Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Áður en umræðan hefst vill forseti skýra frá því að samkomulag er milli þingflokka um fyrirkomulag umræðunnar, sbr. 72. gr. þingskapa. Iðnrh. hefur 30 mínútur í fyrsta sinn, 15 mínútur í annað sinn og 5 mínútur í þriðja sinn. Talsmenn þingflokka, þ.e. fyrsti ræðumaður hvers þingflokks annarra en þingflokks ráðherra, hafa 20 mínútur í fyrra sinn og 15 mínútur í síðara sinn. Aðrir þingmenn og ráðherrar hafa 15 mínútur, tvisvar. Andsvör verða ekki leyfð í 1. umferð, þ.e. ekki við framsöguræðu ráðherra og ræður talsmanna þingflokkanna. Ég vil geta þess að matarhlé verður milli klukkan eitt og hálftvö.

Herra forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um framhald framkvæmda við Fljótsdalsvirkjun. Tillagan er á þskj. 216 og er 186. mál þingsins. Sjálfur tillögutextinn hljóðar svo: ,,Á grundvelli fyrirliggjandi skýrslu um umhverfisáhrif Fljótsdalsvirkjunar, greinargerðar um orkuöflun fyrir álver í Reyðarfirði, skýrslu um þjóðhagsleg áhrif álversins og athugunar á samfélagslegum áhrifum þess lýsir Alþingi yfir stuðningi við að haldið verði áfram framkvæmdum við Fljótsdalsvirkjun, sbr. lög um raforkuver, nr. 60/1981, samning ríkisstjórnar Íslands og Landsvirkjunar, dags. 11. ágúst 1982, og lög um Landsvirkjun, nr. 42/1983.`` Þegar Alþingi fjallar nú um áframhaldandi framkvæmdir við Fjótsdalsvirkjun er óhjákvæmilegt annað en fjalla um allar hliðar þess máls eins og tillögutextinn gerir ráð fyrir og taka afstöðu til málsins í heild sinni en ekki bara út frá einstökum, afmörkuðum hlutum þess. Þáltill. þessi fjallar því í fyrsta lagi um þann mikla þjóðhagslega ávinning sem verður af framkvæmdunum og hvernig leggja má grunn að varanlegum lífskjarabótum fyrir Íslendinga alla. Í öðru lagi mun bygging álvers í Reyðarfirði auka fjölbreytni í atvinnulífi og draga þannig úr vægi sjávarútvegs í útflutningi en það mun m.a. styrkja lánshæfismat landsins á erlendum mörkuðum. Í þriðja lagi er þetta mál eitt stærsta byggðamál sem Alþingi hefur fjallað um í langan tíma. Gangi framkvæmdir eftir gefst tækifæri til að byggja upp öflugan byggðakjarna á landsbyggðinni sem getur orðið mótvægi við höfuðborgina. Í fjórða lagi er horfið frá þeirri stefnu að staðsetja öll stóriðjufyrirtæki á suðvesturhorni landsins en í stað þess mótuð sú stefna að staðsetja þau sem næst orkulindunum þannig að flutningslínur valdi sem minnstri röskun á náttúru landsins. Í fimmta lagi er verið að nýta hreinar endurnýjanlegar orkulindir til raforkuframleiðslu í stað mengandi orkugjafa. Verkefnið sem slíkt dregur því úr losun gróðurhúsalofttegunda á landsvísu. Í sjötta lagi flytjum við inn í landið fjármagn, tækniþekkingu og hundruð nýrra hálaunastarfa. Í sjöunda lagi er það mat ríkisstjórnarinnar, og það mat er byggt á skýrslunni um mat á umhverfisáhrifum, að Fljótsdalsvirkjun komi ekki til með að hafa svo neikvæð áhrif á hið náttúrulega umhverfi sitt að sá mikli þjóðfélagslegi ávinningur sem hlýst af virkjuninni yfirvinni það ekki. Umfjöllun Alþingis um virkjun Jökulsár í Fljótsdal lauk fyrir 18 árum þegar heimildir voru veittar fyrir virkjuninni. Nú þegar á að nýta sér upphaflegar heimildir þar fara af stað deilur um hvort virkjunin þurfi að fara í mat á umhverfisáhrifum eða ekki. Þegar svo ríkisstjórnin býður Alþingi að taka málið til efnislegrar umfjöllunar er deilt um málsmeðferðina, hvort fara eigi þá leið að láta Alþingi, löggjafarsamkomu þjóðarinnar, fjalla um málið eða setja málið í lögformlegt mat á umhverfisáhrifum eins og sumir kalla það. Að baki þeirri málsmeðferð sem hefur verið valin liggja ýmis rök. Í fyrsta lagi er það staðreynd að framkvæmdin heyrir ekki undir lög um mat á umhverfisáhrifum. Hins vegar hafa verið uppi kröfur um að framkvæmdin fari þrátt fyrir það í slíkt mat. Sú málsmeðferð sem hér er viðhöfð kemur til móts við þær kröfur. Skýrsla Landsvirkjunar hefur verið birt, er öllum aðgengileg og almenningi gefinn kostur á að koma á framfæri athugasemdum. Þessi aðferð er því í anda lýðræðislegra vinnubragða. Í öðru lagi er eðlilegt að Alþingi, sem veitti á sínum tíma virkjunarleyfi til framkvæmdanna, fái tækifæri til að taka málið upp að nýju. Í þriðja lagi hafa ríkisstjórn Íslands og Landsvirkjun ásamt Hydro Aluminium undirritað yfirlýsingu um byggingu álvers í Reyðarfirði og gerir tímarammi áðurnefndrar yfirlýsingar það að verkum að ekki er tími til að fara með framkvæmdina í það matsferli sem lög um mat á umhverfisáhrifum kveða á um. Það ræðst af þeirri óvissu sem ríkir um hve langan tíma slíkt ferli tekur. Nú mun ég draga fram þann þjóðhagslega ávinning sem af byggingu Fljótsdalsvirkjunar hlýst. Um þá framkvæmd og áhrif hennar er ekki hægt að fjalla nema með því að ræða uppbyggingu álvers í Reyðarfirði jafnframt. Fljótsdalsvirkjun er með sama hætti forsenda álvers og samningar um álver eru forsenda Fljótsdalsvirkjunar. Þessar tvær framkvæmdir hanga því saman. Efnahagslegur ávinningur þessara framkvæmda verður ekki aðeins Austfirðingum heldur landsmönnum öllum til góða. Þjóðhagsstofnun hefur metið þjóðhagsleg áhrif fyrsta áfanga, þ.e. 120 þús. tonna álvers í Reyðarfirði sem tæki til starfa árið 2003. Matið miðast við að virkjanaframkvæmdir hefjist á næsta ári og bygging álversins árið 2001. Heildarfjárfesting nemur rúmlega 60 milljörðum kr. og yrði fjárfestingin að meðaltali rúmlega 15% hærri á tímabilinu 2000--2003 en ef ekki kæmi til byggingar álvers. Starfsmenn við byggingarframkvæmdir fyrsta áfanga álversins verða allt að 800 talsins þegar mest verður um að vera á svæðinu. Við byggingu Fljótsdalsvirkjunar er reiknað með að skapist um 1.300 ársverk. Varanleg aukning landsframleiðslunnar verður um 1,4% og varanleg aukning þjóðarframleiðslu um 1,2%. Útflutningsverðmæti álframleiðslu munu aukast um 16 milljarða kr. á ári og hlutur stóriðju í heildarútflutningi fara úr 16% í 24%. Senn sér nú fyrir endann á þeim fjárfestingum í orkufrekum iðnaði sem hófust árið 1996. Þær bundu endann á stöðnun í íslensku efnahagslífi og atvinnuleysið sem þá hafði skotið rótum í þjóðfélaginu hvarf. Í skugga atvinnuleysis var mikið kapp lagt á að laða hér að erlenda fjárfesta og var álver talin ein besta leiðin til að koma hjólum atvinnulífsins af stað og reyndist það raunin. Hætt er við að takturinn í íslenskum þjóðarbúskap breytist frá og með árinu 2000 ef ekki kemur til frekari uppbyggingar á sviði orkufreks iðnaðar. Það má reikna með því að fjárfestingar í stóriðju og tengdum orkumannvirkjum með stækkun Norðuráls verði um 4,4 milljarðar árið 2001 en verði tæpur hálfur milljarður kr. árið 2002. Gangi þau áform eftir sem hér eru til umfjöllunar má reikna með að fjárfestingar á þessu sviði verði um 20 milljarðar á ári árin 2001, 2002 og 2003. Það er því ljóst að ef ekki verður af þessum framkvæmdum megum við búast við minni hagvexti, minni fjárfestingu og hugsanlega auknu atvinnuleysi. Andstæðingar virkjunarframkvæmda verða að benda á önnur raunhæf verkefni sem geta skilað jafnmiklum þjóðhagslegum ávinningi á næstu árum ef þeir ætla að koma í veg fyrir framkvæmdir við Fljótsdalsvirkjun og álver í Reyðarfirði. Það þýðir ekki að benda bara á eitthvað annað. Fjallagrasatínsla og vinnsla hveraörvera með teskeiðum á Austurlandi þar sem engin hverasvæði eru nema fjarri mannabyggð mun því miður ekki geta snúið byggðaþróun á Austurlandi við eða staðið undir batnandi lífskjörum þjóðarinnar í náinni framtíð. Efasemda hefur gætt um arðsemi á Fljótsdalsvirkjun. Þeir sem birt hafa útreikninga sína opinberlega og reynt að ná því fram að tap verði af framkvæmdunum hafa rangar forsendur við útreikninga sína. Það liggur alveg ljóst fyrir að forsendur þessara framkvæmda eru að samningar takist um raforkuverð, samningar sem tryggja arðsemi framkvæmdarinnar og þeir fjárfestar sem koma að þessu verkefni verða auðvitað best færir um að meta arðsemi framkvæmdanna og munu ekki koma að framkvæmdum sé ekki arður af verkefninu. Þróun byggðar á Austurlandi á undanförnum árum hefur því miður verið á þann veg að fækkun í landsfjórðungnum er veruleg. Árið 1991 bjuggu á miðsvæði Austfjarða um 6.800 manns en þar búa nú rúmlega 6.300 manns. Á þessum átta árum hefur því fækkað á miðsvæðinu um 500 manns og er því spáð að sú fækkun haldi áfram næstu árin verði ekkert að gert. Bygging Fljótsdalsvirkjunar og álvers í Reyðarfirði er eitt stærsta byggðamál sem við stöndum frammi fyrir nú. Eftir byggingu fyrsta áfanga álvers verður þar heildarfjöldi ársverka um 270 og með margfeldisáhrifum má gera ráð fyrir að um 540 störf skapist á svæðinu. Auk þess að fjölga störfum mun tilkoma álvers auka mjög fjölbreytni í atvinnulífi á svæðinu. Ef reiknað er með margfeldisáhrifum má ætla að fólki geti fjölgað á svæðinu um 600--900 manns við fyrsta áfanga álversins. Áætlað er að þegar virkjunin verður komin í rekstur muni Landsvirkjun ein kaupa þjónustu af fyrirtækjum, verktökum og einstaklingum í nágrenni virkjunarinnar að andvirði um 40--50 millj. kr. á ári. Þetta mun styrkja starfandi fyrirtæki á svæðinu verulega og skapa nýjum fyrirtækjum möguleika til sóknar. Álver í Reyðarfirði verður þriðji stærsti vinnuveitandi á Austurlandi við fyrsta áfanga á eftir Síldarvinnslunni í Neskaupstað og Hraðfrystihúsi Eskifjarðar. Af 270 störfum í álverinu er gert ráð fyrir að 5,5% þeirra verði skipuð ófaglærðum starfsmönnum en tækni- og háskólamenntaðir verði 11,5% af starfsfólki eða um 30 starfsmenn. Í skýrslu sem ráðgjafarfyrirtækið Nýsir hefur unnið um samfélagsleg áhrif álvers í Reyðarfirði kemur fram að flest bendi til að áhrif af uppbyggingu og rekstri álvers verði jákvæð jafnt fyrir framþróun í atvinnulífi og samfélaginu almennt. Ný þjónustufyrirtæki verði stofnuð og framtíðarmöguleikar starfandi fyrirtækja birtast á jákvæðan og neikvæðan hátt. Hugsanlegt er að þensluáhrif vegna álsvers birtist í skorti á vinnuafli hjá öðrum fyrirtækjum og þau geti tímabundið misst starfsfólk til þess. Hins vegar má ætla að þetta muni virka jákvætt þegar til lengri tíma er litið og aðgangur að þjónustu verði auðveldari. Talið er að rekstur álvers muni hafa lítil áhrif á sjávarútveg. Útgerð mun halda áfram óbreytt en tímabundið gætu fiskvinnslufyrirtæki misst vinnuafl til álvers. Til lengri tíma litið er búist við að aukinn fólksfjöldi og efling þjónustu muni koma útgerðarfyrirtækjunum vel. Álver mun því keppa um vinnuafl við önnur fyrirtæki en jafnframt skapa sóknarfæri og grundvöll fyrir ýmiss konar nýja atvinnustarfsemi. Í síðustu viku kom fram hjá trúnaðarmanni starfsmanna í álveri Norsk Hydro í Noregi, sem staddur var hér á landi, að í framtíðinni verði allt starfsfólk faglært og námið samsvarandi iðnnámi hér á landi. Þá verði allri starfseminni meira og minna tölvustýrt á rólegum og þægilegum vinnustað. Bar þessi trúnaðarmaður vinnuveitendum sínum vel söguna, enda starfsmannastefna fyrirtækisins falin í bættri heilsu starfsmanna, hreinna umhverfi og auknu öryggi. Talið er að fólk í sérhæfðum störfum sé frekar tilbúið til að flytja lengri vegalengd en ófaglært fólk. Áhrif af álveri muni einnig verða þau að sérfræðingar flytjist til svæðisins m.a. af höfuðborgarsvæðinu. Eins má reikna með því að álver virki hvetjandi á ungt fólk á Austfjörðum til að afla sér þeirrar menntunar sem störf í álveri krefjast. Tilkoma álvers mun því auka menntunarstig á svæðinu. Þörf fyrir íbúðarhúsnæði á Miðausturlandi mun aukast en reikna má með að byggja þurfi 200--250 íbúðir í tengslum við fyrsta áfanga álvers. Þetta mun væntanlega leiða til hækkunar á fasteignaverði á svæðinu sem hefur farið lækkandi á undanförnum árum. Skólahúsnæði verður betur nýtt og talið er að fjölgun íbúa með tilkomu álvers muni hafa góð áhrif á menningarlíf á svæðinu. Meginniðurstaða skýrslu um mat á umhverfisáhrifum álversins er sú að mengun frá því verði innan viðmiðunarmarka fyrir nálæga byggð og aðra atvinnustarfsemi á svæðinu. Gera má ráð fyrir að gróðurfar í næsta nágrenni álversins breytist á þann hátt að viðkvæmari gróður hörfi fyrir þolnari gróðri. Við Íslendingar erum svo lánsamir að búa við bestu mögulegu skilyrði til orkuöflunar. Framleiðsla raforku með vatnsafli er umhverfisvænasta aðferð sem finnst til þess í heiminum og höfum við margoft fundið fyrir því í alþjóðasamskiptum hve aðrar þjóðir horfa til okkar með öfundaraugum hvað þetta varðar. Ekki þurfum við að leita lengra en til Bretlands og meginlands Evrópu til að sjá þjóðir sem byggja raforkuframleiðslu sína á olíu, kolum og kjarnorku. Þessar þjóðir horfa fram á erfið verkefni til lausnar á vanda sínum. Það er því ábyrgðarleysi ef við Íslendingar, sem búum við fyrrnefnd skilyrði, tökum þá ákvörðun að láta ekki koma til frekari framleiðslu raforku með virkjun vatnsafls. Þeir sem ganga fram í nafni umhverfisverndar geta ekki talist trúverðugir ef þeirra helsta baráttumál er að koma í veg fyrir umhverfisvænustu raforkuframleiðslu sem kostur er á í heiminum. Það er eðlilegt í alþjóðlegu samhengi að Íslendingar nýti orkuauðlindir sínar og nýti þá orku í framleiðslu á sviði orkufreks iðnaðar. Því að verði álver ekki reist í Reyðarfirði og knúið þar raforku, framleiddri með endurnýjanlegum orkugjöfum, verður þetta álver reist einhvers staðar annars staðar og þá hugsanlega knúið áfram með kolum, olíu eða kjarnorku. Þegar rætt er um Fljótsdalsvirkjun ber að hafa í huga þau rök sem fram voru færð af þáv. iðnrh. þegar virkjunarröð var ákveðin í maí árið 1982. Þá var rík áhersla lögð á öryggisþátt málsins, þ.e. að reisa ekki allar virkjanir á sömu slóðum. Því var lögð áhersla á svæðin norðan Vatnajökuls, svæði sem eru ekki á gosbeltinu eða á þekktu jarðskjálftasvæði og þessi rök eiga við enn í dag. Þriðja atriðið sem rétt er að nefna varðandi orkuöflunina er sú pólitíska stefnubreyting sem tekin var á síðasta kjörtímabili og snýr að því að nýta orkuna í grennd við orkuauðlindirnar. Áður stóð til að flytja raforku með háspennulínum þvert yfir hálendi landsins suður á Keilisnes. Þar stóð til að reisa álver og nýta orkuna þar. Á þessu hefur orðið grundvallarbreyting sem er náttúrunni mjög í hag og til að styrkja byggð í landinu. Um 3 milljarðar kr. hafa farið í virkjunarrannsóknir og undirbúning vegna Fljótsdalsvirkjunar. Áhrif á lífríki og náttúrufar norðan Vatnajökuls hafa verið könnuð í aldarfjórðung og fullyrða má að ekkert annað virkjanasvæði hérlendis hafi gengist undir jafnmiklar umhverfisrannsóknir. Hugmynd að Fljótsdalsvirkjun er síður en svo ný af nálinni. Þróunarsögu virkjunarinnar má rekja nærri hálfa öld aftur í tímann eða til ársins 1954 þegar fyrsta hugmyndin var kynnt. Vettvangsrannsóknir vegna Fljótsdalsvirkjunar hófust að marki árið 1975 og hafa staðið nær óslitið yfir síðan. Árið 1981 fjallaði Náttúruverndarráð um fyrirhugaða virkjun á grundvelli undangenginna rannsókna af áhrifum framkvæmda á umhverfið. Náttúruverndarráð samþykkti að leggjast ekki gegn framkvæmdunum. Sama ár veitti Alþingi heimild fyrir 330 megavatta virkjun við Jökulsá í Fljótsdal með 615 gígalítra miðlunarlóni við Eyjabakka og 120 gígalítra miðlun á Fljótsdalsheiði. Þessar framkvæmdir miðuðust við að grafnir yrðu opnir áveituskurðir um Fljótsdalsheiði og vatni yrði veitt í nýtt inntakslón á heiðinni. Ekkert varð úr þessum framkvæmdum. Öll hafa þessi áform nú verið tekin til endurskoðunar og Fljótsdalsvirkjun endurhönnuð og stórlega dregið úr áhrifum hennar á umhverfið. Fallið var frá hugmyndum um opna áveituskurði og ákveðið að veita vatni um jarðgöng 32 km leið. Við þessa ákvörðun var ekki lengur þörf á inntakslóni á Fljótsdalsheiði og land sem fer undir vatn minnkar úr 82 km 2 í 46 km 2 . Af málflutningi margra má ætla að verið sé að sökkva stærstum hluta hálendisins en með fyrirhuguðu lóni við Eyjabakka þekja miðlunarlón vegna virkjunar innan við 0,3% landsins og innan við 0,8% hálendisins. Inni í þessum tölum er allt Þórisvatn en einungis hluti þess er til kominn vegna virkjanaframkvæmda. Náttúruverndarráð fjallaði að nýju um Fljótsdalsvirkjun árið 1991 og fagnaði þeim breytingum sem gerðar höfðu verið. Ráðið sá ekki ástæðu til að leggjast gegn framkvæmdunum. Þáv. iðnrh. gaf út framkvæmdaleyfi fyrir Fljótsdalsvirkjun í apríl árið 1991. Í framhaldi af því voru framkvæmdir kynntar með auglýsingum. Alls bárust átta athugasemdir. Engin þessara athugasemda beindist gegn Eyjabökkum. Vorið 1991 hófust framkvæmdirnar og var þá unnið við vega- og gatnagerð. Í lok ársins var framkvæmdunum frestað þegar ljóst var að samningaumleitanir við Atlantsálshópinn höfðu siglt í strand. Við framkvæmdirnar sem hófust árið 1991 var m.a. sprengt að verðandi stöðvarhúsi Fljótsdalsvirkjunar. Ég tel rétt að rifja þessa sögu upp hér í upphafi þessara umræðna því að af umræðu undanfarinna mánaða má ætla að margir standi í þeirri trú að það sé nýleg ákvörðun að virkja Jökulsá í Fljótsdal, meðan hið rétta er að áform þar um hafa legið fyrir í um 20 ár og að þeim hafa komið allir flokkar sem tekið hafa þátt í störfum Alþingis á þeim árum. Með fylgiskjali með þáltill. þessari er skýrsla sem Landsvirkjun hefur látið gera um mat á umhverfisáhrifum Fljótsdalsvirkjunar. Þessi skýrsla er afrakstur áratuga rannsókna á svæðinu og rétt að taka það enn einu sinni fram að skýrslan er unnin eftir sömu forskrift og lögin um mat á umhverfisáhrifum gera ráð fyrir. Í matsskýrslunni kemur ekkert það fram sem koma ætti í veg fyrir framkvæmdir við Fljótsdalsvirkjun. Engar nýjar niðurstöður er þar að finna sem breyta niðurstöðum fyrri rannsókna, sem leiddu m.a. til niðurstöðu Náttúruverndarráðs árið 1981 og 1991 og áður er rakin. Í matsskýrslunni kemur fram að áhrif Fljótsdalsvirkjunar á umhverfið eru mest af völdum miðlunarlóns á Eyjabökkum. Lónið breytir landslagsheild svæðisins og er þeim breytingum lýst í máli og myndum í skýrslunni. Jökulminjar við Eyjabakkajökul munu fara á kaf og munu jarðvegsfellingar, kallaðir hraukar, sem mynduðust við það að jökullinn vöðlaði upp jarðvegi fara undir vatn og eyðileggjast. Þessir hraukar eru þó ekki einstæðir. Þá er einnig að finna við Brúarjökul. Miklar breytingar verða á fossum í Jökulsá og fossar í Laugará hverfa. Fullyrðingar um loftslagsbreytingar frá lóninu eiga ekki við rök að styðjast. Flóra svæðisins er vel þekkt og ekki hafa komið í ljós á Eyjabökkum tegundir sem eru í útrýmingarhættu eða á válista. Gróðurfélög á Eyjabökkum eiga sér víða hliðstæður á hálendinu. Gróðurfélagið er þó til að mynda merkilegt fyrir það að vera hluti af gróðurlendi sem nær nánast óslitið frá sjó inn að jökli. Þrátt fyrir rannsóknir á dýralífi við Eyjabakka í um 30 ár liggja ekki fyrir svör um það hvaða áhrif myndun lóns mundi hafa á dýralíf. Hluti hreindýrastofnsins nýtir Eyjabakka til beitar, einkum í ágúst, en talið er að tilkoma lónsins muni lítið breyta lífsskilyrðum stofnsins. Um 20 álftapör verpa á svæðinu en það er um 1% íslenska stofnsins. Ólíklegt er að lón muni hafa afdrifaríkar afleiðingar fyrir stofninn. Þá nýta geldgæsir Eyjabakka til þess að fella fjaðrir um mitt sumar og dvelja þar í u.þ.b. 3--4 vikur. Eyjabakkar eru nú stærsti fjaðrafellisstaður heiðagæsar á Íslandi en þar fella um 7--10% geldgæsa í stofninum, eða um 8.000 talsins. Þess ber að geta að árlega eru 30--40 þúsund heiðagæsir skotnar þannig að ekki hafa virkjanir einar áhrif á stofninn. Fáar heiðagæsir verpa á Eyjabökkum. Sem mótvægisaðgerðir gegn áhrifum sem virkjunin mun hafa er lagt til að átak verði gert í uppgræðslu og ræktun annarra svæða. Verður það gert í samvinnu við Landgræðslu ríkisins, Skógrækt ríkisins, Náttúruvernd ríkisins og sveitarstjórn Fljótsdalshrepps. Í þeirri þáltill. sem hér liggur fyrir er ítarlega farið yfir lagalega hlið málsins. Rakin eru almenn sjónarmið við lagasetninguna um vatnsaflsvirkjanir, farið yfir lagagrundvöll Fljótsdalsvirkjunar, ákvarðanir um röð virkjanaframkvæmda raktar, áhrif skipulags- og byggingarlaga á framkvæmdina, heimildir til að afturkalla útgefin leyfi til virkjunarinnar, áhrif tilskipunar Evrópusambandsins og gildandi lög um mat á umhverfisáhrifum. Ekki ætla ég í þessari framsögu að fara sérstaklega yfir þessi atriði en vísa hins vegar til þáltill. og ítreka það sem fram hefur komið að framkvæmdir við Fljótsdalsvirkjun byggja alfarið á lögum og reglum. Það má öllum vera ljóst sem með nokkurri sanngirni horfa á málið að með byggingu Fljótsdalsvirkjunar og álvers í Reyðarfirði yrði um að ræða algjöra vítamínssprautu fyrir atvinnulíf á Austurlandi og þjóðarbúið í heild. Á Austurlandi hefur stuðningur við þessa framkvæmd reyndar verið mikill og kom nýlega skýrt fram hjá sveitarstjórnarmönnum í fjórðungnum. Í skoðanakönnun sem Félagsvísindastofnun Háskóla Íslands hefur gert og kynnt var í gær kemur fram að þeir eru fleiri sem styðja virkjun Jökulsár í Fljótsdal en þeir sem eru henni andvígir. Íslendingar hafa ávallt verið fylgjandi því að nota þá auðlind sem fallvötnin okkar eru. Íslendingar hafa einnig verið jákvæðir í garð stóriðju hér á landi og eru það enn samkvæmt fyrrnefndri könnun. Því hefur verið haldið hátt á lofti að fyrirhugaðar virkjunarframkvæmdir í Fljótsdal séu í andstöðu við vilja þjóðarinnar. Því hefur nú algerlega verið vísað á bug. Í könnuninni kemur einnig fram að um 60% Íslendinga eru fylgjandi því að vatnsafl verði virkjað áfram þrátt fyrir að virkjunum fylgi oft röskun af völdum miðlunarlóna. Meiri hluti þjóðarinnar vill álver í Reyðarfjörð og 85% telja að álver muni styrkja byggð og atvinnulíf á Austfjörðum. Einna athyglisverðast við niðurstöður þessarar könnunar er þó að 80% Íslendinga telja sig lítið sem ekkert vita um hvað felist í lögum um mat á umhverfisáhrifum. Það sýnir hve umræðan um þau mál hefur verið ómarkviss og þeim fjölmiðlum sem mest um málið hafa fjallað hefur tekist illa að upplýsa almenning um hvað í lögum þessum felst. Í 20 ár hafa áform um virkjanaframkvæmdir legið fyrir og kostir í uppbyggingu iðnaðar verið skoðaðir. Nú er tækifæri til framkvæmda. Nú er að hrökkva eða stökkva. Þessum málum verður vart frestað rétt einu sinni. Það reynir á vilja til að nýta þá auðlind sem vatnsaflið norðan Vatnajökuls er. Alþingismenn verða að taka afstöðu til málsins í heild. Hér er um að ræða byggðamál. Hér eru í húfi miklir þjóðhagslegir hagsmunir. Við erum að ræða verkefni sem unnið hefur verið að af og til í langan tíma og við þurfum að koma því í höfn. Þeir sem ekki styðja þessa þáltill. neita að grípa það tækifæri sem nú býðst. Ábyrgð þeirra verður því mikil. Ég vona að Alþingi vinni þetta mál faglega og að því verði fengnir allir færustu sérfræðingar og almenningi, félagasamtökum, stofnunum og hagsmunaaðilum verði tryggð aðkoma að málinu. Herra forseti. Árið 1982 var samþykkt þáltill. um virkjunarröð sem lögð var fram af þáv. hæstv. iðnrh. Hjörleifi Guttormssyni og í umræðunni um ályktunina á Alþingi sagði hann m.a. um framkvæmdir í Fljótsdal, með leyfi forseta: ,,Ég vænti þess fastlega að í þeim stóru málum, sem hér er tekið á, ríki friður við framkvæmdir og þær megi verða landsmönnum öllum til heilla, hvort sem þær taka 10 ár, 12 ár eða 15 ár ... Ég bæði skora á hv. alþm. og óska eindregið eftir því, að um afgreiðslu þessa máls megi takast friður og samstaða.`` Ég leyfi mér í lokin að taka undir forvera míns í iðnrn. og vona að friður takist um framkvæmdir í Fljótsdal. 
             Að lokinni þessari umræðu geri ég tillögu um að vísa þessari tillögu til iðnn. Alþingis. 
            

Ég vil biðja hv. þingmenn að halda ró sinni.

Virðulegi forseti. Við erum að taka til umræðu líklega umdeildasta mál þessa þings. Mér kæmi ekki á óvart þó það reyndist umdeildasta mál komandi kjörtímabils. Tekist er á um ólík sjónarmið, annars vegar umhverfisáhrif og landvernd en hins vegar byggðaþróun á Austfjörðum. Vegna þess hve málefnin eru viðkvæm fyrir hvorn hópinn um sig skiptir miklu að fara að settum leikreglum. Forsendurnar sem Alþingi hefur sett fyrir slíkum framkvæmdum eru að fram fari mat á umhverfisáhrifum sem leiði til jákvæðrar niðurstöðu. Þegar hart er deilt tekur umræðan á sig undarlegar myndir. Það er jafnmikil fjarstæða að þeir sem afdráttarlaust krefjast mats á umhverfisáhrifum séu gegn virkjunum, stóriðju eða byggðastefnu og að halda því fram að þeir sem vilja virkjun og álver séu umhverfissóðar. Þingflokkur Samfylkingarinnar styður umhverfismat. Sú afstaða þingflokksins hefur lengi verið ljós og kom m.a. fram við umræðu um till. til þál. um umhverfismat sem hér var rædd á sumarþinginu. Við viljum að Alþingi afgreiði tillögu um umhverfismat í tengslum við málið sem hér liggur fyrir. Til að tryggja að það gerist flytur Samfylkingin brtt. við tillögugreinina. Tillagan verður ekki tekin til afgreiðslu fyrr en við seinni umræðu en ég tel eðlilegt að hún komi fram strax. Skiptar skoðanir eru um hvort virkja eigi á Eyjabökkum eða ekki. Menn greinir á um verðmætamatið sem felst í ákvörðun um að virkja án þess að ígrunda fyrst hvaða svæði verði varðveitt fyrir komandi kynslóðir. Deilurnar sem nú rísa sem hæst eru um þá ákvörðun stjórnvalda að virkja án þess að framkvæma lögformlegt umhverfismat. Þekking almennings á miðhálendi Íslands og náttúruperlum þar er allt önnur en fyrir 10 árum, hvað þá fyrir nær 20 árum sem liðin eru frá því að virkjanaleyfið var veitt. Þekking, viðhorf og umræða hefur gjörbreyst í þjóðfélaginu. Í júní 1998 ákvað Landsvirkjun að láta vinna skýrslu um umhverfismat eins og um venjulegt mat á umhverfisáhrifum væri að ræða. Sú skýrsla er eitt af málsskjölum þeim sem fylgja þáltill. sem við erum að ræða hér í dag. Um það leyti sem vinna við skýrsluna var sett í gang lýsti þáv. umhvrh. Guðmundur Bjarnason þeim vilja sínum að umhverfismat færi fram á Fljótsdalsvirkjun. Það kom fram í svari hans í ríkissjónvarpinu þegar hann var spurður um hvort Landvirkjun ætti að láta fara fram mat á umhverfisáhrifum Fljótsdalsvirkjunar á eigin forsendum eða beygja sig undir gildandi lög um mat á umhverfisáhrifum. Ráðherrann svaraði, með leyfi forseta: ,,Ef Landsvirkjun gerir þetta þá þarf engan málarekstur um þetta á Alþingi ... Ég þykist hafa séð það að iðnaðarráðherra hafi lýst svipuðum skoðunum og ég fagna því. Þess vegna finnst mér að Landsvirkjun ætti að taka ákvörðun um að setja virkjunina formlega í mat samkvæmt lögum um mat á umhverfisáhrifum.`` Þetta sagði umhvrh. Guðmundur Bjarnason fyrir einu og hálfu ári síðan. Í Morgunblaðinu tveimur dögum seinna sagði ráðherrann að sér fyndist skynsamlegast og auðveldast að iðnrh. felldi úr gildi leyfi Landsvirkjunar til að virkja Jökulsá í Fljótsdal eða að Landsvirkjun tæki sjálf ákvörðun um að framkvæmdir færu í þann farveg sem lög kveða á um í stað þess að láta vinna sjálfstætt mat á eigin forsendum. Ríkisstjórnin er að reyna að þvo hendur sínar af slæmum vinnubrögðum með því að koma með þessa sérkennilegu þáltill. fyrir þingið núna. Ef Guðmundur Bjarnason, þáv. umhvrh., hefði ekki látið sitja við orðin tóm væri málið ekki í þeim heljargreipum sem það er statt í núna. Hér er flutt óvenjuleg tillaga um að Alþingi leggi blessun sína yfir að framkvæmdum við Fljótsdalsvirkjun verði haldið áfram. Stjórnvöld halda því fram að þau hafi allar heimildir til framkvæmda og fyrstu 18 síðurnar í greinargerð með tillögunni fara í að rökstyðja það álit. Þrátt fyrir það er tillagan flutt um að ekki þurfi að fara að lögum sem Alþingi hefur sett þar sem ríkisstjórnin telur sig hafa þær heimildir sem hún þarf á að halda. Þess vegna er þetta stórfurðulegt mál. Það er óviðunandi að Alþingi sjálft geri umhverfismat eins og hér er lagt til. Það er óþolandi, herra forseti, að Alþingi fái fyrirmæli frá forstjóra Landsvirkjunar um að þetta mál verði að afgreiða fyrir jól. Þau skilaboð eru afar óviðeigandi. Eins og fram kom í máli mínu áðan er þingflokkur Samfylkingarinnar þeirrar skoðunar að það eigi að setja virkjunarframkvæmdina í umhverfismat. Þar sem stjórnvöld efast um að það standist lagalega að krefjast lögformlegs umhverfismats hyggst Samfylkingin flytja frv. til laga um að þær framkvæmdir sem hafa virkjunarleyfi í dag en eru ekki umhverfismatsskyldar, samkvæmt svari iðnaðarráðherra við fyrirspurn Sighvats Björgvinssonar, hljóti ekki framkvæmdaleyfi nema að undangengnu umhverfismati. Sömuleiðis flytur Samfylkingin brtt. við þá þáltill. sem hér er til umræðu í samræmi við þá afstöðu. Virðulegi forseti. Ég ætla að leyfa mér að lesa tillögu okkar þó að brtt. sé ekki komin hér á borð þingmanna, en hún mun hljóða svo: ,,Á grundvelli fyrirliggjandi skýrslu um umhverfisáhrif Fljótsdalsvirkjunar, greinargerðar um orkuöflun fyrir álver í Reyðarfirði, skýrslu um þjóðhagsleg áhrif álversins og athugunar á samfélagslegum áhrifum þess lýsir Alþingi yfir stuðningi við áform um gerð Fljótsdalsvirkjunar, sbr. lög um raforkuver, nr. 60/1981, samning ríkisstjórnar Íslands og Landsvirkjunar, dags. 11. ágúst 1982, og lög um Landsvirkjun, nr. 42/1983, enda hefjist framkvæmdir ekki nema að fengnu jákvæðu mati á umhverfisáhrifum framkvæmdanna samkvæmt ákvæðum laga nr. 63/1993.`` Virðulegi forseti. Þessi brtt. verður lögð hér fram á næstu stundum. Herra forseti. Það er alvarlegt umhugsunarefni hve nú á að hraða afgreiðslu málsins. Þegar hér er komið lætur stjórnarmeirihlutinn sig muna um hvern dag. Ef rétt hefði verið haldið á málum fyrir einu og hálfu ári og framkvæmdin sett í umhverfismat með þeim flýti sem nú einkennir vinnubrögð þá hefði verið komin niðurstaða á þeim tíma sem ríkisstjórnin hefur gefið sér. Ríkisstjórnin hefur sett sér tímamörk með yfirlýsingu sem hún samþykkti á Hallormsstað 29. júní í fyrra. Samkvæmt henni binda stjórnvöld sig til að unnt verði að taka ákvörðun um að ráðast í verkefnið, vatnsorkuver á Austurlandi og álver í Reyðarfirði, fyrir 1. júni 2000. Samkvæmt yfirlýsingunni hefur álverið 120 þús. tonna framleiðslugetu í upphafi með möguleika á stækkun í áföngum upp í 480 þús. tonn. Virðulegi forseti. Ef 120 þús. tonna álver verður byggt í Reyðarfirði samkvæmt viljayfirlýsingu ríkisstjórnarinnar, Landsvirkjunar og Norsk Hydro er ljóst að til eftirfarandi framkvæmda þarf að koma: Bygging álvers sem er umhverfismatsskyld framkvæmd og búið að kynna Skipulagsstofnun. Gert er ráð fyrir að formlegur matsferill hefjist innan skamms. Höfn fyrir álverið í Reyðarfirði, sömuleiðis umhverfismatsskyld framkvæmd. Raflína frá Fljótsdalsvirkjun að álveri, umhverfismatsskyld framkvæmd. Virkjun í Bjarnarflagi, umhverfismatsskyld framkvæmd. Raflína frá Bjarnarflagi eða Kröflu að álveri í Reyðarfirði, umhverfismatsskyld framkvæmd. Fljótsdalsvirkjun er ekki umhverfismatsskyld framkvæmd að mati ríkisstjórnarinnar en það sem ég hef lesið hér varpar ljósi á hversu víðtækar framkvæmdir eiga að fara fram og hve stór hluti þeirra er umhverfismatsskyldar framkvæmdir. Í yfirlýsingunni er annars vegar talað um Noral-verkefnið og hins vegar Noral-álverið. Fljótsdalsvirkjun verður byggð og rekin af Landsvirkjun og verður í eigu Landsvirkjunar. Ríkisstjórnin eða sveitarstjórnin á staðnum leggur til lóð undir álverið og höfn til útskipunar. Hydro Aluminium og íslenskir fjárfestar munu samanlagt eiga meiri hluta í Noral-álfélaginu en eftirstandandi hlutafé verður boðið til sölu á Verðbréfaþingi Íslands og víðar. Í yfirlýsingunni sem stjórnvöld telja binda sig svo afdráttarlaust að ekki sé unnt að setja virkjunina í umhverfismat, og taka þar með af allan vafa gagnvart þjóðinni, lofar ríkisstjórnin að kanna möguleika á að gera Noral-álfélaginu kleift að kaupa rafmagn frá fyrirhugaðri Kárahnúkavirkjun á samkeppnishæfu orkuverði sem ákvarðast af áætlun um kostnað við fjárfestinguna. Virkja þarf á Kárahnúkum ef álverið verður stækkað um 240 þús. tonn upp í 360 þús. tonn. Meira þarf að koma til ef álverið stækkar í 480 þús. Herra forseti. Þetta dregur athyglina að nokkrum staðreyndum. Sú fyrsta er að stuðningsyfirlýsingin sem hér er kallað eftir frá Alþingi er ekki bara um Fljótsdalsvirkjun heldur við 480 þús. tonna álver. Önnur staðreyndin er að búið er að lofa Kárahnúkavirkjun áður en hún hefur farið í umhverfismat, þó óumdeilt sé að slíkt mat eigi við um þá virkjun. Í þriðja lagi er mjög óljóst hver eignarhlutur Norsk Hydro er í Noral-verkefninu, Noral-verkefnið er að verða mjög íslenskt verkefni. Í upphafi var talað um að Norsk Hydro ætti eignarhlut í virkjuninni og meiri hluta í álverinu. En áformuð hlutdeild Norsk Hydro er nú komin niður í 20--25% í álverinu eingöngu samkvæmt upplýsingum í fjölmiðlum. Ekki er upplýsingar að finna um eignarhlut Norsk Hydro í þáltill. sem hér liggur fyrir. Það er því að verða áleitin spurning hvort Íslendingar eigi það ekki fyrst og fremst við sjálfa sig hvort fresta á framkvæmdum --- ég legg áherslu á: fresta á framkvæmdum til að framkvæma lögformlegt umhverfismat. Skýrslan liggur hér, herra forseti, og hægt er að framkvæma matið og hefja það núna strax. Því hefur verið haldið á lofti að virkjunarheimildin sé ígildi eignar. Að ríkið gæti orðið skaðabótaskylt ef ekki yrði staðið við virkjunarheimildina. Um það vil ég segja að verið er að tala um að fresta verkinu ef á þarf að halda vegna umhverfismats en ekki taka heimildina af Landsvirkjun. Ekki hefur reynt á hvort Norsk Hydro gerir það að frágangssök þó verkið frestist um fáeina mánuði ef það þá frestast. Ekki hefur reynt á hvort Reykjavíkurborg og Akureyrarbær mundu fallast á frest til að gera umhverfismat. Virðulegi forseti. Það er afar fróðlegt að fara yfir þetta mál. Það er mjög umfangsmikið en þingmenn hafa notað helgina vel. Fyrstu 18 síðurnar í greinargerð með þáltill. er lögfræðileg réttlæting á málsmeðferð sem krafist er af Alþingi. Maður finnur að ríkisstjórnin er í varnarstöðu og það eru miklir veikleikar í málinu. Umhverfismatsskýrslan, sem er unnin eins og hún færi formlega til skipulagsstjóra í samræmi við lög um mat á umhverfisáhrifum, fjallar eingöngu um Eyjabakkana. Ekki er gerð tilraun til að meta Eyjabakkana sem sérstaka afmarkaða eða verðmæta stærð miðhálendisins, sem er mikil eyðimörk utan þeirra fáu grænu svæða sem allflest virðast eiga á hættu að lenda undir vatni á næstu árum ef þessi ríkisstjórn fær að ráða. Ég nefni Arnardalinn, Laugarvalladalinn og Eyjabakkana sem hverjir eru um sig sérstakar gróðurvinjar austan Jökulsár á Fjöllum þó Eyjabakkarnir hafi mesta sérstöðu. Lítið er dvalið við þá staðreynd að orka frá Fljótsdalsvirkjun dugir ekki fyrir fyrsta hluta álvers upp á 120 þús. tonn. Til viðbótar þarf að virkja í Bjarnarflagi, en eins og fram hefur komið þarf það að fara í umhverfismat og lýtur auk þess verndarákvæðum laga um Laxárvirkjun og Mývatn, eða að virkja meira við Kröflu. Það hefur verið upplýst að ef stíflan við Eyjabakka yrði hækkuð um 3 m þyrfti trúlega ekki að sækja viðbótarorku annað með tilheyrandi raflínum til Reyðarfjarðar og virkjunin yrði hagkvæmari. En ef sú breyting væri ákveðin í dag þyrfti að setja Eyjabakkavirkjunina í umhverfismat, svo viðamikla breytingu er talið að væri um að ræða. Það hefur hins vegar verið upplýst, hv. alþm., á fundi iðnn. að fordæmi eru fyrir ákvörðun um hækkun stífluþils eftir að framkvæmdir við virkjun voru hafnar, jafnvel lokið. Ég minni á að stíflan í Blöndu var hækkuð um 4 m árið 1997 og sú hækkun fór ekki í umhverfismat. Þess vegna getur það gerst að eftir að framkvæmdir verða hafnar á Eyjabökkum verði sótt um heimild til að hækka stífluna. Þá færi væntanlega eingöngu viðbótin í mat og yrði þá metin út frá því að virkjun Eyjabakka væri orðin staðreynd. Það sem mér finnst renna stoðum undir þessa kenningu er að Landsvirkjun hefur látið kanna breytta tilhögun Hraunaveitu, til þess að ná meira vatni af Hraunum til Fljótsdalsvirkjunar en unnt er að ná með Sauðárveitu sem núgildandi áform kveða á um. Í greinargerð á bls. 8 kemur fram að Eyjabakkalónið verður 44 km 2 að stærð og miðlunarrými um 500 gígalítrar. Til lónsins verður veitt vatni frá Sauðárvatni, Innri-Sauðá, Grjótá og Kelduá og verður vatninu veitt frá miðlunarlóninu um 31 km aðrennslisgöng. Við Laugará er veitt vatni inn í aðrennslisgöngin frá Laugará, Hölkná og Grjótá auk þess sem Hafursá er veitt inn í Eyjabakkalón með stuttum skurði. Tilhögun með veitum af Hraunasvæðinu kallar á meiri miðlun í Eyjabakkalóni vegna aukins aðrennslis til virkjunarinnar. Þessar athuganir gefa til kynna, og ég bið hv. alþm. að taka vel eftir þessu, að hagkvæmt verði að nýta 625 gígalítra miðlun. Takið eftir að í virkjunarleyfi iðnrh. er gert ráð fyrir Sauðárveitu en ekki Hraunaveitu meiri og þess vegna verður hún, þ.e. Hraunaveitan að fara í umhverfismat. Stærri veita af Hraunum gefur um 300 gígavattstundir á ári en Fljótsdalsvirkjun er gefin upp með 1.400. Herra forseti. Eyjabakkalónið sjálft nær aðeins yfir lítinn hluta þess svæðis sem heildarframkvæmdir vegna Fljótsdalsvirkjunar ná til en er langviðkvæmasti og umdeildasti hluti framkvæmdarinnar. Eins og áður segir nær lónið yfir 44 km 2 en fer niður í 8 km 2 þegar lægst er í lóninu. Menn hafa rætt mest um Eyjabakkana af því umhverfisspjöll þar vekja svo sterkar tilfinningar. En það er auðvitað margt annað sem hangir á þessari stóru spýtu. Miklar framkvæmdir verða við Hafursárveitu, Grjótárveitu, Hölknárveitu og Laugarárveitu vestan við lónið. Sömuleiðis við annaðhvort Sauðárveitu, sem ég hef þegar nefnt, eða veitum af Hraunum, sem ég hef einnig vikið að og er austan við lónið. Til að draga fram hvaða umfang fylgir þessum framkvæmdum langar mig að lýsa veitu af Hraunum fyrir hv. Alþingi. Hún nær austan frá Sultarranaá og er veitt í grönnum skurði inn á vatnasvið Fellsár sem er stífluð og göng boruð vestur að Grjótá. Ytri-Sauðá er tekin inn í göngin við Hellukvísl þar sem hún er stífluð og inntaksvirki byggt. Innri-Sauðá er veitt inn á vatnasvið Grjótár og þar verður stífla og skurður. Í Grjótá verður 15 m há stífla. Frá smálóni ofan stíflunnar verða nærri 2 km göng sprengd vestur að Kelduá. Kelduá er stífluð við Folavatn sem er lítið vatn og þar er gert ráð fyrir sömu yfirfallshæð og við Eyjabakkalón. Við þetta breytist Folavatn í Kelduárlón og frá því verður skurður inn í Eyjabakkalón. Svæðið sem ég er hér að lýsa er miklu mun lengra en ef dregin er lína í austur frá Eyjabakkalóni en Eyjabakkalónið jafnstórt og það er þegar lína er dregin frá jökli og norður að stíflu. Engum blöðum er um það að fletta að svæðið allt, ekki bara Eyjabakkarnir, gjörbreytist fyrir utan hið mikla rask sem fylgir framkvæmdatímanum. Auk þessa verða gamlir vegaslóðar endurbyggðir. Nýir slóðar verða lagðir um viðkvæm svæði. Það er afar mikilvægt, herra forseti, að fólk átti sig á því að hér er um yfirgripsmikið svæði að ræða og fjölmargar framkvæmdir, ekki bara Eyjabakkana. Virðulegi forseti. Að lokum þetta. Í leiðara Morgunblaðsins sl. föstudag segir, með leyfi forseta: ,,Umræður síðustu missira um virkjanir norðan Vatnajökuls hafa leitt í ljós, að almenningur ber í brjósti sterkar tilfinningar til óbyggðanna og fólk er mjög hugsi yfir framkvæmdunum hverju nafni sem þær nefnast á þeim svæðum.`` Í leiðaranum er vísað til orða ungs fræðimanns við Háskóla Íslands sem sett hefur fram kenningar um ,,að þjóðarvitund okkar Íslendinga sé nú meira tengd landinu og náttúru þess en sögunum og hinni menningarlegu arfleifð.`` Niðurlagsorð leiðarans, herra forseti, eru: ,,Þetta mál kemur til kasta Alþingis á næstunni. Vonandi hugsa ráðherrar og þingmenn sig vel um áður en þeir taka ákvörðun um að efna til framkvæmda við Fljótsdalsvirkjun án þess að lögformlegt umhverfismat fari fram.`` Herra forseti. Það er mál mitt í dag að draga fram þessar staðreyndir.

Ég vil biðja hv. þm. að halda tímamörk. Ég hef áður vakið athygli hv. þm. á að símaklefinn er hér inni á ganginum. Ég bið þá hv. þm. sem eiga GSM-síma að taka tillit til þess.

Herra forseti. Ég hlustaði með athygli á ræðu talsmanns Samfylkingarinnar í málinu. Ég var reyndar spenntastur yfir að heyra eina yfirlýsingu. Hún var um það hvort talsmaður Samfylkingarinnar væri á móti því eða með að stíflað yrði við Eyjabakka og komið þar upp lóni. Ég fékk ekkert svar við því. Ég fékk það svar eingöngu að Samfylkingin virtist vera inni á því að setja slíkt lón við Eyjabakka ef skipulagsstjóri ríkisins og hæstv. umhvrh. væru sammála því. Þetta er nú öll stefnan. Það kom ekki fram hjá talsmanni Samfylkingarinnar hvort Samfylkingin væri þeirrar skoðunar að setja ætti lón við Eyjabakka eða ekki. Hvort sökkva ætti Eyjabökkum, eins og það heitir, eða ekki. Í langri ræðu sem lauk með leiðara Morgunblaðsins kom ekkert svar við því hvort Samfylkingin vildi sökkva Eyjabökkum eða láta það vera. Eingöngu vildi Samfylkingin vita hvort skipulagsstjóri og hæstv. umhvrh. væru inni á því. Þetta er allt framlagið. Það er afskaplega mikilvægt fyrir almenning í landinu.  Ríkisstjórnin hefur hins vegar fyrir sitt leyti samþykkt og stendur að því að farið verði í þær framkvæmdir sem nauðsynlegar eru til þess að virkja á Fljótsdal og reisa álver við Reyðarfjörð. Því fylgir sú lónsmyndun sem tillögurnar sem hér eru bera með sér. Við erum ekkert að skorast undan því að axla þá ábyrgð. Það er með þeim hætti sem stjórnmálamenn og stjórnmálaflokkar eiga að starfa og það er á þann veg sem það ræðst hvort stjórnmálaflokkar njóta trausts eða njóta ekki trausts. Það er nefnilega þannig að í stjórnmálum er það ekki leiðin að leita eftir stundarstuðningi. Hann getur hrokkið til og frá. Í stjórnmálum er meginatriðið að reyna að öðlast langvarandi traust. Langvarandi traust fæst ekki með málatilbúnaði af því tagi að heill stjórnmálaflokkur komi fram og það viti enginn um afstöðu hans til stærsta deilumálsins, hvort setja eigi lón við Eyjabakka eða ekki. Ég hygg hins vegar að vinstri grænir séu með þetta nokkuð á hreinu. Ég er ósammála þeim að sjálfsögðu, en ég hygg að þeir séu með sitt mál nokkuð á tæru og það hlýtur að skipta nokkru máli fyrir kjósendur einnig. Hv. þm. sem síðast talaði hóf mál sitt á því að segja að miklu máli skipti að fara að settum leikreglum. Þar er stefna ríkisstjórnarinnar algerlega klár. Ríkisstjórnin fer að þeim leikreglum sem settar hafa verið, ekki af henni sjálfri heldur þinginu, löggjafarsamkomunni sjálfri. Og þær leikreglur skylda ekki Landsvirkjun til þess að fara út í það sem kallað er lögformlegt umhverfismat. Við förum eftir þeim leikreglum. Þetta eru leikreglur sem öllum mönnum hafa verið ljósar um langa hríð. Að þessu máli hafa allir stjórnmálaflokkarnir komið með jákvæðum hætti í þeim skilningi að leggja þessari framkvæmd jákvætt lið, að Kvennalistanum hygg ég undanskildum. Að vísu eru vinstri grænir nokkuð undanþegnir. En þó er það svo að formaðurinn sjálfur bar á því pólitíska ábyrgð með öðrum samráðherrum sínum að í þessa virkjun yrði farið og hann bar pólitíska ábyrgð á skóflustungunni frægu sem tekin var. Í svona stóru máli ber ríkisstjórnin að sjálfsögðu kollektíva ábyrgð og það getur enginn hlaupist frá slíkri ábyrgð sem í ríkisstjórn situr nema hlaupa úr ríkisstjórninni og það gerði hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon, formaður vinstri grænna, ekki.  En ríkisstjórnin gengur lengra en að láta sér nægja að fara að hinum settu leikreglum sem hún styðst við. Hún undirbýr og leggur fram till. til þál. þannig að Alþingi geti veitt pólitískan stuðning sinn við verkið, við ríkisstjórnina. Þetta er aðferð sem er umfram nauðsyn. Það er ekkert sem kallar sérstaklega á eða knýr á um að ríkisstjórnin leggi fram þáltill. af þessu tagi. En ríkisstjórnin vill tryggja sem mesta umræðu um máli, til að mynda til þess að það upplýsist, eins og gerðist í dag, að þingflokkur Samfylkingarinnar hefur enga skoðun á því hvort það eigi að setja lón við Eyjabakka eða ekki. Meðal annars til þess að knýja fram slíkar játningar þannig að slíkur þingflokkur standi berrassaður gagnvart þjóðinni er þessi málatilbúnaður hafður í frammi en jafnframt til þess að draga saman á einn stað allar þær upplýsingar sem liggja nú fyrir í málinu og sýna og sanna hversu málefnalega hefur verið staðið að máli þessu af hálfu ríkisstjórnarinnar. Það er tilgangurinn með framlagningu þessarar þáltill. Almenningur þarf nefnilega að fá að vita --- og það kemur fram í þessum gögnum --- að þeir stjórnmálaflokkar sem eru núna að reyna að fiska í gruggugu vatni hafa sumir hverjir verið fremstir í fylkingu, um það get ég svo sannarlega vitnað, um að koma á þessari virkjun. Almenningur verður að fá að vita það. Almenningur þarf líka að fá að vita að þegar það stóð til voru umhverfisskaðarnir, sem því áttu að fylgja, mun meiri en nú gerist og hin sama fríða fylking setti það ekki fyrir sig. Það kemur því mjög glöggt fram í þessari skýrslu á gögnum hversu umhverfistjónið, sem fylgir óhjákvæmilega virkjuninni, það verður auðvitað nokkurt og ekki er farið í grafgötur með það, hefur minnkað frá því þegar menn galvaskir gengu fram og studdu og voru í forustu fyrir því að virkjun af þessu tagi ætti sér stað. Vatns- og miðlunarlón hafa minnkað um tugi ferkílómetra. Skurðir ofan jarðar hafa minnkað verulega. Flutningslínur um víðernin miklu hafa horfið. Það sem hefur sem sagt breyst er þetta: Áður var virkjað á Fljótsdal samkvæmt hugmyndum sem flokkarnir stóðu að til þess að koma á álveri við Keilisnes. Þá þurfti að flytja þá raforku með miklum mannvirkjum suður með öllum þeim umhverfisspjöllum sem því fylgdu og menn voru sannarlega tilbúnir til þess í Alþfl. til að mynda og hluti Alþb., eins og sést af því sem var vitnað til Hjörleifs Guttormssonar hér áðan, tilbúnir til að gera það og með því að sökkva miklu stærri svæðum á Austuröræfunum undir vatn en nú stendur til. Í mínum huga er afar þýðingarmikið að almenningur átti sig á þessum hlutum eins og nú eru gerðar miklar tilraunir til þess að rugla þennan sama virðulega almenning í ríminu. Segja má að það hafi að hluta til tekist því að í öllu talinu um hið lögformlega umhverfismat er svo komið að 80% telja sig ekki skilja þann málflutning. Ég er í þeim hópi og uni mér glaður í þeim hópi að skilja ekki málflutninginn um hið lögformlega umhverfismat nema þá það eitt hjá flokki, sem getur ekki gert upp við sig hvort hann vill sökkva Eyjabökkum eða ekki, nema í þeim tilgangi hjá slíkum flokkum að reyna að slá ryki í augu almennings í landinu. Þegar farið er af stað með undirskriftasafnanir gæta menn sín á því og segja: Við viljum fá umhverfismat en minnast ekkert á hið lögformlega. En það er akkúrat það sem gert er, það er framkvæmt umhverfismat, þ.e. sá meginþáttur kemur fram þar sem mikilvægastur er og hann liggur fyrir hér: Að menn fari ekki í framkvæmdir af neinu tagi fyrir austan nema vita eins nákvæmlega og verða kann hvað það er sem sú framkvæmd kostar í umhverfisþáttum. Það liggur allt fyrir skjalfest. Það verður ekkert meira skjalfest í svokölluðu lögformlegu umhverfismati. Það er það sem ég hygg að vaki fyrir fjöldanum að menn æði ekki af stað í framkvæmdir án þess að hafa gert sér grein fyrir hvað það kostar í umhverfisþættinum. Það hefur allt verið kortlagt og verður ekki betur kortlagt með svokölluðu lögformlegu umhverfismati. Þetta liggur fyrir og er afar þýðingarmikið að almenningur í landinu geri sér grein fyrir. Að hið lögformlega umhverfismat mun ekki afla neinna nýrra upplýsinga sem skipta máli umfram það sem þegar hefur verið aflað með ærnum kostnaði og mikilli vinnu, meiri vinnu en nokkru sinni fyrr hefur verið lögð í slíkan undirbúning, meiri vinnu en þeir samfylkingarmenn sem þykjast nú vera á móti málinu ætluðu sér nokkurn tíma að leggja í undirbúning gagnvart þeirri virkjun sem þó átti að skaða umhverfið miklu meira en hér er gert. Ég hygg að þegar menn átta sig á þeirri staðreynd að umhverfismatið hefur átt sér stað, þ.e. menn hafa rannsakað í þaula áhrif virkjana og lóna á alla þætti náttúrulífs, jafnt jurta- sem dýralífs, muni menn hugsa sinn gang á nýjan leik og átta sig á því að það er verið með ómerkilegum hætti af hálfu flokka, til að mynda sem geta ekki gert upp við sig meginþætti málsins, að slá ryki í augu almennings í landinu. Slíkir flokkar og slíkir talsmenn munu ekki fá traust, enda eiga þeir það ekki skilið. Þeir munu fá vantraust og eiga það skilið. Menn gera kröfu til þess að menn standi fyrir framan fólkið í landinu og segi skoðun sína á máli eins og þessu. Það hefur verið nefnt í fyrr í umræðunni, ekki á þessum vettvangi nú, að slíkar framkvæmdir séu óheppilegar á þessum tíma vegna efnahagsástandsins. Það er ekki rétt. Þessi framkvæmd nú fellur ákaflega vel inn í efnahagskúrfuna sem við erum núna í. Það verður mikið fall á fjárfestingum í landinu akkúrat um þær mundir þegar þessar framkvæmdir eiga að hefjast. Það er því afar þýðingarmikið til að tryggja áframhaldandi efnahagsvöxt í landinu, áframhaldandi það sem menn hafa nefnt góðæri í nokkur ár í viðbót, 6, 7, 8 ár í viðbót og síðan þann efnahagslega ávinning sem þessum framkvæmdum fylgir, það er afar þýðingarmikið að þetta komi inn akkúrat á þessum tíma. Það fellur afar vel að efnahagskúrfunni sem þjóðin býr við um þessar mundir. Ég er sannfærður um það að þessi virkjun og þessi framkvæmd eigi eftir að verða þjóðinni sem heild til góða. Allt efnahagslíf landsins á eftir að njóta góðs af framkvæmdinni. En auðvitað er það svo að Austurland sérstaklega mun njóta góðs af framkvæmdinni. Það er afar þýðingarmikið í mínum augum að sá stóri landsfjórðungur fái notið þessarar framkvæmdar. Það er alveg rétt að þó að virkjanir og uppbygging á orkufrekum iðnaði nýtist í þágu landsins alls þá hefur hann ekki síst á undanförnum árum byggt upp svæði í kringum höfuðborgina og höfuðborgarsvæðið. Það hefur verið gagnrýnt af ýmsum talsmönnum landsbyggðarinnar og það með nokkrum rétti. Ég held þess vegna að það sé viðbótarávinningur fyrir þjóðina, fyrir samfelluna hjá þjóðinni og samheldni hennar að sú framkvæmd sem við erum að undirbúa hér skuli sérstaklega, með aðgengilegustum hætti, koma Austfirðingum til góða. Við sem viljum heilbrigða og öfluga byggðastefnu í landinu eigum sérstaklega að fagna þeim þætti. Ég er einn af þeim sem vilja styðja og stuðla að öflugri byggðastefnu og vera trúverðugur í þeim efnum og þess vegna fagna ég sérstaklega þessar framkvæmd.

Þú hefur nú verið í aðstöðu til þess undanfarin ár.

Þakka þér fyrir það, Steingrímur.

