Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forsætisráðherra (J. M.) Eins og kunnugt er, hefir ríkisvaldinu nú um nokkurn tíma verið skift í þrent, í löggjafarvald, framkvæmdarvald og dómsvald. Af þessu þrennu hefir dómsvaldið, það er að segja æðsta dómsvaldið, ekki verið í höndum íslensku þjóðarinnar. Jeg hefi oft furðað mig á, að kröfurnar um, að við tækjum þetta vald í vorar hendur, skyldu ekki hafa verið háværari, og það því fremur, sem danska ríkisvaldið hefir gefið undir fótinn með, að ekki væri vonlaust um, að þetta vald væri gefið eftir, sbr. stöðulögin. Jeg geri ráð fyrir, að ástæðurnar til þess, að við höfum svona lengi sætt oss við núverandi ástand, hafi í fyrsta lagi verið þær, að hæstirjetturinn danski hefir verið mjög góður dómstóll, í öðru lagi hefir kostnaðurinn við að flytja hæstarjett inn í landið vaxið mönnum í augum, og í þriðja lagi hafa menn borið kvíðboga fyrir því, að innlendur hæstirjettur yrði ekki vel tryggur eða óhlutdrægur, vegna fámennis okkar. Nú hefðum vjer vitanlega getað beðið tvö ár enn eftir þessari breytingu, og ef til vill lengur, en það er harla óviðkunnanlegt fyrir fullvalda ríki að hafa ekki dómsvald í sínum eigin málum. Jeg býst því við, að þegar nú er borið fram frv. um heimflutning hæstarjettar, muni enginn í móti mæla. Jeg þykist vita, að sumir muni bera kvíðboga fyrir, að dómstóll þessi verði ekki svo vel skipaður, að hann standi hæstarjettinum danska jafnfætis. Slíkur ótti er fullkomlega rjettmætur. Við getum að sjálfsögðu ekki átt völ á jafnágætum dómurum og aðrar miklu stærri þjóðir og kostnaðarins vegna er ekki hægt að hafa dómendurna eins marga og ákjósanlegt hefði verið. Vegna kostnaðar er og gert ráð fyrir í frv. stjórnarinnar, að yfirrjetturinn falli burtu. Þó þetta sje öfugt við það, sem annarstaðar er, er það þó ekki mikil breyting fyrir okkur frá því, sem verið hefir. Í framkvæmdinni hefir hjer venjulega verið látið nægja með tvo dómstóla. Þetta er auðvitað að eins gert vegna sparnaðar, og ef þingið álítur það nauðsynlegt, og kleift kostnaðar vegna, þá má halda yfirrjettinum. Eins er um tölu dómaranna. Þeir eru áætlaðir fimm, en væri heppilegast, að þeir væru fleiri. Fjölgunin er því að eins kostnaðarspursmál. En þó yfirrjetti sje slept og dómararnir ekki fleiri, þá held jeg, að það geti vel staðist, einkum ef vel er vandað til málfærslumanna. Það ríður næstum ekki minna á góðum málfærslumönnum en góðum dómurum fyrir heppileg úrslit mála. Í frv. er því reynt að tryggja það, að aðrir fái ekki að flytja mál fyrir hinum innlenda hæstarjetti en þeir, sem eru hæfir til þess. Frv. er samið af próf. Einari Arnórssyni, og jeg held, að óhætt sje að segja, að svo vel sje frá öllu gengið, að væntanleg nefnd þurfi ekki miklu að breyta. Jeg legg til, að frv. verði að umr. lokinni vísað til allsherjarnefndar.

0477Eggert Pálsson: Mjer virðist vera náið samband milli frv. um hæstarjett og stjórnarskrárfrumvarpsins. Bæði eru fram komin vegna sambandslaganna. Það færi því vel á því, ef nefnd verður kosin til að íhuga stjórnarskrármálið, að þessu frv. væri þá vísað til sömu nefndar. En þá nefnd er ekki mögulegt að kjósa nú þegar. Jeg tel því heppilegt, að málið væri nú tekið út af dagskrá, en tekið svo aftur inn á fund við hentugleika og þá vísað til stjórnarskrárnefndar. Allsherjarnefnd hefir afarmiklum störfum að gegna, og virðist ástæða til að ljetta á henni, eftir því sem hægt er. Jeg geri það því að tillögu minni, að málið verði tekið af dagskrá.

