Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Það hafa, sem reyndar eðlilegt er, orðið allmiklar umr. um þetta mál, og langar mig til að bæta þar litlu við. Ég tel, að það sé rétt af mér að gera það, sérstaklega með tilliti til þess, að það virðist, eftir þeirri almennu skoðun, sem fram hefur komið bæði í umr. um þetta mál hér á þingi nú og líka í blöðum, að ég hafi nokkra sérstöðu að því er snertir trú manna á árangur af þessum ráðstöfunum til þess að halda niðri dýrtíðinni. Sú skoðun hefur komið fram hjá öllum flokkum, að ráð muni vera fyrir hendi til þess að hafa áhrif á gang þeirra mála, þó að þeir hinir sömu menn hafi hins vegar ekki orðið sammála um það, eftir hvaða leiðum eigi að fara til þess að ná þessu takmarki. Ég verð að segja það, að ég er mikið veikari í trúnni á það, að þetta megi takast, eins og nú er komið þessum málum hér hjá okkur, heldur en almennt virðist vera skoðun manna hér á Alþ. Ég er t. d. afar veiktrúaður á það, að sú leið muni draga okkur langt á götu í þessu efni eða bera tilætlaðan árangur, að fara að leggja fram mjög mikið fé úr ríkissjóði, eins og frv. fer fram á og samþ. hafa verið l. um, þótt nú sé lengra gengið heldur en áður var í þeim till. Ég er líka veiktrúaður á það, að leggja mikið fé fram til þess að borga með dýrtíðina, eða eins og það er orðað, til þess að halda niðri verði á ýmsum vörum. Ég er ákaflega hræddur um, að þótt sú leið sé farin að afla fjár með nýjum sköttum í þessu augnamiði, - sem þá m. a. byggðist á því, að þeir, sem slíka skatta greiða, geta ekki ráðstafað því fé og koma þannig í veg fyrir, að það verði til þess að auka kaupgetu eða verðbólgu í landinu, - að það bæri ákaflega mikið að sama brunni með því að setja þetta fé inn í veltuna, eins og ætlazt er til í þessu frv. Ég hefði talið miklu heppilegra að því er þetta snertir að búa sig undir þá erfiðleika, sem er alveg fyrirsjáanlegt, að muni mæta okkur í ákaflega ríkum mæli, þegar sú breyt. verður hér í þessu þjóðfélagi, að það skeður hvort tveggja í senn, að sú vinna, sem setuliðið hér hefur stofnað til meðal landsmanna, hverfur úr sögunni, og verðfall verður á afurðum landsmanna, að það fé, sem við með slíkum hætti gætum aflað, sem ég er ekki á móti að gert sé, og að það fé, sem kann að vera afgangs í rekstri ríkisins nú, verði lagt í sjóð og geymt til þess tíma og notað til að mæta þeim erfiðleikum, sem koma fram þegar þessi breyt, verður. Ég sé ekki, að með þeirri ráðstöfun, sem þetta frv. eitt út af fyrir sig felur í sér, sé hægt að ná þeim tilgangi, sem ætlazt er til af hv. flm. þessa frv. Enda hefur það nú komið fram á síðara stigi umr. um þetta mál, að bæði aðalflm. þessa frv., hæstv. viðskmrh., og hinir flm. þess hafa viðurkennt það alveg fullum fetum hér í umr. í gær eða fyrradag, að það séu engar líkur til þess, að frv. nái tilgangi sínum, ef ekki verði samtímis gerðar aðrar ráðstafanir, sem sé þær, að það takist að sporna við því, sem nú virðist blasa við okkur, að setuliðið, sem hér er að draga til sín, og það í auknum mæli, allan vinnukraft, sem til er í landinu. Mér finnst þess vegna, að það, sem fyrst hefði átt að snúa sér að, áður en nokkrum slíkum tillögum, sem í frv. felast, var hreyft, að leita hófanna um samkomulag við setuliðið um hagnýtingu á vinnuaflinu í landinu. Haldi setuliðið áfram að draga til sín vinnuaflið, er samþ. þessa frv. gersamlega gagnslaus. Ég er dálítið undrandi yfir því, að þeir menn, sem höfðu trú á þessari leið, skyldu ekki hafa leitað fyrir sér um þessa lausn, sem allur árangur samþ. þessa frv. hvílir á. Það virðist hafa legið svo opið fyrir, að hæstv. ríkisstj., sem vitanlega er sá aðilinn, sem þarna er um að ræða, hefði reynt að semja um þetta atriði, - því að þessu takmarki var ekki hægt að ná eftir . öðrum leiðum en þeim, að samkomulag hefði fengizt um það hjá ríkisstj., sem hefur á hendi fyrir Alþ. og landið allt allan málarekstur vegna samninga við setuliðið. Það er alveg augljóst, að á meðan slíku fram vindur eins og nú er í þessum efnum, þá stefnir það til algerðrar upplausnar í þessu þjóðfélagi, en það