Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Mér þykir það nokkur galli, að frsm. meiri hl. landbn. í þessu máli er hér ekki viðstaddur, en ég sé nú hér tvo aðra hv. þdm., sem sæti eiga í þeirri n., og vil vænta þess, að þeir taki til athugunar innan n. þetta atriði, sem ég ætla að minnast á, ef málið verður athugað þar milli umr., sem mér þykir ekki ósennilegt. Það, sem ég vildi minnast á, er 9. gr. frv., en þar er gert ráð fyrir, að útsvar til sveitarsjóðs megi leggja á þessa áburðarverksmiðju. Ég tel nokkuð vafasamt, að ástæða sé til að hafa þetta í l., heldur ætti að undanþiggja verksmiðjuna útsvarsgreiðslum, eins og hún á að vera samkvæmt frv. laus við önnur opinber gjöld. Ég tel það fullvíst, að hvaða sveitarstjórn eða bæjarstjórn sem er í landinu mundi fúslega vilja fá þetta fyrirtæki í sitt bæjar- eða sveitarfélag, jafnvel þó að það hefði ekki rétt til að leggja á fyrirtækið útsvar. Vegna slíks rekstrar sem þessa verða aukin viðskipti á þeim stöðum, þar sem fyrirtækin eru, og um leið auknir möguleikar til útsvarsálagningar á fólkið, sem atvinnu hefur við verksmiðjuna. Þetta virðist mér, að ætti að nægja, þó að ekki sé lagt á fyrirtækið sjálft. Ég skal að vísu játa, að þetta ákvæði er í samræmi við það, sem mun hafa verið sett í l. um sementsverksmiðju, sem nýlega voru samþ. hér á Alþ., en yrði nú á það fallizt að nema þetta ákvæði burt úr frv., væri mjög auðvelt að breyta l. um sementsverksmiðju og setja þau að þessu leyti í sama horf. - Ég mun ekki að þessu sinni gera að umræðuefni önnur atriði frv., en vildi mælast til þess, að n. tæki þessa ábendingu til athugunar, fyrir 3. umr. málsins.



Eins og segir í grg., sem fylgir þessu frv., er það flutt að beiðni minni hl. allshn., og þarf ekki að rökræða frv. Það er öllum ljóst, að þingi því, sem nú stendur yfir, verður ekki lokið 15. febr., og þarf þess vegna vegna ákvæða stjskr. að setja ákvæði um frestun á samkomudegi reglulegs Alþ. 1949, og er því lagt til, að það verði gert með líkum hætti og verið hefur undanfarin ár, á þann veg, að reglulegt Alþ. 1949 koma saman fyrsta dag okt., ef forseti Íslands tiltekur ekki annan samkomudag. Það hefur orðið sú reynd á seinustu ár, að þurft hefur að fara inn á þetta form, að fresta reglulegu Alþ., þar til liðið er á árið. En þess er að sjálfsögðu að geta, eins og ákvæði 1. gr. frv. ber með sér, að það er auðvelt að kalla saman Alþ. miklu fyrr, ef þörf krefur, svo að þetta er aðeins síðasti dagur, sem ákveðið er, að þingið sé kvatt saman, ef þetta verður samþ. - Það er alltaf nokkurt spursmál, hvaða dag eigi að velja sem síðasta dag til þess að Alþ. komi saman. Á ferðinni mun vera brtt. frá einhverjum hv. þm. um að ákveða daginn nokkru síðar, og er það Alþ. að úrskurða það; ég hef ekkert um það sjálfur að segja, hvaða dag menn vilja telja heppilegastan. Ég vildi beina því til hæstv. forseta að sjá um, að frv. þetta, sem væntanlega þarf ekki langar eða miklar umr., gangi fljótt í gegnum hv. d., því að frv. verður að komast gegnum Alþ. á þessari viku, svo að búið sé að staðfesta l. fyrir 15. febr. Frv. er flutt af hv. allshn. og þarf því ekki að fara til n.



Ég vona, að hæstv. forseti amist ekki við því, að ég minnist á brtt., sem ég mun flytja við þetta frv. ásamt 2. þm. Eyf. og er um það, að eindaginn færist fram til 11. okt. Það er mönnum mikil þægindi, kannske þeim sérstaklega, sem búa úti á landi og hafa þar störfum að sinna, að þingið komi ekki saman fyrr. Ég vona, að það þurfi engin áhrif að hafa á þingstörfin, þannig að hægt sé að ljúka þeim fyrir hátíðar. Ég vænti, að hv. d. geti fallizt á þessa brtt. Mér hefur skliizt á forsrh., að af hans hálfu vilji hann alls ekki bregða fæti fyrir slíka ákvörðun. Ef þannig skipast, að stj. þurfi að kalla þing saman fyrr, skiptir það engu máli, þótt eindaginn á samkomunni sé færður til 11. okt. - Ég vænti, að hæstv. forseti láti málið ekki koma til atkvgr. fyrr en við getum verið viðstaddir við 2. umr., með því að við þurfum að bregða okkur frá.

Forseti (SBI: Það mun verða orðið við ósk hv. þm. Hins vegar mun reynt að hraða málinu, eftir ósk hæstv. forsrh., eins og unnt er.