Forsætisráðherra (J. M.) Má vera, að það skifti ekki miklu máli, hvort frv. verður vísað til allsherjarnefndar eða væntanlegrar stjórnarskrárnefndar. En jeg verð að segja, að jeg get ekki komið auga á skyldleikann milli þessa frv. og stjórnarskrárfrv.  (E. P.: Sambandslögin)  . Það verður ekki sagt, að þau myndi neitt samband milli frv., því frv. um hæstarjett gat vel komið fram áður en sambandslögin urðu til. Jeg veit ekki, hvernig hv. deild muni skipa stjórnarskrárnefnd, en í allsherjarnefnd eru tveir lögfræðingar, og á frv. því hvergi betur heima en þar.

Fjármálaráðherra (S. E.) Þetta frv. leiðir af sambandslögunum og stafar af því, að íslensk skip mega ekki hjer eftir hafa annan fána en íslenskan. Legg jeg til, að því sje vísað til sömu nefndar sem frv. næsta á undan (skipaskrásetningarfrv.).

Fjármálaráðherra (S. E.) Ástæðan fyrir því, að þetta frv. er lagt fyrir Alþingi er sú, að fasteignamatsnefndirnar samkvæmt lögum 3. nóv. 1915. gátu ekki lokið störfum sínum fyrir þann dag er lögin ákveða, sem sje 1. ágúst 1918. Því er það lagt til að veita frest eins og til er tekið í 1. gr. frv. Að öðru leyti þarfnast frv. ekki skýringar. Legg jeg til að því sje vísað til landbúnaðarnefndar.

Forsætisráðherra (J. M.) Frv. er fram komið fyrir ósk bæjarstjórnarinnar í Reykjavík og fer fram á að hækka sektir fyrir brot gegn lögreglusamþyktum Bæjarstjórnin færir þá ástæðu fyrir málaleitun sinni, að peningar hafi lækkað mjög í verði. Hvort sem það er nú rjett að komast svo að orði, að peningar hafi lækkað í verði, eða hitt er það rjetta, að vörur og kaupgjald hafi hækkað stórum, þá verður útkoman hin sama í þessu máli. Sektarákvæðin geta verið svo lág, að tilvinnandi sje frá hagnaðarins sjónarmiði að fremja brotið og greiða sekt fyrir. Jeg geri því ráð fyrir, að það muni ekki orka tvímælis, að sekir eigi að vera svo háar, að aldrei geti verið hagnaður í því að fremja brotin, heldur komi þær þvert á móti í veg fyrir þau. Hitt kann ef til vill að mæta mótspyrnu, að refsa skuli umsjónarmönnum barna fyrir ávirðingar barnanna. En bæjarstjórn hefir þótt nauðsynlegt að biðja um þetta, og ráðuneytið fundið ástæðu til að verða við því. Jeg geri ráð fyrir, að frv. verði, að umræðunni lokinni, vísað til allsherjarnefndar.

