Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (HG): Áður en umr. hefjast um málið, skal ég geta þess, að mér hafa borizt tilmæli frá formönnum allra þingfl. um það að hafa ekki útvarpsumr. við þessa almennu umr. um fjárl. Samkv. þingsköpum er ekki skylt að útvarpa þessum umr., en um það hefir myndazt venja, og vil ég þess vegna ekki breyta frá þessari venju án þess að fá samþykki þm. til þess. vil ég þess vegna biðja þá hv. þm., sem vilja fella niður útvarpsumræður að þessu sinni, að gera svo vei og rétta upp höndina.



Þar sem fjvn., eða ég fyrir hennar hönd, óskar ekki eftir að gera að umræðuefni nú nein sérstök atriði úr störfum n., þá vil ég aðeins óska þess, að málinu verði, að lokinni þessari umr., vísað til 2. umr.

*Einar Olgeirsson: Herra forseti! Í sambandi við þann úrskurð, sem hæstv. forseti hefir flutt viðvíkjandi útvarpi frá eldhúsumr., þá vil ég enn mótmæla því, sem hér hefir komið fram. Hæstv. forseti tilkynnti, að hann hefði leitað álits formanna allra þingfl. um það, með öðrum orðum formanna allra stjfl. hér á Alþ., og þeir hefðu ekki óskað eftir því, að útvarpað yrði eldhúsumr. Þetta þýðir það, að stjfl. hér á hæstv. Alþ. hafa komið sér saman um það að útvarpa ekki umr. um fjári. til þjóðarinnar. Á síðasta þingi var reynt að afsaka þetta með því hve áliðið væri þings, og því ekki nokkur tími til þess að hafa útvarpsumr. Það var þá ekki látið líta svo út sem neitt brot á þingsköpum eð, þingreglum, sem myndazt hafa, heldur ætti þall að vera til þess að spara. Nú er auðséð, að þessi þjóðstjórn er að gera það að fastri reglu að fella niður útvarp við eldhúsumr., sem vanalega hafa verið við 3. umr. og eru þær umr. hér á Alþ., sem fólkið í landinu hefir mest hlustað á. Ég mótmæli því aftur fyrir hönd Sósíalistafl., að þetta sé löglegt. Ég held því fram, að skylt sé eftir anda þingskapanna að útvarpa eldhúsumr. Þótt stjfl. hafi reynt að hanga þarna í orðalagi, geta þeir samt ekki neitað því, að þetta, er á móti öllu þingræði og móti anda þingskapanna, að útvarpa ekki eldhúsumr. En þetta er gert til þess að dylja það, hvernig stj. hefir breytt gagnvart þjóðinni, og hindra það, að hún fái að vita það. Stjfl. hafa þó fimmfaldan ræðutíma á við Sósíalistafl., og virðist því sem þeir ættu að þora að mæta okkur í útvarpinu. Ég lýsi því hér yfir, að slíkar eldhúsumr., eins og hér er ætlazt til, að fari fram, brjóta í bága við I. um þingsköp. Það var borin út dagskrá og gengið þar út frá að hafa engar eldhúsumr. nú. Hinsvegar hafa eldhúsumr. verið hafðar í sambandi við 3. umr. fjárl. Þessar aðfarir hér ná ekki nokkurri átt. Og þetta er einn liðurinn í framferði ríkisstj. til að hindra, að þjóðin fái að vita um aðgerðir hennar í pólitíkinni. Sósíalistafl. krefst þess sem eini andstöðufl. hér á Alþ., að þessum eldhúsumr. verði útvarpað til þjóðarinnar eins og áður hefir tíðkazt.

