Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Halldór Ásgrímsson : Herra forseti. Stjórnskipunar- og þingskapanefnd hv. Ed. starfaði að máli þessu með sömu nefnd hv. Nd. og áttum við ágætt samstarf við þessa nefnd. Á þskj. 5 og þskj. 6 koma fram brtt. nefndarinnar í Nd. sem nú hafa verið samþykktar. Eins og fram kemur á því nál. skrifa allir nefndarmenn í hv. Nd. undir það nál. og aðeins einn þingmaður, hv. þm. Kvennalista, skrifar undir það nál. með fyrirvara. Þær breytingar, sem koma fram á þskj. 5 og 6 og ítarlega grein er gerð fyrir í nál., skýra sig að mestu leyti sjálfar en ég ætla að fara aðeins yfir helstu atriði sem þar koma fram. Við 3. gr. eru gerðar mikilvægar breytingar er varða forseta þar sem fram kemur að það skuli ávallt fara fram kosning í embætti forseta Alþingis þótt aðeins ein tilnefning berist sem þykir eðlilegt og nauðsynlegt í svo mikilvægt embætti. Þá er kveðið á um það að reynt skuli að ná samkomulagi milli þingflokka um einn lista að því er varðar varaforseta. Það er ástæða til þess að leggja á það áherslu að það hlýtur að vera æskilegt og að mínu mati mjög mikilvægt að sem flestir flokkar eigi aðild að forsætisnefndinni og það er eðlilegt að þingflokkarnir á hverjum tíma reyni að ná um það samkomulagi áður en farið er út í listakosningu. Ég verð að gera ráð fyrir því að slíkt samkomulag ætti að geta náðst á hverjum tíma því það er mikilvægt að allir flokkar eigi sem bestan aðgang að stjórn þingsins til þess að hún geti farið fram með farsælum hætti og ekki síður mikilvægt að stjórnarandstaða á hverjum tíma komi þar að máli. Þótt það sé að sjálfsögðu nauðsynlegt að það sé alveg ljóst að meiri hluti hlýtur ávallt að ráða hér á Alþingi, og það er mjög skýrt í þessu frv. að aðalforseti sker úr ef um ágreining er að ræða, þá er mjög óheppilegt og í reynd óframkvæmanlegt að þinginu sé almennt stjórnað í krafti meirihlutavalds heldur þarf þar að eiga sér stað eðlilegt samstarf og samvinna milli þeirra flokka sem eiga fulltrúa hér á Alþingi. Við 10. gr. er brtt. sem kveður á um það hver séu helstu viðfangsefni forsætisnefndar sem forseti veitir forustu og varaforsetar eiga jafnframt aðild að. Þar er kveðið á með skýrari hætti en áður var hvert sé starf forsætisnefndarinnar og að hvaða verkefnum hún eigi fyrst og fremst að vinna. Þar kemur jafnframt fram að forseta er falið æðsta vald í stjórnsýslu þingsins með því að þar er kveðið á um að ef ágreiningur verður þá skeri forseti úr um það. Við 20. gr. er brtt. þar sem kemur fram að meiri hluti nefndar geti ákveðið að halda fund meðan þingfundur stendur yfir enda hreyfi forseti ekki andmælum. Það þótti fullstrangt að áskilja að það þyrfti samþykki allra nefndarmanna en hér hlýtur að vera um ákvæði að ræða sem ekki þarf að beita nema í einstökum undantekningartilvikum. En fyrir því hefur verið venja að t.d. hv. fjvn. hefur oft á tíðum starfað á meðan þingfundir eiga sér stað hér á Alþingi. Við 23. gr. er brtt. sem kveður á um hlutverk og málefnasvið allshn. en þar er kveðið á um að þangað skuli vísa dómsmálum, kirkjumálum, sem áður hefur verið gert nema það mun nú hafa verið að einhverju leyti siður að vísa kirkjumálum til menntmn., en þar er kveðið á um að byggðamál skuli vera sá málaflokkur sem vísa skuli til allshn. Það er m.a. með tilvísun til laga sem sett voru á síðasta Alþingi og fjölluðu um byggðamál þar sem skýrt kom fram að það væri mjög mikilvægt að Alþingi tæki þann málaflokk til meiri umfjöllunar og fjallaði um ýmsar skýrslur og tillögur sem varða þennan málaflokk þótt mjög erfitt sé að afmarka hann sérstaklega því hann hlýtur að koma að meira eða minna leyti inn á málasvið annarra nefnda hér í þinginu. Jafnframt kemur fram í brtt. við 23. gr. að níu þingmenn geta farið þess á leit að máli sé vísað til nefndar áður en umræða fer fram og jafnframt að lokinni framsögu. Er þetta gert til þess að gera það kleift að þingmenn geti aflað sér upplýsinga um mál áður en umræða hefst og einnig kann svo að vera að einstakir ráðherrar óski eftir því að upplýsa þingmenn viðkomandi nefndar betur um málið áður en umfjöllun byrjar í þinginu. Þetta er í samræmi við m.a. umræður sem urðu