Fjármálaráðherra (S. E.) Þetta frv. er til komið vegna sambandslaganna. Með því að landið er orðið fullvalda ríki, er nauðsynlegt að setja lög um þetta efni. Jeg skal geta þess, að hæstv. forsætisráðherra (J. M.) gaf út bráðabirgðalög um skrásetning skipa, sem sjálfsagt var eftir að vjer höfðum fengið þjóðfána. Aðalbreytingin, sem þetta frv. gerir á gildandi lögum, er sú að hugtakið íslensk skip er ákveðið öðruvísi en áður, með því að landið er nú fullvalda. Í sambandi við þetta er sú breyting, að eins árs dvöl hjer á landi er sett sem skilyrði fyrir því, að geta eignast skip, en áður var skilyrðið innborinna manna rjettur eða búseta. Það þótti ekki rjett að hafa engar hömlur á þessu, með því að slíkt getur verið hættulegt litlu ríki. Hins vegar getur verið varasamt að hafa þessi skilyrði of ströng, með því að þá getur verið hætt við, að íslenskum skipum fjölgi seint. Önnur breyting er sú, að setja upp sjerstaka skipaskráningarskrifstofu. Áður fór skrásetningin fram í Kaupmannahöfn, en þetta getur ekki lengur svo fram farið, eftir að landið hefir fengið fult sjálfsforræði. Menn getur greint á um það, hvort fela beri stjórnarráðinu þetta starf; en þá yrði að sjálfsögðu að auka við mannafla þar, enda þessi störf ólík störfum þess, með því líka að ólag er víða á skrásetningu skipa hjer á landi og full þörf að kippa henni í lag. Það er einnig álit þeirra manna, sem vit hafa á og jeg hefi við talað, að setja beri upp sjerstaka skrifstofu. Stjórnin býst við því, að ef Alþingi fellst á þessa tillögu, þá komi þessi skrifstofa fram með tillögur um nauðsynlegar breytingar á skrásetningarreglunum, en til þessa þarf sjerþekking og, eins og nú stendur, eru ekki margir, sem hana hafa til að bera hjer á landi. Jeg skal geta þess, að í frv. er ákvæði um það, að ef skráningarskrifstofan neitar skrásetningarbeiðanda um skrásetning, þú má skjóta þeim ágreiningi til dómstólanna. Þótti þetta tryggilegast. Þar á móti liggur synjun bráðabirgðaskírteinis undir úrskurð stjórnarráðs; dómstólaleiðin mundi taka of langan tíma. Það getur verið vafamál um það, í hverja nefnd vísa beri þessu frv., hvort heldur allsherjarnefnd eða sjávarútvegsnefnd. Í þessari deild eru að vísu lögfræðingar í báðum, en í Nd. er enginn lögfræðingur í sjávarútvegsnefnd. Vegna þess, að í þessu frv. eru ýms atriði lögfræðilegs eðlis, virðist mjer heppilegast, að frv. væri vísað til allsherjarnefndar.

Eggert Pálsson Af sömu ástæðu, sem jeg tók fram í dag við umr. frv. til laga um hæstarjett, verður það og enn tillaga mín, að þessu frv. verði vísað til væntanlegrar stjórnarskrárnefndar og umr. því frestað þangað til sú nefnd er kosin. Er enginn vafi á því, að frv. er í nánu sambandi við sambandslögin, en hitt nauðsynlegt, eins og jeg tók fram í dag, að skift sje nokkurn veginn jafnt milli nefndanna, svo að ekki hlaðist um of störf á sumar þeirra. En þótt stjórnarskráin sje mikilsvert mál, þá er það þó svo vel undirbúið, að nefnd sú, sem um það fjallar, getur vafalaust bætt á sig nokkrum fleiri málum án þess að henni verði íþyngt í samanburði við aðrar nefndir.

Fjármálaráðherra (S. E.) Jeg fæ ekki sjeð sambandið milli þessa frv. og stjórnarskrárfrv. Hvernig sem stjórnarskránni verður breytt, þarf þetta frv. í engu að haggast, þótt það snerti sambandslögin í rýmra skilningi. Jeg sje ekki betur en að málið eigi heima í allsherjarnefnd.

Magnús Kristjánsson Jafnvel þótt frv. þetta geti átt heima hjá allsherjarnefnd, þá virðist mjer samt heppilegast að vísa því til sjávarútvegsnefndar. Það er athugandi, að jafnvel nú þegar hefir mjög mörgum málum verið vísað til allsherjarnefndar, og búast má við enn fleiri svo að hún mun fá nóg að gera. Það er engan veginn svo, að jeg telji eftirsóknarvert fyrir sjávarúvegsnefndina að hafa þetta frv. til meðferðar, en þangað ættu þó að fara mál, sem varða siglingar og fiskveiðar, og það gerir þetta frv. að mínu áliti.

Magnús Torfason Jeg styð till.háttv.þm. Ak. (M. K.) Og geta má þess, að rjett virðist, að tekin væru í þessu sambandi til athugunar í sjávarútvegsnefndinni atriði, sem að þessu lúta. Það er rjett, að skrásetningu skipa hjer á landi er allmjög áfátt, eins og hæstv. fjármálaráðh. (S. E.) drap á, en þar mun mestu um valda, að mæling skipa er í miður góðu lagi, enda vart við því að búast, með því að einungis nokkur hundruð króna eru ætluð til mælingamanns hjer í Reykjavík, en alls ekkert úti um land, þótt þangað komi talsvert af ómældum skipum. Það er einnig vegna vinnubragða í deildinni, að jeg tel rjettara að vísa málinu til sjávarútvegsnefndar en til allsherjarnefndar. En að vísa málinu til lausanefndar hlýtur að verða til þess að rugla fastanefndastörfin. Og það því fremur, sem nú er í ráði að skipa þrjár allveigamiklar lausanefndir til þess að fjalla um umfangsmikil mál, mun ekki hjá því komist: en því óráðlegra verður að vísa til þeirra nefnda öðrum málum en þeim, sem bein og brýn þörf er á.