* Flm. (Jónas Jónason): Það hefir verið lítið talað um þessa þáltill., eins og von er til ennþá, þó að það sé liðinn nærri mánuður síðan hún kom fram. Þetta mál er ekki alveg nýtt, vegna þess, að síðan byrjað var á hugmyndinni um háskólabygginguna eins og hún er nú, þá hefir verið þegjandi samkomulag á milli ríkisstj., Alþ. og bæjarstj. Reykjavíkur, af því að það væri svo mikil áhætta að koma þessu húsi á fót með þeim rekstri, sem gert er ráð fyrir, að verði á háskólanum, að ekki veiti af, að allir aðilar hjálpist að í þeim efnum. Ég vil fyrst taka það fram, að Reykjavík hlynnti að háskólanum með því að leggja fram þá lóð, sem háskólinn er byggður á og er svo stór, að gera má ráð fyrir, að þar megi ekki aðeins bæta við mörgum húsum fyrir háskólann sjálfan á komandi árum, heldur líka öllum þeim kennarabústöðum, sem þar munu reistir, þegar byggingar hefjast aftur. Þetta er vitanlega myndarlega gert af Reykjavík, að hafa þarna lyft undir þetta merkilega mál. En það er alveg fullvíst, að það hlýtur að verða geysilega dýrt að reka slíkar byggingar, sem svo eru stórar, og þá sérstaklega hve hiti og ljós verða dýr. Það er varla hægt að gera sér það ljóst, hve miklu það munar, að hita upp þann háskóla, sem nú er, aðeins fjórar kennslustofur, og hefir verið aðeins til bráðabirgða„ og hinn nýja háskóla, sem byggður er fyrir framtíðina og deildir háskólans eins og þær eru nú fylla ekki út í. Það má kannske segja, að það verði óeðlilega mikill kostnaður við hitun og ljós, þegar háskólinn er fluttur. Til þess að rétt megi telja, að Reykjavíkurbær leggi háskólanum til ókeypis ljós og hita, er ein mikilsverð ástæða, fyrir utan þær, hve miklir hagsmunir það eru fyrir bæinn að hafa háskólann, og þá stækkun, sem hlýtur að verða á bænum, að nú er bærinn búinn að fá Sogsvirkjunina og bráðum hitaveituna, og þessar orkulindir hefði Reykjavík ekki getað fengið, nema ábyrgð allra landsmanna væri fyrir þeim lánum, sem til þeirra virkjana þurfti. Ég hreyfði því fyrir nokkrum árum við núv. forseta Sþ., sem þá var atvmrh., og dr. Alexander Jóhannesson, þáv. rektor háskólans, að ef Reykjavík fengi leyst hitaveituspursmálið, þá nyti háskólinn þess. Og ég geri ráð fyrir, að þessir menn hafi rætt við ýmsa áhugamenn í Reykjavíkurbæ. Þegar gengið var frá ábyrgðinni vegna hitaveitunnar á síðasta vori, þá varð samkomulag milli mín og annara í bæjarstj. Reykjavíkur um að fara ekki frekar út í það þá, heldur mætti gera ráð fyrir, að þetta yrði samkomulagsatriði milli bæjarstj. og ríkisstj. Það eru margir miklir menn í bæjarstj. Reykjavíkur, sem líta á þetta svipuðum augum og ég. Og mér er kunnugt um, að allmargir hv. þm. úr sama flokki og meiri hluti bæjarstj. Reykjavíkur álíta þetta fullkomið sanngirnismál. Vel getur verið, að styrjöldin taki einhverjum þeim breyt., að ekki takist að koma hitaveitunni á svo fljótt sem æskilegt er; þá verður vitanlega hinn nýi háskóli ekki notaður að vetrinum fyrr en hitaveitan er komin í hann, sem kannske yrði ekki fyrr en eftir stríð, sem maður vonar samt, að komi ekki fyrir. Ég vil aðeins bæta því við, að Reykjavík sýndi mjög sína höfðingslund með því að leggja til hina stóru lóð undir háskólabygginguna. En það er ekki einstakt í veröldinni, heldur þvert á móti. Það er ákaflega víða annarstaðar, þegar háskólar eru byggðir, að það er miklu meira lagt fram af bæjarfélögum þar sem þeir eru reistir heldur en lóðirnar undir þá. Í Árósum, sem er tvisvar sinnum stærri bær en Reykjavík hafa ekki einungis verið lögð fram lönd, heldur líka geysimiklir peningar. Og Gautaborg, sem á háskóla á stærð við okkar, lagði fram megnið af því fé, sem þurfti til þess að reisa háskólann. Í Ameríku eru svo stór framlögin til háskólanna, að slíkt þolir ekki samanburð hér í Evrópu. Þess vegna getur Reykjavík ekki tekið það nema sem kurteisi að gefa henni þarna tækifæri til þess að veita háskólanum ókeypis ljós og hita. Þegar þessi þáltill. hefir verið samþ., kemur að því, að semja milli bæjarstj. og ríkisstj., sem ég vænti, að verði byggt á skilningi á því að hafa fengið háskólann reistan hér, sem einnig er mikill metnaðarauki fyrir Reykjavíkurbæ. Ég sé ekki ástæðu til þess að óska þess, að málið fari til n.; það liggur ljóst fyrir. En ef till. kemur um það frá hv. þm. eða hæstv. forseta þætti ástæða til þess, þá finnst mér það ætti að fara til allshn. Annars óska ég heldur eftir, fimans vegna, að þáltill. verði nú þegar samþ.