hér í hv. deild. Við 25. gr. eru mikilvægar brtt. um það með hvaða hætti fjárlaganefnd skuli starfa. Þar er ekki gert skylt að vísa til annarra fastanefnda þeim þáttum fjárlagafrv. sem fjalla um málefnasvið þeirra, en þar kemur skýrt fram að fastanefndir geta að eigin frumkvæði ákveðið að fjalla um einstaka þætti fjárlagafrv. Það má segja að um það sé almenn samstaða að fastanefndir fjalli í meira mæli um einstök málasvið en hér er um breytingu að ræða sem við sjáum ekki alveg fyrir endann á og mikilvægast að þar þróist góð samskipti milli fjárlaganefndar annars vegar og hinna fastanefndanna hins vegar og reynslan hlýtur að skera úr um það hvernig það heppnast. Ekki þótti æskilegt að festa það svo kyrfilega í lagatexta að ekkert svigrúm væri fyrir hendi. Hér er um nýmæli að ræða sem áreiðanlega mun verða mjög mikilvægt þegar fram líða stundir en eðlilegt að það fái nokkurn umþóttunartíma og að sjálfsögðu má breyta þessum lögum síðar í ljósi reynslunnar en þó er nú mikilvægara að góðar starfsreglur myndist í þessu efni. Þá er kveðið á um það að fjárlaganefnd vísi lánsfjárlagafrv. til efnahags- og viðskiptanefndar og ekki eingöngu þeim köflum sem fjalla um skatta- og efnahagsmál, en efnahags- og viðskiptanefnd er einnig ætlað að fjalla um tekjuhlið fjárlagafrv. Þá er kveðið á um það sem hefur verið hreyft hér í deildinni að 3. umr. fjárlagafrv. hefjist eigi síðar en 15. des. Það var rætt í nefndinni hvort ekki væri rétt að setja ákvæði um 2. umr. jafnframt, en eftir að það hafði verið rætt þótti það ekki heppilegt vegna þess að það kynni að leiða til þess að minni vinna verði lögð í fjárlagafrv. fyrir 2. umr. til þess að standast tímafrestina. En það sem þeir þingmenn sem hreyfðu þessu máli höfðu einkum í huga var að koma í veg fyrir að lokaafgreiðsla fjárlaganna væri hér alveg síðustu klukkutímana fyrir jólahald eins og oft hefur verið og því miður hefur oft á tíðum sett heldur slæman svip á þinghaldið. Þetta ætti að vera auðveldara nú þegar þinghaldið er fært fram um tíu daga eins og nú er gert ráð fyrir og stjórnarskrárbreytingin sem hér hefur verið fjallað um gerir ráð fyrir. Hér eru ýmsar aðrar brtt. sem nú hafa verið samþykktar í hv. Nd. og nefndarmenn sem fjölluðu um þær ásamt neðrideildarnefndinni eru sammála í öllum meginatriðum eftir því sem ég best veit. Auk þess er í nál. gert ráð fyrir nokkrum atriðum sem þótti mikilvægt að taka fram í nál. til að leggja sérstaka áherslu á að nefndirnar hefðu fjallað um þau. Þar er m.a. eitt atriði sem allmikið var rætt hér í Ed., þ.e. með hvaða hætti skuli koma fyrir samskiptum Ríkisendurskoðunar og Alþingis. M.a. var hreyft þeirri hugmynd að það væri betra að sérstök nefnd færi með það mál í stað forseta eins og nú er. Eftir nokkra umræðu gat í sjálfu sér verið samstaða um breytingar en þótti rétt að gera fremur breytingar á lögunum um Ríkisendurskoðun og því væri eðlilegt að það mál yrði tekið upp hér á Alþingi í haust eftir að það kemur saman í október. Ég taldi nauðsynlegt, herra forseti, að gera nokkra grein fyrir þessu starfi í stuttu máli en því til viðbótar vildi ég aðeins nefna það nokkrum orðum að nú hefur verið ákveðið eftir því sem ég best veit í hv. Nd. að fjölga í fjvn. úr níu í ellefu, en það var mál sem afar lítið var rætt á mörgum og löngum fundum nefndanna og kom því nokkuð á óvart þegar við ýmsir heyrðum á skotspónum að það stæði til að nokkrir nefndarmenn í Nd. ætluðu sér að standa að og flytja slíka brtt. Það eru mjög óheppileg vinnubrögð að mínu mati vegna þess að hið sameiginlega starf nefndanna hófst með þeim hætti að það væri mikilvægt að koma því til leiðar að ekki yrðu breytingar á málinu eftir að það hefði hlotið umfjöllun í hv. Nd. Að sjálfsögðu er ekki hægt að gangast undir neinar skuldbindingar í því máli því að auðvitað hafa allir hv. þm. hér í Ed. rétt til þess að flytja hér brtt. og krefjast um þær atkvæðagreiðslu. En það var mjög mikilvægt að mínu mati að sá svipur yrði á þessu máli að sem mest samstaða yrði um afgreiðslu þess. Þar af leiðandi kom það mér a.m.k. afar mikið á óvart þegar þessi brtt. kom allt í einu fram og ég hlustaði á hana hér af munni formanns