Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Þórarinn Jónsson) Þetta frv. er nú komið hingað aftur frá háttv.Ed. svona stórlimlest, eins og menn geta sjeð. Það er ekki ný bóla, þótt svona hafi farið, þar sem háttv.Ed. virðist hafa tekið þá stefnu að fella öll eða flest þau frv., sem miða að því að auka tekjur landssjóðs. Það komu fram nokkur mótmæli móti þessu frv., er það var til umræðu hjer í háttv. deild, aðallega út af því, að öltollurinn var hækkaður, og ein rödd hreyfði mótmælum gegn hækkun tóbakstollsins. Mjer þykir það dálítið einkennilegt, að í nál.Ed. er það viðurkent, að rjettara sje að tolla þessar vörur heldur en nauðsynjavörur. Hjer er því einungis um það að ræða, hversu tilfinnanlega hækkunin kemur niður. Af því að hjer er um talsvert mikla upphæð að ræða, alt að 100 þús. kr. eftir innflutningi 1916, þá skyldi maður ætla, að ástæður, sem færðar eru fram móti þessu, væru talsvert mikilvægar. Aðalástæðan sem hjer kom fram, var sú, að fátækir menn sem hefðu vanið sig á tóbak gætu ekki verið án þess, og gætu ekki borgað það með þessari hækkun. En þá er að athuga, hvort þessi verðhækkun myndi koma svo afskaplega þungt niður. Ef gert er ráð fyrir því, að hver maður sem tóbaks neytir, eyði um 8 pundum á ári að meðaltali, sem mun ekki mjög fjarri sanni, nemur tollhækkun af því 4 kr. á ári. Það verður nú naumast litið svo á, að hver maður, sem annars getur framfært sig sjálfur, komist ekki yfir það að borga þessar 4 kr. Og hvað þá snertir, sem eru á annara framfæri, þá hygg jeg, að hvorki einstakir menn nje sveitarfjelög ljetu sig þetta muna. Það getur því naumast til þess komið, að menn þyrftu að spara við sig lífsnauðsynjar til þess að hafa tóbakið. En þótt svo væri, þá má líta á það, að svo virðist, sem það gæti engum orðið skaðlegt að draga af sjer fyrir þessari upphæð, þar sem það á daglegum nauðsynjum gæti ekki munað nema röskum 1 eyri, og sjá allir, að slíkt er ekki tilfinnanlegt. Jeg held, að niðurstaðan yrði því sú, að menn mundu nota tóbak alveg eins eftir sem áður, og, eins og jeg hefi sýnt fram á, þá munar það sáralitlu, fjárhagslega sjeð. Nefndin telur þessa leið vera þá rjettustu, og hefir því leyft sjer að bæta þessum lið aftur inn í frv., og væntir þess, að háttv. deild samþykki hann.

Atvinnnmálaráðherra (S. J.) Þetta frv., sem hjer liggur fyrir, er komið frá háttv.Nd. og hefir einnig verið athugað í þessari deild af mentamálanefndinni. Af áliti nefndarinnar sjest, að hún óskar þess, að frv. þetta nái óbreytt fram að ganga, og tekur hún fram nokkrar ástæður fyrir því. Jeg ætla að eins að láta í ljós, að eins og jeg er meðmæltur þessari viðbót við Háskóla vorn, eins er jeg meðmæltur því, að önnur viðbót, sem er á leiðinni, nái fram að ganga. Jeg álít þar skyldleik á milli, og gef því þessu frv. atkv. mitt, í þeirri von, að hið annað frv., er jeg gat um, nái einnig fram að ganga.