kalla ég fullkomna upplausn í þjóðfélaginu, ef landbúnaður og sjávarútvegur biðu þann hnekki, sem virðist blasa við, þar sem vinnuaflið er að tapast frá þeim atvinnuvegum og yfir til setuliðsins. Það er alveg augljóst öllum og vitað, að allar þær ráðstafanir og þau verk, sem setuliðið vinnur eða lætur vinna hér, eru öll unnin með það fyrir augum að koma að liði í þeirri alheimsbaráttu, sem nú er verið að heyja, en fela hins vegar ekki í sér uppfyllingu á neinum venjulegum lífsskilyrðum þessarar þjóðar. Ég hef heyrt í tvö eða þrjú skipti, að lesin hefur verið upp auglýsing í útvarpinu, - það er víst frá manni, sem hefur tekið að sér á ákvæðisvinnu fyrir setuliðið hér í Reykjavík, - um það, að smiðir og verkamenn geti fengið vinnu hjá setuliðinu í nánd við Reykjavík, og kaup sé miðað við Dagsbrúnartaxta, mikil eftirvinna og sunnudagavinna, og þar að auki frítt húsnæði. Þessi boð er útvarpið látið flytja út um landsbyggðina. Það má því næmi geta, hvaða vonir geta vaknað í brjósti þeirra, sem heyra þessi boð til sín í gegnum útvarpið, og þá ekki sízt þegar þeim erfiðleika er hrundið úr vegi, sem hindraði margan mann utan af landi frá því að leita til þessarar vinnu hér í Reykjavík, en sá mikli erfiðleiki var húsnæðisleysið, sem hér hefur verið mjög mikið, og þeir þurftu þar að auki að borga það húsnæði dýrum dómum. Nú er þeim boðið frítt húsnæði ofan á Dagsbrúnartaxtakaup, en samkv. honum er borgað um tímann 2.49 í dagvinnu, 3.70 í eftirvinnu, og 4.64 í helgidagavinnu. Það er því augljóst mál, að það er gersamlega vonlaust að ná nokkrum árangri með slíkum ráðstöfunum sem þessum í baráttunni við dýrtíðina á meðan svona kapphlaup er með tilboðum í verkafólkið í landinu til þess að vinna hér að óarðgæfum verkefnum, en einungis til þess að kalla á nýja hættu fyrir þjóðfélagið. En þetta mál er algerlega óleyst enn, og við vitum ekki, hvernig gengur að fá lausn á því, þar sem hér er líka um að ræða samninga við erlendar þjóðir, sem hér hafa setzt að. Ég verð að segja það, að það eru einhver hin mestu öfugmæli, sem ég hef heyrt lengi, þegar því var varpað hér fram, að þetta frv. sé að draga fram stéttarhagsmuni bænda. Ég held, að þessi ummæli hafi fallið hjá hv. þm. Seyðf. og jafnvel að hann hafi endurtekið þau oftar en einu sinni. Ég get ekki betur séð en að þarna sé sannleikanum svo gersamlega snúið við, að það sé ekki hægt að gera það öllu freklegar. Nú er talað mikið um það, og það liggja hér fyrir útreikningar um það, - því að það virðist að nú eigi að leysa allar þrautir með útreikningum, - að verð á landbúnaðarafurðum virðist hafa stigið um 124% síðan fyrir stríð. Verð á mjólk virðist hafa hækkað um 100%, en nú er náttúrlega við þetta það að athuga, að þarna er miðað við útsöluverð þeirra vara á þeim stöðum, þar sem þær eru seldar. Og þess vegna gefur þetta alveg ranga hugmynd um það í raun og veru, hver hækkunin er heim til bændanna sjálfra. En ef hér er um samanburð á verðlagi og kaupgjaldi að ræða, kemur margt til frádráttar í þessu efni, þannig að hækkun á afurðum, sem væri sambærileg við hækkun kaupgjalds, gefur engan veginn rétta hugmynd um það raunverulega. í þessu. T. d. mun kaupavinnukaup á s. 1. sumri a. m. k, hér á þessum slóðum hafa hækkað um 100%, og sums staðar nokkuð meir. Það mætti þess vegna segja, að kaupavinnukaup væri ekki í mjög óeðlilegu hlutfalli við hækkunina á mjólkinni, sem hefur hækkað um 100% í útsölu, en þá verður þessi hækkun samt sem áður til óhagræðis fyrir bændur, því að þeir fá vitanlega ekki nema hluta af útsöluverði afurðanna. En þó að þessi kauphækkun á s. l. sumri væri mikil, þá hefur hún þó orðið mun meiri í haust, t. d. hvað snertir vetrarmenn í sveitum. Sú hækkun mun nema um 300%. Mér er kunnugt um það, - bæði af eigin reynslu og annarra bænda, sem hafa verið að reyna að fá vetrarmenn. Það eru engar líkur til, að þegar þarf að fara að ráða fólk til vor- og sumarverka á næsta ári, að kauphækkunin verði minni þá en hún er nú orðin hjá vetrarmönnum, ef þá á annað borð verður hægt að fá nokkurt fólk til að sinna sveitavinnu, - og þá leiðir