Fjármálaráðherra (S. E.) Jeg get látið mjer nægja að vísa til þess, sem jeg sagði í dag um skipaskrásetningarfrv. Jeg skal að eins geta þess, að hin almenna heimild, sem stjórninni var veitt í lögum 30. nóv. 1914, 1. gr., um undanþágu undan skilyrðum siglingalaganna, er feld niður í þessu frv., með því að engin ástæða virðist til þess að halda henni. Þetta hefir að sjálfsögðu engin áhrif á þær sjerstöku undanþágur, sem veittar hafa verið, t. d. ísl. eimskipafjelaginu. Legg jeg til, að frv. sje vísað til sjávarútvegsnefndar.

Forsætisráðherra (J. M.) Þetta frv., og tvö önnur, eru fram borin samkvæmt ósk frá Alþingi. Alþingi 1917 skoraði á stjórnina „að undirbúa og leggja fyrir Alþingi, svo fljótt sem unt er, frv. til laga um endurbætur á gildandi löggjöf um stofnun og slit hjúskapar og afstöðu foreldra til barna.“ Mörg undanfarandi ár hefir verið unnið að þessari löggjöf á Norðurlöndum, og verið sett svipuð lög og lagafrv. fram borin um þessi efni í Danmörku, Noregi og Svíþjóð. Frv. þau, sem stjórnin nú ber fram, eru samin í lögfræðisdeild háskólans, þannig, að prófessor Lárus H. Bjarnason hefir haft aðalstarfið, en hinir lagakennararnir verið með í verki; eru þau sniðin í öllum aðalatriðum eftir samskonar löggjöf á Norðurlöndum. Annars læt jeg nægja að vísa til athugasemda próf. Lárusar H. Bjarnasonar við frv., sem eru mjög ítarlegar. Jeg geri ekki ráð fyrir, að neitt sjerstakt atriði frv. verði deiluefni. Eitt atriði hefir að vísu valdið miklum deilum erlendis, sem sje það, hvort borgaralegt hjónaband eigi að vera lögskipað, hvort heldur kirkjuleg vígsla færi á eftir eða ekki. í frv. er ætlast til, að menn geti valið á milli kirkjulegs og borgaralegs hjónabands. Jeg býst ekki við, að þetta ákvæði mæti hjer neinum mótmælum. Þetta hefir nú um nokkurn tíma verið regla hjer á landi, þótt þeir, sem teljast til þjóðkirkjunnar, hafi að vísu orðið að fara nokkrar krókaleiðir til að fá borgaralegt hjónaband. Stjórnin hefir lagt frv. fyrir Alþingi eins og það barst frá háskólanum, enda hefir stjórnin fallist á það að mestöllu leyti. Skal jeg svo ekki orðlengja þetta frekar. Jeg geri ráð fyrir, að frv. verði, að umr. lokinni, vísað til hv. allsherjarnefndar, og mun jeg láta nefndinni í tje allar þær upplýsingar, er hún kynni að æskja eftir.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg gat þess við umr. um frv. um stofnun og slit hjúskapar, hvernig þetta frv. er til komið. Jeg sje ekki ástæðu til að ræða frv. nánar að svo komnu, og læt nægja með að vísa til athugasemdanna við það. Jeg skal raunar geta þess, þótt vikið sje að því athugas., að í frv. er gengið nokkru lengra en venja er til í því, að veita óskilgetnum börnum erfðarjett. Þó vildi stjórnin ekki fara eins langt og lagadeild háskólans; ekki lengra en það, að veita óskilgetnum börnum erfðarjett eftir föður sinn, ef hann hefir gengist við barninu. Þennan sama rjett veita Svíar svo kölluðum trúlofanabörnum. Mikið af efni frv. hefir þegar verið lögtekið hjer. Yfirleitt er það álit mitt, að frv. sje mjög svo í samræmi við kröfur tímanna.