Frsm. (Einar Árnason) Þetta frv., sem hingað er komið frá háttv.Ed., er flutt að ósk bæjarstjórnar Akureyrar. Frv. þetta heimilar bæjarstjórn Akureyrar að kjósa bæjarstjóra, er hafi með höndum stjórn bæjarmálefnanna. Til þess liggja þau drög, að störfin við bæjarmálin eru orðin svo umfangsmikil, að þess er varla að vænta, að bæjarfógeti, sem, eins og kunnugt er, jafnframt er sýslumaður í Eyjafjarðarsýslu, geti annað þeim öllum, jafnvel þótt hann hafi góða aðstoð. Í sjálfu sjer er mál þetta að mestu sjermál viðkomandi bæjarfjelags og bakar landssjóði engin ný útgjöld, því að laun bæjarstjóra skal greiða úr bæjarsjóði. En meðan málið var til meðferðar í háttv.Ed. komu fram óskir frá mörgum málsmetandi mönnum á Akureyri um ýmsar smábreytingar á hinu upphaflega frv. Þessar óskir hefir Ed. að miklu leyti tekið til greina, og svo hefir nefndin hjer í Nd. bætt við því, er á vantaði, í samráði við háttv.þm. Ak. (M. K.), flm. frv. Nefndin leggur til, að gerðar sjeu nokkrar smávægilegar breytingar á frv., en að eins ein þeirra er efnisbreyting, sú, að bæjarfulltrúar sjeu 11, í stað 9. Nefndinni sýndist rjett að taka þessa ósk Akureyrarbúa til greina, enda var það með fullu samþykki háttv.þm. Ak. (M. K.). Hinar brtt. eru að eins orðabreytingar. En í sambandi við brtt. við 2. gr., um 11, í stað 9, skal jeg geta þess, að nefndinni hefir sjest yfir að breyta orðalagi 4. gr. frv. Hún er miðuð við það, að bæjarfulltrúar sjeu 9, og þar tekið fram, að ? hluti þeirra skuli kosinn í einu. En þegar tölunni er breytt í 11, getur þetta orðalag ekki staðist, og býst jeg við, að nefndin athugi þetta til 3. umr. og komi þá með brtt. við þessa grein. Ætla jeg svo ekki að orðlengja frekar, en vona, að frv. fái greiðan gang gegnum deildina, svo að það geti orðið að lögum nú á þessu þingi.

Framsm. (Stefán Stefánsson) Þetta frv. er hingað komið frá háttv.Ed. Og hefir verið athugað hjer af mentamálanefndinni. Leggur hún það til, að frv. verði samþ., þar sem auðsætt er, að það sje til mikilla bóta frá núgildandi lögum. Nefndin telur sem sje ábyrgðina á því að gefa saman hjón, er standa í skuld fyrir þeginn sveitarstyrk, svo harða og ósanngjarna, að ekki sje við unandi. Hún álítur, að nægilegt sje að láta presta eða sýslumenn, sem gerast sekir um þetta, borga að fullu skuld þá, sem persónurnar kunna að standa í við sveitina, og þar að auki greiða sekt, 50-100 kr. Hitt telur nefndin gersamlega óviðeigandi, að varpa á prestinn allri ábyrgð á framfærslu þeirrar fjölskyldu, sem stofnað kann að vera til með slíkum hjónaböndum, enda hafa nokkrir prestar orðið mjög hart úti vegna þeirra ákvæða, en það, sem hjer er farið fram á með frv., kemur nefndinni saman um að ekki geti talist verulega óeðlilegt eða ósanngjarnt. En svo eru komnar fram brtt. við frv. frá hv. 2. þm. Árn. (E. A.), sem jeg fyrir nefndarinnar hönd get ekki sagt neitt ákveðið um að svo stöddu. Nefndin hefir ekki átt kost á að ræða þær, af því að þær eru nú fyrst lagðar fram. En í fljótu bragði sýnast mjer brtt. þannig vaxnar, að hjer geti komið til álita, hvort um eiginlegar brtt. sje að ræða eða alveg nýtt frv. Jeg tel því dálítið vafasamt, hvort þær geti komið til umr. nú. En vonandi fær maður að heyra álit háttv.flm. (E. A.) sjálfs um það atriði og þá einnig hæstv. forseta.

Einar Arnórsson Út af því, sem háttv. 1. þm. Eyf. (St. St.) sagði, að hann teldi vafasamt, hvort þessi brtt. gæti komið til umr. hjer, þá ætla jeg mjer ekki að tala um málið fyr en jeg hefi heyrt úrskurð hæstv. forseta um það.

Forseti: Með því að brtt. á þgskj. 720 felur í sjer ákvæði, er snertir það atriði, sem um er rætt í frv. því, er hjer liggur fyrir og komið er frá háttv.Ed., jafnvel þótt brtt. sje að miklum mun víðtækari og yfirgripsmeiri en frv., þá tel jeg rjett, að hún geti komist að.