neðrideildarnefndarinnar í umræðum í Nd. Ég ætla ekkert að fullyrða um það hvort hægt hefði verið að ná samstöðu um þetta mál, en mér fannst þetta svona heldur setja leiðinlegri svip á vinnu í málinu en ég hefði viljað sjá. Síðan má endalaust deila um það hvort rétt sé að hafa níu menn í fjvn. eða ellefu eða hvort e.t.v. sé rétt að hafa fleiri menn í öðrum nefndum þingsins og jafnvel öllum. Það er mjög óheppilegt þegar menn líta á þessi mál í ljósi þingstyrks, eins og hann er á þessu Alþingi, þótt það sé mjög erfitt að koma í veg fyrir það að menn líti nokkuð til þess. Um það var full samstaða að hafa níu manna nefndir þegar frv. var flutt á sínum tíma sem fylgiskjal og mér finnst mjög óheppilegt að það sé verið að leggja dóm á þetta mál í ljósi þingstyrks nú á Alþingi. Auðvitað getur þetta allt saman breyst í framtíðinni en ég er þeirrar skoðunar að það sé óheppilegt að hafa nefndir allt of fjölmennar. Það er heppilegt að sem flest sjónarmið geti komist að og sem flestir flokkar. Ég tel að það sé alveg nægilega séð fyrir því í níu manna nefnd. Það varð mjög mikil umræða um það hvernig ætti að koma að öllum sjónarmiðum og fulltrúum sem flestra þingflokka að stjórn þingsins. Ekki þótti heppilegt að fjölga varaforsetunum sem gert er ráð fyrir að séu fjórir en mættu í sjálfu sér allt eins vera fimm. Það voru tveir varaforsetar áður í hvorri deild og síðan í sameinuðu þingi þannig að forsetarnir voru samtals níu en verða nú samtals fimm. Það var ekki talin æskileg skipan að hafa svo marga við forustu þingsins. Það gekk sem betur fer bærilega að samræma sjónarmið í þessu máli þó þau hafi ekki verið að fullu samræmd því margir voru þeirrar skoðunar að það væri eðlilegt að varaforsetarnir væru skipaðir í röð eftir styrk þingflokkanna og þá hefði sú skipan orðið nú að allir þingflokkar hefðu fengið aðild að stjórn þingsins þó þar með væri ekki öruggt að slíkt yrði í framtíðinni. Mér finnst að nú gildi allt í einu önnur sjónarmið þegar farið er að ræða um fjvn. en komu fram í umræðum í nefndinni þegar var verið að tala um stjórn þingsins. Þykir mér það nokkuð undarlegt. En það hefði verið heppilegra að þetta mál hefði verið rætt ítarlega í nefndinni og reynt að komast að niðurstöðu þannig að það hefði mátt þá koma í veg fyrir umræður sem við hlustuðum á að einhverju leyti í hv. Nd. áðan. Það setur ekki góðan lokasvip á afgreiðslu þessa mikilvæga máls. Þetta er atriði sem við munum áreiðanlega fjalla eitthvað um í efrideildarnefndinni. Ef samstaða næst um að breyta þessu aftur þá getum við að sjálfsögðu gert það. En ég geri svo sem ekki ráð fyrir því að meiri hluti sé fyrir því hér í deildinni að svo verði gert. En ég hefði talið æskilegt að hafa þessa skipan með þeim hætti sem um var talað þegar lokaafgreiðsla nefndarinnar fór fram en fara ekki að rjúka til með einhverja aðra skipan eftir að nefndin hefur lokið störfum. Ég vil svo leyfa mér, hæstv. forseti, að leggja það til að þessu frv., eins og það nú kemur frá hv. Nd. verði vísað til 2. umr. og stjórnskipunar- og þingskapanefndar.

Svavar Gestsson : Virðulegi forseti. Þessi hv. deild á eftir að fjalla um þetta mál við tvær umræður og í nefnd, þannig að ástæðulaust er að fara um það mörgum orðum á þessu stigi. Það eru þó fáein atriði sem mig langar til að hnykkja á í framhaldi af þessum umræðum sem fram hafa farið um málið bæði hér og á fundum nefndarinnar. En eins og fram kom hjá hv. 1. þm. Austurl. störfuðu nefndirnar saman, þingskapanefnd efri deildar og neðri deildar, að þeim brtt. sem hér liggja fyrir. Um þær varð samstaða í báðum nefndum, eða ég skildi það svo, í öllum meginatriðum þó efrideildarnefndin hljóti að sjálfsögðu að fjalla um málið með sjálfstæðum hætti eins og henni er skylt að gera og rétt. Það er kannski rétt að geta þess út af orðum hv. 1. þm. Austurl. um ellefu manna fjvn. að ég hélt mjög fast á því máli í undirbúningi þessa frv. áður en það var lagt fram hér í þinginu og lagði á það áherslu að fjvn. yrði fjölmennari. Það var sjónarmið sem þingflokkur Alþb. fól mér að bera nefndinni og ég gerði það. Sömuleiðis hygg ég að hv. 4. þm. Norðurl. e. hafi gert grein fyrir því sjónarmiði hér við 1. umr. um