það af sjálfu sér, hver aðstaða bænda verður til þess, með því verði á afurðum, sem nú er og á samkv. þessu frv. að haldast óbreytt, að standa straum af slíku kaupgjaldi. Nú kann að vera, að einhver mundi svara sem svo, að þessi kauphækkun tæki ekki til nema þess vinnukraftar, sem þyrfti að sækja annars staðar að í sveitirnar. En þeim, sem svo hugsa, sést yfir það, að ógerningur er að halda því fólki kyrru í sveitum, sem þar er enn, t. d. uppkomnum börnum hjá foreldrum, nema því aðeins að það beri líkt úr býtum og annað vinnandi fólk í landinu. En það er loku fyrir það skotið, að svo geti orðið með því að halda afurðaverðinu óbreyttu eins og lögbinda á með þessu frv. Að því leyti er þetta frv. stórhættulegt fyrir framleiðsluna, stefnir beinlínis að því að leggja hana í rústir. Nú á að ákveða samkv. þessu frv., að ekki megi ráða menn fyrir hærra kaup en var árið áður en þessi l. öðluðust gildi. Það á sem sé ekki að miða við það, sem var í haust, heldur haustið 1940, eða er það ekki rétt, hæstv. viðskmrh.?

Ég hef lýst yfir því, að ég sé reiðubúinn til þess að taka það atriði til athugunar.

En þó að svona ákvæði yrðu sett í 1., þá verður um tvennt að ræða, taka fólkið fyrir það, sem upp er sett, eða að fá ekkert fólk, því að það, sem kemur til með að ráða hér, er framboð og eftirspurn, og eftir því markast kaupgjaldið, eins og yfirleitt verð á hverju sem er. Þess vegna er augljóst, að þó að svona ákvæði verði sett í 1., kemur það ekki að neinum notum, er gersamlega gagnslaust. Annaðhvort er að ráða fólk fyrir það kaupgjald, sem almennt er goldið, t. d. í Bretavinnu, eða að fá ekkert fólk. Ekkert bendir til annars en að setuliðsvinnan verði áfram með svipuðum hætti og hingað til, máske stórum vaxandi, og verði jafnvel enn meiri hækkun næsta sumar, og sjá þá allir, hvert stefnir fyrir bændur og aðra framleiðendur. Mér virðist þess vegna, að með samþ. þessa frv. sé svo sorfið að bændum, að engar líkur séu til, að þeir fái rönd við reist. Það er augljóst mál, að það verði mjög mikill hnekkir fyrir búrekstur þeirra, að slíkt sé í 1. tekið. Hjá því getur ekki farið. Með því skipulagi, sem er nú á sölu á aðalframleiðsluvörum landsmanna, þá er alveg víst, að þar yrðu uppfyllt ákvæði l., en við hitt verði ekki ráðið, sem á að koma þar á móti bændum til léttis, þ. e. ákvörðun um kaupgjaldið. Hv. þm. V.-Húnv. flutti hér í fyrradag mjög skáldlega ræðu, a. m. k. var síðari hlutinn þannig, - hann er hagyrðingur eins og kunnugt er. Hann talaði um verðbólguna og seðlavofuna, eins og hann orðaði það, og sagði, að þeir menn, sem vildu ekki samþ. þetta frv., þeir eltu seðlavofuna út í þoku, jafnvel ofan í gljúfur og jökulsprungur og annað það, sem felur í sér dauða og tortímingu. En ég vil í þessu samlandi benda á, hvort þeir, sem trúa á þetta frv. eins og það liggur fyrir, án þess að nokkur úrlausn fáist önnur, því að það liggja ekki fyrir neinar till. um aðra úrlausn nú, t. d. samkomulag um setuliðsvinnu, þegar verið er að knýja fram atkvgr. um þetta frv., - hvort þeir elta ekki seðlavofuna út í þoku, ofan í gjár og jökulsprungur og þar bíði þeirra þau forlög, sem þeir segja, að þeir stefni að, sem vilja ekki samþ. þetta frv. Það er vitað, að seðlaveltan hefur aukizt gífurlega. Í byrjun stríðsins mun hún hafa verið 10–12 millj. Nú mun hún vera komin upp í 40–44 millj. Þetta er geysileg breyt., og menn eru hræddir við þessa gífurlegu seðlaveltu, þessa miklu breyt. En af hverju eru menn hræddir við þessa aukningu? Seðlarnir eru eins og kunnugt er ávísun á verðmæti, þau verðmæti, sem til eru og arðgæf í þessu þjóðfélagi. Nú eru menn að mestu horfnir frá að miða seðlaveltuna við ákveðna fúlgu gulls, sem geymt sé í kjöllurum bankanna, og seðlaveltan fari ekki fram úr vissu hlutfalli af þeirri gulltryggingu. Það, sem liggur bak við seðlana nú, er hið raunverulega verðmæti í landinu. Hvers vegna eru menn þá hræddir við þessa miklu veltu? Af því að menn líta svo á, að þau arðgæfu verðmæti, sem til eru í landinu, séu ekki nægileg trygging fyrir henni. Við þetta mætti bæta hluta af stríðsgróðanum, sem