæði af hálfu stjórnarvalda og kjaradóms. En ég vil nefna hér stærsta og alvarlegasta atriðið í því efni. Seint á árinu 1963 var samið um 15% launahækkun til annarra stétta en opinberra starfsmanna, og Bandalag starfsmanna ríkis og bæja gerði kröfu um sömu hækkun launa opinberra starfsmanna með skírskotun til þeirra ákvæða í kjarasamningalögunum, að hliðsjón skuli hafa af kjörum launþega, er vinna sambærileg störf hjá öðrum en hinu opinbera. Ríkisstj. synjaði um þessa réttmætu kröfu, og meiri hl. kjaradóms, 3 af 5 dómendum, neitaði einnig að verða við hækkunarkröfunni. En í forsendum fyrir þeirri synjun færir meiri hl. kjaradóms ekki þau rök fyrir synjun sinni, að opinberir starfsmenn hafi ekki átt rétt til hækkunar launa til samræmis við aðrar stéttir, heldur var þetta rökstutt með því, að synjunin væri liður í tilraun til að stöðva verðbólguþróunina. Auðvitað hélt verðbólgan sitt strik þrátt fyrir það, að rétti opinberra starfsmanna væri þarna fórnað á altari hennar. En þetta varð til þess, að starfsmenn ríkis og bæja drógust stórkostlega aftur úr öðrum stéttum á ný í launakjörum og eru nú margir hverjir mjög illa settir fjárhagslega að taka við þeim efnahagsörðugleikum, sem yfir dynja þessa dagana. Mikið af íslenzkri löggjöf hefur mótazt af löggjöf annarra Norðurlanda og mér sýnist eðlilegt, að litið sé til þeirrar þróunar, sem átt hefur sér stað hjá þessum frændþjóðum okkar um samningsrétt opinberra starfsmanna. Í Finnlandi og Danmörku eru engin lagaákvæði, sem banna opinberum starfsmönnum að gera verkföll. Í Danmörku hefur ekki á þetta reynt. Afstaða ríkisvaldsins hefur verið þar tiltölulega góð í kjaramálum starfsmanna hins opinbera og ekki leitt til svo stórfelldra átaka sem verkfall er. En í Finnlandi hefur hins vegar komið til verkfalla opinberra starfsmanna, og er þar skemmst að minnast verkfalls hjúkrunarkvenna fyrir skömmu. Í Noregi var sett löggjöf árið 1958, þar sem opinberum starfsmönnum var veittur verkfallsréttur. Þar hefur aldrei til þess komið, að samtök opinberra starfsmanna notuðu þennan rétt, þó að liðin séu 10 ár frá lagasetningunni. Í Svíþjóð gengu í gildi lög 1. jan. 1966, sem ákváðu, að opinberir starfsmenn skyldu hafa verkfallsrétt. Þar í landi gerðu háskólamenntaðir menn allvíðtækt verkfall á s. l. ári, og heimurinn stendur enn og meira að segja situr Erlander enn í forsætisráðherrastóli þar, þótt stjórn hans veitti opinberum starfsmönnum verkfallsrétt og þótt forsætisráðherrafrúin, sem er kennari, tæki þátt í fyrsta verkfallinu, sem háð var samkv. þessum lögum. Menn verða að átta sig á þeirri stórfelldu breytingu, sem átt hefur sér stað hér á landi síðan lögin um bann við verkföllum opinberra starfsmanna voru sett á árinu 1915. Á þeim tíma voru örfáir starfsmenn í þjónustu ríkis og bæja. Nú starfa hjá ríki og bæjarfélögum milli 8 og 3 þús. starfsmenn, sem taka laun, sem ákveðin eru samkv. kjarasamningalögunum frá 1962, og af þessum starfsmannahópi eru rétt innan við 7 þús. meðlimir í Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja. Um flesta þessa starfsmenn gildir það, að engin ástæða er til, að þeir búi við annan rétt en aðrir launamenn, að því er tekur til verkfallsréttar. Um hina, sem gegna öryggisþjónustu, telja samtök opinberra starfsmanna rétt að setja sérákvæði, er tryggi, að öryggisþjónustan sé ekki sett í hættu. Mér er það ljóst, að afnám laganna frá 1915 fellir ekki úr gildi það lagaákvæði, að opinberir starfsmenn búa við gerðardóm um kjaramál sín, og það þarf samþykkt annars frv. til að ráða þar bót á, og væntanlega verður slíkt frv. samið á vegum heildarsamtaka opinherra starfsmanna og komið á framfæri við hv. Alþingi. En opinberir starfsmenn mundu meta það mikils, ef hv. alþm. samþykktu að afnema lögin frá 1915 um verkfall opinberra starfsmanna, sem löngum hafa verið mikill þyrnir í þeirra augum. Ég leyfi mér að leggja til, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. heilbr- og félmn.