stjórnarskrárfrv. á sínum tíma. Það sjónarmið Alþb. þarf því ekki að koma á óvart að við studdum í neðri deild breytinguna á þingskapafrv. að því er varðar fjölgunina í fjvn. Við meðferð málsins í undirbúningsnefndinni og í þingskapanefndunum fékk þetta sjónarmið hins vegar lítinn hljómgrunn. Það kom fram að hv. fulltrúar Kvennalistans í þingskapanefndinni voru þeirrar skoðunar að til greina gæti komið að fjölga í fjvn., eða fjárlaganefnd eins og hún heitir núna í þessu skjali, en fulltrúar stjórnarflokkanna lýstu harðri andstöðu við málið, einkanlega fulltrúar Sjálfstfl. en einnig fulltrúar Alþfl., þó það kæmi fram einu sinni frá formanni þingflokks Alþfl. að til greina gæti komið að fjölga í nefndinni. Á bak við það virtist þó ekki vera mikil alvara. Ég skildi því málið svo að þessi hugmynd um ellefu manna fjvn. væri úr sögunni og við sem hefðum verið þeirrar skoðunar að hún ætti að vera skipuð ellefu mönnum yrðum ósköp einfaldlega að bíta í það súra epli að sætta okkur við að svo yrði ekki. Svo allt í einu rann upp ljós fyrir þessum snillingum í stjórnarliðinu af einhverjum ástæðum. Menn eru að gera þeim upp einhverjar undarlegar hvatir í þeim efnum. Mér dettur það nú ekki í hug. Svo rann upp fyrir þeim ljós og við fögnuðum því náttúrlega þegar menn sjá ljósið eins og gengur og studdum þessa till. í neðri deild og gerum það að sjálfsögðu einnig í þessari deild. Ég tel að það sé út af fyrir sig ástæðulaust að gera á þessu miklar breytingar og væri auðvitað best ef við gætum komið málinu fram án þess að breyta því mjög verulega. Það sem ég vildi ræða hér að öðru leyti er í fyrsta lagi kosning varaforsetanna. Ég tel að það kerfi sem er í þessu frv. sé ekki það sem ég hefði helst getað hugsað mér. Ég hefði helst getað hugsað mér að hafa hér nákvæmlega sams konar ákvæði og eru í þingsköpum danska þjóðþingsins, þar sem gert er ráð fyrir að fimm stærstu þingflokkarnir tilnefni menn í forsætið. Ef þingflokkarnir eru sex þá fær sá sjötti eða minnsti ekki mann í forsætið og þar fram eftir götunum. Um þetta varð ekki samkomulag og ég stend að þessari málamiðlun fyrir mitt leyti hér í deildinni að reiknað verði með þeim möguleika að stillt verði upp á lista við kosningu varaforseta en gengið út frá því að menn reyni og freisti samkomulags. Mér finnst þessi aðferð í 68. gr. klúðursleg í sambandi við það að fella niður hlutfallstölu þess flokks sem fékk aðalforsetann. Þetta er að verða flókið, þetta minnir mig á kosningalögin þannig að það þyrfti helst að fá Þorkel Helgason til þess að lesa fyrir þingmenn svo þeir botnuðu eitthvað í þessu og dugði nú yfirleitt ekki til með þessi kosningalög. Svo er nú auk þess búið að fella hann d'Hondt út, sem er nú reyndar til bóta, hann hafði lítið að gera hérna.  Ég vil þá aðeins koma að því sem lýtur að 25. gr., sem fjallar um fjárveitinga- eða fjárlaganefndina og er í raun og veru ein aðalbreytingin í þessum þingsköpum. Og ég held að rétt sé að hnykkja á því hér að ég er þeirrar skoðunar að þegar þingsköpin hafa verið samþykkt þurfi fjárlaganefndin að fara í gegnum þetta mál alveg lið fyrir lið því þetta gjörbreytir öllum hennar vinnubrögðum. Þetta eru allt, allt önnur vinnubrögð en verið hafa. Og menn þurfa að átta sig á því hvernig fjárlaganefndin annars vegar og fastanefndirnar hinar hins vegar skipta með sér verkum. Ef það fer að verða þannig að nefndirnar í raun og veru geri báðar það sama, menntmn. fari í menntamálakafla fjárlagafrv. og fjárlaganefndin í raun og veru líka, er verið að tvöfalda allt starf og þá er þetta í raun og veru til einskis. Þess vegna þarf að koma hér á skýrri verkaskiptingu. Það er mjög nauðsynlegt að forsætisnefnd þingsins, og ég vil beina því til þeirra sem þangað verða kjörnir, taki á því sérstaklega að fjárlaganefndin, mér liggur við að segja æfi sig á því strax í vor hvernig nýjum vinnubrögðum fjárlaganefndarinnar verður háttað. Þau verða og hljóta að verða allt önnur. Eins og kunnugt er er gert ráð fyrir því að fastanefndirnar geti fjallað um málefni einstakra ráðuneyta og það er ekki gert að skyldu að vísa til annarra fastanefnda þeim þáttum fjárlagafrv. sem fjalla um málefnasvið þeirra, eins og það er orðað. En í staðinn, og það er mjög mikilvægt, er fjárlaganefnd veitt heimild til slíks og jafnframt, sem er aðalatriðið, er kveðið á um það að fastanefndirnar geti að eigin frumkvæði ákveðið sjálfar að fjalla um þá þætti í fjárlögunum sem þeim sýnist á hverjum tíma. Þetta hlýtur auðvitað að vera þannig, ég geng a.m.k. út frá því að það verði þannig að fastanefndirnar taki þessi mál til meðferðar og fari í gegnum þau af fullri alvöru. Mér kemur t.d. til hugar í þessu sambandi einn allra þyngsti þáttur fjárlagafrv., sem er heilbr.