Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. 3. minni hl. (Ólafur Thors) Jeg hefi borið fram brtt. við þetta frv. eins og það kemur frá hv.Ed., þess efnis, að 2. gr. falli niður. Hv. Ed. hefir breytt frv. frá því, sem var, er það var afgreitt frá þessari hv. deild. Ed. hefir felt niður gengisviðauka á kaffi- og sykurtolli. Jeg tel óþarft að fjölyrða um mína brtt., af því að hv.Nd. hefir áður fjallað um málið, og till. mín gengur í þá átt að færa það í sama horf og hv. deild skilaði því í hendur hv.Ed. Það er ekki nema liðugur mánuður síðan hv. 2. þm. Reykv. bar fram till. þess efnis, að gengisviðauki á kaffi- og sykurtolli skyldi niður falla. En hv.Nd. feldi þá till. að viðhöfðu nafnakalli með 20:5 atkv. Jeg var ekki staddur í deildinni, er þessi atkvgr. fór fram, og minn vilji hefir því ekki komið í ljós fyr en í þessari brtt., sem er algerlega í samræmi við álit meiri hlutans í þessari hv. deild. Að jeg verð nú til þess að flytja þessa brtt., er til þess að taka ómakið af hinum, sem þegar eru búnir að láta í ljós vilja sinn um þetta atriði, og til þess að skjalfesta skoðun mína á því sama atriði. Jeg get ekki hugsað mjer, að menn skifti svo um skoðun á skömmum tíma, að það þurfi að gera ráð fyrir, að þessi brtt. mín verði feld. Hún fer aðeins fram á, að Nd. staðfesti, að gefnu tilefni, þann dóm, sem deildin hefir þegar kveðið upp um þetta atriði.

Frsm. 2. minni hl. (Hjeðinn Valdimarsson) Jeg ljet í ljós við 2. umr. þessa máls þá skoðun mína, að fella ætti niður gengisviðauka á tolli af kaffi og sykri, af því að hann kæmi harðast niður á þeim, sem fátækastir eru. Þá voru ekki komin fram þau tekjuaukafrv., sem nú liggja fyrir og afgreidd munu verða af þessu þingi, þó að þau að vísu lægju í loftinu, svo að jeg geri ráð fyrir, að margir hv. þingmenn hafi fyrir þær sakir verið ófúsir á að sleppa þeim tekjuauka, sem fæst með gengisviðauka af þessum tolli. Nú horfir málið öðruvísi við. Hv. Ed. hefir tekið þá afstöðu til þess, að fallast á brtt., sem borin var fram í deildinni um að fella niður viðauka á kaffi- og sykurtolli frá 1. jan. 1929. Jeg fyrir mitt leyti er ánægður með þessi málalok, og með því nú sígur á seinni hluta þings og ekki vert að tefja mál að óþörfu, vil jeg mæla fast með því, að hv. deild samþykki frv. eins og það kemur frá hv.Ed., með tilliti til þeirra tekjuaukafrv., sem nú eru á ferðinni og liggja munu þungt á landsmönnum, þótt þessi rangláti viðauki verði niður feldur.

Hverju nemur þessi lækkun á kaffi- og sykurtolli? - (ÓTh: Rúmlega 200 þús. kr.

.

Frsm. 1. minni hl. ( Hannes Jónason) Fjhn. Nd. hefir ekki haft tækifæri til þess að ræða þá breytingu sjerstaklega, sem hv.Ed. hefir gert á þessu frv. Sú breyting er fólgin í því, að niður skuli falla frá næstu áramótum gengisviðauki á tolli af kaffi og sykri. Sú niðurfelling verður þess valdandi, að tekjur ríkissjóðs rýrna um 200 þús. kr., eða freklega það. En hún hefir samt gert þessa breytingu hjá sjer, og tel jeg ekki fært að ganga á móti hv.Ed., af ótta við, að hún kunni að beita sjer á móti frv. Jeg sje mjer ekki fært að greiða atkv. með brtt. á þskj. 563, jafnvel þó jeg telji breytingu Ed. á frv. síst til bóta.

Frsm. 3. minni hl. (Ólafur Thors) Jeg vil leiða athygli hv. deildar að því, að síðan Nd. kvað upp sinn dóm í málinu, hefir þannig skipast um fjárl., að á þeim er orðinn 260 þús. kr. tekjuhalli. Jeg fæ því ekki sjeð, að Nd. geti fært nokkra gilda ástæðu fyrir því að skifta þannig um skoðun í þessu máli. Jeg hygg nú líka, að vald Nd. ætti að vera meira í fjármálum en háttv.Ed., enda eru þar helmingi fleiri þingmenn. Það væri því að snúa öllu öfugt að fara nú að beygja sig fyrir Ed. í þessu máli. Svo að jeg víki aftur að málinu sjálfu, þá er þess tæplega að vænta, að þingið geri tvent í senn, að sjá fyrir og bæta úr hinni miklu tekjuaukaþörf ríkissjóðs og um leið að ljetta af sköttum. Hv. þm. V.-Húnv. lýsti því yfir fyrir hönd sína og hv. form. fjhn., að mjer skildist, að þeir teldu breytingar Ed. síst til bóta. Þá vil jeg fara þess á leit við þessa hv.þm., að þeir hjálpi mjer til að færa frv. aftur í það horf, sem Nd. gekk frá því, og virðist ekki til mikils mælst, aðeins þess, að þeir fylgi sinni yfirlýstu stefnu og skoðun í málinu. Málinu stafar ekki hætta af þessu, því að verði mín till.samþ., er því borgið í Ed. Jeg get fullvissað hv.þm. um, að Íhaldsmenn í Ed. munu ekki ganga á móti málinu, og þarf þá ekki nema tvo menn úr stjórnarliðinu til þess að meiri hluti fáist með því, og ætti að mega vænta þess, að þeir fengjust, þar sem tveir ráðherrarnir eiga sæti í Ed. og þetta frv. er stjfrv. og með till. minni fært í sama horf og það kom frá stjórninni.

Sigurður Eggerz Það kom fram hjá hv.þm. V.-Húnv., að hann vildi, að Nd. beygði sig fyrir Ed. í þessu máli. Það hygg jeg, að sje að snúa öllu við. Jeg hygg, að það sje tilætlunin, að þessi deild eigi að hafa meiri völd í fjármálum, enda sýnir það sig á því, að fjárlagafrv. á fyrst að leggjast fyrir Nd. Jeg verð að leggja mikla áherslu á þetta. Jeg hygg nú, að horfi vel um, að þessi hv. deild geti komið fram yfirlýstum vilja sínum í þessu máli, úr því að annar stærri flokkurinn í Ed. er með, og hv.þm. V.-Húnv. hefir upplýst, að hann og væntanlega flokksbróðir hans í fjhn. óski helst að halda við sína fyrri stefnu í málinu og telji breytingar hv.Ed. ekki til bóta. Jeg vil ekki trúa því, sem talað er í krókunum um, að þetta eigi að vera uppfylling einhverra skilmála, er stuðningsflokkur stjórnarinnar hafi sett henni, og að deildin fari nú að víkja frá sinni fyrri stefnu.  (Forsrh. TrÞ: Hvers vegna ekki?)  . Af því að jeg hjelt ekki, að kúgunin væri svo hörð, að Stjórnarflokkurinn mundi þannig breyta um afstöðu, sem hann hefir fyrir skemstu tekið með nafnakalli.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Aðstaðan í þessu máli er nú mjög breytt frá því að það var síðast hjer til umr. Það má nú telja, að ríkissjóði hafi verið trygðar auknar tekjur, og þegar svo er komið, víkur málinu alt öðruvísi við. Eins og á stóð þegar málið var hjer til umr. Síðast, var þess ekki að vænta, að hv.þdm. sæju sjer fært að fella þetta niður, en nú tel jeg, að aðstaðan hafi breytst, svo að jeg vil mæla með því, að þessum tollum, sem vitanlegt er, að hvíla mjög þungt á öllum almenningi í landinu, verði ljett af.

Magnús Jónsson Jeg býst ekki við, að mikið þýði að tala um þetta mál það lítur út fyrir, að nú sje endanlega um samið og ákveðið, hvernig það eigi að fara. En jeg get þó ekki látið hjá líða að vekja athygli á því, að mjer þykir kveða nokkuð undarlega við hjá háttv.þm. V.-Húnv. og hæstv.forsrh. Þeir tala um breytta aðstöðu frá því að málið var hjer síðast á ferðinni. Það er að vísu satt, að aðstaðan hefir breytst, - en hefir hún breytst til hins betra? Jeg hefi heyrt, að þau tekjuaukafrv., sem eru á ferðinni gegnum þingið, muni nema um 1 milj. kr., ef samþ. verða, en hinsvegar er nú tekjuhalli fjárl. orðinn þegar um 260 þús. kr., eins og bent hefir verið á, og óðum miðar áfram frv., sem heimila stj. að ráðast í stórkostlegan kostnað. Ef þau verða samþ., sem allar horfur eru á, hygg jeg, að þessi 1 miljón hrökkvi mjög skamt, því að það ætla jeg, að það skifti miljónum, sem talað er um að heimila stj. að leggja fram utan fjárlaga. Útkoman er þá sú, að að því leyti, sem aðstaðan hefir breytst, hefir breytingin miðað í þá átt að auka þörfina fyrir tekjuauka. Hin breytta aðstaða, sem talað er um, gefur því engan veginn tilefni til þess að ljetta af sköttum, nema síður sje. Jeg vil ennfremur vekja athygli á þeirri stefnubreyting í skattamálum, sem hjer kemur fram. Sú stefna hefir hingað til verið ráðandi að tolla munaðarvörur, og til þeirra má telja kaffi og sykur, umfram nauðsynjar. Þó að segja megi, að kaffi og sykur sje í raun rjettri orðið að nauðsynjavörum, þá er þó hitt víst, að af báðum þessum vörum er notað langt um þarfir fram, og má þó sá hlutinn teljast óþarfavara. Næst hefir svo verið seilst í nauðsynjavörur, með almennum vörutolli, og seinast af öllu hefir verið gripið til þess ráðs að tolla það, sem talist getur nauðsynlegt til framleiðslunnar í landinu, og hafi það verið gert, hefir verið talið sjálfsagt að ljetta slíkum tollum af svo fljótt sem unt hefir verið. En hvað er svo það, sem nú er að gerast? Um leið og verið er að hækka toll á vörum, sem nauðsynlegar eru til framleiðslu í landinu, svo sem kolum og salti, telur hæstv.forsrh. (TrÞ) sig mjög fúsan til að lækka toll af kaffi og sykri. Þegar litið er á þetta, verð jeg að segja, að jeg undrast það ekki og mjer þykir líka vænt um að heyra það, að hv.þm. V.-Húnv. er ekki ljúft að ganga að frv. eins og það nú er. Enda er sú skoðun, sem hann hefir lýst, alveg í samræmi við okkar stefnu í tollamálum, að jeg ekki tali um þá stefnu, sem þessi hv. deild hefir tekið fyrir nokkrum dögum og slegið fastri. Og þegar andstæðingar stj. heita henni fylgi sínu til þess að færa stjfrv. í það horf, sem það var frá hennar hendi, og fá slík svör, þá er ekki að undra, þótt þessi orð kæmu fram á varir hv.þm. Dal. um uppfylling einhverra „paragrafa“.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg býst við, að hv. 1. þm. Reykv. verði að reka sig á það í ýmsu nú um hríð, að alt verði ekki talið algilt, sem áður hefir verið talið gott og gilt. Eftir að Íhaldsflokknum hefir nú verið velt úr völdum, þarf engan að undra, þótt ekki verði farið eftir hans stefnu. Það er alment álitið, að það eigi eftir megni að ljetta tollum af nauðsynjum, og þessi tollur kemur mjög hart niður á fátækari hluta þjóðarinnar. Jeg slæ því líka föstu, að aðstaðan er nú breytt til hins betra, á þá leið, að það er nú nokkurn veginn trygt, að nægar tekjur fáist í ríkissjóðinn.

Magnús Guðmundsson Jeg held, að kaffi- og sykurtollurinn sje eini tollurinn, sem ekki hefir verið hækkaður neitt síðan fyrir stríð, og í því felst í raun og veru mikil lækkun samanborið við aðra tolla. Það er auðvitað rjett, að sykur er að vissu leyti nauðsynjavara, en hann er notaður hjer langt umfram nauðsyn, og jeg get ekki sjeð neina sanngirni í að taka þessar vörutegundir einar út úr. - Viðvíkjandi afstöðu hv.Ed. til þess máls skal jeg upplýsa það, að það stóð á því einu, að hæstv. fjmrh. væri viðstaddur atkvgr. Ef hann hefði verið við, þá hefði breytingin á frv. fallið, því að jeg skil ekki í, að hann hefði gengið á móti því frv., sem hann hafði sjálfur borið fram. Jeg þykist vita, að hæstv. fjmrh. verði viðstaddur, þegar málið kemur aftur til Ed. og standi við sitt frv., og sömuleiðis hinn ráðh., sem þar á sæti, og er þá málinu óhætt. Mjer þykir ólíklegt, að svo mikil áhersla sje lögð á þetta, að við því megi búast, að Ed. felli frv., ef Nd. gerir breytingu á því nú. Hæstv. forsrh. lýsti yfir, að mjer skildist, að samkomulag hefði orðið milli flokkanna um þetta mál.  (Forsrh. TrÞ: Jeg sagði, að samkomulag hefði orðið um auknar tekjur)  . Hæstv. ráðh. sagði miklu meira. Hann sagði, að nú væri fengin vissa fyrir, að nægar tekjur fengjust í ríkissjóðinn.  (Forsrh. TrÞ: Jeg gerði ráð fyrir því)  . Slíka vissu getur hæstv. ráðh. ekki haft nema með baktjaldasamningum, og verð jeg að segja, að mjer þykir einkennilegt að lýsa slíku yfir úr ráðherrastóli.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallson): Hv. 1. þm. Skagf. kom með mjög mikilsverðar upplýsingar í þessu máli, sem sje að sykur væri eina varan, sem ekki hefði verið hækkaður tollur á síðan fyrir stríðið. En í þessu felst líka viðurkenning allra þinga, sem síðan hafa verið háð, um það, að sykur er orðinn nauðsynjavara. Hv. þm. var ennfremur að tala um baktjaldasamkomulag með ákafri fyrirlitningu. Já, það er ekki að undra, þótt hann telji það fyrirlitlegt, að þeir, sem með völdin fara og ábyrgðina hafa, tali í fullri alvöru um það sín á milli, hvernig eigi að sjá hag ríkisins sem best borgið! Jeg verð að segja, að það er tvöföld ástæða til að vera sem best á verði um þetta vegna ósæmilegrar framkomu Íhaldsmanna á þingi í fjármálefnum. Þeir, sem hafa sýnt slíkt ábyrgðarleysi í till. sínum um þessi mál, ættu ekki að tala með fyrirlitningu um fyrirhyggju okkar fyrir hag ríkisins.

Halldór Stefánsson Þetta mál var tekið á dagskrá áður en fjhn. gat borið sig saman um það. Jeg átti í fundarbyrjun aðeins lauslega tal um þetta við frsm. nefndarinnar, hv.þm. V.-Húnv., og sagði jeg honum, að ekki væri annað um það að segja af hálfu nefndarinnar en að hún hefði um það óbundin atkv. Jeg vil aðeins lýsa því hjer yfir, að mín aðstaða er alveg óbreytt, og þó telja megi, að sykur sje að nokkru leyti nauðsynjavara, þá er neyslan alveg óhófleg. - Af síðustu skýrslum má sjá, að árlega er innfluttur sykur, sem nemur um 36 kg. á mann, og er slíkt auðvitað alveg gegndarlaus eyðsla og langt umfram nauðsyn.

Frsm. 2. minni hl. (Hjeðinn Valdimarsson) Mjer finst það koma úr hörðustu átt, þegar Íhaldsmenn eru að tala um, að Nd. megi ekki láta Ed. taka af sjer ráðin. Hverjir hafa komið þeim sið á aðrir en Íhaldsmenn, að láta Ed. ráða öllu? Það var svo í fyrra, þegar Íhaldsmenn rjeðu lögum og lofum í Ed., að hún hafði völdin, ekki aðeins um almenn mál, heldur einnig fjárlög. En þó að jeg sje yfirleitt andvígur því, að Ed. taki ráðin af Nd., tel jeg það vel farið í þessu máli. Hvað er óeðlilegt í því, sem hv. 2. þm. G.-K. vítir, að þingið bæði samþykki tekjuaukafrumvörp og jafnframt lækki eða ljetti alveg af öðrum sköttum? Mjer finst þetta ekki aðeins eðlilegt, heldur líka sjálfsagt. Hjer liggja nú fyrir þinginu að minsta kosti ein níu tekjuaukafrumvörp, og eftir því sem fjhn. beggja deilda skila frá sjer nál., og eftir því sem þingið hefir samþykt frv., má ætla, að samþykt verði tekjuaukafrv., er nemi samtals um 1300 þús. kr. Það er sennilegt, að eitthvað af þeim verði felt, en þegar svo miklar breytingar eru gerðar á fjármálum landsins, þá er ekki nema eðlilegt, að tilfærslur sjeu gerðar um leið, lagaðar verstu misfellurnar á núverandi skattakerfi. Annars er það auðvitað ekkert leyndarmál, að sá meiri hl., sem er á þessu þingi, ætlar sjer að ráða því, hvaða skattar verða á þjóðinni yfir fjárhagstímabilið árið 1929. Það er augljóst, að þegar stjórnarflokkurinn kemur með tekjuaukafrumvörp fram á þingi, en Íhaldsflokkurinn virðist ætla að standa sem klettur á móti því, að flest tekjuaukafrumvörpin nái fram að ganga, þá stendur Framsóknarflokkurinn fast með þeim frumvörpunum, sem hann býst við að sje hægt að fá samþykt. En þegar sjeð verður, að við jafnaðarmennirnir erum að vísu ekki eins og íhaldsmennirnir yfirleitt mótfallnir því að auka tekjur ríkissjóðs og auka framkvæmdir í landinu, en þó hinsvegar ekki tilleiðanlegir til að samþykkja ýms frumvörp Stjórnarflokksins, þá verður auðvitað að fara þær leiðir að hafa samvinnu um þessi mál milli jafnaðarmanna og Framsóknarflokksins. Og þá er ekki nema eðlilegt, að einhverjar tilfærslur sjeu gerðar á einstökum tekjuliðum, eftir því sem hentast þykir. Annars hjelt jeg, að þeir hv. íhaldsmenn, sem talað hafa í þessu máli, hefðu fylgst svo vel með í þeim nál., sem fjhn. beggja deilda hafa sent frá sjer, að þeir hefðu sjeð, að þótt flokksbræður þeirra geri klofning í nefndunum, þá stendur meiri hl. þó fast saman um öll frv. Það þarf ekki að benda á annað en þetta, sem öllum ætti að vera ljóst, til að sýna, að samvinna á sjer að nokkru leyti stað um tekjuaukalög þessa þings milli jafnaðarmanna og framsóknarmanna. Hv. 1. þm. Reykv. tók upp þann undarlega sið, að berjast á móti sínu eigin kjördæmi, með því að berjast á móti því, að kaffi- og sykurtollurinn væri lækkaður, sem er áreiðanlegt að kemur harðara niður á fáum heldur en alþýðunni í Reykjavík, en hv.þm. býst víst ekki við að eiga mörg atkv. í hópi þeirra manna. Það ætti þó íhaldsmönnum að vera ljóst, að hjer verður að finna einhverjar aðrar leiðir í fjármálunum heldur en þær, sem fylgt var á meðan þeir voru við völd.

En hvað lagði stjórnin til?

. Jeg hefi þegar talað um það. Þá gat hv. 1. þm. Skagf. þess, að hæstv., fjmrh. myndi hafa greitt atkv. á móti brtt. í hv.Ed., ef hann hefði verið viðstaddur. Jeg veit satt að segja ekki, hvaðan hv.þm. (MG) kemur umboð til að koma með yfirlýsingar fyrir hönd hæstv. fjmrh. nje finst mjer honum farast að reyna að verja gerðir hæstv. fjmrh. frá sínu eigin sjónarmiði, því að jeg hygg, að hann hafi nóg að gera við að verja sjálfan sig; en annars hygg jeg, að hv. 1. þm. Skagf. muni vera orðinn svo vanur samvinnu og sambræðslu í nefndum, að hann viti það fullvel, að menn ganga jafnvel inn á mikilvægar breytingar á sínum eigin frv., ef þeim er betur borgið með því, og væri því full ástæða til að ætla, að hæstv. fjmrh. mundi hafa greitt brtt.atkv. heldur en að fá ýms önnur tekjuauka frumvörp sín limlest. Jeg vil taka það skýrt fram, að jeg rengi algerlega ummæli þessa hv.þm. (MG) um fyrirætlanir og hugsanir hæstv. fjmrh., þar til frekari sannanir liggja á borðinu.

Frsm. 1. minni hl. (Hannes Jónsson) Jeg verð að lýsa yfir því, að mjer þykir gott að heyra það, að allir íhaldsmenn, sem talað hafa, virðast vera því mjög fylgjandi, að ríkissjóður njóti allra þeirra tekna, sem hægt er að afla. Jeg skal einnig lýsa því yfir strax, að jeg kunni að hafa misskilið eitthvað hv. formann nefndarinnar, því eins og hann tók fram, þá áttum við aðeins lauslegt tal um þetta mál, og að sjálfsögðu hafa allir nefndarmenn óbundin atkvæði. Jeg sagði það, að jeg myndi sætta mig við þessa ráðstöfun hv.Ed. á málinu, þótt jeg sje ekki ánægður með hana að öllu leyti. Jeg skal samt taka það fram, að þetta álit mitt byggist aðallega á því, að jeg tel, að við megum ekki sleppa neinum þeim tekjum, sem hægt er að ná í, jafnvel þó að þær megi eitthvað órjettlátar heita, og um sykurtollinn vil jeg taka það fram, að jeg er fyrir löngu kominn að þeirri niðurstöðu, að hann sje einna órjettlátastur af öllum tollum, þegar á það er litið, að eitt kiló af sykri kostar 40 aura erlendis, en tollurinn af því verður um 50%. Það er því orðinn allverulegur tollur á vöru, sem jafnmikið er notuð eins og tilfellið er með sykur. Jeg mun því fylgja fram frv. eins og það nú er, þrátt fyrir það, þótt hv. 2. þm. G.-K. hafi komið fram sem nokkurskonar umboðsmaður Íhaldsflokksins, eða þess hluta hans, sem nú á sæti í Ed., um að standa saman á móti frv. Jeg hefi að vísu enga ástæðu til að rengja þetta, en dálítið undarlegt er það þó, vegna þess að við þær umr., sem hjer fóru áður fram í deildinni um þetta mál, þá greiddu tveir flokksbræður þessa hv.þm. (ÓTh) atkvæði með þeim brtt., sem fram komu við 2. umr. málsins, en það voru þeir háttv.þm. Barð. og hv.þm. Vestm., svo að jeg sje, að þessi breyting á frv. á líka ítök í Íhaldsflokknum. En það má vel vera, að meiri hl. flokksins vilji heldur halda þessum lögum óbreyttum eins og þau eru nú, eins og hv. 2. þm. G.-K, tók fram. Jeg hefi svo ekkert frekar um þetta að segja, en jeg get tekið það fram aftur, sem jeg sagði áðan, að helst hefði jeg kosið, að frv. hefði verið samþykt óbreytt í Ed., og stafar það af því, að jeg álít, að ríkissjóður hafi fylstu þörf tekjuauka fyrir það, sem hann missir, en ekki af því að jeg telji þennan toll svo rjettmætan, því að jeg viðurkenni það, að sykurtollurinn er að hundraðstölu órjettmætur. Kaffitollurinn er, þótt órjettmætur sje, nokkru skárri.

Magnús Jónsson Hv. 2. þm. Reykv. sagði, að sjer kæmi það undarlega fyrir sjónir, að jeg skyldi vera að berjast hjer á móti mínu eigin kjördæmi, og að jeg myndi ekki þurfa að vænta margra atkvæða fyrir það, skildist mjer, ef jeg ekki fylgdi þessari breytingu á frv. Jeg veit ekki, hvað kjósendur þessa hv.þm. hafa lagt honum fyrir, þegar kosið var síðast, en jeg var ekki kosinn með það fyrir augum að samþykkja neinar breytingar á sykurtollinum, og ef hv.þm. ætlar að gefa það í skyn, að jeg muni ná fáum atkvæðum fyrir þessa frammistöðu mína, þá get jeg upplýst hv.þm. um það, að meðal þeirra manna, sem drekka kaffi og eta sykur, hefi jeg fengið fleiri atkvæði heldur en hann. Jeg veit heldur ekki til, að sú neysla sje neitt flokksmál, - eða hví berst þá hv.þm. á móti sínu kjördæmi í kolatollinum, sem aðallega er lagður á Reykjavík? Jeg vildi gjarnan vera með í því að ljetta tollum af þjóðinni, en þegar um margt er að ræða, þá tel jeg meira vert um það, að íþyngja ekki framleiðslunni heldur en að þeir tollar sjeu lækkaðir, sem lengi hafa verið í gildi og lenda á óþarfavörum. Það, sem jeg víti, er það, að fara að ljetta af því, sem hingað til hefir verið talið munaðarvara, en tollur aftur lagður á framleiðsluvörur, og jeg álít, að jeg geri alveg rjett fyrir mitt kjördæmi, þegar jeg stend á móti slíku. Jeg er sammála hv. 1. þm.N.-M. um það, að það felst viðurkenning um það, að sykur sje ekki fullkominn óþarfi, í því, hve hægt hefir verið farið í það á undanförnum þingum að hækka þann toll. En eftir stefnu hæstv.forsrh. skildist mjer helst, að ætti að taka sykurinn alveg út úr tolllögunum og setja hann undir vörutollslögin eins og aðrar nauðsynjavörur. Jeg tek ekki með þökkum þeirri ásökun frá hv. samþingismanni mínum (HjV), að jeg berjist á móti mínu kjördæmi. Jeg er þvert á móti að verja það með minni stefnu í skattamálum. En hv.þm. gerir það, sem óafsakanlegt væri, ef þessi kjördæmapólitík ætti að ráða, sem jeg mótmæli, þegar hann er með því að hækka tekjuskattinn. Jeg skal ekki þræta um, hvort það er rjett, sem sumum hv.þm. hefir reiknast, að tekjuaukarnir muni nema 1300 þús. kr., en það er áreiðanlegt, að slíkir tekjuaukar, í því árferði sem nú er, horfa til stórvandræða, og hvernig það getur verið rjettmætt, þegar verið er í fleiri greinum að þyngja skattana, að þá er samtímis verið að ljetta af skatti, sem verið hefir, er mjer alls ekki ljóst. Það gæti verið ástæða til að ræða dálítið við hæstv.forsrh., sem fór að tala um það dæmalausa ábyrgðarleysi, sem Íhaldsflokkurinn sýndi hjer. En það er dálítið skrítið að tala mikið um það nú, eftir að flokkur hæstv. ráðh. hefir samþykt flest af því, sem fulltrúar Íhaldsflokksinss í fjvn.Nd. fóru fram á. Þetta var, meira að segja, samþykt af öllum þingflokkum. Hvað snertir lengingu þingtímans með löngum umræðum, þá held jeg, að margir eigi þar óskilið mál; jeg hefi t. d. aldrei vitað það áður, að gerður væri eldhúsdagur að fráfarandi stj. í sambandi við samþykt landsreikningsins. Það hefir verið venjan að afgreiða það mál á einum stundarfjórðungi, en nú taka menn sig til og gera eldhúsdag út af þessu tilefni. Og það eru fylgismenn hæstv. stjórnar, sem þetta gera. Mjer finst líka óviðfeldið að vera altaf að rífast um það, hve lengi þingið standi. Menn verða að vera frjálsir að því, hvað og hvernig þeir tala, á meðan þingið er kosið og látið starfa eftir almennum þingræðisreglum. Hæstv. forsrh. sagði, að nú væri fengin trygging fyrir því, að nauðsynlegir tekjuaukar fengjust. Það væru að vísu útgjaldaheimildir á ferðinni, en stjórnin skyldi sjá um, að ekki yrði of mikið úr þeim. Þetta hljómar nokkuð einkennilega; það er eins og hæstv. ráðh. segði: Samþykkið þið bara heimildirnar, við skulum sjá um að svíkjast um það alt saman, eða við framkvæmum það ekki frekar en verkast vill. Hæstv. forsrh. sagði, að jeg yrði að sætta mig við það, að nú væri ekki alt tekið gott og gilt, sem hingað til hefði viðgengist. Þetta eru athyglisverð orð, þegar þau koma frá hæstv.forsrh. í umr. um tollmál eins og þetta. Jeg vil þá spyrja hæstv.forsrh. að því, hvort það, að ljetta tolli af tollvörum og leggja hann aftur á nauðsynjavörur framleiðslunnar, sje sú stefnubreyting, sem vænta má af hinum nýju valdhöfum? Eða átti hæstv. ráðh. við það, að hin nýja stefna þessarar hæstv. stjórnar birtist í því, að hún ber fram frumvörp og berst svo með hnúum og hnefum á móti því, að þau sjeu samþykt óbreytt? Jeg skal játa, að ef svo er, þá er hjer alveg um stefnubreyting að ræða frá því, sem áður tíðkaðist.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Hv. 1. þm. Reykv. spurði, hvort hjer væri um stefnubreytingu að ræða hjá stjórninni í þessu máli, eða hvort þetta væri beinlínis stefna hennar að því er kaffi- og sykurtollinn og svo kolatollinn snertir. Jeg get sagt hv.þm. það, að nú er verið að útbýta eða í þann veginn að útbýta till. til þál. um skipun milliþinganefndar til þess að athuga skattamálin; á sú nefnd að hafa lokið sínu starfi fyrir næsta þing, og stendur allur flokkurinn að þeirri nefndarskipun. Með þeirri tillögu liggur fyrir yfirlýsing stjórnarflokksins um það, að hjer sje aðeins um bráðabirgðaráðstöfun að ræða í skattamálunum. Út af því þrefi, sem verið hefir um ábyrgðarleysi Íhaldsmanna, er það að segja, að það þýðir ekki fyrir hv.þm. (MJ) að vitna í það, að nú hafi alt þingið fyrir þeirra tilverknað lagt sig til að útvega aukin fjárframlög til verklegra framkvæmda. Það frábæra, sem fram kom hjá Íhaldsmönnum, var það, að þeir vildu láta ákveða fje til verklegra framkvæmda með stórkostlegum tekjuhalla á fjárlögum. Það er ákaflega vel viðeigandi, að sá stjórnmálaflokkur, sem ber ábyrgð á fjáraukalögunum miklu; beri einnig ábyrgð á þessari tillögu um að framkvæma fyrir tekjuhalla.