Herra forseti. Ég leyfi mér að lýsa stuðningi mínum við frv. það, sem hér er til umr., og jafnframt vil ég taka undir þær röksemdir, sem fram komu í ræðu hv. 1. flm. þess. Ég tel, að með framkomu þessa frv. fái hið háa Alþ. tækifæri til að þvo blett af lýðræðisframkvæmd hér á landi, og vona ég, að hv. þm. sameinist í því verki. Við Íslendingar tölum oft um það, að við séum lýðræðisþjóð, og oftast heyrist sú fullyrðing í ræðum hæstv. ráðh. og annarra fyrirmanna á tyllidögum. Víst er það rétt, að stjórnarskrá okkar mótast af lýðræðishugsjónum, og það er vissulega dýrmætt, en samt sem áður er það nú svo, að við eigum margt ógert, áður en við getum hnarreistir lýst því yfir, að hér ríki lýðræði. Það er ekki ætlun mín að rekja hér þá annmarka, sem ég tel þar á, enda er það fyrir utan ramma þess máls, sem hér er til umr. En það er óneitanlega einn bletturinn á okkar lýðræðisframkvæmd, að opinberir starfsmenn skuli ekki hafa þann rétt, sem nú er talinn einn grundvallarréttur í lýðræðisríki, fullan samningsrétt. Ef við ætlum okkur að þróa lýðræði okkar í átt til fullkomnunar, hljótum við að kappkosta að sníða af því svo augljósa agnúa sem þennan. Það er sannarlega mótsögn í því, að menn, sem mjög halda á lofti ágæti lýðræðis í ræðum sínum, skuli hér á hinu háa Alþ. og annars staðar berjast gegn jafnsjálfsögðum mannréttindum og hér um ræðir. Ég veit, að helzta röksemdin gegn því, að opinberir starfsmenn fái óheftan samningsrétt og verkfallsrétt, er sú, að hagsmunir almennings og ríkisins séu svo ríkir, að þeir réttlæti skorður hér á. Ég tel, að opinberir starfsmenn geri sér fyllilega grein fyrir mikilvægi starfa sinna og hafi það ríka ábyrgðartilfinningu, að þeim sé ljóst, hvað í húfi er. Ég hygg, að treysta mætti því, að þeir notfærðu sér ekki sinn ýtrasta rétt, fyrr en allt annað þryti. En þennan rétt eiga þeir ótvírætt að hafa eins og aðrir þegnar þjóðfélagsins, því að ella eru þeir mesta ójöfnuði beittir. Ég er þess fullviss, að við frjálsa samninga um þessi mál yrðu opinberir starfsmenn fúsir til með tilliti til sérstöðu sinnar að ganga svo frá hnútum, að dregið væri stórlega úr hættu á verkföllum. Það er vissulega unnt með samningum milli aðila að koma málum þannig fyrir, að þessi hætta verði hverfandi. Þetta á reyndar við um alla samninga milli atvinnurekenda og launþega. Viðræður þessara aðila eru nú allt of stopular og handahófskenndar og hefjast sjaldnast fyrr en á síðustu stundu, þegar allt er komið í eindaga og verkfall yfirvofandi. Vinna þarf að því, að aðdragandinn að samningum sé lengri, og helzt, að fulltrúar aðilanna komi saman reglulega allt samningstímabilið og fjalli um hugsanlegar breytingar á samningum. Ég held, að með slíkum vinnubrögðum væri mikið unnt að gera í því að draga úr ófriði á vinnumarkaðinum og auk þess stuðla að því, að fulltrúar aðila gætu ætíð fylgzt með sjónarmiðum hver annars og haft betri yfirsýn yfir vandamálin. Það er rétt, að verkföll og verkbönn eru hverju þjóðfélagi skaðleg og dýr, en okkur ber fyrst og fremst að koma í veg fyrir þessi fyrirbæri með frjálsum samningum, en ekki með boðum og bönnum. En úr því að hér er rætt um málefni opinberra starfsmanna og réttindi þeirra, þá vil ég leyfa mér að vekja athygli á því, að réttindum þeirra er einnig ábótavant á ýmsum öðrum sviðum. Vil ég hér t. d. minnast á það öryggisleysi, sem þeir hafa búið við að því er varðar skipanir í embætti hins opinbera, þar sem hvað eftir annað eru fótum troðin þau sanngirnis- og réttlætissjónarmið, sem eiga að ríkja við slíkar skipanir. Hvað eftir annað er starfstími, reynsla eða hæfni manna einskis metin, ef pólitískir eða einkahagsmunir veitingarvaldshafa krefjast annars. Þarna hafa