- og trmrn., sem er sett þar upp í fjárlagafrv. í stórum blokkum sem eru upp á marga milljarða hver og útilokað í raun og veru fyrir fjárlaganefndina að skoða baksvið þessa en það ættu fastanefndirnar og fagnefndirnar að geta gert. Ég tel einnig mjög mikilsvert að hér er búið að setja inn ákvæði um það að 3. umr. um fjárlög hefjist eigi síðar en 15. des. Ég hefði reyndar talið að hér ætti að ákveða að fjárlögin yrðu afgreidd fyrir 15. des. Ég hef fyrir því rök. Í fyrsta lagi þau að þingið kemur saman fyrr en gert hefur verið, það kemur saman 1. okt. Í öðru lagi eru þau rök að þær ákvarðanir sem fjárlög uppáleggja ráðuneytum að framkvæma eiga að taka gildi 1. jan. næsta almanaksár. Það er erfitt að hrinda þeim í framkvæmd með eins stuttum fyrirvara og verið hefur. Segjum að þannig fari t.d. við 3. umr. fjárlaga að ráðherra sé ætlað að skera niður rekstrarfjárveitingar til tiltekinnar stofnunar og hann fái ekki að vita af því fyrr en 20. des., niðurskurðurinn á að hefjast 1. jan. Það er nokkurn veginn alveg ómögulegt að ráða við þetta verkefni fyrir ráðuneytin. Ég minnist þess t.d. að í fjárlögum fyrir árið 1989 frekar en 1990 var ákveðið að skera Þjóðleikhúsið niður, að mig minnir úr 300 millj. í 230 millj. kr. eða eitthvað því um líkt. Það var mjög erfitt að ná taki á því á þessum stutta tíma yfir bláhátíðarnar. Þess vegna finnst mér skynsamlegast að slá því föstu að fjárlög verði afgreidd fyrir 15. des. og búið, það á alveg eins að vera hægt. Og ef einhverjar brtt. verða gerðar í þessari virðulegu deild þá tel ég að það kæmi mjög til athugunar að skoða þetta. Ég vil næst víkja, herra forseti, að brtt. við 30. gr. sem var rædd mikið í hv. neðri deild núna áðan, þar sem fjallað er um að leggja mat á kostnað af samþykkt mála. Þá er ekki gert ráð fyrir því að nefndirnar láti sér nægja að biðja um álit Fjárlaga- og hagsýslustofnunar eða Þjóðhagsstofnunar á því hvað þetta og hitt kostar, heldur er gert ráð fyrir því að nefndin verði sjálf að meta það hvaða kostnað þær ráðstafanir sem felast í þáltill. eða í lagafrv. hafi í för með sér. Ég held að það sé mjög mikilvægt að festa það í sessi að nefndin verður að leggja á þetta sérstakt mat. Þeir pappírar sem hafa komið frá Fjárlaga- og hagsýslustofnun hafa iðulega verið notaðir til þess með hinum furðulegasta hætti að skjóta niður alls konar þjóðþrifamál. Þetta hefur að sjálfsögðu ekki nærri alltaf verið beint Nóbelsverðlaunatækt, þessir textar sem hafa komið frá Fjárlaga- og hagsýslustofnun, með fullri virðingu fyrir henni. En alþingismenn hafa iðulega látið sig hafa það að gera álitsgerðir Fjárlaga- og hagsýslustofnunar að sínum gagnrýnislaust. Ef vel ætti að vera þyrfti Alþingi auðvitað að hafa sína efnahagsdeild eða efnahagsstofnun til að meta svona hluti þannig að menn þyrftu ekki að hlaupa í Fjárlaga- og hagsýslustofnun eða Ríkisendurskoðun, sem er nú enn þá furðulegra þegar hún er að hjálpa til við undirbúning fjárlaga. Stofnunin sem á að kontrólera fjárlögin á eftir, eins og þetta mun hafa verið. En mér er sagt að forstöðumenn Ríkisendurskoðunar hafi meira og minna verið með puttana í undirbúningi fjárlaga á undanförnum árum. Síðan vil ég víkja aðeins að mjög mikilvægu atriði frá sjónarmiði okkar alþýðubandalagsmanna, en það er í 19. gr. frv. Þar er gert ráð fyrir því að það verði sú meginregla að nefndarfundir verði lokaðir en það verði heimilt, ef sérstakar aðstæður eru til þess að mati nefndarinnar, að opna nefndarfundi fyrir fjölmiðlum og veita þeim aðgang að þeim svo og almenningi. Hér getur verið um það að ræða að nefnd sé t.d. að fjalla um mikilvæg mál og