Virðulegi forseti. Þáltill. sú sem hér liggur fyrir er sögulegt plagg. Hvernig sem afgreiðsla hennar fer þá á hennar eftir að verða getið í annálum, fyrst og fremst vegna þess að með henni gerir hæstv. iðnrh. og í raun og veru ríkisstjórnin öll þá kröfu á Alþingi að það gegni hlutverki Skipulagsstofnunar, stofnunar sem lögum samkvæmt er ætlað það mikilvæga hlutverk að meta umhverfisáhrif stórframkvæmda sem gætu haft víðtæk áhrif á náttúru landsins. En ekki síður fyrir það að nú er komið í ljós, samanber ummæli hæstv. iðnrh. í Ríkisútvarpinu í morgun, að henni er ætlað að vera sáttarhöndin, sáttarhönd í einhverju erfiðasta deilumáli sem íslenska þjóðin hefur staðið frammi fyrir síðustu áratugi. Hér er komin sáttin sem Framsfl. boðaði í kosningabaráttunni í vor að væri svo mikilvægt að næðist um Fljótsdalsvirkjun. En ríkisstjórn Íslands hefur skellt skollaeyrum við háværum kröfum alls staðar að úr samfélaginu um að virkjunin fari hina lögformlegu leið og þannig ákveðið að sniðganga lögin um mat á umhverfisáhrifum með því að fela sig á bak við bráðabirgðaákvæði þeirra sem lögfræðinga greinir á um hvort standist og lýsa yfir vantrausti á Skipulagsstofnun. Þannig er það til komið að alþingismenn sitja nú með skýrslu eina mikla sem Landsvirkjun hefur látið útbúa og er í eðli sínu frummatsskýrsla, ágætlega til þess fallin að fara í það ferli sem lögunum um mat á umhverfisáhrifum er ætlað að marka. Það ferli er afar mikilvægt fyrir stjórnvöld, framkvæmdaaðila og þjóðina alla, ekki síst þegar fyrir dyrum standa óafturkræf spjöll á náttúruperlum í fremstu röð á íslenskan sem alþjóðlegan mælikvarða. Vinstri hreyfingin -- grænt framboð hefur skýra stefnu í umhverfismálum. Þingflokkurinn hefur á þeim fáu vikum sem liðnar eru af þinginu lagt fram fjölda mála sem tengjast sýn okkar á hagsælt líf þjóðarinnar þar sem lögð er áhersla á sjálfbæra þróun sem byggir á lifandi samskiptum og sátt manns og náttúru og því sjónarmiði hafnað að maðurinn sé herra jarðarinnar heldur sé okkur skylt að sýna landinu og náttúrunni allri virðingu og umgangast hana þannig að ekki séu skertir möguleikar komandi kynslóðar til að njóta gæða hennar. Með öðrum orðum höfum við hvatt til þess að sjálfbær þróun verði höfð að leiðarljósi í stefnumörkun okkar til framtíðar. Sjálfbær þróun er þannig skilgreind í frægri skýrslu sem kennd er við Gro Harlem Brundtland og kom út árið 1987, með leyfi forseta: ,,Sjálfbær þróun er sú þróun lífs á jörðinni sem gerir okkur kleift að mæta þörfum okkar án þess að rýra möguleika komandi kynslóða á að mæta þörfum sínum.`` Sjálfbær þróun er lykilorð í stefnu Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs. Þannig höfum við lagt áherslu á að mótuð verði stefna til framtíðar, ekki hvað síst í orkumálum. Ég hef nýlega mælt fyrir tillögu um sjálfbæra orkustefnu þar sem inntakið er hlífð við landið, byggð á víðtæku mati og hagnýtingu orkulinda lands okkar með það ekki síst að markmiði að þjóðinni gefist kostur á að leysa jarðefnaeldsneyti af hólmi með vistvænum orkugjöfum. Með því má ásamt ýmsum öðrum jákvæðum aðferðum draga úr losun gróðurhúsalofttegunda sem ógna nú jafnvægi í lofthjúpi og víða í vistkerfum jarðarinnar og geta haft víðtæk og vægast sagt hörmuleg áhrif í nánustu framtíð og eru þau áhrif raunar þegar orðin svo merkjanleg og svo ógnvekjandi að menn víkja sér undan því að horfast í augu við þau. Í ótal fyrirspurnum höfum við lagt áherslu á þá stefnu okkar að staðfesta beri Kyoto-bókunina um takmörkun losunar gróðurhúsalofttegunda. En svo sem kunnugt er mun stóriðjustefna ríkisstjórnarinnar kollvarpa öllum slíkum áformum. Umhverfisráðherra Finnlands telur Kyoto-bókunina metnaðarfyllsta milliríkjasamning sem gerður hefur verið í þeim tilgangi að varðveita lífheiminn fyrir komandi kynslóðir en íslenska ríkisstjórnin hefur ekki áhyggjur af lífsmöguleikum komandi kynslóða. Virðulegi forseti. Þáltill. sú sem hér liggur fyrir gefur að sögn hæstv. iðnrh. gott tækifæri til að líta heildstætt á málið og kryfja það til mergjar. Það skulum við gera, líta heildstætt á þetta mál. Virðulegi forseti. Hvers konar framkvæmd er það sem hér liggur fyrir að hrint verði af stokkum? Jú, 480 þús. tonna álverksmiðja skal reist á Reyðarfirði. Bíðum nú við, hvað þýðir það? Hversu stór er 480 þús. tonna álverksmiðja? Hún er nákvæmlega þrisvar sinnum stærri en álverksmiðjan í Straumsvík eftir að hún var stækkuð um helming. Álverksmiðjan í Straumsvík hefur 160 þús. tonna framleiðslugetu á ári. Verksmiðjan á Reyðarfirði á að vera þrisvar sinnum stærri. Til hennar þarf að afla rafmagns og ekki neins smáræðis heldur er gert ráð fyrir að virkja þurfi nánast öll jökulvötn norðan Vatnajökuls, reisa virkjanir með uppistöðulónum sem sökkva tugum ferkílómetra gróins lands undir jökulvatn á fjórum stöðum auk einnar jarðvarmavirkjunar í Bjarnarflagi. Það er gert ráð fyrir virkjunum með hátt í 1.500 megavatta afli eða samtals 7 teravattstunda framleiðslu á ári. Það er, virðulegi forseti, nokkurn veginn jafnmikil raforka og við öflum í dag með öllum okkar virkjunum til allra okkar almenningsveitna og allrar þeirrar stóriðju sem til er í landinu í dag. Þessari framkvæmd fylgja óhjákvæmilega línulagnir og það þarf ekki að hafa mörg orð um stærð og fyrirferð þeirra lína þegar haft er í huga að hér er um að ræða línur sem þurfa að flytja jafnmikið rafmagn og framleitt er á landinu öllu í dag. Þetta eru nákvæmlega jafnumfangsmiklar og erfiðar línur og mannvirki og fyrirhugað var að reisa yfir Ódáðahraun þegar til umræðu var álverksmiðja á Keilisnesi. Framkvæmdinni fylgir líka vegagerð, hafnargerð, brúarframkvæmdir og byggingar. Fyrir hana þarf að dýpka Lagarfljót, slétta út nokkra hólma og sker, reka niður stálþil hér og þar við árbakka fljótsins, bora aðrennslisgöng og frárennslisgöng í kílómetratali og milljón rúmmetrum verður smurt yfir sögusvið Hrafnkelssögu. Svo þarf að byggja ný hverfi, nýja íbúðabyggð, trúlega á nokkrum stöðum á Austurlandi, með skólum og þjónustustofnunum af ýmsu tagi, byggja upp vegi og gera kannski nokkur jarðgöng. Þetta er gróft yfirlit yfir framkvæmdina sem stendur fyrir dyrum. Hæstv. iðnrh. vill að alþingismönnum sé gefinn sá kostur að líta heildstætt á málið. Það skulum við þá líka gera, virðulegi forseti, ef eitthvert vit er í okkur, að líta heildstætt á málin og setja alla þætti framkvæmdarinnar í lögformlegt mat á umhverfisáhrifum, enda allir þættir framkvæmdarinnar þess eðlis að þeir eru háðir slíku mati. Það er líka kúnstugt svo ekki sé meira sagt að hæstv. iðnrh. skuli beita þessari aðferð við afgreiðslu lítils hluta þessarar risaframkvæmdar í ljósi þess að frummatsskýrsla álversins liggur nú fyrir og er í matsferli. Þar er ekki bara verið að meta fyrsta áfanga álversins, ónei, heldur allan pakkann, 480 þús. tonna álbræðslu. Boðað hefur verið að línulagnirnar, a.m.k. að einhverjum hluta, komi til kynningar innan skamms og þá spyr ég: Hvers vegna ekki að horfa heildstætt í málin í alvöru og setja alla framkvæmdina í mat? Markmið laganna um mat á umhverfisáhrifum er hreinlega þannig. Það sem er meira virði, virðulegi forseti, er að í drögum að frv. til nýrra laga um mat á umhverfisáhrifum sem kynnt voru fyrir ári síðan og boðað er að komi fyrir þingið í endanlegu frv. á næstu vikum er hnykkt á þeim skilningi sem ég hef lýst. Í þeim drögum segir í skýringarkafla, með leyfi forseta: ,,Í 5. gr. er ráðherra veitt heimild til að ákveða að hægt verði að meta umhverfisáhrif framkvæmda sameiginlega í þeim tilvikum að fleiri en ein matskyld framkvæmd er fyrirhuguð á sama svæði.`` Lög nr. 63/1993, um mat á umhverfisáhrifum, átti strax að endurskoða til að tryggja að markmiðum laganna yrði náð. Um það hafa stjórnvöld svikist. Þess í stað hafa þau lengt líftíma bráðabirgðaákvæðis II í lögunum meðvitað og hleypt hverri stórframkvæmdinni á fætur annarri fram hjá mati í skjóli þess ákvæðis sem sannarlega var aldrei ætlað að tryggja annað en að nokkrir vegir yrðu lagðir og nokkrar brýr byggðar sumarið 1993. Hæstv. forsrh. segir að lögin um mat á umhverfisáhrifum séu lítið annað en kortlagning. Ég mótmæli því. Hér er um faglegt mat færustu sérfræðinga að ræða sem fær formlega og lýðræðislega umfjöllun með formlegri heimild almennings með umsagnarrétti á málinu. Annað vil ég nefna, herra forseti, sem styður þá kröfu að litið verði heildstætt á málin en fyrirhuguð er rammaáætlun ríkisstjórnarinnar um virkjanir og virkjanakosti framtíðarinnar. Vinna við þá rammaáætlun er farin af stað og þingmenn Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs hafa gagnrýnt að hún skuli á forræði iðnrh. en ekki umhvrh., en látum það vera. Rammaáætlunin er tvímælalaust af hinu góða og bráðnauðsynleg. Henni er ætlað að leggja mat á virkjanakosti út frá ýmsum sjónarmiðum og forgangsraða þeim að sögn hæstv. iðnrh., m.a. í þeim tilgangi að forðast deilur á borð við þær sem staðið hafa yfir um alllangt skeið vegna Fljótsdalsvirkjunar. Gott og vel. Í áætluninni er gert ráð fyrir að allir helstu náttúrufarsþættir verði metnir auk samfélagsþáttanna og gert ráð fyrir þátttöku hagsmunaaðila. Það má eiginlega segja að hér verði um að ræða heljarmikið frummat virkjanakosta á landsvísu sem er í alla staði skynsamleg ráðstöfun. Hún býður upp á meðvitaða framtíðarsýn, er gert að leggja mat á hagræna þætti og hana virðist eiga að framkvæma mjög lýðræðislega. Þó er vægi verkfræðinga í verkefnisstjórninni raunar fullmikið fyrir minn smekk og gagnrýnivert. Sömuleiðis eiga stórir hagsmunaaðilar á borð við Samtök sveitarfélaga á Austurlandi sæti í nefndinni en látum það allt liggja á milli hluta. Með rammaáætluninni yrði til svigrúm til að vega og meta ólíka virkjanakosti, svigrúm til að velja og hafna. Þar að auki verður með henni aukið við þekkingu okkar á náttúrufari landsins og jafnvel mætti hugsa sér að þar skapaðist auðlind, hugsanlega gagnagrunnur um náttúru Íslands sem nýst gæti nemendum og kennurum á öllum skólastigum, sem og fræðimönnum innlendum sem erlendum. Líklega sjá allir endalausa möguleika með slíkri hugmynd. Þetta er allt hið besta mál en þó er einn hængur á: Fljótsdalsvirkjun á ekki að vera með. Hún á ekki að tilheyra virkjanakostunum sem verða metnir í rammaáætluninni. Ég spyr hæstv. iðnrh. og raunar ríkisstjórnina alla: Sjáið þið ekki hvað þetta er fjarstæðukennt? Sjáið þið ekki að þetta er storkun við þjóðina og þann mikla fjölda sem krefst þess að Fljótsdalsvirkjun fari í lögformlegt mat á umhverfisáhrifum? Varðandi alla þessa orku sem setja á í eina álbræðsluhlussu á Austurlandi, finnst ykkur ekkert athugavert við að binda þannig kannski 3 / 4 hluta allrar raforku sem framleidd er og seld á Íslandi við afskaplega sveiflukennt heimsmarkaðsverð á áli? Er þetta góð búmennska? Það finnst ekki þeim hagfræðingum sem hafa tjáð sig um málin að undanförnu. Vissulega hefur það sín áhrif að hver hagfræðingurinn á fætur öðrum sér ástæðu til að skrifa miklar greinar um blekkingar Landsvirkjunar varðandi hagkvæmni raforkusölu til stóriðju. Ríkisstjórnin hefur ekki gert marktækar til tilraunir til að svara þeim hagfræðingum með haldbærum rökum. Hér er ekki um neina tyggjópeninga að ræða. Hér er um að ræða tilgátur um tap á upp á 13--22 milljarða á Fljótsdalsvirkjun einni. Hæstv. iðnrh. svarar einungis með skætingi ef hann svarar þá einhverju, eins og sjá mátti á síðum Morgunblaðsins 25. nóvember 1998. Ætlar ríkisstjórnin ekki að svara því neinu að samkvæmt útreikningum hagfræðinga virðist hvert ársverk í álverinu eiga að kosta skattborgarana 55 millj. kr.? Herra forseti. Á þeim tíma sem hér er til umráða hef ég ekki tækifæri til að fara í smáatriðum ofan í skýrslu þá sem hér er lögð fyrir. Eitt af því sem ríkisstjórnin og Landsvirkjun hafa hangið á, eins og hundar á roði segja sumir, er virkjunarleyfið sem gefið var út af Jóni Sigurðssyni þáv. iðnrh. árið 1991. Leyfið er fjarskalega umdeilt og að mati sumra lögfræðinga stenst það ekki lög. Það raunar ekki nema hluti af formlegum leyfum sem þarf og hefur alla tíð þurft lögum samkvæmt til að reisa mannvirki á borð við þau sem hér um ræðir. Leyfið kveður á um ákveðna stærð Fljótsdalsvirkjunar. Vörn Landsvirkjunar, í ströggli sínu við að undanskilja virkjunina lögformlegu mati, gengur m.a. út á að leyfið sé til staðar og meðan tilhögun virkjunarinnar sé óbreytt þurfi ekki að endurnýja leyfið. Herra forseti, þetta er firra því að skýrsla sú sem nú liggur fyrir tíundar hverja breytinguna á fætur annarri á tilhögun virkjunarinnar frá því sem áætlanir ársins 1991 gengu út á. Bara til að nefna nokkur atriði er getið um breytingar aðkomuganga á bls. 24 og 25. Þar eru tíundaðar breytingar á staðsetningu stöðvarhúss, breyting á frárennslisgöngum og á næstu síðum breytingar á tengivirki, breytingar á Hafursárveitu, breytingar á Hölknárveitu að ógleymdri Hraunárveitu sem, eins og hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir benti á, hefur ýmist verið á borðinu eða ekki og er sjálfstæður virkjunarkostur sem þarf að lúta reglum um umhverfismat. Ekki er heldur búið að ákveða hvenær Sauðárveita verður hönnuð og svona mætti lengi telja. Allar þessar breytingar, virðulegi forseti, og fleiri sem skýrslan greinir frá gera að verkum að hér er til umfjöllunar allt önnur virkjun en sú sem gefið var út leyfi fyrir fyrir tæpum áratug. Allar breytingar frá þeirri útfærslu gera það að verkum að virkjunina ber að senda í lögformlegt matsferli. Þannig eru lögin í landinu, samþykkt af löggjafarsamkundunni árið 1993. Herra forseti. Hver eru rök hæstv. ríkisstjórnar og Landsvirkjunar er þetta varðar? Jú, allar breytingar sem gerðar hafa verið á tilhögun virkjunarinnar eru til bóta. Heyr á endemi. Hvað segir það um skilning hæstv. ríkisstjórnar á lögunum um mat á umhverfisáhrifum, að umhverfismat beri einungis að framkvæma ef spaðaásinn er í kortunum? Ber einungis að framkvæma umhverfismat ef eitthvað neikvætt eða skaðlegt er á teikniborðinu? Þetta stangast á við markmið laganna og það er hryggilegt til þess að vita að þjóðin skuli búa við ríkisstjórn sem fer fram með þessu offorsi með svona kirfilega bundið fyrir augun. Herra forseti. Þingmenn Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs gera þá kröfu á hæstv. ríkisstjórn að þessi mál verði tekin til endurskoðunar í heild sinni. Að okkar mati er lífsnauðsynlegt að ekki verði ráðstafað meiri raforku til stóriðju eða orkufreks iðnaðar fyrr en búið er að marka stefnu til frambúðar. Vissulega berum við þá von í brjósti að sú stefna komi til með að lúta lögmálum sjálfbærrar þróunar eins og fram kemur í þáltill. okkar um sjálfbæra orkustefnu. Við gerum okkur vonir um að í framtíðinni verði ekki ráðist í framkvæmdir af þessu tagi nema allir þættir málsins séu skoðaðir sem ein heild. Við gerum okkur vonir um að að því komi að ákvæði verði bætt við lögin um mat á umhverfisáhrifum, ákvæði um að framkvæmdir skuli gangast undir arðsemismat. Það er í raun sjálfsagt mál og hreint út sagt undarlegt að ríkisstjórnin skuli ekki hafa beitt sér fyrir því að slíkt mat sé gert vegna þeirra framkvæmda sem við höfum nú til skoðunar. Við sjáum í hillingum þá tíma þegar hagkvæmni þess að virkja ekki verður reiknuð út af okkar færustu reiknimeisturum og okkur sýnt fram á það með óyggjandi rökum að einmitt það að virkja ekki geti borgað sig. Eða gera menn sér grein fyrir því hversu lengi kröfunni um friðun Eyjabakka og Snæfellssvæðisins hefur verið haldið á lofti? Það eru a.m.k. 25 ár, sennilega þó nær 30, síðan Náttúruvernd ríkisins setti Eyjabakka, Vestur-Öræfi og Snæfellssvæðið allt á náttúruminjaskrá í þeim tilgangi að ná fram friðlýsingu. Jafnlangt er síðan Náttúruverndarsamtök Austurlands hófu á loft hugmyndir um Snæfellsþjóðgarð. Það er synd og skömm að vita til að Landsvirkjun hafi á sínum tíma beinlínis komið í veg fyrir friðlýsingu svæðisins. Þá náðist ekki að friðlýsa Vestur-Öræfi heldur einungis Kringilsárrana, sem er mikilvægt burðarsvæði hreindýra, og jafnvel hann á að skerða núna með áformum um Kárahnúkavirkjun og Hálslón. Svona hefur ítrekað verið troðið á náttúruverndarsjónarmiðum gegnum tíðina. Menn sjást ekki fyrir í aðferðum sínum og hroka og það hefur náttúruvernd og náttúruverndarsinnar mátt þola. Herra forseti. Okkur í Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði hefur verð legið á hálsi fyrir það að við séum ,,fúl á móti``, á móti öllu. Hæstv. utanrrh. heldur því meira að segja fram að við séum á móti framtíðinni. Það er ekki rétt. Við sjáum bara fyrir okkur annars konar framtíð en hann og hæstv. ríkisstjórn. Við viljum friða Eyjabakkana og stofna þjóðgarð um Snæfellssvæðið. Við trúum því að vistvæn ferðaþjónusta á forsendum náttúru og menningar í landinu eigi eftir að skaffa okkur andlegan og veraldlegan auð til frambúðar. Við sjáum fyrir okkur vistvænan hátækniiðnað í nánu sambýli við náttúru landsins og menningu á háu stigi með fræðasetrum og söfnum, leikfélögum og kórum, vísindamönnum úr öllum greinum vísindanna. Okkar boðskapur hefur verið sá að nauðsynlegt sé að hægja á því gönuhlaupi sem stjórnvöld standa hér fyrir meðan menn eru að ná áttum og leita sátta um leikreglur og næstu skref.

Virðulegi forseti. Á síðustu árum hefur afstaða til stórra raforkuvera og orkufreks iðnaðar gjörbreyst. Áður var stóriðja lykilorðið og sú tilhugsun að hafa nokkur álver meðfram strandlengjunni þótti beinlínis notaleg. Stórhuga fólk sá Ísland fyrir sér sem athvarf helstu stóriðjuvera í heiminum. Stórhuga menn sáu einnig fyrir sér að þar sem Ísland er auðugt af vatnsföllum og fossum væri hér á landi ein af stærstu náttúruauðlindum í heiminum og jafnvel vænleg til útflutnings. Stórhuga menn hafa ætlað sér margt á Íslandi, að virkja Dettifoss og selja Gullfoss og norðurljósin. Stjórnvöld þessa lands hafa líka verið stórhuga. Skemmst er að minnast þeirrar hugmyndar að hér væru ein bestu skilyrði í heiminum til refaræktar og þjóðin hreifst með. Stærsta refabú í heimi var byggt hér á landi en einhverjum úti í hinum stóra heimi datt í hug að mótmæla því að loðfeldir væru búnir til úr refaskinnum, heimsmarkaðsverð kolféll og stærsta refabú í heimi er nú væntanlega laust við refi norðan heiða. Nú í lok 20. aldar eru umhverfismál eitt helsta baráttumál í heiminum og litrófið í þeim efnum æ fjölbreyttara og við verðum að taka afstöðu til umhverfismála, hvort sem okkur líkar betur eða verr. Ríkisstjórnin hefur þegar sýnt hversu litla virðingu hún ber fyrir umhverfinu, t.d. þegar hún gerði íslensku þjóðina að athlægi á alþjóðlegum vettvangi með því að krefjast sérstakrar meðhöndlunar Íslands og veigrar sér við að gangast undir sömu skilyrði og aðrar þær þjóðir sem standa að Kyoto-sáttmálanum. Ríkisstjórnin telur að Ísland eigi einhvern mengunarkvóta og geti hafist handa við að vinna upp marga áratugi þar sem okkur tókst ekki að menga umhverfi okkar jafnmikið og öðrum umhverfissóðum. Íslensk stjórnvöld einblína hins vegar á stóriðjuna. Stóriðjan á að bjarga fjárhagnum um aldir alda, tryggja öllum atvinnu og jafnvel halda uppi menningarlífi á fjarlægum stöðum ef marka á hástemmdar lýsingar ráðamanna. Það er nauðsynlegt að Íslendingar eigi samstarf við aðrar þjóðir sem bera hag náttúrunnar og framtíð mannkyns fyrir brjósti. Vatnsaflsvirkjanir þykja ekki eins góður kostur í dag og þær þóttu áður. Skýrsla Landsvirkjunar er viðamikil en ekki er hægt að ganga út frá henni sem lögformlegu umhverfismati, til þess hlýtur hún að vera of hlutdræg því að Landsvirkjun ætlar að stjórna virkjunarframkvæmdum og hverjum þykir sinn fugl fagur þó hann sé bæði ljótur og magur. En það sýnir hversu stórhuga ríkisstjórnin er að óskir um mat á umhverfisáhrifum eru afgreiddar sem of seint fram komnar. Ríkisstjórnin er búin að ákveða hvernig á að haga málum. Lög um umhverfismat voru ekki samþykkt fyrr en ríkisstjórnin var búin að ákveða sig og verður ekki aftur snúið. Ekki má skipta um skoðun. Hér á landi er það nefnilega höfuðsynd hjá íslenskum stjórnmálamönnum að skipta um skoðun. Það er kannski ekki hægt að lá þeim það að vera hræddir við slíkt því að þessari hefð viðhalda fréttamenn. Þeir hreinlega brjálast ef einhver stjórnmálamaður slysast til að skipta um skoðun og eru þeir sakaðir um vingulshátt og hagsmunapot. En hugsandi manni er eðlilegt að skipta um skoðun og vegna mats á umhverfisáhrifum er í raun nauðsynlegt fyrir stjórnmálamenn að skoða hug sinn vel. Það er ekki hægt að ríghalda í einhverja hugmynd sem kannski var fengin árið 1955 eða 1976 ef forsendur hafa breyst og forsendur hafa breyst varðandi náttúruvernd og umhverfi í heiminum í dag. Allir Íslendingar hljóta að sætta sig við að þeir tilheyra samfélagi þjóðanna. Íslendingar ættu líka að vera mun gætnari varðandi umhverfismál en margar aðrar þjóðir vegna þess að landið okkar er ofurviðkvæmt og þolir illa hnjask. Herra forseti. Hæstv. utanrrh. og einnig hæstv. iðnrh. hafa haldið því mjög á lofti að virkjun í Fljótsdal sé mikilvægsta byggðamál um áratuga skeið. Ef fólk er á móti Fljótsdalsvirkjun þá er það á móti því að sporna við landsbyggðarflóttanum. Þetta eru bæði ábyrgðarlaus og óviðeigandi rök. Með þessu er verið að etja saman landsbyggðinni og höfuðborgarsvæðinu eins og það sé höfuðborgarbúum að kenna að flóttinn af landsbyggðinni er þvílíkur sem hann er. Það gleymist svo oft í þessari umræðu hve fá við erum og að hver íbúi þessa lands er mikilvægur. Það er mikið áhyggjuefni hve fólksflóttinn er mikill af landsbyggðinni, ekki síður fyrir höfuðborgarbúa en aðra landsmenn. En það er ekki hægt að rökstyðja það að mat á umhverfisáhrifum Fljótsdalsvirkjunar fari ekki fram vegna byggðaflótta. Herra forseti. Í athugasemdum með till. til þál. um framhald framkvæmda við Fljótsdalsvirkjun segir að bygging virkjunarinnar sé meginforsenda þess að unnt sé að sjá fyrirhuguðu álveri fyrir nægri orku eigi það að taka til starfa árið 2003. Þar segir líka að augljós áhrif á byggingartíma séu efling verktakastarfsemi, hærra þjónustustig á svæðinu og aukin vinna. Ef þetta á fram að ganga er hætt við því að ríkisstjórnin þurfi einhvers staðar að fá undanþágur á Evrópusamþykktum því að hvaða verktaki sem er getur boðið í verkið og er hvorki skylt að búa á Austfjörðum né á Íslandi ef út í það er farið. Fljótsdalsvirkjun er auk þess svo langt inni í landi að það getur farið svo að kaffiterían á flugvellinum á Egilsstöðum væri eini aðilinn á Austfjörðum sem græddi eitthvað á þessum umsvifum. Það væri kannski þegar bygging við álverið sjálft hæfist að umsetning yrði einhver. Þó er það ekki víst því að auðvelt er að semja við birgða- og flutningafyrirtæki hvar sem er. Reynslan sýndi það á Ísafirði þegar jarðgöngin voru byggð á sínum tíma að umsvif í bæjarfélaginu jukust ekki mikið. Nokkrir bæjarbúar unnu að vísu við gerð ganganna en vörubílstjórar og aðrir þungavinnuvélaeigendur tóku lítinn sem engan þátt í verkinu. Í skýrslunni sem fylgdi þáltill. um framkvæmdir við Fljótsdalsvirkjun þar sem getið er um íbúaþróun kemur fram, með leyfi forseta: ,,Fjöldi ungra kvenna virðist yfirgefa svæðið. Þær hafa betri menntun en áður og bestu menntunarmöguleikarnir og flest atvinnutækifærin eru á suðvesturhorni landsins eða erlendis. Þetta hefur orðið meira áberandi síðustu 5--10 árin. Konur á aldrinum 20--24 ára flytja í mun ríkari mæli burt nú en eldri konur gerðu þegar þær voru á sama aldri.`` Einnig er sagt, með leyfi forseta: ,,Fjöldi brottfluttra Austfirðinga, einkum fólk á aldrinum 18--30 ára, getur eflaust hugsað sér að flytja til baka ef áhugaverð og vel launuð störf bjóðast. Gróflega má áætla að um 350 manns á aldrinum 18--30 ára ,,vanti`` í aldurspýramída Miðausturlands. Af þessari áætluðu tölu um brottflutta Austfirðinga eru u.þ.b. 60% konur og u.þ.b. 40% karlar.`` Samkvæmt þessum upplýsingum er brottflutningur kvenna mun meiri en karla á Austfjörðum og það má leiða getum að því að svo muni vera um allt land. Væri þess vegna ekki nær að finna störf sem halda konum á landsbyggðinni? Og er þetta talað í fullri alvöru. Það er mikið vandamál hve konum hefur fækkað mjög á landsbyggðinni á undanförnum árum og atvinnutækifærin eru færri og tekjumöguleikar minni. Í skýrslunni með þáltill. segir einnig, með leyfi forseta: ,,Ungar konur frá svæðinu sem giftar eru mönnum annars staðar frá og eiga e.t.v. lítil börn mundu hafa áhuga á að snúa til baka ef starf við hæfi biðist fyrir eiginmanninn ...`` Herra forseti. Hvers lags rök eru þetta? Er draumurinn um sæluríki í skjóli álvers svo langt kominn að búið er að ákveða kaup sem er langt fyrir ofan það sem hinn almenni launþegi í landinu býr við? Launakjör eru með þeim hætti hér á landi að varla er nóg fyrir heimili að hafa tvær fyrirvinnur. Og hvað eiga konurnar að gera? Því eins og fram hefur komið eru bestu menntunar- og atvinnumöguleikar á suðvesturhorninu og erlendis. Eiga konurnar að snúa við blaðinu og fara á ,,bak við eldavélarnar`` eins og svo skemmtilega hefur verið komist að orði vegna þess að eiginmanninum býðst vinna við álver?  Fyrir svo sem áratug gat kona fengið jafnvel sömu laun fyrir að vinna hálfan dag í fiski eins og fyrir fullan vinnudag á skrifstofu. Það er ekki þannig lengur. Þær vilja ekki vinna í fiski því að það er rétt hjá Íslandsvininum Friedman, fólk velur. Ef fólk vill vinna fyrir lágmarksupphæð, þá er eðlilegt að atvinnurekandi bjóði þau laun. Fólk hefur val, það er rétt, og fólkið velur. Það vill ekki vinna fyrir svo lág laun sem bjóðast í fiskvinnslunni í dag og jafnframt ótryggt atvinnuástand ef annað betra býðst. Þess vegna flytur fólk af landsbyggðinni í von um betri laun á höfuðborgarsvæðinu eins og stúlkur frá Eystrasaltslöndunum koma til Íslands og dansa á niðurlægjandi hátt fyrir viðskiptavini í von um betri kjör en heima fyrir. Hið frjálsa markaðskerfi hefur bæði kosti og galla. Það væri nær að reynt væri að endurskoða hið meingallaða fiskveiðistjórnarkerfi okkar Íslendinga þannig að fiskvinnsla í landi bæri sig og hægt væri að veita atvinnuöryggi og sæmileg laun í byggðarlögum víðs vegar um landið. Fiskverkendur hafa hreinlega ekki efni á að borga hærra kaup og þeir hafa reyndar ekki efni á að reka fiskvinnslu í landi eigi þeir ekki því meiri kvóta. Fiskverð er orðið afar hátt, m.a. vegna kvótaframsalsins og er ekki nokkur leið að keppa við þá sem hafa fengið eignarréttinn á kvótanum. Kvótakerfið virðist einnig vera sá þáttur sem ekki má skipta um skoðun á heldur er reynt að lappa upp á það með vafasömum aðgerðum eins og byggðakvóta sem er eins og að losa skrúfu á einum stað í verkinu til að festa annars staðar. Breytingar á framsalsreglum og kvótaúthlutun þarf auðvitað að skoða vel, sérstaklega þar sem framsalið er orðið svo nátengt hlutabréfamarkaðinum og efnahagskerfinu að einstakrar aðgátar er þörf. En það þarf að hugsa fram í tímann í þessu eins og öðru og þá með tilliti til almennra hagsmuna og umhverfissjónarmiða. Það er ómögulegt að festast í gömlum og úreltum sjónarmiðum. Miklar líkur eru t.d. á því að á næstu árum eða áratugum verði krafa um að dregið verði úr togveiðum almennt í heiminum og þurfum við að búa okkur undir að þau viðhorf verði ráðandi og hvernig Íslendingar ætli að bregðast við því. Samfara slíkri þróun má ætla að áherslan aukist á fiskveiðar minni báta með kyrrstæð veiðarfæri. Það þarf því að skapa betri skilyrði fyrir minni báta, t.d. með sölu alls afla á fiskmarkaði. Þannig mun einnig skapast grundvöllur fyrir fiskvinnslu eða fullnaðarvinnslu á afurðum í landi. Það sameiningaræði sem riðið hefur röftum á undanförnum árum í sjávarútvegi og fiskvinnslu hefur ekki skilað öðru en því að færri fyrirtæki verða sterkari og stöðugt meira fjármagn hefur farið úr greininni. Það er ekki eingöngu svo að fiskvinnan skapi atvinnu beint fyrir þá sem við hana vinna heldur eru ýmsir þjónustuaðilar og fyrirtæki tengd henni, svo sem viðhaldsverkstæði og framleiðendur á sviði nýsköpunar. Herra forseti. Ekki er hægt að rökstyðja byggingu virkjunar og álvers með byggðastefnu til að afsaka það að fara ekki eftir umhverfissjónarmiðum. Landið er viðkvæmt í norðannepjunni og það er ágætt tækifæri fyrir stjórnvöld að staldra við og skoða hug sinn á árþúsundamótum. Það eru fleiri virkjunarmöguleikar til, svo sem vetnisorka og gufuorka og ekki er t.d. mikið fjallað um vindorku sem stöðugt er að ryðja sér til rúms í heiminum í dag. Vindorka er auðvitað ekki gallalaus fremur en aðrar orkuveitur en framfarir eru gríðarlegar á því sviði. Afkastageta vindorku hefur aukist mikið og kostnaður minnkað. Vindorka er talin til endurnýtanlegrar orku eins og sólarorka og vetnisorka. Menn eru jafnvel farnir að setja upp vindaflsvirkjanir á hafi úti í því skyni að draga úr sjónmengun og hávaða. Eins og allir Íslendingar hafa orðið varir við, þá er þetta stór auðlind á Íslandi þar sem óbeisluð orkan fýkur um allan ársins hring og stórhuga menn gætu jafnvel hugsað sér að selja til útflutnings þó auðvitað ætti að vara sig á slíku. Það er í hæsta máta grunsamlegt hversu mikið á að hraða framkvæmdum í Fljótsdalsvirkjun. Mörgum atriðum er enn ósvarað og betra er að flýta sér hægt, hugsa alla möguleika og hafa kjark til að skipta um skoðun ef þörf krefur.

Virðulegur forseti. Málið sem við tökum nú til vinnslu er um margt flókið og vandmeðfarið. Með því að taka þetta mál á dagskrá eins og hér er gert gefst þingmönnum enn á ný tækifæri til að gera upp hug sinn til Fljótsdalsvirkjunar. Við ákvörðunina munu margir þættir togast á í hugum þingmanna, ítarleg gögn munu þó auðvelda ákvarðanatökuna, t.d. þau sem hv. þm. hafa fengið um umhverfisrannsóknir vegna Fljótsdalsvirkjunar. Ekki mun ég gera þær rannsóknir að sérstöku umtalsefni hér í knöppu formi heldur fara nokkrum orðum yfir samspil Fljótsdalsvirkjunar við lög um mat á umhverfisáhrifum og skipulags- og byggingarlög. Frv. til laga um umhverfismat var lagt fyrir Alþingi á 116. löggjafarþingi af þáv. umhvrh. og tók frv. miklum breytingum í meðförum þingsins. M.a. kom inn ákvæði til bráðabirgða II samkvæmt tillögu umhvn. og heiti laganna var breytt í lög um mat á umhverfisáhrifum. Ákvæði til bráðabirgða II í lögum um mat á umhverfisáhrifum, nr. 63/1993, mælir fyrir um undanþágu frá þeirri skyldu sem kemur fram í 5. gr. laganna um hvaða framkvæmdir beri að setja í mat á umhverfisáhrifum, en það hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Þrátt fyrir ákvæði 17. gr. laga þessara eru framkvæmdir samkvæmt leyfum útgefnum fyrir 1. maí 1994 ekki háðar mati á umhverfisáhrifum samkvæmt lögum þessum.`` Í fyrrgreindu ákvæði til bráðabirgða II felst í fyrsta lagi árétting á þeirri rótgrónu lögskýringarreglu að lögum verður ekki beitt á afturvirkt nema þau sjálf mæli svo, enda sé slíkt ákvæði þegnunum óhagstætt. Viðhorfið felur í sér að í vafatilvikum mundi lögum ekki verða beitt á afturvirkt. Í lögum um mat á umhverfisáhrifum er hvergi kveðið á um að þau skuli vera afturvirk. Þvert á móti er áréttað með ofangreindu ákvæði til bráðabirgða II að lögin séu það ekki. Í lögum um mat á umhverfisáhrifum, nr. 63/1993, er ekki kveðið á um hvers konar leyfi veiti undanþágu frá því að framkvæmd fari í mat á umhverfisáhrifum, sbr. ákvæði til bráðabirgða II og það sem áður segir um framkvæmdir sem leyfi höfðu fyrir gildistöku laganna um mat á umhverfisáhrifum. Enginn vafi er á að það sé á valdsviði umhvrh. eða dómstóla eftir atvikum að skera úr um hvort leyfi í skilningi bráðabirgðaákvæðis II sé fyrir hendi eður ei. Um þetta hafa fallið dómar svo sem dómur Evrópudómstólsins í máli nr. 781/1996. Samkvæmt skipulags- og byggingarlögum, nr. 73/1997, markast miðhálendi Íslands af línu sem mótuð var við gerð svæðisskipulags miðhálendisins af sérstakri samvinnunefnd sem skipuð var samkvæmt heimild í bráðabirgðaákvæði samkvæmt 1. gr. laga nr. 73/1993. Samvinnunefnd um skipulag miðhálendisins skilaði tillögum til Skipulagsstofnunar þann 23. nóv. 1998. Í tillögu samvinnunefndar um svæðisskipulag miðhálendisins er gert ráð fyrir fyrirhuguðu Eyjabakkalóni og segir í greinargerð með svæðisskipulagstillögunni að Fljótsdalsvirkjun sé heimiluð með lögum frá árinu 1981 og leyfi ráðherra hafi verið veitt fyrir virkjuninni fyrir 1. maí 1994. Virkjunin sé því einungis matsskyld ef um breytingar sé að ræða frá upphaflegum áætlunum. Í greinargerð Skipulagsstofnunar sem fylgdi með tillögu til ráðherra um að hann staðfesti tillögu samvinnunefndar um svæðisskipulag miðhálendis Íslands er tekið fram að allar virkjanir sem tilgreindar eru í tillögu samvinnunefndar um svæðisskipulag miðhálendisins séu háðar mati á umhverfisáhrifum ,,utan virkjunar Jökulsár á Fljótsdal, sem hefur lagaheimild og virkjanaleyfi, útgefið fyrir gildistöku laga um mat á umhverfisáhrifum``. Þann 10. maí 1999 staðfesti umhvrh. svæðisskipulag miðhálendis Íslands til 2015 og staðfesti þar með það álit samvinnunefndar um svæðisskipulag miðhálendis Íslands og Skipulagsstofnunar, að Fljótsdalsvirkjun sé heimiluð með lögum frá árinu 1980 og leyfi ráðherra hafi verið veitt fyrir virkjuninni fyrir 1. maí 1994. Virkjunin sé því einungis matsskyld ef um breytingar sé að ræða frá upphaflegum áætlunum og það er afar brýnt, herra forseti, að þingheimur átti sig á þessu. Með skipulags- og byggingarlögum, nr. 73/1997, voru felld úr gildi eldri skipulagslög, nr. 19/1964, og byggingarlög, nr. 54/1978. Í 9. gr. laganna segir: ,,Landið allt er skipulagsskylt. Bygging húsa og annarra mannvirkja ofan jarðar og neðan og aðrar framkvæmdir og aðgerðir sem hafa áhrif á umhverfið og breyta ásýnd þess skulu vera í samræmi við skipulagsáætlanir.`` Í 1. mgr. 43. gr. skipulags- og byggingarlaga segir: ,,Óheimilt er að grafa grunn, reisa hús, rífa hús, breyta því, burðarkerfi þess, formi, svipmóti eða notkun þess eða gera önnur þau mannvirki sem falla undir IV. kafla laganna nema að fengnu leyfi viðkomandi sveitarstjórnar.`` 2. mgr. 43. gr. er svohljóðandi: ,,Framkvæmdir skv. 1. mgr. skulu vera í samræmi við staðfest aðalskipulag og samþykkt deiliskipulag.`` Í 2. mgr. 36. gr. er kveðið á um undanþágur frá ákvæðum um byggingarleyfi: ,,Undanþegin byggingarleyfi eru götur, holræsi, vegir og brýr, aðrar en göngubrýr í þéttbýli, jarðgöng, flugbrautir, dreifi- og flutningskerfi rafveitna, hitaveitna, vatnsveitna og fjarskipta, svo og hafnir og virkjanir, enda eru þær framkvæmdar á vegum opinberra aðila eða unnar samkvæmt sérlögum. Byggingarleyfi þarf þó fyrir varanlegum húsbyggingum sem gerðar eru í tengslum við þessar framkvæmdir.`` Skv. 2. tölulið ákvæðis til bráðabirgða skipulags- og byggingarlaga skulu öll sveitarfélög hafa gert aðalskipulag að liðnum tíu árum frá gildistöku laganna eða 1. jan. árið 2008. Aðalskipulag Fljótsdalshrepps liggur ekki fyrir en þegar framkvæmdir hófust við Fljótsdalsvirkjun árið 1991 giltu lög nr. 19/1964, sem eins og áður sagði kváðu einungis á um skyldu til að skipuleggja byggðan hluta sveitarfélags. Í 2. mgr. 5. gr. skipulagslaganna, nr. 19/1964, sagði að ef ekki væri fyrirliggjandi staðfestur skipulagsuppdráttur af sveitarfélagi eða hluta þess gat sveitarstjórn að fengnum meðmælum skipulagsstjórnar leyft einstakar byggingarframkvæmdir. 3. tölul. í ákvæði til bráðabirgða í skipulags- og byggingarlögum byggir á 2. mgr. 5. gr. eldri skipulagslaga en 3. töluliður ákvæðis til bráðabirgða í núgildandi skipulags- og byggingarlögum hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Sveitarstjórn getur án þess að fyrir liggi staðfest aðalskipulag eða samþykkt deiliskipulag og að fengnum meðmælum Skipulagsstofnunar leyft einstakar framkvæmdir sem um kann að verða sótt og er unnt að binda slíkt leyfi tilteknum skilyrðum. Heimilt er að vísa niðurstöðu Skipulagsstofnunar varðandi slíkt erindi til úrskurðarnefndar, sbr. 8. gr.`` Eins og fram kemur í þáltill. hæstv. iðnrh. sótti Landsvirkjun þann 14. nóv. 1990 um leyfi til hreppsnefndar Fljótsdalshrepps í samráði við Skipulag ríkisins og óskaði eftir að hreppsnefndin leyfði byggingu Fljótsdalsvirkjunar í samræmi við 2. mgr. 5. gr. skipulagslaganna. Sveitarstjórn frestaði að taka afstöðu til þessarar beiðni. Landsvirkjun ítrekaði beiðnina um leyfi til Fljótsdalsvirkjunar á grundvelli 2. mgr. 5. gr. þágildandi skipulagslaga árið 1992. Sveitarstjórn hefur enn ekki tekið endanlega afstöðu til málsins og liggur því fyrrgreind umsókn hjá hreppsnefnd Fljótsdalshrepps og bíður afgreiðslu. Samkvæmt heimildum ráðuneytisins mun Landsvirkjun ætla að ítreka fyrrgreinda umsókn varðandi virkjunina til hreppsnefndar Fljótsdalshrepps með vísun til 3. tölul. ákvæðis til bráðabirgða í núgildandi skipulags- og byggingarlögum. Skipulagsstofnun hefur nú þegar, samanber greinargerð stofnunarinnar við tillögu til ráðherra um staðfestingu svæðisskipulags miðhálendis Íslands, tekið fram að Fljótsdalsvirkjun sé ekki háð mati á umhverfisáhrifum. Hins vegar er ljóst að byggingarleyfi þarf vegna húsbygginga sem tengjast munu virkjuninni. Aðalskipulag fyrir Fljótsdalshrepp liggur ekki fyrir en verið er að vinna að svæðisskipulagi héraðssvæðis sem mun ná yfir Norður-Hérað, Fellahrepp, Fljótsdalshrepp, Austur-Hérað og Borgarfjörð eystri, neðan markalínu svæðisskipulags miðhálendisins. Áætlað er að skipulagsvinnunni verði lokið um mitt árið 2000. Ráðuneytið hefur fengið þær upplýsingar að hafin sé vinna við gerð deiliskipulags fyrir þann hluta Fljótsdalshrepps þar sem sem húsbyggingar tengdar virkjuninni munu staðsettar. Virðulegur forseti. Almennt má segja að mat á umhverfisáhrifum feli í sér mat á áhrifum framkvæmda á náttúru og samfélag manna. Því er nauðsynlegt að meta í heild áhrif framkvæmda og vega og meta kosti og galla. Þetta er afar flókið og mun örugglega reyna verulega á þolrif allra þingmanna. Segja má að gallinn við Fljótsdalsvirkjun sé sá að umhverfisáhrif, þ.e. áhrif á náttúrufarsþætti séu greinileg. Sérstakt búsvæði dýra og plantna sem menn nota m.a. til útivistar fer undir vatn. Kostirnir við framkvæmdina eru jákvæð umhverfisáhrif, þ.e. áhrif á efnahagslíf í landinu og á byggð á Austurlandi. Þessa kosti og galla verða hv. þm. að vega og meta hver fyrir sig. Hins vegar er alveg ljóst að Alþingi hefur nú þegar mótað stefnu sína, hefur leyft Fljótsdalsvirkjun án umhverfismats. Um það er ekki hægt að deila að mínu mati. En það er virðingarvert að við skulum samt taka þetta mál hér upp til umræðu, þar sem um það ríkja deilur í þjóðfélaginu. Núna geta því hv. þm. notað þann tíma sem þeir telja að þeir þurfi, bæði í iðnn. og umhvn., til að fara yfir meginþætti málsins og gera upp hug sinn enn á ný.

Herra forseti. Ég held ég verði að segja að þetta er einhver aumasta ræða sem ég hef heyrt flutta hér á Alþingi. Að þetta skyldi vera umhvrh. íslenska lýðveldisins sem stóð sig svona í stykkinu fyrir málstað sinn var dapurlegt. Einna lægst lagðist hæstv. umhvrh. fannst mér þegar hún vitnaði í afgreiðslu á skipulagstillögum miðhálendisins máli sínu til stuðnings, þ.e. um að Fljótsdalsvirkjun væri ekki matsskyld, en sleppti því að nefna að í sömu tillögum að skipulagi miðhálendisins er fyrirvari af hálfu þeirra sem það unnu, um Fljótsdalsvirkjun og miðlunarlón á Eyjabökkum. Að sjálfsögðu sleppti hæstv. umhvrh. því einnig að geta viðhorfa forvera síns sem fór með embættið á þeim tíma að þessi mál voru þar til umfjöllunar og afgreiðslu. Hér fór fram, herra forseti, samfelld varnarræða hæstv. umhvrh. en undir hana heyra lögin um mat á umhverfisáhrifum og jafnframt skipulagsstjóri. Hæstv. umhvrh. fór með samfellda varnarræðu fyrir því að ýta hinni lögbundnu aðferð til hliðar og gera ekkert með hana. Í raun var um það að ræða að ráðherrann tók einhliða afstöðu með aðferðum sem ríkisstjórnin er að þvinga fram og brást algjörlega því lögbundna ferli og þeim embættismönnum og þeim stofnunum sem undir hæstv. ráðherra heyra. Að lokum beit hæstv. umhvrh. þó höfuðið af skömminni þegar hún færði fram þakkir fyrir að Alþingi skyldi fjalla um málið. Það er virðingarvert, sagði hæstv. ráðherra, að Alþingi skuli fá að fjalla um þetta. Er sú virðing ætluð hæstv. iðnrh. fyrir það að leggja fram það sýndarplagg sem þessi þáltill. hans er? Nei heyr á endemi, herra forseti.

Virðulegur forseti. Já, mér þykir virðingarvert að við skulum leggja hér fram sérstaka þáltill. til að þingheimur fái tækifæri til að endurskoða hug sinn. Ég held að hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni veiti ekki af slíkri endurskoðun. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon samþykkti þessa virkjun hér áður fyrr. Hv. þm. sagði að ég hefði ekki minnst á skoðanir forvera míns, Guðmundar Bjarnasonar, þáverandi umhvrh. Það er rétt og jafnframt það sem hér kom fram áður að hann sagði opinberlega að hann teldi að þessi virkjun ætti að fara í lögformlegt umhverfismat. En hún er ekki í lögformlegu umhverfismati, alls ekki. Hvað varð um þessar skoðanir? Þær náðu ekki fram að ganga. Hins vegar sagði ég: Þann 10. maí 1999 staðfesti umhvrh. svæðisskipulag miðhálendis Íslands til 2015 og staðfesti þar með álit samvinnunefndar um svæðisskipulag miðhálendis Íslands og Skipulagsstofnunar, að Fljótsdalsvirkjun sé heimiluð með lögum frá árinu 1981 og að leyfi ráðherra hafi verið veitt fyrir virkjuninni fyrir 1. maí 1994. Þetta staðfesti fyrrv. umhvrh. Ég ætla því rétt að vona að þetta sé mjög skýrt fyrir hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni þegar hann dregur fyrrv. umhvrh. inn í þessa umræðu. Ég skil mætavel að hv. þm. sé gapandi hissa yfir því að ég taki afstöðu með ríkisstjórninni. Ég skil það í ljósi alls málflutnings hans. Sá málflutningur er bara hringavitleysa. Að sjálfsögðu styð ég málflutning ríkisstjórnarinnar í þessu efni. Hvaða málstað ætti ég annars að styðja? 

Herra forseti. Við getum farið yfir söguna í þessum málum við tækifæri. Það er alveg sjálfsagt að ræða hana. Ef það eru öflugustu rök talsmanna ríkisstjórnarinnar, sem mér heyrist reyndar vera, að sækja sér atburði aftur í söguna, 17--19 ár aftur í tímann, eins og síðan hafi ekkert gerst, þá dæmir sá málatilbúnaður sig sjálfur og þarf ekki að hafa um hann frekari orð. Herra forseti. Það þarf ekki til sýndarmennskutillögu frá iðnrh. til þess að sniðganga umhvn. Til umfjöllunar í umhvn. er tillaga um prinsippákvörðunina í þessu máli, þ.e. hvort að virkjun í Fljótsdal eigi að fara í lögformlegt mat á umhverfisáhrifum eða ekki. Sú tillaga er langt komin í vinnslu í þeirri nefnd. Ég sé ekki að neitt sé því til fyrirstöðu að taka hana þaðan og afgreiða hér. Það þarf ekki að þakka hæstv. iðnrh. fyrir að koma með þennan ótrúlega málflutning inn á þingið þegar fyrir hefur legið um margra vikna skeið tillaga sem eðlilegast er að Alþingi taki af skarið um. Að sjálfsögðu á að vinna þessi mál þar og grundvallarákvörðunin á að takast í því samhengi, hvort menn vilja að lögum og aðferðafræði eins og það stendur núna sé fylgt eða ekki. Það sem mér fannst svakalegast í málflutningi hæstv. umhvrh. var að ekki virtist votta fyrir neinum efasemdum eða óánægju, ekki einu sinni eftirsjá eftir því af hálfu hæstv. umhvrh. að málin væru unnin samkvæmt lögum og aðferðafræði þess ráðuneytis sem hún á að heita í forsvari fyrir. Er það virkilega þannig að hæstv. umhvrh. lýðveldisins sjái ekkert að því að lögum um mat á umhverfisáhrifum sé ýtt til hliðar, að skipulagsstjóri og hans embætti sé hafður að engu, að umhvn. Alþingis sé lítilsvirt og í raun þingræðið og eðilegur framgangsmáti þar með? Af því að hæstv. ráðherra styður ríkisstjórnina, þá er það allt í lagi.

Virðulegur forseti. Það voru ekki mín orð að tillaga hæstv. iðnrh. væri sýndartillaga, alls ekki. Ég tel þessa tillögu mjög eðlilega. Ég tel eðlilegt að taka hana fyrir á hinu háa Alþingi. Segja má að við hefðum alveg eins getað sleppt því. Öll leyfi liggja fyrir og það þarf ekki að taka málið fyrir. Það hefði verið hægt að fara í framkvæmdir án þess. Mér finnst virðingarvert að ríkisstjórnin skuli eigi að síður taka málið til umfjöllunar með þessum hætti. Það þykir mér eðlilegt. Þetta er mál ríkisstjórnarinnar. Þó að hæstv. iðnrh. leggi málið fyrir, þá er þetta að sjálfsögðuð mál ríkisstjórnarinnar. Sjálfstfl. stendur að þessu máli alveg eins og Framsfl. Við stöndum að málinu í þeim anda sem Alþingi gerði á sínum tíma, þegar m.a. hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon tók afstöðu í málinu. Það má benda á að hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon hafði skoðanir á þessu máli áður fyrr.

Hvaða skoðanir hafði Jón Sigurðsson?

Þá sagði hv. þm. í blaðagrein að hann teldi bæði Eyjafjörð og Keilisnes óheppilega kosti í álversmálinu. Hann benti á Austurland sem heppilegan landshluta. Þetta er hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon sem ætlar væntanlega að halda áfram í pólitík og fara í framboð, væntanlega í nýju kjördæmi sem nær yfir Austurland. Hann hafði þá skoðun áður fyrr, árið 1990 er mér sagt, að Austurlandi væri heppilegur kostur fyrir álver. En núna er álver mengandi erlend stóriðja. Þetta er málflutningur hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar.

Herra forseti. Ég geri ekki athugasemdir við það að menn skipti um skoðun. Ég skipti um skoðun á NATO. Hæstv. forsrh. var einu sinni með Evrópusambandinu en er núna harðasti andstæðingur Evrópusambandsins. Hæstv. umhvrh. fór einu sinni í viðtal við Morgunblaðið til þess að berja á hæstv. iðnrh. og sagði að hún teldi að Fljótsdalsvirkjun ætti að fara í ferli lögmæts umhverfismats. Svo að segja á sama degi og hæstv. umhvrh. varð ráðherra þá skipti hún um skoðun. Ég geri ekki athugasemd við það. En ég geri athugasemd við eitt: Hver er skýringin á þessum sinnaskiptum? Þegar stjórnmálamaður reyndir að slá sér upp eins og hæstv. umhvrh. gerði á kostnað kollega síns í Framsfl., gagnvart þjóðinni og þingheimi, þá skuldar hún okkur skýringar. Mér finnst að hæstv. umhvrh. hefði átt að nota ræðu sína til þess að skýra það. Hún hefur fyllsta rétt til þess að skipta um skoðun. En hvað olli sinnaskiptunum? Herra forseti. Af því að ég er gamall skipulagsráðherra get ég ekki á mér setið, eftir að hafa hlustað á þessa skipulagstuggu hæstv. ráðherra, að fagna því að hæstv. ráðherra vísaði til 2. mgr. 5. gr. laga nr. 19/1964. Þar segir að ef um er að ræða framkvæmd á svæði sem ekki er skipulagsskylt þá þurfi heimild sveitarfélagsins. Það kom mér nokkuð á óvart að hæstv. ráðherra sagði að ekki einu sinni og ekki tvisvar sinnum heldur þrisvar sinnum hefði Landsvirkjun skrifað sveitarstjórn í Fljótsdalshreppi. Hæstv. ráðherra klykkti út með því að segja: ,,Enn hefur Landsvirkjun ekki gengið eftir fullnaðarsvari.`` Þýðir þetta, herra forseti, og nú spyr ég hæstv. umhvrh., að aldrei hafi legið fyrir formlegt framkvæmdaleyfi af hálfu hreppsins gagnvart Landsvirkjun?

Þetta kemur fram í tillögunni.

Virðulegur forseti. Ég efast um að hægt sé að svara þessu mjög ítarlega á knöppum tíma en samkvæmt mínum upplýsingum hefur Landsvirkjun sótt um leyfi til heppsnefndar Fljótsdalshrepps í samráði við Skipulag ríkisins, sótt um að hreppsnefndin leyfi byggingu Fljótsdalsvirkjunar í samræmi við 2. mgr. 5. gr. skipulagslaga, nr. 19/1964. Samkvæmt mínum heimildum frestaði sveitarstjórn ákvörðun og svaraði ekki. Bréfið hefur verið ítrekað a.m.k. tvisvar sinnum. Samkvæmt mínum heimildum mun Landsvirkjun ætla að ítreka fyrri umsókn sína til hreppsnefndar Fljótsdalshrepps með vísun til 3. tölul. í ákvæði til bráðabirgða í núgildandi skipulags- og byggingarlögum hvað varðar virkjunina. Eins og ég hef skilið málið er hreppnum heimilt að veita svokallað leyfi til einstakra framkvæmda ef Skipulagsstofnun mælir með því. Sé það er gert er hins vegar hægt að kæra þá gjörð til úrskurðarnefndar þannig að vera má að þetta mál fari í það ferli. Við sjáum það ekki nákvæmlega fyrir á þessari stundu. Hins vegar er alveg ljóst að sótt var um þetta leyfi á sínum tíma. Það var hins vegar ekki formlega afgreitt. Það er alrangt hjá hv. þm. að ég hafi skipt um skoðun varðandi Fljótsdalsvirkjun. Ég skil að það er hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni í hag að láta málið líta þannig út og gera mig ótrúverðuga í málinu. Það er alls ekki þannig. Ég vil bara biðja hv. þm. um að kynna sér betur hvað umhvrh. hefur sagt í þessu máli.

Herra forseti. Mér þykir afskaplega leitt ef ég hef sært tilfinningar hæstv. umhvrh. Í stjórnmálum þurfa menn einfaldlega að standa ábyrgir orða sinna. Hæstv. umhvrh. lét ákveðna skoðun í ljós á þessu tiltekna máli en talar með allt öðrum hætti núna. Hvers vegna? Herra forseti. Ég spurði einfaldrar spurningar, þ.e. miðað við það sem hæstv. umhvrh. sagði áðan, hvort ekki hefði legið fyrir formlegt framkvæmdaleyfi af hálfu þessa sveitarfélags. Herra forseti. Eins og fram kom í frammíkalli hjá hv. þm. Katrínu Fjeldsted þá hefði ég auðvitað ekki þurft að spyrja þessara spurningar. Þetta kemur fram á bls. 9 í greinargerðinni. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Samkvæmt þessu liggur ekki fyrir formlegt samþykki Fljótsdalshrepps.`` Herra forseti. Ég spurði þessarar spurningar til þess að ganga úr skugga um hvort hæstv. umhvrh. hefði lesið þá þáltill. sem hérna liggur fyrir. Það liggur núna fyrir að hæstv. umhvrh. hefur ekki aðeins skipt um skoðun heldur ekki einu sinni haft fyrir því að lesa tillöguna.

Virðulegur forseti. Það er afar furðuleg staðhæfing að halda því fram að sú er hér stendur hafi ekki lesið þáltill. Þvílík fjarstæða. Það er ljóst að það þurfti hvorki byggingarleyfi né framkvæmdaleyfi fyrir virkjanir samkvæmt eldri skipulagslögum og eldri byggingarlögum. Ég reyndi að koma því á framfæri í máli mínu. En þetta er afar flókið þannig að það er rétt að iðnn. og umhvn. fari sérstaklega yfir þetta til að skýra það betur. Hér var sagt að menn yrðu að vera ábyrgir orða sinna. Ég vil þá bara rifja upp að þegar hv. þm. Össur Skarphéðinsson var umhvrh. þá samþykkti hann, að mér skilst, hluta af Fljótsdalslínu. Hann var umhvrh. þegar hluti af framkvæmdunum fór í útboð. Ég spyr: Er þetta nú trúverðugt? Hver hefur skipt um skoðun í málinu? Er það ekki hv. þm. Össur Skarphéðinsson sem stutt hefur þessa virkjun hingað til, væntanlega til þess að skapa betra ástand í efnahagslífinu og styrkja byggðir á Austurlandi? En nú er hlaupið frá öllu saman. Það er búið að draga það fram að Samfylkingin hefur enga stefnu í málinu. Ég vísa þessu til föðurhúsanna. Ég hef ekki skipt um skoðun í málinu. Það er frekar að hv. þm. Össur Skarphéðinsson hafi skipt um skoðun.

Herra forseti. Ég ætla ekki að deila við hæstv. umhvrh. um þetta mál. Hún hefur fullt leyfi til að skipta um skoðun. Ég veit að hún er í erfiðri stöðu alveg eins og ágætur kollegi hennar og forveri. Hæstv. þáv. umhvrh. Guðmundur Bjarnason var í ákaflega erfiðri stöðu og ég skildi vel að málið var honum mjög erfitt. Í þessari umræðu hefur komið fram að stjórnarliðið virðist bersýnilega telja málið afskaplega tæpt. Ég verð að segja, herra forseti, að ummæli hæstv. forsrh. voru honum til skammar hér áðan. Hæstv. forsrh. kom hingað og hélt því fram að við í Samfylkingunni hefðum enga stefnu. Herra forseti. Það liggur fyrir hér og var lýst af hv. þm. Rannveigu Guðmundsdóttur að við í Samfylkingunni erum reiðubúin til að lýsa yfir stuðningi við áform um gerð Fljótsdalsvirkjunar og síðan segir í þeirri brtt. sem við komum fram með: ,,... að fengnu jákvæðu mati á umhverfisáhrifum framkvæmdanna ...`` Herra forseti. Afstaða okkar liggur fyrir. Ef niðurstaða umhverfismats er jákvæð þá styðjum við þetta. Hæstv. forsrh. kaus hins vegar að koma hingað með skítkast og útúrsnúning. Þó var miklu verra að hæstv. forsrh. sýndi að hann hefur ekki hundsvit á því ferli sem lögin um mat á umhverfisáhrifum mæla fyrir. Hæstv. forsrh. kom hingað og af máli hans mátti skilja að hann teldi mestu skipta að í því ferli fjallaði skipulagsstjóri um málið og síðan umhvrh. Hann gerir sér ekki grein fyrir því að hlutverk sérfræðinga Skipulagsstofnunar er að fjalla hlutlaust um frummatsskýrslu sem gerð er af framkvæmdaaðila og er eðli málsins samkvæmt aldrei algerlega hlutlaus. Þess vegna var þessu skellt inn í lögin á sínum tíma. Herra forseti. Hæstv. forsrh. hefur sýnt að hann er ekki hæfur til þess að taka þátt í þessari umræðu og hlýtur þar af leiðandi að tilheyra þeim 80% þjóðarinnar sem ný könnun hefur sýnt að hafa ekki næga þekkingu á ferli umhverfismats. Ég vil hins vegar benda hæstv. forsrh. á að Endurmenntunarstofnun Háskóla Íslands áformar nú að hafa námskeið í umhverfismati og við í Samfylkingunni erum reiðubúin til þess að skjóta saman til þess að kosta nám hæstv. forsrh. í þeim efnum. Herra forseti. Það sem skiptir auðvitað máli hér er að allar aðstæður og viðhorf eru mjög breytt frá því sem áður var. Það er alveg hárrétt að við sem vorum í Alþfl. 1991 studdum þetta alveg eins og mjög margir aðrir. Menn hafa skipt um skoðun og þjóðin hefur skipt um skoðun varðandi viðhorf sín gagnvart náttúrunni. Við viljum nefnilega ekki, eins og hæstv. forsrh. orðaði það svo hnyttilega, að ætt verði í framkvæmdir. Við viljum að það verði kannað áður, náttúran verði látin njóta vafans og fyllstu varúðarreglu verði beitt. Herra forseti. Ég er algjörlega á móti því að þetta mál sé komið hérna inn í þingið. Mér fannst það líka vera forstjóra Landsvirkjunar til skammar að hann skyldi í rauninni svipta hulunni af málatilbúnaðinum öllum með því að gefa þinginu fyrirskipun um hvað við hefðum langan tíma til þess að fjalla um þetta. Ég ætla hins vegar, herra forseti, fyrst málið er komið hingað, að reyna að taka þátt í málefnalegri umræðu. Mér fannst ræða hæstv. iðnrh. prýðileg og mun betri en skýrsla Landsvirkjunar. Það verð ég að segja, herra forseti. Það kemur fram í tillögu hæstv. iðnrh. að ríkisstjórnina bresti lagaheimildir til að kveða á um að Fljótsdalsvirkjun skuli fara í umhverfismat. Herra forseti. Hæstv. ráðherra var annarrar skoðunar í fyrra, nánar tiltekið 12. október, þegar hann sagði að það væri á valdi Landsvirkjunar að ákveða hvort farið yrði í mat á afleiðingum virkjunarinnar. Það eru litlir kallar sem segja eitt í fyrra og koma síðan núna og segja annað. Hæstv. iðnrh. skuldar okkur líka skýringar á þessum mun á skoðunum sínum. Hæstv. ráðherra segir jafnframt að ríkisstjórnin sé ekki reiðubúin til þess að beita sér fyrir hinum nauðsynlegu lagaheimildum enda kynni slík lagasetning að hafa í för með sér bótaskyldu ríkissjóðs gagnvart virkjunaraðilum. Við skulum aðeins skoða þetta nánar. Hver er þessi bótaskylda og á hverju grundvallast hún? Það er ekkert um það sagt í greinargerðinni. Ég sé fyrir mér að hún gæti hugsanlega grundvallast á þrennu, kostnaði vegna lands- og vatnsréttinda, útlögðum kostnaði Landsvirkjunar vegna rannsókna og framkvæmda og loks missi hugsanlegs hagnaðar fyrirtækisins af virkjuninni. Það kemur fram, herra forseti, í skýrslunni að fyrirtækið hefur fengið öll réttindi á silfurfati, land undir veitur og lón, vegi og skurði, stöðvarhús og námur. Það kemur líka í ljós þar að mestöll mannvirki verða á jörðum í eigu ríkisins nema að sjálfsögðu á Hóli í Fljótsdal sem fyrrv. umhvrh. seldi síðasta dag sinn í embætti landbrh. Hinir heppnu voru vitaskuld valinkunnir framsóknarmenn á Egilsstöðum eins og kosningastjóri þeirra þar getur staðfest, herra forseti, þannig að þetta atriði gefur ekki tilefni til skaðabóta. Hver er svo útlagður kostnaður Landsvirkjunar vegna virkjunarinnar? Það kemur fram á bls. 7 að það séu u.þ.b. 3 milljarðar. Hvað felst í þessari tölu? Helmingurinn er kostnaður vegna grunnrannsókna Orkustofnunar sem unnar voru á árunum 1975 og fram yfir 1980 og þær taka til allra mögulegra virkjana sem hafa verið í umræðu á þessu svæði. Það er fráleitt að telja það allt til Fljótsdalsvirkjunar. 850 millj. eru svo vegna hönnunar og framkvæmda og tæplega 100 milljónir vegna aðstöðusköpunar og eftirlits. Stöldrum nú aðeins við þetta. Á bls. 9 í greinargerðinni kemur fram afskaplega mikilvæg staðreynd. Þar er greint frá því að þrátt fyrir ítrekaðar óskir Landsvirkjunar, eins og hæstv. umhvrh. gat um hér áðan, þá gaf sveitarstjórn Fljótsdalshrepps aldrei formlegt leyfi sitt fyrir þessum framkvæmdum. Slíkt leyfi er þó klárlega nauðsynlegt samkvæmt 2. mgr. 5. gr. laganna frá 1964, og það kemur ítrekað fram í greinargerðinni að svo er. Fyrirtækið ræðst því í þessar framkvæmdir með það á hættu að fá ekki formlega leyfið. Fyrirtækið tekur sjálft þessa áhættu og þar af leiðandi getur það aldrei orðið andlag skaðabótakrafna. Það er alveg ljóst, herra forseti. Í þriðja lagi: Hver er þá missir hins hugsanlega arðs af Fljótsdalsvirkjun? Það er ekki erfitt að reikna út og það hefur nýlega verið gert. Fjárfestingin er í kringum 25 milljarðar og við skulum láta milli hluta liggja þá 3 milljarða sem eru til undirbúnings og ég tek þá ekki með. Afskriftartímann er hægt að reikna sem 45 ár. Orkugeta virkjunarinnar var til skamms tíma 1.250 gígavattstundir en er frá síðustu viku orðin 1.400 gígavattstundir og við skulum gefa okkur það. Breyturnar sem þá skipta máli eru vextir og orkuverð. Opinberar framkvæmdir í Bretlandi hafa verið núvirtar miðað við 6% vexti. Alþjóðabankinn gefur sér 5--7% vexti. Við skulum gefa okkur 6% vexti vegna þess að Friðrik Sophusson hefur aðspurður ekki gert athugasemdir við það tvisvar sinnum í fjölmiðlum. Og hvað þýðir þetta þá, herra forseti? Það þýðir að miðað við meðalverð á orku í fyrra, 88 aura á kwst., þá þarf orkuverðið að hækka um það bil 35--45% til þess að ekki verði 10 milljarða tap á framkvæmdinni, og ef við tökum undirbúningskostnaðinn með, 13 milljarða tap. Herra forseti. Landsvirkjun ætti nú að borga okkur fyrir að reyna að forða henni frá þessari vitleysu. Þetta er auðvitað það sem gerði það að verkum að Norsk Hydro hljóp frá fyrri áætlunum sínum um að eiga í þessari virkjun. Þetta skiptir auðvitað máli, herra forseti. Rök ríkisstjórnarinnar um að ekki sé hættandi á að setja framkvæmdina í umhverfismat vegna þess að það baki skaðabótaábyrgð, eru gjörsamlega hrunin. Þær tölur sem hafa verið nefndar eru ekkert annað en blekkingar. Ríkisstjórnin segir líka að það eigi ekki að setja þetta í mat á umhverfisáhrifum vegna hins umdeilda bráðabirgðaákvæðis í lögunum frá 1993. Til að hún geti fullyrt það þá er alveg ljóst að gamla virkjunarleyfið verður að vera í fullu gildi. Ég dró ekki í efa að svo væri fyrr en ég las greinargerð ríkisstjórnarinnar. Ég taldi ótvírætt að leyfið héldi. En það rennur upp fyrir mér að það er í besta falli á gráu svæði. Í fyrsta lagi var virkjanaleyfið klárlega gefið út á grundvelli bráðabirgðaákvæðis I í lögunum frá 1990. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Takist samningar um að reisa nýtt álver á grundvelli yfirlýsingar, dags. 13. mars 1990, milli ríkisstjórnarinnar og ATLANTAL-aðilanna um ásetning að ljúka samningum um nýtt álver með 200 þús. tonna framleiðslu á ári skal mæta orkuþörf þess með því að ráðast auk Blönduvirkjunar í eftirtaldar framkvæmdir ...: 1. Fljótsdalsvirkjun.`` Herra forseti. Það er alveg ljóst að hérna eru lögin og leyfið sem á þeim byggist skilyrt við tiltekið verkefni á vegum Atlantal-hópsins. Þessi hópur er ekki lengur til, herra forseti. Það er afar hæpið að leyfið haldi sökum þess. Annað skiptir þá meira máli. Fyrst hæstv. ráðherra, og ekki síst hæstv. forsrh., ætlar að binda sig við lagaklæki þá skiptir auðvitað máli hvernig menn ganga frá hlutunum formlega, herra forseti. Það er alveg ljóst að það skilyrði laganna frá 1964 um formlega afstöðu Fljótsdalshrepps liggur ekki fyrir. Það lá ekki fyrir 1991 og ekki 1992, og þó. Eins og hæstv. umhvrh. hefur rakið var þrisvar sinnum gengið eftir því og leyfið kom ekki. Virkjunarleyfi sem hékk á því hlýtur þar af leiðandi að vera fallið. Þar af leiðir, leyfi ég mér að álykta, herra forseti, og menn geta auðvitað deilt um það, að mönnum sé ekki lengur stætt á því að halda því fram að virkjunarleyfi hafi verið í gildi þegar bráðabirgðaákvæðið var samþykkt. Það er hreinlega alveg út í hróa hött að halda því fram. Ástæðan fyrir flótta ríkisstjórnarinnar í málinu kemur auðvitað fram, herra forseti, á fyrstu síðu greinargerðar með tillögunni. Þeir leggja einfaldlega ekki í matið vegna þess að þeir gefa sér það fyrir fram að niðurstaðan verði svo neikvæð að ekki verði hægt að ráðast í framkvæmdina. Annað skilur ekki hæstv. forsrh. og það er honum líka til skammar. Hann virðist ekki skilja að eitt af aðalviðfangsefnum mats á umhverfisáhrifum er einmitt að meta mismunandi kosti og það eru uppi mismunandi kostir. Hæstv. utanrrh., helsti formælandinn í þessu máli, kom á forsíðu Dags fyrir á að giska einu, tveimur missirum og benti á valkost, sem var Kárahnúkavirkjun. Ég tel að ég eigi heimtingu á því sem borgari í þessu landi að fá málefnalega umfjöllun um þann valkost og valkost sem Helgi Hallgrímsson náttúrufræðingur hefur sett fram um að flytja lónið til. Kem ég þá að því sem mér finnst vera mikilvægast í ferlinu --- ferlið eins og hæstv. iðnrh. setur það upp gagnvart þinginu getur ekki bætt þetta --- og það er að fá hlutlausa sérfræðinga, á vegum þessarar stofnunar sem þessum herrum er svo í nöp við, til að véla um málið. Lögin segja að framkvæmdaaðilinn eigi að gera frummatið og það er ekkert að því. En það er ekkert skrýtið þó að hann kunni að setja staðreyndir þannig fram að þær þurfi að skoða betur. Lögin mæla fyrir um að ef hinir hlutlausu sérfræðingar telja svo, þá á að óska eftir nýjum rannsóknum, nýjum upplýsingum eða einfaldlega að henda skýrslunni í hausinn á þeim sem gerði hana. Það, herra forseti, yrði gert við þessa skýrslu sem hér kemur fram vegna þess að þeir sem gera hana voru ekki nægilega heiðarlegir til þess að draga fram þau aðalatriði sem hæstv. iðnrh. gerði þó í sinni ræðu. Þó erfitt sé að fara á þessum tíma sem við höfðum í gegnum þær 520 eða 540 blaðsíður sem við fengum þá reyndi ég að hlaupa yfir þessa skýrslu. Ég er ekki viss um að ég hafi náð öllu. En það er þó alveg ljóst, herra forseti, að þar eru atriði sem sums staðar koma fram en koma aldrei fram í samantektinni og sum koma ekki fram. Ég nefni t.d. að það kemur hvergi fram, ég hef a.m.k. ekki séð það, herra forseti, að Eyjabakkar eru mikilvægir í sjálfu sér af því að þeir eru flæðilendi á hálendi. Það er nóg af flæðilendum til á Íslandi en þau eru á láglendi. Þau eru örfá á hálendinu. Þjórsárver er númer eitt, en þetta er hið næstmikilvægasta. Ég fann hvergi að þetta væri dregið fram og hljótum við þó að hafa svona atriði til hliðsjónar. Hæstv. iðnrh. benti á þá staðreynd að svæðið væri líka mikilvægt vegna þess að þar er um að ræða eina samfellda gróðurlendið frá jaðri jökuls niður til sjávar. Það kemur fram á bls. 72 í milliskýrslunni, í skýrslu Landsvirkjunar, en kemur ekki fram í samantektinni. Eitt er að finna á Eyjabakkasvæðinu sem er einstakt, ekki á landinu heldur í heiminum og það eru hinir svokölluðu hraukar. Berggrunnurinn á þessu svæði er þannig. Áin grefur sig ekki niður og þar af leiðir fossaröðin. Þar af leiðir líka setmyndunin og jarðvegsmyndunin á Eyjabakkasvæðinu. Jökullinn hefur ýtt þessu mýrlendi, þessum gróðurleifum upp í hrauka. Það eru svona hraukar hinum megin við Snæfellið sem Brúarjökull hefur ýtt upp í Kringilsárrana en þeir eru úr allt öðru efni. Þessir hraukar úr þessu efni eru hvergi til í heiminum annars staðar. Þó leyfa þessir herrar sér að segja í samantekt skýrslunnar að þetta sé ekki einsdæmi og svipað sé til m.a. á Svalbarða. Þeir jarðfræðingar sem ég hef talað við --- og þekki ég nú einn giska náið eins og þingheimur veit --- kannast ekki við það. Það sem skiptir mestu máli er að þó að alls staðar sé vitnað til heimilda í þessari skýrslu þá er ekki vitnað til heimilda þarna. Herra forseti. Eitt dæmi er enn. Ég gæti þó farið með svo mörg dæmi. Eitt dæmi enn varðar Ramsar-samninginn. Er ekki lágmarkskrafa þegar menn eru að gera matsskýrslu um þetta og fjalla um Ramsar-samninginn að greina frá því að ein af greinum hans mælir sérstaklega fyrir um að ekki megi farga votlendi nema láta fara fram mat á umhverfisáhrifum? Menn geta deilt um hvort það eigi að ráða úrslitum, en óhjákvæmilega hlýtur það að þurfa að koma fram í svona skýrslu. Það kom ekki fram í skýrslunni, herra forseti. Ég segi á grundvelli þess hraðlesturs sem ég er neyddur til þess að viðhafa á þessari skýrslu: Þessi skýrsla er ótæk sem frummatsskýrsla og hún hefði verið send beint til föðurhúsanna ef málið hefði fengið eðlilega framkvæmd. Það fær málið auðvitað ekki. Þetta er stærsta athugasemdin sem ég geri við þessa tilteknu aðferð hæstv. ráðherra.