hæstv. ráðh. hvað eftir annað gert sig stórlega seka og sett með því ljótan blett á það lýðræði, sem þeir keppast við að lofa. Annað mál, sem ég vildi vekja hér athygli á, þegar rætt er um samningsrétt, er sú réttlætiskrafa Bandalags háskólamanna, að það fái samningsaðild og rétt fyrir sín aðildarfélög. Háskólamenntaðir menn í þjónustu hins opinbera telja a. m. k. margir hverjir, að við ákvörðun launa þeirra hafi ekki verið tekið nægjanlega mikið tillit til menntunar þeirra, þess tíma og kostnaðar, sem þeir hafi lagt í til að öðlast hana. Sumir segja af þessu tilefni, að við eigum að forðast það að skapa hér einhvers konar menntaaðal með því að hleypa langskólamenntuðum mönnum langt fram yfir aðra í launum. Á þessu stigi er þó ekki um neitt slíkt að ræða, heldur aðeins það, að þessir menn verði ekki látnir gjalda þess að hafa lagt á sig langt og oftast dýrt nám og verði þess vegna að standa höllum fæti gagnvart jafnöldrum sínum, sem hafa ekki lagt á sig slíkt nám. Það er oft talað um það, að þjóðinni sé brýn þörf á því að mennta sem flesta til sérfræðistarfa, og það er áreiðanlega rétt, sem oft er sagt, að sú fjárfesting, sem til þess er varið, skilar sér. Það er allt of áberandi sjónarmið meðal okkar, að langskólamenn séu baggar á þjóðfélaginu. Við verðum að gera okkur grein fyrir því, að enda þótt þjóðfélagið styðji og styrki menn til mennta á margan hátt, er langt nám einnig fórn af hálfu þeirra, sem leggja það á sig. Menn, sem eru í námi langt fram á þrítugsaldur og koma þá fyrst inn á vinnumarkaðinn, standa yfirleitt miklu verr að vígi en jafnaldrar þeirra, sem hafa ekki farið í langskólanám. Þá eiga þeir m. a. í flestum tilfellum eftir að koma sér þaki yfir höfuð og leggja í annan stofnkostnað, auk þess sem þeir þurfa að greiða skuldir, sem þeir hafa stofnað til á námsárum sínum. Staðreyndin er sú, að þeir hafa flestir goldið síns langa náms og þjóðfélagið hefur ekki viðurkennt mikilvægi þess. Ef okkur er alvara með tali okkar um nauðsyn menntunar, verður að leiðrétta þetta og viðurkenna það, sem hér er á sig lagt, og meta það við ákvörðun launa. Ég held, að háskólamenntaðir menn geri sér fyllilega grein fyrir okkar séraðstæðum og ætlist ekki til þess, að þeir séu gerðir að neinni yfirstétt í þjóðfélaginu, heldur vilja þeir fyrst og fremst fá viðurkennt það framlag, sem þeir leggja til þjóðfélagsins með námi sínu. Það verður að teljast eðlileg og sanngjörn krafa, að samtök þeirra fái að semja um þessi mál fyrir þeirra hönd. En þegar rætt er um þessi mál og m. a. um nauðsyn þess, að ekki skapist hrópandi misræmi í launamálum í þjóðfélagi okkar, get ég ekki látið hjá líða að vekja athygli á því, að svo virðist sem þetta hafi ekki ætíð verið haft í huga við launaákvarðanir og ótrúlegt misræmi hafi myndazt, sem telja verður skaðlegt. Hér á hinu háa Alþ. kom það t. d. fram nú í vetur, að læknar við sjúkrahús úti á landi hefðu á 2. hundrað þús. kr. á mánuði í laun og auk þess ókeypis húsnæði og dygði þó ekki til að halda þeim þar, þar eð þeir teldu sig bera meira úr býtum í Reykjavík, að því er manni skildist. Ekki veit ég, hvort hér er rétt með farið að öllu, en ekki hef ég séð þessu mótmælt, og mér er einnig ljóst, að læknar hafa náð hér sérkjörum. Það er engan veginn ætlun mín að draga úr því, að læknar eigi skilið góð laun, jafnvel hærri en flestir aðrir langskólamenntaðir menn. En ég hlýt að láta í ljós þá skoðun mína, að hér hafi verið farið inn á hættulega braut, og ég sé ekki, á hvaða grundvelli það hefur verið gert. Ég tel, að slíkt himinhrópandi misræmi í launamálum sé okkur hættulegt og stuðli fremur en flest annað að óánægju og ófriði á vinnumarkaði. Ég ítreka þá skoðun mína, að viðurkenna eigi í verki