kalli til viðtals fulltrúa stofnana, segjum fulltrúa Seðlabankans, segjum fulltrúa Landsvirkjunar, segjum fulltrúa Þjóðhagsstofnunar, svo ég nefni nú næstum því virðulegustu stofnanir í heimi. Þá getur nefndin sagt sem svo: Almenningur, fjölmiðlar geta komið hér og hlustað á meðan við erum að rekja garnirnar úr þessum höfuðsnillingum sem leiða þessar stofnanir. Við teljum að hér sé um að ræða mjög stórt skref í þá átt að opna þingið og störf þingsins og ég er alveg sannfærður um að við munum fyrir okkar leyti leita eftir því í einstökum þingnefndum að þær verði opnaðar með þessum hætti strax á næsta vetri til þess að kanna hvort menn eru reiðubúnir til að hjálpa til með þessum hætti að opna lýðræðið með svipuðum hætti og hefur verið gert um áratuga skeið í Bandaríkjunum með ágætum árangri og stuðlar að sterkara lýðræðislegu aðhaldi en við höfum átt kost á í okkar stjórnkerfi. Síðan vil ég aðeins nefna það atriði sem lýtur að formennsku í fastanefndum. Þar lögðum við á það áherslu stjórnarandstæðingar, ég hygg úr öllum stjórnarandstöðuflokkunum, að stjórnarandstaðan ætti að eiga formenn í fastanefndum. Því miður tókst ekki að koma því í frv. En í nál. neðri deildar á þskj. 5 segir: ,,Hins vegar er ekkert sem hindrar að þessi skipan komist á síðar ef um það verður samkomulag milli þingflokka.`` Ég er alveg sannfærður um það að við munum láta á það reyna strax við fyrsta tækifæri hvort hægt er að ná samkomulagi um það að stjórnarandstaðan eigi formennsku í einhverjum fastanefndum. Ég er viss um að slíkt mundi bæta störf þingsins, hver svo sem í stjórnarandstöðunni er á hverjum tíma. Ég vil segja það enn fremur, virðulegi forseti, að ég harma það að ekki tókst að ná samstöðu um brtt. sem lúta að málefnum Ríkisendurskoðunar í framhaldi af till. sem hv. 1. þm. Austurl. flutti hér munnlega við 1. umr. stjórnarskrárfrv. á sínum tíma. Við því er ekkert að gera en á málinu verður að taka síðar. Að lokum vil ég nefna fyrirkomulagsatriði í sambandi við þinghaldið í framhaldi af þessari þingskapaumræðu og það er þá aðallega tvennt. Ég held að um leið og ný þingsköp hafa verið samþykkt eigi að endurskoða og endurmeta alla fundartíma Alþingis, vinnubrögð nefnda, vinnubrögð þingsins sem slíks, hvenær eru fundir í þinginu, eru þeir á morgnana, eru þeir síðdegis eða hvað? Ég gæti vel séð það fyrir mér að t.d. yrðu þingfundir tvisvar, þrisvar í viku sem byrjuðu kl. 10 á morgnana og nefndarfundir yrðu síðdegis eða eitthvað því um líkt. Ég tel með öðrum orðum að það megi ekki ganga inn í þessi nýju þingsköp á grundvelli gömlu vinnubragðanna, heldur verði menn að ganga inn í þetta eins og þeir séu að nema nýtt land þar sem enginn hafi komið áður og þar sem hlutirnir séu mjög opnir. Ég vil líka nefna það sem ég hygg að hafi komið fram áður einhvers staðar í umræðum um þetta mál að undanförnu og það er spurningin um að opna fyrir stöðugt útvarp frá Alþingi. Þegar Alþingi er komið í eina málstofu þá á að vera hægt að opna fyrir stöðugt útvarp frá Alþingi. Það er ekki dýrt og ég held að með slíku gætum við fljótlega farið að ræða um gerbreytt fyrirkomulag á þessum svokölluðu eldhúsdagsumræðum og svipt þeim út úr þeim farvegi sem þær hafa verið í. Eldhúsdagsumræður eru afar leiðinlegar og afar gagnslitlar eins og þær eru og nauðsynlegt að taka það til endurskoðunar, en ég hreyfi því og mun gera það einnig í nefndinni að menn ræði það sérstaklega hvort menn eru tilbúnir til að mæla með því að forsætisnefnd hins nýja þings, þegar hún verður sett á laggirnar, kanni sérstaklega hvort ekki er hægt að koma því við að það verði um að ræða stöðugt útvarp frá Alþingi. Það hefur marga kosti, bæði fyrir þjóðina og svo náttúrlega fyrir þingmennina líka. Það veitir þeim aðhald væntanlega og sumir halda því reyndar fram að samkeppni þingmannanna innan kjördæmanna við að komast í ræðustól á örlagastundu yrði þeim mun harðari sem útvarpið heyrðist víðar. En ég er alveg sannfærður um að þetta er fullkominn misskilningur. Þingmenn eru svo málefnalegir að þeir meta hlutina auðvitað eingöngu út frá slíkum forsendum. En ég held að við eigum að skoða það í fullri alvöru að opna þingið með þessum hætti.