geymdur er úti í Englandi, sem mun vera um 130–140 millj. kr. En þetta fé er bundið þar, og má líta á það sem vaxtalaust stríðslán til Englendinga, og þó að ég vilji ekki leggja dóm á það öryggi, sem felst í að hafa þetta fé geymt þar, þá hygg ég, að allir geti verið sammála um, að heppilegra hefði verið fyrir þjóðfélagið að geta flutt fyrir það inn í landið efnivörur til að byggja skip eða getað varið því til jarðræktarframkvæmda og annars þess, sem nauðsynlegt er til að vernda og styðja og halda við lífi og afkomu þessarar þjóðar. Það, sem er því aðallega hér um að ræða, eru þau arðgæfu verðmæti, sem eru til í landinu sjálfu. Og ég er ákaflega hræddur um, eins og sakir standa hjá okkur nú, að ef þetta frv. verður samþ. eins og það liggur fyrir, þá verði gengið ákaflega nærri þeim arðgæfu verðmætum, sem sú framleiðsla byggist á, sem mestu varðar til að viðhalda lífi þjóðarinnar, sem sé landbúnaðarframleiðslan, og gæti það mjög auðveldlega orðið til þess að draga úr, jafnvel í stórum stíl, þeirri nauðsynlegu framleiðslu, og þá erum við að koma inn á það atriði í þessum dýrtíðarmálum, sem er hættulegasta sporið, sem við getum stigið, hvað sem segja má um skiptar skoðanir manna um lausn þessara dýrtíðarmála. Frv. stefnir að því að draga úr framleiðslu og verndun þeirra verðmæta, sem ein geta veitt nokkurt öryggi gegn vaxandi seðlaveltu. Með frv. er því stefnt út í ófæru, gjár og gljúfur, eins og hv. þm. V.-Húnv. orðaði það. Það er því út frá þessu sjónarmiði, sem ég hef lýst hér, að ég treysti mér ekki til að samþ. þetta frv. Ég skal fullkomlega viðurkenna, að ef við getum fengið þá lausn á samningum við forráðamenn þess erlenda herliðs, sem hér er, að mjög verði dregið úr vinnu íslenzkra verkamanna hjá því, og að atvinnuvegirnir geti fengið nóg fólk fyrir það kaup, sem þeir gætu borgað, miðað við það verðlag, sem hér ætti að lögfesta, þá horfir málið talsvert öðruvísi við, en fyrir þessu höfum við nú enga vissu, þegar við eigum að greiða atkv. um þetta frv. og byggja vonir á þeirri lausn á þessum vandræðum þjóðfélagsins. Þar er við að eiga tvo hernaðaraðila, sem við vitum, að hafa í samningum svo oft reynzt okkur harla þungir í skauti og ekki ævinlega, að því er okkur hefur virzt, tekið nægilegt tillit til þeirrar nauðsynjar, sem fyrir hendi hefur verið um að fá viðunandi lausn í málum okkar. Þetta, sem ég hef nú sagt, á við þann kafla þessa frv., sem stefnir að því að binda fast verð landbúnaðarafurða í nærri því heilt ár, eða 11 mánuði. Hinu atriðinu í þessu frv., að afla fjár til þess að forða okkur frá skakkaföllum, eftir því sem hægt er, því get ég verið fullkomlega samþykkur, því ég verð að segja, að ég er ákaflega vonlítill um árangur, ef á að nota féð með þeim hætti, sem lagt er til í þessu frv. og öðru frv., sem lagt hefur verið hér fram. Hitt tel ég líklegra til góðs árangurs, að afla fjár, sem við gætum gripið til í þeim erfiðleikum, sem fram undan eru og ógna okkur nú, þegar þeir dynja á okkur og við verðum að horfast í augu við það erfiðleikaástand, sem við óttumst, að fram undan sé. Ég vil í því sambandi skjóta fram til athugunar í sambandi við þá hugmynd að safna fé til að grípa til á erfiðum tímum, að mér finnst, að til viðbótar því fé, sem við söfnum hjá íslenzkum þegnum, þá ættum við samkv. öllum málavöxtum að hafa sterka aðstöðu gagnvart þeim erlendu hernaðaraðilum, sem hér eru, að fara fram á, að þeir leggi með okkur í slíkan sjóð með tilliti til þeirrar geysilegu þjóðfélagslegu röskunar, sem þeir hafa stofnað til og eru enn að gera í vaxandi mæli, því að það er vitanlegt, að afleiðingin af því er þegar orðin geys:lega mikil, og þó að tækist að fá samninga um að draga eitthvað úr þeim bersýnilega voða, sem af því stafar, að þeir erlendu herir sópi meir og meir til sín vinnandi fólki í landinu, þá finnst mér við hafa eigi að síður sterka aðstöðu til þess að gera kröfu til, að þeir leggi fram fé til þess með okkur að mæta þeim erfiðleikum, sem vitað er að verða á leið okkar, þegar aftur þrengir að. Ég vil skjóta þessu fram til athugunar, bæði fyrir Alþingi