Herra forseti. Ég get orðið fáorður um þetta mál. Eins og hv. þm. sjá, er þetta ákaflega einfalt mál. Þegar l. um hafnargerðir og lendingarbætur voru sett nú fyrir 2 árum, þá var ekki gert ráð fyrir öðru, en að bætt yrði inn í þau l. þeim höfnum og verzlunarstöðum, sem nauðsyn bæri til að hafa í l. Svalbarðseyri er ein þessara staða, sem ekki hefur verið tekin upp í l. Um staðhætti er það að segja, að þar hefur verið um langan aldur verzlun og kaupfélag. Þar hefur og einnig verið allmikil síldarsöltun og talsvert mikill rekstur um margra áratuga skeið. Nú er þessi staður orðinn eign sveitarfélagsins, en var áður í einstaks manns eigu, og það hefur komið fram ákveðin ósk um það, að þessi staður verði tekinn upp í hafnarl., og virðist það að ýmsu leyti enn eðlilegra, en um ýmsa aðra staði, sem þegar eru komnir inni í l. Ég legg svo til, að málinu verði vísað til 2. umr. og til hv. sjútvn.



Herra forseti. Frv. þetta er flutt eftir beiðni hreppsnefndar Hafnarhrepps, eins og fylgiskjöl með grg. bera með sér. Hafnarhreppur í Austur-Skaftafellssýslu tekur yfir þorpið Höfn í Hornafirði og fylgir því eitt sveitabýli, Hafnarnes, sem hafði í öndverðu afnot alls lands, sem Hafnarhreppur nær yfir. Nú er þorpið í örum vexti, og þarf því að skipuleggja vel úthlutun lóða. Er þá eðlilegt, að hreppsnefndin hafi hönd í bagga um það, en til þess þarf hún að fá umráð yfir landinu, enda segir svo í bréfi hreppsnefndarinnar, sem ég hef látið prenta sem fylgiskjal, að hreppsnefndinni hafi lengi leikið hugur á, að hreppsfélagið fengi tækifæri til að leita eftir þeim kaupum, sem um ræðir í þessu frv. En af því að hér er um þjóðjörð að ræða, má telja sjálfsagt, að ríkisstj. fái samþykki Alþ. til þess að gera samninga um sölu á þessari jörð. Ég hef þess vegna orðið við þeirri beiðni hreppsnefndarinnar að leggja fyrir þessa hv. d. þetta frv., sem hér um ræðir. Þó að Alþ. afgreiði l. í heimildarformi, eins og frv. gerir ráð fyrir, er sjálfsagt, að ríkið eftir sem áður hafi tök á að fá landið, ef þess þarf með vegna opinberra framkvæmda, án þess að sérstakur kostnaður falli á það eða að ríkið hafi af því aukin útgjöld, enda er svo fyrir mælt í 1. gr. frv., að þótt samningar takist um sölu á jörðinni til hreppsins, skuli hreppnum eigi að síður skylt að afsala ríkinu á kostnaðarverði hluta af landinu, sem hann eignast, ef ríkið þarf á því að halda vegna opinberra framkvæmda. Ég sé ekki ástæðu til að halda langa ræðu um þetta litla frv., en vænti þess, að því verði vel tekið af hv. d., og tel rétt, að því, að umr. lokinni, verði vísað til landbn.



Herra forseti. Á þskj. 302 eru fimm þm. úr Norðlendingafjórðungi og einn þm. úr Austfirðingafjórðungi, sem leyfa sér að bera fram breyt. á l. um menntaskóla frá 1946 með ákvæði til bráðabirgða um Menntaskólann á Akureyri. Eins og hv. þm. muna, var með l. um menntaskóla ákveðið 1946, að gagnfræðadeildir þeirra skyldu lagðar niður. Nú mun mönnum fljótt á litið verða þannig við, að hér sé lagt til að gera allverulega röskun á fræðslukerfinu, en það er ekki. Hér er aðeins farið fram á, að sett sé ákvæði til bráðabirgða um að fresta framkvæmd l. hvað snertir Menntaskólann á Akureyri. Menntmrh. hefur gefið undanþágur undanfarin 2 ár um frestun á framkvæmd þessara l. hvað þennan skóla snertir, og hefur hann starfað í sama formi og áður.Og eftir því sem menn færast nær því marki, að gagnfræðadeildin verði afnumin, hefur slegið nokkrum ugg í menn, því að mönnum er sárt um að missa þessa gagnfræðadeild, a.m.k. að svo komnu máli, eins og yfirlýsingar bæjarstj. á Akureyri og sýslunefnda Norðlendingafjórðungs, Kaupfélags Eyfirðinga, stjórna félagasamtaka, m.a. fjórðungssambands Norðlendinga, bera með sér. Það hefur vaknað ákaflega mikill áhugi fyrir því að fá að halda þessu fyrirkomulagi fyrst í stað. Það er tekið fram í flestum þessum yfirlýsingum, að þeir skori á menntmrn. að sjá um, að framlenging fáist eða frestun á framkvæmd l. Menntaskólinn á Akureyri er óskabarn þess bæjar og hefur verið það þau 20–30 ár, sem hann hefur starfað sem menntaskóli. Hann setur svip sinn á bæinn, og honum hefur líka verið stjórnað með frábærum dugnaði, og mun óhætt að segja, að hann sé í hinu mesta áliti um land allt, og stjórn þess skóla hefur farið svo vel úr hendi, að til fyrirmyndar er. Sýslun. Eyjafjarðarsýslu bendir á, að verði gagnfræðadeildin flutt úr menntaskólanum, eigi utanbæjarnemendur ekki kost á heimavistardvöl á Akureyri, en miklir örðugleikar eru á húsnæði í bænum og það svo dýrt, að lítt kleift er efnalitlum nemendum að standa straum af því. Það er víst, að verði þessi tengsl slitin nú sem stendur, verður ekki í mörg hús að venda fyrir utanbæjarnemendur. Munurinn á menntaskólanum hér og á Akureyri er, að hér hefur ekki verið heimavist síðan fyrir aldamót, en það hefur alltaf verið heimavist fyrir 50–60 nemendur í Menntaskólanum á Akureyri. Nú hefur verið ráðizt í smiði á heimavistarhúsi við menntaskólann. Er það veglegt stórhýsi. Þar eiga að vera heimavistir fyrir 150 nemendur. Er þá gert ráð fyrir að leggja niður heimavistina í skólahúsinu, og skapast þá aðstaða til, með viðráðanlegum kostnaði, að fá nokkrar kennslustofur til viðbótar, þannig að þær geti orðið 16–18 alls. Eins og margar sýslun. benda á, yrði það til mikils kostnaðarauka fyrir nemendur og óhagræðis, ef gagnfræðadeildin yrði lögð niður, þó alveg sérstaklega fyrir utanbæjarnemendur, sem sækja til Menntaskólans á Akureyri úr fleiri sýslum landsins og jafnvel úr Reykjavík og Hafnarfirði. Það þarf ekki að hafa langa framsögu um þetta mál, það liggur svo ljóst fyrir, en ég vil taka það skýrt fram, að við förum ekki fram á annað, en að þetta ákvæði, sem við viljum fá inn í l., verði aðeins sett til bráðabirgða. Ég vil svo óska eftir, að málinu verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. menntmn.