það, sem langskólamenn leggja á sig við nám, en að ein stétt eða fáar fái rétt á því að taka til sín margföld laun á við aðra á þennan hátt, er tvímælalaust röng stefna. Það er rangt að magna þannig sérréttindi einstakra stétta, á sama tíma og þorra launþega er beinlínis haldið niðri og þeim sagt, að fórna sé þörf. Ég tel, að hæstv. ríkisstj. hafi á valdaferli sínum stuðlað mjög að slíkum sérréttindum, sem hafa skapað geysimiklar andstæður í launa- og kjaramálum, og hafi hún þannig sleppt af sjálfri sér því beizli, sem hún brýnir svo ákaft fyrir almenningi að hann þurfi að hafa á sér í kröfum sínum. Sérstaklega á þetta við um verzlunina, einkum innflutningsverzlunina, sem virðist hafa getað tekið til sín nær ótakmarkaðan hlut án raunhæfs eftirlits eða hlutfallslegra skila til sameiginlegra þarfa. En sem fyrr segir, hefur nú einnig borið á slíkri sérréttindastefnu innan kerfis opinberra starfsmanna. Enn fremur má nefna í þessu sambandi óeðlilegt og ósanngjarnt misræmi, sem myndazt hefur í verkalýðsstéttunum, t. d. milli ýmissa greina iðnaðarmanna annars vegar og annarra stétta, svo sem ófaglærðra verkamanna og margra opinberra starfsmanna hins vegar, svo og milli iðnaðarmanna innbyrðis. Við þurfum að stefna að því hið fyrsta að koma þessum málum í eðlilegri farveg, koma á meira jafnvægi og hindra, að einstakar stéttir geti í skjóli óeðlilegs tímabundins ástands í þjóðfélaginu náð til sín hlut, sem er sýnilega í ósamræmi við almennt ástand kjaramála. Við viljum vinna að bættum kjörum, en þær kjarabætur þurfa að miðast við það, að allir geti notið þeirra og fengið laun eftir réttu mati á störfum sínum. Ég hef hér e. t. v. farið nokkuð út fyrir það efni, sem er til umr. En ég tel hér um mikilvæg réttindamál að ræða, sem þessu efni séu skyld, enda mundi lausn þeirra stuðla að auknum friði á vinnumarkaðinum. Ég ítreka að lokum stuðning minn við fyrirliggjandi frv. og skora á hv. þd. að afgreiða það á jákvæðan hátt.



Herra forseti. Till. sú til þál., sem hér er til umr. og flutt er af mér og hv. 1. þm. Norðurl. e., 4. þm. Vestf., 9. landsk. þm. og 4. landsk. þm., fjallar um það, að ríkisstj. taki þátt í athugunum á hugsanlegum kaupum og útgerð verksmiðjutogara. Hún er fram komin af því tilefni, að frá því hefur verið skýrt opinberlega, að stjórn Farmanna– og fiskimannasambands Íslands hafi að undanförnu gert athuganir á þessu sviði og telji einsýnt, að útgerð verksmiðjuskuttogara yrði fjárhagslega öruggt fyrirtæki og mikil tekjulind þjóðarbúinu. Ég tel, að álit þessara samtaka sjómanna um þessi mál skipti miklu og algert ábyrgðarleysi væri að láta það sem vind um eyru þjóta einmitt nú, þegar okkur ríður mikið á að finna nýjar leiðir til gjaldeyrisöflunar og til nýrrar uppbyggingar í landinu. Hér er um svo þýðingarmikið mál að ræða, að það er tvímælalaust skylda ríkisvaldsins að fylgjast með því og kanna til hlítar. Hér er einnig um svo fjárhagslega stórar ákvarðanir að ræða, að ljóst er, að án einhvers konar aðildar eða ábyrgðar ríkissjóðs gæti tæplega orðið úr framkvæmd málsins. Hér verður ekki farið út í það að bollaleggja um, hvaða leiðir væru hugsanlegar í þessum efnum, ef til kæmi, en óneitanlega væri það ánægjulegt, ef samtök sjómanna og ríkisvaldið gætu sameinazt um framkvæmd þess máls. Eitt er víst, að farmannasambandinu er hér full alvara og til marks um það má geta þess, að það hefur þegar boðað til undirbúningsstofnfundar hlutafélags til að vinna að framkvæmd þess máls. Það er tæpast þörf að rekja fyrir hv. þm., hve mikilvægur þáttur togaraútgerð hefur verið í íslenzkum þjóðarbúskap í áratugi, en vafasamt er, að nokkur fjárfesting hafi reynzt þjóðinni arðbærari eða varanlegri en togarakaup. Það er því