Kristín Einarsdóttir : Virðulegi forseti. Ég ætlaði aðeins að segja örfá orð við þessa umræðu þar sem við höfum tækifæri við 2. og 3. umr. til að segja álit okkar á þessu máli. Eins eigum við eftir að vinna þetta í nefnd og ég á sæti í þeirri nefnd sem fær þetta mál til meðferðar. En mig langaði til að gera að umtalsefni 3. gr. þar sem kemur fram hvernig kosnir skulu varaforsetar. Ég þarf kannski ekki að hafa svo mörg orð um það því að mínir fyrirvarar eru ákaflega svipaðir þeim fyrirvörum sem komu fram í máli frsm. þar sem hann taldi sig hefði viljað sjá þetta öðruvísi. Ég er honum algerlega sammála. Ég hefði viljað sjá það hvernig varaforsetar skulu kosnir allt öðruvísi. Ég hefði viljað að farið hefði verið eftir þeirri tillögu sem kom fram hjá hv. 2. þm. Suðurl. Jóni Helgasyni um að það yrði svipað fyrirkomulag og er í danska þinginu, þ.e. að farið yrði eftir stærð þingflokka þegar valdir eru varaforsetar. Fulltrúi Kvennalistans í nefndinni í Nd. gerði fyrirvara við nefndarálitið og hennar fyrirvari byggðist fyrst og fremst á þessari grein. Mér þótti mjög miður að ekki skyldi nást samstaða um annað en það sem þó varð niðurstaðan eins og kemur fram í brtt. á þskj. 6 sem er örlítil breyting frá sjálfu frv. sem ég tel þó vera til bóta. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Ef ekki er samkomulag milli þingflokka um einn lista skal kosning fara eftir reglum 5. mgr. þessarar greinar``, þ.e. 68. gr. Mér finnst þó betra þar sem gefið er í skyn, að miðað skuli við að samkomulag verði og geri ég ráð fyrir að reynt verði með því samkomulagi að sjá til þess að sem flestir þingflokkar fái aðild að forsætisnefndinni eða stjórn þingsins. Mig langaði einnig, virðulegi forseti, að ítreka það sem ég sagði við 1. umr. frv. sem við höfum nú þegar afgreitt frá deildinni, 1. mál þessa þings, um breytingar á stjórnarskipunarlögum, þegar ég gerði að umtalsefni 64. gr. þessa frv. Eins og málið var afgreitt frá Nd. var ekki gerð nein breyting á þeirri grein, þannig að ef þetta verður að lögum óbreytt er möguleiki á því að samþykkja ályktanir og lög frá Alþingi með aðeins einu já - atkvæði. Mér þykir þetta mjög óheppilegt fyrirkomulag og get tæplega sætt mig við það að lög og ályktanir séu afgreiddar frá Alþingi með svo litlum minni hluta eins og þarna er gert ráð fyrir. Það getur vel verið að þetta muni mjög sjaldan koma fyrir, en þó er gert ráð fyrir því í þessum þingsköpum að einungis 1 -- 2 já - atkvæði geti nægt til þess að frv. verði að lögum eða ályktun Alþingis samþykkt. Þetta vildi ég minnast á hér við 1. umr. til þess að hægt verði að fjalla um það í nefndinni. Ég tek það fram að ég hefði gjarnan viljað sjá ýmsar greinar þessa frv. öðruvísi, en þetta er það samkomulag sem hægt var að ná í nefndinni. Ég tel að við í þessari hv. deild eigum samt að fara yfir þau atriði og athugasemdir sem hér koma fram og auðvitað gera þær brtt. sem við getum orðið sammála um, ef við verðum það um einhver atriði.

Salome Þorkelsdóttir : Herra forseti. Það frv. sem nú er komið hingað til hv. Ed. hefur fengið góðan og mikinn undirbúning við samningu frv. um breytingar á stjórnarskránni. Það frv. var upphaflega samið af nefnd sem var skipuð formönnum þingflokka og komið var á fót á síðasta þingi að beiðni þáv. forseta Alþingis til að vinna að endurskoðun stjórnarskrárinnar og samhliða því nauðsynlegum breytingum á þingsköpum Alþingis. Núv. og fráfarandi þingflokksformenn hafa svo unnið að lokafrágangi frv. í samráði við þingflokkana. Mér finnst ástæða til að fagna því að þetta mál hefur fengið góða afgreiðslu í nefndum, þ.e. fyrst og fremst í nefndinni í Nd. og svo jafnframt hjá fulltrúum nefndarinnar hér í Ed. sem komu að störfum með neðrideildarnefndinni á síðustu stigum málsins. Og það ber sérstaklega að fagna því að tekist hefur víðtæk samstaða um þær breytingar sem samþykktar voru í meðförum Nd. á frv. Auðvitað er það svo að það hljóta að verða skiptar skoðanir um svo mikilvægt mál sem þingsköp Alþingis eru eftir að stjórnarskipunarlögin hafa fengið staðfestingu sem lög frá Alþingi. Því mátti e.t.v. búast við að einhverjar brtt. kæmu fram við 2. umr. málsins eins og reyndar gerðist í dag og kom hér fram í máli hv. 1. þm. Austurl. Ég skil vissulega hans vonbrigði að slíkt skyldi hafa gerst þegar álitið var að víðtæk samstaða hefði náðst í meðförum nefndarinnar í málinu. En ég skil líka vel að þingmenn Alþb. séu þá ánægðir með að þeirra viðhorf hafa fengið undirtektir að lokum þar sem það hefur verið þeirra sjónarmið að fjölga ætti í þessari nefnd. Ég ætla ekki að fjölyrða um einstaka þætti þessa máls. Ég tel að frv. sé vel úr garði gert eins og það kemur nú frá hv. Nd. eftir að því hefur verið breytt í meðförum nefndarinnar og deildarinnar. Ég tel að þessar breytingar séu almennt til bóta og það var vissulega til þess að spara okkur tíma að fulltrúar úr nefndinni í Ed. fengu tækifæri til þess að starfa með neðrideildarnefndinni. Ég persónulega sé ekki ástæðu til að gera till. um breytingar á frv. en að sjálfsögðu hlýtur nefndin að fjalla um það og tekur þá ákvarðanir að þeirri umfjöllun lokinni. Mér fannst þarfar ábendingar koma fram hjá hv. 9. þm. Reykv. Það var varðandi endurskoðun og endurmati á fundartímum bæði nefnda og þingfunda. Og það var athyglisverð ábending hjá honum um að það væri stöðugt útvarpað úr sölum Alþingis. Þetta er auðvitað mál sem oft hefur komið upp á borð hjá forsetum þingsins og þingmönnum og sjálfsagt að skoða það. Það hefur bæði sína kosti og galla eins og kom fram í máli hv. 9. þm. Reykv. En ég bendi á það sem kemur fram í 6. lið í áliti nefndarinnar þar sem hún beinir því til forsætisnefndar að hún gangist fyrir endurskoðun þingskapalaganna að loknu næsta þingi í ljósi þeirrar reynslu sem þá hefur fengist af framkvæmd þeirra. Ég held að þetta hljóti að gerast, að það þurfi að koma nokkur reynsla á hvernig þessi nýju þingsköp reynast. Hér er auðvitað um tímamót að ræða í störfum Alþingis og það hlýtur að þurfa að fá nokkra aðlögun og fá að þróast og kemur þá í ljós hvort ástæða er til að breyta einhverjum mikilvægum atriðum í þessu frv. sem verður væntanlega samþykkt eins og það liggur nú fyrir.