Herra forseti. Það er tvennt. Í fyrsta lagi held ég að það sé ótvírætt, ef hv. þm. lítur yfir öll fylgiskjöl og greinargerð þeirrar þáltill. sem hér liggur fyrir, að færð eru mjög sterk rök fyrir því að Landsvirkjun hefur allan þann lagalega rétt sem hún þarf á að halda til þess að ráðast í þessar framkvæmdir. Það er ekki dregið í efa og af því að hv. þm. dró það í efa í umræðunni þá vil ég undirstrika að svo er. Hv. þm. spurði einnig um afstöðubreytingu mína til þess hvort Landsvirkjun geti sett þessa virkjun eða Eyjabakkana í mat á umhverfisáhrifum. Það hefur ekkert breyst. Ég sagði þetta í október á síðasta ári. Sá möguleiki og sá réttur er auðvitað enn þá til staðar hjá Landsvirkjun. Hins vegar hefur orðið breyting á frá því í október 1998 og sú breyting er að nú hefur Landsvirkjun, stjórnvöld eða ríkisstjórnin og Norsk Hydro gert með sér samkomulag um framkvæmdahraða byggingar álvers í Reyðarfirði. Sú yfirlýsing var undirrituð á Hallormsstað í lok júní á þessu ári. Þar af leiðandi hafa allar forsendur breyst, því eins og ég sagði í framsöguræðu minni áðan þá er ekki tími. Áhættan sem menn mundu taka með því að setja málið í kærufarveg hjá skipulagsstjóra yrði of mikil.

Herra forseti. Þessi orðaskipti okkar hæstv. iðnrh. sýna auðvitað í hnotskurn galla þeirrar aðferðar sem hann hefur valið. Hann kemur inn í þingið með algerlega mótaða afstöðu. Ég kem inn í þingið sennilega með jafnharða aðstöðu. Eigum við síðan að vegast á með rökum og komast að skynsamlegri niðurstöðu? Þegar lögin um hið lögformlega umhverfismat voru sett var ætlast til að málin væru sett í hendur hlutlausra manna. En látum það nú vera, herra forseti. Tímasetningin er þannig að ekki er hægt að fara í matið, segir hæstv. umhvrh. Hann vísar til samkomulags. Ég þakka honum fyrir að kalla það samkomulag. Í útvarpinu í morgun kallaði hann það samning. Þetta er auðvitað ekkert annað en viljayfirlýsing og ekki bindandi samkomulag. Ef hæstv. iðnrh., með allri þeirri atorku og krafti sem hann býr yfir, fengi félaga sína hjá Norsk Hydro, sem hafa ekki beinlínis verið gríðarlega fúsir til þessa verks, til að endurtímasetja þetta þá er ég viss um að hann gæti það. Hann vill það hins vegar ekki, herra forseti. Ef honum væri annt um að þetta færi í matið þá hefði hann auðvitað ráðist í það í fyrra þegar kollegi hans, hæstv. þáv. umhvrh., sagði að rétt væri að þetta færi í mat, einhvern tíma í júní 1998. Miðað við þær tímasetningarnar sem hæstv. iðnrh. setur upp í þáltill. sinni mundi það akkúrat smella. Miðað við ýtrasta tímaramma umhverfismats sem hann sjálfur setur upp þá gæti hann farið að búa til ál, ef niðurstaðan yrði jákvæð, í lok ársins 2003, í síðasta lagi í byrjun árs 2004. Herra forseti. Varðandi hinar lagalegu forsendur efaðist ég ekki um þær fyrr en í gær þegar ég sá rakið í greinargerðinni að hið formlega framkvæmdaleyfi var ekki til staðar. Ég er þeirrar skoðunar að menn eigi ekki að festa sig við formleikann í þessum málum. En hæstv. iðnrh. býður upp í þann dans og ég stíg dansinn við hann og segi: Ef maður heldur sig við formið þá er hæstv. iðnrh. úr leik og eiginlega komið dömufrí.

Herra forseti. Það er engin ástæða fyrir hv. þm. að efast. Ég skil ekki í því að hv. þm. byrjaði einmitt í gær að efast í þessu máli. Allar upplýsingar hafa legið fyrir í mjög langan tíma. Meginástæðan fyrir því að þetta mál hefur ekki farið í hinn lögbundna kærufarveg eins og ráð er fyrir gert í lögunum um mat á umhverfisáhrifum er vegna þess að framkvæmdin er undanþegin þeim lögum. Auðvitað væri það hægt en ég ítreka að sá tímarammi sem við höfum ef við ætlum að gera þetta verkefni að veruleika, sem við vonandi öll keppum að, er svo knappur að ekki er hægt að taka áhættuna sem því er samfara. Ekkert svæði á landinu hefur fengið aðrar eins rannsóknir til undirbúnings mati á umhverfisáhrifum og þetta. Niðurstaða okkar, sem um málið höfum fjallað og fengið m.a. til ráðgjafar færa sérfræðinga á því sviði, er að sú áhætta sem tekin er með því að fara af stað með þessar framkvæmdir sé ekki það mikil að hún jafnist á við hinn þjóðhagslega ávinning af málinu. Við teljum ávinninginn meiri en áhættuna sem við tökum.

Herra forseti. Ég hafði vænst þess, þegar Landsvirkjun ákvað að ráðast í sérstakar rannsóknir aftur í sumar, að öllum mögulegum spurningum sem eftir lifðu yrði svarað. Ég taldi eins og hæstv. iðnrh. að þarna lægju fyrir alveg gríðarlegar rannsóknir eins og kemur víða fram í þessari skýrslu. Svo ég taki eitt dæmi er fullyrt á bls. 133, með leyfi forseta: ,,Þrátt fyrir að rannsóknir á dýralífi við Eyjabakka hafi nú staðið yfir í hartnær 30 ár liggja ekki fyrir svör um það hvaða áhrif myndun lóns á Eyjabökkum muni hafa á dýralíf.`` Hér er undarlega að orði kveðið, herra forseti. Í fyrsta lagi hafa verið gerðar mjög takmarkaðar rannsóknir á dýralífi á Eyjabökkum. Eftir því sem ég best veit stóðu þær aðeins yfir í nokkur sumur á milli áranna 1979 og 1981 auk einnar viku sumarið 1975 og talningar á gæsum og hreindýrum á Eyjabökkum dagpart á hverju sumri síðan. Þarf hæstv. iðnrh. að velkjast í vafa um hver áhrif myndunar lónsins yrðu á dýralífið? Ætli dýralífið mundi ekki hverfa þar sem lónið kemur og búsvæðin eyðileggjast? Herra forseti. Það sem skortir auðvitað í þessa skýrslu er heildarsýn. Ég tala kannski sem falleraður líffræðingur en skelfing þótti mér sárt að lesa þennan part skýrslunnar og sjá að þá fjóra verkfræðinga, að öllum líkindum, sem gerðu þessa skýrslu skorti algerlega sýn til að tengja mikilvægi þessa svæðis við lífríkið og miðhálendið í heild. Það særði mig að sjá hvernig þeir, annaðhvort af einhvers konar vangetu, misskilningi eða vísvitandi, drógu niður og fóru ranglega með mikilvægi hraukanna sem ég var að tala um áðan. Þeir ráða kannski ekki úrslitum en þeir eru einstæðir í heiminum.

Herra forseti. Það má vera að þessir hraukar séu einstæðir árið 1999 en hv. þm. Össur Skarphéðinsson var ekki þeirrar skoðunar meðan hann var umhvrh. Mér er ekki kunnugt um að þessir hraukar hafi breyst neitt frá þeim tíma.

Þeir hafa ekki breyst frá 1890.

Ég vil segja, um það sem fram kom í máli hv. þm., að Fljótsdalshreppur gaf leyfi fyrir aðrennslisgöngunum á sínum tíma. Þá var byrjað á þeim og búið er að sprengja um 200 metra löng göng. Að öðru leyti var erindið óafgreitt, ekki vegna þess að andstaða væri við það eftir því sem mér er best kunnugt um heldur vegna þess að hreppsnefndin vildi íhuga málið út frá öðrum ástæðum. Ástæða er til að gera athugasemdir við að hv. þm. fann hæstv. umhvrh. það til foráttu að hafa á sínum tíma sagt að það væri á valdi Landsvirkjunar að fram færi mat á umhverfisáhrifum. Það er alveg hárrétt hjá hæstv. umhvrh. Það er á valdi Landsvirkjunar. Hún tók þá ákvörðun og skýrslan liggur fyrir. Það er á valdi framkvæmdaaðila að setja málið í þann farveg ef hann vill. Ég minni á að Vegagerð ríkisins setti framkvæmdina við Gilsfjarðarbrú í þann farveg að fara samkvæmt lögunum um mat á umhverfisáhrifum þó að það væri ekki skylt. Það leiddi hins vegar til þess að framkvæmdir við þá þörfu framkvæmd, sem Vestfirðingar höfðu beðið eftir áratugum saman, frestaðst um langan tíma. Menn vilja auðvitað ekki tefla á tvær hættur, herra forseti, með að setja þjóðþrifamál í þann farveg að hætta sé á að það sópist út af borðinu.

Herra forseti. Afskaplega var það illa til fundið hjá hv. þm. að nefna Gilsfjarðarbrú í þessu sambandi. Það vildi svo til að samkomulag var gert á milli þáv. umhvrh., sem var ég, og Vegagerðarinnar um að láta þetta mál fara í umhverfismat. Hvers vegna, herra forseti? Til þess að draga úr deilunum. Það var gert og var afgreitt fljótlega. Menn nýttu sér þá kærufresti sem þeir höfðu og ekki nokkur einasti maður hefur rifist um þá framkvæmd síðan. Hvers vegna? Vegna þess að það náðist sátt í málinu, menn fengu að njóta andmælaréttarins. Sérfræðingar fóru yfir málið og við komumst að niðurstöðu. Það var engin deila. Varðandi það sem hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson er að segja um afstöðu Fljótsdalshrepps þá kann auðvitað að vera að hann sé í ,,telepatísku`` sambandi við alla þá sem sitja þar í sveitarstjórn. Ég er það ekki. Ég er ekki þeim gáfum gæddur. Ég held að hv. þm. hafi ekki verið það fyrr en hann kom þá inn í þingflokk Framsfl. Hann veit nefnilega nákvæmlega ekkert um afstöðu Fljótsdalshrepps. Hún liggur ekki enn þá fyrir. Ég gæti hjálpað hv. þm. og sagt honum að ýmis sveitarfélög þarna sem vildu lögformlegt umhverfismat eins og sveitarstjórnin á Austur-Héraði hafa breytt afstöðu sinni. Hins vegar vekur furðu að þrátt fyrir þessar hörðu deilur hefur sveitarstjórn Fljótsdalshrepps ekki breytt um afstöðu. Nú ætla ég ekki að halda því fram að hún muni ekki gera það. Ég nota þetta einungis sem dæmi til að sýna að á sínum tíma lá ekki fyrir framkvæmdaleyfi. Það er ekki bara skoðun mín. Það stendur ...

Á bls. 9.

Nú er hæstv. umhvrh. búinn að lesa sig svolítið til og er kominn á bls. 9. Þar segir: ,,Samkvæmt þessu liggur ekki fyrir formlegt samþykki Fljótsdalshrepps.`` Hér eru menn að deila um formleikann. Hæstv. ríkisstjórn hefur haslað það dansgólf, ekki við. Ég ítreka það sem ég sagði áðan að mér finnst að menn eigi ekki að hengja sig í það. Mér finnst að það eigi að fara með þetta í mat. Ef niðurstaðan er jákvæð þá eiga menn að fara í þessa framkvæmd annars ekki. Þá mundum við losna við þær deilur og þau erfiðu sár sem ella munu verða eftir á líkama þjóðarinnar.

Herra forseti. Mér fannst hraustlegt af hv. þm. að tala um að verið hafi deilur um Gilsfjarðarbrú á sínum tíma. Það er varla hægt að kalla málsatvik á þeim tíma þannig að það rísi undir nafni.

Þú varst ekki í umhvrh. þá, vinur.

Það var almennur stuðningur við þessa framkvæmd af hálfu heimamanna og mér er ekki kunnugt um nema örfáa menn sem höfðu skoðun á þessu á annan veg. Þeir höfðu hins vegar af og þá væntanlega með stuðningi hv. þm. að tefja framkvæmdina verulega. Hv. þm. nefndi áðan að menn hefðu skipt um skoðun. Ég legg það ekki mönnum til lasts að skipta um skoðun, við skulum ekki deila um það atriði. Hins vegar er kannski stundum nauðsynlegt að ganga eftir því að menn rökstyðji af hverju þeir skipta um skoðun. Mér finnst hafa skort dálítið á hjá hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni að hann geri grein fyrir því af hverju hann hefur kúvent um 180 gráður í þessu máli. Við skulum minnast þess að hann sem umhvrh. skrifaði undir það að háspennulína yrði lögð frá Akureyri að Veggjafelli fyrir austan, háspennulína um meginhluta hálendisins. Það leyfi veitti hv. þm. Össur Skarphéðinsson 20. apríl 1994. Það var eftir að lögin um lögformlegt umhverfismat voru sett eða hvað, herra forseti? Mundi hæstv. þáv. umhvrh. ekkert eftir þeim lögum? Hvenær féll hv. þm. frá þeirri skoðun sinni að eðlilegt væri að leggja þessa línu? Var það þegar búið var að breyta framkvæmdunum þannig að ekki þyrfti að leggja þessa línu vegna þess að það ætti að reisa álver á Austfjörðum en ekki á Keilisnesi? Var það vegna þess að það átti að nýta framkvæmdina til að byggja upp atvinnulíf á Austfjörðum en ekki á Keilisnesi sem hv. þm. Össur Skarphéðinsson skipti um skoðun? Ég spyr. Auglýst er eftir skýringum á umsnúningi þingmannsins.

Herra forseti. Mér finnst hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson leggjast heldur lágt ef hann ætlar að halda því fram að skoðanir mínar á þessu máli stafi af sérstakri andúð minni á Austfjörðum eða landsbyggðinni í heild. Ég vara menn við að beita þeim málflutningi að við sem viljum mat á umhverfisráðherrum ... umhverfisáhrifum, viljum það vegna sérstakrar fjandsemi gagnvart landsbyggðinni. Það er ekki svo. Herra forseti. Mér urðu á þau mistök að tala um mat á umhverfisráðherrum en ég held að vísu að heppilegt væri að það færi fram líka. En síðan 1993 hafa viðhorfin gjörbreyst. Tökum árið 1990 en þá voru menn að leita eftir athugasemdum við þessa framkvæmd. Átta athugasemdir bárust og engin þeirra var um Eyjabakkana. Það eitt sýnir hversu mikið viðhorf fólks hafa breyst. Í dag snýst deilan fyrst og fremst um Eyjabakka. Hæstv. ráðherrar hafa stundum notað þetta dæmi til þess að ýja að því að einhver múgsefjun sé í kringum þetta Eyjabakkadæmi. Það er að sjálfsögðu ekki svo. Mönnum hefur hins vegar opnast greið leið inn á hálendið á tvo vegu.  Hv. þm. spyr hvort ég hafi skipt um skoðun.

Nei ...

Mín skoðun er nákvæmlega þessi: Ég styð þessa framkvæmd eins og ég hef margtuggið ofan í hv. þm. svo fremi sem niðurstaða mats á umhverfisáhrifum verði jákvæð. Það er eina sáttin sem við getum náð meðal þjóðarinnar í þessu máli. Eins og hæstv. ríkisstjórn hefur leikið í þessu máli þá hefur hún teflt í þær ógöngur að málið sé líklegt til þess að rífa þjóðina á hol. Eina sáttaleiðin, af því að ríkisstjórnin er að tala um sáttaleið, er þetta mat. Menn una niðurstöðunni. Krafa um mat á umhverfisáhrifum felur í sér yfirlýsingu um að menn muni una niðurstöðunni.

Herra forseti. Sú tillaga sem hér er til umræðu er nokkuð sérstök. Lagt er til að Alþingi lýsi yfir stuðningi við að haldið verði áfram framkvæmdum við Fljótsdalsvirkjun eða með öðrum orðum að lög og virkjanaheimild þar að lútandi skuli standa og að framkvæmdaaðila skuli heimilt að halda áfram framkvæmdum og undirbúningi sem þegar hefur verið varið til 3--4 milljörðum kr. Eins og skýrt kemur fram í greinargerð með tillögunni hefur framkvæmdarvaldið að óbreyttum lögum ekki heimild til að ákveða einhliða að beita um Fljótsdalsvirkjun ákvæðum laga nr. 63/1993, um mat á umhverfisáhrifum, og ríkisstjórnarflokkarnir eru ekki reiðubúnir til að beita sér fyrir lagabreytingu í þeim efnum enda nokkuð ljóst að slík lagasetning gæti haft í för með sér bótaskyldu ríkissjóðs gagnvart virkjunaraðilanum. Það er augljóst að engar heimildir eru í lögum til að breyta eða afturkalla einhliða og í andstöðu við vilja virkjunaraðila þær heimildir sem veittar hafa verið til virkjunar Jökulsá í Fljótsdal. Vilji Landsvirkjunar er skýr og kemur fram í bréfi fyrirtækisins til umhvn. Alþingis 23. nóv. 1998, þar sem segir m.a., með leyfi forseta: ,,Sem fyrr greinir eru framkvæmdir þegar hafnar, m.a. með gerð 160 m langra aðkomuganga að stöðvarhúsi auk umfangsmikillar vegagerðar á Fljótsdalsheiði þar sem lagður hefur verið m.a. uppbyggður 45 km langur vegur. Kemur því ekki til greina af hálfu Landsvirkjunar að fallast á að virkjunarrétturinn verði af fyrirtækinu tekinn.`` Á grundvelli heimildar í lögum nr. 60/1981 gerðu ríkisstjórn Íslands og Landsvirkjun með sér samning um virkjunarmál, yfirtöku byggðalína og fleira þann 11. ágúst 1982. Samkvæmt 1. gr. þess samnings tók Landsvirkjun að sér að reisa og reka sem sína eign og frá og með 1. okt. 1982 þrjár virkjanir. Ein þeirra var Fljótsdalsvirkjun með allt að 330 megavatta afli. Frá sama tíma tók Landsvirkjun samkvæmt samningnum við rannsóknum, hönnun og undirbúningsframkvæmdum þeim sem við þessar virkjanir sem fram til þess tíma höfðu verið í höndum Rafmagnsveitna ríkisins og Orkustofnunar. Þessi samningur var staðfestur af þáv. iðnrh. 21. sept. sama ár. Athyglisvert er að lesa álit Náttúruverndarráðs varðandi þetta mál, en í bréfi ráðsins, dags. 31. mars 1981, segir svo, með leyfi forseta: ,,Ráðið hefur nú fjallað um mál þetta með hliðsjón af fyrirliggjandi gögnum og könnun ráðsmanna á áhrifasvæði virkjunarinnar. Á fundi ráðsins 26. mars sl. var meðfylgjandi umsögn samþykkt og kemur þar fram að þótt mikill sjónarsviptir yrði að hinu víðfeðma gróðurlendi Eyjabakkasvæðisins, færi það undir vatn, og þrátt fyrir að forðast beri að eyða þannig grónu landi, sé þess nokkur kostur, þá vill Náttúruverndarráð fyrir sitt leyti ekki leggjast gegn Fljótsdalsvirkjun telji orkuyfirvöld hana nauðsynlega.`` Þegar framkvæmdaleyfi iðnrh. vegna Fljótsdalsvirkjunar var svo gefið út níu árum síðar eða í apríl 1991 lá fyrir ný umsögn Náttúruverndarráðs, dagsett 7. febr. 1991. Í þeirri umsögn segir m.a., með leyfi forseta: ,,Það er skilningur Náttúruverndarráðs að jákvæð umsögn ráðsins (bréf dagsett 31. mars 1981) varðandi eldri hugmyndir um virkjun standi enn, þar með talið samþykki við því að leggja Eyjabakka undir vatn. Sú breytta verkhönnun sem hér er verið að óska umsagnar um dregur verulega úr umhverfisáhrifum á heiðinni. Þeir skurðir og stíflur sem eldri hugmyndir gerðu ráð fyrir hefðu efalítið verið til lýta í landslagi og hindrað för manna og skepna um heiðina. Loks er það mikils virði að tjarnir og votlendi á Fljótsdalsheiðinni fái að halda sér.`` Þegar Náttúruverndarráð sendi frá sér þessa síðari umsögn lá það fyrir að hönnun Fljótsdalsvirkjunar hafði verið endurskoðuð og tilhögun breytt þannig að veitan frá Eyjabakkalóni færðist af yfirborði í göng og með því var ekki lengur þörf á stórum inntakslónum og í þeirri útfærslu sem iðnrh. veitti leyfi fyrir í apríl 1991 var fallið frá hinum mikla veituskurði og báðum inntakslónunum og veitum af Fljótsdalsheiði að mestu leyti. Með því minnkaði landþörf virkjunarinnar um tæpa 30 km 2 . Þar af voru rúmlega 20 km 2 gróið land, að stórum hluta votlendi, og um 4 km 2 vötn. Þessi breytta tilhögun dregur auðvitað mjög úr helstu umhverfisröskun af völdum virkjunarinnar miðað við fyrri hugmyndir. Það er athyglisvert að rifja það upp að þegar leyfi til virkjunar var gefið í apríl 1991 var almenningi gefinn kostur á að koma athugasemdum við hana á framfæri. Það bárust aðeins níu athugasemdir og engin þeirra laut að miðlunarlóni á Eyjabökkum. Það liggur fyrir að Landsvirkjun hefur lagt fram háar fjárupphæðir vegna Fljótsdalsvirkjunar. Í fyrsta lagi hefur fyrirtækið greitt ríkissjóði 1.550 millj. kr. fyrir þann kostnað sem Rafmagnsveitur ríkisins og Orkustofnun höfðu lagt í rannsóknir vegna fyrirhugaðrar virkjunar. Í öðru lagi hefur fyrirtækið varið 1.650 millj. kr. til undirbúnings og framkvæmda við vegagerð, gerð aðkomuganga o.fl. Heildarkostnaður fyrirtækisins er því orðinn um 3,2 milljarðar kr. Mér sýnist nokkuð augljóst að þessi kostnaður mundi falla á ríkissjóð ef virkjunarleyfið yrði tekið af Landsvirkjun. Mér finnst það reyndar oft gleymast í umræðunni að framkvæmdir við Fljótsdalsvirkjun voru hafnar á sínum tíma en frestuðust þar sem sala á orkunni var ekki örugg. Stjórnarandstaðan hefur haldið því fram að þessi framkvæmd skuli fara í umhverfismat samkvæmt lögum þar að lútandi frá 1993, en ég tel að svo sé augljóslega ekki því að í þeim lögum, í bráðabirgðaákvæði II sem hefur oft verið vitnað í í umræðunni, segir, með leyfi forseta: ,,Þrátt fyrir ákvæði 17. gr. laga þessara eru framkvæmdir samkvæmt leyfum útgefnum fyrir 1. maí 1994 ekki háðar mati á umhverfisáhrifum samkvæmt lögum þessum.`` Í ræðu framsögumanns fyrir nefndarálitinu á Alþingi kom fram að allri óvissu um hvernig farið verður með leyfi sem útgefin eru fyrir 1. maí 1994 er eytt með þessu ákvæði, en eins og ég sagði fyrr var leyfi til virkjunar Jökulsár í Fljótsdal veitt í apríl 1991. Sumir telja að nú sé komið nóg af virkjunum og hætta eigi þessari virkjunarstefnu en ástandið í raforkubúskapnum er ekki betra en það að þegar eigendur Norðuráls á Grundartanga hugðu á stækkun þeirrar verksmiðju fyrr á þessu ári, voru að velta því fyrir sér að fara út í þá stækkun með vorinu, þá var það ekki hægt vegna þess að Landsvirkjun getur ekki skaffað þeim orku fyrr en á miðju ári 2001. Þess vegna frestuðust framkvæmdir við þá stækkun fram í byrjun næsta árs. Allar virkjanir okkar eru á Suðurlandi og í gegnum tíðina hefur lítið verið amast við byggingu þeirra en þegar loksins stendur til að virkja í öðrum landshluta hefjast mikil mótmæli og mest og háværust hjá fólki á höfuðborgarsvæðinu. En áhugi Austlendinga á virkjun til atvinnusköpunar finnst mér afar eðlilegur. Íbúum Miðausturlands hefur fækkað jafnt og þétt á undanförnum árum. Þeim fækkaði um tæp 9% á árunum 1990--1998 og störfum á svæðinu fækkaði um 16,7% á árunum 1986--1996 eða á einum áratug. Í ítarlegri könnun, sem Stefán Ólafsson prófessor gerði fyrir Byggðastofnun á síðasta ári, kom það fram að einhæfni atvinnulífsins er langstærsti orsakavaldurinn varðandi flutning fólks af landsbyggðinni og er öllum ljóst að álver á Reyðarfirði mundi gjörbreyta atvinnuástandi á svæðinu. Það mundi skapa fjölbreyttara atvinnulíf, flytja inn erlent fjármagn og tækniþekkingu og skapa hundruð nýrra vel launaðra starfa. Það mun hjálpa ungu og vel menntuðu fólki á Austurlandi að fá störf við sitt hæfi og þar með stuðla að meira jafnvægi í aldursskiptingu íbúanna og draga úr brottflutningi. Fljótsdalsvirkjun og uppbygging stóriðju á Austurlandi er því að mínu áliti stórt landsbyggðarmál og gott innlegg í þá miklu umræðu sem verið hefur um byggðamálin að undanförnu og þá miklu fólksfækkun sem orðið hefur á landsbyggðinni og ég tel að þetta sé tvímælalaust eitt stærsta byggðamál síðari ára. Athyglisvert er að skoða launatekjur fólks á Miðausturlandi. Í einhverju af fylgigögnunum sem fylgja tillögunni kemur fram að af tæpum 6.800 skattgreiðendum á síðasta ári höfðu aðeins rúmlega 20% yfir 2 millj. í tekjur og meira en helmingur hafði innan við 1 millj. í tekjur. Það er mjög fróðlegt að bera þessi laun saman við tekjur manna í stóriðjunni. Ég leitaði upplýsinga um það hjá launastjóra Íslenska járnblendifélagsins á Grundartanga í gær hver laun manna væru þar og samkvæmt upplýsingum hans voru meðallaun starfsmanna á síðasta ári tæpar 2 millj. hjá starfsfólki í mötuneyti og ræstingu, 2,5 millj. í ofndeild og flutningadeild, 2,5 millj. hjá skrifstofufólki, og 2,9 millj. hjá iðnaðarmönnum. Mér sýnist því alveg morgunljóst að stóriðja á Reyðarfirði mundi gjörbreyta atvinnuástandi og tekjum manna á Austurlandi en eins og fram kemur í þessum gögnum er talið að 120 þúsund tonna álver mundi veita 270 störf til frambúðar en 730 störf á framkvæmdatíma auk starfa við virkjanaframkvæmdir. Þessu til viðbótar fylgir svo mikill fjöldi starfa við margháttaða þjónustu, svo sem margs konar viðhald og störf iðnaðarmanna, rannsóknir, matsölu, tölvuþjónustu, endurskoðun o.fl. Það má minna á að að mati Byggðastofnunar má ætla að afleidd störf vegna álvers á Reyðarfirði verði álíka mörg og föst störf í fyrirtækinu. Ég held að einnig megi vænta þess að bætt aðgengi að hálendinu sem fylgir þessum framkvæmdum muni hleypa nýju blóði í ferðamennsku á svæðinu. Við vitum að sú mikla vegagerð sem Landsvirkjun hefur farið í varðandi framkvæmdir liðinna ára hefur orðið til þess að fólk getur notið hálendisins í miklu meira mæli en áður. Hálendið er ekki lengur bara fyrir gönguhrólfa og hestamenn. Menn geta ekið þarna á góðum vegum sem Landsvirkjun hefur byggt og ég held að slíkar framkvæmdir tengdar Fljótsdalsvirkjun muni auka ferðamennsku á svæðinu. Mér sýnist líka augljóst að þessari uppbyggingu í atvinnulífinu muni fylgja jarðgangagerð milli Reyðarfjarðar og Fáskrúðsfjarðar. Í dag er öll okkar stóriðja starfrækt á litlu svæði við Faxaflóa. Það munu vera um þúsund manns starfandi í þeim verksmiðjum sem þar eru og auk þess jafnmargir eða jafnvel fleiri sem starfa við margháttaða þjónustu við þessi fyrirtæki. Andstæðingar stóriðju tala gjarnan með nokkurri fyrirlitningu um störf við mengandi stóriðju, eins og það er oft nefnt, og að nær væri að finna eitthvað annað til að bæta atvinnuástand á Austurlandi. En hver er reynslan af þessum störfum? Hún er nákvæmlega sú að í Sementsverksmiðjunni á Akranesi, sem starfrækt hefur verið á fimmta áratug, hefur stærstur hluti starfsmanna starfað í 20, 30 og jafnvel 40 ár. Í álverinu í Straumsvík mun meðalstarfsaldur vera 20 ár. Í járnblendiverksmiðjunni á Grundartanga, sem tók til starfa árið 1978, hefur stór hluti, verulega stór hluti starfsmanna starfað frá upphafi og þegar álverið á Grundartanga tók til starfa fyrir um tveimur árum og auglýsti eftir starfsmönnum þá bárust 1.100 umsóknir. Hvað segir þetta okkur? Það segir okkur auðvitað að launin eru góð og starfsmönnum líkar þessi vinna vel. Ég ráðlegg þeim sem tala með fyrirlitningu um störf við stóriðju að heimsækja þessi fyrirtæki, ræða við starfsmenn þeirra og spyrja þá að því hvers vegna þeir endast svona vel við þessi störf. Fyrir rúmum tveimur árum fórum við sem þá skipuðum iðnn. Alþingis í tveggja daga ferð um hálendið og skoðuðum alla virkjanakosti og jafnframt þau mannvirki sem Landsvirkjun hefur reist á liðnum árum. Mér fannst það mjög áberandi hve allar framkvæmdir fyrirtækisins voru til mikillar fyrirmyndar. Það átti jafnt við um byggingar, vegagerð, lón og alla umgengni við umhverfið og ég er þess viss að Landsvirkjun mun standa með sama hætti að virkjun Jökulsár í Fljótsdal. Herra forseti. Tími minn er á þrotum. Eins og ég sagði í upphafi máls míns finnst mér vera nokkuð sérstök tillaga á ferðinni og að mínu áliti nánast óþörf. Það er eiginlega verið að staðfesta það að fyrri samþykktir Alþingis hafi ekki verið gerðar í plati. Það er svo sem ágætt að fá það staðfest en mér finnst aðalatriðið að framkvæmdir við Fljótsdalsvirkjun geti hafist sem fyrst því að það er þjóðarhagur.

Herra forseti. Ég vona að hæstv. iðnrh. sé einhvers staðar nálægur. Ég held að ég byrji á því að víkja að því sem hæstv. iðnrh. sagði í ræðu sinni. Ég held að tilvitnanir hæstv. iðnrh., Finns Ingólfssonar í Hjörleif Guttormsson, fyrrv. alþingismann, sem ekki á lengur sæti hér til þess að svara fyrir sig sem þingmaður séu með því ómaklegasta og ómerkilegasta sem ég hef heyrt af því tagi mjög lengi. Það fer út af fyrir sig prýðilega á því að það komi frá hæstv. iðnrh. Hjörleifur Guttormsson hélt einmitt á Alþingi veturinn 1990--1991 eina af frægari ræðum þingsögunnar þegar hann stóð hér í eina 6--8 klukkutíma og andmælti einmitt álveri á Keilisnesi og virkjunum sem því áttu að tengjast. Ég spái því að það muni þurfa meira til heldur en Finn Ingólfsson að koma óorði á eða kasta rýrð á þann orðstír sem Hjörleifur Guttormsson hefur sem umhverfisverndarsinni á Íslandi. Herra forseti. Ég geri ekki mikið af því að vitna í amerísk stjórnmál. En ég var þó einu sinni staddur vestra og sá stjórnmálaskörung þarlendan, frá Texas, afgreiða heldur seinheppinn mótframbjóðanda sinn til embættis varaforseta Bandaríkjanna þannig að mér er það nokkuð minnisstætt. Þannig var að sá hinn seinheppni Dan Quayle varð það á beint eða óbeint að jafna sjálfum sér við John Fitzgerald Kennedy og þá greip gamli skörungurinn orðið og sagði, ef ég má með leyfi forseta, mæla á enska tungu: ,,Senator, I knew Jack Kennedy. You are no Jack Kennedy.`` Ég get sagt mjög svipað. Ég þekki Hjörleif Guttormsson. Iðnaðarráðherra, þú ert enginn Hjörleifur Guttormsson og vantar mikið upp á það. Herra forseti. Ég held að þingleg meðferð þessara mála eigi eftir að komast á spjöld þingsögunnar ef svo fer, sem er bersýnilega ásetningur stjórnarmeirihlutans, að þvinga fram afgreiðslu á þessari sýndartillögu hæstv. iðnrh. Hún er auðvitað ekkert annað en sýndartillaga til þess eins fallin að láta heita svo að Alþingi hafi komið að málinu með nýrri ákvörðun en þó þannig að sjálf grundvallarspurningin sem tekist er á um í fyrstu umferð, lögformlegt eða ekki lögformlegt mat á umhverfisáhrifum, verði aldrei borin upp. Þetta er óefnislegt. Ég vek athygli á hinu sjaldgæfa orðalagi tillögunnar sem hæstv. iðnrh. flytur. Hvernig hefst tillagan? Tillögugreinin er þannig, að Alþingi, með vísan til þessa og þessa, lýsi yfir stuðningi við eitthvað. Alþingi er að lýsa yfir stuðningi við að eitthvað gerist úti í þjóðfélaginu. Þetta er eins og menn væru á fundi í ungmennafélagi að lýsa sig sammála því að það ætti að varðveita íslenska tungu eða annað því um líkt. Þarna er mjög afbrigðilega að málum staðið, herra forseti. Það á ekki að leggja málið upp sem grundvallarákvörðun þannig að orðalag tillögunnar sé þannig að hér sé um að ræða hina efnislegu ákvörðun Alþingis. Nei, það á ekki að gera. Það á að láta heita svo að í þessu felist eitthvað sem máli skiptir, að Alþingi lýsi yfir stuðningi við að þetta og hitt gerist á grundvelli eldri leyfa og ákvarðana. Herra forseti. Það er óefnislegt sérstaklega ef koma á í veg fyrir að þáltill. um lögformlegt mat á umhverfisáhrifum gangi til efnislegrar afgreiðslu á undan þessari tillögu. Það er óþinglegt. Í raun er verið að lýsa með því vantrausti á þá aðferðafræði í þessum málum sem Alþingi þó sjálft hefur ákveðið, þ.e. lög um mat á umhverfisáhrifum, hlutverk skipulagsstjóra, en það sem mestu máli skiptir, á rétt almennings í landinu til að koma með rökstuddum hætti sínum sjónarmiðum inn í ferlið þannig að ákvörðunartökuaðilarnir, skipulagsstjóri og eftir atvikum umhvrh. að lokum, verði að taka tillit til þess. Ég spái því, herra forseti, að þetta felli málið fyrir ríkisstjórninni. Þessi réttur er mjög sterkur og ég er sannfærður um, eins og réttarþróunin hefur verið í Evrópu t.d. og að nokkru leyti hér á landi sem betur fer, að brot á þeim grundvallarrétti almennings að koma sínum rökstuddu sjónarmiðum fram inn í ákvarðanatökuferlið verði á meðal þröskuldanna sem fella hæstv. ríkisstjórn á þessu máli og þá er vel. Herra forseti. Ég hlýt einnig að gera nokkrar athugasemdir við þá aðferðafræði hæstv. ríkisstjórnar og ráðherra sem er í rauninni mjög athyglisverð, að hlaupa meira og minna átta eða 17 ár aftur í tímann til rökstuðnings sinni afstöðu nú. Auðvitað er mér vel ljóst að þegar hæstv. iðnrh. er að reyna í þessum skógarferðum sínum að láta líta svo út sem þeir sem stóðu að einhverjum hlutum á sínum tíma fyrir 17--18 árum séu þar með skuldbundnir til að styðja hans óhæfuverk nú, þá er það ósköp einfaldlega ekki framsetning sem dugar. Það eru í fyrsta lagi 17--18 ár síðan Alþingi fjallaði um þessa hluti. Þegar hér er vitnað í afstöðu Náttúruverndarráðs frá þeim tíma, eru menn þá að reyna að segja að ekkert hafi breyst síðan sem þeir þurfi að taka tillit til? Menn horfa í fyrsta lagi fram hjá öllum þeim breytingum sem orðið hafa á lagaumhverfinu síðan. Getur hæstv. forsrh., löglærður maðurinn gert það, látið eins og ekkert hafi gerst síðan 1981, 1982 eða þess vegna 1991 eða 1993? Menn horfa í öðru lagi fram hjá öllum breytingum á þjóðréttarlegum skuldbindingum Íslands á þessum tíma. Það eru komnir til ekki einn og ekki tveir heldur margir þjóðréttarlega bindandi samningar sem við höfum síðan undirgengist, Ríó-samningurinn, samningur þar sem varúðarreglan er fest í sessi um fjölbreytileika tegundanna, fleiri Evróputilskipanir og slíkir hlutir. Herra forseti. Menn horfa síðast en ekki síst fram hjá því að á þessum tíma hefur orðið grundvallarbreyting á viðhorfum almennings til umhverfismála. Er lýðræðislegt að láta eins og það hafi ekki gerst, gera ekkert með það? Vegna þeirra tilrauna sem hafa verið býsna fyrirferðarmiklar að undanförnu að láta líta svo út að þeir sem sátu í ríkisstjórn á árunum 1988--1991 hafi allir verið sammála þeirri stóriðjustefnu sem þáv. hæstv. iðnrh., Jón Sigurðsson, fór fyrir, þá er rétt að láta það koma fram, þó það sé þreytandi að þurfa að taka tímann í slíka söguskoðun af því að það skiptir í raun ekki öllu máli, að við eigum að taka afstöðu til þessa máls út frá aðstæðum núna, viðhorfum núna og lagaumhverfinu núna. Það var hárrétt sem kom fram hjá hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni að auðvitað geta viðhorf manna breyst á þeim tíma og það er ekkert til að skammast sín fyrir ef um rökstuddar, ígrundaðar og yfirvegaðar ákvarðanir manna er að ræða. En það er best að upplýsa það að um þessa stóriðjustefnu Jóns Sigurðssonar var mikill ágreiningur í þeirri ríkisstjórn og það er rétt að upplýsa að Jón Sigurðsson bar ekki undir ríkisstjórnina ákvörðun sína um að veita virkjunarleyfi 24. apríl 1991. Herra forseti. Ef ég má víkja hálft skref úr ræðustólnum þá eru hér fundargerðir ríkisstjórnar Íslands frá þeim tíma.

Er hann ekki fjarstaddur?

Ríkisstjórn Íslands hélt tvisvar fundi eftir að þetta mál var komið á það stig sem raun ber vitni, 16. apríl og 23. apríl. Á dagskrá hvorugs þessara funda er þetta mál og 24. apríl gaf Jón Sigurðsson þetta virkjunarleyfi með bréfi. Mér er ekki kunnugt um, herra forseti, ég hef ekki kannað það, hvenær það kom í fjölmiðla en það er best að staðreyndir séu staðreyndir og ég vona að ráðherrarnir séu ekki að telja það árásir á virðulegan bankastjóra úti í löndum að vitna til staðreynda af dagskrám ríkisstjórnarfunda lýðveldisins.  Í fjölmiðlum sömu daga og þessir atburðir voru að gerast er hægt að tína til margar tilvitnanir í ráðamenn Alþfl. þar sem þeir tilgreina andstöðu okkar ráðherra Alþb. við stóriðjuáformin sem eina höfuðástæðuna fyrir því að reyna ekki áfram það stjórnarsamstarf heldur halla sér að íhaldinu. Þetta eru staðreyndir, herra forseti, og ætti ekki að þurfa að tyggja þær endurtekið ofan í menn. Nóg um það. Herra forseti. Um málið í heild er best að taka iðnrh. á orðinu. Við skulum endilega ræða um málið í heild. Við skulum horfast í augu við að þarna á að setja af stað áform samkvæmt viljayfirlýsingu ríkisstjórnar og samstarfsaðila sem eiga að enda í 480 þús. tonna álveri, þrisvar sinnum núverandi stærð álversins í Straumsvík, þannig að ef það verður allt á lengdina mun taka fleiri, fleiri mínútur að keyra fram hjá því. Ég veit ekki hve margir leggja það á sig á leið sinni til Norðfjarðar ef þau áform öll ganga eftir. Raforkan sem slíkt risaálver þarf er sambærileg við alla raforku sem framleidd er á Íslandi nú, þ.e. um 7 teravattstundir af kannski 30 sem líklegt er að nokkurn tíma verði virkjaðar í landinu úr þessu. Átta menn sig þá á því hvers konar risaákvarðanir á að setja hér af stað? Fyrir liggja mjög vel rökstuddar upplýsingar um að þjóðhagslegar forsendur þessa máls séu afar umdeilanlegar, svo ekki sé meira sagt, að tapið af virkjuninni gæti kannski orðið af stærðargráðunni 10--20 milljarðar kr., að áhættan er svo til öll á íslenskum herðum. Iðjuverið fullbúið í 480 þús. tonnum gæti kostað um 240 milljarða ef maður margfaldar með fjórum þá 60 milljarða sem þarna eiga að koma í fyrsta áfanga, þ.e. fjórðungsstærð. Segjum 200 milljarða þar. Segjum að fjórum sinnum 30 milljarðar fari í virkjanir. Það gera 120 milljarða. Hver á að taka áhættuna? Að langmestu leyti íslenska ríkið. Norsk Hydro sem upphaflega ætlaði að vera stór aðili í þessu máli ætlar núna að eiga 20% eignarhlut í iðjuverinu en ekkert í virkjuninni. Og þeir ætla að leggja hluta af þeim 20% fram í öðru en fjármunum sem verður þeim útlátalítið ef að líkum lætur í formi tækniþekkingar og slíkra hluta. Ætli það verði ekki svipaðir samningar og Elkem notaði t.d. til að raka fé af Íslendingum í samstarfinu um Grundartanga á sínum tíma. Ríkið sem helmingseigandi Landsvirkjunar, ríkið sem eigandi ríkisbankanna sem nú á að draga inn í að fjármagna þetta fyrirtæki, tvö af stærstu sveitarfélögum landsins og jafnvel lífeyrissjóðir landsmanna eiga að taka áhættuna af þessum áformum sem geta sett menn inn í vítahring þar sem ekkert verður hægt annað ef á að bjarga dæminu en halda áfram og stækka álverið í fulla stærð því fyrir liggja rökstuddar upplýsingar um að svona lítið álver verði innan skamms mjög óhagkvæm eining. Hver verður viðspyrnan þá að stoppa sig af ef svo miklir íslenskir hagsmunir eru orðnir í húfi að ríkissjóður, Reykjavíkurborg, Akureyrarkaupstaður, ríkisbankarnir, lífeyrissjóðirnir og aðrir innlendir fjárfestar eiga allt undir í stærstu, einstöku fjármálaákvörðun íslenska lýðveldisins? Það er ekki þannig að menn eigi að geta ýtt því til hliðar að horfast í augu við málið eins og það er í heild sinni. Þetta er glæfralegasta og stærsta einstaka fjárfestingarákvörðun sem hefur nokkurn tímann verið tekin í sögu efnahagslegs sjálfstæðis á Íslandi. Það er þannig. Þá þýðir lítið að vitna í mjög ófullkomnar upplýsingar, t.d. frá Þjóðhagsstofnun, sem kynnu að vera undirritaðar af fyrrverandi tímabundið ráðuneytisstjóra iðnrn. Eða þá gögn frá Landsbankanum, sem kynnu að hafa farið um hendur fyrrverandi ráðuneytisstjóra iðnrn. líka, að vísu annar maður, en skylt er skeggið hökunni eins og einhver var að segja um daginn. Herra forseti. Ég held að menn eigi að horfast í augu við að allar forsendur þessa máls, lagalegu forsendurnar, hvað lýtur að framkvæmda- og virkjunarleyfi, hvað lýtur að því að sniðganga lögformlegt umhverfismat og þjóðhagslegar forsendurnar, eru allar meira og minna hálfkaraðar. Það er ekki hægt að bjóða mönnum upp á að drífa í gegn fyrir jól málamyndastimplun Alþingis á ákvörðun af þessari stærðargráðu. Það er ekki boðlegt. Allur málatilbúnaður hæstv. ríkisstjórnar er henni til háborinnar skammar enda hafa menn greinilega vonda samvisku og forðast að rökstyðja og ræða efnisþætti málsins en beita fyrir sig útúrsnúningum og sagnfræði af því tagi sem bæði hæstv. iðnrh. og því miður einnig að nokkru leyti hæstv. forsrh. gerði áðan. Ég geri ekki lítið úr þeim vanda sem við er að glíma í byggðamálum á Íslandi og þá ekki frekar á Austfjörðum en annars staðar en það er aldeilis fráleitt að halda því fram að í þessari ákvörðun, eins og allt er í pottinn búið og ég hef farið yfir hér, liggi einhverjar skurðarlínur í því hverjir vilja efla byggð á Íslandi og hverjir ekki. Það er ekki svo og það kemur úr hörðustu átt að hæstv. forsrh., sem hefur farið hefur með byggðamál á níunda ár, og Framsóknarflokkurinn, sem hefur verið í ríkisstjórn svo lengi sem elstu menn muna, að undanskildum kannski fjórum, fimm árum, bera þar af leiðandi mesta ábyrgð á því hvernig ástandið er í byggðamálum á Íslandi, hafandi gert meira og minna ekki neitt undanfarin ár til að snúa þróuninni við, ætli nú að gera sig dýrlega út á svona mál, sem ekki getur orðið lausn í hinum almenna atvinnu- og byggðavanda landsbyggðarinnar. Hverju eru menn bættari á Vestfjörðum þó að rísi álver á Reyðarfirði og jafnvel þó að það kynni að hafa jákvæð áhrif í sínu næsta umhverfi? Herra forseti. Þetta er mál sem hlýtur að eiga eftir að taka mikinn tíma á Alþingi og það er með öllu óboðlegt að vinna að þessu undir tilskipunum ofan úr Landsvirkjun um að þessu máli skuli ljúka fyrir jól.

Herra forseti. Það er margt sem fram kom í ræðu hv. þm. sem rétt væri að gera athugasemdir við og þá aðeins eitt í upphafi sem ég vil minnast á. Hv. þm. gerði óskaplega mikið úr því að vitnað skyldi í flokksfélaga hv. þm., fyrrv. hæstv. iðnrh., Hjörleif Guttormsson. Þar var ég að vitna í gögn sem fyrir liggja í þinginu og ræðu sem hv. þm. og fyrrv. hæstv. ráðherra flutti í þinginu. Þetta var afskaplega ómaklega að verki staðið að mati hv. þm. Hann var ekki lengra kominn, hv. þm., í ræðu sinni en hann hóf heiftarlegar árásir á fyrrv. iðnrh. sem er ekki á meðal okkar í dag og er fjarstaddur, á bankastjóra Landsbankans og ýmsa starfsmenn sem hafa komið að málinu. Þetta lýsir betur en nokkuð annað öllum málflutningi þess hv. þm. sem hér var að tala áðan, hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar, og hann dæmir sig sjálfur.

Herra forseti. Ég sé að það hefur verið hæstv. iðnrh. erfiður samanburður sem ég gerði á honum og Hjörleifi Guttormssyni og ég marka það af því að meira að segja hann sjálfur áttaði sig á því að það sem ég sagði var rétt. Finnur Ingólfsson, hæstv. iðnrh., er enginn Hjörleifur Guttormsson og hann ætti að fara varlega í að reyna að gera þar mannamun á. Ég taldi ekki mjög drengilegt af hæstv. iðnrh. með þeim tilvitnunum, slitnum úr samhengi, í mál Hjörleifs Guttormssonar, fram flutt við allt aðrar aðstæður og á allt öðrum tíma, að láta að því liggja að í raun og veru væri Hjörleifur Guttormsson einhvers konar stuðningsmaður þeirra framkvæmda sem nú að fara að ráðast í. Eða til hvers voru þá tilvitnanirnar, hæstv. iðnrh.? Að leggja það að jöfnu því að segja það eitt um fyrrv. iðnrh., Jón Sigurðsson, að um stóriðjustefnu hans hafi verið ágreiningur í ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar, er nú nokkuð langt gengið. Hvað var það sem ég sagði um þennan ágæta mann, hæstv. fyrrv. iðnrh., Jón Sigurðsson, nú bankastjóra Norræna fjárfestingarbankans? Ég sagði það eitt að um stóriðjustefnu hans hefði verið ágreiningur í þeirri ríkisstjórn, opinbert mál sem hefur legið lengi fyrir og síðan vitnaði ég í hvað hefði verið á dagskrá funda ríkisstjórna í aprílmánuði 1991. Hæstv. iðnrh. kemst náttúrlega ekki svo ódýrt frá málum að leggja það að jöfnu við það sem hæstv. ráðherra var að gera Hjörleifi Guttormssyni upp áðan. Nú vill að vísu svo til að jafnvel þó að Hjörleifur Guttormsson sé utan þingsala um þessar mundir er hann fullfær til að verja orðstír sinn sjálfur. Ég er ekki viss um að það hafi ofan í kaupið, þó við sleppum nú drengskapnum, verið mjög hyggilegt af hæstv. iðnrh., Finni Ingólfssyni, að vera að reyna að espa hv. fyrrv. þingmann og hæstv. fyrrv. ráðherra, Hjörleif Guttormsson, mjög gegn sér.

Herra forseti. Það þurfti ekki hv. þm., Steingrím J. Sigfússon, upp í ræðustól til að draga upp þann mismun sem er á þeim manni sem hér stendur og fyrrv. hv. þm. og fyrrv. hæstv. iðnrh., Hjörleifi Guttormssyni. Það er öllum ljóst. Hins vegar þakka ég hv. þm. fyrir að draga þann mismun fram. Í ljós kom í umræðu hér áðan og hjá hv. þm. að munurinn á hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni, og fyrrv. hæstv. iðnrh., Jóni Sigurðssyni, var enginn vegna þess að þeir stóðu sameiginlega að þessum ákvörðunum. Af því að vitnað var í það hér þegar á sínum tíma var verið að mynda fyrrv. ríkisstjórn Alþýðuflokks og Sjálfstæðisflokks, þá man ég ekki betur en til þess hefði verið sérstaklega tekið af þáv. formanni Alþýðubandalagsins að það væri ekkert vandamál að halda áfram því stjórnarsamstarfi sem þá var vegna þess að það væri aðeins við einn mann að eiga sem væri vandamálið og það væri þáv. hv. þm. Hjörleifur Guttormsson. Önnur vandamál væru ekki til staðar. Það undirstrikar betur en allt annað að það var enginn munur á hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni og hæstv. fyrrv. iðnrh., Jóni Sigurðssyni, þeir voru sammála í þessu máli.

Herra forseti. Í raun og veru er það svo fráleitt að taka tíma Alþingis í umfjöllun af þessu tagi að það tekur engu tali. Hvað er verið að sanna með þessu? Hversu langt eigum við að fara aftur? Eigum við að fara aftur á sjöunda áratuginn, eigum við að fara yfir afstöðu manna til stóriðjumála þá, Nordalsstefnunnar eins og hún var? Er það þar aftur á þeim vígvelli sem ríkisstjórnin vill heyja þetta mál? Ég held það. Ég held það sé nefnilega þannig að fyrir utan að koma höggi á einhverja einstaklinga og reyna að sanna að þeir séu ekki trúverðugir vilji ríkisstjórnin reyna að láta málið og deilurnar snúast um slíka hluti en ekki ákvarðanatökuna í núinu. Það er það. En bara rétt til þess að rifja aðeins upp fyrir hæstv. iðnrh. þá stendur t.d. í viðtali við Jón Baldvin Hannibalsson í Morgunblaðinu 23. apríl, daginn áður en Jón Sigurðsson, hæstv. þáv. iðnrh., gaf út virkjanaleyfið, eftirfarandi: ,,Jón Baldvin sagði að málið [þ.e. álversmálið og deilurnar um það] snerist síður en svo um Hjörleif einan. Þingflokkur Alþýðubandalagsins hefði stutt tillögu Ragnars Arnalds, sem efnislega hefði komið í veg fyrir fjárveitingu í lánsfjárlögum til þess að halda áfram undirbúningi um samninga um álverið. Steingrímur J. Sigfússon hefði lýst því yfir að hann mundi aldrei samþykkja álver á Keilisnesi.`` Það er hægt að færa fram margar aðrar tilvitnanir, herra forseti, til að sýna fram á það að ágreiningurinn lá þegar fyrir og var opinbert mál. Svo kemur hæstv. iðnrh. og segir að allir hafi verið sammála.

Herra forseti. Mig langar til að spyrja hv. þm., eftir að hafa hlustað á þessa ræðu, hvaða álver væri heppilegt og hver væri stærðin á því ef 120 þús. tonna álver er of lítið þannig að útlit er fyrir stórkostlegt tap á því, ef 480 þús. tonna álver er svo hrikalega stórt að Ísland hefur aldrei lagt í glæfralegri fjárfestingu, hvað væri þá hið heppilega álver? Hvernig má það vera að þessi ágæti hv. þm. sem mér hefur heyrst á undanförnum árum að væri allur opinber rekstur mjög hjartkær og tæki mjög nærri sér þegar hvaða smáfyrirtæki sem er væri einkavætt, virðist nú hafa ástæðu til að halda að opinbert fyrirtæki eins og Landsvirkjun, ætli að fara sér að voða, bara að gamni sínu held ég, að fara að tapa einhverjum tugum milljarða. Af hverju? Er einhver nauð sem rekur það til þess? Hefur þingmaðurinn einhverja ástæðu til að ætla að ekki megi treysta þessu fyrirtæki til þess að gera viðskipti þannig að þau standi á fótunum? Hvaða ástæða er til þess að vantreysta Landsvirkjun til þess? Hefur eitthvað komið fram í þessum skýrslum eða þessum pappírum sem við höfum, sem segir til um að þeir séu ófærir um þetta? Ætlar hv. þm. kannski að ganga í lið með mér og öðrum sem eru mjög þess fýsandi að einkavæða þessa stofnun?

Herra forseti. Ein ástæðan fyrir því að ég held að álver, bygging álvera og rekstur inn í framtíðina sé ekki spennandi kostur fyrir Íslendinga, er sú að einingarnar fara hratt stækkandi í þeim efnum og það stefnir í að slíkur rekstur verði ekkert arðbær nema í risastórum einingum, það stórum að tvö, þrjú, fjögur slík stykki mundu þurrka upp alla lausa raforku í landinu. Eru menn þá tilbúnir til að setja öll eggin í sömu körfu og ráðstafa henni allri í það? Nú þegar er meira en helmingur af raforkumarkaðnum á Íslandi háður verðsveiflum á áli upp og niður. Vilja menn hækka það hlutfall í 3 / 4 þannig að það sé aðeins 1 / 4 hluti raforkusölunnar sem er óháður þeim verðsveiflum og menn þurfi að standa undir niðurgreiðslunum ef illa fer? Ástæðan fyrir því að ég er tortrygginn út í forsendur bæði Landsvirkjunar og fleiri hagspekinga sem hafa reiknað sömu hlutina ofan í okkur aftur og aftur eru borðleggjandi staðreyndir um hve stóriðjan borgar lítið fyrir rafmagnið, eða 88 aura á kwst. á síðasta ári á sama tíma og almenningsveiturnar borga að meðaltali 2,80. Það eru 12,5 mill samkvæmt gömlu einingunni en ég hef séð útreikninga þar sem sagt er að 18--24 mill séu lágmark til þess að nýjar fjárfestingar í virkjunum geti staðið undir sér. Þarna er stórt bil á milli og það er það sem ég tel vera glæfralegt að gera enn samninga um útsölu á rafmagni á lágu verði sem er háð verðsveiflum á heimsmarkaði á áli upp og niður og gera Ísland og þessi opinberu og hálfopinberu fyrirtæki enn háðari um afkomu þeim hlutum en nú þegar er. Það tel ég vera glæfralegt. Ég hélt satt best að segja að hv. þm. hefði ákveðinn skilning á því að það er ekki mjög skynsamlegt að standa þannig að málum. Eru ekki almennir raforkukaupendur á Íslandi að verða svolítið þreyttir á því að borga með stóriðjunni eins og þeir hafa gert og útreikningar hagfræðinga m.a. núna sýna að þeir hafa gert þegar í reynd kemur í ljós að raforkuverðið til stóriðjunnar þyrfti að vera 30, 40, jafnvel upp í 80--100% hærra til þess að dæmið gengi almennilega upp?

Herra forseti. Mér hefur alltaf verið ljóst að það þarf lágmarkstekjur til þess að virkja. Ég hélt að í þeim gögnum sem fyrir okkur lægju stæði mjög skýrt að það ætlaði enginn að fara að virkja öðruvísi en að hann gæti fundið einhvern rekstrargrundvöll fyrir því. Mér hefur alltaf verið það ljóst. Ég hef ekki séð neitt um það hér og ég veit ekki til þess að nokkur hafi lýst því yfir að við ætluðum að fara að virkja hér til þess að gefa einhverjum raforku eða selja einhverjum á lágum prísum. Það hefur hvergi komið fram. En hv. þm. svaraði ekki spurningu minni. Hvers vegna vantreystir hann Landsvirkjun í þessu? Af hverju mundi Landsvirkjun gera slíka voðasamninga? Af hverju ættu þeir að gera samninga upp á tugmilljarða tap á ári? Hvað nauð ræki þá til þess? Væri betra að við einkavæddum Landsvirkjun? Væri henni þá betur treystandi til að gera ekki þá samninga sem gætu leitt þjóðina í voða? Hins vegar liggur það líka fyrir að menn geta gert framvirka samninga bæði um dollara og álver. Áhættan í dag er allt önnur og miklu minni en árin 1968 og 1969 þegar við vorum fyrst að semja.

Herra forseti. Er þá ekki best að fá þá pappíra hérna á borðið? Er þá ekki best að málið liggi allt saman fyrir áður en menn fórna Eyjabökkum og taka óafturkræfar ákvarðanir eins og lagt er til? Er það ekki betra en að skáskjóta sér fram hjá því að horfast í augu við málið? Þyrfti ekki að taka allt fyrir í samhengi, skoða allar þær virkjanir sem þarf til að fullnægja raforkuþörfum 480 þús. tonna álvers, Kárahnúkavirkjun, Kreppu, Blöndu eða jafnvel Jökulsá á Fjöllum og skoða einnig þjóðhagslegar forsendur í ljósi þess rafmagnsverðs sem þarna á að semja um? Auðvitað er barnalegt að bera við viðskiptaleynd í þeim efnum þegar á hverju einasta ári kemur út ársskýrsla Landsvirkjunar með meðaltalsverði á rafmagni til stóriðju. Hvaða barn sem er getur reiknað þá hluti út. Það eru ekki mikil vísindi fyrir utan það að hagdeildir álvera úti um allan heim vita allt sem þær þurfa og vilja vita um þessi efni. Nei, það er verið að fela þessar staðreyndir fyrir Íslendingum og það sem verra er fyrir alþingismönnum. Menn burðast við að bera við einhverri barnalegri viðskiptaleynd þannig að maður eins og hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson kemur hér upp og viðurkennir að hann viti ekki nokkurn skapaðan hlut um þetta.

Herra forseti. Það kom fram í máli þingmannsins að orðið hefði grundvallarbreyting á afstöðu almennings til stóriðjumála og virkjanamála á síðustu árum. Í gær voru birtar niðurstöður skoðanakönnunar sem m.a. leiddu í ljós viðhorf til stóriðju. Þar kom fram að 64% landsmanna væru jákvæð í garð stóriðju. Fyrir níu árum voru birtar niðurstöður skoðanakönnunar þar sem spurt var um nýtt álver. Sú spurning var aðeins öðruvísi, það var spurt hverjir styddu nýtt álver. Þá studdu 68% nýtt álver, 68% árið 1990, 64% árið 1999. Þá voru 18% andvígir álveri, í dag eru 15% neikvæð í afstöðu sinni til stóriðju. Þannig verður ekki dregin sú ályktun að andstæðingum stóriðju á borð við álver hafi fjölgað heldur þvert á móti að andstæðingum hafi fækkað. Ég get ekki fallist á, herra forseti, fullyrðingar um að grundvallarbreyting hafi orðið á viðhorfum almennings hvað þetta varðar. Hv. þm. hefur réttilega vísað til þess að hann hafi í viðtali í Dagblaðinu í ágúst 1990 sagt að hann mundi aldrei samþykkja álver á Keilisnesi. Það var vegna þess að þingflokkur Alþb. hafði gert samþykkt um málið sem skilyrti stuðning flokksins við álver við að álverið yrði byggt úti á landi. Það kemur fram í viðtölum við þáv. ráðherra samgöngumála, hv. þm. Steingrím J. Sigfússon, þar sem hann rekur þessa skoðun sína og telur Eyjafjörð og Keilisnes óheppilegan kost en bendir á Austurland sem heppilegan landshluta undir nýtt álver. Nú spyr ég, herra forseti: Getur þingmaðurinn útskýrt fyrir okkur af hverju hann er á móti álveri á Austurlandi fyrst hann var fylgjandi því fyrir nokkrum árum?

Herra forseti. Nú eru fótgönguliðarnir farnir að fylgja í kjölfar ráðherranna með útúrsnúningana. Þeir vilja allir vera 10, 20, 30 ár aftur í tímanum. Þeir sem taka til máls af hálfu stjórnarliðsins neita algjörlega að ræða um þá ákvarðanatöku sem hér ætti að fara fram á Alþingi í ljósi núverandi aðstæðna, núverandi lagaumhverfis, núverandi þjóðréttarlegra skuldbindinga og núverandi viðhorfa. Já, ég held því fram, hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson, að mikil breyting hafi orðið á almennum viðhorfum til umhverfismála. Það má vel vera að hægt sé að finna skoðanakannanir til að sýna fram á að varðandi einstaka þætti liggi fyrir mælingar um að viðhorf, t.d. til álvera, hafi ekki breyst mjög mikið. En ég held að allir sem fylgst hafa með umfjöllun um þessi mál og allir sem búið hafa á Íslandi undanfarin ár, það hef ég gert en ég veit ekki með hv. þm., viti að mikil vakning hefur orðið. Sú vakning er ekki bara á Íslandi heldur almennt í heiminum. Umhverfismál eru sem betur fer loksins komin á dagskrá. Menn eru að gera fyrstu alvörutilraunir mannkynssögunnar til að ná tökum á þeim umhverfisvanda sem steðjar að mannkyninu. Ég veit að vísu að Framfl. hefur ekki frétt af því enn þá en ég geri mér þó vonir um að þau skilaboð komist einhvern tíma á leiðarenda þó taugaboðin berist greinilega hægt á þeim bæ. Ég held, fyrst menn eru að vitna í skoðanakannanir, að við eigum líka að vitna í það sem er óhagstætt fyrir ríkisstjórnina. Ég tók að vísu eftir því hvernig hæstv. umhvrh. notaði skoðanakannanir hér áðan. Hún sleppti alveg að geta þess að endurteknar kannanir hafa sýnt að um 3 / 4 þjóðarinnar vilja að virkjun í Fljótsdal fari í lögformlegt mat á umhverfisáhrifum. Eigum við þá ekki líka að taka mark á því sjónarmiði þjóðarinnar sem þannig birtist í skoðanakönnunum, herra forseti?

Viðhorf þjóðarinnar til Fljótsdalsvirkjunar er þannig, herra forseti, að 36% styðja framkvæmdina en 25% eru á móti. Þeir sem styðja virkjunina eru fleiri en hinir sem eru á móti. 40% eru óákveðin.

En matið? Hver er prósentan þar? 80%?

Ég vil benda hv. þm. á, til umhugsunar, að umræðan um álver á sínum tíma snerist fyrst og fremst um byggðamál. Þá sögðu menn, m.a. í Alþb.: Ef við reisum álver á Keilisnesi þá ýtum við undir óhagstæða byggðaþróun. Þess vegna eigum við að hafa álver á landsbyggðinni. Ég veit ekki til þess að þessi rök hafi nokkuð breyst. Getur verið, herra forseti, að þingmaðurinn sé þeirrar skoðunar að það sé í lagi að byggðaröskunin haldi áfram, að þar verði engin viðspyrna af því að honum þyki umhverfismálin orðin mikilvægari í dag en honum fannst fyrir nokkrum árum? Það er skoðun út af fyrir sig en ég get ekki sagt að ég sé sammála henni.

Herra forseti. Það er alveg hárrétt að eitt af mörgu sem ég hef gagnrýnt stóriðjustefnuna fyrir á undanförnum árum er staðsetning iðjuveranna, það hefur ekkert breyst. Ég sagði það sama þegar ákveðið var að stækka Ísal, þegar ákveðið var að byggja álver á Grundartanga og þegar ákveðið var að auka stórframkvæmdir hér á höfuðborgarsvæðinu. Af sjálfu leiðir vegna þess að ég er byggðastefnumaður. Ég spái því að hv. þm. Kristni H. Gunnarssyni gangi erfiðlega að sanna það fyrir þjóðinni að ég sé alveg sérstakur fjandmaður og andstæðingur hinna dreifðu byggða. Ætli hér tali nú ekki sá alþingismaður sem kom úr einu afskekktasta byggðarlaginu á landinu og því sem fjærst er Reykjavík af heimabyggðum þeirra sem hér sitja. Á þeim slóðum held ég að það mundi a.m.k. ganga erfiðlega. Ég held að þessar blaðatilvitnanir hv. þm. hafi lítið upp á sig. Það er alltaf vandasamt að beita skoðanakönnunum og vitna í þær. Ég er alveg sannfærður um að sama fólk og lýsir sig jákvætt stóriðju hefur um leið ýmsa fyrirvara á þeim stuðningi sínum. Það vill að stóriðjan samræmist umhverfismarkmiðum og geti gengið á slíkum forsendum. Út frá þeim forsendum er ekkert að því þó að það sé jákvætt í garð stóriðju í könnunum. Það er eðlilegur hlutur.