undrunarefni og slæmur vitnisburður árvekni okkar, hve mjög við höfum látið þennan þátt sjávarútvegsins afskiptan á undanförnum árum. Togaraútgerð hefur vissulega átt sína erfiðu tíma, einkum nú á síðari árum, aðallega vegna þess, að tækin eru orðin gömul og aðferðirnar úreltar. Við höfum á engan hátt hagnýtt okkur þá tækni, sem gerir útgerð stærri fiskiskipa, einkum á fjarlæg mið, hagkvæma. Við höfum einblínt um of á eina grein fiskveiða og beint þangað mest allri okkar fjárfestingu í sjávarútvegi meira og minna skipulagslaust. Þetta er reyndar og hefur lengi verið einkennandi fyrir alla okkar fjárfestingarpólitík. Hún hefur ætíð miðazt um of við gróðasjónarmið, gróðavon líðandi stundar, án tillits til heildarþarfa yfir lengri tíma. Á þetta án vafa sinn stóra þátt í því, hvernig nú er komið málum og efnahag þjóðarinnar. Þrátt fyrir allt okkar tal um einhæfni í þjóðarbúskap okkar og að við þurfum að auka fjölbreytni atvinnulífsins, höfum við sáralítið gert til að hagnýta þá möguleika til fjölbreytni, sem höfuðatvinnuvegur okkar býður upp á. Það heyrist oft, að það sé erfitt og nær vonlaust fyrir okkur Íslendinga að byggja afkomu okkar á einni atvinnugrein, sem sé ákaflega stopul. Það er áreiðanlega rétt, að ef við ætlum að halda áfram að reka sjávarútveg okkar eins og hingað til með það eitt fyrir augum að moka upp fiski án tillits til þess, hvaða vinnslu hann fær og hvaða verð fæst fyrir hann, munum við fljótlega komast í þrot og það svo harkalega, að við verðum að leita á annarra náðir með uppbyggingu atvinnuvega í landinu. Ég vil engan veginn afskrifa það, að við Íslendingar eigum samvinnu við erlent fjármagn og aðrar þjóðir, ekki sízt þær, sem skyldar okkur eru og við treystum, um uppbyggingu fyrirtækja í landi okkar. En ég tel, að okkur sé það nauðsynlegt fyrst að treysta svo grundvöll þjóðarbúskaparins með innlendri iðju í smærri og stærri stíl, að hið erlenda fjármagn gæti aldrei haft neina lykilaðstöðu eða úrslitaáhrif í efnahagslífi okkar. Það er rétt, að atvinnulíf okkar er nú einhæft, en það er okkar eigin sök. Við höfum látið undir höfuð leggjast að nýta möguleika þess og með því höfum við vanrækt að leggja þann grundvöll að sjálfstæði okkar, stjórnarfarslegu, efnahagslegu og menningarlegu, sem varanlegastur er. Án þess að sá grundvöllur sé lagður, getum við ekki boðið hingað erlendum aðilum auðugum að fjármagni, nema við viljum eiga það á hættu, að efnahagslíf okkar bíði stórfellt tjón af og geta okkar til að standa á eigin fótum minnki. Hingað til má segja, að sjávarútvegur okkar hafi fyrst og fremst miðazt við veiðimennsku án tillits til verðmætissköpunar úr þeim afla, sem dreginn hefur verið á land. Við höfum flutt mikinn hluta afla okkar úr landi óunninn eða hálfunninn. Þessu verðum við að breyta. Við þurfum að einbeita okkur að því verkefni að verða færir um að vinna allan þann afla, sem á land berst, til fulls og fá fyrir hann það verð, sem bezt er. Þar eigum við gífurlegt verk óunnið, en ég held, að allir geri sér ljóst, sem um þessi mál hugsa að við getum ekki lengur haldið áfram á sömu braut - að moka upp öllum þeim fiski, sem við getum fundið á hverjum tíma og flytja hann síðan sem óunnið hráefni til annarra landa. Slíkt er að stela úr sjálfs hendi. Íslenzkir sjómenn hafa sýnt ótrúlegan dugnað við fiskveiðar og hlutfallslega hafa sjómenn engrar annarrar þjóðar fært eins mikinn afla á land. Þeir hafa og manna bezt kunnað að hagnýta fullkomnustu tækni til fiskveiða. Það er því hryggilegt til þess að vita, að verðmæti afla þeirra er ekki í réttu hlutfalli við magnið, samanborið við aflaverðmæti erlendra starfsbræðra þeirra. Ég hygg, að enginn ágreiningur ríki um það, að endurnýjunar