*Héðinn Valdimarsson: Mér finnst nokkuð til mikils mælzt, að ætlast til þess, að Reykjavíkurbær hiti upp háskólann og leggi honum til ókeypis rafmagn, ekki sízt þegar ekki hafa verið leidd fram rök fyrir því, hve mikið af hita og rafmagni verður afgangs hjá bænum, að þá skuli bærinn eiga að láta taka af sér rafmagnið til þess að þessi stóra bygging verði upphituð og upplýst, sem vitanlegt er, að hefir verið reist miklu stærri en þörf var á, og kostnaður því meiri í framlögum og vöxtum en nauðsynlegt er. Það er álíka eins og með Þjóðleikhúsið, sem búið er verja í 1 millj. kr., bæði til skaða og skammar fyrir Reykjavíkurbæ og allt landið, hvernig farið var með féð. Ég hefi ekki á móti því, að þessir hlutir verði athugaðir og rannsakaðir, en ég vil ekki kveða svo á, að Reykjavíkurbær skuli leggja til ókeypis rafmagn og hita, þegar Reykjavík er búin að leggja fram mörg þús. kr. í lóðum. Ég vil leggja til, að málinu verði vísað til allshn. milli þessarar umr. og framhaldsumr., en ef það fæst ekki, ætla ég að bera fram brtt.

* Flm. (Jónas Jónsson): Mig furðar á því, að þessi sonur Reykjavíkur, sem hér talaði og er nú einn af þeim tiltölulega fáu þm., sem hefir þá ánægju að vera fæddur í þessum bæ, og ætti að vera ánægður yfir öllu, sem bænum er gert til sæmdar, skyldi tala svo höstuglega í þessu efni. Ég veit, að hv. þm. neitar ekki, að það hafi verið rétt, að bær eins og Árósar taldi borga sig að gefa ekki aðeins lóð undir háskóla, heldur og líka peninga, til þess að fá hann til sin, og vitum við þó, að danska ríkið er betur statt heldur en við. En þeir höfðu langa reynslu í þessum efnum og vissu, hve miklum hagsmunum var þarna að ná. Hv. þm. sagði, að það þyrfti að taka hita frá einhverjum öðrum, et háskólinn fengi þennan hita. En þetta á hara ekki við um hitaveituna, því að enginn er búinn að fá hana til sín. Ég held, að það eigi ekki heldur við um ljósin, því að það verður enginn vafi á því, að jafnvel þótt það verði ekki samþ., að háskólinn fái þau ókeypis, þá mun hann samt sem áður fá ljós eins og önnur hús hér, þannig, að röksemdir hv. 3. þm. Reykv. koma að litlu liði fyrir hann, sérstaklega þar sem hér er aðeins um kostnaðaratriði að ræða. Það, sem ég legg áherzlu á, er, að Reykjavík fái tækifæri til þess að gera skyldu sína í þessum efnum, að enda eins og hún hefir byrjað vel, haldi áfram að gera það sómastrik, að lyfta undir með rekstri þessa húss.