og ekki síður fyrir ríkisstj., því að mér finnst, að eftir öllum málavöxtum geti enginn sanngjarn maður algerlega skellt skollaeyrunum við því, að hér höfum við réttmæta kröfu fram að bera, og það vitanlega því fremur sem annar þessara aðila bindur fyrir okkur aflafé þjóðarinnar í jafnríkum mæli og nú á sér stað. Ég skal svo ekki lengja meira umr. um þetta mál. Ég vildi aðeins láta þau orð falla, sem ég hef nú gert. Ég vil ekki upp á nokkurn máta gera lítið úr vilja og tillögum, sem fram eru bornar í því augnamiði að draga úr erfiðleikum og fyrirbyggja hættu. En slíkar tillögur koma því aðeins að haldi, að þær séu á skynsamlegu viti byggðar, en það verður ekki sagt um þetta frv.

Forsrh. (Hermann Jónasson) : Það, sem sagt er um þetta dýrtíðarmál, er orðið mikið endurtekningar, enda voru fluttar við 1. umr. að mörgu leyti tæmandi ræður um hin mismunandi sjónarmið í þessu máli. En það hefur komið fram ljá hv. þm. Borgf. sjónarmið, sem hann hefur sett fram eins og það væri eitthvað alveg nýtt í þessu máli, og það er viðkomandi fólkshaldi Breta hér á landi og annarra þeirra erlendu herja, sem hér eru. Það hefur vitanlega aldrei komið nokkrum manni til hugar, að þetta dýrtíðarmál væri aðeins bundið við þennan eina þátt, sem er órjúfanlega snúinn saman við aðra þætti, sem bornir eru fram í því frv., sem ræðir um verðfestingu kaupgjalds, afurðaverðs og ýmissa annarra útgjaldaliða fyrir almenning. Annar þáttur í þessu máli eru skattal. og sjóðsöfnun til þess að standast erfiðleikana eftir styrjöldina. Það var ákaflega ánægjulegt að heyra í ræðu hv. þm. Borgf., að hann lýsti því yfir, að hann teldi nauðsynlega sjóðsöfnun, sem væri hægt að grípa til til framkvæmda eftir þessa styrjöld, og þar með fylgja breyt. á skattal., sem vitanlega væri nauðsynleg, til þess að slík sjóðsöfnun gæti átt sér stað. Þessir tveir hættir, skattal. og sjóðsöfnun og dýrtíðarfrv., sem fyrst eru bornir fram hér á þingi, eru ein órjúfanleg heild, og vitanlega dettur engum í hug, að ekki hafi jafnframt verið hugsað fyrir því, að takmarhað verði það fólkshald, sem Bretar hafa hér á landi. Það er hægt að upplýsa það hér, að þær skoðanir, sem hv. þm. setti fram um þetta atriði, eru byggðar í aðalatriðunum á misskilningi, að því er það snertir, að ekki verði hægt að koma á samningum um þetta mál. Mér þykir leitt, að hæstv. atvmrh. er hér ekki viðstaddur, því að þetta er málaflokkur, sem heyrir undir hans stjórnardeild, þó að stj. beri vitanlega allri að fylgjast með þessum málum og gera þær ráðstafanir, sem gera þarf. Það var að skilja á þessum hv. þm., að vegna þess að ekki hafi enn verið gerðar ráðstafanir til, að Bretar takmarki fólkshald sitt hér á landi, þá væri þýðingarlaust að gera þær ráðstafanir, sem gerðar verða, ef þetta frv. verður að 1. En vitanlega kemst maður aldrei neitt með nokkurt mál, sem ofið er úr mörgum þáttum, ef alltaf er hugsað sem svo, þegar byrja á í einhverjum hluta málsins, að ekki megi gera þetta, af því að ekki sé búið að gera fyrst eitthvað annað. Sama hefði mátt segja, ef átt hefði að byrja á að semja við Breta um að takmarka við sig vinnuafl hérlendra manna, að það væri þýðingarlaust, af því að ekki væri búið að gera ráðstafanir til þess, að húsaleigan hækkaði ekki eða landbúnaðarafurðirnar o. s. frv. En til þess að eyða þessum misskilningi, sem hér hefur komið fram frá upphafi um það, að Bretar takmörkuðu fólkshald hér á landi, þá vil ég geta þess, að áður en hv. alþm, komu til þessa bæjar nú, átti ég tal um það við brezka sendiherrann ásamt þeim mönnum, sem aðallega hafa séð um ráðningar manna, og virtust þeir fúsir til, að teknir yrðu upp samningar um málið innan skamms. Ég gerði það, þó að málið heyrði í raun og veru ekki undir mína stjórnardeild. Fyrir hálfum mánuði síðan átti ég samtal við sendiherra Breta ásamt utanrmrh. um annað mál, og eins og hæstv. utanrmrh. er kunnugt, sem er nú staddur hér í d., þá endurtók ég þá á ný, að ekki mætti lengur dragast að taka upp samninga á því, að þeir takmörkuðu tölu á því fólki, sem þeir tækju í vinnu vegna ýmissa framkvæmda. Við