Það eru aðeins nokkur atriði, sem mér finnst ástæða til að taka fram, áður en málið fer til n., og sumpart út af grg. frv. Eins og réttilega er minnt á í grg. frv., voru gerðar margháttaðar breyt. á fræðslulöggjöfinni og meðal annars þær, að menntaskólar, sem hafa verið 6 ára skólar, skuli vera 4 ára skólar. Í grg. stendur, að fyrir þessari breyt. séu ekki færð nokkur frambærileg rök. Ég ætla ekki að fara út í grg. frekar, en þetta er þungur dómur, því að út í þessar breyt. var ekki farið fyrr, en eftir talsverða athugun. Milliþn. var falið að endurskoða gildandi fræðslul., og ég man ekki eftir, að verulegur ágreiningur kæmi upp í sambandi við setningu fræðslulöggjafarinnar, þó munu einhverjir hafa talið þetta varhugavert, en meginþorri og verulegur meginþorri þingsins var á því að gera þes5a breyt. Ástæðurnar, sem ráku á eftir mönnum um það að gera þessa breyt., voru m.a., að reynslan sýndi, að ekki nema lítill hluti þeirra nemenda, sem vildu ganga í menntaskóla, gátu fengið gagnfræðamenntun í menntaskólunum sjálfum, og þess vegna varð í sambandi við það að ákveða, hverjir af þeim skyldu fá að fara í menntaskólana, með því að láta þá þreyta samkeppnispróf inn í menntaskólana, og voru margir mjög óánægðir með þá tilhögun, og var einn þáttur í því, að þessu var breytt og horfið að því ráði að láta alla fá sína menntun í gagnfræðaskólum, en gera menntaskólana að 4 ára skólum, sem sé erfiðleikarnir á því að greina á milli, ef lítið brot átti að fara í menntaskóla; en meginþorri nemenda í sérstaka gagnfræðaskóla. Menn voru því yfirleitt ásáttir um að draga línurnar hreint og láta gagnfræðanám verða sérstakt. Ég vildi aðeins minna á þetta, að þessi skipan hefur nýlega verið gerð, einmitt af því að menn töldu hana vera réttari. Það er rétt í þessu sambandi að minna á ástandið í menntaskólanum hér í Reykjavík, sem óþarfi er að hafa mörg orð um og allir töldu óheppilegt, að velja litinn hóp manna til þess að stunda gagnfræðanám í menntaskóla. Nú er þessi breyt. komin á, eins og l. gera ráð fyrir, hér í menntaskólanum, og rak þar mjög á eftir þau þrengsli, sem í skólanum eru, og er alveg vandræði að koma þar fyrir því fólki, sem þar átti rétt á framhaldsnámi og hefur tekið landspróf. Á Akureyri horfir þetta allt öðruvísi við. Þar bera menn sig mjög illa yfir þessari breytingu, og hafa þeir bent á, að gagnfræðadeildin væri fyrir Norðlendinga og Austfirðinga og hefði verið um langan tíma og mjög óheppilegt að leggja hana niður, einkum vegna heimavistarinnar. Eftir að hafa kynnt mér þessi mál, féllst ég á það, þótt mér fyndist rök þeirra, sem vildu halda áfram gagnfræðadeildinni, mjög veik, að setja þar upp einn bekk á þessu hausti, sem er liðið, með því skilyrði, að inn í þann bekk yrðu fyrst teknir þeir utanbæjarmenn, sem væru frá þeim stöðum, þar sem óhægt væri að koma að gagnfræðanámi, og vildi ég á það fallast í þetta skipti, að bekkurinn yrði fylltur upp með Akureyringum, ef ekki sæktu nógu margir. Gerði ég þetta til þess, að það skyldi sýna sig, hvernig þessum málum væri háttað. Í ljós kom, að það voru aðeins 10 utan Akureyrar, sem sóttust eftir því að komast í þessa gagnfræðadeild. Ég veit ekki, hve margir voru frá þeim stöðum þar sem örðugt er að ná til