*Garðar Þorsteinsson: Herra forseti! Ég ætla mér ekki að fara að lengja þessar umr., en finnst ég ekki komast hjá því að minnast á það nokkrum orðum, hvernig farið hefir verið með landsins fé, ekki aðeins með þessari háskólabyggingu og þjóðleikhúsinu, heldur með öllum þeim skólabyggingum, sem reistar hafa verið og öllum kemur saman um, að séu allt of stórar. Þegar hv. þm. S. Þ. minnist á háskólann í Árósum, að sá bær hafi lagt til lóð undir háskólabyggingu og auk þess lagt háskólanum til stórfé, má benda honum á það, að háskólinn í Árósum er ekki byggður kannske 600 ár fram í fimann eins og háskólinn hér. Þessi háskóli hér er svo stór, að með normal-aukningu á nemendafjölda mundi hann vera nógu stór í 600 ár, en háskólinn í Árósum er byggður eftir College-systeminu, svo það er hægt að bæta við hann eftir þörfum. Og hvernig er svo hugsað fyrir nemendum í þetta hús? Í fyrra, þegar háskólinn var settur, sagði rektor háskólans. að hann mundi beita sér fyrir því, að settar yrðu takmarkanir fyrir aðsókn að skólanum, og það er á sama tíma sem verið er að byggja þessa stóru byggingu. Það er vitanlegt, að það vantar fé til þess að reka þessa stóru eign. Það þarf, eins og líka kemur fram í þessari till., fé til þess að hita húsið og lýsa. Að mínu áliti er þetta líkt eins og að koma til rausnarbóndans Davíðs á Arnbjargarlæk og sjá hús hans, sem byggt er upp á þrjár hæðir með marmaratröppum og stórum herbergjum. Hvernig ætti hann að hita þetta hús? Þótt hann eigi gott bú, ber það þetta ekki. Þetta kalla ég að yfirbyggja sig. Ég er ekki að segja þetta þessum manni til lasts. Ég tek hann aðeins sem dæmi um það, hvernig menn yfirbyggja sig. Það þarf ekki að fara víða um sveitir landsins til þess að finna hús, sem eru í ósamræmi við jarðirnar, sem þær standa á, eins og háskólinn er fyrir nemendafjöldann. Þegar minnzt er á háskólann í Árósum, má minna á, að hann er byggður við hæfi þeirra, sem stunda nám í honum. Til þess að sýna, hve mikið er hugsað um það hér, vil ég benda á ummæli Níelsar Dungals, er hann sagði, að sá hluti háskólans, sem ætti að tilheyra læknadeildinni, ætti að byggjast við landsspítalann. Það var það, sem átti að gera. Hvað eigum við með þetta stóra hús að gera? Var ekki hægt að hafa það fallegt nema það væri svona stórt? Þessi háskólabygging er sorglegt dæmi um okkar fyrirhyggjuleysi, og það hefir sagt mér verkfræðingur, sem kunnugur er þessum málum, að þetta fyrirkomulag á byggingunni væri svo dýrt, að hægt hefði verið að byggja þennan háskóla og þau 10 íbúðarhús, sem áætluð hafa verið fyrir prófessora hans, fyrir sama verð og þessi eina bygging kostar. Það var gert ráð fyrir, að háskólinn mundi kosta eina millj. króna. Nú eru eftir 4 ár af happdrættinu, og það er ekki hægt að halda áfram byggingunni, nema að fá það framlengt um þrjú ár. Þetta er af því að byggingin er of dýr, og þeir menn, sem fyrir þessu standa, sjá nú ekki nokkur ráð nema fá viðbót. Nú er það vitanlegt, að það er ríkissjóður, sem ber þetta, svo það er einkennilegt að þurfa að fá framlengd happdrættislögin, þótt haldið sé áfram byggingu háskólans. Ég held, að þetta hafi verið eftirlitslaust og kontrollaust, og að það verði álíka baggi fyrir ríkissjóð að reka þetta allt of stóra hús, eins og þjóðleikhúsið er álitið nú.