Magnús Guðmundsson Hæstv. forsætisráðherra vildi halda því fram, að mjer skildist, að það væri besta sönnunin fyrir því, að það ætti að lækka sykurtollinn meira en nú er, að það hefði verið undan felt á síðustu þingum að hækka hann. Jeg get nú ekki sagt, að það sje sönnun fyrir því, að ívilna eigi ennþá meira, þótt ívilnað hafi verið áður, og það er ekki hægt að neita því, að sykur er alt of mikið notaður hjer á landi, enda er það viðurkent af hv. form. fjhn. (HStef), og þess vegna dugir ekki að vísa til þess, að þetta sje nauðsynjavara, enda eru hjer á landi tollaðar nauðsynjavörur, sem eru alls ekki minna áríðandi heldur en sykur. Svo er baktjaldasamkomulagið. Hæstv. forsrh. viðurkendi, að það hefði verið samkomulag um það á milli þeirra flokka, sem styðja stj., hvaða mál ættu að ganga fram, og var að benda okkur á, að Íhaldsmönnum færist ekki að vera að stökkva upp á nef sjer út af þessu, því að það værum ekki við, sem ættum að ráða. Jeg hjelt nú samt, að þótt við værum í minni hl. á þingi, þá ættum við þó okkar skoðanir og mættum greiða atkv. Jeg álít það auk þess of langt gengið að auglýsa það blátt áfram, að á bak við tjöldin sje því fyrst slegið föstu, hvað af málum eigi að ganga fram. En jeg vildi þá gjarnan spyrja hæstv.forsrh., úr því að hann er á annað borð svona opinskár, hvað jafnaðarmenn eiga þá að fá í staðinn. Hvaða laun þeir fá fyrir þægðina, og hvað Framsóknarmenn fylgja þeim í mörgum málum í staðinn. Hæstv. ráðh. sagði það beinlínis, að Íhaldsmenn væru að tefja þingið með óþarfa umr. Jeg neita því algerlega, að nokkur fótur sje fyrir þessu, en hitt er það, að við teljum okkur heimilt að láta uppi okkar skoðanir, og jeg er alveg óhræddur við að bera það saman, hvernig við tölum hjer og vinnum í nefndum, samanborið við vinnubrögð á undanförnum þingum, enda mun hægt að sýna fram á ýmislegt í þeim efnum. Hv. 2. þm. Reykv. var að tala um, að það væri undarlegt, að við vildum nú láta þungamiðju þessa máls vera í Nd., þar sem við vildum í fyrra samþykkja það, að frá fjárl. skyldi gengið eins og þau komu þá frá Ed. En hv.þm. ætti þó að muna það, þar sem hann átti hjer sæti í fyrra, að þrátt fyrir það, þótt stj. væri í minni hl. í Nd., voru þó feldar allar brtt., sem fram komu við frv. í fyrra ; það var þó ekki svo, sem það væri bannað að bera fram brtt., þær komu fram, en voru feldar, og þess vegna var frv. samþykt eins og það kom frá Ed. En það var alveg rjett, að stjórnarflokkurinn stóð á móti öllum breytingum, en það er samt svo fjarri því, að það væri nokkurntíma viðurkent af Íhaldsflokknum, að efri deild ætti að hafa meira að segja í fjármálunum heldur en neðri deild. Hv. þm. var líka að gorta af því, að hann og hans flokksmenn hefðu nú öll ráðin í tollamálunum. Já, við vitum það, en hv.þm. þarf ekki að vera að lýsa yfir því, hvað eigi að samþykkja og hvað ekki. Við Íhaldsmenn erum farnir að sjá það. En mjer þykja þessir styrktarmenn stjórnarflokksins, jafnaðarmennirnir, nokkuð harðir við stj., þegar þeir heimta, að hún gangi á móti mikilsvarðandi atriðum í þessu frv., sem hún hefir sjálf lagt fram í þinginu. Hv. þm. (HjV) vildi efast um það, að jeg hefði skýrt rjett frá afstöðu hæstv. fjmrh. Jeg sagði ekki annað en það, að jeg byggist við, að hæstv. ráðh. myndi standa við það, sem hann hefði borið fram. 

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Það eru aðeins örfá orð til hv. 1. þm. Skagf. Jeg sagði ekki, að lækkanir undanfarandi þinga á sykurtollinum væri sönnun þess, að hann ætti að lækka ennþá meira. En jeg benti á, að þjóðin hefði viðurkent nauðsyn þessarar. vöru með því að reyna að komast hjá háum tolli á henni. Honum þótti það langt gengið, að þeir, sem ábyrgð bera á stjórninni, komi sjer saman um, hvernig nægjanlegra tekna skuli aflað. Það er stjórnviska, sem sæmir höfundi fjáraukalaganna miklu, að hugsa ekki fyrir samkomulagi um þau tekjuaukafrv., sem nauðsynleg eru, fljóta sofandi að feigðarósi, láta hending ráða, hvað nær fram að ganga og hvað ekki, hvort ríkissjóður fær nægar tekjur eða ekki. Slíkt er óviturra manna ráð Það getur verið, að hv.þm. hafi lifað eftir þessari reglu, meðan hann var ráðherra. En jeg ætla mjer ekki að gera það. Stjórnin mun aldrei láta það vera undir tilviljun komið, hvort nægjanlegar tekjur fást, eða hvernig sjeð er fyrir fjárstjórn landsins. Hún mun ávalt vaka yfir því að tryggja forsvaranlega afgreiðslu fjárlaga. En meðan minni hl. sýnir annað eins ábyrgðarleysi í fjármálum þjóðarinnar og Íhaldsmenn hafa sýnt, þá er tilgangslaust að ræða þau mál við hann. Meðan Framsókn var í minni hl., hegðaði hún sjer öðruvísi. Hún neitaði ekki stj. um nauðsynleg skattalög. Þetta hefir mælst svo illa fyrir hjá þjóðinni, að jeg vona, að þeir sjái að sjer og sýni meiri ábyrgðartilfinning í starfi sínu að málum þjóðarinnar. Hv. þm. spurði, hvað af tekjuaukafrv. ætti að ganga fram. Það getur hann sagt sjer sjálfur, hafi hann nent að lesa þingsjölin. Fjhn. er búin að athuga þau og taka afstöðu til þeirra, svo að hv.þm. er vorkunnarlaust að sjá fyrir, hvað af þeim verður samþykt og hvað ekki. Jeg ber það á hv.þm., að hann hafi ekki sint nægilega þingstörfum, metið of mikið málfærslu sína úti í bæ, ef hann getur ekki svarað sjer sjálfur. Svo hneykslast þessi hv.þm. á því, að þeir menn, sem ábyrgð bera á stj., koma sjer saman um, hvernig ríkissjóði skuli sjeð fyrir nægjanlegum tekjum! Annars ferst þessum hv.þm. ekki að tala um það, þó menn breyti atkv. sínum. Má minna hann á tóbakseinkasöluna. Það situr ákaflega illa á honum að draga líkingu milli sín og núverandi fjmrh. Það er slíkt djúp milli aðstöðu þessara tveggja manna, milli þingsögu þeirra, að hann ætti ekki að voga sjer að nefna hæstv. fjmrh. við hliðina á sjer. Afstaða stj. er sú, að tryggja ríkinu nægilegar tekjur, en hitt telur hún minna um vert, að rígbinda sig við vissar tillögur.

Frsm. 3. minni hl. (Ólafur Thors) Jeg hefi þegar talað tvisvar sinnum; en þar sem jeg flyt þýðingarmikla brtt., vona jeg, að hæstv. forseti leyfi það, að aths. mín verði nokkuð löng. Jeg skal leyfa mjer að lýsa ánægju minni yfir því, að hæstv. ráðh. hefir talað hjer í dag. Við eigum því ekki að venjast nú orðið að fá að hlýða á hans skemtilegu rök. Hæstv. ráðh. var að skýra frá, að hann ætlaði sjer að breyta atkv. sínu, ætlaði sjer að greiða öðruvísi atkv. í þessu máli nú heldur en hann gerði fyrir fáum dögum. Og það er spaugilegt að hlýða á hæstv. ráðh. skýra frá þessu um leið og hann er að álasa Íhaldsmanni fyrir að hafa greitt atkv. öðruvísi en hann hafði gert mörgum árum áður. Frá bæjardyrum hæstv. ráðh. sjeð virðist þó vera eðlilegt að gerbreyta atkvæði sínu á fáum dögum. Hann ber þau rök fram til að afsaka snúning sinn, að sjer sje mjög ljúft að fella niður toll á kaffi og sykri, ef það sje hægt. Nú sjeu líkur fyrir, að ýms tekjuaukafrv. verði samþykt, og þess vegna geri hann það óhikað. En nú munu öll þau tekjuaukafrv., sem lögð hafa verið fyrir þingið, vera runnin frá stj., hvernig sem þau eru feðruð. Öll þessi frv. voru komin fram, er hæstv. ráðh. greiddi atkv. um þetta mál. Það er því einungis um tvent að gera. Annaðhvort hefir stj. borið fram frv. um meiri tekjuauka en þörf var á, eða hún ætlar nú að sætta sig við tekjuhalla á fjárlögunum. Jeg geri ekki ráð fyrir að óreyndu, að stj. þekki ekki örðugleika atvinnuveganna, eins og allir aðrir borgarar þessa lands. Og jeg vil ekki gera ráð fyrir, að stj., undir þessum kringumstæðum, hafi farið að bera fram alóþörf frv., til þess að seilast ofan í vasa gjaldþegnanna dýpra en nauðsyn bar til. Það vill svo vel til, að á Alþingi 1926 hefir hæstv. ráðh. felt úrskurð í þessu máli. Þá var um það rætt, hvort heppilegra væri, ef ríkissjóður á annað borð mætti missa tekna, að lækka skatta á framleiðslunni eða tolla á ónauðsynlegum vörum. Þá greiddi hæstv. ráðh. atkv. um málið. Ef hæstv. ráðh. hefði þá álitið rjettara að fella niður tolla af kaffi og sykri heldur en kolum og tunnum, þá hefði hann átt að bera fram brtt. við frv. þess efnis.  (Forsrh. TrÞ: Jeg greiddi atkv. móti frv.)  . Jeg get sannað, að hæstv. ráðh. var með því, a. m. k. að sumu leyti. Hæstv. ráðh. hefir því selt skoðun sína í þessu máli fyrir fríðindi frá jafnaðarmönnum. Hjer er um að ræða valdboð frá jafnaðarmönnum til flokks hans. Hv. 2. þm. Reykv. sagði, að meiri hlutinn ætlaði sjer að ráða. En hvaða meiri hluti? Stj. ber þetta frv. fram, Nd. staðfestir það; engir aðrir en jafnaðarmenn greiða atkv. á móti því. Hvort er það stj. eða jafnaðarmenn, sem ætla að ráða? Nú á hv.Nd. að úrskurða um það, hvort ríkisstjórnin á að ráða, hvort almennur vilji þdm. á að ráða, eða hvort það er vilji jafnaðarmanna; hvort jafnaðarmenn eru hinir raunverulegu ráðendur landsins. Það er þetta, sem liggur fyrir til úrskurðar. Jeg get verið mjög fáorður í svari mínu til annara hv.þm. Háttv. 2. þm. Reykv. sagði, að þau tekjuaukafrv., sem nú lægju fyrir þinginu, mundu nema um 1300000 kr. Þetta má til sanns vegar færa, en er þó rangt. Hv. þm. telur tóbakseinkasöluna þar með, en víst er, að það frv. nær ekki fram að ganga. Tveir nefndarmenn leggja til, að það verði felt, aðrir tveir, að því verði vísað til stj., en hv.þm., sem er flm. frv., leggur einn til, að það verði samþykt, og þó sjálfsagt ekki af heilum hug. Að lokum örfá orð til hv.þm. V.-Húnv. Enn á ný hefir hann staðfest, að hann hefði helst kosið, að frv. hefði verið samþ. óbreytt í Ed. Nú ber jeg fram till. um að lögfesta það í sínu gamla horfi. Hann þarf ekki að veigra sjer við að ljá henni atkv. sitt, ekki að vera hræddur um, að samþykki hennar verði málinu að falli. Jeg hjet honum áðan stuðningi Íhaldsflokksins til að samþ.stjfrv. óbreytt. Jeg geri það enn, því fhaldsmenn hafa greitt þessu frv. - eins og það verður eftir að samþ. hefir verið brtt. mín - atkv. sitt, og þá munu þeir gera það enn. Jeg veit ekki, hvað hæstv.forsrh. er liðugur í því að snúast, en Íhaldsmenn eru það ekki. Það eru og ekki allir Framsóknarmenn. Hv. 1. þm.N.-M. hefir lýst því yfir, að hans atkv. eigi að standa. Þess vegna skora jeg á hv.þm. V.-Húnv., sem vill vera með brtt. minni, en þorir það ekki, að fylgja mjer öruggur, því að hann hefir dóminn í hendi sjer. Jeg trúi því ekki, að af 6 Framsóknarmönnum í Ed. muni ekki finnast 2, sem fylgi því frv., sem stj. ber fram; einkum þar sem 2 ráðh. eru atkvæðisbærir í deildinni. Háttv. þm. er alveg óhætt að láta skoðun sína ráða í þessu máli; hann þarf þar alls ekki að fara að bænastað jafnaðarmanna.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Háttv. 2. þm. G.-K. var að gera sig digran og hjelt því fram, að jeg hefði verið með lækkun á kolatollinum árið 1926. Hann hefði ekki þurft annað en líta í þingtíðindin 1926 til að spara sjer þessi ósannindi. Þar stendur í B-deild, 1478. dálki: Frv. samþ. að viðhöfðu nafnakalli og sagði nei: TrÞ.

Jón Sigurðsson Jeg gerði ekki ráð fyrir að taka til máls undir þessum umr., en hæstv.forsrh. hefir fundist nauðsyn á að höggva til mín og hv.þm. Borgf. Sjerstaklega í ákafa sínum í að sverta Íhaldsflokkinn. Jeg ætla þó ekki að fara strax út í það, en snúa mjer fyrst að máli því, er fyrir liggur. Þegar þessi mál eru athuguð, mun oft vera gott að gá að því, hversu nágrannaþjóðirnar skipa þeim hjá sjer. Jeg hefi gætt að þessu hjá þeirri þjóð, sem oss er líkust og lifir við svipaðasta staðhætti, Norðmönnum. Samkvæmt skjölum hefi jeg fundið, að sykurtollurinn hjá þeim er helmingi hærri en hjer á landi. Nú vita allir, að ekki stunda Norðmenn síður sjó en við, og lifa í þurrabúð. Þeir hafa þess vegna meiri ástæðu til að hafa lágan toll á sykri en við; þó er hann hærri hjá þeim. Viðvíkjandi ummælum hæstv.forsrh. um ábyrgðarleysi okkar hv.þm. Borgf. spurði jeg hann að því, hver eðlismunur væri á útgjöldum þeim, sem sti. stofnar til í frv. sínum, og útgjöldum til verklegra framkvæmda. Jeg hefi ekki fengið svar. Samkvæmt venju er enginn eðlismunur á þessu. Honum mun tæplega takast að benda á eðlilegan greinarmun á þessu tvennu. Hvorttveggja er heimild. Stj. er það í sjálfsvald sett að færa þau útgjöld til. eða fella niður, samanber aðgerðir stj. 1923. Það er vægast sagt broslegt að heyra hæstv. ráðh. bregða, okkur um ábyrgðarleysi, vegna þess að við flytjum till., er nema 200–300 þús. kr. útgjöldum til samgöngubóta, á sama tíma og hann og hans stuðningsmenn flytja útgjaldatillögur, er mundu skapa ríkissjóði yfir 3 milj. kr. tekjuhalla. Þegar svona er í pottinn búið, hittir löðrungurinn, er ráðherrann rjetti að okkur háttv.þm. Borgf., áreiðanlega fyrst og fremst hann sjálfan og stj. Hann ætti fyrst að gera hreint fyrir sínum eigin dyrum, áður en hann fer að ráðast á okkur háttv.þm. Borgf. fyrir þessar till. okkar um smáútgjöld til samgöngubóta. Þetta tal hans um ábyrgðarleysi okkar er því hrein og bein ósannindi, flutt móti betri vitund.

Magnús Guðmundsson Jeg skal ekki karpa um nauðsyn sykursins við hæstv.forsrh. Flestir munu viðurkenna, að það sje notað meira en nauðsyn ber til. Það má vel vera, að búið sje að ráða máli þessu til lykta bak við tjöldin; þarf þá ekki að segja meir. En það er þó hart að vilja meina andstæðingunum að tala um málin í deildinni. Þetta hefir gengið svo langt, að hæstv.forsrh. hefir skipað hæstv. forseta að slíta umr., eftir að menn höfðu kvatt sjer hljóðs. Þetta hefir komið fyrir mig. Hæstv. ráðh. nefndi tóbakseinkasöluna og fjáraukalögin miklu. Ferst honum varla að álasa mjer, þar sem nú líður varla mánuður milli þess, að hann greiðir atkv. í sama máli og þó sitt á hvorn hátt. En það liðu fimm ár milli þess, að jeg greiddi atkv. með tóbakseinkasölunni og þess, að jeg ljet vera að greiða atkv. um hana. Þetta er aðalvopn hæstv.forsrh. á mig. Held jeg, að jeg standi jafnrjettur eftir. En það mætti þá spyrja hann, hann, sem telur tóbakseinkasölu lífakkeri þjóðarinnar, hvers vegna hann tekur hana ekki upp, úr því að hann gortar af því, að hann ráði, þótt hann ráði reyndar engu og geri ekki annað en lyppast niður eins og ullarlopi fyrir sjer meiri manni, en ekki betri. Af hverju tekur hann hana ekki upp? Er það ekki af því, að hann hefir ekki jafnbjargfasta sannfæringu á ágæti hennar og hann vill láta sýnast? Meðan hann sýnir ekki trú sína í verkunum, þá verður honum ekki trúað. Hann var að brigsla mjer um, að jeg rækti illa þingstörfin og ljeti málfærslu mína úti í bæ tefja mig. En þegar búið er að ákveða, hvað gera skuli og hvað ekki, bak við tjöldin, þá hefir það harla litla þýðingu. Ekki mun hann hafa þá ánægju af að heyra mig tala, að það taki því þess vegna. Annars vil jeg benda honum á, að jeg er hjer fult eins mikið og hann og mun rækja þingstörf mín fullkomlega á við það, sem hann rækir sín störf. Hæstv. ráðh. var að vara mig við að nefna mig við hliðina á núverandi fjmrh. Jeg hjelt þó, að óhætt væri að líta á kónginn. Þegar fjáraukalögin miklu, sem hæstv. ráðh. nefnir svo, voru til umr. á þingi 1923, var hæstv. fjmrh. einn í nefnd þeirri, sem athugaði þau. Hver var þá hans dómur um þau? Nefndin var á einu máli um það, að umframgreiðslur hefðu ekki verið meiri en við var að búast. Allir þm. voru á einu máli um það. Hæstv. ráðh. fjekk ekki einn einasta á sitt mál þá. Hæstv. ráðh. sagði, að er jeg ljet afnám tóbakseinkasölunnar hlutlaust, hafi ekki verið sjeð fyrir neinum tekjuauka í staðinn; en þetta er rangt, því að samtímis var tollurinn hækkaður. Í sambandi við það lýsti hann yfir því, að nú lægju nóg tekjuaukafrv. fyrir þinginu. En hvaða tekjuaukafrv. hafa komið fram, síðan hæstv. ráðh. greiddi atkv. síðast um þetta frv. hjer í deildinni? Engin.  (Forsrh. TrÞ: Vissa um, að þau verði samþykt, hefir komið fram síðan)  . Já, baktjaldasamningarnir við jafnaðarmenn hafa tekist síðan, með þeim úrslitum, að stj. og Framsóknarflokkurinn hefir látið svínbeygja sig svo, að þeir ætla að greiða atkvæði ofan í sjálfa sig. Það er því von, að hæstv.forsrh. sje hnakkakertur yfir valdi sínu. Nei, valdið er ekki hjá honum, það er hjá jafnaðarmönnum. Hæstv. forsætisráðh. má því ekki hreykja sjer hátt. Hann er að gera það, sem er miklu verra en það, sem jeg gerði, þegar um tóbakseinkasöluna var að ræða. Það líður mánuður á milli þess, að hann breytir um skoðun, en hjá mjer liðu fimm ár, án þess þó að jeg greiddi atkv. með afnámi einkasölunnar; jeg ljet það hlutlaust. Eftir þessu er þá hæstv.forsrh. 60 sinnum verri en jeg.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallason): Háttv. 1. þm. Skagf. hefir beint til mín nokkrum orðum, sem jeg þarf að svara, en mun þó aðeins gera það lauslega. Jeg vil geta þess út af ummælum hv. 2. þm. Skagf., sem talaði fyr, að þar sem hann var að tala um, að jeg vildi sverta Íhaldsflokkinn, þá er það alls ekki rjett. Jeg ljet það skýrt koma fram, að með því að hirta Íhaldsflokkinn væri jeg að reyna að vekja þá ábyrgðartilfinningu, sem jeg veit, að blundar innifyrir hjá hv. 2. þm. Skagf. og fleirum. Jeg get sagt það í viðbót, að jeg geri ráð fyrir, að þessi hugmynd, sem fólst í till. um framkvæmdir fyrir tekjuhalla, hafi ekki fæðst í heila hv. 2. þm. Skagf., nje hv.þm. Borgf.; hitt tel jeg sennilegra, að sú merkilega hugmynd sje frá einhverju öðru heilabúi Íhaldsflokksins, eða þessum „heila heilanna“, sem hv. 2. þm. G.-K. ætti að kannast við. Jeg þori hiklaust að vitna í það, hvernig jeg sem fjvn.maður og frsm. fjárl. og sem einn í minni hl. í fjögur ár sýndi í verkinu ábyrgðartilfinningu um það að afgreiða fjárl. á sómasamlegan hátt. Hv. 1. þm. Skagf. þarf jeg ekki að svara nema örfáum orðum. Hann sagði, að jeg hefði skipað að slíta fundi. Það hefi jeg aldrei gert; jeg hefi ekkert vald til þess, og mundi það ekki verða tekið til greina, þótt jeg eða einhver annar þm. skipaði slíkt. Hann sagði ennfremur, að jeg hefði talað um tóbakseinkasöluna sem lífakkeri. Það hefi jeg aldrei gert; en það var hv. 1. þm. Skagf., sem kallaði hana lífakkeri á sínum tíma, og meira að segja vann hann það þrekvirki að fá einn góðan og gegnan kaupmann hjeðan úr nágrenninu til þess að greiða atkv. með frv. við úrslitaatkvgr. hjer í deildinni. Jeg veit, að hv.þm. minnist þess mikla sigurs, þegar hann fjekk kaupmanninn með þessu máli. Jeg var ekki að brigsla hv.þm. um það, að hann ynni slælega að þingstörfum, en jeg sagði það, að ef hv.þm. spyrði, hvað líklegt væri, að gengi fram af tekjuaukafrv., þá væri það af því, að hann fylgdist ekki með. Öll frv. eru komin fram og nál. eru komin fram, svo að hafi hann fylgst með. veit hann, hvað muni ganga fram, og hefir hann þá spurt út í loftið. Háttv. þm. sagði líka, að jeg gæti aldrei talað um sig án þess að nefna tóbakseinkasöluna og fjáraukalögin miklu. Það er nú svo. Mjer dettur í hug Jón biskup Ögmundsson; hann gat ekki annað en minst Ísleifs fóstra síns, er hann heyrði góðs manns getið. Þetta er satt, sem hv. 1. þm. Skagf. sagði, að altaf þegar jeg minnist hans. stendur mjer fyrir hugskotssjónum mynd af fjáraukalögunum miklu og tóbakseinkasölunni. Það fylgir hv.þm. áreiðanlega til grafar, þetta hvorttveggja.

Hákon Kristófersson Jeg ætlaði mjer að láta þessa umr. alveg hlutlausa. En það er eins og fyr, að hæstv.forsrh. hefir ekki treyst sjer til að haga orðum sínum svo, að fara ekki með bæði brígslyrði og ósannindi. Hann sagði nefnilega um okkur Íhaldsmenn, að við værum þektir að því að greiða atkvæði sitt á hvað. Jeg vísa þessum ummælum fyrst og fremst hvað mig snertir - og einnig eftir þeim kunnugleika, sem jeg hefi af mínum flokksbræðrum - heim til föðurhúsa sem algerðum ósannindum. Er ilt til þess að vita, að slíkt komi úr þessu sæti, og það frá þeim manni, sem hefir ekki verra innræti en hæstv.forsrh. hefir; en það er hans veiklyndi. sem gerir það að verkum, að hann fer út fyrir þá braut velsæmis í orðhætti sem hann ætti að halda sig á. Jafnframt lýsi jeg það ósatt - eftir þeim kunnugleika, sem jeg hefi af Íhaldsflokknum -, að samkomulag hafi verið að standa á móti nauðsynlegum tekjuaukafrv. Hæstv. ráðh. var að tala um einhver óviturra manna ráð, sem við tökum Íhaldsmenn. Þetta geta náttúrlega þeir vitru menn sagt, og mun víst hæstv.forsrh. telja sig manna færastan að vigta á vogarskálum vitsmuni manna, - bara að reisla hans reynist nú ekki eitthvað geggjuð, ef um andstæðinga er að ræða. Þar sem hann benti á, að hann og hans stuðningsmenn vildu taka til sinna ráða gagnvart okkur Íhaldsmönnum, hvað sem við segðum, þá er það ekki annað en það, sem minni hl. á hverjum tíma verður að þola og sætta sig við. En hitt ber ekki að sætta sig við, að vera borinn ósönnum brigslum. Hæstv. forsrh. hefir hvað eftir annað beint því til okkar Íhaldsmanna, að við ættum allmikinn þátt í að lengja þingtímann. Jeg man ekki eftir því, þegar hæstv. ráðh. var í minni hl., að hann skirrðist við að halda mjög margar og langorðar ræður í ýmsum málefnum, og man heldur ekki eftir hinu, að þáverandi stj. leyfði sjer að sýna honum þá óvirðingu að segja við hann, að hann ætti að vera hjer sem þegjandi þm. En þegar slíkt kemur frá hæstv. stj., að hún segir hv.þm. beint eða óbeint að þegja um þau ýmsu málefni, sem fyrir liggja, þá þýðir það ekki annað en það, að þeir skuli ganga athugasemdalaust að öllu því, sem hinn háttv. meiri hl. kann að bera á borð fyrir þá. Þetta er annars ekki ný bóla, - og mjer sárnar við hæstv.forsrh., og mest af því, að jeg ber svo djúpa virðingu fyrir þeim manni að ýmsu leyti  Það er ekki í fyrsta sinn, sem hæstv.forsrh. minnist á tóbakseinkasöluna.  (Forsrh. TrÞ: Og verður ekki í það síðasta!)  . Nei, jeg bjóst við því. Þá þekki jeg vin minn illa, hæstv. ráðh. Jeg ætla alls ekki að fara að taka svari hv. 1. þm. Skagf.; hann er fullkomlega fær að svara. En jeg skal geta þess, að jeg álít þá tillátssemi hans virðingarverða að láta undan öllum sínum stuðningsmönnum, þegar sýnt var fram á, að ríkissjóður mundi ekki bera minna úr býtum, ef einkasalan væri afnumin, svo sem reynslan hefir nú leitt í ljós. Og jeg tel það alveg óframbærilegt að segja, að menn greiði atkv. sitt á hvað í máli, þó að þeir að mörgum árum liðnum sjái, þegar reynslan fer að tala, að eitthvað annað henti betur. Jeg býst við, að al]ir hv.þdm. hafi þá sögu að segja, að við höfum löngum gert ýmsar ákvarðanir, bæði í einkamálum og opinberum málum, sem hafa ekki í öllu reynst þær heppilegustu; þá föllum við vitanlega frá fyrri aðstöðu, og veit jeg ekki til, að það sje vandi vel hugsandi manna að lá nokkrum slík sinnaskifti. Hv. 2. þm. Skagf. hefir borið hönd fyrir höfuð sjer og hv.þm. Borgf. út af þeim hörðu orðum, sem hæstv. ráðh. hefir hvað eftir annað látið falla í garð þeirra, og þarf jeg því ekki að minnast á þau. Maður ætti að mega vænta þess, að þeir, sem eru svo gjarnir að vanda um við aðra, vandi sitt framferði sem allra best. Og viðvíkjandi umvöndun hans og ábyrgðartilfinningu hans sjálfs vil jeg vona það, að honum verði það brátt ljóst, að það er mikilsvarðandi, að menn í æðstu sætum sjeu ekki að brýna þær dygðir fyrir öðrum, sem þeir sjálfir hafa ekki verulegar mætur á. Jeg verð að segja, að sú tillátssemi, sem hv. 1. þm. Skagf. - þá ráðh. - sýndi okkur flokksmönnum sínum, hún var þess eðlis, að ef hann hefði ekki getað gengið inn á okkar skoðun, hefðum við ekki sjeð okkur fært að styðja hann sem ráðherra. Er þessi tillátssemi dálítið ólík og hjá mínum góða vini, hæstv.forsrh., þegar hann gengur frá sínu frv., sem jeg leyfi mjer að kalla svo, enda þótt hæstv. fjmrh. beri það fram. Jeg held það hefði farið betur á því, að hann hefði farið til mín og annara góðra manna og spurt, hvort þeir vildu sýna sjer hlutleysi, ef ekki stuðning, heldur en eiga sæti sitt undir þeim mönnum, sem hann er kúgaður af. Jeg mun nú ekki tala meira að sinni; jeg hefi reynt að vísa frá mjer þessum ómaklegu aðdróttunum, sem jeg bjóst ekki við í minn garð frá hæstv.forsrh. Ef hann hefði tilgreint einhver nöfn, sem ummæli hans hefðu átt við, hefði jeg getað gengið framhjá þeim, en þar sem hann bregður Íhaldsflokknum í heild sinni um drengskaparleysi, finn jeg ástæðu til að mótmæla. Verst þykir mjer, ef jeg hefi með þessu orðið til þess að lengja þingtímann frekar en hæstv.forsrh. þætti vel við eigandi; því að vitanlega vildi jeg sýna honum hjástöðu mína í öllum góðum málum, - en hann leiti til annara í hinum.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallason): Jeg verð að játa, að jeg er í töluvert miklum vanda, hvernig jeg á að svara þessari alvöruþrungnu ræðu vinar míns, hv.þm. Barð. Jeg tek vitanlega við öllu þessu sem föðurlegum áminningum frá honum, af því að hann er mjer eldri maður. En hann hefir haft mjög þung orð um brígsl og eitthvað, sem „líktist ábyrgðarleysi“. Þetta var annarsvegar, en hinsvegar talaði hann um djúpa virðingu, sem hann bæri fyrir formanni stjórnarinnar.  (HK og ÓTh: Sem „prívat“manni!)  . Undir slíkum kringumstæðum er mjer altaf gjarnara að leggja út á betri veg, og þess vegna ætla jeg að taka ummælum hv.þm. með mikilli vinsemd, einkanlega vegna þeirra góðu orða hans um „hlutleysi, ef ekki stuðning“ við landsstjórnina. Jeg þakka.