Herra forseti. Sá sem hér stendur hefði á sínum tíma viljað mikið til gefa að geta virkjað í Fljótsdal og efnt til stóriðju á Reyðarfirði. En síðan er mikið vatn runnið til sjávar og einnegin í Fljótsdal austur þar sem stórvirki standa fyrir dyrum. Gjörbreytt viðhorf hafa orðið í þessum efnum og eins hjá þeim sem hér stendur. Á sínum tíma heyrði maður aldrei minnst á þau meginatriði sem valda því að nú er krafist umhverfismats vegna framkvæmda hvarvetna á landinu. Ég hafði aðeins gert mér grein fyrir því hvað snerti Þjórsárver af fuglaáhuga mínum sérstökum. Síðan hafa viðhorfin breyst það mjög að menn hafa, til að mynda á hinu háa Alþingi, talið nauðsyn til að setja ítarleg lög um umhverfismat. Það hefði á sínum tíma enginn látið sér til hugar koma. Ég er ekki hingað kominn til þess að lýsa yfir að ekki eigi að virkja í Fljótsdal eða byggja álver á Reyðarfirði. Og af hverju ekki? Af því mig skortir forsendur til að taka ákvörðun. Hæstv. forsrh. lastaði mjög Samfylkinguna fyrir það að taka ekki ákvörðun um og lýsti ekki yfir hvort hún vildi sökkva Eyjabökkum eða ekki. Á sama tíma bannar hann okkur aðgang að nauðsynlegum upplýsingum til að taka slíka ákvörðun. Hann og hæstv. iðnrh. ætlast til að við tökum gilt það sem langstærsti hagsmunaaðilinn að málinu segir í skýrslu sinni, þ.e. Landsvirkjun. Ég segi fyrir mitt leyti að þá er stungin tólg ef mönnum er ætlað að taka umsagnir hagsmunaaðila gildar. Sá hagsmunaaðili hefur þegar lagt fram 3 milljarða kr. í kostnað vegna þessarar virkjunar og auðvitað er blóðugt til þess að hugsa að það renni í súginn eins og líklegt er miðað við hvernig mál standa. En þá er að taka því. Í Morgunblaðinu í dag eru birt viðtöl við sérfræðinga sem gagnrýna skýrslu Landsvirkjunar um umhverfisáhrif Fljótsdalsvirkjunar. Það gera þeir í öllum helstu atriðum. Ég verð, með leyfi forseta, og tek það út í einu lagi að vitna hér til þessara viðtala. Ég vona að hann hafi ekki athugasemdir fram að færa við það. Blaðamaðurinn snýr sér fyrst til Snorra Baldurssonar, doktors í plöntuerfðafræði. Hann telur umfjöllun skýrslu Landsvirkjunar um gróður á Eyjabökkum hallast í átt til þess að verið sé að réttlæta framkvæmdina. Hér er fræðimaður sem tekur vægt til orða. Hann segir að skýrslan leggi frekar áherslu á það sem algengt er og líkt með öðrum svæðum fremur en að draga fram það sem er sérstakt og einstakt á svæðinu. Við erum nefnilega að tala allt í einu um svæði --- og það óraði engan fyrir og síst mig á sínum tíma, sem barðist fyrir virkjun þar --- svo sérstakt að jafnvel er einstakt í veröldinni. Kannski má leggja örfá svæði til jafns við það. Hann heldur áfram, með leyfi forseta: ,,Í skýrslunni segir til dæmis að á Eyjabökkum sé ekki að finna staði sem séu einstakir í sinni röð hvað varðar gróður, heldur eigi hann sér hliðstæður víða á hálendinu. Þetta má vera rétt ef gróður er skoðaður á einstökum reitum innan svæðisins. Athyglisvert er að ekki er talað um svæðið í heild sinni eða um flæðilönd almennt, sem eru afar sjaldgæf á hálendinu.`` Snorri segir að vegna þessa virðist sem mörgum spurningum sé enn ósvarað í skýrslunni hvað varðar áhrif framkvæmdarinnar á gróður. ,,Það hefði þurft að svara því hvar á hálendinu er að finna stórar landslagsheildir sem eru sambærilegar að grósku og í vistfræðilegu tilliti og Eyjabakkar. Eins væri gott að fá að vita hve stórt hlutfall af grónu flæðilandi í yfir 600 metra hæð fer á kaf við þessar framkvæmdir og hvar annars staðar á landinu er að finna samfellt gróðurlendi sem nær alveg frá sjó og upp að jökulsporði. Ég er sannfærður um að ef slíkur samanburður yrði gerður reyndust Eyjabakkar einstakir í sinni röð,`` segir fræðimaðurinn. ,,Snorri segir að grónir jökulgarðar sem finna má á Eyjabökkum og tveimur öðrum stöðum í heiminum, séu töluvert mikilvægari en gefið er í skyn í skýrslunni [þ.e. skýrslu Landsvirkjunar]. Þeir séu náttúrufyrirbæri sem beri að vernda fyrst þeir finnist eingöngu á svo fáum stöðum í heiminum.`` Og heyri menn nú til þessa spjalls og hugsi menn nú til þeirra skuldbindinga sem Íslendingar hafa gengist undir á alþjóðavettvangi þessu að lútandi. Enn fremur segir: ,,Í skýrslunni er sagt að gróðurrannsóknir hafi verið stundaðar á svæðinu í 25 ár með hléum.`` Þetta endurtók hæstv. iðnrh. í framsögu sinni og hélt því fram að ekki hefðu farið fram rækilegri rannsóknir á neinu svæði eða gróðurlendi á Íslandi frá upphafi vega. ,,Þetta [segir sérfræðingurinn] er í rauninni rangt að mínu mati en rannsóknir fóru fram á gróðri á Eyjabökkum frá 1975 til 1979. Síðan hafa mér vitanlega fáar ef nokkrar rannsóknir verið gerðar þar, þangað til Ágúst H. Bjarnason rannsakaði fyrir Landsvirkjun fyrir skömmu.`` Og þessi sérfræðingur segir hér að lokum: ,,Fyrr en slíkar rannsóknir hafa verið gerðar, getum við ekki vitað með vissu hversu einstakt svæðið er eða hverju við erum að fórna með því að sökkva því.`` Síðan er viðtal við Ólaf Arnalds, náttúrufræðing hjá Rannsóknastofnun landbúnaðarins, um þann hluta skýrslunnar sem fjallar um jarðvegseyðingu. Hann dregur ýmsa þætti þar í efa, tekur að vísu fram að sig skorti forsendur til að dæma um það beinlínis, en út í gegn er þó um veigamikla gagnrýni af hans hálfu og fyrirvara að tefla. ,,Ólafur Einarsson, fuglafræðingur og stjórnarmaður í Fuglaverndarfélagi Íslands, segir að skýrslan sé vel unnin en hún hafi þann galla að verulega sé dregið úr vægi Eyjabakkasvæðisins í náttúrufarslegu tilliti.`` Sem er undirstöðuatriði þessa efnis. Hann tekur fram að svæðið sé ,,alþjóðlega mikilvægt samkvæmt Alþjóðlegu fuglaverndarsamtökunum og það er á nýjum lista yfir mikilvæg fuglasvæði í Evrópu. Það er ekki í anda Ramsar-samningsins um vernd votlendis að sökkva Eyjabökkum en við hljótum að eiga að haga okkur samkvæmt honum þar sem við höfum skrifað undir hann.`` Og hann mun hafa verið undirritaður á sínum tíma af Íslandi árið 1971, samþykkt um votlendi sem hefur alþjóðlegt gildi, einkum fyrir fuglalíf. Svo mörg voru þau orð. Því hefur verið haldið mjög á lofti að bygging álvers á Reyðarfirði sé eitt hið brýnasta byggðamál sem um getur, ekki eingöngu fyrir Austfirði, heldur fyrir landið allt. Að sjálfsögðu hlytu slíkar framkvæmdir og rekstur stóriðju við Reyðarfjörð að vera mikilvægt fyrir atvinnu, vöxt og viðgang í landsfjórðungnum. Engum dettur í hug að neita því. En þegar menn ræða um byggðamál forðast menn að nefna undirstöðuatriði byggðaeyðingarinnar á Íslandi, og það er framkvæmd fiskveiðilaganna. Flóttinn af landsbyggðinni undanfarin missiri og ár er af þeim orsökum að langmestu leyti að mönnum er héðan af bannað að sækja sjóinn sinn. Þetta forðast stjórnarherrarnir að nefna eins og heitan eldinn. Lausnin á að finnast í öllu öðru, álveri við Reyðarfjörð, jafnvel hljómlistarhöllum út um öll foldarból, eins og hér kom upp hugmynd um á liðnu vori. Og ótal tillögur voru gerðar og sérstök nefnd sett upp til að gera tillögur um atriði sem gætu orðið til lausnar hinum háskalega vanda og fólksflótta og allt var tínt til nema þetta undirstöðuatriði. Ef menn breyttu til í því væri það miklu mikilvægara en bygging álvers á Reyðarfirði. Ég rifja það upp að á sínum tíma voru menn sammála um það á hinu háa Alþingi að Íslendingar ættu ekki að taka fjárhagslega áhættu eins og þá að eiga meiri hluta, og eiga helst ekkert --- það var skoðun þeirra þá --- í stóriðju eins og álveri og öðrum slíkum stóriðnaði. Hver var aftur ástæðan fyrir því að Ísland sat uppi með meiri hlutann í járnblendiverksmiðjunni á Grundartanga? Þá sögu þekkja áreiðanlega margir. Ástæðan er sú að menn réðust í virkjun Sigöldu án þess að samningar hefðu verið gerðir um stóriðju. Menn bundu þá vonir við Union Carbide, frægt fyrirtæki bandarískt, en þeir samningar runnu út í sandinn, menn höfðu hrapað að virkjuninni og voru búnir að fjárfesta gífurlegar fjárhæðir. Þetta vissu Norðmenn, þetta vissu Elkem-menn og gengu á lagið og ekkert þarf að hukla það að þeir samningar sem þeir náðu með því móti voru auðvitað nauðungarsamningar fyrir okkur. Og þeir gátu boðið okkur upp á þetta líka, að neyða okkur til að eiga meiri hlutann. Það hefðum við betur aldrei gert og oft hefur staðið tæpt með það fyrirtæki. Hvers vegna er það aðallega að sú skoðun hefur verið lengi uppi að við ættum ekki að eiga meiri hluta í slíkum áhættufyrirtækjum? Það er vegna þess að við ráðum alls engu um enda framleiðslunnar, þ.e. söluna. Stórhvelin, svo ég nefni þau fyrirbrigði enn á ný, á mörkuðum heimsins í þessum iðnaði ráða öllu og við komum ekki til með að ráða neinu. Það var nýtt og kom ekki á daginn fyrr en eftir kosningar að Norsk Hydro ætlaði ekki að eiga nema rúm 20% í þessu fyrirtæki --- almenningur var leyndur því eins og fleiru --- og ætla vafalaust að borga þann hlut sinn með tæknikunnáttu, þeir ætla að sjá um alla stjórn þessa fyrirtækis og þeir munu hafa með höndum algjöra stjórn á allri sölu afurðanna. Þeir vita hvernig við erum staddir í þessu máli eins og það er sótt af stjórnvöldum. Þeir vita að hér er öllu til kostað að þröngva þessu máli fram. Og illvígustu samningamenn í heiminum, sem Norðmenn eru, munu áreiðanlega ganga rösklega á það lag. Það er fleira sem fram hefur komið að undanförnu sem vert væri að rifja upp og minna á þótt tíminn leyfi aðeins að stiklað sé á því stærsta. Hér er opnuviðtal í Morgunblaðinu sem haft var við lögfræðing fyrir skemmstu. Hún álítur að fram hjá því verði ekki komist að leita eftir framkvæmdaleyfi vegna þessarar virkjunar og að í sambandi við það liggi ljóst fyrir að hið margumtalaða umhverfismat verði fram að fara. Ég spái því að mikið vatn eigi eftir að renna til sjávar í Fljótsdal austur áður en þetta mál er á enda kljáð.

Hæstv. forseti. Það er mjög eðlilegt og raunar nauðsynlegt að umræða fari fram á hv. Alþingi um uppbyggingu álvers á Reyðarfirði og virkjun Jökulsár í Fljótsdal með uppistöðulóni á Eyjabökkum. Það er nú þegar ljóst að umræðan er óþægileg fyrir stjórnarandstöðuna, alveg sérstaklega er hún erfið fyrir hv. 3. þm. Norðurl. e., Steingrím J. Sigfússon, sem kallaði tillöguna sýndarmennskutillögu í umræðunni fyrr í dag og nú hefur verið upplýst af hv. þm. Kristni H. Gunnarssyni að þingmaðurinn studdi álver á Austurlandi í ágúst 1990. Hér er um að ræða aðalumræðuefni þjóðarinnar um þessar mundir en því miður vantar mjög mikið upp á að nægilegar upplýsingar liggi fyrir hjá fólki almennt til að það geti mótað sér afstöðu til málsins. Þetta kom hvað best í ljós í þeirri könnun sem gerð var opinber í gær og segir m.a. að 80% þjóðarinnar viti ekki hvað hið lögformlega umhverfismat er, á sama tíma og u.þ.b. 80% þjóðarinnar virðist vilja að framkvæmdin fari í lögformlegt umhverfismat. Þetta sýnir betur en nokkuð annað fáránleika málsins. En það er ekki við fólkið að sakast, það er við okkur stjórnmálamennina að sakast og það er við fjölmiðla að sakast. Þess vegna er óskandi að umræðan verði málefnaleg og upplýsandi en í raun er ekki um það að ræða að taka ákvörðun um hvort farið skuli í þessar framkvæmdir eða ekki, þ.e. virkjanaframkvæmdirnar, þar sem það er löngu ákveðið með tilstilli allra stjórnmálaflokka sem eiga fulltrúa á Alþingi í dag. Þeir hafa ýmist komið beint að þeirri ákvarðanatöku eða í gegnum þá flokka sem þeir eru sprottnir upp úr. Ég tel ekki nauðsynlegt að útskýra það frekar. Ég tel hins vegar augljóst að margir hv. þm. eru að fiska í gruggugu vatni í þessu deilumáli. Í því sambandi vil ég ítreka að nú eins og svo oft áður skiptir máli að láta ekki stundarhagsmuni á vafasömum atkvæðaveiðum ráða ferð, horfa þarf á málið heildstætt með framtíðarhagsmuni þjóðarinnar í huga. Þetta mál vekur bjartsýni og eftirvæntingu í hugum margra landsbyggðarmanna. Við erum með fjöregg landsbyggðarinnar í höndunum, fjöregg Austfirðinga, sem kallað er álvershlussa af einum hv. þm. Reykvíkinga. Nú er bara að þreyja þorrann og góuna og sjá málið ganga upp og verða að veruleika, og ég kvíði engu. Afstaða manna skiptist í grófum dráttum í fjóra hópa. Í fyrsta lagi eru þeir sem telja sjálfsagt að virkja og reisa álver og finnast Eyjabakkarnir ekki skipta miklu máli, teljast varla náttúruverndarsinnar. Í öðru lagi þeir sem vilja virkja og reisa álver þar sem það er þjóðhagslega hagkvæmt og stórkostlegt byggðamál og sjá eftir því landi sem fer undir uppistöðulón. Þessi hópur vegur og metur þá hagsmuni sem málið snýst um og kemst síðan að niðurstöðu, en er engu að síður náttúruverndarsinnar. Í þriðja lagi er hópurinn sem vill ekki virkja af því það skaðar náttúruna og vill heldur ekki álver vegna þess að þau eru stór og ljót fyrirtæki, oftast í eigu útlendinga. Þessi hópur veltir efnahagsmálum yfirleitt ekki mikið fyrir sér. Fjórði hópurinn er sá eini að mínu mati sem kemur fram af óheiðarleika. Það er hópurinn sem segist í sjálfu sér ekki hafa afstöðu til virkjunarinnar, en segist vilja að framkvæmdin fari í svokallað lögformlegt umhverfismat. Hugsunin sem býr að baki þeirri framsetningu er að dulbúa aðferð til að koma í veg fyrir að það verði virkjað. Því miður eru of margir sem ekki virðast kynna sér málið og skipa sér í þann hóp. Við þingmenn höfum á borðum okkar skýrslu sem segir frá því hvaða áhrif það hefur á náttúru og mannlíf að virkja norðan Vatnajökuls og að byggja 120 þús. tonna álver á Reyðarfirði. Sú skýrsla er nákvæmlega sú skýrsla sem yrði send skipulagsstjóra ef málið hefði fallið undir lög frá 1993 um mat á umhverfisáhrifum. Sá misskilningur að þessi skýrsla sé ekki marktæk af því hún sé unnin af Landsvirkjun virðist teygja sig inn í sali Alþingis, miðað við ræður hv. þm. Frjálslynda flokksins fyrr í umræðunni. Samkvæmt margnefndum lögum frá 1993, um mat á umhverfisáhrifum, er það framkvæmdaaðilinn sem vinnur frummatsskýrsluna. Allt tal um að þessi skýrsla sé ekki trúverðug vegna þess að hún sé unnin af Landsvirkjun byggist því á vanþekkingu. Ég vek athygli á því að sú skýrsla er tilbúin til framlagningar nú í nóvember, þannig að það er fyrst nú sem það ferli sem tengist skipulagsstjóra hefði getað hafist. Það er þess vegna líka byggt á misskilningi að það ferli hefði getað hafist fyrir löngu eins og sumir halda fram og því hefði lögformlegt umhverfismat ekki þurft að tefja tímann. Ég met mikils sérfræðinga okkar á þessu sviði, en Alþingi og hv. alþm. hafa aldrei gefið frá sér þann rétt og þá skyldu að hafa skoðun á málum. Það sýnir best tvískinnunginn í máli manna, eins og kom fram í máli hv. þm. Kolbrúnar Halldórsdóttur, að leggja í fyrri hluta ræðu sinnar áherslu á að hin svokallaða lögformlega leið sé farin en segja svo í lok ræðunnar að vinstri grænir vilji friða Eyjabakka. Ég hefði borið meiri virðingu fyrir hv. þm. ef hún hefði sleppt dulbúnu aðferðinni við að eyðileggja málið en sagst einfaldlega vera á móti Fljótsdalsvirkjun. Hefði verið farið að lögum frá árinu 1993 í þessu máli þá hefði skipulagsstjóra verið send margnefnd skýrsla. Hann hefði síðan kallað eftir athugasemdum utan úr þjóðfélaginu og hugsanlega eftir viðbótarupplýsingum frá framkvæmdaaðila, þ.e. Landsvirkjun. Þetta átti að verða stór stund hjá fjórða hópnum sem ég talaði um áðan. Á þessum tíma átti að grípa til allra tiltækra ráða til að tefja og skemma fyrir. Nú þegar búið er að rannsaka og undirbúa framkvæmdir fyrir um 3 milljarða kr. vegna þessara framkvæmda, dettur þá einhverjum í hug að mikið vanti af upplýsingum? Það vantar ekki upplýsingar til þess að venjulegur Íslendingur sem les og hlustar geti tekið afstöðu með eða á móti virkjun í Fljótsdal, með eða á móti uppbyggingu atvinnulífs á landsbyggðinni, nánar tiltekið á Austurlandi. Ég ítreka enn að þessi umræða snýst ekki um hvort fram skuli fara mat á umhverfisáhrifum skv. lögum um það efni frá árinu 1993 eða ekki. Sumir hafa í þessari umræðu kallað það að fara að settum reglum. Það að svo skuli ekki gert er ákveðið með samþykkt þeirra laga. Auk þess tel ég að slíkt hefði ekki verið gert þrátt fyrir að umrætt bráðabirgðaákvæði hefði ekki verið samþykkt. Það er algild regla, bundin ákvæðum stjórnarskrár, að lög skuli ekki vera afturvirk. Landsvirkjun hafði leyfi fyrir virkjun í Fljótsdal sem veitt var af iðnrh. árið 1991 og greiddi fyrirtækið einn og hálfan milljarð fyrir á núvirði á grundvelli samnings frá 11. ágúst 1982. Virkjunarleyfið telst því eign fyrirtækisins samkvæmt 72. gr. stjórnarskrárinnar. Leyfisveiting ráðherra byggist á heimild Alþingis til virkjunarinnar frá 1981. Hæstv. forseti. Við megum engan tíma missa í þessu máli. Þá er ég ekki fyrst og fremst að hugsa um samningaviðræður sem við eigum í við erlenda aðila vegna uppbyggingar álvers og þá viljayfirlýsingu sem undirrituð var á Hallormsstað sl. sumar heldur þá staðreynd að landsbyggðin má ekki veikjast enn frekar. Auk þess vantar um 20 milljarða kr. í þjóðarbúið árlega til þess að endar nái vel saman. Varanleg áhrif þessara framkvæmda á þjóðarframleiðslu verða 1,2% og útflutningur eykst um ríflega 4%. Skyldi þetta ekki hafa eitthvað með það að gera hver kaupmáttur fólks verður í landinu og lífsskilyrði almennt á komandi árum og áratugum? Það er því í meira lagi ósanngjarnt þegar því er haldið fram að stjórnvöld hafi ekki áhyggjur af lífsmöguleikum komandi kynslóða. Þetta mál snýst einmitt um að tryggja lífsmöguleika komandi kynslóða. Þegar Framsfl. kom að stjórn landsins á nýjan leik árið 1995 var atvinnuleysi að festast í sessi og fjárfesting í lágmarki. Á síðasta kjörtímabili var tekin ákvörðun um að stækka álverið í Straumsvík og byggja álver Norðuráls á Grundartanga. Mér fannst orka tvímælis hvort réttlætanlegt væri að fara í svo miklar framkvæmdir hér á suðvesturhorninu vegna þeirra áhrifa sem það kynni að hafa á landsbyggðinni. Raunin varð hins vegar sú að þessar framkvæmdir urðu vendipunkturinn í atvinnumálum þjóðarinnar. Það var þjóðfélagslega hagkvæmt að fara út í þessar framkvæmdir en þá var ákveðið að ef upp kæmu fleiri tækifæri á þessu sviði yrðu þau stóriðjuver byggð upp á landsbyggðinni. Nú blasir það tækifæri við okkur að gera stórátak á Austurlandi með fjölgun starfa, á framkvæmdatíma um 730 manns og til frambúðar um 270 manns miðað við 120 þús. tonna álver. Það yrðu um 570 störf miðað við að 240 þúsund tonna álver verði reist til viðbótar og tekið í notkun árið 2008. Tölur um búferlaflutninga á Miðausturlandi á árunum 1971--1999, þ.e. 27 ára tímabili, sýna að 2.385 fleiri fluttu frá svæðinu en til þess eða 85 að meðaltali á ári. Í nóvember 1997 voru birtar niðurstöðutölur rannsóknar um orsakir búferlaflutninga sem Félagsvísindastofnun Háskóla Íslands vann fyrir Byggðastofnun. Könnunin sýnir að aðeins 50,5% þeirra sem höfðu fæðst á svæðinu og voru á lífi 1992 bjuggu þar enn. Fólk vill búa á Austurlandi en hins vegar þarf að skapa því aðstæður til þess. Ljóst er að verulegur þáttur í ákvarðanatöku fólks um búsetu er af sálrænum toga. Mikill vöxtur í atvinnulífi höfuðborgarsvæðisins á síðustu árum hefur virkað sem sterkt aðdráttarafl á íbúa landsbyggðarinnar. Það sama mun gerast ef atvinnulíf á Austurlandi tekur slíkan fjörkipp sem hér um ræðir. Málið snýst ekki bara um störf á Austurlandi miðju, það snýst líka um svokölluð afleidd störf. Fyrir hvert eitt starf í álveri í Reyðarfirði verður til eitt til viðbótar á Miðausturlandi og 1,3 annars staðar á landinu. Afleidd störf verða samkvæmt þessu fleiri utan svæðisins en innan og með bættum samgöngum við Norðurland er augljóst að áhrifa mun gæta t.d. á Eyjafjarðarsvæðinu þar sem Akureyri er langstærsti bær landsbyggðarinnar. Með bættum samgöngum verður um þriggja tíma akstur þaðan til Reyðarfjarðar. Nú kem ég frekar að náttúruverndarþætti málsins. Ég tilheyri þeim sem ég flokkaði í hóp tvö í upphafi máls míns. Ég tel það vera fórn að sökkva Eyjabökkum en tel það verjandi vegna þess að við hljótum að nýta náttúruauðlindir okkar að ákveðnu marki hér eftir sem hingað til. Það er gleðilegt að samkvæmt könnun sem í gær var birt telur 60% þjóðarinnar að áfram eigi að virkja vatnsafl. Hv. þingmönnum ber skylda til að taka afstöðu í þessu máli. Málið snýst annars vegar um að byggja upp atvinnulíf til frambúðar á Austurlandi og skapa fleiri hundruð ný störf, auka þjóðarframleiðslu um 1,2% en leggja nokkra tugi ferkílómetra gróins lands á Eyjabökkum undir uppistöðulón. Hinn kosturinn er að taka virkjanaleyfið af Landsvirkjun og greiða milljarða í skaðabætur. Með því yrði tekin ákvörðun um að virkja ekki norðan Vatnajökuls. Fólki mun þá halda áfram að fækka á Austurlandi og lífsskilyrði munu óhjákvæmilega versna í landinu. Hæstv. forseti. Mikið vatn hefur runnið til sjávar síðan samþykkt Náttúruverndarráðs sem hér hefur verið til umfjöllunar var gerð. En Náttúruverndarráð var ekki andvígt virkjun. Það er ekki nema gott um það að segja að umhverfisvakning hefur átt sér stað, þess sjást víða merki. Sem dæmi um breytt viðhorf nefni ég línulagnir. Ég tel fullvíst að í dag hefði þeirri ákvörðun sem tekin var í ríkisstjórn Alþfl. og Sjálfstfl., um háspennulínu þvert yfir hálendið, verið mótmælt kröftuglega, hefði hún komið til framkvæmda. Frágangur í tengslum við vegagerð hefur tekið miklum framförum á síðustu árum en auðvitað er verið að skemma mikið land á þann hátt. Akstur utan vega er eitt vandamál sem tekið hefur verið á og nú stendur til að lögfesta skaðabótakröfur því tengdar. Það er langt frá því að fullkominn árangur hafi náðst og nú í miðri rjúpnavertíð er því miður víða pottur brotinn. Ég vil að lokum segja, hæstv. forseti: Fyrr í umræðunni setti hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir fram skilgreiningu á því sem kallað hefur verið sjálfbær þróun. Í því felst að rýra ekki möguleika komandi kynslóða. Ég fullyrði að það er ekki hægt að halda því fram að verið sé að rýra möguleika komandi kynslóða með þeim framkvæmdum sem hér um ræðir. Ég segi: Það er verið að búa í haginn fyrir komandi kynslóðir. Það er verið að auka möguleika Íslendinga framtíðarinnar til bættra lífskjara og þess að búa hér á landi. En eins og allir vita er ekki lengur hægt að líta á það sem sjálfsagðan hlut að vilji ungs fólks standi til þess.

Hæstv. forseti. Hv. þm. sagði afstöðu okkar dulbúna aðferð til að eyðileggja málið. Ég kannast ekki við það. Ég tel að krafan um lögformlegt umhverfismat samkvæmt þeim lögum sem gilda sé eðlileg. Ég viðurkenni alveg að það þarf ekki lögformlegt umhverfismat til framkvæmdanna skv. lögum. Stjórnvöld eru í fullum rétti til að halda þessu áfram. Það er ekki vegna þess sem menn koma inn með þessa þáltill. Við teljum að viðhafa eigi þessa aðferð einfaldlega vegna þess að tímarnir kalla á það. Ég tel að bera eigi þá virðingu fyrir þjóðfélagsumræðunni að bregðast við þeim skilaboðum sem koma utan úr þjóðfélaginu á hverjum tíma. Ríkisstjórnin er ekki að gera það. Hún er að búa til leikrit inni á hv. Alþingi í kringum þetta mál til að reyna að rétta af pólitíska slagsíðu sína í málinu. Til þess er þetta mál hér. Það er ekki verið að auka við rétt framkvæmdaaðila, þeir hafa þegar allan rétt. Hvað er málið þá að gera hér? Það er verið að búa til farsa í kringum umhverfismat sem hv. Alþingi á að taka að sér að gera og búið er að fara í gegnum hér fyrr á fundinum. Hv. þm. sagði að þetta snerist ekki um hvort umhverfismat ætti að fara fram eða ekki, þessi umræða hér. Jú, hún verður að snúast um það. Við höfum ákveðið að leggja fram brtt. við þessa þáltill. Hún hefur verið boðuð til þess að þeir sem vilja lögformlegt umhverfismat fái að láta þann vilja sinn í ljós áður en þessi þáltill. verður afgreidd. Mér finnst hart, vegna þess að ég hef viljað að þetta umhverfismat færi fram, að fá ekki tækifæri til að segja það áður en að því kemur að ég svari hvort ég vilji þessa virkjun eða ekki.

Hæstv. forseti. Já, ég leyfi mér að halda því fram að þeir sem ég flokkaði í fjórða hópinn séu með dulbúna aðferð til að eyðileggja þetta mál. Allar upplýsingar sem þarf til þess að taka afstöðu liggja fyrir. Hv. þm. komast ekki hjá því að taka afstöðu til þess hvort þeir vilja þessa framkvæmd eða ekki. Við vitum alveg hvað hún leiðir af sér. Hún leiðir það af sér að Eyjabökkum verður sökkt. En við þekkjum líka jákvæðu þættina sem eru í uppbyggingu á landsbyggðinni og þjóðfélagslegs eðlis. Ég segi: Þeir sem ekki taka afstöðu til málsins og fela sig á bak við það að þetta mál eigi að fara í lögformlegt umhverfismat, þó þeir geri sér jafnframt grein fyrir því að lögum samkvæmt eigi ekki að gera það, þora ekki að taka á málinu. Þeir þora ekki að segja hvað þeir vilja. Það finnst mér ekki sæmandi, alls ekki fyrir heilan stjórnmálaflokk og heldur ekki fyrir einstaka þingmenn, ég tala nú ekki um landsbyggðarþingmenn sem bera það á borð fyrir þjóðina að það að setja málið í lögformlegt umhverfismat bjargi öllu. Við hv. þm. höfum allar forsendur til að taka afstöðu. Ég vonast til þess að hv. þm. sýni þann manndóm þegar hann kemur hér upp aftur, taki afstöðu í málinu og hætti þessum feluleik.

Hæstv. forseti. Það hefur komið fram, hv. formaður þingflokks Samfylkingarinnar sagði það hér í ræðu sinni, að þingflokkur Samfylkingarinnar lýsir yfir stuðningi við þetta verkefni á Austurlandi, að því gefnu að umhverfismat fari fram eins og við höfum rætt um. Mér finnst slæmt að ekki sé tekið mark á því sem hér er sagt. Ég tel að það sé ekki stjórnarliðum til framdráttar að reyna að snúa út úr orðum okkar. Við viljum setja málið í þennan farveg. Við vitum vel að það þarf ekki að fara fram lögformlegt umhverfismat samkvæmt núgildandi lögum. Við teljum hins vegar eðlilegt, þegar litið er til viðhorfa dagsins í dag, að það verði gert. Þetta er það sem við höfum sagt. Mér finnst að menn ættu að taka mark á því og sýna hver öðrum þá virðingu á hv. Alþingi að taka mark á orðum manna í ræðustól.

Hæstv. forseti. Ég heyri hvað hv. þm. segir en ég held því fram að þetta sé ekkert svar. Hv. þm. Samfylkingarinnar vita að þetta mál fer ekki í lögformlegt umhverfismat. Þess vegna vilja þeir ekki segja hver afstaða þeirra er. Það kalla ég að fiska í gruggugu vatni. Athyglisvert væri að fá upplýsingar um það hvort meiri hlutinn í sveitarfélaginu, sem nú heitir Fjarðarbyggð og er skipaður af lista sem ég held að sé eitthvað tengdur Samfylkingunni, er ánægður með þessa afstöðu Samfylkingarinnar, að þora ekki að taka afstöðu í málinu en fela sig á bak við það að málið eigi að fara í svokallað lögformlegt umhverfismat.

Herra forseti. Hv. þm. Valgerður Sverrisdóttir sagði mig hafa talað hér í morgun fyrir dulbúinni skoðun. Ég ætla að mótmæla því vegna þess að Vinstri hreyfingin -- grænt framboð hefur komið hér fram og talað einum rómi frá upphafi þessa þings um hvað við viljum gera við Eyjabakkasvæðið. Við viljum opna þar Snæfellsþjóðgarð, við viljum verndun Eyjabakka, annað hefur aldrei verið sagt af okkur úr þessum ræðustóli og við erum með þingmál sem staðfesta það með löngum greinargerðum. Ég mótmæli því að ég hafi staðið hér og talað fyrir dulbúinni skoðun. Annað sem mig langar til að gera athugasemd við í máli þingmannsins, virðulegi forseti, lýtur að þeim upplýsingum sem koma fyrir í þessari skýrslu. Það er alveg rétt sem hv. þm. Valgerður Sverrisdóttir segir að búið er að safna afskaplega miklum upplýsingum. Það er hins vegar ekki búið að leggja mat á þær upplýsingar. Í skýrslunni kemur fram hvað eftir annað að ónógar upplýsingar eru til að meta þetta, ónógar upplýsingar til að meta hitt. Hér eru ótal tækifæri fyrir skipulagsstjóra að segja að frekari rannsóknir þurfi að fara fram áður en vitað sé um umhverfisþætti málsins. Ég vil einnig benda hv. þm. á plagg frá Byggðastofnun, sem fylgir frummatsskýrslu um mat á álverinu á Reyðarfirði. Þar segir Byggðastofnun í mörgum liðum að rannsaka þurfi mál betur varðandi hina jákvæðu þætti í byggðamálunum sem hv. þm. talaði um í ræðu sinni, þar dregur Byggðastofnun ótal þætti í efa og leggur áherslu á í ummælum sínum að þar þurfi frekari rannsókna við. Það er þess vegna sem lögformlegt umhverfismat er nauðsynlegt til að rannsaka betur svo að við komumst að þeirri réttustu niðurstöðu sem mögulegt er að fá miðað við fyrirliggjandi upplýsingar. Rannsóknin hefur ekki farið fram. Mat hefur ekki verið lagt á þær skýrslur sem lagðar eru til grundvallar. Matið á eftir að fara fram. Það er það sem við krefjumst og þjóðin krefst að verði gert. Þjóðin trúir á lögformlegt mat á umhverfisáhrifum.

Hæstv. forseti. Það er nú verst ef þjóðin trúir á eitthvað sem hún skilur ekki, ég verð að byrja á að segja það, því það kom fram í gær að 80% þjóðarinnar veit ekki hvað þetta lögformlega umhverfismat er, eða veit lítið um það. Það sýnir nú fáránleikann í málinu. Ef fólk er jafnvel að skrifa undir í stórum stíl einhverja áskorun til ríkisstjórnar um eitthvað sem það veit ekki hvað er. Það finnst mér alvarlegt og þess vegna var svo sannarlega tími til kominn að málið yrði tekið upp á hv. Alþingi og vonandi mun þessi umræða skila sér að einhverju leyti út í þjóðfélagið. Ég talaði ekkert um að hv. þm. hefði dulbúna skoðun. Ég talaði um dulbúna aðferð til að eyðileggja málið. Ég held því fram, og ég læt mig ekki með það, að þessi hugmynd, hver sem átti hana --- ég gæti svo sem alveg ímyndað mér að það hefði verið Hjörleifur Guttormsson fyrrv. alþm. en það gæti þess vegna verið hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir --- en að tala fyrir henni á þann veg að málið eigi að fara í lögformlegt umhverfismat er mjög sniðug aðferð til að blekkja. Fólk heldur að verið sé að gera eitthvað ólöglegt með því sem ríkisstjórnin stendur að og verið er að gera. Það er hins vegar allt saman löglegt, og það að setja málið í lögformlegt umhverfismat er aðferð til að dreifa umræðunni og blekkja. Og þessu held ég fram. Hv. þm. veit alveg og ekki síður en ég að stóra málið, stóra umhverfismálið er að sökkva Eyjabökkum og þess vegna getur hv. þm. eins og hver annar tekið afstöðu í málinu. En í fyrri hluta ræðu sinnar talaði hún hve mikilvægt væri að setja málið í hinn lögformlega farveg og síðast í ræðunni sagðist hún vera á móti því að fórna Eyjabökkum. Ég hlustaði á ræðuna.

Virðulegi forseti. Það liggur fyrir að búið er að kæra íslensk stjórnvöld til Eftirlitsstofnunar EFTA á grundvelli þess sem verið er að gera hér. Búið er að draga í efa trúverðugleika laga, það er búið að draga í efa að skaðabótakrafan sem talað er um geti staðist lagalega, að virkjanaleyfið geti staðist, að bráðabirgðaákvæðið í lögunum um mat á umhverfisáhrifum geti staðist o.s.frv. Það er ekki uppfinning okkar þingmanna að draga það í efa að lögformlega sé mögulegt að fara þá leið sem hér er verið að fara. Mig langar til að nefna varðandi lögformlega umhverfismatið. Þjóðin hefur tvisvar sinnum á síðustu vikum svarað spurningum í skoðanakönnunum hvort hún vilji að virkjunin fari í lögformlegt mat og yfirgnæfandi meiri hluti segir já. Svo kemur í ljós í könnuninni í gær að þjóðin virðist ekki vita hvað í þessu er fólgið. Þjóðin treystir þó löggjafanum og lögunum um mat á umhverfisáhrifum og Skipulagsstofnun, það er það sem kemur í ljós í þeim skoðanakönnunum þegar þjóðin segist vilja að farið verði í lögformlegt mat.

Hæstv. forseti. Ég er að hugsa um að spara tímann og nota ekki alla þessa mínútu. Ég heyri það að hv. þm. er komin í vörn í málinu og mér finnst það ekki leiðinlegt.

Herra forseti. Það er athyglisvert að hlusta á ræður stjórnarliða. Þegar ég hlustaði á forsrh. í upphafi þessa þingfundar var ég alveg viss um að hann hefði vaknað illa og dottið í sína alkunnu fýlu gagnvart Samfylkingunni og ég kippi mér ekki mikið upp við hvernig hann setti fram sína skoðun. En ég verð að viðurkenna að mér fannst verra að hlusta á hv. þm. Valgerði Sverrisdóttur. Ég átti ekki von á því frá henni að hún yrði með málflutning eins og þann sem hún var með. Það virðist hins vegar að stjórnarliðarnir eigi það sameiginlegt að um þá sé hægt að segja: ekki sjá, ekki heyra, ekki skilja. Menn eru fullkomlega fastir í fortíðinni og virðast á engan hátt hafa gert sér grein fyrir því að umræða og verðmætamat hefur gjörbreyst á sl. tíu árum. Þekking fólks á víðernum og hvað þar er að finna og mat á því hvort eigi að fara varlega er annað en var fyrir mörgum árum. Ég ætla líka að leyfa mér að segja, herra forseti, að ég tek það sérstaklega fram að mér finnst mikilvægt að breytingin á virkjuninni er þó á þann veg að fallið er frá skurðum og frárennsli sett í jarðgöng, ég ætla sérstaklega að taka það fram af því ég hef reynt að vera mjög efnisleg og fagleg í umfjöllun minni um þetta mál. En ég kom hins vegar ekki upp út af því, herra forseti, heldur vegna þeirra orða að setja málið bara í lögformlegt umhverfismat, og þjóðin veit ekki hvað lögformlegt umhverfismat er, og þetta er bara eitthvert grín. Ég spyr, þarf ekki stjórnarliðið að fara að gera upp við sig hvort það ætli að standa við þau lög sem Alþingi hefur sett, bara svona almennt? Er það bara nóg að gerðar séu rannsóknir og skrifuð skýrsla og hún send inn á Alþingi og einhver Rannveig Guðmundsdóttir, stjórnmálamaður, eigi síðan að framkvæma matið?

Hæstv. forseti. Þetta fannst mér nú dálítið sérkennileg ræða. Sannleikurinn er sá að það er einmitt verið að standa við lög í öllum atriðum. Ég hélt að ég hefði komið ágætlega að því í máli mínu og ég hélt því meira að segja fram að þrátt fyrir að bráðabirgðaákvæðið hefði ekki verið samþykkt með lögunum um mat á umhverfisáhrifum frá 1993, þá hefði virkjunin ekki átt að fara í svokallað lögformlegt umhverfismat samkvæmt þeim lögum þar sem þau lög eiga ekki að vera afturvirk frekar en önnur lög sem sett eru í landinu. Hv. þm. talaði um að verðmætamat hefði gjörbreyst, eins og hún orðaði það, en það er nú samt svo, og það finnst mér eitt af því ánægjulega sem kom út úr þeirri könnun sem gerð var opinber í gær, að 60% þjóðarinnar vill nýta vatnsaflið áfram til virkjunar. Þetta er algjört grundvallaratriði, þetta er það sem málið snýst um, að nýta vatnsaflið, nýta auðlindir þjóðarinnar okkur til framdráttar, til þess að við getum búið og átt góð lífsskilyrði hér eftir sem hingað. Þetta skiptir ekki síst máli fyrir það unga fólk sem er að velta því fyrir sér hvar það ætlar að setjast að í heiminum. Það er nefnilega orðið nokkuð auðvelt að setjast bara að hvar sem er og við getum ekkert endilega búist við því að allir vilji búa á Íslandi, því miður. Við verðum að skapa hér skilyrði fyrir ungt fólk, ungt menntafólk, að búa á Íslandi og ég tala nú ekki um að við erum að skapa skilyrði fyrir fólk að búa á landsbyggðinni, á Austurlandi.

Virðulegi forseti. Í fyrsta lagi ræður Alþingi því hvort umhverfismat fer fram því það er Alþingi sem getur sett þau lög sem þarf ef stjórnarmeirihlutinn telur að hann þurfi lög til þess að þetta gerist. Í öðru lagi erum við ekki að fjalla um að nýta vatnsaflið, við erum að fjalla um --- og ágreiningurinn er um það --- hvort fram fari mat á því hvort rétt sé að nota vatnsaflið á þeim stað sem hér er til umræðu við þær aðstæður sem skapast. Og þegar talað er um að fólkið í landinu sé einhverjir fávitar sem viti ekkert hvað það vill og skilji ekki hvað felist í spurningu sem fyrir það er lagt, þá skilur fólk að umhverfismat er tæki sem Alþingi hefur skapað, tæki til að leggja mat á hvort það sé að fórna meiri hagsmunum fyrir minni með því að fara í framkvæmdir á hálendinu. Það er svo einfalt. En að spyrja fólk í smáatriðum hvað felist í umhverfismatinu og leggja síðan dóm á það hvort fólk skilji hvað um var spurt er ósæmilegt, en auðvitað er það pólitík. Það er pólitík sem stjórnarliðarnir hafa rekið hérna grjóthart í dag og ég ber ekki mikla virðingu fyrir því. Að ákveða að það fólk, eins og Samfylkingin sem hér er t.d. að leggja mikla áherslu á að umhverfismat og lög um umhverfismat verði virt til að lagt verði faglegt mat á afleiðingar þessara framkvæmda, sé á móti framförum, á móti því að ungt fólk geti lifað í landinu, á móti því að nokkurs staðar sé virkjað vatnsafl eða álver sé byggt er bara ósæmilegur málflutningur. Og það hefur komið fram, t.d. í málflutningi hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar, að það hefði átt að skoða hvort ekki hefði verið betri kostur fyrir okkur Íslendinga að fara strax í Kárahnúkavirkjun.

Hæstv. forseti. Ég tók eftir því að hv. þm. sagði að þetta fjallaði ekki um að nýta vatnsaflið, eða ég tók ekki betur eftir.  Ég tek undir með hv. þm. að umhverfismat er tæki og ég er ekki að tala gegn þeim lögum sem sett voru 1993. En við verðum bara að hafa það í huga að þessi ákvörðun er tekin löngu fyrr og það er samkvæmt lögum óheimilt að fara með Fljótsdalsvirkjun í mat á umhverfisáhrifum, það er nú ekkert annað en það, það er óheimilt samkvæmt lögum. Hv. þm. hlýtur því að gera sér grein fyrir þessu, en ég hef mestu samúð með henni í þessari umræðu.

Herra forseti. Ríkisstjórnin ætlar að fara gegn vilja meiri hluta þjóðarinnar um að fram fari lögformlegt umhverfismat vegna Fljótsdalsvirkjunar. Breytt viðhorf almennings til náttúruverndar og umhverfismála og það hversu rödd almennings hefur heyrst kröftuglega hefur gert það að verkum að stjórnvöld hafa orðið að bregðast við. Stjórnvöld lögðu ekki í að halda áfram án þess að taka málið á dagskrá. En þeir gera það ekki með því að setja virkjunina í lögformlegt umhverfismat. Nei, það á ekki að fara að leikreglum sem settar hafa verið með lögum hér á Alþingi. Nú á að láta stjórnarmeirihlutann samþykkja stuðning við áframhaldandi framkvæmdir við Fljótsdalsvirkjun án lögformlegs umhverfismats. Ríkisstjórnin ætlar að beita meirihlutavaldi sínu til að keyra málið áfram. Og miðað við málflutning fulltrúa ríkisstjórnarinnar í umræðunni í dag hefur ríkisstjórnin greinilega tekið þá ákvörðun að sökkva Eyjabökkum. Ríkisstjórnarmeirihlutinn kemur hér inn í þingið með mótaða afstöðu. Þess vegna er þetta þingmál algjör sýndarmennska. Með þessu máli er verið að taka andmælaréttinn af borgurunum sem er til staðar í lögformlegu umhverfismati. Ein af rökunum fyrir því að fara þessa þingsályktunarleið er að leyfa almenningi að koma að málinu, eins og stendur í greinargerðinni. Almenningur á sem sagt að koma athugasemdum sínum á framfæri við þingnefndina. En hvað þýðir það? Mun þingnefndin taka á móti öllum þeim sem vilja hitta hana og koma á framfæri athugasemdum sínum? Hv. þingnefnd yrði auðvitað að taka á móti öllum þeim sem vilja hitta hana og koma athugasemdum sínum á framfæri, það segir í greinargerðinni. Ég vil benda á að sú vinna gæti orðið meiri og tekið lengri tíma en nokkurn grunar, ef tekið yrði á móti öllum. Þá gæti farið fyrir lítið hin makalausa krafa forstjóra Landsvirkjunar um það að Alþingi klári að afgreiða þetta mál fyrir áramót. Ef það er vilji ríkisstjórnarinnar að leyfa almenningi að koma að málinu, að hlusta á almenning, hvers vegna var þá ekki farið í þjóðaratkvæðagreiðslu? Þá kæmi almenningur vissulega að málinu, afstaðan til málsins yrði skýr. Vissulega getur almenningur komið þessa leið að málinu en þá er engin kæruleið eða raunverulegur andmælaréttur. Ég leyfi mér að efast um, eftir að hafa hlustað á þá umræðu sem farið hefur fram í dag, að mikið tillit verði tekið til afstöðu almennings. Ljóst er að meiri hluti almennings, fólksins í landinu, er á móti því að farið verði í þessa virkjun án umhverfismats. Það hefur margkomið fram í skoðanakönnunum og kom fram í umræðunni í dag. Í gangi er undirskriftasöfnun um að lögformlegt umhverfismat fari fram. Verður tekið tillit til niðurstöðu hennar, hæstv. ráðherra? Ef þúsundir skrifa undir, verður tekið tillit til þess? Mun það hafa áhrif á stjórnvöld? Mun það breyta einhverju um þau áform ríkisstjórnarinnar að sökkva Eyjabökkum, eins og kom fram í máli hæstv. forsrh. í upphafi umræðunnar? Hann var með dylgjur í garð Samfylkingarinnar um að þar væri ekki skýr afstaða í málinu í kjölfar þess að hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir, sem var fysti talsmaður okkar í málinu, skýrði mjög greinilega og skilmerkilega frá afstöðu okkar og kynnti bæði frv. og brtt. við þáltill. Herra forseti. Hér á að beita vægast sagt ófaglegum vinnubrögðum, að ætla þingnefnd að vinna þá vinnu sem fagfólki er ætlað samkvæmt lögum, þ.e. að meta umhverfisáhrif Fljótsdalsvirkjunar út frá skýrslu leyfishafans, Landsvirkjunar. Sérfræðingar sem leitað er álits hjá í Morgunblaðinu í dag segja að skýrslan dragi úr áhrifum virkjunarinnar á umhverfið og náttúruna. Hv. þm. Sverrir Hermannsson rakti ágætlega í máli sínu áðan hvernig sérfræðingar gagnrýna marga efnisþætti þessarar skýrslu og benda á að hún er hlutdræg í ýmsum þáttum. Í máli hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar kom ekki síður fram ýmisleg áhrif virkjunarinnar á einstakar náttúrumyndanir á svæðinu. sem ekki kemur fram í skýrslunni og full ástæða væri til þess að skoða. Þetta er ótrúlega ófaglega að verki staðið hjá ríkisstjórninni. Öllum sem fylgst hafa með umræðunni ætti að vera ljóst að ríkisstjórnin er búin að taka afstöðu og mun fara í framkvæmdirnar hvað sem tautar og raular. Allur málflutningur við umræðuna hefur bent til þess. Það er talandi dæmi um hin ófaglegu vinnubrögð ríkisstjórnarinnar að afhenda þingmönnum á föstudagssíðdegi pappírsdoðranta sem eru á sjötta hundrað síður og ætlast til að þetta yrði rætt á mánudegi eins og upphaflega var áætlað, að búið væri að fara í gegnum þetta efni og það yrði rætt á mánudegi. Ég veit að hraðlæsustu menn áttu fullt í fangi með að fara yfir þessar skýrslur fyrir daginn í dag. Ég leyfi mér að efast um að margir þingmenn sem fengu þessi plögg á föstudagssíðdegi hafi lesið þau öll í gegn. Í grg. með þáltill. segir að framkvæmdarvaldshafa, lesist ríkisstjórnina, skorti heimildir að óbreyttum lögum til að ákveða einhliða að beita um Fljótsdalsvirkjun ákvæðum laga nr. 63/1993, um mat á umhverfisáhrifum. Úr því má nú bæta og lögfesta slíka heimild og hér liggur fyrir þinginu frv. um að sú heimild verði til staðar. Lög hafa verið sett af minna tilefni. Hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir hefur kynnt þetta frv. Samfylkingarinnar sem fjallar um að farið skuli í lögformlegt umhverfismat á þeim framkvæmdum sem gefið var leyfi fyrir áður en lög um umhverfismat voru sett. Þess má geta að þar eru leyfi fyrir framkvæmdum sem veitt voru á fyrri hluta þessarar aldar þannig að full ástæða er til að menn skoði það í ljósi breyttra aðstæðna í þjóðfélaginu og breyttra viðhorfa. Í grg. segir einnig að ríkissjóður geti orðið bótaskyldur gagnvart virkjunaraðila ef farið verður í umhverfismat. Og hv. þm. Össur Skarphéðinsson fór yfir það mál og hrakti öll þau rök í máli sínu. En við verðum að fara að lögum og við verðum að fara að þeim alþjóðaskuldbindingum og samningum sem við höfum gerst aðilar að. Það eru ekki síður líkur á að ríkið geti verið skaðabótaskylt ef ekki verður farið í mat á umhverfisáhrifum, ef virkjað verður án matsins. Ég vil vitna í álit Aðalheiðar Jóhannsdóttur lögfræðings í Morgunblaðinu 9. nóv. en hún tók m.a. þátt í að semja lögin um mat á umhverfisáhrifum. Hún hefur bent á að íslenska ríkinu hafi borið að setja nýja tilskipun í lög í mars sl. Í Morgunblaðinu segir, með leyfi forseta: ,,Aðalheiður segir að rétt sé að hafa í huga að EFTA-dómstóllinn hafi viðurkennt að EES-samningurinn sé milliríkjasamningur sem hafi mikla sérstöðu umfram aðra milliríkjasamninga. ,,Samningurinn hefur meðal annars þá sérstöðu að ef ríki, t.d. Ísland, tekur ákvæði tilskipunar ekki inn í landsrétt eða tekur þau inn á rangan eða ófullnægjandi hátt, getur það bakað ríkinu skaðabótaskyldu gagnvart einstaklingi eða lögaðila sem telur sig hafa orðið fyrir tjóni vegna þessa, að uppfylltum ákveðnum skilyrðum. Það er ekki hægt að líta fram hjá þessu og því væri langeðlilegast að einnig yrði látið á það reyna fyrir íslenskum dómstólum, hvort einstaklingar eða lögaðilar á Íslandi, eigi rétt á að umhverfisáhrif framkvæmdarinnar verði metin samkvæmt lögunum um mat á umhverfisáhrifum, m.a. svo að þeir geti nýtt sér þau réttindi sem matsferillinn færir þeim,`` segir Aðalheiður.`` Ég efast ekki um að á það muni reyna í framhaldi af umræðunni hér. Margt í fylgiritinu, skýrslunni og greinargerðinni er umdeilanlegt eins og fram hefur komið í umræðunni. Þá nefni ég sérstaklega þá fullyrðingu í grg. að þjóðréttarlegar skuldbindingar okkar Íslendinga leiði ekki til þess að fara skuli í lögformlegt umhverfismat. Af því tilefni vil ég enn vitna í ummæli Aðalheiðar Jóhannsdóttur lögfræðings, í sama Morgunblaði, þ.e. 9. nóv. Þar kemur fram það álit að ótvíræð skylda hvíli á íslenskum stjórnvöldum að láta fara fram formlegt mat á umhverfisáhrifum Fljótsdalsvirkjunar í samræmi við lög. Síðan segir, með leyfi forseta: ,,Hingað til hafa stjórnvöld skýrt lögin um mat á umhverfisáhrifum með þeim hætti að Fljótsdalsvirkjun sé ekki matsskyld samkvæmt þeim. Er þar vísað í bráðabirgðaákvæði II í lögunum þar sem segir að framkvæmdir, sem fengu leyfi fyrir 1. maí 1994, séu undanskildar mati. Aðalheiður segir að slík túlkun á lögunum standist varla viðeigandi tilskipanir Evrópubandalagsins eins og þær hafa verið skýrðar af EB-dómstólnum og hæpið sé að hún standist íslensk lög. ,,Fljótsdalsvirkjun þarf að minnsta kosti tvö leyfi til þess að hægt sé að hefja framkvæmdir við hana; virkjunarleyfi og framkvæmdaleyfi. Ég tel það mjög vafasama lögskýringu að taka einungis mið af útgáfudegi virkjunarleyfisins, sem er eldri en gildistökudagur EES-samningsins, þegar framkvæmdaleyfið er óútgefið. Því þarf að skoða öll leyfi sem nauðsynleg eru, hvort sem þau eru tvö eða fleiri. Það er ekki hægt að einblína á eitt leyfi og taka eingöngu mið af dagsetningu þess. Ef sú lögskýringaraðferð er notuð, stríðir það gegn tilgangi tilskipunarinnar um mat á umhverfisáhrifum, það gengur einnig þvert á meginmarkmið laganna um mat á umhverfisáhrifum og er í ósamræmi við fyrirliggjandi dómafordæmi EB-dómstólsins sem varða skýringar á tilskipuninni og geta varðað EES-samninginn. Einnig verður að hafa það hugfast að mat á umhverfisáhrifum er forsenda leyfisveitingar en á ekki að koma í kjölfar hennar,`` segir Aðalheiður.`` Ég hef ekki heyrt neinn fulltrúa stjórnvalda hrekja þessa niðurstöðu Aðalheiðar og get ekki betur séð en að okkur beri að láta fara fram lögformlegt umhverfismat. Mig langar að víkja að því sem kom fram í máli hv. þm. Rannveigar Guðmundsdóttur hér í morgun um að fyrsti hluti Fljótsdalsvirkjunar dugi ekki fyrir fyrsta hluta álvers í Reyðarfirði. Komið hefur fram að virkjunin eins og hún er fyrirhuguð dugir ekki fyrir raforkuþörf fyrsta hluta álvers í Reyðarfirði. Það kom fram hjá sérfræðingum Landsvirkjunar í ferð þingmanna til Austurlands í haust að stækka þyrfti stífluna við Eyjabakkalón lítillega, þrjá til fjóra metra, til að virkjunin næði að uppfylla þörfina fyrir fyrsta hluta álversins. Það á samt ekki að gera vegna þess að slík breyting mundi kalla á umhverfismat. Það er sem sagt allt gert til að forðast umhverfismatið. Ég spyr því hæstv. ráðherra: Áforma stjórnvöld að keyra málið áfram nú, reisa virkjunina sem ekki dugar fyrir fyrsta hluta álversins og undir lokin að hækka stífluna? Þá þarf ekki að fara í umhverfismat nema vegna stækkunar virkjunarinnar á síðari stigum. Er þetta leikurinn sem er verið að leika til þess að komast hjá umhverfismati? Ég vil minna á að ein af verðmætustu náttúruauðlindum okkar eru víðernin á hálendinu. Við eigum að gæta að þeim. Við berum ábyrgð á landinu okkar. Við höfum það að láni og okkur ber að skila því til barna okkar, ekki í síðra ástandi en við tókum við því. Ég leggst ekki gegn því að álver rísi í Reyðarfirði þó ég hafi efasemdir um að það snúi við þeirri byggðaþróun sem nú er og hefur verið í gangi. 

Hæstv. forseti. Það er raunar sérstök staða að við alþingismenn skulum í dag ræða till. til þál. sem lýsir yfir stuðningi við framkvæmd sem var samþykkt hér á Alþingi fyrir 18 árum og verk iðnrh. frá því fyrir rúmum átta árum síðan. Lög um raforkuver, nr. 60/1981, voru lögð fram af þáv. hæstv. iðnrh. Hjörleifi Guttormssyni og samþykkt á Alþingi ágreiningslaust. Leyfi var veitt á grundvelli þeirra laga af þáv. iðnrh. Jóni Sigurðssyni sem sæti átti í þriðja ráðuneyti Steingríms Hermannssonar, m.a. ásamt hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni, þáv. landb.- og samgrh.; hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur, þáv. félmrh. og forseta Íslands, Ólafi Ragnari Grímssyni, þáv. fjmrh. Árið 1991 var hafist handa um framkvæmdir við Fljótsdalsvirkjun samkvæmt ákvörðun m.a. þessa ágæta fólks sem ég hér nefndi. Það má segja að það hafi verið lán í óláni að frestað var framkvæmdum á þeim tíma vegna þess að ekkert varð af framkvæmdum Atlantal-hópsins. Ef svo hefði ekki verið, hefðum við setið uppi með flutningslínur þvert yfir okkar verðmæta hálendi og þann umhverfisskaða sem af því hefði hlotist. Er það fyrir einhverja gráglettni örlaganna að margt af því fólki sem þá tók ákvarðanir um virkjun Jökulsár í Fljótsdal og stóð fyrir að hefja þær framkvæmdir, skuli nú birtast með helgislepjuyfirbragði og vandlætingu á hæsta stigi yfir því að nú skuli ljúka við þeirra eigin verk. Hv. þm. Sverrir Hermannsson, iðnrh. í ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar á árunum 1983--1986 --- ekki má gleyma honum --- ætlaði nú aldeilis að virkja í Fljótsdal og byggja kísilmálmverksmiðju á Reyðarfirði.

Hver?

Það var hv. þm. Sverrir Hermannsson, sem ætlaði að standa að þessu, þáv. iðnrh. Hann ætlaði að éta gleraugun sín ef þetta tækist ekki.

Gerði hann það?

Reyðfirðingar segjast ekki hafa séð efndir hans á þeim veisluhöldum. En örlögin hafa nú komið því svo fyrir að hann getur staðið að því að fylgja eftir virkjun í Fljótsdal, þannig er nú komið, og byggingu álvers á Reyðarfirði. Ef hann er maður orða sinna mun hann líklega grípa það tækifæri fegins hendi, þó ekki væri nema til að efna gömul kosningaloforð við Austfirðinga. Ekki trúi ég að hann, herra forseti, verði til þess að grípa á lofti málflutning áróðursmeistara nútímans, maður traustra íhaldsgilda sem þolir hvorki frjálshyggjugaura né uppa nútímans, að hann leggist í gönuhlaup með Styrmi á Mogga. Það er nú ekki líkt þeim þingmanni Austfirðinga sem ég var í her með í þann tíð. Það voru aðrar áherslur sem að við þekktum á Austfjörðum í þá daga. Hæstv. forseti. Er að undra þó að almenningur á Austfjörðum og almenningur í landinu hafi á öllum þessum tíma bundið nokkrar vonir við að þessi her merkra stjórnmálaforingja meinti eitthvað með öllum þeim áformum sem þeir voru margoft búnir að kynna til sögunnar. Svo sannfærandi voru margir hverjir að fólk var búið að leggja í fjárfestingar og gera áætlanir, miðað við það að þessar framkvæmdir yrðu að veruleika. Og því ekki? Búið var að samþykkja lög og búið var að skrifa undir samninga. Búið var að bjóða út og það voru hafnar framkvæmdir. Allt er þetta nokkuð til þess að styðja yfirlýsingar þeirra merku stjórnmálaforingja sem talað höfðu og lýst ævintýralandi stórframkvæmdanna. Hæstv. forseti. Sú umræða sem þróast hefur í þjóðfélaginu að undanförnu um virkjun í Fljótsdal og álversframkvæmdir á Reyðarfirði hefur óneitanlega komið okkur Austfirðingum nokkuð á óvart, ekki vegna rómantíkusa sem horfa uppnumdir á bláma himinsins og fegurð fjallanna og gleyma því af og til að það þurfi salt í grautinn, ekki vegna hreintrúaðra náttúruverndarsinna sem horfa uppnumdir á grösin og skordýrin og gleyma því af og til að maðurinn er hluti af náttúrunni og þarf að nýta hana til að komast af ... 

Forseti minnir á að það fer aðeins einn fundur fram hér í salnum og biður hv. þingmenn að virða það og hafa hljóð.

Herra forseti. Ég var að segja að ef til þessa kæmi þá yrðu skattborgarar þessa lands að borga íbúum þessara tveggja sveitarfélaga skaðabætur fyrir verknaðinn. Herra forseti. Þeir sem fara fremst í flokki þeirra sem tala um lögformlegt umhverfismat viðurkenna fæstir að þeir séu á móti virkjunum sem þó væri heiðarleg afstaða í sjálfu sér. Sumir viðurkenna að þeir séu ofurlítið á móti Fljótsdalsvirkjun en beita því helst fyrir sig að það þurfi að fást sátt í málinu á milli þeirra sem vilja virkja og hinna sem eru á móti öllum virkjunarframkvæmdum. Og það gerist með því sem þeir kalla lögformlegt umhverfismat. Eins og ég hef rakið í máli mínu þá er það í raun ólöglegt umhverfismat hvað virkjun í Fljótsdal varðar, eins og það hefði verið gagnvart Sultartangavirkjun, Vatnsfellsvirkjun og fleiri framkvæmdum og síðast en ekki síst Nesjavallavirkjun, en borgarfulltrúar í Reykjavík sáu ekki ástæðu til að biðja um að breyta lögum til þess að lög um mat á umhverfisáhrifum mættu ná til þeirrar framkvæmdar. Ónei, en sumir borgarfulltrúar, þar á meðal borgarstjóri, hafa talað digurbarkalega um að þá málsmeðferð skuli viðhafa varðandi Fljótsdalsvirkjun. Vel á minnst, talsmaður umhverfisvina sem stendur nú fyrir undirskriftasöfnun hér í Reykjavík vegna Fljótsdalsvirkjunar er borgarfulltrúi í Reykjavíkurborg. En hann sér enga ástæðu til þess að krefjast umhverfismats á þeim framkvæmdum sem Reykjavíkurborg og hennar fyrirtæki standa fyrir. Er furða þó maður velti því fyrir sér hvort einhver annarleg sjónarmið gætu hugsanlega legið þarna að baki. Hæstv. forseti. Ofstopafullir áróðursmeistarar sem hafa hina aðskiljanlegustu hagsmuni að verja, hvort heldur er að fá að skjóta gæs í friði eða safna peningum hjá erlendum umhverfissamtökum, í flokki með uppgjafastjórnmálamönnum ásamt einlægum náttúruverndarsinnum safna nú undirskriftum undir svofelldan texta: ,,Við undirrituð krefjumst þess að stjórnvöld láti fara fram lögformlegt mat á umhverfisáhrifum Fljótsdalsvirkjunar.`` Hæstv. forseti. Samkvæmt könnun sem Félagsvísindastofnun Háskóla Íslands gerði telja 80% þjóðarinnar sig lítið vita eða ekkert um hvað felst í lögum um mat á umhverfisáhrifum. Nú er ekki stefnt að því að einungis þau 20% sem telja sig vita eitthvað um eða mikið um hvað felst í lögum um mat á umhverfisáhrifum skrifi undir þennan texta. Ónei, stefnan er að hvorki meira né minna en 60 þúsund manns, hæstv. forseti, skrifi þarna undir. Í sumar hefur verið fjallað mikið um að ýmsir óski eftir svokölluðu lögformlegu umhverfismati. Lítið hefur farið fyrir nánari skýringum á hugtakinu enda notað í umræðunni til þess að ýja að því að eitthvað annað sé ólöglegt. Ekki hef ég trú á að það takist að innræta þjóðinni svo teknókratískt mál sem hér um ræðir á skömmum tíma, þó svo raunverulegur áhugi væri fyrir því. Hæstv. forseti. Hvað kom fram í skoðanakönnun Félagsvísindastofnunar Háskóla Íslands? Þar kom í meginatriðum þetta fram: Íslendingar eru almennt jákvæðir gagnvart stóriðju. Mikill meiri hluti er hlynntur vatnsaflsvirkjunum, þrátt fyrir að þeim fylgi oft röskun af völdum miðlunarlóna. Helmingur landsmanna er hlynntur álveri í Reyðarfirði og talsverður meiri hluti þeirra sem afstöðu taka er fylgjandi virkjun í Fljótsdal. Stuðningur við stóriðju almennt, álver í Reyðarfirði og virkjun í Fljótsdal er verulegur og mikill í röðum kjósenda Samfylkingarinnar og verulegur í röðum kjósenda Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs. Nær 80% landsmanna vita lítið eða ekkert um hvað felst í lögum um mat á umhverfisáhrifum. Lítill sem enginn munur er á viðhorfum fólks eftir landshlutum. Hæstv. forseti. Miðað við það hvernig umræðan um Fljótsdalsvirkjun og álver í Reyðarfirði hefur þróast þá er þrátt fyrir allt kærkomið tækifæri að ræða málið í þingsölum. Það er nauðsynlegt að þingmenn geti farið hlutlægt yfir málið og metið það hver fyrir sig. Hér liggja fyrir geysilega vel unnar skýrslur um mat á umhverfi og umhverfisáhrifum beggja þessara framkvæmda. Málið verður síðan unnið í iðnn. Þar munu allir sem áhuga hafa á málinu geta komið athugasemdum sínum á framfæri við nefndina.  Stefna ríkisstjórnarinnar og ríkisstjórnarflokkanna hefur verið mjög skýr. Stefnan hefur verið sú að vinna að því að selja orku þá sem framleidd yrði í Fljótsdal til stóriðju. Það hefur legið skýrt fyrir að ekki yrði haldið áfram með framkvæmdir í Fljótsdal nema raforkusamningar lægju fyrir. Við höfum áður brennt okkur á því að hafa farið of geyst í virkjunarframkvæmdir þannig að ekki hafa legið fyrir öruggir orkusölusamningar. Jafnframt er ljóst að virkjunarframkvæmdir taka langan tíma og krefjast mikils undirbúnings. Undirbúningur Fljótsdalsvirkjunar hefur reyndar tekið óvenjulega langan tíma, enda liggja fyrir bestu rannsóknir sem mögulegar eru á virkjunarsvæðinu. Hæstv. forseti. Nú gefst þingmönnum enn á ný tækifæri til að halda málstofu um Fljótsdalsvirkjun. Þingnefndir munu vinna málið. Þegar þeirri vinnu er lokið munum við væntanlega komast að því hvaða afstöðu einstakir þingmenn og þingflokkar hafa. Eins og fram kom í umræðu hér í morgun þá er til að mynda talsmaður og þingsflokksformaður Samfylkingarinnar ekki búinn að gera upp hug sinn varðandi Fljótsdalsvirkjun. Kannski er rétt að hafa eftir brýningarorð Smára Geirssonar, foringja sveitarstjórnarmanna á Austurlandi. Hann kemur úr röðum Samfylkingarinnar. Smári segir, með leyfi forseta: ,,Ég held að þingflokkur Samfylkingarinnar og Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs komist ekki hjá því að kanna rækilega þessar niðurstöður þegar þeir búa sig undir umræður á Alþingi vegna þáltill. iðnrh. um framhald framkvæmda við Fljótsdalsvirkjun. ... Það kann aldrei góðri lukku að stýra ef þingflokkar eru ekki í takti við kjósendur sína og því væri óviturlegt fyrir stjórnarandstöðuna að meta nú ekki stöðu málsins á ný í ljósi nýrra upplýsinga um viðhorf almennings.``

Herra forseti. Hv. þm. Arnbjörg Sveinsdóttir sagði að nú loksins gæfist þingmönnum tækifæri til málefnalegrar umræðu. En hvernig var málefnaleg umræða þessa hv. þm.? Hún hreytti skít í fjarstadda þingmenn, hreytti skít í ýmsa menn sem að hér hafa áður starfað. Mér þótti sér í lagi ómaklegt hvernig hv. þm. vék að þætti og fortíð hv. þm. Sverris Hermannssonar í þessu máli. Það eru áratugir frá því að hv. þm. var iðnrh. Það kann vel að vera að hann hafi fylgt þá tilteknum málum á þessu sviði. Ég rifja það upp að það eru líka áratugir síðan að menn bjuggu til hina fyrstu hugmynd sem einu sinni var kölluð LSD, þ.e. langstærsti draumurinn, um að fella saman þrjár miklar ár á norðausturhorninu. Menn hafa fyrir löngu fallið frá því. Eins hefur hv. þm. Sverrir Hermannsson fullan rétt á að skipta um skoðun, eins og hann gerði með ákaflega sterkum rökum, herra forseti. Það er rangt hjá þessum hv. þm. að halda því fram að enginn hafi vefengt frummatsskýrsluna sem hér liggur fyrir m.a. til umræðu. Hv. þm. ætti a.m.k. að sýna öðrum þingmönnum þann sóma að vera hér í þingsal og hlusta á þá áður en hún kemur hingað og fer að gera þeim upp skoðanir. Sá sem hér stendur reyndi málefnalega og með rökum að benda á að skýrslan sem liggur fyrir, skrifuð af fjórum verkfræðingum, er ekki tæk sem frummatsskýrsla. Ef hún hefði farið í það ferli sem hæstv. forsrh. gerði grín að hér í morgun, þá hefði henni verið fleygt eins og múrsteini í hausinn á höfundunum aftur. Herra forseti. Ég vísa þessu til föðurhúsanna. En fyrst ég er kominn hingað upp þá get ég ekki annað en rifjað upp að hv. þm. sagði að einhver maður í Reykjavík, borgarfulltrúi, stæði fyrir undirskriftasöfnun gegn þessari framkvæmd. Má ég spyrja hv. þm., hvaða stjórnmálaflokki hann tilheyrir?