gagnfræðakennslu, en margir þeirra voru frá stöðum, þar sem tiltölulega var auðvelt að fá slíka kennslu, en vildu af sérástæðum vera þarna. Síðan var bekkurinn fylltur upp af Akureyringum og sett það skilyrði, að ekki yrðu háð samkeppnispróf og skólastjórinn yrði að bera ábyrgð á því sjálfur, hverja hann veldi til þess að fylla bekkinn. Varð bekkurinn svo þannig skipaður í haust, að þar voru 10 utanbæjarmenn og 17 Akureyringar. Þegar maður lítur á heimavistarmálin í þessu sambandi, er þannig ástatt, að í heimavistinni búa í vetur sex 1. og 2. bekkjar nemendur utan Akureyrar, en í fyrra voru það 11 og 1946–47 22 nemendur. Það er þess vegna augljóst af þessu, enda hef ég kynnt mér það vel, að þetta er rétt, sem komið hefur fram viðvíkjandi þessu máli á síðustu missirum, að viðhorfið til þess að afla sér gagnfræðamenntunar utan Reykjavíkur og Akureyrar er það gerbreytt á síðustu árum, að ekki virðist sérstök ástæða til þess að hafa sérskipun á Akureyri vegna utanbæjarnemenda: Og þessi sérskipun sýnir þetta mjög glögglega og þær upplýsingar, sem ég nú hef gefið. Þá er spurningin, hvort aðrar ástæður geri það eðlilegt að breyta þessu kerfi og gera undantekningu með Akureyri, og kæmi þá t.d. til athugunar það, sem segir í grg, frv.: „Telja verður, að hér í höfuðborginni sé góð aðstaða til gagnfræðanáms, bæði hvað húsnæði og kennslukrafta snertir.“ Menn mundu þá kannske freistast til að halda, að það gerði því ekki mikið til, þó að gagnfræðadeild menntaskólans sé lögð niður, en þetta sé öðruvísi á Akureyri. En þetta er ekki rétt, miðað við þær upplýsingar, sem ég hef fengið: Bæði fræðslumálastjóri og skólastjórinn á Akureyri fullyrða, að gagnfræðaskólinn á Akureyri geti vel tekið á móti öllum nemendum, sem til hans sækja, og geti á næstunni. Og varðandi möguleika Gagnfræðaskólans á Akureyri til þess að sjá mönnum fyrir kennslu, gæti menntmn. þessarar d. kynnt sér skólahald gagnfræðaskólans á Akureyri til þess að sjá, hvort þess vegna sé ástæða fyrir menn að fælast frá að fá gagnfræðamenntun sína þar, og mundi þá koma í ljós, að þeir nemendur mundu ekki verða afskiptir, sem þangað kæmu til að leita sér menntunar. Ég vil líka minna á það, að samkv. nýju fræðslulöggjöfinni er gert ráð fyrir, að ríkið reki menntaskólana, en bæir og héruð skóla gagnfræðastigsins, þannig að sérákvörðun yrði gerð um Akureyri, ef ríkið ætti að halda áfram að reka þar gagnfræðaskóla, eftir að fræðslulöggjöfin hefur verið sett um þetta atriði. - Hér kemur einnig til greina, að menntaskólanum á Akureyri eða menntaskólanum er skylt að taka við öllum þeim, sem tekið hafa landspróf og þangað vilja fara. Hvílir sú skylda á ríkinu að hafa góða skóla fyrir þetta fólk, og Akureyrarskóla er skylt að taka við því fólki, sem þangað sækir. Ég held, að það væri mjög skynsamlegt fyrir menntmn., sem þetta mál að sjálfsögðu fer til, að kynna sér þetta mál gaumgæfilega, bæði með því að sjálfsögðu að ræða við flm. og líka að fá álit mþn. í skólamálum og ræða við fræðslumálastjóra, sem hefur allra manna bezta vitneskju um, hvernig þetta horfir við. Einnig er sjálfsagt fyrir n. að hafa samband við forráðamenn Gagnfræðaskólans á Akureyri og taka ekki afstöðu fyrr, en hún hefur kynnt sér umsögn þessara aðila.