Frsm. 2. minni hl. (Hjeðinn Valdimarsson) Hv. 1. þm. Reykv. þykir sykurtollurinn koma jafnt niður. Eftir sykurneyslu í landinu munu fara um 50 kr. í toll á hverju heimili, og með þeirri álagningu, sem vænta má í búð, verður þetta um 60 kr. Geri maður ráð fyrir, að sykurneyslan sje æðimiklu meiri í kaupstöðum en í sveitum, kemur upp í það, að skattur, sem ríkissjóði er borgaður af þessari vöru, verður um 80 kr. við sjávarsíðuna. Nú sjá það allir, hver munur er að taka slíkan skatt af fimm manna fjölskyldu, þar sem tekjurnar eru ekki nema 2000–2500 kr., af embættismönnum, sem hafa 7500–8000 kr., eða í þriðja lagi af þeim, sem hafa 15–20 þús. kr. tekjur eða þaðan af meira. Jeg vil aðeins benda á, hversu þessi skattur kemur mismunandi niður í hlutfalli við tekjurnar. Verkamaðurinn borgar þrefalt eða fjórfalt meira en embættismaðurinn, og embættismaðurinn borgar tvöfalt, þrefalt eða margfalt meira en sá, sem hefir tekjur af verslun eða atvinnurekstri. Þannig lendir sykurtollurinn, eins og aðrir nefskattar, langþyngst á fátækasta hluta þjóðarinnar. Ef yfirleitt á að ganga út frá, að jafna eigi sköttum eftir efnum og ástæðum, þá er ekki hægt að finna órjettlátari toll en sykurtoll, sem lendir á sjávarsíðunni mestmegnis og þar á fátækasta fólkinu. Þetta veit jeg, að hv. 1. þm. Reykv. skilur eins vel og jeg, þó að hann hugsi ekki um það nógu vel, hvað það er ranglátt. Hv. 1. þm. Skagf. vildi halda fram, að sykur væri alls ekki nauðsynjavara, eða a. m. k. ekki svipað því eins nauðsynleg og hún er mikið notuð. Jeg vil beina þeirri fyrirspurn til hv.þm. -  Hv. 1. þm. Reykv. var enn á ný að undrast yfir því, að við vildum þessa lækkun, þar sem við virtumst annars láta okkur svo ant um tekjuauka. En því hefir verið lýst af hæstv.forsrh., að fram muni koma till. um það að skipa nefnd til að athuga skattamálin yfirleitt. Og jeg veit, að hv. 1. þm. Reykv. er það kunnugt, að við jafnaðarmenn leggjum mjög mikla áherslu á það, alveg eins og framsóknarmenn, að breytt verði að mörgu leyti um skattgrundvöll í landinu og tekjum ríkissjóðs verði komið fyrir á öruggan hátt og öðruvísi en hingað til hefir tíðkast. Hv. 2. þm. G.-K. virtist vera nokkuð forviða yfir því, að meiri hlutinn ætlaði sjér að ráða, hvaða leið væri farin í skattamálum á þessu þingi. Mjer finst það leiða af sjálfu sjer, að meiri hl. ráði altaf, hvaða málum sem er, og það er eðlilegt, að þeir flokkar, sem hafa myndað meiri hl. í þessu máli, reyni að athuga það í sameiningu, hvernig hægt sje að koma fram þeim tekjuaukafrv., sem nauðsynleg eru. Hv. 1. þm. Skagf. þótti sem hjer væri um launsamninga að ræða bak við tjöldin. En það nægir að benda á, að það kemur fram opinberlega í nál., hverja skoðun flokkarnir hafa á öllum tekjuaukafrv., sem fram hafa komið í þinginu. Þá vildi hv. 2. þm. G.-K. rengja, að rjett væri hermt um þá upphæð, sem stæði í tekjuaukafrv., að hún væri um 1300 þús. kr. Þetta geta menn sjeð með því að telja saman sjálfir. Hitt er annað mál, að jeg geri ekki ráð fyrir, eftir þeim nál., sem eru komin fram, að samþ. verði svo mikið sem þessu nemi. Hv. þm. var mikið að tala um, að þess væri ekki þörf fyrir stjórnina að ganga að breytingum á frv., af því að Íhaldsflokkurinn væri tilbúinn að samþykkja frv. óbreytt. En hvað hafa íhaldsmenn lagt til fjármálanna á þessu þingi? Fjárlögin koma fyrir þingið með tekjuafgangi. Íhaldsmenn eru með í því að hækka gjöldin, en geta ekki fallist á nema litla tekjuauka. Nú vil jeg spyrja hv. 2. þm. G.-K., hvort Íhaldsflokkurinn muni, ef frv. kemst óbreytt í gegn, ganga á bak orða þeirra íhaldsmanna, sem eiga sæti í fjvn., um auknar verklegar framkvæmdir. Því ef einungis þessi tekjuauki verður samþyktur, en aðrir ekki, þá verður stór tekjuhalli á fjárlögum. Eða eru íhaldsmenn ef til vill að reyna það ennþá?

Jón Sigurðsson Það má ekki minna vera en jeg svari hæstv.atvmrh. fáum orðum, þótt svar hans til mín væri æðiófullkomið og hann bæri ekki við að reyna að svara fyrirspurn þeirri, sem jeg beindi til hans. Hann taldi það sína helgustu skyldu að reyna að hafa bætandi áhrif á okkur hv.þm. Borgf. Það fer að vísu vel á slíku fyrir fyrverandi prest, en mjer finst þó, að hann ætti fyrst að snúa sjer til sinna nánustu flokksbræðra og fylgifiska í því efni. Jeg lít svo á, að honum beri t. d. enn meiri skylda til að leiðbeina starfsbróður sínum, dómsmrh., í þessu efni, svo hann geti bætt sig. Má vera, að hann hefði þá, ef hann hefði neytt prjedikunarhæfileika sinna, getað fengið því áorkað, að útgjöld samkv. till. stjórnarinnar, utan fjárlaga, hefðu ekki numið nema 2 milj. kr., í stað þess að nú nema þau á 4. milj. kr. Hæstv. atvmrh. hefir áreiðanlega nægilegt verkefni fyrst um sinn meðal sinna eigin flokksmanna. Hvað því viðvíkur, að við hv.þm. Borgf. og jeg höfum ætlað að koma tekjuhalla á fjárlögin, þá er það ósatt. Því hefir verið lýst yfir, að till. yrði orðuð svo, að stjórninni væri heimilt að fresta framkvæmdum, ef fje væri ekki fyrir hendi. Ekki þurftum við heldur að fara í smiðju til annara með þessa till., og vísa jeg þeim ummælum frá mjer sem ósönnum. Við þurftum ekki að fara í smiðju til að hafa fulla meðvitund um, hvað það er, sem sveitirnar helst þarfnast, þótt hann virðist hafa gleymt því.

Frsm. 3. minni hl. (Ólafur Thors) Jeg bað um leyfi til að gera örstutta athugasemd til að bera af sakir, en ekki af mjer, heldur af hæstv.forsrh. Jeg taldi hæstv. ráðh. bundinn af atkvgr. hjer í deildinni, sem fór fram fyrir fáum dögum, og jeg taldi hann bundinn af atkvgr. frá 1926. Um síðara atriðið hafði jeg hæstv. ráðh. fyrir rangri sök. Jeg hafði ruglað honum saman við nokkra aðra flokksbræður hans, ágæta menn, svo sem hæstv. forseta (JörB). Hv. 2. þm. Reykv. skal jeg ekki svara nú, honum get jeg svarað, þegar næsta mál á dagskránni verður tekið fyrir.

Magnús Guðmundsson Hæstv. forsrh. svaraði ekki því, sem jeg sagði um tóbakseinkasöluna, en sagði aftur á móti, að jeg minti sig á einhvern mann úr fornsögunum. Það er gamall siður hjá hæstv. ráðh., þegar hann skortir rök, að fara aftur í Sturlungu eða einhverjar fornar sagnir. En mjer dettur líka í hug maður úr fornsögunum, þegar jeg minnist hæstv. ráðh. Það er Björn að baki Kára. En ekki minnir þó sá, sem fyrir framan er, á Kára. Hvað sykrinu viðvíkur, þá hygg jeg, að fátæklingar noti það í minna óhófi en þeir efnaðri. Ekki er það rjett. að jeg hafi gefið yfirlýsingar fyrir hönd hæstv. fjmrh. Jeg gekk einungis út frá því, að hann stæði við það frv., sem hann bar fram. Hv. 2. þm. Reykv. sagði, að um þetta hefði ekki verið neitt leynimakk; alt hefði verið opinbert. En það hefir ekki orðið það fyr en í dag.

Frsm. 1. minni hl. (Hannes Jónsson) Eins og jeg hefi tekið fram, þá hefði jeg helst kosið, að Ed. hefði gengið að frv. þessu óbreyttu eins og Nd. gekk frá því. En oft er það svo, þegar málum er breytt í Ed., að Nd. vill þá ekki eiga það á hættu, að þeim verði spilt enn meir, og samþykkir þau því eins og þau koma frá Ed. Svo er það fyrir mjer í þessu máli. Jeg vil ekki eiga það á hættu, að málið spillist. Jeg treysti ekki hv. 2. þm. G.-K. eða hans flokksmönnum svo, að jeg vilji fyrir hans orð eiga neitt á hættu. Hvað sem hv. 2. þm. G.-K. kann að segja, þá mun jeg ekki gera annað í þessu máli en það, sem jeg meina.

Magnús Jónsson Útreikningar hv. 2. þm. Reykv. um það, hvað sykurtollurinn nemi á fjölskyldu, koma ekki þessu máli við. Hann byggir þar á því, að sykureyðslan sje jafnmikil á mann, án tillits til efnahags. Þetta er ekki rjett. Sykur getur verið mönnum nauðsynlegur upp að vissu takmarki. En mikil sykurnotkun er beint skaðleg. Hv. þm. kom með ný rök í þessu máli. Nú væri komin fram till. um að skipa milliþinganefnd í tolla- og skattamál landsins. Því væri nú ástæða til að breyta út af þeirri grundvallarreglu, sem fylgt hefði verið. En jeg sje ekki betur en hjer sje ný ástæða til hins gagnstæða, sem sje að vera á móti þessari breyting, þegar búast má við, að þessi till. verði samþykt og nefndin skipuð. Hv. þm. sagði, að hjer ætlaði meiri hl. sjer að ráða. Þetta eru brosleg orð, þegar þau eru sett við hlið raun veruleikans. Raunveruleikinn er sá, að hjer ráða jafnaðarmenn einir. Þeir bera fram till., sem fer á móti ríkisstjórninni, móti Framsóknarflokknum og móti Íhaldsflokknum. Og þó ætlar alt að bogna fyrir nema íhaldsmenn. Stjórnin fær ekki að ráða, meiri hl þings fær ekki að ráða. - Atferli jafnaðarmanna við Framsókn minnir mig á kjóa og ritu. Hafi hún náð sjer í eitthvert æti, eltir kjóinn hana, þangað til hún sleppir því við hann, og hafi hún gleypt það, neyðir hann hana jafnvel til að selja því upp. Jafnaðarmenn eru ekki einu sinni svo vorkunnlátir við stjórnina, að þeir leyfi flokki hennar að snúast, áður en þeir hafa opinberlega látið í ljós afstöðu sína með atkvæðagreiðslu, heldur neyða þeir hann til þess að snúast frá yfirlýstum vilja sínum, eins og glögglega kom í ljós hjá hv.þm. V.-Húnv. og nokkurra daga gamalt nafnakall sýnir.

Bjarni Ásgeirsson Jeg hefi undrast dálítið þær umr., sem um þetta mál hafa orðið. Ekki af því, að skattamál sjeu ekki í eðli sínu deilumál, heldur af því, hvað menn hafa lagt aðaláhersluna á. Það hefir komið fram hjá mönnum, að þetta atriði, sem í brtt. felst, hafi verið í frv. eins og það kom frá stjórninni. Við höfum greitt atkv. með því fyrir nokkrum dögum, og því sje það óhugsandi, að við snúumst nú móti brtt.Ed. eigi ekki að hafa meira að segja í þessu máli og það sje rangt af Nd. að láta hana beygja sig. En það kemur ósjaldan fyrir, að brtt., sem maður er mótfallinn, koma fram við frv., og greiðir þó atkv. með því í heild á eftir. Það dugir ekki að blína á það eitt, sem maður helst vill. - Það hefir og oft komið fyrir á þingi, að Nd. hefir orðið að beygja sig fyrir Ed. Það er engin regla til um það, hvor deildin eigi að ráða meira. Þegar liðið er á þing, þá er ilt að vera að þvæla málum milli deilda og verður þá að greina höfuðatriði frá auka atriðum og sætta sig við, þó frv. verði ekki afgreidd alveg eins og maður hefði helst óskað. Það er rangt að einangra þetta mál; það verður að taka það í sambandi við þau önnur skattafrv., sem nú liggja fyrir þinginu, og líta á þau í heild. Hv. 1. þm. Skagf. hneykslaðist mjög á því, að hæstv.forsrh. hafði sagt, að málinu væri trygt fylgi gegnum þingið. Jeg undraðist dálítið á þessu. Hvað er Íhaldsflokkurinn að gera á flokksfundum annað en ákvarða forlög þeirra mála, sem liggja fyrir þinginu? Afstaða til hinna einstöku mála er einmitt tekin á flokksfundum. Það er því ekkert óeðlilegt, þó að foringjar flokkanna megi lýsa yfir afstöðu þeirra til málanna, þegar hún er ákveðin. Og þetta er það, sem gerst hefir hjer, er báðir þeir flokkar, sem að stjórninni standa, gera kunnugt, hvað þeir ætla sjer í þessu máli. Jeg held, að þetta sje sjálfsögð skylda flokkanna og fjarri því að vera ámælisvert. Jeg tek undir það með hv.þm. V.-Húnv., að jeg lít á stefnu frv. í heild sinni og styð þau þess vegna, þó að jeg hefði fremur kosið ýmislegt á annan veg en þar. Af því að jeg tel ekki koma til nokkurra mála að afgreiða fjárlögin með tekjuhalla, mun jeg fylgja frv., í von um, að þau ákvæði, sem nú verða samþykt, standi aðeins til bráðabirgða, en skattalöggjöfin í heild verði endurskoðuð.

Sigurður Eggerz Jeg þarf aðeins að segja örfá orð, og þau aðallega vegna þess, að hv.þm. Mýr. var áðan að víta ummæli mín um það, að þessi hv. deild ætti ekki að víkja fyrir hv.Ed. Jeg hafði fult tilefni til að minnast á þetta, af því að því var haldið fram í þessum umræðum, að við yrðum að ganga að breytingunum á frv., af því að hv.Ed. hefði samþykt þær. En jeg held, að það sje ákaflega óheppilegt að koma þeim hugsunarhætti inn hjá hv.Ed., að hún hafi tögl og hagldir í öllum málum. Hv. þdm. vita, og mjer er það ljóst sjálfum, að jeg muni engin áhrif geta haft á framgang þessa frv. Þrátt fyrir það vil jeg ekki setjast svo niður, að jeg lýsi ekki afstöðu minni til nokkurra atriða, sem hjer koma til greina. Það lítur svo út, að mikill hluti hv.þm. þykist sjá samvisku sinni að fullu borgið, ef þeim tekst með einhverjum ráðum að hlaða svo miklum sköttum á þjóðina, að ekki verði tekjuhalli á fjárlögunum. Jeg hefi enga sjerstaka löngun til að raska sálarfriði þessara hv.þm. En jeg vil þó benda á, að til er önnur meginregla í fjármálunum, sem ekki má út af bregða og á sjer dýpri rætur en hin. Og hún er sú, að leggja ekki of þunga skatta á þjóðina. Það þýðir líka lítið að ætla mönnum að greiða há gjöld, ef þeir geta ekki greitt þau og þau innheimtast aldrei. Áður en skattarnir eru ákveðnir, þarf að athuga, hvað þjóðin getur borgað. Nú vil jeg minna á það, að rauði þráðurinn í kosningaræðunum í sumar var sá, að ekki mætti hækka skattana á þjóðinni. En hvað verður nú úr öllum þeim loforðum, sem frambjóðendur gáfu þá? Það er auðsætt, að útgjöldin hækka stórum. En jeg segi: Gæti hv.þm. sín gagnvart kjósendum sínum! Þeir mega ekki halda, að þeir friði sína samvisku með því einu að rjetta upp fingurna með svo og svo mörgum skattafrumvörpum. Það er enginn barlómur hjá atvinnurekendum, þó að þeir telji sig ekki geta greitt þunga skatta. Framleiðslan stendur höllum fæti. Um það vitna töp bankanna. Yfirstandandi tími er atvinnuvegunum óhagstæður. Því verður Alþingi að gæta hófs um álögur allar. Jeg skal ekki lengur þreyta þolinmæði hv.þdm. En jeg vil vara þá við að halda alt of fast við þá trúarsetningu, að aldrei, undantekningarlaust. megi verða tekjuhalli á fjárlögunum. Geta þjóðarinnar verður að ráða mestu um það. Auðvitað verður ekkert tillit tekið til þessara orða minna, af því að þau koma frá minsta flokki þingsins. En fyrir utan þennan sal eru líka menn, sem taka eftir því, sem hjer er sagt. Þeir munu heyra það, sem minsti flokkurinn leggur til málanna - og þeirra er að dæma.

Jón Auðunn Jónsson : Mjer þótti koma fram óvenjulegur kveifarskapur í síðustu ræðu hv.þm. Mýr. Jeg hafði satt að segja haldið, að hann væri meiri skapfestumaður en hann sýndi sig þar. Hann segir, að tekjuaukafrv. komist eigi fram nema með tilstyrk jafnaðarmanna. Ja, það er svo sem auðsjeð, að jafnaðarmenn ráða mestu hjer um. Í þessu tilfelli var óþarft fyrir stjórnarfl. að láta jafnaðarmenn beygja sig. Það var vitanlegt af atkvgr., að Íhaldsflokkurinn, að einum manni undanskildum, fylgdi stjórninni að þessu máli. Nú gengur hv.þm. Mýr. í móti brtt. Þó veit hann, að þær voru samþyktar með 20:3 atkv. í Nd., og Ed. voru þær feldar með 7:6 atkv., af því að hæstv. fjmrh. var ekki viðstaddur. Þar stóð Íhaldsflokkurinn með stjórninni, en þá höfðu jafnaðarmenn beygt Framsóknarflokkinn og dómsmrh., sem öllum er vitanlega fremur ráðh. jafnaðarmanna en Framsóknar. Alt tal hv.þm. um, að minni hl. eigi að beygja sig o. s. frv. er út í loftið. Hann segir, að eitthvað þurfi að slaka til, til að spilla ekki samkomulagi um frv. sjálft. En hvar lendir þá tilslökun stjórnarflokksins, ef þeir slaka til líka þar, sem þeir eiga vísan stóran meiri hl. fyrir frv. sínum? Er það rjett, að ef lítill minni hl. óskar að gera einhverjar breytingar, þá eigi meiri hl. að beygja sig? En það virðist vera að gerast í þessu máli. Þar sem það er sannað í þessu máli, að meiri hl. Framsóknarflokksins hefir sömu skoðun á málinu og íhaldsmenn og hv.þm. Dal., en ætla samt að beygja sig, þá er það minni hl., sem ræður. Það er hinn fámenni flokkur jafnaðarmanna, sem knýr Framsóknarflokkinn til þess að brjóta á bak aftur till. sinnar eigin stjórnar. Hvað er nú orðið um hina helgu skyldu þingmannsins og meiri hl. Framsóknarflokksins, að fylgja jafnan sinni eigin sannfæringu? Hæstv. forsrh. var að bera saman sinnaskifti sín og flokksmanna sinna og hv. 1. þm. Skagf. í öðru máli áður hjer á þingi. En þar er ólíku saman að jafna. Það var á sínum tíma sannað fyrir hv. 1. þm. Skagf., að aukinn tollur á tóbaki mundi gefa meiri tekjur en einkasalan, og þar að auki lægra verð fyrir neytendur, og þetta hefir reynslan staðfest. Og þá gat hann (MG) sem ráðherra ekki staðið á móti því, að einkasalan yrði lögð niður. En nú á að fella niður gengisviðauka af kaffi- og sykurtolli án þess að nokkuð komi í staðinn. Og þeirri breytingu ljær hæstv.forsrh. lið sitt, þó að hann hafi áður, með nafnakalli hjer í deildinni, lýst yfir alveg gagnstæðri skoðun. Jeg gat vel búist við þessum hringlanda af ráðh., en jeg hefði satt að segja haldið, að hv.þm. Mýr. mundi fremur kjósa að láta sína eigin sannfæringu ráða en beygja sig skilyrðislaust.

Bjarni Ásgeirsson Jeg skal svara nokkrum orðum hv.þm.N.-Ísf. Hann byrjaði ræðu sína með því að skjóta því að Framsóknarflokknum, að hann kæmi ekki fram sínum tekjuaukafrv. nema með stuðningi jafnaðarmanna, og væri því gefið, að framsóknarmenn væru undir jafnaðarmenn gefnir. Þegar enginn flokkur getur af eigin ramleik komið fram vilja sínum, finst mjer hæpið að álykta svo, að sá flokkurinn ráði öllu, sem kemur til fylgdar þeim flokknum, er bar málið fram. Þessir hjálparmenn geta vitanlega altaf ráðið ýmsu, en hinir ráða vitanlega líka, hversu langt þeir teygja sig til samkomulags. Jeg býst við því, að stj. muni ekki takast að koma þessum tekjuaukafrv. fram án stuðnings jafnaðarmanna, eftir því sem íhaldsmenn hafa talað um þessi frv. Samt eru tekjuaukafrv. ekki í samræmi við skoðun jafnaðarmanna, heldur þvert á móti. En þeir skilja nauðsynina á því að afla ríkissjóði tekna og hafa svo ríka ábyrgðartilfinningu, að þeir láta það sitja í fyrirrúmi. Þegar svo er, er ekki að furða, þótt þeir vilji einhverju ráða, og þegar Framsóknarflokkurinn er búinn að fá fullnægt höfuðtilgangi sínum, er ekki nema firra að halda í einstök atriði. Jeg veit, að hv.þm. er svo mikill samningamaður, bæði í einkalífi sínu og pólitík, að hann skilur, að það verður að laga ýmislegt til, svo að aðalatriðin nái fram að ganga, og það er venja að taka það næstbesta, þegar það besta fæst ekki. Hv. þm. talaði um það, að hættulegt væri, að minni flokkarnir rjeðu svo miklu. En þessi orð eiga ekki frekar við þetta en flokkapólitíkina í landinu. Eins og henni er nú komið, getur altaf verið hætt við því, að það fari í gegn, sem meiri hl. er á móti. Jeg er ekki kunnugur í Íhaldsflokknum, en jeg veit, að þar er ýmislegt gert að flokksmáli, þó að sumir sjeu á móti. Meiri hl. ræður og kemur því í gegn. Jeg vil ekki ræða um kosti og galla flokkapólitíkurinnar, en þetta yrði alveg eins, þó að Íhaldsflokkurinn sæti við völd. Hv. þm. sagðist hafa haldið, að jeg væri svo mikill skapfestumaður, að jeg mundi ekki beygja mig svona. Jeg held, að við sjeum báðir svo miklir samningamenn, að við tökum það næstbesta, þegar það besta fæst ekki. Hv. þm. Dal. talaði af miklum eldmóði um það, að varhugavert væri að auka skattana, vegna þess að gjaldþol þjóðarinnar gæti brostið. Það er líka varhugavert að hrúga útgjöldunum inn á fjárlögin. Auðvitað eiga allir þm. sök á því, en jeg veit ekki betur en að hv.þm. Dal. eigi sinn fulla skerf. Hann talaði af jafnmikilli rökfimi fyrir fjárveitingu til síns hjeraðs eins og nú á móti sköttunum. Jeg býst ekki við því, að hv.þm. Dal. hafi gengið þess dulinn, að það þyrfti tekjur til að greiða þetta. En það er undarlegt að vilja hrúga útgjöldum inn á fjárlögin, en vera á móti því, að sjeð sje fyrir tekjum til að greiða útgjöldin.

Sigurður Eggerz Þessi ræða hv.þm. Mýr. gefur ekki tilefni til langra ummæla. Hann viðurkendi, að það er meginregla að taka tillit til þess, hvað gjaldendurnir geta greitt mikið. sömuleiðis sagði hann, að það hefði verið einkennilegt, að jeg hefði komið með þessa athugasemd. Jeg tók það fram, að mikið væri talað um halla á fjárl., en ekki um hitt, hve langt mætti ganga. Hv. þm. sagði, að jeg hefði ekki sýnt neinn sparnað.

Ekki frekar en aðrir

. Jeg bar fram till. um 10 þús. kr. fjárveitingu til Vesturlandsvegar, sem gleymdist að setja í fjárlögin. Og aðrar till. mínar munu nema um 3000 kr. Í öðru hefi jeg sýnt mikla sjálfsafneitun, t. d. í smíði nýs strandferðaskips, sem átti að kosta 600 þús. kr. Jeg greiddi atkv. á móti því, og hafði þó stj. bent mjer á, að það mundi koma mínu kjördæmi að gagni og jeg mundi standa illa að vígi, þegar þetta yrði flutt heim. Jeg greiddi þannig atkv., ekki af því að jeg væri á móti skipinu, heldur vegna þess, að jeg er á móti auknum útgjöldum. Jeg álít það ófært að hlaða meiri útgjöldum á fjárl., enda gaf jeg kjósendum mínum það loforð að gæta þess, að útgjöldin yrðu ekki of mikil, og jeg hygg, að aðrir þm. hafi gert það sama. Þó skal jeg ekki segja um jafnaðarmenn. Og þegar það er athugað, að útgjöldin eru nú 8 sinnum meiri en fyrir stríð, sjest, hvert stefnir. Þetta getur gengið í góðum árum, en ekki í vondum, og þegar þjóðin loksins vaknar, getur það verið um seinan. Það hefir mikla þýðingu, að ekki sje halli á fjárl., en þess verður að gæta að samþykkja ekki mikið af tekjuaukafrv., því að það getur leitt til þess, að framkvæmdafrek stjórn búi til meiri halla en til var ætlast. Lækkun á þessum lið hafði í för með sjer hækkun á öðrum liðum, og því hafði jeg rjett til þess að gera mína athugasemd. Jeg get bætt því við, að jeg held fast fram þeirri stefnu, að fyrst eigi að skattleggja óþarfa vörur, og jeg verð að segja það, að þótt sykur sje nauðsynlegur, eru þó margar vörur nauðsynlegri. Jeg er í „principinu“ með því að leggja á tekjuskatt. En sú tekjuskattshækkun, sem hjer er á ferð, hittir margan hart. Hún er svar við þeim tilmælum embættismanna, að hækka dýrtíðaruppbót þeirra. Það neitar því enginn, að embættisstjettin, sjerstaklega þeir láglaunuðu, er mjög aðþrengd; þeir eiga örðugt með að lifa við þau kjör, sem þeim eru búin. En bæði jeg og aðrir sjá sjer ekki fært að verða við kröfum þeirra nú, vegna hins örðuga fjárhags ríkisins. En að svara þessum tilmælum þeirra með hækkuðum tekjuskatti, sem fyrir þá er sama sem launalækkun, það er sannarlega að gefa steina fyrir brauð. Það er ekkert rjettlæti í því, engin sanngirni. Jeg skal ekki lengja umræðurnar meira að sinni. Undir umræðum um skattafrv., sem væntanlega verða rædd næstu daga, fæ jeg tækifæri til að skýra afstöðu mína til fjármálanna. Það þýðir kannske lítið, þar sem búið er að taka ákvörðun um þessi mál bak við tjöldin. En jeg held, að það sje best fyrir flesta að binda sig sem minst, fyr en við atkvæðagreiðsluna; lofa slíkum málum að fara gegnum elda umræðnanna, áður en þeir ákveða sig. Jeg held, að það sje ekki heppilegt, ef endanleg ákvörðun um málin er tekin annarsstaðar en í þingsölunum.

Jón Auðunn Jónsson Jeg hefi vítt stjórnina og flokk hennar fyrir að kaupa það, sem fæst án þess að gefa nokkuð fyrir. Vitanlega var frv. trygður nægur atkvæðafjöldi án allra samninga. Hjer í deildinni voru brtt. jafnaðarmanna, sem nú mun eiga að samþykkja, feldar að viðhöfðu nafnakalli með 20 atkv. gegn 4, nokkrir þm., sem allir fylgdu meiri hl., voru þá fjarverandi. Hjer þurfti því ekkert að kaupa. Þá vítti jeg það og að gera málið að flokksmáli. Hv. þm. Mýr. sagði, að slíkt kæmi oft fyrir. Það hefir aldrei verið gert hjer á þingi, eftir að þingmenn hafa tekið afstöðu til málanna með atkvgr. Í þeim flokkum, er jeg hefi fylgt að málum, sparnaðarbandalaginu og Íhaldsflokknum, hefir verið varast að gera þingmál yfirleitt að flokksmálum. Það hefir ef til vill komið fyrir í 2–3 tilfellum. Flestir hafa álitið það óheppilegt, að lítill meiri hl. bindi atkvæði stórs minni hl. flokksins. Í þessu tilfelli kemur flokkssamþyktin fram á þann hátt, að fimm Framsóknarmenn í Ed., þar á meðal dómsmrh., beygja sex flokksmenn sína í Nd. til þess að ganga frá skoðun sinni. Þessir ellefu menn knýja fram flokkssamþykt gegn vilja níu manna í flokknum. Á þennan hátt ráða því þessir ellefu Framsóknarflokksmenn og fimm jafnaðarmenn - alls 16 þingmenn - úrslitum málsins. Hv. þm. sagði, að þegar ekki væri auðið að fá hið besta, yrði að taka því næstbesta. Í þessu máli var það auðvelt að fá það besta, eða það, sem hæstv. fjmrh. og mikill meiri hluti Framsóknarflokksins taldi það besta. Um till. mínar til fjárveitinga úr ríkissjóði er það að segja, að í fjárlögunum er einungis ein till. frá mjer, sem til útgjalda horfir. Sú till. var svo sjálfsögð, ef Alþingi vildi ekki bregðast heiðri sínum, að því nær allir hv.þm. greiddu henni atkvæði. Það var skylda hæstv. stj. að taka þessa till. upp í fjárlagafrv., en vegna þess óvenjulega flaustursundirbúnings, sem á frv. stj. var, hafði þetta fallið niður, ef það þá ekki hefir verið af öðrum ástæðum, sem þá væri ennþá lakara.

Magnús Jónsson Jeg ætla ekki að tala langt mál, aðeins inna eftir því, hvort hv.frsm.fjhn. hefir getað orðið við þeim tilmælum mínum, er jeg kom fram með við 2. umr., að sjá svo til, að við 3. umr. gætu legið fyrir upplýsingar um útistandandi skuldir ríkisverslananna í árslok 1927. Skýrsla um þetta var ekki til við 2. umr., en mjer skildist á hæstv. fjmrh., að hún mundi verða til áður en langt liði.

Frsm. (Halldór Stefánsson) Út af fyrirspurn hv. 1. þm. Reykv. verð jeg að geta þess, að jeg tók ekki eftir, að hann óskaði eftir þessu. Mjer skildist hann spyrja, hvort reikningar ríkisverslananna lægju fyrir nefndinni. Verð jeg að biðja afsökunar, hafi jeg annað tveggja ekki skilið orð hans rjett eða ekki heyrt þau. En hafi hæstv. fjmrh. gefið vilyrði fyrir því, að þessi gögn lægju fyrir, má vel vera, að hann hafi gert eitthvað í því efni.