Stefán Guðmundsson : Virðulegi forseti. Við erum hér að tala um frv. til laga um þingsköp Alþingis. Ég vil aðeins víkja að því sem hér kom fram í ræðu hv. 1. þm. Austurl. í sambandi við þá brtt. sem kom fram í Nd. um að fjölga í fjárlaganefnd úr níu mönnum í ellefu. Mér finnst vera heldur dapurlegur blær á þessari umræðu allri, en kemur manni kannski ekki svo mjög á óvart. Ég treysti því hins vegar að þetta mál verði skoðað ítarlega í nefndinni. Ég held að menn hafi ekki stigið hér rétt skref. Ég vildi einnig spyrja um það hvort fljótlega yrði boðað til nefndarfundar þannig að það kæmu þá ekki fleiri óskir fram og hvort það sé búið að ganga frá því tryggilega að þetta nægi Alþfl. og Alþb. eða hvort við verðum hér eitthvað áfram og þurfum frekar að huga að breytingum vegna úrslita nýafstaðinna kosninga. Mér finnst sem sé vera heldur leiðinlegur blær á þessu máli. Hér var einnig vikið að öðru máli. Ég vakti athygli á því hér þegar ekki óskylt mál var hér til umræðu sem er brtt. við 25. gr. Ég hreyfði því máli og Nd. hefur breytt frv. nokkuð í anda þess sem ég lagði þá til. Mín hugmynd var sú að binda það að fyrir lok nóvembermánaðar skyldi 2. umr. fjárlaga hafa farið fram og ég vildi einnig tímasetja 3. umr. við 15. des. Hér hefur sjálfsagt verið gerð einhver málamiðlun og í sjálfu sér ætla ég ekki að gera athugasemdir við það. Þó hefði ég talið betra að fastar hefði verið kveðið á um að 2. umr. færi fram fyrir lok nóvembermánaðar. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu en get ekki farið úr þessum ræðustól öðruvísi en minnast aðeins á það sem hér kom fram hjá hv. 9. þm. Reykv. og var einnig minnst á af hv. 2. þm. Reykn. sem tók nokkuð undir þá hugmynd að opna fyrir stöðugt útvarp og þá helst líka sjónvarp frá Alþingi. Ég vildi nú svona góðfúslega benda þessum ágætu þingmönnum á að í mínum huga er það a.m.k. nær að við áttum okkur á því að við þurfum fyrst að koma þessum fjölmiðlum til þjóðarinnar þannig að þjóðin geti fylgst með Ríkissjónvarpi og Ríkisútvarpi. Ég vona að menn átti sig á því að það eru ekki nálægt því allir Íslendingar sem hafa þá aðstöðu að geta hort á Ríkissjónvarpið og hlustað á Ríkisútvarpið. Ég hef marghreyft þessu máli hér í sölum Alþingis og alltaf fengið góðar undirtektir. En framkvæmdirnar hafa hins vegar alla tíð látið á sér standa. Ég held að það væri nær fyrir okkur að gera einhverjar heitstrengingar um það að koma þessum sjálfsagða ríkisfjölmiðli og þessu mikla öryggistæki til þjóðarinnar heldur en fara í beina tengingu héðan frá Alþingi.

Salome Þorkelsdóttir : Hæstv. forseti. Það var aðeins vegna síðustu orða hv. 4. þm. Norðurl. v. sem ég vildi benda honum á að ég var ekki beint að taka undir að ég væri sammála því að það ætti að útvarpa og sjónvarpa stöðugt frá Alþingi en ég tók undir að mér fyndist það athygli vert að kanna það og benti á að það hefði bæði sína kosti og galla. En ég get alveg tekið undir það sem kom fram hjá hv. þm. að það er vissulega slæmt til þess að vita að ekki skuli vera þau skilyrði um allt landið að allir eigi kost á því að hlusta á útvarp og horfa á sjónvarp. Ég hef nokkra reynslu af þessu sjálf því að það vill nú svo til að þar sem ég bý er ekki nokkur möguleiki á að horfa t.d. á Stöð 2 þó að ég noti alls konar tæknilegar græjur til þess að reyna að bæta úr því. Ég vildi aðeins skjóta því að hv. þm. að ég hef góðan skilning á því sem hann var að nefna í þessu sambandi.