togaraflota landsmanna sé nú brýn þörf. En þrátt fyrir ábendingar og áskoranir til hæstv. núv. ríkisstj., bæði hér á hinu háa Alþ. og utan þess, hefur hún sýnt þessu mikilvæga máli vítavert tómlæti og látið dragast lengur, en verjandi er, að hefja aðgerðir. En áður en endurnýjun togaraflotans er hafin, verðum við fyrst af öllu að gera okkur grein fyrir því á hvaða grundvelli við viljum standa, hvað okkur sé nú brýnast og hvaða vinnubrögð séu hagkvæmust. Ég tel, að þegar rætt er um togara nú, eigi menn fyrst og fremst við stór fiskiskip, sem geti sótt á hvaða fjarlægu fiskimið sem er, enda má segja, að vettvangur togaranna hafi á undanförnum árum verið djúpmið og fjarlæg fiskimið, svo sem við Grænland og Nýfundnaland. Má og búast við því í ríkara mæli, að stærri fiskiskip okkar þurfi að leita á æ fjarlægari mið, ef við ætlum okkur á annað borð að stunda alhliða fiskveiðar. Það er og ljóst, að okkur vanhagar nú fyrst og fremst um slík skip, sem geta leitað á fjarlægari mið. Hér skal þó ekki dregið úr þeirri þörf, sem á því er, að smíðuð verði smærri, hentug fiskiskip. Á undanförnum árum hefur mest áherzla verið lögð á vélbáta af stærri gerð, sem stundað hafa síldveiðar, en hafa takmarkaða getu til annarra veiða. Í því sambandi verðum við einnig að hafa í huga, hvað fiskistofnarnir við landið þola og er mikilvægt, að frá því verði gengið hið fyrsta að setja reglur um nýtingu fiskveiðilandhelginnar. En svo að við höldum okkur við endurnýjun togaraflotans, sem gera verður ráð fyrir, að leiti á fjarlæg mið, þá er komið að þeirri spurningu, hvað við ætlum að gera við þann fisk, sem þessi skip veiða. Eigum við að flytja hann til lands til vinnslu eða til sölu óunninn á erlendum markaði, eins og við höfum látið gömlu togarana gera? Með því móti héldum við óbreyttri fyrri stefnu, að veiða sem mest án tillits til verðmætis aflans. Eða viljum við taka upp stefnu í samræmi við nýja tíma og nýja tækni? Við vitum, að ef við ætlum okkur að verða gjaldgengir í hinni hörðu samkeppni um fiskmarkaði, þurfum við að vera vakandi og sofandi í því að nýta allar tiltækar leiðir til að vinna sem bezta vöru með sem lægstum tilkostnaði. Það getur engum dulizt, að togarafiskur okkar getur enga samkeppni staðizt, hvorki að því er gæði eða verð snertir, ef siglt er með hann í mörg dægur af miðum til vinnslu í landi, en á þeirri leið yrði hann fyrir mörgu hnjaski, sem stórlega drægi úr verðmæti hans. Við stæðum þá höllum fæti gagnvart þeim þjóðum, sem í vaxandi mæli senda fljótandi verksmiðjur á miðin til að vinna úr fiskinum nýjum. Um árabil hefur fjöldi slíkra skipa frá mörgum þjóðum verið hér á miðunum við Ísland, Grænland, Nýfundnaland og víðar og náð góðum árangri. Heyrt hef ég, að hásetahlutur á norskum verksmiðjutogara hafi farið upp í 480 þús. kr. á ári miðað við eldra gengi og sífellt muni vera fyrir hendi biðlisti manna, sem vilji fá pláss á þessum skipum. Mun rekstur þeirra gefa góðan arð. Ég er ekki í neinum vafa um það, að þarna liggja stórkostlegir möguleikar, sem við höfum allt of lengi látið ónotaða og höfum ekki efni á að horfa framhjá lengur. En nú munu eflaust margir segja, að tímar séu erfiðir hér á landi og skuldir út á við svo miklar, að á þær sé ekki bætandi. Víst er það rétt, að nú verðum við að hafa alla gát á og hefðum fyrr mátt gera það. Hitt væri hættulegt, ef við legðum hendur í skaut, þegar um er að ræða endurnýjun þeirra tækja, sem drýgst hafa reynzt í gjaldeyrisöflun, ekki sízt þegar ástæða er til að ætla að með nýtingu nútímatækni geti gjaldeyrisöflun þessara tækja orðið enn meiri. Ég hef ekki haft aðgang að tölulegum útreikningum og áætlunum þeirra, sem í þessum athugunum hafa staðið til þessa, en mér er