áttum þá að vísu stutt samtal um þetta mál, en þó nægilega mikið til þess, að báðir skildu, að sendiherrann tjáði sig fúsan til þess að taka upp samninga um þessi atriði. En það má vitanlega segja með nokkrum rétti, að ríkisstj. hefði undanfarna daga átt að hefja samninga um þetta. Því er til að svara, að það hefur stöðugt verið spurning um daginn í dag eða daginn á morgun, hvenær ríkisstj. færi frá völdum, og í mörgu að snúast í sambandi við þá stjórnarkreppu, sem nú er, og þess vegna orðið minna úr aðgerðum í málinu en hefði átt að vera. Ég veit ekki, hvort hv. þm. er það kunnugt, að snemma s.l. sumar, rétt eftir að Alþ. var slitið, gerði ríkisstj. samning við brezku herstjórnina og brezka sendiherrann um að takmarka tölu þeirra verkamanna, sem ynnu á vegum setuliðsins um sumartímann. Ráðgert hafði verið, að þeir yrðu hátt á 4. þús., en sú tala var með samningum lækkuð um 17–18 hundruð manns. Ég hef orð þeirra manna, sem um þessi mál fjalla, þ. á m. Jens Hólmgeirssonar, fyrir því, að þetta samningsatriði hafi verið haldið svo að segja út í æsar. Þegar við ræddum þessi mál við sendiherra Breta í vor og við herstjórnina, kom það skýrt fram, að þeir skildu fyllilega okkar afstöðu og lýstu yfir því, að tilgangur sinn væri engan veginn að binda hjá sér meira vinnuafl en atvinnuvegir landsins mættu missa. í viðtölum við sendiherrann í haust hefur það komið skýrt fram, að hann er reiðubúinn hvenær sem er að taka upp samninga um málið. Þessum fulltrúum Breta er það engu síður ljóst en okkur, að dragist framleiðsla landsins saman, eykst það vörumagn, sem þeir verða samkv. samningi að ljá skiprúm til að flytja hingað til lands. Þeir vilja líka gjarnan fá héðan fisk, en það er auðsætt, að með því að draga fólk frá útveginum eru þeir stöðugt að rýra framleiðslugetu hans og það vörumagn, sem þeir fá þaðan. Ef ekkí gefur á sjó nokkra daga, hafa menn á bátum krafizt þess sums staðar að fá 25–30 kr. biðpeninga á dag, ella færu þeir í Bretavinnu. Áframhald þeirrar þróunar verður eyðilegging til lands og sjávar, og það hygg ég hinir erlendu fulltrúar kæri sig ekki um að horfa upp á. Það mætti vel fresta þessum umr. um málið nokkra daga, meðan leitað væri samninga við þá um þetta mikilsverða atriði, ef hv. þm. er alvara, að málið horfði að því búnu miklu betur við til framkvæmda. Sama gildir Bandaríkjamenn. Í sambandi við samninga, sem verið er að gera í Bandaríkjunum, spurðu þeir nýlega, hvort þeir mættu fá í sex mánuði í vetur 400 manns. Þeir virðast skilja afstöðuna þannig, að þeir megi ekki taka íslenzkan vinnukraft án leyfis. Þótt samið væri um takmörkun í sumar, var hún engan veginn svo mikil, að hún snerti þá hagsmuni, ég vil segja ímynduðu hagsmuni, sem verklýðsfélög víðs vegar um landið telja sig eiga að gæta í þessu máli. En það hefur ekki farið fram hjá okkur, að verklýðsflokkarnir, a. m. k. Sósíalistafl., telja ekki fært að gera neitt verulegt til að takmarka fjölda þeirra, er vinna í þjónustu erlendra herja í landinu. Þá dylst mér ekki, að raddir muni heyrast um það nú, að ekki megi ganga ýkjalangt í takmörkuninni, því að hugsanlegt sé, að það gæti þrengt atvinnumöguleika verkamanna þeim til tjóns. Það er því ekki ósennilegt, að ráðstöfun í þessu efni yrði látin stranda á sama skeri og lögfesting kaupgjalds  Eins og ljóst er af því, sem ég hef sagt frá samtölum mínum við sendiherra Breta og frá undirbúningi Framsfl. í málinu, hefur flokknum og okkur fulltrúum hans í ríkisstj. verið annt um að finna lausn þess, og tel ég takmörkun á vinnuafli til setuliðsins vera eitt af fjórum höfuðatriðum dýrtíðarmálanna og sannarlega ekki það, sem láta mætti eftir liggja. - Ég vona, að orð hv. þm. Borgf. megi taka sem vott þess, að hans flokkur muni fús til að standa að þessum þætti málsins, þótt hinir þættirnir hafi strandað á því skeri, sem okkur er kunnugt. Ég tók fram í upphafi, að ég ætlaði aðeins að ræða um þessa sérstöku þætti málsins. En viðvíkjandi þeirri útvarpsauglýsing, sem mér var skýrt frá og miðaði að því að hæna fólk utan af landi til vinnu í þágu hinna erlendu herja við