Magnús Jónsson Hæstv. fjmrh. taldi tormerki á, að reikningarnir gætu legið fyrir svo snemma, að það yrði áður en málið væri afgreitt hjeðan frá þessari háttv. deild, en ekki ómögulegt, að þeir kynnu að verða til, áður en málið færi frá þinginu. Það má vel vera, að hv.frsm. hafi ekki verið í deildinni, er jeg bar fram tilmæli mín. Jeg óskaði aðeins eftir, að það lægi fyrir svipuð skýrsla um þetta atriði og lá fyrir í þinglok í fyrra.

Frsm. (Halldór Stefánsson) Að svo komnu er ekki hægt neitt við þessu að gera nema þá taka málið út af dagskrá. En málið er nú svo fljótt á dagskrá aftur síðan seinast, að lítill tími hefði verið til að afla þessarar skýrslu, þótt reynt hefði verið.

Magnús Guðmundsson Jeg legg til, að málinu verði að minsta kosti vísað til nefndar.

Frsm. meiri hl. (Jón Baldvinsson) Ræða þessa hv.þm., er lauk nú máli sínu, var meira borin fram af tilfinningum heldur en rökrjettri hugsun.

Nei, langt frá því!

Fyrst talaði hv.þm. um þann ójöfnuð, sem þessu prestakalli væri sýndur. En þetta er nú sá ójöfnuður, sem ýmsum prestaköllum hefir verið sýndur, síðan lögin frá 1907 voru samþykt. En þau hafa verið að koma til framkvæmda smátt og smátt síðan.

Þetta er ekki sambærilegt!

Jú, það er alveg sambærilegt, en það væri of langt mál, að fara að rekja það nánar.

Það er ekki sambærilegt, því það eru ekki til nema einir Þingvellir!

Þetta er alveg sambærilegt við aðrar samsteypur prestakalla, og slíkt er ávalt tilfinningamál þeirra, sem við það eiga að búa.

Tilfinningamál! Slúður!

- Jú, það eru altaf einhverjir óánægðir með þetta.

Jeg undirstrika það og tek það fram aftur, að það eru ekki til nema einir Þingvellir á Íslandi!

Það er nú vafasamt!

Ekki Þingvellir við Öxará!

Mönnum hefir nú víðar hjer á landi verið sárt um prestssetur sín, sem hafa verið lögð niður. Hjer er umt fáment prestakall að ræða, og er því af þeirri ástæðu fyllilega sambærilegt við þau önnur prestaköll, sem lögð hafa verið niður. Þá var það ein höfuðvitleysan í ræðu hv.þm., að þarna ætti að leggja niður kirkju og prest. Hvorugt á að leggja niður, eða sópa burtu, eins og hv.þm. komst að orði. Sjálfur biskupssonurinn á að verða prestur Þingvallasafnaðarins, og kirkjan á að standan áfram. Þetta mun hv. 2. landsk. líka sjá og sannfærast um við rólega athugun málsins.

Þetta er hártogun!

Nei, þetta er engin hártogun. Jeg býst ekki við, að hv.þm. (IHB) telji ver sjeð fyrir sálusorgun þessa safnaðar, þó biskupssonurinn sje látinn sjá fyrir henni.

Skiftir ekki máli, hverra manna sá prestur er, sem þjóna ætti söfnuðinum, ef samsteypan kemst á!

Við verðum að líta á þetta mál með kaldri skynsemi og út frá því sjónarmiði, á hvern hátt best megi takast að friða Þingvelli og gera þá að þeim helgistað, sem þeir eiga að vera fyrir þjóðina. Þetta, að flytja prestinn af Þingvöllum, er þó ekki stærri spor, heldur en þegar Alþingi var flutt þaðan. Hv. þm. (IHB) mun vera það kunnugt, að þá litu margir á það mál frá sjónarmiði tilfinninganna. En aðrir, og þar á meðal Jón Sigurðsson, litu á það mál frá alveg praktísku sjónarmiði. Þeir sáu það, að Reykjavík var að mörgu leyti hentugri staður. Þar var alt, sem til þarf, við hendina. Þetta rjeð þeim úrslitum. En nú er ekki svo, að um það sje að ræða, að leggja niður prest og kirkju. Það á hvorugt að gera.

En þetta er alóþarft spor.

Öll ræða hv.þm. var á engum rökum reist og haldin út í loftið. Jeg hefi þá eiginlega svarað hv. 2. landsk.Hv. þm. var að tala um þetta sem eitthvert alveg sjerstakt menningarmál. Það er það sjálfsagt í margra augum, að því leyti, sem ætlast er til, að presturinn sjái fyrir kristilegu uppeldi safnaðarins. En fyrir því verður sjeð jafnt eftir sem áður. Þá var hv.þm. að tala um, hver óhæfa þetta væri gagnvart þeim útlendingum, sem hingað mundu koma 1930. Jeg býst nú varla við því, að þeir færu yfirleitt að halda spurnum uppi um það mál. Og þótt einhver þeirra gerði það, þá sje jeg ekki, hvaða mismun það gerði í þeirra augum, hvort heldur presturinn, sem þjónar þessum söfnuði, á heima á Þingvöllum eða Mosfelli. Þá var eitt atriði, sem hv. 3. landsk. kom fram með við 2. umr. og hv. 2. landsk. endurtók nú, en það er sú ástæða, að prestur væri nauðsynlegur þar á staðnum, vegna friðunar á skóginum. Það er nú svo með þessi höfuðrök hv.þm., að svo er hvert mál sem það er virt. Sá brestur, sem nú er, friðaði skóginn á þann hátt, að leyfa hverjum sem vildi að hafa með sjer hrís þaðan, ef það aðeins borgaði nokkra aura fyrir hverja hríslu. En þegar umsjónarmaðurinn dvaldi þar, þá var öllum bannað að hafa með hrís frá Þingvöllum eða rífa það upp. Vernd prestsins var því í því fólgin, að heimila öllum hrísrif, sem bannað var áður. Aðeins varð að borga honum nokkra aura, sem engan munaði um, sem annars hafði ráð á því að vera þar á skemtiferðalagi. - Þá talaði sami hv.þm. (IHB) um það, að þótt Þingvellir væru friðaðir fyrir skepnum, þá mundi þó fólk streyma þangað og staðurinn verða ófriðaður fyrir einhverju því, sem ekki væri betra nje fallegra. Þar sem jeg veit nú ekki, hvað hv.þm. á við með þessu, þá mun jeg ekki svara því. En ætlunin er sú, að fólk geti dvalið þar sjer til skemtunar og að þar sje ekkert gert, er spilli staðnum nje friðun skógarins. En það er ekki hægt, ef bítið er á Þingvöllum og fjenaður prestsins eyðir skóginum. En vetrarbeit sauðfjár í skóginum er hans mesta eyðilegging. En þótt presturinn sje fluttur burtu, þá munu þó þær tilfinningar, er grípa menn þar, eins fá notið sín. Þar verður eins og áður „búinn til úr bálastorku bergkastali frjálsri þjóð“. Náttúrueinkenni staðarins munu halda áfram að laða hugi manna til sín. Og þegar búið er að flytja burtu ýmislegt það, sem nú skemmir staðinn, og auka fegurð hans með þeim árangri, er friðunin veitir, mun blómi Þingvalla og sómi þjóðarinnar aukast. Jeg býst ekki við, að hv. 2. landsk. nje aðrir hv.þm. komi með nein þau rök í þessu máli, sem svara þurfi. Býst jeg því við, að þurfa eigi frekar að ræða þetta mál. Jeg hefi þegar sýnt fram á, að höfuðrökin, þau, að sópa eigi með þessu presti og kirkju burt af Þingvöllum, eru alveg röng. Þar óð hv. 2. landsk. (IHB) algerlega í villu og svima.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Jeg vil aðeins stuttlega leiðrjetta misskilning, sem kom fram í ræðu hv. 2. landsk. Jeg held, að þessi hv.þm. hafi varla verið hjer við 2. umr. þessa máls, því þá hefði varla sá ókunnugleiki á málinu, sem kom fram hjá hv.þm., átt sjer stað.

Jú, jú!

Hjer er aðeins um það að ræða, að leggja Þingvelli niður sem prestssetur. Það er skoðun Þingvallanefndarinnar, að þarna eigi að koma með tímanum lítil en falleg kirkja. En þá kirkju verður eflaust vandi að gera, svo að hún geti orðið þjóðinni til sóma. Er því betra að bíða árinu lengur með byggingu hennar og tryggja það, að hún verði svo úr garði gerð, að menn geti orðið ánægðir með hana til frambúðar. Einn af listamönnum okkar, Ásgrímur Jónsson, hefir komið fram með frumlega hugmynd um byggingu hennar; hann vill nota hraungrjótið, svo að hún geti orðið sem best í stíl við staðinn. Það er engin deila um kirkju á þessum stað. Það eru allir sammála um, að þarna skuli ávalt vera kirkja. Þarna á líka að vera þjónandi prestur, og mjer finst ástæðulaus sú „kritik“ á sjera Hálfdáni á Mosfelli, sem komið hefir fram hjá hv. 2. landsk. Jeg held, að hann sje eins góður og ýmsir aðrir.

Hefi ekki nefnt hann á nafn!

En það var tilskilið í lögunum um stofnun Mosfellsprestakalls, að sá prestur, sem tæki við á Mosfelli, væri skyldur að taka við Þingvallakirkju, ef þess yrði óskað. Hv. 2. landsk. fanst óhæfa, að sú skipun væri gerð á þessu, að presturinn á Mosfelli tæki við þessum söfnuði. Þetta verður því að minsta kosti óbein „kritik“ á sjera Hálfdán. En hv.þm. mintist ekki á ýmislegt annað, sem fram hefir farið á Þingvöllum og sem er óhæfa. Hv. þm. talaði ekki um, að kirkjan, sem staðið hefir í skjóli prestsins á Þingvöllum og annara, sem eiga að sjá umt hana, er svo ljeleg orðin, að presturinn segir, að hún geti fokið hvaða dag sem vera vill, ef hvessir að mun. Presturinn hefir að vísu reynt að treysta hana til bráðabirgða, en hún er orðin svo fúin og ónýt, að ekki er hægt að gera örugglega við hana. En þetta er ekki nema eitt dæmi af því, hvernig tönn eyðileggingarinnar hefir verið leyft að ganga um fegurstu staði Þingvalla undanfarin ár. Þessu vill hv. 2. landsk. sjáanlega að sje haldið áfram þar. Og sje það gert, þá er ekki langt þangað til Þingvellir verða skóglausir og að litlu metnir. Hvers vegna var neðri fossinn eyðilagður og vegurinn lagður niður í gegnum gjána? Hvers vegna var Valhöll sett á þennan stað? Hvers vegna var konungsskálinn settur þarna? Og hvers vegna leyft að hylja skúrinn í Fögrubrekku? Svo mætti lengi telja. - Allt var þetta gert undir handleiðslu þeirra manna, sem hv. 2. landsk. tekur öðrum fremur tillit til. Hvers vegna er nú verið að hindra það, að Almannagjá verði óvirt enn meira, bara til þess að þóknast prestinum á Þingvöllum? Það er af því, að nú hefir verið tekið í taumana á frekari eyðileggingu. - Í skjóli prests og ýmsra annara hefir alt verið illa gert við Þingvelli hingað til. Allir vita að þar var mikill skógur áður, sem nú er nærri eyðilagður. Þeir sem, eins og hv. 2. landsk., hafa ekki gert neitt til þess að vernda Þingvelli, ættu helst ekki að hafa leyfi til að tala um þessi mál og vanda um við þá, er vilja friða Þingvelli. Ekki lagði þessi hv.þm. okkur hv.þm. Rang. á þingi 1923 það lið, sem dygði; þá svæfði hennar flokkur þetta mál. Eftir alla þá brigðmæli, sem þetta mál hefir orðið fyrir síðan á þinginu 1919, er það furðu djarft, að þessi hv.þm. skuli leyfa sjer að bera það fram, að þeir, sem nú beita sjer fyrir friðun Þingvalla, sjeu að rýra helgi þeirra. Það hefði að minsta kosti verið æskilegt, að hv.þm. hefði kynt sjer málið, svo að ræða hans hefði ekki orðið blaður, bygt á tómri vanþekkingu.

Blaður! Er blaður þinglegt orð? Vill ekki hæstv. forseti taka í strenginn!

Ræða hv.þm. var ekkert annað en blaður vanþekkingarinnar.

Frsm. minni h1. (Jón Þorláksson): Hæstv. dómsmrh. endurtók nú ýmislegt, sem hann hefir áður sagt sem aðfinslur á því, sem gert hefir verið á Þingvöllum, en jeg vil leyfa mjer að taka það fram, að margt af því eru órjettmætar aðfinslur. Það er að vísu rjett, að kirkjan er ekki í því ástandi, sem æskilegt væri, en það er ekki annað en ein hliðin á hinni almennu fátækt, sem hjer ríkir, bæði þar og á öðrum sviðum. Það má ekki meta það sem niðurníðslu á Þingvöllum, þótt framkvæmdir þær, sem gerðar hafa verið, hafi borið keim af fátækt þjóðarinnar og getuleysi yfir höfuð. Hið sama má segja um allar þær framkvæmdir, sem hæstv.dómsmrh. hneykslaðist svo mjög á; þær hafa verið gerðar til þess að gera íbúum landsins fært að sækja heim þennan fræga stað og hafa þar nokkra viðdvöl. Tilgangurinn með framkvæmdunum hefir verið góður, enda hafa þær, svo sem hús þau; er reist hafa verið, vegagerðin og brúargerðin, gert það að verkum, að núlifandi Íslendingar sækja meira til staðarins en áður var, alt frá því að Alþingi var lagt niður á Þingvöllum. Þetta hefir orðið til þess að auka tilfinningu manna fyrir helgi staðarins, nú, þegar almeningur hefir fengið færi á því, að komast þangað og dvelja þar. Það er því ekki rjett af hæstv.dómsmrh. að ausa sjer út og kalla það niðurníðslu á staðnum, enda þótt margt megi finna að þeim mannvirkjum, sem þar voru gerð, eins og flestu öðru, sem gert var á sama tímabili. En ef það er að einhverju leyti rjettmætt, að láta óánægju sína í ljós yfir því, sent þar hefir verið gert, þá mun því vel tekið af öllum, að úr göllunum verði bætt, eftir því sem efni þjóðarinnar leyfa. En það er síður en svo, að þetta frv. stefni til þess, a. m. k. er það í augum allra kristinna manna álitin niðurníðsla á Þingvöllum, að leggja prestsþjónustu við kirkjuna niður. Og jeg veit ekki betur en að það sje í fyrsta skifti, að nokkuð kemur frá Alþingi, sem talist getur til niðurníðslu Þingvalla. Hæstv. ráðh. sagði, að ekki mætti hlífa þeim seku. Hann er sá seki, sekur um þá niðurníðslu, sem hjer á að framkvæma. Það er nokkuð kátbrosleg niðurstaða, þegar þess er gætt, að á fyrri þingum hafa verið bornar fram og studdar tillögur um að flytja höfuðstað landsins til Þingvalla, eins og gert yrði með því að flytja þangað þing og stjórn, a. m. k. meðan Alþingi situr. Mjer finst ekkert samræmi í því, að vilja flytja höfuðstaðinn til Þingvalla, en nú á að leggja niður prestakallið, enda þótt þar hafi verið prestssetur frá því rjett eftir að kristni var lögtekin á Íslandi.

Frsm. meiri hl. (Jón Baldvinsson) Af því að hv. 2. landsk. hefir nú ekki tækifæri til þess að svara, þá ætla jeg aðeins að leiðrjetta einn misskilning hjá hv.þm. - Hv. þm. virtist álíta, að það yrði erfið kirkjusókn fyrir söfnuðinn í Þingvallasókn að fara yfir Mosfellsheiði til þess að hlýða á prest. Þetta er alveg öfugt; presturinn á að fara til safnaðarins, en ekki söfnuðurinn til prestsins.

Hvað stendur kirkjan á Þingvöllum lengi?

. Þangað til hún fellur. - Þetta er því ímyndaður ótti hjá hv. 2. landsk., og vildi jeg leiðrjetta þennan misskilning, því það var það eina, sem talist gátu rök í ræðu hv.þm., ef rjett hefði verið.

Jóhannes Jóhannesson Á fundi h. 5. desember síðastl. ákvað undirbúningsnefnd alþingishátíðarinnar 1930, sem jeg á sæti í, að snúa sjer til hæstv. stjórnar um umráð yfir alþingisstaðnum forna, og þess nágrennis, sem nauðsynlegt þykir til afnota við væntanleg hátíðahöld þá. Hæstv. stjórn hefir nú orðið við þessari ósk og lagt fram frv. til l. um friðun Þingvalla, og í greinargerð þess frv. segir svo, að það sje borið fram til þess að gera kleifari undirbúning þúsundárahátíðarinnar. Jeg álít alveg nauðsynlegt, að stjórnin og undirbúningsnefnd hátíðahaldanna 1930 hafi umráð yfir Þingvallalandi árið 1930 og næstu ár á undan, en jeg er ekki eins viss um, að þörf sje á því, að prestakallið verði lagt niður. En þar sem jeg hefi átt þátt í því óbeinlínis, að þetta frv., sem nú er til umræðu, er komið fram, en jeg er ekki sannfærður um, að sú ráðstöfun sje nauðsynleg til þess að fá nægileg umráð yfir Þingvallalandi, mun jeg ekki greiða atkvæði um þetta mál, en láta aðra hv. deildarmenn skera úr um úrslit þess.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Það er alveg rjett hjá hv.þm. Seyðf., að þótt Þingvallanefndin hafi óskað eftir friðun. Þingvalla, þá er í brjefi nefndarinnar ekki tekin fram öll þau atriði, sem eru í þessu frv. En þótt hv.þm. vilji ganga dálítið skemra, skiljum við hvor annars aðstöðu. Jeg skal svara fyrirspurn hv. 2. landsk. Um þetta frv. var ekki leitað álits biskupsins, vegna þess að hann var með í ráðum, þegar Mosfellsprestakall var endurreist, og sem þetta frv. er bygt á. Jeg efast um, að það hefði náð fram að ganga í fyrra, að bæta því prestakalli við, ef margir hefðu ekki þóst sjá hilla undir það, að þá mætti afnema prestakallið á Þingvöllum. Hvaða skoðun sem biskupinn kann annars að hafa á þessu frv., þá getur honum ekki komið það á óvart, að Mosfellspresturinn þurfi að bæta þessu starfi við sig. Í öðru lagi vil jeg geta þess, í öllu bróðerni við biskupinn, að jeg hefi ekki álitið þess þurfa, að senda honum þetta frv., þar sent honum hefir orðið það á, viljandi eða óviljandi, að veita Þingvallaprestakall í trássi við vilja þingsins. Jeg er ekki að átelja hann fyrir þetta. En það verður að taka tillit til þess, að Þingvellir eru ekki fyrst og fremst kirkjulegur helgistaður, heldur pólitískur. Það mætti engu síður tala um hina kirkjulegu helgi Skálholts og Hóla.

En kristnitakan á Þingvöllum!

. Jeg vil benda hv. 2. landsk. á það, að það er ekki vansalaust, að láta það viðgangast, að Skálholt sje einkaeign og í því ástandi, sem staðurinn er nú. Þingvellir aftur á móti eru helgir sem alþingisstaður, og því vill þjóðin láta halda þar minningu um þetta þúsund ára ríki. Kistnitakan var aðeins eitt af hinum pólitísku málum, sem þar voru afgreidd, sökum þess, að þar var þá höfuðstaður landsins. Vona jeg, að Alþingi geri sitt til þess að vernda þennan stað og prýða, með því að friða skóginn og hindra, að ósmekkleg hús verði reist í hrauninu eða nágrenni vallanna. Um hitt eru allir sammála, að hvenær sem listamaðurinn og þingið álíta, að hægt sje að reisa nýja kirkju, sem er nógu smekkleg og ekki of dýr, muni það verða gert. En þótt sóknarmenn Þingvallasóknar fái prestinn á Mosfelli, þá sje jeg ekki, að nein ástæða sje til þess að kvarta fyrir þeirra hönd. Að síðustu vil jeg geta þess, að þeir eru til, sem halda, að það eigi að leggja jarðirnar í Þingvallasveit í eyði vegna friðunarinnar. Kom t. d. til mín ungur prestur, sem spurði mig um þetta atriði. Jeg spurði þennan unga mann, hvort hann hefði komið í Hallormsstaðaskóg eða í Fnjóskadal, og hvort honum sýndist ekki skógurinn miklu fallegri, síðan hætt var að beita kindum og geitum í skóginn. - Jeg ætla þá að beina nokkrum orðum til hv. 3. landsk., en skal vera stuttorður. Jeg var ekki að lasta veginn til Þingvalla, en það er mjög mikið álitamál, hvort ekki hefði verið rjettara að leggja hann eftir gamla veginum frá Kárastöðum, meðfram vatninu og hafa brúna niður við ósa, en láta Almannagjá halda sjer. Hitt var hreinasti vandalaskapur, að byggja brúna yfir fossinn og sömuleiðis sprengingin í Drekkingarhyl. Eins er Valhöll og konungshúsið mjög mikil lýti, og þá ekki síst timburskúrinn í Fögrubrekku, sem tveir prestar hafa leyfi að halda þar við. Jeg vil benda á það, að það, sem fyrir mjer er aðalröksemdin í þessu máli, er, að prestarnir á Þingvöllum hafa ekki megnað að hindra eyðileggingu á staðnum, og með því að beita sauðfje í skóginn, hafa þeir mjög orðið til þess að eyðileggja hann. Þetta eru þau mistök, sem - Þingvallanefnd og Alþingi ættu að vera samhuga um að reyna að laga. En hitt er furðuleg fjarstæða, að með þessu frv. sje verið að vinna að niðurníðslu Þingvalla. Og jeg vil leyfa mjer að halda því fram, að það sje alveg ósannað, að biskupssonurinn á Mosfelli sje ekki fær til þess að fullnægja trúarþörf sóknarmanna og gesta á Þingvöllum. Ef þetta frv. verður samþykt, leyfir þingið sjer að segja, að það sje sjálft húsbóndi á Þingvöllum, en ekki kirkjan, og kirkjan hefir heldur ekki staðið vel í stöðu sinni sem verndari Þingvalla. En það er auðvitað ekki kirkjunnar sök, heldur prestanna, sem þarna hafa verið. Það á heldur ekki að leggja niður kirkjuna, því að hana á að endurbyggja; því einu á að útrýmta, sem staðnum er til tjóns eða óvirðingar.

Frsm. minni hl. (Jón Þorláksson) Jeg ætla aðeins að minnast á tvent af því, sem hæstv.dómsmrh. telur til niðurníðslu á Þingvöllum. Annað þessara dæma er vegurinn. Jeg hygg, að dómur flestra vegfarenda sje sá, að eitthvað það tilkomumesta, sem fyrir augun ber á Þingvöllum, sje það, þegar komið er niður í Almannagjá, sem er eins og inngönguhlið, sem enginn veit af, fyr en alt í einu. Hygg jeg að væri öllu tilkomuminni aðkoman á Þingvöllum, ef farið væri niður að árósum.  (Dómsmrh. JJ: Þetta fóru hinir gömlu)  . Það sýnir aðeins, hvað misjafnir dómar manna eru um þetta efni. Hitt dæmið, sem jeg vil taka, er Valhöll. Þegar vakið var máls á því, að hún yrði bygð, þá voru það allra þjóðræknustu mennirnir, er þá voru uppi, sem beittu sjer fyrir því og lögðu fje fram til þess. Læt jeg nægja að nefna nöfn þriggja stofnendanna: Benedikt Sveinsson, fyrv. alþingisforseti, Björn Jónsson ritstjóri og Hannes Þorsteinsson skjalavörður voru helstu forgöngumennirnir í þessu efni. Á þessu getur hæstv.dómsmrh. sjeð, að það eru ekki allir góðir Íslendingar honum sammála um það, að gistihúsið sje niðurníðsla á staðnum. Þeir eru margir, sem álíta, að það hafi ekki minst gildi, að íbúar landsins fái tækifæri til þess að sækja staðinn heim. Það eru alls eigi eingöngu pólitískar minningar, sem við þennan stað eru lengdar. Næst á eftir stofnun Alþingis sjálfs mun kristnitökunnar verða minst, sem hins merkasta viðburðar, sem þar hefir orðið. Mjer fanst koma fram nokkuð þröngur skilningur á hlutverki prestsins hjá hæstv.dómsmrh., þegar hann hjelt því fram, að hlutverk hans væri eingöngu að fullnægja trúarlegri þörf safnaðarins. Má þá ætla, að sama sje álit hans um aðra presta, og komi þar fram svipuð víðsýni og í samsteypulögunum frá 1907. En í sveitum landsins hefir ávalt verið litið svo á, að miklu máli skifti að hafa mentaða menn í sæmilegum efnahagsástæðum innan vjebanda sinna. Þar sem þetta hefir farið saman, hafa prestarnir verið sannir menningarfrömuðir í sínu bygðarlagi á fleiri sviðum en trúmálasviðinu. Þetta er mönnum út um sveitir landsins sárt um að missa, eins og eðlilegt er. En að saka prestinn á Þingvöllum fyrir það, sem allir þjóðræknir menn á sínum tíma hafa gengist fyrir og talið nauðsynlegt, svo sem byggingu gistihússins, það er með öllu ómaklegt.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Jeg hafði gaman af þeirri skilgreiningu hv. 3. landsk. á hlutverki prestastjettarinnar, sem kom fram í síðustu ræðu hans. Hann taldi það eigi nægilegt, að prestar fullnægðu trúarþörf safnaða sinna, heldur ættu þeir að hafa ýms önnur áhrif, og sjerstaklega væri þó uppbyggilegt, ef þeir væru vel efnum búnir og bústólpar í sinni sveit. Jeg þykist nú vita, að fleiri líti sömu augum á þetta og hv. 3. landsk. En þótt jeg sje ekki sterkur í guðfræðinni, minnist jeg aldrei að hafa heyrt höfundar kristninnar getið sem innstæðueiganda eða sauðaeiganda, og jeg held, að sú hugsun, sem kom fram hjá hv. 3. landsk. um það, hvernig prestarnir væru æskilegastir, sje harla fjarri skoðunum Krists um þessi efni. Hann eignaðist aldrei kind; hann lagði aldrei eyri í sparisjóð, og aldrei hefir þess heyrst getið, að hann hafi reynt að leggja eignarhald á báta þá, er hann hafði umráð yfir. Það er því fremur ljeleg þekking á höfundi kristninnar, sem liggur á bak við þankagang þeirra, sem mest hafa sig í frammi á móti frv. því, sem hjer er um að ræða. Kristur kærði sig ekki um neina prestastjett, og síst auðuga prestastjett. Jeg er hv. 3. landsk. þakklátur fyrir, að hann gaf tilefni til að sýna fram á, að Kristur óskaði ekki eftir neinum prestum, en hefði víst getað sætt sig við, að ungum guðfræðingi af góðum ættum væri falið það starf, að þjóna í Þingvallaprestakalli.

Halldór Steinsson Það hefir verið margtekið fram og sannað með rökum, að engin knýjandi ástæða er til að samþ. frv. þetta. Aðalástæðan, sem fram hefir verið borin, er sú, að með þessu eigi að friða Þingvelli fyrir 1930. En það hefir einnig verið sannað, að til þess að ná þeim tilgangi, er engin nauðsyn á að leggja prestakallið niður. Jeg vildi drepa hjer nokkuð á þá hlið málsins, sem veit að prestinum sjálfum, vegna þess að aðrir hafa gengið fram hjá þeirri hlið. Mjer virðist, að beita eigi þennan embættismann slíkri harðýðgi í þessu máli, að þess sjeu engin dæmi. Það má hart heita, að þótt þing og stjórn þykist sjá einhverja ástæðu til þess, að prestur eigi ekki að vera á Þingvöllum áfram, að reka núverandi prest, sem ekkert hefir til saka unnið, út á gaddinn. Því að jeg kalla, að hann sje rekinn út á gaddinn, þótt honum sjeu ætluð 2000 kr. biðlaun á ári í 15 ár. Enginn getur lifað af þeirri upphæð, og þótt segja megi, að presturinn geti leitað sjer atvinnu, er ranglætið alveg hið sama fyrir því. Og hvar er rjettur embættismanna landsins, ef þing og stjórn eiga að geta sparkað þeim út úr embættum þeirra, eftir eigin geðþótta, þótt þeir hafi ekkert til unnið?

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Jeg get ekki fallist á, að hjer sje hart að gengið. Þess má fyrst geta, að brauð þetta er illa fengið, enda þótt núverandi prestur verði eigi sakaður um það. Kirkjustjórn landsins veitti honum það, þvert ofan í yfirlýstan vilja þingsins. Þess ber líka að gæta, að hægt er að leggja niður hvert einasta prestsembætti á landinu, með því að greiða viðkomandi presti biðlaun. En af því að jeg var - kanske um of - smitaður af hinni sömu vorkunnsemi og hv.þm. Snæf., lagði jeg til, að hann fengi biðlaun sem konunglegur embættismaður, enda þótt hann ætti ekki rjett á öðru en 300 kr. lífeyri á ári. Þingið hefir leyfi til að leggja niður slík embætti með þeim skilyrðum, eins og hv.þdm. mun kunnugt vera. Þessi maður, sem hjer um ræðir, er dugnaðarmaður á besta aldri, og ætti því að veitast auðvelt að fá atvinnu. Verður því eigi sagt, að það sjeu nein neyðarkjör, að hafa aukreitis 2000 kr. með dýrtíðaruppbót í 5 ár. Það verða samtals 15 þús. kr., og er það engin smáræðisupphæð. Svo langt hefir verið gengið, enda þótt kirkjustjórnin veitti þetta embætti í forboði og trássi við Alþingi.

Halldór Steinsson Hæstv. dómsmrh. sagði, að brauðið væri ekki vel fengið. Hann varð þó að viðurkenna, að núverandi prestur ætti enga sök á því. Hefndin þarf því ekki að koma niður á honum. Þetta er því engin ástæða. Ennfremur sagði hæstv.dómsmrh., að þingið gæti ávalt lagt niður slík embætti. Að vísu mun vera til heimild um þetta í lögum, en henni hefir ekki verið beitt, og álitið hefir verið, að henni ætti ekki að beita, nema brýna nauðsyn bæri til.  (Dómsmrh. JJ: Þó mætti nefna landritara og amtmannaembættin)  . Um þau embætti stóð alveg sjerstaklega á. En jeg get ekki sjeð neitt, sem rjettlæti þessa aðferð í því máli, er hjer liggur fyrir.

Frsm. (Gunnar Sigurðsson) Jeg ætla aðeins að taka það fram, að sá dráttur, sem orðið hefir á því, að málið væri tekið á dagskrá, stafar af því, að Norðmaður nokkur á Seyðisfirði hafði sent umsókn um að fá ríkisborgararjett. En það voru nokkrir formgallar á umsókninni og varð því að senda hana aftur. Hefir hún síðan ekki komið, og er því frv. borið fram eins og það var. Allshn. leggur til, að það nái fram að ganga.