tjáð, að það sé ekki ýkja mikil bjartsýni að búast við, að verðmæti afla slíks verksmiðjutogara, sem hér um ræðir, á einu ári, nálgist allt kaupverð skipsins. Sé þetta rétt, sem hlýtur að koma í ljós við þær athuganir, sem hér er lagt til að gerðar verði, þá getur tæpast verið um áhorfsmál að ræða að leggja í slíkt fyrirtæki. Okkur er það mikilvægast nú að finna leiðir til gjaldeyrisöflunar, og við það verðum við fyrst og fremst að miða allar okkar fjárfestingar. Hygg ég, að fátt geti reynzt okkur drýgra að þessu leyti en einmitt verksmiðjutogari, einn eða fleiri. Fyrir um það bil 11/2 ári skipaði hæstv. ríkisstj. n. til að undirbúa till. um nýja togara, en þar eð kosningar voru í nánd, þegar þessi n. var skipuð, fannst mönnum, sem þar væri ekki full alvara á bak við. Á s.l. sumri eftir rúmlega árs tilvist n., lét einn nm. í ljósi óánægju sína með störf hennar og kvað hana ekkert hafa gert. Nú í haust var hins vegar tilkynnt, að hún væri búin að láta teikna togara. Kom í ljós , að hér var um ca. 800- 1.100 tonna togara að ræða, sem ekki yrði búinn neinum tækjum til fiskvinnslu og hefði það eitt fram yfir eldri togarana, að varpan væri tekin inn um skutinn. Þessi niðurstaða n. vakti mikla reiði þeirra, sem um þessi mál hafa hugsað á undanförnum árum og varð m.a. til þess, að stjórn Farmanna– og fiskimannasambands Íslands gerði ályktun, þar sem svo segir m. a., með leyfi hæstv. forseta: „Stjórn Farmanna– og fiskimannasambands Íslands harmar þann litla árangur, sem orðið hefur af störfum togaran., sem skipuð var af ríkisstj. til að skila till. um stærð og gerð nýrra togara. Í fyrsta lagi telur stjórnin vítavert, hversu mál þetta hefur dregizt á langinn á sama tíma og togarafloti landsmanna hefur stórminnkað og endurnýjunar er brýn þörf. Í öðru lagi mótmælir stjórnin þeirri skammsýni, sem í till. n. felst og telur þær á engan hátt fullnægja þörfum og kröfum framtíðarinnar. Það er ófrávíkjanleg krafa stjórnar FFSÍ, að nú þegar verði hafizt handa um smíði á fullkomnum verksmiðjutogara, er sótt geti afla á fjarlægari mið og skilað í land fullunninni vöru, þar sem þegar er fyrir í landinu all álitlegur floti til að veiða fyrir vinnslustöðvar í landi og sýnt, að varla má ganga nær fiskistofnunum á grunnmiðum og íslenzkar skipasmíðastöðvar eru fullfærar að halda við og endurnýja þann flota.“ Í framhaldi af þessu skipaði síðan stjórn sambandsins nefnd til athugunar á útgerð verksmiðjutogara. Þá hafa fróðir menn tjáð mér, að stærð þeirra togara, sem n. gerir ráð fyrir, sé algerlega í ósamræmi við reynslu annarra þjóða um rekstur skipa, sem séu ekki búin neinum tækjum til fiskvinnslu. Hafi reynslan sýnt, að hagkvæmasta stærð slíkra skipa sé 500–700 smál. Um þetta vil ég ekki né get fellt dóm, en óneitanlega finnst mér allt benda til þess, að n. eða meiri hl. hennar hafi ekki tekið hlutverk sitt alvarlega, miðað við það mikla nauðsynjamál, sem hún átti að fjalla um. Enda sýnist mér einnig á öllu, að af hálfu hæstv. ríkisstj. hafi skipun hennar verið við það eitt miðuð að draga málið á langinn. Það er reyndar ákaflega áberandi í öllum okkar málum, að þegar raddir eru orðnar háværar um, að framkvæma þurfi einhverja ákveðna hluti, eru settar á fót stjórnskipaðar n., oftast launaðar, en um síðir kemur oft í ljós, að hlutverk þessara n. virðist það eitt að draga úr opinberum umr. um málin, draga þau á langinn og stundum tekst þeim jafnvel að svæfa þau alveg. Hæstv. ríkisstj. segir okkur, að nýafstaðin gengislækkun muni bæta mjög stöðu útflutningsatvinnuvega okkar. Við höfum þó reynt annað af öðrum gengislækkunum og samkeppnisaðilar okkar segja, að áhrif þessara gengislækkana séu þau, að Íslendingar komi fram með lægri verðtilboð