Reykjavík, get ég tekið það fram, að daglegur útvarpsrekstur fellur ekki beint undir valdssvið ríkisstj., heldur 5 manna nefndar, útvarpsráðs. Það var Morgunblaðið, sem spurði, hverju það sætti, að ríkisútvarpið væri notað til þessa. Spyr sá, sem ekki veit. Höfuðritstjóri þess blaðs er fulltrúi flokks síns í útvarpsráðinu, og lá næst að spyrja hann sjálfan. Eftir að farið var að finna að þessu í blaði hans, lét hann, útvarpsráðsmaðurinn, það enn við gangast, að fluttar voru í útvarpi fleiri slíkar auglýsingar. Þó að þess konar atvinnumál tilheyri ekki fyrst og fremst minni stjórnardeild, þótti mér ekki mega láta það afskiptalaust lengur og skrifaði útvarpsstjóra bréf og bannaði framhald á slíkum auglýsingum. Þó að ég geri ekki ráð fyrir að gegna ráðherrastarfi lengi úr þessu, vil ég sjá til þess, að á næstunni birtist í útvarpi yfirlýsing, þar sem fólk sé varað við því að koma hingað til Reykjavíkur í atvinnuleit, - samhliða því, sem samningar munu verða teknir upp um takmörkun á fjölda þeirra, er vinna Bretavinnu. Ég vona, að þeim flokkum, sem skilja, að þarna er um að ræða einn mikilvægasta þátt dýrtíðarmálanna, gefist brátt tækifæri til að sýna, hve fast þeir vilja standa í ístaðinu. Sé það gert, vonast ég eftir skilningi á málinu hjá Bretum og ekki síður Bandaríkjamönnum, svo að samningar hljóti að takast.

Viðskmrh. (Eysteinn Jónsson) : Aðeins örfá orð. Mér skilst menn færast undan fylgi við þetta mál af hinum ólíkustu ástæðum. Fyrst telja andstæðingar þessa frv. það óþarft, því að ná megi tilgangi þess eftir hinni „frjálsu leið“. Þessu var haldið allra fastast fram í ríkisstj. af þeim ráðherrum, sem treystust ekki til að fylgja frv. í einni eða neinni mynd. Í öðru lagi eru nú andstæðingar frv. teknir að fárast yfir, að það sé því miður óframkvæmanlegt og raunar ekkert hægt að gera, sem um munar, til að stöðva dýrtíðina, hvorki með þessu né eftir frjálsu leiðinni, og það fyrst og fremst vegna Bretavinnunnar. - Hvor undanfærslan er meiri alvara þeirra? Ég hef talið það nauðsynlegt frá upphafi, að samið yrði um takmörkun á því vinnuafli, sem hinir erlendu herir mega á hverjum tíma taka frá atvinnuvegunum. Þeir, sem eru því máli kunnugastir, fullyrða, að ekki sé ástæða til að vantreysta því, að þeir samningar takist. Þannig var samið s. 1. vor. Sá samningur náði aðeins fram í sept. s.l., og ef nokkurn ber að ásaka fyrir það, að hann gilti ekki lengur, er það íslenzka ríkisstj., sem sá ekki ástæðu til að óska eftir, að hann gilti lengur, meðan ókunnugt var um atvinnuþörf hausts og vetrar og fólksþörf ýmissa atvinnuvega, eða kannske heldur þá ráðherra, sem sýnt hafa mest tómlæti í þessu í haust. Sé það virkilega svo, sem fram kom hjá hv. þm. Borgf. og allt að því einnig hjá hv. þm. A.-Húnv., að þeir og þeirra flokkur mundi vilja fylgja þessu máli, ef tryggt væri, að samningar næðust um, að Bretar og Bandaríkjamenn tækju ekki fleiri menn í vinnu en íslenzka ríkisstj. óskar eftir á hverjum tíma, vil ég óska eftir uppástungu frá þeim um, að umr. sé frestað, til þess að hægt sé að ganga úr skugga um, hvernig þeir samningar ganga. Það ætti að vera hægt á stuttum tíma. Í öðru lagi óska ég þess, ef þeir eru með sjálfu málinu, en vilja ekki æskja eftir frestun á afgreiðslu þess, að þeir gefi þá bendingu um, að þeir samþ. frv., að þeim fyrirvara viðbættum, að það komi ekki til framkvæmda, nema umræddir samningar takist. Geri þeir hvorugt þetta, tel ég, að hér sé aðeins um ný undanbrögð að ræða í máli þessu. Eins og hæstv. forsrh. tók fram, er hér um keðju ráðstafana að ræða og hægt að segja, að allt sé óvíst um árangur, ef einn hlekkur bilar. En á einhverjum hlekknum verður að byrja ef keðjan á að skapast, og vilji menn engan hlekk hennar fullgera, fyrr en þeir eru allir, þá verður keðjan aldrei smíðuð. Málin er hins vegar hægt að samþ. með fyrirvara að einhverju leyti, þar til sést, hverju fram vindur, ef menn vilja eitthvað nýtilegt gera. Er það ósk hv. frsm. Sjálfstfl., þm. A.-Húnv. og hv. þm. Borgf., að umr. um frv. verði frestað út af því, sem hér hefur komið fram um Bretavinnuna?