Hæstvirtur forseti. Ég biðst innilegrar afsökunar á því ef ég hef ekki hlýtt nægilega vel á mál hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar. Hins vegar hef ég hlýtt á mál flestra annarra hér sem hafa borið mikið lof á skýrslu Landsvirkjunar og hafa gefið þær yfirlýsingar hér að þessi skýrsla væri tæk til þess að verða frummatsskýrsla. Ég heyri það hins vegar á máli hv. þm. núna að hann telur ekki svo vera. En hér hafa mestu sérfræðingar þingsins í umhverfismálum lýst því yfir að þessi skýrsla sé mjög vel tæk til þess. Ég hef heyrt það á mönnum hér að þeir telji svo vera. Ég er þeirrar skoðunar að byggjum við við önnur lög þá mundi þessi skýrsla vera svo sannarlega tæk til þess að vera frummatsskýrsla. Hún er unnin eftir þessum lögum, þeim forskriftum sem sett eru í lögunum. Ég fór í máli mínu einnig yfir gerðir stjórnmálaforingja og stjórnmálaskörunga fyrri tíma, m.a. þingmanna okkar Austfirðinga. Austfirðingar, þar sem ég þekki nú best til, hafa gert sér ákveðnar væntingar með þann málflutning sem menn hafa haft hér uppi í þingsölum og hafa haft uppi þegar þeir hafa komið til fundar við okkur hér fyrr á tíð, til Austurlands. Og skyldi nú nokkurn undra að menn tækju mark á þessum ágætu mönnum? Finnst hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni einhver undur að menn hlusti á sína stjórnmálaforingja? Ég hélt að það væri okkar verk að ræða við fólkið og bera því boðskapinn. Boðskapur þeirra var þessi: Virkjun og stóriðja.

Herra forseti. Ég hef ekki nema eitt doktorspróf og eitt annað háskólapróf í þessum fræðum þannig að það er fjarri því að ég telji að ég sé í röðum þessara virtustu umhverfissérfræðinga þingsins. Það má vel vera að skoðun mín í þessu máli skipti engu máli. Auðvitað hefur hv. þm. rétt til þess að hafa sína skoðun, sem er algjörlega andstæð minni. En hv. þm. kom hingað upp og hvatti til málefnalegrar umræðu. Ég tók þeirri áskorun frá hæstv. iðnrh. í morgun og reyndi að ræða þetta efnislega. Ég kom fram með talsverðan fjölda athugasemda sem enginn þingmaður og allra síst sá þingmaður sem talaði núna, hefur reynt að svara. Ég hef með öðrum orðum reynt að ræða þetta málefnalega þó ég hafi líka skýrt það að ég er algjörlega á móti þessari aðferð. Það gengur ekki fyrir hv. þm. að koma síðan hérna upp eins og menn hafi ekki komið fram með neinar athugasemdir. Og það gengur heldur ekki fyrir hv. þm., þó hún tali hér fyrir Sjálfsfl., að koma og tala eins og hún gerði um hv. þm. Sverri Hermannsson. Þó að hv. þm. hafi tekið Sjálfstfl. á kné sér og lamið eins og dauðan fisk þá þýðir það ekki að hv. þm. Arnbjörg Sveinsdóttir hafi rétt til þess að koma hér og gera lítið úr tiltölulega merkum stjórnmálaferli þessa ágæta manns.

Hæstv. forseti. Því fer fjarri að ég hafi gert lítið úr málflutningi hv. þm. Sverris Hermannssonar.  Ég verð að viðurkenna, hæstv. forseti, að ég hef ekki doktorspróf í neinu af þeim fögum sem að falla hér undir og er að því leyti ekki eins vel stödd og hv. þm. Össur Skarphéðinsson, ef hann má hlýða á mál mitt. Ég bað hann afsökunar áður á því að hafa ekki heyrt hans mál í morgun en ég mun fara mjög vandlega yfir þingræður hans til þess að kanna hvaða efnislegu atriði það voru sem hann gerði athugasemdir við, því að hann hafði nú ekki svo lítið við að endurtaka þau hér núna fyrir mig.

Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að telja eftir mér ferðir í ræðustól til þess að endurtaka það sem hv. formaður þingflokks Samfylkingarinnar sagði í morgun, þó að það sé undarlegt að heyra það frá þingmönnum sem hafa setið hér í salnum og fylgst með að þeir hafi ekki heyrt eða skilið það sem þar var sagt. Þingflokkur Samfylkingarinnar lýsti yfir stuðningi við þetta mál svo framarlega sem jákvæð niðurstaða hefði komið úr umhverfismati. Það er nú ekkert flóknara en það. Og mér finnst hart að þurfa að koma margar ferðir til þess að segja það þingmönnum hér í salnum. Vegna þess að hv. þm. sagði hér að þeir sem vildu fá umhverfismat væru á móti virkjunum --- það var svo einfalt. Hún sagði það -- þá langar mig til þess að spyrja: Eru þá lögin um umhverfismat þannig að það verði ekkert virkjað meira á Íslandi?

Er ekki þingmaðurinn að vona það?

Nei, það er af og frá, hæstv. forseti, að ég vonist til þess að ekki verði virkjað meira á Íslandi. Ég hef satt að segja bundið vonir við það að eftir umhverfismat verði hægt að taka ákvörðun um að virkja í Fljótsdal og víðar á Íslandi.

Hæstv. forseti. Mér léttir stórlega að heyra þessar endurteknu yfirlýsingar frá Samfylkingunni um að það sé í raun ekki virkjunin sem slík sem þeir muni vera á móti, heldur sú aðferð sem að valin hefur verið við gerð skýrslu um mat á umhverfisáhrifum.

Hvað með álverin?

Já, rétt er einmitt að taka þann þátt upp. Nú er álverið einmitt í þessu ferli. Er nokkuð að frétta af afstöðu Samfylkingarinnar til álvers? En varðandi afstöðu til virkjunar í Fljótsdal, þá er það sem sagt svona teknókratískt mál hvernig staðið verður að því að leggja mat á þetta. Það kemur þá væntanlega fram að hv. þm. treystir umhvrh. betur til þess að skera úr um þetta mál en þeim 63 þingmönnum sem hér sitja og geta tekið afstöðu í þessu máli.

Hæstv. forseti. Það kemur undarlega fyrir eyru að heyra sjálfstæðismenn sífellt koma hér upp og spyrja að því hvort við treystum hæstv. umhvrh. Þessi mál liggja einfaldlega svona fyrir að að lokum mun umhvrh. fjalla um málið. Þegar við förum fram á að þessum reglum verði fylgt þá erum við auðvitað að treysta því að hæstv. umhvrh. taki málefnalega á niðurstöðu umhverfismats. Á annað getum við ekki treyst. Og hvað varðar álverið sjálft, þá er það nú svo að það fer í þetta umhverfismat. Það gengst undir þetta lögformlega umhverfismat og niðurstaðan úr því mun þá ráða því hvernig að menn taka afstöðu til þess. Ég get bara talað fyrir mig um það því við höfum ekki tekið formlega afstöðu til þessa álvers sem slíks. En ég get talað fyrir mig alveg skýrt. Ég styð það að þarna verði byggt álver, svo framarlega sem rafmagn verði til handa því til þess að vinna og svo framarlega sem niðurstaðan verði sú að hið lögformlega umhverfismat um álverið verði jákvætt.

Hæstv. forseti. Mér léttir mjög að heyra þessa afstöðu Samfylkingarinnar, þ.e. að hún er hlynnt álversbyggingu á Reyðarfirði. Það kom hér mjög skýrt fram. Varðandi það  
            

Það er ekki búið að taka ákvörðun um málið. Það hefur ekki verið formlega ...


             Hæstv. forseti. Hér eru stanslausar fréttir úr salnum.

Forseti vill biðja þingmenn um að hafa hljóð í salnum.

Nýjar fréttir berast hér um salinn. Hvað varðar málefnalega afstöðu umhvrh. þá treysti ég henni manna best til þess að taka málefnalega afstöðu. Það er ekki málið. En hún er nú einu sinni einn af okkur 63 þingmönnum í þessum sal og það eru gömul sannindi og ný að betur sjá augu en auga. Þegar við öll 63 tökum afstöðu þá hlýtur hún að vera betur ígrunduð en þegar að einn tekur afstöðu. 
            

Forseti vill biðja hv. þingmenn um að hafa hljóð í salnum.

Herra forseti. Ég er fylgjandi því að stofnaður verði þjóðgarður um Snæfell, að þjóðgarðurinn taki til öræfanna umhverfis, þar með Eyjabakka og Jökulsár í Fljótsdal. Ég er þess vegna andvígur Fljótsdalsvirkjun. Þetta er stefna okkar flokks og hún er afdráttarlaus. Við styðjum það hins vegar líka að þessi mál fari í eðlilegan, lögformlegan farveg, lögformlegt umhverfismat. ,,Til hvers?`` er spurt úr salnum. Vegna þess að það eru landslög. Lög landsins kveða á um að það skuli gert.  ,,Í fyrsta lagi, bygging álvers með 120 þús. tonna framleiðslu á ári, sem hefur framleiðslu seint á árinu 2003, með 1.700 gígavattstunda rafmagnsnotkun frá væntanlegri Fljótsdalsvirkjun og jarðgufuvirkjun við Bjarnarflag. Í öðru lagi, stækkun álversins í 360 þús. tonna framleiðslu sem lokið verði á árunum 2008--2012, líklega með raforku frá fyrirhugaðri Kárahnúkavirkjun. Í þriðja lagi er hugsanleg stækkun álversins í 480 þús. tonna framleiðslu á árunum 2011--2015.`` Síðar segir, með leyfi forseta: ,,Áætlað er að 480 þús. tonna álver skapi 643 heilsársstörf sem hækkar vegna afleysinga um 12% eða alls um 720 ársverk.`` Hér er verið að tala um 480 þús. tonna álbræðslu. Þetta er samhengi hlutanna. Síðan leyfa menn sér að bera fram tillögu til þál. um framhald Fljótsdalsvirkjunar. Það er fullkominn tvískinnungur sem í þessu felst vegna þess að ef þáltill. er skoðuð, þá vísar hún til skýrslunnar allrar og allra þeirra gagna sem reidd voru fram fyrir helgina. Engu að síður ber hún heitið Fljótsdalsvirkjun. En hér kemur fram að þetta fjallar um og tekur til miklu víðtækari aðgerða, virkjana og framkvæmda. Hafa menn hugleitt hvað 480 þús. tonna álver þýðir? Það hefur reyndar komið fram við umræðuna að við erum að tala um þrefalt álverið í Straumsvík. Hvað tekur langan tíma að keyra fram hjá álverinu í Straumsvík? Ætli það taki ekki fimm mínútur? Það mun sennilega taka korter að keyra fram hjá þessu. Það mun taka raforku, jafnmikla raforku og við notum núna í landinu öllu til álversins, til allra heimila, til allra fyrirtækja og þetta ætla menn að afgreiða núna fyrir jólin.  ,,Vandamál byggða á Austfjörðum er líka mikið stórmál og því eðlilegt að fólk gefi tilfinningunum lausan tauminn í baráttunni fyrir sinni heimabyggð.`` Síðan kemst þessi maður að þeirri niðurstöðu að hálendið norðaustan Vatnajökuls sé of verðmætt til að fórna því í þessu skyni. En það er rétt hjá honum að þetta er tilfinningamál. Tilfinningar geta verið verðmætar í sjálfu sér og þær geta meira að segja haft efnahagslegt gildi vegna þess að fólk leggur land undir fót til að skoða náttúruperlur og það er það sem við erum að fjalla um hér. En hvað ber landstjórninni að gera þegar fjallað er um mál af þessu tagi sem skipta þjóðinni í fylkingar? Hvað ber landstjórninni að gera? Henni ber að beina málinu inn í uppbyggilegan, rökrænan farveg, það ber henni að gera. Svo ekki sé á það minnst að henni beri að fara að landslögum og hlíta landslögum. Framlag okkar til þessara mála í Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði var sl. vor og reyndar á þinginu þar áður og endurtekið sl. vor og aftur núna að leggja fram þáltill. um lögformlegt mat, umhverfismat á Fljótsdalsvirkjun. Þetta hefur verið framlag okkar. Undir þetta hafa tekið ábyrgir aðilar í þjóðfélaginu. Ég ætla ekki að fara að lesa þá upp vegna þess að ég hef stuttan tíma. En nánast allir þeir aðilar sem láta náttúruvernd sig skipta hafa tekið undir með okkur í þessu efni, nánast allir þeir aðilar hafa tekið undir það. Hvað er það þá sem stendur upp úr? Jú, að þetta sé fjárhagslega hagkvæmt fyrir þjóðarbúið og fyrir Austurland sérstaklega. Það er það sem menn vísa til. Hvað Austurland snertir erum við að tala um atvinnusvæði þar sem búa 8.400 manns í tíu þéttbýliskjörnum og á 250 sveitabæjum, eins og fram kemur í skýrslunni sem er til umræðu. Við erum að tala um atvinnusvæði þar sem eru um 4.000 ársverk. Hér kom fram, eins og ég vísaði til áðan, að við kunnum að fá tæplega 1.000 störf. Reyndar kom það einnig fram í máli hv. þm. Kolbrúnar Halldórsdóttur áðan að hvert ársverk kæmi til með að kosta 55 millj. kr. ef ég man rétt og var þá vísað í athuganir Þorsteins Siglaugssonar. Eins og ég gat um áðan er hér á ferðinni mikið tilfinningamál fyrir margt fólk. Þetta er stórmál sem við erum að fjalla um. Þess vegna er mikil sönnunarbyrði sem hvílir á þeim sem stýra för. Mikil sönnunarbyrði að þeir geti sýnt fram á að þetta sé þjóðhagslega hagkvæmt. Ég efast reyndar um að þetta sé hagkvæmt fyrir Austfirðinga og vísa þá til stærðar þessa atvinnumarkaðar og reyndar er það svo á Austfjörðum að þangað er verið að flytja fólk af því það vantar fólk. En í þessu skyni hafa menn reyndar vísað til fjölbreytni í atvinnulífi þannig að við skulum láta það liggja á milli hluta. En ég efast þó stórlega um að þetta sé svo. En það sem mér finnst alvarlegt og það sem mér finnst ekki hafa komið fram og það sem mér finnst hæstv. ráðherrar verði að gera er að svara þeim rökum sem fram hafa komið frá virtum hagfræðingum sem telja þessa ráðstöfun mjög vafasama fyrir þjóðarbúið. Hagfræðingur að nafni Sigurður Jóhannesson skrifar mjög athyglisverða grein ekki alls fyrir löngu í Frjálsa verslun. Hann vitnar þar í fréttamannafund sem iðnrh. hélt. Í þessari grein segir, með leyfi forseta: ,,Skammt er síðan iðnrn. kynnti tölur um gróða af fyrirhugðu álveri á Reyðarfirði. Ekki var vikið orði að því hvort hagnaður yrði af virkjun fyrir það. Mætti þó halda að þær upplýsingar ættu meira erindi við almenning sem mun eiga virkjunina en ekki álverið.`` Í þessari grein leiðir hann rök að því að um 13 milljarða kr. tap verði af Fljótsdalsvirkjun, og þá er miðað við 45 ára afskriftir. Hvernig stendur á því?  ,,Enn ber þó nokkuð á óvandaðri umfjöllun um orkufrekan iðnað. Ein slík grein birtist í Morgunblaðinu í gær þegar Tryggvi Felixson, embættismaður í þjónustu ríkisstjórnarinnar, reynir að gera tölur mínar um þjóðhagsleg áhrif frekari stóriðjuframkvæmda tortryggilegar.`` Embættismaður --- það er engin tilraun gerð til að koma með efnisleg rök heldur setja ofan í við manninn á þeirri forsendu að hér sé á ferðinni húsbóndinn væntanlega annars vegar og hjúið hins vegar. Þetta er umræðan sem þjóðinni er boðið upp á. Nú er ekki til of mikils mælst að ríkisstjórnin reiði fram rökin og svari þeim rökstuddu fullyrðingum sem fram hafa komið frá þessum virtu hagfræðingum, svari þessum röksemdum. Hæstv. iðnrh. fór mikinn fyrr í dag og hafði uppi gagnrýni í garð stjórnarandstöðunnar, m.a. á hendur hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni og spurði með miklum þjósti hvort menn væru að efast um heilindi manna í kerfinu. Nei, nei, enginn var að efast um nein heilindi. Hins vegar vakna ýmsar spurningar þegar menn koma fram með þessum hætti. Auðvitað vakna ýmsar spurningar þegar það er Þjóðhagsstofnun sem reiðir fram upplýsingarnar. Hún lýtur forstjóra sem var ekki alls fyrir löngu ráðuneytisstjóri í iðnrn. Hver er það sem leiðir fjárfestingarhópinn? Er það ekki Landsbankinn? Hver var settur til þess að verkstýra þar á bæ? Það var fyrrv. ráðuneytisstjóri sama ráðuneytis. Að sjálfsögðu. Ég vakti athygli á því á sínum tíma þegar við fjölluðum um þáltill. okkar um umhverfismat að umsögnin hefði breyst sem kom frá ákveðnum aðila, frá Ferðamálaráði, sem var 10. nóv. 1998 mjög jákvætt tillögu okkar. Þar sagði, með leyfi forseta: ,,Samþykkt var á fundi framkvæmdastjórnar að senda jákvæða umsögn og hvetja til samþykktar þingsályktunartillögunnar.`` Þetta var 1998. Síðan kom ári síðar: ,,Með tilliti til þess að málið er flókið og viðamikið ákveður Ferðamálaráð að unnið verði að því að skilgreina hagsmuni ferðaþjónustunnar á svæðum norðan Vatnajökuls með sérstöku tilliti til orkuvinnslu og náttúruverndar. Er formanni og framkvæmdastjóra falið að setja á laggirnar vinnuhóp til að taka saman í skýrslu grunn að slíkri skilgreiningu.`` 
             Hæstv. forseti. Ég er að ljúka máli mínu. Hvað skyldi hafa breyst á þessu eina ári? Ég skal svara því í andsvari.

Herra forseti. Það var svo sem auðvitað að hv. þm. Ögmundur Jónasson tæki sér til fyrirmyndar formann stjórnmálasamtaka sinna, hv. þm. Steingrím J. Sigfússon. Aðalatriðið og efnisatriðið í þeirri umræðu sem hér fór fram var gagnrýni á ráðherra og einstaka þingmenn stjórnarandstöðunnar sem hér hafa verið að vitna í opinber gögn sem snúa að því þegar einstakir þingmenn hafa haft skoðanir á þessu máli hér í þinginu. Nú kemur hv. þm., þegar hann hefur nýlega lokið sínu máli eða sleppt orðinu, og ræðst harkalega á einstaka embættismenn sem starfandi eru hjá ríkinu. Ætlar hv. þm. Ögmundur Jónasson að láta taka sig alvarlega í þessari umræðu þegar hann hagar málflutningi sínum með þessum hætti? Í einu orðinu að gagnrýna þá sem hafa verið að vitna í einstaka hv. þm. en í hinu orðinu að fara nákvæmlega sjálfur sömu leið og vera með staðlausa stafi og rakalausar fullyrðingar, algjörlega að tilefnislausu í garð einstakra þingmanna sem hafa verið að vinna að þessu máli?

Herra forseti. Ég tel hvorki óeðlilegt að gagnrýna embættismenn né stjórnmálamenn. Ég er að vísa í ákveðið samhengi hlutanna og ég var --- ég gat því miður ekki lokið máli mínu hér áðan --- að vísa í það samhengi hlutanna hvað gerðist á milli áranna 1998 og 1999 í afstöðu Ferðamálaráðs. Hvað hafði breyst á þeim tíma? Hvað skyldi hafa breyst? Af hverju var málið svona flókið sem var einfalt ári áður? Það sem hafði breyst var að nýir formenn voru komnir til sögunnar. Hv. þm. Tómas Ingi Olrich var nú orðinn formaður Ferðamálaráðs og hver skyldi hafa verið varaformaður? Hver skyldi það hafa verið? Hann heitir Jón Kristjánsson, hv. þm. og hann er framsóknarmaður, félagi hæstv. iðnrh. Það er þetta samhengi hlutanna sem ég er að draga upp og það er ekki óeðlilegt að á það sé bent þegar málin eru reidd fram á þann hátt sem hér er gert.

Herra forseti. Það er ekkert óeðlilegt við það að afstaða einstakra þingmanna, afstaða einstakra embættismanna eða félagasamtaka sem láta sig þetta mál snerta, breytist frá einum tíma til annars. Það ætti hv. þm. að þekkja best, því það kom fram í umræðunni fyrr í dag að formaður samtaka vinstri rauðra hafði þá skoðun fyrir fáum árum síðan að það ætti að byggja álver á Reyðarfirði. En nú hefur hans afstaða breyst. Er það nokkuð óeðlilegt? Nei, það er ekkert óeðlilegt. En hv. þm. verður að vera sanngjarn í sinni umfjöllum. Það eru ekki bara vinstri rauðir eða vinstri grænir sem hafa rétt til þess að skipta um skoðun. Aðrir verða að hafa þann rétt líka.

Herra forseti. Ég þarf enga eina mínútu. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon svaraði fyrir sig fyrr í umræðunni í dag. Ég tek undir það með hæstv. ráðherra að það er ekkert óeðlilegt að menn skipti um skoðun ef því er að skipta. Við höfum ekki skipt um skoðun í þessu máli. Við höfum mjög skýra stefnu. Ég gerði grein fyrir henni í máli mínu í dag. Ég gerði grein fyrir þeirri stefnu þegar þáltill. okkar var rædd í vor og við gerðum það einnig á síðasta kjörtímabili.

Herra forseti. Eins og hv. þm. Ögmundur Jónasson gat um þá hafa vinstri grænir mjög skýra stefnu. Hann sagði, og talaði þá væntanlega fyrir sinn flokk --- hann gerir það yfirleitt --- að hann vildi breyta Snæfelli og umhverfi þess í þjóðgarð, gott og vel. Hann sagði að hann vildi ekki virkja. Gott og vel, ég náði því. En síðan sagði hv. þm. að hann væri fylgjandi lögformlegu umhverfismati. Til hvers í ósköpunum ef það á ekki að virkja? Herra forseti. Hv. þm. var tíðrætt um tilfinningar. Hefur hv. þm. sett sig inn í tilfinningar þess fólks á Austurlandi sem hefur beðið eftir þessari framkvæmd um árabil með von í brjósti og horft upp á endalausa flutninga af svæðinu?

Herra forseti. Það er greinilegt að hv. þm. Pétur H. Blöndal hefur ekki hlustað á mína ræðu. Ég tók það sérstaklega fram að þetta væri tilfinningamál fyrir fólk sem væri að stuðla að atvinnuuppbyggingu á Austurlandi. Ég tók það sérstaklega fram að þjóðin væri skipt í fylkingar. Ég gerði það. Varðandi umhverfismatið og afstöðu okkar sem er andstæð þessari virkjun þá er engin mótsögn þar á milli. Því miður ræð ég ekki för hér. Samkvæmt stefnu ríkisstjórnarinnar á að virkja. Það á að virkja. Samkvæmt landslögum á þetta mál að fara í lögformlegt umhverfismat. Ég gat um að ég teldi að það þjónaði mínum málstað. En grundvallaratriðið er hitt, að lögum samkvæmt ber að fara með málið inn í þennan farveg. Þess vegna er ég því fylgjandi.

Herra forseti. Ég fékk ekki svar við spurningu minni um tilfinningar Austfirðinga. Ég vil benda hv. þm. á að framkvæmdir eru hafnar. Þessi virkjun var sérstaklega undanþegin í lögum þegar þau voru sett á sínum tíma. Samkvæmt lögum er því heimilt að fara í framkvæmdir og má fara í framkvæmdir. Ef menn vildu fara stíft eftir lögunum mætti því byrja að grafa strax.

Herra forseti. Þetta er náttúrlega það sem menn eru að takast á um. Líka hér skiptast menn í fylkingar. Sumir telja að það sé lögum samkvæmt óþarfi að fara í lögformlegt umhverfismat, að það sé óþarfi samkvæmt þeim lögum sem verið er að vitna í. Aðrir telja að svo sé ekki. Við leggjum áherslu á að þegar um slíkt álitamál er að ræða, þegar slíkt stórmál er á ferðinni, þá eigi enginn vafi að leika á um framkvæmdina. Þetta er okkar skírskotun í málinu. Varðandi tilfinningar Austfirðinga, þá vitnaði ég sérstaklega í grein eftir Snævar Sigurðsson, þar sem segir m.a., með leyfi forseta: ,,Vandamál byggða á Austfjörðum er líka mikið stórmál og því eðlilegt að fólk gefi tilfinningunum lausan tauminn í baráttunni fyrir sinni heimabyggð.`` Ég vitnaði í þetta og ég tók málið upp á þessum forsendum.

Herra forseti. Ég ætla að ég hafi tekið rétt eftir því sem kom fram hjá hv. þm. Ögmundi Jónassyni, að hann og hans flokkur vill gera þjóðgarð norðan Vatnajökuls, þ.e. friða svæðið í kringum Snæfell. Ég ætla að hann sé að tala um Jökulsá á Brú, Jökulsá á Fjöllum og Jökulsá í Fljótsdal. Þetta er annað stærsta vatnasvæði Íslands. Það hljóta því að vera mikil tíðindi ef menn vilja taka það og hætta við alla notkun á þessu vatni. Það eru mikil tíðindi og verða tíðindi í framtíðinni fyrir óborna Íslendinga. Ég vildi vekja athygli á þessu spyrja hvort það sé ekki alveg öruggt að ég misskildi ekki neitt. Hann vill friða allt svæðið. Ég vil einnig spyrja hv. þm. um annað. Hann segir varðandi 1.000 ársverk á Austurlandi þar sem nú eru bara 4.000 ársverk, að hann efist um að slíkar framkvæmdir verði þessum landsfjórðungi til góðs. Af hverju hefur hann þennan efa? Hefur þingmaðurinn ástæðu til þess að ætla að stórframkvæmdir á Suðvesturlandi, álver og stóriðja sem hér hefur risið á síðustu áratugum hafi orðið byggðinni á Suðvesturlandi til tjóns, að byggðin hafi kannski dregist saman? Hafa verksmiðjurnar við Straumsvík og í Hvalfirði kannski orðið til ills fyrir byggðaþróun hér suðvestan lands, eða hvað? Hvernig á að skilja þessi orð hans og hvaðan hefur hann efasemdir um þessa þróun?

Herra forseti. Það er rétt sem fram kom í máli hv. þm. Einars Odds Kristjánssonar að við viljum gera þetta svæði sem hann vísaði til að þjóðgarði. En við viljum gera annað og meira. Við höfum lagt til að gerð verði vönduð rammaáætlun um nýtingu allrar orku á Íslandi á næstu áratugum.

Það er verið að vinna hana.

Við erum ekkert ein um að vilja fara þessa leið. Norðmenn hafa t.d. tekið ákvörðun um að gefa sér tíma til þess að fara yfir stöðu mála og ætla að gefa sér nokkur ár til þess verks og við teljum eðlilegt að svo verði gert. Ég hef miklar efasemdir um að þetta álver verði til góðs á Austurlandi. Ég gat um það áðan, og vitnaði til skýrslu Nýsis sem svo segir, að á þessu atvinnusvæði búi 8.400 manns og þar séu um 4.000 ársverk. Jafnframt kemur fram að við erum að tala um tæplega 1.000 störf. Spurningin snýst um jafnvægi í atvinnuuppbyggingu, þ.e. hvort heppilegt sé að fara inn á þessar brautir. Ég hef miklar efasemdir um það. Ég er ekkert einn um það. Í gögnum Byggðastofnunar eru slíkar efasemdir settar fram líka þannig að þetta eru engir uppdiktaðir duttlungar. Þetta er álit og mat okkar innan Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs og það er stutt áliti ýmissa sérfræðinga sem hafa látið þessi mál til sín taka.

Herra forseti. Þingmaðurinn hefur staðfest að hann vill hætta við að virkja. Hann tók líka fram að hann teldi að allir þeir sem létu sig náttúruvernd einhverju skipta væru honum sammála. Þá vitum við það. Allir sem ekki eru honum sammála láta sig náttúruvernd engu skipta. Það er náttúrlega mjög gott að geta skreytt sig með þessu. En mér er það alveg óskiljanlegt hvernig menn geta sagt svona. Ég veit ekki betur en að menn hefðu fjallað um þessi vatnasvæði af mikilli alvöru og gaumgæft þetta mjög vel og verið taldir miklir náttúrusinnar. Hér er ég með fyrir framan mig bók Orkustofnunar frá 1981. Ritstjóri hennar er Hjörleifur Guttormsson. Þar er farið mjög nákvæmlega í dýralíf og plöntulíf og allt sem þetta varðar og þar er gengið út frá því að þessi svæði verði virkjuð. Ég vona nú að andlegur faðir þeirra græningjanna sé ekki kominn í hóp þeirra manna sem láta sig ekki náttúruvernd neinu skipta. Ég skil heldur ekki hvernig það má vera að það sé slæmt fyrir Austfirðinga að fá stóriðju eins og aðrir landsmenn.

Herra forseti. Þarna er einfaldlega ágreiningur okkar á milli. Ég er að tala um að það geti verið óheppilegt fyrir fámenna byggð eins og þá sem við erum að tala um, að fá eitt stærsta álver heimsins inn í sinn garð. Ég hef miklar efasemdir um að það sé til góðs. Ég tel þetta vera vanhugsað að þessu leyti. Ég á afskaplega erfitt með að sjá að í því felist mikil náttúruvernd að sökkva þessum svæðum norðan Vatnajökuls. Ég fæ ekki séð það. En þegar ég var að tala um þá sem létu sig náttúruvernd skipta, alla þá, þá var ég að tala um að þau samtök sem sinna slíkum málum hefðu tekið undir með okkur í Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði þegar við settum fram þáltill. þess efnis að Fljótsdalsvirkjun skyldi fara í lögformlegt umhverfismat. Þar vísum við Náttúruverndarsamtaka Austurlands, Náttúrufræðistofnunar Íslands, Félags íslenskra náttúrufræðinga, Hins íslenska náttúrufræðifélags, leiðsögumanna, Náttúruverndarráðs o.s.frv. Síðan voru náttúrlega Landsvirkjun, Orkustofnun og iðnrn. andvíg þessu.

Herra forseti. Þessi umræða á Alþingi í dag hefur á margan hátt verið einkar áhugaverð. Hún hefur sérstaklega verið áhugaverð fyrir mig sem hef fylgst með þessari umræðu í heilan aldarfjórðung og þeim umræðum sem hafa bæði verið á Austurlandi og í þjóðfélaginu í heild, um að virkja fyrir austan, bæði í Fljótsdal og Jökulsá á Dal. Af hverju hafa menn viljað fara í þessa virkjun? Hvað hefur breyst svona mikið? Þessar spurningar standa upp úr í mínum huga eftir að hafa hlustað á þessa umræðu. Það sem fékk mig til þess að hugsa um þetta var sú einfalda staðreynd að orkulindirnar eru ein mikilvægasta auðlind þjóðarinnar, næstmikilvægust á eftir fiskimiðunum, fiskstofnunum, fyrir utan landið og mannauðinn. En hvernig sem við berum þetta saman þá eru orkulindirnar ein mikilvægasta auðlind þjóðarinnar. Við þurfum á þessari auðlind að halda, við höfum talið það a.m.k. fram að þessu til þess að bæta kjör þjóðarinnar, til þess að lífskjör Íslendinga batni, til þess að við getum varið okkar velferðarkerfi og til þess að við getum styrkt okkar velferðarkerfi. Hefur þetta breyst? Nei, þetta hefur ekki breyst. Við höfum talið nauðsynlegt að nota þessa miklu auðlind til að treysta byggð í landinu, til þess að treysta byggð á Austurlandi og Norðurlandi, en sú byggð hefur átt í vök að verjast. Þetta hafa menn talið í öll þau ár sem ég hef fylgst með þessari umræðu. Hefur þetta breyst? Nei, það hefur því miður ekkert breyst vegna þess að fólki hefur fækkað verulega á þessu svæði. Menn hafa jafnframt talið þetta nauðsynlegt til að breikka grundvöllinn í atvinnulífi okkar. Við höfum almennt talið að við værum of háð fiskveiðum og þyrftum að draga úr því einhæfa atvinnulífi sem við Íslendingar höfum búið við og þá sérstaklega á landsbyggðinni. Hefur þetta eitthvað breyst? Er þetta eitthvað öðruvísi en var fyrir 25 árum? Það held ég ekki. Ég held að það hafi ekkert breyst í þessu sambandi. Við höfum talið nauðsynlegt að dreifa áhættunni, virkja ekki bara á Tungnaár- og Þjórsársvæði heldur yrði jafnframt að nýta önnur vatnasvæði í landinu, m.a. vegna jarðskjálftahættu, eldgosa og annarrar náttúruvár. Hefur þetta breyst? Nei, þetta hefur ekkert breyst. Enn er sama þörfin og áður til að dreifa þessari áhættu. Enginn hefur haldið því fram við umræðuna að þessar breytingar eða breytingar á þessu sviði hafi orðið til að menn eigi annaðhvort að hætta við eða þá að setja þessa framkvæmd í þá hættu að e.t.v. verði hætt við hana og ekkert verði úr henni, a.m.k. á næstu 5--10 árum. Nei, það er annað. Það er umræðan um umhverfismál. Menn segja: Það hefur orðið slík breyting í þjóðfélaginu og í heiminum að réttlætanlegt er að við leggjum allt hitt til hliðar og umhverfismálin eigi að ráða úrslitum. Við skulum aðeins líta á það. Hið mikilvægasta í sannri umhverfisvernd er sjálfbær þróun. Þess vegna höfum við byggt upp nýja fiskveiðistefnu, til þess að bæta umgengnina við fiskveiðiauðlindina, fara betur með hana, nýta hana betur. Þar er talið til fyrirmyndar almennt í heiminum hve vel Íslendingum hefur tekist til. Þar með er ekki sagt að kerfið sé gallalaust og allt sé þar eins og best verður á kosið. Samt hafa Íslendingar komist lengra í þessum efnum en margir aðrir og það er talið til fyrirmyndar. Í sambandi við sjálfbæra þróun er einnig rætt um að mjög mikilvægt sé að nýta endurnýjanlegar orkulindir í heiminum, vatnið sem fellur til sjávar, vindinn, jarðhitann og aðra þá orku sem er talin endurnýjanleg. Í þessari umræðu hefur komið fram að vindurinn sé miklu betri auðlind og miklu betra að nýta hann. Hver túrbína er væntanlega eitt megavatt. Ekki vildi ég sjá 210 vindrellur uppi við Snæfell 

En Blönduvirkjun, er hún falleg?

Blönduvirkjun er ekki sérstaklega falleg en hún er heldur ekkert sérstaklega ljót. Rafmagnið frá henni hefur nýst Íslendingum vel og hefur orðið til að skapa mörg atvinnutækifæri fyrir Íslendinga. Það skiptir máli og er grundvöllur velmegunar, hv. þm. Ögmundur Jónasson. Þann málaflokk sem ég hélt að hv. þm. legði langmesta áherslu á. Það er eins og það sé bara ein hlið á því máli og enga auðlind þurfi til að standa undir velmeguninni, hún komi bara úr einhverjum ríkiskassa og ekkert þurfi til að skapa þessi verðmæti. Þetta er hin mikla mótsögn í málflutningnum sem hér hefur verið. Að mínu mati er alveg ljóst að ef við ætlum að standa undir orðstír okkar varðandi sjálfbæra þróun þá eigum við að nýta vatnsaflið og gufuorkuna. En við eigum að sjálfsögðu að gera það varlega. Þá segja menn að því er varðar Fljótsdalsvirkjun: Ja, við skulum hætta við að virkja vegna þess að þar eru svo mikil náttúruspjöll. Við skulum búa til þjóðgarð, eins og menn segja, fyrir norðan Vatnajökul. Eitthvað af þessu er nú fyrir austan Vatnajökul að mínu mati. Þjóðgarðurinn á hins vegar að vera á öllu þessu vatnasvæði, þar á sem sagt ekki að virkja. Það á að virkja einhvers staðar annars staðar en alls ekki á Austurlandi. Þessu er ég mjög ósammála. Ég tel að ekkert hafi breyst sem réttlæti það að hætta við þessa virkjun og kasta öllum hinum markmiðunum fyrir róða. Ég spyr líka: Hvað hefur breyst hjá mörgum hv. þm. sem kallar á að nú eigi að fara fram það sem menn kalla lögformlegt umhverfismat þó að ljóst sé að menn fari að lögum í þessu sambandi? Hvernig stendur t.d. á því að hv. þm. Össur Skarphéðinsson, sem farið hefur mikinn hér í dag, gaf út leyfi fyrir Fljótsdalslínu 20. apríl 1994, línu sem átti að flytja rafmagn frá Fljótsdalsvirkjun norður í land, án þess að færi fram umhverfismat? Hvernig stendur á því að hann vill að það fari fram umhverfismat í dag? Það er alveg ljóst að fyrst hann vildi ekki umhverfismat á þessari línu 1994, og Fljótsdalsvirkjun er forsendan, þá hefur hann gefið, sér sem þáv. umhvrh., þá forsendu að ekki færi fram lögformlegt umhverfismat á virkjuninni sjálfri. Það liggur í augum uppi. Hv. þm. er nú því miður ekki hér, búinn að yfirgefa húsið, en hann kom hingað í dag, fór mikinn og segir að fram eigi að fara lögformlegt umhverfismat. Það er forsenda alls. Ætli Eyjabakkalónið verði ekki alveg það sama? Ætli breytingarnar verði svo miklar? Býr það undir þegar hv. þm. Ögmundur Jónasson og hv. þm. Steingrímur Sigfússon vilja lögformlegt umhverfismat á svæðinu en enga virkjun og vilja að ekkert gerist? Fær það hv. þm. Össur Skarphéðinsson að skipta um skoðun? Nei, það er ekki það. Ástæðan er að mikil umræða hefur farið fram um málið og hún hefur verið mjög einhliða. Það hefur haft mikil áhrif. Ég sé að það hefur breytt skoðunum margra þingmanna. Þeir eru allt annarrar skoðunar í dag en áður. Það hefur breytt skoðunum stjórnmálaforingja á borð við fyrrv. þm. Hjörleif Guttormsson. Ég tel að hann hafi verið stjórnmálaforingi. Það hefur breytt skoðunum manna eins og hv. þm. Sverris Hermannssonar sem talaði þannig í dag að ég vissi ekkert hvað um var að vera. Ég man vel þegar sá hv. þm. var að tala um umhverfisvernd á sínum tíma á Austurlandi. Hann sagði þá að engu máli skipti hvar menn væru að leita að marflóm og arfaklóm upp um fjöll og firnindi. Það mundi engu breyta í þessu máli. Ég tel að hv. þm. hafi þá verið að tala um umhverfisvernd og gera lítið úr henni. Mér fannst hann gera allt of lítið úr umhverfisvernd á sínum tíma. Hann ætlaði líka að éta gleraugun sín ef ekki yrði byggð kísilmálmverksmiðja á Austurlandi. Hv. fyrrv. þm. Hjörleifur Guttormsson lét byggja grunn undir þessa kísilmálmverksmiðju. Halda menn að það sé eitthvað undarlegt þó að Austfirðingar botni ekkert í þessu? Hvernig eiga menn að botna í því að menn skuli skipta um skoðun eins og hér hefur gerst? Hvað hefur gerst? Eru það alþjóðlegir samningar? Nei.  Er ekki lýðræðislegt að leggja þetta stóra mál fyrir Alþingi? Er sýndarmennska að leggja það fyrir Alþingi? Hér hefur verið talað um risavaxið verkefni, sem það er. Það er talin sýndarmennska að leggja það fyrir Alþingi. Hvers vegna telja menn að það sé sýndarmennska? Vegna þess að það stendur til að afgreiða það. Er það fyrst að þetta mál er flutt að staðið hefur til að afgreiða mál á Alþingi? Er ekki fjárlagafrv. flutt í þeim tilgangi að afgreiða það á Alþingi? Þarf einhverjum að koma á óvart að núv. ríkisstjórn vilji fá þetta mál afgreitt og samþykkt? Mér finnst alveg furðulegt í málflutningi stjórnarandstöðunnar að hún kemur af fjöllum út af því að ríkisstjórnin stefnir að því að afgreiða málið fyrir áramót. Hún telur að það sé vegna þess að Friðrik Sophusson hafi verið þeirrar skoðunar. Að sjálfsögðu er það ekki það sem skiptir máli en forstjóri Landsvirkjunar hefur auðvitað rétt til að hafa skoðun á því. En hann ræður því ekki. Hins vegar er rétt að menn stefna að því að afgreiða þetta mál fyrir jól. Það ætti ekki að koma hv. þingmönnum á óvart. Herra forseti. Það hefur ekkert breyst í þessu máli. Málið er eins og það var fyrir 25 árum og í reynd miklu betra vegna þess að miklu hefur verið bjargað miðað við þau áform sem voru upphaflega til staðar. Þess vegna má segja að gott sé að málið hafi dregist. En ég tel að meiru verði ekki bjargað með því að draga málið lengur. Það er nauðsynlegt að fara í þetta, forsendurnar eru þær sömu. Rétt er að almenningur er betur meðvitaður um náttúruna en áður, sem betur fer. Það réttlætir hins vegar ekki að hætta að nýta íslenskar auðlindir.

Virðulegi forseti. Ólíkt er að hlusta á þessa tvo leiðtoga ríkisstjórnarinnar, Davíð Oddsson hæstv. forsrh. eða utanrrh. Halldór Ásgrímsson. Halldór Ásgrímsson er málefnalegur í umfjöllun sinni og flytur mál sitt frá sjónarhóli sínum og byggðarlags síns. Ég ætla að leyfa mér að segja að við erum sammála um það að leggja áherslu á uppbyggingu í byggðum landsins. Við vitum að það að efla byggðir landsins kostar fjármagn. Við erum sammála um að nýta auðlindir innan þeirra marka að við völdum ekki óbætanlegum skaða. Fyrir 20 árum átti að virkja á Harðangursheiði. Þá urðu í Noregi hörð átök um það hvort verja ætti svæðið sem sérstök verðmæti, að of dýrt væri að kosta því til til að virkja. Þrátt fyrir að þá væru öll rök sett fram um byggðasjónarmið sem við höfum hlustað á í dag varð niðurstaðan eftir mikil átök sú að ekki var virkjað. Ég spái því, herra forseti, að í framtíðinni verði fyrrv. forsrh. Gro Harlem Brundtland minnst í Noregi. Ekki fyrir það að hafa verið skörulegur leiðtogi og fyrir stjórn hennar á efnahagsmálum og öðru, heldur nákvæmlega fyrir þessi fyrstu verk hennar. Við vorum að byrja að feta okkur á braut nýrrar verðmætahugsunar þegar við settum lög um umhverfismat. Samt erum við langt á eftir öðrum þjóðum, um það snýst málið. Ég er annarrar skoðunar í dag en ég var í byrjun þessa áratugar. Viðhorf mín gagnvart víðernum Íslands hafa gjörbreyst. Ég lít svo á að þau séu ekki bara til að framleiða orku heldur miklu meira. Ég vil að við stígum varlega til jarðar í þessum efnum, að við hættum ekki að nota orkuna heldur skoðum hvaðan tökum við hana, hverju erum við tilbúin að fórna. Til þess þarf umhverfismat.

Herra forseti. Hver gengur óvarlega fram í þessu máli? Hvaða mál hefur fengið meiri athugun á Íslandi en þetta mál út frá umhverfislegu sjónarmiði? Ég kannast ekki við það. Hv. þm. segja hér: Við viljum að þetta mál fari undir lög sem voru sett eftir að þessi framkvæmd byrjaði. Hvaða ástæða er til þess? Það liggur alveg fyrir, þetta mál hefur verið unnið frá upphafi á þeim forsendum að það verði mat samkvæmt þeim lögum sem giltu um þessa virkjun. Það er m.a. viðurkennt af hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni meðan hann var umhvrh. Það liggur alveg ljóst fyrir. Ég var viðstaddur þegar fyrsta skóflustunga var tekin að þessari virkjun haustið 1991 af þáv. iðnrh., Jóni Sigurðssyni. Þessir menn hafa unnið að málinu af fullum heilindum. Hvað hefur breyst? Vel má vera að smekkur ákveðinna þingmanna, sem ég geri ekki lítið úr, hafi breyst. En á það að ráða úrslitum í málinu? Er hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir að segja, sem ég hélt að hún væri ekki, að hún sé andvíg því? Nei, ég skildi hana þannig hún væri ekki andvíg því, en hún segir að það sé svo mikið mál að þetta fari til skipulagsstjóra ríkisins. Hvernig stendur á því að hv. þm. getur ekki gert upp hug sinn með því að fara í gegnum öll þessi gögn, alveg eins og hv. þm. Jón Sigurðsson og Össur Skarphéðinsson á sínum tíma? Hvað er það sem kemur í veg fyrir að hv. þm. geti gert upp hug sinn? Telur hún að hún geti gert upp hug sinn miklu betur eftir að skipulagsstjóri ríkisins væri búinn að fjalla um þetta, hvaða straumhvörf væru það?

Virðulegi forseti. Þetta mál snýst ekki um smekk minn. Þetta mál snýst ekki um smekk hv. þm. Valgerðar Sverrisdóttur eða Jóhanns Ársælssonar. Þetta er stórt mál sem á ekki að taka ákvörðun um af tilfinningum. Ég á ekki að setjast í iðnn. Alþingis og fella dóma um það hvort skýrslur sem unnar hafa verið séu fullnægjandi vegna þess að Alþingi, þessi stofnun, hefur sett lög um hvernig farið skuli með slík mál. Þau lög eru um ákveðið ferli sem leiðir til umhverfismats og niðurstöðu. Þetta snýst heldur ekki um skipulagsstjóra ríkisins eða umhvrh. sem hefur úrslitavald í lokin, heldur hvernig aðkoma allra þeirra sem vilja hafa skoðun á málunum er tryggð og hvernig ferlið er og að við förum að þeirri leið sem Alþingi hefur sett lög um. Um þetta er deilt á Alþingi. Undir þetta ætla margir að undirgangast, sumir mundu ekki vilja virkjunina og aðrir vilja hana. Þeir ætla að undirgangast þetta mat.

Herra forseti. Vel má vera að ég hafi allt aðra skoðun á því, hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir, af hverju við erum hér á Alþingi. Ég tel að við séu hér til þess að taka afstöðu og ég held að við verðum að játa að tilfinningar okkar spila þar afar mikið og við komumst ekki hjá því. Það eru mörg mál tilfinningamál og það er ekkert til að skammast sín fyrir. Við tökum afstöðu að einhverju leyti út frá tilfinningum, ekki bara út frá rökhyggju. Ef við tækjum afstöðu í málinu aðeins út frá rökhyggju, efnahagslegri rökhyggju, væri alveg ljóst að við mundum vilja virkja. En við viljum líka líta á fegurð landsins og vernda landið, ganga vel um það. Það verður ekkert komist hjá því að blanda því inn í og það eru ekki einhverjir utanaðkomandi aðilar utan við Alþingi sem hafa einkarétt á því. Við komumst ekkert hjá því að hér sé að einhverju leyti um tilfinningamál að ræða og það er skylda þingmanna að taka afstöðu til málsins og þeir hafa allar upplýsingar til þess.

Herra forseti. Ég skal ekki misnota það. Ég sætti mig ekki við það, herra forseti, að gefið sé til kynna að við, sem óskum eftir að farið sé að lögum um umhverfismat, séum ekki tilbúin að axla ábyrgð sem alþingismenn í málum okkar á Alþingi. Ef ríkisstjórnin vill ekki hafa umhverfismatið skal hún bara fara að þeirri stöðu og heimildum sem hún hefur samkvæmt því sem hún setur fram á 18 síðum í þessari þáltill. Það er verið að biðja okkur þingmenn að gera umhverfismat, um það er deilt og mér finnst það rangt.

Herra forseti. Hæstv. utanrrh. biður um að þingmenn taki afstöðu og ég er sammála því. Við skulum taka afstöðu og við skulum byrja á því að taka afstöðu til þess hvort virkjun í Fljótsdal eigi að fara í lögformlegt umhverfismat eða ekki. Það er það lýðræðislega í málinu að byrja á því að taka þá grundvallarákvörðun. Ég er ósammála því mati utanrrh. að það eina sem hafi breyst í öllum aðstæðum þessa máls séu breytt viðhorf í umhverfismálum. Það er margt fleira sem má færa rök fyrir að hafi breyst. Efnahagslegar og þjóðhagslegar forsendur hafa að ýmsu leyti breyst, þjóðréttarlegar skuldbindingar hafa breyst og ýmislegt fleira. Það má líka hafa um það miklar efasemdir að það sem einu sinni var talið eiga við um stóriðjuframkvæmdir breikkaði grundvöll íslensks atvinnulífs og gerði það fjölbreyttara eigi við í dag. Verður íslenskt atvinnulíf fjölbreyttara og breiðara með því að gera okkur enn þá háðari heimsmarkaðsverði á áli? Vex fjölbreytni íslensks atvinnulífs í grunninn með því að bæta við þriðja álverinu eða fjórðu málmbræðslunni? Er það? Frekar en hátæknigreinum, lífefnaiðnaði eða slíkum greinum sem hefur vantað inn í íslenskt atvinnulíf í heild sinni? Spurningin er um hvort það samrýmist sjálfbærri þróun eða ekki að virkja vatnsafls- og jarðvarma. Að sjálfsögðu getur nýting þessara tiltölulega vistvænu orkugjafa verið hluti af slíkri þróun en þá kemur að spurningunni: Hvernig er virkjað, hvað er virkjað og hvað ekki og til hvers er orkan notuð? Það er ekki bara spurning um að segja, af því að þetta er vatnsafls- eða jarðvarmi og við erum ekki að losa gróðurhúsalofttegundir, þá er þetta í lagi. Það er mikil einföldun á málinu, hæstv. utanrrh. Menn eru farnir að spyrja að miklu fleiru í dag en bara þessu einu. Það er í sjálfu sér engin óskapleg framför í mengunarlegu tilliti að framleiða ál sem er mjög orkufrekt ferli og losar mikið af gróðurhúsalofttegundum út í loftið en það væri mjög vistvæn aðgerð að nýta slíka orku, t.d. til þess að framleiða vistvænt eldsneyti. 

Herra forseti. Hv. þm. Steingrímur Sigfússon segir að aðrar forsendur hafi breyst, m.a. efnahagslegar og þjóðhagslegar forsendur. Það er alveg rétt að það gengur vel á Íslandi í dag, m.a. vegna þess að við fórum í að virkja á Þjórsár- og Tungnaársvæðinu, vegna þess að við byggðum upp stóriðju suðvestanlands en það liggur alveg ljóst fyrir að þetta mun breytast þegar við lítum til næstu ára. Það er skylda þingmanna að líta ekki bara til ársins í árs og næsta árs, það er skylda þeirra að líta til lengri tíma, hver svo sem það er. Þarna hefur ekkert breyst. Þjóðréttarlegar skuldbindingar hafa ekki breyst. Við höfum ekki skrifað undir Kyoto-bókunina þannig við erum ekki búnir að taka á okkur þær skuldbindingar. Að því er varðar villt dýr er engin dýrategund í útrýmingarhættu á þessu svæði svo ég viti til. Ég hef ekki heyrt um það. Þar er mikið af gæs, þetta mun hafa áhrif á gæsina, en gæsin er ekki í neinni útrýmingarhættu. Það er talað um þekkingariðnað, hvaða þekkingariðnað? Hér var fjallað m.a. um Íslenska erfðagreiningu á síðasta þingi, er það ekki þekkingariðnaður? Ég veit ekki betur en að stjórnarandstaðan hafi verið á móti þeim þekkingariðnaði og lagt stein í götu þess þekkingariðnaðar. Hvaða þekkingariðnaður er það sem hv. þm. vill að fari fram á Austurlandi? Mér þætti gaman að heyra það. Ég geri mér ekki grein fyrir því. Og að gera lítið úr því, eins og ég hef heyrt hann gera, að hér sé um aðgerð að ræða sem hafi áhrif á byggðina. Ég skil það ekki. Ég tel að þarna sé verið að velja á milli markmiða. Þeir sem að vilja snúa þróuninni í byggðamálum við hljóta að hugsa sig mjög vel um áður en þeir eru á móti aðgerð eins og þessari. Ég tel það ekki réttlætanlegt út frá umhverfissjónarmiðum, það liggur alveg ljóst fyrir.

Herra forseti. Það mætti að sjálfsögðu nefna atvinnugreinar eins og ferðaþjónustu sem er orðin önnur stærsta útflutningsatvinnugrein Íslendinga, hún er orðin númer tvö, næst á eftir sjávarútveginum í gjaldeyrissköpun fyrir þjóðina, ein mesta vaxtargrein í íslensku atvinnulífi núna á síðari árum. Þurfa menn ekki líka að horfa til hagsmuna hennar og fleiri slíkra hluta? Þjóðréttarleg staða Íslands hefur að sjálfsögðu breyst. Við erum aðilar að Ríó-samningnum þó við höfum ekki enn þá fullgilt eða undirritað Kyoto-bókunina. Við eigum aðild að samningnum um líffræðilegan fjölbreytileika þar sem svonefnd varúðarregla í samskiptum við náttúruna er ein af grundvallargreinum samningsins. Hún kveður á um ákveðnar leikreglur sem stjórnvöld eiga að uppfylla en íslensk stjórnvöld hafa valið að gera ekki. Að sjálfsögðu er það svo ekki þannig, herra forseti, að það sé frambærilegur málflutningur í sjálfu sér að segja bara annaðhvort eða. Ef menn vilja ekki þetta, vilja ekki álver og virkjanir, hvað sem það kostar, þá eru menn bara á móti öllu hinu. Þetta er, herra forseti, ekki flötur til þess að ræða þetta. 

Herra forseti. Ég tel að það sé skylda hv. þm. að segja eitthvað um það hvað hann vill gera og benda á eitthvað sem hann telur að geti komið þessari byggð til góða en ekki að vera með einhverja klisju um að hann sé landsbyggðarmaður. Það er ekki nóg. Austfirðingar og aðrir landsbyggðarmenn lifa ekki á því. Af því að hér er nefnd ferðaþjónustan held ég að það liggi alveg ljóst fyrir að ferðaþjónustan á Austurlandi mun eflast verulega við þessa framkvæmd. Það liggur alveg ljóst fyrir að ákveðinn hluti ferðaþjónustunnar lifir á því á Austurlandi að fólk fari inn á öræfi og það mun gera það áfram og í stærri stíl. Þær framkvæmdir sem þarna hafa þegar farið fram, hafa opnað aðgengið að hálendinu, aðgengi sem var ekki áður til staðar. Það eru náttúrlega líka takmörk fyrir því hvað er rétt að hleypa mikili umferð á þetta svæði, m.a. út af gæsinni, því ég býst við því ef að verði þarna mjög mikil umferð, þá fari nú gæsin hvort sem verður virkjað eða ekki.

Herra forseti. Hæstv. utanrrh. byrsti sig nokkuð þegar ég leyfði mér að efast um að virkjanir í þágu stóriðju hefðu skilað eins miklu inn í þjóðarbúið og margir vilja ætla. Þetta er reyndar mjög umdeilt og hefur verið í langan tíma. Ekki alls fyrir löngu benti Þorsteinn Siglaugsson á það í grein í Morgunblaðinu að hann teldi tap Landsvirkjunar af stóriðju vera tæplega 26 milljarða á árunum 1966--1997. Nú geri ég mér grein fyrir því að þegar þjóðarbúið er skoðað í heild sinni kemur ávinningur inn á annan hátt, skattar, velta í samfélaginu, atvinna og þar að lútandi. En þetta er ekkert einhlítt. En það sem ég saknaði í máli hæstv. utanrrh. þegar hann vék að áhættudreifingu var að hann ræddi þá fjárhagslega þætti málsins. Ég benti t.d. á að í greinargerðum hagfræðinga sem skoðað hefðu þessi mál, væri t.d. vísað til þess að 13 milljarða kr. tap kynni að hljótast af Fljótsdalsvirkjun og hér er ég að vísa í grein hagfræðings, Sigurðar Jóhannessonar í Frjálsri verslun. Við erum að ráðast í geysilega stóra og dýra framkvæmd. Fyrsti áfangi álversins mun vera upp á rúma 30 milljarða, Fljótsdalsvirkjun ein upp á annað eins. Álverið í heild sinni miklum mun meira, hugsanlega 120 milljarða, og þá tölu sem ég nefndi um Fljótsdalsvirkjun má eflaust margfalda með þremur, fjórum eða fimm, vegna þess að við erum að tala um slíkt umfang. Síðan kemur hæstv. utanrrh. og talar um mikilvægi þess að dreifa áhættunni. Hverjir eiga síðan að bera kostnaðinn? Það væri fróðlegt að fá svör við því.

Herra forseti. Ég var að tala um að dreifa áhættunni í raforkuframleiðslunni vegna jarðskjálftahættu, eldgosahættu og annarrar náttúruvár. Ég stend að sjálfsögðu við það enda held ég að það liggi alveg ljóst fyrir og ætti í sjálfu sér ekkert að koma inn í þetta mál að öðru leyti. Að því er varðar arðsemi þessara framkvæmda þá treysti ég mér ekki til þess að reikna hana út á þessu stigi. Ég veit ekki hvernig þessi ágæti hagfræðingur getur gert það. Hann gefur sér forsendur sem hann getur ekki sett sér að mínu mati. Ég veit ekki hvaðan hann hefur þessar forsendur. Ég er hins vegar bjartsýnn á að álframleiðsla í heiminum muni borga sig vegna þess að vaxandi eftirspurn er eftir áli. Það er léttmálmur sem mun skipta miklu máli í bílaframleiðslu m.a. til þess að spara orku og minnka mengun í heiminum. Ég tel því enga ástæðu að vera svartsýnn í þeim efnum. Hins vegar er það svo með alla hluti, hv. þm., og það vitum við báðir að áhætta felst í öllu. Það er áhætta að fara í allar framkvæmdir. Það er áhætta að fara út í þekkingariðnað eða tölvuþjónustu. Það er áhætta að stunda fiskveiðar og það er áhætta að fara út í stóriðju líka. Ég tel mjög mikilvægt að við reynum að dreifa áhættunni í þjóðfélaginu sem mest þannig að stóriðjan verði stærri þáttur í okkar þjóðarbúskap. Þar með erum við að dreifa áhættunni meira og leggja betri grunn að okkar þjóðfélagi og okkar velferðarkerfi, sem ég veit að hv. þm. er mjög umhugað um og ég virði það.

Herra forseti. Hagfræðingarnir sem ég vísaði í, Sigurður Jóhannesson, Þorsteinn Siglaugsson og Tryggvi Felixson --- ég er reyndar ekki alveg viss um að þeir séu allir hagfræðingar. Ég veit það ekki. En þeir eru fræðimenn á þessu sviði --- byggja á sömu forsendum og Landsvirkjun. Og ef það er rétt sem fram kom í máli hæstv. utanrrh., að ríkisstjórnin treysti sér ekki til að meta þessar forsendur þá finnst mér við standa frammi fyrir miklu stærra og alvarlegra áhyggjuefni en ég hafði gert mér grein fyrir. Við erum að tala um fjárfestingar upp á tugi milljarða. Álverið eitt í heild sinni er upp á 120 milljarða kr. og Fljótsdalsvirkjun ein 30 milljarða. Og hverjir eiga að fjármagna þetta? Það eiga lífeyrissjóðirnir, innlendir fjárfestar, að gera. Menn eru að taka slíka áhættu fyrir íslenskt atvinnulíf og framtíð íslensku þjóðarinnar að engin dæmi eru um slíkt. Síðan kemur hæstv. ráðherra og segir að hann treysti sér ekki til að meta málið.

Herra forseti. Aðalatriðið er að fyrir dyrum standa samningar um þessi mál. Landsvirkjun þarf að semja um hagkvæmt orkuverð sem stendur undir væntanlegum virkjunarframkvæmdum og það orkuverð verður að vera þannig að hægt verði að reka viðkomandi álver. Svo einfalt er það. Auðvitað hef ég einhverjar hugmyndir um hvernig ég teldi að þetta gæti gengið upp. En mér dettur ekki í hug að ræða það á þessu stigi. Ég tel að þetta geti gengið upp og það er hlutverk þeirra samninganefnda sem í þessu starfa að ná því saman. Ég treysti því ágæta fólki vel til þeirra verka. Við verðum að bíða og sjá og vona hið besta. En það er ekki komin niðurstaða í þetta mál, því miður. Það mun ráðast endanlega af því hvort nást hagkvæmir samningar eða ekki.