Frsm. meiri hl. (Sigurjón Á. Ólafsson) Jeg greip fram í áðan og gat þess, að jeg væri ekki viðbúinn að halda framsöguræðu nú; þar sem málið er síðast á dagskrá, gat jeg ekki átt þess neina von, að það yrði tekið fyrir á þessum fundi. Verður því framsaga mín öll önnur fyrir það, að jeg hefi ekki búið mig undir hana, svo sem jeg ætlaði mjer. Mál þetta hefir legið fyrir sjútvn., og eins og sjá má af þskj. 539 og 555, hefir nefndin ekki getað orðið sammála. Ágreiningurinn er einkum sá, að meiri hl. getur að mestu fallist á frv. eins og það var lagt fyrir Ed., en minni hl. telur heppilegra að reisa verksmiðjurnar með því markmiði, að þær sjeu reknar af einstaklingum, en ríkið styrki þá til að koma þeim upp. Það er því um allmikinn stefnumun að ræða. Um leið og við leggjum til, að frv. verði samþ. ásamt breytingum okkar, þá leggjum við einnig til, að 2. gr. frv. verði feld niður, en sú grein var sett inn við 3. umr. í Ed. og hljóðar um það, að stjórnin hafi heimild til að selja verksmiðjurnar. En í stuttu máli má segja, að nefndin er yfirleitt á þeirri skoðun, að full ástæða sje til, að ríkið hjálpi þessum atvinnuvegi, síldarútveginum, með því, að reistar verði verksmiðjur og starfræktar með hag landsmanna fyrir augum. Það getur vel komið til mála að reisa verksmiðjur víðar en á Norðurlandi. Síld er veidd fyrir Vestfjörðum og áður fyr var talsverð veiði stunduð frá Austfjörðum, og hafa margir þá trú, að veiði muni verða tekin þar upp á ný í allstórum stíl. Á síðastl. sumri veiddist þar töluverð síld, miðað við hversu útvegur var þar lítill. Virðist ekki rjett að útiloka það, að bygðar verði verksmiðjur annarsstaðar en á Norðurlandi, ef til þess kemur, að fleiri en ein verður bygð. Því leggur nefndin til, að fyrirsögn frv. verði breytt í samræmi við það, enda er gert ráð fyrir því í 1. brtt., að um fleiri en eina verksmiðju sje að ræða. Ástæðurnar fyrir þessu frv. eru öllum kunnar. Sú er skoðun kunnugra manna, að einkasala á síld sje lítt gerleg, nema reistar sjeu verksmiðjur til að taka við þeirri síld, sem ekki er hægt að salta. Markaður fyrir saltaða síld er takmarkaður, veiðin oft mikil, svo skip verða jafnvel að hætta veiðum, ef verksmiðjur eru ekki til, sem taka við því af veiðinni, sem ekki er hægt að salta. Þótt allmargar verksmiðjur sjeu að vísu til hjer á landi, þá eru þær í höndum erlendra manna, og reynslan hefir sýnt, að þótt þær geti tekið við allmiklu af síld, þá sitja landsmenn oftast á hakanum með að geta selt þeim síld. Á síðastl. sumri urðu fjöldamörg innlend skip annaðhvort að moka henni í sjóinn eða láta hana fyrir mjög lágt verð - síldarmálið á þrjár krónur -, svo að ávinningur varð enginn. En þótti betra að selja þessu verði en fleygja síldinni í sjóinn. Slíkt ástand er algerlega óviðunandi. Á síðasta þingi var samþ.þáltill. um að heimila stjórninni að láta rannsaka stofnkostnað og rekstrarkostnað síldarbræðslustöðvar. Rannsóknin var falin fyrv. forsætisráðherra (JÞ). Komst hann að þeirri niðurstöðu, að ávinningur væri að því að reisa slíka verksmiðju og reka, þó tillaga hans lúti að því, að verksmiðjan sje reist á kostnað ríkisins, en síðan starfrækt af samvinnufjelagi útgerðarmanna. Hann bendir á, að ef reiknað er með því verði á lýsi og mjöli, sem var á síðastl. sumri, þá muni arðurinn, að frádregnum rekstrarkostnaði, verða um tvær krónur af hverju síldarmáli, miðað við 60 þús. mála vinslu og 9 kr. verð á síldarmáli. Nú þykir Norðmönnum borga sig að flytja óunna síld út til Noregs og vinna úr henni þar. Slík síld er þó ekki nærri eins góð til bræðslu og nýveidd síld; hún rýrist á leiðinni og lýsið, sem úr henni rennur, fer til ónýtis. Auk þess leggst flutningskostnaður á hana, alt að 4 kr. á mál. Þetta bendir á, að hjer sje um allarðsaman atvinnurekstur að ræða. Allar síldarbræðslustöðvar landsins eru erlendra manna eign, að undantekinni einni, eða jafnvel tveimur, og þeim ekki á sem heppilegustum stöðum. Skipaflotinn, er síldveiði stundar, leggur afla sinn á land á Siglufirði og í Eyjafirði að mestu leyti, og þar þarf að byggja slíkar stöðvar. Þaðan er aðstaðan hægust fyrir skipin að sækja á veiðar. Jeg geri ráð fyrir, að fyrsta síldarbræðslustöðin yrði reist á Siglufirði, því þar er þörfin mest. Þetta frv. veitir stjórninni aðeins heimild til að reisa síldarbræðslustöðvar. En jeg þykist þess fullviss, að stj. sjái nauðsyn þessa máls og ráðist í framkvæmdir svo fljótt sem við verður kornið. Bráðabirgðaákvæði viljum við setja inn í lögin, sem heimilar stjórninni að taka stöð á leigu í sumar, ef fáanleg er. Vegna þeirrar knýjandi nauðsynjar, sem verður á slíkri stöð, samfara einkasölu á síld, þá er þetta nauðsynlegt atriði. En það mun reynast ókleift að byggja bræðslustöð, fullkomnari en þær, sem fyrir eru - því það þarf hún að vera - fyrir síldveiðitímann á næsta sumri. Þess vegna höfum við tekið þetta ákvæði með. Jeg skal ekkert fullyrða um, hvort slíkar stöðvar eru til leigu eða ekki. En það eru tvær stöðvar nyrðra, sem mundu geta komið til mála í sambandi við einkasöluna. Jeg hefi einkum heyrt um eina, sem gæti unnið úr alt að 60 þús. málum síldar. Verksmiðja sú, sem hv. 3. landsk. hefir gert áætlun um, á að geta unnið úr alt að tveim þús. málum á dag. Jeg vil í þessu sambandi drepa á það, að sú hefir verið reynslan, að útlendir menn, sem stunda veiði hjer - við land, hafa að mestum hluta haft aðstöðu til þess að geta lagt veiði sína inn í þessar verksmiðjur. Þeir hafa orðið að sækja um heimild til ríkisstjórnarinnar til þess að fá þetta. Svo mikil brögð hafa verið að þessu, að innlendir menn hafa jafnan orðið síðastir í þeim viðskiftum, og sumir alls ekki komist að. Þetta er ein ástæðan til þess, að hjer verði hafist handa um að tryggja okkar útvegsmönnum slík viðskifti. Jeg vil benda á, að alt veltur á því, hvort þessi leyfi, sem hafa verið veitt í stríðum straumum, verði veitt áfram. Síðasta ár fengu 66 útlend skip slíkt leyfi. Þau áttu þátt í því, að okkar eigin útvegsmenn urðu að fleygja síldinni í sjóinn. Úr þessu verður að bæta, ef unt er. Jeg hygg, að af þeirri litlu reynslu, sem þegar er fengin um rekstur síldarverksmiðja, sje engin veruleg hætta á ferðum. Af þeim vörum, sem heyra undir sjávarafurðir, eru yfirleitt fáar vörur jafntryggar á heimsmarkaðinum og þessar: lýsi, síldarmjöl og fiskimjöl. Að dómi fróðra manna er altaf að aukast eftirspurn að þessum vörum. Menn hafa komist að raun um, að í landbúnaðarlöndunum hafa þessar vörur mikla þýðingu, því að þær eru að verða viðurkendar hið mesta kjarnfóður fyrir nautgripi, hvað mjölið áhrærir. Eina áhættan er sú, að veiðin er misjöfn. Hún stjórnast að langmestu leyti af veðráttunni. Ef veðrátta er hagstæð, má telja víst, að meðalafli fáist. Reynslan er sú, að veðráttan skapar síldveiðina. Það gæti því farið svo, að í illu árferði fengi verksmiðjan lítið verkefni. Við því er ekkert að segja, því að um leið og við viljum opna okkur möguleika til gróða, verðum við að taka áhættuna, sem þeim fylgja. En ef slíkt kæmi fyrir, eru miklar líkur til þess, að það vinnist upp með hærra verði á síldinni og síldar afurðum. Í þessu efni er sjaldan hægt að slá tvær flugur í einu höggi. Jeg skal örlítið minnast á þá stefnu, sem fram kemur í áliti minni hl., sem mína persónulegu skoðun. Hún er sú, að þessi stöð sje reist af einstökum mönnum og ríkið leggi fram 1 milj. kr. lán sem tryggingu. Jeg verð að láta þá skoðun í ljós, og hún mun engum koma á óvart, að jeg hallast eindregið að því, að það verði ríkið eitt, sem verksmiðjuna reki. Við höfum enga tryggingu fyrir því, að verði á hrásíld verði ekki haldið óeðlilega langt niðri, ef verksmiðjan er í höndum einstakra manna. Það hefir bólað á þessu síðastliðið sumar. Mjög miklar líkur eru til þess, þó að ekki hafi fengist fullar sannanir, að síldarverðið hafi getað verið hærra en verksmiðjurnar gáfu. Við getum tekið til samanburðar það verð, sem Norðmenn gáfu. Það er sterk hvöt fyrir menn, sem við slíkan verksmiðjurekstur fást, að mynda, hagsmunahring um síldarverðið, til þess að skapa gróða. Hið almenna verð á hrásíld síðastliðið sumar var um 9 kr. fyrir málið. Önnur íslenska stöðin á Vesturlandi bauð ekki nema 8 kr.

Hún keypti fyrir 10 kr., 10,50 kr. og 11 kr.

. Jeg hefi fyrir mjer framkvæmdarstjóra Walpole. Mjer er fyllilega kunnugt um það, að falast var eftir mörgum botnvörpuskipum hjer til að veiða í verksmiðjuna, en þau gátu ekki fengið nema 8 krónur fyrir síldarmálið hjá h/f „Kveldúlfi“, en fyrir það verð sögðust þeir framkvstj., er hlut áttu að máli, ekki geta látið skipin fara. En stöðin í Önundarfirði, sem Íslandsbanki starfrækti, borgaði 10 kr., enda hafði hún verri aðstöðu til þess að fá síld. Á Norðurlandi var 9 krónur það almenna verð. En ef það er rjett, að Norðmenn hafi haft ávinning af því að borga 14 kr. fyrir málið af verri síld, má nærri geta, hvaða sanngirni var í því verði, sem hjer var greitt. Síldarútvegsmenn geta tekið gróða af verksmiðjunum, þó að þeir skrifi tap af skipunum, sem hvorttveggja eiga. Það er ekkert, sem tryggir, að þetta eigi sjer ekki stað, nema því aðeins, að ríkið sjálft hafi útispjót með að vera sá eðlilegi hemill gegn slíkum samtökum. Þess vegna vil jeg, að ríkið byggi og starfræki stöð á Norðurlandi, og víðar, eftir því sem þörfin krefur. Ef jeg hefði verið viðbúinn að taka til máls, mundi jeg hafa reynt að rökstyðja enn betur mitt mál. En málið var tekið svo fljótt á dagskrá, að við því varð ekki gert.

Frsm. minni hl. (Ólafur Thors) Við athugun þessa máls er fyrst að því að spyrja, hvort Sjávarútvegsins vegna sje þörf á, að reistar sjeu í bráðina fleiri bræðslustöðvar hjer á landi. Jeg álít, að ef þær stöðvar, er fyrir eru, væru eign Íslendinga, nægðu þær fyllilega þörfum landsmanna, en með því að flestar þeirra eru eign erlendra manna, sem til þessa hafa einungis gætt eigin hagsmuna, höfum við minnihl.menn getað aðhylst, að frv. þetta næði fram að ganga, ef brtt. okkar verða samþ. Tillögur okkar eru þær, að í stað þess, að stöðvarnar verði stofnaðar og starfræktar fyrir reikning ríkissjóðs, þá hafi ríkissjóður þau ein afskifti af málinu, að hann útvegi útvegsmönnum fje til slíks starfa, ef þeir mynda með sjer samlag í því augnamiði og geta sett nægar tryggingar fyrir lánunum. Teljum við fullvíst, að ekki standi á útgerðarmönnum um fjelagsmyndun, en geti þeir ekki sett tilsettar tryggingar, getum við sætt okkur við þá bráðabirgðaráðstöfun, að ríkið stofni og starfræki stöðvarnar, en þó því aðeins, að starfrækslan verði með alveg sjerstökum hætti, þeim, að ríkið kaupi ekki síldina, en taki hana aðeins til bræðslu af útgerðarmönnum fyrir þeirra reikning og á þeirra áhættu. Rekstur slíkra stöðva getur verið mjög áhættusamur, og það er sjálfsagt, að sá, sem nýtur góðs af stofnun þessara stöðva, beri einnig áhættuna af þeim, eigi síst þegar svo er sem hjer er, að með þeim hætti er sjálfu fyrirtækinu alveg tvímælalaust best borgið. Við minnihl.menn erum nú yfirleitt þeirrar skoðunar, að flestri starfrækslu sje betur borgið í höndum einstaklingsins en ríkisins, en þótt þessum grundvallarstefnumun sje slept, er hitt auðsannað, að þessi sjerstöku fyrirtæki standa alt öðruvísi og miklu betur að vígi, ef sjálfir framleiðendurnir - viðskiftavinirnir - eiga þau, heldur en í eign ríkisins og starfrækt fyrir þess reikning. En það er vegna þess, að aðaláhætta slíkra fyrirtækja er sú, að eigi fáist hæfilegt síldarmagn til vinslu við hæfilegu verði. Eigi ríkið stöðvarnar og starfræki þær með sama hætti og einstaklingarnir, er hjer eiga slíkar stöðvar, hvílir áhættan á ríkinu með alveg sama þunga. Eigi hinsvegar útvegsmenn stöðvarnar sjálfir, dregur mjög úr þessari áhættu. Það er staðreynd og viðurkent af öllum, sem nokkra þekkingu hafa á þessu máli, að aflabrögð eru afar misjöfn frá ári til árs einmitt um þessa veiði, og miklu meiri aflamunur en t. d. á þorskafla. Reynsan hefir sýnt, að þegar vel aflast, berst mjög mikið af síld til bræðslustöðvanna, enda verður síldin þá verðminni til söltunar. En þegar illa aflast, er hún verðmikil til söltunar og menn reyna þá að komast í kringum gerða samninga við síldarbræðslustöðvarnar. Mætti gera ráð fyrir því, að ætti ríkið stöðvarnar, hefðu útgerðarmenn sömu freistinguna til þess að reyna eins að hliðra sjer hjá óhagstæðum samningum við þetta fyrirtæki eins og ef skift er við einstaka menn. Hinsvegar, ef tillaga minni hl. er samþ. og útgerðarmenn eru sjálfir eigendur fyrirtækisins, hafa þeir meira aðhald og áhuga á því að sjá fyrirtækinu borgið, og eru þá líkurnar miklu meiri til þess, að fyrirtækið gæti borið sig. Með þessu vil jeg leiða athygli hv.þm. að því, að í fyrsta lagi er hjer um áhættufyrirtæki að ræða, og í öðru lagi, þótt slept sje grundvallarstefnumun hjá meiri og minni hluta, þá er sjálft fyrirtækið öruggara, ef það er eign viðskiftavinanna sjálfra en ef það er eign ríkisins. Alt ætti þetta að vera hv. deildarmönnum ljósara, ef þeir hafa veitt athygli framsöguræðu hv.frsm. meiri hl. Aðalrök í ræðu hans voru þau, að ríkið ætti að kaupa síld útgerðarmanna hærra verði en aðrir vildu greiða og þannig hækka gangverð síldarinnar til bræðslutöðvanna. Á síðasta ári var hagur bræðslustöðvanna yfirleitt góður og höfðu flestar þeirra tekjuafgang. Var hvert mál af síld keypt á 8–11 kr. í bræðslu. Eins og kunnugt er, hefir hv. 3. landsk. gert nákvæma rannsókn á þessu máli að tilhlutun hæstv. stjórnar, og komst hann að þeirri niðurstöðu, að hvert mál síldar sje 11–12 kr. virði, eða frá kr. 11.04 til kr. 12.19, eftir því hve verksmiðjunum berst mikið af síld og ef miðað er við bestu tæki. Ef það verðfall á síldarmjöli hefði þá verið komið á, sem nú er, ber að lækka þessa tölu um kr. 2.50, og er þá málið kr. 8.50–9.50 virði, en yfirleitt var hærra verð greitt á síðastliðnu sumri fyrir hvert mál. Með öðrum orðum, ef það verðfall hefði verið skollið yfir, sem nú er, hefði þessi atvinnuvegur ekki orðið arðvænlegur. Jeg vil leiða athygli hv. deildarmanna að því, að þetta er ekki áhættulaust fyrirtæki, og sjerstaklega ef hlutverk þess á að vera að hækka verð síldarinnar til bræðslu. Það er ekki nóg að líta á hag annars aðiljans í þessu máli. Ríkið á ekki aðeins að leggja fram 1 milj. króna til þess að stofna þetta fyrirtæki, heldur einnig að reka það með slíkri óvissu, sem hlýtur að verða eftir tillögum meiri hl. Jeg veit ekki, hvort það er stefna bændaflokksins að eyða fje ríkissjóðs til þarfa sjávarútvegsins, en þó mjer beri ekki að mæla á móti því, að sú atvinnugrein sje styrkt, vil jeg þó ekki hætta fje ríkissjóðs að nauðsynjalausu. Jeg hygg, að jeg hafi nú aðeins drepið á nokkur höfuðatriðin, sem mæla með því, að tillaga okkar minnihlutamanna nái fram að ganga. Auk þeirrar megintillögu, að fyrirtækið verði eign einstakra manna og starfrækt af útgerðarmönnum sjálfum, fremur en af ríkinu, hefir minni hl. borið fram tvær aðrar brtt. Hin fyrri er brtt. við 3. gr. frv., að ríkisstjórninni sje heimilað að taka lán fyrir hönd ríkissjóðs. Þetta er að vísu aðeins orðabreyting, en mjer finst hugsunin skýrari eftir brtt. minni hl. Minni hl. hefir einnig lagt til að breyta fyrirsögn frv., hvort sem frv. verður samþ. eða aðaltillagan, þá heiti frv. ekki frv. til laga um stofnun síldarbræðslustöðva á Norðurlandi, heldur frv. til laga um stofnun síldarbræðslustöðva, þar sem gert er ráð fyrir, að heimilt sje að byggja bræðslustöðvarnar víðar en á Norðurlandi. Sje jeg ekki ástæðu til að fara ítarlegar út í þetta mál, en mun að sjálfsögðu athuga þau gögn, sem frsm. meiri hl. kann að bera fram.

Sveinn Ólafsson Mjer kom satt að segja á óvart, að þetta 15. og síðasta mál á dagskrá skyldi verða tekið til umræðu á undan 14. máli, sem er einkasala á útfluttri síld. Það er nú svo, að líta má á slíkt frv. sem þetta, eða ráðstöfun þá, sem það víkur að, eins og eðlilega afleiðingu af einkasölu á síld. Jeg álít, að það stappi nærri skyldu fyrir ríkið að tryggja það, þegar einkasalan er komin á, að síldarverksmiðjur komi upp jafnframt. Þegar einkasalan er komin á og menn geta ekki lengur flutt út síld eftir því sem þeir afla, þá er í voða stefnt, ef menn geta ekki gert sjer fje úr síldinni á annan hátt. Þegar jeg minnist á þetta mál, þá geri jeg það með þeirri hugsnn, að einkasalan verði lögleidd fyrst, þótt hún gangi ekki á undan hjer, og lít jeg á þetta mál sem eðlilega afleiðingu af þeirri samþykt. Eins og þingskjöl bera með sjer. náðist ekki samkomulag um þetta mál í sjútvn., og ber þar margt á milli. Báðum stefnum hefir verið lýst hjer af framsögumönnum, og þarf jeg ekki að skýra þann mun frekar. En jeg vil fyrir mitt leyti taka það fram, að þegar svo er komið, að einkasölufyrirkomulag er í uppsiglingu og auðsjeð er, að því muni verða komið á, þá virðist ekki geta verið um annað að ræða en að ríkið annist þessa framkvæmd, sem hjer um ræðir. Mjer virðist, sem tilviljun ein muni ráða framkvæmd þessa máls, ef ríkið fer að leggja fje af mörkum til einstakra manna í þessu efni eða til stofnunar síldarbræðslu. Minni hl. vill sem sje veita stjórninni heimild til þess að útvega þetta fje handa fjesýslumönnum, hafa það á reiðum höndum, bíða með framboðið fje, þar til einstakir menn vilja reisa bræðslustöðvarnar, og þá fyrst að reisa þessar stöðvar, ef þeir gefast upp eða geta ekki sett nægilega tryggingu fyrir því láni, sem þeir kynnu að fá. Þetta er því hreint Lokaráð, sem minni hl. bendir á, svo óvíst og reikult sem mest má verða. Það virðist harla undarlegt hjá minni hl. að vilja byggja svo á atvikum og tilviljun um það, hversu einkasölufyrirkomulagið gefst, að koma því á án þeirrar nauðsynlegu tryggingar, sem bræðslustöðvarnar eru því. Frsm. minni hl. hyggur, að fyrirtækinu muni betur borgið í höndum útgerðarmanna en í höndum ríkisvaldsins. Þetta er meira en vafasöm tilgáta, og jeg tók ekki eftir því, að hv.frsm. styddi þessa skoðun með nokkrum frambærilegum rökum, og verð jeg því að álíta þetta fullyrðingar einar, og þær hafa margar heyrst áður. Það fer auðvitað alt eftir mönnunum, sem fyrir fyrirtækinu standa, hversu til tekst um árangurinn 

Jeg sagði aðeins á síðasta sumri

. Hv. frsm. minni hl. benti rjettilega á það, að ef veiðin væri svo lítil, að stöðvarnar hefðu ekkert að gera, þá leiddi af því tjón fyrir fyrirtækið, en jeg get ekki sjeð, að áhættan verði minni fyrir því, þótt um sje að ræða. fyrirtæki einstakra manna, en ríkisins. nema síður sje. Hv. frsm. minni hl. benti á, að afurðir bræðslustöðvanna væru fallandi í verði á síðustu tímum og því væri ekki eins álitlegt að ráðast í þetta: fyrirtæki nú og verið hefði. Það er líklega eitthvað til í þessu, en jeg hygg, að ennþá megi líta á afurðir síldarbræðslustöðvanna sem auðselda og trygga vöru. Þess vegna má ekki aftra því, ef einkasala kemst á, að þessi sjálfsagða og nauðsynlega ráðstöfun um bræðslustöðvar verði framkvæmd. Jeg sje ekki ástæðu til þess að skifta mjer af því, sem hv.frsm. minni hl. sagði um stefnumun framsóknarmanna og jafnaðarmanna annarsvegar og íhaldsmanna hinsvegar; það skiftir ekki miklu máli og er margendurtekinn hjegómi; læt jeg það alveg liggja milli hluta. En jeg endurtek, að þar sem telja má víst, að einkasöluráðstöfunin verði gerð, þá sje ekkert undanfæri að samþ. þetta frv., eins og meiri hl. hefir lagt til. En jafnalvarlega verð jeg að leggja á móti því, að fyrirtæki þessu verði gloprað í hendur einstakra manna. Skal jeg svo ekki fjölyrða um þetta frekar, enda hygg jeg, að hjer fari eins og oft vill verða, að langar umr. geri lítið til þess að ákveða úrslit málsins.

Frsm. minni hl. (Ólafur Thors) Þegar hvalafrv. var á ferðinni hjer í deildinni, var vegið svo að einum stórfiskinum hjer, að búast hefði mátt við, að honum yrði það minnisstætt, í nokkra daga að minsta kosti. Svo rækilega skrúfaði hv.þm. V.-Ísf. niður í hv. 4. þm. Reykv., sem þá eins og oftar talaði af meiri hávaða en þekkingu. Jeg sá, að þetta hafði haft einhver áhrif tvo fyrstu dagana, en því miður hefir sýnt sig, að þau áhrif eru ekki deildinni til blessunar lengur. Jeg verð að kvarta yfir því í fullri alvöru, að mjer finst óskemtilegt að verða að hafa framsögu á hendi, þegar þessi hv.þm. er annarsvegar. Jeg skal játa það, að mjer þykir skemtilegra að deila við marga aðra, og þar á meðal flokksbræður hans hjer í deildinni. Jeg þarf ekki að svara hv. 1. þm. S.-M. mörgu. Hann benti á, að ef lítið veiddist af síld, væri jafnan nokkur áhætta á rekstri slíkra fyrirtækja, en sú áhætta væri ekki meiri, þótt verksmiðjan væri eign ríkisins en viðskiftavinanna. Við skulum nú hugsa okkur, að þetta sje rjett. En ef svo er, að hjer sje um áhættu að ræða, virðist liggja miklu nær, að hún lendi á viðskiftamönnum fyrirtækisins, en vegna þeirra er fyrirtækið stofnsett, heldur en landsmönnum í heild, úr því að viðskiftamennirnir vilja taka hana á sig. Auk þess er það ekki rjett, að áhættan sje jöfn, hvor leiðin sem farin er. Jeg hefi sýnt fram á það áður, að miklu minni líkindi eru til, að verksmiðjan verði hart úti í aflaleysisárum, ef viðskiftamennirnir eiga hana sjálfir. Jeg þarf ekki að endurtaka fyrri ummæli mín um þetta atriði. En jeg vil benda á það, að síðustu 14 ár hefir síldaraflinn verið um 110 þús. mál að jafnaði, en síðastl. sumar fór nær sexfalt meiri síld í bræðslustöðvarnar. Hjer var um einstakt aflaár að ræða. Þetta sýnir, að aðalástæðan til að reisa þessa fyrirhuguðu bræðslustöð er ekki sú, að bræðslustöðvar vanti hjer á landi, heldur hin, að bræðslustöðvar þær, sem nú eru, eru að mestu í höndum útlendinga, og þeir gæta aðeins eigin hagsmuna. Þetta er ástæðan til þess, að jeg er því fylgjandi, að ný bræðslustöð verði sett upp. Jeg hefi áður sýnt fram á það, hve mikið veltur á því, að bræðslustöð sem þessi hafi næga síld til vinslu. Í áliti því, sem hv. 3. landsk. hefir sent frá sjer, sannar hann, að ef stöðin fái aðeins 60 þús. mál til vinslu, verði hvert mál einnar krónu minna virði heldur en ef hún fær 120 þús. mál. Svo mikið veltur á því, að nægilegt síldarmagn sje fyrir hendi, þótt það megi hinsvegar ekki vera of mikið, því að þá er hætt við, að síldin spillist í þrónum, áður en hún getur komist í bræðslu. Þá vil jeg víkja lítið eitt að staðleysum hv. 4. þm. Reykv. Hann sagði, að það væri gripið úr lausu lofti, að síldarmjöl hefði fallið niður í 11£ smálestin. Mjer er kunnugt um þetta, því að sjálfur átti jeg 100 smálestir óseldar af síldarmjöli, og fjekk tilboð um þetta verð, en neitaði að selja, og get nú fengið 12£ fyrir smálestina.

Jeg hefi skeyti, sem sannar þetta

. Frá hverjum er það skeyti? - Þá var hann eitthvað að tala um „Ameríku og önnur stórveldi hjer í álfu“. Hann talaði um, að 200 þús. smál. af síldarmjöli vantaði í Ameríku. Óskiljanlegt er, að verðfall ætti sjer stað, ef svo væri, því að venjulega hækkar mikil eftirspurn verðið. Hv. þm. sagði, að jeg hefði haft hótanir í frammi fyrir hönd útgerðarmanna í garð verksmiðjunnar, ef hún yrði ríkiseign. Þetta er með öllu rangt. En jeg benti á það, að ef verð hækkaði á saltsíld um veiðitímann, væri meiri hætta á, að menn hefðu tilhneigingu til að smeygja fram af sjer samningum við verksmiðjuna, ef þeir ættu hana ekki sjálfir. Hv. þm. sagði, að afkoma þessara fyrirtækja hefði verið góð undanfarið. Jeg skal viðurkenna, að afkoma þess fyrirtækis, sem jeg er kunnugastur. var mjög góð síðastl. sumar, enda var síldarmagn það, er sú verksmiðja fjekk til vinslu. hæfilegt. Hitt er ekki rjett, að hagur þessara, fyrirtækja sje góður yfirleitt. Hv. þm. vill sanna það með því að benda á, að útlendingar hafi ráðist í þennan atvinnurekstur hjer. Auðvitað hafa þeir gert það af því, að þeir hafa gert sjer von um gróða, en það er nú ekki ávalt, að reynslan staðfesti vonir manna, enda hafa mörgum brugðist ágóðavonir í sambandi við þennan atvinnurekstur. Hitt dettur mjer ekki í hug að segja, að atvinnurekstur þessi sje svo hættulegur, að frágangssök sje að stunda hann. Þetta er heilbrigður atvinnurekstur, sjerstaklega ef þeir, sem eiga framleiðslutækin, eru eigendur bræðslustöðvanna. Það var rjett hjá hv.þm., en þó ekki nema að nokkru leyti, að menn neyddust til að selja síld mjög lágu verði í verksmiðjurnar í nokkra daga í sumar á Siglufirði. Slíkt getur auðvitað altaf komið fyrir, því að ekki er hægt að búast við því, að verksmiðjurnar geti verið við því búnar að taka á móti því mesta magni, sem að getur borist, því að þá yrðu meðalárin þungbær. Jeg vil einnig benda á, að innlendu verksmiðjurnar guldu ekki lægra en 8 kr. fyrir málið. Hv. þm. var að tala um, að hjer væri um stórgróðafyrirtæki að ræða, og væri því eðlilegt, að jeg vildi fremur láta útgerðarmenn hirða arðinn en hið opinbera, eins og hann sjálfur kveðst kjósa. Jeg lít nú svo á, að stofnun þessarar bræðslustöðvar sje fremur gerð sem öryggisráðstöfun en í gróðaskyni. En væri um stórgróða að ræða, ætti hann ekki að vera því mótfallinn, að viðskiftavinir verksmiðjunnar ættu hana sjálfir. Honum ætti að vera umhugað, að sjómenn sjálfir nytu góðs af þessum gróða. Það er nú orðið allalment og tíðkast meir og meir, að sjómenn sjeu ráðnir upp á hlut af afla, og togaraeigendur hafa boðið þeim slík ráðningarkjör. Ef sjómenn eru alment ráðnir á þann hátt, væru þeir þar með orðnir að hluthöfum í framleiðslunni. Hv. þm. er því að hafa hag af sjómönnum með þessu, ef um gróða er ræða. Jeg vil taka það fram að endingu, að eins og nál. minni hl. ber með sjer, tel jeg rjett, að bræðslustöð þessi verði stofnuð, en jeg vil um leið benda á, að hjer er um áhættufyrirtæki að ræða, og úr því að ríkissjóður getur bætt úr þessari nauðsyn án þess að leggja á sig áhættu, þá tel jeg sjálfsagt að fara þá leið. Útgerðarmenn eiga sjálfir að eiga fyrirtækið. Með því losnar ríkissjóður við áhættu af framlagi stofnfjár að mestu, og um leið við þá áhættuna, sem verst er, sem sje áhættu af starfrækslu. Hún getur orðið mjög mikil, ef þær leiðir eru farnar, sem meiri hl. sjútvn. ætlast til.