Einar Arnórsson Að jeg hefi komið með þessa brtt. á þgskj. 720 kemur til af því, að þó að jeg játi, að frv. það, sem hjer liggur fyrir, bæti mikið úr, frá þeim reglum, sem nú gilda, þá finst mjer, að það sje ekki full samkvæmni í því, og að það fari ekki nógu langt. Eins og menn vita eru þessi ákvæði um, að prestar skuli sæta ábyrgð fyrir að gefa saman hjón, er standa í skuld fyrir þeginn sveitarstyrk, ekki eldri en frá 1827, er tilskipun 30. apríl 1824, um hjónabönd, var lögboðin hjer með kgsbr. 27. des. Alt frá dögum Járnsíðu og Jónsbókar og þangað til hafa engin ákvæði verið sett í lög, sem gerðu það að skilyrði fyrir ráðahag, að menn ættu nokkur efni. Þess ber að vísu að geta, að á 18. öld bar mál þetta á góma. En stjórnin var þá þeirrar skoðunar, að hömlur á heimild manna til að stofna ráðahag vegna fátæktar mundi leiða af sjer aukið lauslæti í landinu og jafnvel hindra eðlilega fólksfjölgun, sbr. kancellibr. 10. des. 1774. Þessi sama skoðun sýnist svo hafa ríkt fram til 1824. En þá var þetta danska ákvæði sett, sem skipar fyrir, að prestar skuli gæta þess, er þeir gefa saman hjón, að þau standi ekki í skuld fyrir þeginn sveitarstyrk. Fátækralög, nr. 44, 10. nóv. 1905, 62. gr., halda þessu ákvæði, að skuldleysi brúðhjónaefna við framfærslusveit sína skuli vera hjúskaparskilyrði. Eins og menn vita lítur þjóðkirkjan þannig á þetta mál, að hún telur sambúð karla og kvenna utan hjónabands vera ósæmilega. Almenningur er þar líka á sömu skoðun, eins og best sjest á því, að ef kona eignast barn utan hjúskapar, þá er hún »stimpluð«. Og enn fremur eru rjettindi óskilgetinna barna lítil, saman borið við skilgetin börn. Löggjafinn segir líka, að sjeu viss skilyrði fyrir hendi, þá megi hegna karli og konu fyrir óleyfilega sambúð, samkvæmt 279. gr. hegningarlaganna. Þar er sagt á þá leið, að refsa skuli þeim, ef þau skilji ekki að fenginni áminningu yfirvalda. Þessi aðferð hefir gefist illa hjer á landi, og ákvæði tilskipunarinnar frá 20. des. 1831 um þetta atriði mun víst nú á dögum vera dauður bókstafur. Jeg býst nú við, að þjónar kirkjunnar og veraldlegir valdsmenn láti sig oftast litlu skifta, þótt karl og kona búi saman utan hjónabands. En þar sem nú bæði kirkjan, löggjafarvaldið og almenningsálitið eru á einu máli um það, að þetta sje ósæmilegt, þá virðist lítil samkvæmni vera í því, að lögin komi svo til og segi við prestana: Þið megið ekki gefa saman neitt af þessu fólki, sem býr saman á þennan hátt, ef það er svo óheppið að standa í skuld við hreppinn. Löggjöfin er með þessu að stofna til sambúðar, sem hún annars telur óleyfilega, ósiðlega og ólöglega. Þetta frv. er ekki svo róttækt, að það skeri fyrir þetta algerlega, heldur fer það að eins fram á að lina þá ábyrgð, sem hvílir á prestunum. Og það er auðvitað góðra gjalda vert. Sú regla, sem hingað til hefir verið fylgt af dómstólum, þar á meðal af hæstarjetti, um ábyrgð presta í þessu efni, er altof ströng. En svo lengi, sem lögin skipa svo stranglega fyrir að segja, að prestur fremji lögbrot, ef hann gefur saman hjónaefni, er skulda sveit sinni, þá ætti embættismaðurinn, sem gefið hefir saman, ekki einungis að sæta refsingu, heldur líka að bæta það tjón, sem viðkomandi hreppur verður fyrir, ef hann fær fjölskylduna á hálsinn. En, eins og jeg sagði áðan, þá fer þetta frv. ekki nógu langt, heldur stansar á miðri leið. Tilgangur núgildandi laga á sjálfsagt að vera sá að koma í veg fyrir, að ómegð hlaðist á einstaka hreppa. En jeg held, að það komi