*Fjmrh. (Jakob Möller): Mér finnst þetta ekki svo viðurhlutamikið mál, að það megi ekki ganga fram nokkurnveginn slindrulaust. Það er ekki farið fram á annað en að leita samninga við Reykjavíkurbæ um hitun og lýsingu háskólans. Mér er ljóst, að það eru nokkur vandkvæði á því, að bærinn geti tekið þetta að sér eins og nú stendur. Hitaveitan er rétt að komast á, og henni eru bundnir þungir baggar, svo sennilega er varla um það að ræða, að hún geti borið kostnaðinn af hitun háskólans fyrstu árin, og kæmi þá til mála, hvort bærinn gæti gert þetta sjálfur. Um lýsinguna er svipað að segja. Sogsvirkjunin á við nokkra erfiðleika að etja og er á byrjunarstigi. Ég get staðfest það, sem hv. flm. sagði um, að þetta hefir borið á góma í bæjarstj. Reykjavíkur og yfirleitt tekið þannig, að ekki er ástæða til fyrir þingið að vísa því frá fyrir þeirra hluta sakir. Mér finnst, að vel mætti samþ. að fela ríkisstj. að vekja máls á þessu við bæinn. Það felst engin ábyrgð í því fyrir þingið og það er ekki farið fram á að beita neinum þvingunarráðstöfunum; ekkert annað en að málið verði rætt. Ég sé ekki annað en að það sé viðurhlutalítið að samþ. till. og fela ríkisstj. að athuga málið.

*Héðinn Valdimarsson: Ég þarf nú lítið að skýra þessa till., ég veik að henni áður. Með henni er ekki átt við annað en það, að ríkisstj. sé ekki sagt að hætta að tala við bæjarstj., ef hún vill ekki láta ókeypis hitun og ljós til háskólans. Því, sem hv. þm. S.-Þ. sagði í minn garð, ætla ég aðeins að svara örfáum orðum. Hann vill ekki taka eftir Dönum nema þegar það á við, en ég hygg nú samt, að honum sé ekki svo kunnugt um fjárhag Árósabæjar, að hann geti gert þennan samanburð. Það er vitanlegt, að það var háskóli í Danmörku áður en háskólinn í Árósum var byggður, og hver sem fjárframlögin hafa verið af hálfu Árósabæjar, er hitt víst, að Reykjavíkurbær hefir lagt fram mikið fjármagn með því mikla landi, sem hann lagði til. Þeir, sem hafa staðið að byggingu þessa háskóla, eins og hv. þm. S.Þ. og sá arkitekt, sem hann heldur mest af, hafa gert hann allt of stóran og dýran, og einkennilegt er það, að þegar búið er að byggja þessar allt of stóru byggingar, sem eru of stórar til þess að hægt sé að reka þær, á að koma því á einhvern annan. Það var eytt 100 þús. krónum í það eitt að grafa skál fyrir framan háskólann til þess að opna betri útsjón. Það er bersýnilegt, að hægt var að koma þessu upp fyrir þetta fé, sem almenningur í landinu hefir lagt fram til háskólabyggingarinnar. Ég ætla svo að minnast stuttlega á fyrirkomulag háskólans, sem ekki mun vera notað erlendis, að byggja eina stóra byggingu fyrir margar aldir, í stað þess að byggja mörg smáhús. Í sambandi við það, sem fjmrh. gat um með hitaveituna og Sogsrafmagnið, vil ég geta þess, að mér er kunnugt um, að ekki muni vera lengur en fram á næsta vetur sem rafmagnsþörf bæjarbúa er fullnægt með því rafmagni, sem til er, og verður að taka til athugunar, hvort hægt muni vera að ráðast í að bæta við stöðina á þeim sparnaðartímum, sem nú eru. Um hitaveituna held ég, að útreikningar séu svo, að ekki sé víst, að mikill afgangur sé, og hygg ég réttara að taka til athugunar, hvort heppilegt sé að halda áfram rekstri háskólans. Þetta eru hvorttveggja fyrirtæki bæjarins, sem hann þarf að nota. Vil ég svo mæla með því, að þessi brtt. verði samþ., svo þetta sé hlutlaust af þingsins hálfu, og að sjálfsögðu reynir ríkisstj. að komast að sem beztum kjörum, ef tiltækilegt þykir að reka háskólann í hinu nýja húsi.