Frsm. meiri hl. (Sigurjón Á. Ólafsson) Jeg þarf ekki að svara hv.frsm. minni hl. mörgu. Jeg vil þó nokkuð víkja að því, er hann sagði síðast. Rök hv.þm. eru þessi: þekkingarleysi, vont að svara o. s. frv. Jeg skal ekki deila við hann um þessi atriði. En eitt er víst, að við skiljum hvor annan. Hann berst á móti því, að ríkið eða nokkur fjelagsskapur, sem samvinna nefnist, ráðist í síldarverksmiðjurekstur.

Jeg ber fram till. um, að ríkið hjálpi samvinnufjelagi útgerðarmanna. Er þm. ruglaður?

. En mjer er fyllilega ljóst, að síldarverksmiðjuhringurinn h/f Kveldúlfur og útlendingarnir vilja einir sitja að krásinni. Allir vafningar hv.þm. utan um þetta eru svo augljósir, að allir eru nú farnir að sjá, fyrir hverju hann berst. Jeg skil það vel, að hv.þm. vilji sem minst við mig tala um þessi mál, því hann veit það af langri reynslu, að fáir hjer í þessum sal sjá hann jafnvel í gegn í þessu máli.

Heyr á endemi!

. Mig getur hann aldrei blekt. Það þýðir ekkert fyrir hv.þm. að vera að halda þeirri fjarstæðu fram, að meiri hætta sje fyrir ríkið en einstaka menn að bræða síld. Áhættan er fyrir báða jafnt í aflaleysisárum.

Hefir þm. ekki heyrt rök mín? Vill hann ekki hrekja þau?

. En arður góðæranna á að geta dregið úr þeirri áhættu hjá ríkinu, en það verður ávalt eyðslufje hjá einstaklingunum samkvæmt reynslunni. Þá vill hv.þm. rökstyðja þessa áhættu með meðalsíldarfeng undanfarandi 14 ára. En þetta segir aðeins hálfan sannleikann, því ekkert segir hann, hve skipafjöldinn var mikill. Það eina rjetta er að taka meðalafla skips eftir tegund og bera það saman frá ári til árs. Skipafjöldinn eykst með ári hverju, eins við síldveiðar sem annan veiðiskap, og það hefir ekki hvað síst áhrif á síldarfenginn í heild. Um verðfallið á síldarmjölinu skal jeg ekki þrátta við hann. Jeg vil ekki rengja hann um, að honum hafi boðist það, sem hann segir. En hitt er jafnvíst, að núverandi markaðsverð í Hamborg er á 1. fl. mjöli 15 sterlpd. smálest. En þess lætur hann ógetið, að verð á síldarlýsi er nú 27 sterlpd. smál., eða 1 sterlpd. hærra en hann hefir tilnefnt. Jeg tilnefndi Ameríku og stórveldi í Evrópu sem dæmi um markaðshorfur í framtíðinni fyrir síldarmjöl. Hann gerði tilraun til að snúa út úr þessum orðum mínum. En veit hann þá ekki, að fróðir menn í þessum efnum erlendis halda því fram, að til þess að fullnægja eftirspurninni í Ameríku vanti 200 þús. smál. og í Þýskalandi er mögulegt að auka markað? Gert er ráð fyrir, að þýskur landbúnaður geti tekið á móti 450 þús. smál. Það er talin full vissa fyrir því, að síldarmjöl og lýsi muni verða mjög eftirspurð vara næst ár og verðlag stöðugt. Þá kem jeg að síldarverðinu síðastl. sumar. Hv. þm. gerir lítið úr því, að menn hafi selt lágu verði. Það gildir hið sama um þetta sem margt annað; hv.þm. ber höfðinu við steininn og vill ekki kannast við staðreyndir. Fjöldi skipa varð að láta síldina fyrir 3 kr. síldarmálið, og fjöldi skipa fleygði henni í sjóinn, þegar hvergi varð losað og enginn vildi kaupa. Jafnvel samningsbundin skip urðu að sætta sig við óhæfilegar tafir og biðu eftir afgreiðslu útlendra skipa. Um hið samningsbundna verð hefi jeg áður getið. Þá talaði háttv.þm. um ráðningu háseta og sagði, að þeir væru oftast ráðnir fyrir hlut. Hann veit nú best sjálfur, hve mikill sannleikur er í þessu fólginn. Allir togarar, sem á síld hafa farið, guldu kaup og aukaþóknun, að undanteknum 2 á síðastl. sumri. Enda veit hv.þm., að hann hefir manna mest barist á móti því, að öðruvísi væri.

Þetta eru bein og vísvitandi ósannindi. Jeg bauð þessi kjör, en þm., sem er form. sjómannafjelagsins, þverneitaði

. Á öðrum skipum hefir sjaldnar verið hlutur, heldur hin svonefnda „premía“. En það er rjett, að að því ber að stefna við síldveiðina, að skipverjar eigi rjettlátan hluta úr veiðinni. En það er með engu móti betur trygt, að þeir fái rjettlátt verð fyrir aflann en með því, að ríkið hafi verksmiðju, sem altaf getur gefið upp hið rjetta verð síldarinnar. Því það ástand, sem ríkt hefir, um sumpart lágt verð og falið verð, hefir fyrst og fremst komið niður á fiskimönnunum. Fleiri atriðum í ræðu hv.þm. hirði jeg ekki um að svara. Hann hefir upplýst nóg til þess að sjá, hvar fiskur liggur undir steini. Jeg skal ekki orðlengja um þetta frekar. En málið stendur í nánu sambandi við annað mál, sem hjer er á dagskrá, frv. til laga um einkasölu á útfluttri síld. Verksmiðjan er ekki annað en trygging fyrir þá, sem háðir verða því sölu fyrirkomulagi, sem þar er gert ráð fyrir. Þarf hún því helst að komast á jafnhliða. Einkasalan er varhugaverð án hennar.

Frsm. minni hl. (Ólafur Thors) Jeg hafði ekki ætlað mjer að halda fleiri ræður, og veit, að allir virða mjer til vorkunnar, þótt jeg þykist ekki þurfa að svara síðustu ræðu hv. 4. þm. Reykv. En jeg heyrði, að hv.þm. Ísaf. lofaði að halda klukkutíma ræðu, ef jeg stæði upp, og vil jeg hvorki láta hv. deild verða af þeirri skemtun nje heldur þeirri fræðslu, er slík ræða mætti verða hv.þdm. Fleira hefi jeg ekki að segja, en vona, að hv.þm. standi við loforð sitt.

Frsm. minni hl. (Ólafur Thors) Jeg vil leiða athygli hæstv. forseta að því, að marga þm. vantar í deildina, og bið hann að athuga, hvort ekki mundi rjett að fresta atkvgr.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Ef hv.þm. vill ekki, að brtt. sínar komi nú til atkv., sökum mannfæðar í deildinni, getur hann tekið þær aftur til 3. umr. Jeg mótmæli því, að málið sje tekið af dagskrá.

Sigurður Eggerz Jeg sje ekki, að neitt sje í hættu, þótt atkvgr. sje frestað. En mjer finst viðfeldnara, að eitthvað af hv.þdm. sje viðstatt, þegar greidd eru atkv. um mál, sem velta á miljónum.

Forseti (JörB): Að vísu er það rjett, að óviðfeldið er, að fáir þm. sjeu við atkvgr. sem þessa. En fundur er löglega boðaður og öllum kunnugt, að hjer mundu greidd atkv. um þau mál, er á dagskrá eru. Verða þeir háttv.þdm., er ekki hafa boðað forföll, því sjálfum sjer um að kenna, ef þeir missa atkvæðis í þessu máli. - Því verður nú gengið til atkvæða. Brtt. 539,1 feld með 15:9 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: BÁ, EJ, JJós, JAJ, JÓl, JS, MJ, ÓTh, PO. nei: SE, SÁÓ, SvÓ, TrÞ, ÞorlJ, BSt, HStef, HJ, HG, HjV, IngB, JörB, LH, MT, BSv. Fjórir þm. (ÁÁ, GunnS, HK, MG) fjarstaddir. 1. gr.samþ. með 16:3 atkv. Brtt. 555,1 feld með 16:8 atkv. 2. gr.samþ. með 16:3 atkv. Brtt. 539,2 samþ. með 14:1 atkv. 3. gr., svo breytt, samþ. með 17 shlj.atkv. 4.–5. gr.samþ. með 17 shlj.atkv. Brtt. 555,2 (ákvæði um stundarsakir) samþ. með 14:5 atkv. - 555,3 (ný fyrirsögn) samþ. með 16:1 atkv. - 539,3 kom ekki til atkv.. Frv. vísað til 3. umr. með 15:3 atkv., með fyrirsögninni: Frv. til laga um stofnun síldarbræðslustöðva.

Frsm. meiri hl. (Sveinn Ólafsson) Það mun víst engum koma á óvart, þótt togni úr umræðum um slíkt mál sem þetta. Smærri mál hafa orðið tímafrek og tafsöm hjer í hv. deild. Með þessu vil jeg samt ekki segja að jeg ætli að leggja stund á að teygja umræðurnar; jeg tel þess ekki þörf. En svo mikið hefir verið rætt um þetta mál utan þings og innan, að viðbúið er, að það verði ekki útkljáð á fáum mínútum. Nú munu vera 60 ár síðan síldarútvegur byrjaði hjer við land, þ. e. a. s. söltun síldar til útflutnings. Jeg hygg, það hafi verið árið 1868, er fyrst var veidd síld með kastnótum á Seyðisfirði, en þar byrjuðu veiðarnar. Framan af voru það eingöngu útlendingar, Norðmenn, sem veiðina stunduðu, og það var ekki fyr en eftir 1880, að innlendir menn fóru að taka þátt í henni. Á þeim tíma var litið svo á hina fornu fiskiveiðalöggjöf, að hver, sem ætti hjer rjúkandi reykháf og dúk og disk í landi, mætti stunda veiðar í landhelgi. Samkvæmt því var auðvelt fyrir Norðmenn að stunda hjer veiðina. En eftir 1880 tók síldveiðin að gerast almennari og innlendir menn að taka þátt í henni. Þessu fór fram fram undir aldamót, að útlendingar áttu meiri hlutann, en Íslendingar þó nokkurn þátt í síldveiðinni. Um aldamótin hófust hvalveiðar á Austfjörðum, og hurfu þá síldveiðarnar þaðan. En samkvæmt gamalli hjátrú veiðimanna gat þessi tvennskonar veiði ekki lánast á sömu slóðum. Var því talið ómögulegt að stunda síldveiðamar lengur. Frá þeim tíma hefir svo síldveiðin aukist margfaldlega fyrir Norðurlandi, en síðustu ár hefir hún þó verið stunduð bæði norðan, austan og vestan. Sem stendur er hún talin mest fyrir Norðurlandi. Jeg hygg þó, að ekkert sje um það sannað, að síldargengd sje meiri norðanlands en annarsstaðar, og býst jeg við, að ganga síldar að hinum tveim landshlutunum reynist álíka viss. Má ætla, að framvegis, eins og hingað til, verði mikil stund lögð á þessa veiði. Eitt er sjerstaklega athugavert um þessa grein veiðiskapar, bæði hjer við land og í nágrannalöndunum; það er sú staðreynd, að hún virðist hafa gert marga menn öreiga fyrir hvern einn, er auðgast hefir. Hún sýnist hafa verið stopulli en flestar aðrar eða jafnvel allar aðrar atvinnugreinar. Svo hefir það jafnan verið, síðan jeg hafði fyrst kynni af þessum veiðum, en þau hefi jeg haft í 60 ár. Því er það ekki undarlegt, þótt leitað hafi verið ýmissa ráða til þess að gera þennan atvinnurekstur tryggari. En torvelt hefir reynst að finna ráðin. Á stríðstímanum var leitað til ríkisstjórnarinnar, og hún átti stundum þátt í að reyna að gera síldina útgengilega og selja hana. Hrakfarir síldarsölunnar skipulagslausu 1919 eru öllum í minni. Auk þessa annmarka, hve áhættusöm síldarútgerð hefir reynst, hefir líka ýmislegt annað óhagræði fylgt þessum veiðiskap, svo sem það, að aðrir atvinnuvegir, sem stundaðir eru um sama leyti árs, hafa oft farið á mis við nauðsynlegan vinnukraft. En margvíslegt sukk og svall hefir átt sjer stað á veiðistöðvunum, þar sem fjöldi útlendra og innlendra manna hefir verið saman kominn. Hafa gengið af þessu ófrægilegar og misjafnar sögur. Nú á síðustu tímum hefir og verið mjög undan því kvartað, að þótt þessi atvinnuvegur sje að nafni til mest á höndum innlendra manna, hafi útlendingar þó náð þar tökunum gegnum leppmensku. Má með sanni segja, að engir atvinnuhættir hjer á landi sjeu eins skipulagslausir, áhættusamir og óábyggilegir sem síldarútgerð. Langt er síðan byrjað var að leita fyrir sjer um möguleika til að skipulagsbinda síldarverslunina. Jeg hygg, að 20 ár sjeu síðan fyrst var um það ritað og byrjað að ræða það alvarlega í blöðum landsins. En það hefir aldrei komist lengra en í ráðagerðir, fyr en samþykt voru á Alþingi 1926 lög um síldarsölu o. fl. (stofnun síldarsamlagsins margumtalaða). Þótt þau lög hafi síðan verið í gildi, hafa þau ekki komist til framkvæmda enn. Og líkurnar eru ekki sem bestar fyrir því, að þau komist í framkvæmd. Liggur það sumpart í því, að þau eru ekki nema að nokkru leyti bygð á hreinni einkasölu, og sumpart í því, að þau hafa ekki orðið vinsæl. Hjer liggur því enn fyrir önnur tilraun í þá átt að skipulagsbinda þetta betur en þá var hægt. En eins og ástatt var 1926, var ekki um annað fyrirkomulag að ræða en þá var lögfest. Frv. það, sem hjer liggur fyrir, er þá að því leyti frábrugðið þessu eldra skipulagi, að hjer er gert ráð fyrir, þó ekki beinni ríkiseinkasölu, þá einkasölu, sem er að meira leyti undir stjórn þess opinbera og því svo háð, að ekki ætti að þurfa að óttast, að einstakir menn verði svo ráðríkir, að þeir geti haft áhrif á söluna.

Jeg vil leyfa mjer að vekja athygli hæstv. forseta á því, að nú erum við aðeins tveir í deildinni auk ræðumanns, en jeg álít, að framsöguræða hins gáfaða frsm. verðskuldi meiri athygli en það, að aðeins tveir þingmenn hlýði á hana

. - Jeg held, að þetta sje óþarfa umhyggjusemi hjá hv. 2. þm. G.-K. Við erum báðir svo vanir að tala fyrir tómum stólum, að við ættum að geta sætt okkur við það svona um miðnættið.

Jeg hefi aldrei átt slíku að venjast, og tel ólíklegt, að það sje oft hlutskifti hv. 1. þm. S.-M.

. En af því svona er ástatt, að fáir eru við, sem fylgja umræðum, mun jeg stytta mál mitt, eftir því sem föng eru til. Það er þá skjótast af frv. þessu að segja, sem gengið hefir gegnum hv.Ed., að sjútvn. þessarar deildar hefir klofnað um málið, og er að nokkru leyti áður sagt, hvað leiðum skifti. Minni hl. vill halda sjer við það skipulag, sem vjer meirihlutamenn teljum lakara, skipulagið frá 1926, það skipulag, sem meira nálgast einræði einstaklinganna, og hefi jeg áður bent á, hvað jeg sjerstaklega hefi við það að athuga. Hv. minni hl. viðurkennir það hreinskilnislega í áliti sínu, að verslun með síld sje ein af þeim greinum verslunarinnar, sem nauðsyn beri til, að sje undir opinberu eftirliti. Með öðrum orðum, að þar komi best í ljós þeir gallar, sem sjeu á skipulagi frjálsrar verslunar. Hinsvegar er trú minni hl. á frjálsri verslun svo mikil, að hann vill samt halda versluninni á þessari vörutegund nær því fyrirkomulagi, sem gefur lausari tauminn fyrir fjáraflavonir stórútgerðarmanna. Skal jeg svo ekki gagnrýna nál.hv. minni hl. frekar, en snúa mjer að þeim brtt., sem meiri hl. vill gera á frv. - Fyrsta brtt. hans er við 3. gr. frv. Þar leggjum vjer til, að í staðinn fyrir tvo framkvæmdarstjóra, sem einkasalan skipar, komi þrír. Þetta er bygt á því, að verkun og útskipun síldarinnar sje undir eftirliti þessara manna. Verður starf þeirra að þessu leyti því svipað og störf yfirsíldarmatsmannanna eru nú. Þeir þurfa að ferðast um til eftirlits. Í sambandi við þetta leggur því meiri hl. til, að bætt sje inn í greinina, þar sem talað er um skyldustörf þessara manna, ákvæði um ferðalög þeirra. - Þá hugsar meiri hl. sjer, að bætt sje við þessa grein stuttri setningu um það, hvernig haga skuli vali þessara manna, ef þeir fá ekki þann atkvæðafjölda, sem ákveðinn er í frv. Þá flytur meiri hl. brtt. við 2. tölul. 4. gr., að kostnaður af starfi undirmatsmanna verði lagður á síldarútflytjendur. í frv. er ekkert um þetta talað, og þess vegna þótti meiri hl. sjálfsagt að taka ákvæði um þetta upp í sambandi við 4. gr. frv. Ennfremur hefir meiri hl. lagt til lítilfjörlega orðabreytingu við 3. lið 4. gr. til skýringar, þar sem oss þótti ekki nægilega ljóst til orða tekið um úthlutun andvirðis síldar. - Þá leggur meiri hl. til, að gerð verði breyting á 5. gr., og fer breyting sú í þá átt að heimila framkvæmdarstjórum einkasölunnar að styðja að því, að þeir, sem við hana skifta, geti með hægara móti eignast tunnur og salt, en án þess þó, að fjárhætta geti stafað af því fyrir einkasöluna sjálfa. Þetta getur gefið viðskiftamönnum færi á að fá þessar vörur með aðgengilegri kjörum en ella, án þess það kosti einkasöluna nokkuð. Jeg hefi þá talið helstu brtt. meiri hl. En auk þeirra hefir hann gert lítilsháttar orðabreyting við 11. gr., til þess að skýra nánar efni hennar. Að öðru leyti skiftir brtt. þessi ekki máli. Hún lýtur að því að undanþiggja einkasöluna tekjuskatti og aukaútsvari, að því tilskildu, að viðskiftamennirnir fái óskertan ágóðann af sölunni. Þá leggjum vjer til, að sektarákvæðin fyrir brot á lögunum verði færð úr 100 þús. kr. niður í 50 þús. Meiri hl. lítur nefnilega svo á, að þessi sektarákvæði, eins og þau eru í frv., sjeu ekki í samræmi við önnur sektarákvæði skyldra laga og of há. Þessar brtt. meiri hl. hygg jeg, að geti ekki valdið ágreiningi; hitt mun nær liggja, að stefnumunurinn - einkasala eða einstaklingssala - sje það, sem um verður deilt, og mun það koma skýrara í ljós, þegar hv. minni hl. hefir talað fyrir till. sínum. Þá vil jeg að lokum minnast á brtt. á þskj. 474. Meiri hl. hefir að vísu ekki tekið þær sjerstaklega fyrir, aðeins litið á þær í svip og telur þær ekki óaðgengilegar. En um þær hefir meiri hl. óbundin atkvæði. Að svo mæltu mun jeg bíða átekta og hlusta á minn ágæta samverkamann, hv. 2. þm. G.-K., ef það þá dregst ekki alveg fram undir morgun.

Frsm. meiri hl. (Ingvar Pálmason) Það er orðið býsna áliðið tímans í kvöld, en jeg vona, að það þurfi ekki að hafa langar umræður. Eins og sjá má af nál., hefir nefndin ekki getað orðið allskostar sammála um þetta frv. Það má nú segja um þetta, að það eru ekki veruleg stefnuatriði, það sem á milli ber, því öll nefndin var sammála um að láta frv. ná fram að ganga; aðeins eru það nokkrar brtt., sem ágreiningur er um. Jeg þarf nú ekki að rekja undirbúning þessa máls, því það er gert svo ítarlega í nál. meiri hl., og get jeg því vísað til þess. Þó skal jeg til að drýgja tímann víkja að nokkrum brtt. meiri og minni hl. Jeg skal þá strax geta þess, að þær brtt., er mestu valda, eru á þskj. 535, og eru þær flestar við 2. kafla laganna. Þar hafa verið teknar burt þær greinar, er fjalla um einkasölu á áfengi, og er það gert með tilliti til þess, að annað frv. um það efni er hjer á ferðinni. Var fult samkomulag um þetta, því óþarfi þótti, að tvenn lög fjölluðu um sama efni. Af þessu leiddi, að taka varð út úr áfengislagafrv. þessar umræddu greinar, og breyttist greinatalan þá vitanlega við það og sömuleiðis tilvitnanir í fjölda greina. Þetta eru orsakir þess, hvað brtt. á þskj. 535 eru margar. Flestar þessar brtt. eru heldur smávægilegar og enga till. hefir meiri hl. borið fram, er breytir í nokkru verulegu þeirri stefnu, sem í frv. felst. Brtt. við 3. gr. er aðeins til skýringar. Brtt. 2.–7. stafa allar af þeim úrfellingum, sem gerðar voru á 2. kafla. Á einum stað er að vísu um orðabreyting að ræða, en það er aðeins til að færa til betra máls. Þá kemur 11. brtt., sem fer fram á, að bætt verði við 13. gr. orðunum „í hagnaðarskyni eða sakborningur hafi áður verið dæmdur fyrir brot gegn áfengislöggjöfinni.“ Þessu er bætt við til þess að gera ástæðurnar ríkari fyrir því, að heimilt sje að gera húsrannsókn án dómsúrskurðar. Um þetta hygg jeg, að nefndin hafi öll verið sammála, þó minni hl. hafi fleira við þetta að athuga. - 20. brtt. er aðeins orðabreyting. - Um 32. brtt. er það að segja, að greinin er færð í annað horf, en að öðru leyti er efnið eiginlega það sama. - Þá kem jeg að 38. brtt. Þar er einu orði, „heimilisnotkun“, bætt í a-liðinn. B-liðurinn er tilvitnanabreyting, er leiðir af því, sem áður hefir verið getið um. C-liðurinn kveður skýrar á um það, hvernig heimilt er að veita eða selja vín með mat og hvernig á að haga þeirri sölu. Jeg sje svo ekki ástæðu til þess að fara frekar út í þessar brtt., nema tilefni gefist síðar. Þær eru svo skýrar, að strax sjest, hvað átt er við með þeim. Síðustu brtt. eru loks þess efnis, að þær kveða skýrt á um það, hvenær lög þessi ganga í gildi. Þessi lög hafa svo miklar breytingar í sjer fólgnar á sektarákvæðum, að nauðsynlegt er, að þeir, sem dæma eiga eftir þeim, viti nákvæmlega, hvenær þau ganga í gildi, svo að þeir sjeu ekki í vafa um það, eftir hvorum ákvæðunum á að dæma. Jeg þarf svo ekki að fara fleiri orðum um brtt. meiri hl., en úr því jeg er staðinn upp, þykir mjer hlýða að fara nokkrum orðum um brtt. minni hl., þó jeg vilji ekki með því gefa tilefni til þess að umr. lengist. Mál þetta hefir verið skýrt svo vel í nefndinni, að jeg þarf ekki að skýra afstöðu okkar til þessara brtt. minni hl. Jeg er þeim yfirleitt mótfallinn. og meiri hl. er allur mótfallinn nokkrum þeirra. Að því er snertir 1.–6. brtt. skal jeg taka það fram, að þær skifta ekki miklu máli. Samt mun jeg ekki greiða atkv. með þeim. því sumar þeirra eru heldur til hins lakara og aðrar einskis virði. Tvær þeirra eru orðabreytingar sem ekki er þörf á og engu breyta. - Um 7. brtt. er það að segja, að jeg hefi ekki getað fallist á, að rjett væri að taka hana til greina. Jeg sje ekki betur en að það eftirlitsstarf, sem þessum löggæslumönnum er ætlað að inna af hendi, verði alt of þunglamalegt, ef þessir menn verða settir undir sýslumennina, og ver af hendi leyst. Þessir menn verða að starfa á eigin ábyrgð, til þess að fullum notum komi, og þá held jeg, að starf þeirra verði að minni notum, ef þeir starfa eftir fyrirmælum sýslumanna. - Um 8. brtt. er svipað að segja og hinar, að jeg legg ekki mikið kapp á það, hvernig fer með hana, en þó verð jeg heldur að telja hana til hins lakara. Jeg tel rjett, að skipstjóri beri ábyrgð á áfengi, sem finst í skipi, ef ekki upplýsist, hver er eigandi þess. Því skipstjórinn getur verið hinn seki, og það yrði líka aðhald fyrir hann að líta vel eftir því, að óleyfilegt áfengi sje ekki flutt um borð, ef hann ber ábyrgð á því. - Þá kem jeg að síðustu till. og þeirri, sem skiftir mestu máli. því hún er gerð að skilyrði fyrir því, að minni hl. fylgi frv. Eins og hv. dm. sjá, fer hún fram á það að heimila skipum, er sigla með ströndum fram, að hafa óinnsigluð ljettari vín meðferðis sem skipsforða. Þessu er jeg eindregið á móti, því jeg tel, að með þessu sje alt eftirlit með meðferð áfengis í skipum gert svo erfitt, að það verði lítt mögulegt að framkvæma ýms ákvæði þessa frv. Minni hl. heldur því aftur á móti fram, að ef þetta ákvæði sje ekki sett í 55. gr., þá sje svo nærri gengið Spánarsamningnum, að nærri liggi, að það megi kallast brot á honum. Jeg skal nú ekki gera þessa ástæðu minni hl. að neinu kappsmáli; jeg játa, að jeg tel talsverða rjettarbót að þessu frv., ef að lögum verður, þó þessu ákvæði sje bætt inn í frv. En því er þó ekki að neita, að hjer er komið inn í lögin þeirri heimild, er gerir það að verkum, að eftirlit með áfengissölu skipa verður miklum mun torveldara, því jafnan verður hægt að hafa sterkari vín en lögin ætlast til undir þessu yfirskini. Jeg sje því ekki annað en að ef þessi undanþága verður leyfð, þá verði lítil bót að þessu frv. hvað þetta atriði snertir, þó að lögum verði. Skip hafa nú leyfi til þess að hafa það óinnsiglað vín handa skipverjum, sem telst þurfa til næstu hafnar. En þetta hefir nú viljað verða svo í framkvæmdinni, að skipin hafa ætíð haft vín, ekki aðeins handa skipverjum, heldur munu þau og líka hafa selt vín í land. Vitanlega verður hver þm. að gera það upp við sjálfan sig, hvort honum finst svo nærri gengið Spánarsamningnum, ef þessu ákvæði verður ekki bætt í frv., að brot megi teljast. Og jeg verð að játa það, að ekki er nema eðlilegt, að þeir, sem líta svo á, að Spánarsamningurinn sje brotinn, ef þessu er ekki bætt í frv., ljái þessu ákvæði fylgi sitt. En jeg er á gagnstæðri skoðun í þessu efni og mun ekki fylgja þessari brtt. Jeg mun hafa gleymt að minnast á 2. brtt. minni hl., sem jeg er mjög mótfallinn og tel, að geri það að verkum, að lögin verði minna virði, ef hún verður samþ. Þessi brtt. er við 3. gr. frv. og fer í þá átt, að um skemtiferðaskip gildi sömu reglur og um herskip. Jeg fæ ekki sjeð, að það sje nauðsyn að gera þeim svo hátt undir höfði. Því þó litið sje svo á, að herskip heyri ekki undir lög þessa lands, þó þau komi hjer snöggvast, þá fæ jeg ekki sjeð, að nokkur ástæða sje til þess, að um skemtiferðaskip gildi sömu reglur. Jeg skal svo ekki tefja hv. dm. á því að tala lengur um þetta. Geri ráð fyrir því, að úr því sem málið er komið verði það atkvgr. ein, sem sker úr um þessar brtt. En hvernig sem fer um brtt.hv. minni hl., þá vona jeg, að hv. deild samþ.brtt. meiri hl.