varla til þess, að svo verði. Jeg gæti ímyndað mjer, að þótt t. d. hreppur fái fjölskyldu á hálsinn þetta árið, þá gæti hann aftur losnað við hana árið eftir, ef brtt. mínar verða að lögum. Að vísu skal jeg ekki neita, að þessa eru mörg dæmi, að hreppar hafa orðið að sitja með afhrapa óleyfilega giftra hjóna, af því að prestur hefir orðið að standa straum af þeim. En heimild sú, sem hreppar hafa nú til að klekkja á prestum, hefir oft verið illa notuð. Hreppar hafa höfðað mál að ófyrirsynju í því skyni og eigi að eins tapað málinu, heldur orðið fyrir stórútlátum í málskostnaði. Jeg veit ekki, hvernig háttv. deild kann að líta á þetta mál. En þegar lög eru sett um þetta, þá verður að vera full samkvæmni í þeim. Og það verður ef brtt. mínar verða samþyktar.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg get verið mjög stuttorður, því að háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) hefir svo ítarlega og ljóst skýrt frá skoðun sinni á máli þessu, en álit mitt fellur alveg saman við álit hans. Jeg hefi áður sagt það í háttv.Ed., sem jeg endurtek nú, að mjer finst rjettast að nema þetta hjónabandsskilyrði burt úr lögunum, af sömu ástæðum og háttv. 2. þm. Árn. (E. A.). Jeg get ekki komið auga á neitt, sem gæti rjettlætt, að þessu ákvæði yrði haldið áfram. Auk þess fæ jeg ekki betur sjeð en að þetta frv., ef skilyrðið fær að halda sjer, brjóti í bága við almennar skaðabótareglur, eins og líka háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) drap á. Og það verð jeg að telja óheppilegt. Jeg er háttv. sama þm. (E. A.) þakklátur fyrir að hafa komið með þessa breytingu við frv. Jeg álít, að hún sje svo rjettmæt, að ekki verði móti mælt.

Pjetur Þórðarson Jeg get skilið það, að frá sjónarmiði háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) sjeu þetta góðar og gildar ástæður, sem hann færði fyrir því, að nema ætti burt þetta skilyrði, sem. krafist er til þess, að prestar megi gefa saman hjón, þegar meinbugir eru á, sem hjer er um að ræða. Jeg er háttv.þm. (E. A.) alveg samdóma um, að svo sje, frá þessu sjónarmiði skoðað. En að eins vildi jeg benda á, að það geta komið fleiri ástæður til greina í þessu máli, sem hafa valdið því, að prestar hafa orðið hart úti fyrir að stofna til hjónabands, án þess að gæta þessa skilyrðis, vegna þess, að þeir hafa með giftingunni brotið rjett á þeim, sem hin almenna framfærsluskylda hvílir á. Dæmum til þessa er oftast nær þannig varið, að hlutaðeigandi prestur hefir verið beinlínis knúður til að gefa saman hjón á þennan hátt, af utan að komandi ástæðum, og það alt öðrum en háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) tók fram í ræðu sinni. Tilgangurinn hefir þá verið sá, að koma væntanlegri sveitarbyrði af sínum hrepp og yfir á annan. Og jeg get ekki fallist á, að ekki beri að líta nokkuð á það, að þessi skylda prestsins getur verið nokkuð rjettmæt, frá því sjónarmiði sjeð, og megi því ekki draga úr eða fella burt slík ákvæði, sem hjer er farið fram á. Sveitarstjórnir geta þannig fengið yfirskynsástæðu til að losa sig við byrði og koma henni á annan, sem getur ekki varið sig slíkum áföllum. Og jeg veit vel, að háttv. 