* Flm. (Jónas Jónsson): Það undrar mig, að síðasti ræðumaður skyldi vera að ómaka sig til þess að gera till. um að fá með einhverju móti ljós og hita í þessa byggingu. Ég skil það svo, að þetta sé af því, að hann telur sig ekki stuðningsmann ríkisstj. og geri þar af leiðandi ráð fyrir því, að það þurfi að taka það fram við stjórnina, að hún geri slík verk. Ég vil nú álíta, að stjórnin jafnvel þótt ekki væru í henni 5 menn muni hafa leitazt við að fá ljós og hita í þetta hús, eins og hann gerði, þegar hann byggði sitt hús. Hinsvegar finnst mér þessi till. svo skemmtilegur smiðisgripur, að ég vil biðja um nafnakall um hana. Mér finnst þurfa að standa í bókum þingsins, hve margir vildu samþ. slíka till. Út af því, sem annar þm. sagði, að háskólinn væri stór, þá er það mál, sem mér kemur ekki við. Það er búið að byggja háskólann, og hann verður ekki starfræktur nema hann hafi ljós og hita. Hvort sem hann er vel eða illa byggður, verður hann að hafa ljós og hita. Það, sem hér liggur fyrir, er því það, hvort við ætlum að reyna að létta af ríkinu þessum kostnaði. Þetta hefði ekki komið til mála,, ef um aðra byggingu hefði verið að ræða, en háskólinn er alþjóðareign, og það hefir mikla þýðingu fyrir bæinn að hafa svona stofnun og að hafa hana sem fullkomnasta. Þegar hæstv. fjmrh., sem er bæjarráðsmaður fyrir Reykjavík og bæjarfulltrúi, hefir sem skynsamur maður bent á það, að ekki er hundrað í hættunni, þótt till. sé samþ., og stutt mína sögusögn um, að þessu var tekið með nokkrum velvilja í bæjarstj. Reykjavíkur, af því þeir fundu til þess, að þetta var bænum til hags, held ég ekki, að hv. þm. þurfi lengur að hræðast þetta skref. Ég hygg ekki ástæðu til þess að tala meira um þetta, en vil minna á það, að það, sem hér liggur fyrir, er það, hvort þm. vilja reyna að koma á sparnaði, sem kemur bænum við og landinu líka.

*Héðinn Valdimarsson: Endilega þurfti hv. þm. S.- Þ. á venjulegan hátt að snúa við orðalaginu á brtt. minni sem orðrétt hljóðar þannig; „Orðin „að bærinn leggi fram ókeypis“ falli niður“ en hann þurfti að bæta þarna inn í, og það eins og þegar hann er að skýra frá því í sínum blöðum; hvað andstæðingarnir segi. Annars hefir hann ekki gert grein fyrir, hvað þetta mundi kosta, og býst ég við, að á þessum tímum mundi það kosta a. m. k. 100 þús. krónur.

1) GÞ: Ég sé ekki, hvers vegna ríkisstj. ætti ekki að vera heimilt að semja við bæjarstj. án þess að fyrirfram sé ákveðið, að þetta ætti að vera gefið, og segi því já.

2) MJ: Mér sýnist liggja það sama í till.. hvort sem samþykkt verður, og að ríkisstjórnin hljóti að leyta beztu kjara hjá bænum um hita og ljós, og greiði því ekki atkv.