Herra forseti. Það er hætt við í langri umræðu sem þessari að nokkur endurtekning eigi sér stað en ég hygg að á ýmsum þeim atriðum sem fram hafa komið hér áður í dag þurfi að hnykkja. Ríkisstjórn Íslands er á hörðum pólitískum flótta undan málefnalegri umræðu um virkjun á Fljótsdal. Hún er á pólitískum flótta undan almenningi og virðist ekki hafa döngun í sér til þess að viðurkenna að viðhorf þjóðarinnar til náttúrunnar og nýtingar hennar hefur breyst í grundvallaratriðum á síðastliðnum áratug, svo að ekki sé talað um síðastliðin tuttugu ár. Hvað er það, hæstv. forseti, sem menn eru hræddir við í umhverfismati sem framkvæmt yrði samkvæmt lögum sem hið háa Alþingi setti árið 1993? Hvað veldur því að ráðamenn þjóðarinnar taka um það kaldar og kalkúleraðar pólitískar ákvarðanir sem hafa það eitt að augnamiði að finna fjallabaksleiðir fram hjá því að meta umhverfisáhrif frá framkvæmdum við Fljótsdalsvirkjun og þáltill. ríkisstjórnarinnar ber öll merki um? Allt ber að sama brunni hjá ríkisstjórn Íslands er þau mál sem mestu skipta fyrir framtíð okkar ber á góma. Málefnalegri umræðu er fórnað á altari stjórnlyndis og umfram allt vondra vinnubragða. Á stjórnarheimilinu treysta menn sér ekki í umræðuna. Þar verða ekki teknir neinir sénsar, eins og sagt er, heldur virkjað hvað sem tautar og raular. Skyldi það ekki hvarfla að einhverjum stjórnarliðanum nú í byrjun vetrar að ef til vill hefði verið affarasælla fyrir ríkisstjórn Íslands að taka af skarið snemmsumars 1998 og láta fram fara umhverfismat á Fljótsdalsvirkjun er uppfyllti öll skilyrði laganna? Þá stæðum við ekki í þessum sporum í dag, hv. þm. Þá væri ekki búið að kljúfa þjóðina í tvennt í einu stærsta máli samtímans. Nei, ríkisstjórn Davíðs Oddssonar kýs að rjúfa friðinn, að fara sínu fram hvað sem það kostar, eins og þingsályktunartillaga um framhald framkvæmda við Fljótsdalsvirkjun ber með sér. Nú stendur yfir ein mikil undirskriftasöfnun vegna umhverfismatsins, eins og þingheimur veit. Það er kyndugt, herra forseti, að undirskriftasafnanir skipta Sjálfstæðisflokkinn þá aðeins máli þegar hann er í minni hluta í borgarstjórn Reykjavíkur. Þá er lögð höfuðáhersla á að svara kalli almennings. Náttúruperlur við Suðurlandsbrautina skal verja með kjafti og klóm, eða skiptir náttúran bara máli þegar Sjálfstæðisflokkurinn er í minni hluta? Herra forseti. Hverjar skyldu þær vera aðstæðurnar sem gera Eyjabakkasvæðið einstakt? Hvað veldur því að fólk vill staldra við og huga betur að gildi náttúrunnar þar? Hvers vegna hljómar krafan um umhverfismat sem gefur almenningi andmælarétt gegn fyrirhuguðum framkvæmdum nú vítt og breitt um samfélagið? Lítum sem snöggvast á þann langa lista. Svo að enginn sem á hlýðir velkist í vafa um það vil ég, með leyfi forseta, lesa upp úr sérfræðiáliti Kristins Hauks Skarphéðinssonar hjá Náttúrufræðistofnun, en hann skilaði skýrslu til Landsvirkjunar í september síðastliðnum og er hún hluti af framlögðum gögnum ríkisstjórnarinnar: ,,Jökulsá á Fljótsdal er frábrugðin flestum íslenskum jökulám að því leyti að aur- og sandburður er að jafnaði mun minni í henni en í öðrum jökulám. Einnig er lítið um grófan framburð í Jökulsá og botnskrið því lítið. Þetta stafar m.a. af því að upptakasvæði Jökulsár er á gömlum berggrunni, ólíkt því sem þekkist hjá flestum öðrum jökulám hér á landi. Þetta einkenni árinnar er grundvöllur fyrir það gróðurlendi sem nú ríkir á Eyjabökkum og þar með fyrir lífríki og sérkenni svæðisins. Í stað grófra og síbreytilegra jökuláreyra, sem einkenna jökulár við jökuljaðra, rennur áin um leirborið flatlendi þar sem setmyndum er hæg og skilyrði fyrir gróður ólík því sem gerist annars staðar við jökuljaðra á Íslandi. Þetta sérkenni árinnar veldur einnig því að svörfun í árbotninum er óvenju lítil. Áin hefur því ekki náð að grafa umtalsverð gil eða gljúfur á leið sinni niður Fljótsdal, nema þar sem hún fellur um þykk setlög neðan við Kirkjufoss. Alls er talið að um 15 fossar, þriggja til þrjátíu metra háir séu í Jökulsá á 20 kílómetra kafla frá Eyjabökkum að Kleif í Fljótsdal, sem munu hverfa verði Jökulsá virkjuð. Auk þess eru á þessari leið fjölmargar flúðir og hávaðar. Sambærileg fossaröð er fágæt ef ekki einstæð hér á landi. Samfelld gróðurþekja nær frá Héraðsflóa inn að jökuljöðrum beggja vegna Snæfells og hvergi annars staðar á landinu er að finna sambærilega gróðurhulu frá fjöru til jökla. Þá er algróið land við jökulsporða í miðhálendinu fágætt. Eyjabakkar liggja hærra yfir sjó en svipaðar gróðurvinjar við upptök jökuláa hérlendis, þ.e. í um 650 metra hæð. Gróðurfar er afar fjölbreytt miðað við flest önnur svæði á hálendinu; þar skiptast á votlendi, þurrlendi og bersvæðisgróður ásamt áreyrum og söndum. Mestan svip gefur gróska í votlendi meðfram Jökulsá og eyjum milli kvísla hennar enda er stór hluti Eyjabakka flæðiland en svo nefnist frjósamt votlendi sem ár eða lindir flæmast reglulega yfir. Flæðilönd eru algeng á láglendi en fágæt í hálendinu; þekktast þeirra er Þjórsárver við Hofsjökul sem talið er hafa verndargildi á heimsvísu. Framrás og hop Eyjabakkajökuls og Brúarjökuls hefur skilið eftir sig jökulgarða sem mynduðust er jökullinn gekk fram á gróið land. Slíkir garðar eru nefndir hraukar og er jarðvegurinn í þeim blandaður jökulruðningi og mjög frjósamur; gróðursæld er því mikil í hraukunum ... Hraukar á borð við þá sem finnast á Eyjabökkum er hér á landi aðeins að finna við jaðra Brúarjökuls, einkum í Kringilsárrana. Líklega eru hraukarnir á Eyjabökkum þeir einu sem hafa orðið til við að jökull gekk út á mýrlendi. Óvíst er hvort sambærileg náttúrufyrirbæri finnast annars staðar í heiminum.`` Herra forseti. Óvíst er hvort sambærileg náttúrufyribæri finnast annars staðar í heiminum. Er það nokkur furða, hv. þingmenn, að fólk vilji staldra við og athuga málið aðeins betur? Það þarf ekki að hafa neina sérfræðiþekkingu til þess að vilja staldra við og kanna málið betur. Maður þarf ekki að kunna lög um umhverfismat út í hörgul til þess að vilja staldra við og kanna málið aðeins betur. Það sér hver skynsöm mannvera. Í umræðunni fyrr í dag var vitnað í frétt sem birtist í Morgunblaðinu. Það er rík ástæða til þess að vitna til hennar aftur, þó ekki sé nema fyrir Alþingistíðindi, herra forseti. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Snorri Baldursson, doktor í plöntuerfðafræði og framkvæmdastjóri Conservation of Arctic Flora and Fauna (CAFF), telur umfjöllun skýrslu Landsvirkjunar um gróður á Eyjabökkum hallast í átt til þess að verið sé að réttlæta framkvæmdina. Hann segir að skýrslan leggi frekar áherslu á það sem er algengt og líkt með öðrum svæðum fremur en að draga fram það sem er sérstakt og einstakt á svæðinu. ,,Í skýrslunni segir til dæmis að á Eyjabökkum sé ekki að finna staði sem séu einstakir í sinni röð hvað varðar gróður, heldur eigi hann sér hliðstæður víða á hálendinu. Þetta má vera rétt ef gróður er skoðaður á einstökum reitum innan svæðisins. Athyglisvert er að ekki er talað um svæðið í heild sinni eða um flæðilönd almennt, sem eru afar sjaldgæf á hálendinu,`` segir Snorri. Snorri segir að vegna þessa virðist sem mörgum spurningum sé enn ósvarað í skýrslunni hvað varðar áhrif framkvæmdarinnar á gróður. ,,Það hefði þurft að svara því hvar á hálendinu er að finna stórar landslagsheildir sem eru sambærilegar að grósku og í vistfræðilegu tilliti og Eyjabakkar. Eins væri gott að fá að vita hve stórt hlutfall af grónu flæðilandi í yfir 600 metra hæð fer á kaf við þessar framkvæmdir og hvar annars staðar á landinu er að finna samfellt gróðurlendi sem nær alveg frá sjó og upp að jökulsporði. Ég er sannfærður um að ef slíkur samanburður yrði gerður reyndust Eyjabakkar einstakir í sinni röð,`` segir Snorri.`` Þetta er haft eftir Snorra Baldurssyni, doktor í plöntuerfðafræði, í Morgunblaðinu í dag, herra forseti. Hæstv. forseti. Enn og aftur, er nokkur furða að almenningur vilji staldra við og kanna þessi mál eilítið betur? Nei, herra forseti, það er engin furða. En víkjum að öðru atriði, sem hefur einnig verið komið að í umræðunni í dag, og það er byggðapólitíkin og atvinnuþróunin. Eins og hæstv. iðnrh. benti á þá er allt undir í þessari umræðu. Herra forseti. Áhrifa kvennapólitíkur hefur aldrei gætt að neinu marki við mótun byggðastefnu hérlendis og árangurinn verið eftir því. Ég vil sérstaklega þakka hv. þingkonu Frjálslynda flokksins, Bergljótu Halldórsdóttur, fyrir að fjalla um atvinnuþáttinn sérstaklega hvað varðar konur. Hún benti réttilega á hvað hefur gerst á Austurlandi á undanförnum áratugum. Ungu konurnar eru farnar eða á förum. Staðreyndirnar tala sínu máli þar um á hverri blaðsíðunni á fætur annarri í þeim gögnum sem hv. þm. hafa undir höndum nema í samantektarskýrslu Landsvirkjunar. Þó byggir hún m.a. á ágætri skýrslu Nýsis um hugsanleg samfélagsleg áhrif byggingar og starfsemi álvers í Reyðarfirði. Meðal þess sem einkennir íbúaskiptingu á Miðausturlandi er að fólk á þrítugsaldri er fámennt miðað við aðra aldurshópa, sérstaklega konur á aldrinum 20--24 ára. Í skýrslu Nýsis segir, með leyfi forseta: ,,Fjöldi ungra kvenna virðist yfirgefa svæðið. Þær hafa betri menntun en áður og bestu menntunarmöguleikarnir og flest atvinnutækifærin eru á suðvesturhorni landsins eða erlendis. Þetta hefur orðið meira áberandi á síðustu 5--10 árum. Konur á aldrinum 20--24 ára flytja í mun ríkari mæli burt nú en eldri konur gerðu þegar þær voru á sama aldri.`` Í skýrslunni segir einnig að á vinnumarkaði á Miðausturlandi sé munur á fjölda karla og kvenna í öllum aldurshópum. Konur á aldrinum 15--69 ára hafi 1. janúar sl. verið 12% færri en karlar á sama aldursbili. Á þessu atriði er hnykkt víðar í skýrslu Nýsis en ekki virðast skýrsluhöfundar Landsvirkjunar telja það umfjöllunarvert. Samkvæmt upplýsingum sem ég hef aflað hjá starfsmannastjórum álveranna í Straumsvík og á Grundartanga er hlutfall kvenna í starfi hjá þessum tveimur fyrirtækjum 11% í Straumsvík og 12% hjá Norðuráli, 11 og 12%, herra forseti. Það er augljóst, hæstv. forseti, að einnar hugmyndar byggðastefna ríkisstjórnarinnar gengur ekki upp nema hún eigi í rauninni einungis að taka til helmings þjóðarinnar. Við verðum að ætla að svo sé ekki og þá verða menn að gera sér grein fyrir því að við uppbyggingu atvinnu á landsbyggðinni, sem á að miða að því að stöðva fólksflutninga til höfuðborgarsvæðisins, verður að taka konur með í reikninginn, konur á forsendum kvenna og konur sem fullgilda þátttakendur í atvinnulífinu, konur sem fjárhagslega sjálfstæða einstaklinga en ekki viðhengi þeirra karla sem verða hugsanlega ráðnir til starfa í álveri í Reyðarfirði. Kvenmannslaus landsbyggð á enga framtíð fyrir sér.

Virðulegur forseti. Það var mjög undarlegt að heyra hv. þm. tala um að stjórnarliðið treysti sér ekki í umræðuna. Hér er einmitt verið að bjóða upp á umræðu um þessi mál með því að færa þetta mál inn í þingið þannig að menn geti tekist á um þau ólíku viðhorf sem eru vissulega uppi. Sú leið sem hæstv. ríkisstjórn er að leggja til er einmitt leið sem kallar á umræðu og gerir mönnum kleift að takast á um þetta mál sem eðlilegt er og lýðræðislegast er. Virðulegi forseti. Hv. þm. talaði mjög fyrir því að það væri eðlilegt og sjálfsagt og nauðsynlegt að Fljótsdalsvirkjun færi undir umhverfismat. Nú vill svo til að ekki alls fyrir löngu var tekin ákvörðun um að fara í aðra virkjun sem var ekki kallað á að færi í umhverfismat. Það var virkjun á Nesjavöllum. Ástæðan fyrir því að sú virkjun þurfti ekki að lúta umhverfismati var nákvæmlega hin sama og er fyrir því að ekki er þörf á því að fara með Fljótsdalsvirkjun undir umhverfismat. Það er þetta undanþáguákvæði í lögunum um mat á umhverfisáhrifum sem gerir þetta kleift. Niðurstaðan varð sú, og ég vefengi ekki þá niðurstöðu, að þessi virkjun færi ekki í umhverfismat. Virkjunin var unnin og hún er komin í notkun án þess að það kallaði á umhverfismat. Nú vil ég spyrja: Telur hv. þm. ekki að það væri eðlilegt, úr því að hún er þeirrar skoðunar, að Fljótsdalsvirkjun eigi að fara í umhverfismat, að svo stór virkjun sem hefur vissulega umhverfisleg áhrif, sem er mjög umdeild virkjun á sína vísu, kallaði á miklar umræður af lærðum mönnum á sínum tíma í fjölmiðlum um þessa virkjun? Er þá ekki hv. þm. þeirrar skoðunar að eðlilegt hefði verið af hálfu þeirra sem stóðu fyrir þessum framkvæmdum að óska eftir því að það færi í umhverfismat? Er hv. þm. þeirrar skoðunar að það hafi verið óskynsamlegt að fara í þessa virkjun án umhverfismats?

Herra forseti. Ég sagði að stjórnarliðarnir treystu sér ekki í umræðuna vegna þess að þeir hafa ekki treyst sér í umræðuna um umhverfismatið. Það hafa umræðurnar í dag sýnt okkur. Þær hafa snúist um allt aðra hluti, meira og minna einhverja lagaklæki og flækjur. En vegna þess að hv. þm. Einar K. Guðfinnsson spyr um umhverfismatið þá get ég glatt hann með því að Samfylkingin er einmitt þeirrar skoðunar að stækkun Nesjavallavirkjunar eigi að fara í umhverfismat eins og allt annað sem á að ráðast í. Auðvitað hefði átt að gera það. Við munum leggja fram frv., sem tilkynnt hefur verið um, um það að allar þær virkjunarframkvæmdir, sem leyfi hefur verið veitt til, fari í umhverfismat til þess að taka af allan vafa um það. Vonandi svarar þetta spurningu hv. þm.

Virðulegi forseti. Náttúrlega gengur ekki hjá hv. þm. að tala um að stjórnarliðið hafi ekki treyst sér í umræðuna sem er búið að vera að taka þátt í umræðu um þetta mál í allan heila dag og verið að takast á við stjórnarandstöðuna um þetta mál. Svo segir hv. þm. hér að stjórnarliðið hafi ekki treyst sér í umræðuna. Þetta er alveg furðulegt. Hv. þm. talar um að menn hafi verið með einhverja lagaklæki og flækjur þegar menn hafa einfaldlega verið að tala um lagasetninguna í landinu. Við höfum það hlutverk að setja lög og menn hafa verið að reyna að byggja umræðuna m.a. á þeim lögum sem gilda í landinu og það eru kallaðir bara lagaklækir og flækjur. Þvílík virðing er þetta nú fyrir landslögunum. Það var líka mjög athyglisvert að hv. þm. sagði að stækkun Nesjavallavirkjunar ætti að fara í umhverfismat og sagði svona í aukasetningu að það sem búið væri að gera hefði líka átt að fara í umhverfismat. Ég verð að játa, virðulegi forseti, að hv. þm. hefur sýnt fram að þessu ótrúlega mikla hógværð í þessu máli, eins og reyndar aðrir hv. þm. Samfylkingarinnar, sem hafa þagað yfir þessari skoðun sinni um það að sú framkvæmd sem búið er að vinna á Nesjavöllum hefði átt að fara í umhverfismat. Nú er það upplýst að það sé skoðun a.m.k. hv. þm. að það hafi verið mistök af þeim sem framkvæmdu þessa stækkun á virkjuninni á Nesjavöllum að fara ekki með það í umhverfismat. Ég verð að játa að þessi hógværð af hálfu hv. þm. vekur athygli vegna þess að ég veit að hv. þm. hafði á fyrri stigum möguleika á því að koma þessu sjónarmiði sínu á framfæri, vann --- ef ég man rétt --- að kosningaundirbúningi þess meiri hluta sem knúði þetta mál fram á sínum tíma. Ég er mjög undrandi á því að hv. þm. skuli hafa þagað yfir þessari skoðun sinni alveg fram á þennan dag.

Herra forseti. Hv. þm. Einar K. Guðfinnsson skýrði það náttúrlega best með ræðu sinni hvað ég á við með flækjumálflutningi stjórnarinnar, að ég hafi haft áhrif á það eða getað haft áhrif á það einhvern tíma fyrir einhverjum árum hvernig Reykjavíkurlistinn hagaði þessu máli. Við hvað á þingmaðurinn eiginlega? Getur hann skýrt það?

Herra forseti. Umræða um þessa þáltill. hefur um margt verið mjög gagnleg því það er nauðsynlegt að það komi fram og þjóðin geti fylgst með því hvaða málatilbúningur er hér í gangi. Það hefur lengi legið fyrir að fátt er nauðsynlegra og ekki stafar meiri hætta af nokkrum sköpuðum hlut á Íslandi í dag en þeirri miklu röskun á byggð sem á sér stað. Það virðist vera sem engin þau ráð dugi sem við höfum viljað nota og á það við um fleiri lönd en Ísland þó að vandinn sé mjög mikill hér. Það er því mjög gleðilegt, herra forseti, ef það gæti orðið að veruleika að við gætum farið í að reisa miklar virkjanir og fara í miklar framkvæmdir á Austurlandi. Það liggur ekki fyrir í dag hvort það tekst, það er langt frá því. Við höfum ekki enn þá gert neina þá raforkusamninga sem sanna að það gæti orðið en það er stórkostlegt atriði ef það tekst að byggja upp virkjanir á Austurlandi og stóriðju sem gæti orðið þessum landshluta til gífurlegs styrks. Ég ætla hreint að vona að það verði raunin að okkur takist þetta. Í umræðunni í dag hefur stjórnarandstaðan verið að kvarta nokkuð yfir því að menn hafi verið að fara langt aftur í tímann. Ég tel samt rétt að fara enn þá lengra aftur í tímann en gert hefur verið því nauðsynlegt er að skoða þessi mál í samhengi. Strax og fyrstu framkvæmdir við Þjórsá lauk, þ.e. þegar við byggðum Búrfellsvirkjun og fyrsti áfangi álversins í Straumsvík var reistur, hófst umræða um virkjun efri Þjórsár. Í kringum 1969 eða 1970 voru lagðar fram fyrstu áætlanir um nýtingu hennar. Þar var gert ráð fyrir því að mjög stórt lón yrði reist þar ofarlega þar sem heitir Þjórsárver. Gert var ráð fyrir mjög stórri virkjun í efri Þjórsá, virkjun upp á 250--270 megavött. Þetta stóra lón vakti strax mjög miklar deilur. Það stóðu deilur um þetta meira en áratug. Lónið átti að vera um 80 km 2 og hefði sökkt, ef það hefði verið byggt, líklega mestum parti af gróðurlendi Þjósárvera. Það var síðan tíu árum seinna sem tókst að ná verulegri sátt um málið milli þeirra sem vildu vernda Þjórsárver og þeirra sem vildu virkja og við töldum það mjög þjóðhagslega nauðsynlegt að nýta þessa mjög svo stóru virkjun í efri Þjórsá. Samkomulagið frá 1981, sem Hjörleifur Guttormsson, fyrrv. hæstv. iðnrh., átti stóran hlut í að ná, gekk út á að í stað þess að byggja þetta stóra lón og í stað þess að byggja þessa stóru virkjun í efri Þjórsá var farið út í að reisa Kvíslárveitur, mjög miklar framkvæmdir sem hafa staðið núna alveg þangað til 1997, að farið var að veita vatni yfir í Þórisvatn og styrkja þannig vatnsganginn og auka þannig rennslið í Tungnaá auk þess sem þá var aðalatriði þessa máls, og aðalatriðið er niðurstaðan, að í stað þess vildu Náttúruverndarsamtök Íslands og allir þeir sem þar að stóðu fórna minni hagsmunum fyrir meiri. Og það var gengið út frá því þá að við virkjun við norðanverðan Vatnajökul yrði byggt lón á Eyjabökkum. Það var þá sem þetta kom inn og það var þannig sem samkomulag var gert. Allar framkvæmdir Landsvirkjunar á Þjórsársvæðinu hafa miðað að þessu. Allir stóðu að þessu samkomulagi, ríkisvaldið, Náttúruverndarsamtök Íslands og allir sem komu að því stóðu að samkomulaginu. Það kemur mjög fram í skýrslum Náttúruverndarsamtakanna 1981 að það er einmitt þetta, þó að þeir taki það fram að það sé fórn í því að búa til lón á Eyjabökkum, sé einmitt verið að bjarga Þjórsárverum og það skipti öllu máli. Sama kemur fram í áliti Náttúruverndarráðs 1991, tíu árum seinna. Rökin eru nákvæmlega þau sömu, það er samið um þetta. Þannig standa þessi mál. Samið var um þetta og allar framkvæmdir hafa miðað að þessu. Mjög umfangsmiklar framkvæmdir Landsvirkjunar hafa allar gengið út á þetta. Það að taka málið núna upp og vera með þennan mikla göslagang út af Eyjabökkum eru náttúrlega bara hrein svik.  Ég skal ekkert fullyrða um hvort það hefði verið til langs tíma rosalega mikil fórn fyrir Landsvirkjun að breyta þessu. Það er tilgangslaus reikningur að fara að reikna það út. En við höfum þó í nærri 20 ár verið að fara í þessar miklu framkvæmdir, við höfum verið í Hágöngumiðlun og öllu því sem við höfum verið að gera einmitt til þess að reyna að ná sama árangri og hefði náðst hefði verið farið eftir upphaflegum áætlunum um virkjun Þjórsár. Það er enn þá hægt að virkja Þjórsárver, það er enn þá hægt að byggja stíflu við Norðlingaöldu og ég held að það hljóti að koma til tals ef hér skyldu nú koma fram tillögur til þál. um að friða allt vatnasvæði norðan Vatnajökuls, friða stærsta vatnasvæði landsins um aldur og ævi. Þá held ég að menn hljóti að þurfa að endurskoða það allt ef menn ætla ekki að standa við gert samkomulag. En ég trúi ekki öðru en að menn ætli sér að standa við gert samkomulag. Ég ætla mönnum ekki annað. Ég tel þetta bara meiningarlaust upphlaup sem sagt er hér í hita leiksins að ætla að fara að friða vatnasvæðið norðan Vatnajökuls. Það er fullur skilningur á því, held ég, hjá öllum þjóðum að mjög vandfarið er með slíkt uppistöðulón. Það eru víða deilur um það og að sjálfsögðu á að fara varlega. Og vitnisburðinn höfum við hér í bókun Landsvirkjunar, það hefur verið farið mjög varlega, tillit hefur verið tekið til allra þeirra aðila sem hafa gert athugasemdir, það hefur verið farið fram af mikilli varfærni. Það geta menn séð í þeim tillögum sem liggja fyrir. Auðvitað geta menn kannski aldrei orðið á eitt sáttir um hvaða verðmætum á að fórna og hverjum ekki. Það er eðlilegt að menn deili um það. Og þetta verður alltaf deiluefni, það er alveg sama hvaða fífill er í túnvarpanum, menn geta alltaf deilt um hann og það er eðlilegt að svo sé gert. Það liggur hins vegar fyrir og menn þurfa ekkert að deila um það að þó að vatnsvirkjanir og bræðsla málma sé kannski ekki mesti bisness sem hægt er að gera í heiminum, það er langt frá því, þá kemur það Íslandi mjög vel, kemur íslensku efnahagslífi og uppbyggingu íslensks efnahagslífs mjög vel ásamt öðru. Það hefur gert það á undanförnum áratugum og mun halda áfram að gera það og sú uppbygging mun nýtast Austfirðingum ekki síður en Sunnlendingum. Hún mun verða þeim mikil stoð og stytta þannig að við getum litið allt öðrum augum á framtíðarmöguleika þeirra byggða en við höfum getað gert hingað til. Ég harma það að þeir sem gera sér grein fyrir því að virkjanir hafa veruleg áhrif á framtíðarþróun Íslands skuli ekki vera sammála um þetta og ganga að því verki vegna þess að það eru ekkert gríðarlega miklir möguleikar á að okkur takist þetta. Það er ekkert í hendi að við getum selt rafmagn, það er langt frá því. Það er því sorglegt að við skulum ekki standa saman að því að reyna að gera þetta og leggja í þetta og treysta á að okkur takist það. Hinir sem eru á móti því að virkja --- það er náttúrlega ekkert við því að gera, það er bara lífsviðhorf þeirra. Þeir vilja kannski snúa aftur í sauðskinnsskó langömmu sinnar og fara í torfkofana og trúa því að við getum komist af án þess að nýta auðlindir landsins. Þeir trúa því kannski. Í umræðunni í dag var dregin upp hryllingsmynd af því sem gæti gerst á Austfjörðum ef virkja ætti alla þá orku sem þarna er norðan Vatnajökuls, þessa gríðarlegu orku, 800--900 megavött. Hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir gerði það. Það er ekkert smáræði sem það hefði í för með sér, sagði hún, það þyrfti að grafa skurði, reka niður stálþil, byggja vegi og hús og m.a.s. þyrfti að byggja skóla --- og þá fór nú algjör kuldahrollur um mig yfir slíkri framtíðarsýn. Það er ekkert smáræði sem bíður aumingja Austfirðinganna ef þetta verður að veruleika. Gott að vita til þess að eiga vini í raun sem eru að reyna sitt til að koma í veg fyrir að þessi ósköp dynji yfir þá. Það eru möguleikar að virkja annars staðar en norðan Vatnajökuls, það er alveg rétt. Við gætum enn þá stíflað við Norðlingaöldu. Við gætum veitt miklu vatni inn í Þórisvatn, tekið það í gegnum allar virkjanirnar sem þar eru, inn í Vatnsfellið og inn í Búðarhálsinn og inn í Sigöldu og Hrauneyjafoss. 

Herra forseti. Ég kem hingað í tilefni af orðum hv. þm. varðandi samkomulagið sem gert var við Náttúruverndarráð á sínum tíma, árið 1981. Í mín eyru hefur verið sagt að þetta samkomulag hafi verið knúð fram af miklu afli stjórnvalda í þann tíð. Það eru tæp 20 ár síðan þetta var. Og þá var Náttúruverndarráði gert að skrifa upp á þetta samkomulag sem vitnað er til í þeim plöggum sem hér eru til umræðu. Samkomulagið fól það í sér að Þjórsárverum yrði þyrmt en í staðinn átti Náttúruverndarráð að þegja varðandi Eyjabakka og samþykkja að þeim yrði sökkt undir miðlunarlón. Það gerði Náttúruverndarráð. En hvernig hefur verið staðið við hinn hluta samkomulagsins, samkomulagið af hálfu stjórnvalda? Hvernig eru Þjórsárver nú stödd? Þau eru, hv. þm., ekki svipur hjá sjón. Með fimmta áfanga Kvíslarveitu hefur vatnsmagnið í verunum minnkað umtalsvert. Og enn er ekki hætt. Sjötti áfangi Kvíslarveitu er eftir. Og náttúrufræðingar segja að það komi til með að ganga að verunum dauðum, það er nú bara ekkert minna en það. Samkomulagið við Náttúruverndarráð hefur verið brotið. Náttúruverndarráð hefur verið svikið, hv. þm. Það er búið að fremja mörg umhverfisspjöll í nafni virkjana, í nafni framþróunar, í nafni tækniframfara og í nafni þjóðhagslegrar velgengni. Náttúruverndarsinnar hafa bara fengið nóg. Þeir segja: Nú er mál að linni. Við skulum meta virkjanakosti til framtíðar, alla kosti sem við höfum í landinu. Tökum skynsamlega ákvörðun um þetta, ekki hrapa að því að setja Fljótsdalsvirkjun í framkvæmdaferli núna, metum alla kostina, metum hin ósnortnu víðerni, metum þann arð og þann hag sem þjóðin getur haft af þeim.

Herra forseti. Í samkomulaginu frá 1981 var gert ráð fyrir Kvíslarveitum. Það var líka gert ráð fyrir því og er enn þá inni að setja megi upp lítið lón í neðanverðum verunum, í kringum 15 km 2 minnir mig, lón sem mundi þó ekki taka yfir nema innan við 10% af gróðurlendi Þjórsárvera. Það var þar og er þar enn. Stjórnvöld hafa því ekki svikið eitt eða neitt. Allt brölt Landsvirkjunar hefur gengið út á það að færa okkur austur í Þórisvatn miðað við að fara þá framkvæmdaleið sem ætluð var. Staðið hefur verið við það að öllu leyti til þess að reyna að ná því vatnsmagni fram og þeim virkjunarmöguleikum sem lágu fyrir í upphafi. Það er alls ekki rétt að nokkurs staðar hafi verið hvikað frá því sem samið var um. Ein af meginniðurstöðunum þegar samið var 1981 var einmitt þetta mikla rit Orkustofnunar um náttúrufarskönnun á virkjanasvæði við Jökulsá á Fljótsdal og Jökulsá á Dal sem Hjörleifur Guttormsson ritstýrði þar sem nákvæmlega er farið yfir þessa hluti alla, plöntur og dýr o.s.frv. Þetta er grundvallarritið sem vitnað er mikið til í þeim skýrslum sem við höfum fengið núna. Það var því unnið að þessu af fullum heilindum og þáv. iðnrh. gerði það. Stjórnvöld, þó að oft hafi verið skipt um ríkisstjórnir síðan, hafa ætíð staðið við það. En náttúruverndarsinnar ætla núna að neita því að þetta gekk allt út á friðun Þjórsárvera og samið var um það að þau skyldu friðuð gegn því að aðrir virkjanakostir yrðu nýttir norðan Vatnajökuls, þar á meðal byggingu þessarar stóru stíflu sem við erum að rífast núna um, þ.e. Eyjabakka. Það var grundvöllurinn að þessu samkomulagi.

Herra forseti. Má vera að ef farið hefði fram mat á umhverfisáhrifum árið 1981 er varðar Þjórsárver þá hefði verið hægt að segja fyrir um hver áhrif Kvíslarveitu yrðu á verin. Og hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson veit það auðvitað vel að verin eru lítils virði án þess vatnsmagns sem hefur flætt um þau. Það er þess vegna sem þau hafa verið verðmæt, það er þess vegna sem þau hafa verið uppspretta lífs fyrir gróður og dýralíf. Mig langar til að segja í tilefni af orðum hv. þm. varðandi þetta vatnsmagn sem við höfum virkjanlegt í landinu að við erum nú þegar með virkjað vatnsmagn upp á sjö teravattstundir. Við erum með heimild fyrir tæpum þrem teravattstundum í viðbót. Við erum með í umfjöllun 47 teravattstundir. Það eru bara sjö virkjaðar. Landsvirkjun er með á teikniborðum sínum Sultartangavirkjun, Vatnsfellsvirkjun, Búðarhálsvirkjun, Norðlingaöldumiðlun, neðri hluta Þjórsár, Urriðafoss, Kröflusvæðið, Grensdal, við erum með fullt af virkjanakostum í athugun. Það er engin þörf að fara núna í svæðið norðan Vatnajökuls, það er engin lífsnauðsyn. Okkur er hins vegar lífsnauðsyn að hætta að einblína á þessar skammtímalausnir sem eru jafnmáttvana og sú lausn að pissa í skóinn sinn þegar manni er kalt á tánum. Okkur er lífsnauðsyn að fara að þróa með okkur nýjan lífsstíl með nýjum framleiðsluaðferðum, nýju neyslumynstri, lífsstíl sem er gerður til að endast.

Herra forseti. Það getur vel verið rétt að lífssýn nútímamannsins sé röng, öll þessi sókn okkar eftir lífsgæðum og veraldargæðum á hérvistardögum okkar sé röng. Það getur vel verið. Það má lesa um það í Biblíunni að svo sé. Ég hef ekki séð hingað til og hef ekki trúað því hingað til og á enn eftir að sjá það að þeir menn sem núna ganga gegn tæknivæðingu Íslands ætli að praktísera það sem þeir predika. Ég trúi því ekki að þeir eigi eftir að stíga þau skref. Hins vegar getur alveg verið rétt að við ættum lesa Biblíuna oftar og ekki sækjast svona hratt eftir lífsgæðunum. En þeir stjórnarflokkar sem standa að þessari ríkisstjórn hafa gengist undir þau jarðarmen  Svo kann það allt að vera tálsýn. Það má vera. En við erum að vinna að þessari uppbyggingu. Við höfum heitið því við allar kosningar við alla kjósendur að við skyldum standa fast og vel að því og við vinnum að því í fullri alvöru.

Herra forseti. Til umræðu er till. til þál. um framhald framkvæmda við Fljótsdalsvirkjun. Á grundvelli skýrslu Landsvirkjunar um umhverfisáhrif Fljótsdalsvirkjunar, greinargerðar Orkustofnunar um orkuöflun fyrir álver í Reyðarfirði, skýrslu Þjóðhagsstofnunar um þjóðhagsleg áhrif álvers í Reyðarfirði og skýrslu Nýsis hf. um athugun á samfélagslegum áhrifum álversins, viðkomandi laga og samninga ásamt viljayfirlýsingu ríkisstjórnar Íslands, Landsvirkjunar og Hydro Aluminium leggur hæstv. iðnrh. til að hv. þingmenn afgreiði þáltill. --- núna fyrir jól. Fylgiskjölin eru töluverð að umfangi og gefa tilefni til að fjalla í fyrsta skipti heildstætt um umhverfisáhrif stórvirkjana og stóriðjustefnu ríkisstjórnarinnar, þ.e. áframhaldandi byggingu og rekstur álvera, í þessu tilfelli risaálbræðslu á okkar mælikvarða og þó leitað væri til nálægra landa. Í þinginu, í umhvn. og iðnn., eru til afgreiðslu þrjár tillögur sem hefðu átt að fá fulla afgreiðslu áður en þáltill. sem þessi kæmi fram. Þær þáltill. eru um mat á umhverfisáhrifum Fljótsdalsvirkjunar, um sjálfbæra orkustefnu og stofnun Snæfellsþjóðgarðs. Ég hvet hv. formenn umhv.- og iðnn. að ljúka vinnu í nefndunum og koma þessum þál. hingað til afgreiðslu inn á þingið sem allra fyrst. Það er því alveg ljóst hver stefna Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs er varðandi svæðið sem ætlað er undir uppistöðulón. Stefna Vinstri hreyfingarinnar --- græns framboðs er skýr hvað varðar nýtingu landsvæðis norðan Vatnajökuls í kringum Snæfell. Við viljum stofna Snæfellsþjóðgarð og nýta svæðið Austurlandi til framdráttar. Því miður erum við ekki einráð á þessu þingi og höfum ekki vald til að hafna stóriðjustefnu ríkisstjórnarinnar. Því viljum við að farið verði með gát og að Fljótsdalsvirkjun og þær framkvæmdir allar fari eftir lögum um mat á umhverfisáhrifum eins og þau liggja fyrir. Hávær mótmæli hafa komið fram vegna þeirra vinnubragða sem viðhafa á við undirbúning Fljótsdalsvirkjunar. Hæstv. iðnrh. og umhvrh. vísa til núgildandi laga um mat á umhverfisáhrifum og túlka þau stíft svo ekkert fái tafið virkjanaframkvæmdir. Þó hafa komið fram lögfræðiálit sem draga í efa gildi laganna, almennt og gagnvart Fljótsdalsvirkjun. Þáltill. þessi er lögð fram nú til að knýja fram vilja hv. Alþingis til að hefja framkvæmdir við Fljótsdalsvirkjun án þess að undirbúa svo stórfellt mannvirki og umhverfisröskun --- öllu nær væri að segja umhverfisspjöll --- með nútímavinnubrögðum. Hæstv. iðnrh. telur að líta eigi á framkvæmdirnar allar í einni heild en á sama tíma slítur hæstv. ráðherra umfjöllunina úr samhengi með því að leggja fram þáltill. sem tekur aðeins á einum þætti málsins. Lögin um mat á umhverfisáhrifum, nr. 63/1993, eru ekki gallalaus en þó bestu leiðbeiningar sem við höfum í dag til að ná fram sátt um þær framkvæmdir sem hafa varanleg áhrif á umhverfið. Endurskoðun laganna hefur dregist allt of lengi og því fer ekki hjá því að maður hugsi til þess hvort það sé tilviljun eða hluti af því ferli að koma Fljótsdalsvirkjun fram hjá mati á umhverfisáhrifum. Hæstv. umhvrh. hefur boðað að endurskoðað frv. til laga um mat á umhverfisáhrifum verði lagt fram á þessu þingi. Er það tilviljun eða hluti af sama ferli að nýtt frv. kemur ekki fram fyrr en eftir að þessi þáltill. er lögð fram af hæstv. iðnrh.? Í grg. með þáltill. kemur fram að tillagan fari til umfjöllunar í iðnn. sem kallað geti eftir umsögnum annarra nefnda þingsins og umsögnum frá aðilum utan Alþingis. Á þennan hátt telst tryggt að almenningi gefist kostur á að koma sjónarmiðum sínum á framfæri hjá þingnefndinni við hina þinglegu meðferð málsins. Hvernig á þingið að fara með umsagnir eða tillögur frá almenningi þar sem hugsanlega kæmu fram tillögur um breytingar á virkjunarframkvæmdum, svo sem á uppistöðulónum eða öðru sem snertir umfang framkvæmdanna, umhverfisvernd og mannlíf allt á Austurlandi? Er ekki Alþingi að gera sig að einni allsherjaryfirskipulagsnefnd með þessum vinnubrögðum? Eftir að ljóst varð að hlutur Norsk Hydro er ekki áætlaður nema um 20% af kostnaði við álverið þá er enn erfiðara að skilja hvers vegna framkvæmdirnar fari ekki allar í þann farveg sem lögin um mat á umhverfisáhrifum segja til um. Liggur okkur svona mikið á? Hvað er eitt ár í svo mikilvægu máli eða sá tími sem þarf til að fara með allar framkvæmdirnar í mat á umhverfisáhrifum? Því miður telja margir framkvæmdaaðilar og þeir sem eru hlynntir stórframkvæmdum á borð við Fljótsdalsvirkjun og byggingu álvers, sem verður nær þrisvar sinnum stærra en álverið í Straumsvík, að mat á umhverfisáhrifum sé kæruferli og eingöngu til að tefja fyrir framkvæmdum. Þessi hugsun verður að breytast og gerir það vonandi með endurskoðun laganna. Markmið laganna getur aldrei verið að tefja heldur að vinna að þeim rannsóknum sem nauðsynlegar eru taldar til að geta fyrirbyggt röskun í lífríkinu eða dregið eins mikið úr þeirri röskun sem framkvæmdir valda og kostur er. Oft þarf að leita fleiri valkosta en þeirra sem upphaflega voru lagðir fram sem tillaga framkvæmdaaðilans. Tillögur um vatnsaflsvirkjanir norðan Vatnajökuls hafa tekið miklum og mörgum breytingum frá því að fyrstu hugmyndirnar um virkjun á þessu svæði komu fram. Er sá kostur sem er nú á teikniborðinu sá eini rétti? Hvað með þá ábendingu að hækka megi uppistöðulónið á Eyjabökkum án þess að stækka það svo nokkru nemi að flatarmáli og fá þannig umframorku sem þarf til að fullnægja allri orkuþörf fyrsta áfanga og 120 þús. tonna álvers á Reyðarfirði í stað þess að sækja þá orku sem upp á vantar í gufuaflsstöð í Bjarnarflagi með tilheyrandi raforkulínu? Er þessi virkjanamáti, að fara í tvær virkjanir í stað einnar, eingöngu til þess að halda sig innan virkjanaleyfisins svo ekki þurfi að fara með virkjunina í mat á umhverfisáhrifum? Er verið að fórna betri virkjanakosti til að hraða framkvæmdum? Ef taka á Eyjabakkana undir lón þá skiptir ekki öllu hvort lónið yrði örlítið stærra en áætlað er í dag. En það er engin stórvirkjun án stóriðju. Vatnsorkuver á Austurlandi og álver á Reyðarfirði eru samtengd og bera nafnið Noral-verkefnið. Nú stendur yfir mat á umhverfisáhrifum 480 þús. tonna álvers á Reyðarfirði, álvers sem í fullri stærð er áætlað þrisvar sinnum stærra en álverið í Straumsvík er í dag. Umsagnafresturinn rennur út nk. föstudag. Matið á að vera unnið samkvæmt lögum um mat á umhverfisáhrifum og skal framkvæmdaaðili því sjá um slíkt mat. En framkvæmdaaðili álversins er enn ekki til. Samningsferlið er í gangi og lögformlegur framkvæmdaaðili verður ekki til nema samningar náist milli hagsmunaaðila, þ.e. iðn.- og viðskrn. fyrir hönd ríkisstjórnarinnar, Landsvirkjunar og Hydro Aluminum, m.a. um raforkusöluna. Aðrir hagsmunaaðilar hafa því tekið að sér að sjá um gerð frummatsskýrslu fyrir mat á umhverfisáhrifum álversins. Eignarhaldsfélagið Hraun kemur fram fyrir óstofnað hlutfélag. Mér er til efs að þessi vinnubrögð standist lög um mat á umhverfisáhrifum því að eignarhaldsfélagið er ekki framkvæmdaaðli. Því er eðlileg krafa að umsagnarfresturinn verði framlengdur þangað til framkvæmdaaðili væntanlegs álvers leggur fram frummatsskýrsluna. Þennan tíma ætti að nota til að vinna að gerð frummatsskýrslu um raflínur og önnur mannvirki sem tengjast Noral-verkefninu og leggja allar framkvæmdirnar í mat á umhverfisáhrifum samtímis. Eins og málin standa í dag getur almenningur og hagsmunaaðilar komið að athugasemdum til skipulagsstjóra vegna byggingar og reksturs 480 þús. tonna álvers á Reyðarfirði af hvaða toga sem er. Fólk getur haft áhyggjur af mengun frá álverinu, stærð álversins, áhrifum á aðra atvinnu á svæðinu og félagslega þróun svo eitthvað sé nefnt. Fresturinn til að skila inn athugasemdum rennur út nk. föstudag eins og ég sagði áðan, ef ekki kemur til framlenging sem ég vona svo sannarlega að verði þó ekki væri nema vegna þess að reynst hefur mjög erfitt að komast að upplýsingum um frummatsskýrsluna. Fullbyggt verður raforkuþörf álversins allt að 7 teravattstundir eða svipað og öll raforkuframleiðsla í landinu í dag. Þá verða um 3 / 4 hlutar raforkunnar bundnir álframleiðslu. 480 þús. tonna álver bindur okkur til áframhaldandi virkjana, m.a. við Kárahnúka og á fleiri stöðum. Hefur það verið skoðað í fullri alvöru hvort það sé áhættunnar virði, að binda svo stóran hluta raforkuframleiðslunnar í einni sveiflukenndri atvinnugrein? Ef hæstv. ríkisstjórn er sannfærð um að halda verði áfram að efla stóriðju, að umhverfissjónarmið verði að víkja og að stóriðja skili í raun þeim tekjum í þjóðarbúið sem fram kemur í þjóðhagsreikningum, væri þá a.m.k. ekki öruggara að virkja fyrir annað en álver? Stóriðjustefnunni er hér stillt upp sem byggðamáli. Því eru þeir sem mótmæla núverandi áformum um 480 þús. tonna risaálver á Reyðarfirði sagðir á móti jákvæðri byggðaþróun á Austurlandi. Þeirra er þá ábyrgðin á því að fólksfækkunin haldi áfram á Austurlandi, að Austurland verði að næstu Hornströndum. Mér finnst þetta mjög svo óréttmætur málflutningur. Það eru til aðrir kostir til að efla byggð og mannlíf á Austurlandi. Það eru jafngildir kostir að vilja minni virkjanir sem kalla á minni fyrirtæki til orkunotkunar en þá stóriðju sem allt er bundið við. Okkur sem viljum fara aðrar leiðir en stóriðjuleiðina er núið því um nasir að við viljum bara eitthvað annað. Auðvitað hef ég ekki uppi í erminni fyrirtæki sem ég gæti sett á stofn og hafið gætu framleiðslu eða störf á næstunni, enda er það ekki mitt hlutverk. Hins vegar er hægt að breyta um stefnu, þ.e. að leggja áherslu á að gera nýjum fyrirtækjum, nýjum atvinnutækifærum, hægara um að komast á legg með því að leggja grunn fyrir þann rekstur. Það kemur m.a. fram í þáltill. okkar í Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði um aðgerðir í byggðamálum. Ég óska eftir því að hæstv. utanrrh. lesi þá þáltill. sem hér liggur fyrir frá okkur og hætti að tala um að við viljum bara eitthvað annað. Það eru mjög skýrar áherslur sem eru í tillögum okkar, almenns eðlis til að leggja grunn fyrir atvinnustarfsemi á landsbyggðinni og styrkja búsetu með margvíslegum hætti.

Herra forseti. Tillagan sem hér er til umræðu snýst um að halda áfram því verki við Fljótsdalsvirkjun sem hófst árið 1991. Það er staðreynd að öll tilskilin leyfi löggjafans eru fyrir hendi til að halda áfram framkvæmdum: löggjöf 1981, samningar árið 1983 og upphaf framkvæmda var í apríl 1991. Þetta mál er átakamál. Það þarf ekkert að hafa mörg orð um það. Blaðaskrif og umræður um málið hafa verið meiri en um nokkurt mál á seinni árum. Allir stærstu fjölmiðlar landsins hafa lagt sitt lóð á vogarskálina gegn þessum framkvæmdum. Í rauninni snýst þetta mál um hvort fjórða valdið í þjóðfélaginu á að taka fram fyrir hendurnar á Alþingi. Það er áreiðanlegt að þeir sem stýra fjölmiðlum ætla sér það. Þetta mál snýst í stórum dráttum um nýtingu auðlinda þar sem gjörólík sjónarmið stangast á. Auðlindir landsins eru í fyrsta lagi fiskimiðin, land og náttúra, orkulindir, mannauður og þekking. Við vitum að fiskimiðin, land og náttúra eru takmörkuð auðlind. Orkan er líka takmörkuð auðlind. Það er ljóst að við verðum að endurskoða orkunýtingu okkar miðað við þau sjónarmið sem nú eru uppi en ég kem að því síðar. Hér er sett fram krafa undir yfirskriftinni ,,lögformlegt umhverfismat á Fljótsdalsvirkjun``. En allir vita að önnur krafa býr að baki. Það er allt önnur krafa,  Umræður um orkunýtingu á Austurlandi hafa staðið í 30 ár. Hv. þm. sem talaði hér á undan mér sagði að við ættum ekkert að flýta okkur í þessu. Þetta er þriggja áratuga umræða sem hér hefur átt sér stað. Nú er verið að reyna að ná samningum um orkuverð við Norsk Hydro, setja af stað áætlun með þeim. Hún byggist á því að orkuafhending verði árið 2003. Menn halda því fram að í staðinn fyrir nýtingu orkulinda geti megi byggja á mannauði, þekkingu og ferðaþjónustu sem útflutningsgreinum. Ég er alveg sammála þessu í sjálfu sér. Ég geri ekki lítið úr þeim möguleikum sem við eigum í þessum greinum. Hitt er ljóst að farsælast er að atvinnulífið hvíli á sem flestum stoðum. Við vitum að sjávarútvegur og landbúnaður eiga sín takmörk. Við vitum að almennur iðnaður hefur átt erfitt uppdráttar þó betur gangi nú í seinni tíð. Almennur iðnaður hefur hvílt á hinni stóru atvinnugrein sjávarútveginum og iðnaður honum tengdur hefur náð að þróast hér á landi. Ef ég vík að náttúrufarslegum þætti málsins þá er uppistöðulón á Eyjabökkum forsenda Fljótsdalsvirkjunar. Ég geri ekki lítið úr áhrifum virkjana á land og náttúru. Ég hef aldrei gert það og mér dettur það ekki í hug. Með stíflu mundi mikið stöðuvatn myndast austan Snæfells í skjóli hinna tignarlegu fjalla, í stað flæðilands og árhólma sem eru þar núna. Mannleg athafnasemi hefur ávallt krafist fórna og vissulega er æskilegt að þær fórnir séu sem minnstar en svona er það nú samt. Ég vísa því algjörlega á bug að ég og aðrir sem eru fylgjandi þessari virkjun hafi ekki tilfinningar til náttúrunnar, því fer víðs fjarri. Hins vegar eru önnur sjónarmið yfirsterkari og gera það að verkum að ég er reiðubúinn að færa þessa fórn. Þau eru í fyrsta lagi hin þjóðhagslegu áhrif sem þessi virkjun hefur. Sú skoðun byggist á áformum um nýtingu orku í stærri stíl og áformum um álverksmiðju á Reyðarfirði. Þetta er landsmál fyrst og fremst og verður til að auka útflutningstekjurnar, í fyrsta áfanga um 13--15 milljarða kr., meira en allur almennur iðnaður í landinu núna. Framkvæmdin veitir atvinnu og örvar fjárfestingar á tíma sem væntanlega fer að draga úr fjárfestingum annars staðar á landinu, á byggingartíma virkjunarinnar og álversins. Þetta skapar ný störf og það er alveg ljóst að við megum ekki sofa á verðinum þó að vel ári í atvinnumálum nú. Fólk kemur út á vinnumarkaðinn og það fækkar í öðrum störfum í öðrum atvinnugreinum af tæknilegum ástæðum, það þekkjum við. Þó að atvinnuleysi sé lítið um þessar stundir þá er ekki þar með sagt að við getum hallað okkur á eyrað og sagt að málum sé borgið um alla framtíð. Ýmsar fullyrðingar hafa fallið í þessari umræðu. Sagt er að enginn muni fást til að vinna í álveri á Austurlandi, enginn muni flytja þangað til vinnu og byggja eigi upp atvinnulíf á Austurlandi með einhverju öðru. Sagt er að ef þær 3.000 millj. sem varið hefur verið í rannsóknir hefðu verið settar í eitthvað annað þá væri Austfirðingum borgið, álver sé úrelt, erlend og mengandi stóriðja. Við erum ekki að setja upp álver hér í fyrsta sinn. Hér er reynsla af slíkri starfsemi með tilheyrandi virkjunum. Ég veit ekki betur en að áliðnaður hafi staðið undir iðnaðarframleiðslu í 30 ár á svæðinu frá Straumi og upp að Grundartanga. Ég veit ekki betur en að þetta sé traustur atvinnuvegur og lítil vandamál hafi verið í þjóðfélaginu út af þessari framleiðslu. Vandi hefur ekki risið með starfslið og varðandi mengunarþáttinn eru miklar framfarir í þeim efnum. Hér er um prófmál að ræða. Málið snýst um hvort byggja eigi allar stórvirkjanir í landinu á eldvirkasta svæði landsins og hvort nota eigi orkuna til uppbyggingar á þéttbýlasta svæði landsins. Það snýst einfaldlega um það. Hv. 17. þm. Reykv. taldi upp allar þær virkjanir sem eru í farvatninu á þessari eldsprungu. Ég hef ekki orðið var við neinar athugasemdir um það. Ég hef ekki orðið var við að menn hafi krafist þess að staðið væri við samkomulag sem gert var um Þjórsárver á sínum tíma. Ég hef ekkert orðið var við það. Af hverju krefjast menn ekki þess að staðið sé við það? Ég hef ekki heyrt orð um það, ekki frá Náttúruverndarsamtökum Íslands eða nokkrum öðrum. Fyrir nokkrum árum þegar það var áformað samþykkti hv. Alþingi bara samhljóða að stækka álverið í Straumsvík. Mig minnir að hv. fyrrv. þm. Hjörleifur Guttormsson hafi einn verið á móti því en hann hefur verið sjálfum sér samkvæmur í þessu máli í seinni tíð, þó að hann gæfi að vísu virkjunarleyfið á sínum tíma. Það er annar handleggur. Hið undarlegasta við þetta allt saman, það sem mér líkar verst í þessu máli, er umræða um umhverfismat sem fer fram til að fela hinn raunverulega tilgang þeirra sem um tala, þ.e. að tefja málið og eyðileggja samningana við Norsk Hydro. Það er hinn raunverulegi tilgangur. 

Hv. þm. hefur ekki hlustað á umræðuna í dag.

Það skiptir engu hvaða umræða hefur farið fram hér í dag. Að umræðan hér í dag gangi út á að umhverfismat sé aðalatriðið, það sé sáttarhönd, menn muni sætta sig við að leggja málið í hendur hv. umhvrh. og sætta sig þegjandi við úrskurð hans --- það má segja manni margt. Þeir sem hafa barist gegn þessu hafa ekki talað um að virkja á Eyjabökkum. Þeir hafa verið að tala um að virkja ekki þar. Það er miklu heiðarlegra að heyja baráttuna á þeim forsendum, að hætta við virkjunina, eins og hinn raunverulegi tilgangur er. Það er boðleg afstaða og hægt að ræða um það. Mér finnst allur þessi málatilbúnaður um umhverfismat --- sem að mestu leyti hefur þegar farið fram --- sérkennilegur, svo ekki sé meira sagt. Talað er um að ósnortin víðerni muni eyðileggjast. Allir sem farið hafa um þetta svæði vita að þarna eru mikil víðerni sem verða ósnortin þó að þessi virkjun verði reist og það þarf ekki að hafa mörg orð um það. Byggðaþátturinn er viðbótarþáttur í málinu og ég ætla ekki að ræða hann enda tíminn búinn nema ég taki til máls aftur í málinu. Byggðaþátturinn og það sem snýr að okkur Austfirðingum kom í rauninni fram í hnotskurn í máli hv. 5. þm. Austurl. áðan þar sem hann sagði að hann væri ekki með atvinnufyrirtæki uppi í erminni enda ekki hlutverk sitt. Það er enginn með nein atvinnufyrirtæki uppi í erminni til að rétta Austfirðingum enda þurfa Austfirðingar ekki á því að halda ef þessi áform ganga fram því að Austfirðingar eru með mörg járn í eldinum í atvinnumálum og það er engin eymd þar fram undan ef menn fá að nýta auðlindir sínar.

Herra forseti. Ég verð að segja það að dapurlegt er til þess að vita að hv. þm. Jón Kristjánsson skuli koma í ræðustól og tala austur og vestur án þess að hafa fylgst með umræðunni í dag, án þess að hafa forsendur til að segja þá hluti sem hann segir. Sáttarhöndin, sem talað var um í dag, hefur verið á lofti og hún er hönd hæstv. iðnrh. Það er hæstv. iðnrh. sem hefur boðið sættir í dag með því að leggja fram þá þáltill. sem er til umræðu. Það er bara þannig, hv. þm., --- ég hélt að þið væruð í sama flokki, þú og hæstv. iðnrh. --- það er sáttarhöndin sem hefur verið talað um í allan dag. Í útvarpsfréttum kl. átta í morgun vöknuðu menn við það að hæstv. iðnrh. rétti fram þessa sáttarhönd í einhverju erfiðasta deilumáli sem íslenska þjóðin hefur staðið frammi fyrir í áratugi. Sáttarhöndin sem Framsfl. boðaði í kosningabaráttunni er nú á lofti. Virkjanir á Þjórsár- og Tungnaársvæðinu eru staðreynd. Þær eru umfangsmiklar, þar er afskaplega mikið vatnsmagn sem enn þá er óvirkjað og nýtanlegt. Það er eðlilegt að krefjast þess að þar verði haldið áfram að virkja ef við komum okkur saman um að við þurfum meiri raforku. Það er eðlilegt að tala frekar um auknar virkjanir á Þjórsár- og Tungnaársvæðinu en að fara út í að raska nánast ósnortnu landi norðan Vatnajökuls sem er svo stórt að ósnortin víðerni af þessari stærðargráðu er hvergi að finna í Vestur-Evrópu lengur.

Herra forseti. Mér þykir vænt um að hv. þm. talar um sáttarhönd og að þessi tillaga sé þá sáttarhöndin. Hv. þm. mun þá væntanlega samþykkja þessa tillögu. En ef það er eitthvað annað þá hefur það farið fram hjá mér. Auðvitað er þessi tillaga sáttarhönd, ég er sammála iðnrh. í því. Hún er lögð fram til að taka af allan vafa um að þingið sé fylgjandi málinu. Hið lögformlega umhverfismat er sett fram undir því yfirskini að tefja málið og vinna tíma til að koma í veg fyrir þessar framkvæmdir allar. Það er hinn raunverulegi tilgangur. Það er alveg sama hvað menn spjalla um sáttarhendur í umræðunni í dag sem ég gat því miður ekki vegna annarra starfa komið til fyrr en um miðjan daginn. En ég heyri að það er aðalröksemdin í málinu og það sem hv. stjórnarandstæðingar grípa til varnar að ég hafi ekki verið við umræðuna fyrri partinn. Ég þekki málið alveg þokkalega vel og það er alveg ljóst að hvað sem hefur verið talað í dag um málið þá er þetta hinn raunverulegi tilgangur.

Herra forseti. Aðeins fyrst vegna orða hv. þm. Jóns Kristjánssonar sem kemur inn í umræðuna eins og maður sem er að falla af tunglinu, þá er það nú þannig að ég og við hér fleiri hittum fólk sem segir að það hafi svo sem ekki gert það upp við sig hvaða skoðun það ætli að hafa á virkjun eða álveri fyrir austan en vilji að þessi framkvæmd fari í mat. Vill að það sé framkvæmt og vill að málið sé skoðað betur. Það getur vel verið að hv. þm. Jón Kristjánsson og einhverjir fleiri haldi að undirhyggja manna sé svo mikil, almennings úti í bæ, að hann sé að gera sér upp þessar skoðanir þegar hann hittir okkur. En ég held að svo sé ekki, ég held að það sé miklu meira á bak við þetta. Sú skoðanakönnun sem stjórnarliðar hafa verið að vitna í hér í dag sýnir m.a. það, ekki síst ef hún er borin saman við aðrar skoðanakannanir, sem hafa verið birtar að undanförnu, að fólk er ruglað og það er verið að rugla það. Mér finnst því ekki skrýtið þó að fólk segist vilja fá mat, vilja að þessi framkvæmd sé metin. Það er ekki aðferð þessa fólks til að spilla fyrir framkvæmdinni, það er einfaldlega að biðja um betri upplýsingar, áreiðanlegri upplýsingar vegna þess að lögin um mat á umhverfisáhrifum voru m.a. sett til að koma í veg fyrir að mál enduðu í sjálfheldu í pólitísku þrátefli inni á Alþingi þar sem skilaboðin eru mjög óljós og alls ekki þannig að almenningi úti í bæ finnist að þeim sé treystandi. Þetta mál snýst samkvæmt heiti sínu um framhald framkvæmda við Fljótsdalsvirkjun. Í texta tillögunnar er jafnframt vikið að álveri í Reyðarfirði og eins og kom fram í ræðu hv. þm. Rannveigar Guðmundsdóttur fyrr í dag er þá að líkindum verið að tala um 480 þús. tonna álver. En hvað sem þessum efnisatriðum líður snýst þetta mál, eins og það er fram sett, fyrst og fremst um formsatriði. Hvaða formsatriði skyldu það nú vera? Samkvæmt því sem kemur fram í athugasemdum við þáltill. er það mat ríkisstjórnarinnar að það sé eðlilegt, og nú vitna ég beint, með leyfi forseta, ,,að í ljósi breyttrar skipunar Alþingis frá því að lagaákvæði um virkjunina komu síðast til kasta þingsins, að Alþingi taki í formi þingsályktunar afstöðu til framhalds virkjunarframkvæmdanna.`` Samkvæmt þessu, herra forseti, er hér um formsatriði að ræða og af þessu má ráða að stjórnvöld eru jafnvel ekki eins örugg með eigin túlkun og látið er í veðri vaka því það er sannarlega óvenjulegt að ákvörðun sem stjórnvöld telja þegar tekna, klappaða og klára, sé aftur borin undir Alþingi. Alþingi hefur leyft Fljótsdalsvirkjun án umhverfismats, sagði umhvrh. hæstv. í umræðunni fyrr í dag en samt á Alþingi aftur að taka ákvörðun af því að skipan þingsins hefur breyst í millitíðinni. Eiga þetta að verða viðtekin vinnubrögð á hinu háa Alþingi, herra forseti? Á það að verða fastur liður eða fast verkefni hvers nýkjörins Alþingis að staðfesta áður gerðar samþykktir Alþingis? Nei, auðvitað ekki. Framlagning þessa þingmáls er fyrst og fremst vitnisburður um að í raun telja stjórnvöld vafa leika á um réttmæti ákvarðana sinna og telja vissast að taka málið fyrir aftur og það eru þau sem hafa kallað þetta sáttargjörð. Sáttargjörð vegna þess að vissulega er ósátt um málið, m.a. vegna þess að svo margir telja að framkvæmdina eigi að setja í mat. Hv. þm. Jón Kristjánsson gerði mikið úr því áðan að þeir sem vildu setja framkvæmdina í mat væru í raun gegn framkvæmdum. Ég vil hins vegar segja við hv. þm. um það sem hann segir hér að ef mér þætti jafnvænt um þessar framkvæmdir, eins og ég geri ráð fyrir að hv. þm. þyki, væri mér nokkuð í mun að þessar framkvæmdir færu í mat, einfaldlega vegna þess að ég óttast og mundi óttast, ekki síst í sporum hv. þingmanna sem þykir vænt um framkvæmdirnar, væntanlegu eða hugsanlegu, að ef svo fer fram sem horfir, ef ekki er reynt að ná sáttum við þjóðina með því að fara að þeim leikreglum sem þjóðin telur að eigi að fara, muni deilur um framkvæmdirnar enn harðna. Ef deilur harðna þá mundi ég óttast að einhverjir þeirra fjárfesta sem hafa verið að gera sig líklega til að taka þátt mundu hrökkva frá. Ef það gerist hér, sem hefur gerst víða erlendis, að menn fari á vettvang og reyni með nærveru sinni og návist að koma í veg fyrir framkvæmdir, ég tala ekki um ef það verður fjölþjóðlegt sjónvarpsefni eða fjölmiðlaefni, þá mundi ég óttast að ekkert yrði úr framkvæmdum þegar til kastanna kemur. Þess vegna hefði mér fundist að það væri þeirra sem þykir vænt um þessa framkvæmd að biðja um að farið yrði að leikreglum til að það væri þá a.m.k. hægt að segja við þjóðina, hver svo sem niðurstaðan verður, hér fórum við að leikreglum, þetta er niðurstaðan. Herra forseti. Það er bagalegt að það skuli geta orkað tvímælis hver meðferð mála á að vera eins og í þessu tilfelli. Til að öllum vafa um réttarstöðu virkjanaleyfa sé eytt þá flytja þingmenn Samfylkingarinnar frv. til laga um það að til að öðlast framkvæmdaleyfi til virkjana á þeim stöðum sem hafa nú þegar virkjanaleyfi skuli viðkomandi framkvæmd fara í umhverfismat samkvæmt gildandi lögum áður en framkvæmdaleyfi fæst. Þetta er betri aðferð, herra forseti, en sú að láta Alþingi endurtaka fyrri ákvarðanir ef upp koma deilur eða að framkvæma sýndarmat á umhverfisáhrifum eins og nú er að fara í gang. Ég vil vitna til þess sem hér hefur komið fram í umræðunni að sveitarstjórn Fljótsdalshrepps hefur ekki svarað leyfisbeiðni Landsvirkjunar um framkvæmdaleyfi þó að sú beiðni hafi verið ítrekuð. En ég vil líka, herra forseti, víkja að umfjöllun sem birtist í Morgunblaðinu 9. nóv. sl. þar sem fjallað var um viðhorf Aðalheiðar Jóhannsdóttur lögfræðings um skyldu íslenskra stjórnvalda hvað varðar umhverfismat. Hún telur, herra forseti, eðlilegt að skipulagsstjóri ríkisins krefist þess af framkvæmdaaðila að umhverfisáhrif Fljótsdalsvirkjunar verði metin á formlegan hátt í samræmi við lög um mat á umhverfisáhrifum. En Aðalheiður þessi starfaði sem lögfræðingur í umhvrn. um tíma og tók m.a. þátt í að semja frv. sem varð að lögum um mat á umhverfisáhrifum. Hún telur að láta verði á það reyna fyrir íslenskum dómstólum hvort einstaklingar eða lögaðilar á Íslandi eigi rétt á að umhverfisáhrif framkvæmdarinnar verði metin samkvæmt lögum um mat á umhverfisáhrifum, m.a. svo þeir geti nýtt sér þau réttindi sem matsferlið færir þeim. Stjórnvöld hafa skýrt lögin um mat á umhverfisáhrifum með þeim hætti að Fljótsdalsvirkjun sé ekki matsskyld samkvæmt þeim. En nefnd Aðalheiður segir að slík túlkun á lögunum standist varla viðeigandi tilskipanir Evrópusambandsins og það sé hæpið að hún standist íslensk lög. Hún segir jafnframt að helstu rökin fyrir því að umhverfisáhrif Fljótsdalsvirkjunar ættu að vera metin formlega í samræmi við lög séu í fyrsta lagi það sem fram hefur komið, að virkjunarleyfi Fljótsdalsvirkjunar geti ekki verið túlkað sem endanlegt leyfi þar sem framkvæmdaleyfi liggur ekki fyrir, og lá ekki fyrir þegar EES-samningurinn tók gildi. Hún telur að ekki sé rétt að halda því fram að virkjunarleyfi geti með einhverjum hætti gengið framar öðru leyfi eða leyfum sem þurfi einnig að liggja fyrir samkvæmt íslenskum lögum, í þessu tilviki framkvæmdaleyfi samkvæmt skipulags- og byggingarlögum sem enn er óútgefið. Ég held, herra forseti, að skoða verði þessa hluti betur en gert hefur verið. Það er alveg ljóst að ríkisstjórnin er í varnarstöðu. Uppsetning greinargerðarinnar sýnir að þar er reynt að setja fram varnir gegn þeirri gagnrýni sem fram hefur komið. Einnig kemur fram að málið virðist rekið af eins konar nauðung, aðallega af ótta við skaðabótakröfur af hálfu Landsvirkjunar. Þannig segir í texta athugasemda við þáltill. á bls. 1, þar sem fjallað er um skort á heimildum framkvæmdarvaldsins til að ákveða einhliða að beita um Fljótsdalsvirkjun ákvæðum laga um mat á umhverfisáhrifum, með leyfi herra forseta: ,,Leiða hvorki ákvæði íslenskra laga né þjóðréttarskuldbindingar, sem Ísland hefur undirgengist, til þeirrar niðurstöðu að slík ákvörðun verði tekin. Fyrir lagabreytingu í þeim efnum er ríkisstjórnin ekki reiðubúin til að beita sér, enda kynni slík lagasetning að hafa í för með sér bótaskyldu ríkissjóðs gagnvart virkjunaraðilanum. Þá skortir framkvæmdarvaldshafa lagaheimildir til þess að breyta eða afturkalla einhliða og í andstöðu við vilja virkjunaraðila þær heimildir sem veittar hafa verið til virkjunar Jökulsár í Fljótsdal. Það verður einungis gert með lögum frá Alþingi. Fyrir slíkri lagasetningu er ríkisstjórnin ekki heldur reiðubúin að beita sér, enda næsta víst að lagasetning í þeim efnum færi í bága við eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar og hefði í för með sér bótaskyldu ríkissjóðs eins og síðar verður rakið.`` Herra forseti. Þetta er dálítið merkilegur rökstuðningur, að menn skuli flæmast áfram í framkvæmdum sem þeir virðast annars vera óvissir um að ýmsu leyti og raunar vandséð á hverju Landsvirkjun ætti að byggja skaðabótakröfur sínar. Til dæmis hlýtur það að ráðast af þeim aðgerðum sem stjórnvöld ákvarða. En fleiri gætu gert skaðabótakröfur en hið opinbera fyrirtæki Landsvirkjun, stjórnvöld virðast ekki hafa sömu áhyggjur af þeim, en þar á ég við almenning í landinu sem þykist með ákvörðun stjórnvalda svikinn um þann andmæla- og umsagnarrétt sem lögin um mat á umhverfisáhrifum gera ráð fyrir. Ég vil aftur, herra forseti, leyfa mér að vitna í Aðalheiði Jóhannsdóttur sem segir í nefndri Morgunblaðsgrein að rétt sé að hafa í huga að EFTA-dómstóllinn hafi viðurkennt að EES-samningurinn sé milliríkjasamningur sem hafi mikla sérstöðu umfram aðra milliríkjasamninga: ,,Samningurinn hefur meðal annars þá sérstöðu að ef ríki, t.d. Ísland, tekur ákvæði tilskipunar ekki inn í landsrétt eða tekur þau inn á rangan eða ófullnægjandi hátt, getur það bakað ríkinu skaðabótaskyldu gagnvart einstaklingi eða lögaðila sem telur sig hafa orðið fyrir tjóni vegna þessa, að uppfylltum ákveðnum skilyrðum. Það er ekki hægt að líta fram hjá þessu og því væri langeðlilegast að einnig yrði látið á það reyna fyrir íslenskum dómstólum, hvort einstaklingar eða lögaðilar á Íslandi, eigi rétt á að umhverfisáhrif framkvæmdarinnar verði metin samkvæmt lögunum um mat á umhverfisáhrifum, m.a. svo að þeir geti nýtt sér þau réttindi sem matsferillinn færir þeim.`` Herra forseti. Ég held að nauðsynlegt sé að þetta komi fram við þessa umræðu svo menn átti sig á að málið er mjög flókið. Þó að ríkisstjórninni takist að fá málið sem hér liggur fyrir samþykkt og frágengið fyrir jól, eins og forstjóri Landsvirkjunar óskar eftir, er ekki þar með sagt að málið sé í höfn, vegna aðferðarinnar sem stjórnvöld hafa valið. Mér finnst nefnilega að stjórnvöld séu búin að klúðra þessu máli. Það er alltaf vont að þurfa að tala í þáskildagatíð um það sem er til umfjöllunar. Ég verð samt að segja að auðvitað hefði átt að fara að tillögu þáv. umhvrh. Guðmundar Bjarnasonar, sem hann setti fram fyrir u.þ.b. einu og hálfu ári, um að Fljótsdalsvirkjun færi í umhverfismat samkvæmt lögum þar um. Hefði það verið gert þá værum við í betri málum núna. Það væru meiri líkur til að nokkur sátt næðist um framkvæmdir, þá væri hægt að fullyrða að farið hefði verið að leikreglum. Það er einmitt svo vont við þetta mál að stjórnvöld geta ekki haldið því fram á sannfærandi hátt að rétt sé farið að. Ef sannfæring þeirra væri sú þá væri þetta þingmál ekki á dagskrá Alþingis. Til að réttlæta málið enn frekar er settur byggðaprófíll á það, af því að staða byggðanna sé svo erfið má ekki fara fram á að farið verði að lögum um umhverfismat. Sagt er að þeir sem krefjist þess séu á móti landsbyggðinni, að þeir sem vilja umhverfismat samkvæmt lögum í stað pólitískra deilna á Alþingi --- en lögin áttu eins og ég sagði áðan að koma í veg fyrir slíkt þrátefli --- sýni byggðafjandsamleg viðhorf. Ja, svei skítalykt, hefði nú einhvern tíma verið sagt af minna tilefni í minni fjölskyldu. Það er laukrétt sem hv. þm. Bergljót Halldórsdóttir sagði hér fyrr í dag, að með svona málflutningi er sannarlega verið að etja saman landsbyggð og höfuðborgarsvæði. Það er ekki til þess að bæta stöðuna, herra forseti. Menn reyna að halda því fram að þeir sem vilja að virkjunin fari í umhverfismat samkvæmt lögum, séu að dulbúa aðferð til að koma í veg fyrir framkvæmdir. Það er ekki rétt. Ég vil vekja athygli á því, herra forseti, að þingmenn Samfylkingarinnar hafa lagt hér fram brtt. við tillögutextann. Mér finnst sá tillögutexti býsna ljós og aðdróttanir um að menn séu hér að dulbúa aðferðir til að koma í veg fyrir framkvæmdir ekki réttmætar ef sýna á sanngirni.