Herra forseti. Ég fæ ugglaust tækifæri til að tala um þetta mál í menntmn., og er því óþarfi að fara að ræða um það á þessu stigi. En þó eru í því ýmis atriði, sem mér finnst ástæða til að vekja athygli á nú þegar. - Ég vil þá í fyrsta lagi benda á þann mikla ósóma, sem upp hefur verið tekinn á Alþ., að taka hina margþættu umbótalöggjöf, sem sett var á árunum 1945–46, og brjóta hana að nokkru leyti niður og þá fyrst og fremst með því að fresta ýmsum ákvæðum. Ég vil í fyrsta lagi í þessu sambandi minna á tryggingalöggjöfina, þar sem ár eftir ár er frestað framkvæmdum merkrar nýjungar í þeim mjög svo merku lögum, þ.e. kaflanum um heilsugæzlu. Þá má líka minna á lög um opinbera aðstoð við byggingar íbúða í kaupstöðum og kauptúnum. Er búið að fresta merkri nýjung þeirrar löggjafar, þ.e. að ganga frá því á skipulagsbundinn hátt að útrýma heilsuspillandi íbúðum í kaupstöðum og kauptúnum. Nú er komið að þriðju stórmerku löggjöfinni, sem sett var í tíð fyrrv. ríkisstj., skólalöggjöfinni, og gerð till. um að fresta einu þýðingarmiklu nýmæli í þeirri löggjöf að nokkru leyti. Farið er fram á í þessari till., að Menntaskólinn á Akureyri starfi áfram með sama fyrirkomulagi og var fyrir gildistöku þessara laga, en landspróf gildi til upptöku í þriðja bekk skólans. Fyrir þessari breyt. hafa ekki verið færð nein frambærileg rök. Ég held þess vegna, að það sé tímabært að rifja upp þau rök, sem færð hafa verið fram fyrir þessari fullyrðingu, og sjá, hvort þau hafa verið frambærileg eða ekki. Það hefur alltaf gegnum aldaraðir verið talið aðalsmerki íslenzkra menntamála, að framhaldsnám í skólum hefur ekki verið forréttindi ákveðinna stétta. Það hefur alltaf verið svo gegnum aldaraðir, að bændaefni hafa átt þess nokkurn kost, ekki síður en embættismannaefni, að stunda skólanám. Þegar verkamannastétt tók að myndast, var það einnig um sinn, að verkamannasynir áttu þess nokkurn kost að stunda framhaldsnám og ekki miklu síður, en synir ríkismanna. Þetta segi ég, að hafi verið aðalsmerki íslenzkra menntamála og þjóð okkar til mikillar blessunar. En þá er þess að minnast, að frá þessari braut virðist þjóðin vera að hverfa á árunum frá svona 1930 og fram til þess tíma, að þessi löggjöf er sett. Þá var málum svo háttað, að inn í Menntaskólann í Reykjavík, annan af tveimur höfuðskólum landsins, voru menn valdir með samkeppnisprófi, þannig að engin ákveðin einkunn eða frammistaða tryggði mönnum rétt til skólavistar, heldur voru teknir ofan af 25, sem hæstar höfðu einkunnirnar. Þetta var aldrei framkvæmt svona við Menntaskólann á Akureyri, en sótti í sama horfið. Í framkvæmd þýddi þetta forréttindi fyrir vissar stéttir, þ.e. hina efnuðu Reykvíkinga, því að þeir gátu keypt til þess ýmsa menn að sitja með sonum sínum og dætrum og troða í þau, þangað til tryggt væri, að þessi börn gætu tekið gott próf. Ég tala hér af nokkurri reynslu, því að ég hef kennt þessum unglingum og reynt að tryggja, að þeir gætu tekið góð próf, og auðvitað er slíkt hægt með nógu miklum peningum. Afleiðingin af þessu varð svo sú, að nemendur hrúguðust í Menntaskólann á Akureyri, þar sem þar var þá ekki um sömu lokun að ræða og í Rvík. Fyrstu rökin fyrir því að endurskoða íslenzku skólalöggjöfina voru líka þessi vandræði, sem að steðjuðu hvað menntaskólann snerti, og þegar fyrst var. flutt um það þáltill. 1940, var hún rökstudd með því, að komið væri á svo mikið ófremdarástand hvað snerti inntökuskilyrði í Menntaskólann, að þar yrði að hverfa að allsherjar endurskoðun, og væri höfuðverkefni skólamálanefndar að koma skólakerfinu í það horf, að nemendur úr hinum ýmsu gagnfræða- og héraðsskólum landsins hefðu jafna aðstöðu til að komast inn í menntaskóla, og yrði að koma málinu á allt annan grundvöll, þannig að hvorki landfræðileg né fjárhagsleg aðstaða veldi menn í skóla landsins, og við þetta var skólalöggjöfin miðuð. Ég vil þá hverfa að því, sem hæstv. ráðh. sagði, að það væri almenn ósk Norðlendinga að halda gagnfræðadeildinni áfram á Akureyri,, því að þörf væri á því að koma unga fólkinu úr sveitunum í þessa gagnfræðadeild. Hæstv. menntmrh. hefur upplýst, við hvaða staðreyndir þessi rök styðjist, sem ég tel mjög hæpin, en þau eru á þá leið, að aðeins 20 nemendur utan Akureyrar hafi sótzt eftir að komast í þessa gagnfræðadeild. En hver er aðstaða Norðlendinga til að koma nemendum inn í fyrsta bekk hins 4 ára menntaskóla? Hún er þessi: Í Gagnfræðaskólanum á Laugum geta menn tekið landspróf og fengíð réttindi til inntöku í skólann. Í gagnfræðaskólanum á Húsavík geta menn þreytt landspróf, á Siglufirði geta menn þreytt próf, á Akureyri, Sauðárkróki og viðar, Allir þessir skólar hafa réttindi og aðstöðu til að senda nemendur undir þetta próf. Svo má bæta við, að á Seyðisfirði og Dalvík eru þegar farnir að starfa gagnfræðaskólar, sem á næsta vori geta sent nemendur undir þetta próf. Þá má enn bæta við, að við marga barnaskóla norðanlands starfa nú framhaldsdeildir, og þar geta menn komizt nokkuð áleiðis að þessum prófum, og mundu flestir láta sér nægja eitt ár að Laugum, Húsavík, Akureyri, Siglufirði