2. þm. Árn. (E. A) hefir haft í huga dæmi, er við báðir þekkjum og getur ekki úr minni liðið, er hreppsfjelag varð fyrir ómaklegum kostnaði í tvísýnu máli, er það lagði út í, til að fá hlut sinn rjettan. Jeg veit vel, að ef slík ákvæði, sem frv. þetta flytur, yrðu að lögum, gæti það orðið til þess að fyrirbyggja, að farið væri út í slíka sálma, og afmá alla hvöt til að reyna að ljetta af sjer ómaklegri byrði; en hvort nægileg ástæða er til að nema burt skyldu prestanna veit jeg ekki, því að jeg sje ekki, að það sje ofmikil kvöð á prestana að fullnægja þessum skilyrðum. Svo skil jeg ekki, að þær hindranir á hjónaböndum, er af þessu kynnu að stafa, geti valdið neinu því, er fer í bág við sæmilegt siðferði. Eins og háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) tók fram er það nú ekki álitið eins mikið siðferðisbrot og áður en lögin voru samin, þótt fyrir komi, að persónur búi ógiftar saman og börn fæðist utan hjónabands. Jeg hefi ekki mikla trú á, að þetta frv. bæti mikið úr skák eða geri persónunum ljettara að komast í hjónaband. Þótt þetta sýnist meinlaus ákvæði í sjálfu sjer, efa jeg þó, hvort þau sjeu til bóta. (St. St.: Ákvæði brtt.!)  . Jeg skoða brtt. í fullu samræmi við frv. Jeg álít þar gengið í rjetta átt til að fullkomna það, sem frv. gerir ráð fyrir, en efast um, hvort það er fremur gott en hitt. Verið getur, að mjer verði sýnt fram á það gagnstæða, en að svo stöddu get jeg ekki sjeð ástæðu til að gefa frv. atkvæði mitt.

Gísli Sveinsson Jeg skal ekki fjölyrða um þetta mál. Að eins vil jeg geta þess, að hvort sem háttv. nefnd felst á brtt. eða ekki, get jeg ekki betur sjeð en að hvorttveggja sje mikil bót á þeirri löggjöf, sem nú eigum vjer við að búa. Jeg hefi aldrei getað sjeð, að neitt væri unnið við það fyrir sveitarfjelag eða hrepp að halda þeim ákvæðum, sem nú gilda. Jeg held, að það sje misskilningur, eða eitthvað annað, hjá háttv.þm. Mýra. (P. Þ.), ef hann heldur, að þessi ákvæði verndi sveitarfjelögin fyrir ágangi óhlutvandra presta eða annara manna, er vilja velta byrði af sjer á þau. Það er kunnugra en frá þurfi að segja, að ef skuldin er að eins greidd af hjónaefnunum eða fyrir þau, hvort sem hún er mikil eða lítil, áður en hjónavígslan fer fram, þá er ekkert til fyrirstöðu, en sje skuldin ekki greidd, fellur byrðin, sem leiða kann af hjónabandinu, að sjálfsögðu á sama hátt á þann hrepp, sem hún á að falla á, og getur hann þá fundið sig illa haldinn. Í löggjöfinni er skilningur og framkvæmd þessara ákvæða harla einkennileg. Hafa mörgum fundist þau ákvæði næsta óbilgjörn og ekki mega við hlíta. Þetta eru að vísu gömul lög, miðuð við aðra tíma, og nú með öllu úrelt, og býst jeg við, að það verði ekki sannað eða sýnt, að þau geri neitt gagn. Miklu fremur er það, eins og háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) tók fram, að hreppsfjelögum hefir orðið ógagn að. Þau hafa flækst út í meira og minna vanhugsuð málaferli, sem bakað hafa þeim einatt kostnað og ergelsi og annað ekki. Og svo er ástatt um háttv.þm. Mýra. (P. Þ.), að hann, eða hans hreppur, þykist eiga um sárt að binda, því að svo vill óheppilega til, að hann er nýbúinn að tapa máli við hjeraðsrjett og yfirdóm út af líkum sökum. En það kemur líka út á eitt fyrir þann hrepp, því að háttv.þm. Mýra. (P. Þ.) getur ekki neitað því, að ef presturinn hefði vitað um »skuldina« og látið greiða hana að eins áður en hjónavígsla fór fram, stæði hreppurinn að mestu eins og nú. Jeg myndi geta látið mjer nægja frv., eins og það kom frá háttv.Ed., en því get jeg ekki neitað, að það yrði róttækara, ef brtt. yrðu samþ. Mun jeg því gefa þeim samþykki mitt, og verði þær ekki samþ., mun jeg greiða frv. atkv., því að jeg tel það til mikilla bóta. Nú heyri jeg, að nefndin ætlar að glugga ofan í málið á ný, og má þá álíta, að orðið geti jöfnuður úr.