Virðulegi forseti. Það mál sem við höfum verið að ræða í dag snýst í raun og veru um tvo afmarkaða þætti. Spurningarnar um uppbyggingu á raforkuveri með miðlunarlóni til þess að hægt sé að útvega orku fyrir fyrirhugað álver á Reyðarfirði. Þetta er í raun og veru þær spurningar sem við erum að fjalla um í dag. Virðulegi forseti. Ég sakna þess að ekki skuli vera neinn fulltrúi Samfylkingarinnar í þingsalnum. Ég tel mjög óeðlilegt að fulltrúar Samfylkingarinnar, sem hafa haft sig mjög í frammi, sýni þinginu þá óvirðingu að sitja ekki í þingsalnum, ekki einn einasti þeirra, þegar umræða hefst að loknu matarhléi. Ég óska eftir því að gerðar séu ráðstafanir til að kalla eftir talsmanni Samfylkingarinnar. Ég tel að þetta séu tvær spurningar. Annars vegar um ágæti þess að byggja álver á Reyðarfirði og hins vegar spurninguna um að miðlunarlón sé reist þarna fyrir austan sem er afleiðing af því að við tökum pólitíska ákvörðun um að virkja á þessu svæði. Það örlar svolítið á því að menn tala um þetta mál eins og það sé nýtt af nálinni, eins og eitthvað nýtt felist í því að ræða þessa hugmynd. Auðvitað er það ekki þannig. Þetta mál á sér langan aðdraganda eins og raunar hefur komið fram hjá nokkrum þingmönnum í dag. Hugmyndinni var hreyft á Alþingi fyrir nærri tveimur áratugum með frv. þáv. hæstv. iðnrh., Hjörleifs Guttormssonar. Málið kom þá til kasta þáv. Náttúruverndarráðs sem lagðist ekki gegn hugmyndinni. Allt þetta hefur greinilega komið fram. Í öðru lagi liggur fyrir að gerður var samningur um þessa virkjun á milli þáv. ríkisstjórnar og Landsvirkjunar á árinu 1982. Í þriðja lagi var virkjunarleyfi gefið út á árinu 1991 af þáv. hæstv. iðnrh., Jóni Sigurðssyni. Það er því ljóst að þetta mál á sér býsna langan aðdraganda og afstaða manna til þessa máls hlýtur að hafa komið fram á fyrri stigum, enda væri allt annað óeðlilegt. Þetta mál hefur átt sér pólitíska forsögu, það hefur átt sér þá forsögu að allir stjórnmálaflokkar hafa komið að þessu, að undanskildum Kvennalistanum, og þess vegna er ábyrgðin gífurlega mikil á forsögu málsins. Ég hef verið að blaða í gegnum ýmsa pappíra sem liggja fyrir, m.a. málsskjöl frá Alþingi og kemur greinilega fram að á fyrri stigum málsins alveg fram á miðjan þennan áratug var gagnrýnin á málið fyrst og fremst í því fólgin að menn voru að gagnrýna þá hugmynd að í framhaldi af gerð virkjunar fyrir austan væru lagðar háspennulínur yfir hálendið. Ég hef skoðað mjög rækilega þær umræður sem fram fóru, ég hef farið yfir málsskjöl og það er alveg greinilegt að þetta er það sem gagnrýnin snerist um. Gagnrýnin beindist ekki að þeirri hugmynd að búa til miðlunarlón, hún beindist ekki að þeirri hugmynd að virkja fyrir austan, gagnrýnin var að vísu að hluta til um þá almennu stóriðjustefnu sem hefur verið í landinu og um það hefur auðvitað verið pólitískur ágreiningur lengi. En gagnrýnin var ekki um það að virkja á þessu svæði, enda liggja fyrir því margvísleg rök sem allir þekkja. Það má svo sem segja að það væri í mót þeirri miklu gagnrýni á hugmyndina um að leggja háspennulínu þvert yfir hálendið sem hæstv. þáv. umhvrh. heimilaði það, eins og fram hefur komið í umræðunum í dag. Það sýnir út af fyrir sig ekki annað en það að hv. þm. Össur Skarphéðinsson er pólitískt þrekmenni að hafa í sjálfu sér tekið þessa ákvörðun. Ég veit að það voru mjög margir hikandi á þessum tíma, en hæstv. þáv. ráðherra komst að þeirri niðurstöðu með sjálfum sér að skynsamlegt væri að fara í slíka aðgerð vegna þess að það væri forsendan fyrir því sem þá var pólitísk stefnumótun þáv. ríkisstjórnar Sjálfstfl. og Alþfl., þ.e. með byggingu álvers sem andstæðingarnir kölluðu þá risaálver á Keilisnesi. Þetta var það sem málið snerist um á þeim tíma. Það liggur líka klárlega fyrir, og þarf ekki annað en fara yfir þau málsskjöl sem öllum eru kunn, að í sjálfu sér er ekki þörf á að þessi virkjun, Fljótsdalsvirkjun sem svo er kölluð, fari í það sem menn kalla lögformlegt umhverfismat og byggir á lögum um mat á umhverfisáhrifum. Það eru alveg klárar heimildir fyrir því í bráðabirgðaákvæði II í lögunum frá árinu 1993. Þar segir, með leyfi virðulegs forseta: ,,... eru framkvæmdir samkvæmt leyfum útgefnum fyrir 1. maí 1994 ekki háðar mati á umhverfisáhrifum samkvæmt lögum þessum.`` Þetta er mjög skýrt. Það er auðvitað þannig að þó að menn reyni að leggjast í einhverjar túlkanir, þá ber að lesa lög bókstaflega og það er það sem menn hafa verið að gera á síðustu árum að reyna að lesa lögin bókstaflega. Ég hef líka reynt að fara í það að skoða hvort eitthvað hafi verið í umræðunni eða í nefndarálitinu sem gefi það til kynna að menn hafi verið með aðrar hugmyndir en þessar. Það kemur greinilega fram að fyrst og fremst eru viðbrögð minni hlutans í umhvn. --- það var raunar umhvn. öll sem stóð að þessu máli --- á þá sömu leið að segja að mikil vinna hafi farið fram í nefndinni og lögð er áhersla á það. Nefndin hafði þetta mál undir höndum í hálft ár, allan veturinn og hafði með öðrum orðum nægan tíma til að skoða málið og borið er mikið lof á framgöngu talsmanns umhvn. fyrir þá efnislegu vinnu sem gerð var og m.a. fól í sér þessa efnislegu breytingu sem gerð var á frv. Það er því ljóst, virðulegi forseti, að ekki hefur verið hrapað að þessari breytingu. Hún hefur greinilega verið gerð mjög meðvitað. Ég held líka, virðulegi forseti, að það sé algerlega rangt sem haldið hefur verið hér fram að eitthvað sé athugavert við það að taka málið með þessum hætti inn í þingið í stað þess að fara þá leið sem lög um mat á umhverfisáhrifum gera ráð fyrir. Það er miklu lýðræðislegri leið að fara með þetta í gegnum þingið en að meðhöndla þetta á annan hátt. Það er auðvitað rétt að þegar við vorum að setja þessi lög á árinu 1993 vorum við að búa til ferli fyrir almennan aðdraganda og undirbúning venjulegra framkvæmda, enda er ekki gert ráð fyrir því almennt talað að undirbúningur framkvæmda fari með þessum hætti inn á löggjafarsamkomuna. En við sjáum samt sem áður í hendi okkar að slík aðferð er enn þá líklegri en nokkur önnur til að opna á almenna umræðu, kalla eftir viðbrögðum almennings, sjá til þess að hinir þjóðkjörnu fulltrúar, sem axla hina pólitísku ábyrgð á stórum ákvörðunum í þjóðfélaginu, hafi tækifæri til að koma beint að ákvarðanatökunni. Við fjölluðum um það fyrir nokkrum dögum hvort eðlilegt væri að ráðherrar eða Alþingi sjálft tæki afstöðu til þess hvar einstakar ríkisstofnanir væru staðsettar og þá sögðu ýmsir sem svo að það væri einmitt nauðsynlegt að Alþingi tæki slíkar ákvarðanir. Dettur mönnum það þá í hug að það sé ekki lýðræðislegast af öllu af því sem við eigum kost á að færa mál af þessu tagi inn í hina lýðræðislegu umræðu í þinginu þar sem við getum tekist á um þau, fólk sem er með misjafnar skoðanir og hefur ólíka afstöðu til málsins. Virðulegi forseti. Þetta mál hefur á sér mjög margar hliðar. Það liggur fyrir að um það er víðtækur ágreiningur og sá ágreiningur snýst ekki bara um hvaða áhrif þetta hefur á Eyjabakkana eða það svæði. Þetta mál hefur vissulega miklu fleiri skírskotanir og miklu fleiri hliðar sem eru pólitísks eðlis, þetta eru stórar pólitískar grundvallarákvarðanir sem við erum að taka. Ég vil í þessu sambandi vekja athygli á því að þetta er ekki síst grundvallarpólitík sem snýr að uppbyggingu á stóriðju á landsbyggðinni, byggingu raforkuvera utan eldfjallasvæðis o.s.frv. Má ég minna á það, virðulegi forseti, að við tókum um það ákvörðun, pólitíska ákvörðun með samþykkt byggðaáætlunar í fyrra eða hittiðfyrra um að næsta stóriðjuver skyldi byggt utan höfuðborgarsvæðisins og þá er nærtækast að stefna að slíkri uppbyggingu á stóriðjuveri á Reyðarfirði sem búið er að undirbúa, og forsenda þess er að sjálfsögðu virkjunin í Fljótsdal eins og allir gera sér grein fyrir. Ég tel þess vegna að það sé alls ekki frambærilegt og alveg fráleitt í rauninni að reyna að dylja sig á bak við eitthvert tal um að það sé skynsamlegra eða lýðræðislegra eða á einhvern hátt eðlilegra að þetta mál fari til Skipulagsstofnunar ríkisins og síðan á borð umhvrh. í stað þess að Alþingi fjalli eðlilega um málið og velti upp öllum þeim hliðum sem eru á þessu mikilvæga, stóra og umdeilda máli sem það vissulega er. Og mér finnst mjög sérkennilegt sé það rétt sem hv. talsmaður Samfylkingarinnar sagði áðan að þetta væri líklegast mesta deiluefnið sem yrði á þessu kjörtímabili að slíkt mál verði ekki leitt til lykta með pólitískri niðurstöðu á Alþingi. Leiða eigi það til lykta í umhvrn. eða hjá skipulagsstjóra. Mér finnst þetta afskaplega sérkennileg nálgun og sérkennileg sýn á þá pólitísku umræðu sem fer fram í þjóðfélaginu og hlýtur að leiða síðan til pólitískrar niðurstöðu og ábyrgðar. Mig langar, virðulegi forseti, vegna þess að það er nauðsynlegt í þessu samhengi, að víkja aðeins aftur til ársins 1991. Það ár kom ég reyndar á þing og mér eru þessi mál ákaflega vel í minni eins og þau blöstu við mér þá. Þá hafði orðið mikill samdráttur í þjóðarbúskapnum vegna örðugra ytri skilyrða, aflabrests og fleiri slíkra þátta. Atvinnuleysi var á höfuðborgarsvæðinu og mjög sárt atvinnuleysi var á Suðurnesjum sem átti sér margar ástæður. Á því vori komu til þings þrír vaskir þingmenn Alþfl. sem höfðu borið fram eitt mjög stórt mál, kveikt vonir hjá fólki á Suðurnesjum og lögðu á það áherslu að það mál væri líklegt til að draga úr því sára og óásættanlega atvinnuleysi sem var á Suðurnesjunum. Þetta voru hv. þm. Alþfl. og einn þeirra er núverandi talsmaður Samfylkingarinnar í þinginu sem reyndar var síðasti þingmaður inn af Reykjanesi þetta vor. Enginn vafi er á því að það hafði áhrif fyrir þennan flokk þegar svo hart var róið á það borð að hvetja til þess að reist yrði álver á Keilisnesi sem hafði það að forsendu að virkjað yrði í Fljótsdal og raunar með háspennulínum yfir þvert hálendið. Þess vegna held ég að það sé ekkert fráleitt að draga þá ályktun að hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir hafi á vissan hátt á því tímabili setið í skjóli þessa málflutnings í þinginu og var vel að því komin því að þetta var ágætismál, þetta var mál sem sneri að því að byggja upp atvinnulífið í landinu og bregðast við bráðum atvinnuleysisvanda sem við vorum að glíma við allt það kjörtímabil og náðum sem betur fer tökum á með ýmsum efnahagslegum aðgerðum. Ég held hins vegar að mjög mikilvægt sé að við höfum það í huga að á þessum árum var enginn beygur í mönnum úr þessari átt varðandi uppbyggingu í stóriðju, jafnvel þó að það kostaði að farið yrði bæði í stórt miðlunarlón við Eyjabakka og þá miklu háspennulínu þvert yfir landið sem hæstv. þáv. umhvrh. Össur Skarphéðinsson heimilaði þrátt fyrir mikla andstöðu þar um úr ýmsum áttum. Og núna þegar Alþfl. --- ég leyfi mér að tala enn þá um Alþfl., það er ekki búið að leggja hann niður --- og talsmenn hans innan Samfylkingarinnar eru að tala í þeim dúr að þeir eru með ýmsum krúsindúllum og fléttum að reyna að koma sér hjá því að taka ákvörðun um þessi stóru mál, eins og þeir hafa gert í umræðunum, þá kallar það á sérstakar skýringar, virðulegi forseti. Það sem hefur breyst hérna á þessum tíma, menn geta auðvitað talað huglægt um það að viðhorf manna hafi breyst, en stóru atriðin sem hafa breyst, hin efnislega stóru atriði sem hafa breyst í þjóðfélaginu eru augljós. Það er í fyrsta lagi að ekki er lengur atvinnuleysi á höfuðborgarsvæðinu. Þrýstingurinn á að byggja upp atvinnustarfsemi af því taginu hér um slóðir hefur þess vegna ekki verið eins mikill eins og hann var sannarlega á því kjörtímabili sem ég var að vitna til og mér er mjög í fersku minni. Í öðru lagi liggur það fyrir að álverið sem átti að staðsetja á Keilisnesi verður á Reyðarfirði ef samningar takast. Í þriðja lagi liggur það líka fyrir að sú breyting á staðsetningunni mun hafa það í för með sér að ekki verða lagðar háspennulínur yfir hálendið. Þetta, virðulegi forseti, eru hin efnislegu atriði sem hafa breyst. Þetta hefur gert það að verkum að menn hafa verið að taka þessi mál til endurskoðunar. Ég ætla svo sem ekki að geta mér til um það hver þessara efnislegu þátta hefur haft áhrif á sinnaskipti hv. þm. sem hafa lýst því yfir í umræðum í dag að þeir hafi skipt um skoðun í þessum efnum. Ég er ekkert að segja að það sé rangt að skipta um skoðun, en þá verða menn að tala á þeim forsendum eins og mér heyrðist t.d. hv. þm. Össur Skarphéðinsson gera fyrr í dag. Ég held því, virðulegi forseti, að þetta mál sé þess eðlis að við hljótum að taka til þess efnislega afstöðu. Þetta er mjög stórt mál. Þetta snýr að efnahagslegum framförum í landinu. Þetta snýr að stóru spurningunni varðandi umhverfismálin, sem við eigum ekkert að koma okkur hjá að svara, síst af öllu þingmenn, og síst af öllu að reyna að færa þá ákvörðun og þá ábyrgð á einhverjar stofnanir í þjóðfélaginu og í þriðja lagi er þetta líka byggðamál. Ég tel, virðulegi forseti, að það sé ekki frambærilegt hjá hv. þm. vinstri grænna til að mynda að vísa þessu máli frá sér á þann hátt að tala annars vegar um mikilvægi þess að það fari í umhverfismat en eru síðan búnir að gera upp hug sinn í málinu alveg án tillits til umhverfismatsins, enda hefur það komið fram hjá hv. aðaltalsmanni flokksins í þessu máli að hún muni ekki taka mikið mark á niðurstöðu umhverfismatsins nema það henti. Það kom fram í viðtali við hv. þm. í Degi að burt séð frá niðurstöðu umhverfismatsins mundi hv. þm. vera á móti málinu. Er það ekki rétt? Enda hefur það komið fram að þingmenn vinstri grænna hafa lagt fram till. til þál. um stofnun Snæfellsþjóðgarðs sem gerir það að verkum að burt séð frá því jafnvel þó að það væri niðurstaða sjálfs umhvrh. að í lagi væri að gefa á þetta grænt ljós og fara af stað með virkjun, þá gefur það auga leið að hv. þm. sem leggja fram tillögu um að í stað virkjunar sé þarna þjóðgarður, hljóta að vera búnir að gefa sér það fyrir fram að taka ekki undir þá niðurstöðu sem kann að koma fram í áliti umhvrh. eða Skipulagsstofnunar sé sú niðurstaða þeim ekki að skapi.

Herra forseti. Hv. þm. Einar Guðfinnsson vitnaði í lok ræðu sinnar í ummæli sem höfð hafa verið eftir mér. Hann byrjaði á að rangtúlka þau og fara fullkomlega rangt með, þ.e. að ég væri á móti málinu, að ég væri á móti umhverfismati. Það hef ég aldrei sagt og það hefur ekki einu sinni verið haft eftir mér í fjölmiðlum. Hv. þm. Einar Guðfinnsson leiðrétti sig reyndar, virðulegi forseti, og breytti setningunni. Þar með sætti ég mig við hana. En þetta var ekki ástæða þess að ég kom hingað upp. Mig langaði í þessu andsvari að fá að fara nokkrum orðum um bráðabirgðaákvæði laga um mat á umhverfisáhrifum. Bráðabirgðaákvæði II fæddist á sínum tíma hjá starfsmönnum ráðuneytisins, starfsmönnum og embættismönnum ríkisins. Um það hefur verið deilt hvort þetta undanþáguákvæði hafi í raun gilt um stórframkvæmdir sem hleypt hefur verið í gegn á undanförnum árum vegna þess að skýringin á því að undanþáguákvæðið var sett inn í lögin er --- það kemur fram í viðtali við Aðalheiði Jóhannsdóttur, fyrrv. lögfræðing umhvrn., í Morgunblaðinu og hefur komið fram víðar í viðtölum við hana --- að fyrir dyrum stóð vegagerð og brúargerð sumarið 1993. Fólk uppgötvaði allt í einu að þarna var fullt af framkvæmdum á teikniborðinu sem hefðu eðlilega samkvæmt þessum nýju lögum átt að fara í mat en mundu stöðvast. Það var auðvitað ótækt og auðvitað sá umhvn. á þessum tíma að það var ótækt. Þess vegna er þetta bráðabirgðaákvæði sett inn í lögin, ekki til að hleypa hverri stórframkvæmdinni í gegn matslausri ár eftir ár eftir ár. Virðulegi forseti. Þetta bráðabirgðaákvæði er búið að framlengja tveimur árum lengur en góðu hófi gegnir.

Virðulegi forseti. Fyrst út af því sem hv. þm. nefndi í upphafi máls síns. Það er undarlegt að hugsa sér að fram eigi að fara umhverfismat þegar fyrir liggur að hv. þm. er 2. flm. að máli sem felur í sér fyrir fram gefna niðurstöðu sem gengur í allt aðra átt. Ég held því, virðulegi forseti, að það sé augljóslega mikil mótsögn í þessu máli af hálfu vinstri grænna. Stóra málið er bráðabirgðaákvæðið. Ég hef verið að reyna að fara í gegnum þetta mál með hliðsjón af þeim gögnum sem fyrir liggja. Í fyrsta lagi, ef maður les bókstaflega lagatextann --- það hlýtur að vera grundvallaratriði að lesa lagatextann sjálfan --- þá er hann mjög skýr. Þó að hv. þm. reyni að ættbókarfæra upphaf þessa texta til starfsmanns í umhvrn. þá kemur það bara þessu máli ekki við því að það er Alþingi sem setur lögin. Þó að starfsmaður umhvrn. hafi skrifað þennan texta og hjálpað til við að búa til texta, þá er ábyrgðin Alþingis og Alþingi hefur sagt sitt álit. Það er líka alveg ljóst að menn voru ekkert að hrapa að þessu. Málið var hálft ár í meðförum þingnefndarinnar þannig að menn gerðu sér mætavel grein fyrir því þegar þeir voru að setja á blað efnisleg atriði jafnafdráttarlaus og eru í þessu bráðabirgðaákvæði. Þetta er ekki undanþáguákvæði eins og hv. þm. lét í veðri vaka. Þetta er bara fullgilt ákvæði í þessum lögum sem felur þetta í sér og kemur í veg fyrir að lögin hafi afturvirkni í för með sér. Það er auðvitað grundvallaratriði sem allir hljóta að geta orðið sammála um.

Herra forseti. Ég mótmæli því enn og aftur að nokkur tvískinnungur sé fólginn því að þingmenn Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs geti flutt mál sem fjallar um lögformlegt mat á umhverfisáhrifum virkjunar í Fljótsdal og á sama tíma flutt mál sem kveður á um að stofnaður verði Snæfellsþjóðgarður. Ég trúi því í hjarta mínu og vona það innilega, virðulegi forseti, að umhverfismat fari fram á þessari virkjun. Það breytir ekki því að ég kem aldrei til með að slást í hóp þeirra sem berjast fyrir virkjunni. 

Virðulegi forseti. Það sér það hvert mannsbarn að fullkomin mótsögn er í því fólgin að leggja fram tillögu um að setja mál í umhverfismat sem allir vita hvað þýðir, þ.e. að það fer fyrst til Skipulagsstofnunar og síðan til úrskurðar umhvrh., en vera á sama tíma með hugmyndir um allt aðra nýtingu á þessu svæði en virkjun. Sé það niðurstaða Skipulagsstofnunar eða umhvrh. að heimila virkjun, þá er það auðvitað augljós mótsögn gagnvart þeirri þáltill. sem hv. þm. stendur að. Þetta er bara einföld rökfræði sem við þurfum ekki einu sinni ekki að deila um. Ég held að þetta sjái hvert einasta mannsbarn og það hefur margoft komið fram í umræðunum í dag.

Virðulegi forseti. Þetta var mjög hressileg ræða hjá þingmanninum og frekar skemmtileg. Ég ætla samt að byrja á því að leiðrétta hann. Ég kom inn á þing árið 1989. Oft hef ég reyndar heyrt skemmtilegar skýringar á því hvernig á því standi að ég var kosin áfram á þing 1991, margar fróðlegar og jákvæðar, en aldrei hef ég heyrt það að ég hafi komið inn á þing á virkjunarhugmyndum. Það er alveg nýtt fyrir mér og ekki seinna vænna en að ég fái tíu árum síðar að heyra þann stórasannleik. Ég minnist þess að umræðan um virkjanir árið 1991 var eins og nú, um að ákvörðunin hefði verið tekin 1982, löngu tekin ákvörðun og um þetta þyrfti ekki að ræða. Mér hefur kannski fundist athyglisverðast í þessari umræðu að heyra bergmál af því sem þá var í gangi. Hins vegar geri ég mér grein fyrir því að þrátt fyrir að við værum ekki að ræða umhverfismat --- sú hugsun var ekki þekkt hér vegna þess að lögin urðu til í framhaldi af EES-samningnum og nýjum straumum í Evrópu --- þá dregur einmitt ræða þingmannsins það fram að við gagnrýnina á háspennulínurnar yfir hálendið, sem voru réttmætar, gerðu menn sér grein fyrir að tækniframfarir valda umhverfisspjöllum og að það yrði að draga úr þeim eins og unnt væri, þ.e. þrátt fyrir að ekki væri komin þessi krafa um mat á umhverfisáhrifum slíkra framkvæmda. Þetta er athyglisvert og þetta er gott. Ég veit ekki hvað þingmaðurinn hefur fylgst með umræðum hér í dag, en ég lýsti því yfir í andsvari að ég væri mjög sátt við að þessi virkjun hefði ekki verið reist þá. Ef virkjunin verður reist núna með fulltingi stjórnarmeirihlutans á Alþingi þá er a.m.k. eitt gott við það og það er að allir skurðirnir á hálendinu breyttust í jarðgöng.

Virðulegi forseti. Þá liggur a.m.k. eitt fyrir af hálfu talsmanns Samfylkingarinnar. Hún segir að það hafi verið réttmæt gagnrýni sem var sett fram á lagningu háspennulína yfir hálendið, en upplýst hefur verið í þessari umræðu að hæstv. þáv. umhvrh. Össur Skarphéðinsson hafi heimilað að yrði lagðar. Þetta er út af fyrir sig merkileg játning. Hins vegar fannst mér vanta töluvert á að hv. þm. gerði nægjanlega vel grein fyrir þessum aðdraganda málsins. Ég vakti athygli á því í ræðu minni fyrr í kvöld að það hefðu einmitt verið þingmenn Alþfl. í Reykjaneskjördæmi sem börðust hvað harðast af eðlilegum ástæðum fyrir því að reist yrði álver á Keilisnesi og forsenda þess máls var að fara í Fljótsdalsvirkjun. Forsendan var Fljótsdalsvirkjun. Nú segir hv. þm. að hún hafi verið fegin því að ekki varð af því að reist yrði álver á Keilsnesi og að virkjunin yrði þar með sett í gagnið. Þetta hefði mér fundist fróðlegt og athyglisvert fyrir þingmenn að heyra á sínum tíma þegar hv. þm. var í hópi þeirra sem börðust fyrir þessum framkvæmdum. Ég held að kjósendur hv. þm. á Suðurnesjum og í Reykjaneskjördæmi sem m.a. flykktu sér um hana á sínum tíma vegna einarðrar baráttu hennar og félaga hennar fyrir þessari virkjun og fyrir álverinu á Keilisnesi, eigi eftir að klóra sér í hausnum a.m.k. yfir þessum óvæntu játningum sem koma nú að kvöldlagi allt í einu mörgum árum eftir að málinu lauk með því að ákveðið var að falla frá álverinu í Keilisnesi sem hv. þm. var sérstakur baráttumaður fyrir. Það er undarlegt að vita til þess að slíkar játningar komi á síðkvöldum í máli sem var höfuðbaráttumál hv. þm. og átti sinn þátt í því að hv. þm. fór þing aftur.

Virðulegi forseti. Ekki ætla ég að takast á við þingmanninn um hvort ég komst inn út á virkjun. Ég er hins vegar fullkomlega ósammála því. Ég er að ræða, tíu árum seinna, afleiðingar sem hefðu orðið eða stöðu sem hefði orðið. Ég er ekki að ræða afstöðu sem ég hafði fyrir tíu árum. Ég var ekki þá að leggja mat á þessar athugasemdir um háspennulínur. Ég er að draga það fram að þrátt fyrir að þá hafi ekki verið komin upp þessi hugmyndafræði um mat á umhverfisáhrifum, þá voru menn með gagnrýni uppi sem í dag er réttmæt. Þingmaðurinn veit nákvæmlega um hvað ég er að tala, en hann nýtur þess að vera í þessum skylmingum og það er hans mál. Virðulegi forseti. Hins vegar ætla ég að draga það fram að þingmaðurinn sagði í ræðu sinni að uppi væri víðtækur ágreiningur og að þetta væru stórar pólitískar ákvarðanir sem Alþingi ætti að taka. Hann er þar með að færa rök fyrir fáránleika þess að Alþingi vinni umhverfismatið. Það er staðreynd sem stendur eftir hér.

Virðulegi forseti. Ástæðan fyrir því að ég stend í því sem hv. þm. kallaði skylmingar er ósköp einföld. Ég er að reyna að draga fram skoðun og afstöðu hv. þm., talsmanns Samfylkingarinnar í þessu máli.

Hún liggur ljóst fyrir.

Nú er komið að því að ég kemst ekki í fleiri andsvör við hv. þm. Mér hefur ekki tekist þetta ætlunarverk mitt. Mér finnst að hv. þm. hafi verið að slá úr og í í allan heila dag og alveg sérstaklega núna í þessum orðaskiptum okkar í kvöld. Ég lýsi eftir afstöðu hv. þm. Mér finnst að vísu að hv. þm. sé að senda þau boð að hún hafi efasemdir um fyrri afstöðu sína í málinu. Hún hefur líka sproksett svolítið hv. þm. Össur Skarphéðinsson 

Virðulegi forseti. Það kemur mér á óvart að hv. 1. þm. Vestf. skuli ekki hafa á hreinu afstöðu Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs og telji að það sé tvískinnungur í okkar málflutningi. Það hefur margoft komið fram, hv. þm., í umræðum undanfarnar vikur að við munum lúta --- hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir hefur sagt það hér úr ræðustóli --- að við mundum lúta þeirri niðurstöðu sem kæmi út úr lögformlegu umhverfismati. Það hefur margoft komið fram. Við höfum einnig lagt fram frv. um sjálfbæra orkustefnu þannig að þingmanninum ætti að vera fullkunnugt um að við leggjum áherslu á annað en stóriðjumál. Þannig er okkar málflutningur. Ég vil síðan spyrja hv. þm. Við erum að fara í stærstu framkvæmd Íslandssögunnar, orkuframleiðslu sem er ígildi þess sem við framleiðum í dag, til þess að fara í stórverkefni í stóriðju á Austurlandi. Finnst honum ekki full ástæða til þess að lúta því ferli sem lögformlegt umhverfismat gerir ráð fyrir í staðinn fyrir að draga þessa framkvæmd undan, en viðurkenna jafnframt að allar aðrar stórframkvæmdir í landinu skuli fara í lögformlegt umhverfismat? Það hefur verið unnið gríðarlegt verk í sambandi við undirbúning að lögformlegu umhverfismati og það er fyrirsláttur að mínu mati, herra forseti, að bera fyrir sig tímaleysi. Það er ekki hægt að bera fyrir sig tímaleysi þegar við erum að tala um einar stærstu fjárfestingar Íslandssögunnar. Við eigum að hætta því að fara í framkvæmdir og verkefni á þann hátt að skella okkur á magann með tunguna út.

Virðulegi forseti. Ég held að rétt sé að endurtaka það sem hv. þm. sagði rétt áðan, að þingmenn vinstri grænna muni lúta niðurstöðu lögformlegs umhverfismats. Ef við skoðum lögin þá gera þau ráð fyrir því að endanlegt vald í þessum efnum sé hjá hæstv. umhvrh. Þar liggur hið endanlega vald. Þar lýkur því ferli sem menn hafa kallað lögformlegt umhverfismat. Hv. þm. hafa lýst því yfir að þeir muni lúta því. Þá liggur það fyrir. Þetta er ákaflega mikilvæg og nauðsynleg niðurstaða af þessum orðaskiptum. Það er mikill munur að fá a.m.k. alveg hreinar línur í málið. Mér er hins vegar kunnugt um að þeir hafi lagt fram aðra tillögu. Þeir vilja ekki að þetta vatnasvæði sé virkjað, það liggur líka fyrir. Þeir vilja að því verði breytt í þjóðgarð. Það er framlag þeirra til málsins, til umhverfismála, byggðamála og atvinnumála í landinu, þjóðgarður. Hv. þm. spurði mig sérstaklega um leiðina sem lög um mat á umhverfisáhrifum gera ráð fyrir. Ég eyddi drjúgum hluta ræðu minnar í að útskýra að sú leið sem valin var væri sú lýðræðislegasta, að láta þjóðþingið í landinu taka afstöðu til þessa stóra máls. Málið hefur margar pólitískar hliðar sem skoða þyrfti. Það er miklu eðlilegra að máli af þessu tagi sé skotið til þjóðþingsins en að tekin sé um það ákvörðun í Skipulagsstofnun, jafnvel þó það sé blessað af hæstv. umhvrh. sem ég hef fullt traust á. Að sjálfsögðu er eðlilegra að þjóðþingið hafi möguleika á að segja skoðun sína á þessu máli. Þannig getum við hv. þm. tekist á um ólík sjónarmið. Við þurfum farveg til að takast á um þessi mál sem hefur umhverfislegar hliðar og byggðalegar og er spurning um atvinnuuppbyggingu og möguleikana á að bæta lífskjörin í landinu til lengri tíma.

Virðulegi forseti. Ég er ánægður með að hv. 1. þm. Vestf. skuli vera með stefnu okkar í þessum málum á hreinu. Ég vara við því að menn dragi upp þá mynd að stóriðjuframkvæmdir séu eini möguleikinn á atvinnuuppbyggingu í þessu landi. Ég bendi á eitt í því sambandi. Ég veit ekki betur en aukningin í tekjum til landsins bara vegna túrisma á síðasta ári hafi verið 5 milljarðar. Setji menn hlutina í samhengi þá höfðum við 3 milljarða í tekjur af orkusölu til stóriðju. Menn skulu því ekki gera lítið úr öðrum möguleikum landsins til atvinnuuppbyggingar.

Virðulegi forseti. Ekki veit ég hver hefur haldið því fram að stóriðja sé eini kosturinn til atvinnuuppbyggingar í landinu. En stóriðja er einn þeirra kosta sem leggja á áherslu á við atvinnuuppbyggingu í landinu. Það liggur fyrir að uppbygging stóriðju hvar sem hún hefur átt sér stað, til að mynda í Hvalfirði og Straumsvík, hefur skapað arðvænleg góð störf sem fólk hefur sóst eftir. Þetta hefur líka haft mjög jákvæð áhrif á viðkomandi byggðir eins og við sjáum á þeirri uppbyggingu sem hefur orðið á Akranesi uppi á síðkastið eftir stækkunina á Grundartanga og viðbyggingu nýs álvers sem þar hefur risið. Við skulum átta okkur á því að þetta hefur mikla þýðingu og treystir forsendur efnahagslífs okkar. Slíkar framkvæmdir skjóta fleiri og styrkari stoðum undir atvinnulífið til lengri tíma litið. Virðulegi forseti. Uppbygging stóriðju er auðvitað eitt af því sem við lítum til. Við viljum leggja áherslu á að nota hina umhverfis- og vistvænu orku fallvatnanna til að knýja þessa stóriðju og annan atvinnurekstur í landinu. Ég hafði ímyndað mér að þeir sem kenna sig við græna umhverfisstefnu hefðu skilning á að nýta sjálfbærar orkulindir landsins en svo er greinilega ekki.

Herra forseti. Mál það sem Alþingi hefur til meðferðar hér er eitt það viðamesta sem við höfum staðið frammi fyrir um langan tíma. Ég tek stórt upp í mig en fyrir því eru margar ástæður. Sú málsmeðferð sem boðið er upp á í málinu er vítaverð og vægast sagt hið mesta klúður. Málið hefur vakið upp miklar deilur í þjóðfélaginu sem ekki sér fyrir endann á. Þetta mál og meðferð þess er einkum gagnrýnd fyrir þrjú atriði. Í fyrsta lagi er deilt á þá málsmeðferð að framkvæmdin fari ekki í umhverfismat samkvæmt lögunum frá 1993. Í öðru lagi eru uppi efasemdir um arðsemi virkjunarinnar. Í þriðja lagi eru margir þeirrar skoðunar að áhrifin á byggðaþróun séu stórlega ofmetin. Á síðustu áratugum hefur stjórnmálaumræðan um heim allan tekið æ frekara mið af umhverfismálum. Ísland er engin undantekning í þessum efnum. Stjórnmálamenn eins og aðrir landsmenn verða æ meðvitaðri um mikilvægi umhverfismála og að þau séu sjálfsagður liður í allri stjórnmálaumræðu. Á síðasta áratug má segja að bylting hafi átt sér stað í þessum efnum og lögin frá 1993 um mat á umhverfisáhrifum eru liður í þeirri þróun ásamt stofnun sérstaks umhverfisráðuneytis árið 1990. Bráðabirgðaákvæði laganna um mat á umhverfisáhrifum hefur verið mikið til umræðu í tengslum við þessa framkvæmd, enda byggir ríkisstjórnin málsmeðferðina algerlega á því. Ég ætla ekki að taka afstöðu til þeirrar deilu sem hér hefur komið upp um lögmæti málsmeðferðarinnar sem slíkrar. Ég vek hins vegar athygli á því að lögfræðinga greinir á um hvort unnt sé að undanþiggja Fljótsdalsvirkjun umhverfismati. Þar er ég að sjálfsögðu að vísa til þess sem komið hefur fram í viðtölum við Aðalheiði Jóhannsdóttur lögfræðing sem nú stundar doktorsnám í umhverfisrétti. Hún átti m.a. þátt í að semja texta laganna um mat á umhverfisáhrifum á sínum tíma og þekkir þar af leiðandi vel til þessara mála. Hún hefur bent á það að þetta sé vafasamt og geti m.a. stangast á við tilskipan ESB um efnið. Síðan hafa komið fram andsvör gegn þessu m.a. af hálfu Þorgeirs Örlygssonar sem væntanlega hefur einnig þekkingu á þessu máli. Ég treysti mér ekki til að taka afstöðu í þessari lagaþrætu en nefni hana til sögunnar sem röksemd fyrir því á hve hæpnum stoðum þetta mál stendur. Sú röksemd bendir til þess að öruggara sé að hafa engan vafa á og senda þessa framkvæmd í umhverfismat á grundvelli laganna frá árinu 1993 og menn falli frá fyrri áformum um að víkja framkvæmdinni undan þeim. Talsmenn ríkisstjórnarinnar hafa gert lítið úr þeim röksemdum Samfylkingarinnar að málið eigi að fara í umhverfismat og við séum tilbúin til að láta þá niðurstöðu ráða afstöðu okkar í málinu. Ég tel slíka afstöðu þvert á móti ábyrga og vísa á bug fullyrðingum um að henni ráði tómur heigulsháttur, eins og hér hefur komið fram í umræðum. Frekar má segja að því ráði heigulsháttur þegar menn þora ekki að senda framkvæmdir í umhverfismat og verða þar af leiðandi við mjög háværum kröfum um það efni, þrátt fyrir að þeir geti hengt sig í gömul lagaákvæði um að framkvæmdin sé undanþegin slíku mati. Hv. þm. Valgerður Sverrisdóttir varaði við því fyrr í dag að menn létu vafasamar atkvæðaveiðar ráða afstöðu sinni í málinu. Hún lét um leið að því liggja að þeir sem vildu umhverfismat væru einungis að slá ryki í augu almennings sem skoðanakönnun sannaði í þokkabót að vissi ekkert hvað umhverfismat væri. Þó vildu landsmenn að aðgerðin færi í slíkt mat. Mér þótti hv. þm. reyna að sýna fram á hversu varasamt væri að hlusta á almenning sem hefði skoðanir á málum þótt hann hefði ekkert vit á þeim. Ég gat ómögulega skilið ummæli hv. þm. öðruvísi. Hæstv. forsrh. tók í sama streng, gerði lítið úr þeirri stefnu Samfylkingarinnar að víkja ætti málinu til skipulagsstjóra og hæstv. umhvrh. til ákvörðunar. Hann kallaði það stefnuleysi að við værum ekki tilbúin til að segja hvort við vildum sökkva Eyjabökkum eða ekki. Það er ekki í fyrsta skipti sem við heyrum þennan tón í máli hæstv. forsrh. Okkur bregður svo sem ekki mikið við það, herra forseti, en mér þykir þessi málflutningur með ólíkindum. Það skyldi þó ekki vera að hv. almenningur vissi að umhverfismat er tilheyrandi málsmeðferð og farvegur fyrir mál á borð við Fljótsdalsvirkjun. Kannski vill almenningur einfaldlega að sömu reglur gildi um Fljótsdalsvirkjun og aðrar ámóta framkvæmdir, teldi það öruggustu leiðina í málinu. Það skyldi þó ekki vera að almenningur treysti skipulagsyfirvöldum til að taka afstöðu á faglegum grunni og á það mat yrði síðan hlustað af hæstv. ráðherra. Enginn af talsmönnum ríkisstjórnarinnar virðist gera ráð fyrir því í málflutningi sínum. Almenningur telur kannski slíka leið trúverðugri en þá leið sem ríkisstjórnin hefur valið, að láta 63 þingmenn taka ákvörðun á grundvelli skýrslu sem framkvæmdaaðili hefur látið gera. Því hefur verið haldið fram að slík meðferð mundi ekki breyta neinu og hefur komið fram í máli nokkurra sem talað hafa í dag þar sem ákvörðunin væri endanlega hjá pólitískum ráðherra. Mér þykir með ólíkindum að menn skuli gera ráð fyrir því að hæstv. ráðherra misbeiti valdi sínu í þessu máli, að ef endanleg ákvörðun er hjá pólitískum ráðherra sé öruggt að ekki verði tekið tillit til athugasemda sem fram koma í málsmeðferðinni, þeirra andmæla sem koma fram. Yrði ekki tekið tillit til meðferðar skipulagsstjóra á málinu vegna þess að búið væri að taka ákvörðun um málið. Ég get ekki skilið þær fullyrðingar öðruvísi en svo að ráð sé fyrir gert að hæstv. umhvrh. muni ekki hlusta á það sem fram kemur í málsmeðferðinni. Mér þykir það með ólíkindum ef menn lýsa því yfir að ráðherrar taki ákvarðanir áður en málsmeðferð er lokið. Við megum ekki gleyma því að í því ferli sem lög um mat á umhverfisáhrifum gera ráð fyrir felst ákveðinn réttur sem ekki er til staðar eins og málinu er háttað í dag. Málinu er kippt úr þeim farvegi sem það ætti að vera í og þá gildir einu hvort sú aðferð stenst lagalega eða ekki, hún er einfaldlega óverjanleg í ljósi breyttra tíma og afstöðu fólks í garð umhverfismála. Herra forseti. Það skilur á milli okkar samfylkingarmanna og margra þingmanna ríkisstjórnarinnar. Við treystum nokkuð vel þeim sem sérhæft hafa sig á ýmsum sviðum, m.a. við að meta áhrif framkvæmda á lífríkið. Við teljum einfaldlega að stjórnmálamenn eigi ekki að taka ákvarðanir um alla skapaða hluti. Í þessu tilviki eru aðrir hæfari til þess en við sem hér sitjum. Við höfum fæst forsendur, eins og málið liggur fyrir í dag, til að meta faglega hvort skýrsla Landsvirkjunar sé fullnægjandi eða ekki. Ég er ekki sammála þeirri fullyrðingu hv. þm. Valgerðar Sverrisdóttur að þeir sem vilja umhverfismat þori ekki að axla ábyrgð. Við höfum allar forsendur til að taka afstöðu, sagði hv. þm. Valgerður Sverrisdóttir. Hvaða forsendur eru það? Lestur 600 síðna af flóknu efni á þremur dögum sem meira og minna krefst sérfræðilegrar þekkingar til að hægt sé að leggja mat á. Með fullri virðingu fyrir þekkingu okkar þingmanna á öllu mögulegu efast ég stórlega um að sú ákvörðun geti verið nægilega upplýst. Herra forseti. Í seinni tíð höfum við sett okkur lög um mat á umhverfisáhrifum vegna ákveðinna framkvæmda sem haft geta varanlega áhrif á umhverfið. Ef við værum að fela okkur á bak við umhverfismat þá væri eins gott að leggja þessi ágætu lög niður. Helst mætti skilja það á málflutningi þeirra sem hér hafa talað af hálfu ríkisstjórnarinnar að þessi lög séu algerlega óþörf og tóm vitleysa að leggja málið fyrir skipulagsstjóra. Við höfum allar forsendur til að meta þetta sjálf á hinu háa Alþingi, að mati hv. virkjunarsinna. Herra forseti. Við höfum á síðari áratugum sett okkur ýmis lög og reglur um meðferð mála í stjórnsýslu, um að þau fari eftir ákveðnum fyrir fram gefnum leikreglum. Þær breytingar þykja bera vott um heilbrigða stjórnsýslu en ef marka má orð hæstv. ráðherra og stjórnarþingmanna þá eru slíkir farvegir með öllu óþarfir. Að þeirra mati nota þingmenn þá bara sem afsökun fyrir eigin heigulshætti. Herra forseti. Pólitíska ákvörðunin um hvort sökkva eigi Eyjabökkum er ekki trúverðug fyrr en umhverfismat með þar tilheyrandi málsmeðferð fer fram samkvæmt lögunum frá 1993. Umhverfisþátturinn í málinu hefur eðlilega tekið mikið pláss í umræðunum hér og m.a. hefur verið á það bent af hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni og fleirum að ýmsir veikleikar séu í líffræðilega þættinum í skýrslu Landsvirkjunar. Það hafa líka komið fram sterk rök fyrir því að arðsemi framkvæmdarinnar sé hæpin. Nokkrir hagfræðingar hafa opnað heimasíðu á netinu þar sem er að finna ýmsar greinar um þessi mál. Er þar m.a. að finna grein Sigurðar Jóhannessonar hagfræðings sem birtist í Frjálsri verslun nú nýverið en í þeirri grein færir hann fram nokkuð sterk rök fyrir því að líkur séu á að tap á framkvæmdinni verði 13 milljarðar. Þessir útreikningar hafa ekki verið hraktir eða þær forsendur sem hann byggir á, að því er ég best veit. Arðsemisumræðan hefur enda ekki verið eins fyrirferðarmikil og umhverfisþátturinn, líklega vegna þess að allir gera ráð fyrir því að framkvæmd sem þessi hljóti að vera arðbær en það er greinilega umdeilanlegt hvort svo sé. Þá getur maður farið að velta fyrir sér um hvað málið snýst. Er þá byggðaþátturinn það eina sem eftir stendur? Herra forseti. Ég ætla ekki að gera lítið úr þeim vanda sem að okkur Íslendingum steðjar vegna flótta landsmanna frá dreifbýli til þéttbýlis. Fyrir þeirri þróun eru margar ástæður og ekki heiglum hent að finna leiðir til að snúa henni við. Það hefur komið fram, m.a. í könnun Félagsvísindastofnunar um þróun búsetu á Íslandi, að margir telja skort á fjölbreytni í atvinnulífi og menningarlífi eina höfuðástæðu flutninganna. Fólki er ekki nóg að hafa einhverja vinnu. Það vill geta valið á milli starfa, vill geta átt kost á starfi við sitt hæfi. Bent hefur verið á hve lítill hluti starfa við stóriðju henti konum sem eru nú drjúgur hluti þeirra sem flytja burt en bæði hv. þm. Bergljót Halldórsdóttir og hv. þm. Þórunn Sveinbjarnardóttir fóru yfir málið út frá því sjónarhorni að þarna væri einvörðungu eða að allmestu leyti um að ræða karlastörf og hentuðu þar af leiðandi ekki konum að því er virtist. Mér þótti hæstv. iðn.- og viðskrh. draga upp ansi bjarta mynd af þeirri veröld sem Austfirðingar munu horfa á ef álver rís við Reyðarfjörð. Ég verð að segja eins og er að það eru miklar efasemdir í mínum huga að þannig líti veröldin út að lokinni byggingu þessa álvers ef af henni verður. Það var engu líkara en hæstv. ráðherra væri að tala um draumalandið, slík áttu áhrif þessarar framkvæmdar að verða og m.a. átti menntunarstig að aukast stórlega á svæðinu en ég áttaði mig reyndar ekki alveg á þeirri röksemdafærslu. Ég held að það sé svo að þessi byggðaþáttur hafi verið blásinn svolítið upp. Þá ítreka ég að ég skil vel afstöðu þeirra Austfirðinga í málinu en spurningin er einfaldlega sú hvort við lítum á það sem nægileg rök fyrir því raski sem þessi framkvæmd mundi valda, m.a. á umhverfið. Við í Samfylkingunni höfum lýst því yfir að við erum tilbúin til að lúta því ef umhverfismat yrði jákvætt í þá veru þá séum við tilbúin að lúta því að styðja þessa framkvæmd en það er algert lykilatriði í huga okkar að fram fari áður mat á umhverfisáhrifum samkvæmt lögunum með þeirri málsmeðferð sem því fylgir þannig að allir sem eðlilegt sé geti notið andmælaréttar og að Skipulagsstofnun sé látin meta málið á endanum. Síðan má velta því fyrir sér, herra forseti, hvort hæstv. ríkisstjórn horfi ekki um of til stóriðju í uppbyggingu sinni hvað varðar byggðastefnuna sem þeir reka og hvort ekki sé kominn tími að líta til fleiri átta. Ég vil í þeim efnum vísa til einnar greinar, sem var að finna á vef hagfræðinganna sem ég nefndi hér áðan, eftir Vilborgu H. Júlíusdóttur og er um sambúð ferðaþjónustu og stóriðju í ljósi hagvaxtar og gjaldeyristekna. Þar færir hún m.a. fyrir því rök að það sé kannski kominn tími til að líta til fleiri átta og veltir fyrir sér hvort íslenskt atvinnulíf gæti ekki blómstrað án frekari stóriðjuskrefa í bráð.

Herra forseti. Ég tók eftir því að hv. þm. komst að þeirri niðurstöðu að málið væri allt á mjög hæpnum grunni, þ.e. sú afstaða að umræddar virkjunarframkvæmdir væru undanþegnar ákvæðum laga um mat á umhverfisáhrifum vegna þess að þau lög gilda ekki aftur fyrir sig fremur en önnur lög. Röksemd þingmannsins fyrir þeirri niðurstöðu að þessi forsenda væri á hæpnum grunni var að lögmenn deildu um hvort undanþáguákvæðið væri virkt gagnvart þessu máli, að lögmenn deildu um málið. Ég vil fyrst segja, herra forseti, að lögmenn deila um öll mál. Ég veit ekki um eitt einasta mál sem lögmenn deila ekki um þannig að það eru engin rök að segja að lögmenn deili um mál. Í öðru lagi vil ég upplýsa hv. þm. um að það liggur fyrir skjalfest í hv. umhvn. erindi eða bréf frá skipulagsstjóra ríkisins sem kveður upp úr með afstöðu embættisins þess efnis að umræddar framkvæmdir falli ekki undir lögin um mat á umhverfisáhrifum. 

Herra forseti. Í ræðu minni var ein röksemdin, sem ég benti á, að það væri umdeilanlegt hvort þetta stæði í raun á nægilega tryggum grunni lagalega og vísaði þar m.a. í konu sem ég tel hafa nokkuð mikið vit á þessum málum lögfræðilega séð en ég gerði það ekki að aðalatriði í máli mínu. Það var ein af röksemdunum. Aðalatriðið er að umhverfismatið samkvæmt lögunum frá 1993 og sú málsmeðferð sem því fylgir er það sem við höfum almennt látið gilda í slíkum málum og viðhorf manna til þessara umhverfismála hafa breyst mjög frá því að undanþága var veitt á sínum tíma. Ég vil líka segja að skipulagsstjóri er enginn guð eins og einhver kallaði fram í áðan, honum er hins vegar treyst samkvæmt lögum til þess að fjalla um þetta mál og sama hvað mér finnst eða einhverjum öðrum um hann eða hvernig hann hefur komið að málum almennt, þá er þetta sá aðili sem við höfum falið að fjalla almennt um þessi mál og þess vegna er eðlilegt að hann fjalli um þetta mál líka. Ég tel að hvorki hann né nokkur annar geti í raun og veru eða sé til þess bær eða eigi að kveða upp úr með hvort undanþágur eigi við eða ekki. Rökin eru einfaldlega byggð á því fyrst og fremst að framkvæmdir á borð við þá sem hér er verið að ræða um fara í ákveðinn farveg og það er eðlilegt að þessi framkvæmd fari í þann farveg líka. Það er í raun eina leiðin til að leysa þær deilur sem upp eru komnar um þetta mál í þjóðfélaginu.

Herra forseti. Kjarni málsins er sá að stjórnarflokkarnir og skipulagsstjóri ríkisins eru sammála um að lögin um mat á umhverfisáhrifum eru ekki afturvirk. Þess vegna hefur hv. þm. engin rök fyrir þeirri fullyrðingu sinni að vefengja þessa niðurstöðu og það er ekki gott, herra forseti, að þingmaður reyni að veikja mál sem hann er að gagnrýna með því að gefa í skyn að eitthvað sé á veikum grunni en hafa engin rök fyrir því. Hv. þm. er algerlega rökþrota í þessu. Í öðru lagi greip hv. þm. til sömu röksemdafærslu í málinu með því að gera lítið úr byggðaáhrifum málsins. Hv. þm. sagði: Ég tel að byggðaáhrifin séu stórlega ofmetin. Með hvaða rökum er hv. þm. að setja fram þessa fullyrðingu? Við höfum fyrir okkur gögn sem meta áhrifin á þetta byggðarlag. Við vitum að það eru svo og svo mörg störf sem skapast sem þýðir svo og svo margir íbúar þegar allt er tekið til. Við höfum líka eldri skýrslur um mat á byggðaáhrifum á þessu svæði, um að íbúum fjölgi um 47% ef álver yrði reist eins og þá stóð til árið 1990--1991 en það var að vísu aðeins stærra en það sem nú er rætt um. Þarna er um að ræða skýrslur stofnunar sem er til þess bær að gefa álit sitt á þessu efni. Hv. þm. kemur hér og segir: Ég tel þetta stórlega ofmetið. Með hvaða rökum, herra forseti? Þingmenn mega ekki vera í máli eins og þessu með svona dylgjur eða slúður. Menn verða að vera með rök ef þeir eru að vefengja opinberar stofnanir.

Herra forseti. Hv. þm. sagði að stjórnarflokkarnir og skipulagsstjóri væru sammála og þar af leiðandi ættum við væntanlega bara að hunskast til þess, að hlýða þeim sem valdið hafa, eða hvað? Herra forseti. Valdið er ekki einu sinni bara hæstv. stjórnarflokka og skipulagsstjóra jafnvel þó hann mundi nú koma inn í málsmeðferðina. Valdinu fylgir nefnilega líka sú skylda að hlusta á þá sem njóta andmælaréttar samkvæmt lögunum um mat á umhverfisáhrifum og því í raun og veru sem fram kemur í slíkri málsmeðferð. Það er ákveðinn hluti af því réttarríki sem við búum við í dag og það er undan því sem hæstv. ríkisstjórn er að víkja sér. Hún er þá væntanlega að víkja sér undan þeirri málsmeðferð og það er það sem ég var að gagnrýna í ræðu minni með rökum, herra forseti, vegna þess að í ræðu minni komu fram rök fyrir því sem ég hélt fram. Reyndar voru þau ekki mjög mörg um það sem ég nefndi síðast varðandi byggðaþáttinn, ég skal viðurkenna það, vegna þess að ég hafði ekki tíma til að fara ítarlega ofan í það sem ég átti við þar. En hvað varðar skýrslur sem gerðar hafa verið um byggðamál og um byggðavandann og, guð minn almáttugur, það hafa verið gerðar margar skýrslur um þau mál, það hafa verið samdar margar byggðastefnur og hvaða árangur hefur það borið? Það hefur bara margoft komið í ljós að slíkir draumórar eru oft og tíðum byggir á sandi og þeir draumar sem menn byggja sína byggðastefnu á reynast ekki raunhæfir þegar upp er staðið. 

Herra forseti. Ég er farinn að skilja þjáningar Samfylkingarinnar í þessu máli enda á hún erfiða fortíð og það heyrðist á ræðu hv. síðasta ræðumanns. En það var eitt eða tvö atriði sem ég vildi koma að sem kom fram í ræðu hennar, það var um arðsemi álversins. Mér finnst það mjög hæpinn málflutningur þegar vitnað er í greinar, þó að þær séu eftir hagfræðinga, sem gefa sér forsendur fyrir fram og taka lægsta verð sem þeir finna og reikna út frá því og reikna dæmi þar sem forsendurnar vantar vegna þess að ekki er búið að semja um orkuverðið. Það er dæmi hvernig ríkissjónvarpið tekur á málinu að grein þessa hagfræðings var fyrsta frétt í ríkissjónvarpinu eitt kvöldið. Hún var ofar en allar aðrar heimsfréttir, grein sem er diktuð upp með forsendum sem eru ekki fyrir hendi. Síðan voru náttúrlega mörg önnur atriði eins og byggðaþáttur málsins. Menn draga stórlega í efa að þetta sé nokkurt byggðamál. Ég lít reyndar á þetta númer eitt sem landsmál, númer tvö að byggðaþátturinn kemur til viðbótar. Síðan geta menn talað um það alveg endalaust. En staðreyndin er sú að hingað til hafa öll stórfyrirtæki verið staðsett á þessu landshorni og ef það er byggðastefna þá veit ég ekki hvað byggðastefna er. Ef það er ekki byggðastefna að brjóta blað í þessu efni og koma þessu fyrirtækjum út fyrir suðvesturhornið, þá veit ég ekki hvað byggðastefna er. Menn geta svo flutt ótal tillögur um byggðamál og barist á móti þessu máli.

Herra forseti. Varðandi arðsemisútreikningana þá eru röksemdirnar í grein þessa ágæta manns nokkuð sannfærandi, það þótti mér a.m.k. Ég hef ekki heyrt nein rök sem hrekja það sem þarna er fullyrt, m.a. um að hækka þyrfti raforkuverðið um 40% eða 50% til að framkvæmdin geti farið borið sig. Í umræðunum hef ég ekki heyrt það hrakið eða aðrar forsendur gefnar sem gæfu betri niðurstöðu hvað þetta varðar. Hvað er byggðastefna og hvað er ekki byggðastefna? Ég tók það fram í ræðu minni að ég hefði ekki frekar en nokkur annar patentlausnir til að leysa vandann í byggðaþróun í landinu. Það er vandi allra landsmanna. Ég vildi ítreka þá skoðun mína að þróunin er ekki bara vandi þeirrar byggðar sem flúið er frá. Ég var hins vegar að velta upp eins og fleiri hafa gert í umræðunum að líta mætti til fleiri þátta hvað þetta varðar. Ég sagði einnig, herra forseti, að ég teldi ekki rétt að búa til skýjaborgir í kringum þetta, t.d. að fullyrða að menntunarstig muni stórlega aukast á Austurlandi við þessa framkvæmd. Ég dreg ekki úr því að vissulega mun þessi framkvæmd hafa einhver áhrif fyrir byggðaþróunina en svona fullyrðingar um menntunarstigið þykja mér hæpnar.

Herra forseti. Hv. þm. kom með plötu sem hefur verið spiluð í þessu máli í gegnum tíðina og er að verða dálítið slitin, að það eigi að líta til fleiri átta. Hún segir að ekkert hafi verið gert úti á landi og ekki verið litið nema í eina átt í þessum málum. Austfirðingar hafa byggt upp margar greinar. Austfirðingar hafa byggt upp sjávarútveginn, tæknivætt hann og byggt fiskvinnslustöðvar á hverjum einasta stað. Þrátt fyrir þá uppbyggingu hefur fólki fækkað. Það hefur verið unnið í mörgum greinum, m.a. í ferðamálum, mikið og gott starf á Austurlandi. Það er gott mannlíf á Austurlandi og þess vegna er áhugavert fyrir fyrirtæki að setja þar niður starfsemi sína. Þar er umhverfi sem getur tekið við þessari starfsemi. Það er mergur málsins og hefur verið skoðað sérstaklega. Á borðum þingmanna liggja skýrslur um það sem innlegg í þetta mál. Mér finnst hart þegar talað er um málið eins og ekkert hafi gerst á Austurlandi og með þessu eigi að rétta þeim ölmusu. Þetta er arðbær atvinnustarfsemi þrátt fyrir fullyrðingar um annað. Það kemur a.m.k. í ljós þegar samið hefur verið um orkuverð hvort hún er arðbær eða ekki. Ég ætla ekki að draga strik undir það fyrr en samið hefur verið. Enn hefur ekki verið samið en væntanlega mun gengið frá þeim samningum og ég vona að þeir samningar verði viðunandi. En umræður um einhverja útreikninga sem byggja ekki á öðru en gefnum forsendum eins og mönnum hentar eru ekki innlegg í þetta mál.

Herra forseti. Ég vil taka undir margt sem hv. þm. sagði í ræðu sinni. Ég reyndi einmitt að benda á það í ræðu minni áðan. Það hefur margt verið gert á Austurlandi. Þar er gott mannlíf og blómlegt en samt sem áður hefur byggðaþróunin verið mjög óhagstæð. Ég reyndi einungis að vara við því að menn búi til meiri væntingar en kannski er hægt að standa við þegar upp er staðið. Við þurfum að halda okkur á jörðinni og gera byggðaþáttinn ekki stærri en efni standa til. Ég nefndi þetta varðandi menntunarstigið sem hv. þm. hefur ekki séð ástæðu til að hrekja í andsvörum sínum. Það er einmitt þetta. Margt hefur verið gert. Menn hafa bundið miklar vonir við ákveðnar áætlanir og skýrslur en samt sem áður hefur þróunin verið í þessa átt. Það er mjög varasamt að gera þennan þátt jafnstóran og mér hefur þótt talsmenn ríkisstjórnarinnar gera.

Virðulegi forseti. Gegnum tíðina hefur tíðkast að gagnrýna einstaka ráðherra og stundum Alþingi, með réttu eða röngu, fyrir að svara tilviljunarkenndri umræðu í þjóðfélaginu með skyndiákvörðunum í tilteknum málum og með skammtímahagsmuni í huga, þar sem heildarsýn sem byggir á stefnumótun til lengri tíma skortir. Í dag liggur fyrir Alþingi þáltill. um Fljótsdalsvirkjun þar sem lagt er fyrir þingið að staðfesta fyrri áætlanir um byggingu virkjunarinnar. Þessar áætlanir eru ekki byggðar á skyndiákvörðunum né með skammtímahagsmuni í huga. Þær eiga sér stoð í ákvörðunum Alþingis um stefnumótun í virkjanamálum allt frá árinu 1981. Virkjanaframkvæmdir eru þess eðlis að langur undirbúningstími er nauðsynlegur. Í greinargerð með þáltill. er gerð grein fyrir langtímaáætlunum og stefnumótun í virkjanamálum sem Alþingi hefur tekið ákvörðun um á undanförnum áratugum og liggja til grundvallar ákvörðunum um byggingu Fljótsdalsvirkjunar. Að því verki hafa komið margir stjórnmálaflokkar og bæði núverandi og fyrrv. þingmenn. Lítum á hverjir hafa verið í fararbroddi þegar stórar ákvarðanir í virkjunarmálum í Fljótsdal hafa verið teknar. Það hefur komið fram í dag að þetta er viðkvæmt mál fyrir ýmsa en ég tel nauðsynlegt að setja þetta í samhengi. Árið 1981 þegar lög um raforkuver voru samþykkt og ákvörðun um byggingu Fljótsdalsvirkjunar var tekin sat samsteypustjórn Gunnars Thoroddsens við völd. Auk flokksbrots sjálfstæðismanna áttu framsóknarmenn og alþýðubandalagsmenn sæti í þeirri ríkisstjórn. Hjörleifur Guttormsson var iðnrh. með forræði í virkjanamálum eins og margoft hefur komið fram í dag. Steingrímur Hermannsson var sjútvrh. og samgrh. Sömu ráðherrar sátu í ríkisstjórn á árinu 1982 þegar gerður var samningur milli ríkisstjórnar Íslands og Landsvirkjunar um virkjanamál, er Landsvirkjun tók þar m.a. að sér að reisa og reka Fljótsdalsvirkjun, og ári seinna þegar lög um Landsvirkjun voru samþykkt. Árið 1991 er Landsvirkjun fékk virkjanaleyfi vegna Fljótsdalsvirkjunar sat samsteypustjórn Steingríms Hermannssonar. Auk Framsfl. áttu Alþfl., Alþb. og Borgaraflokkur aðild að ríkisstjórninni. Þar vil ég sérstaklega nefna þáv. ráðherra og núv. hv. þm. Steingrím J. Sigfússon sem gegndi embætti samgrh. og landbrh. Meðal ráðherra Alþfl. í þessari ríkisstjórn var núv. hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir. Á árinu 1993 þegar meðvituð ákvörðun var tekin um að undanskilja Fljótsdalsvirkjun umhverfismati með setningu bráðabirgðaákvæðis II þegar lög um umhverfismat voru samþykkt átti Alþfl. sæti í ríkisstjórn og bæði iðnrh. og umhvrh. voru úr þeirra röðum. Eftir að hafa rætt við fjölmarga hv. þm. sem voru á þingi þegar þessi lög voru samþykkt er ég ekki í vafa um að þessi ákvörðun var meðvituð hvað Fljótsdalsvirkjun varðar. Því til stuðnings bendi ég á að hafi ætlunin verið að láta Fljótsdalsvirkjun í umhverfismat hefði þurft að taka það sérstaklega fram við lagasetninguna, enda þau ekki afturvirk fremur en önnur lög. Meðal ráðherra Alþfl. í þeirri ríkisstjórn voru hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir, Guðmundur Árni Stefánsson, Sighvatur Björgvinsson og Össur Skarphéðinsson. Þeir sem nú eru fremstir í flokki þeirra sem ráðast á Sjálfstfl. og Framsfl. fyrir að framfylgja virkjanastefnu síðustu tveggja áratuga eru með öðrum orðum þeir sömu og áttu sæti í ríkisstjórnum sem bera ábyrgð á mótun sömu stefnu. Undir yfirvarpi umhverfismats og umhverfisverndar berjast þeir hv. þm. gegn virkjanaáformum sem hv. þm. stóðu sjálfir fyrir. Einn verðmætasti eiginleiki stjórnmálamanns er hæfni hans til að lesa í framtíðina og meta hvaða áhrif pólitískar ákvarðanir hafa á velferð samfélags okkar. Í ljósi þess mats tekur stjórnmálamaðurinn virkan þátt í að móta stefnu til framtíðar og fylgja henni eftir --- ég legg áherslu á: fylgja henni eftir. Þeir sem ég hef nefnt hér fá ekki háa einkunn á þessum mælikvarða. Það að skipta um pól í einu mikilvægasta byggða- og velferðarmáli Íslendinga síðari tíma ber ekki vott um trúverðugheit og lái mér hver sem vill að hafa þá skoðun. Eða eigum við von á að þeim sem lýst hafa sinnaskiptum sínum í þessu máli skjátlist jafnmikið í dag um framtíðina 6, 8 eða 18 ár fram í tímann, eins og þeir hafa lýst röngu mati sínu á þessu máli fyrir 6--18 árum síðan. Þáltill. sem hér er til umfjöllunar er lögð fram til að staðfesta vilja Alþingis til að virkja á Jökulsá í Fljótsdal. Ríkisstjórninni ber engin skylda til að leggja fram þáltill. sem þessa. Öllum lögformlegum skilyrðum til að byggja virkjunina hefur þegar verið fullnægt. Í því sambandi vil ég benda á að árið 1991 þegar Landsvirkjun stóð að undirbúningi að Fljótsdalsvirkjun vegna samninga við Atlantal-hópinn var almenningi og hagsmunaaðilum gefinn kostur á að gera athugasemdir við byggingu Fljósdalsvirkjunar í samræmi við gildandi lög á þeim tíma. Ákvörðun um Fljótsdalsvirkjun er pólitísk. Undan þeirri ákvörðun getur enginn stjórnmálamaður skotið sér. Því fagna ég því tækifæri sem Alþingi gefst nú til að staðfesta þá virkjunarstefnu sem unnið hefur verið eftir á undanförnum árum. Umræða og deilur síðustu mánaða hafa snúist um hið svokallaða lögformlega umhverfismat. Í ljósi þess eru niðurstöður skoðanakönnunar sem kynntar voru í gær athyglisverðar. Þar kemur fram að 8 af hverjum 10 landsmönnum telja sig ekki vita hvað felst lögum um mat á umhverfisáhrifum. Samkvæmt ferli lögformlegs umhverfismats á skipulagsstjóri að úrskurða, að teknu tilliti til niðurstöðu mats á umhverfisáhrifum, hvort leyfa eigi tiltekna framkvæmd eða ekki. Úrkurði skipulagsstjóra má síðan vísa til umhvrh. til endanlegrar ákvörðunar og getur umhvrh. kveðið upp rökstuddan úrskurð að fenginni umsögn hlutaðeigandi aðila. Vegna þess hve skiptar skoðanir hafa verið í umræðunni um Fljótsdalsvirkjun tel ég að sú ákvörðun, að staðfesta vilja Alþingis með samþykkt þeirrar þáltill. sem hér liggur fyrir, hafi verið rétt. Slík umdeild ákvörðun á að vera á ábyrgð Alþingis sem heildar en ekki liggja á herðum einstakra embættismanna eða ráðherra, sama hve ágætir og staðfastir þeir eru. Það mætti taka til athugunar við þá endurskoðun á lögum um mat á umhverfisáhrifum sem nú stendur yfir. Sterk krafa hefur verið um það frá ýmsum aðilum að Fljótsdalsvirkjun fari í gegnum ferli svokallaðs lögformlegs umhverfismats á umhverfisáhrifum í samræmi við lög þess efnis sem samþykkt voru á árinu 1993. Þessi krafa kemur fram þrátt fyrir að virkjunin hafi farið í gegnum það lögformlega ferli sem þágildandi lög kváðu á um þegar virkjunarleyfið var gefið út á árinu 1991. Ég sagði áðan að krafa ýmissa um lögformlegt umhverfismat væri yfirvarp. Ég mun rökstyðja þá skoðun mína. Margir sem setja fram þessa kröfu tala um að hún sé leið til sátta í málinu og á það jafnt við um þingmenn Samfylkingarinnar og vinstri grænna. Afstaða Samfylkingarinnar til virkjanamála almennt hefur mér reyndar virst fremur óljós og hafa þeir í dag eins og áður skýlt sér bak við kröfuna um lögformlegt umhverfismat. Þeir eru ekki tilbúnir að gefa yfirlýsingu um hvort þeir muni taka lýsið þó það sé hollt fyrr en þeir eru búnir að fá súkkulaði á undan. Vinstri grænir hafa hins vegar algerlega afhjúpað tvískinnung sinn í þessu máli. Í umræðum um þáltill. um mat á umhverfisáhrifum fyrirhugaðrar Fljótsdalsvirkjunar fyrr í haust lýstu þeir því yfir að þeir mundu una niðurstöðu lögformlegs umhverfismats en tilkynntu jafnframt þegar á þá var gengið að burt séð frá niðurstöðu slíks umhverfismats mundu þeir lýsa andstöðu við byggingu Fljótsdalsvirkjunar. Jafnframt kom fram í máli þeirra að þeir væru alls ekki á móti virkjunum á Austurlandi. Hvernig ber að skilja þetta? Það mætti halda að lausn vinstri grænna í virkjunarmálum væri að virkja bæjarlækina í Fljótsdal til heimilisiðnaðar. Það er alla vega ljóst að það er ekki hægt að kalla þetta sáttaleið. Í mínum huga leiða sættir til niðurstöðu í tilteknu máli, endanlegu samkomulagi um málalok en ekki nýjan málatilbúnað. Niðurstaða mín er því sú að málið snúist fyrst og fremst um virkjanamál og það styður þá ákvörðun að leggja fram þá þáltill. sem nú er til umræðu og leita eftir afstöðu þingsins hvort halda eigi áfram framkvæmdum við Fljótsdalsvirkjun eða afturkalla virkjanaleyfi Landsvirkjunar vegna virkjunarinnar. Í umræðum um virkjanamál á Austurlandi hefur mikið verið rætt um áhrif framkvæmda á náttúruna og umhverfi og er bent á fegurð svæðisins, gróður og dýralíf í því sambandi. Ég geri ekki lítið úr þeim rökum. Hins vegar hefur minna farið fyrir þeim þætti náttúruverndar sem snýr að mannvernd í umfjöllun um virkjanamál á Austurlandi. Í greinargerð með þáltill. er birt skýrsla Nýsis hf. þar sem fjallað er um samfélagsleg áhrif fyrirhugaðra framkvæmda á Austurlandi. Þar er afar greinargóð lýsing á samfélaginu eins og það er í dag og lýst þróun undanfarinna ára. Um leið er gerð grein fyrir þeim áhrifum sem fyrirhugaðar framkvæmdir koma til með að hafa á samfélagið. Á sl. þremur áratugum hefur mannfjölgun á Austurlandi verið 1,2% á sama tíma og landsmönnum hefur fjölgað um 30%. Miklar breytingar í atvinnulífi hafa átt sér stað á svæðinu á undanförnum árum. Með tæknivæðingu, sjálfvirkni og aukinni hagræðingu t.d. í fiskiðnaði, landbúnaði, byggingarstarfsemi og tengdum greinum hefur atvinnutækifærum fækkað sem ný atvinnustarfsemi hefur ekki náð að bæta upp. Á undanförnum hafa tæplega 100 fleiri flust úr fjórðungnum á ári hverju en hafa flust þangað og er nú svo komið að á árinu 1998 voru brottfluttir 230 fleiri en aðfluttir. Ungt fólk, sérstaklega ungar konur, hafa flust í burtu og er aldurshópurinn milli tvítugs og þrítugs fremur fámennur, svo og yngsti aldurshópurinn innan við fjögurra ára aldur. Að óbreyttu er því spáð að þessi þróun muni halda áfram. Austfirðingum er mikið í mun að verði af áformum um stóriðju á Austurlandi. Þeir binda vonir við stóriðju til að skapa fjölbreytni í atvinnulífi en áhrifa álvers og virkjunar mun gæta í atvinnulífi langt út fyrir þá starfsemi. Á meðan er samfélagið í biðstöðu og verði ekki af stóriðju og virkjunarframkvæmdum er auknu niðurbroti samfélagsins á svæðinu spáð. Fljótsdalsvirkjun og bygging álvers í Reyðarfirði mun tvímælalaust hafa jákvæð áhrif á samfélagið á Austurlandi og landið allt. Þjóðhagsstofnun hefur spáð því að með fyrsta áfanga byggingar álvers á Austurlandi muni landsframleiðsla aukast varanlega um 1,4% en 4% ef farið verði í annan áfanga byggingar álvers sem þýðir aukna velferð í landinu sem mun tvímælalaust skila sér í auknum möguleikum á launahækkunum hjá launamönnum. Til frambúðar mundu skapast hundruð nýrra hálaunastarfa við álver og aðra atvinnustarfsemi í samfélaginu samhliða eða í kjölfar Fljótsdalsvirkjunar og byggingu álvers. Tilkoma álvers mundi renna styrkari stoðum undir samfélagið í heild, leiða til bættra launakjara vegna aukinnar samkeppni um vinnuafl, aukinnar fjölbreytni í starfi, aukins stöðugleika í framboði atvinnu, betri afkomumöguleika þjónustufyrirtækja, betri nýtingu opinberrar starfsemi og opinberrar þjónustu og aukinnar menningarstarfsemi. Að öllu samanlögðu er enginn efi í mínum huga á að bygging Fljótsdalsvirkjunar og um leið bygging álvers á Austurlandi sé ákvörðun sem taka þarf. Þá ákvörðun verður að taka með mannvernd að leiðarljósi en gæta verður að sjónarmiðum náttúruverndar við allar framkvæmdir til að minnka og bæta skaða á umhverfinu eins og kostur er.