eða Sauðárkróki til undirbúnings því að þreyta landspróf. Mér sýnist, að með þessu hafi Norðlendingum verið sköpuð jöfn og góð aðstaða til að koma sonum sínum og dætrum inn í fyrstu bekki hins nýja menntaskóla á Akureyri. En fari svo, að haldið verði áfram að hafa gagnfræðadeild við skólann á Akureyri, er augljóst mál, að þeir nemendur, sem stunda þar nám, fá sérstöðu, forréttindi fram yfir aðra nemendur, þar sem þeir njóta handleiðslu menntaskólakennara í tvö ár áður en þeir koma inn í hinn eiginlega menntaskóla. Þeir þreyta svo próf við hlið nemenda úr öðrum skólum, en þegar þeir koma þar inn, koma þeir þar sem kunnugir öllum tökum og hafa þannig betri aðstöðu en hinir. Og svo er þess ekki að dyljast heldur, að sá mjög eðlilegi háttur hefur verið upp tekinn að láta kennara við menntaskólana á Akureyri og í Rvík annast landsprófið að verulegu leyti, sem veitir inntöku í menntaskólana. Ég segi sá eðlilegi háttur, því að það er eðlilegt, að það skólastig, sem á að taka við nemendunum, hafi um það að segja, með hvaða undirbúningi þeir koma til stigsins, og óeðlilegt, að kennarar við skóla gagnfræðastigsins ættu að annast prófið. Varla er um aðra að ræða, en kennara til að annast þetta próf, og er þá eðlilegt, að menntaskólakennararnir geri það, því að þeir eiga að taka við þeim, sem prófaðir eru. En þá er augljóst, að að svo miklu leyti sem kennarar Menntaskólans á Akureyri annast prófin, þá fá þeir nemendur, sem áður hafa verið í gagnfræðadeild sama skóla, forréttindi fram yfir aðra nemendur, sem prófið þreyta. Mér dettur ekki í hug, að kennarar Menntaskólans á Akureyri verði neitt hlutdrægir í því sambandi. Síður en svo. En sérhver kennari kennir með sínum hætti og býr til próf og dæmir úrlausnir í samræmi við það. Þess vegna fá þeir nemendur forréttindi, sem notið hafa kennslu þeirra manna, sem útbúa prófin og dæma lausnirnar. Auk þess vil ég minnast á það meginatriði, að ef farið er inn á þessa braut, þá er ég hræddur um, að draga mundi til sama óheillaástandsins og var við Menntaskólann í Reykjavík, þess óheillaástands, að skólinn yrði yfirfullur og svo yrði farið að finna ráð til að takmarka aðgang nemenda. Nú liggur fyrir frv. um að reisa 2 eða 3 nýja menntaskóla, og ef þörfin fyrir þá er fyrir hendi, eins og hv. flm. þess frv. munu halda fram, skyldi þá ekki vera rétt að nota húsnæði Menntaskólans á Akureyri til hlítar fyrir nemendur, sem lokið hafa landsprófi? Ég skal svo ekki fara um þetta öllu fleiri orðum að sinni. Ég mun fá tækifæri til að fjalla um málið í menntmn. Ég hef nú hlustað á rök hv. flm., en enn þá hef ég ekki heyrt þau rök, sem mér þyki frambærileg fyrir því; að farið sé nú að höggva í menntaskólalöggjöfina, eins og höggvið hefur verið í tryggingalögin og lögin um útrýmingu heilsuspillandi íbúða, og því mun ég verða á móti þessu frv., ef ekki koma fram önnur og sterkari rök, sem með því mæla.



Herra forseti. Ég vildi ekki láta þetta mál ganga svo til n., að ekki kæmi fram, að ég er andvígur þessu frv. Ástæðan til þess, að þetta frv. er flutt, sýnist vera sú, að hv. flm. telji, að stefna sú, sem tekin var upp í málum menntaskólanna af Alþingi 1946 og milliþn. í skólamálum, sé röng, sú stefna, að hafa fjögurra ára menntaskóla í stað sex ára. Í raun og veru er þó frvgr. ekki að öllu leyti í samræmi við það, sem segir í grg., þar sem í grg. er talið rangt að hafa ekki gagnfræðadeildir við menntaskólana. Hefði því frv. átt að vera um það að afnema núgildandi lagaákvæði um menntaskóla og leggja til að taka aftur upp hið eldra skipulag, en ekki aðeins að fara fram á bráðabirgðabreytingu og það aðeins varðandi Menntaskólann á Akureyri. Ég álít stefnu milliþn. og Alþingis 1946 rétta, að hafa gagnfræðanámið sérstakan áfanga á menntabrautinni. Ég tek undir þau rök hv. 6. þm. Reykv., að óheppilegt sé, að skólar séu mjög langir, þ.e.a.s. taki yfir lengri tíma en 4 ár. Í 6 ára skóla eru nemendur á svo ólíkum aldri, að ég tel það ekki heppilegt. Auk þess tel ég, að skólar eigi ekki að vera mjög stórir, - helzt ekki fyrir miklu fleiri en 300 nemendur, en augljóst er, að 6 ára skóli verður alltaf fjölmennari en 4 ára skóli; það væri tvímælalaust í betra samræmi við skoðanir hv. flm., að þeir legðu til að láta þetta líka gilda í Reykjavík, því að það væri mjög óeðlilegt að hafa 6 ára skóla á Akureyri, en 4 ára skóla í Reykjavík, og reka menntaskólana þannig sinn með hvorum hætti. Nú er að athuga, hvort nokkur ástæða sé til að setja sérstök ákvæði varðandi Menntaskólann á Akureyri. Ég hef sannfærzt um það af ræðu hæstv. menntmrh., að svo er ekki. Það hefur komið í ljós, að það er á misskilningi byggt, að setja þurfi sérstök ákvæði af húsnæðisástæðum eða því um líku, þegar það er upplýst, að ekki nema 10 gagnfræðadeildarnemendur búa í heimavist, og sýnast engar ástæður vera fyrir hendi, sem réttlæti þá prinsipbreytingu, sem gert er ráð fyrir í frv. - Þetta vildi ég aðeins láta koma fram. Ég er andvígur þeirri meginstefnu, sem fram kemur í grg. frv., og ég sé enga ástæðu til þess að láta sérstök ákvæði gilda um Menntaskólann á Akureyri.