Félmrh. (Stefán Jóh. Stefánsson) : Ég vildi segja örfá orð út af ræðum kollega minna. Ég er alveg sömu skoðunar og þeir í því, að það má ekki láta það alveg afskiptalaust, hvort að því stefnir, að allt vinnuafl atvinnuveganna leiti hingað til Reykjavíkur og þá beint eða óbeint í vinnu hjá hinum erlendu herjum. Samningur sá, er ríkisstj. stóð að í sumar um takmörkun þess vinnuafls, hygg ég hafi verið fyllilega haldinn af Breta hálfu og gafst vel; ekki bar á atvinnaleysi, en á hinn bóginn varð samningurinn til þess, að sveitunum hélzt eitthvað betur á vinnukrafti sínum en ella mundi. Með allri gát virðist óhætt að endurnýja slíkan samning og reyna að miðla þar svo málum, að allir aðilar megi við una. Ég tel talsverða hættu stafa af því, ef menn halda áfram að flytjast hingað til Reykjavíkur með þá eina atvinnu fram undan, sem erlendar herstjórnir veita um stundar sakir, og taka upp húsnæði fyrir bæjarbúum, þótt hin nýju húsaleigul. komi nokkuð í veg fyrir það. Ég álít rétt að tryggja með samningum, að í Bretavinnunni verði aðeins þeir menn, sem afgangs eru frá atvinnuvegum landsmanna á hverjum tíma og mundu eiga á hættu atvinnuleysi að öðrum kosti. Það er sagt, að fjöldi bænda og bændasona sé nú kominn í Bretavinnu, svo að búrekstur hljóti víða að bíða stórfellt tjón af, og ekki sé dæmalaust, að svo margir menn séu komnir í Bretavinnu úr sjávarplássum, að útvegur geti ekki gengið þar eins og venjulega. Þar þarf stöðvunar við. Af ræðum manna hér hefur mátt skilja, að yrðu ráðstafanir gerðar í þessa átt, kæmi til mála, að hv. þm. Borgf. og jafnvel Sjálfstfl. yfirleitt yrði frv. fylgjandi. Slíkt mundi engu breyta um afstöðu Alþfl. til málsins. Frá sjónarhól Alþfl. get ég lýst yfir því, að þetta breytir á engan hátt afstöðu hans til lögfestingar kaupgjaldsins, og skil ég ekki, að það geti haft nokkur áhrif á þá menn, sem eru á móti lögfestingu kaupgjaldsins, þótt samið væri um Bretavinnuna á þennan hátt. En að sjálfsögðu get ég ekki talað hér fyrir munn annarra en Alþfl.-manna hvað þetta snertir. Ég tel eðlilegt að reyna að ná samningum við Breta um það, að vinnuaflið yrði ekki frá okkur tekið frá nauðsynlegum framleiðslustörfum, en þó þannig, að hér skapaðist ekki atvinnuleysi á ný. Eftir reynslunni frá síðastl. sumri ætla ég, að ef vel væri á þessum málum haldið, mætti ná góðum árangri. Að öðru leyti er flokkur minn andvígur frv. hæstv. viðskmrh., hvað sem þessu atriði líður.

Forseti (JörB) : Það er sýnilegt, þar sem margir eru á mælendaskrá, að umr. um mál þetta verður ekki lokið fyrir kl. 4. En svo stendur á, að fyrir liggur mál, sem hæstv, ríkisstj. óskar, að fái fljóta afgreiðslu, en það er frv. til 1. um útgáfu krónuseðla. Mun ég því fresta umr. nú og taka málið af dagskrá ásamt öðrum dagskrármálum.