Jóhannes Jóhannesson Af því að hv. 3. landsk., frsm. minni hl. nefndarinnar, getur ekki verið til staðar, ætla jeg að segja örfá orð um brtt. minni hl. á þskj. 549. Skal jeg taka mjer hv. 2. þm. S.-M. til fyrirmyndar í því að vera stuttorður, enda er ástæðulaust að vera með mikla mælgi, þegar komið er fram á nótt. Vil jeg um leið skjóta því til hv.þdm., hvort ekki væri sanngjarnt, að sett væru vökulög handa þingmönnum, svo trygt væri, að þeir gætu fengið nægan svefn. Um afstöðu minni hl. til þessa máls er það að segja, að hann greinir ekki í neinu verulegu á við meiri hl., og samvinna í nefndinni hefir verið hin besta. Vilji okkar minnihlutamanna er, að lögin komist í það horf, sem bannmenn óska, svo reynsla fáist fyrir því, hvað lögin geta borið mikinn árangur og hvort von sje til þess, að hægt sje að halda uppi fullkomnu banni. Annars eru margir í vafa um það, hvort blessun sú, er fylgir banninu, sje meiri en bölvunin, sem af því leiðir. Þess vegna höldum við ekki fast við neina af þessum brtt., nema þær, sem við teljum, að samþykkja verði svo að þetta frv., ef að lögum verður, komi ekki á neinn hátt í bága við lög nr. 3, frá 4. apríl 1923, um undanþágu frá lögum nr. 91, 14. nóv. 1917, um aðflutningsbann á áfengi. Á þeim lögum byggist samningurinn við Spán, og meðan hann er í gildi, njótum við bestu tollkjara þar á saltfiski, og það er alveg ómissandi fyrir okkur, og megum við því ekkert gera, er kemur í bág við þann samning eða gefi Spánverjum ástæðu til að segja honum upp. Um þetta höfum við ekki getað orðið hv.frsm. meiri hl. sammála. Hann telur, að þó frv. verði samþykt eins og það kemur frá meiri hl., þá brjóti það ekki í bág við Spánarsamninginn, en þar erum við minni hl. á gagnstæðri skoðun. Annars er það ekki orðalagið, sem við leggjum áherslu á í þessari 10. brtt. okkar, heldur er það „principið“, og skal jeg því taka hana aftur til 3. umr., ef ske kynni, að samkomulag fengist um betra orðalag. Sama er að segja um 6. brtt. okkar. Það er vitanlega ekki meining okkar að vilja rýra bannlögin að neinu leyti með þessu; við viljum aðeins, að þau sjeu ekki svo úr garði gerð, að hægt sje að telja það brot á Spánarsamningnum. Um 1. brtt. okkar, við 1. gr. frv., er það að segja, að hún er aðallega orðabreyting. Í 1. gr. frv. stendur svo, sem jeg ætla að lesa upp, með leyfi hæstv. forseta: „Brot gegn þessari grein er fullframið, þegar áfengi er flutt inn í landhelgi, nema sannað sje, að það sje ekki ætlað til sölu eða neyslu hjer í landi eða landhelgi“. - En jeg lít svo á, að ekki sje hægt að heimta sannanir fyrir því, að ekki eigi að selja það eða neyta þess hjer. Því þegar menn eiga að færa sönnur á slíkt, þá verða þeir að sanna „negativan“ hlut, en það er venjulega mjög erfitt og jafnvel ómögulegt. Jeg get t. d. ekki sannað, að jeg ætli ekki að drepa mann, því að það er ekki hægt að færa sönnur á það, hvað maður ætlar ekki að gera. En þó greinin hjeldist óbreytt, þá mundu orðin „nema sannað sje“ ætíð verða skilin svo, að það dygði, ef líkur væru færðar fyrir því, að ekki ætti að neyta þess eða selja. Af þessum ástæðum kynni jeg betur við; að þessi brtt. okkar væri samþ., þar sem hún líka í raun og veru felur aðeins orðabreytingu í sjer. Þá kem jeg að 2. brtt. okkar, sem er við 3. gr. og snertir skemtiferðaskipin. Það er nú farið að tíðkast, að þau skip venji hingað komur sínar, og hafa þau gefið mörgum drjúgan skilding, og finst mjer, að við ættum ekki að slá hendinni móti því. Auk þess stafar banninu mjög lítil hætta af þessum skipum, og jeg held, að það geti ekki á neinn hátt orðið því til hindrunar, að bannið geti orðið „effektivt“, þó þessi undanþága sje veitt; þar sem tekið er fram, að skipin megi hvorki flytja farþega hingað nje hjeðan aðra en þá, er búa í skipinu meðan það stendur hjer við. Hinsvegar má búast við því, að menn, sem eru á ferðalagi til þess að skemta sjer, vilji hafa sínar venjur og hentisemi: þætti þeim þá máske gengið fullnærri persónulegu frelsi sínu, ef þeir mættu ekki hafa drykkjarföng um hönd, og gæti það orðið til þess, að slík skip hættu að venja komur sínar hingað til lands. En það mundi svifta landið þó nokkrum tekjum, og finst mjer ekki rjett, að Alþingi verði til þess að stuðla að því. 3. brtt. er aðeins orðabreyting, og sömuleiðis sú 5., sem hljóðar um sama efni. - 6. brtt. er tekin aftur til 3. umr., eins og jeg hefi áður sagt. - 4. brtt., við 23. gr., fer í sömu átt og brtt. meiri hl. við þessa sömu grein. Hún er aðeins lengri hjá meiri hl., en meiningin er sú sama. - Um 7. brtt. okkar er það að segja, að okkur finst þingið fá stjórninni helst til mikinn rjett í hendur, ef orðalagið er eins og í frv. stendur. Því eftir því er dómsmrh. gefið vald til þess að skipa eins marga tollþjóna og honum sýnist og launa þeim eins og honum sýnist. Við lítum svo á, að heppilegra sje, að þessir menn sjeu skipaðir lögreglustjórum til aðstoðar heldur en sem sjerstakir löggæslumenn. Teljum við, að með því verði meira samræmi í löggæslunni, en hitt gæti valdið ýmsum vandræðum og árekstri og óþarfa kostnaði. Þá er brtt. okkar við 36. gr. Eins og allir hv. deildarmenn vita, er það tekið fram í lögum þessum, að skipstjóri beri ábyrgð á brotum skipverja á lögunum. Ef ekki finst sá seki, en ætla má, að einhver af skipverjum hafi framið brotið, þá ber skipstjóri ábyrgð á því og verður að sæta þeirri refsingu, sem við liggur, ekki aðeins sektum, heldur og fangelsi, ef svo ber undir og sakir eru til. Það er hægt að dæma skipstjóra, sem eftir lögum þessum ber ábyrgð á brotum skipverja í fangelsi fyrir brot, sem hann er ekki við riðinn að öðru leyti en þessu. Þetta þykir okkur nokkuð hart. Það getur verið erfitt fyrir skipstjóra að velja sjer skipshöfn, svo að ekki kunni að slæðast með einhverjir, sem hiki ekki við að fremja brot, sjái þeir sjer hagnað í því, þótt það komi skipstjóra þeirra í vanda. Við viljum ekki láta það viðgangast, að skipstjóri verði jafnvel að sæta fangelsisvist fyrir þá sök eina, að hann hefir verið svo óheppinn að taka einn slíkan miður vandaðan mann á skip sitt. Svo segir í frv., að vinnuskylda skuli vera samfara afplánun sekta samkvæmt lögum þessum. Eins og nú er ástatt um hegningarlöggjöf og refsivist á landi hjer, mun ómögulegt enn sem komið er að framfylgja þessu ákvæði til hlítar. Minni hl. hefir því lagt til, að ekki verði strangara að orði kveðið en svo, að vinnuskylda megi vera samfara afplánun áfengissekta. Stjórnin gæti komist í hinn mesta vanda með það að láta afplána þessar sektir. Fyrst og fremst er enginn stafur fyrir því, hvernig slík afplánun skuli fara fram, og engir þeir staðir til, þar sem hún gæti farið fram. Jeg ímynda mjer, að bæði stjórnin og embættismenn, sem framfylgja eiga lögunum, kæmust í vandræði, ef ákveðið væri í lögum nú þegar, að vinnuskylda skuli vera samfara afplánun slíkra sekta. Það mundi og kosta sjerstakt eftirlit, sem þyrfti að kaupa, og skapa þannig ný útgjöld fyrir ríkissjóð. Hinsvegar er ekkert við það að athuga, að þetta ákvæði um vinnuskyldu skilyrðislaust verði leitt í lög, þegar svo hefir verið um hnútana búið, gengið svo frá hegningarlöggjöfinni og hegningarhúsvistinni, að því verður við komið. Ég finn ekki ástæðu til þess að hafa fleiri orð um þetta mál. Minni hl. nefndarinnar er sammála flestum brtt.hv. meiri hl., hefir unnið að þeim í sameiningu við hann og mun greiða atkvæði með þeim. En við álítum það ekki nóg. Við álítum betra að samþykkja brtt. okkar líka. Þess hefir verið farið á leit við okkur háttv. 3. landsk., að við tækjum 6. og 10. brtt. okkar aftur til 3. umr. Viljum við verða við þeirri ósk, og geri jeg það hjer með. Verða þær bornar fram aftur þá, breyttar eða óbreyttar eftir atvikum.

Jón Þorláksson Jeg gat þess við 2. umr., að jeg geymdi mjer til 3. umr. að gera að umtalsefni eitt af þeim atriðum þessa frv., sem jeg taldi óhjákvæmilegt að minnast á, og það er um breytingar þær, sem frv. fer fram á að gera á skipun núverandi bankaráðs. Sú grein, 21. gr., sem um þetta hljóðar í upphaflega frv., var þannig samin, að hún er ekki í samræmi við önnur ákvæði frv. Í þessari grein er gert ráð fyrir því, að kosning í bankaráðið fari fram á Alþingi 1928, en annarsstaðar í frv. er gert ráð fyrir, að Landsbankaráðið kjósi í það. Var því ekki gott að vita, hver tilætlunin var. En nú hefir meiri hl. borið fram brtt. við 21. gr., og er það 5. brtt. á þskj. 477. Eftir henni á að kjósa 15 manna Landsbankanefnd á Alþingi 1928, og þegar þessi lög eru gengin í gildi á að kveðja nefndina á fund og á hún þá að kjósa fjóra menn í bankaráðið, en ráðherrann á að tilnefna formann í ráðið. Bankaráðið var sett á laggirnar með lögum 1927 og samkv. ákvæðum þeirra laga hefir bankaráðið verið fullskipað, og allir mennirnir eru skipaðir til ákveðins tíma. Af 4 þingkjörnum bankaráðsmönnum eru 2 kosnir til 4 ára og 2 til 2 ára, en hinn stjórnskipaði formaður til 3 ára. Nú stendur hvergi neitt um það í frv., að umboð þessara bankaráðsmanna eigi að falla niður, er frv. verður að lögum. Þegar nú litið er á þessa þögn og ákvæði 21. gr., finst mjer, að þetta verði ekki samræmt öðruvísi en á þann hátt, að ákvæði 21. gr. komi til framkvæmda jafnóðum og sæti losnar í bankaráðinu. Jeg hafði samt grun um, að sú væri tilætlunin, að sópa núverandi bankaráðsmönnum út úr bankaráðinu, og því vildi jeg ekki taka þetta atriði til ítarlegrar meðferðar fyr en jeg hefði heyrt skilning hæstv. fjmrh. á frv. með brtt. meiri hl. nefndarinnar. Og hvernig er svo sá skilningur? Hæstv. fjmrh. telur það svo sjálfsagt, að bankaráðsmenn þeir, er Landsbankanefnd kýs og stjórnin skipar eftir brtt. meiri hl., taki sæti strax í bankaráðinu, að hann telur spurninguna óþarfa með öllu  (Fjmrh. MK: Ekki er þetta alveg rjett)  . Það skyldi gleðja mig, ef svo væri ekki. Það má vel vera, að spurningin hafi verið óþörf, því að hv.frsm. meiri hl. hafði lýst ótvírætt yfir því, að hann teldi til einskis að taka upp Landsbankanefnd án þess að skifta um bankaráð. Jeg mun því að sinni beina máli mínu til hv.frsm., nema því aðeins, að hæstv. fjmrh. telji sig samþykkan honum. Það mun vera einhver hin viðurkendasta grundvallarregla stjórnmálalegs siðferðis, að þótt skifti um menn á löggjafarþingi, þá haldi þingið áfram að vera ein og samfeld stofnun. Því verður að gera þær kröfur til Alþingis, að hver sú skuldbinding, sem það tekst á hendur gagnvart einhverjum öðrum, eigi að standa, hvaða mannaskifti sem kunna að verða þar við kosningar. Nú stendur svo á hjer, að ákvæðin um bankaráðið frá síðasta þingi eru bindandi gagnvart tveim aðiljum: Landsbankanum, sem fær ákveðna menn í ákveðinn tíma, og gagnvart þessum sömu mönnum. Jeg efast um, að þing eða stjórn geti skift um þessa menn á löglegan hátt, áður en tími þeirra er útrunninn, en jeg er ekki lögfræðingur, og skal því ekki fullyrða um það. En jeg teldi það óverjandi hneisu, ef víkja á frá þeirri reglu, að Alþingi sem stofnun standi við gerðir sínar, sem eru bindandi gagnvart öðrum aðilja. Það er rjett, að löggjafarvaldið getur breytt lögum og að lögin eiga að gilda jafnt fyrir alla, en þó eru til undantekningarákvæði. Sum lög gefa tilteknum mönnum eða stofnunum rjett, sem ekki verður af þeim tekinn með nýjum lögum; löggjafarvaldið getur ekki fremur en aðrir riftað gerðum samningum milli sjálfs sín og annara. Hvað sem nú lagahliðinni viðvíkur og hvort sem þessir menn hafa öðlast þennan rjett með lagasetningunni og kosningunni eða skipuninni frá 1927 eða ekki, þá get jeg ekki sjeð, að Alþingi geti verið þekt fyrir það tiltæki, sem kallast myndi óorðheldni hjá einstaklingum. Jeg vona fastlega, að Alþingi láti sig ekki henda þá ósvinnu, sem farið er fram á í nál. meiri hl., eftir því sem hv.frsm. skýrði frá og hæstv. fjmrh. virtist fallast á. Þá er að líta á 5. sætið í bankaráðinu, formannssætið. Enginn munur er á frv. og gildandi lögum um þetta efni, nema eftir frv. á að skipa formanninn til 5 ára, en eftir lögunum frá 1927 til 3 ára. - Raunar er einnig sá orðamunur, að í lögunum segir, að „ríkisstjórnin“ eigi að skipa formanninn, en í frv. segir, að sá „ráðherra, sem fer með bankamál“, eigi að gera það. En á þessu er alls enginn efnismunur. - Nú liggur fyrir brtt. frá hv. meiri hl. um að færa þetta til sama horfs og í gildandi lögum er, að bankaráðsformaðurinn sje skipaður til 3 ára. Ef þessi brtt. verður samþykt, gerir frv. enga breytingu á skipun formanns bankaráðsins. Sami aðili á að skipa hann og til sama tíma. Þó að mannaskifti verði í stjórninni, verður hún að muna, að eftir sem áður heldur hún áfram að vera sama stofnun. Hún er eftir sem áður stjórn landsins, og það, sem ein stjórn hefir gert og er bindandi gagnvart einhverjum öðrum aðilja, verður næsta stjórn að halda, þótt hún sje því ekki samþykk að efni. Því geta formannsskifti í bankaráðinu ekki átt sjer stað, fyr en skipunartími núverandi formanns er útrunninn, nema hann leggi niður embætti sitt af sjálfsdáðum. En þá á varamaður hans að taka við og stjórnin að skipa nýjan varamann.

Það er þá þessi maður, sem hefir allan rjettinn, en ríkið engan

. Svona er búið að ráðstafa þessu um þennan tilsetta tíma. Og jeg vil ekki, að þeim sið sje komið á, að ný stjórn þurfi ekki að standa við skýrar skuldbindingar fyrri stjórnar gagnvart mönnum og stofnunum. Sumar slíkar ráðstafanir mundu ekki standast fyrir dómstólunum. Jeg skal ekki fullyrða, hve dæmt yrði um þetta, sem hjer um ræðir, því að jeg er ekki lögfræðingur. En jeg fullyrði, að það gerir stjórnina ómerkari en hún á að vera og má vera, ef tekin er upp slík brigðmælgi á gefnum loforðum, sem hjer er um að ræða. Hv. frsm. meiri hl. flutti hjer smápistil um pólitík. Hún væri alstaðar fyrir, svo að það væri ekki annað en tilgangslaus uppgerðarvandlæting að tala um, að hún mætti ekki komast alstaðar að. Hann viðurkendi, að mjer skildist, að þessi ákvæði frv. eru flutt til þess að ná í hendur núverandi stjórnarflokki meiri völdum í bankaráðinu en hann getur haft samkv. gildandi lögum og þeim kosningum og útnefningum, sem fram hafa farið eftir þeim á síðastl. ári. Jeg verð að segja, að mjer þætti fara vel á því, að bæði þessir menn og aðrir kynnu pólitískum kröfum sínum nokkurt hóf. Það lítur ekki vel út, ef menn eru svo óðfúsir að jötunni, að þeir þola ekki að doka við, þangað til þeir eru farnir frá, sem komnir eru að einhverjum starfa samkvæmt ákvæðum, sem ágreiningslaust voru samþykt á síðasta ári. Því að það, að kjósa bankaráðsmenn til 2 og 4 ára, var samþykt ágreiningslaust af hálfu núverandi stjórnarflokka, og eins það, að skipa formanninn til þriggja ára. Í stjfrv. var lagt til, að hann væri skipaður til 5 ára, en því var einmitt breytt samkv. till. þáverandi stjórnarandstæðinga í 3 ár. Með þessu hlaut þeim að vera ljóst, að þeir gerðu ómögulegt að skifta um menn í bankaráðinu fyr en 1929, er tveir menn ganga úr því, 1930, er formaður á að ganga úr, og 1931, er tveir síðari bankaráðsmennirnir eiga að fara frá. Mjer væri í sjálfu sjer alveg sama, þótt núverandi stjórnarflokkur fengi meiri hluta í bankaráðinu. En mjer stendur ekki á sama, þótt tekin sje upp sú stjórnarvenja að brjóta niður lögleg verk fyrri stjórna og þinga. En það virðist mjer gert, ef svo á að skilja þetta frv. sem hv.frsm. meiri hl. túlkáði það. Jeg álít það sjerstaklega þýðingarmikið, að Alþingi og stjórn standi við öll gefin loforð, a. m. k. svo lengi sem ekki er vjefengt, að loforðin sjeu löglega gefin. Ef einhverri stjórn verður það á að gefa loforð út í framtíðina, sem ekki eru lögum samkvæm, eða fara þjóðfjelaginu til óhagræðis út yfir heimildir stjórnarinnar, þá verður að vega það hverju sinni, hvort þau beri að halda. En til þess verður jafnan að taka fult tillit, að virðing hvers ríkis heimtar, að staðið sje við stjórnarloforð. Þetta á við, þegar ræðir um skipun trúnaðarmanna ríkisins ekki síður en um önnur loforð. Það má alls ekki koma fyrir, að slíkum skipunum sje riftað án þess að hlutaðeigandi maður hafi gert eitthvað fyrir sjer. Slíkar athafnir mundu varpa yfir stjórn landsins svip óheiðarleika og óáreiðanleika, sem ekki er við unandi. Á okkur, sem skipað höfum stjórn landsins síðan Ísland varð sjálfstætt ríki, hvílir enn meiri ábyrgð í þessu efni heldur en á öðrum. Á okkur fellur sá vandi að mynda stjórnarvenjur þær, sem framvegis á að fara eftir. Því verðum við ekki aðeins að bera ábyrgð á okkar eigin mistökum, heldur og á þeim mistökum í framtíðinni, sem orsakast af því, að við höfum farið út á villistigu. Reynslan hjer í Norðurálfu hefir og orðið sú, að því landi hefir vegnað best í stjórnarfarslegu tilliti, þar sem lagabókstafirnir eru fæstir, en stjórnarvenjurnar fastastar. Á jeg þar við Stóra-Bretland, sem ekki hefir einu sinni neina skrifaða stjórnarskrá, en stjórnarskipunin hvílir að öllu leyti á gömlum og góðum venjum. Framkvæmd þessa verður auðveld í því landi, þar sem öll þjóðin, hverjum flokki sem hver einstaklingur tilheyrir, telur sjálfsagt að hlýða fornum stjórnarvenjum í hverju einasta máli. - Við höfum hjer það hlutverk, að skapa þær góðu venjur, sem eftir megi fara í framtíðinni. Orðheldni er eitt af því, sem mest á ríður og síst má vanta hjá þingi og stjórn. Vona jeg, að hver sem forlög þessa frv. annars. verða, verði samkomulag um að fella niður 21. gr. Eins og hún er í frv. getur hún ekki staðist, og sama er að segja um hana, þótt brtt.hv. meiri hl. sje samþ. sje greinin feld niður, er öldungis ljóst, hvernig á að haga kosningum í bankaráðið. Jafnóðum og núverandi meðlimir þess hverfa úr því, kýs landsbankanefndin menn í þeirra stað, og landsstjórnin skipar nýjan formann, þegar kjörtímabil hins núverandi er útrunnið.

Frsm. meiri hl. (Jón Baldvinsson) Jeg ætla aðeins að minnast nokkrum orðum á örfá atriði í ræðu hv. 1. þm. G.-K. Hann hafði eftir mjer nokkur ummæli, er hann kvað mig hafa haft við 2. umr. þessa máls. Jeg hafði við 2. umr. sagt það frá sjálfum mjer, að mjer fyndist það vel geta komið til mála að hafa ríkisábyrgð á skuldbindingum Landsbankans, en jeg sló því fram um leið, að jeg vissi, að hjátrúin á gullið væri svo rík, að ekkert mundi þýða að bera fram till. f þá átt. Jeg sló þessu aðeins fram utan við efnið, en hv.frsm. minni hl. hefir víst tekið þetta svo, - að minsta kosti sagði hann frá því svo -, að það væri eins og meiri hl. teldi ríkisábyrgð alveg nóga fyrir bankann. En eins og jeg hefi þegar tekið fram, sló jeg þessu aðeins fram sem hugmynd frá sjálfum mjer, en ekki sem atriði í brtt. við Landsbankalögin.  Hv. frsm. hefir altaf misskilið það, sem við köllum viðbótarstofnfje í stað „Stofnfje“, og nenni jeg ekki að vera að fara frekar út í það, með því líka að tími er takmarkaður. Hv. 3. landsk. ljet svo dólgslega við 2. umr. þessa máls, að það leit út fyrir, að menn mættu búast við heljardembu frá honum næst þegar bankamál bæri á góma hjer í deildinni. En það varð lítið úr þessu hjá honum, eins og við var að búast, því að það, sem hann sagði hjer í dag, var að mestu leyti uppsuða úr því, sem hann sagði við 2. umr. Hann reiddi hátt til höggs, en úr varð hið mesta vindhögg, svo sem vonlegt var og við mátti búast, þar sem málstaðurinn var slíkur sem hann var. Það er ákaflega hlægilegt að heyra hann ásaka núverandi þingmeirihluta fyrir það, að hann skuli vilja koma fram áhugamálum sínum, því að jeg held, að flestir muni segja, að hv. 3. landsk. og hans flokkur hafi reynt slíkt hið sama eftir megni, þegar hann var í meiri hluta. Hjer er ekki um neinar nýjar tillögur að ræða, heldur aðeins þær sömu, sem sömu menn hjeldu fram hjer í fyrra. Það er því alt tómt mas, sem hann sagði um þessar fyrirhuguðu breytingar á bankanum, þar sem hann kallaði þær „óverjandi“, „óorðheldni“, „blett á Alþingi“ o. s. frv. Þá segir hann, að bankaráðið sje skipað samkv. núgildandi lögum, og efast því um, að hægt sje að skipa nýja menn í það nú eftir nýjum lögum. En þetta er herfilegur misskilningur hjá honum. Jeg veit ekki annað en að þingið geti breytt gildandi lögum. Það hefir margoft breytt einmitt Landsbankalögunum; t. d. má nefna þá breytingu, sem gerð var á þeim 1917. Og yfirleitt er þetta svo algengt í löggjöfinni, að það er óþarfi að nefna þess dæmi, þótt þau mætti fjölmörg finna. Það, sem hv. 3. landsk. sagði um „pólitík“ í þessu sambandi, tekur enginn alvarlega. Það er svo fjarstætt, að hann skuli vera að finna að því, að núverandi meiri hl. skuli halda fram því sama, sem hann hefir áður haldið fram. Það hefði ef til vill heldur verið ástæða til þess fyrir hann, ef meiri hl. hefði fallið frá fyrri skoðunum sínum, því að það hefði verið aðfinsluverður heigulsskapur. Jafnfjarstætt er það, sem hann heldur og fram, að alt, sem Alþingi gerir, sje bindandi fyrir það um allan aldur gagnvart mönnum.  Þá talaði hv. 3. landsk. um, að það, sem ein stj. hafi gert og sje bindandi gagnvart einum aðilja, það verði næsta stjórn að halda. Þetta segir hv. 3. landsk., þótt það hafi komist upp um hann, að hann hefir brotið þau loforð, sem næsta stjórn á undan honum hefir gefið, og það enda þótt sami maður, sem þessi loforð gaf, væri enn í stj., og meira að segja forsrh. Jeg skal ekki fara frekar út í það atriði nú, en aðeins benda á dæmið um Hjeðin Valdimarsson og ráðningu hans sem embættismanns við hagstofuna. Jeg hefði gjarnan viljað fara nánar út í ýmislegt, sem hv. 3. landsk. sagði. Jeg hefi aðeins drepið á það, sem gekk eins og rauður þráður gegnum alla ræðu hans, sem sje það, að hann vildi neita Alþingi um rjett til þess að breyta Landsbankalögunum með nýrri löggjöf, og skipa þar með nýja framkvæmdarstjórn. Háttv. 3. landsk. veit þó, að valdið til þessa er í höndum Alþingis, og hann veit ennfremur, að hver þingmeirihluti neytir valds síns til þess að koma fram því, sem honum er hugleikið og hann telur rjettast. Og hjer er ekki um neinar nýjar uppfyndingar að ræða, heldur má skírskota til þess, að núverandi meiri hluti, sem í fyrra var minni hl., hjelt í fyrra fram því sama og hann heldur nú fram, og sama er auðvitað að segja um minni hlutann nú, sem þá var meiri hluti. En það er auðvitað hægt að skilja gremju hv. 3. landsk., sem kemur af því, að hann hefir ekki fyllilega áttað sig á því ennþá, og því síður sætt sig við það, að hann er nú í minni hluta og ræður ekki lengur lögum og lofum hjer á Alþingi. Jeg skal svo ekki fara lengra út í ræður þeirra hv. 3. landsk. og hv. 1. þm. G.-K., enda tók hæstv. fjmrh. þær til svo rækilegrar meðferðar. Jeg vil heldur ekki nota tækifærið og fara rækilega út í það, svo sem verðugt væri, að rifja það upp, hvernig hv. 3. landsk. misbrúkaði það vald, sem honum var falið á sínum tíma. En hæstv. forseti hjelt fundinum áfram í því trausti, að þetta yrði stutt hjá mjer, og skal jeg því ekki hafa það lengra í þetta sinn.

Jóhannes Jóhannesson Jeg hefi leyft mjer að bera fram brtt. þá, er hæstv. forseti hefir þegar lesið upp, og vænti þess, að hæstv. stjórn og hv. deild leyfi henni að komast að. Eins og nú hagar til, eru 3 fastir starfsmenn í Landsbankanum auk bankastjóranna þriggja: aðalfjehirðir, bókari og fjehirðir. Eftirleiðis á að vera aðeins einn fjehirðir við bankann. En í 23. gr. frv. er svo hljóðandi bráðabirgðaákvæði: „Jafnskjótt sem núverandi bókari og aðalfjehirðir láta af störfum sínum, fer um ráðningu manna í staðinn eftir ákvæðum laga þessara.“ Með öðrum orðum er hjer sleginn varnagli við því, að ákvæði laganna taki til aðalfjehirðis og bókara, en þriðja fasta starfsmanninum er slept. Það hlýtur að vera athugaleysi, því að jeg geri ekki ráð fyrir, að þeir, sem um þetta hafa fjallað, hafi viljað gera mun á þessum starfsmönnum. Því tel jeg rjett að bæta aftan við 23. gr. þessari setningu: Staða fjehirðis helst óbreytt meðan núverandi fjehirðir gegnir henni. Að öðru leyti ætla jeg ekki að blanda mjer inn í umræðurnar um þetta mál. En jeg tel þetta svo sjálfsagt ákvæði, að jeg skil ekki í, að nokkur hafi neitt við það að athuga.

Frsm. meiri hl. (Jón Baldvinsson) Meiri hl. fjhn. getur ekki fallist á þessa brtt., af sömu ástæðum og tekið var fram við 2. umr. Það er óþarfi að hafa slíka stöðu sem þessa ákveðna í lögum. Mætti þá eins hafa líka bókara með ákveðnum launum og skipaða af bankaráðinu. Bankastjórar Landsbankans hafa fallist á, að þetta væri óþarfi. En þetta atriði heyrir annars undir bankaráðið eða framkvæmdarstjórn bankans. Það munu flestir líta svo á, að engin ástæða sje til að hafa svo hátt launaða stöðu í bankanum sem þessi fjehirðisstaða er. Jeg geri ekki ráð fyrir, að sá maður, sem henni gegnir nú, verði látinn fara úr bankanum fyrir því, þó að hún sje ekki ákveðin í lögum eins og nú. Það mætti eins setja bókara auk aðalbókara eins og hafa fastan fjehirði auk aðalfjehirðis. Vitanlega þarf fleiri til þess að telja peninga heldur en aðalfjehirði einan. Hann aðeins sjer um það og hefir aðalverkið með höndum. Álit meiri hl. fjhn. er því, að ekki sje rjett að samþykkja till., en það er fjarri því að hann sje fyrir því að amast neitt við manni þeim, sem í stöðunni er.

Jóhannes Jóhannesson Eins og jeg tók fram áðan, þá eru aðeins 3 fastir starfsmenn við bankann auk bankastjóranna, aðalfjehirðir, bókari og fjehirðir. Það er næsta ósanngjarnt, að mismunandi reglur gildi um þessa starfsmenn. Tveir þeirra eiga að halda stöðum sínum með óbreyttum kjörum, en hinn þriðji á að eiga það undir náð, hvort hann verður rekinn eða ekki. Bankastjórarnir allir hafa lagt með því, að stöðunni verði haldið meðan hans nýtur við, og að hann fái að vera kyr í þessari stöðu, sem hann hefir gegnt með sóma um langt skeið. Jeg leyfi mjer því að vænta þess, að hv. deild geti fallist á þessa sjálfsögðu breytingu.

Jón Þorláksson Það er aðeins örlítil athugasemd, sem jeg þarf að gera út af ummælum hæstv. fjmrh, um kaup úttektarnefndar bankans. Jeg hafði sagt það við 2. umr., að það væri fjármálaráðherra að úrskurða reikninga nefndarmanna. Hæstv. fjmrh. vill bera brigður á þetta. Hann heldur því fram, að af því að kaupið var óumsamið, verði eftir almennum reglum að greiða það, sem upp er sett. En hæstv. ráðh. hefir víst ekki athugað, hvaða ákvæði jeg setti í skipunarbrjef formanns úttektarnefndarinnar. Jeg skal, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp endinn á því skipunarbrjefi. Þar segir svo: „Kostnaðinn við nefndarstörfin ber Landsbanka Íslands að greiða eftir reikningum, sem fjármálaráðherra úrskurðar.“ Þetta orðatiltæki hefir alveg fasta merkingu og þýðir, að ráðherra hafi vald til þess að setja upphæð reikningsins niður, ef hún þykir of há. Það fer ekki milli mála, að eins og frá var gengið af minni hálfu, þá er það algerlega á ráðherrans ábyrgð, hvað greitt var fyrir störf nefndarmanna. Eftir greinargerð hv. 1. þm. G.-K. sýnist svo, sem það hafi ekki verið ofgreitt, og hæstv. fjmrh. er þá ekki ámælisverður fyrir það að hafa greitt of hátt kaup fyrir þessi störf. En valdið hafði hann til þess að færa reikningana niður, ef honum hefði þótt þurfa. Hæstv. ráðh. kom inn á nokkur atriði úr ræðu minni við 2. umr. Jeg þarf ekkert að segja um það frekar. Jeg hefi gert fulla grein fyrir mínum málstað við 2. umr. Það stendur fast, eins og tekið er fram í nál. okkar minnihl.manna, að með lagabreytingum þessum, sem hjer um ræðir, stefnir mjög að því að draga úr öllu eftirliti með rekstri bankans, sjerstaklega frá þingsins hálfu og þeirra, er þingið setur til eftirlits. Það hefir glatt mig mjög, að hæstv. ráðh. hefir í raun og veru viðurkent þá hættu fyrir sparisjóði landsins, sem jeg hefi bent á í frv. Eftir er aðeins að draga afleiðingarnar af þeirri viðurkenningu með því að gera tilsvarandi breytingar á frv. Þá kom hæstv. ráðh. að því, sem var aðalatriði ræðu minnar, um brigðun á framkvæmdum gerðum af hálfu Alþingis. Líkti hann því við niðurlagningu tóbakseinkasölunnar 1925. En þar er ólíku saman að jafna. Engum einstaklingum var veittur neinn rjettur, sem brotinn væri, þótt einkasalan væri lögð niður með hæfilegum fyrirvara. Þá vísar hann í það, að ný lög breyti gömlum lögum. Í raun og veru er ekki um það deilt, heldur hitt, að hafi einhver öðlast rjettindi samkv. eldri lögum, þá verði þau ekki af honum tekin með nýjum lögum. Það er t. d. ekki hægt með lögum að breyta gerðum samningum. Hjer stendur svo á, að Alþingi og stjórn hefir ráðið menn til að starfa vissan tíma og gert við þá samninga, sem gefa þeim rjett þann tíma, sem skipun þeirra nær yfir, og sá rjettur verður ekki af þeim tekinn. Það er ekki hægt að taka embættismann bótalaust úr embætti án saka og setja annan í hans stað. En þessi rjettur, sem skipun í embætti veitir, nær þó ekki lengra en það, að hann kemur ekki til greina, ef embættið er lagt niður. Ef bankaráðið fjelli niður að lögum, fjelli og ráðning bankaráðsmanna niður um leið. Hitt er ekki hægt bótalaust, að setja aðra menn til þess starfa áður en kjörtímabil þeirra, sem nú gegna honum, er úti. Þetta gildir bæði um þá þingkosnu bankaráðsmenn og hinn stjórnskipaða formann. Nú á að sópa burt að forminu til allri yfirstjórn bankans og setja aðra menn í staðinn. Jeg álít það fortakslaust rýra sæmd þings og stjórnar að fremja nokkuð það, er ríki eða bankinn yrði að greiða skaðabætur fyrir. En það, sem á að fremja hjer að yfirlögðu ráði og vítalaust, er brot á grundvallarreglu, sem hvorki þing nje stjórn má fremja. Það kemur þessu ekkert við, hvort núverandi bankaráðsmenn eru nokkur „hvalreki“ fyrir bankann eða ekki, svo að jeg noti orð hæstv. fjmrh. Það hefir komið áður fyrir leiðinlega svipað atvik þessu. Starfsmanni var án saka vísað frá stöðu sinni og hann leitaði aðstoðar fógeta til þess að vera settur inn aftur.