Herra forseti. Ég harma það mjög, að hæstv. menntmrh. skyldi taka þannig í þetta mál á þessu stigi sem hann gerði. Ákjósanlegra hefði verið, að hann hefði getað orðið við tilmælum okkar flm., úr því að hann hefur á annað borð brotið ísinn og gert undantekningu sem þá, er hér er farið fram á, enda virðist enginn háski á ferðum, þótt framkvæmd laganna sé frestað í bráð. Hæstv. menntmrh. vildi segja það, að fræðslulögin hafi haft stuðning meginþorra skólamanna landsins. Ja, hann virðist vera kunnugur hugum skólamannanna, en minna má á það, að skólamenn á Akureyri voru látnir vera utan við undirbúning löggjafarinnar, og enginn þeirra átti sæti í milliþn. Kemur það og fram í ályktun kennarafundar á Akureyri, að þeir eru ekki hrifnir af fræðslul. Það má náttúrlega segja, að þetta mál sé sérmál kennaranna á Akureyri og Akureyringa, en það eru fleiri en Akureyringar, sem óska eftir breyt. á l., því að næstum allur Norðlendingafjórðungur óskar eftir þeirri frestun, sem frv. gerir ráð fyrir, og liggja fyrir um það áskoranir og samþykktir frá ýmsum aðilum, svo sem aðalfundum kaupfélaga, hreppsnefndum, bæjarstjórnum o.fl. En það má náttúrlega reyna að láta líta svo út, að hér sé um að ræða hégómamál, sem litlu máli skipti. Hæstv. menntmrh. vildi láta svo vera, að fáir gagnfræðadeildarnemendur hefðu verið í heimavist Menntaskólans á Akureyri í vetur, og var þetta gripið á lofti af hv. 4. þm. Reykv. (GÞG). En þess ber að gæta í þessu sambandi, að gamla heimavistin tekur aðeins 50–60 nemendur, og er þá eðlilegt, að skólameistari láti nemendur menntadeildar sitja fyrir. En þegar nýja heimavistarhúsið, sem tekur 150 nemendur, er komið upp, þá skulum við sjá, hvort nemendur gagnfræðadeildar verða þar ekki hlutfallslega fleiri, ef gagnfræðadeildin verður þá lifandi enn. Hæstv. menntmrh. hélt því og fram, líklega eftir upplýsingum frá skólastjóranum, að Gagnafræðaskóli Akureyrar gæti tekið á móti öllum og hefði getað s.l. haust. Ég veit nú ekki betur en skólinn sé fullur, og samt er aðsókn að gagnfræðadeild menntaskólans, svo að hér skýtur nokkuð skökku við. Svo kemur hv. 6. þm. Reykv. og telur upp alla skóla á Norðurlandi, sem geti búið menn undir landspróf. En þá gleymir hann víst þeim kröfum, sem hann sjálfur og aðrir í milliþn. gerðu til hæfni kennaranna við slíka skóla. Mér þætti gaman að sjá úrslit rannsóknar á kennslukröftum í öllum þessum skólum og vita, hvort nokkur af kennurum uppfyllti þær kröfur, sem n. gerði. Ég efast um, að nokkur þessara kennara geri það, jafnvel ekki sjálfur skólastjóri Gagnfræðaskóla Akureyrar, en góðir kennslukraftar eru einmitt undirstöðuatriði í okkar skólamálum. Þá koma þeir hv. 6. þm. Reykv. og hv. 4. þm. Reykv. eins og nokkurs konar stórskotalið á eftir hæstv. menntmrh. í þessu máli og segjast vera algerlega fráhverfir 6 ára menntaskólanámi. Þeir fullyrða báðir, að það sé óheppilegt að hafa námið svo langt. En sjálfir leggja þeir blessun sína yfir 3 ára gagnfræðanám og 4 ára menntaskólanám, og þótt ég sé ekki reikningsmaður á borð við hv. 6. þm. Reykv., þá held ég, að mér sé óhætt að fullyrða, að 4+3 séu 7 og að 7 séu meira en 6, svo að það, sem þeir hafa gert, er að lengja námið um eitt ár, þótt þeir segist vera á móti löngu námi, því að það er náttúrlega hégómi, þótt náminu sé skipt og kallað gagnfræðanám og menntaskólanám. Það verður nokkuð svipað, þótt það beri annað nafn. Hv. 4. þm. Reykv. taldi það stórhættulegt, að skólarnir væru stórir, og væri það augljóst, að 4 ára skóli yrði aldrei eins stór og 6 ára skóli, og er þetta rétt. Um hitt held ég geti verið skiptar skoðanir. Ef menntaskólunum verður nú brátt fjölgað um þrjá, þá eru heldur ekki líkur til, að menntaskólarnir verði mjög stórir. Varla verða þar fleiri nemendur en um það bil 300, og er ég ekki hræddur við það, og ég held það sé heppilegt, að menn komi sem fyrst undir áhrif kennaranna og skólaagann. Hv. 6. þm. Reykv., eins og hans er vani, braut málið til mergjar, því að hann er rökfastur maður, og byrjaði á byrjuninni, er hann átti sæti í milliþn. í skólamálum og setti upp það kerfi, sem nú er í l. Honum líkaði náttúrlega ekki, þegar hér á að raska við kerfi hans, en röskunin er þó ekki meiri en það að fá frestun á framkvæmd l. um stundarsakir. Það er meira að segja gert ráð fyrir, að landspróf veiti áfram inngönguréttindi í Menntaskólann á Akureyri, og slítur því þetta frv. ekki samhengi fræðslukerfisins. Ég vona því, að hv. menntmn. liti á þetta frv. með velvild og ég veit, að hv, 6. þm. Reykv. sem gamall Norðlendingur og nemandi Menntaskólans á Akureyri mun líta á málið með sanngirni.