og stuðli þannig að lækkandi verði á fiskmörkuðum. Vil ég í þessu sambandi vísa til ummæla formanns í norsku freðfisksölusamtökunum, Frionor, Kristofers Holst, en hann segir, að gengislækkanir fiskiðnaðarþjóðanna í árslok 1967 hafi orsakað enn frekara verðfall, en orðið var á freðfiskmörkuðum, bæði í austri og vestri. Í Austur-Evrópu hafi ástandið einkennzt af lágum verðtilboðum frá Íslandi, Englandi og Danmörku, sem öll voru nýbúin að lækka gengið. Og við höfum lesið og heyrt um það að undanförnu, að Bretar búist nú við því, að Íslendingar fari að bjóða þangað fisk á lægra verði. Hér er því engan veginn um varanlega lækningu að ræða. Ef við ætlum ekki að fara sífellt niður á við, verðum við nú strax að grípa til varanlegra lækningaráða. Þau eru fyrst og fremst fólgin í stórbættri vinnslu og meðferð fiskafla okkar, ekki einungis úthafsfiskiskipa eins og hér er fjallað um, heldur alls þess afla, sem veiddur er hér við land. Það er nauðsynlegt, að þegar fyrir næstu vetrarvertíð verði gripið til ráðstafana, sem stuðla að bættri aflameðferð og um það verður ríkisvaldið að hafa forystu. Eins og nú er ástatt kemur fiskurinn að landi meira og minna kraminn, vegna þess að hann hefur verið látinn liggja ýmist ísaður eða íslaus í allt of þykkum bingjum. Síðan tekur við uppskipun, en þá er fiskinum hent í losunartrog, en úr því er hann látinn detta niður á bílpalla. Síðan er bifreið, oft með 7–8 tonna þunga, ekið um misjafnan veg til fiskvinnslustöðvar, en þar er þessu þunga hlassi sturtað af bílpallinum líkt og verið væri að flyta ofan í burð í veg. Það hljóta allir að sjá, þótt þeir séu ekki sérfróðir á þessu sviði, að slík meðferð á viðkvæmu hráefni, sem vinna á úr útflutningsvöru til matar, er ekki sæmandi menningarþjóð og veldur auk þess svo miklum skaða, að við erum ekki menn til að standa þar undir. Hér er reyndar ekki öll sagan sögð enn. Eftir þessa meðferð á fiskinum er hann svo látinn bíða vinnslunnar í fiskmóttökum, sem á engan hátt svara kröfum nútímans, og þar verður fiskurinn oft og iðulega fyrir skemmdum, áður en hann kemst í vinnslu. Við því er þess vegna ekki að búast, að nýting hins góða hráefnis, sem hér um ræðir, verði góð og er staðreyndin sú, að ástandið hér í fiskvinnslumálum, hvað viðkemur meðferð á hráefninu og nýtingu þess, þolir engan samanburð við stærstu keppinauta okkar á fiskmörkuðunum, t.d. Norðmenn og Dani. Þeir setja fiskinn strax í kassa á miðunum og þaðan er hann ekki hreyfður fyrr en hann fer í vinnslu. Það er einnig ljóst, að fiskur, sem veiddur er á fjarlægum miðum, t.d. við Grænland eða Nýfundnaland, er orðinn miklu verra hráefni og verðminna eftir langa siglingu hingað. Því er mikilvægt, að þau skip, sem þangað leita, geti unnið strax úr afla sínum og skilað honum sem fullunninni markaðsvöru. Með því eru gæði og lægsti mögulegi framleiðslukostnaður tryggður. Hér að framan hef ég reynt að leiða nokkur rök að því, að við Íslendingar eigum geysimikið óunnið verk til uppbyggingar undirstöðuatvinnuvegi okkar, sjávarútveginum. Ég álít, að sú uppbygging mundi leiða til öruggari og traustari þjóðarbúskapar, sem gerði okkur kleift að búa hér við aukna velferð og hagsæld, sem mundi standa af sér alla tímabundna erfiðleika. Ég tel, að þáltill. sú, sem hér er til umr., bendi á eina stórvirkustu leiðina til verðmætasköpunar og gjaldeyrisöflunar fyrir þjóðarbúið og geti myndað grundvöllinn að þeirri alhlða uppbyggingu, sem fram þarf að fara. Því sé það skylda Alþ. og ríkisstj. að kanna þessa leið og hefja hið fyrsta undirbúning þess að hrinda málinu í framkvæmd, ef niðurstöður verða jákvæðar. Leyfi ég mér síðan að leggja til, að umr. verði hér á eftir frestað og málinu vísað til hv. sjútvn.