Var það löggjöfin, sem gerði það?

. Ó-nei, það var stjórnin, sem gerði það. En jeg tel það enga umbót eða framför, þótt leitað verði til löggjafarvaldsins til þess að framkvæma slíkt. Þá mintist hæstv. fjmrh. enn ofurlítið á önnur atriði viðvíkjandi þessu máli. Hann sagði, að skylda sú til að geyma opinbera sjóði, sem á bankanum hefði legið, hefði þýtt sama sem að bankinn bæri ábyrgð á þessu fje. Þessari skyldu hefir ekki fylgt nein ábyrgðarkrafa fyrir ríkið. Það hefir ekkert staðið um það, að ríkið bæri ábyrgð á þessum sjóðum. Hinsvegar hefir þótt tryggilegt með öllu að láta þá ávaxtast í Landsbankanum, þar sem þeir nytu þar forrjettinda, ef til kæmi. Hæstv. ráðh. vildi telja, að í þessu frv. væri ekkert nýtt. Það væri verið að færa fyrirkomulagið aftur í það form, sem milliþinganefndin hefði skapað, og stjfrv. 1926 hefði að mörgu leyti verið sniðið eftir till. sömu nefndar. Jeg vil benda á, að af höfuðatriðum þess frv., sem bygt var á áliti milliþinganefndarinnar, var ekkert sameiginlegt við þetta frv., nema eitt, og það er landsbankanefndin. Ríkisábyrgð var ekki nefnd á nafn í því frv. Með því var bankanum lagt nýtt stofnfje. Nú á að kasta því ákvæði burtu. Í þessu eru tvær höfuðbreytingar frá frv., sem lagt var fyrir þingið 1926. Landsbankanefndin er að vísu sett inn aftur. Jeg hefi altaf skoðað það ekki verulegt atriði, hvort hún væri eða ekki. En það er verið að nota þetta, að setja landsbankanefndina aftur inn, sem átyllu fyrir því að sópa í burtu allri núv. yfirstjórn bankans. Þetta er í rauninni þriðja höfuðatriði málsins. Þessi þrjú höfuðatriði, ábyrgðin, burtnumning stofnfjárins og röskun á yfirstjórn bankans, valda mestu um okkar afstöðu til málsins. - Þá þótti mjer leiðinlegt að heyra hæstv. fjmrh. enn halda því fram, að honum sje legið á hálsi fyrir að vilja ekki skýra frá því, sem honum væri ekki kunnugt um, nefnilega niðurstöðunni af matinu á bankanum. Jeg er nefnilega alveg viss um að form. fjhn. hefir ekki óskað eftir upplýsingum um annað en það, sem hæstv. ráðh. vissi og gat gefið upplýsingar um. Það var ekki annað, sem um var að ræða, en niðurstaða matsnefndarinnar, og hana fjekk hæstv. ráðh. Hann var ekki spurður um annað. Hann hefir nú færst undan að svara þessu, og er þá ekki hægt að byggja neinar till. um stofnfje á þessu mati, úr því að það liggur ekki fyrir. Þó að hv. 1. þm. G.-K. viti um þetta, þá veit jeg það ekki. Hvorki hefi jeg viljað spyrja hann um það, og hann mundi heldur ekki vilja svara því, enda er hann bundinn þagnarskyldu. Jeg hefi nú líka að mestu leyti svarað hv.frsm. meiri hl. Hann vísaði í, að jeg hefði brotið loforð mitt gagnvart Hjeðni Valdimarssyni, sem var aðstoðarmaður í hagstofunni. Það hefi jeg alls ekki gert. Hann hafði fengið loforð um að þurfa ekki að fara í stöðu sína strax, og hafði hann neytt þess leyfis um 7 ár, og reyndar lengur en til stóð, því að í fyrstu var aðeins ætlast til, að það gilti meðan hann væri forstjóri landsverslunar. Jeg hjelt þetta loforð á þann hátt, að jeg gaf honum kost á að velja um og bauð honum að fara í þessa stöðu sína, ef hann vildi. Slíkt leyfi gat auðvitað ekki staðið óendanlega lengi. Hann varð nú að segja til, hvort hann vildi halda þessari stöðu. Annað eða meira var ekki hjer um að ræða. Enda hygg jeg, að ef þetta hefði verið nokkuð í þá átt, þó ekki hefði verið meira en brigð á vilyrði, þá hefði sá maður, sem þá var forsrh., sagt mjer til um það. Svo samviskusamur maður var hann. En hann áleit ekki neitt athugavert við það, þó þetta ástand væri látið taka enda. Jeg efa það alls ekki, að hv. þingmeirihluti muni haga lögum landsins eins og honum þykir hentast og best. En jeg hefi nú sýnt fram á ókosti og galla þessara þriggja höfuðbreytinga á lögum bankans. Jeg álít þær óheppilegar, og jafnvel hættulegar, og það, að sópa burtu yfirstjórn bankans, getur ekki orðið lýtalaust í framkvæmdinni eða án skaðabóta til þeirra, sem fyrir þessu verða, ef þeir vilja halda fram sínum rjetti. Jeg held, að það út af fyrir sig sje bending um, að þetta sje nokkuð, sem ekki sje rjett að gera.

Frsm. minni hl. (Björn Kristjánsson) Það eru aðeins fá orð, sem jeg vil segja út af ræðu hæstv. fjmrh. Hann fór mörgum orðum um þessar öryggisráðstafanir, sem eru í núverandi bankalögum, en sem hann vill fella burtu. Hæstv. ráðh. hjelt, að jeg væri annaðhvort taugaveiklaður eða þá að jeg meinti þetta ekki. Til þess nú að sýna honum, að þetta er ekki gripið alveg úr lausu lofti, vil jeg leyfa mjer að lesa upp eina grein úr löggjöf Noregsbanka. Jeg skal reyna að lesa hana svo skýrt og ódönskulega, að allir megi skilja: „Direktionens Forhandlingsprotokol underskrives af samtlige tilstedeværende Direktörer, hvorefter de staar til fælles Ansvar for det besluttede, medmindre nogen af dem har ladet sin Protest derimod antegne i Frotokollen. Ogsaa de fraværende Direktörer deltager i Ansvaret medmindre de, naar de kommer tilstede gjör Indsigelse i Protokollen mod den fattede Beslutning. Forsaavidt bestemt og motiveret Indsigelse gjöres af nogen tilstedeværende Medlemmer mod nogen til Diskontering eller Laan frembudt Papir, bör dette ikke antages“. Jeg vona, að allir hv.þdm. skilji þessa grein. Hún segir í fyrsta lagi, að framkvæmdarstjórar bankans eiga að halda gerðabók. Í öðru lagi, að framkvæmdarstjórarnir eiga allir að skrifa undir. Í þriðja lagi það, að ef einhver ágreiningur á sjer stað, þá hefir hver bankastjóri rjett á að fá ágreiningsatriði sitt skrifað inn í gerðabókina. Ennfremur ef einhver bankastjórinn er fjarverandi, þá beri hann einnig ábyrgð á því, sem gerist í fjarveru hans, nema því aðeins, að hann skrifi athugasemd um það í gerðabókina, þegar hann kemur heim. Loks ef einhver bankastjórinn gerir rökstudd mótmæli í gerðabókina gegn því að einhver víxill sje keyptur eða lán veitt, þá má ekki veita það. Að því er síðasta atriðið snertir er ekki nærri eins langt gengið og Norðmenn gera. Þar er aðeins sagt, að að öllum jafnaði megi ekki framkvæma ályktun um meiriháttar atriði, ef einn bankastjóri hefur rökstudd andmæli. Þarna eru þá 5 af þeim atriðum, sem strika á út, gildandi í löggjöf Noregsbanka. Ef jeg mætti eyða tíma þingsins í að leita að hinum atriðunum, væri auðvelt að finna þau líka. Jeg vona, að þegar hæstv. fjmrh. heyrir þetta, þá hætti hann að hamra á taugaveiklun eða alvöruleysi í sambandi við þessar till. mínar og baráttu mína fyrir því að koma lögum Landsbankans í það horf, sem lög seðlabanka nauðsynlega þurfa að vera í. Það er velkomið, ef tíminn leyfir það, að jeg færi gild rök að því, að öll þau ákvæði, sem jeg hefi barist fyrir, að sett yrðu inn í lög Landsbankans, eru í gildi annarsstaðar. Ef t. d. hæstv. ráðh. kynnir sjer nýju bankalögin þýsku, sem menn frá 8 löndum unnu að, þá mun hann sjá, að þar er ekki skorið við neglur sjer að tryggja sem best öryggi bankans. Þar eru ákvæðin svo ströng að því er lánveitingar snertir, að slíks eru ekki dæmi annarsstaðar. Jeg vona nú, að hæstv. ráðh. hafi skilist, að mínar till. eru ekki gripnar úr lausu lofti. Þá er því enn haldið fram, að matsnefndin hafi enga skýrslu gefið. Jeg hefi nú skýrt það, að hún hafi gefið rækilega skýrslu, og það gerði hún. Hún gaf rækilega skýrslu um störf sín og loks niðurstöðu sína ákveðnum tölum. En auk þess, undir eins og stj. fór fram á að fá að vita, hvaða tap væri áætlað á hverjum stað, þá er því einnig svarað. Frekari skýrslu var ekki hægt að gefa, nema þá að skýra frá hag einstakra viðskiftamanna bankans, en það gat nefndin ekki, því að hún er bundin þagnarskyldu um alt slíkt. Skal jeg því til sönnunar lesa niðurlagið á skipunarbrjefi mínu, dagsettu 15. júlí 1927. Þar segir svo: „- - Nefndarmenn eru bundnir þagnarskyldu gagnvart öllum óviðkomandi um alt það, er þeir vegna nefndarstarfanna komast að um hagi einstakra manna, fjelaga og firma“. Þetta ætti að sýna, að lengra gat nefndin ekki gengið. Jeg get ekki verið að elta ólar við það, sem hæstv. fjmrh. hefir verið að tala um, að jeg hefði mikið álit á mjer og teldi mig bankafróðan. Mjer finst hann hafa miklu meira álit á sjálfum sjer, þegar hann leyfir sjer að tala um taugaveiklun og „humbug“ í sambandi við gildandi reglur í bankalögum annara þjóða. Jeg tók það fram við síðustu umr. um málið, að jeg viðurkendi, að mikið vantaði á, að jeg hefði fullnægjandi þekkingu á þessum málum, en jeg ber traust til þess, sem stendur í bankalögum annara landa. Fyrir það má ámæla mjer, en ekki fyrir sjálfsálit.

Frsm. meiri hl. (Jón Baldvinsson) Um þetta margþvælda og mikla daglega eftirlit vil jeg aðeins segja það, að jeg sje ekki, að það sje til neins annars en að draga úr ábyrgðartilfinningu bankastjóranna og tefja störf þeirra. Jeg álít alveg fullforsvaranlega gengið frá því atriði í því frv., sem fyrir liggur. Það hefir verið klifað á því, að bankaráðsmennirnir fái ekkert að vita um, hvað fram fer í bankanum, nema formaðurinn einn. Jeg vil nú aðeins, þessu til skýringar, lesa ákvæði 14. greinar frv. um þetta, með leyfi hæstv. forseta: „Formaður bankaráðsins hefir fyrir hönd ráðsins stöðugt, daglegt eftirlit með starfsemi bankans - -“. Jeg sje ekki neina þörf á að taka sterkara til orða um þetta til þess að veita bankaráðinu rjett til íhlutunar og eftirlits með rekstri bankans, enda getur slíkt falist í reglugerð, er setja á um þetta. Hv. 1. þm. G.-K. las upp kafla úr erindisbrjefi sínu sem matsnefndarmanns. Þar er lögð áhersla á, að engum óviðkomandi megi skýra frá neinu um hag einstakra manna og fyrirtækja. En þá vil jeg spyrja hv.þm.: Telur hann hæstv. fjmrh. óviðkomandi þessi mál? Álítur hann fjmrh. óviðkomandi mann í þessu falli? Hann, sem hefir skipað nefndina og kveðið svo á, að hún skuli gefa skýrslu um starf sitt. Jeg býst við, að fleiri en jeg muni líta svo á, að fjmrh., sem líka er yfirmaður bankans, sje ekki óviðkomandi maður í þessu máli, og því geri matsnefndin rangt í því að halda fyrir honum matinu. Þá voru nokkur atriði í ræðu hv. 3. landsk., sem jeg ætla að athuga nokkuð. Hann álítur, að þeir bankaráðsmenn, sem ekki verði kosnir aftur í bankaráð af Landsbankanefndinni, samkvæmt þeirri breytingu, sem hjer er um að ræða, geti gert kröfu til skaðabóta vegna launataps. Já, það má segja sem svo, en jeg skil ekki, að þó einhverjir þessara manna ekki yrðu áfram, vegna þess að Alþingi breytti lögunum, þá fylgi því nein skylda til að greiða þeim laun áfram, og jeg skil ekki í, að slíkt skaðabótamál mundi vinnast fyrir dómstólunum. Sennilega er þá ekki um gagnkvæma skyldu að ræða. Jeg veit heldur ekki betur en að stöður hafi þráfaldlega verið lagðar niður án þess að viðkomandi mönnum væri bætt það tjón, sem þeir biðu við það. Þegar hv. 3. landsk. var fjmrh. 1925, var af hans hálfu flutt frv. í þinginu, sem gekk í þá átt, að minka mjög tekjur lögreglustjóra í landinu, er þeim hafði áður verið veitt með lögum. Í lögum frá 1921 um skipagjöld og lögum um rjett til fiskveiða í landhelgi eru lögreglustjórum veitt öll skipagjöldin sem aukatekjur. En hv. 3. landsk. fjekk fjhn.Nd. til þess að flytja frv. um að svifta þá þessum tekjum að miklu leyti. Jeg hefi ekki orðið var við, að þeir hafi komið fram með neinar skaðabótakröfur út af þessu. Það kom að vísu fyrir hjer um árið, þegar laun ráðgjafarnefndarmanna voru lækkuð, að nefndarmönnum þótti sjer gert rangt til og fóru í mál. En hvernig fjell sá dómur? Nefndarmenn töpuðu málinu. Þetta ætti að vera bending um það, að það kemur ekki til mála, að dómstólarnir mundu fallast á slíkar kröfur. Það er ekki rjett hjá hv. 3. landsk., að vilja líta á bankaráðsmennina sem embættismenn. Þessir menn eru alveg fyrir utan það, því að jeg hygg, að það sje ekki aðalstarf nokkurs mannsins að vera í bankaráðinu; þetta er sýslun, sem þeir eru kosnir í, og algerlega ólíkt því, þegar embættismenn eru skipaðir af konungi eða landsstjórn í embætti, sem stofnuð eru með lögum. Það getur ekki komið til nokkurra mála, að skaðabætur verði dæmdar bankaráðsmönnunum, og þess vegna er óhætt að samþykkja breytingarnar. Svo vil jeg að lokum minnast á kaup það, sem matsnefnd Landsbankans hefir verið greitt. Það er náttúrlega ekki nokkur vafi á því, að það kaup, sem þeir hafa fengið, er alt of hátt. Það voru 5 menn að þessu starfi í tæpa 7 mánuði og unnu að sögn eigi meira en 2–3 klt. á dag, og er mjer sagt af nákunnugum manni, að þetta hefði verið sæmileg vinna í 2 til 3 mánuði. Þeir hafa þá haft um 3 þús. króna laun á mánuði, og þykja það ekki nein smánarlaun, svo að þeir hafa sannarlega ekki hikað við að setja upp fyrir vinnu sína við þennan starfa, og ekki sleptu þeir heldur niður aðalstarfi sínu. Jeg býst við, að það hefði orðið sama sagan, ef fjmrh. hefði ætlað að takmarka kaup þeirra; þeir hefðu sjálfsagt hótað að fara í mál. Það er búið að tala svo mikið um þetta mál, að það er hætt að koma fram nokkuð í því, sem er nýtt. Jeg hygg því, að rjettast væri að láta til skarar skríða um atkvæðagreiðslu í þessu máli. Jeg býst ekki við, að neitt það komi fram, sem geri neinar breytingar á hugum manna til málsins.

Fjmrh. (Magnús Kristjánsson) Jeg hefi enga ástæðu til þess að svara hv. minnihl.mönnum viðvíkjandi þessum síðustu ræðum þeirra, því að alt, sem þeir hafa sagt nú, það er áður margþvætt um, og það er alveg fráleitt að vera hjer með endurtekningar, frekar en orðið er. Það er aðeins eitt atriði í ræðu hv. 1. þm. G.-K., sem jeg skal benda á; það er, að þó sá hv.þm. læsi upp þennan kafla um reglur í erlendum bönkum, þá er megnið af þeim ákvæðum, sem honum þótti svo mikils um vert að koma inn í lögin á síðasta þingi, beinlínis reglugerðarákvæði, sem nýtt kynni að vera í tillögum hv.þm., svo að jeg tel það ekki hafa neina þýðingu, hvort það stendur í lögunum eða ekki. Hvort bankaráðsmennirnir koma í bankann einn eða fleiri, mun jeg halda fram, að sje reglugerðarákvæði, svo að sú ástæða er afarljettvæg. Hvað snertir ræðu hv. 3. landsk., þá var það aðalinntakið, sem margir hafa áður tekið fram, að með þessu ákvæði, sem nú er í frv., væri kipt í burtu öllum öryggisráðstöfunum. Mjer er öldungis óskiljanlegt, hvernig hv. minni hl. getur haldið slíku fram og endurtekið það hvað eftir annað, því að jeg hygg, að það sje alveg sama öryggi til staðar, hvort sem þessar breytingar verða samþyktar eða ekki. Sami hv.þm. tók það fram, að hjer væri um þrjú aðalatriði að ræða. Eitthvert hið mikilvægasta þeirra væri það, að hjer er gert ráð fyrir burtfelling stofnfjárins. Jeg álít, að þetta sje ofsagt, því að það er ekki gert ráð fyrir því skilyrðislaust að fella í burtu stofnfjeð; það er einmitt opin leið til þess, að bankanum sje veittur allur sá stuðningur, sem hann þarf á að halda, í hverju sem er. Jeg hefi áður gert nokkurnveginn grein fyrir því, að allár líkur benda til þess, að af þessu muni alls ekki þurfa að leiða það, að skift verði um bankaráðsmenn, og jeg hefi ekki orðið var við, að hv. 3. landsk. hafi hrakið það, því eins og við vitum, eru engar líkur til þess, að kosning bankaráðsnefndar muni þurfa að hafa það í för með sjer, þar sem hlutfallskosning þeirra manna gerir það að verkum, að búast má við, að nákvæmlega sama niðurstaða komi fram. En hvað hitt snertir, ef svo skyldi takast til, að einhverjar breytingar yrðu á um bankaráðsmennina, að þá myndu þeir að lögum hafa skaðabótarjett, það held jeg, að hvorugur okkar sje fær til að fullyrða nokkuð um, og jeg er alls ekki neitt kvíðandi um það, hver niðurstaðan mundi þá verða. Af því að jeg tel það óþarft og ástæðulaust að vera að lengja þessar umræður meira, skal jeg láta hjer staðar numið, og jeg geri ráð fyrir því, að þótt þessir hv.þm., sem hjer hafa talað á móti frv., telji, að hjer sje verið að breyta til hins lakara, þá mun jeg láta hjer við sitja.

Jón Þorláksson Hæstv. fjmrh. sagði, að það væri opin leið um útvegun stofnfjár, en það er ekki svo eftir stjfrv. Það er beinlínis lagt til að fella hið nýja stofnfje burt, og þótt fram komi brtt. um að heimila þeirri stjórn að leggja til stofnfje, sem sjálf hefir farið fram á að fella það í burtu, þá hefi jeg ekki mikla trú á, að sú stjórn noti heimildina; uppástunga hennar bendir ekki í þá átt. Hv. 5. landsk. reyndi að færa nokkur dæmi þess, að það hefði verið gert eitthvað líkt eins og sú afsetning bankaráðsmannanna, sem nú er áformuð, en það er ekkert hliðstætt til. Að því er skipagjöldin snertir, vil jeg benda á, að jeg hafði þegar látið í ljós þann skilning minn, að ríkissjóður ætti þessar tekjur, en ekki þeir embættismenn, sem innheimtu þessi gjöld, og í minni uppástungu er þess vegna ekki farið fram á annað en að slá föstum mínum skilningi, og eftir minni skoðun var ekkert tekið af þeim. Um að taka stimpilmerkjagjaldið af lögreglustjóranum í Reykjavík er það að segja, að til þess hafði hann engan rjett, því að það er aðeins heimild fyrir stjórnina til að greiða þessi 2%, og sú heimild getur ekki gefið neinum embættismanni rjett til að krefjast þeirra, og því er ekki verið að taka neitt af neinum með því. Það var breytt um laun hjá sambandslaganefndinni. Laun hennar eru ákveðin í fjárlögum, og þinginu er vitanlega heimilt að setja aðrar upphæðir í ný fjárlög heldur en þær, sem staðið hafa í eldri fjárlögum, ef engir aðrir gerningar eru til um það, hvaða upphæðir það eigi að vera. Loks vísaði hv.þm. til þess, að embættin kynnu að verða lögð niður, og ef farið væri fram á það, þá gætu bankaráðsmennirnir ekki kvartað neitt yfir því. Jeg veit ekkert um það, hvort þeir myndu fara í mál út af því, en jeg vil benda á, að ef það yrði framkvæmt, sem nú er verið að lögleiða, þá yrði hið opinbera skaðabótaskylt, en þetta, að það bakar fremjandanum skaðabótaskyldu, sýnir, að hjer er verið að fara fram á að fremja það, sem er óhæfa fyrir jafnvirðulega stofnun og löggjafarþing hverrar þjóðar er.

Frsm. meiri hl. (Jón Baldvinsson) Hv. 3. landsk. segist hafa haldið fram sinni skoðun um skipagjöldin, en ekki öðru. En sýslumenn og bæjarfógetar, sem hlut áttu að máli, munu hafa litið svo á, að þeir ættu þessi gjöld að lögum. Hjer deilum við þannig um þetta, að við höfum hvor sína skoðun. Jeg lít þannig á, að bankaráðsmennirnir hafi engan rjett til skaðabóta, en hv. 3. landsk. segir, að ef bankaráðið verði lagt niður, þá eigi þeir engan kröfurjett, en mjer finst, að ef þetta verður samþykt hjer, bankaráðið lagt niður og annað nýtt bygt upp á alt öðrum grundvelli, þá sje ákaflega hæpið að halda þessu fram. Svo er það að segja viðvíkjandi sambandslaganefndinni, að hún taldi sig hafa rjett til hærri launa en þingið vildi vera láta. Þeir töldu sig hafa loforð stjórnarinnar og fóru í mál um þetta. Í þessari nefnd voru tveir færustu lögfræðingar landsins, núverandi skattstjóri í Reykjavík og hv.þm. Seyðf.

Þm. Seyðf. fór ekki í mál

. En það gerði skattstjórinn, og hv.þm. Seyðf. hefði notið góðs af, ef hann hefði unnið málið. En nú tapaði hann þessu máli, svo að það er alveg hliðstætt því, sem hjer er um að ræða. Það er þingið, sem getur breytt þessu. Það getur breytt um launakjörin; það er sýnt af umræðum málsins, og þá eiga þessir bankaráðsmenn heldur ekki kröfu til neinna skaðabóta, þótt breytt sje með lögum og starf þeirra lagt niður, enda er líka hv. 3. landsk. kominn svo langt í játningu sinni um þetta, að hann getur á engan hátt sloppið frá henni.

Frsm. minni hl. (Björn Kristjánsson) Hv. 5. landsk. var að tala um það, að það væri sjeð fyrir eftirliti í Landsbankanum með þessu frv., og vísaði þar til 14. gr., því að eftir fyrir mælum hennar ætti að halda fund 1. og 15. dag hvers mánaðar, og þar ætti að leggja skýrslur fyrir þetta bankaráð. Mjer þykir vont, og það þætti hv.þm. líka, ef hann þekti nokkuð til bankastarfsemi, að bankaráðið fær ekki að sjá „obligations“-bækur bankans, þar sem það gæti sjeð, hvort einu firma væri lánað langt fram yfir það, sem heimilt er, en það getur bankaráðið ekki sjeð af þeim skýrslum, sem fram eru lagðar, frekar en maður getur það með því að lesa bankareikninginn sjálfan. En það er einmitt sú hlið eftirlitsins, sem er aðalatriðið í eftirliti hvers bankaráðs; það er að vita, hvernig fjenu er varið, og sjerstaklega að vita, hve mikið hver maður fær út af fyrir sig, miðað við efnahag mannsins og tryggingar. Þetta eftirlit vantar alveg, þegar bankaráðsmennirnir mega ekki ganga í bækurnar og skoða skuldabækur, bæði fyrir víxla og lán. Þetta er aðaleftirlítið, sem þarf í öllum bönkum, svo að hv.þm. getur ekki verið neitt hróðugur af því, þótt þetta standi í 14. gr. laganna, að bankaráðið eigi að halda fundi og að fá einhverjar skýrslur. Þá telur hv.þm. mjer skylt að segja hæstv. fjmrh. frá hag einstakra manna og spyr, hvort honum sje það óviðkomandi. Það getur vel verið, að nefndin hefði trúað hæstv. fjmrh. einum fyrir að vita um þetta, en menn vita það, að brjef eða skýrslur, sem sendar eru til stjórnarráðsins, fara þar margra manna á milli, og þess vegna er ómögulegt fyrir nokkra nefnd að gefa slíka skýrslu. Það veit jeg að hv. þingmenn sjá. Þá sagði hv.þm., að hann gæti ómögulega skilið, að bankaráðið ætti nokkra kröfu til skaðabóta. Því hefir hv. 3. landsk. þegar svarað, en jeg vil þó bæta því við, að það myndi vera vafasamt, hvort hægt væri að vísa bankaráðinu þegjandi frá. Jeg talaði við hinn glöggasta hæstarjettarmálaflutningsmann, sem jeg þekki hjer, og hann sagði alveg skýlaust, að bankaráðið ætti, ef það yrði að fara frá, rjett á launum fyrir allan þann tíma, sem eftir væri.

Jeg hefi talað við tvo lögfræðinga um þetta, og þeir voru á alveg gagnstæðri skoðun

. Hann sagði, eins og hv. 3. landsk., að hjer væri um samning að ræða, þeir væru ráðnir, eins og venjulegt er, um ákveðinn tíma, og ef vistráðin eru riftuð, verður að borga skaðabætur. Annað mál er það, hvort bankaráðsmennirnir krefðust þess, en þó þykir mjer dálítið ólíklegt, að þeir myndu fara að gefa eftir 2–3 ára kaup; það myndi jeg ekki gera. Þá var ennþá farið að tala um, að kaup nefndarinnar mundi hafa verið of hátt. Jeg sagði, að það yrði að vera miðað við samsvarandi starf hjá öðrum, t. d. við starf eftirlitsmanns banka og sparisjóða. Jeg sagði, að sá maður myndi hafa um 15 þús. kr. í laun, og kom okkur saman um að miða við laun hans. Við reiknuðum okkur 6 þús. kr., en að við hefðum ekki unnið nema 3 tíma á dag, þótti hv. 5. landsk. alt of stuttur vinnutími. Hv. þm. hyggur, að það að rýna í gegnum svona skjöl sje jafnljett verk og að hnoða deig, eða eitthvað því um líkt, en það er svo þreytandi starf, að þegar maður hefir setið í 3 tíma við það, þá er maður orðinn dauðuppgefinn. En auk þess höfðum við annað jafnhliða; við urðum að fara út um allan bæ þess á milli, til að afla ýmsra upplýsinga. Við vorum á 7. mánuð að þessu, og að því er launin snertir er það að segja, að við reiknuðum okkur þó ekki nærri eins há laun og bankaeftirlitsmaðurinn tekur, og vinnur hann þó ekki 3 tíma á dag árið um kring. Þá talaði hæstv. fjmrh. um það, að þótt jeg hefði lesið upp úr erlendum lögum, þá myndu þessi ákvæði ekki standa í lögum, heldur í reglugerð, og fanst mjer hæstv. ráðh. viðurkenna, að það væri full þörf þessara ákvæða. En ef hæstv. ráðh. viðurkennir, að þetta standi í erlendri löggjöf, þá vil jeg spyrja, hvort nokkuð sje að því, þótt samskonar ákvæði standi í íslenskum lögum. En ef hæstv. ráðh. viðurkennir, að þetta standi í erlendum bankareglugerðum og að ákvæðin sjeu nauðsynleg, þá vona jeg, að hann taki þau líka næst upp í reglugerð fyrir Landsbankann. - Meira held jeg, að jeg þurfi ekki að segja til andsvara því, sem sagt hefir verið um þetta mál.

Magnús Guðmundsson Jeg leyfi mjer að beina þeirri ósk til hæstv. stj., að hún láti þeirri nefnd, er fær þetta mál til meðferðar og sennilega verður allshn., í tje sundurliðaða skýrslu um það, hvernig hún hefir fengið út þá upphæð - ef jeg man rjett, 80 þús. kr. -, sem tekið er fram í stjfrv., að sá sparnaður muni nema, er leiðir af því fyrirkomulagi, er frv. gerir ráð fyrir.