Herra forseti. Hv. 1. flm. sagði, að sér leiddist, hvernig ég tæki í málið. Það eina, sem ég hef gert, er að skýra frá mínu sjónarmiði og upplýsa staðreyndir málsins og óska þess, að hv. menntmn. athugaði það gaumgæfilega og hlutlaust. Ég hef varað við vissum atriðum og þarf ekkí að endurtaka það. - Þá sagði hv. flm., að ég hefði viljað láta svo vera, að fáir gagnfræðadeildarnemendur hefðu verið í heimavist Menntaskólans á Akureyri í vetur. Ég kann ekki við þetta orðalag, því að ég upplýsti að eins þær staðreyndir, sem ekki er hægt að raska og fara á engan hátt eftir því, sem ég kann að vilja vera láta.



Herra forseti. Það er aðallega til þess að leiðrétta misskilning hjá hv. þm. Ak. Hann hélt því fram, að kennarar Menntaskólans á Akureyri hefðu verið látnir vera utan við samningu hinna nýju fræðslul. En staðreyndir málsins eru þessar: 1. Kennurum Menntaskólans á Akureyri voru send frumdrögin að frv. með spurningum og beiðni um athugasemdir, sem þeir gerðu. 2. Skólameistari þáverandi, Sigurður Guðmundsson, var kvaddur á fund milliþn., og var hann með n. í þrjá daga og ræddi við hana atriði, er vörðuðu kaflann um menntaskóla. 3. Frv. var lagt fyrir sameiginlegan fund kennara við báða menntaskólana. Þetta kalla ég ekki að setja kennara Menntaskólans á Akureyri utan hjá. En hitt er rétt, að hjá ýmsum þeirra kom fram það sjónarmið, að rétt væri að viðhalda 6 ára menntaskóla, en engar ákveðnar till. komu fram um það, og þáverandi skólameistari hélt ekki fast á þessu atriði og sagðist geta sætt sig við frv. - Svo eru það kaupfélögin. Ég hef, eins og allir vita, mikinn áhuga á þeim. Hv. flm. sagði, að nær allur Norðlendingafjórðungur óskaði eftir, að frv. hans næði fram að ganga, og bar m.a. fyrir sig samþykktir kaupfélagsfunda. Já, kaupfélögin eru sterk á Norðurlandi, og er gott eitt um það að segja, en það er alveg spánýtt starfsvið þeirra að skipta sér af skólamálum, og ég held, að aðalfundir kaupfélaganna séu aðallega um annað að hugsa og kunni betur skil á lausn annarra vandamála, en skólamálanna. - Svo er það hæfni kennaranna. Það er rétt að milliþn. gerði háar kröfur, en n. datt aldrei annað í hug en gera mætti undantekningar. Svo segir í 37. gr. l., er talin hafa verið skilyrði, sem gagnfræðaskólakennarar þurfa að uppfylla: „Heimilt er og að gera að föstum kennurum þá, sem kennt hafa tvö ár hið minnsta með góðum árangri við skóla, sem svara til gagnfræðastigsins, þegar lög þessi taka gildi, enda komi meðmæli skólastjóra til.“ Og enn fremur: „Nú sækir enginn, sem fullnægir þessum skilyrðum, um lausa kennarastöðu, skal þá skólanefnd og fræðslumálastjórn leitast við að fá til hæfan mann, og má að tveim árum liðnum gera hann að föstum kennara, enda komi meðmæli hlutaðeigandi skólastjóra til.“ Og loks segir: „Ákvæði þessarar greinar taka þó ekki til þeirra, er skipa fastar stöður við skóla gagnfræðastigsins, þegar lög þessi koma til framkvæmda.“ Milliþn. var sem sé ljóst, að það mundi kosta alllangt árabil að fá kennarahóp, sem uppfyllti kröfur þær, sem taldar eru í l., og gekk því út frá því, að gamlir kennarar við skólana héldu stöðu sinni og að veita mætti undanþágur, og það skal ég segja þeim til hróss, er við gagnfræðaskólana hafa kennt, að þeir hafa sýnt það, að þeir geta undirbúið nemendur sína prýðilega undir landspróf. Ég er eðlilega sammála hv. þm. Ak. í því, að æskilegt er að hafa sem bezta kennara, og vil benda á í þessu sambandi, að reynsla kennaranna, sem þeir hafa öðlazt í löngu starfi, er kannske eins mikils virði og háskólanám. - Svo er það þetta, að ég segist vera móti löngum skólum, en leggi þó til, að menntaskólanámið sé 7 ár. Þetta er hártogun. Gagnfræðanámið og menntaskólanámið fær nemandinn ekki skv. l. í sama skóla, þótt hvort tveggja sé nauðsynlegur undanfari stúdentsprófs. Laugaskóli og Menntaskólinn á Akureyri verða t.d. aldrei sami skólinn. Það er heldur ekki alls kostar rétt, að námið til stúdentsprófs hafi verið lengt um eitt ár, úr 6 árum í 7, því að 7. árið er fengið með því að lækka barnaskólanámið um eitt ár, svo að skólatíminn lengist raunar ekkert. Ég fjölyrði þetta svo ekki meir að sinni. Ég lofa hv. þm. Ak. því, sem hann treysti mér til, að athuga vandlega öll gögn í málinu, ef ég fæ tækifæri til að fjalla um það í menntmn.