Herra forseti. Mér fannst hv. ræðumaður hafa tekið þau ,,vísindi`` sem fyrir menn er verið að leggja með þessum þykku bunkum, ákaflega fyrirvaralítið, verð ég að segja. Þegar vitnað er t.d. í hver líkleg áhrif af þessari fjölgun hefðbundinna karlastarfa á Austurlandi kunni að verða, þá er kannski rétt að hafa í huga stöðuna einmitt í þeim efnum í landshluta þar sem akkúrat ekki skortir slík störf heldur þvert á móti vantar vinnuafl. Ekki síst vantar iðnmennað fólk til Austurlands, því miður, og konur hafa flutt úr fjórðungnum. Er álver líklegasta beitan fyrir það fólk til að flytja til baka í þennan byggðahluta? Varðandi byggðaáhrifin að öðru leyti held ég að menn ættu að lesa mat þróunarsviðs Byggðastofnunar sem er fullt af fyrirvörum og er í raun upptalning á því sem ekki hefur verið rannsakað og skoðað en þurfi að greina áður en hægt verður að segja nokkuð marktækt um það hver líkleg áhrif verði. Það eru hér a.m.k., herra forseti, margir fyrirvarar sem rétt er að muna eftir áður en við leggjum trúnað bara á það jákvæða sem gæti gerst, gott og vel, en er ekki trygging fyrir að verði og er ekki í hendi. Varðandi þjóðhagslegu forsendurnar þá hef ég undrast það að í öllum tilvitnunum í Þjóðhagsstofnun hafa menn alveg sleppt því að nefna sjálfa grundvallarfyrirvarana í inngangi að skýrslu Þjóðhagsstofnunar. Hverjir eru þeir? Það stendur, með leyfi forseta: ,,Það ber að taka fram að hér er ekki um mat á rekstrarlegri né heldur þjóðhagslegri arðsemi þessara verkefna að ræða, t.d. er ekki lagt mat á hagnað af orkusölu til viðkomandi stóriðjufyrirtækja og ekki er tekið tillit til kostnaðar vegna umhverfisáhrifa.`` Það eina sem Þjóðhagsstofnun hefur metið eru líkleg áhrif af þessari innspýtingu fjármagns til skamms tíma litið inn í hagkerfið, ekkert annað. Menn verða því að fara varlega í að vitna í þessar stofnanir og sleppa því svo að lesa þá fyrirvara sem þær sjálfar setja.

Herra forseti. Það er nú svo með lífið að það þarf alltaf að taka ákveðna áhættu. Ég hef lesið þessi gögn og ég hef lesið mörg gögn um þetta mál núna í haust og í sumar. Ég hef líka farið austur og hlustað á raddir fólksins. Ég hef ekki bara hlustað á raddir náttúrunnar. Ég hef líka hlustað á raddir fólksins. Það kemur m.a. fram í viðræðum sem ég átti við þetta fólk að það kallar á þessa virkjun. Ég er sannfærð af þeim viðræðum sem ég hef átt við þetta fólk og þeim skýrslum sem ég hef lesið að virkjun og álver á Austurlandi mun setja styrkar stoðir undir samfélagið þar. Það er líka alveg ljóst að samfélagið fyrir austan hefur bolmagn til þess að taka á móti aukinni starfsemi. Fullt af fólki hefur flust þaðan. Það hefur verið lögð niður atvinnustarfsemi. Það hefur verið ákveðin hagræðing. Þetta samfélag hefur því töluvert bolmagn. Hv. þm. talar um að það vanti iðnmenntað fólk. Ég gat ekki annað lesið í þessari skýrslu en að þarna væri einmitt töluvert af iðnmenntuðu fólki og að töluvert af iðnmenntuðu fólki hefði farið þaðan. Það er svo að fólk sem hefur áhuga á að breikka sinn bakgrunn og sinn vettvang leitar þangað sem nýjungarnar eru. Ég er því ekki í nokkrum vafa um að þegar álver og virkjanir koma í framkvæmd, þá muni einnig iðnmenntað fólk í auknum mæli leita þangað. Ég ætla að geyma það að svara þessu um konur þangað til á eftir.

Herra forseti. Ég hef, held ég, í öllum þessum umræðum, skrifum og öðru aldrei látið mér detta það í hug að neita því að framkvæmdir af þessari stærðargráðu hafi tímabundin staðbundin áhrif. Það er auðvitað alveg ljóst. Það liggur alveg í hlutarins eðli og reynslan annars staðar af landinu sýnir það. Það er miklu meira álitamál hvað situr eftir þegar frá líður og hvort þau jákvæðu áhrif og margfeldisáhrif til lengri tíma litið skapist sem oft er sagt við okkur að verði. Hvað eru mikil umsvif eftir á Norðurl. v. vegna Blönduvirkjunar og framkvæmdanna sem hún skapaði tímabundið í fjórðungnum? Þau eru ekki mjög mikil.  Ég vil taka það fram að ég skil þá forustumenn Austfirðinga ósköp vel sem gengnir eru upp að hnjám í sinni erfiðu varðstöðu í byggðamálum og ég skil að þeir vilji trúa öllu því góða sem haldið er að þeim í tengslum við þetta mál. Það er mannlegt og það er eðlilegt þegar menn eru í erfiðri stöðu eins og þeir hafa verið, að trúa því að þetta geti gerst. En er það ekki dálítið vegna þess líka, herra forseti, að málinu hefur verið stillt þannig upp að það sé þetta eða ekkert, að það sé álver eða dauði? Þannig er málflutningurinn þó að menn reyni að segja annað. Þegar verið er að ráðast á þá sem hafa uppi varnaðarorð og gagnrýna, hvað er þá sagt? ,,Ef þið viljið ekki þetta, hvað þá?`` Með gagnályktun: Álver eða ekkert. Það er þannig. Þetta eru nauðhyggjurök manna sem eru sjálfir hugmyndalausir og geldir og það er auðvitað ríkisstjórnin fyrst og fremst. Hvað hefur hún haft fram að færa uppbyggilegt í byggðamálum á undanförnum árum sem hefur skilað einhverjum árangri? Nú ætlar hún að kaupa sér fjarvistarsönnun frá eigin aumingjaskap í byggðamálum með því að selja mönnum þetta sem eitthvert innlegg í almennan atvinnu- og byggðavanda landsbyggðarinnar. Það er bara ekki þannig. Þannig ganga hlutirnir ekki fyrir sig. Ég held að menn eigi að horfast í augu við þetta. Er líka hægt að nálgast umræðuna þannig að bjóða bara upp á eitthvað og segja við þá sem gagnrýna: ,,Ef ekki þetta, hvað þá? Hvað vilt þú þá?``

Herra forseti. Ég held að hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon hafi svarað sér sjálfur með tilvísun í Blönduvirkjunina. Það er ljóst að rafmagnið sem kemur frá Blönduvirkjun fer á aðra staði en þann sem virkjað var. Það sem þarf að fylgja virkjun er starfsemi. Þannig getum við tryggt varanleg áhrif af þeim framkvæmdum sem þarna fara fram. Það er ekki eingöngu niðurstaða Nýsis eða annarra sem hafa skoðað áhrif virkjana og álvers á samfélagið fyrir austan heldur er það almenn niðurstaða, að fyrir hvert eitt starf í álveri, gróft á litið, verður til annað starf samhliða og þau störf munu ekki síður styrkja konur í þessum landsfjórðungi. Mér finnst líka einkennilegt ef gengið er út frá því að störf í álveri séu eingöngu fyrir karla. Þó að starfsvalið hafi hingað til verið í þá veru þá get ég ekki séð að við þurfum að gefa okkur til framtíðar að þarna verði eingöngu karlastörf til staðar.

Herra forseti. Við ræðum á þessum degi sérstakt en merkilegt mál. Hér liggur fyrir till. til þál. um framhald framkvæmda við Fljótsdalsvirkjun. Það er eðlilegt að ýmsir velti því fyrir sér hvaða tilgangi það þjónar að leggja slíka þáltill. fyrir Alþingi. Fyrir því hafa verið færð, að mínu mati, fullgild rök að í raun sé þessi þáltill. óþörf. Fyrir liggja allar þær heimildir sem þörf er á til þess að halda áfram framkvæmdum við Fljótsdalsvirkjun. Hæstv. iðnrh. hefur fært fyrir því rök að með framlagningu tillögunnar sé verið að koma til móts við þá umræðu sem átt hefur sér stað í samfélaginu. Á bls. 2 í grg. með þáltill. segir, með leyfi forseta: ,,Þá er og á þennan hátt tryggð aðkoma almennings að málinu því að almenningi gefst nú kostur á að koma sjónarmiðum sínum á framfæri við þingnefndina við hina þinglegu meðferð málsins.`` Hér er hreyft mikilvægu máli sem mjög hefur verið haldið á lofti af hjá þeim sem vilja fara aðrar leiðir í meðferð þessa máls. Ég vil í þessu sambandi rifja upp ummæli fyrrv. umhvrh. frá 11. júní 1998. Hann lýsti þeirri skoðun sinni að Fljótsdalsvirkjun færi í farveg þann sem lög um mat á umhverfisáhrifum gera ráð fyrir. Á þessu stigi vil ég lýsa því yfir að þann dag var ég sammála fyrrv. umhvrh. Ég tel að ef ríkisstjórnin hefði hlýtt á umhvrh. sinn þá hefði verið möguleiki á því að ná samkomulagi við Landsvirkjun um að fara þá leið. Því miður var það ekki gert og það hefur valdið því að ýmsir virkjunarandstæðingar hafa nýtt stöðuna sem komið hefur upp í framhaldinu. Stjórnvöld bera að mínu viti töluverða ábyrgð á því hvernig þetta mál hefur þróast. Stjórnvöld hafa gert nokkur mistök eins og þau sem ég nefndi áðan, að hlusta ekki á fyrrv. umhvrh. Þess vegna hefur virkjunarandstæðingum m.a. gefist tækifæri til að nota orðalag sem virkar býsna sakleysislega og hljómar sanngjarnt. Þeir tala um að virkjunin eigi að fara í lögformlegt umhverfismat. Hver vill ekki fara að lögum? Í þessu samhengi er rétt að rifja upp niðurstöðu úr skoðanakönnun sem kynnt var í gær. Þar kemur m.a. kemur fram, varðandi hið fræga orðalag ,,lögformlegt umhverfismat`` að nær 80% landsmanna vita lítið eða ekkert um hvað felst í lögum um mat á umhverfisáhrifum. Hvað segir þetta? Jú, þetta segir að fólk, sem m.a. tekur nú þátt í einum þætti þeirrar miklu leiksýningar sem verið hefur í gangi nú um allt of langan tíma, þ.e. sérkennilegri undirskriftasöfnun sem nú stendur yfir, virðist skrifa undir eitthvað sem a.m.k. ekki allir eru algerlega með á hreinu hvað þýðir. Ég sagði að þetta væri merkileg og á margan hátt sérstök undirskriftasöfnun. Í því sambandi bendi ég á að nú er farin nokkuð nýstárleg leið í að safna nöfnum. M.a. er boðið upp á að hringja í ákveðið símanúmer og pikka síðan inn kennitölur. Þetta minnir nokkuð á ýmsar kennitölusafnanir sem fram hafa farið en í blaðaviðtali, þegar framkvæmdastjóri söfnunarinnar er spurður út í þetta, segir hann m.a. að kennitöluaðferðin við undirskriftirnar sé ekkert tortryggileg. Hann bætir við, með leyfi forseta: ,,Öll svona undirskriftasöfnun sem staðið hefur verið fyrir hér á landi, Varið land þar með talið, hefur verið óvarin fyrir möguleika á misnotkun. Það er ekkert sem kemur í veg fyrir að maður fari út í búð og skrifi þar nafn og heimilisfang annars manns eða jafnvel skáldi upp nafn, heimilisfang og kennitölu. Þannig hefur það alltaf verið. Það eru bara hinar lögformlegu kosningar þar sem hvert atkvæði er skoðað sem geta talist 100% öruggar. Þess vegna er lítill munur á því að stimpla inn kennitölu og að fara út í búð og skrifa eitthvert nafn á lista.`` Hér talar framkvæmdastjóri söfnunarinnar og skilji nú hver á sinn hátt. Taki nú hver mark á söfnuninni sem vill. Ábyrgð þeirra sem fyrir henni standa, í ljósi þeirrar niðurstöðu sem fram kom í skoðanakönnuninni sem ég vitnaði til áðan, er að sjálfsögðu mikil. Því fylgir mikil ábyrgð að beita þrýstingi til að láta fólk skrifa undir það sem það veit ekki hvað þýðir. Ég sagði áðan að ég hefði verið sammála fyrrv. umhvrh. þann 11. júní 1998 þegar hann lýsti vilja sínum til að Fljótsdalsvirkjun færi í mat á umhverfisáhrifum. Ýmsir fleiri voru þeirrar skoðunar og ég vil í því sambandi benda á bæjarstjórn Austur-Héraðs. Í fylgigögnum með þáltill. kemur m.a. fram að 6. október 1998 hafi sveitarstjórn Austur-Héraðs samþykkt eftirfarandi: ,,Sveitarstjórn Austur-Héraðs telur nauðsynlegt að fram fari lögformlegt mat á umhverfisáhrifum Fljótsdalsvirkjunar.`` Síðan hefur ýmislegt gerst og hin sama sveitarstjórn bókaði síðar eftirfarandi: ,,Bæjarstjórn lýsir stuðningi sínum við virkjum norðan Vatnajökuls enda verði orkan nýtt til uppbyggingar atvinnulífs á Austurlandi.`` Hér hefur augljóslega orðið breyting á, enda ekki skrýtið vegna þess að margt breytist á skemmri tíma en þarna leið á milli. Ég vil víkja aftur að skoðanakönnun sem kynnt var í gær og hefur að því er virðist komið nokkrum á óvart. Þar voru meginniðurstöður þær að Íslendingar eru almennt jákvæðir gagnvart stóriðju. Í öðru lagi er mikill meiri hluti hlynntur vatnsaflsvirkjunum þrátt fyrir að þeim fylgi oft röskun af völdum miðlunarlóna. Helmingur landsmanna er hlynntur álveri í Reyðarfirði og meiri hluti þeirra sem afstöðu taka er fylgjandi virkjun í Fljótsdal. Stuðningur við stóriðju almennt, álver í Reyðarfirði og virkjun í Fljótsdal, er verulegur eða mikill í röðum kjósenda Samfylkingarinnar. Þar kemur fram aðgreining milli kjósenda stjórnmálaflokka með tilliti til afstöðu þeirra og að því leyti kemur þessi niðurstaða mér ekki á óvart. Hins vegar er einnig athyglisvert að lítill sem enginn munur er á viðhorfum fólks eftir landshlutum. Sú niðurstaða sem ég ræddi um áðan, og er kannski athyglisverðust, um hin 80% sem lítið eða ekkert vita hvað felst í lögum um mat á umhverfisáhrifum, er auðvitað sérlega athyglisverð í ljósi orða sem hv. þm. hafði hér áðan: Þjóðin trúir á lögformlegt umhverfismat, sagði hann. Ja, betra er að ei sé satt því eigi er gott að trúa á það sem maður ekki veit um. Nokkuð hefur verið rætt um hina almennu umræðu í samfélaginu varðandi þetta mál. Ég vil taka eitt lítið dæmi vegna þess að í einum fjölmiðli nú fyrir helgi sagði í frétt: ,,Stjórnarandstaðan segist ekki sætta sig við að þeir sem standi að byggingu Fljótsdalsvirkjunar leggi fram skýrslu um umhverfisáhrif virkjunarinnar því að slíkt geti ekki talist hlutlaust.`` Ég bið hv. þm. að setja þetta í samhengi við umrædd 80%. Hér hefur fréttamaður eftir einhverjum í nafni stjórnarandstöðunnar. Síðan er bætt við: ,,Stjórnarandstaðan hefur ítrekað að fylgja verði landslögum um lögformlegt umhverfismat vegna Fljótsdalsvirkjunar og ekki sé hægt að ganga út frá mati þeirra sem eiga beinna hagsmuna að gæta í málinu.`` Enn er vitnað í stjórnarandstöðu. Enn bið ég hv. þm. að hlýða á þetta í samhengi við þekkingu 80% landsmanna. Þá kemur væntanlega í ljós heimildin fyrir því sem fréttamaðurinn er að fara með. Í lok fréttarinnar segir einn hv. þm.: ,,En það breytir ekki því að lögformlegt umhverfismat, eins og það er túlkað í lögunum, er gert af óháðum aðila og við viljum að þessi virkjum sæti sömu meðferð og aðrar framkvæmdir í framtíðinni, að hún fari í þetta lögformlega umhverfismat og það verði ekki gert af þeim aðila sem virkjar. Því miður er þetta dæmi ekki einsdæmi því að svo mikið hefur verið um það að svona hafi verið um þessi mál fjallað.`` En hvað er það sem skiptir þá meginmáli í þessu? Að sjálfsögðu eru það þau áhrif sem virkjun og álver mun hafa ekki bara á Austurlandi heldur landinu öllu. Okkur ber að sjálfsögðu að líta á þetta mál í heild sinni. Það er ekki hægt að skoða virkjunina eina og einangraða. Hana ber að sjálfsögðu að tengja við álverið. Þess vegna er afar hæpið að ætla að bíða eftir því ferli sem ógert er ef farið væri með þetta mál í farveg laganna um mat á umhverfisáhrifum. Þá er allsendis óvíst að orkukaupandi verði til staðar. Þar með væri stuðningur minn við virkjun horfinn vegna þess að að sjálfsögðu er meginforsenda þess að ég styð virkjunarframkvæmdir sú að við getum tryggt orkusölu. Orkusala verður ekki í þessu tilfelli nema kaupandi sé tryggður. Herra forseti. Þetta mál er ekki nýtt. Það hefur æðioft komið við sögu, bæði hér í þingsölum og eins í samfélaginu. Þetta mál var töluvert mikið í umræðu í kringum árin 1990 og 1991. Ég var svo heppinn að vera þá á öðrum vettvangi sem kom að þessu máli og málum sem því tengjast. Þá var barist fyrir því að fá Fljótsdalsvirkjun byggða en hins vegar var erfiðara að fá álver eða stóriðjuframkvæmdir á Austurlandi. Í viðtali frá því í ágústmánuði 1990 er sagt frá samþykkt í þingflokki þess stjórnmálaflokks sem ég var og er í, þ.e. þingflokkur Alþb. fjallaði um staðsetningu álvers en þar segir að staðsetningu álvers verði að haga þannig að af því hljótist ekki byggðaröskun. Það er alveg ljóst að Alþýðubandalagið leggur á þetta höfuðáherslu, er haft eftir þáv. landbrh.  Að sjálfsögðu er hér bent á afar mikilvægan þátt, þ.e. tengsl Norðurlands við það að staðsetja álver á Austurlandi. Þess vegna ítreka ég það sem ég sagði áðan. Að sjálfsögðu skipta byggðamálin mestu í þessu sambandi. Um þau snýst þetta mál fyrst og fremst.

Herra forseti. Ég fagna yfirlýsingu hv. þm. um að hann sé stuðningsmaður þessa máls sem hér liggur fyrir af þeim ástæðum sem hann rakti. En aðeins vegna þess að hv. þm. sagðist hafa verið sammála fyrrv. hæstv. umhvrh. í júlí 1998 um að þá hefði verið rétt að setja málið í mat á umhverfisáhrifum. Ég hélt af þeirri greinargerð sem hér liggur fyrir að það ætti að vera öllum hv. þm. alveg ljóst að það er ekki hlutverk einstakra hv. þm. að álykta í þessum efnum sérstaklega og lýsa vilja sínum í þeim efnum vegna þess að það hefur ekkert með það að gera hvort málið fer í mat á umhverfisáhrifum eða ekki. Sú eina ákvörðun sem getur breytt því að málið fari í mat á umhverfisáhrifum er annars vegar ákvörðun stjórnar Landsvirkjunar eða ákvörðun Alþingis. Alþingi eitt getur tekið þessa ákvörðun með lögum frá þinginu. Till. til þál. sem var hér til umfjöllunar á sínum tíma --- hæstv. umhvrh. lýsti yfir afstöðu sinni þá til málsins --- hafði ekkert með það að gera hvort þetta mál færi í mat á umhverfisáhrifum eða ekki, einfaldlega vegna þess að til þess að það geti gerst þarf að taka virkjunarheimildina af Landsvirkjun og ákveða með lögum frá þinginu að málið skuli sett í þann farveg. Og um leið og það gerist skapar það ríkissjóði skaðabótaábyrgð gagnvart fyrirtækinu. Þá mun það kosta ríkissjóð a.m.k. 3 milljarða kr., ef ekki meira, því það er hægt að reikna með ýmsum hætti, þ.e. þær skaðabætur sem þá gætu komið til, m.a. hugsanlega í töpuðum tekjum fyrirtækisins af framkvæmdinni. Það er því ákvörðun Alþingis eins að setja þetta mál í mat á umhverfisáhrifum.

Herra forseti. Ég er hræddur um að hæstv. iðnrh. hafi misskilið mig að einhverju leyti. Ég vildi koma því á framfæri varðandi ummæli fyrrv. umhvrh. að ég teldi að það hefði verið hægt á þeim tíma að skoða þennan möguleika vegna þess að hugsanlega hefði verið nægur tími þá til þess að framkvæma matið eftir þessari leið. Ég tók það hins vegar fram að það hefði þurft að gerast í fullu samráði við og með samþykki Landsvirkjunar. Ég er að því leytinu til sammála hæstv. iðnrh. að væntanlega hefði þurft lagabreytingar á hinu háa Alþingi til þess að framkvæma þetta. En á þeim tíma hefði hugsanlega verið tími til þess. Hins vegar er ljóst eftir yfirlýsinguna frá 29. júní sl. að það er verið að setja málið allt á byrjunarreit eða jafnvel aftur fyrir hann með því að setja það í þetta ferli nú. Þess vegna ítreka ég að það er ekki tími til þess nú að fara þá leið. En þegar fyrrv. umhvrh. benti á þessa leið hefði verið hugsanlegt að ná sáttum við Landsvirkjun, hugsanlega með því að fara með málið gegnum hið háa Alþingi.

Herra forseti. Tvær stórar umfangsmiklar skoðanakannanir hafa verið gerðar þar sem íslenska þjóðin hefur verið spurð hvort hún vilji að Fljótsdalsvirkjun fari í lögformlegt umhverfismat. Í báðum tilvikum var yfirgnæfandi meiri hluti þjóðarinnar fylgjandi þessu. Þrír fjórðu hlutar þjóðarinnar voru þessu fylgjandi.  
            

Herra forseti. Hér vitnaði hv. þm. Ögmundur Jónasson í tvær skoðanakannanir varðandi spurninguna um hvernig fólk hefði svarað því hvort það vildi að Fljótsdalsvirkjun færi í lögformlegt umhverfismat. Það var nákvæmlega þetta orðalag sem ég var áðan að reyna að benda á og reyndi að færa nokkur rök fyrir hvernig og hvers vegna fólk hefði hugsanlega svarað á þennan hátt. Það má einnig benda á að aldrei hefur þjóðin verið spurð í þessu samhengi hvaða skoðun hún hefur á byggðaáhrifum Fljótsdalsvirkjunar. Það hefði verið býsna athyglisvert. En vegna þess að hv. þm. sagði að ég hefði verið að gera lítið úr undirskriftasöfnun, þá er ég ekki viss um að það hafi aðallega verið mín orð sem þannig virkuðu á hv. þm. Ég held að ég hafi aðallega verið að lesa tilvitnun í blað þar sem framkvæmdastjóri söfnunarinnar var að lýsa ýmsum þáttum hennar. Ég verð að segja, hv. þm., að sú lesning hafði að vísu svipuð áhrif á mig og hv. þm. vegna þess að það var augljóst að þar var a.m.k. ýjað að því að hér væru hugsanlega ýmsar leiðir til þess að fjölga nöfnum.

Herra forseti. Ég vona að ég hafi misskilið hv. þm. og ef svo er, þá er það hið besta mál. En ég vil velta því upp hver kunni að vera skýringin á því að yfirgnæfandi meiri hluti íslensku þjóðarinnar vill að Fljótsdalsvirkjun fari í lögformlegt umhverfismat. Hver er skýring á því að yfirgnæfandi meiri hluti Íslendinga krefst þess að Fljótsdalsvirkjun fari í lögformlegt umhverfismat? Ég held að skýringin sé sú að fólk vilji vönduð vinnubrögð. Fólk vill tryggja vönduð vinnubrögð. Fólk vill í fyrsta lagi að farið sé að landslögum en fólk vill að menn vandi til verkanna í þessu efni og hrapi ekki að niðurstöðum. Þetta held ég að sé skýringin á því að yfirgnæfandi meiri hluti Íslendinga, þrír fjórðu hlutar þjóðarinnar, krefjast þess að Fljótsdalsvirkjun fari í lögformlegt umhverfismat.

Herra forseti. Hv. þm. veltir fyrir sér skýringum á niðurstöðum úr skoðanakönnun. Eins og ég sagði áðan þá taldi ég mig gefa nokkuð gild rök fyrir því að það þyrfti a.m.k. að taka þar ýmislegt með fyrirvara. Ég held hins vegar að það sé rétt tilgáta hjá hv. þm. að fólk vilji að farið sé að lögum. Það er meginskýringin að mínu mati á niðurstöðum þessarar skoðanakönnunar, þ.e. að fólk skilur spurninguna nákvæmlega þannig að það sé verið að spyrja það að því hvort það eigi að fara að lögum. Málið er hins vegar kristaltært í mínum huga. Það er verið að fara að lögum og það er meira að segja verið að stíga ákveðin skref til þess að vanda enn betur til vinnunnar heldur en lög krefjast nákvæmlega. Það er auðvitað vel. En alltaf má hugsanlega finna leiðir til að gera hlutina betur. Meginskýringin er sú að fólk skilur spurninguna þannig að verið sé að spyrja það að því hvort fara eigi að lögum og það er nákvæmlega sú blekking sem áróðursmeistararnir hafa nýtt sér til fullnustu.

Herra forseti. Hv. þm. styður umhverfismat þegar tími er til þess og var þar af leiðandi sammála hæstv. fyrrv. umhvrh., Guðmundi Bjarnasyni, í fyrra, en telur nú að ekki sé tími fyrir umhverfismat og því verði bara að hafa það. Þetta er nýr vinkill á málinu og mjög athyglisverður. Í öðru lagi þegar kemur að byggðaþættinum sem slíkum, ef við ræðum byggðaáhrif stórra framkvæmda, þá eru það engar nýjungar frá minni hendi, þó að mér þyki að vísu vænt um hve menn eru vel lesnir í mér, að ég er andvígur því og ég tel það óskynsamlegt að hlaða þeim öllum niður á suðvesturhorni landsins ofan í þá þenslu sem hér hefur verið. Ég var það þegar áform um stórt álver á Keilisnesi voru til umræðu. Ég var það þegar stækkun Ísals var á dagskrá. Ég var það þegar ný bygging álvers á Grundartanga var á dagskrá og fleiri slíkar stórframkvæmdir hér vegna þess að ég óttaðist að afleiðingarnar yrðu þær sömu og áður, að það mundi skapa þenslu hér og reynast mjög mótdrægt í byggðavanda landsbyggðarinnar. Það er líka rétt að ég hef ekki verið stuðningsmaður álvers í Eyjafirði vegna þess að þar eru umhverfisaðstæður mjög viðkvæmar og verð ég þá varla sakaður um að lúta annarlegum hagsmunum eða selja hugsjónir mínir fyrir lítið, þegar ég hef þó bein í nefinu til þess að standa gegn hugmyndum þeirra manna á því svæði sem telja akkúrat að þeir gætu leyst allan sinn byggðavanda með álveri, en það er vegna þess að ég var ekki tilbúinn til að fórna hverju sem er. Ef menn koma með áform um það að virkja Gullfoss og segja við mig að það muni koma rífandi uppgangur í byggð í Biskupstungum, þá verð ég samt á móti því. Ef menn bjóða kjarnorkuver á Reykjanesi, þá verð ég á móti því þó að því mundi fylgja mikil gróska. Ef menn bjóða mér olíuhreinsunarstöð í Mývatnssveit, þá er ég líka á móti henni þó að það mundi hleypa miklu fjöri í þá byggð. Það er með öðrum orðum ekki hægt að nota svona nauðhyggjurök og segja: ,,Af því að það eru erfiðleikar í byggðamálum á Austurlandi, þá ýtum við öllum öðrum sjónarmiðum til hliðar.`` Það er bara ekki frambærilegt. Það er fornaldarhyggja í umhverfismálum.

Herra forseti. Það er rétt hjá hv. þm. að ég hefði talið eðlilegra meðan nægur tími var til stefnu til þess að skapa meiri frið um málið, að líta betur á umhverfisþáttinn. Hins vegar er ljóst eins og ég sagði áðan að nú er staðan þannig að til þess er ekki tími og ég held að það sé jafnljóst í huga mér og hv. þm. að auðvitað er ætíð hægt að gera betur í umhverfismálum og það er ekki skortur á því svæði sem þarna á í hlut að rannsaka og skoða því að af nógu er að taka. En einhvern tíma verður að taka ákvarðanir. Fornaldarhyggjan í umhverfismálum getur kannski snúist í fornaldarhyggju í byggðamálum vegna þess að ef ekki er litið á öll þau tækifæri sem við höfum á landsbyggðinni til þess að bæta okkar hag, þá líst mér ekki á framtíðina því að við þurfum að sjálfsögðu að nýta alla þá möguleika sem til greina koma. Það er rétt að fram komi, og hv. þm. hlýtur að vita það, að ef erfiðleikar voru í byggðamálum árið 1990 og þau rök sem hv. þm. notaði þá hafa átt við árið 1990, þá liggur alveg ljóst fyrir að þau eiga enn frekar við í dag.

Herra forseti. Má ég þá líka spyrja: Hvað með erfiðleika annarra byggðarlaga og annarra landshluta? Verðum við þá ekki líka að réttlæta hvað sem er með byggðavandanum þar? Er það þá þannig að ef byggðavandinn brestur á okkur þá sé hann þess eðlis að öll önnur sjónarmið eigi að víkja til hliðar? Varðandi þetta með tímann, hver hefur sýnt fram á það að við séum í þeirri nauðungarstöðu að við getum ekki tekið okkur tíma til að láta fara fram lögformlegt umhverfismat? Hefur Norsk Hydro gefið það út að þeir hverfi frá samstarfinu ef það verður gert? Það væri fróðlegt að vita það. Eru þeir sökudólgurinn sem ætlar að eiga innan við 20% í öllu heila batterínu? Að öðru leyti á þetta að verða íslensk framkvæmd. Höfum við þá ekki forræði á því máli? Nei, við skulum ekki láta setja okkur svona út í horn. Ástæðan er auðvitað sú að menn þora ekki í mat á umhverfisáhrifum af því að þeir eru hræddir við útkomuna úr því mati. Það á að þröngva þessu máli fram hvað sem tautar og raular í þeim efnum.

Herra forseti. Ræða hv. þm. um hræðsluna var merkileg. Ég veit það ekki, en það hvarflar örlítið að mér að einhver hræðsla sé í huga hv. þm. við fortíðina vegna þess að viðbrögð hv. þm. í dag, í hvert sinn sem minnst er á fortíðina, hafa verið með hræðslueinkennum. Hvað með byggðavanda annars staðar? Má ekkert gera í byggðamálum nema allt sé leyst í einni svipan? Að sjálfsögðu þarf að taka á byggðavanda annars staðar en það útilokar ekki að eitthvað sé gert í byggðavanda á Austurlandi þó að ekkert sé gert samtímis annars staðar. ,,Geta leyst allan sinn byggðavanda með álveri``, sagði hv. þm. Hvílíkur dómur um allt sem gert hefur verið á Austurlandi og allt sem nú er verið að vinna að á Austurlandi til þess að reyna að bregðast við byggðavandanum. Þetta eru slíkir sleggjudómar að ég held að hv. þm. hefði átt að láta þá eiga sig. Þeir verða rifjaðir upp síðar.

Herra forseti. Hér liggur fyrir till. til þál. um framhald framkvæmda við Fljótsdalsvirkjun. Leyfi fyrir Fljótsdalsvirkjun var veitt áður en lög um mat á umhverfisáhrifum tóku gildi. Virkjunin er því undanþegin mati á umhverfisáhrifum samkvæmt þeim lögum eins og aðrar framkvæmdir sem leyfðar hafa verið áður en lögin tóku gildi. Það er því verið að fara að þeim leikreglum sem Alþingi hefur ákveðið. Með tillögunni fylgir vönduð skýrsla sem Landsvirkjun hefur látið gera um umhverfisáhrif Fljótsdalsvirkjunar. Skýrslan er vönduð og er langt frá því að vera hlutdræg heldur eru flestir ef ekki allir þættir málsins dregnir fram, bæði þeir jákvæðu og einnig þeir neikvæðu. Í skýrslunni kemur fram að undirbúningur og rannsóknir hafa staðið yfir í meira en aldarfjórðung og hefur hönnun virkjunarinnar tekið miklum og mikilvægum breytingum, m.a. hefur verið fallið frá löngum aðveituskurði frá miðlunarlóni að stöðvarinntaki og aðrennslisgöng verið valin sem aðveituæð. Herra forseti. Markmiðið með byggingu Fljótsdalsvirkjunar er að nýta þá auðlegð sem fólgin er í endurnýjanlegum og mengunarlitlum orkugjöfum landsins, vatnsafli og jarðvarma, til eflingar atvinnulífi og bættra lífskjara í landinu í samræmi við stefnu stjórnvalda. Fljótsdalsvirkjun er einn hagkvæmasti virkjunarkostur landsins borið saman við aðra kosti með svipaða eða meiri orkuvinnslu. Fljótsdalsvirkjun og álver í Reyðarfirði munu stuðla að áframhaldandi efnahagsvexti og þar með áframhaldandi góðæri í landinu. Herra forseti. Þegar ákveðið var á sínum tíma að ráðast í Búrfellsvirkjun voru margir til að mómæla þeirri ákvörðun en ég held að enginn Íslendingur vildi loka fyrir þá virkjun í dag. Trúlega er Búrfellsvirkjun með arðsömustu virkjunum sem farið hefur verið í. Þær virkjanir sem hafa verið byggðar á Suðurlandi hafa svo sannarlega styrkt byggðina og verið undirstaða ásamt öðru að þeirri velferð sem við búum við í dag. Sú stefna hefur verið mörkuð að dreifa virkjununum um landið og virkja utan eldvirkra svæða. Slík dreifing virkjana býður upp á meira öryggi fyrir hina ýmsu landshluta og traustari rekstur kerfisins. Herra forseti. Austurland hefur mátt þola mikla fólksfækkun sl. 10--15 ár með öllum þeim áhrifum sem það hefur í för með sér. Fólksfækkun hefur aðallega átt rætur sínar í því að ungt menntafólk fer burt í leit að atvinnu við sitt hæfi. Í fylgigögnum með þáltill. kemur fram að það er svæðisbundinn veikleiki í atvinnulífi Miðausturlands. Í samdráttargreinum hefur fækkað meira á svæðinu og í vaxtargreinunum hefur fjölgað minna þar en á landinu í heild. Veik atvinnusamsetning leiðir oft til svæðisbundins veikleika því að í samdráttargreinunum halda atvinnurekendur að sér höndum varðandi framkvæmdir, aðföng og kaup á þjónustu. Í umræðum undanfarinnar viku hafa margir bent á aðra möguleika í atvinnumálum í staðinn fyrir virkjun og álver. Það hafa menn einfaldlega verið að gera í mörg ár en það hefur ekki dugað til að halda í fólkið. Fólksfækkun hefur verið stöðug í sveitum og tekjur hafa bænda minnkað. Búin eru almennt of lítil. Tekjur af landbúnaði hafa minnkað smám saman þar sem dregið hefur stórlega úr stuðningi ríkisins við landbúnað. Á Fljótsdalshéraði hafa bændur m.a. farið í ferðaþjónustu, skógrækt og lífræna ræktun en þetta hefur ekki bætt upp tekjurýrnun í hefðbundnum búskap. Íbúafjöldi í sveitum á Fljótsdalshéraði er um það bil einn þriðji af því sem hann var í kringum síðustu aldamót. Í sveitum fjærst Egilsstöðum þar sem tækifæri á aukatekjum eru litlar var útsvar 1997 á bilinu 55--77 þús. á hvern íbúa en í tveimur nágrannasveitarfélögum Egilsstaða 90--95 þús. kr. á íbúa. Áhrif virkjunar eru samofin þeim efnahagslegu áhrifum sem verða af byggingu og rekstri álvers með tilheyrandi eflingu byggðar og atvinnulífs á Austurlandi. Þessara áhrifa mun reyndar gæta um allt land. Á byggingartíma munu mest starfa um 500 starfsmenn og við rekstur virkjunarinnar er gert ráð fyrir 15--20 heilsársstörfum. Þessir starfsmenn munu að öllum líkindum búa í nálægum þéttbýlisstöðum. Bygging virkjunarinnar er meginforsenda þess að unnt sé að sjá fyrirhuguðu álveri í Reyðarfirði fyrir nægri orku eigi það að taka til starfa árið 2003. Álverið mun hafa mjög mikil áhrif á atvinnulíf og byggð á Austurlandi. Áhrif fyrirhugaðs álvers munu verða þau að hjálpa ungu menntuðu fólki á Miðausturlandi til að fá störf við hæfi og þar með stuðla að meira jafnvægi í aldursskiptingu íbúanna og draga úr brottflutningi. Í kafla um mat á samfélagslegu áhrifum á álveri við Reyðarfjörð kemur fram að fyrirhugað álver mun með beinum, óbeinum eða afleiddum hætti leiða til atvinnusköpunar, hærri atvinnutekna og aukinna viðskipta. Þetta verður ný atvinnugrein á svæðinu sem hefur margfeldisáhrif á aðra starfsemi á Austurlandi. Álverið mun skapa beint um 270 störf í fyrsta áfanga þegar það er komið í fullan rekstur. Herra forseti. Í athugasemd Náttúruverndarráðs vegna Fljótsdalsvirkjunar, dagsettri 7. febrúar 1991, segir m.a., með leyfi forseta: ,,Það er skilningur Náttúruverndarráðs að jákvæð umsögn ráðsins (bréf dagsett 31. mars 1981) varðandi eldri hugmyndir um virkjun standi enn, þar með talið samþykki við því að leggja Eyjabakka undir vatn.`` Eins og kunnugt er var samið um að Þjórsárver yrðu friðuð. Hagsmunaaðilar í ferðaþjónustu skiptast nokkuð í andstæðar fylkingar hvað varðar afstöðu til Fljótsdalsvirkjunar. Margir hafa haldið því fram að virkjunaráform spilli möguleikum til frekari þróunar ferðamennsku á svæðinu meðan aðrir telja að meðan ekki komi til bættar samgöngur, betri gistiaðstaða og aukin fjölbreytni í afþreyingu verði þetta svæði undir í samkeppni um ferðamenn. Í því sambandi sé enginn annar í augsýn en virkjunaraðili, enda skipti það ekki sköpum þó virkjanamannvirki komi til. Þessu til sönnunar má benda á önnur virkjunarsvæði, til að mynda á Suðurlandi þar sem í kjölfar virkjana hefur aðgengi ferðamanna að hálendinu aukist að mun. Herra forseti. Það er því mikilvægt að Austfirðingar fái notið þeirra framkvæmda sem gerir öfluga byggðastefnu trúverðuga.

Herra forseti. Enn bætist í röksemdaflóruna. Ég verð að segja að nokkuð finnst mér dapurlegt að heyra hinar sorglega lágu meðaltekjur í sveitahreppum á Fljótsdalshéraði notaðar sem rök fyrir álveri á Reyðarfirði og þá væntanlega því að réttlætanlegt sé að færa þær umhverfisfórnir sem því eru samfara vegna þess að meðaltekjurnar í sveitahreppunum eru nákvæmlega jafnlágar í Dölum, á Barðaströnd, í Vestur-Húnavatnssýslu, í Vestur-Skaftafellssýslu og almennt í sveitahéruðum á landsbyggðinni. Er þá staðan sú að þrátt fyrir allt sé álver eina lausnin, því að um leið og maður dregur það í efa er maður farinn að ráðast á allt annað sem gert er eins og hér var sagt áðan? Er það virkilega svo að það sé t.d. mjög gild röksemd fyrir réttmæti álvers á Reyðarfirði að meðaltekjur í sveitahreppum, í sauðfjárrækt og öðrum landbúnaði séu lágar? Í öðru lagi bið ég menn að sýna sanngirni þegar vitnað er í þá stöðu sem Náttúruverndarráð var í á sínum tíma og síðan með ítrekun í þá afstöðu aftur 1991. Vita menn ekki á hvaða stigi meðvitund um umhverfismál var og hversu veik staða umhverfisverndar var á Íslandi á þeim árum þegar menn töldu sig hafa unnið stórsigur með því að bjarga Þjórsárverum og menn voru næstum tilbúnir til að kaupa það hvaða verði sem var? Er þá sanngjarnt að draga það upp á borðið sem innlegg í viðhorf manna rétt fyrir árþúsundahvörfin eftir allt það vatn sem síðan hefur til sjávar runnið? Er það sanngjarnt að meðhöndla hlutina þannig? Eða fást menn ekki til að viðurkenna að nú ríkja gjörbreytt viðhorf og gjörbreyttar aðstæður og staða umhverfisverndar stendur svo miklu sterkari að vígi í dag að það sem menn töldu sig þá vera að bjarga teldust núna sjálfsagðir hlutir, eins og t.d. vonandi það að sökkva ekki Þjórsárverum?

Herra forseti. Það hlýtur að skipta landsbyggðina afar miklu máli að fá fjölbreytni í atvinnulífið þannig að það styrki byggðina í landinu. Þegar samið var um friðun Þjórsárvera þá voru menn að búa til stefnu til framtíðar. Menn verða einfaldlega að geta treyst því sem samið er um.

Herra forseti. Það er alveg hárrétt. Aukin fjölbreytni og kraftur í atvinnulíf landsbyggðarinnar er einmitt mjög mikilvæg. Hvernig verður nýsköpun og hvernig verður fjölbreytni almennt til í atvinnulífinu í kringum okkur? Í gegnum forsendur sem gera fjölda smáfyrirtækja og margs konar atvinnustarfsemi kleift að dafna. En það eru hinar stóru lausnir, patentlausnir sem hafa reynst illa. Meira að segja í Bandaríkjunum er það viðurkennt að nýsköpunin og mikill meiri hluti nýrra starfa skapast í smáfyrirtækjum. Þar eru menn að miklu leyti horfnir frá því að reyna að leysa atvinnuvanda einstakra svæða eða byggðarlaga með þessum stóru patentlausnum að reisa þar eitt risastórt fyrirtæki vegna þess að reynslan af því er mjög blendin, sérstaklega ef það verður bara önnur tegund af einhæfu atvinnulífi sem í kjölfarið siglir. Sú hætta er til staðar. Væntingarnar um alls konar úrvinnslu og iðnað í kringum t.d. stóriðjuver hafa mjög sjaldan gengið eftir. Það voru ein af rökunum sem notuð voru fyrir Straumsvík á sínum tíma, að það yrði svo mikil úrvinnsla og alls konar smáfyrirtæki í áliðnaði mundu spretta upp alveg tugum saman. Hvar eru þau nú? Að vísu er eitt pönnufyrirtæki á Eyrarbakka og það er gott og blessað, en mér skilst að álið í það sé flutt inn þannig að þetta er ekki alltaf alveg eins og það sýnist. Ég held að ef menn fengjust til að ræða þetta á þeim nótum sem ég hélt að væru almennt að verða viðurkenndar hvað varðaði þróun og nýsköpun í atvinnulífinu, að það eru undirstöðurnar þar sem skipta máli en ekki þessar stóru patentlausnir sem eru í raun ákveðin nauðhyggja, þá sæju þeir að eitt stykki álver á einum stað á landinu, jafnvel þó það hafi einhver staðbundin áhrif, gerir ósköp lítið hvað varðar hinn almenna undirliggjandi vanda í þessum efnum ef ekkert á að gera gagnvart honum á sama tíma.

Herra forseti. Ég tel að þetta fari allt vel saman. Stór fyrirtæki skapa mörgum vinnu og lítil fyrirtæki þrífast vel í skjóli stórra fyrirtækja. Við erum að ræða um að nýta orkulindirnar okkar sem ég tel að við eigum að gera.

Herra forseti. Svo er að skilja á hv. þm. Drífu Hjartardóttur að í afstöðu til Fljótsdalsvirkjunar skiptust aðilar í ferðaiðnaði og þeir sem létu náttúruvernd til sín taka í tvær fylkingar. Staðreyndin er sú að afstaða til þessara atriða hefur komið í ljós í umsögnum um þáltill. sem þingflokkur Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs hefur flutt á þinginu. Þessi tillaga var núna á þessu þingi flutt í fjórða sinn. Hún var fyrst flutt árið 1998. Þá kom fram í umsögnum að þeir sem studdu þessa tillögu okkar að Fljótsdalsvirkjun færi í umhverfismat, voru Náttúruverndarsamtök Austurlands, Náttúrufræðistofnun Íslands, Félag íslenskra náttúrufræðinga, Hið íslenska náttúrufræðifélag, Félag leiðsögumanna, Náttúruverndarráð, Landvernd, sveitarstjórn Norður-Héraðs, Skipulagsstofnun og Ferðamálaráð Íslands. Þeir sem lögðust gegn þessu hins vegar voru auk bæjarstjórnar Austur-Héraðs og Sambands sveitarfélaga í Austurlandskjördæmi, iðnrn., Landsvirkjun, Orkustofnun og því miður umhvrn. einnig. Þetta ber það ekki með sér að aðilar í ferðaiðnaði og þeir sem láta náttúruvernd til sín taka hafi skiptst í tvær fylkingar. Þetta er mjög einsleit og afdráttarlaus afstaða.

Herra forseti. Ég sagði frá því áðan að reynslan á Suðurlandi væri allt önnur en kemur fram í orðum hv. þm. Ögmundar Jónassonar og þau félög sem hann taldi upp áðan eru ekki í ferðaþjónustu.

Herra forseti. Ég veit ekki hvað Félag leiðsögumanna hefði um þetta svar að segja. Ég tel að leiðsögumenn hafi sitthvað með ferðaþjónustu að gera. Ég hélt að starf þeirra snerist um að leiðbeina ferðamönnum. Ég hélt að Náttúruverndarráð hefði með náttúruvernd að gera líka. Þeir aðilar sem tengjast ferðaþjónustunni og náttúruvernd hafa tekið afdráttarlausa afstöðu í þessum málum. Þeir vilja að lögformlegt umhverfismat fari fram.

Herra forseti. Ég tók ekki eftir þessu með Félag leiðsögumanna en þeir tala ekki fyrir alla í ferðaþjónustu.

Herra forseti. Sú framkvæmd sem hér um ræðir er löngu ákveðin og ákvörðun hefur lögformlega verið tekin. Með þessari till. til þál. er verið að kanna vilja þingsins um framhald þessa máls eins og oft hefur komið fram í umræðunni í dag. Þjóðin getur því fengið að fylgjast með málatilbúnaði og röksemdum. Mér hefur reyndar komið á óvart að ekki hafa heyrst þakkarorð frá stjórnarandstöðunni fyrir þetta tækifæri því að það var ekki nauðsynlegt að koma með þetta mál fyrir þingið. En hingað er það nú komið og hlýtur þinglega meðferð. Fljótsdalsvirkjun hefur verið þaulkönnuð, umhverfis\-áhrifin, áhrifin á mannlífið, dýralífið og gróðurríkið. Skýrslurnar sem lagðar hafa verið fram og liggja til grundvallar eru ítarlegar og vandaðar. Nú er það svo að alþingismenn hafa atvinnu af því að taka ákvarðanir. Við höfum tekið það að okkur að setja okkur inn í málin og taka ákvarðanir. Það munum við gera í þessu máli aftur fyrst það er lagt fyrir þingið. Skipulagsstjóri ríkisins og hæstv. umhvrh., svo góð sem þau eru, axla ekki ábyrgðina fyrir Alþingi. Það er hlutverk okkar að stjórna og taka ákvarðanir. Ef alþingismenn geta ekki sett sig inn í þetta mál og greint kjarna þess, ef alþingismenn geta ekki tekið ákvörðun út frá eigin sannfæringu, þá eru þeir einfaldlega að bregðast. Við getum ekki falið öðrum að taka ákvarðanirnar fyrir okkur. Skringileg er sú afstaða að lýsa sig reiðubúinn að sökkva Eyjabökkunum ef einhver einn embættismaður samþykkir það, eins og kemur fram í tillöguflutningi Samfylkingarinnar. Skipulagsstjóri verður vafalaust beðinn um álit af þingnefndinni sem fjallar um málið eftir að fyrri umr. er lokið. Auðvitað er stundum erfitt að taka ákvarðanir. Þrátt fyrir allar staðreyndir og röksemdir, þá er hluti þessa máls huglægur og tilfinningalegur. Inn í það blandast að sjálfsögðu gildismat okkar, viðhorf til mannlífs og búsetu. Ég sé eftir grónu landi sem fer undir vatn. Ég sé eftir öllum þeim gróðri sem hingað til hefur farið undir vatn vegna virkjana. En lífsgæðin kosta sitt. Fögur svæði landsins hafa líka verið tekin undir byggð. Mannfólkið hefur leitast við að finna góð bæjarstæði og umbreyta þeim, bylta í tún o.s.frv. og að sjálfsögðu byggja á fegurstu stöðunum sem fólk hefur fundið, hvort sem það eru sveitabæir, þorp, bæir eða borgin Reykjavík. Hvað þarf að taka mikið af ónumdu landi undir byggð í grennd við Reykjavík ef flestir landsmenn flytja hingað? Herra forseti. Fallegt land þarf líka fólk. Fegurð landsins birtist með ýmsu móti og fegurðin sést ekki síst í blómstrandi mannlífi og við berum nokkra ábyrgð á því á háu Alþingi hvort mannlífið blómstrar eður ei. Okkar ábyrgð væri þung, að láta reka á reiðanum og láta landið fara í eyði meir og meir. Landsbyggðin stendur illa af ýmsum ástæðum og stórfelldir þjóðflutningar kalla á lausnir og aðgerðir. Það væri ábyrgðarleysi að hafast ekki að. Þess vegna tekur ríkisstjórnarmeirihlutinn á Alþingi þá ákvörðun að leggja þetta mál fram aftur og byggja upp virkjun og síðan iðjuver utan suðvestursvæðisins, að þessu sinni á Austurlandi, sem sagt ekki á sama áhættusvæði jarðsögulega og landfræðilega og hingað til. Landsbyggðin á þar að auki einfaldlega rétt á því að við komum með úrræði þegar við stöndum frammi fyrir gífurlega vaxandi byggðavanda. Þetta er eitt skref af mörgum. Þetta leysir ekki vanda nema sums staðar þótt vissulega njóti öll þjóðin góðs af. Fleiri skref þarf en að sjálfsögðu ekki eins og þetta sem tekin er ákvörðun um núna, það þarf fleira að koma til og horfa til annarra landshluta, og um það verður Alþingi líka að hafa leiðir og lausnir. Herra forseti. Heiðagæsir dvelja á Eyjabökkum um sumartímann en gæsirnar munu finna sér annan stað og óþægindi þeirra verða lítil og tímabundin. En mér finnst hins vegar að réttur mannfólksins sé fyrir borð borinn í málatilbúnaði svonefndra umhverfisverndarsinna og stjórnarandstæðinga hér á þinginu. Í máli þeirra virðast Austfirðingar til fárra fjaðra metnir.

Herra forseti. Á Alþingi hafa menn atvinnu af því að taka ákvarðanir, segir hv. þm. Hjálmar Jónsson. Þannig háttar á Íslandi að valdinu er þrískipt, löggjafarvald, framkvæmdarvald og dómsvald. Á Alþingi smíða menn lög og má til sanns vegar færa að það feli vissulega í sér að taka ákvarðanir en annar veigamikill þáttur í starfi Alþingis er að veita framkvæmdarvaldinu aðhald. Nú greinir okkur á um hvort framkvæmdarvaldið fari að lögum í þessu máli. Hv. þm. Hjálmar Jónsson telur svo vera. Ég tel svo ekki vera. Ég vil beina spurningu til hv. þm.: Ef minni hluti á Alþingi, en verulegur hluti þingsins engu að síður, og meiri hluti þjóðarinnar er sammála því að Fljótsdalsvirkjun skuli fara í lögformlegt mat á umhverfisáhrifum á þann hátt sem við höfum óskað eftir, hverja telur hann vera sína skyldu, hverja telur hann vera sína lýðræðislegu skyldu og hvað finnst hv. þm. vera sanngjörn framganga?

Herra forseti. Sanngjörn framganga í þessu máli er að fara að hafa sig af stað og virkja. Það er svo einfalt mál. Það er fyrir löngu búið að taka allar ákvarðanir og færi málið t.d. fyrir dómstóla, þá er ég alveg viss um að niðurstaðan yrði einhlít, virkjun í vil og ákvörðunum stjórnvalda.

Herra forseti. Nú kann vel svo að fara að hv. þm. verði að ósk sinni og þetta mál fari fyrir dómstóla. Það getur vel verið að það fari svo. En mér finnst þetta hins vegar vera afar óábyrgt tal að svara röksemdum sem hér koma fram og lýðræðislegum óskum á þennan hátt og bregðast þannig við vilja yfirgnæfandi meiri hluta þjóðarinnar sem vill að málið verði sett í lögformlegt umhverfismat. Það eðlilegasta, segir hv. þm., er að hafa sig af stað. Hann sagði áðan að hann furðaði sig á því hve fáir þingmenn úr stjórnarandstöðunni hefðu þakkað ríkisstjórninni fyrir að fá að ræða þetta á þingi. Þetta kalla ég að krefjast þess að menn kyssi á vöndinn. Ég verð ekki í þeim hópi.

Herra forseti. Það er erfitt að eiga orðastað við hv. þm. Ögmund Jónasson. Málið er að afar fáir meðal þessarar þjóðar hafa fylgst með og botnað í málflutningi stjórnarandstöðunnar á þingi. Það kom fram í skoðanakönnun að 80% þeirra sem talað var við vita ekki hvað þetta lögformlega umhverfismat þýðir og samt eru þeir að tala um að mikill meiri hluti þjóðarinnar vilji þetta lögformlega umhverfismat. Hvers lags eiginlega tal er þetta?

Hæstv. forseti. Mér þótti gæta nokkurs yfirlætis hjá hv. þm. Hann talaði um að fyrir löngu væri búið að taka allar þessar ákvarðanir og svo kvartaði hann undan því að stjórnarandstaðan hefði ekki þakkað fyrir að fá þetta mál til umræðu hérna. Mér finnst nú að ekki sé mikill tilgangur í því að fá mál til umræðu ef hugurinn sem á bak við þá umræðu býr er ekki merkilegri en hér er lýst. Ég tel reyndar að umræðan í dag hafi sýnt okkur að það hefði þurft að fá þetta mál hingað inn undir öðrum formerkjum en hér er gert af hendi stjórnarflokkanna. Hann sagði að heiðagæsirnar mundu finna sér annan samastað og hann hefur væntanlega eitthvað fyrir sér því. Ég þekki það ekki og veit ekki hvernig heiðagæsir hugsa. Síðan talaði hann um 80% þjóðarinnar sem vissu ekki neitt um hverju þau væru að svara til þegar þjóðin var spurð í skoðanakönnunum og lét að því liggja að ekki ætti að taka mikið mark á slíku fólki, fólki sem vissi ekkert um umhverfismat, það ætti ekki að taka mark á því þegar það segðist vilja umhverfismat. Ég spyr, mundi hv. þm. og margir aðrir geta svarað til um það að þeir vissu afskaplega mikið um, við skulum segja þær reglur sem gilda um að setja þau kvikindi í sóttkví sem flutt eru til landsins? Ég hugsa ekki. En ég er sannfærður um að flestir vilji viðhalda þeim reglum þó þeir viti ekki nákvæmlega út á hvað þær ganga. Fólk sem svarar því til að það vilji lögformlegt umhverfismat er að svara því að það vilji að farið verði í þann farveg sem Alþingi hefur ákveðið sjálft að skuli gilda um þessar framkvæmdir. Hér hafa stjórnarsinnar í allan dag verið á fullri ferð við að rökstyðja það að lögformlegt umhverfismat sé tóm della, því það sé ekki að marka neitt nema það sem er ákveðið hér inni. Til hvers á að hafa lögin um lögformlegt umhverfismat ef alþingismenn eiga að bera þennan kross?

Herra forseti. Ekki vil ég fara í samkeppni við hv. þm. um hvor sýni meira yfirlæti í stólnum. Hitt vil ég fullyrða að málatilbúnaður stjórnarandstöðunnar undanfarnar vikur og missiri hefur ekki skilað sér til þjóðarinnar. Fólk áttar sig ekki á hvað þeir meina með lögformlegu umhverfismati þegar búið er að ganga frá öllu slíku vel og rækilega áður. Lög á Íslandi eru ekki afturvirk. Það vita a.m.k. 80% þjóðarinnar og um það snýst þetta mál öðrum þræði. Sé fólk hins vegar spurt hvort það vilji umhverfismat þá játa því að sjálfsögðu flestir. Fólk vill ekki að vaðið sé áfram hugsunarlaust en þannig er það aldeilis ekki vegna þess að málið hefur verið í undirbúningi í áratugi.

Hæstv. forseti. Ég tel svo sem ekki miklu við þetta að bæta. Mér finnst að hv. þm. hafi sjálfur rökstutt sig frá þessu máli. Ég held að þjóðin hafi fullkomlega vit á ósk sinni um að lögformlegt umhverfismat fari fram. Þjóðin þarf ekki að vita nákvæmlega hvað í því felst. Þess vegna held ég að menn ættu að bera virðingu fyrir þeirri niðurstöðu. Menn eiga ekki að taka mark á sumum skoðanakönnunum en ekki öðrum.

Herra forseti. Við eigum aldrei að haga okkur samkvæmt skoðanakönnunum hér á Alþingi heldur fara eftir því sem við vitum best og réttast og eftir sannfæringu okkar. Mig langar þá að spyrja hv. þm. og vona að hann geti komist til að svara því þá síðar þó að andsvörum sé að verða lokið: Hvað munu hann og Samfylkingin gera þegar við erum búin að fella tillögu þeirra um lögformlegt umhverfismat? Ætlar hann þá að standa að virkjun eða vera á móti henni?

Herra forseti. Mér þótti hv. þm. Hjálmar Jónsson komast skaplega frá máli sínu þar til í lokin. Þá féll hv. þm. í sömu gryfju og sumir aðrir að stilla málinu þannig upp að umhverfisverndarsinnar væru að velja á milli heiðagæsa og Austfirðinga og hefðu ákveðið að fórna hinum síðarnefndu. Þetta, herra forseti, er ömurlegur málflutningur og það frá hv. þm., sjálfum guðsmanninum. Ég hef ekki viljað taka þátt í að ræða málið á þeim nótum að tilfinningar manna eða viðhorf til íbúa Austurlands blönduðust þar inn í, í þeim skilningi að menn færu í manngreinarálit. Mér finnst svo ofboðslegur málflutningur að draga upp þá mynd. Ég tala út frá sannfæringu minni fyrir því sem ég tel vera velferð og hagsmuni allra Íslendinga til framtíðar litið, að sýna skynsemi og aðgát í umhverfismálum og varðveita þá miklu auðlind sem við eigum í náttúru landsins sem allra mest óspjallaða. Ég trúi því að þannig sé framtíðin vænlegri fyrir Íslendinga en skammtímahagsmunir sem kunna að vera fólgnir í, sem þó er umdeilanlegt, framkvæmdum af þessu tagi. Mér þykir vænt um byggð á Austurlandi eins og alla aðra byggð á Íslandi. Mér þykir vænt um Austfirðinga og þeir eru gott fólk. Ég tel að í verkum mínum hafi ég, eftir því sem á það hefur reynt, ekki verið Austfirðingum verri en hver annar. Ég átti á sínum tíma þátt í að flytja opinbera stofnun til Austurlands. Ég kom að því að undirbúa framkvæmdir við flugvöll á Austurlandi og margt fleira gæti ég nefnt ef maður tæki þátt í að fara ofan í svo fáfengilegan málflutning á annað borð, að þetta snúist um viðhorf manns eða tilfinningar til íbúa Austurlands. Getum við nú við ekki, eins og maðurinn sagði, reynt að lyfta þessari umræðu á örlítið hærra plan?

Herra forseti. Mér finnst hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon gleyma hagsmunum Austfirðinga og hafa þá svona aðeins úti á kantinum. Mig langar til að spyrja hann hvort honum þyki ekki vænt um Austfirðinga á Austurlandi eða vill hann endilega að þeir flytji þaðan hingað suður. Blómstrandi mannlíf mun ekki verða þar eins og í dag, það er á hraðri niðurleið, nema spyrnt sé við fótum. Einmitt það er verið að gera í þessu sambandi. Fyrst hann nefndi að ég væri guðsmaður þá er eitt sem aldrei kemst í lögformlegt umhverfismat. Það eru eldgosin eða þær hræringar sem eiga sér stað og enginn getur við gert en samkvæmt sköpunarguðfræði, svo ég beiti því líka á hann, er heimurinn enn í sköpun og maðurinn er þátttakandi í því.

Herra forseti. Ég vil að sjálfsögðu að Austfirðingar geti búið blómlegu og góðu mannlífi á Austurlandi. Ég held að hv. þm. viti vel að minni afstöðu ræður ekki það að mér sé skítsama þó Austfirðingar þurfi allir að flytja til Reykjavíkur. Eða hefur honum fundist það einkenna málflutning minn og framgöngu í umræðum um byggðamál á undanförnum árum og áratugum? Ég held ekki. Staðreyndin er sú, herra forseti, að ég nálgast þetta út frá því grundvallarsjónarmiði að jafnvel brennandi byggðavandi réttlæti ekki hvað sem er. Ég tel umhverfisfórnirnar of miklar. Ég minni á að menn hafa æðioft gert ýmislegt og réttlætt með sambærilegum rökum en séð mjög eftir því síðar. Er það ekki svo að mörg umhverfisslys blasa við okkur á Íslandi sem menn töldu ekki tiltökumál á þeim tíma? Mundu menn reisa virkjunina í Stíflu í Fljótum í dag? Mundu menn gera það? Nei. Mundu menn moka upp Rauðhólunum í dag eins og gert var fyrir nokkrum áratugum við bæjardyr Reykjavíkur? Nei, það kæmi ekki til greina. Þetta er til marks um að tímarnir og viðhorfin breytast. Við verðum að hafa það í huga.

Herra forseti. Okkur greinir einfaldlega á um þetta. Ég tel fórnirnar ekki of miklar. Auðvitað eru mörg rök fyrir því sem of langt mál er að telja upp á einni mínútu. Við skulum ræða það síðar, bæði hér og annars staðar. Þessar ástarjátningar til Austfirðinga eru svo sem ágætar svo langt sem þær ná en Austfirðingar lifa bara ekki á þeim. Landsmenn gera það yfirleitt ekki og um það stendur þetta mál. Við verðum að færa ákveðnar fórnir hvort sem okkur líkar betur eða verr. Við eigum bara að taka ákvörðun um það. Annars lendir hv. þm. í því, eins og Guðrún Ósvífursdóttir, að segja á efri árum: ,,Þeim var ég verst er ég unni mest.``